text:
Wal waraansa Yaman keessaaf furmaanni karaa siyaasaa hunda hirmaachise akka argamuuf Yunaaytid Istees degeersa gootu itti fuufti.Kunis dubartoota hogganoota hawaasa sivilii fi gareelee moggaatti qabaman hundumaa kan hirmaachiisu ta’u qaba.
Jila addaa kan Tokkummaa Mootummootaa Hans Grunbergiin marii hunda hirmaachise gaggeessuuf yaada dhiyaate ni simanna.Kanaaf partileen hundumtuu guutuummaatti akka hirmaatan gaafanna.Mariin kun deemsa nageenyaaf caasaa haaraa kan waliigalaa Tokkummaan Mootummootaa qabu beeksisa jechuun ministriin dantaa alaa Yunaaytid Isteetes Antonii Bliinkan ibsa baasaniin beeksisanii jiru.
Tokkummaa mootummootaatti Ambaasaaddarri Amerikaa Lindaa Tomaas Griin fiild akka hubachiisanti deemsii nageenyaa fixaan ba’uuf
Ilaalchaa fi miidhaan lammiwwan yaman qaban guutummaatti qaban hammatamuu qaba.Kunis haqaa fi itti gaafatamuummaan akka jiraatu gaafachuu kan jedhu dabalachuu qaba jedhan.
Gollii naga eegumsaa murtii ugguraa 2624 jedhame raggaasisuu isaa kan simattee Yunaaytid Isteetes, kunis yaman irra ugguura meeshaa waraanaa fi Ugguura imalaa ka’amee ture haareessuun kanneen nageenya Yaman keessaaf sodaa ta’an qabeenyaan isaanii akka hin sossoonee kan ugguuree yoo ta’u, biyyonni miseensa gola naga eegumsaa ta’an kabajuuf dirqamnii akka irra jiru hubachiise.
Meeshaalee waraanaa seeraan ala Iraan irraa war Huttiif ergamu dhaabsisuun dhimmi ilaalchii duraa kennamuufii qabu dha.Meeshaalee akkasii Yaman keessatti wal waraansa hammeessuuf qofaaf oolu.Kana malees kutaa sana tasgabii dhabsisuuf akkasumas rakkoo lammiwwan Yaman irra ga’aa jiru daran hammeessa jedhan Ambaasaaddar Griinfiild.Xumuura irratti Yaman addunyaa irratti biyya rakkoon gargaarsa dhala namaa guddaan isaan mudatee keessaa tokko ta’uuf jirti.Kanas dhiyeenya kana hanqiina wabii nyaataa kan ilaaleen yaaddoo jabaa mudateetu ragaa ta’a.
Gargaarsa dhala namaa akkaan barbaachisaa ta’e kana dhiyeessuuf, Yunaaytid Isteetes Bitooteessa 16 akka labsiteetti Doolaara Miliyoona 500 fi Miliyoona 85tti dhiyaatu akka laattuu labsitee jirti.Kunis gargaarsa dhala namaa Yamaniif kennamuutti dabalata yoo ta’u, gargaarsa guddaa akkasii al tokkotti Yamaniif ennaa laattuu kun kan jalqabaati.Rakkoon Yaman keessaa waggaa 7 dura eega jalqabee as isa ammaa kana dabalatee maallaqnii Amerikaan biyyattiif goote doolaara Biliyoona 4.5 ga’eera.
Grgaarsa dhala namaa Yaman keessatti barbaadamuu keessaa harkii 30ni Bitooteessa 16 walitti qabame.Arjoomtonni keessumaa kan kutaa Sanaa rakkoo gargaarsa dhala namaa Yaman keessaa furuuf maallaqa akka gumaachaniif Yunaaytid Isteetes gaafattee jirti
Gargaarsii kun lubbuu namaa du’a irraa olchuun rakkoo uummata irra ga’u hanqisuu waan ta’eef, garu uummata akkaan gargaarsa eeggatuu dhaqqabuu akka qabu, Bliinkan hubachisanii jiru.
Gargaarsa waliin ga’uuf sochii ta’u keessatti akkasumas gargaarsii namoota karoorfameef akka dhaqqabuu gochuun akka danda’amuuf, paartileen hundumtuu gidduu seenuu dhaabuu qabu.
Gargaarsii dhala namaa kennamuu qofaa isaa hundee rakkoo kanaa furuu hin danda’uu.Paartileen walitti bu’iinsa kana keessaa harka qaban hundumtuu uummata yamaniif jecha, dinummaan wal ilaaluu dhaabanii furmaata gama siyaasaa hunda hirmaachisee fi umrii dheeratu argamsisuu qabu jechuun gulaalaan har’a yaada isaa xumuree jira.


c: text/html

text:
Yeoo walgayii garee nageenya keessanii fi kan biroof ofeeggadhaa!
Harka Qulqulleeffadhaa
Walgayii dura, yeroo walgayii fi walgayii booddee harka keessan saamunaan dhiqahaa ykn alkooliin qulqulleessuu keessan mirkaneeffadhaa.
Garaa garumaa tarkaanfii 2 eegaa
Harka wal hinfuudhinaa, walhammachuu fi waldungachuurraa fagaadhaa.Tarkaanfii lama walirraa fagaachuudhaan nageenya keessan eegaa.
Qalamaa, galmee fi qarshii yeroo tuqxan golga harkaa fayyadamaa
Callaan/Saantiim, qarshiin fi galmeen dhukkubicha daddabarsuu danda’u.Yeroo tuqxan golga harkaa fayyadamaa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Waldaan dargagoota Oromoo kan sadarkaa adunyaa Muddee 31 bara 2010 kutaa Minisootaa magaalaa Seent-pool keessatti gaafa Nudde 31, 2010 qophii sirbaa diheessuuf jira.Guyyaa kanatti baandii Amerikaa "JAZZ FOR PEACE" jehdamu qophii sirbaa dhiheessa, wallistoonni Oromoo illee itti hirmaatu.
Kaayyoon agarsiisa kanaa Waldaa Dargaggoota Oromoo Addunyaa jajjabeesuu fi uummata Oromoo lammiwwan Amerikaa naannoo sana jiran waliin wal barsisuu akka ta'e dubbi-himaan waldaa kanaa Dargaggoo Falmataa Badhaasoo ibsee jira.
Bu'ursaan baandii "Jazz for Peace" fi ogeessi muziqaa beekamaa Riik Deleraataa, "uummanni Oromoo uummata addaa ti,biyya ofii otuu jaallattu cunqursaa irra ga'een biyyaa ba'uuf dirqame" jedha.
"Fuulbaanaa 9 bara 2001 magaalaa Neew yoork keessatti haleellaan dhaqqabee, bilsaaleen dhaabbata daldala adunyaa yeroo barbada'anii fi namoonni kuma sadii ta'an yeroo dhuman sana, anis magaalatti keessaa biilsa achitti dhihoo irra waanan jiraataa tureef dhiyeenyaan ilaalaan ture " kan jedhu Riik Deleeraataa, sana booda sirba "Jazz for peace" jedhamu baasuu isaa fi sana irraa ka'ee immoo maqaa "Jazz for Peace" jedhuun Baandii amma Addunyaa irra naanna'ee nageenya leellisuun sirbu hundeessuu isaa dubbata.
"Dhala-namaaf nageenya buusuu irratti hundoofnee Adunyaa tokko goona, waan dansaa uumna" ka jedhu, kaayyoo Baandii kanaa ti. Qophii guutuu MP3 tuquun dhaggeeffadhaa.


text:
Keessumattuu dhigaan Oromoo taatanii dirqama jireenyaaf jecha utuu sinitti hadhaa’uu sirna dahdabaa sana keessa teessanii warren qabsoo Oromootiif garaan sin ciinca’u hundaa Oromoon isin beeka. Isiniifis kabajaa qaba. Keessumattuu Waajjiroota diinaa keessa teessanii:
1. Odeeffannoo barbaachisaafi tooftaa diinaa saaxilaa turtan,
2. Wal ijaartanii isinis waa’ee sabakeessaniif socho’aa turtan,
3. Ijoollee baay’eerra harka qabdanii du’aafi badii nuuf oolchitaniittu
4. Namoota wayyaneen barbaaddu dhoksitanii miliqsitanii du’aaf ajjeechaa kan habmiftan qabdu… isiniin galmeen seenaa gootota barattootaafi qotee bulaa keenyaa dhiigaan barreeffamaa jiru kun isin yaadata. Oromoon sin beeka isinis Oromoo beektu…galatoomaa!
5. Poolisoota Oromiyaa sabboontota hanga ammaatti sabasaaniitti dhukaasuu rraa of eegaa jiran nigalateeffanna…saree haadha garaammoo silumaa qeerroon tarkaanfii walgitu kennaa jira…itti fufas!
Gama Biraan:
Miseensonni OPDO aanga’oo itti gaafatama gurguddaarra jirtan ammo garaakeessaniif sioba guyyaa saafaatti kan gurguramtan:
1. Oromoo dhiiga keessanitti baatanii soba dubbachuudhaan Oromoo miliyoona 50 ta’u duratti salphattan…uummata bicuu Tigiree gammachiiftanii uummata cunqurfamaa miliyoona 50 ol ta’u tuffattan …barabaraan tuffatamaa…..
2. Dhalootaa dhalootatti seenaan keessan toora Goobanaa Daacceefii gocha minilik faana barreeffamee darbaa jira…kunis kitaabaan maxxxanee biyya addunyaa mararra seenaaf faca’a…
3. Isin sammuu jaarraa 18ffaan yaadaa jirtu uummanni isin gowwaadha jettanii irratti hagaafi fincaa’aa jirtan sammuu jaarraa 21ffaan yaadee isin bira darbee jira…salphattan…salpghadhaa..
4. Guutummaa biyya lafaarratti iddoo boqonnaa hinqabdan; saamtanii biyyaa baatanis Oromoon addunyaa mara keessa waan jiruuf barbarian kadhattuu ta’aa haftu..ija namaattis hinbaatan…
5. Dhugaa isin bara dheeraaf owwaaltan abidda ta’ee boba’e jireenya keessan waan fixuuf abidda dhugaa jala hindhaabbattan; du’a saree duutu, hawaasatu afaansaa keessaa sintufeera..
6. Uummata sossobdan; waadaa sobaa seentaniif, uummani garaa siniif bal’anaan dhaga’uu diddan; Dhugaan uummata kana kakaase kun hirriba isin haadhorkatu ..dhaabiitti raata’aa…dhaloota hayyoota ol adeemoo baay’ee maraachitaniiti maraadhaa…
7. Bubbululle Oromiyaan abbaa biyyaa nita’a;…wayyaaneenis biyyasheetti nigalti…isin eessa dhaqxuu?
Furmaata
1. Maqaa dhaaba garaagaraa (ABO, Gnbot 7, sanaa kanaa) dha’uu ykn shororkessuu dhiisaati dhugaa jirtu dubbadhaa…uummanni oduu akkasii nuffeera…dokimenteriin sobaa kana dura ittiin saba joonjessamaa ture hunduu soba ta’uu uummanni hundi walbarsiise…
2. Keessumattuu dhaabbilee mormitootaas ta’ee finciltootaa kan maqaa uummata Oromoon ijaaraman hinbalaaleffatiinaa; uummanni iddoo dhugaan jirtu wan beekuuf gowwoomsuuu hinyaaliinaa…
3. Saba keessan faana walta’aa qabsaa’aati wayyaanee ofirra geggeessaa..Oromiyaan bal’oodha hunduma keenyaaf nigeessi…
4. Yoo qabsaa’uu baattanuu oduu sobaa dubbattanii uummata of hintuffachiisiinaa..uummannuu niqabsaa’ataati…
5. Waan isin dhoksaatti dalagdan karaa isin hinbeenneen waan ifa ba’uuf of eeggannoo godhaa…
6. Namoota baroota keessatti salphatan suuraasaanis, seenaasaanis madden miidiyaa ammayyaarra raabsuun hojii dhaloota kanaati…
***Waaqayyo saba Oromoo miliyoonotaan barataa jiruufi jiraachaa jiru duratti sinsalphisuusaatiif nan gadde…wayyooo…..
SABNI DHUGAAF QABSAA’UU BILISUMMAASAA NIGONFATA!!!
Maqaa jara kanaa itti naaf mogaasaa Oromoo…kaanis suutuman fida…


text:
Garee inni tokkoffaa
Oduu-ololaan wal-faalee firaa diina wallallee Garaagarummaa yaadaa adda addummaa siyaasaa diinummatti lakkaa’ee abaaree wal-akaa’ee
Shiraa laf-jala xaxee wal-irraatti kakaasaa Lammii lammitti duulchisaa! Guddaa ulfaataa namaa
Beekama kabajamaa Hayyuu dhaaf qaroo sabaa
Ogeessaa golgaa jabaa..
xiqqeessee rakasiisaa egeree biyyaa doomsaa! waan qqbatamaa malee Eebalu bar gantuu dha ebalummoo hattuu dha
Jedhee yoomuu hamatuu
Taasa xiqqoo hin saalfatu .. Dammaqaa wal-dammaqsaa jette jettee oduu gandaa hundeenshee dhabamsiisaa..
Garee inni lammaaffaa
Ana malee hin ta”uu Anatu beekaa hunda caalaa anumaan na ilaalaa Jedhee guyyuu of-dhaadaatuu
Qabsoo blisummaa sabaa beekamtiidhaa oolfatu..
Garee gumii ijaarratee fafakkaattiwwan isaa
Warraa miiraan socho’uu habaqaaluu qilleensaa
Gadi fageenya hin qabnee ka-hundeen irra keessaa ka-harkaa walii dhahuu wabii badii waliif ta’uu..
Lachuu maaddaa rakkootii gufuu guddina hawaasaa qaanqee aduu dhaaf urjiittii waaroo dumeessaa huwwisaa Buubbee obonboleettii habaqii kaattuu qullaa Madaa dhukkubaa sabaa summii xannachee dhullaa yoo calisnee ilaallee boorii keenya owwaalaa!
Tufaa irraa
Email: Ear_tuf12@hotmail.com
09/26/2014
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
Viiktar Moosis -taphataa sarara ittisaa harka mirgaa Cheelsii
Viiktar Moosis yoo waa'ee hojiisaa duubatti ilaalu, barri 2016/2017 bara dubbiin itti jijjiirameef akka ta'e hubachuunsaa waan mirkanaat.
Ergifataan kilabootarra naanna'aa waggoota gaarii hin taane dabrsaa kan ture Moosis namni ganna 26, dhumarratti hojii isaa Istaanfoord Biriijitti bu'uura cimaarra kaa'uun garee Piriimeer Liigii injifate keessatti miseensa baay'ee barbaachisu ta'e.
Fulbaana bara darbetti Cheelsiin erga Arsenal fi Liivarpuuliin walitti aansee moo'ameen booda tapha Haal Siitii waliin taasisan irratti tooftaa 3-4-3 fayyadamuun leenjisaan Cheelsii Antooniyoo Koontee Moosis iddoo taphatee hin beekne ittisa harka mirgaa irratti hiriirsee guyyaa Moosis addatti yaadachuu malu dha.
Waggoota 3 booda Cheelsiif tapha jalqabaa guyyaa taasise kanarratti, taphataan kun dandeettii gara fuulduraatti kubbaa fuudhee deemuu qabuu fi gara boodaattis deebi'ee taphachuu qabuun sochii ajaa'ibsiisaa ta'een kilabicha gargaaree, taphataa cimaa guyyaa Sanaa ta'uun guyyaa filatame dha.
Injifannoon Haal Siitii irratti gonfatan Cheelsiif jalqabbii taphoota 13 walitti aansuun moo'anii riikoordii itti qabatanii yoo ta'u, Moosisiif ammo taphoota 22 walitti aanan irratti dhaabbiin akka hirmaatu kan taasiseenidha.
Ergifatarraa gara 'lafa kakuu' ga'uu
Ji'a itti aanuttis taphataan duraan tirataa ture warra cuquliisaaf barbaachisaa ta'ee kilabii bara 2012'tti gale waliin waliigaltee haaraa mallatteesse.
Kunaafis kan galateeffamu dandeettii kanneen biroo arguu hin dandeenye yeroo qophii irratti kan arge fi shoora adda ta'e kan kenneef Antooniyoo Kontee yoo ta'u, Moosis carraa argatetti fayyadamee humna, saffisa fi cimina guutuudhaan baricha xumure.
''waliigalteen haaraa kun milkiif cimee hojjachuu fi kutannoo Viiktariif ragaa dha,'' jechuun ture daayireektarri teekniikaa Cheelsii Maayikil Emenaaloo kan dubbatan.
- Geessituu: Kilaba Cheelsii
Dhumarrattis Piriimeer Liigii injifate, achiis dirgommii 'FA Cup' Arsenaaliin moo'amanii waancaa dhabanus, meedaaliyaa meetii argateera. Tapha kanarratti garuu kaardii diimaa dhaan ba'uun dorgommicha xumure.
Tajaajila garee biyyaalessaa
Moosis bara kana taphoota iintarnaashinaalaa 3 qofarratti hirmaatus, tapha Kaameeruuniin 4-0 injifachuun waancaa adduunyaan ala taasisaniin irratti galchii lakkoofsisuun, biyyisaa waancaa adduunyaaf yeroo 3'f walitti aansuun akka dabartu taasisee jira.
Warra Risaa lafa kakuutti kan qaqqabsiise Moosis, Badhaasa BBC baranaa injifachuun Jeey-Jeey Okoochaatti aansuun taphataa Naayijeeriyaa 2ffaa ta'uu malaa laata?
Filachuuf ammoo geessituu kan fayyadamaa - Geessituu


text:
Jeenevaatti kan argamuu komishiiniin dhimma mirga namoomaa kan mootummootaa gamtoomanii dhimaa itiyoophiyaa irratii koreen hundeesee Ibsa dheengadda baaseen walwaraansaa akka haaraatti irra deebi’ee Kaaba Itiyoophiyaatti jalqabameen gochii gara jabeenyaa raawwachuu akka danda’u ibsee gareewaan walwaraansichaa keesaa harkaa qaban yakka waraanaa fi sarbiinsaa mirga namoomaa raawwachuu isaaniitiif akka raga qabatamaa qabuu ibsee jira.
Koree kana kan hoggannan Kaarii Beetii Murungii walwaraansaa kaabaa itiyoophiyaa keessatii taasifamaa jiruun walqabatee keessuumaa Tigiraay keessatii yakki farraa namoomaa raawachuu isaa akka raga qaban ibsuu isaan kan gabaasee Dhaabannii Oduu AFPn gocha kanaafis korichii mootummaa Itiyoophiyaa aak itti gaafatamaa godhee ibsee jiraa.
Karaa biraatiin Dhimmaa kana irratii Alula kebede VOA irraa kan haasofsiise dhaabataa mootumootaa gamtoomaani Jeeneevaati bakka bu’aa dhaabbataa mootummaa Itiyoophiyaa kan ta’an Ambaasaader Zenebe Kebede, akkataa koreen sun ragaa waltii qabee fi gabaasa isaa qopheessee akkaataa dhaaba mirga namoomaatiif falmuutiin ittuu hin ta’iin akkataa siyaasaatin jechuudhaan gabaasiin korichaa akka fudhatamaa hin qabnee himaniiru. Itti dabaluudhaanis,
“Itiyoophiyaa keessaa ittuu hin seenini , ittuu ragaa hin argatin, namoota 20 hasofsiisanii, wareen midhaman ittuu hin argin, raga- baatota ittuu hin dubbisin, ragaa qabatamaa ittuu hin qabaatin , odeeffannoon isaan walti qabani fi akkaataan isaan odeeffannoo sana ittiin calalan,akkaataan dhiheessan qulqulleeffannaa dhimma mirga namoomaa ittuu hin ta’in ibsaa siyaasaati kan dhiheessan. Duraanuu dhimaa siyaasaatiif hundeeffamani kan jechaa turree kan dhugoomseedha,” Jedhaniiru.
Haalumaa wal qabatuun dhaabbanni miti mootummaa dhimma Oromoo irratti hojjatuu fi OLLAA jedhamee beekamuu ibsaa koree mirgana namoomaa kana irratti yaadaa kenneen korichii sarbiinsa mirgaa namoomaa naannoo Oromiyaa keessatti raawwachaa jiruu irratti xiyyeeffannaa kennuu qaba jechuudhaan gaafachuun isaa beekameera.


text:
#Saphaloo / Abdulbasit Kediriin
Wellisaa Abraahim Baadiyyaa Eenyu?
“Yaa waaqayyoo nu gargaari,
Gabrummaan affeelamne Oromoonii,
Takka faraqaan nu haa geessu bilisummaani…”
——
“Yaa Oromoo gantuu
Saba isiitti qabsoo qabdu,
Bilisummaa dura dhaabbattu,
An Oromoodha ifiin jettii,
Oromoo dhiiga cunfattii,
Hijaan yoom nu garaa baddi..”
—–
“Jette jettee faradduu
Funaantuu oduu dharaa,
Meeqaatam waliin dhooytee
Facaafte garaa gara…..”
—–
“Biyya abbaa kiyyaa Oromiyaa,
Tola malee numa abbaan biyyaa,
Dhunfadhu malee’n cittu qabsoon tiyya,
Halkaniif guyyaa itti fufuu kiyyaa…”
—–
Yeroo mara sirba Abraahim Baadiyyaa yoon dhageeffadhu dubbiin seenaan isaa dhokachuu kun sammuu koo na waraanti. Namni sabaaf waan gaarii hojjatu tokkolleen seenaan isaa reeffa isaa waliin awwaalamuu hin qabu. Seenaa wellisaa kanaa namni guutuu ol baasu akkamitti dhabame laata? Jedhee nama komachuu irra Seenaa isaarraa xiqqo yoon isiniif qoode hoo?
——-
Wellisaa #Abraahim_Baadiyyaa wellisaa jaalatamaa qofa osoo hin taane walaleessaafi yadaleessaa sirbaa cimaadha. Wellisaa qofaas osoo hin taane qabsaawaa, sabboonaafi quuqamaa sabaa ture. Artist Abraahim Baadiyyaa wallee warraaqsaa baayyee hojjate. Tahuus garuu wellisaan kun akkuma wellisaa Usmaayyoo Muussaa faa wallee warraaqsaa waan sirbe qofaaf shira wayyaaneen itti xaxxeen yeroo dheeraaf mana hidhaatti darbatamee mana hidhaa Harar fi kan biraa keessatti baayyee cafaqamaa ture. Sababuma kanaan illaawee dhukkubsachaa turee bara 1994 A.L.H itti du’aan addunyaa kanarraa boqote.
Abraahim Baadiyyaa Harargee Bahaa Aanaa Kombolchaa araddaa Tuulaa (Ammad-Suur) ti dhalate. Tuulaan ganda shuunaa magaalaa Harar irraa gara kallattii Kaaba-Bahaatti fageenya KM 10 irratti argamtu yoo taatu Harar irraa gara Kombolcha, Malkaa Raafuutti yoo imaltu Muuxii, Hassan-Geey, Dirree Xayyaaraa dabartee osoo bakka Faaxee hin geenye meeyxuu Ammad-Suur’iin gara harka bitaatti gortee xiqqo deemtee dhaqxa. Tuulaan oomisha jimaatiin baayyee kan beekkamtu yoo tahu magaalaa Harar, Kombolchaafi Aaw-Wadaay dabalatee Jijjigaaf illee gosa jimaa filatamaa fi jaalatamaa dhiheessuun beekkamti. Qonnaan bultoonni araddaa Tuulaa bishaan boollaa baafachuun kuduraa adda addaa kan akka dinnichaa faa ni oomishan Akkasumaas midhaan akka boqqolloofi bishingaa oomishuuniis hin komatamtu.
Tuulaan ganda baadiyyaa tahuus amala magaalummaatti hiixachuu kan qabduufi jiraattoonni isii qabeenyaan kan badhaadhaniidha. Konkolaataan manuma qonnaan bulaa mara dura dhaabbata. Qotee bulaan gariin konkolaataan ooyrutti bobbahee galgala nyaata beeyladaafi akaafaa irratti fe’ee gala. Wellisaa Abraahim Baadiyyaas ganda amala magaalatti hiixachuu qabu kana keessatti dhalatee hojii artiitiin sirbaas hojjachaa, ooyruu isaas qotachaa ture. Weellisaa Abraahim wellisaa seenaa guddaa qabu tahullee seenaan isaa garuu akkuma ukkamamtetti hafteedha. Namni seenaa Artistii kanaa guutuu beeku yoo barreessitan galata guddaa argattu. Suuraa isaas namni qabu yoo naaf ergitan jaalala Oromummaan isiniif qaba.
Mee eega Tuulaa dhuftan xiqqo isin siqsee Malkaa Raafuu isin geessuu? Yoo Meeyxuu Tuulaa bira dabartee Bakka Faaxee dhaqxa. Bakka Faaxee jechuun maqxuu Ammad-Suur bira dabartee xiqqo deemtee kan geessu yoo tahu moggaasni maqichaa maqaa dubartii Faaxee jedhamtu tan iddoo san teessee jimaa bitaa turte irraa maqaan moggaafameef. Bakka Faaxee dabartee hadaammii karraatiin yoo achi qaartu araddaa Sibiiluu seenta. Sibiiluun naannoo afaan karaatti magaalaa xiqqoo Biiftuu jedhamtu qabdi. Biiftuun magaalaa maqaa walda daldaltoota Jimaa Biiftuu Diinshoo irraa moggaafamte yoo taatu dur jimaan walda Biiftuu Diinshoo waan itti hojjatamuuf magaalaa oowwituu turte. Biiftuu dabartee Magaalaa Malkaa Raafuu seenta. Hundaafuu Welliisaa Abraahiim Baadiyyaa naannoo kanatti dhalate jechuufi malee waa’ee seenaa naannoo kanaa haasawuuf miti. Barbaachiisaa yoo tahe immoo yeroo biraa itti deebina.
#Yaadachiisa: Namni suuraa Wellisaa Abraahim Baadiyyaa qabdan yoo naaf ergitan galata Oromummaa waliin kabajaa sabummaa guddaan isiniif qaba. Dabalataan seenaa wellisaa kanaa namni beeku waanuma beeku irraa yoo naaf qiqqiccan walitti qabee seenaa isaa guutuu barreessee isiniif dhiheessuuf wa’adaan seena.
“Seenaan nama Oromoof waan gaarii hojjatee reeffa isaa waliin awwaalamuu hin qabdu!”
Mudde, 2016
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
Maatii mootota UK: Eenyu fa'itu keessatti argama, attamiin jiraatu?
Ilmi Mootii Fillip, Duuk Edenbiraah umurii waggaa 99tti du'aan boqatan.
Isaanis Giiftii Elizaabeeti waliin waggoota 73f ga'ilaan turuun seenaa maatii mootota Birtish keessatti nama bara dheeraaf tajaajilan ta'aniiru.
Maatiin Moototaa eenyuudhaa?
Giiftii Elizaabet II bara 1952 yeroo itti abbaan ishee Mootii Joorji itti du'anii kaastee duree UKtti.
Mootoota Biritish kamuu caalaa baroota dheeraaf kan biyya bulchiteedha. Akkasumas, Giiftittiin biyyoota komonwelzii 15f dureedha.
Giiftiin umurii waggaa 94 fi abbaan warraa isaanii amma du'an, Fillip, ijoollee afur fi akkaayyoo saddeettifi akkaakiilee sagala godhataniiru.
Miseensoonni maatii mototaa kan biraa kan dabalatu:
- Ilmi Mootii Waalsi ( Ilma Mootii Chaarlis), kan waggaa 72, Kaamilaa kan fudhan yoo ta'u, ilma Giiftii angafaafi yoo isheen dute kan Mootii ta'uudha.
- Duuk Kaambiriiji (Ilma Mootii Wiiliyaam) kan Kaatiriin fudhee,- Wiiliyaam ilma angafaa Ilma Mootii Weelsiifi Diyaanaa kan giiftii Weelsiiti.
- Duuk Seeseksi (Ilmi Mootii Haarii) obbooleessa Wiiliyaam yoo ta'u, innis Duuk warra Seeseksi kan taatee Meeghaan fuudhe. Bara dabees moottii olaanoo ta'urraa of qabna jechuun amma Loos Anjaalas keessa jiraataa jiru.
Attamiin maatii mootii taataa?
Namni miseensa mootiitti heeruumee tokko miseensa maatii mootii ta'a. Wayita itti heerumanittis maqaatu kennamaaf.
Fakkenyaaf, Leedii Diyaanaa Ispeensar wayita bara 1981tti ilma mootii Chaarliisitti heerumteetti Giiftii Weelsii taate.
Haata'u malees, aangoo Mootii ykn Giiftii agachuuf ammoo maatii mootii keessaa dhalachuu qabda.
Ilmi mootii Chaarles jalqaba aangoof sarara irra ture. Ilmisaa angafaa Ilmi mootoo Wiiliyaam itti aansee yoo ta'u, ilmi aangafaa Wiiliyaam, Ilmi Mootii Joorji ammoo nama sadaffaa aangoo qabachuu malaniidha.
Gaa'ilawwan moototaa irratti maaltu ta'a?
Cidhiwwan miseensa mootii yeroo baayyee bakkeewwan aangaafaafi hunda caalaa ta'eetti kan gaggeeffamu yoo ta'u, namoota hedduu hirmaachisas.
Giiftii fi Ilmi Mootii Filiip bara 1947tti Gadaamii Weestiministeer, kan dhaloota Kirisootiin booda bara 960 hundeeffameefi karra paarilaamaatti aanee argamuutti taasifame.
Waggoota 60n booda bara 2011 keessa ammas ummanni gaa'ila akaakkayyu ishee Wiiliyaam wayita Kaatriin Midletan fuudhu kabajuuf daandii Gadaamichatti bahe. Isaanis Duuk fi Daachees Kaambiriij ta'an.
Miseesoonni kan biraa ammoo Chaappilii Qulqulluu Goorgisittii kan Windsooriitti argamuufi waggaa 900 oliitti waadaa walii galan.
Gaa'ila achitti raawwatamee keessaa tokko kan Ilma Mootii Haariifi Meegaan Maarkel bara 2018 ni argama.
Daa'imtii miseensa mootii ?
Iloolleen miseensoota maatii angafoota hedduun Hospitaala Seenti Meerii isa Landan keessatti dhalatan.
Giiftii Diyaanaanis ijoollee ishee Wiiliyaam fi Haarii achiitti deesse. Duuch Kaambiriijis ijoollee ishee sadii, Joorji (waggaa torba), Chaarlootee (kan waggaa shanii), fi Laawuus (wagaa lamaaa) achumatti deesse.
Dubartoonni lamaanuu abbaa waarraasaaniifi ijoollee isaanii waliin ala hospitaalcihaatti suuraa ka'an.
Maatiin Mootii attamiin jiraatu?
Mootummaan Biritish mootummaa kabajamtuu Giiftii ni waama, haata'u malee Giiftiin aangoo siyaasaa kamuu hin qabdu.
Giiftiin torbaniitti ala tokko Ministira Mummee biyyaatiin wal argru, haaluma qaama yaadannoo eddoo mootummaa keessa qabduutti. Haata'u malee, imaammatawaniif ministira muummee akka isheen mirkanneessituuf hin eeggatu.
Giiftiifi miseesnoonni mootii angafoonni biraa hojiiwwan gurguddaa hojii ni raawwatu.
Miseensoonni maatii dowwannaa biyyoota biraatiif ishee bakka ni bu'u. Fakkeenyaaf, Duuk fi Daaches Kaambiriij Bitooteessa darbee keessa Riipabilka Irlaandiitti dowwannaa hojii taasisaniiru.
Baayyeen isaanis tola ooltummaaf kan socho'an yoo ta'u, kaan kan mataasaanii hundeessaniiru. Duuk Edenbiraah sanagtaa badhaasa dargaggootaa hundeessan.
Humnootii waraanaa waliin hidhata cimaa qabu. Ilmi Mootii Wiiliyaam Humna Qilleensaa Motii keessa kan tajaajilee yoo ta'u, Ilmi Mootii Haariin ammoo Raayyaa keessatti tajaajileera.
Miseensoonni Mootii yeroo hunda hojii idilee qofaa raawwatuu?
Lakkii. Bara darbe, Haarii fi Meegaan akka hojii mootii keessaa bahuun maallaqaan of danda'uuf akka hojjatan ibsanii ture.
Masaraan biyyattiis akka isaanii aangoowwan kabaja waraanaa qaban deebiisan mirkanneessuun, aangoonsaanii miseensoota maatii mootii biraaf akka hiramutu himame.
Duuk Yoork (Ilmi Mootii Andireew) ammoo bara 2019tti hojiiwwan mootii irraa adda of baase.
Kunis erga BBC waliin waa'ee hiriyummaa isaa Jeefrii Ippisteen kan yakka quunnamtii saalaa itti murtaa'ee ilaalchisuun gaaffiifi deebii taasiseen booda ture.
Miseensoonni Mootii eessaa maallaqa argatu?
Bara baraan, Mootummaan Uk kanfaltii 'Sovereign Grant' jedhamu tokkicha Giiftiif kenna.
Kunis galii qabeenyaa Mootii kan waggoota duraa lamaanii keessaa dhibbeentaa 25 irratti hundaa'a. Qabeenyaan kunis daldala walabaati. Kan hammatus, Paarkii Guddicha Windsoor kan heektaara 4,800 fi Askoot Beerkshaayer keessaa, garuu ammoo irra caalaansaa kan mana jireenyaafi qabeenyaa daldalaa qabuu irraayi.
Maallaqni 'Sovereign Gran' kan bara 2020-21tti paawundii miliyoona 85.9, hojiiwwan idilee mootii kan deeggaruufi masaraawwan mootii akka itti fufu kan gargaaruudha.
Ilmi Mootii Chaarles galii Daaches Kornweel irraa argata. Innis qabeenya guddaafi invastimantiiwwan maallaqaa bal'aadha. Waggaattis paawundii miliyoona 22.3 galcha.
Miseensoonni maatii Mootii eessa jiraatu?
Manni Giiftii inni idilee Masaraa Bukginhaam kan Landan keessaati.
Isheenis guuyyoota Sanbataafi tibba Faasikaatti ammoo baatii tokkoof Masaraa Windsoor kan Berkshire keessatti dabarsiti. Haata'u malee, tibba weeraraatti achuma jiraatte. Ilm Mootii Fillip kan du'anis achumatti dabarsu.
Ilmi Mootii Chaales fi Daaches Kornaawool Mana Kilaareensi keessa jiraatu. Inni wayita Landan keessa jiraniitti Masaraa Bukinghaam irraa fageenya maayilii wallakkaa irratti argama.
Ilmi Mootii Wiiliyaamiifi Kaatiriin ammoo achuumtti dhiyaachuun, Masaraa Keensingtan keessa jiraatu.


text:
“Durbummaan gaafa badu dhiigni yoo jiraachuu baate dubartiin sun durbummaa hin qabdu jechuudhaa?” gaaffii jedhuuf duraan duursa durbummaan maal akka ta’e beekuun barbaachisaadha. Durbummaan hiikkaan isaa namootaa namootaatti garaagarummaa qabaatuus namoonni baay’een kan irratti waliigalan walqunnamtii saalaa jalqabaa irratti qaamni saalaa dhiiraa membireenii baay’ee haphii ta’e ‘hymen’ jedhamu kan ulaa qaama saalaa dubartootaa haguugee argamu yoo jiraate tarsaasuudhaan, yoo hin jiraanne immoo (dubartoota baay’ee muraasa ta’an) irratti akkasuman iddoo inni itti argamuu danda’a jedhamee tilmaamamu darbee gaafa olseeneedha. Membireeniin kun dubartootaa dubartootaatti garaagarummaa kan qabu yoo ta’u uumamaan jiraachuu baachuudhaa hanga baay’ee cimaafi guutuu ulaa qaama saalaa dubartootaa haguugee argamuu danda’a. Kana yoo jennu, membireeniin kun akkuma namni uumamaan qaamota akka gurraa, ijaa, funyaan ykn quba fa’a xiqqaa ykn guddaa qabaachuu danda’u, darbee darbees qabaachuu baachuu danda’u jechuudha. Namni tokko qaamni inni qabu yoo miidhamu akkuma dhiigu, membireenii kanas yoo qabaatee jalaa miidhame ni dhiiga jechuudha. Kanaaf, dubartoonni lakkoofsaan baay’ee muraasa ta’an uumamaan membireenii kana hin qabnes ni jiru. Yeroo kana, wanti tarsa’u waan jirreef dhiigni dhiigu hin jiru jechuudha. Akkasumas, membireeniin kun baay’ee haphii ta’uu isaa irraa kan ka’e walqunnamtii saalaa malee, Fknf sochii qaamaa baay’ee cimaa ta’e (jiimii), saayikilii ykn motora oofuu, quba ykn wantoota biroo qaama saalaa keessa seensisuudhaan, wantoota dhiibbaa garaa dabalan Fknf, waan ulfaataa olkaasuu fa’aan tarsa’uudhaan yeroo san dhiiguu danda’a. Yeroo kana, haala kanaan duursee tarsa’e taanaan yeroo walquunnamtii saalaa dhiiguu dhiisuu danda’a.
Haa ta’u malee, sababoota olitti jenneen membireeniin kun yoo tarsa’uu baateefi membireeniin kun jabinna jiddu galeessa qaba taanaan (dubartoota baay’ee) walqunnamtii saalaa jalqabaa yeroo raawwatan dhiigni xiqqoon jiraachuu danda’a.
Darbee darbee, dubartoota muraasa irratti membireeniin kun baay’ee cimaa ta’uudhaan walqunnamtii saalaatiin baduu didee yeroo mana yaalaatti yaalli barbaachisus ni jira. Yeroo kana gaafa badu baay’ee dhiiguu danda’a.
Walumaagalatti, dhiigni yeroo walquunnamtii saalaa mallattoo durbummaa ta’uu hin danda’u waan ta’eef durbummaan jiraachuufi jiraachuu baachuu dhibbaan dhibbatti (100%) kan beeku dubartuma san qofa waan ta’eef dhugaa jiru iftoominaan walitti himuun baay’ee barbaachisaadha.
Hirmaannaa keessaniif guddaa galatoomaa!!!
“Durbummaan gaafa badu dhiigni yoo jiraachuu baate dubartiin sun durbummaa hin qabdu jechuudhaa?”
“Durbummaan gaafa badu dhiigni yoo jiraachuu baate dubartiin sun durbummaa hin qabdu jechuudhaa?” gaaffii jedhuuf duraan duursa durbummaan maal akka ta’e beekuun barbaachisaadha. Durbummaan hiikkaan isaa namootaa namootaatti garaagarummaa qabaatuus namoonni baay’een kan irratti waliigalan walqunnamtii saalaa jalqabaa irratti qaamni saalaa dhiiraa membireenii baay’ee haphii ta’e ‘hymen’ jedhamu kan ulaa qaama saalaa dubartootaa haguugee argamu yoo jiraate tarsaasuudhaan, yoo hin jiraanne immoo (dubartoota baay’ee muraasa ta’an) irratti akkasuman iddoo inni itti argamuu danda’a jedhamee tilmaamamu darbee gaafa olseeneedha. Membireeniin kun dubartootaa dubartootaatti garaagarummaa kan qabu yoo ta’u uumamaan jiraachuu baachuudhaa hanga baay’ee cimaafi guutuu ulaa qaama saalaa dubartootaa haguugee argamuu danda’a. Kana yoo jennu, membireeniin kun akkuma namni uumamaan qaamota akka gurraa, ijaa, funyaan ykn quba fa’a xiqqaa ykn guddaa qabaachuu danda’u, darbee darbees qabaachuu baachuu danda’u jechuudha. Namni tokko qaamni inni qabu yoo miidhamu akkuma dhiigu, membireenii kanas yoo qabaatee jalaa miidhame ni dhiiga jechuudha. Kanaaf, dubartoonni lakkoofsaan baay’ee muraasa ta’an uumamaan membireenii kana hin qabnes ni jiru. Yeroo kana, wanti tarsa’u waan jirreef dhiigni dhiigu hin jiru jechuudha. Akkasumas, membireeniin kun baay’ee haphii ta’uu isaa irraa kan ka’e walqunnamtii saalaa malee, Fknf sochii qaamaa baay’ee cimaa ta’e (jiimii), saayikilii ykn motora oofuu, quba ykn wantoota biroo qaama saalaa keessa seensisuudhaan, wantoota dhiibbaa garaa dabalan Fknf, waan ulfaataa olkaasuu fa’aan tarsa’uudhaan yeroo san dhiiguu danda’a. Yeroo kana, haala kanaan duursee tarsa’e taanaan yeroo walquunnamtii saalaa dhiiguu dhiisuu danda’a.


text:
Mormii Mushrikootaa-Kutaa 2.1
Mormii 2ffaa-Aakhiratti Kafaruu isaanii
Nabiyyiin (SAW) yommuu gara Guyyaa Aakhiratti amanuutti isaan waamu, Mushrikoonni qoosu fi kijibsiisuun itti deebisan. Hojii isaanii kana Qur’aana keessatti akkana jechuun kaasa:
“Warroonni kafaran ni jedhan, “gara namticha ‘[Duutanii] ciccirama guutuu erga cicciramtanii booda dhugumatti isin uumama haarawa keessatti ni taatu’ jedhee isinitti odeessutti isin qajeelchinuu? Sila Rabbiin irratti kijiba uuma moo maraatutu isatti jiraa?” [Dubbiin] akkasi mitii, warroonni Aakhiratti hin amanne azaaba (adabbii) fi jallinna fagoo keessa jiru.” Suuratu Saba 34:7-8
Warroonni Rabbitti, Ergamaa Isaatti, Guyyaa Qiyaamatti hin amanne fi haqa Rabbiin irraa dhufe fudhachuu didan ni jedhan, “namticha erga duutanii qaamni keessam cicciramee fi bututee booda uumama haarawatti ni deebifamtan isiniin jedhu isinitti agarsiisnuu? Namtichi isaan jedhan Ergamaa Rabbiiti (SAW). Dubbi kana baacoo fi qishnaaf akkana jedhu. Ergasii akkana jechuun deebii walitti deddeebisu: Yommuu “erga duutanii booda lamuu ni kaafamtu” jedhu, “Rabbiin irratti kijiba uuma moo maraatu qabaa!?” Rabbiinis akkana jechuun isaanitti deebisee, “[Dubbiin] akkasi mitii, warroonni Aakhiratti hin amanne azaaba (adabbii) fi jallinna fagoo keessa jiru.” Kana jechuun dhimmichi akka isaan jedhanii fi yaadanii miti. Kana irra, Muhammad (SAW) nabiyyii dhugaa dubbatu fi gara karaa qajeelatti nama qajeelchudha. Haqaan kan dhufeedha. Isaan (warroonni kafaran) immoo kijibdoota, wallaaltoota fi gowwoota ta’an “azaaba (adabbii)” keessa ta’u. Kana jechuun yommuu lamuu kaafaman sababa kufrii isaanitiin Aakhiratti adabbii cimaa keessa seenu. Akkasumas, addunyaa tana keessatti haqa irraa jallinna fagoo keessa jiru.[1]
Warroonni kafaran lamuu namni du’e kan hin kaafamne ta’uu kakuu daangaa darbe kakatu. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Kakuu isaanii kan daangaa gahe, “Rabbiin nama du’e hin kaasu” jechuun Rabbitti kakatan. Lakkisaa [isin kaasaa]; Waadaa Isa irratti dhugaa ta’e [Rabbiin seenee jira]. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan. [Sababni du’a irraa isaan kaasuuf] wanta isaan keessatti wal dhaban isaaniif ibsuu fi warri kafaran kijibdoota ta’uu isaanii akka beekaniifi.” Suuratu An-Nahl 16:38-39
Namoonni kafaran kunniin jireenya addunyaa tana malee jireenyi biraa akka hin jirre godhanii yaadu. Aakhiratti amanuuf abbootin isaanii akka kaafaman barbaadu. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Jireenya addunyaa teenya [tana] malee ishiin (jireenyi) homaayyu miti. Ni duuna, ni jiraanna. Yeroo malee wanti nu balleessu hin jiru.” Jedhan. Kana ilaalchise isaan beekumsa hin qaban. Isaan warra shakkan malee homaayyu miti. Yeroo keeyyattoonni (aayaatni) Keenya ifa ba’anii isaan irratti dubbifaman, ragaan isaanii [kan ittiin morman], “Yoo kan dhugaa dubbattan taatan abbooti keenya fidaa.” jechuu malee wanta biraa hin taane. Jedhi, ‘Rabbumatu isin jiraachisee ergasii isin ajjeesa. Ergasii Guyyaa Qiyaamaa keessa walitti isin qaba. Isa keessa mamiin (shakkiin) hin jiru. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.’ ” Suuratu Al-Jaasiyah 45:24-26
Warroonni jireenya du’aan boodaatti hin amanne fi kijibsiisan ni jedhan, “Jireenya addunyaa teenya [tana] malee ishiin (jireenyi) homaayyu miti. Ni duuna, ni jiraanna” Kana jechuun jireenya addunyaa tana malee jireenyi biraa hin jirtu. Nuti ni duuna, ijoolleen teenya ni jiraatu ykn ni jiraanna, ni duuna.[2] Kana booda, lama kaafamuu fi Qiyaaman wanti jedhamu hin jiru. “Yeroo malee wanti nu balleessu hin jiru.” Kana jechuun halkanii guyyaan darbuu fi dheerinna umrii malee wanti nu balleessu ykn ajjeesu hin jiru[3]. “Kana ilaalchise isaan beekumsa hin qaban. Isaan warra shakkan malee homaayyu miti.” Kaafiroonni kunniin wanta jedhan kana ilaalchisee beekumsa dhugaa hin qaban. Wanti isaan jedhan kuni yaada sobaa ofii uuman malee odeefannoon Rabbiin irraa isaaniif dhufe ykn ragaa dhugaa hin qaban. Wanti isaan jedhan kuni shakkii fi yaada ragaa hin qabne irraa kan madde malee homaayyu miti[4].
“Yeroo keeyyattoonni (aayaatni) Keenya ifa ba’anii isaan irratti dubbifaman” kana jechuun yommuu haqni isaaniif ifa godhamuu fi qaamoleen namaa erga badanii fi bututanii booda Rabbiin isaan deebisu irratti Danda’aa akka ta’e ragaan isaaniif dhiyeefamu, “ragaan isaanii [kan ittiin morman], ‘Yoo kan dhugaa dubbattan taatan abbooti keenya fidaa.’ jechuu malee wanta biraa hin taane.” Kana jechuun wanti isin jettan haqa yoo ta’e abbooti keenya jiraachisaa.[5]
Rabbiin subhaanahu hanga Qiyaamaan dhaabbattu eenyullee addunyaa tanatti akka hin deebine murteesse jira. Kan isaan lamuu kaafaman Guyyaa Qiyaamati. Kanaafi, akkana jechuun deebii isaanitti deebisee: “Jedhi, ‘Rabbumatu isin jiraachisee ergasii isin ajjeesa.” Kana jechuun akkuma argitan kana dhabama irraa jiruutti kan isin baasu Rabbiidha. “Akkamitti Rabbitti kafartuu? Du’aa turtan, Inni isin jiraachise. Ergasii isin ajjeesa; ergasii isin jiraachisa.” Suuratu (Al-Baqara 2:28) Uumiinsa keessan jalqabuu irratti danda’aa kan ta’e, isin deebisuu irratti caalatti danda’aadha. “Ergasii Guyyaa Qiyaamaa keessa walitti isin qaba. Isa keessa mamiin (shakkiin) hin jiru.” Kana jechuun akkuma isin jettan addunya tanatti kan isin deebisuu osoo hin ta’in, Guyyaa Qiyaamaa walitti isin qaba[6]. Takka takkaan namoota du’an addunyaa tanatti kan deebisuu osoo hin ta’in Guyyaa Qiyaamaa namoota jalqaba irraa kaase hanga dhumaa jiran bakka tokkotti walitti sassaaba. Kanas kan godhuuf isin jidduutti murteessu fi nama hundaa wanta hojjateef jazaa isaaf kafaluufi. Kanaafu, yeroon Qiyaamaa dhufuun dura abbooti keenya fida jedhanii mormuun haqa irraa kan fagaateedha. Guyyaan Qiyaamaa qaxaroo guddaa namoonni itti wal gahaniidha. Mee itti yaadi, qaxaroon gahuun dura wanti karoorfame hojjatamuu danda’aa?
“Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Namoonni baay’een haqiiqa (dhugaa) Guyyaa Qiyaamaa hin beekan. Kanaafi, namni erga du’ee kaafamu akka waan hin danda’amnetti yaadu. Osoo beekumsi dhugaa qalbii isaanii keessa seene silaa Guyyaa kanaaf ni hojjatu, of qopheessu turan.
“Mootummaan samiiwwanii fi dachii kan Rabbiiti. Guyyaa Qiyaamaan dhaabbattu, Guyyaa san warri soba hordofan ni kasaaru.” Suuratu Al-Jaasiyah 45:27
Rabbiin olta’e itti aanse samiwwanii fi dachiin kan Isaa akka ta’anii fi too’annaaf aangoo guutuu akka irratti qabu beeksiisa. Mootummaa jechuun wanta tokko horachuu fi too’annaaf aangoo irratti qabaachudha. Samiwwanii fi dachiin kan Isaa erga ta’anii, wanta fedhe keessatti hojjachuu ni danda’a. Kanaafu,akkuma jalqaba irratti isaan uume, isaan balleesse lamuu isaan deebisuu ni danda’a jechuudha. Kanaafi ni jedha, “Guyyaa Qiyaamaan dhaabbattu” fi namoota iddoo wal-gahii tokko irratti walitti isaan qabu, warroota sobatti amananii fi hordofan kasaaratu qunnama. Baaxila (soba) jechuun faallaa haqaa kan ta’ee fi wanta dhaabbata hin qabneedha. Hojiin isaanii sobaan waan wal qabateef baaxila (soba) badu ta’a. Kanaafu, Guyyaa Qiyaamaa ni bada. Mindaan guddaan isaan jala darbuun adabbiif of saaxilu. Kanaafu, mindaa guddaa waan dhabanii fi adabbiif of saaxilaniif kasaaraa guddaa kasaaranii jiru jechuudha. Namni daldala keessatti maallaqa guddaa jireenya isaa itti tolchu yoo dhabe, kasaare jedhamaa miti ree? Namoonni haqa Rabbiin irraa dhufe dhiisanii soba hordofan kunniinis mindaa guddaa qananii Jannataa itti argatan waan dhabaniif kasaaranii jiru. Rabbiin olta’aan rahmata Isaatiin kasaaraa irraa nu haa tiiksu.
Rabbiin guddaan olta’ee gabroonni akka of eeggataniif ciminna Guyyaa sanii itti aanse ni ibsa. In sha Allah kutaa itti aanu keessatti ibsa waliin ni ilaalla… Hangasi ragaalee fi waa’ee Guyyaa Qiyaamaa Kitaaba kanarraa dubbisuun ni danda’ama: “Barzakha fi Guyyaa Qiyaamaa” Linkii: http://sammubani.com/wp-content/uploads/2019/06/Barzakha-fi-Guyyaa-Qiyaamaa.pdf
Kitaabban Wabii
[1] Tafsiiru Ibn Kasiir 6/260-261, Zaadul Masiir 1143
[2] Tafsiiru Qurxubii 19/164, Tafsiiru Xabarii 21/95
[3] Tafsiiru Xabarii 21/96
[4] Madda olii
[5] Tafsiiru Ibn Kasiir 6/613
[6] Madda olii


text:
Finfinnee, Fulbaana 07/2022 – Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa gabaasa haaraa baaseen, Oromiyaa Lixaatti adeemsa haleellaa guyyoota lamaaf namoota hidhatanii naannicha irraa walitti qabamanii fi kanneen aanaalee ollaa mootummaa naannoo Amaaraa irraa qaxxaamuraniin raawwatameen, hawaasa Oromoo keessaa namoonni 60 ol ta’an ajjeefamuu mirkaneesse.
Namoonni ijaan argan torban darbe yaada Addis Standardiif laatan ajjeechaa kanaaf “hidhattoota Faannoo” himatan. Gabaasni komishinichaa waa’ee hidhattoota Faannoo garee milishoota al-kallattiin hidhatanii naannoo Amaaraa irraa dhufan hin kaasne.
Haa ta’u malee, ajjeechaan ummata nagayaa Hagayya 30 – 31 godina Horro Guduruu Wallaggaa, aanaa Amuruu keessatti akka raawwatame gabaasni KMNI mirkaneessee jira.
Namoonni miidhamanii fi buqqaatota 20,000 ol ta’an kanneen yeroo ammaa magaalaa Oboraatti qubatanii jiran “dhimma xiyyeeffannoo guddaa barbaadu” jedhe Komishinichi.
Komishinichi dhimmicha irratti jiraattota fi qondaaltota mootummaa waliin akka dubbate ibseera. Haleellaan kun kan raawwatame erga humnoonni nageenyaa mootummaa naannoo sanatti bobbaafaman gara naannoo biraatti geeffamanii booda. Akka Komishinichi jedhutti, Hagayya 29 miseensonni Waraana Bilisummaa Oromoo, mootummaan “Shanee” jechuun kan waamu, “magaalaa guddittii aanichaa Oboraa qabachuuf” yaalii godhaniin hawaasa Amaaraa keessaa namoota sadi ajjeefamuu isaanii hordofee Hagayya 30 fi 31 hidhattoonni aanaa Amuruu fi Ganda Haroo Addis Alam irraa, akkasumas aanaa ollaa naannoo Amaaraa, Buree jedhamu irraa walitti qabaman miseensoota hawaasa Oromoo aanaa Amuruu Agamsaa, Jog Migiir, Tam Ilaamuu, Jaboo Doban, Tombee Daangaabee, Jawaaj, Ginaaree, Laagee, Michaa, Luqumaa, fi gandoota ( xixiqqaa) Waalee keessatti jiraatan irratti haleellaa raawwatan.
Adeemsa keessatti haleellaa guyyoota lamaan kana raawwatameen, “namoonni 60 ol ajjeefamaniiru” kan jedhe Komishinichi, jiraattota naannichaa fi qondaaltota mootummaa irraas “namoonni 70 ol miidhamuu isaanii”; qabeenyi fi loon jiraattotaas saamamuu hubachuu danda’uu ibse. “Gandoota haleellaan irra gahe keessaa ammallee bakkeewwan ammallee rakkoo guddaa itti jiru jiraachuu, akkasumas jiraattonni 20,000 ol ta’an qe’ee isaanii irraa buqqa’an magaalaa Oboraa keessatti haala rakkisaa keessa akka jiran jiraattonni ibsaniiru,” jedha KMNI.
Gabaasichi odeeffannoo namni haleellaa kana irraa lubbuun hafe yaada isaa Addis Standardiif kenne kan mirkaneesse yoo ta’u, eeruun Addis Standardiif laatame akkas jedha: “hidhattoonni loon 5000 ol saamaniiru. Waan jennu hin qabnu, manneen daldalaa, meeshaaleen manaa illee hin hafne, isaan [hidhattoonni] konkolaataa isaanii irratti fe’anii deeman.”
Dabalataan, Komishinichi akka odeeffannoo jiraattota irraa walitti qabeen balaan nageenyaa haleellaa kanaan dhufu furmaata akka hin arganne ibsuun “haleellaan walfakkaataan godina walfakkaatuu keessatti aanaalee Jaardagaa Jaartee, Kiiramuu fi Abee Dongoroo keessatti raawwatamuu danda’a jedhamee yaaddoon jira” jedhe.
Komishinichi “naannoowwan haleellaan itti raawwatamanitti humnoonni nageenyaa mootummaa hatattamaan akka bobbaafaman” akkasumas jiraattota buqqa’an gara jireenya tasgabbaa’aatti deebisuuf nageenyi akka jiraatu fi “qorannoo sirrii ta’een itti gaafatamummaa akka mirkanaa’u” gaafateera.
Komishinara Olaanaa KMNI Dr. Daani’eel Baqqalaa, komishinichi haala jiru hordofuu akka itti fufu fi “haleellaa gaddisiisaa lammiilee nagaa irratti raawwatame akka isa yaaddese” dubbateera.
Kana malees, Daani’eel, mirgi lubbuu, nageenya fi mirgi lammiilee nagaa balaadhaaf akka hin saaxilamneef humnoonni nageenyaa naannoo sodaan nageenyaa jiru irraa yeroo kaafaman “of eeggannoo sirrii ta’e godhamuu akka qabu” akeekkachiiseera. AS


text:
Akka odeeffannoon sab-qunnamtii hawaasa ibsitutti namootni saddeettan biyyoota akkamiitti Ambaasaaddarummaan muudamuun isaanii ifa ta’uu dhiisuus guyyaa hardhaa muudama Ambaasaaddarummaa guutuu argataniiru.
Obboo Shifarraaw Shugguxee kan dhiheenya taaytaa peresedaantummaa Sochii Dimokraasummaa Ummatoota Kibba Itoophiyaa irraa kaafaman fii Ministeera qonnaa akan ta’an akkasumaas Kantiibaan magaalaa Finfinnee obboo Dirribaa Kumaa, Obboo Alamaayyoo Taganuu, Obboo Isheetuu Dasee, Obboo Azaanaaw Taaddasaa faan kanneen muudaman keessatti argamu.
Obboo Yoonaas Yooseef, Obboo Yaalaw Abaataa fii Obboo Abdulfattaah Abdullaahii faaniis bifuma wal-fakkatuun muudamaniiru.
Muudama kanaan wal-qabatee, Ambaasaaddaroonni biyyoota gara garaa keessa jiran biyyatti ni waamamu jedhamee eegama.


text:
Haroo Limmuu
Aanaan Haroo Limmuu aanoolee Godina Wallagga Bahaa keessatti argaman keessaa ishee tokko dha. Aanaan Haroo Limmuu maqaa kana kan moggafatte yeroo jalqabaa aanaa Limmuu jalatti hundooftee bulaa turtee haala kana irraa ka'uun yeroo amma kana immoo bara 1998 of danda'uu dhaan maqaa kana argatteetti cittee jirti. Aanaan Haroo Limmuu Godina Wallagga Bahaa irraa kallatti dhihaatti argamti. A/H/L/ kallatti bahaan aanaa Limmuu, kallattii lixaan naannoo Beneshanguul Gumuz, kibbaan aanaa Eebantuun dangeffamtee argamti. Aanaattiin horsiisa beeyladootaa fi akkasumaas kunuunsa bineensota bosonaan ni beekanti. Kana qofa osoo hin taane haalli qillensa ishee jireenyaaf mijataa, namoonni gurguddoo, gootonni kanneen akka Abdiisaa faa achuma kessatti argamu.
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]


text:
Siidaa Aanoolee fi Siidaa Minilik
Abdii Boruutiin
Biyya tokko keessatti, siidaan yaadannoof dhaabbatu ykn ijaaramu tokko kan uummatootni biyya sanaa ija takkaan ilaalani fi fedhii irraa qaban akkasumas kan waan waloo tokko calaqqisu ta’uu qaba. Siidaan akkanaa kun ammoo siidaa biyyoolessaa ti yoo jedhame waan dhara ta’u natty hin fakkaatu. Waayee siidaa Aanolee fi kan Minilik yoon ilaalu, gaafiilee tokko tokkotu sammuu kiyya keessatti uumamu. Siidaaleen wal faallessan lamaan kun biyya takka keessa dhaabbachuun isaanii, biyyi tun akka takka hin taane agarsiisa. Biyyi tun takka miti yoo jedhame ammoo, gaafii: “Aanooleetu biyya Itoophiyaa jedhamtu tana keessa hin jirre moo Finfinneetu qaama Oromiyaatii miti?” kan jedhu kaasa. Aanolee fi Finfinneen dachee Oromiyaa (biyya takka) akka ta’an waan mormisiisu waan hin taanef, siidaan waayee uummata Oromoo faallessu tokko dachee Oromiyaarra jiraachuu hin qabu. Kanaaf, gabaabumatti, siidaan Minilik handhuura Oromiyaa, Finfinnee keessa jiraachuu hin qabu jechuu dha.
Asirratti wanti hubatamuu qabu, kaayyoon barreeffama kiyyaa, siidaa Minilik ajandaa godhachuuf otuu hin taane, siidaaleen walfaallessan kun Oromiyaa keessa jiraachuu hin qaban; siidaan ajjeesaa fi ajjeesamaa akkamitti biyya tokko keessatti ijaaramu jechuufi. Uummatni Oromoo uummata weerara Minilik keessatti lammiilee isaa miliyoonaan lakkaawaman dhabe dha. Kanaaf, yaadannoo lammiilee dhuman kanaatiif Aanooleettis ta’ee bakkee birootti, siidaa ijaaruun barbaachisaa dha; kun mirga uummata keenyaatis. Nafxanyoonni warri Minilik isaaniitiin boonan, siidaa isaa yoo barbaadan biyya dhaloota isaatti ijaaruu danda’u. Siidaan kun Finfinnee keessatti kan ijaarame, waan nu mooyatanii fi nu gabroonfachaa turaniifi. Har’a garuu, yeroo QBOn injifannoolee hedduu galmeesse kana keessatti; yeroo biyyi teenya Oromiyaan xinnaatullee kaartaarratti beekamte kana keessatti, akkuma kaleessaa biyyi kan Minilik ijaare jechuudhaan; maaliif siidaa Aanolee ijaartu jedhanii nuun mormuu barbaadu. Seenaa uummata keenyaallee dhara jechuurraa of hin qusanne.
Akkuma miidiyaalee adda addaarraa hubatamuu danda’u, diinotni qabsoo bilisummaa Oromoo, keessumaayuu ilmaan nafxanyootaa, waayee siidaa Aanolee kanarratti wacaa akka jirani dha. Harkaa fi harma muraa nama-nyaataa Minilik isaanii faarsaa; kan harki fi harmi murame ammoo, dhara fakkeessuudhaaf, seenaan akkanaa barreessamee hin argamne jechuudhaan asi fi achii wacaa jiru. Siidaaleen Aanoolee fi Calii Calanqoo diigamuu qaban jechuudhaan hawwii isaanii ibsuurraa duubatti hin jenne, ifaa ifatti dubbachaa jiru. Siidaaleen walfaallessan kun (kan Minilik fi Aanolee) biyya takka keessa jiraachuu hin qaban jechuu isaanii ti. Akkana jechuun isaanii ammoo, siidaa’umti Minilik Finfinnee (Magaalaa guddoo Oromiyaa) keessa bara baraan haa jiraatu; kan Aanolee sun biyya Minilik ijaare tana keessaa haa diigamu jechuu dha. Karaa biraatiin, biyyaa hin qabdanii, maaliif siidaa kana biyya keenya keessatti ijaartu jechuu fedhu. Akkuma Madagaaskaar irraa dhuftan jedhan, har’as biyya keenya nu dhabsiisuuf abjootu.
Haa ta’u malee, wanta firas ta’ee diinni uummata Oromoo hubachuu qabu, har’a abbaabiyyummaa dhabnee, nafxanyoonni moofaa fi haaraan (Wayyaanotni) dabareedhaan biyya keenyarratti abbaa qabeenyaa ta’anii uummata keenya gabrummaa keessa tursiisanillee, gaaf tokko injifannee, bilisummaa fi abbaabiyyummaa keenya deebisnee akka argannu mamiin ykn shakkiin akka hin jirree dha. Gaaf sana ammoo, siidaa Minilik isaanii fe’atanii gara irraa dhufanitti kan godaanan isaani malee uummatni Oromoo achuma biyya isaa keessatti, siidaa Aanolee biratt walgayee; bara baraan lammiilee keenya kan dhuman yaadachaa jiraata. Hanaga guyyaa bilisummaa fi walabummaa keenyaatti, isaanis (nafxanyootni) nuyis biyya hin qabnu. Biyyi kan abbaa irree, kan abbaa qawwee, kan Wayyaanee ti. Biyya takka hin taane fi abbaa hin qabne kana keessatti ammoo, ammaaf siidaan lama yoo jiraates waan nama dinquu miti.
Dubbii guddoon hubatamuu qabdu, wanti ilmaan Oromoorraa eegamu, nuyi akka isaanii waayee siidaarratti wacuuf yeroo hin qabnu. Siidaa ijaaramuu qabu bakka danda’ametti ijaarrachaa, garuu qabsoo tana yoomiyyuu caalaa jabeessaa; bilisummaa fi abbaabiyyummaa keenya deebisnee argachuurratti ciminaan hojjechuu dha. Wanti nuyi dagachuu hin qabne ammoo, wacuu isaanii kanas akka laayyootti ilaaluu dhiisnee; akkamitti akka tokkummaa keenya cimsinu fi humna jabaa horannu irratti halkani fi guyyaa hojjechuu akka qabnuu dha. Yoo kana hin taane, yoo jarri kun humna cimaa horachaa deeman, sirna dulloomaa duri sana nutti deebisuu qofaa otuu hin taane, yoo haalli isaaniif mijate, dachee keenyarraa nu dhabamsiisuuf akka carraaqan mamiin hin jiru. Kun sodaa otuu hin taane, balaa namatti dhufuuf deemaa jirus alaalatti hubachuu danda’uu dha. Furmaatni balaa kana hanbisuu danda’u, tokkummaa keenya cimsuu fi humna Oromoo jabeessuu dha.
Yoo tokko taanee; harka walqabannee; karaa hundaan walgargaarree hojjechuu dandeenye; yoo wanti hin danda’amne hin jiru jennee ofitti amantaa qabaanne, waan hawwinu fi barbaadnu tokko wanti hin arganneef sababni hin jiru jedheen yaada. Akka fakkeenyaatti fudhachuuf, kunoo akkuma miidiyaa Oromoo walaba ta’e (OMN) jabeenya ijoollee teenyaa fi gargaarsa uummata keenyaatiin milkaayuu danda’e, haaluma kanaan tumsa waliif taanee; cimnee yoo irratti hojjenne, boru waraana cimaa diina injifatee bilisummaa fi abbaabiyyummaa keenya nuuf argamsiisu wanti hin ijaarreef ykn hin qabaannef sababni hin jiru. Wanti hunduu harka ilmaan Oromooti jira. Oromoon wal malee gargaarsa biraa akka hin qabne hubachuu qabna. Waan guddaan tokko, kan Oromoon hubachuu qabu ammoo, akkuma seenaarraa hubatamaa jiru, dhimma uummata ykn saba ofii dhiisanii, diina fi alagaa tajaajiluun booddeen isaa salphina malee bu’aa akka hin qabne dha.
Biyyi Itoophiyaa jedhamtu tun, uummatoota ishiitiif biyya takkaa miti. Akka ilaalcha kiyyaatitti, biyya takka ta’uus waan dandeessu natti hin fakkaatu. Kanaaf, warri (Oromootni) tooftaafis ta’ee dhugumatti kaayyoon isaanii tokkummaa impaayara tanaatiif hojjechuu ta’e, ofduuba garagalanii waa hundaa mil’achuu fi hubachuu qabu. Projektii hin milkoofnerratti beekumsa, qabeenya fi dandeettii isaanii balleessuurra, gara qabsoo saba isaaniitti deebi’anii hojjechuun; yoo du’anillee seenaa boonsaa barreessanii dabru; uummata isaanii biratti maqaa bareedaadhaan yaamamu. Kan faallaa kanaa dalagan ammoo, akkuma argame fi argamaas jiru, wanti boodarra isaan muudatu salphina fi seenaa badaa barreessanii dabruu dha. Asii fi achi jechuun eessanuu nama hin gayu. Murannoo, kutannoo fi obsa qabaatanii qabsoo uummata keenyaa kana keessatti gahee ofii taphachuu ykn/fi qooda ofii gumaachuutu gootummaa dha. Gootummaa akkanaa qofaatu injifannoo xumuraa argamsiisuu danda’a.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Daa'imni Gaanaa qaroo ta'e umrii waggaa 12'tti yunivarsiitii seene
Daa'imni Gaanaa umri 12'tti qormaata seensa yunivarsiitii qabxii olaanaa fiduun yunivarsiitii seene.
Daa'imni maqaan isaa Viyemeens Baamfo jedhamu kuni barnoota Bulchiinsa Ummataa barachuuf fedhii akka qabus himeera.
Barataan kuni barattoota 3,000 Yunivarsiitii Gaanaatti ramadaman keessaa umriin xiqqoodha.
Viyemeens Baamfon akka barattoota kaani mana barnootaa dhaqe hin baranne. Abbaadhuma isaatu manatti isa barsiise.
Gaaffiifi deebii sagantaa 'BBC's Focus on Africa' waliin taasisen aangoo guddicha biyyattii keessa jiru irra -aanuuf akka hojjetu himeera.
''Pirezidantii Gaanaa ta'un barbaada. Alaabaa Gaanaa ol fannise akkuma Chaayinaa, Ameerikaa, Biriteeniifi biyyoota kaan biyya of dandeesse gochuun barbaada,'' jedheera.
Waa'ee heeraa, bulchiinsa sirna siyaasaa, manejimantii, ikonomiksiifi akkaawuntingii barachuuf fedhii akka qabu ibseera.
Abbaan isaa barnoota keemikaal injinaringitiin digirii kan qaban yoo ta'u milkaa'ina ilma isaaniin garuu hammana hin dinqamne.
''Rakkoo isa mudatuufi carraa argatu akkatti fayydamu isa hubachiisuuf yeroofi humna koo irratti dhangalaaseera. Kanaafuu, na hin dinqine,'' jedhan.
Daa'ima qaroo ta'e guddisuu duuba iccitii jirus yoo dubbatan kaanirraa akka adda ta'uf akka dhama'u isa gorsuu isaaniifi innis hojiitti cimuu isaa dubbatan.


text:
Salaaleetti yakka jabaatu humnoota mootummaan uummata Oromoo irratti raawwatamaa jira jedhame.
Salaalee aanaalee garaagaraatti yakki Waraana Biltsiginnaatiin ummata Oromoo irratti raawwatamu hammaatee itti fufuu jiraattonni himan.
“Waraana Bilisummaa Oromoo balleessuuf Ummata dhabamsiisuutu barbaachisa” yaada jedhuun yakki waraanaa ummata irratti raawwatamaa jiru itti fufeera kan jedhan jiraattonni godinichaa, aanaalee Warra Jaarsoo, Kuyyuu fi Dagamfaatti guyya guyyaan lammiileen nagaa ajjeefamaa, qabeenyi isaaniis saamamaa fi gubamaa jiraachuu ibsaniiru.
Paartiin aangoo harkaa qabu Biltsiginnaan, Waraana Bilisummaa Oromoo dhabamsiisuuf, keessumaa Ummata WBOf dawoo ta’eera jedhee amanu balleessuun akka barbaachisu ifatti labsatee, gochoota egeree ummatichaa dhabamsiisuu irratti fuulleffatan raawwachuu erga eegalee bubbuleera.
Gochoonni egeree ummatichaa dhabamsiisuu irratti fuulleffatan kunniin yeroodhaa gara yerootti hammaataa dhufaniiru.
Keessumaa battala Oppereeshiniin Waraanaa Karoora Riphee Lolaa balleessuu jedhuun qophaa’e hojiitti hiikamuu eegalerraa kaasee ammoo, ittuu babal’achuun qe’ee Oromoo mara seenaa jiraachuu odeeffannoon hawaasarra yeroo yerootti nu qaqqabu ni mul’isa.
Oppereeshinii kanaan iddoowwan addatti irratti fuulleffatamee, gochoonni egeree hawaasichaa balleessuu irratti xiyyeeffatan itti raawwatamaa jiran keessaa ammoo aanaaleen godina Shawaa Kaabaa adda durummaan eeramu.
Godinichatti tibbanuma aanaa Warra Jaarsootti lammiileen nagaa 18 ta’an waraana mootummaa garasitti bobbaafamee jiruun haala suukanneessaan jumlaan duguugamuu gabaasnee turre.
Namoonni Ganda Awwaaree Goljee, bakka Badhaadha Gabreelii jedhamutti jumlaan duguugaman kunniin, gariin namoota hojii idilee isaaniirra turan, gariin namoota mana amantaatii tajaajilan, kuunis bakka cidhaafi iddoowwan birootii funaanamuun badii tokko malee gochi suukanneessaan kun kan irratti raawwatame ta’uu maatii fi jiraattonni ibsaniiru.
Maatiin namoota dhumanii reenfa ilmaan isaanii kaasanii awwaallachuus ta’e gadda taa’uu dhorkamanii, yakka waraanaa diinummaa guddaan firaa fi aantii isaanii irratti raawwatame kanas qaama itti iyyatan dhabanii gadda dachaan liqimfamanii jiraachuu dubbatu.
Aanaalee godinichaa biroottis gochi walfakkaatu itti fufiinsaan ummata irratti raawwatamaa jiraachuu dubbatu jiraataan garasii dubbifne.
Waajjirri Dhimmoota Kominikeeshinii aanaa Warra Jaarsoo, Namoota qe’eefi jiruu idileeniirraa funaanamanii haala suukanneessaan ajjeefaman kanneen ilaalchisuun, miseensota ABO to’anne jechuun Caamsaa 02, 2022 fuula facebook isaatiin gabaasee ture.
Namoonni 18 bifa kanaan to’atamuun ibsame kunniin seeratti dhiyaatanii, badiin raawwatan jedhamellee osoo hin qulqullaa’in waraanni mootummaa jumlaan rashanuu filateera.
Gochi ummata jumlaan fixuu, qe’eesaa barbadeessuu fi midhaansaa saamuu fi gubuu keessumaa yeroo dhiyoodhaa as haala suukanneessaan raawwatamaa jiru qindoomina humnoota Federaalaa fi Biltsiginnaa Oromiyaatiin kan raawwatamu ta’uu kan himan maddi odeeffannoo OMN, tarkaanfiin humnoota mootummaatiin fudhatamaa jiru martuu hawaasa nagaa irratti kan fuulleffate ta’uu ibsan.
Gochi godinichatti ta’aa jiru karoorri ummata duguuguu ifatti dhaadatamaa ture hojiin mul’ataa jiraachuusaaf agarsiistuu guddaadha jedhan.
Wanti ummata godinichaa irratti raawwatamaa jiru kun qaamni aangoorra jiru sadarkaa mootummaarraa gadi buhee jiraachuu mul’isa jedhu jiraattonni.
Qaamni akkanumaan nama nagaa qe’eesaatii funaanee ajjeesee gatu mootummaadha ittiin jechuuf nu rakkisa jedhu.
Ummanni Oromoo callisee manasaatti dhumuu hin qabu, erga duuti hin oollee qaama mana ofiitti dhufee nama ajjeesu ofirraa fincilaa du’uutu hiika qaba jedhu.
Ajjeechaa suukanneessaafi gochi egeree ummataa balleessuu Salaalee aanaa Warra Jaarsoo fi aanaalee godinichaa birootti raawwatamaa jiru kun, godinaalee Oromiyaa biroo keessumaa isaan sochiin Waraana Bilisummaa Oromoo bal’inaan keessatti mul’atuttis itti fufiinsaan raawwatamaa jiraachuus OMN odeeffateera.


text:
No Language Left Behind (NLLB) gosni isaa kan jalqabaa ta’ee, pirojektii argannoo AI kan modeelota hiikkaawwan keeddeebi'amoo qulqullina qaban kallattiin Astuuriyaan, Lugaandaa, Urduu fi kanneen biroo dabalatee afaanota 200'tiin dhiyeessuu danda'an banaa kan godhudha. Filannoolee afaan isaanii ilaalcha keessa osoo hin galchiin, bakka kamittuu, carraa qabiyyee marsaariitii afaan dhalootaa isaaniitiin argachuu fi qooduu, akkasumas nama kamuu waliin haasa’uu namootaaf kennuu kan kaayyeffatedha.
No Language Left Behind (NLLB) gosni isaa kan jalqabaa ta’ee, pirojektii argannoo AI kan modeelota hiikkaawwan keeddeebi'amoo qulqullina qaban kallattiin Astuuriyaan, Lugaandaa, Urduu fi kanneen biroo dabalatee afaanota 200'tiin dhiyeessuu danda'an banaa kan godhudha. Filannoolee afaan isaanii ilaalcha keessa osoo hin galchiin, bakka kamittuu, carraa qabiyyee marsaariitii afaan dhalootaa isaaniitiin argachuu fi qooduu, akkasumas nama kamuu waliin haasa’uu namootaaf kennuu kan kaayyeffatedha.
Namoota walitti fiduu irratti kutannoo qabna. Kanaafidha Facebook fi Instagram irratti hiikkaawwan afaanota madda-gadaanaa fooyyessuuf kan nuti qorannoo NLLB keenya irraa maloota fi barnoota modeeliingii fayyadamaa jirruuf. Maloota fi barnoota kana sirnoota hiikkaa oomishaa keenya irratti raawwachiisuutiin, namootni afaan filataniin ykn afaan dhalootaa isaaniitiin walitti dhufeenya caalaatti dhuga qabeessa, caalaatti hiika qabu uumuu danda’u. Fuulduratti, barnoota keenya NLLB irraa gara appilikeeshinoota Meta dabalataatti babal’isuuf abdii qabna.
Yeroo metaverse’f ijaarrutti, hiikkaa barreeffamaa AR/VR yeroo-qabatamaa afaanota dhibbatti lakkaa’aman keessatti walfudhachiisuun dhimma dursi kennamuufiidha. Akeekni keenya ulaagaa ida'uu haaraa qopheessuudha—bakka guyyaa tokko namni hunduu qabiyyee, meeshaalee fi muuxannoolee addunyaa-abjaataa argachuu danda'u, afaan metaverse keessa jiru kamiinuu dandeettii nama kamuu waliin waliigaluu kan qabu. Akkasumammoo yeroo keessa, sadarkaa idil-addunyaattii namoota walitti fiduu.
Teknoloojiin modeelii NLLB-200 duuba jiru, amma karaa meeshaa Hiikkaa Qabiyyee Dhaabbata Wikimedia kan argamu, gulaaltotni Wikipedia yeroo odeeffannoo gara afaan dhalootaa isaaniitti fi afaan filatanitti hiikan isaan deeggaraa jira. Gulaaltotni Wikipedia afaanota bakka bu’ummaa gadaanaa qaban kan akka Afaan Lugaandaa fi Afaan Ayislaandiitiin barruulee as bahan ga’umsa olaanaan hiikuu fi gulaaluuf teknoloojii fayyadamaa jiru. Kun dubbistoota Wikipedia guutuu addunyaa irra jiraniif beekumsi dabalataa afaanota dabalataatiin akka argamu gochuuf gargaara. Modeeliin NLLB-200 madda-banaa qorattootni fi hawaasotni gulaalli Wikipedia fedha qaban hojii keenya irratti akka ijaaran akkasuma ni gargaara.
Humna hiikkaa AI Seenaawwan Hiikkaatiin Himamaniin itti bari, daadessa keenya pirojektii No Language Left Behind irraa guddina AI yeroo dhiyoo fayyadamu. Daadessi kun kitaabota afaanota jalqabaa isaanii kan akka Afaan Indooneeshiyaa, Somaalii fi Burmiis irraa gara afaanota dabalataatti dubbistootaaf hiika—ji'oota ittaanan keessa dhibbatti kan lakkaa'aman ni argamu. Karaa inisheetiivii kanaa, NLLB-200 modeelii AI jalqabaa barreeffama sadarkaa kanaan hiikuu danda’u ta’a.
Suu Neeyiin Chaaniitiin
Qonnaan bulaan ganda roozii qofa oomishan keessa jiraata. Ija midhaanii haaraa ta’e kan saanduqa mana lafa jalaa isaa keessaa arge yeroo dhaabu maaltu ta’a?
Piruum Kuntaarootiin
Yeroo ilmoon arbaa gara mana isaaniitti fiigdu, Botom xiyyeeffannaa argattu irratti hinaaffaa qabdi. Botom arbicha manaa baasuu dandeessii, ykn uumama nama mararu waliin hiriyyaa taatii?
Nabilaa Adaaniitiin
Mucaan dubaraa yeroo guddattu maal ta'uu akka dandeessu yaaduuf ramaddii hojii mana barumsaatiin kaka'umsa gonfatte. Abjuun ishee maal akka taatuuf ishee kakaasa?
Mohaammed Umariitiin
Samaad bineeldota jaallata ture. Abjuun isaa guyyaa tokko guutuu bosona keessatti dabarsuu fi muka jala rafuu ture. Saamad hiriyyoota dinqisiisoo fi argannoowwan ajaa'ibaa bakka raawwatetti hojii raajii kana irratti isa hordofi. Bosona keessa seenuun baay'ee gammachiisaa ta'ee hin beeku.
Wulaan Muliyaa Piraatiwiitiin
Ilmi mootii bosona keessatti bade. Qeerransi isa hordofaa jira. Maal godha?
Daataan leenjii kan himoota afaan naqaa fi afaan bahaa barbaadamu qabu walitti qabama
Qajeelfamoota leenjii kumaatamaaf daataa leenjii walsimataa erga uumnee booda, daataan kun sarara ujummoo leenjii modeelii keenyaa keessa galchama. Modeelotni kunniin qaamota lama irraa tolfamu: lakkaddeessituu, kun hima naqaa gara bakka bu'insa vekterii keessootti kan geeddaru yeroo ta’u, lakkaddaa diigduu, kunimmoo bakka bu’insa vekterii keessoo fudhatee hima bahaa sirriitti kan maddisiisudha. Hiikkaawwan fakkeenyaa miliyoonota irratti shaakaluutiin, modeelotni hiikkaawwan caalaatti sirrii ta’an maddisiisuu baru.
Dhumarratti, qulqullinni hiikkaa nu quubsuu isaa mirkaneeffachuuf, modeelii keenya tuuta hiikkaawwan himaa namaatiin hiikamaniin walbira qabnee madaalla. Kun karaa fayyadama tarreewwan summaa'ummaa kan nuti afaanota deeggaraman hundaaf ijaarruutiin jechoota arrabsoo fi qabiyyee mufachiisoo biroo adda baasuu fi calaluu hammata. Bu’aan isaa modeelii daran leenji’aa kan afaan kallattiin hiikuu danda’udha.
Daataan leenjii kan himoota afaan naqaa fi afaan bahaa barbaadamu qabu walitti qabama
Qajeelfamoota leenjii kumaatamaaf daataa leenjii walsimataa erga uumnee booda, daataan kun sarara ujummoo leenjii modeelii keenyaa keessa galchama. Modeelotni kunniin qaamota lama irraa tolfamu: lakkaddeessituu, kun hima naqaa gara bakka bu'insa vekterii keessootti kan geeddaru yeroo ta’u, lakkaddaa diigduu, kunimmoo bakka bu’insa vekterii keessoo fudhatee hima bahaa sirriitti kan maddisiisudha. Hiikkaawwan fakkeenyaa miliyoonota irratti shaakaluutiin, modeelotni hiikkaawwan caalaatti sirrii ta’an maddisiisuu baru.
Dhumarratti, qulqullinni hiikkaa nu quubsuu isaa mirkaneeffachuuf, modeelii keenya tuuta hiikkaawwan himaa namaatiin hiikamaniin walbira qabnee madaalla. Kun karaa fayyadama tarreewwan summaa'ummaa kan nuti afaanota deeggaraman hundaaf ijaarruutiin jechoota arrabsoo fi qabiyyee mufachiisoo biroo adda baasuu fi calaluu hammata. Bu’aan isaa modeelii daran leenji’aa kan afaan kallattiin hiikuu danda’udha.
MT hojii barnootaa hordoffiin irratti godhamudha, kana jechuunis modeelichi daataa irraa baratu isa barbaachisa jechuudha. Hiikkaawwan fakkeenyaa kuufama daataa madda-banaa irraa yeroo baay’ee itti fayyadamamu. Falli keenya himoota kuufamoota garagaraa kan sanadoota aftokkeetiin cimdeessuutiin cimdiiwwan hiikkaa battalumatti ijaaruudha.
Modeelotni LASER adeemsa uumaa tuuta daataa kanaatiif oolan jalqabatti afaanota galtee giddugaleessaa hanga olaanaa qaban deeggaru, kunis afaanota madda gadaanaa qabaniif cimdiiwwan hiikkaa sirrii ta’an oomishuun akka hin danda’amne godha.
Sirnootni MT afbaay’ee sirnoota aflamee olitti fooyya’aniiru. Kunis dandeettii "dabarsa" cimdiiwwan afaanii kan daataa leenjii baay’ee qaban irraa gara afaanota biroo maddawwan leenjii muraasa qabanitti gochuu waan dandeessisaniifidha.
Modeeliin walfakkaataan afaanota ulaagaalee walfakkaatoo qaban kan baay'inni isaaanii yeroodhaa gara yerootti dabalaa dhufe bakka bu'uu waan qabaniif, cimdiiwwan afaanii dhibbatti lakkaa'aman bakka tokkotti waliin leenjisuun miidhaa qaba. Itti ta'uu humnaan olii fiduu waan danda'uuf yeroo hangi tuuta daataa wal hin madaalletti kun rakkoo uuma.
Hiikkaan modeelii keenyaatiin oomishame sadarkaalee qulqullinaa keenya guutuu isaa beekuuf, isa madaaluu qabna.
Modeelotni hiikkaa maashinii haaluma barameetiin himoota maashiniitiin hiikaman kan namootaan hiikaman bukkee qabuutiin madaalamu, ta’ullee afaanota baay’eetiif, daataan hiikkaa amansiisaa ta’e hin argamu. Kanaafuu madaalliin dogoggora irraa bilisa ta’e hin danda’amu.
Qajeelcha fi biloogii keenya dubbisuutiin, akkasumas pirojektii kana fuulduratti akka tarkaanfachiisnu nu gargaaruuf modeelicha buufachuutiin, waa’ee saayinsii NLLB duuba jiruu bal’inaan bari.
# afaanota gadhiisamaniin taateewwan murteessoo modeela ta’an ilaali
Aloolli milkaa'inaa bakka bu'insa hima afbaay'ee jumlaa jalqabaa hawaasa NLP'tiif banamaatti qoodame. Lakkaddeessitichi himoota afaan 50'n hiika walfakkaataa qaban battalumatti cimdeessuuf idaatii uuma.
Sirna jabaa ijaaruu gargaaruuf, hiikkaa-duubaa bal’inaan fakkeenya fudhatame, modeeliingii sarara wacaa fi tooftaalee qulqulleessa daataa fayyadamuutiin, WMT 2019 irratti modeelotni FB AI modeelota kanneen biroo hunda caalanii ture.
Afaan 2 irraa eegalee, adeemsa madaallii haqaa fi cimaa beeksisuuf, Afaan Ingilizii fi afaanota galteewwan gadaanaa qaban gidduutti MT'f tuuta daataa ka'umsa godhannaa.
Afaanota hedduu irratti cuunfaa guddaa himoota walmaddii: Modeelota hiikkaa fooyya’oo ijaaruudhaaf, cimdii afaanotaa 1,620’tiin cuunfaa Bitext himoota Wikipedia miliyoona 135.
Daataa Afaan Ingilizii irratti osoo hin hundaa’iin cimdii afaanota 100 kamuu gidduutti kallattiin hiikuuf, modeelii hiikkaa maashinii afbaay’ee tokkicha, kan jalqabaa. Qajeelfamoota afaaanii 2,200 irratti leenji’eera— modeelota afbaay’ee kanaan duraa olitti 10x.
Modeelota hiikkaa fooyya’oo kan afaanota dabalataa, addattimmoo afaanota galtee-gadaanaan hojjetu ijaaruuf, tuuta daataa guddaa qulqullina-olaanaa, bitexts marsaariitii irratti hundaa’e: Himoota walmaddii biliyoona 4.5 cimdiiwwan afaanii 576’tiin.
Himoota afaan 100'n hiika walfakkaataa qaban battalumatti cimdeessuuf idaatii uuma.
Yeroo jalqabaatiif, afaanota galteewwan gadaanaa fi olaanaa qaban lamaaniifuu hiikkaa filatamaa dhiyeessuutiin, cimdiiwwan afaanii 14 keessaa 10 irratti modeelota aflamee filatamoo addatti leenji’an caalee modeelii afbaay’ee qeenxee WMT 2021 injifate.
FLORES-101 gosni isaa kan jalqabaa ta'ee, tuuta daataa madaallii baay'ee gara baay'ee kan afaanota 101 haguugu yoo ta'u, kunis qorattootni modeelota hiikkaa afbaay'ee kan akka M2M-100 ariitiin akka yaalaniifi fooyyessan isaan dandeessisa.
Modeeliin NLLB afaanota 200 hiika.
Babal’inni tuuta daataa madaallii FLORES amma afaanota 200 haguuga
Afaanota 200’tiif daataa leenjii ijaarame fi gadhiisame
Himoota afaan 200'n hiika walfakkaataa qaban battalumatti cimdeessuuf idaatii uuma.
Afaanota < 50
Afaanota 50-100
Afaanota 100
Afaanota 200
Aloolli milkaa'inaa bakka bu'insa hima afbaay'ee jumlaa jalqabaa hawaasa NLP'tiif banamaatti qoodame. Lakkaddeessitichi himoota afaan 50'n hiika walfakkaataa qaban battalumatti cimdeessuuf idaatii uuma.
Sirna jabaa ijaaruu gargaaruuf, hiikkaa-duubaa bal’inaan fakkeenya fudhatame, modeeliingii sarara wacaa fi tooftaalee qulqulleessa daataa fayyadamuutiin, WMT 2019 irratti modeelotni FB AI modeelota kanneen biroo hunda caalanii ture.
Afaan 2 irraa eegalee, adeemsa madaallii haqaa fi cimaa beeksisuuf, Afaan Ingilizii fi afaanota galteewwan gadaanaa qaban gidduutti MT'f tuuta daataa ka'umsa godhannaa.
Afaanota hedduu irratti cuunfaa guddaa himoota walmaddii: Modeelota hiikkaa fooyya’oo ijaaruudhaaf, cimdii afaanotaa 1,620’tiin cuunfaa Bitext himoota Wikipedia miliyoona 135.
Daataa Afaan Ingilizii irratti osoo hin hundaa’iin cimdii afaanota 100 kamuu gidduutti kallattiin hiikuuf, modeelii hiikkaa maashinii afbaay’ee tokkicha, kan jalqabaa. Qajeelfamoota afaaanii 2,200 irratti leenji’eera— modeelota afbaay’ee kanaan duraa olitti 10x.
Modeelota hiikkaa fooyya’oo kan afaanota dabalataa, addattimmoo afaanota galtee-gadaanaan hojjetu ijaaruuf, tuuta daataa guddaa qulqullina-olaanaa, bitexts marsaariitii irratti hundaa’e: Himoota walmaddii biliyoona 4.5 cimdiiwwan afaanii 576’tiin.
Himoota afaan 100'n hiika walfakkaataa qaban battalumatti cimdeessuuf idaatii uuma.
Yeroo jalqabaatiif, afaanota galteewwan gadaanaa fi olaanaa qaban lamaaniifuu hiikkaa filatamaa dhiyeessuutiin, cimdiiwwan afaanii 14 keessaa 10 irratti modeelota aflamee filatamoo addatti leenji’an caalee modeelii afbaay’ee qeenxee WMT 2021 injifate.
FLORES-101 gosni isaa kan jalqabaa ta'ee, tuuta daataa madaallii baay'ee gara baay'ee kan afaanota 101 haguugu yoo ta'u, kunis qorattootni modeelota hiikkaa afbaay'ee kan akka M2M-100 ariitiin akka yaalaniifi fooyyessan isaan dandeessisa.
Modeeliin NLLB afaanota 200 hiika.
Babal’inni tuuta daataa madaallii FLORES amma afaanota 200 haguuga
Afaanota 200’tiif daataa leenjii ijaarame fi gadhiisame
Himoota afaan 200'n hiika walfakkaataa qaban battalumatti cimdeessuuf idaatii uuma.
Acehnese (Latin script)
Arabic (Iraqi/Mesopotamian)
Arabic (Yemen)
Arabic (Tunisia)
Afrikaans
Arabic (Jordan)
Akan
Amharic
Arabic (Lebanon)
Arabic (MSA)
Arabic (Modern Standard Arabic)
Arabic (Saudi Arabia)
Arabic (Morocco)
Arabic (Egypt)
Assamese
Asturian
Awadhi
Aymara
Crimean Tatar
Welsh
Danish
German
French
Friulian
Fulfulde
Dinka(Rek)
Dyula
Dzongkha
Greek
English
Esperanto
Estonian
Basque
Ewe
Faroese
Iranian Persian
Icelandic
Italian
Javanese
Japanese
Kabyle
Kachin | Jinghpo
Kamba
Kannada
Kashmiri (Arabic script)
Kashmiri (Devanagari script)
Georgian
Kanuri (Arabic script)
Kanuri (Latin script)
Kazakh
Kabiye
Thai
Khmer
Kikuyu
South Azerbaijani
North Azerbaijani
Bashkir
Bambara
Balinese
Belarusian
Bemba
Bengali
Bhojpuri
Banjar (Latin script)
Tibetan
Bosnian
Buginese
Bulgarian
Catalan
Cebuano
Czech
Chokwe
Central Kurdish
Fijian
Finnish
Fon
Scottish Gaelic
Irish
Galician
Guarani
Gujarati
Haitian Creole
Hausa
Hebrew
Hindi
Chhattisgarhi
Croatian
Hugarian
Armenian
Igobo
IIocano
Indonesian
Kinyarwanda
Kyrgyz
Kimbundu
Konga
Korean
Kurdish (Kurmanji)
Lao
Latvian (Standard)
Ligurian
Limburgish
Lingala
Lithuanian
Lombard
Latgalian
Luxembourgish
Luba-Kasai
Ganda
Dholuo
Mizo


text:
Mummichi ministeera Keniyaa duraanii Raa’ilaa Odiingaa ba’ii filmaataa ifatti labsame kan dorgommii prezidaantii biyyaaf ta’een injifatamuu isaanii labse fudhatama dhabsisanii jiru.
Odingaan Kibxata har’a Televiziyoonaan ibsa kennaniin, ba’iin filmaataa komiishiina filannoo Keniyaan labsamee seera qabeessa kan hin taanee fi kan gatii hin qabne jedhan.
Akka ilaalcha keenyaatti jedhan filatamaan seera guutee fi gatii qabeessa ta’e akkasumas prezidaantii ta’uuf kan filatamee hin jiru jedhan.
Komishinni walabnii kan filannoo fi daangaalee kan keeniyaa Wiixata kaleessaa akka labseetti, wiliyaam Rutoon filannoo Hagayya 9 gaggeeffameen sagalee harka 50 caalaa argachuun injifachuu isaanii akkasumas odingaan hark 49 argaachuu labsee ture.
Xinxaltonni siyaasaa akka jedhanti, kan injiifate labsamuus filannoo irratti shirri hojjatameera himatii jedhu, mana murtiitti dhiyaachuu mala.
Polisiin Keniyaa akka jedhutti, reeffi anagawaa filannoo tokko magaalaa Naayrobiin ala kan argame yoo ta’u, dararaan irra ga’u isaa mallattoon agarsisuu jira jedha.Angawoota filmaataa irratti dorsisaa fi butiinsii dhaqqabaa akka jiru kan ibsan itti gaafatamaan komishiina filannoo eessa buteen isaanii kan dhabamees jiru jedhan.


text:
Bokkaan baranaa akka obboo Dirribaa Qorichaa Daarektera Daarekteroota Raaqa Qilleensaa fi Damee Akeekkachiisaati bokkaa guddaa, Oromiyaa Dhiyaa,Gama Kaabaa fi Bahaa malee naannoleen hedduutti bokkaa argachuutti jira.
Naannoleen bokkaa guddaa argachuutti jiran akka obboo Dirribaatti “Boorana,Gujii,Harargee Lamaan,Arsii fi Baaleetti bokkaan mirgisee roobuutti jira.”
Tanaafuu namii bokkaa argate kanaan waan silaa hojjachuu malee itti jabaachuu male jedha obboo Dirribaan.
Warra qotatee facaafatee waarfachuutti jiru keessaa tokko godina Gujii fi Booranaa fa.Akka aabba Qaraarsaa Gurraachaa godina Gujii irraa dubbatetti bokkaan baranaa bokkaa haga hin qamne ka haroolee dhiisii ciccitallee guute, “bokka akkana nama gammachiise takka namii hin agarre bokkaa bubbee hin qamne,ka billiqee hin dibbifne bokkaa guddaa.”
Lafa aabba Qaraarsa keessa bahee jedhe godina Gujiitii yoo kahan qaqallachaa dhufullee haga Moojoo gahanitti bokkaan gudduma.Namillee midhaan mataa mataa qotatee facaafachumatti jira.
Warra bokkaa eegachuutti jiru keessaa tokko warra Shawaa Bahaa aanaa Qobboo Luuxxoo Tamsahaati.Obboo Tufaan warra bokkaa eegachuutti jiru keessaa tokko “bokkaan duumansaahee gururi”aa nurraa dabraa adoo amma roobee wantii facaafne hiunuu nuu biqilti.”
Woma taateefuu warrii argatee qotatee facaafachaa,kaan waarfachaa,kaan ammoo bokkaa abdumaan eegachuutti jira.


text:
Waldaan Qorannoo Oromoo,Oromo Studies Association(OSA) waldaa jiruu fi jireenna Oromoo,aadaa fi seenaa fi eennummaa Oromoo karaa hedduun qoratu.
Eegii hujii jalqabee amma ganna 30 keessa jira.Kora baranaa Waashingiton DC,yuniversitii Hawaardi keessatti taa’a.Korii baranaatorbaan duubatti WDC university Howard keessatti jalqaba.OSAn baranaa waggaa 30essoo hujii itti jalqabe ulfeeffata.
Hujiin OSA gugurdoon akka bulchootii waldaa kanaa jedhanitti beekumsa Oromoo hammayyeessuu karaa addunyaalleen quba qabaattuun kitaabattiin barreessuu,kora addunyaa irratti qoratani dhiyeessuu fi waan asiin duratti warri Oromoo jibbu karaa hamaan barreessuu qajeelchanii barreessuu fa.
Baranallee beekumsa Oromoo waliin qabu,siyaasaa isaa,nagaa isaa, bulchiinsaa fi bulchiinsaa isaa Afrikaa gama Gaafaa keessalleetit jabeessanii jedhee kora taa'a.
Kora baranaa iratti akka pirezidaantii OSA(Oromo Studies association) Obboo Henook Gabbisaa jedhutti qorannoo 50 caalanitti kana irrtti dhiyaata.Qorannoon tun qorannoo jiruu fi jireenna Oromoo karaa akka akkaatiin qorachaa baate jedha.
“Keessummootaa 600 tahanitti kora kanaaf dhufa jennee abadanna.”
Waldaan kun akka jecha obboo Henookitti baruma baraan ijoollee kahimaa yuniverstii fi dhaabbilee barnootaa biyya alaa jiran ufitti dabalchaa,bulchinsa keesastti makachaa deema,karaa waldaa kanaan durattiin deemu qaqqajeelchaa deema.
Seenaa keennaa durii abbaa baahireen faatii eennummaa Oromoo irratti maqaa hamaan barreessanii qajeelchaa,eennummaa keenna ufumaa keennaan barreeffachaa,wal deemaa jedha obboo Henook yoo waan OSAn hujii jalqabeef dubbatu.
Laaybireerii ykn manneen kitaabaa gugurdaa hunda keessatti fkn Library of Congress, mana kitaabaa Kongireesii Amerikaa kitaabotaa fi Joornal (barreeffamii qorannoo )OSA hedduutti waahee Oromoo barreessan asitti argamu.Kun moohaichaa guddaadha.”
Waldaan OSA kora baranaa irratti ganan 30essoo hujii itti jalqabe ulfeeffata.


text:
Barattoonni Yunivarsitii Haramaayaa akka jedhanitti, mormiin galgala dabre Yunivarsitii Haramaayaa mooraalee sadii keessatti ka’e fashalsiisuuf loltoonni kora bittimmeessaa Oromiyaa fi humnoonni federaalaa addaa “Agaazii” jedhamutti, barattoota karaa qabanii, doormii dhaa gad-baasanii akka haleelaa turan dubbatu.
Mooraa isa guddaa keessatti, humnoonni federaalaa barattoota dirree tokko irratti walitti guuruudhaan haga lafti bari’utti eegaa turan. Dhukaasaaleen hedduunis dhaga’amaa turan. Ganama immoo, mooraa Teknoo keessaatti hiriira mormii akka haaraatti deebi’ee irratti hunoonni federaalaa dhukaasa banan, jedhu barattoonni. Barataa Faamii Abduaaziiz dabalee barattoonni hedduun madaawan konkolaataadhaan gara Hopitaala Yunivarsitichaa Harar jiru, ka Hiwoot Faanaa jedhamuutti geessamuu isaa dubbatu.
Qondaalli Poolisii Harargee Lixaa, Komaander Usmaan Mohaammed garuu, “barattoota haga xiqqoo tu jeeqama kaase malee hiriirri mormii geggeessamuunis, barattoonni haleelamuu fi hidhamuunis dhara” jedhan. Yunivarsitichi nagaa dha, barattoonnis barnoota irra jiru, jedhu.
Gama biraatiin, Yunivarsitii Jimmaa, mooraa Instiitiyuutii Tekinooloojii “Kitoo Furdisaa” jedhamu keessatti Dilbata darbe galgala barattooni hiriira ba’anii mormii isaanii dhageessisan poolisoota Federaalaatiin akka hamaatti reebamuu isaanii fi boombii isaan irratti darbatameen akka hamaatti miidhamuu isaanii dubbatu. Kanneen madaa’an, yeroo ammaa Hospitaala Yunivarsitii Jimmaa keessatti akka wal’aanamaa jiran, barattoonni kun Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsanii jiran. Oduu kana qulqulleeffachuuf Prezidaantii Yunivarsitii Jimmaa, Dr. Fiqiree Lammeessaatti bilbillee, walga’ii “Command Post” ka to’annaa hiriira kanaa irra akka jiran, dubartiin telefoona waajira isaanii kaasan Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsanii jiran.
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
Abdii Boruutiin
Dubbistootni barruu kanaa waayee kana hin beekan yookaanis isaaniif kun haaraa dha jedhee otuu hin taane, barreeffama kanaaf seensa akka ta’an, mee gaafiilee tokko tokkon kaasa. Kaayyoon qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) maali? Oromoon maaliif qabsaa’aa jira? Maal barbaada ykn galiin Oromoon barbaadu maali? Karaa feeneen haa ilaallu; yaada fi ilaalcha feenes haa qabaannu; wanti hundi keenya irratti walii galuu dandeenyu, uummatni Oromoo bilisummaa fi biyya isaa humnaan dhabee; gabrummaa Habashaa jalatti akka kufe fi har’as gabrummaa kana keessa akka jiru; gabrummaan har’aa ammoo kan dur caalaa hamaa akka ta’ee dha jedheen yaada, amanas. Oromoo ta’ee kan dhugaa kanatti hin amanne yoo jiraate, kun karaa lamaan ilaalamuu ni danda’a. Inni tokko, seenaas ta’ee waayee ofii kan hin beekne; kan dammaqinsa hin qabne yoo ta’u; inni biraa otuu waa hundaa beekuu fi hubatuu, kan diina fi alagaarratti rarra’uu fi kaayyoo dhuunfaa qabatee isa kanaaf dursa kennu dha.
Yoo dhugaa kanaa olitti ibsame kanarratti waliigalame ammoo, kaayyoon QBO inni guddaan, gabaabumatti ibsuuf, bilisummaa fi abbaabiyyummaa humnaan dhabe sana deebisee argachuu dha. Akkamitti kana deebisee argataan ykn akkamitti galii hawwu gahaan gaafii biraa ti. Gaafii kanatti otuu hin ceene dura, kaayyoo isa guddaa kanarratti waliigaluun waan filannoo hin qabne dha. Kaayyoo kanatti amanuu fi kanarratti waliigaluun dirqama Oromummaa ti. Tokkummaan kaayyoo guddaa kanaaf hin uumamnes, ijaaramullee tokkummaa dhugaa ta’uu hin danda’u. Fedhii fi kaayyoo uummata ykn saba ofiitu akka tokkooman nama taasisa. Dhimma waliitu walitti nama fidee akka tokkooman nama godha. Tokkummaan kaayyoo ykn dhimma tokkoof ijaaramus tokkummaa fedhii otuu hin taane tokkummaa dirqamaa ti. Namni kaayyoo tokko qabu, isa kana galiin gahuuf tokkummaadhaan hojjechuun dirqama ta’a jechuu dha.
Akka waliigalaatti yoo ilaalame, qabsaa’otni fi jaarmayootni Oromoo, kan walaba ta’anii socha’aa jiran, waan kaayyoo guddaa kanarratti waliin morman natti hin fakkaatu. Kan jidduu isaaniitti dhibdeelee uume ykn uumu, gaafiilee: Akkamitti kaayyoo kana galiin geenya? fi Galiin booddee qabsoo kanaa maal ta’uu qaba? kan jedhan natti fakkaatu. Kaayyoodhuma fedhee ta’u, akkamitti isa kana galiin geenyaan gaafii cimaa fi rakkisaa akka ta’u waan amanamuu dha. Haa ta’u malee, galii kaayyoo tokkoo beekuun ykn murteeffachuun barbaachisaa dha. Namni galii tokko hin beekne ammoo, garamitti akka deemu beekuun isa rakkisuu danda’a. Galiin QBOs yoo hin beekamne ykn ifa hin taane, qabsoon kun garamitti (karamitti) akka deemu ibsuun rakkisaa ta’a jechuu dha. Waayee kanatu rakkoolee adda addaa uumaa deema.
Mana hidhaa sabootaa kan taate, impaayara Itoophiyaa tana yoo ilaalle, yeroo ammaa humnoota kaayyoo galii karaa afurii qabantu mul’achaa jiru:
• Tokkoffaa, warra sirna dulloomaa dur sana deebisuu barbaadanii fi ol’aantummaa Amaaraa deebisanii lubbuu itti horuu barbaadan;
• Lammaffaa, warra ol’aantummaa Tigree eeganii, haala amma jiru kana akkuma jirutti ittifufuu barbaadan;
• Sadaffaa, warra Federaalisimii dhugaa ijaaruu barbaadni fi karaa kanaan impaayarittii haaromsuudhaan tokkummaa ishii jiraachisuu barbaadan; Tokkummaan yoo ture fi jiraate mitii, isa kana jiraachisuun kan danda’amu?
• Afraffaa, warra walabummaa uummatoota ykn saboota isaaniitiif qabsaa’an. Asirratti jechootni lama, kan yeroo ammaa mormisiisaa ta’an “bilisummaa” fi “walabummaan” ka’uu malu.
Warra tokkoffaa fi lammaffaa yoo ilaalle, as keessa Oromoota garaaf buluuf jedhanii; diina ykn alagaa tajaajiluuf dhaabbatan yoo ta’an malee, Oromoon Oromummaan onnee isaa/ishii keessa jiru, kan kaayyoo ykn galii kana deeggaru/deeggartu jira/jirti jedhee yaaduun na rakkisa. Humnootni kun warra QBO dadhabsiisuu fi yoo danda’ame sirumaa dhabamsiisuu barbaadan waan ta’aniif, isaan kun farra QBO ti. Warri tokkoffaan warra bu’aalee QBOn hanga har’aatti galmeesse kanaayuu balleessuu barbaadani fi Oromiyaa dhiiga fi lafee gootota Oromootiin ijaaramte tanaa kaartaarraa haxaayuuf halkanii fi guyyaa hojjetanii dha. Diinni hamaan uummta Oromoo isaan kana. Haa ta’u malee, abjuun isaanii kana ta’us, uummtani Oromoo haxaawamee Addunyaa kanarraa bada malee, sarana sirna dur sanatti deebi’ee, kan isaan jalatti gabroomsamu ni jiraata jedhee hin yaadu, hin amanus.
Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, warri sadaffaan diina uummta Oromoo ti yookaanis farra QBO ti jedhee hin amanu. Maaliif yoo jedhame, impaayarittiin tun sirni ishii diigamee; Federaalisimiin akka amma jiru kana otuu hin taane, Federaalisimiin dhugaa ijaaramuu yoo danda’e, kun gara QBOtiinis yoo ilaalame qabsoo kana tarkaanfii tokko gara fuulduraatti oofuu danda’a malee, wanti Oromoo miidhu ykn qabsoo kana gaaga’u ni uumama jedhee hin yaadu. Haa ta’u malee, gaafii guddaan asirratti ka’u: Eenyu wajjin waliigalamee fi hojjetameeti kaayyoon akkanaa kun dhugoomuu danda’a? kan jedhu waan ta’uuf, anis asirratti shakkiin qaba. Gaafiin biraas kan asirratti ka’u: Warri halkanii fi guyyaa tokkummaa Itoophiyaa faarsan, keessumaayuu Habshootni, dhuguma kaayyoo akkanaatti amananii; warra biroo wajjin hojjetanii isa kana galiin gawuu danda’u? kan jedhu ta’a.
Habashootni, tooftaaf jedhanii, saboota cunqurfamoo, keessumaayuu Oromoo, ofitti harkisuuf; isaan kanatti fayyadamanii kaayyoo ofii (kaayyoo dhokataa) galiin gawuuf yoo ta’e malee, dhuguma Federaalisimii dhugaatti amananii hojjechuu ni fedhu jedhee yaaduun baay’ee na rakkisa. Dabni isaanii (yannassuu bilxaa bilxinnat) nuuf haaraa miti. Kana hubachuu dhabuutu mooraa keenya keessatti rakkoolee uumaa ture, uumas jira, ittifufuullee mala. Daba isaanii isaanuu nutti himaa jiru. “Oromoo yawwaah nawu” kan jedhan maalirraa ka’anii ti? Gowwoomsamuu keenya waan arganii fi beekaniifii mitii? Maarree, otuu humna ofii hin cimsin; otuu mooraa ofii hin jabeessin; otuu waliigaltee hin qabaatin; diina nama gowwoomsuuf yaalii hundaa godhu kana amala isaa fi shira isaa otuu beeknuu, isaanitti fiiguun, isaan jala kaachuun maaliifi?
Humnoota biroo waliin tumsa ijaaruun waan haaraa miti; kan Oromoos adda ta’uu hin qabu. Diina waloo cimaa tokko kuffisuuf tumsa ijaaruun barbaachisaa ta’a. Haa ta’u malee, tumsa alaa otuu hin barbaadin dura, tokkummaa ykn tumsa mooraa ofii uumuun, akka gaaga’amni namarra hin geenye wabii ta’a. Yoo kun hin taane ykn hin jiraanne, kophaa kophaa deemanii diina fi alagaatti fiiguun xumurri isaa gaarii hin ta’u. Yoo humni mooraa ofii cime, warri tumsa nama wajjin ijaaranillee nama sodaatu. Yoo humni mooraa ofii laafaa ta’a ammoo, dura namatti fayyadamanii; sana booda kophaa kophaatti nama rukutu. Tooftaan akkanaa kun ammoo Habashoota biratti waanuma beekamuu dha. Kanaaf, isaan wajjin hojjechuun ykn isaanitti fiiguun akka gamnummaatti ilaalamuun dogoggora.
Akkuma kanaa olitti ibsame, kaayyoon QBO inni guddaan tokkuma. Innis bilisummaa fi abbaabiyyummaa saba Oromoo mirkaneessuu dha. Tooftaaf jedhamees haa ta’u, kan rakkoo uume garuu ilaalcha galii booddee qabsoo kanaa ti. Karaa kanaan qabsaa’ota mooraa keenyaa bakkee saditti baasnee ilaaluu ni dandeenya. Isaanis gabaabumatti ibsuudhaaf:
• A) Warra Federaalisimiin dhugaa ijaaramee; uummatni Oromoo ofiin of bulchuu yoo danda’e (oromian autonomy), kunuu gahaa dha warra jedhan;
• B) Warra hiree ofii kan ofiin (ofiif) murteeffatu uummata Oromoo waan ta’eef (self determination of the Oromo people), galii booddee qabsoo isaa innumti haa murteeffatu jedhanii galii kana banaa godhanii dhiisan;
• C) Warra biyyi keenya Oromiyaan kolonii jala waan jirtuuf, guutumaa guutuutti walaboomuu qabdi (complete independence) jedhan
Fedhiin dhuunfaa fi kaayyoon biraa yoo duuba jiraatellee, kana akkuma jirutti dhiisnee; waan isaan kun sadeenuu waliin qaban (kan waloo) yoo ilaalle, hundi isaaniituu akka uummatni keenya gabrummaa jalaa bawu barbaadu jedheen yaada. Namni fedhii kana hin qabaanne, farra QBO waan ta’uuf, ani qabsaa’aa dha ofiin jedhee maqaa kanaan daldaluun irra hin jiru; mooraa diinaatti galuu qaba. Uummatni Oromoo gabrummaa Habashaa jalaa akka bawuuf qabsoofna yoo jedhan, galiin isaan barbaadanillee gara gara yoo ta’e; ammaaf kaayyoo kanaaf tokkoomuun; yoo tokkummaan hin danda’amne tumsa waliif ta’uun silaa dirqama ture. Inni kunuu hafee; olola walirratti godhuu dhiisanii; mooraa keenya keessatti nagaa fi tasgabbiin akka uumamu taasisuunuu sadarkaa isa duraa ture. Nagaa fi tasgabbii uumuun maaliif barbaachisaa ta’a? Yoo nagaa fi tasgabbiin uumame:
• Tokkoffaa, waldura dhaabbachuudhaan humna walii laaffisuurra, hunduu karaa danda’aniin hojjetanii waldorggommii dhugaa godhanii bu’aa tokko buusuu danda’u
• Lammaffaa, yoo olola walirratti godhuun dhaabbate, diinatti qaawwi waan cufamuuf, jidduu keenya seenee, akka walirratti duullu taasisuuf carraa hin argatu
• Sadaffaa, uummatni keenya warra caalaatti isaaf qabsaawu fi bu’aa argamsiisu addaan baafatee, kan cime duuba fi wajjin hiriiruu danda’a
• Afraffaa, hamileen diina QBO laafuu danda’a. Hawaastonni Addunyaallee ija biraatiin nu ilaaluu danda’u
Faayidaan inni qabu kana qofaa miti. Nagaa fi tasgabbiin mooraa keenyaa, bu’ura waa hundaa ti, abdii egeree ti. Tokkummaan keenyallee asirraa madda. Bakka nagaan jiru tokkummaan jiraachuu danda’a. Yoo nagaa fi tasgabbiin hin jiraatne, waldiigumsi ittifufa. Kanarraa kan bu’aa argatu ammoo, diina Oromoo qofaa dha. Uummatni keenya kanarraa bu’aa takkallee hin argatu.
Waayee nagaa fi tasgabbii mooraa QBO ergan kaase, mee carraa kanaan waan yeroo ammaa deemaa jiru fi hubadhe tokkon ibsuu yaala. Innis waayee Waltajjii Marii Oromoo (WMO) jedhamuun yeroo ammaa mumul’achaa jiru dha. Duraan dursee, wantin dubbistoota barreeffama kanaa hubachiisuu barbaadu, ani akka nama tokkootti, akka ilma Oromoo tokkootti, warra WMO jedhan kana deeggaruufis ta’ee balaaleffachuuf miti. Garuu, wantan hubadhen ibsuu barbaada. Bakkuma fedhettuu, eenyu wajjinuu haa ta’u, marii godhuun waan badaa miti. Mariirraa waa baayeetu madda. Hubachuu fi wal hubachiisuunillee mariirraa argama. Akka hanga ammaatti beekamutti, jarri kun waltajjii marii jedhan malee, akka jaarmayaa ykn dhaaba tokkootti ijaaramanii;sagantaa fi kaayyoo tokkoon gadi hin baane. Garamitti akka deeman beekuun yoo hin danda’amnellee tilmaamuun garuu ni danda’ama ta’a. Kana kanumman dhiisuun barbaada.
Karaa biraatiin yoon ilaalu garuu, haala bara 2008 uumame sana wajjin wal bira qabee yoon ilaalu, waanuma gara tokkotti deemu natti fakkaata. Maal jechuu kooti? Bara sana warri KY ABO jedhanii jijjiirama labsan; akka jalqabanitti waanuma yeroo gabaabaa keessatti raajii tokko mul’isan fakkaatee ture. Uummatni bilisummaa beelaye fi dheebotes, amma jijjiiramni dhugaa tokko ni dhufa jedhanii akkamitti akka hamileedhaan ka’an waan hirraanfatamuu miti. Haa ta’u malee, yeroo gabaabaa booda waa abjootame sun hunduu abjumatti hafee; boodarra siriidhaa gareen sun bakkee lamaa saditti caccabee hafe. Mooyxannoo sanarraa ka’ee yoon hubadu, adeemsi ammaa kunis (kan warra WMO), akkuma yeroo sana “jijjiirama” jedhame, har’a ammoo “mul’ata haaraa” jedhanii qalbii uummata keenyaa harkisuuf yoo ta’e malee, mul’atni haaraan kun waan adda ta’e tokko ni argamsiisa jedhee yaaduun na rakkisaa jira. Dhugaa dubbachuudhaaf, shakkii qabun ibsuu barbaade malee jara kana hamilee isaanii cabsuufii miti.
Abbaan fedhe, karaa danda’een jijjiirama tokko uummata keenyaaf fiduu yoo danda’e, ani baay’een itti gammada. Ani akka ilma Oromoo tokkootti, Oromoon akka walirratti duulu hin barbaadu. Amanamus amanamuu baatuus, ani nama tokkummaa ilmaan Oromootiif cinqamuu dha. Diinnii nu keessa seenee akka nu qoqqoodu hin fedhu. Kanaafan mooraa keenya keessatti nagaa fi tasgabbiin uumamuu qaba jedhee irra deddeebi’ee dubbadha. Nagaa fi tasgabbii dhabuu mooraa keenyaarraa; wal abaaruu fi wal arrabsuu keenyarraa; kan bu’aa argatu diina keenya qofaa dha. Kanaaf, wal abaaruu, wal arrabsuu, olola walirratti oofuu, hamilee walii cabsuu, sakaallaa walitti ta’uu, diinni otuu jiruu isa dhiifnee walirratti duuluun dhaabbachuu qaba.
Mammaaksa Oromoo lamaan tokkoon barruu kiyya xumura. “Kan dandeessu dhaani jennaan, gowwaan galee niitii dhaane” fi “Foon lafa jiruuf allaattiin samiirratti wal nyaatti” Kan dhaanamuu qabu silaa diina cimaa dha malee laafaa ofiitii miti; diina hamaa nu nyaachaa jiru dhiifnee, walirratti duuluun hiika hin qabu. Humna keenya jabeessinee diina keenya injifachuu qabna. Har’a sagalee tokko dubbachuunuu humna qabaachuu agarsiisa. Olola walirratti oofuu fi wal dadhabsiisuu haa dhaabnu. Sababa fedheenuu haa ta’u, tokkoomuun yoo hin danda’amne, qabsoo waloo kana cimsuuf karaa danda’amu hundaan wal gargaaruu fi tumsa waliif ta’uun yeroon isaa amma dha. Kun fedhii keenya qofaa otuu hin taane dirqama Oromummaa ti. Oromoon wal malee gargaarsa biraa hin qabu. Fira QBO caalaa diina isaatu heddooma. Kana hubatnee bakkee hundatti humna keenya cimsuu qabna.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Prezidaant Doonaald Traamp gorsaa addaa tarsiimoo ol aanaa isaanii Steve Bannon aangoo irraa irraa ar’uuf murteessuu isaanii angawoota gameeyyii kan bulchiinsa isaaniitti himanii jiran.
Steve Banon jalqaba bulchiinsichaa qabee gorsaa akkaan falmisiisaa turan.
Kan Traamp akka filatamaniif gargaaran jedhaman Bannon hoogganoota beekamoo garee gama lixaa waliin walitti bu’aa turan.
NewYork Times akka jedhutti Bannon xalayaa ittiin hojii gad dhiisan guyyoota 11 duraa prezidaantichaaf dhiyeessan. Dhimma mormii charlottsville keessatti ka’een boodatti harkifate jedhameera.


text:
Gabaasa Qeerro Amajjii 16,2015
Godina Gujii Aanaa Gooroo Dollaa Keessatti Uummataa fi Milishoota Gandaa Jidduutti Walitti Bu’iinsi Dhalate. Mootummaan Wayyaanees Filannoo Bara Kanaan Wal Qabsiisee Milishoota Gandoota Oromiyaa Keessatti Leenjisuu Eegale.
Mootummaan Wayyaanee filannoo dharaa bara kanaaf of qopheessaa jiru dhuunfachuuf jecha Amajjii 6,2015 irraa eegalee hamma Amajjii 13,2015 gandoota qonnaan bulaa keessatti milishoota leenjifachuu kaadhimachaa ture.
Haala kanaan Godina Gujii Aana Gooro doola jedhamuti ganda 20 irra walitti qabuun milishoota 460 bakka 8 itti lenjisaa jiraachuu Qeerroon gabaase . Milishoota leenjifaman kanaaf kan oolu nyaata, bultii fi oolcha ykn aballii mootummaan kafaluufii qabu ture baajeti leenjiif qophaawu qarshi 200,000 (kuma dhiba lama) ufata milishaatin hodhina kan jedhamn ammo ummanni qarshii 20,000 (Kuma digdama) uumanni naannoo akka baasu itti murteessuu beekame. Uummanni haala kanatti mufatachuun qarshii hin baafnu saba jedhaniif jecha hamma baatii 7 itti of irraa kafalanii akka xumuranii fi milishootiin leenjifamanis kanneen goosa Oromoo Booranaa fi Gujii jidduutti deddeman ta’uu bakka bu’oonni milishootaa leejifamanii ibsu.
Haalli kun kan mufachiise uumanni bulchiinsa Aanaa Gooro Dolaa fi milishoota gandaa jidduuttii yeroo ammaa wal dhabbiin guddaa deemaa jiraachuu qeerroon gabaasa.


text:
Zimbaabuwee: Maatiin ijoolleesaani mana barumsatti hin ergine hidhaan adabamu
Zimbaabuweetti maatiin ijoollee isaani mana barnootaa hin galchine hidhaa gara waggaa lamaan adabamuu danda'u.
Mootummaan biyyattii rakkoo lakkoofsa ijoollee barumsa addaan kutanii guddachaa dhufe hir'isuuf jecha namni hundi hanga ganna 16 ta'utti barumsa barachuu akka qabu murteesseera.
Kutaa biyyattii tokko tokko keessatti ijoolleen %20 ta'an mana barumsaa hin seenani jedhame tilmaamama.
Seerri haaraa kun sababa baasii mana barumsaa kaffaluu dhiisuu fi ulfaa'uun barattoota mana barumsaa irraa ari'uun yakka akka ta'u murteesseera.
Akka koreen dhimma kana qoratu 'Zimbabwe Vulnerability Assessment Committee (ZimVac)' jedhamu akka ibsetti waggaa darbe yoo xiqqaate barattoonni mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa %60 ta'an sababa kaffaltii kaffaluu dadhabuun barumsarraa ari'amaniiru.
Hogganaan Zimbaabuwe jalqabaafi barsiisaa kan turan Roobart Mugaabeen imaammata barnoota kan gurraachonni biyyattii carraa barnoota guddaa akka argatan taasisu gaggeessaa turanif ni jajamu ture.
Haa ta'u malee, barnootni bilisaa kana dhaabbate bara 1990'n keessa yoo ta'u sirni barnoota biyyattis sana booda kufuu eegale.
Maaltu geeddarame?
Seerri barnootaa kun kan sirraa'e ijoolleen Zimbaabuwe waggooti 12'f mana barnootaa akka deeman taasisuufi. Kun kanaan dura kan turerraa wagga shaniin fooyya'a.
Amma ijoolleen mana baruumsaa dhaquu yoo baatan maatiinis itti gaafatamu.
Ijoolleen isaanii mana barumsaa akka hin galle yoo barame maatiin yoo dandeetti qabu ta'e addabbii maallaqaa doolaara 260 ykn ammoo hidhaa gara waggaa lamaan adabamu danda'u.
Yeroo rakkoon dinagdee jirutti maatiin barnoota ijoollee isaaniif dursa akka kennan taasisuuf murtee cimaa fakkaata jedhanii kan yaadan jiru.
Gariin garuu yeroo waadaan barnoota bilisaa kennuu cabsameefi rakkoo hanqina manneen barnoota mootummaa jirutti mootummaan itti gaafatamuummaa isaa ofirraa gataa jira jedhanii amanu.
Lakkoofsi barattoota barnoota dhiisanii dabalaa dhufuuf sababootni biroon ulfa'uu, ga'eela ijoollummaa, fageenyaa mana barumsaafi fedhii dhabuu ijoolleeti jedhama.


text:
Melaaniyaa Traamp giifti duree Malawii waliin utuu wal hin argin dura ijoollee akkasumas mana barnootaa daawwachuu dhaan diplomaatota Ameerikaa waliin mari’atanii jiran. Deggersa isin nuu kennitan mara nan dinqifadha. Galatoomaa. Waaqayyo isin haa eebbisu.
Waa’ee daawwannaa giifti duraa Ameerikaa jiraattonni Lilongwee hedduun hin beekan. Garuu kanneen beekan yaada gama isaanii kennanii jiru. Hoogganoota Afriikaa irraa dhageettii argachuuf yaalaa jiru jedhu. Kelement Chinokoo jiraattota keessaa tokko yoo utuu waan abbaan warraa isaanii itti amanan cina hiriiran ta’e, imala kana ni geggeessu jedhee hin yaadu. Nuti addunyaa gudddatanis haa ta’u guddataa jiran keessaa uummanni jiru hamma isaan deggersa Ameerikaa barbaadanitti qaama isaanii ta’uu qabna ergaa jedhu abbaa warraa isaaniif kan dabarsan fakkaata. Gama kanaan itti gammadeera jedhan.
Gifti dureen Ameerikaa Melania Traamp Malaawwiitti aansuu dhaan Naayroobii fi Kaayiroo erga daawwatanii booda daawwnnaa isaanii Afriikaa xumuranii Waashingiten Diisiitti deebi’uuf jiru.


text:
Qormaanni sadarkaa lammataa kan guutuu biyyaa ba’iin isaa maal afakkaata jedhamee utuu hin gamaaggamin kallattii adda addaan komee dhiyeessuun sirrii miti jechuu dhaan waajjirri barnootaa naannoo Amaaraa ibsee jira.
Wiirtulee qormaanni itti kanname kan naannoo Amaaraa 228 keessaa barattoonni kuma 92 ta’an to’annaa cimaa jalatti qormaata sana kan fudhatan yoo ta’u yeroo sanatti to’annaan godhame laafataa dha komeen jedhu hin dhiyaanne.
Ejensiin madaala barnootaa fi qorannaa biyyoolessaa hanga ammaatti naannoo Amaaraa ilaalchisee komeen nuu dhyaate hin jiru jedhe jechuu dhaan itti gaafatamaan waajjira barnootaa Dr. Yiliqaal Keffelee ibsaniiru jechuun Aster Misganaaw Baahirdaar irraa gabaasteetti.