c: text/html

text:
Walwaraansaan, hookkoraan, soda dararama hidhaa fi sarbiinsa mirgaa namoomaa irraa kan ka’ee sadarkaa adduunyatti namoonni miiliyoonii 89. 3 ta’an dumma wagga darbee keessaa jireenyaa isaanii irraa akka buqa’an dhaabbata mootummoota gamtoomanti jaarmiyaan dhimma baqattootaa irratti hojjatuu UNHCR beeksiseeraa.
Komishineriin olaanaan UNHCR Filippoo Graandii akka jedhanitti weerara Raashaan Yuukreen irratti raawwateen kan ka’e namootta jireenyaa isaanii irraa buqqa’an Miiliyoonii 12 amma miiliyoonii14 ta’an yemmuu itti dabalaman lakoofsichii garaa miiliyoonii 100 gahuu ni danda’a.
Yemuu xiyyeeffanaan aduunyaa yuukreen irratti luuccefatee jiru kanatti mootummaawan wareen yuukreeniin dursaniifs gargarsaa attatamaa taasisuu irratti akka xiyyeefannaa kenuu qaban kan gaafatan Filippoo Graandii itti dabaluudhanis akkana jedhaniiru.
“Dhuma barra 2020 ti kaasee amma 2021Itiyoophiyaa qabna. Haalaa Afgaanistaan gannaa darbee qabna. Fakkeenyaaf, Siiriyaa, Sudaan kibbaa. Gaaffii baqattootaa Palastayin. Wareen kun rakkoowaan yeroo dheeraadhaaf lakkoofsaa irratii dabalamani jiranuudhaa.”
Akka UNHCR jedhetti wagga darbe lakoofsii baqatootaa miiliyoonii 27 kan dabalee yemuu ta’u,lakoofsii namoottan sababa walti bu’iinsaa biyya isaanii keessaa jiruun, jireenyaa isaanii irraa buqa’an Miiliyoonii 53.2n dabalee jira. Baqtootaa kana keesaa dhibeentaan 80 biyyotaan hiyeeyii dhaaf galii walakkeesaa qaban keesaa warren jiraniidha.
Akka gabaasinii UNHCR dabalee jedhetti, biyyoottan shan Siiriyaan, Veenzuweelaan, Afgaanistaan, Sudaan kibbaa fi Maayinmaar lakkoofsaa namoottan qe’ee isaanii irraa bu’qqaniin harka sadii keessaa qooda haraka lama qabu. Baqattootaa simachuudhaan biyyii Tarkii Kolombiyaa, Yugaandaa, Paakistaan fi Jarmanii olitii tokkofaa irratti argamti.
Baqattoota hedduu qubachiisuudhaan Yunaayitid Isteets biyyoottan Adduunyaa irara tokkofaa irraa akka jirtu gabaasinii Lisaa Shilaayeen jenevaa irraa qopheesite ibseera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Unkootaan Hojjechuu
Unkoota fayyadamuun, deeticha akkamitti dhiyeessuu akka dandeessu qindeessi. Galmee barruu yookiin wardii baniitii to'annoowwan kanneen akka qabduu dhiibaa fi tarree sanduuqotaa saagi. To'annoowwan qaaqota amalootaa keessaa, unkootni deetaa maalii argisiisuu akka qaban qindeessuu ni dandeessa.
Masaka Unkaatiin Unka Haaraa Uumi.
LibreOffice keessaa, Unka haaraaMasaka Unkaa fayyadamuudhaan uumuu ni dandeessa.
-
Faayilicha kuusdeetaa bakka itti unkicha haaraa uumuu barbaaddu bani.
-
Heerata bitaa foddicha kuusdeetaa keessaa, sajoo Unkoota cuqaasi.
-
Unka Uumuuf Masaka Fayyadami cuqaasi.
Hujeekaan Unka Haaraa Uumuu
-
Faayilicha kuusdeetaa bakka itti unkicha haaraa uumuu barbaaddu bani.
-
Heerata bitaa foddicha kuusdeetaa keessaa, sajoo Unkoota cuqaasi.
-
Mul'annoo Saxaxaa keessatti Unka Uumi cuqaasi.
Galmeen barruu haaraa ni banama. To'annoowwan unkaa saaguuf Form Controls fayyadami.
Unkoota hundaa kanneen foddaa kuusdeetaa ammaa keessaa irraa uumaman gahinsa gochuuf sajoo Unkoota cuqaasi. Dabalataan Barreessaa kamiyyuu yookiin galmee Calc tti to'annoowwan unkaa kuusdeetaa ida'uuf sajoowwan To'annoowwan Unkaa fayyadamuu ni dandeessa, garuu galmeewwan kun foddicha kuusaa deetaa keessatti hin tarreeffaman.


text:
Maqaalee Rabbii (subhaanahu)-Kutaa 6
Al-Baari, Al-Musawwir
“Maqaalee fi sifaata Rabbii Olta’aa beekuu fi itti amanuu salphinna irraa nama eega, balbala abdii namaaf bana. Obsa irratti nama gargaara, dadhabbinnaa fi ceem’uu irraa nama fageessa. Rabbiif akka ajajamanii fi itti dhayaatan nama kakaasa. Ma’asiyaa fi badii irraa nama sodaachisa (akeekachiisa). Yeroo musiibaa, rakkoo fi gaddaa booharti namaaf ta’a. Sheyxaana irraa nama eega. Jaalala fi jaallatamuu namaaf fida, arjummaa fi tola oolutti nama dhiiba.”[1] Kana hubachuuf nama Rabbiin beeku fi nama Isa hin beekne wal biraa haa qabnu. Namni maqaaalee fi sifaata Isaatiin Rabbiin beeku, ifa fi dhoksatti Isa sodaata, obsaa fi tasgabbii qaba. Namni maqaalee fi sifaata Isaatiin Rabbiin hin beekne immoo lubbuu ofii waan badaa irraa qabuun itti ulfaata. Obsii fi tasgabbiin inni qabu baay’ee xiqqaadha. Kanaafu, balballi gammachuu fi milkaa’innaa guddaan maqaalee fi sifaata Rabbii olta’aa beekudha. Kutaa darbe irraa itti fufuun har’as maqaalee biroo ni ilaalla:
A. Hiika Al-Baari, Al-Musawwir
Gabaabumatti hiika maqaalee kanniin lamaani hubachuuf ibsa Aayah tanaa haa ilaalu:
“Inni Allaah, Al-Khaaliq, Al-Baari, Al-Musawwir ta’eedha.” Suuratu Al-Hashr 59:24
Imaamu Qurxubii fi Ibn Kasiir maqaalee kanniin ilaalchisee ni jedhu: Asitti Al-Khaaliq (Uumaa) jechuun [boca, hamma, bifa wanta tokko fi amaloota isaa biroo] Kan murteessu fi safaruudha. Al-Baari jechuun immoo wanta murteesse fi safaree Kan argamsisuudha. Al-Musawwir immoo wantoota hundaaf suuraa fi boca barbaade kan kennuudha.[2] Maqaan al-Musawwir jedhu jecha “sawwara” jedhu irraa kan fudhatameedha. Sawwara jechuun “boca kennuufi ykn suuraa kaasu” jechuudha.[3]
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilma namaa garaa haadhaa keessatti marsaalee uumama gurguddoo sadii keessa dabarsa: Dhangala’aa saalaa irraa alaqa (dhiiga ititaa) uuma, ergasi mudgha (muraa fooni) godha. Ergasii suuraa fi boca isaaf kenna.[4] Suuraa fi boca namaa erga isaaf kenne booda uumamtoota biroo irraa adda baafama. Suuraa fi boca isaaf kennun dura namni umamtoota biroo irraa adda hin baafamu.
Kanaafu, aaya armaan olii keessatti maqaalee kanniin tartiibaan dubbachuun hiikan kan walitti galaniidha. Jalqaba “uumuun (al-khalq)” hiika taqdiir (murteessu fi safaruu) qaba, itti aanse dhabama irraa argamsiisudha. Ergasii suuraa fi boca barbaade irratti gochuudha.[5] Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa boca, suuraa, bifaa fi amaloota biroo, nama uumuun dura murteesse fi safaree jira. Ergasii wanta murteesse fi safare ni argamsiisa. San booda boca fi suuraa barbaade isaaf kenna. Kanaafi, namoonni suuraa fi bocni isaanii kan beelladoota fi uumamtoota biroo irraa garagara. Akkasumas, namoota jidduutti suuraan isaanii garagara. Gariin diimaa, gariin gurraacha. Gariin bareedaa, gariin hin bareedu. Gariin dhiira, gariin dubartiidha. Rabbin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Inni Kan gadaameessa keessatti akka fedhetti isin bocuudha. Haqaan gabbaramaan Isa malee hin jiru. Inni Injifataa Ogeessa.” Suuratu Aali-Imraan 3:6
እርሱ ያ በማሕፀኖች ዉሰጥ እንደሚሻ አድርጎ የሚቀርጻችሁ ነዉ። ከርሱ በስተቀር ሌላ አምላክ የለም፤ አሸናፊዉ ጥበበኛዉ ነዉ።
Kana jechuun gadaamessa haadhaa keessatti suuraa fi boca fedhe irratti kan isin uumu Rabbiidha. Nama hundaafu suuraa fi amala wanta biraa irraa adda isa baasu kennaaf. Nama fedhe suuraa bareeda, kan fedhe suuraa fokkuu kennaaf, kan fedhe gurraacha, kan fedhii adii godha. Kan fedhe boca fuula fi qaamolee isaa biroo bal’aa ykn dhiphaa ykn gabaaba ykn dheeraa godha. Suuraa fi bocni ati irra jirtu fi amaloonni addaa namoota biroo irraa adda si baasu hundi hojii Rabbii tokkichaati. Namni garaa haadhaa keessa osoo jiru suuraa fi boca barbaade ofiif kennu danda’aa? Namoonni isaaf kennu danda’u?
Hayyoonni Qur’aana ibsan, aaya tana keessa Kiristaanota Iyyasuus gooftaadha jedhaniif deebii gahaatu jira jedhu. Iyyasuusin (Iisaa) garaa haadha isaa Mariyam keessatti akkuma namoota biroo suuraa fi boca kan kenneef Rabbii tokkicha. Iyyasuus uumamtoota fi gabroota Rabbii keessaa tokko. Gooftaa ykn ilma Rabbiiti miti. Akkamitti Iyyasuus gooftaa ta’aa garaa haadhaa keessatti marsaa umamaa tokkoo irraa gara marsaa itti aanutti kan dabarfame ta’ee osoo jiruu? Wanta zaalimonni jedhan irraa Rabbiin qulqullaa’e olta’e.[6]
B.Sifaata Maqaaleen Kunniin of keessatti qabatan
Rabbiin Al-Baari (Argamsiisaa) waan ta’eef dhabama irraa wanta tokko kan argamsiisu Isa qofa. Rabbiin Al-Musawwir waan ta’eef wanta fedhe suuraa fi boca fedhe irratti uuma. Uumamtoonni suuraa fi bocaan garagara ta’uun hojii Rabbii olta’a akka ta’e ni hubanna. Wanti duraan hin jirre mataa ofiitiin of argamsiisuu danda’aa? Erga uumamni isaa jalqabame boodayyuu suuraa fi boca barbaade fudhachuu danda’aa? Mee fuula keeti fi namoota biroo ilaali. Hundi isaanitu wal fakkaatuu? Eenyutu akkanatti gargar godhee?
C.Ibsa Aayata (keeyyata) Qur’aanaa maqaalee kanniin of keessatti qabate
“Inni (Rabbiin) samiwwanii fi dachii haqaan uumee. Isinis bocee boca keessanis miidhagse. Deebiinis garuma Isaati.” Suuratu At-Taghaabun 64:3
“Aayah tana keessatti wantoonni sadii wal duraa duuban dubbatamanii jiru:
Tokkoffaa, Rabbiin samiiwwanii fi dachii haqaan akka uume dubbatame jira. Yommuu jechi, “Haqaan” jedhu oduuf dubbatame, oduu dhugaa jechuudha. Yoo ajajaaf dubbatame immoo, ajaja haqummaa irratti hundaa’e jechuudha. Yaadaf yommuu dubbatame immoo yaada sirrii jechuudha. Yoo gochaaf itti fayyadaman immoo, gochi kuni gocha ogummaa fi qabatama irratti kan hundaa’e fi faayda kan qabu ta’uu agarsiisa. Amma, “Uumun (al-khalq)” gocha; kanaafu, samii fi dachiin haqaan uumaman jechuun samii fi dachiin taphaaf osoo hin ta’in hojii cimaa fi dhugaa Khaaliqa ogeessa ta’eti. Samii, dachii fi wantoonni isaan lamaan keessa jiran hundi kaayyoo mataa ofii qabu, taphaaf osoo hin ta’in kaayyoo cimaaf uumaman.
Lamaffaa, Rabbiin ilma namaa boca hundarra gaarii ta’e irratti uume. Asitti bocni fuula namaa qofa kan agarsiisu osoo hin ta’in ijaarsa qaama isaa guutuu agarsiisa. Akkasumas, akka addunyaa tana keessatti hojjatuuf humnaa fi dandeetti isaaf kenname of keessatti qabata. Gama lamaan kanaan, uumamtoota dachii irra jiraatan keessaa ilmi namaa bocni fi suuraan hundarra bareedaan isaaf kenname jira. Kanarratti hundaa’e, bulchiinsi dachii isaaf kenname. Gadi dhaabbanni bareenni isaaf kenname. Miilli hundarra sirriin inni ittiin deemu isaaf kenname. Harki wanta fedhe ittiin hojjatu fi isaaf malu ni kennameef. Qaamoleen miiraa odeefannoo itti argatuu fi sammuun odeefannoo kana ittiin adda baasu fi beekumsa ittiin argatu isaaf ni kenname. Nafsee isaa keessatti miira waan gaarii fi badaa addaan itti baafatu isaaf kenname. Fedhii wanta barbaade itti hojjatus isa keessa kaa’ame. Kanaafu, namni suuraa fi boca hudarra bareeda ta’e irratti uumame jechuudha.
Suuraa fi bocni bareedaan erga isaaf kenname, wanta inni hojjatuuf gaafatamuun ni oolaa? Kanaafi, ni jedha, “Deebiinis garuma Isaati.” Akkuma ifa ta’uu, uumamni dachii tana keessatti humni fi aangoon isaaf kenname, addunyaa tana keessatti itti gaafatamummaa tokko malee akka jiraatu ogummaan hin hayyamu. Kana irra, Khaaliqni nama uumee humna, aangoo, sadarkaa fi qananii adda addaatin isa qananiise isa gaafata. Asitti “deebiin” deebima qofa osoo hin ta’in Guyyaa Qiyaamaa qorannoof gara Isaatti deebi’uudha. Suurah armaan oli keessatti qorannoof deebi’uun kuni addunyaa tana keessatti kan ta’uu osoo hin ta’in du’aan booda erga kaafamanii jireenya lammataa keessatti ta’a. Humnaa fi aangoo Rabbiin isaaf kenne karaa sirriin fayyadamu ykn karaa badaatti fayyadamu isaa ni gaafatama. Ergasii ni mindeefama ykn ni adabama. Gaafii “qorannoon kuni namoonni jalqabaa fi dhumaaa erga bakka tokkotti walitti qabamanii osoo ta’in maaliif addunyaa tana keessatti hin adeemsifamne?” jedhutti yoo dhufne, namni osoo xiqqoo sammuu isaatti fayyadame silaa namoonni hundi bakka tokkotti erga walitti qabamanii booda qorachuun ogummaa fi gamnummaa akka ta’e ni arga. Akka deebitti sababa lama dhiyeessu dandeenya. Sababni 1ffaan- namni wanta jireenya isaa guutuu keessatti hojjatef itti gaafatama. Kanaafu, yeroon sirriin inni itti qoratamu, hojiin jireenyaa (life-work) isaa yoo xumurameedha. Sababni lammaffaan- namni dhiibbaa inni jireenya namoota biroo irratti uumeef itti gaafatama. Dhiibban inni geesse inni du’uu qofaan kan dhaabbatu osoo hin ta’in isa boodas kan itti fufuudha. Kanaafu, qorannoon sirriin jireenyi namoota hundaa addunya tana keessatti erga xumurameen booda namoonni hundi lamuu kaafamanii bakka tokkotti walitti qabamuun kan adeemsifamuudha.[7]
Kitaabban wabii:
[1] Fiqhu Al-Asmaa’il Husnaa– fuula 21, Abdurazzaaq bin AbdulMuhsin Badri
[2] Tafsiiru Qurxubii-20/393, Ibn Kasiir 7/238
[3] Walillahi asmaa’ul Husnaa fad’uuhu bihaa– lakk.48,49; AbdulAziz bin Naasir Jaliil
[4] Tafsiiru Qurxubii-20/393
[5] Fiqhu Al-Asmaa’il Husnaa– fuula 95, Abdurazzaaq bin AbdulMuhsin Badri
[6] Tafsiiru Ibn Kasiir 2/310, Aali-Imraan 15-16, Abdurahmaan Hasan Habanka
[7] http://www.islamicstudies.info/tafheem.php?sura=64&verse=1&to=10


text: Adoolessa 15,2017/ Godina Buunnoo Beddelleetti gibirri humnaa olii uummata keenya irratti gatamaa jiru biyya keenya sodaa keessa galchee jira.Bu’uuruma kanaan magaalaa Beddelleetti hoteela tokkotti gibirri murtaa’ee jiru waggaatti 4,000,000 (miliyina afur).Akkasumas Aanaa Daaboo Haannaa Magaalaa koneetti mana puulii tokkotti qarshii 7000 (kuma torba)dha.Mana rifeensaa tokkotti qarshii 4000(kuma afur)dha. Akkasumas suuqii xiqqaan guyyaatti tilmaama qarshii 76tti daldalee kan oolu gibirri itti murtaa’ee jiru qarshii 2500 dha. Egaa akka naannoo beddelleetti haali jiru otoo kana ta’ee jiruu magaalaa Beddelleetti namootni iyyannaaf gara waajjira Abbaa Taayitaa Galiiwwaniitti dhiyaatan guyyaa 6/11/2008 -07/11/2009 tti tilmaamaan namoota 200 irra gahaniiru.Akka Daabootti guyyaa lamman kana keessatti namoota 700 irra gahaniiru.Haalli jirtu haala sodaachisaa fi gaddisiisaadha. Walumaa galatti haalli naannoo jirtu ammaaf kanuma yeroovbiraa hanga walitti deebinutti nagaatti.


text:
ONM – ABO – Gurraandhala 6, 2023 Torbee darbe Guraandhala 2 fi 4, 2023 godina Qellem Wallaggaa bulchiinsa magaalaa Dambii Doolloo fi aanaa Yimaaloogii Walal magaalaa Tajjoo irratti tarkaanfii boonsaa gootichi Waraana Bilisummaa Oromoo fudhateen waraanni bilxiginnaa 300 ol madaa’anii jiru.
Waraanni bilxiginnaa haleellaa WBO’n Dambi Dolloo fi Yemaaloogii Walal irratti raawwateen madaa’an hospitaala Dambi Dolloo dhiphisaa jiraachuun barame
Madoon waraana bilxiginnaa kun yeroo ammaa hospitaala magaalaa Dambii Doolloo keessatti kan yaalamaa jiran yoo ta’u, hospitaalichi tajaajilaa hawaasaaf kennu gara waraana bilxiginnaatti deebisuun hawaasni dhukkubsataan rakkachaa jira. Madoo Kamisa darbe magaalaa Dambii Doolloo keessatti waraana bilxiginnaa mudateen osoo lafti ciisichaa dhababamee rakkachaa jiruu guyyaa kaleessaas magaalaa Tajjoo irraa madoo biroon konkolaataa 4n hospitaalichatti dabalamuun daran hojjettoota dhiphisee jiraachuu dubbatu. Hawaasni dhukkubsataa fi maatiin isaanii mooricha keessa akka hin deddebine dhorkamaa jiraachuun kan nuuf himan tajaajilamtootni, hospitaalichi mooraa waraanaa fakkaatas jedhan. Sababa kanaafis mooraa keessaa tajaajilaa ga’aa argachuu dhabuun baasii dabalataa baasnee kilika dhuunfaatti yaalamaa jiraachuu ibsuun murna ilmaan haadha hiyyeessaa akkasiin miidhaa irraan geessisaa jiru kana sabichi tokkummaan ka’ee ofirraa fonqolchuun biyya nagaa dhukaasi keessaa callisee ijaarrachuu qaba jechuun yaada isaanii kan nuuf qoodan tajaajilamtoota hospitaalichaa ti.


text:
“Amala kana ofirra dhiisuu qabdan
Nama Rabbiin Kennaa Adda keennefitti hin hinaafina hadaraa‼
Nama nama milkaa’etti hinaafu hin ta’in yoo dandeeyse daandii nama sun milkitti geesse barbaadi yoo qajeelte daandii sirrii hin dhabdu qajeeluu baattu, daandiin siif hin qajeelu yeroo hunda kee qofaatu keeti kan namaa hawwuun diliidha Maaliif diliidha,
Rabbiitu kenneefii wallaalte siifis isumaatu kennaadha wallaalte, nama inni kenneefiif quudhuu didde.
#Hubadhuu:
Siyaasa Beekuu fi Siyaasa Tilmaamuun Gargari.
Warri siyaasa beekhu, bu’aa isii arga. Warra siyaasa tilmaamu, miidhaa isii qofaatu itti mul’ata.
Dhibeen hamaan siyaasa tilmaamuudha. Warri siyaasa tilmaamu, osoo humaa hin jalqabin hiraara. Kanaaf dursanii uffata kheeysatti maraatu. Komiidhaan jalqabanii, waywaataan itti fuufanii boo’ichaan maranii maraatuu khalaqu.
Warri siyaasa beekhu yeroo mara tasgabbaa’oodha. Dursanii bu’aa siyaasni qabu waan beekhaniif ofitti amanu. Fakkeenyi namoota akkasii Dr.Abiy dha.
Yoo tilmaamni siyaasaa si hubee jiraate, qorichi kee warra siyaasa beekhu bira jira. #Of_dhaqqabi.
Waan jibbite jibbuu kee yoo taate malee akkaan jibbu natti hin himin. Ulaagaan na jibbisiisu jiraatu malee hin jibbu.
Waan jaalattees jaalachuu kee yoo taate malee akkaa jaaladhu na hin gorsin. Ulaagaan na jaalachiisu guutamu malee hin jaaladhu.
Nun wareersinaa jechuu kheenya!


text:
Gaafii: Namni tokko yoo salaatni irra dabre bifa kamiin salaatuu qaba. Yoo zuhriin irra dabre zuhrii boruutiin eegaa? Yoo Magriibni irra dabre magriiba boruutiin eegaa?
Deebisaa Gabaabduu
Nabiin SAW akka jedhanitti, “Namni sababa hirribaatiin ykn irraanfachuutiin salaatni irra dabre yeroma yaadate sanitti haa salaatu.” Jedhan. Yeroon salaata sunnaa salaatuun dhoorkame ni jira. Ta’us fardiin si jala dabarraan yeroma yaadattetti salaatuun dirqama ta’a. Hirribarra ykn dalagaa biraa irrallee jiraattu, yaadannaan yeroma san salaatuu barbaachisa. Namni hedduun Zuhriin yoo irra dabre zuhrii boriitiin eega. Kun dogongora.
Dr Liwaa’ul Islaam
================
Fatwaa biyya Alaa
Salaatni karaa lamaan nama jala dabruu danda’a. Inni duraa salaata sababa irraanfiitiin ykn hirribaatiin nama jala dabruudha. Kan lammataa ammoo salaataa beekkaan dabarsaniidha. Namni tokko sababa irraanfiitiin salaatni yoo jala dabre, Nabiin keenya jaalatamaan Nabi Muhammad SAW hadiisa Sahiiha Bukhaarii, mujallada 1ffaa, hadiisa 597 irratti, “Namni tokko salaatni irraanfiidhaan yoo jala dabre, Akkuma yaadateen haa salaatu. Saniif kaffaaraan isuma salaatuu malee hin jiru” jedhan. Hadiisni wal fakkaataan Sahiih Muslim keessattis ibsameera.
Namni tokko osoo waa dalagu yoo saa’aa salaataa dabarse, battaluma yaadatetti salaatuu qaba. Haala kana keessatti nama san irratti badiin hin jiru. Rabbilleen isaaf dhiisa. Dabalataan namni tokko osoo rafuu salaatni fajrii yoo jala dabre, haalli kun dabree dabree mudata taanaan, akkuma hirribaa ka’een salaata san salaatuu qaba. Haa ta’u malee fajriif guyyaa hunda hirribaa ka’uun sitti ulfaata taanaan, hirribaa ka’uu hin dandeenye jettee guyyaa hunda fajrii dabarsita taanaan, dhimma kanarratti ulamaa’iin hundi ‘namni kun haraama dalagaara’ jedhan. Badii guddaadha. Namni kun xiyyeeffannaa kennaa hin jiru jechuudha. Yeroo hunda hirribaa hin kaatu taanaan, of eeggannaa godhaa hin jirtu waan ta’eef galgala yeroon rafuu si barbaachisa. Akkasumas alarm guuttachuu qabda. Akka hundattuu hirribaa kaatee salaatuudhaaf waan gochuu qabdu hunda godhuu qabda. Namni ji’atti guyyaa takka rafee salaata dabarsuu danda’a. kana Rabbi ni dhiisaaf. Garuu guyyaa hunda salaata fajrii dabarsaa ka’uun hin ta’u.
Haaluma walfakkaatuun salaata kaawwanis osoo hojjadhu irraanfadhee sa’aatiin narra dabre jechuu hin dandeettu. Guyyaa hunda Magriiba osoo hojjattu dabarsita taanaan saa’aa hojii kankee sirreessuu qabda. Guyyaa hunda irraanfadhe jechuun hin ta’u. kun badii guddaadha. Dabree dabree guyyaa takka takka irraanfachuun ykn hirribaan salaata of jala dabarsuun rakkoo hin qabu. Ulamaa’iin hundi kun rakkoo akka hin qabne dubbataniiran. Akkuma yaadatteen salaatuu qabda. Rabbillee haala saniin siif araarama. Nama akkanaa irra badii hin jiru. Sababni isaa Rasuulli SAW “akkuma yaadattaniin salaataa, san malee kaffaaraan hin jiru” jedhan.
Salaataa beekaa dabarsan irratti ulamaa’iin bakka lamatti qoodamaniiran. Namni salaata beekaa dabarsu, dalagaafis haa ta’u hirribaaf jecha namni beekaa salaata dabarse badii guddaa dalageera. Salaata san deebisee salaatuu qaba kan jedhu ilaalcha garee tokkooti. Gareen biraa ammoo namni salaata beekaa dabarse nama badii guddaa dalageedha. Tawbatee Rabbiin araarama kadhatuudha malee salaata san irra deebi’ee salaatuu hin qabu jedhan.
Gareen lachuu tawbatee araarama kadhatuu qaba kan jedhurratti walii galan. Haa ta’u malee inni tokko qadaa deebisuu qaba jedhe. Salaata san deebisee salaatuun badii irra jiru hir’isaaf jedhanii amanan. Gareen lammataa ammoo qadaa deebisuun isa irra hin jiru jedhan. Namni salaata beekaa dabarse kaffaaraa hin qabu. Tawbatee, Rabbii isaa araarama kadhatuun, dalagaawwan kheeyrii dabalataa hojjatuu qaba. Salaata sunnaa heddummeessuudha malee salaata san deebisee salaatuu hin qabu jedhan.
Warroota namni salaata beekaa dabarse, qadaa deebisuu hin qabu jedhan keessa sahaabota gurguddoo akka Umar ibn Al Khaxxaab, Abdallaah ibn Umar, Sa’ad ibn Abi Waqqaas, Salmaan al Faarsii, Ibn Mas’uud (hunda isaanii Rabbiin irraa haa jaalatu) dabalatee ulamaa’ii bebbeekkamoo kanneen akka, Al Qaasim ibn Muhammad ibn Al Bakr, Badiil Al Aqilii, Muhammad ibn Sirin, Muxarrif ibn Abdallaah, Umar ibn Abdulaziiz, Daawud Al Zaahirii, Ibn Hazm, Sheikh al Islaam ibn Taymiyyaah, Al Shawkaanii, Shiekh Al Baanii, Ibn Baaz, Ibn Useeymin fi kanneen birootis keessatti argamu.
Ragaan gareen lammataa dhiheeffatu ajaja Qur’aanaa Suuratunnisaa’ suuraa 4ffaa aayaa 103 irratti kan argamuudha.
Salaanni waan waytii beekamtuu keessatti dalaguuf Mu’minarra kaayame
Akka aayaa kanaatitti salaata booda aansuun, xiqqoo jedhee salaata jedhanii yeroo kennuun akka hin taane nutti mul’isa. Rasuula irraa akka himametti namni salaata irraanfatee ykn rafee saa’aa dabarse yeroo yaadatetti akka salaatu karaan godhameefii jira. Haa ta’u malee hadiisni takkalleen nama beekaa dabarseef kan himame hin jiru. Namni salaata beekaatiin dabarse yeroo isaa mijaahetti haa salaatu wanti jedhamu hin jiru.
Daliilli ykn ragaan qabatamaan dhufe waan hin jirreef namni salaatni jala dabre yeroo isaaf mijaahetti salaatuu mirga hin qabu. Garuu tawbatee dalagaawwan kheeyrii heddummeessuudhaan Rabbii isaatti dhihaatuu ni danda’a.
Dr Zakir Naik
Shiekh Salah Al Munajjid


text:
Indoneezhiyaa keessatti namoota 2,200 ol mallattoon dhibee Koroonaa eega irratti mul’atee booda kan du’an tahuu gabaafame
Naannolee Indoneezhiyaa 34 jidduu ragaalee Hospitaalota fi bulchiinsa naannolee 16 irraa argame irratti hundaayuun Rooyters akka gabaasetti, biyyattii keessatti namoonni 2,200 ol mallattoon dhibee Koroonaa eega irratti argamee booda kan du’an tahus, mootummaan daataa namoota sababa Vayirasichaan du’anii keessatti hin galmeessine.
Mootummaan Indoneezhiyaa hanga ammaatti lakkoofsi namoota sababa Vayirasii koroonaatiin du’anii 765 tahuu kan gabaase tahus, ogeeyyonni fayyaa biyyattii garuu gabaasni mootummaa kun dhugaa jiru kan agarsiisuu miti jechuun qeeqan. Biyyattii keessatti qorannoon namoota Vayirasichaan qabaman adda baasuuf godhamu xiqqaa tahuun wal qabatee, namoonni mallattoon dhibee kanaa irratti argame hedduun, osoo qorannoon labraatoorii hin godhaminiif kan du’aa jiran tahuus gabaafame. Haaluma kanaan mootummaan biyyattii namoota haala kanaan du’an, koodii “PDP”jedhu qofa itti kennuun, namoota dhibee hin beekaminiin du’an jechuun kophatti kan galmeessaa jiru tahuullee gabaasichi ni addeessa.
Qondaalli ol’aanaan mootummaa biyyattii garee to’annoo dhibee Vayirasii koroonaa hogganu Wiku Adisasmito gabaasicha kan hin haalin tahus, namoota Koodii “PDP”jedhu jalatti galmaayan jidduu hangamtu Vayirasii koroonaatiin du’e, gaaffii jedhuuf garuu deebisaa hin kennine. Qondaalli kun akka jedhetti, naannolee biyyattii heddu keessatti hanqini meeshaalee laabraatoorii fi ogeeyyotaa waan jiruuf, samudaan heddu osoo hin qoratamin dhukkubsattoonni du’an. Haaluma kanaan mootummaan qorannoo samudaa namoota mallattoon irratti argamee jidduu, kanneen lubbuun jiraniif dursa kennuu beeksise.


text:
Arraba Kee Eeguf- Kutaa 1ffaa
Arrabni foon diimtu baay’ee laaftu, akka feete sochuuti fi dubbiif bu’uura tan taatedha. Arrabni meeshaa dubbiti. Arrabaan ala jechoota sagaleen baasun ni ulfaata. Haasofti arrabaan uumamu nama dubbatu irratti hundaa’e gariin isaani gaarii, gariin isaani immoo badaadha. Waa’ee badii arrabaa ilaalchise wanti baay’ee jedhame, wanti baay’een barreefame garuu dubbii fi barreefamonni sunniin hundii badii arraba keenya dhowwuu danda’aniiru? Eeti badii arraba keenya barreefamni yookiin dubbii namoota biraa kan dhowwuu osoo hin ta’iin matama keenyatu badii arrabaa dhowwuu qaba, matama keenyan arraba keenya lugaamu danda’a. Dubbii fi barreefamni namoota biroo qajeelcha fi akeekachisa nu kennuu malee arraba keenya lugaamu hin danda’an. Qajeelfamaa fi akeekachisa san fudhate arraba keenya bakka sirrii ta’eetti fayyadamu kan danda’u nuyi matama keenya.
Miidhaa Arrabaan Dhufu
Akkuma jedhamu arraba sirnaan yoo itti hin fayyadamin akka bineensa bosonaa miidhaa baay’ee geessa. Bineensa bosonaa yoo irraa hin dheessin yookiin yoo ofirraa hin deebisin miidhan isaa guddaadha. Haaluma kanaan arrabas yoo hin too’atin miidhan isaa kan bineensa bosonaa caala.
“Yaa ilma namaa arraba kee tiksi
Akka si hin ciniinne of eegi.
Dhugumatti inni bofa
Namoota meeqatu qabrii keessa jiru kan arraba isaanitin ajjeefaman
Namni Guyyaa Qiyaama qunnamti Rabbii sodaatee fi arraba ofii tiikse inni dhugumatti goota.”
Sababa arraba too’achuu dhiisutin hariiroon namoota ni miidhama. Lolli fi wal dhabbiin baay’een sababa arrabaatin burqu. Dhiigni namoota ni jiga, qabeenyi ni barbadaa’a. kana hundarra immoo dhuma namaatu nama gaddisa. Guyyaa Qiyaama sababa arrabaatin ibiddatti darbama.
Abu Hureeyran akka gabaasanitti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ إِنَّ الْعَبْدَ لَيَتَكَلَّمُ بِالْكَلِمَةِ مِنْ رِضْوَانِ اللَّهِ لاَ يُلْقِي لَهَا بَالاً، يَرْفَعُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَاتٍ، وَإِنَّ الْعَبْدَ لَيَتَكَلَّمُ بِالْكَلِمَةِ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ لاَ يُلْقِي لَهَا بَالاً يَهْوِي بِهَا فِي جَهَنَّمَ “.
“Dhugumatti gabrichi tokko jecha Rabbiin gammachiistu ni dubbata xiyyeefannoo osoo itti hin kenniin. Sababa saniin Rabbiin sadarkatti isa olkaasa. Dhugumatti gabrichi tokko jecha Rabbiin dallansiistu ni dubbata osoo xiyyeefannoo itti hin kenniin. Sababa saniin Jahannamitti darbama.” Sahih Al-Bukhaari
Meeqa keenyatu xiyyeefannoo osoo itti hin kenniin jechoota badaa haasawaa oolla.
Ergamaan Rabbii (SAW) dhaamsa kana nuu dhaamu:
وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَسْكُتْ
“Namni Rabbii fi Guyyaa dhumaatti (Guyyaa Qiyaamatti) amane waan gaarii haa dubbatu yookiin haa cal’isu.” (Sahih Al-Bukhaari, MUslim)
Hadiisni kuni wanta gaarii malee dubbachuu akka hin qabne nutti agarsiisa. Namni tokko dubbachuu kan qabuu yoo dubbiin isaa baay’een waan gaarii fi bu’aa of keessaa qabaatedha. Garuu dubbiin isaa gaarii fi badaan kan wal qixxaatu yookiin badaan gaarii kan caalu yoo ta’e cal’isutu caala. Sababni isaas, boodarra suuta suutan gara baditti nama oofa. Gara biraatin namni tokko dubbii isaa keessa badiin jiraachu yoo shakke haa cal’isu.
Imaamu Ash-Shaafi’i (Rabbii rahmata isaa haa godhu) akkana jedha: “Namni tokko yommuu haasawu fedhe, dubbachuun dura itti yaadu qaba. Wanta dubbachu hedu keessa yoo wanti gaariin jiraate haa dubbatu. Garuu wanta haasawu hedu keessa yoo shakkii qabaate cal’isu qaba, hanga dubbii isaa bareechisun shakkii ofii qulqulleessuti.”1
Wanta afaanitti dhufe hundaa yoo gadi furan arraabni miidhaa baay’ee geessa. Miidha arrabni fidu keessaa muraasa isaani mee haa ilaallu.
1.Dhiphinna– wanta afaanitti nu dhufe hundaa yommuu dubbannu boodarra dhiphinnaa fi rakkoo baay’eef saaxilamna. Wanta nuti dubbannu namoota gammachisuu fi kolfiisisuuf ta’a garuu dubbiin keenya miira nama sanii miidha. Namtichi nuti itti dubbanne nutti muufachuun hariiroo addaan kuta.
Dhiphinni karaa arrabaatin dhufu hangana hin jedhamu. Wanta tokko ni dubbatta ergasii gaabbi fi dhiphinni mataa kee guba. Jireenya koo keessatti dogongorri guddaan ani hojjadhe dogongora arrabaan raawwadheedha. Dhiphinnaa fi gaabbi hamaa sababa kanaan dhandhame jira.
Namoota meeqatu sababa kanaan rakkoo fi gaabbi hamaa dhandhamaa jiru! Yeroo teknolojiin akkanatti babal’ate kanatti jecha meeqa osoo hin hubatinii fi xiyyeefanno itti hin kenniin hafarsinaa. Chaati jenne halkanii guyyaa yommuu walitti quunu sammuun fi hariiron keenya hangam miidhamaa akka jiru hubanne jirraa? Wanti haasofnu fi barreessinu hundii galmee hojii keenyaa irratti galmaa’a akka jiru hubanne jirraa?
2.Wal jibbaa fi wal diiggaa– sababa arrabaatin wal jibbaa fi wal diiggan maatii, hawaasa fi biyya jiddutti uumama. Jecha takka xiyyeefannoo osoo itti hin kenniin dubbanna. Ergasii ibiddi jibbaa fi wal diigga boba’u eegala. Kanaafi Rabbiin akkana jechuun nuu dhaame:
“Gabroottan Kiyya jecha hundarra gaarii taate akka dubbatan itti himi. Dhugumatti sheyxaanni gidduu isaani balleessa. Dhugumatti sheyxaanni ilma namaatif diina ifa bahaadha.” Suura Al-Israa 17:53
Sheyxaanni jechoota badaa akka dubbatan isaan gochuun wal dhabbii fi wal diigga isaan jiddutti facaasa. Kanaafu jecha gaarii dubbachuun yookiin cal’isuun badii kana hunda irraa nama tiiksa.
Wanta faaydi hin qabne dubbachuun maatii meeqatu diigame, lubbu meeqatu darbe. Seena fi manni haa lakkaa’u. Osoo itti hin yaadin jecha takka ni dubbatta ergasii manni fi hariiron kee ni diigama. Kana irraa baraaramuuf arraba ofii lugaamudha.
Sababoota dubbii akka baay’isan nama taasisan
Namoota gammachiisuu fi kolfisiisuuf– namoota gammachiisu fi kolfiisisuuf dubbii meeqa dubbannaa! Namoonni nu haa jajan jenne soba meeqa dhangalaasna. Ergamaan Rabbii (SAW) nama kolfiisisuuf jedhe nama soba dubbatu haala kanaan nu akeekachisu:
“ وَيْلٌ لِلَّذِي يُحَدِّثُ فَيَكْذِبُ لِيُضْحِكَ بِهِ الْقَوْمَ وَيْلٌ لَهُ وَيْلٌ لَهُ ”
“Ee badii isaa kan namoota ittiin kolfiisisuuf jedhe dubbii isaa keessatti kijiba (soba) dubbatu. Ee badii isaa! Ee badii isaa!” (Sunan Abu Dawuud)
Namoota kolfiisisuuf jenne interneeti irratti waa meeqa barreessaa oolla. Garuu bu’aan nuti argannu yeroo keenya gubuu, dhiphinna, gaabbi fi cubbuun nurratti barraa’udha. Namoota kolfiisisuuf jenne yommuu haasofnu, dubbiin keenya fokkataa ta’a, miira namaa hin hawwatu. Kanaafu namoota kolfiisisuuf jenne dubbii sobaa fi faaydi hin qabne fayyadamuu irraa arraba keenya haa eegnu. Wanta namoonni gadheen hojjatan akkeessu irraa haa fagaannu. Boruu gaabbi malee wanta biraa ta’uu hin danda’u.
Namoota kolfiisisuuf jenne kabaja nama meeqa dhiinnaa. Nama tokkorratti hanqinna wayii arginaan “ewwaa arganne wanta irratti kolfinuu”. Hanqinna keenya irraanfanne kan namoota irratti kolfina. Karaa biraatin namoonni nuu haa jajanii fi kolfan jenne wanta nu bira hin jirre odeessuf carraaqna. Kunis baditti nama geessa.Kanaafu guyyaa har’aa gaabbi fi dhiphinnaan, Guyyaa Qiyaama immoo ibiddaan gaggabuu irra har’a osoo arraba keenya tiikfanne maal isinitti fakkaata?
Wanta dhagahan hundaa hafarsuu– wanta dhagahan hundaa osoo hin guutattin fi hin hubatin namoota birootti dabarsuun badii baay’ee fida. Akkuma wanta dhageettu hundaa namatti dabarsuuf jarjartuun kijibaa jedhamaa adeemta. Namoonni si amanuu dhiisu, si jibbu. Kanaafu wanta gurratti nu bubbisuu hundaa dabarsuun dura gadi dhaabbanne itti haa xinxallunu. “Wanti inni natti hime kuni dhugaadha moo soba? Yoo soba ta’ee namoota birootti dabarsuun miidhaa malee maal fiida? Yoo dhugaa ta’ee immoo namoota birootti dabarsuu keessa fayda isaati moo miidhaa isaatu caalaa?” jenne of haa gafannu.
Dallansuu– maddi biraa dubbii akka baay’isnu nu taasisu dallansuudha. Yommuu dallannu wanta dubbannu hin beeknu. Aarii keenya qabbaneessuf wantuma afaanitti nu dhufee dhangalaasna. Dubbiin keenya miidha baay’ee erga geessen booda gaabbii fi dhiphinnatti tarra. Baay’inni dubbii yeroo dallansuu miidha malee wanta tokko jijjiruu akka hin dandeenye beekudha. Yeroo dallansuu cal’isuun summii arrabaa irraa tiikfamuudha.
Shakkii- karaa biraatin yommuu nama shakkinuu sheyxaanni jechoota baay’ee sammuu keenya keessatti oomisha. Wanta gonkumaa ta’uu hin dandeenye guutu ta’uu akka danda’u godhee nutti agarsiisa. Ergasii yaada fi shakkii keenyan wanta nutti dhufee haasofna. San booda summii arrabaatin faalamna. Insha Allah shakkii bal’innaan ni ilaalla.
Hama– hamni madda badiiti. Madda dubbiin baay’ee fi sobni irraa burquudha. Hamni mata duree xiqqaa waan hin taanef Insha Allah guyyaa biraa itti deebina.
Har’aaf asirratti nu gaha. Torbaan hanga kutaa itti aanun hanga walitti deebinutti Assalamu aleykum wa rahmatullahi wabarakaatuh
Kitaaba wabii
1.Guarding the Tongue (Golden Advice series- Darussalam Publishers)


text:
ONM-ABO Guraandhala 27, 2023
Murni afaantu baree fi bu’aa siyaasaaf waan araaraa dubbatu bilxiginnaan duuba isaan ammoo loltoota hedduu hawaasa nagaatti bobbasuuf konkolaattota hedduu daandii guddicha lixaa fi kibba Oromiyaa geessu irra imalchiisaa jira.
Jimaata darbe loltoota baay’inaa geejjibuu kan eegale murni faashistii PP guyyaa kaleessa Guraandhala 26, 2023 konkolaataa waraanaa 60 ol ta’aniin meeshaalee gurguddaa fe’achuun Finfinnee irraa gara lixaatti imalaa turan.
Loltootni kun daangaa Amaaraa fi Tigraay irraa buqqifamuun daandii dheeraa qaxxaamuranii Finfinnee erga seenaniin booda gara lixaatti akka darban himame.
Murni faashistii lammiilee isaa fixuu loltoota lixatti bobbaasaa jiru kun, gidduu kana gara kibba Oromiyaattis konkolaattota hedduu fe’anii jiru.
Warreen kibba Oromiyaatti fe’aman keessaa harki caalu Gujii bahaa fi lixaa qubsiifaman.
Waggoottan shanan kana koloneel Abiy Ahimed loltoota kuma dhibbootaan gooticha Waraana Bilisummaa Oromoo balleessuuf lixa, Giddu Galeessaa fi kibba Oromiyaatti bobbaasanis WBOn akka dansaatti qolachuun reeffa alaattii soorsisuun daran irraa hiikee humna isaa meeshaalee ammayyaan jabeessuun lafoota hedduu qabachuun ni beekama.


text:
Baatii Ramadaanaa
Alhamdulillaah Rabbil Aalamiin. Jiini ulfaataa fi Kabajamaan nuuf dhufee jira. Magaalaan guddoon bu’aa guddoo keessaa buufannu dhaabatuuf jirti. Magaalaa tana keessatti daldala khayrii daldalachuun qarummaadha. Ramadaanni ji’a Ajrii heddu of keessaa qabu. Kanaafuu ji’a bu’aa guddaan nutti dhufe kana haala gaariin keessummeessutu nurraa eeggama. Wantoota ramadaana keessatti dhoorkaman irraa fagaannee, wantoota ajrii guddaa nuuf argamsiisan irratti ammoo akkaan jabaachuu qabna. Gama birootiin wantoota ibaadaa keenya nu jalaa miidhuu danda’an ykn wantoota bu’aa nuuf hin qabne irraa fagaanne ji’a kana milkiin dabarsuuf carraquun barbaachisaadha.
Soomanni nyaata Suhura irratti soorannuun jalqabama. Suhuura nyaachuun jaalatamaa fi Sunnaa Rasuulaati (SAW). Dhiisuunis badii takkallee hin qabu. Hadiisa Anas (RA) gabaase keessatti, Ergamaan Rabbii (SAW) “Suhuura keessa barakaan waan jiruuf nyaadhaa”jedhan. Kanaafuu barakaa san argachuudhaaf jecha sooratuun jaalatamaadha. Dabalataan wanti soorannu guddas xiqqas ta’uu danda’a. namni yoo barbaade bishaan qofa dhugee soomanatti seenuun mirga isaati. Hadiisa Abi Sa’id Al khudrii (RA) nuuf dabarse keessatti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan, “Sooratni Suhuraa barakaadha. Yoo bishaan hambuuqaa takkaallee taate dhugaa. Dhugumatti Rabbii fi Malaa’ikoonni namoota suhura ganamaa sooratan irratti rahmata buusan”jedhan. Kanaafuu osoo hin tuffanne, obboroo lafaa kaanee bishaanumallee taatu dhuguu akka qabnu hadiisa kanarraa hubatuu dandeenya.
Suhuura jechuun soorata walakkaa halakan boodatii haga baha fajriitti nyaattamu yoo ta’u, garuu gara baha fajriitti dhiheessanii nyaachuun irra jaalatamaadha. Suhuura yeroo duraa keessatti sooratuun dhoorkaadha jechuu miti. Namni barbaade saa’aa barbaadetti nyaatuu, yoo fedhes dhiisuu danda’a. Garuu namni nyaatuu barbaade gara saa’aa Fajriitti dhiheessuun isaaf irra jaalatamaadha. Yeroo heddu dursanii nyaatuun rakkoo biraa nutti fiduu danda’a. Namni dursee nyaate ni dadhaba. Kanaafis gara hirribaa deemuu danda’a. Yeroo kanatti ammoo salaanni Fajrii jala darbuu waan danda’uuf, gara salaata Fajrii dhiheessuun gaariidha. Eega Suhuura keenya soorannee booda, niyyaa teenya tolfannee soomanatti seenna. Kana booda gara Masjiidaa deemuun jama’aa waliin fajrii salaannee, Ajrii heddu sassaabachuun barbaachisaadha.
Soomana keenya haala kanaan eega jalqabneen booda, guyyaa san keessatti wantoota jibbaman irraa fagaatuun barbaachisaadha. Soomana keessatti Wanti yeroo biroo heeyyamamaa ta’eyyuu gariin dhoorkamaadha. Kanaafuu wantoota dhoorkamaa ta’an irraa ammoo daran fagaatuu qabna. Fakkeenyyaaf nyaata nyaachuun heeyyamamaadha. Soomana keessa garuu yeroo guyyaatti nyaatuun dhoorkaadha. Eega wanti heeyyamamaa ta’e dhoorkaa ta’e, wanti dur dhoorkaa ta’e ammoo amma daranuu dhoorkamaa akka ta’u ni beekama. Wantootni soomana keenya balleessan heddutu jiru. Kanaafuu hunda isaanii beekuudhaan irraa fagaatuu qabna. Fakkeenyaaf hamii fi ilma namaa waan inni hin qabneen dubbachuun hin barbaachisu. Ramadaana keessatti qofa osoo hin taane, ramadaanaan alas wantootni kunniin dhoorkamaadha. Ramadaana keessatti ammoo daran irraa fagaachuu qabna. Dabalataanis oduu dharaa faffacaasuu fi dubbii kijibaa irraallee fagaachuu qabna. Nama arrabsuu, namatti baacuu fi nama qeequu irraallee obsa godhuu qabna. Yeroon yeroo soomanaati. Kanaafuu wantoota islaamummaa keessatti jibbamaa fi dhoorkamaa ta’an hundarraa fagaatuu qabna.
Guyyaa keenya ammoo waan gaarii irratti dabarsuun barbaachisaadha. Qur’aana qara’uu fi zikrii godhuun hundarra caala. Yeroo keenya waan faaydaa hin qabnee fi wantoota dhoorkamaa ta’an irratti dabarsuu hin qabnu. Fakkeenyaaf guyyaa guutuu rafuun gaarii miti. Namni soomanu dadhabuu mala, akkasumas halkan dhaabbachuudhaaf guyyaa ciisuun barbaachisaa ta’uu mala. Kun garuu saa’aa muraasaaf qofa malee, guyyaa guutuu rafaa ooluu barbaachisa jechuu miti. Walitti qabanii guyyaa guutuu rafuun kaayyoo soomanaa balleessa. Soomanni yeroo dammaqanii zikrii fi qur’aana heddummeessuun ajrii heddu walitti sassaabatan waan ta’eef, guyyaa keenya waan gaarii irratti dabarsuudhaaf carraaquu qabna.
Akka yeroon nu jalaa deemuuf jecha wantoota jibbamaa fi dhoorkamaa ta’an irrattis dabarsuunis rakkoo hamaadha. Fakkeenyaaf Fiilmiiwwan fasaadaatiifi wantoota jibbamaa ta’an irraa fagaatuu qabna. Yeroo keenya Qur’aana, Hadiisa, Daa’waalee karaa garagaraatiin qophaawan dhaggeeyfataa irraa faaydeeffatuu qabna. Namni fiilmii warra lixaa laalu wantoota dhoorkamaa ta’an heddu arguu danda’a. ijji ilma namaatis ji’a Ramadaanaa keessatti soomanuu qabdi. Kanaafuu TV keesatti wantoota dhoorkamaa ta’an arguu waan malluuf , irraa fagaatuun gaariidha. Akkasumas dabalataan yeroo dabarfatuuf jecha, haasawa hin taane haasawaa dabarsuun barbaachisaa miti. Baatii Ramadaanaa tana guutuu, ibaadaadhaaf marxifannee haa kaanu.
Guyyaa keenya haala kanaan eega dabarsinee booda, saa’aa ifxaaraa irratti ammoo saffisuu qabna. Ganama tursiifannee soomana qabanne, galgala ammoo akkuma aduun seenteen furuu qabna. Yeroo itti kennuu hin qabnu. Dalagaa garagaraas osoo of harkaa qabaannee, jidduun dalagaa san dhiifnee, timira takkas taatu, bishaan hambuuqqoo takkas taatu, saffisaan lulluuqqachuun barbaachisaadha. Ergamaan Rabbii (SAW) “namoonni haga soomana furuu irratti daddafanitti, haala gaarii irra jiran”jedhan. Kanaafuu soomana daddafanii furuun gaaroomina ilma namaa keessaa isa tokko jechuudha. Yeroo furru kana ammoo akka Rasuulli (SAW) nuuf dhaamanitti timiraan furuun jaalatamaadha. Bakka timirri hin jirretti ammoo bishaan fayyadamuu dandeenya. Bakka kunniin lamaan hin jirretti waanuma nuuf qophaayeen furuu dandeenya. Yoo nyaanni qophaaye jiraate ammoo salaata magriibaa salaatuun dura suuta jennee nyaachuun jaalatamaadha. Nyaatas ta’e Salaata jarjarsuu hin qabnu. Soorata keenya suuta jennee eega sooranneen booda, salaata keenyatti seenuu dandeenya.
Yeroo faxaraa kanatti wantoonni godhuu qabnu heddutu jira. Fakkeenyaaf namoota garagaraa qabannee galuudhaan faxarsiisuun mindaa guddaa rabbi biraa nuuf argamsiisa. Namni nama faxarsiise, ajrii nama soomanee san qixuma isaa argata. Hedduun keenya ammaan kana sooratni nuti ifxaaraaf qopheeffannu lakkaawamee hin dhumu. Kanaafuu wantoota heddu qopheeffanne kana keessaa hamma murtaaye nama rakkataaf kennuun barbaachisaadha. Hedduun keenya soorata heddu eega qopheessineen booda, hamma nu gahu qofa irraa nyaannee, kan hafe ammoo gad naqutti jirra. Kun ammoo islaamummaa keessatti jibbamaadha. Soorata heddummeessanii eega qopheessanii booda, gad baasanii gad naquun israafa godhuudha. Rabbi ammoo namoota israafa godhan hin jaalatu. Kanaafuu waan qopheeffanne san namoota waliin soorachuudhaan ajriis argataa, israafa goonee Rabbiin jibbamuu irraa fagaatuu qabna.
Yeroo ifxaaraa kana du’aa’iiwwan barbaachisaa ta’an godhachuu qabna. Akkasumas sooratas jiddu galeessatti sooratuu qabna. Humnaa ol soorachuun rakkina hedduuf nu saaxiluu mala. Gama fayyaatiin qaama keenyarratti dhiibbaa mataa isaa qabaatuu mala. Akkasumas namni akkaan quufee nyaate, salaata taraawihaa salaatuun itti ulfaata. Salaata taraawihaa dhiisuun rakkoo miti. Garuu ajrii isa keessatti argamu nu jalaa hir’isa. Wantoota ramadaanni ittiin beekkamu keessaa tokko salaata taraawihaati. Kanaafuu salaata taraawihaa salaatuudhaaf ammoo soorata keenya xiqqeessinee sooratuun barbaachisaadha.
Xumurarratti wanti isiniif dhaamnu ammoo, ALHAMDULILLAAH guyyaa muraasa booda Ramadaana 1 jennee eegalla. Ibaadaa eegallu hunda guyyarraa fooyyessaa deemuu qabna malee, laaffisaa deemuu hin qabnu. Fakkeenyaaf har’a yoo mallaqa sadaqanne, boru ammoo sadaqaa irratti Ziyaaraa firaa dabalachuudha. Iftaanis waan hardhaafi boru dalagne irratti, kheyrii biroo dabalaa deemuun irra nuuf gaariidha. Guyyaa hunda mee khayrii akkamii haa hojjadhu jedhaa yoo of gaafanne, in shaa ALLAH Rabbiin kharaa khayrii nuuf bana. Ramadaana Milkii, Ramadaana Khayrii, Ramadaana Nasrii nuuf haa tahu.
Qophii Abu Ibtisam


text:
Sagantaa badhaasaan kennan kana Ministirii Haajaa Alaa Amerikaatti kenna.Bara 2007 jalqabanii kennuutti jirani maqaan sagantaa kanaa International Women of Courage (IWOC).Badhaasa kana haadha warraa pirezidaantii Amerikaa Melaaniyaa Tiraampitti kenne.
Dubartii badhaasa kennaniif tana keessaa tokko dubartii kiristaanaa biyya Siiriyaati.
Barana haawwanii fi ijoollee dubraa musliimaa fi Kiristaiyaanaa biyya keessa baqatan,qabsaahota mirga namaa ka akka haawwanii fi ijoolleen dubraa lola Iraaqii fi Yemen duraa bahan tolchanii karaa bananiif fa badhaasan.
Dhaabbilee mootummaa hin tahin ka haawwanii fi ijoollee dubraa dubrumaa isaaniitiin rakkatan gargaarani demokiraasii guddisan dubartii miseensa waraaaana damee Afrikaatti nagaa eeguu keessa jirtulleen warra badhaafame keessaa tokko.
Haatii warraa pirezidaantii Amerikaa Melaaniyaa Tiraampi tana irratti dubaratoota 13 hujii akkanaa hojjatan badhaafte.
“Hawaasa addunyaa waliin taatee USA ergaa qulqullitti eeyee qubuma qamnaa argumatti jira jettu erguu malte.Tanaafuu dubartoota hujii jajjabduu hojjatan warra ufi gargaaru hin dandeenne gargaarranii jijjiirama fidan jajjabeessuu malle.”
Warra dhufee badhaasa kana hin fudhatin keessaa tokko dubartii Vetnaamii mother Mushroom, aaddee abbaa marqoo jedhaniin.
Onkololeessa dabree jalqabani hidhaa jirti. Demokiraasii biyya isii guddisuuf hojjatti.Natalia Ponce de Leon marroo sadii asiidiin guban.Sunuma dandamatte.Iyyuma iyyitee akka warrii asiidiin nama gubu adabamu tolchite. Namii hujii akkasii hojjate ganna 50 hidhama.
Veronica Simogun dubartii biyya Papua New Giiniitti walqixummaa dhabiitii dubaratoota biyya ufiitii falmiti sunumaan badhaafamte.
"Walqixumma, haqa dubartii biyya tiyyaatiif qabsaaha.Yoo cufaa woma akkana arga.Rakkoo akkanaa hedduutti jira.”
Amerikaan eegii sagantaa dubaratoota hujii jabeennaan hojjatan badhaasuuf hujii jalqabde ganna 2007 jalqabee dubaratoota 100 biyya 60 badhaafte.


text:
#oromoprotests!!!
Mormiin paartii kongiransii Federaalistii Oromoo (OFC) dhaadannoo “GAAFFII MIRGAA GAAFATAMEEF RASAASNI DEEBII HIN TA’U!!!” jedhuun magaalaa finfinnee naannoo Daalattii irraa jalqabee hanga Dooqaa Booraatti hiriiraan adeemsifamuun barattoota gaaffii mirgaa gaafatanii rasaasaan ajjeefaman daqiiqaa tokkoof yaadachuu dhaan yeroo ammaa kana raawwatee jira!!! hiriirri nagaa kun haala gaariin uummataaf osoo hin beeksifamin akkamittiin gochuu dandeessan? jechuu dhaan koree hoji raawwachiistuu OFC’f gaaffii dhiyaateef dhimma kana uummata naannawaa finfinnee jiran qaamaan dhaqnee beeksisuuf yaalii goonee turre garuu nuuf milkaa’uu hin dandeenye jechuu dhaan rakkoon akka isaan mudate ibsaniiru.walumaa galatti Guyyaa har’aa paartiin OFC/MADRAK fi fedhii dhaan kan irratti hirmaate paartiin ANDINET mormii master pilaanii finfinnee fi ajjeechaa uummata Oromoo irratti raawwate balaaleffachuun Mormaniiru!!!
“GAAFFII MIRGAA GAAFATAMEEF RASAASNI DEEBII HIN TA’U!!!”
#oromoprotests!!!


text:
LibreOffice 7.5 Help
Select the address list that you want to use for mail merge, then click OK.
Faayilii kuusa deeta teessoole of keessa qabaan akka tarree teessootti fayyadamuu barbaadduu fili. Yoo faayiliin gabatee tokko caaluu of keessa qabaatee, qaaqaGabatee Filadhu bana.
Qaqaa iddoo tarree teessoo haraa itti uumuu dandeessuTarree Teessoo Haaraasiif bana.
Opens the Gingilchaa Durtii Qaaqa iddoo atti tarree teessootti fudhataa arguu mul'isu barbaadduu gingilchaa fayyadamtuudha.
Iddoo tarree teessoo filaatamee itti gulaaltuu qaqaaTarree Teessoo Haaraa bana.
Qaqaa iddoo gabatee kabiirroo makiinsa ergannoof filu dandeessuSelect Table bana.


text:
Muummichi Ministeeraa Hogannaa ABO Shanee Obbo Dawud Ibsaa waliin mari’aate
Muummichi Ministeeraa Dr Abiy Ahmad Daaw’annaa hojiitiif gara Eertiraa imaluun mootummaa Eertiraa waliin eega mari’ateen booda, hoogganaa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO- Shanee) waliin mari’atee jira. Dr Abiy Ahmad fi Obbo Daawud Ibsaa haala gareen kun gara biyyaatti deebi’u fi dhimmoota biro irrattis kan mari’aatan tahuu dubbi himaa Addichaa kan tahe Obbo Toleeraa Adabaa BBC’f hime.
Obbo Toleeraan BBC’f akka himetti
Qamoonni lamaan yeroo gabaabaa keessatti ammas biyya alaatti marii Isaanii kan itti fufan tahuu, mariin kun yoomii fi eessaatti akka tahe garuu kan hin ibsin tahuu odeeyfannoon ni mul’isa.
Marii amma godhan irratti kan walii galanii fi fulduraaf immoo qabxiiwwan adda addaa irratti kan mari’aatan tahuus beekameera.
Dhiheenya kana Parlaamaan Itoophiyaa labsii Shororkeesummaa Adda Bilisumaa Oromoo ABO dabalatee Ginboot Sabaatii fi Adda Bilisumaa Biyyoolessa Ogaadeen irrratti Mootummaan Itiyoophiyaa dabarsee ture kaasuun ni yaadatama.


text:
Finfinnee, Bitootessa 16/2023 – Ministirri Dhimma Alaa Ameeriika kan ta’aan Antoonii Bliinkan, daawwannaa jalqabaa isaanii itiyoophiyaatti godhaniin, “haala Oromiyaa keessa jiruu akka isaan yaadessefi karaa mariin akka furmaata argchuu akka qabu” ibsaniiru, itti aansee muummicha ministeeraa Itiyoophiya Abiy Ahimad waliin wal arguu danda’aanirru.
Torban kana keessatti Sekreetaar Bliikan jeequmsa fi waraanaa Oromiyaa keessatti gaggeeffamaa jiru akka dhaabtuuf waamicha kan taasisan kun yeroo lammataati. Dhuma baatii Guraandhalaa bara kanaa Bliinkeen bilbilaan hasaawaa muummicha ministeeraa Abiy Ahimad waliin godhaniin “tasgabbii dhabuu naannoo Oromiyaa keessatti deemaa jiru xumura itti gochuun barbaachisaa akka ta’ee fi mari’achuu isaanii” dubbataniiru.
Waraanii Oromiyaa keessatti waggoota shaniif humnoota federaalaa fi humnoota naannoolee hirmaachise Waraana Bilisummaa Oromoo, kan mootummaan federaalaa “Shene” jechuun kan waamuu waliin gochaa jiran akka dhaabbatu fi karaa nagana akka hiikamuu qaamoonii bayyee gafaacha jiru.
Pireezidaantiin mootummaa naannoo Oromiyaa mataan isaanii walgahii idilee 6ffaa Caffee Oromiyaa, mana maree naannichaa, gafa fulbaana 17 gaggeeffame irratti haasawa taasisanii, waraana bilisuma Oromo waliin araarri akka ta’uu waamicha dhiyeessaniiru. Akkas jechuun ”Wanti karaa nagaa furuu hin dandeenye hin jiru; gatii kamiyyuu kaffaluun akka hin barbaachifne” jedhanirru. Pirezidaantichi waldhabdee karaa nagaa xumuruun barbaachisaa ta’uu isaa irratti yaada isaanii yeroo lammataaf kennaniiru. Jalqaba baatii fulbaanaa keessa, ibsa kanaan duraa irraa sagalee fi dhaamsa jabaa fakkaatuun waraana oromiyaa keessa jiru akka xumuru barbaadan, ibsanirru.
Ibsa Mana Maree naannichaaf deebii kenneen, waraanni bilisummaa Oromoo,waraanaa Oromiyaa keessatti deemaa jiru karaa nagaan furuu jedhu akka fudhatuu ibseera. Haa ta’u malee gareen waamicha godhee kun “waantoota ifaa fi haqaqabessa ta’aan kan hin qabane waan ta’eef ijaa shaakkin akka ilaaluu fi adeemsaa isaa irratti garmalee abdii akka hin qabne” ibsanirru.
Addis Standard akka baretti, qooda fudhattoonii arara murnaa laman jidduu fiduuf hojjachaa akka jiraanii dha. Garuu madden keenyi yaada bala’aa if dabalataa kennuudhaaf yeroon isaa ammaa akka hin tanee hubachiisanirru.
Akka waajjirri muummee ministira itoophiyaa ibsetti, walga’ii muummicha minsteeraa Abiy Ahimad fi ministeeraa alaa Ameerikaa Bliinkeen gidduutti taasifamaa ture ilaalchisee ibsa gadhiisee ture. Garuu waajjirri muummee ibsaa isaanii irratti dhiimaa Oromiyaa hin kasinne.
Kana malees marii Bliinkeen fi muummicha minsteeraa Abiy Ahimad jiddutti ta’en “barbaachisummaa qaamota ajjechaa fi yakkaa rawwataan akka itti gaafatamuu qabanii fi ce’umsaa haqaa qabessa, kan hunda galeessa ta’e gochuun barbaachisa akka ta’ee” irratti mari’ataniiru,waajjirri muummee ministeeraa ibsaa baasen dhiimaa kanaa irratti ottoo yaada hin keenin bira darberra.
Ministeerri alaa Bliinkeen akka ibsetti mootummaan Ameerikaa bara 2023f gargaarsi namoomaa mootummaa Ityoophiyaaf Doolaara miiliyoona 331 ol karaa Ministeera Dhimma Alaa fi Ejensii Misooma Idil-addunyaa Ameerikaan akka godhan ibsanirru.
“Maallaqni kun namoota Ityoophiyaa keessatti walitti bu’iinsa, hongee fi wabii nyaataa dhabuun buqqa’anii fi miidhamaniif deeggarsa lubbuu baraaruu ni ta’aa ” jedhee Bliinkeen.
Akka ministeeraa dhimmi alaa ameerikaa beeksisetti, dhimmi alaa ameerikaa miiliyoona 12 akka kennu fi karaa Ejensii Misooma idil-addunyaa Ameerikaattin immoo doolaara miiliyoona 319 ol akka keenanidha kan ibsaan. Deegersaa Ameerikaan bara 2023tti kennite doolaara miiliyoona 780 ol taasiseera. AS


text:
Itti aanaan Muummee Ministiraa Dammaqaa Mokonniin miseensoota komishinii nageenyaa walin mari’atan - ENA Afaan Oromoo
Itti aanaan Muummee Ministiraa Dammaqaa Mokonniin miseensoota komishinii nageenyaa walin mari’atan
Finfinnee, Fulbaana 18, 2013 (TOI) – Itti aanaan Muummee Ministiraa Dammaqaa Mokonniin miseensoota komishinii nageenyaa walin mari’atan.
Marichaan Itti aanaan Muummee Ministiraa Dammaqaa Mokonniin dinaagdeen biyyatti weerara vaayrasii koroonaan yoo qoramtullee diingdeedhaan guddachuun ishee ammoo abdii cimaadha jedha.
Darbe darbee rakkinoonni jiraachuu kan kaasaan obbo Dammaqaan rakkinoota kana misooma gurguddaa eegalama kan aduubatti hin deebisne ibsaniiru.
Carraaqqi komishiniin nageenyaa fi araaraa taasise dinqisiifachuun fulduratti naannoowwan guutuu biyyatti waliin ga’uuf akka hojjetan eeraniiru.
Mootummaan hojii gaarii komishinichi eegalee tumsuu akka qabu ibsaniiru.
Itti aantuun Komishinii nageenyaa fi araaraa aadde Yeetnabarsh Nugusee hojiiwwan komishinichi hanga ammaatti raawwate ibsaniiru.


text:
Hiika Iimaanaa fi Wanta Isa diiguu
Jalqaba irratti wantoota barbaachisoo keessaa hiika iimaanaa fi wanta isa faallessuu dubbachuu barbaanna. Gabaabinnaanis ta’uu mata duree iimaanaa fi diiggaa isaa (kufrii) keessatti dhimmoota barbaachisoo garii qorannoo keenyaan hidhata qabu akeekna. Hiikkaa iimaanaa ilaalchisee dubbiin keenya haala armaan gadiitiin ta’a:
Qur’aanaa fi Sunnah keessatti jechoota biroo caalaa iimaanni irra deddeebi’uun dubbatamee jira. Iimaanni hundee amantiiti, namoonni dukkana keessaa gara ifaatti iimaanan bahu. Iimaanni namoota gammachuu fi gidiraa, nama jaallatu qabanii fi diina itti ta’an adda baasa. Akkuma Ibn Taymiyaan jedhu:
“Nabiyyiin (sallallahu aleyh wassallam) jecha iimaanaa kanaan wanta barbaadame fi wanta isa faallessu ibsa ragaa biraa hin barbaachisne ibsee jira. Kanaafi,moggaafama maqaalee akkanaatiif gara ibsa Rabbii fi Ergamaa Isaatti (SAW) deebi’uun dirqama. Dhugumatti ibsi kuni fayyisaa fi gahaadha. Inumaa, hiikni maqaalee kanniinii galuumsa himaa keessatti namoota addaati fi wali galaatiif kan beekkameedha. Inumaa, namni hiika iimaanaa ilaalchisee wanta Khawaariji fi Murji’aan jedhan yoo itti xinxallee, hiikni isaanii Ergamaa akka faallessu ni beeka.” (Majmuu’al-Fataawaa-7/287)
(Khawaarij- ummata kana keessatti firqaa (garee adda baate) jalqabaati. Namoota badii gurguddaa shirkii fi kufrii gadi jiran hojjatan ni kafarsiisu. Sahaabota garii irraa of qulqulleessu, hoggantoota irratti finciluu ni hayyamu. Garee adda addaa qabu.
Murji’aan garee keeyyattoota Qur’aanaa waadaa fi abdii fudhatanii fi hojii iimaana irraa duubatti harkisaniidha (hojiin iimaana keessa hin seenu jedhu.) Kutaa adda addaa qabu.)
Iimaanni murtiwwan Rabbii fi Ergamaa Isaa (sallallahu aleyh wassallam) irraa fudhataniidha. Wanta namoonni yaadaa fi fedhii qullaa isaaniitiin murteessanii miti.
1-Hiikkaa Iimaanaa–Kutaa 1ffaa
(Akka lugaatti iimaana jechuun amanuu, dhugoomsudha.)
Shari’aa keessatti immoo Qur’aanaa fi hadiisa irratti hundaa’un ahli sunnah wal jam’aa iimaanni dubbii fi hojii akka ta’ee hiikanii jiru: dubbii qalbii fi dubbii arrabaa, hojii qalbii fi hojii qaamoleeti. Kana irratti wal galteen akka jiru beektonni baay’een dubbatanii jiru, kan akka Abdul Barr, kitaaba isaa “Tamhiid” jedhu keessatti. Warri Sunnah keeyyattoota Qur’aanaa fi hadiisota Nabiyyii iimaanni qalbiin dhugoomsu, arrabaan mirkaneessu fi qaamoleen hojjachuu akka ta’e agarsiisan hordofuun hiika kana fudhachuu fi harka kennuun qunnamanii jiru.
(Qalbiin dhugoomsun dubbii qalbii keessa seena. Hojiin qalbii immoo maal akka ta’e gara fuunduraatti In sha Allah ni ilaalla.)
Ragaalee iimaanni qalbiin dhugoomsu akka ta’a agarsiisan keessaa, Jecha Rabbii olta’aa:
“Hanga silaa iimaanni qalbii keessan keessa hin seenne.” Suuratu Al-Hujuraat 49:14
Kuni namoota baadiyaa “Nuti iimaana guutuu amanne” jedhaniif deebii kennameedha. Yaa Nabiyyicha isaaniin akkana jedhi, “Isin iimaana guutuu hin himatinaa. Garuu, “Harka kennine (Islaamofne)” jedhaa. Hanga silaa iimaanni qalbii keessan keessa hin seenne.”
Ammas ragaan biraa iimaanni qalbiin dhugoomsu (dhugaan amanuu) akka ta’e agarsiisu keessaa jecha Rabbii olta’aa:
“Isaan san [Rabbiin] qalbii isaanii keessatti iimaana katabe.” Suuratu Al-Mujaadalah 58:22
Ammas jecha Isaa:
“Yaa Ergamaa! Warroota afaan isaaniitiin amannee jedhanii garuu qalbiin isaanii hin amanne irraa kanneen kufrii keessa ariifatan si hin gaddisiisiin.” Suuratu Al-Maa’idah 5:41
Ammas iimaanni arrabaan mirkaneessu (dubbachuus) akka ta’ee ragaalee agarsiisan keessaa jecha Rabbii olta’aa:
“Jedhaa “Nuti Rabbitti amannee jirra; wanta gara keenyaatti buufame, wanta gara Ibraahim, Ismaa’il, Is’haaq, Ya’aquubi fi Asbaaxatti buufames [amanne jirra]. Wanta Muusaa fi Iisaaf kenname fi Gooftaa isaanii irraa wanta Nabiyyootaaf kennamettis [amannee jira]. Isaan keessaa tokko fi kan biraa jiddu garagara hin goonu. Nutis warra Isaaf bitameedha (Muslimoota).” Suuratu Al-Baqaraa 2:136
Asbaaxa jechuun sanyii ilmaan Ya’aquub kudha lamaan
Ammas ragaan biraa:
“Jedhaa, “Gara keenyaatti kan buufamee fi gara keessaniitti kan buufameetti amannee jirra. Gabbaramaan keenyaa fi Gabbaramaan keessan Tokkicha, nuti warra Isaaf harka kennaniidha (Muslimoota).” Suuratu Al-Ankabuut 29:46
Iimaanni hojii qaamolees ta’uu ragaa agarsiisan keessaa jecha Nabiyyii (SAW):
“Iimaanni dameewwan torbaatamaa ol yookiin jahaatamaa ol qaba; isaan hundarra kan caalu jecha “Laa ilaah illallah” dha. Gadi aantun immoo wanta nama rakkisu karaa irraa kaasudha. Qaanin (hayaan) damee iimaanaa irraayyi.” Sahih Muslim 35 b
Ammas, jecha Ergamaan Rabbii (SAW) jiila Abdul Qaysiin jedhaniidha: Rabbii tokkichatti amanuu isin ajaja. Rabbii tokkichatti amanuun (iimaanni) maal akka ta’e beektu?” Isaanis ni jedhan, “Rabbii fi Ergamaan Isaa hundarra beeku.” Nabiyyiinis ni jedhan: Rabbiin malee haqaan gabbaramaan akka hin jirree fi Muhammad Ergamaa Rabbii ta’uu ragaa bahuu, salaata sirnaan salaatu, zakaa kennu, ji’a Ramadaanaa soomuu fi boojii irraa tokko shanaffaa kennuudha.” Sahiih Al-Bukhaari 53
Jecha Nabiyyii (sallallahu aleyh wassallam): “Namni isin keessaa wanta badaa arge, harka isaatiin haa jijjiru. Yoo hin danda’in, arraba isaatiin. Ammas, yoo hin danda’in, qalbii isaatin. Suni iimaana hundarra dadhabaa ta’eedha.” Jedhu, Haafiz ibn Mundih (rahimahullahu) iimaanni qalbiin amanuu, arrabaan dubbachuu fi qaamoleen hojjachuu akka ta’e, akkasumas, akka dabaluu fi hir’atu agarsiisuuf akka ragaatti dhiyeesse. (Kitaabul Iimaan 2/341, Dr.Aliyy bin Muhammad Faqiihiyy ilaali)
Dhimma kana ilaalchisee jechoonni salafu saalih (namoota gaggaarii darbanii) iimaanni dubbii fi hojii akka ta’e irratti wali galuu. Haala armaan gadi kanaan jechoota isaanii muraasa ni kaasna: Iimaamu Ahmad ibn Hanbal (rahimahullahu) ni jedha: Iimaanni dubbii fi hojiidha. Ni dabala ni hir’ata.” (As-Sunnah- Imaamu Abdullah bin imaamu Ahmad bin Hanbal (1/307)
Imaamu Al-Aajurii (rahimahullahu) kitaaba isaa “Ash-Sharii’ah” jedhu keessatti boqonna tokko akkana jechuun kaa’e: Boqonnaa iimaanni qalbiin dhugoomsu, arrabaan mirkaneessu fi qaamoleen hojjachuudha. Namni mu’mina ta’uu hin danda’u hanga amaloonni sadan kunniin isa keessatti walitti qabamaniitti malee.” (Ash-Sharii’ah-fuula 119)
Imaamu ibn Baxxah (rahimahullahu) hiikkaa iimaanaa ilaalchisee ni jedha: Hiikni isaa, Rabbiin biraa wanta Ergamtoonni fidanii fi Kitaabban ittiin bu’an irraa wanta [Rabbiin] jedhe, itti ajaje, dirqama godhee fi wanta dhoowwe dhugoomsudha. Ergamtoonni kanaan ergaman. Rabbiin azza wa jalla ni jedha:
“[Yaa Muhammad] Si dura ergamaa tokkooyyuu hin ergine, “Ana malee dhugaan gabbaramaan hin jiru; kanaafu, Ana [qofa] gabbaraa” [jechuun] kan isatti buufnu yoo ta’e malee.” Suuratu Al-Anbiyaa 21:25
Kana dhugoomsun: arrabaan dubbachuu, qalbiin amanuu fi qaamoleen hojjachuun ta’a.” (Ash-sharhu wal-ibaanatu ani usuuli Sunnati wa diyaanati (al-ibaanatu Sughraa)-fuula 176
Haala kam irrattu jechoonni salafaa hiika kana fakkaatu ilaalchisee garmalee baay’eedha. Qorannoo gabaabaa kana keessatti tarreessun ni ulfaata.
Caalatti ifa akka ta’uuf hiika iimaana kutaa itti aanu keessatti In sha Allah itti fufna…
Madda: “Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 14-18, Abdulaziz bin Muhammad


text:
Ijoolleen armaan gaditti argitan kun bara kana keessa Dhaabbata Raadiiyoo fi Televissionii Oromiyaa irraa warreen ugguramani keessaa isaan muraasa mee takka takkan waa’ee jaraa ha’ilaallu
Suufii offatee suuraa iratti kan argitanii kun dhalatee kanguddate magaalaa gudditti Iluu Abbaa Boor kantaatee magaalaa mattuutti. Gurbaa kanaa wajjin mana barumsaa sadarkaa lammaffaa Mattuu bara 2005 preparatory(qophaayinaa) barachaa turre. Hata’u malee kutaa dhaan nadursaa ture ani 10+1 innimmoo10+2 barata ture. Mana barumsaatiin alatti mana hidhaa weyyaanee keessas yeroo muraasa waliin dabarsineera. Barattoottoota Oromoo fincilaaf kakaastani ergama ABO fudhattanii jeequmsaaf ijoollee kakaastan jechuun barsiisaa Namarraa Addaamuu fi B/sa Zelaalem Amaanu’eel dabalatee namni 6 mana hidhaa seennee turre. Yeroon sun akkas akkas ta’aa darbite. Lissaaneweqis qormaata biyyoolessa darbuun qabxii univarsitii isa galchu argatee muummee barnootaa Jornalism jedhamuun Bahir Dar isa qaqqabe. Achittis carraa hadhahaa ta’etu isa simate. Barnoota isaa waggaa lammaffaa osoo baratuu walitti bu’iinsa ijoollee Oromoof barattoota Amaaraa uummata Bahir Dariin deeggaarame tuure irratti balaa sanaaf saaxilame. Balaa reebamuu qofaan hindhaabbanne ture kanisa mudate, barnoota irraa waggaa lamaaf ugguramuun lolli sun irraa dhaabbate.
Adabbii isaas xumuree gara barnoota issaatti deebi’uun goolabe. Isaan booda gara waajjira sab-qunnamtiitti bobba’e. Dhaabbata Raadiyoo fi Telvissionii Oromiyaa keessa Reportera afaan Amaaraafi Afaan Oromoo ta’uunis hojjetaa ture. Hata’uutii carraan isaa inni ganamaa sun ammas biraa hinafinfne. Waa’ee master killer naannawaa finfinneetiin walqabatee mormii dhageessiteetta jechuun akkuma gaazxeessitoota Oromoo kaani innis uggurameera. Yaa carraa sabboontotaa nijechisiisa.
Abdiin mucaa asirratti kaameeraa qabee argitanuu dha. Dhalate kan guddate Shawaa Bahaatti.Abdii wajjin yunivarsiitii hawaasaa muummee qooqa alaa fi barreeffamaatti ramadamnee waliin barataa turre. Doormii tokko keessa waliinis turre. Sabboonummaan inni qabus salphaatti ibsuun narakkisa. Amalaan immoo haasa’ee kan nama hinquuqne waa maraan nama danda’uun mucaa gita hinqabnee dha. Yeroo mara dhimma Oromoo kaasee maryachuu jallatu dha. Dhugaa dubbachuuf waa’ee saba keenyaa yeroo ka’u nama baayyee imimmaan isa hudhuu dha. Innis akkuma warra kaanii barnoota isaa erga goolabee booda Dhaabbata Raadiyoo fi televissionii Oromiyaa keessa qopheessa qqophii Dargaggotaa ta’uun yeroo dheeraaf tajaajileera. Kansaas carraan adda miti master killerii naannawaa Finfinnee mormiteetta jechuun uggurameera.
Ayyaanaa jechuun wayyaa aadaa offatee suuraa irratti kanargitan kanaa dha. Dhalatee kan guddate Shawaa Lixaatti kanargamtu naannoo Geedootti. Ayyaanaajjinis akkuma Abdii Muummee barnootaa tokko yunivarsiitii Hawaasaa keessa waliin turre. Sabboonaa cimaa dha. Waa’ee eenyummaa saba keenyaa ilaalchisee ejjennoo cimaa nama qabu ture. Nama haasaa bilchaataa haasayuun beekamuu dha. Sanarraan kan ka’e Consilii barattootaa goonees filannee nutajaajileera. Waan nama ajaa’ibu yeroo eebbi keenya jala ga’u OPDO’n miseensa yoo taatan malee hojiitti isin hinramadnu yegguu jettu ijoollee hedduun sodaa hojii dhabuu irra kan ka’e yeroo harka kennitu OPDO ta’uu mannaa du’ee biyyoo nyaachuu koo wayya nama jiedheedha. Innis barnoota isaa erga goolabee booda Dhaabbata Raadiyoo fi Televissionii Oromiyaatti ramadamuun qopheessaa qophii Gola Oromiyaa ture. Dhuma irratti innis uggurame.
Barruu koo itti aanutti Gazxeessitoota Anuwaar Firrisaa fi Taarreqegn Korsaa akkasumas warrreen qaamaan beekuun qabadheen dhihaadha.
Haaga nuhaadhageessisu.


text: Hai friends im aryan storiloki vaddamm nenu na pedammani aaa tarwatha pedamma help tho ma amma ni ala gengaanoo meeku ippudu chepabothunanu ma oka china paletoooru ma intloo nenu nana amma chelli untaaam ma pakintlooone na andaaala a]devatha ma pedamma untundhiii ma pedamma chalaaa andamgaaa untundhiii 36-34-38 sizelatho pichekkisthundhiii ma pedanana akka untaaru nenu okadinena roomlooo untaaanu amma chelli okarooomlooo untaaru nana matram meda paina padukuntaadu oka roju akka ki vere oooru velli exam rayaaali ante daddy pedanana velthaaanu anaaru amma chelli kudaaa aaa ooorulooo manaku chuttalu unaaru memu kudaa vastaamu ante daddy ok anaadu ite nenu raaanu ani chepa pedamma polam panuluu chudaaaniki pedanana undipomaadu tarwaatharoju andaru erly morningtrainki vellipoyaaru nenu nidra lechi chusesariki yevaru leru pedammaki cal chesa polamlooo unaaa tabel painaa tiffen undhi frewsh innnakka polamlooki raaa andhii vachetappudu phone chesi raaa andhii alagey pedamma ani petesaa phone nenu brush chessi tiffen tinesi kasepu trv chusi suddengaaa pedamma polaanki rammana vishayam gurthochi bike teeesukuni velaanu bike road paina unchiii polamlooki nadichi vella pedamma kanapadaleddu yekadaaa anivethukuthundaaagaaa naaku oka drushyam kanapadindhiii nenju shock nenu alaaane chustooo unaa pedamma polamlloo pani chese ramaiha ane okadu yevarinooo oka avidanu opngooo betti gudha denguthunaaa ade timeki peedamma cal chesi yekadiki poyaaav nenu ne bike dagara unaa twaraaagaa raaandhiii nenu vellipoyaanu pedamma yekadiki vellipoyaav andii ninu vethukuntooo alla paaka dagaraku vela sare podaambandi teey andhiibike yekina pedamma gudda naaaku tagilindhi yedolaa undhii adi chusinappattti nunchiiiintiki vellipoyaaa nenu directgaaa bathrooomloki pedamma intloo vellipoyaaa dooor vesukunaa kaani lock veyaledu nenu kalllu moooosukunin na sulllanu kotukuntunaaa ha haa antunaaa anthalonee nuniu laagiptti kottindhii pedamma nenui matlaadakundaaa akdinundii vellipoyaa roomlooo kurchunaaa pedamma vachindhiii alaa chetti thooo kotukokudadhu naraalu balaheena padipotaae yevarinainaa ameni chusukovachugaa naaku amme lu nacharu anna marri yevaru nachuthaaru nnneku andfhii neeelanti aunty luu nachuthaaru anaa anti andhi avunu pedaamma ne neee……………………….body bagvubtaadhiii ne neeee gudhalyu baaaguntaae ne soluuu inkaa inkaa bagunataae ananuuu kangaarugaa pedamma nijamgaaanaa voicelllo base maaarindhiii rey neeku naaku korikalu yekuve raaa andhi nenu avunu pedamma naaaku nee meeeda chaalaa korikaaa ne paalu tagaaali ne poookuni dengaali ne gidha dengaaali ani ananu pedamma kudaaa naaaku neee lantiii kane kurraadithoookuminchukpooovaalani undhiii mari aim chedaaam ana yevariki chepanu ante na korikaa nuvu neee korikaa nenu teerustaaa andhii pedamma nijamgaanaaa ani gaatttiga kougilinchukunna pedammani bed meeda paduko betti mudhulathoo modalu petta pedamma kudaaa naaku yeduru muduli istundhiii pedaamaa na talaanu gattugaa patukuni mudulu pedduthundhiii nenu cheeranu paiki lepesaa na moddanu bayataku tteeesaaa poookuni tadimi poookuloooo petta poookulooopettti lonaki bayataku teeesthiu pedutguuuu dengadaam start chesaaa tarawwata padammanu ongooo betti gudhanu bagaaa vidadeeesi gudhalooo modda petti denguthundhiii pedamma haaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaa,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,hu……………hummmmmmmmmmmmmmm antrooo moooluguthundhiiii aaaaa soundkiiiii nenu inkaaa ooopu andukuniii denguthunaaaaaaa tarawaatahaaa pedammmanu padukooo bettti kaaalurendu vedadeeesipoookulooo peddttttiii denguthunte pedammma kuralanjakodakaaaa dengu bagaaa denguuu ne amma kudaa ilagweyyy denguthaaava aaaa maata naaaku kothagaaa anipichindhioii neunu kudurutrhundaaa alaaagaa anaa kuduruthaadhirraaa andhi aade ooopulooo pedammma nuu rendu rooundluuu veaaa idaram kalisi snanam chesi bojanme chesi inko round vesi padukunaa evening lechiii malli inkooo roundu vesukunaam nightki andaru vachesaaaruuu…


text:
Darrata qabsoo Oromoo mudate Irraa kan madde hujiin tiratanii qabsoo fuulduratti tirsuun dagatamee qarsaaleen siyaasaa Oromoo tuuta yaadan wal riqattu hedduun jechootaan joonjaa ummata keessatti uumuun raasaa suukannii malee dhadhaa hin baafne tahuun hujii bara 24+ tahee muldhata.
Barruu kana barreessuuf kan na dirqe ilaalcha yaada mooraa qabsoo bilisummaa keetti kuusaa baroota hedduuf kuusamte tan barren as dhihoo dhanquu hedduu tahe kamuu xiinxaluuf yokaan qeeqeef miti. garuu akeeka qabsoo Oromoo keessatti jechoota bu’ura kaayyoo keessa muldhatan lamaan (2n) \”Oromiyaa walaba fi hire mirga ifiinin murteefannaa\”
argoo kiyya Qabsaawota qabsoo bifa kamii godhaniifu muldhisu.
.Oromiyaa Walaba- Dhumaatiin Oromoonni fi Ummatoonni Oromiyaa mudatte ittisa birmadummaa Biyya Oromoo tahuu, qabsoon Ummanni Oromoo godhees ittisa birmadummaa Biyyaa Oromoo (Oromiyaa) tahuun wal-nugaafachisu. Sirna caasaa jaarmayaan gabrummaa Biyya Oromoo (Oromiyaa) irrattti diriirse kan jiguu dandayu jaarmaya siyaasa tahuu qarsaaleen gadaa dhaloota ABO jiraniis wayyabaan kan kaayyefatanii guca qabsoo biqilchan kaayyoo Oromiyaa Bilisa baasuuti. \”Oromiyaa walaba\” jechuun mootummaa Oromiyaa baha Africa San keessatti deebisani dhaabu ykn dhalachiisuu jechuudha malee hiikkaa biraa qabaatu hin qabu. Empire Ethiopia sun kan bu\’urame hiddaa hundeen isaa Lafaa fi Ummatoota Oromiyaa irratti. Oromiyaa bilisa taateefi ummattoonni Oromiyaa gaafiin fottoqaa qooda isaa miti, jechi fottoqa ju\’uus ilaalcha gabroomsaan gaafii QBO xureessuuf fi Lola labbaa (horizontal wars) Oromoo fi Lammiillee Oromiyaa iddutti uumuun dhimma itti bahaa turee fi itti jiru tahuu hubatame sirreefatuun fardi.
.Hiree Mirga ifiin murteefannaa- akeekni kuni karaalee falmaan qabsoo itti godhamtu keessatti Warren falmaa karaa nagayaan Empire Ethiopia keessatti godhaniif mala tirsaa Oromiyaa bilisatti geessuuf yaada gaari tahuu qofa Osoo hin tahin tarsimoo qabsooleen karaa nagayaa hordoftu keessaa Hunde, Warren naanniga humna amma empire qabdu keessatti qabsaawaaniif futtasaadha.
Qabsoo hidhannoo qaamni gaggeessu akeeka hiree Mirga ifiin murteefannaa kaayyoo keessatti galfachuun fajaajumma fi qabsoo hidhannoo godhamu san fiixa bahinsa isii irratti shakkii qabaachuu bira dabree akeeka waararrii akana kanaan ayyaan laallatummaa Empire Ethiopia keessatti ummata bilisa kajeelu fi Oromiyaa bilisa hawwuu taati. Qabsoo hidhannoo akeeka ifaa tahe qabattee deemuun murteessaadha. Gaafiin hiree Mirga ifiin murteefannaa Saba Oromoo fi Lammiilee Oromiyaaf Osoo hin taane ollaalee Oromiyaaf tahuun qulqullaawe himamuun Saba Oromoo fi Ollaalee Oromiyaaf xaliilee ibsamuu qaba.
kana qulqulleessuun murannoo Qabsawwota akeeka qabsoo hidhannoof handhura. Ummanni Oromiyaa bilisa baate keessatti bilisummaan jiraatu gaafi hiree Mirga ifiin murteefannaa Biyya tam Irraa gaafata?, san jechuun akkuma hundeen muka dameen sirraa fottoqa jechuuti. Dameetu muka haadho Irraa capha moo haadhootu capha? Gaafiin hire Mirga ifiin murteefannaa Mirga ollaaleen Oromiya bilisa tahan dhiibbaa takka malee Oromiyaa waliin jiraachuu fi addatti jiraachuun murtii fi filmaata Ollaale Oromiyaati.
Oromiyaan Ni Bilisoomti!!
~~~~~~~~~Boonsaa~~~~~~


text:
Tiishartii (qomee)Qeerroo Jedhu Uffachuun Qeerroo Nama Hin Taasisu!
Har’a impaayeera itiyoophiyaa Wayyaaneedhaan ukkaanfamtee bulaa jirtu
Itiyoophiyaa keessatti namni ykn sabni qeerroo hin beekne hin jiru.
Qeerroon kutataa, kan du’a hin sodaanne, kan waan kaayyeeffaterraa
duubatti hin jenne, farra gabroonfataa, falamataa haqaa ta’uu har’a
yoo wayyaanee fi ergamtoota ishii ta’e malee hunduu quba qaba.
Qeerroon kutataa, goota harka qullaa Isnaayipparii Aga’aazii dura
dhaabbatee bilisummaa, bilisummaa jedhee falamataa jiru ta’uus hundatu
ragaa baha. Farra gabroonfataati. Goota Wayyaanee kokkee qabee jiruu
dha.
Yoo maqaan Qeerroo Bilisummaa Oromoo ka’u lammiin, uummanni Oromoo
abdii bilisummaa koo jeedhee ittiin boona, ittiin dhaadata. Saboonni
biyyattii cunqurfamoonis qeerroon fakkeenya isaanii, qeerroon abdii
bilisummaa isaanii ta’uu dhugoomaa jiru. Diinnii fi ergamtoonni
diinaa, gantoonni sabaa garuu sochii qeerrootiin dhiphachaa, abdii
kutachaa, guyyaan itti dukkanaawaa jira. Qeerroon gurmuu gootota kan
waan eegalan amma fiixa baasanitti sobaa fi sossobaan,hidhaa fi
ajjeechaan duubatti hin deebine ta’uus hubataa jiru.
Eeyyee qeerroon tokko as jira yoo jedhan gamaan kan bahu, achi jira
yoo jedhan kan as jiru, tokko kunooti yoo jedhan kumni kan akka
hawwaanisaa gamasii huursu ta’eera. Qeerroon tokko gama sanii
ficilee jedhanii yoo hidhan gamanaa socho’aa,Qeerroon abalu jedhamu
ajjeefame yoo jedhan kumaa kitilli gamaa-gamasii fincilaa diina
dhiphisaa tureera, dhiphisaas jira. Qabsoon bilisummaa Oromoo ABOn
durfamus sadarkaa amma irra jirru, sadarkaa duubatti hin deebinerra
geechiseera.
Diddaan uummataa,FDG waggoota hedduu dura qeerroon eegale,
qeerroodhumaan gara fincila XGtti cehee kunoo hara’a sadrkaa
duubatti hin deebine, sadarkaa diina abdii kutachiisurra gaheera.
Qabsoo qeerrootiin diinatti aduun dhiitee lammiif bari’aa jira. Sochii
qeerroo lnabsii yeroo muddamaa, ajjeechaa suukanneessaa fi sobaa fi
sossobaan dhaabuu hin dandeenye. Qeerroonb bilisummaa Oromoo akkuma
maqaa isaa wareegama kaffalaa turee fi jiruun Oromootti bilisummaa
uffisuuf xiqqootu isa hafe.
Ergamtoonni, garaaf bultoonni tokko tokko biyya keessaa fi ala
ta’aanii yoo qabsoo ABO/WBO/ Qeerroon wareegamnii qaaliin itti
kaffalamee as gahe kana beekamtii dhorkachuu ykn ykn ofitti maxxansuu
yaalan argaa fi dhagahaa turreerra. Gafa barbaadan jaarmiyaan qeerroo
jedhamu hin jiru jedhu, gaafa barbaadan ammoo qeerroo fi ABOn Hidhata
hin qaban, qeerroon hoggansa waalta’aa hin qabu jedhu. Gaafa barbadan
ammoo qeerroon kun eenyuma jedhanii qorachuutti ka’u, guyyaa biraa
ammoo ulaa barbaadanii qoorroo saaqanii gidduu seenanii diiguuf
habjootu. Dhamahu. Garuu hunduu hin milkoofneef, qeerroon guyyaarraa
gara guyyaatti cimaa, eenyummaan isaa fi toftaan hoji iisaa diinaa f I
ergamtoota diinaa alaa fi keessaa holola gaggeessaniif iccitii ta’ee
hafeera.
Warri qeerroon hin jiru jechaa ture, warri qeerroon jaarmiyaa miti,
hoggansa hin qabu jechaa ture, warri ABO/WBO/Qeerroon akka waan quba
wali hin qabneetti hololaa tures har’a kunoo cinqiin , dhiphuun ,
guyyaan xumuraa geenyaan about qeerroo leenjisee nutti erge, ABOtu
tarkaanfii akkasii fi akkanaa fudhate, fudhachuuf jennaan akkas goone
jechaa jiru. Diinoonni Oromoos ta’ee ergamtoonni isaanii osoo hin
jaalatin kunoo eenyummaa qeerroo amanaa, osoo hin jaalatiin qeerroon
jaarmiyaa, qeerroon abbaa FXG bilisummaa Oromoof gaggeessuu ta’uu
fudhataa jiru. keessumaa jala deemtonni diinaa qeerroo dur hin jiru,
qeerroo dur jaarmiyaa miti, qeerroo dur hojii isaa beekumti
kennuufii didan har’a ofitti maxxanfachuuf kaachaa jiru. Keessa
qeerroo hubatanii danda’an diiguuf dadhaban kan inni itti dadhabe
qoddachuuf bololaa jiru. Haata’uutii akka yaadan hin taane.Qeerroon
as jira yoo jedhan achiin bahaa, achi jira yoo jedhan asiin bahaa
bakka qaban wallaalanii hongaawanii hafaniiru.
Qeerroon jaarmiyaas,nama dhuunfaas,qeerroon tokkos kumas,qeerroon
barataada, barsiisadha!, qeerroon qonnana bulaadha, qeerroon horsiisee
bulaadhas,qeerroon nama magaalatis fedhu baadiyyaadha. Qeerroon
dargaggeessas,qeerroon jaarsa. Qeerroon dhiira, Qeerroon
shamarranii.Ni barata, ni barsiisasi, qeerroon Gurraacha, diimadha.
Eeyyee qeerroon as jira yoo jedhan gamatti argama. Qeerroon isa sani
yoo jedhan isa kana ta’ee argama. Qeerroo Oromoo malee dinni bifa isaa
hin beeku, olmaa isaa hin beeku, fira malee diinni eessaa akkamitti
akka caasaa isaa diriirsee hojii saa hojjetu quba hin qabu.
Sabboontoota malee gantoonnii fi garaaf bultoonni bakka qeerroon
oolee bulu hin beekani. Oromiyaa keessa ta’uu malee eessaa eenyu
akka hooggansa kennus hin beekani.
Qeerroon bilisummaa Oromoo suuqaa diinni, gantoonni, fakkeessitoonni
hin beeknee ka’ee yoo diina barbadeessu, dhiphisu malee wanti beekamu
hin jiru. Funduraafis caasaa qeerroo bilisummaa Oromoo eenyuyyuu
itti dhamahu, eessaa akka ka’u, akkamitti akka hojii isaa, qabsoo, FXG
diinarratti gaggeessu argachuu hin danda’u. Qeerroo qabsoo bilisummaa
Oromoo irraa dhabuun hin danda’amu. Diinnii fi gantoonni, alaa fi
keessaa carraaqanis kun hin milkoofneef fuunduraafis itti hin
milkaawani. Qeerroo hojii isaa malee burqaa isaa hin argatani.
Qomee ykn Tiishartii kaawwachuuniis qeerroo nama hin taasisu.
Gantoonnii fi jala deemtonni diinaa qeerroon cimuu, kan duubatti hin
deebine ta’uu agarraan, diinniis kufaatiif wixxirfachaa jiraachuu
hubannaan qeerroomuu barbaadanis qeerroo ta’uu hin dandeenye, hin
danda’anis. Hareeda haddatanii, mataa haarrii halluu gurraacha
dibatanii mogolee waliin dhahuun qeerroo ofiin jechuunis isaan hin
qeerroomsine, qeerroo jechuun dargaggoo jechuu waan hin taaneef.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo kan isaan gantoonnii fi ergamtoonni diinaa
alaa fi keessa ta’aanii hirriiganii miti.
Qeerruummaan hareeda bilqilchuu dhabuu miti, qeerroon isa goofaree
jigsee daandiirra yaa’uus miti. Qeerruummaan fakkeessuu ykn fakkaachus
miti. Qeerruummaan qomee ykn tishartii qeerroo jettu kaawwatanii
walgahii fi waltajjiilee adda addaarratti of argisiisuus miti.
Qeerruummaan kan biraati, qeerroon Oromoos kan biraati. Eeyyee
qoorrummaan mana shaayii balbalarra taa’anii oduu tarsaasu, diina
arrabaan ajjeesaa ooluu miti. Qeerroo bilisummaa kan beekuutu beeka.
Qeerumaan saalaan dhiira ta’uu miti. Qeerummaan dubars ta’uu miti,
qeerrummaan suubboo ta’uu fi dhiisuu miti. Qeerrummaan ilaalcha,
qeerrummaan dhugaaf, walqixxummaa fi mirgaaf dhaabbachuu dha.
Qeerrummaan uummata ofiitiif quuqamuudha, Qeerrummaan onnee
qabaachuudha. Qeerummaan mirgaa fi bilisummaa uummata ofiitiif
wareegama kaffaluu dha. Oduun osoo hin taane hojiin dura bu’anii
argamuudha. Qeerrummaan waan yaadan, waan karoorfatan galamaan amma
gahanitti cichuudha. Qeerroon bilisummaa Oromoo isa kana. Kanatu
qeerroodha. Isatu diina raasaa jira, isatuu lammii boonsaa jira. Isa
santu abdii Oromoo ta’ee wayyaanee oofee qileen gahee jira. Kan
deeggaramuu qabus, kan waliin dhaabbachuun qabamus isa kana. Kan
Oromoo bilisa baasus qabsoo,FXG,Kutannoo akka kanaati.


text:
Siiraa-Lakk.2
Jaarraa 6ffaa keessaa haala Amantii Addunyaa
Kutaa darbe irraa itti fufuun haala amanti addunyaa jaarraa 6ffaa keessa ture ilaalla. Jaarraa kana keessa amantiwwan gurguddoo fi kitaabban durii ilmaan namaa dukkana keessa ni baasan jedhamanii yaaddaman, namoota fafee fi munaafiqotaaf taphaa fi baacoo ta’e jira. Biiftuun Islaama guddoon dhooyun dura dhalli namaa marsaa seenaa keessatti marsaa sadarkaa gadi aanaa keessa jiraataa turan. Dhimmoota amantii, diinagdee, siyaasaa, hawaasummaa fi jireenya isaanii guutuu keessatti jeequmsa guddaan rakkachaa turan. Wallaalummaan amantii fi yaada isaanii kan too’ateedha. Doofummaan, fedhiin qullaan, akka fedhan ta’uun, badiin, of-tuuluu fi cunqursaan amaloota jaahilliyah (wallaalummaa) ifa bahanii fi addunyaa namoota too’atan ta’anii jiru.
Amantiwwan samii irraa bu’an jireenya namoota keessatti bu’aa fi dhiibbaa homaatu kan hin finne ta’aniiru. Sababni isaas, kitaabban samii bu’an kanniin keessa micciruu fi jijjiran argame jira. Namoonni fedhii ofiitiin wanta kitaaba keessa hin jirre itti dabaluun ykn irraa hir’isuun kitaabicha jijjiran. Amantiwwan yeroo san babal’atanii fi sababa adda addaatin gatii dhabuun ilmi namaa dukkana keessa akka turuuf sababa ta’an mee muraasa isaanii haa ilaallu:
1-Yahuudaa- Amantiin yahuudaa kuufama waaqefannaa fi akkeessaa malee lubbuu tan hin qabne taate jirti. Amanti sanyii malee wanta biraati miti. Adduunyaaf ergaa guutuu baadhachuu, sabootaaf waamicha gochuu fi dhala namaatiif mararfannaan ishii keessa hin jiru. Amanti tana sababa ummata yahuudan ittiin olloomtee fi bulchiinsa jala turteen dhiibbaan guddaan irra gahe jira. Yahudoonni ummata ollaa kana irraa aadaa fi akkeessaa wallaalummaa isaanii fudhachuun amanti ofiitti makan. Barreessitoonni seenaa Yahuuda waa’ee kana ni amanu. Galmee hiikkaa Yahuudaa (Jewish Encyclopedia) keessatti wanta akkana jedhu dhufe jira: “Taabota waaqefachuu irratti nabiyoonni dallanuu fi dheekkamuun, taabota waaqefachuun nafsee Israa’elota keessatti akka lixe agarsiisa. Amantii dhugaa irratti hin hundoofnee fi shirkii ni fudhatan. [Kitaabni Yahuudaa] Talmudis yahuudan taabota gabbaruutti maxxanuu isaanii ragaa baha.” (Jewish Encyclopedia, Vol.XII, Page 568-69)[1]
Nabii Muhammad (SAW) ergamuun dura amantiin yahuuda sadarka gadi aanaa irra gahee jira. Kitaabban samii bu’an kan yahuudan harka qabduu garmalee micciramanii fi jijjiramanii jiru. Sababa kanaan, waa’ee Rabbii ilaalchise yaada sobaa of keessaa qabu.
2-Kiristaanummaa-Kiristaanummaanis yeroo jalqabaa irraa kaasee micciruu warroota daangaa darbaniin, hiikkaa wallaaltotaatiini fi Roomanota taabota waaqefataniin qoramte. Micciruun, jijjiramni fi hiikni badaan Kiristaanummaa keessatti argame tuulaa guddaa barsiisni Iisaa (aleyh salaam) jalatti awwaalamee ta’ee jira. Rabbiin tokkichoomsu fi hojii Isaaf qulqulleessuun duumessa gurraacha furdaa kana duubatti dhokatee jira.
Gochoonni shirkii baay’een Kiristaanumma keessatti argamanii jiru. İsaan keessaa adda dureen silaasen qajeelcha bu’uuraa Kiristaana ta’ee jira. Iyyasuus (nageenyi isarratti haa jiraatu) namoota gara Rabbii Tokkicha gabbaruutti waamaa ture. Garuu waaqa baay’ee waaqefachuun (polytheism) namoota inni itti ergame keessatti kan lixe fi hidda qabateedha. Kanarraa kan ka’e, Iyyasuusin booda amantiin waaqa baay’ee waaqefachuu maqaa kiristaanummaatin babal’ate jira. Namni Kiristaanaa tokko lubbuun isaa yoo wareegame, namoonni biroo nama kanaaf amala waaqaa kennuuf, siidaas isaaf ni dhaabu. Namoonni isaan qiddaase jedhaniin Kiristaanotaa fi Gooftaa jidduutti akka araarsitootatti ilaallamu.
Barreessan Kiristaanaa tokko waa’ee silaasee ilaalchisee akkana jechuun dubbata:”Dhuma jaarraa afraffaa irraa jalqabee amantiin silaase addunyaa Kiristaanaa fi yaada namoota keessatti kan gadi lixee fi akka amantii waligalaa ta’uun itti fufe. Akkaataa amantiin silaase kuni itti dhufee fi guddatee hanga walakkaa jaarraa kudha saglaffaatti malee hin beekkamu ture. (Kana jechuun Kiristaanummaa keessatti amantiin gooftaan sadii garuu tokko ykn silaase jedhamu akkaata itti jalqabamee fi guddate hin beekkamu ture. Iccitiin isaa beekkamu fi ifa bahuu kan jalqabe walakkaa jaarraa 19ffaati (bara 1850 booda).”[2]
Akkuma yeroo ammaa arginu Kiristaanumman ilma namaatiif ibsaa dukkana keessaa itti bahan ta’uu hin danda’u. Sababni isaas, hundee fi bu’uurri amanti diigamee fi wal dhayee jira. Hundeen amantii Rabbii Tokkicha gabbaruu fi Isatti waa qindeessu dhiisudha. Kiristaana keessa waa’ee Rabbii, Tokkichummaa Isaa fi amaloota Isaa ilaalchise wanti ifaa hin jiru. Wanta namaaf hin gallee fi sammuu namaa dhamaasutu keessa guute. Namni haala sirrii ta’een Rabbii isa uumee yoo hin beekinii fi itti hin amanin akkamitti dukkana keessaa ifatti bahuu danda’aa? “Rabbiin Gooftaadha, Iyyaasusis gooftaadha, Gabra’elis gooftaadha, garuu hundi isaanitu tokko” yommuu jedhan, kuni sammuu namaa hin dhamaasu? Kuni uumama Rabbiin ilma namaa irratti uumee fi sammuu sirrii waliin deemu waan hin dandeenyef yaanni silaase kijiba ta’uun ifaan ifatti beekkama. Garuu akkamitti kiristaanonni kijiba ifa bahe kana akka dhugaatti ilaalun itti amananii? “Afalaa ya’aqiluun (sila hin hubatanii)?” Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Gabbaramaan keessan Gabbaramaa tokkicha. Isa malee haqaan gabbaramaan hin jiru, [Inni] akkaan mararfataa, rahmataa godhaadha.” Suuratu Al-Baqarah 2:163
Kana jechuun Gooftaan keessan Gooftaa Tokkicha. Inni hiriyyaa, gargaaraa, fakkaataa fi dorgomaa hin qabu. Dhugaan kan sodaatamu, jaallatamu, garmalee kabajamu, sagadamuufi qabu, waa hundaa irraa kadhatanii fi kajeelan Isa malee hin jiru. Iyyasuus gooftaa miti. Sababni isaas, Iyyasuus (nageenyi isarratti haa jiraatu) ilma namaa waan ta’eef nama fakkaata, dachii fi samii hin uumne, mataa isaatinu uumamaadha. Uumamaan Uumaa waan hundaa uumuu ta’uu danda’aa? Makhluuqni (Uumamni) dachii fi samii booda uumame uumaa ykn gooftaa samii fi dachii ta’uu danda’aa? Kanaafu, Rabbiin Gooftaa keessan Tokkicha kan ta’eedha. Fakkaataa hin qabu, dachii, samii fi wantoota isaan keessa jiran hundaa kan uumedha. “Iyyasuus gooftaadha” yoo jettan, mee wanta Iyyasuus uumee nutti agarsiisaa? Samii, dachii fi ilmaan namaa uumee jiraa? Rabbiin waliin uumee jira yoo jettan, Rabbiin Tokkicha gargaaraa, fakkaataa fi hiriyyaa kan hin qabneedha. Qur’aana keessatti: “Jedhi ‘Faaruun Kan Rabbi ilma hin godhatiniiti, Kan mootummaa keessatti shariika (hirmaataa) hin qabnee fi dadhabbinna irraa ka’e gargaaraan kan Isaaf hin jirreeti.’ Guddisu Isa guddisi.” Suuratu Al-Isra 17:111 (Rabbiin shariika Isa waliin qooda fudhatuu fi gargaaraa Isa gargaaru hin qabu. Inni waan hundaa irratti Danda’aadha. Guddisu Isa guddisi-jechuun amaloota gaggaarii Isaa beeksisuu fi maqaalee Isaa gaggaariin Isa faarsun kabaja guddaan Isa kabaji.) Wanta kaafironni jedhan irraa Rabbiin qulqullaa’e olta’e.
3-Majuusaa-Jalqaba jaarraa 6faa irraa eegalee amantin Majuusaaa jedhamu kan babal’ateedha. Majuusaan wantoota uumamaa keessumayyuu ibidda waaqefachuun beekkamu. Manneen ibiddi itti waaqefatamu bakka adda addaatti ijjaarramanii jiru. Manneen kanniin keessatti namoonni ni sagadu, qajeelfama jabaa hordofu. Garuu alatti waan fedhan hojjatu. Kanaafu, isaanii fi namoota amanti hin qabne jidduu garaagarummaan homaatu hin jiru jechuudha. Itti gaafatamtoonni Majuusaa guyyaatti si’a afur aduu waaqefachuun isaan irratti dirqama godhame ture. Kanarratti dabalate addeessa, ibiddaa fi bishaan waaqefatu. Ibiddi gonkumaa akka hin bannee fi bishaaniin wal tuquu irraa akka eegan dirqamni isaan irra kaa’ame.
Majuusaan Iraan yommuu sagadan gara ibiddaa garagalu. Mootiin dhumaa Yazdajird jedhamu gaafa tokko aduun kakatee akkana jedhe, “Ani Aduu gooftaa guddaa taaten kakadha.” Hordoftoonnis dhugaa isaanii mul’isuuf aduu waaqefatu. Wanti Majuusaa jaarraa fi gadaa hunda keessatti tokko godhu, gooftota lamatti amanuudha. 1ffaa- Ifa ykn gooftaa kheeyri, 2ffaan immoo “Dukkana” ykn gooftaa sharriiti.
4-Budihizim– Amantiin kuni immoo Hindi fi jiddu gala Eeshiyaatti hordofamaa ture. Hordoftoonni Budihizim iddoo deeman hundatti taabota baadhatanii deemu. Iddoo kamuu yoo qubatan siidaa ni hojjatu, fakkii ni kaasu.
5-Barhamanizim-Amanti Hindi isa duraaniti. Amantin Barhamizim hundee amanti Hindu’izimiti. Wantoota waaqefatan baay’ee qabaachun amanti beekkamedha. Shakkii tokko malee Hindu’izimi fi Budihizimin amanti taabotaati. Wantoota baay’ee gabbaru (waaqefatu).
6- Jaahilliyah Arabaa– Araboonni gadaa durii amanti Ibraahimitti amananii fi lafa isaanii keessa Manni Rabbii qulqulluun dhaabbate, yeroo Nabiyyiin (SAW) ergamuu hedutti taabota (sanama) waaqefachun qoramanii jiru. Sababni isaas, gadaan isaanii gadaa nabiyyummaa irraa waan fagaatef. Arabiya keessatti sanamni garmalee baay’ate. Shirkii keessatti ol deemun Rabbii gaditti gabbarama baay’ee godhatan. Gosni hundi sanama ofii qabu. Inumaa hanga manni hundi sanama gabbaru godhatan gahan. Ka’abaa keessaa fi naannaawa ishiitti gara sanama 360 ture. Dhagaa filatanii waaqefatu, urjiilee, Malaykootaa fi Jinnootas ni waaqefatu turan.
Naannawa Nabiyyin (SAW) ergamuuf hedutti namoonni addunyaa galaana taabota gabbaruu keessatti taranii jiru. Miseensi amantii hundaa-Kiristaanumma, Yahuudaa, Budihizm, Barhama fi Jaahiliyyah Arabaa- kamtu irra taabota akka qulqulleessu fi ol guddisu arguuf waan wal dorgomaa turan fakkaatu. Akka waan dirree farda gulufsiisan irratti wal dorgomaniiti.
Ergamaan Rabbii (SAW) babal’inna wallaalumma yeroo sanii gaafa tokko dubbii isaanii keessatti akkana jechuun ibsan:
“Dhagayaa! Gooftaan kiyya wanta har’a kana na barsiise irraa wanta isin wallaaltan akka isin barsiisu na ajaje jira: Qabeenyi hundi Ani gabrichaaf kenne halaala. Gabroota Kiyya hundaa hunafaa’a gochuun uume. (Hunafaa’a jechuun uumamaan gara Rabbii Tokkicha gabbaruutti qajeelu fi shirkii irraa fagaachudha.) Garuu sheyxaanonni itti dhufanii amantii sirrii isaanii irra dabsan, wanta isaaniif halaala godhe haraama isaan irratti godhan. Wanta Ani ragaa irratti hin buufne akka Natti shaarrakan (qindeessan) [sheyxaanonni namoota] ni ajajan.” Rabbiin gara namoota dachii keessa jiranii ni ilaale. Arabaa fi Araba kan hin taane hundaa ni jibbe, haftee warra kitaabaa keessaa malee. (hafteen warra kitaaba kunniin warra Tokkichumma Rabbitti amananii fi Isa qofa gabbaranidha.)” (Sahiih Muslim 2865)
Hadiisni kuni dhalli namaa karaa adda addaatin akka jallatee fi karaa sirrii irraa akka bahe agarsiisa. Kan akka Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu, shari’aa Isaa achi darbuu, fooyyessitoonni amantii samii irraa bu’anii baduu fi ummata jallinna keessatti dhiisudha. Kanaafu, hadiisa armaan olii irraa Islaamni amanti haqaa ilmaan namaa hundi irratti uumaman akka ta’ee fi amantiwwan biroo baaxila akka ta’an hubanna. Sababni isaas, Islaamni amanti Rabbi tokkicha gabbaru irratti ijaarramee fi shirkii (Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu) garmalee dhoowwudha. Amantiwwan biroo immoo Rabbii gaditti waan biraa gabbaru irratti waan hundeefamaniif baaxila. Baaxila jechuun wanta dhugaa (haqa) irratti hin hundeefamnee fi faayda hin qabneedha. Rabbiin qofa gabbaruun (tawhiinni) haqa hundarra caaludha. Rabbiin ala waan biraa gabbaruun (shirkiin) immoo baaxila baaxiloota hundaa caalaa badaa ta’eedha.
“Jedhi, ‘Haqni dhufe, baaxilli dhabame. Dhugumatti baaxilli dhabamaa ta’eera.’” Suuratu Al-Israa 17:81
[1] Siiratu Nabawi– fuula 60, Abul Hasan Nadawi
[2] Madda olii-61
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 15-18, Alii Muhammad Sallaabi [Arabic]
Noble Life of The Prophet [English] 1/25-28


text:
Finfinneetti jeequmsa ka’een miseensoota poolisii 19 irra miidhaan gahe
Hookkara magaalaa Finfinnee fi daangaa Godina Addaa Oromiyaatti mudateen miseensota poolisii 19 irra miidhaan qaamaa gahuu poolisiin Magaalaa Finfinnee beeksise.
Poolisiin magaalaa Finfinnee Wiixata, Amajji 6, 2023, naannoo daangaa magaalaa Finfinnee fi Godina Addaa Oromiyaa bakka Filidoroo jedhamutti ”gochaan seeraan alaa sochii nageenya booressu’’ mudateera jedhe.
Hordoftoonni Amantaa Ortodoksii namoonni magaalaa Finfinnee keessaa fudhamuun hidhaman jiru jechuun daandii cufuu isaanii poolisiin beeksisera.
Haala waktaawaa dahoo godhachuun hookkarri akka ka’u qaamoleen hojjetan gochaa isaanii irraa akka of qusachuu qaban Poolisiin Magaalaa Finfinnee hime.
Taateen kun Bataskaana Qiddist Lidataa kan Godina Addaa Naannoo Oromiyaa keessatti argamtutti mudate.
Namootni bataskaanicha keessatti walitti qabaman namootni magaalaa Finfinnee irraa naannoo Oromiyaa galuun nu jalaa hidhaman nuuf haa hiikaman jechuun dhagaadhaan karaa cufaniiru jedha ibsi poolisii kun.
Poolisiin namni hidhameerus tahe namni qabameeru akka hin jirre isaanitti himuun karaan akka banamuu qabu isaan hubachiisuus eeyyamamoo hin taane jedhe.
‘’Poolisiin dabalata abbootiin amanataa bataskaanittii fi dargaggoonni kaan namni hidhameeru akka hin jirre ibsuun daandii akka banamuuf poolsii deegaranis namootni daandii cufan achii ka’uuf eeyyamamoo hin taane.’’
Haa tahu malee humnootni nageenyaa qindoominaan hojjechuun daandii bansiisuu ibse.
Yeroo kanatti hoggantootaa fi miseensota poolisii irratti dhagaan darbatamuun miidhaa salphaatii hanga miidhaa qaamaa guddatti miseensota poolisii 19 irra gaheera jedhe ibsi poolisii magaalittii.
Namoota hokkora kaasaniiru jedhaman irra miidhaan qaqqabe jiraachuu fi dhiisuu BBC’n ammatti hin mirkaneeffanne.
Pooliisin namoota hookkara kaasuf socho’anii fi qindeessan gochaa isaanii kana irraa akka of qusachuu qaban ibsuun, kaan ammo tahe jechuun poolisii qoccoluun jeequmsa kaasuus yaaluu isaanii eere.
Haaluma wal fakkaatuun hookkara Sanbata darbe magaalaa Shashamannee Bataskaana keessatti ka’een lubbuu namoota shanii olii darbeera.
Wal dhabdeen mana amantaa Ortodoksii keessaa kun erga abbootiin amantaa Abbaa Saariwoosiin durfaman Sinodosii Oromiyaa fi Sabaaf Sabalammii hundeessuun phaaphaasota 26 muudne jedhanii dhalate.
Kana hordofee MM Abiy Ahimed rakkoo mana amanticha keessatti mudate mariin akka furamuu qabuu fi gaaffiin amantootaa deebi’uu akka qabu himan.
Haa tahu malee Qulqulluun Sinodosii Ortodoksii Itoophiyaa abboota amantaa tajaajila irraa dhorkine waliin mariitti hin teenyu jechuun dubbii MM Abiyyis morman.
Qulqulluun Sinodosii ibsa mootummaan kenne akka sirratu gaafachuun yoo kun hin taane mirga walabummaa mana amantichaa kabachiisuuf ni qabsoofna jedhanii ture.
Tibbanas amantootni yeroo sooma Nanawweetti guyyoota sadiif uffata gurraacha uffatachuun mormii isaanii akka dhaggeesisan waamicha gootee ture. Kana hordofee har’a magaalittii keessa bakkeewan tokko tokkotti sodaan nageenyaa akka jiru odeeffanneerra.