text:
(Ibsa Adda Bilisummaa Oromoo, Waxabajjii 25, 2018)
Warraaqsa bara 1974 Impaayera Itoophiyaa raasee sirna Nugusummaatti xumura godheef sababootnii fi humnootni adda addaa jiraatanis kan akka qabsoo diddaa gabrummaa Saba Oromootti qooda ol’aanaa qabaate hin turre. Diddaan ummatni Oromoo Raayyaa, Daawwee fi Baalee keessatti hidhannoodhaan mootummaa Hailasillaasee dura dhaabbachuudhaan agarsiise kanaaf ragaa dha. Waldaa Maccaa fi Tuulamaa fi Sochii Afran Qalloo hundeessuu dabalatee sochiin qabsaawotni ilmaan Saba Oromoo sirna mooticha Hailasillaasee irratti qabsaawuudhaan mirga Saba isaanii kabajsiisuuf taasisanis ragaa biroo ti. Finciloota sirna qubattootaa irratti qotee bulaa Oromoo Arsii, Salaalee fi bakkoota adda addaatti geggeeffaman, Dhaadannoon “Lafti kan Qotee bulaa haa tahuu!” jedhu ummta keessa faca’uu dabalatee qabsoo bifoota kanaan (hidhannoo fi hidhannoo malee) ilmaan Oromoo geggeessaa turanii fi wareegama qaqqaalii qabsoo kana keessatti baafamaa tureetu wal irratti kuufamee warraaqsa bara 1974tiif bu’uuraa fi humna jabaa tahe.
Dargiin bu’aa warraaqsa sanaa afaan qawweetiin butate warraaqsa jijjiirama bu’uuraa fi bilisummaa ummatootaa dorrobee ture sana gatachiise. Dargiin dhaadannoo gurra ummatoota cunqurfamoo harkisu kan akka “Lafti qottootaaf haa tahu” jedhutti dhimma bahee yeroo murtaaweef deggersa ummatoota cunqurfamoo bal’inaan horachuu danda’e. Sanan dabalata dhaadannoo “Itoophiyaan haa dursitu !” jedhu jalatti dahachuudhaan gaaffii bilisummaa fi kan mirga dimokiraasii ummatootaa ukkaamsee fedhii aangoo fi akeeka siyaasaa qaamota muraasaa galmaan gahuuf duula cimaa eegale. Akkanaanis lubbuun ilmaan biyyaa akka baala mukaatti harca’e. Tarkaanfii maqaa “Goolii diimaa/Qayyi shibbir” jedhuu fi lola waggoota 17 guutuu karaa Kaabaa humnoota Bilisummaa Ertiraa fi Tigiray wajjin, karaa Bahaa fi Dhihaa Adda Bilisummaa Oromoo wajjin Dargiin geggeesseen lubbuun dhala namaa kuma dhibbootaan lakkaawamuu fi qabeenyi biyyaa herreguuf hin salphanne barbadaawe.
Mootummaan Dargii sana hunda oggaa raaw’achaa turetti dhaadannoon inni dhageessisee ummata of duukaa hiriirsuuf itti dhimma bahaa ture kan Tokkummaa Itoophiyummaa leellisuu ti. Akkanaanis inni/Dargiin akka humna tokkicha jaalala biyyaa qabuu fi tokkummaa fi wal qixxummaa ummatootaaf dhaabbateetti, humnootni isa morman hundi ammoo warra biyya diiguuf deemu, warra nagaa ummataa hin jaallanne, warra mootummoota birootiin bitamee ykn. qacaramee Itoophiyaa diiguuf ergame, dhiphoo ‘waanbadee’…fi kkf. akka tahanitti waggaa 17 guutuu ololamaa bahe.
Bu’aa wareegamaa fi qabsoo ummatootaa afaan qawweetiin butatee warraaqsa jijjiirama dorrobee ture kan gatachiise mootummaan Dargii qabsoo bilisummaa Oromoo dabalatee qabsoo ummatootni akka Ertiraa, Tigray fi kanneen biroos geggeessaniin bara 1991tti burkutaawee dhabama tahe. Qabsoo mootummaa Dargii kuffisuuf godhame keessattis Oromoon lubbuu qabsaawota ilmaan isaa hedduu dirree lolaa fi manneen hidhaatti gabbaree jira. Haa tahu malee kufaatii Dargii kan 1991 boodas bu’aa wareegama qabsaawota ilmaan Oromoo fi kan saboota birootiin argame sana afaan qawweetiin butatee akeeka siyaasaa fi saamicha dinagdee murna ofiitiif kan oolfate humna TPLF/EPRDF kan caalmaa humna waraanaa qabutti gargaaramee aangoo dhuunfatee fi ergamtoota isaaf lukkee tahanii ummata keessaa dhalatanitti diinoman qofa.
Waggoota 27 dabran (bara aangoo EPRDF) fedhii aangoo siyaasaa fi saamicha dinagdee aangawoota TPLF fi lukkeewwan isaanii guutuuf jecha Adda Bilisummaa Oromoo dhabamsiisuu fi gaaffii haqaa Sabni Oromoo bilisummaa ofiif kaase ukkaamsuuf lolli addaan hin citne Adda Bilisummaa Oromoo fi ummata Oromoo irratti geggeeffamaa yoona gahe. Lola kanaa fi loloota biyyoota ollaa akka Ertiraa fi Somaaliyaatti fedhii siyaasaa fi dinagdee TPLF/EPRDF guutuuf geggeeffameen ammas akkuma bara Dargii lubbuun ilmaan ummatoota cunqurfamoo Impaayera Itoophiyaa kuma dhibbaan lakkaawamu harca’e. Isa bara EPRDF kan bara Dargii irraa wanti adda taasisu miidhaan ummatoota kaan irra gahu akkuma jirutti tahee, Sabni Oromoo garuu akka Sabaatti addatti irratti qiyyaafatamee ajjeechaa, hidhaa, saamicha, qe’ee isaa irraa buqqifamuu fi miidhaa akaakuu adda addaatiif saaxilamuu isaa ti. Diinummaan TPLF/EPRDF kan Saba Oromoo irratti addatti xiyyeeffate kun ammoo Sabichis roorroo kana qolachuuf caalaatti xiiqeffatee Dhaaba isaa Adda Bilisummaa Oromoo faana hiriiruudhaan bilisummaa isaaf akka qabsaawu taasise. Akka kanaan waggoota 27 dabran roorroo mootummaan TPLF/EPRDF irraan gahu mormuudhaan ummatootni cunqurfamootni Impaayera Itoophiyaa hedduun bifa gara garaatiin qabsaawaa fi wareegama baasaa turuun dhugaa hin haalamne tahu illee kan akka Saba Oromootti mootummaa EPRDF irratti qabsaawee wareegama ulfaataa baase hin jiru.
Dhugaa kanaa olitti ibsame irraa wanti hubatamu hanga gaaffiin haqaa ummatootni bilisummaaf, mirga abbaa biyyummaaf, dimokiraasiif fi nagaaf kaasan deebii sirrii fi quubsaa argatee rakkoon siyaasaa, dinagdee fi hawaasummaa kan akkaataa hundeeffama sirna mootummaa Impaayera Itoophiyaa irraa maddu akka waliigalaatti furmaata waaraa hin argatinitti, addatti ammoo, hanga gaaffiin bilisummaa Saba Oromoo guutummaatti deebii hin argatinitti Impaayera Itoophiyaa fi naannoo isiitti nagaa fi tasgabbiin bu’uu kan hin dandeenye tahuu isaa ti.
Yeroo ammaan tanaa qabsoo ummatootni cunqurfamoon Impaayera Itoophiyaa akka waliigalaatti bifa gara garaatiin geggeessaniin, keessattuu ammoo qabsoo ummatni Oromoo hoogganummaa Adda Bilisummaa Oromootiin geggeessaa jiruun mootummaan TPLF/EPRDF kan waggoota 27 dabran duula duguuginsa shanyii fi gochaa shoororkeessummaa ummata Oromoo fi ummatoota biroo hedduu irratti geggeessaa bahe irreen isaa laamsha’ee, keessi isaa tortoree kufaatiidhaaf afaan boollaa irra gahee jira. Mootummaa farra ummataa tahe kana irratti qabsaawanii sadarkaa kanaan gahuu keessatti, akkuma olitti jedhame, wareegamni ummatni keenya akka waliiglaatti baasee fi miseensotaa fi deggertootni ABO adda-durummaadhaan baasan qooda hundaa olii qaba. Keessumaa ammoo wareegamni dargaggootni ilmaan Ormoo (Qeerroon Bilisummaa Oromoo) sochii Fincila Diddaa Gabrummaa fi Fincila Xumura Gabrummaa keessatti walitti fufiinsaan baasaa yoona gahan qooda addaa qaba.
Ummatni Oromoo akka waliigalaatti fi Qeerroon Bilisummaa Oromoo addatti kan isaan warraaqsa kana geggeessaa jiran gaaffii fi dhaadannoo Bilisummaa Oromoo dhawwaaqaa Alaabaa mallattoo bilisummaa isaanii taate Alaabaa ABO/Oromoo balaliisaa ti. Dhugaan kun osoo ifatti beekamuu fi ija mootummootaa fi hawaasa Addunyaa duratti mul’achaa jiruu har’as qaanii tokko malee bu’aa wareegama ummata Oromoo fi kan ummatoota cunqurfamoo biroo butachuudhaan fedhii aangoo fi akeeka siyaasaa namootaa fi humnoota murtaawaniitiif oolchuudhaan warraaqsa jijjiirama bu’uuraa dorrobe kana gatachiisuuf yaaliin godhamaa jiru guddaa tahuu argaa jirra. Kunis kanuma bara mootummaa Dargii wajjin haala wal fakkaatuun Alaabaa Itoophiyaa fi dhaadannoo “Tokkummaa Itoophiyummaa” jettu jalatti dahatanii gaaffii haqaa kan bilisummaa fi mirga abbaa biyyummaa ummata Oromoo fi ummatoota cunqurfamoo biroo ukkaamsuuf yaaluudhaan of mul’isaa jira.
Adeemsi akkanaa kan dhaadannoo fi maqaa tokkummaa Itoophiyummaatiin gaaffii mirgaa fi bilisummaa ummatootaa ukkaamsuuf yaaluu kun hatattamaan yoo hin sirranne diigamiinsaa fi badiin inni naannoo kanatti hordofsiisuuf deemu ulfaataa taha. Yeroo ammaatti kan barabaachisu maddi rakkoo maal akka tahee fi furmaata waaraa argamsiisuuf wanneen godhamuu qaban maalfaa akka tahan, akkasumas, qaamotni adeemsa gara furmaata waaraatti taasifamu kana keessatti hirmaachifamuu qaban eenyufaa akka tahan sirriitti addaan baasanii tarkaafiilee gara furmaata waaraa sanatti geessan hojiidhaan lafa irratti fudhachuu eegaluu dha. Waan taheef, haalli siyaasaa Impaayera Itoophiyaa kan wareegamni qaaliin itti baafamee yeroo ammaa jijjiirama bu’uuraa dorrobee jiru kun humnoota akeeka siyaasaa fi saamicha dinagdee kan mataa isaanii galmaan gahachuuf jecha gatachiisuu barbaadaniin akkan hin gatanne taasisuudhaan haala jijjiiramni bu’uuraa fi furmaatni waaraan itti argamu mijeessuuf ummatootni, jaarmayooni, mootummootnii fi qaamotni dhimma kana keessatti qooda qaban hundi hafuura itti gaafatamummaa ol’aanaadhaan gaafatama isaanii akka bahatan Addi Bilisummaa Oromoo gadi jabeessee hubachiisa.
Miseensotaa fi deggertootni Adda Bilisummaa Oromoo waliigalatti, Waraanni Bilisummaa Oromoo fi Qeerroon Bilisummaa Oromoo haala adda taheen, akkasumas, ummatni bal’aan Oromoo kan dabre hunda irraa barachuudhaan qabsoo fi Warraaqsa Bilisummaa kan dhiigaa fi lafee keenyaan utubnee sadarkaa kanaan geenye gatachiisuuf kanneen foolatan itti dammaqnee shira isaanii hoongessuudhaan bilisummaa keenya mirkaneessuuf kan yeroo kamuu caalaatti jabaannee akka sochoonu Addi Bilisummaa Oromoo irra deebi’ee hubachiisa.
Injifannoo Ummata Oromoof !
Adda Bilisummaa Oromoo
Waxabajjii 25, 2018


c: text/html

text:
Abshir Rakkoo Booda Toltii ni dhuftii
Jireenyi ilma namaa rakkoo fi toltu irraa kan uumamteedha. Yeroo hundaa rakkinnaan kan guuttamte mitii yeroo hundas toltuun kan guuttamte miti. Wal makaa kanaatu jireenyaf hiika kenna. Osoo hadhaan jiraatu baate silaa mi’aawan maal akka ta’ee hiika hin qabu türe. Wantoonni fuggisoon lamaan kunniin jireenya keessatti tarree adeemu. Guyyaa tokko mukaa’u fi gaddutu jira,guyyaa biraa immoo mirqaansu fi gammachutu jira. Ilmi nama rakkoo fi tola keessa darbee qaroominna ijaara. Osoo tola qofa keessa jiraate laamsho ta’a. Rakkoon immoo lafee fi sammuu isaa jabeessun gara fuunduraatti akka tarkaanfatu godha. Eeti amala ilma namaa ta’ee yeroo hundaa gammachuu fi tola jiraachu feena,rakkinnaa fi gadda ni jibbina,qoreen akka nu waraantu hin barbaannu. Gammachuu argachuuf dhagaan nuti hin fonqolchine hin jiru. Sadarkaan gammachuu keenya haala hojii keenya irratti hundaa’uun garagara.
Jireenya keenya keessatti rakkoo adda addaatu nu qunnama. Akka bubbeen cimaan muka raasutti rakkoo fi gaddiis keessa keenya raasu danda’u. Eessumman deema,garamitti baha jechuun ardii ofitti dhiphisuu dandeenya. Dukkanni rakkinaa fi gadadoo nu hagaguugu danda’a. Yeroo rakkina akka kanaa keessa seennu maal gochuu dandeenya?
1.Of qopheessi– loltuun waraanaf ka’ee qophii fi meeshaa malee gara dirree waraanaa ni deemaa? Gonkumaa hin deemu. Deemun dura sirritti of qopheessa. Haaluma kanaan jireenyi dirree waraanati fi dorgoommiti. Jireenya keenya moo’anne gammachuu argachuuf yeroo hundaa wal’aanso fi dorgommii adeemsifna. Wal’aansoo fi dorgommii keessa takkaa ni moo’anna,takkaa ni moo’atamna(ni dhabna). Yeroo moo’annu gammachuu keessa of tuulaa aardii keessa akka hin deemne fi yeroo moo’atamnu immoo gaddaa fi aariin akka of hin miine qophii nu barbaachisa. Hidhannaa cimaa hidhanne jireenyatti bobba’u qabna. Akkuma gammachuu argachuuf carraaqnu, rakkiinaa fi haalli xaxamaan nu qunnamuu akka danda’u of haa amansiisnu. Yoo akkana goone rakkoo yeroo umamuu nu hin rifachisu. Ni tasgabboofna.
Of qopheessu yoo jennu wanti hunduu Rabbirraa akka ta’ee beeku fi obsaaf abdii qabaachudha. Wanti gaariin hunduu Rabbiirraayyi. Kanaafu wanta Inni nu qananiisen(nu kenneef) of tuulun nuuf hin malu. Wanti badaan immoo sababa cubbuu/badii keenya irraa kan ka’ee Rabbiin kan nutti ergudha. Isaafis garmalee gadduun hin barbaachisu.
“Rakkoon tokkolle dachii irratti yookiin lubbuu keessan irratti hin buutu, Nuti ishii uumun duratti Kitaaba keessatti kan galmeeffamte yoo taatee malee.Dhugumatti kuni Rabbiin irratti laafaadha. Akka wanta isin jala darbee irratti hin gaddinee fi waan Rabbiin isiinif kenne irrattis garmalee hin gammadneef (Rabbiin kana godhe). Rabbiin nama boonaa fi dhaadataa hundaa hin jaallatu.” Suuraa Al-Hadiid 57:22-23
Kanaafu yeroo rakkoon nu qunnamuu garmalee gadduu akka hin qabne fi yommuu Rabbiin nu qananiisu immoo gammachuu keessa of tuulaa fi dhaadataa akka hin deemne,keeyyanni armaan olii nu akeekkachisti.
2.Wanta darbee irraanfachuuf carraaqi– wanti darbee gonkumaa duubatti hin deebi’u. Hancufni tufamee,aanan elmame fi dubbiin afaan baate gonkumaa dubatti hin deebi’an. Gaabbii fi aariin wanti jijjiramuu tokkollee hin jiru. Gaabbu fi aaru dhiisne osoo wanta amma jijjiruu dandeenyu irratti xiyyeefanne,ibiddi aarii fi gaabbi hangas mara nu hin gubu. Wanta darbeef aarun mee maal jijjira? Nama du’ee ni kaasaa? Biyyee bishaanin haramee duubatti ni deebisaa? Kan darbe darbee irraanfadhu. Barnoota irraa fudhu har’a jireenya gaarii ittiin ijaarrudha. Jireenyi gaariin ati jiraattu kaleessas miti borus miti,har’a. Kaleessa damma muuxataa yoo turte har’a immoo dabboo gogaa yoo nyaattu, hanga feete osoo gaabbite dammii muuxataa turte sun duubatti hin deebi’u. Kanaafu gaddaa fi gaabbin of hin ajjeessin. Karaa baniif haa aaru. Of keessatti ukkaamsun of hin rakkiisin. Mee addatti bahii wanta keessa keetti gungumu kanaan akkana jedhiin,”Wanti darbe darbee gonkumaa duubatti hin deebi’u. Maaliif na cinqitaa wanta hin mul’anneef,harkaan hin qabneef,arrabaan hin dhandhamneef? Aboo achii narraa deemi! Aboo achii gatii, ani kana waliin hin cinqamu. Jireenya funduraa kootif maaliif dhiiphadha osoo rizqiin(sooranni) harkaa Rabbii ta’ee jiru? Cinqii maalii?(Ya min cinqat?) dirqamni kiyya har’a sirriitti hojjadhe ooludhaa malee wanta boru kan ijaan hin mul’anne waliin cinqamuu miti. Cinqii maalii?(Ya min cinqat?) Rabbiin wanta hin jirre irraa na uumee ergasii da’imummaa kiyya irraa eegale hanga har’atti na kunuunse akkamitti borus na sooru dadhaba ree? Cinqii maalii? Aboo asii badii. Yoo hiyyummaa natta qabee Insha Allah hiyyummaa irratti obsee jaalalaa Rabbii fi mindaa guddaa argadha. Yoo na duroomse immoo Insha Allah karaa Isaa irratti baasun ammas jaalala Isaati fi mindaa guddaa argadha. Kanaafu maaltu na dhiphise ree boruu ijaan hin mul’annef,kaleessa darbeef? Cinqii maalii, asii badii! Dirqamni kiyyaa har’a hanga humna kooti hojjadhe jiraachudhaa malee boruuf yaadda’u miti. Jireenyi gaariin ani jiraachu danda’u har’aa fi har’a qofa. Kaleessi wanta fudhatu fudhate darbee,borus hin dhalanne. Kanaafu har’a nama gaarii ta’ee argamuudha. Kan darbee waliin gadduu fi aarun yeroo koo hin gubu,kan dhufu waliinis yaadda’uu fi dhiphachuun humna koo hin fixu.” Jedhiin. Akkan ofiin jechuun Oksijiini qabanaa’a fudhu, Karboondayioksayidi gubata of keessa baasi.
“Wanta darbeef booyu fi gadduun yeroo ammaa gubuudha.”
3.Dhagaa hin dandeenye fonqolchuuf hin carraaqin– yeroo gaddinuu fi dhiphannu dhagaan nuti hin fonqolchine hin jiru. Namni tokko yoo nu aarse gadoo baafachuuf jecha mala meeqa barbaanna! Mee takka haa yaannu gadoo baafachuun eenyufuyyu hin fayyanne miidhaa malee. Gadoo baafachuuf carraaqun miidhaa duraanii caalaa miidhaa biraa fida. Kanaafu nama sanii yoo dhiisne maaltu nurraa hir’ata?
“Namni Rabbii jedhe of gadi qabee Rabbiin sadarkaa isaa olkaasa.”
Achii dhiise gadoo baafachuu homaa si hin fayyadu aarii fi gadda caalu sitti dabaluu malee. Nama sanii araaramiif yookiin irra darbiif. Yoo dadhabde immoo mindaa guyyaa Qiyaama sababa inni sii miidhen argattu abdadhu. Kanarraa kan hafee dhagaa baadhachuu hin dandeenye hin fonqolchiin,gaddaa fi gadoo kuufachun of hin ajjeessin.
Nama yoo aarsitee yookiin miite hadhaan gaabbii sitti dhagahamuu danda’a. Dhiifama gaafadhu. Kaasa qarshii barbaannan kafaliif. Dhiifamas sii hin godhu qarshiis sirraa hin fudhu yoo siin jedhe isa gammachiisuf jecha dhagaa hin dandeenye hin fonqolchiin. Dhiifama yoo si gochuu dide qarshii yookiin wanta qabdurraa sadaqaa kenni. Rabbirraa araarama barbaadi. Saniin booda gaabbi fi gaddaan of hin ajjeesin; wanti takka darbee gonkumaa duubatti hin deebi’itu. Dagadhu. Gaddaa fi gaabbiin chaw nagahatti jedhiin.
Jireenya har’aa jiraadhu. Wanta badaa irraa of fageessun nama gaarii ta’uuf carraaqi. Asirraa kan hafe nama gammachisa jette dhagaa hin fonqolchiin. Namni wanta feete osoo gootefii tola itti oolte irraanfate guyyaa tokko diina sitti ta’a. Kanaafu Rabbiin gammachiisuf malee nama gammachiisuf hin jiraatin. Fedhiin nama hundaa garagara. Kanaafu haala wal fakkaatun sitti hin gammadan. Nama hundaa nan gammachiisa yoo jette fedhii nama hundaa tokkon tokkoon gaafatte yookin qoratte gammachisuun sirraa eeggama. Kana gochuuf immoo humna hin qabdu. Kanaafu dhagaa hin dandeenye maaliif fonqolchuuf carraaqxaa? Achii dhiisi fedhii namoota. wanta siin jedhaniif gurraa hin kenniin. Rabbii tokkicha xaaxaa hin baay’isne gammachisi. Fedhiin Rabbii salphaa fi faydaa ilma namaa qofaatif. Fedhiin namoota immoo xaxamaa fi dhuma kan hin qabnedha. Kanaafu wanta Rabbiin gammachisuu erga hojjatteen booda kan fedhe haa aaru, kan fedhe haa gammadu of hin dhiphisin. Ofitti amanamummaa qabaadhu. Namni osoo si gatelle Rabbiin akka si hin ganne beeki. Namoota gammachisuuf dhagaa hin dandeenye hin fonqolchiin.
4.Namoota si olii mitii kan si gadii ilaali– yeroo hundaa warri ebalu kana qaba,qabeenya haganaa qaban jechuun maaliif of dhiphisna? Namoota meeqatu daabboo gogaa fi bishaan dhabee du’aa jiru? Osoo wanta baay’ee Rabbiin nutti kenne jiru wanta hin qabne argachuuf maaliif of dhiphisna,maaliif qananii Rabbii gadi xiqqeessinaa? Abu Hureyran(RA) irraa akka gabaafametti Nabiyyana Muhammad(SAW) akkana jedhan:
انْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلاَ تَنْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَكُمْ فَإِنَّهُ أَجْدَرُ أَنْ لاَ تَزْدَرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ ”
“Kan isinii gadii ilaala malee kan isinii olii hin ilaalinaa. Dhugumatti qananii Rabbiin isin irratti oole akka hin xiqqeessine santu isinii caalaa.” Jaami’i At-Tirmizi Book 37, Hadith 2703
Namni yeroo hundaa kan ofii olii yommuu ilaalu ‘Ani hiyyeessa homaa hin qabne.’jechuun qananii Rabbiin itti oole gadi xiqqeessa. Kan ofii olii ilaalun wanta hin arganneef halkanii guyyaa hirriba dhaba. Yeroo hundaa wanta hin qabne fi kan isaa hin taanef ni dharra’a,ni waanya. Kana irra osoo nama isaa gadii ilaale qananii Rabbii yeroo san beeka. “Nama meeqatu beelan dhumaa jira,nama meeqatu fayyaa dhabee, nama meeqatu ibidda boombii fi xiyyitiin gubataa jira. Ani kunoo mana hoo’a keessa jiraadha;fayyaa guutu qaba;nageenya fi tasgabbiin jiraadha. Kanaafu Alhamdulillah(Rabbii galanni haa galu) hin jedhu? ” jedhe of haa gafatu. Kan ofii olii ilaalanii booyu fi aarun bu’aa tokko hin fidu gadadoo fi waanyu malee.
Mee takka dhaabadhu namoota si gadi jiran yaadi. Ati fayyaa qabdaa mee warraa fayyaa dhaban ilaali. Wanta nyaatte dhugdu ni qabdaa warraa homaa hin qabne ilaali mee. Maaltu sitti hanqate ree,Rabbii galata hin galchituu? Duniyaa hanga feete yoo walitti qabde, fuute way qabriin seentaa,dhiistetumaan dabrataa. Kanaafu wanta zalaalamii si waliin hin turre waliin maaliif of dhiphistaa,maaliif haafoftaa? Wanta nyaattu fi dhugdu,uffattuu fi sadaqaa kennattu yoo argatte duniyaaf dhiphachuu achii dhiisi. Duniyaa walitti kuuste ittiin of tuuluf,beekkamaa ta’uuf hin yaadin. Wanta Rabbiin sii qananiseef galata galchii,nasiiba(quufaa) ta’ii argamii. Yoo akkana goote duniyaan garamii akka sitti yaatu hin beektu. Garuu yoo hafoofte fiixe duniyaa qabachu hin dandeessu,akka niiti sokkitee si jalaa dheessiti.
Kanaafu kan si olii ilaalun of hin dhiphisiin. Kan sii gadii ilaalun Rabbiif galata galchii.
5.Rabbiin qananiinii muraasa si qoruuf sirraa fudhatee caalaa si hambise jiraa galateefadhu- wanti baay’een nuu hafee osoo jiru wanta xiqqaa nurraa fudhatameef boonna,of dhiphisna. Wanti xiqqaan sunuu badii nurraa hanbisuuf ta’a laata. Rabbiin qabeenya guutuu osoo nurraa fudhatee wanta san caaluu nu hin hanbifne? Fayyaan mee maaliin wal qixxaata? Ija takkatti osoo qabeenya addunyaa keessa jiru guutun siif kennamee ni gurgurtaa? Gonkumaa hin gurgurtu,mitii ree? Hanga feete hiyyoomadhu kana hin gootu. Maarre maaliif qananiin baay’een akka nu hafee ilaalun galata Rabbii hin galchinee? Duniyaa takka dhufte deemtu waliin maaltu nu boochise ree? Achii dhiisi haa deemtu,guyyaa tokko ni deebiti.
Rabbiin sababa nuti nafsee teenye miinef qormaata nutti erga, irraa baranne gara İsaatti akka debinuuf. Qabeenya yoo dhabnu/kasaarru mee balleessa keenya haa ilaallu. Nama meeqa gowwomsinee qabeenya irraa fudhanne? Qabeenyi keenya ribaa(dhala) irraa qulqulluudha? Nama meeqa arraba keenyan miine? Nama meeqa zollomne/cunqursinee? Yoo kana yaadannu Rabbiin wanta baay’ee akka nuu dhiise,inuma akka nu hin xuqne ni yaadanna. Kana yoo jennu Rabbiin nu jaallate yookiin nu jibbee jira jechuu keenya miti. Rabbiin nama jaallatu addunyaa kanatti garmalee qora(fattana), gara Isaatti qulqullu ta’ee akka dhufuuf. Nama jibbu immoo badii isaa walitti kuusun guyyaa tokko qabaa hamaa isa qaba. Kanaafu yommuu qormaanni addunyaa tanaa nutti kufuu Rabbiin nu dammaqsuu akka barbaade yaadachuun gara Isaatti haa deebinu. Wanta dhabneef booyu osoo hin ta’iin balleessa keenya haa yaadannu. Saniin booda badii keenya amanuun Rabbirraa araarama haa barbaannu. Haala kanaan gaddaa fi dhiphinnaan chaw jennaan.
Akka A’ishaan(RA) gabaasanitti Nabiyyanaa Muhammad(SAW) akkana jedhu:
مَا مِنْ شَىْءٍ يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ حَتَّى الشَّوْكَةِ تُصِيبُهُ إِلاَّ كَتَبَ للَّهُ لَهُ بِهَا حَسَنَةً أَوْ حُطَّتْ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةٌ ” .
“Wanti tokkolle(haala balaatin) mu’iminatti(nama amanetti) hin bu’u qoreenu osoo isa waraanteyyu, Rabbiin [sababa saniin]waan gaarii isaa katabuufii yookiin cubbuun isaa irraa harcaafamuu(dhiqamuu) yoo ta’ee malee.” Sahih Muslim Kitaaba 45ffaa Boqonnaa 14 Lakk 2572 Jildii 6ffaa
Kanaafu abshiir yoo balaan sitti bu’ee mindaa gaarii Rabbirraa eegii malee garmalee hin dhiphatin,hin gaddiin. Bakka sanii waan san caalu Rabbiin bakka akka sii buusu abdadhu. Yookiin immoo kan kana hundaa caaluu cubbuu sirraa harcaase Rabbiin sii araaramudha. Araarama fi jaalala İsaa yoo argatte maal dhabde ree? Balaan balaa caaluu dallansuu Rabbii akka ta’ee ni beektaa mitiree? Dallansuu Isaa jalaa yoo baraaramte maal dhabderee? Duniyaan haa baddu boruu deebiti maaltu si gaddisisaa ree? Dhiisi wanta si darbeef hin booyin,hin gaddiin. Har’atti xiyyeefadhu. Waan gaarii hojjadhu ooli. Kanaatu gammachuu siif kenna.
6.Obsi yeroon booda dukkanni deeme ifni ni dhufaati– yoo bari’uuf ka’uu ni dukkanaa’aa miti ree? Rabbiin akkaaf akka marattu si qoraa, obsaan dabarsuuf qophaa’i. Kunii Sunnaa(karaa) Rabbiin godhe. Qormaata malee addunyaa irraa deemun hin jiru. Yoo akkana jedhu immoo hin rifatiin. Qoramuu waan dandeessuf of qopheessi,sabbata kee jabeefadhu siin jechaa jira.
“Dhugumatti Nuti wanta sodaa fi beela irraa ta’een, akkasumas waan qabeenya, lubbuu fi fuduraale irraa ta’e hirdhisuun isin mokkorra. Warra obsan gammachiisi.
Isaan warra yeroo balaan isaan tuqe ‘Dhugumatti nuti kan Rabbiiti, nuti gara Isaatti deebi’oodha.’ jedhaniidha.
Isaan warra faaruu fi rahmanni Gooftaa isaanii irraa ta’e isaan irra jiruudha. Isaan warra qajeelfamoodha.” Suuraa Al-Baqaraa 2:155-157
Kanaafu obsinee Rabbirraa araaraama,qajeelfama,waan toltu hin barbaannu ree? Wanta darbeef maaliif of dhiphisna. Qaawwa godhiif aarri si ukkaamsu si keessa haa bahu.
“Dhihootti habaabon ni habaaba,gaddii ni deema, gammachuun ni diriira.”
7.Gara Rabbii garagaluun aarii fi gaddaa kee qabbaneessi– namni hanga fedhe yoo Rabbitti kafaree yoo rakkoon isa tuqxu gara Rabbii fiiga. Badii hojjataa turee hin yaadatu, Rabbitti lallabaa. Firaawnu anii gooftaa keessan na gabbaraa jedhee osoo dhaadataa jiruu yommuu galaanatti taruu “Dhugumatti Kan ilmaan israa’iil itti amanan malee haqaan gabbaramaan biraa akka hin jirre amaneera. Ani Musliimota irraayi”jedhe Rabbitti iyyate. Suuraa Yuunus 10:90 Iyyannaa fi lallabbiin isaa maal isa fayyadaree? “Sila odoo duraan diddee balleessitoota irraa taate jirtuu amma amantaa? Har’a qaama keetiin (reeffa kee) akka namoota si boodaatiif mallattoo taatuf si bafna. Dhugumatti irra hedduun namoota mallattoo Keenya irraa dagatoodha. “ Suuraa Yunus 10: 91-92
Kanaafu firaawna irraa barnoota fudhachuun yeroon gara Rabbii haa deebinu. Dhiphinnii fi rakkinni hamaan osoo nu hin muudatiin Rabbii keenya yeroon haa beeknu.
“Yeroo lafichoo(toltuu) Rabbii kee beeki,yeroo Rakkinnaa si dhaqqaabaati.”
Fuggisoo armaan olii kan ta’ee Rabbiin barnoota cimaa biraa nu barsiisa.
“Zannuuniinis(Yuunusiniis) yaadadhu; yeroo inni dallanaa deeme fi Nuti homaa isarratti akka hin murteessine godhee yaade. Dukkana keessaa” Si malee dhugaan gabbaramaan hin jiru. Ati qulqulloofte. Dhugumatti ani miidhaa hojjataa irraa ta’een jira.” Jechuun lallabee.
Isaaf awwaanne cinqaa irraas isa baraarre. Akka kanatti mu’imintoota nagaha baafna(baraarra).” Suura Anbiyaa 21:87-88
Nabiyyanaa Yuunus(AS) yeroo ummanni isa ergaa isaa didu, dallanee isaan biraa ajaja Rabbii malee deemuf ka’e. Yommuu galanarra gahu qurxuummin guddaan isa liqimse. Dukkana sadii(garaa qurxummii,dukkana galaanati fi halkanii) keessa taa’ee Rabbitti lallabe. Rabbiin lallaba isaa awwaachuun cinqii kanarraa isa baraare. Sababni isaas Yuunus (AS) gabricha Isa gabbaru turee,yeroo toltu keessa Rabbii isaa beeke. Rabbiis yeroo Rakkinnaa isa dhaqqabe. Haalumaa kanaan mu’imintoota(warra amanani fi hojii gaarii dalagan) yeroo rakkoo dhaqqaba. Namni yeroo cinqii du’aayi Nabiyyanaa Yuunus(AS) haa jedhu.
Alhamdulillah waan toltuu hundaa gargaarsa Rabbiitin hojjanna. Dogongorri barrefama kana keessa yoo jiraate anaa fi sheyxaana irraayi. Rabbii fi Ergaamaan Isaa kanarraa bilisa. Yaa Rabbii dogongora keenya nuu araarami,warra dhiphatanii fi rakkina keessa jiran toltutti isaan baasi. Amiin. Yaada keessaniif sammubani@hotmail.com Hiikkaa keeyyatoota Qur’aanaa armaan olii “Hiika Qur’aana Kabajamaa Afaan Oromotiin,mana maxxansa Najaashi” fi “Sahih İnternational English Translation” irraa fudhataman.
Like www.facebook.com/jireenyabadhaatu

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Foramiin Bulchiinsa Tigraay (Tigray Governance Forum) kan guyyaa lamaaf turu yeroo lammaffaaf Maqalee Galma Plaaneet Hoteel keessatti geggeeffamuu eegaleera. Baatii tokko dura mariin mata dureedhuma wal fakkaataa kanaan Finfinnee Galma Harmony Hotel keessatti akka geggeeffamee ture ni yaadatama. Foramii yeroo lammaaffaaf amma Malqaleetti geggeeffamaa jiru irratti gameeyyiin qabsoo sabichaa waraqaa qorannoo dhiheessuuf tartiiba qabatanii jiru. Dhaabonni siyaasaa saba kana keessaa bahan (TPLF, ARENA fi Dhaabbanni Demokraasummaa Atoomsa Tigraay kan Dr. Aragaawii Barheetiin hogganamu) hirmaataa jiru. Foramii kana irrtti paartiilee mormituu biyyattii keessaa EDEPA bakka bu’uun Obbo Lidetu Ayalew achi jira. Paartiilee siyaasaa biyyattii keessaa kan Lidetuu kun qofti filamee maaliif akka afeerame ammatti ifaa miti
Jarri Achi waliin maarii’achaa As Oromiyaa Irraa wal nu nyaachisuuf ammas walgahii guyyaa lamaa Itti ida’achaa jirti. Nuti Asii wal Nyaanna Isaan Xaafii Nyaatu. Maaloo Yaa Oromoo akkuma ji’a lama dura gaddaa fi gammachuu waliin danda’aa, boo’ichaa, reebicha fi beela waliin danda’aa turre ammas tokko haataanu.
እሳትና ጭድ አቀባዮች!
እነዚህ የሀገርም የህዝብም ጸር ናቸው። ልንከላከላቸው ይገባል። ምንም ኢትዮጵያዊነት የማይነበብባቸው! አንዱን ዘር ከሌላው ዘር ጋር ለማለያየትና ለማጋጨት የሚደረግ እንቅስቃሴ ጤናማ አይደለም።
ኢትዮጵያ እኩል ለሁሉም ትሆናለች።
እነዚህን ከመከታተል እንታቀብ!


text:
Osoo internet guutumaa guutuutti cufamee haala kamiin ergaa walii dabarsuun dandayama
Osoo internet guutumaa guutuutti cufamee haala kamiin ergaa walii dabarsuun dandayama: Farhaan Abdulsalaam
Teknolojii keessatti bu’aa gamtoomuun qabu keessaa inni tokko kana. Yoo gamtaan irratti walii galame wanni hin danda’amne hin jiru. Gamtoomnaan data mobaayilaa ykn intarneeta malee ergaa walii dabarsuun ni dandayama. Akkamitti?
Appilikeeshina ‘FireChat’ jedhamutu jira. Inni kunis wireless mesh network (WMN) fayyadamuun interneeta malee akka namni ergaa waliif ergu taasisa. Telefoona meetira 60 addaan fagaatu kan bluetooth ykn wifi qabu kallattiin wal qunnamsiisee akka namni ‘chat’ walgodhu taasisa. Gaafiin isin gaafachuu dandeessan, yoo meetira 60 qofa wal qunnamsiise warra fagoo hoo kan jedhu tahuu danda’a. FireChat neetworkii Peer-to-peer (P2P) jedhamu uumee akka saaphuphaatti telefoonota hedduu walitti hidhee neetworkii dheeraa uumuu danda’a. Akkamitti? Fakkeenyaaf, telefoonni A meetira 60 yoo narraa fagoo jiraate, telefoonni B ammoo meetira 120 yoo narraa fagaate, telefoonni C meetira 180 yoo narraa fogoo jiraate, ani yoo ergaa kiyya telefoona C kan meetira 180 narraa fagaatutti erge, telefoonota A fi B keessa dabree isa C bira dhaqa. Inni biraa, yoo ati nama fagoo sirraa jirutti ergaa ergite, nama sibira turetti ergaan kee maxxanee yeroo hiriyaa kee kan fagoo bira dhaqe osoo inni hin beekin ergaan kee isa biraan ga’a. Garuu telefoona dhihoo jiru akka networkiitti fayyadama malee abbaa telefoonichaa akka ergaan nama biraa itti maxxane beekuu hin danda’u. Kanaafuu ergaa abbaa itti ergame qofatu arga. Kanaafuu, yoo namni muraasni qofti itti fayyadame, bu’aan isaa guddaa miti akkuma buetooth ta’a jechuudha. Neetworkiin isaa kan fayyadu yoo namni hundi walii galee install godhate, neetworkii guddaa waan uumuuf biyya guutuu wal ga’ee tajaajila guddaa kennuu danda’a.
Buufachuuf: https://play.google.com/
HORAA BULAA
Qubee Technologies


text:
Barataa Saamuu’eel Margaa Nagaraa umriin isaa Kudha Saddeet.Barataa kutaa kudha lamaa yoo ta’u barnoota isaa kan rammaddiin qabxii olaanaa fiduun badhaasoota adda addaa argataa jira.
Gama kaaniin immoo Roobootii fi hojii Teknooloojii ammayyaa adda addaa hojjachuun biyya keessaa fi biyya alaatti dorgomuun milkaa’ee jira. Baatii lama dura biyya Hindii keessatti dorgommii namoota 70 hirmaachise keessaa tokkofaa ta’uun badhaasa waancaa, waraqaa ragaa fi Itiyoophiyaatti prezidaantii dhimmootii Hawaa jedhamuun muudamee jira.Kana malees bara dhufu jechuun 2018 Yunaaytid Isteetes keessatti dorgommii Naasaan Qopheesse irratti garee namoota diigdama of keessaa qabu hogganuun irratti akka hirmaatuuf afeeramee jira.
Dorgommii bara dhufu gaggeeffamu kanaaf ammaa kaasee qophiitti kan jiru ta’uus maallaqa barbaachisu argachuuf kan isa rakkise ta’u dubbata. Dhaabattoota isa gargaaran iyyaafachuu kan jalqabe ta’uus hin milkoofne.Kanaaf hunduu akka itti birmatuuf gaafataa jira.
Kan isa waliin hojjataa jiran Injinar Iyyoob Hikaa hojiin ijoollee bara dhufu dorgommiif dhiyaatan filuu fi leenjiif gara biyya alaatti erguuf qopheessuu baatii Waxabajjii seenuuf jiru kanatti sochii jalqabna jedhu. Gama ooguma qabaniin akkasumas maallaqaan nu cina akka dhaabatan barbaanna jedhanii ijoolleen Oromoo biyya alaa keessa jiran dorgommii kanatti hirmaachuuf carraan jiraachuu ibsan.
Kana malees dame waajiira Hawaa hundeeffamuuf jiru kana biyyoota Awuroopaa fi Amerikaa keessatti banuuf karoorri akka jiruus ibsanii jiru.


text:
Breaking News : Baha Oromiyaa Aanaa Mayyuu Muluqqee Araddaa Mojoo keeysatti Lola cimaa waraana Liyuu Polisiin
Baha Oromiyaa Aanaa Mayyuu Muluqqee Araddaa Mojoo keeysatti Lola cimaa waraana Liyuu Polisiin Ummata keenya irratti yeroo ammaan tanaa gaggeeyfamaa jiruun lubbuun nama 32 dabartee jirti.
=======================
Lola Cimaa waraanni Liyuu Polisii hagayya 12/2018 ganama barii sa’aa 6 irraa egaluudhaan Aannaa Mayyuu Muluqqee keeysatti Ummata hidhannoo tokkollee if harka hin qabne irratti meeshaa waraanaa ulfaataan haleellaa gaggeeysaa jiraniin haga ammaatti ummata keenya irraa namni 32 kan du’anii jiran tahuun baramee jira.
Hagayya 7/2018 irraa egalee waraanni Liyuu Polisii magaalootaa fi Aanaalee baha Oromiyaa garagaraa keeysattuu Magaalaa Jijjigaa , Aanaa Cinaakssan , Aanaa Baabilee , Magaalaa Dirree Dhawaa fi Aanaa Mayyuu Muluqqee keeysatti walii galatti nama 92 kan ajjeesanii jiran tahuun isaanii ni hubatama.
Gara qabeenyaatiin Magaalaa Jijjigaa duwwaa keeysatti qabeenya Oromoo, Amaaraa, Guraagee dabalatee Baankiin Hujii Gamtaa Oromiyaa gutuumaan gututti kan saamamte turte hoggaa taatu manneen amantaa kiristaanaa 7 kan gubatanii kan turan tahuu isaanii gabaasuun keenya ni yaadatama.
Bifuma kanaan walfakkaatuun magaalaa Dirree Dhawaa keeysatti manneen jireenya ilmaan Oromoo 11 ol kan gubanii jiran hoggaa tahuu Baaburri Dirree Dhawaa irraa gara magaalaa Finfinnee deemaa turees magaalaa Erer Gootaa fi Magaalaa Shinnillee jiddutti Hagayya 8/2018 waraana Liyuu Polisiin guutumsan gutuutti kan saamamee ture tahuu isaa gabaasuun keenya ni hubatama.
Akkuma yaadatamuu Mummeen Ministeera Ethiopia Dr Abiy Ahmed hagayya 11/2018 ibsa Gaazexeeysitotaaf kennaanii daangaa Oromiyaa fi daangaa naannoo Somaalee Ethiopia irratti walwaraansa deemaa jiru dhaabuuf humna raayyaa ittisa biyyaa kan ajajee jiru ahuu ibsuun isaa ni yaadatama.
Gara biraatiin Addi Bilsa Baasaa Biyyooleeysa Ogaadee (ONLF) ibsa hagayya 12/2018 baasaniin lola motummaa Ethiopia waliin ofaa turan kan dhaabanii jiranila ONLF bakka bu’uudhaan motummaa Ethiopia waliin marii gaggeeysu gara magaalaa Finfinbeetti kan erganii jiran tahuu isaanii ibsa baasan kana keeysatti addeeysanii jiran.
Gara kaaniin Obbo Ahmed Shideen dura taa’aa dhaabbata dimukraatawaa Ummata Somaalee naanno Ethiopia tahuun kan filamee jiru tahuu isaa burqaan Oduu Ethiopia EBCn gabaasee jira.
(A/Suutee)
Godina Harargee Bahaa Aanaa Mayyuu Mulluqqee Araddaa Roggeetti,Loltoonni Humna Addaa Soomaalee lola tasaa bananiin Jiraattoota irraa namoonni 19 wayita wareegaman Polisoota Oromiyaa irraa 13 wareegamaniiru jedhan.
Waliigalatti lubbuun namoota keenya 32 darbuu isaa jiraattoonni kan dubbatan!!


text:
Namni bifa Waaqayyotti uumameera jechuun maal jechuudhaa (Uumam 1:26-27)?
Gaaffii: Namni bifa Waaqayyotti uumameera jechuun maal jechuudhaa (Uumam 1:26-27)?
Deebii: Uumama irratti guyyaa dhumaatti Waaqayyo jedhe, “nama akka bifa keenyaaf fakkaatti keenyaatti ha uumnu” (Uumama 1:26). Akkasumas hojii isaa “dhuunfatti tuquu isaa” ni xumure. Waaqayyo nama biyyoo lafaa irraa tolche akkasumas afuura ofii isaa kennuufidhaan jireenya kenneef (Uumama 2:7). Ka’umsuma irraa namni uumama Waaqayyoo hundumaa irraa adda, lamanuu qaamii fooniitii fi foon kan hin taanee lubbuu yookiin afuuraa kan qabuu dha. Kan Waaqayyoo “bifa” “fakkeenya” qaba jechuun ibsa salphaadhaan, Waaqayyoon akka fakkaanuuf uumamneera jechuu dha. Addaam Waaqayyoon hin fakkaatu ture, Waaqayyo foonii fi dhiiga qaba bifa jedhun. Qulqulluun sagalee isaa kan jedhu “Waaqayyo afuura”(Yohannis 4:24) akkasumas kanaaf qaamni jiruu ni jiraata. Ta’us, qaami Addaami jireenya Waaqayyoo callaqisiisa ture, fayyaa guutuudhaan akka uumame du’aafis hin bitamu ture.
Bifi Waaqayyoo kan eeruu qaama foonii kan hin taanee kutaa qaama namaati. Innis nama addunyaa bineensaa irraa adda baasa, Waaqayyo, lafa irratti akka bituu fi kenuufidhaan gahaa godha (Uumama 1:28) akkasumas uumaadhaa wajjin akka wal argu ni dandeesisa. Inni yaadaan, safuudhaan, hawaasummaadhaan fakkaatti ta’uu dha.
Yaadaan, namni kan uumamee fi kan yaaduu bakka bu’aa kan fedhaa ta’eeti. Ibsa biraadhaan, namni yaaduu danda’a akkasumas fillachuu danda’a. Kunnis kan Waaqayyo beekumsaa fi birmadummaa kan callaqisiisuu dha.Yeroo ta’eetti maashiniin tokkoo falaasafuu ni danda’a, macaafa barreesuuf, teessuma lafaa kaasuuf, muuziqaa qindeessuuf, foormuulaa eda’uuf, yookaan horii manaa mogaassuu danda’a, inni/isheen kan isaan argisisan dhugaan bifa Waaqayyootti uumamuu keenya.
Haala safuutiin, namni kan uumamee tolaa fi raawwatee mudaa kan hin qabnee dha callaqee qulqullummaa Waaqayyooti. Waaqayyos kan uume hundumaa ilaalee (mucaa namaa bakka bu’ee) akkasumas “baay’ee gaarii dha” jedhee waamee (Uumama 1:31). Damaqiinsi sammuu keenyaa yookaan “hangi safuu keenyaa” isa sana gaadisa ejjennoo keenyaa guddaa argisiisa. Inni tokkoo seera yeroo barreessee, hamaa irraa achi goree, amala gaarii yeroo galateefatuu, yookaan cubbummaa yeroo dhaga’u, inni kan inni mirkaneessuu dhugaan bifa Waaqa mataa isaatiin uumamu keenya.
Hawaasummaadhaan, namni kan uumameef tokkummaadhaaf. Kunnis immoo kan Waaqayyoo sadan tokkummaa isaa argisiisa, akkasumas jaalala isaa. Ganati namni dursee bakka Waaqayyoo wajjin walitti dhufee dha (Uumama 3:8 tokkummaa Waaqayyoo wajjin qabu argisiisa ture), Waaqayyoos dubartii jalqabaa kan uumee “namni qophaa jiraachuun gaarii miti” sababa kanaatiif (Uumama 2:18). Yeroodhaa yerootti tokko yeroo fuudhuu, hiriyaa yeroo uummatu, dhala yeroo hammatuu, yookaan waldaa kiristaanaa yeroo argatuu, dhugaa inni argisiisuu bifa Waaqayyotti uumamuu keenya.
Bifa Waaqayyootti hirmaanaan uumamuu, Addaam filannoo bilisaa dandeentii gochuu kan qabu ta’uu isaati. Ammam illee tolli uumamni yoo kenneef iyyuu, Addaam fillannoo hamaa godhe, uumaa isaa irratti finciluudhaaf. Kana gochuu isaatiinis matuma isaatiin bifa Waaqayyoo balleesse, kanaaf bifa miidhamee sana sanyii isaa hundumaa irratti dabarse (Roomee 5:12). Har’a bifa Waaqayyoo akka qabanee dha (Yaaqoob 3:9), garuu immoo godaanisa cubbuu qabna. Yaadaan, safuudhaan, hawaasa keessatti fi qaamaan, miidhaa cubbuu ni argisiifna.
Oduu gaarii, Waaqayyo nama tokkoo yeroo fayyisuu, bifa Waaqayyoo isa guddaa deebisuu jalqaba, “eenyummaa haaraa, Waaqayyoon ha fakkaatuudhaaf kan itti uumame, tola dhugaa fi qulqulluummaa” uumamuu isaatiin (Efesoon 4:24). Fayyisuun sun kan inni argamuu ayyaana Waaqayyoo qofaan, Yesuus Kristoos akka fayyisaa keenyaatti amanuudhaan, Waaqayyo irraa adda kan nuu baasee cubbuu (Efesoon 2:8-9). Kristoosiin uumama haaraa taaneera, bifa Waaqayyooti (2ffaa Qoro 5:17).
English
Namni bifa Waaqayyotti uumameera jechuun maal jechuudhaa (Uumam 1:26-27)?


text:
Browsing Category
Ispoortii
Iliyuud Kiipchogee riikardii maraatoonii addunyaa fooyyesse
Finfinnee, Fulbaana 6,2011 (FBC)-Lammiin Keeniyaa Iliyuud Kiipchogee Maaraatoonii Barliinin sa’aatii 2 fi daqiiqaa 1 fi sakondii 39 galuun riikardiiaddunyaa fooyyesse. Iliyuud Kiipchogee…
Preezdaant Joorj Wiihan taba michummaa Laaybeeriyaa fi Naayjeeriyaarratti hirmaatan
Finfinnee, Fulbaana 2,2011(FBC)- Preezdaant Joorj Wiihan taba kubbaa miillaa Laaybeeriyaa fi Naayjeeriyaan taasisterratti hirmaatan. Tabni isaan irratti hirmaatanis qalbii…
Abbabaa Nagawoo walakkaa maraatoonii Moonsik injifate
Finfinnee, Qaammee 5,2010(FBC)- Atileet Abbabaa Nagawoo walakkaa maraatoonii Moonsik riikardii iddichaa fooyyeessuun injifate. Abbabaan dorgomicha sa’aatii 1:02:39 galuun…
Moorinoo irratti adabbbiin hidhaa murtaa’e
Finfinnee, Hagayya 30,2010(FBC)- Ispeen leenjisaa Maanchistar Yuunaayitid Joozee Moorinoo irratti gibiraan wal qabatee yakka uume jechuun waggaa tokko akka hidhamu irratti murteessite.…
Atleetiin Keeniyaa Pool Kooch boqate
Finfinnee, Hagayya 30,2010(FBC)- Atleetiin Keeniyaa Pool Kooch umriisaa waggaa 49ffaatti du'aan boqate. Pool Kooch atleetiksii traakii fi qaxxaamura biyyaatin beekamaa ture.…
Poolisiin Kibbaa waancaa liigii olaanaa kaase
Finfinnee, Hagayya 29,2010(FBC)- Kilabiin Poolisii Kibbaa waancaa liigii olaanaa yoo kaasu, Shiree Indasillaasee gara piriimiyar liigitti guddate. Kilabiin magaala Bahaar Daar fi…
Dorgommii ispoortii guddattoota biyyoolessaa 6ffaa Oromiyaan olaantummaadhan xumurteetti
Finfinnee, Hagayya 28,2010(FBC)-Dorgommii ispoortii guddattoota biyyoolessaa Ityoophiyaa 6ffaa Oromiyaan olaantummaadhan xumurteetti. Dorgommichi guyyoota 15f magaalaa…
Ityoophiyaan shaampiyoonaa biskileetii Afrikaa 14ffaa keessummeessufi
Finfinnee, Hagayya 26,2010(FBC)- Ityoophiyaan shaampiyoonaa biskileetii Afrikaa 14ffaa keessummeessufi. Dorgommiin biskileetii kun bara Faranjootaa Gurraandhala 13 - 19, 2019…
Ramaddiin Shaampiyoonsi Liigii ifoome
Finfinnee, Hagayya 25,2010(FBC)- Ramaddiin Shaampiyoonsi Liigii Awurooppaa bara 2018/19 ifoome Dorgommii shaampiyoonsi Liigii Kilabootni Awurooppaa 32 irratti hirmaatan kaleessa carraan…
Madin Ityoophiyaan garee biyyaalessa waggaa 17 gadii fudhachuuf gaafate
Finfinnee, Hagayya 24,2010(FBC)- Dhaabbanni Madin Ityoophiyaa garee biyyaalessa umurii 17 gadii Seekaafaa irratti hirmaate fudhatee leenjisuuf gaaffii dhiyeesse. Gareen kun dorgommii…


text:
Mooti Abbaa Biyyaa
Latest posts by Mooti Abbaa Biyyaa (see all)
- What God says about Ethiopia? - June 10, 2018
- Seenaa kana baayyee akka jaallattan abdii guddaan qaba. - April 4, 2016
- What God says about Ethiopia? Reverend Belina Sarka has some vital prophesies to share - February 2, 2016
Seenaa kana baayyee akka jaallattan abdii guddaan qaba.
Galgala tokko Piresidaantiin Amerikaa Obbo Obaamaafi Haati warraa isaa Miishel akkuma nama kaani irbaata nyaanna jedhani mana nyaataa beekamtii hin qabne tokko seenan.
Yemmuu isheen namticha haasofsiistee deebitu Obaamaan “Maaliif namtichi kun qobaatti sii haasofsiisuu barbaade?” jedhee gaafate, isheenis, “bara dargaaggummaa isaa akka jaalala koon qabamee ture natti himuuf” jetteen.
Obaamaan “Utuu isatti heerumteetta ta’ee silaa haadha manaa, mana nyaata kanaa taata ture jechaa dhaa?” jedheen. Miishelis akkas jettee deebisteef“ lakki utuun isatti heerumeera ta’ee isatuu piresidaantii Amerikaa ta’a ture.” Jetteen.
Yemmuu mana nyaataa sana seenanii ta’an, abbaan mana nyaatichaa gara egdoota Obaamaa fi Miishel dhufee, Miisheliin qobaatti haasofsiisuuf gaafate. Isaanis eeyyamaniif. Achumaan Miishel abbaa mana nyaataa sana faana yeroo gabaabaa qabaattee deebite.
Yoo fuutetta ta’ee haadha manaa kee eddoo ati amma jirtu akka ati geessu waan si gargaarteef galateeffadhu.
Yoo hin fuune ta’e ammoo akka Rabbi durbartii siin nama rabbii sii uume sii gochisisuu dandeessuu akka argattuu hawwii kooti.
Dubartoota kana dubbisaa jiraan immoo, akka Rabbi ebba mudaa hin qabneen sii ebbisu siifaan hawwa.
Source: Mooti Abbaa Biyyaa


text:
Written by: Dinote Kusia Shenkere Edited by Dr. Ongaye Oda Orkaydo
Xatta ki’ni ka, Kuta ka Harreeta ka tika la’ayyute kalanee ki’ni. Qootaa tooloose a kapaa kalan ishootta’e fayya’ damta daannin kinnin malla idoxni ka kuyyaa’ta takkaayye olturaa oorsadin ka kidinee’e “Anassi doxan pirammu kapaa allippanna.” Kaa allippateeta’e xa’in. Etee aanin aanin letta ka ishootta qara’ dumti. Etee poora a mukitta faddanniyaaneeyye, foora keraytaa akkin ka karpa kalin. Fooroosi kara’e mahantaa akata aye’ dehay. Harreeta oo sedi akkiteeyye akataa xasootti ka damta paayyiti ka damti damti ka etee duttanti kamaaye Kuta akkiti ka ki’tee’e: “Innayti anti amala iyyitta’in qapaay anaa takkan iyyo.” Kuta ka isheeta’ kidayee’e, “Ata ayshuppaan kinna akka pora iyyita? Jaw akkiito?” Harreeta ufi ikiite “Aniyyu male andiishu.” Ka iyyiti. Sikkammaayyee oore, Oraayaa ka iyyittase a Harreeta dakayin ka ishoonna kawpa hiritta paayyin. Etee lamayteeta’ jarti kammaa, Harreeta ipaayyiteew ka ki’ne “Iniyyaaw.” Kuta ka miiroodayee ki’ni. “Amma alli’e addiisso? Maana’i poraaw iyyini?” Isheeta ufi dehaamtaa a kuta inteyyannima iyyittaasi’e lammassew. Oore siteeyye Oraayaa pora a Harreta ishee desa iyyite i’upnaadin ka poraasi opa hiritta paayyin. Etee shakkayteeta’ jaramti kammaa a sessattati’e “Iniyya” ki’teew ka iyyiteew. oori sitteeyye oraayaasini qootaa ishootta kapupa dehaadin mallaa Harreetasi’e qapin ka ishin. Sedikamma Kutasi ayi’e tammaqay ka miissa kela’e dekaday. Ikka aye miissaasi kela’e isha akkin ka kidinee’e “Atti Kuto! Maana’ aree kooni? Immeelataa sahtaa? Oon meelataa sahtaayye xooyi ka Harreetaasi inu’e meeli.” Ikka aanay ka meeliya paayyay ka malan sata’tase a Harreeta paawwaday ka loqay ka doxan tawishay. Etee Oraayaasini qeedin ka meellaasinee a Harreeta’ dikniyaaneeyye, sata’ta opaan kittu. Oraayaasini ikka ki’nee’e: “Atti Kuto! Ataa sata’ta meellaappaayye inkinnin?” Kutasi ikka oorshay ka kidayee’e: “Xawa’e Harreeta sata’ta iqaptaa? Kandee sata’ta qaptaayyee assi iyyita akka qara’ kaytanee?” Assee kidayee ki’ni ka isin pahay. Iyyittaa a Harreetasiti’e tooy nama a isteyminiyo akkaa kuli’e rakkoota qara’ pi’niyoo akkinni kideeta.


text:
Haala Waliigalaa ATTDhMMO
Bulchiinsi Mootummaa Naannoo Oromiyaa Labsii Lakk. 163/2003 labseen gurmaa'ina qaama raawwachiistuu irra deebi'ee gurmeesse keessaa tokko ATTDhMMO dha. Labsii kanaanis angoo fi gaheen ifa ta’e kennameefii jira. Dabalataanis labsii lakk. 181/2005 DhMMNO baheen ATTDhMMO DhMMO dhiyeenyatti hogganuu fi to’achuuf angoo fi gaheen hojii kennameefi jira. Haaluma kanaan, Dhaabbileen Misoomaa Mootummaa Oromiyaa kanneen akka Dhaabbata Bosonaa fi Bineensa Bosona Oromiyaa, Intarpiraayizii Sanyii Filatamaa Oromiyaa, Dhaabbata Gabaa Omisha Qonnaa Oromiyaa, Intarpiraayizii Ijaarsa Hojiiwwan Bishaan Oromiyaa, Intarpiraayizii Ijaarsa Daandiiwwan Oromiyaa, Intarpiraayizii Diriiliingii Oromiyaa fi Dhaabbata Dizaayinii To’annoo Hojiiwwan Bishaan Oromiyaa akka ATTDhMMO hogganuu fi to’atuuf aangoon itti kennamee jira.


text:
MASGIIDA FI GAHEE INNI HAWAASA KEESSATTI QABU
Bareessitoonni: Belshaazaari fi Abdeneegoo
Kan Hiike: Islaamummaadhaf Deebii Garee Afaan Oromoo
Duraan Dursa
Kun gabaasa jecha tokko qofa irratti hundaa’edha. Jechi kunis Masgiida (Maskiida) kan jedhu yemmuu ta’u dhaabbata yeroo hundaa oduu sab-qunnamtii gara garaatin dhageenyu kan bakka bu’uudha. Baroota dhihoon booda Masgiidota biyya Ingiliizi fi Awrooppaa keessatti argaman keessatti meeshaalen waraana fi barreeffamoonni shororkeessummaa kakaasan argamanis biyyoota dhihaa biratti dhaabbanni kun akkuma Waldaa Kiristiyaana fi eddoowwan amantaa gara garaa eddoo waaqeffannaa akka ta’etti lakkaawwama. Haata’u malee argannaawwan ifa bahan kunneen gaafilee gara garaa kaasanii jiru. Barreeffamni kunis gaafileedhuma kanneen kan ilaallatuudha. Gaafileen kunneen: “Masgiidni eddoo waaqeffannaa qofaa? Gamoowwan kanneen keessatti sochiiwwan loltummaa taasifamuu kan danda’an Islaamummaa keessatti akka waaqeffannatti kan lakkaa’amu maal yoota’eedha laata? Sochiiwwan kunneen Islaamummaa kan bakka hin buune yoo ta’an abbootin Amantaa Islaamummaa maalif gocha kana hin balaaleffanne?” gaafilee jedhan of keessatti hammatu. Dubbiiwwan dhiifama gaafannaa fi ibsoonni gara garaa taasifamanis wantoonni kana fakkaatan irra deddeebidhaan akka hin raawwatamne ittisuuf humna hin qaban. Osoo dhugumaan wantoota Masgiida keessatti adeemsifamaa jiran kana ittisuu fedhanii maalif Fatwaa yookin ejjennoo seeraa cimaa ta’e baasuu didan?
Gaafilee armaan olitti ka’an kanneen kan fakkaataniidha haala qabatamaa amma jiruu fi ka’umsa wantoota amma ta’aa jiranii agarsiisudhan qorannoo barreessitoonni kunneen taasisan kana barbaachisaa kan taasise.
Haata’u malee qorannoo kanaaf ka’umsa kan ta’e sababni cimaan biraa ni jira. Innis Niiw Haam, baha magaalaa Landan keessatti bara 2012 ganna keessa Olompiikii taasifamuuf hojiin isaa xumuramuudhan tajaajila kennuu akka eegalu kan himamee fi Masgiida isa waaqeffattoota 70,000 keessummeessuu danda’uun balaan ifa ta’e mul’achuu isaati. Hawaasa wanta kanaan hubame keessa namoonni jiraatan haala ifa ta’een akka mul’atutti waa’ee kanaan rifaatuu keessa kan galan yemmuu ta’u gaafilee kanneenif deebii ni barbaadu. Deebii kanas yeroon osoo hin barfatin ammuma argachuu fedhu.
Barreessitoonni qorannoo kanaa fedha isaanitiin Islaamummaa gadi lakkisanii kan bahan yoo ta’an waa’ee barbaachisummaa biyyoota Islaama hin taane keessatti walabummaa filannoo kamuu taasisuudhaf qabnu akkasumas Masgiidni kun (yookin kan biraa) dhiibban inni hawaasa irratti geessisu, keessumattuu Masgiidni Niiwhaam eddoo irratti ijaarramuudhaf karoorfame naannawa hawaasa jiraatan gidduutti balaa geessisuu danda’u dubbachuudhaf gahumsa kan qabaniidha. Gabaasa kana dhiheessun dirqama ta’ee waan argameef Masgiidni kun giddu gala fakkii Islaamummaa akka ta’e akkasumas maddeen Islaamummaa irraa ka’uudhan wantoota yemmuu Masgiida keessatti raawwataman dhiifama argamsiisan ilaalchisee qorannoo gadi fageenya qabu qopheessanii jiru. Islaamummaa amantaadha jennee waamuu iirra caala “karaa jiruu” jennee waamuu filanna. Sababni isaatis bara Muhaammad irraa eegalee seerri shari’aa Islaamaa siyaasaa irraa eegalee hamma diinagdeetti deebii akka qabu irra deddeebi’amee waan dubbatamuu fi irra caala immoo jireenyi Islaamummaadhan ala hiika akka hin qabne waan dubbatamuufi.
Barreessitoonni – beektonni Islaamaa iyyuu wantoota dubbataman hunda faccisuudhaf hamma hin dandeenyetti maddeen Islaamaa fayyadamuudhan wantoota sirritti odeeffannoo dhugaa ta’een deeggaraman qofa fayyadamuudhaf of eeggannoo cimaa taasisanii jiru. Haata’u malee namoonni Dhihaa halicha ilaalcha gaaridhaan ilaaluu fedhanii fi kitaaba xinnoo tana keessatti ilaalcha kaa’ame fudhachuudhaf namoonnii fedha hin qabne odeeffannoowwan kanneen haalli isaan itti busheessan jiraachuu ni mala. Haalota nageenya fi wal danda’iinsa agarsiisan faallatti Islaamummaan inni Masgiida keessatti lallabamu akkuma sab qunnamtiilee gara garaatin dhageenyu ilaalcha shororkeessitootaa, du’anii ajjeesuu, Al qaa’idaa fi kkf of keessaa qaba.
Dura bu’oonni keenya Awrooppaa, Waashingitan, Paaris, Barliin yookin Mooskoo keessatti argaman garaa qulqulluudhan waa’ee amantaa Islaamummaa wantoota gaarii ta’an nutti himanii jiru. Akkasumas dura bu’ootaa fi daldaltoota Musliimaa baay’ee jajanii fi kabajan waliin walitti dhufeenya siyaasa fi dhuunfaa karaa hedduun uumanii jiru. Namoonni Musliima ta’an kunneen tarii warra garaa qulqulluu qaban ta’uu ni dadnda’u haata’u malee namoota waa’ee amantaa isaanii hubannoo gahaa ta’e hin qabaannedha. Haata’u malee baroota dheeran booda jaarrota dabran keessa Islaamummaan akkuma dadammaqe, fakkeenyaf bara 1979 Iraan keessatti warraaqsa Islaamummaa taasifame sana kan fakkaatu yoo adeemsifame namoonni haala isaan ittiin mormuu hin dandeenyen gara Amantaa Islaamummaa cimaatti harkifamuun isaanii hin oolu.
Onnee Musliimota ejjennoo laafaa qaban kanneen keessatti haala lakkoofsi isaa dabalaa dhufeen haaromfama Islaamummaa taasisuuf yaadun ni jira. Yoo qalbeeffannee ilaalle ta’e yeroo ammaa kana ol guddachaa kan jiran sochiiwwan haaromsa Islaamummaa, barummaa, walabummaa dhuunfaa, filannoo amantaa, seerota Islaamummaa cimoo laaffisuu fi kkf sochiilee lallaban ni ilaalla. Wanti akkasii kun dhugumaan kan nama gammachiisu ni fakkaata. Haata’u malee dubbiiwwan yaadachiisoo ta’an muraasa dabaluun nu barbaachisa. Sochiilen akkanaa kunneen seenaa Islaamummaa keessatti ka’uudhan kufanii jiru. Sochiilen haaromsa Islaamummaa hunduu dhuma irratti injifatamanii akka waan faayidaa hin qabneetitti gatamanii jiru. Kanaaf fakkeenya kan ta’u biyya Ispeen, Kordobaa keessatti gubamuu barreeffamoota Ibin Rushdidha. (warra Dhihaa biratti Averoos jedhameet beekkama). Namni kun bulchiinsa mootummaa keessatti qaadii (Abbaa Seeraa) shari’aa ture. Barreeffamoonni isaa “dhugaan” maddeen Islaamummaatin alatti argamuu ni danda’u yaada jedhu kan qaban waan turaniif akka arrabsootti lakkaa’amanii jiru. Namni kun falaasamaa hojiiwwan Aristootil gara Awrooppa fi Addunyaa Islaamaatti nama galcheedha.
Naannawa Addunyaatti akkuma haleellawwan shororkeessummaa dabalaa dhufaniin biyyoota Dhihaa keessatti sab qunnamtiile jiraniin sochiiwwan siyaasa fi loltummaa Masgiidota keessatti ta’aa jiran kunneen gaafin irratti ka’aa ni jira.
Dubbicha haala salphaa ta’een lafa kaa’uf Addunyaan ammaa tun wantoota Islaamummaa keessatti ta’aa jiran kanneenin bitaan ishee galee jira. Uummanni Islaamaa walakkaan, keessumattuu mirga namoomaa, mirga filannoo fi akkasumas Al-Qaa’idaan Islaamummaa bakka nibu’a moo hin bu’u gaafii jedhuun dhiphin keessa akka lixan nan amana. Ani dhuunfaa kootitti Islaamumaa keessatti haaromfamni ni taasifama abdii jedhuun baroota dheeraf eegan ture. Beelshazaari fi Abdanaagoon namni Musliima ta’ee fi hin taane kamuu xiinxaluu hojii qabu nuuf dhiheessanii jiru.
Tarii hojii kana sirritti yoo xiinxaltan haaromfamni akka Kiristiyaanummaa fi Yihuudii keessaatti taasifame maalif Islaamummaa keessatti taasifamuu akka hin dandeenye ni hubattu. Na hin shakkinaa, wantoonni kunneen dhugaa ta’uu isaanii irra ani osoon dogongoree nan filadha ture.
Gide’on
Ebla, 2006
MASGIIDA FI GAHEE INNI HAWAASA KEESSATTI QABU
Bareessitoonni: Belshaazaari fi Abdeneegoo
Kan Hiike: Islaamummaadhaf Deebii Garee Afaan Oromoo
Seensa
Masgiidonni akka addunyaatti eddoo waaqeffannaa ta’uu bira darbanii Fulbaana 9/2000 giddu gala daldala Addunyaa isa Niw York keessatti argamu irratti haleellaa gahe, haleellaa Magaalaa Maadriid kessatti baabura irratti gahe, akkasumas yeroo dhihoo haleellaa Magaalaa Landan keessatti awtoobisii fi baabura lafa keessaa irratti gahe qindeessudhaaf gahee isaan taphatan ilaalchisee dhaabbileen oduu biyyoota Dhihaa barreeffamoota heddu mata duree kana irratti akka dubbisiisan taasisee jira.
Fakkeenyaf gaazexoonni lameen “The Times” fi “The Guardian” Jedhaman waa’ee Masgiida Finisbarii Paark barreessanii jiru. Isaanis kan barreessanii turan waa’ee sochii siyaasa fi loltummaa Musliimotaan isaan keessatti adeemsifamaa turanii yemmuu ta’u Musliimonni kunneenis yeroo booda biyya Yaman keessatti sochii shororkeessummaa irratti hirmaatanii turan. Barreeffamoonni kunneen manneen barnootaa (madrasaawwan) Masgiidota kanneenin wal qabatanii argaman namoota kanneen leenjisuu keessatti shoora isaan qaban irratti gaafii dhiheessanii jiru. Kunis kan agarsiisu akka walii galaatti yaadotaa fi gochaawwan akkanaa kana kakaasuu keessatti shoora madrasoonni qabaniidha.
Yeroo dhihoo keessatti masgiida guddaa tapha olompiikii bara 2012 taasifamuuf baha magaalaa Landan keessatti ijaarramuuf jiru ilaalchisee uummata dhiibban irra gahe gidduutti sodaawwan walfakkaaton daandiwwanii irrattii fi barreeffamoota irraa ni dhagahamu.
Guddinaa fi bareedina gamootin Masgiidonni isa Niiw Haamitti argamu fakkaatan akkuma Addunyaattuu lakkoofsan muraasa. Masgiidni hamma arbaa gahu kun ollaa nagahaan jiraatu maddiitti yemmuu ijaarramu sodaa kakaasun isaa kan hin oolledha. Sodaawwan kunneen (sochii danquu, jeequmsa sagalee, gatii meeshaalee miidhuu fi kkf) Masgiidni kun akka hin ijaarramne dhoorkudhaaf sababa gahaa ta’uu ni danda’uu? Namoonni pirojeektii kana maallaqaan deeggaran faayidaa Masgiidni kun naannoodhaaf akkasumas biyyaaf qabu ibsuudhan “walabummaa amantaa, waaqeffannaa akkasumas yaada bilisaan ibsuu Yunaaytid Kingidam keessatti argamu” caqasanii gabaasa dhiheessanii hojii guddaa hojjechuun isaanii kan hin oolledha.
Masgiidni maal akka ta’e, hojiin isaa, irra caalas walitti dhufeenya hawaasaa ni cimsaa, waliin jireenya nagahaa hawaasa keessatti ol ni guddisaa, waliin jireenya amantaaleef eddoo ni mijeessaa? jedhanii gaafachuu fi qorachuun barbaachisaadha.
Kuni madaallamuu kan danda’u bu’uura amantaa Islaamaa kan ta’an qur’aana fi sunnaan akkasumas kanneen lameen keessaa ba’uudhan kan qindeeffame seerri shari’aa wanta dubbatanii fi adeemsa isaanii qorachuudhani.
Dubbistoonni sochiiwwan siyaasa fi loltummaa Masgiidota keessatti adeemsifaman hubachuu akka danda’an fakkiiwwan taasisan, barreessitoonni Islaamummaa gurguddoon barreeffamoota barreessan akkasumas murtiiwwan seeraa Fatwaa jedhamanii beekkaman barreeffama xinnoo tana keessatti galanii jiru.
Wantoonni guyyaa keessatti raawwataman ulaamadhaan (namoota beekkumsaa fi angoo seera Islaamummaa qabaniin) dhaddacha seera shari’aatin erga calalamanii booda gara Masgiidaatti gadi buufamuudhan sochiiwwan siyaasa fi loltummaa gara garaa hojiitti ni jijjiiramu. Seeronni kunneen cimoo fi gaafiidhaan ala waan ta’aniif miseensota garee gaggeessituutin yaadota dhuunfaa ka’aniif eddoon hoomtuu hin jiru.
Haata’u malee murteen dhumaa Masgiidota keessatti hojii irra oolu kun duraan dursee kan maddu karoorawwan ulaaman irratti murteessun isa barbaachisu, barsiisu fi kkf kan keessaa argaman Masgiidota keessati (Fakkii 3 ilaalaa). Gaggeessitoonni masgiidaa barumsa qaban kunneen gara ulaamatti kan guddatan yemmuu ta’an isaanis gaggeessitoota Masgiidaa, lallabdoota, beektotaa fi gaggeessitoota fatwaa baasaniidha. Murteewwan kanneen qoma isaanitiin ni dubbatu, ni ibsu akka hojii irra oolanis ni taasisu! Seerota qur’aana keessaa ba’an irratti kan hundeeffaman yoo ta’an hoojii irra oolumsi isaanii gaaffii yookin mariidhaf hin dhihaatu.
Dubbistoota keenyaf hiibbowwan kanneen hiikudhaaf yemmuu yaalllutti liphii jalqabaatin jechoota Kiristiyaanotaa fi Yihuudotaatin wal fakkeenya kan qaban jechoota fakkaatan ni ibsina. Jechoonni kunneen wal fakkeenyi isaanii qubee qofaan akka ta’e beekun gamnummaadha. Jechoota duraan beektan kan isinitti fakkaataniif hiika yemmuu kenninu obsaan nu hordofaa.
karaa hawaasummaas ta’ee karaa seeratiin Masgiidonni yeroo kamuu Islaamummaa keessatti giddu gala, jalqabaa fi dhuma waa’ee Islaamummaa ta’uu isaanii hubachiisudhaaf jechoota haarawa (kan akka taqiyyaa) akkasumas jechoota durii (kan akka jihaadaa fi hijiraa) ni ibsina.
MASGIIDA FI GAHEE INNI HAWAASA KEESSATTI QABU
Bareessitoonni: Belshaazaari fi Abdeneegoo
Kan Hiike: Islaamummaadhaf Deebii Garee Afaan Oromoo
Kutaa Tokkoffaa
Ilaalcha Islaamummaan Waa’ee Jireenya fi Amantaatif Qabu
Ilaalchi Islaamummaan waa’ee walitti dhufeenya jireenya fi amantaatif qabu ilaalchota hawaasota biroo irraa baay’ee addadha. Hawaasota Islaama hin taane keessatti jireenya jechuun “amantaa” bira darbee wantoota heddu of keessatti hammata. Dabalataanis amantaa filanne hordofuuf walabummaan qabnu kan kabajamee fi seeranis kan deeggaramuudha.
Jireenya fi Amantaa Islaamummaa keessatti
Yaadni “filannoo” jedhu mataan isaa Islaamummaadhan kan balaaleffame ta’uu bira darbee akka yaada farra Islaamummaatti lakkaawwama. Walabummaan filannoo kan hin jirre ta’uu bira darbee amantaan kan dhuunfatii miti.
Islaamummaa keessatti jireenyi fi amantaan walitti hidhata cimaa kan qabanii fi kan adda hin baanedha. Musliimni tokko amantaa isaa gara amantaa biraatti yoo jijjiire seera Islaamummaatin yakka du’aan isa adabsiisu ta’a.
Kutaan Musliimonni yeroo waa’en walabummaa amantaa ka’e hunda caqasan inni “amantaatti nama dirqisiisun hin jiru” (Suuraa 2:256) jedhu akka barbaachisaa ta’ettii jal’ifamuudhan ni hiikama. Kunii fi kutaalen jalqaba irratti Muhaammadiin dubbataman isaan laafoo ta’an haqamuudhan mul’atoota haarawaan bakka bu’anii jiru. Kunis akka seera tumtoota Islaamummaati fi hiiktota qur’aanaa beekkamoo ta’aniin dubbatamuttidha. (Kan haqame yemmuu ta’u irra deddeebidhaan maalif akka caqafamu beekuu yoo feetan kutaa waa’ee taqiyyaa dubbatu ilaalaa).
Filannoo amantaa irratti dirqisiisun erga hin jiraannee seerri Sa’uudii Arabiyaa Musliimni biyyattii keessa jiraatu amantaa isaa yoo jijjiire akka du’aan adabamu kan murteessuf maalifi? Lammii Afgaanistaan kan ta’ee fi amantaa isaa gara Kiristiyaanummaatti kan jijjiirrate Abdul Rahmaan duuti itti murtaa’ee mana hidhaa keessatti kan dararamaa jiru maalifi? Mahdii Jibaad amantaa isaa gara Kiristiyaanummaatti waan jijjiiref bakka bu’oota mootummaa Iraanin kan ajjeeffameef maalifi? Abbootin angoo Iraan namoota amantaa isaanii gara Bahaa’ii jijjiirratan kan ari’ataniif maalifi?
Addunyaa Islaamaa kam keessattuu namni tokko amantaa isaa ifaan jijjiirrachuu isaa yoo beeksise adda foo’amuu, abbootii seeratiin dararamuu, hidhamuu fi kana bira darbees murtiin du’aa isa ni eeggata.
Namni tokkoo eenyullee mufachiisudhaaf osoo hin yaadin “raajichi Islaamummaa Muhaammad nama qulqulluu hin turre” yookin “Islaamummaan amantaa dhumaatii miti” jedhee yoo dubbate biyya Islaamaa kam keessattuu akka gantuu fi nama Waaqayyo arrabseetti lakkaawwama. Fakkeenyaf seerri akkasii seera adabbii yakkaa Paakistaan lakk. 295 A, B fi D irratti akka himametti hidhaa waggaa kudhanii irraa eegalee hamma umrii guututti yookin immoo du’aan ni adabsiisa.
Kutaalen qur’aanaa armaan gadii fakkaatan “amantaatti nama dirqisiisun hin jiru” isa jedhu kan irra deddeebidhaan dubbatamu sana haqanii jiru:
Suuraa 9:5, 11 “Yeroo ji’oonni kabajaman raawwatanitti mushrikoota (namoota waaqolii biroo waaqa dhugaa waliin waaqeffatan) eddoo argattanitti ajjeesaa. Qabaa, itti marsaa, isaan eeggachuudhafis karaa irra riphaa. Yoo qalbii jijjiirratan, salaatas seera isaa eeganii yoo sagadan, kennaa arjoomaa dirqiitis yoo kennan karaa isaanif gadi dhiisaa. Allaahn dhiifama kan godhuu fi gara laafessa.”
Suuraa 8:38-39 “Namoota hin amannetti akkas jedhii itti himi, amanuu dhiisuu irraa kan deebi’an yoo ta’an inni darbe dhiifama ni godhamaaf. Haata’u malee kan didan yoo ta’an adabbiin warra isaan duraa irra gahe akeekkachiisa isaanif ni ta’a. Badiin tokkollee hamma hin jirree fi amantaan hundinuu kan Allaah hamma ta’utti isaanin lolaa isaanis ajjeesaa.”
Dabalataanis seera baastonni Islaamumma fi shari’aan dubbii “amantaatti nama dirqisiisun hin jiru” jedhu kana kan hiikan Araboonni, Yihuudonni, Kiristiyaanonni akkasumas warri amantaa hin qabne walabummaa gara Islaamummaa dhufuu akka waan qabaniitti malee amantaa isaanii islaamummaa irraa gara biraa jijjiiruu akka danda’anittii miti. Walabummaa kennee jira kan jedhamu yoo ta’e walabummaan inni kenne karaa tokkoon qofadha. Yeroo ammaa kana dursitoonni Islaamaa Addunyaa Dhihaa keessatti argaman Musliimni kamiyyuu amantaa isaa Islaamummaa irra gara birootitti yoo jijjiire akka hin ajjeefamne labsanii jiru haata’u malee kana kan raawwataniif sab qunnamtii qofaaf ta’uu ni danda’a. Dhugumaan onnee isaanii irraa osoo ta’ee fatwaa (labsii seera Islaamaa) isa sirrii ta’e baasudhaan hojii irra akka oolu dhaabbilee isaanii kan akka organization of Islamic Conference, The Muslim World League, The Union of Islamic Ulama, Al Azhar University fi kkf gaafachuu qabu turan.
Fakkiiwwan
Fakkiiwwan armaan gadii sirritti qalbeeffachuun ilaalaa. Fakkiin 1 kan mul’isu namoota Islaama hin hordofne biratti amantaan kutaa jireenya gahee murtaa’aa qabu qofa akka ta’eedha.
Fakkii 1. Addunyaa Islaama hin taane keessaatti walitti dhufeenya amantaa fi jireenyaa
Rog afreen inni duraa jireenya yemmuu jedhamu amantaan kutaa jireenyaa xinnaa ta’ee mul’ata. Kana jechuunis namni tokko hammuma fedhe amantaa isaatif kan inaafu yoo ta’eyyuu eessattii fi yoom waaqeffannaa gaggeessuu akka qabu, kadhannaa dhuunfaa isaa yoom gochuu akka qabu, fuula isaa garam garagalchee kadhachuu akka qabu, nyaata nyaatu, eenyu waliin michoomuu akka qabuu fi kkf walabummaa guutudhaan kan murteessu isa jechuudha.
Amma immoo Fakkii 2 xiinxalaatii wal madaalchisaa. Ilaalchi amantaa rektaangilicha kan guute yemmuu ta’u jireenyi immoo kutaa ishee xinnoodha. Akka ilaalcha Islaamummaatti amantaan wanta hundaa ni ta’a jechuudha. Seera qulqullummaa dhuunfaa eeguu irraa eegalee hamma wantoota gurguddoo hawaasa keessatti raawwatamaniitti kan argannu amantaa irraati.
Fakkii 2: walitti dhufeenya amantaa fi jireenyaa Islaamummaa keessatti
Hiika Islaamummaa
Islaamummaan akka namoonni Dhihaa yaadan sanatti amantaa qofa ta’ee kan lakaa’amuu miti. Garuu wanta hundaa kan of keessatti hammateedha. Irra caala hawaasummaa-siyaasaa fi hawaasummaa-amantaadha. Innis hawaasummaa-diinagdee, hawaasummaa-barnootaa, seera tumuu fi seera kabachiisuu yemmuu ta’u jechoota amantaatin kan golgameedha. Kutaa jireenyaa hordoftoota isaa hundumaa, walitti dhufeenya waliin qabanii fi walitti dhufeenya namoota Musliima hin taane waliin qaban hunda kan too’atuudha.
Jireenya hawaasa Musliima fi kutaa jireenya isaanii kamuu too’achuu keessatti shoora ol anaa kan taphatu Masgiida.
Eddoo waaqeffannaa ilaalchisee Islaamummaa fi amantaalen biroo (fakkeenyaf Kiristiyaanota, yihuudota, warra amantaa Hinduu hordofan, kkf) jechi isaan fayyadaman kan wal fakkaatu yemmuu ta’u yaad rimee fi hiikni isaanii karaa qabatamaa ta’een garaagarummaa ni qaba. Jecha biraatin yaadolii Islaamaa, bu’uura amantichaa fi dhaabbilee isaa kanneen amantaalee biroo keessatti argaman waliin wal fakkeessun yookin tokko godhanii lakkaa’un nu hin barbaachisu. Akkas gochuun dogongora balaa fiduu fi kan bitaa nama galchu ta’a.
Qabiyyeewwan Gurguddoo Lameen
Islaamummaan walumaa galatti qabiyyeewwan gurguddoo lama irratti kan hundaa’edha:-
1. Qur’aana :- kitaaba Allaah biraa gara Muhaammad karaa ergamaa Gabri’eelitiin waggoota 23 keessatti suuta suutan akka bu’e himamuudha.
2. Sunnaa:- qixuma qur’aanaa yookin immoo isa caalaa barbaachisaa akka ta’e kan amanamu yemmuu ta’u fakkeenyiwwan Muhaammad kan keessatti sassaabbamaniidha. Wantoota Muhaammad jechaa fi hojiidhan barsiise akkasumas akka godhan wantoota isaan ajaje hunda of keessaa qaba. Sunnaan yookin fakkeenyi raajicha Muhaammad kuni Islaamummaadhaf bakka bu’aa kan hin qabneedha. Sunnaan osoo jiraachuu baatee barmaanni yookin amantiin Islaamummaa kamiyyuu sirritti hubatamuu hin danda’uu. Qur’aanniyyuu hubatamuu hin danda’u.
Uummata Musliimatiif Muhaammad ol aana fi kabajaa guddaadhan akka fakkeenyatti kan ilaalan waan ta’eef isa fakkaachu fi akka barsiisa qur’aanatiin isaaf ajajamuu isaan barbaachisa.
Suuraa 68:4; “Ati (yaa Muhaammad) amala gaarii cimaa irra jirta.”
Suuraa 53:2-5; “Raajin keessan Muhaammad hin dogongorre, hin jal’annes. Ofuma isaa irraa kaases hin dubbanne. Inni dubbiin isaa mul’ata gadi bu’u malee kan biraatii miti. Ergamaa humni isaa cimaa ta’etu isa barsiise.”
Suuraa 33:21; “isin warra Allaah fi guyyaa isa dhumaa barbaaddaniif Alaahdhaafis warra ulfna baay’istanii kennitaniif ergamaa Alaah keessatti fakkeenya gaarii ni argattu.”
Suuraa 4:80; “Namni ergamtichaaf ajajame dhugumaan Allaahdhaaf ajajame. Namni ajaja irraa dheeffes (akka si hin yaadchisne). Isa akka eegduf nuti si hin ergineetii.”
Suuraa 48:8-10; “Nuti ragaa nama ba’u, oduu gaarii nama himuu fi sosodaachisaa goonee si erg9inee jirra. Ergamtichatti (akka amantan), akka isa gargaartan, akka isa kabajjan, (Allaah) ganamaa fi galgala akka faarsitan (isa ergine). Namoonni si waliin waadaa galan Allaah waliin waadaa galan. Harki (humni) Allaah harka isaanitii olidha.Namni waadaa diiges kan diige lubbuu isaa qofa irratti.”
Suuraa 59:7; “Allahn qabeenya namoota magaalotaa keessaa isa gara ergamaa isaatti deebise isin keessaa namoota abbootii qabeenyaa ta’an gidduutti akka hin deddeebine. Allaah fi ergamaa isaatif, firoota isaatif, ijoollee abbaa hin qabneef, hiyyeeyyotaaf, warra karaa adeemaniif (kan kennamuudha).”
Kanaafuu wanta kamiyyuu karaa Islaamummaatin yoo ilaallu kan hubannu abbootin seeraa bu’uurawwan lameen kana irratti hundaa’udhaan kan dubbatanii fi masgiidan kan tamsa’an ta’uu isaaniti.
Hubachiisa Qopheessaa:
Ajajoonni bu’uuraa Islaamummaa kan maddanii fi kan tamsa’an Masgiidota keessayi. Bu’uurri angoo isaanii immoo qur’aana fi sunnaa ta’uu isaanii barreeffamni armaan olii sirritti ni hubachiisa.
Islaamummaan hordoftoota isaa too’annaa cimaa jala kan oolchu akka ta’e beekkamus dhugaa amantichaa irraa akka hubannutti wanta amantaa bira darbe ta’uu isaa irraa kan ka’e guutumaan guututti amantaa qofa akka ta’e dubbachuun rakkisaadha.
Ilmi namaa hundi gaafii bu’uuraa kan ta’ee fi dagachuu kan hin dandeenye ni qaba. Amantaan waaqa biraa dhufe tokko immoo gaaffii guddaa ilama namaa ilaalchisee deebii qabaachuu qaba. Gaafin ilmaan namaa kuni jireenya bara baraa waliin kan wal qabateedha. Ba’aan qopheessitoota fuula kanaa lubbuun Musliimotaa gara fayyisaa isa dhugaa Ilma Waaqayyoo Iyesus Kiristoos akka deebituu fi jireenya bara baraa akka argattu gargaarudha.
Kaayyon kabajamaa ta’e kun akkamitti galma gahuu danda’a? kuni galma gahuu kan danda’u Macaafa qulqulluu garaa qulqulluudhan dubbisuu fi dhugaa Waaqayyoo barbaadudhaaf onnee qopheessanii cubbuu irraa qalbii jijjiirratanii amantiidhan gara Waaqayyoo karaa Iyesus Kiristoosin dhihaatanii dhiifama gaafachuudhani. Waaqayyo isin yaa gargaaru.
Islaamummaadhaf Deebii, Afaan Oromoo, Fuula Duraa
Masgiida fi Gahee Inni Hawaasa Keessatti Qabu
Barreessitoonni: Beelshaazaari fi Abdineegoo
Kutaa Lammaffaa
Hiika Masgiidaa
Arabiffaan inni “Masjid” jedhamee beekkamu jechi kun hundeen isaa Sajiida yookin Suju kan jedhu yemmuu ta’u hiikni isaa waaqeffannaa jechuu akka ta’e yoo yaadneyyuu hiikni isaa inni sirriin garuu “huurudhaan (afaanif funyaanin) gadi kufuu” jechuudha. Islaamummaa keessatti waaqeffannaan seera Allaah isa ifa ta’e (Shari’aa) jabeessanii qabuu fi hojii irra oolchudha.
Islaamummaa keessatti yaad-rimeen walitti dhufeenya namaa fi Allaah gidduutti adeemsifamu gonkumaa hin jiru. Barsiisni Macaafa Qulqulluu inni Waaqayyo akka Abbaa keenya ta’e dubbattu Islaamummaa keessatti gonkumaa hin argamu. Waaqayyo nutti dhihoo akka ta’u kan godhe barsiisni Macaafa Qulqulluu Kiristoos akka nuuf du’e dubbatu sunillee hin argamu.
Barsiisni Macaafa Qulqulluu namoonni fakkii Waaqayyootin akka uummaman dubbatu Musliimota biratti kan balaaleffamuu fi akka Waaqayyoon ganuutti kan lakkaa’amuudha. Kanaafuu jaalalli Waaqayyoo inni Kiristiyaanonni itti gammadan Islaamummaa keessatti gonkumaa hin beekkamu. Islaamummaa keessaatti kaayyon waaqeffannaa garbichi gooftaa isaatif mataa ofii isaa gocha itti dabarsee kennu mul’isuuf kan ooludha. Sahri’aan yookin seerri Allaah ifa ta’e namoonni fedha isaanitiin kan hojii irra oolchan ta’us ta’udhabaatus kan filannoodhaf dhihaatu osoo hin ta’in humnaan kan hojii irra ooludha. Kun ta’uu yoo dhiise jihaadni barbaachisaa ta’ee ni argama jechuudha.
Masgiida Akka Eddoo Walga’iitti (Arabiffaan Jama’aa)
Jechi yeroo bay’ee Masgiida waamudhaaf oolu Arabiffaan jecha jama’aa jedhu yemmuu ta’u hundeen jecha kanaatis walitti qabamuu yookin walga’uu hiika jedhu qaba. Masgiidni hawaasa Musliimatiif akkaataa seera islaamummaa ifa ta’een gahee wiirtuu aangoo kan taphatuu fi amantaa irrattis ta’ee dirqamawwan gara garaatif labsii baasuf eddoo oolu waan ta’eef akkasumas haala qabatamaa jiru waliin walitti dhufeenya qaban ilaalchisee eddoo qajeelcha itti argatan waan ta’eef eddoo isaan itti walgahaniidha.
Akaakuwwan Masgiidotaa Gara Garaa
Masgiidonni hunduu sadarkaa wal qixa ta’e hin qaban. Garaagarummaawwan kunneen sababa barsiisa amantaatin, jechuunis, garaagarummaa Shi’aa fi Sunnii gidduu jiruun yookin immoo garaagarummaa Suufi fi Salafii gidduu jiruun kan uummamee miti. Garee Islaamummaa tokko ta’e keessattiyyuu Masgiidonni barbaachisummaa isaanitiin garaagarummaa ni qabu.
Garaagarummaan kun kan uummamee yeroo Muhaammad “kadhannaan Masgiida biroo keessatti si’a kuma dhibba tokko taasifamu kadhannaa Masgiiga Makkaa (Ka’abaa) keessatti si’a tokko taasifamu waliin walqixa” jedhee itti dubbatetti. Itti fufiinsanis kadhannaan si’a kuma tokko eddoo biraatti taasifamu kadhannaa si’a tokko masgiida isaa kan magaalaa Madiinaa keessatti argamu waliin walqixa akka ta’ee fi kadhannaan si’a dhibba shan Masgiida biroo keessatti taasifamu kadhannaa si’a tokko Masgiida Al Aqsaa Yerusaalem keessatti argamu keessatti taasifamu waliin walqixa akka ta’e dubbatee jira.
Sababa armaan olitti ibsamee fi sababoota walxaxoo ta’an kan biroo irraa kan ka’e Musliimonni faayidaalee seenaa isaani fi kaka’umsa adda ta’een Masgiidota isaanii gulantaalee gara garaatti qoodanii jiru. Kanarraa kan ka’e Masgiidonni lama magaalaa Kaayiroo keessatti xinnoo addaan fagaatanii kan argaaman ta’anis faayidaa amantaadhaf kennan irraa ka’uudhan wal ni caalu jechuudha. Kadhannaan Misr Al Gadiidatti kadhatamu kadhannaa Amiir Ibn Alaas keessatti kadhatamu irra ni xinnaata. Daandiwwan lama ce’ee isa argamu irra Masgiidni Sa’id Zaynab nicaala.
Masgiidni tokko barbaachisaa ta’ee lakkaa’amuudhaf umrii dheeraa qabaachun isa irraa hin eeggamu. Barbaachisummaan isaa kan madaallamu sababoota siyaasa fi amantaa gara garaa irraa ka’uudhan akkasumas barsiisa, lallabaa fi maal akka of keessaa qabu akkasumas eenyu akka ijaare wantoota jedhan irratti hundaa’udhaani. Fakkeenyaf Jama’aat Tabliighii Dhaabni jedhamu wiirtuu isaa gara Landan, Paaris yookin immoo garuma eessatuu yoo jijjiire Masgiidni sun barbaachisumaan karaa amantaa fi siyaasaa uummata Islaamaa gidduutti qabu ni dabala. Kunis ta’uu kan danda’e hundeessitoonni fi miseensonni dhaabichaa Mankaraarsummaa Islaamaa jaarraa 7ffaa jabeessanii waan qabanii fi kanarratti hundaa’uniis misiyoonota leenjisaa waan turaniifidha.
Jama’aat Tabliighin hawaasa Musliimaa keessatti kabajaa fi ulfina argachuu sababni danda’eef kaka’umsa Islaamummaa sadarkaa Addunyaa irratti taasifameef gaheen inni taphate ol’aanaa waan ta’eefi.
Hojii fi Gahee Masgiidotaa
Masgiidonni hunduu ajaja Muhaammadiin Masgiida yeroo jalqabaatif Madiinaa keessatti ijaarrame fakkeenya godhachuudhan kan ijaarramaniidha. Masgiidni inni duraa hawaasa Musliimaa gidduutti gahee inni taphachaa ture osoo hin barin hojiilen Masgiidaa maal akka ta’an baruun rakkisaadha.
Muhaammad adeemsa baqannaa Makkaa irraa gara Madiinaa isa Hijiraa jedhamee beekkamuu fi Islaamummaa keessatti faayidaa hafuura fi siyaasaa guddaa isa qabu yemmuu taasisetti jiraattota Madiinaa keessaa baay’onni isaanii Musliima hin turre. Yihuudonni baay’en, Araboonni amantaa isaanii jijjiirratan, Kiristiyaanonni akkasumas warri amantaa hin qabne Magaalaa Madiinaa keessa jiraachaa turan.
Barbaachisummaan isaa hammam guddaa akka ta’e mul’isuudhaf Muhaammad akkuma Madiinaa gaheen mana isaayyuu osoo hin ijaarin dura Masgiida ijaare.
Seerri Shari’aa madiinaa keessatti yemmuu hojii irra ooletti Masgiidni iddoo barnoonni amantaa itti kennamuun alatti eddoo wantoonni biroo heddu itti adeemsifamu ta’uun isaa ifa ta’e.
1. Mana barnoota Islaamummaa (madrasaa) barsiisni bu’uuraa Islaamummaa itti kennamuu fi gargaartonni Muhaammad jala ta’anii eddoo itti baratan ture.
2. Ajajniwwan hafuuraa eddoo itti darbuu fi dhiibbaa Islaamawaa hin taane jihaadan balaaleffachuudhaf dubbiilen jajjabeessuu eddoo itti kennamu ta’ee tajaajila ture.
3. Bara Muhaammadis ta’ee erga inni du’ee booda hordoftoota isaatin duulonni jihaadaa kan itti labsamanii fi mariidhaf kan itti dhihaatan akkasumas tooftaan kan itti bahuu fi ajajdoonni waraanaa eddoon itti ramadaman Masgiida keessatti ture.
4. Muhaammadiinis ta’ee duuka bu’oota isaatin bakka bu’oonni Islaamaa eddoon itti muudamanii fi ergama fudhatan Masgiida ture.
5. Bakka bu’oonni gosootaa eddoo itti muudaman ture.
6. Gosoonni Arabaa Muhaammadii fi Islaamummaadhaf eddoon itti waadaa galan bakkuma kana ture.
7. Dhimmoonni bulchiinsa Islaamummaa eddoo itti raawwatamanii fi yeroo sanatti wiirtuu mootummaa Islaamaa akkasumas Masgiida ta’ee tajaajila ture.
8. Jihaadni kan labsamuu fi loltoonni Musliimaa addunyaa injifatanii qabachuudhaf kan bobba’an Masgiida keessaa ture.
9. Gargaartonni Muhaammad hojiilee hojjetaniif beekkamtii kan argatanii fi diinota Islaamaa barbadeessudhaaf akkasumas mormiilee cal’isiisudhaaf eddoon itti jajjabeeffaman achuma ture.
10. Muhaammad akkasumas namoonni eddoo isaa bu’an kan akka Abu Bakr, Umar, Usmaan akkasumas Aliin bulchiinsota gara garaatif abbootii seeraa, raayyaa isaanitiif ajajdoota kan itti muudanii fi raayyan jihaadaf qophaa’e gara duulaa kan itti bobba’u akkasumas abbootin angoo gurguddooni fi namoonni qaraxa sassaaban kan ergaman Masgiida keessaa ture.
11. Walii galteewwan gara garaa kan hayyama argatan eddoo kanaa ture.
12. Shari’aan Islaamaa kan labsamuu fi hiiku fi hidhuun, hayyamuu fi dhoorkun kan labsamu Masgiida keessatti.
13. Edduma kanatti ol’aantummaan Musliimotaa fi gad’aantummaan namoota Musliima hin taanee ni labsama.
14. Dhiironni dubartoota irratti ol’aantummaa akka qabanii fi namoonni wal qixa akka hin taane itti labsama.
15. Hunda caalaa kan nama gaddisiisu namoonni Muhaammad gaddisiisan yookin immoo namoonni isa haala gaaridhaan hin dubbisne murtiin du’aa kan itti murtaa’u fi loltoonni inaaftota ta’an adabbii sana hojii irra oolchudhaaf eddoon isaan keessaa bobba’an Masgiidadha.
16. Yakkitoonni diinota Muhaammad barbadeessan raajicha isaanitiin eddoon itti ulfina argatanii fi itti leellisaman Masgiida keessattidha. Kanneen armaan gadiitis fakkeenyota haala kana mul’isaniidha.
A. Asmaa Bint Marwaan daa’ima ishee osuma hoosisaa jirtuu Umayer Bin Al Khatem nama jedhamuun haala sukanneessadhaan kan ajjeeffamte
B. Suufiyaan Bin Kaalid Abdallaa Bin Anis kan ajjeese
C. Namni Yihuudii Abu Afaaq jedhamu Salem Bin Amayeriin kan ajjeeffame
D. Abdallaa Bin Atiiq namni jedhamu nama Yihudii Ibn Abi Haqiiq kan ajjeese
E. Alii Ibn Xaalib nama Nader Ibn Hariit Jedhamu kan ajjeese
17. Dhuma irrattis raayyan loltoota Islaamaa haleellaa geessisuu fi bifa addunyaa jijjiirudhaaf kan Socho’an Masgiida keessaa ture.
Masgiidota Baraa fi Gahee Isaanii
Musliimonni martinuu Muhaammadiif ajajamuu fi dubbii fi hojiidhan isa fakkaachun dirqama isaan irraa eeggamuudha.
Muhaammad tajaajilaan waggoota dabarse digdamii sadeen keessaa kudha sadi’i kan dabarse Makkaa keessatti ture. Waggoota kudha sadeen kanneen keessatti Masgiidni kan hin ijaarramne yoo ta’u gahee Masgiidonni taphatan gonkumaa hin dubbanne.
Kutaa Qur’aanaa isa Makkaa keessatti waa’en kadhannaa kan ka’e yemmuu ta’u kadhannaan Islaamaa har’a Makkaa keessatti beekkamu yeroo sanatti hin beekkamu ture. Kuni hundi kan dhufe kutaa Madiinaa keessattidha.
Haalli kun gaafilee akka gaafannu nu dirqisiisa. Waggootii kudha sadeen jalqabaa seenaa Islaamummaa keessatti Hawaasni Musliimaa kadhachaa kan ture eessattii fi akkamitti ture?
Musliimonni Islaamummaan yeroo Makkaatti jalqabametti waa’ee Masgiida turee homaa hin beekan. Kan beekan yoo ta’es haalichi iccitii guddaa waan ta’eef wanti isaan beekan xinnoo qofa ta’a.
Beektonni Musliimaa sababa Masgiidni hin turreef ibsuuf yemmuu yaalanitti Kaa’abaan Masgiida akka ture, yeroo sanatti garuu Araboota amantaa hin qabneen too’atamaa waan tureef Muhaammadii fi duuka bu’oonni isaa eddoon sun hamma waaqolii tolfamoo irraa qulqullaa’utti irratti kadhachuu akka hin dandeenye ni dubbatu. Yeroo sanatti warroota amantaa hin qabne sana bituudhaf humna siyaasaa yookin loltummaa hin qabu ture. Kanaafuu ilaalcha isaanitiin mul’anni Muhaammad Madiinaa keessatti argate, Masgiida jalqabaa ijaarun isaa, humna loltummaatin angoo siyaasaa argachuun isaa akkasumas Makkaa too’annoo jala oolchun isaa duraa duuban dhufuun isaanii dirqama ture.
Masgiidni jalqabaa Madiinatti ijaarrame waajjira siyaasaa isa jalqabaa ta’uun isaa beekkamaadha. Tajaajilli isaatis bifa lama kan qabu yemmuu ta’u innis kan hawaasummaa-amantaa fi hawaasummaa-siyaasaa ture.
Bu’uura Muhaammad yeroo Masgiida jalqabaa ijaare kaa’e irraa kan ka’e Masgiidonni baraa fakkeenya Masgiida jalqabaa isa Madiinatti ijaarramee hordofuu qabu.


text:
Akka gabaasa BBC tti, hidhattoonni Taalibaan ajjeechaa kana kan raawwatan mana barnootaa bulchiinsa raayyaa woraana biyyattii jala jiru kan naannoo Peshaawaaritti argamu tokko seenuudhaan. Akkuma mana barnootaa seenaniin hidhattoonni Taalibaan barattoota irratti dhukaasa wolirraa hincinne banan jechuun angawaan poolisii tokko dubbatee. Rukuttaa kanaan hanga ammaatti namoonni 126 lubbuu isaanii dhabuun beekameera; hedduun isaanii barattoota ta’uun mirkanaayeera. Laakkofsi barattoota du’anii fi madaayanii ammas hedduu dabaluu danda’a sodaa jedhutu jira.
Akka ibsa hospitaalli naannoo kennetti, hanga ammaatti kanniin madaayanii hospitaala seenan namoota 36, barsiistota 2 dabalatee. Yeroo dhukaasni baname kanatti barattoota 500 tu mana barnootaa san keessa ture. Kanniin du’a irraa hafan iggitamuuf iggitamuu dhabuu isaanii hanga ammaatti wonti beekame tokko hinjiru. Irra jireessi barattoota kanaa kanniin gola 1 – 10 barataniidha.
Dubbihimaan Taalibaan Muhaammad Kurasaniin Taalibaan itti gaafatamummaa kan fudhatu ta’uu ibseera, akka gabaasa AP tti. Kanniin rukuttaa kana raawwatanis hidhattoota Taalibaan 6 ajjeesanii ufworeeguuf ufqopheessani ta’uu isaas saba-himaaletti bilbilee himeera. Taalibaan tankaarfii kana fudhachuuf kan dirqameef tankaarfii mootummaan Taalibaan irratti fudhate haloo bayuuf akka ta’es ibseera, Muhaammad Kurasaniin.
Paakistaan keessatti naannoon Peshaawaar lafa Taalibaan yeroo dabre keessatti irra deddeebi’ee halellaa addaddaa keessatti fudhate ta’uun niyaadatama.
Oduu gara boodaa nudhaqqabe
Rukuttaa Taalibaaniin wolqabatee barattoonni 132 woreegamuun isaanii beekameera. Tankaarfii Taalibaan barattoota irratti fudhate kana irrattii Muummichi Ministera Paakistaan Nawaaz Shariif yoo dubbatau ‘dhiiga dhangala’e mataa mataan haloo nibaana,’ jedheera. Kanneen dhiigni isanii dhangala’e yaadachuufis sadrkaa biyyoolessaatti guyyaa gaddaa sadi akka labsamuuf deemu dubbateera. Akka BBC tti, seera shororkeessitoota du’aan adabus baasuuf akka murteessan ibseera.
Tankaarfii Taalibaan kana mormiin kallattii addunyaa hunda irraa isa mudataara. Gochi barattoota irratti, mana barnootaa keessatti fudhatame, ‘seera Islaamaatiin ala,’ jechuun gareen Taalibaan Afgaanistaani gocha Taalibaan Paakistaan balaaleffate.
Kanniin du’a jalaa miliqan, ‘hidhattoonni kutaa kutaa irra deemaati kan ajeessaa turan. Kanniin minjala jalatti dhokatan hunda osoo hinhafin. Kanniin madaayanii iyyaa turani irrattis hanga afaan wolitti qabtanitti itti dhukaasaa turan. Barsiistonni osoo lubbuun jiran gubatanis jiru,’ jechuun waan mana barnootaa san keessatti ta’aa ture himaniiru, jedha Reuters.
Hidhattoonni du’a barattootaaf sababa ta’an 7 turan. Isaan keessaa hangi tokko Afaan Arabaa kan dubbataa turan ta’uunis gabaafameera, gabaasni the New York Times mul’isa.


text:
Prezdaantiin Dhaabbata Poolisii addunyaa (Interpol) Mr Hongwei Meng dhuma Ji’a September/2018 Fransaay irraa gara Chaayinaa kan imalee ture yoo tahu, eega Chaayinaa seeneen booda achi buuteen isaa kan dhabame tahuu Europe 1 Radio wabeefachuun Anadooluu Niiwus gabaase. Dhabamuu Prezdaantichaa maatiin eega gabaasee booda qondaaltonni Faransaay qorannoo kan jalqaban tahuun beekameera.
Akka gabaasa kanaatti maatiin Mr Meng Faransaay magaalaa Liyoon keessa kan jiraatan yoo tahu, haati manaa Mr Meng abbaan warraa isii eega gara Chaayinaa imaleen booda, maatii kan hin qunnamin tahuu ibsuun, eessaa fi haala inni keessa jiru kan hin beekne tahuu qondaaltota qorannoo Faransaayitti himte.
Mr Hongwei Meng lammii Chaayinaa yoo tahu, bara 2016 Prezdaantii Poolisii addunyaa (Interpol) tahuun filatame. Dhaabbatni Poolisii addunyaa Interpol jedhamuun beekkamu dhaabbata yakka idli addunyaa qoratu yoo tahu, waajjirri muummee dhaabbatichaa Faransaay magaalaa Liyoon keessatti argama.


text:
Dhaabbatti godaantootaa ka addunyaa ykn IOM lammiwwan Itiyoophiyaa sababaa walitti bu’insaa fi caamaan achuuma biyya ofii keessatti qe’e ofii irraa godaananiif gargaarsa lubbuu baraarsaa waliin ga’uuf kan oolu Doolaara Miliyoona 7.1 argachuuf iyyatee jira.
Waggoota kurna dabran keessa, dinagdeen Itiyoophiyaa daddaffiin guddataa ture. Qilleensa El-Niinoo, ka bara 2016 mudateen, goginsi waggaa shantama keessatti isa hamaa ta’e biyyattii dha’ee, guddina dinagdee ishee duubatti harkise. Uummantni biyyattii miliyoona kudhanii ol, gargaarsa nyaataa arjoomtota addunyaa irraa kennamutti hirkattuu tahe.
Bara dabres, roobni yeroo isaatti dhufuu hanqate. Tokkummaan Mootummootaa akka gabaasetti, uummatni biyyattii miliyoona tokkoo fi walakkaa tahu, kan Kibbaa fi Kibba-bahaa biyyattii keessa jiraatan beelaaf saaxilamuuf jira. Gargaarsa nyaataa isaan barbaachisa. Dubbi-himaan dhaabbata godaansaa ka Tokkummaa Mootummootaa, Jo’el Milmaan Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsa kennaniin, ka guddina dinagdee Itiyoophiyaa waggootaaf galmaa’e gargalchuuf deemu, dhiibbaa goginsaa kana gad-xiqqeessuun baay’ee barbaachisaa akka tahe hubachiisan.
“Akka ilaalcha kiyyaatti carraaqqiin barbaachisaan godhamuu qabu, bakka danda’ametti uummata gara qehee isaaniitti deebisuu dha. Mala ittiin oomisha isaanii oolfatanii fi waan akka bishaan boollaa faa uumuudhan. Qonnaan isaanii akka tasgabbeessuu. Kun waan baay’ee barbaachisaa dha. Sababaan isaa, naannoolee bal’amoo tahan kana keessatti, waan baay’een dinagdeen isaanii fi galiin maatii isaanii akka hin kufne taasisuu irratti hundaawa,” jedhan Gabaasaa guutuu dhaggeeffadhaa.


text:
MARCH EIGHT FI HAWWAN/DUBARTOOTA OROMOO
Barreessan Sagni Belachew Duk
‘Dubartiin utubaa maatiiti; dubartiin utubaa biyyaati,’ jedha Oromoon. Kanaaf mirgaa fi angoo isaan aadaan qaban mullisuuf siiqqee isaan qabachiisa. Kabajaafi ulfina ilma namaa kamiifu isaan barbaachisu godhaaf . Sababni isaa dubartiin haadha, obbolettiidha, haadha warraati. Dubartii malee utubaan mana tokkoo bu’aa hin qabu. Bakka dubartiin hin jirreef gochi kamuu kan dubartii hin hirmaachifne ittoo sogidda hin qabne dha. Oromoonis kana waan hubateef osoo biyyoonni addunyaa irra jiran kanneen har’a mirga dubartii jedhanii faarsan dubartiif iddoo hin kenniin mirga dubartii kabajuu eegale.
Biyyoonni guddina irra jiraniif guddatan guyyaa dubartootaa March 8 dubartoota jireenya hawwaasummaa, siyyaasa, dinagdee keessatti.qooda fudhatanii darbaniif fudhachaa jiran akkasumas mata duree garagaraa kaasuun dubartoota faarsaaf kabajaa oolu. Guyyaan kun guyyaa itti dubartoonni dhiirota waliin mirga wal qixa qabaachuu isaanii irra deebi’anii haaromsan. Guyyaa itti dubartoonni kabajamuu akka qabaniif utubaa waa hundaa tahuun isaanii itti beeksifmuudha.
Dubartiin Oromoos waggaa 140 dura osoo Oromoon harqoota gabrummaa jalatti hin kufiin kabajaa dubartiin addunyaa kana irta jirtu hin argatiin argachaa turan. Gafas dubartiin Oromoo yeroo dubartoonni addunyaa biroo dhiitamaniif tuffataman kabajaan diinagdee, siyyaasaaf hawwasumma keesaatti qooda gudhachaa turan. Bara Oromoon kolonii jalatti kufee kaasee garuu haati ilmaan Oromoo kabajaa dhabde. Haadha dhiiraa tahuun ishee hafee haadha qoranii, haadha kasalaa taate. Namummaan tuffatamtee ulfina dhabde. Dubbatte mirga dhabde, falmatte
deebii dhabde, hojjette galii dhabde, deessee of jalaa dhabde.
Keessumaa bara jaarraa 21ffaa jedhamu kana keessaa biyya Xobbiyaa jedhamtu kan akka sirba giddi gabrummaa keenyaan gad dhaabbatte kana keessatti dubartiin Oromoo salphattee salphinaan jiraataa jirti. Har’a qofaa dhaabbattee boossi. Dubbin akka EBC fi OTV faan nutti baanan miti, isa isaanni mirgi walqixxummaa isaanii eegameeraf, micro xixiqqan gurmaa’anii jireenyi isaanii fooyya’eera, paakeejii extension fayyaarraa fayyadamo tahaniiru jedhanii hololan miti. Dhugaan jiru hawwan keenya salphina hamaa keesaa jiru.
Hawwan keenya warri dubartoota addunyaa dura mirgi isanii eegamaafii ture har’a ofii mirga hin qaban.Yeroo dubartoonni biyyattii biroof biyyoota addunyaa irra jiran guyyaa itti wan hundaan walaboomanii mirga isaanii isa dhiirootaan mulqaman itti argatan kabajan kanatti Hawwan Oromoo ulfa garatti baattee rasaan reebamaa jirti, qe’ee ishee irratti alagaan gudeedamaa jirti, osoo
ilaaltuu ilmoon ishee rasaasaan reebamaa jiru, mirga mulqamtee lafarra harkifamaa mana hidhaatti geefamaa jirti. Salphinni kun hawwan keenyatti guyyaa dhufee kaasee isaan illeen dhiirootaan qixa mirga isaanii deeffachuuf salphinaa isaaniif biyya isaanii Oromiyaatti dhufe falmachuuf guyyaan itti booda deebi’an hin turre.
Jarraa 19ffaa irraa kaasee baroota sagaltamoota keessa hanga har’aatti dubartoonni keenya qabsoo ummata isaanii irraa hafanii hin beekan. Diinni hamilee isaan cabsee jireenya hawwaasummaa, siyyaasaa fi polotika biyyati keessa moggaati isaan qabu iyyuu. Holola dharaan akka isaan kabajaa qaban fakkeessee xibaaru iyyuu. Dubartoonni keenya cimoon warreen dandeettii isaanii bara #AKKOO_MANNOOYYEE agarsiisan sun har’allee onneen isaanii hin shuntuurre.
Har’allee shimalaa qabtanii ilmaan isaanii waliin hiriiranii jiru. Alagaan kabajaafi ulfina isaan dhowwatee isaan salphisu iyyuu, alagaan qe’ee isaanii irratti isaan xiqqeessu iyyuu nuti ilmaan Oromoo kabajaaf ulfina isaaniif qabna. Kabajaa har’a dubartootni keenya dhaban kana bor akka isaan goonfachiifnu, salphina isaanii kana irraa mulqinee akka ol isaan qabnu shakkiin hin jirtu. Siiqqeen isaanii har’a ulfina dhabde, siiqqeen isaanii har’a kufte kun bor ol qabamtee akka isaanii durii sana imimmaan irraa haqamtee dubartoota addunyaan qixa gammachuun March 8 guyyaan kabajatan dhihoodha. Bor dubartiin addunyaa gammachuun yoo ooltu dubartiin Oromoo gaddaaf gadadoon oolti, dubartiin Oromoo madaa ishee kukulfachaa oolti, dubartiin Oromoo ilmaan ishee wareegaman yaadachaa oolti….guyyaan kun hundi itti darbu dhufaa jira…..Dubartiin Oromoo ulfina haa argattu! Dubartiin Oromoo haa kabajamtu! Dubartiin Oromoo haa jiraattu!


text:
”Warra ajjeesan qofa osoo hintaane warra ajjeesisan hojii hiiksisaa jirra”
Sanbataafi Dilbata Darbe miseensonni poolisii adda Somaalee Hararge Lixaa aanaa Cinaaksanitti halleellaa egaalaniin walitti bu’iinsa dhalateen lubbuu namaa irratti miidhaan qaqqabuu Waaajirri kominikeeshinii mootummaa naannoo Oromiyaa ibseera.
(bbc)—-Akkasuma Godina Gujii Lixaatti rakkoo uummata Geediyoo fi Oromoo daangaa Oromiyaarra jiran gidduutti dhalateen miidhaan qaqqabeera.
Hooganaa Waajira Dhimmoota Kominikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa. Dr. Nagarii Leencoo.
Naannoolee Oromiyaa daangessanitti rakkoon nageenyaa daangaa bu’uureffate irra deddeebiin dhalachuun dhimma daangaa qofa osoo hin taane, dubbii biraa akka qabu hoogganaa dhimmoota Kominikeeshinii mootummaa naannoo Oromiyaa Dr. Nagarii Lencoo ni himu.
”Kaayyoon isaa kan biraa ture wayita isaan uummata Oromoo hamma Kanaan buqqisan, Oromoonis immoo uummata Somaalee Oromiyaa keessa jiru akka inni buqqisu, yeroo isaan uummata irratti dhukaasa bananii namoota ajjeesan mootummaan naannoo Oromiyaas poolisii ajajee akka inni waraana labsee waraanatti galuuf tuttuqaadha” jedhan.
Torban darban kanaas miseensota poolisii addaa Nannoo Somaaleetiin Aanaa Cinaaksanitti rakkoon dhalate , ”namoonni harka namaatiin abidda qabatan kun amma qabsoo isa dhumaa gaggeessaa akka jiran nuu gala, uummannis kana hubachuu qaba” jedhu Dr. Nagariin.
Mootuummaan Naannoo Oromiyaa rakkoolee naannoo daangaatti ka’aa jiran Kanaaf furmaata waaraa fiduuf hojiilee hojjechaa jira jedhan keessaa tokko marii bulchiinsa naannoo Somaalee Wajjin gaggeesuu akka ta’e ji’a lamaan kana ministirri muummee Itoophiyaa Dr. Abiy Ahimad pireezidantii mootummaa naannoo Oromiyaa obbo Lammaa Magarsaa waliin Jijjigaatti marii gaggeessan yaadachuun ibsaniiru.
”Namoonni hedduun yeroo uummata keenyarratti dhukaafamu, yeroo manni isaanii gubatu mootummaan nannoo Oromiyaa wanuma callisee ilaaluu itti fakkaata. Dubbiin garuu akkas miti” jedhu Dr. Nagariin
”Warra nama buqqisan qofa osoo hin taane warra nama buqqisiisan, warra nama ajjeesan qofa osoo hin taane warra nama ajjeesisan hojii hiiksisaa jirra” kan jedhan Dr. Nagariin.
Hamma qamoota kana hojiin ala gochuu xumuramutti garuu uummata naannichaaf eegumsa barbaachisu akka taasisan himaniiru.
”Mootummaan naannoo Oromiyaas uummata isaa cal jedhee bakkeetti hin gatu, qaamni nageenyaa Oromiyaas akkas hin godhu, eegumsa ni goona” jedhaniiru.
Daangaa naannolee Somaalee fi Oromiyaa adda baasuun bara 2009 adda kan cite rakkoodhuma nagenyaanii kan jedhan Dr. Nagariin hojii daangaa adda baasuu hojjechuuf haala dandeessisu uumuuf mootummaan naannoo hojjechaa jiraachuus himaniiru.
2009 keessa hojii daangessuu ciminaan itti deemamaa kan ture daanga’uun isaa kaayyoo isaanii jalaa fashaleessa waan ta’eef gidduutti uummata buqqisuu fi miidhuun calqabuun jechuunis dubbatu.
Hojiin Daangaa naannolee lameenii adda baasuu xumuruuf nagaanyi barbaachisaa ta’uu fi fuula tokkoon nagaa buusuun gara daangessitti kan deebi’amu akka ta’es Dr. Nagariin BBC tti himanii jiru.
Dhaabbanni mirga namoomaaf falmu Aministii Intarnaashinaal gabaasa torbee darbe baaseen rakkoon daangaa naannoo Oromiyaa fi Somaaleetti dhalachaa jiru daangaa naannolee lameenii ifatti adda baasuun furamuu danda’a jechuun ni yaadatama.
“Oromooni Naannoo somaaleerraa sababa Oromoo tahanif qa’ee isaanirraa buqaa’ani aanaarra turan keessaa waarri Aanaa Burqaa Tirtiraa iyyaannadhaf Harar godina dhufanii jiran – https://t.co/RGrKIcjtPn pic.twitter.com/Vllaz2WkRx
— Kichuu (@kichuu24) June 12, 2018
Ganna lamaa asitti godinoota Oromiyaa waraanii Liyuu Poolis keessatti nama hadhu keessaa manneen barannootaa 159ti cufame
Godinii Oromiyaa naannoo Somaaleetiin walti dhiyaatu dhiba guddaa keessa jiraa ganna lamaan kana fa keessa bu’uura misoomaa hedduullee irraa akka fedhetti faayidaa argachuutti hin jiru.
(voaafaanoromoo)—Rakkoon tun ganna lamaan dabaran fa guddoo hammaatte jedha itti gaafatamaan Biiroo Barnoota Oromiyaa Dr.Tolaa Bariisoo.
“Walumaa gala godina Harargee lamaan, Baalee,Booranaa fi Gujii lamaan keesatti manneen baranotoaa 159 tahanitit cufaman, samaman ykn caban.Gatiin isaa qarshii miliyoona 43.3 oli.”
Ka maatii waliin naannoo Somaalee Jijjigaa baqatanii dhufan waliin ijoollee 65,000 caalan akka kanaan barumsa isaanii male dhabe,jidduutti kute.
Taatullee akka Dr.Tolaan jedhutti ijoollee tana gara manneen barnootaa nagaa tahanitti geessanii barsiisan.
Oromoo Jijjigaa baqatanii dhufan magaalaa Oromiyaa 11 keessatti qubsiisanii ijoollee warraallee manneenuma itti dhiyaatan keessatti barsiisan jedha Dr.Tolaan.
Taatullee ammallee ijoollee 22,000 tahanitti akka Dr.Tolaan jedhetti barumsatti hin galmaahin.
“Eegii dhufanii yeroon barumsaa waan isaan darbeef.Rakkoon tokko kan nu qunname ijoolleen kun achitti Afaan Somaaletiin baratan.Asitti Afaan Oromootiin barumsa kennina,” jedha Dr.Tolaan.
Ijoollene hin galmaahin hagii guddaan ijoollee didiqoqo akka jecha Dr.Tolaatti.
Ijoollee 65,000 tun kutaa 1-12 baratan manneen barnootaa itti dhiyaatanitti raranii barsiisanillee kutaa silaa nama 40-45 qofa qabatti jedhanitit ammoo akka jecha itti gaafatamaa Biiroo Barnoota Oromiyaatti ijoollee 70-80 tahan walti naqanii barsiisan.
Gaafa Oromoon kuma hedduu Jijjigaa baqatte sun barsiisota 437 achii dhufee jara kanallee ya hujii qabsiimne jedha Dr. Tolaam.
Ijoollee manneen barnootaa kanatti galchanilllee akka jecha Dr.Tolaatti nyaataa fi mi’a barnootaallee hinuma kennaniif.
Biiroon barnootaa ganna dhufu keessaa manneen barnootaa caacaban kana jaartee hujiitti deebisuuf akka jecha Dr.Tolaatti bajata baafattee itti jirti taatullee laftii itti baratan sun nagaa tahuu malte qaraa. Itoophiyaatti dhiyoo tana ijoollee kutaa 10 fi 12tti Qormaaa Yuniversitin seenan fudhate.
Lafa Liyuu Poolisiin keessatti nama aatu ammoo akka maatiin ijoollee jedhanitti ijoolleen hedduutti qormaata kana hin fudhatain adoo fudhatanillee ittuu hin qophoomne.
Akka Dr.Tolaan jedhutti ammoo maatii waliin mari’atanii hin barannee jedhnii qormaata fudhachu dhabu mannaa fudhachuu wayyaa jedhanii fudhachiisan.
Oromiyaa keessa akka jecha itti gaafatamaa Biiroo Barnootaa Oromiyaatti manneen barnootaa 16,000 jiraa ijoollee miliyoona 10ti keessa barata.


text:
Godina Harargee Bahaa aanaa Baabbilee araddaa Barkallee jedhamtu keessatti Liyyuu Haayil kan bulchiinsa naannoo Somaalee manneen jireenyaa gubuu isaan kan ka’e jiraattonni qe’e ofii irraa dheessuu dubbatan.
Jiraattonni magaalaa Baabbilee kanneen Barkallee keessaa firaa fi maatii qaban immoo hiriira ba’uun rakkoo uumamee dhaabsisaa jechuun gaafatan.
Magaalaa Baabbilee keessatti ganama jeequmsii kan ture ta’uus gara galgalaa tasgabii bu’u jiraatonni ibsanii jiru.
Gaaffii fi deebii gaggeeffame caqasaa.


text:
Mootummaan Ertiraa immoo “Mootummaan Itiyoophiyaa rakkoo isaa biyya keessaa hidda gad fageeffateef sababaa biraa barbaaduu mannaa, deebii dhuga-qabeessa tahe itti kennuu isaaf wayya” – jechuudhaan, balaaleffannaa mootummaa Itiyoophiyaa sana “dhara” jechuun haale. Gama biraan, dhiheenyuma kana, haleellaa godinaa Booranaa keessatti geggeessame ilaalchisuun kan ibsa kennanii turan, bakka-bu’aan Komaand Poositii Yeroo Hatattamaa Itiyoophiyaa, Jeneraal hasan Ibraahim, “loltoonni Adda Bilisummaa Oromoo, kallattii biyyattii sadi’iin – jechuun – gama Bahaa, gama Lixaa fi gama Kibbaatiin akka biyyattii seenuuf sochaa’uu jiran beekamaadha” jedhanii turan. Dubbi-himaan Adda Bilisummaa Oromoo – Obbo Toleeraa Adabaa, Addi Bilisummaa Oromoo humna guutummaa Oromiyaa keessa uummata isaa waliin socho’aa jiru, jechuun deebii kennanii turan.
Guutummaa gabaasaa kanaa dhaggeeffadhaa


text:
Naannoleen 17 [states] biyya Ameerikaa perezidaantii biyyattii Baaraak Obaama irratti himannaa kan dhiheessan tankaarfii bulchiinsaa Obaamaan immaammata goodaansaa [immigration] biyyatti irratti fudhate, as dhihoo kana labsame, hordofeeti. Himannaan kuni Obaamaa irratti kan dhihaate naannoo Teeksaasitti abbaa alangaa naannoo saniitiin. Ijoon dubbii himannaa kanaa Obaamaan daangaa seera biyyattii ce’eera kan jedhuudha. Obaamaan seera manni maree biyyattii baase cabsuudhaanseera haarawa baasuudhaaf yaaleera, akka himannaa kanaatti. Akka mormitoota imaammata haarawa Obaamaa labseetti, perezidaantichi biyyattii imaammata haarawa godaansaa kana labsuuf angoo hinqabu. Himattoonni himannaan kuni waa’ee dhimma godaansaa [immigaration] osoo hintaane waa’ee ol’aantummaa seeraa kabajsiisuuti, angoo peresidaantii daangessuu fi heera biyyattii tiksuuf ta’uu isaati kan mul’isuf yaalaan.
Deeggartoonni Obaamaa fi imaammata isaa tankaarfiin perezidaantichi fudhate seera qabeessa ta’uu isaa afaan guuttatanii dubbatu. Tankaarifiin akkanaa waan Obaamaa eegale osoo hintaane wontuma baratameedha- kana duras perezidaantonni biyyattii tankaarfii bulchiinsaa inuma fudhatu ture. Tankaarfiin Obaamaan fudhate bifa kamiinuu dangaa seera fi angoo isaa kan hincabsine ta’uu isaati dubbi himaan Masaraa Adii [White House] kan dubbate.
Naannoleen himannaa Obaamaa irratti banan Teeksaas, Alabaamaa, Joorjiyaa, aydaahoo, indiyaanaa, Kansas, Lowiiziyaanaa, Maaynee, Misisippii, Montaanaa, nebraaskaa, Kaarolaayinaa Kaabaa, Karolaayinaa Kibbaa, Daakotaa Kibbaa, Yutaah, Varjiiniyaa Dhihaa fi Wiskoonsiin dha. Nannoleen kunniin ‘Naannolee Diddiimoo’ [red states] paartii Rippabilikaan filachuun beekamniidha.
Akka immammata bulchiinsa Obaamaatti namoonni yeroo dheeraadhaaf Ameerikaa seeraan ala seenanii seeraan ala jiraataa turan araarama [amnesty] argachuun jireenya sera qabeessa eegaluu danda’u. Imaammanni haarofni kuni namoota miliyoona heddutti lakkawamaniif kan araarama laatuu jedhameeti kan abdatame. Worri imaammanni araaramaa kuni isaan dallansiise Obaamaa afoo akka dhaabbataniidha kan ibsaa turan, garuu. Himannaan kunis qaamuma yaalii saniiti. Himannaan kuni Rippabilikaanotaan kan dhihaate imaammata danquu fi qabxii siyaasaa galmeessisuu bira kan ce’ee faaydaa biraa qabaachuu hedduun nishakku.