text:
Tafsiira Suuratu Al-Hadiid-Kutaa 9
“Dhugumatti Ergamtoota Keenya ragaalee ifa ta’aniin ergine, akka namoonni haqummaan dhaabbataniif kitaabaa fi madaala isaan waliin buufnee jirra. Sibila isa keessa humni cimaa fi namootaaf faaydan jirus buusne. Rabbiin nama [diinii] Isaatii fi Ergamtoota Isaa geeybitti tumsu ifatti baasuf [kana godhe]. Dhugumatti, Rabbiin Jabaa Injifataadha.” Suuratu Al-Hadiid 57:25
Ergamtoota ragaalee ifa bahaniin ergine, kitaaba murtiwwanii fi seera of keessaa qabu isaan waliin buusne. Ammas akka namoonni haqummaan wal jidduutti hojjataniif madaala (miizaanaa) buusne.[1] Asitti jecha “Madaala (miizaana)” jedhu ilaalchise hayyoonni hiika lama itti kennani jiru: 1ffaa- Haqummaa (Justice), 2ffaa-miizaana ittiin wantoota madaalan.
Madaala (Miizaana) akka haqummaatti yoo fudhanne, hiikni “madaala buufne” jedhu, “Haqummaatti ajajne” ta’a. Akka miizaana wantoonni ittiin madaallamanitti yoo fudhanne immoo, “madaala keenyee jirra.” Kana jechuun madaala sirriitti ajajne.[2]
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namoonni haqummaan akka hojjatanii fi madaala hangaa sirriin akka madaalan ajaje jira. Haqummaa ilaalchise suuratu Al-Maa’ida keessatti ni jedha:
“Yaa warra amantan! Rabbiif kan gadi dhaabbatu ta’aa, haqaan ragaa bahaa. Jibbi namootaa haqummaan dalaguu irraa isin hin dhoowwin. Haqa hojjadhaa, isatu sodaa Rabbiitti irra dhiyoodha. Rabbiinis sodaadhaa. Dhugumatti, Rabbiin waan isin hojjattan hunda beekaadha.” Suuratu Al-Maa’ida 5:8
Ammas, safara akka guutanii fi madaala (miizana) sirriitin akka madaalan akkana jechuun ajajee:
“Yeroo safartanis safara guutaa, madaala sirrii ta’eenis madaalaa. Kuni irra gaarii fi boodden isaa bareedadha.” Suuratu Al-Israa 17:35
Aayah suuratu Al-Hadiid armaan olii keessatti ergamni Nabiyyootaa guduunfamee jira. Ergamtoonni Rabbiin gara addunyaatti erge wantoota sadii fidanii dhufan:[3]
1ffaa-Bayyinaat-ragaalee ifaa: kuni wanti isaan ittiin dhufan haqaa fi dhugaa ta’uu ragaalee fi mallattoolee agarsiisaniidha. Nabiyyoonni Rabbiin azza wa jalla akka isaan erge ummataaf ragaalee fi mallatoolee kanniiniin mirkaneessu.
2ffaa-Kitaaba- kuni namoota qajeelchuuf barsiisaa fi qajeelcha barbaachisan hunda of keessatti kan qabateedha.
3ffaa-Madaala (miizaana)- kuni haqummaa dhugaa fi soba addaan baasu, yaada, dubbii fi hojii keessatti karaa jidduu galeessaa agarsiisuudha. Amantiin Ergamtoonni fidan hundi isaatu haqummaadha. Ajajoota fi dhoowwu, namoota waliin hojjachuu, yakka, adabbii seera Islaamaa (huduuda), wal dhaalu fi kan biroo keessa haqummaatu jira.[4]
Kaayyoon Nabiyyoonni wantoota sadan kanaan ergamaniif namoonni dhuunfaa fi hawaasni haqummaan akka dhaabbataniif. “akka namoonni haqummaan dhaabbataniif” Kana jechuun akka namoonni haqaan hojjataniifi. Ergamtoonni amanti, amala, yaada fi haala waliin jireenya namoota dhuunfaa fi hawaasaa keessatti haqummaa gadi dhaabuf ergaman. Haqummaan jalqabaa isaan gadi dhaabuuf tattaafatan: Osoo homaa Isatti hin qindeessin namoonni Rabbiin qofa akka gabbaraniidha. Ergasii, haqoota biroo gadi dhaabuu fi hawaasa keessaa zulmii (cunqursaa), yakkaa fi badii haqummaa faallessan balleessuudha.
Ergamtoonni waa’ee haqummaa odeessuu fi leellisuu qofa osoo hin ta’in haqummaa kana hojii irra oolchu. Yommuu haqummaa hojii irra oolchan, warroonni of tuulu fi daangaa darbuun haqummaan faallessan hawaasa keessaa hin dhabaman. Kanaafu, namoota kanniin oofuu fi adabuuf humna waraanaa (military power) barbaachisa. Humna waraanaa keessatti sibiilli gahee ol’aanaa taphata. Kanaafi itti aanse ni jedha: “Sibiila isa keessa humni cimaa fi namootaaf faaydan jirus buusne.” Asitti “buusun” hiika “uumu” qaba.[5] Wanti dachii keessatti uumamu hundi wanta ajaja Rabbiitin uumameedha. Ajajni kuni Isarraa kan bu’uudha. Rabbiin azza wa jalla wanta fedhe, “Ta’i” jechuun uuma. Wanti sunis yoosu ta’a.
“Sibiila isa keessa humni cimaan… jiru buusne” kana jechuun ragaan isarratti erga dhaabbatee booda nama haqa fudhachuu didee fi faallesse sibiila isa deebisuu goonee jirra. Sibilli isa keessa humni cimaan jiru kuni meeshaalee waraanaa akka seeyfi, eboo, gaachana, taankii fi kkf dha. Kanaafi, Ergamaan Rabbii (SAW) Makkaan keessatti waggaa 13 ture. Yeroo kana keessatti boqonnaaleen Qur’aanaa bu’an Mushrikoota waliin falmuu, Tawhiida ibsuu fi karaa qajeelaa itti agarsiisuu ture. Nama Ergamaa Rabbii (SAW) faalleesse irratti ragaan erga dhaabbatee booda, Rabbiin Hijrah (godaansa) murteesse. Warra amananiis nama Qur’aana faallessee fi kijibsiisee seeyfiin akka lolan ajaje.[6]
Ammas, jireenya keessatti sibiilli namootaaf faayda baay’ee qaba. Kan akka saantima hojjachu, meeshaalee qonnaa, nyaataa, ijaarsaa fi kkf keessatti faayda hangana hin jedhamne qaba.
“Rabbiin nama [diinii] Isaatii fi Ergamtoota Isaa geeybitti tumsu ifatti baasuf [kana godhe].”
Kitaaba fi sibiila buuseen osoo Rabbii olta’aa fi wanta Aakhirah keessa jiru hin argin nama diinii Rabbii (Islaamaa) fi Ergamtoota Isaa deeggaruu fi gargaaru ifa baasa. “Dhugumatti, Rabbiin Jabaa Injifataadha.” Kana jechuun Inni abbaa humnaati, Injifataadha. Nama diinii Isaa (Islaama) gargaare ni gargaara.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa gargaarsa fi deeggarsa hin barbaadu. Garuu namoota qoruuf jihaadatti (qabsootti) ajaje.[7] Diinii fi Ergamtoota Isaa ajaja takkaan gargaaru danda’a. Warroota Isatti kafaranii fi Isa faallessan sakandii takka keessatti balleessu danda’a. Garuu garii gariin qoruuf Ergamtoota Kitaabbaniin ni erge, qabsootti ni ajaje. Qormaata kana irraa warra amananiif mindaan guddaan ni argama. Osoo Rabbiin subhanaahu wa ta’aalaa qabsootti ajajuu baatee takkamaan Ergamtoota Isaa qabsoo malee ol’aantummaa kan kennuuf ta’ee, silaa warri amanan mindaa qabsoo hin argatan. Qabsaa’un yommuu shahiida ta’an (wareegaman), Jannata keessatti sadarkaa guddaa argatu. Garuu osoo qabsoon jiraachu baate, silaa kana hunda hin argatan. Qormaata addunyaa duuba iccitii ajaa’ibaa baay’etu jira!
Haqummaa gadi dhaabuf haala waligalaatin ergamtoota ergu erga dubbate booda, Nabiyyoota kabajamoo lama dubbate:
“Dhugumatti, Nuuhi fi Ibraahimin erginee jirra, sanyii isaan lamaanii keessatti Nabiyyummaa fi kitaaba goone. Isaan irraa qajeelaan ni jira, garuu baay’een isaanii finciltoota.” Suuratu Al-Hadiid 57:26
Nabiyyoonni duraan dhufanii fi boodarra dhufan sanyii Nuuhi fi Ibraahim irraayyi. Isaan irratti kitaabban akka Tawraata, Injiila, Zabuura, Furqaana (Qur’aanaa) fi kan biroo ni buufaman. Sanyii isaan lamaanii irraa nama gara haqaatti qajeelfametu jira. Garuu baay’een isaanii finciltoota. Kana jechuun jallattoota Rabbiif ajajamuu irraa gara Isa faallessuutti bahaniidha.[8]
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru muyassar-541, Tafsiiru Xabari-22/424[2] Zaadul Masiir-1401
[3] https://www.englishtafsir.com/Quran/57/index.html#sdfootnote45sym
[4] Tafsiiru Sa’dii-993 [5] Zaadul Masiir-1401[6] Tafsiiru ibn Kasiir-7/188[7] Tafsiiru Ibn Kasiir-7/188
[8] Tafsiiru Sa’dii-994, Tafsiiru Xabarii-22/426-427


c: text/html

text:
“Kan qabsaawa jirruuf fedhii ummata keenyaa bakkaan gayuufi” Jaalli kun fedhii isaa bakkaan ga’ee moo kan ummataati bakkaan gahee?
J/ Nadhi Gammadaa yoo wareegame fuulli Rabbii itti haa tolu, yoo mana hidhaa wayyaaleetti dararamaa jiraate rabbi nagyaan haa baasu!!
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…
Sagantaan yaadannoo Artist Usmaayyoo Muussaa magaalaa Finfinnee Hoteela ILILI INTERNATIONAL tti torbaan dhufu ni qophaawa.…
Taammanaa Bitimaa irraa Jaalatamoo fi kabajamoo yaa dubbiftoota barreeffama kanaa, mee kunoo hardha irraa kaaseen:…
Dhumaatiin ummataa Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti maaf hin dubbanne komiin jedhu hedduutu dhufa. Gama…

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fayyaa: Namoota 'qufaa hamaa' qabaniif qoricha abdii kennu
Addunyaa irratti namoota miliyoonaan lakkaa'aman qufaa hamaa yeroo dheeraa namarra turuufi humna nama dhabsiisuun rakkataniif abdiin jira jedhe qorannoon haaraan tokko.
Guutuu addunyaatti ga'eessotni dhibbeentaa 10 ta'an qufaa hamaa ta'e ka'umsi isaa hin beekamneen rakkatu.
Gariin kan dhibeen kun ganna 10 ol irra turu yoo ta'an amma dura qorichi ykn yaaliin kana fayyisu hin turre.
Qorattoonni yuunivarsiitii Maanchiistar yaalii mallattoo dhibee kanaa haalaan hir'isuu danda'e argataniiru.
'Abdii kan namatti horu'
Akka ogeeyyiin kun jedhanitti qorichi haaraa 'Gefapixant (MK-7264)' jedhamu mallattoolee dhukkuba qufaa hamaa haalaan hir'iseera.
Namoonni qufaa hamaa qaban garuu dhukkuba kaan irraa bilisa ta'an 253, kan jiddugaleessaan waggoota 14.5 oliif yaalii adda addaan fayyuu hin dandeenye qoricha haaraa kana yaalaniiru.
Namoonni kunneen qoricha 'Gefapixant' jedhamu kana guyyaatti yeroo lama guyyoota 84'f fudhataa turan.
Osoo qoricha kana fudhachuu hin eegaliin sa'aatii tokko keessatti al 24 hanga 29 qufa'u turan.
Torbee 12'f yaalii kana erga fudhataniin booda jiddugaleessan sa'aatiitti al 11 qufa'u.
Miidhaa qabaachuu malu
Waggaa waggaan namoota qufaa hamaa qaban akka yaaltu kan dubbattu Dr Gabri'eelaa Maakawulaay, yaaliin haaraa argame kun jireenya namoota dhibee kanaan dararamanii kan jijjiirudha jetti.
Haa ata'u malee qorichi kun sirnaan hin fudhatamu yoo ta'e miidhaa qabaachuu akka malu akeekkachiifti.
Balaa kan qabaatu qorichi kun namoota qufaan isaanii maloota biraan yaalamuu danda'uuf yoo kenname humnaa ol ta'uu danda'a jetti.
Haala qorannoon kun itti qoratamerraas shakkii qabaachuu dubbatti.
Akka ogeeyyiin fayyaa jedhanitti namni kamuu yoo qufaan torbee sadii ol irra ture hakiima bira dhaquu qaba.
Qufaan yeroo dheeraa namarra turu mallattoo dhukkubawwan biroo ta'uu danda'a.
Vaayirasin kaansarii sammuu ofirraa ittisuf gargaaru hojirra oole
Dhukkubsattoonni Yunaayitid Kingidam argaman tajaajila kanaan dandeetti dhukkuba ofirraa ittisuu isaani guddisaa jiru.


text:
Sila Itti Hin Xinxallanii?-Kutaa 3
Qurxummii
Waa’ee qurxummii ilaalchisee wantoota ajaa’iba beekumsi bineensotaa fi beelladootaa nutti hima. Ajaa’ibni qurxummii keessatti argamuu kuni nama xinxallu Khaaliqa Guddaa wanta hundaa sirreesse, uumama isaa kennefi ergasii qajeelcheef akka harka kennuu fi ajajamu isa taasisa.
1-Addunyaa galaanaa kana keessa qurxummii bofaa fakkaatutu jira. Qurxummiin bofa fakkaatu kuni jireenya isaa baay’ee bishaan mi’aawaa (laggeen) keessa jiraata. Ergasii wal hormaataaf gara bishaan kuraawaa deema. Bishaan kunis galaana fi garba.
Qurxummiin gosa kanaa Awrooppaa fi Ameerikaa irraa ta’e, bishaan gabra Atlaantik gadi fageenya metira 400-700 keessatti killee buusa. Qurxummiin killee erga buuse fi bilcheesse booda ni du’a. Haala kanaan, ergamni (mission) fi jireenyi isaa ni dhumata.
Killeen tuni yeroo murtaa’en booda dhooyun qurxummiin bofa fakkaattu xixxiqooleen keessaa yaa’u. Akka jirbii xixxiqqoo ija qabduu fakkaatu. Yoosu bishaan keessa socho’uu fi danbalii qaxxaamuru jalqabu. Bakka haati fi abbaan isaanii irraa dhufanitti deebi’uuf socho’u. Qurxumileen xixxiqoon kunniin humni dhoksaa ta’een jabeefamuun gara bakka abbaa fi haati irraa dhufanitti deebi’uuf imala isaanii jalqabu. Bakki haadha fi abbaan irraa dhufan bishaan mi’aawa lagaati. Hanga iddoo jireenyaa haadha fi abbaa isaanii gahanitti imalli isaanii galaanota, iddoo dhiphoo, galoo galaanaa fi laggeen galaanatti galan qaxxaamurun kan walitti hidhameedha. Tarii imalli isaanii waggoota sadii fi sani ol fudhachuu danda’a. Imala dheeraa ulfaataa ta’ee kana dogongoranii karaa irraa hin badan. Yommuu akkana siin jedhu, abbaa fi haadha waan hordofan sitti fakkaataa? Akkasi miti obboleessoo! Abbaa fi haati qaata du’an. Killee buusanii achumaan nagahatti jedhan. Kanaafu, ilmooleen tunniin akkamitti beekanii bakka abbaa fi haati irraa dhufanitti deebi’uuf imalatti seenan ree? Ajiiiib!!!
Imaala dheeraa fi ulfaataa ta’e kana eenyutu ilmoolee haarawa dhalatan kanniin qajeelchaa? Ilmooleen abbaa fi haati isaanii laggeen Awrooppaa irraa ta’e gara laggeen Ameerikaa hin deeman. Ammas, ilmooleen abbaa fi haati isaanii laggeen Ameerikaa irraa ta’an, gara laggeen Awrooppaa hin deebi’an. Haaluma kanaan, ilmooleen haadha fi abbaan isaanii laggeen Afrikaa ykn Eeshiyaa irraa ta’an bakka haati fi abbaa isaanii irraa dhufanitti deebi’u hin dogongoran.
Mee itti xinxalli, osoo Rabbiin azza wa jalla amala addaa ilmoolee qurxummii tanaa keessatti uumuu fi isaan qajeelchu baate, kana hundaa mataa ofiiti hojjachuu danda’uu?
2-Ammas, addunyaa galaanaa kana keessa qurxummiin maqaan isaa Salamon jedhamutu jira. Kuni gosa qurxummii keessaa qurxummii galaana keessa jiraatudha. Garuu yommuu marsaa bilchinnaa wal hormaataaf gahu, wal horuuf jecha gara laggeen bishaan mi’aawaa qabanitti imaluuf qophaa’a. Bishaan mi’aawa kana keessatti qurxummin gosa kanaa dhaltuun killee buusti. Qurxummiin kormaanis dhangala’aa saalaa ishii irratti jiigsa. Ergasii ilmooleen haarofti killee keessaa erga yaa’anii booda, gara waggoota lama bakka dhalootaa (laga kanatti) dabarsu. Ergasii kana booda, akka waan karaa imala isaanii beekanii gara galaanaa imalan.
Ilmooleen kunniin galaana keessa hanga turan turanii yommuu marsaa bilchinnaa irra gahan, laga keessatti dhalatanitti deebi’uun hojii haadha fi abbaan isaanii duraan hojjatan hojjatu. Kana jechuun killee buusu.
Qorattoonni ni jedhu: osoo namni qurxummii gosa Salamon irraa ta’e laga isaa keessaa gara laga biraatti dabarsee, qurxummiin kuni lagni itti dabarfame kuni iddoo dhaloota isaa akka hin taane ni beeka. Yeroo kanatti, lagaa isaaf adda ta’eetti humna isaa guutuun deebi’a. Yaa’insi bishaani isa faallessu bakka dhalatetti deebi’uu irraa isa hin dhoowwu.
Qurxummii kana karaa isaa eenyutu qajeelchaa?
Bakka inni itti dhalatee fi abbaaf haati itti dhalatanitti eenyutu itti agarsiisaa?
Saayintistoonni kanaaf dhama’anii dhaabbatan. Iddoo itti dhalateetti yommuu deebi’u iccitii qajeelinnaa isaa hin beekan. Keessumaayyu, yommuu abbaa fi haati killee dhiisanii deeman, qurxummiin kuni killee keessaa erga bahee haadhas ta’e abbaas ta’ee kan isa hoogganu hin jiru.*
Maaltu akkanatti isa qajeelcha ree? Dhugumatti, Kan akkanatti isa qajeelchu Rabbii olta’aa waan hundaa too’atudha. “Rabbiin keenya wanta hundaafu uumama isaa Kan kenneef ergasii qajeelchedha.” Qur’aana keessatti ni jedha:
“Maqaa Gooftaa keeti Ol’aanaa ta’ee qulqulleessi. Kan [waan hundaa] uumee ergasii sirreesse. Kan murteesse qajeelche.” Suuratu Al-A’alaa 87:1-3
“Maqaa Gooftaa keeti Ol’aanaa ta’ee qulqulleessi.” Kana jechuun maqaa Gooftaa keeti dubbachuun Isa qulqulleessi. Akkasumas, maqaa Isaa yaadachuun Rabbii kee qulqulleessi.[1] Tasbiih (Qulqulleessun) kuni qalbiin Isa yaadachuu (zikrii), Isa gabbaruu, Guddinna Isaatiif gadi jechuu, arrabaan maqaalee Isaa gaggaariin Isa faarsu fi wantoota Isaaf hin malle hundarraa Isa qulqullessuu of keessatti qabata.[2]
Namni yommuu “Subhaanallah (Rabbiin qulqullaa’e), subhaana Rabbiyal aziim (Gooftaan kiyya Guddaan qulqullaa’e)” jedhu, waa lama irraa Rabbiin qulqulleessaa akka jiru haa yaadatu. 1ffaa-Fakkaataa fi shariika irraa Isa qulqulleessu, 2ffaa-hanqinnaa fi wanta Isaaf hin malle irraa Isa qulqulleessu. Rabbiin fakkaataa fi shariika hin qabu. Wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru. Kanaafu, Inni fakkaataa fi shariika qabaachu irraa qulqullaa’e. Ammas, hanqinna akka rafuu, du’uu, nyaachu, dhuguu, dadhabinnaa fi kkf irraa Rabbiin qulqullaa’e. Akkasumas, wantoota Isaaf hin malle kan akka ilmaa fi niiti qabaachu irraa Inni qulqullaa’e olta’e.
Qulqulleessuun qofti gahaa waan hin taanef amaloota fi maqaalee gaggaariin faarsun barbaachisadha. Kanaafu, Alhamdulillah (Faarun hundi kan Rabbiiti) jechuun amaloota gugguutuu fi maqaalee gaggaariin Isa faarsa.
“Gooftaa keeti” yommuu jedhu akka Isa qulqulleessan wanta nama taasisuutti akeeka. Kunis haajaa namni Gooftaa isaatiif qabuu fi addunyaa fi Aakhiratti aangoo Isaatiif of gadi qabuudha. Namni jalqaba irraa kaasee hanga dhumaatti, jireenya isaa itti fufsiisuuf Gooftaa isaatti garmalee hajama. Sababni isaas, Rabbiin subhaanahu wanta qaamni namaa kanaa irraa ijaarame hunda kan uumee fi too’atuudha. Ammas, jireenya nama kanaa hunda kan too’atu fi bulchuudha. Haajaan inni Gooftaa Isaatiif qabu haajaa bishaanii fi qilleensaf qabu caalaa. Kanaafu, yeroo hundaa Isa faarsu fi qulqulleessu barbaachisa.
Wanta Isaaf hin mallee irraa akka Isa qulqulleessan erga dubbate booda wantoota Gooftummaa Isaa agarsiisan kaase: “Kan [waan hundaa] uumee ergasii sirreesse.”
Uumuun hiika lama qaba: 1ffaa- hamma, safaraa fi boca wanta tokkoo murteessu. 2ffaa-fakkeenya dursaa tokko malee dhabama irraa argamsiisuu. Dhabama irraa wanta tokko Kan argamsisu Rabbii tokkicha qofa. “Kan [waan hundaa] uumee” jedhu hiika lamaan armaan olii altokkotti agarsiisa.[3] Sababni isaas, Rabbiin wanta uumu hamma, bocaa fi safaraa isaa ni murteesse. Ergasii dhabama irraa ni argamsiisa.
“ergasii sirreesse.” Uumamtoota erga uumee booda suutuma suutan kuutaalee qaamaa isaaniif sirreessee guute. Tartiiba qabsiisee madaallamaa isaan taasise. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa uumamtoota yommuu uumuu suuta suutaa fi tartiiban uuma. Fkn, nama yommuu uumu, marsaalee adda addaa keessa dabarsa. Copha bishaan saalaa irraa jalqabuun wanta akka itita dhiigaa uuma. Ergasii itita dhiigaa kanarraa muraa fooni. Muraa fooni kanarraa lafee. Ergasii lafee tana foon uwwisa. San booda suuta suutaan kutaalee qaamaa uuma. Dhumarratti nama guutuu godhee sirreessa.
“Kan murteesse qajeelche.”
Taqdiir (murteessun)- addunyaa keessatti hojiin wanta tokkoo maal ta’uu akka qabu, kaayyoo kana galmaan gahuuf hammi, bocni, amalli isaa, iddoon isaatii fi jiraachuuf wanta isaaf dhiyeefamuu qabu, yoom addunyaatti dhufuu akka qabu, hojii isaa erga xumuree booda yoomi fi akkamitti akka jireenyi isaa xumuramu murteessu of keessatti qabata.[4]
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa uumamtoota hundaa boca, hamma, suuraa, amaloota isaanii, iddoo keessa jiraatanii fi itti du’an, yeroo isaan addunyatti bahanii fi umrii isaanii hunda murteesse jira. Addunyaa tana keessatti wanti tasa uumame tokkollee hin jiru. Samii fi dachiin hammii fi umriin isaanii Rabbiin biratti kan beekkameedha.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa uumamtoota kanniin erga uume, qajeelcha malee akkanumatti hin dhiisne. Kana irra, hojii tokko akka hojjataniif wantoota uume hunda ni qajeelche. Tooftaa hojii san itti hojjatan ni barsiise. Karaa fi mala hordofuu qaban itti agarsiise.
Mata-duree qabannee fi aayaata tannin yommuu wal-qabsiisnu, qurxummii tana killee keessatti kan uumee. Ergasii killee keessaa baasee guutuu taasisee. San booda gara karaa duraan deemtee hin beeknetti kan qajeelchu, Rabbii waan hundaa uumee qajeelchudha. Kuni hundi Isatti akka amananii fi Guddinnaa fi aangoo Isaatiif akka of gadi qaban nama taasisa. Eenyullee taanan, aangoo fi too’annaa Isaa jalaa bahuu hin danda’u. Of tuuluun Isaaf ajajamu diduun adabbii Isaatiif of saaxiluudha. Qur’aana keessatti:
“Dhugumatti, isaan Ana gabbaruu irraa boonan, salphattoota ta’anii Jahannam seenuf jiru.” Suuratu Ghaafir 40:60
Kana jechuun Ani Gooftaa isaanii qananii adda addaatiin isaan qananiisu ta’ee osoo jiru, namoonni of tuuluu isaanii keessatti lixuun Anaaf of gadi qabuu fi ajajamu didan, Guyyaa Qiyaamaa xiqqaattoota fi salphattoota ta’anii Jahannamiin ni seenu.[5] Faallaa kanaa, warroonni Rabbii olta’aatti amanan, Isaaf of gadi qabanii fi sodaatan, mindaan isaanii Jannata. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti, isaan amanan, hojiwwan gaggaarii hojjatanii fi Gooftaa isaanitiif gadi jedhan, isaan suni warra Jannataati. Isaan achi keessa yeroo hundaa jiraatu. ” Suuratu Huud 11:23
Namni garee kamiin keessaa ta’uu akka qabu haa filatu. Of tuultoota keessaa moo warra amananii hojii gaggaarii hojjatanii fi Rabbii isaaniitiif of gadi qaban keessaa? Garee lamaanifu jazaan akka jiru haa yaadatu.
Kitaabban wabii:
* Baraa’hiin wa adillatul Iimaaniyyata-fuula 405-407, Abdurahmaan Hasan Habanka, https://www.britannica.com/science/migration-animal/Fish
[1] Bidaa’u Tafsiir-3/293, Imaamu ibn Al-Qayyim
[2] Tafsiiru Sa’dii-1086, Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-1/443
[3] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi- 1/444-446
[4] ABUL ALA MAUDUDI(WITH TAFSIR), www.quran.com
[5] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -12/403


text:
Asoosaa, Fulbaana 10/2015(TOI) – Labsiin qabeenya albuuda warqee karaa fooyyee qabuun oomishuuf gargaaru hojjirra kan ooluu ta’uu Ministirri Albuudaa Injinar Taakkalaa Uumaa himan.
Kaleessa rakkoo oomisha warqeerratti muli’achaa jiru irratti mariin magaalaa Asoosaatti geggeeffameera.
Marii kanarratti kan argaman injinar Takkalaa Uumaan sadarkaa biyyaatti mala aadaa fi ammayyaan qabeenya albuuda Warqee misoomsuuf hojii hojjetameen milkaa’inni argameera jedhan
Jijjirama sadarkaa biyyaatti dhufeen dura labsiin albuudaa bahe dinagdee Warqee kan deeggaruufi hannaaf karra kan banudha jedhaniiru.Hanqina labsiin kun qabu furuun bifa haaraan foyyeessuuf hojiin hojjetamaa jiraachuus himaniiru.
Labsiin haaraa qophaa’a jiru kun keessattiyyuu dargaggoonni misooma Warqeerratti hirmaachuun fayyadamoo akka ta’an haala mijataa kan uumudha jedhaniiru.
Labsiin kunis Mana maree bakka bu’oota uummataan yeroo ragga’uu hojirra kan oolu ta’uu himaniiru.
Ministeerichi Naannoo Beenishaangul Gumuz, Gambeellaa, Uummatoota Kibba Lixa Itoophiyaafi Oromiyaatti oomishitootaa warqee bifa aadaan oomishaniifi Kubbaniyaawwan adda addaa heyyama laatameefin ala hojjetan irratti tirkaanfii fudhachuu himaniiru.
Pirezidaantiin naannoo Beenishaangul Gumuz obbo Ashaadil Hasan gama isaaniin baay’inni oomisha Warqee naannichatti dabalaa jiraatus ji’oota sadan darban Warqeen gara Baankii biyyaaleessa gale kan bara darbe yeroo walfakaataan yoo madaalamu hiri’ateera.
Gatii Baankii Biyyaaleessatti ittiin galutti birrii 200 dabaluun oomishitoonni warqee bifa aadaan oomishaan warqee gabaa seeraan alaatti akka gurguramuu yaaliin taasifama jiru sababa warqeen gara baankii biyyaaleessatti galu taasisedha jedhaniiru.
Kanneen hojii seeraan alaa hojjetan kanarratti mootummaan naannichaa tarkaanfii fudhachaa kan jiru yoo ta’uu haaluma kanaan cimee itti fufa jedhaniiru.


text:
Naatinaa’eel Fiixeetiin @NatieFit Finfinnee, Hagayya 02/2022 - Gaazexeessitoota ONN lama dabalatee himatamtootni 17 galmee Qaasiim Abdullaahi jala himata “Koree Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessaa Naannoo Oromiyaa hundeessuu” jedhuun himataman har’a Hagayya 02, 2022 Mana Murtii Waliigalaa Oromiyaa dhiyaataniiru. Oolmaa dhaddacha har’aa ilaalchisee abukaatoon himatamtootaa Milkiyaas Bulchaa, manni murtiichi
Alamituu Hoomaatiin @alemituhoma Finfinnee, Hagayya 2/2022- Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (KMNI) bara 2014 ALI manneen hidhaa 126 fi buufataalee Poolisii 27 jiran keessatti hordoffii gaggeesseen hojiiwwan qajeeltoo fi rakkoowwan adda baasuu ibsa kaleessa baaseen beeksisee jira. Ibsa kanaan namootni mana murtiitin bilisa ba’an hidhaa keessa tursuun
Naatinaa’eel Fiixeetiin @NatieFit Finfinnee, Hagayya 01/2022 - Godinaalee fi Aanaalee Addaa Naannoo Saboota Sablammoota fi Uummattoota Kibbaa keessatti argaman garaagaraa caasaa naannoolee lama jala waliin gurmaa’uuf manneen maree mataa mataa isaani irratti murtoo dabarsan. Godinaalee 11 fi aanaalee addaa 6 yaa’ii idilee mana maree isaanitti yaada


text:
Camsaa 2009
Seensaa
Barmaatilee miidhaa geessisan akka aadaa hawaasa tokkotti ilaalmuudhan dhaloota dhalootaatti darbuudhaan daran baratamaa kan deemanidha.
Barmaatileen kun yeroo dheeraaf dhaloota irraa dhalootatti darbaa waan dhufaniif hawaasni akka waan faayidaa qabuu fi waan gaariittii ilaaluudhaan kan raawwatudha.
Barmaatileen miidhaa geessisan kun miseenota garee hawaasaa ta’an keessattuu dubartootaa fi daa’imman irratti midhaa cimaa kan geessisanidha .
Hawaasni aduyaa BMG kan adaa namaaf faayidaa qabu irra adda fudhachaa turullee konvenshinii loogii dubartootaa irratti raawwatamuu kamiyyuu dhabamsisuuf bahee ( convention on the Elimination of All forma of discrimination against waomen ) bara 1979 fi konvenshinii mirgaa daa’immanii ( CRC bara 1989 bahe isaan duraati
Waliigalteewwaan mirgoota namoomaatiin walqabatanii waa’ee mirga dubartootaa fi daa’immanii ilaalchisee bahen huna keessatti BMGn dubartootaa fi daa’immanii irratti raawwatamuun miidhaa geessisan biyyoota miseensota ta’an keessatti akka hin raawwatamne tarkaanfiilee barbaachisoo ta’an akka fudhatanis tumamee jira
Biyyi keenyaa Itoophiyaanis waliigalteewwaan mirga namoomaatiin walqabatani bahan mirkaneessuu qofa osoo hin taane qaama seera biyyatti akka ta’an HM’FRI keewwata 9(4) jalatti ifatti tumamee jira
Heeruma mootummaa kana keewwata 16 jalatti dhalli namaa kamiyyu mirga miidhaa qaamaa irraa eegamuu akka qabuu tumamee jira
Akkasumas seerri yakkaa bara 1996 bahe BMG dubartootaa fi daa’imman irratti raawwatamuun miidhaa geessisan yakka ta’uu isaanii adabbii isaanii wajjin ifatti kaa’ee jira
Barmaatilee miidhaa geessisan dubartoota fi daa’imman irratti rawwatamuun miidhaa xin- samu qaama fayyaa fi hamilee geessisan keessa isaa angafadha.
BMG heera mootummaa fi seeraa yakkaatiin kan dhorkamee fi gochaa kana ittisuuf tarkaanfileen adda addaa kan fudhatamaa jiran yoo ta’ee illee ilaalcha duudhaa fi amantaa hawaasaa irraan kan ka’e gochaan kun yeroo dubartootaa fi daa’imman irratti miidhaan adda addaa geessisan ni mul’ata
Kaayyoo
Konfirensii sosochii hawaasaa bal’aa umuudhaan BMG yakkoota dubartootaa fi daa’imman irratti raawwatamaa jiran maqsuun mirgaa fi nageenya isaanii kabajsiisuun hirmaannaa fi faayidamummaa dubartoonnii fi daa’imman kabachisuu BMG akka xiqatu gochuu
Galma
Yakkoota fi BMGn dubartootaa fi daa’immni irratti raawwataman maqisuuf hirmaannaa fi fayyadamummaa dubartoota gama hundaan mirkaneessuuf hawaasa bala’aa waliin konfiraansii gaggeessuun sochii hirmanaa hawaasa bal’aa humuufi cimsuun akkasuumas jijjirama hawaasichaa keessatti fiiduu dhaan gochaa fi yakka raawatamaa jiru hir’ate arguudha.
Barbaachisummaa
BMGn bakka heedduuminaan irra dadeebiin itti keessatti soochii finiinsa hawaasaa bal’aa uumuu dhan hubannoo hawaasni bal’aa dhaf keennamee akka maqisamuuf konfiraansiin hawaasaa kun barbaachisaa ta’ee argameera
Haala walii Gala BMGn irra jiru
BMGn yakka ta’uu isaa hubatee dubartootnnis ofitti amanummaan isaaniitis dabalee miidhaawwan isaan irra gahu mormuu fi yakkoota isaan irra gahu seeratti dhieessuu calqabanii jiru. Hojiiwwan baballaan hojjatamaniins gosaa gosatti aanaa fi aanaattii garaagarummaa yaaqabaatu malee amma ta’e hara’achaa dhufee jire yoo xiqqate hawaasni BMGn yakka ta’uu isaa hubatee saaxiluu calqabee jira. Yaata’uutii amma irraa geenyee yeroo ilaalluu qaamooleen mootummaas ta’ee dhimmamtootni / deeggartootni/ ijaaramoonni hawaasaa dhaabbileen amantaa / abbootiin gadaa hawaasa biratti fudhatama qaban waliin ammas qindoommina calmaatti otuu socho’amee bu’aan caalmaan dhufuu danda’a hanqinoolee kana irraa ka’uun ammas BMGn dubartoota fi daa’imman irratti gahaa jiru deebi’ee dabalaa dhufee jira.
Bakka itti Hedumaatee
- Dirqiin Gudeeduu :- Aanaa Baabbilee, Jarso Haromayaa ,M/Bal’oo Gurawaa fi cinaksan
- Reebichaa :- Aanoota keenyaa hunda birati
- Fudha irratti fudha :- Aanaa Gurawaa ,Baabbilee, cinaksan Jarso ,gursum Baddannoo
- Kittannaa :- Babbilee ,Cinaksaan ,jarsoo ,Meettaa qarsaa Haramayaa ,mayyuu qumbii
- U/M/Herumsiisuu :- Go/odaa mayuu .qumbii ,cinaaksan , Baabilee , Gursum, fadis, midhagaa
Hojiiwwan Gurggudoo Hojjatamuu qaban
- Ragaawwan yakkoota BMG miidhaa human irratti xiyyeeffachuun raawwatamaan jiran akka godinaa keenyaa jiran qindeessuu
- Karooraa dhimmamtootaa fi deeggartoota hirmaachisuu danda’uu qopheessuu
- Barreeffamootaa marii sosochiitiif ta’uu danda’u qopheessuu
- Karooraa irratti oranteeshiinii kenuu fi sagantaa sosochichaa qaamoolee ilaalatu ifa gochuu
- Waltajjiiwwan babal’aa sosochii hawasaa sadarkaa sadarkaan qopheessuun BMG irratti mariiwwaan jijjirama fiduu danda’an taasisuu
- Seera aadaa hawaasni irratti waliigaluu danda’u akka baafatan gochuun mana mare sadarkaa gandaatiin akka mirkaneeffatanii hojii irra oolchan gochuu
- Gandooleen muuxannoo gaggarrii qabanii fi /BMG irraa bilisa ta’an waltajjiiwwan sosochii taasifamu kana irratti beekamti akka argatan gochuu
- Raawwii sosochii kana keessatti hojiiwwan muuxannoo gaarii ta’an qindeessuun akka babal’atan taasisuu
- Hojiiwwan raawwataman hunda sirna gabaasaatiin qindeessuu qaama ilaalatuuf gabaasuu
- Deeggarsaa fi hordoffii taasisuun hanqinaa fi ciminaa adda basuu duubdeebii kenaa deemuu
Tarsiimoo Raawwii /Malaa raawwii
- Konfraansii hawaasa aanoota fi magaaloota hundatti sadarkaa ijaarama tokko-shanee irra jalqabee marii bal’aa gochuu dhan
- Midiyaalee hundaan fayyadamuun
- Barreeffama miidhaa BMG geessisuu irratti qophaa’ee fi yakkoota dubartootaa fi daa’imman irratti rawwataman akka haala qabatamaa aanaa isanii irratti mulatan ibsuudhaan qaamonni dhimma ilaalu yaada akka irratti kennan gochuudhaan gabbisuun
- Miidhaa dubartootaa irra gahe jiran adda baasuudhaan oggantoonni sadarkaadhaan jiranii fi qaamonni dhimmi ilaalu hundii kallattii yaada furmaataa akka kaa’an taasisuun
- Raayyaa misooma dame dubartoota cimsuuf hubannoo adda adda kennun fi barmaatileen miidhaa geessisanii yakkoota dubartoota irratti raawwataman hunda akka saaxilanii fi balaaleffatan taasisuu
- Qaamoolee hirmaachuu qaban hundaa hirmaachisuun
- Sirna deeggarsaa fi hordoffiitiin aanaalee fi magaalootaa qunnamuun
- Koreewwan sadarkaa hundatti dhaabbatan keessatti A/gadaa,Abbootii amantaa /dhaabbilee mootommaa fi miti- mootummaa. Afooshaalee jaarmiyaalee dubartootaa fi dargaggootaa sadarkaa jiran qaamoolee haqaa barttoota fi KKF hirmaachisuun
Hirmaatootaa marii kana
- Sad. Gandaa – Godinaa tti
- Abootii gadaa fi abootii amantaa dubartootaa garee misoomaa tiin ijaaraman hundaa /adda duree kan tahan /jaarmiyaalee dubartoota jaarsoolii biyyaa koree gosrdiitoota seeraa seektaroora mootumaa irra duree teessoota gandaa qaamoolee haaqaa gaggeesiitoota sadarkaa jiranuu miseensoota foramii farra- BMG fi fooramii baratoota shamaranii parlaamaa daa’imani hojjatootaa Eks. Fayyaa barsiistoota fi hojjetoota misooma dhabbiilee mit- mootummaa jiranu
- Karooraa Hirmaatoota marii kana
Sadarkaa Ganda itti haawaasa Bal’aa
Dhira 1,500,000
Dubartii 1,500,000
W/G 3,000,000
Sadarkaa Aanaa tti
Dhira 46,650
Dubartii 46,650
W/G 93,000
Sadarkaa Godinaa fi magaalaatti
Dhira 17,600
Dubartii 17,600
W/G 15,200
Gabatee yeroo raawwii
Koree sosochii kanaa sadarkaa sadarkaa dadhabatu
- Caasaa dhimma dubartoota fi daa’immanii sadarkaa jiran —-w/qabaa
- Jaarmiyaalee dubartoota sadarkaa jiran ————————- barreesaa
- Gumii abbootii gadaa ————————————————–miseensa
- Qindoomina dhaabbilee amantaa sadarkaa jiran —————–miseensaa
- Dhaabbilee miti mootummaa BMG dhabamsiisuuf hojjataa jiran ———— miseensaa
- Afooshaalee hawaasaa ————————————————-miseensa
- Qaamoolee haqaa —————————————————— miseensaa
- Miseensa koree foramii farra BMG sadarkaa jiran ————– miseensaa
Gahee koree sosochii sadarkaan dhabatuu
Caasaa dhimma dubartoota fi Daa’immnii
Caasaa dhimma dubartoota fi daa’imman sadarkaa jiru koree dhabatee kana qindeesuun sochii hawaasa kana fidinnisuu irra egama.
Gahee Jarimyalee dubartoota
Sochii dubartoota bal’aa finfinnisuu dubartoota marii hawaasa sadarkaa sadarkaan geggesamuu irratti akka hirmatan dubartoota sochoosuu
Gumii Abootii gadaa
Abootin gadaa hawaasaa biraatii fudhatama waan qabaniif BMG baleesuu keessatti shoora olanaa qabuu sababbin isaa abootin gadaa qama hawaasa sana bulchuu fi seeri adda bafatanii hojii irra olmaa isaas hordoffani murtee kan kennuu waan ta’an bakka uuman waliitii qabamee bakka marraatii kan kennuu waan ta’an bakka uuman waliiti qabamee bakka marraatii ilee caaraa dhageefatamuu waan qabanuuf ergaa dabarsuun seeraa adda bafatatan hojii irra akka oluu BMGn akka baduu hawaasa sochoouu
Qindoomina dhaabbilee amantaa sadarkaa jiran
Namoota ammantaa isaan barsiisan hordofaniif dhimma kana irratti xiyyeefachuun akka hubannoo kennanii fi sosochii kan keessatti akka hirmaatan taasisuu
Dhaabbilee miti mootummaa BMG dhabamsiisuuf hojjataa jiran
Dhabileen miti mootumaa akkata aregama qabatanin hojeetaa jiranin sosochii hawaasa kana deggaruu


text:
Daayreektarri Sagalee Ameerikaa ka yeroo, Yolaandaa Loopeez Abbaan Taayitaa Sabaa-himaa Itoophiyaa Raadiyoonii Ahaaduu fi TV-n gabaasaalee Sagalee Ameerikaa (VOA) akka hin tamsaasne ajajuu isaatti gadduu isaanii ibsan.
“Sagaleen Ameerikaa qajeelfamamoota gaazexeessummaa; dhugaa, madaalaawaa fi hunda hirmaachise cimiseetu hordofa,” ka jedhan Loopeez qabiyyeewwan hojii VOA dhimmoota uummata Itoophiyaaf barbaachisoo ta’an irratti akka xiyyeeffatus eeraniiru.
“Ajejni darbe kun odeeffannoon walabaa akka lammiiwwan Itoophiyaa bira hin geenye gufuudha,” an jedhu ibsichi, “kun gaazexeessota biyya keessaa illee rifaasisa,” jedha.
Dhumarrattis, hoggantuun tun Abbaan Taayitaa Sabaa-himaa Itoophiyaa gochaa isaa irra deebi’e akka ilaalu gaafataniiru.


text:
Daandii Jijjiramaa-Kutaa 2ffaa
Yeroo darbee daandii jijjiramaa tuttuquuf yaalle turre. Ka’uumsa daandii jijjirama eerre/ibsinee turre. Amma ka’uumsa sanirraa kaane imala keenya jalqabuufi. Haa ta’uu malee daandiin imalaa kunii asphaalti osoo hin ta’iin dhoqqee,qoree fi gufuudhan kan guuttameedha. Amma gufuwwaan kanniini fi akkamitti akka of funduraa kaasan qoranna. Dhoqee,qoree fi gufuwwaan kunniin maal fa’a ta’ina laata?
Shakkii kee qulqulleessi(Clear your doubt)
Daandii jijjirama irra shakkaa yoo adeemne bakka barbaanne san hin geenyu. Nan kufa jenne shakkaa yoo wanta tokko hojjanne hojiin keenya hangas mara bu’aa qabeessa hin ta’u. Akkuma kutaa tokkofatti jenne kaayyon keenya inni guddaan Jaalala Rabbii fi Jannata jenne murtefanne turre. Kaayyoo guddaa kanaa fi kan isaa gadii galmaan gahuuf xuriin shakkii nu keessaa qulqullaa’u qaba. Diina keenya kan ta’ee sheyxaanni kaayyoo guddaa kana irraa ilma nama garagalchuu fi qilee ibiddaatti isaan darbuuf maloota adda addaatti fayyadama. İsaan keessaa shakkii fi soba dhugaa,dhugaa soba fakkeesse qalbii isaani irratti darbuudha. Shakkiile bakka sadiitti qoonne ilaalu dandeenya. Shakkiwwan kunniin nu keessaa qulqullaa’an jechuun fedhii Rabbiitin fiixe milkaa’inna gudda irra ijjachuu ni dandeenya. Shakkiwwan kunniin maal fa’a?
- Shakkii Qur’aanaa
Namni beekumsa malee wanta tokko hojjachuu hin danda’u. Wanta gaarii tokko sirnaan hojjachuu fi wanta gadhee irraa of tiksuuf maddi beekumsa murtessadha. Sammuun ilma namaa wanta badaa fi gadhee guutuu addaan baasu hin danda’u. Kanaafu Goofta ilma namaa uumerraa qajeelfama barbaachisa. Sababni isaas Rabbiin akkuma nama uume fedhiin namootas maal akka ta’e sirratti keessa beeka.
Daandii jijjirama irra adeemuf kitaaba qajeelfama(manual) irraa ilaalanee gara gahuumsa keenyatti ceenu nu barbaachisa. Qajeelfamni keenyas Qur’aana fi sunnaa Nabiyyanaa Muhammad(SAW) ta’uu qabu. Ta’uu baannan qajeelfamonni biroo daandii irraa waan nama jallisaniif kaayyoo keenya gahuu hin dandeenyu. Diinni keenya sheyxaanni Qur’aana akka qajeelfamaatti akka hin fudhanneef shakkii onne keenyatti darba. Rabbirraa ta’uu fi ta’uu dhiisu nu shakkisisa. Sababa kanaan daandii jijjiramaa irraa ilma namaa jallisa. Qur’aanni Rabbirraa bu’uu isaa ragaaleen lakkofsa hin qabne osoo jiranuu sheyxaanni fi gargaartonni isaa qalbii namaa dukkaneessu. Akka itti hin amanne fi hin milkoofne humna ofi hin qusatan. Muslimoota fi namoota kaanniin Qur’aana irraa fageessanii jireenya badii akka jiraatan diinonni(aduwwiin) Islaama halkanii guyyaa boqonnaa hin qaban. Hoggantoota warra Dhihaa keessaa tokko akkana jechuun isaa ni yaadatama,” Hanga Qur’aanni Muslimoota jiddu jirutti isaan moo’achu hin dandeenyu.” Edaa kana beekanii warri dhihaa fi yahuudonni Qur’aana qalbii Muslimoota irraa haaquf itti gadi jedhan. Shakkii qalbii keessa facaasu fi irraa garagalchuuf erga Qur’aanni bu’uu jalqabee kaase hanga har’aatti yahuudonni humna qaban guutuu baasaa jiru. Maloota adda addaa fayadamuun yaalin isaan godhan miidha guddaa ilma namaatirraan gahe jira. Akkuma amala isaani jecha sirrii wal jijjiranii dhugaa soba fakkeessun qalbii namoota irratti shakki facaasu. Furmaanni keenya isaan misaa’elan wal lolu osoo hin ta’iin gara Qur’aanatti deebi’udha. Shakkii isaan nutti facaasanii fi kan keessa keenya ofirraa qulqulleessuf Qur’aana qo’achuu fi xinxaluudha. Misaa’elli keenya imaana. Imaanni immoo kan argamuu Qur’aana qo’achuu fi hojii irra oolchuni.
Rakkoo fi gadadoon guddaan akkanatti Muslimootatti roobaa jiruuf sababa isaan Qur’aana dugda duubatti darbaniifi. Seenaa dhala namaa keessatti qaroominna kamtu qaroominna Islaama zamana/gadaa Nabiyyanaa Muhammadi(SAW) fi sahaabotaatin wal-qixxaate beeka? Qaroominni yeroo san ijaarrame jireenya dhala namaa keessatti san duras san boodas ijaarrame kan hin beeknedha. Hundeen qaroominna kanaa Qur’aana fi ummata isaan buledha. Teknolojin guddatuu fi dhalli namaa cunqurfamuu fi dararamuun akkamitti qaroominna jedhamee ilaallamaa?
Shakkii keenya qulquleessine gara Qur’aana akka deebinuf nu gargaran keeyyatoota muraasa mee haa eerru.
“Kuni kitaaba (Qur’aana)mamiin(shakkiin) isa keessa kan hin jirreedha, warra Rabbii sodaatanif qajeelfama. “ Suuraa Al-Baqaraa 2:1
“Yoo waan Nuti gabricha keenya irratti buufne Qur’aana irraa mamii(shakkii) keessa taataniif yoo kan dhugaa dubbattan taatan suuraa akka isaa tokko fidaati ragoota (gargaartota fi deggartoota) keessan kan Rabbiin ala jiraniis waamadhaa.” Suuraa Al-Baqaraa 2:23
“Dhugaan Gooftaa kee irraayi. Warra shakkan irraa hin ta’in” Suuraa Al-Baqaraa 2:147
“ Sila isaan Qur’aana hin xinxallanii? Osoo (Qur’aanni kuni) Rabbiin ala kan biraa irraa ta’ee, silaa isa keessatti wal dhabbii baay’ee argu turan.” Suuraa An-Nisaa 4:82
“Buufamuun kitaabicha(Qur’aana) Rabbii injifataa ogeessa ta’ee irraayi.” 39:1
Qur’aanni osoo Rabbirraa ta’uu baate silaa boora’iinsa tokko malee qulqullummaa isaa eggatee hanga yoonaa ni turaa? Ilmi namaa akka hin booressinee fi Qur’aanni qulqullummaa isaa eeggate akka turu Rabbiin itti gaafatamummaa eegumsaa ofirratti fudhate.
“Dhugummatti Zikrii(Qur’aana) Numatu buuse. Numatu isaaf tiksodha. “ Suuraa Al-Hijr 15:9
Kewwatonni hanganaa nama hubatuuf ragaa gahaadha jedhe yaada. Kanaafu falli keenya kan dhibee wallaalumma,shakii fi munaafiqummaa ofirraa itti fayyisnuun Qur’aana. Gara isaatti yoo deebine dhibeewwan kanniinirraa kan fayyinu.
“Yaa ilmaan namaa,dhugumatti gorsi Gooftaa keessan irraa taatee,waan qoma keessa jiruf qoricha (kan taate),qajeelfamaa fi Rahmanni mu’umintootaf tan taate isinitti dhufte.”Suuraa Yuunus 10:57
“Asitti ‘gorsi’ Qur’aana- kan waan gaariitti nama ajaju waan badaa irraa nama dhorgu. Wanti qoma keessa jiru immoo wallaalummaa,shakkii,munaafiqummaa,fi kkf. Qajeelfama yoo jedhu immoo wanta haraama fi halaala addaan baase kan ibsu.” Muhsin Khan English translation of Noble Qur’an irraa fudhatame.
Namni gara Qur’aanatti deebi’ee isa qo’ate fi itti fayyadamee dhugumatti addunyaa aakiratti ni milkaa’a. Daandii jijjiramaa kana irra adeemuf namni imala baye Qur’aana akka qajeelfamaatti fayyadamuu qaba. Dhugumatti namni Qur’aana qabate ni jijjirama maa hanga fedhe nama badaa fi gadhee hin taane. Seenaa Araboota osoo ofirra mil’anne seenaa adunyaa keessatti dofummaan kan beekkaman turan. Qur’aanni dhufnaan addunyaa keessaa ummataa qaroo fi gadi fageessanii kan xinxallan ta’un beekkaman. Ummanni Qur’aanan dura dukkana doofumaa fi wallaalummaa keessatti kufee Qur’aanni itti dhufnaan qaroominna dhalli namaa ijaaru hin dandeenye ijaarani darban. Haaluma Kanaan namni dukkana wallaalumma keessatti bade Qur’aanan jireenya ofi ni ibsata. Daandiin jijjiramaa isaaf gabaabbata.
2.Shakkii Guyyaa Qiyaama
Guyyaa Qiyaamatti amanuun utubaa imaanaa keessaa tokko. Erga du’anii booda deebifamanii kaafamuun wanta shakkiin wayitu keessa hin jireedha. Namni kana didus ragaa qabatamaa fi dhugaa fiduu hin danda’u. Osoo guyyaan Qiyaama jiraachu baate silaa akkamitti madaalli/mizaanni haqaa uumamtoota dhaabbataa? Osoo guyyaan Qiyaama jiraachu baate moottonni abbaa irree ilma namaa akkanatti cunqursanii osoo hin adabamiin akkanumatti du’anii hafuu? Warrii Rabbii jedhe hojii gaarii hojjachuu fi madaala haqummaa dhaabuf qabsaa’an akkanummatti hojiin isaani bilaasha ta’e hafaa? Rabbiin Haqaa kan ilma namaa hin cunqursinee, yoo cunqurfamanillee kan hin jaalanne, madaala haqaa dhaabuf guyyaan Qiyaama/Murtii akka jiraatu dirqama godhe. Kanaafu dhaabbachuun guyyaa Qiyaama shakkiin wayitu keessa hin jiru.
Guyyaa Qiyaamatti amanuun ilma nama amala bineessa irraa gara fiixe namummaatti ol fuudha. Sababni isaas namni wanta hojjatu keessatti gara fuunduratti adabamuu fi mindaa argachuu akka danda’u waan amanuuf hojii kam keessattu of eegannoo gochaa adeema. Nama akka hin cunqursinee fi hojii gadhee akka hin raawwanne adabbiin cimaan fundura isaa akka jiru beeke irraa of qusata. Akkasumas,mindaa gaarii guyyaa Qiyaamatti argachuu akka danda’u beeke waan gaarii hojjachutti fiiga. Kanaafu wanta gadhee irra gara nama gaaritti of jijjiruuf guyyaa Qiyaamatti amanuun gahee ol’aanaa taphata. Dabalataan warroota Guyyaa Qiyaamatti amananiif gadadoo fi rakkoo kamiyyuu ni salphataaf. Sababni isaas ifa milkaa’innaa of funduratti ilaalaa rakkoo fi gadadoo kamu obsaan dabarsu. Rakkoo fi gadadoon duniyaa tanaa adabbii Guyyaa Qiyaamatiin wal bira yoo qabamuu xiqqaa akka ta’etti ilaalun obsaa fi jajjabinna dabalatu. Guyyaa Qiyaamatti akka hin amanne wantoonni baay’en ilma namaatti shakki naqu. Wantoota shakkii namatti naqanii fi akkaata itti ittisan gara boodatti kan ilaallu ta’a.
Mee shakkii Guyyaa Qiyaama qulqulleefanne qalbiin teenya tasgabboofte daandii jijjirama irra akka adeemtuf, keyyatoota Qur’aanaa muraasa haa eerru.
“Dhugumatti, Qiyaaman dhuftuudha; ishee keessaa shakkiin wayitu hin jiru. Ammas dhugumatti Rabbiin namoota awwaala keessa jiran hundaa ni kaasa.”Suuraa Hajji 22:7
“Qiyaaman dhuftuudha, ishee keessaa shakkiin/mamiin wayitu hin jiru. Garuu irra hedduun namootaa hin amanan. Suuraa Al-Gaafir 40:59
“Ni jedhus:”Sila nuti erga duunee lafee fi bututaa(tortoraa) taanee booda uumama haarawa taanee kaafamoodhaa?”
(Yaa Muhammad) jedhiin, “Dhagaa yookin sibila ta’aa.
Yookiin uumama qoma keessan keessatti kaafamuun guddatus ta’aa (kaafamuun keessan hin hafu)”. Ergasiis “Eenyutu nu deebisa” jedhu. “Isa yeroo jalqabaa isin uumedha” jedhiin. Mataa isaani sitti raasuf jiru. Ni jedhus” inni suni yoomi ree?” “Dhihoo ta’uun mirkanaa’adha.” jedhiin.
Guyyaa Inni isin waamnan, isin Isa faarsaa awwaattanii, yeroo gabaabaa malee turuu dhabuu yaaddan (ta’uu mirkanaa’e). “Suuraa Al-Israa 17:49-52
Mallatoolle Guyyaa Qiyaamaa keessaa muraasa mee haa eerru:
Abu Hureeyran Ergamaa Rabbii(SAW) irraa akkana jechuun gabaasan:
“Beekumsi (du’a aalimtootatin) ni bada, wallaalummaan fi fitnaan(rakkoo fi gadadoon) ni babal’atu,Harj ni baay’ata. Ergamaan Rabbii(SAW) akkana jedhamanii gaafataman,”Yaa Ergamaa Rabbii ‘Harj’ maalidha?” Harka isaanitin akeekun ‘Ajjeechadha” jedhanii deebisan. “ (Sahih Al-Bukhari Kitabul İlm- Jildii 1ffaa Hadiisa lakk. 85
Hadiisa biraa yoo nan dabala jedhe barreefamni ni dheerata. Kanaafu mallatoolle guyyaa Qiyaama yoo barbaaddan CD Yaasin Nuuru fi kan biroo dhageefachuu fi kitaabota dubbisuu dandeessu.
Akeekachiisa cimaa warroota Guyyaa Qiyaamatti/Aakiratti hin amanneef
“Warroota Aakiratti hin amanne immoo adabbii laaleessaa ta’e isaanif qopheessine jirra.” Suuraa Al-Israa 17:10
“Sila malaykonni isaanitti dhufuu yookiin Gooftaan kee dhufuu yookiin gariin mallatoolee Gooftaa keeti dhufuu malee homaa hin eeganuu? Guyyaa gariin mallatoole Gooftaa keetii(kana jechuun mallatoolee guyyaa qiyaama kan akka aduun dhihaan bahuu,dajjaal dhufuu fi kkf) dhufan lubbuun san dura hin amaniin yookiin imaana(faith) ishee keessatti toltu hin hojjatin malee iimaanni ishee homaa ishee hin fayyadu. “Isin eegaa;nuti eegodha.” jedhiin. Suuraa Al-An’aam 6:158
Erga waa’ee jireenya boodaa ykn Guyyaa Qiyaama hangana jenne dhufiinsa guyyaa Qiyaama shakkuun hasaasa sheyxaanati fi baleeqessa addunyaa tanaatirra madda. Gara shakkii itti aanutti haa dabarru.
3.Shakkii Kasaaru
Daandii jijjiramaa irra akka hin adeemnef gufuun biroo immoo shakkii kasaaruti. Yoo akkana godhe nan kasaaraa natti haa hafu jedhanii yaadudha. Namni gootummaa fi ijannon wanta jalqabe tokko hanga bu’aa isaa beekutti kasaare dhiise duubatti kan hin deebineedha. Kaayyoo keenya ol’aanaa armaan olitti tumanne fi kan isaa gadii bakka akka hin geenye sheyxaanni sodaa kasaaru nutti naqa. Yoo akkana goote ni kasaarta sitti haa hafu nun jedha. Hasaasa sheyxaana kan waa’ee kasaaraa nutti hasaasu keessa muraasa haa eerru. “Amma dargagumma keetti bashananii,yeroo gara dulummaa deemte saalaatta; sadaqaa hin kenniin mallaqni si jalaa hir’ataa; barnoota amantii yoo baratte barnoota kaan ni dhabda; Islaamaf yoo qabsoofte/carraaqte qabeenya dhabda yookin hiyyeessa taata; Hijaaba yoo uffatte namni si tufata,si qeeqan; fi kkf jechuun diinni keenya sheyxaanni fi gargaartonni isaa fiixe kabajaa fi milkaa’inna irra akka hin geenye gufuu badii nu funduratti dhaaban. Gufuu kanniin buqqisne gara jijjiramaatti tarkaanfachuu kan danda’u mataa keenya fi mataa keenya qofa. Eenyullee dhufee gufuu fi qoree kanniin buqqisee ‘koottu daandii habaabon afamerra deemii’ kan nun jedhu hin jiru.
Sheyxaanni sadaqaa akka hin kenninee hiyyumaan nama sodaachisun garuu bakka kanaa wanta fokkataa maallaqa saniin akka hojjatan nama ajaja.
“Sheyxaanni hiyyummaan isin sodaachisa, wantoota fokkataattis isin ajaja. Rabbiin garuu araaramaa fi tola Isa biraa ta’e waadaa isiniif gala. Rabbiin kenni isaa bal’aa, beekaadha. “Suuraa Al-Baqaraa 2:268
Shakkiin maalirraa maddaa?
Shakkiin wantoota gurguddaa sadii irraa madduu danda’a. Isaanis;
1.Beekumsa gadi fagoo dhabuu– namni beekumsa yoo hin qabaatin jireenyi itti naannofti. Dhugaa fi soba addaan baafachun itti ulfaata. Maddii beekumsaas murteessadha. Maddii beekumsaa namoota daandii qajeelaa irra jallatan yoo ta’ee akkasuma nama jallisa. Sobaa fi dhugaan walitti naqame/makamee nama dhiphisa. Kanaafu shakkii armaan olii fi kan biraa irraa qulqullaa’uuf maddii beekumsa Qur’aana fi Hadiisa Ergama Rabbii (SAW) ta’uu qabu. Kana yoo jennu kitaabota Qur’aana fi Hadiisa ragaa godhatanii fi daandii sirrii irraa kan hin jallannee ta’anii barreefaman akka madda beekumsatti itti fayyadamuu hin dandeenyu jechuu keenya miti. Fakkeenyaf Tafsiironni Qur’aana hiika Qur’aana nu addeessun shakkii keenya nurraa qulquleessu. Beekumsa karaa adda addaatin barbaadun shakkii keenya qulqulleessu dandeenya. Gara masjiidota deemun da’awa irratti hirmaachu,vidiyoo fi odiyoo aalimoota daawwachuu fi dhageefachuu,kitaabota dubbisu. Of eeggannoo wanti gochuu qabnu tokko namni ykn maddii beekumsa irraa argannuu sirrii fi daandii Qur’aanati fi hadiisaa irraa kan hin jalanne ta’uu qaba. Namoota bid’a(amantii keessatti wanta haarawa uumame) hordofuu fi beekumsa isaanirraa barbaadun of jaamsu fi shakkiin dhiphachuudhaa malee qajeelu miti. Kanaafu namoota fi kitaabota bid’aa hordofan irraa fagaachudha.
2.Cubbuu keessa daakuu- cubbuun ifa beekumsaa dhaamsun dukkana wallaalumatti nama gata. Cubbuun diina/aduwwii beekumsaati. Qalbii shakkii fi wallaalummaan gurraachesuun dhugaa fi soba addaan akka hin baafanne nama godha. Ijji cubbuutti rakkattu akkamitti ifni beekumsa itti seenaa yoo cubbuu san dhiisu hin yaalin malee? Cubbuun qalbii haguugun akka sibilaa dandee’essa.
Abu Hureeyran Ergamaa Rabbii(SAW) irraa akkana jechuun gabaasan:
“Yommuu gabrichi cubbuu raawwatu tuqaan gurraatin qalbii isaa irratti mul’atti. Yoo inni cubbuu san dhiise, araarama barbaade fi towbate(gara Rabbii deebi’e), qalbiin isaa ni qulqullofti. Yoo inni garuu (cubbuu sanitti) deebi’e tuqaan gurraatin qalbii isaa guutuu haguugdi. Sun kan Rabbiin jedhe, ‘Ran’ idha.” (Jami at-Tirmizi gabaafame)
“Ifti imaanati fi dukkanni cubbuu bakka tokko ta’u hin danda’an.” Kanaafu namni shakkii ofii qulqullefate daandii jijjiramaa irra adeemu barbaadu, cubbuu irraa haa fagaatu.
3.Balaqeessa duniyaatin sobamuu fi hasaasa sheyxaanaa- balaqeesni duniyaa yoo namatti baay’atte ija jaamsa, qalbii dukkaneessa yoo namtichi beekumsa gadi fagoo qabaate irraa of hin tiiksin. Duniyaan tuni badde Qiyaaman waan dhaabbattu itti hin fakkaatu. “Jiraachu guyyaa Qiyaamatti hin amanu” jedha. İlma namaa kamiifu fakkeenyaa fi baruumsa akka ta’uuf Rabbiin Qur’aana keessatti namoota lama nuu eera. Tokko kan qabeenya baay’ee qabuu garuu imaana kan hin qabne fi kan biraa immoo qabeenya xiqqaa kan qabu garuu imaana kan qabu turan. Namticha jalqabaatti Rabbiin oyruu timiraa lama itti kenne.
“(Oyruun tun)Isaaf firii godhatte hiriyyaa isaatittii odoo haasa’uu “Anatu qabeenyan si caala;gosaanis sirra jabaadha”jedheen. Haala lubbuu isaa miidhaa ta’ee oyruu isaa seenee ni jedhe:”Ishiin kun gonkumaa ni baddi jedhe hin yaadu. Qiyaamaanis ni dhaabbatti hin yaadu. Dhugumatti yoon gara Gooftaa kiyyaa deebifame ,iddoo deebii kan isa caaluun argadha.” Hiriyyaan isaas kan isaan haasa’u ta’ee ni jedhe: “Sila ati isa biyyee irraa,ergasii bishaan saalaa irraa si uumee,ergasii nama guutuu si godhetti kafartee? Ani garuu Inni Rabbiin Gooftaa kiyya; ani Gooftaa kiyyatti tokkollee hin dabalu. Yeroo oyruu kee seentu “Waan Rabbiin fedhetu ta’a;Rabbiin malee humni naaf hin jiru” maaliif jechuu dhiiste! Yoo ana horii fi ilmaaniin sirra xiqqaa ta’uu na agartes.” Suuraa Kahf 18:34-39
Karaa biraatin immoo sheyxaanni ilma namaatti hasaasun shakkii qalbii isaanii irratti facaasa. Qalbii isaani dukkaneessun dhugaa soba fakkeesse,soba dhugaa fakkeesse itti agarsiisa. Kanaafu hasaasa isaatirraa eeggamuuf:
- “Yaadota babbadoo waa’ee amantii ofii sheyxaanni qalbii namatti darbuu dhiisu fi irraanfachuu. Yaadota gaariin of ko’oomsu.
- Sheyxaana abaarrame Rabbitti mangafachuu;A’uz billahi mina sheyxaani rajiim jechuu.
- Jechoota kana jechuu “Rabbii fi Ergamaa isaatti amane.”
- Suuratul İklaas qara’uun gara bitaatti yeroo sadii tufuun A’uz billahi mina sheyxaani rajiim jechuu “ Youth problems By Shek Muhammad Salih al-useymiin page 49 irraa fudhatame.
Asitti tufuu yoo jedhamuu hancufa gadii dhangalaasu yookin ciriqachuu osoo hin ta’in copha hancufaa “tu,tu” jechuudha.
Keeyyatoonni Qur’aana afaan Oromootin website kanarratti dhihaatan “Hiika Qur’aana Kabajamaa Afaan Oromootin” Mana maxxansaa Najashitin kan maxxanfamee fi Sahih International English translation of The Holy Qur’an irraa kan fudhatamaniidha. Daandiin Jijjirama asirratti hin dhaabbannee itti fufa Insha Allah..
Hubachiisa: Keeyyatoota Qur’aana armaan oli keessatti Rabbiin ‘Nuu,Numa, Keenya’ yeroo jedhu baay’inna agarsiisuf osoo hin taane kabaja fi guddinna Isaaf malu agarsiisufi. Rabbii guddaa dhiisati mootiin biyya tokko bulchuu, ‘Nuti akkas goone…’ jedhe maqdhaala baay’inna fayyadama. Hatta Barreessan tokko kitaaba ofii keessatti,’Mata duree kana bal’innaan ibsinee jirra,ni ibsina..’ ofiin jedha. Kanaafu bakka kanatti ‘Nuu,Numa fi Keenya’ maqdhaala baay’inna osoo hin ta’iin kan kabajaa fi guddinaati. Rabbiin tokkicha kan shariika/hiriyyaa wayitu hin qabne,Guddate guddinna Isaaf malu.
Yaada kennuu fi dogongora uumame sirreessu yoo barbaaddan email kanaan na qunnamuu dandeessu sammubani@hotmail.com


text:
“Sheer Itiyoophiyaan hojjettoota isaatif haalotii hojii gaarii mirkaneessaa Abaaboowwan Rooziii saa karaa walirraa hincitiniin omishuu isaatin ittiin ni boona. Omisha, adeemsawwanii fi haalotiin keenya qaamolee mirkaaneessitoota adda addaatin to’annaan godhameefii waraqaan ragaa (mirkaneessi) kennamaaf.
- Feertiredii
- MPS-SQ
- MPS-ABC
- MPS-GAP
- GRASP
- ETI
- EHPEA Raawwii hojii Meetii
- EHPEA Raawwii hojii Warqee
Yoo waraqaalee ragaa (isa tokko) ilaaluu barbaaddan, karaa liikii kanaan gadiitin argachuu dandeessu:
Feertiredii
“Qonnaawwan keenya ulaagaalee Feertiredii adda addaa, omisha naannoo waliin wal simataa ta’ee fi jireenya bu’aa qabeessa fi haalotii hojii hojjettootaaf kan guutuu dha. Abaaboowwan sadarkaa Feertiredii jalatti gurguramaniif warri bitan kaffaltii irratti maallaqa hamma ta’e dabalanii kaffalu. Maallaqni gatii idilee irratti dabalamee kaffalamu kun gareen isaa piroojektoota hawaasummaa kanneen akka hospitaala fi manneen barnootaa Sheer Itiyoophiyaatif kan oolanii dha. Inni dabalataanis baajata kaffaltii koree Feertirediif naqaalee nyaataa fi leenjii kennamuuf kan gumaacha godhu dha. Kanaafuu warri bittuu Awurooppaa keessaa jireenya fooyya’aa Itiyoophiyaatif gumaachuu danda’u jechuu dha. Waliigaltee sadarkaa qulqullinaa Feertiredii waliin taasifameef Sheeriin waggaa waggaatti ni to’atama.
”
MPS- Ga'umsa hawaasummaa ni qaba
Haalootiin hojii gaarii daldaltoota fi bittoota baay’ee ta’aniif ga’ee guddaa kan taphatuu dha. MPS-Waraqaa ragaa ga’umsa hawaasummaa qabaachuun isaa ulaagaalee waliigalteewwan Addunyaalessaa kanneen akka fayyaa fi eeggannoo ni agarsiisa.
MPS-ABC
MPS-ABC Meeshaa to’annaa Kaampaaniiwwan tarkaanfiilee mijataa hojiirra oolchuun miidhaa naannoo irra ga’uu malu akka hir’isan agarsiisu dha. MPS-ABC Carraaqqiin yaaliiwwan walitti fufiinsaan taasifaman ifa kan ta’anii fi kan safaramuu danda’anii dha. Innis waraqaa ragaa addunyaa irratti beekkamtii qabu kan galmeessa dijitaalaa irratti hundaa’ee meeshaalee omisha midhaanii hittisan, anniisaa, xaa’oowwan, bishaan, fi kosii/xurii irratti kan hojjetuu dha. MPS-A Dandeettiin nuti badhaafamne kun Naannoo dammaqinaan misoomsuu waliin kan wal fakkaatuu dha.
MPS-GAP (Good Agricultural Practice) Muuxnnoo qonna gaarii
MPS-GAP sagantaa ragaa ba’uu Kannee akka walqabatee deemuu, naannoo, eeggannoo, fi qulqullinaa hammatuu dha. MPS-GAP irkataa Global GAP kan ta’e, jechuunis GGN (Lakkoofsi Global GAP )battaluma waraqaan ragaa fudhatameen kan ramadamuufii dha. Lakkoofsi kunis Daataabeezii GlobalGAP irratti kan mul’atuu dha.
GRASP
GRASP (Global GAP Risk Assessment on Social Practice) Waraqaa ragaa amma jiru MPS GAP irratti dabalata kan ta’ee dha. Muraan GRASP kaampaaniiwwan ulaagaalee hedduu kanneen akka bakka humna namaa fi taliigaa peeroolii, iddoo ciisichaa fi hojiilee qaama alaatif dabarsanii kennuu kan fakkaatan kan nqoratuu dha. is an addition to the current MPS GAP certificate.
ETI (Ethical Trading Initiative) Kaka'umsaa mala gaarii daldalaa
EHPEA Raawwii hojii Sadarkaa Meeti
EHPEA Raawwii hojii Sadarkaa Warqee
Ann Siminta
Geggeessaa walii galtee


text:
Fulbaana 21, 2015 (TOI) Ayyaanni Irreechaa “Hora Finfinnee” akka milka’uufi akka miidhsgu ga’ee olaanaa kan ba’e ummanni magaalaa Finfinnee galata guddaa qaba jedhan kantiibaan magaalaatti adde Adaanech Abeebee.
Ayyaanni Irreeshaa duudhaafi sirnasaa eegee “Hora Finfinneetti” nagaan kabajamee xumuramuusaa ilaalchiseen adde Adaanech galata dhiheessaniiru.
Ayyaani Irreecha magaalaa Finfinnee Hora Finfinneetti yeroo afraffaaf kabajamuusaa eeranii, ayyaanni baranaa yoomiyyuu caalaa tokkummaan ummattootaa keessatti mul’atee, miidhagee miiliyoononni irratti hirmaatanii dammaqinaan kabajameera jedhaniiru.
Gareewwan shororkeessaa kasaaraa dirree waraanaatti isaan mudate bakka buusuuf ayyaanicha jeequuf socho’anis qindoomina ummata nagaa jaalatu, humnoota nageenyaafi raayyaa ummataatiin fashalaa’ee ummanni ayyaanicha nagaan kabajeera jedhan.
Ayyaanni kun akka milkaa’uufi miidhagu ga’ee olaanaa kan ba’e ummata Finfinnee galateeffatanii, keessummoota simatanii keessummeessuudhaan ayyaanichi nagaan akka kabajamu taasisuusaatiif galata guddaa qaba jedhaniiru.
Ayyaanni kun miidhagee nagaan akka xumuramu kan gootan abbootii Gadaa, haadholii Siinqee, Qeerroofi Qarree akkasumas Foolleewwan ni galateeffanna jechuun ibsaniiru.
Akkasumas qaamolee nageenyaa magaalaa finfinnee, miseensota raayyaa nageenyaa,danbii kabachiiftota , dargaggoota magaalichaa galateeffataniiru adde Adaanech.
Hoggantoota sadaraa addaddaarra jiran, saboota, sab lammootaafi ummattoota ayyanichaaf dhufan, qaamolee miidiyaa galateeffataniiru.
Keessummoonni nagaan gara dhufanitti akka deebi’an miira jalqabameen akka gaggeessinuufi Irreechi guyyaa boruu Hora harsadeetti kabajamu nagaan akka xumuramu tokko taanee ga’ee keenya akka baanu waamichan dhiheessa jedhaniiru.


text:
Artistii Muktaar Usmaan Sheekhaa, dubbii Gaazexeessaa harkaa waldhooysise
Jemaal Ahmadiin
Gaafii fi deebiin Artist Muktaar Usmaan Miidiyaa Keelloorratti taasise ajandaa dubbii tahee jira. Sababni dubbiin ajandaa taateef, Gaazixeesaan Keelloo Jawar WBO hiikkachisuu dubbate gaafii jattu waan dhiheeseefi. Jawar dubbii akkasii dubbate moo hin dubbannee an waaniin keessa beeku hin qabu. garuu Artist Muktaar Usmaan deebisee jira.
Dubbii tanarratti Seenaa Adda Bilisummaa Oromoo tan Waggaa 40 yaadachuu barbaachisa. Adda Bilisummaa Oromoo Jaarraa Abbaa Gadaa faan hundeesanii Waggaa tokko ykn lama qofa hogganan. Eegas Warra Biyya keessaa Dargiin baqachiifte Leencoo Lataa faa ABO dhaale. akkamitti dhaalaniin seenaa dheertuudha. amma Seenaa san dubbachuufiimiti.
Eega Namoonni Dargii baqate ABO’tti dabalamee Dhaaba dhunfte maaltu deemaa ture ? ABO akka bakka heddutti caccphxu maaltu godhe ? Gaafii jattu. Dubbiin akkana. yeroo Warri Biyya keessaa Dargii baqatee dhufe ABO diigee Jaarraa Abbaa Gadaa keesaa bahu, Magarsaa Bariitu Hayyu-Duree ABO tahee filame. inni osoo waggaa tokko Dhaaba hin hogganin Wareegame.
Wareegama Magarsaa Barii booda Galaasaa Dilboo bakka bu’ee filame.
yeroo saniis Maqaaf Gaasaan Hayyu-Dureedha malee kan Dhaaba oliifi gad-butaa ture Leencoo Lataati. Leencoon yeroo fedhe Wayyaaneen walitti firoomaa, yeroo taan Hayyu-Duree ABO fakkaachaa Dhaaba gara barbaade Oofaa ture.
Eegas booda Daawud Ibsaa Hayyu-Duree tahee filame. isaas akka itti filame namni beeku hin jiru. Dhugaan dhugaadha. Bara hoggansa Daawud ABO’n ifatti hoggansa Dhaloota Kutaa tokkoo qofaan guutamte. Namni wal-jaareti Nama adeemsa doongoraa qeequ Diina jachuun farrajan. Maqaa kaasuun barbaachisaa tahuu baattulee, Hoggantoonni Sadarkaa Shanan Gumii keessaa baasanilleen hedduudha.
Ijoollee haarayatti dirree Qabsoo Ertiraa deemtu bifa adda addaatiin simachuu fi ija adda addaatiin ramaddii kannuufii hiriyoota keenya kan Dirree tureetu nuuf hime. Sadarkaa deeggarsaattilee Namoonni muraasni Abbootii ABO, namoonni muraasni ammoo deeggartoota ABO taheeti hanga Dhaaba Biyya galutti Dhaabni tirachaa ture. Eega biyyatti gale addaan bittinaahuun bu’aa walqoodinsa Erititaa akka tahe nama hedduu hima.
Haalli amma jiruus Namoonni Mutaasni Abbootii ABO tahuu barbaada. Abbootii ABO tahuun waan gaariidha. garuu nu malees Oromoon hundi Abbootii ABO’ti jedhanii yaaduun dansaadha. an Jawar Mohammed ilaalcha Siyaasaa isaa kan ammaa hin deeggaru. ammoo olola sobaa kan isarratti banan niin morma. Sababniin olola isarratti banamu murmuuf, osoo Jawar ABO-WBO hiikkachiisuu hin dubbatin, Jawar ABO hiikkachiifna jedhee jachuu isaaniiti.
Kaayoon ijoon as duuba jirtu Qabsoo Bilisummaa Oromoo numalee namni biraa keessa seenuu hin qabu jachuudha agarsiisa. Kana mormina. Abbaan qabsoo Oromoo nu qofa jachuun, Itoopbiyaan qulqqulluun nu qofa jachuu warra Amaaraa saniin addaamiti. Oromoon kamuu Oromoo fi Oromiyaaf Qabsaahuu barbaannaan nama tokkolee hayyama hin gaafatu. Waan isatti fakkaateen saba isaatiif qabsaahuuf namuu mirga qaba. Tasggabaawaa.


text:
Jireenyi Maaliif Uumamtee?-Kutaa 4
Yommuu gara jireenyaa mil’annu wantoonni nama ajaa’ibsisanii fi gaddisisaan baay’een keessatti mul’atu. Namni jireenyi maaliif akka uumamte beeku jireenya keessatti hin dhama’u.
Jireenyi tuni maaliif akka uumamte caalatti hubachuu fi hojii irra oolchuf mee fakkeenyaan haa ilaallu.
1-Jireenya Addunyaa (Dachii tana) akka Daree Qormaataa
2-Namoota dachii irra jiraatan akka Barattoota daree keessa jiranii
3-Wantoota namoonni ittiin qoraman akka Gaafilee waraqaa qormaata irra jiranii
Jireenya addunyaa ykn dachii tana akka daree qormaatatti (examination room) haa ilaallu. Yommuu qormaanni gahu barattoonni dareetti walitti qabamuun waraqaan qormaataa isaaniif raabsama. Ergasii hundi isaaniitu gaafilee hojjachuu jalqabu. Gaafileen kunniin wanta isaan ittiin qoramaniidha. Jireenyi addunyaa tunis namoota fi wantoota isaan ittiin qoraman of keessaa qabdi. Kanneen akka qabeenya, rakkoo adda addaa fi kkf.
Barattoonni qormaata seenan wanti isaanirraa eeggamu: gaafilee qormaataa hanga danda’an hojjachu, korroju irraa of qusachu fi naamusa qormaata kabajuudha. Haaluma kanaan, namoonni addunyaa tana keessatti qoraman wanti isaan irraa eeggamu: obsuu, shukrii (Rabbiif galata galchuu), wantoota itti ajajaman hojjachu fi wantoota irraa dhoowwaman dhiisudha. Qormaanni dhumarratti bu’aan isaa ni beekkama. Barataan qormaata seenee wanta isarraa eeggamu yoo hin hojjatin, bu’aa gaarii argachuu danda’aa? Haaluma kanaan, namoonni addunyaa tana keessatti qoraman, wanta isaan irraa eeggamu yoo hin hojjatin mindaa gaarii Rabbiin waadaa galee argachuu danda’uu? Ammas, baratan qormaata seene seera qormaataa cabsuun yoo korrojee fi jeequmsa uume, amala badaa isaa kanaaf ni adabama. Haaluma kanaan, namni addunyaa qormaata tana keessatti wanta Rabbiin dhoowwe hojjate ykn wanta Inni itti ajaje dhiise, ni adabama.
Kanaafu, jireenyi addunyaa tuni iddoo qormaata namni itti qoramuudha. Ergasii hojii isaanii irratti hundaa’e mindaan isaaniif kennama. Akkuma barataan yeroo qormaataa cimee yoo hojjate qabxii gaarii galmeessu fi dhumarratti mindaa gaarii argatu, namni addunyaa qormaata tana keessatti cimee hojjates mindaa gaarii argata. Kutaa darbe irraa itti fufuun wantoota namoonni ittiin qoramanii fi wanta nama qorame kanarraa barbaadamu haa ilaallu.
Qur’aana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Rabbiin Kan dachii keessatti bakka buutota isin godhee fi waan isiniif kenne keessatti isin qoruuf jecha garii keessan garii irra sadarkaan ol fuudhedha. Dhugumatti, Gooftaan kee adabni Isaa saffisaadha, ammas dhugumatti Inni Araaramaa Rahmata godhaadha.” Suuratu Al-An’aam 6:165
“Rabbiin Kan dachii keessatti bakka buutota isin godhee” kana jechuun dhaloota darbe bakka kan buutan isin taasise. Dhaloonni darban du’aan yommuu addunyaa tana irraa deeman, Rabbiin dhaloota itti aanu fiduun dachii tana akka ijaaran taasise, isaan qoruuf wanta ishii keessa jiru isaaniif laaffise. “garii keessan garii irra sadarkaan ol fuudhe” Qabeenyaan, suuraan, bareedinnaan, humnaan, beekumsaan, amalaan, bifaan gargara isin godhe, tokko tokko irra caalchise. Wantoota kanniinin wal caalchisuun qormaata. “Wantoota isiniif kenne keessatti isin qoruuf garii keessan garii irra sadarkaan caalchise.” Qoruu jechuun wanti mindaa fi adabbiin irratti ta’u isin irraa mul’achuudha[1]. Fkn, kan akka obsaa, galata galchuu fi Isaaf ajajamuun isin irraa mul’achu.
Namni hundi kennaa Rabbiin isaaf kenneen ni qorama. Dureessi qabeenya isaatiin ni qorama. Wanti dureessa irraa barbaadamu shukrii (galata galchuu) fi akkaata Rabbiin ajajeen qabeenya isaa baasudha. Wanti nama beekumsa qabu irraa barbaadamu, shukrii fi beekumsa isaatiin namoota fayyaduudha. Wanti hiyyeessa irraa barbaadamu obsa.
“Dhugumatti, Gooftaan kee adabni Isaa saffisaadha” Nama Isa faallessee fi keeyyattoota (aayaata) Isa kijibsiisef hatamtamaan isa adabuu danda’a. Tarii Rabbiin nama badii hojjatuu fi hin amanne yeroo muraasaf dhiisu danda’a. Garuu achii yoo qabe, gadi hin furu. Wanti ni dhufa jedhame hundi dhiyoodha. Duuti fi Aakhiraan namoonni akka fagootti ilaalan dhiyootti ni dhufu. “ammas dhugumatti Inni Araaramaa Rahmata godhaadha.” Nama Isatti amane, hojii gaarii hojjate fi hojii badaa irraa tawbateef Rabbiin ni araarama, rahmata godhaaf[2].
Kanaafu, qabeenyaan, bifaan, miidhaginnan, beekumsaa fi kan kana fakkaataniin namoonni wal caalun qormaata. Namoonni gariin qabeenya argachuun yommuu sadarkaan isaanii xiqqoo ol ka’u, “Rabbiin na kabaje ykn na jaallate” jedhu. Yommuu qabeenya dhaban immoo Rabbiin na salphise jedhu. Haala nama kanaa Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Qur’aana keessatti ni dubbata, deebiis itti kenna:
“Namni yeroo Gooftaan isaa isatti arjoomuu fi isa qananiisuun isa qore, “Gooftaan kiyya na kabaje” jedha. Yeroo Inni hiree isaa itti xiqqeessuun isa qore immoo, “Gooftaan kiyya na xiqqeesse” jedha. Haa dhoorgamu! Dhugumatti isin yaatima hin kabajjan.” Suuratu Al-Fajr 89:15-17
Rabbiin as keessatti haala namaa yeroo qabeenyi isaa bal’atu fi dhiphatu dubbata. Yommuu Rabbiin isa qoruuf qabeenya isaaf bal’isuu fi isa qananiisu, namni beekumsa hin qabnee fi Aakhiratti hin amanne, “Rabbiin na kabaje jira. Osoo na kabajuu baate silaa kana hunda naaf hin kennu” jechuun yaada. Ammas, yommuu qabeenya itti dhiphisuu fi xiqqeessu, Rabbiin na xiqqeesse jechuun yaada. Rabbiin “Kallaa (haa dhoorgamu” jechuun itti deebisa. Kana jechuun yaada akkanaa irraa haa dhoorgamu. Namni Ani qananiise hundi nama Ana biratti kabajamaa ta’ee miti. Ammas, namni Ani qabeenya itti xiqqeesse hundi nama na biratti xiqqaataa ta’ee miti. Rabbiin nama jaallatu fi hin jaallanneef qabeenya ni kenna. Ammas, nama jaallatu fi hin jaallannetti qabeenya ni xiqqeessa[3]. Garuu Rabbiin biratti safartuun kabajaa qabeenya osoo hin ta’in Isa sodaachu fi Isaaf ajajamuudha.
﴾إِنَّ أَكۡرَمَكُمۡ عِندَ ٱللَّهِ أَتۡقَىٰكُمۡۚ﴿
“Dhugumatti, Rabbin biratti namni hunda keessan irra kabajamaa ta’e, nama hunda keessan irra Rabbiin sodaatudha.” Suuratu Hujuraat 49:13
Imaamu al-Qurxubiin ni jedha: [Yommuu qabeenyi bal’atuuf Rabbiin na kabaje, yommuu itti dhiphisu immoo Rabbiin na xiqqeesse] jechuun amala kaafirootaa Qiyaamaatti hin amanneeti. Kaafira biratti kabajaa fi salphinni qabeenyi baay’achuu fi xiqqaachuni. Mu’minni (namni dhugaan amane) immoo kabajaan isa biratti Isaaf ajajamuu fi milkii qooda Aakhiratti isa geessuun Rabbiin isa kabajuudha. Yoo addunyaa irratti qabeenyi isaaf bal’ate Rabbiin ni faarsa, galata galchaaf[4].
Muslimoonni baay’een iimaanni isaanii dadhabaa ta’ee fi kaayyoo jireenyaa hin beeknes, yommuu qabeenyi bal’atuuf ‘Rabbiin na kabaje’, yommuu itti dhiphisu immoo ‘Rabbiin na xiqqeesse’ jechuun akka kaafiratti yaadu. Kanaafu yaada dogongoraa kana sirreessu qabu. Qabeenyi bal’achuu fi dhiphachuun wanta ittiin qoramaniidha. Nama qabeenyi bal’ateef irraa wanti barbaadamu shukrii (Rabbiif galata galchuudha). Nama qabeenyi itti dhiphate (hiyyeessa) irraa immoo wanti barbaadamu obsa.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Qabeenyi fi ilmaan keessan fitnaa (qormaata) qofa akka ta’anii fi Rabbiin bira mindaan guddaan akka jiru beekaa.” Suuratu Al-Anfaal 8:28
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa aayah tana keessatti qabeenyi fi ilmaan fitnaa (qormaata) akka ta’an gabroota Isaatti beeksiisa. Qormaata kanaan wanti nafsee keessa jiru ifa baha. Yoo qabeenyaa fi ilmaan isaaniif kenne, Isaaf galata galchu moo Isarraa garagaluun qabeenyaa fi ilmaanin ko’oomuu? “Rabbiin bira mindaan guddaan akka jiru beekaa.” Qabeenyaa fi ilmaan irra mindaan, kennaa fi Jannata Isaatu isiniif caala. Tarii isaan keessa diinni jiraachu danda’a. Qabeenyaa fi ilmaan irraa baay’een isaanii adabbii Rabbii sirraa hin deebisan. Rabbiin Mootii addunyaa fi Aakhirah waan fedhe hojjatuudha. Guyyaa Qiyaamaa mindaa bareedaatu Isa bira jira.[5]Garuu mindaa bareedaa fi guddaa san kan argatu nama har’a addunyaa qormaataa tana keessatti wanta itti ajajame hojjate fi irraa dhoowwame dhiisedha.
Kanaafu, qabeenyi fi ilmaan wantoota namni ittiin qoramuudha. Ammas Qur’aanni haala nama yeroo qabeenya dhabuu fi argatuu akkana jechuun ifa godha:
“Namni yeroo rakkoon isa tuqe Nu kadhata. Ergasii yeroo Nuti qananii nu biraa ta’ee isaaf kennine, “kan inni naaf kenname beekumsa [kiyyaani]” jedha. Lakkisaa! Ishiin fitnaadha. Garuu irra hedduun isaanii hin beekan.” Suuratu Az-Zumar 39:49
Namni yommuu rakkoon akka hiyyummaa, dhibee, dhiphinnaa fi kan biroo isa tuqu, wanta isatti bu’e kana akka isarraa oofuuf garmalee Rabbiin kadhata. Garuu yommuu Rabbiin qananii Isa biraa ta’e isaaf kennee fi rakkoo isaa isarraa oofe, Gooftaa isaatti ni kafara. Tola Rabbiin isaaf oole ni waakkata. “Ani kana kan argadhe beekumsa kiyyaani” jedha. Qabeenya fi qananii Rabbiin isaaf kenne ‘Beekumsa, dandeetti fi ifaaje kiyyaan argadhe’ jechuun odeessa. Garuu oduu isaa kana, “Lakkisaa! Ishiin fitnaadha.” Jechuun itti deebisa. Kana jechuun qananiin siif kennine qormaata ittiin qoramtuudha. Galata ni galchita moo hin galchitu jennee ifa baasuuf siif kennine. “Garuu irra hedduun isaanii hin beekan.” Kana jechuun qabeenya isaaniif kennuun qormaata akka ta’e hin beekan. [6].
Garuu namoonni beekumsa qabanii fi kaayyoo jireenya tanaa beekan qabeenyaan, aangoon, ilmaaninii fi wanta addunyaa tana keessatti nama qoraniin hin gowwooman. Akka fakkeenyatti Nabii Suleymaaniif Rabbiin beekumsa, qabeenya, aangoo fi mootummaa guddaa kenneef. Garuu Suleymaan wantoota kanniinin hin gowwoomne. Wanta Nabii Suleymaan (aleyh salaam) jedhe Qur’aanni akkana jechuun nuuf hima: “…Kuni tola Gooftaa kiyya irraa ta’eedha. Akka ani Isa galateefadhu moo hin galateefanne na qoruuf [qananii kana naaf kenne]. Namni [Rabbiin] galateefate, kan inni galateefatu lubbuma ofiitiif. Namni kafares [lubbuma ofii miidha]. Dhugumatti Gooftaan kiyya Dureessa Arjaadha.” (Suuratu Al-Naml 27:40)
Akka mootota wallaaltootaa Nabii Suleymaan (Aleyh salaam) mootummaa, aangoo fi dandeetti isaatiin hin goowwomne. Garuu inni wantoonni kunniin Gooftaa isaa irraa qormaata akka ta’an ni bare. Qananii argate kana irratti “galata ni galcha moo hin galchu” jechuun sodaate. Ergasii Rabbiin galata namaatti kan itti hin fayyadamne ta’u ifa godhe. Faaydan galata galchuu namuma galata galche irratti deebi’a. “Namni [Rabbiin] galateefate, kan inni galateefatu lubbuma ofiitiif. Namni kafares [lubbuma ofii miidha]. Dhugumatti Gooftaan kiyya Dureessa Arjaadha.” Rabbiin hojii namni hojjatu fi galata inni galchu irraa dureessa. “Arjaadha” keeyri (gaarii) baay’ee kan qabuu fi keeyri kanaan nama galata galchu fi hin galchine haguuga. Garuu shukriin (galata galchuun) qananiin amma jiruu akka itti fufuu fi qananii bade akka argataniif sababa ta’a. Qananii irratti galata galchuu dhiisun (kafaruun) immoo qananiin suni akka badu taasisa[7]. Qur’aana keessatti: “Yeroo Gooftaan keessan [akkana jechuun] labse [yaadadhu], “Yoo Na galateefattan [qananii Kiyya irraa] isiniifin dabala. Yoo Natti kafartan dhugumatti adabbiin Kiyya akkaan hamaadha.” Suuratu Ibraahim 14:7
Guduunfaa
➦ Jireenyi tuni iddoo qormaataa namoonni itti qoramaniidha.
➦ Wantoota namoonni ittiin qoraman keessaa gurguddaan qabeenyaa fi ilmaani.
➦ Rabbiin subhaanahu nama fedhetti qabeenya itti dhangalaasa, nama fedhetti immoo ni dhiphisa. Kan akkana godhuuf isaan qoruufi. Kana jechuun galata ni galchan moo hin galchan, ni obsan moo hin obsan? jedhe ifa baasufi. Ergasii, hojii isaanii irratti hundaa’e mindaa isaaniif kafala.
➦ Kanaafu, namni qabeenyaan gowwoomu hin qabu.
Kitaabban Wabii:
[1] Zaadul Masiir 482, Tafsiira Qurxubii 9/146-147
[2] Tafsiiru Sa’diyy 317 fi maddoota olii
[3] Tafsiiru Sa’diyy-1090, Tafsiir ibn Kasiir 7/563
[4] Tafsiiru Qurxubii 22/276
[5] Tafsiiru ibn Kasiir 4/186
[6] Tafsiiru Sa’diyy 854, Tafsiiru Qurxubii 18/292-293, Ibtilaa’a 108
[7] Tafsiiru Sa’diyy 709


text:
Keenyaan Afrikaa keessaa buna qabaachuun shaneessoo jirti.Dhandhama buna isiitiin buna akka akkaa qabdi: AA,ab,c,pb…
Warrii bunaan bulu amma mala bultii dhawachuutti jira.ooseph Wahinaanihaa jaarsa ganna 71ti. Eegii biyyitii isaa Biritish jalaa baatee maasaa bunaa hedduun qabuun fidama.
Finnii isaatuu kanuma qonna kanallee guddoo jaalata.Eegii gabayaan buna addunyaa kasaartee buna dhaabuulleen dhiba tahuutti jiraachuun ammoo qalbiin isaalleen gara gabayaa dhibii dhaquutti jirti.
"Muka bunaa ciree balleessee bunaayyuu ufi dhiisee horii aananii horachuu fedhaayyuu. Booyyee,lukkuu horiisuu fedhaayyuu. Lukkuuyyuu waan dansaa jalaa argatta.”
Qonnaan bultootii maasaa bunaa didiqqaa Keenyaa qabaniiyyuu buna isaanii ciruutti jiran.Warrii buna qabulleen bunaa midhaan dhibii walti oobratee jireenna wayyeeffachuu fedha.
Morris Ikonya ammoo buna hin jibbaanne, bunaa fi midhaan dhibii wal keessa facaafata.
"Jibbaadhee biraa deemuu hin dandahu.Tanaaf midhaan wal makee facaaca.Oobruu abbaa marqoo fi bododaa qaba.Akkanuma jechaa mala bultii dhawadhaa jedha.”
Ikonyaan waan hedduutti buna jibbaachise. Ji’atti doolara 200 baasee dhukkuba muka bunaa irraa dhowwa.
Gatiin gabayaa bunaa addunyaa kiiloon tokkoo haga beesee 30 kasaarte.Yoo gabayaan tolte kiiloo tokko jalaa beesee 70 argatan.
Joseph Kihinyee koree gabayaa bunaatii fi jireenna warra bunaan buluu wayyeessuuf hojjattu keessa jira.Akka qonnaan bulaan midhaan bunaa dansaa argatuu fi muka bunaa dansaa qabaatan hojjata.
"Haga ganna sadii akka mootummaan gabayaa buna horiin gargaaru faluutti jirra.Akka buna kiiloo dansaa argatan feena.”
Nama haga tokko ammoo mootumaan gabayaa bunaa tana horiin gargaaruun waan armaan durattuu tahuu male.
Namii akka Wahinaaniyaa faatii ammoo gabayaa buna addunyaa oli kaate arguu fedha.


text:
Godinaa Gujii Lixaa magaalaa Bulee Horaa keessatti kamiisa kaleessa galgala dhukaasa meeshaalee gurguddaa tu dhaga’amaa ture jedhu jiraattonni.
Namni tokko waraanaan rukkutamee madaa’uun illee beekamee jira.Jiraattonni aka jedhanti laftii nagaa kan oole yoo ta’u erga uummanni rafee booda sa’atii afuur irratti dhukaasii kun dhaga’amuu jalqabe.
Har’a ganama haala jiru yeroo ilaalan manneen kudhan ta’an kan gubaman yoo ta’u raayyaan waraanaa nagaan eegsiisa jechuun bobba’uu dubbatu.Namnii tokko har’a waraanni rasaasaan rukutee madeessuu isaa ibsanii jiran.
Walitti bu’iinsii daangaa gosa Burjii waliin ammaan dura akka ture kan ibsan itti gaafatamaan waajiira komunikeshinii godina Gujii Lixaa Obbo Lammaa Tafarraa warra Burjii irraa nama midhaan isaa jalaa gubatee tokkootu dhukaasaa ture odeeffannoo jedhu akka qaban dubbatan.
Warra Burjii meeshaalee gurguddoo eessaa argatan? Inni jedhu gaaffii uummata naannoo sanaati jedhan.
Gama kaaniin godinaa Shawaa Lixaa, magaalaa Ambootti lakkoobsi namoota ajjeesamanii amma 11 ga’uu ibsamee jira. Raayyaan waraana biyyaa eda galgala mucaan umriin isaa kudha lama hin caallee ajjesuu isaa jiraatonni ni dubbatu.jira.
Kanneen keessaa reeffii namoota shanii har’a magaalaa Amboo keessatti awwaallamee jira. Kanneen hafan maatiwwan isaanii naannoodhaa dhufanii fudhatan jedhama.Haallii Amaboo keessatti gaggeeffame sukaneessaa ta’u jiraatonni dubbatanii jiru.
Gaaffii fi deeebii gaggeeffame caqasaa


text:
Bakka buutuun Embasii Ameerikaa Finfinneetti argamuu Ambaasaadder Treesii Jakobsen fi Itiyoophiyaatti Daayirikterri USAID Shaan Joonis torban darbe gara Dirree Dhawaa fi Hararitti imaluudhaan angawoota mootummaa waliin wal arganii projektoota mootummaa Yunaayitid Isteetisiin deggeraman kan gamasii daawwatanii jiran.
Ambaasaadder Jaakobsen ennaa Dirree Dhawaa turanitti, kantiibaa magaalattii Kadir Juhaar waliin wal arganii hariiroo uummataa cimsuuf walitti dhufeenya isaanii aadaa fi dinagdee jabeessuu irratti mari’ataniiru. Magaalaa Hararittis ambaasaadderittii fi Mr. Joons pdrezidaant Ordiin Bedrii, prezidaantii mootummaa naannoo biyyoolessaa uummata Hararii waliin wal arguu dhaan Yunaayitid Isteetsii fi hawaasi naannoo kanaa nagaan akka bu’uuf hariiroo cimaan mala itti uumuun danda’amu irratti mari’ataniiru.
Keessummeessuu bakka bu’oota waajjira prezidaantii naannootiin illee magaalaa seena qabeettii taate Harariin daawwataniiru.


text:
Buruundiitti barattuun barsiisaan ishee reebe lubbuun darbe
Magalaa guddittii Buruundii Bujumburaatti barattuun umuriin ishee ganna 14 taate reebicha gara jabeenyaa barsiisaan ishee irraan ga'erraan kan ka'e lubbuun ishee darbuu abbaan barattuu kanaa BBC'tti hime.
Barattuun maqaan ishee Chadiiyaa Nishimwee jedhamtu kun mormaafi miila keessa ture kan reebamte.
Reebicha hamaa irra ga'e kanarraa kan ka'eenis shamarreen kun afaaniifi funyaaniin akka dhiigdu taasiseera jedhan Jiin Maariyee Masaagoo.
"Isheen dareedhuma keessatti erga barsiisaa isheetiin gara jabinaan rukkutamtee lubbuun darbe. Isaan booda fuula dura waajira dura ta'aa mana barumsaa geessanii gatan," jedhan Obbo Masaagoon.
Dura ta'aan mana barumsichaas Chadiyaan akka hospitaala geessuufi haala mijeessee ture. Haata'u malee, yeroo hanga danda'ame hospitaala qaqqabsiisanitti shamarreen kun lubbuun akka darbeeru itti himame," jedha Misaagoon.
Yaaliiwwan BBC'n yaada dabalataa damee qajeelcha barnootaafi poolisiirraa argachuudhaaf yaalee hin milkoofne.
Obbo Masaagoon akka jedhanitti taateen kun kan uumame Kibxata irra yommuu ta'u, intala isaa kan awwaalates guudhuma sana.
Abbaan intalaa kun akka itti himametti yoo ta'e Chaadiyaan seeraa daree barnootaa waan cabsiteef ture kan reebamte.
Manni barumsichaa sun akka dubbatetti: "Barattuun kun hojii manaa isheef kennamee ture waan hin hojjetiin dhufte jedhamuun reebbaan irra ga'e sun akka malee hollachiisee ture."
Buruundii keessatti adabbiin hamaan akkasii seeraan aladha.
Reebichaan barattoota adabuun biyyoota baayyee kessatti dhorkaadha.
Itoophiyaa keessatti barattoota reebichaan adabuun baroota durii keessa tureera. Waggoota dhiyoo asitti garuu barattoota uleedhaan reebuuniifi miidhaa qaamaa irraan ga'uun dhorkameera.


text:
Voice of Independent Oromia (VIO) News page - Fuula Oduu Sagalee Walabummaa Oromiyaa (SWO)
Oromoonni baay’inaan 1000 (Kuma-tokko) ol ta’an, Giddu-gala Oromiyaa, Ona Gidabarat keessatti hidhamuun gidirfamaa jiraachuu. Oromoota hidhamanii jiran kanneen keessaas baay’inaan 300'tti kan tilmaaman, Magaalaa Kaachis keessatti, mana dhiphoo keessatti baay’inaan hidhamuun, akkasumas, nyaata ga'aa fi wal'aansa fayyaa dhorkamuun dhibeelee daddarboo garaagaraaf saxilamaa jiraachuu.
Uummanni Oromoo, goototaa fi qabsaa’ota ilmaan isaa, kanneen qabsoo walabummaa biyya isaanii Oromiyaa fi bilisummaa saba isaanii Oromoof taasisan irratti wareegaman bifa kamiin yaadachuu qaba? Kaayyoon gootota wareegamtoota Oromoo yoom guuta? Uummanni Oromoo galma qabsoo isaa ga'uuf maal gochuu qaba?…
Lolli babal’ifannaa daangaa Poolisoota Humna Addaa Naannoo Somaalee fi hidhattoota Somaalee gosa Iisaa, kanneen Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaan deggeramaniin, Baha Oromiyaa, Konyaa Lixa Harargee, gandeen baadiyyaa Ona Mi'eessoo adda addaa keessatti Uummata Oromoo irratti adeemsifamu tibbana jabaachuun, tikfatee-bultoonni Oromoo iddoo loon ofii tikfatanitti ajjeefamaa, loowwan isaaniis hidhattoota Somaalee gosa Iisaan saamamaa jiraachuu.
Haala siyaasaa yeroo ammaa Impaayera Xoophiyaa fi Gaanfa Afriikaa keessatti mul’achaa jiruu fi kallattii deemsa isaa, addatti ammoo, dhimma Qabsoo Bilisummaa Oromoo fi Walabummaa Oromiyaa giddu-galeessa godhachuun, marii hayyuu fi qabsaa’aa Oromoo gameessa, Obbo Daani’eel Dafaa Jammoo waliin taasifame.
Filannoon shiraa Mootummaa Koloneeffataan Impaayera Itoophiyaa (PP’n) Wiixata kaleessaa (Waxabajjii 21, 2021) adeemsifamuun isaa himamu, Onoota Konyaa Gujii Bahaa keessatti argaman garaagaraa keessatti, tarkaanfii WBO fi Qeerroo Bilisummaa Oromoon buufataalee filannoo irratti fudhatameen gufachiifamuu.
Abbaan Qabeenyaa Oromoo, Obbo Tashoomaa Nuqus Dureessaa, Konyaa Matakkal, Ona Dibaax, Ganda Qotee-bulaa Giippoo jedhamu keessa kan jiraatan, Waxabajjii 15, 2021 halkan toora sa’atii saddeetii, LMKII’n mana jireenyaa isaaniitii fuudhamuun ajjeefamanii bakkeetti gatamuun, reeffi isaanii guyyoota sadii booda (Waxabajjii 18, 2021) tikoota horiin bakkeetti argamuu.
Baqattoonni Oromoo biyya Saa’udii Arabiyaa keessa jiraatan, kanneen kumaatamaan lakkaa’aman, Kamisa Waxabajjii 10, 2021 irraa qabuun hanga har’a, Waxabajjii 17, 2021’tti, mana hidhaa Magaalaa Jiddaa keessatti argamutti hidhamuun dararamaa jiraachuu.
Kaardiin filannoo ammaan dura dirqiin Uummata Oromoof kennamee ture, tibbana ammoo Gandeen Onoota Konyaa Gujii Lixaa keessatti argaman garaagaraa keessaa, dabballoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaan, dirqiin Uummata Oromoo harkaa guuramaa jiraachuu.
Page 10 of 83


text:
√
Jajjabeewwan kan koo Qeerroon Oromiyaa
Qabsoo finiinsanii bahaa hammma dhiyaa
Barataaf barattuu joolleen ilmaan aayyaa
Bakka jiran maraa magaalaaf baadiyyaa
..
Dhaamsa dabarsanii walitti iyyatanii
Gocha wayyaanootaa diddaa labsatanii
Qotee bulaan ka’ee dhaadatee lallabee
Mormii dhageessisee harka saa ol qabee
..
Harargeerraan ka’ee Haramaayaaf ciroo
Dargaggoo mangunddoon firraa dhoorkuuf roorroo
Sodaa takkan qaban joolleen qobboof Hirnaa
Diina daandii dhoorkan hammas takka jeeynaa
..
Wallagarraan ka’an Mandiif dambi doolloo
Gumaa barattoota ni baafna kaa maaloo
Amboon duruu gootaa diinaaf gadin jennee
Daa’imnilleen hafnee wareegame if kannee
..
Shawaan shimalaanii cabsee diina reebaa
Burraayyuuf sulultaa hin kenninu ambaa
Holetaaf sabbataa hin murtan dhidhiibaa
..
Haalli jara kanaa Nama guba hadhaawaa
Waliif dhaamtee kaate qerroon dirree Dhawaa
“Oromiyaan biyya teenyaa wayyaanee muka keenya”
Dhumnee banna malee hin kuttu lafa teenya
Jechaa dhaadatanii itti jiran qabsoo
Baha oromiyaarraa Asabootiif Mi’eessoo
..
Hin callisinaa ka’aa yeroon saa bar ammaa
Ilmaan Abbaa jifaar sabboontoota Jimmaa
Sanyii waaqoo guutuu qeerroo Arsiif Baalee
Hin ciramnu galteen osoo arginuu laallee
Diinni hilan fedhuu dhooynee baasu malee
..
Gabrummaaf xumuraa fincilli baranaa
Ka’aatii dirmadhaa yaa joollee Booranaa
Wal jalaa hin hafuu tokkummaan hiriira
Xiqqaa fii guddaaniis warri bulee horaa
..
Gabroomfataan nahee humni saa laaffattee
Nu ammallee jabaannaan bar itti guuttamtee
Firii lama isiinuu waan hin jirree ontee
Irratti bobbaanaan jaarraan sii hobbaatee
..
Itti fufi Qeerroo yaa Dhaloota Leencaa
Amma ofirraa kaafna tan-yartuu daammacaa
Hin Baadhannu waanjoo harqoota gabrummaa
Hin kenninu murree finfinneen teenyuma.!
–
By- #Hamza_Aman
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…
Sagantaan yaadannoo Artist Usmaayyoo Muussaa magaalaa Finfinnee Hoteela ILILI INTERNATIONAL tti torbaan dhufu ni qophaawa.…
Taammanaa Bitimaa irraa Jaalatamoo fi kabajamoo yaa dubbiftoota barreeffama kanaa, mee kunoo hardha irraa kaaseen:…
Dhumaatiin ummataa Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti maaf hin dubbanne komiin jedhu hedduutu dhufa. Gama…


text:
Fulbaana 14/ 2015(TOI) – Gochi shororkeessotaa badhaadhina Itiyoophiyaa mirkaneessuuraa nundhaabu jechuun tajaajilli komunikeeshinii mootummaa iba kenneen beeksise.
Shororkeessaa Shaneen jidduu kana Horro Guduruu Wallaggaatti jiraattotaafi miseensota milishaa irratti ajjeechaa raawwachuusaa ibsa TOIf ergeen beeksiseera.
Oromiyaa lixaa naannawoota addaddaatti qaamolee nageenyaafi ummataan tarkaanfiin irratti fudhatamaa kan jiru shaneen faffaca’uudhaan Horro Guduruu Jaardagaa Jaarteetti baqachaa akka ture beekameera jedha ibsi kun.
Shororkeessaa Shaneen ajjeechaa kana kan raawwate sababoota lamaan akka ta’e beekameera jedhameera.
Kan jalqabaa guyyaa kaleessaa kan kan galaafataman ajajaa shanee naannawichaa jaal Urjiifi jaleesaanii haaloo ba’uuf yoo ta’u, kan lammataa ammoo ayyaaneffannaawwan Masqalaafi Irreechaa jeequuf akka ta’e ibsi kun ni mul’isa.
Kutaaleen hawaasaa addaddaa naannawa sanatti argaman yeroo ammaa qaamolee nageenyaa waliin qindaa’anii shororkeessaa shanee qulqulleessaa jiru jedheera.
Tarkaanfiin badii shororkeessitoonni geessisaa jiran badhaadhina Itiyoophiyaa mirkaneessuuf nundhaabsisu jedheera ibsi kun.


text:
Haalota qacarrii
Sheer Itiyoophiyaan Itiyoophiyaa keessatti, wal’aansa fayyaa dhuunfaa keenya keessatti isaaniif kennuu dabalatee namoota 12,500 caalan qacaree jira hospitaala Zuwaay/. Daa’imman hojjettoota keenyatiif seera qabeessa (kaffaltii irraa bilisa) oolmaa daa’immanii, barnoota sadarkaa tokkoffaa fi sadarkaa lammaffaa . Sheer Itiyoophiyaan hojjettoota hundaaf haalota hojii isaan sirrii ta’an, mana ciisichaa fi leenjii dabalatee fayyaa fi seerawwan eeggannoof balaa irraa hittisuuf jecha waliigaltee hojii walitti qabamaa dhaabee jira. Xumuura irrattis, namoota baay’ee naannoo maasii keenyaatti argamaniif carraalee hojii fi galii argachuu uumuu keenyaan baay’ee ittiin boonna Ofitti hammachuun nuuf baay’ee barbaachisaa dha. Hojjettoonni 100 irra caalan qaama miidhamtoota, garuu qixxuma keessummeeffamu. Iddoo hojiitti gargaarsa xiqqaa fi madaqsuun akkuma isaan kaanitti simatamu.


text:
Waa’ee Qotee bultoota Oromoo handhuura Oromiyaa irra buqqisuu, qabeenya isa saamuu, ajechaa fi hidhaa barattoota Oromoo irra gahaa jiru mormachuuf jecha, hawaasotni Oromooo biyyoota Awuroppaa jirru gamtaadhaan Hiriira Mormii bahuuf murteesinee jirra.
Haaluma kanaan, qaamotni dhimmi kun nu ilaala jettan hundi yeroo murtessaa kanatti hiriira mormii gamtaa kana irratti argamuun aantummaa saba keessanii akka agarsiiftan kabajaan gaafanna.
Arihatama, saamichaa fi ajechaa sukanessaa saba Oromoo irra gahaa jiru handhuura Awuroppaa kana taate Belgium, magaala Brussels ti argamuun Parlamaa fi angawoota kanatti akka iyyannu karoorfamera.
Kotta saba keenyaaf sagalee haa taanu !!!
Guyyaa: Waxabajji 20, 2014 (Jimaata) ykn (Friday, June 20, 2014)
Sa’aa: 10:00–13:00
Bakka ka’umsaa: Parlamaa Awuroppa Fuldura
European Parliament, Leopold park
Belliardstraat 125, 1000 Brussels
Koree Qiindesitu Hiriira Mormii Hawaasa Oromoo Awuropaa
Brussels, Belgium
Email: oromoeuprotest@gmail.com
Twitter: @oromoeuprotest
Mobile:
+32 489 367 123 – Mootummaa
+32 466 418 066 – Solan
Tokkummaan Humna!


text:
Itti aantuun prezidaantiin mootummaa bulchiinsa naannoo Oromiyaa Aaddee Xayibaa Haasan har’a uummata bulchiinsa naannoo Beneshaangul Gumuz keessaa dheessuun magalaalaa Naqamtee fi nannoo ishee keessa buufatan daw’atanii jiru.
Bulchaan magaalaa Naqamtee Obbo Boggaale Shumaa Raadiyoo Sagalee Amerikaaf akka ibsanti torban lama dura bulchiinsa naannoo Beneshaangul Gumuz fi naannolee Oromiyaa kanneen wal daangeessan irraa sodaa nageenyaaf jecha dheessanii magaalaa Naqamtee keessa kanneen qubatan kuma kudha lama caalaa turan.
Yeroo ammaa garu nageenyii naannoo daangaa kan Oromiyaa keessaa haala gaarii irra waan jiruuf walakkaa kanneen ta’an deebi’uu isaanii ibsamee jira.
Kanneen yeroo ammaa Naqamtee keessatti hafan warra bulchiinsa nannoo Beneshangul Gumuz keessaa dheessani ta’u fi isaan kunis yeroo nageenyii waaraa argamu kan deebi’uuf jiru ta’u kantibaan magaalaa Naqamtee ibsanii jiru.
Uummata dheessanii magaalaa Naqamtee keessa buufatan kana keessaa dubartoonni 18 da’u isaanii akkasumas kanneen biroon garaatti baatan ( Ulfii) akka jiran ibsame jira.
Aaddee Xayibaa Haasan dubartoota da’anii fi kanneen biroo akkasumas ijoollee daw’achuun hasoofsisanii jiran. Dhuma irrattis maanguddoota magaalaa Naqamtee fi qaamoota hawaasaa kanneen biroo waliin walgahii gaggeessuun isaanii ibsamee jira.
Gabaasa guutuu caqasaa