text:
Kan arganne Barruu Dr.Gammachuu Magarsaa irraati.
Bakka Oromoon jiru huna Odaan jira. Baadiyaatti odaan gaaddisa looniifi bakka araaraafi jaarsummaan itti gaggeeffamudha.
Uumamsaa galma waan fakkaatuuf bakka seera itti tumatanii fi yaa’iin firaallee itti ba’aniidha. Akkasumas Oromiyaa keessatti hasxaafi faajjiin, alaabaa fi chaappaan Odaa qabu. Faayaan mormaafi harkaa akkasumas uffati aadaa Odaan miidhagu.
Waanuma odaan jiruufi jireenya hawaasa oromoo keessatti bakka guddaa qabuuf ture, baatii muraasaan dura Odoon godina Gujiitti waggaa sadii dura jige ture ka’ee dhaabbachuun lalisu eegaluunsaa oduu guddaa ta’ee kan tureef.
Jaarsoliin/maanguddoon haalaa kana bara milkii ta’u mul’isa jechuu walitti hidhama aadaa waliin qabu ibsuun.
Odaa fakkeenya muka milkiidha
Oromoon Odaa jaallata, bakka guddaas kennaaf. Callisee mukummaa isaatiif osoo hin taane mallattoo inni bakka bu’un, achii-dhuftee aadaafi seenaa Oromoo keessatti qabu guddaadha jedhu qorattoonni seenaa.
Odaan Oromoo biratti yoomirraa jalqabee akka faayidaarra oole qorannoon barreeffamee sirriitti ifa ta’ee dhalootatti darbe hin jiru.
Looret Tsagaayee G/Medihiin garuu waa’ee irreechaafi Odaa barruu Gadaa irratti waggoota hedduun dura akka barreessanitti, ka’umsi Odaa Kushirraa naannoo bara 8,000 Dhaloota Kiristoosiin Dura akka jalqabedha.
‘Odaan muka osoo hin taane yaadadha…’
Ayyuun Aadaafi Seenaa dhimma kanarratti dubbifne keessaa tokko Dr. Gammachuu Magarsaati. ”Odaan muka osoo hin taane yaadadha (concept),” jedhu Dr. Gammachuu.
Akka ayyuun kun jedhanitti, bineensis namnis Odaa qabaa. Akkamus muknis Odaa qaba. Kanaaf jedhan, Odaan yaada malee muka qofaa miti kan jedhamuuf. ”Aadaa Oromoo hunda bakka bu’a Odaan” jedhu.
Oromoonis aadaadhumaan Odaan ‘Muka abbaa keenyaa jedha’. ”Egaa waan hunda akka mallattootti kan mul’isuu ammoo mukicha Odaati,” jedhu.
”Bineensa keessaa leenci, simbira keessaa ammoo risaatii Odaadha. Keessumaa guutuun risaan akka Odaatti ilaalama. Nama keessaammoo qaalluun Odaadha. Garuu qaalluu yeroo jennu warra fagdu jechuu miti, jedhu Dr Gammachuun.
Dirribii Damisee Bokkuu Pirezidaantii Waldaa Maccaafi Tuulamaafi Barreessaa Ilaalchaafi Seenaa Oromooti. Isaanis, Odaan akka mukaatti mukuma garuu akka dhugeeffannaa waaqeffannaatti muka ayyaana milkii qabeessadha jechuun ibsu.
Odaan gaaddisa, hin gogus. Lafarra ballatee dagaaga malee. Yeroo ongeen hammaatee gammoojjii keessaa mukni marti gogu Odaan achumatti hafa.
Odaan osoo bokkaan hinroobiin turellee, bishaan malee waggaa lamaa hanga sadiitti turuu danda’a jedhu, Obbo Dirribiin.
Odaan ofumaan galma ta’a
Odaan irra keessa ballatee, lafarra dagaagee deebiyee karaa biraa lafatti gadi dhufa. Kana jechuun, ofumaan mana ta’a, ofumaan galma ta’a jechuudha jedhu.
Akka ayyuun aadaafi seenaa kun jedhanitti, Odaa jalatti aduun nama hingubuu, sagaleen illeen nama hin jeequ. Warri Odaa jalatti mari’atanis sagaleen isaanii alatti hinba’u. Kanaaf, odaan galma aadaa ayyaana qabu kan jedhamuuf jedhu.
Akkasumas “Odaan bakka araaraati. Odaa jala taa’anii gosaafi araari kan taasifamu. Achi jala teesse yoo Waaqa kadhatte siif dhaga’a, ni milkoofta. Seerri achi jala tessee tumattee hojiirra siif oola,” jedhu Obbo Dirribiin.
Dhimma muka Odaa adda taasisuu keessaa tokko Odaa bakakaan hin dha’u. Kana malees, bineensonni kan akka bofaafi jawwee itti hingalan. Odaatti waantoonni nama rifachiisan hingalan waan ta’eef achi jala bilisaan taa’amee aara galfachuufi araara raawwachuun ni danda’ama, jedhu Obbo Dirribiin.
Walumaagalatti, Oromoon Odaa akka mallattoo araaraa, mallattoo nagaattifi milkiitti ilaala. Kanaafu Odaa jala waraanni hin qubatu jedhu ayyuun kun. Odaa jalatti waanti hamaan hin hojjetamu; Odaa jalatti adabbii du’aa hin dabarfamu, hin raawwatamu.
Odaa meeqatu jiru?
Odaa meeqatu jira gaaffii jedhuufis, Odaan miliyoonatu jira jedhan Obbo Dirribiin. Odaan kan Oromoon beekamtii kenneef qofatu lakkaa’ama malee hedduutu jira. Fakkeenyaaf, Tuulama keessa Odaa Nabee jira; Arsii keessa Odaa Roobaatu jira; Odaa Bultum Harar keessa jira; Odaan Bisili Macca ira; Odaa Gaarrees Boorana jira; Odaa Mokodii ykn Odaa Gaarradoo ammoo Wallootti argama.
Isaan kun kan beekamtii argataniidha malee Jimma, Wallaggga, Shawaa keessa Odaan jira jedhu, oggeessi kun. Odaa Oromoon jalatti walga’ufi wal araarsu shaniifi ja’a qofa miti. Kun dogogora guddaadhas jedhu.
Oromoon Odaa hinmuru, ni safeeffata. Horiin jala dheeda, namni ammoo jala facaafate


c: text/html

text:
Dhagahaa Dhaamsa koo!! Ajaa’ibaa nama raasu!!
Yeroo namni Alamayyoo Atomsaa jedhee OPDO natti faras. Jara kaleessaa Dhigaa Ummata keenya Dhangalaasu! Mee maalumaaf maqaa Isaa natti kaasu! Summii maalitu ajjeessee Abaarsa Oromootu Gaggeesse yoo jechaa koo Nadhageessee! Yaa warri ABOf taatan miseensa, Kaayyoo baataniif jajjabeessaa, Galmaan gahuuf irbuu seentan kaleessa, Kanatu waan hundaafuu murteessaa.
Irbuu seentan yaadachaa Hojii qabsoo hojjachuuf dhaadachaa Beektoota keenyaan mala walgaafachaa Cunqursaa fi diinaa addunyaatti iyyachaa Iyyansa Sabaaf birmachuu Sana booda dalgachuu Maal gabrummaa baatani jiraachun?? Tokkummaa keenya jabeessa, Kanatu Bilisummaatti nu geessaa, Diinni nu fixaa jiraa biyya keessaa, Barataa barmootarraa ari’ee kunoo ni dhageessaa Haadhaa fi Abbaa walitti hidhee ajjeessaa Halkan guuree mana hidhaa geessaa, Kumaatamaan mana hidhaa ciisaa, Sibiila abiddaatiin guggubee qaamasaa bobeessaa, Kana ana miti miidi’aa addunyaatu odeessaa, Akkamiin calliftee teessa?
Lakki!! OPDO Wayyaaneen horiin si macheessee, Dhugaa sitti fakkeessee, Akka Goobanaa Daaccee Sabarratti si hammeessee Godaannisa hin badne fuutee Oromoorra keessee Hojii kee diiggaa seenaanis siif galmeessee Yakkamtoota seenaa ta’uu kee dhageessee? Oromoon si jibbee ofirraa si fageessee, Maqaa kee cufaa tarreedhaan galmeessee, Sabni maal si godhe? situ of balleessee. Yoom akka kee gosa yaammatu? Isaan sabaan dhaadatu, Kanaaf Oromootni bara-baraan yaadatu, Sabni cunqurfaamee Bilisummaa dhaadatu Qabsoon hamma galiisa gahutti tasumaa hin dhaabbatu, Kumaatama Oromootu itti hiriiruuf gaafatu.
Qabsaawaa fakkatee nu duraa balleessaa, Oromoo Lammii koo adaraa na dhageessaa? Naannummaa fi gandummaa of irraa fageessaa!! Jaallan keenya kanaaf hin kufnee kaleessa, Kanatu waan hundaa hadheessaa, Gantuu garaaf baatetu maqaa isaanii xureessaa, Sabni gabrummaa jala jiru maaliif kana gaggeessa??
Pooliisii Sumaalee balleessaa nu keessa!!!!!!!!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dhangi'i
Bafatii kun ajajawwan foormulaa dhangeessuuf barbaachisan of keessaa qaba.
Bocquu miseensa foormulatti fayyadamtuu ibsa.
Hamamta bocquu foormulaa keetiif ifteessuf qaaqa kana fayyadami. Hamamta bu'uura fi miseensa foormulaa hundaa walitti dhufeenya bu'uura kana wajjiinin safaru fili.
Addaan fageenya miseensota foormulaa gidduu murteessuf qaaqa kana fayyadami. Addaan fageenyi kan ifteessamu akka dhibbeentaa hamamta bu'uura Dhangii - Hamamta Bocquu jelatti ibsameetti ifteessama.
Hiriira foormulaa sarar-heedduu akkasumas foormulaale miseensa heedduu sarara tokko keessas ibsuu ni dandeessa. Foddaa Ajaja keessatti ajaja NEWLINE galchuun foormula sarar-heeddu uumu ni dandeessa.
Haalata barruu jijjiirraa bani ykn dhaamsi. Haalata barruu keessatti, foormulaalen hojjaa sarara barruu walqixa ta'een agarsiifamu.


text:
Prezidaan Doonaald Traamp qorannaa duula filannoo isaanii kan Raashiyaa waliin hidhata qaba jchuun himatame ilaalchisuun geggeessamu malaammaltummaa xumura hin qabaanne jechuun qeeqan. Kunis akka isaan hojii irratti hin fuuleffanne yeroo hedduu fudhate jedhan.
Twiiter dhaan ergaa ganama barii maxxansaniin Traamp akka jedhanitti FBI ykn waajjira qorannoo kan federaalaan kaleessa waajjiraa fi hoteela abukaatoo isaanii dhuunfaa keessa buufate kan Michel Choen weeraruu dhaan galmee maallaqaa fi kan taatoo fiilmii quunnamtii saalaa Stormy Daniel waliin wal qabate kan bara bara 2006 keessa prezidaant Traamp waliin hariiroo jaalalaa dhoksaan qabu jedhameef maallaqa ba’e mul’isu qabaachuu balaaleffatan. Himannaa dhiyaae kanas Traamp haalanii jiran.


text:
Amaan Tolaa Hamdaa
Amajjii 2013
A. Seensa
Barreeffamni kun qorannaan dubbii Arsi’ii yookaan koottu-dhufeen maal akka fakkaatu ibsa. Barreeffamni kun gabaabaa ta’ullee jechoota gamnaa yeroo adda addaa bakka adda addaatti jedhaman irratti xiyyeeffachuun; gamni maal waliin jedhe gaafii jedhuuf deebii kennuuf yaala.
B. Koottu-Dhufee
Koottu-dhufeen aadaa haasawa Arsiiti; sirna mari’ii ka Arsiin bakka sirnaatti haasawu. Koottu dhufeen sirna haasawaa kan bakka cidhaa ykn du’aatitti haasawamu. Sirna haasawaa ka dubbiin bilchaataan ittiin dubbatamu. Arsiin jaarsummaa koottu-dhufeen yookaan ilaaliin haasaya.
Namni bakka sirnaa jiru jaarsas ta’ee ka’ima kan dubbachuuf murtii qabu kan sirni dubbachuu hin dhoorgine martuu koottu dhufee fudhatee haasayuu danda’a. Koottu dhufee fudhachuuf ijoo dubbii beekuu qabna yoo hin beeknee ta’e nama beekutti siqnee gurratti dubbii na barsiisi jenna. Jaarsonnillee yoo namni haarofti addabaabaayii dhufe dubbii barsiisaa jedhan. Namni haaroftis erga dubbii baree booda yaada ofii kenna.
Aadaa Arsii keessatti ka’imti ykn dargaggeessi jaarsa jala taa’ee dubbii bara. Aadaa bareedaa Arsiin oromoo gumaache keessaa sirni haasawa koottu-dhufee tokkoffa jechuu dandeenna. Gara biraatiin sirni haasawaa kan gosoota oromoo biroo koottu-dhufee irraa garaa gartii guddaa hin qabu. Sirna haasawa koottu-dhufee keessatti gaafiin ykn yaanni kallattii adda addaatii ka’ee deebiin kallattii adda addaatii itti kennama. Koottu-dhufee dabaree eeggatanii namatti fudhatan koottaa kaa jedhan; namni hunduu dabaree eeggatee maarree abbaa ebaluu jedhee haasaya jalqaba. Namoonni adda addaa akkuma dandeettii fi muxannoo isaaniitti haasawa ofii fakkeenna dubbiitii fi maammaakaan gabbisanii dhiyeessu; kana booda yaada waliigalaa irra gayama. Dhimmi haasawamuufis erga hayyoonni adda addaa yaada ofii itti kennanii booda walii galteerra gayama.
Jechoonni gamnaa asii gaditti tarraayanis kan bakka, yeroo fi haala adda addaa keessatti jedhamaniidha. Akkanumas; jechoonni gamnaa koottu-dhufee haasawuuf gargaarantu asii gaditti dhiyaate.
C. Gamna
Hayyuu dubbii beeku; namoota walitti bu’an kan araarsu; ka dubbii qoru; koottu-dhufee fudhatee haasawa bilchaataa haasawuu ka danda’u. Gabaabamatti; haasawa mishaa fakkeenna dubbiitiin midhaage haasawuun ka nama amansiisu jechuu dandeenna.
D. JECHOOTA GAMNAA
“Malkataafis; qandhafaafis toltii adurreetti bilbila haa hiinuu” jedhe hantuunni.
***
Diintichi obbaafate;
Nagaan bobbaafate;
Gamnichi obbaafate;
Qorata malee taa’e;
Qora malee haasaye
(Diintichi ka hobbaafateef waan loon irraa oofataniif/yaafataniif; gamni ammo iddoo taa’ullee qoratee taa’a; qoratee haasaya;qoraan hojjata)
***
“Dullumti eessaan dhufti?” jennaan; “Dugdaa fi jilbaan” jedhe gamni tokko. “Kana qofaa miti” jedhe gamni duraa:”Ijaan- harka ijarra kaayatee laalaa; gurraan- yoo waa itti himan yeey maal jettan jedhaa; ilkaanin- ilkaan irraa cabuu jalqabaa; qalbiin dhufti waa dagataa.” jedhee deebise gamnichi duraa.
***
Dullumti duddaan dhufti; gadi caldhiin ilmaan dhufti; kankee kanumaan niitiin dhufti; keessa tareen lammiin dhufti.
***
Wallaalaan of jalatti
Gamni ammo baargamatti!
***
Gowwaan gorsan nama dida
Qabu nama dika
Malli gowwaa maali?
***
“Intala dayee;
Kolooban gayee
Koloobni maqaa itti haa baasu” jette namittiin.
***
“Gootni ka maal godhee dabeessi ka maal ta’e” jedhee gamni tokko kan biraa gafate. Gamni biraas; “Gootni ka ari’ee dabeessi kan dheesse” jedhe. “Kanuma qofaa ree jedhe gamni duraa?”; “Ee kanuma” Jedhe gamni lammataa. Jennaan miti jedhe gamni duraa “Kan dheessee deebi’ee ofirraa reebellee goota; kan ari’ee irraa hin hafnellee luynaa mitii?” jedhee gamnichi duraa deebise.
***
Tokko dubartiitti bayee qore; itti dhufee akkana jedheen:-
“Ijaarattee mana;
Keessa jirtaa namaa
Akkam oolte” jedheen. Isiinis gamna waan taatef akkana jettee qaanessite:-
“Qabattee sibiila;
Falanni si dhiira
Ee ooltee” jetteen.
***
Waa sadi waa sadii injifatte:-
1. Bubbeen galaana injifatte
2. Namichi bubbee injifate
3. Namicha duuti injifatte
(Bubbeen galaana oliifi gadi dhooftee injifatte; namichi ammoo doonii galaana irratti ijaaree bubbee injifate; namicha ammo duuti injifatte.)
***
Waa sadi haga waa sadiif jirraa beektutti hin dubbadhu jedhe gamni:-
1ffaa. Dabeessi haga gootaf jiraa beekutti
2ffaa. Dondhi haga arjaaf jiraa beekutti
3ffaa. Gowwaan haga gamnaaf jiraa beekutti
***
“Dhiisuuf dhalee; arraabuuf qoree malli maali?” jette dhaddeen dhaltee.
***
“Awliyaa rakko’oo dhaqan shantu du’a oolan shantamatu du’a” malli maali?
***
Akka hin nyaannee dangaaja marqite;
Akka hin dhiifnee itti carreessite
***
Lagni guuteen dhugaa simbirri irra hin barartuun soba; si soqee si dhabeen dhugaa lafti na jalatti hin hafneen soba; ebalu duroomee kiila lixeen dhugaa horii isaa laakkoftee itti hin baatun soba.
***
Qoricha jennaan harree qalle
Hin ta’u jenna harree ganne
Fidaa jennaan sondhee dhabne.
***
Bulee yaa bulee;
Buleen woyiinuu turee;
Worra bulee qaanyesse;
Rabbi raatesse.
(Arriin kabaja qabdi. Namni jaaree arrii bulee godhe hambisaa kabajuu qabna; yoo kabajuu baannee abaaree nu balleessa)
***
Kaamoo mana bulkaa;
Boosoo mana curgaa;
Kaamoon harka hallee;
Booson garaa halle.
(Kaamaya mana urgaa/bareedaa; boosaya mana busha’aa; kaamaya harka hallee boosaya garaa halle/baay’ee deetti)
***
Ilmi qe’ee hatu raaja; niitiin dhiirsa hamattu raaja; namni lammii ganu raajaa; jaarsi sigabaa galu raaja.
***
Dullumti ihii(ebelee) dabalatte waan falli hin baafne; deegni ceem’aa dabalate waan falli hin baafne.
***
Laafaa horii guddisii konkaa qoraafadhu;
Laafaa namaa guddisii bonjaa boraafadhu.
***
Kan lolu goota; kan hin lolle dabeessa; kan lolee hin araaramne sheexana.
***
Eerakkadhe jedhe gamnichi wallaalaa wajjiin cinaa (lakkuu) dhalate; eerakkadhe jedhe gootni dabeessa wajjiin cinaa dhalate.
***
Gamni gamnaan akkana jedhe;” Dhiira tahanii meeshaa waraanaa dhabuun fafa.” Jennaan; dogongorte jedheen gamni lammataa; “Meeshaa waraanaa dhabuu mitii meeshaa waraanaa qabaatanii onnee dhabutuuyyi fafaa” jedheen.
***
Waa sadi faayaa waa sadi faaya faayarraati:- 1. Amrii(qabeenna) qabaachuun faayaa arjummaan faaya faayarraati. 2. Arrii qabaachuun faayaa aqlii(gamnummaa) qabaachuun faaya faayarraati. 3. Gootummaan faayaa obsi faaya faayarraati.
***
Keessumaa waa sadiin simatan: lafee foon hin qabneen simatan;foon lafee hin qabneen simata; erbee coraa hin qabneen simatan. Lafeen foon hin qabne:-ilkaan kolfanii kolfisiisan. Foon lafee hin qabne-arrabaa haasayanii haasofsiisan. Erbeen coraa hin qabne-gurraa waan keessummaan jettu jalaa dhagayan.
***
Gowwaaf galgalli dukkanatti
Gamnaa fi gamini ifatti
Waariin dukkana hammeesse
Ifa dhiyeesse!
***
Gamni gamnatti dhufee akkana jedhe ” Wonti erga deemee hin dhaabbatin maali? Wonti erga taa’ee hin socho’in maali? Wonti erga diigamee hin ijaaramin maali?” Jennaan gamni lammataallee akkas jedhee deebise. “Wonti erga deemee hin dhaabbatin laga; wonti erga taa’ee hin deemin dhagaa; wonti erga diigamee hin ijaaramin garaa:- garaa har’as borus ittuma nyaatanii inni sanuma”
***
Gamni gamnatti bayee qore:” Walqixxeen (handhuurri) lafaa eessa” jedheen. Gamni lammataallee “Achuma bakka ati jirtu san” jedheen. Gamni duraallee “Akkamitti ta’a?” jennaan “Dhundhumaan safartee walitti laaluu dandeetta” jedheen.
***
Wonti ganama guddoo; guyyaa xiqqoo; galgala guddoo maali? Deebii:-Gaaddidduu
***
Gamni gamnatti bayee akkana jedhe “Fardaa oliin boora kiyya; biyyaa oliin Fasasa tiyya; niitii oliin niitii tiyyya; “Jennaan; dogongorte jedheen gamni lammataa”Boorri kankee guulee dabe; biyyi tantee dheebisaan dabde; niitiin tantee kashalabboomtee dabde.”Jedheen
***
Gamni akkas jedhe:- fardaan haga farada jedhan dhaqqabo hin jedhanii; dubartiin haga dubarti jedhan ibso hin jedhanii; loonin haga loon jedhan qabbaneesso hin jedhanii; du’aan haga du’a jedhan woffifte hin jedhanii jedhe.
(Fardi dafee bakka hedan nama geessaa; dubartiin mana ibsitii(tolchitii); loon ammoo aannan isaa nama qabbaneessa; duuti ammoo hoffaa nama gootii)
***
Baddaaf gammoojjiin yeroo baay’ee wal tuffatan dubbiinis wal tuqan wal agibu waliinis morku.Yeroo sirnaa; cidha ta’inna du’aa jaarsolii ciccimoo gamna ta’an filatanii ‘koottu-dhufee’ walitti fudhatan. Jaarsoliin dubbii sirritti beekan dubbii mi’aayaa nama tuffachiifne haasawan.
Yeroo woyii gammoojii irraayyi baddaa fuudhaaf osoo deeman worri isaan irraa fuudhan illee baddaa worra dureessa ture. Jaarsi gamnaa (abbaan gosaa) ka koottu dhufee haa fudhatuuf qopheessan keessaa tokko akkana jedhe “Jarana maalif wol gattanii facaatanii deemtan worra eennuu akka deemaa jirru beettanii worra guddaa dhaqaa jirraa bar; mee dhaabadhaa hin mari’anna jedhe. Akkuma beettan baddaan dubbiif sirritti qophooftee nu eeddii. Kanaaf; teessumti akka qabaa akka itti teennu mari’anna; nyaannis akka qabaa akka itti nyaannu mari’anna dubbiinis akka qabdii akka itti dubbannu mari’anna.” jedhe. Achumaan jaarsi lammataa maarree jedhanii attam taana maal jenna biyyana jedhe. Jaarsi biraa koottu dhufee erga fudhatee akkas jedhe maarree jarana ka jettan sadiinuu nu hin rakkisuu jedhe. Achumaa, jaarsi duraa attamitti jennaan jaarsi sadaffa akkas jedhe ka teennu bakka isaan qopheessan kan nyaannu waan isaan nuu kennan ka dubbannu kallattii dubbii isaanii laalleeti jedhe.
***
Yeroo woyii gamin baddaa gamna gammoojjiitti bayee akkas jedheen “Eessaa baate abboo?” Jennaan; gamnichi gammoojjii illee “Gammoojjii baye.” jedheen. Achii gamnichi baddaa “Gadii keessaa baatee!” Jennaan; achumaan gamnichi gammoojjillee “Gadii keessallee oli jira olii keessallee gadi jira.” jedheen.
***
Gamni gamnatti bayee gamna qore; gamni duraa gamna lammtaatin akkana jedhe” Ganni maalii gamni maal” Gamni lammataallee akkas jedhee deebise “Ganni ka fixeensayee gamni ka dubbii fixe” Jennaan; Gamni jalqabaa dogongorte jedheen “Birraan illee ima fixeensayaa; dubbii ammo bultu (turtu) dhumattii; yerootu fixaa kanaaf ;ganni ka quufsee ciciiphise gamni ammoo ka waan dhufu (ofduraa) beekee.” jedheen.
***
Gamni gamnaan akkas jedhe “Namni ka du’eef ka jiru keessaa kamtu baay’inaan caala?” Jennaan gammi lammmataallee “Ka jiruu du’e wajjiin ka du’etu caala”jedheen.
***
Daamuu Ushuu gamni Arsii beekkamaan yeroo ta’e dubbiif ganda woyii dhaqee erga simatanii booda dubartiin woyii akkana jetteen”Daamuu Ushuu ka gurri Ambaa Diina gaye sun kanumaa?” jette gabaabbinna isaa laaltee; innillee baay’ee gabaabaa waan tureef. Achumaa; Daamuu Ushuullee jecha isii dhagayee akkana jedhe “Ol hin cinneen gafarsaa; gadi hin cinneen farraa teennaan teessuma gayee; dubbannaan higaa gayee mixiif na komattaa” jedheen.
***
Jaarsi gamni woyii yeroo ta’e Daamuu Ushuutiin akkana jedhe “Daamuu silaa ati gamna beekkamaa ambaa diinni beekee ilma sitti baye qabdaa?” jennaan innillee akkana jedhee deebise ” Arse sadiin afaan qabee tiyya sadan afaan qabatte”jedhe. Ilmaan sadan uumate keessaa tokkichillee isatti waan hin bayiniif.
***
Gamni warra soddaa dhaqee erga waa nyaatee dhugee booda yeroon gannaa akkana jedhe soddaatiin “Da’iyya marqi keessan xinnaatee dabe; gubee dabe; mi’aayee dabe” jennaan Soddaatinis akkas jettee deebifteef “Xiqqeenni akka yeroo; gubaatin akka jarjaraa; mi’aan akka harkaa afuufadhaa keessaa fudhaa ” jetteen.
***
Korminee korma kaaye kormarra dalluu kaaye; Haburaa goota kaaye Itayya gaamaa kaaye; Jiille jaamaa kaaye; Ajjeeftee mirga hin qabduu qollee dhara qandhaftu Abeetaa Dambal kaaye.
***
Ilmi ka abbaa fakkaate caala moo ka bara fakkaate caala? Jennaan ka bara fakkaate caala jedhe gamni.
***
Waa sadi waa sadi nyaatti:- 1/Aariin umrii nyaatti 2/Kijibni hiriyyaa nyaatti 3/Kolfi qalbii nyaatti
***
Waa lama nama xiqqeessiti:- 1ffaa Hanna 2ffaa Kijiba
***
Teessumti woyaa fixxi; deemsi kophee fixxi; hirribni yeroo fixxi; obsi muuxannoo fixxi; hawwiin jaalala fixxi.
Itti fufa…


text:
√ Qeerroo/dargaggoota sochii keessatti hirmaataa turan muuduu
√ Qabsaa’ota jaarmiyaa ABO jala jiran, shiraaf gowwomsaan harkaa baasanii ABO miseensa ala gochuu
√ Holola ABO irratti oofuun qabsoon laaffisuu
√ Shira shiranii qabsaa’ota dimokiraasii (KFO) caccabsuun bakka lama gochuu, kun ABO irratti adeemuuf jedha.
√ Haamilee uummataa buusanii, qabsoon ABO bibbitineera, waraanni haalaan hidhate hinjiru. ABO harkaa kennateera isinis harka kennadhaa uummataa jechuun
Qabtiileen kun qabxii diinni Oromoo Wayyaaneen xiyyeefatee irratti hojjetaa jirudha. Qabxiileen kun haala ammaa kanaan kan galma yaadan gahan taanan balaa guddaa nutti fidu, garbummaa keessaa bahuu hindandeenyeef akka nu saaxilanitti itti jirama.
Qabsoon uummataa balleessuuf dadhaban laaffisuuf hojiin Wayaanonni itti jiran kun kan har’aa utuu hintaane durumaa kan irratti hojjetaa turanidha. Agartuu Qeerroo xiyyeeffannoon jala bu’aa hanga qaroon isaa argeef odeeffatetti uummataan shira Wayyaanee gahaa ture. Ammas isiniin gahuuf duubatti hinjedhu. Qabxiilee olii tokko tokkoon ha ilaallu.
1. Qeerroo/dargaggoota sochii FDG keessatti haalan hirmaataa turan muuduu.
“Adeemsi muudama Qeerroo akkasuman kan ta’u miti!” Jedha kaabineen amanamaan na haasofsiise. “Qeerroo tarsiimoo keenya tole jedhee fudhatu kan Mootummaa keenya fuulduratti aangoo irratti tiksuu danda’uuf amanamaa nuu ta’u ta’uu qaba. Kana taasisuuf ammoo haalaan haaromsa gadi fagoo keessatti cuunfamee tarsiimoo qabsoo keenya (OPDO) fudhatee itti erga amanee booda muudamee biyyatti gaggeessaa” naan jedhe.
Odeeffataa ykn hawwaasa akkasuma akka dargaggoo tokkootti haalicha isaan ittiin Muudaa jiran hubachuuf tattaaffiin taasise, egereef nama basaasaa ta’u oomishachuuf taattaafataa jiraachuu isaaniiti. Haalli Leenjii Adaamaatti ta’amaa jirus sanarraa qabee akka hojiirra oolu taasifame. Project Guddaan maqaa Qeerroo Muuduun qophaa’e Mujula fuula 90 olii irratti katabamee tarsiimoo mataasaan adeemaa jira. Adeemsa keessa jaarmiyaa haaraan Wayyaanee keessatti oomishamuuf mul’anni jiraachuu, jaarmiyaan oomishamu sun ammoo Moosajii/basaasaa/tika bifa addaan Mootummaa sana utubuu danda’u oomishuu akka ta’e himama. Adeemsa tika horachuu kana keessatti, harka hedduun Oromoo ta’anii akka Oromiyaa keessatti bobbaa’uu qabaniif ilmaan Oromoo gadadoon hiyyummaa irra bubbule kanneen mooraa Yuunibarsiitii eebbifamanii waggoota dheeraaf haamilee cabanii qe’ee ta’aa jiran haala salphaan maallaqaan gowwomsachuu akka dandaa’anitti tarsiimoon sun qophaa’e.
Kana irraa ka’uun Leenjii Adaamaa irra jireessaan eebbifamtoota Yuunibarsiitii irraa eebbifamanii qe’ee ta’aa jirantu dhaqee lafa dhiphisaa jira. Dargaggoonni Leenjii isaanii fudhataa jiran kunneen summii/Maphia(jibba) ABO fi qabsoo Oromoo akkasuma jaalal Xoophiyaa barsiisamu. Akka Xoophiyaaf bakka laachuu dandaa’anitti seenaa kijibaa barsiisamu, seenaa kijibaa sanaan Xoophiyaa abboota keenyatu ijaare jechuun bahanii uummatas akka leenjisuu dandaa’anitti leenjifamaa jiru.
Kanaaf uummanni akeeka Wayyaanee (OPDO) kana sirriitti irra dammaquu qaba. Dargaggoonni qooda fudhattanii leenjicha irratti argamtanii jirtanis ilaallataa adeemaa. “Ilaallataa sirbaa warri kan keenyaa jette Hantuuti” jedhama.
2. Qabsaa’ota jaarmiyaa ABO jala jiran, shiraaf gowwomsaan harkaa baasanii ABO miseensa ala gochuu.
Hojiin biraa, tiki Wayyaanee irratti hojjetaa jiru inni olaanaan, ABO balleessuu yoo dadhabe miseensa harkaa tokko tokkoon yaafatee irratti duulchisuudha. Kana gochuuf ammoo qaamota seeraaf naamusa dhaabaan ala socho’anitti dhimma bahuun, akeekaaf tarsiimoo harkaa rukutee shiraan miseensa ABO harkaa yaasuuf bobbaafamanii jiran.
Duula kana torbanoota kana keessa haalaan hojiirra oolchaa jiru. Keessattuu qabsaa’ota mana hiraarsaatii bahan ashooshiluu, “qabsoon keessan firii godhateera, kottaa ? waliin hojjetnaa! Amma gadaan gadaa tokkummaati!” Jechuuf ol kaasanii leellisanii ABO harkaa baafachuuf ganamaa galagala qabsaa’otatti jaarsummaa ergaa jiran. Adeemsa kana keessatti dandaa’an ofitti makachuuf hedduu carraaquudha. Akkasuma akkasaan sochii kamittuu hirmaachuu hindandeenye gochuuf xiinsammuu/ideology isaanii irratti taphachuuf “kana booda ati hayyuudha, gorsa hayyuu tokko irraa eegamu uummata keef taa’ii kenni malee, waa’ee siyyaasaa keessatti umuriikee hinfixin!” Fi jechoota hedduun akkanni manatti galee taa’u gochuu irratti argamu.
Akeeka kana salphaatti kan ilaallu ta’uu baatus qabsaa’onni haqaa hanga du’aatti irbuu jaala isaan biraa kufeen walii galaniif akeeka jaallan isaanii gammoojjii keessatti dhabamee galmaan gahuuf yeroo kamuu kutatoo ta’uu waan beeknuuf kanaan akka hinmilkoofne nuu galus irratti dammaquu akeeka kana hubachuu feesisa.
3. Holola ABO irratti oofuun qabsoon laaffisuu
Gartuun hololaa waggoota dheeraa hololaan ABO irratti duulaa turan. Gartuuwwan hololaa alaaf keessatti wal ijaaran kunneen holola dharaaf fakkeessiin ABO irratti duulaa jiran. Kana keessattis “Qawween jaarraa ammaa kanatti hinbarbaachisu” jechuun dhara dhugaarraa fagoo uummatatti afarsaa oolu. Gartuun kun yeroo akkanaan uummata keessa adeemee gorsa daamaa xinsammuu uummataarratti hojjetu kennutti, gama kaaniin ammoo Agaazii uummatatti naqee dhukaasaan ardaa Oromoo golgoleessaa, waraana Oromoo ykn WBO ammoo hojiisaa vusheessuuf jaarran Qawween uummata fixuuf fichisiisuu hafeera jedha. Gama tokkoon akkana jechaa biyyota alaa irraa ammoo Xiyyaara Waraanaa galfataa jira.
Uummanni keenya fakkeessii Wayyaanee (Dr. Abiyyii) fi OPDO(Lammaa Magarsaa)f bakka laachuun bolla hingalle of buusuudha. Hojiiwwan isaan hojjetaa jiran waanuma humni uummataa hojjetedha malee kan isaaniis miti. Qabsoon uummataa irra galagala jiraachuu arganii qabsaa’ota qubaan lakkaa’aman mana hiraarsaatii baasanii kanneen ukkaamsan ammoo ammayyuu irra taa’anii huskii dhugaa baacaa jiraachuu hubatuu qabna.
4. Shira shiranii qabsaa’ota dimokiraasii (KFO) caccabsuun bakka lama gochuu, kun ABO irratti adeemuuf jedha.
Akeekni kun jaarmiyaa ykn dhaabolee siyyaasaa Oromoon jaallatuuf qooda qabuuf kanneen haqa uummataa akka heera biyyattiitti karaa nagaa deebisuuf Qeerroo Bilisummaa Oromoo waliin hojjetaa turan KFO irratti fuulleffata. KFO irratti duula bananii KFO dadhabsiisuuf caasaa fakkaatu alaaf keessaa galchanii jaalala KFO bakkoota hedduutti caccabsuuf tattaafatamaa jira.
Shira KFO dadhabsiisuu kanaan bu’aa Filannoo booda darbuu isaan dandeesisu argatu. Akeeka filannoon fuulduraaf haala mijeeffataa jiru. Kanaaf ammoo qamaa maqaa uummata Oromoon socho’u baayisanii filannootti seenuuf jedhu. Boorsiin filannoo qaamolee maqaa Oromoon filannoof dhiyaatan hedduu akka galmeeasuufis shirri xaxamaa jira. KFO fakkaatanii kan socho’an oomishuu cinatti KFO bakka lamatti cabsanii abdii uummanni Oromoo achiin qabu jaamsuuf tattaafataa jiran. Kana irratti dammaqinaan ilaaluuf hordofuu nu feesisa. Qaama mormituu KFO fakkaatanii maqaa Oromoo moggaafatanii dhufaa jiran fageessinee haalaan hubachuu nu gaafata.
5. Haamilee uummataa buusanii, qabsoon ABO bibbitineera, waraanni haalaan hidhate hinjiru.
Haamilee uummataa rukutuuf amallee hojiitti jirama. Kanaan ammoo jaalala uummanni ABO irraa qabu balleessuuf akka waan ABO badeetti odeessuuf tattaafatuu itti fufaa jiru. Wayyaanonni Qaama ABO fakkeessanii maqaa ABO itti hodhuun ofumaa biyya alaatti bocanii waggoota dheeraaf dhabamiinsa ABO irratti hojjetaa turan biyya galchuutti jiru. Qaamota kanaan ammoo miidiyaa irratti baasanii akka isaan holola haamilee uummataa xuqu dubbataniif abdii uummata kutachiisuuf ABO’n kunoo harka laate jedhee uummanni akka callisu gochuu irratti xiyyeeffatamaa jira. Haamileen qabsaa’aa yeroo kamuu kan buutu ykn laaffattu miti. Kananis akka isaan hinmilkoofne cimsinee hojjechuuf wal hubachiisuu feesisa.
Maatii irratti TPLF qabsaa’ota diiguu/dadhabsuu irratti hojjetaa, harka biraan ammoo qaama biraa fakkeessanii diina Oromoo Godinaa gara godina biraatti jijjiiruun uummata sobaa jiru. Akeeka diinaa kana irra aanuuf FXG filmaata keessa deebii hinqabne dha.
Horaa Bulaa
Qalbeessaa Dhangi’aa tiin
Waxabajji 7,2018
Finfinnee Oromiyaa


text:
“Ragaa Baatoota Koo taatu.” H.D.B. 1:8
“Afuurri Qulqulluun isin irratti yeroo bu’etti humna ni fudhattu, Iyyaruusaaleem, Yihuudaa, Samaariyaa fi hanga handaara Addunyaatti ragaa baatoota Koo taatu” Jecha kana kan dubbate Gooftaa fi Fayyisaa keenya Iyyasuus Kiristoosi dha. Kan dubbates du’aa erga ka’een boodaa guyyaa afurtamaaf Duuka Bu’oota Isaa gidduutti argamuun sammuu isaanii isaaniif banuun kitaaba isaaniif erga ibseen booda gara abbaa isaatti yeroo ol ba’uutti dha. Egaa Gooftaa fi Fayyisaan keenya Iyyasuus Kiristoos Duuka Bu’oota Isaa waggaa 3 fi ji’a sadii isaan waliin ta’uun addunyaa hadhoofte kana sagalee isaatiin erga mi’eesseen booda isaanin immoo “Isin soogidda addunyaa ti” jechuun Isaa ni yaadatama. Kana bu’uura godhachuudhaan addunyaa cubbuun hadhoofte kana sagalee Isaan akka mi’eessaniif isin soogidda addunyaa kanaa ti. Anaafis ragaa baatota Koo taatu jedheeni. Gooftaan keenya Duuka Bu’oonni ragaa baatota Isaa akka ta’aniif dursanii waan gochuu qaban isaanitti himee ture. Innis “Kunoo, isa Abbaan Koo isin abdachiise isiniif Nan erga; Waaqa irraa humna hamma argattanitti Iyyaruusaaleem keessa turaa” Luq. 24:49 jechuun ragaa baatuu ta’uun dura sooma fi kadhannaadhaan Iyyaruusaaleem keessa turaa jedheeni. Sana booda, humna argattuu jedhee isaaniin abdachiise. Kana qofa miti, hamma Bitaaniyaatti isaan baasee harka Isaa mataa isaanii irra kaa’ee ni eebbiseen. Kana jechuun aangoo lubummaan isaan muudee osuma Isaan arganii gara samiitti ol bahe. “Iyyasuus, Inni isin biraa gara samiitti ol bahe Kun, akkuma amma itti gara samii ol bahuu Isaa argitan kanatti immoo, deebi’ee in dhufa.” jechuudhaan dhufaatiin Gooftaa Keenya Fayyisaa keenya Iyyasuus Kiristoos ifatti yookan haala nama hundumaaf mul’achuu danda’uun akka ta’e nu hubachiisa. Raajoonni sobduun bara keenya kana keessatti jiran “Gooftaan Mul’ataan naaf mil’atee yoom akka dhufu natti himeera.” jedhanii raagu. Kun raajii sobaa akka ta’e beekuu qabna. Guyyaa sana ilma namaa dhiisnee Ergamoonni Waaqayyoo iyyuu kan hin beekne akka ta’e Kitaabni Qulqulluu nuuf mirkaneessee jira. (Maat. 24:36, Maar. 13:32).
Egaawoo akkuma mata duree irraa hubannutti “Ragaa baatoota Koo taatu” jedhee isaanitti hime. Duuka Bu’oonni Gooftaa humna erga fudhataniin booda ragaa baatota isaa akka ta’aniif Kiristoosiin addunyaatti labsanii alagoota gara Kiristaanummaa akka fudhatan taasisan. Dursa garuu ofii isaanii Kiristoosin fudhatanii, amananii qaama isaanii taasifatanii jiru. Gara ragaa bahuutti deemuun duras soomaa fi kadhaannadhaan Iyyaruusaaleem kan taate Mana Kiristaanaa keessa turuun humna argatanii jiru. Sana booda beela, dheebuu, goodaansa, gidiraa hundaa fi du’a osoo hin sodaatin Kiristoosin addunyaaf labsanii jiru. Kana jechuun Duuka Bu’oonni fi Abboonni Duuka Bu’oonni Kiristaanummaa Labsanii nuun kan ga’an sagaleedhaan qofa osoo hin taanee jireenya isaanii guutuu kennuudhaani. Egaa wal harkaa fuudhinsi kun nu bira yeroo gahu ni gaha akka waan jedhamee dhaloota dhufuuf dabarsuu dhiisnee kan keenya kan ta’e, ofuma keenyaa ceepha’aa, ofuma keenyaa maddii dhaabbannee harka itti reebaa, akka waan nu hin ilaallannee taajjabdoota taane hafne.
Ka’uumsa mata duree keenyaa irratti “Iyyaruusaalem, Yihuudaa, Samaariyaa, hanga handaara addunyaatti ragaa baatota Koo taatu.” kan jedhu yeroo ilaallu
- Iyyaruusaalem:- Maatii fi Naannoo Mana Kiristaanaa namoota jiran (maatii Mana Kiristaanaa waan ta’aniif)
Kana jechuun haadha, abbaa, obboleessa, obboleettii, haadhaa manaa ijoollee, firoota keenya nu waliin jiran, hojjattoota keenya illee ni dabalata jechuu dha. Ofii keenya fayyinee namoota kanneen biroos fayyisuu osoo dandeenyuu nuti garuu waa tokko raawwachuuf yaalii illee hin goonu. Nuti shakkii amanuu dhabuu hagam akka dabarsine lapheen keenya ni beeka. Kanaafuu laphee guutuun amannee ofii keenyas fayyinee maatii keeenya fayyisuun nu irraa eegama.
- Maatii keenya barsiisuuf Kitaaba Qulqulluu fi Qabsuura Qulqullootaa dubbisuun haa eegallu.
- Gara Mana Kiristaanaa Deemuun sirna Qiddaaseee akka hordofan affeeruu
- Foonii fi dhiiga Isaa akka fudhatan taasisuu.
Fil. 1:1-3, 2ffaa Moot. 5፡1-13, Yoh. 1:45
- Yihuudaa:- Ollaa fi Iddoo hojii
- Naanoo hojiitti haasawa cubbuuf nama affeeru haasawuu dhiisuu
- Dilbata kan baranne iddoo hojii fi mana baruumsatti hiriyyoota keenya barsiisuu
- Kitaaba akka dubbisan affeeruu fi maal akka irraa argatan gaafachuu
- Garraamummaa jaalalaa fi afuuraan karaa jibbiinsii fi xiiqii hin qabneen gaggeeffamuu 1ffaa Xim. 1:19
Walumaa galattii jireenya keenya hundaan mana yookan maatii keenya biraa kaasee hanga addunyaa guutuutti ragaa baatota Kiristoos ta’uun nu irraa eegama. Duuka Bu’oonni Gootfaan keenya Iyyasuus Kiristoos waan isaan barsiise waan Isa irraa argatan gidiraa fi darara mootota addunyaa kanaa osoo hin sodaatin onneee fi laphee isaanii guutudhaan Afuura Qulqulluu irraa kennaa argatan fayyadamuun kan arganii fi dhagahan ragaa ba’anii jiru. “ Nuti kan dhageenyee fi kan argine ragaa ni baana” (H.D.B. 4:20) Eegaa hundumti keenyaa akkuma Duuka Bu’oota humna akka argannuuf Iyyaruusaaleem keessa turuutu nu irraa eegama. Sana booda akka Duuka Bu’oota Ragaa baatoota Isaa taana. Waaqayyo Gooftaan hanga dhumaatti Iyyaruusaaleem kan jedhamte Mana Kiristaanaa Keessa akka jiraannu nu haa gargaaru.
Galanni Waaqayyoof haa ta’u!


text:
Koroonaavaayiras: Itoophiyaatti namootni 600 ol koronaavaayirasin walqabatee hordofamaa jiru
Namootni Chaayinaa fi biyyaalee Koroonaavaayiras itti mul'atee gara biyyaa dhufan 697 ogeeyyii fayyaatiin guyyoota 14'f hordofamaa akka jiran Institiyuutin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa beeksiseera.
Namootni kunneen sakkatta'iinsa hoo'a qaamaa taasifameen mallattoon vaayirasichaa irratti kan hin argamne ta'us ragaan isaanii funaanamee guyyoota 14f guyya guyyaan hordofamaa akka jiran daayrektarri Institiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa Dr Eebbaa Abaata miidiyaaletti himaniiru.
Ibsa idilee dhaabbatichi Koroonaavaayiras ilaalchisuun torbeetti al lama kennun hanga ammaatti namoota maloota adda addaan gara biyyattiitti seenan 250,000 siiqan irratti sakkatta'iinssi hoo'a qaamaa taasifamuun isaa himameera.
Buufata Xayyaara Idil-addunyaa Booletti qofa hanga ammaatti namoota 146,000 ol irratti sakkatta'iinsi hoo'a qaamaa taasifamuu Dr Eebbaan dubbataniiru.
Kunnen keessaa 3,900 kan ta'an biyyaalee vaayirasichi itti mul'ate irraa yemmuu dhufan kana keessaa 800 immoo lammiilee Chaayinaati jedhameera.
Gama biraatin institiyuutichi hanga ammaatti uummatarraa eeruwwan 60 keessummeessuu isaa fi isaan keessaa eeruwwan 58 qulquleeffachuu isaa fi kan hafan lama immoo yeroo dhiyootti kan kennaman ta'uu isaatin hordofamaa akka jiran DR Eebbaan dubbatan.
"Yeroo ammaatti namni vaayirasichaan shakkamee giddugala namootni foo'amanii itti turan keessa jiru hin jiru" jechuun miidiyaaletti kan himan Daayrektarri Institiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa Dr Eebbaa Abaata sakkatta'iinsi naannoo daangaa biyyattiitti buufataalee 27 irratti taasifamu itti fufuu isaa himan.
Raabsi meeshaalee ittisaa fi leenjin hubannoo hawaasaa cimsuu ciminaan hojjetamaa akka jirus eeraniiru.
Sababii koronaavaayirasiin jeettiin dhuunfaa baay'inaan barbaadamaa jira
Dhaabbileen jeettii dhunfaa qaban lakkoosfi namoota dhuunfaan kireeffachuuf barbaadan dabaluulleen fedhii jiruu guutuu akka hindandeenye himan.


text:
Alamuddiin Malamaltummaan Shakkamee
Mohammad Alamuddiin dureessa fi abbaa qabeenya beekamaa biyya Itoophiyaa fi Saudi Arabiyaa keessatti kan beekamu guyyaa har’a mana hidhaatti galfameera. Bara kana biyyi Saudi Arabiyaa haaromsa gadii faggeenya gubbaa hamma jalatti haaromsaa jiru. Motiiwwan biyya sana keessa jiran kanneen kiraasassabdoota fi malamaltummaadhan kan shakkaman baayyinaan aango fi biyyaa sanarra ari’amanii jiru. Haaromsi gadii fageenya kun itti aanaa mootii Saudi Arabiyaa Mohammad Ibn Salmaan dhaan durfamaa jira.
Biyya Itoophiyaa keessatti Alamuddiin qabeenya garaagara naannoo Oromiyaa, Gaambeellaa fi Benishaangul Gumuz keessa qabaatus, qabeenya kana bifa hannaatin akka argateetu dubbatama. Qabeenya inni Oromiyaa qabu: warshaa warqii godina Gujii aana Shaakkisoo fi Wallagga Lixaa, Arsii Lixaatti lafa qonnaa hamma biyyaa Jibuuti ga’us akka qabuutu dubbatama.
Alamuddiin dabalatees namoota biroo kan isa wajjiin kan hidhaman hamma namoota 11 ol ni ta’a. Namootni kunniin hanna fi malamaltummaa biyyaa Saudi Arabiyaa keessatti shakkaman. Al Amoud haatisaa Amaara fi Abbaansaa sanyii moototaa biyyaa Arabaa akka ta’e ni beekama.
Odeefannoo dabalataa yerooma arganneen marsariiti keenya kanarratti nu hordofaa.


text:
Korri Waliigalaa Dhaabbata mootummoota gamtoomanii Khamiisa har’aatis itti fufee jira
Korri Waliigalaa UN dheengadda Niiwuyoorkitti jalqabame har’as kan itti fufe yoo tahu, Prezdaantii Bulchiinsa Falaxiin Mahmuud Abbaas fi Muummicha ministeeraa Israa’el Benjaamiin Netaaniyaahuu dabalatee hoggantoonni biyyoota hedduu haasaya godhaniiru.
Prezdaant Mahmuud Abbaas haasaya isaa keessaatti , labsii Traamp ” Jerusalem magaalaa guddoo Israa’el”jechuun baasee fi Ameerikaan Imbaasii gara Al-Qudsitti jijjiiruu kan balaaleffate yoo tahu, “Al-Qudsi /Jerusaleem hin gurguramtu”jechuun ejjannoo falasxiinotaa labse. “Ameerikaan murtii kana dabarsuu isiitiin carraaqqii kanaan duraa hunda balleessaa jirti waantaheef, labsii kana irra deebitee akka haqxu”jechuun gaafate.
Mahmuud Abbaas, haaluma walfakkaatuun labsii Israa’el July darbe keessa “Israa’el biyya Yahuudotaati”jechuun baaste, labsii loogii sanyii fi jibbiinsaa Falasxiinotaatiin guutame jechuun balaaleffate. Prezdaant Mahmuud Abbaas dararaa fi duguuggaa sanyii Israa’el Falasxiinota irratti raawwataa jirtu,dhaabbata mootummoota gamtoomanii jalatti manni murtii yakka addunyaa (ICC)n akka qoratuuf waamicha godhe.
Muummichi ministeera Israa’el haasaya isaatiin Iiraan irratti kan xiyyeefate yoo tahu, Iiraan dhokaasdhaan Niwukileerii gabbisaa jirti jechuun yakke. Neetaaniyaahuun “Mootummaa Iiraan kan biyya teenya dachii irraa balleessuuf yeroo hunda dhaadatu, Niwukilarii akka hidhatu carraa hin kenninuuf”jechuun dubbate. Prezdaantiin Iiraan Hasan Ruhaanii gama isaatiin guyyaa kaleessaa haasaya godheen, Ameerikaa fi Israa’el mootummaa Iiraan fonqolchuudhaaf sochiin godhaa jiran kan hin milkoofne tahuu akeekkachiise.


text:
Namoonni maqaa Abbaa Torbee jedhamun ji'oota afur dura naannoo Oromiyaa godinaalle gara gara keessa qabamaan mana hidhaa turaan keessa namoota murasaaf Manni Murtii Walii Gala Dhadacha Bahaa mirgaa wabii egeef akka hin banne dhorkamaan jedhu matii fi abbukatoon namoota kanneeni.
Akka matii fi abbukatoon isaan jedhannitti namootnni hidhamaan garii gara mooraa leenjii Xoolay kan galaan yoo ta'u gariin ammoo mana hidhaa Maa’ikalawii jiru, kanneen essa buteen isaan bades jira jechuun Raadiyoo Sagalee Ameerikaatti himan.
Dhimma kana irratti Komishiin Poolisii Oromiyaa irraa deebii argachuuf deddeebinee yaallus argachuu hin dandeenye.
Tsahaay Daamxoo tu gabaase. Caqasaa.


text:
Kanneen galmee Obbo Gurmeessaa Ayyaanoo faa irratti himataman – hoogganoonni Koongiresa Federaalawa Oromoo fi ka biroon, walumaa-galatti, hidhamtoonni 22 mana-hidhaa Qilinxootti hidhamanii jiran, Har’a waaree booda, mana-murtii Federaalaatti dhihaatanii turan. Akka heera sirna federaalaa Itiyoophiyaatti, namni dhimma bulchiisa naannootti himatame, mana-murtii naannoo itti himatame sanaatti yakka-ilaalamuuf mirga qaba. Garuu, Obbo Beqqelee Garbaa faa dhimmi isaanii akka gara mana-murtii Oromiyaatti dabarsamuuf gaafatanii mirga sana dhorkaman, jedhu – Hoogganoonni Kongiresa Federaalawa Oromoo.
Kanneen dhaddacha sanatti argamuun, deemsa yakka-ilaalchaa sana hordofaa turan keessaa tokko – Itti-aanaa dura-taa’aa koongiresa Federaalawa Oromoo – Obbo Mulaatuu Gammachuu ti. Akka dhaddacha sanaa ba’anitti, telefiina harkaa isaanii irratti argadheen ture.
Gaaffii fi deebii guutuu dhaggeeffadhaa.


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
DURADUBBII
Dubbiftoota barreeffa kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, baga nagaa fi nageenyaan naaf turtanii kutaa shanaffaa kana duukaa-buu’uuf dhuftani! Akkuma isin amma gara mandhee tanaa dhuftan mee nagaa fi nageenyi, bilisummaa fi walabummaan Oromiyaa taanyaaf haa dhufu!
Erga mandara Tokkee Kutaayyee kana bultanii hamma tokko haara-baafattanii, mee amma wanneen karaaf nu barbaachisan mara fudhannee gara magaalaa Geedoo-tti haa qajeellu! Otoo mandarattii bicuu takka tan mandara tahuuf curruuqaa (daa’imaa) jirtuu, tan Baabbicha (20) jedhamtuu fi tan lagattii Baabbicha jedhamtu irratti hundeeffamtee geenya. Lagattii tanatu naannoo biyya Torban Kuttaayee jedhamuu fi naannoo Calliyaa addaan-baasa. Maqaan Calliya jedhamu kunis akkuma maqaa Kuttaayeejedhamuu maqaa damee-gosa Oromoo tahuu isaa hubachuun, seenaa uummataa fi saba Oromoo keessatti mee galmeeffaddhaa! Kuunnoo, argitu magaalaa Geedoo seenuuf jirraa!
QAAMADUBBII
Geedoon (21) mandaroota fi magaalaawwan Oromiyaa kanneen gooroo, tulluu fi lafa-oljedhaa irratti hundeeffaman kanneen akka: Haroo Hara Liiban (Haroo Wancii), Gimbii, Gorii, Dambi Doolloo, Goree, Ejeree, Koloboo, Sululta, Caancoo, Shano, Dasee, Asallaa, Gobba, Diinsho, Diillaa, Calanqoo, Qullubbii, Ejersa Gooroo faa keessatti argama. Silaa jechi “geedoo” jedhamu kun maal jechuu akka tahe beektuu? Namaafis tahee, lafaaf maqaa baasuu irratti eenyutu Oromoo keenyaan morkuu dandaya? Akkuma lafa mukni mi’eessaa jedhamu itti-heddummatuun “Mi’eesso“, lafa adaamiin itti-heddummaatuun “Adaamaa“, lafa dasaan (handaqii, baaxiyyaa) itti-heddummaatuun “Dasee“, lafa bishaan itti-heddummaatuun “Bishooftuu“, lafa diilalli (qorri) itti-hammaatuun “Diilallaa (Diilallaa’aa) jedhee baase sana, lafa geedni itti-baay’atuun immoo “Geedoo” jedhee moggaase. “Geeda” jechuun Afaan Oromoo isa bara durii duriitiin “muka dhaabatu, jechuun kan hin muramin isa warri Ingilizii tree” jedhaniin sana. Kunoo, amma mukti Oromoo bardhibbee hedduu qaxxaamuree, bara nafxanyootaa dhaqqabe sun ciramee, akkuma argaa jirtan baargamoo tokko tokko callaatu jira.
Egaa, mee amma konkolee keessaa gadi-bayaatii Geedoo fi naannoo isaa dawwaddhaa! Karaan inni gara kaaba-lixaatiin jiru kun, isa magaalaa Ficaawaa (Fincaa’aa) keessa bawuun gara Shaambuu nama geessu. Lagni Fincaawaa kun jalliyaan (itti-yaatuu) laga Abbayyaa ti. Mootummaan Habashaa laga kana irraa korneettiin inni hoomishatu: Goojjamii fi Gondoriif erga ibsaa kennee booda naannoo Tigraay dhaqqaaba. Geedoo irraa kaatanii Shaambuu gawuuf, naannoo gosoolii Oromoo afurii keessa baatu:Calliya, Jimma Raaree, Guduru-u fi Horro. Kuunnoo, tulluun karaa fuula kaabatiin isinitti muldhatu sun Tulluu Maraa (M 3146) jedhama. Warri nafxanyaa isuma kanallee nuuf dhiisuu diduun “Tulluu Amaaraa” jedhuuni. Waan huurriin tulluu kanatti marsee maramee muldhatuuf Oromoon maqaa bareedaa kana baseefi. Geedoon biyya baddaa waan taheef, akkuma naannoo Meettaa Hoolotaa faa farsoon isaa shaggaa dhaa, shaggoomsatii dhugaa! Daadhiin Geedoos hedduu bayeessaa feenan eeyyee isas! Biyyi Oromoo inni Calliyaa kun waan ittiin geerrarsa Oromootiin faarfamu qabaa, mee kanaa gadittan isiif dhiyeessa. Geerrarsi kun naannoo Daannoo irraa jalqabuun naannolee Macca Bahaa fi Tuulamaa tokko tokkoon wanneen isaan qabaniin faarsaa naannoo Oromoo Jiddaa dhaqqaba.
“Daannoo biyya barbaree
Kan dooyyoo nyaatu-jiaa
Noonnoo biyya arbaa
Kan waancaa supphee jiraa
Dhaadallee biyya jirbii
Kan moofaa uffatu-jiraa
Ammayya biyya mukaa
Kan dallaan qabne jiraa
Xuqur biyya saawwanii
Warqa biyya aannanii
Kan dhamaan qabne jiraa
Calliya biyya dhadhaa
Kan mataan daaraa jiraa
Caboo biyya warqee
Kan naddoon murre jiraa
Wanci biyya dammaa
Kan gagaan beekne jiraa
Qaqaldhii Walisoo biyya dullaa
Kan uleen murre jiraa
Bacho biyya xaafii
Kan warqee nyaatu jiraa
Meettaa biyya hoolotaa
Kan kaldheen qabne jiraa
Shaggar biyya fooqotaa
Kan ala bullu jiraa
Jidda biyya fardaa
Kan lafoo deemu jiraa!
Jirakaa jira jiraa
Kunoo akkana jiraa
Walqixxeen eessa jiraa
Walqixxeen Waaqa biraa!“
“Dooyyoo“-n ittee (itti-nyaata) soogidda hin qabne akka tahe ni yaadattu. “Kan mataan daaraa jiraa” inni jedhamu kun immoo Oromoon dhadhaa dibachuu-dhaan akka beekamu nutti hima. Dur oggaa mana barumsaa oliyyaa (“secondary school“) jirruuyyu, Oromoota naannoo baadiyyaa irraa dhufanii fi kanneen magaalaa-dhuma keessa jiraatan, isaan dhadhaa Oromoo qabbana sanaan nafa isaan qabbaneessan sanatti kofallaayyu. Inni kun mee isa warri Ingilizii: “beekumsi xiqqaan nama galaafata – little knowlege is dangiours” jedhan sanaa! Nuti beekumsa bicuu san ishii qeesota Habashaa irraa funaannane sanaan uummata keenya tufannaayyu jechaa dha. Ammoo, Oromoon keenya karaa kanaan qaata warra Oroppaayyuu dursuun quyyifanni (dibanni) qaamaaf akka tolu beeka. Namni Biyya Ostiriyaa kan barchiisaa (pirofeesara) Unibasitii Biyaanaa ture, Ph. Paulschke, otoo Minilik Oromiyaa keessaa naannolee Harargee fi Arsii faa hin qabatin, kan Oromiyaa Bahaa keessatti qorannoo adeemsisaa ture: “Oromoon waan dhadhaa dibatuuf qaamni isaa cimaa dha; fayyaalessa. Dhukkuba gogaa irraa dhufu waa tokkollee hin qabu“, jechuun raajeffataayyu. Garuu, nuti beekumsa xiqqayyoo saniin dhadhaa caala dibata ammayyaa, isa kemikaala faabrikaa keessaa bayuun faalame sana qabu dinqeeffanna.
Erga waa bayyanannee amma gara Baakootti qajeella. Geedoo irraa kaanee, magaalaa Ijaajjii (22)Shoboka (23) fi Tibbee (24) keessa baanee, magaalaa Bakkoo (25) dhaqqabna. Kunoo, erga magaalaa Ijaajjii geenye mee geeda Odaa isa magaalaa walakkaatti argamuu kana sirriitti doowwaddhaa! Asii irraa gara fuula Jimma Abbaa Jifaar-itti yoo deemtan Odaa Bisil seena-qabeessicha sana argitu. Erga Tuulamnii fi Macci wiirtuu yaa’ii isaanii Odaa Nabee irraa addaan bahanii, Macci as dhufuun yaa’ii ofii hundeeffate. Booda immoo erga gosolii Maccaa keessaa kaan gada-gattee tahuun bulchiinsa mootiitti amanu bu’ureeffatee, kaan immoo yaa’ii gosa-gosaatti garagale. Sirna Gadaa irraa gara sirna mootiitti cewuun kun akka barreessitoonni Habashaa fi Oromoonni tokko tokko jedhanitti qaroomina gara fuulduraatti tarkaanfatu otoo hin taane, gara gadaantummaa isa ilmoon namaa ilmoo namtiin bitamootti cewuu-dha ture.
Biyyi Ijaajjii fi Shoboka faa irraa gara harka-bitaatti agaratan kun naannolee Oromoo Daannoo fi Iluu Galaani. Isaan kun lamaanuu maqaalee damee-gosoolii Oromoo tahanii ti.
Kunoo, otuma haasawaa deemnu magaalaa Baakkoo geenyee jirra. Baakkoon laga Gibee irratti bu’ureeffame. Akkuma argitan kana Gibe guddichi sun asitti laga xiqqaa wayii fakkaata. Booda laggeen hedduu ofitti dabaluun laga guddaa laga caalu tahuun argama. Inni kunoo asirraa gara kaabaa, jechuun naannoo Coomman, Horroo Guduruu keessaayyi madda. Magaalaan Bakkoo kun duraan laga Gibee gara fuula bahaatti jechuun godina Shawaa keessatti hundeeffamee booda kunoo akkuma amma agartan gara Wallaggaattis ceyee jira. Magaalaan kun daangaa Wallaggaa fi Oromiyaa Waltajjii irratti hundeeffame jechaa dha. Gosa kudiraa fi fudiraa kan lakkaawufillee nama dhibutu naannoo Baakkoo kana irraa hoomishama. Mee isa kana anumatu isiniif baasaa, hamma feetan nyaaddhaa, hamma feetan immoo fudhaddhaatii gara Finfinnee Shaggaritti deebiyaa! Erga Shaggaritti deebiyuun takka bubbullee booda gara Salaale deemna. Gaafa Waaqi jedhe immoo dursinee gara magaalaa Naqamtee dhaquun godinoota Wallaggaa, Iluubbaa Booraa faa daawwachuun biyya abbaa keenya hunda waliin geenaya!
Itti-fufa!
============== Hubachiisota Miiljalee =============
* Ph. Paulschke – “Ethnographie Ordost-Afrikas“, Berlin 1896.
>> Barreeffata kana kutaalee dabran ilaaluuf mee as tuqaa:
1) Kutaa Duraa
2) Kutaa Lammaffaa
3) Kutaa Sadaffaa
4) Kutaa Afraffaa


text:
Sababoota fi Furmaata Waliin Oduu Warra Duubatti Deebi’anii-Kutaa 14.2
Kutaa darbe keessatti sababa 15ffaa namni da’awaa erga jalqabee booda duubatti itti deebi’u ykn hojii gaggaarii hojjachuu erga jalqabee booda gara badiitti itti mucucaatu ilaalle jirra. Sababni kunis, ‘Al-Ghuruur (Of-dinqisiifachuu)’ dha. Ammas itti fufuun wanta achirraa hafe ni ilaalla.
Ibn Al-Qayyim akkana jedha:
Of tuuluu fi fedhii nafsee irraa eeggumsa gaafadhuu
Sharrii hundaa kan of keessatti walitti qabanii
Karaa kheeyri hunda irraa dargaggeesa kan dhoowwanii
Qalbii isaa keessatti waan lixaniifii
Yeroo garii fedhiin isaa kan isa dhoowwu ta`ee argitaa
Yeroo biraa immoo of tuuludhaa ergasii waliin ta`uu
Rabbiin kakadhee ibidda keessa hin jiru
Warra kanniin lamaan hordofan malee
Ibidda keessa kan jiraatu gaafadhuu
Rabbiin kakadhee osoo isaan lamaan irraa of qulqulleessitee
Silaa gareen namootaa si gammachiisuuf sitti dhufuu
Seenaa Shekh Muhammad Mukhtaar Shanqiixi muhadaraa isaa mata-duree ‘Dhibee Of Dinqisiifachuu’ jedhu keessatti dubbate kaasun mata duree kana cufa.
Imaamu Maawurdii akkana jedhe: Ani gaafa tokko masjiida ni seene. Beekumsa Rabbiin naaf kenne yaadadhee akkana ofiin jedhe: Fiqhi keessatti gaafin ani hin beekne ni jiraa?’ Ergasii osoo of-dinqisiifannaan wayii na keessa jiruu gara masjiidaa seene. Yommuu barattoota kiyya fuundura taa`u dubratiin dulloomtun takka intala ishii waliin achi jirti. As garagalte akkana jette: `Yaa Sheykh dubartii tana heydin (laguun) itti dhufee jira. Dhimmi ishii akkana akkanaa, Rabbiin rahmata siif haa godhuu fatwa nuuf kenni.` Maawurdi ni jedha: Gaafin ishiin gaafatte gaafi heeydi hundarra salphaa ta`eedha. Garuu ani deebii quubsaa ishiif kennu hin dandeenye. Dadhabbinnaa fi dhiphinna na muudate irraa kan ka`e barattoonni ni dhama`an, deebii ishiif deebisuu hin dandeenye. Dubartiittiinis deebii narraa osoo eegdu turte, anis deebii ishiif deebisuu hin dandeenye. Masjiida keessaa bahuuf deemaa osoo jirtuu barataa barnoota bu`uuraa jalqabe tokkoon wal qunnamte akkana jetteen: Rabbiin rahmata siif haa godhuu, dubartii takka heydin (laguun) itti dhufee jira. Dhimmi ishii akkana akkanaa.` Barataan kunis fatwa ishiif kenne. Deebii sirrii ishiif deebise. Dubartiinis ni jette: `Ati nama taa`e kana caalta.`
Al-Maawurdi ni jedha: `Ergasii yommuu ani nafsee tiyya irratti hirkadhu Rabbiin gargaarsa malee akka na dhiisee beekee jira.`
Seenaan kanatti dhiyoo ta`ee tokkos wanta dargaggeessi gaariin tokko dubbateedha: Gaafa tokko qormaata seene. Wanta qoramu qomatti qabadhee fi sirritti tartiiba qabsiisee ture. Of dinqisiifachuun na haguuge. Waraqaan gaafilee ofirraa qabu natti dhufuun dura akkana ofiin jedhe: Sila gaafin ani deebisuu hin dandeenye ni jiraa?` Garuu yommuu waraqaan gaafi fuundura kiyya kaa`amu Rabbiin kakadhe ani homaayyu hin beeku. Sodaa fi naasu irraa kan ka`e dafqa gadi dhangalaasu jalqabe. Sa`aati ruubiif ykn san caaluuf haala kanarratti fufe. Of-dinqisiifachuun akka narraa fudhatee fi humna kiyyarratti akka hirkadhe nan yaadadhe. Ergasii Rabbiin araarama kadhee badii kanarraa gara Isaatti tawbadhe (deebi`e). Osoo homaa hin turin yoosu Rabbiin deebii naaf bane. (Gaafilee kanniin nan deebise).
Guduunfaa
☛Edaa milkaa’inna dhabuun kufaatiif kan saaxilamnuuf waan of-dinqisiifannuufi!!!
☛Of-dinqisifachuun qananii Rabbiin namarratti oole akka dagatanii fi humna ofii irratti akka hirkatan nama taasisa. Namni qananii Rabbii dagate, galata Isaaf hin galchu. Galata galchuu yoo didee immoo ofii fi namoota irratti daangaa darba.
☛Humna ofii irratti hirkachuun immoo kufaatiif wanta nama geessudha. Yoo Rabbiin balbala milkaa’inna namaaf hin baniin eenyullee banuu hin danda’u. Akkuma seenaa armaan oli kana irraa hubannutti. Kanaafu, akkamitti balbala milkaa’inna humna ofiitiin banuu danda’aa? Ammas Qur’aana keessatti gaafa Huneyn wanta ta’e ni dubbata:
“Dhugumatti, Rabbiin bakka baay’eetti injifannoo isiniif kennee jira, Guyyaa Huneynis, yommuu baay’inni keessan isin dinqiisise, garuu homaa isin hin fayyanne. Dachiin bal’inna ishii waliin isin irratti dhiphatte, ergasii garagaltanii dheessitan.” Suuratu At-Tawbah 9:25
Kana jechuun yommuu isin sababa bakkaan geessanii fi Rabbiin irratti hirkattan iddoo baay’eetti Rabbiin injifannoo isiniif kennee jira. Guyyaa duula Huneyn akkana jettan: har’a garmalee baay’ee waan taaneef hin moo’atamnu. Baay’inni isin gowwoomse, homaa isin hin fayyanne. Diinni isin irratti bahe. Dachii bal’oo keessatti iddoo baqaa hin arganne. Duubatti deebi’uun dheessitan. (Tafsiir Muyassar)
Kanaafu, asirraa of-dinqisiifachuun balbala injifannoo fi milkaa’inna akka namatti cufu ni baranna.
✒Of dinqisiifachuun wantoota gurguddo sadii irraa madda:
1-Qabeenya fi baay’inna
2-Beekkamti fi sadarkaa ol’aanaa qabaachu
3-Beekkumsa
✒Nama of-dinqisiifatu irraa mallattooleen armaan gadi ni mul’atu
-Nafsee ofi ilaalchisee baay’isee dubbachuu fi faarsuu
-Namoota biroo tuffachuu, keessumayyu hiyyeeyyi fi dadhabdoota
-Yaada kiyya qofatu ta’a jechuu
-Falmii fi mormii baay’isuu
-Ani nama hundaa caala jedhe yaadu
✒Miidhaa of-dinqisiifachuu keessaa muraasni:
-Dogongora ofii arguu dadhabu ykn fudhachuu dhiisu. Namni ani guutudha jedhee yaadu akkamitti dogongora ofii argaa? Namoota biroo waan tuffatuuf dogongora isarratti argan yommuu itti himan hin fudhatu. Kanaafu, dogongora ofii amanee yoo of hin sirreessin qilee badiittii mucucaata. Inni akka nama ballaa gara qilee gadi fagoo deemuti.
-Akkuma jalqaba irratti jedhame kufaatiif nama saaxila. Osoo hojii gaarii hojjateen of-dinqisifatu tasa mucucaate kufa. Fakkeenyi isaas, akka namoota diina irratti injifannoo argatanii osoo shubbisanuu diinni gara biraatin dhufee isaan rukuteeti.
-Tarii hojiin gaariin sababa of-dinqisiifachuutin Rabbiin biratti qeebalama dhabuu danda’a.
✒Dawaa Of-Dinqisiifachuu keessaa muraasni:
-Dawaan (qorichi) of-dinqisiifachu ittiin fayyisan inni guddaan beekumsa shari’aa barbaadu fi hojii irra oolchudha. Yeroo tokko Numan Ali Khan akkana jedhe: Mukni firaafire buusu akkuma firiin isaa baay’atu fi bilchaatun gadi jedhu jalqaba. Firaafireen waan isarratti ulfaatuf dameen isaa gadi jechuu jalqaba. Namnis akkuma beekkumsi isaa dabalun of gadi qabuu jalqaba.”
-Maalummaa nafsee ofii beeku,
-Laa hawla walaa quwwata illa billah jechuu fi itti amanuu (Hikni kanaa: Rabbiin malee tooftaa fi humni tokkollee hin jiru. Tooftaa fi humna Isarraa ta’een malee ani homaa hojjachuu hin danda’u jedhanii amanuu.)


text:
Barana, Irreecha kan ulfeeffannu too’anna cimaa diinaa jalatii fi yeroo ummati keenya jeejee fi waraanaan gidiraa argaa jiruttii. Yoomallee gadda guddaa keessa waan jirruuf akka duriitti bashannanan kabajuu baannus, jireenyi itt fufuun qabsaawuu qabna. Kanaaf galatii Uumaa akka hin hafne irreeffachaa hundaaf milkii, nagaa fi gammachuu hawwinaa. Barruun kun kan ofiis yaadachiifatullee, rakina Tigray irratt xiyyeeffata.
Empire Itophiyaa isee waggoota shantamaa duraa sana mitii. Ofbarri malbulchaa ummatootaa ol ka’ee dhiibbaan surrii dhiqaa jaarrolee alaawee jira. Itophiyaa dullattiin yoomuu caalaa borcamaa jirtii. Amaarrii fi Tigaaruun abidda fi cidii ta’aa jiru. Ummatooti biraa akka Agawuu fi Qimaanti mirga hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachuu gaafataa jiru. Firooti qeeyee fi alaa empayera Itophiyaa, akka jara itt araarsan irratt xiyyeeffachuu malee gaaffii kanneen kolonii Habashaa turan Oromiyaa fi olloota see Kibbaaf giro hin qabaannee..Fedha saanii baraarama Itophiyaa kan yoo Kaaboti nagaan tokkooman qofa danda’amutt waan guduunfaniif, yoos qofa kan eegamuufii danda’amutt of amansiisanii jiru.. Fedhi Itophiyaan eegsiftuuf Kibba waan jiruuf,gaaffiin Kibbaa deebinaan Kaaboti waan wallolaniif hin qabanii. Sun taanaan waanti lolaaf baasanii fi maddi loltuu keessaa madaqfatan hin jiraatuu. Abdiin qabeenya bacaqii ta’e Kibbaa too’achuunis ni citaa. Kaasaan qabsoo Oromiyaa fi kolonoota biraa dhabsiifamuu bilisummaa, lafaa, qabeenyaa, fi salphinaa fi tuffii halagaan irra ga’ee. Cunqurfamooti kana dura kan dhaabbatan dhiiga, dafqa, beekumsa, horii gumachuunii. Gumaachota kana murannoo fi dudhamaan qindeessuun gara bilisummaatt geessaa. Loltuu bilisummaa qofti akka horii aarsaatt dhiifamuu hin qabanii. Hundi wareegamicha hirmachuu qabu. Saamichi halagaa diinagdee raawwatee, gamtaan diinagdee ollootaa jalqabuu qabaa.
Kaabi rakkina qabu hundaan jaarroleef jiraatee ture. Fromsatt qabbana fi waan tokkummaa fakkaatu kan argatan erga Kibba koloneeffatanii asii. Kibba irratt sirna kolonummaa nafxanyaa hamaa, cunqursaa fi namummaa baasaa, Kaaba irraa adda, bulchaa fi qabiyyee lafaan adda ta’e diriirsanii. Duuba durdurii biyyi Oromoo keenya ture, Oromoon weerartuu dha jedhu ummatanii. Amantee sana irraa ka’anii gonka kolonoota bilisummaan gad lakkisna jedhanii hin yaadne. Diddaan gabbaarotaa tasa ga’ee balaa itt ta’ee. ABUT/ADWUIn kan tarkaanfataa fakkaatullee Amaara gaddhiisisuu gargaarullee ofii Kibba gad lakkisuu hin feenee. Heera irraa fottoquun akka danda’amu kaa’aa, ABO fottoqxummaan hadheessaa turee. Sanaan meeqatu dhumee? Akkuma koloneeffachuun Kibba gidduutt tokkummaa uumeef qabsoon kolonummaa haquu burjaajessaanii jira. Federaalummaan, ofiin buluun fi walqixxummaan finnoota naannaa erbaala heerichaa irratt hafee. Utuu daandiin federaalummaa dhugaa fi seeraan bulmaataa hordofame ta’ee waldhabdeen si’anaa mancaasaa fi hin araaramnee ta’e irra hin ga’amu ture. Empire Itophiyaanis rakkoo malee qoncoorti turtee. Nuti hundi ummatoota Afriikaa eenyummaa ofii adda ta’e qabnuu dha. Wal tuttuqa gandaa hooda alaa fidanne irratt hundaawe utuu hin ta’in, akka Afrikaanota walqixxootaa fi bilisaatt nu tokkoomsu irratt haa aggammannu. Ummata dhalootaa dhalootatt jaarroleef waa’een saa sobi itt himamaa as gahe jijjiiruun cimaa akka ta’e nuu galaa. Garuu, yoo nuti of jijjiirree nu duukaa bu’uu malee filmaata hin qabaatanii.
Amaarri olhaantummaan Itophiyaa dullatii akka itt fufu barbaaduu. Karaa biran immoo Tigaaruun qabso mirga hiree murteeffannaa sabumaa ofiif jara kaan waliin dhaabbachuu labsatee jira. Amma Amaarri finnaa empayeraa fuuloo Oromoo kee’atee of harkaa qaba. Utuu Eertiraa fi dronii fi bombii garbagamaa argate hin hedin Tigaaruun humna kan harka ja’a caaluu wajjin walitt bu’aa jira. Humnichi waan imaammata addunyaatt sobuuf qubqabsiiftuu empayera keessa jiru waan harkaa qabuuf, imaammata kan PP jala jiru hundi maalirrattiyyuu dhugaa akka hin dubbanne jedhu fakkaatuun addunyaatt sobaa ooluu. Wal caalmaa akkasii jiraatus Tigaaruu diina saanii dura dhaabbatanii jiruu. Ishoo bagaan keenya isaaniif ta’aa! PP fi miltoleen
waraana dabaatt, abbaltii hamaan waan bobba’aniif, si’achi waranichi haa hafuu, dilootallee dabsachuu hin danda’anii. Qawwee irratt ajajuu dandeenyaan hanga dhuma saaniitti ilmoon namaa hangam yoo qeera’amuu dantaa saanii mitii. Wal dorgommii fi barsiifatii jaarrolee darbanii du’uu didaa jiru. Dararama durbii saanii, ijoollee Tigaaruu du’aa jirtudubartoota itt roorrifamaa fi laalaa qabaniif garaa laafina kan hin qabanne Oromoo fi halagoota biraaf mararfannoo hanga xurii qeensaa qabaachuun irraa hin eegamu. PP fi murni Amaarri inni hoogganu akka Eertraan godinaa Itophiyaa tokko haleeluun dargaggoo Itophiyaa qalu afeeruuf homtuu itt hin dhagahamu. Joonjee sammuu qabaniin ammayyuu Eertraan qaama empayera Itophiyaa itt fakkaataa. Empayericha bilisummaan tumsa Isaayyaas qabaatanii akka fedhan gochuuf Tigrayiin barbadeessu qabu. Akkasitt mootummaan saanii tumsa humnoota Eertran Waggoota lamaan darban waraan addunyaa keessa jibbisiisaa gaggeessanii Tigraayiin marsanii jiru.
Ummata Tigray irratt yakkiwaraanaa sadarkaa qaceefixiisaa fi yakki namoomaa ummata Tigray irratt rawwatamanii jiru. Dhiheessii barbaachisoon Waggoota arfan darbaniif Tigrayiin dhaqabuu hin dandeenye. Waggooti lamaa darban kan sun caalaa maragame. Akka himamett nyaataa fi qoricha dhabuun hedduun du’aa jiru. Ban, internet,humni elektrikii, ooganni boba’u, tajaajillii sirreessaa Tigrayiin hudhanii balleessuuf jedhamanii hin jiranii. Dhaloota itt haanu dhaloota doofaa fi fafa gochuuf tajaajille barumsaa fi fayyaa ni barbadeeffamanii. Waraanni PPn godhaman hundii ilmaan namaa murna tokko irratt xiyyeeffataa. Keessaayyuu, qaroo, dubartii, fi dargaggoo Waggoota horuu danda’an keessa jiran, hidhuu, ajjeesuu, fi itt roorrisuu irratt xiyyeeffatu. Si’a ammaa kana sanatu Oromiyaa fi Tigray keessatt deemaa jira. Nammi tokko fixaqaccee haa jedhuunii, yakka waraa yk yakka namoomaa haa jedhunii gochii namummaa bahaa ilmaan namaa naannaa Tigray irratt raawwachaa jiraa.Kannee baayyee midhaman qofa dhahuufi, yakki jedhaman kun hundi Oromoo fi ummata Gumus irratt raawwataa jira. Kan Tigrayiin adda tolchuu, qaama mootummaa durii ta’uu fi diinaan marfamuu saatii. Tigaaruun marsaa kana cabsuuf ilmaanii fi qabeenya hedduun itt wareegaa jiru. Diinota adda hundaatt dabsachuun boojuu kumootaan oofaniyyuu, hamma yoonaa nyaatis hin dhufne, marsaanis hin cabnee. Qaawwaa kontrobandiillee kan argatan hin fakkaatu.
Hawaasi sabgidduu gadadaa ilmaan namaa caalaa harkifataa ta’uu saa irrayyuu fedha ofii fi mootummaa aangoo irra jiruuf ulfina caalaa kennaa. Isa ammaa qofa utuu hin ta’in kana muuxannoo irraas beeknaa. Bar ABUT balaan “Komand Postiin” dhaqabsiifame hedhaa fi guraarammi, gaaffii malee ajjeesuun, Dhumiisi Hora Harsadee, manoota hidhaa Oromoo haasa’anii gubuu, kkf. akka hin agarrett isaanii irra ilaalamanii. Balballi malbeekii ABOn qoffa’e hundi deebiin argate yeroo kennaafii ni wayyeeffatu nutis duukaa Buunaa kan jedhu ture. Garoo ABUT caalaatt badaa ta’aa deemee, utuu fooyya’enas hordoffii saaniis Oromoo tolaa ta’e hin argin waggoota 27 booda finqilfame. ABOnis ni butuchame. Amma looltuun bilisummaa Oromoo ABUTiif deggersa qeeqaa kennaa ABUT waliin ijaajju ta’a, kunis diina waloo qabaataniif qofa utuu hin ta’in, kan miidhaman waliin dhaabbachuun aadaa Oromoo waan ta’eefii. Kana jechuun ABUT uumaman dansa jedhanii ragaa ba’uu utuu hin ta’in Tigaaruu gaggaariin dararamaa waan jiraniif gargaaramuutu irra jira jechuunii. Yero hundi saanii bilisoman waldhabdee dur qaban xumura itt tolchanii, akka oloota Africkaawaa walqixxee ta’aniitt, ofiin jaallatanii miltolee fedha walii, walii kabajan ta’uu ni danda’uu.
Akka akeeka ABOtt, gaaga’amtooti marsaa cabsanii waan nyaatan argachuuf karaa argamutt yoo dhimma bahan komatamuu hin qabanii. Badhaadhotii fi anga’ooti waa’ee seeraan bulmaataa dubbachuuf eegumsaa saaf qubaa tokkollee hin diriirsin aboo safeeffuu hin qabanii. Ilmaan namaa akka maashii gara barbaadanitt dhandhoonamuu diddaa jiruu.. Itophiyaa keessa kan jiran hundii fi kanneen ala ta’anii malbulcha Itophiyaaf fedha qaban karaa PPn aangoott dhufu waan sirrii hin taane akka qabu beekuu. Waliin haasa’uuf kan seera qabu argachuuf sun dursee qulqullaawuu qabaa malee isaan waliin haasa’uun yakka isaan hojjetan hundaa
faloo baasuu ta’aa. Yakka hojjetameef gaafatamuun daangaa yeroo hin qabu. Kanaaf yakkamaan kamuu hanga lubbuun jirutt seefii qajeeltuu jalaan ba’a jedhee yaaduu hin qabu. ABOn walabummaa Oromiyyyaatt amana. Federeeshinatt kan makame akeeka heera federaalaa Ango 39.1n fudhatame jedheetuu. Furmaatii waldhabdee amma jiruu kamuu xumuramuuf akeekota sana irratt hundaawuu qabaa. Sana booda finnaan empayera dullachi diigamee finnooti walabii yk federalaa jigaa saa irratt ijaaramuu.
Empayere Itophiyaan gonka akka turtett hin deebituu. Koloneeffatummaan Amaaraa kufaatii Dargiin seenaa ta’ee jira. San waliin tokkeessoon federalaa kan miseensoti yoo itt tolu dide kan dhiisanii deeman uumamee ture. Gaaffii walabumaa Oromiyaa tursuuf kan gurguddoon toko tokko walii fudhatan malee walii galte Oromoon hin turree. Sirna federalaa keessatt mootummaan wiirtuu akka sirna tokkee Itophiyaa dullatii utuu hin ta’in, taahitaa murtaawe qaba. Garuu mootummaan PP si’anaa heera irraa cehuun hunda too’ataa ta’ee. Sun rimsama mootummaa “mangistii” jarri Amaarinyaa dubbatan qayabatanii. Sun waan garagarummaa PP fi federaawota dhugaa gidduu agarsiisu qaba. Mootummaan federalaa tokkeessoo fedhaan aaboon danga’amee waan tokko tokko akka hojetuuf hanga miseensoti fedhanitt galfati itt kenname. Garuu Kaabi kana qayyabachuun waan itt cimuuf walabummaan filmaata jiru qofa ta’uuf deemaa. Godinaa kana keessatt kanneen olhantummaa fedhantu rakkina uumaa jiruu. Tattaaffiin obbolaa Afrikaanota godinichaa gidduutt nagaa fi araara buusuuf tolfamu garagarummaa kana heda keessa galchuutu irraa eegama. Ummatoota kibbaa kanneen kolonii Habashaa turaniif finnaan empayera Itophiyaa seerawummaa hin qabu. Keessa deebi’anii yaaduu fi irra deebianii yayyabuu feesisaa. Akka ollootati barabaraan wal cinaa jiraatuu. Rakkina malee jiraachuu kan danda’an yoo fedha walii waliif kabajanii fi nagaan walqixxummaan akka ummatoota bilisaatt jiraachuu danda’anii. Ammaaf marsamaa Tigray irraa kaasaa, dura haa jiraatanii, isa booda waa’ee waraana dhaabu dubbattuu. Hanga mootummaan halagaa fi seera hin qabnee ta’ett, ummatooti bilisummaaf qabsaawaa jiran tokkollee hidhannoo saanii yoomuu hirkisuu hin qabanii. Injifannoo cunqurfamoota hundaaf! Oromiyaan haa jiraattu!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Onkololessa 2022


text:
Mana jireenyaa prezidaanticha aangoo gad dhiisuu didanii kan Looren Baagboo cinatti lolli hamaan geggeessamaa kan ture ta’uun gabaasamee jira.
Kan filannoo presidentummaa biyyattii injifachuun isaanii beekkannaa sadarkaa addunyaa argate loltoonni deggertoota Alasan Wattaaraa har’a mana jireenyaa Mr. Baagboo kan Abijan weeraranii jiran.
Dubbi himaan Mr. Wattaaraa Affousy Bamba loltoonni deggertoota wattaaraa keellaa sana seenaniiru garuu presiden Baagboo qabuu hin dandeenye. Gargaartonni Mr. Wattaaraa akka jedhanitti loltoonni sun Mr. Baagboo lubbuun utuu jiranii akka qaban ajaji itti kenname.
Prezidaant Baagboon Aangoo Gad Hin dhiisu Jedhu
Mana jireenyaa prezidaanticha aangoo gad dhiisuu didanii kan Looren Baagboo cinatti lolli hamaan geggeessamaa kan ture ta’uun gabaasamee jira.
Oduu
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
02-12-2022
Gamtaan Afrikaa Galata Dhiyeessee Jira
-
-
29-11-2022
Komishinni Araaraa Ibsa Baasee Jira


text:
Ibsa Suuratu Al-Qiyaamah-Kutaa Dhumaa
Kunoo suuratu Al-Qiyaamah osoo ilaallu dhuma irra geenye jirra. Kaayyoo websaayiti kanaa keessaa tokko, gaafi, “Du’aan booda gahuumsi namaa eessaa? Namni du’e achumaan ni hafaa?” jedhuuf deebii quubsaa deebisuudha. Dhugumatti, deebii quubsaa Qur’aana keessatti jechoota filatamoon irra deddebi’amuun ni arganna. Jechoota kanniin keessaa, “Al-Masiir (Gahuumsa), ar-Rujuu’u (Deebii)” kanneen jedhaniidha. Maarre, namni du’ee achumaan biyyee ta’ee ni hafaa ree? Kunoo dhumti Suuratu Al-Qiyaamah gaafi sammuu namaa keessa naanna’u haala bareedan kaasun deebii itti deebisti. “Yaa namana akkanumatti ni dhiifamtaa?”Dubbisa gaarii…
“(36)-Sila namni akkanumatti dhiifamu yaadaa? (37)-Sila inni maniyyii dhangalaafamu irraa copha bishaan saalaa hin turree? (38)-Sana booda dhiiga ititaa ta’e, ergasii [Rabbiin nama godhee] isa uumee sirreesse. (39)-Isa irraa saala lama, dhiiraa fi dhalaa taasise. (40)-Sila [Rabbiin akkas godhe] sun du’aa jiraachisuu irratti danda’aa mitii?” Suuratu Al-Qiyaamaa 75:36-40
Keeyyattoonni kunniin keeyyattoota jalqaba suurah irratti dhufaniin kanneen wal qabatanii fi guutaniidha. Keeyyattoota jalqabaa keessatti nama, “Namni du’ee lafee bututtee erga ta’e, dandeettin Rabbii subhaanahu sadarkaa lafee bututte tana lamuu deebisu irra hin gahu” jedhee yaadu irratti deebii deebisa. Deebiin akkana jechuun dhufe: “Eeyyen [walitti ni qabna]. Nuti fiixee qubbiin isaatu [akka turanitti deebifnee] sirreessu irratti Danda’oodha.”
Keeyyattoota dhumaa kana keessatti immoo, nama du’aan booda kaafamutti hin amanne: “Gooftaan Khaaliqni karoora namoota uumuu fi too’atu keessatti hojii isaaniitiif hin qoratu. Beelladootaa fi bineensota biroo caalaa uumama addaa kan akka sammuu sirritti xinxallu namaaf kennee osoo isaan hin qorin, hin ajajin, hin dhoowwin akkanumatti dhiisa. Du’aan booda isaan kaasuun osoo isaan hin qoratin, murtii isaan irratti hin dabarsinii fi jazaa isaaniif hin kafalin akkuma du’anitti isaan dhiisa.” jedhee yaadu irratti deebii deebisa. Deebiin kanaa haala gaafitiin dhufee:
“Sila namni akkanumatti dhiifamu yaadaa?”
Aayah keessatti “sudaa” jechuun kan akkanumatti dhiifame (neglected). Akka horii gadi dhiifame akka fedhetti tiikse malee dheedu akkanumatti kan dhiifame. Akka lugaatti ni jedhama: “ibilu sudaa”- kana jechuun gaala akkanumatti tiikse malee dhiifamte. Qorannoo fi to’annnaa tokko malee wanta balleessitu ni balleessiti.
Haala kanaan gaafi erga dhiyeesse booda keeyyattoonni armaan olii kunniin sifaata (amaloota) Rabbii keessaa amaloota lama beeksisuu of keessaa qabu:
Amala 1ffaa: Ogummaa Rabbii azza wa jalla. Ogummaan Isaa uumamtoota uumuu keessatti ni mul’ata. Uumamtoonni mallattoolee gara ogummaa Rabbii akeekaniidha. Mallattolee kanniin keessaa nama copha bishaan saalaa ergasii dhiiga ititaa irraa uumudha. (Ogummaa (hikmaa) jechuun keessaa fi ala, jalqabaa fi xumura wantoota beekuu fi wanta hundaa bakka isaaf malu kaa’udha). Rabbiin subhaanahu Ogeessa jalqabaa fi xumura, keessaa fi ala wantoota hundaa beeku fi dogongora tokko malee wanta hundaa bakka isaaf malu kan kaa’udha. Inni Ogeessa waan ta’eef wanta taphaa hin hojjatu.
Amala 2ffaa-Dandeetti Isaa fiixee ol’aana irra gahe. Wanta tokko dhabama irraa uumuu fi wanta bade lamuu deebisee uumuu irratti Inni Danda’aadha. Amalli kuni hojii Rabbiin subhaanahu uumamtoota Isaa irratti hojjatu irraa ni hubatama.
Kana booda hiikni aayah, “Sila namni akkanumatti dhiifamu yaadaa?”: Sila Rabbiin Ogeessaa fi beekaa ta’e uumama fedhii fi filannoo qabu uumee osoo isa hin ajajinii fi hin dhoowwin ergasii isa kaasun osoo isa hin qoratinii fi hin mindeessin akkanumatti ni dhiisaa? Lakki! Namni addunyaa tana keessatti osoo hin ajajaminii fi hin dhoowwamin hin dhiifamu. Osoo hin kaafamin qabrii isaa keessattis akkanumatti hin dhiifamu. Kana irra, addunyaa tana keessatti wanta gaariitti ni ajajama, wanta badaa irraa ni dhoowwama. Ganda Aakhiraatti immoo gara Rabbii oofamuun ni qoratama. Wanti asitti barbaadame du’aan booda kaafamu mirkaneessuu fi namoota jallatan, wallaaltoota ta’anii fi of tuulun osoo beekanu warra haqa faalleessan irratti deebii deebisuufi.[1]
Namoota dhaabbata bareedaa irratti Kan uumee, humna sammuu beelladoota fi bineensotaaf hin kennine Kan namaaf kenne, akkuma horii akkanumatti isaan dhiisuun namoota gaggaarii akka namoota badii hojjatanii gochuun ogummaa Isaatiif hin malu. Rabbiin Beekaa fi Danda’aa ogummaa Isaatiin gahuumsa dhumaa gara Isaa taasisu danda’uudha. Osoo akkanumatti namoota dhiisee, silaa namoonni balleessaa fi badii hojjatan addunyaa rakkattuu tana keessatti ni milkaa’u turan. Akkasumas, warroonni hojii gaggaarii hojjatan ifaaje malee homaa hin argatu turan. Sulula hunda keessa kan raata’an ta’anii namoota akkanumatti dhiisun ogummaa Ogeessaatiif hin malu.
Kanaafi, du’aan booda kaafamuu dhugaa akka ta’e ilaalchise yommuu ragaa dhiyeessu akkana jedhe: “Sila namni lafee isaa walitti hin qabnu yaadaa?” Kana jechuun uumama isaa kan hin deebisnee fi jazaaf isa hin kaasne isatti fakkaataa?
Gama ogummaa Isaatinis haala ibsa armaan olii fakkaatun akkana jedhe, “Sila namni akkanumatti dhiifamu yaadaa?” kana jechuun osoo hin ajajaminii fi hin dhoowwamin ergasii osoo kaafame hin qorataminii fi hin mindeefamin akkuma gaalli dhiifamtu namnis akkanumatti dhiifamaa? Osoo isa hin kaasin ni dhiisnaa, hojii isaa akkanumatti akka badu ni goonaa? [2]
Gaariis ta’ee badiin inni hojjate akkanumatti ni dhiifamaa? Zaalimni (Cunqursaan) namoota meeqa guyyaa guyyaan fixa! Garuu inni addunyaa tana keessatti osoo mana murtiitti hin dhiyaatinii fi hin adabamin du’a. Mee hidda onnee jalaa of haa gaafannu: “Hojiin badaan isaa kuni akkanumatti ni hafaa? Namni kuni hojii badaa isaa kanaaf osoo qoratamee hin adabamin akkanumatti biyyee ta’ee ni badaa?”
Rabbiin azza wa jalla Dandeetti guutuu qabu, dandeettin Isaa uumama jalqabaa keessatti namootaaf ifa ta’ee jira. Nama erga ajjeese fi qaamni isaa badee booda lamuu deebisuun Isatti hin ulfaatu. Inni Olta’e, aangoon Isaa guddate namoota du’an kaasuu irratti danda’aadha.
Inni azza wa jalla qorachuuf, murtii irratti dabarsuu fi jazaa isaaniif kafaluuf namoota du’an ni kaasa. Nama badii hojjate haqummaadhaan ni adaba. Tarii yoo kufrii hin hojjatin araarama Isaatiin isa haguugu danda’a. Namoota amananii fi hojii gaarii hojjatan immoo tola Isaatiin mindaa guddaa isaaniif kenna.
Ragaan amaloota Isaa lamaan kanniin-Ogummaa fi Dandeetti- agarsiisan keessaa nama biyyee irraa ergasii copha bishaan saalaa irraa uumudha. Namni du’aan booda kaafamu yoo shakke uumama jalqabaa isaa ilaalun gahaadha. Kanaafi ni jedha: “Sila inni maniyyii dhangalaafamu irraa copha bishaan saalaa hin turree?”
Maniyyi jechuun dhangala’aa saalaa dhiirati. Cophni bishaan saalaa (nuxfaan) copha xiqqaa gadaamessa haadhaa keessatti dhangalaafamuudha. Sila namni lafee isaa walitti hin qabnu yaadaa? Sila uumama isaa copha bishaan saalaa irraa hin jalqabnee? Kanaafu, akkuma duraatti lamu isa deebisuu maaltu Nu dadhabsiisa ree?[3]
“Sila inni maniyyii dhangalaafamu irraa copha bishaan saalaa hin turree?” Sila namni dhangala’aa saalaa gadaamessa haadhaa keessatti dhangalaafamu irraa nuxfaa (copha) hin turree? “Sana booda dhiiga ititaa ta’e, ergasii [Rabbiin nama godhee] isa uumee sirreesse.” Kana jechuun Rabbiin subhaanahu copha bishaan saalaa (nuxfaa) kana dhiiga ititaa, ergasii muraa fooni taasise. San booda boca namaa qabsiisuun ruuhi itti afuufee uumama isaa sirreesse. Kutaalee qaamaa isaaf guutee murtii fi fedhii Isaatiin dubartii ykn dhiira taasise.
“Isa irraa saala lama, dhiiraa fi dhalaa taasise.” Kana jechuun bishaan saalaa isaa (namaa) irraa ijoollee dhiiraa fi dhalaa ta’an ni uume.[4]
“Sila [Rabbiin akkas godhe] sun du’aa jiraachisuu irratti danda’aa mitii?”
Dhugumatti, Rabbiin Guddaan Olta’ee uumama namaa sirreessee fi dhaabbata bareeda isaaf godhe Suni isaan qorachuuf, haqaan isaan jidduutti murteessu fi wanta hojjataa turaniif jazaa isaaniif kafaluuf namoota du’an kaasu irratti danda’aa mitii? Gaafi kanaaf deebiin beekumsa irratti hundaa’e kana fakkaata:
Eeyyeen! Dhugumatti Inni du’aa jiraachisuu irratti danda’aadha. Wanta fedhe uumuu irratti, wanta hundaa irratti Danda’aadha. Wanta namoonni du’aan booda kaafamutti hin amanne jedhan irraa Rabbiin qulqullaa’e olta’e.[5]
Qabxiilee ijoo keeyyattoota armaan olii irraa barannu:
1-Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ogeessa waan ta’eef namoota erga uumee akkanumatti hin dhiisu. Akkanumatti isaan dhiisun ogummaa Isaatiin kan wal faallessuudha. Kanaafi ni jedha: “Sila namni akkanumatti dhiifamu yaadaa?”
Ogeessi wanta hundaa kan beeku, wanta hojjatu hunda kaayyoof kan hojjatuudha. Taphaaf wanta tokko hin hojjatu. Namni erga du’ee booda qorannoo fi jazaaf osoo hin kaafamin akkanumatti yoo hafe, isa uumuun tapha ta’aa jechuudha.Kuni immoo Ogummaa Rabbii waan faallesuuf namni akkanumatti du’ee hin dhiifamu. Du’aan booda kaafamuun wanta hojjataa tureef qoratamuu fi jazaa argachuun dirqama.
2-Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namoota du’an kaasu irratti danda’aa akka ta’e ragaa agarsiisu namni hunduu guyyaa guyyaan ni arga. Ragaan kunis ilma namaa copha bishaan saalaa irraa uumuudha. Kanaafi ni jedha: Sila inni maniyyii dhangalaafamu irraa copha bishaan saalaa hin turree?”
Copha bishaan saalaa kana irraa harkaa luka, afaani funyaan, kutaalee qaamaa biroo uumuun nama guutee dhaabbata isaa Kan sirreesse, lamuu deebisuun Isatti hin ulfaatu. Cophni bishaan saalaa copha homaa hojjachuu hin dandeenyedha. Mataa ofiitin of uumuun harkaa luka, afaanii funyaan, kutaalee qaamaa biroo baafachuu danda’aa? Gonkumaa hin danda’u. Sababni isaas, cophni kuni beekumsa, dandeetti fi fedhii hin qabu. Osoo beekumsa, dandeetti fi fedhii qabaate silaa namoota biroo irraa adda ta’uuf harka sadii ykn kutaa qaama biroo dabalata. Namni hundu harka lama, luka lama qaba. Kanaafu, kana hunda tartiiba Kan qabsiisu Khaaliqa tokkicha wanta hundaa irratti Danda’aa ta’eedha. Kanaafu, namoota jalqaba irratti copha irraa Kan uume erga du’anii biyyee ta’anii booda lamuu deebisun homaa Isarratti hin ulfaatu. Ni jedha:
“Rabbiin uuminsa ni jalqaba, san boodas isa ni deebisa. Sana booda garuma Isaa deebifamtu.” Suuratu Ar-Ruum 30:11
Rabiin subhaanahu wa ta’aalaa wanta uumuu fedhe fi murteesse uumuu ni jalqaba. Ergasii wanta uumee san ni ajjeesa. San booda wanta ajjeese san dandeetti Isaa guutuu ta’een ni deebisa. “Sana booda garuma Isaa deebifamtu.” Kana jechuun ergasi isin jireenya lammataatiif ni kaafamtu, gara qorannoo Rabbii, murtii Isaatii fi jazaa Isaa hojii irra oolchuutti dirqamaan ni deebifamtu.[6] Namni amanee fi waan gaarii hojjate mindaa gaariin mindeefama. Namni badii hojjate immoo badii isaatiin ni adabama.
Alhamdulillah Rabbil aalamiin. Gargaarsa Rabbiitiin tafsiirri suuratu Al-Qiyaamah asirratti xumurame.
[1] Tafsiiru Ibn Kasiir-7/441[2] Tafsiiru tahriir wa tanwiir-29/365-366[3] Madda olii[4] Zaadul masiir-1495[5] Ma’aariju tafakkur-2/516-521[6] Ma’aariju tafakkuri-15/136


text:
Dhugumatti namni Rabbiin kan sodaatu fi Muslima ta’ee du’uuf hundee amanti isaa yoo beekee fi hojii irra oolchedha. Hundeen amantii arkaana iimaanati. Arkaanni iimaana kunniin qalbii keessa yoo hin jiraatin, namni amanti sirrii hin qabuu jechuudha. Kanaafu, bu’uura kana irratti xiyyeefachuun Muslima hunda irratti dirqama. Namootas itti waamun nama beekumsa qabu irratti dirqama. Kana yaada keessa galchuun hundeewwan iimaana jahan kitaaba kana keessatti haala salphaa fi nama hawwatuun ibsamanii jiru. Iimaana jechuun maal jechuudhaa? Garaagarummaan iimaanaa fi Islaama maali? Hundeewwan (arkaannni) iimaana maal fa’aa? Haalli sirriin amanan maalidhaa? gaafilee kanaa fi kan kana fakkaataniif kitaaba kana keessa ni argattu. https://sammubani.files.wordpress.com/2020/05/hiika-iimaanaa-fi-hundeewwan-isaa.pdf
Hanga ammaatti dubbiii fi hojii iimaana diigu ilaalun duratti seensa ilaalaa turreera. Ammas, dubbii iimaana diigan gurguddaa irraa jalqabna. Dubbii iimaana diigan jalatti: Hiika shirkii, gosoota shirkii, tawhiida asmaa wa sifaata keessatti dubbii iimaana diigu, tawhiida uluuhiyyah keessatti dubbii iimaana diigu fi kanneen biroo ni ilaalla. Isin hanga xumuraatti waliin turuuf qophiidhaa? Mata-dureen kuni mata-duree garmalee ijoo akka ta’e hin dagatinaa.
Itti Haa Fufnu
Yaadachisaaf, Ergamtootatti amanuu jechuun haqaan Rabbiin isaan akka erge amanuu, odeefanno isaan irraa mirkanaa’e dhugoomsu fi isaan hordofuudha. Ilmi namaa jireenya tana keessatti gaafi akkana jedhu osoo of hin gaafatin hin hafu. Innis, “Eenyun yoo hordofe gammachuu fi milkaa’innatti bahaa?” Gaafi kana deebisuuf namoonni halkanii guyyaa nama hordofuu qaban barbaadu. Carraaqqi guyyoota baay’ee booda nama tokko hordofuuf ni murteessu. Ergasii daandii inni irra deemerra isaaniis deemuf tattaafatu. Tarii namni isaan hordofan kuni kufaatitti kan isaan geessu ta’uu danda’a. Fakkeenyaf, warroota filmii ilaalan yoo fudhanne, aktarii tokko hordofuuf ni murteessu. Ergasi akka inni ta’e/ ishiin taate ta’uuf ni carraaqu. Namoota meeqatu akka aktariin filmii keessaa ta’u ta’uuf carraaqanii ergasii lubbuu ofi ykn lubbuu namoota biroo galaafatan.
Dabalata Dubbisi
Dhalli namaa jireenya keessatti hogganaa hordofee milkaa’innatti bahu barbaada. Hogganaan namoonni hordofan kunis akkuma isaanii kan nyaatu, dhuguu, uffatuu fi rafuu ta’uu qaba. Ta’uu baannan, uumama sanyii isaanii irraa adda ta’e fi amalli isaa amala isaanii waliin kan hin deemne akkamitti hordofu? Hordofuu jechuun wanta namni suni hojjatu ilaalun hojjachuudha. Namoonni dhugaa kana hin hubanne dur irraa kaase, “Rabbiin maaliif malaykaa ergamaa godhee hin ergine?” jechuun Ergamtoota Rabbii faallessu. Rabbiin osoo malaaykaa erge akkamitti malaaykaa kana hordofuu? Uumamni malaaykaa fi namaa garagara. Malaaykan hin nyaatu, hin dhugu, hin fuudhu. Ilmi namaa immoo kana hunda godha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) haala ilma namaa akkana jechuun ibsa:
Dabalata dubbısı


text:
Miseensotii Mana Maree nama 40 tahan kun halkanii fi guyyaa dubbii tana irratti wal falmaa saatii 14 wal irra turan.
“Itti gaafatama kennaniif cabse,horii ummataa balleesse kkf waan dhugaa irraa fagaate” jedhe,Guy Reschenthaler miseensi mana marii Amerikaa godina Pensilveniyaa.
Sheila Jakson Lee ammo miseensa mana marii Amerikaa paartiin Demokriaati godina Teksas.
“Pirezidaanti Tiraampi amalaa fi adaba isaatti koree mana marii tana durattiin fide,horii ummata balleesseef himatan adara itti kennatn dabse,filannoo dhuftu irratti nama isaan dorgomu dharaan moohachuuf maqaa balleessii tanaan dhufe.”
Koreen mana marii Amerikaa paartii Demokriaatii fi Republican akkana kana wal falmaa oolanii bulanii ganama kana harka baasnii wal moo’an.
Koree seera mana marii Amerikaa 40 keessaa nama 23tti akka Tiraampi yakka lamaan himatu walii gale namii 17 ammoo hin morme.
Akka kanaaan Tiraampi seera lama cabse jedhanii itti muran.
Seerii lamaan innii cabse akka Ukreeyin itti aanaa pirezidaanti Amerika ka durii Joe Biden qorattu hajajee didanii jennaan gargaaras Amerikaan Ukreenii kennitu irraa dhaabe.
Tiraampi waan kanaan himatanii jennaan dubbii tanatti gadi bahuu dhowwee jedhani itti muran.
Amerikaan gargaarsa doolarii miliyona 391 Ukreenii kennite horii sun Tiraampillee Fulbaana dabre keessa gadi dhiiseef.Eegee ammo irraa qabe.
Dubbii pirezidaanti Tiraampin himatanii koreen seeraa itti murte tana torbaan dhufu mana marii Amerikaa miseensa 435 qabutti dabarsan.
Dubbii tana ji’a aanutti ammo Senetii Amerikaatti laala. Tiraamopii fi Rippaabilikaan wannii isaan himatan kun dhara jedhanii mormaniif.
Senetii Amerikaa hagii guddaan paarti Tiraampi fa’a mana maree ammo paartii Demokiraati


text:
Nuyi Jaarmayootni qabsoo bilisummaa ummata Oromoo fi walabummaa Oromiyaa afur haala warraaqsaa Oromiyaa walgahee bulchiinsa yakkamaa Adda Bilisummaa Ummata Tigray (EPRDF/TPLF) rooraase, cimsuu fi, hegeree qabsoo bilisummaa, mirga hiree-murannaa Oromiyaa fi hariiroo ummatoota naannoof addunyaa waliinii irratt, hojiif dirqama keenya wal-hubannoodhaan akkaataa itti fiixa baafnu marii xumurachuu keenya ibsna. Warraaqsi Oromiyaatti ji’oota shanii- ol adeemaa jiru, itti fuffinnsa qabsoo bilisummaa Oromoo kan sirna abbaa-irrummaa EPRDF/TPLF, sirna saaminsaa fi cunqursaa daanga-dhableen diduu irraa akka tahee ifaadha. Sababaan samicha lafaa naannoo Finfinnee haa-tahuu malee, warraaqsi ummataa hundeedhaan, gaaffii mirga abba-biyyoomaa, mirga dhala-namaa, mirga hiree-murannaa fi dhabaminsa dimokraasii dhugaa irraan kan dhoohe. Bulchitoonni EPRDF/TPLF gaaffii ummatni mirga heera ittiin biyya bulchina jedhaniin beekkame, hiriira nagayaa bahuudhaan gaafatu, karaa nagayaa deebii kennuu mannaa, ka’ima jaarsaa jaartii, daa’imman odoo hinhafiin, ummata hidhannoo hinqabne, rasaasa itti roobsuudhaan, hanga ammaa dhibboota baay’ee ajjeesani, dhibboota baay’ee madeessanii, kuma baayyee hidhaatti guuranii dararaa jiraachuu gaddaa fi aarii guddaan yaadanna.
Badii tanaaf gaafatamni sadarkaa duratti kan matootii EPRDF/TPLF ti. Namoonni badii hojjatan, seeraan akka gaafataman taasisuutti humnoota kana deeggeran wajjiin hojjachuun dirqama. Kunis tahee, dhibdee politikaa maraaf ammayyuu daandiin nagayaa soqamuu itti fufuu qaba jenna. Akeeka kanaan, ummata Oromof, EPRDF/TPLF, ummatoota Itophyaa fi humnoota dantaa Ganfaa Afrikaa qabaniif dhaamsa dabarsina.
Yaa ummata Oromiyaa!
Qabsoon tee qabsoo haqaati. Ajeechaan, sobaa fi gochi yakkaa si- hin injifatu. Lafa bulchiinsa xuraawaa EPRDF/TPLF irraa haqxe irratti shanee bulchiinsaa jaarrattee nagayaa fi tasgabii uumuun kee boonsaa dha. Kanas akka itti fuftu hin mamnu. Dhiigni EPRDF/TPLF dhangalaasee fi lafeen isaan cabsan dhagaacha-xuubii galma bilisummaa, dmokraasii jaaramuun, walabummaa Oromia akka ta’u amanna. Qondaalotiin EPRDF/TPLF badii hojjataniif itti gaafatamuun isaani hinhafu. Lubbuun isaan qisaasan, kan madeessanii fi hidhaatti guuran ragaan galmeeffamuu itti fufuu qaba. Warraaqsaa kankee qaamaa qalbiin utubuu fi humnoota badii hojjatan gaafatamatti dhiheessuu maqaa wareegamtootaatiin deebisnee mirkaneessina. Jaarmoni qabsoo bilisummaa fi Walabummaa Oromiyaa qabsoo isaanii bifa hundaan si cina dhaabachuu itti fufna. EPRDF/TPLF lubbuu fi qabeenya jiraattota dhalootaan Oromo hintahinii balleessuu faa fi galmoota amantii faa gubuun sabootaa fi hordoftoota amantii garagaraa walitti naquudhaan, badii humnoota Oromoti jedhee maqaa kee fi maqaa keetiifi warraaqsa
keetii yakkuu yaaluu hin lakkifne.
Bonbii ofii awwaale humna biraatu hojjate jedhee odoo sobu qabamuun EPRDF/TPLF ni yaadatama. Warraaqsa kee gaggeeysaa, lubbuu fi qabeenya hundumaaf tikni gochaa jirtu nu boonse. Gocha addunyaan dinqisiifatee, mararfannaa siif burqise akka itti fuftu mamii hin-qabnu.
Hooggana EPRDF/TPLF,
Akkuma bulchitoota gabroomfatoo dabran geeddarama gaaffii ummataa deebisuu xiyyeeffate lagachuudhaan, galaani warraaqsaa akka si-nyaachisuuf jiraatu isin akeekachiisna. Daandii haasawaa fi marii hordofuuf carraa yoo ofii kennitan’mmoo,humnoonni bilisummaa Oromo dhibdee politikaa hundumaa daandii nagayaatiin furuuf qophiidha. Kun ta’uu hafuun qabsoo bilisummaa Oromoo bakkaan gahuuf godhamaa jiru
bifa hunadaan kan itti fufnnu ta’uu mirkanneesina. Seer-dhablummaa fi abbaa-irrummaa EPRDF/TPLF kan ummata Oromiyaa huffisiisee odoo
xiyyitii itti facaasuu mirga dhala-namaa fi dmokraasiif falmaatti kaase, isinis miidhaa akka jiru waliin beekana. Humnootni mirga dhala-namaa fi dmokraasiitti amanan, sochii ummanni Oromiyaa godhu waliin dhaabbachuun ofii keessanis gargaaruudha. Dhiibbaa EPRDF/TPLF bir’achuudhaan ummata Oromiyaa wajjin ifaan hiriiruu baattanis, gatiin mirga dhala-namaa, dmokrasii fi hiree-murannaadhaf ummanni Oromiyaa kafalaa jiru, mirga cunqurfamoota maraatiif tahuu carraa kanaan isiniif mirkaneessina.
Humnoota Gaanfa Afrikaa irraa dantaa qabdaniif!
Sirnichi akka jaamaa dukkana keessa qareetti deemuu daddaaqaa waan jiruuf, badii daangaa-dhablee oolchuuf, EPRDF/TPLF daddaffiin daandii nagayaa akka hordofu,wakkiilota Ummata dhugaa wajjin marii akka jalqabuu EPRDF/TPLF irratti dhiibbaa akka gootan gaafanna. Yoo kun tahuu hanqate gaaga’ma biyyoota ollaa garii faa mudatterra hammaadhaa Itophyaa hagoguuf akka jiru beekuu feesisa.
Jaarmayoota Bilisummaa Oromoo afran:
Adda Bilisummaa Oromoo (ABO)
Adda Bilisummaa Oromoo, “Tokkoomei”
Adda Dimokraatummaa Oromoo
Kallacha Walabummaa Oromiyaa
May 1, 2016
South Haven, Minnesota


text:
Title
Bu’aalee Marii Horsiisee-bultootaa Itti-fufiinsummaa ilaalchisee: Booranni Jiruuf-jireenyi Boru Ifaa akka ta’u haala kunuunsa Lafa Dheeda Loonii fooyyessuu fi Hojjaa adda addaa hojjechuu qabu.
Document Type
Report
Publication Date
7-2015
Abstract
Yaada Gabaaboo Lafti olka’aa Booranaa Itiyoophiyaadhaaf barbaachisaa kan ta’e dha. Haa ta’u malee, naannoo kana rakkooleen baay’ee cimoo ta’an mudateera. Baay’inni uummataa fi kan loonii guddachaa kan jiru yommuu ta’u, hiyyummaanis miseensota hawaasa horsiisee-bulaa hedduu irratti cimaa adeemeera. Bakkeewwan loon dheedanis hedduu kan hubame ta’uu isaatiif wantoota mallattoolee ta’an kan akka boolla’uu, ciraan uwwisamuu fi biyyeen haroo guutuu ni mul’ata. Barreeffamni kun qabxiilee walga’ii marii horsiisee-bultootaa hirmaattonni 71 Gdina Booranaa magaalaa Yaabellootti Muddee bara 2007 irratti hirmaatanii kan qabate dha. Kaayyooni walga’ii marii kanaa hawaasni rakkoolee kanneen haala gahumsa qabuun furmaata itti barbaaduu akka danda’uuf filannoowwan furmaataa tarreessuu dha. Walga’ii marii kana irratti namootni miseensota hawaasa horsiisee-bulaa ta’an keessaa dhufan dubbii kan taasisan, garee qophii imaammataa, seektara dhuunfaa, fi dhaabbileen qorannoo kan irratti hirmaatan dha. Akka yaada guduunfaatti kan dhiyaate horsiisee-bultoonni lafa loon dheedan haala fooyya’aa ta’een kunuunsuu fi bulchuu eegaluu kan qaban ta’uu, lafni miidhamee ture akka fooyya’u gochuu, fi hojiilee ittiin jireenyaa garaagara ta’an irratti hirmaachuu akka qaban ibsameera. Bulchiinsi aadaa fi mootummaan adeemsa kana keessatti gamtoominaan hojjechuu kan qaban yommuu ta’u, haalota jijjiiruuf humna kan qabu garuu uummatuma mataa isaati. Hirmaattotaaf akka dabalataatti kan dhiyaate walga’iin marii kun eega xumuurameen booda akka hooteela Yaabellootti horsiisee-bulaan hojiilee ittiin bulmaata isaa garaagara taasisa ijaare akka daawwatan affeeramaniiru.
Comments
The English version of this publication can be found here: http://digitalcommons.usu.edu/envs_facpub/1439/
Recommended Citation
Siyyum Tazarraa, Badhaasaa Eebbaa, Jaldeessaa Dooyyoo, Darajjee Tashoomaa, Damissaachew Taaddalaa, Tasfaayee Alamuu, Salamoon Dastaa, fi D. Layinee Kooppook. 2015. Bu’aalee Marii Horsiisee-bultootaa Itti-fufiinsummaa ilaalchisee: Booranni Jiruuf-jireenyi Boru Ifaa akka ta’u haala kunuunsa Lafa Dheeda Loonii fooyyessuu fi Hojjaa adda addaa hojjechuu qabu. Research Brief 20-2015, Feed the Future—Adapting Livestock Systems to Climate Change, Colorado State University, Fort Collins, CO, USA 5pp.


text:
Gaanaa keessaa filannoon prezidaantummaa fi kan paarlaamaa jalqabamee jira. Kaadhimamtoonni 12 prezidantummaaf dorgoman iyyuu dorgommiin sun kan aangoo irra jiran prezidaant Naanaa Akuufoo Addoo fi prezidaantii duraanii Joon Mahamaa gidduutti geggeessamaa jira. Dorgommiin kun namoota lamaan gidduutti erga bara 2012 ennaa Maahamaan Akufoo Addoo injifatanii bara 2016 keessa immoo Akufoo Addoo deebisanii injifatanii qabee yeroo sadaffaaf geggeessamuu isaa ti.
Duartoonni sadii kaadhimamtoota Akufoo Addoo waliin dorgoman 11 keessa kan turan.
Caasaan oduu Koongoo keessa maadheffate qorannaa dhiyeenyaa tuquun akka gabaasetti prezidant Akufoo Addoo sagalee xiqqoo dhan Mahamaa dursaa jiran.
Kaadhimamtoonni lamaan dinagdee guddicha biyyattii sababaa COVID-19n miidhame bakkatti deebisuuf waadaa seenan.


text:
Man'ee Duwwaa qabuu
Duraan, halqaroota tokko tokko keessatti man'eewwan duwwaan lakkoofsa 0 tti dirqisiifamu, kan biroo keessatti ammoo diraa duwwaatti, yoo A1 duwwaa tahee walmadaalliin kallattii =A1=0 fi =A1="" TRUE kennen ala. Duwwummaan hamma fayyadamutti ni dhaalama, kanaaf barbaachi yoo man'ee duwwaa kenne =VLOOKUP(...)=0 fi =VLOOKUP(...)="" lachanuu TRUE kennu.
Wabii salphaan man'ee duwwaa akka lakkoofsa 0 tti mul'ata garuu akaakuu lakkoofsaa ta'uun dirqamaa miti, kanaaf walmadaalchisoonni man'ee wabeessuu waliinii akka eegametti hojjetu.
Fakkeenyota armaan gadiitiif , A1 lakkoofsa ofkeessaa qaba, B1 duwwaadha, C1 wabii Bl ofkeessaa qaba:
Hubannoo Mayikiroosooftii Egseelii halaa biroo agarsiisuu fi yeroo hunda akka bu'aatti wabii man'ee duwwaaa yookan man'ee foormullaa man'ee duwwaa kenna. Fakkeenyaaf:


text:
Mark Zuckerberg: Hoogganaan feesbuukii seerri cimaan qabiyyeewwan maxxanfaman to'atu akka jiraatu gaafatan
Hundeessaa fi hoogganaan Dhaabbata Feesbuukii mark Zuckerberg qabiyyeewwan miidhaa geessisan to'annoon gahee dhaabbata isaa qofa waan hintaaneef seeraa cimaan dabalataa jiraachu qaba jedhan.
Dhaabbatasaanii Feesbuukii dabalatee dhaabbileen miidiyaa hawaasummaa garuu mirga yaada ofii walabaan ibsachuu lammiilee irratti murteessuu hin qabn jedhan.
Hata'u malee biyyoonni addunyaa qabiyyeewwan miidhaa geessisan ittisna jechuun mirga yaada ofii ibsachuu lammilee sarbuu hin qaban jedhan, akka fakkeenyaatti Chaayinaa eeruun.
Hoogganaa gameessi kun kana kan dubbatan yaa'ii nageenyaa Jarmanii magaalaa Muunik keessatti taa'amerratti.
Odeeffannoo sobaa fi jibbiinsa qaban akka hin tamsaasneef dhaabbilee miidiyaa hawaasummaa dhiibbaan irratti uumamu keessaa feesbuukiin tokko.
Keessattuu feesbuukiin qabiyyeewwan siyaasaa tamsaasuun burjaajii uumuusaatiin komatama.
Dhaabbatichi bara 2018 imaammata qabiyyeewwan siyaasaa ittiin to'atu Ameerikaa keessatti baasee, bara itti aanummoo adunyaa maratti hojiirraa oolcheera.
Akka seera haara feesbuukiitti beeksisni waa'ee siyaasaa kamiyyuu wayita feesbuukiitti ba'u enyu akka itti kaffale ni beekama.
Hawaasi feesbuukii fayyadamu hunid qaama kaffalee qabiyyee siyaasaa beeksise sana barbaadee akka arguuf iyyama seerri haaraan kun.
Torbee kana garuu qaama qabiyyee siyaasaaf ispoonsara ta'e hin saaxilu jechuun feesbuukiin ibseera.
Qabiyyeewwan namoota siyaasaatiin maxxanfamanis hin sakatta'aman jedhe feesbuukiin, kunis walabummaan yaada ofii ibsachuu akka hin sarbineef jedha.
Kanaafuu qabiyyeewwan miidhaa geessisan irratti biyyoonni seera ittiin to'atan baafachuu qabu malee dhaabileen miidiyaa hawaasummaa lammiileen akka yaada bilisaan hin ibsanne gochuu hin qaban jedhu Hoogganaan Feesbuukii Maark Zuckerberg.
''Biyyoonni seera ittiin qabiyyee miidiyaa hawaasummaa to'atan hin baafatan taanaan, nuti waan nurraa eegamu ni hojjenna. Feesbuukiin qabiyyee to'achuurratti harkifataadha jedhama. Garuu dhimmi ijoon tarkaanfiin feesbuukii sirrii fi sirrii ta'uu dhabuu osoo hin taane mirgi lammiilee maali, lammiileen walabummaa akkamii barbaadu kan jedhuudha.


text:
Guutuu Addunyaatti Talaalliin COVID-19 Dooziin Biliyoona 3 ol keennamuu gabaafame
Guutuu addunyaatti Talaalliin COVID-19 Dooziin biliyoona 3 ol kan keenname yoo ta’u, Chaayinaan doozii biliyoona 1.21 keennuun, Akkasumas Indiyaan miliyoona 329.3 keennuun sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa irratti argamu.
Wal duraa duubaan Ameerikaan doozii miliyoona 324.41 keennuun, Biraazil immoo miliyoona 96.91, UK’n doozii miliyoona 77.4, Jarman doozii miliyoona 72.81, Faransaayi doozii miliyoona 52.47 fi Xaaliyaan doozii miliyoona 50.45 keennuun sadarkaa biyyoota talaallii doozii guddaa keennanii qabatanii jiru.
Biyyoota Addunyaa lammilee isaaniif talaallii doozii guddaa keennan jidduu immoo UAE’n lammilee isii 100’f doozii 152.79 keennuun sadarkaa jalqabaa irratti argamti.
UAE’tti aanuun immoo Maltaan lammilee isii 100’f doozii 147.89 keennuun, Saaychileess doozii 140.3, San Laatinii doozii 130.92, Bahreeyn doozii 123.99, Isra’eel 123.96, Chiliin 117.67, UK’n doozii 113.48, Mongooliyaan doozii 113.47 , Ayiislaand 113.32, Uraaguwaay 110.18, Qaxxar 106.74 fi Hangaariin immoo namoota 100’f doozii 101.86 keennuun walduraa dubaan biyyoota lammilee isaaniif doozii guddaa keennan jalatti kan ramadaman tahuu odeeyfannoon ni addeessa.
Eega dhuma bara 2019 dhibeen kun argamu labsame booda biyyoota addunyaa 92 keessatti namoonni miliyoona 3.93 ol dhibee kanaan kan du’an yoo ta’u, namoonni miliyoonni 181.48 ol immoo dhibee kanaan qabamuu ragaan Yuunivarsiitii John Hopkins irraa argame ni mul’isa.


text:
Suma barbbaadata lafa meeqaan deemee Oduman siif iyyuu mataan na molaawee Arriin naan facaate dullomee goollaaawe Gaara dakhan jenne dachii wali gahee laggeen meqa ceehee …Read More »
Bilisummaa Bilisummaa Bilisummaa
Wabii jireenyaa gati namoomaa Bilisummaa ifttu ifttu ipsituu biyyayyuu Jaalatan khee haa carraaqu guyyuu Xurree sitti deemttu tarree irra dhaabbanna Kutaa tee xiqqoollee lubbuun jijjiirranna …Read More »
Dhugaaf kutateeti seene kharaa…
Dhugaaf kutateeti seene kharaa Hacuuccaa didee barbaada furaa kharaa walbaa bal\’isee banuuf Booree cubbuufii cubbissa cubbo Dhawee gombisuf abbotii shiraa Buqqase darbbuf gufuuf if duraa …Read More »


text:
Torban tokko duraa jalqabee, aanaalee Oromiyaa adda addaa keessatti ka geggeessamaa ture hiriirri barattootaa fi tarkaanfiin humnoota mootummaa, Har’a, Godinaa Wallagga Lixaa keessatti geggeessamuu isaa dubbatu barattoonnii fi jiraattonbni Naannoo.
Keessumaa, aanaa Mana-sibuu, magaalaa Mandii fi naannawa isheetti hirriirri Roobii dabre jalqabe itti fufuu isaa irraa kan ka’e – humnoota mootummaatiin, namoonni magaalattii hedduun reebamuu hidhamuu isaanii dubbatu.
Achuma, Wallaggaa Lixaa – magaalaa Gullisoo keessatti immoo, Har’a barattoonni hiriira ba’uuf ennaa sochii jalqaban humnoonni mootummaa gaazii imimmaansisu itti roobsuu fi rasaasa ol qabanii dhukaasuun addaan-facaasuu isaanii dubbatu – barattoonni.
Hiira magaalaa Guulisootti yaalame kana ilaacchisee, ka qaama mootumama aanichaa irraa telefoonaan gaafataman – Itti-gaafatmaa Dhimma nageenyaa aanichaa – Obbo Fiqruu Mullataas “Barattoonni sun otuu akka hiriira ba’uuf jiran hin gaafatiin humnota jeeqama kaasuu yaadaniin waan kaka’aniin, hiriirichi akka hin geggeessamne humnoota naga-eegumsaan dhaabsisamee jira.” jedhan.


text:
⬆
#MondayMessage Ergaa Wiixataa
Qabxiilee ijoo waa’ee Fooramii Bulchiinsa Intarneetii /IGF/ 17ffaa Finfinneetti taa’amu
Fooramiin Bulchiinsa Intarneetii Idil-addunyaa /IGF/ 17ffaa har’a Sadaasa 28 bara 2022 irraa eegalee guyyoota shaniif magaalaa Finfinneetti taa’ama.
Waltajjii idil-addunyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii kanarratti angawootni mootummaa, dhaabbileen daldalaa, dhaabbileen hawaasa siiviilii, dhaabbileen idil-addunyaa fi qaamoleen dhimmichaan hidhata qaban irratti hirmaatu.
Yaa’ii kanarratti qooda fudhattootni qaamaan magaala Finfinneetti argamuunfii gama intarneetiin (online) hirmaatu.
Fooramiin Bulchiinsa Intarneetii waggaa waggaan adeemsifamu kun waliingahiinsa, nageenya, misooma intarneetiifii dhimmoota kanaan walqabatan biroo irratti xiyyeeffachuun adeemsifama.
Haaluma kanaan fooramiin IGF 17ffaa bara kana qopheessummaa Itoophiyaan taa’amu kunis dhimmoota ijoo shan irratti xiyyeeffachuun adeemsifama.
Dhimmi ijoon inni tokkoffaan waliingahiinsa intarneetii guddisuufii mirgoota namoomaa eegsisuu irratti kan xiyyeeffatudha. Kunis ‘intarneetiin wanta ummatni addunyaa marti argachuu qabufii dirreen isaas naga qabeessa ta’e ta’uu qaba’ kan jedhudha.
Haa ta’u malee haala qabatamaa yeroo ammaatiin addunyaarratti namootni biliyoonni 2.7 carraa intarneetii fayyadamuu hin argatin jiru.
Kana jechuunis ummata biyyoota guddataa jiran keessaa dhibbeentaan 21 qofti intarneetii fayyadamaa kan jiran yemmuu ta’u biyyoota guddatan keessatti garuu lakkoofsi kun dhibbeentaa 87 dha.
Dhimmi ijoon fooramiin IGF bara kanaa irratti xiyyeeffatu inni biraan immoo adda ciccituu fi dhorkaa tajaajila intarneetii hambisuudha.
Bara faranjootaa 2021 keessa biyyoota addunyaa 34 keessa tajaajilli intarneetii al 182 cufamuu kan himu IGF, gochaan kun sirna dimokiraasii kan quucarsu fi mirgoota dhala namaa kan sarbu ta’uu hima.
Kanaafis addunyaarratti facaatiin odeeffannoo bilisa ta’e akka jiraatufii kutaaleen addunyaa tajaajila intarneetii hin arganne akka argataniif hojjetamuu akka qabu dhaama.
Nageenya intarneetii eegsisuufii itti gaafatamummaa lafa qabsiisuu kan jedhu immoo dhimma ijoo sadaffaa Fooramiin Bulchiinsa Intarneetii bara kanaa irratti xiyyeeffatudha.
Kun immoo haleellaawwan gama intarneetiin raawwataman (cyberattacks) fi hordoffii gama intarneetaan raawwatamu (mass surveillance) ittisu akkasumas facaatii odeeffannoo sobaa ittisuu kunneen jedhan ofkeessaa qaba.
Kana malees sadarkaa addunyaatti haleellaan gama intarneetiin (online) dubartoota fi kutaalee hawaasaa biroo irratti raawwatamus rakkoo ijoo akka ta’e himuun qaamoleen dhimmi ilaallatu rakkoo kana dhabamsiisuuf tumsuu akka qabanis hima.
Dhimmootni ijoon Fooramiin Bulchiinsa Intarneetii bara kanaa irratti xiyyeeffatu isaan biroon immoo eegumsa odeeffannoo dhuunfaa fi rakkoolee tekinoloojiiwwan ammayyaa akka hubannoo nam-tolchee (AI) walqabatanii dhufan hambisuu irratti kan xiyyeeffatanidha.
Hirmaattootni yaa’ichaas dhimmoota ijoo shan kanarratti kan mari’atan yemmuu ta’u waltajjiileen marii garagaraas ni taa’amu.@EthiopiaCheck