text:
Mammaaksa Oromoo
1. “Tole jedhee sii laannaan na keessa baaftee?” jette niitiin waarsaadhaan.
2. Akka abbaan taa’etti mataa dibu.
3. Kan daakuu nyaattu baasanii kan daaraa nyaattu ” fuudhu jedhan.
4. ‟Wacan jibbaa, Lafa gabaatti mana naa ijaaraa?” jette jaartiin.
5. “Ani barana qalbii hin qabuum!” jedhe namichi amaatii qimmiidee.
6. ‟Ati daakuma daaki hamman nyaadhu anatu beekaa!” jedhe namichi.
7. Intala guntuta baaste durbii bira hin raffisan.
8. Gola waaqayyo itti nama hidhe lookoo (utubaa) malee ijaajju.
9. Gaafa qaanessu reeffa dhuuffisa.
10. Kan waa namaaf hin goone, “mucaakee harma guusi!” jetti.
11. Intala harma baafte sa**ii hin gaafatan.
12. ”Quufta ba’aa suphee” jette tumtuun durba deessee.
13. Anatu caalaan q**x**aamaa qarabaa afaan buuse.
14. “Itti dhiibaa dhalchuu hin taaneef, Nu lamaanuu hirribaa baane” jette niitiin Abbaa warraan.
15. Waanyoon yoo kufan waan caban nama seeti.
16. Jaarsa ijoollee wajjin nyaatu imimmaantu fuula dhiqa.
17. Nama Ayyaanni ergare Ayyaantuutu ergata.
18. Barri hin darbaa gurri hin darbu.
19. Kan abbaan ofitti fide anaa nyaatuu hin qabu.
20. Fayyaa tapha seetee Qayyaan laga ceete.
21. “Hiriyaan koo dhalte” jedhee Sangaan ittane.
22. “Dura na dhungatteef dhirsa naaf hin taatu!” jette intalli.
23. “Tokko badde!” jedhe namichi eeboo gabaa walakkaatti darbatee.
24. “Isa qabuufin dabala ” jette harreen galaanatti fincooftee.
25. “Ulfi ulfina qabdi!” jennaan gowwaan garaa dhiibe.
26. Hudduu guddinni dhuufuu hin dhorku.
27. “Kan koo firri gaara ” jette sa**iin.
28. Okkoteen waaqa hin beekne eelee bishaan kadhatti.
29. Namni bara dhufu maraatu barana soqolata.
30. Warra gadhee aara manaatu ajaa’a.
31. “Ijji waan arge kadhataa, okkoteekoo naa dhoksaa!” jette jaartiin.
32. “Utuu ollaa jirruu wal hin agarru” jette ijji ijaan.
33. Baay’inni tisiisaa qodaa buqqisee hin beeku
34. Nama haguuggatee nyaatu ciisanii kajeelu.
35. “Amma tole!” jette niitiin dhirsa manaa ariitee.
36. Kan itti tole u*aanirra taa’ee geerara.
37. Namni garaa kaasaan gidirsu dukkana hin sodaatu.
38. Kan nyaatee bare haaduu qarataa fiiga.
39. Durbaaf dinnichi hudduu bilchaatti.
40. “Naan bitanis nyaadhee naaf bitanis nyaadha” jette gadheen.
41. ”Abbaan waan jedhe haa jedhuu, kan koo garaan achi haa jedhu” jette kajeeltuun.
42. Tafkiin lafarratti wal nyaatti, namaratti garuu wal baatti
43. “Gaafa kiyyaa ni boossaa; Gaafa keetii nii geerarta!” jedhe gafarsi.
44. “Du’a miti sukkuummaan jibba” jette tafkiin.
45. Doqnaaf garbuu sukkuumanii nyaatu.
46. Reeffa ofii sagal gala galchu.
47. Bareedina gurraachaatiif dubbii gamnaa nama bira ga’etu hubata.
48. Akkam yoo barri tolee barri bades; Nyaaraaf moortuun hin guddattu.
49. Kan citaa kabaa tokko namaa hin laanne mana bal’isii nama gorsiti.
50. Qaawwaa cuqqaalaniif bubbee hin ittisan.
51. Garaa guddatteef harreen lakkuu hin dhaltu.
52. Osoo akka meeshaa guddinaatiif silaa biyyi kan dhaddeeti.
53. ‟Kan dhiqantu nama dhiqa.” jette waciitiin.
54. Ariifataan waraabessaa gaanfa ciniina.
55. Aariin garaacha gubaa; Garaachi fuula guba.
56. “Siifuu” jennaan “siiquu” jette.
57. Hin bari’u seetee U**an manatti agde
58. Boolla jaartii jalloo jallisanii qotu.
59. “Naqii gurbaatu dide, Kennaa warratu dide, Aseennaa natu dide; Wal qixxee wal dhabnee Heeruma malee hafne” jette haftuun.
60. Nagaaf naggaadee bulchuu, waaqaaf keessa ofiitu jaallata.
61. Akka afaanii harki kofoo hin muru.
62. Kaleessa heerumtee, “ yaa durba ammaa!” jetti.
63. Baay’inni tisiisaa qodaa buqqisee hin beeku
64. Hudduuttii hin qabdu, haguuggattee agdi.
65. ”Argadhe jettee gad hin qotin” jette sanyoon.
66. ”Ati hin teenye Sitti hin hafne, anaan homtuu natti hin baane” jette sanyoon
Kan Walitti Qabe: Alex Taye


c: text/html

text:
Yaadannoo keessatti: Alii Mohammed Birraa: Jireenya, Bilisummaa, Legend
Adoolessa bara 2012, Alii Mohammed Biraa, weellisaa, qindeessaa, fi walaleessaa, mana isaa Pickering, Ontario daawwadheen ture. Aliin resliner peresder qaba dhuma irratti balali’insa jalqabaa irra gara sadarkaa lammaffaatti mana isaa taa’ee televizhinii ilaaluuf. Yeroo haasawa waa’ee hiika walaloo isaa haasa’u, waa’ee biography’n isaa akkamitti akka barreeffamuu qabu dubbanne. Dhumarrattis, anaafi inni biography’n isaa hayyamame: Ali Mohammed Bira: Jireenya, Bilisummaa, Goota jedhu akka ta’u irratti waliigalle.
Guyyaa boqachuu isaa sabni Oromoo jireenya isaa kabajatee, hojii muuziqaa isaa kan bilisummaa uummata Oromoof qabsaa’e, goota amma nu biraa deeme gadde.
Alii Biraa namni jireenya dabalataa jiraate. Alii Biraa artistiin hojii goota ijaare. Qulqullina lamatu adda isa baasa, sirba artistoota isaa fi milkaa’ina isaa irraa.
Tokkoffaan haala muuziqaa inni ittiin pioneer godheedha. Yeroo dhiyotti jirenya isa kessatti, Alin oud taphate, mesha akka mi’a hin qabne kan akka mi’awa ta’e. Gaafa baandii muuziqaa waraanaa Itoophiyaatti makamu, gitaara akka oodiitti itti maxxanse taphate. Kalaqni kun muuziqaa addaa Aliif bu’uura kaa’e kan sagalee hindii fi rukuttaa Arabootaa walitti ida’e, tonor and texture of Oromo music. Haaluma kanaan, muuziqaa Oromoo kan sooressa ta’ee fi adda addaa Afrikaa, giddu-galeessa baha, fi toonii kibba Eeshiyaa fi ibsitu akka uumu gargaareera.
Muuziqaa Alii Biraa fageenyi lammaffaan walaloo isaa kan aadaan of-eeggannoo, barsiisuuf, mobilize gochuu fi saba Oromoo gara tokkummaa, bilisummaa fi sabboonummaa aadaatti ceesisuudha. Lyrics isaa yeroo hunda yerootti dubbata, taatee fi adeemsa isaa ibsa, yeroo yeroon jabaatu gorsuu fi mormii jajjabeessuu yeroo dhiibbaan siyaasaa uumamu waan danda’amu fakkaatu. Mata dureen sirboota Alii yeroo hunda saba Oromoo fi saba cunqursaa jalaa baasuu irratti xiyyeeffata. Akka kanaan, leellistoonni isaa waan hunda Oromoo: saba, lafa, fi indigenous cosmology kabajatan. Sirboota isaa dhiibbaa uuman keessaa Ingiliffaan kunooti:
Galma adda kenya eega seenaa keenya:
Ibsituu aadaa keenyaa tiksituu seenaa keenyaa
Ulaagaa tokkummaa keenyaa, fi bu’uura bilisummaa keenyaati
Afaan oromoo hundee eenyummaa oromoo
Barnoota, barnoota ammas barnoota:
Beekumsa, beekumsa, ammas beekumsa
Of-beekuun galma oromooti
Beekumsi dhugaa seenaa keessatti hundee kan qabudha
Maddi isaa hortee biyyoolessaa fi aadaa qoodamaa keenyaati
Afaan oromoo handhuura fi poolii dha
Kan bilisa nu baasu of beekudha.
Karaan Galma Abbaa Gadaa Eessa?
Asabalehoo yaa gurraamaleehoo karaan mana murtii abbaa gadaa nama geessu kami?
Waggaan achi deemee mirkaneeffadhe, achumaan gadi taa’ee seenaa isaa barreessa.
Gaafa aadaa keenya, seenaa keenya, afaan keenya ganneedha.
Gaafa warri hin beekamne kolfaa nu godhan, saggoon keenya ogummaa isaanitiin nu oolche
Scepteriin nama biraa cabuu danda’a, garuu kan abbaa gadaa gonkumaa hin danda’u
Seenaa keenya osoo hin dubbatamin dhiisne, miidhamni nuti miidhamne xiqqaa ta’eef miti
Seenaan keenya akka hin himamnetti dhiisne malee seenaan keenya akka hin dabnetti miti.
Nagaan gali addeeroo koo goota koo Ati amma kan umuriiti, garuu sirbi kee fi walaloon kee ni jiraata.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Naamusa kadhaa Rabbii
ibsa gabaabaa.
Barruun kun naamusa kadhaa Rabbii tii fi waan duaaiin walqabatu qajeellotti nama barsiisa.
-
1
-
2
addeessa
Naamuusa kadhaa Rabbii (Du'aa'ii).
آداب الدعاء
(الأورومية – Oromo)
بقلم أبي رافع الشيخ جمال بن شيخ محمد
Qophessaan AbuuRaafii shekhjamaal shekh Muhammad.
2013 - 1434
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين الصلاة والسلام على رسول الله صلى الله عليه وسلم
أما بعد—
قال الله تعالى: (أمن يجيب المضطر اذا دعاه ويكشف السوء ويجعلكم خلفاء الأرض أءله مع الله قليلا ما تذكرون)
Rabbiin s.w. akkana jedhe.''sa inniin rakkataadhaaf awwaatu yeroo inni kadhate,kan rakkina furmaata godhu kan bakka buoota dachii isin godhe akka gabbaramtoota dharaa nitahee? (Abadan hintaane jechuu).Allaahaan wajji gooftaan biro nijiraa?garuu isin Waa xiqqoodha gorfamtan.
الثناء على الله.
1-Rabbi faarsuu.
-عن بريدة رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم – سمع رجلا يقول:اللهم اني أسالك أني أشهد أنك أنت الله لا اله الاأنت الأحد الصمد, الذي لم يلد ولم يولد,ولم يكن له كفوا أحد.فقال:(لقد سألت الله بالاسم الأعظم الذي اذا سئل به أعطى,واذا دعي به أجاب)رواه ابودود.
Bureydaan ﷺ.a.akkana jedhe.. nabiin s.a.w. namticha tokko kan akkana jedhee Rabbi kadhatu dhagayan \Allaahumma inni as'aluka annii ashhadu annaka natallaahu laa ilaaha illaa anta,al ahadussamadu,allazii lam yalid walam yuulad,walm yakun lahuu kufuwan ahad\ nabiin ni jedhan dhugaa rabbiin kadhatte maqaa isaa guddaan, ka yoo isaan kadhatame namaa kennu,kan yoo isaan yaammatame namaa awwaatu. Abuudawud galmeesse. "
تحري أوقات الإجابة
2-yeroo qeebqltii filachuu.
-مثل آخر ساعة من يوم الجمعة, ووقت السحر,وفي السجود,وبين الأذان والاقامة.
Yeroon kadhaan Rabbii qeebalamtu saa'aa dhumaa guyyaa jim'aa irraa,yeroo bariisaa, yeroo sujuuda keysaa,yeroo azaanaafii iqaamaa jedduu.
رفع اليدين.
-harka lameen olqabuu.3
-قال صلى الله عليه وسلم ( إن ربكم تبارك وتعالى حي كريم, يستحيي من عبده إذا رفع يديه إليه أن يردهما صفرا) رواه أبو داود.
nabiin s.a.w. akkana jedhan''Rabbiin keessan oltahee kabajamee jiraataa arjaadha,yoggaa gabrichi isaa harka lameen isa jala ol qabatee isa kadhate qullaa gadi deebisuu niqaanfata''abuu dawud odesse.
الالحاح في الدعاء وتكراره ثلاثا.
-kadhaa yoggu 3 irra deddeebiuu.4
-قال صلى الله عليه وسلم (يستجاب لأحدكم مالم يعجل يقول دعوت فلم يستجب لي)رواه البخاري.
Nabiin s.a.w. akki jedhan ''Tokkoo keysaniif kadhaan niawwaatama waan hin jarjarsiifatiniin,kadhadhee homaa naaf hin awwaatamne waan hin jedhiniin'' bukaariitu galmeesse.
وقال عبد الله بن مسعود رضي الله عنه : وكان – يعني النبي صلى الله عليه وسلم-اذا دعا دعا ثلاثا,واذا سأل سأل ثلاثا. رواه مسلم.
Abdellaa ibnu mas'uud akki jedhe,nabiin s.a.w. yoggu kadhatan yoggu 3 irra deddeebian ,yogguu gaafatanis yoggu3 irra deddeebian.'' Muslimtu odeesse.
عدم الدعاء على النفس أو المال أو الولد.
5-lubbuu ufii,qabeenyaa fii ilmaan abaaruu dhabuu.
- قال صلى الله عليه وسلم (لا تدعوا على أنفسكم ,ولا تدعوا على أولادكم, ولا تدعوا على أموالكم,لا توافقوا من الله ساعة يسأل فيها عطاء,فيستجيب لكم).رواه مسلم.
- Nabiin s.a.w. akki jedhan lubbuu teessan uf hin abaarinaa,joollee teessan hin abaarinaa,qabeenya keessan hin abaarinaa,yeroo rabbirraa kadhaan kennamtu mudattanii isinitti qebalamuutu sodaatamaa.'' Muslimtu odeesse.
الدعاء لأخيك بظهر الغيب
-obbolessa fagoo jiruu du'aaii godhuu.6
-قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (دعوة المسلم لأخيه بظهر الغيب مستجابة,عند رأسه ملك موكل, كلما دعا لأخيه بخير قال الملك الموكل به: آمين ولك بمثل).رواه مسلم.
Nabiin keenya s.a.w. akki jedhan ''kadhaan rabbi tan muslitichi obboleessa isaa kan fagoo jiruu godhu qeebalamtuudha.mataisaa birratti malaaykaan tokko ramadameeti,yeroo inni obboleessa isaatiif toltuu kadhate hunda malaaykichi sun Rabbi haa qeebalu siifis fakkaata kana haa kennu , jedhaan.'' Muslimtu galmeesse.
الحرث على الرزق الحلال.
7-Rizqii halaala qofqrrqtti gabaabbachuu,bololuu.
عن أبي هريرة رضي الله عنه أن النبي صلى الله عليه وسلم:(ذكر الرجل يطيل السفر,أشعث أغبر يمد يديه الى السماء: يارب يارب! ومطعمه حرام, ومشربه حرام, وملبسه حرام , وغذي بالحرام, فأنى يستجاب لذالك؟) رواه مسلم.
Abbaa hureyraa ﷺ.a. irraa odeeffamee nabiin s.a.w. akkana jedhan jedhe, namticha karaa dheeraa deeme tokkorraa dubbatee dhukkaawaa faaggawaa kantahe harka isaa kara samii oldiriirsee –yaarabbi yaarabbi (jedhee kadhataa) eeysaa kadhaan isaa isarraa qeebalamti! Nyaanni isaa haraamii, dhugaatiin isaa haraamii, uffanni isaa haraamii''muslimtu odeesse.
تم
الحمد لله وصلى الله وسلم على نبينا محمد وآله وصحبه.
Asirratti xumurame galanni rabbiif haagalu nagayaaf rahmanni nabii keenyarratti haatahu.
tarree:


text:
LibreOffice 7.4 Help
Siiqqota taattoo keessaa ti agarsiifamman ifteessi.
Siiqqee X akka sarara qooda ti agarsiisi.
Siiqqee Y akka sarara qooda ti agarsiisi.
Siiqqee Z akka sarara qooda ti agarsiisi. Siiqqeen kun kan inni agarsiifammu garsadee taattoo keessa ti.
Siiqqee lammataa taattoo kee kessaa ti ramaduf idoo kan fayyadami. Yoo walfaanneen deetaa siiqqee kana ti ramadamerra ta'e, LibreOffice Siiqqee fi moggaasa ofumaan agarsiisa. Qindaa'ina kana booda dhaamsuu dandeesa. Yoo deetaan siiqqee kanati ramadamee hin jiru ta'e fi idoo kana kakaasi, Gatiin siiqqee Y dursaa gara siiqqee lammataa ti fayyadami.
Siiqqee X lammataa taattoo kessaa jiru agarsiisi.
Siiqqee Y lammataa taattoo keessaa jiru agarsiisi.
Siiqqee buraalaa fi siiqqeen lammataa safaraa ada adda qabu. Fakkeenya fi, safaraa siiqqee tokkoo inchii 2. fi kan birra ti safaraa inchii 1.5.


text:
Koomishiinii Waldaa Awurooppaa sagatnaa isaa Gargaarsa Misooma Awurooppaa 11essoo jedhuun ganna jahan dhufanitti Eeritaa doolara miliyoona 200tiin gargaaruuf qophii jira fakkaata.
Horiin kennamuu fa dandahaa jedhan kun anniisaa ykn enerjii hin dhumanne, qusannaa anniisaatii fi mala jireenna biyya sunii faluu kennama.
Horiin kun ammatti kennamee harka nama hin geenne taatullee akka bulchootii Eeritaa jedhanitit horiin kun qonna baadduyaa jabeessuuf,hujii jallisii hojjachuu manneen murtii ummataa gargaaruufillee oolu dandahaa.
Hariyummaan Eeritaa fi Waldaa Awurooppaa durii garadhabde amma wayyaahaa dhufuutti jirti.Christian Manahl Eeritaatti itti gaafatamaa Waldaa Awurooppaati.
“Hariyummaan Waldaa Awurooppaatii fi Eeritaa akka hamaa keessa turte ganna lamaan dabaran keessaa akka dansaa wayyoofte.Ammaan tana hariyummaa miila gadi dhaabatte waliin qabaannee qonna biyya tanaa jabessinuu fi haga tokkoon ammoo humna anniisaa ykn enerjii biyya tanaa jabeessuuf hojjanna.”
Waldaa Awurooppaatii fi Eeritaan eegii bara 1993 Eeritraan bilisoomte jalqabee akka dansaa waliin hojjachaa bahan.Bara 2011 keessa ammoo Eeritaan dhaabbilee gargaarsa biyya alaa haga guddaan biyya baafatte.
Eetiraa fi Waldaa Awurooppaa waan hedduutti wal dhabsiise.Eeriraan bakka buutoa Tokkummaa Mootummootaa akka isaan biyya isii keessa taahanii mirga ilmaan namaa qoratan hin eeyyamtu.
Tokkummaan Mootummootaa mootummaan Eertiraa walti qabee nama fixaa, seera malee hidhaa, hujii humnaa hojjachiisaa,waan fedhan dubbachuu fi akka fedhan barreessuu nama dhowwaa,amantii fedhan amanuu nama dhowwaa fi waan hedduun himata.
Akka Kiristiyaanitti hariyummaa fi deplomasiitti fi gargaarsaa kun waan Waldaa Awurooppaatiif barbaachisa tahe keessaa tokko.Oduu himaan Waldaa Awurooppaa akka ijoolleen kahimaa biyya keessatti carraa hujii argatani ufi jireessan fedha.
“Namii biyya godaanaa mitii dubiin guddoon, namii biyyaa yaahuu Awurooppaatti gallaa jedhee karaa kubbu nama hedduu balleessu irra yahau hin feenu.Kaan karaatti dhumatee kaan bisaan duude dhumee.Akka namii Eeritaa balaa kana irraa hafee jireenna dansaa argatee hujii hojjatee jiraatu arguu feena.”
Akka jecha koomishineerii Waldaa Awurooppaa damee Misoomaa fi Wal Gargaarsa Addunyaa Neven Mimicaatti rakkoo biyya nama baaftu keessaa bahuuf horii kennuun bu’aa guddaa qabdi.
Akka koomsihniin tun ergaa email VOA ergitetti kahimi Eeritraa egeree qabaatu arguun fedhii dhaaba isaaniitii ka mootummaallee.


text:
Waraansi humnoota mootummaa Itiyoophiyaa kan akka walaba tahetti of ilaalu naannoo Tigiraay keessatti humnoota Adda Bilisummaa Uummata Tigiraay waliin geggeessaa jiru, biyya Afrikaa keessatti baay’ina uummataan lammaffaa taate Itiyoophiyaa keessatti gara wal-waraansaatti bal’achuu mala, yaaddoo jedhu uumee jira.
Yoo wal-waraansi kun itti fufe, gara naannoo sana tasgabii dhorkuutti babal’achuu mala, ka jedhu yaaddoo ka biraa akka tahe dubbata – gabaasaan Mohammed Yusuuf, Keeniyaa, Naayiroobii irraa erge.
Dhaabbata “International Crisis Group” jedhamutti, Sagantaa Dhimma Afrikaatti Daarektar ka tahan, Komfort Iroo, waa’ee wal-waraansa kanaa ennaa dubbatan, "amma kan ilaalaa jirru waraansi daran itti fufuu isaa ti.
Gama lameenuu, iddoo jiranitti miilla gad-dhaabbatanii jiraachuu isaanii ti. Otuma humnoonni Tigraay cabsamanii, humnoonni mootummaa irra bahaniiyyuu, haleellaa of irraa ittisaa jabaa arguu malta, lola akka riphxee-loltummaatti gama sanaa geggeessamu.
Sun tahuu ni mala. Jarri Tigiraay yeroo dhihootti mootummaa Finfinnee jiruuf bulu ilaalcha jedhu hin qabnu. Waraasa dheeraa fi babal’atu tahuu mala," jedhu Komfort Iroo.
Dhaabbata “Risk Advisory Group” jedhamutti, Toomaas Marfii xiinxalaa tika nagaa biyyoota Afrikaa Uffee Sahaaraa Gadii ti. Yoo mootummaan loltoota Tigiraay injifachuu dadhabe rakkoo daran akka biyyattii fiduu malu dubbatu. Hayyuun siyaasaa, Awwal Aloo, gama isaaniitiin karaa humna qawween rakkoo biyya sanaa furuu yaaluun, daranuu biyyattii addaan qoqqooduu mala, jedhu.


text:
MONKEYPOX
**************
Monkeypox dhukkuba darbee darbee muldhatu kan Vaayirasii ‘Monkeypox virus’ jedhamuun dhufu dha. Monkeypox virus-n gartuu vaayirasii keessaa isa tokko. Vaayirasiin jarmii dhukkuba fidu kan garmalee xiqqoo ta’eefi ijaan hin muldhanne, of baay’isuuuf ykn baay’achuufis seelii biraa (kan beeyladaa, bineensaa biraa ykn namaa) barbaadu dha. Vaayirasiin kun bineensota/beeyladoota irraa gara nama daddarba. San booda nama vaayirasichaan qabame irraa kara garagaratiin gara nama biraatti daddarbuu danda’a.
—
Dhukkubni Monkeypox kun jalqaba bara 1958 jaldeeyyii qo’annoof laaboraatorii biyya ‘Denmark’, magaalaa ‘Copenhagen’ keessatti argamutti jaldeeyyii isaan qo’annoof wolitti qaban kana bifa weeraratiin hubuun argame. Maqaa isaa Monkeypox jedhus kanuma irraa argate.
Akka ragaleen hedduun addeessanitti nama irratti ammoo yeroo jalqabaaf bara 1970 biyya Democratic Republic of Congo (DRC) keessatti muldhachuun isaa galmaayee jira. San booda biyyoota jiddugalaaf lixa Afrikaa jiran hedduu keessatti bifa weeraratiifi dhabbidhaan darbee darbee muldhateera.
—
Guyyoota muraasa darban kana (guyyaa kudhanii as) dhukkubni Monkeypox kun biyyoota guddatan kudha lama ( Australia, Belgium, Canada, Portugal, German, France, USA, UK, Spain, Italy, Sweden, fi Netherlands) irratti yoo xiqqaate namoota 92 qorannoodhaan dhukkubichi irratti argamuun isaa mirkanaayee jira. Kun ammoo biyyoota kanaafi Dhaabbata Fayyaa Adunyaa (WHO) yaaddoo keessa akka galchaa jiru argaa jirra.
Gaafii dhukkuba kana irratti qabdan ‘comment’ jalatti barreessaa. Kutaalee itti aananitti deebii gaafilee keessaniifi, waa’ee mallatoo dhukkubichaa, haala inni ittiin daddarbu, ofeeggannoo godhamuu qabu, yaalaa isaa fi kna biroo irratti baldhinnaan isiniif ibsa. Gaafii qabdan kutaa ‘comment’ sanitti barreessuu dandeettu.
—
Fayyaa ta’aa, fayyaa dahaa!
Horaa, bulaa, deebanaa!
—
Dr. Nuredin Luke


text:
Afaan Oromoo
Baasiiwwan mana keessaa kaffaluuf gargaarsa barbaadduu?
Yeroo weerara COVID-19 itti kaffaltiiwwan human ibsaa, gaazii uumamaa yookin bishaanii kaffaluu yoo dadhabdan, gargaarsi ni jira.
Dhaabbata baasiiwwan keessaniitiif bilbilaa. Gaaffilee armaan gadii lamaan gaafadhaa:
- Sagantaalee gargaarsa kamiif ulaagaa guuttu?
- Haftee herreegaa isa darbee irratti karoora kaffaltii baasuu dandeessuu?
Kaffaltiiwwan humna ibsaa, gaazii uumamaa yookin bishaanii keessan taasisuuf gargaarsa barbaadduu? Teessoo keessan kaartaa fuula kana kessa jiru irratti galchaa: https://www.commerce.wa.gov/utility-assistance/.
Tarii sagantaa federaalaa kan namootaaf kaffaltii baasiiwwan mana isaanii kaffaluun gargaaruu irratti ulaagaa guutuu dandeessu.
Galii keessan irratti hundaa’uudhaan, sagantaa federaalaa kan “LIHEAP” (sagantaa gargaarsaa anniisaa manneen galii gadi-aanaa qabanii) jedhamuuf ulaagaa guutuu dandeessu. Sagantaan haaraa, kan kaffaltiiwwan bishaaniitiin wal-fakkaatu ijaaramaa jira. Kunneen fakkeenyota ulaagaa guutinsa sadarkaalee galiiti:
- Baay’inni maatii nama 1 yoo ta’e = galiin isaa ji’aan $1,595 gadi ta’e yookin waggaan $19,140 ta’e.
- Baay’inni maatii nama 2 yoo ta’e = galiin isaa ji’aan $2,155 gadi ta’e yookin waggaan $26,860 ta’e.
- Baay’inni maatii nama 4 yoo ta’e = galiin isaa ji’aan $3,275 gadi ta’e yookin waggaan $39,300 ta’e.
Odeeffannoodhaaf, 2-1-1 irratti bilbilaa yookin bakka jiraattanitti “eejansii gocha hawaasaa” tiif bilbilaa. Odeeffannoo qunnamtii argachuudhaaf kaartaa kana fayyadamaa: https://fortress.wa.gov/com/liheappublic/Map.aspx
Baasiiwwan biroo irratti gargaaruudhaaf qabeenyonni ni argamu. Odeeffannoodhaaf gara 2-1-1 itti bilbilaa.
Weerarichi Waashingitan keessatti namoota baay’ee kaffaltii hin eegamne keessa galchee jira. Qofaa keessan miti. Nama sagantaalee kaffaltiiwwan akka kiraa manaa, nyaataa, interneetii fi kaawwan kaffaluudhaan namoota gargaaran waliin wal- sin qunnamsiisu danda’u tokkotti haasawuudhaaf 2-1-1 irratti itti bilbilaa.
Last Updated 2021-06


text:
Addi Bilisumaa Oromoo waliigaltee Asmaraatti mootummaa Itiyoophiyaa taasifame hojiitti hiikuuf kutannaa qabu ta’uu isaa beeksisee jira.
Itti-aanaa Hayyu-duree ABO Obbo Araarsoo Biqilaa gafiif deebii Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf kennan keessatti akka dubbatanitti, Waraanni Bilisumaa Oromoo Leenjii fudhatee humna nageenya biyyaatti akka makamu taasisuuf, dabalataan humna waraana sana waliin akka mariin geggeessamuuf karoorfamee jira, jedhan.
Muktaar Jamaal tu Itti-aanaa Hayyu-duree ABO - Obbo Araarsoo Biqilaa waliin geggeessee guutummaa isaa caqasaa.


text:
balaa lolaa
-
Odeeyfannoo
Balaa lolaa Naannoo Affaariitti muudateen namoonni 49,000 ol qe’ee fi qabeenya isaanii irraa buqqa’an
Balaan kun lagni Awaash guutuu hordofuun kan muudate yoo tahu, haga ammaatti aanaalee naannichaatti argaman 7 irraa lammileen 49,000 ol…Guutuu dubbisi...
-
Afrikaa
Rooba cimaa Keeniyaa keessatti roobaa jiru hordofuun balaa lolaa uumameen yoo xiqqaate namoonni 194 du’uu gabaafame
Lixa Keeniyaa keessatti Rooba cimaa torbee sadi ol walitti fufuun roobaa jiru hordofuun lolaa fi sigiga lafaa muudateen, hanga ammaatti…Guutuu dubbisi...
-
Eeshiyaa
Balaa lolaa Kibba Eeshiyaatti muudateen yoo xiqqaate lubbuun namoota 100 darbe
Rooba cimaa kibba Eeshiyaa kessatti roobaa jiru hordofuun, balaa lolaa Indiyaa, Neppaal, Baangilaadhishi fi Paakistaan keessatti muudateen namoonni 100 ol…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Hojjattoonni Warshaa Buskuutii Cheraaliyaa lolaadhaan fudhatamanii turan lubbuun baraaraman
Magaalaa Finfinnee naannawa Aqaaqiitti lolaa muudateen Konkolaataan hojjattoota Warshaa Buskuutii Cheraaliyaa fe’atee imalaa ture galaanaan liqafamee kan ture tahuun beekameera.…Guutuu dubbisi...
-
Eeshiyaa
Balaa lolaa Indiyaa keessatti muudateen lakkoofsi namoota du’anii 324 gahe
Indiyaa kutaa Keralaa keessatti balaan lolaa guddaan kan muudate yoo tahu,lubbuu nama 300 ol galaafatuu fi qabeenya heddu barbadeessuu qondaaltonni…Guutuu dubbisi...
-
Eeshiyaa
Laa’os keessatti hidhaan lagaa cabee balaan guddaan mudate.
Kibba Laa’os keessatti wixata dabre hidhi lagaa elektrikii maddisiisu cabuun, naannoolee biyyattii hidha kanaa gaditti argaman keessatti lolaa hamaa uume.…Guutuu dubbisi...
-
Eeshiyaa
Jaappaan keessatti Rooba cimaa hordofuun sigiga lafaa fi lolaa uumameen yoo xiqqaate lubbuun namoota 38 dabre
Roobni cimaan Kibba-Lixa Jaappaan keessatti roobaa jiru kun naannawa biyyatti heddu keessatti lolaa fi sigiga lafaatiin lubbuun namaa fi qabeenyi…Guutuu dubbisi...


text:
Kaaba biyya maalawii keessatti reenfii namoottan 25 awwaalaa jimlaa keessatti argamuu isaa pooliisiin biyyatti Roobii kaleessaa beeksisee jira. Dubii himaan poolisii biyyatii Piiper Kaalaayaa wabeeffachuudhaan AFP akka gabaasetti reenfichii kan godaantotaa lammiilee Itiyoophiyaa ta’u danda’a jedhamuu isaa ibseera.
Awwaalii jimlaa kun kan argame Magaalaa gudditti biyyatti Liloongee irraa kiiloomeetirii 250 bakka Miiziimbaa jedhamutti namoottan bosona keessa dammaa murachaa jiraniin yemuu ta’uu, reenfichii kan namootaa karaa seeraan alaa Malaawii keessa darbanii garaa Afirikaa kibbaatti imalaa jiran akka ta’an poolisiin ibseera.
Reenfiichii kan naamootaa umuriin isaanii wagga 25 amma 40 ta’uu danda’a jedhame kun erga awwaalamee ji’a tokkoo ol akka hin taane ibsameeraa.
Akkaa dubii himaan poolisii malawii jedhanitti bara kana keessaa ji’a Amajii irraa kaasee amma ji’a Fulbaanaatti, haangaa’onni godaantota seeraan alaa 221 qabuu danda’an keessaa 186 lammiilee Itiyoophiyaati.


text:
Caamsaa 16 sabnii Somaaliyaa prezidaantii haaraa Haasan Sheek Mohaamud filateeraa. Biyya prezidaantii wagga Afur waajiraa keessaa turee fi yeroon isaa Guraandhala 2021 raawwateen hogganamaa tureef filanichii xumuraa adeemsa filannoo yeroo dheeraadhaaf turee ti.
"Ummanni Somaliyaa adeemsaa filannoo biyyaalessaa xumuruu isaanitiif yunaayitid Isteets baga milkooftan jetti. Akkasumas, Haasan Sheek Mohaamud prezidaantii repablikii feederaalaa Somaliyaa ta’anii filatamuu isaaniitif baga gammadan jechaa, isaaniif mootummaa isaanii wajjin walti dhiheenyaan hojjanna," jedhan ministirri dhimma alaa Yunaayitid Isteets Antoonii Bliinken.
Wal hamachuun siyaasaa waggoottan Afuriif ture dhimmoottan hedduu jajjaboo ta’an bira darbuudhaan bu’ii argatee jira. Dagaagina Somaaliyaatif mootummaan feederaalaa fi mootumoonni naannoo miseensa mootummaa feederaalaa ta’an atattamaan walti dhufanii tokkumaadhaan rakkinaawan biyyatti ijoo ta’an dura dhaabbachuu qabu. Rakkoowwan lama dursanii xiyyeeffannaa argachu qabu jedhan dhaabbata mootumootaa gamtoomanitti Ambaasadarri Yunaayitid Isteets Liindaa Toomaas griin fiild.
Innii jalqabaa fedhii balaa garee shororkeesitootaa Al shabaabin umamee jiru dhabamsiisuuti.
Nageenyii Somaaliyaa fi nageenyii naannichaa shororkeessumaadhaan lollu irratti meeshaa hunda nu itti fayadamnu irratti kan murtaa’eedha. Sana jechuun Akkaataa erggama ce’uumsaa Somaliiyaa kan gamtaa Afrikaa ykn (African Union Transition Mission in Somalia ATMIS) gargaaramu jechuudha. Uggurawwan Somaaliyaatti fayyadamuudhaan akka mootummaan gochaawan Al-shabaab warra nagaa fi tasgabbii Somaaliyaaf soda ta’uu itti fufan adda baasu jechuu dha. Kana jechuun haalawwan rakkina jireenya namoomaa hamaa ta’e isa fiinxaalessummaa toosisu fooyyessuu, furuu jechuu dha"
Rakkinni lammafaan hamaan mootummaan haaraan dura dhaabachuu qabu, balaa namoomaa sababa hongee waggootan Afuran darban umamee lammiilee Somaliyaa miiliyoonii 6 ol miidhaa jiru, qaala’insaa gatii midhaan nyaataa, weerera Raashaan Yuukreen irratti raawwatteen kan ka’e haalaa qamadiin fi midhaan nyaataa akka somaliyaa hin geenyee taasisee fi biyyatti garaa beelaati dhiibuu danda’uudha.
"Ji’a Ebilaa keessaa Yunaayitid Isteets fedhii gargaarsa namoomaaf deebii kennuudhaan deggersa dhabalataa Doolaara miiliyoonii 200 biyyootan gaanfaa Afrikaatiif kenniteetti," jedhan Ambaasadar Liindaa Tomaas Giriin fiild.
"Somaliyaan yeroo Amma fooyya’insaa siyaasaa, diinagdee fi nageenyaa irratti xiyyefachuudhaan fedhii ummata biyyatti guutuudhaaf carraa qabdii," jedhan ministirri dhimma alaa US Antoonii Bilinken.
Yunaayited Isteets hoggansaa Somaliyaa waliin ta’uudhaan Somaliyaa naga qabeetti, demokiraatoftu fi dureetti mirkaneesuudhaaf fedhii qabdii jedha barreeffamnii ejjannoo Yunaayitid Isteets mootummaa Somaliya haaraa wajjiniin qabdu ibsu.


text:
Eegala Caamsaa 29,2014 Haromaayaa.
Guyyaa Ayyaana Wayyaanee Caamsaa 20 jechuun kabajamu mormuun barattooti Oromoo Yuuniversitii Haromayaa har’aa nyaata lagachuun mormii isaanii dhageessifataa oolan. Haala kanaan galgala ammaa sa’aa muraasa dura humni loltuu Federaalaa mooraa Yuuniversitii Haromayaa seenuun barattoota Oromoo 10 bakka ciisicha isaanii irraa deemee funaanuun ukkaamsee mana hidhaa hin beekamnetti geessee jira. Haalli kun haalaan sukkanneessaa ta’ee jira.
- Sabboonaa barataa Leencoo Fiixaa Hordofaa agriculture waggaa 3ffaa ,bakki dhaloota Godina Shawwaa kibba lixa Aanaa Daawo
- Ararsaa Laggasaa kan inni baratu engenering waggaa 4ffaa,bakki dhaloota Godina kibba lixa shawaa aanaa Tolee
- Jaarraa Margaa,kan inni baratu water engenering waggaa 4ffaa bakki dhaloota Godina shawwaa kibba lixaa Sabbata
- Alsan Hassan bakki dhalootaa shawaa dhihaa Ambo,kan inni baratu electrical engenering wagga 2ffaa
- Walabummaa Goshee kan inni baratu Economics waggaa 2ffa bakki dhalootaa godina shawaa lixaa Ambo,
- Irranaa Kabbadaa kan inni baratu agricultural wagga 2ffaa bakki dhalootaa godina Shawaa lixaa Ambo
- Sanyii Yaalii kan inni baratu economics waggaa 3ffaa bakki dhalootaa godina Shawaa lixaa AMBO
- Biqila Toleeraa kan inni baratu veternari Medecine waggaa 6ffaa bakki dhaloota godina kibba lixa Shawaa AMBO
- Raggaasaa kan inni baratu waggaa lammaaffaa water engenering bakki dhalootaa Godina Shawa lixati 10.maqaan nu hin geenye
- Ammaaf maqaan hin baramne.


text:
Walitti-bu’insa naannoolee daangaa Ormiyaa fi bulchiinsa naannoo Somaalee Itiyoophiyaa keessatti walitti-bu’insa jiruun wal-qabatee, dhalattoonni Oromoo bulchiinsa naannoo Somaalee keessa jiraatan kuma hedduutti lakkaawaman, baqatanii Oromiyaa seenuu isaanii, jiraattoonii fi mootummaan naannoo Oromiyaa beeksisuu isaa kaleessa gabaasnee turre. Itti-gaafatamaan dhimmoota Koomiyunikeeshinii Mootummaa naannoo Oromiyaa – Obbo Addisuu Araggaa, lakkoobsi namoota buqqa’anii kun kuma digdama ta’uu isaa nuuf ibsan. Kan har’a Harargee Bahaatti bilbiilee dubbisne, itti-aantuu itti gaafatamtuun waajira dhimmaoota Koomiyunikeeshinii mootummaa godinaa sanaa immoo, har’a lakkoobsichi walumaa-galatti kuma soddoma dhaqqabee jira, jedhu. Kana malees, achuma Hararghee Bahaa, aanaa Cinaaqsen keessatti lola Liyyuu Poolisii naanoo Somaalee fi jiraattota ganda Toraanoo gidduutti geggeessamee namoonni sadii du’uu fi ka biroon shan madaa’uu dubbatu – jiraattonnii fi itti-aantuu itti-gaafamtuun waajira kuumiyunikeeshinii godinichaa. Gandeen aanichaa ka biroo akka Kaarooley keessatti illee lolli geggeessamuu dubbatu.
Kana cuqaasuun qophii guutuu dhaggeeffadhaa


text:
Gareen biyyoottan Afrikaa kibbaa 16 keessati argaman , inni Misoomaa Hawasa Afrikaa kibba YKN SADC jedhamee beekamuu, nageenyaa Marsaritii ykn Cybersecurity eegsisuudhaaf jechuun seerrii inii ragaasisuuf deemu mirga yaadaa ofii ibsachuu irratti akka dhiibbaa uumu ibsameera.
Yuunivesitii sayiinsii Naamibiyaatti profeesera Sub-quunamtii, Gaazexessumaa fi tekinoolojii Midiyaa kan ta’an Admire Maree akka ibsanitti, seera tumtoonni biyyoottan Afrikaa kibbaa seericha raggaasisuudhaan duratti dhiibaa inni mirga namoomaa irrati qabu ilaaluu akka qaban hubachiisuun isaanii gabaasameera.
Akka Profeeser Admire Maree jedhanitti, yemmuu seerii tokko qophaahu mirgii dhimma namoomaa wiirtuu emaammataa ta’uu qaba.
Miseensa SADC kan taatee Zimbaabu’een seera interneetaa ykn cybersecurity itti too’achu danda’mu qopheesudhaan Mallattoo prezidaantii biyyati Emeersem Mnagagwaa eeggachaa akka jiru Kolombos Mavhung haraaree irraa gabaaseera.


text:
- ADMIN
Qeerroon Bilisummaa Oromoo Kaayyoodhaaf Masakama; Kaayyoo Jalattis Hiriira!
(Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo) Sabni Oromoo Impaayera Xoophiyaa kan sirna qeenxee fi ol’aantummaa saba tokkootiin dhuunfatamte ofirraa cabsee, biyya Walabaa: kan nagaa, dimokiraasii fi wal-qixxummaan ilmaan namaa keessatti kabajamu ijaarruuf Qabsoo roga maraa kan walirraa hin cine gaggeessaa yoona gaheera. Qabsoo kana irrattis lubbuu qaalii ilmaan isaa dhiira-dhalaa osoo hin jenne duguugee itti gabbaraa bahe. Sirni jaarraa tokkoo fi walakkaa biyya kana seerrate sabaa fi sab-lammoota biyyattii Afaan Qawwee jalatti ukkaamsuun, sarbamiinsa mirga namoomaa heedduu dhaqqabsiisaa tureera. Ammas dhaqqabsiisuutti jira. Kana ofirraa qolachuuf Oromoon dhaaba isaa ABO jalatti hiriiree, Oromiyaa Walabaa kan hunduu nagaan keessa jiraatu gad dhaabuuf wareegama mara kaffalaa, lafee itti cabee –dhiiga itti lolaasaa yoona gahe. Kanarraa ka’uun barattoonni Oromoo sadarkaa addaa addaa baroota dheeraaf fincila mootummaa irratti geggeessaa turaniiru. Akka jaarmayaatti ammoo Qeerroon Bilisummaa Oromoo hoggana ABO jalatti taligamuun Eebla 2011 irraa ka’uun ifatti bu’uureffamee caasaa isaas goolee Oromiyaa mararra diriirfate. Kaayyoon hundeeffamuu Qeerroo Bilisummaa Oromoo qabsoo uummanni Oromoo baroota dheeraaf Abbaa Biyyummaa isaa mirkaneeffachuu, gaaffii qe’ee ofii irratti abbaa ta’uu, dheebuu nagaa, bilisummaa fi wal-qixxummaa gaafataa turee fi sabni Oromoo ammoo akka sabaatti hiree isaa ofiin mirkaneeffachuuf gaggeessaa ture tumsuun uummatasaa kakaasee qabsoo sabichaatti xumura gochuudha. Jaarmayaan Qeerroo Bilisummaa Oromoo baroota dheeraadhaaf wayita dhaabni isaa Addi Bilisummaa Oromoo dhiibbaa mootummoota darbaniin dhiibamee biyya hambaa turetti, caasaa isaa dirree Oromiyaa mararra diriirfachuun bifa qindaa’een ABO jalatti taligamee falmaa gaggeessaa ture. Sochiiwwan Warraaqsaa maqaa “Fincila Diddaa Gabrummaa” jedhu moggaasuun Qeerroon Bilisummaa Oromoo Oromiyaa hundarraa dargaggootaa fi dardarran sabboonummaa qabanii fi naamusa dhaabaa eegan ijaaree gaaffiiwwan Oromoo kan durii hanga ammaa: Gaaffii lafaa, afaanii, eenyummaa fi dimokiraasii gaafachaa tureera. Haaluma kanaan, Qeerroon Bilisummaa Oromoo bara 2014 keessa caasaa isaa dhaabbilee barnoota ol’aanoo (Yuunvarsiitii) hanga sadarkaa gadiitti diriirfatuun ifatti sochiiwwan Warraaqsaa uummaticha maandheeffate karaa nagaatiin gaggeessaa tureera. Sochii kanas karaa icciitii ta’een qabsoo siyaasaa, afaanii fi eenyummmaa saba isaa barsiisuu fi gurmeessuutti cehe. Wayita sana Addi Bilisummaa Oromoo mootummaa ADWUI/EPRDF’n galmee shororkeessummaa jalatti waan galmaa’eef jecha, hooggana isaa waliin bifa dhoksaa fi icciitiin qunnamaa jiraate. Haaluma kanaan, Warraaqsa kana bifa qindaa’een sochoosuun kaayyoo fi aggaammii saamicha lafaa naannawaa Finfinnee fi magaaloota Oromiyaa mootummaa EPRDF’n raawwatamaa ture dura dhaabbatuun fashaleesseera. Mootummaan sab-boontota Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi namoota Adda Bilisummaa Oromoo waliin walitti hidhata qabdu jedhee shakku hunda, maqaa “Shororkeessaa” fi “Farreen nageenyaa” farrajuun kaan hidhee, kaan ajjeesee, qabsaa’ota heedduus biyya abbaa isaanii Oromiyaa dhiisanii biyya hambaatti akka baqatan godheera. Kanaan osoo hin geenye saamichi lafaa kun ammas bifa qindaa’aa ta’ee fi maqaa “Master Plan” jedhuun marroo lammaffaaf qote bulaa Oromoo lafa isaarraa beenyaa tokko malee hari’anii, kaan ammoo lafuma Abbaa isaa Oromiyaa irratti waardiyyaa taasisuun itti fufe. Kanaa fi kanneen biroo bu’uureffachuun Qeerroon Bilisummaa Oromoo ammas bifa haaraan Sadaasa 12, bara 2015 Warraaqsa haaraa maqaa “Fincila Diddaa Gabrummaa” jedhuun Finfinneerraa km 40 fagaattee kan argamtu Lixa Shaggar magaalaa Ginciitti dhoose. Ibiddi achii qabate sun osoo hin turiin guyyoota muraasa gidduutti guutuu Oromiyaa dhuunfachuu danda’eera. Warraaqsi Qeerroo kun itti fufiinsaan Master Plan hundeen buqqisuurra darbee, qabsoo hunda hammate kan #OromoProtest jedhamu ofitti dabalatee bara 2016tti daran ilmaan Oromoo biyya alaa fi keessa jiran sochoose. Wareegamnii fi gaaga’amni lubbuu ilmaan isaarra gahus uummanni Oromoo falmaa hadhaawaa taasiseen biyyittii raafama guddaa keessa galcheera. Warraaqsi Qeerroo kun bara 2011 hundeeffame irraa kaasee haga bara 2018 mootummaa Wayyaanee handhuura Oromiyaa Finfinnee irraa buqqisuum Maqaleetti galchetti haala walirraa hin citneen gaggeeffamaa ture. Sochii kanaanis Oromiyaa harka diinaarraa baraarfachuu danda’eera. Dhuma bara 2018ttis Qeerroon jijjiirama siyaasaa guddaa biyyattii keessatti fidee fi waamicha mootummaan maqaa jijjiiramatu dhufee fi marii nagaa jedhuun dhiheesseen ABOn karaa nagaa qabsaa’uuf biyya seene. Jijjiirama siyaasaa yokaan ammoo marii nagaatu jira haa jedhamuyyuu malee, jijjiiramnis ta’e nagaan biyyittii keessatti dhufuu akka hin dandeenye Qeerroon qaaccessee hubata ture. Sababni isaa sirnii fi qaamni ilmaan Oromoo ajjeesisaa, hiisisaa fi biyyaa baasaa ture; akkasumas qabeenyaa fi eenyummaa Oromoo saamsisaa ture ammayyuu bakkaa kaafamuu dhabuun isaa, abdii bilisummaa fi nagaa waaraa biyyicha keessatti dhufuu malu dukkaneessuu fi laamshessuu isaatiini dha. Qeerroon haala kanaan nagaan dhufuu akka hin dandeenye quba qabaatus, ABOn karaa nagaa gaggeessuuf jecha, Waraana Bilisummaa Oromoo irraa of baasuun imala qabsoo hidhannoo irraa gama nagaan socho’uutti murteeffate. Mootummaanis shiraa fi maltee ittiin WBO hiikkachiisan kalaqatee, maqaa araaraatiin ‘Koree Teeknikaa’ jedhee hundeesse. Karoora kanaan WBO sakaaluufis Oromiyaa gama kibbaa fi lixaatti bobbaase. Waraanni Bilisummaa Oromoo shira kana dursee hubachuun gochaa fi sochii mootummaan yeroo sana uummata Oromoo irratti raawwachuu eegale, karaa bifa jaarsummaa hin guunneen WBO sossobuutti seenuu fi haal-duree araaraaf WBOn lafa kaa’ate mootummaa biratti fudhatama dhabuu isaa irraa ka’uun qabsoon karaa nagaa geggeeffamuu akka hin dandeenyee fi fuul-durattis dhufuu akka hin dandeenye hubatuudhaan kaayyoo ABO ganamaa fi Qabsoo Hidhannootti akka fufu labsa labsatee hojiitti seene. Miseensota Qeerroo Bilisummaa Oromoofis, daandiin qabsoo karaa nagaa cufamuu fi hogganoota dabalatee, miseensonni akkasumas deggertootni ABO jumlaan hidhaatti guuramuun abdii egeree qabsoo karaa nagaaf qaban jalaa dukkaneesse. Hogganoonni ABO labsa labsaniin, “Ammaa booda qaama hidhatee bosona keessa socho’u hin qabnu” jechuun WBO qofaatti baasuu fi qunnamtii irraa kutachuu, qaamonni dantaa dhuunfaaf ifaajii godhan Qabsoo fi wareegama ilmaan Oromoo hanga ammaa harka sirna kaleessaa OPDOtti deebisanii galchuu fi burjaajiin bal’aan uummata gidduutti uumamuun isaa; Waraanni Bilisummaa Oromoo akkaataa kaayyoo dhaaba ABO ganamaa fi qabsoo hidhannoo itti fufsiisu aanjessuun hooggana haaraa of keessaa akka qopheeffatu taasise. Kanumaan, Ajajaan Ol’aanaa ABO-WBO hundaa’ee qabsoon ABOs bosona Oromiyaatti deebite. Kanuma irraa kaasanii qaamonni Qeerroo hoogganna ofiin jedhan yeroo addaa addaatti Qeerroo qoqqooduu fi olola WBOn dambii dhaabaa diige jedhuun caasaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo bittinneessuuf burjaajii uumaa turuu fi ammas kanumatti jiraachuu waliin wal qabatee, Qeerroon Bilisummaa Oromoo burjaajii armaan olitti uumamee fi kanneen fuul-durattis uumamuu malan hambisuuf jecha, hoogganoota haaraa, caasaa fi sochii bifa haaraan diriirfatee hojiitti seenee jiraachuu ifa gochuu barbaanna. Hogganoonni Qeerroo Bilisummaa Oromootis maree bal’aa yeroo addaa addaatti gaggeessaa turaniin murtoowwan armaan gadii kanas dabarsuu isaa gad jabeessee hundaaf dhaamuu barbaada! 1. Qeerroo Bilisummaa Oromoo warraaqsi guutummaa Oromiyaa, akkasumas sab-boontota ilmaan Oromoo kanneen Walloo fi Matakkal keessa jiran dabalatee akka gaggeeffamuuf qophii xumuree jiraachuu , 2. Hoggansi, caaseffamnii fi akkaataan taligamuu jaarmayaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo Ajajaa Ol’aana ABO-WBO jalatti ta’uu, 3. Hojiiwwan warraaqsaa (labsa, ibsa ejjennoo, odeessii fi sochiiwwan) Qeerroon Bilisummaa Oromoo taasisu biroon kamiyyuu amman booda gama miidiyaa Arraata Biyyoolessaa Oromiyaatiin kan isiniif darbu ta’uu, 4. Casseffamni Qeerroo akkaataa ammaan duraatiin alatti bifa haaraatiin caaseffamaa jiraachuu, 5. Warraaqsii fi fincilli Oromiyaa maratti godhamu hundi wal utubbii hoogganoota Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi Waraana Bilisummaa Oromootiin akka taasifamuu fi kkf murteerra gaheera. Haaluma kanaan, Qabsoo Bilisummaa Oromoo galiin gahuuf sochii fi injifannoolee warraaqsaan argaman mara tiksuun dirqama miseensa Qeerroo Bilisummaa Oromoo ta’uu hubatuun, caasaan Qeerroo hundi qabsoo hidhannoo tumsuu fi caaseffama haaraa jalatti kan hiriiru ta’uu akka qabus murtee isaa dabarsuu barbaada. Maayyii irratti, uummanni keenya kanneen biyya keessaa fi ala jirtan, akkasumas qabsaa’onnii fi quuqamtoonni saba Oromoo hundi roorroo fi gidiraa saba keenyarratti deemaa jiru jabaatee ofirraa qolachuuf wayita hojiitti seenee jiru kanatti, murtoo fi sochii warraaqsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo bifa haaraan eegale kana akka tumsitanii fi cina dhaabbattan waamicha dabarsina. “Qeerroon Bilisummaa Oromoo Kayyoodhaaf Masakama; Kaayyoo Jalattis Hiriira!” Gadaan Gadaa Xumura Gabrummaati! Injifannoo Uummata Oromoof! Qeerroo Bilisummaa Oromoo Fulb.29/2021 Finfinnee, Oromiyaa


text:
Ibsaa Nagaasaa
Waggoottaan 27 guutuu yakki dalagamaa turee ukkanfamuu irraa abbaan haqaa haqa isaa dhabee qe’ee isaatti ajjeefamaa ture. Suuraan armaan gaditti argitan kun yakka duguugga sanyii Uummata Oromoo Harargee Maayyuu Mulluqqee irratti baatii hagayya 12/12/2010 rawwaatamedha. Tajaajjila interneetaa Bahaa Oromiyaa irraa cituun wal qabatee haalli uummatni keenyaa torbee darbee keessa ture dirmannaa uummataafi quba qabeenyummaa haawaasa addunyaa hin argatiin tureera. Warri Media immoo dhagaa’aniiru, bu’aa ofii tiksuuf jecha aantummaa uummataaf akka hin qabne calaqqisiisaniru. (Where is All Government Medias and Business Medias )


text:
Barnoota: Yunivarsiitiin Finfinnee kitaabilee Afaan Oromoo hin maxxansuu?
Manni maxxansaa Yunivarsiitii Finfinnee kitaabilee barnootaafi waabiif ta'an Afaan Oromoon qophaa'an maxxansuu dide jechuun barsiisoonni Yunivarsiitii Finfinnee BBC'n dubbise komatan.
Barnoonni Afaan Oromoo Yunivarsiitii Finfinnee keessatti akka 'maayinariitti' A.L.I bara 1987, digirii jalqaban ammoo bara 1995 kennamuu jalqabe.
Yunivarsiitichi erga waggaa saddeeti as digirii lammataan waggaa lamaa as ammoo digirii sadaffaan Afaan Oromoo barsiisaa jira.
Haata'u malee, kitaabolee barnootaafi waabii akka ta'an barsiisonni Afaan Oromoo maxxansiisuuf dhiyeessan manni maxxansaa yuunivarsiitichaa fudhachaa hin jiru jedhu barsiisonni.
Hogganaa Muummee Afaan Oromoo yuunivarsiitichaa kan turan Dr Xilaahun Taliilaa waahila isaanii barsiisaa Seeraa Dr Taaddasaa Leencoo waliin kitaaba walaloo waloo Zalaalam Abarraa 'Obonboleettii' jedhu qabatanii gara mana maxxansaa yuunivarsiitichaa deemuu nutti himan.
"Akka barsiisaa Og-barruu tokkootti faayidaa kitaabichi barattootaaf qabu waan itti amanneef gara mana maxxansichaa geessine," jedhu Dr Xilaahun.
Haata'u malee, "yeroo achi geenyu waan nuti hin eegnetu nu mudate," jedhan.
Haga sanitti yuunivarsiitiin caasaa jiru hundumatti Afaan Oromoo simatee hojjataa jira kan jedhudha kan hundi keenya beeknu jedhu.
"...seerri hanga fooyya'uutti"
Iddoo sanitti garuu Afaan Oromoon kitaaba maxxansiisuun akka hin danda'amne, kan hin danda'amnees waa lamaaf akka ta'e nutti himame jedhan.
"Tokko, kitaabota akka kanaa kalaqa dhunfaa ta'an hin maxxansinu kan jedhuudha."
"Lammaffaan immoo hamma seerri fooyya'utti kitaaba Afaan Oromoo hin maxxansinu kan jedhu nuuf kaase daayireektarri mana maxxansichaa" jedhu Dr. Xilaahun.
Akka muummee Afaan Oromootti yuunivarsiitiin caasaa jiru keessatti hammam nu beekaa kan jedhu dabalatee gaafiiwwaan tokko tokkoo fi wanta hojjatamuu qaban irratti mari'ataa turre jedhu.
Afaan Oromoon kitaaba maxxansuun yoom jalqabama kan jedhu gaaffii kaafnee, "fuldura seerri kun akka fooyya'u boordiitti dhiheessinee eega fooyya'e booda ta'a kan jedhurratti walii galle" jedhu barsiisaan Og-barruu kun.
Haa ta'u male seerri mana maxxansichaa kitaaba Afaan Oromoo maxxanfamuu dhorka jedhame boordiittis hin dhiyaanne, hin fooyyofnes.
Tibbana yuunivarsiitichatti koorsii 'Afaan Oromoo akka Afaan dhalootaatti' jedhu kan barsiisaan Dr Tolamaariyaam Fufaa rakkoon wal fakkaataan akka isaan mudate BBC'tti himaniiru.
Kitaaba barnootaa yookiin 'Text book' ulaagaa hunda guuttate maxxansiisuuf gara mana maxxansaa yuunivarsiitichaa deemanis "maxxansuu hin dandeettu naan jedhani" jedhu.
"Ani seera isaa eegeen kitaaba kana gara mana maxxansaa yuunivarsiitichaatti geesse" jedhu Dr Tolamaariyaam.
Haal dureen barbaachisu maali?
Akka seera yuunivarsiitichaatti barsiisaan koorsii barsiisu tokkoof kitaaba barnootaa qopheessee gara mana maxxansaa yuunivasriitichaa geessa jedhu.
"Gaafa kitaaba kana naa maxxansaa jettee qabattee deemtu kitaaba san nama lamaan gulaalchisu qabda. Namni tokko namuma yuunivarsiitii keessaa filatame yoo ta'u inni lammaffaan immoo nama alaa ta'u qaba."
Waan hunda qopheessanii erga xumuranii booda daayireektara mana maxxansaa bira deemanii gaafatanis didamuu dubbatu Dr Tolamaariyaam.
"Kitaaba qopheesseen jiraa, Afaan Oromoo mooraa kana keessatti digirii jalqabaa hamma digirii sadaffaa ni barsiifamaa ta'us garuu kitaabni barattoonni ittiin baratan hin jiruu kanaaf naa maxxansiisaa jedheen gaafadhe" jedhu.
"Osoo maxxansinee ni jaallannaa, haa ta'uu malee seerri mana maxxansichaa Afaan lama qofaan akka maxxanfamu kan inni hayyamu- Afaan Ingiliiziifi Afaan Amaaraati naan jedhan."
"Seerri Afaan Oromoo akka maxxanfamu jedhu hin jiruu kanaaf Afaan Oromoo seeraan waan dhorkameef hin danda'muu naan jedhani," jedhu Dr Tolamaariyaam.
Dayireekatara mana maxxansichaa Dr Ballaxaa Buzuneh irraa deebiin argatan akkuma kanaan duraa boordiitti ni dhiyeessina kan jedhu akka ta'e himu.
"'Ani gamakoon boordiitti isiiniif dhiheessuu nan danda'aa. Boorditti dhiheessuuf immoo ji'a afurii hamma ji'a shanii fudhata,' naan jedhan, deebiin kun baay'ee na dallansiisnaan deebi'e" jedhu Dr Tolamaariyaam.
Seerri yuunivarsiitichaa Afaan Oromootiin akka hin maxxansine hin dhorku jedheen amana jedhu Dr Xilaahun.
"Akkas ta'uu hin qabu. Rakkinni rakkoo mana maxxansichaati malee kan seera yuunivarsiitichaatii miti" jedhu.
"Yuunivarsiitiin seera ittiin bulmaataa mataasaa qaba. Seerri mana maxxansaa sun seera yuunivarsiitiitiin olii miti. Warri kutaa sanis ta'ee muummeewwan biroo akkaatuma seera yuunivarsiitii sanitti of mijeessuun tajaajila kennuu qabu malee kan kiyya hamman fooyyessutti jechuu hin qaban yoo qaama adda addaa ta'an malee."
"Kun rakkoodhuma kutaan sun addatti of mijeessuu dhabuufi namoota fedhii dhuunfaa geggeessan waan keessa jiraniif kan jedhudha akka dhuunfaatti yaanni ani fudhu" jedhu.
Hamma ammatti hoo kitaabileen barnootaa eessatti maxxanfamanii barattoota bira gahaa turan jedhee gaafii BBC'n gaafateef "Eessa jira? Kitaabni hin jiru" jedhu Dr Tolamaariyaam.
Kanaan dura kitaaba barsiisuuf gargaaru yookiin 'Teaching material' yuunivarsiitii keessatti maxxansiisanii akka turan dubbatu.
"Sun garuu kitaaba barnootaa miti. Mana maxxansaatiif osoo hin taane daayireektarii qorannootiif dhiheesse isaan naa maxxansan" jedhu.
Manni maxxansichaa kan maxxansiisuu dide kitaaba barnootaati. Mana maxxansaarraa gargaarsa waan hin arganneef ofii kiyyaa asiin dura alatti maxxasiiseera jedhu Dr Tolamaariyaam.
Barsiisoonni kaka'umsa isaaniitiin mooraa yuunivarsiitichaatiin alatti maxxansiisanii barattootaaf akka qopheessaa turan Dr Xilaahun BBC'tti himaniiru.
Kitaabbileen barattoonni itti fayyadaman kitaabilee mana maxxansaa adda addaatti maxxanfamaniidha jedhu.
Daayireektarri mana maxxansaa yuunivarsiitii Finfinnee Dr Ballaxaa Buzuneh garuu Afaan Oromoo kan maxxansuu didaniif sababa seerri dhorkuuf akka hin taane BBC'tti himan.
"Kaleessa barsiisaan tokko kitaaba barnootaa Afaan Oromootiin qopheesseeraa naa maxxansaa jedhee na bira dhufusaa nan yaadadha. Ammatti garee keenya keessatti namni Afaan Oromoo danda'uu hin jiru, humnas hin qabnu," jedhan.
"Kanaaf yeroo murtaa'eef akka na obsitun jedheen," jedhu Dr Ballaxaan.
Bara darbe akka maxxanfamu gaafatamne kan dhorkine garuu kitaabaa og-barruuti malee kitaaba barnootaa miti jedhu.
Manni maxxansichaa immoo kitaaba barnootaa qofa maxxansa jedhu Dr Ballaxaan.


text:
Ofitti Amanamummaa
“Ofitti amanamummaan guutumaan guututti Rabbitti hirkachuu fi Isatti amanuu irraa kan burquudha. Tarkaanfi hundaa kee keessatti Rabbiin akka si gargaaru beekudha. Yeroo hundaa dadhabaa fi homaa hojjachuu kan hin dandeenye fi hanqinna xixxiqaa irratti of ajiifachuun(blame) yoo duubatti of harkiste,kufaatif saaxilamta. Yaada Rabbiin haqa malee akka si kunuunse yookin wanta nafseen tee hin dandeenye sirra akka godhe jedhu gonkumaa of amansiisu hin qabdu. Rabbiin wanta nafseen baadhachuu hin dandeenye gonkumaa irra hin kaa’u.” – Khurram Murad
Keeyyata armaan olii yoo ibsinuu kana fakkaata. Ofitti amanamummaa jechuun dandeetti kee amantee waa hundaa hojjachuu nan danda’a jechuu osoo hin ta’in, Rabbitti hirkachuu fi amanta(trust) kee Isarra gochuun dandeetti kee iddoo sirrii ta’etti fayyadamuudha. Tarkaanfi jijjiramaa fi of foyyeessu ati gara fuunduratti gootu keessatti Rabbiin akka si gargaaru abdachuudha. Dadhabinna fi hanqinna keenya ilaalun duubatti of harkisuu akka hin qabne keeyyanni armaan olii nu akeekachiisti. Namoonni baay’een dadhabinnaa fi hanqinna ofii ilaalun gara fuunduratti akka hin tarkaanfanne gufuu itti ta’e. Yeroo hundaa hanqinna ofii irra mil’achuun gonkumaa jijjiramuu akka hin dandeenye godhanii yaadu. Yommuu namoota milkaa’an ilaalan, Rabbiin haqa malee isaan akka kunuunse fi wanta nafseen isaani hin dandeenye irra akka kaa’e godhanii yaadu. Gonkumaa Rabbiin haqa malee ilma namaa hin kunuunsu Inni Abbaa Haqaa waan ta’eef. Eenyurralle wanta nafseen hin dandeenye irraa hin kaa’u. Of komatuu dhiisanii Rabbiin komatu. Yoo carraaqanii fi tattaafatan Rabbiin isaan gargaaru fi milkeessu akka danda’u haa hubatan.
”Warroota Nuuf qabsaa’an- dhugumatti karaa Keenyatti ni qajeelchina. Dhugumatti Rabbiin warroota hojiiwwan gaggaarii hojjatan waliin jira.” Suraa Al-Ankabut 29:69
Hiika ofitti amanamummaa hangana erga jenne sababoota ofitti amanamummaa akka hin qabaanne nu godhan mee haa ilaallu.
1.Kaayyoo dhabuu-Namni kaayyoo malee jireenyatti yoo boba’ee kallattiin itti deemu harka baddi. Kaayyoo dhabuun bu’uura Ofitti amanamummaa dhabuuti fi burqaa miira gadi aantummaati.
“Wanti jireenya nuffisiisa godhe jireenya mataa isaa osoo hin ta’in kaayyoo nama kakaasu dhabuu isaati.”
Akkuma barruu “Daandii Jijjiramaa” keessatti jenne kaayyoo keenya guddaan Jaalala Rabbii argachuu fi Jannataa seenudha. Kaayyon kuni kaayyoo hojitti nama kakaasu fi yeroo hundaa gammachuu namaa kennudha. Wanta hojjachuu qabanii fi maaliif akka hojjatan namatti akeeka. Humna harkisaa(driving Force) ta’uun gara fuunduratti nama dhiiba. Kaayyoo kana ilaalun hojii kam keessattu ofitti amanamummaa akka qabaannu nu godha. Miirri gadii aantummaa nu keessa akka buqa’u godha. Sababni isaas yoo karaa sirrii(Nabiyyanaa Muhammad(SAW) hordofuu) fi iklaasan hojii keenya hojjanne,namni wanta fedhe yoo nun jedhe miirri gadi aantummaa fi ofitti amanamummaa dhabuu nu keessatti uumamu hin danda’u. Namni karaa sirrii fi iklaasan hojii gaggaari hojjatuu fi hojii gadhee irraa dheessu milkaa’innaa fi gammachuu galmaan gahuu akka danda’u abdii fi amantii cimaa Rabbirraa qaba.
Namni jireenya keessatti kaayyoo hin qabne immoo miirri gadi aantummaa fi ofitti amanamummaa dhabuu isatti dhagahama. Yeroo hundaa homaa hojjachu akka hin dandeenye godhee of ilaala. Jireenyi nuffisiisaa itti taati. Kanarraa kan ka’e of jibba. Of jibbuun immoo sababoota ofitti amanamummaa dhabsiisan keessaa isa tokkodha.
2.Of jibbuu– namni kaayyoo dhabuu qofaa mitii,bifaa fi dhaabbata ofii ilaalun of jibba. Namoota biroo waliin ofbira of qabuun gadii aantummaan akka itti dhagahamuu of godha. Ummata keessa yoo adeemu saalfataa fi of jibbaa adeema. Dhugumatti Rabbiin ilma namaa suuraa isa bareeda ta’een kalaqe(uume) jira. Suuraa ofii ilaalun ani bareedaa miti ofiin jechuun miirri gadi aantumma akka namatti dhagahamuu godha. Mee takka daaw’itiin sirritti of ilaali hangam akka bareeddu. Gurra lama,ija lama,afaan, fuyyaan, fi kkf waa meeqa qabda. Warra kanniin keessaa tokko ykn muraasa dhaban ofirra mil’adhu. Kanaafu kana hunda osoo qabdu Alhamdulillah Rabbii akkanatti na bareechiseef jette Rabbii galata hin galchiitu ree? Warra adii ilaalun ani gurraacha yookin fokkuudha jette of ni tuffattaa? Gonkumaa miirri akkanaa si keessatti uumamu hin qabu.
Bifa kee ilaalun miira gadii aantummaatin ummata keessa deemu hin qabdu. Biifni fi dhaabbanni kee bareeda akka ta’e of amansiisu qabda. Wanta Rabbiin nama badhaase jibbuu fi tuffachuun Isa ganuudha. Alhamdulillah Rabbii akkanatti na bareechiseef galanni haa galuu jechuun ofitti amanamummaan ummata keessa deemi. Kana hin dagatii kaa.. Miidhaginni guddaan bareedinna bifaa fi dhaabbata qaama keeti osoo hin ta’in, bareedinna amala gaarii fi hojii keetiti. Qalbii kee qulqulleessu fi amala kee bareechisuuf yoo carraaqxe ati yoomiyyu bareedadha/bareeddudha. Namoota meeqatuu jiruu, fuulli fi dhaabbanni isaani bareeda haa ta’uu malee hojii gadheen of fokkisan. Kanaafu bareedinni kee kan hundaa’u bifaa fi dhabbataa qaamaa kee irratti osoo hin ta’iin amalaa fi hojii kee irratti. Yoo kana hubatte mataa ol qabatte ummata keessa deemta,ofitti amanamummaa qabaatta. Namni wanta fedhe yoo siin jedhe gurra itti hin kennitu. Keessa kee ati fokkuudha kan siin jedhuufis bakka hin kennitu.
3.Saalfachuu fi dogongora sodaachuu– namni hunduu akka dogongoruu hin barbaadu. Haa ta’uu malee amala ilma namaa ta’ee dogongoruu fi barnoota irraa fudhachuun namni gara funduraatti tarkaanfata. Osoo dogongoruu baanne silaa akka sheyxaanaa of tuulun rahmata Rabbii keessaa baanaa turre. Dogongorre yeroo hundaa Rabbirraa araarama akka kadhannuu fi barnoota akka fudhannu amala keenya. Gadi aantummaa fi ofitti amanamummaa akka dhabnu wantoota nu godhan keessaa tokko saalfachu fi dogongoraa sodaachudha. Namni yoo hin tattaafatin of hin jijjiru. Yoo tattaafate immoo ni dogongora. Carraaqi fi dogongora keessa namni milkaa’innatti baha.
“Dogongorrii yommuu uumamu garmalee nama dhukkubsa. Garuu walitti kuufamni dogongoraa waggoota boodaa muxannoo jedhama. Kuni immoo milkaa’innatti kan nama geessudha.”
Qaroon namaa dogongora sodaate carraaqi ofii kan dhiisu osoo hin ta’iin dogongora ofiitirraa barachuuf nama of qopheessedha. Yeroo dogongorri uumamu miirri gadi aantummaa isatti dhagahamee carraaqi ofii kan dhiisu osoo hin ta’in dogongora irraa barnoota fuudhate nama gara fuunduratti tarkaanfatuudha. Ofitti amanamummaan isaa dogongoraan bulbulamee kan baduu miti. Wanta gaarii hojjachuuf yoo yaade namni maal nan jedha jedhe saalfachuun wanta yaaderraa duubatti hin deebi’u.
Namni gootni “Ani yeroo hundaa hin dogongoruu,beekadha.” nama ofiin jedhu osoo hin ta’in nama dogongora ofii beeke fi amaneedha. Kunii ofitti amanamummaa agarsiisa.
Daangaa Rabbii darbuu fi cubbuu hojjachuu irraa Rabbiin saalfadhu. Garuu hojii gaggaari hojjachuuf nama hin saalfatin. Dogongora kee sodaatte duubatti hin deebi’in. Dogongora kee yoo bartuu fi namoonni yoo sitti kolfan gadi aantummaan sitti hin dhagahamin. Dogongora kee irraa barnoota fudhachuun gara fuunduratti tarkaafadhu.
4.Hanqinna ofii ilaalu– namni beekumsaa fi dandeettiin guutuu ta’ee hin dhalanne. Osoo guutuu ta’ee dhalatee silaa maaltu uumama? Osoo guutuu ta’ee dhalatee silaa namni beekumsaa fi dandeetti ofii gabbisuuf hin carraaqu türe. Kunii immoo jirenya isaa keessatt jijjiramni akka hin dhufne taasisa.Namni yeroo daa’imummaa isaa osoo beekaa ta’ee dhalatee maaliif kununsa abbaa fi haadha barbaachisa,maaliif halkanii guyyaa rafa? Ilmi namaa jireenya isaa keessatti marsaa jijjiramaa adda addaa adeemsisa. Hanqinnaa fi hir’inna ofii guuttachuuf yookin sirreessuf carraaqa.
Wantoota ofitti amanamummaa nu dhabsiisanii fi gadi aantummaan akka nutti dhagahamuu godhan keessaa hanqinnaa fi hir’inna keenya ilaaludha. Namoota nu olii ilaalun hanqinnaa fi dogongora malee akka waan achi gahanii yaadun gadi aantummaan akka nutti dhagahamu of goona. Namoonni kunniin kaleessa akkuma keenya dadhaboo fi hir’inna baay’ee qabaa turan. Haa ta’uu malee hir’innaa fi hanqinna isaani sirreessuf carraaqanii ergasii gargaarsa Rabbiitin galma guddaa kana gahan. Nutis hanqinna keenya ilaalun duubatti of butu osoo hin ta’iin carraaqi nuti guyya guyyaan goonutu galma guddaan nun gaha. Carraaqi kana keessatti abdii akka hin kunne fi miirri gadi aantummaa nutti akka hin dhagahamne of eeggannoo gochuu qabna.
Karaa biraatin immoo yommuu namoonni umriin wal qixxaannu(fakkaannu) yookiin nuu gadii dandeetti tokkoon yoo nu caalan arginuu miirri gadii aantummaa fi ofitti amanamummaa dhabuu keessa keenya quuqa. Quuqaa kana ofirraa hambisuuf carraaqi fi qabsoo addaan hin cinne adeemsisudha.
Jijjiramni adeemsa qabsoo fi carraaqi addaan hin cinnee kan yeroo dheeraa fudhatuu fi firii sabrii(obsaati).
5.Qeeqa namootaa(Criticism)– Namni hunduu akka qeeqamuu hin barbaadu. Haa ta’uu malee namni dogongora irraa waan hin fagaannef namoonni wal qeequn wantuma jirudha. Qeeqni gaarii fi badatu jira. Qeeqni gaariin dogongora kee sirreessuf namoonni si qeequ yookiin gorsaa gaarii si laatu. Kana hin jibbinii fudhadhu. Namoota kanniinis ija jibbaatin hin ilaalin. Sababni isaas badiirraa akka baraaramtuuf sababa siif ta’anii jiru. Qeeqni badaan immoo wanta gaarii ati hojjattu irratti namoonni duubatti si harkisuuf yommuu si qeeqaniidha. Qeeqni akkanaa ijjannoo fi keessa kee laamshessu danda’a. Ofitti amanamummaa akka dhabdu si godha. Gadi baate ol deebi’uun sitti ulfaachu danda’a. Mataa ol qabatte deemuu fi ofitti amanamummaa qabaachuf qeeqa akkanaati bakka hin kenniin. Wanta gaarii ati hojjattu irratti diinni yookin waayyon wanta feete yoo jette gonkumaa sammuu kee keessatti bakka hin kenniinif. Qeeqa isaani sodaachun miira gadi aantummaatin ummata keessa hin deemin. Jechoonni isaani keessa kee akka haadan/guban bakka hin kenniinif. kaayyoo keetirraa duubatti akka si harkiisan hin hayyaminiif. Namoota gadi aantummaa si hawwan irraa fagaadhu.
6.Namoota gammachiisuf carraaqu– wantoota ofitti amanamummaa akka dhabnu nu godhan keessaa tokko namoota gammachiisu fi jaalala isaani argachuuf carraaqi nuti goonudha. Akkuma carraaqi keenyaa nama san yeroo sanitti gammachiisu dandeenya. Haa ta’uu malee qalbii fi yaanni namaa waan jijjiramaniif guyyaa tokko diina nutti ta’uu danda’u. Ergasii wanta duraan hojjachaafi turre yaadachun keessa keenya gubaa gaabbitin of gubna. Kana hunda godheefi akkana natti hojjata ofiin jenna. Kanarraa baraaramuuf namoota Rabbiif jenne hanga dandeetti keenyaa gargaaru qabnaa malee gabra ta’uufi hin qabnu. Yoo Rabbiif jenne wanta gaarii tokko dalagneef namtichi yoo nu ganelle wanti keessa keenya gubu tokkollee hin jiru. Sababni isaas mindaa(ajrii) nama sanirraa osoo hin ta’in Rabbirraa eegun hojii san hojjanneef yookiin wanta gaarii oollef. Kuni immoo ofitti amanamummaa akka qabaannu nu taasisa.
Karaa biraatin namoota gammachiisne jaalala isaani argachuuf dhagaa heddu buqqisna. Bareedinaa fi qabeenya keenya akka dinqisifatan wanti nuti hin goone hin jiru. Bareedinna Rabbiin nu kenne dhiisne artifishaalin of bareechisun ummata ofitti harkisuuf yaalla. Qabeenya keenya agarsiisuf wantoota qaalii ta’an bituuf yaalla. Dhumni kanaa maal ta’inna ree laata? Yoo eenyullee nu hin dinqisifatiin aarii fi gaabbin keessa keenya gubna. Kuni burqaa ofitti amanamummaa dhabuuti. Miirri gadii aantummaa namatti dhagahamuuti. Kanarraa baraaramuuf dinqisiifanni namoota bu’aa tokkolle kan namaa hin finne ta’uu isaa beekudha. Jireenya madaalamaa fi kan mataa ofii jiraachudha.”Akka ebaluun sirbaa morma nama dabsaa.” jedhaa mitiree Oromoon.
Kana yoo uffadhe yookan akkanatti yoo jiraadhe namni maal nan jedha yaada jedhu sammuu keessaa haaqi. Namni wanta fedhe yoo jedhe gurra itti hin kenniin. Haala jireenya keeti si malee isaan hin beekan. Uffata humni kee danda’u bitachuun uffadhuu malee uffata garmalee bareedaa fi qaalii hin uffanne jette miirri gadi aantummaa sitti hin dhagahamin. Uffanni ati uffatte kan si gituu fi madaalamaa ta’uu isaa beekun miira ofitti amanamummaan ummata keessa deemi.
“Namoonni duniyaa tanaan yoo si caalan ati hojii Aakiraa hojjachuun isaan caalii argamii.”
7.Rabbitti hirkachuu dhiisu– akkuma seensa barruu kana keessatti jennetti Rabbitti hirkachuun bu’uura ofiti amanamummaati. Namni yoo Rabbiin beeke fi itti hirkate mataa ol qabatee adeema. Eessaa ka’ee garam akka deemaa jiru waan beekuf miirri gadi aantummaa isatti hin dhagahamu. Namni hunduu osoo isa jibbeeyyu Rabbiin kan nama hin ganne fi hin irraanfanne waan beekuf Isatti hirkachuun ofitti amanamumman ummata keessa tarkaanfata. Nabiyyanaa Muhammad (SAW) yommuu mushrikoonni hunduu isaanitti diina ta’an,yommuu xaa’if dhagaan isaan buruqsitee dhiiga gadi jiigsite, ijjanoon isaani takkaayyu hin laamshofne. Sababni guddaan kana Rabbitti hirkatan. Rabbiitti hirkachuun gufuwwan fundura keenyatti tuullaman akka irra dabarru nu taasisa. Namni Rabbitti hirkatu namni wanta fedhe yoo jedhen miirri gadi aantummaa isatti hin dhagahamu. Inumma daran ofitti amanamummaan isaa ni dabalamaaf.
“Jiraataa Isa hin duune irratti hirkadhu. Faaruu Isaatiinis Isa faarsii qulqulleessi. Badii gabroota Isaa keessa beekuu keessatti Isumatu gahaadha. “ Suuraa Al-Furqaan 25:58
Waa’ee ofitti amanamummaa hangana erga jenne of eggannoo yommuu ofitti amanamummaa shaakallu gochuu qabnu eerun barreefama har’aa asirratti xumurra.
Ofitti amanamummaan yoo garmalee gadi xiqqaate gadi aantumaadha. Yoo garmalee guddate immoo of tuulu ta’a. Ani nama hundaa ooli yaanni jedhu nama keessatti uumama adeema. Gadi xiqqaate gadi aantummaan akka nutti hin dhagahamne fi ol guddatees of tuulun ardii keessa akka hin deemne ofitti amanamummaan keenya daangaa kan qabuu fi madaallamaa ta’uu qaba. Ani waa hundaa beeka,hin dogongoruu fi yaadonni kanaa fi kan kana fakkaatan sammuu keenya keessatti hidda godhachu hin qaban. Akkuma durattu jenne namni goonni fi qaroon nama ofitti amanamummaa qabuu fi dogongorri yoo uumame nama dogongora ofii amanee fudhatuudha. Ofitti amanamummaa qaba jedhe daangaa hin darbu. Kanaafu yommuu ofitti amanamummaa qabna jennu gadii aantummaa fi ol aantummaan akka nutti hin dhagahamne of eeggannoo gochuu qabna.
“Gabroonni Rahmaan(Rabbii) warra suuta dachii irra deeman. Yeroo wallaaltonni isaan dubbisaniis “Salaaman” (nagaa) jedhaniidha.” Suuraa Al-Furqaan 25:63
Alhamdulillah barruun koo har’aa asirratti xumurama. InshaAllah hanga torbaan barruu biraatin walitti deebinutti Assalamu aleykum warahmatullahi wa barakatuhu.


text: “Xeena calla agadhite dirunni Mitte higge latisidhanno daga soorro diabbitanno” -Kalaa Yooseef Belayneh Sidaamu Qoqqowi Gorsu Latishshi Ejense Qara Loosu Harisaancho *********** (I P U/Bakkalcho Gaazeexa) Hawaasa:-Xeena calla agadhite dirunni Mitte higge latisidhanno daga soorro abbitannokki daafira,Qoqqowi giddo Gorsu latishshira noo injo garunni horonsi’ra hasiissannota Sidaamu Qoqqowi Gorsu Ejense Qaru Loosu Harisaanchi Kalaa Yooseef Belaynehu huwachishi. Kalaa Yooseefi Itophiyu Pireesete Uurrinsha ledo noosi keeshshonni xawisino garinni, Sidaamu Qoqqowira hala’lado Gorsunni lattara dandiitanno baattonna waay noo gede xiinxallotenni badate dandiinoonni. Konni kaiminnino qoqqowu deerrinni jajjabba Gorsu latishshi pirojektubba loonsanni afammannita coyi’rinohu qaru loosu harisaanchi; kuri mereerinnino Lemiina Honse /29/ pirojekte gumulante dagate owaante uytanni afantannoha ikkanna, Lemiina Mitte/28/ ijaarshu aananna Settayna Sette/88/ qole xiinxallotenna dizaynete loosi goofeenna a


text:
LibreOffice 7.4 Help
Qabeentoota gabatee muraa irratti kuufaman dhangiiwwan garagaraa fayyadamuun galmeeke irratti maxxansuun ni danda'ama. LibreOffice keessatti qaaqa ykn sajoo gadbuusaa fayyadamuun qabeentoota akkamitti akka maxxansitu filachuu ni dandeessa.
Dirqaleewwan jireessii qabeentoota gabatee muraa irratti hundaa'u.
()n, keewwata ammee ol yk gad siqsa.
Baafata banuuf Kabala Waaltina irraatti xiyya sajoo Maxxansitti aaneen jiru cuqaasi.
Dirqalee keessaa tokko fili.
Argamataa yoo hin jaallane ta'e, sajoo Gaabbi cuqaasi, ittaansii dirqalaa birootiin maxxansi.
Gulaali - Maxxansa addaa fili.
Dirqaleewwan keessaa tokko filadhuuti Tole cuqaasi.
Wardii keessa jirta yoo ta'ee fi qabeentoonni gabatee muraa man'eewwan wardii yoo ta'an, qaaqni garabiraa Maxxansa Addaa mul'ata. Dirqaleewwan bu'uuraa ykn ol'aanaa fayyadamtee man'eewwan galagalchuuf qaaqa Paste Special fayyadami.
Transposii: tardaalee fi tarjaalee hammanga man'ee maxxansamani wal jijjiira.
Geessituu: hangii man'ee akka geessituutti maxxansa. Faayiliin maddaa yoo jijjiirame, man'eewwan maxxansamanis ni jijjiiramu.
Dirqaleewwan biroo gargaasa keessatti ibsamaniiru, qaaqa Maxxansa Addaa kan LibreOffice Calc keessa yoo waamtu.


text:
By callaa carcarRead More »
Yaa Oromoo Bahaa, Dhihaa, Kabbaa, Kibbaa …Alaabaa Oromoo olqabaa diina garaa gubaa
#yaa oromoo bahaa,dhihaa,kabbaa,kibbaa … Posted by Obsi Yaa Garaa Koo on Thursday, February 5, 2015Read More »
Aadde Foolii Gorbaa: Gaafa San Oromoon keenya dhoqqeedha..ar’a hoo?
https://www.facebook.com/video.php?v=1527172164230856Read More »
RSO: Jaal Araarsoo Muussaa eenyu? nama akkami?
RSOtif waayee isaa warri dhiheenyaa fii qaamaan isa beekhan waay’ee isaa akkanatti ibsu…. TV Oromoo Torontoo Lagafatoo StudioRead More »
Sadarkaa duraatti kan qabsoo Oromoof gumaacha godhe Macaa fii Tuulama
Gaafiif deebisa preezdaanttii ADO obboo leencoo Lataa waliin taasifam…seenaa qabsoo laalchiseeRead More »
Oromo TV:Gaaddisaa Ibsaa Yaadannoo bara 91 fii bara 2000 jidduu part 2
Seenaa Gabaabduu Obbo Araarsoo Boruu
(1952 – 2015) Qabsoon bilisummaa ummata Oromiyaa, arra, sadarkaa if duuba hin deebine geeysee jirti. Akkanumaa waliin, bahaa-bu’ii amna isii keessatti warra dhaabbiin rooraatuu …Read More »
YAASIR, SUMEYYAAH, AMMAAR
Abbaan Ammaar Yamanirraa obboleeysa Isaa barbaada Obboleyyan Isaa lamaa waliin Makka dhufee. Obboleeysa dhabnaan Haarisii fii Maalik gara biyyaatti hoggaa deebi’an Yaasir ammo Makkatti hafe. …Read More »
Seenaa irratt qabattee gabaabduu
Onkoloolessa 16, 2014 (Gubirmans) — Duulli Oromoo jaarraa 16faa keessa Laga Gibee fi Baaroo gidduu qubate Odaa xixinnoo fi bulcha sirna Gadaa irraa maqe dhaabbachuutti ka’e. …Read More »
Yaadannoo Aaddee Faxumaa Galmoo tiif Magaalaaa Torontotti Godhamee Fulbaana 21,2014 Kutaa 1ffaa
Aaddee Faaxumaa Galmoo eenyu? Maal ummata Oromootiif goote? Ummata Oromoo maal barsiifte? Seenaa akkamii ummata keenyaaf hanbiste? Ummanni Oromoo akkamitti isii yaadatu? Lagafato StudioRead More »


text:
Kana Beektuu Laata?
Dhugaalee Ajaa’ibsiisoo qaama namaa!
1. Sekondii tokkoo keessatti qaamni keenya seelii haaraa miliyoona 25 oomisha.
2. Qaama keenya keessaa lafee dheeraan lafee tafaa yoo tahu, inni xiqqaan immoo Isteepis kan jedhamu keessoo gurraatti argama.
3. Onnee namaa giddu galeessaan bara jireenya nama tokkotti si’a biliyoona 2.5 ol rukuta.
4. Sammuun namaa 75% bishaani.
5. Sammuun namaa niworoonii biliyoona 1 ol qaba.
6. Maashaa qaamaa keenyaa keessaa inni jabaan maashaa alanfachuuf (Masseter) yoo tahu 90.7kg ilkaan a’oo keenyaarratti ulfaatina gad qabuu danda’a.
7. Lafeewwaan 206 nama gaheessaa keessaa walakkaa ol harkaa fi miila keessatti qofa argamu.
8. Ergaan narvii qaama keenyaa keessa saffisa 400km/hr deema kunis saffisa jeettiiwwaan tokko tokkon walqixa.
9. Kutaan ilkaanii gara alaa (Enamel) jedhamu bu’aa qaama namaa keessaa jabinaan tokkoffaadha , jabinni isaas sibila hadiidaa (Steel) irra si’a 5 caala.
10. Maashaalee qaama namaa keessatti argamaan walii galaan 600 tahu.
11. Namni erga du’ee booda gogaa , qunnamnsiiftuu maashaaf lafee (tendons) fi caasaa ija keenya gara alaa (korniyaa ) guyyoota muraasaaf ni jiraatu!!!
12. Qaama namaa keessa kan guddina isaa hin dhaabne gurra dha.
13. Ujummoowwaan dhiigaa qaama namaa walii galatti 96,000km dheeratu.
15. Sammuun namaa erga mormatti kutamee sekondii 15-20 qofa jiraata.
16. Onneen namaa dhiiga fageenya meetira 7-10 darbachuu danda’a.
17. Qaama namaa keessaa kan deebisee of hin haroomsine ilkaan qofa.
18. Sammuu namaa sochoosuf humna elektiriikii waatii 10 barbaachisa.
19. Arrabni namaa qofti maashaa garagaraa 8 qaba.
20. Umaama keessaa imimmaan miiraa kan buusuu danda’u nama qofa
**********
Horaa bulaa………………..
Fayyaa hin dhabinaa!


text:
Foddaa
Bafata Foddaa keessaa, foddaa haaraa tokko bantee tarree galmee ilaaluu nidandeessa.
Foddaa haaraa qabeentota foddaa ammee agarsiisuu bana. Kutaalee adda addaa galmee walfakkaataa yeroo tokkoffiamma mul'isuu nidandeessa.
Foddaa ammee cufi. Foddaa - Cufi fili, ykn AjajaCtrl+F4 dhiibi. Fuula duralaalii Kitaabessaa LibreOffice fi Calc keessaa, qabduu Duralaali Cufi cuqaasuudhaan foddaa ammee cufuu ni dandeessa.
Galmeewwan yeroo dhihoo banametarree maqaagalmee tarree keessaa garagalmee sanaatti jijjiiruuf fili.


text:
Miilla qullaa fiigee garaa homaa hinqabu dabatara baadhatee
Gaaf tokko sabasaaaf bu’aan buusa jedhee mudhiisa hidhatee
Hirriba utuu hinargiin halkaniif guyyaa qayyabachaa turee
Abdii saba borii imaanaa kan baatu goota adda duree
Qanani’ee miti daaraa uffateetu fiigee owwaararra
KM hedduu miillumasaan fiigee dachaafi gaararra
Hiyyumaaf doofummaa seenaa taasisuudhaaf utuma kurkuruu
Illeensaa itti gugee waan nyaatullee dhabee utuu hagabuu buluu
Gaaf tokko naadarba jedhee utuu carraaquu boqonnaa of dhowwee
Karaa nageenyaatiin gaaffii utuu gaafatuu bu’ee afaan qawwee
Qalama inni baatu fincilatti hiikamee rasaasaan qalamee
Bishaan miti dhiigaam lubbuun waregamee hafe kan yaadamee
Anaan anaan obboleekoo…
Keessattuu barataa baadiyyaa dukkana keessaa ba’ee dhufee
Ba’an hiyyumaatiif gadadoon maatiillee kan irra bubbulee
Garuu achuma keessaa kutannootiin ba’ee yoo carraaqu qofaa
Aramaaf qonnaadhaan bultoo jireenyasaa daran geggeeffataa
Baasii waggaa hedduu dadhabbii barootaaf dafqasaa coccobsee
Beela’us dheebotus rakkoo dura jirtu hundumasaa obsee
Gaarreen fuuldurasaa humna mul’ataatiin irra ejjetee dhufee
Qormaata ciccimoo haamileesaa cabsan obsaan dhufe lufee
Barattoota Oromoo shamarreef dargaggoo daddaraaroo keenya
Barnootaaf erginee lubbuunsaanii yoo darbu attamittiin teenyaa?
Kaan mana hidhaatti yeroosheen caccabdu sibiilaan waadamtee
Kaanimmoo karaarratti duutee yoo dhabamtu lafarratti afamtee
Kaanis barnootarraa ciraa ariyamtee abdii kutatteetti
Gaaffiin saba Oromoo waggaa lakkoofsiftee irra dheeratteetti
Kaan haamileen cabee sammuun kan hinyaanne dhaabitti raata’ee
Kaan achumaan hafe iddo ga’e hinbeennu garuu manaa ba’ee
Kaan lubbuusaa baasuuf afaan bineensaatti dhaqee itti seeneera
Kaanis biyya dhabee ormatti baqachuun galaanni nyaateera
Kaan ni ba’e malee du’eef jiraateesaa odeeffannoo hinqabnu
Kaan biyya halagaatti baqateetu hafeem utuu biyya qabnuu
Abdiin keenya egeree yeroo dukkanaa’u ifni irraa godaanee
Kaayyoonsaa naafatee argaafi dhageettiinsaa duraati maseenee
Yaa barataa Oromoo rasaasni siwaadee jajjabeekoo hayyuu
Dhiignikee lola’e mana Waaqaa dhaqee achii siif haa iyyu!!
***///***///****///****///***///***
Yaadannoo Barattoota Oromoo Rasaasa Wayyaaneetiin dhumaniif naaf haata’u!
Beekan Gulummaa Irranaa Mardaasaa
Harvard University, USA
beekanguluma@gmail.com
Cell Phone +1 (617) 319 44 98
Twitter: @beekanguluma
Skype: hayyuubeekan1


text:
Siiraa-Lakk.4
Gosoota Arabaa yeroo durii Makkaa fi naannawa ishii turan
Gosoota Arabaa yeroo sanii beekun Nabiyyin (SAW) gosa kamirraa akka ta’e salphatti hubanna. Hundeen Arabaa bakka sadiitti qoodamu:
1-Araboota badan (Al-Arabul Baa’idatu)-Araboota yeroo durii seenaan isaanii xiqqoo beekkamuu fi mallatoleen isaanii badaniidha. Araboonni kunniin gosoota akka Aad, Samuud, Jadis, Amaaliqah fi kan birooti.
2-Araba Qulqulluu (Al-Arabul-Aaribatu)– Kunniin Araboota Ya’rub bin Yashjub bin Qahxaani irraa dhufaniidha. Araboota Qahxaaniyyah jedhamunis ni waamamu. Bakki isaanii jalqabaa Yamani.
3-Araboota Araba taasifaman– Araboonni kunniin sanyii Ismaa’il irraa kan dhufaniidha. Araboota Adnaaniyyah jedhamunis ni beekkamu. Adnaan sanyii Ismaa’el irraa kan dhufeedha. Nabii Ibraahim (AS) Makkaatti Haajaraa fi mucaa isaa Ismaa’ilin dhiisee erga deeme, Ismaa’il guddachuun Araboota naannoo san jiran gosa Jurhum jedhamtu irraa niiti fuudhe. Sababa kanaan, dhiigni Ismaa’ili fi kan gosa Araba kuni walitti makamuun Araba taasifaman. Ismaa’il (aleyh salaam) ijoolle baay’ee hore. Boodarra ijoollen kunniin gosa of danda’e ta’uun naannoo Arabaa adda addaatti faca’an. Gariin gara Sooriyaa, gariin gara Hijaaz, gariin gara Yamani fi bakka adda addaa deeman.
Sanyiin Ismaa’il Makkaan keessas yeroo dheeraaf turanii jiru. Kanniin keessaa Adnaan beekkamaadha. Adnaan akaakanyuu 21ffaa Nabiyyiiti.[1]
Gosa Qureesh[2]
Nabiyyiin (SAW) gosa Qureesh jedhamtu irraa kan bahaniidha. Qureesh eenyudhaa? Eessarraa dhufan? Jennee yoo gaafanne galmee seenaa keessatti haala kanaan arganna:
Nabii Ismaa’il (aleyh salaam) Makkaan keessa erga qubatee Arabiffas baratee, gosa Jurhum irraa niiti fuudhe. Ijoollen isaas ni baay’atan. Kabajamoo fi barakaa kan qaban ta’an. Sanyii Ismaa’iil keessaa Adnaan hundee Qureeshotaati. Adnaan ijoolle baay’ee qabaa ture. Isaan keessaa beekkamaan Ma’ad bin Adnaan. Ma’ad booda ilmi isaa Nizaar ni dhufe. Nizaar booda ijoolleen isaa lamaan gosoota Arabaa gurguddaa uuman ni dhufan. Ijoollen tunniinis: Rabi’a fi Mudar. Jarri lamaan kunniin ijoolle horuun, ijoollen isaanii gosa uumanii bakka adda addaatti faca’an.
Qureeshonni ijoollee Fihr bin Maalik bin Nadr bin Kinaana ti. Kinaanan sanyii Mudar irraayyi. Ijoolleen Fihr bin Maalik “Qureesh” jedhamuun wamaman. Maqaan kuni Araboota keessatti beekkamaa ta’e. Ammas, Qureeshonni (ilmaan Fihr bin Maalik) gosoota baay’eetti qoqqoodaman. Isaan keessaa bebbeekamoon: Jumah, Sahm, Adiyy, Makhzuum, Taym, Zahrah fi ijoollee sadan Qusayy bin Kilaab. Isaanis: Abdu Daar bin Qusayy, Asad bin Abdul Uzza bin Qusayy, Abdul Manaaf bin Qusayy.
Abdul Manaaf bin Qusayy gosoota afuritti qoodame: Abdu Shams, Nawfal, Muxxalibi fi Haashim. Garuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aala maatii Haashim keessaa Nabii Muhammad bin Abdullah bin Abdul-Muxxalib bin Haashim filate. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Rabbiin sanyii Ismaa’il keessaa Kinaana filate, Kinaana keessaa immoo Qureeshota filate, Qureeshota keessaa immoo ilmaan Haashim filate, ilmaan Haashim keessaa ana filate.” Sahiih Muslim 2276
Keessumayyuu gosoota Qureeshotaa beekkamoo armaan olii beekun, sababoota gurguddaa nabiyyiif diina akka ta’an isaan taasise keessaa tokko ni barra.
Sanyii fi gosoota Nabiyyiin (SAW) keessaa bahan kanneen armaan olitti tarreessinee haala kanaan guduunfun ni danda’ama:
Ibraahim—Ismaa’il……Adnaan—Ma’ad—Nizaar—Mudar……Kinaana…..Fihr bin Maalik…..Abdul Manaaf bin Qusayy (gosa Qureeshota keessaa tokko)—Haashim —Abdul Muxxalib —Abdullah—Muhammad (SAW)
( “…..” sanyiin baay’een isaan jidduu jiraachu agarsiisa)
Makkaan Keessatti Sanama (Taabota) gabbaruun akkamitti jalqabamee?
Sanama jechuun suuraa wanta lubbuu qabus ta’i kan hin qabne namoonni kaasun ykn bocuun kan gabbaraniidha. Wanti namoonni muka ykn dhagaa irraa bocun gabbaran sanama. Ingiliffaan “Idol”, Amaariffaan, “Xaawot” jedhama. Taabonni Afaan Oromootinis Amariffanis waan itti fayyadamaniif sanama haala guutu ta’een bakka bu’a jedhee hin yaadu. Garuu itti dhiyaata. Taabonni sanama keessaa gosa tokko jechuu dandeenya. Taabonni Kiristaanonni baadhatani fi waaqefatan, muka waan ta’eef sanamni mukas dhagaas wanta biraas of keessatti qabata. Kanaafu, Afaan Oromootin sanama jenne yoo fayyadamne yaad-rimee bal’aa dabarsa.
Araboonni Makka fi naannawa ishii jiran amanti Ibraahimi fi Ismaa’il irra turan. Amantin kuni Rabbiin tokkichoomsu fi wanta biraa Isa waliin gabbaruu dhiisudha. Kuni Islaama. Nabii Ibraahim ijoollen isaa amanti kana akka qabatanii fi irratti du’an garmalee jabeesse dhaamef. Sanama gabbaruu irraa, Rabbiin isaa fi ijoollee isaa akka eegu ni kadhate.
“Yeroo Ibraahim [akkana] jedhe [yaadadhu], “Gooftaa kiyya! Biyya tana (Makkaan) tasgabbooftu taasisi. Anaa fi ilmaan kiyyas sanama gabbaruu irraa fageessi. Gooftaa kiyya! Dhugumatti isaan namoota irraa baay’ee isaanii jallisanii jiru. Namni na hordofe, dhugumatti inni anarraayi. Namni na dide immoo dhugumatti Ati Araaramaa, Rahmata Godhaadha.” Suuratu Ibraahim 14:35-36
“Dhugumatti isaan namoota irraa baay’ee isaanii jallisanii jiru.” Kana jechuun sababa sanamaatin namoonni baay’een jallatani jiru. Wanta isaan hin fayyanne gabbaruun karaa haqaa irraa jallatan. “Namni na hordofe, dhugumatti inni anarraayi.” Namni tawhiida fi hojii Rabbiif qulqulleessu ani ittiin dhufeen hordofe, inni ana irraayyi. Namni namoota jaallatee fi hordofe, isaan waliin ta’a. “Namni na dide immoo dhugumatti Ati Araaramaa, Rahmata Godhaadha.” Kuni warroota karaa isaa hordofuu didanii fi jallataniif yommuu Nabii Ibraahim (aleyh salaam) Rabbiin irraa araaramaa fi rahmata kadhatu mararfannaa isaa agarsiisa.[3]
Kanaafu, Makka iddoo sanamni itti gabbaramu (waaqefatamu) osoo hin ta’in iddoo Rabbiin tokkichi itti gabbaramu turte. Garuu adeemsa keessa amantiin Nabii Ibraahimi fi Ismaa’il jijjiramu eegale. Namni jalqabaa sanama Makkaan keessa seensisee, “Amr bin Aamir bin Luhayy” jedhamudha. Namni kuni hogganaa isaanii ture. Inni nama jalqabaa amantii Ismaa’il irraa jallatee fi sanama dhaabun namoota akka gabbaran itti kakaasedha. Yeroo tokko Makkaan irraa gara Sooriyaa daldalaaf deeme. Achitti namoota sanama gabbaran ni arge. Inni gocha kana garmalee dinqisifachuun sanama garii fidee Makkaan keessatti dhaabe. Ergasii namoonni garmalee akka ol-guddisanii fi gabbaran itti ajaje.[4]
Namni kuni ammas wanta Rabbiin haraama hin goone haraama godhe, horii keessatti wanta duraan hin jirre ni uume. Akkuma bakka garii Oromoo keessatti kuni horii wadaajati hin tuqamu jedhani adda baasan innis kuni horii sanamaaf gadi dhiifame hin tuqamu jechuun labse. Kuni hundi wanta Rabbiin hin hayyamneedha. Wanta tokko haraama ykn halaala kan godhu Rabbiin qofa. Ilmi namaa olka’e ragaa tokko malee kuni haraama, kuni halaala jechuu hin danda’u. Namni armaan olii kuni badii guddaa waan hojjateef Nabiyyiin (SAW) akkana jedhan:
“Amr bin Aamir bin Luhayy Kuzaa’iyy mar’imaa isaa ibidda keessa kan harkisuu ta’ee isa arge. Inni nama jalqabaa sawaa’iba godheedha.” (Sawaa’iba jechuun sanamaaf jedhanii horii gadi lakkisuudha. Horiin kuni homtu itti hin fe’amu. Bilisa ta’a)” Sahiih Al-Bukhaari 3521
Ammas akkana jedhamee jira: Qureeshota keessatti sanama gabbaruun kan jalqabame suuta suutani. Namooni gariin yommuu Makkaan irraa gara biraa deeman dhagaa Harama (Ka’abaa fi naannawa ishii) irraa fuudhanii of waliin deeman. Kanas kan godhan iddoo qulqulluu kana (Harama) kabajuu fi yaadachuufi jedhaniiti. Hanga dhagaa isaanitti bareede gabbaran gahanitti gocha kana itti fufan. Dhaloonni boodarra dhufees sababa dhagaan itti gabbaramuu fi kabajamuu jalqabamee wallaalan. Qureeshonni akkuma biyyoota naannawa isaanii dhagaa gabbaruutti gammadan.[5]
(Seenaa keessatti sheyxaanni suutuma suutaan namoota karaa haqaa irraa jallise jira. Jalqaba wanta xiqqoo irraa akka eegalan isaanitti hasaasa. Ergasii hanga amanti keessaa bahanitti wanta guddaa bira gahu.Seenaa keessatti kanaaf ummanni Nuuh fakkeenyaa guddaa ta’uu. Yommuu Nabii Nuuh (aleyh salaam) Rabbiin qofa gabbaruutti isaan waamu, ummanni suni akkana akka jedhan Qur’aanni nuuf hima:
“Gabbaramtoota keessan hin dhiisinaa; akkasumas, Wadda, Suwaa’a, Yaghuus, Ya’uuqa fi Nasra hin dhiisinaa [waliin] jedhan.” Suuratu Nuuh 71:23
Kunniin maqaalee sanamaa ummanni suni gabbaraa turaniidha. Akkamitti sanama kanniin suuta suutaan akka gabbaran mufasiroonni ni himu:Tafsiira aayah tanaa ilaalchise ibn Kasiir akka gabaasetti Muhammad bin Qays ni jedha: “Yaghuus, Ya’uuqa fi Nasra” kunniin Aadamii fi Nuh jidduu namoota gaggaarii (saalihota) turan. Hordoftoota isaan hordofan qabu turan. Yommuu namoonni gaggaariin kunniin du’an, namoonni isaan hordofan ni jedhan, “Osoo fakkii isaanii kaasne, yommuu isaan yaadannu caalatti ibaada keessatti nashaaxaa (fedhii guddaa) akka argannu nuuf ta’a.” Fakkii namoota kanaas ni kaasan. Ergasii hordoftoonni kunniin yommuu du’anii dhaloonni itti aanu dhufu, ibliisni isaanitti dhiyaachun akkana jedheen, “Isaan (abbootin keessan) fakkiwwan kanaa gabbaraa turan. Isaan gabbaruun rooba argatu.” [Namoonni kunis waswasaa isaa kana dhugaa se’anii] fakkiiwwan kanniin gabbaran.” Tafsiiru Ibn Kasiir 8/235-Daaru Xayba)
Kanaafi, suuraa wanta lubbuu qabuu bocuu fi kaasun shirkitti waan nama geessuf dhoowwame. Islaamni tarkaanfi jalqabaa gara shirkiitti nama geessan hundaa fi namoota kabajuu keessatti daangaa darbu dhoowwee jira. Kanaafi, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ لاَ تُطْرُونِي كَمَا أَطْرَتِ النَّصَارَى ابْنَ مَرْيَمَ، فَإِنَّمَا أَنَا عَبْدُهُ، فَقُولُوا عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ ”.
“Akkuma Kiristaanonni ilma Mariyam faarsu keessatti daanga darban isinis ana faarsu keessatti daangaa hin darbinaa. Ani gabricha Rabbii qofa. Kanaafu, gabricha Rabbii fi Ergamaa Isaa jedhaa.” Sahiih Al-Bukhaari 3445
Kiristaanonni Iisaa (Iyyasuus) (nageenyi isarratti haa jiraatu) garmalee faarsu fi ol-guddisuun hanga akka gooftaatti ilaalan gahan. Fakkii isaa kaasun “kuni gooftaa keenya” jedhu. Wantuma ummanni Nuuh hojjatan, Kiristaanonnis hojjatan. Gooftaan isaanii Iyyasuusin osoo hin ta’in Rabbii tokkicha. Rabbiin Gooftaa Tokkicha fakkaata hin qabneedha.
Gara Qureeshotaati fi addunyaa yeroo sanaatti yommuu deebinu, sanama ykn taabota gabbaruun addunyaa hunda kan guutee fi dukkaneessedha. Dukkana kana keessaa karaan itti bahan ergaan ifaa Rabbiin irraa dhufuudha. Aduun Islaama lamuu ifuuf walakkaa jaarraa 6ffaa booda mallatooleen mul’achuu jalqaban. Mallatoolee kanniin keessaa warri arbaa Ka’abaa weeraruuf dhufan haala addaatin duubatti deebifamu fi Nabiiyyin bara kana keessa dhalachuudha. Kutaa itti aanu keessatti In sha Allaah waa’ee warra arbaa ni ilaalla.
Maddoota
[1] Rahiiqal Makhtuum (The Sealed Nectar)- fuula 16-21, (English),Safi’u Rahmaan Mubaarakpuri, As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 19-20, Alii Muhammad Sallaabi
[2] Maddoota olii
[3] Tafsiiru sa’dii-fuula 494
[4] Mohammad The Last Prophet- A Model for All Time-fuula 17
[5] Siiratu Nabawi– fuula 125, Abul Hasan Nadawi


text:
Mootummaan waraana isaa magaalaa Qobboo keessaa baase
Raayyaan Ittisa Biyyaa daangaa humna waraanaa Sudaaniin qabame bilisa gochuuf gahuumsa qabaachuufi qophii barbaachisu hunda taasisuu beeksiseera. Ministeerri Raayyaa Ittisa…
WBOn humnoonni mootummaa hedduunis bakkeewwan garaagaraatti fedhiin isatti makamaa jiraachuu himeeti jira. WBOn akka jedhetti, Cibraan Madda Walaabuu Buttaan Jeneraal…
Halleellaan Xayyaarri biyyi Sa'udi Ti fi kanneen biroo Dabalate Magaaloota Yaman mara Rukutaa jiru eega jalqabe Guyyaa 13 gaheera, kanumaan…
Abdii Boruutiin Amajjii 1, guyyaa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) akkasumas Ebla 15, guyyaa Gootota Oromoo jennee yoo…


text:
Muummichi ministeeraa Itiyoophiyaa Abiy Ahimed roobii darbe adda waraanaa humnoonni mootummaa ripxe loltoota naannoo Tigraay waliin waraanaa jiranitti makamuun gabaafamutti aansee, Yunaayitid Isteetisiin kan durfamu tattaaffiin sadarkaa addunyaa furmaata diploomaaummaa akka argamuu fi walitti bu’iinsi sun hatattamaan akka dhaabatu waamicha gaafatee jira.
Wal waraansa snaan namoonni kumaan laka’aman yoo du’an, kanneen kurna kumaan laka’aman immoo haala beela fakkaatu keessa seenanii jiran.
Mootummoonni biyyootii alaa sababaa wal waraansichi hammaataa adeemee riphxe loltoonni Tigraay gara Finfinneetti soso’uu malu jechuun lammiiwwan isaanii gamasii akka ba’an itti himanii jiran.
Raadiyoo opereeterii raayyaa waraanaa duraanii fi gara sadarkaa leetenaant koloneelitti kan guddatan Abiy, eessa akka jiran ifaa miti. Sabaa imaan mootummaa suraa adda waraanaa kam jiraachuu isaanii hin ibsine, angawoonnis eessa akka jiran ibsa ballaa akka kennan gaafatamanii deebii hin kennine.
Ministriin dhimma alaa Yunaayitid Isteetis kaleessa galgala ibsa kenneen, wal waraaansa Itiyoophiyaa keessaaf furmaanni waraanaan miti jechuun akeekkachiisee jira.


text:
“Galma tokko ga’uuf Kutannoo fi murtoon barbaachisaa dha”
Abirahaam Linkooliin Yaalii isaa addaan hin kunne.
Abirhaam Liinkooliin, ilma qotee-bulaati. Bakka Hodjeenvillee keentuukii jedhamutti Guraandhala 12,1809 dhalate. Maatiin isaa kan hin baranne yoo ta’an illee inni waggaa tokkoof mana barumsaa galee barachuun jaalala dubbisuu dagaagfateera. Bitootessa, 1830 maatiin Liinkooliin gara Ilinooyisitti jijjiiraman.
Qabsoo Jireenyaa Mo’achuuf…
Sababa abbaan isaa ammas maatii isaa wajjin gara koolis kaa’onitti jijjiirameef, umurii isaa 22ffaatti hojii humnaa hojjechuun of danda’ee jiraachuu eegale. Qottoo baqsuu, muka jiidhaa babbaqaqsuun muka qoraanii fi dallaa ijaaruuf qopheessuun dandeettii beekamaa godhate. Dargageessi Liinkooliin jedhamu kun dhumarratti gara hawaasa “saalem haaraa” jedhamtee beekamtutti yeroo dheeraaf daldalaa dunkaanaa, to’ataa poostaa fi to’ataa mana kuusaa ta’ee hojjetaa turee Iliniyoositti deebi’e. Egaa Liinkooliin asitti dandeettii hawaasummaa argatee uummata waliin hojjechuu fi seenaa himuu jaallachuun isaa uummaticha keessatti beekamtummaa isa argachiise. Fakkeenyi guddaan waa keessa turanii dabarsuu Abirhaam Linkooliin ta’a jedhamee yaadama.
Mudattee Abirhaam Linkoolin Kanneen hadhaa’aa
Yoo waa’ee nama waa hin nuffinee baruu barbaadde bakka biroo hin ilaalin. Liinkooliin hiyyummaa keessatti dhalate. Bara jiraate hundaa keessattis mo’atamuu hedduu arge. Filannoottis dhiyaatee si’a saddeet kufe. Hojii daldalaa keessattis si’a lama kasaaraan irra ga’e akkasumas jeequmsa narviitiinis hedduu miidhame. Yeroo baay’ee nuffee dhiisuu danda’a ture garuu inni addaan hin kutne waan ta’eef seenaa biyya Ameerikaa keessatti pirzeedaantoota gurguddoo keessaa isa tokko ta’eera. Karaan Linkooliin gara mana adichaa/white house/ kan geessise kana ture. Sadarkaa kana irra osoo hin ga’in dura garuu bu’aa ba’ii hedduu bira darbeera. Wantoota bara isaa keessa isa mudatan keessaa kaneen gurguddoon akka kanaa gaditti dhiyaataniiru. Bara 1816tti mana maatii isaatii dhiisee akka bahuuf maatii isaatiin dirqisiifame. Inni garuu isaan gargaaruufis hojjetaa ture. Bara 1818tti haati isaa jalaa duute. Bara 1831tti immoo hojii daldalaa keessatti kasaaraan isa mudate.
Yaalii isaa itti fifuun…
Yaalii isaa itti fufuun bara 1832tti seera biyyattii tumuu irratti dorgomee kufe. Baruma 1832tti hojii isaarraas ni ari’ame. Battaluma sanatti immoo mana seera seenee barachuuf yaalee ture;
garuu hin milkoofne. Muuxannoo daldalaa waan qabuuf, bara 1833tti hiriyyaa isaa irraa maallaqa liqeeffatee hojii daldalaa yommuu inni eegalu kasaaraan isa mudate. Isa booda umurii isaa keessaa waggaa 17 liqii ofirraa kaffalaa jiraate.barri kun erga darbee booda milkaa ‘ina xiqqoo arge. Seera biyyattii tumuu irratti deebi’ee dorgomee mo’ate haa ta’u malee bara 1835tti kaadhimaan inni fuudhuuf kaadhimate jalaa duute. Hamileen isaas ni miidhame. Bara 1835tti haamileen isaa waan baay’ee tuqameef dhibee narviitiin dhukkubsatee ji’a ja’a siree isaarra ciisuun dabarseera.
Adeemsa isaa gara Mana Adichaatti (White house)geessu eegale
Haa ta’u malee erga dhukkuba isaarraa fayyee booda utuu abdii hin kutin bara 1838tti mana marii bakka bu’oota uummataaf dorgomee kufe. Ammas bara 1840tti kaadhimamaa ta’ee dhiyaatee hin milkaa’in hafee ammas itti fufuudhaan bara 1843 bulchiinsa biyyoolessaaf dorgomee kufe.
Haa ta’u malee bara 1846 Bulchiinsa biyyoolessaaf dorgomee mo’achuudhaan gara waashingitan deemee, hojii gaarii hojjete.
Sana booda bara 1848 Filannoo bulchiinsa uummataatti dhiyaatee kufe. Bara 1849 ttis akkasuma bakka hojii bulchiinsa waajjira lafaa irratti dorgomee kufe. Bara 1854 bulchiinsa mootummaa gamtooma Ameerikaaf dorgome kufe.
Bara 1856 Gartuu dorgomtoota isaa keessatti itti aanaa pireezedaantii ta’uuf dorgomee qabxii 100 gadii argachuun kufe.
Bara 1858 Ammas bulchiinsa mootummaa gamtooma Ameerikaaf dorgoomee kufe.
Milkaa’ina Dadhabbii boodaa…
kufaatiifi ka’umsa hedduu booda bara 1860 parzadaantii bulchiinsaa gamtoomaa Ameeriikaa ta’ee filatamuu danda’eera.
Abirhaam Liinkooliin yeroo baay’ee bakka itti inni nuffeee dhiisu qabu hedduun isa mudateera. Garuu innis akkas hin goone sababiin isaas abdii hin kutne waan ta’eefidha. Kanaanis seenaa biyya addunyaa keessatti mootota gurguddoo keessaa tokko ta’u danda’e. Dhumarratti akkas jedhe “Miirri of dirqamsiisanii itti fufuu waanuma hunda keenya keessa jirudha. “Yaalii gochuun hojii hundama keenyarraa eegamudha. Kunis waamichuma hojjichaa akka ta’etti natti dhaga’ama.
Galma tokko ga’uuf kutannoo fi murton barbaachisaadha. Haa ta’u iyyuu malee gufuuf gufaatiin adda addaa fuula namaa dura dhaabbachuun kaayyoon namaa galma akka hingeenyeef mormiin waanuma jirudha. Kanaafuu kufaatiirraa baru malee ittiin abdii kutatanii dhaabbachuun injifannoo waan hin taaneef fuulduratti abdii kutuu dhiisanii hamma dhumaatti itti fufuun mo’ichi akka argamu seenaa Abrihaam irraa baruun ni danda’ama…


text:
Yaa Gabrittii Rabbii! Islaamummaan torbaan Heydii kana keessa waajiba akka salaatallee sirraa buufte. Salaataaf qadaanis sirra hin jiru. Soomanas yeroo heydii hin soomantu, garuu sooma waajibaa yeroo biroo qadaa ni baasta. Akkasuma Xawaafnillee heydiidhaan hin tahu. Osoo heeydiin sirra jiraachuu beektu achi dhaquun sirrii miti. Kanaaf Towbaa godhuu qabda. Xawaafas yeroo biroo irra deebitee Xawaaftee bakkaan gahachuu qabda.
Dr.Liwa’ul Islam
Deebisaa Ulamaa’ii Biyya alaa
Dubartiin Heydiin irra jiru Ka’abaa Xawaafuun haraama. Xawaafa Waajibaatis tahee kan Sunnaadhaa heydiidhaan raawwachuun haraama. Ergamaan Rabbii (Sallallaahu Aleeyhi Wasallam) Yeroo tokko A’ishaan (Radiyallaahu Anhaa) osoo hajjii irra jirtu heydiin itti dhufnaan; “Wanta hujjaajonni raawwatan hundaa raawwadhu, garuu xawaafa hin godhin” jedhaniin.
Xawaafaan ala gochoota raawwataman kanneen akka Sa’yii yookaan Safwaa fi Marwaa jidduu deddeebi’uu, arfaa dhaabachuu, Muzdalifaa fi Minaa buluu, Jamaaraat dhakaa darbachuu fi kan kana fakkaatan, dubartii heydii irra jirtu irrattis Haraamaa miti. Kanarraa ka’uun dubartiin takka eega Xawaafa xumurtee booda yoo heydii ifirratti argite, yokaan sa’yii irra osoo jirtu yoo heydiin itti dhufe homaa rakkoo hin qabu.
Walumaa galatti, dubartiin hajjiis tahee umraa gootu yoo heydiin itti dhufe, waan isii irraa eeggamu hunda xumurattee eega qulqullooftee booda Xawaafa isii guuttachuu qabdi. Hanga heydiin irraa qulqullaayee dhiqattutti xawaafa godhuu hin qabdu.
Sheikh Saalah Al Munajjid


text:
Dawaa haaraan kun, dhaluu dubartootaa keessatti kan dibamu kan afaan ingliziin “Vaginal Gel” jedhamu ta’uun beekamee jira. Dubartoota dhukkuba Eedsii irraa ittisuuf bu’a guddaa qaba, ka jedhame dawaa haaraan kun,"dhiiroota Kondomiitti gargaaramuu diduun dubartoota rakkisaniif, furmaata tokko" jedhu Qoratonni.
Dhukkubii Eedsii jiraachun isaa eega baramee waggootii 30 guutuf yeroo dhihaate kanatti, malli itti dubartonni vayirasii HIV ittiin of irra ittisuu danda’an barbaadamaa ture. Hayyonni saayinsii kan Afrikaa Kibbaa lama waaltaa qorannoo biyya isaanii CAPRISA jedhamu irraa akka dubbataniiti,dawaan haaraan kun hagam akka hojjetu qorachuuf dubartoota 889 irratti yaaliin gaggeessan abdii gaarii kenne jira.
Waajiira Tokkummaa Mootummotaa kan waa’ee Eedsiif (UNAIDS) Daarektara Waliigalaa ka ta’an Michael Sidibe, yeroo jalqabaaf wal’ansi bifa dibata dhaluutiin qophaa'e kun dubartoota 100 keessaa harka 54 ta’an irra vayrasii HIV ittisuu danda’uun, kana malees mala vayrasii kana ittiin ittisan kan dubartootaan to’atamu argamuun waan ajaa'ibaa ti, jedhu.
Addunyaa irratti namoota vayirasii HIV waliin jiraatan miliyoona 33 ta’an keessaa walakkaan dubartoota.Kana malees namoota vayirasii kanaan haarawa qabaman keessaa dhibba irraa harka 60 kanneen caalaan durbootaa fi dubartoota.
Dawaan bifa dibataa ykn akka "Jeeliitti" qopha’ee kun, dawaa TENOFIR jedhamu kan farra vayrasii HIV ta’e of keessaa qaba. Dawaan haaraa argamee kun, vayirasii HIV dubartoota irraa dhibba irraa harka 39n gad cabsuu qofa otoo hin taane, daariiqa ykn “Infection” sababaa dhukkuba afaan ingliziin “Herpes Simplex Two” jedhamun dhufu dhibba irraa harka 51n dhabamsisuu danda’ee jira.
Dawaa Haaraan Argame Dubartoota Faalama HIV irraa Olchuuf Abdii Kenne
- VOA


text:
Horsiisee Bulaaf horiin isaanii qabeennaa isaaniiti. Jiruu fi jireenni Horsiisee Bulaa horii isaanii irratti waan hundaa’uuf, horiin isaanii kun bu’ura jiruu fi jireenna isaaniiti, jechuun ni danda’ama. Karaa biraatiin horiin isaanii kan isaan jiruu fi jireenyaaf irratti hirkatan kun immoo jireenni isaanii nyaata isaanii (marraa fi bishaan) irratti kan hundaa’u yoo ta’u, nyaanniihorittiis uumamaa fi jijjiirama haala qilleensaatiin waan murtaa’uuf, Horsiisee Bulaa haalli bonaa ykn hongee hedduu isaan yaachisa jechuudha. kana yoo jennu dhugaa jirtu tuquun dirqama ta’a, dhugichis aannan horii qabiyyee dhangaa hedduu kan of keessatti qabateefi, keessumattuu kan pirootiinii qulqulluudhaan badhaadhe ta’uun isaa eessattuu beekamaadha. Kanaatiifi horiin teenna immoo nyaata ga’aa hin argatan yoo ta’e ni hubamu, aannan ga’aatti argachuunis hin danda’amu, tunis horiiwwan teenna callaa osoo hin taanee, daa’imman teennattis miidhaa guddaa fida jechuudha.
Kanaafuu, yeroo hongeen dhufee marrii baduu horiin nyaata ga’aa akka hin dhabne yeroo gannaa kan marrii ga’aan jiru walitti qabuun tuuluu ykn mansuudhaan horii laafaa (dadhabe), horii aannaniitii fi jabbii qa’eetti hafte nyaachisuun ykn hoka’uun lubbuu isaanii hambisuu fi aannan ga’aa ta’e argachuudhaan daa’imman hanqina nyaataa irraa baraarsuu ni danda’ama.
Akka qorannoo ogeessotaatti horiif nyaata ga’aa guyyaa guyyaan kennuun, yeroo bonaa ykn hongeen bu’ee nyaatni ga’aan yoo qophaa’eef, akkasumas talaalliin barbaachisaan yeroo barbaachisutti yoo kennameefii fayyaan isaaniis sirriitti eeggame:
A. Maatiin horsiisee bulaa aannan ga’aa ta’e argachuu ni danda’a.
B. Daa’imman aannan ga’aa ta’e argatanii itti fayyadamuu ni danda’u.
C. Akkuma walii galaatti yeroo bonni ykn hongeen dhufu haalaa fi sadarkaan soorata/aannan daa’imman argatanii gahaa ta’uu ni danda’a. Kanaafuu, yoo akka ijoolleen/daa’imman keessan fayya-qabeeyyii ta’an feetan, horii keessaniif dursaatii nyaata (marraa) ga’aa ta’e qopheessaa.
Mee Kanarratti Xiyyeeffadhaa!!
1. Akka ijoolleen/daa’imman keessan waqtii bonaa ykn hongee hir’ina/hanqina nyaataatiin hin miidhamneef yeroo gannaa horii keessaniif nyaata(marraa) walitti qabaafii!
2. Daran/caalaatti waa’ee nyaata horii walitti qabuu yoo beekuu feetan ogeessota horii mariisisaa/mari’achiisaa!
3. Yeroo gannaa marraa tuuluun turfadhaa, akka yeroo bonaa ykn hongee horii keessan kan aannanii nyaachifattaniif!
Yaadachiisa: Daa’imni ji’aa 6 (ja’aa) gadii yoo rakkoo isaanii kallattiin ogeessa fayyaatiin ilaalamee gorfamerraa (ajajamerraa) kan hafe aannan muchaa/harma haadhaatiin ala nyaatni biraa (dhibiin) hin barbaachisuuf!!
Tarkaanfiis har’uma fudhadhaa ilmaan keessan hanqina nyaataa irraa hambisuuf!!
Ergaan kun kan dhiyyaate dhaabbata Mersii Koorpis, Komishinii Misooma Naannoo Horsiisee Bulaa Oromiyaa fi Biiroo Eegumsa Fayyaa Oromiyaa irraati.