text:
Hardha kora Dingagdee Addunyaa, World Economic Forum, Davos Siwizerlanditti itti jiran keessa oole,kalee fi guyyaa dheengaddaa ammoo bulchoota Awurooppaa fi ta Tokkummaa Mootummootaa ta akka akkaatiin wal mari’ate. Dr.Abiy imaltuu Awurooppaatti jira.
World Economic Forum, kora blchootii adduynyaa gannuma gannaan itti wal dhufanii mala jireenna addunyaa dhahuuf wal mari'atan.
Dr.Abyi hardhallee bulchoota dhaabbilee addunhyaa akka akkaatiin wal mari’ate. Akkuma kanaan bulchoota dhaaba Tokkummaa Mootummootaa keessaa; daarektera Sagatnaaa Nyaata Addunyaa,Tokkummaa Mootummootaaatti daarektea Qonnaa fi Nyaata Addunyaa,daarketera Gargaarsa Misooma Qonnaa Addunyaatii fi bulchoota hedduun wal haasahe.
Itti gaafatamaa dhaaba gargaarsa addunyaa Open Society Foundation, Joorji Sooroon walilleen ya maria’ate.
Open Society Foundation dhaaba namichii lammii Amerika- Hangaarii Joorji Sooros yayyabee dhaaba ummata addunyaa waan akka akkaatiin gargaaruun beekan.
Dr., Abiyyii fi Joorji Sooroos filannoo, mala jireennaa wayyaa qabu,demokiraasii, seeraa fi waan akka akkaa irratti wal mar’atan.
Joorjo Sooroo jijjiirama Itoophiyaa itti jirtullee akka gabaasa media Itoophiyaatti ya itti gammade.
Walumuattuu yoo deebisan akka oduu waajjirii muummee ministeraatti Dr. Abiy imaltuu tanaan jijjiirama Itoophiyaan itti jirtuu fi karoora isii irratti nama hedduun wal mari’ate.


c: text/html

text:
OromoTV.com Contributor
Jaafar Ali, Norway Irraa
Afaan jechuun, akka saayinsiin afaanii barsiisu tti, waan biraa tokkollee osoo hintahin, mi’a qunnamtii ykn meeshaa ittiin waliigalan, kan ummatootni tokko muuyxannoo hawaasummaatiin hotate ykn gonfate tahuu isaa ti. Haatahu malee roga gara garaa irraa gadifageenyaan hoggaa mil’atamu, afaan mi’a ittiin walqunnaman qofa gadhanii hornoguun nama dhiba. Maaliif yoja’ame ilmi namaa beeyladaa fii busaawaa biraatiin adda bahee beekkamuun uumaa yaaddu waan taheefi. Niyaada hoggaa jennuus namni dura waan beeku yaada. Kana jechuuniis afaan beekuun yaada, akka aadaa isaatti yaada jechuu dha. Kanaaf fakkiin gaariin manaama ykn abjuu dha. Namuu abjuu niarga. Hoggaa manaamu ammoo afaanuma isaatiin malee namni afaan hinbeekneen manaamuu hindandayu. Hayyootni hawaasummaa namni afaan isaatiin yaada hamma ja’an takka irra gayuuniis kanaafi. Ilma namaatiif yaaduun qoftii ammoo gayaa miti. Waan yaadees kaaniif dabarsu qaba. Kanaafuu kan yaadees yaada isa qooduuf, kan caqasuus waan dhagaye san qooddachuuf afaan isaaniitiin walqunnamuun dirqama taha. As irratti namni afaan garagaraa dubbatu afaan lamadaatiin waliigaluu hindandayu jechuu kiyyaa miti. Gam tokkoon warri afaan lamadaa qabu dhibbeentaa hawaasa addunyaatiin hangam takka yojenne lakkooysa darree akka tahe kan wal nama gaafachiisuu miti. Afaan lamadaa qabaachuun ammaas ittiin yaaduufiis tahe ittiin yaada dabarfachuuf matuma galeehuu afaan ofii kan gitu tahuu hindandayu.
Gara biraatiiniis nama tokko waan inni dubbatu iraa ka’uu dhaan hujii isaatiis tahe gita isaa, amantii isaa tii fii aadaa isaatiis, akkasumas nama biyya tamii akka tahee fii saba isaatiis hubachuun, yo hangam xinnaate shalaguun akka dandayamu hayyootni lugaa nibarsiisan. Ulaagaalee ummata tokko akka sabaatti gam tokko luucceysan, ykn saba tokko kaaniin addatti hornogan keeysaahiis tokkoo fii kan duraa afaani. Adaa jechuun akkaata hawaasni tokko waliigala jiruu fii jireenya isaa ittiin gaggeeyfatu eega tahe, aadaan afaaniin alatti ruuhii qabaachuu akka hindandeenye hubachuun nama hindhibu.
Roga seenaa tiin yotahees seenaa jechuun daandii yeroo kan dhalootni tokko bu’aa fii bahee isaatii wajjiin irra as dhufe eega tahe seenaa ofii galmeeysanii dhalootaaf dabarsuufiis tahe warri qubee-maleeyyii tahee turees arraat-aadaa ykn oral traditionii dhaan seeneysuun kan dandayamu yo afaan ofii qabaatan qofa. Ragaa biraa tokko dabaluuf namni hawaasa isaa irraa fagaatee jiraatu tokko qaamaan hanga fedhe yo itti toltellee qalbiidhaan ammoo mjuu tahuu hindandayu. Jecha biraatiin assimilate tahanii jiraachuun dandayamullee eenyummaa laalchisee amoo qurxummii bishaan keeysaa baatete tahuun hinoolamu. Balaa nam-uumtee tahan kanneen sabni tokko muraasaan ykn dimshaashaan baduu itti dandayu ykn genocide keeysaahiis tokko tarsiimoo assimilationii kana hoggaa tahu, namni tokko assimilate tahuu hoggaa jalqabu wanni inni dura dhabu afaan isaati. Afaan isaa dhabnaan adaa isaa dhabe jechuu dha. Ulaagaalee kanneenii fii kkf hoongawe jechuun ammaas uunkaaleen inni an abalu je’ee ittiin ofmoggaasuus waan buxa dhabduuf gabaabdumatti eenyumaan isaatiis achi buutee miila bakar taate jechuu dha. Akka fakkeenyaattiis fagoo osoo hindeemne hiree saba Agaw mudatte qofa maqaa dhahuun gayaa dha. Agaw qofa osoo hintahin Argoobbaa, Harallaa, Gaaturii fii kanneen biraatiis tarreeysuun nidandayama. Kaaba wallootiin hangafee osoo jijjiiramni hammi kun dhufuu baatee sanbi oromootiis carraa gaddisiisaa kana mudachuuf amna jalqabeeti ture. Karaan balaa bifa kanaa irraa dandamachuun ittiin dandayamuus tokkoo fii guddaan afan ofii jiraachisuu qofaan akka tahe kan wal nama gaafachiisuu miti. Kanaafiis faca’insaa fii deebi’anii kasachuu Yahuudotaa qofa eeruun gayaadhaa oli. Akka seenaa isaanii irraa hubachuun dandayamutti yahoodotni balaa bardhibbee hedduu san irraa kabsachuu fii deebi’anii akka sabaatti dhaabbachuu kan dandayan gaafa akka callee cittee tti faffaca’anii turan hunda afaan isaanii tiis dabalatee adaa fii amantii isaanii irratti cichanii tiikfachuu waan dandayaniifi. Bifa kanaan fakkeenyaa fii ragaalee garagaraa hedduu tarreeysuun nidandayama. Walumaagalattuu afaan jechuun hammuma mi’a qunnatii tahe takka ulaagaa eenyummee ummatootaa akka tahees jala muruun haqa qofa osoo hintahin dirqama taha.
Akka seensaa tti hammana eega jenne afaan mi’a hujii tahuun isaatiis haamil’annuu. Afaan ofiitiin hojjachuun hujii anjeeysuu caalaa afaan saniis dagaagsuu dha. Afaan tokko ammaas lakkuma dagaaguun hujii anjeeysa. Afaan hujii hoggaa jennuus ija siyaasaa qofaan kottoonfachiisanii ol’aantummaa gita bittaa ittiin mirkaneeysuu qofatti hornogamuu hinqabu hinqabu. Ijoon barreefama kanaatiif afaan Oromoo akka afaan hujii tti akkamiin hubatama? Gaafii jettuuf yaada hamma tokko gumaachuuf yaaddameetti.
Ruuhii qaqqaalii wareegamtoota qabsoo bilisummaa Oromootiif galatni haagayuutii kaleen ar’aamiti. Gayaa tahuu baatuus Oromoon dur afann isaatiin dubbachuunuu dharraa itti taate ar’a afaan isaatiin hojjachuu mi’eeyfateeti jira. Mirgi kun naannoo Oromiyaa keeysatti akka lamuu ifbooda deebiuu hindandeenyetti habaqaalamuun waan tokko tahee, sadarkaa biyyaattiis yaaduun hinhammaatu. Kuniis kan burqu guddinaa fii wayyabummaa ummata Oromoo irraa ka’uu dhaan sabaa fii sablammoota biraatii wajjiiniis hariiroo gaarii qabaachuun eenyuufuu taanaan hinhammaatu ja’amee waan amanamuufi. Oromoon ummatoota gaafa afriikaa hundaa wajjiin hariiroo gadifageenya qabdu qooddata. Keeysumattuu sadarkaa Itiyoophiyaa tti roga diinaggeey, kan hawaasummaa fii siyaasaatiin tahuus somayyoo ykn utubaa fii dagalee biyyittii sanii taheeti dhaabbataani. Kanaafuu ummatoota biyyittii sanii hundaa wajjiin qunnamtii fii hariiroo fayyaaleysa taate uumuutu irraa eegama. Kun ammoo fedhii fii hawwii gama tokkoo qafaan kan milkaahuu miti. Fedhii fii dantaa gama hundaa irratti bu’uramu qaba. Oromoon akka hangafaa tti tarkaanfii takka fuuldura taree xurree saaquun dantaa ofii qofaaf akka hintahin ammoo beekkamuu qaba. Inumaa oromoo caalaa hariiroo tana irraa kan fayyadamu ummatoota biraati jechuun nidandayama. Gama Oromootiin dantaan ummatoota hundaa taligamuun dantaan Oromootiis taligamuu dha ja’amee ti amana. Ummatootni kuuniis amantaa akkasii qabaachuutu irraa eeggama. Kana jechuun, Itiyoophiyaa keeysa tti kan Oromiyaa hinjaalanne nijira jechuu fii miti. Lafa osoo hintahin ammoo jaalatamuu, barbaadamuu fii kabajamuu kan qabu ummata oromooti. Kanaafuu ummatootni biyyittii san keeysa jiraatan oromoo wajjiin hariiroo gadifageenya qabdu uummachuutu irraa eeggama. Kana godhuun isaanii oromoo hinmiidhu. Isaan ammoo nifayyada. Afaan Oromoo dubbachuun ammaas Oromoo wajjiin hariiroo hujii uummachuu fii cimsachuuf gargaaruu caalaa hariiroon sun akka waartuus taasisuu nidandaya. Fakkeenyaaf caasaa federaalaa keeysatti humniti namaa muraasa tahullee afaan oromoo afaan hujii yotahe, Oromoon mootummaa federaalaa keeysatti daran akka hirmaatu nigargaara. Hunda caalaa ammoo ummatootni biyyittii sanii naannoo oromiyaa bal’oofii badhaatuu keeysatti bobbahanii akka hojjatanii fii ittiin gargaaraman isaan dandeeysisa. Haalli kun ummatoota hunda caalmayaan walitti hidhuu dhaan tokkumaan biyyittii dhaa akka waartullee sababa tahuu nidandaya. Kana jechuun afaan Amaaraa hanqisanii Afaan Oromootiin bakka buusuu jechuu akka hintahiniis hubachuun barbaachisaa dha. Biyya takka keeysatti afaan ummata wayyabaa afaan hujii tahuun mirga sadarkaa addunyaatti fudhatamee ittiin hojatamaa jiru malee Itiyoophiyaa qofaaf kan karoorfame akka hintahiniis dagatamuu hinqabu. Biyyotni afaan hujii lamaa fii sanii ol qabaniis akka jiran hubachuun barbaachisaa dha. Kun tahuu dhabuun ammoo balaa silaa sodaatamtu san yoshaffisiise malee hinhanbisu . Gabaabdumatti Oromoon osoo mirga muraasotaa hinmiine mirgi wayyabummaa isaa akka kabajamuuf hawwa. Hawwuu qofa osoo hintahin kabajoomfachuufiis niqabsaawa. Kana jechuun ammoo oromoon akka Sirna habashootaa sanitti afaan isaa humnaan ummatoota irratti fe’uuf fedhii qaba jechuu miti. Garuu karaa mirgi isaa osoo hinsharafamne itti kabajamu barbaaduun isaa hin oolamu.
Miilanaan oromoo fii afaan oromoo laalchisee sodaa jirtu takka takka mimil’achuuniis barbaachisaa dha. Gaafa yaadni kun dhawwaaquu jalqabe irraa kaasee sodaan guddoon kan callaqifte garee hanbaa sirna dabree tahan warra ammallee Brdh 21fa keeysatti biyya takka, alaabaa takka, amantii takka fii afaan tokko jechaa dhama’u irraahi. Ka’umsi isaaniitiis kan duraa tuffii ummataaf qaban hoggaa tahu yo mirgi akkasii dhugoome empiriin teenya nifacaati, empiriin facaanaan ammaas waan saamnu dhabna, siyaasaa jettu, siyaasaa booyyee tan Hassan Alii baanu saniin jaamuu dhaani. As irratti ammoo Nafxanoyoota malee, ummata Amaaraa bal’aa fii kabajamaa akkaan hinbaanne akka naaf beekkamuun dhaammachuu barbaada.
Sodaan lamadaa tan murna biicuu amma biyya bitu kanaati. Murni kun akka imaammataa tti mirgoota bifa kanaa laalchisee rakkoo dilasii qabaachuu baatanille, hiree seenaa tahee yeroofillee tahu, angoon siyaasaa harka isaanii waan galteef carraa kanaan saammachaa turuuf jecha yaada kana ammaaf fudhahuun isaan dhibeeti jira. Sodaan isaanii guddoon oromoon carraa kanaan daran humna tahee akka isaan dura hindhaabbane bir’achuu hoggaa tahu, Fakkeenyaaf sadarkaa biyyaaleysaatti afaan oromoo afaan hujii yotaasifame presidenticha intalishee tahee taa’uus dabalatee keeysumattuu qondaala qondaallanii ykn muummicha ministeeraa irraa kaasee ministeerotaa fii irreeyyiin waraanaa ol’aanoon biyyittii afaan hujii kan mootummaa Itiyoophiyaa lamaanuu dubbachu qaban ulaagaan jetu dhufuun waan maluuf seera kanaan hornogamanii angoo diriirfatanii ittiin saaman tana irraa kottoonfachuun akka isaan hinmudanne eeggannaa gochuuf akka tahe shalaguun nama hindhibu. Kuniis shira wayyaanotaa malee rakkoo ummata tigraay akka hintahin beekamuu dha qaba. Amala mooteeqorkummaa isaanii irraa kan ka’e wayyaanotni waan gama isaaniitiin dhufu malee hamma fedhe murteeysaa tahuus yaada gara biraa fudhachuuf uumaan isaanii hinhayyamuufi. mirgoota ummataa shasharafanii akka badhaasaa ti tokko tokkoon gumaachuudhaan gaafa muddaman rakkoo yeroo sanii keeysaa ittiin ofbaasanii umrii angoo isaanii dheereyfachuuf waan ittifayyadamaniif amma tahuu baatulle gaafa waxxannaan isaan qabatte, afaan oromoo qofa osoo hintahin kan isaaniitiis dabalanii, afaan mootummaa sadeen keeysaa lama kan dubbatu angaahuu nidandaya kan ju’uun seera mejjeeyfatanii tooftaa siyaasaatiif itt dhima bahuun isaanii akka malu shalaguun nidandayama.
Rakkoo dilas madaala kuffistu tahuu baattullee olola baroowaniif gabroomfatootni habashaa tamsaasan, keeysumattuu tarsiimoo wayyaanotaa tan ummatoota gargar dhilliyanii bituuf ololchaniin sabaa fii sablammoota aalii oromoo tahan hedduu keeysatti sodaan bu’ura hiqabne akka uumamtu carraaqqiin hingodhamin hinjirtu. Roga kanaan garuu, waliin jiraachuu daran waliin gabroomuu irraa kan ka’e ummatootni empira sanii fira malee abadan diina oromoo tahuu akka hindandeenye mirkaneeysuufiis tahe olola diinaa masheensuuf, adeemsa qabsoo bilisummaa oromoo keeysatti xiyyeeffannaan gayaan kan laatameef natti hinfakkaatu. Kanaafuu jaarmayoota siyaasaatiis tahe qaamowwan taligaa oromuu gaggeeysaa jiran hundi qaawa kana cuqqaaluuf irra daddeebi’anii itti yaaduu qaban amantaa jettuun qaba.
Xumura irrattiis haala qabatamaa ar’a keeysatti argamnuun, xiyyeeffannaan Oromoo tahuu kan qabu afaan oromoo afaan Itiyoophiyaa taasisuuf osoo hintahin, mirgi roga kanaan Oromiyaa keeysatti gonfatame akka hinshasharafamne tikfachuu fii daran jajjabeeysuu dha. Afaan oromoo afaan oog-barruu, afaan siyaasaa tii fii afaan qorannaa saayinsi akka tahu dandeeysisuu dha. Akkaataa kanaan bal’ina naannoo kanaa tii fii guddina ummata kanaatii wajjiin Itiyoophiyaa qofaaf osoo hintahin sadarkaa gaafa Afriikaa tti afaan barbaadamaa tahuu akka dandayu carraaqqii addaan hincitnee fii walfaannoomii qabdu godhuutu feesisa. Oromoon tokkummaa hinbalfu. yomuddattees kuta bahee mirga isaa gonfachuuf eenyuyyuu caalaa carraa akka qabuus osoo hindaganne bifa qaroomeen sossoohuutu barbaachisa. Keeysumattuu dhalootni qubee yeroo fii seenaan amaanaa ulfaattuu akka isaan irratti jiiyse hubatanii tii fii mul’ata dheeraa sinqeeyfatanii qabsoo dhaaluutu irraa eeggama.
Injifannoon ummata oromoo tiif!!
Bitooteysa 11, Br 2015
Jafer Ali Hassen
Norway irraa
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yunivarsitiin Baahiirdaar sababaa vaayrasii koronaan waan cufameef jecha hiyyeeyyiin haftee nyaata barattootaa argataa turan beelaaf saaxilamne jedhanii jiru.
Hiyeeyyii ta'uun isaanii gandeen irraa waraqaan eega kennameefii booda nyaata argatan kana hanga tokko nyaatanii kaan immoo googsanii gurguruun kiraa manaa kan baafatan ta''u dubbatu.
walii galaan 160 kan ta'an hiyeeyyii kana gargaaruuf biyya alaa keessa kan jiraatan dhalattonni Baahirdaar maallaqa walitti qaban hunda isaanii ga'u akka hin dandeenye ibsamuu isaa Asteer Misgaanaaw Baahidaar irraa gabaastee jirti


text:
Joorjiyaan kutaa Amerikaa 50n keessaa tokko.Bara hedduu asi paartii Rippaabilikaanitti moo’aa bahe. Godina kana keessaa seneteri lamatti filatama. Lamaanuu paarti Demokiraatitti moo'e.
Dorgommii tana keessaa ta nama lamaa gaafa Amerikaan bulchoota filatte, Sadaasaa 3 irratti namii lama wal moohuu dadhabee dorgommiif walti deebisan.
Rev.Raphael Warnock(D) ammoo Kelly Loeffer(R) moo’e. Raphael paasteri mana amantii kiristaanaa damee Baaptistiit. Nama gurraacha jalqaba dorgommii senetii Amerikaa moo’e.
Jon Ossoff (D) fi David Perdue(R) moo'e. Amerikaan senetera 100 qabdii godinii 50n nama lama-lama keessa qaba ganna jaha bulchan ammallee wal dorgomsiisan abbaan moo’e ittuma dabra.
Paartii senetera harka guddaan argatte bulchiinsa mootummaa Amerikaa gama tokkoon harkaa qabdi jechuu.Pirezidaanti Tiramapii fi Joe Baayden, namii filannoo pirezidaantummaa moohatee labsaniif filannoo kalee sun dhaqanii nama isaanii jajjabeessan.
Amerikaati amma Paartiin Rippaabilikaan fi Demokiraati senetii 50-50 walqixxee qaban. Akka seeraatti paartii pirezidaantiin ka isii tahetti itti gaafatamaa seneti taha.
Akka kanaan itti aantu pirezdaantii Amerikaa Kamala Harisitti ittti gaafamtuu senetii taha Amerikaa taha.Manii marii Amerikaan haga diqqaan harkatti Demokiraatotatti hafe.
Joorjiyaa bara hedduu asi Rippaabilikaaniti bulche bara 1992 asitti Biden qofatti dorogmmii pirezidaantummaallee kutaa tanatti moo’ate.


text:
Abdallaah ibnu umar R.A. akkana jedhe, Nabiin keenya S.A.W. yeroo karaa deemuuf gala isaanii yaabbatan akkana jedhan jedhe,
Allaahu akbar Allaahu akbar Allaahu akbar,subhaanallazii sakhara lanaa haazaa wamaa kunnaa lahuu muqriniin,wa innaa ilaa rabbinaa lamunqalibuun,Allaahumma innaa nas'aluka fii safarinaa haazaa albirra wattaqwaa' waminal amali maa tardaa,Allaahumma hawwin aleynaa safaranaa haazaa,waxwi annaa bu'idahuu,Allaahumma anta ssaahibu fissafar,walkaliifatu fil'ahli,Allaahumma innii auuzu bika min waisaai ssafar,waka'aabatil manzar,wa suuil munqalabi filahli walmaal.
Yogguu deebie isii tanas qaraeeti,tana itti ida'a.''aayibuuna taaibuuna aabiduuna liRabbinaa haamiduuna''muslimtu galmeesse.
Ganamaan deemuu
Nabiin keenya s.a.w. akkana jedhan.(Yaa Rabbi ummata kiyyaaf ganama isaanii keysatti barakaa godhiif).
Ammas Nabiin s.a.w.yogguu waraana yookaan saylii ergan yeroo ganamaa keysa erguu turan. Abuu dawud odeesse.
Waahela wajji deemuu.
Nabiin s.a.w. akki jedhan osoo waan anibeeku kan rakkoo kophaa deemuun qabdu beekee ummanni silaa namni tokkichi kophaasaa halkan keeysa karaa hindeemu.
bukhaariitu odeesse
Ammas Nabiin keenya s.a.w. akkana jedhan "namni tokko kophaa karaa deemuun dalagaa sheyxaanaati,namni lama kophaa karaa deemuunis dalagaa sheyxaanaati,namni sadihi ammo wajji yaauun gaariidha.
abuu dawud,tirmizii fii ahmad odeessan
Maatiifii saahibbanitti dhaammatuu.
Qaza'aan akki jedhe ibnu umar akka nabiin natty dhaammatettin sitti dhaammadhaa koottu mee naan jedheeti ,eegasii ''Rabbitti si dhaame siifii diin keetii fii booddee hojii teetii tis''naan jedhe.
abuu daawud odeesse
Wajji kara deemtonni nama tokko ajajaa godhachuu.
Nabiin keenya s.a.w. akkana jedhan "namni sadihii yoo karaa wajji deeme tokkoajajaa haa godhatanii.''
abuu daawud odeesse
Kadhaa yeroo qubqtqnii.
Nabiin keenyaa s.a.w.akki jedhee''namni qubatee, auuzu bikalimaatillaahi ttaammaaati min sharri maa khalaqa, jedhe sheyxaanni isa miidhuu hin dandayuu hanga bakka sanirraa deemutti.''
muslimtu odeesse
Yeroo galu dura masgiidaan jalqabuu isa keysatti raka'aa lama salaatuu.
Ka'ibi ibnu maalik akki jedhe''Nabiin yogguu amnarraa galan masgiidatti dura galan isa keysatti raka'aa lama salaatan"bukaariitu odeesse.
Yeroo ol Koran takbiiraa godhu, yeroo gadi bu'an tasbiiha godhuu.
Nabiin keenya s.a.w. fi waraanni isaanii yogguu kaarra olkoran Allaahu akbar jedhan,yoggu dhooqa gadibu'an subhaanallaahi jedhan''
abuudaawud odesse


text:
Finfinnee, Fulbaana 22/2022 – Komishiniin Poolisii Naannoo Amaaraa poolisii bulchiinsa magaalaa Baahirdaar keessatti Itti gaafatamaan Kutaa Poolisii Hawaasaa kan ta’e Komaandar Waagaaw Taarraqany rasaasa itti dhukaafameen rukutamee ajjeefamuu isaa beeksiseera.
Komaandar Waagaaw kaleessa halkan naannoo sa’aatii 6:00tti ajjeefamuu poolisiin naannichaa beeksiseera. Poolisiin gadda itti dhaga’ame yeroo ibsu, “uummata fi naannichaa tajaajilaa osoo jiruu wareegamee” jedhe.
Jalqaba baatii kanaa, Naannoo Amaaraa, Godina Shawaa Kaabaatti kantiibaan magaalaa Shawaa Roobit, Wubisheet Ayyaaleew, Kamisa Fulbaana 01 galgala “konkolaataa isaa keessaa bu’ee gara mana isaa seenaa osoo jiruu” namoota eenyummaan isaanii hin beekamneen rasaasaan rukutamee ajjeefamuun isaa ni yaadatama. AS


text:
Ibsi Maqaa “Waamicha Qabsoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo” kan jedhuun bahee Facebook irratti daddarbaa jiru ilaalchisee hubachiisa Qeerroo Bilisumaa Oromoo Irraa Kenname.
Waamichi kutaalee Oromiyaa fi tarrisa gitoota hawaasaa qabatee maqaa Qeerroon gadhiifame faca’aa jiru qaama jaarmiyaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo irraa akka hin taane ummata keenya beeksisaa ibsoota Qeerroo Bilisummaa irraa bahe hordofuun arrata Qeerroo kan ta’e Sagalee Qeerroo Bilisummaa(SQ) fi website Qeerroo irraa akka hordoftan deggersoota qabsoo bilisummaa Oromoo hunda beeksifna.
Labsii Waraanaa mootummaan Wayyaanee ummata Oromoo irratti bane ilaalchisuun hogganni Qeerroo Bilisummaa Oromoo gaafa Gurraandhala 20,2018 ibsa baaseen toora media lee hawaasaa hundatti gadhiifame kan jiru ta’uu fi ibsi Qeerroo Bilisummaas sana ta’uu beeksisuu feena.
Gadaan Gadaa Xumura Gabrummaati.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Finfinnee Oromiyaa
28/2/2018


text:
Isinitti dheeratuus barruun kun yeroo keessan irraa daqiiqaa 10 wareegaa hanga xumuraa obsa Oromummaatiin dubbisaa! Ashamaa! Isin haa gahu nageenyi koo kan onnee oromummaa, …Read More »
ODUU GAMMACHIISAA, JAALATTOOTA AARTII OROMOO MARAAF:
Kabajamtoota ilmaan oromoofi jaalattoota aartii afaan oromoo maraaf; akkuma beekkamu filmiin hawwii guddaan eeggachaa turtan filmiin IMIMMAAN BAQATAA, kan haala ajaa’ibaan ijoollee oromoo keniyaa …Read More »
Abbaanis guddisa ijoollee keessaa qooda qaba
VOA Aadaa dhumaan ijoollee guddisuun ga’ee harmoolii ti, garuu Qorannaan hawaasaa kan jabanaA akka jedhutti guddina ijoollee keessatti qoodi abbaan qabaatus barbaachisaa dha. Ijoolleen abbaan …Read More »
Ilillii International Hotel!!!
Torbee kana Akka Addunyaatti Hoteelonni Addunyaa kanarra jiran wal dorgomanii Sadarkaa 5Star(Five Star) yookaan kanneen Akka Addunyaatti Keessumoota Ol’aanoo Simachuuf Humna qaban ykn Hoteelota Adda …Read More »
“SAY NO” MURTII SHIRAA
Nuti hin dhageenyu dubbii jara sanaa Lafa teenyaaf lubbuu teenya laannaa Isinis nu fixxan, nutis numa dhumna Mirga keenya sirritti kabachiifanna Haqa keenya irratti wareegamna. …Read More »
NUUF BAHI YAA BIIFTUU!
Yaa biiftuu yaa ifa ummataa Dukkana maaf tahe Carraan Oromootaa? Ifnikee hangahee Bakkayyuu wal gahee Namayyuuf bahee Addunyaa naannahee Nutti maaltu tahee? Ifnikee garayyuu hangayaa …Read More »
Oromo TV: BBC Afaan Oromoo
https://youtu.be/__xREN7sK1wRead More »
Diraamaa Dambalii Kutaa 10ffaa
KANAA BEKTUU LATAA. LAKKOFSAA CALENDARA OROMOO LAKAWATUU KAN HABASHATIIN ADDA TA’UU INNIS KANA FAKATAA WALII SHARII GODHA
Dhaha Booranaa Dhahaan Booranaa akkataa ittiin ummanni Oromoo Booranaa guyyaa, ji’aa fi waggaa lakkaawwudha. Dhahaan kun Dhaloota Kiristoos Dura bara 300tti ummame. Akka dhahaa kanaatti …Read More »


text:
Oduu Ubuntu Amajji 28 bara 2014 Paartileen siyaasaa mormituu 10 ta’an adeemsa fooramii marii biyyaalessaa irratti komii bu’uuraa qabna jedhan. “Marii biyyoolessaa sirna dimokiraasii dhugaa …Read More »
“Oromiyaan Guantanamo taatee jirti”
OMN: Imala Galatoomaa Jawaar Mahommad, Fürth, Jerman ( waxabajjii 04 , 2022)Read More »
Mootummaan Tigraay mootummaa Federaalaa wajjiin dhoksaan marii taasisaa akka jiru gabaafame.
Akka Sudan Post gabaasetti mootummaa Federaalaa fi Adda Bilisummaa Ummata Tigraay kan Tigraay bulchu jidduutti xalayaa nagaa wal jijjiiruun dhoksaan taasifamee jira. Qondaala olaanaa mootummaa …Read More »
Hogganoonni paartilee siyaasaa Toophiyaa 5 fi bakka bu’aan Ameerikaa maryachuun dhagayame.
Mariin kun marii biyyaalessaa fi haala Itoophiyaan amma irratti argamtu irratti kan xiyyeeffate jedhame. Mariin hooggansi paartilee siyaasaa Itoophiyaa 5 fi bakka bu’aan Ameerikaa irratti …Read More »
Duulli naannoo Amaara keessatti gaggeefamaa jiru hangam nageenya biyyaaf yaaddessa?
Wiixata darbe aanga’onni naannoo Amaaraa ibsa kennaniin duula olaantummaa seeraa kabachiisuu gaggeefamaa jiruun namootni 4500 ol ta’an hidhamuu beeksisaniiru. Duulli kun torban darbe keessa kan …Read More »
GALATOOMAA! waxabajjii /algajima 4 Gara Awrooppaa dhufaa jirra
GALATOOMAA! Dhufaa jira gara Ameerikaa kaabaa
GALATOOMAA! North America, We are coming !June/ July 2022Read More »
Gaafiif deebisaa Jawaar Mohamd eega hidhaa bahee yeroo duraatiif
Sheekh Hajjii Ibraahim Tufaa Pirezidaantii Mana Marii Dhimmoota Islaamummaa Itoophiyaa tahuun filataman
Manni maree dhimmoota islaamummaa Itiyoophiyaa sanada dambii Ittiin bulmaata. Mana marichaa erga mirkaneessee booda har’a miidiyaaleef ibsa kenneera. Kanumaanis koree hoji raawwachiistuu 15 filachuu yeroofi …Read More »
Xiinxala Siyaasaa – Maali Mallisaa?
Guutuu isaa Shabboo miidiyaaRead More »


text:
Muummichi-ministaraa Briteen Booris Johaansen, Vaayiresii Koronaa yokaan COVID-19n qabamuun isaanii qorannaan beekamee jira, jechuudhaan – Waajirri Mootummaa isaanii, magaalaa London Daawoniing Istriit irra jiru ibsa baaseen beeksisee jira.
Mr. Johaansen, kaleessa fuula Tiwiiterii isaanii irratti ibsa viidiyoodhaan baasaniin, how’a qaamaa fi qufaa wal irraa hin citne qabaachuu isaanii beeksisanii turan.
Kan irratti argame mallattoolee sasalphaa akka tahe ka dubbatan, Johaansen, nama irraa qofaatti of baasanii, mana isaanii irraa akka hojjetanis beeksisanii turan. Kun, wanna barbaachisaa namuu gochuu qabu, jedhan. Gabaasaa Kennet Shiwaarz, Tujubee tu dhiheessa.


text:
Siiraa-Lakk.9
Eeggumsa Rabbiin Nabiyyiif godhee
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala Nabiyyii Isaa shirkii jaahiliyyah fi sanama gabbaruu irraa eege jira. Imaamu Ahmad Musnada isaa lakk.(17947) keessatti akka gabaasetti Hishaam bin Urwah abbaan isaa akkana jedha: Ollaan Khadijaa tokko Nabiyyiin Khadiijaan osoo akkana jedhuu dhagahee jira nan jedhe: “Yaa Khadiijaa! Rabbiin kakadhee! Laata gonkumaa hin gabbaru, Uzaas hin gabbaru.” (Laata fi Uzaa maqaalee sanama yeroo san waaqefatamaniiti). Nabiyyiin (SAW) foon horii sanamaaf qalamee hin nyaatu ture.
Akkasumas, Rabbiin Nabiyyi yeroo dargaggummatti badii dargagoonni itti taran irraa eege jira. Nabiyyiin kabajaa fi dhiirummaan namoota hunda caala, dhugaa dubbachuu fi amaana eegunis namni isaan qixxaa’u hin jiru. Hojii fi dubbii fokkuu eenyu caalaa irraa kan fagaatedha. Hanga ummata isaa keessatti, “Al-Amiin (nama amanama)” jechuun moggaafamu gahe. Ammas, Nabiyyiin (SAW) firummaa kan sufu, namoota kan gargaaru, keessummota kan keessumeessu turan.[1] Amaloota gaggaarii kanniin miidhaguu fi amaloota badaa irraa fagaachun alaabaa nabiyummaa akka baadhatu isa taasise.
Halful Fuduul (Gamtoominna Fuduul)
Nabiyyiin (SAW) halful fuduul irratti argamanii jiru. Araboota keessatti gamtoominna hundarra kabajama ta’eedha. Sababni kanaa, namtichi tokko gosa Zubayd irraa gara Makkaa meeshaa gurguramu fide. Qureeshota keessaa namtichi maqaan isaa Aas bin Waa’il jedhamu nama armaan olii kanarra meeshaa inni fide bite. Garuu meeshaa isarraa fudhatee gatii kafaluufi dide. Namtichis Qureeshotatti iyyate. Haa ta’uu malee Aas bin Waa’il Qureeshota keessatti sadarkaa fi kabaja waan qabuuf, Qureshoonni isa gargaaru ni didan. Namni gosa Zubayd kuni birmannaaf warroota Makkaatti iyyate. Nama sammuu qabu hunda gargaarsa gaafate.
Zubeeyr bin Abdul Muxxalib dhaabbatee akkana jedhee: “Kuni kan dhiifamu miti.” Ilmaan Haashim, ilmaan Zuhrah fi ilmaan Taym mana Abdullah bin Jud’aanitti wal gahan. Innis isaaniif nyaata ni qopheesse. Ji’a qulqulluu Zul Qaydah keessa, zaalima (nama miidhe) irratti nama miidhame gargaaruf harka tokko akka ta’an Rabbiidhaan kakatanii walii galan. Ergasii gara Aas ibn Waa’il deemun meeshicha irraa fuudhun namtichaaf deebisan. Qureeshonni gamtoominna ykn wali-galtee kana Halful fuduul jechuun moggaaste. Akkana jedhu, “dhugumatti namoonni kunniin dhimma sadarkaa qabu keessa seenanii jiru.” Sababni isaas fuduul jecha fadl jedhu irraa kan dhufeedha. Fadl jechuun wanta gaarii sadarka qabuu fi ol’aanaa ta’eedha.
Nabiyyiiin (SAW) wali-galtee kana irratti kan argaman yommuu ta’u, erga nabiyyii ta’uun ergamanii booda akkana jechuu turan:“Dhugumatti, wali-galtee mana Abdullah ibn Jud’aanitti adeemsifame irratti argamee jira. Bakka wali galtee sanii gaalota diddiimtu qabaachu hin fedhu. Islaama keessatti osoo isaan affeerame, silaa nan awwaadhaa ture.”
Barnoota asirraa fudhatamuu
1-Dhugumatti haqummaan gatii daangaa hin qabneedha, wanta muraasa irratti kan daangeefamu miti. Rasuulli (SAW) ergamuun dura hundee haqummaa keessatti hirmaachu isaa akka kabaja guddaatti ilaale. Namni fedhe haqummaa bakkaan haa gahu, gochi kuni mataan isaa faarfamu kan qabuudha.
2-Gamtoominni Fuduul dukkana jaahiliyyah keessatti akka bakka gammoojji bishaani fi biqiltoota of keessaa qabuuti. Kuni kan agarsiisu badiin hawaasa ykn sirna kam keessattu yoo babal’ate, hawaasni kuni amala gaarii wanta jedhamu guutumaan guututti of keessaa hin qabu jechuu miti. Makkaan keessa hawaasa wallaala badiin baay’een kan akka sanama gabbaru, sagaagalummaa, dhala nyaachu, zulmii fi kkf babal’atanii kan turaniidha. Garuu kana waliinu namoonni sammuu fi amala gaarii qaban ni jiru turan. Hojii badaa armaan olii ni jibbuu. Haqaaf ni dhaabbatu. Kana keessa bakka namoonni Islaamatti hin bulletti barnoota guddaatu warroota Islaamatti waaman (daa’iwwaniif) jira. Badiin hawaasa haguugee jira jechuun cal’isuu hin qaban.
3- Haala kaminiyyuu haa ta’uu zulmiin (miidhaan) wanta fudhatama hin qabneedha, osoo namoota muraasa irratti raawwatameyyu. Islaamni zulmii itti duula. Bifa, amantii, biyya fi saala isaa osoo hin ilaalin nama miidhame cinaa ni dhaabbata. Namni miidhame Muslima ta’ee hin taane, nama gaarii ta’e hin taane, dureessa ta’e hiyyeessa ta’e kan miidhame yoo ta’e, Islaamni nama miidhame kana cinaa dhaabbachuun haqummaaf falma. Qur’aana keessatti Rabbiin (Subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Yaa warra amantan! Osoo lubbuma keessan yookiin abbaa haadha keessanii fi firoottan keessan irratti ta’eeyyu Rabbiif ragaa baatota ta’uun haqummaan kan gadi dhaabbatu ta’aa. Yoo dureessa yookiin hiyyeessa ta’anis Rabbitu irra isaanitti aana. Haqa irraa dabuuf fedhii lubbuu keessanii hin hordofinaa. Yoo [ragaa keessan] dabsitan yookiin [ragaa bahuu irraa] garagaltan, dhugumatti Rabbiin waan isin dalagdan keessaa beekaa ta’eera.” Suuratu Al-Nisaa’a 4:135
Aayah tana akka nuuf fassaru (ibsu) ibn Kasiiriif mee haa dhiisnu:
Rabbiin olta’e gabroota Isaa haqummaan akka dhaabbatan ajaja. Haqa irraa bitaa fi mirga goruu hin qaban. Nama isaan komatu sodaachu hin qaban. Akkasumas, wanta tokko Rabbiif jedhanii hojjachuu irraa homtu akka isaan hin garagalchine. Rabbiif jedhanii wal-gargaaru fi wal deeggaruu qabu. Jechi Isaa, “Rabbiif ragaa baatota ta’uun” jedhu, jecha suurah biraa keessatti akkana jedhuun wal fakkaata, “Rabbiif jedhaatii ragaa sirreessaa” (Suuratu Xalaaq 65:2) Kana jechuun ragaa bahuun Fuula Rabbii barbaaduf ta’uu qaba. (Na argaaf ykn dhaadannaaf osoo hin ta’in Rabbiif jedhanii ragaa bahuun garmalee barbaachisaadha.) Sababni isaas, Rabbiif jedhanii yoo ragaa bahan, ragaan kuni sirrii fi kan haqaa ta’a; micciiruu, jijjirraa fi dhoksuu irraa ni bilisooma. Kanaafi akkana jedhe, “Osoo lubbuma keessan…irratti ta’eyyuu” kana jechuun yommuu dhimma wayii gaafatamte ragaa dhugaa bahi, haqa dubbadhu osoo miidhan sirritti kan deebi’u ta’eyyuu. Dhugumatti, Rabbiin nama Isaaf ajajame, dhimma isarratti dhiphatu hunda keessaa karaa itti bahu godhaaf.
“yookiin abbaa haadha keessanii fi firoottan keessan irratti ta’eeyyu” kana jechuun ragaa bahuun haadha abbaa keeti fi firoota kee irratti osoo ta’eyyuu, ragaa bahuu keessatti isaan akka addaatti hin ilaalin. Kana irra, osoo miidhaan isaan irratti deebi’eyyu haqaan ragaa bahi. Sababni isaas, haqni namoota hunda irratti abbaa murtiiti. Nama hunda caalaa durfama.
“Yoo dureessa yookiin hiyyeessa ta’anis Rabbitu irra isaanitti aana.” Kana jechuun nama dureessa ta’eef durummaa isaatiif isa caalchisuun [ragaa sobaa hin bahinaa], ammas nama hiyyeessa ta’ees hiyyummaa isaatiif garaa laafun [isaaf ragaa sobaa hin bahinaa]. Sababni isaas, Rabbiin hiyyeessaa fi dureessa kan eegudha. Si caalaa Rabbitu isaanitti irra aana. Wanta gaarii isaaniif ta’uu Inni hunda caalaa ni beeka.
“Haqa irraa dabuuf fedhii lubbuu keessanii hin hordofinaa.” Kana jechuun dhimma keessan keessatti fedhiin lubbuu, sabboonummaani fi jibbii namootaaf qabdan haqummaa irraa akka dabdanii fi haqa dhiistan akka isin hin taasisne. Kana irra, haala kam keessattu haqummaa qabadhaa. Akkuma Rabbiin jedhe: “Jibbi namootaa haqummaan dalaguu irraa isin hin dhoowwin. Haqa hojjadhaa, isatu sodaa Rabbiitti irra dhiyoodha. Rabbiinis sodaadhaa. Dhugumatti, Rabbiin waan isin hojjattan hunda beekaadha.” Suuratu Al-Maa’ida 5:8) (Jibbi namootaaf qabdan haqaan dalaguu irraa akka isin hin dhoowwine. Akkuma nama jaallattaniif haqummaan dhaabbattan, nama jibbitaniifis haqummaan dhaabbadhaa. Diina keessanu osoo ta’e haqa malee isa hin miidhinaa.)
Akka fakkeenyaatti, Ergamaan Rabbii (SAW) Abdullah ibn Rawah gara yahuudota Kheybar jiranitti erguun gibira akka sassaabu ajajan. Yahuudonnis akka Abdullaan isaaniif laafu mattaa (maallaqa haqa itti dabsan) isaaf kennuu barbaadan. Garuu inni ni jedhe, “Dhugumatti namoota hunda caalaa na biratti jaallatamaa kan ta’e biraa dhufe. Isin immoo jaldeessaa fi booyye caalaa na biratti jibbamoodha. Jaalalli ani isaaf (nabiyyiif) qabu, akkasumas, jibbi ani isiniif qabu, isin keessatti haqaan dalaguu irraa na hin dhoowwu. Isaanis ni jedhan: Samiwwanii fi dachiin [haqummaa] kanaan dhaabbatan.[2]
“Yoo [ragaa keessan] dabsitan” jechuun ragaa micciiruu fi jijjirruudha. Kuni arrabaan ragaa haqa irraa dabsuu, gara hundaan wanta sirrii barbaadamee irraa dubbii micciiru fi osoo beekanuu kijibuu of keessatti qabata.
Yookiin [ragaa bahuu irraa] garagaltan” jechuun dhoksuu fi ragaa bahuu dhiisu.
Nama ragaa micciree fi jijjiree yookiin ragaa bahuu dhiise fi dhokse, Rabbiin akeekachisa cimaa akeekachiisa. “dhugumatti Rabbiin waan isin dalagdan keessaa beekaa ta’eera.” Kana jechuun wanta hojjattan hunda takka takkaan kan beekudha. Wanti Isarraa dhokatu tokkollee hin jiru. Kana keessa nama ragaa dabsu ykn dhiisuf akeekachiisa cimaatu jira. Nama sobaan murteessu ykn kijibaan ragaa bahuuf immoo kana caalaa akeekachisa guddaatu jira. Sababni isaas, sobaan murteessun ykn ragaa bahuun yakka irra guddaa ta’eedha. Kan jalqabaa haqa dhiise, kuni immoo haqa dhiisee sobaan hojjate.[3]
4-Gara seenaa gamtoominna fuduulitti yommuu deebinu, barnoonni biraa asirraa baratamu, kheeyri hojjachuu, haqummaa gadi dhaabu fi zulmii buqqisuuf waligaltee uumuun wanta hayyamameedha. Garuu yommuu Muslimoonni kana hojjatan Islaamaa fi Muslimootaaf wanta hundarra irra gaarii ta’e ilaalu qabu. Zulmii buqqisna jedhanii wanta zulmi san caaluu yoo fidan, hojiin akkana hin ta’u. Hanga danda’ameen karaa salphaan zulmii san buqqisuuf yaalu qabu. Ta’uu baannan hanga haalli mijaawu eegu qabu.
5-Barnoonni biraa asirraa baratamuu, Muslimni ummata isaa
keessatti lakkoofsa qofa osoo hin ta’in dhiibba gaarii (positive influence)
uumuuf carraaqu qaba. Nabiyyiin ergamuun dura hawaasa keessatti amala gaarii
isaatiin kan beekkamu ture. Kanarraa kan ka’e, “Al-Amiin (Amanamaa)” jechuun
moggaasan.
Kitaabban wabii
[1] As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 56-61, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/99-105, Siiratu Nabawi– fuula 170, Abul Hasan Nadaw
[2] Tafsiiru ibn Kasiir 3/237-338, Daaru Ibn Al-Jawzi, Also English Translation Tafsir Ibn Kathir, Tafsiru of Suuratu An-Nisa, https://quran.com/5/8
[3] Tafsiiru Sa’di-227, Daaru salaam


text:
Boombii kana kan dhoosan hidhattoota to’annoo jala oolfaman poolisiin hiikkachiisaa jiru jedhameera.
Akka Poolisiin jedhetti, haleellan boombii kun kan qaqqabe namoonni yakka lubbuu namaa balleessuutiin barbaadamaa turan erga qabamanii booda boombii darbataniinidha.
Namoonni yakka kanaan shakkaman afur yoo ta’ataman, naannoo Dasee Aanaa Xid Gabayaa jedhamuu ka’anii gara magaala Daseetti seenun badii garaa garaa raawwachuuf osoo jedhanii tumsa Bulchiinsa Magaala Daseefi poolisiin Walloo Kibbaa taasisaniin to’atamanii qorannaaf buufata Poosilii 4ffatti geeffamaniiru.
Erga buufata poolisiitti geeffamanii booda hidhannoo isaanii akka hiikkatan gaafatamanis diduudhan boombii hidhatanii jiran dhoosun shakkamtoota dabalatee poolisii idilee tokko, humni addaa tokko lubbuun darbuu danda’eera.
Walumaa galatti namni shan yoo du’u, shakkamtoota keessaa namni tokko harka laatera jechuun Bulchiinsa Magaala Daseetti Itti-gGaffatamaa Waajjira Poolisii kan ta’an Komaandar Asmiin Mulaat ibsaniiru. Guutuu isaa asirraa dubbisi
Maddii BBC Afaan Oromoo
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
Qabsoon waan ulfaattuu walxaxaa tokko kutanii darbuudha. Adeemsa waan tokko injifachuuf ifaajjii guddaa taasisnu Qabsoo jedhama. Qabsoon wanta addunyaa kanarratti wareegama nama baasisuudha. Addunyaa kanarra jiraachuuf namni kamuu Qabsoo gochuu qaba. Adeemsi nuti guyyaa guyyaan jireenya injifachuuf, rakkina mohachuuf, gadda iira aanuuf, siqiiqii dabarsuuf, garbummaa jalaa bahuuf taasisnu qabsoo jedhama.
Isaan olii keessa waan irratti dubbachuuf hedu qabsoo garboonfataa qarisiisuuf sabni tokko wal ijaaree taasisudha. Garboonfataa konkolaachiftee biyya abbaakee kabachiisuuf qabsoo gaggeessuu si gaafata. Qabsoo gaggeessuun dura guutummaa jireenyakee mara aarsaa gootee sabaaf laachuu si barnaachisa. Gaafa jireenya mataakee gattee uummatakeef dalaguu jalqabderraa kaatee ati qabsaa’aa jedhamta. Jireenya mataakee gattee uummataaf of laachuun qabsoo gaafata.
Qabsoo keessatti aarsaa gootee uummataaf of laachuu jechuun, waa’ee dantaa ofii irra kan uummata ofii dalguudha. Waa’ee ofii dursanii kan uummataa dhiphachuudha. Waa’ee qoonqoo ofiif mukaa jirmatti bu’anii dhagaa walirra tuulani Gamoo ijaaruu dhiisanii uummataaf dalaguudha. Yeroo dheeraaf waa’ee uummata ofii yaadanii dalaguudha. Kun adeemsa qabsooti. Qabsoo keessatti; qabsoo garbummaa dhabamsiisuu gaafa gootu uummata kee biratti ilaalcha hadhaa qabaachuu dandeessa. Sunis haalawwaan ati qabsoo keessa dabartu kan calaqisiisan ta’uu hubatuu qabda. Qaamni akkasuma Jaarmiyaan ykn dhaabni uummatakee cunqursu karaa addaa addaan duula jibbiinsaa sirratti nii bana. Duulli sun holola garaagaraa gaggeessun akka uummannikee dhageettiikee dhabu cina darbee uummannikee akka si balaaleffatutti karoorri garboonfataa biraa sitti baha.
Sun ammoo akkati deggarsaaf deggaraa dhabdee duula garboonfataa dhabamsiisuu ati hingooneef sirratti banama. Duula sana karaawwan hedduun sitti banuu dandaa’a. Qabsaa’aa fakkaachuun si hadheessuu, gantuu si fakkeessuu mala. Kun hundi adeemsa qabsoo ta’uu beektee irra aanuu akkati qabdu jabeesseen siif hima.
Har’a qabsootti jirra. Qabsoon keenya goolii dhumaa bira gaheera. Qabsoon itti jirru wareegama hedduu nu baasiseera. Kaawwan Keenya itti reebamnee caccabnee, ittis dhiignee ari’atamnee ari’atamaas jirra. Kaanneen kaawwan ammoo akkuma uummataaf jireenyasaanii aarsaa godhaniti lubbu nuu kennanii lafa dhugaa deemaniiru. Isaan daandii Bilisummaa curuu irratti qoree summaahaan lubbuun taraniiru, nutimmoo imaanaa harkaa fuunee toorasaanii qabannee jirra. Har’a abbaan qabsoo uummata Oromoo cinatti ilaalcha gaarii hinqabu. Kun ammoo waan garboonfataan irratti hololchiisaa tureef akka uummanni jibbiuf shira xaxaa tureen ta’uu beekuu qabna. Ilaalcha dabaa uummanni akka qabsaa’aa isaaf qabaatuuf hojii TPLF dalagaa tureef dalagaa jiru hedduu bal’aaf dheeraa ture. Sanarra akka aanus waan beekuuf qaamni uummataaf hojjetu kaayyoo tokkicha ganama qabatee bahe kaayyoo Bilisummaa waliin cichee qabsoo isaa itti fufee jira. Hanga Bilisummaatti akka itti fuguuf dhaadannoosaa yeroo maraa keessatti nii haareffata.
Qabsaa’aa
Qabsaa’aa jechuun qaama waan tokko argachuuf tattaafatudha. Adeemsa waan dhabaniif waan saamaman deeffachuuf taasisnu qabsoo akkuma jenne, qaamni waan sana raawwachuuf aarsaa of taasisu qabsaa’aa jedhama. Qabsaa’aan gosoota hedduu jira. Qabsaa’aa Garaa, qabsaa’aa uummataa jechuun gabaabinaan ilaaluu dandeenya.
Qabsaa’aa Garaa
Qabsaa’aan kun waan qoonqoosaa qofaaf kan ifaajaa ooludha. Waa’ee maatiisaaf akkasuma dhalasaallee yaaduun kan itti hir’atudha. Namoonni akkanaa baadiyyaa keessatti yeroo hedduu waan qaban gurguruurra taranii lafa irra taa’an illee gurguruun dhalasaanii rakkinaaf gadadoof kaadhimu. Qabsaa’aan garaa kun waan qoonqoosaa galu argannaan injifataadha. Yeroo kamuu waa’ee nyaachuu isaaf dhuguu isaatu sammuusaa qirqirsaa oola. Rakkina garaa guutachuuf kan hedduu dadhabaa ooludha.
Qabsaa’aa Uummataa (Lammii)
Qabsaa’aan uummataa uummata ofiitiif ifa guddaa baasuu kan ifaajuudha. Qabsaa’oonni kun gosoota hedduu jiru. Qabsaa’onni uummataa
1, Qabsaa’aa Riqicha
2, Qabsaa’aa Walawalamaa (raafamaa)
3, Qabsaa’aa habaqii (kosii)
1. Qabsaa’aa Riqicha
Qabsaa’ota jiran keessaa tokko qabsaa’aa riqicha. Qabsaa’aa riqichi akkuma maqaasaa Riqichadha. Yeroo kamuu Kaayyoosaarraa hinsocho’u, hindhommoqu. Waa’ee isaarra karoora uummatasaa guddisuu, uummatasaa waanjoo halagaa jalaa baasuu, uummatasaa addunyaarratti beekamtii addaan gonfuu irratti dabarsa. Waa’eesaa irratti yeroo muraasatuu dabarsee kan uummataaf qooda olaanaa laata. Qabsaa’aan kun daandii garboonfataa of jala aansanii irra ce’uuf toluu dhaloota duubaan dhufuuf ta’a. Riqicha ta’ee dhaloota qabsoorratti guddisa. Riqicha ta’uun malaaf tooftaa qabsoof tooftaa siyyaasa uummatasaa dhaloota duubasaan dhufu barsiifata.
Bara kamuu hanga Bilisummaatti qabsoo jalqabe biraa hinafu. Qabsoo keessatti guddatee qabsoo keessatti du’uu filata. Hanga Bilisummaaitti sossobbaaf gowwomsaa garboonfataatiin hinshiminu. Waan uummatasaa baasuuf nyaatu dursee xiinxalee uummataaf balballoomsa. Du’aaf badiisa biyyasaa oolcha. Qabsaa’aa haqaa isa kana. Isa bubbeen siyyaasaa garboonfataa bakkaa hinsoochoofne, isa afarsaan qaamota inni irratti qabsaa’uu qilleensaaf hinlaanne qabsaa’aan Riqichi abbaa haqaaf haqaan uummataaf dhaabatutu kana. Waa’eesaaf dantaasaa lafa kaahee, jireenya isaaf, mi’aa dargagummaa, mi’aa jireenyaa isaa hongeessee uummataaf dhalatee uummataaf jiraatu qabsaa’aan kana. Haa ta’uutii uummata qabsaa’u cinatti marartee karaawwan hedduun argachuu dhabuu mala. Sababaan ammoo qaama inni falmuuf qaamanni irratti qabsaa’utu isaaf uummatasaa gidduutti summii jibbaa biifa. Holola dharaa irratti balballoomsa. Ta’us uummannikoo na oodeera, na loleera jedhee adiiyyootti uummatasaa gatee, daanga biyya abbaasaa eeguu dhiisee hindeemu. Riqichadha hinsocho’u. Kana qaba qabsoon Oromoo. Kanaaf hangana jiraatee Bilisummaa cinaan nu gahee jira. Dhugaan qabsaa’aa Riqichaas galaa jira.
2. Qabsaa’aa Walaawalamaa (raafamaa/dhommoqaa)
Qabsaa’aa dhommoqaan Gosoota qabsaa’otaa keessaa tokko ta’ee kan jabina dhabudha. Laafaadha nii dhommoqa, nii raafama. Qabsaa’aa kana humna guddaanis xinnoonis nii sochoosa. Jabina ha dhabu malee Bilisummaa uummatasaaf ganamaa galgala hirriba dhaba. Qabsaa’aa jabaa ta’uu baatus Bilisummaa sabasaatti nii amana. Garuu jabina hinqabu. Adiyyootti qabsaa’aa gatee jireenya dhuunfaasaas qabsoo uummataas wal keessa gaggeessa. Dhuunfaattis of hongeessee uummataaf jiraachuu hinfedhu. Qabsoo uummatasaas gatuu hinbarbaadu. Kanaaf waa lama wal cina dhiiba. Kun uummatichaaf balaadha.
3. Qabsaa’aa Habaqii (Kosii)
Gosoota qabsaa’otaa keessaa tokko Qabsaa’aa Habaqiidha. Qabsaa’aa kana qaanuma itti dhufutu qilleensaaf kaadhima. Waanuma qilleensi raasuudha. Yeroo hedduu jabinaaf guddina waan hinqabneef bubbee Siyyaasaatu bakkaa dhabama godha. Qabsaa’aa waan itti dhufuuf namni martis qabsaa’aa uummataa itti fakkaatuudha. Qabsaa’aan kun maqaasaa hedduu jaallata. Of dhadeessuu, of guddisuu hunda caalaa barbaada.
Yeroo hedduu qaama Warraaqsaaf qabsaa’ota cichoomoo ykn Riqichaan waan dalagamu akka waan isa ta’eetti haasa’ata. Qabsaa’aan kun hidhaa garboonfataa galuuf illee yeroo hinfudhatu. Haa ta’uu malee waanuma hingoonetti hidhamee waan qomoo qabsaa’otaa ta’ee qofaaf dararamuu mala. Waanuma inni hidhamee baheef uummanni duukaa luucca’uu hinbarbaachisu.
Qaamni tokko gaafa hidhu akkasuma namni tokko maqaa siyyaasaan gaafa hidhamu hiikamuusaa akkuma gammannu maaliin bahe? Akkamiitti bahe? Mana hidhaa keessatti amala akkamii calaqqisiisaa ture? Gantuudhaa? Kaayyoorratti jabaataadhaa? Jedhee gaafachuun dirqama uummataati. Waggaa 60 iyyuu maa hinidhamne murteessaan kaayyoof dhaabbachuutu qabsaa’aa haqaa nama taasisa.
Qabsaa’ota habaqii uummanni Oromoo hedduu horateera. Qabsaa’onni kun wal dhaadeessuu, wal arboomsuu, waan itti dhufe faarsuu irratti yeroo isaaniis kan uummataas gubuu yaalu. Qabsaa’onni kun nama afaan ho’aa dubbate jala hiriiru. Qabsaa’aa habaqii akka hintaanen sin abdadha!
Horaa Bulaa
Qalbeessaa Dhangi’aan
Finfinnee Oromiyaa
Bitootessa 31,2018


text:
Iluu Abbaa Booraa
Iluu Abbaaboor godina Oromiyaa keessa jiran keessaa tokko dha. Daangaan Iluu Abbaabooraa kibbaan Saba fi Sab-lammoota Ummattoota kibbaan, kibba-dhihaan mootummaa naannoo Gaambeellaa, dhihaan Baha Wallaggaa, kaaban mootummaa naannoo Benishangul-Gumuzii fi bahaan Jimman marfama. Aanoleen Iluu Abbaabooraa kessatti argaman Beddeellee, Goree fi Mattuu jedhamu.
Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa(Central Statistical Agency) akka barreeffama Abbaa Tayitaa Bunaa fi Shayii Itoophiyaa (Ethiopian Coffee and Tea Authority) irratti hunda'ee akka gabaasetti toniin buna hanga 14,855 ta'u bara dhumaa 2005tti akka asitti oomishama. Kuni immo ba'ii Oromiyaaf parsentii 12.9% yoo ta'u, Itoophiyaaf parsentii 6.5% ta'a.
CSAn akka 2005tti ibsetti, godinni kuni bayyinaa ummatta walii-galatti hanga 1,197,156 yoo qabattu kana keessaa 587,134 dhiira yoo ta'an 610,022 immo dubra. Kana keessa 143,577 yookan parsentii 12% kan ta'an magaalaa keessa jiraatu. Ballina lafa tilmaaman hanga 16,555.36 square kilometers ta'u kessatti, Iluu Abbaabooraa tilmaaman isquweer kiilomeetirii tokkorratti nama hanga 72.31 (population density) ta'u qabbu.
Akka Caamsaa 24, 2004 Baankii Addunyaa(World Bank) memorandamiitti, parsentiin 9% jiraattota keessaa elektrikii fayyadamu. Godinni kuni road density 43.2 kilometers per 1000 square kilometers (averegii biyya wajjin yoo walitti ilallani immo 30 kilometers ta'a). Avirejjiin abba mana baadiyya tokko hektaara 1.1 lafa yoo ta'u, mattan horri hanga 0.6 qaba. Parsentiin 14.7% ummatta hojji qotee bulaa ala ta'en jiratu (yoo walitti madalanni immo avirejjii biyya keessaa parsentii 25% fi avrejjii Oromiyaa keessaa parsentii 24% ta'a. Parsentiin 84% ijoollee mana barumsaa sadarkaa tokkofatti argamu akkasumas parsentiin 23% mana barumsaa sadarka lammaffatti argamu. Memorandumiin godina kanaf rakkoo qillensa hamanni qabamu qabxii 296 kennaffi.
Aanolee Iluu Abbaabooraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- ↑ "Oromia zone". oromiyaa.gov.et.
- ↑ "sirni hundeeffama Godina Baalee Bahaa". obnoromia.com (in oromo).


text:
Caamsaa 18/2016
Yuuniversitii Haramayyaatti FXG barattoota mooraa kaampaasii garagaraatti itti fufuu kaleeysa gabaasuun keenya ni yaadatama. Qeeyroon har’a Caamsaa 18/2016 gabaasen kaampaasii ganda Jeetti wayita koreen barattootaa walgahii taasisanitti “BARATTOOTNI OROMOO UTUU AJJEEFAMANII FI HIDHAATTI GUURAMAA JIRANII LAFA OROMIYAA KANA IRRATTI SUUFII UFFACHUUN HIN BARBAACHISU””jechuun barattoonnti kutaa isaan taa’anii mariyatanitti ciimbilii(haguuggii fuulaa) uffatanii ol itti seenuun dhagaa fi uleedhaan tarkaanfii koreewwan barattoota moorichaa irratti fudhatuun miidhaa guddaa irraan geessisuun gabaafame poolisiini fi waraanni wayyaanee naannichaas naasuu guddaadhaan barattoota moorichatti seenuudhaan sabboontota kan tahan adamsaa fi hidhaa jiraachuun gabaasni addeessa.
Dabalataanis barruun warraaqsaa” YEROO AMMAA MOOTUMMAAN ITOOPHIYAA GARRAAMUMMAA TOKKO MALEE LAMMII OROMOO FI LAMMIILEE QULQULLUU AJJEESAA FI HIDHAA JIRA” jedhu afaan Oromoo fi Amaaraan barraa’ee mooricha keessa bittimfamee jira. Barattootni har’a FXG finiinsuun kaayyoo mootumama gabroonfataa kana dura dhaabbatanii jiru. Akkasuma warawaan beeksisa barattoota, barsiisotaa fi hojjetoota hundaa ilaallatus bittimfameetu jira.


text:
Oromia: Kantiibaa Mooyyalee: “Magaala Mooyyalee keessaa uummanni ganda afurii buqqa’eera”, BBC Afaan Oromoo November 19, 2018Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: #MoyaleMassacre, Genocide Against Oromo People, Human rights violations
trackback
“Magaala Mooyyalee keessaa uummanni ganda afurii buqqa’eera”, BBC Afaan Oromoo, 16 Sadaasa 2018
Rakkoo nageenyaa magaalaa Mooyyalee keessatti Dilbata darbee eegalee lubbuun namootaa akka darbuufi baayyeenis akka madaa’aniif sababa ta’e hanga har’aatti tasgabbii waara’aa hin arganne.
Jiraataan maagaalichaa tokko haalli magaalattiin itti jirtu BBC Afaan Oromootti akka himanitti, sochiin daldalaafi hojiin hedduu hin mullatu.
Namoonni gara waaree boodaa gadi ba’ani miillaan wayita deeman mullatan malee konkolaataafi baajaajiin socho’aa akka hin jirre dubbata jiraataan kun.
Guyyoota darbanirra har’a nagaadha jedhaniyyu jiraataan kun gara saatii afuriitti humni ittisaa nama tokkotti dhukaasanii madeessaniiru jedha.
- Mooyyaleetti namoonni 19 ajjeefaman, 100 ol madaa’an
- ‘Lubbuu Mooyyaleetti darbaa jiruuf ammallee xiyyeeffannaan hin kennamne’
- Dubartoota Booranaa Keeniyaatti baqatan keessaa jaha dahan
- Hospitaala Mooyyalee: Namoonni 8 du’an
Waraanni ittisa biyyaa baay’inaan daandiirratti mullachuu himanii jiraattonni gandoota Qabbanaa, Maddoo Miigoo, Shawaa Barrii, Barbaree, Ganda 01 guutummaan guutuutti buqqa’aniiru jedhe jirataan magaalaa Mooyyalee kun.
Jiraataan kun humni ittisa biyyaa guyyaa kaleessaa uummata keenya haadhaa oole jedhee uummanni komee kaasuus dubbateera. Akka ragaatti kan uummanni dhiyeesses namoonni lama jalaa du’uu akka ta’e ibseera jiraataan kun.
Kantiibaan magaalaa Mooyyalee Obbo Fugicha Dheenge kaleessa galgala irraa eegalee dhukaasni akka hin jirre dubbatanii, “Magaala Mooyyalee keessaa uummatni ganda afurii buqqa’eera. Namootni buqqa’an mootummaadhaan deeggaramaa hin jiran” jedhan.
Lubbuun namootaa hedduu darbuu, kaan madaa’uu akkasumas qabeenyi gubachuu dubbatanii miidhaan qaqabe hanga kanaati jedhanii gabaasuudhaaf garuu koreen dura qoratee adda baasuu qaba jedhan Obbo Fugichaan.
Kantiibaan Mooyyalee kun akka jedhanitti meeshaa humni poolisii Addaa naannoo Somaalee hidhatan kun ciccimaa waan ta’eefis, humni ittisa biyyaa hanga barbaadameen gidduu seenee tasgabeessuun hin milkoofne jedhaniiru.
Rakkoon kun kan baroota darban furmaata osoo argachuu malanii awwaalamanii turanitu hanga guyyaa harraatti rakkoo nageenyaa ta’ee waggaa darbe irraa kaasee magaalattiin nagaan irraa fagaachuu dubbatan.
Kana furuudhaaf, tokkummaadhaan ta’anii hojjenaan furmaata ni argama jedhanii, yeroo ammaa kana ammoo namoota buqqa’aniif deggersa nyaataafi qorichaa waan barbaachisuf qaamni danda’u akka nuuf birmatu jechuun gaafataniiru.
Waldhabdee erga gaafa Dilbataa eegale as lubbuun namoota hedduu darbeera, madoonis ni jiru.
‘Haleellaa Mooyyaleetti Ta’een Lubbuun Namoota 4 Darbeera’ Hospitaala Mooyyalee, VOA AFAAN OROMOO
OMN, Arreessa Boorana! Liibani haga Mooyyale!


text:
Godina Booranaa aanaa Dirree magaalaa Meeggaa keessatti har’a ganama naannoo sa’a shanii humnootiin mootummaa Federaalaa konkolaataa meeshaa waraanaa fi nyaata fe’ate magaalattii keessa darbuu dhaan gara naannoo Somaaleetti geessuuf utuu yaalanii uummati dura dhaabbachuu isaan uummatatti dhukaasanii lubbuu namaa galaafachuu jiraattonni nuuf ibsanii jiran.
Hoogganaan bulchiinsaa fi nageenya aanaa Dirree obbo Kulutuu Faaraa waajjirri isaanii haala kana quba qabaachuu isaa ibsanii konkolaataan sun nyaata fe’ee jira nuun jechuu isaanii iangawoonni naannoo nuuf ibsanii jiranKan jiraataan aanaa Dirree naaf ibsan kana adda baafachuu dhaaf gara hoogganaa bulchiinsaa fi nageenya aanaa Dirree obbo tti bilbilee argadheen jira.
Har’a ganama naannoo sa’aatii shanii konkolaataan humnoota federaalaa meeshaa jalatti irraan immoo nyaata fe’atee jiru magaalattii keessa darbuu waan ka’eef uummati dura dhaabbanaan uummatatti dhukaasee lubbuu namaa galaafatee jira odeeffannoo jedhu waajjiirri keessaan quba qabaa jechuun gaafatamanii amma iyyuu bakka haleellaan kun itti raawwatamee haala isaa qorataa jiraachuu dubbatan.
Hoogganaan bulchiinsa nageenyaa aanaa Dirree kun akka jedhanitti uummata harka duwwaa jirutti dhukaasuun sirrii miti. “Qabeenyaan utuu manca’e ta’ee illee lubbuu namaan hin gitu” jedhan.


text:
Caamsa 3, irraa haga Waxabajjii 6, 2015
Waajira Hayyu Duree Adda Bilisummaa Oromootiif
Akkuma hubatamu Miseensi Gumii Sabaa Adda Bilisummaa Oromoo Jila Qabsaawotaa kan bara 2015 milkeessudhaaf jecha, Itti Aanaa Hayyu Duree ABO dabalatee Koree nama jahaa uf keessa qabu Adoolessa 24, 2015 utubee jira. Jilli Qabsaawota 2015 boqannaa galmee fuula haarawaa Adda Bilisummaa Oromoo keessatti bu’uuressuudhaaf waan deemuf jecha, dirqamni Gumii Sabaatin Koretti kenname kun hagam takkas ulfaata ta’us, carraa kana fakkaatu argatanii dhaaba ufii tajaajiluun eebbifamaa ta’uu hubatuudhaan dirqama itti kenname bifa asii gadii kanaan hin jifannoodhaan marii Jilichaa goolabatuun dandahamee jira.
Ijoowwan Dubbii :
- Maqaa Miseensota Koree
- Koree qaama kana geegessu
- Heeraa fi Seera bulmaata
- Karoora
- Marii Koree
- Marii Miseensotaa fi deeggartoota
- Sirna bakka bu’oota Jila qabsaawotaa
- Xiinxala mariiwwan godhamuu
- Unkaa Baala Filmaata
- Xiinxala Walii Galaa
- Xaari fi Ifaajee Marii
- Galata, Dhaamsaa fi Murannoo fi
- Guduunfa
- Maqaa fi itti gaafatama miseensota Koree Qopheessituu Jila Qabasaawota
- J/ Irkoo Gadaa itti Aanaa Hayyu Duree ABO
- J/Abbaamalaa Baatii Damee Dantaa Biyya Ambaa fi Dubbataa ABO
- J/ Ganamoo Araarso Barreessa Waajira ABO
- J/ Shamsuddiin Alii Damee Diinaggee ABO
- J, Jamaal Waaqo Birkii Jaarmiyaa Biyya Ambaa ABO fi
- J/ Musxafaa Idris Birkii Siyaasa ABOti
1.1 Koree Qaama Kana Geeggeessu
- Dura Taa’an J. A/malaa Baatiti
- Jaal A/Malaa dabalataan jaal Irkoo fi HD wajjiin qunnamtii godhan
- Barreessan J. Musxafaan Idris
- Jaal Ganamo Araarso miseensa koreeti fi dabalataan Hayyu Dureen qunnamtii taasisan
- Jaal Shamsuddiin miseensa Koree fi dabalataan waan koreen itti kennite hojjatan.
- Jaal Jamaal Waaqo miseensi koree fi dabalataan miseensota qunnama.
2, Heera Bulmaata
Walgahii irratti guyyaa fi yeroo jedhametti argamuu
Waan irratti mari’atamu sirnaan labsama yookan miseesnotaaf dhaqqaba. Qaphxiin marii hunduu walhubannaan akka ta’u yaalama.
Yoo saniin mataa hidhatuun hanqatame sagaleen dabara.
Eennuu Sagalee wayyabaatif masakamna. Hujii keessaa haala iccitii hordofna.
2.1, Seerri Bulmaata
Qaphxiiwwan laakkobsa 2 jala jiru hunduu huji irra . Yoo hujiin mul’atuun hanqatame, yeroo duraatif dinniina wajjiin gorsi kennama. Yeroo lammataa dhir’atee yoo argame, gaafi tokko malee Koreen kuni qaama seeraf abboomuu hanqate hujii irraa dhaabuf miga qaba.
- Karoora
- Torbaanitti yeroo takka wal walgahuu,
- Walgahii godhamu kamuu xiinxalluu,
- Tartiiban namoota mari’achiisu
- Kora labsuu,
- Sirna filmaanni itti godhamu lafa kaayu,
- Baala filmaata qopheessu.
- Marii Koree
3.1 Marii eessa eegala
- komii fi hamii jalaa bahuudhaf jecha mariin kun duursee bifa asii gadii kanaan akka ta’u koreen kuni murteessitee jirti.
- Marsaa duraa, Qondaalota kutaa fi godinoota marihachiisu
- Marsaa lammataa fi sadaffaa, Miseensota marihachiisu
- Marsaa afraffaa, deeggartoota marihachiisu
- Marsaa shanaffaa, hayyoota marihachiisu akka ta’utti tilmaamatuudhan hujii isii isa marsaa lammaata eegalteedha.
Qaphxii 3.1 irraa haga 3.18 kan Koreen Jila qabsaawotaa duursitee ufii isiiti irratti marihatuudhan waan fala ta’a jettee amantus tilmaamtee jirti.
Isaanis:
3.2 Sagantaa Dhaaba
Bara 2012 sagantaa keenna jijjiiruun haga tokko sabaa fi sab-lammoota biratti oromoo wajjiin waa hojjachuun akka dandahamu bohaartii kennee jira. Garuu kan nama miidhe dagatus kan miidhame hin irraanfatu mammaaksi jedhu waan jiruuf, haguma feenes nuti lammii itoophaa ufiin jennus, warroonni abboonni isaani foon ummata oromoo nyaachaa turanii fi gabroonfataa turan, abon polotikaaf sagantaa isaa jijjiire jedhe malee onnee irraa hin dhufe jedhanii shakkuu fi yaadun isaani beekamaa ta’uu hubanne. Kana kan mirkaneessu, sabaa fi sab-lammoota irraa miseensa ta’uudhaf namni tokkos gama dhaaba keenna as hiquu dhabuudha fi saantima diima tokko dhaaba keennaf hiixatuu dhabuun isaaniti. Bifa dhaaba polotikaatin maqaa itoophatiin warronni socho’anis, oromoon akka ilma biyyaatti dirqama gibiraa baasu fi qawwee baatuu irraa kana hafe mirga aangoomu fi abbaa biyyaa ta’uudhaf ulaaga tokkos dhaabbota habashoota biratti akkan qabne hubanne.
Namoonni kaleessa bifa hoogganumaatin sagantaan dhaaba keenna akka jijjiiramuuf irratti hojjataa turan, kan akka Hassan Huseen, Leencoo Baatis dabalatee, Amiin Jundii, Xaahaa Tukoo fi Harcaatonni akka Jeneral Haylu Gondaa, Dr. Nuuro Daddafoo, Qaasim Abbaa Nashaa fi xuuxilloonni isaanii hundinuu, walhubanna dhaabdi keenna Aljee wajjiin godhe, bifa walii galtee fakkeessanii ummatatti dhihaatu fi olola bifa saniin deema ture kamuu odoo argan waan hin argine uf fakkeessanii dhaabdi keenna xurii akka laaqatu itti dhiisun isaani, irra hedduu Oromoo biratti dhaabdi keenna Amaaratti waan gale fakkeesse jira. Kanaaf haalli sagantichaa saba keenna irraa nu moggeessu isaa hubannee jirra. Odoo humna hin jabeeffatin nutti fakkeessanii akka waraabessaa gaafa nu ciniinsisuun isaani wareegama guddaa nu kaflchiisu isaa hubanne.
Kanaaf jecha, duursinee fedhii saba keenna fi gaafi barattoota Oromoota deebisuudhaf jecha, Sagantaan itoopha dimokraatoytuu taate arguuf qabsoofnaa fi ummanni oromoo lammii itoophati jedhu kun Jila kanaan wayyeeffamuu akka qabu gadi fageennan koreen tuni irratti mari’attee jirti.
3.2=Gadaa Hoogganaa yookan Kora Sabaa/Jila Qabsaawotaa
Gadaan hoogganaa yookan koraa waggaa afur afuriin ta’uun yeroo, sammuu fi diinaggee waan gaafatuuf gama waggaa 8 achi hiquun haalota tuttuqaman kanniinif furmaata ta’a. Ummanni oromoos lafa irratti waa garsiisu malee kora jechuudhaan waggaa afuriin walitti dhufuu kana irraa hifatee jira. Gama biraati sirna gadaas hordofuu ta’a waan ta’eef, jilli kun furmaata akka itti kennu dhiheessina.
3.3-Alaaba
Alaaba qabnu tanaaf jaallan hedduun wareegamuun hubatamaadha. Akkuma san mana miseensotaa fi deeggartoota hunda jiraachuunis beekamaadha. Garuu dhaabdi maqaa abotin socho’uu waan heddummaatef jecha, alaaba abo biraa irraa adda nu godhu qabaatuun barbaachisaa waan ta’eef. Seena kaleessa bara 1973 dura turee fi kan achi boodas yaadatuudhaaf jecha, laaba gadaatin yooggabifame seenaa hundaawu gabbisuu ta’a jennee amannna.
3.4= ABO yookan Maqaa Dhaaba jijjiiru
Akkuma beekkamu maqaan kaayoo dhaabaa ibsa. Maqaa kaayoon ala moggaafachuun hin dandayamu. Oromoon kaayyoon teenna maali jedhee bareechee beekuu qaba. Kaayyoon keenna dararamaa fi hacuuccaa hangana hin jedhamne jalaa ufii fi saba keenna baasuudha.
Burqaan hacuuccaa kanaa, diinni keenna biyyaa fi qabeenna Oromoo humnnaan fudhatee, nama keenna keenna tumee bulchuu yookin gara habashummaatti jijjiiruu fedhii godhatee, kanuma kaayyoo tokkummaa biyyaa jedhuun gaafa Afrikaa unkurudha.
Ummanni oromoo maqaa ABOtiin ajjeefamuu fi biyya isaa irraa baqataa jiraachuun eennufuu ifaadha. Kanaaf jecha maqaan kuni akka tuqamu deeggartoota fi miseensonni irra hedduu kan hin feenef. Garuu ABOn waan heddummaateef, dhaabdi kamuu garee ta’uu irraa hin bahu. Jaalatamuun isaa akkasumatti ta’ee gama biraatin hoo akkamitti laalama kan jedhu yoo keessa deemnu bifa asii gadii kanaan xiinxalluu yaallee jirra.
3.5= Sabaa fi Sab-Lammoota birratti maal fakkaata.
Yoo kan yaadatamu ta’e, diinni ABO sadi jedhamee dhaaba kanaan barsiifamaa ture. Amaara, Adaree fi Somaaledha. Kanaan wal qabatee yeroo documentariin saba amaara irratti ABOn hojjate jedhame himatame, hoogganoonni ABO haala san mormatuu odoon taane akka deeggartoonni dhaabichaa dalaganitti deebi kennuun kan yaadatamuudha. Kana irraa ka’uudhaan adareen saba xiqqaa biyya san keessatti waan ta’aniif uf duraaf miidhan ummata oromoon isaan irra gahuudhaaf deemu kana fakkaata jechuudhan Turkiin walitti hidhata qabaatun isaani dhokataamiti.
3.6= Oromoo Biratti hoo haalli isaa maal fakkata yoo jennu bifa asii gadii kanaan keessa deemu yaalle.
A,Guyyaan abon Sumudaa yookan Naqarsa hin fayyine ummata ormoo biratti aragatuu eegale, Du’a Baaro Tumsaa sababa ka’uumsa bittinnaawu godhatuu irraa kan ka’eedha. Achi booda ifattis ta’ee karaa hin beekamneen ilmaan oromoo fi qabsoo sabichaa laamshessuu bira kutee sadarkaa du’aatin isa gahuu irraa kan ka’e jijjiirama dhaaba keessatti akka finnuuf tarkaanfi nu akka fudhannu nu taasisee jira. Wanni jala muramuu feesisu, Jaal Baaroo Tumsaa bifa saniin du’uun isa irra hin turre. Eega du’e tarii qaamuma tarkaanfii san fudhate irratti murtii barbaachisu fudhatuu irraa kan hafe, qabsoo diina irratti godhamuun male oromoo irratti qawwee garagalfatuun jala qaba diigamiinsa abo fi deeggartoota isaatif balbala hin cufamne banuun irra hin turre. Eega haalli sun dhalate, keessattuu Qoodamiinsi oromoota naanno harargee san irraa kan eegale ta’uun hubatamaadha. Sababaa lola kanaatif jaallan hedduu qaaman dhir’atanii fi kan lubbuu isaani dhabanis laakkobsa hin qaba. Kanaaf, jibbunus jaallannus sababa biraatis makatee, oromoon sababa adda addaa fi tooftaa hin beekamneen haga har’aatti Gumaa Jaal Baaroo Tumsaa baasa akka jiru kan hubatu namoota gabaabadha.
B,Itti aane Buqqa’iinsa ibsootiinis haga tokko qoodamiinsaa fi wal irratti duulun uumamee jira.
C,Kan biraa Fottoqiinsa qaaccatiinis yeroo dheerallee fudhatuu dhabu, ilmaan oromoo afaan qawwee akka walitti deebifatan taasisee jira. Rakkoon haga abon booran keessatti gadi dhaabbate edduu oromoota booranaatti fide, aada kaleessa ilmaan booranaa wajjiin qabaata turte keessa seenudhaan xurii hin dhiqamne kaayee jira.
D,Oromoon kaleessa haga abon hin dhalatin, fagotti waliif kabajaa qabaataa ture. Kana yoo jennu walitti bu’aa hin turre jechuu odoon taane kabajaa waliif qabaata ture jechuudha. Haga dhaabdi kuni biyya keessa sochii jala qabe, kutaa fi amantaan wal qoodu jala qabe. Dabarsee diinaaf wal kennuu aada godhataa dhufe.
E, Afooshaan yookan keetti du’aa fi jiruu kan oromoon biyya alaa jiru yeroo gaddaa fi gammachuu wal bira dhaabbatuuf jaaratu tokko yoo uumame harka diinas makatee gaaddisa ummanni keenna mataa walitti qabatuudhaf bu’uuressu kamuu diigu hujii godhatuuni isaas hubatamaadha. Akkuma Habashoonni nu malee kan biraa hin jiru jedhan warrii abo geegessaa tures nu malee kan biraa hin jiru waan jedhu aada godhatan.
C, Jijjiirama haga goone boodas odoo akka duraani namuu dirree jiraate, nuti warra waltajjii kana irra jirruu fi irra hedduun miseensota keenna qaata lafee taane hafne. Akka duraani nama mogochuu fi ufumaa wareeganii booyanii boochisuu yeroon waan irra dabreef jecha, tokko hooggana keenna maqaa xureessu, hoogganoota akka luqqa’an taasisu, miseensota bittanneessuu, jijjiramni haga dhalate caalatti oromoon ifa bahee wal qoodu jala qabe. Keessatti gadi bu’udhaan akkuma oormoota haragee fi booranaa ganda gandaan adda ciraa turetti oromoota arsiille uf wallachisee, uf wakkachiisudhaan wal maaxarsiisuu kan dandahe maqaa dhaaba kanaatiin kan ta’eedha. Oromoota arsii baalee fi diida’a jechuu bira kutee baleen bakka sadihitti addaan qoodudhan, Ummata gammoojjitiin ( Miigo), kan Baddaatin (qottuu) fi kan Gadabiin (gadaboo) haal jedhu eddutti uumudhaan saba baradheeraf diina isaa tokkummaan dura dhaabbataa ture garraa fi duuyda walitti godhuudhan akka naanno qofa odoon taane ardaa fi maati keessa gadi seene du’aa fi jiruu keessatti wal bira dhaabbatuun haga hanqatamu kan taasise dhaaba nuti keenna jennee bara dheeraf itti amannee deemani turreedha. Kutaawwan shanan caalatti akka wal qoodan taasisuun abo hubatamaadha. fakkiif, harargee, diida’a, bale, booranaa fi wallagga.
E,Seenan isaa bara 1973 jechuu irraa kan hafe eennutu abo hundeesse kan jedhu haga ammaa qilleensa keessa kan jiruudha. Fakkiif, akka warri dhaaba kana bara dheeraf hoogganaa turan jedhutti, macaa fi tuulama irraa kan maddeedha. Gama biraatiin jeneraal Jaarra abdulkariim fi elemoo qilxuu kan hundeesseniidha. Akkuma haaji Huseen Suraa jedhan seenana fi hujiin abo akka siribiiti. Siribiin adaduma achi itti deemaniin dhabamaa deemti. Abon dhaaba Maqaa himannaan itti heddummaatu, maqaa xurii qabu, maqaa dulloomee fi yeroon irra dabre ta’us haga tokko ummanni oromoo akka jaalatu hubatamaadha. caalatti dubbiin amma harkaa dhaaba keenna qabu haalota inni qabu odoon taane, namni hunduu isa maqaa godhatuudhan ummata oromoo afaanfajjeessu kana waan ta’eef waan dhaaba keenna adda godhu akka qabaannuuf Jilli kun falaa akka barbaadu dhiheessina.
3.7=biyya ollaa biratti
Somaale, rakkoo uumudhaan 80 keessa Ziyaad Barreen uf irraa baasu Dhuma 80 Maqaa jaal Nadhii Gammadaatin Somaaletti deebi’uun wana dandahameef Ziyaad Barre gammachiisuudhaf jecha Somale Landin walitti bu’uun kan beekmauudha.,
Jabuuti wajjii walhubannaa qabaatu dhaaba keenna wayyaane gabaasun yeroo hubatame Jabuutinis uf irraa ugguruu Sudaani, Abo fi Dargiin adda jireenna qabaatu dhabuu yeroo hubatame uf irraa baasu
Sudan kibbaatin walitti bu’uu Kenya birattis xuraawa fi komatamaa ta’uun isaa dhokataamit. Biyyoota kanniin mufachiisun isaa oromoon gama tokkollee baqatuu fi firas akka hin qabaanneef.
Abon gama biyya oromiyaa yoo oldeebi’u oromoo fi saboota irratti duulu Gama ollaa yoo deemu haala firummaa oromoo haphisu irratti dalaguu irraa kan hafe xiyyeeffannaan inni diina irratti qabaata ture dhibbaa heedduu akkan qabne calaqqisuu isaa mul’isaa dhufe.
Kana yeroo jennu dhaabdi kamu dogoggora hin hojjatu jechuu odoon taane, kan namoota seera fi sirna dimokraasitti hin amanne irratti tarkaanfii seera fudhatuun odomaa jiruu dhaabdi kamuu olloota isaa wajjin haga dandahametti firummaa uumu yaala deemu isaa garra. Garuu abon oromoo qabsaawu lagatee haala qabsoo ummata oromoo diigu irratti maayii aanu hubanne.
3.8,miseensa biratti.
Miseensas hagam takka ati gandaa fi naannoon deemta jechuudhan wareegama kafaluun hin barbaachifne kafalchiisa akka ture beekamaadha. Gaafi guddinna dhaaba waan kaasef jecha hagamtu gurraa fi funyaan irraa muramaa ture.
Haalonni asii olitti tuttuqamanii fi kan hafanis inni abon qabu akkuma jirutti ta’ee ammatti maqaa isaa irraa fagaachutti kan nu dirquu dandahe, heddumminna abo irraa garee taanee argamuu fi ummata miseensota keena fi ummata oromoos afanfaajjii keessa waan galaniif.
3.9=Asxaa Yookan Mallattoo Dhaaba
Asxaan yookan Mallattoon maqaa dhaaba wajjiin deemunis odomaa beekamuu, abo kan jedhu qabannee yoo kan deemnu taate waan aboowwan irraa adda nu godhu tokko qabaatun murteessa akka ta’etti laalle. Bifa amma jirru kanaan yoo deemne, hujii nuti hojjannu kamuu shaneen keenna jettee ummataa fi miseensota keenna afaanfaajji keessa galchuun beekamaadha. Shaneen olola irratti muuxannoo waggaa afurtamaa akka qabdus dhadhaa irra dibuu hin feesisu. Kanaaf asxa akka qabaannuf jilli kuni fala itti laalu akka qabu dhiheessina.
3.10=laakkobsa hoogganaa
Laakkobsi hooggana dhaaba walii galatti 35 akka ta’u laalle jirra. Haala hujiitiif jecha heddumminni hoogganaa firii waan hin garsiifneef 35 yoo ta’e irra bu’aa qaba jennee amanna.
3.11= Koree Seera fi Toohanna
Hooggaani walii galatti 40 ta’ee isa keessaa namni shan Koree seera fi toohannaa akka ta’utti laalle. Garuu koreen seeraa fi toohannaa ufumaa sagalee kennee ammas abbaa seeraa ta’uu akkan dandeennes laallee jirra.
3.12=walii gala hoogganoota biyya ambaa
Walii gala hoogganni biyya ambaa 35 yoo ta’e gurmuun kuun gama biyyaa akka ta’u laalle
3.13= Hooganni biyya -10
3.14=sagalee HD
Hayyu Dureen haalota murteessoo ta’an irratti qaama silaa barbaachisuun eega mari’atee booda murtiin yookan sagalee dhumaa qabaata.
3.15=filmaata itti aana hayyu dureef dhiifne
Nama itti aana ta’uu dandahu Hayyu Dureen alaa yookan biyya keessaa filatu akka dandahu irra caala ta’uu hubanne.e. Muxaanno abon qabu irraa wanni baranne, qaama lama kan wajjiin hojjatuu hin dandeenne walitti filuun O/Galaasaa Dilboo fi leencoo Lataa qaama wajjiin hojjatuun hafee nagaha wal hin gaafanne walitti filuun sakaalamuu fi caccabuu abo lammataati balaa du’a Baaro Tumsaatti aane.
3.16 =heeraa fi seera dhaaba
Heeraa fi seerri dhabaa waan yeroo bala’aa fi galmee adda addaa qopheessuu gaafatuuf jecha, laalamuun seerichaa gumii sabaatiif ta’ee bifa koree itti dhaabutiin ta’uu irra wayyaa ta’uu hubanne.
3.17= Irbuu
A, Akkaatan irbuun itti kaayame, jechoota ulfaata waan ta’eef, dhaaba kanaaf hojjachuu waadaa seenu waan garsiisu malee akka lafeen nama cabdutti uf abaarun gaari akkakn ta’initti waan hubatameef wayyeeffamuu isaa hubannae.
B, sababaa koreen seera fi toohannaa bakka adda addaa jiraniif jecha, akka barbaachisutti namoota yeroon waada seensisuun rakkisaa ture. Haal san xiqqeessuf jecha, Hayyu Duree fi Itti aanaa Hayyu Duree Koreen Seeraa fi Toohannaa yoo waada seensisan, miseensota gumii sabaa Itti aanan Hayyu Duree waadaa seensisuu bakka inni hin jiretti Dameen Dantaa alaa yoo seensise hujiif laafa ta’uu isaa hubanne.
5= Qaphxiiwwan mariif dhihaatanii fi itti baha yaada marii.
Qaphxiiwwna mariif dhihaatanii fi yaada miseensonni qaban
- Sagantaa Siyaasaa dhaaba jijjiiramuu akka qabu
- Gadaan hoogganaa yookan koraa akka jijjjiiramu
- Alaaba akka hin jijjiirmane – Dhimmi isaa hogana utubamuuf aangoon akka kennamu
- Maqaa dhaaba irratti yaada wal makaa agarre
- Asxaan dhaabaa malattoo qabsoo hidhannoo akka qabaatu
- Hoogganni nam 35 akka ta’u KST nam 5
- Hooganni biyya keessaa 10 akka ta’u
- Dursaan dhaabaa sagalee murtii dhaabaf hin taane dhaabee akka mariin gahaan irratti godhau dandaya
- filmaata itti aana dursaa dhaabaa karaa dursaa dhaabaa KHR dhihaatee akka raga’u
- koree seeraa fi toohannaa fudhatamaadha
- heeraa fi seera dhaaba wayyeesuu
- Sirna Bakka Bu’oota jil qabsaawotaa
- Miseensonni Gumii Sabaa kan dirqama isaanii bahachaa jiran hundi qaadhimamtoota
- Konyaan nam shan nama tokko bakka buufata
- Maandheen nama sadihiin nam tokko bakka buufata
- Miseensi Leexaan uf bakka bakka bu’a diraqama isaa bahaa jiru ufumaa hirmaata
- Bkka bu’oota ummataa 5%
7, Unkaa Baala Filmaataf fi Seera isaa
7.1 Sirna Baala Filmaata
Sirni baala filmaata dhugaa fi amantaa guutu kan qabu ta’ee argama. Sagaleen baalli dhoysaan kennama. Kanaaf, sagaleen seeran kennamu hunduu laakkawamuu akka qabu koreen jila qabsaawotaa ifatti lafa kaayu barbaaddi. Isa kana hujitti hiikudhaaf koreen godina hunda keessatti akka dhaabbatuu qabdu mariiwwan miseensota keenna wajjiin godhaa turre irratti ibsamee ture. Kanaaf jecha naanno jilli itti godhamu kamittuu nama sadi battalumatti uf keessa bakka buufaman ta’a jechuudha. Namoonni sadeen bakka bu’an kunniin sagalee baala filmaata walitti sassaabanii gama kore qopheessituu jila qabsaawotaa abo guyyaa jedhametti ergan jechuudha.
Sagaleen yoo kennamu filmaata waalama irratti kan hundaaye ta’a. Lamaan isaa tuquu odoon taane kan filatame san qofaa bira yookan fuuldura isaatti mallattoon asii gadi kuni kaayama.
Qajeelfama kenname kana irraa yoo maqe, sagaleen kamuu sirna qabeessa ta’ee fudhatama hin argatu. Qalama googa (pencil) hin ta’u qalama jiidhaa (pen) qofaan ta’a. Gurraacha yookan bulee qofa jechuudha.
Qaphxiiwwan Jilli Sagalee irratti kennatu filmaata dhihaate waliin.
- Sagantaa Siyaasaa
- Sabaa fi sablammoota waliin Etoopia dimokraataofte ijaaruu (Kan amma qabnu) ———————
- Mirga Hiree Murteefannaa Uummata Oromo haga Oromiyaa walaba taate arguutti fiixa baasu ——————
- Maqaa dhaaba
- Adda Bilisummaa Oromoo ABO —————————————
- Kallacha Walabummaa Oromiyaa (KWO- OIF)———————–
- Kallacha Walabumma Saba Oromo (KWSO – ONIF) _________
- Alaaba
- Kan amma qabnu —————————————–
- Dhimma alaabaa hogana gadaa dhuffuf aangoo keenn ——–
3.1 Maqaa alaaba
- Alaaba ABO Yookan KWO—————————-
- Faaya ABO yookan (KWO)——————————
- Asxaa
- Kan amma qabnu —————————————–
- Isuma kana irra qawwee kaayu ———————————–
- Maqaa waraana
- Waraana bilisummaa oromoo (WBO) ———————————
- Waraana Walabummaa Oromiyaa ( WWO) ————————-
- Gadaa kora Sabaa yookan Jila qabsaawota
- Waggaa 8 ———————————–
- Waggaa shan ———————————————
- Maaragii hooggana
- Hayyu Duree yookan ——————————————
- Dursaa Dhaabaa ——————————————————
- Laakkobsa hooggana
- Koree seeraa fi toohannaa wajjiin 35 ——————————
- Afurtama (45) ———————————
- Hooggan biyya ambaa = 25 fi 10 biyya keeyssaa
- Seera dhaabaa wayyeesuu
Haalli kora sabaa yookan jila qabsaawotaa godhachuu hin eeysifne yoo dhalate gumiin sabaa seera laalu irratti mirga qabaatu
- Gumiin sabaa haala seera laaluf mirga qaba ————————
- Gumiin sabaa haala seeraa laalu irratti mirga hin qabu ———-
- Sagalee Hayyu Duree
Haalota murteessoo ta’an irratti eega qaama barbaachisu wajjiin mari’atame booda, sagaleen dhumaa kan Dursaa Dhaabaa ta’a
- Sagaleen dhumaa kan DDH ta’a ————————
- Sagaleen dhumaa kan DDH hin ta’au ——————-
- Gadaa Hayyu Duree
- Gadaan Hayyu Duree marraa lama ta’a—————————
- Gadaan Hayyu Duree amantaa miseensotaa fi haala yeroo irratti hundaawa ————-
- Filmaata Hayyu Duree
- Hayyu Dureen koraan yookan jila absaawotaatin filamu————————————
- Hayyu Dureen miseensota gumii sabaatin filamu ————————————————–
- Itti aana Hayyu Duree
- Itti aanan Hayyu Dureen biyya keessaa filamu ————————————-
- Itti aanan Hayyu Duree miseensota Gumii Sabaa keessa filamu ——————————–
- Maaraga Gumii Sabaa
- Gumii Sabaa jedhama —————————————–
- Koree edduu jedhama —————————————–
- Qajeelfama hujii
- Koreen jidduu caasa wayyeessuu dandaha————————————————————–
- Sirna caasa wayyeessu hin dandahu——————————————-
- Sagalee
Sagaleen dhaabaa sagalee kallacha walabummaa oromoo (SKWO)——
- Gaaxexaan dhaabaa = Bilis jedhama
- Sagalee bilisummaa oromoo (SABO) ——————————————
- Faaru alaaba
- Kan amma qabnu —————————————–
- Kan biraa qabaatu ——————————————-
- Irbuu
Kan amma qabnu ———————————————-
Kan biraa qabaatu—————————————————–
- Dhaadanno
- Hin Jifannoo Ummata Oromoo ——————————————
- Oromiyaan ni bilisoomti ———————————————–
- Walgahii Gumii Sabaa
- Walgahiin gumii Sabaa ji’a jahaan ta’a—————————–
- Walgahiin Gumii Sabaa ji’a sadhiin ta’a——————————
- Waamicha kabajaa Jaallan Qabso
Jaaloo ————————————————-
Qabsa’aa ———————————————-
- Ramaddiin birkii
- Birkiin goidina godinaan ramadama———————————–
- Guutuu biyya abmaa irratti ramadam———————————
- Maqaa hoogganoota filmaataf qaadhimaman
- Akka itti aanu kana ta’a ………
- Namoota sadeen baala filmaata akka laakkawaniif korri bakka buufatan;
Guyyaa Jilli Itti taa’e _________________
Bakka Jilli Itti taa’e ——————————–
Lakkoofsa nama hirmaatee ——————–
- Maqaa ——————————–Abbaa —————————–Akaakayyuu—————————
Dirqama—————————-Mallattoo———————-
- Maqaa——————————Abbaa——————————–Akaakayyuu—————————
Dirqama ——————————Mallattoo————————
- Maqaa————————-Abbaa———————————–Akaakayyuu—————————–
Dirqama—————————–Mallattoo—————————-
Bakka/ Godina ————————————————————
Ji’a Adoolessa/ July, Guyyaa————————–Bara 2015
8= Xiinxal Walii Gala
Qaamni gaaddisha tokko, kaayo takka, hooggana tokko,diina tokko qabu, kan bu’aa dhuunfaa hin barbaanne kan saba isaa aangessuuf qabsaawo yaada isaa walii kabajuun heeraa fi seera ufii isaati wajjin lafa kaayateef abboomee yoo hojjate milkitti gahuu akka dandahu koree qopheessituu kora sabaa yookan jila qabsaawota abo 2015 irraa hubannee jirra.
jila qabsaawotaa sammuu bilisa taateen bifa kanaan mari’achiifamuun miseensotaa yeroo duraatif waan ta’eef gammachuu isaan qaban garsiise.
Yaanni mariif dhihaatu kan murtii ta’ee akka fudhatametti laalu miseensotaa hubanne. Fi jaallan gariin bakka gaaddisa isaani hin ta’initti yaada isaani dabarfatuun jala bultii yaada isaani gurra miseensotaa buufatuuf akka ta’e irraa agarre.
Hawwiin miseensotaa hujiin lafa irratti waa arguu akka ta’e hubanne. Akkuma san hawwii fi hujiin waa mul’isuun miseensotaa kan wal hin madaalle ta’us hubanne.
Caasaan dhaabaa bakka hundatti sirritti diriiruu kan dhoogge yeroo fi guyyaan qubsuma miseensotaa adda jireenna qabaatuu fi godina godinaan yookan kutaa kutaan Birkiin ramadamuu dhabuun qaama waajjotu irrattis ba’aa ta’uun hujiin dhaaba laafachuu fi jaallan waa hoojatanis jireena isaani wajjiin itti ulfaata dhufuu hubanne. Akkuma san qondaalonni godina garii godinaa fi kutaa keessatti ramadamuunis bifuma kan birkiitin walfakkaatu isaa hubanne.
Caasa hordofuu fi iccitiin dhaaba miseensota eddutti qabamuu dadhabuu. Haala diinni itti jiru irraa yoo laallu, jila kana booda caasan waa hojjachuun, ani miseensa, ani hooggana waa hundaawuu beeku qaba haalli jechuu fi iccitii dhaabaa eeggachuu dhabuun, dirqama ufii bahuun yeroma wanni jaalatan qofaa guuttamu fi waan ani fedhe malee sagaleen wayyabaa fi qajeelfamaa fi ajajni hoogganaa hujii irra yoon oollee, seeraaf abboomun yoon jiraannee fi dhaaba quuxessuu fi mufii sirna hin qabneef fuula qabsotti guura deemunii fi qaama seeraf hin abbomne sirreessun hanqatamuudhan haga inni caacaa diiggaa dhaaba keessatti jaaru itti dhiisun fageenna odoon taane kaleennatti dhaaba keenna kuffisuun mamii tokkos hin qabaatu. Haalota dhaaba keenna maaxaran kamittuu Jilli kunii fi Kanatti hoogganni gadaa dhufuu furmaata akka itti barbaadu jabeessinee xiinxallaa keessa galchine.
Irra hedduun Dhaabbota oromoo oomisha shanee waan ta’aniif, hujiin isaanii waan ardaa fi ganda keessa malee gama diinatti xiyyeeffatuu dhabuu isaanii hubanne. Kan miseensa shan hin qabne hundi dhaabaa fi hooggana ufiin jechuun isaani karama dhaaba keenna itti dhuunfataniin saniin yoon milkoofne diigudhaaf akka ta’e hubannae.
Ilaacha dhaabbota maqaa itoophaan socho’an bifa kamiinuu ta’u haga maqaan immiyyee itoophaa tiiyfametti gaafiin mirgi ummata oromoo fi gidiraan abboonni isaanii ummata oromoo irraan gahaa turanis dhugaa irratti kan hin hundaayin ta’uu calaqqisuu isaani hubanne.
haalli gaafa Africa qabsoo keenna irrattis dhiibbas qabaatu, murannee hojjanna taanan aanjan akka jirus nutti mul’ate.
Biyyoonni dhihaa bu’aa isaanitiif jecha, wayyaanen cubbamaa ta’uu odomaa beekan haga qaamni humna qabu tokko as bahuuf isuma wajjiin deemu filatuu fi irree malee falaa fi firris akkan jirre hubanne.
Dhaabdi keenna jala qabatti wayyaanee waan dimokraasi fi karaa nagaha jedhu waan hubateef, haalli wayyaneen odf irratti hojjatte karaa nagahaa odoon taane humnaan malee akkan jijjiiramne ummanni oromoo waan hubatuu agarre. Akkuma san aangoo karaa nagahaatin waliif dabarsuun aadaa habashoota waan hin ta’iniif, jala qabumattu wayyaane irraa waan akkasii eegun waan wayyaaneen taate hubatuu dhabuu akka ta’e hubanne.
9= Xaarii fi ifaajee marii jila qabsaawotaa.
Kan Waajira Hayyu Duree fi Itti Aana Hayyu Duree dabalatee mariin jila qabsaawotaa guyyaa soddomii 35 fi saa’atii 69 fudhatee jira.
10,Galata, dhaamsa fi murannoo
Galata. Koreen qopheessituu Jila Qabsaawotaa Koreewwan asiin duraa irraa wanni adda isii godhu, sammuu bilisaatin mari’attee mariahchiisu, wal irratti badii qabaatu fi murannoo qabaatu isitii fi hujii boonsaa waan dalagdeef jecha Jaal Tamaam Baati qalbii irraa galata guddaa galchaniifi jiru.
Dhaamsa. Diinni falmaani jirru qaama laafa waan hin ta’iniif, akkuma san Wayyaaneen waggaa 15 aangoo irra yoo turte dhagaa fi lafa googgoyduu malee ummata keenna dachii irratti arguudhaf waan hin deemneef, Jila kana akkuma jala qabnetti haga xumuuraatti yoo hojjanne, galiin jila kanaa wayyeene hundaan buqqisuudhaf bu’uura hundee ta’ee waan argamuuf, isa boodas waloof if murannoon akka hujii itti fuftan dhaamsa jaallaummaa isiniif dabarsa.
Murannoo. Qabsoo itti jirru galmaan gahuudhaf, ni jaarmna, ni huumnoyna, hooggan keenna cinaa dhaabbanna, yaada isaa gabbifna, shakkamtoota, yaakkatoota, ayyaannan laallattoota, diinaan mindeeffamtoota fi olola keessa fi alaa kamiifu hin jilbiifannu, rakkoo yeroo gabaaba keessatti keessaa bahuun maluuf jech iccitii dhaaba keenna dabarsinee eennufu hin dabarsinuu fi gargaarsa Rabbiitin ni Moona.
11,Guduunfaa
Jilli qabsaawotaa gaaddisa dhaabdi keenna murtii dhaaba keenna gimgamaa fi xiinxallaa gahaa booda ejjannoo shakkii fi daddaaqinna hin qabne itti fudhatu waan ta’eef, Koreen tuni waltajjii gargaraa marii sammuu bilisa ta’een eennu kennatuu dandahu qopheessuudhaan miseesota, deeggartoota fi haayyoonnis yaada fi yaaddoo isaani akka keennatan taasiftee jirti. Kan irratti hudnaawudhaan Koreen Qopheessituu Jila qabsaawota ABO furmaata hegeree qabsoo ummata oromootif ta’uu dandahan jettee amantu kamuu uf qusannaa tokkoon maletti dimshaashan lafa kaayudhaan, Jilli kun furmaata akka itti kennu irra deebitee Hirmaattota Jila Qabsaawotaatif dhiheessiti.
Hin Jifannoo Ummata Oromoof!
Koree qopheessituu Jila Qabsaawotaa Adda Bilisummaa Oromoo
Waxabajjii 6, 2015


text:
Jireenya koo hin diigiin!
Nagaan koo lafuma ati jirtuttii sii haa ga’u. “Nagaan koo bakkuma atii jirtuttii sii haa ga’u”, yeroon sin jedhu jaalalaf kabajaa siif qabu siif ibsuu osoon taane, nama maraafu waan anii nagaa hawwuuf an nagaa siif hawwee. Akkam jirta sin jechuu hin barbaaduu!! Yeroo mara bilbiltee jireenya ko na jeeqta waan ta’eef nagaan ta’uu kee nan beeka. Kun garuu nagaa ta’us nattii hin fakkaatu. Yeroo tokko tokko bar gaafa ofii keenya nagaa dhabnu nama kaanis nagaa dhowwina.
Maati dhumtii kee akkamittii maqaa Jireenya jedhu akka siin moggaasan naa ajaa’iba. Jireenya nama diiga, Jireenya nama balleessa, akkamitti atii Jireenya taata? Maalumaafu, erga takka maqaan siif bahee haa ta’uu. Aniif atii wal barruu keenya waggoota hedduu lakkoofsisanis erga gargar baane boodde garuu gara naanno waggaa sadiitti dhiihaata nattii fakkaata. Duraanis osoon hin yaadin an sijaaladhe. “Walittii dhiheenya guddinaan jaalalli gidduu namattii uumamaa” yeroo jedhan soba nattii fakkaata turee. Anaaf sii gidduttii kan uumame kanuma. Akka tasaa otumaa baayyee walittii dhihaacha jirru jaalala keessa seenne. Yeroo maatiin koof hiriyootni koo siwaliin akka hin taane nagorsani jecha isaanitiif osoo bakkaan laatin yeroo baayyee siwajjiin jiraadhe.
Atii garuu, Jireenya jaalala osoo hin tahiin lubbuu koo akka kubba miilatti tattaphacha turte. Keessattuu akkan baayyee sijaaladhuuf sirra gargar bahuu hin feene gaafa hubattu, amallii kee martii jijjiiramee ana tuuffachu eegalte. Jette jettee dubartii biraa waliin ana bira teesse bilbilaan haasofta. Yeroos waan garaa koo nakutatuus nattii hin fakkaanne ture. Yeroo baayyee dararameera. Boodde garuu, gaafa naaf galu walittii dhufeenya anaaf sii gidduu jiru gargar kutuu akkan qabu naaf gale. Kanaafan sirraa fagaachu filadhee.
Erga sirraa fagaadhe boodde, Sin yaanne sin jechuu hin danda’u. Yeroo muraasaf sirra gargar bahuun baayyee na rakkisaa ture. Oole bulee garuu, wantii hin danda’amne hin jiru. Sin dhagadhe!
Ammaf rabbii yaa galatuu. Jireenya haara jiraachan jira akka heerumees beekta. Abba manaa koo waliini erga wal barree waggaa tokkoof ji’aa jaha lakkoofsifneerra. Akka baayyee nakabajuu fi najaalatu innis nattii hime, maatii koos beeksifnee, akka seera biyyattii jaarsuma erganne maati koos hayyamanii, qubeella waliif keenyee amma mana tokko jiraacha jirra.
Atii Garuu jireenya koo jeequ dhaf oliif gadii kaata jirta. Abbaa manaa koo bilbilasaa barbaadde irratti bilbiltee wa’ee koo waan baayyee jetteen. Dursee wa’ee kee waan hedduu waanan ittii himeef, inni sin amanne. Bilbila koorratti bilbilttee jecha hin taane nan jettaa. Akka najaalattuufi anii yoo dhabdee jiraachu akka hin dandeenye. Erga na dhabdee waggaa hedduu lakkoofsifteetta. Hardha sittii mul’adhee? Himmm! “Warqee harkaa qabanii baala”, jedhanii amma erga sirraa fagaadhe jireenya haara jalqabe gaarumman koo sittii mullatee??
Maalumaafu kan boodde waan na argitu nattii hin fakkaatu. An sidagadheera. Jireenya haara, Jireenya gaari, Jireenya tasgabba’a jiraachan jira. Adaraa waaqa bultii koo hin jeeqin. An nama lama al takka jaalachu hin danda’u. Onneen koo nama tokko jaalatteeti. Abbaa manaa koo baayyen kabajaa, baayyeen jaaladhas. Kana hubattee akka nadhiiftu barbaada. Maaloo nan jeeqin.
Jaalallee kee durii Laatu Qaamaati. Dambii Doollo irra. Jaalalle koo durii Jireenya dhaf lafa jirtuttii siif yaa dhaqabu Xalayaan kiyya.
Galatooma!
——-
HUB: Xalayaa kana hayyama marsariiti kanaa ala fayyadamuun dhorkaa dha!!
Xalayaa kana Jireenya dhan dhaqabsiisuf #Share akka cuqaasttan kabajaan isiin gaafannam!
Galatooma hanga Xalayaa Jaalalaa kan biraa isiniin walittii deebinu. Nufaana tura!
Xalayaa keessan nuuf erguus hin dhagatina!


text:
Eega Keeniyaan Ambaasaddara ishee Somaaliyaa, magaalaa Moqdishoo jiran gara biyyaattii waamtee fi akka Ambaasaddarri Somaaliyaa magaalaa Naayiroobii gad-lakkisanii bahan ajaja kennitee booda, mootummaan Somaaliyaa wal-muddinsa siyaasaa biyyoota lameen gidduutti uumame tasagabbeessuuf yaalaa jira.
Biyyoonni lameen, waa’ee daangaa isaanii galaana irraa irratti wal-dhibdee keessa seenan. Daangaan tuujii Hindii irraa biyyoota lameen gidduutti wal-dhibdee uume kun Kiiloomeetira-kaaree kuma dhibba tokkotti ka tilmaamamu yoo tahu, lafa handaara isaa jiru keessa immoo dhukuta zayita boba’aa fi Gaazii uumamaa guddaa tu jira, jedhama.
Mootummaan Somaaliyaa ibsa kaleessa galgala baaseen akka jedhetti, mirga barbaacha gaazii uumamaa ka naannoo wal-falmsiisaa sanaa akka dabarsitee hin gurguriin beeksiste. Kana malees, haga dhimmi daangaa naannoo sanaa mana-murtii sadarkaa Addunyaa “The Hague” jiruun murtii argatutti, sochii kamillee akka naannoo sanatti hin goone hubachiise – mootummaan Somaaliyaa.
Sanbata dabnre kana Keeniyaan, “Somaaliyaan haala gaddisiisaadhaan, mirga barbaacha gaazii uumamaa daangaa Keeniyaa keessaa gurguraftte,” jechuudhyaan, akka Ambaasaddarri ishee Moqdishoo jiran gara biyyaatti waammatte. Ambaasaddara Somaaliyaa Naayiroobii jiran – Mohammed Ahimed Nuur akka gara biyya isaaniitti deebi’anis ajaja kennite.


text:
Mararoo misiroon dhaammattu *********************** Oromoon aadaa, seenaafi eenyummaasaa haala addaddaatiin ibsata. Keessumaa aadaasaa haala bareedaafi hawataa ta’een karaa addaddaatiin ibsata. Aadaa Oromtichaa tarreessuun hanga urjii …Read More »
Haasawa walgahii Yaadannoo Jaarraa Abbaa Gadaa tan Altanta, USA irraatti dhihaate Jawaar Muhammad
Bu’ureessitota qabsoo Oromoo kanneen tarree duraarratti maqaan isaanii dhawamu keessaa, tokko, Jaarraa Abbaa Gadaati. Wanni Jaarraan qabsoo tanaaf addatti gumaache maali? jennee yoo of gaafanne …Read More »
EEGANNAA NYAATAA FI EEGUMSA OF TO’ACHUUF TOORAAN GALMEESUU (ITTIN KAN LALLATAN)
OROMO EEGANNAA NYAATAA FI EEGUMSA OF TO’ACHUUF TOORAAN GALMEESUU (ITTIN KAN LALLATAN) MaqaaNammaJalqabee: Tessoo: Kan qophayen (maqaan): Guyyaa: Jii’ati Harka tokko Barreffamma kanna Faydeffadhu Sabbabin …Read More »


text:
Barnoota 1ffaa tolina amantii islaamaa
1–Beekaa Diin keenya kan islaamaa kun Amantii dhugaati. filatamtu, jaalatamtuu, guutamtuudha. kanarratti Rabbiin s.w akkana jedha.
"ar'aan tana warren kafaran amantii teeysan (miidhurraa) garaa muratanii jiran. Egaa isaan hinsodaatinaa anuma sodaadhaa, arr'aan tana amantii teessan isiniif guute, qananii tiyyas isinirratti guute, amantummaaf islaama isiniif jaaladhe,"
(maaidah:3)
2-Ammas diin kun kan ilmi namaa hundi hordofuun isaanirratti dirqamaati.
3-Ammas Amantiin teenya tan islaamaa tun amantii zamana hundaaf biyyahundaaf ummata hundaaf mijjoytuu taateedha
4-Akkasuma amantii toltuu amantiin biroo qabdu hunda walitti qabattee toltuu birootis irratti ida'atteedha.
5-Akkasuma ammallee diin keenya kun amntii haqaa tan nama isa qabateef Rabbiin milkiifii injifannoo waadaa seeneefii dha.
6-Akkasuma diin kun diin haala amala gaarii hundatti ajajee hamtuu hundarraa dhoowweedha.
Hiikkaan” Allaha haqafii toltutti ajaja. Firaa gargaaruttis ni ajaja. Ammo nidhowwaa hamtuu fokkattuufii badirraa walmiidhurraayis nidhowwa, akka qajeeltaniif isin gorsa.”
7-Ammallee diin keenya kun jiruu hawaasummaa gaarii yeroo duraatiif kan itti ajajee karaa godhe isa.
Fakkenyaaf-haadhaaf abbatti tola ooluu itti nama ajaja, Fira maxxanfachuu, maatii ufiitti gaaromuu, olla gargaaruufii jabeysuu, akka seenaa addunyaati yeroo duraatiif mirga dubartootaa tiifii kan daaimmanii, kan manguddoota kan kabajee seera itti labse diin islaamaati.
obboleeyyan muslimaa hundatti tola ooluu, inumaa ilmaan namaa qofa osoo hintahin
hanga horiifii bineensa gaaraa gayu miidhuu dhabuufii tola itti oolutti nama ajaja. Mirga isaanii nikabaja. Hawaasa amantii biro qabu wajjiin akkataa itti haala gaariin wajji jiraatan seera gayaa labsee jira. Kanarratii yerootu nutty gabaabbate malee keewwata qur'aanaafii hadiisaa hedduu akka ragaatti tarreessuu nidandeenya.
Akka adawwiin olola kijibaa hafarsaa jirtu jettuu miti. Muslimni mankaraarsaa miti muslimni shoorarkessaa miti. Kun duula kijibaa kan dhugarraa fagatee, duula humnoota farroota islaamaa kan amantii muslimaa maqaa gurraacheysuuf deemaa jiru tahuun isaa ifatti beekamuu qaba.Ammas irra deebinee islamni amantii nagayaafii jaalalaa, tan kabajaa fi rahmataati. Muslimnis ummata nagayaati, ummata jaalalaati, ummataa barnootaati, ummata guddinaafii misoomaati. Egaa warren farra islaamaatiin akki jennu, manzaraa (manaaxirii) guraacha dukkanaawaa ijarraa waan qabdaniif wanni gartan hundi isinitti dukkanooytee ufirraa baasaa ija fayyaa qabduun laalaa, yoggus dhugaa gartanii jennaan.
Tanaaf Amantiin teenya amantii umaan wliigaltu tan namni hundi irrtti dhalatu (diinul fixrah) jedhama.
AlhamduliLlaahi Rabbiin isii nubadhaase.Tanaaf Diin kana baradhaa, jabeyfadhaa, walbarsiisaa, irratti jiraadhaa isiniin jenna.


text:
Mitteenii
Mitteeniin kampaawondii keemikaalaa yoo ta'u foormulaan keemikaalaa isaa CH4 (atamii kaarbonii tokkoo fi atamii hayidiroojinii afur). Mitteeniin alkeenii salphaa dha; qabiyyeen gaazii uummmaa inni guddaan mitteeni dha. Mitteeniin wantoota biraa wajjin yoo wal bira qabamu baayyinaan waan jiruuf akka boba'aatti itti fayyadamuuf ni danda'ama; garuu gaazii waan ta'eef, mitteenii walitti qabuuni fi kuusun baayyee rakkisaa dha. Uummamaan, mitteeniin lafa jalatti argama, akkasumas lafa garba jalatti argamu keessatti ni argama. Mitteenin garba jalatti argamu karaa adda addaatin achii ba'ee qilleensatti makama, kunimmoo mitteenii qilleensaa jedhamee beekkama.
Seenaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Ji'a Sadaasa 1776, Mitteenin karaa saayinsiitin fiizisistii biyyaa Xaaliyaanii Alesaandiroo Vooltatiin haroo Maggiorestraddling kan Xaaliyaanii keessa jiruurratti fi biyya Siwiizerlaanditti argame. Alesaandiroo Vooltaan akka mitteenii barbaaduuf kan isa kakaase barreeffama Benjamin Franklinabout barreesse kan "qilleensa boba'uu" jedhu dubbisuusaa ture. Vooltaan gaazii caffee keessaa ba'u waraabe, bara 1778ttis gaazii kana gaazii kaanirraa addaan baasee kobaasaatti qulqulluusaa argate. Vooltaan mala ittiin qaanqee elektirikiitti (electric spark) fayyadamuun gaaziin kun akka ibidda qabatu godhanis agarsiise.
Amalootaa fi Boondii Uumuu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Miteenin molokiyuulii teetiraahedraal kan boondii C-H wal qixxee ta'an afur qabu dha.
Tempireechara daree fi dhiibbaa beekkamaa keessatti, mitteenin gaazii bifaa fi foolii hin qabne. Foolin gaazii uummamaa kan manatti yeroo itti fayyadamnu beeknu sun beekadhuma of eeggannoof jecha foolii akka godhatuuf wanti foolii uumu waan itti dabameefi, kunis yeroo baayyee makaa tert-butylthiol of keessa qabu dha. Mitteenin, dhiibbaa atimosfeerii tokko irratti, qaphxii danfinaa −161°C (−257.8 °F) qaba. Akkuma gaazii ta'ee jirutti, mitteenin baayina ballaa ta'e (4.4-17%) keessatti boba'uu jalqaba.
Ri'aakshinii Keemikaalaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Ri'aakshinii gurguddaan kan mitteenii wajjin godhamu: boba'uu, hurka uumuu (steam reforming to syngas), fi halojineeshinii dha. Walumaa galatti, ri'aakshinii mitteenii too'achuun ulfaataa dha. Fakkeenyaaf, oksideeshiiniin gartokkee gara metanoolitti godhamu, baayyee ulfaataa dha sababiinsaas ri'aakshiniin kun dhaabbachuu didee hanga kaarbon daayi'oksaayidii fi bishaan uummamutti ittuma fufa, oduma ooksijiinii ga'aan hin jiraatiniyyuu. Inzaayimiin mitteen monoo'oksaayijeneesi mitteeniirraa metanoolii uumuu danda'a, garuu sadarkaa industiriitti itti fayyadamuun hin danda'amu.
Ri'aakshinii Asiid-Beezii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Akkuma hayidirookaarbonoota kan biraa, mitteeniin asidii laafaa dha. pKan mitteenii DMSO keessatti naannoo 56tti tilmaamama. Bulbula keessatti, pirootoonii akka gadi lakkisu gochuun hin danda'amu, garuu konjigeet beezin (conjugate base) kan mittaaliitiyeem beekkamaa dha.
Ayonoota poozetiivii ta'an kan mitteenirraa uummaman gosa baayyetu argame, baayyinaan wal-makaa gaazii dhiibbaa-xiqqaa qabu keessatti akka waan hin suukanoofnetti argamu. Kunis mitteeniyeem ykn metaayil kaatayon CH+3, kaatayoonii mitteenii CH+4, fi mitteeniyeem ykn mitteenii pirootonaawaa CH+5 dabalata. Ayoonoota kana keessaa muraasni isaanii ispeesii keessatti argamaniiru. Mitteeniyeemin akka bulbula laafaatti (diluted solution) mitteeniirraa asidoota suupperiitti fayyadamuun uumun ni danda'ama. Kaatayonoonni chaarjii guddaa qaban, kan akka CH2+6 fi CH3+7, tiyooridhaan qoratamanii suukana'aa ta'uun isaani tilmaamameera.
Jabiina guddaa boondiin C-H oduma qabuuyyuu, si'eessituu aktiveeshinii boondii C-H (C-H bond activation) kan mitteenii (fi alkeenota xiqqaa kan biraa) irraatti fedhii guddaatu jira.
Boba'uu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Oo'i yeroo mitteenin boba'u uummamu 55.5 MJ/kg. Boba'uun mitteenii ri'aakshinii tartiiba baayyee qabu dha. Iqu'eeshiniin armaan gadii tartiiba kana kan agarsiisan yoo ta'u bu'aansaanis kana:
CH4 + 2 O2 → CO2 + 2 H2O (AH = −891 kJ/mol (at standard conditions))
- CH4+ M* → CH3 + H + M
- CH4 + O2 → CH3 + HO2
- CH4 + HO2 → CH3 + 2 OH
- CH4 + OH → CH3 + H2O
- O2 + H → O + OH
- CH4 + O → CH3 + OH
- CH3 + O2 → CH2O + OH
- CH2O + O → CHO + OH
- CH2O + OH → CHO + H2O
- CH2O + H → CHO + H2
- CHO + O → CO + OH
- CHO + OH → CO + H2O
- CHO + H → CO + H2
- H2 + O → H + OH
- H2 + OH → H + H2O
- CO + OH → CO2 + H
- H + OH + M → H2O + M*
- H + H + M → H2 + M*
- H + O2 + M → HO2 + M*
M* qaama sadaffaa kan humna guddaa qabu bakka bu'u, qaama kanarraas humni yeroo walitti-bu'iinsa molokiyuulii darba. Foormaaldehaayidin (HCHO ykn H2CO) bu'aa gara jalqaatti argamu (tartiiba 7). Ooksideeshiniin foormaaldehaayidinii raadikaalii formylii kenna (HCO; ri'aakshinii 8-10), kun itti aanee kaarbon mono'oksaayidii (CO) (ri'aakshinii 11, 12 fi 13) kenna. H2 uummamu kamiyyuu gara H2O oksidaayizdi ta'a ykn bu'aa giddu galeessaa kenna (ri'aakshinii 14, 15). Dhumarratti, CO ooksidaayizidi ta'ee CO2 uuma (ri'aakshinii 16). Marsaa dhumaarratti (ri'aakshinii 17-19), humni deebi'ee gara qaama sadaffaatti darba. Saffisni guutuu ri'aakshinii kanaa baayyina (concentration) wantoota barbaachiisan adda addaa yeroo mitteenin boba'uu jiran irratti hundaa'a. Yoo tempireecharri dabale, baayyinni raadikaalotaa ni dabala, boba'iinsis ni ariifata.
Ri'aakshinii Haloojinoota Wajjin[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Mitteenin yoo haalli hundi mijateef haloojinoota wajjin akka armaan gadiitti wal nyaata:
Methane reacts with halogens given appropriate conditions as follows:
- X2 + AV → 2 X•
- X• + CH4 → HX + CH3•
- CH3• + X2 → CH3X + X•
Xn halloojinii: filoorinii (F), kiloorinii (Cl), biroominii (Br), or ayoodinii (I).
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- Volta, Alessandro (1777) Lettere del Signor Don Alessandro Volta … Sull' Aria Inflammabile Nativa delle Paludi [Letters of Signor Don Alessandro Volta … on the flammable native air of the marshes], Milan, Italy: Guiseppe Marelli.
- Methane Phase change data. NIST Chemistry Webbook.
- Baik, Mu-Hyun; Newcomb, Martin; Friesner, Richard A.; Lippard, Stephen J. (2003). "Mechanistic Studies on the Hydroxylation of Methane by Methane Monooxygenase".Chemical Reviews 103 (6): 2385–419. doi:10.1021/cr950244f. PMID 12797835.
- March, Jerry (1968). Advance Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms and Structure. New York: McGraw-Hill Book Company. pp. 533–534.