text:
Xurree Milkaa’inna fi Gammachuu-Lakk.5
Barruun tuni barreefamoota gaggabaabo ji’a Eebla (April) 2016 fuula Fesbuuki Jireenya Badhaatu irraa walitti kuufamteedha.
Dhugumatti jireenyi toltuu fi baay’een hiyyummaa yookiin hanqinna caalaa qormaatan cimtudha. Yommuu qabeenyi baay’attu fi lafarra yaatu qalbiin akka dhagaatti jabaatti, of gadi qabuun itti ulfaata kan Rabbiin rahmata godheef malee. Copha imimmaani Rabbii jedhanii ija keessa gadi dhangalaasun ni ulfaata. Meeqa kamtu jiraa yeroo qabeenya hagaa qabu Rabbiin sirritti osoo gabbaruu ergasi yommuu qabeenyi baay’attu Rabbiin irraa garagale. Baay’inna qabeenyatin faahishan (wanti fokkuu fi jibbisiisan) babal’ataa jiru. Kanaafu baay’inna qabeenyatiif dharra’uun dura badii qabeenyi qabdu sirritti hubadhu. Akkuma hiyyumma sodaattu balaa qabeenyan dhufus sodaadhu. Osoo qalbiin tee sababa baay’inna qabeenyatin gogde fi yaadannoo Rabbii irraa garagalte, balaan kana (gogiinsa qalbii) caalu ni jiraa sila?
Jechoota hundaa namoonni sitti haasawaniif hin mufatin. Dogongora isaani irra darbiif keessattu jechoota niyyaa malee fi osoo sirritti hin xinxillin dubbatan irra darbiif. Ebalu akkas naan jedhe jechuun namoota birootti odeessun of hin dhiphisin. Fakkeenyaf namni tokko “Ati obsa hin qabdu, ni ariifatta, ati gabaaba/gabaabdudha…” osoo taphaaf sin jedhe, itti seeqadhu jechoota isaani dagadhu. Namni hunduu ni dogongora, dogongora isaani irra darbiif.
Sammuu fi qalbii dargaggoo hin dhiphisin Yaa Akhi/ukti
Yeroo baay’ee Fesbuuki irratti suuraa niiti fi dhiirsa ni agarra. Obbolewwan Muslimas ergaa wayii jalaan barreesani suuraa kana fesbuuki irra godhu ergaan isaanii akka namoota hawwatuuf. Akka yaada kiyyaatti ergaan nu dabarsinuu gaarii ta’ee osoo jiru suuran sun badii guddaa dargaggoota irraan gahaa jira. Dargaggeessi suuraa kana yommuu ilaalu maal yaada? Cinqii akkamitu isa/ishii muudata? Atu foto kana uploodi yommuu gootu yaada akkamitu sitti dhufaa? Yoo kan fuute/heerumte taate, homaa sitti hin dhaga’amu ta’a. Nama hin fuunef/hin herumneef hoo? Ergaa gaarii dabarsuuf jenne badii guddaa babal’isaa akka jirru sirritti hubanne jirraa sila? Barreessi ergaa kee garuu qalbii namoota suuraa saniin hin cinqin. Rabbiin “Ija keessan gadi qabadhaa (24:30-31)” jedhe yommuu nu ajaju, nu immoo suuraa dhiira fi dubartii wal ilaalchisun badii babal’isaa jirra. Maaliif yahuuda fi nasaaraa akkeessinaa? Ergaa gaarii fi badaa bakka tokkotti akkamitti dabarsuu dandeenyaa? Takkaa haraama namoonni akka ilaalan goona gara biraatin immoo ergaa gaarii dabarsuuf yaalla. Duraan dogongoratanii suuraale kana fesbooki irratti maxxansuu dandeessu. Suuraale akkanaa ammaan booda akka hin maxxansinee fi kan duraani fesbuuki irraa akka haaqxan hadaraa isiniin jedha. Rabbiin sodaadha sharrii hin babal’isinaa.
“Wanta gadhee irraa saalfannaan (Hayaan) kabajaa fi sakiinaa(tasgabbii)dha.” Namni yommuu wanta fafee dubbachuu fi hojii badaa raawwachuu irraa saalfatu kabajaa fi tasgabbii argata. Namni saalfannaa hin beekne immoo kabajaa fi tasgabbii dhaba. Namoonni sababa dubbii fi hojii badaa isaatin irraa dheessu. Kanaafu hayaa haa gabbifannu. Hayaan (saalfannaan) faaya namaati.
Jalqaba akkamitti akka milkaa’u qabdu beeki yookiin qoradhu. Ergasii imala kee jalqabi. Gaafilee kanniin deebisuuf tattaafadhu: maal hojjachuu danda’a? Maalif kana dalaga,niyyaan kiyya maalii? Akkamitti dalaguu danda’a? Beeki wanti ati filattee fi maaliif akka filatte milkaa’inna kee murteessu. Wanta gaarii filadhu hojjadhu. Niyyaa kee gaarii fi qulqulluu gochuuf carraaqi. Namoonni gariin waan gaarii filatanii garuu niyyaan isaani badaadha. Kuni immoo kufaatif isaan geessa. Fakkeenyaf Namni tokko jaalala Rabbii barbaaduf osoo hin ta’in beekkama ta’uuf yoo aalima nan ta’a jedhe, ni kufa. Niyyaan isaa gaarii waan hin taanef. Gariin immoo wanta badaa filatu. Kunis kufaatitti isaan geessa. Fakkeenyaf namni tokko artisti muziqaa nan ta’a jedhe yoo kaayyefate kuni addunyaa aakiratti kasaaradha.
Kanaafu wanta addunyaa aakiratti si hin kasaarsine wanta bu’aa si buusu filadhu hojjadhu. Niyyaa kee bareechisi.
Hojii hojjattu tokko osoo hin tufatin hojjachuu itti fufi. Yommuu hojjattu hin ceem’in. Hojii irraa gammachuu fi mi’aa argatta. Ta’uumsa irraa immoo gaddaa fi hadhaa argatta. Hojiin kee xiqqaayyu osoo ta’ee akkuma gammachuun hojjattu barakaa argataa adeema. Hojii kee guddaa yookiin gaarii ta’ee kan ceem’a hojjattu yoo ta’ee garuu hojii keetirra barakaa dhabaa fi dhumarratti ni dhiista, bu’aa osoo hin buusin hafta. Gubbaa hojii ilaalte hin tufatin hojjachuu jalqabi wanta Rabbiin keessa si kaa’e hin beektuti.
Hojjachuun boqonnaa sammuuti ta’uumsi immoo dhibee sammuuti.
Sheyxaanni hariiro sii fi maatii, obboleessa,obboleetti Islaama kee jiddu jiru laaffisuu ykn laamshessu yommuu barbaadu qalbii tee fi tan isaani irratti shakkii badaa, jibbaa fi waanyu facaasa. Diinummaa uumuf miirota kanniin nama keessatti bobeessa. Kanaafu yommuu miironni kunniin sitti dhagahaman cal’iste ofitti hin ilaalin jedhi,”A’uzubillahi mina sheyxaani rajiim (Sheyxaana abaarrame irraa Rabbiin tiikfama)” yookiin Aayat Suuraa Al-Mu’uminuun 23:97-98 irratti argaman qara’i. Rabbiin qalbii keeti fi kan isaani irraa jibba, waanyu fi shakkii badaa akka kaasu du’aayi godhi.
Hojii gaggaari namoota biroo tuffachuu mirga hin qabnu. Yommuu isaan sadaqaa xiqqaa kennan yookiin hojii gaarii xiqqaa hojjatan ati immoo sadaqaa baay’ee kennitu ykn hojii gaggaari baay’ee hojjattu, waan hojiin kee baay’innaan kan isaani caalef hojii xiqqaa isaani hin tuffatin. Hojii kam Rabbiin biratti fudhatama akka qabu hin beektuti. Baay’inna hojiiti miti murteessan qulqullinna hojiiti malee. Kanaafu hojii gaggaari baay’ee hojjadhe jira jette hin booniin, hin dhaadatin. Rabbiin munaafiqoota Madiina yommuu isaan sadaqaa warroota amananii gadi xiqqeessan Aaya Qur’aana (At-Tawbaa:79) buusun isaan waqqase. Yommuu Abdurahmaan ibn Awf qabeenya baay’ee sadaqaa kennu, munaafiqonnii ‘Agarsiisaf qabeenya kana hunda kenna.”Jedhan. Yommuu namoonni biroo temiraa hagaa fidanii sadaqatti makan, “Hiyyummaa ofii agarsiisuuf kenne. Rabbii fi Ergamaan Isaa kanatti haajaa hin qaban.” jechuu turan. Kanaafu hojii ykn sadaqaa namoota biroo tufachuu fi isaan maqaa xurreessu irraa of eegi.
Yommuu daandii jijjiramaa irra adeemtu dogongora badaa raawwachuu fi hadhaa dhandhamu dandeessa. Garuu bu’aan isaa nama ajaa’ibsiisa yoo dogongora kee irraa baratte gara olii oldeemte. Kanaafu yommuu daandii jijjiramaa irra adeemtu yoo dogongora raawwatte achitti dhahamte hin hafin, ol ka’i adeemsa kee itti fufi. Kanallee hin dagatin- yommuu namni tokko daandii jijjiramaa irra adeemu waan dogongora hojjateef, isa/ishii gadi hin xiqqeessin, abdii irratti hin dukkaneessin. Yaadadhu jijjiramni adeemsa halkan tokkoon adeemsifamu osoo hin ta’in bu’aa carraaqi kee, obsaa fi gargaarsa Rabbiiti. Salaataa, du’aayi gochaa, carraaqa, Rabbitti hirkachaa fi obsaan jijjirama gaarii jireenya kee keessatti dhugaa taasisi.
Karaan gammachu itti argatan inni biraa wanta gaarii namoota hojjatte dagachuu fi mindaa gaarii Rabbirraa eegudha. Osoo isaanu si galateefachu baatanii fi wanta badaa sitti hojjatanii waan gaarii hojjataafi turte yaadachun of hin dhiphistu. Wanta gaarii isaani hojjataa turte akka kasaaratti hin ilaaltu yoo mindaa Rabbirraa abdatte. Kanaafu yommuu sadaqaa kennitu yookin toltu namaa hojjattu isaanirra galataa fi mindaa eegu osoo hin ta’in Rabbirraa eegi. “Dhugumatti wanti nuti isin nyaachifnuuf Fuula Rabbii qofaafi. Isin irraa mindaas ta’ee galata wahii hin barbaannu.” Jedhu warroonni Milkaa’an (Suuraa Al-Insan 76:9 )
Hiriyyaa nama hin waanyine, hin jibbinee, yeroo rakkoo kan si bira dhaabbatu, yeroo gammachuu si waliin gammadu, yoo dogongorte kan gorsa si laatu, yommuu ati hin jirre kabaja kee kan eegu,si duuba wanta badaan kan si hin kaasne, wanta badaa irraa kan si dhowwu, wanta gaariitti kan si jajjabeessu argachuun qananii akkam bareedu! Hiriyyaa akkanaa argannaan itti maxxani. Akkuma inni tola sitti oolu atillee tola itti ooli.
Yommuu haala nama dhiphisuu fi rakkisuu keessa jiraattu, wudu’a godhii salaata salaati. Jireenya guyyaa guyyaa kee keessatti salaata wanta hundaa dura aansi. Yommuu gara qormaata yookiin hojii ulfaatatti deemtu jalqaba salaata salaati. Salaata keessa jabeenya fi tasgabbii argatta. Nama bu’aa gaarii buusu taata. Kuni na jalaa deema, kuni na jala bada jechuun salaata hin ariifachisin, gara boodatti hin aansin. Abshir salaata sirnaan yoo salaatte gonkumaa wanti si jala badu tokkollee hin jiru. Yoo salaata xiyyeefannoo fi tasgabbiin salaatte dhiphinni fi yaaddon kee sirraa deemu. Wanta si dhiphisu alatti dhiisi salaata qofa irratti xiyyeefachuf carraaqi, Insha Allah ni argita bu’aa isaa. Salaata dhiisun galaana dhiphinna namatti bana.
Osoo maddi gammachuu inni guddaan qabeenya ta’ee silaa warroonni dureeyyi namoota hundaa caalaa gammachuu ni argatu turan. Garuu yommuu imaana dhaban, jireenya gadadoo fi dhiphinnaa hordofu. Jireenyi imaanan alaa hiika hin qabdu. Ni’imaan (qananiin) hunda caalu qabeenya osoo hin ta’in imaana. Yoo faayda addunyaa tanaa dhabde garuu imaanni kee nagaha yoo ta’ee hin dhiphatin, hin gaddin. Duniyaan boruu deebiti, garuu imaanni takka bannaan ni ulfaata deebifachun. Kanaafu imaana keetif sodaadhu. Namni imaana homaatu hin qabne muka hidda hin qabne waliin wal fakkaata.
Sheyxaanni haala lama keessatti nama moo’ata. Tokko yeroo dallansuu, lammaffaan immoo yeroo fedhiin namaa kaka’u. Yommuu dallansuu sheyxaanni namticha too’achuun wanta hamaa akka dubbatu fi balleessaa guddaa akka raawwatu taasisa, yoo namtichi dallansuu ofii hin too’atin. Yeroo fedhii immoo sheyxaanni fedhii namaa kakaasu fi bobeessun nama moo’ata. Wanta fokkuu garmalee itti bareechise fi mi’eesse itti agarsiisa. Namtichi miidha isaa osoo hin hubatin ibidda fedhii harkaan qabata. Saala faalla waliin akka fedhe akka ta’u taasisa. Haala kanaan gabra/gabritti sheyxaana ta’a/taati. Qorichi kanniini sheyxaana Rabbiitti mangafachuudha. Irra deddeebi’i jedhi A’uzubillahi mina sheyxaani rajim yommuu dallantuu fi fedhiin kee kaka’u. Zikrii fi du’aayi baay’isi godhi, beekumsa barbaadi, Cubbuu sheyxaanni itti si kakaasu irraa dheessi, hin jalqabin. Obsa qabaadhu. Kanaafu yeroo lamaan kanniin keessatti of eggannoo guddaa taasisi.
Yommuu namni addunyaa tana kaayyoo isa dhumaa godhatu, ishiif gabricha ta’a. Fuggisoo kanaa namni jireenya boodaa (Aakiraa) kaayyoo isa guddaa fi dhumaa godhate, addunyaan isaaf gabritti taati. Duniyaa tanaaf kan jiraatu osoo hin ta’in duniyaa tanatti fayyadame kaayyoo ofii gahuuf tattaafata. Namni jalqaba yaanni isaa guutun duniyaa tana waan ta’eef yoo ishee dhabe garmalee gadduun abdii kuta, gammachuu dhugaa hin argatu. Gammachuu baay’ee gabaabdu fi turtii hin qabnetti yaada fi abdii ofii gabaabsa.Namtichi lammataa immoo gammachuu fi milkaa’inna addaan hin cinneef yaada. Himmaa (hawwii) ofii duniyaa tana qofatti hin gabaabsu. Duniyaa tana yommuu dhabu garmalee gadduun abdii hin kutu. Dhuma fi gahuumsa ofii sirritti waan beekuf gammachuu fi milkaa’inna guddaa argata. Rabbiin nama addunyaa tana osoo hin ta’in aakiraa kaayyoo guddaa godhatu nu haa taasisu.
Yoo ijji haqa hin argin, sammuun uumamtota Rabbii irratti tafakkura(xinxalli) gochuun yoo qalbiin tokkochummaa Rabbitti hin amaniin, faaydan isaani maalidha ree? Sammuun qalamni ofiin of uumu akka hin dandeenye amanu, akkamitti ardii fi samiin garmalee guddatan tasa uumaman yookiin ofiin of uuman jedhaa? Sammuun akkanaa sammuu tortore. Sammuu iddoo sirrii ta’etti yoo itti hin fayyadamiin jarmiwwan cubbuu itti seenun faaydan ala godhu. Cubbuun sammuu cufa, akka hin xinxallinee fi hin hubanne taasisa. Dhugaan soba, sobni immoo dhugaa itti fakkaata. Haqa adii arguu hin danda’u.
Sheyxaanni si jallisuuf yoom, akkamitti fi kallatti kamiin akka sitti dhufu hin beektu. Wanta tokko garmalee sitti miidhagsuun akka raawwattu itti si affeera. Ergasii ati gaddaa fi gaabbi waliin hafta. Yommuu tasa waxmadii isaatti kuftu, boodarra hanga keessaa bahuun sitti ulfaatu achitti hin hafin. Kanaafu badii isaa jalaa bahuuf, sheyxaana Rabbitti mangafadhu, zikrii godhii. Akkana jedhii Rabbiin kadhuu,”Yaa Rabbii sheyxaana fi badii isaatirraa nu tiksii akkuma gabroottan filatamoo Kee tiksiteetti.” Yeroo hundaa towbachuu fi Rabbirraa araaarama kadhachuun diina keetti qabsaa’i. Insha Allah haala kanaan gammachuu fi milkaa’inna argatta.
Kaznaa fi qananiin obsa booda argamuu sirraa dhoktaadha. Kanaafu kaznaa(qabeenya) fi qananii kanniin argachuuf wanta hundarratti obsi. Hojii gaarii hojjachuu irratti obsii, cubbuu hojjachuu irraa obsii(maasiyaa irraa fagaachu fi dheessun obsa horadhu.)
Dogongorri kee kan irraa barattu malee kan duubatti si harkisu hin ta’in
Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Namni Rabbii fi Guyyaa dhumaatti (Qiyaamatti) amane waan gaarii haa dubbatu yookin haa cal’isu. Namni Rabbii fi Guyyaa dhumaatti amane ollaa isaatti haa arjoomu. Namni Rabbii fi Guyyaa dhumaatti amane keessummaa isaatti haa arjoomu. “ (Sahih Al-Bukhaari fi Muslim)


c: text/html

text:
Alii Makkii miseensa koree furmaata barbaadduu hawaasa muslimaa yakka dharaa “shororkeessammaa” jedhuun himataman jidduu tokko ture. Alii Makkii yeroo muraasa hidhamee ajaja mana murtiitiin eega gad lakkifameen booda, Abbaan alangaa deebisee oliyyaannoo irratti dhiyeessuun bakka inni hin jirretti adabbiin hidhaa waggaa 14 irratti murteefamee ture.
Obboleessi Muslimaa Alii Makkii murtiin irratti darbee ture irraa kaafamuun eega mirkanaawee booda, guyyaa har’aa Afrikaa kibbaa irraa gara biyyaa kan gale yoo tahu, buufata xayyaara Booleetti simannaan ho’aan godhameefii jira.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Malik Salmaan Bin Abdulaziiz khamiisa har’aa ministeerota muraasa taayitaa duraanii irraa kaasuun, caasaa kaabinee mootummaa biyyattii kan jijjiire tahuu ejensiin odeeyfannoo Sa’uudii gabaase. Akka gabaasa kanaatti, Ibraahim Al-Assaf ministeera haajaa alaa tahuun kan muudame yoo tahu, ministeerri haajaa alaa duraanii Aadil Al-Jubeeyrii ammoo sadarkaa ministeeraatti itti gaafatamaa dhimmoota alaa waajjira Malik Salmaan tahuun muudame.
Ministeerota haaraya muudaman jidduu, ministeerri barnootaa fi ministeerri odeeyfannoo kan keessatti argaman tahuu gabaafame. Dabalataanis mootummaan Sa’uudii yeroo jalqabaatiif ministeera qorannoo hawaa kan hundeesse yoo tahu, Sulxaan Bin Salmaan dhaabbaticha akka hogganu kan muudame tahu odeeyfannoon arganne ni mul’isa. Gama biraatiin ammoo dhaaltuun gonfoo Muhammad Bin Salmaan taayitaa duraanii Itti aanaa muummicha ministeeraa fi ministeera ittisaa qabachuun kan itti fufe tahuun beekamee jira.


text:
Manni Maree Zoonii Sidaamaa karaa Mana Maree Naannoo Kibbaatiin, naannoo tahuuf rifarandamiin akka gaggeeffamuuf kanaan dura Boordii Filannoo Biyyoolessatiif gaaffii dhiheefatuu ibsamee ture. Kanuma hordofuun Bordiin Filannoo Biyyaalessaa ibsa ji’a dabre baaseen, heera mootummaa irratti hundaa’uun yeroo dhihoo keessatti rifarandamii gaggeessuudhaaf qophii barbaachisu kan godhaa jiru tahuu ibse.
Haaluma kanaan boordichi ibsa har’a baaseen, gaaffii naannoo tahuuf dhihaate irratti ummatni Zoonii Sidaamaa sagalee isaa Sadaasa 3,2012 akka kennu kan murtaahe tahuu beeksise. Rifarandamii kana geggeesuuf Hagayya 30,2011 irraa jalqabee raawwachiistota filannoo 8,460 hujiin leenjisuu fi buufataaleen rifarandamii 1,692 hojiin qopheessuu kan jalqabamu tahuu ibsame.
Murtii ummataa kana raawwachiisuuf Birriin miiliyoona 75 fi kuma dhibba 6 fi kumni 15 kan barbaachisu tahuus ibsi Boordii Filannee irraa bahe ni mul’isa.
Ummanni Sidaamaa naannoo kibbaa irraa adda bahuudhaaf yeroo dheeraaf kan gaafataa ture tahuun ni beekama.


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
DURADUBBII
Dubbiftoota barreeffata kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, barreeffata kana kutaa tokkoffaa akka gaariitti dhamdhamachuu keessan waanan sirriitti akeekkaddheefan, kunoo ammammoo kutaa isa lammaffaa kana itti isiniif dabale. Isinumti dhalawwan haadhotii Siiqqee fi abbootii Gadaa anaafis, Oromoota keessan kaaniifis dhamdhamaddhaa malee, ani randa bayee, tabba bu’ee, laggeen ceyee, muummee qaariyuun gandeeni fi manneen Oromiyaa teenyaa mara seenuun jechoota barbaachisoo isiniif dhiyeessuu hin daddhabu! Maali kanatu natti heddummaataa-ree?
SEENSA
Kutaa dabre keessatti ani: “Afaan Oromoo keenya jechoota hedduu, kanneen akka galaana Abbayyaa waraabamanii, akka cirracha Awaash guuramanii hin dhumne qaba. Afaan kun guutumaa guutuutti —” jedheen ture. Mee isan jedhe kana akka gaariitti kan isinitti agarsiisuu dandayun ammas fakkeenya wayii isiniif dhiyeessa. Fakkeenyi kun kan waayee maqaalee lafa Oromoo ilaalu waan taheef, wanneen tokko tokko isin akeekkachiisuu dandaya. Akki itti uummanni Oromoo namaa-lafaa, sa’aa-fardaa maqaa baasu kan hedduu nama maalaluu fi nama gammachiisi.
Barreeffatoota amma Afaan Oromootiin ifa argaa jiran garii isaanii keessatti, maqaan magaalaa Oromiyaa Bahaa tokko jallifamuun kitaabamee agartu. “Haroo Maayaa” jechuun warri barreessani kun “Hara Maayaa” jechuu isaanii ti. Oromoonni garri dhibbayyaa 90 (90%) jechoota “hara” jedhamuu fi isa “haroo” jedhamu sirriitti addaan-baafatanii dubbatu, barreessu. Jechoonni kun mataa ofii kan dandayan maqaalee garagaraa ti. “Hara” jechuun isa Afaan Ingiliziitiin “lake” jedhamu. “Haroo“-n garuu isa “pond, pool” jedhamu. Ani akkan qalbeeffaddhetti Oromoonni keenya kanneen Laga Gudar irraa gara lixaatti argaman, yaadundee lamaaninuu “haroo” jedhu. Maqaa “Hara Maayaa” jedhamu kana isa seenaa Oromoo keessa waggaalee 600 ol hulluuqee as gaye kana, nuti amma lafumaa kaanetoo wanni geeddarruuf massaan (sababni) tokkollee hin argamu. Kanaaf, adaraa Waaqaa mee “Hara Maayaa” jenneetuma haa barreeffannu.Akkanuma namoonni tokko tokko magaalaa seena-qabeettii Oromiyaa Waltajjii keessatti argamutu, “Bishooftuu” Haadha Siiqqee fi Abbaa Gadaa “Bushooftuu” jechuun nu jalaa busheessanii barreessu. Waan bakka magaalaa tanaatti harawwan jaha argamanii fi waan bishaaniin Waaqni ishii badhaaseef, Oromoon Tuulamaa lafa bishaan baay’ee qabu jechuun “Bishooftuu” jedhee moggaase. Dhageessaa-ree yaa Bishooftuu araddaa Irreechaa fi qeyee eebbaa!
Akkuman kanaan dura isniif ibse Oromoon uummata dubbii beeku, abbaa beekumsaa waan taheef: lafa isaas, nama isaas dabrees wanneen birootiif maqaalee gaggaarii kennuun moggaasa. Bakka mukni “adaamii” itti-heddummaatu waan taheef “Adaamaa” jedhetoo moggaase. Lafa ciraa qabuun “Ciro“, lafa amboo (“xabala“) qabuun “Ambo“, lafa geedni (mukni) ittii heddummaatuun “Geedoo“, lafa seenaan akka idaayaa (misirroo) naqatamteen “Naqamte“, lafa awwaala nama Doolloo jedhamuu irratti makni “dambii” margeen, “Dambii Doolloo” jedhee maggaafate. Ani kana irratti meeqa himeen dandaya-ree? Biyya Oromoo sadeen Sooddoo keessa tan amma magaalaa taate bakka tokkotu jira. Bakka kanatti muka “harbuu” guddicha tokkotu argama. Guyyaa guyyaa, saafaa keessa oggaa aduun nama waxaltu gaaddisa harbuu kanaa jala horiin dhufanii ciisu. Cululleen isaan kana keessaa “tokkoon isaa boqotaalaa?” jechuun harbuu irra hedduumminaan yaatee, teessee eeggatti. Kana hubachuun Oromoon keessan “Harbuu Cullullee” jechuun maqaa kenneefi. Naannoo Meettaa Hoolotaa bakka “Ejersa Lafoo” jedhamutu jira. Namni Bachoo irraa ka’uun gara Meettaa Roobii fi dabrees gara Salaalee deemu, goodaa Bachoo keessa kutee ennaa randa olbayu, warri fardaa dalga goggoruun akka hoddhaa gundootti maramee randa daddhabsiisaa kana baya. Warri akka kiyyaa miilaan xallisu immoo randuma kana kallattiin fuundaratti olbaya. Garuu, hedduu waan daddhabuuf erga olbayee, ejersa guddaa tokko kan achitti argamu jala taa’uun haara-baafata. Kana irraa ka’uun iddoon sun “Ejersa Lafoo” jedhame.
Maqaaleen lafaa kanneen Afaan Oromoo isaan jechoota mirree (cimdii) tahan irraa baafaman daran namatti tolu; sonaan nama gammachiisu. Sammuu fi qalbiif soorata mishaa tahu. Wallagga keessaa: “Laaloo Qilee, Siibuu Siree, Noolee Kaabbaa, Boojjii Coqorsaa, Waamaa Agaloo, Qilxuu Karaa faa agarra. Jimmaa fi Iluubbaa Booraa keessaa:Shabbee Somboo, Limmu Saqaa, Saqaa Coqorsaa, Algee Saachii, Bunoo Baddallee faa qalbeeffanna. Oromiyaa Waltajjii keessaa: Adaamii Tulluu, Tullu Boolloo, Dheeraa Walisoo, Baddaa Qeerroo, Tokkee Kuttaayee, Tulluu Maraa, Malkaa Qunxuree, Aqaaqii Basaqaa, Kaarra* Halloo, Kaarra Qoree, Muka Xurii, Garba Gurraacha, Caffee Doonsaa, Laga Daadhii faa hubanna. Barentuu (Harargee) keessaa: Daaroo Labuu, Dirree Dhawaa, Ejersa Gooroo, Kaarra Maraa, Kurfaa Callee, Malkaa Raafuu, Gubaa Qorichaa faa akeekkanna. Naannolee Arsii fi Baalee irraa: Haroo Dumaal, Gurra Dhaamolee, Nageellee Meexamaa, Madda Walaabuu faa baranna. Naannolee Booranaa fi Gujii keessaa: Hiddii Lolaa, Meettaa Gafarsaa, Malkaa Soogiddaa, Erba Muudaa, Oddoo Shaakkisoo, Saba Boruu faa qayyabanna. Mee maqaan Bulee Horaa jedhamu kan naannoo Boorana keenyaa keessatti argamuu daran isin hin gammachiisuu? Isaan kanneen fakkeenyumaafan isiniif dhayeessee malee, dacheen Oromiyaa kanneen akkanaa kumaatamaan qabdi. Mee egaa, amma kanaa gaditti jechoota kutaa kanaaf dhiyaatan ilaalaa!
JECHOOTA DIGDAMII-SHANAN HARDHAAF DHIYAATAN:
1) daga – ethnic (= goslammii)
2) danaadanee – diversity
3) geeda
– tree (garuu: muka
jechuun “tree
” fi “wood
” jechuu dha.)
4) folka – wood
5) furaa – dictionary (= galmee jechootaa, kuusaa jechootaa)
6) hadhaadhiyyaa – rehabilitation
7) hajalaa – cassette (hajalaa biidiyoo = video cassette)
8) hara – lake (= dambala, hashaaqa, tajii)
9) haroo – pond; pool (= koonnoo)
10) killayyaa – abstract (not concrete)
11) lafaala – floor
12) lamii – ambassador (mana lamii – embassy)**
13) lubbiyyoo – cell
14) ichimmee – match (= kibriitii)
15) malkee – seaport, harbour
16) miccee – carrot (= kaarota)
17) miduu – to evaluate
18) miira – sense
19) quboo – dijit
21) sadakkuu – triangle
22) talaalii – vaccination (talaaluu – to vaccinate)
23) uranee – oasis (= adaalqaljii)
24) wayyaba – majority (= irra-jireessa)
25) yaaya – logic
______________________ Hubachiisa Miiljalee _________________________
* Dhiyoo kana barreeffata tokko keessatti: “Karaa Qoree, Karaa Maraa” jechuun waan barreeffamen arge. Kun dogoggora. Nama jecha Oromoo isa “kaarra” jedhamu hin beeknetu akkanatti barreesse jechaa dha. Afaan raajeffamaa kan Biyya Gadaa kana keessa jechoota afur kanneen sirriitti addaan-baafachuu qabnutu jiru. Isaan kun:kaarra, karra, karaa fi kaarroo dha. “Kaarra” jechuun lafa akka karraa (ulaa) tahe kan tulluuwwan yookaan gaarran lama jedduutti argamu. Isa Afaan Ingiliziitiin “mountain-pass” jedhamu sani. “Kaarroo” jechuun immoo isa Afaan Ingiliziitiin “fern” jedhamu. Kanaaf: “Karra Halloo, Kaarra Qoree, Kaarra Maraa, Kaarra Warra Gulee” faa jenneetoo akkuma uummanni keenya dubbatutti barreessina.
** “lamii” dha malee, “lammii” akka hin taane qalbeeffachuun gaarii dha!
Itti-fufa ——!


text:
Mammaaks tokko dubbii fida tokko dubbii fixa.One proverb gives rise to a point of discussion and another ends it.Malli garaa sijira bokkuun arka sijira.Wisdom is in your mind, “bokkuu” is in your hand.True Knowledge is wisdom. The Oromo value wisdom to the highest degree: ‘Rather than to be kissed by foolish man, I prefer to slapped by a wise man.’ How is true knowledge acquired? The Oromo proverbs answers: By inference, by study, through suffering, by moulding another person, by heart. ‘ One who does not understand an inference will never understand the thing as it is.. … But the great school of knowledge is experience, long life and old age. … The Oromo proverb offers no definition of knowledge; they are not interested so much in nature of knowledge as the type of knowledge they propose as a model for man-in-society, and it is clearly a knowledge obtained through experience through proximity to the object, as ‘the calf is known by the enclosure to have become a bull.’ See Claud Summer, Ph.D., Dr.h.c (1995), Oromo Wisdom Literature, Volume I , Proverbs Collection and Analysis.
prevails. Historical, cultural, and political pieces of information go across generations and among the people mainly oral. Information is transmitted from father to son and from person to person in common sayings, folktales, proverbs, oral poetry, riddles etc. Mammaksaa (proverbs) are also used as a medium of transmission of socio- cultural information (Customs, beliefs, norms, moral codes etc.) from elders to the youth and among the people in the present times.
Mammaaksaa ( proverbs) are considered to be the wit and wisdom of elderly people. They are mainly uttered by elders. In other words, conversations among elders in any occasion are rich in proverbial sayings. Thus, the use of proverbs is more frequent in social and cultural occasions where participants are elderly people. The study of Gujii Oromo demonstrates that:
Makmaaksa Oromoo (Oromo proverbs):
Abba hin qabdu akaakyuuf boochi
Abbaa iyyu malee ollaan namaa hin birmatu
Abbaan damma nyaateef ilma hafaan hin mi’aawu
Abbaatu of mara jedhe bofti hantuuta liqimsee
Abjuun bara beelaa buddeena abjoota
Addaggeen hamma lafa irra ejjettu nama irra ejjetti
Afaan dubbii bare bulluqa alanfata
Afaan gaariin afaa gaarii caala
Afaanii bahee gooftaa namaa ta’a
Akka madaa qubaa, yaadni garaa guba
Akka abalun sirbaan boquu nama jallisa
Akkuma cabannitti okkolu
Akukkuun yeroo argate dhakaa cabsa
Alanfadhuuti gara fira keetti garagalii liqimsi
ama of komatu namni hin komatu
Amartiin namaa hin taane quba namaa hin uriin
Ana haa nyaatuun beela hin baasu
Ani hin hanbifne, ati hin qalbifne
arrabni lafee hin qabdu lafee nama cabsiti
Asiin dhihoon karaa nama busha
“Aseennaa natu dide, kennaa warratu dide otoo nabutanii maal ta’a laata”,jette intalli haftuun
Badduun fira ishee yoo hamattee, baddubaatuun niiti ishee hamatti
Bakkka oolan irra bakka bulan wayya
Bakka kufte osoo hin taane, bakka mucucaatte bari
Balaliitee balaliite allaattiin lafa hin hanqattu
Bara dhibee bishaan muka namatti yaaba
Bara bofti nama nyaate lootuun nama kajeelti!!
Bara fuggisoo harreen gara mana, sareen gara margaa
Barri gangalata fardaati
Beekaan namaa afaan cufata malee hulaa hin cufatu
Biddeena nama quubsu eelee irratti beeku
Billaachi otoo ofii hin uffatiin dhakaatti uffisti
Bishaan gu’a gahe nama hin nyaatiin, namni du’a gahe si hin abaariin
Bishaan maaltu goosa jennaan waan achi keessa jiru gaafadhu jedhe
Bishingaan otoo gubattuu kofalti
Boru hin beekneen qad-bukoon ishee lama
Boftii fi raachi hanga ganni darbutti wal faana jiraattu
Bulbuluma bulbuli hangan dhugu anuu beeka
Buna lubbuuf xaaxa’u warri naa tolii kadhatu
Cabsituun tulluu amaaraatiin giraancee jetti
Citaan tokko luqqaasaniif manni hin dhimmisu
Dabeessa uleen (jirmi) shani
Daddaftee na dhungateef dhirsa naa hin taatu jette sanyoon
Dawaa ofii beekan namaa kudhaamu
Deegan malee waqayyo hin beekani
dhalli namaa otoo nyaattu diida laalti
Dhirsi hamaan maaf hin nyaatiin jedha niitii dhaan
Dhirsaa fi niitiin muka tokko irraa muramu
Dugda hin dhungatan, hunda hin dubbatani
Durbaa fi jiboota garaa gogaa lenjisu
Iyyuuf bakkeen naguma, dhiisuuf laphee na guba
Dhuufuun waliin mari’atanii dhuufan hin ajooftu
Diimina haaduun nyaatani,diimaa arrabaan nyaatu
Dinnichi bakka gobbitetti hordaa cabsiti
Doqnaa fi garbuu sukkuumanii nyaatu
Du’aan dhuufaa jennaan kan bokoke dhiisaa jedhe
Dubbii baha hin dhorkani galma malee
Dubbii jaarsaa ganama didanii galgala itti deebi’ani
Duulli biyya wajjinii godaansa
Eeboo darbatanii jinfuu hin qabatani
Edda waraabessi darbee sareen dutti
Fagaatan malee mi’aa biyyaa hin beekani
Farda kophaa fiiguu fi nama kophaa himatu hin amaniin
Firri gara firaa jennaan kal’een gara loonii jette
Foon lafa jira allaatti samii irraa wal lolti
foon lakkayi jennaan rajijjin tokko jedhe
fokkisaan nama qabata malee nama hin kadhatu
Fuula na tolchi beekumsi ollaa irraa argamaa jette intalli
Gama sanaa garbuun biile (asheete) jennan warra sodaanne malee yoom argaa dhabne jedhe jaldeessi
Gaangeen abbaan kee eenyu jennaan eessumni koo farda jette
Gaangoonn haada kutte jennaan oftti jabeessite jedhani
Gabaan fira dhaba malee nama dhabinsa hin iyyitu
Galaanni bakka bulu hin beekne dhakaa gangalchee deema
Gaalli yoom bade jennaan, gaafa morma dheeratu bade
Gamna gowomsuun jibba dabalachuu dha
Ganaman bahani waaqa jalaahin bahani
Gara barii ni dukkanaa’a
Garaa dhiibuu irra miila dhiibuu wayya
Garbittii lubbuuf walii gadi kaattu, warri qophinaafi se’u
Jaalalli allaatti gara raqaatti nama geessa
Gaashatti dhuufuun daalattii dha
Gogaa duugduun yoo dadhabdu saree arisaa kaati
Gola waaqayyoo itti nama hidhe lookoo malee ijaajju
Goomattuuf goommanni hin margu
Goondaan walqabattee laga ceeti
Gowwaa wajjin hin haasa’iin bakka maleetti sitti odeessa, karaa jaldeesaa hin hordofiin halayyaa nama geessa
Gowwaan ballessaa isaa irraa barat, gamni balleessaa gowwaa irraa barata
Gowwaan bishaan keessa ijaajjee dheebota
Gowwaan gaafa deege nagada
Gubattee hin agarre ibiddatti gamti
Guulaa hin bitiin jiilaa biti
Gowwaa kofalchiisanii, ilkee lakawu
Gowwaa fi bishaan gara itti jallisan deemu
Haadha gabaabduu ijoolleen hiriyaa seeti
haadha laalii intala fuudhi
Haadha yoo garaa beekan ilmoo jalaa qabani
Halagaa ilkaan adii, halangaan isaa sadi
Hanqaaquu keessa huuba barbaada
Haati ballaa (suuloo) ya bakkalcha koo jetti
Haa hafuun biyya abbaa ofiitti nama hanbisa
Haati hattuun intala hin amantu
Haati hattuun intala hin amantu
Haati kee bareeddi jennaan, karaa kana dhufti eegi jedhe
Habbuuqqaa guddinaaf hin quufani
Hagu dhiba jette sareen foksoo nyaatte
Hagu dhiba jette sareen foksoo nyaattee
Halagaa gaafa kolfaa fira gaafa golfaa
Hantuunni hadha ishee jalatti gumbii uruu bartii
Harka namaatiin ibidda qabaa hin sodaatani
Harki dabaruu wal dhiqxi
Harkaan Gudunfanii, Ilkaaniin Hiikkaa Dhaqu
Harree ganama badee, galgala kur-kuriin hin argitu
Harree hin qabnu, waraabessa wajjin wal hin lollu
Kan harree hin qabne farda tuffata
Harreen nyaattu na nyaadhu malee bishaan ol hin yaa’u jette waraabessaan
Harreen yoo alaaktu malee yoo dhuuftu hin beektu
Hidda malee xannachi hin dhiigu
Hidda mukaa lolaan baaseetu, hidda dubbii farshoo (jimaa)n baase
Hidhaa yoo tolcha, gadi garagalchanii baatu
hin guddattuu jennaan baratu dhumee jedhe
Hiriyaa malee dhaqanii gaggeessaa malee galu
hiyyeessaf hin qalani kan qalame nyaata
Hoodhu jennaan diddeetu lafa keenyaan hatte
Hoolaan abbaa abdatte, diboo duuba bulchiti
Hoolaan gaafa morma kutan samii(waaqa) arkiti
Ija laafettiin durbaa obboleessaf dhalti
Ijoollee bara quufaa munneen ibidda afuufa
Ijoollee hamtuun yoo nyaataaf waaman ergaaf na waamu jettee diddi
Ijoolleen abaa ishee dabeessa hin seetu
Ijoolleen quufne hin jett, garaatu na dhukube jetti malee
Ijoolleen quufne hin jettu beerri fayyaa bulle hin jettu
Ijoolleen niitii fuute gaafa quuftu galchiti
Ijoollee qananii fi farshoo qomocoraa warratu leellisa
Ijoollee soressaa dhungachuun gabbarsuu fakkaatti
Ilkaan waraabessaa lafee irratti sodaatu
Ilmi akkoon guddiftu dudda duubaan laga ce’a
Intalli bareedduun koomee milaatiin beekamti
Intallii haati jajju hin heerumtu
Itti hirkisaan kabaa hin ta’u
Ittiin bulinnaa sareen udaan namaa nyaatti
Jaamaan boru ijji keen ni banamti jennaan, edana akkamitin arka jedhe
Jaarsi dhukuba qofaa hin aaduu, waan achisutu garaa jira
Jaarsii fi qalqalloon guutuu malee hin dhaabatu
Jabbiin hootu hin mar’attu
Jaalalli jaldeessa yeroo fixeensaa garaa jalatti, yeroo bokkaa dugda irratti nama baatti
Jaalala keessa adurreen ilmoo nyaatti
Jaalalli allaatti gara raqaatti nama geessa
Jarjaraan re’ee hin horu
Jarjaraan waraabessaa gaafa ciniina
Jibicha korma ta’u elmaa irratti beeku
Jiraa ajjeesuun jalaa callisuu dha
Kadhatanii galanii weddisaa hin daakani
Kan abbaan gaafa cabse halagaan gatii cabsa
Kan abbaan quba kaa’e oromi(namni, halagaan) dhumdhuma kaa’a
Kan afaanii bahee fi kan muccaa bahehin deebi’u
Kan bishaaan nyaate hoomacha qabata
Kan citaa qabaa tokko namaa hin kennine mana bal’isii gorsiti
Kan dandeessu dhaan jennaan gowwaan galee nitii dhaane Adaamiin ollaa hagamsaa jiru bara baraan boo’aa jiraata
Kan gabaa dhagahe gowwaan galee niitii dhokse
Kan hanna bare dooluutu sosso’a
Kan hordaa natti fiiges, kan haaduun natti kaates bagan arge jette saani du’uuf edda fayyitee booda
Kan humnaan lafaa hin kaane yaadaan Sudaanitti nagada
Kan ilkaan dhalchu kormi hin dhalchu
Kan namni nama arabsi irr, kan abbaan of arabsutu caala
Kan of jaju hin dogoggoru
kan qabuuf dabali jennaan harreen laga geesse fincoofte
Kan quufe ni utaala, kan utaale ni caba
Kan tolu fidi jennaan, sidaama biyya fide
Kan tuffatantu nama caala, kan jibbanitu nama dhaala
Kan tuta wajjin hin nyaanne hantuuta wajjin nyaatti
Kan waaqni namaa kaaße cululleen hin fudhattu
Karaa foolii nun hin jedhani jette wacwacoon
Karaan baheef maqaan bahe hin deebi’u
Karaan sobaan darban, deebi’iitti nama dhiba
Karaa dheeraa milatu gabaabsa, dubbii dheeraa jaarsatu gabaabsa
Karaa fi halagaatu gargar nama baasa
Keessummaan waan dhubbattu dhabde mucaa kee harma guusi jetti
Keessummaan lolaa dha abbaatu dabarfata
Keessa marqaa boojjitootu beeka
Kijiba baranaa manna dhugaa bara egeree wayya
Kokkolfaa haati goota hin seetu
Kormi biyya isaatti bookkisu biyya namaatti ni mar’ata
Kursii irra taa’anii muka hin hamatani
Lafa rukuchuun yartuu ofiin qixxeessuu dha
Lafa sooriin du’e baataatu garmaama
Lafaa fuudhuutti ukaa nama bu’a
Lafti abdatan sanyii nyaatee namni abdatan lammii nyaate
Laga marqaa jennaan ijoolleen fal’aanaan yaate
Lama na hin suufani jette jaartiin qullubbii hattee
Leenci maal nyaata jennaan, liqeeffatte jedhe, maal kanfala jennaan, eenyu isa gaafata jedhe
Lilmoon qaawwaa ishee hin agartu, qaawwaa namaa duuchiti
Lukkuun(hindaaqqoon) haatee haateealbee ittiin qalan baafti
Maa hin nyaatiin jedha dhirsi hamaan
Maal haa baasuuf dhama raasu
Mammaaksi tokko tokko dubbii fida tokko tokko dubbii fida
Mana haadha koon dhaqa jettee goraa bira hin darbiin
Mana karaa irra kessumaatu itti baayyata
Manni Abbaan Gube Iyya Hin Qabu
Maraataa fi sareen mana ofii hin wallalani
Maraatuun jecha beektu, waan jettu garuu hin beektu
Marqaa afuufuun sossobanii liqimsuufi
Marqaan distii badaa miti, irri ni bukata, jalli ni gubata
Marxoon otoo fiiganii hidhatan otuma fiiganii nama irraa bu’a
Mataa hiyyaassaatti haaduu baru
Midhaan eeguun baalatti hafe
Mucaa keetiin qabii mucaa koo naa qabi jettehaati mucaa
Muka jabana qabu reejjiitti dhibaafatu
Morkii dhaaf haaduu liqimsu
Nama foon beeku sombaan hin sobani
Namni akka fardaa nyaatu, gaafa akka namaa nyaate rakkata
Namni beela’e waan quufu hin se’u
Namni dhadhaa afaan kaa’an, dhakaa afaan nama kaa’a
Namni gaafa irrechaa duude, sirba irreechaa sirbaa hafa
Namni guyyaa bofa arge halkan teepha dheessa
Namni hudduu kooban galannii isaa dhuufuu dha
Namni mana tokko ijaaru citaa wal hin saamu
Namni nama arabsu nama hin faarsu
Namni badaan bakka itti badutti mari’ata
Namni gabaabaan otoo kabaja hin argatiin du’a
Namni qotiyyoo hin qabne qacceen qalqala guutuu dha
Nama kokkolfaa nama miidhuu fi bokkaan aduu baasaa roobu tokko
Niitiin dhirsaaf kafana
Niitiin marii malee fuudhan marii malee baati
Niitiin afaan kaa’aami’eeffatte yoo kabaluuf jedhan afaan banti
Nitaati jennaan harree qalle, hin tatuu jennaan harree ganne, qoricha jennaan isuma iyyuu dhaqnee dhabne
Obboleessa laga gamaa mannaa gogaa dugduu(faaqqii) ollaa ofii wayya
Obsaan aannan goromsaa dhuga
Obsan malee hn warroomani
Ofii badanii namaa hin malani
Of jajjuun saree qarriffaan udaani
Ofi iyyuu ni duuti maaliif of huuti
Ofii jedhii na dhugi jedhe dhadhaan
Okolee diddu okkotee hin diddu
Ollaa araban jira akkamittin guddadha jette gurri
Ollaan akkam bultee beeka, akkatti bule abbaatu beeka
Ollaafi garaan nama hin diddiin
Ollaa fi kateen nama xiqqeessiti
Ol hin liqeessiin horii keetu badaa, gadi hin asaasiin hasa’aa keetu bushaa’a
Otoo beeknuu huuba wajjin jette sareen
Otoo garaan tarsa’e jiruu, darsa tarsa’eef boossi
Otoo farda hin bitiin dirree bite
Otoo fi eegeen gara boodaati
Otoo garaan dudda duuba jiraate, qiletti nama darbata
Otoo sireen nama hin dadhabiin tafkii fi tukaaniin nama dadhabdi
Qaalluun kan ishee hin beektu kan namaa xibaarti
Qaban qabaa hin guunnee gad-lakkisan bakkee guutti
Qabbanaa’u harkaan gubnaan fal’aanan
Qabanootuharkaa, hoo’itu fal’aanaan
Qabeenyi fixeensa ganamaati
Qalloo keessi sibiila
Qalladhu illee ani obboleessa eebooti jette lilmoon
qaaqeen yoo mataan ishee marge bade jetti
Qarri lama wal hin waraanu
Qeesiinwaaqayyoo itti dheekkam, daawwitii gurgurtee harree bitatte
Qoonqoon darbu, maqaa hin dabarre nama irra kaa’a
Qoonqoon bilchina eeggattee, qabbana dadhabde
Qorichaofii beekan namaa kudhaamu
Qotee bulaa doofaan, miila kee dhiqadhu jennaa, maalan dhiqadha borus nan qota jedhe
Qurcii dhaan aboottadhu jennaan, qophoofneerra jedhe
Raadni harree keessa ooltedhuufuu barattee galti
Sa’a bonni ajjeese ganni maqaa fuudhe
Saddetin heerume jarjarrsaa akka baranaa hin agarre jette jaartiin, salgaffaa irratti waraabessi bunnaan
Salphoo soqolatte soqolaa gargaaru
Saree soroobduun afaan isheef bukoo ykn. dudda isheef falaxaa hin dhabdu
Sabni namatti jiguu irra gaarri (tulluun) namatti jiguu wayya
Sareen duttu nama hin ciniintu
Sanyii ibiddaa daaraatu nama guba
Sareen warra nyaattuuf dutti
Seenaa bar dhibbaa baruuf bardhibba jiraachuun dirqama miti
Shanis elmamu kudhanis, kan koo qiraaciitti jette adurreen
Sirbituu aggaammii beeku
Sii uggum yaa gollobaa, anaafoo goommani ni dorroba inni gurr’uu soddomaa jette jaartiin horii ishee gollobaan fixnaan
Sodaa abjuu hriba malee hin bulani
Soogidda ofiif jettu mi’aayi kanaachi dhakaa taata
Sombaaf aalbee hin barbaadani
Suphee dhooftuun fayyaa gorgurtee, cabaatti nyaatti
Taa’anii fannisanii dhaabatanii fuudhuun nama dhiba
Takkaa dhuufuun namummaa dh, lammmeessuun harrummaadha
Tikseen dhiyootti dhiifte fagootti barbaacha deemti
Tiksee haaraan horii irraa silmii buqqisaa oolti
Tokko cabe jedhe maraataan dhakaa gabaatti darbatee
tokko kophee dhabeetu booha, tokko immoo miila dhabee booha
Tufani hin arraabani
Udaan lafatti jibban funyaan nama tuqa
Ulee bofa itti ajjeesan alumatti gatu
Ulee fi dubbiin gabaabduu wayya
Ulfinaa fi marcuma abbaatu of jala baata
Waa’een garbaa daakuu fi bishaani
Waan ergisaa galu fokkisa
Waan jiilaniin kakatu
Waan kocaan kaa’e allaattiin hin argu
Waan namaa kaballaa malee hin quufani
Waan samii bu’e dacheen baachuu hin dadhabu
Waan uffattu hin qabdu haguuggatee bobbaa teessi
Waan warri waarii hasa’aan, Ijoolen waaree odeesiti
Wadalli harree nitii isaa irraa waraabessa hin dhowwu
Wal-fakkaattiin wal barbaaddi
Wali galan, alaa galan
Wallaalaan waan beeku dubbata, beekaan waan dubbatu beeka
Waaqaaf safuu jette hindaaqqoon bishaan liqimsitee
Warra gowwaa sareen torba
Waraabessi bakka takkaa nyaatetti sagal deddeebi’a
Waraabessi biyya hin beekne dhaqee gogaa naa afaa jedhe
Waraabessi waan halkan hojjete beekee guyyaa dhokata
Yaa marqaa si afuufuun si liqimsuufi
Yoo ala dhiisan mana seenan, yoo mana dhiisan eessa seenan
Yoo boora’e malee hin taliilu
Yoo ejjennaa tolan darbatanii haleelu
Yoo iyyan malee hin dhalchanii jedhe korbeesi hoolaa kan re’eetiin
Yoo suuta ejjetan qoreen suuta nama waraanti
yoo dhaqna of jaalatan fuula dhiqatu
Yoo namaa oogan eelee jalatti namaa marqu
yoo ta’eef miinjee naa taata jette intalliQawwee dhufe dubbin dhufeWhen an Amhara came, a problem cameYaraadha jennaan kan nadheen dhiitu.A bad man is he who kicks a woman.Abbaan waraanaa dubbii waaraana dubbata.A leader of war talks about war.Olkaa’an fuudhan malee olka’an hinfudhan.One takes tomorrow what he/she puts by today.Mataa malee balbala hinbaan.Head goes through a door before the other parts of the body.Mana ofii dhakaa itti baatan.One carries a stone in his home.Nama duloometu waa hima.It is an elderly person who tells something.Nama dubbiin nama dhibe cal’dhisan dhiban.When a person troubles you with a disappointing word, trouble him with silence.Beekaan afaan cufata malee balbala hincufatu.A wise man shuts his mouth, but not his door.Kan suuta deemu qoraatiin suuta seent.A thorn slowly gets into the body of a person who walks slowly.Dhugaan ganama huqqattee galgala gabbatti.Truth looks thin in the morning but grows fat in the evening.Dhugaan niqallatti malee hincabdu.Although it is thin, truth doesn’t break.Cubbuun dura furdifte booda qallisti.Sin makes someone plump at first and emaciated later.Cubbuun takka tratii takka dhaqabdi.Sin goes slowly but reaches timely.Nama abbaa jedhaniin obboo hinjedhan.One doesn’t call someone “brother” after he has called him “father”.Nama sobatanu hinsobanu.One doesn’t lie to a person he/she likes.Durba qaban qabaa qaddi.Abusing a girl is calling for a problem.Mukiti Lubbu, lubbuu hinuban.Trees are life, one doesn’t harm life.Qoosa ilaa jettee ballan.Don’t be careless to an eye said a blind person.Garibicha lubbuuf dheechu, Ormi jabina jaja.While a slave runs to save his life, observers appreciate his strength.Bultiin bultuma akka itti bule abbaatu beeka.Life appears to be similar, but only individuals know how they live.Namni iyyoome takka lafa reeba, takka nama reeba.A poor person, sometimes beats the ground, and at other times persons.Okkoteen Waaqa hinbeekne eelee bishan kadhatti.A pot that doesn’t know God, begs “eelee”∗ for water.Madaan hiyyeessaa madaa bineensaati.The wound of a poor person is the wound of a beast.Maali maqnee” jette sareen jaamaa sagal dhalte.“What’s our sin” said a bitch after giving birth to nine blind pups.Garaan gadde imimmaan hinqusatu.A sad heart never lacks tear.Manni abbaan gube abbaa hube.A house burnt by its owner harms the owner himself.Dhibeen finyaan qabe hidhii hinanqatu.A disease that has infected the nose doesn’t fail to reach the lips.Nama gurraan du’erra nama lubbuun du’e wayya.A person who lost his life is better than a person whose name isspoiled.Namin ulfina hinbenne ulfina hinfedhu.A person who doesn’t know the value of respect doesn’t need respect.Of beektuun sooda lagatti.A boastful person abstains from salt.Odeessaan oduu yakka dhuufuun hirriba yakka.A talkative person distorts information as fart disrupts sleep.Namin ofiif hintolle ormaaf hintolu.A person who can’t help himself can’t help others.Odoo kolfatuu ulfooftee gaafa daya booche.She conceived while laughing and cried during labour.“Waan hinjirree hinjirtu,”jedhan.It is said, “nothing is new”.Warri Badu Walhinbadadu.A discordant family doesn’t care for its members.Warri horu wallirra hingoru.Members of a concordant family care for each other.Dubbiin dubbii fida.A vicious word gives rise to another vicious word.Madaa hamtuu fayyan malee jecha hamtuu hinfayyan.Bad wound does heal but bad word doesn’t.Namin nama abaaru nama hinfaarsu.A person with scoffing tongue doesn’t praise.Allaatiin waan lafaaf lafatti waliloolt.Hawks quarrel on the ground for something on the ground.Bubbeef bara hamaa guguufan bayani.One goes by wind and hard time by bowing down.Baraaf furgugoo gadijedhan dabarfatan.One lets the passage of time and furgugoo (a thrown stick) by bowingdown.Bara Baraan dabarsan.A time passes after a time.Keessummaan akka warri bulutti bulti.A guest sleeps in a manner the host sleeps.Madda bu’anii Jiidha hinlagatan.After coming to stream, exposing oneself to damp is inevitable.Lafa ilaalanii muka dhaabani.One plants a tree after observing the ground.Karaaf dubbii arganuu dhiisan.One turns back from road and dubbii (abnormal speech) observing them.Karaa malee deemuun laga nama bulcha.Going on a wrong way makes someone face a problem.areen qaroon untee qadaaddi.A wise dog covers a container after drinking what it contains.Waraana jannatti dheessanii dubbii qarootti dheesssanii.As war is prevented by a patriot; a problematic case is solved by awise man.Hantuunni boolla lamaa daftee hinduutu.A rat, which has two holes, lives long.Kan farade dhabe harreen garmaama.Someone who doesn’t have a horse rides on a donkey.Aanaan reeffatti aana.A person stays close to a dead body of his relative.Ollaaf aduutti gadi bahan.One comes out to the sun and his neighbour.Ballaan fira qabu ila qaba.A blind person who has relatives can see.Kophaa dhiqanii xurii hinbaasan.By washing alone, one can’t avoid dirt.Kophaa nyaattuun qophaa duuti.A person who eats alone dies alone.Harki nyaate nama hinnyaatu.A hand that has been helped doesn’t refuse to help others.Harkaan harka fuudhan.One receives a hand by his hand.Nama jaalatan bakka rafisan hindhaban.One doesn’t lack a bed for a person whom he loves.Laga malee garaan walittinyaa’u.Without a course, hearts may not come to each other.Marii’ atan malee maraatan biyya hinbulchan.It is possible to administer people by discussion but not by force.Warri marii qabu dibicha qalata warri marii hinqanne raadaaqalata.A concordant family slaughter a young bull while a discordantone slaughters a heifer.Nama mannatti walii galetuu alaa waliin gala.People who agree with each other at home can come backhome together.see more @http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://etd.aau.edu.et/dspace/bitstream/123456789/588/1/TADESSE%2520JALETA.pdf
Mammaaksota Dubartootaa Oromoo
1. Heeruma dharraanee(hawwinee) heerumnaan rarraane (rakkannee)
2. Asuu oolle jette tan heerumaaf muddamte”
3. Takkattii qayyannee taduraa hanqannee ykn takkaa qayyannee lukaa gubanne
4. Bakka dhiiganii hin fiigan.
5. Kana muranii kamiin fincaayan jette haati manaa inni ofirraa mura jennaan.
6. Kaanittuu abbaa argadhu jette haati intalaan.
7. Intalti ariifattuun haadha ciniinsuubarsiifti
8. Akka beekutti dhalaa(dahaa) nadhiisaa jette intalti harka namaa diddu
9. Sirbaaf bayanii morma hin dhofatan jettee intalti waa hin saalfannee.
10. Akka ebaluutti sirbaan morma nama jallifti jette intalti qalbii qabdu.
11. Mucaa deenna malee mucaa hin geennu jette intalti of tuffatte.
12. Wol akkeessee ollaan marqa balleesse jette intalti ofiin bultun .
13. Akka aadaa teennaa gaara gubbaa baanee teenna jedhe harmi dubartootaa.
14. Ati baldi ta dhiirsa ka’imaa jette intalti abbaan manaa isii jaarsaa.
(Baldu : ashuu,qoosuu,taphachuu, busheesuu)
15. Har’allee moo jette haati ijoolleen beelofne (shoomofne) jennaan isiin bakka cidhaatii quuftee waan galteef
16. Ani ufiif hin jennee, mucaan keessan ka hangafaa sun fuudha hin geennee? jette intalti mucaa kajeelte.
17. Soddaa fi dayma hin duudhatan.
18. Osoo dhukubsataan jiru, fayyaalessi du’a.
19. Ana bakki na dhukubu asii mitii maraafuu bakkuma gooftaan kiyya jedhe san kooba jette bookeen.
20. Makkitu malee makkaa hin hajjan
(Makkitu : naamaaf mijooftu/mijaa’u)
21. Akka dida’aa fi akka didanaatti na galchi
22. Daalun xaraan kaanu tara.
Qopheessan : Abdii Boriiti
http://opride.com/hamba/?p=231
Tokko Jennee, lama Jenna jedhuu Oromoon.
First you say “one” then you can say “two”.
Mila mataa hoo’qu.
The feet scratching the head.
Dubbin dubbii fida, mammaaksi dubbii fixa.
Trouble will only bring trouble, but a proverb can end troubles.
Qeeransa eegee hin qaban qaban hin gadhiisiin.
Don’t grab leopard’s tail. If you do, don’t let go.
Beekan namaa afaan cufata malee hulaa hin cufatu.
A wise man shut his mouth, not his door.
Gaariin mudaa hin’dhabu jedhuu Oromoon.
Even a good person is not faultless.
Foon lafa bu’e huba malee hin’deebu jedhuu Oromoon.
If a piece of meat drops on the ground, it can never be picked up without particles of dust.
Arrabni lafee hin qabdu garuu lafee nama cabsiti jedhuu Oromoon.
The tongue has no bones, but it can break bones.
Luka lama qabaataniif, muka lama hin koran jedhuu Oromoon.
Just because you have two legs, it does not mean you can climb two trees.
Abbaan damma nyaateef ilma hafaan hin mi’aawu jedhuu Oromoon.
Just because the father eats honey it does not mean the son’s mouth is sweet.
Waaq nagaan nu oolche, nagaan nu haa bulchu. Kan nagaan nu bulche, nagaan nu haa oolchu.
God has given us a good day, may He also give us a good night. He that has given us a good night, may he also give us a good day.
Ariifataan hori gata jedhuu Oromoon.
One who hurries throws away money.
Gowwaan bara soorome nyaatee, bara deege nagada jedhuu Oromoon.
A foolish person eats when he is rich and trades when he is poor.
Dharraa fooni hancooteen hin’baasu jedhuu Oromoon
The craving from meat cannot be cured by eating a root plant.
Amali Hamadan abba rakkisa jedhuu Oromoon.
Evil habits give birth to problems.
Arrabni lafee hin qabdu garuu lafee nama cabsiti jedhuu Oromoon.
The tongue has no bones, but it can break bones.
Fagaara dhuufetu na’a jedhuu Oromoon.
A farting buttock is frantic.
It is easier to catch a flame using another’s hand.
Harka abbaa tokkotin ibidda qabbaachuun nama hindhibu jedhu Oromoon.
Jabbiin harree waliin oolte dhuufuu bartee galtii.
if only our tongues were made of glass,then we would be very careful when we speak!
Wal sobuu mannaa, wal gubuu Wayya jedhuu Oromoon.
Rather than lie to each other, it is better to fight it out.
Fardi harree wajjin oole, akka harree Nama dhiita jedhuu Oromoon.
The horse which grazes with a donkey kicks like a donkey.
Dubbii barbaacha sareen gabaa baate jedhuu Oromoon.
To look for trouble the dog goes to the market.
Qaalluun Kan bira himiti malee, kan shee hin beektu jedhuu Oromoon.
A soothsayer tells for another but does not know for themselves.
Sannyii Kan facaasantu marga jedhuu Oromoon.
What is sow will sprout.
Surree fi niitii wajjin kufuu jedhuu Oromoon.
Like the trousers fall together with the man, So the man falls together with his wife.
Gowwaan bara soorome nyaatee, bara deege nagada jedhuu Oromoon.
A foolish person eats when he is rich and trades when he is poor.
What God has preserved for the tortoise, the eagle can never take it.
Kan Waaqi qocaaf kaa’e, cululleen hin fudhattu jedhuu Oromoon.
Indaanqoon ka’a ganamfattee, gombisaa jala ooltin jedhuu Oromoon.
Though a chicken rises early, it spends the whole day under the grain store.
Harmatu lama malee, aannan tokkichuma jedhuu Oromoon.
There are two breasts but the milk is the same.
Qunceen wol gargaartee arba hiiti jedhuu oromoon.
A strip of bark united will tie an elephant.
Abbaa hinqabdu akaakayyuuf boosi jedhan.
He does not have a father so he cries for his grandfather.
Niitii waa lama jaallattu gabaa hin’basin jedhuu Oromoon.
Never send a woman who likes two things to the market.
Biyya goophoon baay’atutti isa ol jedhee deemutu fokkisa.
In the land of the hunchbacks those who walk upright look ugly.
Speaking gave me troubles, scratching gave me scabies.
Dubbannaan dubbii ta’e, hooqqannaan cittoo ta’e.
Silaa hinolu, kajeelaa dura waami.
Since he is going to come anyway, invite the freeloader first. (i.e. accept the inevitable).
Yaa marqaa, sii afuufuun, sii liqimsuufi jedhuu Oromoon.
Dear porridge, the reason why I blow when your hot is so that I can swallow you more easily.
Looni hinqabnu, hattuu jibba hindhaqnu, jedhe gowwaan.
We don’t have cattle, hence we don’t hate thieves, said the fool.
Utuu ani gaafaaf bohuu, gurra nakutani jette harreen.
While I cry for horns, they cut my ears said the donkey.
* Dubartii waa sagaliin horatu!
~ Sadi gorsaan
~ Sadi obsaan
~ Sadi dhoksaan
* Ilmi namaa haala jireenya isaatiin bakka
saditti qoodama!
~ Tokko kan biyya jiru
~ Tokko kan biyyaaf jiru
~ Tokko kan biyyatti jiru
* Namni lafee coru waa sadi fakkaata!
~ Yoo ija itti babaasuu, goota fakkaata.
~ Yoo afaan itti banu, waraabessa
fakkaata.
~ Yoo itti gororu, daa’ima fakkaata.
* Namni kijibu waa sadihiif muddama!
~ Hanga dhagahuuf
~ Hanga himuuf
~ Naa dhoksaafis ni muddama.
* Gowwaan waa sadi jaalata!
~ Osoo hin dubbisin dubbachuu
~ Osoo hin gaafatin himuu
~ Osoo hin tuqin aaruu
* Keessummaa waa sadihiin kabaju!
~ Erbee rifeensa hin qabne
~ Lafee foon hin qabne
~ Foon lafee hin qabne
¤ Hiikni isaas:
~ Erbeen rifeensa hin qabne, fuula ifaan
simachuudha.
~ Lafeen foon hin qabne, ilkaan gaariin
wajjiin kolfuudha.
~ Foon lafee hin qabne immoo, arraba
qajeelaan itti haasahuudha.
* Waa sadi fafa, waa sadi fafaa miti!
~ Lolaaf bahanii waraana dhabuun fafa.
Lolaaf bahanii waraana dhabuun fafaa
mitii, onnee dhabutu fafa.
~ Du’anii ibaadaa dhabuun fafa. Du’anii
ibaadaa dhabuun fafaa mitii, durumaan
ibaadaa dhabutu fafa.
~ Barumsaaf bahanii qalama dhabuun fafa.
Barumsaaf bahanii qalama dhabuun fafaa
mitii, kaayyoo dhabutu fafa.
* Waa sadi dura badee, waa sadi tura bade!
~ Makkalli dura badee, hayyichi tura bade.
~ Maxaanaan dura badee, arreedaan tura
bade!
~ Doqnichi dura badee, arjichi tura bade.
* Ilmi namaa sadi!
~ Tokko kan abbaa caalu
~ Tokko kan abbaa dhaalu
~ Tokko kan abbaa dhaanu
WAAQNI ILMA KASAARAAFI ABBAA
DHAANU IRRAA NU HAABARARU!
* Namni dhugaan wal-jaalatu waa sadiin
wal-jaalataan
Garaa dhaan
Onnee dhaan
Dhugaa dhaan
EEBBA FUDHAA (Oromo Blessing)
Hin ta’iina warraa umurii gabaaba
Umurii ga’aa raagaa
Gurraan aaga dhaga’aa
Ijaan waan gaarii argaa
Harkaan hojii qabadhaa
Miillaan deemaa qaqqaba
Yaada keessaniin of ta’aa
Afaaniin dhugaa lallabaa
Kan yaaddaa milkaa’aa
Raftan Abjuu qabadhaa
Jaalaalan waaqa qabadhaa
Akkoof akaakayyuu argaa
Abiddaa bira ijoollee
Goorroo duuba jabbilee
Sanyii facaasaa haammadhaa
Isiin jalaa hin ta’iin armaa
Dheebottan dhugaa booka
Beeloftan nyaadhaa cooma
Hunda quufaa
Golaa gumbii quufaa
Goodaa calla quufaa
Dallaadhaa horii quufaa
Sa’aa fi nama biqilaa
Qilxuu ta’aa irraa dagaagaa
Qilxuu ta’aa jala jabaadhaa
Waleensuu kormaa ta’aa
yaabbiif bu’a dhowwadha
Abidda gaara yaade ta’aa
Gamaaf Gamanattii mul’adha
Waaqni isinirraa ha dhowwuu
Jalloo jallattuu, kan sobdee boquustuu
Sanyii sanyii ishee nyaatuu
Rabbii isinirraa haa ifatuu
Yaada isiin haa laatuu!!!
Gaadaan Gaddaa Bilisummattii!!
Injifaannoon kan ummata oromottii!!


text:
Saartuu Magarsaa irraa
Sirna dimookraasii jechuun, sirna mootummaan ummataa, ummataan, ummataaf ittiin ijaaramu jechuu dha. Sirni dimookraasii kun, mootummaa ummataa, ummataan ijaaramee ummataaf hojjetu argamsiisuu kan danda’u, mirgi yaada ofii bilisa ta’anii ibsachuu, mirgi bilisa ta’anii socho’anii ummata dammaqsuu, mirgi ijaaramuu fi ijaaruu, mirgi siyaasaa kan dhaaba siyaasaa fedhan deggeruu fi mormuu, mirgi siyaasaa kan filuu fi filamuu, mirgi hiriira nagaa bahuun imaammata mootummaa ykn dhaaba siyaasaa deggeruu ykn mormuu, mirgi sabquunnamtiitti walqixa dhimma bahuu, mirgi seeraan tikfamuu fi kkf yoo kabajame fi hojii irra oolfamee dha.
Sirni dimookraasii, mootummaa: ummataa, ummataan ijaaramee ummataaf hojjetu ijaaruu kan danda’u, seerri hundaa ol ta’ee hundi seera duratti walqixummaan yoo ilaalame fi qaammi filannoo hoogganu, qindeessuu fi murtii sagalee ummataan darbe labsu, ummata bal’aa fi dhaabota siyaasaa filannoo irraa hirmaatan hunda biratti fudhatama yoo qabaatee dha. Sirni dimookraasii, mootummaa ummataa, ummataan, ummataaf argamsiisuu kan danda’u, dhaaboti filannoo keessatti dorgommii siyaasaa godhan, dhaaba isaanii keessatti kan sirna dimookraasiitti amanan fi ittiin bulan yoo ta’e ,imaammata ummata bal’aa biratti deggersa qabu qabaatanii ummatatti kan dhiyaatan yoo ta’e fi ummati akka isaan filu abdii irraa qabaatanii ummati bilisa ta’ee fuulduree isaa akka murteeffatu yoo itti amanan qofa.
Sirni dimookraasii, mootummaa ummataa, ummataan, ummataaf ijaaruu kan danda’u, murtii filannoodhaan godhame irratti falammii dhalatu qaammi murtii irratti kennu, kan ummataa fi dhaabota siyaasaa filannoo irraa hirmaatan fi filannoo irraa komee qaban biratti fudhatama qabu ta’uu qaba. Sirni dimookraasii: mootummaa ummataa, ummataan, ummataaf ijaaruu ykn oomishuu kan danda’u, dirreen siyaasaa, dhaabota siyaasaa filannoo irraa hirmaatan hundaaf walqixa yoo ta’ee fi qaammi dhaabota siyaasaa galmeessuu fi dorgommii filannoo keessatti akka hirmaatuuf hayyama kannu kan dhaaba siyaasaa kamiifuu hin baabsine yoo ta’e qofa. Sirna dimookraasii keessatti, filannoon gochaa ykn hojii guyyaa tokkoo ykn lamaa osoo hin taane, gochaa ykn hojii adeemsa hedduu fi dheeraa of-keessaa qabuu dha. Sirna dimookraasii dhugaa keessatti, kan ilaalamuu fi faarfamuu qabu, filannoon geggeeffamuu isaa qofa osoo hin taane, jalqabaa irraa hanga dhumaatti adeemsa filannoon ittiin geggeefamu dimookraatawaa fi kan seera filannoo kabaje ta’uu isaatiini.
Sirni dimookraasii, mootummaa ummataa, ummataan, ummataaf argamsiisuu kan danda’u, adeemsi filannoon ittiin geggeeffamu jalqaba irraa hanga dhumaatti dimookraatawaa ta’uu isaa dhaaboti siyaasaa filannoo irraa hirmaatan kan itti quufan yoo ta’e, adeemsi kun kan sirna dimookraatawaa hordofe fi daangaa tokko malee ummata hirmaachisu ta’uu qaba. Ummata lakkaawuu, naannoo bakka bu’ooti ummataa irraa filaman murteessuu, filannoof galmeeffamuu, nagummaa ummata filannoo irraa hirmaatuu tiksuu, meeshaalee filannoo gahaa yeroodhaan buufata filannoo dhaqabsiisuu, hanga sagaleen ummataa lakkaawamutti seerri filannoo dimookraatawaa ta’ee fi dhaaboti filannoo irraa hirmaatan itti quufan yoo hordofame qofa. Sirni dimookraasii, mootummaa: ummataa, ummataan, ummataaf ijaarame argamsiisuu kan danda’u, dhimmi murtii ykn filannoo ummataaf dhiyaatu, dhimma mootummaan ummataaf murteessee ummatatti dhiyeessu osoo hin taane, dhimma ummati sagalee irratti kennachuu barbaadu kan of keessatti haammate yoo ta’e qofa.
Sirna dimookraasii seerota armaan olii guutatee filannoo geggeeffameen: hoogganoota filaman, mootummaa ijaaramu, qoondaalota waajjira mootummaatti ramadaman, murtii qondaalota kanneeniin darbu, imaammata murtaahu, heera tumamu , seera bahu, ajaja fi qajeelfama darbu qofatu ummata biratti fudhatama qabaatee seerawaa ta’a. Hoogganoota, mootummaa, fi qondaalota sirna dimookraatawaa seerota armaan olii guutateen filaman irraa ummati ajaja fudhachuuf dirqama. Mootummaa sirna dimookraasiitiin filameen imaammata tolfamu qofa kan ummati hojii irra oochuuf dirqamu. Mootummaa sirna dimookraasiitiin ijaarame qofaaf kan ummati katoo (tax) kaffaluuf dirqamu. Heera fi seera, mootummaan sirna dimookraatawaan ijaarame tumu qofa kan ummati ittiin buluuf dirqamu. Hoogganoota, mootummaa, fi qondaalota adeemsa dimookraatawaan waajjira mootummaa hin seenne, heera, seera fi imaammata sirna dimookraatwaan hin tolfamne irratti fincilee of irraa kaasuuf ummati mirga seera addunyaan kabajame qaba. Mootummaan, hoogganni, heerri, seerri fi imaammati ummati ittiin buluu qabu, kan fedhii isaatiin murtaahe yoo ta’e qofa.
Sirna dimookraasii keessatti, kan sagalee guddaa argatutu filamee mootummaa ijaara; heera fi seera tolcha; ummati hiree isaa akka murteeffatuuf hayyama waan ta’eef, mootummaan gabroomfataa Impaayera Ixoophiyaa Wayyaaneedhaan hoogganamu baay’ina ummata Oromoo irraa sodaa guddaa qaba. Sodaa qabuuf jecha, ummata Oromoof waltajjii bilisa kan dorgommiin siyaasaa bilisa ta’e keessatti geggeeffamu hayyamee hin beeku. Bara 1991-1992tti, bara mootummaa cehumsaa keessatti hirmaate, ABO’n ummata Oromoo harka 90 akeeka walabummaa Oromiyaa fudhachiisuudhaan of-jala hiriirsuu danda’ee ture. Kun humna filannootti jijjiiramee ummati Oromoo hiree isaa salphaatti akka murteeffatu kan godhuu danda’u ta’uu fi kun ammoo, akeeka sirna: gabrummaa, cunqursaa, saamichaa, ajjeechaa, hidhaa fi kkf Oromoo irratti diriirsuuf Wayyaaneen qabdu fashalsuuf irree cimaa akka qabu oggaa hubatu, mootummaan Wayyaanee, ABO dhiibee mootummaa cehumsaa keessaa baasuudhaan dorgommii siyaasaa dharaa impaayera Ixoophiyaa keessatti qindeessuun qofaa isaa fiigee qofuma isaa mohuun haga har’aa jiraate.
Mootummaan gabroomfataa Impaayera Ixoophiyaa, kan Wayyaaneedhaan hoogganamu, haga ammaatti, filannoo afur haa geggeessu malee, filannoon isaa kun hundi, adeemsa dimookraatawaa, kan ummati walaba ta’ee, dhaaba walaba kan mataa isaa ijaarratee keessatti hirmaataa ture waan hin taaneef: hoogganoota, mootummaa, qondaalota, heera, seera, imaammata, murtii fi qajeelfama fedhii ummataa irraa madde argamsiisee hin beeku. Mootummaan gabroomfataa Impaayera Ixoophiyaa, dhimma ummati Oromoo sagalee irratti kennachuu barbaadu osoo hin taane, umurii sirna gabrummaa, cunqursaa fi saamichaa ittiin ummata Oromoo fi biro irratti dheereffachuuf kan isa gargaaru qofa murteessee ummati sagalee akka irratti kennatu kan dirqaa ture waan te’ef,: mootummaa, heera, seera, hooggana, imaammata fi qajeelfama dantaa ummata Oromoo kabachiise argamsiisee hin beeku. Ummati Oromoo fi Oromiyaan, dhuma jaarraa 19ffatti, afaan qawweetiin , kiyyoo gabrummaa Impaayera Ixoophiyaa jalatti waan kufeef, mirgi hiree murteeffannaa isaa kabajameefii mootummaa walaba Oromiyaa ijaarratee : bilisummaa, nagaa, badhaadhina fi gammachuun jiraachuuf jaarraa tokko oliif gaafataa jira malee filannoo dharaatiin mootummaa gabroomfataa of irratti jijijjiruuf waan hin taaneef, filannoon Wayyaanee, filannoo ummati Oromoo hiree isaa irratti murteeffachuu danda’u ta’ee hin beeku. Dhugaatti, sirna dimookraasiitti amanuun yoo jiraate, filannoo dhugaan, ummati Oromoo Mootummaa Walaba Oromiyaa ykn tokkummaa Ixoophiyaa keessaa akka filatuuf hayyamuu dha.
Mootummaan Impaayera Ixoophiyaa kan Wayyaaneedhaan hoogganamu fi haga ammaatti filannoo dharaatiin ijaarame, kan ilmaan Oromoo: ajjeesee karaa irra harkisaa jiru, ajjeesee irbaata allaattii fi warabessaa taasisaa jiru, kan ilmaan Oromoo gabaa keessatti fannisaa jiru, kan ummata Oromoo ajjeesee lafeen isaanii bosona keessatti akka dhukkaahu godhe, egeree Oromiyaa kan ta’an qeerroo Oromiyaa mana barnootaatii hari’aa kan jiru, kan ummata Oromoo kuma dhibba tokkoo ol mana hidhaa keessatti guraarsaa jiru, kan ummata Oromoo kuma hedduu lafa isaa irraa buqqisee bakkeetti facaase, kan ummata Orooo kuma hedduu kooluu galche, kan ummata Oromoo: beela, hiyyummaa fi dhukkubaan fixaa jiru, kan lafa Oromoo saamee gurgurataa jiru, kan ijoollee: haadhaa fi abbaa malee hambise, kan haadha manaa, abbaa manaa malee hambise, kan abbaa fi haadha jalaa ijoollee facaasee gargaarsa malee hambise, kan bosona Oromiyaa dhabamsiisee Oromiyaa gammoojjummaaf saaxile fi bineensa bosona Oromiyaa biyyoota ollaatti baqachiise, kan nagaa fi mirga ummattoota cunqurfamoo Impaayera Ixoophiyaa fi Gaanfa Afriikaa jeeqaa jiru, kan humna fi qabeenyaa ummata Oromoo saamaa jiru, kan mirga: filuu, filamuu, ijaaramuu, yaada ofii ibsachuu, dhaaba fedhan deggeruu ykn mormuu, seera duratti walqixxummaa qabaachuu ummata Oromoo fi ummattoota cunqurfamoo hunda dhiitee irraa deemaa jiru, qabsaawota walabummaa Oromiyaa qabsoo irratti wareegaman fi hidhaman “hattuu” ittiin jechuun walabummaa Oromiyaaf qabsoo ummati Oromoo geggeessu tuffachaa jiru, qabeenyaa fi lubbuun isaa akka tikfamuuf mirga ummati Oromoo qabaachuu malee dhiitaa kan jiru, kan gochaa shanyii duguuginsaa ummata Oromoo, Gambeelaa, Beenishaangul, Sidaamaa, Walaayitaa, Kafichoo, Ogaaden, Affaar fi kkf irratti raawwachaa jiru waan ta’eef, filannoon Wayyaaneedhaan hoogganamu, mootummaa ummata Oromoo fi ummattoota cunqurfamoo Impaayera Ixoophiyaa argamsiisee hin beeku; filannoon isaa kunis, waltajjii ummatni Oromoo fi ummattooti Impaayera Ixoophiyaa irratti hiree isaanii murteeffatan ta’uu hin dandeenye.
Mootummaan Wayyaanee, uumaa fi imaammataan, akeeka jibbansa fi tuffii ummata Oromoo, akkasumas, saamicha Oromiyaa irratti kan ijaarame waan ta’eef, filannoon qaama kanaan geggeeffamuuf deemu, akkuma arma duraa: hooggana, mootummaa, qondaalota, heera, seera, imaammata, qajeelfama fi caasaa ittiin ummata Oromoo fi saboota cunqurfamoo Impaayera Ixoophiyaa biroo : cunqursu, saamu, salphisu, ajjeesu, mana hidhaatti guru, qeyee isaa irraa buqqisee lafa isaa gurguratu, barattoota egeree biyyaa ta’an mana barnootaa keessaa hari’u, ummattoota hiyyoomsu, dhukkubaan fixu, nagaa ummattootaa ittiin jeequ, akkasumas, ummattoota: gosa, amantii fi naannoon kan wal-lolchiisu oomishachuu irratti kan qiyyaafatee dha.
ummati Oromoo fi ummattooti cunqurfamoo Impaayera Ixoophiyaa hundi, gaaffiin isaanii, qabsoon walabummaa yoo galma gahe qofa deebii kan argatu malee filannoo Wayyaaneetiin deebii argachuu akka hin dandeenye beekuu qabu. Walabummaan: biyyaa, nageenni, badhaadhinni fi gammachuun ummata Oromoo fi kan saboota cunqurfamoo Impaayera Ixoophiyaa, keessattuu, injifatnoo qabsoo walabummaa Oromiyaa irratti kan irkatu ta’uu beekee, ummati Oromoo, filannoo Wayyaanee irraa hirmaatuun, billaa ykn haaduu ummati Oromoo fi sabooti cunqurfamoon hundi ittiin qalaman of-irratti qaratuu hin qabu. Ummati Oromoo fi sabooti cunqurfamoon Impaayera Ixoophiyaa hundi, filannoo wayyaanee irraa hirmaatuudhaan, waraabessa quufe fi waraabessa beela’aa keessaa filatuu hin qabu. Ummati Oromoo fi sabooti cunqurfamoon Impaayera Ixoophiyaa, filannoo dharaa wayyaaneen qindeessaa jirtu irraa hirmaatuudhaan gabroomfattoota keessa filatuu hin qabu. Filannoo wayyaanee irraa hirmaachuun, cunqursitoota paarlaamaa Impaayera Ixoophiyaa keessa taa’anii seera cunaqursaa fi saamichaa ummata irratti tuman keessaa filachuu dha. Ummati Oromoo, filannoo Wayyaanee kan itti bahi isaa ykn bu’aan isaa ummata Oromoof: salphina, hiyyummaa, deega. tuffii, ajjeechaa, hidhaa, baqattummaa, qeyee irraa har’atamuu fi kkf ta’e kana irraa hirmaatuun haada ittiin fannifamu Oromoof bituu hin malle. Gaaffiin ummata Oromoo, gaaffii abbaa biyyummaa, kan walabummaa Oromiyaa qofaan deebii argatu waan ta’eef, mootummaa fi hooggana farra qabsoo walabummaa Oromiyaa of-irratti filuudhaan qabsoo walabummaa Oromiyaa dura dhaabbachuu hin qabu. Filannoo wayyaanee irraa hirmaatuun, ummati Oromoo fi sabooti cunqurfamoon Impaayera Ixoophiyaa biroon akka : ajjeeffaman,hidhaman, biyya har’aman, ijoolleen durbaa gudeedaman, jaarsaa fi jaartiin ilmaan isaanii duratti salphifaman, qotee bulaan Oromoo qeyee isaa irraa buqqifamu, humni dafqaan bulaa Oromoo akka saamamu, oomishi qotee bulaa Oromoo akka saamamu, beekaan Oromoo akka salphifamu, Oromoon hiyyummaa, wal’alummaa fi dhukkubaan Oromiyaa irraa akka dhabamsiifamuuf mootummaa Wayyaaneef hayyama kennuu waan ta’eef, ummati Oromoo fi sabooti cunqurfamoon Impaayera Ixoophiyaa filannoo wayyaanee kana: lagatuu, dura dhaabbachuu, gufachiisuu, jeequun fashalsuu qaba.
Filannoo wayyaaneen qindeessaa jirtuun, mootummaan fashistii fi nama nyaataa, akkasumas, mootummaan warabessaa fi bulguu ijaaramu, gochaa fashistummaa fi bineensummaa ummattoota irratti akka hin raawwanneef: garaagarummaa akeekaan osoo hin daangeffamin, dhaaboti siyaasaa Oromoo fi kan saboota cunqurfamoo Impaayera Ixoophiyaa hundi filannoon Wayyaanee akka bakka hin geenyeef duula wal irraa hin citne godhanii ummatooti cunqurfamoon filannoo dharaa kana irraa akka hin hirmaanne godhuu irratti gahee seenaan irraa eegu taphatuu qabu. Matootiin: amantii, hawaasaa, miti mootummaa, firoottan Oromoo, ogeessoti fi beektonni Oromoo, jaaroleen Oromoo, dubartooti Oromoo, qotee bulaan, dafqaan bulaan, daldalataan, barsiisaan, barataan, shammarranii fi dardarri Oromoo fi kan saboota cunqurfamoo hundi, filannoo wayyaanee, mootummaa: gabroomsaa, cunqursaa fi saamichaa itti fufee oomishuuf deemu fashalsiisuu qaban. Ummatni Oromoo fi sabooti cunqurfamoon Impaayera Ixoophiyaa hundi, filannoo dharaa hirmaannaa ummattootaa malee, yakka Ixoophiyaan ummattoota irratti hojjechuuf karoorfatte namoota bakkaan gahan mootummaan gabroomfataa Ixoophiyaa ittiin filatuuf deemu kana dura dhaabbachuun qabsoo walabummaa ummattoota Impaayeera Ixoophiyaa shaffisiisuu fi guyyaa itti mootummaa walaba mataa isaanii ijaarratan gabaabsuu qabu. Yeroo, humna, qabeenyaa, yaada, beekumsa fi ogummaa isaanii hunda, daandii walabummaa biyyaa irra qajeelchuun guyyaa itti bilisa ta’ee hiree isaa murteeffatu gabaabsuun, ummattooti cunqurfamoon Impaayera Ixoophiyaa, ba’aa gabrummaa Impaayera Ixoophiyaa kan jaarraa tokkoo olii irraa boqotanii: nagaa, kabajaa, badhaadhinaa fi gammachuu akka argataniif yoomuu caalaa amma Adda Bilisummaa Oromoo jala hiriiruun qabsoo walabummaa finiinsuu qabu.
Saartuu Magarsaa


text:
Naannooleen Itiyoophiyaa gama Bahaa wal daangessan, weerara Hawaannisaa itti dhufu waliin qindaa’anii of irraa ittisuu akka qaban himamee jira.
Ministarri Qonnaa, Obbo Umar Huseen hoogganoota naannoo Somaalee, kan naannoo oromiyaa – godinaalee Harargee Bahaa fi Lixaa akkasumas, ka magaalaa Dirre Dhawaa walitti-qabuudhaan, haala itti waliin weerara Hawaannisaa ittisuun danda’amu irratti mari’achiisan.
Weerarri Hawaannisaa ka daangaa cehee miidhu waan taheef naannoolee Itiyoophiyaa wal-daangessan walitti fidanii hojjechuu qofa otuu hin taane, Itiyoophiyaan biyyoota ollaa ishee waliinillee qindeeffattee of irraa ittisuun barbaachisaa akka tahe dubbatan, Obbo Umar, jedha gabaasni Addis Chakkol Dirree Dawaa irra erge.


text:
Ibsa ABO jijjiramaa haala yeroo irratti. Ilmaan Oromiyaa bilisummaa sabaa fi abbaa biyyummaa isaanii goonfachuuf qabsoo hadhooftuu fi haarsaa guddaa gaafachaa jiru yeroo dheeraaf gaggeessaa …Read More »
Ibsa Miseensota Adda Bilisummaa
Oromoo Godina Kaaba Ameerikaa Mootummaan dargii kufe erga wayyaanneen Aangoo qabatee waggaa sadii guutee osoo hin turni ummata miliyoona torbaa ol beelaan qabame jedhame lallabamee …Read More »
Sadarkaa dhaabaattii koreen tokkummaa fi ilaa fi ilaamee ABO jijjiramaan maqaan isaanii akka kanaa gadiitti ibsamee jira.
ADDA BILISUMMAA OROMOO OROMO LIBERATION FRONT اورومـوحـرير اجبهۃ Gaafa: Sadaasa/04/2014 Lakk.:008/2014 Date: Nov/04/2014 No.: 008/2014 رقم Ibsa ABO jijjiramaa irraa kenname. ABOn qabsoo Oromoo haala …Read More »


text:
Daangaan Naayijeeriyaa fi Kaameruun gidduu, eega waggoota sadii as, yeroo duraatiif, guutummaatti banamee jira. Kun immoo, duulli Bokoo Haraam irratti geggeessamu milkaa’uu isaatiif mallattoo tokko – jedhama.
Naayijeeriyaa fi Kaamerooniin bakka-ba’uudhaan, aangawoonni waa’ee Bokoo Haraam irratti mari’acchuuf walga’an akka jedhanitti, weerara gamtaa-humnoota biyyoota lameeniitiin daangaa qaxxaamuree Boko Haraam irratti geggeessamuun, haleellaan shororokeessummaa naannoo sanatti baay’ee gad-xiqqaatee jira.
Deemsi daangaa biyyoota lameen gidduu banuu, ka baatii dabre jalqabame milkaa’een, daangichi guutummaatti banamee jira – jedhan – jiloonni gam-lameenii


text:
Finfinnee, Waxabajjii 12, 2010 (FBC) Hiriirri nagaa kaayyoo, jijjiirama Ministirri Muummee Mootummaa Federaalaa Dimookraatawaa Itiyoophiyaa Doktar Abiy Ahimad itti-gaafatamummaatti erga dhufanii booda fidaniif, deggarsaa fi beekamtii kennuu qabu Sanbat-Duraa fuul-dura keenyaa Waxabajjii 16 Finfinneetti akka geggeeffamu eegama.
Koreen Qindeessaa hiririchaa guyyaa har’aa dhimma hiriira deggarsaa kana irratti ibsa kenneera.
Ibsa kanaan akka eerametti kaayyoon ijoo hiririchaa jijjiirama yeroo ammaa biyyattiitti dhufe jajjabeessuu fi beekamtii kennuufiidha. Walumaagalatti, lammileen Itiyoophiyaa Ministira Muummee Doktar Abiy akka tumsan mirkaneessuuf garaa-garummaa malee kan irratti hirmaatan akka ta’u himeera.
Koreen kun Itiyoophiyaan nagaan ishee fuul-duraa akka mirkanaa’u, lammileen Itiyoophiyaa marti hiriira kana irratti hirmaachuun michummaa isaanii akka mul’isan gaafateera.
Hiriirichi Sanbat-duraa sa’aatii 1 irraa jalqabee Adda-babaayii Masqalaatti akka geggeffamuu fi jiraattota Finfinnee dabalatee kan naannoo Finfinnee akka irratti hirmaatan akka eegamu ibseera.


text:
Now Saudis Are out from there homes And beating ethiopians..
Abused Domestic Servant Who told me she is From Ethiopia I met at Jeddah Airport
This Oromo woman is from Ethiopia. She was abused and denied her pay by Saudi Family. They also dropped her at Jeddah Airport. …Read More »
ROORROO BIYYA ABBAATI MOO TAN BIYYA AMBAATU HAMTUUDHA?
As Wr Wb, ROORROO BIYYA ABBAATI MOO TAN BIYYA AMBAATU HAMTUUDHA? Jaafar Bayaaniin Gaafa tokko haboon umriin lafa bulte takka akkana naan jette. “Gaafa dargiin …Read More »
Yaa Umare Dilii Maalif Ajjeechaan Akkana Sirratti Raawwatte.??
Viideon mucaan Oromoo ittin ajeefame kunoo isa kana rukuutu rukuuti yeero ju,u dhageeyfaadha Garu sabaa himaan mootuummaa sa’uudii madden polisii maqaa dhahuun akka gabaasaniitti lammiin …Read More »
Beeysisa Imbaasii Toophiyaaa kan Sa’uudiirraa Bahe…
Beeksisa afaan amaaraatiin bahe; Namni biyyatti galuu barbaadu Mahrajaan dhaqee of galmeeyse yeroo gabaabdu kheysatti galuu ni dandaya jedhu..!!Read More »
Ituu Ehama Qabnuu Hidhamaa Saamamaa Jirra
VOA; Jaallannee Gammadaa 08.11.2013 WASHINGTON, DC — Mootummaan saa’uudii Arabiyaa biyya koo keessa godaantoota seeraan ala seenan gara biyya irraa dhufaaniitti deebiisa jechuun duula gaggeessaa jira.Kanneen …Read More »
Stop 1606 offenders to stay and work from 14 nationalities
[rev_slider Raafa] Give effect to the directives of His Royal Highness Prince Khalid bin Bandar bin Abdulaziz, Governor of Riyadh region, and follow-up of …Read More »
“MAAF GARAA JABAATTA!!”
Najiib Zannuniin Yaa giddu gala bahaa dachii arabootaa, Ilmaan oromootti maaf garaa jabaattaa? Nu Hammeenya hin qabnuu eega carraaqataa, Nuti shiraan qabnuu maaf zaliil nu …Read More »
Ethiopian migrant killed in Saudi crackdown
An Ethiopian migrant has been killed by Saudi police after he tried to flee arrest during a round-up of thousands of foreigners suspected of working …Read More »


text:
Dhugaatii summaawaa Indiyaa: Oomishtoonni baala shaayee Indiyaa 130 caalan dhugaatii summaawaadhaan dhuman
Akka qondaaltonni jedhanitti oomishtoonni baala shaayee dhugaatii summaawaa seeraan ala daldalamaa ture erga dhuganii booda yoo xiqqaate namoonni 130 ta'an yoo du'an 200 irra ammoo miidhaa ga'eera.
Balaan kaaba baha Indiyaa naannawa Uttar Pradesh fi Uttarakhand jedhaman keessatti mudate kun jalqaba namoota 100 ajjeese, guyyaa itti aanu ammoo namoota 35 ajjeese.
Akka poolisiin jedhutti namoonni gocha kanaan shakkaman kudhan to'annoo jala oolaniiru.
Balaan mudate erga bara 2011 Beengaal gara Dhihaatti namoonn 170 ta'an dhumanii as isa hamaataadha jedhameera.
Doktaroonni warra miidhaman hospitaalatti yaalaa jiran waanti miidhamtootarra ga'e kun bitaa nutti galeera jedhu.
"Namoonni wayita gara hospitaalaa dhufan ol deebisaanii ture. Qaama isaanii caccabsa, hafuura kuta,'' jedha Daarektarri Biiroo Fayyaa Kutaa Biyyaa Golaghat Dr Ratul Bordoloi.


text:
Ibsi hoogganoota Gurmuu G7 ofiin of bulchuun Hong Kong akka mirkanaa’u gaafachuun Chaayinaa biraa mormii cimaa dhaqqabsiise.
Hoogganoonni biyyoota industriin duroomanii xumura gumii isaanii irratti mormii kanneen domokdraasii leellisanii Hong Kong keessa muddamni torbanneen 12f dhaqqabsiise akka tasgabbaa’u gaafatn.
Dubbi himaan mnistriin haajaa alaa Chaayinaa Geng Shuang garuu yaalii hamminaa kan jidduu seeninsaa ti jedhan.
Geng tuuta oduuf ibsa kennaniin akka jedhanitti ibsa gumii hoogganoonni G7 dhimma Hong Hong keessa seenuu mormii cimaa dhaan akka itti hin gammanne beeksisna jedhan.
Itti dabaluu dhaanis dhimmi Hong Kong dhimma keessoo kan Chaayinaa akka ta’e dubbannee jirra. Kanaaf mootummaan alaa, dhaabi ykn namni dhuunfaa jidduu seenuuf midrga hin qabu jedhan.


text:
Angootoowwan AQ, Angootoo Braam, Angootoo Herbarg fi Angootoo Ziway qonnaan bultoota ollaa keenyaan kan oomishaman dhiheenya kana meeshaalee haaraa tokko tokko Hospitaala Sheriif kennaniiru. Maashinii ECG, hordofittoota dhukkubsattootaa sadii fi leenjistoota geejjibaa hojjettoota fayyaa keenyaaf kennanii jiru.
Dhaabbilee arjummaa isaanii fi keessumaa warra kutaa balaa tasaa keessa deeggaraan baay’eetti galateeffanna.
Hospitaala Sher keessatti hojjettoonni hundi (tilmaamaan 20.000) dhaabbilee daraaraa 5 Ziway keessa jiran keessaa kunuunsa fayyaa tolaan ni argatu. Dhukkubsattoonni waggaatti 100.000 ol (hojjetoota, barattootaa fi miseensonni hawaasaa) ta’an ni yaalamu.


text:
LibreOffice 7.4 Help
Qaaqa Waayoo kana bani, kun qubannoo waayoo taattoo keesssa jiru jijjiirufi hayyama siif kena, itti fufee waayoon akka inni agarsiifamme ifteessi.
Waayoo mul'suufi ykn dhoksuufi, cuqaasi Waayoo Banaa/Dhaamaa kana irra Dhangeessa kabala.
Waayoo Banaa/Dhaamaa
Waayoon akka inni taattoo fi agarsiifamme ifteessi. Dirqalii kun mula'ataa kan inni ta'u yoo qaaqa fiiluun bilbiltee qoofa Saagi - Waayoo.
Qubannoo waayoo fi fili:
Waayoo gara bitaa taattoo ti qubachiisi.
Waayoo gara irra taattoo ti qubachiisi.
Waayoo gara mirga taattoo ti qubachiisi.
Waayoo gara jala taattoo ti qubachiisi.
This feature is only available if complex text layout support is enabled in .
Keewwata teessuma barruu xaxaa fayyadamuuf qixa barruu ifteessi (CTL). Amalli kun kan jiraatu yoo deeggarsi teessuma barruu xaxaa kakaafame.
Specifies whether the legend should overlap the chart. Turning off this option is useful if you want to display the legend above an empty part of the chart area instead of beside it. This way the drawing area can fill the whole chart area, increasing its readability.


text:
Finfinnee Qaammee 2,2012(TOI)-Nagaa fi tasgabbii naannnoo Amaaratti argameef warra gahee olaanaa gummachaniif magaalaa Bahardritti beekamtiin kennamaa jira.
‘Misooma fi nageenya waaraaf olaantummaa seeraa ni mirkaneessina’ mata duree jedhuun sirna beekkamtii nageenyaa kana irratti pirezedaantiin mootummaa Naannoo Oromiyaa fi Benishangulgumuuz fi anga’oonni federaalaa argamanii jiru.
Itti gafatamaa itti aanaan biiroo nageenya naanichaa Obbo Gaddabee Hayiluu TOIf akka himanitti namoota nageenya naannichaaf gahee guddaa gumaachan qaamolee nageenyaa 150 ,dargaggoota fi dhaabbilee gara garaaf kennama jedhan.
Kana keessaa qaamolee nageenyaa 30 ta’aniif beekkamtiin gargaaraa inispektaraa hanga komishinara itti aanaatti ni kennamaaf.
Hoggantoota human addaa birgeedii 20 , hoggantoota raayaa ittisaa fi kanneen biroof beekkamtiin kun ni kennama jedhame.
Naannolee olla gumaacha taasisan,benishangul gumuuz,affarif oromiyafis beekkamtiin ni kennama jedhame.


text:
Gabaasnii Dilbata dabree ifa ta’e kun Gaazexxeesoota 600 caalaa kanneen Midiyaalee 150 biyyoota 117 keessaa jiraniin qorannaan gaggeeffame irraa argame.
Ragaaleen dhimmoota iccitiin qabaman irraa argaman kun walii galtee ammaan dura gareelee giddutti akkasumas maalaamatummaan argaman irratti kan fulleeffatan akkasumas attamittiin biyya biraa keessatti herreega baankii banuun qabeenya doolaara Triliyoona hedduu walii galaan akka ka’atan agarsiisa.
Namoota siyaasaa kan duraanii fi ammaa kanneen 330 caalantu herrega Baankii iccitiin banamee kana keessaa qooddachuun ibsamee jira.
Mootiin Joordaan Abdallaa lammaffaa, mummicha ministeera Briteen duraanii Tonii Bleeyeer, Mummicha ministeera Ripaabliika Cheek duraanii Andreej Baabis, Prezidaantii Keniyaa Uhuuruu Keenyaattaa, Prezidaantii Ekuwaadoor Guillermo Laasso fi mummichi ministeera paakistaan Imraan Khaan fi prezidaantii Raashiyaa Vlaadmiir Putiniif waliin kanneen duraan hidhata qaban warra maqaan isaanii tarreefamee keessa jiran.
Prezidaantiin Keeniyaa Uhuuruu Keenyaattan fi maatiin isaanii, doolaara Biliyoona hedduu biyya isaanii keniiyaan ala dhoksaan ka’achuun isaanii kan ibsamee yoo ta’u, maatiin keenyaattaa Doolaara Biliyoona walakkaa biyya paanaamaa fi odoola Briitisha Varjiin Aylaand jedhamu akkasumas Landan dabalatee biyyoota hedduu akkasumas dhaabbattoota yoo xiqqaate 7 ta’an keessa ka’atanii jiru.
Gabaasa Guutuu Caqasaa


text:
Itiyoophiyaa Kibba Dhiyaa keessatti kan argaman goodinaaleen 5 fi aanaan addaa tokko bulchiinsa naannoo ta’uuf gaaffiin dhiyeessan irratti uumatnii gaafuuma filannoo guutuu biyyaa sana sagalee irratti kennuu kan danda’uu ta’u bordiin filannoo Itiyoophiyaa beeksisee jira.
Gorsituun dhiimmootii komunikeeshinii bordii filannoo Aaddee Soliyaanaa Shiimallis akka jedhanti uummanni bulchiinsa naannoo ta’uuf sagalee kennuun akkasumas filannoo guutuu biyyaa isa 6ffaaf sagalee kennuun lachuu gaafuuma tokko gaggeessun waan wal danquu hin qabu.
Godiinaalee gaaffii bulchiinsa naannoo tokko ta’u dhiiyeessan kun Godiinoota Kafaa, Shakkaa, Daa’uroo, Beench Shakkoo, Omoo dhiyaa fi aanaa addaa Koontaa ta’u gabaafamee jira.


text:
Monthly Archives: April 2020
POLITICALLY PROVOKED MASS ARREST BY THE ETHIOPIAN GOVERNMENT WORSENING THE CORONAVIRUS (COVID-19) RISK IN ETHIOPIA
By Adane W. Shana
(Oromia, April 25, 2020) The Human Rights Watch and The Human Rights League of the Horn of Africa (HRLHA) expressed their deep concern over the potential outbreak of a notorious deadly disease, Coronavirus (COVID-19) at Ethiopian prisons.
Several political prisoners are confined in Federal concentration camps and police stations in different parts of the country including the Capital and surroundings, Ambo, Nekemte, Kelem in Western, Chiro, galamso, Deder and Boset in the Eastern, Gondor in NorthernEthiopia. Moreover, Elzabeth Kebede attorney at law and journalists including Desu Dula, Wako Nole and YayesewShimelis were detained from the capital city, Addis Ababa. CPJ and the Amnesty International condemned the arrest of the journalists in the country and requested for immediate release of all political detainees.
At this moment, when the whole world is fighting against the common enemy, COVID-19, politically motivated mass arrests, kidnappings and harassment of members and supporters of Oposition Political Organizations, civic society members and journalists by the Ethiopian government military must be condemned by the World Health Organization, UN Human Rights Council and the world at large. Because of the overcrowded and squalid prisons at the detention centers, the spread of COVID-19 in the detonators and make the control of the disease difficult later on.
As whole know, infectious diseases in prisons are a serious public health problem, inmates are crammed into small prison cells with many others, particularly in Ethiopia. Even in facilities that aren’t deemed overcrowded, there is inadequate nutrition, and poor sanitation where detainees in concentration camps suffer from health problems, putting them at particular risk of the COVID-19 pandemic. In order to inform this situation, the Ethiopian Diaspora community condemned through serious demonstrations all over the world. Among them, the Diaspora community of Canada condemned the situation in the country and shown solidarity by organized large demonstration in the capital city of Canada, Ottawa on February 16, 2020.
Therefore, this is to impose to stop brutalities being perpetrated by the government security force against the civil society, members and supporters of political opposition parties. In addition, we insist on unconditionally release of all arbitrarily detained journalists, officials, members and supporters of opposition political parties to stop the potential spread of this pandemic COVID-19.
WIFE SHEDS LIGHT ON HUSBAND’S ORDEAL IN SECURITY CRACK DOWN
(Oromia, April 25/2020) – The wife of a man whose handcuffed picture provoked the ire of many on Ethiopian social media spoke to the BBC Afaan Oromo that “he was beaten” before being escorted to a police station.
The picture of Abdo Abajobir, an employee of Oromia education Bureau in Jimma Zone, Cherkosa Wereda, surrounded by heavily armed special forces of the regional state caused a social media uproar yesterday, with prominent Oromo politician/activist Jawar Mohammed calling it security forces’ attempt of “restoration of fear through terror.” The picture was taken last Wednesday.
According to his wife Jamila Abaraya, the armed security forces “surrounded our residence at around 5:30 PM, breached the door and went in. They then handcuffed him and took him away while beating him.”
“It is hard to describe what has taken place; it looked like they were there to film a movie not to arrest one individual; our compound was flooded with the police,” said Jamila. The police have also searched the house of Abdo Abajobir, a father of three and a resident of the same wereda. According to his wife, he belongs to no political party. “If someone is not following the political line of the wereda, he is considered as belonging to the opposition,” she said.
Other residents of the werea also told the BBC Afaan Oromo that more houses were searched and more people were arrested on the same day. Arabu Khalifa, another resident, said. “We are not members of any of the political parties. We are proud of our identities; we sympathize for people but they accuse us of having relations with the Oromo Liberation Front (OLF), Arabu said.
The security forces have said that they were searching for “various weapons and a roadmap to kill people inside Abdo Abajobir,” his wife said. “They told him there were weapons in our residence and that they will not leave without taking them. He told them they can ‘demolish the house if you wish to and search; you will not find anything,’” Jamila quoted her husband as saying.
Security forces have found no weapons but plastic toy guns the kids were playing with and one history book, which they took with them, according to her. “They could have summoned him with an invitation letter, but instead they handcuffed him like a bandit and took him to a detention facility where there are many people,” she said and expressed her fears that her husband could be exposed to the COVID-19.
She said that since his arrest yesterday, her husband has not been given chances to speak to the police. The BBC Afaan Oromo said its attempts to speak with the wereda administration and wereda scrutiny officials and were to no avail. AS
Ergaa ummata waanti narratti ta’e ifa sinii hin taaneef
Barreeffamni armaan gadii kun Birhanemeskel Abebe sagni kaleessa Afaan Amaaraatiin fuula Facebook isaanirratti gadhisame. Anis ergaa kana namni lammii Oromoo ta’e martuu akka beekuuf jedheen, hamma danda’ame gabaabsee afaan Oromootti hiikuuf yaaleera. Dubbisa Gaarii! Hunde Tilahun
I/ KAAYYOO PIROPOGANDAA SOBAA
1.Dhihoo kana warri bulchiinsa sirna durii leellisaniifi jijjiirama kana booda warri dhalatan kanneen akka itiyoo 360 namoota adda addaatti fayyadamuun anaafi ummata Oromoo irratti duulli isaan banan itti fufee jira.
2.Kayyoon maqa balleessi kanaas maqaa gaariin ani qabu irratti dhoqqee dibuun lammilee itophiyaa birratti, keessattuu warra afaan amaaraa dubbatan birratti summii dibuun,gaaffii ummata Oromoo galagalchuun akka waan nuti itophiyaa jigsinee biyya biraa ijaaruuf deemnutti oddeessun,Zaranyaaf abba dabaree maqaa jedhu kennuun warreen afaan amaaraa dubbatan biratti shakkii uumuun fudhatama dhabsiisuuf shira hin milkoofne gochuudha.
3.Dana’oon,Zaranyaafi warri shiraan beekamu kun kana duras namoota akka koo biyya isaanii jaalataniifi walqixxummaa leellisan irratti duula sobaa banuun gaaffii ummatni Ertiraa Federeeshina gaafatan “nuti lafa malee ummata isaa hin barbaannu ” jechuudhaan ummata dhiibanii Itophiyaa qarqara bishaanii akka isheen hin qabaanne godhaniiru.
Ummata Tigraay jibbanii TPLF uumaniiru,Ummata Oromoof barumsi afaan amaaraatiin kennamu qaba jechuun Jeneraal Taaddasaa Birruufi gaggeesitoota Macaaf Tuulamaa ajjeesuun ABO dhalaniiru. Tokkummaafi walqixxummaa ummata Itophiyaaf qabsooftuu jechuunis kaneen akka Hayilee Fidaa fi Sannaay Likefaa nyaatanii Dargii uumaniiru. Ogadeen,Sidaamaaf Gaambeellafi bakka adda addaatti yakkaaf badii hojjataniin tokkummaa biyyaa irratti waan hin irraanfatamne dalaganiiru.
4. Gaggeessummaa ummata Oromootiin jijjiramni Itophiyaa keessatti gaaffiin walqixummaafi haqaa deebii argachuu yoo baate haala amma jirtuun gara waraana wal waliinitti yoo galte Itophiyaan akka diigamtu lammiileen hunduu ni beeku.
Ani jijjiirama kana kanan deegaruufi namni biraas akka deegaru kanin gorsuuf balaa kana hambisuun biyya hundaaf taatu ijaaruufi.
5.Faallaa kanaan bara Dargiif TPLF Awurooppafi Ameerikaa warri turanifi leellistoota sirna bulchiinsa durii kan ta’an Itophiyaa dimokraatawaa taate osoo hin taane sirna Hayilasilasee boolla kaasuun ummata Itophiyaa 80% afaan amaaraa hin dubbanne dirqiin afaan tokko aadaa tokko deebisanii ijaaruudha.
6.Warri shiraaf Zaranyummaa isaaniin beekaman kun abjuu isaanii milkeessuuf kaardii Amaaraaf Itophiyaa wal jala jijjiruun taphatu. Karaa tokkoon abukaatoo ummata amaaraa fakkachuun ummata Itophiyaa kaanirra keessattu ummata Oromoo irra adda baasuun Amaarri dhiitameera sirba jettu sirbaa,naannoo Amaaraatti maqaa,hojiifi sirbi isaanii kanuma.
7.karaa biraatiin Oromiyaa(Finfinnee)gaafa dhufan immo tokkummaa Itophiyaatti kan amanan fakkaachuun lammiilee afaan amaaraa dubbatan goyyomsuuf Itophiyaa ykn du’a jechuun boo’u.
Kanarra darbuunis amala gaararra isaanii dhoksuuf Finfinnee dabalatee Harariifi kibba Itophiyaatti maqaalee adda addaa fayyadamuun akka kottee duudaa itti duuluun qabeenya isaanii nyaachuun ummata Itophiyaa kaan waliin akka inni walii hin galle gochuun itti fayyadamu.
9. Kanaafidha Afaan Oromoo akkuma Afaan Amaaraa afaan hojii federaalaa hata’u,walqixxummaan sabaaf sablammii haakabajamu waan jennuuf lammiilee Oromoo Itophiyaa warra abba dabaree,Zaranyaa jechuun maqaa isaanii isa sirrii nuuf kennuuf kan fiigan.
10. Yeroo ammaas duulli jibbaafi maqa baleessiin anaratti baname Kaayoon isaa namoota ilaalcha akka koo qaban miidhuu,biyya afaan tokko aadaa tokko amantii tokko qabdu(Assimilationist) ijaarra jechuun abjuu biraa keessa galaniiru.
11.Ani ummata Oromoo birattis ta’e lammiilee Itophiyaa kaan biratti maqaa gaariin ani qabu kan ijaarame waggoota bayeef tokkummaas gaaffii haqa Oromoo karaa ifaafi dhugaa ta’een ibsaa waanin tureefi.
12.Maqaa koo inni gaariin maalaqa ummata ykn dhiiga namaatiin kan laaqame miti
II/ Modeela lola fi karaa ittiin mo’iinsa isaanii
13.Waan 3 jedheen barreeffama koo xumura.
Namoonni shiraan beekaman kun Itophiyaa keessatti walqixxummaa fi haqni akka hin jiraanne waraana karaa sadiin gaggeessaa akka jiran beekuun barbaachisaadha.
14. Keessattuu waraana kana keessatti diinni inni guddaan ummata Oromoo waan ta’eef waranoota sadan armaan gadii mo’uuf sabaaf sablammii walqixxummaan amanan ijaaruun Itophiyaa haaraa ijaruuf qopha’uu qaba.
15. Namoonni kun biyya aadaa,afaan,amantii tokko qabdu ijaaruuf ifatti waraanni isaan banan isaan kana.
15.1. Inni jalqabaa lammiilee Itophiyaa walqixxummatti amanan,gaggeesitoota jijjiiramaa,aktivistootafi abbootii qabeenyaa keessattuu ummata Oromoof sidaamaa kallattiin miidhuu (direct violence ) karaa isa jalqabaaf filatamaadha. Duulli anarratti banames qaama waraana isa kanaati.kayoo3Kanaaf akka isaan gargaaru miidiyaalee maqa baleessiif sobaa 100 ol banataniiru.
Duuti naannoo Oromiyaa,Amaaraaf sidaamaatti ta’es qaama karoora kanaati.
15.2. Waraanni inni lammaffaa tokkumaaf walqixxummaa Itophiyaa irratti kan hojjatan keessattuu Oromoo, Somaalee fi Sidaamaa fi kkf irratti lola ijaarsa (structural war ) banuudha.
Ummanni Itophiyaa keessattu ummatni jijjirama kana fide ummatni Oromoo waanti baruu qabu Dargiif TPLF dhufanii haadeeman malee birookrasiin,ijaarsi magaalaa,ijaarsi dhabbilee amantii,ijaarsi ikoonomii,ijaarsi aadaa,ijaarsi miidiyaalee ammas kan yero Hayilesillaaseeti.
Jijjiirama kana booda jarri kun yeroo Dargiif TPLF jiru bakka itti dhokatanii ka’aa jiru. Humna biyyaafi biyya alaa jiru walitti fiduun ijaarsa sirna Hayilasilasee ACTIVE gochuuf (structural war ) bananiiru.
15.3 waraanni inni sadaffaan lammiilee Itophiyaa tokkummaaf walqixxummaa leellisuun (progressive) ta’an irratti waraana aadaa banuudha (Cultural war).
Fakkeenyaaf namni afaan amaaraa dubbatu lammii Itophiyaaf ammaya’a akka ta’e kaan immoo kan afaan oromoo ykn afaan saba biraa dubbatu zaranyaaf boodatti hafaa akka ta’e godhanii sammuu irratti hojjachuu.
CUUNFAA
16. Torban tokkoof kaan immoo waggoottan lamaan darbaniif duulli narratti baname rakko dhuunfaa narraa qabatanii miti. Isaan kun qaxaramtootafi loltoota jara kanaa waan ta’aniifi, duulli kunis anaratti qofa osoo hin taane qamoolee tokkumaafi walqixxummaa leellisan hundarattidha.


text:
Sinegoogii yokaan mana-amantii Juudotaa as Yunaayitid Isteetis magaalaa Pitisberg keessatti dhukaasa banameen kanneen dhuman namoota kudha-tokkoof har’a sirni geggeessaa geggeessamee jira.
Hoogganoonni amantii fi ka jaarmayaalee uummataa sirna magaalaa Pitisberg keessatti geggeessame kana irratti kan argaman yoo tahu, dhaamsa obsaa, wal-danda’uu fi tokkummaa dhageessisanii jiran.
Kan umuriin 46, namni dhukaasa sana waldaa amantii keessatti bane – Roobert Bowers, har’a, mana-murtii federaalaa duratti, “yakka jibbinsaa” dabalee – himannaaleen kan irratti dhihaatan yoo tahu, yoo yakki itti murame, haga du’aan adabamuullee kan isa geessisu tahuu tu dubbatama.


text:
Angawoonni naannoo kan Tigraay keessaa manni barnootaa sadarkaa lammataa magaalaa Shiree kan waajjira giifti duree Itiyoopohiyaan maallaqa argameen ijaaramaa jiru ji’a torba booda kan xumuramu ta’uu beeksisan. Shireen naannolee sana keessaa kan giifti dureen ijaarsa maneen barnootaa sadarkaa lammataaf qarshii miliyoona 20 ramadan keessaa ti.
Maddeen waajjira giifti duree VOAf akka ibsanitti Shireen maallaqa deggersa kan argatan magaalota shan keessaa tokko. Ijaarsi maneen barnootaa kanneen biroo xumuramuu beeksisaniiru jedha gabaase Mulugeta Atsbeha.


text:
ABO, Caamsaa 3, 2021)
Seerri “Farra-Shororkeesummaa Mana Maree Ministeerotaa Itoophiyaatiin gaafa Caamsaa 1, 2021
dhaabota ABUT fi “Shene” jedhaman tarree dhaabota shororkeessitootatti ramaduuf jedhamee qophaa’e ta’e jedhamee humnoota hidhatan suduudaan maree siyaasa irraa fageessuu fi walumaagalatti daba maree siyaasaa danquuf itti yaadame godhame dha. Seera qophaa’e kana keessatti jechi “Shene” jedhu akkamiin akka dhimma itti ba’ame beekuu baannus, akka tilmaama keenyaatti garuu jechi “shanee jedhu nama lammii Oromiyaa ta’ee fi kan dhaaba Paartii Badhaadhinaa hindeeggerre hunda dha. Haa ta’u malee, sirnaa fi caasaa bulchiinsa Gadaa keessatti jechi “shanee” jedhu jecha eebbifamaa fi kabajamaa kan aadaa fi duudhaa Oromoo of keessatti hamaate dha. Jecha kana seera “farra-shororkeessummaa waliin walitti hidhanii gocha cubbamaa akka ibsu gochuun aadaa, afaanii fi duudhaa Oromoo xiqqeessuu fi abaaruu dha.
Jechi sun maaliifuu dhimma itti yoo ba’ame garuu, seerri dhihaate kun jeequmsa siyaasaa biyyattiin keessa seente karaa nagaatiin furuuf yaalii taasifamu gufachiisuuf itti yaadamee kan qophaa’e dha. Keessattuu yeroo hawaasni addunyaa kanneen akka Ameerikaa fi Gamtaan Awurooppaa rakkoo walxaxaa fi gaaga’ama biyyattiin keessa seente furuuf tattaaffi godhaa jiran yeroo murteessaa kana keessatti seera balfatamaa jeequmsa baballisu Kanaan asi ba’uun dalagaa haalaan cubbamaa dha.
Murni Itoophiyaarratti amma aangoo qabatee jiru seer-qabeessummaan isaa Onkoloolessa 05, 2021 waan raawwateef biyyatti kan bulchaa jiru karaa seeraan alaa (illegal) ta’een akka ta’e eenyu biraayyu dhokataa miti. Manni Maree Ministeerotaa, Paarlaamaan biyyatti akkasumas aanga’ootni mootummichaa guutummatti seer-qabeessumaan isaanii waan dhumateef seera baasuufis ta’e seera ba’ee jiru hojiitti hiikuuf mirga seeraa fi heeraa hin qabani. Itoophiyaan jeequmsa heeraa (constitutional crisis) keessa seentee waan jirtuuf, seerrii-shororkeesmmaa kun, utuma paarlaamaatiin raggaasifameellee, paarlaamaan sunuu seera qabeessa waan hin taaneef, seera raggaasisuufis ta’e filannoo geggeessuun seeraan ala dha.
Kana malees seera shororkeessummaa kana qama seera qabeessa hin taane Kanaan labsuun qaamni aangoo biyyatti dhuunfatee jiru kun waraana, jeequmsaa, fi dhiittaa mirga namoomaa geggeessaa jiru
jabeessee itti fufuuf kan murteeffate ta’uu mul’isa. Jeequmsa namoomaa biyyattiin keessa seentee jirtus akka malee hammeessa. Asirratti kan hubachiisuu barbaannu seerri farra-shororkeessummaa amma qophaa’e kun labsii farra-shororkeessummaa bara 2009 (Lak. 652/2009) mootummaa ADWUE tiin qophaa’ee dalagaalee hacuuccaa kan diinota siyaasaa kanneen akka ABO, ABBO, Ginbot 7 dhabamsiisuuf gocha raawwataa turan seera qabeessa taasisuuf maqaa “shororkeesitoota” kanneen akka Al-Shabaab faa gaanfa Afirikaatti lolla maqaa jedhuun itti fayyadamaa turan waliin garaagarummaa hin qabu. Seerri 2009 sun mormittoa siyaasaa ittiin ukkaamsuuf, miseensota, hooganoota fi deggertoota isaanii ittiin hiraarsuuf dhimma bahamaa ture. Gartuun mootummaa qabatee jiru kunis hacuuccaa taasisaa jiru seer-qabeessa taasisuuf tarsiimoodhuma kana qopheeffatee asi ba’e. Seera farra-
shororkeessummaa kana labsuun ammallee ajjeechaa fi hiraarsa bal’inaan mormitootaa fi lammiilee biyattii irratti geggeeffamaa jiru caalaatti baballisaanii itti fufuuf deemama.
Ummatoota Itoophiyaa fi hawaasa addunyaa kan hubachiisuu barbaannu, seerri shororkeessummaa kun kan inni addatti akeekkate ummatoota bilisummaa fi dimookraasiif falmaa taasisaa jiran kanneen akka lammiilee Oromiyaa, Beenishaangul-Gumuz, Sbootaa fi sab-lammoota kibbaa fi ummata Tigraay dha. Kanaaf, lammiileen Oromiaa fi ummatoonni Itoophiyaa kanneen biroo balaa dhufaa jiru kana beekanii of- eeggannoo akka godhanii fi rakkoo siyaasaa lubbuu fi jiruu fi jireenya isaanii gaaga’aa jiru kanaaf waraanaan utuu hin taane mareedhaan akka hiikamu akka harka wal qabatanii qabsoo godhan akeekkachiifna.
Kana malees, filannoon biyyoolessaa utuma jiraateellee, haala biyyattiin meeshaa waraanaatiin dhuunfatamtee jirtu kanatti filannoon hirmaachisaa ta’e nagaan deemsifamuu waan hin dandeenyeef, gartuun mootummaa qabatee jiru kun filannoo jedhame sana waliin dha’uuf akka
akeekkate seerri amma baafame kun ragaa ga’aa dha.
Dabalataanis hawaasa addunya kan beeksisuu barbaannu gartuun aangoo qabatee jiru kun sirna deemsa karaa nagaatiif karaa cufee, mormitootatti seera sirnaan alaatti dhimma ba’uun maq-balleessii sobaa itti maxxansee diktaatara ta’ee aangoorra turuuf kan murteeffate ta’uu dha. Keessattu seerri shororkessummaa kun maree siyaasaaf karaa cufee, mormitoonni akka dorgommii keessa hin seenne gochuuf waan akeekkkateef dhaabbatoonni kanneen akka Gamtaa Africa (AU), Mana Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomanii (UNSC), Gamtaa Awurooppaa (EU), fi kanneen dhimmi kun isaan ilaalu hundinuu seerra farra shororkeessummaa kana akka jabeessanii morman gaafanna. Kana malees gartuun aangoo qabatee jiru kun akeeka duula waraanaa fi jeequmsa keessa seenamee fi yoo itti fufe keessaa ba’uun rakkisaa ta’e kana hatattamaan akka dhaabuu dhiibbaa barbaachisu akka godhan gaafanna. Yeroo mootummoonni diktaatarri akka mootummaa Itoophiyaa moormitoota siyaasaa biyya keessaa dhabamsiisuuf jecha yammuu seera hacuucaa akka seera shororkeessummaa baafatanii nagaafi tasgabbii naannoo kanaatii fi adduunyaaf rakkoo guddaa uuman akka utuu arganii ija isaanii hin dunuunfanne waamicha goona.
Xumurarratti, gartuun aangoo qabatee jiru kun biyya keessatti guyyuu jeequmsa kan uumaa oolu biratti aangoorra turuuf jecha alattillee jeequmsarratti jeequmsa dhalchaa akka jiru beeksisuu barbaanna. Kun garuu biyyattii gara diigumsaa fi kufaatiitti maayiitti geessa. Kunimmoo haala gaddisiisaa fi biyyattiin akka biyyaattu jiraachuuf carraa isa dhumaati jennee amanna. Kanaafuu, haalli jiru kana caalaa utuu hin hammaatiin ummatoonni Itoophiyaa fi hawaasni addunyaa tarkaanfii hatattamaa akka fudhatu dhaamna.
ABOn furmaanni amansiisaa fi dhaabbataan rakkoo Itoophiyaan keessa seente furuu dhanda’u deemsa siyaasaa dimookraatawaa ta’ee fi qaamolee dhimmi isaa isan ilaalu kan hirmaachise maree siyaasaa (political dialogue) qofaa dha jedhee amana. Kanaafis, humnoota dhimmi isaa isaan ilaalu hunda waliin fala soquuf, rakkoo jiru nagana furuuf waltahiinsa ijaaruuf, akkasumas garaagarummaa jiru dhiphisanii biyya waloo dimookraatofte ijaaruuf fedhii qabachuu fi qophii ta’uu ibsa.
Injifannoo Ummata Bal’aaf!
Adda Bilisummaa Oromoo
Caamsaa 3, 2021
Finfinnee


text:
Dhaabii Gargaarsa Aaddee Wubituu Abrhaamii fi abbaan warra isaanii Aarsii Nageelleetti mana barumsaa qofaa mitii koolleejjii fi hospitaalallee itti jiran.Koolleejjiin tana keessatti baratoota haga 200 tahan ka barumsaan jajjaboo tahanitti barata.
Hujiin aaddee Wubituu faan akka ummatii dhiba didiqqaa adoo wallaanchuu dandahanu nama fixu kana dhaabuu dandahaniin diqqeessuu.
Tana malee hujii tana hojjachuuf,lafa namaa kennuuf woma ummatii aafate waan taateef lafa argachuufillee guddoo hin rakkanne jedhan.
Marii marii teenna MP3 tana irraa caqasaa


text:
LibreOffice 7.4 Help
Kutaan kun ibsawwan qabduuwwan qaxxaamuraa LibreOffice keessaa yeroo hedduu fayyadan of keessaa qaba.
Akka hojii waliinii atataamaan hojeechuuf, qabduuwwan qaxxaamuraa LibreOffice keessaa fayyadamuu nidandeessa. Kutaan kun qabduuwwan qaxxaamuraa durtii, Barreessaa LibreOffice dhaaf tarreesa.
Kan armaan gadii tarree furtuuwwan qaxxaamuraa LibreOffice Impreessiif
furtuuwwan qaxxaamuraa waliigalaa LibreOfficekeessatti fayyadamuu dandeessa.
Furtuuleen qaxxaamura tokko tokkoo sirna minjaalee keef ramadame. Furtuuleen sirna minjaaleetiif ramadaman LibreOffice tiif hin argaman. Furtuulee adda addaa LibreOffice Meeshaalee - Maamileesi - Minjaalee, ykn sirna minjaalee keessatiif ramaduuf yaali.
Kan armaan gadii tarree furtuuwwan qaxxaamuraa galmeewwan Fakkiitti murtaa'eedha.
Dabalataanis furtuuwwan qaxxaamuraa [officename] fayyadamuu ni dandeessa.
Tarreen furtuu qaxxaamura addaa foormulaa uuman kutaa kana keessatti hammatamaniiru.
Furtuu qaxxaamura waliigalaas LibreOffice fayyadami.