c: text/html

text:
Baatii Amajjii keessa seenaa dhala namaa keessatti gochi suukaneessaan Naazii Jarmanii fi wal taatonni isaa waliin ta’uu dhaan uummata Juushotaa tooftaan itti dhabamsiiisantu yaadatama.
Fixiinsi sun waraana addunyaa lammaffaa waliin waggaa tokko keessa raawwatamuu isaa hubannoon jiraatus, jalqabbiin isaa sana dura ture. Dhugumatti fixiinsi sanyii sun kan jalqabe bara 1930moota ennaa paartiin Naazii aangootti dhufee fi mootummaan Jarmanii kanneen uummata gad aanoo dha jedhu irratti fuuleffachuu jalqabe ture.
Namoonni sun irra heddduun siivilota yoo ta’an itti marfamee, gandeen hiyyeeyyii keessatti itti cufamuun keellaa tokkotti walitti tuucha’anii ykn mooraa garbummaaf dabarfamanii kennaman keessa turan.
Namoonni hedduunis itti dhukaafamuu dhaan ajjeefamanii boolla tokkootti naqaman. Xumura bara 1941 keessa mooraalee hedduu keessatti ajjeechaa jamaa hamaatu jalqabame.
Sana booda Amajjii 20, bara 1942 hoogganni Naazii konferensii Waansee jedhamuun” furmaata dhumaa” ka jedhu kunis qaama uummataa tokko dhabamsiisuu akka imaammata mootummaatti fudhatee juushota irratti fixiinsi hamaan raawwatame.
Sun, qaama waraana addunyaa lammaffaa ture, garuu tattaaffii waraana Jarmaniittii adda ture. Furmaata dhumaa inni jedhu juushota miliyoona ja’a ta’an du’aaf saaxile.
Seenaa dhala namaa keessatti fixiinsi guddaan akkasii dhumaatii namaaf akka imaammata mootummaatti hojii irra oolee hin beeku.
Yaadannoon guyyaa fixiinsa sanyiii addunyaa, kanneen Naazi dhaan dhuman yaadachuu ykn kanneen ajjeefaman kabajaan yaadachuu qofaaf utuu hin taane dhalli namaa gochaalee suukaneessaa akkamii raawwachuu akka danda’u ofii keenya yaadachiisuuf jecha.
Kun deebi’ee hin uumamu jechuu dhaan gumiin walii galaa kan tokkummaa mootummootaa yakka fixiinsa sanyii ittisuu fi adaba isaa kan ilaaleen bara 1948 keessa seera baase.
Haa ta’u malee baatii Amajjii keessa Kaamboodiyaa, Rwaandaa, Boosniyaa fi Daarfuur keessatti kan raawwatame fixiinsa sanyii ni yaadanna.
Namni Falaasumaa lammii Ispeen Joorj Santayaanaa yeroo tokko ennaa barreessu, “kanneen isa darbe yaadachuu hin dandeenye gocha isanii irra deeb’u jedhamuun balaaleffatamu” jedhe jechuu dhaan gulaalaan har’aa yaada isaa xumura.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Finfinnee, Muddee 14, 2013 (TOI)- Gaazexeessaa, Artiistii fi qorataan guddina Afaan Oromoo Ibraahiim Haji Aliin boqate.
Ibraahiim Haji Aliin Hagayya 2012 eegalee dhukkubsachaa kan ture yoo ta’u, hamma eda lubbuun isaa dabartutti wallaansa argachaa tureera.
Sirni awwaalchaa har’a waaree booda sa’aa 9:00tti magaalaa Finfinnee Kolfee iddoo awwaalcha Muusliimaatti kan raawwatamu ta’uu odeeffanneerra.
Seenaan gabaabaa Gaazexeessaa, Artiistii fi qorataan guddina Afaan Oromoo Ibraahiim Haji Alii haala armaan gadiitin dhiyaatera.Ibraahiim meeshaalee muuziqaa gosa 4 ol taphachuu danda’a.
Dhaloota 2ffaa Baandii Arfan Qalloos ture.Baandiin Arfan Qalloo ega adda diigameen booda, bara 1967/68 miseensota Baandii Aduu Birraa hundeessan keessaa tokko ture.
Dooktara Kabajaa Artiist Alii Birraa, Ibraahiim Haji Alii, Himee Yasuuf, Abdu Shakkuur, Mahaammad Xawwiilii fi kanneen birootis hundeessitootaa fi miseensota baandichaa turan.
Baroota 1960n keessas Ityoophiyaa naanna’uun sirboota afaan Oromoo, afaan Oromoo fi ummata Oromoo waltajjii fi addabaaba’iitti baasaniiru.
Kanuma keessa yeroo waltajjiif Beegii deemanitti Artiist Abbitaw Kabbadaa argatanii waltajjiitti akka ba’uu fi sirboota afaan Oromoo akka gumaachu kan taasisan artiistotuma kanneeni.
Ibraahiim Haji Aliin umriisaa dargaggummaatti magaalaa Dirree Dawaatti ture muuziqaa kan eegale.
Duraan kilabii magaalaa Dirree Dawaatif taphataa kubbaa miillaas akka ture ni dubbatamaaf.Ibraahiim Haji Aliin bara 1968 Gaazexaan Bariisaa yoo hundeeffamu, hundeessitoota keessaa tokko ture.
Gaazexeessummaadhan Olompiika Mooskoo deemee dorgommicha gabaasera.Ibraahiim Haji Aliin weellisaa, barreessaa walaloo fi qopheessaa yeedaloo, qindeessaa muuziqaa albamootaa fi sirboota qeenxee hedduu, xiinxalaa ispoortii, gaazexeessaa, hayyuu waaltina afaan Oromooti.
Bara Dargii keessa Gaazexaa Bariisaarratti birkii gulaallii gaazexichaarratti(Editooriyaal) Qubee Afaan Oromootin barreessuuf si’a lamaa ol namoota yaalii godhan keessaa Ibraahiim Haji Aliin isa tokko.
Gaazexichi Saabadhaan barreeffamaa waan tureef, abbootiin taayitaa barasii waan dhimmicharra ga’aniif akeekkachiisan akka dhaabbatu taasifame.
Kufaatii Dargiitin boodas gaazexichi Qubee Afaan Oromootin akka barreessu gumaacha taasiseera.
Raadiyoo Faanaan bara 1987 yoo hundeeffamu, bu’uuressitoota keessaa hangafa.Ibraahiim Haji Aliin Faanaa keessatti raadiyoodhan sagantaalee addaddaa qopheessuu fi gulaaluun hojjeteera.Sagantaa “Faana Afaan Oromoo” Raadiyoo Faanatiin tamsa’u, jaalatama jabaa horatee fi afaanicha dagaagsuu keessatti gumaacha olaanaa qaban qopheessuun dhiyeessaas tureera.
Ibraahiim Haji Aliin miseensa Koree Waaltina Afaan Oromoo ta’uun waggoota dheeraaf hojjeteera, ammas hojjecha ajira.Korichi afaan Oromoo akka waalta’u qooda olaanaa taphateera.Ibraahiim Haji Aliin umriisaa ijoollummaarraa kaasee hanga ammaatti beekumsaa fi qabeenyasaa gonnofatee hin beeku.


text:
Ragaalee Dhugummaa Ergamaa Rabbii(SAW)-kutaa 1
Kutaalee darban keessatti Ergamtootatti amanuu jechuun “Rabbiin haqaan kan isaan erge ta’uu amanuu, odeefannoo isaan irraa mirkanaa’e dhugoomsu fi isaan hordofuudha” jennee turree. Wanti Ergamtoota Rabbii namoota biroo irraa adda isaan taasisu wahyii (beeksisa) Rabbiin irraa isaan irratti bu’uudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala nama tokko Ergamaa Isaa gochuu yoo barbaade, ragaalee fi mu’jizaa (raajii) adda addaan gargaara. Namni tokko “Ani Ergamaa Rabbiiti na hordofaa” yoo jedhe, wanta oduu isaa kana dhugoomsu fidu qaba. Ragaalee armaan gadi keessaa ragaa tokkoon ykn sani oliin dhugummaa Ergamaa Rabbii agarsiisuun ni danda’ama:
1ffaa- Haqiiqaa Ergaa inni baadhatuu
2ffaa- Eenyummaa, amalaa fi adeemsa Ergamaa Rabbii maqaa gaarii fi guutuun akka waamamu taasisan
3ffaa- Ergamtoonni amala Ergamaa kanaa dubbachuu fi wanta isaan jedhaniin walitti galuu
4ffaa- Mu’jizaa (raajii) Rabbiin isaaf kenne
Mee amma kanniin tokkoon tokkoon haa ilaalu
(1)-Haqiiqaa Ergaa inni fideetiin Rabbiin irraa haqaan Ergamaa ta’uu dhugoomsu
Namni sammuu qulqulluu fi xinxalliin wanta Ergamaan fidee ilaale, dhugumatti Ergamaa kana Rabbiin haqaan akka erge ni arga. Fakkeenyaf, Nabiyyana Muhammad (SAW) ergaan inni namootaaf fidee ergaa fooyya’iinsa, gaarummaa, faaydaa fi bu’aa ilma namaa hundaaf toluudha. Wanti inni itti ajajuu ilma namaa kan fayyadanii fi wanti inni irraa dhoowwu ilma namaa kan miidhaniidha. Namni hanga fedhe fiixe qaroominna irraa haa gahuu, seerri fi heerri inni ilma namaatiif tumu, yeroo hundaa kan turuu fi hanqinna irraa bilisa kan ta’ee miti. Hanqinna baay’ee kan qabuu fi bakka bakkaatti gargar kan ta’uudha. Garuu faallaa kanaa seerri Ergamaan Rabbii (SAW) fidan yeroo hundaa kan turuu fi ilma namaa guutuuf kan ta’uudha. Namni tokko haqiiqaa wanta Ergamaan fidetti yoo itti lixe xinxalle, maddi seera kanaa Rabbii waa hundaa beeku akka ta’e ni hubata. Kanaafu, Ergamaan kuni kan Rabbiin erge ta’uu jala muree ni amana.
Rabbiin Qur’aana keessatti Nabii Muhammad (SAW) Ergamaa ilma namaa guutuuf ergamee akka ta’ee bakka adda addaatti dubbata. Isaan keessaa:
“Yaa ilmaan namaa! Dhugumatti, Gooftaa keessan irraa Ergamaan haqaan isinitti dhufee jira. Kanaafu amanaa isiniif irra gaarii ta’aati. Yoo kafartaniis wantoonni samii fi dachii keessaa kan Rabbiiti. Rabbiinis Beekaa Ogeessa ta’eera.” Suuratu An-Nisaa 4:170
Mee Keeyyata tana akka nuuf ibsan Sheykh Abdurahmaan Sa’diyyiif haa dhiifnu:
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilmaan namaa hunda gabrichaa fi Ergamaa Isaa kan ta’ee Muhammaditti akka amanan ajaja. Sababa isatti amanuu barbaachisee, faaydaa isatti amanuu irraa argamuu fi miidhaa isatti amanuu dhiisu ni dubbata. Sababni itti nama kakaase, Ergamaan Rabbii haqaan isaanitti dhufuu isaati. Kana jechuun mataan isaa dhufuunu haqa, seerri inni fide haqa (dhugaa)dha.
Namni qaruuten ergaan Rabbii kan isaan irraa cite ta’ee osoo jiruu ilmi namaa wallaalummaa keessatti dhama’uu fi kufrii keessatti raata’uun, ogummaa fi rahmata Rabbitiin kan hin malle ta’uu ni hubata. Ogummaa fi rahmataa Rabbii keessaa tokko qajeelinna jallinna irraa addaan baasanii akka beekaniif ergamaa isaaniif erguudha. Ergaa Nabi Muhammad (SAW) fide ilaalun qofti nabiyummaan isaa dhugaa akka ta’e ragaa jala muraadha. Haaluma kanaan, seera (shari’aa) guddaa fi daandiin qajeelaan inni fide [Ergamaa Rabbii ta’uu isaa ni mirkaneessa.] Sababni isaas, shari’aa kana keessaa odeefannoo dhokataa darbee fi gara fuunduraatti dhufutu keessa jira. Ammas, odeefannoo Rabbii fi Guyyaa Qiyaamaa wahyii (beeksisa) Rabbiin irraa ta’een malee kan hin beekamnetu keessa jira. Dabalataan, wanta gaarii, fooyya’aa, qajeelinna, haqummaa, toltuu, dhugummaa, gaarummaa, hariiroo firummaa sufuu fi amala gaaritti ajajutu [shari’aa kana keessa jira]. Ammas, wanta badaa, balleessaa, daangaa darbuu, zulmii, amala badaa, kijiba fi abbaa haadha miidhu irraa dhoowwutu [shari’aa kana keessa jira]. Kuni hundi Nabii Muhammad (SAW) ergamaa Rabbii akka ta’e agarsiisa. Namni akkuma ilaalchi fi hubannaan inni Islaamaf qabu dabalaa adeemun, iimaanni fi shakkiii tokko malee dhugaan amanuun isaa ni dabalamaaf. Kuni sababa iimaanatti isa waamudha.
Faaydan isatti amanuu keessa jiru immoo “isiniif keeyriidha (gaariidha).” jechuun beeksiisa. Keeyrin faallaa sharrii (wanta badaati). Iimaanni warroota amananiif qaama, qalbii, ruuhi, addunyaa fi Aakhirah isaanii keessatti gaariidha. Kunis kan ta’eef fooyya’insi fi faaydan hundii isarraa (iimaana) irraa kan burquu waan ta’eefi. Mindaan (sawaabni) ammaa fi gara fuunduraatti argamu hundii firii iimaanaa irraayyi. Gargaarsi, qajeelinni, beekumsi, hojii gaariin, gammachuun, mirqaansuun, Jannanii fi qananii ishiin of keessatti qabatte hundii iimaana irraa kan dhufuudha. Akkuma addunyaa fi aakhiratti dararamuun iimaana dhabuu fi hir’inna isaatirraa dhufu.
Miidhan Nabii Muhammaditti amanuu dhiisu irraa dhufu immoo faallaa wanta isatti amanuu irraa argamuun ni beekkama. (Kana jechuun namni yoo Nabiyyitti amanuu dide, beekumsa jireenya isaa ibsu, qajeelinna, gammachuu, Jannata fi wantoota biroo dhaba.) Namni yoo amanuu dide (kafaree) mataa ofii malee eenyullee hin miidhu. Rabbiin isarraa dureessa. Badiin warroota badii hojjatanii Isa hin miitu. Kanaafi akkana jedhe, “wantoonni samii fi dachii keessaa kan Rabbiiti” Kana jechuun uumamtoonni fi motummaan Isaa hundi too’annaa Isaa jala jiru. Rabbiin waan hundaa Beekaadha, wanta uumuu fi ajaju keessatti Ogeessa ta’eera. Inni nama qajeelinni fi jallinni maluuf ni beeka. Qajeelinnaa fi jallinna bakka isaanii kaa’u irratti ogeessa. (Nama qajeelu barbaadu hin jallisu. Nama jallinna malee qajeelinna hin barbaanne hin qajeelchu).”[1]
Ammas, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilmaan namaa guutuuf akka ergame nabiyyiin akkana jedhi jechuun ajaja.
Jedhi, “Yaa namoota! Dhugumatti, ani Ergamaa Rabbii Kan mootummaan samii fi dachii kan Isaa ta’e irraa gara hunda keessaniitti ergameedha. Isa malee dhugaan gabbaramaan hin jiru. Ni jiraachisa, ni ajjeesa. Rabbii fi Ergamaa Isaa nabiyyii hin dubbisnee fi hin barreessinee ta’e kan Rabbii fi jechoota Isaatti amanutti amanaa. Akka qajeeltaniif jecha isa hordofaa.” Suuratu Al-A’araaf 7:158
Mee ammas keeyyata tanaa ifa haa goonu: Rabbiin Nabiyyii Isaatiin Yaa Muhammad akkana jedhi: “Yaa namoota! Dhugumatti, ani Ergamaa Rabbii…gara hunda keessaniitti ergameedha.” Kana jechuun Arabaa fi Araba kan hin taanee, gurraachaa fi adii, abbooti kitaaba fi kanneen biroo hunda keessanitti ani Ergamaa Rabbii ergameedha. Kuni kan agarsiisu kabaja isaatii fi xumura nabiyyootaa ta’uudha. Inni ilmaan namaa hundaaf kan ergameedha. Akkuma Rabbiin jedhe, “Jedhi, “Gidduu kiyyaa fi keessan Rabbiin ragaa bahaadha. Qur’aanni kunis akka ittiin isinii fi nama inni bira gahu akeekachisuuf gara kiyyatti buufame.” (Suuratu Al-An’aam 6:19) (Kana jechuun isinii fi nama ergaan Qur’aanaa hanga Guyyaa Qiyaamaa bira gahu adabbii cimaan akeekachisuuf Qur’aanni kuni gara kiyyatti buufame) Rabbiin ni jedha:
“Garee [adda addaa] irraa namni isatti kafare, ibiddi iddoo gahuumsa isaa waadaa galameedha. Isa irraa shakkii keessa hin ta’in. Dhugumatti, inni dhugaa Gooftaa kee irraa ta’eedha. Garuu irra hedduun namootaa hin amanan.” (Suuratu Huud 11:17) (Kana jechuun garee adda addaa irraa namni Qur’aanatti amanuu didee fi itti buluu dhiise, ibiddi Jahannam iddoo gahuumsa isaati. Qur’aana irraa shakkii homaatu keessa hin ta’in. Dhugumatti, Qur’aanni haqa Gooftaa kee irraa bu’eedha. Garuu namoonni baay’een takkaa sababa wallaalummaa fi jallinnaa takkaa immoo sababa of tuuluu irraa kan ka’e hin amanan.)
Waa’ee Nabii Muhammad (SAW) ilmaan namaa hundaaf ergamu ilaalchise keeyyatonni Qur’aanaa baay’eedha. Hadiisnis akkasuma baay’eedha. Isaan keessaa tokko haa eerru. Abu Hureyraan akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Rabbii harka Isaa nafseen Muhammad jirtuun kakadhee! Ummata kana keessaa Yahuudaa fi Kiristaanii waa’ee kiyya dhagahee ergasii wanta ani ittiin ergametti osoo hin amaniin yoo du’e, warroota ibidda seenan keessaa ta’a.” Sahih Muslim 153 Hadiisni kuni keeyyata Qur’aanaa armaan oliitin walitti kan galuu fi ibsuudha.
Gara ibsa keeyyata Qur’aanatti yommuu deebinu“Kan mootummaan samii fi dachii kan Isaa ta’e” Kana jechuun mootummaan Samii fi dachii kan Rabbiiti. Samii, dachii fi wantoota hunda kan uume, bulchuu fi too’atu Isa. Jiraachisuu fi ajjeesun harka Isaa jira.[2]
“Rabbii fi Ergamaa Isaa nabiyyii hin dubbisnee fi hin barreessine ta’e kan Rabbii fi jechoota Isaatti amanutti amanaa.” Kana jechuun Rabbii fi Ergamaa Isaatti amanaa. Ergamaan kuni Nabiyyi hin dubbisnee fi hin barreessineedha. Akkasumas, Rabbii fi Jechoota Isaatti kan amanuudha. Ergamaan kuni Ergamaa amantii fi hojii isaatin gadi dhaabbataa fi qajeelaa ta’eedha. Kanaafu, “akka qajeeltaniif jecha isa hordofaa.” Fakkeenyaf, namni tokko isa fuundura nama daandii qajeela irra deemu argee yoo hordofe, dhugummatti namni kuni ni qajeela. Sababni isaas, namni inni hordofu kuni daandiin irra deemu kuni eessatti akka nama geessu sirritti beeka. Haaluma kanaan, nabiyyiin daandii qajeelaa Jannataa fi gammachuu zalaalamitti nama geessu hordofa. Kanaafu, isa hordofuun milkaa’innaa fi gammachuu zalaalamitti akka qajeelan nama taasisa.
Guduunfaa
➥Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilmaan namaa erga uumee booda akkanumatti qajeelcha malee hin dhiisne. Akka qajeelanii fi jireenya gammachuu gaggeessaniif Ergamtoota isaaniif erge.
➥Ergamtoota kanniin mallatoolee fi ragaalee ittiin beekkaman taasise. Ragaalee kanniin keessaa ergaan isaan ilma namaatti fidan namootaaf gammachuu, wanta gaarii kan argamsiisu fi wanta isaan miidhu isaan irraa kan dhoowwudha ykn ittisuudha.
➥Ergaan Nabii Muhammad (SAW) ilma namaatiif fidan, bakkaa fi yeroo osoo hin filatin, erga ilma namaa guutuuf ta’uudha. Kanaafu, ergaan kuni Rabbii waa hunda beeku irraa akka ta’e agarsiisa. Nabii Muhammadis (SAW) Rabbiidhaan akka ergame ragaa agarsisuudha.
➥Kana hubachuuf shari’aa inni fidee itti xinxalluu fi hordofuudha.
Kitaabban wabii:
[1] Taysiral Kariimul Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani–Abdurahmaan Naasir Sa’dii fuula 235-236
[2] Tafsiir ibn Kasiir 3/489-491
al-aqiidatul Islaamiyyatu wa usuusuhaa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi, fuula 285-289


text:
Tarkaanfiin Shakkamtoota Seeratti Dhiheessuu Jajjabeeffamuu Qaba
(Ibsa ABO Sadaasa 17, 2018)
Mootummaan Itoophiyaa kan EPRDFiin hoogganamu aangawoota isaa kanneen waggoota 27 dabran keessatti yakkoota dhiittaa mirga dhala namaa suukanneessoo lammiilee nagaa irratti raaw’achaa turuutti shakkaman keessaa hanga tokko seeratti dhiheessuu jalqabuun isaa oduu gammachiisaa dha. Gaaffiin haqaa gaaffiilee Qabsoon Bilisummaa ummataa of keessatti hammatee gaggeeffamu keessaa isa guddaa tokko waan taheef Addi Bilisummaa Oromoo tarkaanfii Mootummaan Itoophiyaa gama kanaan fudhachuu eegale kan deggeruu fi jajjabeessu tahuu mirkaneessuu feena.
Ajjeechaa, hidhaa, saamicha qabeenyaa, lammiilee dachii handhuuraa isaanii irraa buqqisuu, ukkaamsanii achi-buutee dhabamsiisuu, hiraar mana hidhaatiin qaamaa hir’isuu fi maraachisuu, mirga jireenyaa sarbanii jiruu baqattummaaf saaxiluu… kkf. dhiittaa mirga dhala namaa waggoota 27 dabraniif Itoophiyaa keessatti mootummicha biyya bulchuun gaggeeffameen lubbuun lammiilee kuma dhibbaan lakkaawamu akka baalaatti harca’ee jira. Qabeenyi biyyaa fi ummataa akkaan guddaa tahuu irraa tilmaamuun nama rakkisu aangawoota mootummaatiin saamamee kaanis lolaan barbaadeeffamee jira. Akka kanaanis yeroo ammaa hiyyummaan babal’atee hoji-dhabdummaan dargaggootaas sadarkaa yaaddessaa furmaata hatattamaa barbaadu irra gahee jira.
Ammas kanaan osoo hin dhaabbanne, dhiittaa mirga dhala namaa fi saamicha qabeenyaa gaggeeffame wajjin kan wal madaalu sirnaa fi adeemsi qorannoo fi tarkaanfiin gahaan fudhatamee kanneen yakkoota dalagaman keessatti qooda ol’aanaa fi murteessaa qabaachuutti shakkamanii fi beekaman hundi seera duratti dhihaatanii murtii seeraa isaaniif malu argachuu akka qaban Addi Bilisummaa Oromoo jabeessee gaafata. Adeemsa haqaa kana milkeessuudhaafis tarkaanfii Mootummaan fudhatu kan deggeruu fi jajjabeessu, akkasumas, qooda gama isaas kan bahatu tahuu irra deebi’ee mirkaneessa.
Injifannoo Ummata Oromoof !
Adda Bilisummaa Oormoo
Sadaasa 17, 2018


text:
Monthly Archives: September 2014
Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo Qophii Fulbaana 28,2014
Aside
Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo Qophii Fulbaana 26,2014
Barattootni Oromoo manneen barnoota sadarkaa 2ffaa fi qopha’inaa maqaa walga’ii afaan faajjessaa wayyaanee EPRDF/TPLF/OPDO’n teesisuuf humnaan dirqisiifamaa jiran Iyyannoo gaaffii mirga abbaa biyyummaa uummata Oromoo fi gaaffiiwwaan waliigalaa qabate qop
Aside
Barattootni Oromoo manneen barnoota sadarkaa 2ffaa fi qophainaa maqaa walgaii afaan faajjessaa wayyaanee EPRDF/TPLF/OPDO teesisuuf humnaan dirqisiifamaa jiran Iyyannoo gaaffii mirga abbaa biyyummaa uummata Oromoo fi gaaffiiwwaan waliigalaa qabate qopheeffachuun walgaii wayyaanee dura dhaabbatan.
Iyyaannoo Barattoota Oromoo manneen Barnootaa Sadarkaa 2ffaa fi qophaina
Nuti dargaggootni Barattootni Oromoo manneen barnootaa sadarkaa 2ffaa fi qophainaa irraa barachaa jirru haala yeroo irraatti hundaauun rakkinoota yeroo amma kanatti uummata keenyarratti feamee jiruu kanneen akka : dugugginsa Sanyii (Genocide), Siyaasa, Dinagdee , Qabinsa mirgoota Namummaa fi Dimookiraasii, gaaffii mirga abbaa biyyummaa fi rakkoo Master Planii Finfinnee, irratti hundaauun baatii Ebla 2014 irraa eegaluun manneen barnootaa sadarkaa 2ffaa fi qophainaa Godinaalee Oromiyaa karaa garaa keessatti barachaa jirru rakkoon uummata keenyaa boqonnaa waan nu dhorkateef karaa seera qabeessaa fi Dimookiraatawaa taeen iyyaannoo keenya dhiyeeffaannee deebiin Mootummaa EPRDF/TPLF/OPDO irraa nuuf kennaame: Hidhaa, ajjeechaa, reebicha, fi barnoota irra ariiamu akka taee Oromoo mitii Addunyaa biyya lafatu raga nuuf baa. jiota gannaa kana keessas mootummaan kun maqaa walgaii jedhuun barattoota Oromoo Yuunibarsiitota biyyatti garaagaraatti humna waraanaatti fayyadamuun waamee barattoota gaaffii mirgaa fi dimookiraasii gaafatan reebaa, hidhaa fi doorsisaa ture. Ammas maqaa walgaI fakkaataa afaan fajjii gaaffii uummataa dura ittin dhaabbachuuf jedhee walitti nu qabuun furmaata tokko illee hin qabu. Nuti gaaffii mirgaa fi dimookiraasii gaafachaa jirruuf dursa deebii qubsaa barbaadna,
Mootuummaan Yakka dugugginsa Sanyii (Genocide) uummata keenya Oromoo irratti raawwatee jiru ; rawwachaa jiru kun Yeroo ammaa kanattii rakkoo ulfaata siyaasaa isa mudatee jiru keessa bauuf maqaa walgaii jedhuun barattoota Oromoo dhaabbilee barnoota Olaanoo , Barsiisota sadarkaa garaagaraa irraa jiranii fi barattoota Oromoo manneen barnootaa sadarkaa 2ffaa fi qophaina irraa barachaa jiran walitti qabuun dirqamaan afaan qawweetti fayyadamuun na jaalaadhaa, miseensa koo taaa fi na malee namni hin jiruu jedhu kun yakkaa dugugginsa sanyii uummata Oromoo irratti rawwataa jiruuf itti kan gaafatamu waan taeef, gaaffii keenyaaf hanga deebii argannee mirgi dimookiraasii fi namummaa uummata Oromoo kabajamutti FDG daran jabaatee itti fufa, walgaiin wayyaanee kan FDG kakasuu fi jabeessuu malee kan laffisuu miti, kana hubachuun ammas irra deebiin gaaffii keenya karaa nagaa fi Dimookiraasii ni dhiyeeffanna. Irraa deebiuun gaaffii keenyaas akka armaan gadii kanatti ni dhiyeeffachuun gaaffii keenyaaf hanga deebiin nuuf kennamutti walgaii diinaa fincilaan dura dhaabbanna.
Gaaffiileen buuraa fi ijoo rakkoo uummata Oromoof deebii gaaa barbaadan:
1. Yakka waraanaa gochaa duggugginsa sanyii(genocide) uummata Oromoo irratti mootummaan EPRDF/TPLF/OPDO rawwachaa jiru waan taeef gocha diinummaa kana Cimsinee balaaleffachuuf Mirgii hiriira nagaa nuuf haa eeyyamamu.
2. Mootummaan Wayyaanee maqaa walgaii tarsiimoo Siyaasaa abbaa irrummaa isaa babalifachuuf olii gadii raafamaa jiruun barattoota Oromoo Yuunibarsiititti walitti qabee humna waraanaa itti bobbaasuun ni reebisee, qaama hirise, jumlaan hidhaati guuruun dararaa waan jiruuf carraan kun nuttis dhufaa waan jiruuf dursa mootummaan kun yakka fokkataa kanaaf itti gaafatamuu qaba. Barattootni hidhamanis hiikamuu qabu.
3. Uummaatni Oromoo manneen hidhaa garaagaraa keessaa jiran gaaffii tokkoo malee akka hiikamaan jabeesinee gaaffanna!
4. Mirgii abbaa biyyummaa Uummata oromoo kabajamuu qaba, Uummatni Oromoo akka guddina/baayina/ saba isaatti, akka baayina qabeenyaa isaatti fi akka balina saba isaatti mirgii isaa eegamaafii waan hin jirreef eegamuufii qaba.
5. Mirgootni Namummaa fi dimookiraasii kabajamuu, qabu, gaaffii karaa nagaa fi dimookiraatawaa gaafachaa jirruuf waraanaa fi poolisii Federaalaa gutummaa Oromiyaa irratti bobbaasuun ukkamsaan mirgaa uummata keenya irra kaaamee jiru nurraa dhaabbachuu qaba,
6. Master Planiin Finfinnee balaa guddaa uummata Oromoo fi qabeenyaa uummata Oromoof waan qabuuf hatattamaan haqamuu qaba!!
7. Mootummaan abbaa Irree uummata keenya Jumlaan ajjeesee , hidhaatti guuree hidhee gidirsee, kaan ajjeesee kaan barnoota irraa ariiateef dirqama itti gaafatamummaa fudhachuu qaba!!
8. Mootummaan abbaa Irree EPRDF/TPLF/OPDOn daramaa(Filmii) Sobaa qopheessuun karaa ETV fi media of harka qabuun argisiisuun adeemsa yeroo garaagaraatti maqaa qabsoo uummaanni Oromoo bilisummaa isaa gonfachuuf taasisuu maqaa balleessuun, tuffii uummata Oromoof qabanin sochii uummaatni Oromoo kabajamuu mirga namummaa fi dimookirsiif taasisu irratti filmii sobaa qopheessuun uummata keenya maqaa balleessuu irratti argamuuf mootummaan wayyaanee itti nuuf haa gaafatamu. Uummatni Oromoos taee ABO Shoroorkeessa miti. Shororkeessaan kan uummata nagaa qeeef qabeenyaa isa irratti dhukaasee ajjeesuu, hidhuun dararuu fi mirgoota dimookiraasii fi namummaa dura dhaabbatu mootummaa Wayyaanee EPRDF/TPLF/OPDO tauu ni hubachiifna.
9. Loltootni Mootummaa abbaa irree EPRDF/TPLF/OPDO mooraa dhaabbilee barnootaa fi Godinalee Oromiyaa garaagaraa irraa qubsiifamuun uummata goola jiran, gadhiisanii bauu qabu. Waraanaan doorsisuu fi waraanaa uummata nagaa irratti bobbaasuun gaaffii keenyaaf deebii miti.
10. .Manneen murtii wayyaanee Oromiyaa fi godinaalee Oromiyaa garaagaraa keessatti argaman soda mootummaa wayyaanee abbaa irree garagaluuf jiruu murtii dabaa fi jallinaa uummata nagaa qeeef qabeenyaa isaa irraa humnaan wayyaaneen qabdee hidhaa jirtu irratti kennaa jiru irraa of dhaabuu qaba. Abbaan irree wayyaanee garagaluuf jiru itti gaafatamaa seenaa fi seeraa irra isin hambisuu waan hin dandeenyeef adeemsa afaan wayyaaneetti fayyadamuun murtii jallinaa kennaa jirtan irraa of dhaabuu qabdu.
11. Walumaa galattii gaaffiin keenya Gaaffii uummata balaa waliigalaa waan taeef maqaa walgaii tarsiimoo jedhuun Barattoota, Barsiisota, hojjettootaa, qonnaan bultoota, Poolisoota, dafqaan bultootaa, Daldaltootaa bakka garaagaraatti dirqamaan humna waraanaatti fayyadamuun fedhii uummataa malee walitti qabuun gaaffii uummata balaa Oromoof deebii waan hin qabatneef gaaffiii keenyaaf deebiin nuuf kennamuu qaba j echuun iyyaannoo keenya karaa nagaa fi Dimookiraasii itti fufnee jirra.
Injifannoon Uummata Oromoof!!
Fulbaana 29/2014
Wayyaaneen maqaa Walgaa’ii Tarsiimoo siyaasaa abbaa irruummaa ishee qabattee, Adeemtuun kasaaraa siyaasaa keessa seente jirti!.
Aside
Gaafa Fulbaana 23/2014 Mootummaan Abbaa Irree wayyaanee maqaa walga’ii tarsiimoo siyaasaa isaa afaan qawweetti fayyadamuun barattoota Yuunibarsiitii, barsiisota manneen barnootaa Sadarkaa 2ffaa fi barsiisota kolleejjii barsiisota Oromiyaa bakkotaa garaagaraatti torbee lamaa oliif humna waraanatti fayyadamuun walitti qabee humnaan
miseensummaa wayyaanee akka fudhataniif dirqa ture milkii malee
fashalaa’e.
Beektotni Oromoo Walga’ii Wayyaaneen waan qabdee gadhiiftu dhabuun sagalee uummata Oromoo biyyaa keessa fi biyyoota garaagaraa keessatti dhageesifamaa jiru dura dhaabbachuuf walga’ii afaan faajjeessa eenyu iyyuu irratti dammaquu danda’u butatee fiiguun kufaatii isaa saffisiisa jechuun sabboontotni Oromoo walgaa’ii kana
irratti gaaffiin mirga abbaa biyyummaa uummata Oromoo irratti finiinaa turee fi kan Wayyaaneen gaaffii mirga abbaa biyyummaa uummata Oromoo ukkamsuuf humna waraanaa beektota Oromoo dura ittin dhaabbachaa jirtu ta’uun seenaa keessatti bakka guddaa qabacha jira. Dargaggootni barattootni , fi barsiisotni Oromoo garbummaa humnaan nutti fe’amaa jiruu kana bara baraan baatnee hin adeemnuu, uummatni keenya bakka hundaa bulchiinsa sirna faashistii wayyaaneetti akka hin jilbeeffannee, bakka jirruu gurmuu keenya jabeeffachuun gaaffii kabajamuu mirga abbaa biyyummaa finiinsuun bilisummaa keenyaa haa gonfannu. Bilisummaa afaan qawween mulqamaa jirru sagalee keenyaa fi FDG sochii dargaggoota biyaaleessa Oromiyaa Qeerrootti makamuun mirga
keenya kabachiisuuf qabsoon karaa nagaa fi dimookiraasii gaggeeffamaa jiruu furmaata waan ta’eef bakka jirruu gara dirree qabsoo FDG tti haa dirmannu jechuun utuu wayyaaneen miseensummaaf jettee gucha miseensummaa itti guutan baattee barattoota fi barsiisota afaan faajjeessuuf yaalii gootuu barattootni nuti miseensummaa mootummaa bineensa dhiiga ilmaan Oromoo dhangalaasaa jiruu hin fudhannuu jechuun
gucha miseensummaa wayyaanootaan qophaa’ee zeeroo taasisuun mormii fi gaaffiin mirga abbaa biyyummaa barsiisotaa fi barattootaan gaafatamaa jiru deebii tokko illee utuu hin argatiin gargar kan ba’an ta’uu madden keenya Oromiyaa godinoota garaagaraa irraa nuuf gabaasan.
Dhumarratti uummata Oromoo hundaaf dhaamsa hirmaatota walga’ii Wayyaanee barattoota Oromoo yuunibarsiitii walga’ii wayyaanee marsaa 2ffaa ta’aan, barsiisota manneen barnoota sadarkaa 2ffaa fi qophaa’inaa fi barsiisota Oromoo koolleejjii barsiisota Oromiyaa garaagaraa irraa walitti qabaman irraa darbe.
1. Ilmaan Oromoo walga’ii wayyaaneen maqaa tarsiimoo siyaasaa abbaa
irrummaa ishee fi umrii bittaa ishee dheereffachuuf beektota mataa
hidhuuf tattaafachaa jirtu itti fufinsaan uummatni Oromoo marti dura
dhaabbachuu qaba.
2. Wayyaaneen xummura Walga’ii afaan fajjeessaa ishee irratti dirqamaan dhaaba ofiif iyyuu diigamaa fi wayyaaneedhan ukkanfamaa jiru miseensa OPDO ta’aa jechuun guca miseensummaa baatee oliif gadi fiiga jirtu uummatni Oromoo akka hin fudhannee fi miseensummaa afaan qawween nama kaadhima jiru akka hin fudhannee dhaamsa dabarsaan. Yeroo amma kanatti OPDO keessatti illee ilmaan Oromoo dhalootaan Oromoo ta’an Oromummaan shakkamanii angoo wayyaaneen itti kennamte irraa kaafamuun arii’amaa, bakka isaanii immoo ilmaan habashaa tigiree fi amhaara Oromiyaa keessatti dhalatee guddatee fi kanneen afaan Oromoo dubbatan bakka buusuun aangawoota Oromiyaa gochuun halagaan nurratti muudamaa waan jiruuf yeroon kun yeroo itti miseensa OPDO ta’an utuu hin ta’iin yeroo itti ilmaan Oromoo OPDO keessa jiran iyyuu gara sochii warraaqsa dargaggoota Oromootti makamaa jiran ta’uu hubachuun ilmaan Oromoo humnaan wayyaaneen kaadhimaa jirtu kana irraa akka qooda tokko illee hin kennine dhaamsa keenya dabarsina!!
3. Wayyaaneen abbaa irree barrii itti dhumte kun of jiraachiisuu fi umrii garbummaa uummata Oromoo fi sabaa fi sablammoota biyyatti irratti dheereffachuuf olola hin jirree baattee abdii kutaannaa tokko malee kasaaraa siyaasaa baattee fiigaa waan jirtuuf mirga keenya kabachiisuuf bakka hundattii sochii wayyaanee kana hanga dhumaatti
dura haa dhaabbannu!!
4. Wayyaaneen qarabaa qara hin qabneen qarabaa qara qabuu muruuf walgaa’ii afaan faajjeessaa kana dhaabbilee barnoota olaanoo irraa kan eegalte ta’uun saaxilamee jira. Walga’iin wayyaanee kun gara barattoota manneen barnootaa sadarkaa 1ffaa, 2ffaa fi qonnaan bultoota fi hawaasa walii galaatti illee adeemaa waan jiruuf yeroon uummtni Oromoo sochii wayyaanee kana akka dhaabsisuuf FDG( fincillii diddaa garbummaa ) jabaatee akka itti fufuu , hundi keenyaa irraas qooda akka fudhannu dhaamsa keenya dabarsina.
5. Mootummaan wayyaanee gaaffii mirga abbaa biyyummaa uummata Oromoo bukkeetti qabuun adeemsa siyaasaa isaa galmaan ga’uuf fiigaa waan jiruuf , gaaffiin mirga abbaa biyyummaa uummata Oromoo deebii qubsaa argatuttii fi Oromiyaan hanga bilisoomtuttiwarraaqsii FDG jabaatee ittu fufaa jechuun dhaamsa waliigalaa uummata oromoo hundaaf dabrsuun gabaafameera.
Sagalee Simbirtuu,Seife Nebelbaalii fi Raadiyoo Oromoo
Aside
SBO Fulbaana 28 Bara 2014 Oduu – Gabaasa Oduu – Gaaffii fi deebii Art.Amiin Huseen waliin – Akkasumas dhimmoota adda addaa irratti namoota adda addaa waliin gaaffii fi deebii gaggabaaboo fi qophiilee biroo hammata
Aside
Godina Addaa Finfinnee, A/Sulultaa Naannoo Gorfoo Irratti Uummanni Ayyaana Masqalaaf Nagaan Bobbahe Humna Waraana Wayyaaneen Bittimfame
Aside
Fulbaana 27,2014 Finfinnee
Gabaasa Qeerroo aanaa Sulultaa ganda Gorfoo jedhamtu irraa, Fulbaana 27, Mootummaan Wayyaanee haala yeroo ammaa kana keessatti sochii uummataa fi barataatti amanuu dadhabee, jira, namni kamuu gandaa fi hawaasaan walitti dhufee marii fi walitti dhufeenya qabu keessatti mootummaan waanuma isa irratti mariyamatu, sirna bulchiisan isaa kuffisuuf kan namni wal barbaadu tahuu isaa murteessee,shakkuu irraan,yeroodhaa yerootti bakka uummanni oromoo itti wal gayutti shakkuu irraan humna bittimmeessaa erguu, hordofsiisuuf basaastota isaatti fayadamuu dhimma bahuu hin dandeenye, uummata nagaa keessatti humna nageenyaa jedhee waraana ramada, uummanni oromoo waliin deemuu fi waliin jiraachu keessatti mootummaan wayyaanee yeroo ammaa baayee shakkee sodaatee jira,
Haaluma kanaan wal qabatee godina addaa Finfinnee aanaa Sulultaa ganda Gorfoo jedhamtu keessatti, uummanni ayaana masqalaa kabajatan wal gayan, humna poolisiitiin bakka itti wal gayanii bittimfamanii jiru, akkasuma namootni humna waraana wayaaneen toohatamanis jiru, sababoota
hidhaa hin guunne uummanni ayaana fakkeessee siyaasa sirba, ABO faarsa,walleelee sirna mootummaa Wayyaanee morumu wallisan sababaa jedhuun uummata jiraattota kabaja ayyaana Masqalaa irratti wal argan humna waraana qabuun bittimsuu fi namoota shakkan ammoo yeroodhaaf toohatamani akka qorataman akka tahe gabaasni Qeerroo magaalaa Sulultaa irraa addeessa.
Akka gabaasni Qeerroo addeessutti dargaggoonni naannoo Gorfoo jedhamu keessa jiraatan bakka uummanni Oromoo wal argee jiru ayyaana kanaan wal qabsiisanii:
– Oromiyaan keenya,kan habashaa miti, habashaan aangoo nurratti hin godhatin
– Oromiyaan oromoodhaaf, ormi nun bitin,
– Bilisummaan oromoof, walabummaan oromiyaaf!
– Oromiyaan ni bilisoomti…………
Jedhanii sagalee bifa dhaadannoon dhageessisuu fi sirboota qabsoo waan sirbaniif isin ABO dha jechuun jaleewwan mootummaan wayyaanee aanaa Sulultaa irraa namoota naannoo kanaa akka toohatamanii fi yeroodhaan akka naannoodhaa bittimfamuu akka qaban ajajni baheen namootni
muraasni tooahatamanii, uummannis akka waliin kabajaa ayyaanichaa hin kabajin hafeetu jira. Kanumaan mootumaan naannoo kana shakkuun poolisoota qubachiisuu, akkuma amala isaa qorannoof fiiguu irratti kan argamuudha jedha gabaasni Qeerroo nu gahe.
“A Criminal State: The Blackmailing of the Oromo Liberation Struggle for Freedom and Democracy”, the futile attempt of successive regimes of Ethiopia
Aside
Dear Honorable guest speakers,
Ladies and Gentlemen,
It is a great privilege and honor for me to be among you today representing the Oromo Liberation Front. First of all, I would like to extend my deepest gratitude to the organizing committee for inviting OLF and having organized the 4th New World Summit that brought together the representatives of stateless states to discuss and share experiences about the potentials or obstacles that states are embroiling some genuine political causes today.
Ladies and Gentlemen,
The topic on which I am going to address is “A Criminal State: The Blackmailing of the Oromo Liberation struggle for Freedom and Democracy”: the futile attempt of successive regimes of Ethiopia. Accordingly, my presentation is organized in five main parts. In the first part, I introduce Oromo (the people) and Oromia (the land) that are caught in an increasingly violent identity political struggle. In the second part, I will try to indicate the deep rooted conflict that led the Oromo people for being at odd to the Ethiopian Empire. In the third part, I point to the birth and grand objectives of Oromo Liberation Front. In the fourth, I will enumerate with some specific examples how all the Ethiopian regimes that seized power one after the other attempted to blackmail Oromo liberation struggle. Finally, I offer our view on the current political situation and the future scenarios on Oromo vs Ethiopia.
1) Who are the Oromo and Oromia?
I might be forgiven for asking who the Oromo are and why they are important. It is, however, impossible to understand Ethiopia – which is Africa’s second most populous country and the recipient of billions of dollars in western aid without knowing something of the Oromo. Oromos are the largest ethnic group of the Ethiopian empire and their language is the fourth most spoken in Africa. According to US Bureau of African Affairs November 5, 2010 the total population of Ethiopia is estimated at 80 million of which the Oromo are said to constitute 40%. With today’s projected 93.9 million people of Ethiopia, Oromo accounted for about 35 million. Addis Ababa/Finfinne, sometimes known as the capital city of Africa, serves as the seat of Ethiopian government, Oromia regional state and many international organizations is located at the heart of Oromo land (Oromia). Among the nations and nationalities in Ethiopia, Oromos occupy an important position not only geographically but also socio-economically. Oromia State is the largest among the Regional States of Federal Republic of Ethiopia. It stretches from northwest Sudan border to south east to Somalia, from north Tigray border to south up to Kenya, and in the west from Sudan border to the east up to Djibouti. Oromos are the single most nation that has cultural contact with many nations and nationalities in Ethiopia. Natural resource from Oromia is the backbone of Ethiopia’s national economy. It mainly supplies most of agricultural products. Coffee, which generates about 60% of Ethiopia’s foreign exchange earnings and about 10% of government revenue, grows mainly in Oromia. Other major exportable agricultural products such as hides and skins, pulses and oil-seeds are also produced mainly in Oromia. Oromia has large reserve of gold, platinum, nickel, tantalum, iron, marble, and other non-metallic and industrial minerals. It is also estimated that Oromia has the Potential to provide hydroelectric power to the Horn of Africa. The main hydroelectric power of the country comes from Oromia. In addition, potentially rich geothermal power exists in the Great Rift Valley section, which passes through the heartland of Oromia. The main tributaries to the Great Ethiopian Grand Renaissance Nile dam come from Oromia. Yet the Oromo are an invisible nation in the eyes of the world and political minority in the Ethiopian empire.Read More:- The Blacklisting of the Oromo Liberation Struggle for Freedom and Democracy final-4
Oromo Voice Radio (OVR) Broadcast, September 24, 2014
Aside


text:
Amajji 16,2016)
Barattoota Jimmaa Yunibarsiitirraa Ukkanfamani bakki buuteensaanii dhabame kan maqaan nu ga’e kana gaditti katabneerra
1,Kennaa Daammana (Seera Waggaa 5ffarraa)
2,Abdiisaa Bantii (Nurs Waggaa 2ffaarra)
3,Abram (Nurs Waggaa 2ffaarraa)
4,Bultuu Fiqaaduu (Foklarii waggaa 3ffaarraa) kanneen hafan hedduun kan jiranidha barattoota kana dhabusaanii malee essa akka ga’an hiriyoonnisaan hanga har’a beekanii hin jiran
Mootummaan Wayyaanee Barattoota Oromoo Yuniverstii Jimmaa Irratti Gocha Suukkanneessaa Raawwataa Jiru Irratti Dabalee Har’a Dhukkaamsuu Eegale.
Amajji 16,2016)


text:
Ibsa walii galaa: Rakkoon dhibee sukkaaraa addunyaa irratti haala dinqisiisaa ta’een ol ka’aa jira. Dhibbeen sukkaaraa biyyoota adduunyaa kana dura hin babal’dhanne keessattifi Ityoopiyaa dabalatee haala yaadeessaan mul’aachuu irraatti argaama. Akkaataa maddi qoorannoo a.l.A.bara 2010 mul’isutti addunyaalleessa irratti dhukkubsatoota miiliyoona 230 kan argaaman yoo ta’u; lakkoofsa kana harka sadii keessaa lama biyyoota guddataa jiraan keessatti argaama. Baroota dhufaan jechuunis a.l.A bara 2030tti milliyoona 366 keessaa dhibbeentan 80 ol kan ta’aan biyyoota guddachuirratti argaaman keessatti mul’aata jeedhamee tilmaammama.Biyyoota Afrikaa Saahara gadi- keessattis akkuma biyyoota addunyaa biroo muxxanoon kan argisiisuu; baay’inni dhibeen sukkaraa akkuma dhibeewwan daddabroo hintaane ol ka’aa jira. A.l.A bara 2010 nammota tilmaaman milliyoona 12.1 ta’aan dhibee kana waliin jiraataa kan turaan yoo ta’u, Itoopiyaa keesatti a.l.A bara 2014tti dhukkubsattoota milliyoona 2 ol kan jiran ta’uunsaa mirkaana’eera. A.l.A. hamma bara 2030tti tilmaamni kun gara milliyoona 23.9 ( dachaan) kan ol guddatu ta’a.
Dabalataniis namoota dhibee kanaan qabamaan kan umurii waggaa 40 gadi jiran, lubbuun jiraachuu danda’u jedhamee kan tilmaamamu [ life expectancy] giddugaleessan dhiiraaf waggaa 12n akkasumas dubartootaaf immoo waggaa 19n umrii isaanii ni gabaabbata jeedhamee tilmaamama.
Sadarkaa biyyoleessatti baay’inni dhibbee kanaa biyyota diinagdeen guddataa jiranirra haalan baayi’etaa deema.Kana malees umrii namaa gabaabsa.Akkasumas guddina diinagdeefi baajeta fayyaaf ramadamus haalan kan midhuu ta’a. Dhibeen kun baasiifi dhibbaa diinagdee irratti fiduus yoo ilaalee; waldhaansi dhibee Sukkaraa, horiidhaanis taanaan baasii guddaa qaba. Kanaafuu, waldhaansi fayyaa dhibee sukkaraa galii dhukkubsatootaafi maatii isaanii irratti rakkoo guddaa kan geessisudha.Walumaa galatti; Haalli dhibee kanaa akkuma addunyatti baay’ee yaadeessaa ta’aa waan dhufeefi akkasumas dhukkuba umurii guutuu nama waliin jiraatuu( Life time risk) waan taheef dhibee kana irraa bilisaan ta’anii jirrachuuf of-eegannaafi ofirraa ittisuun tooftaa filannoo hinqabneedha.
Dhibeen sukkaaraa maalli?
Bu’uurri kutaalee qaamaa keenyaa (“Seelooti”) giluukoozii kan guban, kutaa xiqqaa “maayitokondiriyaa”jedhamtee beekamtu keessattidha.Akkuma boba’aan konkolaataa oksijiiniidhaan siliindarii mootoraa keessatti gubatu jechuudha.Egaa dhibeen sukkaaraa kan dhufu iddoo kanattidha. Qaamni sababii tokkoon ykn garabiraan guluukoozii humnaaf itti fayyadamuu yeroo dadhabu dhukkubi kun muldhata.Kanaafis sababiin guddaa guluukoozii kan gubu Insuliiniin tajaajilaa ala waan ta’eefidha.Jeequmsi kunis kan uumamuu,Insuuliiniin hamma barbaadamu hin oomishamu.Yookiin immoo tasumaa hin oomishamu,Yookiin immoo utuu Insuuliiniin jiruu,Seeloti ajejamuu yeroo didanidha.
Insuliiniin oomishamuunsaa yeroo dhaabbatu,ykn tamsaasa giluukoozii saffisiisuu yeroo dadhabu baayi’inni guluukoozii dhiiga keessa jiru dabalaa deema.Qaamnis guluukoozii faayidaa humnaaf ittiin tajaajilamuu waan hin dandeenyeef akka filannootti pirootiiniifi cooma gubuuf dirqama.Egaa guluukooziin dhiiga keessa jiru yeroo ol ka’uu dhukkuba sukkaaraa jedhamee beekama.
Keessumaa guluukooziin dhiiga keessa jiru guyyoota walitti aananiif Deesii liitirii keessatti “Miigii 140 ol kan muldhatu yoo ta’e dhukkubi kun muldhachuusaa agarsiisa.Sukkaarri (Guluukooziin) yeroo dheeraaf haala kanaan ol ka’aa yoo ture fayyaarratti rakkoo fida.Kanarras dabree gara du’aattis geessuu danda’a.
Egaa akkaataan dhukkubi kun itti ka’u haala kanaaolitti kaasneen yoo ta’u,gosti dhukkubichaa akkuma sababiiwwan isaaniis garaa garadha.Isaan kunniinis,dhukkuba sukkaaraa gosa 1ffaa, 2ffaa,fi gosa 3ffaa dhukkuba sukkaaraa ulfaa wajjin walqabate jennee gar gara qoodnee ilaalla.
1. Dibbee shuukkaraa gosa -1 (dhibee sukkaaraa hirkkataa Insuuliinii kan ta’ee) , dhibee sukkaaraa ijjoolee. Dhibbeentaa 5-10 % qabaata
2. Dhibee sukkaaraa gosa -2 ( hirkkataa Insuuliinii kan hin ta’iin, dhibee sukkaara nama guddaa, Dhibbeentaa 90-95 % qabaata
3. Dhibee sukkaraa yeroo ulfaa ka’umsisaa kan hinbeekamine yoo ta’u; garuu qorannoon akka mul’isutti dhaangala’aan xaanachaafi insuuliniin yeroo walitti bu’uu jeedhamee tilmaamamaa.
Dhukkuba sukkaaraa gosa 1 ffaa
Dhukkubi sukkaaraa kun irra caalaa kan muldhatu ijoolleefi dargaggoota irratti yoo ta’u(umrii waggaa 40 gadi) darbee darbees namoota umrii waggaa afurtamaa ol ga’an irrattis ni muldhata.Sababiin ka’umsa dhukkuba kanaa qaama namaa keessa insuuliiniin jiru yeroo hirdhatudha.
Dhukkuba sukkaaraa gosa 2 ffaa
Dhukkubi sukkaaraa akka kanaa, kana dura ga’eessota qofaarratti kan muldhatu akka ta’etti hubatamaa kan ture si’a ta’u,tibba ammaa garuu ijoollee irrattis muldhachaa dhufeera. Keessumaa maatii dhukkuba sukkaaraa qaban keessatti daa’imaan umrii hamma lamaa ga’an irrattis dhibeen sukkaaraa kun muldhachuu danda’a.Al takka takkas dargaggoota hamma umrii waggaa 30 ga’an irrattis muldhachuu danda’a.Irra caalaatti garuu dhukkubi kun namoota umrii waggaa 40 ol ta’an irratti muldhata.Namooti dhibee sukkaaraa gosa kanaaf saaxilaman,qaama furdaa (guddaa) cooma baayi’ee qaban si’a ta’u,ulfinni qaama isaanii dheerina hojjaa isaanii wajjin kan wal hin ginnes dhukkuba kanaaf saaxilamuu danda’u.Hammumma umriin dabalaa deemu balaan dhibee sukkaaraa kun dabalaa deema. Kana malees dhukkuba kanaaf kan saaxilaman namoota sochii qaamaa hin goone nyaata isaanii irratti cooma baayi’ee nyaatanidha.
Mallattoon gosa dhukkuba kanaa namaarraa gara namaatti garaa garadha.Haalli dadhabbii irratti muldhata.(Humna dhabu.),ni huuqqatu,bishaan dafanii dafanii dheebotu,beela’u, dafanii dafanii fincaa’u. Dhukkubi sukkaaraa gosa kanaa dhukkuba dhiibbaa dhiigaa(blood pressure) wajjiinis haalli itti muldhatus jira.Waan kana ta’eef namni gosa dhukkuba sukkaaraa kana qabu,ijisaa arguu irratti rakkoo qaba.Miilli isaas ni dhidhiita’a, ni hadoodas.
Dhibee sukkaaraa gosa 3ffaa yeroo ulfaa
Gosti dhukkuba sukkaaraa kun yeroo ulfaa, dubartoota tokko tokko irratti muldhata.Yeroo baayi’ee erga dahan booda ykn ulfi yeroo irraa ba’u,dhukkubichi irraa bada.
Dhukkubi sukkaaraa yeroo ulfaa yoo muldhate haadharrattis ta’e mucaa garra jiru irratti rakkoon fidu maali?
Dubartooti gosa dhukkuba 1ffaafi 2ffaa qaban akkuma nama kamillee bultii dhaabbatanii (heerumanii) dahuu danda’u. Garuu ulfaa’uuf karoora baafachuutu irra jira.Yeroon barbaadetti yoon ulfaa’e rakkoon hin jiru jedhamuu hin qabu.Abbaan manaafi haati manaa jireenya isaanii mijeeffatanii karoora baafachuu qabu.Karoorfachuu jechuun ulfaa’uu ishee dura hamma sukkaaraa sirreessuu qabu.Erga ulfoofterraa kaasees hamma deessutti hakiimota waliin hordoffii barbaachisaa gochuu ishee barbaachisa.Dhukkuba sukkaaraa gosa 2ffaa kan qabdu yoo tate,yeroo baayi’ee qoricha isaanii gara insuuliiniitti jijjiirrachuutu irra jira.Tarii utuu ulfi hin jalqabin insuliiniitiin fayyadamti yoo taate hamma barbaadamu sirreessuudhaaf hordoffii cimaa barbaachisa.Haala kanaan ulfi yoo jalqabe nagaan ofkaluu (dahuu) dandeessi.Ulfi gadameessi keessaa baayi’ee guddaa yoo ta’e mucaan gadameessa keessatti du’uu danda’a.
Sukkaarri haadhaas akkasuma to’annaa ala ta’uu danda’a.Sababii sukkaaraan dhukkubi dhufuu danda’an dhukkuba kalee,ijaafi dhiibbaa dhiigaadha.Kun akka hin taaneef furmaati guddaa sukkaaricha sirriitti to’achuudha. Yeroo da’umsi ishee ga’u ykn yeroo ciniinsuun ishee jalqabu, gargaarsa ogeessota fayyaan akka deessu gochuudha.
Dhukkuba sukkaaraa utuu hin qabaatin, ulfaa’uu ishee wajjin walqabatee dhukkubi sukkaaraa dhufus jira.To’annaan isaa kanaa olitti kan ibsine irraa adda kan ta’e osoo hin taane, nyaata qofaan dhukkuba kana ofirraa ittisuun ni danda’ama.Wanti guddaan sukkaaricha sirreessuuf kan godhamuun irra jiru gochuudha.
Sababiiwwan Balaa Dhibbee Sukkaaraa [Risk Factors]
-
Xin lubbuu[ Genetics] – Sanyii keenya keessaa namni dhibee kana qabu yoo jiraate carraan dhibbee kanaaf saxilamuunsaa ol ka’aa
-
Haala naannoo- fakkeenyaaf dhibee vaayirasiif saaxilamuu
-
Qaamni keenyaa dhukkuba ofirraa ittisuuf yeroo humna dhabu.(Immunity)
-
Haala nyaataa- qabiyyee vaayitaminii D gadi aanaa, anaan loonii ykn kan waarshaatti qopha’u daa’imman umurii ji’a sadii gadiif kennuu
-
Ulfina qaamaa- Coomaa qaama keessatti baayi’inaan yoo jiraate mormii seelliin keenyaa insuuliiniif qabu dabalaa.
-
Sochii qaamaa gochuu dhiisuu
Sababiiwwan balaa dhibeee sukkaaraaf nama saaxilan
-
Xin lubbuu[ Genetics] – Fira keenya keessaa namni dhibee kana qabu yoo jiraate carraan dhibbee kanaaf saxilamuunsaa ol ka’aa
-
Saanyii- fakkeenyaaf saanyii uummata gurrachotaa
-
Dhibee sukkaraa ulfa waliin dhufuu- fakkeenyaaf daa’ima ulfinnii qaamaa kiiloo 4 ol (paawundii 9 ol) ta’ee da’uu.(dahuu)
-
Dhibee mallattoo dhukkuba hedduu qaama gadameessaa( Poly cystic Ovary Syndrome)
-
Dhibbaa dhiigaa ol ka’aa- > 140/90mmhg yoo ta’e.
-
Cooma dhiigaa kan hin baramiin[ Abnormal blood lipids)
-
Furdina (gabbina) qaamaa– ulfinni qaamaa yoo baayi’ee guddate 120% caalaa yoota’e (dhukkubsattooti 90% akkasi) dhukkuba kanaaf saaxilamu.
Mallattowwan gurguddoo
-
Daddafanni fincca’uu, hedduu beela’uu, hedduu bishaan dheebochuu, baay’ee huuqachuu/ hirrina qaamaa, baay’ee dadhaabuu, kkf…
Haala dhibee kana ittiin beekaan
-
Seenaa dhukkubsataa gaafachuu
-
Qorannoo qaamaa goochuu
-
Qorannoo laaboratoorii dhibee shukkaraa
-
Qorannoo biroo gochuu
Dkkubi kun rokkoolee fidurraa furmaata waldhaansa guguddaa sadii hordofuu barbaachisa.
1.Guluukoozii dhiiga keessa jiru to’annoo jala oolchudha.Kanaafis tooftaan gargaaran.
A.Akkaataa nyaata sirreessu(walqixeessuu)
B.Sochii qaama jabeesu gochuu (Ispoortii)
C.Qorichaan fayyadamuu (Insuliiniifi kiniina liqimfaman )
2.Dhukkubichaa wajjin rakkoolee wal hidhata qaban sirreessuu
A.Ol ka’iinsa cooma dhiiga keessa jiru akka ol hin kaane sirreessuu
B. Dhiibbaa dhiigaa sirriitti too’achuu
C.Ulfina qaamaa (Obesity) sirressuu (to’achuu)
3.Ka’umasa dhibee sukkaaraa tibba isaatti qorannoo gochuu.Yoo muldhates waldhaansa fayyaa barbaachisaa ta’e gochuu.
A.Rakkoo arguu (Iji sirriitti arguu yeroo dadhabu)
B.Balaa dhukkuba onnee
C.Ulfina qaamaa fayyaalessa hin taane.
D.Rakkoo kalee
E.Rakkoo nerviifi kan biroo
Iccitii kurnan Rakkoolee dhukkubi sukkaaraa fidan
Dhukkubsattooti sukkaaraa kan ittiin miidhaman, achirra dabrees du’aaf kan saaxilan karaa guguddaa lamaani.Sababiiwwan rakkoo fidan kunniin lamaan, rakkoo battala muldhataniifi adeemsa yeroo keessatti kan muldhatanidha.Rakkoolee kanarraa of baraaruuf waldhaansa fayyaaf kan gargaaran waan sadii hojiirra oolchuu barbaachisa.Isaanis haala nyaataa,ga’umsa qaamaa (sochii qaamaa,ispoortii)fi qoricha (Insuliiniifi kan liqimfaman)dha.
Egaa kunniin qajeelfamoota guguddoo irraanfatamuu hin qabnedha.Qajeelfamni lammaffaa immoo rakkoolee muldhatan yerootti addaan baasuudhaan miidhaa irratti utuu hinkufin dura waan barbaachisaa hunda akka godhan kan nama gargaaru tooftaa bu’a qabeessa raawwachuu barbaachisa.
Waggaa waggaadhaan qorannoo fayyaa waliigalaa,fayyummaa ijaa,kan ilkaanii gochuu, miillaaf eeggannoo gochuu,talaallii tibbasaatti fudhachuu,guyyaa guyyaadhaan Aspiriinii fudhachuu, dhiibbaa dhiigaafi Sukkaara dhiiga keessaa to’achuu, yaadaan dhiphachuu hirdhisuu dha.
Dhumarrattis dhimma nyaata ilaaluun barumsa kennamu waggaa waggaan hordofuun bu’aa guddaa qaba.Hayyooti akka gorsanitti dhukkubsattooti guyyaa guyyaadhaan nyaata nyaatan irratti dabalataan Vaayitaamiinii fudhachuu qabu.Akka qorannoon muldhisutti vaayitaaminootaafi albuudaawwan kunniin keessaa albuudaan Kirominiyemii bifa kiniinaan yoo fudhatame ni gargaara.
Akkasumas nyaata Maagniziyemiifi Vaayitaaminii C qaban nyaachuun baayi’ee gargaara.Keessumaa dhukkubsattooti sukkaara isaanii sirriitti hin to’anneefi balaa dhukkuba onneef saaxilamuuf carraa qaban,Magniziyemiin sadarkaa giddu gala waldhaansa fayyaatti kennamuufii danda’a.(ajejamuuf danda’a).Ta’us walumaa galatti dhukkubsattooti nyaata Maagniziyemii baayi’inaan qaban yoo nyaatan gaariidha.Nyaati maagniziyemii guddaa qaban Chokkolaataa,fi boloqqee yoo ta’an akkasumas midhaan callaadha.Vaayitaamin C dhiigi qaama keenya keessa saffisaan akka nanaanna’ufi hiddi dhiigaa akka hin dhiphinne gargaara.Kunis sababii kanaan rakkoo kaleefi ijaaf furmaata kenna.
Rakkoo walxaxiinsa dhibee sukkaraa
Baayi’inni sukkaaraa yeroo gadi bu’u sirreessuuf
Dhukkubsataan sun baayi’inni sukkaaraa gara 70 gadi bu’aa yeroo dhufu nyaata kaarboo haayidireetii guddaa qaban fudhachuu barbaachisa.
Aannan ykn Cuunfaa kudraa burcuqqoo tokko
Dhugaatii lallaafaa sukkaaran bulbulame
Damma ykn Sukkaara faldhaana guddaa tokko ykn karameellaa sadii fudhachuu barbaachisa
Waan kana ta’eef dhukkubsattooti sukkaaraa boorsaa isaanii keessatti waan mi’aawaa qabachuu isaan barbaachisa.
Walxaxiinsa battalaa
Balaa battala muldhatu (Keeto asidoliis) __Baayi ‘inni Giluukoozii dhiiga keessa jiru yeroo baayi’isee ol ka’u dhukkubsataan sun of wallaalee kufa.Jecha waldhaansa fayyaatiin koomaa keessa gala.Kunis kan muldhatu namoota dhibeen sukkaaraa akka isaan keessa jiru hin beekne irratti muldhata.
Diiyabeetiik keeto-asiidosiis : Meedikaala battalaa haala balaahamaa olaanaa ta’e. Ka’umsisaas gad-bu’iinsa insuulinii fi ol ka’iinsa keettonii dhiigaati.
-
Haala Naan-keetonik hiypeer osoomolaar – hamii olkaa’iinsa gluukosii dhiigaa (300 mg/dl ol) wayitti ta’u. kunis ka’umsisaas iddoo buusuu dhooqaa bishaanii seellii qaamaa ala ta’uu, gara gogina hamaatti kan fuudhatu.
-
Dhukkuba shukkaraa gadi aanaa: haala baayyeen gadi buu’insa shukkara dhiigaa.
-
Of wallaaluu: bu’aa walxaxiinsa dhibbee shukkaaraa kaminyyun dhufuu kan danda’uudha.
Walxaxiinsa hidda godhataa/amaleeffataa
-
miidhaa hidda dhiigaa xixxiqqoon kan dhufuu:
fakeenyaaf;
-
Diiyaabeetikii kaardiyoo maayopaatiy ( qaama onnee irratti midhaa kan geessisuu)
-
Diiyaabeetikii neefropazii ( kaallee irratti midhaa kan fidu)
-
Diiyaabeetikii nuuropazzii ( naarvii irratti miidhaa kan fidu)
-
Diiyaabeetikii reetiinopazzii ( Ijaa iratti midhaa kan fidu)
waldhaansa dhibee sukkaaraa
Ijoon kaayyoo wal’aansa sukkaaraa : dhangala’aa dhiigaa [glucose] dhaqina keessa jiru too’achuu, dhiibbaa dhiigaa( Blood pressure), fi cooma sadarkaa barametti too’achuudha.
Ittisa dhibbee Sukkaaraa
Dhibee ittisuun dhibee faayisuu irra fooyya’aadha. Dhukkubsatanii rakkachurra, dursanii of-eeguun filannoo hinqabu.
Nyaata qaaccaa heddu qabu argaachuu[ Fiber diets or roughages] fak. Raafuu, baaqilaa, burtuukaana, midhaan{ booqqoloo] , gosa goraa, waakkoo [ mushroom), ajjaa, magariisa baalli itti baay’atuu, Kuduraafi muduraa, ija midhaanii, kkf…kana malees nyaata haala mi’aawwaa qaban kan akka sukkaaraa,karameellaa,keekki,dhugaatiiwwan lallaafaa,damma,shonkoraa agadaa kkf…
Gosa nyaataa fayyya kennaan nyaachuu; kunniinis
-
Kan xiyyeefatu kuduraafi muduraa, midhaan hundumaa,cooma irraa bilisa ykn cooma gad-aanaa bu’aalee horsiisa loonii
-
foon akaakuu hindaaqqoo/lukkuu,Soololiyaa,daakiyyee,googgorrii,qurxxumii, baaqilaa,ochooloonii,
-
Cooma, soodiyyamiifi dabalata sukkaraa xiqqeessuu
Vaayitaamiin ‘C’n deddeebi’a dhiigaa saffisiisuudhaan dhiphina dhiigaa hirdhisuudhaan rakkoo dhibee kaleefi dadhabuu ijaa baraaruu dan da’a.Nyaati vaayitaamin C Loomii,Burtukaanaafi kudraalee kaanisa ni dabalata
Gara biraa eeggannoo gochuun kan barbaachisu;
Dhukkubsataan sukkaaraa tamboo aarsuu hin qabu.
Bunnis keemikaalii nama dadammaqsu kaaffeen jedhamu qaba.Guyyaatti buna shiinii 5-10 dhuguun guluukoozii dhiiga keessa jiru dabala.Kanaaf buna baayi’ee dhuguun miidhaa fida.
Dhugaatii alkoolii kan akka Biraabdi,Jiinii,Wiskii yoo baayi’ete malakkaa (Siinii) lama dabarsuu hin qaban.Wayiniifi biiraa tasa dhuguu hin qaban.
Dhibee sukkaaraa irraa of eeguuf nyaata nyaannu haa filannu (Discover Your Best Diet. ‘” There is no diet that will do what healthy eating does”)


text:
Itti-aanaa dura-taa’aan Koongiresa Federaalawa Oromoo – Obbo Beqqelee Garbaa, har’a galgala gara sa’atii kudha-lamaa fi walakkaatti mana isaanii Adaamaa jiru irraa qabaman - oduu jedhu dhaga’uu keenya dura, hoogganootaa fi miseensota isaa gameeyyii dabalee namoonni hedduun humnoota mootummaan kan hidhamaa jiran ta’uu, Kongiresiin Federaalawa Oromoo beeksisee jira.
Barreessaa jaarmayichaa – Obbo Beqqelee Nagaa akka ibsanitti, itti-aanaa barreessaan paartichaa fi ogeessi seeraa – Obbo Dajanee Xaafaa, har’a magaalaa Finfinnee, naannawa Giyoorigis jedhamutti qabaman.
Hoogganoonni fi miseensonni paartichaa, keessumaa kanneen filannoo biyyolessaa dabre irratti dorgoman martinuu hidhamanii jiran, jechuun ni danda’ama, jedhan – Obbo Beqqeleen. Aangawoota Poolisii Federaalaa Itidyoophiyaa fi ka Bulchiinsa Naannoo Oromiyaa irraa himannaa kanaaf haga ammaatti deebii argachuu hin dandeenye.


text:
Bakka buutuun mana maree Yunaayitid Isteetis Rashiidaa Taliib ministriin dhimma biyya keessaa Israa’el akka isaan akkawoo isaanii lammii Faalisxiin kan West Bank keessa jiraatabn daawwatan eeyameefii sa’aatilee hanga tokko booda murtii isaanii garagalchanii jidhan.
Ergaa Tweeterii har’a ganama maxxansaniin Taliib akka jedhanitti haala wan ani itti amanu kan loogii sanyiitti duuluu, hacuuccaa fi haqi jala’achuu fallaa dhaabatu kana keessatti akkawoo koo daawwachuuf gamas dhaquun hedduu na miidha jedhan.
Taliib ministeera dhimma biyya keessaa Israa’ii Aryeh Deriif xalayaa kaleessa barreessaniin akkawoo koo arguuf gaafachuun koo carraa isa dhumaa ta’uu mala uggura kaa’ame kan kabajaniif mormii faallaa Israa’el kan hin dhageessisne ta’uu ibsanii turan. Kana irratti oduu dhaa booda gabaasa qabna.
Israa’eel duraan dubartoota miseensoonni Kongreesaa ta’aan lama Rashidaa Tilaaib fi Ilaam Omaar biyya ishee akka hin seenne dhorkitee turte.Booda garu Rashidaa Tilaaib akkoo ishee umriin sagaltamaa Weest Baak seenuun akka argitu ehamameef. Miseensoonni kongreesaa lameen paartii Demokraatootaa irraa yoo ta’an akkaataa Israa’eel dhimmi Faliisxnootaa itti ilaalaa jirtu qeequun beekamu.


text:
Waraanni Suudaan prezidaantii biyyatti Omar Al- Bashir aangoo irraa buusee biyyatti eega to’atee torban tokko booda hiriirtonni amma iyyu bulchiinsii sivilii akka hundeessamuuf gaafataa jiru.
Ministrii ittisaa sudaan kan Kaartuum keessaa cina hiriirtoonni taa’uun mormii kan itti fuffan yoo ta’u kaawunsilii sivilootaa hundeessuuf maqaa namootaa walitti qabaa jiru.
Kunis waraana biyyatti gaggeessu bakka buusuuf ta’uun beekamee jira.Kaawunsiliin sivilootaa hundeeffamu kan yeroo ce’umsaa fi harka 40 kan ta’an dubartoota ta’uuf ka jiran ta’un ibsamee jira.


text:
Hedduun keenya ob.Baqqalaa Garbaa osoo inni hinhidhamin dura irra jireessatti oduudhaan beekna. Yeroo inni mana hidhaa tureefi mana murtii deddeebi’us daran isa barre, waa’ee isaa kan odeeffamus hanga tokko dhageenye. Baqqalaa qajeelatti kan barre, akka yaada namoota hedduutti, erga inni mana hidhaatii bayee asi.
Ob. Baqqalaan sabboonaa Oromoo isa dhugaati. Isa waan itti amanu hojjatuufi isa saba isaaf jedhee lubbuu isaafi jireenya maatii isaa hallayyaa irraan tiratu. Baqqalaan nama rakkoo Oromoo hubatuufi nama ammas daandiin hallayyaa rakoofi qaanii kana keessaa ittiin baanu itti mul’atu. Baqqalaan sabboonaa figoota Oromoo qofa osoo hintaane gamnaafi nama siyaasni galeef. Egaa Woyyaaneen murataafi dhimma oromoo irraa akkas dubbataa kana kan ganna hedduuf nurraa hiitee dararaa turte. Oromoof namni gaariin hinbarakatu. Kan mataa olqabate, dhugaa qabatee waa’ee saba isaan quuqamaa dubbate mootummaan usee hin ilaalu. Namni ummtaaf firaa mootummaaf diina. Mootummaan yeroo hunda isa ummnni jaalatuufi abdatu kan hidhee itti taphatu. Kan abshaalummaafi bilchinaan fundura isaa dhabbate mootummaan ilkaan itti qarate.
Woyyaaneen dhaadannoo keenya hindhageettu, bookkisa keenyas akka sodachisaatti hinfudhattu. Hunda tuffatti. Kolfaa bira dabarti. Kan isii sodaachisu, hirriba malee halkan guutuu isii teessisu, isa mataa gadi qabatee, tarsiimoofi tooftaa isii qajeellotti hubatee, dadhabinaafi cimina isiis gargar baafatee, tooftaa tolfatee harka garaa jalaan isii balleessuu hujii godhateedha. Isa alaa bookisuufi geerraru osoo hintaane xiinxanaa keessaatitu nuballeessa, umrii keenya gabaabsa jedhaniiti kan hedduu sodaatan. Mallas Zeenaawiis yeroo lubbuun jirutti namootuma ykn gareedhuma akkanaa irraa fagotti uf tiksaa ture. Hundaafis dhaamee kan darbe kanuma. Baqqalaan leenca Finfinnee keessatti gogaa hoolaa uffatee fundura isaanii dhaabbate ta’uu mootummaan hubate; mirkaneeffate. Bofni mataa olqabate rukutamuu hinqabuu? Yeroo isaanitti hinfudhanne. Akuma innuu irra deddeebi’ee dubbate, ragaa sobaa wolitti qabatanii, mana hidhaa Kangaroo uumatanii murtii hamaa Baqqalaa irratti dabarsan.
Yaanni cimaan qawwee caala
Baqqalaa waan hanga ammaatti raawwatee miti kan rakkoo kana hundaaf isa saaxile, akka amantaa kootti. Humna (potential) fi yaada (idea) inni qabuudha mootummaan qaxxaamura guddaa akka isarra kaayu kan godhe. Dhugumatti yaanni nama kanaafi dandeettiin isaa, deeggarsa ummata bal’aa argate taanaan, gaaga’amni inni sirna abbaa irree kana irraan gayu salphaa hinta’u. Hubannoofi amantaan mootummichaas kanuma.
Mootumichi nama ummata ufjala hiriirsu, nama hawaasa onnachiisuu, isa tooftaa tarsiimoo isaanii jalaa ittiin fashaleessu qabatee mul’atu tasa arguu hinfedhu. Mormituun heddu. Hooggantoonni paartilee mormitootaas baay’ina dhaabilee siyaasaa yoo caalan malee hinhanqatan. Dhaabuma Baqqalaan keessa jiru keessatti kan isaa olitti angoo qabu jira. Hoogganoota heddu, Dr. Mararaaas dabalatee, hireen harka mootummaa kanaatti mana hidhaatti tortoruu isaan hinmudanne. Baqqalaan, hundi beektu, dhaabicha keessatti nama lammaffaati. Tapha dirree siyaasa irratti, biyyuma abbaa irree keessattis, dhaaba seeraan galmaayee socho’u tokko keessatti nama sadarkaa ol’aanaa irra jiru sababuma xiqqoon (sanuu uumanii) mana hidhaatti galchanii duubaan namatti cufuun kasaaraa siyaasaa heddu akka qabu ykn fiduu malu tilmaamama. Mootummaan Itoophiyaas gaafa Baqqalaa Garbaa hidhuuf murteessu kuni jalaa hindhokanne. Garuu, mootummaan maaliif Baqqalaa hidhuuf murteesse? Deebiin gabaabaan mootummaan filannoo ufii baduu ykn Baqqalaa balleessuu irra gayuu isaa agarra. Namni qawwee mitii shimala cimaa hinqabne tokko akkam akkasitti mootummaadhaan sodaatama jedchuun keessan hinhafu. Maaliif jennaan yeroo heddu hedduun keenya kan namni dhuunfaas ta’ee mootummaan baay’ee sodaatu qawweedha jennee waan amannuuf. Dhuguma qawween waan sodaatamu. Dhimmi Baqqalaa qawween alatti wonti sodaatamu heddu akka jiru ifatti mul’ise; hubannoofi amantaa keenya kan hanga ammaa qabnu hanga tokkos ta’u irra debinee akka gamaaggamnu osoo nuhindirqin hinhafne. Yaanni namoota irraa dhagayamaarus kanuma calaqqisa.
Yaanni cimaan qawweefi boombii akka caalu dhagayuu hinoolle. Viktor Huugoon wanni tokko woraana addunyaa hunda caalu yaada yeroon isaa geette jechuu isaa quba qabduu? Baqqalaan Garbaa yaada yeroon isaa geette qabateeti kan socho’u: hundi keenya dandii Finfinnee, Amboo, Adaamaa, Naqamte, Ciroo, Roobee, Jimma, Asallaafi Yaaballoo irratti akka tokkotti mootummaa nu saamu, nu ajjeesuufi nubuqqisu afoo dhaabbachuu qabna jechuun isaa. Heedduu keenyatti yaanni kuni kan hojjatu fakkaatee hinmul’atu. Mootumichi garuu yaanni kuni hundarra hedduu hamaa fi yaada yeroon isaa geette ta’uu qajeelchee beeka. Mallas Zeenaawii kan angoo barbaaduufi isa haqa isaa gafatuuf mirga gaara bahuu ykn dagallatti galuu malee mirga haqa isaa daandii Finfinnee, Amboofi Adaamaa irratti gafachuu hinlaanne. Diinni karaa ittiin injifatan namatti mul’isaa? Hattuun faana waan hattee namatti argisiistii? Dhimmoonni biraa akkuma jiranitti ta’ee, jechummaan Mallas suni karaa ittiin qabsoofnee mirga keenna argannuu waan nutti himu heddu ufkeessaa qaba; qalbiidhaan yoo waa xiinxalluu kan dandeennu ta’e. Haga ammaatti iccitiin dubbii kanaa kan galeef Baqqalaafi namoota muraasa qofaaf. Hedduun qabsaawota keenyaa dirree diinni itti naaf bayi jedhu irratti kan argamuu fedhan. Kuni namoota tokko tokkotti gootummaa fakkaatuu nimala. Akka tarsiimootti garuu, kuni isa injifannotti nama geessuu miti. Sun Zuun, abbaa tarsiimoo kan jedhamu, diina keessan kallattiin dhaqaa rukutaa hinjenne. Kan inni addunyaa gorse dadhabina diinaa gargar baasaa san booda bakka qaawwalti jirtuun seenaa rukutaadha.
Eenyummaa Baqqalaafi balaa inni sirnicha irraan gayuu danda’u qajeelatti kan hubate mootummaan, bitaa fi mirga erga ilaalee booda, nama akkanaa ummata keessatti gadi lakkisuu mannaa itti cufanii iyyiisnsa Dayaaspooraa, balaaleffannaa mootummoota dhihaa fi jaarmayaalee mirga namaaf falman keessummeessuu woyyaa filate. Santu irra laafaa ta’eeti kan Woyyaanetti mul’ate. Waan dogoggoraanis hinfakkaatu. Kanneen eenyummaa Baqqalaa akka gaaritti hubataniif tankaarfiin isaanii sirriidha. Kabajaa mirga bineensotaafi jettee bofa si’idduuf jiru ufitti hindhiistu. Woyyaanetti iyyiinsa Dayaaspooraa ilkaan hinqabneefi balaaleffannaa jaarmayaalee mirga namaaf falman irraa balaan Baqqalaa gessu hedduu guddaafi yaachisaa itti ta’e. Kanaaf kan jiruu isaa irraa buqqisanii Zuwaayitti dabarsan.
Murannoon waan itti amane qabachuufi onneedhaan daandii Oromoo nibaasa jedhe irra dhaabbachuu qofaa miti kan Baqqalaa Garbaa adda godhu. Haala amma keessa jirru kanatti daandii Oromoo rakkoo keessaa baasuufi qabsoo deemsisu akka gaaritti adda baafata. Tooftaa diinaa nihubata. Tarsiimoon balaan sabicharra gayaa jiru ittiin qolachuun danda’amus akka dansatti itti mul’ata. Karaan rakkoo keessaa ittiin baanu heddu akka jirus irra deddeebi’ee dubbata. Inni garuu kan irra gabaabaafi baasii (lubbuufi qabeenyaanis) irra xiqqaa gaafatu akka filmaata jalqabaatti fudhata. Karaan rakkoo keessaa ittiin baanu heddu. Ta’us, inni qoree hinqabne, kan gufuun hindanqamne tokkollee hinjiru. Karaa gabaabaaf isa gufuun itti hinheddummaanne adda baafachuufi filachuun gamnummaadha. Karaa kiyya malee daandiin biraa hinjiru jechaa wolafoo dhaabachuudha kan umrii qabsoo dheeresse; inuma bakka tokko tokkotti kan ummata qilee irraa balleesse. Hubannaa siyaasa sadarkaa kanaa qabaachuun mootummatti amuummachuudha. Kanaafis Baqqalaan qarriffaa diinaa keessa seene.
Gaarummaan Baqqalaa heddu. Namni haasawa Baqqalaa Garbaa tibbana godhaa ture dhaggeeffate cimina nama kanaa heddu hubata. Gama kootiin namni danddeettii haasawa isaa hindinqisiifanne heddu na hinqunnamne. Akka nama hundaa galautti, haasawuu qofa osoo hintaane sadarkaan ufitti amaniinsa isaa hedduu guddaadha. Nama siyaasa tokko irraas kan eeggamu qabxiin tokko kana. Nama danddeettii gudada qabu , nama dubbatee nama amansiisu, haasawaan nama harkisu Woyyaaneen arguu hinfeetu; keessattuu yoo namni suni Oromoo ta’e. Baqqalaan akkas yaadaan, jechaan, gochaan hedduu cimaa ta’ee mul’achuun isaa qorra sodaa worra angoo irra jirutti gadi lakkise; isaan roqomsiise. Gara sababuma hinjirreen harkaafi miila sabboonaa Oromoo kana xaxuutti isaan geesse.
Qabsoon karaa nagaa Oromoof ni hojjata
Mootummaan namoota akka Baqqalaa kanniin qawwee mitii dullaa sona qabu hinqabne kan akkas sodaatuuf waa malee miti. Yaanni Baqqalaan faati deemaniin, qawwee kan caaluufi samuufi onnee namaa keessatti facaafamee hidda godhannaan kufaatii guddaa kan qaqqabsiisu ta’uu isaa sa’aa kanatti mootummichi hunda keenya irra hubateera. Ummanni Oromoo bilchaateera. Kana booda dhaaba siyaasa kamiinuu irraa kan eeggamu ummata ijaaruufi hujii irratti bobbaasuu qofa. Kuni osoo gamtaan ykn wolhubannaan ta’ee irra bayeessa. Yoo kuun kana jedhu inni kuun kun hinta’u jedhee wolbushessuun hujii wolharkaa balleessuu fi gara diigamiinsaatti wolgessuudha. Kan argaafi taajjabaa turres kanuma. Oromoon waanuma fedhe haajedhuu, karaa kamiinuu haasocho’uu, harka duwwaas taanaan, tarsiimoofi tooftaa isaa hanga tokko sirreeffatee, waanuma jedhu san hujitti geeddarraan waan fedhu akka salphatti akka argatu diinni qajeelchee bareera. Yoo bartoonni Amboo ka’an hangam ardiin akka sochootu, Woyyaaneen akkam akka dhamaatu hundi beektu. Osoo wonti akkasii bakka hundatti yeroo tokkotti, kuni ijaarsa siyaasaafi qindoomina guddaa gaafata malee waan hindanda’amu jedhamee bira darbamuu miti, osoo ta’ee maaltu akka dhufuu danda’u tilmaamaa. Addurreef harki lachuu mirga. Wanti kumee hedduuf hawwine balbaluma jirti. Maaliif karaa ufitti dheeressina, dararaa ufitti heddumeessina garuu?
Baqqalaan qabsaayaa Oromoo dhugaa ta’uu fi kallattiin qabsoo isaa kan deemsisu ta’uu isaatiif ragaan addaa barbaannu hinjiru; gochi mootummaa ragaa guddaadha. Yaada gaarii qabaachuufi karaa sirrii irra jiraachuun qofti gayaa miti, garuu. Yaannis hujitti jijjiiramuu qaba. Daandii sirrii irra dhaabbachuun konkolaataan rukutamutti nama geessa; tankaarfachuudha falli. Milkaayinni yaada Baqqalaafi garee isaa guutummatti kan hundaayu tokkoon tokkoo keenyaa hangam isaan deeggarre ykn bira dhaabbanne waan jedhu irratti. Yoo shakkiidhuma qabsoon karaa nagaa eessayyuu hingeettu jedhuun xaxamnee, waa’ema gaaga’ama 1992 nurra gaye akka ragaatti qabanee, filannoon hatamuu irraas dubbataatuma yoo kan jiraannuu, Oromoo , eessayyuu hingeennu. Tasa waan yaannu hinargannu. Qabsoon karaa nagaa, akkuma hayyonni heddu irratti wolii galan waan gatii malee geggeffamuu miti. Gatiin kafalamuu qaba. Gatiin kafalamus qaaliidha. Mootummaa abbaa irree gara nyaattoo ykn mararfannaa tokko hinqabne wajjiin wol’aansotti jirra kana hindagatinaa. Erga bara 1992 kaasee gatiin kafalamaatuma jira. Gahaa ta’uu dhabuu isaa bira rakkoon kan jiru. Oromoon baatii baatitti kumaatamaan hidhamnaan, kumaatamaan ajjeeffamnaan, kumatamaan saamamnaa haqaafi bilisummaan sahuu hawwinu wonti harka ummataatti hingalleef tokko hinjiru.
Oromoodha hanga ammaatti humna isaa xiqqeessuufi namaa gadii uftaasisuu kan hayyame. Baqqalaan daandii Finfinnee irratti mirga koo nitikfadha jechuun isaa akka badii guddaatti ilaallamuu qofa osoo hintaane akka duumessa balaa roobuuf deemuuttis fudhatame, mootummaadhaan. Onneedhaan, ufitti amaniinsa sadarkaa ol’anaatiin mirga kootiif asumaa dubbadha, asuma keessattis haqa kootiif falmadha jechuu isaati kan dubbii itti dhale. Yeroo heddu nama akkas jajjabaatee isaan afoo dhaabbatu worri Woyyaanee nisodaachisu, nidoorsisu tooftaa adda addaan akka biyya irraa baqatu taasisu. Namoota heddu irratti tooftaan kuni yoo hojjatu argina. Yaaliin kuni hundi nama hincal’isiisu ykn gara baqaatti hingeessu taanaan tankarfiin itti aanuu kanuma Baqqalaa Garbaa irratti fudhatame. Oromoon nama diina afoo dhaabbatee hanga dhumaatti falmatuun malee isa akka sinbiraa darbata takkaan gir jedhee biyya irraa baduun miti kan bilisoomu. Namoota murannoo akkanaa qaban rakkoofi gufuu heddutu mudata. Obsaafi cicha sadarkaa ol’aanaa waan qabaniif malee namoonni kunniin dur harka laatan ykn baqatan ture. Yeroo dheeraadhaaf Baqqalaa hidhanii dararuudhaan yaaliin Baqqalaa rifaasisuufi ummatas (miseensotaafi deeggartoota) biraa bittinsuu gahaan godhameera. Itti milkaayanii garuu? Ammati hinmilkoofne. Erga Baqqalaan hidhaa bayee kan taajjabne, gama hamilee Baqqalaa cabsuufi yaadaa inni durii kaasee qabate gachisiisuutiin mootummaa kasaaraa guddatu mudate. Gara boodaatti karoorri inni Baqqalaafi fakkaattota isaaf qabu maal akka ta’e kan arginu ta’a.
Qabsoon Oromoo yadaafi mul’ata haarawaa barbaaddi
Mooraa Oromootti namni yaada haarawa qabu hedduu barbaadamaa ta’utu irra jira; rakkoo hedduufi wolxaxaa ta’e qabna waan ta’eef. Yaanni rakkoo Oromoof furmaata argamsiisuu malu kallattii hunadaa burqutu irra jira. Hujii hojjatamu hunda keessatti, qabsoo bilisummaas dabalatee, woldorgommiin yaadaa jirachuu qaba. Akkamitti bilisoomna? Tarsiimoo, daandiifi tooftaa kamtu dafee bakka hawwinuun nugaya? Gara boodaatti Oromoon yoo daandii kam qabate naannoo Gafa Afrikaatti irra fayyadamaa ta’a? Yaadota ijoo kanniin irratti namoonni beekumsa qaban, kallattii qilleensa keessaafi alaa hubataa, yaada bifa wolirraa hincinneen burqisiisuu qaban. Wonti nama gaddisiisu garuu, namni tokko bilchina yaadaafi siyaasaa hangamuu cimaa ta’e haaqabaatuu, keessumattuu yaanni isaa kan yeroo heddu odeeffamuun adda ta’e taanaan, balaaleffanna guddatu isa mudata.
Namni tokko hangamuu beekaa ykn yaanni isaa cimaa yoo ta’e bakka deeggarsi ummataa bira hinjirretti eessayyuu hingayu; hinmilkaayu. Namni Oromoof qabsaaya jedhu kamuu kan deeggaramuu qabu cimina yaada isaatiin. Kanniin yaada burqisiisan, hangamuu yaanni isaanii adda ta’ee haa mul’atuu, jajjabeeffamuufi kabajamuu qaban. Deeggarsi, wolbiradhaabbannaafi woliif birmannaan naannoofi wolbeekumsaan osoo hintaane cimina yaadaa qofarratti kan hundaaye ta’uu qaba. Miseensa ykn deeggaraa dhaaba tokkoo wan taaneef qofa yaada gaarii kallattii biraatii bubbisu yoo kan tuffannuu rakkoo woggaa dhibbaaf yomuu fala hinargannu. Nuti garuu namoota yaada haarawa ykn waan fala ta’u qabna jedhan nituffanna, maqaan adda addaas itti laatna. Hamileen isaanii rukutama; akka dheessanii manatti galan taasifama. Akkanatti wolqancarsine. Gocha dadhabaa akkanaan mootummaa goobsine. Ufis dadhabsiifnee ummatas dukkana hamaa keessatti hanbisne.
Rakkoo keessa jirru kana keessaa bayuuf ilaalcha wolii kabajuun dirqii ta’a. Yoo danda’ame ammoo ifatti yaadaanis ta’ee human qabnuun woliif birmachuu, wolcinaa dhabbachuu qabna. Yeroo karaan haqaa kiyya, kan isin bilisoomsus anuma jedhamu dabreera. Hundi oromoo yaada bilisummatti nugeessu minjala irra kaayuu qaba; ifaaf bilisatti. Kan irra baasu, hedduu funduratti nutankaarfachiisu filachuun kan sabboontota hundaati. Hedduuun keenya yaada caalaa ta’es hinomishnu. Kanuma durii irratti kan mataa woldhukkubsinu. Ugginee mootummaa abbaa irree afos hindhabbannu. Hidhamuufi lubbuu dhabuufis ufqopheessinu. Namoonni heddu hidhamuuf mitii mindaa baatii tokkoo dhabuuf qophii miti. Xiqqaachuu namoota murannoo qabaniiti kan qabsoo saba kanaa akkas lafarra harkise, saba guddaa kanas kan dukkana gabrummaafi hiyyummaa keessatti hanbise. Bilisummaan nuti laga, gaaraafi daggala keessa barbaannu daandii Finfinnee, Amboofi Adaamaa irra jirti. Nuti onnee tumamuu, hidhamuufi mindaa baatii muraasaa dhabuuf qophoofte qabna taanaan. Dirqama nurraa eeggamu bayuu dadhabnee Woyyaaneen ‘akkana, akkas’ nugoote jedhaa woggaa 25’f jiraanne.
http://www.awashpost.com/2015/09/08/baqqalaa-garbaa-woyyaaneen-maaliif-hiitee-akkas-itti-taphatte/


text:
Dokumantiin kubbaaniyyaan tamboo 'British American Tobacco' jedhamu matta'aa kennuu fi byyoota Afriikaa kibbaa keessatti hojii basaasummaa hojjechaa turuu agarsiisu ifa ba'e.Dabalata dubbisi
Zimbaabwee
Zimbaabween uggura tuuriizimiirratti goote laaffisuuf
Seektara tuuriizimii ji’oota sadiif cufamee turuun miidhaan cimaa irra ga’e suuta banuuf akka jettu Zembaabween beeksiftee jirti.
Duraan manneen nyaataa ajaja manatti ergamu qofa akka keessummeessan godhamee ture. Amma garuu walakkaa hayyama kennameefitti namoota akka keessummeessan taasifamu.
Paarkiiwwan biyyaalessaa, imalli biyya keessaafi adamoonis kan banaman ta’a.
Dinagdeen Zimbaabwee tuuriizimii irratti kan hundaa’ee yoo ta’u, tuuristoota biyyattii daawwachuu dhufan miiliyoona lama caalan irraa doolaaraa biiliyoona tokkoo ol argatti.
Seektarri kun sababa koroonaavaayirasiin cufamee ture, daangaawwanis banaa kan turan namoota biyyattii keessaa jiraachaa turaniifi ba’uu fedhaniif qofa ture. Dhaabbileen tuuriizimiis daawwattoota biyya keessaa irratti xiyyeeffatu.
Zimbaabweetti namoonni 574 ta’an dhibee Covid-19’n qabamanii jiru.


text:
Naasaa keessatti saffiisni intarneetii 91Gb/s dha. — GADAA MAGAZINE
Dhugaawwan Teeknoolojii:
• Baroota 1950 keessa kompiyuutarri maqaa amma ittin waamnu osoo hin taanee "Electronic Brain" jedhama.
• Addunya irratti yeroo jalqabaaf hard disk GB 1 kan hojjate IBM yoo ta'u bara 1980tti fi gatiin isaa dolaara Ameerikaa 40,000 ture.
• Dhukkubni sodaa teeknooloojii 'technophobia' jedhama. Biyya keenyaatti dargaggoota dabalatee Aanga'oonni, dureeyyiin fi qaamoleen hawaasa baay'een dhibee kanaaf saxilamoodha.
• Dandeettin gahuumsan yaaduu sammuu dhala nama herregaa CPU kompiyuutaraatiin yoo madalamuu saffisaa 30000 Ghz ol qaba.
• Hardi Diskiin pentabaayitii 1 waggoota 13.3f vidiyoo HD warabuu ni danda'a.
- 1024 GB = 1 TP
- 1024 TB = 1 pentabyte
• Taphootaa ykn Gemoota hundaa keessa gemiin baasii guddaan hojjatamee 'Grand Theft Aoto V' ykn 'GTA5' kan jedhamu yoo ta'u hojjatamuufis dolaarri Ameerikaa miliyoonni 625 itti baheera.
• Namni tokko daqiiqaa keessatti giddugaleessan al 20 ija ni libsata. Haata'uu malee namni tokko yeroo kompiyuutaraa fayyadamuu daqiiqaatti al 7 qofa ija isaa libsata.
• 'Mydoom' hanga ammaatti vaayirasoota kompiyuutaraa uumamaan keessa saffisaan tatamsa’uu fi miidhaa hamaa fiiduun sadarkaa duraa irraa jira.
• Mallaqni addunyaa parseentiin 92 % kompiyuutaroota irraa kan argamu, yoo ta'u parseentiin hafee %8 kan argamu harkaa keenya irraati.
• Raadiyoon dhaggeeffatootaa miliyoona 50 dhaqqabuuf waggoota 38 itti fudhate.
• Televiiziyoonin dawwaatootaa miliyoona 50 dhaqqabuuf waggoota 13 itti fudhate.
• Bilbilli 'iPhone' namoota miliyoona 50 harkaa gahuuf waggoota 3 itti fudhate.
• Vaayirasonni kompiyuutaraa 6000 ol ta'an ji'a ji'an hojjatamanii gadhiifamuu.
• Naasaa keessatti saffiisni intarneetii 91Gb/s dha.
• Giddugaleessan guyyaa tokkotti email'oonni miliyoona 60 ni ergamuu haata'uu malee ? spam kan ta'anidha.
Maddi: Toora interneetaa


text:
Victorian Qoqqobbii Koronaa Jabeessite
(Oromedia, Victoria, 21 June 2020) Mootummaan Victoria babal’ina koronaa ittisuuf qoqqobbii fi to’annaa jabeessuu beeksise.
Mataan mootummaa Victoria, Daniel Andrews, miidiyaaf akka beeksisetti, sababa dhibeen koronaa namoota 25 haarawaa irratti argameef qoqqobbiin sochii hawaasaa daangessu akka jabaatu godhame.
Akka labsa qoqqobbii haarawaa kanatti Waxabajjii (June) 22 irraa eegalee haga Adoolessa 12tti mana tokko keessatti namoota shanii ol ta’anii argamuun hin danda’amu.
Alatti immoo namoota kudhan qofaatu, bakka tokkotti argamuu danda’a
Daniel Andrews akka jedhetti, yeroo kana keessatti nageenya hawaasaa eeguuf filannoon jiru qoqqobbii jabeessuu qofaa dha.
“Seera sochii hawaasaa daangessu kana baasuutti gammachuu hin qabu; nageenya hawaasa keenyaa eeguuf furmaanni jiru kanuma,” jedhan.
Hojii irra oolmaa qoqqobbii kanaa mirkaneessufis, qaamoliin seeraa sakatta’iinsa manaa-manatti godhamu raawwachuuf qophiitti jiru.
Kanuma waliin qoqqobbii duraan ture laaffisuuf karoorri bahee jirus, sababa qoqqobbii haarawaatiin akka turfamu godhameera.
Akka kanaan Waxabajjii (June) 21 irraa eegalee haga Adoolessa 12tti jiraattota mana keessaa waliin kanneen mana keessatti argamuu danda’an namoota shan qofaa dha.
Mana nyaataa keessatti namoota 20 ol ta’anii argamuun hin dnada’amu.
Daangaan Victorias haga Adoolessa 12tti cufamee kan turu ta’a.
Karoorri sadarkaa sadaffaa kan haga namoota shantamaa akka walitti dhufuu danda’an hayyamus torban sadiif akka hojii irra hin oolle taasifameera.
Qoqqobbiin haarawaa kun kan labsame sababa namooti 25 haarawaa irratti dhibeen koronaa argameef akka ta’e beekameera.
Dilbata, Waxabajjii (June) 21 bara 2020, sa’aa 11.59 halkan irraa eegalee qoqobbiin tokko tokko akka jijjiiramu ibsamee turuun kan yaadatamuu dha.
================
“Nageenya kee eeggachuu fi waan qajeeloo dalaguu yaadadhu. Yoo mana teessee dalaguu dandeetta tahe, mana taa’ii dalagi. Waa tokko godhchuun si irra hin jiru yoo tahe – hin godhini.”
Posted on June 21, 2020, in Uncategorized and tagged Koronaa, Qoqqobbii, Victoria Australia. Bookmark the permalink. Leave a comment.


text:
Kasaa - Gargaartuu keessatti Jefuraa Barbaadi
lama cuqaasi.
cuqaasi.
Sanduuqa barruu keessattiJecha barbaadibarreesun mataduree tokkoof barbaaduu dandeessa
Yeroo jecha barbaadi barreessitu yoo qareen tarree kasaa keessa jiraate, agarsiisni gara walsimssiisa itti aanuutti darba.Sanduuqa barruu keessattiJecha barbaadiyeroo jecha barreessitu, tarree kasaa keessaa xiyyeeffannoon gara walsimsiisa wayyaa'aatti darba.
Barbaadni Kasaa fi barruu-guutuu yeroo hunda fayyadama ammee filatame LibreOffice irratti fayyadama. Fayyadama sirrii ta'e sanduuqa tarree fayyadamuun mul'isaa kamshaa gargaartuu filadhu.


text:
Manni maree bakka bu’oota uumataa Yunaayitid Isteetis kanneen haga tokko cufaatti jiran waajjiraalee mootummaa bansisuu fi paartileen Repaablikaanotaa fi dimokraatota addatti yaada dhiyeessan irratti guyyaa borii sagalee kenna jedhamee eegama.
Gareen lamaan dhimmi nageenya daangaa ilaalchisee falmiin isaanii kan itti fufe yoo ta’u waajjiraaleen mootummaa hanga Guraandhala 8 bara 2019tti akka banaa ta’an kan gaafatu wixinee seeraa kan dimokraatonni sagalee irra jireessa keessatti qaban manni maree bakka bu’ootaa raggaasisee jira.
Wixineen sun daangaa Yunaayitid fi Meeksikoo irratti prezidaant Traamp ededa ijaaruu barbaadan ofitti hin haammatu.
Ededi yoo ijaarame malee biyyi keenya yoomuu taanaan daangaa ykn nageenya biyyoolessaa hin qabaattu jechuu dhaan prezidaantichi kaleessa ergaa twitter maxxansaniin beeksisaniiru.
Ededa cimaa ykn dallaa sibilaa yoo dhaabne, lakkoobsa yakkamtootaa fi kutaalee US mara keessaa deddeebii dawaa sammuu adoochui akkaan gad bu’uu danda’a jedhan.
Akkuma Kanaan ijoolleen koolu galtootaa kuma 700 ta’an gara biyya isaaniitti akka hin deebisamne prezidaanticha duraanii Baaraak Obaamaa dhaan imaammanni jalqabame hatattamaan akka addaan citu bulchiinsi Traamp gaaffii dhiyeesse manni murtii Muummichi Yunaayitid Isteetis fudhatama dhabsiisee jira.


text:
Tigiraay keessatti uummata afaan balaa beelaa jiru gargaarsa dhaqqabsiisuudhaaf, mootummaan Itiyoophiyaa dhaabbatoota gargaarsaa 53f eyyama eega keennee booda, dhaabbatoonni Tokkummaa Mootummotaa hedduun qophee imalaa fi ergamaa tahuu isaanii dubbi-himaa Tokkummaa Mootummootaa wabii taasifachuudhaan, jaarmayicha addunyaatti gabaastuun VOA, Margaret Bashiir gabaastee turte.
Gama mootummaa Itiyoophiyaatiin, lammiwwan balaa beelaa qarqara jiran kana gargaarsi hatattamaa akka dhaqqabu gochuuf maal akka hojjeetaa jiruu fi dhimmoota dhiittaa mirga namoomaa fi ka biroo kanaan wal-qabatanii ka’an ilaalchisee, as VOA irraa, Alulaa Kebbedee Tokkummaa Mootummootaatti, ergamaa dhaabbataa Mootummaa Itiyoophiyaa – Ambaasaaaddar Taayyee Azqe-sillaasee waliin gidduu kana gaaffii fi deebii geggeessanii jira.
Waraansichi Tigiraay keessatti geggeessameen wal-qabatee balaa namoomaa amma mudate furuuf tattaaffii qabatamaa yeroo amma gama mootummaaItiyoophiyaatiin godhamaa jira, ennaa ibsan,
“Gama keenyaan kan haga ammaatti raaw’ataman, mootummaan cehumsaa yeroo dhaa yerootti miilla gad dhaabbataa, sadarkaa naannootti, sadarkaa aanaa fi gandaattis haga danda’ameefitti, caasaa isaa diriirfataa, qaamota nageenya uummataa eegan ijaaraa jira. Kun kan mataa isaa danda’e faayidaa uummata tasgabbeessuu qaba. Kana qofas otuu hin taane, dhiheessiilee bu’uraa dhiheessuu kanneen dandeessisan haalawwan uumamaa jiru.” Jedhan.
Dhiittaa mirga namoomaa, keessumaa miidhaa quunnamtii-saalaa wajjiin wal-qabate Tigiraay keessatti raaw’atamuu isaas Mootummaan Itiyoophiyaa adda-baafateeibsee jiru dubbatan.


text:
Finfinnee,Amajji 26/2013(TOI)- Yuunvarsitiin Hawaasaa giddugala horsiisa qurxiimmii ammayyaa hundeessuun gara hojiitti galuu beeksise.
Yuunvaarsiitichi itti fayyadama qabeenya qurxummiirratti qooda fudhattoota waliin Magaalaa Hawaasaatti mari’achaa jira.
Pireezdaantiin Yuunvarsiitii Hawaasaa Dr.Ayyaanoo Baraasoo, giddu galichi argannoo qo’annoorratti hundaa’uun qonnaan bultoonni boolla xiqqoo keessatti dhuunfaa isaaniin qurxummii akka oomishaniif hojjechaa jiraachuu himan.
Akkasumas qonnaan bultoonni oomisha qurxummii galtee nyaatarra darbee gabaaf dhiyeessuun fayyadamoo akka ta’aniif ni hojjetamaa jedhan Dr Ayyaanoon.
Haala itti fayyadamaa bishaani kiyyeessaa fi horsiisa isaa itti fufiinsaan mirkaneessuuf hayyoota, ogeeyyii fi qonnaan bultoota waliin walitti dhiyeenyaan hojjechuuf leenjiin hubannoo uumuu kun qophaa’uu Dr. Ayyaanoon himaniiru.
Dabalataanis yuunvarsiitichi giddugala horsiisa qurximmuu ammayyaa baba’alsuuf akka hojjetuus himaniru.
Hanga ammaattis Yuunvarsiitichi cuuciwwan qurxummii kuma 80 ol horsiisuun qonnaan bultoota adda duree 150 raabsuu beeksiseera.


text:
Faaksii Masakaa - Maqaa fi Iddoo
Maqaa fi iddoo qajojiicha hiika.
Maqaa qajojii
Maqaa qajojii faaksiichaa galchi.
...
Xurree waligaalaa, maqaa faayiliicha kan qajojii faaksichaa dabalatee galchuuf ykn filachuuf cuqaasi.
Qajojii kana irraa faaksii uumi
Qajojii faaksiichaa ni uuma akkasumaas olkaa'a, kana booda qajojii kanarratti hundaa'un galmee faaksii haaraa bana.
Qajojii faaksii kanaatiif jijjiiramoota hujeekaa godhi
Qajojii faaksichaa bani akkasumaas olkaa'i, kan booda gulaala dabalataaf qajoojiicha bani.


text:
Somaaliilaand guyyaa itti walabummaa ishii argatee oggaa 25ffaa Roobii harraa kabajje. Addunyaan garuu biyyumaa ishiituu fudhachaa hin jiru, ammallee akkuma qaama Sumaaliyaa taatetti ishii beeka.
Namaa saanii, gaalli, harroonni, leenci odoo hin hafin, hunduu haalluu alaabaa Somaaliilaand (magariisa, adii fi diimaa) uffataniiru. Hunddi isaanii hiriira fi agarsiisa kabaja ayyaana oggaa 25ffa Somaaliilaand Repuublikii Somaaliyaa irraa itti cittee, walabummaa ishii labsite irratti argamuf qophaahan.
Mohaammad Ahimaad, daayireektara ol-aanaa dhabbata harggessatti argamuu ‘ Somaliland Non State Actors Forum’ jedhamuuti. Akkuma jiraatoota Somaaliilaand kaanii innis jechaa Labsii Ofii ( self-declared) jedhu, jecha namoonni walabummaa biyya isaanii adduynaa biratti fudhatama akka hin arganne ibsuudha fayyadaman hin jaalatu.
Walitti bu'iinsa biyyatti keessaati oggaa sadii ture booda bara 1991 Somaaliiland Somaaliyaa irraa citte, Somaaliyaan walabummaa biyyatti mirkaaneessuu baattus, akka naanoo tokkotti ofbulchuu isaanii garu dhoowwu hin dandeenye. Amma Somaaliilaand mootummaa fi waraana maataa ishii qabdi, qarshii adda ta'e han offi qabdi. Paaspoortii ofiis akkasuma. Garuu biyyaa beekamtii hin arganne waan taatef, paaspoortii biyyichaatiin fayyadamanii deddeemuun rakkinaa bayyee qaba jedhan. Akkasis ta’ee, hoo biyyootya kibba ishitti jiraaniin walitti laalan Somaaliiland amma tokko nagaaa qabdii.
Proofeeseriin Yunversiitii Minisootaa , Abdii Samataar garuu Haawaasnni Addunyaa Somaaliiilaand bekkamitti dhowwachuun isaa sababa amansiisaa qaba jedha. Abdiin dabalees, biyyattiin waan argatte jiraatus, ammas rakkina baayyee keessa jirachuu, “ Puntilaand wajjin daaangaa irratti walii galaa hin jiran, lammiwwaan biyyattii hojii dhabuudhan rakkachaa jiran. Namnii baayyeen goodaansa seeraan alaa fi sodaachiisaa karaa garba Medetiraaniyaan godhamuutti seenuudhan dararamaa jiran," jechuudan tarreessa.
Amma bara 1960tti Somaaliyaan gabroomsota Ingliiziiti fi Xaaliyaanitin lamatti hiramuun ishii hin yaadatama. 1960 oggaa gabrummaa jalaa bahanii tokkooman. Walii galteen tokkumaa isaanii garu walitti bui'nsa bara 1988tiin cabe.


text:
Isin Keessa Mallattotu Jira-Kutaa 2
Dhalli namaa jireenya keessatti gammachuu guutuu argachuuf halkanii guyyaa battisa. Namni gammachuu barbaadu kana argachuuf gaafilee sadii of gaafachuun deebii argachuuf ni carraaqa. Takkaa gaafiwwan kanniin deebii gahaa argachuun gammachuu fi tasgabbiin jiraata, takkaa gaafiwwan kanniin guutumaan guututti sammuu keessaa darbuun haaluma jireenyi isaaf taatetti jiraata. Takkaa immoo gaafilee kanniin deddeebise of gaafachun dhiphinnaa fi dhama’iinsaan jiraata. Gaafileen kunniin:
1ffaa-Ani duraan dachii tanarra hin turre. Kanaafu, eenyutu dhabamarraa na argamsiisee ykn na uumee?
2ffaa- Kaayyoon itti uumameef maalii? (Maaliif uumamee?)
3ffaa- Erga du’ee gahuumsi kiyya eessaa?
Dhugumatti gaafiwwan sadan kanniiniif deebii gahaa fi quubsaa argachuun gammachuu fi tasgabbiin jiraachuudha. Sababni isaas, gaafiwwan sadan kunniin ka’uumsa, gahuumsaa fi adeemsa ka’uumsa fi gahuumsa jidduu jiru murteessu. “Eessarraa kaatee eessa deemaa jirtaa? Ka’uumsa fi gahuumsa kee jidduu maalii fi akkamitti jiraattaa?” jechuun gaafii namaaf dhiyeessa. Dhugumatti gaafiwwan kanniinif deebii gahaa argachuu fi ergasii deebii saniif buluun hangam dhiphinnaa fi dhama’iinsa keessaa akka nama baasu mee itti yaadaa!
Nuti ilmaan namaa hanga addunyaa tana keessa jiraannu wal gargaarun dukkanaa fi dhiphinna keessaa wal baasun dirqama nurra jiruudha. Kanaafu, madda sirriitti fayyadamuun gaafiwwan sadan kanaaf deebii gahaa argachuuf ni carraaqna. Tarkaanfi tarkaanfin hunda isaanitu ni ilaalla. Gaafi tokkoffaa irraa yommuu kaanu, “Eenyutu na argamsiisee ykn na uumee?”
Gaafi kana deebisuuf wanta irraa uumamne tokkoon tokkoo fi tarkaanfi tarkaanfin ilaalu qabna. Qur’aanni eenyu akka nu uumee jechoota muraasan akkana jechuun deebii nuuf deebisa. Ergasii wantoota irraa uumamne tokko tokkoon nuuf ibsa.
“Inni Kan gadaameessa keessatti akka fedhetti isin bocuudha. Haqaan gabbaramaan Isa malee hin jiru. Inni Injifataa Ogeessa.” Suuratu Aali-Imraan 3:6
Kana jechuun gadaamessa haadhaa keessatti suuraa fedhe irratti kan isin uumu Rabbiidha. Isa malee kan isin uumuu hin jiru. Ofiin of uumuu hin dandeessan ykn namoonni biroo isin uumuu hin danda’an. Rabbii olta’aa qofatu suuraa fedhe irratti nama uuma. Nama garii dheeraa godha, garii immoo gabaaba. Nama garii dhiira, garii immoo dubara godha. Bifa nama garii diimaa, kan nama garii immoo gurraacha godha. Kan kana hunda hojjatu, Rabbii olta’aa malee ni jiraa? Kanaafi itti aanse, “Haqaan gabbaramaan Isa malee hin jiru. Inni Injifataa Ogeessa.” jedha. Suuraa fi boca fedhe irratti kan nama uumuu Rabbiin malee kan hin jirre yoo ta’e, kan haqaan gabbaramuu qabu Isa malee hin jiruu jechuudha. Inni Injifataa Ogeessa. Wanta hundaa kan Injifatuu fi hundaa ol kan ta’edha. Wanta hundaa yommuu hojjatu ogummaan hojjata. Mee uumama namaa haa ilaallu. Uumamni namaa uumama nama ajaa’ibu Tokkichummaa, Injifannoo fi ogummaa Rabbii olta’aa agarsiisuudha. Akkamitti copha bishaanii irra uumuun nama guutuu akka taasisu Injifannoo fi Ogummaa Isaa agarsiisa. Mee haa ilaallu akkamitti sadarkaan sadarkaa ilma namaa akka uumu:
“Dhugumatti, Nuti nama cuunfaa dhoqqee irraa ta’e irraa uumne. Sana booda iddoo tasgabbaa’aa fi eeggamaa (gadaamessa) keessatti copha bishaan saalaa isa taasifne. Sana booda bishaan saalaa alaqah (dhiiga ititaa) taasifne; ergasii dhiiga ititaa mudghah (wanta alanfame yookiin muraa foonii) taasifne; ergasii mudghah lafee taasifne; ergasii lafees foon itti uwwisne. Sana booda uumama biraa [daa’ima] isa goone. Rabbii uumtota hunda caale tolti Isaa baay’atte.” Suuratu Al-Mu’iminuun 23:12-14
Kanaafu, marsaa uumama namaa bakka jahatti qoodun ni danda’ama: makaa biyyaa fi bishaanii (dhoqqee) irraa nama jalqabaa uumu, ergasii sanyii isaa copha bishaan saalaa irraa uumuu. Ergasii copha kana irraa alaqah (dhiiga ititaa) uumuu, ergasii mudghaa (wanta alanfame) uumuu, ergasii lafee uumuu fi foon uwwisuu. Dhumarratti uumama biraa haarawa taasisu.
Makaa biyyee fi bishaanii irraa nama jalqabaa Aadamiin (aleeyh salaam) uumuu yeroo darbee ilaalle turre. Kanaafu, beekkamaa waan ta’eef lamuu irra hin deebinu. Amma qorannoo fi qo’annoon keenya marsaalee namni haadhaa fi abbaa irraa itti uumamu ilaalla.
Marsaa 1ffaa-Nuxfaa
Mata duree kanatti seenun dura, seeli, Kiroomozomi, DNA, Ispermatozowwaa, ovam (ovum), zaygooti fi kkf maal akka ta’an haa ilaallu.
Seeli jechuun wanta garmalee xiqqaa qaamni lubbu-qabeenyi irraa ijaarramuudha. Kana hubachuuf mana bolookettin ijaarrame haa fudhannu. Manni tokko bolooketti baay’ee irraa ijaarrama. Qaama namaa akka manaatti ilaalu dandeenya. Seeli immoo akka bolooketitti ilaalu dandeenya. Akkuma bolookettin bishaanii fi wantoota adda addaa irraa hojjatamu, seelinis bishaanii fi wantoota adda addaa of keessaa qaba. Seelonni nama keessatti argaman lakkoofsi isaanii biliyoonitti lakkaawama. Seelonni garmalee xixiqoo waan ta’aniif maaykiroskooppiin malee ija qullaan arguun hin danda’amu. Seelonni hunduu hojii mataa isaanii danda’e fi hamma (size) gargaraa qabu. Seelonni of keessa kutaalee adda addaa qabu.
Kiroomozom (Chromosome)– jechuun wanta akka jirbii fakkaatu seeli keessatti argamuu fi odeefannoo dhaalaa (genetic information) haala DNA tin kan of keessatti qabateedha.
DNA (Deoxyribonucleic Acid) jechuun- meeshaa dhaalaa (Genetic Material) kan odeefannoo of keessaa qabuu fi kiroomozomi keessatti akka masalaalitti kan wal qabateedha. Fakkii armaan gadi irraa ilaalun ni danda’ama.
Kiroomozomi fi DNA hubachuuf sansalata ujumoo pilaastiki keessa kaa’ame fudhachuun ni danda’ama. Sansalata yommuu ujumoo keessa keennu akka meeshaa tokkotti ilaalla. Kanaafu, ujumoo fi sansalata wal keessa seenu akka Kiroomozomitti ilaalun ni danda’ama. Sansalata ujumoo keessa jiru immoo akka DNA tti ilaalun ni danda’ama.
Ilmi namaa kiroomozomi 46 qaba. 23 abbaa irraa yommuu dhufan, 23 immoo haadha irraa dhufu. Kiroomozomonni 44 amala fi boca qaamaa murteessuf gahee ol’aanaa taphatu. Sababa kanarraa kan ka’e, ilmi abbaa ykn haadha fakkaata. Kiromoozomonni kunniin odeefannoo dhaalaa (genetic information) abbaa fi haadha waan qabaniif. Kiroomozomonni lamaan hafan saala namaa murteessuf gahee taphatu.
Ispermatozowaa (Spermatozoa)– jechuun seeli wal-hormaataa dhiiraati. Dhiirri umrii saalfannaa yommuu gahuu maniyyii (dhangala’oo saalaa) ni dhangalaasa. Dhangala’oo adii san keessa seeliwwan Ispermatozowaa jedhamantu jiru. Seeliiwwan kunniin maaykiroskooppin malee ija qullaan hin mul’atan. Mataan ispermaatozowaa kiroomozomii of keessaa qaba. Dhangala’oo saalaa dhiirri dhangalaasu keessa ispermatozowaa miliyoonatti lakkaawamtu jiru. Garuu kanniin keessaa tokkicha qofatu killee dubartii bilcheessu (fartilaayzeshinii raawwachuu) danda’a. Fakkii armaan gadii ilaalun ni danda’ama.
Seeli hormaata dhiiraa (Ispermaatozowaa). Seelin kuni hanga kana guddata jechuu osoo hin ta’in akka namni hubatuuf maaykiroskoppiin kan guddifameedha. Fakkiin gara mirgaatti argamu ispermaatozowaa baay’ee agarsiisa.
Ovam (Ovum)- seeli wal hormaata dubartiiti. Afaan keenyaan puppaa (killee) jechuuni dandeenya. Dubartoonni yommuu umrii saalfannaa gahan seelii hormaataa bilchaate (ovam) lakkoofsan muraasa ta’an ni dhangalaasu.
Hanga kana waa’ee seeli erga hubanne amma gara mata duree keenyaa haa deebinu.
Hiika Nuxfaa
Akka lugaa Arabiffaatti nuxfaa jechuun bishaan baay’ee xiqqaa ta’e cophaan wal qixa ta’eedha. Bishaan yommuu birillee (birciqqoo) keessaa dhangala’u, cophni xixiqaan birciqqoo irratti ni hafa. Copha saniin nuxfaa jennaan[1].
Qur’aanni seelota wal hormaataa dhiiraa fi dubartiif nuxfaa jedhee fayyadamuun wanta nama ajaa’ibuudha. Dhangala’oon saalaa dhangala’uu hundi wal hormaataaf hin ta’u. Kana keessaa wal hormaataaf muraasatu ta’a. Fakkeenyaf, dhiirri yommuu umrii saalfannaa gahuu dhangala’oo adii fi furdaa ta’e ni dhangalaasa. Dhangala’oo kanaan maniyyii (semen) jennaan. Maniyyii kana irraa filatamuun dhangala’oon baay’ee xiqqaan (cophni) hormaataaf ta’uu nuxfaa jennaan. Qur’aanni dhugaa kana haala kanaan ifa godha.
“Sila namni akkanumatti dhiifamu yaadaa? Sila inni maniyyii dhangalaafamu irraa nuxfaa hin turree?” Suuratu Al-Qiyaamaa 75:36-37
Saayinsiin yeroo ammaa nuxfaa kanaan “gamete” jedhaan.[2] Gamete jechuun seeli wal hormaataa dhiiraa fi dubartiiti. Dhiira keessatti “sperm” yommuu jedhamu dubartii keessatti immoo “egg cell” jedhama.
Kanaafu, nuxfaa “copha bishaan saalaa seelota wal hormaata of keessaa qabu” jechuuni dandeenya.
Dhangala’oo saalaa kana keessa seeliwwan ijaan hin mul’anne ni jiru. Dhiira keessatti isparmatozowaa, dubartii keessatti immoo ovum ykn oocyte jedhamu. Qur’aana keessatti:
“Ergasii sanyii isaa bishaan dadhabaa sulaalah irraa godhe.” Suuratu As-Sajdah 32:8
Kunis Qur’aanni Kalaama (Dubbii) Rabbii olta’a akka ta’e kan agarsiisuudha. Sulaalah jechuun wanta tokko keessaa wanta filatamee baafamee ykn luqqifameedha. Fakkeenyaf, lixii keessaa rifeensi ni baafama ykn ni luqqifama. Dhangala’oon saalaa dhiira keessaa dhangala’e hundi dhangala’oo dubartiitin walitti hin makamu. Kana irra, dhangala’aa baay’ee xiqqaatu dhangala’aa dubartiitiin walitti makamuun nama ta’a. Dhangala’oo dhiiraa kana keessa isparmatozowaa miliyoonatti lakkawamantu jira. Isparmatozowaa kanniin keessaa isparmatozowaa tokko qofatu killee uruun seena. Isparmatozowaan hafan hundi ni du’u. Killee dubartii uruun seenu hin danda’an. Kanaafu, isparmatozowaa miliyoonatti lakkaawaman keessaa isparmatozowaan tokkichi waan filatamee baafameef sulaalah jechuuni dandeenya[4].
Guduunfaa
☛Gaafiwwan ilmi namaa deebii gahaa barbaadu keessaa tokko “Eenyutu na argamsiisedha.”
☛Namni gaafi kana deebisuuf nama jalqaba uumamee fi wanta irraa uumame ilaalu qaba.
☛Namni dachii tana keessatti mataa ofiitiin argamuu hin danda’u. Kanaafu, Kan isa argamsiise jiraachu qaba.
☛Ammas, adeemsa wal hormaataa yommuu adeemsiisu, daa’imni dhalatu gonkumaa ofiin of uumu hin danda’u. Sababni isaas, dhangala’oon saalaa mataa ofiitiin qajeelun nama ta’uu hin danda’u. Kan dhangala’oo kana qajeelchu fi bakka isaaf maluu kan qubsiisu jiraachu qaba.
☛Kanaafu, Khaaliqni (Uumaan) kana hunda hojjatu jiraachu qaba.
☛Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilma namaa haala nama ajaa’ibsisuun copha irraa isaan uuma.
☛Dhangala’oon dhiira keessaa bahuu fi dubartii keessaa burqu hundii walitti makamuun nama hin ta’an. Kana irra, dhangala’oo muraasatu wal qunnama. Kanaafu, dhangala’oo kanaan copha jechuuni dandeenya
☛Copha saalaa kanaan nuxfaa jennaan.
☛Nuxfaan dhiiraa fi dubartii yommuu walitti makaman zaygooti jedhamu. Kutaa itti aanutti ni ilaalla.
Kitaabban Wabii
al-aqiidatul Islaamiyyatu wa ususuhaa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi, fuula 63
[1] Tafsiirul Aayaatal Kawniyata Fiil Qur’aanil Kariim jiildi 3faa fuula-495-496, By Zaghluul Najjaar, THE QUR’AAN AND MODERN SCIENCE Dr.Zaakir Naayik fuula 38
[2] Tafsiirul Aayaatal Kawniyata Fiil Qur’aanil Kariim jiildi 2, fuula158, jiildi 3, fuula 496
[3] Tafsiirul Aayaatal Kawniyata Fiil Qur’aanil Kariim jiildi 2 fuula 163
[4] Tafsiirul Aayaatal Kawniyata Fiil Qur’aanil Kariim Jiildi 3 fuula 57-62, THE QUR’AAN AND MODERN SCIENCE Dr.Zaakir Naayik, fuula 39
The Unchallengeable Miracles of the Quran fuula 174,185
Larsen’s Human Embryology fuula 34, fifth edition
Biology Student Textbook Grade 11 fuula 122, Federal Democratic Republic of Ethiopia Ministry of Education


text:
#Marii_Hayyuufii_Hayyootaa
Guddina Biyyaaf Isaantu Furmaata!.
Baha Itoophiyaatti Mariin Hayyootaa gaggeeyfameera.Hayyuun Biyya ijaaruuf hayyooma.Hawaasa ijaaruuf hayyooma.
Qindoomina Godina H.Bahaa,Naannoo Harariifii Bulchiinsa Magaalaa Dirree Dhawaa Akkasumas Godina Harargee lixaatiis dabalatee Marii qophaawedha.
Hayyoota Yuunuvarsitii Haramaayaafii Dirree Dhawaa akkasumas Koolleejiiwwaniifii Manneen barnootaa Godina H.Bahaafii Naannoo Hararii irraa hayyoonni Walitti dhufuudhaan sagantaa kana milkeeysaniiru.
Sagantichi Eeyba Abboottii Gadaa Afran Qalloofii Humbannaatiin baname.
Abbaan Gadaa Afran Qalloo Abdurazaaq Ahmad Soogidda Baqee hin dhumne isin hin baadhachiisin jechuudhaan du’aayii hiika guddaa qabdu godhaniiru.
Abbaan Gadaa Humbannaa Guysaa Ibsaa Biyya Hayyuun kun hundi jiru akkamiin Rakkoonuu qunnamti gaaffii jedhu hayyoota gaafachuudhaan Hayyoota Biyyaaf furmaataa isin haa godhu jedhaniiru.
Haasawa Pirezedantiin Mootummaa Naannoo Hararii Ordiin Badrii Taasisaniin sagantichi itti fufe.Obbo Ordiin haasawa isaanii keeysatti Seenaadhaan gaafa ilaallu Hararitti sagantaan kun qophaawuun waanuma haqaati jedhaniiru.Keeysummootaaniis Anaa dhufu jedhaniiru.
Hayyuu #Murtinan_Abdulle tiin Barreeyfamni Haala Jijjiiramaafii Qormaatota Biyya teenya qunnamaa turan kaasanii Kallattii furmaataas barreeyfama akeeku dhiheeysaniiru.
Kabajamoo Obbo Taye Dendea Aredo Marii Hayyoota kana Dr Hangaasa #Ahmed_Ibraahim waliin hoggananiiru.
Obbo Taayyeen Mariin kun Baha Itoophiyaatti taasifamuun Akka waan Itooohiyaa guutuutti taasifametti ilaalama jedhaniiru.Sababniis Biiftuun Bahaa ifte Bakka hunda wal gahuun waan hin oolleef jedhaniiru.
Dr Hangaasaaniis Warra Sagantaa kana qopheeysuu keeysatti Gahee leencaa Bahatan #Ahmedin_Usmael Jiru fii Warreen birootiis galateeyfataniiru.
Walumaa galatti Sagantichi Baha Itoophiyaa Irratti murannoofii Kutannoo Hayyoonniifii Ummanni qaban kan itti calaqqise jechuun ni dandayama.
Sirna Badhaasaa adda addaa keeysummootaaf kennuudhaan Xumurame.
https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=386704272824078&id=108277194000122


text:
Ministeerrii haajaa alaa Yunaaytid Isteetes Antonii Bliinkeen rakkoo Itiyoophiyaa keessaa kan Ilaaleen Kibxata kaleessaa walgahii sadarkaa olaanaa waamuun keessummeessanii jiru.
Sadarkaa addunyaatti qindaa’ee dhimmi kana dhiyeenyaan ni hordofuu kan jedhaman Bliinkan fi jilli addaa kan biyyoota gaanfa Afrikaa Jeefrii Feltman walii wajjiin walgahii keessummeessan kana irratti, itti gaafatamaa sadarkaa olaanaa gamtaa Afrikaa fi dura ta’an IGAAD Oluusheeguun Obasaanjoo, mummichi ministeeraa Sudaan Abdallah Hamdook, itti waamamaa gamtaa Awuroopaa Jooseef Boreel, ministeera hajaa alaa Inglizii Elizabet Trass, ministeerri haajaa alaa Jarmanii Niyals Allen akkasumas Gaanfa Afrikaa keessatti jila addaa Fransaayii kan ta’an Freedriik Flaviyar argamanii jiru.
Ministeerrii haajaa alaa Amerikaa Bliinken Obasaanjoo waliin eega dubbatanii booda, walgahii kana keessummeessan jechuun waajirri isaanii ibsa kaleessa galgala baasee hubachisee jira.Rakkoo uumamee karaa nagaan furuuf gamtaa Afrikaa fi Igaad giddutti qindominaan hojjachuuf yaadii jiraachuu isaa kan deggeran ta’uun ibsamee jira.
Itiyoophiyaa keessatti nagaa buusuun tokkummaa biyyatti eegsisuuf gamnii hundi haleellaa humnaa hatattamaan akka dhaaban, gara marii bal’aa fi hunda hirmaachiseetti seenuuf haala dandeesisuu bu’ursuuf isa jedhu, Amerikaa, gamtaa Awuroopaa, Faransaayii, Jarmanii, Inglizii hubachiisuu isaanii ibsii waajiira miniistrii dantaa alaa Yunaaytid Isteets biraa ba’e hubachisee jira.
Kana malees kanneen walitti bu’iinsa kana keessaa harka qaban martii seera addunyaa akka kabajan, akkasumas Itiyoophiyaa keessatti kanneen rakkataa jiran maraaf gargaarsii daangaa tokko malee akka dhaqqabuufis Gaafachuu isaanii ibsamee jira.