text:
Miira gadi aantummaa yommuu jennu namni tokko mataa ofii shakkuu, “Ani nama gadi aanaa amala cimaa fi ol’aanaa hin qabneedha.” Jedhee ofi ajifachuu fi of gadi xiqqeesudha. Miirri gadi aantummaa ijoollumma irraa jalqabee hanga du’aa kan itti fufu ta’uu danda’a. Miirri kuni nama dhuunfaa qofa osoo hin ta’in hawaasa fi biyya kan miidhudha. Biyyi gadi aantummaan itti dhagahamu biyya biraatif gabra fi kajeelattu taati. Miira gadi aantummaa bakka saditti qoonne mee haa ilaallu. Read more
Torbaan darbee waa’ee amala gaarii fi ramaddii isaa kaasne turre. Yaadachisaf amala gaarii jechuun keessi fi hojiin namaa toluu fi bareedudha. Namni hanga fedhe fuulli isaa yoo fokkate, keessi fi hojiin isaa yoo bareede, Rabbii fi namoota biratti fudhatama kan argatu nama kana. Read more
Gaalee husnul khuluq (amala gaarii) jettu gurri yommuu dhagahu, qalbiin ni mirqaanti. Inni/ishiin amala gaarii qaba/qabdi yommuu jedhamu, namoonni isa/ishii marsu, waliin hiriyyoomu barbaadu. Kanaafi, amalli gaariin sadarkaa ol’aanaa qabate. Garuu amala gaarii (husnul khuluq) jechuun maal jechuudhaa? Gosoonni isaa hoo maal fa’aa? Kana beeknaa laataa? In sha Allah har’a yeroo keenya kanarratti dabarsina. Wanta baranne immoo hojii irra oolchuf tattaafanna. Isin qophiidhaa? Haa jalqabnu… Read more
Like this:
Like Loading...
Torbaan darbee suura Faatiha irraa waa’ee daandii sirrii ykn qajeelaa ilaaluf yaalle turre. “Daandii sirrii jechuun haqa beeku fi [wanta beekan] hojii irra oolchudha.”jenne turre. Namni hunduu ani daandii sirrii irra jira jedhe yaadu danda’a. Garuu daandii sirrii irra jiraachu isaa ragaa maalii qabaa? Namoota fakkeenya (role model) isaaf ta’an kan addunyaa fi aakhiratti milkaa’an ni qabaa? Sirritti itti xinxalli, addunya qofa hin jenne, aakhirattis kan milkaa’an ni qabaa? Tarii addunyatti milkaa’anii aakhiratti kasaaru danda’u. Kanaafu, warroota addunyatti milkaa’ani aakhiratti kasaaran hordofuun bu’aa maalii qabaa? Keeyyanni Faatiha ishiin dhumaa jireenya keessatti eenyun akka fakkeenyatti (role model) fudhachu akka qabnu fi eenyun akka fakkeenyatti fudhachuu akka hin qabne nutti akeekti. Haa jalqabnuu… Read more
Hiika suuraa Faatiha sirnaan beeku fi irratti xinxalluun, milkaa’innaa fi gammachuu addunyaa fi Aakhiraa akka goonfatan nama taasisa. Mee sirritti dubbisi, itti xinxalli iccitii ajaa’iba argita. Milkaa’inni fi gammachuun kee faatiha keessatti guduunfame siif jira. Read more
Suuratu Al-Faatihan “Faatiha” jedhamte tan moggaafamteef Qur’aanni waan ittiin banamuufi. Suuraa tana ilaalchisee Aalimman akki jedhan “Hiika Qur’aanaa tawhiida, Ahkaama (murtiwwaan), mindaa, daandii ilmaan Aadam fi kan biroo ilaalchise tan of keessatti cuunfite qabatteedha. Kanaafi, Ummul Qur’aan (Haadho Qur’aana)” jedhamte tan moggaafamteef.”[1] Read more
Sadaqaa jechuun hojii gaarii kamiyyuu gara Rabbii ittiin dhiyaatun ajrii (mindaa) itti argataniidha. Fakkeenyaf, Subhaanallah, Alhamdulillah, Allahu akbar jechuun sadaqaadha, maallaqaan nama gargaarun sadaqaadha. Garuu yeroo baay’ee sammuu namaatti kan dhufuu maallaqa namoota harka qalleeyyitiif kennuudha. Eeti, sadaqaan isaan qofa irratti kan daangeefamu osoo hin ta’in firoota fi hawaasa bal’aaf gargaarsa fi deeggarsa kennu kan of keessatti hammatuudha. Read more
Dur irraa kaase hanga ammaatti gaafin, “Eessaa ka’ee garam deemaa jira?” jedhu sammuu dhala namaa dhamaasaa kan jiruudha. Deebii kanaa ima barbaadu. Garuu madda sirrii keessa waan hin barbaannef baay’een isaanii argachuu hin dandeenye. Gaafiin “Du’aan booda jireenyi ni jiraa?” jedhu wal-dhabbii fi mormii baay’ee kan kaase fi ammas kan kaasaa jiruudha. Namni erga du’ee ni kaafamaa moo akkanumatti biyyee ta’ee hafaa? Read more
Mana barnoota keessa taanee yommuu siviks barannu boqonnaan “Qusanna (Saving)” jedhu tokko hin hafu. Bara baraan boqonna kana barataa turre. Garuu wanti ach irratti barraa’u tiyoori qofa moo shaakala qabaa? Rakkoon mana barnootaa guddaan tiyoori qofaan sammuu hadoochu, barattoota shakalsiisun ykn akka shaakalan karaa itti agarsiisun hin jiru. In sha Allah har’a bal’innaanis ta’uu baatu hanga ta’e waa’ee qusannaa ni ilaalla. Read more
Daldala keessattis ta’ii jireenya keessatti namni tokko milkaa’uf amaloota filatamoo fi gaggaarii ta’an qabachun isarra jira. amaloonni kunniin takkaa uumaman takkaa immoo adeemsa keessa argamu. Namni amala badaa yoo qabaate jireenya keessatti milkaa’u akka hin dandeenye beekun amala badaa kana ofirraa kaasuf haa carraaqu. Namni tokko milkaa’uf xiqqaate xiqqaatu amaloota armaan gadii saddeet horachu qaba. Read more


c: text/html

text:
Kurfii RSWO · Kibxata Onkoloolessa 26, 2021
Gargaarsi hawaasa beela’eef ergame dantaa dhuunfaaf oolfamuu
Gargaarsi dhaabbilee mit-mootummaa garaagaraa irraa hawaasa Oromoo beela’eef gara Gujii Bahaatti ergamu, aangawwoota MKII konyaa saniin mataa maramuun, kaayyoo ergameef hanqifamuun, dantaa dhuunfaa isaaniif oolfamaa jiraachuu.
Hawaasni gargaarsi maleef, itti-gaafatamtoota buufataalee gargaarsaa quunnamanii rakkoo isaaniif furmaata argachuuf yaaliin isaan taasisani fashalsamuu fi qaamni komii isaanii keessummeessu dhabamuun, ammallee rakkoo wal-fakkaataa keessa kan jiran ta'uu.
Dhimma lola HIT fi MKII
Lolli Humna Ittisaa Tigiraay fi Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa gidduutti adeemsifamu, Kaaba Oromiyaa Konyaa Walloo keessatti itti-fufee jiraachuu.
Ta'us, Loltoonni Mootummaa PP kan silaa humna ABUT waraanuuf gamasitti bobbaafaman Hawaasa (Qotatee-bulaa) Oromoo Walloo keessa deebi'uun, qabeenya hawaasaatti humnaan maayii bahaa jiraachuu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Waraanni Bilisummaa Oromoo loltoota heddu haaraa leenjise eebbisiise.
WBOn akka jedhetti, eebbi kun Dilbata darbe Zoonii lixaatti raawwatame.
Loltoota WBO kumaan lakkaa’aman leenjii loltummaa fi siyaasaa yeroo dheeraaf fudhatantu eebbifamee jedhe WBOn.
Qondaalonni Waraanaa WBO sirna eebbaa sana irratti argaman WBOn humna jabaa sabaaf gaachana ittiin ta’u horatee jiraa jedhan.
WBOn dandeettii loltummaa fi baay’ina waraanaan sadarkaa olaanaa irra jiraachuu eeranii, humni haaraa leenji’ee bahe imala qabsoo akkaan kan saffisiisu ta’uu dubbataniiru qondaaltonni waraanichaa.
Humnoonni mootummaa bakka heddutti Waraana Bilisummaa Oromoo dandamachuu dadhabanii olaantummaan WBO akka jiru eeranii, olaantummaa kana daran cimsuun akka barbaachisu himaniiti jiru.
Uummanni Oromoo bakka maratti waraana isaa cimsachuu akka qabus ajajoonni WBO dhaamsa dabarsaniiti jiru.


text:
Burundiin, keessattuu ganna dabree asitti, eegii mootummaan perezidaantii biyya sunii Piiyeer Nukurunziiaa seera malee bara hujii dheereffate huji irraa bu’uu dide asitti rakkoo keessa jirti.
Ummatii hiriira bahee rakkoo himatee tana irratti nama hedduutti dhumatee hedduutti hidhame.
Waldaan Awurooppaa(European Union) Burundiin rakkoo Ebla ganna dabree jalqabee namii 400 caalaan irratti dhumatee fala jabaa itti hin barbaanne jedhee maallaqa mootummaa sunii kennu irraa tursuutti jira.
Balleessaan akka Waldaa Kanaatti ta perezidaantii Pierre Nkurunziza ti.Isatti ummatuu dhumuu hin dhowwin.Horiin Waldaan Awurooppaa bara 2014-2020 Burundii kennuu $miliyoona 480.
Bulchoota Waldaa Afrikaatii fi ta addunyaalleen rakkoo Burundii falumatti jiran.


text:
Hawaasni Oromoo Nezerlaand (HON) Muddee 10, 2016 Kora Hawaasaa magaalaa Amistardaamitti geggeeffate. Kora hawaasaa kana irratti gabaasni raawwii hujii fi diinagdee Gumii hawaasaatiin dhiyaateera. Koree Sadeen manguddoos dabalatee, koreeleen biroos gabaasa isaanii dhiyeessanii jiru.
Gabaasa koreen dhiyaate irratti hawaasni marii taasiseera. Marii hawaasa irratti akkaataa HON itti cimsuun fi qabsoo biyya keessatti geggeffamaa jiru itti tin’isuun danda’amu irratti miseensonni HON yaada isaanii laataniiru.
Kora kana irratti miseensonni baay’innaan, akkasumas manguddoonnni HON bu’uuressanii fi koreen duraanii hirmaataniiru.
Korri hawaasaa qaama ol’aanaa HON yoo ta’u, akka seeraa fi heera HON woggatti al tokko kan geggeeffamuudha.


text:
Paartiin mormituu, Kongiresiin Federaalawa Oromoo, xalayaa gaaffilee ijoo afur of keessaa qabu qaama ol’aanaa mootummaa Federaa fi Mootummaa naannoo Oromiyaatti ergeef haga ammaa deebii argachuu dhabuu isaa fi magaalaa Buraayyuutti Sanbata dhufutti walga’iin uummataa waamuuf ture, Bulchiisa magaalattiin dhorkamuu isaa dubbata. Barreessaan dhaabbatichaa, Obbo Beqqelee Nagaa akka jedhanitti, Bulchaan magaalaa Buraayyuu, Obbo Dhaabaa Jinfeessaa, dura ennaa dhaabbatichi walga’ii ummataa Isteediyeemii Buraayyuutti waamuuf akka beekkannoon kennamuuf telefoonaan gaafatu, tole jedhanii akka poolisiin eegumsa isaaniif godhu illee itti himuu isaanii dubbatan.
“Akka ehama arganneetti fudhannee, ennaa gara waajira poolisii deemnu garuu, barreeffamaan na dhaqqabuu qabu, jedhu itti gaafatamaan poolsii” ka jedhan, obbo Beqqelee Nagaa, deebisanii gara kantiibaa magaalatti – Obbo Dhaabaa Jinfeessaatti ennaa bilbilan, Wixata dabre kana gara waajira isaanii akka dhufan waamuu isaanii dubbatu.
“Wixata darbre kana ennaan waajira isaanii dhaqqabu, telefoona harkaa na harkaa fuudhanii, boorsaa ani baadhee ture illee sakatta’an. Kan waajirichatti na eege, Obbo Dhaabaa qofa otuu hin taane, itti-gaafatamaa poolsii, itti-gaafatamaa tika nagaa fi itti gaafatamaa DhDUO aanaa sanaa tu waliin ture. Ayyaana Ateetee yeroo irratti miseensonni keessan ABOn lafa hin gurguru, jedhan. Walga’ii isin waamtaniin wal-qabatee namni tokko alaabaa ABO baatee konkolaataan Buraayyuu keessa dabre fi sababaalee fakkaatan dubbachuudhaan, walga’ii keenya akka geggeeffachuu hin dandeenye nutti himan.” Jedhan – Obbo Beqqeleen. Bulchaa (Kantiibaa) magaalaa Buraayyuu, Obbo Dhaabaa Jinfeessaatti bilbillee, “walga’ii kaabinee irran jira. Amma isinitti dubbachuu hin danda’u.” nuun jedhan. Akka isaan deebii nuuf kennanitti dhiheessina.


text:
Dhaabbatni Oduu BBCn Waajira Isaa Burundii Keessaa Akka Cufuuf Deemu Labsee Jira.
Tarkaanfii kana fudhachuun isaa, mootummaan Burundii ehama hojii isaa uggure, akka eyyamicha haaressuuf eega baatiilee 14f kadhataa turee booda tahuu beeksisee jira, BBCn.
Gareen walabummaa miidiyaaf qabsaa’u “Reporters Without Boarders” yokaan Gabaastota Daangaan Hin Uggurre jedhamu, BBCn waajira isaa Burundii keessaa cufuu isaatiin, haalli walabummaa preesii biyyattii keessaa akkaan yaaddessaa tahuu isaa dubbata.
Burundiin ammaan duras, ehama hojii kan Raadiyoo Sagalee Ameerikaa yokaan VOA rarraastee turte.
Gabaasaa guutuu caqasaa


text:
Ummanni Oromoo hayyu guddaa, goota, abbaa qubee Afaan Oromoo, tafsiira/hiikkaa qur’ana Afaan Oromoo, Gaazeexeessaa yeroo duraatiif Raadiyoo Afaan Oromoo biyya Soomaalee keessaa dabarsuun ummata Oromoo …Read More »
Suur & Sagalee Jiruuf jireenya Oromoo Kumaatamaan
Gadda, gammachuu, hiraa, cinqii dhalli Oromoo alaaf keessatti biyyoo itti dhalate keessatt halkaniif guyyaa dhandhaamaa jiru…kuusa galmee seenaa ka si naasisus tahee ka si gammachiisus …Read More »
Quba qabduu laataa?
Waa’ee og-barruulee Afaan Oromoo akka burqaa gola Oromiyaa mara keessaa finiinaa jiraanii? Yaadaafi hirmaannaa keessaniif galata guddaa qabna. These are among the books of Afan …Read More »
Oduu Dur: Sheekko Sheekkoo..
YAA DHALOOTA QUBEE**
Taammanaa Bitimaa irraa Ijoollee biyya abbaa-koo Dhalawwan aayyoo-too Yaa dhaloota Qubee Yaa dhaloota Qubee Walta’aatii ka’aa Gabrummaa acha’aa Jarroo biyya gubee Jarroo …Read More »
The Ordeal of Legendary Oromo Artist Fayessa Furi
The well known and much loved young Oromo artist Fayessa Furi left his beautiful wife and kids behind in the repressive and prison empire of …Read More »
“Bakka itti shaakallullee hin qabnu”
Gaafiif deebisaa Akkeesstii/fakkeessituu jaalamtuu diraama garagaraa hojjatuun beekkamte Aaddee Abbabach waliin TV ergamtuu wayyanee waliin taasifame haala gaddisiisaan xumurame… Bakka itti shaakallullee hin qabnu jettee …Read More »
Waamicha walgeettii sadaqaa fii du’aaii
Afaan Oromootiin maqaalee ji’annii kana beeyta? Yoo hin beekne kunoo shaakali
Maqaalee Ji’oota takkaa baatiilee Afaan Oromootiin meeqa keenyaatu beeka? Keessumattuu joolleen Oromoo ta Oromiyaa Alatti dhalatan maqaan ji’ootaa hafeetuu kan Afaan ofiituu hin beeyne lakkooysa …Read More »
Jaarraa Abbaa Gadaa Memorial and Foundation Inaugural Ceremony
We cordially invite you to join us as we celebrate the life and legacy of the Father of the Oromo Liberation Army (OLA), and …Read More »


text:
Finfinnee,Fulbaana 20/2014(TOI) – Filannoon Marsaa 6ffaa Bulchiinsaa Mootummaa Naannoo Hararitti har’a ganamarra eegalee haara si’ataa ta’een geggeeffamaa jira.
Filannichi karaa tasgabbii fi nagaa qabeessaa ta’een geggeeffamaa jiraachuu pireezidaantiin Naannoo Hararii obbo Ordiin Badirii miidiyaaleetti himaniiru.
Pireezidaanti Ordiin sagalee filannoo isaanii buufata filannoo Addaa Jugolitti argamuun kennaniiru.
Pireezidaantii Itti aantuun Naannoo Hararii aadde Misiraa Abdallaafi Itti gaafatamaan paartii Badhaadhinaa naannichaa Abduljabbaar Muhaammad buufata filannoo Abookaritti sagalee isaanii kennaniiru.
Filannoon naannichatti gaggeeffamaa jiru karaa nagaahaafi dimokiraatawaa ta’een gaggeeffamaa jiraachuu dubbatan.


text:
(Waaqeffannaa, 2 Guraandhala 2017) Qaalluun mataa amantii Waaqeffannaa, amantii Oromoo ganamaa ti. Kun aadaa fi sirna Oromoonni Uumaa isaanii ittiin galateeffatuuf kennaa Waaqa irraa argataniin bara hedduu dura tolfatanii ittiin jiraachaa jirnaiidha; ittiinis wal-qunnamuun amantii qabaachuu isaanii beeksifataa fi ittiin bulaa jiran. Kanaaf, Oromoon Sirna Waaqeffannaatiin Waaqatti bulu hoggantoota amantichaa Qaalluu qaba.
Kitaabni Taabor Waamii Afaan Amaaraatiin ‘Yewigena dirsetochina yetarik iwnetoch’ jedhee barreesse; Qaalluun kabaja guddaa qabaachuu eeruuf Wayyuu jedheenira.
Namoonni waa’ee Qaalluu kana beekanis kanuma dubbatu.
Jamjam Uddeessaa kitaaba isaa Afaan Ingiliiziin waa’ee sirna Gadaa Gujii xiinxalu ‘Za Gadaa Dimokraatiik Piruulaariizim’ jedhuun Qaalluun haal jireenya ilmaan namaa kan akeeku,Gadaan dimokraatawaa ta’uu isaa kan too’atu,safuu fi aadaa uummatichaa kan tiksudha.
Safuu fi aadaan uummanni Oromoo qabummoo waan jireenya guyyuu isaa keessatti himamudha.
Kitaaba Kidaanuu Zallaqaa Aadaa fi Safuu jedhuun kan hubachuun danda’amu leetoon uummatichaa martinuu safuu kana qabu.
Hormaanni,lakkaawwiin baraa,moggaasni maqaa,sirni boo’aa awwaalchaa, Abboommiin Waaqaa, sirna gumaa fi araaraa, akkasumas, kanneen maqaa hin dhawamne hedduun safuun jiru.
Safuun karaarraa dabnaan kan qajeelchu warra Wayyuuti. Qaalluun Wayyuu jenneerramii kana tiksuun.
Qorataan Aadaa Arsii obbo Boonsamoo Mi’eessoo Qaalluun duree amantaa ta’e wal-dhabbee cimaa falli dhibeef qoricha jedhaniin.
Oromoon mara biratti Qaalluun Caasaa Sirna Gadaa keessa jiru baramaadha fi fudhatamaadha.
Kitaabni Biiroon Aadaa fi Turizimii Oromiyaa Wiirtuu Jildii saglaffaa jedhee maxxansiise waa’ee dhufaatii Qaalluu Gujii xiinxala.
Qaalluun Waaqni akka erge,yemmuu lafatti gadi dhufus Ruufa jechuun marxoo mataatti maratan kan bifa Sabbata Waaqaa Cuquliisa baay’atuu qaba ture jedha.
Iddoon itti bu’e lafa gosa Obbituu waan ta’eefis Qaalluu kan ta’u gosuma kana keessaayi.
Oromoon iddoo gara garaa jiraatee Sirni Gadaa geggeeffatu Adeemsi isaa wal-fakkaatu,tarii moggaasni maqaa garaagartee qabuu gosa Qaalluu ta’u irrattis adda adda.
Kan Gujiin gosa Obbituuti jedhame,ollaa isaanii Booranatti gosa sadii keessaayi Qaalluun kan jiraatu.Booranni Qaalluu Waaqatu muude jedhuun,qaalluu shan qabaatus, gosti Maxxaarrii Qaalluu sadii qabu akka tokkootti waamama.
Gadaa Arsii jalatti caasaan Qaalluu iddoo guddaa qabaachuu qorataan Aadaa Arsii obbo Boonsamoo Mi’eessoo sirnaan dubbatuuf.
Arsii birattis gosti Qaalluu ta’u addatti jira.Gosa kana keessa namni jiru warra uumamaan kennaa addaa qabani.
Abbaan Gadaa muudama isaa mirkaneeffachuuf Qaalluun Qumbii afaan kaa’u malee hin tolu.Akka sirna ammayyaatiin muudamaaf abbaan alangaa waadaa galchuun,kana Qaalluu sanaa olitti kakuu cimaa keessa galcha.
Akkaataa bulchiinsa uummataa dimokraatawaa gochuu,safuu eeguu fi eegsisuu,dhugaa malee sobni afaanii hin baane,looguun akka hin jiraanne,seerri akka hin dabneef qumbii afaan kaa’uun ga’ee Qaalluuti.
Namoonni waa’ee kanaa beekan Qaalluu muuduun yookaa eebba irraa fudhachuun bakka Qaalluun jiru dhaqaniitu.
Kitaaba Taabor Waamii irratti akka kaa’ameenuu Qaalluun waan hin raawwannetu jira.Teessoo caphaa yookaa baqaqaa irra hin taa’an,qophaa laga hin ce’ena,yeroo mara gadi ba’anii deddeemuu hin baay’isan,guyyaa sirnaa yookaa jilaa malee waa hin qalan yookaa hin badaasan kan jedhu muraasa caqasuun danda’ama.
Labsii cimaa biyyatti lallabuuf, yookaa seera fooyyessuuf yoo barbaadame sana keessaa Qaalluun qooda qabaatu malee hin ta’u jedhama.
Qorataan Aadaa Arsii obbo Boonsamoo Mi’eessoo akka himanittuu dubbii eebbaan jalqabuu fi goolabuun Qaalluun ala hin jiraatu.
Qaalluun Sirna Gadaa keessatti caasaa amantii ol’aantummaan hogganu dandeettii waa raaguu fi waan fuulduratti ta’uuf jedhus himuu qabaatu.
Kennaa kanaan eebbisan kan badhaadhu, waan badii arginaan abaaranii badii itti muddanis horataniiru jedhama.
Obbo Boonsamoon akka himanitti Qaalluun gaafa ancufa liqimsu yookaa du’u ilmaan isaanii kennaa kana dhaalsisuu danda’u.
Gosa Qaalluu kana keessaayis kan guyyaa keessa kennaa kana goonfatu hin dhabamu.


text:
Guutuu Addunyaa keessatti lakkoofsi namoota Vayirasii koroonaatiin qabamuun mirkanaahee miiliyoona 3.6 dabre
Guutuu Addunyaa keessatti lakkoofsi namoota Vayirasii koroonaatiin qabamuun mirkanaahee miiliyoona 3.6 dabre. Lakkoofsi namoota sababa vayirasii kanaa du’anii ammoo kuma dhibba lamaa fi kuma shantamii shan kan dabre yoo tahu, namoonni miiliyoona 1.2 ol ammoo dhibee kana irraa bayyanatanii jiru.
Vaayirasichi lubbuu galaafachuun alatti, diinagdee addunyaa haala kanaan dura mul’atee hin beekneen unkuteessaa jira.
Weerara Vaayirasichaa to’aachuuf biyyoonni hundi tattaaffii cimaa kan godhaa jiran tahus, hanga ammaatti biyyiti guutuutti vayirasicha irraa walaba taate tokkollee hin jirtu. Haata’uti Ameerikaa fi biyyoonni Lixa Awrooppaa heddu weerarri Vaayirasichaa sadarkaa hamaa bira dabraa jiraatuu beeksisan.
U.S.A. keessatti hanga guyyaa har’aatti namoota 1,218,968 ol vayirasichaan qabamuu mirkanaahe jidduu, 70,759 du’uu gabaafame. Qorattoonni Yunivarsiitii Washingiton mootummaan jarjaraan uggura sochii ummataa irra kaahe guututti kan kaasu yoo tahe, hanga Jalqaba June dhufuutti guyyatti lakkoofsi namoota sababa vaayirasichaatiin du’anii dachaan dabaluu mala jechuun akeekkachiisan.
Awrooppaa keessattis lakkoofsi namoota Vayirasichaan qabamaa jiranii ammas guddaadha. Haata’u malee biyyoota akka Ispeen, Xaaliyaan fi Jarman kanneen kanaan dura akka malee miidhaman keessatti lakkoofsi namoota haarayatti vayirasichaan qabamanii hirdhataa jira. Haaluma kanaan Ispeen fi Jarman dabalatee biyyoonni Awrooppaa muraasni uggura sochii ummataa irra kaahanii turan hanga tokko kaasuun, diinagdeen gar malee miidhamee ture akka bayyanatu carraaqaa jiran
Faransaay fi UK keessattis lakkoofsi namoota haarayatti vaayirasichaan qabamanii kan xiqqaate tahus, ammas tamsa’ini Vayirasichaa haala amansiisaa taheen to’annoo jala hin oolle. Gama biraatiin ammoo UK keessatti lakkoofsi namoota sababa Vaayirasichaa du’anii kuma 30 ol akka taheefi, biyyattiin biyyoota Awrooppaa hunda caalaa vaayirasichaan kan miidhamte tahuu gabaasni Waajjira Istaatiksii biyyattii irraa bahe ni addeessa.
Raashiyaa keessatti ammoo lakkoofsi namoota Vayirasichaan qabamanii daran dabalaa jira. Haaluma kanaan namoonni 155,370 vaayirasichaan qabamuu kan mirkanaahe yoo tahu, sa’aa 24 dabre keessatti qofa vaayirasichi namoota 10,102 irratti argamuu gabaafame. Lakkoofsi namoota du’anii ammoo 1,451 gahee jira.
Weerarri Vayirasii koroonaa biyyoota Eshiyaa keessaa ammoo Indiyaa fi Turkiyaa keessatti hammaataa jira. Turkiyaa keessatti lakkoofsi namoota vayirasichaan qabamuu mirkanaahee 129,491 kan gahe yoo tahu, lakkoofsi namoota du’anii ammoo 3,520 gahuu ibsame.
Braaziil ammoo biyyoota Ameerikaa Kibbaa weerarri vaayirasichaa haala hammaa irra gahe keessaa adda dureedha. Hanga ammaatti lammiilee biyyattii 108,620 vayirasichaan qabamuu mirkanaahe jidduu 7,367 du’uu gabaafame.
Suudaan sa’aa 24 dabre keessatti vayirasichi namoota 100 irratti akka argameefi namoonni 4 ammoo du’uu beeksiste. Walumaa galatti biyyattii keessatti namoota 778 vayirasichaan qabamuu mirkanaahe jidduu 45 du’uu gabaafame. Namoonni 70 ammoo fayyanii jiru.
Gareen Huusii Kaaba Yaman too’atu Magaalaa San’aa keessatti namni jalqabaa Vayirasichaan qabamuu mirkanaahe argamuu beeksise. Hanga ammaatti guutuu Yaman keessatti namoota 21 vaayirasichaan qabamuu mirkanaahe jidduu 3 du’uu gabaafame.


text:
Finfinnee, Waxabajjii 8/2014 (TOI) – Tajaajilli Baankii Dhiigaa fi Tiishuu Itoophiyaa baatiwwan 11’n darbanitti Dhiiga Yuunitii kuma dhibba 3 fi kuma 13 fi 793 walitti qabuu beeksiiseera.
Guyyaan Arjooma dhiigaa yeroo 19ffaaf mata duree ‘dhiiga Arjoomuun hojmaata walummaatti’ jedhuun magaalaa Jigjigaatti kabajameera.
Kabaja guyyichaarratti tola ooltoota yeroo 37 hanga 70 dhiiga arjoomaniif beekkamtii fi badhaasni laatameera.
Tola ooltoonni fedhaan dhiiga arjoomaan sirna tajaajila fayyaa cimsuu keessatti gumaacha olaanaa bahachaa jiraachuu Itti Aanaan Daayrektara olaanaa dhaabbatichaa obbo Haabtaamuu Taayyeen ibsaniiru.
Ganna dhufu hanqinni dhiigaa akka hin muudanneef hawaasni hirmaannaa isaa cimsee itti fufuu akka qabu waamicha dhiyeessaniiru.


text:
FUNUUNA – (Epistaxis)
Funuunni (dhiiguun keessa funyaanii) ijoollee olguddataa jirtuufi jaarsolii irratti darbee darbee sababa malee muldhachuu ykn funuunuu danda’a.
Yeroo hedduu funuunni yeroo gabaabaaf nama funuunee dhiisullee, namoota tokko tokko itti deddebi’uun akkasuumas yeroo dheeraaf/dhiigni baay’atee jiguun yaaddoo itti ta’uu mala.
—
Sababoota funuunaa:
Keessi funyaanii hidda dhiigaa xixxiqqoo hedduminaan kan qabuufi hiddi dhiigaa jenne kunniin ammoo haaluma salphaa ta’een miidhamuu danda’a. Miidhamuu kanaaf sababni ijoon ammoo qilleensaa gogaa irraa keessi funyanii goguufi funyaan keessa qotuu ykn horqoduudha.
Kana males:
* Kulkulfannaa keessa funyaanii fi dhukkuba Saayinasii qabaachuu.
* Rakkoo itituu dhiigaa (fkn kan Hemophilia jedhamuun beekamu qabachuu.
* Qorichoota dhiiga haphisuuf (itituu dhiigaa dhorkuuf) kennaman kan Warfarin, heparin jedhamuun beekamaniifi akkasumas Asprin fa’a yeroo dheeraaf fudhachuu.
* Keemikaloota garagaraa kan keessa funyaanii dallansiisaniif saaxilamuu
* Uttalloo ykn Hibibiin
* Qoodduun keessa funyaanii cinaa tokkotti dabuun
* Yeroo kan caalaa yeroo ulfaa
* Keessa funyaanii sababa miidhaa, rukuttaa ykn balaa biratiin miidhamuun
* Keessa funyaanii iitaan baye ykn biqile (polyp) jiraachuun.
* Darbee darbee ammoo sababa kaansarii dhiigaa irraa ykn dhukkuba tiruu nama wojji ture irraa ta’uu mala.
* Sigaaraa aarsuufii dhugaatii alkoolii baay’isanii fayyadamuu.
* Yeroo hedduu namni funuunaafii dhiibbaa dhiigaa wolitti akka hidhata qaban yaadus. Funuunni mallattoo ykn sababa dhiibbaa dhiigaa irraa miti.
—
Yeroo funuunaa maal haa goonu?
■ Yeroo funuunaa qajellee ta’uun, mormaan gara fuldura gad jechuu. Innii kun dhiiga liqimsinee garaacha keenya irratti dhibbaa akka hin goone nugargaara.
■ Funyaan keenya of-eeggannoon gad qulqulleessuun dhiigni itite yoo jiraate keessaa baasu.
■ Funyaan keenna cinaa lachuu quba mulliftuufi quba guddaan daqiiqaa kudhanii hanga kudha shanii qabuu. Yeroo san afaan keenyaan harganuu.
■ Cabbii gubbaa lafee funyaanii irratti qabuu.
—
■ Yeroo qilleensi gogaan jiru, keessi funyaanii akka hin gogneef waan akka Vaseline hapisanii dibuu.
■ Funyaan keenya qotuu ykn horqoduu dhiisuu
■ Deddeebiidhaan ykn yeroo tokkotti daqiiqaa soddomaa ol kan dhiigu yoo ta’e hatattamaan mana yaalaa deemuu.
■ Akkasumas qorichoota dhiiga haphisuuf tajaajilan kan armaan olitti waamne otoo fayyadamnu yoo fununni nu mudate, hatattamaan mana yaalaa deemuu qabna.
■ Dhiigni yeroo garagaratti deeddebiin jigu hirdhina dhiigaa namatti fiduu waan danda’uuf mallatoolee hirdhina dhiigaa (dadhabbii, bowwoo, gurri namatti iyyuu, lafti namaan maruu) yoo jiraatee mana yaalaa dhaqanii ilaallamuu.
■ Tamboo/sigaaraa arsuufi dhugaatii alkoolii baay’isanii fayyadamuu irraa of qusachuu.
—
Ulfaadhaa!
Horaa, bulaa, deebanaa!
Fayyaa ta’aa, fayyaa daha!
—
© Dr. Nuredin Luke


text:
Guyyaan 3/3/2022 wagga waggaan guyyaa itti guyyaan ” Hearing ” Dhageetti itti kabajamuudha. Bara 2021 dhaabatni W-H-O rippoortii baaseen namootni baayyeen balaa carraa dhageetti isaanii dhabuu irraa gaaha jiran ifa godhe, sababoota isaanis itti deebina.
Mataduree kanaanis kabajamee ooleera.
- Of-eeggannoo gaari gochuun bara jireenya ofii guutuu dhageetti gaari qabaatanii hafuun ni dandaahama.
- Sagalee madaalessani dhageefachuun carra dhagetti ofi dhabuu hiri’isuun nii dandaahama.
Carraa miidhama sagaleen dhuufuuf enyufaatu saaxilamoo tahuu dandaaha?
- Abbooli qabeenya galma gurguuddaaf xixiqqoo
- Dargageessaaf dargageetti kamiyyuu.
Guyyaa dhageetti kana sababeeffachuun murtee akkamifaa kennamu dandaaha?
- Bakka bashananaa kamiif galma addaa addaa keessatti standardiin giddu galeessummaa sagalee nii kennama.
- Kitaabootaaf maxxansaa kanaan walqabatu
Meeshaaleen dandeetti dhagahuu keenya miidhan kanneen akkamiti?
Yeroo ammaa kana meeshaaleen akka “AirPod “,Headphones ,Subwoofers meeshaalee danddeetti dhagahuu keenya dadhabsan keessaa warreen gurguuddoo dha. kanaaf hanga isiniif dandaahameetti 80db sagalee caaluuti of hin saaxilinaa , safartu sagaleetiin yoo ilaalee voliyuumii 80% dabarsitani hin dhageeffatinaa.


text:
Miseensota Koree hoji-rawwachistuu fi ka giddu galessaa ABO fi hooggansa sadarkaan jiran kaan dabalatee namoonni 24 galmee tokko irra jiran mirga wabii qarshii 10,000n akka gad lakkifaman Manni-murtii har’a ajaja kennee jira.
Manni murtii Godina Addaa Naannawa Finfinnee, aanaa Sulultaa dhaddacha har’a, Hagayya 25, bara 2012 ooleen shakkamtoonni akka dhihaataniif ajaja kennee ka ture ta’eyyuu poolisiin har'as namoota kana mana murtiitti hin dhiyeessine, jedhan Abukaattoon isaanii, obbo Kadir Bulloo. Gabaasaa guutuu caqasaa.


text:
Daraggoonni Oromoo Sochii Qabsoo Bilisummaa Oromoo fi guddina hawaasa keessatti qooda guddaa qabaachuun isaanii wal nama hin gaafachiisu. Baroota dheeraaf handhuura ykn wiirtuu diddaa hawaasa Oromoo tahanii eenyummaa Oromoo fi mirga abbaa biyyummaa kabachiisuuf jecha wareega guddaa kafalaa asiin gahan. Seenaa saba keenyaa irraa akka hubannuttis, bara baraan qabsoo diddaa gabrummaa irratti qooda dargaggoonni keenya kennan kan biyyootaa fi saboota kamiinuu gaditti miti. Har’as taanaan dhalooti keenya sabboontoti kunneen wareega hedduu ulfaataa fi boonsaa itti kafalan jiran.
Yeroo ammaa kanas sochii Qeerroon Bilisummaa Oromoo finiinaa jiru keessatti hirmaatuun guutummaa Oromiyaa fi biyyoota alaa dabalatee dargaggooti Oromoo sochii boonsaa finiinsaa jiran.Sochii finiinsaa jiran keessattis hojiilee boonsaa galmeessuun akka qabsoon Oromoo daran guddatee akka qaanqee faca’uun qaamota hawaasa keenyaa mara bira gahu gochuutti jiran. Sochiin boonsaa dhaloota Qubeetiin finiinaa jiru kun yeroo irraa gara yerootti dagaagaa dhufuun isaa immoo sirna gata bittuu Wayyaanee guddoo rifaasisee akka sihiin tarkaanfii gara jabinaan guutame fudhattu ishii taasisaa jira. Kanas ta’ee, Qeerroon Oromiyaa qabeenya Oromiyaa tiksuu fi saamicha gara malee ummata keenya irra gahu dura dhaabatanii warraqsaa belbelchaa jiru.
Sochiilee Qeerroon godhan kana ukkaamsuuf jecha Wayyaanoti University fi manneen barnootaa keessa seenanii namoota 1000n kumaan lakkaawaman qabanii hidhan;kaan biyyaa arihan; kaan bakka buuteen isaanii hin beekkamiin jira. Dargaggooti Oromoo garuu roorroo fi hidhaa akkasumas hiraarsaa fi ajjeechaa diinaaf otuu hin jilbeeffanne sanaafis qabsoo diddaa garbummaa finiinsuutti jiru; qabsoo roga maraan finiinus maddisiisuun akka qabsoo Oromoo daran jabaatu gochaa jiru. Dhugaadha, haala biyya san keessa jiruu fi adeemsa qabsoo guyyuuu godhamaa jiru kana bifa si’anaaheen addunyaaf qaqqabsiisuun rakkisaa ta’ee jira. Ammoo, dhiibaa diinaa fi boodatti hafiinsa biyyattii keessa jiru bira taruunis akka sagaleen qabsoo dhagayamu gochuu keessatti adeemsi jiru yeroo irraa gara yerootti wayyaa’aa jira. Kana keessattis, sochiin dargaggooti Oromoo taasisaa jiran guddaa dha.
Yeroo ammaa kanattis sochiin Qeerroo biyya keessaa finiinaa kan jiru yoo ta’u, ayyaana Irreechaa Oromiyaa, Harsadiitti, Onkoloolessa 2, bara 2011 kabajame irratti diddaa fi fincilli Qeerroon godhan kan akka fakkeenyaatti ka’uu maluu dha. Yeroo sanatti gabaasa barruun dhiyaate irraa akka hubatamutti bara kana kanneen hirmaatan keessaa harki 80 dargaggoota ta’uun ifaa dha. Dargaggooti kunneen, egaa, ayyaana kana kabajachuu cinatti, akka aadaa, sirnaa fi naamusa diddaa garbummaatti gaaffii fi fedhii isaanii sirbaan, dhaadannoon, akkasumas geerrarsaa fi weedduudhaan ibsachaa oolanii jiru.
Darggaggooti margaa fi keelloo qabatanii Malkaa bu’an kunneen akka sabaatti garbummaan kan isaaniif hin malle ta’uu ibsachuun cinattis, garbummaa keessaa bahuuf immoo gaheen isaanii olaanaa ta’uu yeroo ibsatanis, “nuti dargaggoon Oromoo otuu jirruu biyyi keenya garbummaan hin dhaalamtu; garbummaan akka nu dhaalettis hin hafu!” jechaa oolan. Diinni meeshaa haga funyaaniitti hidhatee isaan marsee jira. Isaan garuu, “meeshaa waraanaa sodaannee garbummaatti harka hin laannu!” jedhan. Diddaa fi fincila kanaanis dhibdee saba isaanii hudhee qabe ifaan ibsachuun diinummaa Wayyaanee illee ummataaf saaxilan. Sirbaa fi weedduunis akka sagaleen diddaa isaanii baadiyyaa fi magaalaalee Oromiyaa keessatti faca’u godhanii jiru.
-
- Dargaggoo Girmaa Nagaasaa, polisoota Wayyaaneen reebamee
Qeerroon Oromiyaa akka aadaa fi sirna diddaa garbummaatti sagalee isaanii ibsachuun kun, sirna wayyaanee dimokiraatawaa of fakkeessaa jiru irraa golgaa banee abbaa irrummaa ishii ifatti saaxile. Wayyaaneenis ammala aguuggatte jalaa baatee Qeerroo karaa nagaa gaaffii isaanii ibsachaa oolan qabdee hidhuu fi hiraarsuun amala abbaa irrummaa ishii mul’ifte.
Dargaggooti Oromoo garuu, hamma mirgi saba Oromoo mirkanaawee gaaffiin hiree ofii ofiin murteeffachuu deebi’ee bilisummaa goonfannutti qabsoon itti fufa jedhanii Irreecha bara 2011 irratti waadaa guddaa walii seenuun warraqsaa guddaa deemsisan.
Wayyaaneen humna Qeerroo Bilisummaa Irreecha 2011 irratti sodaachuun daandiilee irra keellaa tolchitee sakata’a gochuun alaabaa ABO irraa guuraa turte,haalluu diimaa magariisa diimaa qabu mara irraa funaante,T.Shertii Ka’I Qeerroo jedhu mara warra maxxanfatee deemaa ture irraa baafatte.
Kanas tahu, Qeerroon Universitilee fi kutaalee biyya Oromiyaa adda addaa irraa dhufan osoo hin jilbeefatiin walleelee warraaqsaa waliisuun ABO fi WBO akkasumas gootota Oromoo faarfachaa guyyaa san dabarsan. Akka sagantaan ayyaanichaa xumurameen garuu, Wayyaanee fi ergamtooti Wayyaanee kanneen wallee warraaqsaa wallisan heddumminaan qabdee hiite; manneen hidhaa keessattis reebichaa fi hiraarsaa olaanaa irraan gahuun akka isaan qabsoo irraa jiilanii lagatan gochuuf yaalii olaanaa goote.
Dargaggooti Oromoo, garuu “Callisuu keenyaan kan fayyadamu warra nu garboonfatee dha. Otuu falamnnuu du’uu malee teenyee du’uun hiree keenya hin ta’u!” jechuun hidhaa fi hiraarsaan duuba BILISUMMAAN akka jiru mirkaneessuutti jiru. Kanneen kaan poolisoota Wayyaanee waliin walitti bu’uun mana hidhaatti geeffaman,guyyaa gaafa irreecha 2011 hanga nama 500 kan tahan qabamanii hidhaa geeffaman,san keessaa hamma tokko gadi lakkifamanii kaan amma illee bakka bu’an hin beekamu.
Dargaggoota keessaa Qeerroo Girmaa Nagaasaa fi ibbaantama reebicha suukkanneessaa irraan gahan, yeroo kanatti humni Qeerroo bakkoota adda addaa irraa walitti qabame harka wal qabatee wal hin gurgurruu, kaayyoottii haa jabaannuu, tokkuummaa haa cimsinuu,mirga keenyaa haa falmanuu jechuun waadaa waliin haaromsatani jiru. Dhiichisaa fi raaruulee warraaqasaa fuula dura isiniif dhiheessinus illee dhiichiisa qeerroon quuqqaa isaa ittin ibsatedha fi dhiichiisa sochii qabsoof godhamedha..
-
- Wal hin gurgurru,Kaayyotti haajabaannu! tokkummaa haachimsinu(Waadaa Dargaggootaa)
Walumaa gala Qeerroon wal gurmeessuun harka wal qabatanii tokkummaa faarsaa, ABOs faarsaa yeroo jiranitti Wayyaanonni Kaameeraa ittiin suuraa kaasan gartuu Qeerroo irraa ifatti saamanii jiru. Haata’uutii, Qeerroon suuraalee fi viidiyoo guyyaa sanii keessaa garii isaa malaa fi tooftaa dursee baafateen of harka galfatee jira. Suuraan kun, fakkeenyaaf, waadaa dargaggooti tukkummaa isaanii eeggachaa fi tifkachaa diddaa isaanii itti fufuuf murteeffatan kan mul’isuu dha. Video dargaggooti waraabbatan illee wayyaaneen humnaa irraa fudhatanis, malaa fi tooftaa adda addaan kan wal gurmeessan Qeerroon Oromiyaa Viidiyoo waraabamee saamame keessaa haga tokko gola wayyaanee keessaa baasanii gara addunyaatti mul’isuuf akka jiran dhaamsi barruu kana waliin kutaa Qunnamtii Qeerroo dhaqqabe ni addeessa.
-
- Waadaa tokkummaa fi kaayyoo
Yeroo ammaa kanattis, Wayyaaneen sochii Qeerroo dhaamsuuf jecha duula olaanaa gaggeessaa jirti. Haata’uutii, Qeerroon Bilisummaa kutannoo fi murannoodhaan diddaa isaanii finiinsuutti jiru. KAnneen sochii isaanii karaa nagaa finiinsuu dadhabn immoo qabsoon silas, fulaa hedduun finiinti waan ta’eef karaa malchiisuun of ijaaranii diina ofiraa kaasuutti jiran.Suuraalee guyyaa san kaafaman keessaas kan humnooti tikaa Wayyaaneen yeroo Qeerroo qabuuf ari’aa turan mul’isus Qunnamtii Qeerroo harka galee jira.
Kanas tahu, Qeerroon guyyaa gaafasii ykn Irreecha Bishooftuu bara 2011 itti sochii godhe jala jalaan video isaa ummataaf ni dhiheessa. Kan Saamamee nurraa fuudhames guyyaa tokko injifannoon harka keenyatti waan deebi’uuf abdiin qabsoo keenya finniinsaa eegganna.
Gadaan Gadaa Bilisummaati!
Injifannoon Ummata Oromoof!
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...


text:
Sirna bulchinsa motumma Ethiopian ittin gaggeefama jiru yoo illaale keyyata duraa irratti jecha bareeda akkana jedhu arkannaa . sirna bulchinsa gaarii irratti kan hundaa`e mirgi hawaasa fi mirga dhunfa bu`ura kan godhete kan ja`u daddeebi`e bareefame jira , garu yakki motumman cunqursaa ADWI (TPLF) ummata Oromo irratti yeroo adda addaa gaggaeesa jiru seeruma ofiif baafatani walin wal faaleessa .
Seerri biyya kenya yeroo amma kan ummaanni mirga isaa itti kabajsifaatu osoo hin ta`in motumman woyyaanne akkam ofiin feedheti ittin nama dorsiisuf hojirra olcheedha. Yeroo ammmaa balaalefannaan guddaan hawaasa keessa jiru seera ofii baase olaantumma seera kabaju dhabuu motumman woyyaanneti. fakkeenya biraa haa dhahu, Namni kamiyyuu hirira nagayaa yookin mirga waligahu isaa kan seeraan kabajame qaba kan ja’u ka`ame jira kanaaf hirira nagaayaa bahuuf qaama seera beksisu malee hayyama argaachun irraa hin egamu jedha, garu cunqursaan motumman woyyaanee yeroo adda addaatti hirira nagayaa barattoonii Oromo, hawaasini Oromo mirga isaani kan seeraan murtaa`ef kabajsiifachuuf bahan irratti tarkaafii sukkaanneesa(ajeecha, hidhaa fi dararaa ) barattoota, haayoole, abbooti, dubartoota fi ijoole Oromo irratti fudhecha tureera .
Mottuman woyyaanne haawaasa yeroo dheeraaf seera bulmaata biyyaatii kabajaa dhufe hundeera buqqaasa jira . yeroo ammaa hojilee naannawa mana murtilee mottumman woyyaanetti hojatama jiru mirga hawaasaa mulqissisa jira .
Lakkuma yeroon debraa jirtun cunqarsaan hawaasa biyya keenyaa irratti keysaafu ummata Oromo irratii akkaan jabaachaa dhufeeraa. Yeroo ammaa biyyiti teenya dorsisa waraana federaala, partiile hawaasaaf aantummaa hin qabnen, abbooti amanti jalee motumman tahanifi gaazaxesoota prafeeshinaa isan hin kabajneen kan guutamteedhe. Walumaagalatti dhittaa mirga lammumma hawaasa keenya, hawaasa lafa isaaniraa buqaasu , shanyumma ol- guddisu saba tokko saba biro caalchisun kan bira jibba irratti gaggeesun babal`ate kan calaqisudha .
Mirga dhala nama/ mirga bilisaan jiraachu dhabuun dargaggeessiifi dubartii Oromo baqaatumaaf afeeramani jiraa biyya itti dhalatan gad-dhisani gammojjii sahara fi bishaan baharitti lubbu isaani gaaga’a jiru. Bakka mirgi hin jirre hawaassni hin jiru bakka hawaasni hin jirretti biyyati takka hundee jabeefate dhaabbachun hin dandeessu. Nutis bakka bulchinsa haqaa hin jirreetti dhalanne (umamne ) jirreechun gatii hin qabuu. Kanaaf yeroo baay’ee mirga namumma bulchinsa haqaaa wajjiin daddeebi’e kan ka’uuf.
Namni akka namummaa isaati mirga namummaa isaa fedhii jireenya isaati olitti barbaada hawaasni takka mirgaa nammumma umamma arkate fi mirga dimookraasiisaa kabajsifate jiraachu barbaada, garu cunqursaan motummaa woyyaanne seera fi heera biyyati ummata ittin cunqursuf malee kan mirga isaa goonfachisuuf baafate miti . mottuman wayyaanne seeraa fi heera biyyati kan baasu yeroo fedhi itti hojjate yeroo fedhe itti dhesuudha. Yeroo ammaa rakkoon guddann biyya keenya keessa jiru rakkoo bulchaa dimookraatawa dhabu qofaa miti sanii olii seeraa fi heerii fedhii ummataa irratti hundaa’e hin jiru, murtiin haqaa hin jiru. Yeroo irra gara yerooti roorroon hawaaasa Oromo irra geysu dangaa dabree jira. Hawaasni Oromo yeroo adda addaa keessattii gaafilee mirga isaa kabajsifachuuf ol- iyyataa turera, Garu waggoota 23n dabran keessatii debbiisaan gaafi isaa ajeecha , dararaa fi hindhaa bira kan kutee miti.
Adeemsi motumman wayyaanne hawaasa Oromo strategic godhate deema jiru ummata Oromo lafa isaa irraa buqqisun yeroo dheera keessa enyumaa isaa, afaan isaa fi aadaa isaa dhabsisu kan xiyeffanaa godhatedha. yeroo ammaa motumman wayyaanne maxxantoota (jalee) isaa hanga gandaatti gad-dirirsun waldaalee hawaasa, gumilee arti afaan Oromo fi aadaa iratti hojjitan hunda sochii isaani wayyaanne wajjin akka hojatan gaafilee hawaasa keessan jiran akka ol-baasan hin dhageeysifne gad-qancarsaa jira. Kanume beekne yaa ummata Oromo tokkoo taane roorroo motummani wayyaanne hawaasa keenyarraan gahu kana yeroon itti dhaabnu amma.
Oromiyaan ni bilisomtii!!!!
Kiya Tesfaye
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
Adoolessaa 19/2017 Oromiyaa Lixaa Godina Wallagga Bahaa Magaalaa Naqemtee Keessatti Guyyaa har’aa Sochiin Warraaqsa Biyyoolessaa Oromiyaa FXG Duullii gabaa lagachuu, mormiin gibiraa fi qaraxa adda addaa dhorkachuu itti fufe. Qeerroon dargaggootni Magaalaa Neqemtee fi uummatni Daldaltootni Sabboontootni Oromoo guutummaatti mana daldalaa isaanii
✔manneen nyaataa fi hoteelotni cufamanii tajaajila dhaabaniiru
✔dunkanoonni (Suuqiiwwaan) daldaltootas hojii dhaa uun cufamaniru
✔Uummatni waliigalee qabeenyaa keenya gabaa hin baasnuu jechuun duula gabaa lagachuu itti fufuun mormii sirna abbaa irree wayyaaneef qabu ifatti argisiisuun diddaan daran jabaatee itti fufee jira.
Qeerroon dargaggootni Oromoo fi sabboontootni daldaltootni Oromoo hanga gaaffiin kabajamuu mirga abbaa biyyummaa uummata keenyaa kabajamuutti hacuuccaan kamuu nurraa dhaabachuu waan hin dandeenyeef qabeenyas keenyaafi gibira mootummaa garboomsaa wayyaaneef kanfallee diina of irratti hin goobsinuu jechuun guyyaa har’aa mormii Duula gabaalagachuufi diddaa gibiraafi qaraxa humnaa olii balaaleffachuun oromiyaa keessatti sochii FXG finiinaa jiruuf dirmannaa gochuun motummaa wayyaaneefi ergamtuu wayyaanee boqonnaa dhorkaa jiru.
Adoolessa 18/2017 Godina Lixa Shaggar Aanaa Aadaa’aa Bargaa Mogor irraa Warshaan Simintoo DANGOTE Hojjattoota ilmaan Oromoo 417 Hojii irraa Dhorkee Jira. Hojjettootni Warshaa Daangootee Guyyaa 4ffaaf guutummatti hojii dhaabanii jiru. Sochiin Warraaqsaa Biyyoolessa Oromiyas FXG daran jabaachuun Itti fufee oole.
Dhaabbatni Ejensii TZE kan warshaa DAANGOTE waliin hojjatu yeroo darbe yeroo dheeraaf mindaa hojjattootaa seeraan ala irraa murachaa kan tureefi tarkaanfii irratti fudhatameen eeyyamni dhaabbatichi qabu haqamee ture. Dhaabbatni kuni ilmaan Oromoo achi keessa hojjachaa turan 417 hojii irraa dhorkuun ibsame. Sababa kanaan waldiddaa guddaan warshichaafi hojjattota gidduutti muudachaa jira. Haaluma kanaan guyyaa har’aa :
✔Ambaassaddar Abduu Alii (Itti gaafatamaa dhimma warshaa DANGOTE ) Finfinnee irraa
✔Aangawootni Olaanoon OPDOfi
✔Kaabinootni Ergamtootni Wayyaanee Godina Shawaa Lixaa Shaggar Amboo irraa garas dhaquun hojjattoota kanneen mariisisaa turaniyyuu waliigaltee malee gargar bahani. “IMX’dhaan galmooftan malee hojiitti deebi’uu hindandessan. Kanaan alatti mindaas akka hingaafanne” Jechuudhaan beeksisa maxxansanii carraa hojjattota kanneenii cufaniiru.
Haa tahu malee, hojjattotni kaanis sababa diddaa kanaafi haalota ummatni Oromoo keessa jiruun walqabatee guyyaa 4ffaaf hojii dhaabaniiru. Rakkoo hojjattoota kanaa qaamni ilaallatus furuu waan hinbarbaadnef kisaaraafi badii warshicha eeggatuuf ittigaafatama kan fudhatu qaamuma ilmaan Oromoo irratti yakka raawwachaa jiru akka tahellee Qeerroo, Hojjattootni fi ummatni naannichaa dhaammataniiru!
#OromoRevolution Adooleessa 15/2017 Gidduugaleessaa Oromiyaa Magaalaa Burraayyuutti Sochiin Warraaqsaa Biyyoolessaa Oromiyaa FXG Daran Jabaachuun Mormiin dachaa sadii(3) oliin dabaluu Gibiraa fi Qaraxa adda addaa uummata akkam kan dheekkansiise yoo ta’uu Qeerroon Dargaggootni Oromoo Magaalaa Burraayyuu roorroon uummata keenyarraa dhaabbachuu qaba jechuun Magaalaa Burraayyuu naannoo Kattaa fi Ashawaa Meedaa jedhamutti Sochii Warraaqsaa finiinsuun konkolaataafi Taaskiiwwaan (minibus) ajajaafi tajaajila mootummaa wayyaaneetiin socho’anii fi konkolaataa manaa kan abbaan qabeenyummaa isaanii kan aangawootaafi ergamtoota wayyaanee kanneen ta’an irratti Tarkaanfiin irree Qeerroo Dargaggoota Oromoon irratti fudhatamee deerooftee jiraachuu maddeen keenya Burraayyuu irraa gabaasan. Gaaffiin mirga abbaa biyyummaa itti fufinsaan gaafachaa jirruuf deebiin qubsaa hanga nuukennamuttiifi Master Plan Finfinnee hanga haqamutti falmaa irraa hin dhaabbatnu jechuun Qeerroowwaan Naannoo Burraayyuu dhaamsa dabarfatan.
Haaluma kanaan guyyaa har’aa sa’aa boodarraa eegaluun sochiin kun magaalaa Burraayyuu keessatti kan jabaate yoo ta’uu mootummaan wayyaanee humna poolisaa federaalaa fi komaandii poostii heddumminaan gara Burraayyuutti bobbaased uummata goolaa jiraachuun ifa ta’eera.
Magaalaa Amboofi Gudar Keessattis mormiin kan itti fufee jiruu yoo ta’uu Magaalaa Gudaritti Daldaltootni Guutummaatti dunkaanaa(Suuqii) isaanii cufuun mormii sirna wayyaaneef qabaniifi balaaleffaannaa daballii gibiraa mormaa jiraachuu ibsatan. Magaalaan Amboo dirree waraanaa fakkaatee muddama ulfaataa keessa jiraachuu maddeen Qeerroo ifa godhaniru. Gabaasaa dabalataan walitti deebina.


text:
Iyyaa iyya dabarsaa
kan hin dhagahin iyya dhagesisaa
Sadaasaa baatii goota Gincirra jalqabee
Kasee wal-kakaasee waltti lallabee
Alaabaa Oromiyaa Gulisoo irra dhabee.
Qaanqeen Gincii ka’e baldhatee boba’ee
Ittii fuuffa jira kan hin dhaamne ta’ee (2)
Qawwee tokko malee ummani ol ka’ee
Walii wagiin dhabatee humna walii ta’ee
Qabsoon itti fuufa jedhe manaa ba’ee (2)
Iyyaa iyya dabarsaa
kan hin dhagahin iyya dhagesisaa
Ollaadha ollaatti dhihoorra fagoorra
Walitti birmatee qollatee walii-rra
Mancaasee balleessuf diina biyya isaa irra
Qabsaawaan ni kufa Qabsoon itti fufa
Dukkaanawee hin hafuu bari’ee nuufi ifaa (2)
Dhamiisa goottawwannii kan dhamanii darban
Alaabaa Oromoo kan diigan gad dhaaban
Dhaloonni hubatee dhamiisa isaan dhaaman
Kasee bakaan gahuuf kan isaan hanqatan.
Iyyaa iyya dabarsaa
kan hin dhagahin iyya dhagesisaa
Eeynutuu harree ta’ee eeynutuu Waraabeessa?
Oromoon ka’eerra yoom walirra dhessaa
Hardhasii kutataadha akkumma kalleessaa (2).
Namni rorron kaase essatti dhabbataa?
Kan diinni kufse kaasetu awwalataa
Bakka humni dhibe walitti birimmattaa
Gumaa lammii ofii lammitu bafata
Dangaa dinnii cabse dhigan ijarrata.(2)
Otto nuti jiruu abbaa nutti tatii?
Otto harka qabnuu qonxortee nuu laatii? (2).
Iyaa iyya dabarsaa
kan hin dhagahin iyya dhagesisaa
Oromoon tokkummaan yoo jabaate lolee
Kayyoo galman gahuf waadaa walii galee
Kan hardhaaf kan boruuf malla walii malee
Diina jalaa ba’ee mata ishee irra ollee
Dhalataan guddatee bobba’een ofkalee
Biyya isaa bulfata diina irra qalee (2).
Hadha goota dachee ayyoo oromotaa
Otto nuti jiruu halagaan sii nyaataa?
qabeenya kee dhabdee ati quulla tataa?
Bosona kee gubee uffata umamaa
Sii irra barbadessuf umma kee ganamaa
Eeynutuu siif yaada, eeynutti himamaa
Mee eeynutu qaba ittigafatama
Otto nuti jiruu enyutu waamamaa? (2).
Iyyaa iyya dabarsaa
kan hin dhagahin iyya dhagesisaa
Oromoo laammi koo xiqqaa guddaan hunduu
Ayyoon bohaa jirti maalif jalaa didduu? (2)
Dhaamsa dhageeffadha ayyootuu dhamataa
Tokkoof lamaa miti nuu hunda laalata (2)
Haali yeroo ammaa yeroo nuuf hinkennu (2)
Of duuba hin ilaalna fuula- duratti haa deemnu.
Agaazii jedhanii maqaa itti baasanii
Kan waan isaa hin beekkamne nutti bobbaasan
Kan gaafii gaafate itti rasaassan tumaan
Barataa fi jirataa jireeynaa dhoorkani
Balbala issarratti dhiiga lolaasanii (2)
Iyyaa iyyya dabarsaa
kan hin dhagahin iyya dhagesisaa
waan godhu walaale umanni rorra’ee
biyya qabaachuun isaa dukkannawaa ta’ee
Dirree Incinii, Jaldoo, Gulisoo fi Amboo irra ka’ee
Gimbi, Dambi, Dolloo, fi Naqamten naana’ee
Holotaa, Burayuu, Walisoo fi Baale waliigalee ka’ee
Kachisii, Kuyuu, Dagam, Cancon fi sulultattii ba’ee
Haroo Mayyaa ka’ee Jarsotti wal ga’ee
Suchii itti fufee hundi manaa ba’e
Qabsoon itti fufee Oromiyaa waliin ga’ee . 2
Artiistoon fi median gahee gudda qabuu
dabarsaati jiru waantta darbuu qabu
waan seenan barbaadu kan hardhaa fi kan boru
waan bekamuu qabu kan dhalootaf toluu
lubbuun yaa dheeratan isaanf yaa toluu (2).
Rorroofi garbumaan nu hunda lallataa
Barataa fi barsisaa, daldala fi qotataa
Tokkoo fi lamaa miti nuu hundatuu baata
Dhaloonni boruu hoo malitti dhalataa?
Rorron hardha kun essati dhabataa? (2)
Asitti hin dhaabatu qabsoon itti fufaa
Kan ee yaa kaffalluu baasii ba’uu cufaa
Yoo nu jabane garbumaan dhabata
Beekaan keenya bulee dhalataan gudataa
Daldalan daldale barataan barataa
Abba biyaa taane biyyi nuu gudataa
Otto ollee hinbulle ifni nuu muldhata (2).
Iyyaa iyya dabarsaa
kan hin dhagahin iyya dhagesisaa
biyya isaa eegachuf waardiiyyaa dhabatee
Kaaba fi kibba irra baha fi dhiha irraa iyyee wal wammatee
Dhabamuu biyya isaa sirritti hubatee
Dhiira fi dubartiin xiqqaani fi gudan waliffii birmatee
Dahoo walii ta’ee wal-cinaa dhabbatee
Lafeedha fii dhiigan daalla ijarratee
Nutti hin seentuu diinni ulaa argatee (2).
Iyyaa iyya dabarsaa
kan hin dhagahin iyya dhagesisaa
Isa durirrayyuu kan amma hamaate
Habashan finfinnee balessuf kutate
Kaartaa Oromiyaa kan balleessuuf kaate
Plaani dha jettee kan kayyoo kawwatee
Qabiyyee Oromoo aduynaa dhaf laate
Lammiwaan oromoo karaa irraitti gatee
Saynii oromoo biyyee isaarra kasuu
Ummata oromo lakofsan xiqqessuu
Karaa iraa qaban Tigrrayitti geessuu
Kaan ajesanii reeffa isaan dhoskuu. (2)
Hadhootin Oromoo kan ilmaan Isaan dhabaan(2)
Lubuu isaan jibaan rasasaatti of qabaan
Qabsoo bilisummaffii fakkenya kan taa’aan.
Ijoolleen oromoo biyya alattillee
Garaan yoo ittiynatan hinuma naana’a dugda dubattilee
Kotaa isinniin jette wayyanen isiin yaamtee
Lafa fudhaa jettii ummata iraa kastee
Afaanin isiin sobaa qarshii keessan nyaate
Ummata oromoo karaarratti gatee.
Ijoolleen oromoo biyya alaa jirtan
Oromummaa caalaa maliif qarshii laaltan
Diina oromoof maa gargaarssa taatan
Foon lammii oromoo maaf murtanii nyattan
Yoo oromoon deegu maalittii gammaddan
Ayyaanni oromoo waadaan isin qabnee
Waadaan isin haa ga’uu akka lammii hin nyannee
Garaadhaa jeettani akka lammii hin ganee
Waqaa fi lafaa jedhaa Raabbiin isin kadhannee (2)
Iyyaa iyya dabarsaa
kan hin dhagahin iyya dhagesisaa
kan qophesee
Dhaaye Dida fi Abdii Badhaadhaa
Amajjii 2016


text:
Caamsaa 15/2014(TOI) – Manneen barnootaa sababa weerara garee shororkeessaa ABUT’n miidhaman deebisanii ijaaruuf diyaaspooraan deeggarsa barbaachisu akka taasisuu Ministirri Barnootaa Piroofesar Biraanuu Naggaa waamicha taasisani.
Piroofesar Biraanuu waamicha kana kan taasisaan Ingilizitti imbaasii Itoophiyaa waliin ta’uun marii hayyootaa, qoratootaafi barsiisoota dhaabbilee barnootaa olaanoo Landaan waliin ta’aanirrattidha.
Piroofesar Biraanuun haasaa marii kanarratti taasisaniin, sadarkaa hundaatti fooya’insi damee barnootarratti taasifamaa jiru biyyaa fooyyee qabdu dhaloota dhaalchisuuf bu’uura kan kaa’udha jedhaniiru.
Hojii qulqullina barnootaa mirkaneessuuf Itoophiyaa keessaatti hojjetamu ogeeyyoonni diyaaspooraa ta’anis deeggarsa taasisuu qabu jedhaniiru.
Gama biraan rakkoowwan biyyatti iddoo adda addaatti umamaniin manneen barnootaa miidhaan irra gahe deebisanii dhaabuuf yaalii taasifamaa jiru diyaaspooraanis akka deeggaru waamicha taasisuu isaanii ragaan Ingilizitti Imbaasii Itoophiyaarra argame ni muli’isa.


text:
By Jawar Mohammed
( Sirritti dubbisaa waliif dabarsaa)
Kabajamtoota ilmaan Oromoo!!!
Ji’oota afran darbaniif ummanni keenya mirga abbaa biyyummaa isaa kabajchiisuudhaaf xiiqiin ka’ee qabsoo wareegama qaqqaalii nu kafalchiise, akkasumas injifannoolee cululuqaa nu gonfachiise godhaa jira. Sirni abbaa hirree ol’aantummaa wayyaaneetiin hoogganamu gaafii ummanni Oromoo karaa nagayaatiin dhiheesseef nagayaan deebisurra dhiiga lammii keenyaa dhangalaasuu fi hidhuu itti fufee jira. Hanga ammaattis gochaa suukkaneessaa raawwataa jiruun dubartii ulfa fi daa’imman kichuullee otoo hin jedhin raasaasaan akaayuun diinummaa uummata Oromootiif qabu agarsiisaati jira. Gorsaa fi akeekkachiisa ummata addunyaa biraa dhihaataafii jirutti gurra cufatee jira gochaa sanyii duguuguu ittuma jira. Murni wayyaanee kun yaada furmaataa DHDUO/OPDOn dhiheesseef tuffatee qondaalota DHDUO lakkii gochaan Oromoo irratti raawwatamaa jira jedhanii diddaa agarsiisan hidhuu fi hojirraa ari’uun doorsisuu filatee jira. Murni wayyaanee kun warreen kaaniin immoo uummata Oromoo gadi qabdanii akka nuti barbaadne akka bulu taasisuu dadhabdan jechuuniin aangoo irraa kaasaati jira.
Murni wayyaanee abbaan hirree kun yaada araaraa manguddoota Oromoo fi abbootii Gadaatiin dhihaate wayitti hin lakkoofne. Waamicha nagayaa maanguddoota Oromoo fi Abbootii Gadaa kana tuffachuun ol’aantummaa guyya guyyaan jalaa shigigaataa jirtu humna qawweetiin deeffachuuf Oromiyaa bulchiinsa waraanaa jala galchee jira. Murni wayyaanee kun duula ifatti uummata Oromoo irratti labsuun humnoota isaa hidhatan Oromiyaa guutuutti bobbaasee hanga ammaatti yoo xinnaate ilmaan Oromoo meeshaa waraanaa wayiituu hin hidhanne dhibba shanii ol haala suukkaneessaa ta’een galaafatee, Kuma dhibba tokkoo ol hidhee mana hidhaa keessatti dararama hammaataa ilma namaa irratti hin raawwatamne raawwataa jira. Bakka mormiin hin jirrettiyyuu Oromoota nagayaan karaa deeman ykn mana isaanii keessatti fixaa jiran. Yeroo ammaa kana Oromoo ta’uu qofaan ilmaan Oromoo akka yakkamaatti ilaalamaati jiru.
Duula ajjeechaa kanarraa saba keenya baraaruu fi qabsoon mirga abbaa biyyummaa injifannoon akka goolabamtuuf tooftaalee qabsoo babal’isaa sirna abbaa hirree kana hudhuun murteessaa dha. Kunis fincila marsaa 3ffaa keessatti hojirraa ooluu eegalee jira. Akeekni ijoon tooftaa kanaa qabsoon Oromoo duula mirga ofii gaafachuutirraa gara tarkaanfii mirga ofii deeffachuutti ceesisuudha. Haaluma kanaan tooftaaleen armaan gadii kun amma booda bal’inaan hojitti yoo hiikkaman sirna kana hafuura itti kutuun takkaa akka harka kennee mariif gadi taa’u, yookaanii gaggabee akka lafa dhahu taasisu.
1) Wayyaaneen gaafii saamichi lafaa haa dhaabbatu kan saamame haa deebi’u jedhu diddee jirti. Kanaafuu ummanni humna isaatiin gaafii tanaaf deebii argachuu qaba. Tarkaanfiin qabeenyaa invastaroota alagaa kan lafa Oromoo fudhatanii saba keenya hiyyoomsanii ofii duroomaa wayyaanee gibiraa fi matta’aa/gubboon goobsaa jiranii barbadeessuun lafa deeffachuun cimee itti fufuu qaba. Faayidaa: Akka seera Itoophiyaatti qabeenya lafarra jiru malee lafti kan ummataati. Kanaafuu qabeenyi irratti tuullatan dhabamnaan wanti hafe kan saba keenyaati. Itti dabaluunis kasaaraan invastarootarra gayu dinagdee isaan biyya sanitti seensisan sodaan akka dhaaban waan godhuuf madda galii Wayyaanee goggogsuun laaffisaa deema. Tarkaanfiin hamma ammaatti fudhatameeyyuu maallaqni abbootii qabeenyaa biyya alaarraa seenuu guututti akka dhaabatu godheera. Dabalataanis inveestaroonni biroonis gara Oromiyaa dhufuun maqaa inveestimentiitiin saamicha lafaa irratti bobba’uu akka sodaatan taasisaati jira. Tarkaanfiin amma booda fudhatamu immoo maallaqa biyyasii qaban akka baasan godha. Kun kaaznaa Wayyaanee goggogsuun sirnicha laamsheessee kufaatii isii saffisiisa.
2) Wayyaaneen ummata mirga isaa karaa nagayaan gaafannaan mana hidhaatti guurte hidhaa keessaa akka baastu ummanni Oromoo fi ummanni addunyaa sagalee tokkoon gaafatus kan hidhaman hiikuu dhiisi kumaatamaan guyyumaan itti dabalaa jirti. Kanaaf ummanni keenya ilmaan isaa mirga abbaa biyyummaaf waan falmaniif hidhaman takaanfii ofiitiin hiiksisuu eegalee jira. Hanga ammaattis seenaan hin dagatamne hojjateeti jira. Duulli manneen hidhaa wayyaanee Oromiyaa keessa jiran irratti eegalame kun of eeggannoo cimaa fi tooftaadhaan itti fufuun dirqama ta’a. Bakka mana hidhaa diiguun danda’amutti mana hidhaa diiguun qabsaa’ota harka diinaa jiran baasuu bakka hidhaa diiguun rakkisaa ta’etti heddumminaan itti hidhamuunis fala. Faayidaa: Qabsaa’otaaf bilisummaa argamsiisuutti dabalee caasaa sirnichaa gara gadii laanshessuu fi dhabamsiisuun sirnicha caasaa sirnichi uummata keessatti diriirsee uummata ittiin to’atu dhabamsiisuuf gargaara.
3) Daandii Cufuun bu’aa guddaa buusee jira. Tarkaanfiin kun tooftaalee sirnicha akka malee wareersuun waan qabatu wallaalchisee bu’aa guddaa buusan keessaa tokko. Tarkaanfiin daandii bakka hundatti cufuu kun akkuma jirutti ta’ee daandiilee gurguddoo sochii Agaazii fi diinagdee Wayyaaneef barbaachisoo ta’an cufuun yeroo dheeraaf adda kutuun faayidaa guddaa qaba. Faayidaa: Sochii Agaazii saffisaan bakkaa bakkatti geessuu hanqisa. Akkasumas sochii geejjibaa laaffisuun humna diinagdee sirnichaa laamshessaa deema. Hojiin daandiiwwan cufuu kun bifa gurmaa’aa fi qindaa’aa ta’een yeroo halkanii halkanii duulaan yoo raawwatame qabsoo guyyaa itti aanuuf fayidaa guddaa qaba. Yeroo halkanii daandiiwwan cufuun immoo lukkeeleen wayyaanee eenyu akka cufe akka hin beekne waan godhuuf gaaga’ama qabsaa’ota irra gahus hedduun xiqqeessa.
4) Diddaan konkolaachiftoonni/shufeeronni taaksii, baajaajii fi konkolaattota biroo kun karaa cufuudhaan deeggaramnaan geejjiba biyyattii dhaabuun mootummaa guututti laamshessa. Shufeeronni hojii dhaabuu qofa osoo hin taane gaafin isaanii deebi’uu baannan konkolaattota tajaajila kennan kan biroo irratti tarkaanfii dhaabsisuu fudhachuun faayidaa guddaa buusa.
5) Gibira Kafaluu Diduu: Akkuma beekamu qonnaan bulaan keenya tumsa qabsichaaf qabuu fi aantummaa Oromummaaf qabuun akkasumas jibbiinsa sirnicha irratti qabuun gibira lafaa kafaluu dideeti jira. Duulli gibira lafaa kafaluu diduu kun bakka maratti bifa walfakkaataan itti-fufuu qaba. Tokkoon tokkoon barataa fi dargaggoonni dhimma kana irratti maatii isaanii hubachisuun dirqama. Fayidaan gibira lafaa kafaluu diduu: sirnicha beekkamtii dhorkuu, mootummaa galii dhabsiisuu, gaaga’ama siyaasaa mootummaa irraan gahuu faati.
6) Uggura gurgurtaa: Akkuma beekamu midhaan, beelladni, kudraafi fudraan biyya san sooru irra caalaan Oromiyaa keessaa dhufa. Galii mootummaa sanii daran hanqisuufi rakkoon Oromoo mudatte tun ummata kaanis geettee akka mootummaa irratti ka’aniif duulli ominishi nyaataa saffisaafi baay’inaan akka hin sochoone godhuu feesisa. Tooftaaleen kun omishoota jireenyaaf murteessoo ( necessity) ta’an adda baasuun yeroofi bakkaa murteessaa ta’een dhaabuun milkii isaa ni guddisa. Tooftaa kana hojitti hiikuuf qonnaan bulaanfi daldalaan keenya gurgurtaa dhaabuu ykn hir’isuu dabalatee tarkaanfii daandii cufuufi shofeeronni hojii dhaabuun hojitti hiikama.
6) Barnoonni Bilisummaan Booda: Akkuma beekamu ji’oota sadan dabraniif barnoonni sirnaan Oromiyaa keessa hin turre. Mootummaan kun barsiiftota 60 ol ajjeessee, kuma lamaa ol mana hidhaa keessatti hiraarsaa jira. Barattoota dabtaraa fi qalama qofaa of harkaa qabanitti dhukaasa banuun hedduun fuuldura barattootaatti wayita galaafatu, hedduun dhiigni isaanii dhangala’eeti jira. Barattoonni 20,000 ol mana hidhaa keessatti hiraarfamaa jiru. Manneen barnootaa Oromiyaa buufata waraanaa waan ta’aniif tasgabbiin barachuun hin danda’amne. Kanaafuu haala kana keessatti baranneet wayitti baanaan hin yaadamu. Fakkeenyaaf warreen qormaata biyyaalessaa qorataman bifuma kamiinuu barattoota naannolee biroo bifa tasgabbaa’een waggaa guutuu barataa turan waliin dorgomanii gara barnoota ol’aanaatti ce’u jedhanii yaaduun gonkumaa hin danda’amu. Barattoonni Oromoo barana qormaata biyyaalessaa tasa fudhachuun irra hin jiraatu. Kanaaf barnoonni Oromiyaa keessa bilisummaan booda ta’uu qaba mariin jedhu baldhinaan godhamaa turuun ni yaadatama. Kanarratti amma namuu waliif galee jira. Garuu tooftaa kana barattoonni mana barnootaa irraa hafuun osoo hin taane manneen barnootaatti argamuun kan amma duraa caalaa daran dirree qabsoo bilisummaa Oromoo gochuutu nu baasa. Kanarraa ka’uun Wiixata dhufu irraa eegalee barattoonni hundi manneen barnootaa banaa jiranii fi kan cufaman dabalatee yunifooormii isaanii sirnaan uffatanii dhaquutu irra jiraata. Barsiisonnis hojii idilee isaanitti deebi’u. Garuu adeemsa baruu fi barsiisuu osoo hin taane tooftaalee diddaa garaagaraatiin guyyaan dabra. Bakka qeerroo fi qonnaan bulaan hiriira qopheessanitti gurmuun itti dabalamuun, bakka haalli akkasii hin mijoofnetti taa’umsaan, seenaa barreessuun, waliif dubbisuun, warra miidhameef kadhannaa gochuun, faaruu qabsoo Oromoo farsuun kkf dabra.
7) Tarkaanfii hojii dhaabuu: Akkuma konkolaataan tokko socho’uuf goommaa isaa irratti irkatu, mootummaan kamiyyuu bulchiinsa/ bittaa guyya guyyaa geggeessuuf ogummaa hojjattootaa irratti hundaaya. Hojjattonni kun galii isaanii mootummaa irraa waan argataniif akkasumas dirqamni lammummaafi biyyummaa itti dhagayamee hojii isaanii sirnaan hojjatu. Garuu yeroo sirni abbaa irraa mirga ummataa sarbee, dantaafi ilaalcha hojjattootaa moggatti bgate, mootummaa san kararratti deebisuuf yookin ofirraa kaasanii kan irra wayyaatin bakka buusuuf hojjattoonni shoora guddaa qabu. Baatilee darban kana keessa hojjattoonni mootummaa Oromiyaa keessaa duulaa hojii laaffisuu (procrastination) godhaa jiraniin laamshayuufi burjaajjawu sirnichi yeroo ammaa keessa seeneef gahee guddaa taphatanii jiran. Amma tarkaanfii isaanii ol dabaluu diddaa hojii dhaabuutti seenuun kufaatii sirnicha kanaa saffisiisa. Tarkaanfii kana ammoo tooftaalee diddaa barattonni, shofeeronnifi qonnaan bultoonniifi daldaltoonni fudhataniin walitti qindeessuun bu’aa isaa dachaan guddisa.
Tarkaanfileen armaan olii kun bifa qindaawaa ta’aniin hojitti yoo hiikaman bu’aalee tarsimoo (strategic gains) armaan gadiitu irraa argama. Baasiin mootummaa ni dabala, galiin isaa ni hir’ata. Bajata namoota ittin bitee ummata ittin cunqursuun rakkata, kan warra alaa sossobuun hanqataa deema. San qofaa miti akkuma diinagdeen laaffatuun qondaalonni ol’aanooniin quba walitti qabuun walsababuu akkasumas adda babahuu aangorraa waldarbutti seenu. Kun ammayyuu akkuma agartan galma gayaa jira. Daran itti jabeessinaan yeroo gabaabaa keessatti gaaga’ama hamaa (acute crisis) keessaa bahuu hin dandeenye seenti. Kun ammoo tarkaanfii isa dhumaa irratti fudhatamuu qabuuf toora saaqa. Tarkaanfiin sun maali? Yoo achi geenye mari’anna. Amma qabsoo jalqabne finiinsuu qofaa dha filmaanni qofa galeessi qabnu!!!
Dhumaratti ilmaan Oromoo milishaa, poolisii fi loltuu ta’anii sirnicha tajaajilaa jiran hamma ammatti obsaan turuun keessan nama boonsa. Ammasyeroon tarkaanfii dhihaachaa jirti. Miidhaan lammii keessanirra gahu garaa isin gubee dhuunfaan tarkaanfiitti seenun dogongora tarsiimooti. Tarkaanfin fudhatamuu bifuma karooraatin karaa qindaawaa ta’een gamtaan raaw’atamuu feesisa. Amma qophiin lojistikii, qorannoo fi karooraa (research and planning) saffisaan goolabamuu qaba. Mootummattiin saffisa yaadameen olitti diigamaa waan jirtuuf hojiin qophii bifamu saniis saffisaan goolabamee gara tarkaanfii seenamuu baannaan gaaga’ama hamaatu uumamuu mala. Amma gara tarkaanfii karoorfameetti deemamutti gaaga’ama uummata Oromoo mormiif dirreetti bahu irra gahu xiqqeessuuf toftaalee garaagaraa bilchinaan fayyadamaa.
Ilmaan Oromoo miseensummaa DHDUO/OPDO keessa jirtan immoo hedduun keessan keessa keessa qabsoo deemamaa jiru deeggaraa fi kallattiiwwan addaa addaatiin gargaaraa akka jirtan uummanni hubachuun barbaachisaa dha. Warreen duraan irraa jalqabdanii qabsicha gargaaraa fi deeggaraa jirtan haaluma jalqabdaniin qabsicha cinaa dhaabbachuun galmee seenaa keessatti seenaa boonsaa akka olkeewwatan isin yaadachiisuu feena. Namoonni muraasni fayidaa dhuunfaaf jecha qabsicha gufachiisuuf ulee diinaa ta’aa jirtan uummanni Oromoo balleessaa keessan irraa ni barattu jedhee obsaan yeroo isiniif kenneeti jira. Obsis hanga akka qabu isin hubachiisuu barbaadna. Dogoggora seenaa hojjattanii maqaa keessan seenaa xuraawaa dibuu qofaa miti wanti isin eeggatu. Uummanni dheekkamee jira waan ta’eef yeroon otoo karaatti deebitanii isiniif gaarii dha. Sirna kufaa jirtutti rarra’uun fiiguun kun waliin qilee seeenuun ala fayidaa tokkollee hin argamsiisu.
Dhimmi inni biraa fi murteessaan Oromoo marti dagachuu hin qabne waan naannawaa keessanitti ta’aa jiru Suuraa fi Viidiyoo kaasuun erguun gochaa wayyaanee saaxiluu fi adeemsa qabsoo Oromoo addunyaatti beeksisuun dhimma murteessaa dha.
Haqaaf falmanna,tokkummaan qabsoofna, tarsiimoon masakamna, ni injifanna!!!


text:
DURADUBBII
Mee kunoo harra irraa jalqabeen mataduree “KORBOO SHEEKKOTAA”, jedhamu kana jalatti sheekkota gaggabaaboo (“short stories“) tan addaddaa isinii dhiyeessuuf yaala. Egaa kunis akkuma yeroon naaf hayyametti. Isin warri kana duukaa buutanii dubbiftan akka itti gammaddan abdiin qaba. Dabaleesoo, kanaan dura sheekkonni afur akka yeroo garagaraa mandhee ONA keessatti bayan isin yaadachiisuun fedha. Kunoo, amma isaanuma afran sanaa-nan jalqaba.
1) HARKA TOLAA BALLEESSUU DIDE
Birraatuu Birraa ilma qotee bulaa ti. Abbaan isaa Birraa Shoree naannoo Jahan Bachoo, ganda Qarsaa keessa jiraata. Waan ofii lafa hin qabneef, lafa Laxxibaluu Canniq qotatee bula. Akaakayyuu Laxxibaluu, abbaa Canniq-tu bara Minilik loltuu tayee gara Bachoo dhufe. Inni miseensota waraana Minilik warra cabsee Biyya Oromoo seene keessaa isa tokko ture. Kanaafuu, lafa wantaa lama argate. Isa keessaa tokko naannoo Torban Kuttaayee, Abeebetti yoo argamu, inni tokko immoo isa amma warri Birraatuu Birraa irra jiraatan, isa Bacho keessaa ti. Weerara Minilik dura lafti kun kan abaabayyuu Birraatuu Birraa, kan Saattoo Waarii ture.
Yeroo sana abaabayyuun isaa sun: facaasee, haamee, dhayee ofumaaf galfataayyu. Namaaf handhuuraa ofii hiruun bara sana Bacho keessa hin turre. Biyyis biyya Gadaa, seerris seera Gadaa turewoo! Egaa bara sana, bara Minilik irraa kaasee hamma bara kanaa, bara Hayila-Sillaaseetti warri Birraatuu Birraa sagalee baras loltuu Habashaa wajjin dhufeen, “ciisanyaa” warra Laxxibaluu Canniq jedhamaniitoo beekamu. Warri Laxxibaluu barumbaraan: lafa, callaa, hoomishaa fi dafqa warra Birraatuu Birraa hirachaa as gayani.
Birraatuu Birraa obbolaa torba, dhiira afurii fi dubra sadii qaba. Inni ijoollee obbolaa isaa keessaa isa shanaffaa yoo tahu, umuriin isaa waggaa kudhatorba. Bifaan magaala-ifaa, dheeraa-qaldhaa, faati-qabeessa. Amalaan aannanee, sammuun dammaqaa fi abshaala, ilma akkawoon xiiqii garaa keessee sirnaa fi safuun guddifte.
Ilmi abbaa lafaa isaanii, ilmi Laxxibaluu Canniq, kan Gizaachaw jedhamu nama baratee magaalaa Shaggar keessa jiraatu. Inni mana barumsaa kutaa lammaffaa keessatti barsiisaa seenaa, barmodachee fi afaan Amaaraa ti.
Gizaachaw Laxxibaluu gaafa tokko warra isaa ilaaluuf, Shaggar irraa gara Bachoo dhaqe. Duraanuu nama amanamaa isaaf karreegduu tayee hojjatu, barbaadaa waan tureef, Birraatuu Birraa fudhatee Shaggaritti deebi’ee gale. Birraatuu Birraa ganna qacoo xaafii, birraa haramaa, bona haamaa fi dhayiisa keessaa bayee Shaggaritti galuun baay’ee isa gammachiise.
Waan Birraatuu Birraas, warri isaas, gandi isaas, lammiin isaas afaan Amaaraa kan biraa hafee, “ee” fi “lakkii“-llee hin beekneef, inni isa fudhatee gale kun, Gizaachaw Laxxibaluu, Afaan Amaaraa ofumaaf galgala galgala manatti waa isa barsiisuu jalqabe. Yeroof gara guyyaalee sadiyii walumatti daqiiqaa jaatama isa barsiise. Inni jecha tokko Afaan Oromootiin jedheeti hiikkoo isaa immoo afaan Amaaratiin itti-hima. Kunis: bishaan = —, midhaan = —; tarreessuu = —, balleessuu = — fi kanneen akkanaa ti.
Kanneen keessaa jecha Afaan Amaaratiin hiikkoon isaa “balleessuu” jedhamu tokko tokkoon baldhisee ibseefi: balleessuu, balleessi, balleessaa faa. Booda gaaf tokko galgala waarii jala Gizaachaw rafuu fedhee, Birraatuu Birraa waamee akka inni ibsaa korreentii dhaamsee rafu, afaanuma Amaaratiin ajaje. Jennaan Birraatuu Birraa erga hojii isaa raawwatee booda, rafuuf jedhee isa ilmi abbaa lafaa isaa isaan jedhe sana yaadatee dubbiin sun isa raaje. “Ibsaa balleessitii rafi! Naan jedhee motii? Maal godheen ibsaa kana balleessa? Maafan wanna tolee namaa ifu kana balleessa?“, jedheeti deddeebisee of-gaafate.
Achumaan gadi taa’etoo yaaduu eegale. Yaanni Shaggar irraa ka’ee, farda Jiddaatiin gulufee Bacho isa geesse. Wanni ennaa ijoollummaa isaa akkawoon isaa, Haati Looyyaa deddeebiftee dubbattuuyyu battaluma sammuu isaatti dhufe. “Warri Sidaamaa kan Manjee irraa nutti dhufan balleessuufi malee, tolchuuf moti. Harki warra nafxanyaa: balleessuu malee tolchuu, diiguu malee ijaaruu, nyaachuu malee hojjachuu, marga ciruu malee magarsuu, muka muruu malee dhaabuu hin beeku. Biyya keenya ciranii, gubanii akka xaafii irbaata ofii taasisaniitoo jiru —.” Kan ishiin jetteenii turte xuruuree mataa isaatti dhufee, bilbiluu jalqabe. Inni akkawoon isaa sun nafxanyaa Biyya Oromoo irra qubatee, uummata Oromoo qochisiifachaa bulu: awaannisa, shilmii, tukaanii fi daanawoo faa wajjin walbira-qabdee dubbattuuyyu, yaadaan isa fuuldura ijaajjee isa gaafachuutti ka’e. Inni yaadaan dudubbachaa “akkoon too isaan balleessuu malee tochuu hin beekan naan jetteewoo turtee, ani amma maafan ibsaa kana balleessee hin rafneree?“, ofiin jedhe. Ammas deebisee itti yaaduun: “harka ayyaana Shabbuu Bordee ibsaa kun boba’aa bula malee, wanna tolaa akkanaa harki kiyya hin balleessu! Abboo warrumti abbaa balleessaa haa balleessu malee, ani kan hin godhu“, jedheetoo dhiisee rafe.
Birraatuu Birraa ibsaa eletrikaa sana dhaamsuu, akka Gizaachaw Laxxibaluu jedheenitti immoo “balleessuu” waan dhiiseef, rafee abjuu gaarii abjootaa bule. Borumtaa isaa Gizaachaw waan giroo wayii qabuuf, ganamaan ka’e. Booda ibsaa hin “balleeffamne“, kan ifaa jiru argee, “maaf gurbaan jaanja’aan kun, isan ani jedheen didee ibsaa na jalaa fixaa bule?“, jechaa guungumuutti ka’e. Achumaan dhaqee Birraatuu dammaqsee itti dheekkamaa gaafate. “Gulana ibsaa dhaamsitii rafi siin jedheen ture motii? Maal abbaa-kee diddee horii-koo na jalaa fixxa? Duruu haara kaboota Bachoo san si obbaafachiisee: dhoqqee, raree, baccee fi corroqa — keessaa baasee asiin kan si gaye ana. Amma ajaja kiyya diddeetoo natti baaccaa? Ati durattuu, isin durattuu —“, jechuun arrabsoo tuffiin walmakaa itti-roobse.
Birraatuu Birraa “yaa obboo-koo, wanna shaggaa kana balleessuun na mararraanan dhiise mee!“, jedhee ibseefi. Yoona Gizaachaw Laxxibaluutii dubbiin galee, “maal siin jedheen tureeyyu?“, jedheeni. “Ibsaa balleessitii rafi naan jettankaa!” “Afaan Amaaraa keessaa jechoota meeqa fi himtiiwwan meeqan hamma yoonaatti si barsiise?” “Obbiyyoo walumatti jechoota afurtamii lamaa fi himtiiwwan sagal duwwaa dha. Ani isaan kana sirriitti mataatti qabaddheen jira.” “Mataa maalii qabdaayyi mataatti qabatta? Yoo mataan-kee dhugaa in hojjata taye, mee maalfaa!” “Tolekaa! Yaa obboo ilaa kunoo:
bishaan = — ibsaa = — waatii
midhaan = — cimsaa = — maatii
lafa = —
nafa
guddoo = — farda
furdoo = — randa
surree = — mutaa
burree = — kutaa
“Kanumaa? Dhaamsuu, raabsuu faa si hin barsiifnee?” “Lakki wanna akkanaa isin homaa natti hin himnee!” “Kunoo amma baraddhu; akkanumaanan dhama’a malee, yoom barumsaaf uumamte! Afaan Amaaratiin dhaamsuu fi balleessuun tokkuma. Afaan kanaan ibsaa balleessitii rafi siin jechuun kiyya, ibsaa dhaamsitii rafi siin jechuu kooti.” “Obbiyyoo akkamitti dhaamsuu fi balleessuun tokko ta’a?” “Badasii afaan Amaaraa keenyan dhaamsuu fi balleessuun tokkumaa, na wajjin atakaroo akkanaa dhiisi! Dinnaanimmoo “kaboota biyya keetiitti deebitee haara isaa ulachaa jiraatta!“
Amma Birraatuu Birraa haare. Arraba isaatu dide malee, garaan isaa: “atiwoo hallayyaa Manjeetti deebitee, kabootayyuu hin qabduu haara korkorii hoolotaa bobeeffatta. Kan loon qabutu kaboota bobeeffata!“, jedhe. Akkawoon isaa “jarri kun kaboota qeyeetti mashalanii yookan hurufa keessaa guurratanii bobeeffachurra: cakkaa ciranii, birbirsaa fi gaattiraa muranii, ejersaa fi odaa jigsanii bobeeffachuu jaalatu —” kan jettuuyyu sammuu isaatti dhufe. “Dhaamsuu fiballeessuun tokkuma jedheetoo na arrabsaa! Karaa cabe haa yaasu malee, inni kana caala afaaniin natti duullan shimala kiyya itti-mareen Bachoo kootti sokka!” Inni akkawoon isaa: “sanyiin Shabbuu Bordee, sanyiin Gurree Birqii, sanyiin Biiftuu Amoosaa, sanyiin Dachaasaa Baqsaa, sanyiin Waamii Garoo faa diinaaf mataa gadi hin qabatu“, jechaanii isa guddifte akka inni mataa gadi qabatee, arrabsoo fi tuffii Gizaachaw Laxxibaluu obsee taa’u isa hin goone. Nama garaan ka’e, yoom miilli gadi teessisa-ree?
Kanaa achi Gizaachaw Laxxibaluu Birraatuu Birraa arrabsaa, ija jibbaa fi tuffiitiin mimildhachaa dhimma ganamaan ka’eef sanaaf, ariifatee manaa baye. Birraatuun maxxana gola-miyaatii shimala isaa kan oggaas Bachoo qabatee dhufe, kan somaa Gindabarat jedhamuu fi isa dhadhaadhaan cuubamee cime sana, luqqifatee Bachootti deebiwuuf, ganamaan karaa qabate.
Gaafasuma magaalaawwan: Daalattii, Sabbata, Diimaa, Tafkii fi Awaash Baldhoo keessa dabree Laga Awaash isa ganna sana baddaa Sooddoo, baddaa Walisoo, baddaa Kuttaayee fi baddaa Meettaa irraa galaana fiduun guutee utaalu bira gaye. Awaash jaalatamaa fi farfamaa lagaa, wiirtuu Oromiyaa, handhuura Tuulamaa fi Maccaa isa jagnootaa fi gamnoota, arjootaa fi raagdota hedduu obaasee guddisee kana, otoo harka hin fuudhin bira dabruun duudhaa biyyaa miti. Kanaaf, riqicha irraa gadi hiiqee coqorsa ciree qabachuun irreeffachaa ayyaana haadhaa fi abbaa isaa, Waaqa gurraacha garaa gurraachaa, leemmoo garaa taliilaa isa nagaan arrabsoo fi tuffii sana jalaa baasee Bachoon isa gaye, cimsee galateeffate. Inni hoqubaa Waaqaa, galatoo lafaa fi safuu namaa sirriitti beekawoo!
Silaa amma lafti golollisaa jiraa, karaa isaa itti fufuun kiilomeetira shan booda magaalaa Tajii dhaqqabee, achuma mana warra tokkootti goree bule. Bariitu-saa ganamaan ka’ee, magaalaa Asgorii-Bachoo keessa taree, otoo gara Tullu Boollootti hin qajeelin, karaa mirgaa qabachuun Rimeecha faa keessa kutee miiluma isaa, qaqallayyoo saniin gala-jabbilee keessa Qarsaa Warra Shabbuu Bordee gaye.
Egaa ergasii, namni ibsaa korreentii isa tolaa san: “maaf hin balleessine” jedheetoo isa arrabsuu fi rakkisu hin turre.
Tullu Boolloo, Fulbaana 2000
******************** // *******************


text:
INNAA LILLAAHI WO INNAA ILEEYHI RAAJI’UUN !!!
Kadiir waaqoo kan dhalatan godina baalee aanaa harannaa bulluq ganda bulluq jedhamu keessatti abbaa isaanii waaqoo shaaqee fi haadha isaanii faaxoo simbaa irraa bara 1935 akka lakka lakkoofsa awroppaa tti dhalatan.
Obbo kadiir nama qabsoo oromoo keessatti qabsoo jabaa godhaa turee fi umrii isaanii guutuu hawwii bilisummaa oromooriif dheebuu guddaa qaban yemmuu ta’an qabsoo umrii isaanii xiqqeennaa kaasee angoo abbaa isaanii irraa dhaalaniin bara dheeraa dhaaf sirna mootummaa hayla sillaasee keessa bifa wolqixxummaa tiin biyyattii harannaa nama hogganaa turee dha.
Akkasumas gumaacha qabsoof taasifamu keessatti gocha isaan raawwatan keessaa isaan muraasni miilaan gara mootummaa somaaliyaatti deemuu dhaan woraana hedduu hiriirsuu dhaan gara biyyaatti erga deebi’anii booda amaara ofirraa qolachuudhaaf qabsoo jabaa taasisanii jiru.
Akka fakkeenyaatti yeroo lolli roorroo saba amaaraa ummata keenyarratti raawwatutti duunee lafarraa banna malee amaaraaf harka hin kennannu jedhanii woraana ofii fudhatanii mukatti galan.
Woraanni amaaraa immoo biyyattii harannaa qabatee kaambii tolfatee garaacha biyyaa qubate kaayoon isaanii ummata gabroon fachuu yemmuu ta’u woraanni obbo kadiir immoo gabrummaa faccifachuu dhaaf bosona jira.
Kadiir kana qabachuu qabna jedhanii tattaaffiin isaan hin goone hin jiru.
Osomaa isaan meeshaa gugurdaa baatanii taa’an gootichi beekamaan obbo kadiir bombii isaa isaa hidhatee kophaa isaa kaambii isaanii itti seenee sagalee isaa olfuudhee akkana jedhe
BULLUQIIN JEDHAN TANA
KADIIRIIN JEDHAN ANA
WAAN ISINIIN EEGUTU TANAA
HOO’AA JARANA!!!!
AAAAAAAAAAH YAA BIYYEE
Akkana jedhee bombii isaa itti gad lakkise woraanni amaaraa guutuun baqatee achii bade kadiir waaqoo goota waan itti fakkeeffamu hin qabne yemmuu ta’u
Wolumaa galatti qabsoon isaan saba oromootiif gumaachan lakkaawamee hin dhumu.
Obbo kadiir abbaa ijoollee dhiiraa 9 fi dubara 16 wolummaa galattti 25 yemmuu taan umrii isaanii keessatti nama jaalatamaa fi kabajamaa ilaalcha namaatiif wolqixxummaa qaban yemmuu ta’an gara amantii islaamaatiinis nama rabbi gabbaruu jaalatuu fi halkan ka’ee ibaadaa godhuun beekamuu dha.
Wolumaa galatti duuti karaa keenna hunda waan taateef guyyaa 24/01/2015 umrii isaanii woggaa 80 tti du’aan addunyaa kanarraa boqatan.
Innaa lillaahi wo innaa ileeyhi raaji’uun rabbi rahmata isaanii haa godhu! Maatii isaanii tiifi oromoota hundaaf sabrii fi jajjabina haa kennu jenna.
Horaa bulaa


text:
Baarentuu Gadaa Irraa//
Erga wayyaaneen uummata Oromoo weerartee waggaan 26 darbeera. OPDOn har’a fakkeessiif akka waan aantummaa uummata Oromoo qabduu qabaa gadi na dhiisaa jechaa jirtus erga Wayyaaneedhaan uummata Oromoorratti ijaarmtee waggoonni 27 darbaniiru. Dhaabni tun guyyaa gaafa ijaaramteerraa kaatee dirqama Wayyaaneerraa fudhatteen uummata Oromoo keessumaa qaroo ilmaan isaati bobbaate yakkoota lakkoofsa hin qabne raawwachaa turuu fi jiraachunis beekamaadha!. Dhaabni yakkamtuun maqaa uummata Oromootiin daldalaa turtee fi jirtu tun gaafa ijaaramturraa kaatee dirqama Oromoo gabroomsuu, saamuu kan dide ammoo ajjeesuu, hidhuu,dararuu fi biyyaa godaansisuu itti kennitee kan bobbaafte booji’amtoota waraana dargii turan kanneen akka Abbaa Duulaa fi waayiloota isaa ti.
Abbaan Duulaa waayiloota isaa kanneen akka Kumaa Dammaqsaa, Dagifee Bulaa, Suleeymaan Daddafoo, Baacaa Dabalee,Alamisheet Dagifee,Ittafaa Tolaa fi kanneen biroo waliin ta’uun waggoota 26n darban wayyaaneef ergamaa dhugaa ta’ee dalageera. Booji’amaan kun booji’amtoota waayiloota isaa dabalatee ergamtoota biroo kanneen Oromoo saamanii deegsuu,hidhanii hiisisuu, ajjeesanii ajjeechisiisu irratti isaan gargaaran dabalachuun waggoota 26n darbaniif uummata Oromoo goolaa tureera.
Lammaa Magrsaa, Abiyyi Ahimad , Warqineh Gabayyoo, Dammallaasha Gabramikaa’eel, Alamaayyoo Taganuu, Dammaituu Hambisaa, Asteer Maammoo fi kan fafakkaatan kanneen waggoota 26n darbaniif Booji’amtoota akka Abbaa Duulaa Gammadaa fi Kumaa Dammaqsaatti makamanii ummata Oromoo madeessaa turan keessaa muraasa ta’uu uummanni Oromoo quba qaba. Jarreen kun keesumaa yeroo ammaa kana yakki isaan Wayyaanee waliin ta’uun uummata Oromoorratti raawwachaa jiran yakka waggoota 26n itti turaniif ragaa guddaa fi argisiiftuu dha. Har’a yoo waraanni Wayyaaneen leenjiftee hidhachiiftee uummata Oromootti bobbaafte Aga’aazii fi Liyyuu hayiliin Sumaalee ajjeechaa sukanneessaa fi jumulaa raawwatu, yoo Oromoo kuma dhibba 6 ol qayee fi qabeenyarraa buqqisu, dhibbootaan ajjeesuu fi kumootaan madeessu karaa miidiyaa adda addaa as bahanii holola gaggeessuu malee wanti isaan miidhaa Oromoorra gahe kana dachaasuuf qabatamaan fudhatan hin jiru. ergama wayyaaneerraa fudhataniin kan aantummaa Oromoo qaban fakkeessanii haa hololan malee dhiiga Oromoo dhanagalahe, qabeenya Oromoo mancaheef itti gaafatamtuu kan taate wayyaaneedhaan yoo waa jedhan hin muldhannees, hin dhagahamnes. Kan isaan yeroo ammaa itti jiran maqaa uummata waraana wayyeen bobbaafte liyyuu hayilii sumaalee kanaan horii funaanuudha. Holola fakkeessii gaggeessuun bara bittaa fi saamichaa Oromoorratti dheereessuuf tattaaffachuudha. Isa kana ammoo kanneen dursan keessaa tokko, booji’amticha abbaa Duulaa Gammadaa fi ergamtoota dhahaata dhaaba jalee kanatti makaman kanneen akka Lammaa Magarsaa, Abiyyi Ahimad, Addisuu Araggaa fi Warqinaa Gabayyoo fe’i.
Eeyyee fakkeessitoonni maqaaf dhaaba Oromoo OPDO jedhamuu ijaarre jedhanii ittiin of waaman kunneen eenyummaan isaanii yoo saaqamee ilaalame wayyaanee ta’uun eenyufuu ifaadha. Jarreen kun waan amma uummata Oromoorratti wayyaaneedhaan raawwataa jiru kana akka waan haaraatti amma arganii fi dhagahanii of fakkeessuuf yaalanis isaawuu diraamaa siyaasaa wayyaaneen shaakalchiifteen warruma waggaa 26n darbaniif ummata Oromoo ficisisiaa turan ta’uu Oromoon tolchee beeka. Waggoota 26n darbaniif akka dhaaba Oromoo hin ajjeessinitt, akka Oromoo saamanii hin saamsisiniitti, akka waan Oromoo hidhanii hin hisiisinitti of muldhisuuf yaalanis Oromoon ragaa waliin isaan beeka.
Booji’amtoonniii fi ergamtoonni dhahaata dhaaba ergamtuu wayyaanee taate OPDOtti makaman kunneen Keessumaa Lammaa Magarsaa, Addisuu Araggaa fi Abiyyi Ahamad nama aantummaa uummata Oromoo qabu fakkaatanii hololli gaggeessaa jiran addatti ammoo Diraamaan abbaan Duulaa tibba kana itti jiru diraamaa dhama hin qabne, diraamaa fokkisaa dha. Diraamaan kun mammaaksuma “Bineensi biyya hin beekne dhaqee itillee naaf afaa jedhe” isa jedhan san fakkaata, akkasumasi. Abbaan Duulaa meeshaa Wayyaaneedhaan tolfameedha. Meeshaa kanatti kan dhimma bahaa turee fi jiru ammoo abbaadhuma tolfateedha. Kan waggoota 26n darbaniif argines kanuma. Abbaa Duulaa Qofa osoo hin ta’inis Waayiloonni isaa warri dhaaba ergamtuu OPDO jedhamtu tana keessa turanii fi dhahaata itti irkatan akkasuma warra sammuu Wayyaaneetiin dalaguu dha.
Tibba Darbe Ergamtichi Abbaa Duulaa Gammadaa jedhamu yoo karaa Tv fi Raadiyoo gadi bahee holola haar’aa wayyaaneen qindeessitee itti kennite hololu dhageenyee agarree jirra. Namni kun holola isaa kanaan “Ergan aangoo qabuun mirga Oromoo kabachiisuu hin dandeenyee aangoon irra jiru Afayaa’ummaan natti haa hafu, gadi dhiisee jira”. Jedheera. Ergamtichi kun “afyaa’ummaa koon gadi dhiisa malee OPDO dhaaboo koo gadi hin dhiisu, hojiilee dhaabni kiyya natti kenne nan hojjedha” jedheerasi. Eeyyee nama holola Abbaa duulaa kana irra isaa qofa ilaaluu fi yakka Abbaan Duulaa fi Dhaabni isaa OPDOn waggoota 26n darbaniif uummata Oromoo irratti keessumaa ilmaan isaa sabboontotarratti Wayyaanee waliin ta’ee dalage quba hin qabne “namni kun aantummaa uummataa waan qabuuf kunoo aangoo guddaa qabu gadi dhiise” jechuu mala. Dubbiin garuu akkasii miti, diraamaa Wayyaaneen qindeessite dalagaa jira. Fakkeessuuf odeesse malee haangorraa bu’uufis hin jiru.! Kan amma ammatti muldhachaa jirus kanuma!
Abbaan Duulaa diraamaa baayyee fokkisaa ta’e dalagaa jira. Diraamaa akkanaa ammoo nama waa hubatuu mitii daa’ima harma hin gu’inilleen ittiin moogsuun hin danda’amu. Duraan dursa abbaan duulaa eenyu kan jedhuuf uummata Oromoo qofaafii mitii uummattoota impaayeerittii keessa jiran maraafuu ifa waan ta’eef ibsa dabalataa hin barbaadu. Abbaan Duulaa ergamaa Wayyaaneen dhaaba OPDO jedhan bixxiltee itti kenniteedha. Namni kun ammoo aantummaa Wayyaanee malee gongumaa aantummaa Oromoos ta’e aantummaa uummata kamiituu hin qabu. Namni kun nama uummata Oromoo fixaa fi ficisisaa, saamaa fi saamsisaa tureedha. Kan biraa haa hafuutii yoo tibba kana wayyaaneen “Mana marii nageenya biyyooleessaa” /National security council/ jettee wayyaaneen murna maqaa nageenyaatiin duula uummata Oromoorratti bane ajjeechaa raawwatu hundeessitu Abbaa duulaas ta’ee qondaaloonni OPDO kanneen akka Lammaa Magarsaa fi waayiloonni isaa harka dhahanii fudhataniiru.
Namni waggoota 26f hogganaa OPDO, Pireezidaantii naannoo Oromiyaa, minsteera Ittis biyyaa, Afyaa’ii mana marii yeroo 2f ta’ee tajaajjilaa ture kun har’a ka’ee yoo ani quuqamaa uummata Oromooti, isaaf jecha kunoo aangoo tokkoo gadi dhiise jedhu kan amanu eenyu..? diraamaan akkanaas of gowwoomsuu yoo ta’e malee eenyuyyuu gama kanaan gowwoomsuun hin danda’amu.
Odoo Abbaan Duulaa jiruu Oromoon waggoota 26n darbaniif Aga’aaziin dhumaa ture, sabboontonni Oromoos tika Wayyaaneetin ija isaa duratti dararamaa fi mana hidhaatti guuramaa turan. Namni kun Yoo ilmaan Oromoo waggaa 26 guutuu ija isaa duratti maqaa ABOn dhuman eessa ture..? Har’a maaltu dhalateetiree kan namni yakkamaan Wayyaanee waliin waggaa 26 guutuu Oromoorratti yakka hojjetaa ture kun dulluma keessa ennaa soorama bahuuf jirutti hirriibarraa dammaqe..? Yoo Oromoon mirga isaa waan gaafate qofaaf shororkeessaadha jedamu inni aangorra hin turreeyyuu..? eeyyee tureera. Kanumarraa ka’uun kan amma Abbaan Duulaa itti jiru yoo danda’e diraamaa adda addaa dalagee Duula qabsoo Oromoo kallattii jijjiruti.
Mee hayyee, Tole Abbaan Duulaa har’a hirriibaa dammaqe haa jennu. Ykn wanta liyyuu hayiliin uummata Oromoorratti raawwataa jirutu aarsee dammaqse haa jennu. Mee aantummaa uummata Oromoo waan qabuufis jennee humnumaan haa amannu. Kana amannee kaanee namni kun dhuguma yoo qulqullummaan wantoota tarreeffaman kanaaf jedhee Af-yaa’ummaa mana marii uummataa ykn paarlaamaa gadi dhiise, yoo dhuguma Oromoof nahe, Yoo onnee qabaate maaf miseensoota OPDO hunda amansiisee mootummaa feederaalaa kan wayyaaneen gaggeeffamu, kan ummata Oromootti waraana bobbaasee ficisiisaa jiru san keessaa gutumatti dhaaba isaa fudhatee hin bane. Kana hin dandeenye yoo jedhame ammoo maaf aangoo qabuu hundumaa gadi dhiisee, OPDOyos gadi lakkisee hin bane ykn maaf yakkaa fi shira Oromoorratti waggoota 26n darbaniif Wayyaanees ta’e OPDOn uummata Oromoorratti raawwachaa turan adabaabaayitti baasee himee ykn saaxilee Oromoo dhiifama hin gaafanne….? Inni garuu kana godhuu hin feene, kaayyoo isaas miti. Inumaawuu yoo dubbatu kan dhageenye “dhaaba koo OPDOn akka cimuun hojjedha” yoo jedhuudha. Kun maal jechuudha jennee yoo salphumatti ilaalle OPDO uummata Oromoorratti cimsuun Wayyaanee cimsuudha, maaliif jennaan Wayyaaneen OPDO kan ijaarteef dantaa Oromoof osoo hin taane dhimmi ishiitiifi. OPDO qabattees waggoota 26n darbaniif Oromoo saamaa, ajjeesaa, hidhaa fi biyyaa godaansisaa turteetti. Kanumarraa ka’uun namani kun Diraamaa haaraa wayyaaneen qindeessiteef, kan bor-iftaan adeemsa keessa agarru hojechaa jira malee dhuguma miidhaan Uummata Oromoo itti dhagahameetii miti. Aangoon inni gadi dhiise hin jiru. Namni kun duraanis lakkoofsaaf maqaa Oromootiin achii taa’ee haa daladalu malee aangoo mirga Oromoof dhaabbatu harkaa hin qabu. Kanarraa ka’uun Abbaan Duulaa achirraa ka’ees dhiisees qabsoo Bilisummaa Oromoo irratti waan dabalus waan hirrisus hin qabu.
Oromoon osoo Abbaan duulaa Fi waayiloonni isaa maqaaf aangoo gurguddaa qabatanii addawaawii ykn IHDG keessa taa’anuu, keessumaa Osoo Abbaan Duulaa waraana Wayyaaneetti karaa argisiisee hidhaa jjeechaa, saamicha raawwachaa jiruu qabsoo isaa FXG finiinsee sadarkaa har’a irra jiru kanarraan gahe. Oromoon fuunduraafis Abbaa Duulaas ta’e fakkaattoota akka isaa ergamtoota OPDO ofiin jedhan kanneen akka Lammaa Magarsaa, Abiyyi Ahimadii fi kannene biroorraa daboon bilisummaa isaaf eeggatu hin jiru. Hololli isaan gaggeessaa jiranis qabsoo Oromoo gongumaa gufachiisuu, ykn duubatti deebisuu hin danda’u. Har’a Oromoon alaa manaa bilisummaa isaaf ka’eera. Eeboo Abbaan Duulaa fi waayiloonni isaa wayyaanee waliin ta’anii Ittiin waraanan Ofirraa buqqisaa jira. Kun jabaatee itti fufuu qaba. Eeyyee Oromoon holola diinaaf osoo gurra hin kenniin qabsoo isaa, qabsoo bilisummaa cimsee itti fufuu qaba. kan faayidaa qabuu fi galmaan nama gahus isa kana malee holola fakkeessii diinni dhiphuurraa ka’ee hololuu miti.


text:
Ministerri barnootaa Itiyoophiyaa barumsa fageenya irraa kennamu ugguree, sagantaaleen barumsaa koolejiiwwan dhuunfaa hagi tokko akka cufamanillee ajaje. Sagantaalee barumsaa ugguraman keessaa lama leenjisa barsiisummaa fi barnoota seeraa ti. Ministarri barnootaa Itiyoophiyaa "tarkaanfiin kun kan fudhatame sadarkaa ququllina barnootaa eeguufi; koolejjiiwwan dhuunfaa irra-hedduun kanneen bu’aa ofii argatan qofatti fuuleffatani" jedha.
Abbootiin qabeenyaa koolejiwwan dhuunfaa immoo "qajeelfammi kun hojii nuti waggoota hedduuf itti dadhabne nu duraa balleesse, carraa barnootaa uummatni argatee tures duraa cufe" jedhu. Akka angawootni dhaabbatoota barnootaa dhuunfaa jedhanitti, tarkaanfiin kun fudhatamuun barattoota qofaa utuu hin taane barsiistotaa fi hojjettoota koolejii fi yuniversitiiwwan dhuunfaa illee hojii male hambisuuf jira. Fuula kana irra gama harka mirgaa ka jiru MP3 tuqaa guutummaa gabaasaa kanaa dhaggeeffadhaa.
Hojiin Barnoota Fageenyaa Itiyoophiyaa keessaa Uggurame.
Ministerri Barnootaa Itiyoophiyaa barnoonni koolejjiiwwan dhuunfaa ququllina barnootaa miidhe jedha, waaltaaleen dhuunfaa immoo tarkaanfiin mootummaan fudhate carraa uummataa cufe jedhu.
Ministerri barnootaa Itiyoophiyaa barumsa fageenya irraa kennamu ugguree, sagantaaleen barumsaa koolejiiwwan dhuunfaa hagi tokko akka cufamanillee ajaje. Sagantaalee barumsaa ugguraman keessaa lama leenjisa barsiisummaa fi barnoota seeraa ti. Ministarri barnootaa Itiyoophiyaa "tarkaanfiin kun kan fudhatame sadarkaa ququllina barnootaa eeguufi; koolejjiiwwan dhuunfaa irra-hedduun kanneen bu’aa ofii argatan qofatti fuuleffatani" jedha.


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
DURADUBBII
Dubbiftoota barreeffata kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, barreeffata kana kutaalee dabran sadeen akka gaariitti dhamdhamachuu keessaniif, mee hedduu galatoomaa! Duubbiin galatoomfannaa callaa irratti dhabbattee waan haftuu mitii, kunoo kutaa afraffaa kanas mee ilaalaa-kaa!
SEENSA
Ani seensa isa hardhaa kana keessatti waayee seera hirmaata-dubbii (seerlugaa) Afaan Oromoo keessaan hamma wayii isiniif dhiyeessa. Barreeffatoota ammaan tana afaan keenyaan bahaa jiran keessatti, dogoggora tokko tokko waanan qalbeeffaddheefan isaan akka sirreeffamaniif waa jedha. Ilaa mee Afaan Biyya Gadaa kana keessatti: “Ana dha. Farda dha. Nama dha.” Gonkumaa hin jedhamu. Seera afaan keenyaa, isa bareedaa kanatu kanneen akkanaa dhoowwa. “Dha“-n kan galu yoo jechi sun qubee dheera-dhaan xumurame qofa. Jechoonni: “sangaa, gaangee, harree, dubbii, qalbii —” jedhaman faa waan qubeewwan dheera-dhaan xumuramaniif “dha“-n itti-dabalama. “Sagaa dha! Gaangee dha! Harree dha! Dubbii dha! Qalbii dha!“, faa jenneetoo xumurra. Oromoon keenya baddaa Raayyaa, Hara Ashangee irraa kaasee hamma Maanya Hindiitti, Beegii irraan duuba daangaa Sudaan Kibbaa irraa kaasee hamma Jijjigaa cinaatti “farda dha, sa’a dha —” faa kan jedhu matumaa hin jiru. “Dha” tun “new” Afaan Amaaraa ishii bakka hundaattuu danqaramtuu santu hulluuqee, shimalaa fi eeboo Oromoo jalaa miliqee afaan keenya keessa seene jechaa dha! Mee kanneen hafan kutaalee dhufan keessatti waan ilaalluuf, ammaaf kunuu ni gayaatii gara jechoota kaanefiitti haa dabarru!
JECHOOTA DIGDAMII-SHANAN HARDHAAF DHIYAATAN:
1) Bantuu – bottle-opener
2) Birkii – section
3) Buqqiftuu – corkscrew
4) Diggaa – diamond (= ifee, durrii)
5) Duwwee – zero
6) Fakkoo – photo (= footoo)*
7) Feeda – shop (= suuqii, dukkaana)
8) Furtuu – key
Sagalee furtuu – key word
9) Himtee – Sentence
10) Kalaalaa – eyeglasses, spectacles (= marayyaa)
11) Kitila – million
12) Malkaa – ford
13) Mitikaa – joints (of arms and legs)
14) Nooba – zipper
15) Olbaa – forum
Olbaa seeraa – judicial forum
16) Qalboo – notice, attention
Qalboo guyyaa – dairy
17) Ujuree – cucumber
18) Sabbuu – gold (= sokoo, warqii)
19) Sansakkaa – personality
20) Shaayyaa – peninsula
21) Shiisshatii – urinal; chamber pot
22) Siidaa – statue
23) Sulula – valley
Sulula Dhooqaa – Rift Valley
24) Xinamantii – theology
25) Yaadundee – concep (yaada + hundee)
______________________ Hubachiisa Miiljalee __________________________
* “fakkii” jechuun immoo “picture” jechuu dha.
Itti-fufa!


text:
Waa'ee Caffee
Seenaa Caffee Oromiyaa
ย Kaโumsa
Ummanni oromoo uummattoota Itoophiyaa keessaa jiraatan keessaa tokko yoo taโu yeroo dheeraatiif sirna bulchiinsaa dimokraaatawaa taโe sirna Gadaatiin ofiin of bulchaa ture.
Haataโu malee,weerara sirna Nafxanyaa booda aangoon siyaasaafi dinagdee harka isaa keessa waan hin turreef aadaa,seenaafi afaaan isaa irratti dhibbaa dhaqqabaa ture.
Waan kana taโeeefis,ummaticha,saba,sablammootaafi ummattoota Itoophiyaa biro wajjin taโuun waanjooo gabrummaa isarratti feโame kana ofirraa kuffisuuf qabsoo hadhaawaa,wareegama guddaa gaafateefi yeroo dheeraa fudhate gaggeessuun mirga ofiin of bulchuu chaartarii yeroo ceโumsaa bara 1983 mirkanaaโeen gonfate.Manni marii bakka buโootaa chaartarii kanaan hundaayes hundeeffama mootummaa naannolee ilaalchisee labsii tume.
ย Mootummaan Naannoon Oromiyaa, Naannolee sagal keessaa tokko taโee Heera Mootummaa Naannichaa Mootummaa biyyattii Labsii Lak. 1/1987 keewwata 46(1)n hundeeffameera. Heera Mootummaa Naannichaa bara 1987 bakka buโoota uummataan filatamaniin raggaโe keewwata 46(1) irratti โQaamni Mootummaa Naannichaa inni seera baasu, qaama abbaa taayitaan olโaanaa Caffee Naannichaa akka taโe ni ibsa.
ย
Haataโu malee, akkaataa keewwata 56(2)โPireezdaantichi caffee Naannichaafi Koree Hojii Raawwachiiftuu bakka buโa;dura taaโummaanis ni gaggeesaโ.waan jedhuuf,pireezdaantiin mootummaa Naannichaa qaama seera baaftuufi qaama raawwachiiftuu gaggeessaa waan tureef gama aangoo Mootummaatiin keessattuu rakinni walmakiinsa aangoo Mootummaa, keessattuu aangoofi hojiin qaama raawwachiiftuu jidduu jiraachuunsaa hojii irratti rakkoo waan uumeef isa akka ifa taโuutti fooyyessuun dirqama taโee argameera.
Waan kana taโeefis, rakkinoota walmakiinsa aangoo Mootummaa hundeeffama Caffeerraa kaasee muddatan qorachuun,Caffeen (qaamni seera baaftuu) Mootummaa naannoo Oromiyaa Yaaโii Ariifachiisaa bara 1994 gaggeesseen akkaataadhuma heera Mootummaa Naannoo Oromiyaa Fooyyaโeen bahe,Labsii lak.46/1994,Keewwata 46n aangoofi hojii qaamolee Mootummaa,kan qaama seera baaftuufi seera raawwachiiftuu ifatti adda baasun irra deebiidhaan bifa haarawaan akka ijaaraman taasiseera.
Qaamoleen kunis:
A.Caffee (qaama seera baaftuu),
B.Qaama raawwachiiftuufi,
C.Mana Murtii (qaama seera hiiktuu) dha
Qaamni seera baaftuu Mootummaa Naannoo Oromiyaa Caffeen hoggansa mataa ofii akka qabaatu Afyaaโiin filamee gurmaawina,waajjira,human namaafi baajataa qabatee yeroo duraatiif of dandaโee akka hogganamu kan taasifame yeroo kana keessattii.
Maqaa Caffee jedhu kunis,Heerota Naannichi baase isaan duraanii keessatti ,Afaan Ingiliizitiin โcoucilโ jedhamee kaaโamee kan ture Labsii lak 46/1994 Keewwata 46 irratti Afaan Ingiliziitiin โCaffeeโ jedhamee akkuma Paarlaamoonni biyyoota tokko tokko maqaa dhuunfaa ittiin waamaman qaban maqaaa Caffee jedhu,qaamni seera baaftuu Naannichaa qofti ittiin waamamu taโeera.


text:
Tributary
Tributaryn bishaan ya'u yokan laga yoo ta'u, kunis gara laga birra (parent river yokan laga dura) yokan Qamma Bishaani (body of water)iit ya'u yoo ta'u, kan garu gara gallana cisetti hin senne dha. orography kessatti tributaryiin kan gargari itti bafaman, kan gara Burqaa lagat dhihoo ta'ani jalqabe kan hanga Afaan bishaanit dhihoo ta'anit gargari bafamani qoqodamu. confluenciin bakka "tributary"iin lama yokan lagni lama waliin ademani dha.
Maqaan tributary mirgaa fi tributary bita jedhamu kan fayyadatamu, bakka tributaryiin sun laga irra essa gullatti akka argamu ilallun imamu dha. Kunis kara currentiin laga itti ademmu irratti hunda'etti. Fakkena yoo bishaani Nile gara kabba ademutti jirratte, currentiin bishaan gara kabba jechu dha, kanaf tributaryiin baha irra dhufaan tributary mirgaa yoo ta'an, kan dhihaa irra dhufaan immo tributary bita jechu dha. Karan currentiin itti ademu river bank wajjin gossa tokko dha.
Fallan tributary immo distributary jedhama, kuni immo laga damee, bishaan guddicha irra gargari ba'u dha.
Network analysis kan jedhamu wa'ee tesso tributary qo'atte, tartibba 1ffa, 2ffa fi 3ffa... ttin olka'a.


text:
NASA
NASA (National Aeronautics and Space Administratrion) kuni agentii United States Federal Government yoo ta'u, dirqamma wa'e space ummatta USA qaba. July 29, 1958 (G.C.)tti National Aeronautics and Space Actiin dhabatte, qarqarsii bara 2007tti argattu hanga Dollar U.S billion 16.8 ni ta'a.
Wa'ee Space qofa osoo hin ta'in Nasan wa'e qo'anna aerospacii ummatta yeroo dherafi hojjatani fi wataderottafi ni kenna. February 2006 (G.C.) jalqabbe NASAn wagga nu durra jirranif qo'anno Space Exploration, Scientific Discovery and Aeronautics jabbesu erga tokkoffa godhatte ka'erra.


text:
Qondaalli ABO Mikaa’el Booran hospitaala Poolisii Federaalaa seenuun dhaga’ame.
Miseensi Shanee Gumii Sabaa ABO Mikaa’el Booran mana hidhaa keessatti dhukkubsachuun hospitaala Poolisii Federaalaa seenuun dhaga’ame.
Badii tokko malee mootummaa Bilxiginnaatiin hidhamuun gidirfamaa kan jiran qondaalonni olaanaan ABO kun, dhukkuboota daddarboo garaagaraaf saaxilamuun yaala dhorkamanii jiraachuu yeroo hedduu gabaasaa turreerra.
Guyyaa dheengaddaa qondaalli ABO Mikaa’el Booran dhukkubsachuun hospitaala Poolisii Federaalaa seenanii jiraachuu maddeen itti dhiheenyaan hordofaa turan himan.
Qondaalonni fi Hoggannoonni ABO mana hidhaa qajeelcha poolisii magaalaa Buraayyuu keessatti argaman, yaala dhorkamun haala hamaa keessa kan jiran yoo ta’u qondaalonnii fi hoggaannoonni ABO kanneen akka Abdii Raggaasaa, Gadaa Gabbisaa, Kennasaa Ayyaanaa fi doktar Gadaa Oljirraas haala hamaa keessa jiraachuutu himame.
Qondaalota ABO gameeyyii kanaaf uummanni Oromoo jabeessee sagalee ta’uufii akka qabutu dhaamame.


text:
'Hidhamtoonni eessa akka jiran waanan hin beekneef haala qabiinsa mirga namoomaasaanii hordofu akka hin dandeenye' - GMNI
Gumiin Mirga Namoomaa Itoophiyaa (GMNI) gaazexessitoonni, roggeeyyoonnii fi namoonni dhuunfaa hidhamanii eessa akka jiran waan hin beekneef haala qabiinsa mirga namoomaa saanii horduf akka hindandeenye beeksiise.
''Maatiiwwan namoonni jalaa hidhaman eessa akka jiraniifi gaafachuu akka hin dandeenye odeeffannoo arganneera,'' kan jedhu dhaabbatichi, dhimmicharratti motummaan tarkaanfii furmaataa akka fudhatuuf akeekachiisuu himeera.
Haala hidhamtootaa irratti yaaddoo isaa kan beeksiise GMNIn, sarbama mirga namoomaa biyyattiitti bakkeewwan adda addaatti furmaata hatatamaa barbaadu jedheen tarreessuun har'a ibsa baaseera.
Sababii namoonni hidhaman eessa akka jiran hin barreeffuu haala mirga namoomaa hidhamtootaa hordofuuf gufuu akka itti ta'e beeksiise.
Waa'een namoota haala qabiinsa mirga namoomaa isanii hodofuu hindandeenyee hunneenis ''dhaabbaticha baayyee yaaddeessa,'' jedheera.
Akkasumas namoomni to'ataman, osoo hinqabamiin duras ta'e booda, mirgi heera mootummaa saanii akka kabajamu gaafateera.
Hidhaa dabalatee tarkaanfiiwwan motummaan fudhataman hundi kan sababii gahaan deeggaraman, kan adeemsa seeraa kabajaniifi kan mirga namoomaa hin sarbine akka ta'aniif motummaa gaafateera.
Qondaaltoonni mormituu yeroo garaa garaatti to'annoo jala oolfaman, gaazexessitoonni akkasumas namoonni dhuunfaa tokko tokko eessa akka jiran akka hin beekamne ibsamaa ture. Haala kana mormuunis abbookaatoonni saanii, mormitoonni mirgaa fi maatiiwwan komii dhageessisaa turaniiru.
DHiheenya kanas gaazexessitoonniifi hojjattoonni midiyaa Itiyoo-Foramii fi Awuloo Miidiyaa erga to'annoo jala oolfamanii torbanoonni lakkaa'aman illeen mana murtiitti akka hindhiyaatiin gabaasuun keenya ni yaadatama.
Eegumsa mirga namoomaa hidhamtootaan alattis walitti bu'insa saba bu'ureeffachuun biyyattii bakkeewwan garaa garaatti umamaniifi buqqa'iinsi jiraattootaa isa yaaddeessuu dhaabbatichi ibseera.
"Kanneen daa'imman isaanii waliin hidhamuun dhibeef saaxilaman jiru''
Gama biraatiin naannoo Oromiyaatti ''Shanee waliin hidhata qabdu, ijoolleen keessan Shaneeti makaman'' jedhamuun osoo mana murtiitti hin dhiyeeffamiin kutaa namoonni itti baayyatu keessatti akka hidhamaniifi dhibeef saaxilamaa akka jiran ibsi dhaabbatichaa ibseera.
''Haadhooliin daa'ima waliin hidhamuun dhukkubaaf saaxilamuu fi wal'aansa fayyaa argachuuf rakkatan jiru. Namoonni bakka itti hidhamanii fudhatamanii eessa buuteensaanii hin beekamnees jiru,'' jechuun ibsan dhaabbatichi.
Keessattuu Aanaa Gutoo Giddaa buufata poolisii Ukkee fi Aanaa Diggaa buufata poolisii Arjoo Guddattuutti rakkoon akkasii kun bal'inaan akka mul'atan ibsichi himeera
Akkasumas qaamolee nageenyaa motummaa fi hidhattoota seeraan alaatiin ajjeechaafi bakkaa balleeffamuun raawwatamaa jira jedheera.
Kana malees Naannoo Beenishaangul Gumuz Godina Mattakkal, Aanaa Bulaniifi Dibaaxeetti rakkoon nageenyaa olaanaan akka jiruufi hidhattoonni seeraan alaa haleellaa akka raawwatan himeera.
Gama biraatinis Godina Gondar Kibbaa, Magaalaa Warrataa, Aanaa Fogaraatti dhalattoonni Tigree sadii jiraattoota naannichaatiin reebamuun ajjeeffamusaaniis dabaluun kaaseera.
Mudama naannoolee garaa garaatti argamu ilaalchisees sababii nageenyaatiin, mirgi lubbuun jiraachu namootaa, socha'uufi qabeenyaa uummachuu akka hin sarbamneef motummaan tarkaanfii barbaachisu akka fudhatuuf waamicha taasiseera.
Miidhaa fi buqqa'iinsa
Naannoo Oromiyaa Godina Horroo Guduruu Wallaggaa, aanaa Jaarteetti jiraattoonni saba tokkoo hidhattootaan jiraachu hin dandeessan jedhamuun bakka jireenyaa isaanii buqaafamu dhaabbatichi ibsa isaa kanaan kaaseera.
Gandoota aanichaa jaha keessaas jiraattoonni naannichaa akka bahaniif dhiibbaan irra gahaa jiraachuu odeeffannoon na qaqabeera jedha.
''Torban darbe keessa ganda Sanboo Caffee jedhamuutti hedduun hidhattoota shaneetiin ajjeefamuun, kaan gara naannoo Amaaraatti baqachuuf yoo jedhan dhorkamuun rakkoorratti akka argaman ragaalee mul'isan dhaabbatichaaf dhiyaachu,'' ibsichi hime.
Kana malees namoonni hedduun naannichaa bahuu hin dandeessan jedhamuun yaaddoo nageenyaa keessatti argamus jedha.


text:
Maatii Qonnaan bulaa irraa handaara magaala Naqamteetti kan argamtuu bakka Jaatoo jedhamutti ka dhalatan Professar Tesammaa Taa’aa, mana-barnootaa sadarkaa duraa fi lammataa achuma Naqamteetti xummuranii, ka yeroo sanatti “Dhaabbata Leenjii barsisootaa HARAAR” jedhamu seenanuun leenjifaman. Achii eebbifamanii, barsiisaa ta’uun waggoota sadiif hojjatan.
Sana booda, Yunivarsitii Finfinneetti deebi'anii barnoota seenaan digrii duraa fi ka lammataa eega fudhtanii booda, Doktoorummaa PHD-f immoo, as UNITED STATES keessa ka jiru, Yunivarsitii Michigaanitti baratan. Achii booda, gara biyyaatti deebi’anii, dhuma bara 1986 irraa eegalee haga ammaatti Yunivarsitii keessaa hojjetaa jiru.
Haadha-warraa fi ijoollee durbaa sadii fi dhiira tokko qabu, Professor Tasammaan. Ijoolleen duraa lamaan durboota lakkuu yoo ta'an barnoota Injiineriingiitiin Yuniversitii irraa eebbafamani hojjataa jiru. Kanneen booda, durbaa fi dhirri immoo, mana-barnootaa sadarkaa lammaffaa fi giddu galeessaa jiru. Professor Tasammaa, Jaallannee tu telefoonaan haasofsiise.