text:
Ozone
Ozone (O3) kan jedhamu molekula atomi-sadii qabu, kan atomotta oxygenaa sadii ofii kessa qabu dha. Kunis allotropeii oxygenaa yoo ta'uu diatomic O2 irra ofii danda'uun diqqatte argame. Ozoniin sadarka-lafa (Ground-level) irratti argamu qillensa kan hamessu fi akkatta qillensa basu fi galchu (respiratory system) binensotta kan midhuu dha. Ozoniin atmosferra gubba irratti argamu garuu cararii Ultraviolet jedhamu kan nama irratti midha dhaqabsu danda'u akka lafaa hin dhaqabne godhaa. Kuniis hamaa diqoon Atmosferra Lafa kessatti argama. Fayyadamtotta fi Industrii kessatti gochaa heduu qaba. Allotrope kemikalotta kessaa sayintistiin kan jalqaban bekkame Ozone yoo ta'uu, kuniis akka kemikala kompoundit kan gargara bafame bara 1840t namicha Christian Friedrich Schönbein jedhamun yoo ta'uu innis jechaa Greeka (ozein) irratti maqaa basef. Kuniis maqaa urgaa yeroo lightining jiruu dha. Urgaan yeroo lightiningii argamu kunii kan dhufuu jijjirama kemikalaa yeroo sunitii dafee ademsifamu irra malee ozoni irra kan dhufuu miti. Formulaan ozone, O3, hanga bara 1865faat hin murtefamne turee, bara kanatiis J.L.Soret namichi jedhamu murtessu yoo danda'uu bara 1867t immoo Schonbein namichi jedhamu dhugessu danda'erra.


c: text/html

text:
qabaachisna jechuun Uummatni aanaa kanaa dhaammatee jira.
Sunday, May 25, 2014
FDG itti fufuun Godina Baalee Roobee keessa uumanni Oromoo wal gahii Wayyaanee lagaachuun diddaa itti fufe
Gaaffii mirgaa Uummatni oromoo Oromiyaa keessatti gaafachaa jiru gara shororkeessummaatti jijjiiruun olola TPLF irraa daballootni Wayyaanee Godina Baalee Magaala Roobee fi naannoo ishee keessa naannessuuf fudhatan Uummatni gamtaan fashalsee jira. Dabballootni mootummaa Wayyaanee aanaa kana keessatti olola wal irraa hin citne gaggeessuuf Uummata wal gahii fi hiriira nagaa dirqamaan baasuufwayita bobba’anitti Uummatni harkatti fashalsee jira. Uummatni wal gahii mootummaan Wayyaanee qopheessite kan dhaquu dide yoommuu tahu daballootnii fi ergamotootni wayyaanee waraanaan Uummata hiriira baasuuf bobba’anis Uummatni gamtaan diddaa dhageessisee jira. Dhiiga ilmaan Oromoo dhangala’ee fi dhangala’aa jiru irra tarkaanfachuudhaan kanneen QBOttii fi wareegama kaffalamaa jirutti bishaan naqaa jirtan itti gaafatamummaa keessaa hin baane keessa seenaa waan jirtaniif gufuu QBO tahuu irraa akka dhaabbattan hatattamaan quba isin
qabaachisna jechuun Uummatni aanaa kanaa dhaammatee jira.
qabaachisna jechuun Uummatni aanaa kanaa dhaammatee jira.
Itti dabalee Godinuma Baalee Roobee keessatti ammoo Uummatni walgahii wayyaanee dhaquu didee diddaa itti fufee jira. Karaa cufuu fi midhaan gabaatti baasuu diduudhaan dhiphina jabaa keessa seensisanii jiran
Kana malees Yuunivarsiitii Hawaasaa keessattis sodaa diddaan eegalama jedhuun humni waraanaa dabalamee jira.
=>qeerroo
Subscribe to: Post Comments (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Ummati Oromoo Gaaffii Abbaa Biyyummaa qabaachuu ykn gabrummaa jala jiraachuu,
- Sirni Angoo irra jiru gaaffii keenya ukkaamsuuf miidhaa ol-aanaa nurraan ga’aa jiraachuu fi (hidhaa, Biyyaa baasuu, ajjeeechaa, hiyyummaa kkf.) kun akka nu irraa dhaabbatu akeekuu,,,
- Gaaffii keenya ukkaamsuuf miidhaa bifa kamiitu of irraa qolachuuf tarkaanfii fudhannu hundaaf itti gaafatamummaa hin qabnudhaa beeksifachuufi.
Wednesday, May 21, 2014
DEEBIIN GAAFFII KEENYAA, HUMNA TA’UU KEENYA IRRATTI HUNDAA’A !!
SEENAA Y.G(2005) | Caamsaa 21, 2014
Gaaffiin Ummata Oromoo, Gaaffii haqaa akka ta’e, Wayyaaneenis deebii quubsaa akka hin laanne, Addunyaatu ragaa ba’a. keessattu yeroon kun , Ummati Oromoo qabsoon gaggeessaa jiru haqa ta’uu isaa, inni itti hadhaawaa jiraate illee ofitti fudhatee, dhugaa qabu jechuu irra ga’e jira. Dhiigni ijoollee Biyya keessatti dhangala’ee, waan Biyya sana keessatti humnaan Ukkaamemee jiru ifatti baasee, gurra addunyaa hawwatee, hundumtu takkaa dhaabbatee akka of gaafatu taasisuu fi isa of-dagee jireenya dabeessummaatti of kenne illee akka dammaqisee hin shakku. Keessattu wayyaanee waan hundaa fixadhee jettee diriiffattee rafuuf yaalte, utaalchisee kaasee wawwaachiisaa jira. Addunyaa dantaa ofiif jecha, dhiiga dhangala’aa jiru akka bishaanitti lakkaa’uu dhiisanii , takkaa mil’atanii ilaalanii dhiiga ta’uu akka hubatan taasisee jira. Dhala Oromoo diina jalatti of gatee kurkuraa jirus, gurra dhaabsiseera.
Dhala Oromoo addunyaa maraa keessa jiru bakka jiru akka waliif birmatu taasisee jira. Biyyoota ollaa wayyaaneef harka laatanii Biyya ollaa keessaallee baqattoota keenya ariisisuuf shira hojjatanii fi qabsoo Ummata kanaa irratti shira warra hojjatan, Lakkii Ummati kun gaaf tokko… jedhanii akka of duuba mil’tan taasisee jira. KanneenOromoo bifa adda addaan gaadi’anii habjuu isaanii gama hundaan milkeessu barbaadan, warra maallaqaan jaamanii Ummata isaan jiraachisetti hammeenya yaadan, eenyummaa Oromoo dhabamsiisanii , kan isaanii itti fe’anii , Oromoo tajaajiltuu isaanii taasisuu warra barbaadan, callisuun Oromoo wallaalummaa fi gabrummaaf jilbeenfachuu odoo hin taanee, yeroo kan eeggatu ta’uu isaa akka gaaritti akka hubatan taasisee jira.
Kana malees, Sochiin baatii kanaa, Oromoon waan irratti raawwatamaa jiru wallaaluus akka hin taane, hammeenya kan nu irratti yaadu tokko tokkon qomaa akka qabu, kan akeekkachiiseedha. Kana qofaa miti, Oromoon Qabsoo waligalaaf illee Qophii ta’uu nu akeekeera. Akka walii galaatti, Dhiigni dhaloota har’aa akka bishaanii dhangala’e diina qofaa odoo hin taane, nuutillee waa hedduun akka of keessa ilallu nu taasiseera. Jaallannus jibbinus, Kan dhangala’ee dhiiga Lammii keenyaati. Kana akkamiin gumaa baafnaa ? ykn gaaffiin ijoollee kanaa firii akka horatuuf maal gochuu qabnaa ? jennee of gaafannee waan hojjannuutu Gootummaa yk lammummaa keenya mirkaneessa hubadhaa. Waan hundaan olitti , Waan kichuun keenya hojjattee kana, Seenaa irratti qofaa galmeessanii kaa’uun ykn yaadachuun bu’aa akka hin qabne qalbifachuudha. Irratti hojjachuu nama gaafata . keessattu hangafoonni isaanii Qabsoon dhufee mana kenya ga’e malee jedhanii hamilee of buusanii jiran, qabsoon eessa ga’ee ? qofaan kanneen gaafachaa olanii bulan, kanneen waan hojjatan wallaalanii maal nu wayyaan keessa isaanitti gubatan, yoo yaadaa fi fedhiin isaanii lammii isaaniif ta’ee, dirreen qabsoo mana isaanii fi qe’ee isaanii ta’uu hubatanii, waan ija isaanii duratti ijoolleen kun Gootummaa raawwattee jirtu irraa barbachuu qaban.
Kana irratti waan nama gaddisiisu tokko kaasuun barbaada. Wayyaaneen holola oofaa jirtu irraa kan dhageenyu, jecha Daa’imman ykn ijoollee waa hin beeknetti dhimma ba’an kan jedhuudha. Akka kiyyatti , hangafoonni isaanii kana dhaga’an itti qaanfachuu qabu. Hangafoonni isaanii waan ijoolleen kun gaafattu keessaa hin qaban jechuudhaa ? wayyaaneen nutti toleeraa jedhanii harka laataniiru jechuu isaaniitii ? ijoolleen kun gaaffii Ummata miliyoona 40 wayita gaafatan, gaafachuu isaaniif ammoo lubbuu itti kennan kana irraa hangafoonni isaanii haajaa hin qaban jechuudhaa ? deebiin kun hangafoota isaanii hundaa ka ilaallattudha. Oromoon gabrummaa jala jiraachuun, keessa isaanitti gaaffii kaasisuu qofaa odoo hin taanee, akkuma ijoollee kanaa ba’anii gaafachuu fi deebii argachuuf hojjachuu qaban. Keessattu sagaleen koleejoota keessatti diina rifaasisaa ture, mindaa ji’aa qofaaf akka hin taane hin shakku. Maarree maaf ijoollee cinaa dhaabbatee itti fufu dide ? gaaffiin ijoollee kanaa Angafoota isaanii waajjiraalee keessa jiran, hojiilee adda addaa keessa jiran odoo hammatee ykn of cinaati qabaatee, injifannoo ol-aanaa ta’a ture. kana sirreeffachuu nu feesisa. Beektoonni Biyya keessa jiran , walii galanii gaaffii ijoollee kanaa waliin akka jiran murannoon beeksisuu qabu.
Wayyaaneen gaaffii ijoollee kana, gaaffiima ijoollee taasiftee bira taruu barbaaddi. Angafoonni isaanii akkuma ijoollee kanaa maaliif of hin ijaarree ? maaf gama hundaan dhiibbaa taasisuuf of hin qopheessine ? kun hundumtu odoo qindaa’ee dhiibbaan ajjeechaa fi hidhaa ijoollee kan irratti hin heddummaatu ture. kanaafan , “DEEBIIN GAAFFII KEENYAA, HUMNA TA’U KEENYA IRRATTI HUNDAA’AA” kanan jedhef.
Sochii barattootaa Biyya keessaa odoo hin yaadamnee fi wayyaaneen odeeffannoo tokkollee osoo hin qabaatiin gaggeeffamuun isaa injifannoodha. Jabiina qaama sochii kana qindeesseeti. Hunda irra, keessi keenya hangama jabaataa akka jiru, icittii keenya hangam eeggachaa akka jirru nu hubachiisa. Yoo jabaannee kana irra hojjachuu akka dandeenyu nu dhaama. Sochii qindaa’aa wayyaanee raase kana waliin, Hawaasi Oromoo Biyyoota hambaa jiraatan hundi yeroo tokkotti ijoollee kana waliin dhaabbachuu fi waan wayyaaneen irratti raawwate addunyaa mara irratti dhageesisuun isaanii , ofuma keenyaan of takaallee teenye malee, waan hundaa hojjachuu akka dandeenyu nu akeekee jira. Waan hunda irra Dhimma Oromoo irratti wal tumsuu fi ilaalcha walii illee kabajuun hangam nu tarkaanfachiisuu akka danda’u argineerra. Kun guddina siyaasa keenyaa mirkaneessa. Ummata SIRNA GADAA qabaachaa turee fi dhiiga tokko ta’uu keenya kan nu mirkaneessu kanadha. Kana jabeeffachuu barbaahcisa. Waa hunda irra diina kan rifaasisu isa kanadha. Gama kanaan rakkoo keessa keenyaa godhachuu akka hin qabne hiriira hedduu irrattis dubbatameera.
Yoo humna taane, Addunyaan deebii akka nu kennitu ykn gaffii keenyaaf bakka akka laattu akka dansaatti hubannee jirra. Midiyaan Afaan Oromoo addunyaa irra bifa gara garaan jiran, bu’aa fi dhimma Ummata isaaniif qooda akkamii akka gumaachan ilaalleerra.Addunyaan deebii quubsaa akka nuu laattuf , gaaffii keenya bifa gara garaan itti fufu barbaachisa. Keessattu Biyya alaa keessatti sochiin jiru qindeeffamee yeroo yeroon haala itti deddeebi’uu danda’u irratti hojjatamu qaba, dhimmi Oromoo yoo xiqqaate baatitti tokko qindeeffamee , miidiyaa addunyaa irratti ajandaa akka ta’uuf irratti hojjachuu nu barbaachisa. Karaan nu saaqame gonkumaa deebi’ee cufamuu hin qabu. Addunyaan warra yeroof ho’ee deebi’ee qabbanaa’u nu gochuu hin qabdu. Gaaffii keenya bifa adda addaan dhiheessuuf kan dirqisiiu haaluma jireenya Biyya hambaa keessaa waan ta’eef, qindoominni barbaachisaadha.
walii galatti qindoomiina Biyya keessaa fi alaa kanatti, addunyaatu hawwatamee jira. Gaaffiin Ummata Oromoo baatii tokko caalaaf qophaa isaa ajandaa qaamoota addunyaa hundaa ta’eera . kun dhiiga ijoollee wareegamteen kan argameedha. Dhiigi sun akka bakka nu bu’u, sochii wal irra hin cinnee argisiisuun mirkaneessuu qabna. Addunyaan gaaffiin keenya akka simattuuf, tolummaa isaanii eeggachuu odoo hin taanee, humna ta’uu keenya argisiisutu bu’aa qaba. Humna ta’uu keenya wayyaanettis , addunyaattis argisiisuu qabna. Wayyaaneen Gaaffii Ummata miliyoona 40 olii kan namoota muraasaa taasisuuf, dhimmicha gara fedaraalaatti ol guddisuu jabbaaf, OPDOn akka deebii itti laatu taasiftee, ilaalchi hawaasa addunyaa akka rakkoo keessaatti akka fudhatu taasisuuf yaalaa jirti. Nuuti ammoo kana caalaa hojjannee Hiwaatoota dubbachiisuu qabna. Miidiyaa qabnuun Hiwaatoota harkifnee waan itti hadhaayee akka liqimsan taasisuu qabna. Gaaffii keenya addunyaatti wayita dhiheeffannu, waan sadii hubachiisuudhaaf ta’uu hubadhaa . gaaffiin kun Hawaasa addunyaa, wayyaanee, tajaajiltootaa fi deeggartoota ishee ilaallata .
Hubachiiisa: qabxii 3ffaa kana yeroo baayyee namoonni hin qalbeeffatan. Miidhaa nu irra ga’u qolachuuf sochii taasifnu qofaa odoo hin taanee, Biyya keenya ega dhuunfannee boodallee kan hojii irra oolchinu hundaa fi waan bara gabrummaa raawwatame hundaaf beekamtii laachuu fi dhiisuun, fedhii Ummata ajjeefamaa ture irratti akka hundaa’u hubachiisuu ta’u hin dagatiinaa .
Akka walii galaatti kan nu hafu, Qabsaa’oonni bu’ura kaa’an mirkaneessuudha. Ummata qabsoo walii galaaf qophii ta’uu mirkaneeffate kanaaf deebii laatamuudha. Namnis ta’ee humni Ummata kanaaf dhimmu kamuu, sochiin akka dhuunfaattis ta’u akka gurmuutti taasisu, bakka akka qabu hubachuudha. Har’a gargar fagaannee kan jirru nutti fakkaatu kun, hangama wal-keessa akka jirru, hojiin yeroon itti argisiifnu dhihaataa jira. Eeenyullee waamicha odoo nu hin taasifnee, Diina irratti yeroon itti waliif birmannu fagoo hin ta’u. sochiin har’aa kun bu’ura waloo nuuf haa ta’u. sochii amma qindoomiinaan gaggeffame kana yoo itti fufne, kan walii galaatti ceesisuuf, waggoota hin eeggannu ta’a. walii gala, humna ta’uu keenya qofaatu, gaaffii keenyaaf deebii quubsaa akka kennu gadi fageessaati qalbeeffadhaa.
Xumureera.
HORAA BULAA !
XALAYAA BARATTOOTA OROMOO MANA HIDHAA JIRAN IRRAA DHUFE
“Amma Maaloo Dammaqaa Yaa Ilmaan Oromoo!!!!” Caamsaa 20, 2014
Kan barreeffame Caamsaa 16, 2014 –Egaa amma maaloo dammaqaa yaa ilmaan Oromoo. Ijoolleen Oromoo hedduun isaanii mana hidhaa keessatti yeroo ammaa kana dararamaa jiru. Yaa saba Oromoo maaloo wal irratti hin callisiinaa dhugaa isiniin jechuuf hidhaan nu irra gahe kun haala kanaan itti fufnaan isin irras gahuun isaa hin oolu.
Hidhamuuf Du’uun keenyaa isiniif malee ofii kenyaaf miti, lakki yaa saba kenyaa. Dhiigni Kenya akka tasaa dhangala’aa jiru kun isinitti haa dhaga’amu. Oromoon durii kaasee hanga amma kanaatti Dhiitamaa, Hidhamaa, D¬ u’aa, biyya isaa keessaa Ari’amaa jira… Isiniif haa galtu maaloo carraan hidhamuu keenya har’aa kun bor immoo keessan ta’uuf deemtii. Sin hara’a mana keessan teessanii kolfuu, taphachuun, hirriba nagaa rafuun keessan wanta nuffii fi, tuffiin jiruuf malee wanta mootummaan wayyaanee isin kabaje isinitti hin fakkaatiin!!!!!!!!
Egaa dubbiin barattoota Oromoo mana hidhaa keessa jiran kan magaalaa Naqamteetii hidhaman keessaa barattoonni Yunivarsiitii Wallaggaa (WOLLEGA UNIVERSITY) kudhan (10) halkan walakkaatti mana hidhaa keessaa fudhatamanii achi buuteen isaanii dhabamee jira. Yeroo amma du’uuf jirachuun isaanii wanti beekamu tokko ille hin jiru.
Haaluma wal fakkaatuun barattonni mana barumsaa kutaa 11ffaa fi 12ffaa baratan:- • barataa Tasfaayee Tufaa, • barattuu Boontuu Hayiluu fi • barattoota kan biraa saddet (8) Immoo mana hidhaa duwwaa keessatti qofaa isaanii harkii fi miilli isaanii hidhamee hidhamanii jiru,….kana irratti reebichi sukkanneessaan irratti raawwachaa akka jiru nuuf barreesaniiru……..Kanaaf maaloo adaraa kesaan ekeraan gootota Oromoo durii ille akka nu hin taajjabneef Oromoonii adunyaa kana irra jirtan hundi keessan dammaqoo ta’aa.
Barattooni eessa akka bu’an hin beekamne 50 ol ta’an, achi keessaas durbi 13 fi hojjettoonni immoo 7, isaan keessas durbi 3 halkan saatii 3:30 irratt nu biraa fudhatamaniiru. Kana malees mucaan Oromoo kan MEDICINE Barachaa jiru tokkos manuma hidhaa kana keessatti reebichi hamaan irratii raawwachaa akka jiru ija kootiin argeen jira……wanti nama gaddisiisu magalaa Nekemtee keessa qofa dhiheenya kanatti namoonni 250, dhibba lamaaf shantama ta’an yeroo ammaa kanatti mana hidhaa akka seenan beekamaa dha………. kanaaf yaa saba koo callisuun furmaata nuuf hin ta’u!…….Isin warrii bakkee jirtan maaliif callistu ree??? Gaaffii kana isinumaafan dhiisaa….. “Dhiignii kenyaa bishaan dhugdan issinitti haa ta’u!!!”
NUTII BARATTOONNI HIDHAMNE QABENYI KEENYA SAAMAMUUN ISAA SIRRII MITI JENNEETU KAN AKKAS TAANE. NAMNI BARREFAMA KANA ARGE IMAANAA GUDDAAN SITTI AKKA KENNAMEETTI ILMAAN OROMOO HUNDATTI AKKA HIMTU, DABARSITUU, ADARAAN JEDHA. DHUMA IRRATTI BARATTOOTNI ARMAAN GADII HARKA MOOTUMMAA FEDERAALAATTI KENNAMUUF JEDHU:
1. Chalaa Fekaduu Gashe Kutaa 12ffaa
2. Chalaa Fekaduu Rajoo Kutaa 12ffaa
3. Nimoonaa Kebede Wollega University 5th year law student
4. Moi Bon Misganuu Wollega University
5. Abdii Gaddisaa Kutaa 12ffaa
6. Abel Dagim Kutaa 12ffaa
7. Qalbessa Getachew Kutaa 12ffaa
8. Mulgeta Gemechu Kutaa 12ffaa;
NUUF DIRMADHAA JEDHU!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!”
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
Kun kan agarsiisu akka namootni yaadanitti jaarmayaan heddumaachuun ummata akka oromoo bilisummaaf qabsaawu kanaaf fafa tahuu fi gurmuu qabsaawotaa facaasuu irratti qooda guddaa qabaachuu isaa ti.
3. Heddumminni jaarmayootaa xiyyeeffannaan jaarmayootni qaban of jiraachisuu fi humna namaa fi diinagdeetiin jaarmayoota biraa caaluu qofa irratti akka deebi'an taasisuun ija isaanii kaayyoo ykn diina irraa akka buqqifatan godha. Gaaffii, isin hundi erga ummata tokkoo fi kaayyoo tokkoof dhaabbattanii maaltu tokko tahuu isin dhoorka jedhu jalaa milquuf garaa garummaa hin jirre akka himatan taasisa. Kan dhugoomsuuf [prove] kanneen akeeka fakkaataa qaban, humna namaa fi diinagdee ittin socho'an isaan irraa hirmaatan busheessuu fi irratti akka bobba'an dirqa. Kanaaf fakkeenya gaariin hariiroo ABO fi jaarmayoota biraa gidduu turee dha. Jaarmayotni Oromoo irra wayyabni kan ABO irraa bahan yommuu tahu ABO waliin nagaa buusuuf danqaan himachaa turan, hoogganni ABO of tuulaa tahuu, jaarmayota biraa tuffatuu fi kaayyoo bilisummaa saba Oromoo araaraaf /nagotiation/ dhiheessuu isaa ti jedhu. Kanuma irratti hundaa'uun ULFO keessa akka darbatamu godhan. Gaaffiin guddaan garuu kanneen kaayyoo xaliila bilisummaa Oromoo haasaaf hin dhiheessinu jedhu hordofan, jaarmayootni shanii ol tahan kun maaliif akka waliif galuu hanqatanii dha?. Dabalees kan gaafatamuu qabu kanneen barootaaf nuti ABO hin jibbine, rakkoon keenya hooggana dandeetti qabsoo hoogganuu irratti ir'ina qabuu fi daba namootaa ti jedhaa turan, ABO yakka isaan irratti tarreessan sana fudhatee yeroo nu humdi akka nama qabsoo Oromoo keessaa wal qixa qooda qabuutti waan ummataaf tahu irratti mari'annee walitti haa dhufnuu yoo jedhamu maaliif deebii qajeelaa kennuu dadhaban?. Haala kana irraa xumurri /conclussion/ irra gahuu dandeenyu wanni afaaniin haasawamu irra caalaan fakkeessaaf kan godhamu tahuu isaa ti.
4. Jaarmayootni heddummaachuun jaalala kaayyoo xiqqeessee jaalalti jaarmayaa akka dagaagu godhuun kaayyoon dhaadataniin akka dagatamu godha. Kana malees aadaa itti gaafatamaa fi waadaa ummataaf seenan irraanfachuu dagaagsa. Jaarmayoota xixiqoo ummata Oromoo keessatti dagaagan yoo ilaalle hedduun isaanii walgahii godhanii dhimma Oromoo irratti saba mari'achiisuu erga dhiisanii bara lakkaawatu. Yeroo ijaaraman, haasaanis tahe barruu isaanii irraa kan argaa turre, jaarmayoota isaan dura turan kan "qabsoo qancarsan" jedhanii himatan caalaa ummata Oromoof akka hojjatanii dha. Fedhii isaaniitiin Oromoo rakkoo gabrummaa jalaa baasuuf waadaa seenan jechuu dha. Ummatni Oromoo guyya irraa guyyatti boolla salphinaa gadi fagoo fi bal'oo gabrummaan qotteef keessa gadi fagaataa jiru osoo ija banee isaan eeggatuu, saboontotni hedduun osoo isaan abdatan itti gaafatama fedhii isaaniitiin of irratti fe'an kana maaliif dhagatan?. Yoo qabsoo sabaa gaggeessuu hin dandeenne maaliif ummata dhiphina keessa jiru kana buddeena yoomiyyuu hin bilchaanne afeeru?. Maaliif yoo jaarmayoota biroo irra hojjachuu hin dandeenne sabboontota qofatti qabeenya dhuunfaa godhatanii akka kanneen hafan isaan irra wayyaa tahan /hojiinis tahuu baatu lakkoobsaan/ akka itti hin dabalamne danqaa uumu?. Maddi haala, kanaa kanneen hafanis homaa hin hojjannee maaliif nu qofti itti rakkana kan jedhu fakkaata. Kana jechuun hojiidhaan dorgamanii caaluu osoo hin taane, isaanis namoota hanga tokkoo of jalatti qabatanii, warri hafan akka guddachuu hin dandeenne agarsiisuu ala hikkaa biraa hin kennu.
5. Jaarmayootni hedduumaachuun abbaa irrummaa babal'isee kanneen hooggana jedhanii filaman yookan qooda akkasii ofiif kennan fedhii ummataa fi yaadaa miseensota isaanii akka ugguran haala aanjessa. Ar'a Oromoo keessa jaarmayota erga uumamanii hooggana tokko qofaan masakamantu jira. Kun kan agarsiisu jaarmaya sana keessa guddinna akka hin jirree fi waan hojjatamu irratti gamaaggamni akka hin godhamne agarsiisa. Osoo guddinni jiraate hoogganoota hedduu fi humna haaraya agarra turre. Osoo adeemsa jaaramaya isaanii gamaggamuun jiraatee, hoogganni gadaa hangana dheeratu keessatti jaaramayaa isaa milkeessuu hin dandahin aangoo irra turuuf hiree hin qabaatu. Kun kan agarsiisu kanneen bakka hoogganaa jiraatan abbaa irree tahauun guddina jaarmayaa isaanii fi qabsoon saba Oromoo fuula dura furga'uu osoo hin taane bakka isaan jaaramaya keessatti qabaniif akka hojjatan, kanneen isaan abdatanii akka hoogganaatti isaan fudhatanii fi ummata Oromoofis kabajaan isaan qaban xinnaa tahuu nu barsiisa. ABO keessatti barootaaf yeroo rakkoon keessaa ka'u, warri nurraa bahe hundi eessayyu hin geenne, barbaaddan isaanitti dabalamaa fi akkaataa dhaabni kun itti hoogganamuu fi qabsoon keenya itti deemus nuuf tolee yaadni jedhu calaqqisaa ture. Namni biyyaa yaadu tokko waan an dadhabe, waan an hin argin kan ana caalaa argu jiraachuu mala, dhimmi kun kiyya qofaa miti, kan lammii qabsootti amanu hundaa ti, mee karaa biraatiin haa ilaalluu, ykn wal haa gargaarruu jedha. Jaarmayoota hedduu biratti hoogganoota irraa kan mul'atu isaanii ala ummata Oromoof caalchisee kan yaadu akka hin jirree dha. Yaada kanatti amanuu jechuun ammoo qabsoo Oromoo nama hagoon qofaan kan jiraatu, yoo isaan dura hin teenye ummatni Oromoo hundi dukkana keessatti akka kufutti yaaduu fakkaata. Yaada akkanaa kanatti kan amanan ammoo qabsoo sabaa keessatti murteessan qooda lammii tahuu waan hin hubanneef qooda ummataa fi qabsaawotni kennuu qaban dura dhaabbatu.
6. Heddummaachuun jaarmayotaa ummata akka Oromoo hooggana qaroo lammii bilisummaa leellisu hunda of jala hiriirse duulchisuuf hawwan hooggana dhabsiisa. Kanneen hoogganoota jaarmayaa fi dandeettii nama ijaaruu fi murtiilee tarsiimoo qabsoo fuul-dura tarkaanfachiisu fudhachuu irratti qooda fudhachuu danda’an adda faca’uun hooggana tokko jalatti itituun hafee, akkuma walitti dhihaannuun hooggan murnaa fi gandaa qofatti akka hafnu nu godha. Kun haala yoo hoogganni tokko gamana goree jedhe cinaan keenya faallaa akka deemnu haala aanjessee akka sabaatti wal dhagahuun akka dhabamuu haala aanjessa.
Kanaaf haala kana irra aanuuf madda rakkoo adda nu baasanii kana keessa deebinee ilaallee furmaatu argamsiisuu qabna. Haala kana irra dhaabbachuun sababoota madda faca’aa tahanii fi furmaata isaa tokko tokkoon akka waliin ilaallu dubbiftoota afeera.
Madda Dhibdee
a]. Jaaramayaa fi hooggana jabaa dhibdee mooraa qabsoo Oromoo keessatti dhalatan bilchinaan furu dhabamuu; Haala jaarmaya ABO irraa wanni agarruu jaarmaya cimaan hojiilee siyaasaa, taligaa, waraanaa, qaruutummaa fi jaaramayaa gaggeessu cimaan dhabamuun ifee mul'ata. Yeroo gara bosonaa bahamutti biyya keessatti jaarmayaan ummataa jabaan hin turre. Waraana mootummaa habashaa ilmaan Oromoo harka 70% gahu jedhamuu fi humna tikaa keessaatti ABOn ijaarsa hin qabu ture. Dirree waraanaa itti bahame kan dhihaa fi bahaa keessatti haalla qubsuma naannoo ir'ina kana kan nama guutachiisu hin turre. Ijaarsi ummataa jabaa dhabuun of boodatti dhiisuu dadhabuun magaalota irraa kutamuutti dabalamee erga dirreetti bahamees jaarmaya cimaa diriirsuun hin danda'amne. Haala mooraa humnoota aanga'ootti dhimma bahuun mararfannoo horachuun dadhabamee ABOn humna tikfattee fi qotee bulaa naannoo daangaa jiraatan keessatti akka liqimfamee jireenya isaa mirkaneessuu qofa irratti baroota dabarsu tahe. Hayyootni siyaasaa fi waraanaa dhaaba kana gabbisanii rakkoo kana keessaa isa baasan itti dabalamuun hafe kan humni of duratti ilaalaa ture wareegaman haphatee ABO hooggana gahoo/ able/ malee akka hafu taasise. Haalli kun of irratti abdii hooggana dhoorkatee yaada dhaaba keessaa burqu hinda akka yaada diinatti fudhatuu fi shakkuu bira dabree kanneen hooggana irraa abdii dhaban fi rakkoo himatan sirna keessaatiin furmaatni dhabamuun faca'a fide. Hoogganni waan hunda shakku /vulnerable/ kanneen isa irraa haala adda addaa bahan kan fuula duraa ilaaluu dhabee hanga lafeetti kanneen isaan irraa bahan madeessuutti bobba'e. Haalli kun jibbaa araaraan dhumuuf rakkisaa tahee fi hafuura wal dhabamsiisuu dagaagsee kaayyoon akka irraanfatamu godhe.
b]. Wal dhabbii uumamaa turan keessatti qabsaawotni daangaa malee wal madeessuu fi afuurri "haaluu bahuu" dagaaguu; Akkuma dursee tuqe wal dhabbiin dhalate hunda qaamaan jaarmaya tokko keessa jiraachuu wal dhoorkuu irra dabree akka hanga hawaasa keessaatti namootni wal adamsanii fi jireenya wal dhoorkan godhe. Kun kanneen namootni isaan "qabsaawaa" dha jedhanii of duratti ilaalan tuqamuun hunda daran isaan aarsuu fi jeequun kanneen qabsaawaa fi namoota nu of duratti ilaallutti duulan jedhan hammeenyaan ilaaluu irra dabree akka dhimma Oromoo dhiisanii maqaa namootaa tiksuuf hiriiran godhe. Kan kanneen dhaaba irraa bahan onnachiisee jaarmayoota biqilchuu fi yaadota hawaasa keessatti jeequmsaa wal diddaa dagaagsan akka babal'atan godhe. Hojiin sagantaa siyaasaa jaarmayootaa irra jiru hafee "hanga jara kana jilbeenfachiifnuu" yaadni jedhu hafuura nuti baafannuu fi fudhannu tahe.
Qabxii kanaa olitti tuqame kana sirriitti hubachuuf wal dhabbii ABO keessatti 2008 tahe ilaaluun gahaa dha. Miseensotaa fi hoogganootni shanee yeroo dubbatan, jijjiirama nu hundi itti amanna, garuu jarri kun /Jijjiiramni/ hoogganaa fi ABO irratti duuluu isaaniittu nu dallanse jedhu. Hedduun ifa baafatanii, namoota ganda keenyaa qabsoo keessatti umrii isaanii dabarsan abaartan, salphiftan jedhu. Adeemsa qabsoo ABOn durfamu akka karaa sirrii irra hin jirre osoo amanan, yaadni kanneen dhaabaa fi hooggana kana qeeqan akkuma qabsoon kun jabaatuufi yaadni jedhu jalaa dhokate. Kan silaa qabsaawotaa fi ummatni Oromoo irratti mari'achuu qabu qabsoon keenya maaliif fuula dura tarkaanfatuu hanqattee osoo hin taane, maaliif "namni kiyya" qeeqamaa tahe. Ummata keenyaaf anaannatuun hafee, kanneen takkaa qabsoof gummaacha hin godhin hundi " namoota keenya" salphina irraa hambisuu qabnaan eeboo guurratanii akka fiigan tahe.
c]. Ilaalchi nan miidhame /victim hood mentality/ fi an sirrii dha jedhu dagaaguu; Waldhabbii mooraa qabsoo Oromoo keessatti babal'ate kan furuu irra wal moggeessuu fi wal abaaruun itti fufee kan balleessee fi kan itti balleessanis miidhamtoota of taasisuun namni coqorsa hiixatu akka dhabamu godhe. Ilaalchu kun waan afaan keenyaan dubbannu tahuu irra cehe amala baranne /learned behaviour/ tahee furmaataaf yaaduu irra yeroo hunda hammeenya namoota biroo anaannatuu qofa irratti ilmaan Oromoo hambise. Hunda caalaa ammalli nutuu miidhame jedhu kan qaamaa fi sammuu qabsaawotaa dhuunfatee yeroo araara haa buufnuu fi fuul duree saba keenyaa irratti haa xiyyeeffannuu jedhamus mataa keessaa kan isaan iyyu "akkas na godhan" kan jedhu qofa tahe.
d]. Kanneen hanga ammaatti jaarmayota Oromoo hoogganan dogoggora dabre irraa barachuu dadhabuun rakkoo guddaa qabsoon saba Oromoo mudattee dha. Wal irratti duuluu fi wal madeessuun sababa diigmaya qabsaawotaa tahe ar'as itti fufee maqaa hin jirre walitti maxxansuu fi akkaataa itti hojjachaa turan ykn ummata Oromoof maal akka gummaachan of gaafachuun dadhabuun hanga ammaatti itti fufee jira. Jaarmayootni hooggana ykn murna akkasiitti nu miidhe ykn qabsoo keessaa nu dhiibe jedhan hanga ar'aatti kanneen nutti balleessan jedhan dura dhaabbachuu malee nuti maal hojjanne jedhanii of gaafachuu dhabuun hanqina guddaa mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo keessa jiruu dha.
Haala armaa olii irraa ifatti kan agarru jaarmayootni heddumaachuun gurmuu Oromoo akka sharafee fi jaarmayoota dadhaboo jedhaniin hojiin dorgomanii of mul'isuu osoo hin taane markaba bishaan liqimsaa jiru irra hunduu akka koranii taa'an agarre. Maaliif yoo jenne gurmuu qabsaawotaa sharafuu fi wal facaasuu laafina gara dhabamaa nama oofutti waan nama oofuuf. Kanaaf markaba kana irraa buunee dirree nu hunda walitti qabutti yaanee walitti dhufuu qofaan rakkoo kana injifachuu irra aanuu akka dandeennu hubannee harka araaraa fi tokkummaa hiixachuu qabna.
Tokkummaa fi Araarri hawwamu kun akkamitti argama?
Qabxiin kun kan lammiin Oromoo qabsoo keessaa qooda qabaachaa turee fi kaayyoo bilisummaatti amanan hundi itti yaaduu qabanii dha. Badii jaarmayota irra kaayyuu osoo hin taanee kanneen maqaa ummata Oromoof qabsoofna jedhan hundi haala qabsoon keenya yeroo ammaa keessa jirtuun ofitti qaanfatuu qabna. Deeggartootaa fi miseensotni Oromoo hundi faffaca'insaa fi ofii wal nyaachaa jiraachuun daran nu hundaa akka kuffisu fi walitti dhufuun jaarmayota hunda qaanyii amma keessa jirru kana keessaa akka nu hundaa baasu itti amanuu feesisa.
Kanaaf Miseensotaa fi deeggartootni dhaabbota Oromoo hundi;
1. Hoogganoota isaanii maal hojjachaa akka jiranii fi kaayyoo ijaaramaniif bakkaan gahuuf hudhama amma qabsoon Oromoo keessa jirtu kanaaf furmaatni qaban maal akka tahe gaafachuu feesisa. Qofaa jaarmayaan kamuu qabsoo saba oromoo fuula dura tarkaanfachiisuu akka hin dandeenne namuu irratti walii gala. Dhugaa kana irra dhaabbannee jaarmayoota Oromoo maaltuu akka walitti dhufuu isaan dhoorge gaafachuu qabna. Waanuma hoogganni ofii qofti jedhu dhagahuu osoo hin taane jaarmayoota biroottis dhihaachuun dhibdeen walitti qabsaawota Oromoo fiduu dhorke kana maal akka tahe baramuu qaba. Kanneen jaalala jaarmayaa dhibdee ummatni keenya keessa jiru caalchisanii maqaa qofa qabatanii baduu barbaadan kaayyoo sagantaa Siyaasaa isaanii irratti barreeffame deebi'anii akka dubbisanii fi itti gaafatama seenaa kan ummata Oromoo gabrummaa jalaa baasuu bakkaan gahuutti ilaalcha isaanii akka deebifatan dhiibbaa irratti godhuun gaaffii yeroo hin kenninee dha.
2. Hoogganootni jaarmayota gara garaa ofii seenaa mataa ofii barreeffachuutti dhoraman /busy/ seenaa ummata keenyaa xuriin gabrummaa gurraachessite bilisummaan qulqulleessuun seenaa isaanii seenaaf dhiisuu qabu. Murna akkanaattu na yakkee, warra akkanaa kana dhabamsiisuu qabnaa akeeka dadhabuu jedhu irratti humna ijaarrachuu osoo hin taanee, hooggana tahuu isaanitiin gaafatamuun, qeeqamuu fi abaaramuun akka jiru hubatuun seenaa isaaniitti yaadda'uu irra milkii ummata Oromoo argamsiisuu irratti fuula deebifatuu barbaachisa. Hoogganni gadaa isaa jalatti gurmuun sabaa diigamee fi qabsaawotni faca'anii, hamileenqabsoof ummatni isaa qabu bu'e hooggana xurii seenaa uffaatu akka tahe sirriitti hubatuun irra jira. Osoo gar malee itti duulamee fi gaariin hojjatame argamuu dhabe illee dirqamni hooggana sabaa inni duraa fi olaanaan seenaa isaa barreeffachuu osoo hin taahe seenaa sabaa barreessuu akka tahe dagatuu hin qabu. Yeroo hunda hoogganni seenaa keessatti ifee mul'atu hooggan ofii ummataa isaaf arrabsamee, miidhamee fi wareegama kabajaa fi lubbuus baasee tokkummaa ummata isaa ijaaree, akeeka sabaa bakkaan gahe qofa. Hoogganaaf xiqqeenyi guddaan bakka itti eegan irraa gadi of buusee, jette jettee himachuun lammii isaatti aaaru, waan guddaa baheef /bilisummaa sabaa/ dagatee Oromoof mooyatamuu fi Oromoo moo'achiisuu dagatee Oromoo injifachuuf lola banuu caalaa hoogganni seenaa keessatti xiqqaatu hin jiru.
Kanaaf hammeenyi saba keenya irra gahaa jiruu fi guyyaan bilisummaa dheerattee fuul dureen ummata keenyaa gaaffii keessa galuun kan nutti dhagahamu hundi qabsoo saba keenyaa bakkaan gahuu kan dandeenyu mooraa Oromoo keessatti nagaya buusuu qofaan akka tahe hubannee waan xixiqqoo anaatu miidhamee fi nama an jaaladhu irratti duulamee bira dabarree hafuura tokkummaa haa dagaagsinuu. Rakkoon keenya Shanee, jijjiirmaa, QC, FIDO, OPLF, Gumii fi kkf ykn ammoo namoota osoo hin taane qabsoon saba Oromoo sakaalamuu dha. Kanneen ar'a gamaa gamana gorree walitti duullu jibbaan dhaabbataan nu gidduu hin jiru. Jibbaan amma agaru hedduun kan ofii mataa keessatti uumne malee Oromoo kamuu kutaa ykn amantiin hamaa tahee miti. Kan arguu dadhabne waan addaan nu faageessu irra wanni walitti nu fiduu yeroo kumaatama akka caalu wallaallee garaa garummaa dhaadheessuu fi ir’ina akka nama tokkoo fi murnaa/ jaarmayaa/-tti qabnu fudhachuu dadhabuu dha. Dhugaa kana hubannee qabsaawota murnaa fi namootaa tahuu dhiifnee qabsaawota mirga sabaaf duulu haa taanuun of haarayoomsuun gaaffii yeroo ti. Osoo guddaa godhuun dandahamu, saanduqa xixinnoo ofitti cufnee, guddina irra xiqqeenya fudhannee taa’uun lammii Oromoo saba isaatiif qabsaawu, waa nan hubadha jedhuuf qaanyii guddaa dha. Kanaaf dhimma namootaa fi keenya bira dabarree loltoota bilisummaa, kabajsiiftoota mirga lammii haa taanuu. Tahuu akka dandeenyu yoo jibbaa onnee keenya qaqaa offiifte nagayaaf harka laachuun dhiqannee wanni hundi ifee nutti mul’ata. Onnee keenya banaa, garaa keenya bal’aa haa goonuu lammii Oromoo.
Na Hofkalchaa
Gadaan Gadaa Tokkummaa ti!
Injifatnoo Ummata Oromoof!!!
Roobaa Bultum
Qunnamtiif- shigido@gmail.com


text:
By Abdii Borii
Oromoo irratti sanyii daguuggaa, Oromiyaa samuu fi mancaasun kan eegale minilik irraa jalqabee ti. Kana malees lakoobasa oromoo heddummate kana fixanii gad xiqeesuun akka dandahamu kan dhaadate Mallas Zeenawii ti.Haa tahu malee boolla oromoof qote egale san dafee ofumaaf seene.Warra hafan ammoo dhiignni ilmaan Oromoo Oromiyaa irratti dhangalaa jiru galaana tahee akka isaan daguugee Oromiyaa keessaa dhabamsiisu shakkin tokko hin jru. Haa tahu malee Oromoon irraa fi jalaan kan inni diinaan dhumaa ture,haga kana hunda diinotinni Oromoo uummtnni kun gaaf tokko kahee harka wal qabatee akka isaan irra galagalu abjootanii hin beekan. ”kanaaf kan itti hin baacanii, kahu galanaa nama nyaata uumtnii” kan jdhmeef. Ammas wareegama kan xiqqeessuf oromoon oromiyaa maraa kahee hojjetan, barsisaan, qotataan poolisnni, waraanni ittisa biyyaa diina hamaa oromoo dhabamsiisuuf kahe kana yeroo tokkon xumura itti gochuun Oromoo fi Oromiyaa bararuun amma..
Kan biraan FDG kanan duraa kan fudhachuun itti milkahaa ture Oromoo osoo hin taane ilmaan minilkii fi yohannis qofa ture. Inni ammaa garuu Oromoo dhumaan qopha’ee isumaan hogganamee Bilisummaa Oromoo fi Walabummaa Oromiyaan akka goolabamu shakkiin hin jiru. Gaaffi Uummta Oromoo ykn Qeerroo nu hin saamina mana keenya diigdanii hin gurguratina ,karaa irratti kadhattu gootanii nu hin darbatinaa lafa akaakile keenya fi abaabilee keenya irraa dhalle seenaa,aadaa fi afaan keenyan wal qabatee jiru irra nu dhiibdanii ykn nun godansiftanii ofiifis tahe halagaaf hin raabsina,hin gurguratinaa kan jedhu ture Deebiin Sibat neggaa fi abbay tsahaye rasaasa waan taheef amma uummatnni oromoo fi jarri kun abddaa fi cidii dha mariin jawwee nu liqimsuu fi warabeessa nu nyaatu waliin tahu hin jiru jedha uummtnni oromoo.deebi gaaffii kana kan deebii argatu uummatni oromoo wareegama kamuu kaffalee biyya isaa irratti abba biyyummaa isaa mirkaneffachuu dha.
Kan biraan uumtmatni oromoo qabenyaa warri wayyanee uummata oromoo irraa saamanii ittin duromanii fi duroomaa jiran sana irraa bituu fiitti gurguruu dhabuu waliif labsaa jira, kun ammoo oromoo biyya keessa qofa osoo hin taane kan biyya alaa jiru irratti illee hojii irra ooluu qaba. Asi irratti dubbii guddan jiru FDG amma kahe kana Oromoon harka wal qabate,iyyee iyya dabarse ,waliif dirmate wal irratti dhumuun biyya isaa dhunfachuu qaba. Fincilli kun kan Uummta Oromoo ti ,Haa tahu malee Ummata Oromoo, Qeerroo fi ABO gargar baasanii ilaaluun barbachisaa miti. Qeerroo fi Ummatnni Oromoo karaa isaa, ABO fi WBOn akkasuma Dhaaboti diina irratti dhakaa darbatan hundi karaa dandahameen diina waloo irratti bobbahuun kufatii diinaa saffisiisa. Rakolee biroo fi garaagarummaa xixiqqaa jiru bulfatanii sabaa fi sablamota hunda waliin hariiroo gaarii uumun waliif dirmachuun karaa dha.Walumaa gala warri keessaa fi alaan halagaaf ergamtu maqaa daysforan of samanis tahe warri umurii diinaa dheeressuu fedhan daddaffiin waraaqsa uummata isaaniitti akka makaman dhamnaaf .Sabaa fi sab-lammiin oromiyaa keessas tahe ollaa oromiyaa jirus yammuu inni uummata wajjin nyaatee dhugee fi Oromiyaa irraa nyaatee dhugeef dirmatee waliin hamaaf tolaa dhannammu harra jenna.
Bara baraan bo’uu fi aaduu irra wareegama kaffalanii dhaloota dhufuuf dabarsuun gochaa eebbifamaa dha ,Rabbi illee qabeenya kee ,biyya kee fi maatii kee irratti du’i jedha. Gabrummaa dhaalaman waliif dabarsuun abaarsa fi fafa kanaaf yaa oromoo kahaa waliif dirmadhaa tuffii jalaa of baasaa kunoo baratooti barumsi bilisummaan booda jedhanii wareegamaa jiruu. Dhuma irratti diina qaraa dhufee harra ilmaan oromoo biyyaa, qabenyaa fi haqa isanii gaafatan fixaa jiruu fi saba keenya irratti sanyii daguuggaa, saaminsa qabenyaa fi gurgurtaa lafaa oromoo fi oromiyaa irratti rawwachaa jiran kana guyyaanakka Sadam Husenfaa lakkobsa itti laatinee adabuu fi gumaa lammii keenyaa baafnu fagoo miti. Kanaaf oromoon harka wal qabatee roorroo jaarraa tokkoo ol oromoo irratti rawwatamaa turee fi jiru kanatti xumura waaraa goonu harra.
Dhaloota fincilaa kan onneen abiddaa,
Warra waliif galee diinatti hime diddaa.
Dhalota fincila kan sammuun bilisaa,
Warra lubbuu kennee lammiif tahe ibsaa.
Sanayferii fi boombii shimalan qoltee
Gotummaa isa durii dhiigan haaromsate.
Inni giddu galaa dhaamsa dabarfatee
Inni dhihaa kahee bahaan wal qabatee
Kan kibbas dammaqe kaabatti dhamtee
Wal jala awwachun bakka iyyuu dirmate.
Kan qabsooti jiran hirreen haa jabatu
Hunda wareegaman seenaan haa yaadatu.
Qabsawaan ni kufa qabsoon itti fufa.
Gadaan gadaa bilisummaa ti !!!
Injifatnnoon Uummata Oromoof !!!


text:
Baroota hedduuf waldorgommiin jaarmayota Oromoo gidduu turee fi ar'as jiru sabaaf maal godhuu dandeenyaa osoo hin taane, nuti hundi homaa godhuu hin qabnuu irratti waan hundaa'e fakkaata. Amalli akkanaa kan qabsoo Oromoof waa gumachuuf yaada dhabuu fi diina dhiisanii Oromoo irratti xiyyeeffachuu kun baroota 20 oliif mooraa qabsoo Oromoo shororkeessaa ture kun keessattuu yeroo ammaa tana Oromoo giddutti finiinee jira. Dhalachuun ODF humna waa hunda dura dhaabbachuu "party of no" humna kana hin jedhamne itti horee jira. Akka Oromoon hawwuu qabsoon keenya nuu fi diina gidduutti tahuun hafee akka Oromoo gidduutti tahu, ibidda mana keenyatti qabate akka hin dhaamne qoraan itti guuraa jiru.
Guyyama ar'aa April 21, 2013 mana paltalk Waltajjii Hawaasaa jedhu keessatti, Obboo Ibsaa Nagawoo guyyaa goototaa ilaalchisee haasaa godhe keessatti ODF akeeka qabsaawotni Oromoo irratti wareegaman akka faallesse bal'inaan dubbataa turan. Haaluma fakkaatuun guyyaa tokko dura, ODF jaarmaya akeeka diinaa gaggeessu akka tahe ibsuuf obboo Odaa Xasee saa'aa lamaa ol mana paltalk keessatti balleessan. "Dura Deemaan" ABO "Jijjiiramaa" jaarmaya G7 jedhamuun Oromoo biratti beekkamu haasaa raadiyoo SBS waliin godhe keessatti ijaaramuun ODF sirna wayyaanee jiraachisuuf akka tahe qaanii tokko malee dubbatan. Kan nama ajaa'ibu, yakka akkanaa kana namni dhiheessu nama Wayyaaneen akka humna taatuu fi daangaan Toophiyaa tikfamu qawwee qabatee waggaa 20 ol lolaa turee dha. Duula "qabsaawota" Oromoo giddutti baroota dheeraaf gaggeeffamaa ture kana, ijaaramuu ODF booda bifa haarayaan kan rasaasa duraa dhukaase garuu obboo Jawaar Mohammed ture.
Hawasa tokko keessatti garaa garummaan jiraachuun hammeenya osoo hin taane, bu'a qabeessa. Keessattu dhimma ulfaataa dhimma biyyaa yeroo mari'anu dunuunfannee yaada tokko qofaan masakamuun bu'aa isaa irra gaaga'ama isaattu irra guddaa dha. Mormiin nu gidduu jiraachuun akka bal'ifnee yaadnu, waa xiinxalluu fi yaada xaliila maddisiifnu nu gargaara. Kanaaf, lammiin Oromoo hundi, sochii jaarmayotaa fi namootni maqaa ummataatiin socho'an godhan hundaa jala bu'uu fi hubachuu yaaluun, bakka jalatte jedhanitti yaada furmaataa dhiheessuun waan jajjabeeffamuu dha. Namni afaan tokko dubbatee qofaaf akka tokko yaaduu hin danda'u. Kan biraa hafee nuti lammiiwwan Oromoo gabrummaa waliin dhandhamaa jirru, dhibbaa dhibbatti sirna gabroofataa kanaaf hiikkaa tokko kennuu hin dandeennu. Akkasumas furmaata tokko hin qabaannu. Kanaaf, haala qabsoo fi jireenya ummataa jijjiiruu keessatti kanneen dhibdee ummata isaanii furuuf tattaafatan yaadni isaan dhiheessan kan walhubannoo, walii galtee (consensus), jabinaa fi furmaata argamsiisu akkeekatu tahuu qaba. Garaa garummaa yaadaa qabna malee dantaa Oromoo irratti garaa garummaa hin araaramne hin qabnu. Kan yeroo ammaa fi baroota dabran Oromoo keessatti mul'ata ture garuu, faallaa yaada armaa olitti tuqamee, maraattummaa guddaa fi haala ummatnoi Oromoo keessa jiruuf yaadda'uu dhabuu agarsiisa.
Ar'a ololli ODF irratti dhihaatu keessaa, inni duraa akeekni isaan amma qabatan dantaa Oromoo faallessa kan jedhuu dha. Kanaaf wanti akka sababatti dhiheessan Itoophiyaan amala Dimokraatawuu dhabuu isii ti. Kana malees ilaalcha 1970-taa kan Impaayerri boortaa qofaan diigamati jedhuu jalatti hiriiruun taarsiimoon qabsoo Oromoo akka faalleffametti dhiheessan jiru.Warri hafan ammoo ODF dura dhaabbatuuf sababni isaanii guddaan yakkaa mana seeratiin hin murtaa'in yakka kanneen ODF gaggeessaa jiran irratti dhiheessanii dha.
Yaakkoota kana tokko tokkoon keessa deemnee yoo xiinxalle, yakkootni kun kan dhugaa of keessaa hin qabnee fi mararfannoo qabsoo Oromoo qabamu irraa kan maddan akka hin taane hubachuun salphaa dha. Dantaa Oromoo faallessuu yakki jedhu akkum yakkooota biro tarrifamanii yakka dhugaa qabuu miti. ODF labsaa isaa keessatti dantaa Oromoo irra dabree dantaan sabootaa fi ummatoota hundaa akka kabajamu lallabe jira. Qabsoon armaan dura sabni Oromoo gaggeessaa ture hundi qabsoo haqaa akka taatee fi ar'as akkuma kale mirga hiree murteeffannaaf qabsaawuun haqa akka tahe bal'inaan dubbata, labsi ODF. Dantaa Oromoo gurguruu ykn faallessuun kun maal irraa akka madduu kan nama dhibu tahus, ODF akeeka isaa keessatti mirgi ummata Oromoo fi ummatoota hundaa akka mirkanaa'u biyya Itoophiyaa jedhamtu bifa haaraa mirgoota namtokkee fi waloo ummatootaa keessatti kabajamuu danda'utti caaseffamuu kan jedhu tahuu mala jedheen yaada. Kanaa ala, ODF hoogganni isaas tahe miseensi isaa mirga of irraa diina faccisuu (self defense) akka lagatamuu fi Oromoonm qabsoo isaa dhiisee diinaaf akka jilbeenfatu hin gaafanne. Qabsoo hidhannoos tahe qabsoo karaa nagayaa godhamu kan murteessuu qabu haqa qabaachuu fi mirgi kee sarbamuu osoo hin taane, bu'aa karaan qabsoo filatame fiduu dha.ummatni mirga isaa sarbame of daangeessuu hin qabu, karaa isaa tolu hundaan falmachuu qabu. Kan silaa ummata cunqurfame daangessuu qabu, mootummaa cunqursaa dha.
Waan ofiif yaadan, ummatoota hundaaf yaaduu fi cunqursaa dangaa keenya irra dabaree bakka hundatti falmuu fi ummatoota hundaaf hiree murteeffannaa hamiluun akkamitti dantaa Oromoo faallessuu taha? Miseensotaa fi hoogganni ODF rakkoon ummata Oromoo mudatee mirkaa'uu ol'aantummaa ummatoota hundaatiin furama jechuun cubbuu fi yakkas tahuu hin qabu. Karaan Oromoo baasu, dantaa isaas kabajatee ummatni olla isaa jiraatus akka mirga isaan malu gonfatu, ummatootni biyyatti sana keessatti curqursaa Jala jiraatan hundi barii bilisummaa akka argan hawwuun dantaa Oromoo gurguruu miti. Nama siyaasaa fi akkaataan addunyaan itti hojjattu beekuuf ollaan kee hundi sirna dimokraatawaan taheen jiraachuu fi gamtaan kabajaa ilma namaa hundaaf falmuun yakka hin tahu. Dhugaan sangaa namni tokko ganda isaatti hidhatu, itti murteessuu fi ana qofatu beeka jedhu irraa adda. Karaa tokko qofatu qajeela, karaan biraa an itti hin amannee fi natti hin mul'atin hundi dabaa fi karaa haqaa miti jechuun dogoggora qofa osoo hin taane yaada hokkolaa dhukkuba irraa burquu dha.
Sabani lammaffaan ODF falmaniif akka isaan jedhanitti, Itoophiyaan gonkumaa hin dimokraatoftu ilaalcha jedhu irraa madda. Yaadni kun yeroo qabsoon Oromoo jalqabdu, karaa ABOn qabatee fi akeeka isaa qofa ajeelaa akka tahe fakkeessuu fi Oromoo qabsoo hidhannoo fi boortaan Itoophiyaa caccabsuu irratti akka xiyyeeffatu godhuu irraa madde. Bara sirna soshalizmii dagaage barootaa 1970 keessaa yaadni waldhabbiin qaraa karaa qawwee qofaan furamti jedhu bakka akka jecha waaqaattti kabajamu ture. Yaadni kun harka irra caalu dogoggoraa dha. Mootumma boodatti hafaa fi cunqursaan akka Itoophiyaa hafnaan murni mirga ummata tokkoo ukkaamsu hundi qabsoo malee mirga ummata cunqursuuf hin hayyamu, hayyamees hin beeku. Garuu mirgi ummata tokkoo qawwee malee hin dhugoomu jechuun yaada dogoggoraa dha. Impaayerri dhumaa (USSR) qawwee malee diigamte. Kanaaf Itoophiyaan dimokraatawuu hin dandeettu yaadni jedhu deeggarsa saayinsii fi seenaas hin qabu. Jechi Habashootni dimookraasiin hin galuuf jedhu ammo hunda caalaa dogoggora. Uumamaan ilmi namaa dimokraataa ykn ammo abbaa irraa tahee dhalatu hin jiru. Waa hundaa naannoo isaa irraa barata, gocha hawaa fi gaariis.
Gama biraatiin qabsoo Dimokraatic Republic Oromiyaa ijaaruu irraa gara mirgoota ambummaa fi hiree murteeffannaa ummatoota Itoophiyaa hundaaf falmuu taarsiimoo qabsoo faallessa warra jedhantu mul'atan. Impaayerri Itoophiyaa diigamuu jechuun biyyi sun dimokraatofte lammiin biyyattii sana keessa jiraatu hunda dhimma isa ilaalu irratti murteessaa tahuu dha.Kun tarsiimoo qabsoo keenyaa, kan bilisummaa sana Oromoo argamsiisu qofa osoo hin taane, Oromoon bi;isummaa boodas akka nagayaa fi tasgabbiin jiraatu kan godhuu dha. Kanaaf yaadni tarsiimoo faallessan jedhu, madaalaa kaasuu hin danda'u.
Kan biraan yakka hoogganootni ODF keessattuu Prezdaantiin 1992 keessa qabsoon Oromoo akka hin milkoofnee fi lubbuun qabsaawota hedduu diinaan akka dhabamtu godhe fi diinaaf hojjata kan jedhuu dha. Kun cubbuu daangaa hin qabnee dha. Carraa seenaa tahee bara 1992 keessa qaama sochii sanaa tahuudhaan waan hedduu beekuu danda'ee jira. isa duraa, waraanni keenya (WBOn) bakka tokkotti mooraatti lolli itti tahee fi wareegamni dallaa keessatti marfamuun irra gahe hin turre. Osoo labsi Chaartara keessaa bahuu hin labsamiin humnaa fi miseensota keenya bakka jiran hundatti Chaartara keessaa baanee qabsoo hidhannootti deebi'aa akka jiru himame. Kan biraa hafee iccitii waraanaa kana manguddootni Oromoo hedduun osoo hin hafin akka hubatan taasifamuu isaa ti. Kana irra dabree ammo yeroo sanatti dirreen Waraanaa ABOn qabaachaa turte hundi ajajaa waraanaa itti gaafatamni nagummaa humna keenyaa fi bobbaa waraanaa qindeessuu itti kenname jiraachuu isaa ti. Obboo Leencoon hanga danda'ametti qabsoon karaa diplomaasii fi siyaasaa godhaa turre akka milkaa'u tattaaffii inni godhe, galmee seenaaf dhiisuun barbaachisaa dha, gama kiyyaan garuu akkaan beekutti waan danda'amu hunda akka godhe mamii malee dubbachuu danda'a. Yakka kana hunda caalaa kan dhara godhu, guyyaa tokkos namootni obboo Leencoo waliin qabsaawaa turan tokko illeen rakkoo kanaaf isa itti gaafatamaa hin goone. Obboo Galaasaa Dilboo, Dhugaasaa Bakakkoo fi Daud Ibsaas haala 1992 taheef takkaa ifa bahanii itti gaafatama hoonga mudatee obboo Leencoof hin kennine. Yakki kun kan dhihaatu, irra caalaa, namoota 1970-ta keessa dirree qabsoo funyaaniin tuqanii baqatanii biyya ambaatti yaa'anii, erga sanaa biyyatti deebi'anii maatii isaanituu hin arginii fi namoota isaan afanfaajjessanii dha. Namoota ganna 35 oliif ABO fi qabsoon Oromoos maal keessa akka turte itti dhiheenyaaf quba hin qabnee dha.
Kanaaf, duulli ODF irratti gaggeeffamaa jirtuu maddi isii, fedhii dhuunfaa bakkaan gahachuu fi Oromoof yaaduu dhabuu dha. Hedduun namootaa fi jaarmayota Oromoo, kallattiin duula kana keessaa qooda fudhatan yakki isaan ODF irratti dhiheessan dogoggora akka tahe tolchanii beeku. Fakkeenyaaf, obboo Jawaar Mohammed 2010 keessa interview www.gadaa.com waliin godhee fi haasawa naanoo DC-tti ummataaf godhe irratti rakkoon biyya Itoophiyaa mudate maddi isii murnoota sirni dur (sirna nafxanyaa) akka deebi'uu barbaadanii fi warra hiree murteeffannaa ummatootaaf qabsaawanii jedha. Murni inni cichitootaa (ethno-natonalists) fi boodatti harkiftoota ( chauvinists) jedheen kun Impaayera Itoophiyaa keessatti mirgootni ummataa akka hin dhugoofne godhan jedhe. Ji'a tokko dura ammo yaaduma 2010 akka furmaataatti dhiheesse sana warra fudhatan deebisee akka madda rakootti dhiheesse. Gama biraatiin jaarmayootni Oromoo ar'a ODF Itoophiyummaa fudhate jedhanii yakkan, dhoksaa fi ifatti biyyatti deebi'anii karaa nagayaatiin qabsoo gochuuf araara TPLF gaafachaa turan. Kanneen hafan ammo warra 1970 keessa sochii Oromoo keessa turan, haalli qabsoo ulfaannaan biyya ambaatti baqatanii dha, kan ar'a warra waggaa 35 dura diina jalatti gatanii biraa deeman irratti duula gaggeessaa jiran. Kanaaf fakkeenyi guddaan hooggan murna Shanee torbaanitti guyyaa torba Paltalk irraa nama arrabsaa oolu dha.
Eegaa akkuma barruu kana keessatti akeekuu yaaletti rakkoon mooraa qabsoo Oromoo mudatte guddaan rakkoo ummata Oromoof yaaduu dhabuu ti. Kanneen ar'a diina dhiisanii halkanii guyyaa ODF fi hooggana isaa irratti duula gaggeessaa jiranii fi ibiddi mooraa qabsoo Oromoo keessatti qabatte akka hin dhaamne qoraan dhiheessan furmaata tokko illee nu hin agarsiifne. Murnootni Oromoo hafan hundi diina lagatanii ODF-itti bobba'uuf waliif galtee guddaa qabaataniis, waan Oromoof tola jedhan irratti waliif galuun hafee yaada burqisiisuu hin dandeenye. Ummata Oromoof qabsaawaa kan if taasiisuu barbaadan yaada qajeelaa burqisiisuu fi yaada kana irra dhaabbatanii qabsoo saba keenyaa finiinsuu osoo hin taane warra waa goona jedhaniin irratti bobba'uu fi yakkuuni. Kanaaf gaaffiin gaafatamuu qabu, isin balaaleffannaa malee Oromoof maal yaaddanii dha. Murnootni Oromoo jiran hundi ar'a balaaleffannaa ODF irratti waliif galu, garuu maaltu isaan tokko tahanii bilisummaa Oromoo warraaquu akka dhoorgu beekuun nama dhiba. Dhuma irratti ammo, murnootni yaada tokko qofaatu qofatu qajeela fi kanneen murnoota Oromoo Itoophiyaa keessatti rakkoo Oromoof furmaata argamsiisuuf yaadan hundaan gantuu fi diina jedhu, osoo Oromiiyaa bilisoomsitanii aangoo argattanii namootaa fi qaama hawaasaa yaada keessaniin ala tahe qabu akkam gootu gaaffii jedhu gaafachuun hin badu.
Jeequmsa mooraa qabsoo Oromoo keessatti uumameef sababni guddaan amalli waan hunda dura dhaabbachuu fi ofii waan godhaniif itti gaafatamni dhabamuu Oromoo keessatti dagaaguu dha. Amala murnaa kan warri Amaarikaanii "The Party of No" jettuuntu nu dhaale. Akkuma T-Party Ameerikaa osoo furmaata ofii hin qabaatin waan furmaata taha jedhame hunda dura dhaabbachuu fi gufachiisuu, rakkoon Oromoo mudate. Osoo yaada dhaabbannuuf hin qabaanne namootaa fi murnoota Oromoo dura dhaabbachuun qofti Oromoof bu'aa hin argamsiisu, qabsoo isaa of booda yoo deebise malee fuula dura hin oofu. Hunda caalaa ammoo maqaa qabsoo sabaatiin sabaaf hojjachuu irraa yaadota ofiif malee nama birootiif hiikkaa hin qabaanne jalatti golgamanii summii lammii Oromoo giddutti diinummaa qofa babal'isu akeeka jaarmayaa Milkeessuun hafnaan akeeka nama tokkollee hin gar-gaaru. Kanaaf, kanneen jaarmayaa fi lammiiwwan Oromoo irratti duuluu qofa akka waan qabsoo Oromoo irra jiraniitti of dhiheessan, dura dhaabbannaa jaarmayaa biraa fi balaaleffannaa malee Oromoof Maal Qabdu jennee haa gaafannuu.
Bilisummaa fi kabajaan ilmaan namaa hundaaf!
Joobiraa Badhaasoo
ittisaapost@gmail.com


text:
Antiraaksii
Antiraaksiin dhibee hamaa yoo ta'u kan inni dhufus baakteeriyaa Baasiles Antiraasis (Bacillus anthracis) jedhamuuni. Gosti dhibee kanaa baayyen isaa kan nama ajjeesu yoo ta'u dhibeen kun bineesotaa fi nama qaba. Yeroo ammaa dhukkuba kanaaf talaalliin kan jiru yoo ta'u erga dhibeen isaa nama qabeeyis antiibaayootiiksiidhaan yaalun gosa dhibee kanaa muraasarratti amma tokko ni hojjata.
Akkuma miseensota jenasii Baasiles, Baasiles Antiraasisiin indoospoorii(gabaabumatti ispooriis ni jedhama) mugaa yoo uumuu kunis haala qilleensaa hamaa keessa waggaa kudhanii hanga jaarraa tokkoo jiraachuu danda'a. Ispooriiwwan kun ardii addunyaa hundumarratti argamu, Antaarkitiikaa dabalatee. Ispooriiwwan kun yeroo qillensa wajjiniin ykn nyaata wajjiniin qaama keessa seenan ykn madaa qaamaa irra yoo qubatan, battalumatti mugaatii isaanii keessaa dammaquun saffisaan wal horuu jalqabu.
Antiraaksiin baayyinaan bineensota biqiltuu nyaatan kan manaa fi kan bosonaa qaba; kunis yeroo marga dheedan ykn yeroo afuura baafatan ispoorii kana yeroo liqimsani. Irra caalaa dhiibeen bineensota biqiltuu nyaatan kan qabu nyaata wajjin liqimsuuni. Bineensonni foon nyaatan ammoo irra caalaa bineensota dhibee kanaan qabaman nyaachudhaan qabamu. Bineensonni dhibee kanaan qabaman dhukkuba kana namatti dabarsuu danda'u; kunis foon bineensa dhukkubsatee kanaa nyaachun ykn qaaman wal-tuquun (fkn dhiigni faallame yoo madaa tuqe) ta'uu danda'a.
Antiraaksiin qajeeltodhumaan dhukkubsataa tokkorraa kan biraatti hin darbu; karaa ispoorii qofa namatti darba. Ispooriiwwan kun uffataa fi qopheedhan iddoo tokkoo gara biraatti geeffamuu danda'a. Reeffi bineensota dhibee kanaan du'anii madda ispoorii ta'uu danda'a. Jabina ispooriwwan kun qabaanii fi oomishuun salphaa waan ta'eef, akka meeshaa waraanaatti itti fayyadamuuf baayyee mijataa dha. Antraaksii akka meeshaa waraanaatti fayyadamuun kun yoo xiqqaate biyyoota shaaniin hojjatameera: Yunaayitid Kingidem, Jaappaan, USA, Raashiyaa fi Iraaq. Akkasumas biyyoota biraa baayyedhaan yaallame.
Hanga jaarraa 20ffatti wagga waggaadhan adunyaarratti antiraaksiin namoota fi bineensota hanga kuma dhibba tokkoo ol ajjeesse. Saayintistiin Firaansi Luuwii Paaster talaallii antiraaksii bara 1881tti yeroo jalqabaatif hojjate. Jaarraa tokkoo oliif talaalli bineensotaa, bobbaa bineensotaa qulleessuu, fi sagantaa antiraaksii balleessuu kan Ameerikaa Kaabaa, Awustireliyaa, Niwuu Ziilaandi, Raashiyaa, Yuurooppi, fi kutaa Afrikaa fi Eshiyaa keessatti geggeeffameen, dhukkubni antiraaksii bineensot manaa irratti mul'atu baayyee xiqqaadha (waggaatti baayyee muraasatu gabaafamea). Antiraaksiin keessumaayyuu saree fi adurree irratti baayyee hin mullatu, fakkeenyaaf bara 2001tti USA keessatti tokko qofatu galmaa'e.
Dhibeen antiraaksii bineensota foon nyaatanii fi raqa qulqulleessan (scavengers) hin qabu; yoma foon bineensa dhibee kanaan qabamee nyaataniyyuu hin qabaman. Dhukkubni kun bineensota daggalaa biratti yeroo yeroodhan deeddeebi'eet ka'a. Dhibeen kun biyyoota mana yaalaa namaa fi kan horii baayye hin qabne keessatti baayyata. Jaarraa 21ffaattillee, antiraaksiin biyyoota hin guddatin keessatti rakkoo guddaa ta'ee argama. Fakkeenyaaf biyya Filippiinsi keessatti foon bineensa dhibee kanaan du'ee nyaachuun bara 2010tti namoonni 400 ol yoo dhukkubsatan yoo xiqqaate namoonni 2 akka du'an gabaafameera.
Ispoorin Baasiles Antiraasis biyyee keessa jiraata. Yeroo dheeraa jiraachuu waan danda'uuf, ispoorin antiraaksii addunyaa guutuu keessa jira keessaahuu iddoowwan awwaalaa bineensota dhukkuba kanaan du'aniitti argama. Iddoo awwaalaa tuttuqamerraan kan ka'e erga dhukkubsataan du'ee waggaa 70 booda dhibeen kun reeffarraa nama qabu danda'eera.
Contents
Mallattoo Dhibee Kanaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Somba[edit | Lakkaddaa gulaali]
Miidhaan sirna argansuu jalqaba waan akka qufaa(utaalloo) fakkaatee guyyaa muraasa kan turu yoo ta'u, itti aansee dhibee nimooniyaa(pneumonia) fi miidhaa sirna argansuu guddaatu dhufa. Dhibeen kun nama ajjeessuun isaa 92% yoo ta'u, yoo yaaliin akkuma dhibeen kun jalqabeen kennameef garuu gara 45% gadi bu'a. Dhibee antiraaksii sombaa dhibee sirna argansuu isa kaanirraa dafanii adda baasun dhibeen kun dafee yaalii akka argatu gochuuf waan tajaajiluuf baayyee barbaachisaadha. Malli ittiin kana addaan baasanis kalaqamee jira. Dhibeen kun cimee deemnaan, ammuma fe'eyyuu yoo yaalii argate, carraan nama ajjeesuu isaa 97%.
Dhibeen nama qabee kan amma nama ajjeessutti ga'uu yoo ispoorii(spore) naannoo 10,000-20,000 qilleensaan wajjin (yeroo hafuura baafatan) yoo gara qaamaa seene. Akkuma dhibee kaanii, carraan ittiin dhibeen kanaan qabaman nama tokkoorra nama biraatti gargar yoo ta'u, namoonni tokko tokko salphaatti saaxilamu; ragaan barreeffame ta'e kan giddu-galeessatti ispoorii meeqatu nama saaxila jedhu hin jiru. Antiraaksiin argansuun nama qabu kun dhibee warraa wuul footuu ykn warra wayyaa dulloomee gatame funaantuu jedhameet beekkama. Hojiiwwan kun bineensota dhibee kaan qabmaniif waan nama saaxiluuf warri hojii kana hojjatan salphaatti dhibee kanaaf saaxilamu. Hojiiwwan kanaaf nama saaxilan keessaa kan biraa gaanfaa bineensotaa kolbaa hojjachuuf caccabsuu, rifeensaa bineensotaa kan ittiin buruushii hojjatan tuttuquu, fi gogaa bineensotaa ti. Gogaan bineensaa kan dhibee kanaan du'an irraa kan dhufe ta'uu ykn ispooriin ittin godhamee lafa kan kaawwame ta'uun hin beekkamu. Malli kun dhibee kana akka meeshaa baayolojiikaawaa itti fayyadamuuf gargaara.
Garaachaa fi marrimaan[edit | Lakkaddaa gulaali]
Antraaksin garaachaa fi marrimaanii nama kan qabu foon dhibee kanaan qabame nyaachun dhufa; mallattoon isaas dhukkubbii garaachaa fi marrimaanii, dhiiga hoqqisuu, albaatii hamaa, garaa gubaa marrimaanii fi nyaata jibbuu dha. Marrimaan, afaanii fi qoonqoon yeroo baayyee hin madaa'a. Erga baakteeriyaan kun garaa keessa faffaca'ee booda, itti aansun gara dhiigaatti darbee qaama keessa faffaca'a, summiis oomishuu ittuma fufa. Antiraaksin garaachaa fi marrimaanii yaallamuu kan danda'u yoo ta'u yaaliin dafee jalqabuu fi turuu isaarratti hunda'ee, carraa nama ajjeesuu 25%-60% ta'u qaba. Gosti antiraaksi kanaa bayyee xiqqaadha.
Kan Gogaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Antiraaksiin goaa namarratti madaa kan uumu yoo ta'u gidduun madaa kanaa hin gurraacha'a. Gurrachi madaa kanaa baayyee nama hin dhukkubu. Antiraaksiin gogaa kan inni ummamu bakka ispoorin itti gogaa namaa keessa seenetti yoo ta'u kunis erga seenee guyyaa 2 hanga 5tti jalqaba. Akka madaa kaanii odoo hin ta'in, madaan antiraaksii gogaa nama hin dhukkubu.
Antiraaksiin gogaa kan uummamu erga ispoorin Baasiles Antiraasis(Bacillus anthracis) gogaa namaa kessaa karaa madaatin seenee booda. Gosti antiraaksii kun baayyinaan kan nama qabu yoo bineensota dhibee kanaan qabame/du'e tuqanii.
Antiraaksiin goaa yoo yaalii argate yeroo baayyee nama hin ajjeesu, sababiinsaas miidhaan isaa gogaa irratti kan murtaa'e waan ta'eefi. Kunimmoo dhibeen kun qaama keessoo akka hin miine godha. Yoo yaalii argachuu baate, carraan nama ajjeesuu isaa 20% ta'a.
Ka'umsa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Baakteeriyaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Baasiles Antiraasisiin bifa ulee fakkaatu kan qabu baakteeriyaa eroobiikii (aerobic bacterium) ti; guddinii isaa naannoo maayikiroomeetirii 1 amma 9 ta'a. Baakteeriyaan kun dhibee akka inni fidu kan beekkame bara 1876 Rooberti Kookin ture. Rooberti Kook kana kan argate dhiiga sa'a dhibee kanaan qabamtee fudhatee, baakteeriyaa kana erga adda baasee booda hantuuta keessa kaa'e. Baakteeriyaan kun akka indoospooritti biyyee keessa taa'a, haala kanaan waggaa kurna baayyee turuu danda'a. Bineensonni biqiltuu nyaatan, yeroo marga dheedan ykn baala nyaatan qabamu, keessaahuu yeroo biqiltoota jabaataa, kan gubuu, fi qara qabu yeroo dheedan: sababiinsaas biqiltoonni akkasii madaa garaachaa fi/ykn marrimaanii uumuu waan danda'aniif, baakteeriyaan kun salphaatti karaa madaa kana tishuu keessa seenuu danda'a. Erga liqimfamee ykn madaarra bu'ee booda, baakteeriyaan kun saaxilamaa kana keessatti wal horuu jalqaba, dhukkubsataa qabame sanas guyyoota ykn torban muraasa keessatti ajjeesa. Insoospooronni bakka itti tishuu keessa seenan sanatti biqiluun sana booda karaa dhiigatiin gara liimfatiiksiitti faffaca'u, achittis wal horu.
Baakteeriyaan kun summii lama kan eksoo-tooksiin(exo-toxins) jedhamuu fi leetaal tooksiin (lethal toxin) jedhaman kan oomishuu yoo ta'u kan nama ajjeessuus summii kana. Doktoroonni du'a dhibee kanaan dhufe adda baasuf tokkoffaa tasa kan dhufe ta'uusaa, fi lammaffaa ammoo dhiiga gurraacha hin itinne kan qaama keessaa karaa uraa adda addaa yaa'un tilmaamuu danda'u. Erga dhukkubsataan du'ee booda, yeroo daqiiqaa muraasa hanga sa'a gabaabaa keessatti, baakteeriyaan antiraaksii baakteeriyaan an'eroobiikiin moo'amuudhaan ni balleessa. Haa ta'u malee, baakteeriyaan antiraaksii kan dhiiga wajiin qaama keessaa ba'e ispoorii jabaataa uumuu danda'a. Baakteeriyaan tokkoo ispoorii tokko uuma. Maaltuu baakteeriyaa antiraaksii ispoorii akka uumu akka godhu amma ammaatti wanti beekkame hin jiru, garuu ooksijiinitti saaxilamuunii fi nyaata dhabuun shoora akka tabatu ni tilmaamama. Ispooriin, tokkicha uummamnaan balleessuuf baayyee ulfaataadha.
Bineeldonni biqiltuu nyaatan (yeroo tokko tokko namoonnis) dhibee kanaan karaa argansuun kan qabaman akka kanatti: ispooronni qilleensa wajjin erga liqimfanii booda, qilleensaan hooffamuudhaan sombaa keessa alviyoolaa seenuu. Ispooronni somba keessaa seelota qulleessituun (scavenger cells - macrophages) fuudhamuudhaan karaa veeseloota xixiqqoo (small vessels - lymphatics) keessa hooffamudhaan gara liimfi noodii (lymph nodes) geeffamu. Miidhaan ispooronnii fi baasiilaayi qomarraan ga'u mallattoon dhibee qomma keenyarratti akka nutti dhaga'amu fi hafuura baafachuun akka ulfaatu godha. Erga liimfi noodii seenanii booda, ispooronni biqiluudhan gara baakteeriyaatti jijjiiramu, achiis saffisaan wal horuu jalqabu. Wal hormaata kanaan seelota qulleessituu dhoosuun baakteeriyaa baayyeen dhiiga keessa seenee gara qaama hundaatti akka faffaca'u godhu. Erga dhiiga keessa seenaanii booda, baakteeriyoonni baasilaayi kun pirootiinota sadi'i kan letha factor, edema factor, fi protective antigen jedhaman gadi lakkisa. Pirootiinonni sadanuu mataa isaanitti summii kan hin qabne yoo ta'u, walitti makamni isaanii garuu namaaf summii hamaa ta'a. Protective antigenin warreen lamaan hafan wajjin walitti makamuun summii lethal toxin fi edema toxin jedhamu uuma. Summiwwan kun miidhaa tishuu, dhangala'uu dhiigaa, fi du'a fidu. Yoo antiibaayotiiksiin turee kennameef, antiibaayotiiksiin baakteeriyaa kana yoo ajjeesee fixeyyuu, summii kanaan dhukubsataan sun ni du'a. Sababiinsaas summiin baakteeriyaa baasilaayiin uummame kun baayyina nama ajjeesuu danda'uun dhiiga keessatti waan hafuufi.
Ammeenyi dhibee antiraaksii amala baakteeriyaa kanaa lamarratti hunda'aa: (i) poly-D-glutamic acid capsule, kan baakteeriya kana faagoosaayitoosisii(phagocytosis) neutrophils dhukkubsataa irraa dhowwu, fi (ii) tripartite protein toxin, kan summii antiraaksii (anthrax toxin) jedhamu dha. Summiin antiraaksii makaa pirootiinota sadi'iitti: (i) protective antigen (PA), (ii) edema factor (EF), fi (iii) lethal factor (LF). PA fi LFn lethal toxin uumu, PA fi EF ammoo edema toxin uumu. Summiin lethal toxin du'aa yoo fidu, edema toxin ammoo dhiita'a tishuu/qaamaa fida.
Seeloota keessa seenuuf, endema fi lethal factor pirootiinii biraa kan baasiles antiraasis oomishu kan protective antigen jedhamutti fayyadamu. Protective antigen qabduu seelotaarratti argamu gosa lamatti of maxxansu. Inzaayiimii seelotaa kan pirooti'eez jedhamu PA bakka lamatti cabsa: PA20 fi PA63 tti. PA20n marsaa summeessuu keessaa bahee waan seelota ala turutti jijjiiraama. PA63n garuu sana booda caccabaa PA63 kan biraa ja'a wajjin oligomerize gochuun prepore uuma; kunis bifa geengoo qaba. Erga bifa kana erga godhatee booda, EF ykn LF sadi'i wajjin walitti qabachuun resistant complex uuma. Itti aanuun karaa rissepteroota seelootaatin endocytosis geggeeffama, karaa kanaan summiin kun seelota keessa seenuun keessoo seelotaa argata. Naannoon asidaawaa kan endosome keessaa kun heptamer akka LF ykn/fi EF cystosolitti gadi lakkisu godha. Akkamitti akka summiin kun seelota ajjeesu garuu sirriitti hin beekkamu.
Saaxilamuu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Namoonni baayyeen dhibee kanatti karaa ittiin saaxilaman keessaa inni guddaan iddoo hojiitti bineeldota dhukkubstan ykn bu'aa bineeldota dhukkubsatanii (gogaa, foon, fi rifeensa(wool)) tti saxilamuudhaani. Hojjattoonni bineeldota du'anii fi bu'aa bineeldotaa kanaaf saaxilaman balaa dhibee kanaa guddaa keessa seenu, keessahuu biyyoota dhibeen kun baayyatu keessatti. Horiin yeroo goodatti bayee marga dheedu, bineensota daggalaa wajjin walitti makamuu waan danda'aniif, dhibeen antiraaksii darbee darbee karaa kana ni dhufa. Hojjattoonni baayyeen rifeensa uffata ta'urra (wool) fi gogaarra hojjatan ispoorii antiraaksii xiqqoodhaaf ni saaxilamu, garuu saaxilamni akkasii kun baayyensaa dhibee antiraaksii fiduuf ga'aa miti. Ittisni qaamaa saaxilama xixiqqaa akkasii kana ofirraa dhowwuu danda'a jedhamee yaaddama. Namoonni kun yeroo qabaman gosa dhibee kanaa kan antiraaksii gogaa jedhamuun qabamu. Seena dheeraa keessatti, antiraaksiin qilleensa wajjin seenu inni hamaan Woolsorters' disease jedhama, sababni isaas iddoo hojiitti namoota wool foo'an waan qabuufi. Yeroo amma, dhibeen karaa kana dhufu bineensonni dhibee kanaan qabaman waan hin jirreef baayyee xiqqaadha. Fakkeenyaaf, biyya USA keessatti dhibeen karaa kanaan nama qabe, yeroo dhumaaf bara 1976 yoo ta'u, kunis wool biyya Paakistaanii dhuferraa kan aka'e ture.
Ittisuu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Talaallii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Talaalliin antiraaksii kan loonii fi namootaaf kennamu seenaa qorichaa keessatti iddoo guddaa qaba, argannoo Luuwii Paaster horiirratti godhe kan jaarraa 19ffaadhaa hanga oomisha ammayyaa (Bio Thrax) jaarraa 20ffaa keessa loltoota Ameerikaa waraanaa baayoloojikaawaarraa dhowwuuf ooletti dabalatee. Talaalliin antiraaksii kan namootaa Tokkummaa Sooviyeet keessatti bara 1930n keessa yoo hojjatamu, USA fi UK keessatti ammoo bara 1950n keessa hojjatame. Kan yeroo ammaa TNQ(FDA) USAn fudhatame fayyadamaa jirru bara 1960n keessa oomishame.
Yeroo ammaa, talaalliin antiraaksii kan namaa gosa acellular(USA) fi live spore(Raashiyaa) kennama. Talaalliin amma kennaman hundi mallattoo murtaawaa fi waliigalaa dhibee (madaa, qaamni hoo'uu, gogaan qaamaa diimachuu) agarsiisa; namoota naannoo 1% ta'an ammoo miidhaa jabaan irra ga'uu danda'aa.
Yaaluu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Antiraaksin namarraa namatti qajeeltodhaan hin darbu, garuu uffannii fi qaamni namaa ispoorii antiraaksin faallamuu danda'a. Faallama kana balleessuuf, saamunaa farra jarmii fi bishaanin sirriitti miccuu barbaachisa. Bishaan faallame qulqulleessuuf farra jarmiitin yaaluu barbaachisa. Meeshaalee biraa qulqulleessuuf, meeshaa sana daqiiqaa 30 ol danfisuu/affeeluu barbaachisa. Kilooriniin yaalun ispoorii balleessurratti bayyee bu'aa kan hin qabne yoo ta'u formaldehyden fayyadamuun garuu bu'aa qaba. Uffata faallame gubuunis mala biraa ittin ispoorota balleessani. Erga ispoorin mala kanaan balleessinee booda, nama dhibee kana qabu namoota biraarraa adda qooduun barbaachisaa miti.
Antiibaayotiiksii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Antiibayotiiksiidhaan dafanii yaaluun baayyee murteessaa dha - yaaliin yoo turee jalqabe carraa fayyisuu isaa baayyee xiqqeessa.
Yaaliin dhibee antiraaksii fi dhibee baakteeriyaan dhufan kan biraa antiibayotiiksii akka fluoroquinolones (like ciprofloxacin), doxycycline, erythromycin, vancomycin, or penicillin doozii baayyee liqimsuu fi waraannachuu barbaada. TNQ kan mirkaneeffaman ciprofloxacin, doxycycline, fi penicillin dabalata.
Antiraaksi qilleensa wajjin somba seenuuf, dafanii antiibayotiiksii prophylaxis yaalun du'aa oolchuuf baayyee murteessaa dha.
Caamsaa 2009tti, Human Genome Sciences eeyyama Biologic License Application qorichaasaa haaradhaaf galchate, qorichi kun raxibacumab kan jedhamu yoo ta'u antiraaksii qilleensa wajjin seenuf yaaluuf tajaajila. Yoo dhukkubsataan antiraaksiin du'e, reeffa sana kobaatti adda baasanii kaa'un jarmiin antiraaksii akka hin baballanne dhowwa. Reeffa awwaaluun ispoorii antiraaksii hin ajjeesu.
Waggaa as dhihoo keessa, qoricha antiraaksii haaraa oomishuuf yaaliin adda addaa godhaama jira, garuu qorich duraan jiruyyuu yoo yaaliin yeroodhaan kennamuu jalqabe dhibee kanarraa ni fayyisa.
Monoclonal antibodies[edit | Lakkaddaa gulaali]
Mudde 14, 2012tti, TNQ USA raxibacumab antiraaksii qilleensaan seenuu yaaluu akka limmoodhaan kennamu eeyyame. Raxibacumab antiibodii monoclonial kan summii Baasiles Antiraasisiin uummamu sana halaksiisa. Summiin kun tishuurratti miidhama hin fayyinee fi du'a fida. Antiibodii monoclonial kun pirootiinii antiibodii namaa fakkaatu yoo ta'u qaamota alaa nama keessa seenan kan akka baakteeriyaa fi vaayiresii barbaadanii balleessa.
Seenaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Jechichuma[edit | Lakkaddaa gulaali]
Maqaan antiraaksii jedhu kan dhufe jecha Giriik anthrax[άvθpaE] irraa yoo ta'u jechi kun maqaa 'dhagaa cilee' (coal) ture. Maqaan kun kan kennameefis miidhaa dhibeen kun gogaa qaamarraan ga'uu bifa gurraachaa waan qabuu fi. Dhibeen kun kan qoratamee argame bara 1876 Rooberti Kookin ture.
Argamargama[edit | Lakkaddaa gulaali]
Doktoriin lammii Jarmanii Rooberti Kook baakteeriyaa dhibee antiraaksii fidu yeroo jalqabaatiif bara 1875 Wolsztynitti argate. Argannoon isaa kan jaarraa 19ffaa gara dhumaa keessaa kun, dhibeen lubbu qabeeyyii ijaan hin mullanne (microbe) xixiqqoodhaan akka dhufu hubachiise. Yaalii (experiment) gurguddaa hojjateen, Rooberti Kook marsaa jireenyaa fi mala ittiin antiraaksiin darbu adda baasee argate. Yaaliin isaa kun antiraaksii hubachuuf qofa odoo hin taane, dhibeen lubbu qabeeyyii ijaan hin mullanne (microbe) akka dhufu hubachiisu keessatti ga'ee guddaa qaba; sana dura dhibeen karaa ittiin dhufu hin beekkamu ture. Kook ittuma fufuudhaan akkataa dhibeewwan biraa ittiin darban qorate. Kanaafis, Badhaasaa Noobelii kan bara 1905 baakteeriyaa tuberkiloosis (dhukkuba somba) fidu waan argateef badhaafame.
Talaallii Jalqabaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Caamsaa 1881tti, Luuwii Paaster yaalii uummataaf banaa ta'e kan yaadaa talaallii agarsiisu geggeesse. Paaster garee lamaan hoolota 25, re'ee tokko, fi saawwan muraasa qopheesse. Horii garee tokko keessa jiraniif talaalliin Paaster qopheesse garaa garummaa guyyaa kudha shan gidduutti si'a lama kennameef, garee kan lammataatii garuu talaallin wayiituu hin kennamneef. Erga talaalliin jalqabaa kennamee guyyaa soddoma booda, gareen lamaanuu baakteeriyaa antiraaksii lubbuu qabu waraannaman. Horiin garee talaallii hin fudhatin keessa turan hundi yoo dua'an, horiin garee talaallii fudhatan keessa jiran tokkollee hin duune.
Talaalliin antiraaksii kan namaa bara 1954 gadi lakkifame. Talaalliin kun kan seelii hin qabne dha, kan Paaster horiidhaaf fayyadame seelii lubbuu qabu ture. Talaalliin seelii hin qabne irra fooyya'aan bara 1970tti bahe.
Kanas Ilaali[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Meeshaa ittii antiraaksii qoranii argan
- Talaallii Antiraaksii
- Summii antiraaksii
Wabii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Liinkii Alaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Wikimedia Commons on Antiraaksii
- Anthrax, Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
- Template:CDCDiseaseInfo
- US EPA National Homeland Security Research Center Publications
- CDC - Anthrax - NIOSH Workplace Safety and Health Topic
- Template:ECDC
- Louis Pasteur and the Anthrax Vaccine
- Agent Fact Sheet: Anthrax, Center for Biosecurity
- "Anthrax". CDC Division of Bacterial and Mycotic Diseases. Retrieved 17 June 2005.
- Bioterrorism Category A Agents – Information Resources
- "Bacillus anthracis and anthrax". Todar's Online Textbook of Bacteriology (University of Wisconsin-Madison Department of Bacteriology). Archived from the original on 19 June 2005. Retrieved 17 June 2005.
- "Focus on anthrax". Nature.com. Archived from the original on 12 July 2005. Retrieved 17 June 2005.
- 2008 Ivins Court Documents and DOJ Report in convenient form.
- Bacillus anthracis genomes and related information at PATRIC, a Bioinformatics Resource Center funded by NIAID
- 3D electron microscopy structures of Anthrax toxin proteins at the EM Data Bank(EMDB)
- Timeline resources and general review of anthrax in a security context at Biosecurity Commons, a wiki database


text:
Oromiffa Music
4:51 Bishiriya Borsha - LIVE Show (Oromo Music) 8:03 Hawi Tezera - LIVE Show (Oromo Music) 3:08 Oromo Stand Up Comedy 5:57 Oromo Music - ~ Hacaalu Hundessa 5:49 Oromo Music - Zeynu Mahbub ~ Moti durbaa 4:41 Oromo Music - Daniel Bedada ~ Nama Jechuun 3:51 Oromo Music - Abbabaa Dhugaasaa ~ Siin Ala 5:01 Oromo Music - Tafari Mokonnon ~ Madda Seenaa 4:36 Oromo Music - Shukrii Jamaal ~ Ani Sumaafan 4:45 Oromo Music - Ashu lemmaa ~ Oromiyaa tiyya 6:03 Oromo Music - Abbabaa Dhugaasaa ~ Aduunyaan Sagali 3:51 Oromo Music - Zaakir Abdallaa ~ Garaa jaalalaa 5:38 Oromo Music - Haalimaa Makuriyaa ~ Asamare koo 3:22 Ashamaa! Jimma (Oldies Oromo Music) 6:18 Tadele Gamachu - LIVE Show (Oromo Music) 10:31 Itenesh Girma - LIVE Show (Oromo Music) 5:37 Fikadu Shifera - Dhugaan Lafatti Hafe (Oromo Music) 21:51 Dheebuu - Kutaa 31ffaa **NEW** (Oromo Drama)


text:
Caamsaa 31, 2016 | Abdii Baalee Oromiyaa
Akkam nagaa jirtuu, gootowwan goototaa,
Sanyiin dhaalaa biyyaa ilmaan Oromootaa,
Baga nagaa taatan nageenyi furmaataa,
Anis nagaan qaba, yoo ta'es baqataa,
Galanni haa gahu, Rabbii hunda horataa!!!
Dhaamsaan qaba lammii, xinnoo na hordofaa,
Waa'ee lammiiwwan koo, diinni biyyaa oofaa,
Waan Farda maraatee, alagaaf gulufaa,
Waa'ee qeerroowwan koo, diinni afaan cufaa,
Waan bineensa quufee, lammii kootti gajafaa,
Waa'ee dhaaba dharaa, warri hojii fafaa,
Dubbachuufiin deema, nuufis guyyaan ifaa,
Kanaafuu,jabaadhaa, qaawwa diinaa cufaa!!!
Ati garee kamii, kamitti of ramaddaa,
Oromoorraa baatee mee of quba-qabdaa,
Oromoo himataa, maaf alagaaf dhiigdaa,
Maqaa misoomaatiin, maaf dhiiga nu dhugdaa,
Ergama diinaatiin, hanga yoomii fiigdaa,
Oromoo moggaafattee, maalumaaf kijibdaa,
Maaf DhDUO jettee, hin jirree of dhaabdaa,
Ergattummaa malee, aangoo harkaa qabdaa,
Sitti beekkanneerraa, maalumaaf of sobdaa,
Dhiisi maqaa keenya, maaliif nuun dalagdaa,
Nu hin dhiiftu taanaan, salphinaa barbaaddaa!!!!
Misoomaa fi guddinni, ati odeessituu,
Kan biyya Oromoo alagaatti laattuu,
Kan ilmaan Oromoo biyyarraa ariituu,
Kan fedha alagaa, guutuu dhaaf tirtirtuu,
Kan ilmaan oromoo, lagaan adda footuu,
Moo kan hayyoota keenya, hidhaatti darbituu,
Moo kan qabeenya keenyaan garaa kee guuttattuu,
Moo kan hattuu wajjiin, Oromoo adamsituu,
Moo kan akka Karkarroo, lum'ee furdiffattuu,
Meerree, Misoomni kee, natti himi, yaa gantuu!!!
Lakkis DhDUO, dhaadannoon kee badee,
Sabni kee miidhamee, alagaan gammadee,
Hayyuun keenya cabee, addunyaan siif gaddee,
Jiruun awwaalamtee, mataa fi miilaa cabdee,
Mirgi kee dhiitamee, roorroon si sossobdee,
Oromoon saamamee, hattuun mana labdee,
Dharti iddoo fudhattee, dhugaan bakkaa dhabdee,
Bofti mana seentee, summiin biyyaa gubdee,
Ati maaf hin kaatuu, maaf gurra gad qabdee???
Ati yaa goomattuu, tan sabaaf hin taane,
Abbaa biyyaa jettee, diinatti saba hin hiinee,
Yoomiif si abdannaa, dhaadannoo kee baannee,
Galata abbaa garaa, bu'aa kee hin arginee,
Diinummaa alagaa, sammuun kee hin hubannee,
Osoo lubbuun jirtu, addunyaarraa hin duunee,
Mee nutti himi, maarree galata Wayyaanee!!!
Mee waa isin gaaffaa, deebii naaf deebisaa,
Oromoo abbaa biyyaa, lafarraa buqqisaa,
Ilmaan Oromtichaa gargaritti facaasaa,
Amantii fi kutaan gargar nu babbaasaa,
Dhadannoo ololaa, sagalee Tamsaasaa,
Gurra qabamtanii, diina jala ciisaa,
Dhiiga ummataatiin, garaa ofii furdisaa,
Guddinna jedhanii, lallabuun maal buusaa,
Gaafiin kiyya kanaa, dafaa deebii quubsaa!!!
Dhiifama yaa sabaa, warri abbaa biyyaa,
Yoo na ajjeesellee lammii koo naaf wayyaa,
Gammachu lammii koof, sammuun koo yaaddayaa,
Bilisummaa dhabee, yaada halkanii fi guyyaa,
Jabaadhaa yaa gootaa, ilmaan Oromiyaa,
Ciiftanii hin rafinaa, diina mataa dhayaa,
Harka qawwee qofaan gumaan kee bayaa,
Mirgi abbaa biyyummaa, gaafas ifa bayaa,
Qabsootti jabaadhaan dhaamsa kankoo tayaa,
Hanga yeroo biraatti, naaf ta'a nagayaa!!!
Maxxansa duraa; Adoolessa 28,2015
Maxxansa 2ffaa ;Caamsaa 30,2016
Leenca Madda Walaabuu/Sanyii Waaqoo Guutuu/AbdiiBaaleeOromiyaa-ABO


text:
Ebla 27, 2015 | Galmee Dhugaa Irraa
Kutaa Tokkoffaa Duubiuuf Addana Tuqaa
Kutaa Lammaffaa
Bakka barruun 1ffaa irratti dhaabbatee yaadachiisuuf – Kana irrattis akkuma waan kana dhagenyeen lafarra ganagalchinee wayyaaneen harka keenya irraa baafte – kana beeytaa miti obbo Jamaal? Faradduu tahuu keetirraan kan ka’e akka fincaan sirratti gadi naqaa turre numa beeytaamiti? Ogumaa keetiin waraana tajaajiluu irratillee ramadamtee joollee madooftee dhuftee sababaaa ati hin sobdan jatteef achittuu waan sirra gahuuf ka’e ni beeytaa miti? Arra isaaniin joollee abbaan hin guddifne fi haati hin guddifne jachuun kee sitti hin dhagayamuu? Jarri ati arrabsaa jirtu kun warra dhiiga iaani gadi naquu qofa otuu hin tahini lubbuu deebi’I hin qabne QBO dhaaf kennan tahuu seenaan ni yaadata – ammas jaalatuu jibbituu itti jiru. Kanuma irra deebite paltalk irratti amantiis dabalatee wanni jachaa turte hedduu nama gaddisiisa. Sumaahuu akka hogganatti achirratti afeerani, akka ati wallaalummaa, tuffii fi seenaa hin beeyne dabsitu carraa siif eknnuunu akka dhaaba keessattiti hammam takka akka yaanni kee kun calaqifamaa jiru waan garsiisuuf jacha gama kiyyaan akka salphinatti laala.
Kutaa kana jalatti itti fufuu – Oromoonni ala jiran Oromummaahu namoota hin beeyne isa jedhuus dhagayee hedduun gadde. Dhugumatti ati erga London dhufteehu takkaa Oromotti gadi baatee beeytaa? Ati Oromummaa keetituu nama amanu yoo taate qoonni ati kennite dhugiitii fi tanboo xuuxuu malee maali? Dagalattuu tanboo siif barbaaduun nu rakkisee ture. Nuti “Ethiopia waliin jiraanna, Qaama Ethiopia taana” janne jachuun kee fillannoo ati qabdu jedheen amana garuu, Oromoota yaada kee kana fi obboo leencoo Letaa dura dhaabataniif civil miti jachuun hiikkaa civility wallaalteeti moo maaltu civility nama dhoorga? Eegaa gaaffii hedduu tarreessuun ni dadayama garuu kanas bira kutuu filadha. Kan biraa waan gaaffii dhuma deebisaa sana keessatti beektoonni biyya alagaa jiran kuni civility waan Oromoo hin barsiisiniif kufani jiru jachuu keeti. Hedduu nama dhiba, kana bira taree Oromoon psychology gaafa dargiin deemaa jira jachuu fi dhaadachuu keetillee jachootuma tokkoo fi lamaan bira kutuu barbaada.
Obbo Jamaal atiis beekaa ofiin jachaa radio irratti dhihaattee kanneen dhiiga gadi naqanii fi Oromoo atillee maqaa dhawattu tana arrabsuu malee civility wanni jedhamu sikeessaan eessa jira? Waan ofiifuu galmee jachootaa keessaa hin qabne, namaan yakkuuf dhimma itti bahuun ofiif nama hujjii irra oolchu akka si hin gone beekuun barbaachisaa dha.
Kan biraa obbo jamal Oromoon diina baqatee biyyoota alagaa kana keessa oromoota jiran, akka waan Oromummaa Passportii fi koluu galtummaa gaafachuuf dhimmi itti bahan malee Oromummaa hin guunne dubbate. Kuniis, seenaa gochaa diinaa fi kanneen biyyaa baqatani bahan rorroo diinni irratti gaggeesse irraan akka tahe wallaaluu irraa akka tahe beekkamaa dha. Waan taheefiis, hawaasa Oromoo keessaa qooda fudhadhuuti rakkoo Oromoo biyyaa baafte qoradhu – akkanumatti dubbachuun waan sirraa eeggamu hin turre. Tarii ofirraa kaatee yoo jachoota akkasii kan darbatu tahe hedduun siif gadda.
Siif qofa otuu hin tahini mana Paltalk maqaa ODF dhaan dhaabbate keessatti kanneen wallaalummaa jachoota summii ati darbattu irraan kan ka’e ilillii siif namoonni gariin achi keessa kanneen teessoon isaani madaa tahe akka tahe hubadhee jira. Fakkeenyuma tokko kennuuf namni achi keessaa wayyaaneef hojjatu kan maqaalee akka “Great Oromia, kush … Agip, … wkf maqaa bafachuu paltalk mana godhatee rimiddii isaa raawachaa jiru nama eenyummaan isaa ammallee hin beekkamin tahullee hamma ammatti kan beekkame maqaan walakkaa (middle name) isaa Gondare tahuun isaati – maqaa guutuu isaa ammaf irra of qusadha. Kanneen osoo lolarraa dheessani qaraan waraante maqaa Oromiyaa fi Oromoo baafatani achi keessaa wacan bakka kanneefi qalama kiyya itti hin balleessuu.
Obboo leencoon qooda qabsoo keessatti kenne namni halu hin jiru haatahu malee, jachoota Obbo Jamal dhimmi itti bahee yoo laalle hedduu nama gaddisiisaa. Obboo leencoonu sadarkaa kanatti takkaa akka of himee hin jirretti hubadha. Obbo Jamaal garruu “ Leencoo Lataa, “ nama Oromoo, Oromoo godhe, Afaan Oromoo nama barsiise, nama A12 fidee, inni silaa jiraachuu baate Oromiyaa hin jirtu turte, leencoon waaqarraa nuuf kenname, nama yeroo isaan duraati (A man ahead of his time), nama Enginerin America keessatti barate caakaa gale, Silaa Americatti dhale nama Obaamaa irraa wayyaa tahu ture, George Washington dha. Mee ammaaf kanumaan keessaa jedha, dhugumatti obbo Jamaal Qabsoon Oromoo nama tokkoon as geese jattee yaaduu keetiif hammam takka akka wallaalummaan guuttamte garsiisuu isaa beeytaa?
Dhiigaa fi lafeen ilmaan Oromoo meeqqaatamtu Oromiyaa isa jedhu sana fide malee nam tokkoo miti. Oso gadi baate nama tokko akka waaqatti dhiheessuuf hin yaaliin dhugaa tokko tokko qorachuutu sirra ture. Qabsoon Oromoo nama tokko faarsuu irra akka guddatte beekuutu sirra ture/ obbo leencoon A12 fidee fiduu baatee akka Oromoo tokkotti qooda inni kennuun madaalama malee, Kanneen akka isaati dandeetti sadarkaa sanii fi olitti qabann kan oromoo boonsisu tahuu isaa beekuuniis barbaachisaa dha – kanneen QBO dhaaf jacha wareegamaniis lakkoofsaan hedduu tahuu dabalatee. Inni guddaan garuu, akka amantatti nama tokko faarsuun qabsoo keessatti dhuma akka hin dandayamne beekuu dha. Namoota akka keetiin hoggana ODF jachuunu waan nama qaanessuu tokko jedheen amana.
Qabsoon waan sabboonoota Oromoo fi ummata Oromoo hunda gaafattu waan taheef akka gamtaa fi nam tokkotti godhan qooda qabsoo Bilisummaaf kennaitti bara baraan yaadatamu isaati. Kana dursitee Obboo lencoo waliin silaa marihatte sigorsuu numa dandaya jedheen amana. Kana irratti mana hidhaa keessatti yeroo lafarra si bunnu sanuu hamma tokkoof daggala seenuu kee irraanfannee osoo hin tahini ayyaan laallatummaa ati garsiiftee fi waan kanneen wayyaaneen mana hidhaatti guurtee rakkisaa jirtu irratti rakkoo biro dabaleef akka tahe beekuu qabda. Ammas afaan tabba hin qabu akkuma jedhamutti akkuma garte haasawaa jirti. Garuu waan si beekuuf jacha Dr Fatansaa (Jamaal) jedhe jachuun kan hubadhe hin jiru – yoo ammas akkuma gaafa mana hidhaa keessatti Wayyaanee dhaadhesitu sanitti ayyaan laallatummaa kee hubadhe malee. Oromoo xiqeessuun of jaalachiisuun amala kee tahuu isaa waan beekuuf jacha. Amma kaniin hubadhe tokko yoo jiraate Miseensa Gumii Sabaa ODF tahuu keeti, Asiin si gahee tuffiifii arrabni kee kun ammo eessa akka si geessu walumaan laalla.
Kan biroo dhihoo tana Paltalk irratillee Oromoo gandaan qooduuf jacha jachoota ati darbatte irraan kan ka’e manni akka jeeqame numa beeyta. Kuniis amaluma kee akka tahe waan beekuuf nah in dinqu. Garuu kanneen ati yakkaa turte suni gariin akkuma keetiti ayyaan laallatuu akka than bnuma beeyna. Kanumaan waliin gaafa Kenya turtellee waan hojjachaa turre ni beeyta. Ati nama Ashabir jedhamu waliin waan hojjachaa ture yoo barbaachisaa tahe ifaan ifatti tokko tokkoon barreessaa ammaaf garuu bira tara. Kana kaniin tuquuf ati nama QBO fi Qabsaawoota qeequ dhiisiiti nama waanuma Qabsoo Bilisummaa Oromootu dubbachuu hin dandeenye akka tahe gabaabumatti si garsiisuuf qofa akka tahe hubadhu. Yoo barbaachisaa tahe ammo bal’inaan raga qabatamaa waliin walitti deebina.
Amma yeroon akka hoggana ADO tokko taate dhagayu dhiiroo namoonni kun eesumaa namoota akkanaa kana fidhanii maqaa Oromoon akka dubbatan godhan kan jedhulleen ana keessa numa bule – warri si beeynulleen wal gaafanne. Haatahu malee, sun dhimma isaanii tahee osoo jiruu, namoonni akka keetii kan duubbeen madaa tahe kanneen qabsoo kana irratti lubbuu kennani Oromiyaa isa jedhu argamsiisuu qofa osoo hin tahini mirgoota xixiqqo illee Oromoo gonfachiisan xiqeessuu fi arrabsuun akka ifaajiin isaani gati hin qabnee fi lubbuun isaani lakkoofsa keessa hin galetti namoota akka keetii seenaa Oromoo fi hundee oromummaa irratti bobbaasuun yakka yakka irra caale jedheen amana.
Maayyii irratti dhaadannoo nama tokko QBO keessatti akka bakka hin qabne siif dhaamuun barbaada. Qabsoon biyyatti galchina jattan biyya keessa jiraachuu qofa osoo hin tahini diinaan wal qabdee jirti. Wayyaaneen kadhaan Democracy waan kennitu silaa tahe 1991 sanuu numa taha ture. Dilana Wayyaanee if Ethiopia yoo jaalatte maaliif baatee klu galtummaa gaafatte sadoon biyya alagaa kana keessa jiraatta ree? Oromoon mana hidhatti guurama, saamamaa fi ajjeefmaa jirt. Kana malees batani bishaaniin nyaadhamaa jiru. Ilmaan Abashaa toftaa adda addaan Oromoo lafa dhablee gochuuf saganteefattee hojjachaa jirti. Akkuma ati jatetti biyyatti galuu fi biyyatti qabsoo godhuun ADO kan duraati, kanaaf Obbo lencoon isa duraa waan taheef galateemfatu qaba jattee jirta. An ammo yaadumaa fakkaataan kanneen biyya keessatti sosoohaa jiran waan jiraniif kuniis haarayaa miti. Galtanii isaanumaan waliin Afaan Oromoo afaan biyyooleessaa haatahu jedhaatii lafee bubuutuu foon irra qoqorame eeggachuu wayya malee akka addatti of dhiheessuun kuniis waan hin fakkaanne.
Dhiigaa fi lafeen Qabsaawota Oromoo dhokatee hin hafu!
Farreen Qabsoo Oromoo saaxiluun itti fifa!!
Galatoomaa


text:
- Barataa Darajjee Baqqalaa Mummee barnotaa Qonnaa barataa waggaa 2ffaa,
- Bartaa Guddataa Taarikuu Muummee barnotaa waggaa 2ffaa,
- Barataa Hambisaa Hayilee mummee barnotaa Turiiziimii waggaa 3ffaa, fi
- Barataa Gammaachiis Hordofaa barataa waggaa 2ffaa
Kanaa malees sabboontotni baraatootni Oromoo heedduun humna tikaa Wayyaaneen mooraa Yuunivarssiitii sana keessaatti hordofamaa fi dorsiifamaa jiraachuu Gabaasni qeerroo irraa nu ga’ee ibsee jira Qeerroon baratootni Oromoo Yuunivarsii Maddaa Walaabuu hidhaaf ukkaamsaan diinaa falmaa bilisummaa irraa duubatti nu deebiisuu hin danda’uu, gamtaan kaanee sagalee keenyaa dhageesifachuu qabna, teenyee hidhaa eeggaachuun gadhummaadha, diinaa nu hidhuuf nu ajjeessuuf, nu dararuuf nurraatti bobbaafamee tokkuummaan ni balaaleffaanna, Harka wal qabannee mirgaa keenyaaf ni falmannaa jechuun dhaammataan.
Qeerroo


text:
Guyyaa Goototaa Oromoo
Posted by Madda Walaabuu Press on 4/13/2014
Ebla 13, 2014 | By Ibsaa Guutama | Gubirmans
Gooti Oromoo nama kutannoo fi wareegama saatiin jireenya saba Oromoo keessatt jijjiirama argamsiisu yk argamsiisuuf dabarsee of kenne. Gooti Oromoo didhaa fi sossobbiin karaa irraa kan hin ceesifne, jagnummaa, gamnummaa fi arjummaan beekamu.
Gooti Oromoo, jaalbiyyaa dantaa dhuunfaa kaasaa sabawaaf wareegu. Oromiyaan gootota lakkoobsa hin qabne, Oromoon aarsaa isaan baasaniin mataa ol qabatee deemuu eegale qabdi. Ummati goota hin qabne yoo hubamellee miidhama saa hin aaduu. Ittuu natt hammeessa jedhee ciniinnata. Garuu goota masakuun yoo qabate soda fi laalaan isa dorsisan hin danda’an. Goototi Oromoo sana godhani. Akka dammaqina malbulcha argatanii eenyummaa saanii fi mirga sana waliin deemu hubatan gargaaran.Kanaaf diinni reebaani. Lakkofsi gootota Oromoo hin beekamin, irbaata allaattii kan ta’an, qabaa diinaa jalatt gidiraa argaa kan jiranii fi badanii barbaacha kan dhabantu kan beekaman caalaa. Hundi saanii ida nurraa qabu. Guyyaa gootota kan yaadannu gumaacha saaniif galata galchuu fi dhalooti haaraan jaalbiyyumaa saanii irra akka waa baratu gargaaruufi.Jaatamoota keessaa kaasanii dargaggoon Oromo waa’ee bilisumma biyya saanii mari’achuu eegalanii torbaatamoota keessa kallacha sochii bilisummaa ABOn gadi bahani. Sabi guddaan kun hacuuccaa jaarraa tokkoo olii jala bahee dhaaba ijaarratee qabsoo walabummaaf bobba’uun diinota Oromo bakka jiranii sochoose. Ziad Barree fi Dargiin yeroo tumsa addunyaa kara karaan dabalatanii lola walitt banan, wal caalaa sochii bilisummaa jibbus sodaatus turan. Gara lamaan itt duulanii ni butuchan malee balleessu hin dandeenye. Goototi Oromoo balaa hamajaajii lamanuu hin yaadne irraan gahaa turan. Bututi garlaman itt dhufuu fi nagaan keessaa dhibuun hedduu waan dadhabsiiseef gadi bahani marii fi gargaarsa soquuf miseensoti hoggansaa kudhan gara somaleett bobba’ani. Garuu karaatt balaa rifachiisaan Ebla 15, 1980 irra gahe. Bara sanaa ka’ee gootota Oromoo kan darban kan hardhaa fi kan egeree dhufaniif Ebli 15 akka Guyyaa Gootota Oromoo ta’e yaadatamu murteeffame.Gaaffin itt haanu goototaa akkamitt yaadanna kan jedhu ta’a. Tokko akkuma beekamu wagga waggan walgeenyee, karaa karaan faaruu, walaloo, weeduu, barruu dubbifamu fi oginaa ulfina saaniin walgitu qopheessina, waliin weedddisna ni sirbinas. Gaafas qabsoo isaan jalqaban hamma dhumaatt itt fufuuf kakuu keenya waliin haaromsuun waan eegamu. Sana gochuun ayyaana gootota keenyaa fi akaakilee keenyaa araarfanna. Isa qofa miti, qabsoon kun akka jabaatee itt fufu waan dandeenyu hundaan karaa itt bira dhaabbanu mari’achuu dha. Kan kana goonu gabaasa jabduu garaa nu laffisuu dhihataniif utuu hin ta’in karoora fulduraaf qophawe irratt hundoofnee yoo ta’e dansa. Guyyaan kun eessaa kaanee eessa akka geenyee, haala ummati keenya hardha keessa jiruu fi tarkaanfiin itt haanu maal ta’uu akka qabu xiinxaluuf carraa nuuf kenna. Waa’ee gototaas caalaatt ni dhageenya ta’a.
Gootota darban qofaa utuu hin ta’in kan lubbuun jiraatanii hardhas ummata kaleessa kakaasan waliin dhaabbatanii qabsoo finiinsuu itt fufanis ni kabajna ni dinqisiifanna. Gootota Ugaadeenitt kufan qawwen adda saaniitt aggamamullee sana sodaatanii tokkummaa fi sabboonummaa saanii lubbuun hin jijjiirre. Jannummaa fi kutannoon waliin dhaabbatanii saba saaniif aarsaa isa dhumaa baasani. Amantee fi gosaan utuu gargar hin qoodamin kaayyoo saba saanii isa ganamaatt cichuun bolla tokott nam’an. Biyya Abbaatii jedhanii qananii ofii fi fedha warraa duubatt dhiibuun arjummaa, dudhama fi kutannoon maal akka tahe nu barsiisani. Gootota keenya dabaankufootaa fi kanneen harka diinaatt guraaramaa jiran yoo yaadannu isaanis akka keenya kanneen silaa gargaaran, haadhaa fi abbaa dadhaboo, daa’imman gargaarsa hin qabne, hiriyaa jaallatan qabaachuu saanii irranfachuu hin qabnu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Barumsawwan Kitaaba Qulqulluu
Kitaabni Qulqulluun gaaffiiwwan guguddaa jireenya keessatti nu mudataniif deebii ni kenna. Faayidaa inni qabu seenaa keessatti mirkanaaʼeera. Kutaa kana keessatti Kitaabni Qulqulluun faayida qabeessa taʼuu isaa hubatta.—2 Ximotewos 3:16, 17.
Mata Dureewwan As Irratti Baʼan
Diyaabiloosiin kan Uume Waaqayyo Dhaa?
Seexanni eessaa dhufe? Yesuus, Diyaabiloosiin “dhugaatti jabaatee hin dhaabanne” kan jedhe maaliif akka taʼe baradhu.
Kitaabni Qulqulluun Wal Faallessaa?
Yaadawwan Kitaabni Qulqulluun kan wal faallessan fakkeessanii fi qabxiiwwan hiikawwan isaanii ifa akka siif taʼan gargaaran.
Gargaarsa Maatiidhaaf Taʼu
HIRIYOOTA GAAʼELAA
Firoota Keessanii Wajjin Nagaa Qabaachuu Kan Dandeessan Akkamitti?
Gaaʼela keessan utuu hin miidhin warra keessan akka kabajjan argisiisuu ni dandeessu.
HIRIYOOTA GAAʼELAA
Gaaʼela Gammachuu Qabu Argachuuf Gargaarsa Waaqayyoo Gaafadhaa
Gaaffiiwwan salphaa lama of gaafachuunkee gaaʼelakee fooyyessuuf si gargaara.
WARRA
Maatiinkee Gammachuu Argachuu Kan Dandaʼu Akkamitti?
Yihowaan inni Waaqa gammadaa taʼe maatiin gammachuu akka argatu barbaada. Gorsa gaarii Macaafni Qulqulluun abbootii manaa haadhotii manaa, warraafi ijoolleedhaaf kennu hubadhu.