text:
Qalbeessaa Dhangi’aatiin, Waxabajjii 8, 2021
– Bara Chaarteraa rakkoof gaaga’ama ABO irra gahe.
– Bakkaaf yeroo miseensotaaf uummata irratti yakki ajjeechaa raawwate!
– Haala waajjirri ABO bara Chaarteraa itti ugguramaa ture!
Hubachiisa: Barruu kana dubbistee xumuruu baannaan hineegalin!
“Dhabama Oromummaaf Oromiyaa irra dhabama Lubbuu filachuu” Ejjennoo jedhu qabatee hundeeffama isaa qabee hanga har’aatti qabsoo haqaa bilisummaa Oromoo irratti cichee kan jiru Waraanni Bilisummaa Oromoo Waardiyyaa amanamaa uummata Oromoo fi biyya abbaa keenya Oromiyaati.
Qabsoo Bilisummaa Oromoo gaggeessaa hanga har’aatti waggoota dheeraaf kan jiraate WBO’n, hoggana isaa utuu hinqusatin saba isaaf wareega lubbuu kaffalaa ofii biyyee ta’ee Oromiyaa fi Oromummaa jiraachisaa as gaheera. Moggaasa maqaa biyya abbaa keenya Oromiyaa qabsoo isaan kan raggaasise WBO’n, jiraatee har’a gahuu eenyummaa saba keenya Oromootiif riqichi olaanaan gati jabeessi oggayyuu laphee Oromoo mara keessa jiraatu WBO’n borillee lalisee dagaagee haa jiraatu jenna.
Har’a gaafa waa’ee Oromiyaa dubbannuuf dhimma Oromummaa kaafnu qabsaa’ota qaalii eenyummaa keenya deebisuuf ofii biyyee ta’an aarsaa WBO dagachuun nurra hinjiraatu. Aarsaan WBO’n bara 1974 hanga guyyaa har’aatti kaffalaa jiru aarsaa gati jabeessa saba isaa Oromoon galateeffachiisu ta’uu hubachuu barbaachisa.
Hundeeffamuma irraa danqaa gurguddaan kan isa mudataa as gahe WBO’n, jaalala dhugaa biyya abbaa isaa Oromiyaaf qabu: Obsaan, kutannoof murannoo isaan dabaalee gootummaa qabuun aarsaa barbaachisaa kaffaluudhaan jiraachuu uummata keenya Oromoo har’aa mirkaneessuu danda’eera.
Waraanni Bilisummaa Oromoo uummata isaa Oromoof akka lubbuutti kan ilaalamu yoggaa ta’u Cunqursitoota saba isaatin hanga har’aa lolamaa akkasuma jechooti isa hinibsine itti maxxanfamaa jiraatamaa as gaheera.
Jechoota xiqqeessii halagaaf diinni Oromoo ittiin isa ibsaniin guyyaa tokkoof haamilee fi mogolee kan hinlaafne; Addi Bilisummaa Oromoo dhaaba jaalalaaf aantummaa saba isaa qabu, dhaaba bilisummaa Oromoof qabsaawu fi Oromiyaa bilisa baasuf socho’u ta’uu qabsoo taasisaa tureef jiruun firii qabsoo uummati isaa ijaan arguu danda’u argamsiisuun murkaneessee jira.
Uummati Oromoo barootaaf koloneeffattootaaf garboonfattootaaf akkasuma abbootii Irree Impaayera Itoophiyaa tole jedhee kan hinbeekne, bakkoota garaagaraatti fincila gurguddaa akka walitti dhiyaatuun taasisaa tureera. Lolli fuulaa fi fuulaa waabee keessatti jia Caamsaa bara 1964tti ennaa bulchiisni naannoo, humna poolisii hogganee, ida’amaan gibira Waggaa kudhanii dirqee funaanuuf Hayila Sillaaseen Oromoo Baalee irratti bane lolli Raayituu fakkeenya diddaa Oromoo keessaa isa tokko.
Kibba Baha Oromiyaa Baalee keessatti Fincilli Hayile Sillaasee irratti uummataan dhohe kun daranuu sadarkaa humna Hayila-sillaaseen ol tahuu irra gahuudhaan waggootaaf itti fufe. Akka Seenaan qabsoo Oromoo himutti Haayila sillaaseen fincila kana dhaamsuuf humna qilleensaa fi hoomaa waraanaa lafoo itti bobbaasee gandeen, qabeenyaa fi lubbuu Oromoo baayee dhabamsiise.
Seenaa kana irraa waa xiqqoo walii boccoquuf, Hayila Sillaaseen Akkuma fincila Oromoo Raayyaa duraan humna qilleensaa Ingliziin dhabamsiise, kan Baaleef ammoo ogeeyyii (experts) waraanaa fi meeshaa Ameerikaanitti gargaaramee uummata Oromoo Baalee waraanuu seenaan kan lallabu; lola bara 1967 Baalee Dalloo keessatti tahe irratti ogeeyyii (experts) waraanaa Ameerikaan deggaramee meeshaa waraanaa gurgguddaa akka Baazuqaa fi Jeettiin (Xiyyaaraan) boombii ilmaan Oromoo haqa isaaniif lolatan irratti harcaasuun miidhaa guddaa erga irraan gahee booda, konyaa Elkarree dhuunfatamee ture deebisee qabachuu Hayila Sillaasee seenaan lallaba.
Seenaa dhuma keessatti uummati Oromoo lolatee kan injifatamne, tooftaa siyaasaa garaagaraan uummatni keenya cabaa as gahuutu himama. Hayila Sillaaseen uummata nagaa Oromoo humna qilleensaa fi lafoon haa waraanu malee, injifannoo barbaadu saba keenya irratti argachuu akka hindandeenye hubachuudhaan, mammaaksa “Garbuu Garbuudhaan hidhu” jedhutti fayyadamuu isaatu eerama.
Kanaanis Oromoo Oromoon hidhee garboonfachuuf saganteeffatee Jeneraal Jaagamaatti gargaaramuun hoggantoota qabsichaa kanneen akka Jeneraal Waaqoo Guutuu qabachuuf akeekkate.
Haala kanaan Jeneraal Jaagamaan Jeneraal Waaqoo waliin quunnamtii uume. Quunnamtichi garuu qabsoo haqaa itti fufnaa utuu hin taane, wanta Hayila Sillaaseen nuuf qoodan fudhatnee mootiicha tajaajilla kan jedhu ture.
Duula gowwoomsaa karaa Jaagamaa Keelloo kanaan jia Bitootessaa bara 1970tti Waaqoon mootummaa Hayila sillaaseetti araaramee hidhattootnii fi deggertootni isaas gar-tokko akka sochii qabbaneessan tahe.
Waanuma bara keenya kana dhiyeenya WBO irratti ta’e kan fakkaatu, Jeneraal Waaqoo Guutuu Hayile Sillaasee waliin waadaa walii galamee araaramullee; booda garuu wanti karaa Hayile Sillaasee irbuu seenameef guutamuufii hanqannaan Waaqoo Guutuu qabsootti deebi’uu seenaan dubbata.
Qabsoon bilisummaa aarsaa kaffaluu gaafata. Qabsoo uummati keenya eenyummaa isaaf taasisaa ture, aarsaa qaalii deebii hinqabne lubbuu hedduun itti dhabamaa as gahe.
Cuunfaa seenaa qabsoo bilisummaa Oromoo keessa yoggaa seennu; Bara 1967tti mootummaan Hayila Sillaasee Waldaa WalGargaarsa Maccaa fi Tuulamaa seeran dhorke. Kuni Waldaan Maccaa fi Tuulamaa uummata isaa dinagdeef siyaasaan qaraa jiraachuu hubachuurraa, dinagdeen Oromoo gabbatee akka sirna Nafxanyaa inni gaggeessu irra hingalagalleef sodaa qaburraa ka’ee dhaabbilee hawaasaa keessaa tokko kan ta’e Waldaa Maccaa fi Tuulamaa irratti dhorkaan bahe.
Boodarras Hayila Sillaaseen hoggantootaa fi miseensota Waldaa kanaa kaan hidhee kaan ammoo ajjeesuu jalqabe.
Geggeessaa waraanaa olaanaa fi hogganaa Waldaa kanaa kan ta’e Jeneraal Taaddasaa Birruus qabamee hidhame. Akka seenaan eerutti yaaddoon guddaan Waldaa kana irraa Nafxanyoota biraa eegale, Waldaan Maccaa fi Tuulamaa bifa hojii hawaasaa uummataaf hojjechuun haa ijaaramu malee gara dhaabbata siyaasaatti socho’aa jira shakki jedhu horachuu fi Waldaan kun Oromoo Maccaa fi Tuulamaa walitti hidhee ka’ee daranuu guutummaa Oromiyaa tokkummeessuuf sochii inni gara Kibba Baha Oromiyaa uummata Oromoo Baalee waliin hidhata gochuuf deemsa eegaluu dhaga’uun rifaatuu guddaa Hayila Sillaaseetti uumee ture.
Biyya keenya keessatti Sirni cunqursaa Impaayera Itophiyaa Minilik irraa eegale hanga har’aatti amala wal fakkaataa fi tarsiimoo wal simaa qabatee socho’aa as gahee ittis jira.
Hayile Sillaaseen akka aangoo irraa darbameen bara 1967 Dargiin aangootti dhufe. Hayila Sillaaseen aangoo irraa kufee Dargiin yoggaa gara aangootti dhufe uummati cunqursaa Impaayera Itoophiyaa jala ture marti abdii guddaa jijjiiramni nii dhufa jedhuun guutame. Akkuma hawwiif abdii uummataa Dargiinis sirna sooshaalizimii kan hundumaa wal qixxeessuun Impaayerattii keessatti nan buuuressaa jechaa dhaadachaa aangoo qabatee, gama kaaniin bittaa abbaa irrummaa isaa itti fufe.
Biyyattii Impaayera Itoophiyaa keessatti fedhiin uummata bal’aaf qabsaa’otaa takkaa guutee kan hinbeekne, uummati yoggaa Hayila Sillaasee irratti finciletti akeekni ilmaan Oromoo fi cunqursamoo biroon sirna fiwudaalaa Hayila sillaasee kuffisuuf qabsoo gochaa turan, sirna cunqursaa Impaayerattii hundeen dhabamsiisuu ture.
Dargiin akkuma sirna har’a PP jechuun uummata goolaa jiruu, daranuu olaantummaa aadaa fi afaan Amaaraa kan Oromoo fi sabaa fi sab-lammii kibba Impaayeratti irratti dagaagse malee, ittiin hin qixxeessine.
Akkuma mammaakasi “kan fincooftu hiikee, kan albaatu fuudhe” jedhu Oromoon sirna cubbamaa Hayila Sillaasee hundeen buqqaasee, sirna afaan isaa dubbachuun isa yakkisiisuun dhaalame. Sirna Dargiin afaan ofiin dubbachuun dhippummaaf farra Warraaqsaan nama yakkisiisuu jalqabe.
● Hundeeffama ABO fi moggaasa maqaa WBO argachuu waraana qabsoo bilisummaa galiin gahuuf qabsoo irra hanga har’aa jiruu.
Diddaa uummata Oromoo rogeessuun, dhaabaaf jaarmiyaa tokko jalatti taliigee Oromoon warraaquu akka qabuuf irratti walii galamuudhaan ABO’n bu’uurame. ABOn kan hundeeffame bara 1973 yoggaa ta’u; Kaayyoon inni guddaan ABOn qabatee hundeeffame ummata Oromoo sirna kolonii Itoophiyaa jalaa bilisa baase Oromiyaan biyya of dandeesse taate akka hundooftuf ture.
Kanas karaa waraanaan sirna kolonii Itoophiyaa fi Sirna Impaayera Itoophiyaa dura dhaabbachuuf ilma isaa hangafaa taasisuudhaan Waraana Bilisummaa Oromoo ijaaruun diina uummata isaa dura dhaabbataa as gaheera.
Bara 1973, haalli siyaasaa Itoophiyaa jijjiirama xiqqoo kan agarsiise ture. Hoggantoonni fi miseensonni Waldaa Maccaaf Tuulamaa warri hidhamuu jalaa ba’an karaa lafa jalaa gaazexaa dhoksaan maxxanfamu kan akka “Kana Beektaa?” fi “The Oromo Voice Against Tyranny” jedhamutti fayyadamuun ummata kakaasuu itti fufan jedha seenaan qabsoo bilisummaa Oromoo.
Waraana Bilisummaa Oromoof maqaan kan kenname bara 1973 ta’uu fi namoota jalqaba ABO hundeessaniin moggaasi WBO’f kennamuu seenaan qabsoo eera.
Seenaan kan jedhu irraa bara 1973 keessa “Miseensonni Waldaa Maccaaf Tuulamaa dhoksaadhaan kora Huseen Soraa, Elemoo Qilxuu fi hoggantoonni Oromoo biraa baay’een irratti kan hirmaatan qopheessan. ABO’n kan hundeeffamee fi sagantaan siyaasasaa kan barreeffame kora kanarratti ifa ta’uu isaa seenaa qabsoo bilisummaa ABO golaaf gumbii Kofa ABO keessatti barreeffamee jiru irraa hubatama. Kora kana irratti Hararge Lixaatti hidhattoonni Tulluu Carcar irra qubatan akka gobla waraana dhaaba ABO tti hammatamuudhaan maqaan isaaniis Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) jedhamuun laatameef.
Waraanni Bilisummaa Oromoo kan Tulluu Carcar irra jiru hooggansa Hasan Ibraahim kan irra caala maqaa Elemoo Qilxuu jedhamuun beekamu jala gale.
Bara 1974, WBO sochiisaa gaarren irratti baballisiise, kunis bulchitoota naannichaa biratti sodaa guddaa uumeera jedha seenaan. keessattuu erga abbaa lafaa hamaa kan ta’e Mulaatuu Taganyi ajjeefamee booda adamoon WBO irratti baay’ee hammachuu seenaatu ragaa ba’a.
Mootummaan Dargii Waraana Itoophiyaa jeneraal Geetaachoo Shibashiin durfamu akka finciltoota kana dhabamsiisuuf erge. Fulbaana 6, 1974, Waraanni Bilisummaa Oromoo kan jalqabaa dhukaasa moortaaritiin Waraana Xirroo irratti moo’ame; lola kanaan WBO irraa Ahimad Taqii fi Elemoo Qilxuu yoo du’an loltoota WBO sadi’i qofatu lubbuun hafe.
Aarsaa Waaraanni Bilisummaa Oromoo gaarreen Oromiyaa Hararge irratti kaffale, kan oggayyuu yaadatamuuf gootaawwan ilmi Oromoo leellisaa jiraatu gaarreen sana irratti lafee caban oggayyuu kan laphee saba Oromoo keessa jiraatanidha. Gocha har’a PP’n Oromoo irratti raawwataa jiru kan fakkaatu; Gootichi Oromoo “Kun Sagalee Bilisummaa Oromooti!” Jechuun yeroo jalqabaaf maqaa WBO’n dhukaase Elemoo Qilxuu Wareegamuun booda Fincila Oromoo itti fufuu akka hin dandeenye gochuuf, Dargiin uummata magaaloota naannoo WBO’n itti socho’aa ture sana keessa jiraatan hidhuu fi ajjeesuu jalqabe. keessattuu magaalota Galamsoo , Baddeessaa, Machaaraa, Bookee fi Balballee keessatti ajjeechaa suukanneessaaf hidhaa daran babal’ise.
Waraanni riphee lolaa gabaabaa kana booda ABO’n addaan faffaca’e, hooggantoonni isaa muraasni gara Edenitti deebi’uun dhaabicha deebisanii karaa qabachiisuuf yaalan garuu hin milkoofne.
Jeneraal Taaddasaa Birruu kan mana hidhaatii ba’ee qabsoo waraanaa Shawaa keessatti Hayiluu Raggaasaa wajjin itti fufan. Boodarra garuu lamaanuu jechuun Jeneraal Taaddasaa Birruu fi Hayiluu Raggaasaa qabamanii bara 1976 ajjeefaman. Garuu WBO jeneraal Taaddasaa Birruu hundeesse waraana ittuma fufe, namoonni itti makamuunis ajjeechaa Taaddasaa booda ni dabale.
Hundeeffama ABO’n duratti biyya abbaa keenya Oromiyaaf moggaasi dhaabbataan hinlaatamne ture. Habashoonni tasumayyuu Oromoon akka biyya hinqabneetti yoggaa ibsan, barreessitoonni Awuuroophaa takkii “Biyya uummata fuula Gurraachaa, Biyya uummata mammagaallanii, Biyya Ormaaniyaa, Lafa Oromoo…fi” waan itti fakkaate jedhanii ibsu ture. ABO’n akkuma hundeeffameen maqaa biyya abbaa isaa biyya Oromoo, Oromiyaa jechuun moggaase raggaasise. Kun bu’aa qabsoo bilisummaa ABO’n argame keessaa isa hangafaati.
Dargiin aangootti erga dhufee qabee Oromoo Oromummaa isaaf falmatuu fi ittiin boonu hidhuu, dararuu fi ajjeesuu akkuma PP har’aa kanatti duula gaggeesse.
Kana irraa ilmaan Oromoo fi cunqurfamoo kibba Impaayerattii, bittaa kolonii Hayila sillaasee irraa gara kan dargiitti tarkaanfatan. Sabboontotni Oromoo labsii siyaasaaf Dargiin walqixxummaa jedhee karaa saaqetti haajomanii Fulbaana bara 1974 hanga gurraandhala 1977tti kutaa Oromiyaa warra akka Baalee, Arsii, Harargee, Shawaa fi Wallagga keessatti gartuun hawwisoo aadaa Oromoo dhaabbatanii aadaa fi afaan Oromoo waltajjiitti baasuu fi tokkummaa Oromoo argisiisuuf tattaafan ittiin yakkaman.
Yeroo sana ture sirba tokkummaa Oromoo kan lallabamuu eegale.
“Adaamaadhaan, Naazireeti jedhanii
Tolasaa fi Badhaasaa kiristinnaa kaasanii
Ilmaan abbaa tokkoo gar gar nu baasanii!…” sirbi jedhus Waltajjii bara sanaa irratti sirbame.
Sanaan ture dhuma bara 1976 fi jalqaba 1977tti Gartuun Hawwisoo Aadaa Oromoo Kutaalee 7 (Shawaa, Harargee, Arsii. Baalee, Wallaggaa, Iluu Abbaa Booraa Fi Kafaa) Finfinnee irratti walitti dhufanii sirba aadaa fi doii garaa garaa kan argisiisan. Dargiin afaaniin walqixxummaa lallabaa ilmaan Oromoo jajjabina eenyummaa Oromoo irratti qooda fudhatan dhippummaan yakkee hidhaatti guure kan jedhu seenaan, Baruma 1976 keessa, qotee bulaan Oromoo walakkeessa Oromiyaa Dhiha Shaawaa waltumsanii, ayyaana Oromoo kutaa garaa garaa irraa walitti fidu tokko bifa Ayyana Buttaan Bokkuu Xuleettii qopheessan. Ayyaanni fakkaataan kan Bokkuu Xulee, kutaa dhiha Wallaggaa konyaa Gimbii ona Innaangootti bara kana qopheeffamuu seenaan ragaa baha. Kun ammoo ilmaan nafxanyaa ifa baasanii akka balaaleffatanii fi maqaa Farra Warraaqxummaan Oromootti akka duulan taasise jedha seenaa barreeffame lallabee kan ibsu.
Sababa sanaan ilmaan Oromoo Dargiin galaafate keessaa sab-boontotni akka Immiruu Ibsaa, Birruu Warquu fi Faarsii Hirphaa warra jalqabaatti seenaan galmeessedha.
Bara 1977 mootummaan Koloneel Mangistuun baay’ee hammaate. Dargiin dura afaan tolaa gara aangotti dhufe humnaan dhidhiitee uummata bulchuutti as deebi’e. Kan Dargii mormu ajjeesuuf hidhuutti fuulleffate. Haala kana damdamachuuf ABO’n Kora Hatattamaa taa’e. Kora kanaan hoggana ABO’s haaresse. Kana malees murtii hoogganootnii ABO marti akka Dirree WBO Bahaa dhaqan murteessee ka’e.
Haala kana keessatti Baaroo Tumsaa jaarmaa ABO jabeessee gadi dhaabuuf beekumsaaf kutannoo addaa kan qabu gara Dirree Bahaatti imale. Lalisummaan ABO daran gabbachuu eegaluudhaan Jaallan qabsoo isaa Bariisoo Waabee, Gadaa Gammadaa, Gootabobbaas Bultum, Galaasaa Dilboo, Abboomaa Mitikkuu faa dirree waraanaa seenani.
Bara sana obbo Leencoo Lataa Finfinnee dhumatti hafuudhaan bara 1978 haalli daran hammaannaan Dirree Bahaa seenu isaatu himama. Dargiin bara 1978 kana qabsoo Bilisummaa Oromoo danquuf baajeta biyyattii parsantaa 70% waraanaaf oolchuus seenaan ragaadha.
Haala hineegamne keessatti qabsoo irra osoo jiranii qaaliiwwan hanga har’aa ija Oromoo duraa seenaan isaanii dhibee hinbeekne Baaroo Tumsaa fi Badhoo Dachaas wareegamanii lubbuun darban.
Gochaa Dargiiin uummata Oromoo irratti taasisu barataan Oromoo dura dhaabbatee falmaa ture. Kana irrattis dabballoonni dargii barataa Oromoo jibbuu, ija shakkiin ilaaluun adamsanii ajjeesuu, hidhuuf hiraarsuu irratti bobba’uu seenatu hima.
Qabsoo Oromoo dhaamsuuf saboota biroo Oromiyaa keessatti dhalatanitti Dargiin dhimma bahaa turuus seenaan ibsee, Mangistuu Hayila Maariyaam bara 1977
Kaaba irraa qubattoota 250,000 Oromiyaa keessa qubsiise.
Qubattoonni kunneen hanga har’aa wal horanii Oromiyaa keessa kan jiraniif bakka jiran maratti miidhaa Oromoo qofa irratti xiyyeeffate dalaguun beekamu.
Dargiin Qubattoota kana leenjisee hidhachiisuun sochii ABOtti gufuu cimaa akka tahan dhimma itti bahate. Qubattoonni kun Gondar, Tigiraay, kaaba Amaaraa fi Walloo irraa guuramanii dhufuutu himama. Qubattoonnii bara 1979tti, namoota 25,000 wallagga, kuma kudha shan (15,000) Baalee ennaa qubachiisu bakka (kutaa) biroo bifa fakkaataan qubsiisaa ture.
Hidhaan daranuu Dargiin hammaachuudhaan dhuma bara 1979 keessa hoogganoota ABO magaalaa jiraniif miseensotni ABO gameeyyii hedduun guuramanii hidhaatti naqaman. Osoo hogganaaf miseensi ABO Finfinnee dabalatee magaalota keessaa guutummaan hin hidhamiin; ABO’n labsii hogganaa fi miseensotni isaa hatattamaan gara Dirree WBO baha Oromiyaa fi gara biyya Sudaanitti socho’an labse. Labsii sana bu’uura godhachuun namoota gara Sudaanitti bahan keessaa tokko Hayyu Duree ABO har’aa jaal Daawud Ibsaati.
Gaazexaa Addis Zaman jedhamu Ebla 24 bara 1971 akka lakkoofsa Habashaatti maxxansame irratti hoggantootni farra warraaqsaa sagal qabaman jechuun baase hoggantoota qotee bulaa Oromoo irraan ajjeechaa fi miidhaa geessifame ragaa ba’a. Namootni maqaan dhahaman kunis:
- Alii Ahmad- Dura taaa waldaa qottoota konyaa Carcar.
- Abdallaa Badhaasoo Dura taaa waldaa qottoota ona mieessoo
- Faqaaduu Damisee Barreessaa
- Taammiraat Balaay wal-qunnamsisaa waldaa qottoota
- Umar Ahmad fi Dhaabaa kan jedhamanii fi hakiimummaa kan tajaajilan
- Alii Abdallaa
- Sh\ Mahammad Naasir Abduu Ahmad
- Usumaan Alii qabduu maallaqaa fi barreessaa waldaa qottoota araddaa
- Hasan Adam Itti gaafatamaa misooma kutaa Harar kan turan. Humni Dargii maqaa Farra Warraaqsaa itti moggaasuun kan hiraarse ta’uu saaxila.
Gaazexaan “Journal of the union of Oromo student in North America” jedhu Mudde 1980 keessa gabaasa fuula 15-16 irratti maxxanseen Miidhaa Dargii yerosii akka gabaasetti, namootni miliyoona lamaa ol siyaasaan yakkamanii mannetii hidhaa keessatti dhiphachaa jiruu, jechuun dalagaa farrummaa dargii yerosii saaxileera.
Hidhamtoota kana keessa irra caalaan Oromoo ta’uu kan ibsu barruun sun, Dhiphoo, Miseensa ABOtii fi deggertoota jechuun kan hidhaman akka ta’e akeeka. Haala kana keessatti seenaan kan galmeesseen Ebla jalqaba bara 1979 keessa guyyaa tokkotti magaalaa Dirre Dhawaa qofa keessa namootni 350 siyaasaan shakkamuudhaan ukkaamsaman.
Ilmaan Oromoo Dargiin ukkamsaman kana keessa ijoolleen waggaa 12 fi maanguddoon waggaa 75 kan keessatti argamanii ta’uu kan eeramu; Jia Bitootessaa bara 1978 keessa kutaa Wallaggaattii namootni 1000, Amboo 250, Fichee 200, dararama mana hidhaa dargiif saaxilamuu gabaafamaa ture. Harar, Arsii, Baalee, Sidaamoo fi k.k.fn keessaa kan kumaan lakkaawaman hedduun, maqaa dhiphoo fi sargoo gabbii jedhuun guuramanii hidhaatti naqamuus eerama.
Aarsaa qaalii Waraanni Bilisummaa Oromoo WBO’n bakka iyyuutti baasaa as gaheen, Dirree dhiyaa Ebla 2, 1981 saglii WBO miseensota 17 of kessaa qabuun baname irraa Jaal Daawwud Ibsaa abbaa saglii, Abbaa Caalaa Lataa itti aanaa abbaa saglii, Tottoobaa Waaqwayaa dabballe sagilii turan. Miseensonni WBO kun akkuma biyya seenaniin saffisaan uummataan walbaruun hojii guddaa hojjetan.
Haalli isaan hineegne Mudde 22, 1981 warri hojiif karaa Gidaamii seenan abbaa sagilii fi dabballe sagilii dabalatee jaallaan 8 shira diinatiin summii nyaachifamuun namoonni 7 yammuu du’an Jaal Daawwud summii sanaan laafee harka diinaatti kufuun hidhaa dargii seene.
Kana malees balaa kanaan walfakkaatu dirree bahaa irratti hooggantoota ABO hojiif gara Sumaaliyaa deemaa jiran irratti shiftoota sumaaleetiin gammojjii Ogaaden bakka shinniiggaa jedhamutti Ebla 15, 1980 ajjeechaa suukaneessaan Hayyu Duree ABO yero sanaa Magarsaa Barii dabalatee hogganoota olaanoo dhaabichaaf miseensota Gumii Sabaa ABO walumatti namni 11 shiftaa Somaaleen ajjeefaman.
Maqaa ABO itti maxxansuun Dargiin deggartoota beektootaa fi jaarsolii Oromoo hidhee dararuu fi qabeenyaa saamuun daran hammaataa dhufee Bara 1984 fi 1985 waraanni Dargii qotatee bulaa Harargee, Arsii fi Baalee, qubsuma gandaaf dirquuf jecha horii beeladaa fi gaala 8,000 ol akka saaman kaan akka fixanii dabalataan midhaan tonii kumaatamootaa fi manneetii kumaatamaan lakkaawaman gubuu isaanii kitaabni Gadaa Meelbaa fuula 98 irratti barreessee jira.
Dargiin humna Sudaan takkaa lola Oromoo waliin seenee hinbeekne illee ABO tti bara 1984 duulchisee lolchiisaa turuu seenaa ragaadha. Hidhaa, ukkaamsaanii fi ajjeechaan Dargiin Oromoo irratti raawwataa ture hanga bara 1991 arihameetti addaan hin citne. Mirgaaf falmachuu fi Qabsoon bilisummaa Oromoo garuu dabree itti fufe.
Dhaabni TPLF bara 1983tti Sochii Dimokraasummaa Ummatoota Itophiyaa SDUI (kanneen duraan EPRP irraa foxxoqanii itti dabalaman) waliin teessuma jalqabaa tolfatee, innis akkuma sirnoota darbaniitti ABO/WBO irratti lola jalqabe.
Humnootiin TPLF Bara 1988 irraa kaasanii waraqaa hogganaa ABO fi akeeka isaa qeequ facaasuu eegalan. Silaa kan irratti ololamuu qabu diina waloo walii qaban Dargii tahee utuu jiruu, akeeka ABOn deemuuf ofii mormuu caalaa, saboota biroo biratti ABO fudhatama dhabsiisuuf qeeqa diiggaa ABO itti fufan.
TPLF akkuma teessuma qabataniin sammuu dhalootaa Itoophiyaa leellisiisuuf waa’ee Itoophiyaa lallabuun hadoochaa, ABO rukutuuf jecha maqaa Oromootin saba keenya keessaa OPDO dhaaba jedhamtu bara 1990 keessa ijaaran.
Burruusa mataa ABO rukutu akka ta’utti dholondholanii qabata itti tolchuudhaan Oromiyaa keessatti DHDUO/OPDO ijaaran. Murni Oromiyaa keessatti dhalatanii TPLF’n jalqaba OPDO jedhamuun ijaaraman bakka lamaa walitti dhufan. Isaanis warra duraan miseensa EPRP turan oggaa tahan, 2ffaan loltoota Dargii warra Shaabiyaa fi Wayyaaneen boojiamanii EPDMtti ijaaraman tahuutu ibsama.
Kaadhimamtootuma OPDO Oggaa TPLF ilmaan nafxanyaa afaan Oromoo dubbatanii fi Oromoo EPDM keessa jiran booji’amtoota dhaaba OPDO ijaarra jedhanii itti dhiheessan, warri dammaqiinsa qabanii fi dubbichi maaliif akka deemamu hubatan yaada mormii dhiheessan nii dhabamsiifaman.
Booji’amtoota Dargii kanneen jalqaba hogganummaa OPDOf kaadhimaman keessaa 1ffaan nama Tasammaa Leencoo, 2ffaan Asaffaa Kitilaa 3ffaan Ajajaa dhibbaa Abduu jedhaman turan. Isaan kun utuu ABO’n jiruu Oromiyaa keessatti dhaabni biraan hin hundaa’u jechuudhaan TPLF mormanii, as buuteen isaanii dhabame.
Asaffaan hogganoota EPRP keessaa tokko ture. Keessattuu Asaffaa Kitilaa fi Abduun, ijaaramuu OPDO seera idil-addunyaa irratti hundaauun mormii kaasan. Gartuun OPDOn irraa ijaaramuuf deemamu, boojiamtoota. Akka seera idil-addunyaatti ammoo boojiamaa akka meeshaatti itti gargaaramuun dhorkaa tahuu ibsuun mormii kaasuu isaanii seenaan dubbata.
Yaada ishee galmaan gahachuuf jecha TPLF miseensota IHDN keessaa kan Dura Taaaa OPDOf jedhamee ture Asaffaa Kitilaa erga dhabamsiistee booda, laga Takkazeetu nyaate jechuun gabaasa dhiyeessite. Eenyu waliin bobbaee, yoom, attamitti Takkazeedhaan akka nyaatame wanti ibsuu fi beekamu garuu hinturre.
Ajajaa dhibbaa Abduun ammoo ni gane jedhamee achi buuteen isaa wallaalamee hafe. Kan TPLF’n eessa geessite jedhee gaafates hinturre. Abduun ni ganee malee, biyya kamitti akka baafate, yookaan dhaaba kamitti akka dabalame wanti ibsames hin turre.
Erga warri akka Asaffaa Kitilaa fi Abduu, kanneen qondaala turanii fi dammaqoo taan TPLFn dhabamsiifamanii booda, warri waraana Dargii keessattis tahe EPRDF keessatti bakka homaatuu hin qabnee fi TPLF gara barbaadutti oofuu dandau, akka buureessituu OPDOtti fudhataman . Isaanis:
- Taayyee T/Maariyaam (Kumaa Dammaksaa) oggaa sana barsiisaa ijoollee kutaa 4ffaa gad baratanii kan ture.
- Taayyee Dhibbisaa (Yoonaattaan) Waajjira Taamiraat Laayinee keessa ergamaa poostaa deddeebisaa kan ture.
- Baacaa Dabalee sirbituu fi gitaara rukutaa kan ture.
- Minaasee W/Gioorgis (A/Duulaa Gammadaa) hakiima waraanaa (Buttaa) kan ture.
- Takkaalinyi Tafarraa (Ibraahim Malkaa) qondaala waraanaa Wayyaanee kan turan akka bu’uuressitoota OPDO TPLF bocce.
Dhaabni maqaa Dh D U O (OPDO) jedhuun gufuu Qabsoo Bilisummaa Oromoof ABUT qopheesse kun Eblaa 27-29 bara 1990tti raadiyoo ABUTn labsame.
Kufaatii mootummaa Dargii booda dhaabotni siyaasaa kaayyoo, sagantaa fi ilaalcha adda addaa qaban walitti dhufanii, carraa argameen, hireen sabaa fi sab-lammoota Impaayerattii maal tahuu qabaa fi attamiin buluu qabdii irratti mariin geggeeffamuu jalqabe. walgahii isa dhumaa irratti Charter akka tolfamu, ABO fi ABUT waliin tahanii biyya sana akka bulchan walii galame.
Itti fufees akka seenaan Chaarteraa ibsutti gareeleen adda addaa, ilaalcha garaa garaa qaban, Adoolessa (July) 1-5 bara 1991tti magaalaa Finfinneetti, kora guutuu biyyaa geggeeffatani, Teessuma sana irratti chaartera yeroo cehumsaa Itophiyaa mirkaneessuun xumuran.
Waltahiinsi Adoolessa 19, 1991 Finfinneetti raawwatame kana irratti, lamaanuu (ABO fi ABUT), wanneen gama gama isaaniin raawwachuu qaban irratti marii balaan deemsifamee, sagantaa isaanii hojoomsuu fi kaayyoo isaanii karaa nagaa fi dimokraataween, walabummaan tarkaanfachiisuu akka dandaan waliigalamee, murtiin waliin hojjechuu ni dandaama jedhu irra gahameetu charteritti seename.
ABO fi ABUt (TPLF) Chaartera sana keessatti waliin hojjechuuf jaarsummaa Shaabiyaa (Eertiraa) fi Sudaan gidduu seenanii Sudaan magaalaa Kaartumitti walii mallatteeffame.
Tuqaaleen gurguddoon irratti waliigaman keessaa ijoon: mirgoota Dimokraasii, nam-tokkees tahe murnaa eeguu fi eegsisuu kan jedhu yoo ta’u sunis: Mirgi amantii, yaada ofii ibsachuu, gurmaawuu, walgahuu, mormuu fi deggeruu ni kabajama, Mirgoota warra kaanii hanga hin dhiibnetti, sochii siyaasaa kamuu keessatti daangessa tokko malee hirmaachuu, dhaaba siyaasaa gurmeessuuf mirga qabaachuu, Sabaa fi sab-lammootaaf mirgi hiree murteeffatnaa mirkanaaweeraaf, kanneen jedhan ture.
Haa ta’u malee gocha farrummaan wayyaaneen qabsoon karaa nagaa ABO yeroo chaarteraa sana karoorfate fashaleessuuf, waan irratti walii galame kana mara tokko tokkoon haaluun ABO ganuu itti fufte.
Gantummaa waadaa Chaarteraa TPLF oolee osoo hinbulin Adoolessaa bara 1991, waltahiinsi Charteraa mallatteeffamaa wayiita jiru keessa magaalaa Dirre-dhawaatti dhukaasa jalqan. Waajjira ABO Dirre-dhawaa fi Hararitti dhukaasa banan. Gocha sanaan, Miseensi Waajjira Siyaasaa ABO tokko ukkaamsamee, miseensi biraan tokko immoo ajjeefame.
Bakka kaanitti ammoo, dhimma nagaa fi hariiroo dalagaa haasauu fakkeesanii, qondaalota ABO ofitti waamanii ukkaamsuu fi ajjeesuun, hojiin dhaabichaa naannoo tokko tokkotti akka gufatu taasisan. Walgahiin ji’a Adoolessaa xumuramee erga walii mallateefamee osoo oolee hinbulin jia Hagayya bara 1991 keessa Miseensa Waajjira Siyaasaa ABO kan tahe, Gammachiis Dhaabaa, Nagallee Booranatti wal tahiinsaaf haasauu fakkeessanii waamanii humnoonni Wayyaanee ajjeesan. Haalli kun koree ABO fi ADWUI (EPRDF) irraa ergamaniin qoratamee badii EPRDF tahuun mirkaneeffame illee, tarkaanfiin fudhatame hin turre.
Ji’uma Nageellee Booranaatti hoggana Siyaasa ABO ajjeesanitti, Lixa Oromiyaa magaalaa Naqamtetti qonnaan bulaa baadiyyaa naannoo magaalaa Naqamtee, garii buaa xixiqqaan gowwomsuun, kaan ammoo humnaan dirqanii of dura buusanii waraanni TPLF fi OPDO Fulbaana 22 bara 1991 waajjira ABO magaalaa Naqamtee irratti dhukaasa banuu seenaan hima. Balaa kanaan qonnaan bulaa humnaan dirqamanii dhufan keessaa fi waraana ADWUI irraa namootni 7 yoggaa ajjeefaman, gama ABOn lola gaafa sanaa irraatti dabballootni ABO 3 madaa’aniiru. Dabballee ABO madaa’e keessaa tokko Mahaammad Alii kan jedhamuu fi duraan lola dargii waliin tahee irratti madaaee kan ture waan ta’eef sababa lola gaafa sanaan bayyanachuu dadhabee guyyoota muraasa booda wareegameera.
Aarsaan ABO’n kaffalu itti fufuudhaan Caamsaa (May) 1, bara 1992 dabballootni ABO Baacaa Lammaa fi Habtaamuu jedhaman zoonii Dhiha Shawaa ona Baakkootti loltoota TPLF fi wal ta’a OPDO tiin ajjeeffaman. Baacaa Lammaa erga rasaasaan rukutamee mana walaansaa seenee booda, loltootni TPLF mana walaansaatii baasanii Siif rasaasaa balleessuu hin barbaachisu jechuudhaan akka bofaa uleen tumanii ajjeesuu galmeen seenaa nii eera.
Caamsaa 1 hanga 4 bara 1992tti, hiriira nagaa ilmaan Oromoo Jijjigaatii hanga laga Hawaashitti godhan irratti humni waraanaa Wayyaanee lola banee balaa sanaan namootni 205 ajjeesamanii 300 ol madaawan.
Baruma 1992 kana Kutaa Oromiyaa Arsii naannoo Caancoo, Gunaa fi Afaakkootti waraanni Wayyaanee, haala suukkanneessaan, manneetii jireenyaa 606 gubsisuun midhaan gombisaa 2,041 fi horii beeladaa 1,500 saamanii saamsisuun miidhaa guddaa geessisan.
Haalonni kun marti danqaa ABO tti uumuuf kan Wayyaaneef OPDO’n dalagaman turan. Kanaan fedhiin ABOn nagaaf qabu gufatee waliigalteen Chaarteraa mallatteefamees diigamuun qabsoo hidhannoo isaa WBO’n adeemsisutti deebi’ee haaressuun dirree qabsoo hidhannootti ABO’n seene. ABO’nis Chaartera keessaa haalota rakkisoo akkanaan dhiibamee bahe.
Erga ABO’n dhiibamee Chaartera keessaa bahee maqaa ABO tiin ilmaan Oromoo jiilmaan qabanii mana hiraarsaatti darbachuun hojii guyyuu TPLF fi OPDO’n waliin ta’anii Oromiyaa keessatti dalagan ta’e. Haala kanaan manneen hiraarsaa taasifamanii mooraan leenjii waraana Dargii durii ilmaan Oromoo simachuu jalqaban. Mana hiraarsaa kanneen keessaa: Dhidheessa, Agarfaa, Huursoo, Bilaattee, Zuwaay fi Xoollaay kan Godina Jimma kessatti argamutti jumulaan Oromoo guuranii hidhan.
Manneen hiraarsaa kanattis nyaata summeessuun miseensota WBO qabamanii hidhamaniif ilmaan Oromoo sabboontota ta’an kumaan lakkaa’amanii akka dhuman taasifame.
Mana hiraarsaa Huursootti ilmaan Oromoo lakkoofsi isaanii 900 ol tahan WBO fi sabboontonni Oromoo bara 1993 keessa duanii jiru, jechuun barruun Madda Walaabuu jia Fulbaana bara 1993 bahe saaxilee jira.
Sadaasa 20 bara 1993tti ilmaan Oromoo 51 manuma hidha Huursoo kana keessaa baafamanii duaan adabamuu barruun Karaa Bilisummaa jettu, lakk 18. Adoolessa 1,bara 1994 maxxanfamte ibsitee jirti.
Mooruma hidhaa Huursoo kana keessaa hidhaa waggaa 2 booda Oromootni 8 jia Amajjii bara 1994 keessa baafamanii ajjesamuu barruun Oromo Commentay jedhu kan Fulbaana 1,1994 maxxansame saaxilera.
Ragaa biraan waa’ee mana hiraarsaa Huursoo Jaarsi Mahaammad yookaan Abbaa Jibriil jedhamu ganda mooraa hidhaa Huursoo cinaatti argamtu Sarkamaa jedhamtu keessa jiraatu, bara 1993, keessa baatii 6 keessatti namootni 2000 hiraarsa adda addaatiin dhumuu fi awwaalcha dhabanii bakkeetti gatamaa turuu ijaan arguu isaa ibseera.
Dhiha Oromiyaa mooraa hiraarsaa Dhidheessaa keessatti ammoo Oromoo 8,000 taanii fi bakka garaagaraatii guuramanii hidhamuun dararamaa turan dhumuu jaarsi Oromoo Ona Diggaa keessa, naannoo sana jiraatu ibsuun, lafa sana irraa qotanii nyaachuu lagatanii akka gadhiisan ibsan.
Qotee bulaa ona Diggaa naannoo mooraa waraana Dhidheessaa jiraatuu fi maqaan isaa Oliiqaa jedhamu, lafa gabbataa naannoo mooraa waraanaa sana jiru dhiisanii maaliif lafa dhiqamee borqaae irratti akka rakkatan gaafatamanii oggaa deebi miidiyaaleef laatan “Lafti gabbataan illee numa jira garuu waatu keessa jira” jechuun waaee dhimmichaa haasauu akka jibban ibsataa “Waggaa 9 dura ati dhagauu fi dhagauu dhabuu kee hin beeku malee mooraa waraanaa sana keessatti namni keenya 8,000 taan, isin waraana Bilisummaa Oromoo WBO dha jedhamanii hidhamanii turani. Bara sana namni keenya mooraa kanatti hidhame nyaataa fi walaansa dhorkamee guddaa waan midhameef guyyaaguyyaadhaan reeffi nama keenyaa 10 ykn 20 ol tahu lafa irra harkifamee qonnaa maasaa keenya irratti gatamaa ture” jechuun laficha qotuun Irmii itti taanaan akka gadhiise namni Oliiqaa jedhamuu turtii waggaa 9 booda ibse
Oromiyaa Zoonii Iluu Abbaa Booraa araddaalee sigmoo fi Gaattiraa keessaa jia Guraandhala bara 1995 fi Caamsaa 1995tti Oromoo hedduun waraana Wayyaaneen hidhamanii hiraarfaman. Araddaalee kanneen keessaa namootni 28 murtii seeraa malee ajjeesamanii bakkeetti gatamuun kanneen waraabessaan nyaataman keessaa maqaan namoota: Abdulqaadir Abbaa kaarruu, Raayyaa Muusaa, Shek Jihaad Abbaa Garoo, Usumaan Abbaa Gissaa, Haj Adam Abbaa Saambii, Haj Ali Abbaa Diggaa (ilma isaanii waliin), Yimaam Abbaa Alii, Raimoo Abbaa moggaa, Sheek Daaliil Sheek Kadir, Shariif Abbaa Gaaroo (obboleessa isaanii waliin) jechuun seenaan maqaa waliin lafa kaha.
Dhiha Harargee, magaalaa Mieessoo fi Asaboot gidduutti kan argamtu Gaara Suufiitti Gurraandhala 21, 2007 bakka tokkotti mootummaan Wayyaanee ilmaan Oromoo 20 ol fixe.
Sadaasa 2, bara 2005tti, mana hidhaa Qaallittii dhukaasa jumulaa hidhamtoota Oromoo irratti Wayyaaneef OPDO’n banameen namootni 19 ajjeefamanii, hedduun ammoo gar-malee madaawan.
Magaalaa Ambootti Fulbaana 3 bara 1994tti obbo Daraaraa kafanii hidhattoota Wayyaaneen ajjeefameera.
Jia Hagayyaa bara 1995 keessa namootni 27 loltoota ADWUIn Dhiha Wallaggaa, ona Jaarsoo Gambeel, naannoo magaalaa Baabboo Gambeelitti ajjeesamuu isaanii, Suee Poilook qormaata gooteen addeessite. Reeffi jaraa Ebla 28, 1995 booda argamuu jiraattootni naannichaa ibsuu dubbatte.
Zoonii Wallaggaa Bahaa Ona Billoo Boshee ganda Guutee Shamboloo keessaa Obbo Fufaa Guddataa WBO waliin qunnamtii qabdaa sababa jedhuun loltootni Wayyaanee, nama lubbuu qabutti, bishaan danfaa itti naqanii erga affeelanii booda harka lamaan boodatti hidhanii Ebla 18 bara 1995 halkan walakkaa saa 12:00 bakka itti affeelanii fuudhanii bosona keessatti gatan. Barii isaa argamee mana walaansaa Naqamteetti geessamee erga fooyyaee booda, eenyutu akka isaan affeelee fi sababa isaa ennaa ibsatan. “Bishaan danfaa keessa buusee kan na affeele, loltoota IHDG (ADWUI). Sababa waraana ABO naannoo kee keessa sossoaa jiru gargaarta, tumsita jedhamuun akka ta’e ibsate.
Aarsaawwan muraasi olitti eerre danqaa qabsoo bilisummaa Oromoof kan diinni saba keenyaa nurratti adeemsisaa as gahedha. Qabsoon ABO galma akka hingeenye maqaan garaagaraa “Mankaraarsitummaa, Shororkeessummaa, Shiftummaa,…” kan kana fakkaatan OPDO dhaan ABO tti moggaafamaa tureera.
Bara 2020 kanas hanga guyyaa har’aatti WBO’n biyya keenya Oromiyaa tiksuuf aarsaa gati jabeessa, lubbuu qaalii hinqabne kaffalee qabsoo bilisummaa gaggeessaa jira.
Waraanni Bilisummaa Oromoo uummata isaa Oromoo fi Oromummaa dagaagsuuf aarsaa qaalii lubbuu isaa qabu tokkitti laatee qabsoof akka bahetti, hanga galma qabsoo isaa dhugaa gahutti qabsoo hidhannoon falma hadhaawaa taasisaa jira.
Waayita har’aas mootummaan maqaa PP jedhuun of waamu maqaa WBO gurraacjessuu fi hadheessuu irratti bobbaa guddaa taasisaa jira. Keessattuu akka uummati keenya Oromoon jibbu taasisuuf waan hinyaalle hinqabu.
Maayii irratti ABO’n dhaaba labooba abidda Cunqursitootaan qoramedha. Jaarmiyaa rakkoof gidiraa meeqa damdamatee har’a gabbatee dirree Oromiyaa mara keessatti qabsoo bilisummaa Oromoo finiinsaa jirudha. WBO’n bara baraan haa jiraatu.
Goolabe
Qalbeessaa Dhangi’aatiin


c: text/html

text:
(Saamraawiit Girmaa)
Oromiyaa bal’oon magariisaafi uumamaan kan badhaate akka taate beekamaadha. Gosoota bineensotaafi beeladootaa, biqiltoota, gaarren, lageen, haroowwaniifi uumamawwan biroos of keessaa qabdi. Oromiyaan magariisaa ta’uusheetiin gosoota biqiltootaafi mukeenii heddumminaan qabdi. Bosona Itoophiyaan qabdu keessaa harki caalaan naannoo kanatti akka argamu qorannooleen ni mirkaneessu.
Gosoota mukeenii keessaas kanneen akka Odaa, laaftoo, birbirsa baddeessaa, harbuufi kanneen biroo tarreessuun ni danda’ama. Barreeffama keenya har’aatiinis kabajaafi jaalala Oromoon muka Odaatiif qabuufi Odaan wiirtuu seenaa Oromoo ta’uusaa ilaalchisuun kan kitaaba ‘Sirna Gadaa, Siyaasa Oromoo Tuulamaa’ jiildii 1fa irraa arganne akka gaazexaa keenyaaf ta’utti qindeessinee isin dubbisiisna.
Odaan muka lalisaa ta’ee uumamaan biftisaa harbuu yookaan qilxuu fakkaatuudha. Mukti kun yoo ongeen dheeratellee hingogu. Kana malees, uumamaan lafa jala bakka bishaan ykn jiidhinni jirutti biqila. Guddinnisaa hanga ta’e ol ka’ee dameensaa waan waggaa waggaan dalga dagaaguuf gaaddisa guddaa ta’uudhaan namaafi looniif qabbana kenna. Mukti kun umrii dheeraas kan jiraatuudha.
Seenaa ummata Oromoo keessatti erga sirni Gadaa jalqabamee (yeroonsaa sirriitti beekamuu baatullee) wiirtuun amantii, siyaasafi dhimmoota hawaasummaa gaaddisa jalatti gaggeeffama. Gaaddisni kunis gaaddisa Odaati. Sababnisaas aadaa Oromoo keessatti Odaan muka ulfaataafi eebbifamaa akkasumas, madda qabbanaati. Gaaddisni Odaa iddoo itti miseensonni Gadaa sadarkaa tokkorraa gara sadarkaa ittaanuutti ce’uusaanii itti ayyaaneffataniifi bakka itti Oromoon siyaasa itti gaggeeffatuudha. Akksumas gaaddisni Odaa bakka itti ayyaanni Muudaa itti raawwatamuudha. Galmi Muudaafi teessoon Abbootii Gadaa Odaa jalatti ijaarama.
Karaa biraatiin aadaafi seenaa Oromoo keessatti Odaan akka madda nagaa, mallattoo eenyummaafi tokkummaatti ilaalama. Faayidaa amantiifi siyaasa Oromoo keessatti qaburraa kan ka’e Odaan mukeen jiranirra kabajamaadha. Odaan wiirtuu amantii ta’unsaa mallattoo seenaa dhaloota darbee agarsiisa. Dhaloonni ammaa yommuu Odaa jalatti amantii gaggeessu dhalootaafi seenaa dhaloonni darban dabarsan yaadachaati.
Karaa biraatiin gaaffiilee maaliif?, yoom?fi attamitti? Oromoon Odaa akka wiirtuu amantiifi siyaasaa godhatee ittifayyadamuu jalqabe jedhuuf yeroo kanatti jedhamee deebii gahaa kennuuf ragaa guutuun akka hinjirreedha kitaabicharratti kan eerame.
Barreeffamoonni yeroo addaddaa barreessitoota garagaraatiin waa’ee seenaafi amantaa Oromoorratti barreeffamaniis Oromoon Waaqa gurraachatti akka amanu, amantiinsaammoo naannawa burqaa bishaaniifi mukeen guddaa Odaa jedhamu jalatti akka gaggeeffatu ibsu malee gaafiilee irranatti eeramaniif deebii kennan akka hinqabnes kitaabichi kaa’eera. Ta’us Oromoon Odaa jalattii uumaasaa kadhachuu kan eegalee amantii musliimaafi kiristaanaa dura akka ture afoolliwwan ni mul’isu.
Amantii Oromoo (Waaqeffannaa) keessatti, Waaqayyoo namoota waliin kan walqunnamu karaa ayyaanaati. Dureewwan amantii akka bakka bu’oota Waaqaatti ilaalamu. Akka amantichaattis Waaqayyo ayyaanota (‘God Sprit’) kana lageen, tulluuwwaniifi mukeen guguddoo keessa kaa’eera. Kanaaf bakkeewwan ayyaanonni jiraatan lafa eebbifamoofi kabajamoo jedhamanii amanamu. Bakkeewwan eebbifamoon kunneen bakkatti namoonni amantii itti gaggeeffatan, wareeggataniifi Waaqa itti kadhataniidha.
Akka ragaa seenaarraa ka’uun tilmaamuttis Odaan siyaasa Gadaa dura akka wiirtuu amantiitti waan jalqabe fakkaata. Haaluma walfakkaatuun ummanni Kuush hedduun amantiisaanii keessatti duudhaa walfakkaataa qabaachuusaaniis barreessitoonni ni ibsu.
Himamsa afoola Oromoo keessatti jalqabbii Gadaafi seenaan Odaa walqabata. Afoolicha akkas jedha: Dur dura Waaqaa (samii)fi lafti walitti dhihoo turan. Yeroo tokko bokkaan cimee caamuu didnaan beeladoota keessaa gaangeen Waaqa dhiitte. Guyyaa sana eegalee Waaqni namaanis gochaanis namaafi uumamarraa fagaate. Cubbuun namni oole yoo beekamuu baates caamsaan bara dheeraadhaaf ittifufe jedhama.
Haa ta’u malee caamsaa bara dheeraaf ture kana keessatti mukeen keessaa Odaa, burqaawwan keessaa Walaabuu qofatu otoo hingogiin hafe. Odaan gaaddisa loonii akkasumas, kan namoota yoo ta’u burqaan Walaabuu immoo maddaa bishaanii turan. Kun osoo kanaan jiruu namoonni walga’anii bakka Odaa kanatti kadhaa araaraafi rooba akka ragatan kadhachuu jalqaban jedhama.
Himamsi kun eegaa seenaa tokkummaan Waaqa kadhachuu (jalqaba amantii)fi iddoo kadhaan Waaqaa itti jalqabe ta’uu hubachiisa. Akka himamsichaattis, kadhaa yeroo dheeraa kan ka’e Waaqayyo ilmasaa hangafa (Qaalluu) yookiin Nabii erge. Qaalluun seera, safuu Waaqaa barsiisuufi kabachiisuu dhufe jedhamee amanama.
Qaalluun duraa kunis bakka burqaa Walaabuutti Odaa jalatti mul’ate jedhama. Himamsi biraa ammoo akkana jedha: Durdur hawaasa Walaabuu keessa namtichi fayyaalessi tokko loon tikfatee jiraata ture. Ummanni Walaabuu garraamticha nama Walaabuu jedhanii waamu. Guyyaa tokko goromsi tokko funyaanshee Waaqatti olqabdee gara kaabaatti jalaa badde.
Garraamtichi Walaabuus otoo goromsa sana barbaaduu gaaddisa Odaa jalatti argate. Innis waan dadhabeef gaaddisa jala taa’ee osoo boqochaa jiruu hurriin Waaqarraa gad dhufee Odaafi naannawasaa uwwise. Waaqnis seera uumamaa namni kabajuu qabu garraamtichi Walaabuu akka barsiisuuf ittihime.
Guyyaa sanaa kaasees Garraamtichi Walaabuu ergamaa Waaqaa (Abbaa Raagaa) ta’ee seera Waaqaammoo Odaa jalatti barsiisaa ture jedhama. Odaanis guyyaatti sagaleen Waaqaa irratti murtaa’ee eegalee lafa eebbifamaa ta’e jedhamee amanama.
As keessatti waanti hubatamuu qabu tokkoffaa, jalqaba siyaasa Gadaan dura akka yaadni amantii tureefi lammaffaammoo seera Waaqarraa seerri Gadaa fudhatamuusaati. Qaalluunis seeronni kunniin sirriitti hojjetamuusaaniifi haqni jireenya hawaasaa keessa akka jiru to’ata. Kanaaf, Odaan bakkatti Waaqni hariiroosaa nama wajjin haaromsate waan ta’eef iddoo kabajamaa jedhamee amanama.
Eegaa akkuma irranatti eeruuf yaalametti horteen Kuush baay’eensaanii sirna Gadaa aadaafi seenaasaanii keessatti qabu. Haata’u malee barreessitoonni baay’een walitti dhufeenya seenaa, amantii Kuushotaafi sirna Gadaa walqabsiisanii hinqoranne. Akkasumas yeroo akkasii jalqabame jedhanii waan kaa’an hinqaban. Garuu akka barreessaan ‘Ehert’ jedhamuu kaa’etti yaadni amantii hortee Kuush kan jalqabe Dhaloota Kiristoos Dura bara 7000 irratti akka ture tilmaama. Ka’umsiifi jalqabni gurmaa’ina umriirratti hundaa’es Dhaloota Kiristoos Dura naannawa bara 3500 hanga 1000 gidduu akka ta’e dubbatama.
Qorannoon yeroo dhihoo afoola Oromoofi lakkoofsa Gadaa fayyadamuun Dr. Gammachuu Magarsaatiin gaggeeffame akka mul’isutti jaarmiyaan hawaasummaa kun Dhaloota Kiristoosiin Dura bara 3060tti jalqabuunsaa akka hinoolle ibsa. Lakkoofsi kun ammoo dhahaa jahaatama (waggoota 360×60) fayyadamuudhaani. Dhaha kana keessatti jahaatamoota sagaltu darbe. Kun immoo yaada ‘Ehert’ isa Gadaan akka jaarmiyaatti Dhaloota Kiristoosiin Dura naannawa bara 2000tti jalqabe jedhu deggara.
Qabxiilee barreessitoonni muraasni kaasan kunneen egaa waa’ee Odaa waan muraasa akka kaafnuuf nu gargaaru. Odaa isa kam akka ta’e yoo beekamuu baateyyuu seenaan Odaa akka wiirtuu amantiifi siyaasaatti yoo xiqqaate Dhaloota Kiristoosiin Dura waggoota 2000 dura jalqabee hojjechaa ture jechuun ni danda’ama jedha kitaabni barreeffama kana irraa arganne.
Walumaagalatti, Odaan muka seenaafi amantii ummata Oromoo waliin walitti hidhamiinsa guddaa qabaatullee akkaataa jalqabbii wiirtuu seenaa itti ta’eerratti qorannoo ga’aan hinmul’atu.
Kanaaf hayyuuleen Oromoofi qaamni dhimmichi kallattiidhaan ilaallatu irratti hojjechuu qabu. Isin dubbistooonnis dhimma kanarratti seenaas ta’e afoola beektaniifi kan naannawa keessanitti dubbatamu yoo dhageessan karaa teessoo keenyaa yoo nuuf ergitan ni keessummeessina.
*********
* Originally published on Bariisa, titled “ODAA: Bakka Waaqni hariiroosaa nama wajjin ittihaaromsate ”

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dhugaa Haacaaluu!Ajjeechaa Haacaaluu irratti dhugaa qabatamaa!
Ajjeechaa goota keenya Haacaaluutiin wal qabatee oduu baay’eetu adeemaa jira. Sobni odeeffamu dhugaa isaas ni dhoksaa, lubbuu namaas ni miidha kanaaf dhugaa adda haa baafannu. Ani yeroon dhagahu inni rukutamee gara hospitaala jalqabaatti geeffamaa ture, Ergasiitii Yeroo hospital jalqabaatti geeffamuus yeroo paauloositti qoratamus Artistoota achi turan bilbilaan hordafaan ture. Wantoota qabatamaa ta’an kunooti:
1. Haacaluun akka sa’aa biyyaatti ganama gara sa’aa 4 maatii biraa manaa bahe
2. gara sa’aa 9 Hiriyyaa isaa Ingiduu fi Yimar bilbilee bishaan o’aa ykn stiimii galla jedhee akka gaafate, isaan bakka hojiitti qabamanii akka jiraniif akka hin dandeenye itti himan
3. Ergasii haati warraa Haacaaluu bilbila sa’aa dheeraaf yaaltee akka didee fi bilbilli isaa akka hin hojjenne himatte jedhan (ani ishii hin dubbisne, warra itti dhihaatu irraan dhagahe)
4. Galgala sa’aa 3 booda Lamiroot Ingiduutti bilbiltee dhahameera dhaqqabi jetteen
5. Ingiduu fi Yimar gara Labuu deemani, Garuu Lamiroot bakka isaa seeraan waan itti himuu diddeef ykn waan itti hin himneef yeroo dheeraadhaaf akka naannahaa ture hima. “osoo seeraan natti himte silaa daqiiqaa 10 keessattin bira gahaa ture” jedhee Ingiduu bohaa jira jedhu
6. Yeroo bira gahan Haacaluun lubbuun waan jiru hin fakkaatuu,
7. Ingiduu fi Yimar isa kan argan barcuma irra taa’anii konkolaataa ofan irra taa’eeti ykn bakkuma taa’ee konkolaataa oofu (Driver seat) irratti
8. Lamiroot kamal ammo barcuma konkolaachisaa cinaa YKN passenger seat irra taa’aa turte. (EEYYANI Anis gaaffiin qaba, maalif akka dhiigni hin dhumne hin dhorkin fi maalif buutee hin iyyin? kkf?)
9. Ingiduu fi Yimar Haacaaluu konkolaataa Ingiduutti dabarsanii Galaanitti qajeelani. Garuu naasuu irraa kan ka’e ingiduun gear konkolaataa osoo hin jijiiriin oofee konkolaatan jalaa dhohe ykn gubate.
10. Ingiduun Galaanaadhaan akka Haacaaluun dhahamee himee hospitalatti nu eegi fidnee dhufaa jirra jedheen itti hime. Galaanaan obboleessa Simee tufa (Zamaduu) waliin akka turaniifi hospitaala deemanii kaardii kutanii akka eegaa turan. (Galaanaan dura dhaqqabee, Haacaaluun lubbuun turee, waa itti dhaammateera fi kkf kan jedhu SOBA)
11. Ingiduunfaan Haacaaluu gara konkolaataa isaatti deebisani isa Barcuma duubaa irratti Lamiroot Tishartii Haacaaluun bakka madaa isaa qabdu godhanii hospitaala fidan
12. Hospitala yeroo gahan namni hedduun akka dhaqqabee isaan eege.
13. Lamirootin Haacaaluun maal ta’e jedhee namni gaafateera, waan garagaraa himte akka fakkeenyatti
• Na dabbare naan jedhee osoo filmii teenyee ilaalluu balbala konkolaataa bananii ana haacaaluu osoo inni jedhuu rukutanii
• Fincaniif gadi bu’eetu alatii rukutanii
• Gadi bu’ee osoo ol-deebi’uu rukutanii fi kkk jechaa turte jedham Garuu mataa qabattee hospitalatti boo’aa turte jedhama.
14. Hospitaalatti qaamni mootummaa komishinar Hasan, Komishinar Dachaasaa, Magarsaa fi kan biro dhufanii Ambulaancii polisiitiin fuudhanii Pa’uloositti reenfi akka qoratamu fuudhanii deemani
15. Lamiroota polisoonni qabanii bakka Haacaaluun itti rukutame jedhame fuudhanii deeman
16. Pa’uloositti corona qabaachuu malaa fi sababa gargaraa uumanii qorannaa waan didaaniif lolli akka itti ka’eesample xiqqoo akka fuudhani warri achi turan Hospitaala Pa’uloos komatu. Yeroodhuma san Artistootata beekamoo ani dubbise “Isanumatu galaafate, Haacaluu akka karaa deemaa du’eti malee akka Haacaluutti tajaajila hin gooneef jedhanii bo’aa turan.
Ajjeechaa Haacaalu Wanti beekamu
• Qaamni isaa madaa Rasaasaa 2 qaba, karaa seenee fi bahe jechuudha. karaa mirgaa Bobaa jalaa fi dugda karaa bitaa isaa bakka harka fi dugdi walgahuu naannoo onneeti. suura ilaalaa
• Irsaasii ykn mataan rasaasaa konkolaataa keessaa argame Garuu wanni raajii namatti ta’e bakka tokko illee konkolaataa irra miidhaa hin geessifne.
• Qalahaa ykn bullet shell ammo alaa argame namni jedhu jiraa, konkolaataa keessaa carpet ykn minxaafii miila Haacaaaluu jalaa argame kan jedhus jira. ADDAN BAAFADHA
Dhuma irratti: hanga mootummaan Abiyyi jirutti dhugaan haacaaluu hin bahu. Diraamaa waan ittiin hojjetaniif dhugaa dhoksuuf ni hojjetu, Oromiyaa bilisa baate qofatu dhugaa haacaaluu arga
Kan hafe itti deebinaa.
Yadata Lamuu irraa


text:
Itoophiyaa: Hooggansi ammas ammas bakkaa kaasuun rakkoon inni qabaatu maali?
Dargaggoo Oftaananuus Dassee jiraataa magaalaa Finfinneeti. Ji'oota muraasa dura piroojetkii tokko eeyyamsiisuuf biiroo tokkotti deddeebi'aa ture.
Innis milkaa'ee gara waajjira biraatti qajeelfameef waan karoorse dalaguu eegaluu dubbata. Haata'u malee, gidduutti rakkoon dhalate.
''Ergan daandirra bu'ee booda rakkoon na mudannaan yeroon duubatti deebi'ee gaafadhu ammoo hogganaa biraatu dhufe. Sanaan rakootu na mudate,'' jechuun hima.
Kana qofaa miti. Waajjira pirojektii isaa dalagaa osoo jiranii hogganaan haaraa akka hojii isaan dhaabsise hima.
''Pirojektii yeroon dhiheessuu qabutii hin dhihaanne. Sababa kanaan maallaqa argachuu malus nan dhabe,'' kan jedhu Oftaananuus hogganaan ''kan dhufuufi kan deemu wal quba hin qabu,'' jechuun himata.
Kuni egaa kan dhalate waggaa tokkoofi lama gidduutti akka ta'e BBC'tti himeera. Namoonni rakkoon akkasii isaan qunname sadarkaa godinaafi aanaa, akkasumas magaalaatti baay'eedha.
Rakkoowwan kaan kanneen akka maamiltoonni murtee sirrii yerootti argachuu dhabuu, isaafis waajjiraaletti deddeebi'uu, akkasumas rakkooleen kaan isaan qunnaman jiru.
Hoggantoonni mootummaa bakka itti ramadamanirraa osoo kan jalqaban bakkaan hin ga'iin akka ka'an ta'uun yeroo baayyee mudata.
Murteen namoota muudamarra jiran kaasuun paartii bakka sana kaa'ee ta'us garuu hawwaasaaf tajaajila barbaadame kennuufi karoora qabatan galmaan ga'uu keessatti garuu rakkoo uumaa akka jiru ni himama.
Aanga'oonni bakka itti ramadman irraa ji'oota muraasa qofa ykn yoo baayyate waggaa tokkoof turanii ka'an ni jiru.
Kun ammoo waadaa ummataaf galan osoo hin milkeessiin ka'uun qaawwi akka uumamu tasisuu qofa osoo hin taane, yeroo namni haaraan dhufee bakka bu'u bakka sanatti baru fudhatullee yeroo misoomaa qisaasuu himu ogeessonni.
Hoogganaan Biiroo Pabliik Sarvisiifi Misooma Qabeenya Namaa Oromiyaa Dr Biqilaa Hurrisaallee rakkoon kuni akka ture amanu.
Itoophiyaa keessa bakkeewwan adda addaatti hooggansi sadarkaa garaa garaarra jiran osoo hin turin bakkaa ka'uuniifi kan biraan buufamuu baay'eedha.
Keessumaa Naannoo Oromiyaatti rakkoon kuni hammaataa akka ture qondaalli Naannoo Oromiyaa irraa dubbisne Dr Biqilaan ni himu.
Namoonni maaliif bakkaa ka'u?
Hogganaan tokko sababoota garaa garaaf bakkaa ka'u danda'a. Kanneen keessaa ijoon garuu waan lama.
Dr Biqilaan akka jedhanitti tokko karoora keennameef sirriitti raawwate jijjiirama yoo fidu dhadhabef akkasumas hanqina gaggeessummaa qabatamaan mul'atu yoo agarsiise bakkaa ka'u danda'a.
Kanaanis, bakka isaaf/isheef malu ramadamuu danda'a.
Kan biraa immoo, jjjiirama itti fufsiisuuf gaggeessaan jijjiiramu danda'a (amala hojiifi barbaachisummaa hojii irraa kan ka'e) jechuun ibsu.
Gama biraatin, yeroo caasaa ykn gurmaa'insi waajjiraa tokkolle jijjiiramu fakkeenyaaf naannoorraa federaalatti yookiin immoo federaalarraa naannootti geeffamuu danda'a/dandeessi.
Inni amma hooggansi bakkaa ka'u ''walumaa gala jijjiiramicha waliin kan wal qabatudha,'' jechuun himu.
Bakkaa ka'un amma baay'atee?
''Amaluma jijjiiramichaa irraa kan ka'e tasgabbiin hooggansaa hin turre naannoo keenya keessa,'' kan jedhan Dr Biqilaan kuni maamiltoota qofaa osoo hin taane hooggansa irrattillee rakko fiduu isaa himu.
''Hooggansa tasgabbii dhowweera akkasumas yaadannoo jaarmiyaa (''Institutional memory'') waan dhabsiiseef dubbiin kuni akka hanqinaatti qoratamaa ture,'' jedhu.
Keessumaa hoggansa kaasuun sadarkaa naannootti osoo hin taane godina, aanaafi magaalaatti akka hammaatu himu qondaalli kuni.
Ta'us Adoolessa bara 2011 keessa bakka bulchaan Naannoo Oromiyaa jiranitti furmaanni kaa'ame.
Kunis, hanqinaafi cimina hoggansa tokko osoo adda hin baasiin gaggeessaa muuduunis ta'e buusuun akka sirrii hin taane murtaa'uu isaa himu.
Kunis, ''hoggansi karoora karoorfate raawwatee jijjiirama fiduufi fiduu dhabuun isaa ragaa qabatamaan akka adda bahaa deemu murtaa'ee jira.''
Lammaffaa immoo ''yeroo gaggeessaan tokko godinarraa ka'u seektarri isaa naannoorra jiru kallattiidhaan akka beekuu akka qabu murtaa'ee jira.''
Isa booda tasgabbiin hoggansaa dhufeera jechuun dubbatu.
Gama kaaniin, erga bulchiinsi Ministira Muummee Abiyyi Ahimadin hoogganamu aangootti dhufe as bakkaa ka'un baaya'achuu isaa kan gaafanne qondaalli kuni ''akkas jennee dubbachuu hin dandeenyu'' jedhu.
Kanaafis qorannoon akka hin taasifamne eeru. Haa ta'u malee, ''haala jijjiirama kana dandamachuu danda'un,'' namoonni bakkaa ka'aa namoota kaaniin bakka bu'amaa akka jiran amanu.
Rakkina hoggantoota kaasuun qabu
''Hogganaan tokko yoo xiqqaate bara karooraa tokko hojiirra turuu qaba jennee falmina,'' jedhu Dr Biqilaan. Akkana jechuun hogganaan tokko yoo xiqqaate waggaa tokkoof turuu qaba kan jedhudha.
''Akka ogessaatti yoo xiqqaate waggaa 1 hanga waggaa 5'tti turuu danda'u qaba jennee amanna. Waggaa 1 gaditti nama asiifi achi jijijjiirun hin gorfamu.''
Hoggantoota ammas ammas bakkaa kaasuun dhibbaan inni fidu baay'ee guddaadha kan jedhan ogeessi kuni hoogganaan suni ''jijjiirama fiduudhaaf yeroo hin argatu, lammaffaa yaadannoon jaarmiyaa (institutional memory hin jiraatu),'' jechuun ibsu.
Hundaa'ol immoo hojjetaa keessatti burjaaja'iinsa uuma. Muuxannoo, beekumsa akkasumas odeeffannoo hooggansi kuufate mana hojii sanaaf qabeenya ta'us kuni akka qisaasamu himu.
''Baay'achuu hin qabu malee hanga ta'e namni jijijjiiramu qaba. Namni dhadhabee hojii hojjechu nuffe sababa adda addaatin jijjiirame humni haaraan ilaalchi haaraan makamuu qaba mana hojii keessatti.''
Kunis, madaala isaa eeguu akka qabu eeru. Hooggansa tokko bakkaa kaasuun garuu rakkoon isaa dhaabbata yookiin maamilaaf qofa miti. Hooggansa mataa isaa irratti rakkoo fidu qaba.
''Nama waggaa shan keessatti mana hojii jaha torba saddeet hojjete muuxannoon isaa ciccitaadha odeeffannoon inni/isheen qabdus ciccitaa waan ta'uf guddina isaa irrattillee rakkoo fida,'' jedhu Dr Biqilaan.
Hooggansi tokko mul'ata qabaatee waajjira hojjetu keessatti jijjiirama fiduu barbaada. Ta'us waan karoorsa osoo bakkaan hin gahin dafani ka'aun mul'ata isaallee akka bittinneessu amanama.


text:
Gaarummaan Isin Keessa ni Jiraataa? Does Goodness Live In You?
Roy Oksonevad (Kan Hiike fi kan Qindeesse, Qopheessaa)
Yaalin jireenya gaarii jirachuudhaaf taasifamu hojii dadhabsiisaa dhuma hin qabneedha. Baay’onni keenya hojiilee keenya isaan badaa ta’an too’achuuf ni dhamaana; akkasumas hojii garii ta’e hojjechuuf ni carraaqna. Kunis anniisaa fi xiyyeeffannaa keenya guutumaa guututti ni fudhata. Kana irraa kan hafes nuti addunyaa bilisa ta’e keessa warra jaraannuu miti. Qorumsii fi rakkooleen gara garaa addunyaa kana irratti ni argamu. Haaluma kanaan hamma jiraachuu qabnu jiraachuf yemmuu carraaqnutti humna keenya ishee xinnoo sana ni fixanna. Waaqayyo wal’aansoo nuti keessa jiraannu kana ni beekaa laata? Dadhabbiiwwan keenya nuuf hin hubataa laata? Yookis immoo Waaqayyo barmaata adda ta’e akka qabaannuf wanta sirrii ta’e hojjechuuf gahee mataa keenyaa akka taphannu ni fedhaa laata?
Uummama
Waaqayyo ilmaan namaa kan uume cubbuu yookin dadhabbii tokko malee ture. Namoonni duraa, Addaami fi Hewaan qulqulloota fi mudoo tokkollee kan hin qabne turan. Addaami fi Hewaan gaarota turan, akkasumas wanta sirrii ta’e hojjechuuf ni fedhu turan; sababni isaas uumamni gaarummaa isaan keessa waan tureefi. Wanti badaa yookin kan gaarii hin taane jedhamu tokkollee hin turre. Macaafni Qulqulluun kan dubbatu Waaqayyo erga nama uumee booda wanti inni uume hundi gaarii ta’uu isaa dubbachuu isaati. Gaarummaan namootaf jireenya fi karaa jireenyaa kennee jira.
Haata’u malee akka Waaqni nu uume sana ta’uu maalif dadhabne laata? (Kanaaf deebin akka armaan gadiitti kennamee jira) :-
Kufaatii
Yeroo Addaam irraa eegalee diina ilmaan namootaa kan ture seexanni wanta Waaqayyo uume balleessuf ni barbaada. Addaami fi Hewaan Waaqayyoof akka hin ajajamne seexanni isaan ni qore; isaanis qorumsa isaatti ni kufan. Yeroo namoonni Waaqayyoof hin ajajamnettis wantoonni lama ta’anii jiru.
Tokkoffaa:- badoomni isaan keessa ni gale. Yeroo sana irra eegalee namni kamiyyuu badooma yookin jal’ina isa keessa jiru waliin wal’aansoo wal qabuun isa irraa kan eeggamu ta’e. Amalli inni badaan kun karoora jalqaba Waaqayyo uummama isaatif qabu hin turre.
Lammaffaa:- gaarummaan ilmaan namootaa keessa ture battala isaan cubbuudhan kufanitti ni du’e. Gaarummaa jechuun maal jechuu akka ta’e hubannus haata’u malee gaarummaan mataa isaatin jireenya of keessaa hin qabu. Gaarii hojjechuu akka dandeenyu fi badoomni nu keessaa akka ba’u gochuuf humna qabnu hunda ni fayyadamna. Yeroo jireenya keenyan dadhabnu yookin yeroo namni tokko nu gaddisiisu badoomni nu keessa jiru gaarummaa hunda ni injifata. Eeyyeni, gaarumma hojjechuun carraaqqii keenya hunda ni gaafata.
Fakkenyaf dhirsi tokko niitii isaa waliin walitti dhufeenya qabuun akkamitti deddeebi’uun akka isa irra jiraatu ni beeka. Ishee jaallachuu fi kunuunsa barbaachisu hunda isheedhaf taasisuu akka qabu ni beeka. Haata’u malee gaarummaa isa beeku fi isa gochuu qabu kana gochuu hin danda’u. Haaluma kana fakkaatun warri ijoollee isaanitiif of eeggannoo gochuu fi isaan hubachuuf ni carraaqu; haata’u malee walitti dhufeenya qabaniin badoomni isaanii ol bahee ni mul’ata. Ijoollen illee jal’oota ta’uuf barnoonni isaan hin barbaachisu. Nuti osoo wal irraa hin kutin gaarota akka ta’aniif isaan ni gorsina; akkasumas isaan ni sirreessina. Haata’u malee akka gaarota ta’an carraaqqii nuti taasisnu bira ce’anii yeroo wanta badaa hojjetanii fi wanta gaarii barachuudhaf kan duubatti harkifatan ta’anii isaan ni agarra.
Aniif isin wanta badaa jireenya keenya keessa jiru too’achuuf kan gochuu dandeenyu maali? Gaarummaan nu keessa jiru akka lubbuu horatu gochuu kan dandeenyu akkamitti?
Yaalii Jireenya Haaromsuu
Waa’ee gaarummaa jireenya keenya keessa jiru haaromsuu namoonni yaadota gara garaa ni dhiheessu. Tokko tokko kanaaf furtuun isaa beekkumsa jedhu. Namoota hammuma barsiisnen gaarii gochuuf ni jijjiiramu jedhnii yaadu. Haata’u malee namoonni beekkumsaa fi dandeettii sammuu isaanii fayyadamuudhan fedhii dhuunfaa isaanii yemmuu mijeeffatan yookin immoo yemmuu namootatti fayyadaman ni agarra. Kanaafuu beekkumsi namoota gara gaarummaatti hin fidu.
Warroonni biroo immoo sirnummaan (discipline) kanaaf furmaata jedhu. Nuti jireenya keenyan sirritti kan seerummaa qabnu yoo taane, jechuunis yaada keenyan, barmaata keenyan, sochii keenyan fi kkf. sirna kan qabnu yoo taane baay’ee ni fooyyofna akkasumas caalatti gaarii ni hojjenna jedhu. Haata’u malee namoonni nutti dhihoo ta’an eenyummaa keenya sirritti ni beeku. Sirna qabaachudhaan sammuu keenya keessatti addunyaa mataa keeyaa uumuu ni dandeenya ta’a; haata’u malee ammas taanan nuti kan jiraannu lafa kana irradha. Barmaatni sirnaa baay’en jireenya keenya keessatti gaarummaa fiduudhaf ga’umsa hin qabu.
Amantaan filannoo isa birooti. Tarii nuti gara waldaa Kiristiyaanaa, gara masgiidaa yookin gara mikuraabaa yoo adeemne; yookin immoo yaada amantaa haarawa tokkoo yoo fudhanne namoota fooyyee qaban ta’uu ni dandeenya ta’a. Haata’u malee yeroo baay’ee wanti nuti amantaa irraa argannu yaada biroo addunyaa moofoftuu taate tana keessatti argamu malee jireenya haarawa keessa keenyatti jalqabamuu miti.
Tokko tokko gaarummaa argachuuf seerri filannoo fooyya’aadha jedhu. Nuti seera amala keenya, kessumattuu namusa keenya too’atu osoo qabaannee uummataa fi lammiilee gaarii ni taana jedhu. Haata’u malee seronni dabalataa gara wanta gaarii hojjechuuf fedhii horachuutti kan oofan osoo hin ta’in gara cunqursaatti kan fidaniidha. Uummamni namummaa keenyaa kan fedhu seeran ala wanta amala keenyaf mijatuu fi hojii keenyaf deeggarsa wanta kennuudha. Kanaafuu seerichi jireenya nu keessa jiruuf gaarummaa hin fidu.
Beekkumsi, sirni, amantii fi seerri jirenya keenyaf wantoota heddu ni dabalu. Wantoonni kunneen marti isaanii amala badaa ta’e jijjiiruf ni yaalu; haata’u malee wanta gaarii nu keessa jiru nuuf haaromsuuf gonkumaa hin danda’an. Kunneen hunduu dhiibbaawan karaa alaa jiraniidha. Amala badaa nu keessa jiru too’achuudhaf yemmuu xiyyeeffannaa dhabnu lammaffaa dhiibbaa amala badaa keenyaaf ni jilbeenfanna.
Gaarii ta’uuf carraaqqii si’a tokko qofa goonun gammachuu argachuu ni dandeenyaa?
Nuti Gaarotaa?
Yeroo hundaa gaarii taa’anii argamuun wanta hin danda’amne waan ta’eef namoonni baay’een dubbiin kun galma bira gahamuu hin dandeenye akka ta’e jala muranii jiru. Hojii badaa keenya bakka buusudhaaf wantoota gaarii baay’ee hojjechuu qofa qabna jedhu. Kunis hojiilen keenya akka waan madaallii irra taa’anii fakkeessa. Kanaafuu gaheen keenya wanti gaarin jireenya keenya keessa jiru madaallii irratti wanta badaa jireenya keenya keessa jiru akka caalu gochuudha. Kanaafuu jireenyi badaa ta’uu irra, eddoo badii caalaa gaarii baay’ee hojjechuu danda’uun keenya itti qoramuudha jechuudha.
Waaqayyo kan nu uume kaayyodhaafi malee nu qoruufii miti. Macaafni Qulqulluun kan nutti himu inni kan nu uume wanta gaari akka hojjennuufi malee gaari fi badaa hojjechuu danda’uu keenya qoruufi miti. Jireenya dhugaa jechuun jireenya gaarii guutuu isa Waaqayyo nuuf kenne jechuudha. Haata’u malee gaarummaan duraan dursee gara jireenya keenyatti dhufuu qaba. Jireenyi keenyas kan ta’uu qabu akka teessoo madaalaa osoo hin ta’in akka qaruuraa guututi. Qaruurichi wanta Waaqayyo akka hojjennu nurraa eegun hama afaan isaatti guutamee jira. Nuti wanta gaarii hojjechuu dandeenyu yeroo hojjennutti qaruuricha keessatti homaayyuu dabaluu hin dandeenyu sababni isaas nuti kan raawwanne gahee yookin itti gafatama keenya qofa; jechuunis nuti kan raawwanne wanta Waaqayyo akka goonu nuuf karoorse qofadha.
Haata’u malee qaruuraa keenya keessaa harka baay’ee fudhachuudhan hir’isnee karoora Waaqayyo jireenya keenyaf baase irraa gadi buunee ni argamna. Kunis kan ta’u yeroo nuti wanta badaa hojjennu yookin carraa wanta gaarii hojjechuu keenya yeroo dabarsinuudha; akkasumas wanti gaarin nuti hojjennu fedhii dhuunfaa keenyaa yemmu nuuf guutudha. Fakkeenyaf niitolii keenyaf gaarii kan taanu xinnoo turree oolmaan nuti isaan akka nuuf oolan gaafannu wanta jiruufi. Karaalee kana fafakkaataniin karoora Waaqayyo nuuf karoorse, gaarii ta’uu irraa ni jal’anna. Jireenya keenya hundaan qaruuraa keenya keessaa akka fudhannu jireenya gaarii nuuf karoorfame irraa hanqannee ni argamna.
Nuuf abdiin gaarii ta’uu kan argamu Waaqayyo nu uume biratti qofa. Waaqayyo nu gargaaruu kan danda’u akkamitti? Badooma nu keessa jiru akka too’atuu fi gaarummaa jireenya keenyaf akka kennu kan isa taasisu maali?
Furmaata Waaqayyoo!
Waaqayyo namoota lafa irra jiran jal’ina tokkollee osoo hin qabaatin irra deebidhaan uumuf humna isa dandeechisu ni qaba. Haata’u malee kana gochuu irra uummama isaa akkuma jirutti kabajee akkuma jirutti eegee jira. Kanaafuu humna isaa karaa birootin fayyadamuun jireenya keenya jidduu galuudhaf filate. Humna seexanni jireenya namootaa kessatti qabu cabsuudhaf akkasumas nuufis jireenya haarawa kennuudhan gaarummaan deebisee nu keessa akka jiraatu godhe.
Waraanni Waaqayyoo fi seexana gidduu jiru addunyaa Waaqayyo uume kanadha. Seexanaa fi hojii isaa akka waraanu Waaqayyo Yesus Masihicha gara lafa kanaatti erge. Seexxannis mala qabu hunda Yesus irratti ni furguuggate. Yesusis namoota jal’oota ergama isaa hin hubanne harkatti gidiraan irra ga’e. Dhuga ba’iinsi isaas sobaan ni faalame. Dhuma irrattis seexanni abbaa angoo haqa jal’isu fayyadamuun yakka hin hojjenneen Yesus akka du’u taasise. Yesus wanta badaa kana hunda fedha isaatin ni fudhate; haata’u malee seexanni gonkumaa isa hin injifanne. Innis hamaa hamaadhan si’a tokko illee hin deebisne; garuu hamaa gaaridhaan ni injifate.
Seexana injifachuudhaf Yesus Masihichi itti yaadee (fedha isaatin) du’a ni fudhate. Duuti kunis meeshaa seexanaa isa guddaa yemmuu ta’u isuma kanaan seexana ni injifate. Gara jireenyattis deebi’uudhan wanta hamaa isa guddicha harka seexanaa jiru kana caalaa jabaa ta’uu isaa Yesus ni agarsiise. Namoota lafa irra jiraatan keessaa du’aa fi badooma kan waraane fi kan injifate Yesus qofa.
Yesus Masihichi kan agarsiise inni seexana caalaa jabaa ta’uu isaati. Yesus humna seexanni qabu cabsuudhan jireenya nuuf kennuudhaf humna ni qaba. Gaarummaan deebi’ee nu keessa akka jiraatu gochuu kan dana’u isa qofaadha.
Wanta badaa nu keessa jiru irratti Yesus angoo isaa mul’isuu kan danda’u akkaataa kamiini?
Yesus Masihicha duuka bu’uu
Yeroo tokko namicha mana hidhaa fi waardiyyoota mana hidhaa hunda caalaa ani jabaadha jechuudhan boonu tokkotu ture. Of tuulummaa nama kanaa dhagahuudhan waardiyyaan mana hidhaa sanaa isa qabuudhaf gara isaa adeeme. Haata’u malee namichi ni dhokate. Egaa namichi kun waardiyyicha mana hidhaa sanaa caala jabaadhaaree?
Akkanuma namni biroo kan lammataa mana hidhaa fi waardiyyoota mana hidhaa caala ani jabaadha jedhee dubbata ture. Waardiyyoonni isa qabuudhaf yemmuu dhufan gadi ba’ee isaanitti dhufe. Isanis isa ni qaban; isas reebanii eddoo hidhaa baay’ee badaa ta’e keessaatti isa hidhan. Ittis cufanii waardiyyoota balbala irra kaa’an. Too’ataan mana hidhaa sanaas waajjira isaa keessa taa’udhaan namichaa fi of tuulummaa isaatti ni kolfa ture.
Haata’u malee kolfi isaa baay’ee turuu hin dandeenye. Namichoon hidhaa isaa cicciree balbala dhiibee bane; waardiyyoota gamatti daddarbee kukuffisee balbala mana hidhaa tokko tokkoon banee “namni mana hidhaa kana keessaa ba’uu barbaadu na duuka haa bu’u” jedhee waamicha dhiheesse. Hidhamtoonni tokko tokko sodaatanii turan. Nama kana hordofanii lammata yoo qabaman isa waliin gadadoo isa duraa kan caalu keessa akka galan ni yaadan. Haata’u malee warri biroo akkas jedhan “wanta badaa isarratti gochuu danda’an hunda nama kana irratti raawwatanii jiru; haata’u malee inni amma isaan caalaa jabaa ta’uu isaa isaanitti garsiisee jira. Isa duuka ni buuna, ni baanas” jedhan.
Isas hamma dhuma mana hidhaa sanaatti itti dhihaatanii warri duuka bu’an balbaloota mana hidhaa sanaa fi waardiyyoota karaa irra jiran illee akka injifataniif humna isaa yemmuu isaanif hiru ni argan. Dhuma irrattis hamma mootummaa isaa isa gaaritti isa faana bu’an.
Yesuus Masihichi jireenya namoota isatti amananii fi isas akka fayyisaa isaanitti fudhatan keessati garummaa deebisee kakaasudhaaf waadaa galee jira. Kan mana hidhaa keessatti rukutame isadha; haata’u malee humna isaatin mana hidhaa keessaa bahee jira. Innis gara gaarummaa fi jireenya haarawaatti akka dhufnu nu waamaa jira.
Jireenya Yesus Masihicha Keessatti
Yesus nu keessa jireenyi akka jiraatu yemmuu godhu filannoowwan sirrii ta’an filachuuf walabummaa ni arganna. Wantoota gaarii hojjechuufis fedhii ni horanna. Kunis ala irraa kan dhufu osoo hin ta’in keessa keenyaa kan madduudha. Gaarummaa hojjechuufis jabina ni arganna. Namoota guutumaa guututti harawa ta’an akka taanu Macaafni Qulqulluun nutti ni hima. Maddi jireenya keenya isa haarawaatis Waaqayyodha.
Nuti ammas taanan rakkina ni qabna. Eenyummaan keenya inni moofan nukeessa jiraachuu isaa ittuma fufa. Waaqayyo kan waadaa nuuf gale mootummaa isaa keessatti wanta badaa nu keessa jiru barbadeessee jireenya keenya isa jalqaba irratti yemmuu uummamnu qabnu sana deebisee fi haromsee nu dhaabudhaafi. Hanga sanatti garuu nu keessatti wal’aanson badooma fi gaarummaa gidduutti adeemsifamu itti fufa.
Ejjennoon keenya akka laafu gochuuf dhiibban alaa nutti dhufu ni jira. Nuti kan jiraannu addunyaa bilisa ta’e keessattii miti. Haalonnii fi namoonni biroo ejjennoon keenya laafaa akka ta’u dhiibbaa nurratti ni godhu. Fakkeenyaf namoonni nuti waliin hojjennu isaan yeroo hojii isaanii seeran akka itti hin fayyadamnee fi meeshaalee tokko tokko eddoo hojiitii seeran ala fudhachuu isaanii hoggantoota keenyatti nuti jalaa akka hin himne ni fedhu. Kanaafis nutis akkuma isaanii akka goonu ni fedhu. Seexannis akkasuma jreenya keenya isa haarawa ni morma. Nu balleessu fi sobaan nu gowwoomsufis ni barbaada.
Mormii akkanaa kanaaf Waaqayyo gargaarsa kan nuuf kenne akkamitti?
Jireenya haarawa kana jiraachuu
Waaqayyo nuti jabeenya dhuunfaa keenyatiin akka dhaabbannu nu hin dhiifne. Waaqayyo karaa Yesus Masihichaan gaarummaa nu keessa jiru haaromsuu qofa osoo hin ta’in jireenya haarawa kana akka jiraannu wanta nu dandeechisu nuuf kennee jira. Waaqayyo jireenya haarawaa fi hiika qabu kana akka jiraannu wantoot sadi’i nuuf kennee jira. A. Macaafa Qulqulluu B. Hafuura Qulqulluu fi C. hawaasa haarawa waldaa Kiristiyaanaa jedhamtu.
Macaafni Qulqulluun qajeelcha jreenya keenyaf nu barbaachisuudha. Innis dubbiiwwan sobaa seexanni odeessu ni balaaleffata. Macaafa Qulqulluu keessatti kan nuti argannu seera Waaqayyoo isa amma gammachudhan hordofnu qofa osoo hin ta’in ilaalcha jireenya ammaa kanaa fi addunyaadhaf qabnu illee ni dabalata. Macaafni Qulqulluun sagalee Waaqayyoo waan ta’eef fedha Waaqayyoo akka barruuf nu gaggeessa. Isaan malee karaan sirriin isa kam akka ta’e baruu hin dandeenyu. Nuti ofii keenyan jiraachuu waan hin dandeenyef yaada keenya karaa sirrii akka nuuf qabsiisu sagaleen Waaqayyoo nu barbaachisa.
Hafuurri Qulqulluun immoo karaa Kiristoosin jireenya haarawa erga argannee booda hafuura Waaqayyoo kan nu keessa jiraatudha. Innis nama Kiristoosin haarawa ta’eef yaadonnii fi gochoonni sagalee Waaqayyoo waliin wal faallessan kam faa’a akka ta’an itt hima. Nama jireenya haarawa argate kana keessa kan jiraatu Waaqayyo waan ta’eef seexanaa fi ergamoota isaa hamoo ta’an sodaachun irra hin jiraatu. Namni tokko keessa isaatti sagalee Hafuura Qulqulluu yemmuu dhagahu murtii sirrii ta’e murteessudhaan fedha Waaqayyoo hordofuu ni danda’a.
Waldaan Kiristiyaanaa hawaasa saba Waaqayyooti. Nuti amma miseensota maatii haarawaa, jechuunis kan maati Waaqayyoo taanee jirra. Jireenya haarawa Kiristoosin argamu waldaan Kiristiyaanaa modeela (fakkeenya) taatee ni mul’isti. Fakkenya namoota hafuura Waaqayyoo hordofaniis ni agarsiisti. Kunis ajajamuudhaf haala gatii guddaa nama kafalchiisu kessattis ta’uu ni danda’a. Fakkeenyonni kunneen namicha Kiristoosin haarawa uummame sanaaf fakkeenyota isaan qajeelodha. Karaalee jireenyaa rakkisoo ta’an irratti waldhaansoo keessa yemmu gallutti jireenya haarawa kana akka qabaannuf waldaan Kiristiyaanaa jajjabeenya fi kallattiiwwan irra adeemnu nuuf kenniti.
Wantoota sadan kanneen keessaa tokko yoo hir’ate namichi Kiristoosin haarawa ta’e kiyyoo qorumsa seexanaa keessatti kufuu ni danda’a. karaa Macaafa Qulqulluu, hafuura Qulqulluu fi waldaa Kiristiyaanatiin gargaarsa Waaqayyo kenneen alatti hammeenya addunyaa kana keessa jiru fuul dura dhaabbachuun hin danda’amu.
Jireenyi haarofti Kiristoosin jiru guyyaa murtiitif nu qopheessaa laata?
Guyyaa Murtii
Yeroo baay’ee nuti Waaqayyo kan nutti murteessu hojiiwwan badaa hojjenne rratti hundaa’ee akka ta’e nutti dhagahama. Haata’u malee wanti nuti amma hojjennu kamiyyuu wanta nu keessa jiru kan agarsiisudha. Waaqayyo kan nutti murteessu jireenya haarawa isa irraa argachuu fi argachuu dhiisuu keenya irratti hundaa’eti. Jireenya haarawa kana yoo qabaanne Waaqayyo hammeenya nu keessa jiru gaafa murtii nu keessaa ni balleessa. Nutis akka Waqayyo jalqaba itti nu uume sana ni taana; innis gara mootummaa waaqatti nu fida. Jireenya haarawa kana Waaqayyo biraa hin qabaannu taanan garuu waa’ee gaarummaa beekkumsi qabnu nurraa fudhatamee gara ibidda bara baraa ni adeemna. Innis eddoo seexanaa fi duuka bu’oota isaatif qophaa’edha. Jireenya kiristoosin haaromsame ni qabduu? Dhugumaan nama gaarii ta’uu ni barbaadduu?
Murtii Keessan
Amantaan, beekkumsi, sirni yookin seerri nama tokkoof jireenya haarawa kennuu hin danda’an. Humni seexanaa cabee jireenyi haarofti isin keessa galuu qaba. Namni raajii jedhame kamuu, barsiisan amantaa baha fagoo, amantaan yookin namni qalqalluu jedhame kamuu jireenya haarawa kana isiniif kennuu hin danda’u yookin seexanaa fi hojiilee isaa hamoota ta’an irraa gonkumaa isin eeguu hin danda’u.
Jireenya gaarii sirriidhan jiraachuf furtuun nama dandeechisu kan jiru hojii Yesus Kiristoos isiniif hojjete keessadha. Inni jireenya baay’ee qulqulluu ta’e lafa irratti jiraatee jira. Gatii cubbuu ilmaan namootatis kanfaluudhaf ofii isaa fedhiidhan ni kenne. Ni du’e, ni awwaalames, guyyaa sadaffaattis du’a injifatee ni ka’e. Amma Gooftan Yesus warra jireenya haarawa barbaadaniif qalbii jijjiirrachudhan isatti dhihaatanii yoo isa gaafatan isaanif kennuudhaf qophiidha. Macaafni Qulqulluun wangeela Yohannis 1:12 irratti “Warra isa simatanii maqaa isaatti amananiif garuu ijoollee Waaqayyoo akka ta'an mirga kenneef” jechuudhan ni dubbata. Kanaafuu isin amma kan gochuu qabdan onnee keesan irraa ta’uudhan gara isaa dhihaattanii akka dhiifama isiniif godhuu fi jireenya haarawa akka isiniif laatu gaafachuudha. Warri isatti amananii fi isa irraa lammata dhalatan hunduu ijoollee isaa ni ta’u. Gara maatii Waaqayyoo battaluma itti dabalamnetti jireenyi cubbuu kana dura hojjennee hundi nurraa ni fudhatama.
Yaadachiisa Qopheessichaa
Yaa dubbistoota; barreeffama kana haalan dubbistanii jirtu taanan wantoonni yaadun isin irra jiraatan ni jiru. Kanneen keessaa inni jalqabaa fi inni guddichi waa’ee walitti dhufeenya Waaqayyo jiraataa waliin qabdaniidha. Waaqayyo waliin nagaha ni qabduu? Fayyina dheekkamsa Waaqayyo cubbamoota irratti fidu jalaa ittiin baatan argattanii jirtuu? Amma osoo duutanii garama adeemtu?
Waaqayyo walin nagaha akka qabaattanii fi dheekkamsa murtii isaa jalaa akka baatan balballi inni qofaa karaa Kiristoosin isiniif banamee jira. Kana hubachuuf toora intarneetii kana irratti barreeffamoota walitti fufanii bahanii fi Macaafa Qulqulluu dubbifachuudhan jireenya keessan haalan qorachuudhan gara Gooftaa Yesus qalbii jijjiirrannaadhan dhihaattanii dhiifama gaafachuu qabdu. Waaqayyo ayyaana fi hafuura isaatin isin haa gargaaru! Amen.
Maddi hiikkaa: Does Goodness Live In You?
Islaamummaadhaf Deebii, Oromiffa Fuula Duraa


text:
Manni murtii ol iyyannaa sadarkaa ol aanaa Faransaay, bara 1994 duguuginsa sanyii Rwaandaa maallaqaan deggere nama jedhame tokko Mana Murtii Tokkummaa Tootummootaatti darbarfamee akka hin kennamne ugguruuf iyyannaa itti dhihaate fudhatama dhorkate. Faransaay kan umuriin waggaa 84 Felisheen Kaabugaa Mana murtii Taanzaaniyaatti dabarsee kennuuf yeroo ji’a tokkoo qaba.
Manni-murtii ol iyyannaa Faransaay, kan barbaacha waggoota digdamii shanii tii booda baatii Caamsaa dabre naannoo magaalaa Paarisitti appaartaamaa tokko keessatti qabame Feliishen Kabuugaa irratti murtii raggaasisuun isaaf rifaatuu guddaa dha.
Abukaatonni Kabuugaa, akka inni mana-murtii Tokkummaa Mootummootaa Aruushaa jirutti dhihaatu murtii duraan kenname fudhachuu diduun ol iyyannaa dhiheeffataniin, Kabuugaan dhibee fayyaa ka qabu tahuu isaa fi manni-murtii Tokkummaa Mootummootaa dhimma isaa loogiin ilaaluu mala, jedhanii turan.
Manni-murtii ol iyyannaa garuu, Kabuugaan gara Aruushaatti akka hin dabarfamne kan dhorkuu danda’u sababaa seeraa fi sababaa dhibee fayyaa hin argine, jechuun murtiidhuma duraa raggaasise.
Gabaasaa guutuu caqasaa


text:
Dargaggoo Anduwaalem Geetachoo fi dargaggoo Berhaanuu Guutaa; ogeeyyii fakkii harkaan kaasaniidha. Anduwaalem fi Berhaanuun kanattis dabalata bobboca faayaa adda addaa akka qopheessanis ni dubbatu.
Finfinnee ka jiraatu Anduwaalem hojii barsiisummaatiini kan eebbifame. Amma sektera faayinaansiirra ka hojjetu Anduwaalem guyyaa guyyaa hojii idleesaa halkan halkan ammoo hojii jaallatu hojii fakkii kaasuu fi bobboca qopheessuu hojjeta.
Hojii isaan, seeenaa, aadaa fi duudha Oromoo irratti akka xiyyeeffatu himee, fakkiiwwan isaas karaa saba himaalee hawaasaan maammiltoota isaaf dhiyeessuus ifoomse.
Anduwaalem Hojiin bobbocaa fi fakkii kaasuu, seenaa biyyaa galmeessuu, labata dhufuuf dabarsuuf mala gaariidha, jedhee, dargaggoonni keessumaa amma hojii kanarratti bobba’anii jiran gumii ijaarratanii akka jiran dubbate.
Dargaggoo Berhaanuu Guutaas akkuma Anduwaalem hojiin isaa waa’ee seenaa fi aadaarratti akka xiyyeffatu hima.
Hojii konkolaataa suphuun ka jiraatu Berhaanuun akkuma Anduwaalem guyyaa guyyaa gaarajii warshaa keessa hojjetaa yeroo irraa hafaa qabu keessatti ammoo bobboca qopheessaa, fakkiis ni kaasa. Kanaan duras finfinnetti kan argamu galma aadaa Oromootti hojiiwwan isaa dhiyeessuu dubbata.
Yeroo dhiyeesse kaanttis namootni hedduun yaada agarii akka kennaniifii hamileesaa jabeessaniifi kan dubbate.
Dargagootni Aartii kana keessa jiran lameen sabni gosa aartii kana sirriitti hubachuu dhabuun rakkoodha jedhu. Anduwaalem yoo yaada kennu, ‘nama hedduuf aartiin sirba; kun hubannoo qajeelaa miti fooyya’uu qaba’ jedhe. Berhaanuu Guutaas yaaduma wal fakkaatu kaase. Dabalatammoo qaama dhunfaa fi mootummaarraa deeggarsi waan hin jirreef artiistonni fakkii fi bobboca tolchuurratti bobba’an milkaayinaan of gahuun isaanitti rakkoodha jedhu.
Dargaggoo Berhaanuu Guutaa, namootni fakkii fi bobboca adda addaa qopheessan biyya keessatti qofaa odoo hin taane alattis hojii isaanii akka dhiyeeffataniif haalli barbaachisaan mijaawuufii akka qabus gaafateera.
Artiisti Girmaa Bultii; Dura taa’aa waldaa Faayin Aartii Oromiyaati. Waldaan Faayin Aartii Oromiyaa erga hundaayee ganna afur akka guutee fi miseensota 56 akka qabu hime. Girmaan komii waa’ee artiistonni kaasan yoo dubbatu; waldaan kun akka waldaa dhuunfaatti waan hundaayeef deeggarsa mootummaa gaafachuuf mirga hin qabu sun rakkisaa dha jedhe. Yaa tahuutii mootummaan Galma Aadaa Oromoo keessaa waajjraa fi bakka hojiisaanii itti dhiyeessan akka kenneef eere.
Obbo Kebbedee Deessisaa hoogganaa Biiroo Aadaa fi tuurizimii Oromiyati. Mootummaan dargaggoota aartii fakkii fi bobboca qopheessuurratti bobba’anii jiran kanaaf haga danadaye tumsa taasisaa jiraa jedhu.
VOA’f yoo dubbatan, artiistota kana bajata qabanii dhuunfaan gargaaruun rakkisaa tahuu eeranii mootummaan haga dandaye isaan gurmeessee gargaarsa akka isaan of danda’an gargaaru dhiyeessaa jiraachuu dabalanii dubbatan. Obbo Kebbedeen dargaggoonni kun hojii isaanii biyya keessaa fi alatti beeksifachuun gaheesaanii tahuus dubbataniiru.


text:
Kilaarksion Amerikaa godina Joorjiyaa keessa jirti. Nama kuma 13 caalaati itti qubatee keessa jiraata.
Daraaraan nama barumsa seera addunyaatiin barnoota PhD qabu.Nama jahatti magaalaa Kilaarkisen bulchufu dorgomuutti jira sadii keessaa filan. Namii dorgomu tokko nama Eeritiraati. Namii lama ka duruu lafa tana bulche,name afur ammo ohaaraa.Daraaraan waan hedduu jijjiiruuf hojjachuutti jira
Mana Jireennaa
Joorjiyaa Kilaarkisenitti gatiin manaa akak amalee dabalte. “Nama humna qabu malee jiraachuun dhiba,” carraa jiru akka iyyeessileen mana bitachuu dandahu faluuf hojjadha jedha.
Hujii Poolsii
Kilaarkisen keessa akka Daraaraan jedhetti nama biyya 40 caalaatti keessa jiraata. Hujii poolisii keessa ammo namii biyya alaa diqqaatit keessa jira.
“Akka namii alaa dhufelleen hujii poolisii keessatti heddatu hojjadha.”
Mirga baqataa
Baqataan Amerikaa mirga ufii hedduu hin beeku jedha. Akka baqataan waan isaa malee ykn carraa jiru beeku mirga baqataaf Immigration rights qabdi.
“Amerikaan carraa hedudu qabdii akka namii mirga ufii beeku jabeessuu fedha.”
Daraaraan Itoophiyaa fi Ameriakalleeti seera barate barumsa doktorummaa mirga namaa doctor of human rights qaba.
Namuu waan dhalateef qabaa waan jiraatuuf qaba jedhee “Akka ani amanutti Waaqii nama mirga dhabee akka ani dhaabadhu akka ani hiyyeessaa fi dadhabaa dubbahcuu dandahu na yaame jedhee amana.”
Namii filannoo Amerikaa bulchiinsa magaalaatii dorgomuutti jiru ka dhibiin akka Daraaraan jedhetti Taakkele Goobanaa, Seattle magaalaa Washington dorogma.
Namii dhibiin Daraaraa waliin dorgomuutti jiru lammii Eertiraa, Iyyaasuu Hawaar.
Dhaamsa Daraaraa
Akka Dr.,Daraaraan jedhetti Amerikaatti namuu yaada namii faayidaa keessaa aragatu ka biyyaan jijjiiru qabaannaan waan fedhe tahuu dandha.
“Tana tolchuuf yaada keessan dhiyeeffadhaa hin sodaatinaa duratti deemaa. Waaqii isan gargaarinna.”


text:
LibreOffice 7.2 Help
Ajajanigaaffiilee "yoo maali" dhaaf meeshaa karooraa kenna.Wardii kee keessatti,bu'aa gatiiwwan kan man'eelee biroo keessatti kuufaman irraa shallaguuf foormulaa galchita.Achiin,hammangaa bakka gatiiwwan murtaa'oo galchitu qindeessita,ajajni dalagaalee baay'ee bu'aalee foormulaa irratti hundaa'uudhaan shallaga.
Dirree Foormulaa keessatti,wabeeffata man'ee gara foormulaa kan hammangaa deetaa irratti raawwatu galchi.Dirree Man'ee naqa sarjaa/Man'ee naqa tarreekeessatti,wabeeffata man'ee gara gita man'ee kan qaama foormulaa ta'etti galchi.Kun caalaatti fakkeenyaan ibsamuu danda'a.
Tooyii kan tokkoo tokkoo isaa $10 tiin gurgurtu$2 qopheessita. Tokkoon tokkoo tooyii hojjechuuf $2 baasa, gatii dhaabbataa waggaatti $10,000 dabalataan qabdu wajjin. Yoo tooyii lakkoofsa murtaa'aa gurgurte waggaa tokkotti bu'aa hangam argatta?
Bu'aa shallaguuf,jalqaba lakkoofsa kamiyyuu akka baay'inaatti(waanta gurgurame) galchi - fakkeenya kana keessatti 2000.Bu'aan foormulaa Bu'aa=Baay'ina * (Gatii gurgurtaa - gatiiwwan kallachaa) - gatiiwwan dhaabbataa irraa argama.Foormula kana B5 keessatti galchi.
Sarjaa D keessatti gurgurtaa waggaa kenname,tokko jala tokkootti galchi;fakkeenyaaf,500 gara 5000,ejjattoowwan 500 keessatti
Hammangaa D2:E11,akkaumas gatiiwwan sarjaa D fi man'eelee duwwaa bukkee sarjaa E keessaa filadhu.
Deetaa - Dalagaalee baay'ee.
Qaree dirree Foormulaawwan keessa kaa'uun,man'ee B5 cuqaasi.
Qaree dirree man'ee naqa sarjaa keessa kaa'iitii man'ee B4 cuqaasi.Kana jechuun B4,bal'inni,jijjiiramaa foormulaa keessatti gatiiwwan sarjaa filatamaniin bakka bu'u dha.
Qaaqa TOLE dhaan cufi.Bu'aalee bal'ina garaagaraa sarjaa E keessatti argita.
Sarjaa E haqi.
Foormulaa armaan gadii C5: = B5 / B4 keessatti galchi.Amma bu'aa waggaa tokkoon tokkoo waanta gurguramee shallagaa jirta.
Hammangaa D2:F11 filadhu, egasuu sarjaawwan sadii
Deetaa- Dalagaalee baay'ee filadhu.
Qaree dirree Foormulaawwankeessa jiruun,man'eelee B5 hanga C5 filadhu.
Qaree dirree man'ee naqa sarjaakeessa kaa'iitii man'ee B4 cuqaasi.
Qaaqa TOLE dhaan cufi.Amma bu'aalee sarjaa E keessaattii fi bu'aa waggaa waanta tokkoo sarjaa F keessatti agarta.
LibreOffice dalagaalee walii baay'ee sarjaalee fi tarreewwan kan gabatee-cehaa jedhaman keessatti dalaguuf si dandeessisa. Maadheen foormulaa hammangaa deetaa tarreewwanii fi sarjaalee keessatti qindaa'an lachuu wabeeffachuu qaba. Hammangaa deetaan lamaaniin qindaa'e filadhuutii qaaqa dalagaa baay'ee waami. Wabii gara foormulaa dirree Foormulaa keessaatti galchi. Dirreewwan Maadhee naqa tarree fi the Maadhee naqa sarjaa wabii gara maadheelee foormulaa isaaniitti galchuuf fayyadu.
Sarjaa A fi B kan gabatee olii fudhu. Amma baay'ina waggaan oomishamu qofa jijjiiruu hin barbaaddu, gatii gurgurtaas malee, kanaafuu bu'aa irratti xiyyeeffachuu barbaadda.
Gabatee olii babal'isi. D2 hanaga D11 lakkoofsota 500, 1000 and kkf, hanga 5000 qabata. E1 hanga H1 lakkoofsota 8, 10, 15 fi 20 galchi.
Hammangaa D1:H11 filadhu.
Deetaa- Dalagaalee baay'ee filadhu.
Qaree dirree Foormulaawwan keessa kaa'uun,man'ee B5 cuqaasi.
Qaree dirree Maadhee naqa tarree keessa kaa'iitii maadhee B1 cuqaasi. Kana jechuun B1, gatii gurgurtaa, jijjiiramaa dalga galchame dha(gatiiwwan 8, 10, 15 fi 20 wajjin).
Qaree dirree Maadhee naqa sarjaa keessa kaa'iitii B4 keessa cuqaasi. Kana jechuun B4, baay'ina, jijjiiramaa irraan gadee galchame dha.
Qaaqa TOLE dhaan cufi. Bu'aawwan kan gatiiwwan gurgurtaa addaa addaa hammangaa E2:H11 keessaa argita.


text:
ODUU AMMEE Oduuwwan jajjaboo Oolmaa Oromiyaa fi Ethiopia Oduu Guyyaa Har’aa
GAMTAA MEDIA
Oduu Fulbaana 21,2021- Tarkaanfii WBOti fi Qoqqobbii USA dhiyeessa Meeshaa Waraana Ethio-Eritrea
ODUU Hatattama American Daani’eel Kibrat fi Abiy balalefate Qoqqobbii waraana Ethiopia
Moha Oromo
ODUU Hatattama: Jeneraal Marroo Gollicha ‘f Deebii Kenne- Injifannoo WBO America
OMN AGM Ethiopia
ODUU Hatattama Halella TPLF Rawate Itii Anan Abiy Damaqana Biyya Bahu Fonqolcha rawate
Moha Oromo
Oduu Fuul. 21, 2021
ምንም በሉ፤ አቡሽ ተሾመ በዲያቆን ዳንኤል ምትሐት ኢትዮጲያን ወደ ነበረችበት የከፍታ ዘመን ይወስዳታል


text:
Fuulli feesbuukii Ethiopian Press Agency/The Ethiopian Herald jedhamu, kan hanga gaafa barruun kun barraa’etti hordoftoota 39,253 qabu, maxxansa gaafa Ammajjii 4, 2020 maxxanseen magaalaa Maqalee keessatti sochiin tiraafikaa akka duraatti deeb’eera jedhee ture. Yaadicha deeggaruudhaaf immoo suuraa armaan gadii maxxansee ture. Fuulli feesbuukichaa to’annoo jala ooluu hooggantoota Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigiraay hordofuudhaan magaalaa Maqalee keessatti sochiin tiraafikaa akka duraatti deebi’eera jechuudhaan dura kantiibaa magaalaa Maqalee yeroo kan ta’e obbo Ataakilti Hayilasillaaseetiif af-gaafii godhee ture. Haa ta’u malee, HaqCheck-iin maxxansichaa fi suuraa akka ragaatti dhihaate qorachuudhaan suuraan fuula feesbuukii kanaan maxxanfame magaalaa Maqalee keessatti sochiin tiraafiikaa haala duriitti deebi’uu akka hin agarsiifne dhugoomseera. Kanaafuu, HaqCheck-iin maxxansichi soba jedheera.
Onkoloolessa 26, 2013 irraa eegalee raayyaa ittisa biyyaa kan mootummaa federaalaatiin hoogganamuu fi poolisii humna addaa naannoo Tigiraay kan Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigiraayiin hoogganamu gidduutti lolli adeemaa tureera. Lollli eegalee ji’a tokkoof torban sadii booda mootummaan federaalaa Maqalee qabachuudhaan lolli xumurameera jedhee labsee ture. Akkasumas yeroo dhihoo asitti mootummaan federaalaa miseensotaa fi hooggantoota Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigiraay hedduu to’annoo jala oolchaa akka jiru ibseera. Miseensonnii fi hooggantoonni Adda Bilisichaa hedduunis hidhamaniiru. Magaalaan Maqalee to’annoo Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigiraay jalaa bahuu hordofuudhaan obboo Ataakilti Hayilasillaasee kantiibaa yeroo magaalaa Maqalee ta’uun muudamee ture.
Haala kanaan wal qabachuudhaan fuulli feesbuukii ‘Ethiopian press agency’ jedhamu kan madda oduu mootummaa ta’e, tajaajilli tiraafikaa lola naannichaa keessatti geggeefamaa turee fi to’annoo seeraa jala oolfamuu hooggantoota ol-aanoo Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigiraay booda magaalaa Maqalee keessatti iddoo duraatti deebi’eera jechuudhaan suuraa armaan gadii kana maxxansee ture. Haa ta’uu malee, HaqCheck-iin teeknoolojii suuralee sobaa adda baasuudhaaf tajaajilu google reverse image search jedhamu fayyadamuudhaan suuraa fuula feesbuukii kana irratti maxxanfame qorachuudhaan, suurichi tajaajilli tiraafiikaa magaalaa Maqalee keessatti iddoo duraatti deebi’uu kan hin agarsiifne ta’uu dhugoomseera. Suuraan fuulli feesbuukichaa kan ammaati jedhee maxxanse waggaa 15 dura gaafa Bitootessa 4,1998 kan kaafamee fi yeroo jalqabaatiif Ammajjii 9,1999 giddu gala qoodinsa barreefamootaa fi suuraalee adda addaa Wikimedia Commons jedhamu irratti kan maxxanfamedha. Suurichis handhuura magaalaa Maqalee yeroo sanaa kan agarsiisuudha. Maxxansa jalqabaa suuraa kanaa argachuuf hidha kana irratti cuqaasaa.
Qaamonni lolli Tigiraay keessatti hin dhaabanne jedhu akkauma jiraatullee, mootummaan yeroo adda addaatti lolli naannoo Tigiraaay keessatti gaggeeffama ture goolabamuu fi miseesnssonni, deeggartoonnii fi hooggantoonni Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigiraay hedduun to’annoo seeraaa jala oolfamaa jiraachuu beeksisaa tureera. Haa ta’uu malee, HaqCheck-iin suuraa fuula feesbuukii kanaan akka ragaatti dhihaate qorachuudhaan suurichi tajaajilli tiraafiikaa lola naannicha keessatti gaggeefamaa ture booda iddoo duraatti deebi’uu akka hin agarsiifne dhugoomseera. Kanaafuu, maxxansi fuula feesbuukichaa soba jedheera.
Dhugummaa kan qorate; Hagos Gabramlaak
Gulaalaan: Biruuk Nagash xa’aamee
Afaan Ingliffaa irraa gara Afaan Oromootti kan hiike: Abdullaahii Abdurqaadir
Barruu kun qaama dhugummaa qorannoo HaqCheck, Addis Zeybe afaanota shaniin: Afaan Oromoo, Afaan Amaaraa, Afaan Ingliffaa, Afaan Somaalii fi Tigiranyaan gaggeefamuuti.


text:
Filannoo Itiyoophiyaa tana biyya alaati taajjabuuf ka dhufe Taajajbdoota Gamtaa Afrikaa qofa.Jarii kun gabaasa baaseen filannon tun filannoo ummati Itiyoophiyaa abbaa barbaade filachuuf carraa itti argate jedha.
Filannoo baranaallee paartii biyya bulchitutti shakkii malee moohata jedhani eegan.
Paartileen mormituu ammoo filannoon tun seera dhabeettii,dhaqa dhabettii fi ta doorsisaan taasisan jedhanii himatan.
Taatullee Taajjabdootii Gamtaa Afrikaa filannontun “Walaba fi haqa-qabeettii,” hin jenne.
Filannoo tana irratti Taajajbdoota Afrikaa 59 dhufee taajajbe. Hooggansaan gurmuu tanaa perzidaantiin Naamibiyaa ka durii-Hifike-Punyee Pohambbaati.
Gamtaan Afrikaa filannoon Itoophiyaa tasgabbeettii,nagaa-qabeettii fi amanamtuu tahuu isii argine.Filannoon tun filannoo ummatii abbaa barbaade filachuuf carraa argate.”
Paartileen filannoo ammoo filannoon seera qabeetii mitii buufatanii paartilee mormituu fi deeggartoota isaanii rakkisuun itti fufee jedha.


text:
Naannooleen filannoon keessatti geggeessame marti guyyoota lama keessatti kanneen injifatan kan beeksisuuf jiran tahuu Boordiin Filannoo Biyyyaalessaa Itiyoophiyaa ibsa kaleessa maddeen oduuf kenneen beeksisee jira.
Bulchiinsa naannoo Oromiyaa, godinaa Gujii keessatti kan argamu wiirtuu filannoo Nagalleetti uummatni akka sagalee hin laanne boordiin kan ugguree ture tahus sagaleen kennamuu isaa dura-teessuun boordichaa aadde Birtukaan Miidhagsaa ibsanii jiran.
Naannoolee filannoon itti geggeeffaman irra hedduu keessatti sagalee lakkaa’uun xmuramaa akka jirus dubbatan. Wiirtulee filannoo naannoo Amaaraa, Affaarii fi Sidaamaa keessa kan jiran wiirtulee filannoo murtaa’an irraa ba’iin dhaqqabuu baatus, wiirtuleen kaan sagalee lakka’an gara naannoleetti erganii jiru, jedhan.
Akka seera filannoo irra taa’ee jirutti filannoon xumuramee guyyoota shan keessatti naannoleen filannoo sagalee lakkaa’uu xumuranii ba’ii isaa beeksisuun waan irra jiraatuuf guyyoota kana lamaan keessatti wiirtuu filannoo irraa ba’ee argatan kan injifate eenyuun akka ta’e, kaadhimamtoonni sagalee hagam akka argatan kan mul’isu galmee isa dhumaa uummataaf akka ifa godhutu irraa eegama, jechuun ibsan. .
Naannoo Oromiyaa Gujiitti kan argamu naannoo filannoo Negellee 1 boordichi kan dhorke cabsuu dhaan sagaleen kennamuu isaa aadde Birtukaan guyyaa sagaleen kenname rakkoo guddaa uumame gochuun dhiyeessan.
Naannoo Oromiyaa Negellee filannoof guyyaan tokko ennaa hafu Waxabajjii 13 jechuu dha waraqaan filannoo naannoo sanatti maxxansame seeraan galmaa’ee kan ture dorgomaa dhuunfaa kan of keessaa hin qabaanne ta’uu waan hubanneef naannoo filannoo Negellee keessatti marsaa isa kanaan filannoo geggeessuu hin qabu jennee gubbaa hanga godaatti ajajas, ragaa jirus dabarsinee turre.
Egaan itti gaafatamaan tokko kan mootummaa ykn kan keenya ta’uu danda’a, itti fufuu qaba waan jedheef wiirtulee filannoo 100 ol ta’an keessatti filachiisaa oolaniiru. Kun seeraan ala.kana poolisii federaalaatti beeksisnee balleessaan kan eenyuu akka ta’e adda baafanna. Seeraanis akka gaafataman gooana. Adeemsi filannoo sunis ba’ee seeraa kan qabaatu hin ta’u, jedhan.
Deemsa filannoo sana taajjabdoonni filannoo biyya keessaa 40,000 ta’an akkasumas gamtaa Afriikaa, human eeggataa gaanfa Afriikaa fi waaltaalee Ameerikaa lama irraa kan walitti dhufan taajjabdoonni sadarkaa addunyaa taajjabuu isaanii dura teessuun boordichaa Adde Birtukaan Miidhagsaa ibsaniiru


text:
Abbaan murtii mana murtii muumicha US Antonin Scalia du’aan boqotanii baaatilee 14 booda manni murtichaa bakka duwwaa ture tokko guutuu dhaan Neil Gorsuch hirbuu seenuun bakka sana qabatanii jiran.
Abbaan murtii harawaan kun sirnaawwan adda addaa lama irratti sirna hirbuu seernuu seeraa lama seenanii jiru.
Inni jalqabaa mana murtii ol aanaa keessatti hoogganaa gameessa mana murtichaa John robertsiin ennaa ta’u booda irra immoo White House keessatti sirna qophaa’e irratti abbaa murtii Anthony Kennedy kakachiisuun hirbuu seensisanii jiran. Prezidaant Traamp fi itti aanaan isaanii Mike Pence sirna sana irratti argamanii jiru.
Gorsuch erga hirbuu seenanii booda amanamummaa dhaan seera ol aanaa biyyattii kan ta’e heera biyyattii kan tajaajilan ta’uu beeksisan.
Repbulikaanota keessaa kurna tokkoof mana murtii ol iyyannaa federaalaaf kan hojjetan filatamuu Gorsuch kan morme hin


text:
Godina Boorana magaalaa Yaa’a Ballotti Laaboraatoriin warra dhibee Kooronaan qabame itti adda baasan hojii jalqabee jira. Moluu Diimaa Itti Aanaan Qajeelcha Fayyaa Godina Booranaa VOA’f laaboraatooriin kun guyyaatti saamuda 288 qorachuu danda’aa jedhan. Dabalaniis waa’ee laaboraatoorii kanaa yoo ibsan, Yaa’a Ballotti wanni kun banamuun saamuda namoota dhibee Kanaan shakkinee duraan fuunee gara Adaamaa geessaa turre nu furaa jedhan.
Laaboraatoorri kun Magaala yaaballootti laaboraatorii beeyladaa ka duraan turetti meeshaa fi kutaan dabalataa, sadarkaan qulqullinaa haarawis qophaayeefii fooyya’ee hojii jalqabe ka jedhan Obbo Moluun, haga yoonaas saamuda 33 laaboraatorii kanatti ilaalameera jechuun VOA’f ibsan.
Obbo Moluu Diimaa Laaboraatoorii kanaaf humna namaa dabalatee waanti kaan guutameefii jiraa jedhan. Ammaaf hojjettoonni Ministeerri Fayyaa gulantaa dandeettii isaanii madaalee adda baase lama hojii laaboraatoorii kana gaggeessaa jiraachuu himanii fuulduraaf ammoo humna namaa laaboraatoorii kana keessa hojjetu gara nama jahaatti ol butuuf itti jirraa jedhu.
Obbo Moluu Laaboraatoorii kana hospitaala Mooyyale jiru keessatti sababa hin dhaabamneef yoo ibsan, meeshaan laaboraatoorii beeyladaa magaalaa Yaa’a Balloo jiru dhimma kanaaf akka oolu waan ta’eef jechuun deebisan.
Dookter Alii Galgaloo Meedikaal Diirekteriin Hospitaala Mooyyalees Laaboraatooriin kun hojii jalqabuun hojii nuuf salphisaa jedhan. Keessumaa godaantonni seeraan alaa biyyoota ollaarraa gara biyyaatti deebifamaa jiran qorannaa waan barbaadaniif kun oduu dansa jedhu.
Dr. Aliin Godinni Booranaa daangaarra waan jiruuf godina dhibee kanaaf saaxilameedha jechuun ibsanii, keessummaa warra daangaa qaxxaamuree gara biyyaatti deebiwu dafanii qorachuuf barbaachisa ta’uu eeran. Ji’aan duras jiraataan godina Booranaa ka dhibeen Kooronaa irratti ergame Hospitaala Mooyyalee keessa akka ture yaadachuun, amma garuu nami kun yaalli taasifameefii dhibee kanarraa fayyee manasaatti galeera jedhan. Akka Dr. Aliin jedhanitti saamudi dhumaa namicha dhibee Kanaan qabamee hospitaala Mooyyale ture Yaa’a Ballotti gaggeeffame.
Dr. Ali fi obbo Moluun kanaan dura Saamudi Mmooyalee fuudhamee Adaamaatti ilaalamu sirumaa badaa akka ture eeranii, amma jiraattonni naannoo meeshaa kanatti dhimmi bahuun akka of qorachiisan dhukkuba kanarraas akka of eegan yaadachiisanii jiru.


text:
Itiyoophiyaa keessatti vaayrasiin Koroonaa kan bifa jijjirratee fi Deltaa Veeriyaant jedhamu midhaa geesisaa kan jiru ta'u ministeera Fayyaatti, De'etaa Ministeeraa kan ta'n Dr. Darajjee Dhugumaa Raadiyoo Sagalee Amerikaaf ibsanii jiru.
Namoota irra heedduun isaanii Finfinnee keessaa ta'anii fi dhukkubsatan 100 keessa harkii 80n Vaayrasii Deltaan kan qabaman ta'u ibsamee jira.
Namoota Vaayrasii Deltaan qabamanuun isaanii baramee kan walii galaa keessaa harkii 75 Finfinnee keessa jiraatu.
Vaayrasiin Deltaa akka salphaatti kan daddabruu fi akkaan namoota kan dhukkubsachiisu waan ta'eef meeshaa afuura baafachuuf nama gargaaruu fi hospitaala seenanii kutaa wal'ansii wal irraa hin cinneetti gargaaramuu qabu jedhan.
Hawaasnii of-eeggannoo barbaachisu gochuu dhiisuun akkasumas sababaa ayyaanaa, Cidha, Bo'iichaa fi kanneen biroon uummanni walitti qabamuun, dhukkubicha hammeessuu keessatti qooda akka qaban ibsamee jira.
Kanaaf jecha yeroo kamiin iyyu caalaa of-eeggannoon akka barbaachisu Dr. Darajjee Dhugumaa hubachiisanii jiru.
Gaaffii fi Deebii Guutuu Caqasaa.


text:
OdeeyfannooUncategorized
Lammiilee Naannoo Soomalee irraa buqqa’an qubachiisuuf sochiin jalqabame.
Bulchiinsi magaalaa Buurrayuu lammiilee Oromoo naannoo Soomalee keessaa qabeenya fi qa’ee isaanii irraa buqqifaman deggarsa adda addaaa kan godhaa ture yoo tahu, amma immoo magaalaa Buraayyuutti qubachisuuf gara hojiitti seenuu gabaasni waajira Dhimmoota Komunikeeshiinii Bulchiinsa magaalicha irraa argame ni mul’isa.
Yeroo ammatti ummata kana dhaabbataan qubachisuuf hojjiiwwaan lafa doozariin haxa’uu fi meeshalee ijaarsaa hawaasa irraa waliitti qabuun manneen jireenya ijaruun kan jalqabame tahuu odeeyfannoon argame ni addeessa.


text:
Namoota Namootatti Fayyadaman!
◇ Namootni kun xiyyeeffannaan isaanii maluma kamiinuu namarra aanuu fi faayidaa dhuunfaa isaanii adamsuu dha.
◇ Namootni kunis waan adamsan kana argachuuf (adda baasuuf) bakka dadhabina namaa arguu qabu.
◇ Of-jaallattota kanaarraa of eeguun barbaachisaa dha. Wajjin hojjeechuun illee dirqama yoo ta’e utuu walitti dhufeenya hojii ofii hin balleessein meeshaa namoota kanaa utuu hin ta’in itti fufuuf qabxiileen armaan gadii kun nama gargaaru.
¶ Hariiroo nama sanaa wajjin qaban keessaa isa kamtu akka barbaachisaa ta’e sirriitti itti yaaduu fi beekuu. Sana booda hariiroo ‘barbaachisaa ta’e’ sana qofa irratti xiyyeeffachuu dha.
¶ Walitti dhufeenya nama sana waliiniitti daangaa fi sarara barbaachisaa itti godhuu fi daangaa sana walitti fufiinsaan kabachiisuu dha.
¶ Mirga ofii sirriitti beekuu fi hojii irra oolchuu, mirga tole ykn lakki jechuu utuu hin sharafin raawwachuu dha. Akkasumas, qoosaa nama xiqqeessu gaafa namatti darbatamu dhaabsisuu (akka dhaabu ifaan itti himuu) danda’uu.
¶ Gaabbii hir’suu – mala isaan ittiin waan namni hin feene ittiin nama gochisiisan keessaa tokko aarii ykn mufii sobaatiin gaabbii namatti uumuu dha. Kanaaf aariii ykn mufii nama sanaa “badii kooti” jedhanii ofitti fudhachuu dhiisuun fala. Haga miidhaa irraan hin ga’initti, miira nama tokkoof kan biraan gaafatmuu hin danda’u. Akkasumas, maal naan jedhuu baay’isuu irraa of qusachuunis barbaachisa. Waanta namni siin jedhu ati bocuu hin dandeessu waan ta’eef.
¶ Gaafa waa murteessuuf gaafatamtu yeroo ga’aan akka siif laatamu gaafadhu. Sarduun murtii dabaa simurteessisuun mala isaanii keessa tokko waan ta’eef.
¶ Al tokko tokko sitti fayyadamuuf yaalaa jiraachuu isaanii irratti baruukee malaan itti himuun illee barbaachisaa dha.
FAYYAA SAMMUU MALEE FAYYAAN HIN JIRU.


text:
Oduu Tarkaanfii WBO Giddu gala Oromiyaa fi Zoonii kibbaa
WBO, Sadaasa 1, 2020
Gootichi waraana bilisummaa Oromoo WBO’N waraana maafiyaa Impaayera xoophiyaa kan Yeroo ammaa kana koloneel Abiyyi Ahmediin hoogganamtu Irratti dhukaasa akka bakakkaa Irratti roobsuun battalatti humna weerartuu kanarraa 60 Ajjeesuun Meeshaa danuu irraa booji’uu Ajajaan WBO zoonii Gidduu Galeessaa oromiyaa Kaaba Lixa Shaggar keessa socho’uu Beeksisee jira!
Irree fi gaachanni Ummata Oromoo waraanni bilisummaa oromoo WBO’N Zoonii Kaaba Lixa Shaggar keessa socho’uu Onkoloolessa 31/2020 aanaa Hidhabuu Abootee ganda Alam Ganaa keessatti tarkaanfii fudhateen humna weerartuu kanarraa baayyee du’aaf madoon adabuu Ajajaan WBO Zoonii Kaaba Lixa Shaggar keessa socho’uu ibsee jira.
Aanuma Hidhabuu Abootee keessatti ganda Yaayyaa Dhaka Booraa iddoo Tulluu Gobbee jedhamuttis Sadaasa Guyyaa har’aa 01, 2020 tarkaanfii yeroo 2ffaaf fudhateen humna weerartuu kanarraa 60 ol battalatti yoo ajjeessu baayyee immoo ishee madoon adabee jira.yeroo ammaa kana Madoo Hosptalaatti guuraman keessaas ergamtuun nafxanyaa 5 hospitaala keessatti duu’uu maddeen Zoonii Kaaba Lixa Shaggar irraa ibsu.
Lolli kun ganama sa’aatii 1:00 irraa kaasee hanga galgala sa’aatii 12 kan deeme yoo ta’u; WBOn meeshaa fi qabeenya danuu diinaa irraa booji’uun qabsoo bilisummaa Oromoof galii taasisisuu ajajaan WBO Zoonii Gidduu Galeessa Kaaba Lixa Shaggar Beeksise.
WBOn zoonii Gidduu Galeessaa Kaaba Lixa Shaggar.
#Bifuma
Walfakkaatuun GUYYAA 1/11/2020
WBO’n Zoonii Kibbaa Cibraa Soddom Booroo Buttaan Lattuu Liiban amma daqiiqaa muraasa dura Aanaa Gumii Eel-dalloo ganda Malkaa gubaatti tarkaafii haleellaa cimaa ilmaan Habashaa irratti fudhachuun 10 du’aan yoo geggeessu, 9 ammoo madoo taasisee Injifannoon goolabe. Lafaaf lafeen keenya diinaan qixa nu hinbaattu.
Dhiigaaf lafee keenyan Oromiyaa walaba ni ijaarra!
Injifannoo Ummata Oromoof!
Related