text:
Daandii Haqaa
Akkuma kutaale darban keessatti jenne daandiin haqaa lama ta’uu hin danda’u tokko qofa malee. Daandiin haqaa tokko ta’uun namatti dhiphachuun namoonni muraasni kan irra deeman osoo hin ta’iin daandii bal’aa dhala namaa guutu keessumeessu danda’uudha. Daandiin kuni nama kamuuf kan ta’uufi kan gahuudha. Daandiin haqaa kuni bal’achuu qofaa mitii ifaa fi qajeelummaan kan guuttameedha. Nama of balleessu fi kufaati mataa ofi irratti fidu barbaade malee eenyullee daandii kan irraa hin goru. Daandiiwwan yeroo darbani jireenya keenya keessatti akka nu hin baasne ilaalle jirra. hanga fedhan daandiwwan sunniin bareeda haa fakkaatanii garuu dhumni isaan itti nama geessan hamaadha. Addunyaa gabaabdu tanaaf jedhe namni daandii san hordofuu danda’a. Haa ta’uu malee adabbiin inni dhandhamu Rabbi qofatu beeka. Addunyaa tana keessattu hangam xin-sammuu (saykolojiin) rakkataa akka jiran ni agarra. Kuni azaba (adaba) duniyaa tanaati. Rabbiin akkana jedha:
“Warri abbooti kitaaba (yahudoota fi Kiristaanota) fi mushrikoota irraa kafaran ibidda jahannam keessatti hafoo ta’anii jiraatu. Warri sun isaanumatu irra hamtuu uumamaati.” Suura Al-Bayyinah:6
Hanga ammaa daandii haqaa nu baasu kamiin akka ta’e qorachuuf carraaqa turreera. Daandii kamtu nu baasa ree? Daandii kamtu nageenya, tasgabbii, gammachuu fi milkaa’inna addaan hin cinne nu kennu danda’a? Eeti daandiwwan gagabaaboon fayda armaan olii yeroo gabaabaf nu kennan baay’eedha. Nuti immoo faaydaa yeroo gabaabaf turu osoo hin ta’in kan yeroo dheeraf turu barbaanna, akkasi mitiree? Kanaafu faaydaa yeroo dheeraaf turu argachuuf daandii haqaa faaydaa san nu kennu danda’u beekuu, qorachu fi hordofuu qabna. Rabbiin akkana jedha:
“Rabbiin gara mana nageenyaatti waama. Nama fedhes gara karaa qajeelatti qajeelcha.” Suura Yuunus:25
Daandiin haqaa suni kamidha ree laata? Daandiin haqaa yookiin karaan qajeelan suni Rabbiin qofa gabbaruudha.
“Dhugumatti Rabbiin Gooftaa kiyyaa fi Gooftaa keessani. Kanaaf Isa qofa gabbaraa. Santu karaa qajeeladha.” Suura Mariyam:36
“Ana (Rabbii) [qofa] gabbaraa, kanatu karaa qajeeladha.” Suuraa Yaasin:61
Rabbiin qofa gabbaruun gabrummaa nafsee ofii, sheyxaana, ilma namaa fi kkf jala nama baasun bilisummaa dhugaa nama goonfachiisa. Namni nafsee ofii fi sheyxaana jala yoo deemu, garri itti deemu itti dukkanaa’a. sababni isaas, ifa ittiin deemu hin qabu. Namni tokko jireenya tanaa fi tan dhuftu keessatti ifa ittiin deemu argachuuf Rabbiin qofa gabbaruu (itti buluu) isa barbaachisa. Ta’uu baannan ifa kana hin argatu.
Rabbiin (qulqullaa’e fi olta’e) akkana jedha:
“…Nama Rabbiin ifa isaaf hin taasisin, ifni homaatu isaaf hin jiru.” Suura An-Nuur:40
“Sila namni du’aa turee ergasii isa jiraachifne ifa isaaf goone fi [ifa] saniin namoota keessa deemu, akka fakkii nama dukkana keessa jiru kan ishee keessaa hin baane ta’aa? Akka kanatti kaafirootaf wanti isaan dalagan miidhagfame.” Suura Al-An’aam:122
Jechi “Ifa” jedhu “imaana”. Namni imaanni osoo qalbii isaa keessatti hidda hin qabatiniin dura du’aa ture, qalbiin isaa tan duutedha. Akkuma imaanni dabaluun qalbiin isaa jiraata adeemti, ifni imaana isaaf ifaa adeema. Eessaa ka’ee garam akka deema jiru ifa imaanatiin ilaala. Namoota keessa ifa imaanatin adeema. Namni ifa kana hin arganne immoo dukkana keessatti hafa, ni raata’a. Keessaa bahuun hin jiru. Kanaafu namoonni kunniin lamaan wal qixxaatu ree? Tokko ifa imaanatiin deema, kan biraa immoo dukkana kufrii fi shirkiitin adeema.
Kanaafu daandiin haqaa daandii ifaati. Namni daandii haqaa kana irra deemu ifaa ibsate deemaa jiraa jechuudha. Daandii haqaa kana irra deemuf qajeelfama nu barbaachisa akkuma namni karaa dheeraa fi biyya hin beekne deemu kaartaa isa barbaachisu. Akkamitti Rabbiin akka gabbarru yoo hin beekiin akkamitti daandii haqaa irra deemu dandeenya ree? Kanaafu daandii haqaa irra deemuuf qajeelfamni tokkichi nuti hordofuu qabnu Islaama. Rabbiin (Qulqullaa’e fi olta’e) akkana jedha:
“Dhugumatti kuni karaa Kiyya isa qajeeladha, isa hordofaa. Karaa Rabbii irraa isin baasanii karaa hedduu hin hordofinaa. Inni(Rabbiin) kana akka muttaqoota (warra Rabbi sodaatan) taataniif isiiniif dhaama.” Suuraa Al-An’aam:153
Islaaman ala karaa biraa hordofuun daandii haqaa irra deemaa jirra yoo jenne dogongorre, jireenya keenya qisaasessa jirraa jechuudha.
Islaama
Islaama jechuun Rabbiif buluu, ajajamu, harka kennu yoo ta’uu Musliima jechuun immoo nama Rabbiif ajajamu jechuudha. “Islaamni Nabii Muhammadin (SAW) hundeefame.”jechuun yaada dogongoraa fi haqa irraa fagaatedha. Islaamni Nabii Muhammadin yoo kan jalqabame ta’ee, nabiyyoonni yookiin namoonni Nabii Muhammad duraa eenyuuf ajajamaa turan? Nabii Nuh, Ibraahim, Muusa, Iisa fi kkf eenyuuf ajajamaa turan? Rabbiifi mitii? Nabiyyoonni hundi isaanitu Rabbiif ajajamoo turan. Kanaafu namoota Rabbiif ajajaman (Musliimota) turan jechuudha. Amantiin isaanis Rabbiif ajajamu (Islaama) turee jechuudha. Kanaafu Nabii Muhammad (SAW) amanti Islaama kan jalqabe osoo hin ta’iin kan itti fixe jechuudha.
Nabiyyoonni Nabi Muhammad (SAW) duraa seerota adda addaa ummata isaanitif ta’uu fi maluu qabu turan. Garuu hundii isaanitu kaayyoo wal fakkaata qabu. Innis Rabbiin gabbaruu fi ummata isaani gara “Tokkichummaa Rabbitti (Tawhidatti)” waamudha. Nabiyyana Muhammad(SAW) seera guutu hanga Guyyaa Qiyaamatti ilma nama kamifiyyuu ta’uu Rabbiin kenneefi. Isaan booda nabiyyiin dhufu hin jiru, Qur’aana boodas kitaabni Rabbiin biraa bu’u hin jiru. Kanaafu ilmi namaa seera Rabbiin buuse kanatti buluun of baraaru yookiin irraa garagaluun of halaaku (balleessu) danda’u. Islaaman ala Rabbiin biratti amantiin fudhatama argatu tokkolle hin jiru. Rabbiin akkana jedha:
“Namni Islaaman alatti amantii biraa barbaade isarraa hin qeebalamu (hin fudhatamu). Aakhirattis inni warra hoonga’an irraayi.” Suuraa Ali-imraan:85
Dhugumattii haada (funyoo) Islaama hin cinne qabachuun of baraarudha. Rabbiin (Qulqullaa’e fi olta’e) akkana jedha:
“Namni hojii toltuu (iklaasan (qulqullumman) Rabbiif jedhe fi Ergamaa Rabbii hordofuun) hojjataa fuula isaa gara Rabbiitti kenne(Tokkichummaa Isaatti amane fi Isa qofa gabbare) dhugumatti funyoo cimaa qabateera; booddeen wantoota hundaatu gara Rabbiiti.” Suuraa Luqmaan:22
Funyoo kanaan alaa kamitu ilma nama baraaru danda’aa?
Gara Islaamatti erga seenten booda dhama’iinsi tokko tokko si muudachu danda’a. Gareewwan adda addaa jiraachun, Muslimoonni akkanatti cunqurfamuun, Muslimoonni itti gaafatamummaa ofii bahuu dhabuu fi amala badaa agarsiisun, ifa Islaama sitti dukkaneessu danda’a. Rakkoole fi dhama’iinsa kunniin gonkumaa haqa Islaama jijjiru hin danda’an. Yeroo baay’ee nuti amantii yookiin hamilee osoo hin ta’in wantoota namoonni hojjatan ilaalun isaan hordofna, murtii dabarsina. Namtichi wanta badaa yoo raawwate amantiinis badaa jenna. Namoota ilaalun Islaama ilaalchise murtii fi yaada sobaa kan qabannu yoo ta’ee dogongorre jirra. Rabbiin kana nu akeekachisa.
“Yoo irra hedduu namoota dachii keessa jiraniif ajajamte, karaa Rabbii irraa si jallisu. Kan isaan hordofan shakkii qofa. Isaanis kijibdoota malee homaa hin taane.” Suuraa Al-An’aam:116
Waa’ee Islaama ilaalchise wanta midiyaan odeessitu yoo hordofne yookin ajajamneef, daandii haqaa irraa baana. Sababni isaas midiyaan harkii caalu kijibdoota, haqa awwaalu, sobaa fi shakkii hordofu.
Shakkii fi dhama’iinsa keessaa bahuuf furmaanni keenya gara Qur’aana fi sunnaa Ergamaa Rabbii (SAW) deebi’uudha. Gareewwan adda addaa Islaama keessatti yommuu uumamani fi wal dhaban arginu hadiisa kana yaadachuun hojii irra oolchun dhama’iinsa fi kufaati irraa fagaachu dandeenya.
عَنْ أَبِي نَجِيحٍ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: “وَعَظَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و سلم مَوْعِظَةً وَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ، وَذَرَفَتْ مِنْهَا الْعُيُونُ، فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! كَأَنَّهَا مَوْعِظَةُ مُوَدِّعٍ فَأَوْصِنَا، قَالَ: أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ، وَالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ وَإِنْ تَأَمَّرَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ، فَإِنَّهُ مَنْ يَعِشْ مِنْكُمْ فَسَيَرَى اخْتِلَافًا كَثِيرًا، فَعَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيينَ، عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ، وَإِيَّاكُمْ وَمُحْدَثَاتِ الْأُمُورِ؛ فَإِنَّ كُلَّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ”.
“Abu Najiih al-irbaadi ibn Saariya (RA) akkana jechuun gabaase: Ergamaan Rabbii (SAW) gorsa qalbiin sodaan guuttamtu, ijji imimmaan dhangalaastu nu gorsan. Ni jenne: “Yaa Ergamaa Rabbii gorsa dhumaa (addaan bahiinsaa) fakkaata mee nu gorsi.” Ergamaan Rabbiis ni jedhan: “Taqwaa (sodaa Rabbii) akka qabaattan, hoggana(amiira) keessan osoo gabrichaa ta’eeyyu akka dhageettanii fi ajajamtaniif isiniif dhaama(gorsa). Dhugumatti namni isin keessaa umrii dheeraa jiraatu wal dhabbii baay’ee ni arga. Sunnaah kiyyaa fi sunnaah Khulafa ar-Raashidiin kan namoota qajeelchan hordofaa. Sirritti qabadhaa, itti maxxanaa (qaarriffaan cinaana qabadhaa). Amantii keessatti wantoota haarawa uumaman of eeggadhaa. Dhugumatti bid’aan (amantii keessatti wanti haarawa uumame) hundii jallinna.” Hadiisa 40 An-Nawawi: lakk. 28
Sunnaah Ergamaa Rabbii (SAW) yoo cininnee qabanne dhama’insaa fi bida’aa jalaa baana. Ta’uu baannan banne hafna. Ergamaan Rabbii hadiisa kana fakkaatu keessatu akkana jedhu:
قَدْ تَرَكْتُكُمْ عَلَى الْبَيْضَاءِ لَيْلُهَا كَنَهَارِهَا لاَ يَزِيغُ عَنْهَا بَعْدِي إِلاَّ هَالِكٌ
“Daandii adii (ifaa) halkan isaa akka guyyaa isaa ta’e irratti isin dhiisaa jira. Ana booda eenyulle isarraa hin jallatu kan baduu hedu malee.” (Sunan Ibn Maajah)
Islaamni daandii ifaati. Namni daandii kana irraa jallate nama of balleessuf deemu malee nama milkaa’uf deemu miti.
Gudunfaa
Daandiin haqaas daandiin dharaas ifa. Keessaa filate irra deemun mirga abbaati. Eenyulle itti hin dirqisiisu. Yeroo baay’ee daandii haqaa irra deemun akka ibidda irra deemu itti fakkaachun namoonni baay’een isarra deemu jibbu. Eeti daandii haqaa irra deemun carraaqqi fi qabsoo guddaa barbaachisa. Daandii dharaa ykn jallinnaa irra deemun baay’ee salphaa fi faayda baay’ee waan nama kennu fakkaata. Garuu dhumni inni itti nama geessu hamaa fi adabbii ibiddaati. Fuggisoo kanaa daandiin haqaa immoo faaydaa fi milkaa’inna zalaalamiitti nama geessa. Jahannam iddoo gahuumsa fi dhumaa daandii jallinaati. Jannani immoo iddoo gahuumsa fi dhumaa daandii haqaa ykn qajeelati. Yoo daandii haqaa irra sirritti gadi dhaabbatte deemte Insha Allah dhumni kee Jannata. Daandii haqaa hordofuuf Rabbiin haqaan gabbaruu, Qur’aana fi sunnaah barachuu, qo’achuu, qorachu, hordofuu fi qabachuu, wantoota fi warroota Qur’aana fi sunnah faallessan irraa fagaachu, hojii gaggaari iklaasa fi shari’aa waliin kan deemu hojjachuu, daandii qajeela irratti Rabbiin akka si jabeessu kadhachuu, obsa qabaachu barbaachisa. Akkuma iklaasan (Rabbii qofaa jette) hojii gaggaari baay’iste hojjattuu fi obsituun akkasuma daandii haqaa irratti jabaata adeemta. Rabbiin gara karaa qajeelatti hunda keenya haa qajeelchu.Amiin. Yaa Rabbii dogongora keenya nu araarami.


c: text/html

text:
Gaa’ila Islaamaa-Lakk.7.1
Al-Kixbah (Kaadhimachuu)-Kutaa 1ffaa
Dhiirri ykn dubartiin fuudhaa heerumaaf yaadan gaafii, “Akkamitti fuudha /heeruma?” jedhu deebisuuf ni carraaqu. Dhiirri tokko dubartii isaaf taatu erga filate booda, fuudhuu yoo barbaade, tarkaanfilee hordofuu qabutu jira. Seeraa fi tarkaanfilee kanniin yoo cabsee fi irra utaale, adabbii fi miidhaa guddaa keessatti kufuu danda’a. Akka miidhaa kana hunda hin dhandhamneef In sha Allah fuudhu yommuu barbaadu tarkaanfilee akkamii akka hordofuu qabu ni ilaalla. Namni tokko nama fuudhaa heerumaaf isaaf ta’u erga filate booda tarkaanfiin jalqabaa inni itti deemu qabu, “Al-Khixbah” dha.
Al-Khixbah (kaadhimachuu) jechuun dubartii takka fuudhaaf kadhachuudha. Kaadhimachuun fuudhaa heerumaatti akka dhiyaatan sababa ta’aa malee mataan isaa nikaah miti. Hanga nikaah hidhatutti dubartiin tuni isaaf ajnabiyyah (nyaapha) taate turti.
Dubartii Tamiin Kadhachuun (kaadhimachuun) hayyamamaa?
Dubartii takka fuudhaaf kadhachuuf sharxiin (ulaagaaleen) lama guuttamuu qabu:
1ffaa-Dubartoota shari’aan dhoowwe keessaa ta’uu hin qabdu. Kana jechuun dubartiin kaadhimatan suni dubartoota fuudhun yeroo hundaa dhoowwaman ykn yeroo muraasaf dhoowwaman keessaa ta’uu hin qabdu. Yeroo darbee ilaalle jirra.
2ffaa-Namni biraa dubartii tana kaadhimachuu hin qabu. Yoo namni biraa ishii kaadhimate (kadhate) ishii kaadhimachuun hin danda’amu hanga namni suni ishii dhiisutti ykn warri diddutti malee. Yoo inni ishii dhiise ykn warri dide, ishii kaadhimachuun ni danda’ama.
Dubartii takka fuudhaaf Eenyurraa kadhatanii (kaadhimatanii)?
Hundemaa dhiirri dubarti fuudhu barbaadu waliyyii (warra) ishii irraa kadhachuu qaba. Urwan akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) Aa’ishah (RA) Abu Bakr (RA) irraa fuudhaaf kadhate. (Abu Bakr abbaa Aa’ishaati.) Ergasii Abu Bakr nabiyyiin akkana jedhe, “Garuu ani obboleessa keeti.” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni jedhan, “Ati amantii fi Kitaaba Rabbiitiin obboleessa kiyya. Garuu ishiin (Aa’ishaan) anaaf halaala.” Sahiih Al-Bukhaari 5081
Kana jechuun obbolummaan anaa fi si jidduu jiruu obbolummaa amantiiti malee obbolummaa dhiigaati miti. Kanaafu, intalli tee naaf halaala (fuudhu nan danda’a).
Akka aadaa keenyattis dhiirri fuudha yommuu barbaadu, warra intalaa kadhata. Kanaafu, karaan hundarra gaariin nama baasu, fuudha yommuu barbaadan warra intalaa irraa kadhachuudha.
Akkamitti ishii kaadhamichuu fi Gaa’ilaan ishitti dhiyaachu danda’aa?
Gaafii fi deebii armaan gadii www.islamqa.ifo irraa kan fudhatameedha. Mata duree keenya kanaan waan wal qabatuuf hurrii dargaggoota baay’etti bu’u irraa saaqa jedheen yaada. Gaafataan akkana jedha:
Ani Yuniversitii Biritaaniyaa keessaa tokkotti barachaa jira. Yuniversitii keessatti shamarre na dinqisiiste takkatu jira. Gonkumaa ishii waliin haasawee hin beeku. Ani akka aadaa kiyyaatti dubartoota waliin hin haasawu. Yeroo tokko tokkoo nageenya yoo wal jijjirree malee. Amma akkamitti ishii kaadhimachuu fi fuudhaa heerumaan itti dhiyaachu danda’aa? Ani nama Islaama hordofuudha, Dubartoota waliin hin haasawu. Karaan hundarra gaariin [dubartii tana itti kaadhimadhuu] kamiidhaa?
Osoo daangaa shari’aa hin darbin jalqaba gara ishii deemun ishiitti haasawee wal baruu qaba moo takkamaan ishii kaadhimachuu qabaa?
Osoo ishiin wal hin barin takkamaan yoo ishii kaadhimadhe (kadhadhe), na diddii sodaadha. Sababni isaas, ishiin sirritti na hin barre. Akkasumas, aadaan kiyyaa fi aadaan ishii garagara. Ammas, wal baruuf yoo ishiitti haasawe, wanta Islaama faallessu nan hojjadha jedhee sodaadha. Ani haala ulfaataa keessa jira. Wanti irra gaariin ani hojjachuu qabu maaliidhaa?
Deebii
Galanni Rabbiif haa galu
Rabbiin si haa waffaquu (milkeessu) kana beeki, dhiirri tokko dubartii ajnabiyyaa (nyaaphatti) haasawu ni danda’a yoo qajeelfamootaa fi ulaagaalee shari’aa hordofe. Ulaagaaleen (sharxiwwan) kunniin fitnaa fi badii kan ittisaniidha. Ulaagaaleen sunniin kanneen armaan gadiiti:
1-Ishii waliin kophaa (adda) ta’uu hin qabu.
2- Mata duree hayyamameen ala bahuu hin qabu
3- Fitnaan (qormaanni cimaan) jiraachu hin qabu. Yommuu ishitti haasawu fedhiin isaa kan kaka’uu yoo ta’e fi dubbii ishii irraa mi’aa argachuu yoo jalqabe, yoosan ishii waliin haasawuun haraama.
4-Dubartiin dubbii ishii laaffisuu fi mi’eessun dubbachuu hin qabdu. (Kuni fedhii waan kakaasuuf).
5-Dubartiin hijaaba guutuu uffachuu fi naamusa tan eeggattu ta’uu qabdi. Yookiin balbala duubaan ishiitti dubbachuu. Yookiin telefoonaan ishiitti haasawu.
6- Haajaa (dhimma) barbaadame caalaa ishii waliin haasawu dhiisu.
Yoo sharxiwwaan kunniin guuttamanii fi fitnaa irraa nagaha ta’uu yoo amanan, dubartii waliin dubbachuun rakkoo hin qabu.
Sheeykh Saalih Fawzaan dargaggoota karaa telefoonaatiin shamarrannitti haasawan ilaalchisee gaafi gaafatamee akkana jechuun deebisee:
Shamarreen nama ishii waliin haasawuuf kaadhimamtu yoo taate fi wanti isaan haasawan faaydaa kaadhimummaa qofaaf yoo ta’e malee dargaggeessi shamarreetti haasawuun hin hayyamamuu. Kana keessa fitnaan guddaan waan jiruuf. Garuu dargaggeessi waa’ee kaadhimummaa ishii waliin haasawuu irra osoo warra ishii waliin haasawe irra gaarii fi nagaha kan ta’eedha.” (al-Muntaqa min Fataawa al-Shaykh Saalih al-Fawzaan, 3/163, 164)
Ati amma dubartii tana hin kaadhimanne. Kanaafu, of eeggannoo cimaa gochuu qabda. Osoo shamara tanatti hin dhiyaatin kaayyoo kee galmaan gahuuf karaa hunda yaalun sababoota fitnaaf nama saaxilaan irraa dheessu qabda.
Hundeen kanaa Aayaata lama Kitaabaa Rabbii keessatti argamaniidha. Rabbiin Olta’aan ni jedha:
“Yaa dubartoota Nabiyyichaa! Isin akka tokkoo dubartoota biraatii miti. Kan qalbii isaa keessa dhukkubni [nifaaqa yookiin fedhii badaa] jiru akka hin kajeellef yoo Rabbiin sodaattan dubbii keessan hin laaffisinaa; jecha bareedaas dubbadhaa.” Suuratu Al-Ahzaab 33:32
“Yoo meeshaa isaan (niitiloo Nabiyyii) gaafattan haguuggi (girdoo) duuban isaan gaafadhaa. Akkas gochuun keessan qalbii keessanii fi qalbii isaaniitiif irra qulqulluudha.” Suuratu Al-Ahzaab 33:53
(Ajajni kuni niitolii Nabiyyi fi namoota yeroo sanii qofaaf osoo hin ta’in dubartoota Musliimaa fi dhiirota hundaafi. Dubartiin takka dubbii ishii garmalee laaffiste (laslas goote) dubbachuu hin qabdu. Dhiirri qalbii isaa keessa dhukkubni shahwaa (fedhii) jiru ishii kajeelu fi waan badaa raawwachuu waan danda’uuf. Ammas, yommuu waa gaafatan girdoo (haguuggi) duubaa isaan gaafachuudha.)
Kana booda kana si yaadachiisu barbaada: safartuun Musliimiin ittiin dubartii takka itti fuudhu safartuu Ergamaan Rabbii (SAW) jecha isaa kanaan itti kakaase ta’uu kan qabuudha. “Amantii tan qabdu fuudhi. [ta’uu baannan] ni kasaartaa.” Sahiih Al-Bukhaari 5090
Wanta haraama keessatti si kuffisuu ykn itti si dhiyeessu hundarraa fagaadhu. Kan akka ishii waliin kophaa ta’uu yookiin ishii waliin ala bahuu yookiin kan biroo. Dubartii Rabbiif ajajamuu irratti si gargaartu akka siif laaffisu Rabbiin nan kadha.[1]
Kanaafu, dargageessi dubartii fuudhuu barbaadu akkamitti kaadhimataa? Gaafi kanaaf deebii sheeykni kenne haala kanaan dhiyeessun ni danda’ama:
Namni tokko fuudhaa heeruma yoo barbaade fi dubartii takka kaadhimachuu irratti ijannoo yoo qabaate, adda isaa yookiin fira isaa keessaa nama tokko kan akka abbaa ykn obboleessaa waliin gara warra ishii deemu danda’a. Yookiin immoo akka isaaf kaadhiman (kadhatan) nama biraa bakka buusu danda’a. Kana ilaalchise dhimmi bal’aadha. Aadaa hawaasa keessatti beekkame hordofuun barbaachisaadha. Biyya tokko tokko keessatti kaadhimataan adda isaa gara warra ishii deemun akka eeybitti (naamusa hin qabneetti) ilaallama. Kanaafu, xiyyeefannoon itti kennamu qaba.[2]
Kanaan alaa ishii waliin guyyaa guyyaan wal qunnamuu fi walii bilbiluun karaa sheeyxaannii namoota itti dogongorsuu fi badii cimaa keessatti isaan dabarsuudha.[3]
Guduunfaa
➥Dubartii namaaf taatu erga filatanii booda tarkaanfin jalqabaa gara fuudhaa heerumatti seenaniin kaadhimachuu (kadhachuu)dha.
➥Al-Khixbah (kaadhimachuu) jechuun dubartii fuudhaaf warra ishii irraa kadhachuudha.
➥Ishii kaadhimachuun dura wanta lama ilaalun barbaachisaadha. 1ffaa-dubartoota shari’aan fuudhu dhoowwe keessaa ta’uu hin qabdu. 2ffaa– dhiirri biraa ishii kaadhimachuu hin qabu. Dhiirri suni hanga ishii dhiisutti ykn warri didanitti malee ishii kaadhimachuun hin ta’u.
➥Dubartii filatan kaadhimachuuf karaan hundarra gaarii fi nagaha ta’e warra ishii gaafachuudha. Akka aadaatti nama itti erguun gaarii yoo ta’e nama itti erguu. Ofii deemun kan danda’amu yoo ta’e, mataa ofiitiin ykn fira waliin deemu.
➥”Ani ishii fuudhu barbaada” jechuun dubartii waliin kophaa ta’uu fi akka fedhe waliin ta’uun wanta haraama ta’ee fi adabbii guddaatti kan nama geessudha.
➥Dhiirri tokko dubartii takka yoo kaadhimate fi fuudhaa heerumaaf walii galan hanga nikaah hidhatutti isaan lamaan walii ajnabiyyaa (nyaapha). Kanaafu, kophaa waliin ta’uu fi gochoota biroo hojjachuu hin danda’an.
Kitaabban Wabii
Sahih Fiqhu Sunnaah 3/107, Abu Maalik
Fiqhu Sunnaah 2/138-139, Sayyid Saabiq, Daaru Ibn Kasiir, 2016
[1] https://islamqa.info/en/answers/13791/he-wants-to-talk-to-a-woman-before-he-proposes-marriage-to-her
[2] https://islamqa.info/en/answers/88130/proposal-procedure-according-to-shareeah
[3] https://islamqa.info/en/answers/11618/how-should-he-tell-her-that-he-wants-to-marry-her

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Filannoo Baangilaadeesh: Sheek Hasina ministira muummee ta'uun marsaa haaraa mo'atte
Ministirri Muummee Sheek Hasinaa marsaa sadaffaaf filannoo injifachuu ishee Komishiniin Filannoo Baangiladeesh Wiixata beeksise.
Paartiin biyya bulchaa jiru fi wayiilootni ishee barcuma mana maree 300 keessaa 288 injifachuun filannoowwan kanaan duraa caalaa sagalee argataniiru.
Filannoon kun "waan hin taane" kan jedhan Paartiin mormituu, hokkorraan kan guute, doorsisaafi sagalee hatuun kan guutame jechuun qeeqaniiru.
Barcuma torba qofa waan injifataniif filannoo haaraa gaafataniiru.
Hogganaan paartii mormituu, Kamal Hossaayin "Bu'aa filannoo kanaa akka hojii irraa hin olchineef hatattamaan komishinii filannoo ni gaafanna," jedha.
"Filannoon haaraa mootummaa qaama sadaffaa jalatti akka dafee taasisamuuf gaafanna."
Komishiniin Filannoo Baangilaadeesh himannaa filannoo haatamuu biyyittii guutummaatti akka dhaga'eefi qorannoo akka jalqabu Reuters'tti himeera.
Walitti bu'iinsa deggartoota paartii bulchaa fi mormituu giddutti ta'een yoo xiqqaate namootni 17 du'aniiru


text:
Shamarree of wallaaltee hospitaala galtee mucaa intalaa waliin of barte
Shamarreen dhukkuba mataa cimaa ishee mudateen walqabatee dhukkubsaa turte dhukkubni itti cimuu isaatiin ofillee wallaalteee wallansaaf hospitaala galtee guyyoota afuriin booda yeroo dammaqxu mucaa intalaa tokko waliin of argite.
Ebooniin shamarree umuriin ishee waggaa 18 taatedha. Magaalaa Oldham jiraatti. Dhukkubsataa turtee hanga of wallaaltee hospitaala seentuutti akka ulfa taate hin beektu ture.
Of wallaalte wallaansaaf gara hospitaalaatti erga geeffamtee booda, doktoroonni akka isheen baayyee dahumsatti dhiyaatte hubatanii ciibsanii ture.
Daa'immni ishees gadameessa 'didelphys' jedhamu keessatti dhookatte turte. Haalli akksii kunis waan namoota muraasa mudatudha.
Gadameessi ishee kunis waan karaa dugda isheetti naanaweef ulfa ta'unshee hinhubatamu ture.
Laguun ji'aa ishee itti dhufaa kan ture yommuu ta'u gadmeessi biroon ammoo guddina daa'ima isheef kan oolu ture.
Barattuun Ispoortii tunis gaafa Mudde 6 hirribaa yeroo kaatu daa'ima ulfaatiina 7lbs 10oz qabdu dahuushee hubatte.
Isheenis yeroo ulfa turtetti miira sochii mucaa garaa keessatti, ol deebisiisuufi laguun hafuu hin argine turte.
Waa'ee 'Raajii' kana
Haati yeroo jalqaabaa mucaa ishee 'Elodie' jechuun moggafte tunis, taateen kunis 'injifannoodha jechuun ni salphata. "Daa'imakoo arguun waan hin amanamnedha. Abjuu natti fakkaata. Waan qaamakoon alaatti rawwatame natti fakkaata," jette.
"Mucaakoo waliin walitti hidhannaa qabaachu nan yaadda'a. Sabaabni isaas dhufaatii isheetii takkumaa itti yaadee hinbeeku. Garuu isheenis baayyee nama dinqisiifti."
"Kun raajiidha. Elodie'n eenyuttiyyu hin jijjiirru.''
Akka doktoroonni jedhanitti, gaggabdoo sabaaba dhukkuba 'pre-eclampsia' jedhamu ishee mudatee tureen, ergasii booda harmee isheetti akka ulfa tate himuun akka da'uu qabdu itti beeksifne. Ol
Turtii gaggabdoo sa'aatii sadii booda kutaa dahumsaa baqaqsanii hodhuu yeroo ariifataan Elodie gara addunyaa kanaatti akka dhuftu taasifameera.
Haati, shamarree kanaa Aadee sheree dubartii umuriin waggaa 39 yoo taatu, erga intaalli ishee mana qaama itti dhiqattu keessatti of wallaaluun dhukkubsachuu eegalteen toora 999 irratti bilbiltee waamte.
'Akkuma tasaa waan hin eegamne mul'aate'
Haati ishee" isheen ulfa ta'uu ishee mormitus doktoroonni garuu beeku ture. Waan baayyee nama naasisuudha."
"Doktorroonni gaggabdootu akka ulfichi gara duugda isheetti naannawee ture sun akka tasaatti mul'atu godhe" jedhanii amanu.
Deessuun kun akka jeettuti, "yeroon damaquu Elodie lapheekoo irra kaa'amtee turte."
Namatti hin tolu waan tureef akka narraa fudhaan hakiimoota gaafadheen ture, waan naaf hingalleefuu.
Haatikoos waan hunda osoo narsoonni achi jiranuu natti himte. Achii boodas intala bareedduu tiyya akkan sirriin hammadhuuf deebisanii natti kennan.
"Baayyee kan nama sodaachisuufi yaachisu ta'ullee, mucattiin miidhagduudha".
Amma deessuun kun ji'aa Guraandhalaa keessa gara barnoota ishee Kooleejjii Middleton itti deebiti.


text:
Dubbii Iimaana diigu-Kutaa 2
Kutaa darbe keessatti hiika shirkii fi gosoota isaa ilaalle turre. Kutaa kana keessatti Gooftummaa keessatti shirkii ni ilaalla.
Rubuubiyyah (Gooftummaa) keessatti shirkii jechuun maal jechuudhaa?
Shekhul Islaam ibn Taymiyah-rahimahullahu- ni jedha: Rubuubiyyah keessatti shirkiin- Dhugumatti Gooftaan subhaanahu Qabaataa, too’ataa, qindeessaa, kennaa, dhoorgataa, kan fayyadu, Kan gadi buusu, olkaasu, Kan jabeessu kan salphisudha. Namni Kan kennu ykn dhoorgatu ykn fayyadu ykn jabeessu ykn salphisu Rabbiin ala jedhee ragaa bahe, rubuubiyyah (Gooftummaa) Isaa keessatti shirkii hojjate.” (Majmuu’al Fataawaa 1/92)
Bakka biraattis akkana jedha: “Gooftummaa keessatti shirkiin- Rabbiin ala hojjataa of danda’e mirkaneessudha (Rabbiin ala wanti tokko mataa ofii qofaan kana hojjata jechuun mirkaneessudha). Kan akka lubbu-qabeessi hojii ofii of danda’e akka argamsiisu godhanii [yaadu]. Urjiilee ykn qaamolee uumamaa ykn sammuu ykn nafsee ykn malaykaa fi kanneen biroo, taatewwan irraa wanta tokko of danda’anii adda hojjatan [jechuun yaadu]. Dhugaan dubbii namoota kanniinii: wantoota adeemsifaman (taatewwan) hojjataa irraa dhabamsiisuudha.” (Dar’u ta’aarudi-7/390)
Jecha gabaaban akkana jechuun ni danda’ama: Namni amaloota Gooftummaa keessatti wanta biraa Rabbiitti qindeesse ykn amaloota kanniin irraa waa morme, ykn Isaan ala wanta biraatti Isa fakkeesse ykn wanta biraa Isatti fakkeessee, Rabbitti akka qindeessetti (shirkii hojjatetti) lakkaawama.[1]
Gooftummaa keessatti shirkiin bifa lama qaba:
Bifti 1ffaan: shirku ta’axiil (shirkii dhabamsiisu)
Kuni shirkii hundarra fokkuu ta’eedha. Kan akka shirkii fira’awnaa. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wanta Fira’awni Haamaanan jedhe akkana jechuun beeksisa:
Fira’awni ni jedhe, “Yaa Haamaan! Akka karaalee gahuuf gamoo naaf ijaari. Karaalee samiiwwanii [gaheetin] gara Gooftaa Muusaa ilaalati. Dhugumatti, ani inni sobaa ta’uu isaa yaada.” Suuratu Ghaafir 40:36-37
Yommuu Muusaan Gooftaa aalaamaa hundaa mirkaneessuu fi Isaaf harka kennuutti isa waamu, Fira’awni akkana jechuun Muusaa kijibsisee: “Yaa Haamaan! Balbaloota samiiwwanii fi wanta isaanitti na geessu akka gahuuf ijaarsa guddaa naaf ijaari. Ergasii mataa kiyyaan Gooftaa Muusaa ilaala. Waamicha (da’awaa) isaa:“Nuuf Gooftaatu jira, Inni samiiwwanii ol jira.” jedhu keessatti Muusaan sobaa akka ta’een yaada.[3]
Ta’axiila (dhabamsiisu) kana shirkii kan jenneef, shirkii fi dhabamsiisuun kan wal qabataniidha. Mu’axxil (namni [haqa Rabbiif malu] dhabamsiisee) hundi mushrika, mushrikni hundi mu’axxila. Mushrikni Khaaliqa subhaanahu wa ta’aalaa fi sifaata Isaa kan mirkaneessu ta’uu danda’a. Garuu haqa tawhiidaa dhabamsiise. Hundee fi bu’uurri shirkiin itti deebi’uu dhabamsiisuudha. Dhabamsiisuun kuni bakka lamatti qoodun ni danda’ama:
1-Hojjataa fi Uumaa irraa hojjatamaa dhabamsiisu. Kana irraa, shirkii warra “Addunyaan duraanu tan jirtuu fi yeroo hundaa tan turtuudha. Hundeemaa, addunyaan kan hin jirree miti. Kana irra, duraanis jiraa turte, ammas jiraachu itti fufti.” jedhanii. Isaan biratti taatewwaan uumaman sababootaa fi karaa jiddu-galeessaa argamuuf gargaaraniin kan wal qabataniidha. Sababoota fi karaalee jidduu galeessaa kanniin sammuu fi nafsee jedhuun.
Ammas kana irraa shirkiin biraa: Uumaa kawnii (yuniversii) kana uumee mormuu. (Etistiin zamana kanaa Uumaan dachii, samii fi wantoota isaan keessa jiran uumee hin jiru jechuun mormu. Kuni shirkii fi kufrii adabbii cimaatti nama geessudha. Deebii kanaa namni argachuu barbaadu, barruu “Rabbitti amanee” jedhu dubbisuu ykn haala kitaabatin argachuu danda’a.)
2- Maqaalee, sifaata (amaloota) fi hojiiwwan Isaa dhabamsiisuun Rabbii olta’aa irraa guutummaa Isaa dhabamsiisu. Shirkii kana irraa: namoota maqaalee Rabbii olta’aa ykn amaloota Isaa ykn hojiiwwan Isaa dhabamsiisaniidha. Kan akka Jahmiyyah daangaa darbanii, Qaraamixah. Warri kuni Rabbii olta’aaf maqaas ta’i amaloota hin mirkaneessine.
Shirkii kana keessa nama ergaa Ergamaa Rabbii mormu, shirkii nama qadara mormuu, Rabbiin ala seera baasu, halaala gochuu fi haraama gochuu ni seena.[4]
Bifti 2ffaa: Osoo hin dhabamsisiin shirkii andaada (dorgomtootaa, fakkaattootaa fi qixxaattotaa)
Kuni maqaalee, sifaataa fi Gooftummaa Isaa osoo hin dhabamsiisin Rabbiin waliin gabbaramaa (gooftaa) biraa gochuudha. Kana irraa:
1-Shirkii Kiristaanotaa Rabbii olta’aa sadaffaa sadeeni godhan, Masiih gooftaa godhan, haadha isaas gooftaa waaqefatan godhan.
2-Shirkii Majuusaa:“wanti gaariin argamu ifaan (nuuran) walqabata, wanta badaan argamu dukkanaan wal qabata” jedhanii. (Majuusaan warra ibidda waaqefataniidha. Wanta gaarii kan argamsiisu ifa (nuura). Wanta badaa (sharrii) kan argamsiisu dukkana jechuun dubbatu. Kuni shirkiidha. Ifaa fi dukkanni waa uumuu ykn argamsiisu hin danda’an. Kan waa uumuu Rabbii tokkicha.)
3-Shirkii Qadariyyah akkana jedhanii: “Lubbu-qabeessi hojii mataa ofii kan uumu isuma. Hojiin isaa fedhii fi dandeetti Rabbiitiin alatti argama. (Osoo Rabbiin subhaanahu hin fedhin hojiin namaa argama.)”
4-Shirkii namticha waa’ee Gooftaa isaa ilaalchise Nabii Ibraahimin falmee:
“Sila gara nama Rabbiin mootummaa isaaf kenninaan Gooftaa isaa ilaalchisee Ibraahimin falme hin ilaallee? Yeroo Ibraahim, “Gooftaan kiyya Kan jiraachisuu fi ajjeesudha.”jedhe. Innis, “Anis nan jiraachisa, nan ajjeesa.”jedhe. Ibraahim ni jedhe, “Dhugumatti Rabbiin aduu bahaan fida, ati immoo dhiyaan fidi.” Achumaan kan kafare dhama’e. Rabbiin namoota zaalimtoota (miidhaa hojjatan) hin qajeelchu.” Suuratu Al-Baqarah 2:258
Namtichi kuni Rabbiin mootummaa (aangoo) waan isaaf kenneef of tuulee daangaa darbe. “Gooftaan kee eenyu?” jechuun Nabii Ibraahimin gaafate. Ibraahimis akkana jechuun deebise: “Gooftaan kiyya uumamtootaaf jireenya kan kennuudha. Ammas, yeroo du’aa lubbuu isaan keessaa Kan fudhatuudha. Inni jiraachisuu fi yeroo du’aa nafsee fudhachuun kophaa kan ta’eedha.” Namtichis ni jedhe, “Anis nan jiraachisa, nan ajjeesa. Kana jechuun nama ajjeesu barbaade nan ajjeesa. Nama tursiisu barbaade nan tursiisa.” Ergasii Ibraahim ni jedheen: “Rabbiin ani gabbaru aduu bahaan fida. Ati seera Rabbii kana jijjiruun dhiyaan fiduu dandeessaa?” Ergasii kaafirri kuni ni dhama’e. Mormiin isaas ni cite. Dhimmi isaa akka dhimma zaalimtootaa Rabbiin haqaa fi wanta sirriitti hin qajeelchineeti.[5]
Namtichi kuni nafsee ofii Rabbii olta’aaf dorgomaa godhe. Akkuma Rabbiin jiraachisuu fi ajjeesu, anis nan jiraachisa nan ajjeessa jechuun odeesse. Kuni shirkiidha.
5-Gosa kana irraa shirkii warra urjiilee dhimmoota addunyaa qindeessan godhanii. Mushrikoonni Saa’iba jedhamanii fi kanneen biroo urjiileen dhimmoota addunyaa qindeessu ykn too’atu jechuun yaadu ykn amanu. Fakkeenyaf, rooba roobsu fi kkf jechuun yaadu. Kuni shirkiidha.
6-Shirkii kana irraa aduu, ibidda fi kanneen biroo gabbaruudha. Namoota kanniin keessaa nama wanti inni gabbaruu gooftaa dhugaati jechuun odeessitu jira.[6]
Kanneen armaan olii keessaa fakkeenya tokko bal’innaan dhiyeessu irratti gabaabbanna. Innis “Qadamul aalami (Dursa addunyaa)” Kutaa itti aanu keessatti In sha Allah ni ilaalla.
Guduunfaa
Rubuubiyyah (Gooftummaa) keessatti hiika shirkii ilaalchisee Muhammad Rashiid Ridaa ni jedha: “Inni (shirkiin) Rabbii olta’aan ala kan biraa Isa waliin ni uuma, ni too’ata jechuudha. Yookiin ibaadaa Rabbii keessatti murtiwwan amanti, halaala gochuu fi haraama gochuu Isaan ala kan biraa irraa fudhatamuudha. Kana jechuun Kitaaba fi wahyi Ergamaan Isaa [ummattatti] geessen alatti kan biraa irraa fudhatamuudha.” (Tafsiiru Manaar 2/55)
(Kanaafu, Gooftummaa keessatti shirkiin takkaa uumuu fi too’annan takkaa immoo murtiin ta’a. Namni Rabbiin ala wanti tokko addunyaa tana keessatti wanta Rabbiin qofti uumuu ni uuma ykn addunyaa guutuu ni too’ata jedhee yoo amane, Gooftummaa keessatti shirkii hojjate jira. Ammas, kitaaba Rabbiin buusen ala murtii madda biraa irraa yoo barbaade, shirkii hojjate jira. Fakkeenyaf, amanti keessatti murtiwwan ibaadaa kan akka akkaata itti salaatani, soomanii, murtii halaala fi haraamaa kitaaba Rabbii fi Sunnah Ergamaa Isaa dhiisee kan biraa irraa yoo barbaade, shirkii hojjate jira. Akka fakkeenyatti Kiristaanonni fi yahuudonni Kitaaba Rabbii guutumatti dhiisanii qeysotaa fi moloksee irraa murtii halaalaa fi haraamaa barbaadan. Ilaali suuratu tawbaa 9:31.)
Jecha gabaaban: Namni tokko wanta Rabbiin qofti hojjatu uumamtoota keessaa namni ykn malaaykan ykn Jinniin ykn wanti biraa ni hojjata jedhee yoo amane, Gooftummaa keessatti shirkii hojjatee jira.[2])
Kitaabban wabii:
[1] Ash-Shirku fiil qadiimi wal hadiisi-fuula 141-142 Abu Bakr Muhammad Zakariya
[2] https://sammubani.files.wordpress.com/2020/01/tawhiid-1.pdf fuula 20
[3] Tafsiiru Muyassar-471
[5] Tafsiiru Muyassar-43
[6] Ash-Shirku fiil qadiimi wal hadiisi-fuula 142-146 Abu Bakr Muhammad Zakariya


text:
Kanaadaan Guyyaan kun akka kabajamu kan murtaa’e seenaa biyyatti keessatti bara 1831 hanga 1998 namoottan ganamaa kaasee lafa biyya Sanaa irra turan warra Hindootaa sabaa biraatiin wajjin waliin makuudhaaf jedhaamee ijoolleen isaanii manoottan baruumsaa bakka jireenyaa keessatti akka dirqiidhaan baratan taasifamee, ijollewwan hedduun miidhaamuu isaanii yaadachuudhaaf.
Bara sana keessatti ijollewwan 150,000 mannoottan baruumsaa waldaalee Amantaa kiristaanaa adda addaatiin geggesaman akka seenan taasifamee , ijoolewwan hedduun hiraarsii qaama fi hokkorri saalaa akkasumas , dhabiinsa nyaata gaahaa fi ilaachaa gad aantumaaf saaxilamanii turan. ijoollewan 4000 ol ta’an imoo akka du’an amanama. Guyyaan yaadannoo kun wareen sababa sanaan du’an fi warren rakkinichaa irraa hafan yaadachuudhaaf jedhameera.
Muumeen ministeeraa Kanaadaa Justiin Turuudoo dhimaa kan ilaalchisaanii haasaa guyyaa kaleessaa taasisaniin, waa’ee ijoolewan mana isaanii,hawaasaa isaanii, Afaan isaanii, aadaa isaanii, irraa dirqiidhaan butamanii,
waa’ee eenyummaadhaaf eessumma haadhaaf abbaa isaanii ittu hinbarin hafan calaqisiisuu qofaa ittu hin taane, guyyaa ara’aa fi egerii guyyaa akka lammii kaanaadaattii seenaa biyyaa keenyaa ittiin calaqisiisuu qabnuudha jedhaniiru.


text:
Tafsiira Suuratu Al-Ankabuut-Kutaa 3
Yeroo Kam Mu’minaa fi Munaafiqni addaan baafamuu?
Eeyyen! Namoonni hundu arrabaan “Rabbiitti amanne, Islaama qabanne” jechuu danda’u. Garuu dubbii isaanii kana keessatti hangam dhugaa akka ta’an ifatti baasuf Rabbiin osoo isaan hin qorre hin dhiisu. Ta’uu baannan, namni dhugaati fi sobaa addaan hin baafamu. Yeroon namni dhugaa fi sobaa addaan baafamu yeroo wanti jibbamaan (rakkoon) isa qunnamudha. Yeroo kanatti, haqiiqaan (dhugaan keessa isaa jiru) ifatti baha. Suuratu Al-Ankabuut irraa keeyyattoonni armaan gadii kana nuuf ibsu.
“Namoota keessaa nama “Rabbitti amanne” jedhutu jira. Garuu yommuu karaa Rabbii keessatti rakkifamu, fitnaa namootaa akka adabbii Rabbii taasisa. Injifannoon Gooftaa kee irraa yoo dhufe immoo, “Dhugumati nuti isin waliin turre” jedha. Sila Rabbiin wanta qoma aalamaa keessa jiru hundarra beekaa mitii? Dhugumatti, Rabbiin warroota amanan beekuf jira, munaafiqootas beekuf jira.” Suuratu Al-Ankabuut 29:10-11
Namoota keessaa nama Rabbitti amanne jedhutu jira. Sababa Rabbiitti amanuu isaatiif yommuu kaafironni isa rakkisanii fi azzaban, fitnaa namootaa akka azaaba (adabbii) Rabbii taasisa. Asitti Fitnaan namootaa sababa inni Islaama qabateef rakkinnaa fi dararaa kaafironni isarraan gahaniidha. “Akka adabbii Rabbii taasisa” kana jechuun dararaa fi rakkinna namoonni isa irraan gahan adabbii Rabbiitiin wal qixxeessa. Jecha biraatin adabbii namootaa addunyaa keessatti isarra gahuu adabbii Rabbii Aakhiraatti kaafirota irra gahuun wal qixxeessa.[1] Adabbiin namootaa akkuma adabbii Rabbii guddaa fi cimaadha jedhee sodaachuun Islaama irraa duubatti deebi’a.
Nama akkana ilaalchisee Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Namoota keessaa nama [amantii irraa] moggaatti ta’ee [shakkiin] Rabbiin gabbarutu jira. Yoo toltuun isa tuqe, isatti (toltuu kanatti) tasgabbaa’a. Yoo rakkoon isa tuqxe immoo fuula isaa irratti garagala (amantii irraa duubatti deebi’a). Inni addunyaa fi Aakhiraa kasaare. Suni isumatu kasaaraa ifa bahaadha.” Suuratu Hajj 22:11
(Namni kuni iimaana faayda addunyaatin walitti hidha. Yoo fayyaa fi mijaa’inna keessa jiraate, Rabbiin gabbaruu isaa itti fufa. Yoo rakkoon isa qunname immoo Islaama irraa duubatti deebi’a. Islaama irraa duubatti deebi’uun isaa addunyaa isaaf murteefame irraa homaa waan hin jijjireef addunyaa kasaare. Aakhirattis sababa kufrii isaatiin ibidda seenun kasaara.)
Namni amanee (mu’minni) nama biraatiin rakkifamuun qormaata ittiin qoramuudha. Namni gariin yoo amanee fi Islaama qabatee ergasii sababa kanaaf namoonni isa rakkisan, obsuu hin danda’u. Islaama irraa duubatti deebi’a. Rabbiin irraa eeggumsa kadhanna. Namni gariin immoo iimaana cimaa qaba. Yommuu rakkifamu, ni obsa. Iimaanni isaas ni dabala.[2]
Garuu namni “Rabbitti amanne” jedhee fi iimaanni qalbii isaa keessatti hidda hin qabanne, iimaanaa fi Ergamtootaaf ajajamuu isaatiif dararaa fi rakkinna namoonni isarraan gahan akka adabbii Rabbii kaafirota ittiin adabuu godha.
“Akkuma namni tokko adabbii Rabbii sodaachuun kufrii fi badii irraa dheessu, namni kunis dararaa fi rakkinna namoonni isarraan gahan sodaachun iimaanaa fi gaarummaa irraa dheessa. Amanuu isaatiin booda yommuu kaafiroota irraa zaachan, hidhaa fi roorroon isa qunname, sababa kufrii isaatiin Jahannam keessatti adabbii Rabbii isa qunnamu san caalaa cimaa akka hin taanetti ilaala. Kanaafu, adabbii addunyaa irraa of baraaruu fi jireenya mijaa’innaa dabarsuuf iimaana dhiisuu fi kaafirootaan wal qunnamu murteessa.
“Injifannoon Gooftaa kee irraa yoo dhufe, ‘dhugumati nuti isin waliin turre’ jedha.”
Har’a amantii (diinii) Rabbii babal’isuu keessatti qoreenu akka isa waraantu qophii waan hin taanef gogaa isaa baraaruuf kaafirotatti dabalame. Mu’mintoota ni dhiise. Garuu yommuu Rabbiin namoota karaa Isaa keessatti qabsaa’aniif injifannoo kennuuf, namni kuni firii injifannoo irraa qooda isaa argachuuf gara fuunduraatti baha. Muslimotaan akkana jedha, ‘Qalbiin teenya isin waliini, milkaa’inna keessaniif du’aayi gochaa turre; dirqama keessan bahuu fi wareega isin kafaltan akka guddaatti yaadaa turre.’”[3]
“Sila Rabbiin wanta qoma aalamaa keessa jiru hundarra beekaa mitii?” kana jechuun osoo isiniin wali galuu mul’isaniyyuu sila Rabbiin wanta qalbii isaanii keessa jiruu fi keessa isaaniitti dhoksan hundarra beekaa mitii?[4] Rabbiin wanta qalbii isaanii keessa jiru hunda caalaa beeka. İimaanaa fi nifaaqa isaanii sirritti beeka.
“Dhugumatti, Rabbiin warroota amanan beekuf jira, munaafiqootas beekuf jira.”
Aayah tana irraa waa lama ni hubanna:
1ffaa-Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wanta qalbii namootaa keessa jiru isaan qoruun dura ni beeka. Garuu isaan qoruudhaan dhugaan Inni qalbii isaanii keessatti beeku ifatti baha. Namoonni qalbii isaaniitin amanan yeroo qormaataa haalli isaanii ifatti baha. Munaafiqoonni qalbiin osoo hin amanin arrabaan amanne jedhanis haalli isaanii ifatti baha. Kanaafu, yeroo qormaataa namni dhugaan amane (mu’iminaa) fi munaafiqni (namni sobaan amane) addaan baafamu.
2ffaa-Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wanta beeken qofa namootaaf mindaa hin kennu ykn hin adabu. Kana irra, erga isaan qoree (fattanee) booda wanta isaan irraa mul’ateen mindaa isaaniif kenna ykn adaba.[5] Nama dhugaan amanee fi yeroo qormaataa iimaana irratti gadi dhaabbate, mindaa warra dhugaan amananii isaaf kenna. Munaafiqa immoo adabbii munaafiqootaa isa adaba. Adabbiin isaas ibidda Jahannam irraa sadarkaa hundarra gadi aanaa keessa ta’uudha. Rabbiin kanarraa nu haa tiiksu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti munaafiqoonni ibidda irraa sadarkaa hundarra gadi aanaa keessa ta’u. Tumsaas isaanif hin argitu.” Suuratu An-Nisaa 4:145[6]
Faaydaalee muraasa aayaata kanniin irraa argannu:
Faaydaa 1ffaa: Arrabaan amanuun qofti nama hin fayyadu.
Faaydaa 2ffaa: Qormaanni safartu namni dhugaa nama biraa irraa ittiin adda bahuudha. Ta’uu baannan, namoonni hundu “Ani mu’mina” jedhu turan.
Faaydaa 3ffaa: Namni iimaanni qalbii isaa keessatti hidda hin qabanne, yommuu sababa isaatiif rakkifamu iimaana irraa dubbatti deebi’a.
Faaydaa 4ffaa: Munaafiqonni yeroo mijaa’innaa fi injifannoo mu’mintoota waliin hirmaatu. Yeroo rakkoo immoo isaan irraa adda bahu.
Faayda 5ffaa: Injifannoon Rabbi qofa irraayyi.
Faayda 6ffaa: nifaaqa irraa akeekachiisuu. Rabbiin akkana waan jedhuuf: “Sila Rabbiin wanta qoma aalamaa keessa jiru hundarra beekaa mitii?”
(Nifaaqa jechuun kufrii fi waan badaa dhoksuun Islaamaa fi waan gaarii mul’isuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wanta namni qalbii keessatti dhokse hunda waan beekuuf namni nifaaqa irraa of eeggachu qaba. Ta’uu baannan, kufrii fi wanti badaan inni dhoksee yeroo qormaataa ifatti bahee salphata.)
Faaydaa 7ffaa: kaayyoon namoota qoruu mu’mina munaafiqa irraa adda baasudha.[7]
Kitaabban wabii
[1] Tafsiir Xabarii-18/364, Tafsiir Tahriir wa Tanwiir 20/216
[2] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Al-Ankabuut-Ibn Useymiin, fuula 43
[3] https://www.englishtafsir.com/Quran/29/index.html#sdfootnote14sym
[4] Tafsiir Ibn Kasiir-6/49 [5] Tafsiiru Sa’dii-736
[6] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Al-Ankabuut-Ibn Useymiin, fuula 48
[7] Madda olii


text:
Oloompikii Gannaa, Winter Olympikc 22esso guyyaan 6n duratti Russia magaalaa Sochitti jalqaban hardhallee ittuma jiranii, Amerikaan sadarkaa 5essso irra kaatee amma sadarkaa ammeessoo jalatti Noorweeyitti dhiyaatte.
Taatullee Norwey ammallee madaalityaa 13 tiin tokkeessoo Nezeralndinsitti fi USA ammoo 12 lamaan wal qixxee tahanii lammeesoso jiran
Gareen Hockey,qillee Amerikaa Slovakia 7-1 dhaantee mootee iftaan ammoo Russia waliin taphatti.
Warra dhibiin hardha Amerikaa madaaliyaa warqii argachiise keessaa tokko Joss Christensen.Gus Kenworthy ammoo birrii,Nicholas Goepper akkanuma meetii dabalteef sadrkaa biyya isaanii oli ceesisan.
Chaayinaallee akkauma itti capxu cabxee warqii tokko argattee inatalsa isaanii Jianrou Li metirii 500 irratti doprgomteefii warqii fuuteef.
Atileetiin Poolaanid Justyna Kowalczyk fiigicha qaxxaamura km 10 cabbii irratti dorgoman irratti warqii fuuteef.
Hardha Noorweyii fi Kanaadaatti waliin taphachhuutti jira.Olympiki Russiaa magalaa Solchiitti itti jiran eegii jalqabanii guyyaa 6 keessa jiranii guyyaa 10tti hafe.
Dorgommii olompikii tana atileetota 3000 dhiyaatani ta biyya 88tti cabbii irra fiigaa,gaara cabbii koraa,cabbi irratti qillee taphacaa gosa ispoortii 15tiin wal dorgoma.


text:
Ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa: Namoonni hookkaraafi ajjeechaan himataman hidhaa waggaa 1-22 adabaman
Ajjeechaa Artist Hacaaluu Hundeessaa hordofee namoota hokkara kakkaasaniifi yakka ajjeechaa raawwatan jedhaman hidhaan waggaa 1 hanga 22n adabamuu Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa beeksise.
Ajjeechaa weellisaa beekamaa waggaa darbe dhalate hordofee lubbuun lammiilee 170 ol Naannoo Oromiyaafi Magaalaa Finfinnee keessatti darbeera. Qabeenyi biiliyoonaan lakkaa'amus manca'u poolisiin ibseera.
Ajjeefamuu weellisaa kanaa hordofee hokkaraafi jeequmsa dhalatee ture keessatti shakkamtoota yakka gara garaa raawwataniiru jedhaman irratti qorannoon taasifamaa ture.
Kanaanis, godinaalee ja'a keessatti namoonni 3,373 akka seeraan gaafataman taasifameera jedheera ibsi Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa fuula Feesbuukii isaarratti baase.
Haaluma kanaan namoota seeratti dhiyaatan harka dhibba keessaa 90 kan ta'an irratti murteen akka irratti darbu gochuun danda'ameeras jedha ibsu kun.
Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa ibsa baase kanaan adeemsa seera kabachiisuu keessatti wantota raawwatamaniifi bu'aawwan argaman ballinaan yeroo dhiyoo keessatti akka ifa godhu himuun, gochawwan yakkaa raawwataman keessaa tokko irratti murtee adabbii manni murtii kenne akka itti aanutti beeksiseera.
Galmee Jiloo Badhaasoofaa (namoota 35 qabu) himatamtoota 11 dhiyaatan keessaa: himatamaa 2ffaa Habiib Bariisoo, himatamaa 5ffaa Amaan Abbee, himatamaa 6ffaa Musxafaa Waariisoo fi himatamaa 8ffaa Roobaa Ida'oo kanneen jedhaman bu'uura Seera Yakkaa keewwata 240/3, 539(1A) fi 690(1B) tiin yakkamoo ta'aniiru.
Yakkamtoonni kunneen Naannoo Ormiyaa, godina Shawaa Bahaa aanaa Adaamii Tulluu Jiddoo Kombolcaa ganda 01 keessatti gareedhaan gaafaa A L I 23/10/2013 ganama saatii 5:00 yeroo ta'u mooraa nama ajjeefamee Obbo Galataawu Awulaachoo cabsanii seenuun miseensota maatii shan irratti yakka ajjeechaa raawwachuufi qabeenyarra miidhaa geessisuu irratti hirmaataniiru jedhe.
Akkasumas, himatamaa 7ffaa Roobaa Amaan, himatamaa 14ffaa Kadiir Raabatoo, himatamaa 16ffaa Alamuu Nagaash fi himatamaa 17ffaa Miikii Guyyee Seera Yakkaa 240/3 fi 690(1B) jalatti himataman.
Bu'uuruma kanaan falmiin taasifamaa erga tureen booda Manni Murtii Waliigalaa Oromiyaa oolmaa dhaddacha A L I 17/07/2013 gaggeesseen yakkamtoota ta'uu murtee erga dabarseen booda yaada adabbii bitaafi mirgaa erga fudhatee booda hirmaannaa yakkaa qabaniin:
Himatamaa 2ffaa Habiib Araarsoo hidhaa cimaa waggaa 20n
Himatamaa 5ffaa Amaan Abbee hidhaa cimaa waggaa 22n
Himatamaa 6ffaa Musxafaa Waarisoo hidhaa cimaa waggaa 20n
Himatama 8ffaa Roobaa Ida'oo hidhaa cimaa waggaa 18n
Himatamaa 7ffaa Roobaa Amaan fi himatamaa 14faa Kadiir Raabatoo Seera Yakkaa 488/1 fi 690/1B jalatti tokkoo tokkoon isaanii hidhaa cimaa waggaa tokkoofi ji'a saddetiifi qarshii 1,000n adabamaniiru.
Himatamaa 16ffaa Alamuu Nagaash fi himatamaa 17ffaa Miikii Guyyee Seera Yakkaa Keewwata 488/1 / fi 690/1B/ jalatti tokkoo tokkoon isaanii hdhaa cimaa waggaa lamaan akka adabaman sagalee guutuun murtee kenneera.
Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa galmee kanaafi kan biroo irratti raga ba'uudhaan namoota sirna haqaaf gumaachanis galateeffateera.
Kanneen badiin shakkaman ala namoonni siyaasaa beekamoo illee yakkawwan garagaraan shakkamanii to'atamuun yeroo ammaa manni murtii dhimma isaanii hordofaa jira.
Hookkara Finfinneefi Oromiyaatti
Ajjeechaan Hacaaluu akkuma dhagahameen magaalaa Finfinneefi bakkeewwan naannoo Oromiyaa hedduutti ummanni mormiif daandiitti baheera.
Haa ta'u malee, keessumaa bakkeewwan sulula qinxamaatti mormiin yeroosuma hookkaratti jijjiramuun lubbuun namaa akkasumas qabeenya irratti badiin guddaa gaheera.
Qondaaltonni haleellaan saba akkasumas amantii irratti raawwate hin jiru haa jedhaniyyuu malee jiraattonni Finfinnee akkasumas Oromiyaa keessaa sabummaan yookiin amantiin haleellaan nurratti raawwate jedhan jiru.
Ragaa hanga yoonaa jirun Finfinneefi Oromiyaatti namoonni 180'tti siqan du'u poolisiin ibseera. Humnoota nageenyaan kan du'an jiranis gara caalu ummatni walitti gara galuun kan du'an akka ta'an qondaaltonni ibsu.
Bakkeewwan kaan akka fakkeenyaatti Harargee Lixaa Ciroottimmoo namoonni hedduu miidhamanii wal'aansaaf dhaqan rasaasaan kan dhahamanidha.
Bakkeewwan badiin guddaa itti dhaqqabe jechuun ibsaman keessaa magaalaa Shaashamannee, Baatuu, Godina Baalee bakkeewwan muraasa akkasumas Godina Arsiidha.
Mootummaan akka ibsetti waajjiraalee mootummaa, manneen jireenyaa 1,000 ol warshaaleefi hoteelota, konkolaattota dhuunfaa 200 ol dabalatee dhaabbileen daldalaa gubataniiru akkasumas caccabaniiru.
Hookkara kana hordofee namoonni 7,000 ol ka to'ataman yoo ta'u kanneen keessa qondaaltota mootummaa, akkasumas poolisoonni keessa jiru.
Sababa hokkara kanaan namoonni 10,000'tti ta'an manni duraa gubatee, yookiin caccabe yookiin immoo sodaadhaan qe'eerraa buqqa'u mootummaan ibseera.


text:
KEEWWATA – 14
Namoonni hundi, manneen murtiifi qaamolee seeraa fuulduratti walqixa ilaalamu. Namni kamiyyuu, himati yakkaa ykn civiilii yeroo isarratti murtaa’u, qaama abbaa seerummaa seeraan hundeeffame, aangoo kan qabuufi bilisa ta’e bira dhiyaatee murtii seeraa loogii hinqabneefi ifa ta’e argachuuf mirga qaba. Hawaasa demokraatawaaf barbaachisoo kan ta’an naamusa gaarii, nageenya ummataa, ykn tasgabbii biyyaalessaa eeguuf jecha ykn jireenya dhuunfaa warra mormii dhiyeessanii kan tuqu yommuu ta’u, yookaanis manni murtichaa dhimmichi ifa ba’uun isaa deemsa tajaajila murtii seerummaa kan gufachiisu ta’uu isaa hubachuudhaan ajaja kennamuun dhimmi tokko dhaddacha cufaadhaan ilaalamuu ni danda’a. Haa ta’u malee, mirgaafi faayidaa dargaggoota balleessoo ta’anii eeguuf ykn yeroo falmii wal hiikuu tarkaanfiiwwan eegumsa daa’immanii kan ilaalan yoo ta’an malee, murtiiwwan dhaddacha yakkaattis ta’e hariiroo hawaasaatti kennaman kamiyyuu ifa ta’u qabu.
Namni balleessaa yakkaatiin himatame kamiyyuu balleessaan isaa seeraan hanga isarratti mirkanaa’utti akka nama qulqulluutti lakka’amuuf mirga qaba.
Himatamaan kamiyyuu, himannoon yakkaa isarratti dhiyaate yammuu ilaalamu, yoo xiqqaate wabummaawwan kanatti aananii argaman haala qixa ta’een argachuuf mirga qaba.45
- Himannoo isarratti dhiyaateefi sababa isaa afaan isaaf galuun hatattamaafi tarreeffamaan beekuu,
- Himannoo isarratti dhiyaateef ittisa qopheeffachuuf kanneen barbaachisoo ta’aniifi yeroo ga’aa argachuufi nama gorsaa akka ta’uuf filate mariisisuu,
- Utuu haala seeraan ala ta’een osoo hinturfamin furmaata seeraa argachuu,
- Bakka ofii argametti murtii argachuu, dhuunfaan ykn abukaattoo filateen falmii ittisaa adeemsifachuu; abukaattoo yoo hinqabaanne gargaarsa gorsaa seeraa argachuuf mirga qabaachuusaa beekuu, deemsi murtii jal’atee wayita argamu humni maallaqaa isaa kan hin-eyyamne yammuu ta’u, utuu hinkaffalin abukaattoon akka dhaabbatuuf taasifachuu,
- Namoota jecha ragummaa kennan irratti dhuunfaa isaattis ta’e karaa abukaattoo isaa qorannaa adeemsisuu, akkasumas haala namoota ragaa isarratti lakka’amanii ilaalchisee namoonni ragaa mataa isaatii dhiyaatanii akka qoratamaniif taasisuu,
- Afaan manni murtichaa itti fayyadamu dubbachuu ykn dhaga’uu(hubachuu) kan hindandeenye yoo ta’e, nama afaan hiikuuf bilisaan argachuu,
- Mataa isaarratti akka ragaa ba’u ykn balleessaa raawwachuu isaa akka amanuuf kan hin dirqamne ta’uu.
- Himatamtoonni dargaggoota wayita ta’an, deemsi murtii seeraa umrii dargaggummaafi balleessaa irraa sirreessuuf haala mijeessuun barbaachisaa akka ta’e tilmaama keessa galchu qaba.
- Namni yakkaan itti murteeffame kamiyyuu, bu’ura seeraatiin murtichis ta’e adabbichi mana murtii sadarkaa oliitti argamuun irra deebi’amee akka ilaalamuuf taasifachuuf mirga qaba.46
- Namni balleessaa raawwatte jedhamee murtiin xumuraa irratti murtaa’e, yeroo booda murtichi yammuu hafu ykn murtii kanbiraadhaan balleessummaan isaa wayita haqamu, bu’ura ragaa haaraa ykn isa dhihoo argameetti, murtii seeraa irratti hanqinni jiraachuun isaa waan mirkanaa’eef dhiifamni yammuu godhamuuf, sababa murtichaatiin adabbii isarra ga’eef, akka seeraatti beenyaan kafalamuufii qaba. Haa ta’u malee, beenyaan kan kafalamuuf ragaan murticha jijjiirsisuuf sababa ta’e utuu hinbeekamin kan ture walakkaanis ta’e guutummaatti sababa himatamaatiin akka hintaane yammuu mirkanaa’udha.
- Namni kamiyyuu bu’ura seera deemsa falmii adaba yakkaa biyya isaatti, balleessaa yeroo xumuraaf ittiin isarratti murtaa’eetti ykn irraa bilisa ta’etti yeroo lammaffaa murtiif hindhiyaatu, ykn itti hin- adabamu.


text:
Yesus Kiristoos (Jesus Christ)
M.J Fisher, M.Div.
(Qopheessadhaan Kan Qindaa’e)
Seensa fi Macaafa Qululluu Waliin Wal-madaalchisuu
Kan akka gaafii “Yesus Kiristoos raajii qofa moo Waaqa foonin ml’ate?” jedhuu Macaafa Qulqulluu Qur’aana irraa aadda foo’e hin jiru. Kutaalen Qur’aanaa 88 barreeffama kana keessatti gabaabbinaan ibsaman qabxiilee gurguddoo Islaamummaa ifaan ni mul’isu. Jireenya bara baraa fi fayyina argachuudhaf eenyummaa Kiristoos beekun baay’ee barbaachisaa ta’uu isaa Kiristiyaanonni ni amanu.
Eenyummaan Yesus Kiristoos inni Macaaafa Qulqulluu Wangeelota keessatti ifaan taa’ee jira. Wal bira qabiinsi inni gadi fageenyan kenname kun Macaafa Qulqulluu keessatti kan dhihaate fi Qur’aana keessatti kan barreeffame irratti hundaa’a. Dubbii ergamoonni dabarsaa turan, jechuunis, Yesus Masiih ta’uu isaa; ilma qulqulluu durbee irraa dhalate ta’uu isaa; dinqiiwwan gurguddoo hojjechuu isaa; akkasumas ergamoonni kabajamoon isa hordofuu isaanii fi wangeela kan fide ta’uu isaa Qur’aanni mirkaneessun isaa baay’ee ajaa’ibsiisadha. Kana bira darbee Yesus sagalee fi hafuura Allaah ta’uu isaa qur’aanni ni labsa. Macaafa Qulqulluu keessatti argamuu baatus Yesus suphee irraa gugee (andarrii) lubbuu qabdu uumuu isaa Qur’aanni ni dubbata.
Karaa birootin Immoo dinqiiwwan eeraman kunneeni fi maqaalen kabajamoon kunneen Yesus Waaqa foonin mul’ate ta’uu isaa kan agarsiisan ta’uu isaanii Qur’aanni ni gana. Yesuus garbicha Allaah qofa ta’uu isaa fi akkuma Muhaammad tajaajiluu isaa akka ta’e ni dubbata. Kana bira ce’uudhanis barsiisa Sadantokkoo (Trinity), Yesus Kiristoos fannifamuu isaa, Ilma Waaqaa ta’uu isaa ni gana. Musliimonni Maqaa “Ilma Waaqaa” jedhu kana Allaah ilma argachuudhaf qunnamtii saalaa raawwachuu isaat agarsiisa jechuudhan ni ceephu. Kiristiyaanonni hubannoo dogoggoraa kana yemmuu dhagahan ni gaddu.
Musliimonni fannifamuu Kiristoos ganuu isaanii ibsa gabaabduu kana keessatti caqasuun baay’ee barbaachisaadha. Qur’aanni waa’ee hojii fannoo fi du’aa ka’iinsa Yesus Kiristoosin fayyina argamuu wanta tokkollee hin dubbatu. Kan dubbatus Yihuudonni Masihicha akka hin ajjeefne fi Allaahn garuu isa akka ajjeesan akka itti fakkeesse fi ofitti akka ol fudhateedha. Kana jechuun maal jechuudha? Seenaan Musliimotaa dhalootaa dhalootatti darbe akka dubbatutti Yihuudan haala dinqii ta’een bifti isaa gara Yesus fakkaachutti jijiiramee kanarraa kan ka’es Yihuudonnis inni Yesus itti fakkaatee akka ajjeesaniidha. Yeroo kanattis Yesus dhoksaadhan gara Allaah fudhatamee ture. Haala kanaanis gosa isaa Yihuudota isa ajjeesudhaaf turan jalaa miliqee jira. (Haala kanaan Yesus akka fannifamuu jalaa miliqu kan qindeesse Allaah akka waan ta’eetti yaadameeti).
Kutaalee armaan gadii qur’aana keessaa baasnee erga qo’annee booda gaaffin inni guddaa fi bu’uura ta’e nu hafa. Qur’aanni sirrii erga ta’ee duuka bu’oonni Yesus Kiristoos gara addunyaa guututti adeemanii ragaa du’uu fi du’aa ka’uu isaa akka ta’an; akkasumas waarri kana amanatanis akka fayyina argatan maalif labsan? Warri kanatti amanan maqaa Waaqa tokkootin, jechuunis, maqaa Abbaa, Ilmaa fi Hafuura Qulqulluutin akka cuuphaman maalif ajajan? Deebin kanaa Musliimonni wangeelli inni duraa seenaa keessatti yemmuu daddarbu jijjiirramuu isaa amanuu isaaniti. Kanaafuu Musliimonni kan amanan kaayyon Kiristoos waldaa ishee dhugaa dhaabudhaaf qabu akka hin milkoofnedha. Eega kun ta’ee waldaan Kiristiyaanaa bara Muhaammad Arabiyaa keessa turte wangeela Yesus kan fudhatte akkamitti ture laata?
Waldaan bara Muhaammad turte sababa ergaan Qur’aanaa Yesus Kiristoos kan salphisu ta’eef isa hin fudhanne. Bara ergamootaa irraa eegalee Macaafni Qulqulluun ifaan kan barsiisu Yesus Kiristoos dhugumaan nama, garuu sagalee Waaqayyoo, Waaqayyo nu waliin (Amaanu’eel), fakkeenya Waaqa hin mul’annee, Abbaa waliin Waaqa tokko ta’e, guutummaan Waaqaa qaama isaa keessatti kan jiraatu akka ta’eedha. Sababa duuka bu’oonni isaa hunduu Yesus nama ta’uu isaa beekaniif kuni baay’ee barbaachisaadha. Akkasumas gatii cubbuu ilmaan namootaa aarsaa ta’uudhan kafaluudhaf akka dhufe ni amanu turan. Haala kanaanis gatii cubbuu ilmaan namootaa ni baase; haata’u malee inni dhugumaan Waaqa ture, akkasumas fayyina kennuudhaaf ga’umsa kan qabu baay’ee qulqulluu ture. Kunis immoo oduu isaan ofuma isaanii irraa uuman hin turre. Raajiwwan karaa raajota kakuu moofatin isaanif ifa ta’ee ture (Faarfannaa 22, Isayas 53). Ergamoota Waaqatiin (Matewoos 1:20-25), Yohannis cuuphxichaan (Yohannis 1:19), Gooftaa Yesus mataa isaatin (Luqas 24:44-53) akkasumas ergamoota isaatin (Qolasiyas 1:15-20) mirkanaa’ee jira.
Gooftan Yesus bara dhumaa irratti ergamoota waaqatiin marfamee akka dhufu dubbatee jira. Akkasumas barcuma ulfinaa irra taa’e saboota irratti ni farada(Matewoos 25:31-32). Yihuudonni dallansuudhan guuttamanii wanta inni jedhu dhaggeeffachaa turan; Waaqa tokko qofatti amanna jedhanii dubbachaa turan sunneen filannoon isaan qaban wanta inni jedhu amananii fudhachuu yookin nama Waaqayyoon arrabse akka ta’etti isa lakkaa’anii ajjeesuu ture.
Kiristiyaanonni baroota keessatti jiraachaa turan karaa Hafuura Qulqulluutin amananii Yesus wanti waa’ee ofii isaa dubbate sun dhugaa ta’uu isaa fudhatanii ergaa wangeela isaa (sagalee misiraachoo isaa) babal’isuudhaf lubbuu isaanii balaadhaf saaxilanii aarsaa kafaluudhan labsaa turan. Waldaa Yesus gara fuul duraatti guddachaa, baay’otas qaqqabaa akka itti fuftu kan taasise raga ba’umsa isaanit ture. Kanaafuu balbaloonni jahaannamaa (humnoonni seexanaa) sochii kana gonkumaa dhaabsisuu hin danda’an.
Gooftaa Yesus Ilaalchisee Qur’aanni Wantoota Armaan Gadii ni Dubbata
Qulqulluu, Mul’ataa fi Araara
Hafuurri Allaah akka nama ga’eessaa ta’ee yeroo durbee Maaryamiitti mul’atetti wanti isheetti hime yoo jiraate ilma qulqulluu ta’e akka qabaattu fi innis immoo ilmaan namootatiif mul’ataa fi Allaah biraa immoo araara kenname akka ta’eedha 19:17-21. “Ani ilma qulqulluu siif kennuuf ergamaa gooftaa keetiti jedheen. (Gaa’elaan) namni kan na hin tuqne ta’ee sagaagaltuu osoon hin ta’in ilma qabaachuu akkamittin danda’a jette. Innis akkas jedheen:- (dubbichi) akkana, gooftan kee anarratti gaaridha. Namootaf ajaa’iba nu biraallee arjooma gochuuf (kana hojjenne). Kuni wanta murtaa’edha jedhe (hafuura isaas itti afuufe).”
Wanti Sadantokko (Trinity) jedhamu hin jiru
“warri kitaabichaa waa’ee Allaah yemmuu dubbatan homaa raajessuu hin qaban. Ilmi Maryam Al Masiih Issan ergamaa Allaah, sagalee isaa fi hafuura isa irraa ta’e qofadha. Kanaafuu Allaah fi ergamaa isaatti amanaa (waaqoliin) sadi’i jechuu keessan dhiisaa. Allaahn tokko qofadha. Inni ilma qabaachuu hin danda’u, jabaa fi adda kan ta’eedha. Al Masiihnis garbicha Allaah ta’uu isaatti hin qaana’u”
Hargansaa fi Hafuura Allaah
“Intalli Imraan Maryam fakkeenya dubartii qulqullummaa ishee eegdeti. Allaahnis hafuura isaa itti afuufe. Isheenis dhugaa ni dubbatte (dahumsa durbee ajaa’ibsiisaa ta’uu isaa)” 4:171-172
Dugda Irratti Baatamee Osuma Jiruu ni Dubbate
“Gaafa guyyaa Murtii Allaahn Issaa isa warra kaan waliin ergamaa ta’e gaafii ni gaafata. Allahnis gaafii isa kan gaafatuuf hafuura qulqulluudhan jabinni hammamii akka isaaf kennamee fi dugda irratti baattamee yeroo ture sanatti (dahumsa haadha isaa ilaalchisee) akkamitti akka lallabe akka yaadatu ilaalufi” (5:11)
Lallaba Daa’imichaa
Daa’ima ta’ee Yesus haala dinqisiisaa ta’een kan lallabe garbicha Allaah wangeela isaaf kenne akka ta’eedha. Yesus Allaahn qulqulluu akka isa taasisee fi akka kadhatuuf akkasumas akka kenna gargaarsaa kennuu fi warra isaatif akka ajajamu akka isa ajaje dubbatee jira (19:29-33).
Ilma Waaqatii Miti
Yesus ilma Maryamiiti. Dubbiin Kiristiyaanonni amanuu hin barbaanne kanadha. Allaahn ilma qaba jedhanii amanuun Allaah gadhi xinneessudha. Allaahn cal’iseetuma wantoonni akka ta’an ni ajaja (kunis akkuma Yesus durbee irraa dhalate sanatti jechuudha) (19:34-35). “Allaah ilma qaba jedhanii warri dubbatan kan labsan badiidha. Dubbii isaanii kana irraa kan ka’e samiin ni tarsa’a, lafti adda babaatii, gaaronnis ni jijjigu. Kuni ulfina isaatif wanta barbaachisuu miti (19:88-92)”. “Allaahn ilma ni qaba jedhanii warri dubbatan isaan sobdoota, kanaafis ni adabamu” (10:68-69). Muhaammad wanti inni dubbate Allaahn ilma osoo qabaatee isa waaqeffachuudhaf inni nama duraa akka ta’u ture. Kiristiyaanonni gaafa murtii kan deebii itti kennan dubbii sobaati (43:81-83). Allaahn ijoollee homaa hin qabu yookin mootummaa isaa keessatti niitii hin qabu (25:2).
Garbicha Qofadha
Ilmi Maryam akka fakkeenyatti yeroo ka’etti warri waaqolii tolfamoo waaqeffatan isaani fi Issaa keessaa inni caalu eenyu akka ta’e gaafachuudhan qoosanii turan. Issan kan Allaahn ayyaana isaaf kenneefi ijoollee Isra’eliif garbicha fakkeenya (raajii) isa taasise malee kan biroo miti. Issan raajii ifa ta’e hojjechuudhan kan dhufe yoo ta’u wanta Allahf ta’u akka hojjetanii fi akka isaaf ajajaman uummatatti himee jira. Innis uummata kan ajaje gooftaa isaa fi isaanii kan ta’e Allaah akka waaqeffataniidha (43:57-64).
Hafuura Qulqulluudhan Jabeeffamee Jira
Ilmi Maryam Issan akka dinqii hojjetuuf humni kennameefii ture, akkasumas hafuura qulqulluudhan jabeeffamee ture. Haata’u malee ergamoonni yeroo barumsa hin eeggamne fidanii dhufan Yihuudonni kaan ni ganan gamisa kaan immoo ni ajjeesan (2:87,253).
Fayyisaan Tokko illee Hinjiru
Yesuus dabalatee namni hunduu gaafa murtii Allaah fuul duratti ni dhihaata, kunis nama gidduu galee kadhatuuf yookin fayyisaa osoo hin qabaatin akka gabraa ta’uudhani (19:93-95).
Tooraadhaaf (Seera Museetif) Dhugaa Bahee Jira akkasumas Waa’ee dhufaatii Muhaammad Raajii Dubbatee Jira
Yesus Ilmi Maryam ijoollee Israa’elitti kitaaba Yihudotaa isa dura gadi bu’e mirkaneessu fi isa booda kan dhufu waa’ee duuka bu’aa Ahmad jedhamuu labsuuf akka dhufeedha. 61:6
Duuka Bu’oota Isaa
Yihuudonni tokko tokko akka gargaartota Allaah ta’uudhan Yesuus duuka ni bu’an, kanaafuu isaan diinota isaanii irratti akka injifannoo argatan ni eebbifaman (6:14). Ergamtoonni Yesus Allaah fi Yesusif ni ajajaman. Isaanis amantoota fi raga baatota turan. Allaahnis Yesus diinota isaa jalaa miliqsuuf erga isa ofitti fudhatee booda duuka bu’oonni isaa eebba argatanii turan. Duuka bu’oonni Yesus warra hin amanne caala ol qabamanii eebbifamanii jiru. Kunis hamma gaafa guyyaa du’aa ka’insattii hamma garaagarummaan amantaa hafutti ni ta’a (3:55).
Dinqii Hojjetee Jira
Yesus dinqiiwwan ifa ta’aniin dhuufee ture haata’u malee namoonni akka raagdutti isa lakkaa’udhaan isa hin fudhanne. “milikkita ifa ta’een yeroo isaanitti dhufetti kuni tolcha ifa ta’eedha jedhan” (61:6). Fedha Allaahtiin Yesus simbira biyyoo irraa tolfameef jireenya kennee jira. Jaamaa banee jira, lamxii qulqulleessee jira akkasumas du’aa kaasee jira (3:49).
Fannifamuu Kiristoos
Yihuudonni waadaa isaa ni diigan, mul’ata Allaah ganuudhanis raajota ni ajjeesan. Maryam irrattii illee arrabsoo jibbisiisaa ni dubbatu. Akkasumas Masihicha ergamaa Allaah ilma Maryam ni ajjeesne jedhu. Isaan isa hin ajjeesne yookin immoo isa hin fannisne. Waan fannifame itti fakkaatee ture. Isa hin ajjeesne, garuu Allaahn gara ofii isa fudhatee ture (4:155-158). Allaahn yesus osoo hin du’in diinota isaa jalaa isa baasudhaaf gara ofii isaatti erga ol fudhatee booda duuka bu’oonni isaa eebbifamanii turan. Duuka bu’oonni Yesusis hamma gaafa du’aa ka’uutitti warra hin amanne caala ulfina ni argatu (3:55).
Suphee Irraa Simbira Lubbuu Qabdu Hojjetee Ture
Gaafa murtii Allaah duuka bu’oota biroo keessa isa tokko kan ta’e Yesus gaafii ni gaafata. Innis kan isa gaafatuuf beekkumsi Macaafa qulqulluu akkamitti akka isaaf kennamee fi ogummaa fi humni inni ittiin dinqii hojjechuu danda’u akkamitti akka kennameef yaadachuu isaa ilaalufi. Inni fedha Allaahtiin simbira dhoqqee irraa hojjetee hafuura isaa itti baafannaan lubbuu horattee jirti (5:110).
Nyaata Samii Irraa Dhufe
Gaafa murtii Allaahn Yesus ergamoota keessaa isa tokko ta’e gaafii ni gaafata. jaamaa ta’ee kan dhalate fedha Allahtiin akkamitti ija isaa akka bane, nama lamxii qabu akkamitti akka fayyisee fi nama du’e akkamitti du’aa akka kaase isa ni gaafata. Yesus samii irraa teessoo nyaatan guuttame duuka bu’oota isaatif akkamitti akka gadi buuses ni dubbata (5:110-115).
Sadantokko Ganuu
Gaafa murtii ergamoota keessa tokko kan ta’e Yesus Allaahn ni gaafata. Yesus isaa fi haadha isaa Allaah biratti waaqolii lama godhatanii akka waaqeffatan ilmaan namootaa barsiisee yoo jirate isa ni gaafata. Yesusis kana jabeessee ni gana (5:116-18).
Yesus Akkuma Addaam Kan Ta’eedha
Addaami fi Yesus ajaja Allaahtiin kan uummaman uumama adda ta’aniidha (3:59). Kuni kutaa baay’ee ajaa’ibsiisaa ta’eedha, sababni isaatis qur’aanni waaqeffatamuu Yesus ni gana garuu seexanni gara jahaannamaa sababni darbameef Allaahn Addaamif sagadi yemmuu jedheenitti sagaduu wanta dideefi. Addaam immoo biyyee irraa kan bocamee fi jireenyi kan kennameef ture. Seexanni Allaah gaafii akkanaa isa gaafachuu isaa amanuu hin dandeenye ture, sababni isaatis gaafichi amansiisaa waan hin turreefidha. Seenan seexanaa kun kutaalee armaan gadii keessatti argama (7:11-23, 15:28-39, 18:50).
Yaadachiisa Qooheessaa
Kutaawwan Quraanaa 88 armaan olitti ilaalle keessatti hubannoon Musliimonni waa’ee Gooftaa Yesus qaban Macaafa Qulqulluu waliin kan wal faallessuudha. Namni waa’ee Gooftaa Yesus beekuu barbaadu kamiyyuu qorannoo isaa eegaluu kan qabu madda seenaa isaa kan ta’e Macaafa Qulqulluu irraati. Gooftan Yesus eenyu inni? Hubannoon Kiristiyaanonni waa’ee isaatif qaban eessa irraa madde? Gooftaa Yesus akka Kiristiyaanonni amananitti isa hordofuu fi isatti amanuuf maaltu barbaachisa? Wantoota kanneen fafakkaatan hubachuuf Macaafa Qulqulluu dubbisuu eegalaa. Waaqayyo kitaaba isaa keessatti ofii isaa fi kaayyoo inni jireenaya keessaniif qabu ifa isiniif ni taasisa. Waaqayyo isin haa gargaaru.
Maddi hiika kanaa Jesus Christ, Chapter 21 of "A Topical Study of the Qur'an from a Christian Perspective" by M.J Fisher, M.Div
Islaamummaadhaf Deebii, Afaan Oromoo Fuula Duraa


text:
Sirna waayyaanee tajaajilaa kan turan qondaaltonni waraanaa olaanoo 9 sirna abba irree kana ganuun WBOtti akka makaman odeeffame. June 7, 2015Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Africa, African Studies, OLF, Oromia, Oromummaa, Waraana bilisuummaa Oromoo, Waraana Bilisuummaa Oromoo (WBO)
add a comment
Moonaa Leenjii Giddu Gala ABO
Sirna waayyaanee tajaajilaa kan turan qondaaltonni waraanaa olaanoo 9 sirna abba irree kana ganuun WBOtti akka makaman odeeffamme. Haala kanaan yaaddoo cimaa keessa kan seente wayyaaneen sakkata’inaa qondaaltota kanaaf akka saree maraatuu gaanfa Afrikaa keessa olii gad akka fiigaa jirtu ibsame. Qondaaltota waraanaa olaanoo sirna faashistii wayyaanee kan ganani keessaa:– 1. Kolonel Yaasin Huseen, 2. Kolonel Nagaraa Iddoosaa fi 3. Kolonel Nuuruu Aslii Akka keessatti argaman himamaa jira. Qondaaltonni waraana kun icittii karoora duulaa kan waraana wayyaneesi akka uf harkaa qaban dubbatama. Waayee dhimma kanaa kan Afaan Amaaraatiin barreessame kan armaa gadii kana irraasi hubbachuun ni danda’ama.
የሕወሓት መንግስት ስርዓቱን የከዱትን 9 የጦር መኮንኖች እያደነ ነው * መኮንኖቹ ኦነግን ተቀላቅለዋል እየተባለ ነው
Finfinnee: Dhimma jabduu kana quba qabduu laata? June 7, 2015Posted by OromianEconomist in Finfinnee n Kan Oromoo ti.
Tags: #OromoProtests, Africa, African Studies, Finfinnee, Genocidal Master Plan
add a comment
Dhimma jabduu kana quba qabduu laata?
Camsaa 4/2015 Mootummaan Wayyaanee Karoora Maqaa ‘’Master Plan Finfinnee’’ jedhuun qopheeffate uummata Oromoo Qe ’eef qabeenyaa isaa irraa buqqisee Oromoo cabsee bituuf ejjennoo godhatee hojiitti hiikuuf fiigaa jiraachuu fi Mormii guddaan uummataa irra isatti jabaachuun saaxilame.
Mootummaan abbaa irree Wayyaanee EPRDF/TPLF mirga Uummata Oromoo cabsee bara umrii isaa dheereffachaa, akka Uummatni Oromoo mirga abbaa biyyummaa hin qabatne gochaa, qee’ee, qabeenyaa, aadaa, Afaanii fi seenaa uummaticha, Akkasumas geographical location Uummaticha balleessuuf karooraa maqaa ‘’master Plan Finfinne’’ jedhu qopheeffate akkuma fiiguu eegaleen mormii guddaan Qeerroo Barattoota Oromoo fi uummata Oromoo irraa isa mudachuun ifaa dha.
Qeerroon Bilisummaa Oromoo FDG uummatni Oromoo qabeenyaa keenyaa irraa, qee’ee keenya buqqa’uu fi sarbamuu teessuma Oromiyaa kana ilaalchisuun FDG jabeessuun bara 2014 mormii guddaa gaggeessuun wareegama qaalii dachaa itti kanfaluun dura dhaabbachaa jiraachuun beekamaa dha.
Ummatni Oromoos akeekni kun akka waan dhaabbatee fi deebi’ee yoo kan ka’uu ta’ee wareegama kam illee kanfaluuf uummatni qophii ta’uu ibsatan.
Mootummaan abbaa irree erga Filannoo waliin dhahaa fi sobaa
gaaggeessee natu mo’ate jedhuun labsatee booda ‘’ Ajandaa ‘’ isaa kan ‘’Master Plan Finfinnee’’ hojii irra olchuuf fiigaa jiraachuun saaxilameera.
Gochaa fashistummaa fi diinummaa uummata Oromoof qabu
qopheeffate hojii irra olchuuf gidduu kana magaalotaa kanneen akka Burraayyuu, Sabbataa, Holotaa, Suulultaa, Laga Xaafoo Laga Dhaadhii , Duukam, Aqaaqii Qaallittii, jedhaman irratti Walga’ii Caasaa miseensota isaa OPDO fi uummata isaan nu deeggara jedhanii yaadan marii’achiisuuf baajata guddaa ramadachuun sochii cimaa gochaa jiraachuun saaxilame jira.
Ummatnis mormii guddaa irratti kaachisuun sochii Wayyaaneen gochaa jirtu kana haalaan balalleeffachuu fi kan miseensotni caasaa jalee wayyaanee illee fedhii fi amantaa irraa dhabuun diddaan dura dhaabbachuu madden keenyaa ibsan.
Haalaa kanaan Walga’iin Mootummaan Wayyaanee magaalaa Burraayyuu irratti gaggeesse ummatni diddaa guddaa irratti kaachisuun walga’iin wayyaanee bittinaa’uun mormii guddaan wayyaaneen iraatti qabsiifameen Adeemsa wayyaanee dura dhaabbachuu fi yaaddoo guddaa keessa galchuun saaxilamera.
– See more at: http://www.oromiapress.com/dhimma-jabduu-kana-quba-qabduu-laata/#sthash.SulMPJpT.INnD3AE4.dpuf


text:
Jaarsi Suuraa kanarratti agartan kun #AbbaaTuree jedhama. Umuriin isa wagga #100 ol jedhamet himama. Dhihoo kana osoo karaa deemu OPDO Oromoo walitti guurtee gara mana hidhaatti deemtun wal afaan dhufan. Abbaan Tureetis dubbiin tun ajaa’ibdeet ” jarana dhabbadhaa hoo seeraa beektan. Eessaa deemaa jirtu? ” jedhee gaafatee. San boodaa OPDOn ija soogiddaan dhiqattee nama Oromoo hidhuun aangoo Tigreerraa argachuu feetu hidhamtoota kana dhaabdee akka gaafi Abba Turee kana deebisan gootee. Gaafi eessa deemtan? Jedhu jechu. Haala kanaan hidhamtootni kuni ABO fi KFO jedhamani shakkamani akka gara mana hidhaatti deemaa jiran Abba Tureetti himan. Abbaan Tureetis akka jawwee arbi irra ejjeteetti dubbiin Oromummaa onnee isaa keessa qalalawu jettee waan rifachiifteef battalumaatti gaafi kana gaafatee. ” Warri uummata kana ABO ykn KFO jettani gara mana hidhaatti ooftan kun uummanni Oromoo hundi akka ABO fi KFO ta’e hin beektani? Abba Turee hoo OPDO seetani? Eenyutu OPDO dha jettani abjootu nuti hundii tokkumaa !” jedhee OPDO arrabsee. Yeroo kana OPDOn kan barbaannu nama kana jettee Abba Turee jaarsa waggaa dhibbaa kanallee qabdee hidhamtoota waliin gara mana hidhaatti geessite. Mana hidhaa san bira yeroo gahan hidhamtoota kana lakkoofna jedhani dhiirri kophatti dhalaanis kophaatti akka hiriiran tarree galchan . Abbaan Turee garuu gurbaa waggaa 8 tokko hiriira dhiraa keessaa harkisee dhalaa keessatti hiriiree. Hoo kana gochii Abba Turee kun OPDO akka malee muufachiisee ” Maalif dhalaa keessatti hiriirtee?” jedhani itti dheekkamaa gaafatan. Abbaan Tureetis nama laafu miti akkas jedhee deebiseef. “Silaa ani dhiira ta’ee dhiirti akka kiyyaa qabdee na hiiti? Gurbaan waggaa 8 na biraa hiriira nadhoo keeysaa dhabbatu kunis gaafa guddatee mirga isaatif falmatee bakka gahee dhiira jedhama malee amma dubartiidha.” jedheen. San boodaa, dubbiin Abbaa Turee tun akka malee waan isaan dhibeef jaarsa kana hoo hiinee hidhamtoota hunda siyaasa barsiisa waan ta’eef yaa gadhifnu jedhani wali galuun hidhamtoota Oromoo waggaa 3-15 seeraa malee mana hidhaa keessatti toftorani akka gadhiifaman jedhamani walgahi ta’an bira geessan. Walgahi kanarratti immaamata wayyaanee hidhamtoota kanatti erga dabballoonni wayyaanee OPDO buufan booda gaafi tokko gaafatan. ” Mee warri nu deeggartan harka baasa?” jedhani. Hidhamtootni hunduu mee yaa taatu huuba wajjini jette sareen akkuma jedhan san harkaa isaani waaqaatti ol qabani baasan. Abbaan Turee garuu harka hin baafnee. Abbaan Turee miilaa isaat waaqatti ol qabee baasee. Maalif akkas goota jedhee gaafatamnaan ” harka mirgaa kiyyaa Haylesillaasifin baase. Harka bitammoo Dargiifin baase. Kan hafemmoo kuno miila kiyya kana isiniif baasee akkan gaafa baasu feetan” jedhe Abbaan Turee !!!’
==================================
Haalaa kana hubachun Abbaan Turee dhaloota qubee kanaaf dhaamsa akka dabarfatu gaazexeessaa #CNN akka wal qunnamu tattaaffi goone itti milkoofneerraa mee har’aaf gaafif deebi i armaan gadii kanan eeggallaa jechudha.
Gazexeessa: Abbaa Turee ani nama biyya kanaati miti. Garuu, waan biyya kana keessa jiru sirraa barachufin sibira dhufe. Kanaafu, gaafin ani sigaafadhuuf waan argiteef waan dhageessee akka naaf himtu kabajaanan si gaafadha. Gaafi kiyya haa jalqabu. Biyya Ameerika jedhamutti halkan sa’aa Shanitti ijoolleen alaa galtee jedhani gaafatu. Biyya Ingliziitti halkan sa’aa shanitti haati manaa kee alaa galtee jedhani abbaa manaa gaafatu. Biyya Faransaa jedhamuttimmoo halkan sa’aa shanitti abbaan manaakee alaa galee jedhani haadha manaa gaafatu. Biyya keessan keessatti hoo yeroo ammaa kana halkan sa’aa shanitti maal gaafatu?
Abbaa Turee: Biyya keenyatti waan dukkana hin sodaanne Wayyaanee jedhani kan halkan balbala cabsitee namati seentu takkatu jiraa bineettin sun har’a asiin baatee jedhanit wal gaafatu. Dur hoo rafu deeman yaa Rabbi abju hamtu narra qabi jedhan. Ammammoo yaa Rabbi bineetti halkan balbala cabsitee namatti seentu san narraa qabii jedhani rafu. Dhukkuba lafarraa nama fixu AIDS jedhaniin tokkotu jira garuu halkan sa’aa shan booda nama hin qabu.
Gazexeessa: Asirratti AIDS halkan sa’aa shan booda nama hin qabu yoo jettu dukkana sodaatamoo maal jechuu keeti Abbaa Turee?
Abbaa Turee: Halkan sa’aa Shan booda bineettin Wayyaanee jedhaniin sunu nama qabdeet fixxi AIDSin nama eessaa argateet qaba? Beekta maraataa lamatu walitti dhufani karuma bal’aa namni irra deemu kana kiyyaa akkamitti irra deemta jedhani irratti wal lolan. Maraatan tokko dhagaa xiqqa tokko itti fudhate. Maraatan bira kaanimmoo dhagaa namni shan ol fuudhuu hin dandeenye itti buqqifate. Yeroo kana maraatan dhagaa xiqqaa ol fudhate sun maraata dhagaa guddaa ol fudhate san ajaa’ibee ” edaa kan narra maraates ni jira ?” jedhee dhagaa ofirraa darbee maraataa dhagaa guddaa itti fudhate sani karaa gadhiisee biraa deeme. Dubbiin siif haa galtuu AIDSin maraataa dhagaa xiqqaa ol fuudhe sani. Wayyaaneenimmoo maraataa dhagaa namni shan ol fuudhu hin dandeenye ol fuudhe sani. Haalaa kanaan halkan sa’aa shan booda wayyaaneedhaaf karaa waan gadhiisuf AIDSin eessan dhufee nama qaba?
Gaazexeessa: Mootummaan wayyaanee akka badaa ta’ee naaf himtee. Uummatni hoo roorroo kana hanga yoomitti obsee ta’aa moo maal gochuu qaba?
Abbaa Turee: Mootummaa kana balleessuf dhaloonni qubee jedhan itti lafaa ka’anit jiran. Garuu qindoomina gahaa hin qaban . Wayyaaneen akkaata bineensota afur babbadaan walitti dhufeenya godhatanit fakkaatti. Leenca, qeerreensa, Waraabessaaf bofa. Bineensota kana balleessuf cinaacha dadhabaa bineensota kanaatti fayyadamuudha. Leencii dhukeen ija seennan obsa hin qabu. Qeerreensi dubbii xiqqoo isa aarsitu bira dabru hin danda’u. Waraabessi garaa isaa bira hin dabru. Bofti hoo irra ejjetan hin danda’u. Kanaafu, duraa saree barbaadanit qalamaan buburreessani qeerreensa fakkeessani karaa waraabessi deemurratti darban. San booda, waraabessi osuma saree tana qeerreensa du’e argadhe jedhee nyaatu beellamani sa’aa walgahi bira dabra. Booda,yeroo bineensootin sadeen walgahirraa ka’uu gahan dhaqqabateet maalif turte jedhani hoo gaafatan ” Qeerreensa tokkotu karaarratti du’ee osoon isa nyaadhu turee” jedha. Kana dhageenyan qeerreensi obsa waan hin qabneef utaaleti warabessa qabata. Osuma waraabessiifi qeerreensi wal lolanu dhukeen isaan kaasan leencaa ijaa seentee innis bakka ijaa tana obsu waan hin dandeenyeef lolatti seena. Osuma jarri kun sadeenu wal lolanu bofarra ejjetani kunis bakka irra ejjechu tanatti obsa waan hin qabneef jara sadeenu summii dhokfate hunda itti fixee hiddee ajjeesee kophaa hafa. Bofa summii leenca, qeerreensaafi waraabessan ajjeefte fixattee qophaatti hafte tanammoo osoo summi biraa hin tolfatin dafani mata keessa dhawani ajjeesun dirqama. Kana hunda goochuuf qindoomina cimaatu barbaachisa.
………..Itti Fufa…….


text:
Dr.Ruuti ‘Diqqoo’ Waariyoo Afrikaa Kibbaatti porofeesera yuniversitii Free State. Haga baruma PhD cufaa achumatti hobbaafatte.
Ammallee achumatti itti gaafatamtuu dipaartimentii Komputeraa fi Teknooloojiiti.
“Ani namuma baaddiyaatti dhalatee guddatee qoraanii bisaanillee dhaqe” Lafa keessaa dhufe teknooloojiin faluuf barumsa komputera jalqabde. Diqqoon Keenyaatti ijoollee Marsabeetiiti.
Ijoolleen dubraa barumsa saayinsiillee akka dandeettu agarsiisuuf barumsa jalqabee jette.
Digii lammeessoo yoo Free State keessatti nama 20 waliin jalqabdee kophaa eebbifamte.“Achuma aayyoon naan jette waan qabadhe fulaan gahaa jedhee dhiisuu dide,” jette.
Dr. Ruuti ijoollee Afrikaa akkana qarqaaruu feeti. Keessattuu ijoollee gurrii ulfaatu, ykn akka aadoyyee wa hin dhageenne gargaaruutti jirti.
Porojeektii Vision Based Gesture Recognition System jedhan ijoolleen gurrii ulfaatu,milikeeta harkaatiin komputeraan walti haasahan hojjachuutti jirti.
APP isiin hojjachuuniitti jirtu tun waan duudaan ykn namii dubbachuu fi dhagahuu hin dandeenne harkaan haasahu komputera irralleetti barreessiti.
Ammaaf Afrikaa Kibbaa ,Free State fi Keenyaa, Naayroobii keesatti garaaruutti jirti.
Afrikaa Kibbaatti ijoollee gurrii ulfaatu 30 ganna ta 9-20tti tahanitti porojeektii tanaan barachuutti jirti.Bara 2020 ammoo Keenyaa,Naayroobiitti ijoollee 1, 000 tahaniin jalqabdi.
“Ijoolleen duudaan fulaa hin qabdu…dubbiin dhibdullee wa hojjachu hin dadhamne warrallee duubatti hambisuu hin barbaanne,” jette Dr.Ruuti.
Dr.Ruuti Afrikaa Kibbaa yoo heddu sanyiin nama jibban, jabeenna barnoota saayinsiitii fi miidhaa uwwaan barnoota saayinsii hin dandahan jedhan dandeettee PhD fixxe.
“Yo fedhii qabaatte waan hin obsine hin qabdu.”Gaafa isiin barumsa saayinsii kana barattullee namii hedduun ‘ufuma saatii fixxaa dubartiin PhD gahuuf guddoo nama rakkifti jedhenii jennaan “yoo dadhabe anuu laalee dhiisa jedhee itti seene. Laalee jennaan na hin dhimne.”
Dr.Ruuti porojekti Indigenous Knowledge System jedhuun Boorana gargaarti
Porojeektiin tun akka jecha isiitti waan Booranii duruu qabu; fkn oguma innii lafee caphxe hidhee fayyisu, hidda mukaa,baala mukaa innii namaa fi horiin fayyisu fi finna isaa innii naannoon wal dandahaa jiraatuun. Kana cufaa ‘data base’ ykn akka addunyaan agartu komputera keessa kaahuu feeti.
Waraqata Qorannoo Dr.Ruuti
Dr.Ruuti ‘Diqqoo’ Afrikaa teknooloojii barnootaatiin guddisuuf bara 2018 keessa warqata qorannoo 13 baaftee baruullee saayinsii Amerikaa Springer irratti baafte.
Bara 2019 ammoo warqata qorannoo 4 baafte. Ganna afur keessatti waraqata qorannoo 30 baafte.
Barana haga guddaan karuma Afrikaan guddisan irratti wa barreessite.
- ICT for the development of Africa
- IST information technology system
- Vision based hand gesture
- South Africa Computer Lecturers Association fa jette.
Ganna afur keessatti waraqata qorannoo 30 bafte.Akka Dr., Ruuti jettetti app amma Keenyaatti garuma fedhaniin bilbila harka irraa horiin walii ergan M-Pesa ijoolluma barnoota komputeraa baratanitti jalqabe.
Dr.Ruuti saayintistii Komputeraati.Saayintistiin Komputeraa waan kakkana hojjata:
- Computer programing
- Data base
- Web design
- Mobile development
- Internet connection
- Networking
- Cyber security fi waan hedduu hojjata.
Dr.Ruuti hujii hojjatteef biyya hedduu keessaa waraqata ragaa argatte ammallee konfereensii ogeeyyotii saayintistoota addunyaa Adoolessa 26-31 Orlaandoo, Filooridaatti walti dhufan Human Computer Interaction 2019f dhufuutti jirti.
Kora sun irratti porojeektii Duudaa Afrikaa gargaaruuf baafatte Vision Based Gesture Recognition System addunyaatti himatti. Warrii achitti walti dhufulleen hujuma akkanaa kana wal agarsiifata.


text:
Yeroo baayi’ee murtii kennuu qabna yoo ta’e waan tokko tokko dhiisuu qabna.Yeroo ani karaa walqaxaamuru irra ga’u murteessuutu narra jira.Gara mirgaatti yoon deeme, karaa isa karaa isa gara bitaatti nageessun dhiisa. Gara bitaatti yoon gores karaa isa mirgatti nageessu dhiisuun qaba.
Namoonni baayi’een waan qaban gadi dhiisuu hinjaallatani,Kanaafuu waan tokko murteessuuf baayi’ee rakkatu.Yeroo baayi’ee waa murteessuuf duubatti harkifatu. Sababiin kanaas waan lama keessaa tokko dhiisanii,isa kaan filachuu waan dadhabaniifidha.
Fakkeenyaaf mee qonnaan bulaa haa ilaallu:Jalqaba ji’oota bonaarratti loowwansaa fayya-buleessota,akkasumas nyaata gahaa qabu.Qonnaan bulaan kun ji’oota bonaa dhufan hundumaa keessa loowwansaaf nyaata gahaa akka hinqabne beeka.Kanaaf maal haagodhuree?
Loowwansaaf nyaata bituu qaba.Nyaata biituuf horii (qarshii) isa barbaachisa Kanaaf loon muraasa gurguruu qaba.Garuu tarkaanfii kana fudhachuufis murteessuu dadhaba.Loowwansaa baayi’ee jaallata.
Dhimma kana irratti murteessuu qaba.Lama keessaa tokko dhiisuu qaba.Lamaanuu qabachuu hindanda’u.Namoonni baayi’een murteessuu dadhabu.Murteessuurraa gara boodaatti harkifatu.Loon muraasa gurguranii loon baayi’eef nyaata bituu hinbarbaadani.
Akkuma ji’ooti bonaa dheerachaa adeeman, nyaati loowwaniis,xiqqaachaa deemee dhumarratti waan nyaatan dhabanii sadarkaa beela’urra ga’u.Yeroo kanatti qonnaan-bulaan kun waan tokko gochuutu irraa eegama;yoo kana ta’e malee loowwansaa hongeedhaan nidhumu.Amma garuu nyaati loowwanii baayi’ee qaalaweera(mi’aayeera).Loowwansaa Sababii nyaata gahaa hinarganneef waan huuqqataniif gurguruu yoo barbaadellee gatii gaarii hinargatu.Silaa osoo loowwansaaf nyaata biteera ta’ee hardha loowwan fayyaalessa muraasa nyaachisuun isa hinrakkisu ture.Erga ji’ooti bonaa darbanii booda maallaqa hafeen loowwan gara biraa bitachuu nidanda’a ture.
Karaan lamaanuu nama dhiphisuu danda’a,maaliifi? lama keessaa tokko dhiisuu barbaachisa.Kana murteessuu dadhabuunimmoo caalaatti rakkisaa ta’a.
Namoonni baayi’een murteessuun isaan rakkisa.Sababiinsaa waa’ee sanaa waan gaarii itti hindhaga’amu.Garuummoo murteessuu dhiisuun isaani mataansaa murtiidha.Kunimmoo murtii badaadha.
Namooti kaayyoo isaanii fiixaan baafachuu danda’an dursanii yaadu.Murteessuun rakkisaa ta’uusaa beeku.Garuu sammuu isaaniitiin malee miira itti dhaga’amuun hindurfaman.
Yoo milkaa’ina barbaadan, miira isinitti dhaga’amuun osoo hintaane, sammuu isaaniitiin qajeelfamuu qabu.


text:
Guyyaa har’aa (Sadaasa 1/2020) miseensonni Qeerroo Bilisummaa Oromoo mana Hayyu Duree ABO Jaal Daawud Ibsaa deemuun haala yeroo fi adeemsa Qabsoo Bilisummaa Oromoo irratti marii taasisanii hubannoos argataniiru.
Marii kana keessatti Hayyu Dureen ABO adeemsa Qabsoon Bilisummaa Oromoo keessa darbee as ga’e erga ibsanii booda kallattii gara fuulduraas akeekaniiru.
Miseensonni Qeerroo Bilisummaa Oromoo kun irra guddaan isaanii barattoota Yuunversiitii yommuu ta’an gariin isaanii ogummaa isaaniin kan uummata tajaajilaa jiranidha.
Xumura marii kanaa irrattis Hayyu Dureen ABO Jaal Daawud Ibsaa Qeerroowwan kun bakka deeman hundatti dirqama dhaaba isaanii akka hojjetaniifi labsii Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Oromiyaa ABOn labse akka hojiitti hiikuuf hojjetan dhaamaniiru.


text:
Weellisaa Shaaffisoo Aqiil kan dhalate Godina Harargee Bahaa Aanaa Dadar keessatti. Barreessaa walaloo Muuziqaa fi Jeedalooti, bara 2007ttis Albamii Muuziqaa mata dureen isaa ‘Owwaadhu’ jedhu dhaggeeffatootaaf dhiyeesseera. Weellisaan kuni sirboota Jaalalaa, Aadaa fi Jiruufi Jireenyaa weellisuun hedduu beekama.
Sirbootni inni barreessee fi Weellisee fudhatama argatan keessaa, ‘Baga Deemte’ Ka weellisaa Daawitee Mokonnon irra deebiin sirbee fi akkasumas ‘Suutayya’ ka jedhu sirbi shaggooyyee beekamoodha.
Shaaffiso Aqiil amma biyyaa bahee biyya ollaa keeniyaa keessa koolu galtummaadhaan jiraata. Innis dubbii Galaalchaa VOA Naayiroobii Galmoo Daawit waliin taasise keessatti, ‘Waan ofii hin dhiisani, kanaaf biyyaa baanus aadaa keenya agarsiisuu, dagaagsuu hin dhiifnuu’ jedhe. Shaaffiso ammas Albamii sirbaa isaa lammaffoo hojjechuuf tattaaffiirra jira.