text:
Dhalli namaa jireenya keessatti keessa ofii faayun jireenya gammachuu fi milkaa’innaa gaggeessu barbaada. Salphinnaa fi xiqqeenya irraa baraaramuun fiixee kabajaa fi sadarka ol’aana irra gahuuf namni kamiyyuu ni hawwa. Kana galmaan gahuuf hundi keenya karaa adda addaatiin ni carraaqna. Garuu baay’een keenya wanta yaanne kana galmaan osoo hin gahin ni hafna. Sababni kanaa maal akka ta’ee beeknaa sila? Sababni kanaa guddaan karaa sirrii gammachuu, kabajaa fi fiixee milkaa’innatti nama geessu hordofu dhiisudha. Namni tokko addunyaa tana keessatti kabajamee fi gammachuun jiraachuuf lubbuu (nafsee) ofii beeku qaba. “Ani eessaa dhufee? Eenyutu na uumee? Maaliif addunyaa tana keessa jiraadha? Eessa deemaa jira? Hanqinni ani qabu maalii?” jechuun of gaafata. Kuni hundii gara kaayyoo guddaa tokkotti isa dhiiba. Innis, “Gooftaa isaa beekudha.” “Man arafa Rabbahu arafa nafsahu (namni Rabbii ofii beeke lubbuu ofii beeke)” jedhan gamnoonni. Sababni kanaa, namni akkuma Rabbii ofii beekuuf carraaqun, eessa akka jiruu fi maaliif akka jiraatu beekaa adeema. Kuni immoo fiixee milkaa’innaa fi gammachuu inni gonkumaa hin yaannetti isa geessa.
Kanaafu, har’as itti fufuun Rabbii nu uumee, qananii Isaatiin Kan nu guddisuu fi nu kunuunsu, bishaan samii irraa buusun Kan nu nyaachisuu fi nu obaasu, guyyaa akka hojjatannuuf ifa, halkan akka boqannuuf dukkana taasise beekuuf carraaqna. Faaruu fi galannii daangaa hin qabne Isaaf haa ta’u.
Akkuma kutaalee darban keessatti jenne Rabbitti amanuun wantoota afur of keessatti qabata. Isaan keessaa sadan jalqabaa ilaalle jirra. Har’a immoo kan dhumaa ni ilaalla.
4.Maqaalee fi Amaloota Isaatti amanuu (Al-Iimaanu bi-asmaa’ihi wa sifaatihi)
Kana jechuun Rabbiin maqaalee gaggaarii fi amaloota guutuu olta’an akka qabu jala muranii itti amanuu fi mirkaneessudha. Rabbiin amaloota guutuu hundaan ni ibsama (ni wassafama), amaloota hanquu irraa qulqulluudha. Rabbiin olta’aan amaloota guutuu qabaachu fi amaloota hanquu irraa qulqulluu ta’uun uumamtoota hunda irraa addaa fi fakkaataa Kan hin qabne ta’a.[1] Amaloota dhibbaan dhibbaatti guutuu ta’an kan qabuu Rabbiin malee hin jiru, amaloota hanquu hunda irraa qulqullu kan ta’e Rabbiin malee hin jiru.
Rabbii keenya kan beeknuun sifaata (amaloota) gugguutuu Qur’aanaa fi sunnaah Ergamaa Isaa (SAW) keessatti dhufaniini. Maqaalee fi sifaata Rabbiin Qur’aana fi sunnaah Ergamaa Isaa (SAW) keessatti ittiin of ibse (wassafe) osoo ta’axiila, tahriifa, takyiifa fi tamsiila hin godhiin haala Isaaf maluutiin ni mirkaneessina. Jechoonni armaan olii kunnin hiika cimaa qabuu hordofaa. Sababa kanaan seenaa keessatti namoonni baay’een karaa sirrii irraa jallatan.
Ta’axiila– jechuun sifaata (amaloota) Rabbii fudhachuu diduudha. Yookiin garii isaanii mirkaneessanii garii isaanii mirkaneessu dhiisudha.
Tahriifa– jechuun hima hiika isaa ykn jecha isaa jijjiruun hiika ifaa (zaahiraa) irraa fageessudha. Gara afaan keenyatti yommuu deebisnu “Hima Micciruu” jechuudha.
Takyiifa– jechuun haala sifaanni (amaloonni) irra jiran ibsu (“Akkana jira, akkana jira” jedhanii dubbachuudha).
Tamsiila jechuun wayitti fakkeessu jechuudha
Namni Rabbii olta’aatti amanu amaloota Rabbiin ittiin of ibse (wassafe) hundaa fudhachuu (itti amanuu) qaba. Amaloota kanniin micciruu, akkana akkana jiran jedhe dubbachuu hin qabu, wayittis fakkeessuun isarra hin jiru. Mee amaloota Rabbii keessaa tokko “dhageetti fi arguu” haa ilaallu. Rabbiin subhaaanahu wa ta’aala wantoota hundaa ni dhagaha, ni arga. Garuu haalli Inni itti dhagahuu fi arguu homaanu wal hin fakkaatu. Dhageetti fi argituun Rabbii dhageetti fi argituu ilma namaatiin gonkumaa wal hin fakkaatan. Ilmi namaa “Rabbiin akkanatti arga, akkanatti dhagaha” jedhee gonkumaa dubbachuu hin danda’u. Akkaataa Rabbiin wantoota hundaa itti arguu fi dhagahu waan hin beeknef. Akkasumas, Rabbiin Tokkicha fakkaataa hin qabne waan ta’eef. Rabbiin Subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru. Inni Dhagahaa, Argaadha.” Suuratu Ash-Shuura 42:11
“Kana jechuun uumamtoota Isaa irraa wanti Rabbii olta’aa fakkaatu tokkollee hin jiru. Zaata Isaatiin, maqaalee Isaatiin, amaloota Isaatiinii fi hojii Isaatiin wanti wal fakkaatu tokkollee hin jiru. Sababni isaas, maqaaleen Isaa hundii gaggaariidha, amaloonni Isaa hundi amaloota guutuu fi guddaa ta’aniidha; Rabbiin olta’aan hojiwwan Isaatiin umamtoota gurguddaa shariika (gargaaraa) tokko malee argamsiise. Rabbiin olta’an gama hundaan guutuu ta’uudhaan addaa fi tokkicha waan ta’eef wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru. “Inni Dhagahaadha”,lugaan (afaan) hanga fedhe garagara haa ta’uu, haajaan hanga fedhe haa baay’atu Rabbiin sagalee hundaa ni dhagaha. “Argaadha” halkan garmalee dukkanaa’aa ta’e keessatti mixii gurraatti lafa irra deemtu ni arga.”[2] Akkuma wantoota samii ol jiran hundaa argu, wantoota dachii irra jiranii fi dachii jala jiran hunda ni arga. Arguu irraa wanti Isa dhoowwu ykn haguugu tokkollee hin jiru. Wanti Isarraa dhokatu tokkollee hin jiru. Subhaanahu wa ta’aala (Inni hanqinna hundarraa Qulqullaa’e, Olta’e)!
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Rabbiif maqaalee gaggaaritu jira, kanaafu isaaniin Isa kadhaa. Warra maqaalee Isaa jallisaniis dhiisaa. Waan dalagaa turaniif fuunduratti jazaa ni argatu.” Suuratu Al-A’araaf 7:180
Rabbiin maqaalee gaggaarii qaba. Kanaafu maqaalee kanniiniin Isa kadhaa. Kan akka Ar-Rahmaan, Al-Ghaffaar, Al-Waduud, Al-Basiir, As-Samii’i fi kanneen biroo. Maqaalee gaggaariin kunniin amaloonni (sifaanni) Rabbii guutuu ta’uu agarsiisu. Fakkeenyaf, Al-Aliim (Beekaa). Maqaan kuni Rabbiin beekumsa wantoota hunda marsee akka qabu agarsiisa. Samii fi dachii keessatti wanti beekumsa Rabbii keessaa bahu tokkollee hin jiru, Inni wantoota hundaa takka takkaan beeka.
“Warra maqaalee Isaa jallisaniis dhiisaa.” Maqaalee Isaa jallisuun kan ta’u- takkaa maqaalee kanniinin wanta biraa waamuu, takkaa immoo hiika maqaalee kanniinii diigu fi micciruudha. Yookiin maqaalee kanniin maqaalee birootin wal fakkeessudha. Wanti dirqama ta’e ilhaada (maqaalee kanniin jallisuu) irraa of eeggachuudha. Namoonni maqaalee Rabbii jallisan gara fuunduraatti jazaa ni argatu. Kana jechuun ni adabamu.[3]
Maqaalee fi sifaata Rabbii ilaalchisee gareen lama jallatanii jiru.
1ffaa-al-Mu’uxxillata kan jedhamaniidha. Gareen kuni maqaalee fi sifaata Rabbii hunda ykn muraasa isaanii hin fudhatan. Maqaa Rabbiin ittiin of waame hiika isaa ni micciru. Kanaafu, garee akkanaa irraa of eeggachuun ni barbaachisa. Fakkeenyaaf, ahbaash, Ash’aari, Mu’tazilaa fi kkf
2ffaa-al-Mushabbihata- gareen kuni maqaalee fi sifaata Rabbii hunda mirkaneessanii fi fudhatanii garuu Rabbiin uumamtoota Isaatiin wal fakkeessu. Rabbii olta’aa uumamtootan wal fakkeessun baaxila (soba). Rabbiin Tokkicha fakkaataa hin qabneedha. Rabbiin ni jedha:
“Rabbiif fakkeenya hin godhinaa. Dhugumatti Rabbiin ni beeka, isin hin beektan.” (Suuratu An-Nahl 16:74)
Gareewwan lamaan kanaaf deebii kan ta’u Aaya suuratu ash-shuura jalqabarratti eerredha. “Wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru. Inni Dhagahaa, Argaadha.” Suuratu Ash-Shuura 42:11
Warroota Rabbiin uumamtootaan wal-fakkeessan, Rabbiin akkana jechuun deebii kenneef, “Wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru.” Warroota maqaalee fi sifaata (amaloota) Isaa hin fudhanne immoo akkana jechuun deebii kenneef, “Inni Dhagahaa, Argaadha.” Kanaafu, namni nageenya fi milkaa’inna barbaadu garee kanniin lamaanii fi yaada isaan qabatan irraa of eegu qaba. Yaanni isaan qabatan Qur’aanaa fi sunnaan waan wal faallessuuf.
Yeroo tokko ilmi Ja’afar Suleymaan Haashimiyy waa’ee Rabbii ni dubbata, ni ibsa, wayitti fakkeessa. Ergasii Aalimni (hayyuun) Islaamaa Abdurahmaan bin Mahdiyyi jedhamu gurbaa kanaan akkana jedhe, “Yaa ilma koo! Jalqaba irratti hanga waa’ee uumamtotaa dubbannuu mee suuta jedhi. Nuti uumamaa (makhluuqa) [hubachuu] irratti dadhabaa yoo taane, Khaaliqa [hubachuu] irratti kana caalaa dadhabaa taana. Hadiisa Shu’ubahn, Sheybaana irraa natti odeesse mee natti himi. Sheybaan akkana jedha, Sa’iid bin Jubeeyri akkana kan jedhu dhagahe: “Dhugumatti, inni (Muhammad (SAW)) mallatoolee Gooftaa isaa gurguddoo irraa argeera.” (suuratu An-Najm 53:18) Aayaa (keeyyata) tana ilaalchise Abdullah ni jedhe, “Nabii Muhammad (SAW) Malaykaa Jibriliin koola dhibba jaha (600) kan qabu ta’ee arge.” Ergasii gurbaan kuni yaada keessatti lixee hafe. San booda, Abdurahmaan gurbaa kanaan ni jedhe, “Yaa ilma koo! Gaafi siif haa salphisu. Koola 597 sirraa buusa. Uumama kana koola sadiin naaf ibsi. Koola sadiin kana bakka lama Rabbiin hin godhin gochuun naaf ibsi.
Gurbaan ni jedhe: Yaa abbaa Sa’iid uumamaa (makhluuqa) ibsuu irraayyu dadhabne jirra. Amala (sifata) Khaaliqa (Uumaa) ibsuu irraa kana caalaa dadhaboodha (gonkumaa sifata Isaa “akkana akkana jiran ykn kana fakkaatan” jennee ibsu hin dandeenyu). Ani san (wayitti fakkeessuu) irraa deebi’u koo ragaa nan baha. Rabbiin araarama kadha.”[4]
Gonkumaa Khaaliqa makhluuqan (wanta uumameen) wal fakkeessun hin danda’amu. Sababa wal-fakkeessutiin namoonni “Iyyasuus gooftadha” jechuun waaqefatan, akkasumas namoonni taabotaa fi wantoota biroo gabbaran daandii sirrii irraa jallatanii jiru. Rabbiin Guddaadha. Wanti Isa caalaa guddaa ta’e hin jiru. Kanaafu, akkamitti fakkaataa qaba ree? Maaliin wal fakkeessun danda’amaa? Samii fi dachii hangana gurguddatan Kan uume akkamitti fakkaataa qabaa? Gonkumaa fakkaataa hin qabu. Rabbiin Tokkicha Of danda’aa fakkaataa hin qabneedha.
Namni sifaata Rabbii hin fudhannee fi umamtootaan wal-fakkeessu urgaa iimaanaa hin urgeefatu, mi’aa isaa hin dhandhamu. Akka nama qufaan qabee ta’a. Namni qufaan qabe urgaa gaarii urgeefachuu fi mi’aa gaarii dhandhamuun itti ulfaata.
Yommuu sheyxaanni wanta hin taane qalbii keessatti darbu waa lama gochuun nama baraara.
1ffaa– gara Rabbiitti fiigun eeggumsa barbaadu. Rabbiin ni jedha, hiikni isaa:
“Yoo garagalchaan (hasaasni badaan) sheyxaana irraa sitti dhufe, Rabbitti maganfadhu. Dhugumatti Inni Dhagahaa, Argaadha.” Suuratu Al-A’araaf 7:200
Fakkeenyaf, a’uuzu billaahi mina sheyxaani rajiim jechuu. Suuratu An-Naas (qul a’uuzu birabbi naas) irra deddeebi’anii dubbisuu. Wanta badaa sheyxaanni namatti darbu qalbii keessaa akka baasu Rabbiin kadhachuu.
2ffaa– jecha Rabbii olta’aa yaadachu fi arrabaan jechuu,
“Wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru. Inni dhagahaa, argaadha.” Suuratu ash-shuura 42:11
Guduunfaa
✒Maqaalee fi Amaloota Rabbitti amanuu jechuun Rabbiin maqaalee gaggaarii fi amaloota guutuu olta’an akka qabu jala muranii itti amanuu fi mirkaneessudha.
✒Maqaalee fi amaloota Rabbii osoo hin micciriin, wayittuu hin fakkeessinii fi akkana jiran osoo hin jedhin akkuma Qur’aanaa fi sunnaa keessatti dhufanitti fudhachuun karaa nageenya fi milkaa’innatti nama geessudha.
✒Rabbiin gama hundaan guutuu waan ta’eef wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru.
✎Namni amaloota Rabbii osoo wayitti hin fakkeessinii fi ‘akkana jiran’ jedhe osoo hin dubbatin fudhatu, dhugumatti mi’aa iimaanaa ni dhandhama.
✎Waa’ee Rabbal aalaminaa ilaalchisee sheyxaanni waan badaa yommuu sitti darbu gara Rabbii keeti fiigi, najaa (nagaha) baatati.
Kitaabban wabii
[1] Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 247 Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii
[2] Taysiral Kariimul Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani–Abdurahmaan Naasir Sa’dii, fuula 888
[3] Gabaabbinnaan madda olii- fuula 351-352 irraa fuudhatame
[4] Hayatu Salafi; beyna al-qawli wa al-amali fuula 27
Sharih Usuuli salaasa Fuula 88-89 Ibn Useymiin


c: text/html

text:
Balaa helikooptaraan abbaan qabeenyaa Leestar Siitii du'an
Isteediyeemii gaartuu Leester alaatti helikooptarri isaa yemmuu kufee caccabetti abbaan qabeenya Leestar du'uu isaa mirkaanaa'ee.
Vichai Srivaddhanaprabha, hojjeetoota isaanii lamaan, balaliisa helikooptarichaa fi imalaan tokkoo balaa Sanbata qaqqabeeen namoota ajjeefamanidha.
Isteediyeemi Kiing Paawar (King Power) irraa akka ka'een helikooptarichii akkaa malee erga ofirraa nannaa'ee, kufee ibiddaa qabachuu isaa namootni ijaan argan dubbatan.
Abaaboon yaadannoo kumaan lakkaa'amaniifi uffaaanan mormaa gartuuchaa isteediyeemichaan ala kaa'amaniru.
Akka poolisii Leestershaayaritti namootni balaa kanaan du'an:
- Abbaa qabeenyaa Leestar, Vichai Srivaddhanaprabha
- Hojjeetoota isaa lamaan, Nursaaraa Suknamaay fi Kavepoorn Punpaare
- Balaliisaa Eerik Iswaafar fi jaalallee isaa Izaabellaa Roozaa Lechowiiz
Eerik Iswaafar muuxannoo helikooptaraafi xiyyaaraa balaliisuu waggaa 20 olii qaba ture.
Eerik Iswaafarifi jaallaleen isaa Izaabellaa Roozaa Lechowiiz ogeessoota balaliisuu yeroo ta'an, Aadde Izaabellaa Pooland irraa gara Biriteenitti bara 1997 adeemte jiraachuu eegalte.
Dureessi Taayilaand Vichai Srivaddhanaprabha umurii 60, nama bultoo qabaniifi abbaa ijoollee afuriiti.
Gaartuu Leestar Ciitii bara 2010 paawundii miiliyoona 39 era bitanii booda gartuun kun bara 2016 Pirimeer Liigiii injifataniiru
Poolisiin Leestershire balaa kanaan namni kan biraa akka hin miidhamne mirkaneessuun balaa kanaratti qorannoo eegaluu isaa ibseera.
Tapha Pirimeer Liigii, Leester Weest Haam waliin 1-1 xumure saatii tokko booda helikooptarichi lafa konkolaataan dhaabbatu irratti kufe.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Milkaa’inna Ol’aanaa
Torbaan darbee kaayyoon keenya maal akka ta’e murteessinee turre. Kaayyoo keenya erga murteessine booda milkaa’inni keenya maal akka ta’e tarreessinee jirra. Rabbiin qofa gabbaruun karaa milkaa’innaa fi gammachuu hundaa bana. Teepha fi sakallaa gabrummaa namarraa kaasun faaya bilisummaa fi gammachuu namatti dira. Salphinni kan nama haguugu yommuu Rabbiin ala wantoota biraatiif gadi jedhanii fi bulaniidha. Rabbiin qofa gabbaruun rizqii (soorata) ni bal’isaa malee hin dhiphisu. Osoo sooranni namaa xiqqaa ta’eeyyu keessi isaa gammachuun kan guuttameedha. Namoonni yeroo baay’ee soorataaf dhiphachuun kaayyoo guddaa uumamaniif dagatu. Kuni immoo milkaa’inna fi gammachuu ganda lamaanitu akka dhaban isaan taasisa. Jireenya addunyaa tanaa garmalee jibbanii hundeema tan dhiisaniis miti. Akkasumas garmalee jaallatanii hundeema itti maxxananiis miti. Madaala kaa’ufii barbaachisa. Read more


text:
Somaaliyaa keessatti gogiinsa hamaa mudate irraan kan ka’e lakkoofsi namoota qe’ee isaanii irraa buqqa’an miliyoona tokko ol kan ga’e yoo ta’u, fedhiin yeroo hatattamaa yeroo dhiyootti yoo hin guutamne beelli bal’inaan akka mudatu Tokkummaan mootummootaa akeekkachiiseera jechuun Mohaammad Dhaaysanee Moqdishoo irraa akka gabaaseera.
Waajjirri Qindeessa Dhimmoota Namoomaa kan tokkummaa mootummootaa OCHA Kibxata kaleessaa akka jedhetti, Somaaliyaa waggoota 40 ol keessatti gogiinsi hamaan mudate, haalli gogiinsi kun hammaataa dhufuu isaatiin lammiilee Somaaliyaa miliyoona tokko qe’ee isaanii irraa buqqiseera.
Angawoonni tokkummaa mootummootaa akka jedhanitti baatii Adoolessaa keessa namoonni 83,000 biroo sababa gogiinsa mudateen qe’ee isaanii baqachuuf dirqaman, buqqa’iinsi hamaan naannoo Bay, Banadir fi Gedo keessatti mudachuuf jira.
Dhaabbata Nyaataa fi Qonnaa Tokkummaa mootummootaatti itti aanaan qindeessaa balaa ariifachiisaa kan ta’an Ishaakuu Msheeliyaa roobii kaleessaa VOAtti bilbilaan akka himanitti namoonni nyaataafi gargaarsa biroo barbaachaaf godaansaa irra jiru. FAOn gargaaruuf yaalaa jira jedhan.
“Akka hawaasa gargaarsa namoomaatti dandeettiin keenya namoota dhibee kanaan miidhaman hawaasa isaanii keessa jiran bira ga’uu fi tajaajila isaan barbaachisu kennuu danda’uu, akka isaan qe’ee isaanii-tii hin baanee fi gargaasa arganna abdii jedhuun godaanuuf akka hin saaxilamne gochuu dha. Kan nama dhibu, gogiinsa kanaan dura mudate, wanti nuti argine, namoonni gargaarsa barbaaduuf ennaa godaanan namoonni hedduun du’uu isaanii ti.” jedhan.
Dhaabbati nyaataa fi qonnaa kan tokkummaa mootummootaa kan Somaaliyaa keessaa karoora ittisa beelaa, uummata baadiyyaa keessa jiran gara miliyoona tokkoo ta’an gargaaruuf doolaara miiliyoona 130 akka barbaachisu ibseera.


text:
T A Abdii tiin, Onkololeessa 7, 2015 (Barreeffamni kun yeroo duraatiif Oromiyaa Radio UK website’tti Inglishiin maxxanfame. Deebisaan afaan Oromo TA Youssoufi.)
Yeroo ammaa karaan qilleensarraan afaan kun itti dabru, raadiyoo, intenet fi televizyoonii saatelaytii dhaa hedduun waan jiruuf, warri afaan kana dubbatu filmaata bal’aa dha qaban. Filmaata ba’aa kanaan kan nu gaye, tattaaffii sabboontonni gaggaariin, kan hedduu isaanii namni hin yaadanne, godhanii fi babal’ina teknolojii dhaa ti. Mee akkamitti bakka tana geenye?
Bu’aa-bahii tattaaffiin afaan Oromoo dhaa qilleensarraan dabarsuun lola addunyaa lamadaa (LA2), keessattuu waggaa shantama jaarraa 20ffaa cinaa keessa dabarte, namoonni umriin saanii bara 30ii gadii hubachuu dhabuun ni mala. Barruun tun daandii irra as geenye, haala amma keessa jirru fi hegeree tilmaamuu dhaan, qaawa odeeffannoo dhabaa kana duuchuuf dhihaatte. Dabalees, aadaan Oromo dhaa dagaadee fi leellifamtee addunyaa keessatti bakka isiif malte qabaattuuf daandii dabree fi tattaaffii gulanaa (hegefee) akeekuufi.
Gaafa-Xalyaan
Afaan Oromoo dhaa kan dura qilleensarraan dabre bara 1936 fi 1940 jidduu, yeroo Fashistiin Xalayaanii Impayera Itophyaa weeraran akka tahe dhageenya. Akkuma koloneeffattoota Awroppaa biraa (dhibii) Xalyaanoonninis duraan-dursanii aadaa, afaan fi sirna siyaasaa hawaasummaa dhaa kan ummata naannoo Gaafa Afrikaa jabo qoratan. Miidhama ummanni sirna impaayera Itophyaa jala jiru keessa ture qaceelloo dhatti hubatan. Sirna kolonefataa Xalyaan bulchiinsa Itphyaa Oromoonii fi ummatoonni Kibbaa kan hafan jala jiranirra akka wayyu himatan. Oduma bulchiinsi Xalyaan kan Itopyaa caaluun dhugaa taheellee, ummaanni miidhaa alagaa jalatti bule miidhaan akka hobbaatu malee cunqursaa tokko kaaniin jijjiirratuu dansa hintahu. Himannaan Faashistootaa adda qoodanii bulchuu dhaaf kan qiyaaffatame tahullee, gochi isaanii kan bulchistoota Itophyaarraa addaa isaan godhu tokko, afaan Oromoo dhaa qilleensarraan dabarsuu Xalyaanotaa ti. Sirni Itophyaa, eega Xalayaanonni injifatamanii deeman bara kudhanoota baayyeef Afaan Oromotiin radiyoorraa tajaajila akkasii kennuu ni waakkate. Yaada dhimma san akeeku marahuu mormaati ture.
Hogguu bulchiinsi Xalyaanii qabsoo mormitoota keessaa ti fi tumsa Ingliziin injifatame, meeshaa afaan Oromoo dhaa qilleensarraan itti dabarfamuu ture Inglizoonni achirraa buqqisanii Hargeessa, Somaliland Protectorate, tan isaan gaafas bulchaa dhaa turan, geeffatan. Inglizoonni meeshaa san akka boojuu qabeenya diinaatti fudhatanii waan barbaadaniif oolfachuu yaadanii tahuun ni mala. Bulchitoonni Itophyaa yeroo sanatti bu’aa waan sanii wallaalurraa itti dhiisuun isaanii ni mala. Haala saanii kan achi boodaarraa akka mul’atutti’mmoo, meeshaan san fuudhamuun isaaniif balachuu tahuun hinhane fakkaata. Bara 1960-oota keessa raadiyoonni Itophyaa sagantaa “Memhir Abraaraaw” (Hayyuu Mee Keessa Ibsi) jettu dabarsaati ture. Sagantaa torbaanii (bara 1968 ykn 1969) takka keessatti gaffii dhaggeeffataa tokkoo hogguu deebisu “Xalyaanonni adda nu qoqqooduuf afaan ‘Gaallaa’ qilleensarraan dabarsan” jedhee annannatee wanni akkasii san booda akka hin deebine akeekkachiise. Namni san osoo hin marihanne yaada saa achirratti waan hin dabarsineef[1] yaanni sun addeella imaammata gaafasii ti akeeka.
Yeroo sanitti, dammaqiinsi gita siyaasaa Oromotis quubsaa akka hintahin hubachuun ni dandayama. Jeynoottiin akka Garsuu Dhukii kanneen baroota shan weerartuu Xalayaan dura dhaabates wallaalaan ykn humna itti dhaburraa meeshaa san achirraa buqqifamuu dura hin dhaabbanne. Hogganoonni faccisa weerara Xalyaan kan akka Garasuu Dhukii faan, erga injifannoon argamtee, hujii saanii boonsiftuu saniif tuufatamuu, itti qishuu dhaa fi Shaggarirraa fageeffamuu faa’itu itti murteffame. Baandotaa fi ergamtoota Xalyaanotaatu gulantaa aangoo marati muudame.[2]
Sochii Diidjiressotaa – Kaayroo
1950-oota gara boodaa magaalaa muummittii Misraa, Kaayroorraa afaan Oromoo dhaa raadiyoonaan dabruun isaa ni himama. Jidduu san Kaayroon harintaa (harata) sossooha farra -kolonummaa Afrikaa keessaa ti turte. Barattoonni Oromo dhaa kan Yunivarsitii Azharitti barachaa turan sagantaa radiyoo san yo jalqabanillee, mootummaan Haylasillaasee hariiroo hogganoota amantoota Qibxii biyya sanii waliin qabutti dhimma bahuu dhaan bacancaruu mudatte[3].
1960-ootaa keessaa
Tarkaanfiin raadiyoorraa afaan Oromoo dhaa dabarsuu tan itti aantu 1960 bara Keenyaan bilisummaa argatte biyya sanitti mirkanoofte. Tajaajila ‘afaan Booranaa’ jedhamee dayaalektii Booranaa miidhadduu saniin sagantaalee oduu, barnoota fi aadaa, waan akka sirna seera-tumaa dhaa, ti fi waayee seera sanii ifsuu faatu raadiyoodhaan faca’aa ture. Warri raadiyoo qabuu fi sagantaa sana jiraachuu bare jabo irraa fayyadame. Sagantaa akka za’aa Itophyaatti dhaa za’aa 6:30 dabartu hiriyoota waliin dhaggeffannee hiree gaarii obbleeyyan keenya biyya sanii tif gammadaa dhaa turre. Jalqabarratti dambalii gabaabduurratti waan dabruuf sagantichi qulqullinaan dhagayamaa ture. Yeroo hanga tokko boora sagaleen biraa danbslii isaarra dhufuu waan jalqabeef dambalii hin aanjinetti jijjiiramuu dhaan dhagayamni isaa darrate. Harki qondaalota mootummaa Halylasillaasee kan hariiroo prezidentii biyya sanii Jomo Kenyatta walin qabutti dhimma bahuudhaan danqaa sana fiduutu dubbatama. Qondaalonni mootummaa Hayla Sillaasee hojii waanyummaa akkasii hiccitii fi faana dhoyfataan waan raaw’taniif, ragaa xalayaa tiin gocha isanii mirkansuun waan aanjawuu miti.
Walabumma Soomaalii dhaa kan bara 1960-ii booda raadiyoon afaan Oromoo dhaa Maqdishoo, magaalaa muummittii biyya saniirraa dabruu jalqabe. Dargaggeessi Oromo gamni, Ayyuub Abuubakar, sagantaa daqiiqaa 15-ii “afaan Qottuu” jedhee jalqabe. (Yeroo sanatti Oromo Bahaa maqaa sanin yaamuutu ture). Dhageeffatooni hedduun tarkaanfii san gammachuun simatanii, maqaa garmalee moggaasan dhiisanii maqaa Oromoo dhaa tin nuuf yaamaa jechaan yaada dhiheessota sagantaa saniitiif fi karaa isaaniitiin qondaalota biyyasii gaafachaa dhaa ti turan. Dhiheessoni qophii dhaa tiis gaaffiin sagantaa san maqaa Oromotti jijjiiruu akka marihatamaadhaa jiru qilleensumarraan ibsaati turan. Hogguu qophiin sun gara za’aa takkaatti dheeratte haalli hundi waan nama abdachiisu fakkaate. Dhiheessitoonni qophii sanii, kan irra guddaan saanii baqattoota tahan, sagantaalee akka haala yeroo, waayee barnootaa tii fi odeessa gara biraa tiin bashannansiisan. Dhiheessitoonni kunis siaawoo fi hamiloo akka barsiisaa fi barreessaa Skeikh Mohammed Rashid Abdullee, Omar Usmail Malkaa, Abdo Moussa, Aishaa Ibrahim Usman Qal’ii, Abdussalaam Siiyyoo Bareentoo; alalaasootaa fi walaleessitoota akka Shantam Shubbisaa (Muhammad Ibrahim Wadaay), Bahsan, Mahmoud Sheikh Muhammad Bookee, Yoonis Abdullaahi, Abdullaahi Arsii, kanneen biraa tiisi. Qophiilee mumul’atoo keessaa “Mala naa dhawaa obbaleeyyan kiyya”, kan waayee rakkoolee fi barbaada firoota dhabamanii; gabaasoota, xinxala qabsoolee farra kolonummaa dhaa yeroo sana Afrikaa keessa babal’attee jirtuu, fi filmaata walleelee kan dhaggeeyfattootaa kan torabanitti dhihaatu faa dha.[4]
Biyyarraa karaa Maqdishoo xalyaa dhaan akka qophiin tun maqaa Oromoo dhaa qabaattu gaafachuun ittuma fufte. Dhiheessitoonni qophii dhaa tiis akka dubbiin tun sadarkaa oliitti irratti marihatamaa dhaa jirtu deddeebisanii mirkaneessuun abdii dhaggeeffatootaa jajjabeessite.[5]
Itophyaa keessatti yaanni afaan Oromootiin raadiyoon tajaajila kennuudhaa imaammata mootummaa dhaa kan afaan Amaaraa qofa leellisuu dhaa waanntaheef, dhimma kana dubbachuun ni sodaachisa, akka badii guddoo fimfarrumaatti ilaalamaati ture. Amaararraa kan hafe, ummaani Oromo fi ummanni biroo harki hedduu guddaa Amaariffaa kanuma hinbeekne,barsiisni hundumaa Amaarinya malee afaan biraatiin akka hinkennamne dhoorgame.
Qaawa abbaa-irrummaa Impaayaraa
Dhuma bara 1960-ootaa tii fi jalqaba 1970-ootaa qaanqeen tajaajila raadiyoo afaan Oromoo dhaa Itphyumatti mul’atte. Miseensa parlamaa gaafasii magaalaa Adaree Biyyooraa kan ture Abdulaziiz Muhammad Gaatuur gamnummaa dhaan mirga miseensummaa parlamaa dahoo godhatee, tajaajilli radiyoo afaan Oromo haajaqabuu yaada dhiheeyse. Ummata isa file raadiyoo afaan Oromo biyya ormaarraa dabru waan caqasuuf, qophii Somaliarraa dabartu tanarraa ummata inni wakkalu duroomsuuf, tajaajilli afaan Oromo dhaa raadiyoo biyyaarraa dabru feesisa jechaan cimsee gaafate. Mootichi Waaqaatu na fooyate jechaa ture, bulchitoota isa dura dabran fi kan isa booda aangoo fudhatan caalaa, bufa murtaawaanisntahu, parlamaa dhaaf aangoo dabarsee kennuun wal hinfalmisiisu. Heerri bara 1955 bahe boqonnaa 116 baajanni mootummaa dhaa baatii takka dura parlamaan yo irratti marihatee mootichatti dabarse malee akka hujiirra hin oolle hima. Qondaalonni mootummaa dhaa hundinuu yeroon baajataa akka hindsbarre haalaan if eeggatu aadeffatan.
Akkaataan kun Abdulaziizif haala anjaa uume. Innis marii waayee bajataa ittiin qabatee dhimma raadiyoo afaan Oromoo dhaa kana keessa butate.[6] Ummata isa filee bakka buufate raadiyoo biyya alagaarraa dabrurraa guusuu dhaaf tajaajilli afaan Oromoo dhaa jalqabuun fardii dhaa fi dantaa biyyaa tiis tahuu gad jabeesse falme. Kabajaa dhaa fi beekaminsa hojiirratti horateen Abdulaziiz barayyuu yeroo bajataa san wan kana deddeebisee dhiheesse. Deddeebi’ii keessa qondaalonni yaada kana akka qoratan ballama seenaniif. Sababaa dhimma kanaatiin baajatni ministeera Beessisaa boodatti harkifamaa argamuun qondaalotatti dhibdee tahuun yaachiftuu taate. Dhumarratti ministeerri kun waan ballama seene kana guutuun dirqii itti taatee studiyoo Adaree Biyyoo dhaa (Harar) keessa jirturraa dambalii jidduu dhaa tin dabarsuu jalqabe. Haa tahu malee dambaliin tun dadhabduu waan taateef, qophiin achii dabartu lafootuma gad-buutuu malee lafa ol-kaatuurratti hin dhagayamtu. Kunis akka ummanni afaan kana dubbatu alaa-alatti hin dhaggeeffannee dhaaf waan beekaa dhaa dalagame.
Barri 60-ootaa bara dammaqiinsi Oromummaa dhaa lafa jala, bakka garii ammo dirree dhatti, boorachaa dhaa ture. Bulchitootaa gaafasii raadiyoon afaan Oromoo biyya guutuu yoo dhaqqaba tahe qaanqee gaaffii demokrasii biyya guutuu dhatti qabsiiftu, tan mootummaa unkutaawaa jirtu sarditu fi mancaaftu, taha jedhanii yaaddawuu hin dhaban fakkaata.[7]
Torbaatamoota
Itti aansee raadiyon afaan Oromoo dhaa kan bal’inaan qilleensarraan balaliye jalqaba warraaqsa bara 1974-ii kan waan mootummaan impayerummaa dhaa tan duraanii firraa faccisaa dhaa turte hedduu as baaftee waliini. Akka “warraaqsi lafarra harkifatu” san ka’een Raadiyoon Itophyaa studiyoo isaa tan Finfinnee jirturraa sagantaa za’aa takkaa dabarsuu jalqabe. Sanuma faana Raadyoonni Sagalee Gospel, tan mataskaanonni adda addaa tin’isan, studiyoo isii dhaa jabduu Finfinne qarqara jirturraa sagantaa za’aa takkaa dabaarsuu eegalan. Inni boodaa kun hogguu Dargiin angoo isii cimsattee Raadiyoo san dhunfatte raaw’ate.
Gufaatii Maqdishoo keessaa
Jidduma tana baallamni sagantaa Raadiyoo Maqdishoo dhaa kan qmaqaa Oromooqdhaatti moggaasuu dhaaf sename danqaa siyaasaa dhaa fokkattuu keessa lixe. Toora bara 1975 mootummaan Ziyaad Barree dhaa qophii lolaan lafoota Hallayyaa Guddoo Baha Afrikaa dhaa tirraa gara bahaa jirtu, tan ummata Somali qofa osoo hin tahin ummanni Oromoolleen irra qubatu, Itophyaa-rraa buufachuu dhaa fixachuun mirkanaawe. Qabsaawonni Oromo karaa Somalia sochoohan hamuuna kanaan akka wal fudhatutti yaada ifii akka sirreessanii fi, Adda Bilsummaa Somali Dhihaa (WSLF) fi Adda Bilsummaa Somali-Abboo (SALF) jechaan dhaaba moggasan keessatti qofaa akka sossoohan itti himame. Qabsaawotni gariin diddaa gocha kanaatiif Somalyaarraa hogguu deeman warri gariin ammo maqaa kanaan hidhannee biyya teenya seennee galii ummataa keenyaaf oolfanna jechuu dhan walin hiriiruu filatan.
Gaafa SALF jaaramtu Raadiyoon duraanuu ‘Faraqaa afaan Gaallaa’ jedhamu kan Oromo’tti jijjiiruu dhaaf ballamame hafee “Somali-Abbo” tahe. Kun jalqaba odeessa karaa raadiyoo 70-oota gara duraatti jalqabe ni hantaaqe. Waan moggaasa kanaa laalachisee mudanni fokkataan tokko tahee ti ture. Kolonelli dargaa WSLF tokko (Abdurrahim) kitaaba ‘Fura Afaan Oromo’oo’ jedhanii Sheikh Mohammad Rashaad (fi Abdushakur Mohammed) barreessanii raabsamuu dhaaf qophaawe tokko arka. Maqaan kitaaba kanaa akeeka lolaa kan mootummaan Ziyad Barree qabdu waan falleessu tahuun itti mul’atee akka hin raabsamne ykn maqaan kun akka jijjiiramu gaafate. Hogganoota Oromo dhaa kanneen hamma sanitti achi keessa jiran keessaa guddaa tokko mataa biyyattii dhaa duratti akka waan kana mirkaneessuuf dhiheesse. Prezident Ziyaad maqaa kitaabichaa geedderuu abbaa barreesse qofaa tu dendeyaa jedhee. Koloneelichi si’uma san barrissitoota teessuma sanitti dhiheessinaan, dubbiin achi gayuun isaan sodaachisee, maqaan kitaabichaa akka jijjiiramu sarman. Katabbiin qolola gubbaarra jirtu “Fura afaan Somali-Abbo”tti jijjiiramtullee isiin fuula keessaarra jirtu, “Fura Afaan Oromo’oo” hin-jijjiiramin hafte. Dabballoonni jaarmayoota sanii sardamaan fuula isa gubbaa malee kankeessaa jijjiiruu waan dagataniif, kitaabni akkasumatti raabsame![8]
Haala Abdachiisaa Haaraya
Billiqiin itti aantu tan raadiyoo afaan Oromoo, Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) bara 1988 Sagalee Bilisummaa Oromoo (SBO) dabarsuu-dhaan jalqabde . SBOn tajaajila addaan hin cinne kennaati jirti, hundeedhaan dantaa saba Oromo tarkaanfachiisuudhaaf dhaabbatte, ijoon dubbii isii ABOn qophaawa.
Akkaataa kanaan bara 1990-ootaa, yeroo raadiyoonni afaan Oromoo dhaa dasee babal’atetti tarkaanfanna. Kufaatii Dargii-dhaa kan bara 1991 booda televiziyoonni Itophyaa afaan Oromootti sagantaa za’aa takkaa jalqabe. Bara 1995 Raadiyoon Sagalee Ameerikaa (VOA) afaan Oromootiin tamsaasa isaa eegale. Saniin booda sabbotonni biyya ambaa jiraatan hedduun bal’inaan itti bobbahanii tamsaasni afaan Oromo haalaan babal’atee, raadiyoo fi TV internetinis tajaajila hedduutu kennamaa jira. Yeroo ammaa magaalota USA akka Chicago, Atlanta, Minneapolis fi kanneen biraa, akkasuma Toronto, Canada, Melbourne Australia fi London, UK, irraa tamsaasni fakkaataan dabra. Hedduun isaanii ‘dijiitaalawoo’ waan tahaniif kompyutara fi telfoonnan, akkasumas Apple fi Androidiin ni dhagayamu. Biyya keessatti Oromiyaa-TV fi TV Oromoo Naannoo Hararii tajaajiloota dhiheenya dabalame keessaa hi. Websaytonni akka Gadaa, Bilsummaa, Ayyaantuu, OPride fi OromoTV Minneapolis beekkamoo jiraatuun fi tajaajilli seena qabeessa isaanii bifa dhaabbataan fi hamilee guutuun itti fufaa ademuun guddoo hamilchiisaa fi abdachiidaadha.
Dhihoo tana Oromo Media Network (OMN) Minnesota, USA keessatti banamuun boqonnaa haaraya galmeesse. OMN TV Satelaytii tokkooffaa, miseensotaa fi deeggertootaan utubamee biyya keessaa fi alattis fudhatama guddaa arkate. Oromo Broadcasting Service (OBS), TV satelaytii kan biyya keessatti hundeeffamee qophiilee aadaa jireenya ummtaa irratti hundaawe dabarsaa jiru daballii haaraya dhihoo argame.
Dagaagina midiyaa isa durii ti fi ammayyaa kanaas itti badhaadhuu dandayuun guddina tokko. Tahus haalli jiru quubsaa miti. Humnoonni tamsaasa afaan Oromo dandii adda-addaatiin dabsrsan caalaa jabaatanii tajaajila aynaadhaan dabraa tahe dhaggeeffatoota lakkooysaan guddachaa dhaa deeman kanaaf kennuutu irraa eeggama. Tajaajilli raadiyoo fi TV kun hedduun za’aa 24/7 kan tamsa’an tahullee sagantaan haarayni qaban wahuma jibiri. Wanti tamsaasan harki caalu muziquma qofa waan taheef haala kana wayyeessuutu barbaachisa.
Karaa fuulduraa
Warri waan midiyaa kana hojjatan bara hamma tokko dura tajaajila raadiyoo fi TV Amerikaa Kaabaa keessa jiru walitti qindeessuu dhaaf mariin ni turte. Akeekni duraa yeroo qaban sonaan dhimma itti bahuu dhaaf qophiilee waliif daddabarsuu faa akka ture hubanne. Mariin san, warra Amerikaa Kaabaarraa ala jiranillee dabalatee, mooyxannoo fi qophiilee wal jijjiiruu faa akka dandeessisutti haarayoomee itti fufuun fardiidha jenna. TV, raadiyoo fi midiyaalee biraa tis, akkasuma moyxannoo joornalistummaa dhaa walitti qindeessuun dudhaa fuulduraa irra aanuu dhaaf bu’ura irraa ka’anu guddaa taha. Hojiin eebbifamtuun jalqabamte itti fufutee akka abdi ummataa guuttu abdanna.
[1]Odeeffannoo 1960-oota keessa manguddoo addaaddaarraa: Alisho Askar, Dadar, Harargee, daldalaa akkasuma nama seeraa; Ali Baysaa dhaa, nama ollaa fi hiriyyaa aabbaa, (bandaa) loltuu Xalyaan kan ture; fi Baqqalaa Mekonnen (Onk. 5, 2015).
[2]Hujiin jabduun Garasuu Dhukii, kitaaba “Abbaa Booraa” jedhamu kan Taaboor Waamii afaan Amaaraa tin, akka lakkoofsa Habashaa, ALH (1986) barreesse keessatti arkamti.
[3]Qaabata odeeffannoo bareessaa bara 1980-1982 jidduu magaalaa Maqdishootti SheekMuhammad Aadam, Sheik Muhammad Saalih fi Sheik Muhammad Rashaad-faarraa hi.
[4]Bu’ureessaan yaada kanaa Ayyuub Aboubakar, Liidoo, iddoo Maqdishoo dhatti bahar itti daakanitti bitamtoota mootummaa Itophyaatiin galaafatame. Ragaa barruu argacuun hindandamne malee, qormaanni miseensota mootummaa Soomalyaa fi Oromoota achi turan baayyeerraa arganne kanuma mirkaneessa.
[5]Bareessaan warra maqaan saganticha Oromo akka moggaafamu gaafatan keessa tokko. Walaloos ergee Yoonis Abdullaahii itti sirbaaf akka dhimma itti bahu dandeessise!
[6]Heera keessatti bakka afaan Amaaraa tif kennamte Ajaja bara 1964 (ALH) lakkoossa 79 kan G. Dilebo kitaaba Ye Etopyaa ye Gebbar Sir’atena Jimir Kapitaalism, 1983 (ALH) wabeeffate fi Heera Gilgaalamaa bara 1955-ii boqonnaa 125 laali.
[7]Abdulaziz namoota hedduu walin dhimma kanarratti marii qaba. Barreessaa kana waliinis bara inni dura university seenerraa eegale, dudubbisaati ture. Jarri lachuuyuu miseensota Waldaya Maccaa fi Tuulamaa turan. Adeemsa bobbaa Abdul’aziz kanas karaa Muhammad Yuusuf Muhandisa telekoomunicashan kan dhimma tekniika sagantaa tanaa keessaa qooda qaburraa hordofaa dhaa ture. Rakkoolee sagantaa tanaa tis odeessa isa kanarraa jalqaba 70-ootaa arkaterraa hubata. Kan nama gaddisiisu Abdul’aziz Daargiin lafumaa kaatee qabdee ti April 28, 1979 mooraa waraanaa 7-eessaa tan naannoo Dirree Dhawaa jirtu keessatti galaafatte.
[8]Haasawa Haaji Muhammad Qunxaa waliin barreessaan bara 1980/81 haasawerraa hi. Inni kun nama waayee amantii dhaa baratee osoo miseensa Koree Jidduu SALF tahee jiruu barnoota sadarkaa lammaafaa xumurate.


text:
Manni maree bakka bu’oota uumataa Yunaayitid Isteetis kanneen haga tokko cufaatti jiran waajjiraalee mootummaa bansisuu fi paartileen Repaablikaanotaa fi dimokraatota addatti yaada dhiyeessan irratti guyyaa borii sagalee kenna jedhamee eegama.
Gareen lamaan dhimmi nageenya daangaa ilaalchisee falmiin isaanii kan itti fufe yoo ta’u waajjiraaleen mootummaa hanga Guraandhala 8 bara 2019tti akka banaa ta’an kan gaafatu wixinee seeraa kan dimokraatonni sagalee irra jireessa keessatti qaban manni maree bakka bu’ootaa raggaasisee jira.
Wixineen sun daangaa Yunaayitid fi Meeksikoo irratti prezidaant Traamp ededa ijaaruu barbaadan ofitti hin haammatu.
Ededi yoo ijaarame malee biyyi keenya yoomuu taanaan daangaa ykn nageenya biyyoolessaa hin qabaattu jechuu dhaan prezidaantichi kaleessa ergaa twitter maxxansaniin beeksisaniiru.
Ededa cimaa ykn dallaa sibilaa yoo dhaabne, lakkoobsa yakkamtootaa fi kutaalee US mara keessaa deddeebii dawaa sammuu adoochui akkaan gad bu’uu danda’a jedhan.
Akkuma Kanaan ijoolleen koolu galtootaa kuma 700 ta’an gara biyya isaaniitti akka hin deebisamne prezidaanticha duraanii Baaraak Obaamaa dhaan imaammanni jalqabame hatattamaan akka addaan citu bulchiinsi Traamp gaaffii dhiyeesse manni murtii Muummichi Yunaayitid Isteetis fudhatama dhabsiisee jira.


text:
Tawhiida
Tawhiida jechuun maal jechuudhaa?
Jechi “Tawhiid” jedhu xumura, wahhada, yuwahhidu jedhu irraa kan dhufeedha. Wahhada jechuun tokkichoomse, tokkicha godhe. Tokkichoomsun kan mirkanaa’u nafiyyi (dhabamsiisu) fi isbaat (mirkaneessu ykn raggaasisuun) yoo jiraatedha. Wanta tokko yoo tokkichoomsite, wantoota isaan ala jiran hunda ni dhabamsiista (nafiyyi), Isaaf immoo tokkichummaa ni mirkaneessita (Inni Tokko qofa akka ta’ee ni amanta).
Wanti guddaan Rabbiin ilma namaa itti ajajee fi wanti guddaan Inni irraa dhoowwe maal akka ta’e beektu? Wanti jalqabaa fi guddaan Rabbiin ilma namaa itti ajaje tawhiida. Kana jechuun Isa qofa gabbaru fi tokkichoomsudha. Wanti garmalee badaan ilma namaa irraa dhoowwe immoo shirkii fi kufriidha. Qur’aana keessatti kanniin lamaan yommuu irra deddeebi’u ni argina. Fakkeenyaf,
“Rabbiin gabbara, Isattis homaa hin qindeessinaa.” (suuratu An-Nisaa 4:36)
Hiikni tawhiidaa kalimaa (jecha) “Laa ilaah illa Allah” keessatti kan guduunfameedha. Yaa obboleesso/obboleetti koo jechi Laa ilaah illa Allah tuni waa lama qabdi. Tokkoffaa: Laa ilaah- dhugaan gabbaramaan hin jiru (kuni nafiyy ykn dhabamsiisu jedhama). Lamaffaan: illa Allah-Rabbiin malee (kuni isbaat ykn mirkaneessu jedhama). Kanniin lamaan yommuu walitti finnu hiikni “Laa ilaah illa Allah- Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru” ta’a. “Ash’hadu an Laa ilaah illa Allah (Rabbiin malee dhugaan gabbaramaan akka hin jirre ragaa nan baha)” yommuu jennu maal jechuu keenyaa?
Laa ilaah (dhugaan gabbaramaan hin jiru) yommuu jennu “shirkii hin hojjadhu, Rabbii gaditti wanta biraa hin gabbaru, hin kadhu, hin sagaduuf, Rabbii gaditti gabbaraman dhugaa hin jiru…” jechaa jirra. Illa Allah (Rabbiin malee) yommuu jennu immoo “Rabbiin qofa gabbara, Isa qofa kadha, Isa qofaaf salaata,dhugaan gabbaramaan Rabbiidha…” jechaa jirra. Ragaan eessa jira yoo jettan, ina kunoo:
Jedhi, “Ani Gooftaa kiyya qofa gabbara, Isatti waan tokkollee hin qindeessu.” Suuratu Jinn 72:20
Jedhi, “Dhugumatti, salaanni kiyya, qalmi kiyya, jireenyi tiyyaa fi duuti tiyya Rabbii Gooftaa aalamaa hundaatifii.” suurat Al-An’aam 6:162
Kanaafu, tawhiida jechuun Rabbiin tokkichoomsu fi Isa qofa gabbaruudha. Tawhiidni bakka saditti qoodama. Isaaniis;
1.Tawhiid ar-Rubuubiyyah– Tawhiida Gooftummaa- Kana jechuun Rabbiin uumuu, mootummaa fi Tadbiir (Bulchiinsa, Too’annaa) keessatti tokkichoomsudha. Tawhiinni kuni tawhiida Hojiiwwan Rabbitiin wal qabateedha. Fakkeenyaf, kan wanta hundaa uumu, nyaachisu fi obaasu, jiraachisu, too’atu Rabbiin malee hin jiru.
Uumu keessatti Rabbiin tokkichoomsu yommuu jennu Rabbiin wantoota hundaa akka uume fi Uuman dhugaan Isa qofa akka ta’e amanudha. “Ilmi namaa kunoo wanta haarawa ni uuma. Kuni jecha kee hin faallessu ree?” jechuu dandeessu. Deebiin isaa, ilmi namaa wanta hin jirre hin uumne; wantuma jiru gara biraatti jijjire malee. Garuu Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) wanta duraan hin jirre uuma. Fakkeenyaf, telefoona haa fudhannu. Ilmi namaa telefoona sibilaa fi wanta adda addaa Rabbiin uume lafa keessaa baase hojjataa malee wanta gonkumaa hin jirre irraa hin uumne. Sibiluma gara biraatti jijjire. Garuu sibila san wanta hin jirre irraa kan uumu Rabbiin qofa.
Ammas Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) uumuu keessatti homaanu wal hin fakkaatu. Eenyullee akka Isaa hin uumu. Rabbiin wanta tokko uumuu yoo fedhe, “Ta’i” jedha. Achumaan wanti suni ta’ee argama. Ilmi namaa wanta tokko yommuu hojjatu, itti dadhaba, itti carraaqa. Garuu Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) gonkumaa hin dadhabu, wanti Isa dadhabsiisu tokkollee hin jiru.
Gabaabamutti Uumu keessatti Rabbiin tokkichoomsu qabna. Homattu wal fakkeessu hin qabnu. “Akka namaa akkanatti uuma.” Jennee gonkumaa yaadu hin qabnu. Kana irra akkana jennee yaadu qabna, “Rabbiin wanta tokko uumuu yoo barbaade, ‘Ta’i’ jedha. Wanti suni yeroma san ta’e argama.” Ragaan kanaa Aaya (keeyyata) Qur’aanaati:
“[Rabbiin] Argamsiisaa samii fi dachiiti. Yeroo dhimma wayii murteesse, wanti Inni isaan jedhu, “Argami (ta’i)” qofa; yeroma san argama (ta’a).” Suuratu Al-Baqara 2:117
Mootummaa (Al-Mulk) keessatti tokkichoomsu yommuu jennu immoo Mootiin dhugaa fi yeroo hundaa Rabbiin akka ta’e amanuudha. Mootummaa yommuu jennu wanta tokko qabaachu fi isarratti aangoo guutuu goonfachuu fi akka fedhetti ajajuu, dhoorgu fi jijjirudha. Kanaafu, addunyaa guutuu kan harka qabu, aangoon guutun harka Isaa kan jiru fi akka fedhetti jijjiruu fi ajajuu kan danda’u Rabbiin qofaa jechuudha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“[Rabbii] Mootummaan waan hundaa harka Isaa jiru tolli Isaa baay’ate. Inni waan hundaa irratti Danda’aadha.” Suuratu Al-Mulk 67:1
Tadbiir (too’anna, bulchiinsa) keessatti tokkichoomsu yommuu jennu immoo wanta hundaa kan bulchuu fi too’atu Rabbiin qofa akka ta’e amanuudha. Namni wanta qabu fi isa jala jiru too’achu fi bulchu danda’a. Garuu addunyaa fi samii guutuu too’achu fi bulchuu hin danda’u. Wanta hundaa too’achu fi bulchu kan danda’u Rabbiin qofa. Fakkeenyaf, halkan oofe guyyaa fidu, dhimma namootaa, Aduu fi ji’a sarara isaani qabatanii akka deemanii fi wantoota hundaa kan too’atu fi bulchu Rabbii Olta’e qofa.
Firiin Tawhiida kana beeku fi itti amanuu irraa argannu: Kan wanta hundaa uumu, mootummaan hundi harka Isaa kan jiru, kan wanta hundaa nyaachisu, kunuunsu fi too’atu Rabbiin qofa ta’uu yoo beekne, Isa qofa akka kadhannu, sodaannu, irratti hirkannu fi Isaaf akka ajajamnu nu taasisa. Jecha biraatin Rabbiin qofa akka gabbarru nu taasisa. Kuni immoo tasgabbii qalbii nuuf kenna.
2.Tawhiid Al-Uluuhiyyah– tawhiida ibaadah (gabbarris) ni jedhama. Kana jechuun “Ibaadaa keessatti Rabbiin tokkichoomsudha.” Namni Rabbiin waliin wanta biraa gabbaruu hin qabu. Yookiin akkuma Rabbiin gabbaruu fi sodaatu, wanta biraa gabbaruu fi sodaachu hin qabu. Rabbiin waliin Nabiyyi, Malaayka, awliyaa, sheeka, taabota, jinnii fi kkf kadhachuu, sagaduufi qaluufi hin qabu. Rabbii tokkicha kadhachuu, sagaduufi (salaatufi), qaluufi fi ibaadaa biroo hojjachuufi qaba.
Wanti guddaan Rabbiin ilma namaa itti ajaje tawhiida kana. Namoonni baay’een tawhiida ar-rubuubiyya itti amanu. Garuu tawhiida al-uluuhiyya kana itti amanu didan. Rabbii gaditti wanta biraa gabbaru. Tawhiida al-uluuhiyyah kanaafi kitaabban kan bu’an, Ergamtoonni kan ergaman. Rabbiin ni jedha:
“Dhugumatti Nuti, “Rabbiin gabbaraa; taabota [gabbaruu] irraas fagaadhaa.” [Jechuun] ummata hunda keessatti Ergamaa erginee jirra. ” Suuratu An-Nahl 16:36
“Jinnii fi ilma namaa akka Ana qofa gabbaraniif malee hin uumne.” Suurat Az-Zaariyaat 51:56
Ibaadaa keessatti namni tokko Rabbitti yoo waa qindeesse, mushrika (nama shirkii hojjatu) ykn kaafira ta’a. Gabbarrii (ibaadaa) jechuun maqaa waligalaa dubbii irraa, hojii keessaa(dhoksaa) fi alaa (ifaa) irraa wanta Rabbiin jaallatu fi itti gammaduudha. Salaanni, zakaan, soomni, hajjiin, dubbiin dhugaan, amaanaa eegu, haadha abbaa tola oolun, hariiroo firummaa sufuu fi kkf ibaadadha. Ibaadan wanta lama gurguddaa irratti kan ijaarramedha. Isaanis; Mahabbah (Jaalalaa) fi Ta’aziim (Guddisuu, kabajuu) dha. Namni tokko Rabbiin jaallate fi mindaa guddaa Isa bira jiru kajeele wanta Rabbiin itti ajaje hojjata. Ammas, Guddinna Rabbii fi adabbii Isaa sodaate, wanta Rabbiin irraa dhoowwe dhiisa.
Firiin tawhiida kana beeku, itti amanuu fi hojii irra oolchu irraa argannu baay’eedha. Isaan keessaa gammachuu fi milkaa’inni addunyaa fi Aakhirah tawhiida kana irratti hundaa’a. Namni yommuu Rabbiin qofa gabbaru wantoota biraatif gabra ta’uu irraa ni bilisooma, tasgabbii qalbii fi mi’aa jireenyaa ni argata. Gammachuun kuni itti fufuun gara Jannataa tarkaafata. Adabbii Rabbii irraa tawhiida kanaan baraarama. Namni Rabbitti waa qindeesse adabbiin isaa badaadha. Fakkeenyaf, Nabii Iisa (Iyyasuusin) gooftadha jechuun gabbaruu, haadha isaa Mariyam, Malaykoota fi kkf gabbaruun shirkiidha ykn kufriidha. Adabbii guddatti nama geessa. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“Dhugumatti namni Rabbitti waa qindeesse Rabbiin isarratti Jannata haraama(dhoowwaa) taasiseera. Teessoon isaas ibidda. Miidhaa raawwattootafis tuumsitoonni hin jiran.” Suuraa Al-Maa’ida 5:72
3.Tawhiid al-Asmaa’a was-sifaat– Tawhiida Maqaalee fi Amaloota Rabbii. Kana jechuun Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) kitaaba Isaa keessatti yookiin arrabaa Ergamaa Isaa irratti wanta Ofiin itti of waame fi wanta ofiin itti of ibseen tokkichoomsudha. Kunis kan ta’u, osoo hin jijjiriin, hin micciriin, akkana akkana osoo hin jedhin, osoo wayittu hin fakkeessin wanta Rabbiin mirkaneesse mirkaneessu (isbaat) fi wanta Inni dhabamsiise dhabamsiisun (nafiyyin) ta’a.
Ifa gochuuf maqaalee Rabbiin ittiin of waame fi mirkaneesse osoo hin jijjiriin, osoo hin micciriin itti amanuu fi ittiin waamudha. Maqaalee Rabbii keessaa Ar-Rahmaan, Al-Khaaliq, Al-Qudduus, As-Salaam fi kan biroo ittti amanuu fi tokkichoomsudha.
Ammas, sifaata (amaloota) Rabbii (subhaanahu wa ta’aala) osoo hin jijjiriin, osoo hin micciriin, akkana osoo hin jedhiini fi homaattu osoo hin fakkeessin itti amanuu fi tokkichoomsudha. Rabbiin ni dhagaha, ni arga, wanta hundaa ni beeka, Rabbiin olta’aa fi Arshii oli, fi kan biroo homattu osoo hin fakkeessin, akkana akkanaa osoo hin jedhin itti amanu fi tokkichoomsudha. Rabbiin ni jedha:
“Rabbiif fakkeenya hin godhinaa. Dhugumatti Rabbiin ni beeka, isin hin beektan.” (Suuratu An-Nahl 16:74)
Firii Tawhiida kana beeku irraa argannu baay’eedha. Namni tokko maqaalee Rabbii beekun yommuu maqaalee sanniin Rabbiin waamu fi kadhatu, du’aayi (kadhaan) isaa deebii argata. Ammas, maqaalee sanniin Rabbiin faarsun gammachuu fi tasgabbiin itti dhagahama. Ammallee, namni sifaata (amaloota) Rabbii yommuu beeku fi itti amanuu, jireenyi isaa sarara sirrii akka qabattu taasisa. Amaloota Rabbii keessaa Rabbiin wanta hundaa ni arga, wanti Isarraa dhokatu tokkollee hin jiru, wanta hundaa ni beeka, ni dhagaha. Namni tokko yommuu amaloota kanniin beeku, of eeggata. Kophaa yommuu jiru, “Rabbiin na arga” jedhe waan sodaatuf waan badaa hin hojjatu. Inuma qalbii isaa keessatti waan badaa hin yaadu. Rabbiin wanta qalbii keessa jiru hundaa ni beeka jedhe waan yaaduf. Kuni qalbii isaa akka qulqulleessu fi sadarkaa ol’aanaa irra akka gahu isa taasisa.
Guduunfaa
✎Tawhiida jechuun Rabbiin tokkichoomsu fi Isa qofa gabbaruudha. Tawhiinni bakka 3 qoodama.
1.Tawhiid ar-rubuubiyyah– Tawhiida Gooftummaa- tawhinni kuni hojiwwan Rabbitiin kan wal qabateedha. Fakkeenyaf kanneen akka uumuu, ajajuu, nyaachisu fi obaasu, too’achu, fi kanneen biroo.
2.Tawhiid al-uluuhiyyah- tawhiida gabbarrii- Ibaadaa keessatti Rabbiin tokkichoomsu.
Gabbarrii (ibaadaa) jechuun maqaa waligalaa dubbii irraa, hojii keessaa(dhoksaa) fi alaa (ifaa) irraa wanta Rabbiin jaallatu fi itti gammaduudha. Salaanni, zakaan, soomni, hajjiin, dubbiin dhugaan, amaanaa eegu fi kkf ibaadadha.
3.Tawhiid al-asmaa’a was-sifaat- Maqaalee fi amaloota Rabbiin ittiin of waame fi ibsee itti amanu fi tokkichoomsudha.
Kitaabilee wabii:
- Sharih aqiidatal waasixiyyah– Jildii 1 fuula 21-26, ibn Useymiin
- Sharih Usuul salaasa- fuula 39-40
- Explanation of the Three Fundamental Principles of Islaam-fuula 33
- Bidaa’u Tafsiir-jildii 3 fuula 440 Imaam Ibn Al-Qayyim


text:
Finfinneen Teessoo mootummaa abbaa irree EPRDF/TPLF kan taateefi bakka irraa qajeelfamni yakka waraanaa uummata kenyarratti rawwachuu darbaa jiru waan ta’eef Xiyyeeffannoo guddaan Magaalaa Finfinnee irratti godhamuu qaba. Finfinneen fedhiidhanis ta’ee dirqamtee Sochii Warraaqsaa FXG irraa qooda akka fudhattuufi mootummaan abbaa irree Finfinnee irra taa’ee qajeelfama dabarsuu daranuu akka muddamuufi aangoo gadi gadhiisuuf adeemsa sochii Warraaqsaa Oromiyaa keessatti finiinaa jiru duula gabaa lagannaa, uggura geejjibaa kaa’uu, daandii cufuufi hojii dhaabuun guyyoota torbaaf daran jabaatee itti fufa, Finfinneenis dirqamtee sochii irraa qooda ni fudhatti. Kanaafuu adeemsa armaan gadii kanaan Finfinneetti Warraaqsa jabeessuun dirqama uummata Oromoo hundaafi sabaaf sablammoota cunqurfamoo biyya keenyaa hundaati!!
1ffaa Itti fufinsaan torbee tokko guyyoota (7) oliif Karri Finfinnee Shanaan daandiileen gurguddaan Finfinneetti seensisaniifi baasaan cufamuu qabu!! Kanuma waliin walqabatee adeemsa amma jiru jabeessuun qaabenyaan Uummata keenyaa kunneen guutummaatti akka finfinnee hin seensifamne ittisuudha.
✔Midhaan Nyaataa(Xaafii,Qamadii, Garbuu, Boqqoolloo, Mishingaafi kkf,
✔Kuduraafi Muduraalee adda addaa guutummaatti dhorkachu,
✔Midhaan Zayitaa(Nuugii,Talbaa,Saliixiifi kkf)
✔ Midhaan Dheedhii( Atara,Baaqelaa, Shunburaa, Misiraafi kkf)
✔Buna , Caatii (Jimaa)fi kkf)
✔ Beeyladoota (Loon, Sagoota qalmaaf, Reetii, Hoolaa, Lukkuufi kkf)fi
✔Bu’aawwaan Beeyladoota irraa argaman kanneen akka (dhadhaa, Hanqaaquu, Aanaan, Baaduu, fi Gogaa) Oromiyaa irraa kallattii hundaan iyyuu akka magaalaa Finfinneetti hin geesinee uggura guddaa kaa’uudha!!
2ffaa Ilmaan Oromoo kallattii hundaan Sochii cimaa kan mootummaa abbaa irreefi aangawoota sirnichaa irratti xiyyeeffate Magaalaa Finfinnee irratti jabeessuun dirqamaa haala yeroo ta’uu gadi jabeessuun dhaamna!!.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Injifannoon Uummata Oromoof!!


text:
Mootummaan aanaa Abunaa Gindabarat dirooniin tumuu amane.
Itti-gaafatamaan Komunikeeshinii Godina Shawaa Lixaa Obbo Tasfaayee Mirreessaa aanaa Abunaa Gindabaratitti mootummaan dirooniin haleellaa raawwachuun dhugaadha jedhanii jiru.
Tibba kana godina Shawaa Lixaa aanaa Abuna Gindabarat ganda Dogomaa Kiibbiitti mootummaan xiyyaara nama malee dirooniin haleellaa raawwachuu irra deddeebiin dubbatamaa ture.
Odeeffannoon BBCn qabatee bahe akka mul’isutti, haleellichi raawwatamuu isaa mootummaan mirkaneessee jira.
Itti-gaafatamaan Komunikeeshinii Godina Shawaa Lixaa obbo Tasfaayee Mirreessaa aanaa Abuunaa Gindabaratitti mootummaan dirooniin haleellaa raawwatee jedhan.
Haata’uutii garuu haleellichi hidhattoota irratti kan xiyyeeffate dha jedhan.
Miidhaa namoota nagaa irra gaheef odeeffannoo akka hin qabne dubbatan obbo Tasfaayeen.
Jiraattonni gama isaaniitiin haleellichi hidhattoota irratti kan xiyyeeffatee fi raawwatame otoo hin taane, numa namoota nagaatu haleellichaan midhame jedhan yaada OMNf kennaniin
Haleellaa kanaan namoota 25 ta’antu dhume kan jedhan jiraattonni, namoonni torba osoo haleellaa xiyyaaraa baqatanii hallayyaa keessa bu’anii akka du’an himaniiti jiru.
Haleellaan kun Jimaata darbe kan raawwatame ta’uu fi uummanni naannichaa baqatee bosonaa fi holqatti galeera jedhan jiraattonni haleellicha ijaan arguu dubbatan.
”Dogomaa Kiibbiitti Jimaataa galgala sa’a 12 irratti haleellaa namatti hin tolle raawwatan” kan jedhan jiraattonni, Uummanni baqatee dubartoonni shan bosona keessatti akka dahan ibsaniiti jiru.
Uummanni haleellaa qofa miti waraanni mootummaa nu saamaa jiras jedha.
Humni waraanaa mootummaa horii uummataa 220 caalaa gara laga Mogorii fi laga Abbayyaa gidduutti ooffachuu jiraattonni komii isaanii BBCtti himan.
Qe’ee uummataa keessa naanna’uun waraanni mootummaa re’oota qalataa akka tures jiraattonni ni dubbatu.
Waraanni Bilisummaa Oromoo gama isaatiin yaada OMNf kenneen, mootummaan humna lafootiin WBO dadhabee jennaan xiyyaara nama maleetiin naannicha reebe jedhe.
Haleellaa kanaan WBOn tuqame akka hin jirre eeree, uummata nagaa qabsoofnuuf nj jalaa fixan jedhe WBOn.
Haleellaan xiyyaaraa waan lafa irra jiru hin jijjiuru kan jedhe WBOn, qabsoo isaa finiinsuun injifannoo waaraa akka galmeessuuf deemu himeeti jira.


text:
( Ani hanqina wixinee kana airratti qabxiilee muraasa kaaseera. Ogeeyyonni seeraa keenyas sirritti xiinxalaatii ummata hubachiisaa maaloo)
Qorannoo ka’uumsaa ( Concept Paper) dhimma dantaa addaa Oromiyaan Fifninnee irraa qabdu hojitti hiikuuf gara mootummaa naannoo Oromiyaan qophaaye ilaallee jirra. Akkasumas wixinee Labsii , heera mootummaa federaalaa keewwata 49(5) irra kaayame hiikuuf qophaayes agarree jirra. Wanni hubannes
1. Wixineen labsii kun qorannoo ka’uumsaa irratti hundaayee qophaaye. Qorannoon kun abbaa biyyaa Finfinnee Oromoo tahuu ragaa gahaadhaan dhiheessee jira.
2. Wixineen labsii kun Afaan Oromoo afaan hojiifi barnoota bulchiinsa Finfinne akka tahu lafa kaaya. Kunis dansaadha.
3. GARUU gaafii abbaa biyyummaa Oromoon gaafatuuf dantaa addaa Oromiyaan ni qabdi jedhamee heera federaalaa keewwata 49(5) irra kaayameef deebii hin qabu. Akka waan hariiroon Finfinnee Oromoo ishii keessa jiraatanii qofatti lafa kaaya. Fakkeenyaaf eenyummaa isaanii tursuuf mirgi hojjachuu, afaan ofii dubbachuu, maqaaleen gandootaa kan duritti deebi’uu faa tarreessa. Kun dogonora guddaadha. Heerri mootummaa kan jedhu Oromiyaan dantaa addaa qabdiidha. Oromoonni Finfinneekeessa jiraatan akka jiraataa kamiittuu mirgafi tajaajila isaan barbaachisu argatu. Tajaajila addaa yoo isaan barbaachise jiraattonni sun akkuma saboota biroo bulchiinsa magaalatti gaafachuun kabachiifatu. Kun waan keewwata 49(5) walqabate homaatuu hin qabu. Dantaan addaa Oromiyaa kan kabachiifamu Oromiyaan akka qaama tokkotti bulchiinsa Finfinnee waliin hariiroo yoo uumteedha. Hubadhaa, keewwata san keessatti ‘dantaa Oromoo’ jechuurra dantaa Oromiyaa waan jedhameeftu jira. Oromiyaan caasaa mootummaa Oromoonni dantaa waloo isaanii ittiin qindeeffachuuf jaaraniidha. Naannolee ollaa waliinis tahee mootummaa federaalaa waliin dantaa Oromoo kan qindeessuu Oromiyaadha. Dantaa Oromoon Finfinnee irraa qabu mootummaa Oromiyaatitu kabachiisaa jechuudha. Kanaaf keewwanni kun kan hiikkamuu qabu dantaan Oromiyaan Finfinnee irraa qabdu maali? Akkamiin hojitti hiikama kan jedhuuni. Fakkeenyaaf bulchiinsa Finfinnee keessatti bakki 25% Oromootaan haa qabamu jedha. Alaa yoo laalan waan gaarii fakkaata. Hubadhaa yaanni kun kan dhufe ummata Finfinnee keessaa harki 25% Oromoodha yaada jedhurraayi. Maarree akkas taanaan Oromoo kennaa addaa osoo hin barbaachisin filannoodhaan harka san inuma argata. Maarree maalif dantaa Oromiyaa dhiisanii dantaa Oromoota Finfinnee keessaa jedhanii hiikuu barbaadan? Oromoonni Finfinnee keessaa naannawa takk qofa hin jiraatan. Eenyummaan isaanitis kan hundaa hin beekkamu. Kanaaf of qindeessanii mirgaaf dantaa isaaniitif falmachuuf ni rakkisa. Kanaaf dantaa waloo Oromoota sanii kan bif milkaayeen geggeessuu danda’u caasaa mootummaati, mootummaa Oromiyaa. Kan diduudhaaf jecha Gumiin Oromoota Finfinnee ni dhaabbata jedha. Kuni qoosaadha. Biyya federaalaa keessatti sabni caasaa mootummaatin malee afooshaa ( civic society) dhaan mirga hin kabachiifatu.
4. Akka faaydaa addaa Oromiyaa jedhamee kaayame kan koflaa tokko naannoon Oromiyaa waajjiroota Finfinnee keessaa qabaachuuf mirga qabu jedha. Finfinneen teessoo mootummaa Oromiyaa tahuu heerri naannichaa ni kaaya. Kana jechuun waajjira hamma barbaadde ni qabaatti. Maarree labsii kana keessatti maalif kaayame? Ittiin nu sossobuufi.
5. Dhimma hamaan biraa Oromoota hiddaan Finfinnee ta’aniif mirgi addaa kennama jedha. Hubadhaa Oromoo Finfinnee keessaa erga hiddaan buqqaasanii gadaan meeqa lakkaayameera.
6. Daangaa Finfinnee marii bulchiinsa magaalattiifi Oromiyaatin gara fuulduraa daangeffama jedha. Bandhinniifi daangaan Finfinnee waggoota 22 dura gaafa heerii mootummaa tumamu murtaayee jira. Kanaafuu daangaa gaafas murtaaye sanirra deemanii dhagaa dhaabuu malee wanti gara fuulduraatti bulchiinsi Finfinnee mari’atan hin jiru. Yaanni kun kan dhufe daangaa seeraan ala waggota dabran babaldhifame san dhugeeffachuufi lafa biraas itti dabalachuufi.
Waliigalatti wixineen kun abbaa biyyummaa Oromoon Finfinnee irraa qabu deebisuu dhiisaatii ‘dantaa addaa’ xiqqoo heerri mootummaa kaaye sanuu ni faallessa. Yoo dhugaan labsii mirgaafi dantaa Oromoo kabachiisu baasuu barbaadan qabxiilee armaan gadii mamii malee afaan qajeellootiin lafa kaayuu qaban.
1. Yoo xiqqaate Oromiyaan Finfinneen, akkuma Hararaiifi Dirree Dhawaa, bulchiinsa walootiin bulchuu qabdi.
2. Galii Finfinneen argattu irraa dhibbeentaan seeraan murtaa’u Oromiyaaf galuu qaba
3. Imaammata fayyadama lafaa, kunuunsa naannoofi hawaasummaa irratti Oromiyaan veto power qabaachuu qabdi.
4. Afaan Oromoo afaan hojiifi barnootaa sadarkaafi manneen barnootaa hundaa ta’uu qaba.
5. Itti fayyadama bishaanii, kuusaa kosiifi kanneen biroo irraa Finfinneen Oromiyaaf kaffaluu qabdi.
Labsiin qabxiilee kana hin hammanne mirgaafi dantaa Oromoo dhiibuuf kan qophaaye ta’uun beekkamuun sabni keenya falmii cimaadhaan dura dhaabbatee akkuma maastar Pilaaniifi labsii magaalota Oromiyaa sanitti haqsiisuuf qophaayuu qaba.
Concept Paper
https://drive.google.com/open…
Draft Proclamation
https://drive.google.com/…/0BygoyxL0MrF-UURCZlNmNFhHc…/view…


text:
Sagantaa haaraan, CollegeBound Saint Paul kun maatiifis ta’ee magaalichaaf gara fuula duraatti abdii ifa ta’e qophessuuf haala mijeessa. Kaayyoon sagantaa kanaa maatii fi ijoollee isaanii, qabeenyaa yeroo ijoollummaa akkasumas baasii barnootaa fi meeshaalee fayyaalessa ta’an argachuuf akka ta’utti walitti firoomsuuf.
Ijoollee fi maatiin karaa lakkoofsa herregaa kaffaltii dabalataa argachuuf carraa ni qabaatu. Yeroo jalqabaatiif gara akkawnttii qusannaa kanatti kuusuudhaan, hirmaannaa olaanaa taasisuudhaan, sagantaa yeroo ijoollummaa kanatti hirmaannaa taasisuudhaan, akkasumas shariika guumaacha maallaqaa karaa magaalaa fi dhaabbata hawaasaatti taasifamutti gargaaramuudhaan kaffaltii dabalataa kan argachuu danda’an ta’a.
CollegeBound Saint Paul, akkamitti maatii keessan gargaaruu akka danda’an, caalmaattis akkamittiin faayidaa argachuu akka dandeessan, fi kan biroo… hubachuuf
Haawaasa keessan cimsuuf deggersa taasisuu. Shariika CollegeBound Saint Paul ta’a.


text:
Guutuu Addunyaa keessatti lakkoofsi namoota vaayirasii koroonaatiin qabamanii miiliyoona 25 dabre
Weerarri Vaayirasii Koroonaa ji’a 8 dura Chaayinaa magaalaa Wuhaan jedhamtu keessatti ka’a hanga ammaatti gutuu addunyaa keessatti namoota miiliyoona 25 fi kuma 200 ol qabee jira. Lakkoofsi namoota sababa vaayirasii kanaatiin du’anii ammoo kuma 847,000 dabree jira. Gama biraatiin ammoo namoonni miiliyoonni 17.5 ol dhibee kana irraa fayyanii jiru..
Yeroo ammaa Ameerikaa, Biraaziil, Indiyaa fi Peeruun lakkoofsa namoota vaayrasichaan qabamaniitiin wal duraa duubaan sadarkaa 1 hanga 5 irra jiru.
Ameerikaatti namoonni miiliyoonni 6.1 ol vaayrasichaan yoo qabaman, lubbuu namoota 186,875 darbee jira.
Biraaziilitti ammoo namoonni miiliyoonni 3.8 Covid -19 yoo qabaman, namoonni 120,000 ol lubbuu isaanii dhabaniiru.
Hindittis namoonni miiliyoonni 3.5 vaayrasichaan yoo qabaman, lubbuun namoota 63,864 darbeera.
Peeruuttis namoonni kumni dhibbi 6 ol vaayrasichaan yoo saaxilamaan, kumni 28 ammoo lubbuu isaanii dhabanii jiru.
Ityoophiyaattis lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii 49,654 akka dabree fi namoonni 770 sababa vaayirasichaatiin du’uu gabaafame.


text:
Mootummaan WBO waliin mari’achuun dirqama akka ta’e obbo Baqqalaa Garbaa hubachiisan.
Qondaalonni KFO obbo Baqqalaa Garbaa fi Jawaar Mohaammad marii Imala Galatoomaa Ameerikaa Kaabaatti taasisan jiran itti fufuun hawaasa Oromoo dayaaspooraa magaalaa Laas Veegaas jiraatu wajjiin mari’atanii jiru.
Marii kana irratti gaafii hawaasa irraa ka’eefis deebii laatanii jiru.
Qondaalonni olaanoon Kongirasii Federaalawaa Oromoo obbo Baqqalaa Garbaa fi obbo Jawaar Mohaammad marii “Imala Galatoomaa” Ameerikaa Kaabaatti taasisaa jiran itti fufani jiru.
Marii Hawaasa Dayaaspooraa wajjiin taasisaa jiran kanaan waraanni akka dhaabbatuu fi qaamoleen siyaasaa fi waraanaa Itoophiyaa keessa jiran maricha keessatti hammachiifamuu akka qaban irra deddeebiin waamicha taasisaa jiru.
Qaamonni siyaasaa fi waraanaa biyyattii keessa jiran hundi marii biyyaaleessaa Itoophiyaan karoorsaa jirtu irratti yoo hin hirmaanne marichi bu’a maleessa akka ta’u kan eeran qondaalonni KFO, mootummaan Waraana Bilisummaa Oromoo wajjiin hin mari’adhu jechuun fudhatama hin qabu jedhanii jiru.
Mootummaan Itoophiyaa Waraana Bilisummaa Oromoo wajjiin hin mari’adhu jechuun madaala hin kaasuu kan jedhan Itti aanaan dura taa’aa duraa KFO obbo Baqqalaa Garbaa, “mootummaan akkuma Adda Bilisummaa Ummata Tigraay wajjiin mari’achuuf murteesse Waraana Bilisummaa Oromoo wajjiinis mari’achuun dirqama isaati” jedhan.
Kun ammoo akka hojii irra oluuf dhiibbaa taasisuun gahee ummata Oromoo ta’u obbo Baqqalaa Garbaa hubachisanii jiru.
Paartileen siyaasaa Adda Bilisummaa Oromoo fi Kongirasii Federaalawaa Oromoo “Itoophiyaa keessatti nagaa fi tasgabbii waarinsa qabu fiduudhaaf mootummaan haasawa aaraaraa gareewwan hunda hirmaachise taasisu qaba jechuun gaafatanis, mootummaan Waraana Bilisummaa Oromoo wajjiin hin mari’adhu jechuun ibsee ture.
Itti aanaan dura taa’aa duraa KFO obbo Baqqalaa Garbaa affeerraa waraanaa mootummaan naannoo Oromiyaa mootummaa naannoo Amaaraatiif taasise ilaalchisuun haasaa taasisaniin “Lola Oromiyaa keessatti adeemsifamaa jiruuf mootummaan naannoo Oromiyaa loltoota naannoo biraa affeeruun lola sabaa ummata giddutti kaasuu fi biyyattii gara balaa hammaataatti geessudha jechuun akeekkachiisani jiru.
Humna naannoo biraa Oromiyaatti affeeruun weerara kan jedhan obbo Baqqalaan, gochaa kaleessa abbootiin isaanii Oromoo irratti hojjatan akka irra deebi’anii hojjataniif hin hayyamnu jechuun dubbatani jiru.
Itti aanaa dura taa’aa fi hoogganaan dhimma alaa KFO Jawaar Mohaammad gama isaatiin yaada waltajjii kana irratti kenneen; “biyya tasgabbooftee fi waliigalteen siyaasaa keessatti taasifame uumnee dhalota haaraaf dabarsuu barbaanna” jedhe.
Itoophiyaa keessatti ummanni Oromoo addatti ni bilisooma jechuun ulfaataadha kan jedhu Jawaar, Bilisummaan Oromoo bilisummaa saboota biyyattii wajjiin hidhata qaba jechuun dubbatee jira.
Dhibdeen siyaasaa fi waraanaa Itoophiyaa furmaata kan argatuun waliigaltee siyaasaa qaamoota hunda hirmaachise akka ta’e qondaalonni kun irra deddeebiin ibsani jiru.


text:
Walgahii waggaa kan Tokkummaan mootummootaa baqattoota ilaalchisee torban tokkoof gaggeesse irratti, waa’een baqattootaa fi gargaarsa dhala namaa Afgaanistaan fi Itiyoophiyaa keessaa irratti caalaatti kan qiyyaafatee ture jedha gabaasnii Lisaa Shilaayin Jenevaa irra ergite.
Tokkummaa Mootummootaa keessatti komishinarra olaanaa kan waa’ee baqattootaa Filiipoo Graandee akka jedhanti, mariin torban tokkoof gaggeeffame yaada ijaaraa kan of keessaa qabu akkasumas, gargaarsii hatattamaan akka barbaachisaa ta’eetti, haal duree tokko malee karaa jaarmayoota gargaarsaan uummata miliyoona hedduu Afgaanistaan keessatti manaa fi qe’e ofii irraa godaane akka dhaqqabu walii galteen walii galaa tolfamee jira.
Graandeen akka jedhanti, dhimmi inni lammafaan walgahii kana irratti yaada hedduu gaafatee rakkoo Itiyoophiyaa keessaa ture jedhanii, Jiloonni walgahii kana irratti hirmaatan, dhiyeenya kana mootummaan Itiyoophiyaa aangawoota Tokkummaa Mootummootaa gameeyyii biyya isaa keessaa baasuun, yaaddoo guddaa qaban ibsaniiru jedhan.
Gabaasa Guutuu Caqasaa.


text:
Fakkeenyota Ajaa’iba Balaa Irratti Obsuu-2
2-Obsa Ayyuub (Aleyh salaam)–kutaa 1
Fakkeenyota ajaa’ibsiisoo obsaa keessaa tokko obsa nabii Ayyuubi (aleyh salaam). Fakkeenya ittii hidhatanii fi hordofan dhiyeessee jira.
Ayyuub aleyh salaam gabricha Rabbii gaarii ture. Rabbiin durummaan isa qore (fattane). Rizqii baay’ee isaaf bal’ise, maatii fi ijoollee isaaf kenne. Innis warra galateefatan irraa ta’e.
Warri seenaa qoratan, Ayyuub amiira (hogganaa), dureessaa fi nama tola oolu akka ture dubbatu. Ergasii Rabbiin musiibaan (rakkoon) isa qore. Qabeenya, maatii fi ijoollee ni dhabe. Dhibeen garmalee namatti ulfaatu fi dhiphisu isa qabate. Ayyuubis warra obsan irraa ta’e. Gooftaa isaa faarsuun, Isaaf galata galchuun, harka kennuu fi gammachuun kana hunda ni qunname. Guyyoota qananii galata kan galchu, guyyoota rakkoo immoo kan obsu waan ta’eef, mijaa’innaa fi rakkoo keessatti gabroota Rabbii gaggaariif fakkeenya ajaa’ibaa ta’e.
Niitin isaa dubartii gaarii turte. Jireenya qananii fi fayyaa isaa, yeroo rakkoo fi balaa keessatti waliin taate. Haala lamaanu keessatti abbaa manaa ishii waliin tan galata galchitu fi obsitu turte.
Seenaa Ayyuub keessatti qabxiilee ijoo keessaa: sheyxaanni nafsee isaa balleessuuf ni yaale. Rakkoo isarratti baay’ateef akka nuffuu fi dhiphatu isatti hasaase. Garuu sheyxaanni wanta barbaade hin arganne. Ergasii, karaa niiti isaatiin isatti seenu yaale. Ishiitti ni hasaase. Balaa isa tuqeef nuffiin nafsee ishii keessa osoo jiruu gara Ayyuub dhuftee wanta nafsee ishii keessa jiru muraasaan qalbii isaa sochoosu barbaadde. Ergasii Ayyuub ni dallane. Akkana ishiin jedhe: Ani qananii keessa hagam turee?” Ishiinis ni jette: waggaa saddeetama.” Innis, “Balaa keessa hagam turee?” jedheen. Ishiinis, “Waggaa torba” jetteen. Innis ni jedhe: yeroo mijaa’innaa kiyya osoo keessatti hin fixin akka Rabbiin balaa kiyya narraa kaasu hin saalfadhuu?”
Yommuu rakkoon isatti cimu, yeroon itti dheerate, namni hundu isarraa baqatee fi yeroo qormaataa milkaa’innaan darbe, gabricha baay’ee obsu ta’e. Gooftaa isaa akkana jechuun waammate: dhugumatti rakkoon na tuqe, Ati warra mararfatan hunda caalaa Kan mararfatuudha.”
Yeroo kanatti, Rabbiin subhaanahu rakkoo isarra jiru isarraa kaase, fayyaa isaaf kenne, wanta isarraa fudhate isaaf deebisee. Maatii fi fakkaataa isaanii ni kenneef. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa suuratu Al-Anbiyah keessatti ni jedha:
“Ayyuubis yommuu “Dhugumatti rakkoon na tuqee jira. Ati warra rahmata godhan hunda caalaa Rahmata godhaadha.” jechuun Gooftaa isaatti lallabe [yaadadhu]. Isaaf deebii deebisnee rakkoo irraa wanta isarra jiru irraa kaafne. Nu biraa rahmataa fi warra [Rabbiin] gabbaraniif yaadachisa akka ta’uuf maatii isaatii fi isaan waliin fakkaataa isaanii isaaf kennine.” Suuratu Al-Anbiyah 21:83-84
Gabricha Keenya Ayyuubin yaadadhu, yommuu rakkoo fi qaama isaa keessatti dhibee guddaan, qabeenyaa fi maatii isaa dhabuun isa qorre, innis obsee mindaa abdate. “Rakkoon na tuqe, Ati warra rahmata godhan hunda caalaa Rahmata goota.” jechuun Gooftaa isaatti iyyate.
Kadhaa (du’aayi) isaatiif deebii ni deebisne. Balaa isarraa kaasne, maatii, ijoollee fi qabeenya dhabee ture dacha dachaa gochuun isaaf deebisne. Isaaf rahmata gochuuf kana isatti hojjanne. Akkasumas, nama balaa irratti obsuuf, rahmata Gooftaa isaa abdatuu fi Isa gabbaru hundaaf fakkeenya akka ta’uuf [kana isatti hojjanne]. “warra [Rabbiin] gabbaraniif yaadachisa akka ta’uuf” Namoonni balaan itti bu’ee, balaa Ayyuubitti bu’e, obsa isaati fi balaa kanaan booda mindaa argate yommuu yaadatan, nafsee ofii obsa irratti leenjisu. Akkuma inni obse, isaaniis ni obsu. Akkuma inni mindaa argate, isaaniis ni argatu. Ammas, waa’ee Rabbii ilaalchisee yaada badaa yaadu irraa isaan eega. Rabbiin gabroota Isaa Isa biratti jaallatamoo ta’an addunyaa keessatti balaa adda addaatin ni qora. Kuni isaan salphisuuf osoo hin ta’in isaan qoruuf, akkasumas obsuun, mindaa guddaa abdachuu fi yaqiina bareechisuun sadarkaa guddaa Rabbiin qopheesseef akka gahaniifi.[1]
[1] Tafsiiru Muyassar-329, Tafsiiru Qurtubii-14/263, Tafsiiru Xabarii-16/367-368
Al-Akhlaaqul Islaamiyyatu wa ususuhaa-2/316-317


text:
Baarentuu Gadaa Irraa//
Dhiitee bariitu ulee ittiin ummata mirga isaaf falmatu reeban
gateettii irra buufatuun, diinaaf ijaa fi gurra tahuun kan sosso’an
hedduu tahuu seenaa QBO irraa hubachuutu danda’ama. Kanneen ejjannoo
diinummaa fi jibbiinsaan masakamanii beekaas tahe wallaalchaan,
dantaan bitamuuiis tahe sodaa irraa diina waliin hiriiruu, diinaaf
hojjatuu fi odeessa dabarsuufii filatan baay’atuun haa jiraatu malee
ummata mirga isaaf falmaatuuf murteeffatee ka’e jilbeenfachiisuu hin
dandeenye.
Qabsoo bilisummaa keessatti jaarmayaa baayifatuu irra tokko
jabeeffatuun wareegama hin barbaachifne hambisa. Ilmaan saba tokkoo
wal dura hin dhaabu. Akeekaan ykn tooftaan adda bahanii wal fendeguu
xiqqeessa. Irree fi humna qoodee diinaaf hiree hin kennu. Kun waan
beekamuuf kanneen dantaa matayyaan hin sobamne, dantaa ummataa hunda
irra caalsifatan, qaawwaa akkanaa hanqisuuf hedduu hojjatan. Kan anaaf
jedhuu filatuuf kun hin fudhatamuuf.
Ummatni Oromoo gabroomuu hubatanii walabummaa isaa akka gonfatuuf
jecha jireenya ofii lagatanii diina dura dhaabbatuun kan lolan hedduu
tahuun hin falmamu. Kana keessatti garuu ummataaf jecha bahuu fi ofiif
jecha bahuun Waaqaa fi lafa tahuu ilaallatuu feesisa. Akeeka alagaa
bakkaan gahuuf hiriiruun ammoo hundaan olitti ummata gabroome biratti
jibbamaa dha. Hawaasa kamuu biratti kan ummata dura dhaabbatu abarama
dha. Kan dabre irraa baratuu hanqatanii dogoggora kaleessaa irra
deddeebi’uun tarree namaa keessaa baasee beeyladaatti herregsiisa.
Wallaalummaan itti jabaattee ykn beekaa ummata ofiin olitti alagaaf
dursa kennuun maayii irratti gatamuu akka dhalchu guyya guyyaan
mul’ata.
Addunyaa kana irra bubbuluu qofaan waan hedduu dha kan baratamu.
Abbootiin keenya qarummaa kan horatan, sirna bulchiinsaa fi waliin
jireenyaa fakkii tahu kan tolfatan mana barumsa dhaquun hin turre.
Gaaddisa taa’uun kan tahuu fi hin taane irratti mari’atuun sirna
dimokraatawaa boonsaa ummatan. Kana kan dagatan hedduun namootaa,
digrii kijibaa tarrisuun beekaa of taasisuu kajeelan. Duris ittiin
nama sobuu fi beekaa of fakkeessuuf walitti qabatan malee daree
seenanii barnoota fudhatuun kan argatan akka hin tahiin gochaan
isaaniituu ragaa irratti baha. Barnootni hin barbaachisu jechuu miti.
Kan baratamu garuu beekumsaaf tahuu dhabee maqaa fi fakkeessiif qofa
tahuu isaatu taajjaba uuma.
Hawaasa kamuu keessatti kan ofitti farroomu jira. Kan gabroomfataaf
jilbeenfatu, ofirraa diina caalsifatu, kan har’aa qofa malee bor hin
ilaalee, kan ummataa hafee maatii isaafuu hin yaadne kan durii irra
bara Wayyaanee heddummaate. Raata’aa fi kan gad-aantummaan itti bule,
dhugaa itti fakkaatee ololaa fi seenaa kijibaa gabroomfataan of
dagate, of tahee mul’atuu irra gabroomfataa fakkaatee argamuu akka
filatus ifatti mul’ata. Kanneen akka dhala namaatti yaadan, walabummaa
fi bilisummaan jiraachuun mirga tahuu beekan, mirga irraa hir’ifame
qabsoon guuttatuuf wayta sosso’an, kanneen gooftaa isaanii fakkaatanii
jiraatuu filatan, gabrummaa fudhatuu irraa, tuffii fi salphina jalaa
of baasuuf warraaquu lagatu. Kun seenaa kolonii hedduu keessatti
mul’ateera. Kanneen akkanaa wayta gabroomfatan mo’ametti dachiitu
ittiin gara gala. Hiree argameen kanneen gooftolee isaanii waliin
baqatuu danda’an, hanga har’aatti seenaa xuraawaa hojjataniin
abaaraman. Ilmaan isaanii seenaa xuraawaa abbootii isaanii dhaalanis
har’allee mataa ol qabatanii jiraachuu hin dandeenye. Biyya itti
baqatanittis lammii 2ffaatti ilaalamuu jalaa hin baane. Abbootiin
isaanii ofiif xiqqaatanii ilmaan isaanii xiqqeenya dhaalsisan. Tuffii
har’a irra gahaa jiruuf abbootiin sababa tahan. Seenaa gantoota
ummataa hundaatu akkana.
Seenaan sirna gabroomfataa irraa dubbifamu kun har’allee Oromoo
keessa jira. Wayyaanee lolla jedhanii dhaadataa manaa bahanii hanga
dhaadatan gahuu dadhabuu irraa booji’amanii Wayyaaneef loluu fudhatuu
dhaan ummata isaanii irratti duuluu murteeffatantu diina irra qabsoo
bilisummaa Oromoo irraan miidhaa hin tuffatamne geessisan. Ilmaan
guddifachaa Wayyaanee harma hodhuun guddatanis miidhaan geessisanii fi
geessisaa jiran laayyootti hin ilaalamu. Kanneentu qe’ee abbaa isaanii
fi ummata isaaniitti diina qajeelcha. Diinda dura bu’anii karaa
agarsiisuun akeeka isaanii kan milkeessan kanneen akkanaa ti.
Ergamtootni ajjeesuu ajjeesisuu, hidhuu fi hiisisuu keessatti qooda ol
aanaa kennanis hanga dirqama itti kenname guutanitti aangoo bubuutuu
fi garaa isaanii guuttatuun akka jiraatantu haayyamameef. Kanaaf
fakkeenya duraa kan tahu OPDO dha.
Oromoon sodaataa, doofaa fi jilbeenfataa akka isaanii itti fakkaatee
kanneen diinaan olitti Oromoo irratti bookkisanii fi dhaadatan guyyaa
dirqama isaanii akka barbaachisaa tahetti bahatuu dadhabanitti kan
gataman tahuu OPDO irra kan gahaa turee fi jiru irraa arguutu
danda’ama. Kan yeroon shira Wayyaanee hubatuun irraa fagaatan,
akkasumaa shira diinaa irratti dammaqanii ummataaf falman keessa
jiraatuun kan hin haalamne tahus waggoota kurnootaan lakkaa’amu
keessatti illee shirri diinaa galuufii didee kan ummata isaanii
irratti labsii du’aa fi dhumaatii dabarsuuf harka ol kaasan mul’atuun
ummata Oromoo qofa osoo hin taane alagaa fi gooftolii isaan biratti
osoo hin hafiin isaan taajjabsiise. Nyaara haaddattee, safuu fi hooda
hin beeknee waan tahaniif garuu itti hin dhaga’amu. Hangamuu
jireenyaa fi aangoof bololuun jiraatullee, xiqqoo cancala itti gochuu
dhabuun dhuguma taajjabsiisa. Kanneen akkanaa ummata biratti kan
namoomaa bahan, lubbuun keessa jirtiif munyuuqan, kan jiraatti du’an,
reeffa sosso’oo tahuutti hubatamu. Ilmaan isaanii jalatti ajjeefaman
illee homaatuu kan hin dubbanne, “tarkaanfii sirrii fudhatan” jechuun
eebbisu herrega namaa keessa seensisuun akkamiin danda’ama?
Ofiif wallaalanii ummatas akka wallaalaatti ilaaluun of xiqqeessuu
taha. Keessumaa dhaloota har’aa ija duriin ilaaluun salphinaaf of
afeeruu dha. Ummatni Oromoo waggoota dheeraaf bilisummaa isaaf
qabsaawe. Walabummaa biyya isaatiif dhiiga isaa dhangalaase. Wareegama
baaseen qabsoo isaa sadarkaa har’a irra jiruun gahe. Kun boodatti
deebi’a jedhee kan yaadu ykn boodatti deebisuuf kan ifaaju, kan garaaf
buluu fi dantaan isaa jalaa cittu qofa.
Walabummaa Oromiyaa fi bilisummaa ummata Oromoo hanqisuun gonkumaa hin
danda’amu. Galatni kan ilmaan Oromoo fi qabsaawota bilisummaa haa
tahu! Kanneen eenyummaa isaanii beekan, bilisummaa fi walabummaan maal
akka tahe hubatan miliyoonotaan diinaan kokkee wal qabaa jiran.
Kanneen hin barihu sehuun gateettii ummataatti ol bahanii jireenya
isaanii guuttataa turan aduun itti dhiteetti. Bakka Wayyaanee of
buusuun ummata Oromoo gabrummsuu fi cunqursuuf yaaduunis ilaalcha
dullacha sirreeffamuu qabu dha.


text:
(Yaada kana ni deeggartu taanaan ‘Share’ godhuun dabarsaa)
Barreessaan: Saphaloo Kadiir
Akkuma beekkamu tooftaafi mala wal fakkaataa fayyadamuun gamtummaa cimsuun humna haqaaramteen ka’uu dabalatee warraaqsoota qabsoo finiinsuuf amna galma gahiinsaa saffisa. Yeroo ammaa tooftaaleen nu fayyadan jedhee yaade qindeessee akka armaan gadii kanatti tarreesseen jira. Yaanni armaan gaditti kaa’ame kun ilaalcha dhunfaa kootii malee akeeka dhaaba siyaasa tokkoo bakka hin bu’u. Isiniis dubbisuun waan irratti dabalamuu qaba jettanii yaaddan irratti dabaluun fooyyeessaa akka qabsoon hin buburrooyne taasisuu dandeessan.
1) Akkuma walitti dhihaataniin wal ijaaruun haala warraaqsa qabsoo oromoo finiinaa jiru kana daran ittiin wajiijan mijjeeffachuu. Hiriyoonni akkumma saahibummaa jabduu qabaniin nama 5 – 10 itti wal ijaaruun qabsoof qophaa’oo tahuu madditti tooftaa addaa odeeffannoo iccitaawaafi waaltawaa tahe osoo hin qisaasamneefi hin qammanne ittiin walii dabarsuu danda’aniif haala mijjeessa. Haala kanaan wal ijaaruun gamtummaa cimaa uumuun wal quba qabeenyaas bal’isuun odeeffannoo waliif raabsuuf gargaara. Saffisni odeeffannoo kun ammoo wal fakkaatiinsa ilaalchaa gabbisuun yaadoota buburree humna keenya bubuusu xiqqeessuun funyoo wal quba qabeenya jabeessa.
2) Guyyaa tokkottifi yeroo wal fakkaatatti guutuu Oromiyaa keessatti hiriira xumura gabrummaa godhuu. Barattoonni mana baruumsaa, dargaggoonni hojii garagaraa irra jiraniifi sabboontoonni lafa oromiyaafi lafee oromootiif dhimmaman marti akkaataa walitti dhihaataniifi akeeka tokko qabaniin guyyaa tokko yeroo wal fakkaataa keessatti fincilli guutuu biyyaa moggaa hanga moggaatti akka finiinu godhuun tooftaa ittiin mootummaa raafamaa jiru kana hiddaan fonqolchuuf daandii salphisa. Kana malees nuti ilmaan oromoo shira isaanii balfinee jiraachuufi gamtummaa keenyaas itti garsiifnuu dha. Kana godhuuf ammoo dhaamsa walii dabarsuun akka danda’amuuf ijaarsi dirqama. Namuu bakkuma jirutti humna cimsachuun qabsoof if qopheessuufi wal kakaasuun barbaachisaa dha. Dhaamsi wal fakkaataan hawaasa guutuu bira akka gahu dargaggoonni marti irratti hojjachuu qaban. Keessattuu hawaasa keenya bal’aa sadarkaa baadiyyaa jiran akka isaan si’a’inaan shira mootummaa kanaa hubatanii ka’an taasisuun gaariidha.
3) Oromiyaa keessatti haaluma wal fakkaatuun qonnaan bultoonni akka galii gibira lafa baadiyyaa fi kiraa lafaa qonnaa, kafaltii xaa’oo, qorichaafi sanyii filatamaa ammaan dura mootummaan shiraa kun dhibbeentaa guddaan irratti wal dhalchiisaa ture kafaluu diduu, baasii sababoota garagaraa jalatti dahachuun mootummaan kun ummatarraa guuru gumaachuu diduu, daldaltoonni qaraxa, ashuuraafi gibira hojii daldalaa kafaluu diduufi haaluma kamiinuu qaawa mootummaan kun galii ummatarraa ittiin argatu akka fashalaa’u taasisuu dha. Akkuma beekkamu mootummaan wayyaanee ilmaan oromoo fixaa jiru kun humni inni ifiin ijaaraa jiru hangafni galii ilmaan oromoofi oromiyaa irraa argatuun akka tahe beekkamaadha. Kanaaf, ummanni oromoo waliigalteen kan baadiyaas tahee kan magaalaa galii adda addaa kan mootummaa wayyaaneetiif galchu diduun irree inni dhaadatuun tana humna jilbaa dhawamuu qaba.
4) Yeroo ammaa ilmaan oromoo gurgurtaa oomishoota isaanii gabaa baasanii gurgurachuu irraa lagachuun barbaachisaa dha. Oromoon oomisha isaa gabaa baasee gurgurachuufi oomisha alagaa irraa bitachuu diduun (lagachuun) faaydaa guddaa qaba. Akkuma beekkamu alagoonni oromiyaa keessa hanga Finfinnee jiraatan marti oomishni isaan jiraataniin oomisha ilmaan oromootiin lafa oromiyaa irraa oomishamuun waan taheef daana’oo alagootaa kana agabsuu dandahuutu irra jiraata. Kanaaf ilmaan oromoo oomisha isaa gabaa baasuu dhiisee ol kuufachuun faaydaa dachaa qaba. Gama tokkoon warra qabeenya keenyaan halusaa jiru agabsuun humna isaanii butucha. Gama kaaniin yeroo barbaannetti gatii guddaan akka gurgurannuuf haala mijjeessa.
5. Walgahiifi leenjii OPDO, taphoota ispoortii yeroo garagaraa guutuu oromiyaa keessatti gaggeeffamuufi carraa namni itti walitti qabamu mara gara waltajjii filcilaafi diddaa gabrummaatti jijjiiruun gaarii dha. Hawaasni bal’aan walgahiifi leenjii mootummaa nama nyaataa kanaan saganteeffamu mara yoo dandahame bahuufi diduu, yoo humna waraanaa fayyadamanii kan dirqamaan baasan tahe ammoo walgahii isaanii gara waltajjii fincila xumura gabrummaatti jijjiiruun kaayyoo wayyaanee fashaleessuudha. Haalli kun bu’a qabeessummaan isaa guddaa tahuu haaloota dhiheenyatti dabre irraa hubannetti, muuxannoo kana roga hundatti babal’isuun akka yeroo gabaabatti wal gahu taasisuun baayyee barbaachisa. Kana godhuuf ammoo hubannoo gahaa hawaasa keenya bal’aa biratti gadiin bu’uun dirqama. Qeerrooleen marti mana mana isaaniitti maatii isaanii dammeeyfachuun shira mootummaan wayyaanee itti jiru kana kutaan hawaasaa odeeffannoo irraa fagoo jiru illee osoo hin hafne salphumatti akka baruufi hubannaa isaanii cimsatan taasisuun qaawa kaadiroonni OPDO hawaasa ittiin dallaaltu duuchuun akeeka wayyaanee laamsheessa.
6. Osoo fincila xumura gabrummaa gaggeessuuf dirree irratti hin baane dura tarkaanfiin jalqaba fudhatamuu qabu daandiilee kallattii maraan gara magaalaa ykn aanaa sanii seenu cufuu akka tahe yaadachuun gaariidha. Akkuma dhiheenya kana barbaachisummaa daandii cufuu iddoo garagaraa irraa hubannetti daandiilee konkolaataa gufuu, kullooda, dhagaafi w.k.f niin cufuun goommaa irratti qansiisuun akkuma fincila keenyaa wajiijnu daandiileeniis ibiddaan akka wajiijaman taasisuu, akkasumaas daandiilee gurguddaa iddoo garagaraatti gad qotuun booyii guddaa itti baasuun humna waraanaa gama biraa irraa seenee miidhaa adda addaa geessisu akka isaan magaalicha hin seenne dhoorkuun ykn dhibeeysuun balaa gahuu malu gad xiqqeessa. Kanaaf yeroo hunda daandiilee cufuun qaama warraaqsa keenyaa tahuu akka qabu hubachuun dirqama.
7. Kaampaanileefi warshaalee tigreefi fakkaatoota isaanii lafa oromoo irra jiran yoo danda’ame gubuun barbadeessuu ykn oomishaafi tajaajila warshaalee isaanii lagachuun akka isaan kufan taasisuun baayyee barbaachisa. Keessattuu kaampaanii abbaa qabeenyaa shilmii tahee albudaa oromiyaa xuuxaa jiru kan Mohammed Alii Alamuddin oromiyaa keessaa guutumatti barbadeessuun baayyee gaariidha. Akkuma beekkamu Alamuddiin qabeenyaa guddaa Oromiyaatiin badhadhe, kan durummaan isaa ammoo wayyaaneef qoricha, ummata oromootiif summii tahaa jiru malee faaydaan inni oromoof oromiyaaf gumachee tokkolleen kan hin jirre tahuu ifatti beekkama. Kanaaf qabeenyaafi tajaajiloonni Alaamuddiin kun lafa teenyarraa barbadaa’uu qaba. Keessattu, kaampaanii albudoota Oromiyaa keessaa qabu uggurri irra kaayamuun dirqama. Hanga ammaan duraa kan saame ni gaha, amma booda garuu dhaabbachuu qaba. Kanaafuu naannoo kaampaaniin Alaamuddiin jiru warri jiran marti tarkaanfii hadhooytuu irratti fudhachuun barbadeessuu qaban. Haaluma wal fakkaatuun qabeenyoota tigree mara daara godhuun dirqama.
8) Mooraa qabsoo oromoo yeroo biraa caalaa waytiin mijjeeffamuufi cimuu qabu amma tahuu hubachuun roga lamaan irratti hojjachuun dirqama. Sadarkaa duraa irratti dhaabni qabsoo bilisummaa oromoo irratti hojjatu haala mijjaawaa amma jiru kanatti fayyadamuun if jaaruun ummata bal’atti gad bu’ee ijaaruuf cichaan hojjachuu qaba. Yeroon kana jedhu gariin keessan dallanuu maltan. Sababniis, hanga ammaa mooraan qabsoo oromoo hin jaaramnee jechuun guunguumuun keessan hin oolu. Garuu dhaabni yeroo dheeraaf ololli addaa irratti deemuun reeqqisaa ture yeroo gabaabduu tanatti of ijaaree ka’uuf itti ulfaachuun isaa hin oolu. Kanaaf ammoo hawaasni bal’aan hanga danda’amutti of qopheessuutu irra jiraata.
Tooftaaleen lakkoofsa 1 – 7 tuquuf yaalee kanatti fayyadamuun karaa salphaan gara qabsoo hidhannootti dabruuf nu dandeessisuufi tarkaanfiilee haal duree mijjeessuuf fudhatamuu qaban tahuu hubachuun gaariidha. Tooftaan lakkoofsa 8 irra jiru ammoo dabalataan hirmaannaa hawaasni bal’aan humnaan, beekkumsaafi qabeenyaan dirmatuun kan jabeeffamuufi, humna oromoo jaaruuf haalaan murteessaa tahee dha. Dirqama oromummaa kana bahachuun eenyurraa illee kan eegamu tahuu ofitti murteessuu dha.
Tooftaaleen armaan olitti kaa’aman kanneeniifi kan biroollee fayyadamuun tarkaanfiilee qabsoo hidhannoo dura fudhatamuu qabanii dha. Kanaafuu, ilmaan oromoo marti yeroo kanatti qophii tahuun qeerroo waliin warraaqsa qabsoo finiinsuu cinatti tarkaanfii injifannoo keenya saffisuu, gamtaan kaayyoo galmaan gahuu keenyaafiis cimina keenya mirkaneessa. Xumure, waan dubbiftaniif galamoomaa.
=GALATOOMAA=
==============
Gadaan gadaa bilisummaati
#Saphaloo_Kadiir/ Abdulbasit K.
Amajjii 6, 2016
#Oromoprotests


text:
Wiirtuu hiidhaa godaantotaa Liibiyaa: 'gaannama fakkaata’
Henesii Maanjiing, waan hamaa kan eegee galaana irratti ture.
Dargaggoon Sudaan Kibbaa umuriin isaa 18, Liibiyaa irraa gara Awurooppaatti ennaa qaxxaamu galaana irratti du'u akka danda'u beeka ta'a. Hanga ammaattis galaanni Meeditiraaniyaanii goodaantootaa fi koolu galtoota 2,400 ta'an nyaateera.
Haa ta'u malee, Henesiin osoo qarqara galaanaa hin gahiin butamuun rukutame, ajjeefamuufis ture. Akka dargaggoon kun jedhutti, rakkinni maatiin isaa waan du'aniif sodaachuun bara 2016tti mana maatii isaatii bahe.
Innis dhiiroota 1, 000 kan biraa waliin Taariq al-Sikaa, wiirtuu mana hiidhaa magaalaa Tiriippoolii keessa jiraata. Hedduun keenyas lamiilee Afrikaa hojii barbaadaniitu galaanaa irratti dhaabachiifame.
Amma mana kuusaa bakka ifi hinjirree fi afuura baafachuuf itti cinqaman keessatti qabamaniiru. Aduu nama gubu keessa miilli isaanii wal xaxe haala gaarii keessa hin jiran.
Yoo ho'ii dhufuu walumaan baqu. ''Yeroo dhumni imala isaanii asi ta'u hubatanis, baayyee qalbiin isaanii cabe,'' jedha qondaalli wiirtuu sanaa tokko.
Muraasni isaanii waanuma argataniin of bashannansiisuu yaalu. Alkan yoo karri cufamuttis qaruuraatti fincaa'uu qabu.
''Kunis akkuma gaannamaati. Sirriiyyu mana hiidhaarra caala,'' jedha Henesin.
''Ani waan rasaasaan rukutameen se'e''
Dargaggoo qaloon kunis loqooda warra Landaniin dubbata. Kunis turmaata maatii isaa waliin waggoota sadiif achu tureen kan argateedha. Hawiin achii deebii'uuf qabuus jalqaba Masirii, isaan booda ammoo daangaa Baha Libiyaa isa geesse. Akka inni jedhuttis, achitti ture gareen namoota hidhatanii kana kaan 40 waliin nama isaan geessu harkaa kan itti butan.
''Namoota qawweefi ulee qabatan agarree. Isaanis akka konkoolaataa keessa galuuf ni dirqisiisan,'' jedha.
''Namoonnis utaaluu jaqaban. Yeroo sanas jaarsi Chaadii dhufe tokko rasaasaan rukutame. Dhiigni isaa uffata koo gutuutti faca'e. Anis waanan rukutame waan natti fakkaate nan fiige.''
Innis nama naannoo sanaa kan gara warra butaniitti geesse irraa gargaarsa gaafate.
''Na kabaluun garaa keessa na dhiite, '' achinis ''maaliif baqatta?'' naan jedhe.
''Galata waaqaa guyyaa sadaffaairrattis namichi nu geessee dhufe gadi nudhiisise.''
Henesin akka gara Tiriippoolii deemuuf viisaan soobaa kennameef. Garuu, yoo achi gahutti milishootaan qabamee wiirtuu hiidhaa buufata xiyyaarratti dhihoo jirutti hidhame.
''Guyyaa guyyaan miidhaatu jira,'' jedha. '' Yoo namoonni sagalee dhageesisan, yookiin nyaataaf mudaman ni dhahamu. ''
Waardiyyootaaf meeshaan waraanaa filatamaan ujummoo bishaaniti.
Hiidhamtoonni isa waliin jiran kan biraa balaawwan Libiyaatti goodaantoota irra gahaa jiru tarreessu. - dadabarfamuu fi milishootaan gurguramu, akka garbaatti itti fayyadamu, fi wiirtuu hidhaatii bahuu waardiyootaaf maallaqa kennuuf dirqiisifamu fa'i.
Osmaan Abdal Salaam:
Lammiin Sudaan kan ta'ee Osmaan Abdal Salaam godaannisa morma isaarraa agarsiisuuf marxoo morma isaarraa kaase.
Kunis hojii hidhamtoota magaalaa Liibiyaa Baani Waliiditti keessaa ta'u dubbata. Isaanis hidhmtoota irraa maallaqa fudhachuuf akka firoota isaanii buiyyaatti bilbilaniif dirqisiisu.
''Yemmu bilbilluu ni boonya. Mataa keessa si dhahu. Namoonni aboomamu hinbarbaadnees jiru. isaanis qaama isaani gubu. Abbaan kiyya qote bulaadha. Innis waan maallaqa hinqabneefu mana keenya gurgure. ''
Bilisummaan Osmaan karaatti hafes warra isaa dolaara 5, 000 baasise.
Ammas gara Awurooppaa deemuu barbaaddaa jedhe yoon gaafadhu, ija isaa fooxoon hagugee bo'uu eegale.
''Bakka kanaa dhiisee gara biyya kootti deebi'uu qofan barbaada.''
Abjuu deebiifamuu
Tiriqii al-Sikaatti yeroo ciree hiriiraan dheeraa garuu nyaataaf gabaabaa dha.
Tokkoon tokko namaas daabboo xiqqoo, dhadhaa muraasa, fi juusii qallaa kubbayyaa tokko fudhata.
Hidhamtoonnis qondaalli kanaaf itti gaafatamaa ta'ee gaafanuuf barbaadan. Isaanis dhiyeesitii isaaniif kanfaluuf hanqina maallaqaa waan qunnameefu gargaarsa irratti akka hundaa'an dubbatan.
Isaan kanneen asitti qabamanis hidhamtoota, garuu waggaa meeqaaf akka itti murtaa'ee hin beekan. Osoo seeraatti hin dhiyaatiin yeroo dheeraaf turuu ni danda'u. Abdiin gadhiifamuuf qabanis gara biyya isaanitti deebiifamuun ergamuu dha.
Erga dhalate reefu ji'a sadi kan ta'e Solaan jireenya isaa gabaabdu mana hiidhaa keessatti dabarse. Nutis kutaa dubartootaa keessa firaashii moofaarra nagaan rafee agarre. Haatii isaa shamarree Waasilaa Alaasaanne, yeroo inni kan umurii torbaan afurii tureedha galaanaan gara Xaaliyaanitti ce'uuf kan yaaltee turt. ''Doonii keenya waan cabeef poolisoonni bishaan irratti nu qaban,'' jetti.
''Ergasi asi kunoo mana hidhaa shan keessa ture. Nyaata gahaa hin qabnu. Maatii keenyaaf bilbiluuf mirga hin qabnu. Haa duu'u haa jiraadhu quba hin qaban. Anii fi mucaan koo rakkachaa jira.''
Abbaan warraa Waasilaas bakka biraatti hidhame jira. Yoom akka walitti makaman ykn bilisa ta'an hinbeektu.
Biyyi ishee Toogoon Liibyaatti ambaasaaddara hin qabdu. Kanaafuu, akkuma Awurooppaa galuuf abjootaa turte sana, akka deebiisanii gara biyyaatti erganiif abjoochu qofa dandeessi.e.


text:
Siiraa-Lakk.15.1
Marsaaleen Da’waa Nabiyyii (SAW) bakka gurguddoo lamatti qoodun ni danda’ama: Marsaa Makkaa fi Marsaa Madiinaati. Makkaan keessatti da’waan godhan waggaa 13 itti fudhate. Kan Madiina immoo waggoota hafan kurnan itti fudhate. Ammas, Marsaa Makkaa bakka sadiitti qoodun ni danda’ama:
- Marsaa da’waa iccitii: waggaa sadii
- Marsaa ifaan ifatti da’waa makkaan keessatti labsuu: nabiyummaa irraa waggaa afraffaa irraa eegalee hanga waggaa kurnaffaa
- Marsaa Makkaan alatti Islaama babal’isuu fi namoota waamu: kuni dhuma waggaa kurnaffaa irraa hanga hijraa (godaansaatti) ture.[1]
Marsaa da’waa iccitii waggaa sadiif adeemsifamaa ture kutaalee darban keessatti ilaalle jira. Akka yaadannotti, marsaan kuni haati mana Nabiyyi (SAW) Khadijaan Islaamawu irraa eegale manni nabiyyi guutuun ni Islaamawe. Itti aanse Abu Bakr fi sahaabonni gurguddoon kanneen akka Usmaan bin Affaan, Abdurahmaan ibn Awfa, Sa’d ibn Abi Waqqaas, Abu Ubeyd ibn Jarrah fi kannen biroo ni Islaamawan. Marsaa kana keessatti da’waa fi salaanni iccitiin kan gaggeefamu ture. Muslimoonni Daarul Arqam (mana Al-Arqamitti) wal gahuun Qur’aana fi barnoota amantii Nabiyyii (SAW) irraa fudhatu. Mana barnoota dhoksaa kana keessatti jijjiramni guddaan adeemsifame jira. Marsaa kana keessatti namoota Islaama keessa seenan, keessa isaanii iimaanan jabeessu, hoggantummaaf isaan qopheessuu fi dhugaa jireenya isaan barsiisu ture.
Marsaa lamaffaa Makkaa keessatti azaa fi rakkoon Muslimoota irra gahu guyyaa guyyaan cimee itti fufe. Qureeshonni namoota Islaama keessa seenan adabbi adda addaatin adabuu jalqabde. Garii isaanii ibiddaan gubu, garii isaanii lafa hoo’aa Arabiyyaa irra harkisu, garii isaanii eboon waraanu. Garii isaanii dhagaa guddaa irra kaa’u. Garuu warroonni akkanatti azzabaman (adabaman) kunniin gonkuma Islaama irraa duubatti hin deebine. Islaama qabachuun itti fufan. Mee of haa gaafannu, “Namoota kana maaltu akkanatti isaan cimsee Islaama irratti akka gadi dhaabbatan isaan taasisee?” Gargaarsa Rabbii waliin sababni isaan hojjatanis jiraachu qaba. Nuti kana qorannee deebii yoo arganne, rakkoolee fi qormaata nu qunnamaniif salphatti akka dabarru nu gargaara. Kanaafu, marsaa iccitii irraa gara Marsaa ifatti osoo hin darbin dura, sababoota sahaabota cimse ni ilaalla. Kaayyoon keenya guddaan seenaa odeessu qofa osoo hin ta’in barnootas irraa fudhachuu waan ta’eef.
1-Seera Rabbii hubachuu fi itti buluu
Wanti addunyaa keessatti adeemsifamu wanta tasa adeemsifamu osoo hin ta’in seera isaaf ka’ame kan hordofuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa samii fi dachii erga uumee irraa kaase seerota baay’ee hin jijjiramne kaa’e jira. Milkaa’inni fi kufaatin ummataa fi namoota dhuunfaa seerota kana irratti hundaa’a. Namni seerota kana hubatee hordofe, ni milkaa’a. Kan dhiise immoo ni kufa. Seeronni kunniin Qur’aana fi Sunnah Nabiyyii keessatti kanneen ibsamanidha. Wanti nama ajaa’ibu, namoonni baay’een Qur’aanatti hojjachuu irraa haa garagalaniyyuu malee seeronni achi keessa jiran guyyaa guyyaan hojii irra oolaa jiru. Namni Qur’aana hubate seerota kanniin akka ifa aduutti arga. Nabiyyiin (SAW) seerota Rabbii hubachuun dukkana keessaa namoota baasuf carraaqa turaniru. Seerota Rabbii hin jijjramne keessaa tokko “Seera sadarka sadarkaan gara fuunduraatti deemu (Law of Gradual Progression).” Sadarka sadarkaan deemu jechuun karaan dheeraa akka ta’e hubachuun marsaa tokkorraa gara marsaa biraatti darbuuf suuta suutaan, of eeggannoo fi tarkaanfi tarkaanfin gara fuunduraatti deemudha.
Nama dhuunfaa fi hawaasa jijjiruu keessatti seerri kuni seera garmalee barbaachisaa ta’eedha. Namni halkan takkaan ummata ykn mataa kiyya nan jijjira jedhee carraaqu seera kana waan cabsuuf dhumarratti kufaatitu isa muudata. Kanaafi, Rabbiin Qur’aana keessatti seera sadarka sadarkaan deemu agarsiisuuf bakka baay’eetti xiyyeffannoo keenya harkisa. Fakkeenyaf, Rabbiin sakandi muraasa keessatti dachii fi samii uumuu osoo danda’u guyyaa jaha keessatti uume. Osoo fagoo hin deeminiyyuu mataa keenya yoo ilaalle, miciree irraa jalqabee hanga nama guutuu taanutti sadarkaa dhaloota fi guddinna keessa dabarre hubachu dandeenya. Dhangala’oon saalaa walitti erga dhufanii gara dhiiga ititaatti jijjire, ergasii gara foonitti, ergasi gara lafee san booda gara marsaalee itti aanutti dabarse. Kuni barbaachisummaa “seerri sadarka sadarkaan deemu” qabu agarsiisa.
Ammas, murtiwwan Islaama yoo fudhanne sadarka sadarkaan kan bu’an turan. Salaanni, soomni, zakaan yeroma tokkotti dirqama kan godhaman osoo hin ta’in sadarka sadarkaan dirqama godhaman. Yeroo ammaa, hawaasa dhugaa hundeessu yoo barbaanne, murtii qondaala biyyatitiin ykn mootiitiin ykn parlamaan kaayyoon keenya galma ni gaha jennee yaadun of gowwoomsu hin qabnu. Kaayyoo hawaasa dhugaa Islaamaa hundeessu kan dandeeyyu sadarka sadarkaan deemudha: yaada namoota dhuunfaa jijjiruu fi kaayyoo ol’aanaaf isaan qopheessu, keessa isaanii jijjiruu, sadarkaa hawaasattis suuta suutan deemudha. Kuni tooftaalee nabiyyiin (SAW) ummata wallaala gara ummata Islaamatti jijjiruuf itti fayyadamedha. Nabiyyiin (SAW) waggaa 13 Makkaan keessatti namoota amanan ulfaatinna da’waa fi dirqama Jihaada akka baadhatan, itti gaafatamummaa Islaama babal’isuu akka fudhatan leenjisuuf ture. Kanaafu, sadarka sadarkaan deemun namoonni ciccimoon rakkinna isaan qunnamuuf dantaa hin kenninee, dirqamaa fi itti gaafatamummaa isaanii sirnaan bahan akka argaman taasise jira.
2-Amanti sirreessu
Nabiyyiin (SAW) ergamuun dura namoonni Makkaan keessa jiraatan waa’ee Rabbii ilaalchisee amanti micciramaa fi hanquu qabu turan. Fakkeenyaf, maqaa fi Sifaata Isaa ilaalchise haqa irraa kanneen jallataniidha. Qur’aana keessatti:
“Rabbiif maqaalee gaggaaritu jira, kanaafu isaaniin Isa kadhaa. Warra maqaalee Isaa jallisaniis dhiisaa. Waan dalagaa turaniif fuunduratti jazaa ni argatu.” Suuratu Al-A’araaf 7:180
Sifaata Rabbii garii fudhachuu ni didan. Guutummaa Isaatiif maqaalee hin malleen Isa waamu. Akkasumas, wanta hanquun Isa ibsan, kanneen akka ilma qabaachu. Rabbiin kana hundarraa qulqullaa’e. Amanti sirrii ta’ee qalbii keessatti hidda qabsiisuuf, gadi dhaabu fi namootaaf ibsuuf Qur’aanni ni dhufe. Kunis galma kan gahe, tawhiida Ar-Rubuubiyyah (Rabbiin Gooftaa haqaa tokkicha akka ta’e) ibsuun, tawhiidu al-Uluuhiyyah (ibaada keessatti Rabbiin tokkichoomsu), tawhiidu al-asmaa’a was-sifaat (Maqaalee fi sifaanni gugguutuun Rabbii tokkichaaf akka ta’an) ibsuuni. Ammas, Rabbitti, Malaykootatti, Kitaabbanitti, Ergamtootatti, Guyyaa Qiyaamaa fi murtii Isaa (qadaratti) amanuuni.
Gareen Muslimoota jalqabaa tawhiida barachuu fi hojii irra olchu irratti kan guddatanii fi dagaaganiidha. Nafsee isaanii keessatti Rabbiin ol-guddisan, jaalala Isaa argachuun carraaqqi fi kaayyoo isaanii dhumaa ta’e. Yeroo hundaa Rabbiin akka isaan argu isaanitti ni dhagahame.
Nabiyyiin (SAW) namoota dhuunfaa tawhiida irratti guddisuu fi barsiisuun hundee ijaarsi Islaamaa irratti dhaabbateedha. Qajeelfama sirrii nabiyoonni darban hordofaa turaniidha. Nabiyyiin kamuu yommuu ergamu hojiin isaa jalqabaa gara tawhiidaatti namoota waamudha.
Nabiyyiin (SAW) sahaabota isaanii tawhiida irratti guddisuu fi barsiisuun firiwwan baay’ee fidee jira: haala waligalaatin sahaabonni wanta tawhiida faallessu irraa qulqullaa’ani jiru. Dhimma hunda keessatti murtiif gara Rabbii qajeelan, Rabbiif ni ajajaman, hanga Rabbiin jaallatan eenyullee hin jaallanne, Isa malee eenyullee hin sodaanne, Isa qofa irratti hirkatan, Isa qofa irraa gargaarsaa fi araarama kadhatan, Isa qofaaf qalma qalan (kana jechuun gara Isaatti dhiyaachuf maqaa Isaa qofaan qalu), yommuu kakatan maqaa Isaa qofaan kakatu. Isaan ala eenyufillee gadi hin jenne, hin sujuunne. Rabbiin homaanu wal hin fakkeessine. Amaloota (sifaata) Isaaf maluu ni mirkaneessan, wanta Isaaf hin mallee irraa immoo ni qulqulleessan.
Makkaan keessatti akkuma Qur’aanni waa’ee tawhiida fi gosoota isaa, nabiyyii fi ergaa isaa ilaalchisee amanti sirrii qalbii sahaabota keessatti hidda qabsiise, hundeewwan iimaana hafan ilaalchise amantiin isaanii sirrii ta’e. Kanaafu, tawhiinni fi hundeewwan iimaanaa qalbii keessatti hidda waan qabateef rakkoolee fi ulfaatinna isaan qunnamuuf danta osoo itti hin kenniin gara fuunduraatti tarkaanfachu danda’aniiru. Adabbiin Qureeshotaa Islaama irraa duubatti isaan hin deebisne. Sababni isaas, tawhiinni fi iimaanni qalbii keessatti lafa waan qabateef. (Nutis isaanitti hidhanne milkaa’u fi qormaata ciccimoo keessa darbuuf gosoota tawhiida bal’innaan sammubani.com irratti ilaalaa jirra.)
3–Qur’aana keessatti ibsa Jannataa fi bu’aa inni sahaabota irratti fide
Aayaanni Qur’aanaa Makkaan keessatti bu’an Guyyaa Qiyaama irratti xiyyeefannoo guddaa kennanii jiru. Suuraalee Makkaan keessatti bu’an baay’een isaanii osoo waa’ee haala Qiyaamaa muraasa isaa, haala warra qananiifamanii, azzabamanii fi akkamitti akka walitti qabaman osoo hin dubbatin hin darban. Akka waan namni Qiyaama ijaan argutti sirritti ibsan.
Jannani fakkeenya hin qabdu:
Aayaanni Qur’aanaa haala ifa ta’eeni fi addunyaa tana keessatti haala fakkeenyi ishiif hin jirreen Jannata ibsan dhufanii jiru. Guddinna, baay’inna fi amala addaa qananiin kuni qabu irraa kan ka’e, addunyaa tana keessatti wanti Jannata fakkaatu hin jiru. Kuni dhiibbaa guddaa sahaabota irratti uumee jira. Qananiin Jannataa qananii Rabbiin tolaa fi arjummaa Isaatiin gabroota gaggaarii Isaatiif qopheessedha. Qananii kanarraa hanga ta’ee nuuf ibse jira. Garuu wanti Inni nurraa dhokse baay’ee guddaa sammuun namaa bira gahuu hin dandeenyedha. Rabbiin subhaanahu ni jedha:
“Cinaachi isaanii ciisicha isaanii irraa fagaata. Sodaa fi kajeellaan Gooftaa isaanii ni kadhatu, waan isaaniif kennine irraas ni baasu. Waan isaan hojjataa turaniif jecha akka mindaatti gammachuu ijaa irraa waan isaaniif dhokfame lubbuun tokkoyyuu hin beektu.” Suuratu As-Sajdah 32:16-17
Cinaachi ykn dirri warra amananii fi Qur’aana hordofanii, bakka rafan irraa hirriba mi’aawa keessaa gara wanta caalatti mi’aawa ta’etti ka’u. Wanti isaan biratti garmalee jaallatamaa fi mi’aawa ta’e salaata halkanii (salaatu leyli) fi Rabbii olta’aa waliin maqoo dhaabbachuudha. Kanaafi, ni jedhe, “Gooftaa isaanii ni kadhatu” kana jechuun faayda addunyaa fi Aakhirah akka isaaniif fidu fi wanta miidhaa qabu akka isaan irraa deebisu ni kadhatu. “Sodaa fi kajeellaan” kana jechuun adabbii Isaa sodaachuu fi rahmataaf mindaa Isaa kajeelun Isa kadhatu. “waan isaaniif kennine irraas ni baasu” Baasi dirqamaa fi jaallatamaa ni baasu. Baasin dirqamaa kanneen akka zakaa, ijoollee fi niiti irratti baasu, firoota irratti baasi baasu fi kanneen biroo. Baasin jaallatamaan kanneen akka sadaqa kennu, hojii kheeyri garagaraa hojjachu fi kkf.
Jazaa (mindaa) namoota kanaa akkana jechuun dubbata “akka mindaatti gammachuu ijaa irraa waan isaaniif dhokfame lubbuun tokkoyyuu hin beektu.” Kheeyri fi qananii baay’ee guddaa, gammachuu, mirqaansu fi mi’aa isaaniif Jannata keessatti dhokfame namni tokkollee hin beeku. Akkuma Rasuulli (SAW) jedhan, “Rabbiin olta’aan ni jedha, “Gabroota Kiyya gaggaariif wanta ijji hin agarre, gurrii hin dhageenye fi qalbii namaa irra hin qaxxaamurree qopheessefi jira.” Sahiih Al-Bukhaari 4780
Akkuma isaan halkan dukkana keessa salaatan, du’aayi godhanii fi hojii dhoksan, gosaa hojii isaanitiin mindaa isaaniif kafale. Mindaa isaanii ni dhokseef. Akkuma isaan namoota irraa hojii gaggaarii dhoksan, Innis mindaa isaanii ni dhokseef. Kanaafi ni jedhe, “Wanta hojjataa turaniif akka mindaatti”[2]Hasan al-Basrin ni jedha: “namoonni hojii gaggaarii isaanii ni dhoksan. Kanaafu, Rabbiinis wanta ijji hin agarree fi qalbii namaa irra hin qaxxaamurre dhokseef.”[3]
Wanta hundarra caalu warri Jannata argatan
Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Yommuu warri Jannataa Jannata seenan, Rabbiin tabaaraka wa ta’aalaa ni jedha: Isiniif dabalaa waa ni barbaaddu?” Isaanis ni jedhu, “Fuula keenya hin ibsinee? Ibidda irraa nu baraarun Jannata nu hin seensifnee?”, Ergasii Rabbiin haguggi Isaa ni saaqa (ni kaasa). Gara Gooftaa isaanii ilaalu caalaa wanti isaan biratti jaallatamaa ta’e hin jiru.” Itti aanse aaya tana ni qara’e: “Isaan toltuu hojjataniif [mindaa] gaarii fi dabalataatu jira. Gurraachinnii fi salphinni homaatu fuula isaanii hin haguugu. Isaan sun warra Jannataati. Isaan ishee keessatti hafoodha.” Suuratu Yuunus 10:26 Sahiih Muslim 181, Jaami’u At-Tirmizii 3388
Mindaan dabalataa Aakhiratti Rabbiin olta’aa ilaaludha. Isa ilaalun, qananii Jannataa hunda caaludha. Warri Jannataa yommuu Isa argan qananii keessa jiran hunda ni dagatu. Isa ilaalun akkamitti qananii hunda hin caalle ree? Rabbii tokkicha fakkaataa hin qabne, Uumaa dachii fi samii ilaalu caalaa qananii fi gammachuun guddaan ni jiraa? Qur’aana keessatti ni jedha:
“Fuulli gariin Guyyaa san iftuudha. Gara Gooftaa (Rabbii) isaanii ilaalu.” (Suuratu al-Qiyaamaa 75:22-23)
Waa’ee Jannataa sirritti yaadu fi dhugaan itti amanuun, guddinna ummata keenyaatiif garmalee barbaachisaadha. Nafsee namootaa dhuunfaa keessattis fakkiin Jannataa yoo jiraate, Jaalala Rabbii olta’aa argachuuf gara fuundarratti furga’u, wanta qaalii (wuddi) ta’ee ni dhiyeessu, dadhabbinnaa fi du’a jibbuu irraa ni qulqullaa’u. Diini Rabbii oltaasisuuf annisaa fi humni cimaan nafsee isaanii keessaa ni burqa.
Kitaabban wabii:
[1] The Sealed Nectar-Fuula 77
[2] Tafsiiru Sa’dii fuula 769
[3] Tafsiiru Ibn Kasiir 6/145
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 103-108, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/183-…