text:
Kuush ilaalchisee akeeka Waaqayyoo keessaan walitti hidhata saba Kuush fi Uummata Oromoo
Malkamuu Jaatee
Konfirensii (walgayii) waldaa warra wangeelaa afaan Oromoo irratti kan dhiyaatee barruu (caaffata)
Hermansburg, Jarmanii, Muddee 10 bara 2016
Seensa
Adeemsa jireenya seenaa keessatti rakkinooti walixaxoon saba Kuush qunnaman fi gidiraa hamtuun Iyoobi (Waaqayyo kabajuun nama jiraate) mudatee ture sababii wal fakkaataniif gara mata-duree kanaatti Iyoob 42:2 keessaan seena: “Ati waan hundumaa gochuu akka dandeessu nan beeka, akeeka kees karaatti kan hambisu hin jiru.”
Waaqayyo uumama uume hundaa keessaa akeeka isaa jirenya ilmaan namaa keessatti raawachuuf saganteefate. Akeekichi muudaa hin qabu. Ilmaan namaa akeeka Waaqayyoo beeku fi hubachuu hin dandenye, sababii ogummaa fonii fi biyya lafaa irratti hundaawun akeeka Waaqayyoo baruu fi beekuu yaalanif. Akeeki Waaqayyoo fi yaadi namaa akkuma waaqaa fi lafaa wal irraa fagaataa adeeman. Kanaafuu, dhalooti namaa fi namee ogummaa isaanii qofaan akeeka Waaqayyoo beekuu hin dandenye.
Waaqayyotti amanuu kessaan akeeki Waaqayyo jirenya ilmaan namaa keessatti raawatama. Waaqayyo kennaa adda ta`e kennun nama uume. Fedha walaba ta`etu Waaqayyo biraa namaaf kenname. Jechunis, walabummaa hundinuu namootaaf kan kenname Waaqayyo biraa ture. Kanaafuu Waaqayyotti amanuun akeeka Waaqayyoo keessa jiraachu yookin Waaqayyo ganuun akkuma barbaadantti jiraachuu keessaa filachuun ga`ee (qooda) namaa ti. Garuu namni keennaa kanatti sirnaan fayyadamuu hin dandenye. Kanuumaaf dhalooti namaa fi namee cubbuutti kufuun jireenya qulqullawaa dhaban.
Waaqayyo jireenya namaa (maatii), sabaa (uummataa), fi biyyaa keessatti yeroo hundaa akeeka isaa raawachuu feedha. Saboota akeeki Waaqayyoo jirenya isaanii keessatti akka raawatamuuf filaman keessaa sabi Kuush warra tarree jalqabaa irra jiran keessaa tokko.
Saba Kuush ilaalchisee akeeka Waaqayyoo qabu seenaa saba Kuush ijoo ta`e wajjin walitti qabsisuun ragaalee macaafa qulqullu fi barrulee seenaa adunyaa keessatti galmaawan hanga tokko wabeefachuun (ragoomfachuun) kuutaalee gabaabadutti addaan qoodee dhiyeessa:
(1) Kuush bara dur-durii,
(2) Furtuu adabaa fi araaraa (lakkoofsa 40),
(3) Saba Kuush fi kakuu Waaqayyoo,
(4) Kuush fi saba Oromoo bara haaraa, fi
(5) Xummura.
1. Kuush bara dur-durii
Dhaloota Kirstosi dura (KD) barreesitooti seenaa biyya lafaa barressaa turan akka galmeessanitti: “Qaroominni saba Kuush waggoota kuuma kudha shan (15000) fuula-dura labuu galaana Abbayyaa keessatti jalqabame; qaroomini Kuush hundee aadaa fi qaaromina Misir (Gibxi) ture”.Kushitic civilization began on the banks of the Nile over 15,000 years ago and setteled at least 55,000 years perior (Taneter. Org 2016). Macaafa qulqullu keessatti wa`een Kuush yeroo 58 oli kallattiin ibsameera. Fakkenyaaf qaroominni Kuush bara durii sadarkaa guddaa irra jiraachuErmiyaasi 46:9 irratti ibsameera: “…yaa abboota fardeeni ka`aa, warri konkolaataa ooftanis ariitiidhaan fiigsisaa! Isin warri gaachana baattan, yaa gootota Kuush, yaa Fux, isin warri iddaa qabattan, yaa gootota Lud, isin warri iddaa qabachuuf ittiin hojjechuu, beektan ka`aatii fiigaa!”jedhe. Kuush warra konkolataa kaachiisu fi ogummaa lolaan beekamoo turan.
Namoti dhunfaa fi jaarmiyaleen amantii kiristinnaa tokko tokko kanneen kiristinnaa akka meeshaa siyaasaa fi daldalaatti fayyadaman “macaafa qulqullu keessatti wa`een Kuush (uummata Afrikaa) hin barrefamne” jechuun haalu. Fakkenyaaf jaarmiyaan kiristinnaa fi gosummaa (Christianity & race) jedhamu akka yaadutti macaafa qulqullu keessatti waa`een Afrikaa hin barrefamne. “Despite what Afro ethnic theologian might wish, black Africans are almost never mentioned in the Bible (www.christianityandrace.org).” Garuu ragaan macaafa qulqullu keessatti barrefame akka mirkaneessutti biyya lafaa kana keessatti biyyi jalqaba hundeefame biyya Kuush (ardii Afrikaa) ti. Kuush hundee uummata Afrikaa ta`uu macafi qulqullun ifatti mu`llisa.
Kuush ituu hin dhalatin baroota dheeraa dursee biyyi Kuush uumamuu Seera Uumamaa 2:10 – 14keessatti ibsameera: Iddoo dhaabaa sana obaasuudhaaf Eeden keessaa bishaan in burqe; bishaanichis achii ba`ee, gargar hiramee, laga afuur in ta`e. Maqaan isa duraa Phiishon, innis guutummaa biyya Hawiilaa lafa warqeen jirutti naanna`ee in yaa`a. Warqeen biyya sanaasi ba`eessa; hapheen urgaa`u, Sardoniiksis achii in argamu. Maqaan laga isa 2ffaa Giihon, innis guutummaa biyya Kuushitti nanna`ee in yaa`a. Maqaan laga isa 3ffaas Xegros, inni immoo fuulleemandara Asor gara ba`a-biiftuutiin in yaa`a; lagni inni 4ffaan immoo Efraaxiis jedhama.Akkasumasi ergii Kuush horee uummata guddaa ta`een booda biyyi Kuush maqaa Gibxi jedhamutti hiramuun waamamu jalqabeera. Fakkenyaaf Seera Uumamaa 13:10: Loox, gara harka olii ilaalee, dachaan Yordaanos bishaan ba`eessa akka qabu, hamma mandara Zo`aarittis akka lafa dhaabaa Waaqayyoo, akka biyya Gibxiis akka ture in arge…
Bishaan badiisaa booda ilmaan namaa ijoollee Nohi sadan irraa wal horuun biyya lafaa akka gutanSeera uumamaa 9: 18 fi 19 keessatti barrefamera: Ilmaan Nohi warri markabicha keessaa ba`an, Seem, Kaamii, fi Yaafet turan; Kaam abbaa Kana`aan ture; isaan kun sadan ilmaan Nohi turan; namoonni isaan kana irraa argamanii guutummaa lafaa irraa in tamsa`an. Kuush ilma angafa kan Kaam (ilma Nohi), irraa dhalatee dha. Uummata guddaa Kuush irraa argamsisuu waan akekeef (sagantesseef) Waaqayyo durse biyya Kuush hundesse. Seera uumamaa 10:6 – 12: Ilmaan Kaam: Kuush, Misraayiim, Fux, Kana`aan turan. Ilmaan Kuush immoo Saabaa, Hawiilaa, Sabtaa, Ra`imaa, Sabtekaas; ilmaan Ra`imaa, immoo Sheebaa fi Dedaan. Kuush, Naamrudin dhalche; Naamrud kun biyya lafaa keessatti nama jabaa isa duraa ture. Inni Waaqayyo duratti iyyuu adamsaa jabaa ture; kanaaf jechi, “Akka Naamrud isa Waaqayyo duratti iyyuu adamsaa jabaa sanaa” jedhamee dubbatamuun beekama ture. Innis
2. jalqabatti mandaroota biyya Shiinaar isa “Baabilon” jedhamee beekame keessaa Baabel, Akaadii, fi Kaalne irratti in mo`e. Biyya sanaa ba`ee biyya Asor dhaqee mandaroota Nanawwee, Rehobot-Irii fi Kalaa in ijaare; dabalees mandaroota Nanawwee fi Kalaa gidduutti Resen mandarattii guddittii in ijaare. Garuu ilmaan Kuush warri kaan qe`ee (biyya) Kuush irraa fagaatanii gara biyya biraa deemuu waan ibsame hin jiru. Kanaafuu gutummaa biyya Afrikaa keessatti sabooti argaman hundeen isaanii Kuush ta`uu ifaa dha akka macaafa qulqullu keessatti ibsamee fi akkasumasi ogeessoti seenaa bara durii akka barreesaa turanitti.
Saba Kuush bara dur-durii ilaalchisun maacaafa qulqullu keessatti warra kuutaalee Seera lakkoobsaa, Hisqi`el, fi Farfannaa keessatti barrefaman daballee ilaalla. Seera lakkoobsaa 12: 1:Miiryaamii fi Aaron sababii Museen intala warra Kuush fuudheef isa irratti ka`an… Hisqi`el 30: 3 – 5: Guyyaan sun dhi`aateera, guyyaan Waaqayyoo dhi`aateera, guyyichi guyyaa duumessaa ti, yeroon sun yeroo saba lafa irraatti faradamu in ta`a; biyya Gibxii irratti faradamun in ta`a; biyya Gibxii irratti billaan in dhufa, biyya Kuush irras naasuun in bu`a; yommuu biyya Gibxiitti namoonni rukutamanii kufan, badhaadhummaan ishee yommuu jalaa fudhatamu, hundeen ishees yommuu jalaa jigu, biyyi Kuush, biyyi Fux, biyyi Lud, tuuti saba garaa garaas, biyyi Kubii fi ilmaan biyya sanaa warri ani dur isaanii wajjin kakuutti galee biyya Gibxii wajjin billaadhaan in dhumu jedhe. Farfannaa 68: 31: Sooressonni biyya Gibxiitii in dhufu, Itoophiyaan ariifattee harka ishee gara Waaqayyootti in hiixatti!
2. Furtuu adabaa fi araaraa (lakkoofsa 40)
Mallattoon adabaa fi araaraa lakkoofsa 40 ta`ee macaafa qulqullu keessatti mull`ata. Guyyaa 40 fi alkan 40 osoo wali irraa hin citin bokkaa roobeen dhaalooti ilmaan namaa kanneen bara Nohi dura turan bishaan badiisaan mancaafamu (dugugamanii dhabamuu) Seera uumamaa 7: 4 fi 5 keessatti ibsameera: “…Ani guyyaa torba booddee guyyaa fi halkan 40 lafa irratti bokkaa nan roobsa; uumama lubbuu qabu ani uume hundumaa lafa irraa nan haxaa`a!” jedhe.
Guyyaa 40 fi halkan 40 sagantaa somaa (laguu) fi sagadaan (kadhataan) Musee fi goftaa Yasuus fuula Waaqayyoo dura lafa onaa keessa erga turaniin booda labsiin kakuu araaraa ilmaan namaaf labsame. Seera keessa deebii 9: 9 fi 10: Yommuu ani gabatoota dhagaa, gabatoota kakuu isa Waaqayyo wanta sii wajjin kakuutti gale irratti caafe sana fudhuudhaaf gara tullichaatti ol ba`e, guyyaa 40 fi halkan 40 tullicha irra nan ta`e; yeroo sana ani buddeena hin nyaanne, bishaanis hin dhugine. Matiwoosi 4: 2: Inni guyyaa 40 fi halkan 40f erga soomee booddee beela`e. Waaqayyo yeroo kakuu araaraa gara ilmaan namaatti erge guyyaa 40 fi halkan 40 bokkaa robeen barbaadawuu sanyii namaa yaadachaa ti fakkaata.
Dhaloota abbootii fi harmoolii irraa gara dhaloota ilmaanitti darbuun waggaa 40 ta`uu Seera lakkofsaa 14: 33 – 36 keessatti ibsameera: “…Ijoolleen keessan waggaa 40 lafa onaa kana keessa in jooru, hamma isin hundi keessan lafa onaa keessatti duutanii dhumtanitti isaan sababii amanamummaa dhabuu keessaniif achitti in rakkatu. Akkuma guyyaa 40 biyyicha gaaddan, akkasuma guyyaan tokko akka waggaa tokkootti lakkaa`amee waggaa 40f yakka keessaniif in rakkattu; yommus isin anaan mormuun maal akka fidu in bartu. Ani Waaqayyo kana dubbadheera; waldaa jall`aa walii galee ana irratti ka`e kana irratti kana nan fida; isaan as lafa onaa kana keessatti du`anii in dhumu” jedhe.
3. Uummati Oromoo bara durii irraa jalqabee lakkofsa waggaa 40 sirna siyaasaa (mootummaa) keessatti fayyadamaa ture. Abbootiin gadaa (geggesitooti mootummaa Oromoo) waggaa 40ffaairratti mallattoo (bokkuu/ulee) angoo motummaa gara ilmaanii dabarsu. Iyyaasuun waggaa 40ffairratti bokkuu (ulee) motummaa Musee irraa fudhachuun saba Isra`el gosoota 12 irratti hundaawe geggessee gara biyya Waaqaayyo abdachiise, Kan`aan, galche. Lakkoofsi fi mallattoon angoo motummaa Oromoo fi kan saba Isra`el bara Musee akkuma carraa wal hin fakkaanne. Maatiin Yaqoobi (Isra`el) waggoota 400 nannoo Gibxi, ardii Kuush (Afrikaa) keessa jiraatanii wal horuun gara sabaatti ol guddatan. Baroota dheeraa kana keessatti aadaa, sirna bulchiinsaa, fi amantii Kuush irraa waan tokkoyyu hin fudhanne jechuun hin amansiisu.
Ilmaan Yoseef lamaan, Efreemii fi Minaaseen, goosoti Isra`el lamaan ta`un moggaafaman sun harmeen isaani warra Kuush (Afrikaa) turte. Seera uumamaa 41: 45: Mootiin Gibxii, “Zaafenoot-Phane`aa” jedhee Yoseefiif maqaa in kenne; Asenaat intala Phoxii-Feraa luba On immoo isatti in heerumsiise; kana boddee Yoseef biyya Gibxii irra in nana`e. Seera uumamaa 48: 5 fi 6: Ammas ilmaan kee lamaan warri utuu ani as si bira hin dhufin, ati biyya Gibxii kanatti godhatte kan kootti haa lakkaa`aman; Efreemii fi Minaaseen akkuma Ruubenii fi Shimi`oon haa ta`an! Warri ati isaan kana booddee godhatte immoo kan kee haa ta`an! Dhaala isaanii immoo maqaa obbolaa isaanii Efreemii fi Minaaseetiin haa argatan.
Gosotiin kun lamaan sanyii harmee isaanii wajjin karaa fuudhaa-herumaa wal makuun isaanii hin shakkisiisu. Akkasumasi hadhi warraa Musee lammii Kuush turte. Kun hundinu Kuush akka Waaqayyo biraa kakuu qabuu fi saba bara dur-durii irraa jalqabee Waaqayyoo waaqessu ta`uu mirkaneessu.
Seeroti macaafa qulqulluu keessatti bara Abrahaam fi Musee barreefaman hangi tokko fi seeroti amantii waaqeffannaa wal fakkaatu. Fakkenyaaf Seera uumamaa 17: 9 – 11: Waaqayyo yammus Abrahaamiin “ atimoo karaa kee kakuu koo eegi, sanyiin kee dhaloonni si boddeedhaan dhufu kakuu haa eegu! Ammas kakuun koo inni anaa fi si giddutti, namoota kee giddutti, si boddeedhaanis sanyii kee giddutti eeguun isniif ta`u, `Isin keessaa dhiirri hundinuu dhagna haa qabamu! isa jedhuu dha. Isiin gogaa foon keessan haguge dhagna qabadhaa! Kunis kakuu isa anaa fi isin guddutti dhaabateef milikkita in ta`a.” Seera Makkoo Bilii Bisil Osolee tume keeyyata 2ffaa:“Jireenyi namaa akka hin midhamne, qabeenyi namaa akka hin miidhamne buttaan Abbaa “qundorroo”inni waggaa waggaatti tahaa ture hafee buttaan bara saddet saddetitti haa ayyaaneffamu, dhagna qabaan (kittaanuun) immoo buttaan qalamuu boddee waggaa afur afuritti haa ta`u, masqallimmoo waggaa waggatti haa ayyaneefamu Muree seera. Seeroti kun fi kanneen biroo maaliif akka wal fakaatan deebii itti kennuuf; qorannoon haayyulee amantii fi ogeeyyii falaasifaan bara tokko geggefamuu mala.
3. Saba Kuush fi kakuu Waaqayyoo
Kuush ilma abbaan abaare (Kaam) irraa waan dhalateef abaraamera jechuun namooti fi jaarmiyaaleen adda addaa ni ololuu. Baroota dhiyenya kana ammo tilmaama kanaan wal qabsisuun ba`laa waraanaa, iyyummaa, beelaa, dhukubaa, fi jirenya gadadoo ardii Afrikaa irratti babalatee adeemaa jiru ibsuu warri yaalanis jiru. Uummati guraachii sababii aadaa qaroomee fi amantii hin qabneef gidiraan itti baayyata warri jedhanis hedduu dha.
4. Garuu biyya lafaa kana irratti namni yookin uummati kamuu akka hin abaaramin Seera uumamaa 8: 21 fi 22 irratti Waaqayyoo dubbateera. Nohis iddoo itti Waaqayyoof aarsaa dhi`eessu ijaaree, horii qe`ee warra qullaa`ootti ilaalaman hundumaa, horii baal`eedhaan ka`an warra qullaa`ootti ilaalaman hundumaa keessaas fuudhee, iddoo aarsaa sana irratti aarsaa qalmaa in dhi`eesse. Waaqayyos foolii isa garaa ciibsu sana urgeeffatee yaada isaa keessatti, “Wanti nami mucummaa isaa tii jalqabee garaa isaatti yaadu hamaa yoo ta`e iyyuu, sababii namaatiif ani deebi`ee laficha matumaa hin abaaru, deebi`ees akkan kanaan dura godhe uumama jiraatu hundumaa matumaa hin balleessu. Egaa hamma bara lafti kun itti jiraatutti, midhaan facaasuuni fi sassaabuun, dhaamochinii fi ho`i, bonnii fi ganni, guyyaanii fi halkan ittuma fufu malee hin dhaabatan” jedhe. Uummati Kuush eebbifamee uumamuu fi Waaqayyo biraa kakuu qabaachuu macaafa qulqullu keessa ragaaleen jiru. Eebbi kunis karaa gurguddoo sadan armaan gadii kanaan Waaqayyo biraa gara uummata Kuush ergameera.
1ffaa eebbifamu Nohi keessaan Kuush eebbifame. Seera uumamaa 9: 1, 6 fi 7: Waaqayyo Nohi fi ilmaan isaa in eebbise; inni isaaniin, “Horaa, baay`adha, lafas gutaa!… Ani Waaqayyoo nama akka bifa kotti waanan uumeef, namni dhiiga namaa dhangalaasu, dhiigni isaa harka namaatiin in dhangalaafama. Isin immoo horaa, baay`adhaa, lafa guutaa, irratti baay`adhaa, lafa guutaa, irratti baay`adhaas!” jedhe.
2ffaa kakuu Waaqayyoo amanee fudhachuu Abiraam keessaan uummati Kuush eebbifame.
Seera uumamaa 12:1 – 3: Waaqayyo gaaf tokko Abraamiin, “biyya kee keessaa, lammii kee keessaa, maatii abbaa kee keessaas ba`iitii gara biyya ani si argisiisuu dhaqi! Ani saba guddaa sin godha, sin eebbisa, maqaa kee nan guddisa, eebbas in taata. Warra si eebbisan nan eebbisa, warra si salphisan nan abaara, qomoon biyya lafaa irraa hundinuu sababii keetiif in eebbifamu” jedhe.
3ffaa sagaleen kakuu Waaqayyoo foon uffatee mu`llachuu keessaan Kuush eebbifame.
Yohaanis 3: 16 – 21: “Waaqayyo, akkasitti tokkicha ilma isaa hamma kennuufitti biyya lafaajaallate; kun immoo isatti kan amanu hundinuu jireenya bara baraa haa qabaatuuf malee, haa baduuf miti! Waaqayyo biyya lafaatti farachiisuuf miti, biyyi lafaa isaan haa fayyuuf ilma isaa biyya lafaatti erge malee. Ilma isaa kanatti kan amanu itti hin faradamu, isatti kan hin amanne garuu, maqaa tokkicha ilma Waaqayyootti waan hin amaniniif, ammuma iyyuu itti faradameera. Ifichi gara biyya lafaa dhufeera, namoonni garuu hojiin isaanii hamaa waan ta`eef, ifa irra dukkana jallatan; firdichis akkuma kanatti in raawwatama. Hamaa kan hojjetu hundinuu ificha in jibba, hojiin isaa akka irratti hin beekamneef gara ifichaatti hin ba`u. Dhugaatti kan jiraatu garuu, hojiin isaa, inni akka jaalala Waaqayyootti hojjetame, haa mul`atuuf gara ifichaatti in ba`a” jedheen.
4. Kuush fi saba Oromoo bara haaraa
Lakkofsi yeroo bara haaraa, bara dhaalota Kirstoos booda (KB) jiranii dha. Mata duree kana jalatti enyummaa (afaan, aadaa, fi seenaa) Kuush duguguu/dhabamsiisuu keessatti shoora siyaasi sirnoota gabirummaa fi amantii xabachaa turan ergii xuxuqaman booda adeemsa kana keessatti akeeka karaa Waaqayyoo raawatamaa turani fi jiran warri gurguddoon ni tarrifamu.
Jaarraa 1ffaa fi 2ffaa keessa beektooti motummaa impaayera Romaa magalaa Aleksanderiyaa keessa jiraataa turan seenaa Kuush akkuma gutummaa seenaa Afrikaatti barreessaa turan
5. (Taneter. Org 2016). Jaarraa 7ffaa keessa beektoti Bezaantiin (Girik) ammoo biyyi jalqaba byya lafaa irratti hundaawe biyya Kuush jechuun barreessan. Akkasumas sirna waaqefannaa fi seera biyya-lafaa irratti dursee kan hundesse saba Kuush jechuun barressaa turan (Taneter. Org 2016). Ogeessoti kun seenaa saba Kuush ilaalchisuun caaffatooti (barruuleen) barreessaa turan waa`ee Kuush kan macaafa qulqulluu keessatti barrefameen wal simatu.
Bara 600 KB sochiileen sirna waaqeefannaa (amantii) yeroo fi bakka adda addaatti siyasaa fi daldala hundee godhachuun geggefamaa turan fi bara kanas haaluma wal fakkaatun fufaniru. Sochileen kun dhiibbaa kallattii fi alkalattii fayyadamuun mallattoolee saba Kuush kanneen akka afaan, aadaa, fi seenaa aguguun owaaluu hojii godhatan.
Kabi Afrikaa baroota dheeraaf motummoota alagaa [300 – 65 dhaalota kirstoos dura (KD) motummaa Girik, bara 65 KD – 640 KB motummaa impaayera Romaa, fi bara 640 KB irraa jalqabee motummaa Arabaa)] jalatti bitaman (Harms 2005). Motummoota alagaan baroota dheeraa gabiromuun kun akka afaan, aadaa, fi seenaan Kuush gutummaatti kaaba Afrikaa keessaa dhabaman godhe.
Jalqaba jaarraa 7ffaa keessa sirni waaqeefannaa islamaa ergii saganteefameen booda gara waggoota dhibba tokko keessatti gutummaa giddu galeessa baha Asiyaa , Kaaba Afrikaa, golee Asiyaa hedduu, Baha Awuropaa, fi Baha Afrikaa dhunfachuuf milkaaweera (Gascoigne 2016). Adeemsa baroota gabaabduu keessatti enyummaan (afaan, aadaa, fi seenaa) gosoota Kuush kaaba Afrikaa jiraatan gara enyummaa (afaan, aadaa, fi seenaa) Arabaatti jijjiruu irratti amantiin islamaa shoora guddaa xabate. Akkuma kanaan gosoota Kuush baha Afrikaa keessaa warri akka Afaar, Kunaamaa, Nubaa, Somalee, fi kkf enyummaa isaanii (hidda dhalootaa) Arabaatti hidhuun kasaaraa enyummaaf saaxilaman.
Walakkessa jarraa 1ffaa keessa amantiin Kirstinnaa kutaa Kuush kan kaaba baha Afrikaa seenuuHojii ergamoota 8: 34 – 38 irratti barrefameera. “…Namichi Itoophiyaa sun yommus Filiphosiin, “Raajichi waa`ee eenyuutiif kana dubbata? Hadaraa anatti himi? Waa`ee ofii isaatii moo yookiis waa`ee nama biraa ti? jedhee gaafate. Filiphos kutaa macaafa kanaatii jalqabee, waa`ee Yesus misraachoo itti himuutti ka`e. Utuma karaa sana adeemanii, bishaan tokko bira ga`an; namichi immoo Filiphosiin, “Bishaan kunoo ti, akka ani hin cuuphamneef maaltu na dhowwa? jedhe.Filiphos yommus, “Garaa kee hundumaan yoo amanteef”, siif in danda`ama” jedheen; kana irratti inni, Yesus Kristos ilma Waaqayyoo akka ta`e nan amana” jedhee deebise. Namichi immoo konkolaatichi akka dhaabatuuf abboome; Filiphosii fi namichi bishaan keessa lixanii, Filiphos isa in cuuphe.
Jaarraa 4ffaa fi 5ffaa keessa caasaan waldaa Kirstinnaa kaaba baha Afrikaa keessatti babalifamu jalqabe. In the 4th century Ethiopia was further Christianized and toward the end of the 5thcentury, nine monks from Syria are said to have encouraged the translation of the Scriptures into the Ge`ez language (Encyclopaedia Britanica 2016). Mandara Aksuum irraa jalqabee amantiin Kiristinnaa fi afaan Gi`izii gara kaabaatti, lixaatti, fi kibba lixaatti babalachaa adeemuun dhalachuu afaan Amaharaa, Tigraayi, fi Tigree argamsiise. Geʿez is a Semitic language to which the South Arabic dialects and Amharic belong. Subsequent inscriptions found in the ancient Ethiopian capital, Aksum, were written from the 4th through the 9th century (Britannica.com). Jaarraa 12ffaa irraa eegale afaan Amaharaa waan afaan waajjira motummaa Habashaa ta`eef afaan Gi`iizii dadhabaa fi hawaasaa gidduudhaa dhabamaa
6. adeeme. Although the Ge`ez ceased to be spoken popularly sometime between 900 and 1200 BC, it continues as a liturgical language of Ethiopian church (Britannica.com).
Dhalachuun uummata Habashaa (Amaharaa, Tigraayi, fi Tigree) sababilee gurguddoo lama irratti hundaawee ti. 1ffaa dhalachuu fi baballachuu afaanoota Amahariffaa, Tigiriffaa, fi Tigreeffaa wajjin kallattiin walitti hidhama. Amharic, Tigrinya and Tigre are all descended from the earlier Ge`ez, one of Semitic language group like Arabic, Aramaic, and Hebrew (Orville, 2012). Naannoo jarraa 9ffaa keeessa loqodoota afaan Gi`iizii irraa Amahariffi, Tigiriffi, fi Tigireeffi dhalatan. Afaanoti haaraan kun sutaan afaanoota uummatoota Kuush kanneen akka Agawoo, Daamoti, Kunaamaa, Oromoo, fi kkf dhabamsiisun baba`llachaa adeeman. 2ffaa Kiristinnaan magaalaa Aksuum keessatti hundeefamee ergii baba`llateen booda aadaa fi seenaa Kuush kaaba baha Afrikaa gara dabarsaa adeeme. Kanaafuu, adeemsa yeroo keessa gosotiin Kuush afaanoota haaraa dhalatan fudhachuu fi gara amantii Kirstinnaa hordofuutti geeddaraman malee uumamaan kaaba baha Afrikaa keessa Habashaan hin turre.
Jaarraa 12ffaa keessa hogganooti amantii Kiristinnaa magaala Aleksandariyaa jiraataa turan barruulee kibire-mangisti (Ulfina mootii) fi fitaha-mangisti (Hikkaa mootii) jedhaman barressuun gara waldaa kirstaana Itoophiyaatti ergaa turaniin enyummaa (afaan, aadaa, fi seenaa) Kuush gutummaatti dhabamsisuuf duula qora-qalbii sadarkaa olii banan. Kaayyoon barrulee kanaas: hogganummaa mootummaa fi waldaa Kiristaanaa irraa Agawoo (warra Kuush) fageessuun warra Seemi jedhamee fi idda Solomon (mootii Yiwudii) fakkeessuun barressan ergachuudhaan burqaa gaalana Abbayyaa to`achuun gutummaa biyya Kuush to`achuuf ture. The Agew seized control of Aksum for over 130 years (1137- 1270), however the Tigrean & Amhara struggled against the Agew to gain power for themselves that in 1270 they were played on the ethnic and religious identities of the Agew being alien, i. e not being descendants of the legendary Solomonic dynasty (Arthur 1984). Akkuma enyummaan Kuush kaaba Afrikaa dhiibbaa amantii islamaan gara Arabaatti jijjirame, enyuummaan Kuush kaaba baha Afrikaa dhiibbaa amantii kirstinnaan gara Habashaatti jijjirame.
Jaarraa 15ffaa irraa eegaluun ergamtooti motummoota Awuropaa gara ardii Afrikaatti (biyya Kuushitti) deddeebiyaa turan bu`aa fi ba`laa argamsiisan qabu. Bu`aan argaman gurguddoon: 1ffaodeefannoo tamsaasuun sagaleen (barnooti) Waaqayyo barrefamaan keessumaa uummata Oromoo biraa akka ga`uf daandiin tolchamuu jalqabe; 2ffa barnooti baraneen akka uummata Afrikaa qaqabuuf karaan saaqame. Ba`laan dhalatan gurguddoon: 1ffaa ilmaan namaa ardii Afrikaa irraa gabra taasifamuun sadarkaa addunyaatti gurguramu fi 2ffa qabeenyaa Afrikaa saammachuf mootummoti Awuropaa karaa sirna gabirummaa daandii tolchatan.
Ba`laa jaarraa 15ffaa irraa jalqabee dhalateen wal qabatee uummati Kuush (Afrikaa) akka uummata gadi-galoo kan seenaa, aadaa, fi amantii hin qabneetti lakkaawamuun tuffatame. Bara 1876 –1914 mootummoti Awuropaa kan akka Faransaayii, Ingilizii, fi Xaaliyanii ardii Afrikaa qircachuun qabeenya uumamaa (uummata, lafaa, fi albudaa lafa keessaa) dhuunfatan. Afaan fi aadaan alagaa afaan fi aadaa uummatoota Afrikaa ukkaamsee dhabamsiise.
Bara 1945 (xummura waraana adunyaa 2ffaa) booda sirna gabirummaa jalaa kallattiin yoo bilisoomannillee, uummatooti Afrikaa hedduun gabirummaa alkalattii kanneen akka afaan fi aadaa Afrikaatti bonuu hanqachuu, gidiraa iyyummaaf saaxilamuu, fi ba`laa waraanaa irraa bilisomuu hin dandenye. Kanaafuu bara ammaa gabiromfattoti toftaa jijjirachuun, alkalatiin
7. sirna gabirummaa itti fufuun geggessaa jiru. Meeshaalee dhokatoo kanneen akka iyyummaa fi waraana fayyadamuun sirna gabirummaa abshaalawe ardii Afrikaa irratti hogganaa jiru.
Bara 1517, baruuma ergamtooti sharriin gutaman Awuropaa irraa gara Afrikaatti deddebiyaa fi hojii basaasaa geggessaa turan, sochiin kiristinnaa haareessuu sadarkaa warraaqsaatti ol guddachuun giddu-galeessa Awuropaa keessatti geggefamaa ture. Sochiin kun hundeefamu damee amantii kiristinnaa isa 3ffaa, waldaa warra wangeelaaf, daandii tolche. Gartuleen waldaa kirsitinnaa warri gurguddoon Ortodoksii, Katoolikii, fi Evanjelikal (warra wangeelaa) jedhamu. Karaa sochii wangeelaa kana misirachoon fayyinaa barrefamaan akka uummata Kuush qaqabuuf kan sagantesse Waaqayyo ta`u isaa jaarraa 19ffaa keessa mu`llachuu jalqabe.
Bara 1839 irraa eegalee karaa ergamoota wangeelaa gara biyya Kuushitti imalaa turaniin hojiileen raawatamaan akeeka Waaqayyo mirkaneessuu jalqaban. Seenaa jallate qajeelchuuf haala rakkisaa fi baayyee waliin xaxamaa keessatti Waaqayyoo karaa Afuura-qulqulluu ergamoota wangeelaa dadamaqsuun misiraachoo fayyinaa gara biyya Kuush erge.
Bara 1870 – 1900 motummaan Habashaa duula jabaa uummata Oromoo irratti baneen gutummaatti enyummaa (afaan, aadaa, fi seenaa) saba Oromoo dhabamsisuuf saganteefate. Qajeelfama mootii motoota Habashaa, Yohaanis ( Minliki, mootiin Shawwaa, Encyclopedia Britannica 2016).
Bara 1972, baruma dulli gabirummaa uummata Oromoo irratti baname, irraa eegaluun macaafi qulqullu gutummaan gara afaan Oromootti hiikamuuf biyya Erteriyaa keessatti qopheen sadarkaa 1ffaa jalqabame. Bara 1899, baruma mootuummaan Habashaa gutummaatti biyya Oromoo weerare dhunfate, gutummaan macaafa qulqulluu gara afaan Oromootti hiikamee maxxanfame. Bara rakkinaa (dukkanaa) keessatti afaan Oromoo fayyadamuun ibsaan jirenyaa, Waaqayyoo biraa, saba Oromoof kennamuu jalqabe. Afaan Oromoo meeshaa godhachuun barnoota amantii barsisuun afaan Oromoo tiksuu keessatti shoora guddaa xabate (Jaatee 2016). Akkaataa wangeelli uummata Oromoo qaqabee fi baba`llataa adeeme gutummaa biyya Kuush (Afrikaa) keessatti fakkenya sadarkaa olii ti. Waaqayyo daandii kana irraan ardii Afrikaa irratti walabummaa gutuu argamsisuuf hojii bu`raa waan jalqabe fakaata.
1872–1889), irratti hundaawuun daangaa mootummaa Habashaa gara kibba Itoophiyaatti (Arusii, Harargee, Jimmaa, Kafaa, fi Wallaggaa) baba`llise (
Bara 1870 irraa eegalee waraana motummaa Habashaan irratti labsame ofi irraa deebisuuf uummati Oromoo qabsoo bilisummaa geggessaa jira. Qabsoon bilisummaa Oromoo (QBO) gara waggoota 150f geggefamaa jiru kun golee shan walitti hidhaman qaba.
Isaanis:
(1) qabsoo aadaa Oromoo tiksuu fi kunuunsuu,
(2) qabsoo afaan Oromoo qaroomsuu fi guddisuu,
(3) qabsoo seenaa Oromoo fi oromummaa ifatti baasuu,
(4) qabsoo hawaasummaa fi dinagidee Oromoo dagaagsuu, fi
(5) qabsoo siyasaa saba Oromoo aangoomsuu ti (Jaatee 2014).
Qabsoon bilisummaa Oromoo rogaalee shanan keessaan hoogganamaa jiran martuu wal tumsuun QBO injjifatnoo xummuraan ga`u, gargaarsa Waaqayyo biraa kennamaa jiruun.
QBO gara waggaa 120 (bara1872 – 1992) geggefame keessatti injjifatnoleen galmaawan warri gurguddoon armaan gaditti tarrifamaniru:
1. Waxabajjii 10 bara 1899 macafi qulqullu gutummatti afaan Oromootti hiikamuu
2. Caamsaa 15 bara 1904 ergamoonni wangeelaa afaan Oromoo fayyadamuun biyya
Oromoo keessatti sagalee Waaqayyoo barsiisu jalqabuu fi mana barnootaa sadarkaa 1ffaakan afaan Oromoon barnoota kennu hundeessuu (Danuu 2004)
3. Bara 1959 waldaa warra wangeelaa Makanee Yasuus (WWWMY) hundeefamtee Bitootessa 13 bara 1969 seeraan galmaawuun sadarkaa adunyaatti beekamuu
4. Bara 1960 Waldaa Afran Qalloo (WAQ) hundeefamuu
5. Bara 1963 Waldaa Maccaa fi Tuulamaa (WMT) hundeefamuu
6. Bara 1973 Addi Bilisummaa Oromoo hundeefamuu
7. Bara 1992 irraa eegalee daangaan biyya Oromoo, Oromiyaa, waraqaa irratti
sararamuun sadarkaa adunyaatti beekamuu, afaan Oromoo afaan barnotaa fi waajjiraa ta`uu, fi qorannoon afaan, aadaa fi seenaa Oromoo ba`llinaan jalqabamuu.
Oromoo rakkisuu fi dhabamsisuun akeeka seexanaa ti. Oromoo ijaaruudhaan jiraachisuu fi eebbisuun akeeka Waaqayyoo ti. Jaarmiyaalee fi motummooti adda addaa sanyii Oromoo lafa irraa duguguuf hedduu akka yaalan ragaalee baayyeetu jira. Bara kanas sanyii duguggaan akka itti fufee jiru saamichii qabenyaa fi lafa Oromoo tarsimaawee motummaa Habashaan hogganamaa jiru ni mirkanessa.
Garuu sabi Waaqayyo eebbise haala kamuu keessatti ni injjifata malee hin injjifatamu. Kanaafuu, qabsoon bilisummaa Oromoo waggoota 140 oliif gargaarsa Waaqayyoon geggefamaa jiru saba Oromoo dhabamuu irraa gara jiraachuutti ceesiseera. Saba kana fayyadamuun Waaqayyo akeeka ardii Afrikaa (biyya Kuush bara dur- durii) irratti raawachuuf adeemu akka jiru ragaalee mirkaneessan hedduu keessaa warri gurguddoon armaan gaditti tarrifamaniru:
1. Bara 1580 geggessaa amantii waaqeefannaa Makkoo Billii Bisil jedhamu Waaqayyo dibee kaase. Bara 1580 Makkoo Billii hogganaa Macca Oromoo turuu isaa ragaalee heddutu jira; garuu abbaa-gadaa, abbaa-seeraa, ykn abbaa dulaa keessaa kam akka ture hin beekamu (Bokkuu 2008). Seerri Makkoo Billii hangi tokko seera Muse barresseen wal fakkaatu. Fakkenyaaf: S4: Biyyi fuula keessan dura jiru kan keessan: baddaa baddaa isaa qabadhaa; qotadhaa, irratti horsiifadhaa; ijaaradhaas. S5: Biyya itti galtan kana keessatti lolli diinaa yoo iyyame walitti birmadhaa, wal gargaaraa. S8: Obo akkuma Cooraaf safuu ta`e, ilmi abbaadhaaf safuu haa kennu. Saalfii fi ulfina intalli haadhaaf haa kennitu. S34: Nammni otuu beekuu nama ajjeesee qabamee, fuula seeraatti dhihaatee akka ajjeesetti haa du ́u. Yoo firri isa du`ee araaramuu fedhe, saawwa dhibba gatii baasee haa araaramu. Araara sana Abbaa Bokkuu fi salgeetu araarsa. S36: Balleessaan gantummaa caalu hin jiru: biyya eeguuf abbaan bokkuu fi salgeen mariyatanii kan tumanii qadaadan, namni dhoksaa kana yoo diinatti himee fi iccitiin kun yoo beekame, namni gantuun kun qabamee yakka gantummaan adabama. Adabni kunis: dhagaan dugdatti hidhamee bishaan buufama, manni isaas ni gubama.
2. Bara 1839 Dr. J. L. Krapf biyya Jarmanii irraa gara biyya Oromoo ergamuun jaarraa 15ffaa irraa jalqabanii ergamtooti motummaa Awuropaa fi daftarooti Habashaa seenaa Oromoo jallisuun barresaa turan saaxile. Bara 1839 – 1842 giddu-galessa Oromiyaa keessa jiraachuun seenaa Oromoo qoratee barressuun adunyaatti beeksise, Macca Oromoo giddutti hundeefamuu waldaa warra wangeelaaf daandii saaqe, Macaafa qulqullu kakuu haaraa gara afaan Oromootti hike, fi Saba Oromoof firoota argamsiise.
3. Onkoloolessa bara 1870: Werner Münzinger gabirummaa irra Hikaa Awaaj bilisa baasuun dabarsee ergamoota wangeelaa warra Suweediniitti kenne. Bitootessa 31 bara 1872, guyyaa ayyaana faasikaa, ergii cuphamee booda Oneesimos (Dhimma-baasi)
9. Nasib jedhamee moggaafame (Hirphoo 1999). Seenaan barsisaa wangelaa, Hikaa, maaliif seenaa Yoseef waliin wal fakaate? Yoseef kan gurgurate obbolota isaa ti. Hikaa kan gurgure ammo motoota Macca Oromoo bara sana naanno laga Gibeetti mootummaa gandaa bulchaa turanii dha.
4. Bara 1950: Walaloolee fi barnooti aadaa Oromoo sheek Bakrii Saphaloo dhiyessaa (barressaa) ture uummata Oromoo baha Oromiyaa dammaqsuun qabsoo bilisummaa Oromoof hiriirsuudhaan bara 1960 Waldaa Afran Qalloo hundeessuuf milkaaweera. Sheeki barruu fayyadamee falmuun toftaa fi tarsiimoo mootummaan Habashaa afaan fi aadaa Oromoo dhabamsiisuuf saganteeffate saaxilee, akkuma ilmaan Amaharaa afaan Amaharaan barnoota barachuuf mirga qaban, akka ilmaan Oromoos afaan Oromoon barnoota barachuuf mirga qabaatanif qabsaa’e: akkasumas akkuma sagantaan raadiyoo afaan Amaharaan dhiyaatu, akka sagantaan raadiyoo afaan Oromoonis dhiyaatu falmee (Hassan fi Maatii 2008).
5. Bara 1969: Motummaan Habashaa sochii QBO hogganummaa waldaa Maccaa fi Tulama jalatti karaa nagaa geggefamaa ture sodaachuun qindessaa qorannoo aaddaa fi seenaa Oromoo, obbo Maammoo Mazammir (1936 – 1969), muuka irratti fannisee ajjese. Gooti dhugaaf wareegamees seenaa dhiigaan barresseen ergaa kana nuuf dabarsee darbe: “Duuti koo gar-malee miti: Dhiigni koo QBOf hundee tahee firii argamsiisa, Warri har ́a du`a ana irratti murteessan, mootichaa fi qondaalota isaa dabalatee, yakka narratti raawwatan kanaaf murtoo adabaa uummatoota Itoophiyaa biraa akka argatan hin mamu; Ni tura ta`a, garuu uummatni Oromoo mirga sarbame dhiiga ijoollee isaatiin akka deebisee gonfatu shakkii hin qabu” (Hassan fi Maatii 2008).
6. Bara 1972 luuba Guddinaa Tumsaa diibee kaase Waaqayyo: Xalayaalee bara 1972 fi bara 1975 lubi barresse keessatti akeeki Waaqayyo kan saba Kuushiif saganteefame ifee mu`llata. Waa`ee hawaasa fayaalessa Itoophiyaa fi Afrikaa keessatti ijaaruun baba`lisutu xalayicha keessaan akkanatti ibsame: “Sadaasa 4 bara 1972 marii (yaa`ii) Villach irratti hirmaachuu kiyya dursee namoota Swudinii fi Jarmanii tokko-tokko wajjiin yeroon haasaweetti “waa`ee guutummaa dhala-namaa tajaajiluu ilaalchisee yaadi WWWMY irraa dhiyaate yaada warra dhihaa irraa waan maquuf yaadicha ni raajeffatan, akkasumas ilaalchi waaqefannaa akkasii WWWMY irraa dhihachuun namoota marii Villach irratti hirmaatan fi ana wajjin haasawan hedduu isaan raaje. Anis karaa koo raajefachuu isaanii nan raajefadhe, Innis yeroon kun yeroo waldaaleen Afrikaa daandii WWWMY wajjin wal simatu ijaaruun ilaalcha waaqefannaa ilaalcha Afrikaa irratti hundaawe (African World View) hundeesinu ta ́uu waan amanuuf … Yaada-maddistooti Afrikaa tokko- tokko ilaalcha waaqefannaa warra dhihaa (Awuroopaa) yookin kan bahaa (Ashiyaa) irraa fedha hin qabnu… Afrikaaf (Kuushif) ilaalchi waaqeffannaa Afrikome (Kuushome) ni barbaachisa … tokkichi Waaqayyoo ilmaan-namaa tokko qamoota hedduutti addaan qodee waan uumeef… yoo hawaasa fayaalessa ijaaruuf saganteefame, jireenya namaa guutummaan ilaaluudhaan tajaajilli roga maraa kennamuufii qaba. … Waldaan amantii kiristaanaa hawaasa iyyome keessatti waan dhalatteef,“ofi kennuu fi isaaniif jiraachuun”, afuraa fi foon namaa guutummaattii tajaajiluu qabdi (GTF 2001 fi 2003). Hogganummaan luba Guddinaa maalif hogganummaa Phaawulos wajjin wal fakkaate?
7. Bara 1999 barsiisaa wangeelaan, jiraachuu saba Oromoo kan hin beekiniin, waldaa warra wangeelaa Itoophiyaa magalaa Berlin, Jarmanii, jirtu keessatti; ergaan Waaqayyo biraa saba Oromoof karaa Afuura-qulqulluu kenname dubbatame. Ergichis cunfaan isaa akkas ture:“Oromoon saba koo bara dur-durii na waaqessaa ture waan ta`eef karaa saba koo kana ardii Afrikaa eebisuuf ka`eera jedha Waaqayyo” kan jedhu ture.
Uummatoota saba Kuush irraa latan hedduu keessaa mallattoole saba Kuush bara dur-durii gutummaatti qabatee kan jiru Oromoo qofaa dha. Qabsoon bilisummaa Oromoo baroota dheeraaf gargaarsa Waaqayyoon golee adda addaan geggefamaa jiru: afaan, aadaa, seenaa, ilaalcha waaqeefannaa (amantii), fi sirna bulchiinsa (mootummaa) Oromoo badiisa irraa baraaruun Oromummaa fi Kuushummaa deebisee ijaaruu jalqabeera.
Kanaafuu jaarmiyooleen siyaasaa, amantii, fi haawasummaa biyya Oromoo keessatti fi biyya hormaatti maqaa saba Oromoon hogganamaa jiran marti adeemsa QBO keessatti akeeka Waaqayyoo siriittii hubachuudhaan hojii guddaa Waaqayyoo isaan waameef qophaawanii argamuun hedduu barbaachiisaa dha. Namaa fi saba Waaqayyo waamee, akeeka (sagantaa) isaa ittiin raawatu, irra dirqama guddaatu jira. Innis wal jibbuu, wal sobuu, wal hamachuu, wal shakkuu, wal hatuu, wal irratti duluu, diinatti dabarsanii wal kennuu, fi kanneen fakkaatan amaloota xuraawoo irraa gargaarsa Waaqayyoon qulqulaawanii argamuu gaafata.
Waaqayyo dhaalotaa gara dhalootaatti hojii gurguddaa biyya Oromoo keessatti raawachaa jiruuf bara baraan galati guddaan Isaaf haa ta`u. Fakkenyaaf: biyya Oromoo keessatti waajjirri jaarmiyaa tokkummaa Afrikaa hundeefamuu, biyyii (Oromiyaa) fi uummati Oromoo adunyaa irratti beekamuu, qorannoon Afaan, Aadaa, fi Seenaa Oromoo baba`llachuu, amantiin saba Kuush bara dur-durii karaa amantii Waaqeefannaa haareefamuu jalqabuu, fi
5. Xummura
Akkuma nama Iyoob jeedhamu, madaallii Waaqayyoon qajeelaa ta`ee ilaalamee sana, sharrii seexanaan qabeenyi uumamaan sabi Kuush horate jalaa fudhatameera yookin barbadaaweera. Garuu akeeki Waaqayyo deebisee saba Kuush ijaaruuf sagantessee fi haala adda addaan hogganamaa jiru, daandii QBO fi ilaalcha Oromummaa keessaan fixaan ba`uf abdatameera.
Waa`ee saba Kuush ilaalchisee akeeka Waaqayyoo ibsuuf, karaa barruu kanaa hanga tokko yaalame: Fakkeeya 19: 21; Isaayaas 61: 8 – 9, fi Gara warra Romaa 8: 28 xuquun xummura.
Fakkeenya 19: 21: Yaada namaa keessa akeeka baay`eetu jira, garuu wanta Waaqayyo yaadee qopheesetu jabaatee dhaabata.
Isaayaas 61: 8 fi 9: Ani Waaqayyo, “Firdii qajeelaa nan jaalladha, saamichaa fi jal`ina garuu nan jibba; ani amanamummaa kootiin saba kootiif gatii hojii isaanii nan kenna, isaaniifis kakuu bara baraa nan gala; sanyiin isaanii saba lafa irraa keessatti beekamaa in ta`a, ijooleen isaaniis namoota giddutti beekamoo in ta`u; namni isaan argu hundinuu, isaan sanyii isa ani Waaqayyo eebbise sanaa ta`uu isaanii in beeksisa” jedha.
Gara warra Romaa 8:28: Waaqayyo warra isa jaallatan karaa hundumaa gargaaree gara gaariitti isaan in geessa; isaanoo warra akka akeeka isaatiitti waamamanii dha.
Sirni gadaa (dimokirasii) Oromoo sadaasa 30 bara 2016 dhaabbata Motummoota Gamtaawan damee Barnootaa, Saayinsii, fi Aadaa (UNESCO) jalatti galmeeffamuu.
Wabeefannaa (Ragaalee)
1. Arthur G., 1984. The Horn of Africa. Marine Corps Command and Staff College. Subject area, strategic issues.
2. Bokkuu D. Dirribii, 2008. Ilaalcha Oromoo (Kitaaba Aadaa, Seenaa, fi Duudhaa Oromoo. Oromia Publishing LLC: Atlanta, Georgia, USA.
3. Britannica.com. Geʿez language. https://www.britannica.com/topic/Geez-language
4. christianityandrace.org. Was bibilical Kush /Cush black African?
http://www.christianityandrace.org/p/area-in-black-designates-areas-called.html
5. Danuu G. 2004. Wangeelli Kiristoos Attamitti nu bira ga ́e (1899-1991). Najjoo, Itophiyaa.
6. Encvcloprdia Britanica. www.britannica.com/EBchecked/topic/540208/Shewa
7. Encyclopaedia Britanica, edition 2016. Ethiopian Orthodox Tewahedo Church.
https://www.britannica.com/topic/Ethiopian-Orthodox-Tewahedo-Church
8.
9. Gudina Tumsa Foundation (GTF), 2001. The life and ministry of rev. Gudina Tumsa, general secretary of the Ethiopian evangelical church Mekane Yesus (EECMY). Mekane Yesus theological seminary Makanissa, April 18 – 21, 2001
10. GTF, 2003. Witness and discipleship, leadership of the church in multi-ethnic Ethiopia in a time of revolution (The essential writings of Gudina Tumsa, general secretary of the EECMY (1929 – 1979). GTF, Addis Ababa.
11. Harms F. Hartwig, 2005. Seenaa waldaa Kiristaanaa gabaabaatti (kutaa 1ffaa). Yerusaalemii jalqabee guddina waldaa Kiristaanaa gaafa ayyaana pheenxeqosteetii hamma 1500 KB. Hog-Barruu Asteer Gannoo, Aayira.
12. Hassan M fi Maatii D., 2008. Goota Oromiyaa. Oromia publishing LLC. Atlanata Georgia, USA.
13. Hirphoo T., 1999. Abbaa Gammachiis, Oneesimos Nasib nama Biyya Oromoo, ergamaa wangelaa (1850 – 1931). Mana-maxxansaa Bolee, Finfinee.
14. Jaatee M., 2014. Bu`aa-ba`ii amna qabsoo bilisummaa Oromoo kaleessaa, har’aa fi borii. Kyagaba & Sons graphics, Kampala, Uganda
15. Jaatee M., 2016. Qabsoo bilisummaa afaan Oromoo.Waligayii marii afaan fi aadaa Oromoo irratti barruu dhiyaate. http://www.ayyaantuu.net/qabsoo-bilisummaa-afaan- oromoo-waligayii-marii-afaan-fi-aadaa-oromoo-irratti-barruu-dhiyaate/
16. Orville B. Jenkins, 2012. Origin of Amharic, Tigrinya and Tigre Languages.http://orvillejenkins.com/languages/tigretigrinyageez.html
17. Orr James M.A. D.D. (General Editor), 1915. “Entry for ‘Ethiopia'”. “International Standard Bible Encyclopaedia”
18. Taneter. Org, 2016. Ancient Kush or Ethiopia. www.taneter.org/ethiopia.html
Gascoigne Bamber, 2016. “History of Islam, History World. From 2001, ongoing.
–
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- JAALALLI DHUGAAN KANAA?Dubartoota Gammachiisuuf Dhiirri Wantoota armaan gadii kana gochuu qaba jedha Obbo Gammadaa Olaanaa-Xiinxalaa, dubbisaa, waliif daddabarsaa!! - January 16, 2017
- JAALALLI DHUGAAN ISA KAMI?-AMALA moo FUULA waliin jiraatta?-Lati Hirpa Hunde - January 16, 2017
- DUBBISUUN DIRQAMA:XUMURA ABBOOTII IRREE:Gaafii Ummataa waliin Dhahanii Bira Darbuuf Yaaluun Essanuu Nama Hin Gahu!Baarentuu Gadaa Irraa/// - January 16, 2017


c: text/html

text:
Obaamaan dawwaanaa seenaa qabeessa Biyya Kuubaatti tibbana godhe irratti seenaa walitti dhufeenya Kuubaa fi Yunaaytid Isteets rakkina qabaachuu dhugaa bahee, ergaa nagaha ummuuf dabarfatee irratti Waashingtanii fi Havaanaa edduu adda addummaan jirachuu, haalicha fooyyeessu dha qamnii lammanuu irratti hoo hojjate gara fuun duraatti deemu hin danda’ama jedheera.
Maaliif imala kana akka godhee yeroo ibsu Obaamaan, “ As dhufuun kiyya harcaatuu bara lola qabbanaawaa Biyyoota Ameerikaa keessaa awwaaluufi. As dhufuun kiyya harka michoomaa uummata Kuubaaf diriirsuufi,” jechuudhan ture.
Lammiwwan Kuubaa mirga mootummaa isaanii qeequu, akkasumaas mirga qaama isaan bulchuu filachuu eggamuufii qaba jedhee gahee demokraasiin guddina biyaaatii gumaachuus cimsee tareessera.
Ibsa dhuma irratti gazeexeessitoota kenammee iratti, Obaamaan walitti dhufeenyi Kuubaa fi Yunaaytid Isteets foyya’insa agarsiisa jirachuu tuqee, garaagarummaan biyyonni lamaan dhabbanni dimookraasii fi mirga dhala namaa irratti qaban garuu gara gara ta’u dubbate. Kanaafuu biyyis isaa kannarati dubbachuu fi dhiibbaa gochuu ittuma fufu hime.
Gama Kuubaa irraa Kaastroon, haala hin baramneen gazexeessitoota irraa gaafii fudhateen waayee hidhamtoota siyaasaa gaafatamee ture. Aaridhaan yeroo deebisu “ maqaa namoota sababa siyaasaatiin hidhaman jettan kana natti agarsiisaa, Kubaan hidhamtoota akkasii hin qabdu. Hoo akka jiran ragaadhaan fiddan mana harra hidhaa hin bulan, amma gadhiisna,” jedheera.
Obaamaan turtii isaa Kubaa kanan idoowaan seena qabeessa dawwate kessaa bakki siidaa goota Kuubaa, walabummaa biyyittiti falmee, Joosee Maarttti, tokko ture. Dawaanaa isaa kanaa irratti hatii manaa isaa Misheel Obaama, ijooleen isaa lamaan fi amaatiin Obaamaa wajjin imalaniiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oduu Ebla 28, 2014
Qophii Yaada Ummataa
Dhimma mormii maastar pilaanii Finfinnee irratti xiinxala hayyuu kutaa xumuraa
Breaking News
Dhimma mormii maastar pilaanii Finfinnee irratti Xiinxala hayyuu seeraa
Oduu Ebla 25, 2014
Professor Beyene Peteros
Oduu fi Faana Baqataa (Xulaa Duubee)
Gaaffii fi deebii Pirofeesar Bayyanaa Pheexroos Kutaa 2ffaa
Qophii Addaa (Interview Prof. Beyene Petros)
Oduu fi Keessummaa
Oduu Qophii Dalagaa
Mata Duree Oduu Amajjii 23, 2017
OMN: Qophii Xiyyeeffannaa (Amajjii 23, 2017)
OMN: Tumsa OMN – Waldaa Baqattoota Oromoo Yaman
OMN: ልዩ ዝግጅት (ጥር 22, 2017) ከአቶ ኤደኦ ቦሩ ጋር የተደረገ ቃለ ምልልስ ክፍል ሁለት
OMN: ዕለታዊ ዜና (January 21, 2017)
OMN: ODU (Amajjii 21, 2017)
OMN: Qophii Addaa- Gaazexeessaa fi Kitaabsaa Jaafar Alii (LIVE).
OMN: Qophii Addaa ( Amajjii 21, 2017) HIRIIRA MORMII Hawasa OROMOO NETHAERLANDS
OMN: Xiyyeefannaa (Amajjii 20, 2017)
Sona Miidiyaa amajjii 19, 2017


text:
Yesus Kiristoos (Jesus Christ)
M.J Fisher, M.Div.
(Qopheessadhaan Kan Qindaa’e)
Seensa fi Macaafa Qululluu Waliin Wal-madaalchisuu
Kan akka gaafii “Yesus Kiristoos raajii qofa moo Waaqa foonin ml’ate?” jedhuu Macaafa Qulqulluu Qur’aana irraa aadda foo’e hin jiru. Kutaalen Qur’aanaa 88 barreeffama kana keessatti gabaabbinaan ibsaman qabxiilee gurguddoo Islaamummaa ifaan ni mul’isu. Jireenya bara baraa fi fayyina argachuudhaf eenyummaa Kiristoos beekun baay’ee barbaachisaa ta’uu isaa Kiristiyaanonni ni amanu.
Eenyummaan Yesus Kiristoos inni Macaaafa Qulqulluu Wangeelota keessatti ifaan taa’ee jira. Wal bira qabiinsi inni gadi fageenyan kenname kun Macaafa Qulqulluu keessatti kan dhihaate fi Qur’aana keessatti kan barreeffame irratti hundaa’a. Dubbii ergamoonni dabarsaa turan, jechuunis, Yesus Masiih ta’uu isaa; ilma qulqulluu durbee irraa dhalate ta’uu isaa; dinqiiwwan gurguddoo hojjechuu isaa; akkasumas ergamoonni kabajamoon isa hordofuu isaanii fi wangeela kan fide ta’uu isaa Qur’aanni mirkaneessun isaa baay’ee ajaa’ibsiisadha. Kana bira darbee Yesus sagalee fi hafuura Allaah ta’uu isaa qur’aanni ni labsa. Macaafa Qulqulluu keessatti argamuu baatus Yesus suphee irraa gugee (andarrii) lubbuu qabdu uumuu isaa Qur’aanni ni dubbata.
Karaa birootin Immoo dinqiiwwan eeraman kunneeni fi maqaalen kabajamoon kunneen Yesus Waaqa foonin mul’ate ta’uu isaa kan agarsiisan ta’uu isaanii Qur’aanni ni gana. Yesuus garbicha Allaah qofa ta’uu isaa fi akkuma Muhaammad tajaajiluu isaa akka ta’e ni dubbata. Kana bira ce’uudhanis barsiisa Sadantokkoo (Trinity), Yesus Kiristoos fannifamuu isaa, Ilma Waaqaa ta’uu isaa ni gana. Musliimonni Maqaa “Ilma Waaqaa” jedhu kana Allaah ilma argachuudhaf qunnamtii saalaa raawwachuu isaat agarsiisa jechuudhan ni ceephu. Kiristiyaanonni hubannoo dogoggoraa kana yemmuu dhagahan ni gaddu.
Musliimonni fannifamuu Kiristoos ganuu isaanii ibsa gabaabduu kana keessatti caqasuun baay’ee barbaachisaadha. Qur’aanni waa’ee hojii fannoo fi du’aa ka’iinsa Yesus Kiristoosin fayyina argamuu wanta tokkollee hin dubbatu. Kan dubbatus Yihuudonni Masihicha akka hin ajjeefne fi Allaahn garuu isa akka ajjeesan akka itti fakkeesse fi ofitti akka ol fudhateedha. Kana jechuun maal jechuudha? Seenaan Musliimotaa dhalootaa dhalootatti darbe akka dubbatutti Yihuudan haala dinqii ta’een bifti isaa gara Yesus fakkaachutti jijiiramee kanarraa kan ka’es Yihuudonnis inni Yesus itti fakkaatee akka ajjeesaniidha. Yeroo kanattis Yesus dhoksaadhan gara Allaah fudhatamee ture. Haala kanaanis gosa isaa Yihuudota isa ajjeesudhaaf turan jalaa miliqee jira. (Haala kanaan Yesus akka fannifamuu jalaa miliqu kan qindeesse Allaah akka waan ta’eetti yaadameeti).
Kutaalee armaan gadii qur’aana keessaa baasnee erga qo’annee booda gaaffin inni guddaa fi bu’uura ta’e nu hafa. Qur’aanni sirrii erga ta’ee duuka bu’oonni Yesus Kiristoos gara addunyaa guututti adeemanii ragaa du’uu fi du’aa ka’uu isaa akka ta’an; akkasumas waarri kana amanatanis akka fayyina argatan maalif labsan? Warri kanatti amanan maqaa Waaqa tokkootin, jechuunis, maqaa Abbaa, Ilmaa fi Hafuura Qulqulluutin akka cuuphaman maalif ajajan? Deebin kanaa Musliimonni wangeelli inni duraa seenaa keessatti yemmuu daddarbu jijjiirramuu isaa amanuu isaaniti. Kanaafuu Musliimonni kan amanan kaayyon Kiristoos waldaa ishee dhugaa dhaabudhaaf qabu akka hin milkoofnedha. Eega kun ta’ee waldaan Kiristiyaanaa bara Muhaammad Arabiyaa keessa turte wangeela Yesus kan fudhatte akkamitti ture laata?
Waldaan bara Muhaammad turte sababa ergaan Qur’aanaa Yesus Kiristoos kan salphisu ta’eef isa hin fudhanne. Bara ergamootaa irraa eegalee Macaafni Qulqulluun ifaan kan barsiisu Yesus Kiristoos dhugumaan nama, garuu sagalee Waaqayyoo, Waaqayyo nu waliin (Amaanu’eel), fakkeenya Waaqa hin mul’annee, Abbaa waliin Waaqa tokko ta’e, guutummaan Waaqaa qaama isaa keessatti kan jiraatu akka ta’eedha. Sababa duuka bu’oonni isaa hunduu Yesus nama ta’uu isaa beekaniif kuni baay’ee barbaachisaadha. Akkasumas gatii cubbuu ilmaan namootaa aarsaa ta’uudhan kafaluudhaf akka dhufe ni amanu turan. Haala kanaanis gatii cubbuu ilmaan namootaa ni baase; haata’u malee inni dhugumaan Waaqa ture, akkasumas fayyina kennuudhaaf ga’umsa kan qabu baay’ee qulqulluu ture. Kunis immoo oduu isaan ofuma isaanii irraa uuman hin turre. Raajiwwan karaa raajota kakuu moofatin isaanif ifa ta’ee ture (Faarfannaa 22, Isayas 53). Ergamoota Waaqatiin (Matewoos 1:20-25), Yohannis cuuphxichaan (Yohannis 1:19), Gooftaa Yesus mataa isaatin (Luqas 24:44-53) akkasumas ergamoota isaatin (Qolasiyas 1:15-20) mirkanaa’ee jira.
Gooftan Yesus bara dhumaa irratti ergamoota waaqatiin marfamee akka dhufu dubbatee jira. Akkasumas barcuma ulfinaa irra taa’e saboota irratti ni farada(Matewoos 25:31-32). Yihuudonni dallansuudhan guuttamanii wanta inni jedhu dhaggeeffachaa turan; Waaqa tokko qofatti amanna jedhanii dubbachaa turan sunneen filannoon isaan qaban wanta inni jedhu amananii fudhachuu yookin nama Waaqayyoon arrabse akka ta’etti isa lakkaa’anii ajjeesuu ture.
Kiristiyaanonni baroota keessatti jiraachaa turan karaa Hafuura Qulqulluutin amananii Yesus wanti waa’ee ofii isaa dubbate sun dhugaa ta’uu isaa fudhatanii ergaa wangeela isaa (sagalee misiraachoo isaa) babal’isuudhaf lubbuu isaanii balaadhaf saaxilanii aarsaa kafaluudhan labsaa turan. Waldaa Yesus gara fuul duraatti guddachaa, baay’otas qaqqabaa akka itti fuftu kan taasise raga ba’umsa isaanit ture. Kanaafuu balbaloonni jahaannamaa (humnoonni seexanaa) sochii kana gonkumaa dhaabsisuu hin danda’an.
Gooftaa Yesus Ilaalchisee Qur’aanni Wantoota Armaan Gadii ni Dubbata
Qulqulluu, Mul’ataa fi Araara
Hafuurri Allaah akka nama ga’eessaa ta’ee yeroo durbee Maaryamiitti mul’atetti wanti isheetti hime yoo jiraate ilma qulqulluu ta’e akka qabaattu fi innis immoo ilmaan namootatiif mul’ataa fi Allaah biraa immoo araara kenname akka ta’eedha 19:17-21. “Ani ilma qulqulluu siif kennuuf ergamaa gooftaa keetiti jedheen. (Gaa’elaan) namni kan na hin tuqne ta’ee sagaagaltuu osoon hin ta’in ilma qabaachuu akkamittin danda’a jette. Innis akkas jedheen:- (dubbichi) akkana, gooftan kee anarratti gaaridha. Namootaf ajaa’iba nu biraallee arjooma gochuuf (kana hojjenne). Kuni wanta murtaa’edha jedhe (hafuura isaas itti afuufe).”
Wanti Sadantokko (Trinity) jedhamu hin jiru
“warri kitaabichaa waa’ee Allaah yemmuu dubbatan homaa raajessuu hin qaban. Ilmi Maryam Al Masiih Issan ergamaa Allaah, sagalee isaa fi hafuura isa irraa ta’e qofadha. Kanaafuu Allaah fi ergamaa isaatti amanaa (waaqoliin) sadi’i jechuu keessan dhiisaa. Allaahn tokko qofadha. Inni ilma qabaachuu hin danda’u, jabaa fi adda kan ta’eedha. Al Masiihnis garbicha Allaah ta’uu isaatti hin qaana’u”
Hargansaa fi Hafuura Allaah
“Intalli Imraan Maryam fakkeenya dubartii qulqullummaa ishee eegdeti. Allaahnis hafuura isaa itti afuufe. Isheenis dhugaa ni dubbatte (dahumsa durbee ajaa’ibsiisaa ta’uu isaa)” 4:171-172
Dugda Irratti Baatamee Osuma Jiruu ni Dubbate
“Gaafa guyyaa Murtii Allaahn Issaa isa warra kaan waliin ergamaa ta’e gaafii ni gaafata. Allahnis gaafii isa kan gaafatuuf hafuura qulqulluudhan jabinni hammamii akka isaaf kennamee fi dugda irratti baattamee yeroo ture sanatti (dahumsa haadha isaa ilaalchisee) akkamitti akka lallabe akka yaadatu ilaalufi” (5:11)
Lallaba Daa’imichaa
Daa’ima ta’ee Yesus haala dinqisiisaa ta’een kan lallabe garbicha Allaah wangeela isaaf kenne akka ta’eedha. Yesus Allaahn qulqulluu akka isa taasisee fi akka kadhatuuf akkasumas akka kenna gargaarsaa kennuu fi warra isaatif akka ajajamu akka isa ajaje dubbatee jira (19:29-33).
Ilma Waaqatii Miti
Yesus ilma Maryamiiti. Dubbiin Kiristiyaanonni amanuu hin barbaanne kanadha. Allaahn ilma qaba jedhanii amanuun Allaah gadhi xinneessudha. Allaahn cal’iseetuma wantoonni akka ta’an ni ajaja (kunis akkuma Yesus durbee irraa dhalate sanatti jechuudha) (19:34-35). “Allaah ilma qaba jedhanii warri dubbatan kan labsan badiidha. Dubbii isaanii kana irraa kan ka’e samiin ni tarsa’a, lafti adda babaatii, gaaronnis ni jijjigu. Kuni ulfina isaatif wanta barbaachisuu miti (19:88-92)”. “Allaahn ilma ni qaba jedhanii warri dubbatan isaan sobdoota, kanaafis ni adabamu” (10:68-69). Muhaammad wanti inni dubbate Allaahn ilma osoo qabaatee isa waaqeffachuudhaf inni nama duraa akka ta’u ture. Kiristiyaanonni gaafa murtii kan deebii itti kennan dubbii sobaati (43:81-83). Allaahn ijoollee homaa hin qabu yookin mootummaa isaa keessatti niitii hin qabu (25:2).
Garbicha Qofadha
Ilmi Maryam akka fakkeenyatti yeroo ka’etti warri waaqolii tolfamoo waaqeffatan isaani fi Issaa keessaa inni caalu eenyu akka ta’e gaafachuudhan qoosanii turan. Issan kan Allaahn ayyaana isaaf kenneefi ijoollee Isra’eliif garbicha fakkeenya (raajii) isa taasise malee kan biroo miti. Issan raajii ifa ta’e hojjechuudhan kan dhufe yoo ta’u wanta Allahf ta’u akka hojjetanii fi akka isaaf ajajaman uummatatti himee jira. Innis uummata kan ajaje gooftaa isaa fi isaanii kan ta’e Allaah akka waaqeffataniidha (43:57-64).
Hafuura Qulqulluudhan Jabeeffamee Jira
Ilmi Maryam Issan akka dinqii hojjetuuf humni kennameefii ture, akkasumas hafuura qulqulluudhan jabeeffamee ture. Haata’u malee ergamoonni yeroo barumsa hin eeggamne fidanii dhufan Yihuudonni kaan ni ganan gamisa kaan immoo ni ajjeesan (2:87,253).
Fayyisaan Tokko illee Hinjiru
Yesuus dabalatee namni hunduu gaafa murtii Allaah fuul duratti ni dhihaata, kunis nama gidduu galee kadhatuuf yookin fayyisaa osoo hin qabaatin akka gabraa ta’uudhani (19:93-95).
Tooraadhaaf (Seera Museetif) Dhugaa Bahee Jira akkasumas Waa’ee dhufaatii Muhaammad Raajii Dubbatee Jira
Yesus Ilmi Maryam ijoollee Israa’elitti kitaaba Yihudotaa isa dura gadi bu’e mirkaneessu fi isa booda kan dhufu waa’ee duuka bu’aa Ahmad jedhamuu labsuuf akka dhufeedha. 61:6
Duuka Bu’oota Isaa
Yihuudonni tokko tokko akka gargaartota Allaah ta’uudhan Yesuus duuka ni bu’an, kanaafuu isaan diinota isaanii irratti akka injifannoo argatan ni eebbifaman (6:14). Ergamtoonni Yesus Allaah fi Yesusif ni ajajaman. Isaanis amantoota fi raga baatota turan. Allaahnis Yesus diinota isaa jalaa miliqsuuf erga isa ofitti fudhatee booda duuka bu’oonni isaa eebba argatanii turan. Duuka bu’oonni Yesus warra hin amanne caala ol qabamanii eebbifamanii jiru. Kunis hamma gaafa guyyaa du’aa ka’insattii hamma garaagarummaan amantaa hafutti ni ta’a (3:55).
Dinqii Hojjetee Jira
Yesus dinqiiwwan ifa ta’aniin dhuufee ture haata’u malee namoonni akka raagdutti isa lakkaa’udhaan isa hin fudhanne. “milikkita ifa ta’een yeroo isaanitti dhufetti kuni tolcha ifa ta’eedha jedhan” (61:6). Fedha Allaahtiin Yesus simbira biyyoo irraa tolfameef jireenya kennee jira. Jaamaa banee jira, lamxii qulqulleessee jira akkasumas du’aa kaasee jira (3:49).
Fannifamuu Kiristoos
Yihuudonni waadaa isaa ni diigan, mul’ata Allaah ganuudhanis raajota ni ajjeesan. Maryam irrattii illee arrabsoo jibbisiisaa ni dubbatu. Akkasumas Masihicha ergamaa Allaah ilma Maryam ni ajjeesne jedhu. Isaan isa hin ajjeesne yookin immoo isa hin fannisne. Waan fannifame itti fakkaatee ture. Isa hin ajjeesne, garuu Allaahn gara ofii isa fudhatee ture (4:155-158). Allaahn yesus osoo hin du’in diinota isaa jalaa isa baasudhaaf gara ofii isaatti erga ol fudhatee booda duuka bu’oonni isaa eebbifamanii turan. Duuka bu’oonni Yesusis hamma gaafa du’aa ka’uutitti warra hin amanne caala ulfina ni argatu (3:55).
Suphee Irraa Simbira Lubbuu Qabdu Hojjetee Ture
Gaafa murtii Allaah duuka bu’oota biroo keessa isa tokko kan ta’e Yesus gaafii ni gaafata. Innis kan isa gaafatuuf beekkumsi Macaafa qulqulluu akkamitti akka isaaf kennamee fi ogummaa fi humni inni ittiin dinqii hojjechuu danda’u akkamitti akka kennameef yaadachuu isaa ilaalufi. Inni fedha Allaahtiin simbira dhoqqee irraa hojjetee hafuura isaa itti baafannaan lubbuu horattee jirti (5:110).
Nyaata Samii Irraa Dhufe
Gaafa murtii Allaahn Yesus ergamoota keessaa isa tokko ta’e gaafii ni gaafata. jaamaa ta’ee kan dhalate fedha Allahtiin akkamitti ija isaa akka bane, nama lamxii qabu akkamitti akka fayyisee fi nama du’e akkamitti du’aa akka kaase isa ni gaafata. Yesus samii irraa teessoo nyaatan guuttame duuka bu’oota isaatif akkamitti akka gadi buuses ni dubbata (5:110-115).
Sadantokko Ganuu
Gaafa murtii ergamoota keessa tokko kan ta’e Yesus Allaahn ni gaafata. Yesus isaa fi haadha isaa Allaah biratti waaqolii lama godhatanii akka waaqeffatan ilmaan namootaa barsiisee yoo jirate isa ni gaafata. Yesusis kana jabeessee ni gana (5:116-18).
Yesus Akkuma Addaam Kan Ta’eedha
Addaami fi Yesus ajaja Allaahtiin kan uummaman uumama adda ta’aniidha (3:59). Kuni kutaa baay’ee ajaa’ibsiisaa ta’eedha, sababni isaatis qur’aanni waaqeffatamuu Yesus ni gana garuu seexanni gara jahaannamaa sababni darbameef Allaahn Addaamif sagadi yemmuu jedheenitti sagaduu wanta dideefi. Addaam immoo biyyee irraa kan bocamee fi jireenyi kan kennameef ture. Seexanni Allaah gaafii akkanaa isa gaafachuu isaa amanuu hin dandeenye ture, sababni isaatis gaafichi amansiisaa waan hin turreefidha. Seenan seexanaa kun kutaalee armaan gadii keessatti argama (7:11-23, 15:28-39, 18:50).
Yaadachiisa Qooheessaa
Kutaawwan Quraanaa 88 armaan olitti ilaalle keessatti hubannoon Musliimonni waa’ee Gooftaa Yesus qaban Macaafa Qulqulluu waliin kan wal faallessuudha. Namni waa’ee Gooftaa Yesus beekuu barbaadu kamiyyuu qorannoo isaa eegaluu kan qabu madda seenaa isaa kan ta’e Macaafa Qulqulluu irraati. Gooftan Yesus eenyu inni? Hubannoon Kiristiyaanonni waa’ee isaatif qaban eessa irraa madde? Gooftaa Yesus akka Kiristiyaanonni amananitti isa hordofuu fi isatti amanuuf maaltu barbaachisa? Wantoota kanneen fafakkaatan hubachuuf Macaafa Qulqulluu dubbisuu eegalaa. Waaqayyo kitaaba isaa keessatti ofii isaa fi kaayyoo inni jireenaya keessaniif qabu ifa isiniif ni taasisa. Waaqayyo isin haa gargaaru.
Maddi hiika kanaa Jesus Christ, Chapter 21 of "A Topical Study of the Qur'an from a Christian Perspective" by M.J Fisher, M.Div
Islaamummaadhaf Deebii, Afaan Oromoo Fuula Duraa


text:
CARRAA DUKKANOOFTUU Asoosama Gabaabaa
KUTAA 1ffaa
–
Gammachuu jedhama mucaa magaala bareeda mataa luuccaa, dheerina meetira 1.70 ta’a. Gammachuun kan dhalatee guddate Godina Shawaa Lixaa Aanaa Dandii magaalaa Ginciitti. Innis yeroo dhalatu maatii isaaf mucaa hangafaa ture. Abbaan Isaa obbo Obsaa Dheeressaa jedhamu Haatii isaa Aaddee Bashaaddu Rabbirraa jedhamu. Isaanis kan wal fuudhani bultii horatan bara 1991.ALH magaalaa Gincii dhumatti wal fuudhani. Isaanis akka hardhaa miti malee yeroo durii isaanis akkum duudha fi Aadaa oromootti margaa ergatani weedduu jaalalaa waliif sirbanii wal fuudhani.
Yeroo wal fuudhanis abdii waaqa isaan ume malee omaa hin qabani. Jaalala mi’ooftu qabatani mana tokko achum Ginciitii kireefatani waliin galuu. Isaanis erga walitti dhufani kaasani jaalalan jiruu isaani gaggefatu. Obbo Obsaanis Aadde Bashaaddunis guyyaa akkum namaatti jiruu mataa isaani hojjetani galgala mana isaanitti galani jiruu guyyaa hojjecha olan qarshi argatan walitti qabatani karoora jireenya baasu. Jidduu kanaan Gammachuun bara 1994 dhalate. Yeroo addunyaa kanatti dhufu isaaf hiikkan addunyaa hin galleef ture yeroo garaan curruuqu addunyaa bareeddu keessa waan jiraatu of se’a. Garuu hangum guddacha dhufu addunyaa dhugaa awwaalamte sobni itti daraarte, addunyaa intalli haadha dhaantu, addunyaa dhiirri surree gad butee beeka of fakkeessu, addunyaa obboleessi obboleessa ajjeese gumaa walii nyaate diina gammachiisu ta’eetu itti guddachaa dhufee.
Innis egaa waan godhu waan hin qabneef kan isa qunnamu hunda ofitti fudhate maatii isaa waliin jiruu fi jireenya gaggeessa. Gammachuun maatii harka qaldheessa keessatti waan dhalateef carraa akka ijoollee warra kaani taphate, waan garaan isaa kajeele nyaate dhuguuf carraan isaa isaaf hin eeyyamne. Huccuu inni qabuyyuu kan jilba irraan ciccittee, kan karaa taa’a isaa irraa bututtee fuulle ijaa nama kawwate fakkesite uffate ittiin oolee bula. Ijoolleen warra jiruun guuttef immoo huccuu Gammachuun kawwate ilaalani itti kolfani bashananuu. Gammachuun mana barnoota erga galee kaasee cimaa ture. Barnoota isaa amma kutaa 8 gahee qormaata biyyooleessa kutaa 8ffaa qorame firii isaa egacha jiraa. Hiriyyoonni isaa barnoota gannaa yoo baratan inni garuu carraan isaa hin eeyyamneef. Jidduu kanaan Gammachuun obboleetti argate. Obboleettin isaas Siddisee jedhamti……..
–
#itti fufa….
–
Rabbumaa Geetachoo Guddataa’tiin
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- DUBBISUUN DIRQAMA:XUMURA ABBOOTII IRREE:Gaafii Ummataa waliin Dhahanii Bira Darbuuf Yaaluun Essanuu Nama Hin Gahu!Baarentuu Gadaa Irraa/// - January 16, 2017
- What is your citizenship? Oromian or Ethiopian?By: Rundassa Asheetee Hundee - January 15, 2017
- Painted Monkeys: By Zelalem Abera - January 14, 2017


text:
Baqqalaa Garbaa: Dawaa Liqimsitan Malee Mana Dukkanaa Keessa Kaa’amtu Nuun Jedhan
Hoogganootaa fi miseensota Koongiresa Federaalawa Oromoo mormii Oromiyaa keessatti ka’een wal-qabatee mana hidhaa turanii fi Jimaata dabre kana mana-murtiitti dhiheeffamanii shororkeessummaan 22 keessaa, hoogganoonni dhaabichaa afur achii-buuteen isaanii dhabame, jechuun maatiin isaanii kaleessa iyyatan - Obbo Beqqelee Garbaa faa har’a mana-murtiitti dhihaatanii jiru.
Jimaata darbee kaasee gara mana hidhaa Qlinxootti akka darban kan murteeffame hogganoonni Koongiresa Federaalawa Oromoo afuran, jechuun. Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Dajanee Xaafaa, Obbo Gurmeessaa Ayyaanoo fi Obbo Addisuu Bullaallaa eega guyyaa sanaa as ka maatii isaanii wajjiin wal hin argiiniin, sababaa kanaanis muddama guddaa keessa akka turan har’a mana murtii duratti dhiyeeffamanii jiru.
Iyyata dhageesiifataniin, yeroo Qilinxoo dhaqqabaniitti qoricha akka liqimsan gaafatamanii diduu isaanii dubbatanii, “ carraan qaban lama qofa akka ta’e nutti himame’” jedhu. Qoricha kennameef liqimsuu kana didnaan mana dukkanaa keessa ka’amanii firoota isaanii hanga guyyaa diigdamaatti akka arguu hin dandeenye kan itti himame ta’uu dubbatan.
Nuti garuu dukkana keessatti hidhamu filanne. Garuu maatii keenya eessa akka jirru dhoksanii, nutis mirga maatii keenya arguuf qabnu sarban jechuun mana murtiitti iyyatan .Manni murtiis waa’ee kanaa akka ibsuuf nama mana hidhaa Qilinxoo irraa dhufe gaafate iyyuu, namnii maqaan isaanii Abrahaa ta’uu dubbatan tokko waa’ee dawaa ykn qoricha jedhame hin dubbanne. “Manni dukkanaa qilinxoos ta’e guutummaa biyyatti keessa hin jiru. Tahus garuu, hidhamtoonni seeraaf buluu diidan lafti ka’aman jira” jedhanii jiran, jechuun Abukaatoon hidhamtootaa Obbo Wandimmu Ibsaa ibsanii jiru.
Caamsaa Sadii fullee keenyaatti beellamni ka biraan qabamuu ibsamee jira.


text:
Naanum, En Akkavum Nadatthiya Kaamapor 1
” Intha Ponnu Kidaikka Maappilai Kudutthu Vaitthirukkanum “… ” Intha Maathiri Kunavathi Etthanai Peerukku Amaiyum ” Enra Vaartthaikal Naan Mandapatthil Amarnthiruppavarkalai Kadanthu Sellum Pothu Enkaathai Nanaiya Vaitthathu. “aam” Antha Manappen Veeru Yaarumillai, En Akkathaan. En Akkavukku Vidinthaal Kalyaanam. Angee En Akkavin Kalyaanatthai Ninaitthu Anaivarum Makilchiyil Thilaitthanar. Naan Maddumee Sokamaaka Iruntheen.
Ennudaiya Sokatthirkum, Avarkalin Peechirkum Oree Vidai Naangal Vaalntha Varalaarril Irukkirathu. Ippothu Konjam Pin Nokki Varuvom.
Naan Kumaar. Appothu Vayathu 16. Patthaavathu Paditthuk Kondiruntheen. Amma Peyar Raathikaa. Appa Kaalamaaki 4 Varudam Aakirathu. Amma Siru Malikaikadaiyil Kidaikkum Varumaanatthil Engalai Valartthu Vanthaal. En Akka Peyar Suthaa. +2 Padikkiraal. Avalaip Parri Solvathenraal Alakaana Chinna Theevathai. Aappil Maathiri Sudithaarinul Irandu Kaaykal. Alakiya Melliya Iduppu. Kooriya Karuvilikal. Pinnaal Chinna Matthalangal. Motthatthil Sooppar Pikar. Naan Irandu Varudamaaka Avalin Marma Uruppinaip Paarkka Eengi Thavikkireen. Aanaal Mudiyavillai. Naan Sarru 6 Maathatthirku Mun Irunthuthaan Kaiyaditthee Palakineen. Naanum Akkavum Eppothum Oree Roominulthaan Thoonguvom. Aval En Mithu Kai, Kaal Podduthaan Thoonguvaal.
Patthaam Vakuppu Araiyaandu Theervu Palli Vidumuraiyaaka 7 Naadkal Leevu Viddaachu. Akkavukkum Thaan. Entha Oorukkum Pokaamal Kadaiyee Kathiyaaka Irukka Veendiya Kathiyaayirru. Appadi Irukkaiyil En Leevin Irandaam Naal Thooratthu Sontham Oruvar Iranthu Viddathaaka Oru Seythivara Amma Kaalai 10 Manikkee Kilampi Senraal. Kadai Amma Varumvarai Viduppu Alikkappaddathu. Enakku Entha Veelaiyum Illai.Amma Pokumpothu ” SaapPaddirku Pakkatthu Kadaiyil Sollirukkeen. Moonu Neeramum Vaangi Saappiddookkunga, Eppoloothum Kathava Saatthiyeevaiyi. Veedda Thoranthu Podduddu Engayum Poyidaatha, Veeddula Vayasukku Vantha Ponnu Irukku, Paatthu Irunthukkunga 2 Naalla Vanthidareen” Enraal.
Naanum, Avalum ” Sari” Enrom.
Amma Senra Piraku Seeril Amarnthu Di.vi Paartthuk Kondirunthom.
” Akka Nee Een Ammavoda Pokalai ” .
” Deey. Saavukku Poyi Ennadaa Panrathu, Eetheenum Moolaiyila Ukkaanthu Alaveendiyathuthaan”.
” Athukku”.
“ingee Irunthaalaavathu Jaaliyaa Di.vi Paartthuddee Sutthiddee Irukkalaam”.
” Sarithaankkaa”.
“sari Poyi, Saappaadu Vaangiddu Vaadaa” Enraal.
Naan Poy Kaalai Saappaadu Vaangiddu Vantheen. Veeddin Ullee Nulaintheen.
“Akka….Akka…”
“kumaar. Naan Paatroomila Irukkeen, Irudaa Vanthidareen”.
Naan Appothoo Sarru Poraamaiyadaintheen. Antha Paatroom Suvar Naanaaka Irukkak Koodaathaa. Aval Kundi Kaluvum Sattham Enakku Isaiyaaka Olitthathu.
Akka Antha Addaas Paatroomilirunthu Mella Nadanthu Veliyee Vanthaal. Vanthu Sopaavil Amarnthu Kaalai Unavu Saappiddu Muditthom. Pin Di.vi Paakka Amarnthom.
Appothu Eetho Akkavidam Iroonthu Naarram Aditthathu. Udanee Naan ” Akka Unnidam Iroonthu Eetho Naattham Adikkuthukkaa “.
” Illaidaa , Ennidam Irunthu Varalaidaa” Thayakkatthudan Sonnaal.
Aval Thayangiyathai Vaitthee Avalidamirunthuthaan Varukirathu Ena Mudivuseytheen.
“poy Sariyaa Kaluveeddu Vaakkaa ” Ena Avalai Paartthu Sirittheen.
” Naan Kaluvalainu Nee Paartthiyaa”.
” Pinna Veera Engirunthu Varuthu”.
” Theriyaleedaa”.
” Poy Solra , Nallaa Paaru… Iru Naan Poyi Namma Pakkatthuveeddu Paddiya Kooddivareen, Avanga Solladdum ” Ena Naan Veekamaaka Veliyee Poneen.
” Iru..iru.. Naanee Sollareen. Athu Vanthu Naanthaan Sariyaaka Kaluvalaidaa “.
“pokkaa Poy Aay Kaluveedduvaakkaa ” Ena Akkavai Paartthu Eelanamaaka Sirittheen.
Udanee Akka Paatroominul Poy Kathavai Saatthividdu 2 Nimidam Kalitthu Vanthaal.
Naan Udanee ” Ivvalavu Varusamaa Sariyaa Kaluvanathee Illiyaa” Enreen.
” Athu Onnum Aay Illeedaa”.
” Pinna Enna”.
“athu En Sella Thampikku Sonnaa Puriyaathu. Nee Po” Ena Sirippudan Sonnaal. Enakku Ennavo Antha Sirippil Eetho Arttham Iruppathupola Therinthathu.
” Nee Sonnaatthaana Puriyum. Sollukkaa Naan Purinjikkireen”.
” Athu Sollakkoodaathudaa, Athu En Rakasiyam “.
” Sari Vidu… Amma Varaddum Naan Ammavidam Keeddu Therinjukkareen” Enreen.
” Deey Ammaddellaam Keedkaathee , Naanee Solreen”.
” Sollu”.
” Antha Naattham En Pinnaalirunthu Varala, Enra Munnuruppilirnthu Varuthudaa” Enraal.
aval Sollum Pothu Thalaiyai Kuninthu Kondaal. Avalathu Mukam Vedkatthil Sivanthirunthathu.
” Enakku Puriyalakkaa. Puriyara Maathiri Sollukkaa” Enreen.
“sari Naan Solreen, Aanaa Nee Yaaridamum Sollakkoodaathu Okkeevaa” Enraal.
” Sari “.
” Deeyy.. Enakku 18 Vayathu Aachulla. Athanaala Aasaiya Kandrol Panna Mudiyaathappellaam Akkavoda… Akkavoda… ”
“m..sollukkaa”.
” Akkavoda Pennuruppilirunthu Thanni Vadiya Thodangidum, Nee Veliya Ponappa Di.vi Yila Oru Paadda Paarttheen. Atha Paartthathum Aasai Vara Athai Thaniya Vaichuddu Vantheen. Appo Kai Nallaa Kaluvala Athaan Naattham Vanthiruchudaa” Ena Oree Moochil Solli Muditthaal.
naan Akkavaiyee Paartthu Kondiroontheen, Aval Tharaiyai Paartthiddirunthaal. Aval Mukam Vedkatthil Sivanthirunthathu.
naan Mella Akkavidam “appadinnaa Nee Kaiyadikkareeyaa” Enreen.
“athellaam Unakku Theriyumaa, Sari Ithu Namakkul Irukkadum, Yaarukkum Theriyakoodaathu”enraal.
appadinnu Solliddu Akka Di.vi Paarkka Sopaavil Udkaarnthaal. Naanum Thayangi, Thayangi Poy Akkavin Pakkatthil Udkaarntheen.
Rendu Peerum Di.vi Paartthiddu Irukkaiyila Enakku Onnu Thonuchu.
Naan Ithuvarai Entha Ponnoda Uruppaiyum Sari, Mulaiyaiyum Sari Paatthathee Kidaiyaathu. Peeppariloom, Pukkilum Varum Nadikaikalin Jocket Moodiya Mulaiyai Paatthee Kaiyaditthu Vantheen. Een Antha Uruppai Akkavidam Paartthaalenna?.
” Akka ”
” Eendaa “.
“naan Ungidda Onnu Keedkanum, Keeddaa Thappaa Ninaikka Maaddiyee”
“keeluddaa, Naan Een Thappaa Ninaikkareen”.
” Illakkaa, Ithuvaraikku Entha Pennoda Uruppaiyum Naan Paartthathilla, Ippa Nee Kaiyadippathai Paarkka Aasaiyaarukku, Kaiyadichu Kaaddireeyaa” Enreen.
“deey Enna Peesara, Naa Un Akkadaa”
“paravaayilla, Enakku Ponnodathellaam Paarkka Aasaiyaarukkaakkaa Palees”.
Oru Patthu Nimidam Yositthaal Akka. Naan Eppadiyaavathu Inru Pundaiyai Paartthuviduvathu Ena Aasaiyarreen.
pin Akka Ennidam “sari Kaaddareen, Aanaal Intha Vishayam Nammaithavira Yaarukkum Theriyakoodaathu”
“sarikkaa”
” Poy, Kathavu Jannal Ellaatthaiyum Saatthividdu Vaa” Enraal.
” Sari ” Enru Ellaatthaiyum Veekamaaka Saatthividdu Vantheen.appothu Akka Sopaavil Sopaavil Udkaanthiroonthaal. Naan Appadiyee Avalin Kidda Udkaarntheen.
Akka Appothu Pavadaiyum, Paniyan Ponra Oroo Padduthuniyum Aninthirunthaal. Antha Paddutthuniyil Akkavin Aaranjuppalangal Sarru Parumanaaka Therinthathu. Naan Mennaiyaana Kuralil Akkavin Kaatharukee Senru ” Akka, Naan Un Paachiyai Thoddu Paarkkaddumaa ” Enreen.
Sarru Thayakkatthudan
” Sa…sa…sari” Enraal.
Naan Mella Enkaiyai Akkavin Maarpai Nokki Kondu Poneen, Akka Di.vi Yaiyee Paartthiddirunthaal. Mella Appadiyee Akkavin Idathu Maarpin Mithu Kai Vaittheen. Panju Thalaiyanai Pola Posu Posuvena Irunthathu. En Valathu Kaiyin Aalkaaddi Viralaal Aval Mulaiyai Alutthineen. Aval Mella Sinunginaal. En Ullangaைyai Avalin Oru Maarpin Mithu Muluthaaka Vaittheen. Aval Maarpu En Kaikku Adakkamaaka Irunthathu. Athai Mella Kasakkineen. Unmaiyileeyee Panjupola Miruthuvaaka Irunthathu. Irandu, Moonru Murai Kasakkineen. Akka Kankalai Moodi “sss” Nnaal. Innoru Kaiyai Akkavin Valathu Maarpin Mithu Vaitthu Alootthineen. Athu Akkavukku Sukatthai Thanthirukka Veendum. Aval Pothaiyil “aaoo” Ena Munakik Kondirunthaal. Naan Akkavidam ” Ithai Naan Paarkkanumkkaa” Enreen.
“enakku Kaanpikka Vedkamaa Irukkudaa, Neeyee Paartthukka Naan Eethum Solla Maaddeen” Enraal.
Naan Kilee Muddiyiddu Ninrukondu Appadiyee Akkavin Meel Aadaiyai Meelee Thookkinee. Avaloda Thoppul Kuli Sirithu Vaddamaa Irunthathu. Athil En Naakkai Viddu Oru Muttham Koduttheen. Aval Sss Enraal. Pin En Akkavin Maarpu Pakuthiyin Kil Thodakkam Varaithookkiddu Nirutthiddeen, Athai Paarkkaamal Avalin Idaiyai Paartthu Rasittheen. Aahaa Enra Alakaana Vayiru, Athil Rompa Soopparaana Thoppul. Athai Rasichiddu Innum Konjam Meelee Thookkineen. Akkavin Maarpin Kilapakuthiyin Aarampam Therinjuchu. Konjam Meelee Thookka Akkavin Alla Oru Pennin Mulaiyai Appothaan Muthal Tharamaa Paattheen. Appa Udampu Muluthumee Saak Adicha Maathiri Irunthuchu. En Kaiyin Kaddai Viral, Aadkaaddi Viral Kidaiyee Akkavin Kaampai Vaichu Nasukkineen. Akka Kaamapothaiyil Eetheetho Pitharrirrirunthaal. ” Ithai Pidichukkakkaa” Antha Thuniyai Avalaiyee Pudikka Sonneen. Avalum Pidichaal.
ennoda Rendu Kaiyayum Viddu Avalin Kaaykalai Kasakkineen. Mella Amukki Thiruki Alutthi Vilaiyaadineen. Aanaal Akka Maddum Aanantha Kadalai Viddu Milaveeyillai. Naan Akkavidam ” Akka Naan Un Paachiyai Deesd Pannaddumaa. Plees ” Enreen.
Udanee Aval ” Deey Athellaam Veendaam, Apparam Rompa Thappaayidum, Appadi Ennatha Deesd Panninaa Enna Paalaa Varappokuthu ” Enraal Siritthukkondee .
” Eenkkaa Unnodathula Paal Varaathaakkaa ” Enreen.
“deey Paal Ellaam Kalyaanamaaki Kolanthai Poranthavangaleekku Thaanddaa Varum” Enraal.
” Sarikkaa Athai Naan Apparam Kudichukkareen, Ippo Deesd Maddum Pannanumkkaa” Enreen.
“sari Pannu “enraal Vedkatthudan.
Naan En Nuni Naakkai Akkavin Kaampai Nokki Nakartthi Aval Kaampai Thoddeen. Avvalavuthaan Shaak Adicha Maathiri Akka Thulliddaal. Appadiyee Kaampirku Muttham Koduttheen. Aval Sinunginaal. Oru Kaiyaal Mulaiyai Pideechuddu Kasakki, Maru Mulaiyai Enra Vaayaal Vilungineen. En Vaaykkul Mulu Mulaiyum Ponathu. Akka “ssaaaashshaaaa” Ena Munakik Kondee Irunthaal. Athee Samayam En Thampi En Jattiyudan Poraadik Kondiroonthaan. Appadiyee Mella Meelee Poy Akkavin Sevvithal Oru Moottham Kuduttheen. Appothaan Akka Kannee Thiranthaal. Ennai Paartthu Mindum Vedkatthil Kannai Moodikkondaal. Naan Akkavin Rendu Mulaiyaiyum Alutthi Alutthi Veriyeerrineen. Akka Valithaanga Mudiyaamal ” Deey Vidudaa” Ena Katthiyai Viddaal. Naan Appothaan Akkavin Amuthasurapiyin Mitheerunthu Kaiyaiyee Eduttheen, Aanaal Akka Innum Thuniyai Thookkiyai Piditthiddirunthaal. Naan Appadiyai Akkavai Mulaiyodu Kaddipiditthuk Kondeen. Akkavum Thuniyaividduddu Ennai Kaddikkondaal.[Tamil Darddi Stories] Naangal Iruvarum Akka, Thampi Enpathai Maranthu Vekuneeram Aakiyirunthathu. Rompa Neeram Akka Ennee Kaddikkondee Irunthaal.
(thodarum)


text:
Abdii Boruutiin*
Waan yeroo ammaa deemaa jiru yoo hubatne, Oromummaa fi qabsoo bilisummaa Oromoorratti karaalee adda addaatiin duulli godhamaa waan jiru fakkaata. Yoon akkana jedhu, hanga har’aatitti duulli hin godhamne jechuu kiyya otuu hin taane, wanti amma mumul’achaa jiru garuu haala adda ta’een argamaa waan jiru fakkaata jechuu kooti. Karaa tokkoon seenaa hanga har’aatti dhagayamee hin beekne barreessuudhaan; Oromoo fi Amaarri (Habashaan) akka sanyii tokko ta’an nutti himu. Akka waan Habshootni Oromoo hin gabroonfatiniitti ibsu. Asirraa ka’uudhaan bu’aalee fi injifannoolee QBOn hanga har’aatti galmeessellee gaafii keessa galchuudhaan; Qubee dhiisaa; alaabaa Itoophiyaa fudhadhaatii isa jalatti hiriiraa fi kkf barreessuudhaan uummata keenya afaanfaajjessuu barbaadu. Karaa biraatiin ammoo, Oromoon tokkoo miti; waluu hin fakkaatani; bifti isaaniillee adda adda; waan saboota biroo wajjin walitti makamaniif baay’ina lakkoofsaa himatu malee, Oromoo qulqulluu kan ta’an lakkoofsi isaaniituu baay’ee xiqqaa dha jechuudhaan saba guddaa fi uummata bal’aa kana xiqqeessuuf yaalii godhu.
Wanti yeroo ammaa deemaa jiru kana qofaa miti. Akkuma makmaaksi Oromoo “Kan humna qabu dhaaneeti (tumeeti) akka hin boonye dhoowwa (dhoorka)” jedhu, kan bar-dhibbee tokkoo ol nu gabroonfatani fi ammallee nu gabroonfataa jiran maaliif dubbattu? Maaliif dhugaa jiru fi seenaa dhugaa ta’e Addunyaatti himtu? Maaliif eenyummaa keessaniif dursa kennitu? Maaliif Itoophiyaadhaaf dursa hin kennine? jechuudhaan Sabboontota keenyarratti akka bokkaa abaarsa roobu. Wantin kana jedheef, dhiyoo kana TV Aaljaziiraarratti Sabboontota Oromoo sadi wajjin marii taasifame ilaalchisee waan Habshootni yookaanis tajaajiltuun isaanii barreessan hubachuurraa ka’eetani. Dhimmi fi qabiyyeen marii kanaa akkuma jirutti ta’ee; wanni diinotni QBO, marii kana keessaa cuunfanii baasani fi ajandaa godhatnii; sababa kanaan Sabboonota keenya qeeqan; kana birallee dabranii isaan abaaran, maaliif Oromummaadhaaf dursa kennituu dha. Maaliif Itoophiyaatu dursa hin jennee dha. Dhaadhannoon: “Itoophiyaan haa dursitu (Itiyoophiyaa tiqdam)” jedhu eessanuu akka isaan hin gayin waan hubatan hin fakkaatu.
Itoopiyaan haa dursitu; Itoophiyaa biyya haadha teenyaa yookaan du’a (Itiyoophiyaa innaat hagaraachin wayiim moot) jechaa otuu dhaadatanuu qabsoon uummata Eertiraa cimtee Itoophiyaa isaanii morma irraa kuttee hanbifte. Ammas oftuulummaa isaanii kana dhiisanii dhugaa jiru fudhachuu yoo didan, tarii gaaf tokko qabsoon uummata Oromoos cimee handhuura Itoophiyaa biyya haadha isaanii tana muree akka keessaa darbu shakkiin hin jiru. Gara marii TV Aaljaziiraatti deebi’uudhaaf, marii achirratti godhame fi dhugaa sabaa himaa Addunyaa kanarratti ibsame caalaa kan isaan gube, waan Sabboontichi Oromoo Obboo Jawaar jedhe dha. Namni maqaan isaa Tedla Asfaw jedhamu, akka komii isaa barreessetti, qabiyyee fi kaayyoon barreeffama isaa http://ecadforum.com/2013/06/26/jawar-mohamed-is-taken-away-by-the-stream/ Obboo Jawaar qeequu qofaatti waan xiyyeeffatu natti hin fakkaatu. Kaayyoon barreeffama isaa, carraa kanatti fayyadamee, uummatoota Musiliimaa jiduutti shakkiin akka uumamu taasisuufi. Barreeffama isaa keessatti, Tedla Asfaw, dhimma Musiliimota Itoophiyaa otuu hin taane, maaliif dhimma “Musiliimota Oromootti” hin xiyyeeffatne? jedhee Obboo Jaawaariif gaafii dhiyeessa.
Oromummaa fi sochii Musiliimota Itoophiyaa ilaalchisee, haasawa dhiyoo kana Obboo Jawaar godhe keessattis yoo ta’e, Obboo Jawaar hanga danda’ame kan ibsuu yaale, waayee walgargaarsa Oromummaa fi sochii Musiliimota Oromoo ti malee, waayee Itoophiyummaa waan kaase natti hin fakkaatu. Musiliimota ykn uummatoota islaamaa kan yeroo ammaa sochii godhaa jiranis yoo ta’an, isaan keessaa harki caalaan (wayyabni) Musiliimota Oromoo ti. Akkuma Obboo Jawaar, otuu isaanis gaafatamanii akkasuma Oromootu dursa akka jedhan waan nama mamsiisu natti hin fakkaatu. Namni tokko kan uumaadhaan argate, eenyummaa isaa dhiisee waan biraa waan himatu natti hin fakkaatu jechuu kooti. Sochii tokkorratti uummatoota biroo wajjin tumsa waliif ta’uun eenyummaa ofii akka hirraanfatan ykn dhiisan taasisa jedhanii fudhachuun rakkisaa dha jedheen yaada. Obboo Jawaar carraa argame hundatti fayyadamee; waayee uummata Oromoo fi qabsoo bilisummaa isaa hanga danda’ame ibsaa waan jiruuf Sabboonaa galata guddaa argachuu qabuu dha. Dhugaa dha, diinota QBO biratti namni akkanaa akka xiyyeeffannaa keessa galu waan nama mamsiisuu miti.
Ibsa ykn gaafii fi deebii TV Aljaziiraarratti godhame keessatti, gama Obboo Jawaariin wanti xinnoo natti haphate fi quubsaa hin ta’in yoo jiraate, deebii inni gaafii “Oromoon maaliif hidhamaa jira?” jedhuuf kenne dha. Obboo Jawaar sababoota gurguddoo dhiyeesse keessaa inni tokko Oromoon kan hidhamaa jiru waan miseenummaa jaarmayaa mootummaa Wayyaanee ta’uu didaniifi kan jedhu ture. Kun sababoota baay’ee keessaa isa tokko ta’uu mala ykn danda’a. Oromoon kan hidhamaa jiru garuu warra Oromummadhaan bilchaatanii fi Wayyaanee sodaachisanii dha jedheen amana. Miseensummaa diduun akka jumlaadhaan hidhaman waan taasisu natti hin fakkaatu. Fakkeenyaaf, Obboo Baqqalaa Garbaa fi Olbaanaa Leellisaa faa yoo fudhanne, isaan kun miseenummaa didanii otuu hin taane, waan Oromummaan isaanii guddate fi mirga uummata Oromootiif dubbataniif mana hidhaatti darbaman. Kan biraa ammoo, sababni “…Afaan Oromoo waan dubbataniifi…” jedhus quubsaa miti. Dur otuu ta’ee, kun amansiisaa ta’uu danda’a. Har’a Afaan Oromoo dubbachuun qofaa waan nama hiisisu natti hin fakkaatu; sababni biraa yoo duuba jiraate malee jechuu kooti. Ibsi akkanaa kun hawaasota addunyaa waan amansiisu natti hin fakkaatu jechuun barbaade.
Asirratti wanti hubatamuu qabu, Obboo Jawaar qeequuf otuu hin taane, Jawaar dhimma kana sirriitti ibsuuf beekumsa fi dandeettii akka qabu waanan itti amanuuf; garuu akkan eegetti waanan hin arginiif jecha malee, anas ta’ee abbaan fedheeyyuu bakkee sanatti; haala sana keessatti waan tokko sirriitti ibsuun rakkisaa akka ta’u naaf gala. Karaa biraatiin akka waliigalaatti yoo ilaalame garuu, yeroo gabaabaa fi dhiibbaa jiru keessatti daddaffiidhaan waayee uummata bal’aa fi qabsoo isaa ibsuun salphaa hin ta’u. Keessumaayuu ammoo, mariin akkanaa, kan sabaa-himaa Addunyaarratti yeroo duraatiif dhiyaate waan ta’eef, haala akkanaa kana keessatti dhimma tokko akka barbaadanitti ibsuun rakkisaa ta’a. Haa ta’u malee, carraa akkanaa kanatti fayyadamanii waayee uummata ofii ibsuu danda’uun calqaba gaarii fi injfannoo akka laayyootti hin ilaalamnee dha jedheen yaada. Kanaaf Sabboontotni keenya galata guddaa qabu. Gara fuulduraatti ittiqophaayamee haala gaariidhaan akka ibsamu abdiin qaba. Waayeen Oromoo dhimma laayyoo miti. Hamma danda’amu fi karaa danda’amu hundaan dhimma keenya hawaasota Addunyaatti beeksisuun barbaachisaa qofaa otuu hin taane murteessaa dhas.
Kan nama dinqu, namtichi Tedla Asfaw jedhamu kun barreeffama isaa keessatti waa hundaa kan isa xibaarsisu fi qabxii guddaa godhee keessaa cuunfee kan baase, Obboo Jawaar maaliif Oromoof dursa kennaa dha. Obboo Jawaar, Sabboonaa ilma Oromoo waan ta’eef, Oromoof dursa kennaas sochii Musiliimota Itoophiyaa keessatti gahee guddaa taphachuu ni danda’a. Oromoof dursa kennuun sochii sana faallessuu miti. Sabboonaan kun akka jibbamu taasisuuf yoo ta’e malee, akkanatti dubbateef; dhugaa jiru himeef; wanti inni cunqurfamtoota Itophiyaatiif hin dubbanneef sababni hin jiru. Oromoo ta’eef, ani Oromoofan dursa kenna jedheef, carraa kamtu isa jalaa bade? Namtichi kun barreeffama isaa keessatti, “… Jaalalli inni (Jawaar) Oromoodhaaf qabu, akka inni sagalee Musiliimota Itoophiyaa hin taane shakkii tokko malee kabaja isaa hir’isa …” jedha, Afaan Oromootti yoon hiikuu yaalu. Gaafiilee namtichi kun deebisuu qabu: Musiliimotni Itoophiyaa, akka Jawaar Oromoo ta’e hin beekne turanii? Moo Oromoofan dursa kenna waan jedheef, takkitumaan kabjini isaaf qaban hir’ata laata? Musiliimotni sun harki caalaan isaanii Oromoo mitii? Sababa kanaan yoo Jawaar jibban ofis jibbuu hin ta’uu?….
Kan caalaa nama dinqu fi namtichi kun ija dunuuffatee olola oofuun isaa kan beekamu, waan inni xumura barreeffama isaa keessatti jedhe dha. Oromoo beekaa fi gamni waayee kanatti (waan Jawaar jedhetti) hin gammadu jechuu isaa ti. Oromoo beekaa fi gamin eenyummaa ofiitiif dursa kenna malee waan biraatiif dursa hin kennu. Kanaafuu, yaa namtichoo Oromoodhaaf hin cinqamin. Qabsoon uummata Oromoo si cinqee fi si sodaachisee yoo jiraate, filannoo lama qofaa qabda. Inni tokko dhugaa jirutti amantee fudhachuu yookaanis kan biraa karaa si baasu barbaaddachuu dha malee qabsoon akka ibiddaa boba’aa jiru kun kan dura gubee barbadeessu diinota QBO kan akka keetii kana akka ta’u shakkiin hin jiru. Waan ati barreessitu kun abjuu fi hawwii kee ta’ullee, Oromoon garuu eenyummaa ofii dhiisee waan biraatiif dursa hin kennu. Siif liqmsamus liqimsamuu baatus dhugaan jiru kana dha.
Galatoomaa!
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
1GODAI Muuseyyo hagaadan yaagidi yootiis; 2"Hanttaara goga harggee oiqqido bitanee geeyiyo gallassi oottanau koshshiya wogai hagaa. He bitaniyaa qeesiyaakko efaanau koshshees. 3Qeesee asai dunkkaanidosaappe gaxaa kiyidi, a harggiyaa be7o. Be7iyo wode hanttaara goga harggee bitaniyaa bollaappe xayidabaa gidikko, 4qeesee paxa de7iya naa77u geeshsha kafota, xiidda mittaa, zo7o qacinaanne hisoophiyaa bonccuwaa he hanttaara goga harggiyaappe geeyiya bitaniyaa gishshau ehaanaadan eta azazo. 5Hegaappe guyyiyan, qassi qeesee naa77u kafotappe issuwaa keriyan de7iya pultto haattaa bolli shukkanaadan azazo. 6Paxa de7iya kafuwaa, qassi zigaara, zo7o qacinaaranne hisoophiyaa bonccuwaara ekki efiidi, keriyan de7iya pultto haattaa bolli shukkido kafuwaa suuttaa giddo naaqqo. 7Naaqqi kessido suuttaa he hanttaara goga harggiyaappe paxiya bitaniyaa bolli laapputoo caccafo; yaatidi he bitanee geeshsha gidiyoogaa erisso; paxa de7iya kafuwaa gede dembbau yeddo. 8"He harggiyaappe geeyida bitanee ba maayuwaa meecco; ba bollan de7iya ikise ubbaa meedetto; ba bollaakka meecetto; yaatikko i geeshsha gidana. Hegaappe guyyiyan, i dunkkaanidosaa yo; shin gidikkonne ba dunkkaaniyaa gelennan laappun gallassaa kareera gam77o. 9Laappuntta gallassan ba huuphiyaa, buuchchaa, deemuwaanne ba bollan de7iya hara ikise ubbaa meedetto; qassi ba maayuwaa meecco; ba bollaakka meecetto; Hegaappe guyyiyan, i geeshsha gidana. 10"Hosppuntta gallassan tilla bollaara de7iya naa77u dorssa maratanne issi laitta gidido issi dorssiyo eho; qassi kattaa yarshshuwaassi zaitiyan munaqettida heezzu kilo giraame xiilliyaanne issi litiro wogaraa zaitiyau heezzantto kushiyaa eho. 11A geeshshiya qeesee bitaniyaa i ehiidobatuura issippekka Xoossaa Dunkkaaniyaa pengge GODAA sintti shiishsho. 12"Qeeseekka naa77u dorssa maratuppe issuwaa ekkidi, litiruwaassi heezzantto kushe zaitiyaara issippe naaquwaa yarshsho oottidi shiishsho; he shiishshidoogaa qassi wuxaawuxiyo yarshsho oottidi GODAA sinttan wuxaawuxo. 13Yaatidi i he dorssa maraa nagaraa yarshshuwaanne xuuggiyo yarshshuwaa shukkiyo geeshsha sohuwan shukko; nagaraa yarshshuwaadan naaquwaa yarshshoikka qeesiyaassi imettees; ikka keehippe geeshsha. 14Qeesee naaquwaa yarshshuwaa suuttaappe guuttaa ekkidi, he geeyiya bitaniyau ushachcha bagga haittaa xeeraa, ushachcha kushiyau wogga biradhdhiyaanne ushachcha tohuwau wogga biradhdhiyaa tiyo. 15Hegaappe guyyiyan, qeesee wogaraa zaitiyaappe guuttaa ekkidi, ba haddirssa kushiyaa gomppan tigo. 16"Tigidi he haddirssa kushiyaa gomppan de7iya wogaraa zaitiyan ba ushachcha kushiyaa biradhdhiyaa naaqqidi, GODAA sinttan laapputoo caccafo. 17Yaati simmidi ba kushiyaa gomppan attida zaitiyaappe ekkidi, geeyiya bitaniyau ushachcha haittaa xeeraa, ushachcha kushiyau wogga biradhdhiyaanne ushachcha tohuwau wogga biradhdhiyaa kase naaquwaa yarshshuwaa suuttaa tiyido sohuwan tiyo. 18Qassi ba kushiyaa gomppan attida zaitiyaa qeesee geeyiya bitaniyaa huuphiyan gusso; yaatidi GODAA sinttan he bitaniyaa nagaraa atto giisso. 19"Hegaappe guyyiyan qeesee ba tunatettaappe geeyiya bitaniyaa nagaraa atto giissanau nagaraa yarshshuwaassi shiishshido mehiyaa shukkees; hegaappe simmidi qassi xuuggiyo yarshshuwau shiishshido mehiyaa yarshshees. 20Qassi qeesee he xuuggiyo yarshshuwaa kattaa yarshshuwaara issippe yarshshiyoosaa bollan wottidi xuuggees; yaatidi bitaniyaa nagaraa atto giissees; bitaneekka geeshsha gidees. 21"SHin bitanee hegaa ubbaa ehaanau danddayenna manqqo gidikko, GODAA sinttan wuxaawuxidi a nagaraa atto giissanau, ba naaquwaa yarshshuwaassi issi dorssa maraa eho. Qassi kattaa yarshshuwaassikka wogaraa zaitiyan munaqettida issi kilo giraame lo77o xiilliyaanne issi litiruwaassi heezzantto kushe zaitiyaa issippe eho. 22Qassikka bau danddayidoogaadan naa77u buuba haraphpheta woikko naa77u mara haraphpheta, issuwaa nagaraa yarshshuwaassi, issuwaa qassi xuuggiyo yarshshuwaassi eho. 23"Hosppuntta gallassan ba nagaraappe geeyanau bitanee hageeta qeesiyaakko Xoossaa Dunkkaaniyaa pengge GODAA sintti eho. 24Ehin qeesee naaquwaa yarshshuwau ehiido dorssa maraanne zaitiyaa ekkidi, wuxaawuxiyo yarshsho oottidi GODAA sinttan wuxaawuxo. 25Yaatidi naaquwaa yarshshuwau ehiido dorssa maraa shukko; shukkidi he naaquwaa yarshshuwaa suuttaappe guuttaa ekkidi, ha geeyiya bitaniyau ushachcha haittaa xeeraa, ushachcha kushiyau wogga biradhdhiyaanne ushachcha tohuwau wogga biradhdhiyaa tiyo. 26Qassi qeesee zaitiyaappe guuttaa ba haddirssa kushiyaa gomppan tigo. 27Tigidi he haddirssa kushiyaa gomppan de7iya zaitiyaappe ushachcha kushiyaa xeeran guuttaa ekkidi, GODAA sinttan laapputoo caccafo. 28Qassikka qeesee ba kushiyaa gomppan de7iya zaitiyaappe guuttaa ekkidi, geeyiya bitaniyaassi ushachcha haittaa xeeraa, ushachcha kushiyau wogga biradhdhiyaanne ushachcha tohuwau wogga biradhdhiyaa kase naaquwaa yarshshuwaa suuttaa tiyido sohuwan tiyo. 29Qassi GODAA sinttan bitaniyaa nagaraa atto giissanau, qeesee ba kushiyan attida zaitiyaa geeyiya bitaniyaa huuphiyan tiyo. 30Hegaappe guyyiyan, he aawu bau danddayidoogaadan haraphphe buuba gidin woikko mara haraphphe gidin, 31issuwaa nagaraa yarshshuwaassi naa77anttuwaa qassi xuuggiyo yarshshuwaassi kattaa yarshshuwaara issippe yarshsho. Qassi qeeseekka he geeyiya bitaniyaassi GODAA sinttan a nagaraa atto giisso. 32Ba bollan de7iya hanttaara goga harggiyaappe geeyanau koshshiya wogaa polanau manqqotai diggido urau de7iya wogai simmi hagaa" yaagiis. 33GODAI Muusanne Aaroona hagaadan yaagiis, 34"Taani intteyyo aqo oottada immiyo Kanaane biittaa intte geliyo wode, qassi he biittan de7iya intte keettaappe issuwan taani boroquwaa yeddiyo wode, 35he keettaawai qeesiyaakko biidi, 'Ta son aiba boroqokko de7ees' yaagidi yooto. 36Son de7iyaabai ubbai tuna geetettennaadan, qeesee boroquwaa be7anau gelanaappe kasetidi, son de7iyaabaa ubbaa kare kessanaadan azazo; yaati simmin qeesee be7anau soo gelo. 37Gelidi be7iyo wode, boroqo sohoi godaa bollan maata milatiya, woikko zo7o meraa bessikkonne qassi godaappe ollatidi giddo gelikko, 38qeesee sooppe kare kiyidi, keettaa laappun gallassa gakkanaashin gorddo. 39Laappuntta gallassan qeesee he keettaa zaarettidi xeello; xeelliyo wode he boroqoi keettaa godaa bollan aakkikko, 40boroqoi de7iyo shuchchata ubbaa godaappe shoddidi, katamaappe gaxi yaa tunida sohuwau olanaadan azazo. 41Qassi godaa meeshido urqqaa so baggaara bookkishin, yuushshi aattidi qoqqofanaadan ootto; yaatidi he qoqqofido urqqaa katamaappe gaxan de7iya tuna sohuwan olona. 42Hegaappe guyyiyan, he shoddido shuchchatu sohuwan hara shuchchata wottona; qassi hara urqqankka keettaa meeshona. 43"SHuchchata shoddirggin, qassi urqqaakka qoqqofidi hara urqqaa meeshi simmin, naa77anttuwaa simmidi boroqoi keetta giddon aakkikko, 44qeesee hegaa be7o; be7iyo wode boroqoi he keettaa giddon aakkikko, hegee issuwaappe issuwaa oiqqiya boroqo gidiyo gishshau, he kattai tuna. 45Hegaa gishshau i he keettaa, a shuchchaa, a mittaanne i meeshettido urqqaa ubbaa kolo; kolidi hegeeta katamaappe gaxi efiidi, tuna sohuwan olo. 46Qassi he keettai gorddiyan takkiyo wodiyan a giddo geliya ooninne sa7ai qammana gakkanaashin tuna. 47He keettan zin77iya uri woikko katta miya uri ba maayuwaa meecco. 48"SHin qeesee yiidi xeelliyo wode, keettai meeshetti simmin naa77anttuwaa simmidi aakkana xayikko, boroqoi xayiichchido gishshau, he keettai geeshsha gidiyoogaa qeesee erisso. 49Keettaa geeshshanau naa77u kafota, xiiddaa mittaa, zo7o qacinaanne hisoophiyaa bonccuwaa eho. 50Kafotuppe issuwaa keriyan de7iya pultto haattaa bollan shukko. 51Hegaappe guyyiyan xiiddaa, hisoophiyaa bonccuwaa, zo7o qacinaanne paxa de7iya kafuwaa issippe ekkidi, keriyan de7iya shukkido kafuwaa suuttaaninne pulttuwaa haattan yeggi kessidi, laapputoo he keettaa caccafo. 52Yaatidi he keettaa qeesee kafuwaa suuttan, pulttuwaa haattan, paxa de7iya kafuwan, xiiddan, hisoophiyaa bonccuwaaninne zo7o qacinan geeshsho. 53Qassi paxa de7iya kafuwaa katamaappe gaxi hini dembbau yeddo. Hegaadan oottidi, keettaa geeshshiyo wogaa polees; keettaikka geeshsha gidees. 54"Ai hanttaara goga hargge gidikkokka hagee woga; qaachchiyaabaa gidin, 55maayuwaa bollan woi keettaa bollan kiyiya boroqo gidin, 56kixa gidin, xuussa masunttaa gidin woi ilaha gidinkka, 57issibai tuna gidiyoogaanne geeshsha gidiyoogaa erissanau hanttaara goga harggiyaanne boroquwaa wogai hagaa" yaagiis.
Copyright
Learn More


text:
Mootummaan Masrii haleellaa kallattin deemsisu caalaa ergamoota isaatiin balaa inni geesisutu guddaa dha jedhu mummichi ministeera Itiyoophiyaa Mallas Zenaawwii.Gidduu kana hokkarrii fi shirri ka malateeffamaa jiru ta’uu eeruu dhaan, kanneen kanatti hirmaatan marti ka gatii isaan baasisu tahuu akeekkachisan.
Hojii shoroorkessuummaa waliin wal qabatee miseensonni Adda Bilisummaa Oromoo hedduun hidhamaniiru kan jedhan obbo Mallas miseensonni paartilee mormituus hidhamuu ibsanii jiru. Akka jecha isaantti miseensa paartii mormituu ta'uun kun, akka aguuggiitti itti gargaaramu jedhu.Miseensoota ABO ta'ee kan mormitoota hundumaa hidhuu hin dandeenyu,kana yoo goone naannoon mormitootaa callinsaan guutama sodaa jedhu qabna jedhan.Kanneen hidhaman irratti ragaa quubsaa kan mana murtii duratti dhiyaatee ittiin injifachuu dandeenyu qabna jedhan Obba Mallas Zennaawwii.MP3 tuquun dhaggefadhaa.


text:
Waraanii Itoophiyaa Kaampilee Leenjii Waraanaa,Eeritiraa keessaatti lole
Akka oduu himaa mootummaa Itoophiyaa, Shimellis Kemaalitti waraanii Itoophiyaa daarii Eertiraa gara KM 16 caalee seenee lafa waraanii achii bahe Itoophiyaa hadha jedhan lolee deebihe.
Laftii itti lolan tun lafa ergamtootii itti leenjifamanii Itoophiyaatti duulan jedha mootummaan Itoophiyaa.
Laftii leenjii ta waraanii Itoophiyaa keessumattuu jabeessee lole lamaan,ta Itoophiyaa gama KaabaaBahaa,ta turistootii Awurooppaa shan keessatti fixanii saddeet itti madeessan.
Taatullee akka jecha oduu himaa mootummaa Itoophiyaa obbo Shimellisitti“Tarkaanfiin har’a fudhatame,wal waraansa humnootiin biyyoota lameenii fulleetti wal argaa gaggeessan miti.”
Lolii kun akka jecha obbo Shimellisitti waraana Itoophiyaatii fi Eeritaa wal lolanii miti.
“Waraanni Ertraa haleellaa haaloo ba’iinsaa gaggeessu akka hin dandeenye beekna./Garu kana goonaan,waan hamaatu dhufuuf deema.”
Waraanii Itoophiyaa fi Eeritaan ganna kunrya tokkoon duratti wal hadhan nama 80,000 fixe.


text:
Dubbii himaa Samayaawii Partii han ture, Obboo Yoonaataan Tasfaayee "ergaa Adda Bilisummaa Oromoo Feesbuukii irratti oggaa geggeessu argame," jechuudhan himannaan irratti baname. Yoonaataan, mormiin Oromiyaa keessatti ji'oota shan dura ka'e akka itti fufu maqaa Feesbuukii Yoonaataan Tarreessaa Raggaasaa jedu fayyadamee hojii shororkeessummaa hojjachaa tureera jedha, himannan irratti baname. Hidhamee ji'a afur booda torban darbe mana murtiitti dhihaatus, abboottin seeraa guutanii waan hin argamneef, bellamni mana murtii caamsaa 23 bara 2016tti qabameera.
Dhabbanni mirga dhala namaatii falmmu, Amnistii Intarnaashinal garuu himanni kun waan hinjiree irratti hundaaheti jedhee, mootummaan Itoopiyaa hatattaman nama beekaama fi siyaasaa kana dabalatee, namoota yakka wal-fakkaatun himataman akka gadhiisu gaafata. Daayreektariin damee Aministii Intarnaashinal Gaafa fi Baha afrikaa, Mutoonii Waanyeekii, "mootumman Itoophiyaa namoota yaada isaanii morman hunda hidhuu fi shororkeessummaaadhan himachuu ittuma fufeera" erga jette booda, "Yonaataan Oromiyaatti lafti sammamaa jirachuu barreessera. Kunimmoo balleessaa mitti; Shororkeessummaa ta'us hin danda'u.Yoonaataan Adda Bilisummaa Oromootin waan walitti isa fidu tokkoohuu natti hin mullaatu," jetti. Mutooniin dabaltees, himannaan akkanaa kun mootumman seera shororkeesummaa baase, han rakkoo guddaa qabu kana hojiirra olchuudaa waan hudda yaalaa jirachuu agarsiisuu ibsite.
Karaa braatin hoogantoota Aandinet paartii duraanii keessaa tokko han ta'an Daani'eel Shibashii fi Samaayaawii paartii keessaa Yeshiwaas Asaffaa guyyaa harraa mana hidhaatii bahan. Obbo Abrahaa Dasta ( qama hoogansa Aranaa Tigraay han turan), Adoolessa 8 bara 2016 hidhaa dha baha jedhamee eggama.


text:
“Aadaan fudhaa fi heerumaa boddatti hafaa fi barmaatileen midhaa geesisan faca’insa vayirasii HIV irratti qooda guddaa qabu” jedhu Obbo Seeyifuu Taaddasaa CARE ETHIOPIA irraa.
Seenaa keessatti yeroo duraaf, lammii Afrikaa fi dhalata Ugandaa ka ta’an Dr. Elly Katabiraatiif barcuuma hogganummaa hawaasa Eedsii kan addunyaa kennudhaan konfrraansiin sadarkaa adunyaatti Eedsii ilaalchisee VIenna, Austria keessatti geggeessamaa ture xumuramee jira.
Dr. Katabiraan haasawa dhagesisaniin, kanneen vayrasii HIV waliin jiraatan gutummaa addunyaa irratti dhaqqabuu akka danda'amutti, biyyonni duureeyyiin waadaa mallaqa kennuuf seenan akka eegan gochuuf dhiibu qabna, jedhan.
Mata dureen Gumii Eedsii kan bara 2010 “Mirgii keenya asumatti ammuma” ykn afaan Ingliziin “Rights here, right now “ ka jedhu ta’uu kan ibsan, hirmaataan gumii kanaa obbo Seeyifuu Taaddasa “Keer-Itiyoophiyaa" irraa, waa’een Afrikaa gumii kana irratti ilaalcha guddaa argachu isaa ibsan.
Keessumaa Afrikaa Kibbaa keessatti dhimma Eedsii irratti hojii guddaan hojjetame ajaa’ibsifannaa guddaa argachu dubbatanii, haati otuu vayirasii HIV qabduu ulfoofte akka vaayiresicha mucaatti hin dabarsinee ittisuu gama ilaallateen akka daranuu gad-fageenyaan hojjetamuu qabu hubachiisan, Obbo Seeyifuunn.
Adunyaa irratti namni marti Vayirasiin HIV qaama isaa/ishee keessa jiraachuu fi dhiisuu baruuf carraa argachu qaba, yaadni jedhu jabinaan irratti mari’atamuu isaa kan ibsan obbo Seeyifuun, aadaan fuudhaa fi heerumaa boodatti hafaa fi barmaatilee boodatti hafoon, gama faca’iinsa vayirasii Erdsiin qoodni qaban hedduu tahuu ibsuun,uummata barsiisuun barbaachisaa ta’uu illee dubbatan.
Mallaqni gargaarsaan kennamu kallattiidhaan namoota dhukkuba Eedsiin rakkataa jiran dhaqqabu qaba ,jechuun prezidaantin Ameerikaa duraanii, Biil Klinten dubbachuu isaanii kan ibsan obbo Seeyifuun Afrikaa keessatti lakkofsi namoota Vayirasii HIV qabanii gad bu’aa akka jiru hubachisan jiru jedhan.
Adunyaan dhukkuba Eedsii ittisuuf maallaqa kennu gad cabsaa yeroo jiru kanatti, haawaasnii Oromoo biyya alaa fi biyya keessa jiru wal ta’uun, kanneen dhukkuba Eedsiin rakkataa jiran gargaaruu qaba jechuun, Obbo Seeyfuu Taaddasaa VOAf ibsanii jiru.


text:
Gooticha Of-irratti Alba’e!
–
Bara mootummaa isaatti “Jaanooy” (mootii haayilasillaaseen) gootummaa fi kutannoo qondaaloonni isaa qaban mirkaneeffachuuf jedhee mala dhahachuu jalqabe. Booda garuu mala tokko arkatee mala kanaan mirkaneeffachuuf murteesse. Innis “torbee itti aanu kana keessa wal-tajjii jabduu waan qabnuuf jecha fitooraaroota, abagaazootaa, dajjaazmaachootaa, fi qanyaazmaachoonni hundi finfinnetti akka argamtan” jedhee ajaja dabarse. Qondaaltoonnis Guyyaa jedhametti dhihaatanii galma guddaa keessatti wal-gahanii farshoo fi daadhii unachaa zarraafiin galma oowwisuu jalqaban. Yeroo kana Jaanooy kallattii arfan naanneessaa galmichaatiin madaafni akka dhukaafamu ajajan. Osuma zarraafiin galama roraasaa jiranii sagaleen madaafaa kan tasa naanneessaa galma kanaatii dhaga’ame dachii sossoosnaan lubbuu isaanii baraaruuf jecha namni hundi karaa argamen yeroo baqatanii bahan Namichi tokko garuu kophaa isaa galma walakkatti hafe jaanooyiis “xiqqaatullee goota tokko kan biyya isaa hin ganne argadheen jira” jedhee gammade namichaan akkas jedhe. “yaa goota onneen barbadaa! mee aangoo akkamii siif kennina? biyya hoo biyya kam siif kannina?” jedhee gaafate. Namichiniis akkana jedhe “yaa gooftaa koo aangooniis, biyyiniis haa natti hafuutii yoo dandeessan kofoo (surree) tokko qofa naafichisiisaa” jedheen. Jaanooyiis dubbiin galeefi kolfuu jalqabe maaliif ?? jennaan “gootichi ofirratti alba’eekaa”
—–
Hamzaa Jemal


text:
Mootummaan Itiyoophiyaa filannoo dabre ka bara 2005 geggeessame irratti Qindoomina Tokkummaa fi Dimookiraasii akka humna xiqqaatti tilmaamuun dogoggora isa mudatee ture ammas ka dabalaa jiru fakkkaata, jedha, xiinxalaan siyaasaa, dargaggoo Jawaar Mohammed.
Mootummaan Itiyoophiyaa filannoo dabre ka bara 2005 geggeessame irratti Qindoomina Tokkummaa fi Dimookiraasii akka humna xiqqaatti tilmaamuun dogoggora isa mudatee ture ammas ka dabalaa jiru fakkkaata, jedha, xiinxalaan siyaasaa, dargaggoo Jawaar Mohammed.
Barnoota isaa sadarkaa ol’aanaa duraan Itiyoophiyaa fi Singaapooretti eega baratee booda, dhiheenya immoo, as Yunitid Isteets, kutaa Kaaliforniyaa keessa ka jiru, ‘Stanford University’ irraa saayinsii siyaasaan kan eebbifame, Jawaar Siraaj Mohammed, haala siyaasa Itiyoophiyaa, keessumaa, dhimmoota kallattiin uummata Oromoo ilaallatan irratti barreeffamoota xiinxalaa fi falmiilee hedduu marsaa interneetii fi waltajjilee adda addaa irratti dhiheessaa ture.
“Mootummaan Itiyoophiyaa filannoo ammaan dura geggeessame sanatti hin qophoofne ture. Mormitoonni ciccimoon natti hin dhufan, jedhee tilmaamuudhaan filannoo bilisa tahe uume. Yeroo sanatti akka dorgomaa cimaatti kan inni ilaalaa ture Adda Bilisummaa Oromoo ture. Addi Bilisummaa Oromoo immoo waan itti hin hirmaatiinif murnoota gatii polotikaa guddaa hin qaban, jedhuuf ehame. Garuu, biyya sana keessatti mormii fi diddaan uummataa guddaa waan tureef humnoonni sun deggersa guddaa argachuudhaan mootumma san raasuu danda’an. San booda, humna ‘Qinijjiit, jedhamu san eega daaraa godhee dhabamsiisee booda, ammas akkuma gaafa duraa dogoggora biraa waan raaw’ate natti fakkaata” ka jedhu, Jawaar Siraaj Mohaammed, inumaa warri ‘Medrek’ jedhaman kun immoo, haala bal’aa ta’ee fi cimaa ta’een uummatoota gara Kibbaa jiran, kan Oromootis dabalatee, kan Amaaraatis kan Tigireetis qabatee, Somaalees qabatee haala ammaan dura hin mul’atiinin akka mootummicha dura dhaabbate dubbata. “Kanaaf duula filannoo ammaa irratti tarkaanfiileen ajjeechaa fi hiraarsaa biyyattii keessatti mormitoota irratti fudhatamaa jiran, sodaa mootummichi qabu irraa ka maddani,” jedha.
Akka xiinxalaa siyaasaa, Jawaar Siraaj Mohammed jedhutti, Mormitoonni yoo of eeggannaa fi shaffisaan tarkaanfatan, filannoo ammaa kana irratti injifachuun isaan waan hin fakkaanne ta’us, filannoo dhufuuf jiru irraa barnoota argatan irraa ka’uun idda isaanii babal’ifatanii, gad-fageeffatanii yoo of ijaaran, uummatichas yoo ijaaran humna cimaa tahanii as bahuu danda’u.
Kan Mootummaan Itiyoophiyaa “Namoonni ‘Medrek’, Shawaa Dhihaa, aanaa Iluu-Galaan, magaalaa Ijaajjiitti poolisii ajjeesan” jedhee himatuu fi namoota ajjeechaa san raaw’atan, jedhu Televiiziyoona isaatti dhiheesse, “Diraamaa duraanuu baratame” jechuun fadhatama dhorkata, Jawaar. “Momitoonni, poolisiis tahe namoota kaan amala tolfatanii hawatachuu fi deggersa baay’ifachuun malee hookkaraa fi ajjeechaa irraa bu’aa siyaasaa argatan akka hin qabne ni beeku,” jedha.


text:
Miseensotii paartii Rippaabilikaan Ohaayoo,Kilivilaanditti kora sabaaf walti dhufan Doonaldi Tiraamppii akka innii pirezidaantii Amerikaa tahee dorgomu filatan.
Tiraamp filannoo kana Injifannoo guddaan keessa dabarra jechuun dubbatan. Haatii warraa isaanii Malaniyaan namni gaariin akka abbaa warraa koo takkaa hin jiru , isa filadhaa jechuun dubbatan.
Malaaniyaan hasaawaa dhageesisan keessaa hangi tokko giftii dureen yunaaytiid Isteetes Misheel Obaamaa kora sabaa Demokraatootaa irratti bara 2008 ka dubbatanii turan waliin waan wal fakkaatu qaba jechuun sabaa-himaaleenn gabaasanii jiru.
Galma korri sabaa kan Ripaablikaanootaa itti gaggeeffamu sanaa alatti mormiin adda addaa gaggeeffamaa jira. Korri kun Kamiisa dhufu xumurama jedhamee eegama.