text:
Tolasaa Ibsaa Ayyaanaa nama akkamii turan?
jedhamee SBOn dubbatamee gaddi labsamee guyyoota 15 booda akka lubbuun jiru dhagahame bara Chaarteraa.[Tolasaa Ibsaa Ayyaanaa]
Godina Horroo Guduruu wallaggaa aanaa Horroo bakka Addaa Abuunaa jedhamtutti Abbaa isaa obbo Ibsaa Ayyaanaa fi harmee isaa Aadde Alamii Gaarii irraa bara 1957 G.C dhalate.
Tolasaa Ibsaa barnoota isaa sadarkaa 1ffaa magaalaa shaambuutti kan barate yommuu tahu sadarkaa 2ffaa immoo yeroo sana magaalaa shaambuu waan hin jirreef gara magaalaa Naqamteetti imaluun kutaa 9 hanga 12ffaatti baratee achitti xumurate.
Erga kutaa 12ffaa xumurees qabxii galumsa yuuniversiitii fidachuun yuunivarsiitii Finfinnee kiiloo afur damee kemistiriitiin barachaa osoo jiruu bara 1980tti barataa waggaa 3ffaa tahee osoo jiruu mootummaa irraa dirqama itti kenname fudhachuun barnoota isaa waggaa 3ffaa addaan kutuun barsiisummaatiin yeroo sana Naannoo Sidaamoo jedhamee kan beekamu yeroo ammaa Bulee Horaa bakka jedhamutti ramadamuun dirqama lammummaa barsiisaa ture.
Osooma achii naannoo ammaa Bulee Horaa jedhamu kanatti osoo barsiisummaa irra jiruu namoota hedduu waliin miseensota ABO jedhamuun qabamanii Kachalleetti hidhamaa ture.
Tolasaa Ibsaa Bulee Horaa akkuma barsiisummaatiin akka tajaajiluuf ramadameen osoo hin turiin namoota hedduu waliin qabamee kachallee ykn Alam beqqaany bakka jedhamutti bara 1980 hanga 1987tti waggoota 7f hidhaarra ture .
Tolasaan yeroo hidhaa turettis obboleessa isaa HD ABO Jaal Daawud Ibsaa waliin carraa mana hidhaatti waliin hidhamuu argatees waliin hidhamaniiru.
Tolasaan kan hidhamee ture murtoo argatee osoon taane sababuma miseensa ABO jedhameef qofa waggaa 7 mana hidhaa keessatti dararamaa ture.
Tolasaa Ibsaa nama amala qabeessa ,nama hojii fi nama saba gargaaruu jaallatu ,Oromoo jennaan kan qabuun kan gargaaru keessumaa jaallan isaa biratti garaa laafummaa fi aarjummaan of kennaa tahuu irra darbee gootummaa isaan beekama.
Erga mana hidhaarraa bahees Tolasaan jireenyi biyya Itiyoophiyaa waan isatti ulfaateef ykn ammas dararaa waan taheef barnoota isaa yuuniversitii illee osoo hin deebi’iin gara biyya ollaa keeniyaatti baqachuun kaampii Marsaabeet jedhamu keessa ture.
Yeroo keeniyaa kaampii baqattootaa Marsaabet jedhamu keessa turetti obboleessa isaa quxusuu Faqqadaa Ibsaa jedhamu kan biyya keessa jiru waliin darbee darbee karaa poostaa xalayaa barreessuunii fi karaa namootaa ji’atti al tokko tokko quunnamaa haala keessa jiru himaaf ture.
Tolasaan Ibsaa keeniyaa kaampii Marsaabet jedhamu keessa bara 1987 irraa qabee hanga bara ABOn gara biyyaatti galu bara 1991tti achi jiraachaa turee gaafa dhaabni ABO gara biyyaatti deebi’u Tolasaanis gara biyyaatti deebi’e.
Tolasaan yeroo keeniyaa turetti carraa biyya 3ffaa jechuun gara biyya alaa bahuu argatee tures dhiisuun gara biyyaatti deebi’e.
Yeroo sanatti gaaffiin hiriyyoota isaa irraa dhiyyaateef carraa biyya alaa bahuu argattee maaliif hin deemne jedhanii yeroo gaafatanitti akkas jechuun afaan guutee dubbataa ture “Ani kanin itti Irbuu seene Ummata Oromoo Bilisummaa isaa argachiisuuf ykn akka inni bilisoomuuf nan qabsaa’a jedhee Irbuu waanin seeneef fedhiin koo ummata koof qabsaa’uudha malee biyya warra adii jiraachuu miti kanaafin deebi’e jechuun deebiseef”.
Tolasaan erga keeniyaa irraa gara biyyaa deebi’ee biyya keessatti dirqama ABOn itti kenne fudhachuun Waajjira ABO Gullallee irraa dirqama fudhachuun gara Booranaa deemee Dabballummaan akka hojjetu dirqamni itti kennamee dirqama isaas bahachaa ture.
Tolasaan dhimma hojiif Boorana irraa gara Finfinneetti osoo deemaa jiranii hiriyyaa isaa waliin naannoo Shaashamanneetti dhukaasni itti banamee jaalli isaa yeroo biraa rukutamu Tolasaan garuu akka carraa tahee miliqee jalaa bahee imala gara Finfinneetti godhu daandii jijjiirrattee booda Nagaan galuu dandaheera.
Osoo akka kanaan hojii dabballummaa isaan dhaaba ABO keessatti tajaajila kennaa jiruu baatiiwwan muraasaaf filannoon yeroo hafetti Tolasaan ammas dirqama Hogganni dhaaba ABO itti kenne fudhachuun taajjabdoota filannoo Warra Adii (Faranjii) fi Shaabiyoota waliin gara Godina Horroo Guduruu wallaggaa Magaalaa Shaambuu dirqama fudhatee imale.
Tolasaan Yeroo Taajjabdoota Filannoo fudhatee shaambuu gahes magaalaa Shaambuutti waajjirri ABO banamee jira ture warri wayyaanees achii qubannaa waan qabaniif waajjira qabu ture .
Tolasaan Shaambuu dhufe jechuu dhagahanii bakka Tolasaa fi Taajjabdoonni isa waliin deeman siree qabatanii bulanii jiraniitti warri wayyaanee dhukaasa itti banan yeroo kanas baayyeen wareegaman baayyeen madayan Tolasaan garuu ammas haala isaaf hin mijanne keessatti miliqee lubbuu isaa baafachuu dandaheera.
Yeroo Tolasaan dirqama fudhatee shaambuu jiru kanatti obboleessi isaa HDn ABO Jaal Daawud Ibsaa yeroo sana jaal Abbaa Caalaa Laataa waliin naannoo Danbi Doolloo irraa jiru turan.
Lola magaalaa Shaambuu Tolasaa fi jaallan isaa irratti banameen Tolasaa Ibsaa fi jaallan isa waliin turan akka wareegametti karaa miidiyaa SBO qilleensarra oole.
Jaallan isaa fi Namoonni Tolasaa beekanis akka inni wareegame yeroo dhagahan gaddaan guutamanii turan.
Tolasaa Ibsaa garuu miliqee waan baheef namuu lubbuun turuu isaa hin beeku ture garuu Tolasaan haxxummaa fi qaruuxummaan lola sana jalaa bahee guyyoota 15f fira isaa bira dhokachuun erga xiqqoo miidhaa irra gaherraa dandamatee akka lubbuun jiru maatii fi jaallan isaaf hime.
Ergasiis Tolasaa Ibsaa jaallan isaa waliin wal arguun naannoo godina Horroo Guduruu wallaggaa addatti naannoo addaa Gitiloo fi Dhakaa Gabar jedhamutti lola guddaa irratti hirmaataa tureen isa dhukkubnaan yaalaaf gara qe’ee maatii isaatti deebi’uun yaalamuun dirqama waan taheef miidhaa irra gaheen Tolasaanis yeroo sana Magaalaa shaambuutti yaalamuunis tahe keessa darbuun yaaddoo waan taheef kallattii biraan daandii biraa irraan karaa Baqqalee jedhamuun beekamu keessa bahanii obboleessa isaa Faqqadaa Ibsaa waliin tahuu akka godina sana keessaa bahee gara Finfinneetti ol dhufee yaalame ragaan argadhe ni ifoomsa.
Tolasaa Ibsaa sababa wal’aansaan gara Finfinneetti ol dhufuun dhaabbata Miti Mootummaa [NGO] IDPR jedhamu dhaabbata biyya Norway naannoo kiiloo jahatti [6 kiiloo] argamu tokko keessa galuun Assistance Researcher tahuun achi keessatti qacaramee hojjetaa ture.
Dhaabbata kana keessa Tolasaan yeroo yuunivarsiitii baratu hojjetaa waan tureef carraa kana akka lammata argatuuf isa gargaareera.
Yeroo dhaabbata kana keessaa hojjetu kanas Intelligence Mootummaa Waajjira isaa keessatti qabanii ukkaamsanii ajjeesuuf turraan waajjira Muummee [ Head office] sanatti bilbilatee lubbuun isaas hafuu dandaheera erga ABOn chaartera keessaa dhiibamee bahees jechuudha.
Tolasaan bara 1980 hanga bara 1987tti yeroo mana hidhaa turetti miidhaa irraa gaheen akkasumas yeroo gara garaatti sochii qabsoo keessatti madoo fi miidhaa irra gaheen tiruun bulte lafee taati akkuma jedhan dhibeen isaanii turee bulee itti cimuun eelaan bara sana irra gahe oolee buluun bara 1999 dhukkubsatee Mana yaalaa Minilik galee deddeebiin yaalamuun miidhaa irra gaherraa bayyaannachuu dadhabuun du’aan Addunyaa kana irraa boqoteera.
Maatii Tolasaa Ibsaa Jaal Daawud Ibsaa HD ABO dabalatee obboloota isaanii biroo fi firoottan isaanii qabsoo kanaan miidhamaa dararamaa as gahaniiru.
Tolasaa Ibsaa qabsoo keessatti umurii isaa jiraate hunda ofiif osoon taane saba isaaf jiraate waan qabu irraa nama isa hin qabneef gumaachu ture. kanneen akka Qarshii fi huccuullee hanga of irraa baasee kennuutti jaallan isaa biratti ni yaadatama.
Tolasaan keessa isaatti saba Oromoo kanaaf kan dhiphatu ofitti qabee ofumaa kan aaru malee hedduu baasee illee maatii isaaf kanin dubbanne tahuu irraa kan ka’e Xinsammuun isaa waan isarra gahee fi jaallan isaarra gahe yaadatee baayyee akka miidhamee ture namootni itti dhiyyeenyaan beekan obboleessa isaa quxusuu Faqqadaa Ibsaa dabalatee ni dubbatu.
Aadde Do’ii Ibsaa obboleettiin isaanii yeroo sana naannoo Shiroo Meedaa kan jiraattu ofitti fudhattee wal’aanaa turtus lubbuu Tolasaa oolchuu hin dandeenye.
Akka ogeessi yaalaa isaa himeefiitti dhukkubni Tolasaa miidhaa qaama isaarra gahaa tureen malee dhibee biraa akka hin qabnes himaa turaniiru.
Sababa Qabsoo kanaan wal qabatee Jireenya Maatii keessanii akkamiin yaadattu ykn dabarsitan yeroo waliin turtanitti jedhee gaaffii Obboleessa isaanii Faqqadaa Ibsaa gaafadheef akkas naan jedhan” Jireenyi maatii keenyaa sababa keenyatti baayyee hamaa fi gidiraa akkuma maatiin oromoo tokko arganii darban warra arganii dabarsanidha ,haa tahu malee nuyi akka obbolaatti nuyi badaa wal arginee waliin hin dabarsine HD ABO jaal Daawud Ibsaas tahe Tolasaan yeroo baayyee qabsoo kanatti of kennanii waa’ee ummata kanaa yaadu ijoollummaa isaanii irraa kaasanii waan taheef maatiin keenyas tahe akka obbolaatti yerootti wal arginee waliin jiraannee gammannee jiraanne ykn maatiin keenya dabarse hin jiru. Sababuma kanaan Maatii waliin gammachuu fi gadda hirmaate tahuuf hin carroomne erga Tolasaan boqotee illee abbaan keenya yeroo dhukkubsatu deemnee gaafachuus tahe wal’aanuuf carraa hin arganne anis tahe HD ABO jaal Daawud kanaaf kuni jireenya nuyi keessa dabarsine waan taheef yeroon yaadadhu nan gadda garuu wantootni kun immoo gola Oromootaa mara waan jiruuf dandeenyeerra jedhan”.
Obboleessa isaanii Tolasaa Ibsaa waan ittiin yaadatan keessaa obbo Faqqadaan guyyaa tokko akkas jechuun Tolasaa gaaffii gaafadhe jedhan osoo dhokatanii bakka tahe waliin jiranuu Bilisummaan kun dafee hin dhufu fakkaata jechuun yaaddoo keessa isaa jiru yeroo gaafatu akkas jechuun deebiseef Tolasaan waggaa dheeraa fudhachuu dandaha salphaa miti garuu irra ni aanama jechuun deebiseef.
Hunda caalaa jedhu obbo Faqqadaa Ibsaa yeroo jireenya maatii isaanii naaf himan erga maatii keenya faffacaanee Obboleessi koo Tolasaanis Abbaan koo obbo Ibsaan boqotaniis kan harmee keenya gargaaruuf bakka keenya bu’ee dirqama fudhatee ture mucaa Adaadaakoo Taakkalee Soorii jedhamu bara 2002 waraanni mootummaa guyyaa saafaa Motoraan osoo deemuu isas ajjeesanii harmee keenya kan gargaaru dhibee harmeen keenyi baayyee rakkoof saaxilaman jedhu.
Sababa ajjeechaa Taakkalee Soorii kanaan harmee keenyas firri gargaaruu sodaate ijoolleen mucaa Adaadaakoo Taakkalaa Soorii kanaas sababa abbaan isaanii harmee keenya osoo gargaaruu qofaaf ajjeefameef isaanis Abbaa malee hafan kuni nu gaddisiisa godaannisa yoomuu hin dagatamnedhas jechuun seenaa darbe yaadatu.
Qabsoo Obbolootni kee Tolasaa fi HD ABO Jaal Daawud dabalatee atis obboleettii keessanis maatiin keessanis keessatti hirmaachaa turtaniin kan isin gaabbisiisu ykn gammachiisu jiraa jedhee obbo Faqqadaa Ibsaa gaafadheef akkas jedhan” kan na gammachiisu hangamuu maatiin keenyas tahe maatiin Oromoo hundi itti dararamu qabsoon kun eessaa ka’ee as gahe jedhee yeroon yaadu dhaloota ammaa Qeerroo akkanaan hirmaachisuu dandahuun guddaa na gammachiisa jedhan; akka maatiitti garuu osoo Haati koo ,Abbaan koo,Obboleettii koo waliin taanee yerootti gammannu yerootti carraa waliin jiraannu argachuu dhabuu kootti na gaddisiisa garuu caalaatti qabsoon achii ka’ee as gahee Firiin isaa argamuuf gara fuulduraatti deemaa jiru Umurii nuuf kennee akka arginus abdii godhachaa as gahuu qabsoo keenyaafis gammachuun koo guddaadha jedhu”.
Dhuma irratti akka Obbo Faqqadaan jedhanitti maatiin Oromoo kamuu dararaa wal fakkaataa fi ulfaataa keessa darbanii as gahan ammas dararaa hamaa kana keessa darbuuf qabsootti jiru waan taheef namni kamuu bu’aa Bilisummaa baree gama dandeenyuun qabsoo saba Oromoo kana Firii isaa argamsiisuuf gama dandahuun akka cinaa dhaabbatu waamicha isaanii godhaniiru.
Waggaa lamaan kana bu’aa wareegama Qeerroo fi qabsaa’ota qabsoo haqaa gaggeessaniin anis tahe jaal Daawud Ibsaa waggaa dheeraa booda harmee keenya deebinee ijaan arguun keenya ayyaantummaa taaneerras har’a garuu harmee keenya du’a namaaf hin hafneen Addunyaa irraa boqottus Obboleessi koo Jaal Daawud Ibsaa sirna awwaalcha harmee keenyaa irratti argamee gaggeessuun isaan bakka hunda keenya bu’ee na gammachiisuus haala wal xaxaa biyya keessa jiruuf ani immoo argamuu dhabuun hedduu na gaddisiisus namoota sirna gaggeessaa harmee isaanii irratti argaman hundas galateeffataniiru.
Tolasaan dhiittaa fi cunqursaa ummata Oromoo irratti adeemsisamu hubatee qabsootti gale.
HD ABO jaal Daawud Ibsaa fi Tolasaan wal mariiyatanii qabsootti hin galle erga qabsoo keessatti lamaan isaanii wal arganii yaada isaanii waliif hiran ykn qoodan.
Bara mootii H/Sillaasee warra abbaa lafaa namticha tokkotu jira ture warra keenya irraa lafa fudhatanii qotanii focaafatan yeroo focaafatan sana qawwee qabatanii yeroo warri abbaa lafaa facaasan sana sangoota fuuldura dhaabbatee akka isaan hin qonne godhee ture guyyaa sana maatiin keenya mana hin jiran ture gara saqalaa jedhamtu deemaniiru Tolasaan garuu ofumaa gootummaa isaan qawwee fuuldura dhaabbatee sangoota qottu sana dhaabsise iyyee iyyisiisee adda kuchisiise sana booda maatiin keenya guyyaa biraa lafa sana irratti Midhaan facaafachuu dandeenyeerra.
Gootummaan Tolasaa dhalootaan daa’immummaan isa waliin kan dhalate ture deemsa keessa garuu barnootaan kan utubame godhachuun of cimsate jaal Daawud waliinis mariiyachuu eegale.
Tolasaa Ibsaa Ayyaanaa dhalatee waggaa 42tti du’aan Addunyaa kanarraa boqote.


c: text/html

text:
[SQ, Bitootessa 31,2018] Aanaa Guutoo Giddaa magaalaa Ukkee Qarsaarraa daataa namoota hidhamanii kan ammaatti Qeerroo Bilisummaa Oromoo galmeeffatee jiru.
1. Tasfaayee Dabalee (Bulchaa Magaalaa Ukkee, Raadiyoo Ameerikaaf yaada laatte jedhamuun hidhame)
2. Taakkalee Qallab
3. Addunyaa Raggaasaa
4. Addunyaa Moosisaa
5. Abdii Darajjee
6. She Amad 7. Tamasgeen Abarraa 8. Aftaamuu Taakkalaa 9. Isaayaas Kumarraa 10. Mootii Aftaamuu 11. Gammachuu Dinqaa 12. Obsaa Nagaasaa 13. Mootii Geetuu 14. Masfin Dachaasaa 15. Naasir Alamuu 16. Abbuu Shaashoo 17. Taakkalee Jireenyaa 18. Taliilee (dhimma Nageenyaa Ganda Odaa, daataa dargaggootaa laachuu diduusaaf yakkanii hidhan) 19. Pahuloos Tafarii 20. Inkoosaa (maqaa abbaasaa hinarganne) 20. Kennaa Tasfaa 21. Misoomaa Fiqaaduu 22. Abarraa (maqaa abbaa kan nun gahin) ta’uu sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo f gabaasan. Dabalataan magaaluma Ukkee Qarsaa keessatti akka gara jabinaa shamaree Faantayinash Caalaa irratti raawwatamee jiraachuu gabaasa Keenya yeroo darbee keessatti kan yaadatamudha.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Waa'ee Zimbaabwee waan haaraa: Paarlaamaan Mugaabee himachuu danda'a
Dhaabni siyaasaa Zimbaabwee Zanu-PF Roobart Mugaabee himachuu eegaluufi.
Qondaalli dhaaba siyaasaa Zanu-PF yaadni Mugaabee aangoo irraa buusuf qophaa'e gaafa Kibxataa paarlaamaatti dhiyaata. Adeemsi isaas guyyoota lama caalaa hin fudhatu jedhaniiru.
Yaada dhiyaate keessaa bulchaan biyyatti umurii 93 Mugaabeen haadha warraa isaanii Girees ''heera akka cabsitu'' eeyyamaniiru kan jedhu keessa jira.
Hoggantoonni waraanaa yeroo darbe gidduu seenan akka jedhanitti Mugaabeen pirezidantii itti-aanaa duraanii ari'aman waliin wal arguuf jedhu.
Emersoon Minaangagwaan Mugaabeetin erga aangoo irraa kaafamani booda gara biyya alaa bahani ture. Namni hedduun haadha warraa isaaniif karaa tolfachuuf Mugaabeen kana godhani jedhaniiru.
Egaa ergasiiti waraanni dhimma kana gidduu seenuun Mugaabe hidhaa mana keessaatti dhorkani kan hambisan.
Waraanni akka jedhetti Mugaabee waliin waan fuulduraaf ta'u malu karoorsaniiru.
Gaafa Dilbataa, dhiibbaan itti heddummatus Mugaabeen yaa'ii walii galaa dhaaba siyaasaa isaanii torban sadii booda akka walitti qaban ibsa tamsaasa televijinii kallattiin darbeen dubbatani nama hedduu ajaa'ibsiisaniiru.
Mugaabeen maaliin himataman?
Adeemsi himannaa sa'aatiin 24 Mugaabeen akka aangoo gad-lakkisuuf isaanii kenname darbe booda eegaluuf jedha.
Walgahii dhaaba siyaasaa booda gaafa Wiixataa miseensi paarlaamaa Powuul Mangwaanaa yeroo dubbatan, pirezidantichi: ''Rincicaa namaati. Sagalee ummataa dhagahuu danda'a ture garuu dide.''
Himannaan yeroo baay'ee Zimbaabweetti hin mudatu, yoo ''naamusa badaa ta'e,'' ''heera yoo dabse'' ykn ''kabajuu, deeggaruu ykn kabachiisuu yoo dhabe akkasumas ''dadhabinaan''.
''Himannaan guddaa haati warraa isaanii biyya bulchuuf osoo mirga hin qabaatin heera biyyatti akka cabsitu eyyameeraaf.
Ishiin garuu hojjetoota mootummaa arrabsiti, pirezidantii itti-aanaa sagantaa ummanni walitti qabametti arrabsiti. Waraana illee gadi qabde ilaalti,'' dhimmoota kanaan himataman jedhaniiru obbo Mangwaanaan.
''Heera Zimbaabwee hojiirra oolchuu didan- keessaas filannoo bulchinsotaa taasisnuus, amma yoonaa namoonni filataman waajjira hin seenne.
Adeemsi isaa - ogeessonni dheerachuu danda'a jedhanis- akka saffisuu gochuun gaafa Roobii xumuramu danda'a, ''sababni isaas dhimmoonni itti himataman ifa waan ta'anif''.
Akkamitti himatamu?
Manneen maree Zimbaabwee lamaan - gumii biyyaalessaa fi seeneetii- keessatti sagaleen erga kenname booda himannaan eegalama.
Sagalee caalmaa yoo argate, koreen mana maree lamaanirraa hundaa'e pirezidantii aangoo irraa buusuuf qorata.
Koreen kuni yaada himannaa yoo dhiyeessee fi manneen maree lamaan sagalee 2/3ffaan yoo kennanif pirezidantichi aangoo irraa ka'u danda'u.
Paartiin mormituu karaa kanaan fayyadame Mugaabee aangoorraa buusuuf kanaan dura yaaluus hin taane.
Amma garuu, Mugaabeen deeggarsa dhaaba siyaasaa isaanii waan dhabaniif harka lama sadaffaa argachuun dada'ama.
Achii booda pirezidantii itti-aanaan aangoo Mugaabee fudhatu.
Waraanni obbo Minaangagwaa waan deeggaruuf aangoo irratti isaan arguu barbaada.
Yeroo Minaangagwaan waajjira gad-lakkisan deeggaraa Girees Mugaabee ta'un kan beekaman Felekelaa Mifookoo pirezidantii itti-aanaa ta'aniiru. Kunis teessuma pirezidantii koruu danda'u jechuudha.
Obbo Minaangagwaan aangoo isaanii duraatti deebi'uu danda'u.
Hoggantoonni waraanaa garuu Mugaabee fi pirezidantii itti-aanaa duraanii gidduutti mariin erga taasifame booda ummanni ''waan irra gahame baruu danda'a'' jedhaniiru.


text:
Biyya 16tti walti dhufa.Namuu jabeennaa fi qarooma ganna hedduu kuufachaa bahe guurratee diidatti wal ilaallachuuf.Dorgommiin Kubbaa Miilaa Afrikaa(Cup of The Nation) akka amma jirtu kanatti guddoo oowwaa deemuutti jirti.
Dorgommiin kubbaa miilaa Afrikaa 28tessoon Equatoraii Guinea fi Gaabonitti qopheessaniif biyyitii akka Ivoary Coast faan taphattoota isaani qaba alaa hedduu fidachuutti jiran.Gaanaan ammoo waan ganna hedduu keessaatti argattee hin beenne waancaa argachuu taphattoota isii doolara kuma hedduu itti jissuutti waadaa galte.Tapha tokkoo moohannaan $15,000 guurratan,wal qixxee baannaan ammoo $10,000.
Biyyiti akka Masrii,fi Naayjeeriyaan faan tapha dorgommii waancaa Afrikaa kanaa dabruu dadhabii hafuun ammoo biyya duraan mataan isii qabdu milkeessite.
Dorgommii tana irratti Suudanilleen seenaa hojjannaa jettee itti jirti.Angoolaanlleen akkanuma.
Ijoolleen Afrikaa hagii guddaan biyya akka Awurooppaa fi biyya akka akkaatti bitatanii taphatan.Dorgommii tanatti waan naminuu hafeeyyuu hin fakkaattu.Ilmaan Turee;Yaayyaa Turee, Kooloo Turee karaa jiran.Diider Diroogbaa fi Dede Ayewu dabalee atileetotii bebeekamoon kubbaa miilaa biyya isaaniitiif taphachuuf qophii jiran.
Dorgommii Waancaa Afrikaa kana Ammajii 21,2012 jalqabanii.Eennutti maaniin galata seetan?
Mee qophii Ispoortii tana MP3 irraa caqasaa qophii Ispoortiitiitf jedhaa nuu barreessaa.


text:
Adeemsawwan Itiyoophiyaa Cheek odeeffannoo ittiin mirkaneefatu!
Odeeffannoowwan sobaa beekaas ta’e osoo hinbeekin tamsa’an Itiyoophiyaas ta’e biyyaalee biroo keessatti lubbuu namaafi qabeenyarratti miidhaan akka qaqqabuf sababa yeroo ta’an mul’ata.
Kana malees facaatin odeeffannoowwan sobaa ijaarsa sirna dimokiraasii biyyaaleef qormaatadha.
Itiyoophiyaa Cheek tumsa facaatii odeeffannoo sobaa hir’isuuf taasifamu kan deeggaru yemmuu ta’u maloota garaagaraatti fayyadamuun odeeffannoowwan mirkaneessun dubbistootaaf dhiyeessa.
Itiyoophiyaa Cheek akkamiin odeeffannoo mirkaneessa?
1.Maddi odeeffanichaa eenyu?
* Nama yookin dhaabbata odeeffanicha maxxanse adda baafachuu
* Odeeffannicha hubachuu
* Sa’aatii, guyyaa, ji’afi bara odeeffanichi itti tamsa’e baruu
* Dandeettii odeeffannichi babal’achuf qabufi dhageettii namni yookin dhaabbatni odeeffannicha tamsaase qabu hubachuu
2.Odeeffannoon tamsa’e maali?
* Suuraawwan, viidiyoofi geessituu /link/ odeeffanicha walin jiran ilaaluu
* Odeeffannoowwan kunneen qorachuu
3.Qaamoleen odeeffannicha keessatti eeraman maal jedhu?
* Qaamolee dhimmichi ilaallatu haasofsiisun odeeffanicha madaaluu
* Wanti maddeen odeeffannoo amanamoofi midiyaalen dhimmicharratti dubbatan yookin barreessan yoo jiraate ilaaluu
4.Odeeffannicha mirkaneessuu
* Namoota iddichatti argamuun dhimmicha argan haasofsiisuu, namoota dhimmicharratti beekumsafi odeeffannoo qaban haasofsiisuu akkasumas marsariitiiwwanfi mosaajiwwan fayyadamuun odeeffanicha qorachuu
5.Odeeffannoo mirkanaa’e ramaduu
* Odeeffannoo qorannee yookin mirkaneeffanne: sirrii, soba/dogongora, kan akka malee ol kaafamee dhiyaate /exaggerated/, walmakaa (dhugaas sobas ofkeessaa kan qabu) fi kan hin mirkanoofne jechuun ramaduu.
ወቅታዊ መረጃዎችን ቀጥታ በኢሜልዎ ለማግኘት ይመዝገቡ
ያቀረቡትን የግል መረጃ በግላዊ መመሪያችን መሠረት እንጠብቃለን::


text:
Posted by OromianEconomist in
#OromoProtests, Oromia.
Tags: #OromoProtests, Oromia, Oromo, Qeerroo, SBO
Shirri Xaxamuu fi Ololli Geggeeffamu Falmii Bilisummaa Fi Mirga Abbaa Biyyummaa Finiinaa Jiru Hin Dhaabu!
(SBO/VOL – Caamsaa 01,2016) Fincilli Diddaa Gabrummaa gara Fincila Xumura Gabrummaatti jijjiiramee falmaan mirga abbaa biyyummaa fi bilisummaa ummata Oromoo fi ilmaan isaa barattoota/dargaggoota Qeerroo Bilisummaan finiinuu erga eegalee ji’oota shanii ol lakkoobsisaa jira. Warraaqsa ummata Oromoo FXG kanaan mootummaan wayyaanee haalaan rukutameera. Hundeen sirna cunqursaa wayyaanee/TPLF Oromiyaa keesssaa asitti hafee kan hin qabneen haleelamee caasaaleen sirnichaa diigamanii burkutaawaniiru. Waggoota 25 bara bulchiinsa abbaa irree wayyaanee kanneen keessattis diddaan mul’ataan akkanaa gamtaa ummata Oromoon oggaa mul’atu kun isa jalqabaa ti jechuunis ni danda’ama.
FXGn har’a golee Oromiyaa cufa keessatti finiinaa jiru wayyaanee qofa kan rukutee fi wayyaanee qofa kan baaragse osoo hin taane, leellistootaa fi harka mirgaa mootummichaa kan ta’an, lukkeelee, ayyaanlaallattootaa fi fakkaattota fedha adda addaa qaban, kanneen gufuu qabsoo bilisummaa Oromoo ta’an hunda kan haleelee dha.
Adda durummaan barattoota/dargaggoota/Qeerroo Bilisummaa Oromoo hirmaachisuun kan geggeeffamaa jiru warraaqsi ummata Oromoo FXGn akka ibidda saafaa sirna cunqursaa mootummaa abbaa irree fi goolessaa wayyaanee guggubee waxalaa jiru kana gartuun kun akkuma inni jalqabeen of booda deebisuu fi dhaamsuuf ayinaa fi baay’inaan waraanaa fi basaasosta isaa guutuu Oromiyaatti bobbaasee ummata Oromoo addatti ammoo dargaggoota/barattoota Oromoo dhibbootaan ajjeeseera; kumootaan qaamaa hir’iseera; kumoota kudhanootaan ammoo guuree hidhaatti naqee jira. Kun hundumtuu ta’ee ummatni Oromoo ajjeefame, hidhame jedhee yakka diinaan isa irratti raawwatamuuf jilbeenfatee falmaa biyya abbaa isaaf jalqabe irraa hin deebine; hin deebi’us. Daangaa hamma daangaatti, golee arfan Oromiyaa irraa ibiddi warraaqsaa daran belbele. Kun mootummaa wayyaanee guddoo rifaasise. Ummata Oromoo akka duraatti gowwoomsaa fi sossobbaan dallaa gabrummaa keessatti ittisaa itti fufuu akka hin dandeenye hubachiise.
Murni TPLF/wayyaaneen aangoo humna waraanaan of harkaa qabu kana yeroof illee taatu jiraachisuu fi warraaqsa ummata Oromoo FXG dadhabsiisuuf, danda’u ammoo dhaabuuf ijibbaata garagaraa taasisuu ammas itti fufee jira.
Humna warraaqsaa fi qabsoo Oromoo kan ta’an, FXG finiinaa jiru keessattis adda duree hiriiruun wareegama bifa hundaa baasaa qabsoo Oromootiif injifannoo galmeessaa, mootummaa gabroomfataa ammoo hundeen raasaa kan jiran dargaggoota Qeerroo Bilisummaa irratti xiyyeeffatee laaffisuuf duula ololaa fi shiraa irratti geggeessaa jira.
Akka hubatamutti sochii ummatni Oromoo keessaa fi alaan gamtaan itti jirutti mootummichi haalaan rifatuu irraa, adeemsa jiru laaffisuu fi gara dabarsuuf keessaa fi alatti duula adda addaa kan olola dabalatu geggeessaa jira. Shira xaxuu fi olola adda addaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo irratti geggeessuunis qaamuma duula kanaa ti. Arraata Qeerroo kan ta’e Sagalee Qeerroo irrattis bifa adda addaan dalagaan diinummaa fi diiggaa geggeeffamaa jirus duuluma kanaan walitti hidhata.
Duula shiraa fi olola dharaa banamee jiru keessatti hogganootni wayyaanee kan akka ministeera dhimmoota kominikeshinii mootummaa Geetaachoo Raddaa jedhamuu faa keessatti argaman. Isaan kun hanga biyya alaatti dalagaa shiraaf bobbaafamaniiru.
Duulli sochii Oromoon amma godhaa jiru busheessuu fi Gamtaa Qeerroo laaffisuu ykn gara dabarsuuf itti jiramus akeekni isaa dargaggootni humna qabsichaa, warraaqsa finiinaa jiruufis adda duree ta’anii waan socho’aa jiraniifi. Humni dargagootaa kun humna gowwoomsaa fi sossobbaa wayyaanee xumurate, fayidaalee gara garaaf garaa hin hirre, wareegamii fi bobbaan diinaa kamuu of duuba isa hin deebisne, akeeka qabsoo bilisummaa Oromoo tarkaanfachiisuu fi mirga ummata Oromoo guutuutti falmu ta’uu irraa diinaa fi kanneen fedha adda addaa qabaniif yaaddoo guddaa dha. Kanaafi kan diinni Qeerroo Bilisummaa warraaqsa finiinaa jiru kana keessatti taargeeta godhatee itti duulaa jiruuf.
Ogguu hundaa hirriba keessallee waa’een ABO kan isa baaragsu wayyaanee/TPLF waggoota aangoo irra jiraate kana hunda keessa guyyaan itti ABO maqaa hin dhahin hafe hin jiru jechuutu danda’ama. Waraanaan, basaasotaan, shirootaa fi ololootaan osoo irratti duuluu bakka har’a jiru kana gahe. Har’as warraaqsa kana kan geggeessaa jiru ABO ti, miseensota ABO qabanne, murtiif dhiheessine…..ololaa fi jechoota nuffisiisoo baroottan darbaniif midia irra jiraatan, kan namnuu dhagahuu hifate san har’allee deebisee ittiin weeddisaa jira. Har’as ABO irratti ololaa fi shira xaxaa jira. Kunis akkuma duraa sochii ABO danquuf akeekkatuu isaa mul’isa.
Cuunfaatti akeekni olola amma deemaa jiruu fi bobbaalee diinaa bakka hundaayyuu, sochii Qeerroo Bilisummaa gufachiisuuf, adeemsa QBO ABOn hogganamuu danquuf, waliigalatti ammoo sochii QBO fi adeemsa warraaqsa FXG sadarkaa olaanaa irra gahee jiru kana gara gulantaa itti aanuutti akka hin tarkaanfanne gufachiisuuf karoora diinaan baafamee ittiin sossohamaa jiruu dha. Haa ta’u malee, shirri xaxamuu fi ololli geggeeffamu falmii bilisummaa fi mirga abbaa biyyummaa finiinaa jiru tasumaa dhaabuu akka hin dandeenye diinnis firris jala muree beekuu feesisa.
Xumura irratti dhaamsi dabarfamu hubannoo tokkoon maleetti murnootni hawaasa Oromoo kan keessaa fi alaa marti olola faajjessaa adda addaa waan gara garaa maqaa dhahatee diinaa fi farreeniin Qeerroo Bilisummaa irrattis ta’u ABO irratti ololamuu fi hafarfamu keessatti hirmaachuun meeshaa diinaa ta’uu irraa of qusatuu dha.
Miseensotanii fi deggertootni, ummatni Oromoo addatti ammoo warraaqsa ummata Oromoo belbelaa jiru keessatti duree hiriiranii kan jiran Barattootni/ Dargaggootni/ Qeerroon olola bifa fedhee diinnii fi ergamtootni diinaa ta’e jedhanii oomishanii ololaniif osoo gurra hin ergisne, falmaa finiinsuun FXG milkeessuu qofa irratti cichoominaan hojjechuun xumura sirna gabrummaa wayyaanee gabaabsuu dha.
Posted by OromianEconomist in
Uncategorized.
Tags: Oromia, Oromia latest News, Oromia: Bakkee Adda Addaati Qabeenyi Wayyaanee Daareffame, SBO
Bakkee Adda Addaati Qabeenyi Wayyaanee Daareffame
(SBO – MUDDE 25,2015) Godina Arsii Lixaatti Manni Murtii Ona Shaallaa Barbadeeffame; Godina Booranaa Ona Mi’oo Keessattis Dhaabbata Daandii Hindootaan Geggeeffamu Qabeenyummaan Isaa Kan Wayyaanee Ta’e Daareffame.
Warraaqsa Bilisummaa Ummata Oromoo fi gaaffii mirga abbaa biyyummaa guutuu Oromiyaa keessatti belbelaa jiru dhaamsuuf tarkaanfii faashistummaa mootummaan abbaa irree wayyaanee ummataa fi barattoota meesha maleeyyii irratti fudhataa jirutti ummatni dallansuu isaa daran mul’isuun qabeenya mootummaa wayyaanee dabalatee caasaalee sirnichaa adda addaa irratti tarkaanfii barbadeessaa fudhatu jabeessee jira.
Haaluma kanaan Mudde 24,2015 guyyaa kaleessaa ganama keessaa sa’aa 6:00 irratti Godina Lixa Arsiitti manni murtii Ona Shaallaa magaalaa Aajjeetti argamu tarkaanfii humna ummataan fudhatameen guutummaatti barbadeeffamuun daaraa akka ta’e oduun SBO dhaqqabe ifa godha. Galmeelee fi meeshaaleen gara garaa mana murtii kana keessa turan guutummaatti daareffamaniiru.
Kaabinootni Onaa fi poolisootni walta’uun guyyaa guutuu ummata irratti sakattaa gochuuf yaalanis haalli ummataa waan isaan sodaachiseef, sakatta’icha akka addaan kutuuf dirqamanis hubatameera. Diddaan ummataa haalaan jabaa ta’uunis gabaafameera.
Oduuma walfakkaatuun Mudde 24,2015 guyyuma kaleessaa Godina Booranaa Ona Mi’oo keessatti qabeenyummaan isaa kan wayyaanee kan ta’ee fi Hindootaan kan geggeeffamu dhaabbata karaa baasu tokko irratti ummatni tarkaanfii fudhatee jira.
Tarkaanfii kanaan konkolaattotni dhaabbatichaa kan daareffaman oggaa ta’u, hojjettootni dhaabbatichaa hedduunis madaa’uun hospitaala seenanii akka jiran oduun SBO dhaqqabe addeessee jira.
Tarkaanfii ummataa kanaan walqabatee Hindoota dabalatee hojjettootni dhaabbata daandichaa keessa hojjetan naannicha gadhiisanii deemuuf akka dirqamaa jiran kan gabaafame oggaa ta’u, mootummaan wayyaanee humna waraanaa baay’inaan bakkichatti guuraa akka jirus ibsameera.
Gaaffii ummatni karaa nagaa gaafateef deebiin mootummaan wayyaanee kennaa jiru tarkaanfii faashistummaa fi diinummaa dorgomaa hin qabne waan ta’eef, aarii kana irraa tarkaanfiin ummatni qabeenyaa fi caasaa sirna wayyaanee irratti fudhatu guutuu Oromiyaa keessatti babal’atee itti fufuu akka danda’u taajjabdootni hubachiisaniiru.
Related (Odeeffaanuu wal fakkatu):-
(SBO – MUDDE 26,2015) Waraanni Bilisummaa Oromoo Godina Bahaa Haleellaa Fudhateen Loltoota Wayyaanee 12 Hojiin Ala Godhe. Basaasotni Diinaas Haleelaman.
Waraanni Bilisummaa Oromoo Godina Bahaa Mudde 23,2015 Lixa Harargee Ona Bookee bakka Araddaa 17 jedhamutti humna federaalaa sirna wayyaanee kanneen ummatatti roorrisan haleeluun 7 irraa ajjeesee, 5 madeessuu fi qawwee AKM.4 hidhannoo waliin irraa hiikkatuu Ajaji WBO Godina Bahaa beeksiseera.
Gama biraan Humni Addaa WBO Godina Bahaa Mudde 22 fi 23,2015 Lixa Harargee naannoo magaalaa Cirootti basaasota wayyaanee 5 irratti tarkaanfii fudhatee jira. Tarkaanfii kanaan basaasni wayyaanee Mahaammad Abdullaahi jedhamu oggaa ajjeefamu, lama ammoo akka hamaa madeeffamaniiru. Basaasotni lama ammoo to’atnaa jala galuun hidhannoon irraa hiikkatameera.
http://www.siitube.com/sbo-mudde-262015-oduu_4dc7d930c.html
Posted by OromianEconomist in
Uncategorized.
Tags: SBO, Waraana Bilisuummaa Oromoo (WBO), WBO
(SBO – MUDDE 05, 2015) Abdii fi Gaach anni Ummata Oromoo WBOn Godina Baha Oromiyaa keessa sossohu jalqaba baatii Muddee kanaatti Lixa Harargee Ona Gammachiisii fi naannoo Daaroo Labuu keessatti tarkaanfilee waraana wayyaanee irratti fudhateen loltoota diinaa 22 ol hojiin ala gochuu Ajaji WBO Godina Baha Oromiyaa beeksisee jira.
Haaluma kanaan Mudde 01, 2015 Lixa Harargee naannoo Baddeessaa Ona Gammachiis keessaa bakka Siree jedhamutti waraana wayyaanee haleeluun 5 yeroo irraa ajjeesu, 7 ol ammoo madeessuun gabaafameera.
Waraanni Bilisummaa Oromoo Godina Bahaa tarkaanfii isaa itti fufuun Mudde 02,2015 Lixa Harargee naannoo Daaroo Labuu bakka Jiddoo Galamaa jedhamutti murna waraana wayyaanee rukutuun 4 yeroo irraa ajjeesu, kanneen 6 ol ta’an ammoo akka madeessee fi qawwee kilaashii 3 hidhannoo guutuu waliin akka irraa booji’e Ajaji WBO Godina Bahaa hubachiiseera.
Kun kanaan osoo jiruu gama Bahaan ilmaan Oromoo waraana wayyaanee keessa jiranii fi kanneen dhalootaan Oromoo hin taane, sirnichaaf waardiyaa dhaabbatanii jiran gidduutti walitti bu’iinsi uumamuu oduun walqabatee nu gahe ifa godha.
Bifuma kanaan Mudde 01,2015 Baha Harargee keessaa naannoo Dirre Dhawaatti dhihoo, karaa gara Jibuutti geessutti kan argamu bakka Shinniilee jedhamutti qubsuma waraana wayyaanee tokko keessatti loltootni dhalootaan Oromoo ta’anii fi kanneen biroo gidduutti waldhabbiin uumamuun dhukaasa walitti bananii akka wal ajjeesanii fi wal madeessan oduun kun ni hubachiisa.
Maddi rakkoo kanaas loltootni wayyaanee dhalootaan Oromoo hin ta’in ilmaan Oromoo waraanicha keessa jiran ilaalcha sabummaan, FDG deemaa jiruun walqabsiisanii shakkuu fi gara Jibuutiitti baduuf yaadaa jirtu ittiin jechuu irraa akka ta’e ibsameera.
VIDEO
VIDEO
Posted by OromianEconomist in
Oromia and Benishangul.
Tags: Benishangul, Oromia, SBO
Cunqursaa Mootummaa Wayyaaneetti xumura gochuudhaan Bilisummaa Ummatootaa mirkaneessuuf harka wal qabatanii falmaa finiinsuu malee filmaanni biraa kan hin jirre tahuu, Dura Taa’aan Sochii Bilisummaa Ummata Benishaangul, Obboo Abdulwahaab Mahdii Iisaa gaaffii fi deebii SBO waliin taasisaniin ibsan.
Dura taa’aan Dhaaba SOCHII BILISUMAA UMMATA BENISHAANGUL (BPLM) Obboo Abdulwahaab Mahdii Iisaa gaaffii fi deebii Sagalee Bilisummaa Oromoo Sagantaa Afaan Amaaraa waliin taasisaniin dhimmoota hedduu kaasaniiru.
Ummanni Benishaangul erga sirni Dargii qabsoo Ummatootaan aangoorraa qaarsifamee gartuun wayyaanee aangootti ol baheeyis cunqursaan siyaasaa fi dinagdee kan irraa hin dhaabbanne tahuu kan eeran Obboo Abdulwahaab, bara gartuu TPLF keessa dachee saamamuun qayeerraa buqqifamuun, baqachiifamuu fi hidhaan akkasumas ajjeechaan geessifamu akkaan suukaneessaa tahuu dubbatan.
Lafti hidhi laga Abbayyaa irratti ijaaramaa jiru kan lammiileen Benishaangul beenyaa malee humnaan irraa buqqifaman tahuu kan tuqan Obboo Abdulwahaab, lammiileen lafti isaanii irraa saamames biyya ollaa Suudaanitti godaanuuf dirqamuu ibsan. Kana malees, naannoo Hudunduu jedhamuu kanneen 100,000 caalan manneen jireenyaa isaanii konkolaataa Doozaraan diigamuu ibsanii, lafti isaanii qubattoota wayyaaneen Kaabaa fideef kennamaa fi Chaayinaatti gurguramaa jiraachuu himan.
Haala diddaa ummataa wayta ammaa kana naannoo bulchiinsa Benishaangul keessatti deemaa jiruun walqabatee miidhaa wayyaaneen geessisaa jirtu kan ilaallatuun ammoo sirni wayyaanee diddaa ummataa Hagayya 14 bara 2015 gaggeeffameen walqabsiisee lammiilee Benishaangul hedduu humnoota isaa itti bobbaaseen ajjeesuu, jumlaan hidhuu fi qayeerraa baqachiisuu ragaadhaan deeggaruun saaxilan.
Ummanni Benishaangul filannoo wayyaanee ALG.tti 2007 gaggeeffamerraa qooda hin fudhanne, diddaa jabaa agarsiise kan jedhan dura taa’aan Sochii Bilisummaa Ummata Benishaangul, kanarraas sirnichaan yakkamanii hidhaa fi dararaaf saaxilamuu ibsan.
Dabballoonni wayyaanee namoota “Filannoon nu hin ilaallatu, hidhaa, saamichaa fi dararaan nurraa haa dhaabbatu.” jechuudhaan gaafataniin isin SBUB waliin hariiroo qabdu jechuudhaan guyyaa saafaan gabaa keessatti rasaasaan ajjeesuu ibsan. Kanaan walqabatees ummanni diddaa jabaa mul’isuurraa mootummaan wayyaanee waraana itti bobbaasuun dhukaasa irratti roobsee namoota 12 battalumatti ajjeesuu maqaa namoota ajjeefamanii tarrisuudhaan ibsan. Manguddoota umriin isaanii wagaga 95, 75 fi 60 dabalatee lammiilee diddaa agarsiisaa jiran keessaa abbootiin warraa 30ni Asoosaatti hidhamuu kan dubbatan Obbo Abdulwahaab, namoonni 5 ammoo gara mana hidhaa kaampii waraanaatti geeffamuudhaan erga dararamaa turanii booda, nyaatni summaa’aan itti laatamee waytuma sana lubbuun isaanii galaafatamuu ibsan.
Duula mootummaan wayyaanee diddaa ummata Benishaangul dhaamsuuf waraana itti bobbaasee gaggeessaa jiru kanaan wayta ammaa kana daa’imman 35 rasaasaan reebamuu fi lammiileen 285 tahan madeeffamanii Hospitaala Raashaa kan Asoosaatti argamu keessa jiraachuu kan tuqan Obboo Abdulwahaab 30,000 kan tahan ammoo qayeerraa baqatuu gaaffii fi deebii SBO Sagantaa Afaan Amaaraa waliin taasisan keessatti addeessaniiru. Haalli wayta ammaa kana naannoo Benishaangul keessa jiru Miidiyaaleedhaan akka ifa hin taaneef mootummaan wayyaanee namnuu akka naannicha hin seenne ugguruus dubbataniiru.
Cunqursaan mootummaa wayyaaneetiin ummata Benishaangul irratti raawwatamaa jiru hammaataa jira kan jedhan Dura Ta’aan Sochii Bilisummaa Ummata Benishaangul Obboo Abdulwahaab Mahdii, roorroo diinaa kana of irraa qolachuun bilisummaa keenya mirkaneessuuf dargaggoonni hedduun waraana, Sochii Bilisummaa Ummata Benishaangulitti dabalamaa jiru jedhan. Ummannis hanga wareegama lubbuutti bilisummaa isaa goonfachuuf murannoo qabu ibsuun nu cinaa hiriiree falmaa fi dinagdeen nu tinnisaa jira jedhan.
Waraanni keenyas degarsa ummataan sochii isaa itti fufeera erga jedhanii booda, tarkaanfilee waraanni Sochii Bilisummaa Ummata Benishaangul yeroo adda addaatti loltoota wayyaanee irratti fudhate ibsanii, kunis hanga wayyaaneen biyya keenya gadi lakkistee baatutti itti fufa jedhaniiru.
Hariiroon Ummani Oromoo fi Ummatni Benishaangul walgidduudhaa qaban kan yeroo dhiyoo odoo hin taanee, baroota dheeraa kan lakkoofsisee dha kan jedhan Obboo Abdulwahaab, Ummatoonni keenya hariiroo hawaasummaa fi daldalaa waliin gaggeeffataa jiraniin dabalata diina isaanii waloo kan tahe mootummaa wayyaanee kuffisuudhaaf waloon sossohuun furmaata tahuu amananii waliin falmaa gaggeessaa jiru jedhan. Hariiroon qabsoo ABO waliin qabnu sirna Dargii kuffisuu keessatti ifatti mul’ateera kan jedhan Dura taa’aan SBUB, hariiroon walii tumsuu kunis kan jabaatee itti fufe tahuu addeessan.
Nuti akka Sochii Bilisummaa Ummata Benishaangulitti, dhaabbilee mirga ummata isaaniif falman akka ABO, ABBO, kan Gaambeellaa fi kanneen biroo waliinis marii gaggeessuudhaan “cunqursaa mootummaa wayyaaneetti xumura gochuudhaan Bilisummaa Ummatootaa mirkaneessuuf harka wal qabatanii falmaa finiinsuu malee filmaanni biraa hin jiru kan jedhurra geenyee, waliinis hojjechaa jirra jedhaniiru.
Gaaffii fi deebiin Dura taa’aan Sochii Bilisummaa Ummata Benishangul Obboo Abdulwahaab Mahdii Iisaa SBO sagantaa Afaan Amaaraa waliin taasisan Sagantaa SBO Roobii dhufuu (Hagayya 26 bara 2015) kan dhihaatu ta’uus garanumaan beeksisna.
የኦሮሞ ነጻነት ድምጽ: የቤኒሻንጉል ህዝብ ነጻነት ንቅናቄ ሊቀመንበር ኣቶ ኣብዱልወሃብ ማህዲ ኢሳ ጋር ቃለ-መጠይቅ
የቤኒሻንጉል ህዝብ ነጻነት ንቅናቄ ሊቀመንበር ኣቶ ኣብዱልወሃብ ማህዲ ኢሳ ከኦሮሞ ነጻነት ድምጽ ጋር ማደረጉት ቃለ-መጠይቅ በርካታ ጉዳዮችን ኣንስተዋል።
የወያኔ መንግስት በህዝቦች ላይ እያደረሰ ላለው ጭቆና ፍጻሜ በማበጀት የህዝቦችን ነጻነት ለማረጋገጥ እጅ ለእጅ ተያይዞ ፍልሚያውን ከማፋፋም በስተቀር ኣማራጭ የሌለ መሆኑ የቤኒሻንጉል ህዝብ ነጻነት ንቅናቄ ሊቀመንበር ኣቶ ኣብዱልወሃብ ማህዲ ኢሳ ከኦሮሞ ነጻነት ድምጽ ጋር ባደረጉት ቃለ-መጠይቅ ገለጹ።
የቤኒሻንጉል ህዝብ የደርግ ስርዓት በህዝቦች ትግል ተገርስሶ የወያኔ ኣምባገነን ስርዓት ስልጣኑን በሃይል ከተቆጣጠረ ወዲህም የሚደርስበት የፖለቲካና ኢኮኖሚ ጭቆና እጅግ እየከፋ መሄዱን ኣቶ ኣብዱልወሃብ ገልጸዋል። በዘመነ-ወያኔ/ህወሃት ከመሬት መፈናቀልና መሰደድ እንዲሁም እስራትና ግድያ በኣስከፊ ሁኔታ በቤኒሻንጉል ህዝብ ላይ መፈጸሙን ያመለከቱ ሲሆን፡ በኣባይ ግድብ ሳቢያ የቤኒሻንጉል ዜጎች መሬታቸውን ተቀምተው ወደ ሱዳን ለመሰደድ መዳረጋቸውን ጠቅሰዋል። በዚህም ከሁዱንዱ ኣካባቢ ከ100,000 በላይ ዜጎች መኖሪያ ቤቶቻቸው ወያኔ ባሰማራባቸው ዶዘር መኪኖች ፈራርሰው መሬታቸው ስርዓቱ ከሰሜን ባመጣቸው ሰፋሪዎች መያዙና ለቻይና ባለሃብቶች መሸጡን ተናግረዋል።
በሌላ በኩል ደግሞ በኣሁኑ ጊዜ በቤኒሻንጉል ኣካባቢ እየተካሄደ ካለው ህዝባዊ ኣመጽ በተለይም ነሃሴ 14 ቀን 2015ዓም ከተካሄደው ህዝባዊ ኣመጽ ጋር ተያይዞ የወያኔ መንግስት በርካታ ዜጎችን መግደሉንና ማቁሰሉን እንዲሁም በጅምላ ማሰሩን ኣቶ ኣብዱልወሃብ የስርዓቱ ጥቃት ሰለባ የሆኑትን የቤኒሻንጉል ዜጎች ስም ዝርዝር በመጥቀስ ኣጋልጠዋል።
የቤኒሻንጉል ህዝብ የ2007 የወያኔ ምርጫ ላይ ኣልተሳተፈፍ ያሉት የንቅናቄ ሊ/መንበር፡ ህዝቡ መብቱ እንዲከበር እያካሄደ ያለውን ኣመጽ ኣፋፍሞ ከመቀጠሉ ጋር ተያይዞ ወያኔ ህዝባዊ የመብት ጥያቄውን በሃይል ለማፈን ባሰማራቸው ካድሬዎቹና የታጠቁ ሃይሎች ኣማካይነት ዘግናኝ ግድያና የጅምላ እስራት መፈጸሙን ኣመልክተዋል። ወያኔ ያሰማራቸው ወታደሮች ንጹሃን የቤኒሻንጉል ዜጎችን
“ከቤኒሻጉል ህዝብ ነጻነት ንቅናቄ ጋር ትስስር ኣላችሁ“ በሚል በገበያ ውስጥ በጥይት መግደላቸውን ተከትሎ የተፈጠረውን ህዝባዊ ቁጣ በሃይል ለማፈን በከፈቱት የተኩስ እሩምታ 12 ዜጎች ወዲያውኑ እንደተገደሉ የሟቾችን ስም ዝርዝር በመጥቀስ ገልጸዋል ኣቶ ኣብዱልወሃብ።
ከዚህም በተጨማሪ የ95, የ75ና የ60 ዓመት ኣዛውንቶች የሚገኙበት ከ30 የሚልቁ ዜጎች በኣሶሳ ወህኒ ቤት መታጎራቸውን ጠቁመው፡ 5 ዜጎች ደግሞ በወታደራዊ ካምፕ ውስጥ ሰቆቃ ሲፈጸምባቸው ከሰነበቱ በኋላ የወያኔ ወታደሮች በሰጧቸው የተመረዘ ምግብ መገደላቸውን ተናግረዋል።
የወያኔ ስርዓት በቤኒሻንጉል ህዝብ ላይ በከፈተው ዘመቻ ክፉ-ደጉን የማያውቁ 35 ህጻናት በኣሳዛኝ ሁኔታ በጥይት መደብደባቸውን የጠቀሱት ሊ/መንበሩ፡ በወያኔ ወታደሮች የሽብር ጥቃት የቆሰሉ 285 ዜጎች ኣሶሳ ያለው ራሻ ሆስፒታል እንደሚገኙና ከ30,000 በላይ ዜጎች ደግሞ ለስደት መዳረጋቸውን ከኦሮሞ ነጻነት ድምጽ ጋር ባደረጉት ቃለ-መጠይቅ ገልጸዋል። በቤኒሻንጉል ኣካባቢ ያለው ህዝባዊ ተቃውሞና የስርዓቱ ሃይሎች ወንጀል በሚዲያ እንዳይጋለጥ ወያኔ ማንኛውንም ሚዲያ ማገዱንም ኣጋልጠዋል።
በወያኔ መንግስት ህዝባችን ላይ የሚፈጸመው ጭቆና ተጠናክሯል ያሉት ኣቶ ኣብዱልወሃብ ማህዲ ኢሳ፡ ይህንን ጭቆና ለመቀልበስም በኣሁኑ ጊዜ በርካታ ወጣቶች ወደንቅናቄው ሰራዊት እየተቀላቀሉ መሆናቸውን ተናግረዋል። ህዝቡም ኣስፈላጊውን መስዋዕትነት ከፍሎ ነጻነቱን ለመጎናጸፍ ያለውን ቆርጥነት በማሳየት ከቤኒሻንጉል ህዝብ ነጻነት ንቅናቄ ጎን በመቆም ፍልሚያውን እያፋፋመና ድጋፉን ለድርጅታችን እየለገሰ ነው በለዋል። የቤኒሻንጉል ህዝብ ነጻነትንቅናቄ ሰራዊት በወያኔ ስርዓት ላይ የሚያወስደውን እርምጃ ማጠናከሩን በተለያዩ ጊዜያት የተወሰደኡ እርምጃዎችን በመጥቀስ ያመለከቱት ኣቶ ኣብዱልወሃብ ይህ ጥቃትም ወያኔ እስከሚወገድ እንደሚቀጥል ይፋ ኣድርገዋል።
በወያኔ ስርዓት ለጭቆና ከተዳረጉ ህዝቦች ጋር ያለውን ትብብርና ኣጋርነት በተመለከተም ኣቶ ኣብዱልወሃብ ተናግረዋል። የኦሮሞና የቤኒሻንጉል ህዝቦች ግንኙነትና የትግል ትብብር ኣሁን የተጀመረ ሳይሆን በርካታ ኣመታትን ያስቆጠረ መሆኑን የተናገሩት ኣቶ ኣብዱልወሃብ በህዝቦች መካከል ያለው ግንኙነት በንግድና ማህበራዊ መስኩ ከመቀጠሉም ባሻገር የጋራ ጠላት የሆነውን የወያኔ ስርዓት ለማስወገድ በጋራ መንቀሳቀስ ብቸኛው ኣማራጭ መሆኑን በመገንዘብ በትብብር ፍልሚያ እያካሄደ መሆኑን ለኦሮሞ ነጻነት ድምጽ በሰጡት ቃል ኣብራርተዋል። ከኦሮሞ ነጻነት ግንባር ጋር ያለን ግንኙነት የደርግ ስርዓትን በመገርሰሱ ሂደት በገሃድ የታየ ነው ካሉ በኋላ ይህ ትብብርም ተጠናክሮ ይቀጥላል በለዋል።
የወያኔ መንግስት በህዝቦች ላይ እያደረሰ ላለው ጭቆና ፍጻሜ በማበጀት የህዝቦችን ነጻነት ለማረጋገጥ እጅ ለእጅ ተያይዞ ፍልሚያውን ከማፋፋም በስተቀር ሌላ ኣማራጭ የሌለ መሆኑን በመገንዘብ ድርጅታቸው የቤኒሻንጉል ህዝብ ነጻነት ንቅናቄ ከኦነግ፣ ኦብነግ፣ ጋምቤላና ለህዝባቸው ነጻነት ከሚታገሉ ሌሎችም ድርጅቶች ጋር ውይይት በማድረግ የትግል ትብብር ፈጥረው እየተንቀሳቀሱ መሆኑን የቤኒሻንጉል ህዝብ ነጻነት ንቅናቄ ሊቀመንበር ኣቶ ኣብዱልወሃብ ማህዲ ኢሳ ከኦሮሞ ነጻነት ድምጽ ጋር ባደረጉት ቃለ-መጠይቅ ገለጸዋል።
ከቤኒሻንጉል ህዝብ ነጻነት ንቅናቄ ሊቀመንበር ኣቶ ኣብዱልወሃብ ማህዲ ኢሳ ጋር የተደረገውን ቃለ-መጠይቅ ሙሉ ይዘን ርቡዕ(ነሓሴ 26 ቀን 2015ዓም) በሚቀርበው ዝግጅታችን ኣናቀርባለን።
Posted by OromianEconomist in
Sham elections.
Tags: Africa, African Studies, Because I am Oromo, Ethiopia's sham elections, SBO, SBO: Oduu Filannoo Wayyaanee, Sham elections
Mootummaan Wayyaanee filannoo isaa Caamsaa 24, 2015 Dilbata dhufu geggeeffatuun walqabatee Oromiyaa keessatti iddoowwan Fincilli ummataa ni dhoha jedhee sodaatutti karaa ittiinan dhaamsuu danda’a jedhu humna waraanaatti dabalatee karoora biraa baafatee socho’aa jiraachuun isaa saaxilame.
Filannoon kun filannoo dimokraatawaa, bilisaa fi haqummaa kan hin qabne, ulaagaa filannoo addunyaan beekuu kan hin guutnee fi taajjabdootni idil addunyaa tokkollee kan irratti hin argamne filmaata fakkeessii fi waliin dhahaa tahuun isaa yoo beekamu, mootummaan Wayyaanee filannichaan booda diddaan ummatootaa akka hin dhalanne, addatti ammoo Oromiyaa keessatti Fincilli ummataa fi dargaggootaa ka’uu danda’a sodaa jedhuun diddaa dhalatu dhaamsuuf humna waraanaa, poolisaa fi humnoota tikaa bobbaafatee jirutti dabalee karaa ittiin diddaan kun hin babal’anne tooftaa ittiinan dhaamsa jedhu kan biraa lafa kaawwatee socho’aa jiraachuu Maddeen Oduu SBO saaxilaniiru.
Haaluma kanaan mootummaan abbaa irree fi goolessaan Wayyaanee Oromiyaa keessaa bakkoota fincilli ummataa fi dargaggootaan ka’uu danda’a jedhee sodaataa jiru Dhiha Shawaa, Baha Wallaggaa, Naqamtee fi naannoo ishee, Lixa Wallaggaa D.Doolloo fi naannoo isheetti akkuma adeemsi filannoo xumurameen naannolee kanatti mo’amneerra jedhee labsuun diddaan ummata Oromoo akka hin kaane, bakkoota biraattis fincilli ummataa fi dargaggootaan akka hin qabsiifamne ukkaamsee hambisuuf karoorfatee akka jiru maddeen SBO ifa godhanii jiran.
Filannoo kanaan walqabatee naannolee kanatti mormii ummataa dhalatuu malu tooftaa kanaan ukkaamsinaan bakkoota biratti fincilli hin dhalatu, hin babal’atu, salphaatti filannoo keenya milkii fi injifannoo paartii IHADGn xumurachuu dandeenya jechuun itti amantaan socho’aa jiraachuun isaanii saaxilameera.
Oromiyaa keessattis haa ta’u, naannolee empaayerattii hunda keessatti mootummaan Wayyaanee/IHADG filannoo kana waliin dhahee, korojoo hatee, ummatas doorsisee fi tokko shaneen walitti hidhee akkuma duraanii injifannoo kijibaa labsachuun isaa waan dirree jiru, shakkii tokkollee kan hin qabne ta’uu kan hubachiisan maddeen SBO, karoorri Oromiyaa keessatti fincila ummataa dhaamsuuf Dhiha Shawaa, Baha Wallaggaa, Naqamtee, D.Doolloo fi bakkoota biraatti baafamee jiru kan mul’isu, sagalee ummataa ukkaamsuuf shira olaanaa xaxamaa jiru ta’uun isaa akkuma jirutti ta’ee, mormitootni barcuma lama, shan ykn kudhan argatanii paarlamaa galanii teenyaan isaan gaha jechuu akka ta’e kan mul’isuu dha jedhaniiru.
Kanas ta’e sanas filannoo waliin dhahaa sirna mootummaa Wayyaanee jalatti geggeeffamuun murna shiftaa aangoo humna qawween qabate Wayyaanee aangoo irraa kaasanii sagalee ummataa, waan ummatni fedhu argamsiisuun akka hin danda’amne sabboontotni Oromoo yaada agabaastota SBOf kennaniin mul’isuun, mormitootni maqaa Oromoon jiran barcuma murtooftuu argatanii paarlamaa seenanii taa’uun rakkoo fi gidiraa sirna cunqursaa ummata Oromoo irratti barootaaf jiraate furuu akka hin dandeenye, kaleessas akka hin danda’amiin addeessaniiru.
Kanaaf ummatni Oromoo, ka’imman Oromoo waca filannoo kanaan dahatee deemaa jiruun osoo hin dagamne, keessaa fi alatti irree isaa gamteeffachuun bilisummaa fi mirga abbaa biyyummaa isaa dhugoomfachuuf qabsoo isaa caalaatti jabeeffatee, FDG bifa gara garaan deemaa jirus daran babal’isee finiinsuu akka qabu sabboontotni Oromoo dhaamsa isaanii dabarsanii jiru.
Addi Bilisummaa Oromoo (ABO)n filannoo Wayyaanee kana ilaalchisuun ibsa Caamsaa 18,2015 baaseen, Filannoon Caamsaa 24, 2015nitti baallamamee jiru Wayyaanee aangomsuun alatti faydaa biraa ummatootaaf argamsiisu tokkollee akka hin qabne ifa gochuun, ummatni Oromoo haqa kana hubatuun furaan dhibdee isaa qabsoon malee kan hin argamne tahuu beekee, filannoo kijibaan akka hin dagamne, mirgaa fi bilisummaa isaa qabsoo isaan gonfachuuf jabaatee akka warraaqu ibsa kanaan yaamicha isaa dabarsee jira.
http://gadaa.net/FinfinneTribune/2015/05/sbo-oduu-filannoo-wayyaanee-caamsaa-20-2015/


text:
Paarkii Biyyoolessaa Gaarren Baalee paarkii biyoollessaa Oromiyaa godina Baalee keessa jiru yoo ta’u paarkin kun bidoollee dachee addunyaarra jiru kamiyyuu caalaa bineensota baayyinaan achi jiraatan qabaachuun beekkama. Paarkin kun bara 2009 Tarree Ambaa Addunyaa kan Yeroo keessatti galmaa’eera. Paarkin Baalee ballina tilmaamaan 2,150 km2 ta’u qaba. Paarkin kun bidoollee adda ta’an shanitti qooddama: lafa margaa kaabaa (Sulula Geeysee), lafa mukkeenii kaabaa (bakka itti biiron paarkicha too’atu argamu), lafa margaa Afiroo-alpaayin (pilaatoo Saannatee), Erica Moorlands, fi bosona Harannaa ti.
Paarkin kun iddoo jeedalli fardaa (Canis simensis) fi gadamsa gaarrenii (Tragelaphus buxtoni) lakkoofsaan iddoo kamiyyuu caalaa baayyee ta’an jiraatan ta’uun beekkama. Akkasumas bineensonni iddoo sana qofa jiraachun beekkaman kan akka qamalee Baalee (Chlorocebus djamdjamensis) fi tuqaa guddaan (Tachyoryctes macrocephalus) achi keessa jiraatu. Kan balaa keessa jirtu yayyiin (Lycaon pictus) yeroo tokko paarkii kana keessa jiraacha kan turte yoo ta’u (hooman jeedala kanaa 1990n keessa achitti mul’ataniiru) ammaa garuu, sababa baayyinni ummataa naannoo sanatti dhiibbaa isaanirratti uummef, badaniiru.
Paarkii Biyyoolessaa Gaarren Baalee kibba Itoophiyaa, Finfinneerraa 400km gara kibba-bahaa fagaatee, Shaashamanneerraa ammoo 150km gara bahaatti fagaatee mootummaa Naannoo Oromiyaa keessatti argama. Paarkin kun qaama gaarren Arsii-Baalee ti, kunis lafa olka’aa kibba-bahaatti kutaa dhihaa uuma. Paarkin kun aanaalee shan keessa jira: Adaabbaa (dhiha), Dinshoo (kaaba), Gobba (kaaba-bahaa), Dalloo-Mannaa-Angeetuu fi Harannaa-Bulluq (kibba-bahaa). Guutummaan paarkii kanaa koordineetii 6º29′ – 7º10’N fi 39º28′ – 39º57’E jidduutti argama.
Tempireecharii PBGB bayyee garaagara: pilaatorratti, oo’i guyyaa yeroo baayyee naannoo 10 °C (50 °F) fi buubbee jabaa kana qabudha; Sulula Geeysee keessatti, oo’i guyyaa naannoo 20 °C (68 °F) ti, Bosona Harannaa keessatti ammoo 25 °C (77 °F) ta’a. Haa ta’u malee, qilleensi naannoo baayyee jijjiirrama, yeroo tokkoo tokko battalumatti jijjiirrama. Lafa olka’iinsa 3,000m ol qabutti, qilleensi diilallaa’an alkanii baayyee baramaadha. Bokkaan naannoo kanatti kan roobu ji’a Caamsatii hanga Sadaasaatti.


text:
Naannoo Oromiyaatti dhiifamni sirreeffamtoota seeraaf taasifamaa turee eegaluuf mariin taasifame
Finfinnee, Amajjii 17, 2014 (FBC)- Komishiniin Manneen Amala Sirreessaa Oromiyaa naannoo Oromiyaatti waggoottan sadiif addaan citee kan ture dhiifamni sirreeffamtoota seeraaf taasifamaa ture eegaluuf qaamolee dhimmi ilaallatuu waliin marii taasisuu ibseera.
Komishinarri Komishinii Manneen Amalaa Sirreessaa Oromiyaa Abdurraahim Hajii Faanaa Broodkaasting Koorporeetiif akka himaniitti, jijjiirrama serreeffamtoota seeraa gamaaggamuun ulaagalee ka’uun Abbaa Alangaa Waliigalaa Oromiyaa waliin mari’achuun himaniiru.
Itti aanaan Abbaa Alangaa naannoo Oromiyaa Haarhuun Dhugumaa gama isaaniin, dhiifama ilaalchisee mootummaan wayita itti amanuu hojiirra kan ooluu ta’uu ibsuun aangoon isaa kan mootummaati jedhaniiru.
Naannoo Oromiyaatti yeroo amma kana sirreeffamtoonni seeraa kumni 41 kan argaman ta’uu ibsameera.
Abeeneezaar Taayyeetu gabaase


text:
TIRAAKOOMAA- Trachoma
***************************
Tiraakoomaan dhukkuba Ijaa daddarba ta’e kan baakteriyaa ‘Chlamydia Trachomatis’ jedhamuun dhufudha. Tiraakoomaan dhukkuba agartuu nama dhabsiisu garuu kan ittisuunifi yeroon yoo yalame fayyuu danda’uudha. Ijji keenya dhukkuba kanaan takka jaamte taanaan nuuf deebi’uu hin dandettu. Kanaaf otoo sadarkaa baduu ykn jaamuu irra hin geenye dafnee yaalamuun barbaachisaadha.
—
—
Yeroo heedduu Tiraakoomaan ija keenya lachuu kan hubu ta’e mallatoon inni mul’isu ammoo:
☆ Ijji fi qolli Ijaa kan nyaaraa gadi jiru nama hoosiisuu fi gubuu.
☆ Cim’aan akka malaa jiru ykn akka furrii wol harkisu ija keenya irratti arguu
☆ Qolli ija keenya haguugu i’ita’u
☆ Ijji ifa nu sodaachuu/ ifa ilaaluu dadhabuu
☆ Dhukkubbiin ija keessatti nutti dhagahamu
☆ Booda irra rifeensi qola ijaa irra jiru gara Ijaa as garagaluu.
☆ Tirakooman sadarkaalee gara garaa kan qabuufi hanga ija jaamsuu kan gahuu danda’uudha.
—
—
Wontoota Tiraakoomaaf nu saaxilan:
▪ Qulqullinna dhuunfafii naannoo keenyaa eeguu dhabuu
▪ Mana fincaanitti fayyadamuu dhabuun
▪ Akkasumas wontootni (fkn balfaan) ilbiisonni akka wol horan haala mijeessan,
▪ Mana tokko keessa nama hedduun jiraachuun carraa Tirakoomadhaan qabamu ol kaasu.
▪ Umrii kam irrattuu muldhachuu kan danda’uu ta’uyyuu daa’imman umriin isaanii woggaa torbaa gadii irratti hedduminaan muldhata.
▪ Tirakoomaan ija dhukkubatte san tuutuqanii ija nama biraa tuquun, ilbiisonni ija nama dhukkubuu irraa gara ija nama biraatti fiduun, wayaa ija dhukkubsattuun haxayataniin namni biraa harkaan tutuqee ijatti fiduun fa’a daddarba.
—
—
Maal haa goonu:
* Qulqullina fuulaa fi harka keenya eeguu. Fuulaaf harka keenya dhiqachuu.
* Qulqullina naannoo keenyaa eeguu. Balfaan wolhormaata ilbiisotaatiif haala mijaawaa waan uumuuf naanno keenya balfaa irraa qulqullessuu.
* Bishaan qulqulluu ta’etti fayyadamuu. Qulqullina nyaata keenyaa eeguu.
* Nama mallattoo isaa qabu yoo agarre mana yaalaa deemee akka yaalamu gorsa kennuufi.
* Sadarkaa dhukkubni kun irra jiru irratti hundaa’uun yaalli isaa qoricha liqimfamu, ijatti dibatamu ykn Opireeshinii garagaraa ta’uu danda’a.
—
Fayyaa ta’aa, fayyaa dahaa!
Horaa, bulaa, deebanaa!
—
©Dr. Nuredin Luke


text:
Caamsaa 10,2016/ Godina Arsii Doldolaa keessatti mormii ummataa jimaata darbe gaggeeffamerraa waraanni Agaazin mana manarra deemun dargaggoota soddoma(30) kan mana hidhaatti guuraman yoo ta’u kanneen keessaa dargaggoo Muhaammad Haaji Bullinaa kan jedhamu miidhaa tumaa agaazii irraa kan ka’e du’aaf jiruu keessatti yommuu argamu Hospitaala goobbatti yaalamaa jira.
1 thought on “Godina Arsii Dodola Keessatti FXG Jabaachuu Irraan Kan Ka’e Waraanni Agaazii Dargaggoota Hidhuu fi Reebuu Itti Fufe”
-
Pingback: Oromia: #OromoProtests: Gabaasa Fincila Xumura Garbummaa (FXG) Oromiyaa 2016 (May) | OromianEconomist


text:
Aristootil
Aristootil (Giriik: Ἀpισtotέλnς, Aristotélēs; A.L.A 384 – 322 DhKD) saayintistii fi filoosofera Giriik yoo ta'u magaalaa Maqedooniyaa Isteejiraa, Chaldiis, qarqara kaabaa Giriik durii keessatti dhalate. Abbaansaa, Nikoomachus, yeroo Aristootil daa'ima ture du'e, kana booda Pirooksenus kan Eetarines guddistuusaa ta'e guddise. Umurii kudha-saddeetitti, Aristootil Akkaadaamii Pileetoo kan Ateensi keessa jiru gale, achi keessas amma umuriinsaa soddomii-torba ta'utti ture (347 DhKD). Barreeffamni Aristootil mataduree gara garaarratti barreeffame – fiiziksii, baayoloojii, zuwooloojii, meetaafiiziksii, yaayaa, safuu, aartii fi bareeda, walaloo, tiyaatira, wallee, xiinluga, siyaasaa fi mootummaa – kunis falaasama dhihaa kan guutuu ta'e kan jalqabaati. Pileeton erga du'ee yeroo gabaabaa booda, Aristootil Ateensi gadilakkise, gaaffii Filiippi kan Maqedooniyaatin, Aleeksaander Guddicha bara 343 DhKD kaasee barsiise. Akka Insaayikiloppidiya Biritaanikaan jedhutti "Aristootil saayintistii dhugaa kan jalqabaati... kanaafis saayintistiin kamirraayyuu oolmaa qaba"


text:
Ibsa Eejjaannoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo!.
Haala yeroo irraatti baase!
(SQ,Onkololeessa 23 2019)
Wareegaama Bilisummaa fi walabummaa sabaa fi biyya keenyaaf kaffaalle yeroo itti saboonni biroo nagaa waaraa fi tasgabbiin jiraatan keessaatti qaamni biyyan bulcha ofiin jedhuu addaatti aggaammii fi qiyyaafannoon saba oromoo irraatti adeemsiisaa jiru kan akkaan nama madeessuu fi aarsuudha. Taatullee Qeerroon Bilisummaa oromoo qabsoo isaa keessaatti bu’aa ba’ii fi aarsaa guddaa kaffaaluun qabsoo saba oromoo boqonnaa haaraa kanan gahee.
Guyyaa kana xuxxuqqaa, tuffii fi ilaalcha gad aantummaa mootummaan Itoophiyaa saba oromoof qabuun akkasumaas dhiibbbaa miidiya OMN irra gaheen kan dallaane sabni oromoo diddaa isaa dhageessisaa oolee jira. Kanaanis godiinaalee oromiyaa garaagaraa keessaatti walumagalaattii oromoonni 40 ol tahan yoo rasaasa mootummaa gabroomfataan gara jabinaan rukkutaman kanneen keessaa tilmaamaan namoonni 21 tahan lubbuun darbee jira. Haala kanaan sabni oromoo gaaffii eenyummaa fi mirga gaafatee aarsaa kaffaaluun Qeerroo Bilisummaa Oromoof waan haaraa mitii. Garuu qaamoonni wareegaama Qeerroo Bilisummaa oromoo fi uummaata oromoo irra tarkaanfachuun waardiyyaa mootummaa tahuu barbaadaan akka dhaabbatan akeekkachiisna.
Osoo miidiyaaleen habashaa saba oromoo arraabsanii namoonni wal ijaaranii eenyummaa sabummaa oromoo gurraacheessan jiraanuu yaaliin kun ilma oromoo irraatti yaalamuun isaa akka Oromootti baayyee nama dhukkuubsa. Yeroo kanatti mootummaan kun gaaffii saba Oromoo deebiisa jennee osoo eegaa jirruu tarkaanfii faallaa nurraatti fudhaachuun, lubbuun qeerroof ilmaan oromoo qaaliin bahuun akka malee madaa nutti uumee jiraa.
Qeerroon Bilisummaa Oromoos gaaffiin hiree murteeffannaa saba oromoo kan deebii argatu qabsoo hadhaawaa gaggeessuun akka tahee amaanuun, Qabsoo keenya cimiinaan akka itti fufnu waamicha keenya ammas irra deebinee dhiheessina.Akkasumas hayyoonni Oromoo dhaabbileen siyaasaa oromoo fi diplomaatoonni biyyoota alaa fi ollaa qabsoo sabni oromoo gaggeessu cinaa dhaabbachuun akka tumsitan waamicha keenya dabarsina.
Walumaa galaatti osoo lubbuun ilmaan oromoo qaaliin dhiigni dhangala’aa jiruu, osoo haqni keenya humna abbaa irree hidhaateen ukkaamfamaa jiruu,Osoo Kutaaleen Oromiyaa Gujiifi Wallaggaa humna waraanaan bulaa jiruu, jaarsummaa fi araarri namoota dhuunfaa waliin godhamu kamiyyuu deebii nuuf tahuu akka hin dandeenye hubachuun qabsoo eegaalle gara kutannoon akka itti fufnu waamicha keenya gadi jabeessuun dabarfanna.
Qabsoon Qeerroon Bilisummaa Oromoo godhu kan Oromoo abbaa biyyaa taasisuun birmadummaa keenya nu gonfachiisu malee kan sirna nama nyaataa irratti malee kan namtokeerratti miti. Kanaafiyyuu Qeerroon Bilisummaa Oromoo jaarsummaan yeroo kana deemaamu kamiyyuu kan oromoo hin fayyadnee fi caalatti saba oromoo miidhu tahuu waan hubaanneef fudhaatama kan hin qabne tahuu hubaachiisna.
Waanti nagaa buusuu danda’uu yeroo kanaatti mootummaan aangoo gadlakkiisuun mootummaan cehumsaa hunda hirmaachiise akka nuuf hundaa’u qofa. Gaaffiin uummaata Oromoo deebii sirrii fi waaraa hanga argaatutti qabsoon keenya itti fufa.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Injifannoon uummata oromoof
Onkololeessa 23, 2019
Finfinnee, Oromiyaa.


text:
Waraanni mootummaan waqtii qonnaatti gara kutaalee Oromiyaa garaagaraatti bobbaase ummanni akka hin qotanne danquun, deega hamaatti oofaa jiraachuun himame.
Godina Shawaa Bahaa Aanaa Boosatitti, mootummaan waraana guddaa ummata irratti bobbaasee jira kan jedhan jiraattonni, waraanni bobbaafame yakkoota garaagaraa ummata irratti raawwatuun cinatti, Qotee bulaan akka hin qotanne danquun ummata beelarra buusaa jira jedhu.
Aanichuma keessa Ganda Borcataa jedhamtutti ammoo humnoonni Amaaraa daangaa cehuun ummata buqqisanii qabiyyee hawaasichaa qotataa jiraachuutu himama.
Mootummaan Biltsiginnaa “Waraana Bilisummaa Oromoo waliin mariin hin barbaachisu, Rakkoo Oromiyaa Afaan Qawweedhaanin fura” jechuun Oromiyaa irratti duula waraanaa marsaa biraa labsee, humna waraanaa guddaa gara kutaalee Oromiyaa garaagaraatti bobbaasuu erga jalqabee torbanooti lakkaa’amaniiru.
Humni waraanaa guddaan waqtii ummatichaaf akkaan murteessaa ta’e kanatti gara Oromiyaatti bobbaafame kun ammoo iddoowwan garaagaraatti hawaasa jiruu danquun rakkoo hammaataatti oofaa jiraachuu odeeffannoon hawaasa irraa OMN qaqqabu ni mul’isa.
Jiraattonni godina Shawaa Bahaa aanaa Boosat OMN’f yaada kennan akka himanitti, yeroo ammaa humni waraanaa guddaan gara aanichaatti bobbaafamuu hordofee, keessumaa ummanni baadiyyaa rakkoo guddaarra bu’eera.
Waranni mootummaa qe’ee fi qabeenya hawaasichaa barbadeessuu, ummata nagaa ajjeesuu fi achi buutee dhabamsiisuu, hidhuu fi dararuu, akkasumas qabeenya hawaasaa irratti saamicha raawwachuu hojii idilee godhateera jedhu jiraattonni.
Hundaa ol garuu ummanni qonna dhorkamee jiraachuuniifi qotee bulaan buqqa’ee gara magaalaatti akka godaanu taasifamaa jiraachuun dhimma yaaddoo guddaa nutti ta’edha, gocha diinummaa ummaticha beelarra buusuu karoorfatedha jedhu namni bilbilaan garasii dubbisne.
Jiraataan Aanaa Boosat bilbilaan yaada nuuf kennuuf sodaa nageenyaa qabaachuu isaanii himan kan biraan “Amma yeroon isaa Ganna. Yeroo facaasaati. Yeroo kanatti mee qotaa jedhanii ummata sodaachisaa jiru. Kan didee qote ammoo ajjeesaa jiru. Beelli hamaan dhalatuuf deema” jechuun haala aanaa isaanii keessatti mul’atu ibsan.
“Ummati magaalaatti baqatee daandii irratti akka kufuuf dirqisiisaa jiru, warra didee baadiyyaatti hafeen ammoo isin WBO waliin hidhata qabdu” jechuun dararaa jiraachuu ibsan.
Ajjeechaan waraana mootummaatiin lammiilee nagaa irratti raawwatamus itti fufeera jedhu maddeen odeeffannoo keenyaa.
Barsisaa Jaabir Amaan namni jedhamu ati seelii WBOti jedhamuun qabamanii ajjeefamuu, Haadha dabalatee miseensoti maatii tokkoo, namni 5 bakka tokkotti rashanamuu himu jiraattonni.
Hidhaan jimlaa akkanumaan ummata irratti raawwatamus hammaatee itti fufuu ibsan.
Waraanni mootummaa kuma 11 ta’u gara aanaa keenyaatti bobbaafamuu quba qabna jedhu.
Bobbii waraanaa kanaan walqabatee sochiin geejjibaa marti dhaabbatee jiraachuus ibsan.
Namoota miidhaman wal’aannachuunis ta’e, kan ajjeefameef gadda taa’uun dhorkameera jedhu.
Gama Biroon yeroo ummanni aanichaa qotachuus ta’e daldaluu dhorkamee egereensaa balaarra bu’ee jiru kanatti, humnoonni Amaaraa daangaa cehuun ganda Borcataa jedhamtu weeraranii humnaan qotachaa jiraachuu himan jiraattonni.
Gocha humnoota Amaaraa kana dhaabsisuuf garuu tarkaanfiin fudhatame hin jiru jedhu.
Waliigalaan egereen ummata aanichaa balaarra bu’ee jiraachuu ibsuun, mootummaan qonna dhorkee ummata beelessuun dhaabbachuu qaba, waraanni yeroo murteessaa kanatti ummata irratti bobbaafamee bahaa gala dhorkaa jirus nurraa ka’uu qaba jedhu.
Ummanni Oromoo keessaa fi alaan quba walqabaachuun, hawaasa jiruu dhorkamee egereensaa balaarra bu’ee jiruuf sagalee akka ta’u gaafataniiru.


text:
Erga Raashaan Yukreeniin weerartee jimaataa har’aa guyyaa 100 yemuu guutee kanatti, waraanni Raashaa lafa biyyaa Yukreen dhibeentaa 20 qabachuu isaa prezidaantiin Yukreen Volodimiiyir Zelensikii Ibsanii jiru. Guyyaa kaleessaa karaa toora Marsariitiitin miseensotaa mana maree mootummaa Luuzenbargiif haasaa kan taasisan Zeleniskiin addaa waraanaa Kiiloomeetriii kuma dheeratuu irratii walwaraansii itti fufee jiraachuu isaa dubbataniiru.
Kamisaa kaleessaa akka Yuukreen jettetti kibbaa biyyatti kutaa Keheerson keessatti kan argaman gandootan fi magaalewwan 20n umnoottan Rashaa irraa bilisa bahaniiru. Karaa biraatiin, loltoonii Raashaa baha Yuukreen ,kutaawwan Doneskii fi Luhaanisk keessatti haleelaa itti fufuun isaanii gabaasamaa jira. Akka bulchaan Luhaanisk Seerhiy Haa’ida jedhanti,loltoonni Raashaa Magaala ishee dhumaa Luhaaniskii keessatti argamtu Si’eviroodoonesk dhibeentaa 70 too’ataniiru. Minsteerrii ittisaa Biritaanyaa gama isaatiin odeeffanoo kan mirkaneesuun isaa gabasameera.
Haalaa waraansaa irratii ibsii hagganaa Yuukreen kennan kun kan ifa taasifame, ergaa Prezidaantiin US Joo Bayden Rookeetii fi meeshaalee waraansaa gurguddoo bituudhaaf kan ollu gargaarsaa Dolaarii Miiliyoonii 700 biyyii isaanii kennuu ishee beeksisanii boodee akka ta’e beekameera.


text:
Ministeerri haajaa alaa Yunaayitid Isteetis Maayik Pompeyoo bulchiinsi Tramp ennaa inni hariiroo Israa’el biyyootii Arabaa waliin qabdu fooyyessuuf dhiibbaa gochaa jiru kanatti Kibxata har’aa Sudaaniin daawwataa jiran.
Pompeyoon muummichi ministeeraa Sudan Abdallaa Hamdok fi dura taa’aa mana maree mootummaa ce’umsaa sudaan jeneraal Abdel Fattah el Burhaan waliin wal arguuf jiru.
Dhimma hariiroo Sudaanii fi Israa’eltti dabaluu dhaan Poompeyoon deggersa Yunaayitid Isteetis mootummaa ce’umsaa Sudaan kan siviliin hoogganamu deggeruu itti fufuu ishee mari’achuuf jira jechuu dhaan ministriin haajaa alaa Ameerikaa beeksisee jira.
Hamdook muummicha ministeeraa kan ta’an Hagayya darbe erga hiriira mormii baatilee hedduuf biyyatii raasee waraanni biyyattii prezidaant Omar al-Bashiriin aangoo irraa darbee booda.
Tokkummaa imireetota Arabaa waliin hariiroo naga eegumsaa waggoota 20 olii qabna kan jedhan Pompeyoon deggersa teekinikaa fi waraanaa illee kennaafii turre jedhaniiru.
Imalli isaanii kun kan dhaga’ame erga Washington jalqaba baatii kanaa kan Netanyaahuunis naannoo sanaaf ergaa bara haaraa dabarsa jedhan hariiroo Israa’elii fi tokkummaa Emireetota Arabaa jaarsummaan gidduu seenee gargaaree booda..
Prezidaantiin Faalisxiin Mahamoud Abbaas garuu walii galteen sun Faalisxiniin ganuu dha jedhan. Hariiroon Israa’elii fi Tokkummaa Emireetota Arabaa hamma Israa’el fi Faalisxiin nagaa buusanitti akka aadaa biyyoota Arabaa jidduu jiru cabsutti ilaalama jedhan.
Pompeyoon Hagaya 23-28tti Baahireen, Tokkummaa Emireetota Arabaa fi Sudaan kan daawwatan yoo ta’u, dhimmi Iraan ilaalchisee dhimmootii nageenya naannoo fi hariiroo Israa’el naannoo sana keessatti qabdu mari’achuun mata duree ijoo kan ta’u ta’uun ibsamee jira.


text:
Godinaa Baalee, magaalaa Gobbaa keessatti walitti-bu’insa Sanbataa fi Dilbata dabre kana uumameen haga ammaatti namoonni kudhan du’uu isaanii fi yoo xiqqaate kanneen dhibba tokko tahan irra miidhaan cimaa fi salphaan gahuu isaa, mootummaan naannoo Oromiyaa beeksisee jira. Kan walitti-bu’insa sana kakaasan,jijjiirama biyyattii keessatti ta’aa jiru gufachiisuuf kanneen harka lafa jalaan hojjetan akka tahe dubbata – mootummaan Oromiyaa.
Kanneen magaalaa Gobbaatti dhalatanii guddatan – jiraattonni magaalaa Finfinnee, akka mootummaan naannoo Oromiyaa walitti-bu’insichaaf furmaata kennu gaafachuuf jecha, Kaleessa ganama waajira Prezidaant Lammaa Magarsaa duratti walitti-qabamanii akka turan – Eskindir Firew, Finfinnee irraa gabaasee jira. Obbo Lammaa Magarsaa argachuu dhaa baatan iyyuu, bakka-bu’oota isaanii waliin akka dubbatanii turanillee gabaase.
Gabaasaa guutuu dhaggeeffadhaa.


text:
Eega naannoo Tigiraay seenee baatiilee lama ka guute – weerarri Hawaannisaa godinaalee afur waliin gahuu isaa Waajirri Qonnaa fi Misooma Baadiyyaa naannichaa ibsee jira.
Itti-gaafatamaan sab-qoonnamtii waajirichaa Obbo Mikaa’el Mirutsi VOA akka ibsanitti, kan ulaalee shaniin gara naannichaatti seene hoomaan hawaannisaa amma baay’ee babal’ataa waan jiruuf jecha, hawaannisicha hari’uu fi keemikaala itti biifuudhaa ala oomishaalee ga’an sassaabuutti bobba’amee jira – jedhuun, Mulugeetaa Atsibahaa – Maqalee irraa gabaasee jira.


text:
Yaasoo Kabbabaa akkamiifi eessatti hidhame?
Barreessaa fi qondaalli ABO Yaasoo Kabbabaa guyyaa Wiixataa magaalaa Finfinneetti 'qaamolee mootummaan' qabamuu himame.
Hiriyaa Yaasoo Kabbabaa ka taheefi maqaansaa akka hin dhawamne kan nu gaafate, ''Yaasoon waggoota hedduuf biyya keessaafi alaatti dararaan hedduun irra gahaa tureera,'' jedha.
Waggoota hedduuf biyya ormaa tureera kan jedhu hiriyaan isaa kun, Yaasoon walaloo garagaraa barreessuun beekama tures jedheera.
''Kitaabileen inni barreessu, jabina cimaa fi qabsoo hedduu keessatti dabarsuu isaati kan ibsu,'' jedha.
Kana malees, jaalala inni uummatasaatifii aadaasaaf qabuus ittin ibsata jedha.
Yaasoo Kabbabaan alattis ''Hiriyaansaa Ifaa Gammachuus waliin hidhameera,'' jechuunis BBCtti himeera.
Akkamiin qabame?
Akka hiriyaan isaa kun jedhutti Yaasoo fi inni laaqana nyaachuuf guyyaa Wiixataa beellama qabatanii bakka jiranitti 'tika mootummaan' to'atamuu dubbata.
''Naannoo sa'aa 6:30tti butame. Sababa ittiin toa'atame ani hin beeku. Qabamuusaan dura walii bilbillee, laaqana waliin nyaanna jennee wal beellamne... Dhaabadhee eegaan ture, garaagarummaa daqiiqaa kudhaniin deebisee wayitan bilbiluufi, 'I am driving' (Oofaan jira) jedhee ergaa naaf erge,'' jedha hiriyaan isaa kun.
Daqiiqaa digdamaan booda to'annoo jala ooluusaa akka itti himes BBCtti himeera. ''Konkolaatuma wajjin na galchanii na hidhaniiru naan jedhe''.
Bakki inni itti hidhamee jirus Koomishinii Poolisinii Finfinnee Maa'ikalaawwii cinaatti argamu keessas akka tahe hiriyyaan isaa kun ni dubbata.
Hiriyyaan isaa kun bakka inni itti hidhame jedhu kanatti deemee isa arguuf yaaluus akka hin milkoofne dubbata.
''Yeroo afuriifi shan nyaata geessuuf jedheen, haga ammaatti qaamaan argachuu hin dandeenye,'' jedha.
Gara mana murtii dhaddacha Araadaattis wayita geessaa turan hordofaan tures kan jedhu namni kun, garuu itti siqee dubbisuu hin dandeenye jedha.
Yaasoon amma yoonaa badii maalii balleessee akka hidhame wanti beekame hin jiru.
Yaasoo Kabbabaa eenyu?
Kitaabota Afaan Oromoo fi Afaan Amaaraatiin kanneen akka Miila hin shokoksine, Dibaa, Siifan, Shira jedhaman barreesseera.
Biyya gadhiisee biyya baqaa keessa jiraachaa ture.
Akka biyyatti galeenis Daarektara ONN biyya keessaa ta'ee hanga yeroo dhihootti tajaajilaa ture.


text:
Dheeressaa Cimsaa,atileetiin Itoophiyana 2009 Chaampiyoona Atileetiksii Addunyaa moohe,Maratoonii Dubaahii 2012tti ammoo rekordii haaraan.Maratoonii Degguulleetti akkanuma moohe.
Kalee ammoo maratoonii Torontoo, Canada Waterfront rekordi haraa 2:06:05 moohe. Dheeressaan rekordii atileetiin Kenyaa,Kenneth Mungara duraan harkaa qabu caalee moohe.Rekordii haaraa itti argate Atileetiin Itoophiyaa ka dhibiin Asefa Habtamu sadeessoo Ayenewu Mekunat 10essoo bahe.
Dorgommii kubbaa miila ijoollee gannii 17 ammoo U-A-E keessattui taphachuutti jiran. Afrikaa Nigeria,Cote Divore,Moroco fi Tunisiayati dorgommii tana keessa jira.
Gama kaaniin ammoo Waanca Kubbaa Miilaa bara 2014 Braziltiif haga ammaatti biyya 21 dabree 11 dabruuf falachuutti jira.
Gareth Bale,gurbaa ganna 24 Real Madriditti $Miliyoona 200 dhiyaattuun bitate.
Gareth Bale Lakoofsa 11 keyyatee moggaa tapahta.Dheeraa mataa luuccaati metiri 1.83.Mindaan isaa ka baranaa doolara miliyoona 15ti kuma 600 ti.
Nama kana ganna 6n duratti Euro miliyoona sadiitiin bitatan amma ammoo deemuma deemee gabayaan isaa Euro miliyoona 100 seeneteef.
Warrii akka isaa horii guddaan bitaaa dhufan;Diago Maradona Euro miliyoona 5tiin bitatan,Zinaddiin Ziidan miliyoona 60, adoo Cristiano Rolando Euro miliyona 80,Gareth Bale ammoo miliyoona 100 taate.
Warrii amma hori guddaan bitame;Edison Cvani,Radame Fallaco,Neymar,Mesut Ozil fa. Kilbaiin tapahttoota horii guddaan bitachuun beekamtu ammoo
Moncao,Manchester City,Paris Saint Germany,Chelsea fi Real Madrid fa


text:
Uumama akka bubbeetti fiigu
Tafakkur: Pronghorn (ProonHoorn)
Uumamni kun sanyii Arroolee yoo ta’u, maqaan isaatis Pronghorn (Proon Hoorn) jedhama. Biyyoota Ameerikaa kaabaa keessa sanyii Pronghorn afurtu jira. Lafa marga tuuchaa qabuufii qilleensa oowwaa keessa jiraata. Akkasumas lafa ol ka’iinsi isaa haga Meetira 3000 ta’e irras jiraatuu ni danda’a. sababa babal’achuu gammoojjummaatiin margi hedduminaan waan manca’eef, yeroo ammaa kana uumamni kun rakkoo hamaa keessa jira.
Pronghorn lafaa ol haga meetira tokkoo dheerata. Fuulduratti ammoo meetira 1 haga meetira tokkoof cinaa dheerachuu dandaha. Ulfaatinni isaaniitis sanyiirratti hundaa’ee garaagarummaa qaba. Sanyiin xiqqaan Kilograama 40 ulfaata. Inni guddaa ammoo haga kilograama 70 ulfaata. Sanyiin dhiiraa ulfaatina qaamaatiin dhaltuu ni caala. Bifti rifeensa isaa magaala gara diimaa dabu yoo ta’u, garaa isaa jalaa ammoo bifa adii akkasumas morma jalaa sarara adii qaba. Dabalataan eegee irraa bifa adii qaba. Pronghorn rifeensa qaama isaa irra jiru kallattii inni irra jirurraa jijjiiruu ni danda’a. Fakkeenyaaf diina fageenyaa dhufu yoo arge, eegee isaa dhaabuudhaan warri biroo akka dheessan dhaamsa dabarsa. Rifeensi eegee isaarra jirus haalaan adda diriiree mul’ata. Rifeensi kun fageenya Kilomeetira lamaa irraa ni mul’ata. Yeroo lafti akkaan oowwitutti rifeensi gogaa isaa irra jiru hundi ol ka’ee dhaabbata. Yeroo kana oowwi qaama isaanii keeessa jiru bifa dafqaatiin keessaa baha. Wayta qabbanaatti ammoo rifeensi kun qaamatti gad maxxanuudhaan oowwi qaama keessaa akka hin bane godha.
Gaafni bineensa kanaa kan kormaafi dhaaltuu dheerinaan wal caala. Gaafni Kormaa seentimeetira 25 dheerata. Fiixee irraan gama duubaatti caafama. fuulduraan ammoo dhanquu qaba. Kunis Afaan Ingiliffaatiin Prong jedhama. Sababa kanaaf Arroolee kana Prong-Horn jedhanii moggaasan. Gaafni dhaltuu gabaabaa yoo ta’u, seentimeetira 12 qofa dheerata. Akkasumas akka gaafa dhiiraa dhanquu hin qabu. Gaafni isaanii kun albuuda keeraatiin jedhamuun kan haguugame yoo ta’u, eega wal qunnamtii wal hormaataa raawwatanii booda albuudni kun irraa harca’a. San booda irra deebi’ee Albuuda biraatiin haguugama.
Uumamni kun halkaniifi guyyaas ni socho’a. Sooratni isaa heddumminaan marga yoo ta’u, baalaa fi mukkeen tokko tokkos ni soorata. Bishaan isa barbaachisu ammoo soorata dheedu keessaa argata. Pronghorn bineensota dachii tanarra jiran keessaa, fiigichaan cheetah (AbbooShammaanee)tti aanee saffisaan sadarkaa lammaffaa irratti argama. Sa’aa tokko keessatti Kiilomeetira 86 fiiguu danda’a. Chiitah (Abbooshammaaneen) saffisa isaa kana daqiiqaa lama caala tursiisuu hin hin dada’u. Eega daqiiqaa 2 fiigee booda dadhabaa deema. Pronghorn garuu saffisa osoo hin hir’isin sa’aatii walakkaaf fiiguu danda’a. Diinni isaa hamaan sardiidaa fi Yeeyyiidha. Bineensonni kunniinis uumama kana mukaa fi dhagaa jalatti dhokatanii adamsu malee, fiigichaan dhaqqabuu hin danda’an. Ilmi namaatis diina hamaa bineensa kanaati. Lammiileen Ameerikaa Kaabaa foon bineensa kanaa waan akkaan barbaadaniif, adamsanii sooratu.
Pronghorn umrii isaa hedduminaan godaansaan dabarsa. Sababni ammoo soorataa fi haala qilleensaati. Yoo sooranni dhabamu, yookaan ammoo haalli qilleensaa ulfaataa yeroo ta’utti, qubsuma duraan turan irraa kilomeetira 250 ol fagaatuudhaan deemu. Yeroo naannoo godaanan sanittis haalli hammaate, ammas gara biraa godaanu. Haala kanaan jireenya isaanii geggeeffatu.
Pronghorn uumama gamtaadhaan jiraatu yoo ta’u, qubsumni tokko miseensota haga kuma tokkoo qabaatuu danda’a. Yeroo lafti haalaan qabbanaawu dhaltuu fi kormaanis qubsuma tokko keessa waliin jiraatu. Haa ta’u malee qabbanti dabartee oowwi dhufnaan dhaltuufi kormaanis adda bahuudhaan qubsuma dhuunfaa isaanii keessa jiraatu. Yeroon oowwaa darbee qabbanti yoo eegalu ammoo walitti deebi’uudhaan wal qunnamtii wal hormaata raawwatu. Eega wal qunnamtii wal hormaataa raawwatanii booda yeroon qorraa waan dhufuuf, achuma qubsuma tokko keessa waliin turu. Dhaltuun takkas ji’a 3 booda yeroo qabbanti raawwatee oowwi dhufu ilmoo takka dhalti. Ilmoon dhalate kunis haga gaafa waggaa tokko guututti achuma haadha waliin tura. Hayyama Rabbii guddaatiin uumamni kun wagga 12-14 jiraachuu danda’a.
Qophii: Abuu Ibtisaam


text:
Google dhaabbata teknoloji idil addunyaa Ameerika kan oomishaa fi tajaajila intarneetiin walqabatu kanneen akka teknoloji beeksisa onlaayni, serch injiin, kilawud komputing, mosaaji fi hardiweer irra bu'uureffateedha. Amazoon, Appilii fi Maaykirosoft waliin, dhaabbata teknoloji gurguddoo afur keessa tokkotti ilaallama.
Fulbaana 1998 keessa Google kan hundeessan Leeri Peej fi Serjiy Birin Yuuniversiti Stanford Kaalifoorniyaatti barattoota Ph.D turan. Isaan lamaan walitti sheerii gara dhibbentaa 14 kan qabanii fi humna filu abbaa qabeenyaa (stockholder voting power) dhibbentaa 56 karaa suupper vootingiin kan too'ataniidha. Kaaliforniyaa keessatti gaafa Fulbaana 4, 1998 Google akka dhaabbata dhuunfaa Kaaliforniyaatti kan isaan hundeessan.


text:
Godina Wallaggaa magaalaa Naqamtee keessatti yeroo ammaa kana diddaa deemaa jiru dhaamsuuf dhukaasa hedduu Wayyaanee irraa ummata Oromoo irratti banamee jira,lubbuun nama hedduu darbuu hin oolu,network quunamtii balleessanii jiru.
Magaalaan godina Wallaggaa kan akka Horroo Guduru fi Qeellama Wallaggaa keessaa xurree quunamtii networkii balleessanii jiru.FXG ammoo guutummaatti itti fufee jira.
Godina Baalen magaala Gaasaraa, Haroo, Dumaal, Haroo, dibbee, Gindhiir Barbaree, Maliyyu, Dalloo manna mormii eegalan haala hoo’an itti jirama
Godina Arsii Aana Xannaa magaala xiichoo,seeruu,Ashmiira, Hamdaa, Asaasa, Seerofta,Ajjee Dheeraa,Itayya, Dodola,Adaabbaa, fi Edoonis keessatti mormiin itti fufee jira.
Guutummaa Arsiitti FXGn cimee deemaa jira shaashamanneef Asaasatti dhukkaasas ummatarratti bananiiru jedhamaara magaalota hedduu keessatti networkii bilbilallee ugguran magaala adaamatti namoonni lama rasaasan dhayame tokko du’eera


text:
Hookkaraa fi jeequmsa uuman jechuun shakkamanii to’annaa jala kan oolan lammiiwwan kuma kudha lamaa ol leenjiin haaromsamaa warra kana dura kennameefiin wal fakkaatuun kan kennamuuf ta’uu dubbi himaan waajjira kominikeeshinii mootummaa Itiyoopiyaa dubbataniiru.
Kanneen kana dura hidhaman keessaa kuma sagalii fi dhibba saddeet gad dhiisamuu isaaniif kanneen kuma lamaa fi dhibba afur ta’an immoo dhimmi isaanii mana murtiitti ilaalamuuf kan jiru ta’uu Command Post torbee beeksisee jira.
Waajjira kominikeeshinii mootummaaf dubbi himaa kan ta’an obbo Mohaammad Seyid VOAf akka ibsanitti labsiin yeroo hatattamaa karoora akeekameef galmaan ga’aa jira jedhan. Fooyya’inni argame akkasitti itti fufee rakkoon labsiin sun akka labsamu taasisan furmaata argannaan yeroo kaa’ameef dursee labsiin sun ka’uuf carraan kan jiru ta’uu illee dubbataniiru.


text:
Itiyoopiyaan Niw Yoork Taayimsiif hojjetu gaazixeessaa biyya alaa gabaasa madaala hin eegne gabase jechuun erga eeyama isaa duraa haqxee booda biyyaa baasuu ishee angawaan mootummaa tokko jimaata darbe mirkaneessaniiru.
Itiyoopiyaa kan jiraatu gaazixeessaa lammii Irland Simon Marksn biyyaa baasuuf murtiin irra ga’ame, garee gaazixeessotaaf falmu biraa battala mormiin kan irra ga’e yoo ta’u, gaazixeessaan biyya alaa bulchiinsa muummicha ministeeraa Abiyiin ennaa biyyaa baafamu kun isa jalqabaa ti jedhee jira.
Biyyaa baafamuu Marks ilaalchisee New Yourk Times akka jedhetti angawoonni Itiyoopiyaa kamisa darbe mariif isa waamanii jimaata walakkeessa halkanii booda xayyaara utuu hin seensisin dura, sa’aatilee saddeetiif buufata xayyaaraa keessa tursan.
Mootummaan Itiyoopiyaa gaazixeessaa Simon Marks-n yakkamaa godhee ilaalee, huccuu isaa illee manatti gale akka hin jijjiirranne ykn passport isaa utuu hin fudhatin eeyamuu dhabuu dhaan biyyaa ari’uun rifaasisaa dha jechuu dhaan gaazixaan Ameerikaa keessa maadheffate gargaaraa gulaalaa gazixicha sadarkaa addunyaa Michael Slackman maqaa dha’uun gabaaseera.


text:
Aadaawwan ajaa’ibaa biyyoota garagaraa keessatti rawwataman
Deenmaark
Deenmaark keessatti dhiirri osoo hin fuudhin waggaa 25 yoo guute bahee galuuf hedduu rakkata.
Aadaan kun Deenmaark naannoo tokko tokkotti haalaan beekamaadha. Dhiira osoo hin fuudhin waggaa 25 gahe yoo argan, qabanii barcumaa irratti hidhan. Achi booda maatiin isaa wal gahee muka qarafaatiin darbachuu eegala. Yeroo muraasaaf eega muka qarafaatiin darbatanii booda hiikanii gad dhiisan. Adabbiin duraa tun akka gorsaati. Achi boodas waggaa shaniif carraan biroo ni kennamaaf. Gaafa waggaa 30 guutes qabanii hidhan. Amma akka gaafa duraa muka qarafaa osoo hin taane, qaccee yookaan qaaraadhaan darbatan.
Taywaan
Ta’ziyaan Taaywaan ammoo tanuma baasaati. Akka biyya keenyaa wayta namni du’e walitti qabamanii booyuu osoo hin taane, dubartoota bikini uffatan mallaqaan qaxaranii shubbisiisu. Dubaroota bikinii uffatan kan ta’ziyaa irratti shubbisaniif haga Doolaara 800ttu kafalama. Aadaan kun ammas ni jira. Dhiheenyuma kana namni siyaasaa beekamaan tokko du’ee, dubartoota bikini uffatan 15 mallaqaan qaxaranii shubbisiisaa oolan. Bakka namni du’etti maaliif akka shubbisan wanti beekamu hin jiru. Garuu isaan biratti aadaa beekamaadha.
Faransaay
Faransaay keessatti nama du’etti heerumuun ni dandayama.
Aadaan kun Suudaaniifi Chaayinaa keessas ni jira. Garuu kan Faransaay haala addaatiin gaggeeffama. Aadaan kun hedduminaan yeroo Waraana Addunyaa keessa raawwatamaa akka ture himama. Fakkeenyaaf dhiirri tokko dubartii takka eega qaadhimatee booda yoo waraanaaf manaa bahee achitti du’e, dubartiin qaadhimaa isaa taate tun iyyannoodhaaf gara waajjira Prezdaantii biyyattii deemti. Waajjirri prezdaantii biyyattii gara ministeera haqaa qajeelcha. Ministeerri haqaa ammoo maatii gurbaan irraa du’e yaamee hayyamuu isaanii eega gaafatee booda gara waajjira prezdaantii biyyattii deebisa. Haala Kanaan gaa’elli raawwatama. Inni du’ee qabrii jira. Isiin ammoo bakka inni hin jirretti aruuza gootee gammachuun ililchaa oolti. Sababaan waan kana raawwataniif ammoo waliif amanamoo tahuu mul’isuuf akka tahe himama.
Veetnaam
Veetnaam keessatti namni hundi guyyaa dhalootaa guyyuma walfakkaataa kabajata.
Mallaqa qusachuuf akkas godhan fakkaata. Ayyaanni guyyaa dhalootaa kan Veetnaam guyyaa sirrii itti dhalatan sanitti hin kabajamu. Namni hundi guyyaa ayyaana jijjiirraa waggaa haaraa irratti kabajata. Ayyaanni kunis tet nguyeen dan jedhama. Ayyaanni kun lakkoofsa addeessaarratti kan hundaa’u yoo ta’u, Amajjii 21 irraa kaasee haga Gurraandhala 19 guyyoota jiran keessaa tokkorra oola. Lammiileen Veetnaam guyyaa dhaloota isaanii bara keessatti dhalatan irraa kaasanii laakkawatu. Garuu ayyaana dhaloota isaanii yeroo wal fakkaataa kabajatu. Kabjani kunis guyyoota sadihiif turuu dandaya. fakkeenyaaf namni tokko baatii 7ffaa guyyaa 22 bara 2018titti yoo dhalate, guyyaa dhalootaa if booda deebi’ee baatii 1ffaa guyyaa 1 irraa lakkaayata jechu. Baatii 5 booda ayyaana dhalootaa ummata biyyattii wajjiin kabajata.
Jaappaan
Dubartoonni Jaappaan keessatti dhiira bareedaa filanii, mallaqa isaa kafaluun akka imimmaan irraa haqu godhan.
Aadaan kun aadaa ajaa’ibaati. Wanti kun afaan Jaappaaniitiin Ikemeso danshi jedhama. Dhaabbata waan kanaaf haala mijeessutu jira. Dubartiin takka rakkoon itti hammaattee wayta cinqamtu, dhaabbata sanitti bilbilatti. Dhaabbanni sunis footoo dargaggoota mimmiidhagoo dhiheeysaaf. Isiinis footoo san keeysaa nama haalaan itti bareede filattee ajajji. Daqiiqaa muraasa booda namni isiin filatte sun bakka isiin jirtutti dhufee wajji haasawuu eegala. Waan isii cinqeefi rakkoo itti jirtu hunda imimmaan gad naqaa itti himti. Yeroo kana innis dalagaa dhufeef eegala. Dalagaan isaa imimmaan haquudha. Dubartiin tun tajaajila yeroo tokkootiif doolaara 65 ykn ammoo birrii 1787 kafalti. Maal osoo guyyaa guutuu booyaa oolteehuu tishuun (sooftiin) birrii 10 hin gahuu?


text:
Gaafa Caamsaa 27/2015 Godina Iluu Abbaa Booraa Yuunibarsiitii Mattuutti Goototni barattootni Oromoo filannoo fakkeesii fi sobaa Wayyaanee irratti dammaquun mormii guddaan dura dhaabbachuun FDG qabsiisan jabeessuun Hoomaan Waraana wayyaanee irra garagaluun Mooraa yuunibarsiitii Mattuu Dhuunfate, Barattootni Guutummatti mooraa gadhiisan, jumlaan hidhaman, maddeeffaman kan du’ee illee hin dhabamu.
Mootummaan wayyaanee takkaa gaaffii mirgaa batrattootni Oromoo karaa nagaa gaafatan karaa nagaa deebisee hin beekuu, goototni Qeerroon barattootni Oromoo Yuunibarsiitii Mattuu gaaffii mirgaa fi dimookiraasii gaafachuun lafa mirgi dimookiraasii uummata keenya cabee fi mirgi namummaa Uummata keenyaa sarbamee jirutti filmaatni fakkeessii fi ololli sobaa kun haqamuu qaba jechuun FDG kaachisuun dura waan dhaabbataniif akka bineensaa arii’ataman mooraa Yuunibarsiitii Mattuu gadhiisuun bahan, Waraannii immoo Mooraa dhuunfachuun yeroo Amma kanatti guyyaa 3ffaaf yuunibarsiitiin Mattuu kaambii Waraanaa taatee jirti. Barattootni Oromoo hedduun maddaa’anii hospitaalaa Mattuutti argamu, namni firrii illee itti siqee akka hin gaafatne dhorkaman, kanneen lubbuun darban illee akka hin dhabamne addeessa Maddii qeerroo bilisummaa Oromoo magaalaa Mattuu irraa. Bartsiisaan Oromoo tokkos haalaan Madaa’ee du’aa fi jireenya gidduutti argama, barsiisaan kun maqaan isaa:
1. Barsiisaa Dirribaa Baayisaa kan jedhamuu barsiisaan kun sadarkaa barnootaa dipiloomaan qabu gara digiriitti guddifachuuf gara Mattuu Yuunibarsiitii kan dhufee yoo ta’uu yeroo ammaa kanatti rasaasaan rukutamee haala ulfaataa keessatti hospitaalaa Mattuutti kan argamu ta’uun ibsame jira. Barattootni Oromoo hedduun illee madaa’uun hospitaalaa Mattuu galanii kan jiran yoo ta’uu isaan keessa barattootni Lama lubbuun kan darban ta’uu ni dubbatama, odeessa kana qulqulleeffachuuf madden Qeerroo gara Hospitaalaa Mattuu deemaan illee ilmaan Oromoo madaa’anii fi nama isaan gaafatu illee irraa dhorkaa jiraachuun namoota madaa’an adda baafachuun hedduu kan nu rakkisaa jiru ta’uu nuuf ibsan.
Haaluma kanaanaan Ilmaan Oromoo Jumlaan Yuunibarsiitii Mattuu irraa Ukkaanfamaan konkolaataan guuraamanii kaan gara Asoosaatti geeffamaa jiraachuu madden ijaan argan addeessaniru, hedduun isaanii immoo Magaalaa Mattuu Waajjiraa Poolisii Godinatti kan ukkanfamanii hidhamuun dararama jiran ta’uu madden gabaasan.
Kana Malees Mootummaan Abbaa Irree EPRDF/TPLF/OPDO’n Caamsaa 28/2015 Mooraa Yuunibarsiitii Wallaggaa halkan Seenuun Doormii barattoota irra Adeemuun kan barattoota reebanii, fi ID barattootaa irraa guuruun biirootti koottaa fudhadhaa jechuun barattootaa reebaa fidoorsiisa jiraachuun ibsame jira. Haaluma walfakkaatuun Mooraa Yuunibarsiitii AMboottis sababaa FDG ka’uuf jira jedhuun halkan Mooraa Yuunibarsiitii Amboo cabsuun seenuun barattoota 16 ol ukkaamsuun kan hidhatti darban ta’uun saaxilame jira. Barattoota kanneen maqaa adda baasuun kan isiniif gabaasnu ta’a,
Godina Kibbaa Dhihaa Oromiyaatti kan argamtuu Yuunibarsiitiin Jimmaa Eeggicha hoomaa Waraanaa Mooraa Waraana dhihaa Magaalaa Jimmaa keessatti argamu kutaa Waraana 44ffaa jedhamuun kan waamamaniin eegamaa jirti, humni waraanaa kun halkanii guyyaa hidhannoo guutuun socho’uun uummata goolaa jiraachuun ibsame, kanuma keessan Goototni barattootni Oromoo FDG kaachisuuf Mootummaa abbaa irree wayita yaaddessaa jiranitti filmaata fakkeessii fi sobaa Wayyaanee irraa qooda hin fudhannu jechuun barattootni oromoo Yuunibarsiitii jimmaa dura waan dhaabbataniif Filannoon Wayyaanee Yuunibarsiitii jimmaa irratti guyyoota sadiif gaggeeffame, guyyoota sadanuu beeksisa baasuun adaraa bahaa filadhaa jechaa kan turan yoo ta’uu barattootni Oromoo harki guddaan filmaaticha irraa qooda utuu hin fudhatiin hafuun kaardii ittin filatan gubaniru, kanneen dhaqanii filataniif bu’aan filannoo guyyaa kaleessaa kan maxxanfameef yoo ta’uu Mootummaan Wayyaanee 76% ‘n paartiilee Mormitootaa KFO(Maderik)n Injifatamuu isaa soda FDG keessa galee waan jiruuf maxxansanii jiru. Mootummaan wayyaanee waan qabee gadhiisuu dhabuun Mooraa yuunibarsiitii irratti humna waraanaa deebisuun barattoota Oromoo dura dhaabbachaa jira.


text:
Mootummaan Federaalaa Somaaliyaa dippiloomatonni biyyattii keessa jiran dhibba siyaasaa keessoo biyyattii gidduu akka hin hin seenne waamicha dhiheesse. Ka Yunaayitid Isteetis, Gamtaa Awurooppaa fi waajira Tokkummaa Mootummootaa Somaaliyaa keessaa dabalee bakka bu’oonni qaamota adda addaa, yeroo taayitaa Prezidaantii Somaaliyaa yeroon bulchiisa isaa dhumatee walakkaannis tahe guutummaatti dheeresuu akka hin deggerre dubbatanii booda, Ministarri Odeeffannoo Somaaliyaa, Osmaan Duubee, hubachiisa kana baasan.
Mootummaan isaanii akka waahiloonni isaa idil-addunyaa akka qajeelfamoota seera sadarkaa addunyaatti birmadummaa fi daangaa biyyummaa Somaaliyaa kabajan kan irraa eegu tahuu dubbatan, Duubeen. Itti dabaluudhaanis, dhimmoota keessoo biyya birmaduu tokko keessa seenuun gochaa seeraa alaa ti, jedhan – Duubeen.
Prezidaantiin Somaaliyaa maqaa masoo “Farmaajoo” jedhamuun beekaman Mohammed Abdullaahii Mohammed akka dafanii filannoo geggeessaan ka dhiibbaan sadarkaa Addunyaa irra kaa’amaa jiru yoo tahu, aangawoonni filannoo filannicha tursiisanii, qaamoota siyaasa biyyattii keessaa qooda qaban gidduutti akka dura walii-galteen uumamu carraaqqii godhaniyyuu mariiwwan geggeessaman haga ammaatti hin milkoofne.


text:
Har’a magaalaalee Oromiyaa adda addaa hanga tokko keessati mormii, bakka kaanitti immoo namoonni du’an ennaa awwaalaman kaan keessatti immmoo namoonni du’uu fi humnootiin mootummaa waan bobba’aniif sochiin magaalaalee kanaa ugguramanii jiraachuu jiraattonni naannoo akkasumas hoogganoonni paartilee momituu ibsaniiru.
Maatii namoonni duraa ajjeefaman jedhamn keessaas dubbisnee jirra. Angawaa mootummaa biraas deebii arganne qabna.
Naannoo addaa Oromiyaa Sulultaa keessatti har’a mormii geggeessameen uummati daandii bakka tokko tokkotti waan cufeef jecha humnoonni mootummaa manneen namaa irra naanna’uu dhaan uummata hidhaa jiraachuu jiraattonni dubbataniiru.
Namoota manaa waamanii baasanis garaa dhaan lafa irra akka siqan taasisuun nu dararaa jiru jedhu. Godina kelem Wollega magaalaa Canqaa keessatti illee lubbuun namaa humnoota mootummaan darbuu jiraattonni nuuf ibsanii jiru.
Magaalaa kana keessatti haala mudateen maatii tokko keessaa namoonni sadii haatii fi ilmaan isaanii Fedhesa fi isheetuu jedhaman rasaasaan dha’amuu dhaan Eshetu fi haati isaa ennaa du’an Fedhesaan madaa’ee mana yaalaa jira jechuun nuuf ibsan jiraataan magaalattii.
Jiraataa magaalaa Amboo kan ta’aniif nama obboleessa kootu na duraa ajjeefaman jedhan ofii isaanii kale koo irra dha’ameera waan ta’eef obboleessa koo awwaallachuu hin dandeenye nuun jedhan.
Gondina Horro Guduru Wallaggaa jiraataan magaalaa Guduruu tokkos haala magaalattii keessatti uumame ennaa ebsan humnootiin mootummaa uummata hiriira ba’e reebuu irra darbanii lubbuun namaa illee darbeera jedhu.
Godina walaggaa dhiyaa magaalaa Najjoo keessatti kaleessa hojjetaan mana yaalaa tokko du’uu gabaasuun keenya ni yaadatama. Sirni awwaalcha dargaggoo Gammachiis Xilaahuun har’a raawwatame.
Haala magaalaa Najjoo keessatti uumamee fi namoonni reebamuu ajjeefamuu akkasumas sochiin uummataa ugguramuu ilaalchisee himannaa jiraattonni dhiyeessaniif deebii argachuuf bulchaa magaalattii obbo Birhaanuu Caalii quunnamnee jirra. Namni tokko du’ee awwaalameera, kana irraan kan hafe garuu farren nageenyaa jeeqama uuman irraan kan ka’e nagaan boora’ee adeemsi baruu fi barsisiuu yeroof gufateera. Haala jiru tasgabbeessuuf irratti hojjetaa jirra jedhan.


text:
Asmaroom Laggasaa: "Oromoon sirna Gadaan mootummaa ofiin of bulchu hundeeffachuu danda'a"
Hayyuun aantiroopolojii lammii Eertiraa piroofeesar Asmaroom Laggasaa waggoota 45 oliif sirna Gadaa qorataniiru. Qorannoo isaanii kanas kitaabota lamaan maxxansiisanii Sirna Gadaa addunyaa waliin wal barsiisanii jiru.
Kitaabni sadaffaan pirofeesar Asmaroom barreessan kan yaadannoon isaa qeerroo fi dhaloota qubeetiif tahe maxxansaaf gara Chaayinaatti akka ergameefi ji'a tokkoon duubatti karaa Biiroo Aadaa fi Turizimii Oromiyaatiin dubbistoota bira gaha jedhan hayyuun kun.
Sirna Gadaa qorachuufi addunyaatti beeksisuun gumaacha bahaniif yuunivarsitii Finfinnee irraa dokitireetii kabajaa yoo argatan, Mootummaan Naannoo Oromiyaas beekamtii kenneefii jira.
BBC Afaan Oromoo hayyuu kana waliin turtii taasisee kunooti.
BBC: Pirofeesar Asmaroom eenyu?
Pirofeesar Asmaroom: Dhaladhee kanin guddadhe Eeertiraa Asmaraatti. Kanin baradhes achuma mana barumsaa 'evangelical church' jedhamutti.
Yeroos manni barnootaa Asmaraa keessa ture isa qofa. Inniyyuu hanga kutaa 4ffaatti qofa qaba.
Barnoonni kutaa afurii olii faranjiidhaaf malee hin barbaachisu jedhanii warri Xaaliyaanii dhoowwanii turan.
Eertiraan erga waraana Ingiliziin bara 1941tti bilisa baateen booda manneen barnootaa banaman.
Kanas ta'ee hanga kutaa 6ffaa qofatu Asmaraa jira waan ta'eef barattoonni Kiristaanaa gara Finfinneetti cehu, warri Islaama tahan ammo gara Kaartumii fi Kaayirootti deemu. Ani gara Finfineettin dhufe.
Ingiliiz maatii kiyya garee yuniyeenistii Eertiraa fi Itoophiyaa deeggartu jechuun biyyaa ari'an. Maatiin kiyyas gara Itoophiyaatti godaanan.
Abbaan kiyya obbolaa kiyya waliin Walloo Ambaassalitti galee lafa qonnaa fudhatee qonna eegale.
Animmoo kallatumaan Finfinnee galeen barumsa sadarkaa 2ffaa barachuu eegale.
Finfinneetti barumsi sadarkaa lammaffaa yeroo banamuttis, san booda yeroo yunivarsiitii kolleejjiin Finfinnee banames barattoota jalqabaa turre.
Digirii lammaffaa fi PhD Yunvarsiitii Harvardittin baradhe. Digirii lammaffaa wagga tokko keessattin xumure. Barnoota digirii sadaffaa garuu wagga sagal natti fudhate.
Sababnisaas qorannoo antiroopoolojii kiyya jireenya Oromoota Booranaa keessa jiraadhee hojii qabatamaa hojjechuun waan narra tureef waggaa dheeraa natti fudhate.
Qorannoo milkaa'ina qabus qoradhee ittiin milkaa'eera.
BBC: Sirna Gadaa qorachuu akkamiin eegaltan?
Pirofeesar Asmaroom: Akaakileen kiyya Onesmoos Nasiib waliin Mitsiwaatti baqatanii turan. Bulchiinsa Tarkii jalatti jechuudha.
Kanaaf waa'ee uummata Oromoo Onesmoosii fi hiriyoonnisaa akaakilee kiyya kanatti waan baayyee himaa turan.
Akaakileen kiyyammoo waan isaanirraa dhagahe kana yeroon ijoollee ture natti himaa ture.
Kanaaf gaafan qorannoo Antiroopoolojii yaadu jalqaba sammuu kiyyatti kan dhufe uummata Oromooti.
Jalqaba qorannoo barnootakoof sirna aadaa Eertiraa qorachuufin karoorfadhee ture. Bara 1961 tti jechuudha.
Yeroo sanatti ammo sochiin siyaasaa Eertiraa keessatti waan jalqabameef ministeerri barnootaa yeroo sanatti haala kamiinuu Eertiraatti akka qorattu siif hin heyyamnu naan jedhan.
Bakka biraa garuu bakkan barbaade deemee akkan qorachuu danda'u naaf heeyyaman. Achii gara Ameerikaattin deebi'e.
Mana kitaabaa tokko seeneen cinqamee kitaabota waa'ee Afrikaa barreeffaman osoon barbaaduu dubartiin mana kitaabichaa hojjettu na argitee 'ati Itoophiyaarraayii kan dhufte?' jettee nagaafatte.
Eeyyeen jedheen, yeroo sana Eertiraan qama Itoophiyaa turte.
'Dhihootti kitaaba tokko waa'ee Itoophiyaa irratti kan maxxansiisne qabna siif haa kennuu?' jettee nagaafatte.
Tole jennaan kitaaba hayyuu Xaaliyaaniin barraa'e kan dhimma Oromoo irratti xiyyeefate naaf kennite.
Kitaabicha wayitan fuudhee dubbisu garmalee hawwataa ta'een argadhe. Gama tokkoon afaan Oromootiin gama kaaninimmoo Afaan Ingliffaan barreefame.
Sirna Gadaas of keessaa qaba ture kitaabichi. Sana booda inni jalqabeera animmoo qorannoo kana cimsee itti fufuun qaba jedheen murteesse.
Haala kanaanin waa'ee sirna Gadaa qorachuu eegale.
Waggoota lamaaf karaa Itoophiyaatin Boorana keessa taa'een qoradhe. Sana booda mootummaan Dargii aangoo waan qabateef deebi'uu hin dandeenye.
Gama Keeniyaatti ceheen waggoota sadii Oromoota Keeniyaa keessa jiraadhe.
Waliigala waggoota shaniifin hawaasa Booranaa keessa jiraadhee sirna Gadaa qoradhe.
BBC: Qorannoo waggota shaniin maal agartan?
Pirofeesar Asmaroom: Biyyooti baha Afrikaa baayyeen gurmaa'insa gulantaa umriin ijaarame qabu. Garuu sirna hawaasummaaf malee sirna siyaasaaf hin fayyadaman.
Sabni Oromoo garuu Gurmaa'insa umurii kana fudhatanii gara sirna siyaasaa guutuu ta'eetti jijjiiranii itti fayyadamu.
Kanaaf aangoo yeroo fudhatan waggoota saddeetiif qofa bulchu. Waggaan saddeettan suni dhumnaan garuu homtuu sababa dhiheessun hin jiru.
Yeroo sanatti warri gulantaa Gadaarra ture hunduu Gadaasaa xumure jechuudha.
Saniin alatti warri gulantaa Gadoomaarra ture hunduu gadhiisee namni tokko haala kamiinuu aangorran tura jedhee hin yaadu.
Kanaaf Oromoo biratti "aangoon umrii guutuuf" wanti jedhamu hin jiru.
Inumaa abbaan Gadaa bara aangoosaa xumuru Gadaan aangootti dhufu guyyaasaa kabajee akka aangoo irraa fudhatuuf itti watwaata.
Warri guyya lakkaa'an waan jiraniif guyyaa sanatti bakka itti baallii walii dabarsanitti gareen lamaanuu ni argama.
Dhahi lakkoofsa baraa Oromoos kanarraa kan maddedha.
Guyyaa aangoon itti darbu baruuf jecha Booranni dhaha Astiroonomii kan urjiin torbaa fi addeessi waliin bahan guyyaa fi ji'asaa tolchanii beeku.
Ilaaluudhaan qofa jechuudha. Animmoo dhaha isaanii kana qoradheen kaalandarri Booranni fayyadamu kuni mala saayinsawaa isa guddaa ta'uu addunyaan akka hubattu gochuu danda'eera.
BBC: Sirni Gadaa sirna bulchiinsa ammayyaa ta'uu danda'aa?
Pirofeesar Asmaroom: Sirritti hojjechuu danda'a. Kitaaba kiyya haaraa dhihootti bahuratti bal'inaan qopheesseera.
Hanga har'aatti sirnuma Gadaa beeksisuudha malee gara fuulduraatti akkamitti fooyyeesinee itti fayadamna kan jedhu hin barreesine ture.
Kitaabni haaraan kuni garuu 'Oromoon Itoophiyaa keessatti jaarraa 21ffaa kana keessa sirna Gadaatti fayyadamee akkamittiin mootummaa isaa ripabiliika dimookiraatawaa ta'e hundeeffachuu danda'a kan jedhu bal'inaan barreesseera.
Itoophiyaa keessatti Oromoon qofaa isaatti mootummaa ofiin of bulchu hundeefachuu ni danda'a.
Ani karoora mijataa ta'e kan sirna Gadaatiin deggarame qopheesseera.
Hayyoonni Oromoo irratti mari'atanii, wal-falmanii, fooyyessanii hojiirra oolchuu ni danda'u.
BBC: Sirni Gadaa maal fooyyessuu qaba?
Pirofeesar Asmaroom: Wanti lama fooyya'uu qaba. Tokkoffaan hirmaannaan dubartootaa fooyya'uu qaba. Isaan bal'inaan keessatti hirmaachuu qabu.
Lammaffaan sirnichi gulantaa umuriitiin osoo hin taane dhalootaan deema, dhalootaan yoo ta'e sanyiin nama tokkoo dhaloota sadiirra yoo gahu ijoolleessaa faana garaagarummaa umurii bal'aatu uumama.
Hanga wagga 50 gahuu danda'a jechuudha. Kanaaf gulantaa tokko keessa yeroo jiran garaagarummaa umuriitu jira jechuudha. Booranni hanqina kana 'Hiriyaa' dhaan guuta.
BBC: Waa'ee ummata Booranaa maal bartan?
Pirofeesar Asmaroom: Booranni uummata jaalalaati. Sijaallannaan siif du'a gaafa sijibbes hammasuma. Isaan biratti sobuun aadmaleedha.
Gaafa geerartuyyuu geerarsa bareechuuf waan hin goone itti dabaltee jennaan siqabu. Yoom kana goote jedhamtee gaafatamta.
'Lafaa kaatee 'diina hammanan ajjeese, leencan ajjeese…' jennaan dhugummaansaa ni qulqullaa'a. Hannis hin jiru.
Boorana keessatti wal ajjeesuun hin jiru. Booranni Boorana tasuma hin ajjeesu. Akkas ta'ee argamnaan sirna 'muuda mudaa muddii"tin addabbiinsaa hammaataadha.
Ajjeesuun hafee dhiiga buusuunuu hin heyyamamu. Akka Oromoo sabni seera kabaju hin jiru.
Itoophiyuma keessa yoo fudhatte saboonni biraa wal ajjeesu Booranni garuu kana hin raawwatu.
Keessa isaaniitti yakki hin raawwatamu. Diina wajjin yoo waraana jalqaban garuu ni ajjeesu.
BBC: Afaan Oromoo wallaaluun isin hin rakkisnee?
Pirofeesar Asmaroom: Afaan Oromoo osoo hin beekne qorannoo gaggeesuun hedduu ulfaata. Ani garuu sagalee waraabduu nan qaba.
Mucaan afaan naaf hiiku dargaggeessi cimaan Taarii Jaarsoo jedhamu baayyee na gargaare. Baayyee cimaadha.
Afaan Oromoo fi Amaaraa akka gaariitti danda'a waan ani jedhe hunda hiikee itti naaf hima.
Kan isaan deebisan ammoo hiikee anatti hima. Sagaleen gara lamaanituu ni waraabbama. Waan guyyaa waraabaa oollemmoo galgala barreefamatti jijjiiraa bulla.
Pirofeesar Asmaroom Laggasaa yeroo gabaabaatti gara Itoophiyaa deebi'anii akka dhufaniifi yuunivarsiitiiwwan gara garaa keessatti dhaloota haaraa waa'ee sirna Gadaa barsiisuu karoora akka qaban BBC'tti himaniiru.
Yeroos kitaabni isaanii haaraan maxxanfamee fira Oromoo guutuu addunyaarra jiru mara bira akka gahus himaniiru.


text:
'Dhiiroonni dhugaatii alkoolii baayyisan caalaa gaa'ilasaanii miidhu'
Warroonni dhiiraa dhugaatii alkooliifi qorchoota sammuu haddoochan baayyisan warra kaan irra harka jaha ykn torbaan caalaan mana keessatti dubartootarraan miidhaa kan geessisan ta'uu, qorannoon tokko mullise.
Qorannoon 'PLOS- Medicine' jedhamun marsarsiitii irratti maxxanfame kunis, galmeewwan fayyaa kumaatamaan lakkaa'amaniifi gabaasawwan poolisii irratti hundaa'uun kan hojjatameedha.
Akkasumas qoranichi miidhaan warrootiin dhiiraa kanneen dukkuba sammuufi amala jijjiramaa qaban dabalaa jiraachuu kan mullise yoo ta'u, hanga namoota dhugaatiifi qorichoota sammuu hadoochoo ta'an fudhatiin garuu hin baayyatu.
Yunivarsitii Oksifordiitti pirofesar kan taate Seenaa Faazeel qorannoo kana kan oggante yoo taa'tu, "haala bu'aa aragmeetiin araada alkooliifii kanneen biraa to'achuun yoo danda'ame, miidhaa mana keessatti dubartootarra gahu hirrisuun ni danda'ama'' jetti.
"Akka araadni hin umameeneef dursaan ittisuufi erga namni tokko araadaan erga qabameen booda sirni haalaan hordofuu wallaanuu dandeessisu jiraachu qabaata. Namoonni miidhaa qaqabsiisan kunneenis waan kan araadaan qabaman qofaaf califamee bira darbamuu hin qabaatu."
Qorannoo ogeessoota biyyoota kan akka Inglizii, Ameerikaafi Siwiidiin hirmaachise kunis bara 1998 -2013'tti ragaalee dhiirota araaada alkooliifi kan biraa qabaman kuma 104 fayyadameera.
Itti dabaluunis namooti kunneen yeroo meeqa haadha warraa ykn hiriyyaa dubartii isaanii irratti gocha dorsiisuu, miidhaa saalaa akka raawwachuu isaanitiif akka poolisiin to'annoo jala oolfaman illeen ilaaleera.
Haaluma kanaanis dhiiroonni jireenyi saanii dhugaatii alakoolii irratti hundaa'ee ykn araada dhugaatii qaban keessaa kanneen %1.7 ta'an sababiidhuma kanaan warra kaan caalaa harka jaha ykn tobaan hidhamaniiru.
Dhiiroonni rakkina qorichoota sammuu hadoochoo fudhatan keessaa kanneen %2.1 ta'an p[oolisiin to'annaa jala oolfamaniiru. Kunis dhiirootaa kaaniin wal biratti yoo ilaalamu harka torbaan caala.
Kanarraa ka'unis qorannoon kun dhiiroonni araada dhugaatii alkooliifi qorichoota sammuu hadoochanii qaban haadha warraa isaanii irraan miidhaa akka qaqabsiisan waan hin shakkamneedha jedheera.
Haata'u malees jarri kunneen miidhaa kana kan raawwatan yeroo dhugan qofaas akka hintaane adda baasu danda'eera.
''Namoonni araadaan qabaman wayita dhuganii ykn qorichoota sammuu hadoochan fudhatanii miira keessa galan qofaa osoo hintaane, yeroo biraas dubartootarraan miidhaa ni qaqabsiisu. Osoo hindhugiin baayyee kan aaraniifi namootatti aaru.''
Hidhata dhukkuba sammuu waliin qabu
Kana malees qorannoon kun miidhaan sababbii araada alkooliifi qorichoota sammuu adochaniin kaka'amee miidhaa mana keessaaf sababa ta'u kun haalaan madda isaa qorachuuf jecha 'obbooloota irrattis' qorannoon wal madaalchisu gaggeefameera.
Haaluma kanaanis obboolaa maatii tokkoo kanneen araadaan qabamaniifi kan araada hinqabnee wal biratti ilaalamee, isaan araadaan qabaman miidhaa geessisuun akka irratti baayyatu hubatameera jedha qorannichi kun.
''Rakkinni araada alkooliifi qorichoota sammuu miidhaaniin walqabatee umamuus, namoota waliin jiraatan waliin haala nagaatiin rakkina hiikurraa gara humnaatti akka cimsa taasisa'' jedha qorannichi.
Akkasumas araadni hanga ta'ee tokkoon dhukkuba samuu waliin hidhata qabaachuus ni mullisa.
''Namoonni rakkin sammuu qaban tokko tokkoos dhugaatii alkooliifi qorichoota sammuu hadoochan haala fayyaa isaanitti dhagahamu irraa tasgabbii argachuuf akka tarsiimoo boqnnaan itti argamuutti itti fayyadamu,'' jedhan qorannichi.
''Kanaafuu, rakkinni dhugaatii alkooliifi qorichoota fayyadamuun umamu rakkina sammuu waliin hidhata kan qabaatu yoo ta'u, suuta jedhee ammoo miidhaa mana keessatti dubartoota irratti raawwatamuuf madda kan ta'udha.''