text:
Gabrummaa mataatti baatanii alagaaf daboo lolaa dhaabachuun fafa!
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
hubachuun akkuma danda’amutti ilmaan Oromoo hedduun, jagnoonni onneedhaan hin waakkatamne, kan silaa utuu biyya ofii Oromiyaaf lolanii gabrummaatti xumura gochuu danda’an lola isaan hin ilaallanne seenanii lolanii jagnummaa seenaa keessatti kan galata hin qabne agarsiisaniiru. Kanaaf ammoo lolli Adawaa, lolli Baadimmee, lolli Itiyoo-Somaaliyaa fi kkf ragaa guddaadha. Utuu sabni isaanii Oromoo fi biyyi isaanii Oromiyaan hacuuccaafi roorroo alagaa jala jirtuu humna Oromoo gabroomsee Oromiyaa saame waliin lolanii kan hidda gabrummaa Oromoo irratti jabeessan lakkoofsaan himuun hin dandahamu. Kana kan kaasneef seenaa barsiisuuf utuu hin taane, gochi akkasii ammas deebi’ee mana Oromoo waan seeneef Dhaloonni qubee seenaa darbe irraa baratee kan har’a keessa jiru xiinxalee kan boruuf akka seenaa hojjetuuf.
Akkuma hunduu quba qabu Sadaasa 4/2020 lolli Kaaba Itoophiyaa naannoo Tigiraay keessatti erga eegalee amma baatiin saddeet dhumaa jira. Lola kana keessatti humni Ertiraa, Somaaliyaa, kan Naannolee kaaniifi Gamtaan Emireetota Arabaas deeggarsa meeshaan qooda irraa fudhatanii akka turan gabaafamaa tureera. Lolli baatii saddeetiif ture kun lolichi eegalee guyyaa 15 keessatti PPn injifannoo labsatus, akka jedhametti lolichi xumuramee injifannoon hin argamne. Baatii 8 booda humni TPLF kan ‘daakuu ta’eera’ jedhame deebi’ee Maqalee to’atee bakkoota kaan kanneen to’annoo Naannoo Amaaraa jala galanii turan ofitti deebisuuf sochii lolaa itti fufee jira . Lola kana keessatti miidhaan guddaan akka qaqqabee fi ammas qaqqabaa jiru yakkootni duguuginsa Sanyii akka raawwatamuu hin hafne addunyaa guutuun sarbama Mirga Namoomaa cabuuf waakkataa lolichi akka dhaabbatuuf humni waraanaa naannoo Tigiraay keessatti duguuggaa raawwatu hatattamaan daangaa Tigiraay lakkisee akka bahuu qabus biyyootni Addunyaa waamicha gochaa turan ammas itti jiru.
Murni Abbaa Irree Abiyyiin durfamu kan ilmaan Oromoo Oromiyaa keessatti dabalatee saba Tigiraay irratti afaan Qawween duguuggaa Sanyii raawwatu ammas bifa haaraatiin lola moo’achuu hin dandeenyetti bifa addaan lola Mootummaan Naannoo Amaaraa fi Mootummaa naannoo Tigiraay lola fakkeessuun lolichi akka itti fufu godhee jira. Lolli kun naannolee lamaan kana gidduu qofatti kan geggeeffamu utuu hin taane, Raayyaan Ittisa Biyyaa kan aangoo PP qofaaf jiraatus irratti hirmaataa akka jiru beekamaadha. Hundaa ol kan nama gaddisiisu garuu naannoleen biyyattii keessa jiran akka naannoo Amaaraa waliin ta’uun lola kanarraa qooda fudhatan affeerraan taasifamee itti deemamaa jira. Kun heera biyyaa kan faallessu, waliin jireenya sabootaa yaaddoo keessa kan galchu, gaaga’ama siyaasaafi qisaasama dinagdee biyyattiif kan guddoo yaaddessudha.
Lolli yeroo ammaa naannoo Tigiraay irratti gaggeeffamu duula daangaa babal’ifannaaf Warri Abashaa gochaa turan ammas godhan malee olaantummaa seeraa kabachiisuuf lola taasifamu akka hin taane ilmaan Oromoo hubachuun lola kana irraas hatattamaan bahuu qabu jenna.
Akkuma ammaan dura karaa Activistoota Warra Amaaraa fi hoggantoota siyaasaa Amaaraa lola Tigiraay booda Oromiyaa diiguu tti ykn dhabamsiisuutti deebina jechaa turan ammas bakka ilmaan Oromoo qaroon ajjeefamaa hoggantootni siyaasaa fi hayyootni Oromoo hidhamanii achi buuteen isaanii dhabamee jirutti ilmaan Oromoo kamuu mirga ilmaan saba isaaf qabsaahuun nageenya lammiilee Oromiyaa mirkaneessuu kan qabu malee lola daangaa tokko irraa saba Tigiraay buqqisaa saba Amaaraaf kennuuf godhamu irraa dhaabbachuu qabu.
Akkuma olitti tuquuf yaalle, lolli Impaayerri Itoophiyaa baroota darban yeroo adda addaatti geggeessaa turte hedduunsaa kan Oromoo hin ilaallanne ta’us, ilmaan Oromoo dirqamaniis ta’u fedhii isaaniitiin lolicha irraa qooda fudhatanii wareegama hin barbaachifne kaffalaniiru. Qaama Oromoo gabroomsee Oromiyaa dhuunfate waliin hiriiranii lolaa turuun ilmaan Oromoo seenaa keessatti seenaa gurraacha baay’ee nama jibbisiisudha. Akka fakkeenyaatti kaasuudhaaf, yeroo Minilik Oromootti duulee Oromoo cabsu ilmaan Oromoo kanneen akka Goobanaa Daacceefaa Minilik waliin ta’uun Oromoo cabsanii gabrummaa jalatti kuffiisan. Yeroo Hayile Sillaaseen Oromootti duulee waraana Waaqoo Guutuufaa rukkutu ilmaan Oromoo kanneen akka Jaagamaa Keelloofaa Hayile Sillaasee tumsanii waraana Waaqoo rukkutaniiru. Amma seenaa kana irra deebi’uudhaan ilmaan Oromoo leellistoota sirna mootota darbanii waliin ta’uudhaan lola biyyattii keessatti geggeeffamaa jirurraa wayita qooda fudhatan argama kun immoo seenaa darbe barachuu dadhabuu fi ergamtuu Abbaa Irree tahanii tajaajiluudha
Poolisoonni maqaa Humna Addaa Oromiyaatiin ijaaraman lola Mootummaa Naannoo Amaaraafi Tigiraay gidduutti geggeeffamu irratti gama Mootummaa Naannoo Amaaraa hiriiranii qooda fudhachuuf bobba’uun isaanii seenaa qabsoo Oromoo fi waliigalatti seenaa cabiinsa Oromoo wallaaluu irraati jennee Nuyi Qeerroon Bilisummaa Oromoo amanna. Lola biyya tokko keessatti geggeeffamu, kan naannoleen lamaan lafaafi ilaalcha siyaasaa irratti wal dhaban tumsuudhaaf lola ilma Oromoo kamiyyu hin ilaallanne irratti hirmaachuuf bobba’uun qaanii guddaa poolisoota Oromiyaa kanatti dhaga’amuu qabudha.
Lolichi lola daangaa babal’ifannoo naannoleen lamaan geggeessanidha malee lola qaama biroo ilaallatu miti. Garuummoo lolicha lola sabootaa gochuudhaaf yaadamee poolisoota naannolee gara sanatti bobbaasaa kan jiran ta’uun hubatamuu qaba.
Lolli biyyattii keessatti geggeeffamaa jiru kun gaaga’ama siyaasaarraa kan madde lola mariifi waliigaltee malee tasumaa waraanaan xumuramuu hin dandeenyedha. Kana hubachuudhaan yeroo adda addaatti ilmaan Oromoo poolisiifi Raayyaa Ittisa Biyyaa keessa jiraniif gara mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromootti akka dhufan waamichi taasifamaafii tureera. Kanneen waamicha kana hin dhageenye qawwee harkaa qaban gara qabsaa’ota Oromootti garagalchanii nama hidhaa, doorsisaa, ajjeesaa,qe’ee fi qabeenya Oromoo mancaasaa turan/jiru. Gariin immoo utuu waamichi isaaniif taasifamuu lola hin barbaachifne, kan wareegama lubbuu kennuu qofa malee seenaa hin qabne irraa qooda fudhachuuf bobba’aa jiru.
Gabaabaatti waan hubachiisuu barbaannu, ammas poolisoonni lola kaaba Itoophiyaatti geggeeffamaa jirurraa hirmaachuuf bobba’an murtoo dabaa kana itti yaadanii akka keessa deebi’anii ilaalaniifi waan bu’aa hin qabneef du’a saree akka hin duune hubachiifna. Utuu uummanni isaanii gabrummaa jala jiruu bakka hin malletti lubbuu isaanii dhabuurra Qabsoo Oromoo galma geesisuuf kanneen qabsootti cichaa jiran waliin saba Oromoo fi lammiilee Oromiyaa bilisa baasuuf waliin hiriiranii akka diina lolan maatiifi hiriyyoonni poolisoota duula isaan Hin ilaallannee fi kanneen Oromiyaa keessatti ilmaan isaaniitti garbummaa dheeressuuf gara ummataatti meeshaa dhukaasanis ummata irraa gara Abbaa irreetti akka naanneeffatanii Qabsaa’ota qabsoo haqaa waliin akka Oromiyaaf lolan maatiin Ilmaan isaa Poolisoota tahan waamicha akka isaaniif godhu hubachiifna.
Lolli Tigiraayitti eegale kun ka’umsi isaa Oromiyaa keessa ture. Ammas lolichi kaaba biyyattiitti kan xumuramu utuu hin taane, gara Oromiyaattis dhangala’uu waan danda’uuf ilmaan Oromoo jabeessanii of ijaaruudhaan humna waraanaa isaanii kan uummata isaanii bilisoomsanii biyya walaba kan gammachuudhaan keessa jiraatan ijaaruuf qabsootti jiran tumsuufi waliin hiriiruun fardii/dirqama akka ta’e beekuun barbaachisaadha. Poolisiin Oromiyaa kan bakka hin malletti ajjeefamuuf deemu kunis booda gaabbiidhaan quba of nyaachuurra gara uummata isaanii dhaabbatanii balaa as deemu qolachuuf utuu qophaa’anii filatamaadha jenna.
Dhumarratti, rakkoo siyaasaa biyya kanaa furuudhaaf qaamni dhimmi ilaalu akka fala kaa’u yaadamee, yaadonni furmaataa yeroo adda addaatti dhiyaataa turanis qaama biyyan bulcha ofiin jedhuun fudhatama waan dhabeef, rakkoon nageenyaafi goolamni siyaasaa kun akkuma Tigiraayitti mudate Oromiyaatti mudatee nagaa sabootaa akka hin jeeqneef Addi Bilisummaa Oromoo lammiilee Oromiyaatiif Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaa ijaaruun dirqama akka ta’e amanee labsuun ni yaadatama. KFOnis yaada kana fudhatee deeggarsa kennuun beekamaadha. Kanaafuu, lammiileen Oromiyaa nagaa kan argatan yoo mootummaa mataa isaanii ijaarratan waan ta’eef, lammiileen Oromiyaa caasaa bulchiinsa MCBNO’tti makamanii akka hojjetan waamicha keenya taasifna.
Injifannoon Ummata Oromoof!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Adoolessa 17/2021
Finfinnee, Oromiyaa


c: text/html

text:
Haqiiqaa Jireenya Addunyaa-Kutaa 4
Kutaa darbe irraa itti fufuun: “Jireenyi addunyaa mataa’a [nama] gowwoomsitu malee waan biraati miti.” hima jedhu ibsa waliin ni ilaalla. Mataa’a jechuun wanta yeroo murtaa’ef itti fayyadamanii ergasii baduudha. Addunyaa fi wanti ishii keessa jiru hundi gaaddisa deemu fi baduu waan ta’uuf, mata’aa jedhamte ibsamuun wanta ishiif ta’uudha. Mi’aa ishiiti fi wanti ishii irraa itti fayyadaman hundi mataa’a jedhamte waamamuun wanta ta’uudha. Qur’aana keessatti jechi mataa’a jedhu addunyaa fi qananii ishii keessa jiruuf malee Aakhiraa fi qananii turaa ishii keessa jiruuf itti hin fayyadamne. Qananiin Aakhirah mataa’a jedhamuun Qur’aana keessatti hin dhufne. Sababni isaas, qananiin Aakhirah turaadha. Qananiin addunyaa gabaabaa fi kan baduu waan ta’eef mata’aa jedhame.
Gowwoomsu jechuun gubbaadhaa faayda nama hawwatu mul’isuun baditti nama darbuudha.
Kana booda: “Jireenyi addunyaa mataa’a [nama] gowwoomsitu malee waan biraati miti.” kana jechuun faaya, mi’aa, miidhaginna, bashannana, tapha, dhaadannoo, qabeenyaa fi ijoollee baay’ifachuu irraa jireenyi addunyaa homaayyu miti. Kuni hundi faayda yeroo gabaabaf turee baduu fi gaaddisa jijjiramu kan wallaalaan ittiin gowwoomudha. Jireenya addunyaatin yoo gowwoome, ganda Aakhiraa caalaa ishii yoo filatee fi sababa ishiitiin Rabbii olta’aa yoo faallessee, isaaf faaydaa gabaabdu isa gowwoomsitu taati. Faayda Guyyaa Mindaa Guddaa (Guyyaa Qiyaamaa) ittiin gahu isaaf hin taatu. Kunis sababa inni faayda gabaabdu tanaan gowwoomefi.
Jireenya addunyaa nama gowwoomsitu keessatti namoota ramaddii lamatti qoodamanii arganna:
Ramaddii 1ffaa-Yaanni fi kaayyoon isaa ol’aanaan jireenya addunyaa tana keessatti qofa. Jireenya tana qofaaf ifaaja, ganda Aakhirah irraa qooda hin barbaadatu. Uumamaan namoota irraa ramaddi kanaaf gammachuu Aakhiraa irraa qoonni homaatu isaaniif kan hin jirre ta’uudha. Sababni isaas qooda Aakhira hin barbaanne, carraaqqi barbaachisu hin carraaqne.
Ramaddi 2ffaa-Isaaniif wanta barbaadamu lamatu jira. Wanta hatamtamaan barbaadamu fi wanta barbaadamaa boodarra dhufuudha. Wanti hatamtamaan barbaadamu galaa (siinqi) karaa jireenyaa ittiin darbuun gahuumsa dhumaa ittiin gahaniidha. Wanti barbaadamaan boodarra dhufu immoo wanta isaan dharra’anii fi yaanni isaanii ol’aanan itti rarra’uudha. Kunis qananii Jannataati.
Ramaddii namootaa lamaan kanniin ilaalchise Rabbiin subhaanahu akkana jedhe:
“Namoota keessaa nama, “Gooftaa keenya! Addunyaa keessatti [waan gaarii] nuuf kenni.” jedhutu jira. Isaaf Aakhiratti qoodni homaatu hin jiru. Ammas, isaan keessaa nama, “Gooftaa keenya! Addunyaa keessatti waan gaarii, Aakhirattis waan gaarii nuuf kenni, adabbii ibiddaa irraas nu eegi.” jedhutu jira. Warra san waan hojjatan irraa qoodatu isaaniif jira. Rabbiin qorannoon Isaa saffisaadha.” Suuratu Al-Baqarah 2:200-202
Ammas Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Lubbuun tamiyyu murtii beellamamaatti hayyama Rabbiitin malee du’uun ishiif hin ta’u. Nama mindaa addunyaa barbaade ishii irraa isaaf ni kennina. Nama mindaa Aakhirah barbaades ishii irraa isaaf ni kennina. Warra galateefatan ni mindeessina.” Suuratu Aali-Imraan 3:145
“Lubbuun tamiyyu murtii beellamamaatti hayyama Rabbiitin malee du’uun ishiif hin ta’u” kana jechuun uumamtoota Rabbii keessaa eenyullee yeroo isaaf murteefame gahuu malee hin du’u. Ajala (yeroo du’aa) Rabbiin isaaf murteesse yoo gahee fi akka du’uu yoo isaaf hayyamame ni du’a. Garuu kana dura wanta fedhellee osoo ta’e hin du’u.[1]
Uumamtoota Isaa keessatti seera Rabbii keessaa tokko namni hojii isaatiin addunyaa barbaade, Rabbiin hamma hojii isaatiin addunyaa isaaf kenna. Namni hojii isaatiin Aakhirah barbaade immoo Rabbiin mindaa Aakhirah ni kennaaf. Akkuma beekkamu, mindaan Aakhirah Rabbiin biratti dacha dachaa ta’a. Mindaan addunyaa immoo seera dhaabbataaf kan buluudha. Kunis, bu’aan hojii hamma hojii irratti hundaa’a.
Namni dhugaan amane (mu’minni) dandeetti isaatiin mindaa addunyaa fi Aakhiratiin milkaa’u ni danda’a. Kuni wanta jechi Rabbii azza wa jalla armaan gadi akeekudha:
“Namni mindaa addunyaa barbaade, mindaan addunyaati fi Aakhiraa Rabbiin bira jira. Rabbiin Dhagahaa, Argaa ta’eera.” Suuratu An-Nisaa 4:134
Kana jechuun yaa namoota isin keessaa namni mindaa addunyaa barbaaduun Aakhirah irraa garagalu, mindaan addunyaa fi Aakhirah Rabbiin qofa bira jira. Aakhirah irraa garagaluun mindaa addunya yommuu barbaadu, wanta Rabbiin isaaf katabe malee hin argatu. Kanaafu, waan gaarii addunyaa fi Aakhirah Rabbiin qofarraa haa barbaadu. Waan gaarii hunda kan harkaa qabu Isa waan ta’eef. Wanti Isa bira jiru immoo Isaaf ajajamuun malee hin argamu.[2]
Faayda addunyaati fi mindaa Aakhirah walitti fiduun yommuu hin danda’amnetti, dirqamni nama dhugaan amane (mu’mina) irra jiru faaydaa addunyaa dhiisee mindaa Aakhirah filachuudha. Kanaafi, karaa Rabbii keessatti qabsaa’un (jihaanni) wanta jireenya addunyaa keessa jiru hunda akka baasan waan gaafatuuf, Islaamni baasi kanatti ni kakaase, wanta addunyaa keessa jiru caalaa ganda Aakhirah akka filatu mu’mina irraa barbaade.
Yaadaa fi fedhii ol’aanaan Aakhirah barbaadun addunyaa irraa wanti Rabbiin namaaf murteesse nama jala hin darbu. Namni yaada fi fedhi guddaan Aakhirah yoo barbaade fi hojjateef, addunyaa irraa rizqii Rabbiin isaaf murteesse hin dhabu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“[Yommuu] warra [Rabbiin] sodaataniin, “Gooftaan keessan maal buusee?” jedhamu, “Wanta gaarii [buuse]” jedhan. Warra toltuu hojjataniif addunya tana keessatti waan gaariitu jira. Gandi Aakhiraa irra caalaadha. Gandi muttaqootaa waa tole! Jannata qubsumaa kan isaan seenan, jala ishii laggeen yaa’aniidha. Ishii keessatti wanta fedhantu isaaniif jira. Akka kanatti Rabbiin muttaqoota mindeessa.” Suuratu an-Nahl 16:30-31
Kana jechuun warra amananii Rabbiin sodaataniin, “Rabbiin maal Nabi Muhammad (SAW) irratti buuse” yommuu jedhamu, “Rabbiin waan gaarii fi qajeelcha buuse” jedhan. Namoonni Rabbii fi Ergamaa Isaatti amananii ibaadaa haala sirriin hojjatanii fi namootaf tola oolan, addunyaa keessatti kabaja, tasgabbii qalbii fi rizqii bal’ootu isaaniif jira. Haa ta’uu malee, ganda addunyaa irra ganda Aakhiraatu isaaniif caala. “Gandi muttaqootaa waa tole!” Kana jechuun Gandi warra Rabbiin sodaatanii, wanta Inni ajaje hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisun adabbii Isaa irraa of eeganii ee bareede![3]
Warra toltuu hojjataniif addunyaatti waan gaariitu jira. Aakhiratti mindaa guddaa san caalutu isaaniif jira. Yoo walitti fiduun kan danda’amu fi badiin keessa hin jirre ta’e, namni dhugaan amane (mu’minni) addunyaa fi Aakhirah altokkotti waliin barbaadachuun isarraa akka hanqinnaatti hin ilaallamu. Garuu wanti mu’minaaf hin malle Aakhirah caalaa jireenya addunyaati fi faaya ishii filachuu fi jaallachuudha. Kanaafi, Rabbiin jireenya addunyaa filachuu fi jaallachuu kana ni balaalefate. Aakhirah caalaa jireenya addunyaa filachuu fi jaallachuun badii baay’ee guddaatti nama geessa. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Guyyaa warroonni kafaran ibidda irratti fidaman, ‘Waan gaarii keessan jireenya addunyaa keessan keessatti fixattanii fi itti gammaddannii jirtu. Kanaafu, dachii keessatti haqa malee waan of tuulaa turtanii fi waan fincilaa turtaniif har’a adabbii salphisaa mindeefamtu.’ [isaaniin jedhama].” Suuratu Al-Ahqaaf 46:20
Warroonni kafaran yommuu ibidda irra fidaman, waan gaarii keessan addunyaa keessatti itti fayyadamtanii fixxanii jirtu. Aakhiraf jettanii hojii gaarii homaatu hin dabarfanne. Addunyaa irraa mi’aa barbaaddanitti fayyadamtanii fi itti gammaddanii jirtu. Sababa isin dachii keessatti Rabbiin gabbaruu fi Isatti amanuu irraa of tuultaniif ammas, sababa ajaja Isaa diduun badii gurguddaa hojjachaa turtaniif har’a adabbii nama salphisu adabamtu.
Warroonni kafaran (amanuu fi Islaama hordofuu didan) kunniin Aakhirah caalaa jireenyaa addunyaa ni jaallatan. Kanaafu, ishii qofa barbaadan. Ganda Aakhiraa irraa qooda bareedaa hin barbaanne. Haqa malee of tuulan. Ajaja Isaa ni faallessan. Dirree badii fi cubbuu hundatti gadi of dhiisan. Kanaafi adabbii nama salphisu adabamu.
Rakkoon nafsee isaanii, Aakhirah caalaa jireenya addunyaa filachu fi jaallachuudha.[4] Addunyaa tanaan ala ganda Aakhirah jedhamtu keessatti qananiin guddaan ni jira jedhanii waan hin amanneef, qananii san argachuuf hojii gaarii Rabbiif jedhanii hin hojjatan. Warroonni kafaran hojii gaggaarii kan hojjataniif wantoota shanan yeroo darbe kaasne argachuufi. Isaanis, tapha, bashannana, faaya, dhaadannoo, qabeenya baay’ifachuufi. Afaaniin “Namoota rakkatan gargaarra” osoo jedhaniillee, nafseen isaanii wantoota kanaan tan guuttamteedha. Aakhiratti mindaan isaan abdatan hin jiru. Kanaafu, mindaa fi qananii Aakhirah ni dhabu.
Ammas, gama biraatin, Ganda Aakhirah jedhamtu keessatti adabbiin nama badii hojjateef qophaa’e ni jira jedhanii waan hin amanneef, akka fedhanitti badii fi cubbuu adda addaa hojjatu. Kanaafi, qananii Aakhirah guddaa san dhabuu waliin adabbii guddaaf of saaxilu. Wanta kana hundatti isaan geesse, Aakhirah dhiisanii addunyaa filachu fi jaallachuudha.
Gabaabumatti, namni haqiiqaa (dhugaa keessa) addunyaa tanaa beekun ishiin gowwoomu irraa of eegguuf haa tattaafatu. Mi’aa fi faaya addunyaatin gowwoomun Aakhiraf hojjachuu irraa garagalee boodarra rakkachuu isaaf wayya moo har’a addunyaan gowwoomu irraa of eegutu isaaf wayyaa? Asitti akka guduunfati qabxiilee shan dhiyeessu dandeenya:
1ffaa– Addunyaan gowwoomu irraa of eegu-addunyaan gowwoomu yommuu jennu, mi’aa fi faaya ishii hordofuun Rabbii olta’aaf ajajamuu diduu fi badiitti lixuudha.
2ffaa-Ganda Aakhirah gahuuf addunyaa irraa wanta nama barbaachisuu fudhachuu fi wanta nama hin barbaachisne dhiisu.
3ffaa-Qabeenyaa fi mi’aa argatan guutumaan guututti ofuma irratti baasanii fixu osoo hin ta’in, mindaa guddaa Aakhiratti argachuuf qabeenya kana hamma ta’e Jaalala Rabbii qofa barbaadun firoota, rakkattoota fi yatimootaaf kennu. Mee aayah armaan oli ilaali, kaafironni, “Waan gaarii keessan jireenya addunyaa keessatti fixattanii fi itti gammaddanii jirtu” jedhamuun waqqafamu. Waan gaarii isaaniif kenname, qananii ganda Aakhirah ittiin hin barbaanne. Mataa ofii irratti fixan.
4ffaa-Qananii fi faaya addunyaa yommuu argatanii fi itti fayyadaman, karaa halaala hordofuu fi haala sirrii ta’een baasu.
5ffaa-Jireenyi addunyaa tuni tapha, bashannanaa fi wanta nama gowwoomsitudha yommuu jedhamu, “Jireenyaaf hojjachuu irraa guutumatti garagalii Aakhirah qofaaf hojjadhu” jechuu miti. Kana irra, jireenya tana kaayyoo ol’aana osoo hin godhatin jireenya addunyaa irraa qooda kee fudhadhu, wanta ittiin jiraattu argachuuf hojjadhu. Wanta argatte kanaan immoo qaama kee jabeessitee ibaadaa hojjachuu fi sadaqaa kennuun qananii Aakhirah argachuuf itti fayyadami. Dhugaa kana suuratu Al-Qasas aayah 77 keessatti ni arganna: “Waan Rabbiin siif kenne keessatti ganda Aakhirah ittiin barbaadadhu. Addunyaa irraayis qooda kee hin dagatin. Akkuma Rabbiin tola sitti oole, atis tola ooli.” Suuratu Al-Qasas 28:77
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Xabarii-6/106
[2] Tafsiiru muyassar-99, Tafsiiru Sa’dii-226
[3] Tafsiiru muyassar-270, Tafsiiru Sa’dii-509
[4] Akhlaaqu Islaamiyyati-2/545-555

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ijoolle Dubartoota buufata poolisi magaala Asalla kan ganda 03 argamutti hidhaman. Manni hidhaa kunis waam guutef isa cinaatti kan argamu NGO Alliance Ethiopia jedhamuti galma keessati hidhamani jiru.ijoolle kaan mana kireeffatan irra deemani gara mana hidhaatti guuran. Barsiisa kollejjicha kan akka Bars. Tufaa karamarati tumanii caccabsan. Barattooni baqatan akka deebianiif beeksisa baasan garuu namni tokichi achii hin deebine.”
Check Also
Siyaasaa fi amantii
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra …


text:
Addaan-citiinsa ibsaa fi neetorkiin Oromoon Walloo rakkoo hamaa mudachuu
Haleellaan humna xiyyaaraa fi meeshaalee waraanaa gurguddaan raawwatamu jabaatee itti-fufuun wal-qabatee, addaan citiinsa ibsaa fi quunnamtii neetorkii mudateen, Uummanni Oromoo Walloo rakkoo hamaaf saaxilamee jiraachuu.
Ajjeechaa fi saamicha qabeenyaa: Finxaaleyyii Amaaraan
Ajjeechaan, saamichii fi mancaafamani qabeenyaa Uummata Oromoo irratti humnoota finxaaleyyii Amaaraan, Konyaa Matakkal keessatti raawwatamu itti-fufee jiraachuu.


text:
Book name/Maqaa Kitaabaa: HADHOOFTUU
Author/Barreessaan: CAALAA HAAHILUU
Address /Eddoo: Lillhagsvägen 30 i Hagsätra, Stockholm, Sweden
Time/ Yeroo: 14:00 – 18:30
Organizer/Qopheessaan: Gurmuu Hawaasa Oromoo Sweden
Contact: gurmuuoromoo.swidin@gmail.com; http://gurmuoromosweden.com/
Yaadachiisa: Qophiin Bashannanaa nijira (sa’aa 19:00 irraa eegalee)
Kitaaba asoosama HADHOOFTUU kan Caalaa Haahiluu tiin bareeffame kana magaalaa Stockholm/Sweden itti gaafa Guraandhala 28, 2015 sirna owwadhaan eebbisiisuuf qophiin xummuramaa jira. Sagantaa kana irratti haala guddina Afaan fi Og-barruu Oromoo ilaalchisee seeminaarri beektota adda addaa kan biyyoota Sweden, Norway, Finlandii irraa hirmaataniin nidhiyaata. Akkasumas sarara ONLINE ta’een Oromiyaafi biyyoota adda addaa irraa nihirmaatu. Akkasumas barreessitootni fi gaazexeessitootni biyya Sweden kan akka Martin Schibbye akka kessuummaatti qophii kana irratti argamanii faayidaa Og-barruu ilaalchisee dhaamsa dabarsu. Qophiin akkanaa kun guddina Afaan, Og-barruu fi Aadaa Oromoo akkasumas oromummaan akka dagaagu gochuuf gumaacha guddaa waan qabuuf Oromoonniifi froottan Oromoo biyya Sweden fi ollaa Sweden jiraattan akka hirmaattan kabajaan affeeramtanii jirtu.


text:
Monthly Archives
December 2020
Finfinnee, Muddee 22, 2013 (FBC) - Ministeerri Aadaa fi Tuuriziimii fi dhaabbileen waamamtootaa shan daa'immaan jireenya daandirraa kaasuuf kan dandeessisu sagantaa deeggarsaa eegalan.…
Manni Maree Dhaabbilee Waldaalee Siiviilii Ityoophiyaa Hundaa’e
Finfinnee, Muddee 22, 2013 (FBC) - Manni Maree Waldaalee Dhaabbilee Siiviilii Ityoophiyaa hundaa'u ibsameera. Yaa'ii hundeeffama Mana Marichaarratti bakka buutoonni Waldaalee Dhaabbilee…
Diillaatti Xannachi kiiloo Giraamni 26 Garaa dubartii tokkoo keessa yaalan ba’e
Finfinnee, Muddee 22, 2013 (FBC) - Magaalaa Diillaa Hospitaala Salaamitti Garaa dubartii tokkoo keessaa Xannachi kiiloo giraama 26 ulfaatu yaala baqaqsanii yaaluun ba'uu oggeeyyiin yaalaa…
Komishinichi godina Matakkalitti lammiilee qa’ee fi qabeenya isaanirraa buqqa’aniif…
Finfinnee, Muddee 22, 2013 (FBC) - Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanitti Komishinii olaanaan Godaantootaa godina Matakkalitti lammiilee qa'ee fi qabeenya isaanirraa buqqa'aniif deeggarsa…
Atleetoonni Buleeyyiin biyyaaf oolmaa guddaa oolan badhaafaman
Finfinnee, Muddee 22, 2013 (FBC) - Waldaan Atleetoota Buleeyyii ayyaana Qillee sababeeffachun Atleetoota buleeyyii biyyaaf oolmaa jabaa oolan 100 har'a Istaadiyeemii Finfinneetti…
Aadde Adaanach Abeebee Ityoopiyaatti Ambaasaaddara Faransaay Riimii Maareeshoo waliin marii’atan
Finfinnee, Muddee 22, 2013 (FBC) –Aadde Adaanach Abeebee Ityoopiyaatti Ambaasaaddara Faransaay Riimii Maareeshoo waliin marii’atan. Itti Aantuu Kantiibaa bulchiinsa magaalaa…
jilichi ijaarsa daandii cirachaa godina Booranaa aanaa Taltallee- Wandoo- Booree daawwate
Finfinnee, Muddee 22, 2013 (FBC) –Jilli Sadarkaa Itti Aanaa Pireezidaantitti Qindeesaan Kilaastara Baadiyaa Naannoo Oromiyaa Dooktar Girmaa Amanteen durfamuu ijaarsa daandii cirachaa…
Biyyoonni Addunyaa tokko tokko bara haaraa Faraanjootaa 2021 simaachuu eegalaniiru
Finfinnee, Muddee 22, 2013 (FBC) – Biyyoonni Addunyaa tokko tokko bara haaraa Faraanjootaa 2021 simaachuu eegalaniiru. Biyyoonni bara haaraa dursanii simatan keessaa muraasni…
Haala sirna nyaataa fi fayyaa haadhoolii fi daa’immanni fooyyessuuf mariin gaggeeffame
Finfinnee, Muddee 22, 2013 (FBC) –Haala sirna nyaataa fi fayyaa haadhoolii fi daa’immanni fooyyessuuf mariin gaggeeffame. Haala sirna nyaataa fi fayyaa haadhoolii fi daa’immanni…
Noorwayitti kan argamu dhaabbanni ogeessoota Ityoophiyaa Yuunivarsiitootaa Ityoophiyaa 5f deeggarsa…
Finfinnee, Muddee 22, 2013 (FBC) –Noorwayitti kan argamu dhaabbanni ogeessoota Ityoophiyaa Yuunivarsiitootaa Ityoophiyaa 5f deeggarsa Birrii miiliyoona 91 taasisan. Deeggarsicha kan…


text:
Muummichi ministeera Paakistaan Imraan Khan Kaashimiir daaw’ataa jira
Paakistaan guyyaa hundeeffama biyyattii waggaa 72ffaa kan kabajataa jirtu yoo tahu, muummichi ministeeraa Imaraan Khan aayyana hundeeffamaa kana sababeefachuun har’a gara Kutaa Kaashimiir Paakistaan jalatti argamtuu imaluun daaw’ataa jira. Imraan Khan qondaaltota naannichaa waliin marii geggeesse irratti, Muummichi ministeera Indiyaa Kaashimiir keessatti duguuggaa sanyii raawwachuuf karoora dhoksaan qabatee ture ifatti jalqabee jira jedhe.
Muummichi ministeera Paakistaan akka jedhetti, Mootummaan Paakistaan Indiyaa waliin lola keessa seenuuf fedhii kan hin qabne tahus, sochii Indiyaa hunda hordofuun deebisaa gahaa tahe kennuudhaaf garuu qophii tahuu ibse. Dabalataanis, mootummaan Paakistaan akka walii galaatti, Imraan Khan akka dhuunfaatti ummata Kaashmiir Indiyaan humnaan ukkamsiteef sadarkaa addunyaatti sagalee tahuu itti fufna jedhe.
Daaw’annaa muummicha ministeera kana hordofuun ummanni Kaashimiir bulchiinsa Paakistaan jalatti argamu, murtii Indiyaa balaaleffatuun deeggarsa ummata isaanii gama Indiyaatti argamuuf qaban ibsachuuf hiriira kan geggeessaa jiran tahuunis beekamee jira.
Gama birootiin ammoo Paakistaan Kiibxata kaleessaa UN’tti mana mare nageenyaatiif xalayaa barreessiteen, dhimma Kaashimiir irratti wal gahiin ariifachiisaan akka yaamamu kan gaafatte tahuu Reuters gabaase. Ministeerri haajaa alaa Paakistaan Shah Mahmuud Qureeyishii xalayaa UN’f barreesse kana irratti, “Paakistaan lola jalqabuf fedhii kan hin qabne tahus, Indiyaan obsa keenna akka dadhabinaatti lakkaahaa jirti”jedhe. Manni marii nageenyaa gaaffi Paakistaan dhiheessite kanaaf hanga ammaatti deebisaa hin kennine.
Indiyaa guyyaa kudhan dura mirga ofiin of bulchuu ummata Kaashimiir haquun, naannichi kallaattiidhaan mootummaa jiddu galeessaa jalatti kan gale tahuu labsuun isii ni yaadatama.


text:
DW: Ethiopia’s democratization at risk July 7, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Dw, Hacaaluu Hundeessaa, OromoProtests
1 comment so far
Ethiopian prime-minister Abiy Ahmed was once awarded the Nobel Peace Prize for ending a war and raising hopes of democratic change. These hopes are being dashed by his heavy-handed response to anti-government protests.
Large anti-government protests that broke out last week, following the assassination of popular Oromo musician Haacaaluu Hundeessaa, soon led to a government clamp-down. So far, more than 166 people have been killed and almost 2,300 arrested, including leaders of the opposition. Ethiopians have been cut off from the internet for an entire week as soldiers and police continue to patrol the streets of the capital Addis Ababa and other hotspots.
The scenario is reminiscent of similar crises in authoritarian-led countries.
የአርትስት ሃጫሉ ሁንዴሳ ፖለቲካዊ ግድያ እንድምታ እና ቀጣዩ የኢትዮጵያ ህዝብ የትግል ምዕራፍ #HacaaluuHundeessaa #OromoProtests July 7, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: #OromoProtests, Hacaaluu Hundeessaa
add a comment
ODEESSA=======Bilxiginnaan damee Oromiyaa (kan Afaan Oromoo dubbattu) walgahii godhattee waan armaan gadii murteeffatte. 1. Miidiyaa mootummaa fi kan Nafxanyootaa hunda fayyadamuun akka mormiin Oromiyaa keessaa toyannoo jaraa jala ooletti fakkeessanii ololuu, 2. Ajjeechaa fi hidhaa miseensa mormitootaa fi aktivistoota mootummaa qeeqan irratti godhamu jabeessanii itti fufuu, 3. Paartii Bilxiginnaa keessatti Oromoota waan mootummaan godhaa jiru kana irratti mormii calaqqisan qabanii hidhuu,4. Hacaaluun kan ajjeefame mooraadhuma qabsoo Oromootiin kan jedhuun Oromootti gara galchanii olola sobaatiin Nafxanyoota gaafatama jalaa baasuu5. Manguddoota Oromoo keessaa dantaadhaan salphaatti bitaman funaananii masaraa geessuun MM waliin footoo kaasanii ittiin Oromoo afanfaajjessuu, hamilee cabsuu. Ummanni keenya waan kana dursee itti dammaquun summii diinnni biiftu kamuu ofirraa haxaawee qabsoo isaa finiinsuu irratti akka fuulleffatu dhaamna.Qajeelcha:========1ffaa. Ummanni Oromoo guutuu Oromiyaa keessa jiruu fi kan ala jiru hunduu afaan faajjii ummata keenyarratti hojjetamaa jiru hubatee akka ummanni keenya hinburjaajofne godhuudhan qabsoo isaa kan karaa nagayaa itti fufuu qaba.2ffaa. Jaarsoliin biyyaa Oromoo shira ummata keenyarratti dalagamaa jiru hubachuudhan meeshaa diinaa akka hintaane gaafanna.3ffaa. Dabballoonni jaraa kan ummata keenya keessa faca’anii shira kanarratti hirmaachaa jiran akka karaa diinaa kanarraa deebi’an cimsinee nigaafanna. Warra kana gochuu dides ummanni keenya xireeffatee hariiroo hawaasummaa fi diinagdee isaan faana qabu akka dhaabuf dirqamu hubatamuu qaba.4ffaa. Afaan faajjifi olola mediyaa mootummaa harka jiruu fi mediyaa nafxanyootatiin ummata keenyarratti godhamuudhaf deemaa jiru ofirraa qoluudhaf mediyaalen Oromooti fi aktivistoonni Oromoo gocha diinaa kanarratti akka xiyeeffatan nigaafanna.5ffaa. Qabsoo karaa nagayaa ummanni keenya jalqabe hamma sirni nafxanyaa akka haaratti nurraatti ijaaramaa jiru ofirraa buqqifnutti kan itti fufu ta’uun hubatamee ummanni keenya tokkoomee akka falmatu ni gaafanna.
Dr. Birhaana Masqal irraa, karaa Awash post


text:
Heenok Gabbisaa Member of Parliament (MP) and a ranking member of the ruling regime disclosed today that the ongoing massacre of civilians in Oromia is …Read More »
Sakatta’iinsa vaayirasii dabalataa kompiitara keessanii – bilisaan
F-Secure Free Online Scanner softwaaree farra vaayirasii keessan bakka buusuu hin danda’u, garuu dabalata gaarii ta’uu danda’a. Kompitara dullacha sagantaa farra vaayirasii hin qabne qabda …Read More »
Ustaaz Kamaal Heeboo ni ajjeefame malee hin wareegamne
Ustaaz Kamaal Heeboo ni ajjeefame ni wareegame? Dhimma oowwaa fii falmisiisaa moora Oromoo jeeqa jiru tahe. Dhugaan isaa yeroo gabaabdutti ifa baafna jedhu warri waan …Read More »
Ustaaz Kamaal Heeboo wareegame jedhu
Innaalillahi wa’innaa ileeyhi raaji’uun Rabbiin Jaannataan sihaa qaniinisu goota Sabaa. Diinni uummata Oromoo bilxiginnaan Jaal Kamaaliin aj*jeesuu dadhabnaan “Ni ajjeesame” jechuun kan gaddite fakeessuun titisota …Read More »
Galmee Seenaa Prof. Mahdii Hamiid Muudee
Mahdii Hamiid Muudee (Abbaa Bariisaa) Gaazeexaa BariisaaHogbarruu garagaraaKitaaba BarnootaaKuusa jechootaEnglish – Oromo (guutuu isaa digitaalaayz tahee jira)Hujii boonsaa inni dhaloota kanaaf gumaachee dabre mara …dhaloota …Read More »
Faaydaa Muuzaa
Faaydaa muuza nyaachuun qabu keessaa hanga tokko kunootiRead More »
Ummanni muslimaa maallaqa baankii Toophiyaatti kuufatanirraa maal faaydaa argatu?
Kutaa tokkoffaa barruu kanaa keessatti duursinee akka ibsinettis bu’uura gabaasa bara darbeetiin qarshiin biliyoonni sagaltamii torbaa ol baankota dhala irraa bilisa bira ka’amaniiru. Gaaffiin jiru, …Read More »
Loltoonni Suudan Faannoo fii minishaa Abiyyi yeroo adamsuuf dhaadatu
Sudan fires heavy artillery in troubled area bordering Ethiopia
Sudan’s armed forces have fired heavy artillery during clashes in a troubled eastern region bordering Ethiopia, an Ethiopian official said, the latest salvo in a …Read More »
Baankota Toophiyaa fii qormaata barbaacha doolaara hajjii
Ahmaddiin Jabaliin Birriin Toophiyaa, Tyoophiyaan alatti daldalaaf/bittaaf gurgurtaaf fudhatama waan hin qabneef, daldala alatti gaggeeffamuuf maallaqaalee kanneen akka doolaaraa (yuuroo, paawundiifi kkf) biyyootaa adduunyaa biratti …Read More »


text:
Innaa Lillaahi WA’INNAA ileeyhi RAAJI’UUN
Guyyaa kaleessaa kiibxata Sheek Amaan Hasan kan jedhaman Addunyaa tana irraa du’aan gama aakiraatti godaanuun dhagahame .
Baalee Roobeetti ulamaa’a Gurguddaa irraa kan lakkaayamaniifi Jaami’a Roobee guddichaa fi umriidhaan kan ture namni gadi dhaabe isaan akka tahe himameera.
Madrasaa salafiyyaa Roobetti hundeessuunis sababa sheeka kanaa akka tahe dubbatama Umrii ofii Guutuu kan qisaasan magaalaa Baalee Roobee keessatti Ulamaa’ota beekkamoo,Du’aataa fi Barattoota ilmii wajji taa’uudhaan akka tures ni himamaaf Sirni awwaalaa Aalima kanaa yeroo Raawwataamu namoonni lakkoofsan Hedduu tahan akka argamaniifi waggootii dura namni hangana Hedduu yaa’ee akka hin beeknes ibsameera Sheeka keenya Rabbiin jannataan isaan haabadhaasu .
Mastiisaaniitiif obsa cimaa haa kennu Muslimtootaafis Aalima bakka haa buusu Aamiin AllAAHUMMA Aamiin!!


text:
Gama tokkoon ammoo Mormitoota jachuun ifiifuu gama naannawaatiin gorsituu Mootummaa jachuudha. Namoonni kun nama barate. Oromoon barate Barcumaaf Caayaa Mootummoota habashaa Naannawa. gama birootiin Jeneraalonni Oromoo keessaa dhalate Waardiyaa Mootummaa Dargiiti.
Toopbiyaa Dimokraatessuu fii Oromoo Bilisoomsuu.
Gama tokkoon ammoo Mormitoota jachuun ifiifuu gama naannawaatiin gorsituu Mootummaa jachuudha. Namoonni kun nama barate. Oromoon barate Barcumaaf Caayaa Mootummoota habashaa Naannawa. gama birootiin Jeneraalonni Oromoo keessaa dhalate Waardiyaa Mootummaa Dargiiti.


text:
M/Minsteeraa ta’uu kootu hafa malee Ummanni Oromoo waan isaaf malu dhabuu hin qabu. Ummanni Oromoo baayyinni isaa 35% ta’ee fi biyya kana keessatti sochii ijaarsa sirna diimookiraasii fi misoomaa taassifamaa jiru keessatti shoora olaanaa bahaa jiru. Hamma baayyina isaa aangoo sadarkaa Federaalaatti jiru keessatti gahee isaaf malu hin arganne.
Kun gara fuulduraatti dhimma labsii fi seeraan sirraa’uu qabuudha. Oromoon sababan Muummicha Minsteeraa biyya kanaa ta’eef faayidaa isaaf malu argachuu hin qabu jedhanii warri olola gaggeessan, olola akkanaa oofuu irraa dhaabbachuu qabu. M/Minsteeraa ta’uu kootu hafa malee, ummanni Oromoo waan isaaf malu tokkollee dhabuu hin qabu”
Lafee isaanii qabrii keeysaa guree mana galftee jechoota akkanaan kanaan ummata Oromoo gowwomsuu barbaadeeti moo irrumaa dhuga? Hanga ar’aa eeysa ture? moo falfalaatu amma irra gale…
Dr.Abiy Ahimad M/Minsteeraa Toophiyaa.


text:
Kuusa galmee jechoota Afaan Oromoo 80000 ol tartiibaanRead More »
Qubeen Afaan Oromoo qabsoo cimaafi wareegama qaqqaaliin as geesse. Laaftutti L jedhanii lallaaquun hin taatu.
Mee seenaa dhufaatii Qubee irratti barruu hayyuun Seerlugaa Dr Abdulsamad Mohammed bara 2013 barreessan tana laalaa. Barruun tun gafa Dr Shek Muhmmadrashaad Abdullee gara fuula …Read More »
African language revived through children’s textbooks
A native African language has been brought to the pages of children’s textbooks for the first time by a Melbourne teacher. Read MoreRead More »
A, B, C jennee qubee Afaan Oromoo barann…
https://www.facebook.com/video.php?v=911967662169106Read More »
Shaakala Afaan Oromoo kana itti of ilaali
Barumsa afaan Oromoo Shaakaluuf As Tuqaa Hubachiisaa!! jechoonni baruumsa kana keessatti itti gargaaramne garri tokko kan Taammanaa Bitimaa ti Kabajamtoota daawwattootaa fii dubbistoota marsaa kanaa …Read More »
YAA DHALOOTA QUBEE**
Taammanaa Bitimaa irraa Ijoollee biyya abbaa-koo Dhalawwan aayyoo-too Yaa dhaloota Qubee Yaa dhaloota Qubee Walta’aatii ka’aa Gabrummaa acha’aa Jarroo biyya gubee Jarroo …Read More »
Barnoota qubee Afaan Oromoo kutaa duraa
Kutaa jalqaba baruumsa qubee Afaan Oromoo Suuraa fii barruun barachuuf as tuqi..Read More »


text:
Itiyoopiyaan miseensa counslichaa ta’uuf ulaagaa kan guuttu ta’uu mootummaan ibsee jira. Amabsador Diinaa Muftii VOAf akka ibsanitti Itiyoopiyaan akka lak. hanga bara 2006tti miseensa komiishina mirga namtaa ta’uunis yeroon itti tajaajilte tureera jedhan. Miseensummaaf gaafii kan dhiyeessites waggaa tokko dura ta’uu isaaf gaaffiin sunis qoratamaa turuu isaa dubbi hiamaan minitera dhimma alaa Ethiopia Ambasador diinaan ibsaniiru.
Ambaasaaddor Diinaan akka jedhanitti komishinichaaf maaltu miseensa akka taatu kan ishee dandeessisu mara dhiyeeffattee jirti. Sakarkaa addunyaattis dhimmootii mirga namaan wal qabatan irratti Itiyoopiyaan maal gochuun akka irra jiraatu dhiyaatee ilaalameera.
Fakkeenyaaf mirga namaa kabajuu ilaalchisee seerawwan jiran kabajuu, seerawwan loogii sanyii morman kabajuu, mirga dinagdee, aadaa fi hawaasaa kan tokummaa mootummootaa gama kabajuutiin sadarkaa ardiitti dhimmootii mirga namaa eeganii fi eegisan kabajuu, bulchiinsa gaarii hundeessuu, sirna uummata hirmaachisu hundeessuu adarkaa addunyaatti hojii nagaa fi tasgabbii keessatti hirmaachuu ilaalchisee miseensa councilichaa akka taatu biyyootiin Afriikaa martinuu, akkasumas biyyoota 193 keessaa 178 Itiyoopiyaa filataniiru jedhan.
Mormitootaa fi gareeleen mirga namaa kan sadarkaa addunyaa garuu Itiyoopiyaan miseensa counicli mirga namaa akka hin taane sagalee isaanii dhageesisaa turan. Itti aanaa paartii Medrek fi itti gaafatamaan quunnamtii uummataa profesor Beyenee Peexroos har’a VOAf akka ibsanitti mormii isaanii kan ibsanii jiran.


text:
Hiika Iimaanaa fi Wanta Isa diiguu
Jalqaba irratti wantoota barbaachisoo keessaa hiika iimaanaa fi wanta isa faallessuu dubbachuu barbaanna. Gabaabinnaanis ta’uu mata duree iimaanaa fi diiggaa isaa (kufrii) keessatti dhimmoota barbaachisoo garii qorannoo keenyaan hidhata qabu akeekna. Hiikkaa iimaanaa ilaalchisee dubbiin keenya haala armaan gadiitiin ta’a:
Qur’aanaa fi Sunnah keessatti jechoota biroo caalaa iimaanni irra deddeebi’uun dubbatamee jira. Iimaanni hundee amantiiti, namoonni dukkana keessaa gara ifaatti iimaanan bahu. Iimaanni namoota gammachuu fi gidiraa, nama jaallatu qabanii fi diina itti ta’an adda baasa. Akkuma Ibn Taymiyaan jedhu:
“Nabiyyiin (sallallahu aleyh wassallam) jecha iimaanaa kanaan wanta barbaadame fi wanta isa faallessu ibsa ragaa biraa hin barbaachisne ibsee jira. Kanaafi,moggaafama maqaalee akkanaatiif gara ibsa Rabbii fi Ergamaa Isaatti (SAW) deebi’uun dirqama. Dhugumatti ibsi kuni fayyisaa fi gahaadha. Inumaa, hiikni maqaalee kanniinii galuumsa himaa keessatti namoota addaati fi wali galaatiif kan beekkameedha. Inumaa, namni hiika iimaanaa ilaalchisee wanta Khawaariji fi Murji’aan jedhan yoo itti xinxallee, hiikni isaanii Ergamaa akka faallessu ni beeka.” (Majmuu’al-Fataawaa-7/287)
(Khawaarij- ummata kana keessatti firqaa (garee adda baate) jalqabaati. Namoota badii gurguddaa shirkii fi kufrii gadi jiran hojjatan ni kafarsiisu. Sahaabota garii irraa of qulqulleessu, hoggantoota irratti finciluu ni hayyamu. Garee adda addaa qabu.
Murji’aan garee keeyyattoota Qur’aanaa waadaa fi abdii fudhatanii fi hojii iimaana irraa duubatti harkisaniidha (hojiin iimaana keessa hin seenu jedhu.) Kutaa adda addaa qabu.)
Iimaanni murtiwwan Rabbii fi Ergamaa Isaa (sallallahu aleyh wassallam) irraa fudhataniidha. Wanta namoonni yaadaa fi fedhii qullaa isaaniitiin murteessanii miti.
1-Hiikkaa Iimaanaa–Kutaa 1ffaa
(Akka lugaatti iimaana jechuun amanuu, dhugoomsudha.)
Shari’aa keessatti immoo Qur’aanaa fi hadiisa irratti hundaa’un ahli sunnah wal jam’aa iimaanni dubbii fi hojii akka ta’ee hiikanii jiru: dubbii qalbii fi dubbii arrabaa, hojii qalbii fi hojii qaamoleeti. Kana irratti wal galteen akka jiru beektonni baay’een dubbatanii jiru, kan akka Abdul Barr, kitaaba isaa “Tamhiid” jedhu keessatti. Warri Sunnah keeyyattoota Qur’aanaa fi hadiisota Nabiyyii iimaanni qalbiin dhugoomsu, arrabaan mirkaneessu fi qaamoleen hojjachuu akka ta’e agarsiisan hordofuun hiika kana fudhachuu fi harka kennuun qunnamanii jiru.
(Qalbiin dhugoomsun dubbii qalbii keessa seena. Hojiin qalbii immoo maal akka ta’e gara fuunduraatti In sha Allah ni ilaalla.)
Ragaalee iimaanni qalbiin dhugoomsu akka ta’a agarsiisan keessaa, Jecha Rabbii olta’aa:
“Hanga silaa iimaanni qalbii keessan keessa hin seenne.” Suuratu Al-Hujuraat 49:14
Kuni namoota baadiyaa “Nuti iimaana guutuu amanne” jedhaniif deebii kennameedha. Yaa Nabiyyicha isaaniin akkana jedhi, “Isin iimaana guutuu hin himatinaa. Garuu, “Harka kennine (Islaamofne)” jedhaa. Hanga silaa iimaanni qalbii keessan keessa hin seenne.”
Ammas ragaan biraa iimaanni qalbiin dhugoomsu (dhugaan amanuu) akka ta’e agarsiisu keessaa jecha Rabbii olta’aa:
“Isaan san [Rabbiin] qalbii isaanii keessatti iimaana katabe.” Suuratu Al-Mujaadalah 58:22
Ammas jecha Isaa:
“Yaa Ergamaa! Warroota afaan isaaniitiin amannee jedhanii garuu qalbiin isaanii hin amanne irraa kanneen kufrii keessa ariifatan si hin gaddisiisiin.” Suuratu Al-Maa’idah 5:41
Ammas iimaanni arrabaan mirkaneessu (dubbachuus) akka ta’ee ragaalee agarsiisan keessaa jecha Rabbii olta’aa:
“Jedhaa “Nuti Rabbitti amannee jirra; wanta gara keenyaatti buufame, wanta gara Ibraahim, Ismaa’il, Is’haaq, Ya’aquubi fi Asbaaxatti buufames [amanne jirra]. Wanta Muusaa fi Iisaaf kenname fi Gooftaa isaanii irraa wanta Nabiyyootaaf kennamettis [amannee jira]. Isaan keessaa tokko fi kan biraa jiddu garagara hin goonu. Nutis warra Isaaf bitameedha (Muslimoota).” Suuratu Al-Baqaraa 2:136
Asbaaxa jechuun sanyii ilmaan Ya’aquub kudha lamaan
Ammas ragaan biraa:
“Jedhaa, “Gara keenyaatti kan buufamee fi gara keessaniitti kan buufameetti amannee jirra. Gabbaramaan keenyaa fi Gabbaramaan keessan Tokkicha, nuti warra Isaaf harka kennaniidha (Muslimoota).” Suuratu Al-Ankabuut 29:46
Iimaanni hojii qaamolees ta’uu ragaa agarsiisan keessaa jecha Nabiyyii (SAW):
“Iimaanni dameewwan torbaatamaa ol yookiin jahaatamaa ol qaba; isaan hundarra kan caalu jecha “Laa ilaah illallah” dha. Gadi aantun immoo wanta nama rakkisu karaa irraa kaasudha. Qaanin (hayaan) damee iimaanaa irraayyi.” Sahih Muslim 35 b
Ammas, jecha Ergamaan Rabbii (SAW) jiila Abdul Qaysiin jedhaniidha: Rabbii tokkichatti amanuu isin ajaja. Rabbii tokkichatti amanuun (iimaanni) maal akka ta’e beektu?” Isaanis ni jedhan, “Rabbii fi Ergamaan Isaa hundarra beeku.” Nabiyyiinis ni jedhan: Rabbiin malee haqaan gabbaramaan akka hin jirree fi Muhammad Ergamaa Rabbii ta’uu ragaa bahuu, salaata sirnaan salaatu, zakaa kennu, ji’a Ramadaanaa soomuu fi boojii irraa tokko shanaffaa kennuudha.” Sahiih Al-Bukhaari 53
Jecha Nabiyyii (sallallahu aleyh wassallam): “Namni isin keessaa wanta badaa arge, harka isaatiin haa jijjiru. Yoo hin danda’in, arraba isaatiin. Ammas, yoo hin danda’in, qalbii isaatin. Suni iimaana hundarra dadhabaa ta’eedha.” Jedhu, Haafiz ibn Mundih (rahimahullahu) iimaanni qalbiin amanuu, arrabaan dubbachuu fi qaamoleen hojjachuu akka ta’e, akkasumas, akka dabaluu fi hir’atu agarsiisuuf akka ragaatti dhiyeesse. (Kitaabul Iimaan 2/341, Dr.Aliyy bin Muhammad Faqiihiyy ilaali)
Dhimma kana ilaalchisee jechoonni salafu saalih (namoota gaggaarii darbanii) iimaanni dubbii fi hojii akka ta’e irratti wali galuu. Haala armaan gadi kanaan jechoota isaanii muraasa ni kaasna: Iimaamu Ahmad ibn Hanbal (rahimahullahu) ni jedha: Iimaanni dubbii fi hojiidha. Ni dabala ni hir’ata.” (As-Sunnah- Imaamu Abdullah bin imaamu Ahmad bin Hanbal (1/307)
Imaamu Al-Aajurii (rahimahullahu) kitaaba isaa “Ash-Sharii’ah” jedhu keessatti boqonna tokko akkana jechuun kaa’e: Boqonnaa iimaanni qalbiin dhugoomsu, arrabaan mirkaneessu fi qaamoleen hojjachuudha. Namni mu’mina ta’uu hin danda’u hanga amaloonni sadan kunniin isa keessatti walitti qabamaniitti malee.” (Ash-Sharii’ah-fuula 119)
Imaamu ibn Baxxah (rahimahullahu) hiikkaa iimaanaa ilaalchisee ni jedha: Hiikni isaa, Rabbiin biraa wanta Ergamtoonni fidanii fi Kitaabban ittiin bu’an irraa wanta [Rabbiin] jedhe, itti ajaje, dirqama godhee fi wanta dhoowwe dhugoomsudha. Ergamtoonni kanaan ergaman. Rabbiin azza wa jalla ni jedha:
“[Yaa Muhammad] Si dura ergamaa tokkooyyuu hin ergine, “Ana malee dhugaan gabbaramaan hin jiru; kanaafu, Ana [qofa] gabbaraa” [jechuun] kan isatti buufnu yoo ta’e malee.” Suuratu Al-Anbiyaa 21:25
Kana dhugoomsun: arrabaan dubbachuu, qalbiin amanuu fi qaamoleen hojjachuun ta’a.” (Ash-sharhu wal-ibaanatu ani usuuli Sunnati wa diyaanati (al-ibaanatu Sughraa)-fuula 176
Haala kam irrattu jechoonni salafaa hiika kana fakkaatu ilaalchisee garmalee baay’eedha. Qorannoo gabaabaa kana keessatti tarreessun ni ulfaata.
Caalatti ifa akka ta’uuf hiika iimaana kutaa itti aanu keessatti In sha Allah itti fufna…
Madda: “Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 14-18, Abdulaziz bin Muhammad


text:
Hagayya 11/2014(TOI) – Naannoo Oromiyaa mooraa galma mootummaa kan Malkaasaafi Qooqaatti argamuu keessaatti Qamadiifi Xaafiin oomishamaa jiraachuu bulchiinsi galma mootummaa biyyaaleessaa beeksise.
Bara oomishaa kana lafa heektaara 160 ol irratti oomishinni adda addaa oomishamaa jiraachuu beeksiseera.Hojjetoonnii Wajjiraa Pirezidaantiifi bulchiinsa galma mootummaa biyyaaleessaa waliin ta’uun biqiltuu dhaabaniiru.
Sagantaa kanaan biqiltuun Avookaadoo 2000 kan dhaabaman yoo ta’uu hojiiwwan misoomaa galma mootummaa Malkaasaafi Qooqaa keessatti hojjetamaa jirus daawwataniiru.
Bulchiinsa galma mootummaa biyyaalessaatti daarekatara Ispoortii Fardaafi misooma qonnaa Girum Zawuuduu qabiyyee galma mootummaa Malkaasaafi Qooqaa kan ta’ee lafa heektaara 160 irratti oomishinii Qamadiifi Xaafii oomishamaa jira.
Lafti amma oomishinni kun irratti oomishame jiiru kun waggoota 40 oliif oomishinni qonnaa kan irratti oomishamee hin beekne ta’uu eeranii, erga jijjirama as garuu hojiin misooma qonnaa bal’aan irratti hojjetama jira jedhaniiru.
Bara darbee oomishaa kumtaalaa 480 irraa walitti qabuu himanii, bara kana oomishaa kumtaalaa 2500 walitti qabuuf karoorfamuu himaniiru.
Hojiiwwan misoomaa galma mootummaa Malkaasaafi Qooqaa keessatti hojjetamuun lammilee hedduuuf carraan hojii uumamuus himaniiru.
Hojiwwan qonnaa ammaayyas qonnaan bultoota barsiisuu hojjetamaa jiraachuu himaniiru.
Nyaata bineesootaa fi beelladootaa paarkii tokkummaa keessaatti argamaniis misoomsamaa kan jiru yoo ta’u garaa fuula duraatti qonnaan bultoonnis haala kanaan oomishanii akka dhiheessan ni taasifama jedhaniiru.
Daarekatarri olaanaa Bulchiisa galma Mootummaa biyyaalessaa Mitikkuu Dheereessaa akka himanitti bulchiinsichi karoora nyaataan of danda’uu sadarkaa biyyaatti hojjetamaa jiru galmaan ga’uuf gahee isaa bahaa jira.Waggoota sadan darban kanatti biltoota nyaataaf oolana hedduu dhaabuu himanii, kanaan jiraatota naannaawwa kanaa fayyadamoo taasisuu himaniiru.


text:
Prof. Mararaa Guddinaa
“Nutii Xoophiyaa dullattii suphuuf miti kan waggaa 40 fi 50 ol qabsoofneef, biyya Oromoof taatu ijaarrannee ofiin of bulchuufi”
Warra Xoophiyaa haaressuufis warra Oromiyaa walabaa ijaaruuf deemuufis, inni duraa angoo siyaasaa biyyattii olaantummaan to’achuudha. Sana booda waan saba keenyaaf ta’u taasisuu ni dandeenya. Garuu otoo masaraa Mootummaa hinto’atiin karaarratti sababni wal falminuuf hinjiru.
Sirna Minilik waggaa 150 saba keenya dararaa ture akkamitti jijjiirra isa jedhudha malee Afaan Oromoo dubbachaa Masaraa Minilik seenuu qofaan gaaffii Oromoof deebii hinta’u.
Yaroo Dargiifi Wayyaanee caalaa miidhaa guddaan akka irra gahaa jiru, sabni bal’aan himataa jira. Dabballeen mana gubaa jira, ajjeesaa jira, saamaa jira, ammayyuu Oromoon hinbilisoomne…
Masaraa Minilik kan seennuuf akka warra kaanii Oromoos balleessinee ofiif baduuf otoo hintaane, qabsoo saba keenyaan dhiibamnee seennee saba keenya abbaa aangoo olaanaa taasisuufidha.
Waan gurguddaa 2f filannoo keechaa baane
1. ABO akka paartiitti dhiifnee seenuufi
2. Hidhamtoota siyaasaa kan ABO fi KFO dhiifnee seenuun waan nurra hinturreef, ABO waliin wal qabannee filannoo keechaa baane.
ABO waliin tokkumma qabsoo Oromoorratti walii galtee waggaa 20 olii qabna…….
ABOfi KFOn Walii Galteen Biyyaalessaa jedhame qabsoo saba keenyaa waan fayyadu akka hintaane hubannee waliin keechaa baane; waliin hojjataa turre, waliin hojjataa jirra.
…. bosonas ta’ee magaalaan, hamma qabsoo Oromoof manaa baanetti wal jala dhaabachuu hinqabnu…..
…..warra karaarraa qabsootti goreetu qabsoo Oromoo…”
Oromia11 irraan eeggadhaa!
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…
Sagantaan yaadannoo Artist Usmaayyoo Muussaa magaalaa Finfinnee Hoteela ILILI INTERNATIONAL tti torbaan dhufu ni qophaawa.…
Taammanaa Bitimaa irraa Jaalatamoo fi kabajamoo yaa dubbiftoota barreeffama kanaa, mee kunoo hardha irraa kaaseen:…
Dhumaatiin ummataa Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti maaf hin dubbanne komiin jedhu hedduutu dhufa. Gama…


text:
Jaakoob Gedleyihlekisa Zuumaa jaarsa ganna 75ti. Bara 2009 jalqabee marroo lama pirezidaantummaa Afrikaa Kibbaa tahee filatamee hujiitti jira.
Namii kun pirezidaantii biyya tanaa 4essoo.Hujii tana durii Taamboo Mibeekii irraa fuudhe.Zuumaan paarti Afica National Congress(ANC) durii Nelson Maandellaa yayyabetti filate.
Horii mootummaatiin mana haareffate,horii miliyoona hedduu balleessee, seera malee hojjatee jedhanii eegii himachuu jalqabanii ya turan.
Nama kana amma dubbiin guddoo itti oowwaa deemuutti jirtii waan hedduun himachuutti jiran.
Tanumaaf jedhanii paartiin Afrikaa Kibbaa bulchitu Africa National Congress akka itti gaafatamaan guddaan paartii tanaa Gwede Mantashe jedhutti Muddee dhuftu keessa bulchaa haaraa filatama.
Paartiin tun kora Muddee dhuftu teettu irratti bulchaa haaraa fialtti taatullee ebelutti filatama hin jenne.
Akka itti gaafatamaan guddaan paartii tanaa jedhetti pirezidaanti Zuumaaa dubbiin itti owwitee guyyaan itti gabaabachuutti jira.
Akka oduu himaan ANC ZIZI KODWA jedhetti keessattu eegii waan pirezidaantiin Afrikaa Kibbaa dhossaan maatii dureeyyii Indii Guptaas faan walii galanii mootummaa Afrikaa Kibbaa irraa faaydaa argachaa bahe jedhan gadi baheen duuba dubbiin itti oowwite.
Oduu himaan kun paartiin isaanii hujii akkanaatii obsaa hin qadu jedhee akka koomishiinii dubbii tana qoratu yayyabamu gaafate
“Amalii bulchiinsii ammaa akkuma bulchiinsa egerii itti gaafatama qabu qamna. Yoo paartii ANC maqaan bade ykn ammoo horii ummataa balleessan jedhani himatan dubbiin tun nuu cufa tuxxi.Rakkoo faluutti jirra. Tun hujii namii guddaan hojjate.Nu seera hamaa akkanaa hin qamnu.Amala hammeennii akkanaa kun paarti miiti.”
Itti gaafatamii pirezidaantiin Afrikaa Kibbaa Jaakoob Zuumaa ANC keessaa qabu barana dhumata.Akka itti gaafatamaan olaanaa paartii ANC Gwende Mantashe jedhetti adoo barii pirezidantumaa Zuumaa bara 2019 keessa hin dhumatinii nama kana moggaatti baasanii hujii tana irraa fuudhan.
ANC,paartii Nelson Mandellaa yayyabe tana horii ummataa nyaatanii balleessuu, seera malee hojjachuuf waan hedudun himatan.


text:
Jijjiiramni qilleensaa hojii qonnaarratti dhiibbaa guddaa qaba.Fakkeenyaaf caamsaa,lolaa, rooba yeroo malee roobuu kunniin hundi hojii qonnaarratti miidhaa fiduu danda’u.Qonnaan bultooti haaluma jijjiirama qilleensaa hubachuun hojii qonnaa isaanii wajjin haala deemuu danda’uun tooftaan hojjechuu danda’u.Tooftaa hojii qonnaarratti nama gargaaran kanaa gaditti mee haa ilaallu.
1. Sanyii Midhaan hongee dandamachuu danda’aniifi dafanii ga’an(bishaatan).
Sanyii midhanii adda addaa hongee dandamachuu danda’an (kan akkaa Bisingaafi daaphoo)Midhaan callaa (kan akka Beeqelaa,Atarii, Boloqqee…kkf)fi biqiloota hundeen isaanii nyaataman kan akka Booyinaa ykn Mixaaxisii ykn camcamee, qoccoo, Mosee(Dinnicha) Goodarreen, gosa midhaanii yeroo gabaabaa keessatti bishaatanii gahanidha. Isaani kunniin hamma makarri sassaabamutti ji’oota hongee keessa nama dabarsu.
2. Akkaataa facaasaa jijjiiruu,Tooraam facaasuu
Gosa sanyii midhaanii baayi’isuudhaan facaasuu. Sababiin kanaas sanyiin midhaanii adda addaa jijjiirama qilleensaa dandamachuuf aannisi isaan qaban wal caala.Sanyiin midhaanii tokko tokko qilleensa garaa garaa dandamatanii tibba sana keessa dabruu danda’u jedhamee abdatama.
Sanyiin midhaanii gosa garaa garaa walkeessa makuun facaasuun bu’aa qaba. Fakkeenyaaf midhaan gosa lama-sadii walkeessa maasii tokkorratti facaasuu jechuudha. Sanyii midhaanii kan akka Boqqolloo, Bisingaa, Daaphoo, tooraan facaafaman keessa midhaan kan akka Baaqelaa, Ataraa, Boloqqee wajjin walkeessa facaasuun tooftaa gaariidha. Faayidaan kanaas sanyiin midhaanii kana akka Baaqelaa, Atariifi boloqqee xaa’oo albuudaa kan akka Naayitiroojiin jedhaman biyyoo keessatti dabalu. Sanyiin midhaanii kunniin maasii qonnaa sun biyyoonsaa akka jiidha qabaatee turu gochuu danda’u. Sanyiin midhaanii gosti tokko ykn bifa tokkotti gargaaramanii,iddoo tokkotti,walbiratti biqilchamuu hinqaban.(waldorgomu waan ta’eef) Fakkeenyaaf Boqqolloon Bisingaafi Daaphoo kkf wajjin walkeessa facaafamuu hinqaban.
3. Dabareedhaan(Faraqaan) facaasuu
Hamma danda’ametti raaga qilleensaan gargaaramnanii tibba roobaa beekanii ittiin hojjechuun bu’aa guddaa qaba. Sanyii midhaanii yeroo adda addaa facaasuun gaariidha.
Kanas jechuun muraasa tibba jalqaba roobaa booda, muraasammoo tibba roobaa dura, muraasammoo tibbuma roobi dhaabbatu facaasama. Kanaanis eega bokkaan dhaabbatee torbaan sadii booddee yoo facaasan aramaan dafee akka hin biqillee godha.
Mala qonnaa sadan hafan immoo Jildii 12ffaa irratti isiniif dhiyeessina.


text:
Qondaaltonni Qaxar mootummaan Sa’udii Hujjaajota biyya isaanii gara Makkah akka hin seenne uggure jechuun himatan
Baay’inni hujjaajotaa Qaxariif hayyamame 1,200 tahus, sirna hajjii bara kanaa raawwachuuf Qaxar irraa galmaayuun kan hin danda’amin tahuu qondaaltonni Qaxar beeksisan. Mootummaan Sa’udii ji’a lama dura galmee sirna hajjiitiif hujjaajota Qaxarii Weebsaayitii addaa qopheessuu ibsee ture. Haa ta’u malee mootummaan Qaxariif ejensiiwwan imalaa akka jedhanitti, weebsaayitiin jedhame kun waan uggurameef Qaxar irraa galmaayuun hin danda’amne.
Hoogganaan dhaabbata mirga namoomaa Qaxar Abdallah Al-Kaabi akka jedhetti, Sa’udiin weebsayitii ejeensiiwwan imalaa Qaxar irra gara biyyattii seenuudhaaf hayyama ittiin fudhatan hunda cuftee jirti. “Hajjii bara kana raawwachuudhaaf Qaxar irraa namni tokkollee gara Sa’udii seenuu hin dandeenne”jechuun Roytersitti hime.
Waxabajjii bara 2017 irraa eeggalee Sa’udi, Emreets, Bahreeyn fi Masri hariiroo Qaxar waliin qaban hunda addaan kutuun, uggura imala qilleensaa, Galaanaa fi lafoo irra kaahuun ni yaadatama. Sa’udiin bara dabre hujjaajota Qaxarii fi daangaa isii bantee turte. Mootummaan Sa’udii himannaa ammaa kanas hin fudhatu. Qaxar sirna hajjii dhimma siyaasaa godhuuf yaalaa jirti jechuun himannaa irratti dhihaate haalaa jira.
Yeroo ammaa Sirna hajjii bara kanaatiif hujjaajonni miiliyoona 3 ol tahan guutuu addunyaa irraa gara Makkaa kan seenan yoo tahu, walakkeessa halkan Sabtii har’aa gara Minaa imaluun sirna Hajjii kan jalqaban tahuun beekameera.


text:
Arjentiinaa keessatti lakkoobsi namoota Vaayirasiin Koronaa irratti argamee miliyoona tokkoo ol tahuun isaa waan mirkaneessameef jecha, addunyaa irratti tarree shanaffaa seentee jirti.
Ragaaleen Yunivarsitii Joons Hopkinsiin walitti-qabaman akka agarsiisanitti biyyi Ameerikaa gama Kibbaatti argamtu - Arjentiinaan Yunaayitid Steetis kan lakkoobsa namoota vaayiresichaan qabamaniin Miliyoona 8.2 geesse, Hindii ka miliyoona 7.5 geesse, Braazil ka Miliyoona 5.2 geesse fi Raashiyaa ka Miliyoona 1.4 geessetti aantee tu sadarkaa shanaffaa jirti.


text:
Badhaasa Noobeli
Badhaasni Noobeli badhaasa waggaa waggaa namoota fiiziksii, keemistrii, wal'aansa fayyaa, hogbarruu fi nagaan gumaacha guddaa dhala namaaf olaaniif biyya Iswiidinittii fi Norweeyitti kennamuu dha. Badhaasni Kun bar 1901 eegalee hanga 2010tti al-543 kennameera.
Seenaa duubaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Alfired Nobel saayintistii Iswiidiin, nama Daayinaamaayitiifi waantota waraanaaf itti fayyadamaan hojjetedha. Ganama tokko odeeffannoo yeroo sanaa argachuuf jecha utuu gaazexaa dubbisuu oduu nama naasisu tokko dubbise. Gaazexaa sana keessatti utubaa tokko arge. Utubaa sana keessatti immoo maqaa isaa argee hubachuu dadhabe. Gaazexaan sun du'a nama biroo gabaasuu barbaadee ture, garuu dogoggora uumuudhaan maqaa namicha kanaafi seenaa isaa barreesse. Mata duree oduu kanaa irratti barreeffaama akkas jedhutu barreeffamee ture, "Mootiin Daayinaamaayitiifi mootiin Boombii daldalaan du'aa ni du'e"jedha. Barreeffamicha keessatti immoo "Namichi Kun waanta namoonni miliyeeneroota ta'an ittin wal fixan hojjetee gurgurachuudhaan dhumaati namoota hedduutiif sababa ta'e" jedha. Namni du'e nama biraa ture. Gaazexichi garuu dogoggoraan seenaa namicha kanaa barreesse. Noobel seenaa kana erga dubbisee baay'ee na'e. Akkas jedhe ofitti dubbate " Edaa yeroon du'u namoonni akka kanatti na yaadatuu?Noobel guyyaa sana booda ilaalchi isaa akka jijjirame dubbata.


text:
Bakka-bu’aan Koongiresa Federaalawa Oromoo, ka Wallagga Bahaa – Obbo Fiqaaduu Ayyaanaa, turban dabre Komaand Poostiin qabamuu maaatiin isaanii fi miseensonni Koree Hoji-raaw’achiistuu paartichaa VOA-tti himanii jiran.
Hakiimonni Hospitaala Ispeeshaaliizidii Naqamtee lamaa fi Abbaan kilinika dhuunfaa ‘Yoomiyyuu Dhugaasaa Kilinik’ jedhamuu qabamuunis himamee jira.
Walumaagalatti namoonni 60 tahan, magaalaa Naqamtee, mooraa Masaraa Kumsaa Morodaa keessatti akka hidhamanii jiranii fi haga ammaatti qaamni seeratti isaan dhiheesse akka hin jirre, dubbatu maatii fi waahiloonni isaanii. Aangawoonni mootummaa sadarkaa adda addaa irra jiran immoo dhimmicha hin beeknu, jedhu.
Gabaasaa guutu caqasaa


text:
Aanaalee Godina Horro Guduruu Wallaggaa hedduu keessatti hiriirri balaaleffannaa hidhattoota Faannoo adeemsifamuu jiraattonni himan.
Hawaasni Oromoo sababa duula qinda’aa hidhattoota Faannootiin qe’eefi qabeenya isaanirraa buqqaafaman, rakkoo isaan keessatti kufan mul’isuun kaayyoo hiriira kanaatis jedhameera.
Mootummaan nageenya lammiilee eegsisuuf dirqama qabaa kan jedhan jiraattonni, hiriiricha irratti hawaasni sagalee tokkoon hidhattoota faannoo daangaa ce’uun haleellaa raawwatan akkasumas hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo fakkeessuun mootummaan bobbaase ittiin jedhan, dararaa geggeessan balaaleffataniiru.
Duulli qindaa’aan hidhattootni Faannoo daangaa ce’uun uummata Oromoo qe’eefi qabeenyasaarraa buqqisan kun bifa weeraraatiin eegalamuunsaa waggaa lama lakkoofsiseera.
Bara 2013 irraa eegaluun hanga guyyaa har’aatti adda citee akka hin beeknetu himama.
Lubbuun namoota nagaa kumatti dhihaatuu sababa haleellaa humnoota kanaatiin, Godinaalee Wallagga Bahaafi Horroo Guduruu Wallaggaa keessatti darbeera.
Hawaasni kumaatamaan lakka’amu buqqaafamee, qe’ee ofiirraa baqateera.
Aanaalee Kiiramuu, Giddaa Ayyaanaa, Eebantuu, Angar Guuteefi Haroo keessatti gandoota danuurraa Oromoon buqqaafamuun, laftisaa humnoota faannootiin qabameera.
Aanaalee Godina Horroo Guduruu Wallaggaa kan akka Amuruu, Agamsa, Horro Bulluq, Jaartee Jaardagaafi Abee Dongoroo keessatti badiin ulfaataan qe’ee Oromoorratti raawwatameera.
Humnoonni Faannoo daangaa qaxxaamuranii dhufan kunniin yeroo adda addaatti magaalota haleeluun lubbuu ilmaan Oromoo jumlaan galaafachaa turaniiru.
Qabatni humnoota kanaas Waraana Bilisummaa Oromoo haleeluu kan jedhu ta’us, qiyyaasi rasaasa isaanii uummata Oromoofi saamicha lafaa ta’uu irra deddeebiin gabaasaa turreerra.
Mootummaanis gama isaatiin, duulicha duula siyaasaa taasisuun humnoota kanaan Waraana Bilisummaa Oromoo haadhuuf yaadee harka irra qabaa akka ture jiraattonni komachaa turaniiru.
Ta’us dhumni duulichaa bifa jijjiirrateera. Humnoonni mootummaa osoo hin hafin, waajjirri Mootummaafi manneen jiraattotaa humna faannootiin saamamuu eegaleera.
Addumaan ammoo Sadaasa 14 irraa eegaluun magaalota gubuu, jiraattota jumlaan ajjeesuufi buqqaasuun hammaateera jedhu jiraattonni.
Jiraattonni godina Horro Guduruu Wallaggaas mootummaan rakkoo nageenyaa kana akka furuuf irra deddeebiin gaafatanii furmaata dhabuun, miira abdii kutannaa keessa galuun gara tarkaanfii ofirraa ittisuutti darbaniiru.
Hawaasni aanaalee akka Jaartee Jaardagaa, Amuruu, Agamsaafi Saqalaa mootummaan akka isaanirraa ittisuuf waamicha taasisanii, ofiis meeshaalee aadaatiin qolachuuf yaalii taasisaa jiru jedhan.
Aanaalee Godina Horro Guduruu Wallaggaa hedduu keessattis hiriirri balaaleffannaa guddaan gareewwan hawaasa hunda hirmaachisuun adeemsifamaa jira jedhame.
Hiriirrichis mootummaan nageenya lammiileesaa akka eeguuf gaafachuu akkasumas haleellaa kana akka qolannuuf nu hidhachiisuu qaba kan jedhu ta’uu dabalataanis humnoota Waraana Biliisummaa Oromoo fakkeessuun mootummaan bobbaase ittiin jedhan ergama diinaa hojjechaa jiran balaaleffachuun kaayyoo hiriirichaa ta’uu jiraattonni himaniiru.
Akka jiraattonni jedhanitti, hiriirri guddaan kun Saqalaarraa eegalee aanota hedduu walga’ee jira.
Sagaleen uummata kanaa akka dhageettii argatuuf Uummatni Oromoo bal’aanis qaama hiriira kanaa ta’uun, sagalee akka nuuf ta’u dhaamna jedhaniiru.
Duulli qinda’aan kun Oromoofi Oromiyaa irratti waan banameef qaamoleen dhimma uummatichaaf hojjetan kamuu, furmaata waarawaa argamsiisuurratti akka xiyyeeffatuufis waamicha dhiheessaniiru.


text:
UUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUU
MAALOO DUBBISTAN MALEE HIN DARBINAA!! FIXXAN MALEE HIN DHIISINAA; DHUMARRATTI LIKE FI SHARE GOCHUU HIN DAGATIINAA!!
Odeeffannoon Oromiyaa keessaa bahaa jiru
akka agarsiisutti mootummaan Wayyaanee
Bakar Shaalee itti gaafatamaa Waajjiraa
OPDO godhee muudee jira. # Bakar_Shaalee
itti aanaa Mataa Tikaa (Security head) kan
ta’e, Isayas Woldegiyorgis waliin wal ta’ee
nama dhiiga ilmaan Oromoo harkasaatiin
dhiqataa turee dha.
Namni kun otoo aangoo irra jiru obbolessi
isaa Joobir Shaalee mana hidhaatti kan
dararamee du’ee yoo ta’uu, ilmi Joobir
(obboleessa Bakar), barataa University
Maqalee kan ture, Iluu Joobiris haaluma
abbaansaa obbo Joobir Shaalee itti du’etti
maqaletti maqaa qabsoo Oromootiin
dararaan erga irra gayeen booda du’e. Du’a
dargaggoo kanaarratti wanti hedduu nama
gaddisiisu yoo jiraate, haatiisaa Ayyubee
haaji-Bashir, Amerikaadhaa isaa gaafatuufi
yaalchisuuf dhuftee otoo hin milkaa’in hafte.
Yeroo isiin achi geettutti dursee yaala gayaa
waan hin argatiniif darara mana hidhaa
keessatti irra gaheen du’ee.
Haa ta’uu malee, sirni Bakar Shaalee
tajaajila jiru kuni yoo obboleessa isaatiifi
ilma obboleessaa (Joobir Shaaleefi Iluu
Jobir) ajjeesu, inni sirnuma kana waliin
firootasaa fi ummata Oromo dararaa,
ajeesaa, hidhaa, biyyaa baasaa jiraata.
Namichi maatiisaaf naatoo tokkolle hin
qabnee kun itti gafatamaa Waajjiraa OPDO
yoo ta’e, namoota dhaaba sana keessa
jiraniifi aantummaa uummataa qaban irratt,
akkasumas ummata bal’aa Oromoorratti
maaltu dhufuuf akka deemu tilmaamuun
nama hin rakkisu. Gama birootiin, deebiin
gaaffii mirgaa ummata Oromoorraa madduuf
ajjeechaa fi ajjeechaa qofa yeroo ta’e kanatti,
dhumaatii ummata Oromoo caalatti
saffisiisuu caalaayyuu nama gara
jabaatummaan beekkamu kan akka Bakar
Shaalee mataa dhaaba ‘remote control’
isaaniitiin socho’uurra kaayuun jibbaafi
tuffiin Wayyaaneen ummata Oromoorraa
qabdu akkam akka ta’e agarsiisa.
Hammeenyummaa garajabummaan guutame,
kan Bakar Shaalee aantummaa Wayyaanee
gonfatee ummata Oromoorratti raawwate
lakkayanii fixuuf kan nama rakkisu yoo
ta’eyyuu, qabatamaan fakkeenyota tokko
tokko kaasuun ni danda’ama. Bara 2009
keessa barataa Kollejjii Fayyaa Ambo kan
turee fi tika mootummaatiin akka malee
tumamee du’e jedhamee kan bosona
keessatti darbame ture Nimoonaa Tufaa akka
jedhutti, Bakar namoota dangaa malee
hamoo ta’an keessaa tokkoofi nama
eenyummaa Oromoo dhabamsiisuuf kutate
akka ta’eefi haala inni nama itti dararurraa
kan ka’e Oromoo Oromoo akkasitti dararu
argees, dhaga’ees akka hin beekne ibsa.
Bara 2010 keessa yeroo lubbuun
jiraachuunsaa beekkamee Nimoonaan gara
Hospitaalaa geeffametti, Hospitaalaa fuusisee
gara mana hidhaatti akka geeffamu godhe.
Yeroo kanatti Bakar Komiishinara Poolisii
Oromiyaa ture. erga Nimoonaa Hospitaala
keessaa fuusisee mana hidhaa mana
hidhaatti deebisee booda itti dhaqee ‘’yoo ati
kan na miidhee nama dhunfaati malee
mootummaa miti kan jettu taate baafna, yoo
kana didde si ajjeesna, ykn umrii guutuu
mana hidhaa keessatti si dararaa’’ jechaanii
akka ture dubbata. Nimoonaa Tufaa
gargaarsa mootummaan Amerkiaafi
dhaabbatni Human Right watch godheetti
irkifamee yeroo amma biyya Amerikaa
jiraata. Kun fakkeenya nama akka du’etti
lakkayanii har’a dubbatuu yoo ta’u, kan
Bakariifi sirna inni tajaajiluun ajjeefamaniifi
achi buuteen isaanii dhabame, kan
dubbachuufis carraa kana hin qabne meeqa
akka ta’e isiniifan dhiisa.
Dabalataan, Bakar Shaalee nama akkamii
akka ta’e ummati bal’aan akka hubannoo
argatuuf odeeffannoo namoota dhiyeenyaan
isa beekan irraa walitti qabee akka armaan
gaditti qindeesse isiniif dhiyeesseen jira.
Haaluma kanaan, namooti gariin hedduun
odeeffannoo kana irraa argadhe ammallee
warra sirnicha keessa jiran jiran waan
ta’aniif, nageenyaafi albeesaarraa hambisuuf
jecha maqaasaanii irraa hambiseen jira.
Warri odeeffannoo dabalataa qabna jettan
karaa dhuunfaan na qunnamuu dandeettaniin
naaf erguu ni dandeessu. Bifa kanaan,
namoota yeroo addaaddaatti fedhii ummataa
fi ummatarratti miidhaa gurgurddaa hojjatan
qorannoo gad-fageenyaantiin odeeffannoo
wal-fakkaataa akka isiniif dhiyeessuu
waadaan gala, yaada keessan har’aa gara
eenyummaa Bakar Shaalee Dulleetti isin
deebisa.
Bakka Dhalatoofi Barnootaasaa
Bakar Shaalee Godinaa Arsii Lixaa, aanaa
Dodolaa Gandaa duri Buuraa-Callee amma
ammo
Burraa-Adeellee jedhamutti bara 1972 akka
lakkoofsa Habashaatti dhalatee achumattis
guddate. Barumsa sadarkaa tokkoffaa
ganduma sanitti kan argamu mana barumsa
Doodaatti kan baratee yoo ta’u, barumsasaa
kutaa 7-8 fi sadarkaa 2ffaa magaalaa
Dodolaatti kan argamu, mana barumasa
jiddu-galeessa Dodolaafi mana barumasa
Sadarkaa 2ffaa Dodolaatti (walduraa
duubaan) barate. Bara 1983 akka lakkoofsaa
Habashaatti akkuma mootummaan Dargii
kufeen Wayyaaneetti makamuuf jecha
barumsasaa kutaa11faa irratti dhaabe isanitti
makame.
Bakar Shaaleefi Miseensummaa OPDO
Bakar Shaalee namoota naannoo sanaa
keessaa ganamaan OPDOtti makaman
keessa nama tokkoofi isa duraati. Namootni
heddu Bakar Shaalee jireenya gadadoofi
hiyyummaa keessatti uffata namaa miicaa
akka guddateefi achi keessaa bahuuf jara
tanatti makamee ummata keenna boochisaa
jiraata warri jedhan ni jiru. Haa ta’uu garuu,
sochii inni sana booda godhaa ture yemmuu
ilaallamu yeroofi rakkoof jaratti makamuun
haga maatii isaa keessa namni hedduun
wareegamuutti cichaan hojjataa turuun isaa
akka inni ummata Oromoorratti diinummaa
guddaa qabuufi sanuma hojjataa akka ture
agarsiisa. Bifuma kanaan,
hammeenymmaasaatiif ragaan guddaan
obboleessa isaa hangaa, barsiisaa Joobir
Shaalee Dullee, goota osoo Wayyaaneen
mormu qabamee mana hidhaatti dararamee
bara 1985 akka Lakkoofsa Habashaatti
wareegamuusaa ni beekama. Bakar Shaalee
jalqaba akkuma OPDOtti makameen Mooraa
Leenjii Waraana Holootaatti argamuu
keessatti namoota amma miseensota OPDO
ta’an kan akka Sisaay Daffaruu, Temsegen
Gebrehiyoot, Muusaa Huseen, Idiriis
Guddatoo, Saamu’eel Taadasaa fa’a wajjiin
otoo leenjiirraa jiruu, Bakar qawwee itti
kennameefi kan biroollee hatee gurguratee
mooraa leenjii keessaa ari’ame.
Eega achii ari’amee booda Dodolaatti
deebi’ee namoota daldala kontrobaandiirratti
bobba’ee uffata moofaa biyya seenuu
(‘’salbaajii’’) gurguranitti irkatee osoo namaaf
hojjataa jiru namni inni Holotatti waliin
leenjifame Saamu’eel Taaddasaa namni
jedhamu naannoo Dodolaatti dabballee,
(boodarra immoo bulchaa aanaa Kokkossaa,
Gooroofi Dodolaa) ta’e ramadamee godina
amma Arsii Lixaa, naanno Gadab jedhamu
dhufe. Saamu’eel nama naannoo waan hin
beekneef Bakar bakka leenjiitti waan isa
beekuuf ofitti dhiyeessee obbolessa ofii
Israa’el Taaddasaa jedhamu (yeroo amma
biyyaa Amerikaa kan jiraatu) waliin kutaa 11
fi 12 barsiiseen.
Haa ta’uu garuu Bakar barumsaatti akka
malee laafaa waan tureef qabxii gahayaa
leenjii barsiisummaatiif ( Teachers Training
Institute) ta’ullee argatuu hin dandeenye.
Hiriyaan isaa Saamu’eel gargaarsa
siyaasaafi ajaja inni kenneen gargaarsi
addaa godhameefii Dhaabbata Leenjii
Barsiisota Roobee (Kan amma Kollejjii
Barsiistoota Roobee ta’e) seenuun Waraqaa
Ragaa Barsiisummaa Sadarkaa Tokkoffaa
(Certificate) eega eebbifamee booda bara
1988 ALH aana Raayituutti barsiisaa
sadarkaa tokkoffaa ta’ee ramadame.
Hojjii barsiisummaa sadarkaa tokkoffaa
kanarra otoo jiru Saamu’eel Taddasaa bara
dheeraaf itti gaafatama tikaa Kibba Bahaa
( South East Security) kan ture fi dhalootaan
Tigree kan ta’e, Dajan nama jedhamu waliin
wal barsiisee. Sana booda barsiisumaatti
dabalee hojjii dabballummaas hojjatuu
eegale. Boodarra aana Raayituutti itti
gaafatamaa siyaasaa aanichaa ta’ee yeroo
gabaabaaf hojjate. Yerooma aana Rayituutti
itti gaafatamaa siyaasaa ta’ee jiru kanatti
gara Ginniriitti deeddebi’aa waan tureef
haadha mana isaa ammaa tan taate Miishee
jedhamtu, duraan haadha mana waraana
Wayyaanee kan turte, osoo dhiirsa wajjiin
jirtu jalaa fudhate. Waraanni mooraa Ginnir
keessa ture sababii niitiitiin isa ajjeesuuf
tanaan ‘’ABO Bakariin ajjeesuuf yaalii
godhaara’’ jedhamee gargaarsa Saamu’eeliifi
Dajaniin itti gafatamaa siyaasaa aanaa
Dodolaa ta’ee ramadame.
Yeroo kanatti Dajanfi Bulchaa Godina Baalee
kan ture Ballaxaa Nageessoo waliin hojii
basaasummaa hojjataa ture. Bakar Shaalee
eega itti gafatamaa ta’ee aanaa Dodolaatti
ramadamee booda namuma duraan isaa
gargaara ture Saamu’eel Tadassaarratti
kashalabboota ijaaruun isaa rakkisa ture.
Saamu’eelis Bakariin ofirraa fageessuuf jecha
akka caasaa yeroo sanaatti Hooggansa
Godinaa jedhamu keessatti akka inni filamuu
gargaaruun akka inni gara Bulchiinsa Godina
Baaleetti makamu godhame ture. Haa ta’uu
malee, gara godinaatti ol-guddachuu isaa
harki Ballaxaa Nageessoo, Dajaniifi
Obboleessa Bakar Shaalee –
kan tika keessa hojjatu – Jamaal Shaalee
akka keessa jirus ni himama.
Bulchiinsa Godina Baalee keessatti akka
caasaa yeroo sana tureetti itti gafatamaa
Waajjiraa
Dhimma iyyanno ummatata, boodarra immoo
itti gaafatamaa waajjira dhimma Naannolee
Ollaa godina Baaleerratti itti gaafatamaa
ta’ee ramadame. Sana booda itti gaafatamaa
Dhimma Milishaa, itti gaafatamaa Waajjira
Bulchiinsaafi Haqaa, itti gaafatamaa
Bulchiinsaafi Nageenya Godinaa Baalee
ta’uun Dajaniin (itti gafatamaa Security
Kibba Bahaa) waliin walitti hidhatee hanga
bara 1997 ALH ummata naannoo sanaa akka
malee dararaafi hiraarsaa ture. Bifuma wal
fakkaatuun, yeroon kun yeroo Godina
Baaleetti itti gaafatamummaasaa jalatti
kallattii addaddaatiin naannoon Somaalee ‘’
Referendum’’ lafa Oromoorratti gaafatte yoo
ta’u, Ministeerota Dhimma Naannolee kan
sadarkaa Federalaa wajjiin ta’ee wanti inni
Baaletti raawwate waan seenaan hin
irraanfanne. Yeroon kuni akka ALH bara
1996. Bifuma kanaan aanaa Madda
Walaabuu, Gurraa Dhaamolee, Barbaree,
Sawweenaa, Daawwee Qaachen, Beeltu fi
Raayituu naannoo Somaaleetti kutuuf
refarandamiin itti deemee dha. Kabiineen
yeroo sanaaf aanaa Madda Walaabuu
bulchan, kan lafa Oromoo akka naannoo
Somaaleetti cituu morman hundaa sagalee
ummataa dogongorsiiftanii, ummata walitti
buuftaniirtu, nama Somaalee lafa seeraan
gaafate mormitanii ajjeesiftaniirtu, mormiin
keessan kan diinummaati jedhee
hundaasaanii, ilma abbeeraasaa Huseen
Mohaammed Biimmee nama jedhamu
dabalatee hiisiisee tumsiisaa erga tureen
booda, Wayyaaneef kennee Finfinnettiin
galanii tumaan miidhaan daangaa hin qabne
irra gayaa ture.
Bakar Shaaleefi Filannoo Bara 1997 ALH
Bakar Shaalee, bara 1997 ALH filannoo biyya
sana ture keessatti Caffee Naannoo
Oromiyaatiif dorgomee bifa nama
qaanessuun qe’ema dhalatetti sagalee sadi
qofa argatuun injifatame. Paarlaamaa
biyyooleessatiif Abdulrazzaaq Heebboo
Kongressii Biyyoolessa Oromo(OFC) bakka
bu’uun dorgomee intala Shamsiyaa Waliyyii
(Niitii Kantiibaa magaalaa Shaashamannee
kan yeroo ammaa- Jamaal Kadiir) jedhamtu
injiftate. Bakar immoo namoota sadi Caffeef
Oromiyaatiif aanaa Dodolaatti dorgoman
keessa kan injifatame isa qofa.
Namootii Caaffeef dorgoman: Qaadii
Kongressii Biyyoolessa Oromoo(OFC) bakka
bu’uun, Usmaan Jamaa itti gaafatamaa
Barnoota Godina Baalee kan ture OPDO
bakka bu’uun, Roomaan Taaddasaa itti
gaafatamtuu dhimma dubartoota aanaa
Dodolaa kan turtee OPDO bakka bu’uun
dorgomanii kan darban yoo ta’u Bakar
sagalee sadii qofa argatuun bifa salphinaatiin
injifatame. Kuni kan agarsiisuu firootumti ykn
maatii innirraa dhalateeyyuu akkasa hin filinii
dha. Kan aajaa’iba namatti ta’u namoota
achitti dorgoman keessaa kan ummatni
beekuufi naannoo sana jiraatan Bakariifi
Romaan qofa. Abdulrazzaaq fi Qaadiin
dhalataan aanaa san haa ta’an malee
Finfinnee jiraatu. Achii dhaqanii dorgomanii
injifatan. (Finfinneerraa yerooma filannoo
sanaaf kan dhaqan yoo ta’u), Usmaan Jamaa
itti gafatamaa Waajjira Barnoota Godinaa
Baalee ta’ee Roobe jiraata.
Bakar Shaallee Filannoo Bara 1997 Booda
Filaannoon bara 1997 eega dhumatee booda
rakkoon nageenyaa daangaa godinaalee Arsi,
Baalee fi Shawaa Bahaa keessatti too’annaa
Wayyaaneetiif hedduu rakkoo uumaa waan
tureef, yeroo kana Godinaa Arsi Lixaa uumuuf
gartuun Qorattuu hundeeffama Godinaa Arsi
Lixaa yoo
uumamu Bakar Shaalee gaggessaa gartuu
qorattuu kanaa ta’ee ramadame. Haalli
ramaddiisaatis, nama godinaalee sadan irraa
yeroo walitti babaasan warri Baalee namoota
jibbu sadi ofirraa kenne. Namni jibbaan
guddaan ummataafi caasaa dhaaba OPDOtiin
itti jiru Bakar waan tureef. Bakaris jibbaa
kana waan ofitti beekuuf, Abbaan Duulaallee
walitti qabaa koree qorannoo hunddffama
godinaa jedhee bajata wayii ramadeefii
afaanumaan ajaja itti kenne. Innillee jibbaa
Baaletti qabu hafuura fudhatee hunddeeffama
godinichaarratti fuulleffate.
Hojjii Godinaa Arsii Lixaa hundessuu kana
magalaa Shaashamannee taa’ee kan
gaggessaa ture yoo ta’uu, eega godinni kuni
aanoota Godinaa Arsii, Baalee fi Shawaa
Bahaa irraa walitti qabanii hundeessanii
booda bulchaa Godinaa Arsii Lixaa ta’ee
Guraandhala 12 bara 1998 ALH Muudame.
Bakar akkuma yeroo Godina Baalee ture
dhimma Milishaafi Nageenyaan nama
ukkaamsaa turetti, Arsii Lixaattillee ummata
uukkaamsuu itti fufe. Sana booda waan
lamaan gamagamamee itti gafatamaa
kanarraa ka’e. Saamicha lafaafi Godinaa Arsi
Lixaa keessatti tasgabbii fiduu dhabuun.
Yeroo achi ture kanatti saamichi lafaa
daangaa malee kan guddateefi namni
hedduun naannoo kana kan dararaa keessa
turee dha. Niitiin isaa saamicha lafa
keessatti hedduu kan hirmaatte yoo ta’u,
magaaloota godinaalee Oromiyaa hunda
keessa deemtee lafa samaa turte. Namichi
kun dararama guddaa namarraan gahuunsaa
sadarkaa namoota yeroo abbaansaa du’ellee
‘’warra booya na bira hin dhufne’’ jedhu
hunda sababa addaddaa uumee hojiirraa
ari’uu nama gahee dha.
Boodarra Arsii Lixaarraa gara Baaleetti,
waggaa tokko booda of-duuba deebi’ee
bulchaa Godina Baalee ta’ee muudame.
Yeroo inni Baaletti deebi’u namichi mataa
Tika Wayyaanee Kibba Bahaa ta’ee waggaa
dheeraaf ummata fixaa ture – Dajan –
achumatti isa eegaa ture. Waliin ta’anii
hidhaa, ukkaamsaafi ajjeechaa baran erga
raawwataa turaniin booda Dajan gara
Harargeetti jijjirame. Yeroon kun yeroo inni
dararama ummata irraan ga’e yoo ta’u, sana
booda, Komishinerii Poolisii Oromiyaa, itti
gaaafatamaa Waajjiraa Biroo Hojii Gamtaa
Oromiyaa, Waajjira EPRDF keessa, itti-aanaa
itti gafatamaa Gumrukii, Barakat wajjiin itti
aanaa koominikeeshiinii, Kantiibaa Magalaa
Adamaafi itti gafatamaa Galiiwwan
Federaalaa ta’uun ergamaa diinaa kan bahaa
ture yoo ta’ee, yeroo inni itti Komishinera
Paolisii Oromiyaa ta’eetti, dararama dangaa
hin qabnetu ummata Oromorraa gahaa ture.
Dararama achitti raawwateen gara aangoo
Federaalaatti ol guddate.
Namichi kun nama lafa Oromiyaa irraa,
inumaayyuu bakki seenaa qaban kan akka
Madda Walaabuu, akka Naannoo Somaaleetti
akka cittu hojjataa ture, nama maatii isaallee
waan kanaaf jecha dararaa ture. Bakar nama
obboleessiifi ilmi obbelessasaa otoo inni
aangoo irra jiru mootummaa kanaan akka
dararamanii du’an godhe. Gama birootiin
immoo, niitiin obbolessa isaa – Jamal
Shaallee – intala Tigray, nama Aduwaa waan
taateef, Wayyaanee jalatti galanii Oromoo
miidhaa turan.
Walumaagalatti, seenaa namni kun
Oromoorratti raawwate muraasa tuttuquuf
malee gochoonnisaa kan kanaa oliillee kan
ummatni ukkaamamee baadhatee jiraatu
tokkoo-lama akka hin taane mallattooleen
kaafne raga bayu. Maraafuu, yeroo ammatti
Oromoo irratti nama kana muuduun tuffii fi
jibbansa Oromoorraa Wayyaaneen qabdu
agarsiisa. Ummatni keenya ‘’bulguuwwan’’
akkanatti isa nyaataa turaniifi ammas diinaan
ilkaan isaanii qaramee itti muudaman kana
ofirraa kaasuuf qabsoosaa itti jabeessuu
malee furmaata biraa hin qabu. Hundaa olitti,
namichi kuni yerooma itti gaafatamaa
Galiiwwanii ta’ee ture keessatti miseensa
“Command Post” Wayyaaneen uumtee ta’ee
kan tajaajilaa jiruufi sababa du’aatii sochii
kana keessatti uumame hundaaf adda dureen
itti gafatamaa dha.
Waajjiraaleefi itti gaafatamummaa
addaddaarratti tajaajlaa jiraatuusaatiin
dandeettiifi muuxannoo qabaatus, dhabaatus,
utaalchi inni Raayituu ka’ee Finfinneerra
taa’ee qe’ee maatii keennaa qe’ee booyaa,
gaddaa, gadadoofi buqqa’iinsaa,
walumaagalatti, duguuggaa sanyii
gaggeeffamaa jiruu, gara-jabummaafi naatoo
ummatasaa dhabuusaa qofa osoo hin taane
diinummaasaa argisiisa. Namootni
hooggansasaa jalatti dararamaa turan kan
akka Nimoonaa Tufaa ta’ee namootni amma
biyya keessatti dhiyeenyatti isa beekan hundi,
OPDO keessatti nama ajaja Wayyaaneen itti
kennitee akkuma jedhametti hojjii irra oolchu,
nama waanuma takkallee namooma hin
qabne, nama aangoosaaf jecha dararama
namarraan gahuuf duubatti hin jenne ta’uu
isaa kan mirkanessa. Waan dhumaa takka
dabaluuf, akka namni tokko biyyarraa natti
himetti, ‘’osoo Wayyaaneen lafee abbaa keetii
boolla keessaa jooniyatti guurii fidi jettee,
Bakar guyyaa mitii halkaniin guuree fidaa’’
naan jedhe. Kun immoo soba akka hin taane
wanti inni maatiisaarrati raawwate ragaa
guddaa dha.


text:
Tafsiira Suuratu Al-Ankabuut-Kutaa 5
Rabbiin Qofa Gabbaruun Karaa Rizqii fi wanta barbaadan ittiin argataniidha
Ilmi namaa halkanii guyyaa rizqii soqachuuf oli gadi kaata. Yommuu rizqii dhabuu ykn jalaa xiqqaatu gara humna ghaybi (ijaan hin mul’anne) rizqii naaf kenna jedhee yaadutti deemun isaaf of gadi qaba. Tarii wanti inni rizqii naaf kenne jedhe sagaduuf kuni wanta homaayyu hin hojjanne ta’uu danda’a. Nabii Ibraahim (aleyh salaam) ummata isaa kana hojjatan irratti jibbuun Rabbii Tokkicha rizqii namaaf kennu danda’uuf akka gadi of qabanii fi sagadaniif isaan gorse:
Ibraahiminis yommuu ummata isaatiin, “Rabbiin gabbaraa, Isa sodaadhaa. Yoo kan beektan taatan santu isiniif caala. Rabbii gadiitti sanamoota qofa gabbartu, kijibas uumtu. Kanneen isin Rabbii gadiitti gabbartan rizqii isiniif kennuu hin danda’an. Kanaafu, Rabbuma biraa rizqii barbaadaa, Isas gabbaraa, Isaafis galata galchaa. Garuma Isaa deebifamtu.” jedhe [yaadadhu]. Suuratu Al-Ankabuut 29:16-17
Yommuu Ibraahim (aleyh salaam) ummata isaatiin akkana jechuun waame yaadadhu: ibaadaa Rabbi qofaaf qulqulleessaa, wanta Inni dirqama isin irratti godhee hojjachuu fi Isa faallessuu irraa fagaachun dallansuu Isaa irraa of eegaa. Yoo kan beektan taatan Rabbiin gabbaruu fi Isa sodaachutu isiniif caala. Dhugumatti, Rabbiin gabbaruu fi Isa sodaachuu dhiisu keessa kheyriin homaatu hin jiru. Rabbiin gabbaruu fi Isa sodaachuun namootaaf garmalee gaarii kan ta’eef addunya fi Aakhiratti kanaan malee badhaasa Isaa hin argatan. Kheeyrin hundi addunyaa fi Aakhira keessatti argamu bu’aa ibaadaa fi taqwaati.[1]
Rabbiin gabbaruu jechuun wanta Inni itti ajaje hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisuun Isaaf of gadi qabuudha. Taqwaa jechuun immoo Rabbiif ajajamuun adabbii Isaa irraa eeggumsa godhachuudha.[2]
“Rabbii gadiitti sanamoota qofa gabbartu, kijibas uumtu.” Ibraahim (aleyh salaam) ummata isaatiin akkana jedhe, “Sanamoota harka keessaniin boccan waaqefattu. Sanamoota kanniin gabbaramoo jettanii moggaasuun kijiba uumtu.[3] Akkasumas, nama isaan gabbaruuf faayda fiduu fi miidhaa isarraa deebisu keessatti dhiibbaa hin mul’anne qabuu jechuun soba uumtu.
“Kanneen isin Rabbii gadiitti gabbartan rizqii isiniif kennuu hin danda’an. Kanaafu, Rabbuma biraa rizqii barbaadaa, Isas gabbaraa, Isaafis galata galchaa. Garuma Isaa deebifamtu.” jedhe [yaadadhu].”
Karaa soorataa fi galii nuuf laaffisu jechuun wantoonni isin Rabbiin alatti waaqefattan, soorataa fi galii isiniif kennuu hin danda’an. Sababni isaas, sanamoonni kunniin wanta harka keessaniin boccaniidha, nama fayyadu hin danda’an.
Dhugumatti, rizqii kan harkaa qabu Rabbii Gooftaa keessan ta’ee fi Gooftaa samiiwwanii, dachii fi isaan jidduu ta’eeti. Inni Khaaliqa wantoota jiran hundaati. Kanaafu, Isa bira qofa rizqii keessan barbaadaa, Isa qofas gabbaraa. Qananii baay’ee isiniif kenneefis Isa galateefadhaa. Qananii kana keessaa samii irraa bishaan buusuu fi biqiltoota biqilchuun rizqii isiniif laaffisuudha.[4]
Rabbii olta’aa qofa gabbaruu fi Isa galateefachuun sababa rizqii ittiin argatanii fi sababa rizqiin ittiin turuudha. “Isa gabbaraa” kuni sababa rizqiin ittiin argamuudha. “Isaaf galata galchaa” kuni sababa rizqiin ittiin turuudha.[5]
“Garuma Isaa deebifamtu” Kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa gara Isaatti deebifamuun wanta hojjataa turtaniif jazaa isiniif kafala, wanta dhoksitanii fi ifatti baastan isinitti beeksisa. Kanaafu, shirkii keessan irra osoo jirtanu Isatti dhufuu irraa of eeggadhaa, wanta gara Isaatti isin dhiyeessu fi yeroo Isatti dhuftan mindaa ittiin isiniif kennu kajeelaa.[6]
“Yoo kijibsiiftan, dhugumatti ummattoonni isiniin duraa kijibsiisanii jiru. Itti geessu ifa ta’e malee Ergamaa irra homtu hin jiru.” Suuratu Al-Ankabuut 29:18
Yaa namoota! Ergamaa Keenya Muhammadin sallallahu aleyh wassallam yoo kijibsiiftan, isin dura ummattoonni darban Ergamtoota isaanitti ergaman kijibsiisanii jiru. Kanaafu, dallansuun Rabbii isaanitti bu’e. Dirqamni Ergamaa irra jiru Rabbiin irraa ergaa Isaa itti geessu ifa ta’e isinitti geessu qofa. “Itti geessu ifa ta’e” jechuun wanti barbaadame nama dhageefatuuf ifa kan ta’uu fi hiikni barbaadame kan irraa hubatamuudha.[7]
Jalqaba Kan Uume Lamuu Deebisuun Isatti ni ulfaataa?
“Sila akkamitti Rabbiin uumuu akka jalqabu ergasii isa deebisuu hin arginee? Dhugumatti, kuni Rabbiin irratti salphaadha.” Suuratu Al-Ankabuut 29:19
Sila namoonni du’aan booda kaafamu morman ykn shakkan, Rabbiin akkamitti uumamtoota uumuu akka jalqabu hin arginee? Biqiltootaa fi midhaan sanyii keessaa ni biqilcha, lubbu-qabeenyi copha bishaan saalaa irraa ni uuma. “Ergasii isa deebisa.” Kana jechuun Rabbiin akkuma yeroo jalqabaa uume uumamni kuni erga badee fi bututee booda ni deebisa. Kuni Isarratti hin ulfaatu. “Dhugumatti, kuni Rabbiin irratti salphaadha.” Kana jechuun uumamtoota uumuu jalqabuu fi erga badanii booda deebisuun Rabbiin irratti salphaadha. Sababni isaas, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wanta tokko uumuu yoo barbaade, “Ta’i” jechuuni qofa. Wanti sunis yoosu ta’ee argama.[8]
Jedhi, “Dachii keessa deematii akkamitti [Rabbiin] uumuu akka jalqabee ilaalaa. Ergasii Rabbiin uuminsa dhumaa uuma. Dhugumatti, Rabbiin wanta hundaa irratti Danda’aadha.” Suuratu Al-Ankabuut 29:20
Kana jechuun namoota du’aan booda kaafamutti hin amanneen akkana jedhi: Dachii keessa deemaatii Rabbiin akkamitti uumamtoota uumuu akka jalqabee ilaalaa, qoradhaa. Isaan ala uumamtoota kanniin kan uume Khaaliqni biraa ni jiraa?[9]
Dachii keessa deemun uumamtootatti xinxalluun: takkaa miilaan lafa keessa deemun wanta arganitti xinxalluu takkaa immoo kitaaba waa’ee uumama lubbu-qabeenyi dubbatu dubbisuun qalbiin itti xinxalluun ta’a.[10]
Dachii keessa deemun uumamtootatti xinxalluutti ajajuun faayda baay’ee qaba: namni wanta naannawa isaa yeroo hundaa waan arguuf bartee ykn aadaa godhatee jira. Barnoota hangas mara irraa hin fudhatu. Garuu yommuu dachii keessa deemuu fi wanta haarawa arguu, itti xinxalluu jalqaba. Namni gamni akkana jechuun xinxalla. “Uumamni kuni duraan kan hin jirre ture. Ergasii haala ajaa’ibaa kanaan ni uumame. Kanaafu, eenyutu uumama kana argamsiise ykn uumee? Wanti duraan hin jirre ofiin of uumu waan hin dandeenyeef Khaaliqni isa uume jiraachu qaba. Khaaliqni kuni wanta duraan hin jirre erga uume, wanta bade lamuu uumuu ni dadhabaa? Gonkumaa hin dadhabu. Jalqaba uumuu kan danda’e lamu deebisee uumuu irratti danda’aadha.” Kanaafi itti aanse ni jedha: “Ergasii Rabbiin uuminsa dhumaa uuma.” Kana jechuun uumamtoonni erga badanii booda Rabbiin yeroo kaafamaa uuminsa biraa isaan uuma. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa uumamtoota jireenya jalqabaa keessatti uume hunda erga balleesse booda Guyyaa Qiyaamaa isaan kaasa. Erga isaan balleesse booda lamuu isaan uumun homaa Isarratti hin ulfaatu. Sababni isaas, “Rabbiin wanta hundaa irratti Danda’aadha.”
[1] Tafsiiru Muyassar-398, Tafsiir Sa’dii-737[2] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ankabuut-fuula 67-68, Ibn Useymiin[3] Tafsiiru Muyassar-398[4] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-15/239[5] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ankabuut-fuula 72, Ibn Useymiin[6] Tafsiir Sa’dii-737[7] Tafsiir Muyassar-398, Tafsiir Xabarii-18/376[8] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-15/240[9] Zaadul Masiir-1080 [10] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ankabuut-fuula 82, Ibn Useymiin


text:
Oromiyaatti rakkoon bisaanii ta duriitiin yoo wal bira qaban maan fakkaatti? ‘Ta durii durii dhiifnee ta ammaa wal gaafannaalleen’ woma namii jedhu.
Akkuam taateefuu akka Ministerii Bisaanii fi Anniisaa(Energy)Federaalaa Obboo Alemaayyoo Tegenuu jedhutti,Itoophiyaatti amma nama harka 70tti bisaan qulqulloo argata.
“Naannoo tokko tokkotti garaa garummaa qabaa..haa tahuu malee akka durii san namii naannoo fagoo deemee loon isaa obaasuu fi ufiifis dhuguudhaaf akkaataan innii itti deemu baayyee diqqaachaa dhufee jira…wal gahiinsii bishaan biyyattii dhibbeentaa 70 irra gahee jira.”
Akka jecha obboo Alemaayyootti biyya keessatti laftii bisaan argataniif kuma dhibba hedduu.Akkuma kanaan magaalaa keessatti namii hedduun metirii 500 irraa bisaan argata,baaddiyaa ammoo km1.5 irraa bisaan argatan,karoora kanaan hojjachuutti jiran.
Taatullee porojeektiin bisaan ta Oromiyaa keessatti jalqaban ta akka bisaan Booranaa,ka Fantaallee,ka Harar,fi ta Baalee faan akka silaa ariifattee dhumachu maltetti hin dhumanne ka jedhullee hedduma,akka obboo Alemaayyotti ammoo:
“Kan Fanataallee ballinnaan huji jalqabee namii irraa fayyadamaa jira,Hargree Bahaa keessatti ummannii baayyinnaan irraa fayyadamaa jiraa,kan Booranaa porojektii guddaa barana hin xumurama..bisaan dhugaatiin Oromiyaadhaa dhibbeentaa 71 irraa gahe jira.”
Rakkoon dhibiin namii himatu,hujii bisaan baasuu yoo jalqaban yoo tokko tokko bajata jedhanii dafanii hin fixan, bisaan baasuuf qotani fa dhaban,tokko tokko ammoo qalbii tokkoon hin hojjatan fa jedhan.Akka obbo Alemaayyootti porojeektiin bajetaa jedhanii dhumuu dadhabde hin jirtu.
Hujiin bisaan baasuu tun naannoo Oromiyaa hedduutti bara 2006 keessa dhumatti jedha obboo Alemaayyoon,
“kan Booranaa ni xumuramaa..kan Fantaallees hujiin baballisuu itti deemamee sadarkaa olaanaa irra gahaa,Hararge keessattis wantoonnii jalqaban xumuramaa jiru bara 2006 keessatti wanta hedduu dha kan xumuraman.”
Gama kaaniin ammoo naannoolee akka Arsii Nageellee,Gujii,Hararge Lamaan, Baabbillee, Mattuu, Naqamtee fi Gimbii faalleen rakkoo bisaanii hedduu qaban jedhan ta ammoo torbaan dhufu itti deebina.


text:
Godinaalee Lixa Oromiyaa irraa Ummanni Irreecha baranaa irratti akka hin hirmaanneef humnoonni mootummaa magaalota garaagaraatti sochii hawaasaa ugguruu jiraattonni bakka garaagaraatii dubbifne himan.
“Godinaalee Wallaggaa afuran irraa Ummanni gara giddugala biyyaatti imalee Irreecha irratti akka hin hirmaanneef daangeffameera” kan jedhan jiraattonni magaalota Naqamtee fi Finfinneerraa OMN quunnaman; tibbana Aanaalee Godina Wallagga bahaa 17’f hirmaannaa Irreecha baranaa daangessuun walqabatee qajeelfamni darbee irratti hojjetamaa ture jedhu.
Bu’uura Odeeffannoo hawaasa irraa arganneetiin, Aanaalee Godinichaa hundarraa namoonni muraasni sirni aangoorra jiru barbaadu qofti irreecha baranaa irratti hirmaachuu akka danda’aniif murtaa’ee, isaan filatamaniif xalayaan qophaa’ee, hojiin ummata bal’aa Irreecharraa ugguruu hojjetamaa tureera.
Kana hordofee, sochiin Ummataa Godinaalee lixa Oromiyaarraa gara giddugala biyyaattii taasifamu guutuutti danqamee jiraachuun kan himan maddeen odeeffannoo OMN, namoonni haajaa biroof imalarra turanillee karaatti danqamanii Abboonnii fi Haadholiin osoo hin hafin daandii irratti rakkoolee garaa garaaf saaxilamaa jiru jedhan. Imaltoonni gama lixaa magaalaa Geedoo akka ol hin dabarre, magaalaa Amboo akka hin seennes ittifamaa turuu odeessi jiraattota naannoorra nuqaqqabes ni mirkaneessa.
Humnoonni nageenyaa uummata kana daandiirratti ugguran “maaliif akkas nu gootu” jedhamanii yommuu gaafataman, “Qaamni olaanu konkolaataa mitii nama lafa deemuyyuu hin dabarsiinaa waan jedhaniif nuti haga isaanirraa kallattiin kennamutti hin darbitan” kan jedhu nuuf deebisan jedhu imaltoonni.
Hojiin Ummanni akka Irreecha irratti hin hirmaanneef danquu dursee eegalamuu ibsuun, namoota sabboonummaa qabanii fi duudhaa isaanii kabajan WBO waliin hidhata qabdu jechuun dursanii hidhaatti guuraa turuu himaniiru.
“Adeemsichi gareen aangoorra jiru walitti qabama Oromoo jibbuu fi ija sodaan ilaaluurraa madda, gochi raawwatamaa jiru qaama karoora tokkummaa ummatichaa caccabsuuti” jedhu.
Haaluma wal fakkaatuun Godina Shawaa Lixaa Aanaalee garaagaraa irraas ummanni Irreecha Finfinnee fi Bishooftuutti borii fi iftaan kabajamu irratti akka hin hirmaanneef danqamaa jiraachuu odeessi garasii nuqaqqabe ni mul’isa.
Aanaalee Godina Shawaa Lixaattis namoota xalayaa Gandarraa barraa’e, Waajjira Aadaa fi Tuurizimiitiin mallattaa’ee fi Waajjira dhimma Nageenyaatiin irreecha irratti akka hirmaataniif mirkanaa’eef harkaa qabanirraa kan hafe, Ummanni walabummaan bahee Irreecha irratti akka hin argamneef daangeffamee jiraachuu jiraataan magaalaa Ambootii OMN quunnaman ibsaniiru.
Isaan Xalayaa kana harkaa qabanirraan kan hafe, ummanni magaalota Giincii fi Holotaa ol darbuu dhorkameera, Ummata Oromoo jilasaa hawwiin eeggaturraa ittisuun diinummaadha jedhu. Gochichi shira sirnoonni durii Ummata Oromoo eenyummaa isaarraa fageessuu fi duudhaasaa dhabamsiisuuf taasisaa turanirraan addatti kan hin ilaalamne ta’uus himan.
Irreechi duudhaa Ummatichi fedhiisaa qofaan walabummaan bahee kabajatu malee, jila dabballeen mootummaa xalayaan itti wal afeertu tahuu hin qabu kan jedhan maddeen odeeffannoo keenya dhimmicha irratti bakka garaagaraatii dubbifne, Ummanni Oromoo gochoota duudhaasaa dadhabsuu fi adeemsumaan balleessuuf raawwataman akkasii callisaan ilaaluu akka hin qabnes dhaaman.


text:
Yunaayitid Isteets, prezidaantiin kutaa Kurdi taan – Masuud Barzaanii taayitaa isaanii gad-lakkisuuf murteessuu isaanii galatoomfattee jirti.
Dubbi-himtuun Ministirii Dhimma-alaa Yunaayitid Isteets – Heezer Nuweert, har’a waa’ee kanaa ibsa kennaniin, “Prezidaant Barzaaniin hoogganaa uummataa seena qabeessaa fi keessumaa, dhiheenya kana garee ISIS dhabamsiisuuf duula waliin geggeessine irratti hoogganaa uummata goota ta’uu isaanii nama agarsiisani. Murtiin isaanii kun, yeroo rakkisaa keessatti hoogganaa biyyaaf yaadan ta’uu isaanii agarsiisa” – jedhan.
Mootummaan Iraaqii fi mootummaan bulchiinsa naannoo Iraaq, hatattamaan waliin hojjechuudhaan, rakkoolee furmaata hin argatiin jiran Heera Iraaq jalatti akka furan gaafata – ibsi Ministrii Dhimma-alaa Yunaayitid Isteets irraa bahe kun.


text:
Finfinnee, Fulbaana 25/2013(TOI)- Yaa’iin waloo fi baniinsaa Manneen Marii Bakka Bu’oota Ummataafi Federeeshinii marsaa 5ffaa waggaa 6ffaa har’a waaree booda taa’ama.
Yaa’ii waloo kanarratti Pireezedaantiin Mootummaa RFDI, Saahilawarqi Zawudee haasaa kallattii xiyyeeffannoo Mootummaa agarsiisu ni taasisu jedhamee eegama.
Yaa’ii kanaratti Abbootiin Amantaa,hoggansi siyaasaa,namoonni beekamoofi ambaasaadaroonni,bakka buutoonni dhaabbilee idil-addunyaa adda addaa magaalaa Finfinnee keessa jiran ni argamu jedhameera.


text:
Sababoota fi Furmaata Waliin Oduu Warra Duubatti Deebi’anii-Kutaa 16
Ajaa’iba namni gariin saalfachuun milkaa’inna irraa duubatti deebi’a. Islaama waan hordofuuf nama keessa isaatti qaaniin itti dhagahamutu jira. Inumaa, wanti kanarra badaan namoota saalfachuun Islaama qabachuu dhiisudha. Islaama qabachuu kootiif maaliif namoota saalfadhaa? Isaan eenyu ta’aniitin isaan saalfadhaa? Saalfannaan wanta badaa irraayyi malee karaa milkaa’innaa keessa deemu saalfachuun wanta hin jirreedha. Shamarri hijaaba uffattu saalfachu hin qabdu, dargaggeessi areeda dheeressuu fi surree gabaabsu saalfachu hin qabu. Kana irra, hijaabni kabajaa ishii akka ta’ee sirritti beeku qabdi. Sababoota Islaama akka hin qabanne nama taasisan keessaa tokko namoota saalfachuudha.
17-Namoota Saalfachuu
Haala garii irratti hundaa’un nama dhiibbaan isarratti uumamutu jira. Kanaafu, sababa kanaan Islaama qabachu dhiisa. Yommuu isaan falman akkana jedha: Ani gara karaa kanaatti deebi’u barbaada, garuu namoonni ‘kuni nama dhaaba (ijjannoo) hin qabne’ nan jedhu sodaadha, ijjannoo kiyya murteessu irratti dandeetti hin qabu.
Ilaalcha namootaa sodaachuun gufuu guddaa irra darbuu hin danda’amnee ta’ee jira. Sodaan kuni namoota duubatti deebi’an gara Islaama qabachuutti deebi’uu irraa dhoowwa. Inumaa yeroo garii Islaama erga qabatanii akka duubatti deebi’an sababa ta’a.
Dargaggeessa amantii kanaaf fedhii guddaa qabuu fi beekumsa barachuuf nashaaxa qabu tokkotu ture. Dheerinna yeroo inni Islaama itti qabatee beekuuf waa’ee isaa ollaa isaa gaafadhe. Namni umriin guddaa ta’e tokko dargaggeesi kuni yeroo salaata fajrii masjiida keessatti mu’azzina akka dursuu natti hime. Garuu hiriyyoota babbadoo karaa kanaa fi isa jidduu seenaniin wal barate. Yommuu jijjirama isarratti arguu, isa daawwadhee isa waliin falme. Innis ni jedhe: Ani gara jama’aa qulqulluu kanatti deebi’uu barbaada. Garuu maatii fi hiriyyoota kiyya kan ani ma’asiyaa fi wantoota babbadoo irraa isaan dhoowwaa ture ergasii ofii kiyyaa itti deebi’uun isaan waliin hojjadhu maal godhaa? Akkamitti haala haarawaan itti deebi’ee isaan dhoowwaa? Fuula kamiin isaan qunnamaa? Karaa rakkoo kana hundaaf na saaxilutti hin deebi’u. Islaama qabachuun naaf hin danda’amu. Wanta gaariitti hin ajaju, wanta badaa irraayyis hin dhoowwu. Haala amma keessa jiru kana keessatti osoo na dhiiste bareeda.”
Anis nan jedhe: jecha namoota sodaachuun karaa kanarraa of ni dhoowwitaa? Yommuu Islaama qabachuu dhiistu namoonni `Haala kiyya kanarratti na dhiisan` jettee ni yaaddaa? Yommuu Islaama qabachuu dhiiste, nama dhaaba hin qabne jechuun si ibsanii jiru. Namni Islaama qabatee fi namni Islaama qabachuu dhiise jecha namootaa irraa nagaha hin ta’u. Inni dhimmota lama keessaa hin bahu:
A-Yommuu Islaama qabachuu dhiistu, warri kheeyrii fi hiriyyoonni kee duraanii ‘nama dhaaba hin qabne’ jechuun si ibsu. Dubbiin isaanii kuni adabbii hatamtamaa ta’u malee wanta biraa ni ta’a jedhee hin yaadu. Adabbii boodarra dhufu Rabbiitu beeka.
B-Yommuu gara haqa irraa dheessiteetti deebitu, warri badii maqaa si balleessu, `Nama dhaaba hin qabne` jechuun si ibsu. Kuni siif qormaata waan ta’eef jecha isaanii kana irratti obsi.
Garuu saahiba keenya kana saalfachuun gara haqaatti deebi’uu irraa isa dhoowwe. Nuu fi isaaf Rabbiin qajeelcha kadhanna.
Kanaan mata duree kana ni guduunfina. Gufuun kuni gufuu yaadati (imagination). Eenyutu dubbii namoota irraa nagaha ta’aa? Akka gabaafametti Nabii Muusaan (aleyh salaam) akkana jedhe: Yaa Rabbii! Eenyullee akka na hin rakkifnee fi hin arrabsinee Si kadha.” Rabbiinis akkana isaan jedhe: “Yaa Muusaa suni wanta Ani Ofifu hin goonedha.”
Khaaliqni namootaa azaa fi arrabsoo isaanii irraa nagaha hin taane. (Hadiisa Abu Hureeyran gabaase keessatti, Nabiyyiin sallallahu aleyh wassallam ni jedhan: Rabbiin ni jedha: Ilmi Aadam Na arrabsee jira, Na arrabsuun isaaf hin malu. Na kijibsiisee jira, [Na kijibsiisuun] isaaf hin malu. Arrabsoon isaa Ani ilma akka qabu dubbachuu isaati. Kijibsiisuun isaa immoo akkuma jalqaba na uume deebisee na hin uumu jechuu isaati.” Sahiih Al-Bukhaari 3193)
Yaa gabricha dadhabaa ati hoo akkam taataa? Sababa kanaan Islaama qabachuu ni dhiistaa? Yoo akkana goote ati dogongoraadha, shakkii hin qabu. Suni dogongora keeti. Jallinna kee itti hin fufin. Soba itti fufuu caalaa dogongora ofii amanutu gaariidha.
Yaa obboleessa kiyya! Gooftaa kee irraa saalfachuu dhugaa saalfachuun sirra jira. Namoota saalfachuu sababa duubatti deebi’iinsaa fi karaa Islaama qabachuu itti dhiistu gochuun sirra hin jiru. Rabbiin hunda caalaa saalfatamu akka qabu beeki.


text:
chaarterii tokkummaa mootummootaa bara 1945 yeroo mallatteeffame biyyoonni Afriikaa harka caalaan koloneeffannaan qabamanii akka turan, erga sanaa as koloneeffannaa harcaatuu jalaa ba’uun gumii kana keessattis heddumminaan jirra jedhan.
Afriikaan hiyymmaa, dhukkubaa fi walitti bu’inisaan beekamti yeroo jedhamaa jiru kanatti jedhan Obbo H/Mariam suuta suutaan jijjiiramni jalqabeera jedhan.
Afriikaan walitti bu’iinsa ardittii qabatee jiru hanqisuu dhaan bulchiinsa demokraatawaa jajjabeessuun guddina dinagdeetiin hiyyummaa faccisaa jirti jedhaniiru.
Guddina waarinsa qabu argamsiisuuf tattaaffiin ta’u hanga kaayyoo mileeniyemii fiixaan baasuu qofa utuu hin taane sana darbees akka ta’e ibsaniiru.
Mata duree gamtaan Afriikaa bara dhufuu jechuun 2014 fudhatee dhiyaatu qonnaa fi wabii nyaataa ta’uu dubbatan.
Gamtaan Afriikaa Tuniisiyaa, Maalii, Somaliyaa, Ripublikii Afriikaa waaltaa, Sudan, Sudanii fi Sudan kibbaa keessatti qooda fudhachuu isaa ibsaniiru.
walitti bu’iinsi Koongoo keessaa kutaa sanaaf yaaddessaa ta’uu isaas ibsanii jiran.
Mana murtii addunyaa kan ilaaleen ennaa dubbatan Akkaataa manni murtii addunyaa itti hojjechaa jiru afriikaaf ilaalcha gaarii hin taane qaba jedhan.
Murtii haqaa fi araara argamsiisuun nagaa fi tasgabbii fiduu mannaa meeshaa siyaasaa afriikaa lammiiwwan ishee irratti qiyyaafate ta’e. Fudhatama hin qabu jedhan.
Balaa shororkeessotaa magaalaa nayroobii keessatti dhaqabee lubbuu namaa galaafatee lubbuu hedduu madeesseef gadda itti dhaga’ame uummataa fi mootummaa Keeniyaa akkasumas maatii namni jalaa miidhameef ibsuun fedha jedhan.


text:
Dr. Alemtsehay Tesfa Gammadaa waggoota dheeraaf biyya Fiinlaand jiraataa erga turanii booda biyyatti deebi’uu dhaan hawaasa isaaniif gumaachaa jiru. Biyya Fiinlaand Yuniversitii Helsinkii jedhamu keessaa waggootga 22f kan barsiisan yoo ta’u umuriin isaanii waggaa 70.
Investera muuxannoo qabanii fi dhimmi beeladaalee irratti qorannaa hedduu kan geggeessan hayyukun yeroo ammaa Wallagga bahaa magaalaa Naqamtee keessatti warshaa aannanii hundeessanii jiran. Beeladaalee ofii isaanii kan oomishan Dr. Alemtseyaan, yeroo ammaa guyyaatti aannan litira 100 uummata magaalattiif kan raabsan ta’uu dubbataniiru.
Ennaa warshaan isaanii guutummaan hojii jalqabu guyyaatti hanga annan liitira kuma shanii dhiyeessuu kan danda’an ta’uu illee nuuf ibsaniiru. Daragaggoota akkasumas ogeessotaaf carraa hojii argamsiisuu kan danda’u warshaan kun yeroo ammaa guutummaan hojii jalqabuuf eeyama mootummaa biraa eeggataa jira jedhan Dr. Alemtsehaay.


text:
Bulchiinsa naannoo Oromiyaa fi kan naannoo Somaalee giddutti walitti bu’insii eega uumamuu jalqabee bubbulee jira.Uummanni gara itti cituu barbaade sagalee hiree murteeffanno kan kenne ta’uus guutummaatti hojii irra lafti hin oolle jira jedhu bulchiinsa naannoo mootummaa Oromiyaatti itti gaafatamaan waajiira dhimmootii komunikeeshinii Obbo Addisuu Araggaa.Hidhatoonni bulchiinsa nannoo Somaalee irraa dhufanbaatilee darba lama keessatti godinaalee Oromiyaa shanii fi aanaa kudha afuur keessatti walitti bu’iinsa kaasuu fi uummanni Oromoo lafa irraa dheesse irratti alaabaa ofii dhaabu jedhan.
Kunis qabeenya lafaa humnaan babal’ifachuu fi dinagdee waliin hidhata qaba jedhu.Bulchiinsa naannoo lamaan irraa walitti dhufuun akkasumas mootummaa Federaalaa dabalachuun rakkoo uumame furuuf mari’ataa akka jiran ibsanii namoonni ajjefaman fi miidhaman akka jiran akkasumas qabeenyaan miidhamuu dubbatu.
Gaaffii fi Deebii Kutaa Duraa kana cuqaasuun dhaggeefadhaa