text:
Bu’uruma kanaa
Ta’uun yoo mudaman Pireezidaantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Lammaa Magarsaan wal-harkaa fudhiinsa angoo Pireezidaantii duraanii Obbo Muktaar Kadiir irraa erga taasisan booda Mudama Kaabinee isaanii caffeef dhiyeessanii mudamni isaanii ragga’eera.
▶Haaluma kanaan◀
#1faa Obbo Umar Huseen Itti Aanaa Pireezidaantii Mootummaa Naannoo Oromiyaa
#2faa Obbo Abiy Ahimad-Sadarkaa I/A Pireezidaantiitti Hogganaa Biiroo Misooma Magaalaafi Manneeni Oromiyaa
#3faa Obbo Isheetuu Getaahun Sadarkaa I/A Pireezidaantiitti Hogganaa Biiroo Qonnaafi Qabeenya Umamaa Oromiyaa
#4faa Obbo Tolosaa Daggafaa –Hogganaa Biiroo Maallaqaafi Walta’iinsa Diinagdee Oromiyaa
#5faa Obbo Birahaanuu Staggaayee –Hogganaa Biiroo Haqaa Oromiyaa
#6faa D/r Darajjee Guddataa –Hogganaa Biiroo Eegumsa Fayyaa Oromiyaa
#7faa D/r Hasan Yosuf -Abbaa Taayitaa Egumsa Naannoo Bosonaafi Jijjiirama Qilleensaa Oromiyaa
#8faa D/r Tashoomee Addunyaa -Hogganaa Komishinii Karooraafi DiinagdeeOromiyaa
#9faa Obbo Habtaamuu H/Mikaa’eel -Hogganaa Biiroo Dargaggoofi Ispoortii Oromiyaa
#10faa Injinar Birhaanuu Baqqalaa -Hogganaa Biiroo Konistrakshinii Oromiyaa
#11faa Gargaaraa Komishinara Damballaash G/Mikaa’eel -Hogganaa Biiroo Bulchiinsaafi Nageenyaa Oromiyaa
#12faa Addee Loomii Badhoo -Hoggantuu Biiroo Aadaafi Turizimii Oromiyaa
#13faa Obbo Asaffaa Kumsaa -Hogganaa Biiroo Bishaan,Albuudaafi Inarjii Oromiyaa
#14faa Addee Aziizaa Abdii – Hoggantuu Biiroo Dhimma Dubartootaafi Daa’immanii Oromiyaa
#15faa Obbo Wandimaagany Nagaraa -Hogganaa Biiroo Daldalaafi Misooma Gabaa Oromiyaa
#16faa Obbo Kaasaayee Abdiisaa -Biiroo Barnootaafi Teekniikaafi leenjii Oromiyaa
#17faa Obbo Birahaanuu Fayyisaa -Itti Gaafatamaa Waajjira Pireezidaantii Oromiyaa
Akkasumas
#18faa Obbo Eleemaa Qaamphee – Hogganaa Oditii Muummichaa Oromiyaa
#19faa Addee Hiruut Biraasaa – Komishinara Komishinii Naamusaafi Farra Malaammaltummaa Oromiyaa
#20faa Obbo Geetuu Wayyeessaa – Daayireektara Olaanaa Dhaabbata Raadiyoo fi Teeleviziinii Oromiyaa
Ta’uun Muudama isaanii Caffeen sagalee guutuun raggaasisee jira jedhu #OPDOn haarayati uumama jirti moo akki isii akkam.
Addis Abeba – Protests erupted in many towns and cities, including schools and university compounds,…
Shabboo Miidiya: Seenaa amaarsaa fii gara jabeenya isaanii. https://www.youtube.com/watch?v=MjL1acJzXgc
Gocha suukkanneessaa sirni nafxnyaa Oromoo irratti gidduu kana raawwachaa jiran balaaleffachuun Barattoonni Oromoo godina addaa…
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…


c: text/html

text:
Fedhii Lubbuu Faallessu
Akkuma torbaan darbee eerre fedhii lubbuu hordofuun miidhaa baay’ee fida. Namni tokko fedhii lubbuu hordofuu yookiin hordofuu dhiisu isaa akkamitti beekaa? Yeroo baay’ee namtichi fedhii lubbuu hordofuu, yommuu gocha fedhiin isaa itti ajajju raawwatu fedhii lubbuu hordofuu hin beeku. Kan inni beeku yommuu miidhaa wanta raawwate sanii arguudha.
Mallatoolee fedhii lubbuu hordofuu agarsiisan maal fa’aa?
Gosa dhibee beekuf mallatoolee arguun barbaachisa. Fedhii lubbuu hordofuunis dhibee waan ta’eef mallatoolee isaa beekun hin barbaachisu ree? Namtichi yommuu fedhii lubbuu hordofuu;
1.Lubbuun isaa wanta san raawwachuuf garmalee feeti, ni jarjarti- yommuu fedhii keenya hordofnu lubbuun teenya wanta san dafnee akka argannuu itti nu kakaasti. Wanta nu dura dhaabbatu hin jiru hanga wanta feenu san argannutti. Fakkeenyaf, fuudhaa heerumaf ta’uu danda’a, karaa haraamatin hariiroo uumuf ta’uu danda’a, lubbuuun nama tokko wanta kana raawwachuuf garmalee jarjarti, yoo obsaa fi beekumsa hin qabaatin. (Asitti fuudhaa heerumni dhowwadha jechuu kiyyaa miti, garuu suuta fi obsa barbaachisa) Kanaafu mallatoon fedhii lubbuu agarsiisu tokkoffaan jarjaruu fi obsa dhabuudha. Yeroo jarjartu fedhii lubbuu hordofuu kee yaadachuun tasgabbaa’i. Wanta jarjaraan argame dhumti isaa waan hin tollef.
2.Gammachuun jalqabarratti garmalee itti dhagahama– fedhii lubbuu hordofuun wanta tokko yommuu raawwannu gammachuun garmalee nutti dhagahama. Garuu dhumti isaa gaabbi fi gadda. Kokolfaa jalqabuun dhumarratti bullukoon gaddaa fi gaabbi nu haguuga. Fakkeenyaf, yeroo ammaa dargageessi fi shammarren kokolfaa fi gammadaa Fesbuuki, Whatsupp fi karaalee kanaa fi kan kana fakkaataniin wal qunnamu. Hariiroon isaani yoo itti fufe dhumti isaanii gaddaa fi gaabbidha. Kanaafu mallatoon lammaffaa fedhii lubbuu hordofuu agarsiisu ‘Jalqaba irratti gammachuu guddatu namatti dhagahama. Dhumarratti garuu gaddaa fi gaabbidha.’ Yoo mallatoo akkanaa argite fedhii lubbuu hordofaa akka jirtu yaadadhu. Yerooma kolfii sitti dhufe san hojiin kee dhumti isaa akka hin bareenne beekun dhaabi.
3.Of dinqisiifachuu– yommuu fedhii lubbuu hordofnu of dinqisifachuun haqa irraa jaamaa ta’uun dhumarratti of miina. Namoonni baay’een haqa irraa kan garagalaniif waan of dinqisafatanii fi boonaniifi. Wanta hundaa waan beekan itti fakkaata. Tiyya qofa ta’a jechuu malee gorsaa fi dhaamsa gaarii dhageefachuun itti hin fayyadaman. Kanaafu mallatoon sadaffaan fedhii lubbuu hordofuu agarsiisu of dinqisiifachuu, namoota tuffachuu, fi boonudha. Mallatoon kuni amantii kee irratti dhiibbaa guddaa geessa. Akkuma jedhamu namni boonu fi saalfatu beekumsa hin baratu. Kan boonu ‘nan beeka’ jedhe waan yaaduf nama isaa olii hin dhageefatu, kan saalfatu immoo ‘na salphadha’ jedhe waan yaaduf wanta hin beekne hin gaafatu. Kanaafu of dinqisifannaan, boonu fi namoota tuffachuun yoo sitti dhagahame fedhii lubbuu hordofaa akka jirtu beeki.
4.Namoota gammachisuuf– beekkamtii argachuu fi namoota gammachisuuf carraaqun mallattoo handhuura fedhii lubbuu hordofuuti. “Namoonni beekaa nan haa jedhaniif, Nama akkam bareedu haa jedhaniif, Qabeenya qaba haa jedhaniif fi kkf “ jenne yaadun meeqa keenyatu yeroo fi humna keenya bakka hin taanetti gubaa jirraa. Namoota gammachisuuf yommuu carraaqnu yaaddo, dhiphinnaa fi gadda malee wanti argannu hin jiru. Rabbiin qofa gammachisuuf yoo ta’e immoo gammachuu fi tasgabbiin qalbii teenya haguuga. Kanaafi Rabbiin qofa gabbaruun sochii qaamatiin qofa kana agarsiifamu osoo hin ta’in qalbiinis Isaaf qofa tan hojjattu ta’u qaba. Aslimaayyu (hundeemayyu) Rabbiin kana gabbaramu wantoonni sadii yoo wal simataniidha. Isaanis, qalbii, arraba fi qaama. Qalbiin dhugaan amanuu fi iklaasa qabaachu qabdi, arrabni wanta qalbii keessa jiru dubbachuudha, qaamni immoo hojitti jijjiruudha. Insha Allah gara funduraatti ‘Imaana’ jalatti bal’innaan kana ilaallu ta’a.
Kanaafu hojii kamiyyuu keessatti niyyaan (intention) qalbii murteessadha. Niyyaan yoo bade hojiin badee jechuudha. Yommuu fedhii keenya hordofnu ‘Naa haa arganiif, haa dhagahaniif’ jenne namoota gammachisuuf garmalee carraaqna. Kanaafu miirri akkanaa yoo sitti dhagahame fedhii lubbuu hordofaa akka jirtu beekun itti qabsaa’i. Wanta sirrii fi Rabbiin gammachisuu hojjachuuf carraaqi.
Fedhii Lubbuu Faallessu (1)
Namni tokko fedhii lubbuu hordofuun hadhaa baay’ee dhandhamaa jira haa jennu. Jireenya hadhaawa tana keessaa bahuu ni danda’aa sila? Gaabbii fi hurriin baay’een isa marsaa jira. Gaddii fi yaaddon mataa isaa gadi gonbise. Akkamitti keessaa bahuu danda’a? Fedhii fi gargaarsa Rabbiitin ba’aa fedhii jalaa bahuu ni danda’a. Mee tuqaale filamatoo haa eerru.
1.Miirri kabajaa hoo’an isatti haa dhagahamu– yommuu namni tokko badii keessatti of arguu kabajni isaa/ishii mulqamaa akka jiru beekun kabajaa isaa/ishii deebifachuuf badii san dhiise biraa deemu qaba. “Salphinna kana ofirraa kaasun mataa ol qabadhe deemu qaba” jechuun of onnachiisu qaba.
2.Kiniini sabrii (obsaa) liqimsuu- kiniini sabrii gabaa irra ni jiraa jettanii gaafachu dandeessu. Lakkii hanga ammaa kiniini sabrii wanti jedhamu gabayaa irra hin jiru. Garuu sabriin mataan isaatu kiniiniidha. Akkuma kiniinin hadhaa qabu sabriinis hadhaa qabdi. Yommuu ati fedhii lubbuu hordofuu irraa kiniini sabrii kana liqimsitu, jireenya mi’aa fi bal’aa boodarra ni jiraatta. Garuu fedhii lubbuu hordofuun yommuu badii raawwattu jireenyi hadhooftu fi dhiphoo taati. Yommuu fedhii lubbuu tana jalaa bahuuf kiniini sabrii liqimsitu dhawaata dhawaatan gara mi’aa fi fayyaatti si jijjiramaa adeema. Kanaafu bu’aa fi badhaasa kiniini sabrii liqimsuu irraa argamuu haa hubannu. Akkasumas, miidhaa, daraara fi adabbii fedhii lubbuu hordofuu irraa argamu itti haa xinxallinuu
3.Namni kan uumameef fedhii lubbuu hordofuuf osoo hin ta’in kaayyoo guddaaf akka uumame haa beeku. Kaayyon guddaan kuni Rabbiin qofa gabbaruudha. Kaayyoo kanas galmaan kan gahu yoo fedhii lubbuu faallesse qofaadha. Salaata salaatuf fedhii lubbuu faallessun, salaatatti ka’uu qaba, wanta badaa raawwachuuf yommuu hawwu fedhii lubbuu faallessun wanta badaa kanarraa of dhowwu qaba.
4.Kan bineensonni ittiin isa caalaniin nafsee ofiitif filachuu hin qabu- bineensonni uumaman wanta isaan miidhu fi fayyadu addaan baafatu. Wanta miidha fidu caalaa wanta faaydi qabu filatu. Osoo beekanu diina ofitti ni deemu? Namni immoo sammuun kan isaa kennameef badaa fi gaarii akka addaan baafatuufi. Yoo wanta isa miidhu fi fayyaduu addaan hin baafatin yookiin wanta isa fayyadu dhiise wanta isa miidhu yoo filate, haala isaa caalaa haalli bineensota gaariidha jechuudha.
5.Nageenya kabaja, amantii, qabeenya, sadarkaa isaati fi badii fedhii lubbuu hordofuun isatti fidu wal madaalchisu qaba. Namni fedhii lubbuu hordofuu kabajni isaa irraa mulqama, amanti ofii dhaba, qabeenyi isaa ni hoonga’a. Fedhii lubbuu hordofuun namoota meeqa galaanna salphinnaatti kuffiste,guddinna irraa xiqqeenyatti darbite, fokkinna bishaan dhiqee hin baasne itti uwwiste, namoota meeqa balbala soorata (rizqii) itti cufte, gammachuu meeqa jala dabarsite.Kanaafu kabaja fi salphinna wal madaalchisuun fedhii lubbuu hordofuu irraa namni tokko of qabu danda’a.
Jechoota Hayyoota waa’ee fedhii lubbuu faallessu ilaalchise (2)
☞Umar ibn Abdulaziz (Rabbiin rahmata isaa haa godhu) akkana jedhame gaafateme,”Qabsoo kamtu hundarra caalaa?” Innis,”Fedhii lubbuu keetitti qabsaa’udha.”jedhe deebise. Ammas Umar akkana jedhe,”Akka nama yeroo haqni fedhii isaa simate haqa hordofuu, yoo fedhii isaa faallesse haqa faallessu hin ta’in. Yoo akkas goote [fedhii kee waliin deemnan waan hordofteef] mindaa hin argattu. [Fedhii kee faallessinaan] haqa waan faallesiteef ni adabamta.”
✓Ibraahim ibn Ad’haam akkana jedhe,”Qabsoon guddaan qabsoo fedhii lubbuu waliin adeemsifamuudha. Namni lubbuu ofii fedhii qullaa ishii irraa dhowwee addunyaa fi balaa ishiitirraa boqonnaa argata. Azaa (daraara) addunyaa irraa kan eeggamuu fi nagaha ta’a.”
☂Wahb ibn Munabih akkana jedha: “Namni fedhii ofii koome jala godhate, sheyxaanni gaaddisaa isaa jalaa ni dheessa. Namni moo’atame immoo, fedhiin isaa isa abchooche.” (Dhugumatti namni fedhii hordofuu wanti inni hojjatu abchuun tokkoma.)
☛Al-Hasan al-Basrin akkana jedha,”Dhibeen hundarra hamaan qalbii kan dhamaasudha. Kana jechuun fedhii lubbuuti.”
★Abu Haazim: “Diina kee caala fedhii lubbuu keetitti qabsaa’i (loliin)” jedha. Ammas akkana jedha, “wanta lama yoo raawwatte wanta gaarii (keyrii) addunyaa fi aakhiraa ni argatta.’ Isaan lamaan kunniin maaliidhaa? Jedhame gaafatame. Innis ni jedhe,’1ffaa, Wanta ofii jibbitu garuu wanta Rabbiin jaallatu bakkaan yoo geesse (hojjatte). 2ffaa Wanta ofii jaallattu garuu kan Rabbiin jibbu yoo hojjachuu dhiiste.”
☛Ibraahim ibn Dawuud Qassaari: “Namoota keessaa namni dadhabaan nama fedhii lubbuu isaa faallessu irraa dadhabaa ta’eedha. Namoota keessaa namni cimaan nama fedhii lubbuu ofii faallessu irratti cimaa ta’eedha. “
☛Imaam Ibn al-Qayyim (3): namoota gosoota torbanii Rabbiin Guyyaa Qiyaama guyyaa gaaddisa Isaa malee gaddisni biraa hin jirre gaaddisa Arshii Isaa jalatti gaddiseessu yoo itti xinxallite, warroota fedhii lubbuu isaanii faallessun bakka kana (gaaddisa jala) akka gahan ni argita. 1.Hogganaan (imaamni) namoota haqaan bulchu haqaan hojjachuu hin danda’u yoo fedhii lubbuu hin faallessin.2.Dargageessi ibaada (Rabbiin gabbaruu) irratti guddate, kana gochuu hin danda’u yoo fedhii lubbuu hin faallessin. 3.Namtichi qalbiin isaa masjiidatti hidhamte, gara masjiidatti kan isa oofu fedhii lubbuu gara mi’aa addunyaatti isa waamtu yoo faallessedha. 4.Namoonni lamaan Rabbii jedhanii kan wal jaallatan ergasii Rabbiif jedhanii kan walitti dhufanii fi addaan deeman yoo fedhii lubbuu faallessaniidha. 5.Namni bitaan isaa osoo hin beekin mirgaan (osoo eenyullee hin beekin) dhoksee sadaqaa kennu yoo fedhii lubbuu faallessedha. 6.Namni dubartiin miidhagdu fi sadarkaa qabdu badiif isa waamte, “Ani Rabbiin sodaadha.” Jechuun waamicha ishii didu yoo fedhii lubbuu faallesse qofaadha. 7.Namni kophatti (adda isaatti) Rabbiin yaadate fi sodaa Rabbitirraa kan ka’ee imimmaan ija isaa kan guutu yoo fedhii lubbuu faallesse qofaadha.
Shaakala
Wanta beekne yoo hin shaakalin jireenyi keenya achumatti dhaabbatte hafti. Akkuma armaan olitti jedhame fedhii lubbuu faallessuun qabsoo guddaadha. Qabsoon immoo wanta taa’anii argamu osoo hin ta’in shaakalli fi tattaaffi barbaachisa. Fedhii lubbutti qabsaa’uf mee kanniin haa shaakallu:
1.Hojii tokko hojjachuun dura itti yaadu– namni bu’aa fi miidhaa hojii tokko osoo hin hojjatiniin dura itti yaade hojjatu ykn dhiisu nama qaruutedha. Kana galmaan gahuuf shaakalli fi qabsoo addaan hin cinne nu barbaachisa. Ammarraa jalqabne wanta hojjannu tokko bu’aa fi miidhaa isaa madaalle hojjachuuf haa carraaqnu. Miidhaa kan qabu ykn fayda kan hin buusne yoo ta’ee hojicha ni dhiisna. Faayda kan qabu yoo ta’ees niyyaa (yaada duuba jiru) qorachu qabna.
2.Niyyaa keenya sirreessu– yeroo baay’ee baditti kan kufnuuf niyyaan keenya badaa waan ta’eefi. Hojii badaa tokko irraa ifatti kan dheessinu namoonni na argan jechuun garuu dhoksatti ni raawwanna. Akkasumas, hojii gaarii keenya ifatti baasuf kan carraaqnuf namoonni akka arganiifi. Kana irra, hojii badaa ifaa fi dhoksatti Rabbiin sodaachun yoo dhiisne, akkasumas, hojii gaarii ifaa fi dhoksatti Rabbii jenne kan hojjannu yoo ta’e fedhii lubbuu teenya faallessaa jirraa jechuudha. Ammarraa eegalle niyyaa keenya qulqulleessuf carraaqu qabna. Hojii tokko hojjachuun dura, “Maaliif hojjadhaa? Eenyu gammachisuufi? Hojiin kuni bu’aa moo miidhaa qaba?…” jechuun of gaafachuuf haa shaakallu. Yoo akkana goone fedhii lubbuu irratti qabsaa’a jirraa jechuudha.
3.Sheyxaana Rabbitti mangafachuu– fedhii fi sheyxaanni bakka tokkotti dhufnaan akka gaazi fi ibidda bakka tokkotti dhufaniti. Sheyxaana ofirraa ari’uuf furmaanni hundarra caalu gara Rabbii fiigudha. Dhugumatti Rabbiin akkana jedha:
“Yoo garagalchaan (hasaasni badaan) sheyxaana irraa ta’e sitti dhufe Rabbitti mangafadhu. Dhugumatti Inni (Rabbiin) Dhagaa’a, Beekadha.” Suuratu Al-A’araaf 7:200
Kanaafu yommuu sheyxaanni hasaasa badaa (waswaasa) nutti fidu, ‘A’uzubillahi mina sheyxaani rajiim (Sheyxaana abaarrame irraa Rabbiin tiikfama), sii hin dhagayu narraa deemi, badii asi.” jechuuni dandeenya. Zikrii (yaadannoo) Rabbii baay’isuun sheyxaanni akka nutti hin dhiyaanne gochuu dandeenya. Sheyxaanni nama kan moo’atu namtichi yommuu Rabbiin dagatuudha.
4. Salaata sirnaan salaatu– Namni yommuu salaata dhiisu fedhii ofii hordofuun baditti of darba.
“Isaan boodaas bakka bu’oota salaata dhiisanii fi fedhii lubbuu isaani hordofantu hafe. Hallayyaa Jahannam qunnamuuf jiru. Garuu namni tawbatee, amanee, hojii gaarii hojjate, warri sun jannata seenu; homaa hin miidhamanu.” Al-Qur’an, Suura Mariyam (19): 59-60
Kanaafu salaata sirnaan salaatun badii hamaa irraa of baraaruf haa carraaqnu.
5.Yommuu namoonni nu dinqisiifatan dinqisiifannaa isaanitin sobamuu dhiisu- yommuu namoonni nu dinqisiifatan, dinqisifannaa isaanitiin of tuulinsi nutti dhagahamu danda’a. Kanaafu yommuu namoonni si dinqisifatanii fi faarsan, fedhii lubbuu teeti faallessi. Hojiin ati hojjatte xiqqaa akka ta’e yaadi.
6.Beekumsa barbaadu– beekumsa barbaadun meeshaa cimaa fedhii lubbuu itti faallesaniidha. Fakkeenyaf, Qur’aana, hadiisa fi barnoota Islaama biroo qo’achuu, barachuu, dhageefachu.
7.Namoota gara baditti nu waaman irraa fagaachuuf carraaqu.
8.Yommuu lubbuun wanta tokko garmalee feetu, “Hin hojjadhu, gara badii hin deemu!” jedhanii faallessu.
9.Qabsoo kana keessattu obsuu
Yoo kanaa fi kan kana fakkaatan hojii irra oolchine Insha Allah ni milkoofna.
Kitaabilee wabii
(1) & (3) Rewdatul Muhibbiin- Imaam ibn al-Qayyim (fuula 332-342)
(2) Hayatu Salaf_al-Qawlu wa al-amal- Ahmed ibn Naasiri Xayyaar (fuula 48-52)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Walaloo Afaan Oromoo Pdf Download -
walaloo afaan oromoo, walaloo afaan oromoo pdf, walaloo afaan oromoo kan jaalalaa, walaloo afaan oromoo 2019, walaloo afaan oromoo 2018, walaloo afaan oromoo 2016, walaloo afaan oromoo lataa qana'ii, walaloo afaan oromoo ortodoksii tawaahidoo, walaloo afaan oromoo 2020, walaloo afaan oromoo dr zelalem
Available online At the Download Afaan Oromoo English Dictionary - Galmee Jechoota apk 4. Deebii Guutuu Obbo Lammaa Magarsaa Keennan. Walaloo.... Washington, DC. walaloo afaan oromoo pdf. Jechoota Hayyoota.... Getachew Shuremu Walaloo Afaan Oromo. - Free download as Word Doc.... Download Baacoo Afaan Oromoo Jokes - Baacoo Afaan Oromoo Qoosa Afaan ... -Walaloo Sirba Jaalalaa-Geerarsa Jomard 1839 42 -Walaloo Sirba Oromoo.... Dhandhama jaalalaa. walaloo afaan oromoo pdf. ~ Kaayyoon kee akka galma sii gahuuf rabbiin kadhadhu! *Addunyaa Tana Irratti:. Now Downloading.... Rabbani Pdf Free . ... Download Alexa for your Windows 10 PC for free. ... Kit (Koei) (ISO) 166 and thirty-seven more episodes by Walaloo Afaan Oromoo Pdf.
Seenaa Barreeffama Afaan Oromoo - Afaan Oromo Online | Marsariitii ... 18 Aug Giddugalichi Aug 30, 2017 - Walaloo Afaan Oromoo Pdf Download - Listen.. Oromo Bible - Macaafa Qulqulluu Afaan Oromoo Bible is an offline Oromo bible ... flkavvhogoParticipant Download >> Download Seer-luga afaan oromoo pdf ... pdf, kitaaba walaloo afaan oromoo pdf WALALOO AFAAN OR. for free thing.. Adaa fi Afaan ofiif kabajaa kennuun dirqama lammummaa ti. Jedhaa barreessaan kitaaba walaloo 'Burqaa Jaalalaa'. Walaloo Afaan Oromoo Wednesday, February 20, 2013 "Anaa Jejeeqxanii" Kan ... Shop Pdf Download Asoosama Afaan Oromoo Godaannisaapdf Download.... pdf, kitaaba walaloo afaan oromoo pdf, kitaaba afaan oromoo kutaa 12 pdf, .... Kubee Oromoo Oromo Encylcopedia - Free download as PDF File (. Skip navigation.... Walaloo Ajaa'ibaa Galma Barkumeetti Feeneet Geetaachoo ... Walaloo Duula Barreeffama Qubee Afaan Oromoo: Daraaraa Nurgiitiin ... Download File:.... Seenaa barnoota qubee afaan Oromoo keessatti ABOn dirree dhihaa fi bahaa ... HS irratti Walaloo Afaan Oromoo Pdf Download - http://tinyurl. fi dhimma loogii...
Obbo Zalaalam Abarraa, seenaa walaloo Oromoo keessatti walaloo qalbii ... Oromo Litertature' irratti hojiiwwan Obbo Zalaalam mursaanni itti.... Jan 19, 2014 Diraamaa Afaan Oromoo Dargaggoota Oromoo Dallas, Texas n ... WBO Tube, Walaloo Jalaala Afaan Oromoon, Bareedduu oromoo walloo, ... Best Afan Oromo Film - Viduba is the best way of download, watch, share, videos.. Walaloo Afaan Oromoo Fi Qoosaa Gaggabaaboo. 7.7K likes. #WALALOO AFAAN OROMOO hedduu argachuuf page kana like godhaa.. OROMO. 1.2 Meeshaa naanawwa kee jiru himi. Meeshaallee: Homaa. Tartiiba: Utuu mi'a isa kana hin eegalin dura, akka TV ykn raadi'ooniin kutaa.. BBC: Attamiini walaloo barreessuu fi dubbisu akka itti eegalte nutti himi mee? Seeneet: Dura obbooleetti ... Seeneet: Walaloo kan naaf barreessu abbaa kiyya. BBC: Ati mucaa ... Oduu BBC Afaan Oromoo. 20:49 EAT - 21:04.... Walaloo Afaan Oromoo Pdf 20 >>> DOWNLOAD. 3b9d4819c4 Wangeela Yohaannis I, II, III YohaannisWangeela Yohaannis I, II, III Yohaannis .. D. ar'a ta'uu, charles dickens walaloo armaa gadii kanaan akkana jechuun. ... Download Afaan Oromo Bible - Macaafa Qulqulluu Apk luu free- all latest and... ba1888a4a6
Sea of Thieves Full Game With Crack [PC-Game]
impa code book pdf download
Nexus Dance Vol 2
Acorn 6.2.3
The Sims 3 crack - TS3W.exe [jojost1] generator
breaking bad season 2 720p blu-ray subtitles srt
The Message Movie In Hindi Hd Free Download
ArcGIS Desktop 9.2 utorrent
Deus Ex Mankind Divided Soundtrack Downloadl
Understanding Human Communication 11th Edition Pdf


text:
Duraan manneen barnootaa keessaa erga manneen barumsaa cufamanii booda immoo magaalaa keessa adeemuun akkasumas mana jireenyaa seenuun barattotaa fi jiraattoota hidhuun akka daran hammaatee itti fufee jiraattonni dubbataa jiru. Sambata darbe barattoota lama mana murtiitti dhiyeessuun hidhaa baatii lamaan adabanii gara magaalaa Gimbiitti ergamuu isaanii kan dubbatan barattonni lameen keessaa tokko shamarree ta’uu ibsan.
Kanneen biroo hidhaman soddomii shan caalan keessaa maanguddooni umrii dheeraa qabana ilma isaanii hidhattonni qabuu waan hin dandeenyeef jecha bakka isaa hidhamuu ibsanii jiran. Waajirri polisii aanaa Najjoo garuu biyyi nagaa dha namni hidhames hin jiru barnootis itti fufee jira jedha. Barnooti addaan eega cite torban lama ta’uu jiraatonni kan ibsan ta’us amma garuu jalqabamaa jira jechuun Daayreekteerri mana barumsaa qophaa’ina Najjoo Obbo Abraam Yohaannes dubbatanii jiru.


text:
Galaana Fitnaa-Kutaa 1ffaa
Qormaata ykn fitnaan yommuu bu’uu nama jaanjessa, dukkanni namatti bu’a, gara deeman nama wallaalchisa. Nama Rabbiin eege malee namni qaroon dukkana qormaataa kanaatin ni dhama’a. Fitnaa yoo jennu wantoota lubbuu, qalbii fi qabeenya nama irratti balaa fiduu danda’aniidha. Isaan keessaa gurguddoon waraana, wal lola, balaa uumama kan akka kirkira lafaa, rooba cimaa, wantoota fokkuu kanneen akka sagagaalummaa, gudeeddaa, alkooli fi kkf babal’achu, qabeenyi garmalee baay’achuu fi hiyyuummaan jabaachu.
Yeroo ammaa akkuma beekkamu fitnaan bakka kamittu babal’ate jira. Fitnaa kanniin jalaa akkamitti akka baanu yoo hin beekin salphatti galaana isaatin nyaatamna. Barreefamni armaan gadii kitaaba basaa’ir fil fitan jedhamu irraa cunfamuun fudhatame. Gara jalatti Arabiffaa fi Ingiliffaan ni argattu.
“Dhugumatti fitnaan akka duumessa walirratti tuulame wal duraa duuban dhufun namoota haguuga. Jaaminsaa fi duudummaa keessatti akka dukkanni halkanii yookiin danbaliin cimaan nama marsuutti fitnaanis isaan marsa. Fitnaa keessatti sammuun namaa ni qabamti, qalbiin isaani ni duuti nama Rabbiin tiikse malee.”
Fitnaan yeroo kamu hin dhaabbatu, ni dhufa. Garuu dhufuun dura nuti beekumsaan, xinxallii gadii fagoon, hojii gaggaari hojjachuun, badii irraa dheessu fi Guyyaa Qiyaamatiif qopha’uun of qopheessu qabna. Namni jalqaba lolaa fitnaa keessatti kufu nama Rabbiin irraa fagaate fi beekumsa barbaadu irraa dheessedha.
Ergamaan Rabbii (sallallahu `alayhi wa sallam) akkana jedhan:
“Namni gammadaan nama fitnaa (qormaata, rakkoo) irraa eeggameedha. Yommuu mokkoramu (qoramu) immoo nama obseedha.” (Abu-Dawud)
Kanaafu fitnaan nutti bu’uun dura amaloota fi maalummaa ishii sirritti beekun irraa dheessu qabna. Erga nutti bu’een boodas obsaan jala darbuuf carraaqu qabna.
Amaloota Fitna
Fitnaan amaloota beekamoo qabdi yommuu beekan kan irraa goran. Amaloota kanniin beeku dhabuu irraa kan ka’ee fitnaa meeqatu namoota haaxawe dabarse. Amaloota ishii keessaa muraasni:
a.Jalqaba yommuu fitnaan dhuftu nama hawwatuun namoota gowwomsiti– yommuu qormaanni dhufu jalqaba garmalee nama kakaasa. Ergasii wanti hunduu akka yaadame osoo hin ta’in garagalto ta’a. Khalaf ibn Hushib, “Namoonni yommuu fitnaan dhiyaattu waloola Imru Qays tana walaleessu garmalee jaallatu” jedha. Imru Qays akkana jedhe:
Waraanni jalqabni ishii akka intalaati
Bareedinna ishiitin wallaala hundaa ofitti harkisti
Yommuu waraanni cimee fi dheerate
Akka jaarti dulloomtu jaarsa hin qabne taati
Arri’ooftu bifni ishii jijjirame tan biraa taati.
Fuunfachuu fi dhungachuuf ni jibbamti.
Walaloon tuni isinii galee mitiree? Jalqabni fitnaa akka intala bareeddu nama hawwatti. Namni wallaalan kamu itti fiiga. Ergasii suutuma suutan yommuu fitnaan cimu akkuma intalli tuni jaarti taate fokkattu fitnaanis fokkachuun ofirraa nama ariiti.
Khalaf akkana jechaa ture, “Yommuu fitnaan dhiyaattu namoonni walaloo tana sirritti baruu qabu.”
b.Fitnaan sammuu namaa hadoocha- Abdullah Ibn Mas’uud (Radiyallahu anhu) akkana jechuu turan, “Fitnaa akka aara nama ukkaamsu isiniif sodaadha. Tan qalbiin namaa keessatti duutu akkuma qaamni du’u.”
“Fitnaa sammuun namaa itti hadoodutu dhufa, nama qaroo arguun hanga garmalee ulfaatutti.”
Abu Musa Al-Ashaari akka gabaasanitti Ergamaan Rabbii (sallallahu `alayhi wa sallam) akkana jedhan:
“‘Dhufaati Guyyaa Qiyaamatin dura, al-Harj ni jira.’ (Sahaboonni) ni jedhan, ‘Al-Harj maal jechuudha?’ Ergamaan Rabbii (sallallahu `alayhi wa sallam) ni jedhan:’Ajjeechadha. Mushrikoota ajjeesu keessan osoo hin ta’in isin wal ajjeessudha, hanga namtichi ollaa ofii, obboleessa ofii, abbeera ofii,ilma abbeeraa ofii ajjeesutti.” Isaanis ni jedhan ‘Sila osoo sammuu qabnu moo?” Ergamaan Rabbiis ni jedhan,’Sammuun namoota yeroo sanii ni deemti (ni hadooddi), namoota sammuun isaani xiqqaa fi hin yaannetu hafa. Irra hedduun isaani dhugaa irra waan jiran se’u garuu homaa irra hin jiran.” (Imam Ahmadtu gabaase)
Namni yeroo qormaanni itti bu’u gara deemu wallaala. Malli hunduu harkaa bada. Alkooli caala nama macheessa. Dukkana irratti dukkanni nama haguuga, hurriin jireenya nama marsa. Kanaafu fitnaan dhufuun dura of qopheessun hin barbaachisu ree?
c.Amaloota fitnaa keessaa kan biraa immoo yommuu uumamtu saffisaan babal’achuun qabbaneessun garmalee ulfaata– mee haa ilaallu lola addunya irratti adeemsifamaa jiru. Jalqaba irratti hoo hoon jalqabama. Ergasii itti fufun rasaasa walitti dhukaasun eegalama. Lubbuun namoota kumaatamatti lakkawamanii ni darba. Hanga lubbuun miliyoonatti lakkawaman darbanii fi qabeenyi baay’een barbadaa’utti qabbaneessun ni dadhabama. Akka fakkeenyatti biyyoota Arabaa mee ilaallu.
Ibn Taymiyaan akka jedhanitti yommuu fitnaan buutu namoonni qaroon namoota gowwaa ibidda fitnaa qabsiisan duubatti deebisu hin danda’an. Akkuma Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) jedhe kuni amala fitnaati.
“Rakkoo (fitnaa) isin irraa warra miidhaa hojjatan qofa kophatti hin muudannes sodaadhaa. Dhugumatti Rabbiin adabni isaa cimaa akka ta’es beekaa.” Suura Al-Anfaal:25
Fitnaan yommuu buutu ishiin faalamu irraa namni nagaha bahu hin jiru kan Rabbiin eege malee.”
Yommuu fitnaan dhufuu fi dhufuun dura gara Qur’aana fiigudha. Qur’aanni nuura (ibsaa dukkanaati) fi basaa’ira (ragaa ifaati).
“Dhugumatti Gooftaa keessan irraa ragawwan ifa ta’an isinitti dhufeera. Namni (raagawwan kanniin) arge lubbuma isaatif (itti fayyadama). Namni jaames isheedhuma (lubbuma ofii) irratti (miidhaa geessa). Anis (Muhammad (SAW)) isin irratti tiiksaa miti.” Suura Al-An’aam :104
Abdur-Rahman ibn Abzi akkana jedhe,”Yommuu namoonni fitnaa ajjeecha Usmaan ibn Affaanitti kufan, ani Ubay ibn Ka’ab akkana jechuun gaafadhe, ‘Yaa Abbaa Munzir karaan fitnaa kana keessaa ittiin bahaniin maalii?’ Innis akkana jedhe,’Kitaaba Rabbiiti (Qu’aana). Wanta ifa sii ta’ee irratti hojjadhu, wanta sii hin galle immoo hayyootaf dhiisi.’”
Kanaafu fitnaan (rakkoon) bu’uun dura Qur’aana barachuun, qo’achuu fi irratti hojjachuuf carraaqun karaa fitnaa jalaa ittiin bahaniidha. Yeroo baay’ee namoonni galaana fitnaatin nyaataman namoota beekumsa hin qabne fi ijjoolle ykn dargaggoota bilchinna hin qabnedha. Wanta maanguddoo fi namoonni qaroon isaaniin jedhan hin dhagayan. Yeroo hundaa anutu beekadha, anatu dhugaa irra jira jedhu. Beekumsaa fi xinxalli malee fiigu.
Badii fitnaa irraa dhalatu hanbisuuf dargaggoonni fi namoonni kuunnin hayyoota fi maangudootatti hidhatu qabu. Hayyoonni jallinnaa fi dogongora irraa namoota tiksu. Dhugumattii Rabbiin yeroo namoonni Islaama irraa garagalan sababa Abu Bakar sidiiqin (radiyallahu `anhu) amantii Ofii tumse.
Tolee! amaloota fitna hanga kana erga ilaalle booda yeroo fitnaan nutti butuu akkamitti too’achuu dandeenyaa?
1.Obsa qabaachu– yeroo kamiyyuu keessatti obsa horachuun ni barbaachisa. Yeroo rakkoo immoo daran barbaadamadha.
وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ ۗ وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرًا
“Garii keessan gariidhaaf mokkorri taasifne jirra. Ni obsituu ree?(Obsaa!) Gooftaan keetis (waan hundaa) argaa ta’ee jira.” Suura Al-Furqaan (25):20
Namoonni tokko tokkoof qormaata. Qormaata kana irratti obsuu barbaachisa.
Rakkoo fi daraaran jireenya namaa guutu keessa itti hin fufu. Kana irra yeroon booda toltuu fi laafinnatu dhufa. Toltuu fi laafinna kana argachuf obsa barbaachisa.
Rabbiin (Subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Rakkinna waliin laafinatu jira.
Dhugumatti rakkinna wajjiin laafinatu jira.” Suurat Ash-Sharh 94:5-6
Yeroo ammoo rakkoo fi daraaran baay’ate kanatti obsa akka qabaannu Ergamaan Rabbii (sallallahu `alayhi wa sallam) nuu dhaaman.
Abu Zarr akkana jedhe: Ergamaan Rabbii (sallallahu `alayhi wa sallam) akkana naan jedhan, “Yaa Abaa Zarr!” Anis nan jedhe ‘Labbeyka yaa Rasulallah wa sa’adeeyka (sii awwaadhe)’ Innis ni jedhe ‘Yommuu namootatti duuti itti bu’uun manni isaani qabrii (awwaalcha) ta’u maal gootaa?”
Anis ni jedhe,’Rabbii fi Ergamaa Isaatu beeka (yookiin ani akkana jedhe: Wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa naa filan).’
Ergamaan Rabbiis ni jedhe ‘Sirratti obsuudha’ yookiin ‘obsi.’” (Abu-Dawuud)
Waa’ee obsaa ilaalchise bal’innaan barruule ‘Obsa:Furtuu milkaa’inna fi Gammachuu’ websaayiti kana irratti argaman dubbisuu dandeessu.
2.Wal danda’uu fi walii mararfachu– balaa namatti bu’ee obsaan danda’anii jala darbuun injifannoo guddaadha. Kanaafi Umar ibn Al-Khaxxaab akkana jedhe,”Jireenya gaarii keenya obsaan arganne.” Yeroo rakkoo wal-danda’uu fi wali mararfachuun hadhaa daraara hir’isa. Wal danda’uu dhiisu fi akka bineensa wal nyaachun immoo rakkoo babal’isuun miidhaa guddaa geessa.
3.Jarjaruu fi ariifachuu dhiisu– lubbuu meeqatu galaafatamee, qabeenya meeqatu barbadaa’e sababa jarjaruu fi ariifatuutin. Akkuma Oromoon jedhu ‘Osoo hin hubatin hin gugatin.’ Wanta tokko sirritti addaan osoo hin baasin fiigun miidhaa guddaa fida. Akkuma jedhamu Obsi Rabbii irraayyi, jarjaruun immoo sheyxaana irraayyi. Wanta hundaa jarjaraan akka raawwattu fedhii guddaa keessa keetti sheyxaanni qabsiisa. Of qabbaneessu fi gadii dhaabbate osoo itti hin yaadin yoo fiigde gatii baay’ee kafalta.
Jarjaruu jechuun yeroo isaatin dura wanta tokko hojjachuudha. Arabdoonni jarjaruun haadha gaabbiwwan hundaati jedhu.
Al-Awzaa’i akkana jechuun gabaase, “Yommuu Umar ibn Abdulaziz nama tokko adabuu barbaade, guyyoota sadiif hidha. Ergasi ni adaba. Yeroo dallansuu sanitti jarjara jibbuu irraa kan ka’e (yerooma san hin adabu).”
Muhammad ibn Bashir akkana jedha:
Luka fudhachuun dura faana keetif murteessi bakka.
Namni wallaalumaan mucucaate dhugumatti ni kufa.
Kana jechuun dhimma tokko irratti bu’aa fi miidhaa isaa osoo itti hin yaadin itti hin dhiyaatin. Yoo kan siif ta’u ta’ee fudhadhu, ta’uu baannan irraa gori.
Huzayfan fitnaa ilaalchise akkana jedhe: Yommuu jalqaba fitnaan buutu ni dhokatti. Garuu erga deemten booda ni mul’atti.”
Shamr Yaada Huzeeyfaa ilaalchise akkana jedhe: yommuu fitnaan jalqaba dhalattu namoota dhamaasun akka waan sirrii ta’anii itti fakkeessiti hanga isaan keessa seenanii wanta dhowwamaa hojjatanitti. Ergasii yommuu fitnaan gara dhumaatti dhuftuu fi deemtu, dhugaan ishii ifatti baha. Namoonni itti seenan hundi isaanitu akka dogongoran ni beeku.” (Basaa’ir fil fitan)
Abu Hatim, Muhammad ibn Hibban al-Busti, akkana jedha, ‘Namni jarjaraan kaayyoo ofii hin gahu akkuma namni suuta jedhuu fi obsuu kaayyo ofii irraa hin utaalle. Namni cal’isaan yeroo baay’ee hin gaabbu. Namni yeroo hundaa dubbatu (laflaafin) nagaha hin bahu. Namni jarjaraan osoo homaa hin beekin dubbata, osoo homaa isaa hin galin deebii deebisa. Namni biraa beekkama osoo hin ta’in faarsa. Nama beekkame fi faarfame namni jarjaraan komata (qeeqa). Osoo itti hin yaadin murteessa. Osoo hin murteessin gara funduraa fiiga. Jarjaruun nadaama (gaabbi) taati. Nageenyi wanta jarjara waliin dhufuu miti. Arabni ‘jarjarri haadha gaabbiti’ jetti. (Basaa’irul fitan- fuula 42)
Keeyyanni armaan olii tunii waa’ee jarjaraa ilaalchise waan baay’ee of keessatti hammatti.
Jarjara ittisuuf beekumsaa fi obsa nu barbaachisa. Akkuma beekumsi dabaluun bilchinni sammuu waan dagaaguf namtichi jarjaruu irraa of qusata. Yommuu miirri keenya hoo’u, of gadi qabuu qabnaa malee hoo’a saniin fiigne of gubuu hin qabnu. Takka miidhaa fi bu’aa wanta fiignuufi dhaabbannee itti yaadu qabna. Yommuu sheyxaanni akka jarjarru nu taasisu, “A’uzubillahi mina sheyxaani rajiim ( sheyxaana abarraamaa irraa Rabbiin eeggama)” jechuu qabna. Wudu’a gochuu fi salaata salaatun, ergasii du’aayi gochuun jarjara keenya ni qabbaneessa. Manguddoota fi namoota qaroo waliin mari’achuu qabna. Adduma gulufuu hin qabnu. Insha Allah hanga torbaan kutaa lamataan walitti deebinutti Assalamu aleykum wa rahmatullahi wa barakaatuh.
Madda: Basaa’ir fil fitan (Arabic)
basair-fil-fitan (English)


text:
Sadaasa, 25/2014(TOI)-Waamicha “Namoonni miiliyoona tokko gara biyya” jedhu hordofee tikeetiin Xiyyaaraa saaffisaan gurguramaa jiraachuu Ameerikaatti Ambaasaaddarri Itoophiyaa Ambaasaaddar Fitsum Araggaa ibsan.
Daandiin xiyyaara Itoophiyaa, Hoteelonniifi dhaabbileen keessummeessitootaa qophii waamichicha madaalu taasisuu akka qaban eeraniiru.
Namoonni biyyasaanii jaallatan Tikeettii xiyyaaraa bitaa jiraachuu Ambaasaaddar Fitsum kaasaniiru.
Tikeettiin gurguramaa jiru yeroo gabaabaa keessatti kan xumuramu ta’uu Magaalaa Loos Aanjelesitti argeera jedhan.
- Naannawa keessan eegaa!
- Gara adda waraanaatti duulaa!
-Raayyaa Ittisa Biyyaa deeggaraa!


text:
Xiyyeeffannoon muummicha Ministeeraa Abiy Ahmed tokkummaa ta’us, eenyummaa siyaasa Itoophiyaa fi kan Oromoo walitti araarsuu sababa dadhabeef, waadaa seene sanaaf jiraachuu hin dandeenye.
Barruun kun qaamaa gabaasa Pirojektii Filannoo Itoophiyaa Insaayiti (EIEP) ti.
Filannoo bara 2015 paartiin biyya bulchaa ture, Addi Diimokiraatawaa Warraaqsa Uummattoota Itoophiyaa (ADWUI’n) guutummaa guutuutti moo’achuusaatti aansuun fincila uummataa Oromiyaa keessatti dho’ee ture booda, Eebila bara 2018tii keessa Abiy Ahmed muummicha ministeeraa ta’ee muudame. Fincilli bara sana dho’e, boodarra naannoo Amaaraa fi naannolee birootti babal’atee mootummaa raasee akka inni qondaalota biyyattii fi naannolee jijjiiru dirqisiise.
Kun Abiyyiif, furgugge ol ka’iinsaa isaaf ta’e.
Muummichi haarawaa, kana dura Koloneela Humna Raayyaa Ittisaa fi qondaala ol-aanaa humna odeeffaannoo biyyattii kan ture yoo ta’u, bara 2010tti miseensa mana maree bakka bu’oota ummataa kan federaalaa ta’uun bara 2015-16 ti ministeeraa saayinsii fi teeknoolojii federaalaa ta’ee ganna tokkof tajaajileera. Akkasumas Onkoloolessa, bara 2016tti hogganaa biiroo misooma magaalaa fi manneen Oromiyaa ta’uun muudamu isaatiin booda bekkamtii argataa dhufe. Yeroo kana paartii ADWUI keessatti itti aanaa duree Dhaabbata Dimokiraatawa Ummata Oromoo (DhDUO) ta’uun pireezidaantii mootummaa naannoo Oromiyaa duraani Lammaa Magarsaa hogganamu jalatti hogganaa waajjira dhaabaa ta’uun hojjete.
Yeroo ol-ba’aa turetti, Abiy, afaan finciltootaa dubbataa ture. Qabsoon fincila diddaa uummata Oromoo guddataa yeroo adeeme, inni immoo TV Oromiyaa, talavizyina mootummaa naannoo Oromiyaa, kan amma OBN jedhamee moggaafame, irratti irradeddeebiin dhiyaachuun haasawa gochuu baayyise.
Sadaasa 28 bara 2016ti, leenjii dandeetti raawwachiistummaa qondaaloota mootumma olaanoof qophaahe ture irratti, yaada isaa Talavizyina Oromiyaa irratti dhiyaachuun af-gaaffii godheen “ummanni Oromoo carraa guddoo nuuf uumee jira, kanatti gargaaramnee halkanii-guyyaa hojjechuun gaaffii ummata keenyaaf deebii kennuutu nurra jira.” jedhee dubbate. Kunis, waadaa Abiy ifatti uummata Oromootiif galaa ture baay’ee keessaa isa tokkodha.
Kana irraa ka’uun, Uummati Oromoo Abiyyiin akka nama ADWUI keessaa taa’ee dura dhaabbatee isaaniif falmuu jalqabeetti ilaalani. Bekamtiin isaa dabalaa dhufe, keessumaa magaalota qarree Finfinneetti argaman, qotee-bultooti Oromoo baay’een sababa baba’ina magaalaa guddittiitiin lafa isaanii dhaban keessa jiraatan keessatti.
Beekkamtiin Abiyyi haasawaa inni mana maree bakka bu’oota ummata irratti haasaween beekamtii horachuu itti fufe. Hasawaa isaa Waxabajii bara 2018tiin, eegii aangoo qabatee baatii lama kan hin gutne keessatti godheen, adeemsa mootummaa ADWUI cabsuu fi tuffachuun, badiiwwan kana dura dalagaman maraaf dhiifama gaafatee, gocha san balaaleffachuun gocha “shororkessummaa” jechuun yaame.
Dhaabbata Adda Bilisummaa Uummata Tigirayiin (ABUT), kan baay’inaan ADWUI keessatti ol-aantummaa qabaachaa akka turetti hubatamuu fi kanarraa ka’uunis, yeroo dheeraaf paarticha fi biyyatii harkati galfatee bara 1991 iraa kaasee olaantummaan geeggeessa akka turetti dhaabbata ilaalamu kan ta’e, ciigoodhaan waraanuuf, jechoota kanneen akka ‘waraabessa guyyaa’ fayyadamaa ture.
Adeemsichi kan gargar bittinneessu ta’us, adeemsisaa akka Oromooti baay’een aarsaa kaffalaa turaniif bu’aa kan argatan, barri abbaa irrummaa kan xumurame fi uummati Oromoo wal-qixxummaadhaan tajaajilamuu akka dand’aniif gaaffiin isaaniis akka biyyaatti deebi akka argatuuf karaan kan baname itti fakkaatee ture.
Abiyyi seeroota walfalmisiisoo ta’an irra deebiin akka ilaalaman gochuun, dirree siyaasaa daran babal’isuu, mirgoota ilma namaa kabajuu fi filannoo gitaa fi walaba ta’e geggeesuuf kakate.
Oromiyaa keessa dharraan ture ifaadha. Garuu gammachuun sun oolee hin bulle.
Rogeessi jiraataa qarqara kibbaa Finfinne kan ta’ee fi kan fincila uummata Oromoo isa Abiyyi gara aangootti akka dhufu gargaare, keessatti adda durummaan hirmaachaa ture tokko yeroo Itoophiyaa Insaayititti dubbatu, “Ijibbaataa guddoo booda yeroo dhumaatiif boqonnaa arganne jennee yaadnee turre… ifa barii harawaaatu nuuf ba’e seene. amma garuu…, dukkana hamaan liqimfamnee jirra” jedhe.
Sabboonummaa wal-dhiitaa
Abiyyi ummata qabsaawe gara aangootti isa fidetti dugda galfachuuf ooleeyyuu hin bulle.
Fakkeenya, muummicha ministeeraa ta’ee torban sadii booda, walgahii hayyoota naannoo Amaaraa waliin 21 Ebla, 2018, magaalaa Baahir daariitti godheen “sabboonummaan Oromoo ummata guddaa gadi xiqqeessee gandatti galche” jechuun tuffii qabu agarsiise.
Achi irraa qabee, duullii sabbonummaa Oromoo irratti baname saffisaan dagaagee ummata Oromoo danuu irratti rakkina cimaa dhaqabsiisuu eegale. Filannoon Itoophiyaa Waxabajii 21 geggeeffame, sagalee ummatichaa ammas moggaatti kan dhiibe, bu’aadhuma imaammata kanaati.
Akka itti as geenye hubachuudhaaf, kan ilaaluu fi calaqqisiisuun nama tokko irraa eegamu, kanneen akka, jaarmiyaaleen siyaasaa Oromoo fi sabboontootni Oromoo jajjaboon biyyatti deebi’uu; Mootummaan Abiy bifa isa kan Melles waliin walfakkaatuun sochii mormitoota naannicha keessa jiran irratti tarkaanfii inni fudhate; Tarkaanfilee fi dararaa Oromiyaa keessaa; dhiibbaa xiin-sammuu hooggansa Oromoo fi sababa jeequmsa siyaasaatiin lubbuulee badan, sababa walittibu’iinsa saboota gidduutti uumamenis ta’e kan sabuma tokko keessatti uumameen walqabate kan dabalate jechuudha.
Hogguu mudannoo fi taateewwan bara 2018ti as jiran calaqqisiifnu, wantii baayyee baayyee barbaachisaan, ilaalchota wantoonni kunneen akka toora galanii mudatan godhe dhawaataan ilaaluunis barbaachisa.
Yaadoota sabboonummaa waldidan, addatti ilaalchoti Oromummaa fi Itoophiyaawwiinnet — kan, salphaadhumatti jarreen leellistoota Itoophiyaa sab-tokkee fi federaalizimii sab-daneessaan walqabate — gidduutti falmii yeroo dhiyoo asitti bakka dhuunfatee jiruudha. Itoophiyaa keessatti Oromoo ta’uu jechuun jijjiiramaa jira — jijjiramichi immoo ummaataa fi siyaasa gargar fageesseera.
Rakkoon kun walxaxaa ta’aniis, barbaachisummaan karaa marii hundagaleessa biyyaalessaatiin furmaata itti gochuu ifaadha. Waanti nama gaddisiisu garuu hanga ammaatti waantota argineen yeroo madaallu, Abiy—kan paartiin isaa Paartiin Badhaadhinaa filatamee jiru — kana gochuuf fedhii kan hin qabne ta’ee mul’ata.
Paartii biyya bulchu Badhaadhinaa
Mormitoota Oromoo baayy’ee biratti, sanyiin kufaatii filannoo bara kanaa kan facaafaman gochoota akka fiixa ba’umsa ciccimoo ‘mootummaan jijjiiramaa’ hojjechaa tureetti kanneen baay’inaan farfatamaa turaniini.
Sadaasa bara 2018 keessa, Abiy hooggantuu Boordii Filannoo Biyyoolessa Itoophiyaa (BFBE) gochuun Birtukaan Miidhegsaa, hooggantuu paartii mormituu Itoophiyummaa sab-tokkee irratti xiyyeeffatu kan turte, muuduudhaan nama baay’ee ajaayibsiise.
Innis murtee wal-falmisiisoo ta’an kanneen bu’aa filannoo Waxabajjii darbee bocan keessaa is duraati.
Mudde 2019 keessa, Abiy ABUT’n alatti dhiisuun, paartilee miseensota Adda Diimokiraasummaa Uummattoota Itoophiyaa (ADWUI) hundaa fi paartilee deggertootaa naannolee shan bulchaa turan Paartii Badhaadhinaa (PB) jalatti walitti baqse. Paartiin Diimokiraasummaa Oromoo (PDO), paartii Oromoo miseensa ADWUI kan ture, Paartii Badhaadhinaatin (PB) liqimfame.
Qofaa isaatti, liqimfamuun isaa paartileen mormitootaa Oromoo sirna ADWUI’n ala jiran carraa ittiin PB dura dhaabbatan hin qabaatan jechuu miti. Mormii uummataa waggootaaf ture, hacuuccaa Oromiyaa keessaa jiruu fi wal-waraansa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) fi waraana mootummaa (federaalaa fi naannoo) gidduu jiru irraa kan ka’e PDO’n (duraan, Dhaabbata Diimokiraasummaa Uummata Oromoo, DhDUO, kan ture) durumaanuu marqamaa kan ture. Beekamtiin paartichaa durumaanuu ol-ka’ee kan hin beekne ta’us, caalmaatti kufe.
Gama biraatiin immoo, bara 2019 keessa, Addi Bilisummaa Oromoo (ABO), jaarmiyaa siyaasaa hiree murteeffannaa uummata Oromootiif dhaabbatu, fi Kongiresiin Federaalaa Oromoo (KFO), deggersa guutummaa Oromiyaa keessatti qabaniin ofitti amanamummaa qabu.
Bilisa ta’uu BFBI utuma shakkanii iyyuu, miseensoti ABO fi KFO filannoon biyyattii gara diimokiraasiitti ceesisa jedhanii abdii godhatanii turani. Amajjii bara 2020 keessa, Carraa isaanii daran guddisuuf, hooggantooti isaanii Oromiyaa keessatti sagalee akka hin qircanneef wal-ta’uu irratti waliigalan.
Caamsaa bara kanaa keessa, jiraataan Buraayyuu tokko gaaffiif deebii Itoophiyaa Insaayit waliin taasise irratti ofitti-amanamummaa isaanii kana jala muree: “Biltsiginnaan (Afaan Amaaraa. Badhaadhina) akka gita KFO fi ABO hin taane of beeka… PBdhaaf, isaan keessaa kamiinuu waliin dorgomuu jechuun, qilleensa hammaaruu jechuudha.”
Dorgommiin PB teessuma paarlaamaa federaalaa 178 naannichi qabu irratti ABO fi KFO qofa waliin miti. Magaalaalee gurguddoo, naannawaa Finfinnee dabalatee, keessatti paartiin aangoo qabu paartilee mormitootaa sabboomummaa Itiyoophiyummaa sabtokkeef dhaabbatan, kanneen akka Haqa Hawwaasummaa Lammilee Itoophiyaa (EZEMA) qoramaa itti turan.
Abiyyi dorgommii kana akka salphaatti hinfudhanne.
Akkuma hubachuun danda’amu, Oromiyaa keessatti dirreen siyaasaa yoo baname — Sabboonummaa Oromootiif bakki yoo kennamee fi sochiin diimokiraatawaan paartilee mormitootaaf yoo eyyamame — aangoo PB rakkoo keessa sababa galchaniif, uggurri haaraan hojiitti seene.
BFBIn seera filannoo biyyattiin qabdu haaromsuun qajeelfamaa fi danbii paartilee siyaasaa ittiin galmeessan qopheesse. Labsii lakk 1162/2011 jalatti kanneen akka haaldureewwaan walxaxoo mallattoo fi bakka jireenya miseensota hundeessitootaa raga namootaatiin qulqulleessuu dabalatee — adeemsa guuttachuuf danqaa ta’uu, odeeffannoo seecca’uuf fi hanqina hojjetootaatiin rakkataa turuu boordichi ofuma isaatii iyyuu amanee ture.
Deggertooti mootummaa Abiy, moggaasa bilisummaa haaraa boordichi argate jedhuun dibbee rukutaa turanis, mormitoota ijoo muummichaatiif garuu jireenyi akka ulfaatu taasiseera.
ABO fi KFOn kan isaan irra gaa’an, Abiy BFBItti Burtukaaniin muuduu fi caseffama BFBE bifa haraan akka qindaa’u kan taasisuun, moo’uuf akka isa gargaaruuf kaayyeffateeti kan jedhuudha. Bara 2020 keessa, amantaan adeemsicha irratti qaban caalmaatti kufe, kunis, sababa filannoon irra deddebiin darbee fi yeroon aangoo mootummaa dheeraffamuun — tarkaafii jaarmiyaalee mormitootaa Oromoo, ABUT fi kanneen biroon mormame
Rakkoon BFBI paartiilee siyaasa morkattoota ijoo, ykn sadarkaa biyyaalessaatti dorgoman qofa waliin hin ture. Sadarkaa naannotti, jaarmyaalee siyaasaa Oromoo xixiqqaallee yeroo galmeessa paartileetti danqaan isaan mudachaa tureera. BFBI paartilee morkattoota siyaasaa Oromoo gara 12 ta’an galmeessuu dhiisuun waraqa beekamtii dhorkate.
Isaan kana keessaa, jahan saanii, Adda Bilisummaa Tokkummaa Oromoo (ABTO), Adda Bilisummaa Oromoo Abboo (ABOA), Adda Dimokiraatawaa Bilisummaa Oromoo (ADBO), Adda Tokkummaa Bilisummaa Oromoo (ATBO), fi Gamtaa Dimokiraatawa Oromoo (GDO) wal ta’uun baaatii Amajjii keessa mana murtiitti BFBE himatan.
Yeroo Manni Murtii Olaanaan Feederaalaa murtoowwan BFBEn jaarmiyaalee tokko tokkoo irratti murteessee ture kuffisutti, BFBIn immoo ol iyyannoo gara mana murtii waliigalaa federaalaatti geeffachuun dura dhaabbate. Wal-falmiin baatii Amajii irraa hanga baatii Eblaatti kan ture yeroo ta’u, Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa jaarmiyaaleen GDO fi Paartii Gadaa Bilisummaa Oromoo (PGBO), kan qofaa isaatti BFBI irratti himata banee ture, akka galmaa’an jechuun BFBIf ajaja kennee turus, kanarraa ka’uunis, filannoo sana irratti morkachuu osoo hin danda’in hafaniiru.
Gocha BFBIn godhe irraa kan ka’ee, paartiilee siyaasaa 33 biyyattii keessaa sadarkaa naannootti galmaa’an keessaa tokkollee kan Oromoo ilaallatu hin jiru. Bifa walfakkaatuun, Oromoon sadarkaa biyyaalessatti Oromoon dhaabbilee sadiin qofaan hafe: ABO, KFO, fi Sochii Bilisumma Oromoo (SBO), kan eegi hundeeffamee reefu ganna lama ta’ee fi filannoof qophii taasise kan hin qabne ta’uu kan himate, fi Oromiyaa keessatti PB waliin dorgomuuf kaadhimamoota lama qofa kan dhiyeefateedha.
Paartileen jiran cufti dhiibbaa isanirra ga’aa turee fi BFBI iraa gargaarsa dhabuu saanii komachaa turaniiru. Boordichi yeroo sadiif filannoo dheeressus, tokkonsaallee komii morkatoota waliin kan walqabate hin turre.
ABO fi KFOn, fakkeenyaaf, waa’ee gidirfamuuf hidhamuu miseensoota isaanii fi cufamuu waajjiraalee isaanii BFBItti iyyatanii turan. KFOn miseensonni gameeyyi fi qondaaltonni isaa 300 ol ta’an karaa seeraan ala ta’een jalaa hidhamuun manneen hidhaa keessatti dararamaa jiraachuu isaanii fi waajiraalee 200 ol ta’an naannoo Oromiyaa keessaa fi Oromiyaan alaa jran jalaa cufamuu dubbateera.
Gaafa Bitootessa 3, KFOn, sababa hoggantoota hedduun, kan irra caalaan isaanii immoo waxabajii 29 bara 2020 ajjeechaa gaddisiisaa weellisaa kabajamaa Hacaaluu Hundeessa irratti raawwateen booda, akka hidhaman ibsuun filannoo irratti hirmaachuu akka hindandeenye beeksise.
Beekisisa KFOtti aansuun guyyoota muraasa booda, ABOnis akkasuma sababoota filannoo keessaa akka ba’u taasisan heddu tarreessee dhiyeessun, filannichaan “al-filannoo” dimookiraatawaa hin taane jechuun balaaleffate.
Bitootessa 4 bara 2021, KFOn ibsa kenneen, BFBIn deggeraa mootummaati jechuun himate. Waajjiraaleen isaa akka banaman, miseensonni isaa akka gadlakkifaman, yeroon filannoo dheeratee akka dursi marii waliigala biyyaalessaaf kennamu gaafate. Paartiileen kunneen waan qabatamaa hindhiyeessine jechuun BFBIn deebii kenne.
Liigiin Mirga Namooma Gaanfa Afriikaa (LMNGA) Bitootessa 24, bara 2021ti gabaasa baaseen miseensoti ABO fi KFO hidhamuu fi bakkoota gara garaatti cufamuu waajjiraalee isaanii mirkaneeffadheera jedha.
Dhaabbatichi xalayaa fuula 39 qabu kan ABOn gaafa 7 Mudde, bara 2020ti BFBIf barreesse wabeeffachuun qondaaloti isaa 20 fi miseensooti olaanoon 119 waajjira muummicha irra qabamani hidhamuu ibse. Walumaagalatti miseensonni 880 hiidhamuu fi waajjiraaleen 103 ta’an Oromiyaa, Finfinnee, Dirree Dhowaa, naannoo Amaaraa Wolloo, fi Beenishaangul Gumuzi keessaa cufamuu ibseera.
LMNGAn cuunfaa gabaasa isaatiin, rakkooleen ABO fi KFO mudachaa turan karaa itti yaadamee fi toftaa qindaa’aa kan kaayyoon isaa “dhiibuun taphaa ala isaan gochuuf” PB’dhaan qophaa’e irraa kan ka’eedha jedha. Kaadhimamtoota ABO fi KFO ta’uu kanneen danda’an hundi jechuun sadarkaa danda’amutti hidhaatti guuraniiru jedha.
Baatii Eblaa bara kanaa, ABO-Gamtoome (ABO-G), gamtaa dhaabota ABO irraa fottoqan, ABO-Qaama Cehumsaa (ABO-QC fi ABO-Tokkomme, irraa ijaarame, yeroon filanno akka dheeratuuf BFBI gafate ture. Inis BFBIn loogii kan qabuu fi ta’e jedhee paartilee siyaasaa ummata Oromoo bakka bu’an dhabamsiisee, paartiilee “cichitoota finxaaleyyin biyyaalessummaa”, jechuun ABO-Gn kanneen waame, deebisee gara aangootti akka dhufaniif haala mijeessaa kan jiruudha jechuun yeroo komatu, boordichi komii kana haaleera.
Gaafa Waxabajii 21, Oromiyaa keessatti, PBn buufata filannoo 170f, bakka filannoon itti geggeeffamaniif kaadhimamtoota isaa dorgommiif hirrirse.
PBn ala, kaadhimamoota dhuunfaa 11 buufata filanno sagaliif, paartilee morkattoota saddeet buufata filannoo 58tiif, kadhimamoota 84 kan dhiyeefatan yoo ta’u: IZEMAn (46), Sochiin Biyyalessa Amaaraa (SBA)(6), Paartiin Labata Harawaa (PLH)(12), Paartiin Bilisumma fi Walqixumma (PBW)(8), paartiin Innaat (5), Paartiin Dimokiraasii Hawaasa Itoophiyaa (PDHI)(5), Dhaabbannii Tokkumma Itoophiyaa Maraa (DHTIM)(3), fi dhaabbanni maqaa Oromootiin socho’u takko, Sochiin Bilisummaa Oromo (SBO)(1) — kan qofaa isaa deggeraa federaalizimii sab-daneessaa kan ta’e.
Oromiyaa keessa naannolee filannoo 170 morkiin irratti geggeeffamu keessaa, paartiin biyya bulchaa jiru morkataa tokko malee kophaa isaa naannolee filannoo 103 irratti dorgome.
Akka biyyaalessatti filannoon naannolee filannoo 547 jiran keessaa 446ti geggeeffame, ummata filannoof galmaa’e miiliyoona 37 keessaa %90 ol bahee sagalee akka kennetti himameera. Filannoon noonnolee Itoophiyaa 10 keessaa naannolee sadii keessatti hin geggeeffamne.
Ummata naannoo Oromiyaa waliigalaa keessaa %46 kan ta’u filannoo irratti hirmaachuuf gahiinsa ni qaba. Akkaataa gabaasa BFBItti ummanni miiliyoona 15.3 (sagalee kennuu kan danda’an keessaa %83) galmaahaniiru, ummanni miiliyoona 14.7(sagalee kannuu kan danda’an keessaa %80) ta’an sagalee kennanii jiru.
Abiyyi “mucuca lafaatiin” injifate, Paartiin Badhaadhinaa teessumma 436 mana maree keessa teessumma 410 qabate jechuun miidiyaaleen baay’een gabaasan. Kanneen PB waliin paarlamaa seenan, naannoo Amaaraa irraa kaadhimamtoota SBA shani, naannoo uummattoota kibbaa irraa kaadhimamtoota IZEMA afuurii fi, Paartii Dimookiraasii Ummata Geedi’oo (PDUG) namaa lamaa, fi akkasumas namoota dhuunfaan dorgoman afuuri.
Oromiyaa keessatti. Paartiin Badhaadhinaa (PB), teessumma mana maree bakka bu’oota federaalaa 170 keessa 167 yoo injifatu, teessumni irraa hafan morkattoota dhuunfaan qabamaniiru. Isaan dhuunfaan teessuma argatan keessa lama qondaalota jaarmiyaalee ABO irraa foxxoqanii bahan kan turan — Galaasaa Dilboo, hayyuu duree ABO-QC, Diimaa Nagawoo, itti aanaa Adda Dimokiratawaa Oromoo (ADO) duraanii fi Ustaaz Kaamiil Shamsuu, rogeessa Oromoo fi dhimma musiliimotaaf falmuun beekkamuudha. Paartiin biyya bulchaa jiru teessumma caffee mootummaa naannoo Oromiyaa 513 guutummaati injifate jira.
Waxabajii 10, Burtukaan “filannoo fudhatama qabeessa geggeessuu dandeenyeera” jechuun labsite.
Abiyyi Itoophiyaanoota maraan “Itoophiyaanoonni dhiibbaa tokko malee bilisaan bahanii filachuun injifannoo galmeesisanii jiru” jechuun baga gammaddan jedheera,
Naannolee Itoophiyaa keessa jiran keessaa bal’ina lafaatiin kan caalu fi ummati baay’inaa miiliyoona 40 ol ta’u kan keessa jiraatu, ykn akka biyyaatti baay’ina uummataa %35 ol kan qabate (qooda guddaa kan qabate), Oromiyaa, keessatti, mirgi jaarmiyaalee PB irraa adda ta’an filachuu dhorkameera jechuun ni danda’ama. Namoota baay’ee biratti filannichi, filannoo “haqa qabeessa” bara 2018ti Abiyyi waadaa galerraa baayyee kan fagateedha.
Naanneffata borcame
Furguggifamee ol ka’uu Abiyyii fi mucucaan moo’achuu isaa gidduu murtoowwan garagaraa walitti fufiinsaan miidhaa guutummaa Oromiyaa keessatti qaqqabsiisaa dhufantu jiru.
Waxabajii bara 2018ti, Abiyyi sochii jabaa godhe: manni maree isaa garee riphee loltoota sadii tarree shororkeesitoota Itoophiyaa keessaa haquu murteesse. ABOnis gara Finfinneeti akka deebi’u afeerame.
ABO bara 1973ti, qabsoo bilisummaa Oromoo uummatni Oromoo mootumma Impaayiraa ittiin ofirraa loluuf geggeessu hogganuuf akeeka jedhu qabatee hundeeffame. Bara 1980’oota keessa, gareen riphee lolaa kun mootummaa Darguu kuffisuuf qabsoo godhamaa ture keessatti hirmaachaa kan turee fi garee ABUT fi Adda BilisaummaaUmmata Eertiraa (ABUE) waliin hanga bara 1989ti hariiroo laaffataa qabaachaa kan tureedha.
Bara 1989ti, hoggantoonni ABUT paartii Adda Dimokiraasummaa Ummatoota Itoophiyaa (ADWUI) paartii Sochii Dimokiraasummaa Ummata Itoophiyaa (SDUI) kan booda maqaa jijjiratee Sochii Dimookiraasumma Biyyaalessa Amaaraa jedhame waliin ta’uun hundeessan. Innis gaaddisa dhaabbilee hedduu, DHDUO (booda PDO jedhame) dabalatee, sabaa fi sablammoota garagaraa irraa kan hundaa’u akka ta’u taasifameera.
ADWUI fi ABO, riphee loltoota biro waliin ta’uun, mootummaa cahumsaa yeroo ijaaran, ADWUIn akka ABOn yaada fottoqqi dhiisu itti cichuun dhiibuu eegale.
Hanguma qabsoo ABOn geggeesu moggaatti dhiibamee, hariiroon isaan gidduu tures cabee gara jeequmsaatti cehe. ABOn akka maqfatuu humnaan dhiibuun itti fufe, miseensonni isaas Eeritiraatti baqatan. Achi yeroo jiranitti, dhaabicha irraa fofottoquun mudatullee, hidhannoodhaan mootummaa ADWUI dura dhaabatanii qabsaa’uu cichanii itti fufani — hanga Abiyyi bara 2018ti gara biyyatti akka deebi’an isaan afeereetti.
Ginboot 7, garee leellistoota Itoophiyummaa ADWUIn filannoo bara 2005nii hate jechuun gara qabsoo hidhannootti kan seene, fi ABO tarree shororkeessuummaa irraa haqe. ABO tarree shororkeessumma irraa haquun isaatiin deggersi Abiyyi Oromiyaa keessatti qabu daran dabale.
Ta’ullee, dhaabbileen kunneen deebi’anii galuu isaaniin walqabatee dambaliin jeequmsaa dammaqe. Deggertootni Ginboota 7, alaabaa bifa ‘magariisa—keelloo—diimaa’ ta’een magaalaa Finfinnee miidhagfatani hoggantoota saanii simatani. Torbee booda yeroo deeggertoonni ABO bifa walfakkaatuun hoggantoota isaanii simachuuf alaabaa ofii isaaniitiin miidhagsaa yeroo turanitti loolli irratti baname.
Mootummaan akkaataa waliigaltee kaa’ameetti Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO), damee waraanaa ABO kan ta’e, adeemsa hiikkachuu, birmadoomsuu fi deebisanii-dhaabuu (HBD) hojiirra oolchuu hin dandeenye. Qooda kanaa, qondaalota Beenishangul-Gumuz afran Fulbaana bara 2018 keessa ajjeefaniif WBOtu ajjeese jechuun quba itti qabuu eegaluun, godinaalee lixaa fi kibbaa Oromootti yeroo muddamsaa labsee, WBO humnaan hiikkachisuuf tattaafachuu eegale.
Namoota hidhataniin qondaaloti Gumuz afur godina Wallaga Lixaatti ajjeefamuun walqabatee, jeequmsi bal’aan godina Kamaashi naannoo daangaa Oromiyaatti dhohe. Ajjeechaan kun kan ta’e, partiin mormaan Sochii Bilisummaa Ummata Beenishanguul (SBUB) jedhamu miseensotni ABO uummata buleeyyii naannichaa irratti haleellaa garagaraa geessisaniiru jechuun jechuun hadheessen booda.
Mootummaan federaalaa bakka wal-dhibdeen ta’etti labdii yeroo muddamsaa labsee, sanumarraan tarkaanfii waraanaa gara lixa Oromiyaatti daran babal’isuun, WBO adamsuu eegale.
Baatii Ebla bara 2018 irraa qabe, walitti bu’insa naannoo daangaa kibba Oromiyaa godina Gujii fi naannoo Saba Sablammootaaf Uummattoota Kibbaa (SSUK) godina Geede’ootti Oromootaa fi saba Geede’oo gidduutti dhalate hordofuun, mootummaan humna waraanaa isaa baay’inaan gara kibba Oromiyaatti guuruu eegale.
Amajii bara 2019ti, jaarrolii fi hayyooni siyaasaa bebbekamoo, kanneen akka Jawaar Mohaammad fi miseensota Abbootii Gadaa waliin ta’uun, mootummaa fi ABO gidduutti araarri akka bu’uuf, jaarsummaadhaan waliigalteen HBD arma dura san lafa qabsiisuuf yaalaniiru. Ifaajjiin sun hin milkoomina, Ebla bara 2019, WBOn qofaa ba’uun ajaja olaanaa hundeeffachuu isaa labse.
ABOn cichaa waliigaltee HBDf qabu mul’isuuf jecha, walitti dhufeenya WBO waliin qabaachaa ture ifatti addaan kutuusaa Caamsaa bara 2019 keessa irra-deebiin ibse. Mul’inatti siyaasa karaa nagaa geggeessuu keessatti of daangesse, WBOn gama isaatiin qabsoo karaa hidhano geeggeessuu itti fufe.
Bara kana, Ebla 27, WBOn ibsa karoora qabxii saddeet of keessaa qabu baaseen, hatattamaan waraannii akka dhaabbatu, qaama walaba ta’een miidhaan mirga namoomaa irra gahaa jiru akka qoratamuu fi rakkoolee nageenyaa, diinagdee fi siyyaasaa Oromiyaa mudate karaa nagaa qabeessa ta’een furmaanni akka itti barbaadamu, yaada dhiyeesse. Gama saatiin qaamota wal-waraansatti xumura gochuuf socho’an mara waliin wal-ta’uuf qophii ta’uu isaa ibse.
Garuu deebiin mootummaa federaalaa, guyyoota afuur booda, WBO dhaaba shororkeessaa jedhee labsuu ture. Maqaa ABO waliin jabeessee wal qabsiisu fayyadamuun, ‘ABO—Shane’ jechuun garee kana yaame.
Mootummaan waraanni mootummaa fi WBOn lola irratti injifannoo akka argatan isaanii gabaasaa kan turan yoo ta’u, mootummaa garuu Oromiyaa keessatti WBO waliin wal-waraansarra akka jiran yeroo baay’ee hin dubbatu.
Jalqaba baatii Waxabajii, komishiniin poolisii Oromiyaa loltoota “ABO-Shanee” 95 godina Gujii fi Booranaatti keessatti ajjeesuu gabaase. Mootummaan bara 2020 irraa eegalee oromiyaa keessatti poolisoota 112, miseensota milishaa 57, fi hoggantoota mootummaa 18 dabalatee, ajjeecha namoota 463 hundaaf riphee loltoota Oromoo kanatu raawwate jechuun hadheesse ture; itti dabaluunis madaa’uu poolisoota 76, miseensoota milishaa 36 fi hojjetoota lamaaf garee kana himata.
Angaawoonni biyyatii namoota nagaa sabaan Amaaraa Oromiyaa keessa jiraatan, kanneen godina Wallagaa Lixaa fi Bahaa keessatti ajjefamaniif, WBOtti quba qaba. WBOn gama saatiin haleella dhaqabeef itti gaafatama kan hin fudhane ta’uu yeroo ibsu, rogeeyyin immoo gareen riphee lolaa kun shira mootummaan garee kana maqaa bal’eessuun kiyyoo keessa galchuuf fayyadamu jechuun yeroo baay’ee mootummaatti quba qabu.
Waggoota sadan darban keessa, WBOn sochiisaa babal’ifachuun Oromiyaa fi biyyoottan alaa keessatti beekamtii horateera. Guraandhala bara kana, hogganaan waajjira PB damee Oromiyaa, Fikaaduu Tasammaa, dhimma bakka hunda jiraachuu WBOn irratti yeroo ibsu: “[Miseensonni isaa] guyyaa namoota nagayaa, ummata keessa oolu, walgahii keenya irratti hirmaatu, odeeffannoo funaanu, halkan haleellaa raawwatu” jedhe.
Fiqaaduun iccitii ejjennoo paartii isaa, akka itti mootummaan WBO irratti aggaammachuuf jiru yeroo ifa baasu, “qurxumii galaana Paasifiik ykn Atilaantik keessa jiruu hunda qabanii fixuun hin dandahamu. Yoo qurxumicha guutummaa guutuutti baasuun barbaachise gaalaanicha gogsuundha” jedhe.
Haasaan qoqqodinsaa akkasii immoo WBOn caalmaatti deggersa akka argatu tajaajileera.
Kanarraa kan ka’e, yeroo eegumsi nageenyi fi mirgi namoomaa naannicha keessatti gatantaraa adeemetti, waraanni mootummaa bifa walitti fufaa ta’een lammiilee nagaa irratti tarkaanfii fudhachuutti yeoo seenetti, paartii mormituuf dirreen siyaasaa wallaba ta’e naannicha keessatti sadarkaa qoonqootti rakkachuutti dhiphachaa yeroo deemetti Oromoonni hedduu guyyaa irra gara guyyaati gara WBOti makamaa jiru.
Oromiyaa keessatti yeroo amma, WBOn hiree ofi murteeffachuuf akka filannoo dorgomaa hin qabneetti ilaallamaa jira.
Gocha gara-jabeenyaa hammaate
Har’a namooni gariin, Oromiyaa keessa bakka kamittiyyuu, namni nageenyi isaa balaa irraa bilisa ta’e akka hin jirre dubbatu. Hojjetaa mootummaa Itoophiyaa Insaayit Buraayyuutti haasofsiise tokko, “Mana kee keessatti ajjeefamuu malta, ooyiruu kee keessatti ajjeeffamuu dandeessa, daandiirratti ajjeefamuu dandeessa; iddoo awwaalchaatti ajjeefamuu dandeessa; bakka hojii keetti ajjeefamuu dandeessa, mana hidhaa keessattillee ajjeefamuu dandeessa,” jechuun baatii Waxabajii darbe keessa dubbate. “Olaantumma seeraa ykn adeemsa seeraa wanti jedhu Oromiyaa keessa hinjiru.” jedhe.
Caamsaa 2020, gareen mirga namoomaa Amniisti Internaashinaal gabaasa dhiitta mirga namooma godinaalee Gujii lameen Oromiyaa keessatti humna nageenyaa mootummaatiin dhaqabaa ture ifa godhe. Gabaasni dhiyaate kuni bara 2019 eegalee ajjeechaalee seeraa alaa humnoota mootummaatiin fudhataman, hidhaa, qaama miidhuu, fi gidiraa al-namooma qaqqaban toora qabsiise dhiyeesse. Dabalataan, miseensootaa fi deggertoota ABO fi WBO jedhamanii kanneen shakkaman irratti, humnaan bakkaarraa buqqisuu, fi qabeenya mancaasuu, raawwataman gadifageenyaan ibseera.
Caamsaa darbe kana, Komishinni Mirga Namooma Itoophiyaa (KMNI), kan mootummaan muudame, ta’us akka seeraatti walaba kan ta’e, haala qabiinsa mirga namoomaa manneen hidhaa naannoo Oromiyaa keessatti argaman ilaalchisee gabaasa baase. Qorannoo gabaasa kanaa baatii Sadaasaa bara 2020 irraa hanga Amajii 2021tti buufata poolisii filataman 21; keessatti buufattoota angaawootni biyyattii sababa “haala yeroo” jechuun ibsaniin walqabatee namoonni baayyinaan itti hidhaman jedhaman irratti, ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa Waxabajii, 2020 hordofuun kanneen hidhaman dabalatee, keessatti sakatta’insa geeggeessuun kan qophaa’eedha
KMNIn kan rifate ta’uu ibsuun dhimmi mirga namoomaa haala yaaddeessaa irra gahe ta’uusaa ibseera. Gabaasichi dhuga-baatii namoota miseensa maatiilee shakkamtootaa sababa ta’aniif bakkoota garagaaraatti hidhamanii jiran kan of keessatti qabate — manguddoota ilmaan saanii WBOti makamanii jiru jedhaman akka fidaniif kan hidhamanii jiran, fi abbaan warraa isaanii walitti dhufeenya garee kanaan qaba jedhamee shakkame akka dhiyaatuuf dubartoota hidhaman dabalatee jechuudha.
Caamsaa 11, humnooni nageenya mootummaa naannoo Oromiyaa Amaanu’eel Wandimuu, dargaggoo umrii 17, miseensa garee dhokataa Abbaa Torbeeti jechuun shakkuun, magaalaa Dambi Dolloo, kan lixa fagoo naannichaatti argamtu keessatti, ummata fulduratti ajjeesan. Qondaalonni Oromiyaas ajjeecha seeraan alaa kana sirrii akka ta’etti ibsaniiru.
Gareen Deggersa Oromiyaa (GDO) jedhamu, Gaabaasa isaa kan waxabajii 7tiin, dhaabbata dadamaqinsa dhiitta mirga namoomaa Oromiyaa keessatti mudatu kan qoratu, baatii Onkoleelessa bara 2018 irraa eegalee namooti 2,107 ajjefamuu galmeessee jiraachu ifoomse. Kana keessaa, 1,326 Oromoo yoo ta’an, isaan keessaammoo 766 lixa Oromiyaatti kan ajjefaman ta’uu beeksise.
Lola waggoota sadan darbaniif geggeeffameen walqabatee ajjeechaa namoota nagaaa fi al-seerummaa mudataa tureef, keessumaa lixaa fi kibba Oromiyaa bakkeewwan yeroon muddamsaatiin ajaja komaandi jala jiran keessatti, WBO fi mootummaan quba walitti qabu.
Mootummaa federaalaa, gara jalqabaa WBO irratti, karaa naannawaadhaan miseensotaa fi deggertoota ABO irratti, xiyyeeffate tarkaanfii fudhachaa ture. Haa ta’u malee, hanga bara 2019’iitti, hayyoonni siyaasaa Oromoo hedduun, hoggantoota KFO dabalatee, Abiyyi akka waan xurree Oromoof saaquutti eeggataa turaniiru.
Yaaddoon waa’ee adeemsa Abiy dhawaataan guddachaa adeemee. Jawaar, rogeessa baakamaan biyya ambaatii deebi’e, ilaalchi inni muummicha ministeeraatiif qabu jijjiiramuun isaa fakkeenya ta’uu danda’a.
Oromiyaa Miidiyaa Neetwoork (OMN), kan bara 2015 irraa kaasee hanga Abiy muummicha ministeeraa ta’ee muudamutti, uummata Oromoo mormii irra turaniif afaan ta’ee hojjechaa ture, bara 2013 keessa biyya Ameerikaa keessatti yeroo hundeeffametti, Jawaar nama shoora olaanaa taphateedha.
Jawaar baatii Hagayya bara 2018ti gara biyyatti kan deebi’ee fi kan rogeessitoota Oromoo hamma tokko biratti, yeroo muraasaaf, nama aanga’oota mootummaa caalaatti aangoo ol-anaa qabuu fi qondaalota KFO waliin immoo walitti hidhamiinsa cimaa qabuutti ilaalamaa kan tureedha. Wagguuma tokko keessatti, kallatiin imaammata Abiyyi isa yaaddeesse — keessumaa paartilee miseensoota ADWUI arfanii fi michoota isaa shanan walitti baqsuun Paartii Badhaadhinaa tokkicha hundeessuun isaa.
Onkoloolessa 17 bara 2019tti, walitti baqiinsicha irratti yaada cimsee qeequ dhiyeesse. Jawaar, Kaayyoon walitti baquu ADWUI, sabboonummaa saba irratti hundaa’e dadhabsiisu fi siyaasa giddugaleessumma cimsuuf jechuun kan ibse yeroo ta’u, akka yaada furmaataatti, baqsuurra keessoo paarti ADWUI dimokiraatessuun caalaatti akka fayyadu ibsee, Oromoon walitti dhufee waloon mirga isaaf falmachuu akka qabu dhaammmate.
Guyyoota muraasa booda, Abiyyi abbootii qabeenyaa dhaabbata miidiyaa qaban kanneen paaspoortii biyya alaa of harkaa qaban irratti akeekkachiisa dabarse. Innis bal’inaan kan fudhatame, Jawaar sababa paaspoortii US qabatee jiruuf, isa sodaachisuuf kan irratti xiyyeeffateedha jedhameeti.
Sodaachisi tures, yeroo poolisiin federaalaa eegdoota Jawaariin eeguuf ramadaman irraa fudhuuf waametti, caalaatti ifa ba’e. Eegdotni isaa halkan keessa naannoo mana isaa gadi dhiisanii akka bahan ajajuun, balaaf yookaan yaalii ajjeechaaf Jawaariin, kan dhiyeenya KFOtti makamuu isaa fi filannoo waliigalaa Itoophiyaa irratti dorgomuuf akka jiru beeksise, kan saaxiluudha.
Jawaar, halkanuma sana, haala keessa ture gara miidiyaa hawaasaatii baasee maxxansuun hordoftoota isaaf qoqqoode. Deggertoonni isaa gargalanii daandiitti bahan. Jeequmsa fi lolli magaaloota hedduu keessatti uumamuu irraan kan ka’e, namooti kudhaniin lakka’aman du’aniiru.
Bara 2019 keessa, dhimma waliitti baquu ADWUI irratti mormii kan kaase Jawaar qofa hin turre; Lammaa magarsaa, michuun Abiyyi duraanii, mormii hundeeffama Paartii Badhaadhinaa irratti qabu yeroo ibsutti Ministeera Ittisaa irraa kaafamee akka caal’isus taasifame. Mootummaan naannoo Tigraayi kallattiin dura dhaabbatanii morman, kanaanis sadarkaa walwaraansa yeroo ammaa geggeffama jiruu irra ga’ameera.
Hoggantoota KFO, Jawaariiniyyuu dabalatee, gocha gara jabinaa mootummaan Oromiyaa keessatti dalagaa ture fi tattaaffii inni federaalizimii sab-daneessa ballessuuf godhu qeequu fi abaaruun irratti duuluu eegalan.
Mootummaan isaan danquuf yaalii godhullee ummanii baayyinaan gargalee bahee hiriiruun isaan deggeru itti fufe. Guraandhalaa 2020ti, fakkeenyaaf, KFOn walgahii inni istaadiyoomii magaalaa Jimmatti geggeesuuf karoorfateef “duulli nafiladha labsiin ifatti hin eegalamne” jechuun hayyama dhorkatan. Paartiin Badhaadhinaa, garuu guyyuma san magaalaa walakaatti hiriira geggeffate.
Adeemsi mootummaan sochii paartilee mormitootaa Oromoo danquuf adeemaa ture kan daran hammaate, Waxabjii 29, 2020 ajjeefamuu Hachaaluu, artiistii sabboonaa Oromoo sirboota qabsoo isaatiin beekkamu, hordofee ture.
Haacaaluun af-gaaffii, yeroo dhumaaf OMN waliin taasise, kan torban qilleensarra ooletti ajjeefamuun isaa dhaga’ame, Abiyyii daandii irraa goreera, harkasaa dhiiga ummata Oromootiin laaquu hin qabu ture jechuun qeeqee. Gochaa suukkaneessa yeroo amma naannoo Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti aarii qabu ibsuun Haacaaluun “Gidirsuun ammallee adeemaa jira. Oromootu Oromoo hacuucaa jira” jedhe.
Namoota nagaa, roogeeyyii, fi qaamoota siyaasa Oromoo warren ajjeechaa isaatiif qaama ittigaafatamu barbaadanii fi walitti dhufeenya ajjeefamuu isaa fi gidirfama Oromiyaa keessatti babal’ate wal bira qabanii xiinxaluuf qorannoo itti fufan, birattti ajjeechaan Hacaaluu ammallee dhimma ijoodha. Inni ajjeefamee baatii tokko, OMNn dokmantarii daqiiqa 30 akkaataa itti mootummaa fi leellistoonni sirna impaayeraa af-gaaffii Haacaaluutiif deebii yeroo kennanii fi miidiyaa hawaasaa irratti sodaachisa garagara maxxansuun dhaadataa turan kan agarsiisu qopheesse qilleensarra oolche. Warri faallaa ilaacha sanii qabanis yaada Haacaaluu akkataa isanii maluun yaada isaa kan biraa dhiyeesuun humnoot sabboontota Oromoo akka isa barbaadanitti dubbataniiru.
Baatii Onkoloolessaa keessa, namoonni afuur ajjeechaa Haacaaluun shakkamanii qabamuun himanni irratti baname, ABO waliin hidhata akka qabanitti dubbatamee ture. Dhaddachi ammallee hin xumuramin jira. Laamrooti Kamaal, yeroo Hacaaluun xiyyiitiin rukutame kan bira turte, bilisa jedhamtee yeroo gadhiifamtu, oliyyannoo abba alangaatiin deebitee akka hidhamtu taasifamteerti. Manni murtiis ragaalee namoota lamaan biro irratti dhiyaate quubsa miti yoo jedhu, Xilaahuun Yaamii ajjeesaa shakkamaadha jedheera. Inni amma yakkamaa ta’ee argamuun hidhaa umrii guutuun adabamee jira, namoonn isa waliin turan jedhaman lameen immoo hidhaa yeroo gabaabaan adabamanii jiru.
Baatii Amajii keessa, miidiyaan Keelloo ajjeechaa Haacaaluu irratti dokmantarii daqiiqa 46, xiinxala gaazixeessitoota Oromoo fi dhuga bahiins mana hidhaa keessatti waraabamee kan of keessaa qabu qopheessuun qilleensarra oolche. Af-gaafii addatti Xilahuun waliin mana hidhaarraa taasiseen, sobaan akka yakkamee jiru himuun, gaafa Haacaaluun ajjeefame sana galgala waan ijaan argee poolisatti eeruuf ufumaan akka dhaqe dubbatee jira.
Maatiin Haacaaluu irraa deddeebi’anii adeemsa seeraa sana irraa amantaa akka dhabanii fi Oromoonni baay’eenis bifa walfakkaatuun akka homaa irraa hin eegne dubbataniiru.
Ajjeechaan Haacaaluu Oromiyaa maratti dambalii hiriiraa gadlakkise. Inni ajjeefamee sa’aa muraasa keessatti intarneetiin cufamee hanga baatii tokkootti ture. Akka komishinni mirga namooma Itoophiyaatti, ajjeechaan sana booda guyoota turaniin, bakka maratti poolisiin mormitootaatti dhukaasuun namoota kudhaniin lakkaa’aman ajjeeseera.
Akkasumas, ajjeechaa namota qomoo fi amantaan adda baafamee, yeroo baay’ee immoo kiristaanoota Ortodoksii, saba Amaaraa kan ta’an, irratti namoota dhuunfaa fi gareen dhaqabsiifame ta’uu dubbateera. Komiishinichi, akka malee humna fayyadamuu cinatti, humni nageenyaa jeequmsa utuma arganii “ija jaamaatiin ilaalan”jedhe. Haalli kun immoo Itoophiyaa Insaayiit jeequmsa giddu gala Oromiyaa, magaalaa Baatuutti(Zuwaayitti) mudate irratti qorannoon geggeesee ture ragaa ragaadha.
Jeequmsichaan walqabatee namoonni 9,000 ol ta’an hidhamaniiru. Lakkoofsichi Jawaar, Baqqalaa Garbaa, miseensoota KFO danuu, akkasumas qondaalotaa fi deggartoota ABO lakkoofsaan danuu ta’an humnoota federaalaa fi naannootiin jeequmsa finiinsan jedhamanii hidhaman dabalateeti.
Danqamuun KFO, cufamuun OMN, hidhamuun gaazixeessitootaa, sabbontoota fi rogeeyyii Oromoo, Itoophiyaanooti Jawaariin yeroo dheeraaf qeeqaa turan biratti, akka karaa ittiin qaamolee mormitootaa biyyattii tuffatan dhabamsiifamaniitti fudhatama argateera.
Qeeqxoota Oromoof, taateewwan kun mallattoo ifaa ta’e, kan fedhiin Abiyyii fi PP, sabboonummaa Oromoo biyya Itoophiyaa keessaatti akka hin dagaagne — yoona, akka hin jiraannellee – gochuudha jedhu.
Itoophiyaawwiinnetii fi Oromummaa
Oromiyaan dirree siyaasaa ilaalchi lameen irratti walmorkatan taateetti: Oromummaa fi Itoophiyaawwiinnetii — sabbonummaa Oromoo fi durtummaa Itoophiyummaa sab-tokkee. Mootummaan federaalaa sabboontota Oromoo moggaatti baasuuf jecha garee durtummaa Itoophiyummaa sab-tokkee leellisan cina goreera. Kun immoo yaadota wal-faallaatiin walqooduun daran babal’atee rakkoo Oromiyaa keessa jiru gara sadarkaa hammaataatti jijjiire — rakkoo filannoon ammaa kun furmaata utuu hin fidiniif hafe, darbees kan daran hammeese.
Oromummaas ta’e Itoophiyaawwiinnetiin dhaabbatoo kan hin taanee fi, uumamni tookkoon tokkoon isaanii yeroo keessa jijjiramaa dhufaniiru. Tokkoon tokkoon jechoota kanaa yaadi isaan dhiyeessan, dhageettii gadifagenya qabu kan maalummaa eenyummaa Itoophiya fi/ykn eenyummaa Oromoo — eenyummaa jechuun maal jechuu akka ta’ee fi garee kana keessatti eenyufaatu haammatama kan jedhuudha.
Jara kana lameen walitti araarsuun akka danda’amuu fi hin danda’amne irratti yaadni jiru, yoo xiqqaate bara mootummaa Minilik II, irraa qabe dhimma tureedha. Minilik, kan bara 1896ti Xaaliyaanoota injifachuun birmadumma Itoophiyaa eegee fi daangaa mootummaa isaa babalifachuuf jecha gareelee hedduu, biyya Oromoo dabalatee ,humnaan Impaayera Itoophiyaa jala galche.
Itoophiyawiinatiin eenyummaa biyyaalessaa Itoophiyaa sab-tokkee akka yaada gamteessa biyaatti ilaala: ummata daangaa biyyatti keessatti argaman hundaaf eenyummaa hunda galeessaa godhee fudhata. Deggertoonni isaa irra deddeebi’anii garaagarteen Itoophiyaa keessa jiru Itiyoophiyaawwiinnetiidhaan haammatama jechuun falmu. Babal’ifannaa mootichi Minilik godheef ni faccisu, kuni amaluma ijaarsa mootummaa fi biyyaalessummaati, darbeesi hoggantoonni Oromoo mataan saanii bara injifannoo isaanii keessa saboota hedduu cunqursaniiru jechuun falmu.
Bara 1960’oota keessa, falmii jabaan walxaxaa ta’uu Itoophiyaawwinnatii irratti geggeefamaa ture, yaadichaaf gad fegeenya dabale. Baay’een akka eenyummichi eenyummaa isaanitti fee’ame, kandhaalmaya impaayerichaa ta’e, kan warra kaaba biyyattii saboota Amaaraa fi Tigiree irratti bu’urfatee ijaarame jedhanii ilaaluu eegalani.
Akka itti olaantummaan Amaaraa (fi Tigree) yaadaa sabboonummaa Itoophiyumma keessaatti hammatame, fi kanneen al-Amaaraa ta’an immoo akka itti cunqursaman agarsiisun, bara 1969ti, Waalelligni Mokonniin haala barreedaa ta’een Itoophiyawiinetin maal ta’uu akka qabu irratti yaada qabatee dhiyaate: eenyummaa miseensotaa haala dimokiraatawaa fi walqixxummaa dhugaan irratti mirkanaa’ee, dhimmoota biyyaa irratti sabni hundi walqixxummaan irratti hirmaatanii, fi afaan, seenaa fi aadaa isaanii tikfachuuf hundi carraa walqixaa qabaatan.
Har’a, dhaadhessitooti Itoophiyumma sab-tokkee baay’een isaani qeeqa walitti sassaabuun, hiika Itoophiyawwiinnetiif yeroo kennan dhimoota amantaa, aadaa, fi afaanii moggaatti dhiisuun, daangaa biyyaalessaa fi siyaasaa irrattii xiyyeeffachuu caalchifatu,
Haa ta’u malee, mormitootni isaa, garee kuni warra mirga ofii ofiin murteeffachuu saba isaanii ykn ummata isaanii leellisan fudhatama dhabsiisa jedhu. Gareen leellistoota Itoophiyummaa sab-tokkee akka mootoota Impaayiratti irraa argataniitti faarsuun gootaatti of lakkaa’u: kun immoo moggaatti dhiibamuuu fi aarii sabootaa fi sablamoota biroo irratti fee’umsa dabalataa ta’e.
Filannoon ummata Oromoo, Itoophiyummaarra Oromummaadha.
“Oromummaan”, salphaa dhumatti, miira Oromoo ta’uu qabaachu jechuudha. Dargaggoon Buraayyu tokko akka Itoophiyaa Insaayitiif hiikkoo kenneetti “Oromummaan dhiiga kooti, eenyummaa kooti, aadaa kooti, fi hidda dhaloota kooti” jedhe.
Oromummaan qabsoo amma geggeeffama jiru kan of keessatti haammatuudha: qabsoo cunqursaa jaarraa lakkofsise kanatti xumura gochuuf qabsaa’amu. Gaaffii mirga hiree ofii ofiin murteeffachu uummata Oromoo, kan heera mootummaatiin kenname kan of harkatti qabateedha.
Warri Oromiyaan Itoophiyaa keessaa akka naannoo tokkootti Oromoo caalmaatti aangesuuf qabsaa’an, gama tokkoon, Oromummaa akka meeshaa humnoomsaa ummata Oromootti dhimma itti bahuu. Gama biroon immoo, Oromonni bilisummaa Oromoof qabsaa’an daangaa egeree Oromiyaa wallaba taate ittiin sararuuf Oromummaatti fayyadamu.
Itoophiyummaa moggeesituu
Mootummaan Darguu (1974 – 1991) sirna mooticha Hayila Sillaasee eegi fonqolcheen booda falmii yaadoota garagaaraa moggaatti dhiibuu eegale. Dhaadanno sooshaalistummaa isa salphaatti “Itoophiyaan Haa dursitu” jedha.
Giddugaleessummaa cafaqaa, isa humnoota riphee lolaa heddu dhalcheef, deebii akka ta’utti, feederaalizimiin sab-daneessaa heera mootummaa ta’ee bara 1995 ADWUI’n labsame.
Abiyyi miimmicha ministeera ta’ee yeroo muudame, gaaffileen hiree ofi ofiin murteeffachuu saboota biyyattii hedduun dhiyaate biyyatti akka rakkoo keessa galchutti ilaalame. Itoophiyummaan of haaromsee dhufuun beekamtii argachuu eegale, Oromummaa fi sabboonummaan saboota biroos, beekamtiin isaanii daran dabale.
Abiyyi deggeraa addaduree Itoophiyaawwinnatii harawaa kanaati.
Itoophiyaawwinnetiin Abiy, waantota gaggaarii jiran hambifacha, gara fuula duraa ilaaluudha ofiin jedha. Seenessa walfamisiisaa seenaa cunqursaa fi loogummaa jibbinsa gatuun, bakka isaa eenyumma waloo gaarii fi bu’a qabeessa ta’e kan bara kana gitu fiduudha jedha.
Dhaadannoon isaa “Itoophiyaa Guddatti Deebisanii Ijaaru” jedhu ilaalcha siyaasa mootota impaayara Itoophiyaa kan deebi’ee dhaggeeffatuudha. Abiyyi falasama isaa “maddamar” salphaa dhumatti ida’amuu jedhu keessatti walta’insa, walfaanaa ta’uu ykn tokkummaa jechuun kaa’eera.
Kaayyoon ilaalcha kanaa Sabaa fi sablamoota Itoophiyaa keessa jiran cufa walitti fiduun, warra moggaatti dhiibamee fi warra carroome hundasaanii, amantaa, safuu, duudhaa fi adaa isaanii hunda walitti baqsuun eenyumma tokko qabsiisanii eenyummaa Itoophiyummaa haarawaa qeenxee ta’e uumuun eenyumma biyyaalessa kalaquudha.
Kun yaada tilmaamaa qofa miti, Abiyyi yaada qabatamaa waa’ee barmoota afaanii ilaalchisee, fakkeenyaaf, akka itti afaan walitti baqsuun danda’amu irratti, dubbatee ture. Pirojektii Siindikeeti jedhamuuf immoo barruu katabeen, Abiyyi (karaa sirrii hin taaneen) “paartiin siyaasaa amma ani hogganaa jiru kuni biyya Itoophiyaa keessaatti paartii al-sanyii, al-amantii, ykn al-saba isa jalqabaati” jedhe. Haasawaa isaa yeroo dhiyootiin immoo, “Itoophiyaa keessa uummata malee, uummattooti hin jiran” jedhee labse.
Abiyyi waraqaa gubbaatti danooma kabajuun tokkummaa ol kaasuu kan barbaadu haa fakkaatu malee, haasawan isaa Itoophiyaawwinnatii haaromsuu faana dhufan kan caalaatti summii fi loogummaadhaan guutaniidha.
Kaayyoo fi faayidaa ummata Amaaraa guutummaa biyya Itoophiyaa keessatti tiksuuf jecha bara 2018 Waxabajii keessa SBAn hundeeffame. Qondaalli isaa tokko afaanii baafatee namoonni akkuma uumaa isaani kabajan, “Amaarri Itoophiyaa uumuu isaatiif” kabajamuu qaba jedhe – paartichi boodarra afaan abidda qabsiisuu danda’uudha jechuun dhiifama gaafate.
Miidiyaaleen leellistoota tokkumma kan akka Ethio–360, Abay Midia, fi kanneen biroon, Oromummaa irratti duula geggeessa jiru. Sabbonummaa Oromoo gadi xiqqeessuun, akkuma ADWUIn “dhiphoota” jechaa ture, rogeessitoota Oromootiin ‘gosummaa’ yookaan ‘sanyumma’ akka qabaniitti waaman.
Leellistoonni Itoophiyummaa muraasni ifumatti akkuma ABUTiin balleesuuf yaalanitti, Oromummaa balleessina jechuun dubbatu. Hiriirtonni naannoo Amaaraattii jibba Oromoof qaban dhaadannoo barreeffatanii daandiitti ba’uun agarsiisan – “Oromummaan haa barbadaahu, Itoophiyaan haa dursitu” fi “godinni addaa Oromiyaa haa diigamu”, kunis godina Oromoo kan naannoo Amaaraa keessatti argamu kan jalqaba bara kanaa gidiraa hamaan akka sabaahimaaleen tokko tokko gabaasanitti irra caalaan isaa humna addaa naannoo Amaaraatiin kan irra gahe.
Oromoonni Itoophiyummaa isaaniittis amanuun Oromiyaa akka naannootti Itoophiyaa jalatti egeree ofiin of-bulchuu akka qabaattu barbaadan baay’een, dhaaltummaa impaayeraa leellifamaa jirutti gammachu hinqabani. Kun immoo, Abiy sabboonummaa Amaaraa simachuun isaa Oromiyaa keessatti wal-gaarreffannaan yaadota wal-faallaa ta’anii akka dagaagu taasisuun, mul’ati Oromummaa sochii fottoqqiif taasifamu akka caalaatti hawwatu taasiseera.
Akka dargaggoon jiraata magaalaa Buraayyutti Itoophiyaa Insaayititti himetti: “Jibbi isaan uummata Oromoof qaban akka nuyi isaan waliin walqixxummaa fi bilisaan biyya tokko keessa jiraachuuf yaalii hin goone nu taasisa” jedhe.
Oromoota biratti, odeessaaleen waa’ee Itoophiyaawwinnetii saba Amaaraa irratti bu’uureffamte uumuu, deebi’ee dhufuu seenessa ‘nafxanyaa’ tiif sababa biraadha.
Dargaggoon Buraayyu kan biraa tokko “jechi Itoophiyaawwiinnet jedhu meeshaa ittin sirna nafxanyaa isa sabaa fi sablammoota biyyattii cunqursaa ture du’aa kaasuuf fayyadamanidha. Galmi isaas Oromummaa barbadeessuu dha” jechuun yaada isaa ibse.
Nafxanyaa (ነፍጠኛ) jechuun, hiikkan isaa ‘hidhataa’ jechudha. Maqichi qubattoota humnoota babal’ifannaa daangaa sirnichaa keessatti qooda qabaachaa turan, kanneen jaarraa 19ffaa keessa hundeeffama Itoophiyaa ammayyaa keessatti qooda fudhataa turanidha. Oromiyaa keessatti akka ‘qubattoota koloneeffattoota’ humnaan Oromoota qe’ee fi qabeenya isaaniirraa buqqisuun, duudhaa fi sirna warra kaaba Itoophiyaatiin saboota buleeyyi moggaasuun, qoteebulaa garbatti jijiiraniitti ilaallamu.
Abiyyi, yeroo ta’e tokko, akka boonsaa fi humna Oromootaati ilaalamus, amma garuu Oromoota heddu biratti akka ergamaa sirna moototaa cunqursaa duri deebisuuf hojjechaa jirutti illaalamaa jira.
Miira cimaa ganamuu isaanii agarsiisutu mul’ata.
Akka roogessi Buraayyuu tokko jedhetti: “Abiyyi Oromoo gowwomse jira. Amma awwaala ilmaan keenyaa, kannee lubbu saanii qaalii bilisumma ummata keenyaaf jecha arsaa godhanii, irratti sirna nafxanya deebise ijaaruuf tattaafataa jira”.
Namni biroon: “Bulchiinsi Abiyyi jarreen ifatti ummata Oromoo irratti duula duguggaa sanyi geessisuuf labsataa turani fi sirna mootota nafxanyaa dulloomee daabisanii ijaarrachuuf karoorfatan waliin michoomee jira.” jechuun dubbate.
Sababa Abiyyi leellistoota Impeeriyaalaa waliin michooma cimsateef, hayyooti mormitoota siyaasaa Oromo guutummaa Oromiyaa keessatti deggersa Oromummaa jabeessanii ibsan.
Waajjirri Abiyyi komii akkanaa jeequmsa du’a Haacaaluun hordofee dhalatee booda, “yaalii maqa ballessii abdii murannaa irraa madde” bulchiinsa isaa irratti oofamudha jechuun ifatti balaaleffatee: “Jechi ‘nafxanya’ jedhu sirna bulchiinsa amma jiru waliin gonkuma walitti dhufeenya homaatu hin qabu, muummicha ministeera Abiy Ahimad waliin homaa wal hin argu. Inni qaamaa seenaati, karaa kamiinu, haalaa siyaasa amma jiru kan calaqqisiisu miti”.
Falmii marii
Yeroo cehumsaa Filannoo dura turetti, dhaabbileen biyyalessaa fi idila addunyaa mariin biyyaleessaa hunda-galeessa ta’e akka geggeeffamu gaafataa turaniiru. Waamichi tokko tokko, kan akka ABO fi KFO, mootummaa cehumsaa biyyalessaa fi mootumma cehumsaa naannoo Oromiyaa akka dhaabbatu jechaa turan.
Barbaachisummaan kaayyoo marii kanaa, Oromiyaa keessatti dhimmoota ijoo ta’an, kanneen akka mormitoota irratti tarkaanfii fudhachuu mootummaa, paartilee Oromoo alatti dhiibuu, walwaraansa WBO fi mootummaa gidduutti geggeeffamaa jiru, dhimma haqaa fi araaraa hoggantoota Oromoo mana hidhaa jiranii fi dhimma duula jibbinsa hammaataa Oromummaa irratti baname jiruuf furmaata barbaaduudha.
Baatii Eblaa kana, dhaabbileen siyaasa Oromoo lameen, ABO fi KFOn, akkasumas WBOn ibsa baasaniin akkaataa itti hokkora naannoo Oromiyaa keessatti adeemaa jiru tasgabbeesuu fi furmaata itti fiduun danda’amu irratti ejjanno qaban calaqqisiisanii jiru. ABOn mariin dimokiraatawaa fi haaroomsaa hunda galeessa ta’e, kan humnoota siyaasa hundumaa hirmaachise, akka geggeeffamuuf yaada dhiyeesse.
KFOn gama saatiin mariin biyyaalessa hunda galeessaa, araaraa fi walhubannaan akka geggeeffamu yaamicha godhe. WBOn immoo gumiin biyyalessa chaartara cehuumsaa lafa kaa’u, mootumma cehumsaa, fi filannoo akka dheeratu taasiisuuf yaamicha godhe.
Waxabajii 22, borumtaa guyyaa filannoo, dubbi himaan mootummaa US, Need Piraayis, filannoon waldiddaa Itoophiyaa keessatti dabalaa jiruuf furmaata ta’uu hin danda’u jedhe. Ibsa gazixeessitootaaf kenne irratti “Itoophiyaanoonni akka walitti dhufanii marii hunda galeessa ta’e godhachuun dimokiraasii jabeeffatanii walitti bu’insa keessoo sabootaa fi keesso hawaasaatti mudataniif furmaata kennan ni jajjabessina” jedhe.
KFO fi ABOn waliigalan.
Waxabajii 23, KFOn ibsa biraa baaseen jijjirama dhaabbilee mootummaa yaadamee karaatti hafe baraaruun akka danda’amutti mootummaa hunda galeessa hundeessuuf marii ariifachiisaan akka godhamu waamicha dhiyeesse; marii ariifachisaan, hunda galeessa, fi amanamaa ta’e rakkoolee siyaasaa ijoo biyyattiin qabdu akka seecca’amuu fi filannoo ‘haqaa fi bilisaa’ waggaa tokko keessatti akka geggeeffamu gaafate.
Hanga ammaatti, mariin waliigalaa fi hundagaleessaa gaafatamaa turan hundi ni tuffataman.
Ejjennoo dhabuu Abiy — jechuun: Hoggantoota biyya ambaa turan biyyatti akka deebi’an afeeruun deebisee tarkaanfii irratti fudhachuu, maddamarii dhaadhessaa sirna impeeriyaa durii ol kakaasuu, Eertiraa waliin nagaa buusuun Tigraayi irraatti immoo waraana labsuu — kun immoo, waan inni itti aansuun godhu beekuuf akka nama rakkisu taasisa.
Haa ta’u malee, Oromiyaa keessatti waant ifa ta’e tokko jira: Abiyyi wanta aangoo isaaf sodaachisaa ta’eef qaawwaa dhiphaa dhiisa. Yoo waggooti sadan dabran waan dhufaa jiruuf agarsiiftuu ta’e, carraan marii dimokiraatawaa dhugaan itti dhufu baay’ee dhiphaa kan fakkaatuu, fi qabsoon Oromoon ofiin of bulchuuf taasisu daran kan jabaatee itti fufu ta’uu agarsiisa.
Gaaaffii yookaan Sirreeffama yoo qabaattan? Email nuuf godhra
Ethiopia Insight Hordofaa
Barruun kun qaama Projektii Filannoo Itoophiyaa Insaayit kan Itoophiyaa mara keessaa gabaasa gadi fageenyaa walitti fufiinsaan dhimmoota filannoo bara kanaan walitti dhufeenya qaban xiinxalee kutaa ‘Election 2021 jedhu jalatti kan maxxansuudha.
Main photo: Muummichi Ministeeraa Abiy Ahmed baker dhaloota isaa Bashaashaatti sagalee erga kennee booda mallattodhaan deggertoota isaa yeroo dubbisu, Oromiyaa; 10 Adoolessa 2021; AP.
Join our Telegram channel
Published under Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International licence. Cite Ethiopia Insight and link to this page if republished.
We need your support to analyze news from across Ethiopia
Please help fund Ethiopia Insight’s coverage


text:
Barumsa afaan Oromoo Shaakaluuf As Tuqaa
Hubachiisaa!! jechoonni baruumsa kana keessatti itti gargaaramne garri tokko kan Taammanaa Bitimaa ti
Kabajamtoota daawwattootaa fii dubbistoota marsaa kanaa baga dhuftanii dhihaadhaan simannaa teenya ta duraa haa taatu. Sabni tokko akka sabaatti kan ittiin beekkamu keessa inni guddaa Afaan fii Aadaa isaati. Yoo Afaan kun hin jiraatiin aadaan isaas hin jiraattu. Eeenyummaan isaas hin jiraatu. Nu hundi kanarratti waliif galla. Eega irratti walii gallee hoo Afaan Kana guddisuufii jiraachisuuf maal godhuu qabna? Gaafiin un deebisaa hunda keenyaa fedha……
….Yoo beeyte barsisi yoo hin beeyne immoo baradhuu dhaloota dhufitti dabrsi…….
Akkuma biyyiti Oromoo bal’oo fii guddoo Afaan Oromoos Afaan Sooreessaa fii heddommina jechoota isaa hamma ammatti namni irraa gahe saffaree hin jiru. Kanaaf baruumsa yertuu tana keessatti isa dhageenye hamma tokko yoo walitti himnee wal barsiifne hegeree Afaan kanaa tiif xiqqaatullee bu’aa qaba janna. Kanaaf kunoo, bilisummaa.com bifa ammayyattiin akka namatti tolutti jechoota Afaan Oromoo kan hiikkoo walfakkatu qaban kanaan baruumsa Afaan Oromoo kana Eegalla.
Yoo dogoggorri hojjanne si afaan bu’e, takkaa yaada keenya caalu qabaatte, yookaa barsiisuu barbaadde waliin malee kopha kophaa fiiyne gar tokkollee hin geenyuu amanta ta’e bakkee teessee nu qofarratti hin laalinii hirmaadhu!!


text:
Imala qabsoo bilisummaaf godhamu keessatti bu’aa fi ba’ii hedduutu nama mudata .kana jechuun galii tokko yoo qabatan illee adeemsa ykn tobtaa irratti wal dhabuu …Read More »
Jen. Huseen Bunee Daraaraa (1906-2009)
Ferhan Abdulselam Abbaa isaa obbo Daraaraa Godaanaa fi haadha isaa aadde Hawwaa Badhaasoo irraa bara 1906 Kibba Oromiyaatti, Baale keessaa naannoo Sawweena jedhamtutti dhalate. …Read More »
Seenaa gabaabaa Sooreessa Jaal Jaarraa Abbaa Gadaa
Walakkaa bara 1876a, gaafa Ibroo Shaxaa lola Cirrachaatti waraana Misraa kan Ra’uuf Baashaa tiin hoogganamuun odoo loluu wareegame, ilmi isaa Haamid Ibroo …Read More »
OROMOO KARRAYYUU KEESSAA WAA AS NUTTI BA’E!!!
BAGA GANMMADDAN!! LAMMEESSAA GACHIISAA LATAA jedhama. Kitaabni kun harka bubbulee ture. Har\a garuu aadaa sabichaan kan bukeeffame,,,,dubbisanis kan hinquufamne….’ASOOSAMA SEENAA…” tokko utuu jireenya barsiisummaarra …Read More »
Dr.Jamaal Abbaa Garoo: “Gadaa.com is a fascist website”
Qabxii doktortichaa… 1. J/Jaarraa Abbaa Gadaa kan itti duulee balleesse joolluma harageeti malee nama biraamiti. 2. Siyaasaa fii amatii walitti makuun shurbaa bushaaf dhuguun hin …Read More »
MANDAROOTA FI MAGAALAAWWAN OROMIYAA – OROMIAN TOWNS AND CITIES: Kutaa Duraa
Taammanaa Bitimaa irraa DURADUBBII Dubbiftoota barruu tanaa jaalatamoo fi kabajamoo, kunoo harra irraa kaaseen mataduree kanaa olitti kaayame jalatti waa isiniif dhiyeessaa, mee na …Read More »
SEENAA GABAABAA Obboo KADIIR WAAQOO SHAAQEE
INNAA LILLAAHI WO INNAA ILEEYHI RAAJI’UUN !!! Kadiir waaqoo kan dhalatan godina baalee aanaa harannaa bulluq ganda bulluq jedhamu keessatti abbaa isaanii waaqoo shaaqee …Read More »
Seenaa Gabaabduu Jaalle Bunguli (Abdiisaa) Hayilee
Bunguli (Abdiisaa) Hayilee abbaa isaa obboo Hayilee Dagabaasaa Camadaa fi haadha isaa Aaddee Muluu Daammanaa irraa caamsaa 6/1978 A.H. ti Godina Shawaa Lixaa Aanaa Jibaat …Read More »
“YAA CALANQOO LOLAA..!”
Galmee injifannoo si yaa dirree duulaa, Gootummaa abbootiin si keessatti laala, Dhiigni galaanawee sirra yaa’e akka lolaa, Bar dhibba caalaa, lafee dhabde awwaala, Hanga …Read More »
Calii Calanqoo: Beekaa Irra Kutne Malee, Seenaann Hiyyeeysa Hinqabuu
OromoTV.com Bitootessa 1, Br 2015, Jaafar Ali, Norway Irraa Silaallee uleen caphee kan Abbaa Gadaa hincaphuu, Beekaa irra kutne malee, seenaann hiyyeeysa hinqabuu. Ja’a Alii …Read More »


text:
-Sababa waraanaatiin kan irra-deebiin godaanan mana hidhaa fi bosonatti gidiramaa jiru.
Barnoota afaan Arabaa fi Ingiliiziitiif hanga birrii kuma 100 fi kuma 60 gaafatamaa jiraachuu Itoophiyaanonni Saa’udii Arabiyaatti argaman Addis Maaledaatti ibsan.
Maqaan isaanii akka eeramu kan hinfedhin qindeessummaa hojii diipiloomaasii lammii irratti xiyyeeffateetti maddi bobba’an akka dubbatanitti; barnootichaaf birrii kuma 100 fi kuma 60 gaafatamuu isaanii ti.
Afaan Ingiliffaa fi Arabaa barachuun hojii isaaniitiif barbaachisaa dha. Garuu kaffaltii isaa guutuu yeroo tokkotti kaffaluu waan hindanda’iniif kaarsicha barachuu akka dadhaban eeraniiru. Kaffaltiin birrii kuma 100 fi kuma 60 kan gaafatamus koorsii ji’oota sagaliitiif qofa yoo ta’u; kan yeroo tokkotti guutuu isaa hinkaffalles barachuu hindanda’u jedhu.
Kunis kan ta’u Saa’udii Arabiyaa naannoo Jiizaanitti ‹‹well street English school›› keessatti ta’uu isaa ti. Kaffaltichi dhalattoota Saa’udii fi lammiiwwan biyyoota biraatiif adda adda ta’uu isaa fi dhiisuu isaa ilaalchisuun odeeffannoon lama argameera. Qindeessummaa hojii diipiloomaasii lammii irratti xiyyeeffatee kun “kaffaltichi dhalattoota Saa’udii fi namoota biyyoota alaatiifis wal-qixxee dha” yoo jedhan; maddi Addis Maaledaa kan biraa immoo kaffaltichi dhalattoota Saa’udiitiif kan hir’ifamu ta’uu eeraniiru.
“Kaffaltichi dhalattoota Saa’udiitiif icitiidhaan kan Itoophiyaanonni kaffalanu irra dhibbeentaa 30 hir’isuun akka kaffalamu nan beeka; dhaabbatichi garuu hundumaafuu wal-qixa jechuun dubbata” jechuun dubbataniiru.
Gama biraatiin; lammiiwwan Saa’udii Arabiyaatti hidhamanii turan guyyaa guyyaatti kuma tokko ta’uudhaan gara biyyaatti deebi’aa kan jiran yoo ta’u; magaalaa Finfinnee naannoo Laambaratitti buufata qubannaa argamu keessa akka boqotan ni beekama. Hata’u malee lammiiwwan as deebi’an kun sababa waraana mootummaa Itoophiyaa garee TPLF gidduutti banameetiin gara Saa’udiitti irra-deebiin godaanaa jiru jedhameera.
Dargaggoonni Affaar, Tigiraayii fi Amaaraa deebi’uudhaan gara Saa’udiitti qajeeluun isaanii fi irra-deebiin mana hidhaa seenuuf dirqamanii rakkataa jiraachuun isaanii dhaga’ameera.
Lammiin Itoophiyaa daangaa Saa’udii (naannoo Yemen) jiraatan tokko; fakkeenyaaf namni ji’oota 10 hidhamee geggeeffame deebi’ee dhufee mana hidhaa Saa’udii akka jiru nan beeka” jechuun dubbataniiru.
Namoonni baay’een gara Saa’udiitti qajeelan seensa daangaa Yemenii fi Saa’udiitti gammoojjii keessatti beelaan gaaga’amaa akka jiran eerameera.
Namoonni karaa seeraan alaatiin gara Saa’udii seenuuf yaalan du’uun irbaata allaattii ta’aa jiru kan jedhame yoo ta’u; carraan toleefii milkaa’uun kan ce’uu danda’an immoo Saa’udii seenuuf namni tokko birrii kuma 80 hanga kuma 100 faddaaltotaaf kaffaluuf dirqamu.
“Maallaqa faddaalaaf kaffalanuun maaliif hinhojjetan akka hinjedhamne maallaqa hinqaban. Garuu gara-jabeenyummaadhaan wayita Yemen gahan fira Saa’udii jirutti bilbilatu. Utuu hinmaryachiisin akka tasaa waan dhufanuuf gochaan isaanii nama dallansiisa. Faddaaltotaan gidirfamaatu bilbilu. Garaa jabaachuun waan ulfaatuuf eessaayyuu dhufee ni kaffalama. Yoo hinmilkoofne immoo battalumatti poolisiin isaan qabuun hidhamuutu dhufa. Mana hidhaatti immoo du’uunis ni jira” jedhame.
Keessumattuu ammaan kana namoonni irra-deebiin godaananu waan baay’ataniif baay’inni namoota du’anuus dabaluu isaatiin kan ka’e hanga har’aatti firaa fi maatiin “nan jira jechuun” namoota du’an akka awwaalu murtaa’ee kan ture daangaan guyyaa hir’ifamuun isaa ibsameera.
Saa’udii Arabiyaa mana hidhaa naannoo Jiizaanitti namoonni argaman yoo dhukkubsatan gara hospitaala mootummaatti geeffamuun wallaanamanii yoo fayyan gara mana hidhaatti deebifamu ture. Yoo du’an immoo qaamni reeffa nan fudha jedhu yoo jiraate hanga guyyaa 21tti eegamaa kan ture yoo ta’u; amma garuu giddu-galoonni tursiisa reeffaa guutuu isaaniitiin namoonni utuu torban hinguutin awwaalaman ni jiru jedhameera.


text:
Dhugaa Baasi atii hojiin kee hojii ummata qoqqoodu dha jettanii na arrabsaa turttan. Yeroo OMN wantaa dhugaa hin taane post godhaan aniis isinitti hima ture garuu ummanni keenyya na arrabsaa turan atii wayyanee dha atii maalo dha jedhanii wan hin taane natti himaa turan.
Maal ree kunoo gaazitonni OMN walgahii misooma fi guddina transfoomeesini biyyattif walliin haasahuuf taa’an suura kun ragaa bahaa.
OMN ILAALCHA isaani jijjiranu isinitti himeen turee isiin ammo atii maraata dha nan jettanu…..amma hoo dhugaan kan eenyyuti?
Olola hammana hin jedhamnne TVO irratti dabarsuuf adeema jiran. Ololli kunis warri OMN nuwajjin hojjachuufi OMN fi TVO gargarrumma hin qabuu.
suura kana keessa gaazitonni OMN #Usman #ukumee , #Alemayehuu #Kenea fi #Abdii#Fitee dha. Akkasumas Jawar Mohammed nannawa sanatti argameera.
Journalist Abdi Fite raised qiestions for Aba Dula
Sabboona keenya cimaa usmaan hukumee kunoo haala kanaan gaafi cimtu tana gaafate abbaadulaa
Posted by Oromoo Oromiyaa on Sunday, February 1, 2015


text:
Bulchiinsi Naannoo Beneshaangul Gumuz hojii invastmeentii kan qonnaa fi Ixaana oomishuuf kanneen lafa fudhatan abbotii qabeenyaa 102 irraa ehama isaanii haquu isaa beeksisee jira. Waajira bulchiinsa Bosonaa fi lafaa bulchiinsa naannoo kan ta’an Obbo Isaaq Abdulqaadir akka jedhantti lafti hektaara kuma 62 caalu kanneen kallattiin hojii misomaatti hin seenne harkaa fuudhamee kanneen biroof qodamuuf qophii ta’uu ibsan.
Kanneen hojii qonnaa gaggeessuuf lafa fidhatanii deebisanii qonnaan bulaatti kireessaan akka jiran hojiin omisha Ixaanaa immoo namoota muraasaan iddoo baayyeetti kan gaggeeffamu ta’u ibsan.Invastmeetii bulchiinsa naannoo Beneshaangul keessaa irratti kan bobba’an hedduminaan dhalattoota Tigraay ta’u fi kanneen biroon saga fi sablamonni akka jiran ibsan.
Gama kaaniin aanaa addaa Maa’oo Komoo keessatti wixata kaleessaa dhalattoota Tigraay kan ta’an namoonni 7 hidhattotaan butamuu fi kanneen biroon 7 bosoona keessa dhokotanii akka jiran raadiyoo sagalee Amerikaaf jiraattonni ibsanii jiru. Itti gaafatamaan waajira nageenyaa fi bulchiinsaa naannoo Obbo Musaa Ahamd dubbiin kun dhuguma ta’uu fi kanas kan raawwatan hidhattoota Adda Bilisummaa Oromoo ta’uu ibsan.
Addi Bilisummaa Oromoo garuu humnootiin issa bakka maqaa dhahamee keessa akka hin jirree ibsuun kanneen uummata Oromoo kuma dhibbatti lakka’aman godaansisaa fi dararaa turan dhoksuuf maqa baleessii kana oofu jedha.


text:
Haala isaa hordofuuf gara embasichaatti kan imale odu gabaasaan VOA dhukaasi lama kan irraa dhaga’amu vidiyoo lama daawwachuu isaa ibsee jira. Har’a waaree irratti Itiyoopiyaa gama dhiyaa keessatti raawwatama jira kan jiedhan dhiittaa mirga namaa ilaalchisee hiriirtota mormii dhageessisuuf ba’an dallaa embasichaa keessatti argamaniiru. Humni naga eegumsa embasichaa yeroo kanatti shugguxii harkaa baasuu dhaan gara samiitti ennaa inni ol qabu namoonnis ennaa itti dhiyaatan argamaniiru.
Booda irra gara namoota sanaatis qabuu isaa suraa sana irraa argamee jira. Dhukaasa sanaan namni miidhaan irra ga’e kan hin jiraanne ta’uu poolisiin Washington DC kan beeksise yoo ta’u kan dhukaases itti gaafatamaa human naga eegumsa embasichaa Solomon Wediaynii humnootii basaasa Yunited Isteetsiin gaaffii fi to’annaa jala oolee jira.
—mee mari’adhaa—-


text:
OMN:Oduu Onk.06,2015 Godina Arsii aanaa Doddotaa magaalaa Dheeratti, ijaarsa seeraan alaa manneenii jechuun, wayta bulchitoonni aanichaa manneen jiraattotaa diigaa turanitti, jiraattotaa fi poolisoota jiddutti walitti bu’iinsa uumameen namoonni sadii lubbuun darbuu himame.
Godina Arsii aanaa Doddotaa magaalaa Dheeratti, guyyoota afur irraa jalqabee bulchitoonni aanichaa, manneen seeran ala ijaartan jechuun, wayta manneen diigaa turanitti, mormii jiraattonni dhageesisaniin namoonni sadii lubbuun darbuu himame.
Jiraataan magaalaa Dheeraa tokko OMN f akka himanitti, manneen jiraattota wayta diiggamaa turanitti, namoonni lama summii dhuguun kan ufi ajjeesan yoo ta’u, namni tokko ammoo manni kiyya diiggamuu hin qabu jechuun, osoo falmatuu poolisiidhaan wal ajjeesan.
Magaalaan Dheeraa wayta ammaa poolisoota federaalatiin guutaamtee jirti kan jedhan namni kun, haalli ammaan kana muldhatu hedduu kan nama yaddessuudha.
Namoonni manneen keenya diiggamuu hin qabu jechuun mormii nagayaa dhageesisaa osoo jiran lubbuun darban kun, kanaan dura lafa qabiyyee isaanii irratti mana ijaaratanii seeraan keessa jiraataa kan turan ta’uu namni kun nutti himan.
Namni kun akka jedhanitti, namoota manneen isaanii jalaa diiggame kanaan, yeroo dheeraaf qaamaan kan wal beekan ta’uu nutti himuun, hedduun isaanii namoota harka qalleeyyii akka ta’anis dubbatan.
Guyyoota afur keessatti manneen jiraattotaa 36 kan diiggaman yoo ta’u, manneen 24 ammoo diggamuudhaaf qalamaan dibamanii jiru kan jedhan namni kun, sababa kanaaf jiraattonni hedduun mormii qaban dhageesisaa jiru.
Usmaan Ukkumeetiin qophaaye.


text:
Jarman: MM Abiy walgahii Compact with Africa irratti hirmaataa jiru
Ministirri Mummee Dr Abiy Ahimad walgahii 'Compact with Africa' garee biyyoota 20 kan biyya Jarmaniitti gaggeeffamaa jiru irratti hirmaataa jiru.
Ministirri Muummee erga dowwannaa isaanii gara biyyoota Awurooppaatti taasisuu egalanii guyyaa lammaaffaa isaanii kan qabatan yoo ta'u, dowwannaa isaanii biyya Faransaayii xumuruun Jarman galaniiru.
Biyya Jarmanittis walgahii garee biyyoota 20 kanneen biyyoota Afriikaatiif deeggarsa diinagdee taasisu irratti xiyyeefateen Magaalaa Barliiniitti gaggeeffamaa jiru irratti hirmaachaa jiraachunsaanii barameera.
Walgahicha irrattis ministira mummetiin alattis Chaansileeriin Jarman Angeelaa Merkalii fi dura ta'aan komishiinii gamtaa Afriikaa Musaa Faaqii Mohaammad dabalatee oggantoonni biyyoota afriikaa kan biraas walgahicha irratti hirmaataa jiru.
Compact with Africa'n bara 2017tti kaka'umsa Jarmaniin kan eegalameedha. Innis bu'uraalee misoomaa dabalatee invastimantiiwwan damee dhuunfaa cimsuufi jajjabeessuuf kan eegalameedha.
Haaluma kanaanis caasaalee dinagdeefi faayinaansii biyyoota Afriikaa kan hawwatan taasisuun tooftaa dameen dhunfaa bal'inaan invastimantii keessatti akka hirmaatan kan gargaaruudha.
Haaluma kanaanis carraawwan invastimantii biyyoota keessatti argamu ballinaan beeksiisa.
Kora kanarra MM Abiy haasawa taasisaniin, biyyoonni garee 20 (G-20) Itoophiyaa keessa invastimantiin akka hirmaatan waamicha dabarsaniiru.
Walumaa galattis gareen biyyoota 20 kunis biyyoota Afriikaa yaada geeddarumsaa ni gaggeessu jedhamaniifi biyyoota deeggartoota addunyaa biroo kan hammateedha.
Hanga ammaattis Itoophiyaa, Ruwaandaa, Masrii, Gaanaa, Seeneegaal, fi Morokkoo dabalatee biyyoonni Afriikaa 11 kaka'umsa kanaan hammatamaniiru.


text:
Akkuma Beekamu Guyyaa Arraa 22/01/2015 Bulchaan Yaman (Abdurabo mansur hadi) fi Muumichi Ministera Biyyattii Sababii Jeequmsa Biyyattii keesa deemaa jiru isaanii oltehuudhaan Hujii gadhiisan,
Sababa kanaaf Yaroo ammaa kana Biyti Yaman tan Mootummaa hinqabne yootaatu,Kuniis Fuldureen Nageenya Baqattoota Oromoo biyya Yaman kan Balaaf kan Saaxilame tahuun Hawaasa Baqattoota Oromoo Haalaan Yaachisaa jira.
Kanaaf Waajjirri Tokkummaa Baqattoota Hawaasa Oromoo Yaman, iyyata Lammummaa Oromummaa Gara Hawaasa keenya kanneen Biyya Ambbaa keesa Jiran ammallee Miidiyaalee Dhimma Hawaasa Baqattoota Oromootiif Dhaabbatan akkasuma Walii gala Warroota Rakkina Baqattoota Oromootiif dhaabbatan Maraahu akka Haala Rakkoo Baqattootni Oromoo Biyya Yaman yaroo ammaa Keesa Jiraataa jiran Kana Hubattanii Gocha barbaachisu Hojjachuun Lubbuu Baqattoota Oromoo Kumaantamaan lakkaawamu Balaa kana jalaa baraartan, Maqaa Baqattoota Oromoo Biyya Yamaniin Kabajaan isin gaafanna,
GALATOOMAA,
Koree Waajjira Kominiiti Tokkummaa Baqattoota Hawaasa Oromoo Yaman,