text:
Seerlugaa Afaan Oromoo
Dr. Abdulsamad Mohammadiin
Qabeentaa
Hiikkaa Jechootaa
Bamaqa jehuun, "bakka maqaa" ykn "idda maqaa" jechuudha.
Jechhoonni idda maqaa bu'anii hima keessatti hirmaatan bamaqoota jedhaman.
Akaakuu bamaqootaa
Bamaqoonni gos jaha.
Bamaqoonni eenyummaa ykn maalummaa mul'isan, bamaqoota matayyaati jedhaman. Sadrkaa hima keessatti qabaataniin bamaqoonni matayyaadhaa murnoota lamatti qoodaman. Isaaniis:-
Bamaqoota matimee: bamaqoonni maqaa kanaan beekaman kantti aanan.
Himmeen torban gararreedhaa maqaalee matimootaaf gargaarsa tahan ofkeessaa qabaachuu isaa qalbisi. Hubannoodhaaf hima duraa haa laallu.
Fk
Ani qotataadha
Matimni hima kanaa "ani" jechi 'qotataadha' jedhu ammoo, maalummaa matimaati ibsa. Kanaafiis matim-deeggartuu"( comlement to the subject)jedhama. Himmeen maqaafii waahima eenyummaa ykn maalummaa matimaa ibsuudhaaf walfaana hiriiran ofkeessaa qaban bifa olitti ibsame kana qabaatan.
Bamaqoonni matimeen himmeen akkanaa keessatti hirmaatan, matima deeggaruudhaan hirmaachuu nidandayan. Uunkaan isaanii ammoo, ni jijjiirama. Sadarkaa himmeen torban gararraa keessatti qabaatan jijjiirree ha ilaallu. Fk.
Qotataan, ana. Barssiftuun afaanii, sihi.
Ilmi obbo Tulluudhaa, isa Harmeen tiyya, ishiidha.
Waaheellan Caaltuudhaa, nuti
Warri Kamiseedhaa, isini.
Ijoolleen Gooree, isaani.
Matima matim-deeggartuu
Bamaqoonni aantimummaadhaan hima keessatti hirmaatan, bamaqoota aantimee jedhaman.
Fk
Uunkaa bamaqoonni aantimee qaban baruudhaaf jechoota garjalli sararame sirritti qalbisi. Isaaniis:-
Na, si, isa, nu, isii (ishii), nu, isin, isaan,
Bamaqoonni aantimeen, fi'iloota uunkaa gonboobeedhaa waliin hiriiran, matimummaadhaan hima keessatti hirmaachuus nidandayan. Yoos ammoo, mati-mul'istuu "tu" jedhamtu maxxanfatan.
Fk
Kanatti aansinee, akkaataa uunkaaleen lameen kanaan'olitti ibsamaniin garaagarummaa isaan qaban baranna.
1. Matimummaadhaan hima keessatti hirmaatan. Kanaafiis tarree jalqaba himaa jirturra qubatan.
fk Matiam + fi'ila matima + gochibsa + fi'ila
b) Uunakaa aantimee
Aantimummaadhaan hima keessatti hirmaatan.
Fk aantima + fi'ila buxusoota gariitiis ni maxxanfatan.
(Bamaqa aantimee) + (buxusa) + (fi'ila)
Aantimoonni dubbachiiftuudhaan xumuraman, '-tti', '-irra' '-rratti' maxxanfatan. Kanneen dubbifamtuudhaan xumuraman ammoo, (-itti, irra, -irratti…) maxxanfatan.
Fk.
Natti kanne
Narra kaaye.
Narratti dhiifte.
Narra deebi'e
Ennaa buxusa (maxxantuu) dubbachiiftuudhaan eegalamtu maxxanfatan ammoo, haallisun nijijjirama. Buxusoonni dubbifamtuudhaan eegalaman, jechoota sagalee gabaabduudhaan xumuramanitti maxxanan. Jechoonni sagalee gabaabduudhaan xumuramaniis sagalee isaanii dheereeffachuudhaani buxusoota sun maxxanfatan. Kanneen dubbifamtuudhaan xumuraman ammoo, "ii" (i-dhaa) dabalachuudhaan sagalee xumuraa yoo dheereffata malee, buxusoota (f,n,s) maxxanfachuu hindandayan.
Fk.
Bamaqni "isii" jedhu ammoo, haala addaati qaba. Sagalee dheertuudhaan xumurama. Sababa kanaafiis, matimummaadhaan hima keessatti hoggaa hirmaatu, jijjiirama tokko malee, 'f', 'n', ykn 's' maxxanfachuu nidandaya. Aantimummaadhaan ennaa hirmaatan ammoo, uunkaalee walirraa addaatiini buxusoota kanneen maxxanfatan.
Hubannoodhaaf fakkeenya kantti aanu laali.
Fk
Isiin deemte (matima)
Ati isiidhaan dubbadhu (aantima)
"n"n xumura matima "isiin" jedhurratti maxxantee, matim-mul'istuudha. Tan xumura aantima "isiidhaan" jedhurratti maxxante ammoo, duukabuutuudha. Duukabuutuun 'n' jedhamtu tuni, ennaa aantima sagalee dheertuudhaan xumuramutti ennaa maxxantu, uunkaa kanatti aanu qabaatti.
…isii + (dha) + (n) = ……isiidhaan…….
Fk
Ati isiidhaan dubbadhu.
Inni isiidhaan marihata.
Isiidhaan maal jetta?
Hoggaa duukabuutoota 's', 'f' jedhaman faa maxxanfattu ammoo 'dha' dabalattuus, dabalachuu baattuus jijjiirama dhaamsa micciiru hinqabaatu.
Fk
Isiif keenni. = mana guddaa isiidhaaf kenni.
Isiis gargaari. = isa qofaamiti, isiidhaas gargaari.
Bamaqoonni dubbifamtuudhaan xumuraman aantimummaadhaa hogga hirmaatan ammoo, yoo "ii" dabalatan malee 'f', 'n' , 's' maxxanfachuu hindandayan.
Himmeen kanatti aanu sirritti qalbisi!
Haaluma kanaan gaa:
Bamaqoanni gaaffiii "kani kan eenyuuti"? Ykn "tuni ta eenyuuti"? jettuuf deebii kennan, bamaqoota abbuummeeti jedhaman. Bamaqoonni kunneen, murnoota lamatti qoodaman. Murnoonni lameenis, "murna-K"tiifi "murna-T"ti jedhaman.
Bamaqoonni murna-K: sagalee 'k' jedhamtuun eegalaman. Kornayni saaniitiis kormeedha. Bamaqoonni murna-T: sagalee'T' jedhamtuun eegalaman. Kornayni saaniitii naayyeedha.
Bamaqoota kenneen keessaa gariin isaanii, maxxantoota.
Fk
Gariin isaanii ammoo, osoo hin maxxanne hima keessatti hirmaatan.
Fk
Akkataa maqaaleen kornayaa walirraa-adda qaban, ibsuu itti dandayan hubannoodhaaf fakkeenya kanatti aanu laali.
Fk
Bamaqoonni waa eeruuf (namtti ykn wahitti qubalaachuudhaan bakka isaa mul'isuuf) ittiin gargaaramnu bamaqoota eermayaa jedhaman. Bamaqoonni eermayaa wanni eeramu hammam fagaatee akka jiruus ni'ibsan.
Fk
Manni kuni, keenya. (namichi dubbii tana dubbatu, mana bira jira.)
Manni sun keenya. (namichi dubbii tana dubbatu, mana bira hinjiru; halaalarraa eeruudhaan dubbate.)
Bamaqoonni waan nubira jiru eeruudhaaf ittiin gargaramnu:
Bamaqoonni waan halaala jiru eeruudhaaf ittiin gargaaramnu:
Sun(i) sani (sana) sunneen sanneen
Bamaqoonni eermaya, bifa lamaan hima keessatti hirmaatan. Gariin isaanii matmummaadhaan, gariin ammoo, aantimummaadhaan hirmaatan.
Fk Kuni obboleessa Iftuuti. (matima).
Obboleessi Iftuudhaa kana. Aantima) Tunii aadde Iftuudha. (m)
Aadde Iftuun kunoo tana. (a) Sun laga hawaashi. (m)
Lagni hawaash kunoo sani. (a)
Kuni, abba kiyya. (m)
Abbaan kiyya kunoo kana. (a)
Tuni haadha tiyya. (m)
Haati tiyya, kunoo tana(A)
Bamaqoonni eermayaa, gochibsoota kanatti aananii wajjiin walitti makamuudhaan jehoota kanatti aanan uuman.
Fk
Bamaqoonni hoogggaa waa gaafannu ittiin gargaaramnu bamaqoota gaaffiiti jedhaman. Isaaniis:
Kam?, tam?, eenyu?, (eennu) maal?, eessa?,(eeysa, eecha?) meeqa?, hammam?,….kkf.
Fk
Maxxantoota garagaraa maxxanfachuudhaan bifa kanatti aanuu qabaachuus ni dandayan.
Fk
Haaluma kanaan gaa:
Eenyu
Maal
Maalitti waltaatan? Maalirra rafna?
Maalirraa kaana? Maalif dheekkamta?
Maaliin jiraatta?
Maalirratti addaan galle?
Maalumaaf namaan walloltan?
Maalittuu walgeenya?
Eeysa (eessa, eecha) Eessatti walgarra?
Eessarraa bitte? Eessatti irraanfatt?
Eessaaf kaate? (Eessatti deemta? Jedhuudha)
Eessaan geesite?………kkf.
Meeqa
Sangaan kuni meeqa bita? Gatiin isaa meeqa?
Sa'aa meeqatti kaana?
Warra meeqarraa maallaqa guurte?
Ganda meeqaaf midhaan hiran?
Barattota meeqaa eeybifame?…..kkf.
Eenyu + faa; eenyufaa beeyta?
Eenyufaa + itti; eenyufatti himi siinjedhan?
Eenyu + faa + irraa; eenyufaarraa maallaqa fudhatte?
Eenyufaaf maallqa kannite?
Eenyufaadhaan walbarte?
Maal + faa = maalfaa
Maalfaa feeta?
Eessa + faa = essafaa? Eessafaa dhaquu feeta?
Eenyu + fi + eenyu = eenyuufi eenyuutu walle?
Eessaafi eessa = addaan fagoo jechuudha.
Meeqaatama = baay'ee( lakkooysa guddaa) jechuudha.
Hariiroo waalama ykn lamaa'ol jidduu jirtu ibsuudhaaf hima keessatti hirmaatan.
Fk
a. Ijoolleen waltumti.
b. Daraartuufi Magarsaan waljaalatan.(daraartuun Magarsaa nijaalatti; Magarsaaniis Daraartuu nijaalata jechuudha.)
c. Walfakkaattiin walbarbaaddi.
d. Isaan hundi walhincaalan.
e. "walbeeyna janne malee, nulachuu walhinbeeynu.
f. Yoo walbarbaadan, walhindhaban.
g. Walqabaachuun, walqubaqabaachuudha.
Maxxantootaafi duuka-buutoota adda-addaatii waliin hiriira galuudhaan haallan garagaraa ni'ibsan.
Fk
Waliif, waliin, waliis, walitti, walirratti, , walirra, , walirraa
Waliif
waliif dirmatan, waliif tumasan, waliif hilan, waliif laaltan, -waliif eegan,…..kkf.
Waliin
waliin Oodan, waliin dubbatan, waliin haasawan,….kkf.
Waliis
…waliis baran, …..Waliis beekan, ….. Waliis gaafatan…….kkf.
Walitti
waliiti himan walitti bu'an
walitti fidan walitti dhaadatan…….kkf.
Garaagarummaan murnoota lameen kanatti aanan jiduu jiru sirritti qalbisi.
walhiman -walitti himan
walfidan -walitti fidan walbarbaadaan walitti barbaadan….kkf.
Walirra Walirra ejjatan, walirra ilaalan, wairra barbaadan, walirra ciisan, walirra jiraatan,….kkf
Walirraa walirraa fagaataan
walirraa dhoorkan walirraa eegan
walirraa hubatan walirraa baratan ……..kkf.
Walirratti Walirratti lolan
Walirratti duulan Walirratti eegan
Walirratti dhiisan Walirratti tuulan….kkf
Waljidduu wal jidduu kaayan
waljidduu hinseenan wal jidduu nama naqan….kkf.
Bamaqoonni kun buxusa 'of ' ykn 'if ' jedhamtu mul'isa. Lameenuu hiikkaa tokkicha waan qabaniif tokkoon gargaaramuun nimala. Maxxantoota tahuusaanii hidagatin.
1. Of (if) + fi'ila.
Ofduskadhuu rabbii kee abdadhu.
Oflaali = iflaali Ofhinsalphisin = ifhinsalphisin.
Kabajamuun ofkabajuudhaan jalqabama. Ifnyaattee qaama if hin fixin.
ifitti gabaabsite. Ofitti hin dhiisinaa. Ifitti hincal'isinaa. Huccuu ifitti laali.
3. if + irra (irraa)
ifirraa laali ofirraa facaasi….kkf
4. irraa + of + fi'ila iraa ofqabi = irraa ifqabi
irraa of eegi = irraa if'eegi irraa of dhoorki = irraa if dhoorki
5. itti + of + fi'ila itti oflaali = itti iflaali
itti ofbarsiisi = itti ifbarsiisi itti if hin kannin = itti ofhin kannin
Haaluma kan fakkaatuun gaa:- ofiis hin dagatin
ofiis hin rakkisin ofiis hin tuulin……kkf
of + ii = ofii ( if + ii = ifii) ofii (ifii)n, ofdandeesseeti kophaa barreeyfamti
fk mana ofii = mana ifii
biyya ofii
saba ofii =…….kkf.
ofii'n ('ifii'n )uunkaa gabaabaas (kottoonfataas niqabdi.
Ofii (ifii) = fii
Mana ofii = manfii dhisee essa deemta?
Man ifi = manni manafii caalu hinjiru.
Sun, kan (tan)
Sun Fk
Namichii reefu maqaa sigaafate sun eenyu? Mucaan hoolaa keenya hate sun, qabame.
Kitaabni kaleessa bitatte sun, gatiin meeqa? Intalti dheengadda nasigaafatte sun, obbaleeytii niitii tiyyaati.
Waan bara dabre nubarsiisesuun, baranaas nubarsiisa. Kofoon abbaan kiyya naabite sun dhodhoote.
Kan (tan), waan
Fk
Kan calalaqu hundi, ziqeeyaamiti. Kan barbaadamuutu nama barbaada.
Tan nadeessee naguddifte, aayyoo tiyya. Kan sitti kofluun, 'naafi kofla ' jattee hin gammadin.
Ta miila lamaan deemtu hundi fayyaaleeytiimiti. Kan miila-laman deemu hunda fayyaaleessa seeta?
Baay'ina hammisaa hinbeekamne jechoota haaluma baay'inaa ibsaniin gargaaramnee ibsuu nidandeenya. Jechoonni murna kanaan jalatti ramadaman baay'eedha.
Fk Garii; garigarii,
Hedduu, baay'ee, Danuu, dil, diltokko; xaantokko
Akku, idil, idilee,
Hunda, cufa, mara, duucha
Irra hedduu; irrajireeysa, xiqqo, waaxiqqo; xinno, jibir, waajibir;
Muraasa, bicuu, biraa, biroo, kabiraa, kan biroo, isa biraa, tabiraa, kabiraa
Dubbii
Jechoonni hima keessatti hirmaatan, hojii walirraa addaati qaban. Akaakuu ( gosa) hojjii isaaniitiis murnoota saddeetitti addaan qoodaman. Murnoonni saddeettan kunneeniis, birkilee dubbiiti jedhaman. Isaaniis:
Jechoonni namaaf, bakkaaf,meeshaaf, gochaafykn yaadamaaf moggaasaman maqaa jedhama.
Fk
Ibsa, Ibsituu, Ahmed, Faaxuma, Daraartuu, Guutuu, Waliso, Dadar, Finfinne, Burrayyu, Oromiyaa, Toophiyaa, Leenca, Farda, Nyagoo, Sattawwaa, Warseessa, Weennii, Buubbee, Dhukkee, Biitee, Hurree, Hancabbii, Hobonbolatti,
Maqaaleen garigarii, sagalee addaatiin xumuraman.
Sagaleen kunneeniis:-
inafurdina, baay'ina, huqqina, bareedina, fokkina…….
eenya fageenya, dhiheenya, qabeenya, jireenya, addeenya,….
umma hiyyummaa, gowwummaa, doofummaa, dhiblummaa,….
maya jaarmaya, diigmaya, hiikmaya, baasmaya, fiigmaya,….
maata hirmaata, Qormaata, fidmaata, galmaata, qalmaata,…
iinsaqotiinsa, galiinsa, qaliinsa, fidiinsa, kufiinsa,….
Jechoonni idda maqaadhaa ( bakka maqaadhaa) ittiin gagaaramnu, bamaqoota jedhama. Bamaqoota
Fk
An, ati, inni, isiin(ishiin), nuti, isin, isaan,
kiyyaa, kee, keenya(keenna), Keessan(keechan),
tiyya, tee, teenya(teenna), teessan,….kkf. Maqibsoota
Jechoonni maqaalee faana bu'uudhaan, waa'ee maqaa suni ibsan, maqaibsoota jedhaman. Gaaffiilee asiingaditti jiraniif deebii kennan jechuudha.
Kammeen?, tameen?
Ka akkam?, ta akkam?
Fk
Muka dheera, mana guddaa, makiinaa bareedduu…
Oduu gaarii, baabura duraa, namicha gowwaa Fi'iloota
Jechoonni, gocha namni ykn wanni tokko raaw'ate, haala namni ykn wanni tokko keessa jiru yookiin mudannoo isa qunnamte ibsa, fi'iloota jedhaman.
Fk.
Jechoonni fi'ila dura bu'uudhaan, akkaata gochi itti raaw'atamu, yeroo gochi itti raaw'atamu, bakka gochi itti raaw'atamu fi laamlammee gochi itti raaw'atamu ibsan, gochibsoota jedhaman.
Gaaffiilee:- akkamitti?, yoom?, eessatti? Almeeqa?….jechuudhaan gaafatamaniif deebii kenna jechuudha.
Fk.
Jechoonni jechoota, murnoota jechootaatiifi himmeen adda addaa walitti qarqaban, qarqabdoota jedhaman.
Fi, malee, yookiin, yookaan, yoo, garuu,
Illee, ammoo, moo, hallettuu……kkf.
Fk.
Buxusoonni xumura jechootaarratti maxxanuudhaan, madda, suduuda ykn akkaata gochi itti dhalate ibsan, duuka buutoota jedhaman.
Itti, irra, n, f, malee…kkf. Raajeeffannoo
Sagaleen hamilee bifa garagaatiin nama keessatti uumamtee haala sun ibsuudhaaf futtaafattu raajeeffannoo jedhamti. Gadda, tuffii, qishnaa, kadhaa, aara(aarii), ajaa'iba ykn rifaatuufi nasuu ibsachuudhaaf itti gargaaramna.
Fk
Way!, magan!, cal!, yaw!, ugum!, bada harree!,
Ish!, ee!, us!, sa!, bada ana!, yaa rabbi!….kkf.
Buxusoota
Gurmuulee sagalee takka ykn takkaa olirraa ijaaraman hima keessatti hirmaatan keessaa, garii hiikkaa ofii hinqaban. Hiikkaa qabaachuu dhabuusaaniitiifi ulaagaa "jecha"isaan taasiftu qabaachuu dhabuu isaaniitiin, buxusoota jedhaman. Hoggaa hima keessatti hirmaatan ammoo, burqaa (madda) suduudaafi maalummaa dhaaamsa hima sunii mul'isuuf ammoo, faaydaa guddaadha qaban. Buxusootni afaan Oromoo keessatti ittiin gargaaramnu, hedduudha. Akkaataan hima keessatti itti hirmaataniifi faaydaan hima keessatti qabaatan walirraa adda waan taheef, waa'een isaani kutaalee garagaraa keesatti ibsama. Barnoonni mata duree kana jalatti kennamu ammoo, maalummaa buxusootaa bifa walii galaatiin ibsuudha taha. Buxusoota afaan Oromoo keessatti ittiin gargaaramnu hamma tokko asiin gaditti tarrifna.
i n s f ti tu fi of al ni dha irra itti wal haa ree kaa gaa yoo faa moo hin silaa manna laata osoo odoo utuu idda akka irraa ittiin eega erga haga gara waan illee hamma hoggaa ennaa yemmuu malee qofa kkf Akkaataa hima keessatti itti hirmaataniifi qubsuma hima keessatti qabaataniin, bakka lamatti qoodaman. Maxxantoota (maxxannee)
Miti_maxxantoota (miti_maxxnnee )
Buxusoonni jechootarratti maxxanuudhaan hima keessatti hirmaatan, maxxantoota jedhaman. Akkaataa itti maxxananiin waan garaagarummaa qabaniif, murnoota lamatti qoodaman. Murnoonni lamaaniis:
Duubaggaloota (suffix)
Durraggaloota (prefix) Duraggaloota
Fk
Duubaggaloota
jechoota garagaraarratti gara duubaatiin maxxanan. isaaniis:
i itti irra ille icha n s f fi faa moo ti dha hi ree kaa uu uma oota leefi kkf.
Fk
Sagalee
Harargetti dhalate
Qalbiirraa gammade.
isaanillee hingaafanne.
Sabboontuun dhufte.
Magarsaas aferan.
Waraabeessaaf kenname
lamafi lama afuri
Fandisheefi Abboomaa agartee?
Gurraacha moo adi jaalatta?
hatichi baafate
Dhaqiiti fidi
Kuni mana abbaa kiyyaati
Aadde Iftuun isiidha
Deemnuuree?
Nyaadhu kaa!
Duubaggaloonni dubbachiiftuudhaan eegalaman, jechoota sagalee gabaabduudhaan xumuramanitti hoggaa maxxanan uunkaa kanatti aanu qabaatan.
tti rra rraa llee
Fk
isatti isarra isallee isarraa anatti anarra anallee anarraa manattii manarra manallee manarraa Jechoota sagalee dheertuudhaan xumuramanitti yemmuu maxxanan, bifa lama qabaatan.
Fk
isii + tti = isitti
ishii + dhatti = ishiidhatti
firii + tti firitti ykn firiidhatti kkf
Jechoota dubbifamtuudhaan xumuramanirratti ennaa maxxanan ammoo, uunkaa kanatti aanu qabaatan.
Fk
itti irraa illee
aannanitti aannanirra aannanillee aannanirraa isaanitti isaanirra isaanillee isaanirraa afuritti afurirra afurillee afurirraa Duubaggaloonni dubbifamtuudhaan eegalaman keessaa harkicaalu, sagalee dheertuu qofarratti maxxanan.
n s f fi
Jechoota dubbifamtuudhaan xumuramanirratti hoggaa maxxanan, "ii" (i_dachaa) ofdura aansuu qaban. ii + fi = iifi
ii + n = iin
ii + s = iis
ii + f = iif Fk.
Wadaay iifi Wadaayiin Wadaayiis Wadaayiif isaaniifi isaaniin isaaniis isaaniif Jechoota sagalee gabaabduudhaan xumuramanirratti hoggaa maxxanan, sagaleen jechoota sunii dheerachuu qabdi.
mana + a + fi = manaafi
mana + a = manaaf
mana + a + s = manaas kkf Jechoota sagalee dheertuudhaan xumuramanirratti hoggaa maxxanan, 'n' n haala addaati qabdi.
Jechoota matimummaadhaan hima keessatti hirmaatan yoo tahan, uduudumaan itti maxxanan. Fk
Caalaa Caalaan kaleessa dhufe.
Isii isiin yoom deebiti?
Jechoota sadarkaa biraatiin hima keessatti hirmaatan yoo tahan 'dha' ofdura aansiti.
Obbo Magarsaan Hayyuun dubbate.
Atiis isiidhaa marihadhu
s f faa ree faan ammoo, matimarratti hinmaxxanan. Kanaafu uunkaa tokko qofa qabaatan. Mataduree biraa keessatti bal'inaan dhihaata. Kanatti aansinee akkaataa maxxantoonni adda addaa maqaa dubbifamtuudhaan xumuramurratti iti maxxana lalla. Fk
Buxusoonni osoo jecharratti hinmaxxanne ofdandayanii kophaa dhaabbatan, buxusoota miti_maxxannee jedhaman. Isaaniis:
waan akka eega gara bira maal osoo silaa yoo hoggaa walleenuu inumaatuu kkf. Waa'ee isaaniitiis mataduree biraa keessatti adda addaan ibsina.
Duuka buutootaafi dura buutoota
Maxxantuun tuni, jechoota uunkaa sagalee birsaga maaheeysaatiin garaagarooma qabanirratti maxxanuudhaan gaaffiilee kanatti aananiif deebi'i argachuu akka dandeenyu, nugargaarti. eenyuun?
maaliin?
eessaan? (eechaan?
akkamiin?
meeqaan?
kamiin? tamiin? Jechoonni maxxantuun tuni itti maxxantu uunkaa walirraa addaa qabaachuun isaanii ibsameera. Garaagarooma jechoota jidduu jiru beekuun, akkaataa 'n' n jechoota kanneenitti itti maxxantuu qabdu nuhubachiisa. Jechoota sagalee dheertuudhaan xumuramanitti hoggaa maxxantu uunkaa "dhaan" jedhu qabaatti. Fk
Magartuun Haliimaan haa dubbattu.
Intalti xiqqoon namicha guddaadhaan, 'maqi' jette.
Nama mana ijaaruu beeku dhabuudhaan mana jaarrachuu hanqate.
Beekaadhaan marhattu malee, humaatuu hinddubbattin.
Bishaan buhaawaadhaan dhiqadhu malee, finiinaadhaan dhiqattee qaama of hingubin.
Balbla wallaaleeti fooddaan seene.
Qawweedhaan sodaachiseeti qabeenya isii saame.
Gubbaadhaan qorqorroo uraniiti seenan.
Joollummaadhaan miilli isaa naaffate.
Waan nagaafattu mara, kabajaadhaan nagaafadhu.
Fk
Maliin dhufte?
Makiinaadhaan dhufte
Gaangeedhaan dhufte.
Rophlaadhaan dhufte.
Harreedhaan dhufte. Maaliin?
Dhagaadhaan dhawamte
Mancaadhaan aalaa cicciqqaawe
Uleedhaan natume.
Qaruuraadhaan niitii isaa fottoyse.
Haamtuudhaan if murte.
Irreedhaan boontii?
Bachoo dhadhaadhaan jiifamte naaf kennite.
Kopheedhaan si dhawuuf si'aaggate. Jechoota sagalee gabaabduudhaan xumuramanirratti hogaa maxxantu, sagaleen gabaabduun sun dheerachuudha qabdi. Fk
Eenyuun?
Biyyaan marihadhu.
Isaan dubbadhu.
Nuun waltahi.
Namichaan hin'odin Maliin?
Mukaan na dhawe
Ibiddaan hingubatin.
Maallaqaan ifbite.
Seeraan gaafadhu.
Miilaan dhufte.
Fardaan hingaltuu? Eeysaan? Fk
Gamanaan deemi.
Asiin seeneeti achiin bahe.
Jechoota dubbifamtuudhaan xumuramanirratti hoggaa maxxantu, uunkaa 'iin' jedhu qabaatti. Eenyuun?
Wadaayiin dubbadhu.
Ahamadiin dubbadhu.
Obbo Gammachiisiin dubbadhu.
Aaddee Hayaatiin wajjiin marhadhu.
Isaaniin dubbadhu. Maaliin?
Kiniina hunda aannaniin hinliqimsan.
Deeyma bishaaniin bulbuli.
Afaaniin nama sobin. Meeqan?
Qarshii kudhaniin kitaaba, shaniin dafxara, afraniin ammoo, qalama bittadhu.
Nama saddeetiin natuman.
Qarshii afurtamiin shamiiza bitadhu. Kamiin? tamiin?
Kana + an = kanaan
Tana + an = tanaan
Kaan + iin = kaaniin
Taan + iin = taaniin Maqibsoota abbuummee sagalee dheertuudhaan xumuramanirratti yemmuu maxxantu ammoo, uunkaa 'tiin' jedhanu qabaatti. Fk
Abbaa Caalaatiin dubbadhu.
Obboleessa keetiin marihadhu.
Intala, Magartuutiin maal jette?
maallaqa iasaaniitiin bitiifi.
afaan Oromootiin hojjechuu tabaroo teenya. Haalli 'N' n uunkaa 'tiin' jedhamtu itti qabaattuus nijira. Jechoonni uunkaa 'tiin' jedhamu maxxanfatan ammoo, kanneen hariiroo abbummaatiin walitti hindamaniifi kanneen yoo sadarkaa himaatitti gurmaawaniis goodduu "ti" jedhamtuun goodaman qofa. Fk
Abbaa keetiin marihadhu.
Ilma Caalaatiin maal jette?
Afaan Oromootiin dubbadhu.
Maqaa obbaleessa saatiin galmeeyfame.
Maalqa keetiin huccuu bitate. Himmeen shanan gararreetiifi kanneen kanatti aanan walbira qabii laaliiti dogongora himmeen armaan gadii hubadhu.
Abbaa keen marihadhu.
Ilama Caalaatiin maal jetti? Ilma Caalaadhaan maal jette.
Afaan Oromoon dubbadhu.
Maqaa obboleessadhaan galmeeyfame.
Maallqa adaraan huccuu bitate.
Duukabuutuun maxxantuudhaan hima keessatti hirmaattu tuni, suduuda dhaamsi itti dhaamamu mul'isuuf nugargaarti. Akkaataafi akkagara jechootatti itti maxxantu ammoo, garaagarooma duukabuutuun 'n' jedhamturraa adda isii gootu, niqabdi.
Jechoota sagalee gabaabduudhaan xumuramanitti hoggaa maxxantu, sagalee gabaabduun jechoota sunii dheerachu qabdi. Fk
Jechoota sagalee dheertuudhaan xumuramanirratti hoggaa maxxantu, uunkaalee lama qabaatti. Fk
Caalaa + f = Caalaaf
Caalaa + f = Caalaadhaaf
Uunkaaleen lachuutu hiikkaa tokicha qaban. Kana malees, duukabuutuun'f' jedhamtu tuni, waan matimootarratti hinmaxxanneef dogongora maalummaa dhaamsa bocolu hinqabaattu. Jechoota dubbifamtootaan xumuramanitti hoggaa maxxantu, sagalee jechoota sunii "ii" dheertuudha qabdi. Fk
Maqibsoota, maqibsoota abbuummeedhaa (possessive adjectives) jedhaman keessa kanneen sagalee dheertuudhaan xumuramanirratti hoggaa maxxantu ammoo, uunkaa "tiif" jedhamu qabaatti. Fk
Abbaa obbo Magarsaatiif
Ilma keetiif huccuu bareeddu bitiif.
Biyya isaaniitiif hojjetan. Haala maqibsoota abuummee sagalee dheertuudhaan xumuraman qofarratti mul'atu tahuu isaa hubachuuf fakkeenya kanatti aanu laali. Fk
Maqisoonni garjalli sararame marti, Maqibsoota abbuummeeti. Waan sagalee dheertuudhaan hin xumuramneef ammoo, "tiif" hin maxxanfatan. Fk
Haaluma kanaan gaa
Caffee Oromiyaatiif
Biiroo barnootaatiif
Biiroo aadaafii ispoortiitiif
Biiroo eegusa fayyaa Oromiyaatiif
Waajjira bulchiinsa Godina Booranaatiif. Jennee katabuu qabana. Yoo bifa kanaa gadii jiruun katabne ammoo, dogongora taha. Caffee Oromiyaaf
Biiroo Booranaaf
Biiroo aadaafii ispoortiif
Biiroo eegumsa fayyaa Oromiyaaf
Waajjira bulchiinsa Godina Booranaaf
Duukabuutuun tuni, jechoota adda addaatitti maxxanuudhaan, suduuda, bakka dhaamsaa ibsuudhaaf hima keessatti hirmaatti. uunkaa birsaga maaheeysaarratti qabaniin walqadaaduu akka dandeessuufiis, uunkaalee golama qabdi.
Uunkaan tokko, kan jechoota dubbifamtuudhaan xumuramanirtti maxxanuu isii dandeessisa. Kuniis, 'itti' ka jedhamu taha. uunkaan lamadaa, kan jechootaa dubbaciiftuudhaan xumuramanirratti maxxanuu isii taha kuniis 'tti'. Fk
Maqaakee Wadaayitti himi.
Rakkina isii isinitti himtee?
Eenyuutu Ziwaatii gale?
Maaf Gudaratti nujalaa hafte?
Aannanitti bishaan hinnaqin. fk
Nama + itti = namatti
Ganda + itti = gandatti naaf himi.
Xalayaa tana aaddetti geessi.
Waanuma beektu natti himi.
Kitaaba gurraacha Miskitti hinkannin. Maqibsoota abbuummeedhaa keessaa, kanneen sagalee dheertuudhaan xumuramanitti hoggaa maxxantu ammoo, uunkaa "titti" jedhamu qabaatti. Fk
Abbaa keetitti hin himin.
Maallqa ofiititti hin taphatan.
Barnoota isaaniititti jajjabaatan.
Biyya faranjiititti galte.
Dubbii tana, ilma Magarsaatitti hin himin
Duukabuutuun tuni, maxxanneedha. Madda ykn burqaa wanni toko irraa jalqabame ykn irrraa jalqabamu mul'isti. Fk
Mucaan mukarraa kufe
Maallqa narraa fudhatte.
Finfinneen, kiilomeetira dhibbatokko Adaamaarraa fagaatti.
"karaarraa maqaa!" jedhan.
Kitaaba kee Ahamdirraa fudhadhu.
Dafki mataasaatirraa gad yaa'u huccuu irratti tortorse.
Kudhanirraa shan hanqifnu, shaniitu hafa.
Dhadhaan itittuurraa baafama.
Himmeen kanaa gadii dubbisiiti firummaa murnoota lameen jidduu jirtu hubachuuf yaali.
Bishaan kamuu olirraa gaditti yaa'u.
Bishaan gaararraahi gad yaa'a.
Aayyoon, amma lagarraa dhufte.
Aayyoon amma lagaa dhufte.
Otoobiisni ganama Hararirraa bahu, galgala Adaamatti gala.
Otoobiisni ganama Hararii bahu, galgala Adaamatti gala. Garamirraa? = garamii?
Biyyamirraa? = biyyamii? kkf Maqibsoota abbuummeedhaa keessaa, kanneen sagalee dheertuudhaan xumuramanitti hoggaa maxxantu, uunkaa 'tirraa' jedhamtu akka qabaattuus qalbisi. Fk
Maallaqa kee obboleessa keetirraa fudhadhu.
Namichi kun ganda gamaatirraa ergamee dhufe.
Faaydaan seedannoo (daldala) bunaatirraa argamtu guddoodha.
Xalayaa manguddoo biyyaatirraa katabamate eessa geessite?
Waa'ee dubbii sunii, abbaa Magarsaatirraa hubadhu.
Fi'ila + illee
Fk
Itti roobaa bulullee cirrachi hin horafaawu.
koottu jettee na afeertullee mana kee hin dhufu.
Xiqqaattullee qaanqeen ibidduma.
Qaamaan narraa fagaattullee yaadan anuma bira jiraadhu.
Inni ammoo wan beekullee namatti himuu hin hedu.
Yoo dhufanillee hinbeeku.
Yoo hafi siin jedhanillee hin hafin. Maaa + illee
Fk
Ahamdilleen mana haarayatti gale.
Hordafaalleen na sigaafate.
Qamarolleen gabbatte.
Waan mucaan kunilleen beeku, ati akkamitti wallaalte?
Isaanilleen nutti dhfuu hanqatan kkf Hubachiisa. Faaydaan 'illee' n hima keessatti qabaattu lameen gararreetti ibsaman qofaamiti. Kanneen ammaaf, askeessaa hanqatan maxxansaa itti aanu keessatti bal'inaan dhiheessuuf yaalla.
Jechoonni gocha raaw'atame, haala taachoomaa ykn waan mudatame ibsuudhaaf hima keessatti hirmaatan, fi'iloota jedhaman.
Fk
Jechoonni garjalli sararame hundi fi'iloota. Hojiin isaanii ammoo, walirraa adda. Garii, gocha raaw'atame ibsan. Garii haala taachumaati ibsan. Garii ammoo, mudannoodha ibsan. Faaydaan fi'iloonni qaban beekuudhaaf hojii isaanii haa ilaallu.
fk 1. Namchi hamaan ilmasaa tume.
2. Intalti kofalte. 3. Harmeentoo balbala danqarte.
4. Abbaan kiyya nayaame. 5. Iddoosaan kitaaba dubbisa.
6. Qaanqeen mana gubdi.
Qeerransi ajjeefame.
Hattichi kun nihidhama.
Iftuun qaadhimamte.
Darbiin nidiigamti.
Fk
Hangaatuun barsistuudha.
Wadaay hayyuudha.
Ormiyaan badhaatuudha.
Inni abbaa manaati.
Isiin niitii Magarsaati.
Fk
Obbo Wadaay mana niqaba.
Aaddee Hawwiin maallqa niqabdi.
Barana yoo dhabde, bara dhufu niqabaatta.
Dur malee, barana wahuu hinqabu.
Namni akkaagara qabu wahayyu qaba.
Fk
Sarichi keenya du'e.
Kofoon isaa dhodhoote.
Baalli mukarraa bubu'e.
Intalti sun maraatte.
Gaaddisni siqe.
Fi'iloonni bakka sadihiti hiraman. Sadeeniis:
Fi'iloonni gocha matimni aantimummaarratti raaw'ate ibsan hundi "fi'iloota dabreeyyi" jedhaman. Himmeen fi'iloota dabreeyyii ifkeessaa qaban marti, matimaafi aantima qabaachuudha qaban.
Fk
Leenci gadamasa ajjeese.
Himni kun jechoota sadirraahi ijaarame. Matima tokko, aantima tokkofi fi'ila tokko ifkeessaa qaba.
Matimni = leenca
Aantimni = gadamsa
Fi'illi = ajjeese
Fi'illi "ajjeese" jedhaniin kun, gocha leenci gadamsarraatti raaw'ate ibsa. Gochi raaw'ataamees, ajjeechaadha. (hariiroo matimaafi aantima jiddutti uumamte ibsa) mee fakkeenya biroo haa ilaallu.
fk
Inatalti, kitaaba bante.
Wadaay mana ijaare.
Leelliseen wayyaa uffatte.
Nabarbaade.
Halloo gaafanne.
Polisiin, hattoota qaqqabde.
Ahmed, bishaan waraabe.
Abbaan, ilma tume.
Obbo Ejerso lafa qote.
Caalaan muka mure.
Dhagaa daarbine.
Gaaddiseen siree afte.
Obbaleessi kiyya, maallqa naaf kenne.
Okkotee cabsite.
Aayyoon, ilma sii yaamte.
Himmeen kudha jahanuu fi'iloota dabreeyyii ifkeessaa qaban. Himni fi'ila dabreessa ifkeessaa qabu tokko aantima qabaachuudhabaan hima ir'uu jedhama.
Fk
Hargaaya ajjeese.
Duultuun cabsite.
Isiin bante.
Magarsaan hime.
Himmeen afranuu matima malee, aantima hin qaban. Fi'illi isaanii ammoo, dabreeyyiidha. Gaaffiilee asiingaditti tarrifamaniifiis deebii hinqabaatan.
Caalaan maal ajjeese? (Hinbeekamu)
Duultuun maale cabsite? (Hinbeekamu
Isiin mal bante? (Hinbeekamu)
Magarsaan maal hime? (Hinbeekamu)
Himmeen garreedhaa afranuu ir'uudha.
Fi'iloonni gocha matimummaarratti hafu ibsan faaldabreeyyii jedhaman. Himni fi'ila akkasii ifkeessaa qabu, gocha garamittuu hindabarre waan ibsuuf aantima hinqabaatu.
Fk
Fi'iloonni uunkaa faaldabreeyyuummaatiin qofa ittiin tajaajilamnu hedduumiti. Isaaniis: du', deem, ciis, tah, roob, kofli…..kkf. fi'iloonni garricaalu ammoo, bifa lameeniinuu, jechuuniis dabreeyyummaniis, faaldabreeyyummaaniis ittiin gargaarmuun nidandayama.
Fi'iloonni fi'iloota muummee gargaaruudhaan hima keessattihirmaatantumsitoota jedhaman. Fi'iloota muummummaadhaan hima keessatti hirmaatan waliin hiriiruudhaan (tense) ykn fi'ila uunkaa ajaja…mul'isu uumuudhaaf nugargaara.
Fk (jir)
Roobaan deeme jira.
Caaltuun raftee jirti.
Nuti beeknee jirra.
Isin fudhattanii jirtan.
Ani beekeen jira.
Ati dhuftee jirta.
Isaaniis gaafatamanii jiran.
Fk (tur)
Dhufeen ture.
Deemtee turte.
Dhfeetture.
Dhufaniitturan.
Galtaniitturtan.
(jir)
(qab) (danday)
(Dhab), (ool)
Fi''iloota haadhoo
Haadhoo jechuun, hundee ykn bu'ura fi'ilaa jechuudha. Hundeen fi'iloota afaan Oromoo dubbifamtuudhaan xumuraman.
A.. kanneen dbbifamtuu leexaadhaan xumuraman.
Fk
A', ka' lee', tarsa', deebi', du', fe', bu'
Hundeeleen fi'ilootaa, bifa kanaan wahuu ibsuu hindandayan. Uunkaa waan ibsu ykn himuu isaan dandeessisu qabaachuudhaaf duuba-ggaltoota garagaraa maxxanfachuudha qaban.
Fk
Fi'ila "deem" jedhu fudhannee uunkaalee fi'illi kun qabaatuufi maal akka mul'isu haa ilaallu.
Ar'a (har'a)
Kaleessa
Ani deeme e
Ati deemte te
Inni deeme e
Isiin deemte te
Nuti deemne ne
Isin deemtan tan
Isaan deeman an
Demuufaan deema
Demuuf deemta
Demuuf deema
Demuuf deemti
Demuuf deemna
Demuuf deemtan
Demuuf deeman
Deemu nanhima
Deemtu nihimta
Deemtu nihima
Deemtu nihimti
Deemtu nihimna
Deemtu nihimtan
Deemtu nihiman
Ajaja/yaada
Ani haadeemu u
Ati deemi i
Inni haadeemu u
Isiin haadeemtu tu
Nuti haadeemnu nu
Isin deema aa
Isaan haadeeman an
Deemuu hinfedhu
Galuu hinfedhu
Baruu hinfeddhan……kkf
Duubaggaloonni hundee fi'ilaarrtti maxxanan:
Hormanni fi'iloota wahennaa si'anee uunkooma kanatti aanu qaba.
Uunkooma hundannee (general formula) [ ]
Fk
Fid, qab, diig, did, dhab, dalag, qood, dhiib, dagaag
Fk
Fk
Fix, haq, caph, xix, baq, cuuph, xax, fottoq, coph…..kkf
Fk 1) fix 2. Caph 3. haq
(bar)
Gosaggaloommiin kan isa kanaan dura ibsineen adda. Duubaggaltuun "n" jedhamtu, sagalee ifii lagatteeti sagalee xumura huundee fi'ilaatti gosagalti. Haalli akkanaa kuniis gosaggaloommii garduubee (regressive assimilation) jedhaman.
Kanneen "aaw"iin xumuraman.
Fk
Fi'iloota asiin'ol jiran, seera hammammaatti ibsineen yoo horsiifaman, uunkaa kanatti aanu qabaatan. Fi'ila "qophaaw" jedhu fudhannee haahorsiifnuu.
Fk
Miicc, hodh ('dh' dachaadha)
Erg, sard, rakk……….kkf.
Elm sard micc
Duubaggaltoonni fi'iloota hundeen isaanii dubbifamtoota lamalamaan xumuramanirratti maxxanuudhaan wahenna si'anee mul'isan hundi dubbachiftootaan eegalaman. Wahenna-mul'istoota haadhoodhaa wajjiin walmaddii qabnee haalaallu.
Garaagarummaan sadarkaalee afran mallattoo () itti godhamtetti mul'attu maalirraa dhalatte? Kana hubachuudhaaf ibsa kanatti aanu qalbisi.
Akkaataa fi'iloonni itti horsiifamuufi waheena si'anee mul'isuufiis duubaggaltoota akka maxxanfatan barnoota kutaa kanaatirraa hubbatteera. Duubaggaloonni fi'iloota hundeen isaanii dubbifamtuu leexaadhaan xumuramanitti maxxanuudhaan wahennaa mul'isan, fi'iloota dubbifamtoota lama-lamaan xumuramanitti yoo maxxanfaman, gurmuu walfaanoommii lameeniitiin uumamtu sagaleessuun hindandayamu. Fakkeenya tokko haailaallu.
Fi'ila "sard" jedhu kana haa horsiifnu.
Dubbifamtoonni lamaa ol yoo walfaana hiriiran, sagaleessanii sagaleessuun abadan (goonkumaa) hindandayamu. Haalli hormaata fi'ila 'sard' jedhurratti(sadarkaalee afuriiti) mul'atuus kanuma.
Duubaggaltuu dubbifamtuudhaa eegalamtu, fi'ila huunden isaa dubbifamtoota lamaan xumuramturratti maxxansuu jechuun, dubbifamtoota sadii walfaana hiriira galchuudha. Kuniis haala dubbifamtoota sadeenuu sagaleessuun itti hindandayamneet uumama. Rakkina garanaan jiru furuudhaaf takka dubbachiiftuu takka waljiddutti qabaachuudha. Dubbachiiftuun rakkinni kun itti furame, 'i' tahuu sii hubadhu.
Rdt rdit (sardita, sarditi, sarditan)
Rdn radin sardina
Fk
Jedh, haadh, fedh, jiidh, hudh, fuudh, hodh, hidh, godh,
Tah, bah, ceeh, seeh, fooh, dhooh, mooh, looh, bobbah, feeh…kkf
Kanneen "dh" dhaan xumuraman.
"Dh"n dubbachiiftoota lamatti (sagalee dheertuudhaatti) aantuufi sagalee gabaabdutti aantu, haala garagaraati qaban. Kuniis wahenna mul'istuu dubbifamtuudhaan jalqabamtu hoggaa maxxanfatan qofa mul'ata. "Dha" dubbachiiftuu leexaatti aantu (sagalee gabaaabdutti aantu) gosaggaloommii garduubeeetiin sagalee dubbachiiftuu birsaga maaheeysaatti gosagalti.
Hudh, fedh, hodh, hidh, godh………..
Fedh
Hidh
Hodh
Hudh
Hubachiisa:
Hundeen fi'ila "jedh" jedhu ammoo, haala addaati qaba.
Jedh
"Dh"n sagalee dheertutti aantu ammoo, ni dhagalooyti. (liqimfamteeti hafti jechuudha)
fk. Haadh, jiidh, fuudh…….kkf
haadh
Jiidh
Fuudh
Kanneen 'h'dhaan xumuraman:
Fk
Tah, looh, bah, seeh, dhooh,fooh, feeh, bobbah…..
Tah
Bah
"h"n xumura fi'iloota "ceeh", "feeh", "seeh", "fooh", "looh" foofi dhooh jedhamanirra jirtu, sagaleelee dhedheertuu faana waan jirtuuf, ni dhagalooyti (hindubbifamtu).
Fk
Ceeh
Looh
Fi'iloonni wahnna qaateedhaa uunkaa eenyummaatiin hoggaa horsiifaman bifa kantti aanu qabaatan.
Fk
Deem
Duubagaloonni hundee fi'ilaarratti maxxanan; wahenna fi'ila sanaa qaatee tahuu nimul'isan; ramaddiifi lakkooysa matimaatiis ni ibsan.
Fk
( )ne
wahennaan = qaateedha
uunkaan = eyyeeysa
lakkooysi matimaa = danuu
ramaddiin matiamaa = dureessoo
( )e
wahennaan = qaateedha
uunkaan = eyyeeysa
lakkooysi matimaa = leexa
ramaddiin matiamaa = lammeessoo ykn sadeessoo kormee
( )te
wahennan = qaatee
uunkaan = eyyeeysa
lakkooysi matimaa = leexa
ramaddiin = lammeesso ykn sadeessoo nayyee
seerri firoommii ykn gosaggaloommii sagaleedhaa kan kanaa'olitti fi'iloota wahenna si'anee keessatti baratte, fi'iloota wahenna qaateetiifiis ni hojjeta.
Fi'iloonni hundeen isaanii "b", "d" ykn "g"dhaan xumuraman:
bt = bd gt = gd
dt = dd
maxxantoota wahennaa qaateedhaa mul'isanyommuu maxxanfatan, "t",n gara "d"tti firoomti.
Fk
T x Fixte = fixxe
Fixtan = fixxan
Caphte = caphxe
Caphtan = caphxan
T = c
Bocte = bocce
Boctan = booccan…kkf
T = j
Ajajte = ajajje
Ajajtan = ajajjan…kkf
N = L
Qalne = qalle
Bulne = bulle
Helne = helle ….kkf
N = r
Barne = barre
Hirne = hirre
Jaarne = jaarre…kkf
Fi'iloonni hundeensanii sagalee 'ay' ykn 'aaw' jedhamtuun xumuramtuus, bifuma kanaan duraatti ibsamee jirutti sagalee jijjiirataniiti mul'istoota wahennaa qaateedhaa maxxanfatan.
Fi'iloonni fi'ila ykn jechoota birootirraa tolfaman 'ilmoolee' jedhaman. Fi'iloonni ilmoolee jennuun, hundee fi'ilootaarratti sagaleelee haala isaaniitiifi malan maxxanfachuudhaan uumaman.
Fk
a) Haadhoo + maxxantuu = ilmoo
Ilmooleen jechoota fi'ila hintahinirraa uumamaniis maxxantootuma maxxanfachuudhaaan uumaman.
Fk
Bal' + is = bal'is = bail'isuu
+ isiis = bal'isiis = bal'isiisuu
+ isisiis = bal'isisiis = bal'isisiisuu
furd + is = furdis = furdisuu
+ isiis = furdisiis = furdisiisuu
+ isisiis = furdisiis = furdisisiisuu
jall + is = jallis
+ isiis = jallisiis
+ isisiis = jallisisiis ….kkf
fk. 2ffaa
ats = atch; t = ch ats = atch = achch = ach
Fi'iloonni 'ilmoolee' jedhaman, uunkaa walirraa addaa qabaachuu isaaniitiifi maxxantoota gargaraa maxxanfachuu isaanii argiteera. Maxxantoota uunkaa walirraa addaa qaban maxxanfachuun isaanii bu'ura ramaddii ykn hirmaata fi'iloota kanaa godhachuudhaan, bifa asiin gadiitti gargar isaan qooduun nidandayama.
Ilmooleen hundeen isaanii "s"dhaan xumuramtu fi'iloota siissee (causative verbs) jedhaman. Siismaya ( causation) akka gochi tokko raaw'atamu godhu waan mul'isaniif, siissee jedhaman. Duubaggaloonni siissummaa fi'iloota kanneenii mul'isan, hedduudha. S, is, siis, isiis, sisiis, issiis, sisisiis
S
Maxxantuun siissummaa mul'istu tuni fi'iloota hundeen isaanii "ph", "r", "q", "h", "t", ykn "g"dhaan xumuraman keessaa, hamma tokkorratti maxxanti.
Fk
Hiikkaan isaaniis akka kanatti aanu taha.
Caphsuu = akka caphu godhuu Baqaqsuu = akka baqaqu godhuu
Baqsuu = akka baqu godhuu Baasuu = akka bahu godhuu
Diddiigsuu = akka diddigu godhuu Dagaagsuu = akka dagaagu godhuu
Hubachiisa: Fi'iloonni haadhoon dubbifamtuu "s" jedhamtuunxumuraman nijiran. Haatahuu immoo, akka ilmooleetti isaan hinfudhannu.
Fk siis, ciis, suus
Siisuu (to cause), ciisuu(to liedown), suusuu (to perceive)
Fi'iloonni (haadhoon ) dubbifamtuu "l" jedhamtuun xumuraman 's' nimaxxanfatan. Sagaleen 's' sunii ammoo, gara "ch"tti jijjiiramti.
Fi'iloonni kunneen, akkaatuma fi'iloonni dubbifamtoota lama-lamaan xumuraman itti horsiifamanitti horsiifaman.
Fk Fi'ila (bulch) jedhamuu yoo horsiifnu.
Bulcha, bulchita, bulcha, bulchiti, bulchina, bulchitan (bulchitu), bulchan (bulchu) Haadhoon "h" ykn laageeedhaan (') xumuramtu, "s" maxxanfachuudhaan gara uunkaa siisseetti yemmuu jijjiiramtu, akkaatuma duraaniitiin horsiifamti.
Fk.1
Haadhoo ilmoo (uunkaa siissee)
Fk. 2
Sis
Fi'iloonni hundeen isaanii dubbifamtuu sagalee dheertutti aantuun xumuramtu qaban, maxxantuu "sis" jedhamtu maxxanfachuudhaan gara uunkaa siisseetti jijjiiraman.
Fk
Haadhooleen "l", "t", "d" ykn "x"dhaan xumuraman maxxantuu "sis" jedhamtu hoggaa maxxanfatan, haala kanatti aanuutu mul'isa.
Fk
Jijjiiramni sadarkaa firoommii (gosaggaloommii) sagaleetiin mul'atu jiraachuu isaa sirritti qalbisi. Jijjiiramni kuniis, bifa kanatti aanuun taha.
Sababa kanaafii, "sis" gara "chis"tti jijjiiramti.
Haaluma akkanaatiin jijjiiramni kanatti aanuus jiraachuusaa hubadhu.
Fi'iloonni kunneen hoggaa horsiifaman ammoo, "s"n xumurraa jirtu gara "f" tti jijjiiramti. Kuniis, kan hoggaa sagaleen bifa kanatti aanuun walfaana bu'an mul'atu taha.
Fk
Is
Maxxantuun tuni:
Fk
Fk
Fk
Hormaanni fi'iloota kanneenii hubachuudhaaf fi'ila "bal'is" jedhu yoo horsiifnu. Fk
Bal'isa, bal'ifta, bal'isa, bal'ifti, bal'ifna, bal'iftan, bal'isan.
Siis
Hundeen 'siis' maxxanfachuudhaan uunkaa siissee qabaatan keesaa, hamma tokko haa'ilaallu.
Fk
Fi'ila 'barsiis' jedhusadarkaa uunkaa eyyeeysatti yoo horsiifne, bifa kanatti aanu qabaata.
Fk
Ilmoolee 'ach' maxxanfatan
Ilmooleen 'ach' maxxanfatan hundi fi'iloota ofiiffee (reflexive verbs) jedhaman. Gochaa harka ofiitiin, mataa ofiitiif godhamu ibsan. Maxxantuu '–ach' jedhamtu hundee fi'ila haadhoorratti maxxansuudhaan uumaman. Hundee fi'ila haadhoo + ach = fi'ila ofiiffee
Fk
Hubachiisa: 'ch'n xumurraa jirtu, sagaleejabduu qabaachuusii qalbifadhu.
Fi'iloonni dubbifamtuun xumura sagalee dheertuutti aantu, dubbifamtuu xumurarra jirtu, lama (dachaa) godhuudhaan 'ach' maxxanfatan. Fi'ila 'deem' jedhu akka fakkeenyaatti fudhannee haalaallu.
Deem + m + (ach) = deemmach
Haadhoo + ( ) + ( ach) = ilmoo (ofiiffee)
Fk.
Caaltuun bofa ajjeefte.
Magarsaan dhufe.
Intalti diimtuun reefu galte.
Kofoon isaa dhodhoote.
Kanniisni gaagura seene.
Kottu!
Okkoteen suupheerraa tolfamati.
Rafan .
Yoo rabbi sodaattte na dhiisi!
Maal feeta? Naan jedhe.
Himni kamuu qabxiilee afran kanaa gaditti tarrifaman guututti qabaachuu qaba.
a) Tartiibni jechoonni ittiin walfaana bu'an, sirrii tahuu qaba.
b) Dhaamsa hiikkaa qabu tahuu qaba.
c) Hawaasa afaan saniin dubbatu keessatti fudhatama argachu qaba.
d) Yaanni hima saniin himamau dhugooma qabaachu qaba.
Hiriira jechootaa
Fk.
"Gabaabduun intalti dhfte reefu"
Hiriirri jechoonni afran fakeenya gararree keessatti mul'ifamanii ittiin walfaana bu'an, sirriimiti. Maalummaan yaada isaa hin hubatamu; hawaasni tartiiba akkkanaatiin afaan Oromoo dubbatu hin jiru. Sababa kanaafiis hima hin jedhamu. Tartiibni sirriin jeconni afran ittiin walfaana bu'u qabu, akkam tahuu qaba?
Filmaata afran kanaa gaditti dhihaate keessa, isa sirrii tahe fili.
2. Dufte reefu intalti gabaabduun.
3. Reefu dhufte intalti gababduun.
4. Reefu dhufte gabaabduun intalti.
5. Intalti gabaabduun reefu dhufte.
Deebisaa sirriin lakkooysa 5 qofa
Fakeenya biroo haa laalluu.
6. Dhale eda keenya sangaan.
7. Biiftuun gara dhihaatiin baati.
8. Allaattiin duumeessarra galti.
Akkuma gartu, sadeen keessa tokko dogongora qaba. Lameen kaan ammoo tartiibni itti kaayame sirriidha. Tokkicha dogongora qabu sun sirreessinee lameen kaaniis haa xinxallu.
Tartiibni sirriiniis:
Dhale keenya eda sangaan. (dogongora)
Dibichi keenya eda dhale. (sirriidha)
Amma isaan martinuu tartiiba sirrii taheefii, hiikkaa ifatti beekkamu qaban. Dhaamsi isaanii ammoo dhugooma hin qabu. Sangaan hin dhalu; biiftuun gara lixaatiin hin baatu; allaatttiiniis duumeessa gubbaa hin galtu. Hirirri jechoota hamma fedhe sirrii tahuus, yoo dhaamsa dhugaa qabu dabarsuu baannaan, gurmuu hima jedhamu tahuu hin dandayu.
Kutaalee himmenii
Kutaalee himmeenii
Himni kamuu kutaale lama qaba. Kutaaleen lameeniis matimaafii waahima jedheman. Matimni, kutaa waa'een isaa hima keessatti dubbatamu hoggaa tahu, kutaan waa'ee matima dubbatu ammoo waahima jedhama.
Fk
Ijoolleen dhufte.
Ijoolleen kudhan walfaana dhufte.
Ijoolleen kurnan torbaan tokko dura dhufte sun, reefu galte.
Matimoota himmeen sadeen keessa jiran beekuun nama hin dhibu, gochi raaw'atame maal akka taheefii eenyuun akka raaw'atame hubachuudha, gaafilee kanatti aanaan gaafachuudhaan. Matimoota himmeen sadeenii beekuun ni dandayama.
Gaaffii
Eenyuutu dhufe?
Eenyuutu walfaana dhufe?
Eenyuutu reefu gale?
Deebiin
Ijoolleen
Ijoolleen kudhan
Ijoolleen kurnan torbaan tokko dura dhfte sun,
Himmeen sadeenu matiomoota ifatti mul'atan if keassa qaban. Matimoonni bifa kanaan hima keessatti mul'atan, matimoota ifa jireenyyi jedhaman. Himmeen matimoota ifa jireenyyii if keessa hin qabnees ni jiran. Matima ifa jireessa if keessa dhabuu jechuun ammoo, matimni hin mul'atu jechuudha malee, himni matima hin qabu jechuumiti. Himni matima hin qabne waan hin jirreef matima ni qabaata. Matimni saa ammoo, kan ifatti hin mul'anne tahuun ni mala. Matimoonni hima keessatti ifatti hin mul'annees, matimoota dhokotoo jedhaman. Himmeen matimoota dhokotoo if keessaa qaban bifa kanatti aanuun qindaawan.
Fk
Deeme.
Kuftee gangalatte.
Gali!
Fidaa!
Fudhatan.
Gaafadhe.
Rifannaan rafne.
Ni beekan.
Dirree keessatti kubbaa taphachaa jirti.
Deema dhuftee mana geenyaan jiyde.
Matimoota himmeen kanneenii beekuudhaaf, "eenyu" jennee gaafachuudhaan arkanna. Deebiin gaaffii tanaaf arkannu, matiama hima suniiti taha. Matimoonni himmeen kurnaniitiis kanneen asii gaditti tarrifaman tahan.
Inni
Isiin (ishiin)
Ati
Isin
Isaan
Ani
Nuti
Isaan
Ishiin (isiin)
Inni
Matimummaan sadarkaa jechaa ykn jechoonni hima keessatti itti hirmaatan malee, irroommii jechoota jibir(muraasa) qofaaf kennemeemiti. Jechi hima tokko keessatti matimummaadhaan hirmaatu, hima biraa keessatti sadarkaa biraatiin hirmaachuu ni dandaya.
Matim-mul'istoota (subject determiner)
Jechoonni matimummaadhaan hima keessatti hirmaatan keessaa baay'een, mallattoo matimummaa isaanii mul'istu qaban. Mallattoon tuniis, jechoota matimummaadhaan hirmaatanirratti maxxanuudhaan matimummaa mul'isti. Sababa kanaaf matim-mul'istuu jedhamti. Matim-mul'istoonni himmeen afaan Oromoo keessatti itti gargaaramnu gos afuri.
Isaaniis:
N ,Ni ,I ,Tu
Matim-mul'istuun tuni, jechoota (matimoota) sagalee dheertuudhaan xumuramanirratti maxxanti.
Fk
Caala, Gadaa, Hoolaa, Caaltuu, Diimtuu, Bareedduu, Lammii, Firii, Waqarrii, Guddoo, Gadoo, Jiboo, Raaree, Burree, Hiree
Caaltuun dheengadda ganama dhufte
Gadaan tokkoo bara saddeeti.
Raareen ganda keenyaa bal'oodha.
Diimtuun Hangaatuudha. Firiin isin afeerte.
Hireen tiyya jalloon karaarratti buutee hin qaceeltu.
Guddaan rabbuma.
Ni
Matim-mul'istuun tun, jechoota birsaga maaheessa dubbifamtuu leexaa sagalee gabaabduu "a" jedhamtuun uumaman qofarratti maxxanti.
Fk
Nama, Ummata, Bara, Baala, Mana, Galata, Gaara, Lola,Waaqa, Bartoota, Jajara,Fuula, Muka, Areeda, Jara, Gaala, Faaya, Dheeda, Xumura, madaala
seera
Seera
( ) a-a + ni = ( )ni
( )a = matima sagalee gababduu(a) dhaan xumauramau.
a = "a"n xumurraa jirtu haqi.
+ ni = matim-mul'istuu "ni" itti maxxansi.
( ) ni = matiam matim-mul'istuu "ni" maxxanfate.
Fk
1.(Mana ) - (a) = man
Man + ni = manni
2. (Nama) - (a) + ni = namni
3. (Rooba) - (a) + ni = robni
Haaluma kanna gaa:-
Birsaga + ni = birsagni
Waaqa + ni = waaqni
Muka + ni = mukni
Hubaachiisa
Hoggaa dubbifamtoonni 't','d',n ykn 'x'n dubbifamtuu 'n' waliin bifa kanatti aanuun walfaana hiriiran, haala sagaleen isaanii itti jijjiiramtuutu uumama.
tn, nn, dn nn ,xn, nn
fk nn
Ummata + Ni = Ummattni, Ummanni
Galata + Ni = Galatni, Galanni
Kibxata + Ni = Kibxatni, Kibxanni
Tumaata + Ni = Tumaatn,Tumanni
Rukaata +Ni = Rukaatni, Rukanni
Dn nn
Areeda + Ni = Areedni, Areenni
Araada + Ni = Arradni, Araanni
Gudeeda + Ni = Gudeedni, Gudeenni
Hooda + Ni = Hoodni, Hoonni
Haada + Ni = Haadni, Haanni
Boordoda + Ni = Bordodni, Bordonni
Buxuxa + Ni = buxuxni, Buxunni
Huxuxa + Ni = Huxuxni, Huxunni
Gosa galoommiin (firommiin) gara sagalee dubbifamtuu afoo jirtutti godhamu, firoommi garduubee (regressive assmilation) jedhama.
Fk
Namani namaaf hin hille, namaf hin hadoonne fii hin tolle namaamiti.
Ummanni keenya , ummata bal'aadha.
Areenni haadame, hoggaa filutti ka'an nama nyanyaata.
Mukni shidamu ykn boeeffamu, qoraan jedhama.
Hantuunni maalif adurree jibba?
Bordonni horofa guddaadha; kan yoo itti seenan qabee nama hambisu jechuudha.
Haanni algeerra tolafamu jabeenya qaba.
Matimoonni birsaga maaheeysarratti sagalee"la" ykn "ra" qabaniis, haala kophaati qaban. Matim-mul'istuun matimoota akkasiirratti maxxantuu "ni" n sagalee ifii lagatteeti gara sagalee dubbifamtuu ollaa sii jirtutti firoomti.
Fk la + ni = ll
Baala + Ni = Baalli
Duula + Ni = Duulli
Miila + Ni = Miilli
Galgala + Ni = Galgalli
Balbala + Ni = Balballi
Daggala + Ni = Daggalli
Fk Ra + ni = rri
Bara + Ni = Barri
Qara + Ni = Qarrii
Gaara + Ni =Gaarri
Daara + Ni = Daarri
Hijaara +Ni = Hijaarri
Hafuura + Ni = Hafuurri Jechoonni sagalee "aya" ykn "awa" jedhamuun xumuraman, matim-mul'isuu "ni" jedhamtu maxxanfatan. Matimni haala kanaan uumamu ammoo, godinoota gara garaa keessatti bifa addaatiin sagleeffama.
Fk Aya + ni = ayni
Nagaya + Ni = Nagayni
Waldaya + Ni = Waldayni
Oolmaya + Ni = Oolmayni
Jaarmaya + Ni = Jaarmayni
Haaraya + Ni = Haarani ….. kkf
Fk aya + ni = eenyi
Nagaya + Ni = Nageenyi
Waldaya + Ni = Waldeenyi
Oolmaya + Ni = Oolmeenyi
Haaraya + Ni = Haareenyi…kkf
ykn ooyni ykn oofni
Aawa + ni = aawni
Kurfaaw +Ni= Kurfaawni
Kurfaaw + Ni = Kurfooyni
Kurfaaw +Ni = kurfoofni
Irraa maqeeyyii (exceptinos)
Irraa maqeeyyii Jechoonni afaan Oromoo kornaya naayummadhaan ykn kormummaadhaan ittiin beekkaman waan qabaniif, naayyeefii kormetti gargar qoodama. Uunkaa sagalee birsaga maaheeysaatirratti qabaataniiniis, kornaya isaanii beekuun ni dandayama. Mallattoolee kormummaa mul'isan keessa, mallattoon takka birsaga maaheeysaa sagalee gabaabduun xumuraman qabachuudha.
Haalli kanaan addaatiis ni jira. Jechoota uunka birsaga maaheeysa kormummaa mul'isu qaban keessa, gariin isaanii naaya.
Naaya = feminie
Korma = masculine Fk
Intala, Haadha, Heefa, Lafa biyya……………..kkf
Jechoonni kunneen jechoota 'a' gabaabduudhaan xumuraman tahanillee, ennaa matimummaadhaan hirmaatan matim-mul'istuun "ni" jedhamtu hin maxxanfatan. Jechoota uunkaa sagalee birsaga maaheeysaatiin walfakkaatan wajjiiniis haala tokkicha hin qaban.
Fk
Intala + Ti = Intalti
Haadha + Ti = Haati
Biyya + Ti = Biyti
Lafa + Ti = Lafti
Jechoonni dubbifamtoota lama lamaan xumuraman, matimummaadhaan yoo hiriiran, matim-mul'istuu 'i' jedhamtu maxxanfatan.
Fk
Akka + I = Akk i
Bakka + I = Bakki
Birbirsa + I = Birbirsi
Biyya + I = Biyyi
Damma + I =Dammi
Dayma +I = Daymi
Dubra + i = Dubri
Ejersa + I = Ejersai kkf...
Gandi keenya, ka gaamaati
Harki afaan hin wallaalu
Sirni awwaalcha haala akkamiin hobbaafama
Jilbi na iitawe
Ejersi mana keenya bira jiru jige.
Rifeensi kiyya qaciicaadha.
Birbirsi ejersa fakkaatu hin jiru.
Duuyddi maal si tahe?
Bokkenyi guddaan, jirka yookiin yandoo jedham.
Fageenyi lafaa, kum-meetiraani (kilomeetiraan) dhawama.
Akki ati jettu akkami
Bakki hojii, bitii- gurguriidhaa itti hojjatamu machaaraa jedhamti.
Garri lameenuu waltahan
Dammi qoricha.
Keessi manaa maal fakkaata?
Fageenya =distance
Dheerina = length
Hojja = height
Meetira ni dhawan malee hin saffaran. Oromoon dhudhuma dhawawi, yookiin taakkuu dhawi jedha malee, dhumdhuma saffari hin jedhu. Wanni saffaramu, kan hammaaramu qofa.
Matimoota matim-mul'istuu hin maxxanfanne
Matimonni dubbifamtuudhaan ykn dubbachiiftuu "A", "I", "U" ykn "O" dhaan xumuraman, matim mul'istuu hin maxxanfatan.
Fk
Aannan, Ziwaay, Mar'imaan, Saddeet, Shaggar, Anfillo, Gudar, Aggaaro, Dadar, Mattu, Yaabello, Jibuuti…..kkf
Fk
Aannan gaalaa, ni dhangaggaawa.
Shaggar roobaan wal hin dhabu.
Guji, kibba Oromiyaa keessa lee'a.
Saddeet sagalirra hin caalu.
Dachaas, Waday, Gammachiisiifi Galaan laansoota kiyya.
Roobe, Salaale, Naqamtee, Aggaaro, Yaabeello, Anfillo, Calanqo, Ciro, Carcar, Mugariifi Dadar, maqalee bakkaati.
Waabe, Gannaale, Hawaas, Mormor, (abbayya) Raammisiifi Faafam maqaalee laggeeniti.
Tu
Matim-mul'istuun tuni, haalaafi akkaa gara kophaati qabdi. Fakkeenya kanatti aanu qalbisi.
Fk
1 Anaatu si yaame
2 Hargaayatu natti hime.
3 Hargaayaafi Sabboontuutu dhufe.
4 Deemuutu irra wayya.
5 Huqqinaatu tuffachiise
6 Harkaa waa dhabaatu fuula namaa na dhaabe.
7 Laphaa lapheetiitu na dhukkuba.
8 Makiinaatu namicha galaafate.
9 Namaatu dhaqqabee irraa na baase.
10 Gammoojjitu baddaarra nama miidha.
11 Mar'imaaniitu na madaawe.
12 Dargaggeeyyii shaniitu du'e.
Himmeen kudha-lameenuu, deebii gaaffiilee kanaa gadii tahuu isaaniitiis qalbisi.
Eenyuutu nayaame?
Enyuutu sitti hime?
Eenyuufi eenyuutu dhufe?
Maltu irra siif wayya?
Maaltu isa tuffachiise?
Maaltu fuula namaa si dhaabe?
Maaltu si dhukkuba?
Maaltu namicha galaafate?
Eenyuutu harkaa si baase?
Gammojji moo baddaatu fayyaa nama miidha?
Maaltu si madaawe?
Nama meeqaatu du'e?
Hariiroon 'tu' n sagalee birsaga maaheeysaatii wajji qabattuufi akkaata jechootarratti itti maxxantu.
Sagalee dheertuu + tu
Jechoonni sagalee dheertuun xumuraman jijjiiramallee 'tu' maxxanfatan. Caalaa + Tu = Caalaatu……
Frii + Tu = Friitu…..
Qaanqee + Tu = Qaanqeetu…..
Tulluu + Tu = Tulluutu…….
Qoonqoo + Tu = Qoonqootu ……
Sagalee gabaabduu + tu
Sagalee gabaabduu Jechoonni sagalee gabaabuun xumuraman, sagalee dheereefachuu qaban.
Nama + A + Tu = Namaatu……
Rooba + A + Tu = Roobaatu…..
Calanqo + A + Tu = Calanqootu…..
Mattuu + U + Tu = Mattuutu……
Ali + I + Tu = Aliitu…..
Hoggaa jechoota dubbifamtuudhaan xumuraman ammoo, maxxantuun uunkaalee lama qabatti.
Fk
Shaggar + Tu = Shaggartu…….
Shaggar + Ii + tu = Shaggariitu…….
Isin + Tu = Isintu….
isin + Ii + tu = Isiniitu…..
Saddet +Tu = Saddeettu…….
Saddet + Ii + tu = Saddeetiitu……
Gammachiis + Tu = Gammachiistu…..
Gammachiis + ii + tu = Gammachiisiistu…..
Fk
Shaggar(ii) tuAsallaarra dhaammoota.
Isn(ii)tu nurra jajjabo.
Saddeet(ii)tu torbarra baay'ata.
Gammachiis(ii)tu edana deema.
Waahima
Kutaalee lameen himni qabaatu keessa, lammeessoon, waahima jedhama. Waahimni, jechoota tokko ykn tokkoo olirraa ijaaramuun ni mala. Jechhoota waahima ijaaran keessa, muummichi fi'ila (verb) jedhama. Waahimni fi'ila if keessa hin qabne (himni waahima hin qabne) nama lubbuu hin qabneefi makiinaa motoora hin qabneen wajji tokkicha.jechoota hammamuu if keessaa qabaatuus, reefkarra wayyina hin qabu. Hojiin waahimaatiis waa'ee matimaa ibsuu qofaamiti. Akka himni guduunfamu ykn goodamu ka godhuus isa. Kanatti aansinee, akkaataa himni itti goodamu baranna.
Akkaataa himni itti goodamu
Himni, jechootarraa ijaarama. Jalqaba qaba; xumura yaanni ykn dhaamsi isaa gduunfamuus ni qaba. Xumura yaanni himaa itti guduunfamu kuniis gooddi ykn guduunfaa himaati jedhama. Jechoonni marti, hima gooduu hin dandayan. Kanneen uunkaafi dandeeyti hima itti goodan qaban ammoo, hima goodduu jedhaman. Jechootaa fi maxxantoota hima gooduuf (guduunfuuf) hima keessatti hirmaatan jechuudha.
Himmeen afaan Oromoo bifa sadihiin goodaman. Sadeeniis :-
a) fi'ilootaan
b) maxxantootaan
c) jechoota sagalee gabaabduun xumuraman keessa hamma tokko.
a) fi'iloota
Himmeen hedduun (garri caalu) fi'ilootaan goodaman.
Fk
Magartuun deemte.
Obboo tulluun ni dhufa.
Dubbisuufii katabuu baranne.
Afaan Oromootiin dubbadhu.
Been mana dhaqi.
Nagaafattu nagaafadhu malee, nan dogongorsin.
Dhufu haa dhufu; dhufu baatu haa hafu.
Ibiddi nama guba.
Wasiilli (adeerri) kiyya, qubanqabu.
Hiriyyoonni kiyya na bira jiran. b) maxxantoota hojii fi'ilaa hojjatan.
Maxxantoonni himni ittiin goodamu, gos-afuri. Isaaniis:-
dha, ti , i , a Dha
Maxxantuun tuni, jechoota uumama isaaniitiin sagalee dheertuudhaan xumuraman qofarratti maxxanuudhaan hima gooddi.
Fk
Karaan kun dheeraadha.
Maqaan isaa Magarsaadha.
Dalagaan keessan lafa qotuudha.
Caaltuun hamtuudha.
Intalti reefu nagaafattes, isiidha.
Gandi gamaa bal'aadha.
Oromoonni gameeyyiidha.
'Dha' lageedhaan ( ´ ) bakka buusuuniis ni dandayama.
Fk
Karaan kun dheeraa'
Maqaan isaa Magarsaa'
Dalagaan keessan lafa qotuu'
Caaltuun hamtuu'.
Intalti reefu nagaafattes, isii'.
Gandi gamaa bal'aa'.
Oromoonni gameeyyii'
Sadarkaa kanatti 'dha' ykn ( ´ ) fudhannee itti gargaaramuu ni dandeenya. Hiikkaan saaniis gostokko.
ti
Maxxantuun tun, jechoota abbummaa mul'isanirratti maxxanuudhaan hima gooddi. Jechoonni suniis jechoota sagalee dheertuudhaan xumuraman tahuudha qaban.
Manni ka Caalaati.
Kuni mana Caalaati.
Akkaataa himmeen lameen itti caasaman yoo hubatte, akkaataa 'ti' n hima itti gooddu hubatte jechuudha.hubannoo tee cimsuudhaaf, fakkeenya kanatti aanu qalbisi.
Fk
Kuni, kitaaba keeti; kaan ammoo, ka obbolessa keetiiti.
Ambiiban dhukuba garaati.
Hundinuu ilmaan biyyaati.
Anaafi gurraachi qonqabi (faalla) waliiti.
Intalti bareedduun, sun ta aaddee leelliseeti.
Gandi keenya qarqara biyyaati.
I
Maxxantuun tuni, jechoota dubbifamtuudhaan xumuramanitti maxxanuudhaani hima gooddi.
Fk
Afuriifi shan, walitti sagali.
Ummanni reefu garte warra Gudari.
Umriin tiyya, ganna kudhani.
Inni, Wadaayi; annis Ahmadi.
Wanni sooratan, dammaafi aannani. Jechoonni sagalee gabaabduun xumuraman
Jechoonni sagalee gabaabduun xumuraman, if dandayanii hima gooduun isaanii ni mala. Kanaafuu, waahuu itti maxxansuun ykn faanabsuun hin feesaisu.
Anaafi atiis, namuma.
Dhaloonni kiyya Jimma; guddinni kiyya Fifinne; baroomsi kiyya
Roobe;hojiin tiyya Salaale.
Birbirsi muka; ejersiniis muka.
Magaalaan gamasii mul'attuusun Wliso jedhaniin.
Kan yuusu waraabeessa.
Ka barrdu leenca.
Ka gaddodu gaala.
Kan waahalle beeku rabbi.
Ka sigaafatu ana.
Tan gamasii asdeemtu sun, intala tiyya
Gosa himmeenii
Himni gosa afuri, isaaniis:-
Dhuga himeeysa
Himni dhugaa ykn haqa callaa dubbatu (himu) hima dhuga himeeysa jedhama. Dhuga himeeysi uunkaalee lama qaba. Isaaniis:
a) Eeyyeesa
b) Falmeessa ykn mormeessa
eeyyeeysa: haqa (dhugaa) lafa jirtu bifa mormaa ykn falmaa hin qabneen himu, hima eeyyeeysa jedhama.
Fk
Oromiyaan, biyya Oromooti.
Ganni, moosina (season) roobaati.
Qulqullummaan hundee fayyaati.
Aayyoon na jaalatti.
Bishaan gadyaa'a.
falmeeysa:
himni dhugaa ykn haqa uunkaa mormaatiin himu, hima falmeeysa jedhama.
Fk
Leenci citaa (marga) hin dheedu.
Namni du'arra hafu hin jiru.
Aanna gaalaa hin ititu.
Bofni miila hin qabau. B. iyyaafateeysa
Himni dhaamsi isaa gaaffii tahe iyyaafateeysa jedhama. Himmeen uunkaa kana qaban marti, mallaattoo gaaffiitiin xumuraman.
Fk
Akkam jirtan?
Maal feetan?
Manguddoon galtee?
Mugoota sirra jiru yoom baafta?
C. boorteeysa: dhaamsa bifa ajajaatiin dhihaatu ibsa.
Fk
Been gali.
Qubaqabaadhu.
Hin deebi'in.
Dhufuunbaddin.
Baatu bahi.
D . raajeeyfannoo:
Himmeen jechoota haala nama raajeessu, nama dinqu, nama ajaa'ibsiisu ykn rifachiisu ifkeessa qaban, himmeen raajeeyfannooti jedhaman. Jechoota himmeen rajeeyfannoodhaa keessatti hirmaatan keessaa, asii gaditti tarrisna.
Fk
Way! Sa! Yaa! Ee! Bah! Ugum! Uu-uu! ….kkf.
Kanatti aansinee himmeen falameeyyiifi iyyaafateeyyii bal'inaan haa barannu.
Hima mormeeysa
Himni dhaamsa bifa mormaatiin qindeeyfame, hima mormeeysa jedhama.
Fk
1 Allaattiin hin kuftu.
2 Hangaasaan mana keenya hin dhufu.
3 Kitaaba kiyya hin tuqin!
4 Namni du'arr oolu hin jiru.
5 Dhagaan nyaata hin tahu.
6 Lubbuun wal hin caaltu.
7 Boonni gaariimiti.
8 Hattuun gaariimiti.
9 Caaltuun hin bareeddu.
10 Hin dhufin!
11 Jarri sadeenuu hin dhufne.
12 Nagaafachu hin baddin.
14 Deegaan maallaqa hin qabu.
15 Bineessi leenca qofaamiti.
16 Oboo Tulluun qotataamiti.
17 Michuu kiyya malee, obbolessa kiyyaamiti.
18 Manni kan keetiimti. Himmeen kudha saddeettanuu uunkaa mormaati qaban. Asxaa (mallattoo) uunkaa isaanii mul'istuus ni qaban.mallattooleen himmeen akkana keessatti hirmaachuudhaan mormeeysummaa himmeen sunii mul'isan, morom-mul'istoota jedhaman.
Morom-mul'istoonni afaan Oromoo keessatti bal'inaan ittiin gargaaramanu sadihi, isaaniis:
a) Hin b) Miti c) Baat
Miti; hin
Moromo-mul'istoonni, lameen kunneen (hin, miti) waan itti walfakkaataniis waan itti walhinfakkaannees ni qaban.
Walfakkeenya:
Isaan lameenuu hiikka if danday waan hin qabneef buxusoota jedhaman. Of dandayanii hima keessatti hiriira galuus hindandayan. Jechootarratti maxxanuudhaan hima keessatti hirmaatan. Kanaafiis maxxantoota jedhaman.
Garaagarooma:
'hin' tun duraggaltuudha. Duraggalummaadhaan fi'ilootarratti maxxanti jechuudha. Morom-mul'istuun 'miti' jedhamtu ammo, duubaggaltuudha.
'Miti' morom-mul'istuun tuni, fi'iloota taachooma ykn maqibsoota abummaa mul'isanitti maxxanuudhaan hima keessatti hirmaatti. Fi'iloonni morom-mul'istuun tuni itti maxxantu, mataan isaaniituu maxxantoota. Saba kanaafiis, hoggaa morom-mul'istuun tuni fi'iloota kanneenitti maxxantu, sagaleen fi'iloota maxxanneedhaa dheerachu qabdi.
Fk
Kuni mana. Kuni manaamiti.
Abbaan manaa ana Abbaan manaa anaamiti
Xalayaan tana Xalayaan tanaamiti
Yaroon sa'aa sagali. Yaroon sa'aa sagaliimiti.
Ahmaed kunoo isa. Ahmed issaamiti
Manni kuni keeti. Manni kun keetiimiti.
Obboleessa keeti. Obboleessa keetiimiti.
Dantaasaati. Dantaasaatiimiti.
Kitaabni kuni keessani Kitaabni kun keessaniimiti.
Obboo Tulluun qotataadha. Obboo Tulluun qotataadhaamiti
Hin:
tuni duraggaltummaadhaan fi'ilootarratti maxxanuudhaan hima uunkaa mormeeysaa uumti.
Fk.
Hinroobu, Hinroobne, Hinbeekan, Hinbeekne, Hindeemtu, Hindeemne, Hinfeenu, Hinfeene, Hindhufan, Hindhufne
Roobutti hinjiru.
Nyaachutti hinjiru.
Rafutti hinjiru.
Deemutti hin jiru.
Dhufutti hinjiru. Baach (baat)
Morom-mul'istuun tuni, himmeen uunkaa sharxiidhaa qaban keessatti hirmaatti. Akkagara fi'ilummaadhhaa waan qabduufiis, matima adda addaatiif uunkaa adda addaati qabdi. Kunii hormaata issiiratti mul'ata. Akkaataa hima keessatti itti hirmaattu ibsuu dura, hormaata morom-mul'ilstuu tana haa laalluu.
Baadhu, Baattu, Baatu, Baannu, Baattan, Baatan
Hubannoodhaaf himmen kanaa gaditti aanu laali…
Deemuu baadhu, maal na goota?
Deemuu baattu, si tuma.
Ar'aatana dhufuu baatu, kitaaba saa dhabe
Daftee galuubaattu, ni tumamti.
Yoo nyaachuu baanne , akkamiin jiraanna?
Maallaqa kiyya naa deebisuu baattan, isiniin himadha.
Afaan Oromoo beekuubaattan, akkaamiin malaggaa dabran.
Morom-mul'istuun fi'ila uunkaa sharxiidhaa qabutti maxxantu tuni, uunkaa wahenna si'aneefi qaatee mul'isuus ni qabdi. Dufubaatu Silaa dhufubaate
Dhuf baattu Silaa dhufubaatte
Rafubaattu Silaa rafubaatte
Yoo rafubaatte Silaa rafuubaatte
Galubaattu Silaa galubaatte
Yoo galu baatte Silaa galubaatte
Yoo deebisuu baatte Silaa deebisuu baatte
Dhufubaadhu Silaa dhufubaaadhe
Dhufubaanne Silaa dhufubaanne
dhufu baattan Silaa dhufu baattan
( )U baattu yoo( ) uu silaa ( ) uu baattee
Dhufubaattu Yoo dhufubaatte Silaa dhufbaatte
Galubaattu Yoo Galubaatte Silaa Galubatte
Fuudhubaattu Yoo fuudhubaatte Silaa fuudhubaatte
Deebisubaattu Yoo deebisubaatte Silaa deebisubaatte
Nyaachubaattu Yoo nyaachubaatte Silaa nyaachubaatte
Argachubaattu Yoo argachubaatte Silaa argachubaatte
Qabamubaattu Yoo qabamubaatte Silaa qabamubaatte
Baraubaattu Yoo barubaatte Silaa barubaatte
Barsiisubaattu Yoo barsiisubaatte Silaa barsiisubaatte
Barachubaattu Yoo barachubaatte Silaa barachubaatte
Barachubaattu Yoo barachubaatte Silaa barachubaatte
Kanneen asii olitti dhihaate kun hundee fi'ila jechuudha.
Hima iyyaafateeysa
Himni dhaamsa bifa gaaffiitiin qindeeyfame, hima iyyaafateeysa jedhama. Himni uunka kana qabu hundi asxaa gaaffiitiin ( ? ) xumurama.
Fk.
Hangatuun nideemtii?
Abbaankee bobbahee?
Haaswa keessan fixattanii?
Aadde Faxumaa jechuun isiidhaa?
Umriin saa waggaa kudha-saddeetii?
Obboo Tuujiin boru galgala dhufaa?
Kitaaba ergifatte sun hindeebistuu?
Maqaan intala teetii Kadijjaa?
Haati tee aadde Iftuudha?
Bineessi buburreen kun, qeerransaa?
Qaadhimaan kee kami?
Ar'a guyyaan maali?
Obboo Robaan eenyu?
Fijaan (mindaan) ji'atti argattu meeqa?
Manni obboleessa keenyaa eessa?
Kaleessaafi dheengadda maalif nurraa hafte?
Yoom deemti?
Akkamjirtu?
Gaafam, eessattifi sa'aa meeqatti wlgarra?
Maaltu natti sikaase?
Himmeen digdamman armaan olii, irra deebi'i laali. Jechoonni xumura himmeen kanneenirra jiran, sagalee bifa kamii akka qabaniis xiinxali. Himmeen kurnan duraatiifi kurnan boodaa garaagarummaa sadarkaa sagalee birsaga maaheessaatiin mul'attu qabaachuu isanii hubadhu. Jechoonni himmeen kurnan dura ittiin xumuraman, sagalee dheertuudhaan xumuraman. Himmeen kurnanuu jechoota sagalee dheertuu qabaniin guduunfaman jechuudha.
Hubannoodhaaf, jechoota xumura himmeen kurnanirra jiran asiin gaditti tarrifnee haalaallu.
1 Nideemtii?
2 Bobbahee?
3 Fixxattanii?
4 Isiidhaa?
5 Kudha-saddeetii?
6 Dhufaa?
7 Hindeebistuu?
8 Kadijaa?
9 Iftuudhaa?
10 Qeerransaa?
Jechoonni kunneen, iyyaaafateessumma himmeen kurnaaniiti mul'isan. Kuniis, sagalee maaheeysarraa qabaniin ibsan. Sagalee dheertuu saanii gara sagalee gabaabdutti yoo jijjiire ammo, uunkaa jechhootaa qofaamiti, uunkaan himmeeniitiis nijijjiirama. Himmeen uunkaa gaaffiidhaa qabaatan tahuun isaanii ni hanqata. Hima torbaffaa malee, kanneen biraa hundi gara eyyeeysummaatitti geeddaramu. Mallattoo gaaffii (?) xumura himmenirratti kaayuu qoftiin, himmeen sunneen uunkaa iyyaafateesummadhaa hin qabaachiftu.
Himmeen jechoota sagalee gabaabduudhaan xumuramanii uunkaa gaaffiidhaa qabaniis nijiran kana hubachuudhaaf, himmeen lak 11-20 haa ilaallu.
Kami? Maali? Eenyu? Meeqa? Eessa? Maalif hafe? Yoom deemti? Akkamjirtu? Sa'aa meeqatti wlgarra? Maaltu?
jechoonni tarree xumuraarratti hiriira galan hundi sagalee gabaabduundhaan xumuraman. Himmeen sunneen ammoo, jechoota uumamuma isaaniitiin " jechoota gaaffii" jedhaman ofkeessa qaban. Saba kanaafiis, sagalee birsaga maaheeysaa dheerreeffachuun isaan hinfeesisu. Jechoonni gaaffiidhaa qubsuma ( urgee, fuula) fedherra, jechuuniis, dura, jidduu ykn xumura himaarratti qubachuun nimala. Isaanumti hima keessa jiraachuu qoftiin hima sun hima gaaffiidhaa nitaasisa. Himmeen akkasiitiis mallattoo gaaffiidhaa qofa itti daballa.
Jechoonni 'jechoota gaaffii' jennuun hedduudha. Hubannoodhaaf hammatokko asii gaditti tarrisna.
Hoggaa xumura himaarra qubatu Maali? Eenyu? Yoomi? Meeqa? Kami? Tami? Eessa? Eecha?
hoggaa xumura Himaarra hinqubanne Maal………. Eenyu……..Yoom……..Meeqa…..Kam……Tam….Eessa…..
Jechoonni gaaffiidhaa, maxxntoota garagaraa maxxanfachuudhaan yookiin isaanumti jechoota biraarratti maxxnuudhaan yknn makamuudhaan hima keessatti hirmaatti.
Fk maalif…, maaliin…..,maalitti,….maalirraa….maaluma…,maalirratti…,maalfaa….kkf
Eenyu ( eennu)?
eenyuun (eennuun)…
eenyuuf (eennuuf)….,
eenyutti (eennutti)
eenyurra (eennurraa)……
eenyurraa (eennurraa)…
eenyuma (eennma)…..
eenyurratti (eennuratti)….
eenyufaa (eennfaa) eenyuree (eennuree)…..kkf Kam ? kamiin? (tamiin?)
kamiif? (tamiif?)
kamirraa? (tamirraa?)
kamuma? (tamuma?)
Akkam? (attam, asham?)
Hammam? (Hagam)
Bakkam? Biyyam?
Garam? Gamam?…
kamitti? kamfaa?
Hanqam?) kkf
Jechoonni 'eessa' (eecha) 'yoom' 'meeqa' jedhamaniis haaluma akkanaati qaban. Barnoota kutaa knaatiis dogongorakaraa kanaan mul'atan sirreessudhaan goolabna.
Dogongora Sirrii
Yoom dhuftaa? Yoom dhufta?
Kun maalii? Kuni maali?
Maalfeetaa? Maalfeeta?
Garam deemtaa? Garamdeemta?
Gatiin meeqaa? Gatiin meeqa?
Eessa bultaa? Eessa bulta?
Akkam taatanii? Akkam taatan?
Maalif hingaafannee? Maalif hingaafanne?
Akkamitti hindhufnee? Akkamitti hindhfne?
Maalif hindeeminii? Maalif hindeemin?….kkf
Fk
Barach
'ch'n xumura hundee fi'iloota ofiifeerra jirtu, dachaadha; sagaleen isiitiis jabduudha. Kuniis, haala gosaggaloommii sagaleetiin uumame tahuusaa akka kanatti aanuun ibsina.
Bar + atch = baratch ( 't'n ammoo, 'ch'tti gosagalti.)
At + ch = achch ( 'ch' dachaan hinkatabamtu)
At + ch = ach baratch = barach
Barach fk. 2 fidach deemmach
Barbaaddach
Barbaaddadha, barbaaddatta, barbaaddata, barbaaddatti, barbaaddatna, barbaaddattanfi barbaaddatan
Fi'iloota siisseerratti ' ach' maxxansuudhaan, fi'ila ofiiffee ijaaruun nidandayama.
Fk
Baqaqs + ach = baqaqsach; 's'n gara 'f-tti jijjiiramti. Baqaqsach = baqaqfach.
Fi'ila tokko horsiifnee haa ilaallu.
Bal'ifach
Nanbal'ifadha, nibal'ifatta, nibal'ifata, nibal'ifatti, nibal'ifanna, nibal'ifattanfi nibal'fatan.
Fi'iloota gochaa ajajaan ykn karaa biraatiin namabiraatiin akka raaw'atamugodhame ibsanirratti maxxantuu 'ach' jedhamtuyoo maxxansine, uunkaa kanatti aanu qabaatan.
Fk
Dhaamsa fi'iloonni kun dabarsan hubachuudhaaf, hiikkaa isaanii armaan gaditti dhiheessina.
Firummaa maxxantoota fi'iloota siisseetiifi fi'iloota ofiiffee jidduu jirtu beekuuf, tarree asiin gadii laali.
Ilmoolee "-am" maxxanfatan
Ilmooleen maxxantuu tana maxxanfatan fi'iloota gonboobbee ( passive) jedhamu.
Fk.
Himmeen hamma tokko ittiin haa hojjennu.
Fi'iloota siisseetti 'am' maxxansuudhaan fi'ila uunkaa gonboobbee qabu tolchuun nidandayama.
Siissee + am = gonboobbee
Hormaanni fi'iloota gonboobbeedhaa, seera fi'iloonni haadhoon itti horsiifamanirraa addaamiti. Hubannoodha fi'ila tokko horsiifnee haa laallu.
Fk. Tumam
Tumama, tumamta, tumama, tumamti, tumamna, tumamtan, tumaaman
Fi'iloota laammee
Fi'iloonni gochaa ykn haala irra deddeebi'amee raaw'atamuibsan laammee jedhaman. Duraggaloota birsaga duraa hundee fi'ila haadhootirra fudhataman maxxanfachuudhaan uumaman. Fi'iloonni laammeen fi'iloota dabreeyyiirraa uumamaniifi kanneen fi'iloota faldabreeyyiirraa uumaman, uunkaa walirraa addaati qaban.
Kanneen fi'iloota dabreeyyiirraa uumaman. Fk
Kanneen fi'iloota faldabreeyyiirraa uumaman. Fk
Ciis = ciciis Fiig = fifiig
Du' = dudu'
Fi'iloota siisseefi ofiiffee laamsuuniis nidandayma
Fk
Fi'iloonni laammeen, gocha gostokkee nam tokkoon amma-amma irra deddeebi'amee mul'atu ykn gocha gostokkee namni hedduun yeroo takka keessatti raaw'atu ykn haala gostokkee namni ykn wanni baay'een yeroo takka keessatti mudatu ibsan.
Fk.1
Fk. 2
Fk. 3
Tuttuqe jechuun = itti deddeebi'eeti tuqe jechuudha.
Babbaqaqe jechuun = bikka baay'eet baqaqe jechuudha.
Duubaggaloonni jechoota fi'ila hintahinitti maxxanuudhaan gara fi'ilaatti akka jijjiiraman godhan, fi'iloomsitoota (verbizers) jedhaman. Isaaniis:-
fk
Godina gariitti "-ay", "-a" jedhama.
eessa" ykn "-eecha" bakka buusuun nidandayama. Spaany, ispaanyaw, ispaanyees
Misra, misraaw, misreeys Ingliizoonni maqaa karaa sirriitti sagaleessu hindandeenye, "Ispeeny" jedhan. Warri biyyaa ammoo, biyya saaniitiin: "Ispaany", ummataan: ispaaniyool jedhan. Nuti Oromoonni, akka abbaan itti of beekutti sagaleessuu waan dandeenyuuf akka abbaan itti ofbeekutti sagaleessuu qabna. Warri afaan amaaraatiin Gibts jedhmaniis maqaa suniin of hin beekan. Isaan "Misra" ofiin jedu. Nuthoo maalif maqaa isaan hinfeeneen isaan waamna?
Fi'iloota duraggaloota maxxanfachuudhaan uumaman keessaa, kanneen addatti hubatamuu qabaniis nijiru. Fi'iloonni kun uunkaalee asiin gadiiti qaban.
Fk
Godhuu
Fi'iloonni wahennaa qaatee, uunkoommii kanatti aanu qabaatan.
Hundee fi'ilaa + wahenna-mul'is
Wahenna-mul'isoonni wahennaa qaateedhaa, ramaddiifi lakkooysa matamaatiis nimul'isan. Lakka ramaddiiniifi lakkooysi matimaa jijjiiramuun, isaaniis nijijjiiraman.
Fk
Gocha qaata raaw'atme (hobbaafame) ibsa. Taachuma qaata tare mul'isa.
Mudannoo qaata tarte mul'isa. Buxusa garagaraa waliin hiriira galuudhaan matimoota sharxiidhaa ni'uuma.
Fi'iloonni haala, gocha ykn waan qaata dabre ibsan fi'iloota wahennaa qaatee jedhaman. Mallattoolee wahennaa isaanii mul'isaniis niqaban.
Fk. Fi'ila "deem" jedhu horsiifnee haa ilaallu.
Rafe, rafte, rafe, rafte, rafne, raftan, rafan
'Hubachiisa:
Wahenna-mul'is
E, de, e, de, ne, dan, an,
Fk. Fi'ila "dhab" jedhu fudhannee yoo horsiifne.
Ani dhabe
Ati dhabde
Inni dhabe
Isiin dhabde
Nuti dhabne
Isin dhabdan
Isaan dhaban
Inni dhabe
isiin dhabde
nuti dhabne
isin dhabdan
isaan dhaban
Fi'iloonni hudeen isaanii dubbifamtuu "x" "q" ykn "ph" dhaan dhumtu jijjiirama kanatti aanu sadarkaa sagaleetiin qabaachuu isaanii yaadadhu!
Fk
Fi'ila "fix" jedhu fudhannee haa horsiifnu.
ani fixe, ati fixxe, inni fixe, isiin fixxe, nuti fixne, isin fixxan, isaan fixan. Fi'iloonni hundeen isaanii lama_lamaan xumuramtu ammoo, akkaatuma wahenna si'aneetiif ibsametti jijjiirama kanatti aanu qabaachuu isaanii qalbifadhu.
ani [ ] e
ati [ ] ite
inni [ ]e
isiin [ ]ite
nuti [ ]ne
isin [ ]itan
isaan [ ]an
Fi'iloonni hundeen isaanii "y" dhaan xumuramtu qabaniis uunkaa kanatti aanu qabaatan.
fk
Fi'ila "dhagay" jedhu fudhannee haa horsiifnu.
ani dhagaye
ati dhageesse, dhageette, dhageeche
inni dhagaye
isiin dhageesse
nuti dhageenye
isin dhageessan
isaan dhagayan
deemeeti jira deemtee jira
deemtee jira deemteeti jira
deemtanii jirtu deemanii jiru
uunkaan qaatee mirkaniidhaa fi'iloota lama of keessaa qaba: muummeefi tumsa. fi'illi muummeen gocha ibsa, tumsan ammoo wahennaa mul'isa. Waheennan fi'ila muummeedha "qaatee" yoo tahu, kan fi'ila tumsaadha ammoo, si'aneedha.
ee jira
tee jirta
ee jirti
tee jira
nee jirra
tanii jirtan
anii jiran
Fi'illi uunkaa qaatee mirkaniidhaa bifa kottonfataas niqaba
[ ]eera
[ ]teerta
[ ]eera
[ ]teerti
[ ]neerra
[ ]taniirtu
[ ]aniirtu
Shaakallii
fi'iloota kanatti aanan shaakali.
raf, gal, sossoh, qal
Fi'iloonni haala hegere dhalachuuf jiraatu, gocha ykn hojii hegere hojjetamuuf jiraatuufi waluma galattuu waan hegere (fuulduratti) tahuuf jiraatu mul'isan hundi, fi'iloota wahenna hegereeti jedhaman.
Fi'ila "deem" jedhu sadarkaa wahennaa hegereedhaa mul'isuu dandayutti horsiifnee uunkaa wahennaa hegeree haa laallu.
fk
ani deemuufin jiraadha
ati deemuuf jiraatta
inni deemuuf jiraata
isiin deemuf jiraatti
nuti deemuuf jiraanna
isin deemuuf jiraattan
isaan deemuuf jiraatan
Himmeen hamma tokko ittiin haa hojjennuu.
Qoricha fudhachuuf jiraatti
Abbaa keenyatti himachuuf jiraanna.
Barsiisaan keenyaahuu adabuuf jiraata.
Makiinaan sun dhaabachuuf jiraatti.
Bara dhufu nu wajji galuuf jiraatan.
Busee, dhabamsiisuuf jiraanna.
Amma yaratuus fayyuuf jiraata.
Fakeenya fi'ila "balleess" jedhu fudhannee haa horsiifnuu.
ani balleessuufiin jiraadha.
ati balleessuuf jiraatta
inni balleessuuf jiraata
isiin balleessuuf jiraatti
nuti balleessuuf jiraanna
isin balleessuuf jiraattan
isaan balleessuuf jiraatan
fk
arguufiin jiraadha
arguuf jiraatta
arguuf jiraata
arguuf jiraatti
arguuf jiraanna
arguuf jiraattan
arguuf jiraatan
Fi'iloonni uunkaa wahennaa si'aneedhaa jechoota akka gulana, boru, iftaan, torbaan dhufu, ji'a (baatii), dhufu, barhegereefi kkf waliin hoggaa hiriirfaman, hojii, gocha haala, ykn faara fuulduratti raaw'atamuuf jiraatu mul'isan.
fk
Umariifi Ibsaan iftaan deeman.
Caalaan torbaan dhufu ni deebi'a
Baatii dhuftu ni galla.
Barana maayruu baatu barhegeree ni mayra.
Amma yoo dhabde, hegere ni argatta
Fi'ilooni hojii, gocha ykn haala waytii gabaabduu ykn yeroo gabaabduu booda raaw'atamu ykn hobbaafamu mul'isan uunkaa kanatti aanu qabaatan.
Fk
Fi'ila "deem" jedhu akka fakkeenyaatti haa fudhannu.
ani deemuufiin deema
ati deemuuf deemta
inni deemuuf deema
isiin deemuuf deemti
nuti deemuuf deemna
isin deemuuf deemtan
isaan deemuuf deeman
Fi'ila "raf" jedhu
rafuufiin deema
rafuuf deemta
rafuuf deema
rafuuf deemti
rafuuf deemna
rafuuf deemtan
rafuuf deeman Galuufiin deema
galuuf deema
galuuf deemti
galuuf deeman
galuuf deemtan
galuuf deeman
Himmeen shanan kanatti aananin waa'ee uunkaa kanaa xumurra.
Daqiiqaa shan boodaan rafuu deema.
Waaree dura roobuuf deema.
Barnoota barachuu deema
Mana gurguruuf deemti
Ammaanta galuuf deema
Fi'ila ykn gochaa, haala yeroo ammaa keessatti adeemaa jiru ibsu fi'ila wahennaa itti fufeessa si'aneeti jedhama.
fk
Calaan nyaachaa jira.
Hangaatuun dabbasaa micciirachaa jirti.
Roobafi Wadaay rafa jiru.
Qonnaan jireeyyiin midhaan facaasaa jiru.
Sabboontuun okaya guuraa jirti. Fi'iloon wahennaa ittifufeessa si'aneedhaa ibsan, uunkaalee lama_lama qaban. Uunkaaleen lameenuu hubachudhaaf fi'ila "raf" jedhu akkaataa wahennaa kanatti horsiifnee haa laallu.
Uunkaan tokko
unkoomi kanatti aanu qaba.
ani rafaan jira
ati rafaa jirta
inni rafaa jira
isiin rafaa jirti
nuti rafaa jirra
isin rafaa jirtu
isaan rafaa jiran
Uunkaa lammataa isa kanatti aanu taha.
ani rafttiin jira
ati rafutti jirta
inni rafutti jira
isiin rafutti jirti
nuti rafutti jirra
isin rafutti jirtan
isaa rafaa jiran
Fk fi'ila "deem"
ani deemuttiin jira
ati deemutti jirta
inni deemutti jira
isiin deemutti jirti
isin deemutti jirtan
isaan deemutti jiran
Fakeenya lameen olii fi'iloota lama_lamaa ofkeessaa qaban. Isaanii, Fi'ila muummeefi fi'ila tumsaa jedhaman. Fi'illi muummeen, gocha raaw'atame ibsa. Fi'illi tumsaan ammoo fi'ila muummichaaf tumsuudhaan ramaddiifi lakkooysa mul'isa ykn ibsa.
Fk
Iddoosaan hoolaa qalutti jira.
Hawwiin bishaan dhugutti jirti
Gammachiis qoraan fottoysutti jira
Musxafaafi Umar haasawutti jiran
Munaafi Hudan kitaaba dubbisutti jiran
Maaluma barbaadutti jirtan
Fi'iloonni himmeen jahan gararree keessa jiran
qalutti jira
dhugutti jirti
fottoysutti jira
haasawutti jira
dubbisutti jirra
barbaadutti jirtan
Hundeelee fi'ila muummeetiifi fi'ila tumsaadhaa addabaasnee yoo laalle akka kanatti aanu taha.
Shakallii
Fi'iloota kanatti aana uunkaalee armaan olitti baratteen horsiisiti himatokko_tokko ittiin hojjedhu.
ban, cuf, kadhach, gabaas, cuunf, micciir, rirrig, utaal
Himmeen kanatti aanan qalbisi
Fi'illi uunkaa eeyyoomeessa wahennaa si'aneedhaa qabu gara uunkaa mormaatitti yemmuu jijjiiramu, uunkaa kanatti aanu qabaata.
Fi'illi eeyyoomeessi wahennaa qateedhaa gara falmeessatti hogguu jijjiiramu uunkaa isaatiitu jijjiirama.
[ ] = hin[ ]ne deeme hindeemne
Hubachiisa
Fi'illi waheenaa qaateedhaa gara uunkaa mormeessaatti hugguu jijjiiramu, hormaata tokkoqofa qabaata. lakkooyasaafiramaddiin matimaa jijjiiramtuus, uunkaa isaa hinjijjiiramtu.
Fk
deeme hindeemne
deemte hindeemne
deeme hindeemne
deemne hindeemne
deemtan hindeemne
deeman hindeemne Uunkooma
Fi'iloonni dubbifamtoota lama_lamaan xumuraman ammoo, uunkaa kanatti aanu qabaatan.
hin[ ]ine
Fi'iloota kanatti aanan shaakali.
fiig, qal, raf, cuf, laaq, kaay, taa' fix bobbaas
Uunkooma
Hubachiisa
Iyyaafateessummaan himmeen kanaa fi'illi uunkaa gaaffiidhaaqabu isaan keessa jiraate osoo hintahin, jechootaa gaaffiidhaa ofkeessaa qabachuu isaaniis kana sirritti qalbifadhu.
Fk
Shaakallii
Fi'iloota kanatti aananiin himmeen uunkaa lama_lamaa hojjedhu.
miicc micciir unkuteess obs cabs fooh dhif mar haal awwaal raas soq
Himmeen hojjette hunda gara uunkaa eeyyoomeessaatiifi falmeeyyiititti jijjiiri.
Akkuma kanaan dura ibsametti uunkaa hima jijjiiruun uunkaa, uunkaa fi'ilaa jijjiiruu jechuudha.
fk
Fi'illi qaateen uunkaa eeyyoomeessaa qabu gara iyyaafateessaatti hoggaa jijjiramu
Dubbachiiftuun maaheeysaa fi'ilarratti argamtu, dachaa ykn laakkuudha taati.
Fi'iloonni DR_2tiifi DR_3 dhaa ammoo, maaheeysarattidubbachiiftuu hinqaban. Kanaafuu hoggaa uunkaa eeyyoomeessaatirraa wahennaa qaateetirraa gara iyyaafateessaatitti hoggaa jijjiiraman "ii" lakkuu dabalatan.
E.Q = eeyyoomeessa qaatee
I.Q = iyyaafateessa qaatee
Kanatti aansinee akkaataa fi'iloonni uunkaa falmeessa wahnnaaa qaateedhaa gara uunkaa iyyaafateessaatti itti jijjiiraman ilaalla.
fk
Fi'iloonni afaan duraa uunkooma kanatti aanan qabaachuusanii qalbifadhu.
hin( )ne = hin( )inee
F'iloonni shaneessoon ammoo, uunkaa kanatti aanu qaba.
hin( )ine = hin( )inee?
Kantti aansinee waa'ee deebiilee gaggabaaboo ee/lakkii jedhamu ilaalla. Gaaffiilee haasawa keessatti dhihaataniifi kanneen nama waa iyyaafachaa deemurraa dhuhaatan keessaa, harki guddaan gaaffiilee deebii gaggabaaboo kennuudhaan deebisaman akka tahan nihubatama. fk
Uunkooma
Deebii gabaabduu uunkaa eeyyoomeessaatiif
ee + (fi'ila uunkaa eeyyoomeessaa)
Deebii gabaaduu uunkaa falmeessaatiif
lakkii (fi'ila uunkaa falmeessaa)
Gaaffiileen fi'iloota uunkaa falmeessaatiin gaafataman ammoo, deebiilee uunkooma kanatti aanuun qindeeyfamaniin deebifamuudha qaban.
fk
Boru hindhftuu miti? (gaaffii)
Ee, hindhufu (deebii)
Lakki, niin dhufa (deebii) Ee = fi'ila uunkaa eeyyoomeessaa
Lakki = fi'ila uunkaa eeyyomeessaa
Himni jerandii ofkeessaa qabu hundi waa'ee gochoota lamaati dubbata. Gochi tokko, kan jerandiidhaan ibsamu yommuu tahu, gochi kaan ammoo, fi'ila uunkaa qaateedhaa qabuun ibsama. Gochoota lameen keessaa, innitokko, kan dura raaw'atame hogguu tahu, innikaan ammoo, kan itti aantummaadhaan raaw'atamu taha. Akkaataa jerandiin itti unkeeyfamu
Jerandiin, maxxantuu "naan" ykn "inaan" jedhamtu hundee fi'ilaarrati maxxanuudhaan uumama. Fi'iloonni hundeen isaanii dubbifamtuu takka_takkaan xumuraman 'naan' maxxanfachuudhaan gara jerandiititti jijjiiraman. Fi'iloonni hundeen isaanii dubbifamtoota lama_lamaan xumuraman ammoo, 'inaan' maxxanfachuudhaan gara jerandiititti jijjiiraman. Uunkooma kanatti aanu qabaatan jechuudha. Fk 1 naan
Fk 2 inaan
Kanatti aansinee , faaydaa jerandiifi akkaataa ittiin faaydoomnu qabnu baranna. Himmeen kanatti aanan sirritti qalbisi.
Fk
Cunqurfamnaan fincile.
Hiyyoomnaan jibban.
Maallaqa dhabnaan dhama'e.
Fiiguu dadhabnaan gattaa'e.
Galgalli geenyaan muuge.
Dhukkubsannaan huqqate.
Beelooynaan alaan'ale.
Wal'aanamnaan fayyefi kkf. Maalummaa dhaamsa jerandiidhaa hubachuudhaaf hima tokko fudhannee haa xiinxallu.
Obbo Magarsaan maallaqa dhabnaan deeme.
Himni kun dhaamsa lama qaba. Dhaamsi duraa, Magarsaan maallqa dhabuusaati ibsa. Dhamsi lammada ammoo, Magarsaan deemuusaati ibsa. Dhaamsi lameenuu, haala gargaarati ibsan. Haathuu ammoo, walitti hidhamoodha. Haallan walfaana raaw'ataman ykn mul'atan tahuusaaniitiin jerandiidhaan walitti guduunfaman. Haalli dura mul'atu, dureeysa, kan itti ammoo, itti aaneessa jedhama. Magarsaan maallaqa dhabe. (haala dureessa)
Magarsaan deeme. (haala itti aaneessaa)
Dhaamsoota lameen hima tokkicha keessa jiran eega hubannee, hariiroo dhaamsa lameen jidduu jirtu beekuudha feesisa.
Magarsaan maalqa dhabnaan deeme.
Hariiroo dhaamsa lameen jidduu jirtu hubachuudhaaf gaaffiilee lameen kanatti aananiif deebi'lee argachuudha qabna. Magarsaan maalif maallaqa dhabe?
Magarsaan maalif deeme?
Sababa Magarsaan maallaqa itti dhabe hin beeynu.Sababa Magarsaan itti deeme ammoo, himameera, Kanaafiis deebi'in gaaffii lamadaa waan maallaqa dhabeef taha. Amma gochi jerandiidhaan ibsamu sababa dhaloota gocha fi'ila uunkaa qaateedhaatiin ibsamu akka tahe, mirkaneeyfatteeti jirta. Dhugooma kanatti aanuus hubatteeti jirta.
Jerandiin gocha dureessaibsa.
Fi'illi wahennaa qaateedhaa gocha ykn haala itti aanteessa hima.
...aati...
Barnootni mata duree kana jalatti barattu kan waa'ee gochoota yeroo takka keessatti hojiirra oolanii kan ibsu taha. Dura fakkeenya kanatti aanu laali.
Fk
Hargaaya xalayaa dubbisaati seeqa.
Roobaan darbii dhawaati fooriyya.
Kadija huccuuhodhaati wallisti.
Kaliifaafi hiryyoonni saa, bishingaa ka'abaati daraasan.
Kadiir raadiyoona caqasaati kataba. Himmeen shananuu gochoota lama_lama kan waytuma takka keessatti nama ykn murna tokkoon raaw'ataman ofkeessaa qaban. Himmeen shananuu fi'iloota lama_lama matamatatti qabaachuu isaaniitiishubadhu.
Hima "Caalaan xalayaa dubbisaati seeqa" jedhu fudhannee gochoota lameen Caalaan hojjechaa jiru gargar baafnee haa keenyu. Caalaan xalayaa dubbisutti jira.
Caalaan seequtti jira.
Caalaan, waytuma takka keessatti xalayaa dubbisuufi seequtti jiraachuu isaati nuuf ibsa. Roobaan darbii dhawaati fooriyya jechuuniis: Roobaan darbi dhawuufi foriyyuus bakkamua takkatti oofutti jira jechuudha.
Kadija huccuu miicaati wallisti jechuun
Kadija huccuu miicuufi wallisuus walumaan itti jirti jechuudha.
Kaliifaafi hiriyyoonni saabishinga ka'abaati daraasan jechuun, bishinga ka'abuufi darasuus walumaan itti jiran jechudha.
Kadiir raadiooyna caqasaaati kataba jechuuniis: Kadiir radiyoona caqasuufi katabuus walumaan oofutti jira jechuudha. Himmeen shananuu fi'iloota lama_lama qaban. Himni tokko guduunfituu "ti" jedhamtu dura aanainni kaan ammooguduunfituu (qarqabduu) "ti" jedhamtuutu faana bu'a.Qarqabduun tuni ammoo maxxantuu tahuusiitiin fi'ila gocha dureessa ibsurratti maxxanti. dubbisaati seeqa
dhawaati fooriyya
hodhaati weeydisti
ka'abaati daraasan
caqasaati kataba
Fi'iloonni "ti"n itti maxxantu hundi, uunkaa walfakkaatu qaban. Hundi isaanii "aa"dhaan xumuraman. Fi'iloonni "ti"faana bu'an ammoo uunkaalee adda addaati qaban. Wahennaa fi'ila lakkooysaafi ramaddii matimaa waan ibsaniif uunkaalee adda addaati qabaatan.Isaan kuniis: "partsiiplii" jedhamanPartsiipliin fi'ila waheennaa si'aneedhaan wajjiin hima tokko keessatti hirmaattu, partisiiplii si'aneedhaa jedhamti.
Anaa taa'u, dhagaadhaan na fottooyse
Nuu taphatu, Hargaaya olseene.
Isaa lafa qotu, bakakkaan itti buute.
Isii huccuu miiccu, bofni isii idde.
Isaanii asdeemaa jiru, galaanni isaan qabe.
Sii hoolaa qalu manguddoon dhufte. hundee fi'ilaa u
Sagaleen matimaa ni dheeratti
anaa , sihii, isaa. isaanii, nuu, isinii
Fi'ila matima muummicha wahennaan isaa qaateedha. iddite butamte
fuudhe dhfte
fk biroo
Fu'aadii mana jiru, Sabboontuun dhufte
Wadaayii diida jiru manni gubate
Elemoo bishaan daaku, naachi nama nyaate
Bulchaa rafu abbaan itti dhufe. kkf
Maqaalee
Akaakulee maqaaa
Jechoonni 'maqaa' jennuun akaakuu shanitti qoodaman. Isaaniis:
Maqaleen lubbuqabeeyyiiniifi lubbumaleeyyiin matamatatti ittiin beekkaman, maqaa matayyaati jedhaman.
Fk.
Maqaaleen lubbuqabeeyyiin ykn lubbumaleeyyiin haala ykn akkagara akkatkkoo waliwajjiin qabaatanii gamtaadhaan ittiin moggaafaman, maqaa gamtaati jedhaman.
Fk.
Himmeen sadeen gararreedhaa, akka Magarsaan, Ahmediifi Wadaay hayyoota atahan dubbatan. Sadeenuu hayyummaa qabachuu isaaniitiin maqaa "hayyuu" jedhuun moggaafaman. Maqaan kuni ammoo, maqaa namni hayyuummaa qabu hundi ittiin beekamu waan taheef, maqaa gamtaati jedhama.
Haaluma kanaan, maqaaleen 'muka', 'nama', 'laga' 'haadha' 'biyya'…..jedhaman hundi, maqaa gamtaati jedhaman.
Fk
4. Hawaash laga guddaadha.
5. Ejarsi mukaa jabaadha.
Maqaaleen namni ykn wanni baay'een bakkatakkatti idilummaadhaan ittiin moggaafaman, maqaa idiloomaati jedham.
Fk.
Saba, ummata,koree, waldaya, afooshaa, baahaa,
Torbii(polisii), guuza, gaana….kkf.
Maqaalee namni ykn wannumti lakkooysaan lama ykn lamaa'ol tahe, akka murna tokkootti ittiin moggaafaman waan tahaniif, sadarkaa uunkaa leexaatiin ittin gargaaramna. Fi'ila uunkaa leexaa mul'isu waliin walfaana hiriiragalan jechuudha.
Fk.. sirrii dogongora
Maqaalee meeshaaleen ( weelkaan, qodaan, kolkoleen) garagaraa ittiin moggaafaman, maqaa wahii jedhaman.
Fk.
Okkotee, weelkaa, qabee (buchuma), mijuu, barcuma,
Miinjala(miiza), siree, daangullee, biddeena, cumboo,
Damma, dhadhaa, qaruuraa….kkf.
Maqaaleen wannumti ijaan hinmul'anneefii harkaaniis hintuqatamne itttiin moggaafaman, maqaalee killiyyaati jedhaman. Maqaaleen akkaagara, faalkaa jireenyaa, haala gochaatiifi dameelee beekkoomsaatiif moggaasaman, qooda kana keessatti ramadaman.
Fk.
Gowwummaa, hiyyummaa, gamummaa, abshaalummaa
Laafina, jabeenya, dhukkuba, fayyaa, gabrummaa,
Bilisummaa, murtii, biyoloojii, ji'ooloojii, keemistirii…kkf.
Jechhota barnoota seelugaa keessatti,'maqaa' jedhaman keessaa, garin isaanii haadhoo(hundee) yommuutahan, garii ammmoo, tolfamoodha(uumamoodha). Maqaalee tolfamoo(uumamoo) jechunniis, kanneen maqaalee haadhoorraa ykn jechoota maqaa hintahinirraa tolfaman jechuudha. Maqaalee afaan Oromoo keessatti itti gargaaramnu keessaahiis, hammitokko, maqaalee tolfamoodha.
Akkaataa maqaaleen uumamoon itti uumaman yoo laalle, seeraafi sirna sirnarratti irkachuudhaan uumamuu saaniiti hubanna. Seeraafi sirna maqaaleen kunnnen itti uumaman qu'achuun waa lamaaf nugargaara, lameeniis:
Barnoota keenya akkaata Ormoon maqaa itti moggaasu ibsuudhaan jalqabna. Fakkeenya kanatti aanu laali.
Fk.
Maqaa lafa jirurraa maqaa haaraya uumuun akka dandayamu, fakkeenya gararreetti dhihaaterra hubachuun nama hindhibu. Maqaaleen murnoota lameen jalatti tarrifaman keessaa, tokko akka fakkeenyaatti fudhannee haa xiinxallu.
galgala" : maqaan kuni, maqaa yeroo (waytii) dhiha aduutiifi jalqaba dukkanaa halkanii jidduu jirtuuf moggaafame. Umriidhaaniis, maqaalee Galgaloofi Galgalee' jedhaman dura akka lafajiruus shakkiin hinjiru. akkamitti? Deebiin gaaffii tanaatiis akkana!
Galgaloofi Galgaleen", maqaalee Oromoonni ilmaan galgala dhlataniif moggaasanwaan tahaniif maqaalee matayyaati. Akkaata maqaaleen kunneen itti moggaasaman yoo laalle, 'maqa' galgala jedhamurraa uumamuusaaniiti hubanna.
Galgaloo' jechuun, 'kan galgalaa' jechuudha. Ilma waytti (yeroo) galgala dhalatu maqaa kanaan moggaafama. Intalti waytii galagalaa dhalattu ammoo, maqaa 'Galgalee' jedhuutu moggaafamaaf. Maqaaleen lameenuu, maqaa duraanuu lafajirurraa uumaman jechuudha.
Akkaatan maqaaleen "Halkanoo, Halkanee, Ganamoo, Ganmee, Bariiso, Bariituu, Waariyoofi Waarituu" jedhaman itti moggaafamniis kanan addaamiti.
Ganammofi Ganameen', maqaa ganama' jedhurraa,
Halkanoofi Halkaneen', maqaa hakan' jedhurraa,
Waariyoofi Waarituun', maqaa waarr' jedhurraa,
Barisoofi Bariituun' maqaa 'bariisaa' jedhurraa uumaman
Maqaaleen bifa kanaan uumaman baay'eedha. Maqaalee ilmanamaatiif moggaasaman qofaamitiisi. Kanneen meeshaaleef, bikkootaaf, gochootaafi haallaniif moggaafamaniis nijiran.
Fk.
Kanatti aansinee, akkaata maqaan tokko maqqlee lamarra itti uumamu ibsina.
Fk.
Jechi 'abbaa' jedhamu hiikkaalee sadii qaba. Sadeeniis:-
Hoggaa ittiingargaaramnuus, hiikkaalee sadeen jechi kun qabaatu qalbifachuudha feesisa.
Fk.
Obboo Tulluun, abbaa ilmaan afurriti.
Abbaan makiinaa tanaa eenyu?
Gaaffii:- obboo Tulluun, ilma maqaan 'Gadaa' jedhamu yoo qabaate, abbaa eenyuuti jedhama?
Deebii:- abbaa Gadaati jedhama.
Garaagarummaan abbummaa obbo Tulluutiifi abbummaa duree taligaa biyyaa jidduu jirtu, gurraan hinbeekkamtu. Ennaa katabnu ammoo, bifa garagaraaiin katabuudha qabna.
abbaagadaa = duree taligaa biyyaa
abbaa Gadaa = Gadaan maqaa ilmaati.
Fk.
Hoggaa maqaalee lamarraa maqaa tokko yolchinu, maqaan lamadaa, akka waan maqibsa maqaa duraa ibsuudhaaf qoodafudhateetti mul'achuu hinqabu. Maqaan maqaalee lama walitti gudunfuudhaan uumamu, maqaa haaraya; ulaagaalee maqaan kamuu qabaatu qabaachuudha qaba. Yoo kuni tahuubaate, maqaafi maqibsa walfaana bu'an malee, maqaa haaraya hin'uuman.
Rakkina garanaan mul'achuu dndayan keessa, kanneen maqaa 'mana' jedhamu ifkeessaa qaban ibsuuf yaalla.
Fk.
Mana barnootaa jechuun = manni, qabeenya barnootaati jechuudha.
Mana nyaataa = manni, qabeenya nyaataati jechuudha.
Mana muziiqaa = manni, qabeenya muziiqaati jechuudha.
Aakkamitti hiikkaakana qabaate? Deebiin gaaffii tanaa laaftuudha.
Afaan kamuu seera ofiiti qaba. Afaannan walirraa adda, seerlugaa walirraa addaati qaban jechuudha. Sababa kanaafiis, seera afaan tokkoo afaan biraattif moggaasuun hindandayamu. Haallan afaan Oromoo, afaan ingliiziitiifi afaan Amaararraa adda godhan keessa, tokko haala kana. Haa xiinxalluu.
Buxusni abbummaa (qabeenyaarratti) mul'isuudhaaf hima keessatti hirmaattu, seerlugaa afaan ingliiziitti maqaa dua qubatti.
"the condition of women"
buxusa walaba waan taateef ifdandeesseeti hima keessatti hirmaatti. Seerlugaa afaan Amaaraarratti, maxxntuu garaduraatiin maqaarratti maxxantu tahudhaan mul'atti.
"Yeseettoch hunaatee"
afaan Oromoodhaa ammoo, buxusa bifa kanaan mul'atu hinqabu. Dhaamsa lugaalee lameeniin ibsamesun ibsuudhaaf ammoo, seera ofiiti qabab. Kuniis, sagalee xumura maqaa lammeessaarra jirtu dheereessuudhaan ibsama.
'Haala dubartootaa'
dubbachiiftuun hoji kan hojjettu, tan xumura maqaasunirra jirtu taati.
Kana erga hubatte, maqaalee sadeen gararree hiikkoo isaanii kannemtetti deebi'uudhaan hubachuf haa yaallu. Akkaataa maqaaleen lameen itti walitti hidhamaniin haa jalqabnu. Fk.
Bifa amma itti katabamanii jiran kanaan, maqaa tokko mul'isuu hindandayan. Maqaan maqaalee lamarra uumamu , maqaalee lameen walitt hodhuudhaan uumama.
Mana + barnoota = manabarnoota
a xumura maqaa haarayarra jirtu hanqisnuus, hiikkaan hinjijjiiramu. Man + barnoota = manbarnoot
Yoo kuni tahuubaate ammoo, maa haala nuti feenu ibsu hintahu. Fakeenya kanatti aanu qalbifadhu. Fk.
Maqaalee sadeen armaandgadii keessaa, kamtu maqaa afaan ingiliiziitti " Elemoo Qilxuu School" jedhamu sirritti mul'isa.
Lakkooysi 1fi 2 dogongora ifatti mul'atu waan qabaniif, lak.3,4fi 5 gabaabsinee haalaallu.
Hiikkaan deebii lak.3 barnoonni kann Elemoo Qilxuuti jechuudha. hiikkaan deebiilee lak. 4fi5, jecha "school" jedhu mul'isuu nidandayan.
Maqaan deebii lak.5 jalatti kenname,akkamitti akka uumame ibsuun nifeesisa. Godina Jimmaatti maqaan bara Abbaajiifar uumameetu jira. Maqaan suniis, 'Maseeraa' jedhama. "palace" ykn castle jechuudha. Maqaan kuni maqaalee lamarraa uumame. 'man' + 'seera'. Maqaa mana jedhurraa birsaga duraa qofaatu fudhatame. Sagaleen maqaa lammataa ammoo, nidheereeffamte.
Mana + seera ma + seera + a maseeraa Hubannoo haala kanarraa arganneen gargaaramuudhaan, maqaalee kanatti aanan tolchinee moggaasuun nidandayama.
Fk.
Maqaaleen maqaafi jechoota hintahin walitti makuudhaan uumaman, maqaale makoo jedhama.
1. Maqaa + fi'ila maqaa haarya
Maqaan sagalee gabaabduudhaan xumuramu, fi'ilaa wajjiin wailtti makamuudhaan maqaa haaraya ni'uuma. Maqaan sagalee dheertuudhaan xumuramu ammoo, dubbachiiftuu akka ifirraa hanqisee takkittii qofaan qooda fudhata. Maqalee makoon bifa kanaan uumaman hundi, dubbiifamtuudhaan xumuramuu isaaniitiis qabifadhu. 1. Maqaa sagalee gabaabduudhaan xumuramuufi fi'ila walitti guduunfu.
Fk.
2.Maqaa sagalee dheertuudhaan xumuramuufi fi'ila walitti guduunfuu.
Maqaan sagalee dheertuudhaan xumuramu, dubbachiiftuu takka ofirraa hanqisuudhaan hirmaata.
Fk.
Maqaa + ddukabuutuu + fi'ila Fi'ilarraa tolfame = maqaa haarayaMaaqaa + maqaa fi'ilarraa tolfame = maqaa haaraya
Maqaaleen asiingaditti tarrifamaniis haaluma kanaan kan uumaman.
Hubachiisa:
Lubbuqabeeysa jechuun = ka lubbuu qabu jechuudha. (living)
Lubbumaleeysa jechuun = kan lubbuu duratti qabaachuu tree dhabe, jechuudha.
Amma lubbuu dhabe malee, duraan lubbuu qabaachuu ture jechuudha. Karaa biraatiin ka du'ee reefka tahe jechuudha.
Lubbumaleeysa jechuun ammoo, kan uumamuu isaatiinuu lubbuu hinqabne jechuudha. Lubbuqabeeyyiifi lubbumaleeyyiin qonqabii waliiti (faallaa waliiti).
Garaagarummaa "maleefi maleeysa" jidduu jirtuus, sirritti qalbifadhu. maleeysa" :- jechi kuni, maqaa duukabuutuu "malee"jedhamturraa uumame.
Akka + malee = akkamalee = unjust akka = just
Seera + malee = seeramalee = illegal seera = legal
Karaa + malee = karamalee = improper karaa = proper
Fk
1. Nama namajjeese ajjeesuun, akka; nama naman'ajjeesi ajjeesuun, ajjeesuun akkamaleedha. 2. Gatii dafkafii argachuun, seera; waan itti hindafkin falmachuun ammoo, seeramaleedha.
3. Waan miidhamteef, seeraan gaafachuunkee, karaadha; ofiin kaatee galgala hulaa namarratti tumuun ammoo, karaamaleedha.
A . kanneen sagalee 'ina' jedhamtuun xmuraman.
B . kanneen sagalee '-ummaa' jedhamtuun xumuraman.
C . maqaale sagalee "eenya" jedhamtuun xumuraman.
Maqaaleen fi'ilarraa uumaman uunkaalee adda addaati qaban.maqaalee gochi ittin moggaafame,maqaalee namicha/namitti gocha raaw'ateef moggaasamniifi maqalee akkaata gochi itti raaw'atamuuf moggaafaman jedhamaniiti, murnoota adda addaatitti gargar qoodaman. Isaaniis:
Fk.
Fi'ila 'qot' jedhu fudhannee maqaalee fi'ila kanarraa uumaman haalaallu.
Fi'ilaafi maqaalee sadeen fi'ila kanarraa uumaman walmaddii qabnee, firummaafi garaagarooma isaan jidduu jiru haa xiinxallu.
Qot qonna qottuu qotiinsa
Qonna qot + na ;t n (qotna qonna)
Qottuu = qot + tuu
Qotiinsa = qot + iinsa
Maqaaleen sadeenuu, fi'ila irraa uumaman ofkeessaa niqaban. Maxxantoota fi'ilarratti maxxanfataniin garagarooma qabaachuu isaaniitiin, maqaalee walirraa addaa tahuun isaaniitiis beekkamaadha. Maxxantoota uunkaa maqaadhaa isaan gofachiisan maxxanfachuu isaaniitiin fi'ilarra adda tahuusaanii erga hubanne, hojiin maxxantoota kanneenii maal akka tahan haa ilaallu.
Hojiin maxxantoota kanneenii, fi'ialrratti maxxanuudhaan qara maqaatti jijjiiruudha. Maxxantoonni hojii akkanaa hojjetan marti 'maqeeysitota' ( nominalizers) jedhamqan.
Maqeeysitoonni afaan Oromoo keessatti ittiin gargaaramnu, baay'eedha. Hubannoodhaaf hamma tokko asiingaditti gadtarrisna.
mataa, -matoota -maya, -mayoota
a, -aa, -ii, -oo, -uu, -nnoo
maxxantoota maqaa abbaaneetitti maxxanan.
tuu, -duu, -xuu, -ituu
iinsa, (uumsa)
laaftutti hubachuudhaaf, bifa kanatti aanuun gargar qodneeti dhiheessina.
1. Kanneen maqeeysituu –'maata' jedhamtu maxxanfatan.
Maqaaleen maqeeysituu '-maata' jedhamtu maxxanfatan, fi'iloota hundeen isaanii dubbifamtuu sagalee gabaabdutti aanuudhaan hiriiragalturraa uumaman.
Fk.
Hundee fi'ila + maqeeysituu = maqaa gocha
Jechi 'barnoota' jedhamhu, silaa 'barmaata' jedhamuudha qaba. Akkaata uunkaa 'barnoota'jedhu kana qabaachuu itti dandaye hin beekkamu. Maqaan uunkaa fakkaatti qabaatee maxxantu 'noota' jedhamtu maxxanfate yoo jiraatees isa qofa.
Fk
Maqaaleen maqeeysituu '-maya' jedhamtu maxxanfatan keessaa, gariin isaanii, maqeeysituu 'a' jedhamtu hundee fi'ilaarratti dabaluudhaan maqaa biraatiis niqabaatan.
Fk.
3. maqaaleen maqeeysituu "a" maxxanfatan.
Maqaaleen kanneen fi'iloota hundeen isaanii dubbifamtoota lamalamaan xumuramtuuraa uuman.
Fk.
Maqaaleen maqeeysituu "tuu" jedhamtu fi'ilarratti maxxanuudhaan uumaman abbaanee jedhaman. Abbicha gocha fi'ila suniin ibsamu raaw'atu ykn hobbaasu ibsan. Maqeeysituun "tuu" jedhamtu tuni, takkee, firoommii sagaleetiin gara "duu" ykn 'xuu' akka jijjiiramtu qalbifadhu.
Fk.
dt = dd bt = bd
xt = xx gt = gd
5 . maqaaleen maqeeysituu "iinsa" maxxanfatan.
Maqaaleen kunnen, hundee fi'ilaarratti "iinsa" maxxansuudhaan uumaman. Maqaalee akkaatat hojiitiif (gochaatiif) moggaafaman tahuu isaaniitiis qalbifadhu.
Fk.
Dura duree dureeysa
Jala jalee jaleeysa
Irra irree irreeysa
Irroom irroommii
Jaloom jaloommii
Biyyoom biyyoommii
Amboom amboommii
Qaroom qaroommii
Fi'iloon siiseen, osoo hinjijjiramne, maqaa abbaane tahuu nidandayan.
Fk.
Lakkooysi gosa lama, lamaaniis:
1. Lakkooysa tartiibbee (lakkooysa lakkaawwii)
2. Lakkooysa sadarkaa (lakkoofsa gulantaa)
lakkooysi 1,2,3…jennee lakkooynu, lakkooysa tartiibbeeti jedhama. Hubannoodhaaf hamma tokko asiingaditti tarrifnee haalaallu.
Qubtokkee (one digit)
1 = tokko, takka (tokko = kormeef; takka naayyef)
2 = lama
3 = sadih, sadi'
4 = afur
5 = shan
6 = jaha, ja'a
7 = torba
8 = saddeet
9 = sagal
Qublammee 10_99
Qubsadee 100 - 999
Qubafree 1000 – 9999
Qubshanee 10,000-99,999
Qubjahee 100,000_999,999
Qub torbee
1,000,000 = Miliyoona, miliyontokko/miliyoonatokko
9,999,999 = Milyoon-sagaliifi……
faaydaa lakkooysi tartiibbeen jireenya guyyaadhaa keessatti nuuf qabu hubachuudhaaf, himmeen hamma tokko ittiin hojjannee haa mil'annu.
Fk
Lakkooysi walrrummaa ykn walcaalmaya ykn walduraaduubummaa mul'isuuf ittiin gargaaramnu, lakkooysa sadarkaati jedhma. Maxxantoota sadarkaa mul'isan, lakkoofsa tartiibbeerratti maxxanuudhaani uumaman. Maxxantoonni kunneeniis, sadarkamul'istoota ja'aman. Sadarka-mul'istoonni afaaan Oromoo keessatti ittiin gargaaramnuus,
kanneen armaa gadi
eeysaa -eessoo affaa -affoo
eessaa -(eechaa) eessoo
eeysa (eessa) -affaa
Lakkooysi tartiibbeen, lakkoofsa takkittii ykn tokkicha lakkaawwiin ittiin eegalamtu malee, hundisaanii uunkaa danoomaati qaban. Wannumti baay'inaa lakkooysaa kanaan mul'ifamuus uunkaa danoomiiti qabaata. Firummaa jechoonni tarreelee kanatti aanan keessatti walfuullee jiran qabaatan hubachuuf yaali.
Mee himmeen hamma tokko ittiin hojjannee haalaalluu.
Jechoonni maqaa lakkooysaatirraa uumamaniis nijiran. Kanatti aansinee, jechoota sunneen keessaa , hamma tokko, hiikkaa qabataniin wajjiin dhiheessina. Fk.
Maqaalenn lubbuqabeeyyniifi lubbumaleeyyiin 1,2,3,……..jedhamanii lakkaawamaniif moggaafaman, maqaalee lakkaawaman jedhaman. Maqaaleen lakkaawaman, uunkaalee lama lama qabna. Lameeniis
Maqaaleen uunkaa leexaadha, maqaalee leexaati jedhaman. Kanneen uunkaa danoomaa ammoo, maqaalee danuuti jedhaman. Maqaaleen uunkaalee lameenuu qabaachuudhaan murna kan keessatti ramadaman.
1. Maqaalee gamtaa ( hunda)
Fk
Waldaya, koree, torbii……….kkf.
Maqibsoota akka maqaalee gamtaatti hojjetan.
Fk
Dheeraa dheertuu
Diimaa diimtuu
Cimaa cimtuu
Adii adii
Beekaa beektuu ….kkf.
Maqaaleen uunkaa danoomaa qaban marti mallattoo (asxaa) danoomummaa isaanii mul'isan niqaban. Asxaalee uunkaa danoomaa qofarratti argaman waan tahaniifis "danoom-mul'istoota" jedhaman.
Danoom mul'istoota jechuun, maxxantoota maqaaleerratti ykn maqibsootarratti maxxanuudhaan danoomummaa mul'isan jechuudha. Afaan Oromoo, danoom-mul'istoota baay'eedha qaba. Danoom-mul'isoonni hundinuu seera mata-matatti murteeyfameef qaban. Kanatti aansinee, waa'ee kanatti ibsina.
Seera tokkoffaa
Maqaaleen danoom-mul'istuu '-een' jedhamtu maxxanfatan. Maqaaleen 'een' maxxanfachuudhaan gara uunkaa danuutitti jijjiiraman, maqaalee birsaga-lameedha. Birsagoota lama kan sagalee gabaabduudhaan uumaman qaban jechuudha. Fakkeenyaaf, mana, quba, ……kkf.
Dubbifamtuu
Dubbachiiftuu
een danoom-mul'istuu
fk.
IBSA:
Jechoonni akkataa seera kanaatiin uunkaa leexaatirraa gara uunkaa danuutitti jijjiiruudhaaf hinmallees nijira.
Fk.
Nama, lafa, mala, …..kkf.
Uunkaa seera kanaan ibsamu waan hinqabneef ammoo, uunkaa danoomiidhaa hinqaban jechuumiti. Uunkaa danoomummaan isaanii ittiin ibsamu nijira.
Orma =men (Oromootaaf)
Jara = men (yeroo hedduu mit-oromootaaf)
Seera lammaffaa
Maqaalee danoom-mul'istuu 'eeyyii' jedhamtu maxxanfatan. Maqaaleen sagalee "eeysa" ykn "eeyti" jedhamtu xumura uunkaa leexaatirratt qaban hundi, sagalee sun sagalee "eeyyii" jedhamtutti geeddaruudhaan gara uunkaa danoomaatti jijjiiraman.
Fk
Firummaa uunkaalee leexaatiifi uunkaa danuudhaa jidduu jirtu yoo qabisne, dhugaa kanatti aanu hubanna. Jechoonni afaan dubbannootiindureessa, gameessa, dargaggeessa, waraabeessa, baaheessa, ykn dureettii, gameettii, waraabeettifi baheettii jedhaman marti akka waan sagalee "y" jedhamtu tana ofkeessaa hinqabneeti fakkaatan. Yoo akkana tahe, "y"n uunkaa danuudhaa keessatti uunkooma "-eeyyii" jedhu keessa jirtu bakka irraa madditee ibsuun nama dhiba.
Seera sadaffaa
Maqaalee danoom-mul'istuu 'lee' jedhamtu maxxanfatan. Maqaalee leexaan sagalee dheertuudhaan xumuraman hundi, danoom mul'is "lee" maxxanfachuudhaan gara uunkaa danoomaatitti jijjiiraman.
Seera afraffaa
Maqaalee danoom-mul'istuu 'an' jedhamtu maxxanfatan.
Maqaaleen akkaataa seera kanaatiin uunkaa leexaatirraa gara uunkaa danuutti jijjiiraman, uunkoommii kanatti aanu qabaata.
Fk. Gaala gaallan
IBSA:
Birsagoota lameen maaheeyyiidhaa keessaa:
a. Birsagni duraa sagaleen dheertudha
b. Birsagni maaheeysa ammoo, sagalee gabaabduu dubbachiiftuu "a" jedhamtu qabdi.
Jijjiiramni kuniis, jijjiirama birsaga maaheeysa qofarratti mul'atu taha. Danoom-mul'istuun sadarkaa kanatti ittiin gargaaramnuus, '-an' jedhamti.
IBSA :
Leexa danuu
Fk. saawa saawwan
Garaagarummaa birsagoota lameen jidduu jirtu haa ilaalluu.
Birsaga 1 birsaga maaheeysa
Leexaa saa wa
Danuu saa wwan
Garaagarummaan uunkaalee lameen jidduu jirtu birsaga maaheeysaarratti mul'atti.
wa -wwan
dubbachiiftuun ("a") ni haqamti.
Saawa-a = saaw
Dubbifamtuun (w) n dachaa taati.
Saaw + w saaww
Danoom-mul'istuu ("an") xumurarratti maxxansuu.
Saaw saawwan
Fk
Maqaaleen akkaataa seera kanaatiin gara uunkaa danuutitti jijjiiraman keessaa, maqaan "haadha" jedhu, haala addaati qaba. Ennaa maqaan kuni gara uunkaa danuutitti jijjiiramu dubbifamtuun birsaga maaheeysaa (jechuuniis "dha"n, ) gara sagalee "w" jedhamtutti jijjiirama.
Haadha haawwan
Seera shanaffaa
Maqaaleen danoom-mul'istuu "oota" jedhamtu maxxanfatan. Maqaaleen 'oota' maxxanfachuudhaan gara uunkaa danoomaatitti jijjiiraman.
Birsaga maaheeysaarratti ykn ollaa sunitti, dubbifamtoota dachaa (gostoko) ykn tan walirraa addaati qaban.
Garii ammoom, birsagoota sagalee gaggabaabduurraa uumaman sadih ykn kan sadirra caalan qaban.
Fk.
Leeaxaa farda, dubra
Danuu faradoo, dubroo
Seera jahaffaa
Maqaaleen akkaata seera kanaatiin danooman, maqibsoota danoom-mul'istoonni maqaalee kanneenii birsagoota duraarratti argaman.
Fk. Leexa magaala
Danuu mammagaala
Maqaan 'magaala' jedhu, birsaga duraa "m" danoom mul'istuun duragaltu. Birsaga duraarratti maxxansi.
Fk Diimaa diddiimaa
Dheeraa dhedheeraa
Hub: maqibsa 'adii' jedhu qofaatu danooma seera kanarraa maqa.
Maqaaleen uunkaalee danuudhaa qaban kuni, uunkaa danoom dachaatiis niqaban.
Maqibsoonni maqaalee killiyyaarraa uumaman keessaa, garigarii, bifa kanatti aanuuni uunkaa danuutitti jijjjiiraman.
Fk 1. Ijoolleen warra keenyaa martinuu, beekoodha; kanneen warra ollaa keenyaatiis, maraatoo fakkaatan malee, beekoodha.
2. Ilmaaniitu wallaaloo duraa tahe malee, inni beekaadha. 3. Inni maraataadha; isiiniis maraattuudha, isaan lameenuu maraatoo akka waliiti.
Kormummaan ykn naayummaan lubbuqabeeyyiiifi lubbumaleeyyiin qabaata, kornaya jedhaman.
Fk Caalaan deeme
Caaltuun deemte
Waahimni "deeme" jedhu, waa'ee mataima 'Caalaa' jedhamuuti dubbata. Caalaan' n, maqaa dhiiraati. Fi'illi waa'ee Caalaadhaa dubbatu, fi'ila uunkaa kornaya (dhiirummaa) Caalaatiis ibsu tahuu qaba. Maqaan Caaltuu" jedhamu ammoo, maqaa dhalaati. Fi'illi waa'ee Caaltuudhaa dubbatuus, kornaya (naayyummaa) Caaltuudhaa ibsuudha qaba.
Jechoota matimuummaadhaan hima keessatti hirmaatan keessaa, muummeeyyiin, maqaaleedha. Jechoonni ramaddi birkiilee dubbiitiin maqaalee' jedhaman keessaahiis, garricaalu, kornaya ofiiti qaban. Maqaaleen akkaagara kormummaa calaqqisan, kormee jedhaman. Kanneen naayyummaa calaqqisan ammoo, naayyee jedhaman. Fk
Jechi 'saala' jedhamu, jecha godinoota Kibbaa keessatti laguu waan taheef jecha 'kornya' jedhamuun gagaaramna. (korma+naaya=kornaya) Kornya = gender
Kormee = masculine
Naayyee = feminine
Maqaaleen garigarii ammoo, maxxantoota kornaya isaanii mul'isan maxxanfatan. Maqaaleen kormeen sagalee –'eeysa' jedhamtu maxxanfatan; kanneen naayyee tahanammoo, sagalee 'eeytii' jedhamtu maxxanfatan.
Fk
Maqaalee, uunkaa naayyeedhaa qabaatan keessaa, gariin isaanii, naayyees, kormees qixxeetti tajaajilan.
Fk
Maqaaleen uumama isaaniitiin uunkaa kormummaadhaa qabaatanii kornayoota lachuutuu qixxetti tajaajilaniis nijiran.
Fk
Maqaalee kornayoota lameenuu qixxetti tajaajilan bifa kornaya adda addaa mul'isuu dandayanitti qoruun nidandayma. Kuniis, maxxantoota kornayamul'isuu dandayan itti maxxansuudhaan konaya kormee ykn naayyee eeruu akka dandayan godhauudha.
Maxxantoonni kunneeniis '-icha'fi '-ittii'dha.
Hubannoof himmeen hammatokko ittiin haa hojennu
Fk
Sareen………..,(dutte, dute)
Sarichi………., (dute, dutte)
Sarittiin………., (dute, dutte)
Harreen………..,(dhufte, dhufte)
Harrichi…………..dhufe.
Harrittiin,…………dhufte
Namichi galee?
Namittiin galte?…………………..kkf.
Maxxantoonii maqaalee gamtaatirratti maxxanuudhaan kornya mul'isan (-cha, itti), lubbuqabeeyyii qofaaf malee, lubbumaleeyyiif ittiin gargaaramuun hindandayamu.
Fk
Lubbuqabeeyyiif : nama namicha namittii
Harree harricha harrittii
Kuni maaliif akkana tahe ? deebiin gaaffii tanaa:-
Fk
Saree maqaan kuni, maqaa saree dhaltuufiis kormaafiis moggaafame tahuun beekamaadha.naayummaa ykn kormummaa saree sunii addaan baafachuudhaaf ammoo, korny-mul'istoota maxxanfata. Kornya kormeedhaa mul'isuuf, "-icha" maxxanfata. Kornaya naayyeedhaa mul'isuuf ammoo, "ittii" maxxanfata.
icha" jechuun, korma(dhiira)jechuudha.
ittii" jechuun, dhaltu(dhalaa)jechuudha.
Korny-mul'istoota lameenuu maqaalee lubbumaleeyyiidhaaf moggaafamanirratti maxxansuuniis hindandayamu.
Fk
Lubbumaleeyyiin, walhinhoran. Sababa kanaafiis, kornya hormaata shanyiitiif ittiin gargaaraman hinqaban. Kornya dhugaadhaan qaama isaaniirraa mul'atu,(kan hinmul'annees tahu) waan hinqabneef, korny-mul'istoota kornaya dhalootaa mul'isuudhaaf ittiin gargaaramnu itti maxxansuun hinmalu. Kornayni luubbu maleeyyiin niqaban jennu, kan sadarkaa afaaniitiin (qoonqaatiin) moggaafameef qofa.
Fk
1. Biiftuun baate.
Kornayni biiftuudhaa naayyeedha. Kana jechuuniis, akka waan kornya naayummaadhaa qabdutti hubatamti jechuudha.
2. 'roobni roobe' roobni akka waan kormummaa qabuutitti hubatama jechuudha.
Lubbumaleeyyiin sagalee dheertuudhaan xumuraman, 'naayyee' kanneen sagalee gabaabduudhaan ykn dubbifamtuudhaan xumuraman ammoo, kormeedha.
Kanneen dubbifamtuudhaan xumuramaniis akka waan kormee tahaniitti hubataman.
Fk. Bishaan, aannan, hiraar……..kkf.
Kanneen sagalee dheertuudhaan xumuramanii akka kormeetti hubataman uunkaa kanatti aanu qaban.
Kormee: garaa, karaa, mataa, dhagaa, rigaa, malaa, ragaa, rajaa, horii….kkf.
Kanneen uunkaa kormeedhaa qabaatanii naayuummatti hubtamaniis nijiran.
Naayyee: biyya, lafa, mucaa, firii, hiree, quluu, haroo…kkf.
Kormee naayyee
Eeysa/eessa eeytii/eettii
Maqaaleen fi'ilootarraa uumaman keessaa, kanneen birsaga maaheeysa a" dhaan xumuraman qaban kormeedha. Kanneen birsaga maaheeysaa tuu", "duu", ykn "xuu" dhaan xumuramuu qaban ammoo naayyeedha.
aa -(tuu,duu,xuu)
Maqibsooni gari garii ammoo mallattoolee addaati qaban.
Kormee naayyee
aa -oo
Maqaaleen fi'ilarraa calleeyfaman keessaa, kanneen uunkaa naayyeedhaa qabaatanii kornayoota lachuu qixxumatti tajaajilaniis nijiran.
Buxusoonni jechoota ykn tuuttaan jechootaa walitti qarqabuudhaaf (walitti guduunfuudhaan ) hima keessatti hirmaatan, qarqabdoota jedhaman. Qarqabdoota Afaan Oromoo keessatti ittiin gargaaramnu keessaa, muummeeyyiin, armaan gaditti tarrifaman. fi ti s yookiin yookaan garuu moo ammoo garuu ammoo malee illee qofa qullii idda mannaafi kan kana fakkaatani. Fi
Koophaasiitti hiikkaa hinqabdu. ofdandeesseetiis kophaa dhaabbachuu hindandeessu. Sababa kanaaf, buxusa maxxannee jedhamti. Xumura jechootaarratti maxxanuudhaan hima keessatti hirmaachuu isiitiiniis duubaggaltuu jedhamti. Buxusa maxxannee duubaggaltummaadhaan hima keessatti hirmaattu waan taateef, akkaagara buxusoonni isiifakkaatan qabaatan hunda niqabdi. Caalatti hubachuudhaaf ibsa mata duree 'maxxantoota' jedhu jalatti kenneme, dubbisi.
Faaydaa hima keessatti qabaattuun ammoo, qarqabduu jedhamti . Jechoota ykn murnoota jechootaa kanneen wajjummaadhaan walfaana hiriira galan walitti qarqabdi (walitti guduunfiti) jechuudha. Jechoonni ykn murnoonni qarqabduu tanaan walitti guduunfaman, lama ykn lamaa'ol tahuudha qaban. Qubsumni qarqabduun tuni hima keessatti qabaattu, baay'ina jechoota ykn murnoota qarqabamaniin keessatti murteeyfama. Jechoonni qarqabamuu qaban, yoo lama qofa tahan, qarqabduun, xumura jecha duraarratti maxxanti. Fk
Haangaasaafi Hangaatu
Adiifi gurraacha
Qalamaafi xalayaa
Jalaafi gubbaa
Ar'aafi boru kkf Jechoonni baaay'inaan lamaa'ol tahan hoggaa walitti qarqabdu ammoo, jecha jecha xumurraa jirutti aanuudhaan hiriira galuurratti maxxanti. Jechoonni, yoo sadii tahan, jecha lammaffaarratti maxxanti. Yoo afur tahan, jecha sadeessoorratti maxxanti, yoo shan tahan, afraffaarratti maxxanti jechuudha. Fk
Hargaaya, Caalaafi Magarsaa yaami.
Adii, gurraachaafi diimaa.
Tulluu, Aammina, Magartuufi Saayoo
Wiixata, kibxata, arbaa, kamisaafi jimmata.
Finfinnee, Adaamaa, Asallaa, Roobee, Naqamteefi Jimma. Akkaataa hima keessatti itti hirmaatuufi qubsuma irraa qabaattu eega hubannee, himmeen hamma tokko ittiin haa hojjennu. Fk
Afuriifi afur, saddeeti.
Qlama gurraachaafi xalayaa adii askenni.
Obbo Tulluun dubra lamaafi ilma tokko qaba.
Ahmadiifi Hangaatuun ilmaan abbaatokkooti.
Biyyoonni Kaaba Afrikaa, Misra, Liibiyaa, Tuuniisiyaa, Jazaai'ir (Algeeriyaa), Morokkoofi Morotaaniyaa jedhaman. Baha Afrikaa ammoo, Suudaan, Toophiyaa, Keeniyaa, Ugaandaafi Soomaaliyaadha.
Iddoosaafi Bulchaan waliif tumsaanii Galgaloo tuman.
Ar'aafi boru nidalaga.
Roobni baranaa, gannaafi bona addaan wallaale.
Anaafi ati obbaleeyyani.
Namafi sa'a, mukaafi citaa, fira siif haagodhu. Takkee ammoo, jecha xumurraa jiru malee, jechoota hundarratti maxxanti. Fk
Anaafi atiifi obboleessikee, iftaan nideemna.
Caalaafi Jiloofi Boonaa yaami.
Boruufi iftaaniifi iftaantaan malaggaadha qabna. Jechoota maqibsoota abbuummeedhaa jedhaman hugguu qarqabdu, bifa kanatti aanu qabaatti. fk
Ilmi kee dhufe. Ilmi kiyyaas dhufe.
Ilmi keetiifi ilmi kiyyaa dhufan.
huccuun tee hodhamte. Huccuun tiyyaas hodhamte.
huccuun teetiifi huccuun tiyya hodhamte.
Manni kee, manakiyya bira. Manni kiyya mana kee bira.
Mannikeetiifi manni kiyya walbira.
Afaan Portugaal, afaan Ispaaniyaati fakkaata. Afaan Ispaaniyaa afaan Portugaal fakkaata.
Afaan Ispaaniyaafi kan Portugaal walfakkaatan. ti
Qarqabduun tuni, maxxantuudha. Gochoota yookiin haallan walfaana raaw'ataman mul'isuudhaaf hima keessatti hirmaatti. Akkaataa hima keessatti itti hirmaattuun yoo laalle, karaalee baay'eedhaan "fi" fakkaatti. Hatahummoo, qabxii adda isii gootuus niqabdi. Gochoonni ykn haallan walfaana raaw'ataman, lamaas lamarraas caluun nimala. Fk
Deemiiti dhaqi.
Ka'iiti deemi.
nyaadhuuti rafi.
Boru ganama ka'iiti bobbahi.
Manumaa baheeti karraarratti kufe
Laga dhaqiiti bishaan waraabaa!
Ganamuu telefoona bilbiliiti nadubbisi.
Waggaa tokko guutuu barbaadeeti argatte.
Mukarraa kufeeti du'e
Jiilaniiti hafan.
Nyaachaati dubbata
Garaa ifhooqaati seeqa.
Qaama dhiqachaati weeddisa.
Ofiin dubbachaati karaadeemti.
Bishingaa ka'abaati daraasan
Waa gaadaati naan dubbata
Mana kiyya jiiysaati "cal'isi" naan jedha.
Booyaati deemti.
Televizioona daaw'ataati muuga.
Yookiin (ykn)
Qarqabduun tun, buxusa miti_maxxanneedha. Ofdandeesseeti hima keessatti hirmaatti jechuudha. Waan bifa filmaataatiin dhihaatu walitti qarqabdi. Filmaanni, lama, sadii, afur, shan ykn sanii'ol tahuun nimala. Uunkaa kottoonfata 'ykn' jedhamuus niqabdi. Fk
Magarsaa ykn Magartuu naa yaami.
Obbo Tulluun, ar'a ykn boru dhufa.
Qalama gurraacha, diimaa ykn baallee (magariisa) bitiif.
Mana kee ykn mana obbaleessa kiyyaati bulla.
Walgahiin isaanii, iftaan ykn igtaantaan nigoolabamti.
Jimmatti ykn Matutti walgarra.
Dilbata, ykn kibxata niindhufa.
Gandana ykn gandas jiraaachuudha fedha.
Qarqabduun tun, himmeen uunkaa ajajaa qaban keessatti hirmaatti. Buxusa miti_maxxannee waan taateef , ofdandeesseeti kophatti hiriirraa galti. Fk
Seentu seenii yookaan deemi!
Yoo beeyte dubbadhu! yookaan cal'isi.
Waan baratte hunda yoo beeyte, malaggaa nifullaata; yookaan nikufta.
Kitaaba narraa fuute sun, naadeebisi; yookaan siin himadha.
Daddafiiti koottu! yookaan manatti nan agartu.
Qarqabduun tuniis maxxantuudha. Himmeen uunkaa iyyaafateessa keessatti hirmaatti. fk
Faaxuma moo Magartuun dhufe?
Eenyuutu dhfe? Caalaadhamoo Magarsaadha?
Anamoo isaatu irra deerata?
Isinimoo isaaniitu dura nagaafate?
Kitaaba kiyya nideebista moo hindeebistu?
Maqaan kee Ahmadi moo Mohammadi?
Huccuu diimtuudhamoo, gaurraattiidha uffate?
Maaliin siifida? bunamoo shaayiidha?
Manni, kanamoo kanaatu irra bareeda?
Isaatu sigaafatamoo siitu isagaafata?
Siin himamoo ifhimta?
Fiddamoo hinfiddu?
Galtamoo hingaltu? yookiin = or
yookaan = or else s
Maxxantuun tuni, waa'ee qaata himame ykn dubbatamrratti waan haala fakkaataadhaan raaw'atame ykn raaw'atamu qabu ibsuudhaaf hima keessatti hirmaatti.
1. Qumaara taphachuus, farshoo dhuguus hin fedhu.
Ka'ee galuus, taa'ee tapha laaluus nifedha.
Hindeemuus, niis_hintaa'u. 2. dhufuus nangartu
yoo dhuftees nangartu. 3. Magarsaa qofaamiti, Caalaas yaami.
Isaaniis afeeri.
Intala diimtuus gaafadhu.
Asiis, achis ijaan lallaale.
Waan gaafttuus beeku qabda 4. s baat Fk
Deemuus, deemubaadhuus dantaanqabu.
Deemtuus, deemu baattuus irrankaayyanne.
Deemtanuu, deemubaattanuu irrankaayynne. Sn duraa = aswell as
Sn lammaffaa = even if
Sn sadaffaa = too; also
S baat = wether or not Deeamnuu deemubaatanuu irrahinkaayyanne. Hindeemuus, niis gadhintaa'u
Hindeemu; gadiis hintaa'u
Hindeemu; niis gad_hintaa'u Mucaan kun, hindubbatuus hindhagayuus.
Mucaan kuni, hindubbatu; niis hin dhagayu.
Intalti tiyya, huqqatuumiti; niis gabbatuumiti.
Intalti tiyya, huqqinaas gabbinaas hinqabdu.
Ar'aantan qilleensi nitole. Hin oow'uus niis hin qabbanaawus
Qarqabduun tuni, sadarkaa garagaraatiin hima keessatti hirmaatti. Fk
Simalee, hundisaanii dhufan.
Simalee = suma qofaatu hin dhufini
Mana malee, wahalleehuu niqaba.
Mana qofa hinqabne jechuudha.
Bifa malee, hanquu biraa hinqabdu.
Bifa qofaatu irraa hanqate jechuudha.
Gannaafi badheessa malee, bona hin roobu.
Gannaafi badheesa qofa rooba.
hulaa malee, fooddaa hinqabu.
fooddaa hinqabu
niqallatti malee, dhugaan hindhumtu.
Nidulloome malee, hindhaammanne.
Liqii sigaafate malee, dhoortoo sinkadhanne.
Gaala malee, harreen ba'aa kana dandeessu hinjirtu.
Ar'aafi borumalee, iftaan niin deema Dhuftu malee, kitaaba hhin argattu.
kitaaba aragachuudhaaf , dhfu qabda.
yoo dhufte qofa, kitaaba argatta. Dukkuba kana wal'aantumalee, asii hindeemtu.
Yoo dhukkuba kana wal'aante qofa, asii deemta.
Dhukkuba kana wal'aanuubaattu, asiindeemtu.
Asii deemuu feetu, dhukkuba kana wal'aanu qabda. Jabaattee qu'attu malee, malagggaatee hindabartu.
Malaggaa dabruuf jabaattee qu'achuu qabda.
Jabaatte qu'achuubaattu, malggaa hindabartu. Na aaggattumalee, sin aaggadhu.
Yoo na aaggatte siin aaggadha.
Na'aaggattu, siin aaggadha. Akkamtti maallaqa malee dhufta?
Shaayiin sukkara maleedha.
Haadhaafi abbaa malee guddatti.
Sodaa malee natti himi.
Fedhii tiyya malee nafuusisan. Maallaqa malee = kan maallaqa hinqabne
Sukkara malee = kan sukkara hinqabne.
Sodaa malee = osoo hin sodaanne.
Fedhii tiyya malee = osoon hinfeene.
Aabudoo malee = aabudoo (naasuu) kan hin qabne Haaluma kanaan jechoota kanatti aananiis laali.
Akka = akkamalee
Seera = seeramalee nagayaafi fayyaa nagaafachuun, akkamoo akkamaleedha?
Hayyama abbaamanaatiin mana namaa seenuun, seera; Osoo abbaan manaa hin hayyamne, mana namaa seenuun ammoo, seera maleedha.
Beekaan na qofa jattee of hinsobin.
simalees beekaan bashbashi. Simalees obboleeyyan biraa niin qaba.
Obboleessi kiyya siqofaamiti.
Karaa kana malees, karaan biraa nijira.
karaan kana qoofaamiti. Simalees bareedduun nijirti
bareeddun siqofaamiti. Ganna qofa rooba hin sahin
ganna malees nirooba.