text:
(Obsaan dubbisii xumuri, ‘share’ godhii dabarsi)
(By: Saphaloo Kadiir)
OPDO sammuutu gara gale moo, moo rafteeti bursusa haasawaa jirti dhiiroo? Ani kan na dhibe; yoomii as OPDO’n murtii laachuu jalqabde?. Saniifuu dubbii master pilaanii irratti moo? Jaarsii afaan baarree kan Abbaay xahayyee ja’aniin san eessa kuteeti, OPDO’n akkanatti mataa ol qabattee? Yookaa akkuma parlaamaa keessaa sanitti shilimsuun oolu malee, OPDO’n waa akkanatti hin buuftuu silaa. Qaanuma takka malee xaaqaa abuyyadii akkanatti baqeeysuun kun maali? Re’een adaba hin qabne haada dheereeysaniifii hiinaan ifumaaf ifitti martee kuftee mar’ati. Opdo jechuu dha.
“Kofa ifii ajooytuu abbaatu walitti qabata” ja’a kaa bar oromoon hoggaa maakmaaksaan dubbii himu. Akkuma duraan afaan haqattee uste sanitti silaa achumaan ustee dubbiin ni fakkaatti ture. Amma garuu bakka hin eegamneen dhufte ifii ol hiixachuun kun maal jedhama? Ifii ol hiixachuun hidhaa cituudha. Taaytaa isiitii ol dabartee cillaayfachaa dhufuun kun gobeensa keessa qaawaa tahuu isiis nuuf mirkaneessuu daran gowwaa marqaa geebatti nyaatu tahuus nuuf mirkaneesse. Namni kophee irra guddoo kaayyate ni beekkama. Ejjeta wallaaluu keessa miilli bakka ajjechuu fedhu hin ajjatuuf. Aangoo dhagayuu malee agartee hin beekne arra samii gad buuteefi laata? Yaa dhiiroo OPDO baanan tana dhaqqabaa dafaa, waa fayyaanii miti wanti waanuma agarte odeessiti. Mootii sheeyxaanaatu irra bahee fakkaatti. Sheeyxaanni irra bahe kun garuu hedduu orraafate. (Qis… qis… qis.. qis..)
Oromoon gowwaa hin qabu. Gowwaan oromoon hambaa hin qabu. Gowwaan keenya kan hambaa dhabe san guutumatti opdo tahe. Ummanni oromoo gowwaa akka loon wayyaanee, OPDO’tii miti. “Waan akkanaa dur bira kunne” jatte ja’aan fadhiidoon, gurbaan soddaa eeguma mana keessaa waa hate booda isii daaraa keessa sunsumaan wal fakkaattee teessu agarraan naasuun taphachiisuuf arraba ‘qiiq…qiiq’ itti goonaan. Eeyyee! Ummanni oromoo roorroo jalatti fadhiidawaa turre. Arra ammoo waan opdon nuun sossobuuf yaaltu tana bira kunne. (Garuu waanuma obbodu’oo ja’aniin tana akkam irraa tana?)
Waraabeessi biyya isa hin beekne dhaqee “kal’oo naaf afaa” je’e ja’an. Dh.D.U.O (OPDO)n garuu biyyumma isii beektu, ummata torba raasee waan isiin baatu dhabee akka furriitti darbee quba isaa haqate, kan isiirra isii beeku keessa teessee, kaleessa gaafa Amajjii 12, 2016 ani aangoon qaba jette. Inumaatuu aangoo qabaachuu isii labsii qaphxii 8 qabu baafte. (Harree dhaltuu labsii baaftu)
Qaphxiin saddeettan labsichaas:-
2. Oromiyaan faayidaa addaa Finfinnee irraa argattu, kan heera wayyaanee keessa ture ja’an san OPDO’n hojiirra oolchuuf hojjechaa jiraachuu;
3. Labsii bulchiinsa magaalota Oromiyaa haareya bahe keessaa keeyyata uummatni hin barbaanne irra deebi’amee akka fooyya’u;
4. Rakkoo bulchiinsa gaarii jiru uummata wajjin dhawaataan hiikuu;
5. Uummatni humnoota badii balaaleffatanii seeratti dhiheessuuf opdo wajjiin akka dhaabbatu;
8. Miseensotnii ADWUI fi deeggartootni isaa kaayyoo waloo qaban akka cimanii itti fufan… kan jedhu labsii moo dabsii kan dhimmi isaa hin beekkamne tokko hatattamaa baafte halaakte. OPDO aangoo akkanaa eessaa argatte?
Ummanni oromoo ijoollee karameellaan sossobanii miti. Ummanni oromoo qarbata akka opdo miti. Qarbata bishaan itti waraabanii bishaanuma irraa naqatan. Yaadda’uu isaanii malee xiqqollee yaaduu dadhabuu isaanii yeroo kumaffaaf waan nuu mirkaneessaniif garuu opdon hedduu haa galatoomtu. Duraaniis garuu wallaallee miti. Kolkolee joolleen taphachiisan tahuu ni beekna. Garuu nuti joollee tahuu dhabuu keenya wallaaluutu daran nama gammachiisa. (Ballaa jibriin duraa wal qaste) Labsiin amma baasan kun yoo akka yaada isaaniitti, dubbii dhaamsuufi oromoof deebii laachuu isaaniiti. Garuu ummata oromootiif faallaa dha. Aara biraa itti dabaluu daran, ibidda irratti benziinii firfirsuu tahuu hubachuu dhabuun isaanii garuu nama gaddisiise. Lakkii! lakkii ! Nama gammachiisa jechuu kiyya. Haa jannuutii, Opdon baanan tun afooshaa (iddirii) hin qabanii sa? Du’anii jiranii bar nama awwaalu dhaban malee. Warri mallas Zeenaafi Alamaayyoo Atoomsaa awwaale san akkamitti jara kana dagate? Isaan “Harreen duute waraabeessa hin sodaattu” ja’anii ta’aa jiran fakkaata. Nuti reeffaan bulaa jiraachuun keenyaa garuu akka malee nama guba.
OPDO (Kondomii wayyaanee) dhagay! wahiin sitti himaa. Oohh!! Dhiifama! Sa edaan reeffi nama hin dhagayu. Ani garuu nakiiriif munkar illeen (warra qabritti nama gaafatu san) qabrittillee isinitti geessu numaan hima. Opdo! gaafiin Oromoo eega dhimma master pilaanii Finfinnee bira dabartee, master pilaanii Oromiyaa jalqabdee bubbultee jirti. Dhageessanii? manguddoo gurri ulfaatee sammuun dhuufte. Opdo’n (wayyaaneen) dhuundhuuma torbaatam ummata boodatti hafuun isaanii amma dirree bahe. Ani kan na dhibe garuu aangoo kana mara hanga arraa eessa turaniin? Uffanni ergisaa hanga fedhe namatti qixxaa’uus wahumaatu irraa hir’ata, hoggaa deemaniiniis namarraa beekkama. Namtichi ergifatu saniis akuma amma amma ija ifitti amantummaa hin qabne takkaan ifirratti laaluu baayyiisaasi. Opdo’niis, manxaloola ergisaa ifitti dirtee wayta ganda keessa faalliftu kana, hiriyoonni isii akka irraa fokkisu akkamitti itti himuu dhaban garuu? Moo itti kaayanii duubaa itti kofluuf cal’isan? Gowwaa kofalchiisanii ilkee lakkaawaniin baanan san tana kunoo. “Dalleyya loonii keessatti OPDO hiina, OPDO’n hundi isii beeylada” yoo jedhu jaarsi afaan markajaa, Abbaay Xahayye dhuguma isaa baana edaanuu? Aniis ittiin dabalaaf, “Opdon loon looniif marga dhiise”
OPDO! Mee haa jannuutii, kan aangoo hangana geessu, tan humna labsii kana maraan laachuu dandeessan kan qabdan tahee, yeroo aangawoonni wayyaanee:-
▪ Tuffiifi balfa qabaniif irraa ka’uun ummata oromoo mirga isaa gaafate milliyoona 50 “አሸባሪ; ጋኔል; ጋንግስተር; ጠንቋይ” jechuun arrabsan,
▪ Gaafa lubbuun ilmaan oromoo 150 du’aan dabarte, namni 3,000 ol rasaasa wayyaaneetiin madaawanii hospitaalli hundi madoo rasasa wayyanen gutame, irra caalaan ammoo shaffeellee dhabanii du’aa jiruu jiddutti sakaraataa jiran, yeroo ilmaan oromoo 10,000 ol badii takka malee mana hidhaatti adabsaman,
▪ Barattoonni Oromoo lakkoofsi hin beekkamne barumsa dhaban, kaaniis guutumatti gabatee barnootaa irraa arihaman, akkasumaas wayta shamaran oromoo humna waraanaatiin universitii keessati dirqisiifamanii gudeedaman,
▪ Yeroo dubartiin ulfa ji’a 7 ajjeefamtee gatamtu, Mucaan umri waggaa 7 mana barumsaa keessatti boombiin wayyaane itti darbatamee qaxara qooru, dargaggeessi arra fuudhaa deemu yeyyiin rasaasan cidha isaa gadda (taaziyaa) ti jijjiirtu, barattoota Oromoo fi hawaasa keessaa nama ajjeesanii qilee, bishanii fi bosonatti yeroo gatan,
▪ Yeroo waraanni wayyaanee qabeenya namaa saamuu, qe’ee qonnaan bulaa ibiddaan gubu, nama ajjeessee maallaqa hangana fiddan malee reeffa hin fudhattan jechuun gadda dhangaggaawaa irratti gadda hadhaawaa dabalan,
▪ Heeraa fi Seera ifumaaf baafatan cabsuun Oromiyaan guututti humna waraanaa jalatti darbsn, Oromiyan mirga isiitii fi caasaa ittiin federaalaan wal qunnamtu qabduu akka maasaa abbaa hin qabneetti jallaaf ballaan marti oliif gad akka barbaadeetti keessa shalfu…. shira meequmaaf meeqa himee kam dhiisare?
Walumaagalatti, gaafa shiraafi badiin daangaa hin qabne ummata nagayaa, kan addunyaafuu dada buusee kanarratti raawwatamu, OPDO’n arra labsii jattee cabsii afuuftu tun eessa turte? Maaliif hanga ammaa hoo cal’ifte? Moo dhiiga ilmaan oromoo kanaatu araada bunaa itti tahe, kanaaf hanga dhiigni dhangala’ee jabanaa isaanii guutuu eega turanii? Eega aangoo maaster pilaanii kophaatti dhaabuuf murteessuu qabaatanii, maaliif keeyyata 39, mirga hiree murteeffannaa hanga fottoquutti jedhu san hin gaafatan ture? (Kijibdoota, kuntaala kijibaa dhibba meeqaan gateetii irratti deemuun jechuun kan akkaanati)
OPDO! Waan hin fakkaanne maa fakkeessita? Gurbaa hedduu kijibu tokkootu “Arra kuruphoo mataafi miilaan walirratti dhawe” jennaan, hiriyaan isaa “Hin fakkaannee fakkeeyfadhu” ja’een. “Isii miilaan gurra if hooqaa jirtuun dhawe” je’ee deebiseef gurbaan kijibuus. “Amma fakkeeysite!” Je’een ja’an hiriyaan isaa. Kijibaan mala hin dhabu. Garuu gaafa irratti beekkame bakka itti bahu hin qabu. Kanaaf opdo atiis murtiin tee tun hin fakkaanne, fakkeeyfadhu.
Haatahuu ammoo, yaa saree wayyaanee, OPDO ati gaafam dhaabbii mataa keetii qabaatta? Amma garuu dhaabbii qabaadhu, dadhabbiis dabaladhu! Dhimma ilmaan oromootii miti. Hoggaa akka buqqee hofonfolaatti waan sitti naqan ifirraa gad jiiysitu, wayta gooftooliin kee si duuba dhaabbatanii ija sitti muraa akka ati soba afuuftu, dhara dhugaarraa fagaate buuftu si dirqan, atiis sodaa lubbuun qeensa si geessee dirqumaan yeroo hollachaa hobobsitu, wanuma si dhageeffannu, waanuma soba kee dhugoomfannu sitti fakkaataa? Akkas yoo seete hedduu dogoggorte. Ati fedhii ummata oromoo irra fedhii aangawoota wayyaanee beekta. Kana tahuus duraan beekna. “Arra numaan ja’aa boru numaan ja’aa, yaa abaluu abaluu arruma sitti guutamte” ja’e ja’an gurbaan, gurbaan yeroo hunda halaalaa arrabsu tokko isa harka seennaan. Akkasiiti! opdo’s arruma itti guutamte kaa. Inumaatuu guutamuu bira dabartee gubbaarran baleeyxe.
Nuti opdo waan isiin irraa tolfamte beeyna. Maal irraa tolfamte hin jattanii? Kaartoona kaa! “Manni gogaa harreetiin jaarame gaafa waraabeessi yuuse jiga” jechuu dhageessanii? Eeyyee! Amma jiguuf yoo roraatu if agartee, akka nama hirriiba keessaa baraageetti yoo dunquqquun battiftu, yoo bursusa haasooytu, Nuti ammoo gurra isaaniin dhageeffannuu hin qabnu. Daa’ima amma afaan baru, kan waanuma namni itti himu ja’u mitiiree! Wayta lubbuun itti dhibamtee kara gortu wallaalte kana ammoo nama dhageeffachuu hin ooltu, dhagay xiqqoon waa sitti himaa, OPDO?
Dubbiin oromoo master pilaanii Finfinnee bira dabartee jirti. Amma gaafii hin qabnu qabsotti jirra. Qabsoon ilmaan oromoo ammoo tan yoomillee shiraafi daba alagaatiin if duuba deebituu miti. Sadarkaa waywaata opdo’tiin qabbanaa’uu biraa fagaattee jirti. Ummanni oromoo; xumura bara 2015 booda akka harree ergisaatti ykn wadala abbaan dagateetti wayyaaneef hin fe’amu. Akka deebi’ee raroo gabrummaa hin ba’anne, dhiiga ilmaan isaa kan wayyaaneen dhangalaafteen kakatee jira. Lafee goototaa tan bilisummaa oromoon caphxeetiin irbuu seenee jira. Haa tahuu ammoo, Aangoo dhabdee tanakaa gatii hin qabne taatullee, eega aduun tee seennaaf gaara irratti miila gad diriirfatte, eega aduun bilisummaa ummata oromootiif bahuuf jalaan ol quuqattellee tahu, aangoo sobaatiin murtii dharaa daarota tokko afuuftullee haqa qabaachuu ilmaan oromootiif ragaa bahuu keessaniif galata qabdan. Galanni keessan bilisummaa ilmaan oromootiin, du’a wayyaaneefi opdo’tiin yeroo gabaabatti isiniif haa galu. Dubbiin arrallee akka hawaasni opdo cinaa hiriiru gaafachuu keessanii ammoo abjuu walitti laaqamte. Hiikkaas, gatiis hin qabdu. Ilmaan oromoo amma booda opdo maddii hiriiruu jechuun umrii isaa guutuu gabrummaan hiraaruu jechuudha. Kanaaf dubbii nu cinaa hiriiraa tana abbu torbatti firraa tufaa, opdo! Hafiinsa master pilaaniifi dhugaa qabaachuu oromoo labsuu keessaniif ammoo galata xuraawaa argadhaa. Deebiin keenya ammoo “Eega waraabeessi kute sareen dutte” kan jedhu qofa taha.
Saroota wayyaanee, OPDO! Xumura irratti hojii manaa laaftuu takka isinitti kennina. Arra aangoo teessan agarree jirra (ni orraafatte malee) Akkuma amma if bir’achaa, sodaan hollachaallee taatu master pilaaniin hafuu labsitan kanatti akka hojjattu si gaafanna. (Garuu orraanfachuun mallattoo kashlabbummaati!! – dhaadannoo tana gaafaan kutaa 3ffaa baradhuun mana baruumsa keenyarratti dubbise) Yoo hojii manaa kana hojjattan akkuma wayyaaneen aangoo sobaa isiniif laattee isin ergitu, nutiis galata sobaa isiniif kenninee isin dhabamsiifna.
Hojii Manaa OPDO’f:
⏩ Gaaffiin master pilaanii ummanni kaase sirrii tahuu erga amantan, namoota gaafficha kaasanii hidhaman mara hatattamaan bilisa gad lakkisaa. Lubbuu fi qabeenya badeefiis itti gaafatamummaa fudhadhaa.
⏩ Aangawoota wayyaanee kan ummata oromoo gaaffii mirgaa kaasan rasaasaan laboobuun aara isaan baasuu dhabnaan, ummata kabajamaa arrabaan xiqqeessaa, saba qulqulluu abaarsaan xureessaa turan, Keessattuu, aangawoonni akka Abbaay Xahayyee, Geetachuu Raddaafi Haylamaariyam Dassaaleny’faan hatattamaan akka ilmaan oromoo dhiifama gaafatan taasisaa.
⏩ Ilmaan oromoo master pilaanii dura maqaa investimentiin lafa isaarraa buqqaaftan hatattamaan lafa isaanii irratti akka deebi’an taasisaa.
⏩ Magaalaalee oromiyaa kan wayyaaneen faaydaa isii guuttachuuf, oromiyaarraa mogoltee tan oromoo tahuu hanqifte Finfinnee irraa jalqabii tan akka Dirree Dawaa, Harar, Walloo fi kkf hatattamaan akka harka oromootti deebi’an taasisaa.
⏩ Humnoota farra nageenyaa fi farra misoomaa, humnoota badiitu fincila kana duuba jira jechaa turuun keessan ni yaadatama. Amma immoo gaafiin ummataa sirriidha, wanti ummanni hin barbaanne hafuu qaba jechaa jirtan. Eega humnoonni badii ummata waan sirrii irratti kakaase, isin opdo irra humnoota badii isin jettan saniitu sirriidha jechu. Yaadni isaanii uummata bal’aa guutuu Oromiyaa biratti fudhatama qabate jechuudha. Kana kan mirkaneessu bahaa dhiha, kaabaa kibbatti ummanni ka’uu isaati. Kanaaf, alagaaf humna badiiti malee isiniifi ummata oromootiif jarri muka dawaati waan tahaniif, hatattamaan humna badii sanitti makamaa. Yoo qaanfattaniifi sodaattan ammoo ummatuma bal’aa ni yaannaaf jettanii itti kijibdan kanatti makamaa.
⏩ Warroota badii takka malee ilmaan oromoo gaaffii mirgaa gaafatan rasasaan labooban seeraaf dhihaatanii akka gaafataman, gaafatamuu qofaa miti adabbii gahaa akka argitan taasisaa. Gama biraatiin humna waraanaa oromiyaa keessa akkuma baroota jalqaba 90’mootaa sanitti meeshaa waraanaa gurguddoo hawaasa keessatti ramadatan osoo ollee hin bulle dafaa akka oromiyaa guututti gad lakkisanii bahan taasisaa.
Kan kanarraa hafe gumaa dhiiga ilmaan oromoo kan haqa isaanii irratti dhangala’e nuutu bilisummaan baafata. Oromiyaa jaarraa 1 fi walakkaa cittoo gabrummaa hooqachaa turte bilisummaan nuutu fayyifata. Hojii gurguddoofi ulfaattuu nuti isinirraa fudhanne. Isin opdo’n ammoo hojii salphoo asiin olitti tuuqne kana siif laanne. Nuti akka keessanitti garaa jabaanne waan isin hin dandeenye isinirra hin keenyu. “Garaan akka duuydaa hin jabaatu mitiree?” Garuu ammaas akka aadaa keessanii sanitti orraafadhaatii, saree eega waraabeessi kute duttu tahaa. Ani fixadhe, isiniis fixadhaa. !!!
Amajjii, 2016


c: text/html

text:
Monthly Archives: July 2018
SQ-Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo Qophii Adoolessa 31,2018.
Aside
Nutis Biyya Qabna!! Oromoon MN Eenyummaa fi Kaayyoo Isaanii Akkasitti Ibsatan.
Aside
Kora Gamtaa ABO Amerikaa Kaabaa Adoolessa 24 – 27, 2018.
Aside
Kora Gamtaa ABO Amerikaa Kaabaa Adoolessa 24 – 27, 2018.
Murti ejjannoo fi kutannoolee
Nuti miseensonni Adda Bilisummaa Oromoo biyya USA fi Kanada keessatti argamnu Kora Gamtaa ABO kan bara 2018 irratti hirmaatne dhimmoota siyaasa, jarmiya dinagdee fi haala waligalaa yero ammaa belbeltuu taate irratti maree ballaa fi dheera erga godhanneen booda milkaa’ina Qabsoo Bilisummaa Oromoo ABOn durfammu shaffisiisuuf murtii ejjennoo fi kutannoolee asiin gaditti tarreeffaman dabarfanne.
- Bilisummaa Ummata Oromoo dhugoomsuuf karaa siyaasaa, diplomasi fi waranaa ABOn geggeeffama as ga’e hanga xumuratti itti fufsiisuuf deggersa barbaachisu hunda dacha dachaan gummaachuuf murteeffanne.
- Addi Bilisummaa Oromoo rakkoo siyaasaa motummaa Itophiya waliin qabu karaa nagaa furuuf tattaaffi inni itti jiru akka milkaa’uuf deggersa guutu kennuufiif murteeffanne.
- Warraanni Bilisummaa Oromoo, WBOn, wabii qabsoo bilisummaa Oromoo ta’uun yeroo kamuu caala yeroo dhugooma jirutti deggersa bifa hundaan barbaachisu shaffissaan dhiheessuuf murteeffanne. Continue reading
Oromoon maal keessa jirra? Maaltu nutti dhufuuf jedhaa?
Aside
Qalbeessaa Dhangi’aan
Adooleessa 30,2018
Finfinnee Oromiyaa
(Hubachiisa: Barruu kana Ilma Oromoo maraf naa ergaa! Share gochuun, karaa keessaa message inbox waliif ergaa! OPDO n illee akka dubbisan!)
Barruu kana barreessuuf wantoota ta’aa jirantu na kakaase. Barreeffamne kun yoo wal dhageenyeef qoricha barbaaduuf yoo akkuma kanaan itti fufnemmoo kan rakkoo nutti fidu ta’uuf durfamee dubbatameera jechuuf akka oolitti qophaa’e.
Seensa.
Qabsoon Oromoon gaggeessaa ture qaxxaamuramaa turuuf saamamaa turuusaa eenyumtuu cimsee beeka. Qabsoon Oromoo kaleessa bara barnootni haala ammaan danatee hinjirretti hatamaa turee har’as hatamuuf akka jedhuuf gariin hatamuusaa himuu barbaanna. Qabsoon keenya hatuuf kan munyuuqaa jiru halagaa akkuma ta’e diinni Oromoo arcaatota baabura qabsoo Oromoo qabatee marroo dabalataa Oromoon akka hinkaaneetti cabsuuf adeemaa jira. Wayiita qabsoon Oromoo afaan boola’aarra jirtu ta’uu himaa yeroo kanatti ammoo dammaqiinsi uummata laaffataa jiraachuusaa asumaan dubbachuun barbaada. Continue reading

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sagantaa Da’awaa
-
Odeeyfannoo
Godina Arsii Magaalaa Gadeedootti Sagantaan Muhaadaraa guddaan geggeeffame
Kaayyoon sagantaa kanaa madrasaa Fathiif deeggarsa walitti qabuuf kan qophaa’e yoo tahu, hawaasni muslimaa magaalaa Gadeedoo fi naannawa isii argamuun…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Magaalaa Baatuutti Sagantaan Da’awaa fi Aalima qubsiisuu geggeeffame
Sagantaa kana irratti hawaasa magaalaa Baatuu fi naannoo isiitti argamaniif amantii lameen (Islaamaafi kiristaanaa) wal bira qabuun barumsi guddaan kennameefii…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Masjida Annasr Kan Magaalaa Adaamaatti Sagantaan Da’awaa guddaan geggeeffame
Sagantaa kana irratti Ustaazoonni fi hawaasni muslimaa lakkoofsaan hedduu ta’e argamu odeeyfannoon ni addeessa. Keeysummoota argaman jidduu Ustaaz Injinar Badruu…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Sagantaan og-barruu Islaamaa magaalaa Daseetti gaggeeffamuuf ture dhoorkamuu gabaafame
Naannoo Amaaraa magaalaa Daseetti sagantaan og-barruu Islaamaa “Minber Multimedia Production”qopheesse, guyyaa har’aa galma Aadaa Walloo kan magaalaa Daseetti gaggeeffamuuf karoorfame…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo Biyyaa
Aanaa Doddotaa magaalaa Dheeraatti Walgahiin Hawaasa Muslimaa guddaan geggeeffame
Kayyoon walgahii kanaa hawaasa muslimaa fi Ulamaa’ota aanaalee godina Arsii fi aanaalee godina Shawaa bahaa wal barsiisuu fi akkasumas dhiimmoota…Guutuu dubbisi...
-
Afrikaa
Sagantaan Da’awaa guddaan biyya Keeniyaa Magaalaa Naayiroobiitti geggeeffame
Sagantaan Da’awaa kun Jaarmaya Gaaddisa Islaamaatiin kan qophaa’e yoo ta’u, keeysummoonni biyya irraa fi achuma Keeniyaa irraa irratti afeeraman, akkasumas…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Naannoo Affaar magaalaa Loogiyaatti Sagantaan Muhaadaraa Guddaan Geggeeffamaa jira
Sagantaa Da’awaa guddaa Magaalaa Loogiyaa masjiida Hamzaatti geggeeffamaa jiru kana irratti, Ulamaa’onni fi keessummoonni akkasumas hawaasni muslimaa argamuun qooda fudhataa…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Magaalaa Asallaatti Sagantaan Muhaadaraa Guddaan Geggeeffamaa jira
Sagantaa Da’waa guddaa Istaadiyoomii magaalaa Asallaatti geggeeffama jiru kana irratti Ulama’oonni fi keessummoonni akkasumas hawaasni muslimaa argamuun qooda fudhataa jira.…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Godina Arsii magaalaa Colleetti sagantaan muhaadaraa guddaan geggeeffame
Sagantaa muhaadaraa guddaa guyyaa hardhaa magaalaa Colleetti geggeeffame kana irratti, keessumoonni iddoo gara garaa irraa affeeraman kan argaman tahuu odeeyfannoon…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Magaalaa Dingateetti Sagantaan Muhaadaraa guddaan geggeeffame
Godina Harargee lixaa aanaa Gammachiis magaalaa Dingateetti guyyaa hardhaa Sagantaan Muhaadaraa guddaan kan geggeeffame yoo tahu, sagantaa kana irratti jila…Guutuu dubbisi...


text:
Lammiwwan Sudaan, fonqoolcha mootummaa waraanni baatii Onkolooleessa keessa gaggeessee fi biyyatti jeeqamsa keessa buuse mormuun baatileef hiriiruu itti fufuun magaalaa Kaartumii fi kanneen biroo keessatti Dilbata kaleessaas hiriiranii jiru.
Hiriirtonni kuma hedduutti lakka’amanii fi irra jireessii isaanii dargaggootaa fi shamarran ta’an kun daandilee magaala Kaartumii fi kan magaalaalee biroo irratti Dilbata kaleessaa hiriiran.
Mootummaan guutummaan siviiloota irraa ta’e akka hundeeffamu biyyatti gaggeessu fi ce’uumsa Dimokraasii amma danqamee jiru akka gaggeessuu gaafatan.
Sudaan keessatti fonqoolchi mootummaa gaggeeffame abdii ce’uumsa nagaan gara Demooraasitti ture danqee yoo ta’u kunisa mormiin uummataa waggaa lama caalaa dura jechuunis bara 2019 mootummaa Omaar al Bashir aangoo irraa erga darbee booda ture.
Mummichi ministeeraa Sudaan gara jalqaba baatii kanaatti aangoo eega gadhisanii booda, jeequmsii biyyatti keessaa dabalaa deeme.


text:
Afrikaa Kibbaa
-
Afrikaa
Isra’eel Gamtaa Afrikaa Keessatti iddoo taajjabdummaa argachuun isii Afrikaa Kibbaa dallansiise
Ministeerri haajaa alaa Afrikaa Kibbaa ibsa baaseen, biyyoota miseensota gamtichaa 55 osoo hin mari’achiisin murtiin dabre, mootummaa Afrikaa Kibbaa kan…Guutuu dubbisi...
-
Koroonaa
Afrikaan Kibbaa talaalliin kaampaaniin AstraZeneca oomishe gosa vaayirasii haarayaa hin ittisu jechuun uggurte
Afrikaan Kibbaa talaalliin AstraZeneca, akaakuu vaayirasii haarayaa irratti bu’aa ”nama hin gammachisne” mul’isuu erga qorannoon argame booda, talaallicha kennuu dhaabde.Qorannoo…Guutuu dubbisi...
-
Afrikaa
Waraanni Afrikaa Kibbaa seera dubartoonni Muslimaa Hijaaba akka hin uffanne dhorku kaase
Waraanni Afrikaa Kibbaa seera dubartoonni muslimaa miseensa waraana biyyattii tahan, Hijaaba akka hin uffanne dhorku jijjiruu, Dhaabbanni mirga namoomaa irratti…Guutuu dubbisi...
-
Afrikaa
Paasteriin yakka Maallaqa Daddabarsuun himatame Afrikaa kibbaaf dabarfamee Kennamuuf
Paasterii fi hogganaa waldaa amantaa Kiristaanaa lammii Maalaawii kan ta’e, Paaster Sheefird Bushiirii fi Jaartiin isaa ji’a tokko dura Afrikaa…Guutuu dubbisi...
-
Afrikaa
Afrikaa Kibbaatti ogeeyyoonni Fayyaa 500 COVID-19’n qabamuu gabaafame
Qorannoo COVID-19 ogeeyyota fayyaa biyyattiif taasifame hordofuun, namoonni 511 dhibee kanaan faalamuu ministeerri Fayyaa biyyatti ibse. Haaluma kanaan Ogeeyyoota fayyaa…Guutuu dubbisi...
-
Afrikaa
Afrikaa Kibbaatti haleellaafi saamichi lammiilee biyyoota biraa irratti raawwatamu itti fufe jira
Torbaan dabre irraa kaasee duula jibbaafi dhiphummaa hamaatu garasitti lelisaa jira. Lammiileen gara-jabeeyyiin Afrikaa kibbaa, gurraacha akka isaanii kan hojii…Guutuu dubbisi...
-
Afrikaa
Afrikaan Kibbaa Imbaasii fi Kaampaaniiwwanii daldalaa Naayijeeriyaa keessaa qabdu cufte
Afriikaa Kibbaa keessatti haleellaa fi saamichi lammiilee biyyoota biroo irratti xiyyeeffate kan itti fufe yoo tahu, lammiileen Naayijeriyaa qabeenya mootummaa…Guutuu dubbisi...
-
Afrikaa
Afrikaa Kibbaa keessatti haleellaan lammiilee biyyoota biroo irratti raawwatamu hammaatuun gabaafame
Johannesburg dabalatee magaalotaa Afrikaa kibbaa heddu keessatti haleellaa fi saamichi lammiilee biyyoota biroo irratti xiyyeeffate torbee dabre irraa jalqabee kan…Guutuu dubbisi...
-
Afrikaa
Lammiileen Ityoophiyaa 250 ol tahan Afrikaa kibbaa magaalaa Johannesburg keessatti hidhamuu gabaafame
Afrikaa Kibbaa magaalaa Johannesburg keessatti guyyaa kaleessaa poolisiin biyyattii lammiilee biyyoota Afrikaa gara garaa 600 ol tahan, seeraan ala biyyattii…Guutuu dubbisi...
-
Afrikaa
Afrikaa Kibbaatti haleellaa fi Saamicha Manneen daldalaa lammiilee biyya alaa irratti xiyyeefateen lubbuun namaa dabre
Haleellaa fi Saamicha daldaltoota lammiilee biyyoota biroo keessattuu lammiilee Itoophiyaa fi Somaalee magaalaa Suweetoo fi naannawa isii keessa jiraatan irratti…Guutuu dubbisi...


text:
Bosonni Amaazoon gubataa jira.
Bosona guddicha dachii tanaa Amaazoonitti belbelli ibiddaa eegi qabatee bubbulee jira . Belbelli ibiddaa bosona kanatti wagga waggaan ka’uun haarawaa miti. Haa ta’u malee kan ammaa kun sadarkaa yaaddeessaa irra gahee jira.
Balaan ibiddaa naannichatti mudatte heddummaachuun jalqaba ji’a Kanaa mootummaan Biraaziil labsii yeroo hatattamaa labsee ture.
Waggaa kana keessa qofa balaan ibiddaa 73,000 gahu naannichatti mudatuu, gabaasni Wiirtuu Qorannoo Hawaa Biraaziil irraa bahe ni mul’isa. Kun immoo balaa ibidda bara 2018 ka’e 83% caala. Eega bara 2013 balaan akkasii naannichatti ka’ee kan hin beekne tahuu Rooyters gabaase.
Ka’umsi Ibidda Kanaa maali?
Bosonni Amaazoon bosona akkaan jiidhaatti, Ji’a July hanga August yeroon jiru naannichaatti waqtii Caamaati. Roobni naannichaa dhaabaamuun kun immoo belbela ibiddaa kana kan hammeessu tahuu, Ejensiin Qorannoo hawaa Federaala Ameerikaa(NASA) ibse.
Namoonni naannicha qubatan lafa dheedaafi qonnaa babaldhifachuuf jecha bosonatti ibida qabsiisan, Kunis bosonni akka gubatuuf kan saaxile tahuutu himama.
Prezidaantiin Biraaziil Jair Bolsonaro ‘sababa dhaabbiilee gargaarsaa(miti-mootummaa) irraa tarkaanfii kaffaltii duraan kaffalamuufii ture dhiifneef haloo bahuuf qabsiisan’ jechuun dhaabilee gargaarsaa yakke. Haa tahu malee ragaa qabatamaan tokkolleen waan hin argamiiniif deebi’ee mormate.
Dhaabbanni dhunfaa Green peace jedhamu kan biyya Biraaziil immoo, ‘imaammanni Prezidantii hareessa Braziil kan amma aangoo harkaa qabuu; kunuunsa naannootiif xiyyeeffannaa hin qabu. Kanaaf balaan ibiddaa kun hammaataa dhufe’ jechuun bulchiinsa Jair Bolsonaro qeeqan.
Dhiibbaan Jijjiirama Qilleensaa irratti Fidu maal?
Dhaabbanni Green peace ‘akkaatuma ibiddi kun dabalaaa deemuun, qilleensi faalamaa deema! Kun immoo ho’i akka dabaluuf sabaaba taha. Ho’i yoo dabale immoo Roobni ni dhabama! Kun immoo balaa hongee hamaaf naannicha saaxila’ jedha.
Haga ammaatti miidhan gahe maal?
Euro News, suuraa Saatalaayitii irraa argate wabeeffachuun akka gabaasetti, ibiddi bosona Amaazoon kutaa Biraaziil tti argamu irraa ka’e, kutaa bosona Amaazoon Rondonia, Para fi Mato Grosso dabalatee iddoowwaan hedduu bosonichaa kan waliin gahe tahuu ibse.
Gubachuun Bosona Amaazoon Biraaziil fi naannawa isii bira dabree guutuu addunyaa miidha sooda jedhuutu jira. Roobni Bosona Amaazoon irraa argamu, faalamuu qilleensaa kan rakkoo addunyaa tanaa guddaa jedhamee himamuuf qileensa hin faalamin qulqulluu 20â„… kan gumaachu tahuutu himama. Kanuuma hordofuun Amaazoon SOMBA pilaaneetii tanaa(Lungs of the planet) jechuun wamama.
Dhaabbanni Metrooloojii Addunyaa guyyaa kaleessaa fuula Twitter isaa irratti, ibidda kana hordofuun faalamni qilleensaa guddaan naannichatti kan dhalate tahuu ibse.
Belbelli ibiddaa kun Hagam gaha?
Haga Kamiisa kaleessaatti sa’aatii 48 tti, bosona Amaazoon kutaa Biraaziil tti argamutti qofa iddoowwaan 2,500 olitti ibiddi kun kan qabate tahuu gabaasni BBC’n hardha baase ni mul’isa.
Odeyfannoon ogeessi meetrooloojii gamtaa Awurooppaa Eric Holthaus fuula Twitter isaa irratti baase, dachee Biraaziil walakkeessi aaraan haguugamuu dubbate.
Gubachuu Bosona Amaazoon ilaalchisee Addunyaan maal jechaa jiru?
Muummichi ministeera Ayeerlaandi Leo Gara si fi Imaanu’el Makroon, Biraaziil ibidda Bosona Amaazoonitti qabate kana tarkaanfii dhaamsuuf tattaaffii guddoo kan hin goone yoo ta’e, walii galtee daldala biyyoota Gamtaa Awurooppaa fi Ameerikaa Kibbaa jiddutti godhamu irratti sagalee kan dhoorkatan tahuu ibsan.
Mummichi ministera Ayeerlaand Varadkar ‘Biraaziil wadaa eeggumsa faalama qilleensaa seentee turte kan hin kabajne yoo ta’e, walii galtee daldala kaffaltii malee Gamtaan Awurooppaa fi Ameerikaa Kibbaa jiddutti godhamuuf Ayeerlaand gonkumaa sagalee hin kennitu’ jedhe.
Mummichi ministeraa Faransaayi Imaanuel Makroonis gama isaatiin, ijjannoon Prezidantiin Biraaziil dhimma faalama qilleensaa irratti naaf hime ture dhara tahuu amanee jira. Faransaayis akkuma Ayeerlaand walii galtee daldala kaffaltii alaa Gamtaa Awurooppaa fi Ameerikaa Kibbaa jiddutti godhamu irratti sagalee hin kennitu jedhe.
Ibiddi Bosona Amaazooniitti qabate kun Addunyaa yaaddeessu miidiyaaleen Addunyaa gabaasa jiru.


text:
Wixata torban darbee erga artist Haacaaluu Hundeessaa irratti ajjeechaan raawwatamee qabee Naannolee Oromiyaa adda addaa akkasumas guutummaa addunyaa irraa mormiin dhaga’amaa jira. Erga ajjeechaan kun raawwatamee booda godinaalee oromiyaa tokko tokko keessatti jeeqamni uumamee qabeenyaa fi lubbuun namaa baduun illee gabaasamaa jira.
Namoota qabeenyaan keenya manca’ee maatiiwwan keenya nu duraa ajjeefaman jedhan waahila afaan Amaaraa Tsion Girmaaf kaleessa ibsanii jiru. Namoonni kun akka himatanitti haleellaan raawwatame saba isa tokko kaanittii adda baasee ti jedhan.
Nutis kana irraa ka’uu dhaan bulchaa godina Arsii obbo Jamaal Aliyii dubbisneerra. Obbo Jamaal akka jedhanitti qabeenyaan manca'es ta'e namoonni ajjeefaman saba isa kamiinuu adda kan baase miti, hundumaa irratti raawwatame jedhan. Kanneen sabaa fi sabni akka wal irratti ka'an fakkeessuu dhaan nagaa biyyaa jeeqantu olola akkasii oofa jedhan.


text:
Dhugaadha miseensoonni Wayyaanee fi lukkeeleen sirnichaa saamicha fi malaanmaltummaa afaan qawweetiin gaggeessaniin quufanii bulaa jiru.
Ethiopia ‘using aid as a political tool’.
BBC report alleges the government is withholding aidfrom opposition supporters and committing human right abuses
Duroomanii midhaan filatanii nyaatu, wuskii bakka dhaqanitti dhangalaasu,ciree Finfinneetti yoo nyaatan dhayanni isaanii Awuroopaa ta’uu danda’a. Abbaa fooqii hedduutii, makiinaa akka kaalsii miilaatti guyyaa guyyaan jijjiirratu. Warshaaleen biyyattii keessa jiran kan isaaniti. Ummattoonni cunqursaa fi saamicha sirnichaa jala jiran miliyoona 15ni olitti tilmaaman garuu beelaan harcahaa jiru. Qayee fi qabeenyarraa buqqawaa jiru. Biyyaa baqatanii gammoojjii biyya ormaa fi galaanatti dhumaa jiru.Mootummaan Wayyaanee mootummaa gama hedduun ummattoota Impaayeera Itiyoophiyaa keessa jiran, keessumaawuu ummata Oromoo addatti irratti xiyyeeffatee fixaa jiruu dha. Murni saamichaaf umame kun gama tokkoon nama mirga isaa fi lammii isaatiif falme; barattoota qalama malee harkaa hin qabnee dabalatee, sabboontoota rasaasaan karaarratti fixaa jira. Kaan mana hidhaatti guuree, kaan ammoo qayee fi qabeenyarraa buqqisee, carraa hojii fi barnootaa dhorkatee mankaraarsaa jira, biyya dhablee taasisuun kan biyyaa baqachiisee gammoojjii, galaanaa fi kaampii baqattaatti fixes manni haa lakkaawu. Haacaaluu ammoo kunoo amma nama miliyoona 15 ol beeleessee kadhaa fi du’aaf saaxilee jira.
walumaa galattii ummattoonni biyyattii keessumaa Oromoon beelaan, baqaan, rasaasaan , hidhaan goolamaa fi dhumaa jira jechuutu hundarra salphata.
Murni Wayyaanee karaa adda addaan beela nama mil 15 ol miidhaa jiru kana dhoksuuf yaaluus, yeroo kaan ammoo lakkoofsa isaa gadi buusee himuuf carraaqus namni dhumaa, abdiin qotee bulaa fi horsiisee bulaa beeladoonni karraan harcahaa jiru. Akka BBC fi AL-JAZIRA dabalatee miidiyaaleen idil addunyaa hedduu fi dhaabooleen gargaarsaa adda addaa yeroo ammaa kana ifa taasisaa jiranitti impaayeera Itiyoophiyaa Wayyaaneedhaan bulaa jirtu keessatti beelli namoota mili. 15 ol , kan irra jiraan isaa saba Oromoo ta’e akka malee hubaa, lubbuu baasaa jira.
Ummanni Oromoo ummata dachee gabbattuu, lafa sa’aa namaa tolu qabuudha. lafti isaa qonnaaf, horsiisa looniin beekamaa dha, albuudoota adda addaan badhaadhaa dha. Qabeenyi har’a Wayyaaneen qawwee ittiin bitattee ummata keenya fixxuun, fooqii ijaartee ittiin sooramtuun, qabeenyuma dachee Oromoorraa saamichaan argamee dha.
Oromoon abbaan biyyaa garuu bahaa- lixatti kaabaa- kibbatti beelaaf saaxilamaa, baqachiifamaa fi biyya dhablee taasifamaa jira.
Beelli yeroo ammaa kana impaayeera Itiyoophiyaa muudatee sa’aa nama fixaa jiru kun, harki guddaan isaa biyya Oromoo Oromiyaa keessatti balaa gurguddaa dhaqqabsiisaa jira. Wayyaaneen osoo beelli hin jiru, booda ammoo namni beela’e xiqqaadha jettuu Harargeen bahaa- lixatti, rakkoo guddaaf saaxilamee jira. Baalee, Arsii lixaatti Onooti Sulula Riifti vaalii kessa jiran, Shawaa bahaa Ona Boosatii fi, Karrayyuu keessatti, Boorana Gujii fi Walloottii guutummaa guutuutti beelli hammaatee guyyaa guyyaan namni du’aa oola. Beeladoonni akka bahaniin hafaa jiru.
Wayyaaneen akka dhugaan kun gadi hin baaneef dhoksaa turte, yookan xiyyeeffannoo osoo itti hin kenniin haftee jirti. Ammalleen osoo namni fulleettii dhumaa jiru, ifatti lakkoofsa dhugaa himuurra dhaaboolee fi miidiyaalee dhugaa jiru kana dubbatan abaaruu hojii godhattee jirti.
Gabaasa BBCn dhiheesse osoo balaaleeffattuu fi soba jettuu, kanneen akka CCTV, AL-JAZIRA, OMN, fi marsaaleen akka Ayyaantuu fi Gadaa jedhaman dhugaa jiru addunyaaf dhiheessaa jiru. Miidiyaan Wayyaanee kijiba odeessuuf dhaabbate garuu dhihee bari’u misoomni babal’achuu fi diinagdeen guddachuu lallaba. Ammamuu lallabus garuu Inni guyyaatti 3 ol nyaatama jedhamee maqaa misoomaa fi guddinaatiin waggoottan 24n darbaniif hololamaa ture soba ta’uun ifa ta’eera, ija addunyaa duratti saaxilameera. Sirnichi sirna sobaati, sirna sobaan ijaaramee sobaan jiraachaa jiruudha. sirna ta’e jedhee ummata beelaan fixaa jiruu dha.
Sirni Wayyaanee ummata Oromoof diina innikaa dha. Wayyaaneen murna Ummata Oromoorratti haloo qabattee beelassaa fi fixaa jirtuudha. Iddoo beelli kun itti hammaate Harargee, Baalee, Shawaa bahaa Onoota akka karrayyuu,fi Boosati, akkasumas Arsii lixaa, Boorana, Gujii fi Wallootti hatattamaan gargaarsa lubbuu oolchu kennuurra deeggartoota ABOtu naannichatti baayyata sababa jedhuun midhaan dhorkachaa jirti.
ABOn midhaan isinii haa kennu, kan filannoo darberratti filattan OFKOn isin haa dhaqqabu, filannoo darbe irratti nu filachuu diddanii mormitoota filattan, isaan isin haa dhaqqaban jechuun haaloo ummata beele’etti bahaa jirti. Midhaanuma tola oltonni alaa ummata beela’eef erganirratti abbaa tatee deeggartootaa fi mormitoota kiyya jechuun dhimma siyaasaaf olfachaa jirti. Kun yakka, yakka sanyii balleessutii, jeenoosaayidiidha.
Ummata beela’e siysaan qoodanii, deeggaraa fi diina jedhanii beeleessuun yakka yakka caalu, maaf filannoo daberratti nafilachuu didde, maaf sabboonummaa qabaattee jedhanii gargaarsa halagaan alaa kenne jalee ofii qofaaf amma barbaadan kennanii kaaniif harka dachaafachuun hojii gara jabinaa, dinummaa isa dhumaati. Yakka ilmi namaa namarratti ni rawwata jedhamee hin tilmaamnee dha. Wayyaaneen garuu kaayyoo Oromoo dhabamsiisuu qabattee waan deemtuufuu iddoo beelli kun itti hammaate hundattuu yakka raawwachaa jiraachuun ifatti himamaa jira. Kun roorroo guddaadha, roorroo atattamaan fala argachuu qabuudha.
Ummanni keenya; ummanni Oromoo biyyas alas jiru shiraa fi rorroo Wayyaanee beela’aa midhaan dhorkatanii siyaasa ofii dalagachuu kana dura dhaabbachuu qaba. Dhumaatiin lammii keenyaa nutti haa dhagahamu.
Hiriiraan, miidiyaadhaan, dipiloomaasidhaan haala biyya keessa jiru addunyaaf hubachiisuun dirqama namummaas, dirqama lammiitisii. Karaa dandeenyeenis lammiiwwan keenya beelaan harca’aa jiraniif haa owwaannu.
Dhalataan Oromoo kamuu murna aantummaa ummataa hin qabne, murna ummata beel’erratti yakka sanyii balleessuu dalagaa jirtuu tana addunyaaf saaxiluun dirqama. Murna gara jabeettii, murna ofii nyaatee isa hafe beeleessitu, sirna saamichaa, sirna osoo miisooma jettee hololtu ummata biyyattii walakkaa ol beelassitu, sirna nama siyaasaan qoodee midhaan gargaarsaa dhorkattu, murna yakkamtuu akkasii callisanii ilaaluun hamilee / miira namummaa/ dhabuudha. Dhibee lammiitiif quuqamuu dhabuudha, kanarraa ka’uun bakka jirrutti sagalee tokkoon yakka Oromoorratti raawwachaa jiru kana gurra addunyaa haa buusnu.
Ummata keenya du’arraa baraaruuf, yakka irratti dalagamaa jiru dhaabuuf sagalee dhageessisuun dubbii fardiidha!


text:
[SQ Fulbaana 14/2020]
Hayyu Dureen ABO Jaal Daawud Ibsaa Kello Media irratti guyyaa har’aa (Fulbaana 13/2020) gaaffiifi deebii taasisaniin haala waggoota lamaan darbe ABOfi Qabsoon Bilisummaa Oromoo keessa darbee as ga’e ibsanii haala amma biyyi kun keessa jirtus ibsaniiru.
Tibbuma hogganni ABO gara biyyaatti gale Dr Abiy Hayyu Duree ABO Jaal Daawud Ibsaa waamee doorsisuu akka yaaleefi ‘waraana Lixa Oromiyaa jiru kana ni rukkunna’ jechuun akka itti dhaadate ibsan. ‘Humna kana (WBO) irratti lola hin baniinaa; lola kana yoo bantan rakkinni kun kan biyya kanaa ta’a’ jechuun Jaal Daawud yaada dhiyeessan dubbataniiru. Haala kanaan utuu jiramuu torban lama utuu hin guutiin lola bananii ammallee lolichi hin dhaabbatiin jira.
Kanumatti aansuun Jaal Daawud haala doorsisa mootummaa kana irratti yaada yommuu kennan, “Yoo barbaachisaa ta’e adda keenyatti rasaasa gadhiisu malee PP’fis ta’e jaarmiyaa kamiifuu harka hin laannu” jechuun gara kuteenya isaanii ibsaniiru.
Gaaffiin Kello Media irraa dhiyaate kan biroo haala bara 1991 fi ammaa irratti kan gaafataman, ” Biyya kana kan seenne uummata keenya waliin wareegama dhufu fudhachuuf malee seennee ba’uuf miti. Ejjennoon kun ammas ittuma fufa. Bara 1991 fi haalli ammaa tokko miti. Nutu wareegama malee haalli darbe sun hin dhufu. Qabsoon Oromoo harka qabsaa’otaafi uummata Oromoo jira. Akka asii baanuuf dhiibbaan godhamaa ture; garuu dinneetuma hojii keenya hojjechaa jirra” jechuu deebisan.
Dhimma filannoo irrattis, “Ammatti waa’een filannoo ajandaa ABOs kan uummata Oromoos miti. ‘Biyyi kun mootummaa akkamii qabaattii?’ kan jedhudha yaaddoon. Yeroo uummanni keenya akka bineensaatti ilaalamaa jirutti, yeroo paartileen biyya bulchan diigamaa jiranitti, yeroo saboonni biyya kanaa haala yaaddessaa keessa jiranitti, yeroo dhaabbileen dimokiraasii hojiirra hin jirre kanatti waa’ee filannoo yaaduun maraatummaadha” jedhan.
Uummata Oromoof dhaamsa dabarsaniin, “Oromoon rakkinasaa furatee nagaan jiraachuudhaaf mootummaa ce’umsaa ijaarrachuuf akka socho’u waamicha goona; Oromoon akka namaatti mootummaa kana tajaajilee nagaan jiraachuu dadhabe. Oromoofi Itoophiyaa gidduu lolatu ture ammas jira. Oromoon rakkoo kana hundeerraa furachuuf of qopheessuu qaba; Yoo mariin jiraate haala itti mariitti seennu, yoo lola ta’es haala itti of baraarru irratti qophaa’uu qabna” jedhaniiru.


text:
Tafsiira Suuratu Ar-Ruum-Kutaa 1
Ammas, ibsaa Qur’aanaatin jireenya keessatti ifa ibsachuu itti fufnee jirra. Suuratu Ar-Ruum akkuma boqonnaalee biroo dukkana keessaa gara ifaatti bahuu yoo barbaadde, na qo’adhu ibsaa siif ta’aati. Karaan yoo si harkaa bade, na qoradhu karaa sitti agarsiisaati. Narraa hin garagalin ni dhamaatati jetti. Mee haa qorannu kaa…
Mu’jizaa Qur’aanaa
“Aliif Laam Miim. Roomaan moo’atamte. Dachii garmalee dhiyoo taate keessatti. Isaan moo’atamuu isaaniitiin booda gara fuunduraatti ni moo’atu. Waggoota muraasa keessatti [ni moo’atu]. [Injifannoo] duraa fi booda ajajni kan Rabbiiti. Guyyaa san mu’mintoonni ni gammadu. Gargaarsa Rabbiitti [ni gammadu]. Inni nama fedhee gargaara. Inni Injifataa, rahmata godhaadha.” Suuratu Ar-Ruum 1-5
Aayata tanniin ilaalchisee sababa bu’iinsa isaanii mufassiroonni ni dubbatu: Peershiyotaa fi Roomaanota jidduu lolatu ture. Ergasii Pershiyoonni Roomaanota ni moo’atan. Oduun kuni Ergamaa Rabbiiti fi sahaabota isaa ni gahee. Kunis isaan irratti ulfaate. Mushrikoonni immoo kanatti ni gammadan. Sababni isaas, Pershiyoonni kitaaba Rabbiin irraa bu’e hin qabanii turan. Akkasumas, du’aan booda kaafamu ni mormuu turan. Sanamoota gabbaru. Roomaanonni immoo Kiristaanota waan turaniif warra kitaabati. Mushrikoonni sahaabota Ergamaa Rabbiitiin akkana jedhan: isin warra kitaabati. Kiristaanonniis warra kitaabati. Nuti immoo warra barreessus dubbisuus hin dandeenyedha. Pershiyoota irraa obboleeyyan keenya Roomaanota irraa obboleeyyan keessan irratti injifannoo argatan. Yoo isin nuun loltan nuti isin moo’anna.”
Ergasii aayaanni armaan oli ni bu’an. Abu Bakr Siddiiq aayaata tanniiniin gara mushrikootaatti bahe. Mushrikoonnis, “Kuni dubbii hiriyyaa keetiti” jedhaniin. Abu Bakris ni jedhe: Rabbiitu kana buuse.” Isaaniis Abu Bakriin ni jedhan, “Roomaanonni Pershiyoota akka hin moo’anne ni qabsiisna.” Abu Bakris ni jedhe, “Al-Bid’i waggaa sadii hanga sagal jidduu jiruudha.” Isaanis ni jedhan, “Kana keessaa jiddu-galeessa kan ta’e jaharratti wali haa gallu.” Ergasii isaan wanta qabsiisan ni kaa’an. Kunis waa qabsiisuun dhoowwamuun dura. Abu Bakris gara hirriyyoota isaatti deebi’uun isaanitti oduu hime. Isaanis isa ajiifachuun akkana jedhaniin: Akkuma Rabbiin mirkaneessetti atillee maa hin mirkaneessin? Osoo jechuu fedhee silaa jaha jedhaa ture. (Abu Bakri fi mushrikoonni wagga jahaffaa irratti Roomaanonni pershiyoota akka moo’atan ni qabsiisan. Kana jechuun, akkuma Abu Bakr jedhe yoo ta’e, wanta mushrikoonni qabsiisan inni ni fudhata. Yoo hin ta’in immoo mushrikoonni wanta Abu Bakr qabsiise fudhatu. Kuni qumaarin dhoowwamun dura.)
Waggaan jahaffaan erga darbe Roomanonni Pershiyoota irratti injifannoo hin arganne. Kanaafu, mushrikoonni wanta Abu Bakr qabsiisee ni fudhatan. Yommuu wagga torbaffaan dhufu Roomanonni Pershiyoota ni injifatan.[1]
“Roomaan moo’atamte. Dachii garmalee dhiyoo taate keessatti.” Kana jechuun Roomanonni dachii garmalee dhiyoo taate keessatti Pershiyootaan injifataman. Dachiin garmaleen dhiyoon tuni: Xarafa Shaami (Filisxeemi fi naannawa ishii).[2]
“Isaan moo’atamuu isaaniitiin booda gara fuunduraatti ni moo’atu. Waggoota muraasa keessatti [ni moo’atu].” Kana jechuun waggoota muraasa keessatti Roomaanonni Pershiyoota irratti injifannoo argatu. Aayah keessatti “Bid’i” waggaa sadii hanga sagalii jidduu jiruudha.[3]
Qur’aanni Roomanonni Pershiyoota injifachuun dura injifannoo kana beeksisuun Qur’aanni Rabbii olta’aa irraa ta’uu agarsiisa. Sababni isaas, yeroo sanitti kuni wanta gheeybi (ijaan hin mul’anne) gara fuunduraatti argamuudha. Akkuma Qur’aanni beeksisee injifannoon kuni waggoota muraasa keessatti ni argame. Kanaafu, wantoota gara fuunduraatti argamu ilaalchise wanti Qur’aanni beeksise hundi ni argama. Fkn, waa’ee Guyyaa Qiyaamaa ilaalchisee wanti inni beeksise hundi ni argama.
“[Injifannoo] duraa fi booda ajajni kan Rabbiiti.” Kana jechuun Roomanonni Pershiyoota injifachuun duraa fi erga ijifatanii booda amriin (ajajni) guutuun kan Rabbiiti.[4] Hiikni kanaa: Injifannoon injifataa, moo’atamuun nama moo’atamee ajajaa fi murtii Rabbiitin.[5] Yeroo jalqabaa Pershiyoonni Roomanota kan injifatan humnaa fi baay’inna isaaniitiin osoo hin ta’in ajajaa fi murtii Rabbiitin. Ergasii Roomanonnis Pershiyoota kan injifatan ajajaa fi Murtii Rabbiitini. “Guyyaa san mu’mintoonni ni gammadu. Gargaarsa Rabbiitti [ni gammadu].”
“Guyyaa san” kana jechuun Guyyaa Roomaanonni Pershiyoota injifatan, mu’mintoonni (warri amanan) Rabbiin Roomaanotaaf Pershiyoota irratti injifannoo kennuutti ni gammadu. Sababni isaas, Roomanonni warra kitaabaa waan turanifi. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa nama fedhe gargaara, injifannoo kennaaf. Inni Injifataa gonkumaa hin moo’atamneedha. Gabroota Isaatiif rahmata godhaadha.[6]
“[Suni] waadaa Rabbiiti. Rabbiin waadaa Isaa hin diigu. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan. Jireenya addunyaa irraa zaahira (gubbaa) beeku. Isaan Aakhirah irraa gaafiloota.” Suuratu Ar-Ruum 30:6-7
“[Suni] waadaa Rabbiiti.” kana jechuun Roomaanonni Pershiyoota akka injifatan waadaa Rabbiin irraa ta’eedha. Rabbiin waadaa Isaa gonkumaa hin diigu. Sababni isaas, Rabbiin dubbii Isaa keessatti dhugaadha, waadaa Isaa hojii irra oolchu keessatti dandeettin Isaa guutuudha. Waadaa diigun takkaa kijiba takkaa immoo dadhabinna irraa madda. Namni tokko waadaa siif galee yoo diige, takkaa inni kijibaadha takkaa immoo dadhabaadha. Rabbiin azza wa jalla dhugummaa fi dandeettin Isaa guutuu waan ta’eef kijibni fi dadhabinni Isaaf hin malu.[7]
Amaloota (sifaata) Rabbii keessaa tokko Inni waadaa Isaa hin diigu. Waadaa guutuun sifaataa Rabbii guutuu ta’an keessaa tokko. Inni waadaa Isaa diigu irraa qulqulluudha. Garuu namoonni baay’een sifaataa Rabbii guutuu ta’anitti fi hanqinna hundarraa qulqulluu akka ta’e hin amanan. Wanta beeksisu keessatti waadaan Rabbii dhugaa akka ta’ee hin beekan. Ammas, Rabbiin waadaa Isaa kan hin diigne ta’uu hin beekan.
Kanaafi, baay’een isaanii waadaa Rabbii kijibsiisuu, keeyyattoota Isaas kijibsiisu. Namoonni keessaa fi dhuma dhimmootaa hin beekne kunniin jireenya addunyaa irraa wanta mul’atu qofa beeku.
Beekumsi namoota baay’ee jireenya addunyaa irraa wanta gubbaa mul’atuun wal qabata. Akkamitti akka qabeenya argatan, qonna qotan, daldala daldalaan, konkolataa, xiyyaara, kompuyatara fi meeshaalee biroo itti hojjatan ni beeku. Garuu Aakhirah irraa gaflaa keessa jiru. Kana jechuun Aakhiraa quba hin qaban, xiyyeefannoo itti kennuun wanta adabbii jalaa isaan baasu fi Jannata isaan seensisuu hin hojjatan.[8]
“Isaan Aakhirah irraa gaafiloota.” jedhu ilaalchisee wanta Sheykh Abdurahmaan Sa’dii jedhee mee itti haa daballu:
Qalbiin, hawwii fi fedhiin isaanii gara addunyaa fi faaya ishii gatii hin qabnee irratti kan xiyyeefateedha. Kanaafu, saniif ni carraaqan, humna isaanii hunda baasan. Aakhirah immoo ni dhiisan. Jannataaf hin hawwan ykn ibidda hin sodaatan. Rabbiin fuundura dhaabbatus hin sodaatan. Isaan wal qunnamuun isaan hin dhiphisu. Kuni alaamaa (mallattoo) dararaati. Aasxaa Aakhirah irraa gaflaa (daguu) keessa ta’uuti.
Wanti ajaa’ibaa, gosoota namoota akkana irraa baay’een isaanii waa’ee gubbaa addunyaa ilaalchisee sammuu ol’aanaa qabu. Fiildi annisaatiin, elektrikisitii fi geejjiba lafaa, galaanaa fi qilleensaatin wantoota ajaa’iboo galmaan gahani jiru. Gara kanaan namoota biroo darbanii jiru. Sammuu isaanii ni dinqisiifatan, wanta Rabbiin irratti isaan dandeesise namoonni biroo galmaan gahuu akka hin dandeenyetti ilaalan. Kanaafu, ija tuffiitiin isaan ilaalan. Garuu isaan kana waliinu namoota hunda caalaa dhimma amanti isaanii keessatti beekumsa kan hin qabnee fi Aakhiraa isaanii irraa gaafilota. Dhuma wantootaa ilaalchisee beekumsa baay’ee xiqqoo ta’e qabu. Warroonni gadi fageessanii yaadan, namoonni kunniin wallaalummaa isaanii keessa akka raata’an, jallinna isaanii keessa akka dhama’an, soba isaanii keessa akka asi achi deddeebi’an ni argan. Isaan Rabbiin ni dagatan. Kanaafu, akka of dagatan isaan taasise. Isaan sun faasiqota.[9]
Kitaabban wabii:
[1] Zaadul Masiir-1089
[2] Tafsiir Xabarii-18/458, Ma’aariju Tafakkuri-15/126
[3] Ma’aariju Tafakkuri-15/126-127
[4] Tahriir wa tanwiir-21/46
[5] Zaadul Masiir-1090
[6] Madda olii, Tafsiir Muyassar-404, Ma’aariju Tafakkuri-15/127
[7] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, Ibn Useymiin- 32-33
[8] Ma’aariju Tafakkuri-15/128-130
[9] Tafsiir Sa’dii-748


text:
Ayyaanni cuuphaa karaa nagaa akka kabajamuuf Humni nageenyaafi Tasgabbii waloo abbootii amantaa Mana amantaa Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa waliin mariyachaa jira. - ENA Afaan Oromoo
Ayyaanni cuuphaa karaa nagaa akka kabajamuuf Humni nageenyaafi Tasgabbii waloo abbootii amantaa Mana amantaa Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa waliin mariyachaa jira.
Amajji, 9/2015(TOI) - Humni nageenyafi Tasgabbii Waloo ayyaana Cuuphaa karaa nagaafi tasgabbii akkataa kabajuun danda'amurratti abbootii amantaa mana amantaa Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa waliin mariyachaa jira.
Kaayyoon marii kanaas abbootiin amantaa mana amantaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa humna waloo nageenyaa fi tasgabbii waliin ta’uun ayyaanni kun karaa nagaafi tasgabbii qabuun akka qabajamu gahee isaanii akka bahaniif jedhameera.
Marii kanarratti ayyaanni Kataraafi Cuuphaa karaa nagaa akka bajamau humni waloo nageenyaafi tasgabbii qophii gahaa taasisuun himameera.
Komishinarri Poolisii Federaalaa Jeneraal Dammallaash Gabramikaa'eel waltajjii kanarratti akka himanitti Humni Waloo Nageenyaafi Tasgabbii Ayyaanni amantaa fi ummataa karaa nagaa akka kabajamuuf kanaan dura hojii milkaa'a hojjechaa turuu himaniiru.
Ayyaanni kataraa fi cuuphaa bara kanaa sadarkaa biyyaatti karaa nagaa akka kabajamuuf xiyyeeffannaan addaa kennameera jedhan.
Humni Waloo nageenyaafi Tasgabbii sadarkaa biyyaatti ayyaanichi rakkoo nageenyaa tokko malee akka kabajamuuf humnoota nageenyaa hedduubobbaaseera jedhaniiru.
Bakkeewwan ayyaanni kun itti kabajamutti hordoffiifi to’annoo cimaan akka raawwatamus beeksisaniiru.
Akkasumas diinonni keenya keessaafi alaa nagaa biyya keenyaa booressuu barbaadan carraa uummannii itti walitti qabamu kana fayyadamuun nagaa booressuu waan danda’aniif Humni Waloo Nageenyaafi Tasgabbii of eeggannoo barbaachisaa ta’e taasisuun gara hojiitti galeera jedhaniiru.
Haaluma kanaan Poolisiin sakatta’iinsaa kanaan dura taasiseen meeshaalee waraanaa seeraan alaa hedduu to’annaa jala oolchuu isaa eeraniiru.
Komishineer Jeneraal Dammallaash Gabaramikaa'el akka himanitti Poolisiin yeroo hunda ummata waliin walitti dhiyeenyaan kan hojechaa jiru ta'uu himanii, ayyaanni Kataraafi Cuuphaa bara kanaa nagaan akka kabajamuuf abbootii amantaafi qooda fudhattoota biroo waliin hojiin dursee eegalameera jedhaniiru.Waltajjiin marii kunis qaama hojii kanaa ta’uu eeraniiru.
Kanaaf, abbootiin amantaa, miseensota dhaabbilee nageenyaa waliin walitti dhiyeenyaan akka hojjetan waamicha dhiyeessaniiru.Abbootiin amantaa mana amantaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa gama isaaniitiin ayyaanichi karaa nagaa kabajamuu akka danda’uuf kutaalee hawaasaa adda addaa waliin mari’achuun ejjennoo waloo akka qaban ibsaniiru.
Ayyaanni uuphaan ayyaana amantiifi nagaa waan ta'eef hordoftoonni amantaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa ayyaanichi karaa nagaa kabajuuf itti gaafatamummaa fudhatanii gahee isaanii akka bahatan dhaamaniiru.


text:
Waldaaleen hawaasa Muslimaa biyya keenyaa Ameerikaa Keessa jiran lama dhimma Majliisaa ilaalchisee Imbaasii Ityoophiyaatiif xalayaa barreessan
Waldaan Badr Ityoophiyaa Washington DC’tti argamuu fi Jaarmayni Muslimoota Ityoophiyaa Daarul Iimaan kan magaalaa Las Vegasitti argamu, Mana Marii Dhimmoota Islaamaa ilaalchisee Ameerikatti Ambaasaddara Ityoophiyaa Obbo Fitsum Araggaatiif xalayaa kan barreessaan tahuu gabaafame.
Jaarmayni Badr Ityoophiyaa xalayaa Ambaasaddarichaa barreesse irratti, Jijjiirama yeroo ammaa biyyattii keessatti dhufaa jiru kan dinqisiifatu tahus, haata’u malee gaaffiin ummanni muslimaa majliisni hoggantoota ofii filateen akka buluuf yeroo dheeraaf gaafataa ture, hanga ammaatti deebisaa dhabuun jaarmayichaa fi hawaasa muslimaatis kan mufachiise tahuu ibse. Dabalataanis Badr Ityoophiyaan xalayaa isaa irratti, hoggantoonni majliisaa amma taayitaa irra jiran warra qaamota mootummaatiin aangoon kennameef tahanii osoo jiran, mootummaan amma jijjiirama guddaa tahe hogganaa jiru dhimma kana sirreessuuf fedhii dhabuun hawaasa muslimaa kan dallansiise tahuu ibsuun, ammas tanaan mootummaan gaaffii ummata muslimaatiif xiyyeeffannaa kennuun deebisaa hatattamaa akka keennu gaafate.
Haaluma walfakkaatuun Jaarmayni Daarul Iimaanis, gaaffiin mirgaa hawaasni muslimaa kaasaa jiru deebisaa sirrii akka argatu deeggaruun, jijjiirama argame kana deeggaruu waan ta’eef, mootummaan wanta isarraa eeggamu akka raawwatu gaafate.
Koreen Jijjiirama dhaabbilee hawaasa muslimaa baatii 10 dura muummicha ministeeraatiin akka dhimma hawaasa muslimaa irratti hojjatu hundeeffame dirqama itti kenname kan xumure tahus, hoggantoonni majliisaa gareewwan jijjiirama hin barbaanne waliin tahuun, bu’aan qorannoo koree kanaa hujii irra akka hin oolle gufuu tahaa jiraatu isaanii gabaasuun keenya ni yaadatama.


text:
Turkiyaa fi Qaxar dararaa Israa’el dachii Falasxiin keessatti raawwataa jirtu balaaleffatan
Hoggantoonni biyyoota lamaanii kora walii galaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii 74ffaa, Ameerikaa magaalaa New York keessatti geggeeffamaa jiru irratti haasaya wal duraa dubaan godhaniin, Israa’el dachii Falasxiinotaa humnaan qabatte keessatti dararaa raawwattuu hammeessitee itti fuftee jirti jechuun yakkan.
Prezdaantiin Turkiyaa Rajab Xayyib Erdogaan kora Kana irratti hoggantoota biyyoota addunyaatiif dhimoota heddu irratti kan dubbate yoo tahu, keessumattuu dhimma Falasxiin ilaalchisee “Israa’el dachii Falasxiinotaa humnaan qabatte keessatti hammeenyi raawwataa jirtu, yeroo ammaa dararaa hamaa addunyaa keessatti raawwatamaa jiran jiddu isa hamaadha; Suuraan dubartii Falasxiin dhiheenya kana haala sukkanneessaa taheen loltoota Israa’eliin daandii irratti ajjeefamte qofti , yoo miira hoggantoota kora kanaatti hin dhagayamne tahe, namoomni addunyaa kana irraa badee jira jechuun alatti hiikkaa biroo hin qabu”jedhe.
Prezdaant Erdogaan itti dabaluudhaanis, “Israa’el dachiin kanaan dura humnaan qabatte akka waan isii hanqatee, ammas guutuu Falasxiin too’achuuf jecha karoora baastee Falasxiinota buqqisuu itti fuftee jirti”jechuun yakke.
Erdogaan haasaya isaa kanaan, hoggantoonni addunyaa jibbiinsa muslimoota irratti xiyyeeffate qolachuudhaaf tarkaanfii qabatamaa akka fudhatanis waamicha godhee jira.
Haaluma wal fakkaatuun Amiirri Qaxar Sheik Tamiim Bin Hammaad Al-Saanii haasaya kora kana irratti godheen, Israa’el uggura Gaazaa irra keettee akka hammeessitee fi iddoowwan seena qabeessa tahan kanneen akka magaalaa Al-Qudsi keessa jiranii ammoo toftaan kan balleessaa jirtu tahuu ibse.
Sheik Tamiim itti dabaluudhaanis, “hawaasni addunyaa dararaa Falasxiinotaa kana haqaa fi seenaa dhugaa irratti hundaayee yoo furuu barbaade, daangaa bara 1967 ture keessatti biyya walabaa Falasxiinotaa magaalaan guddoo isii Al-Qudsi taateef beekkamtii kennuun, Israa’el dachii Arabootaa humnaan qubatte hunda keessaa bahuu qabdi”jedhe.


text:
Maqaan uumama kanaa Raas jedhama. Raas sanyiilee garagaraa 500 ol qaba. Hedduminaanis qaamman bishaanii kanneen akka garba Indiyaa, paasifiik fi Atlantic keessatti argama. Qaamman bishaanii kanniin keessaallee, gara qarqara bishaanii dhihaatee jiraata. Akkasumas bakka wantoonni coral reef jedhaman argaman ykn ammoo dhakaa fi waan jalatti dhokachuu danda’u argamutti dhihaatee qubsuma tolfata. Sanyiileen Raas muraasni nyaataaf kan oolan yoo ta’u, ilmi namaa kiyyeessee sooratutti jira. Gama biraatiin ammoo bifti bareedaan Rabbirraa badhaafames diina hamaa itti tahe jira. Ilmi namaa bifa isaa kanaaf jecha, qurxummii kana kiyyeessee, Aquarium keessa kaayuun nama daaw’achiisaa ykn ammoo ofii daaw’ataa ittiin bashannana. Sababuma kanaaf sanyiileen gariin uumama kanaa warra baduuf dhihaatan keessatti galmaayanii jiru.
Raas uumama sanyii heddu qabu ta’uu isaatiin guddinni isaaniitis akkasuma garaagarummaa qaba. Raas inni xiqqaan seentimeetira 10 kan dheeratu yoo ta’u, inni guddaa jedhamu meetira 2.4 dheerata. Gogaan Raas bifa garagaraa qaba. Bifti isaa kunniin sanyii, umrii fi naannawa jiraaturratti hundaa’ee garaagarummaa qaba. Gogaan isaa adii, boora, bifa burtukaana, diimaa, purple, cuquliisa, magariisa, daalacha, magaala ykn gurraacha ta’uu danda’a. walumaa galatti halluuwwan dachiirra jiran hedduun sanyiilee Raas garagaraa irratti argamu jechuu dandeenya.
Bifa isaa kanaan cinatti, bifa barru barruu akka sararaa jiru qaba. Raas qoffee qal’aa, hidhii furdaa fi qarriffaa dheeraa qaba. Raas uumama foon sooratu keessatti ramadama. Uumamaalee bishaan keessa galan kanneen akka crab, shrimp, mollusk, ciilalluu fi sanyiilee qurxummii xixiqqoo ni soorata. Dhimma soorataatiin wal qabatee uumamni kun amala addaa tokko qaba. Sanyiilee Raas keessaa inni Cleaner wrasse jedhamu qurxummiilee gurguddaa hedduuf tajaajila guddaa kenna. Nuti eega foon soorannee booda, foon ilkaan jiddutti hafe stikkinii ykn muka qal’aadhaan of keessa baasna. Qurxummiileen gurguddoon foon sooratan ammoo waan kana godhuu hin danda’an. Rabbiin guddaan qurxummiilee gurguddoo foon sooratan kanaaf Furmaata Ajaa’ibaa uume. Qurxummiilleen gurguddoon eega foon sooratanii quufanii booda Afaan isaanii bananii Qurxummii Cleaner wrasse jedhamu kana eegu. Qurxummiin xixiqqaan tajaajila qulqullinaa kennu kunis gugatee gara afaan Qurxummii guddichaa seenee waan ilkaan jiddutti hafe qocata. Adeemsi kun Qurxummii guddichaaf qulqullinna yoo tahu, quxummii xiqqichaaf ammoo soorata gahaa taha.
Gama biraatiinis qurxummiileen garagaraa gogaa isaaniirraa paarasaayitoota (maxxantoota) qabaachuu danda’u. paarasaayitoonni kunniin qurxummii saniif faaydaa hin qaban. Qurxummii sanitti maxxanuun dhiiga keessaa xuuxu. Cleaner wrasse ammoo akkuma nuti loon irraa silmii guurrutti, innis maxxantoota kanniin irraa guuree soorata. Gama tokkoon qurxummii san fayyadaa, gama biraatiin ammoo ofis jiraachisutti jira.
Raas diina heddu qaba. Uumamaaleen akka Lionfish, Dogfish, Barracuda fi Shark qurxummii kana adamsuudhaan sooratu. Raas warra kana jalaa dheessuuf yeroo heddu cirracha bishaan jala jiru keessatti of awwaala. Yookaan ammoo saffisaan daakee naannawa sanii baqachuuf yaala. Yeroo garii ammoo dhakaa bishaan keessaatii fi wantoota coral reef jedhaman jalatti dhokatee lubbuu ofii tursiifata.
Dhaltuun Raas yeroo takkaan hanqaaquu kumaan laakkawamu algee fi marga bishaan keessatti argamu irratti hanqaaqxi. Kormaan tokko tokko hanqaaquu kanaaf eegumsa ni taasisa. Hanqaaquuwwan kunniinis oowwi bishaan keessaa haga digrii 27 yoo ta’e, saa’aa 24 keessatti ilmooleen xixiqqoon keessaa bahu. Garuu oowwi bishaanii gad bu’aa yoo ta’e ammoo haga guyyaa lamaatis turuu danda’u. sanyiileen Raas gariin waggaa 3 qofa kan jiraatu yoo ta’u, warri haga waggaa 30 jiraatanis ni jiru. Hedduun isaanii garuu waggaa 5 bira hin dabran.
Qophii: Abuu Ibtisaam


text:
Michuu Tooftaa Liqii Dijitaalawaa
Michuun Maali?
Michuun tooftaa tajaajila liqii dijitaalawaa ga’umsa maamilli liqii kaffalachuuf qabu irratti bu’uureffatee, Intarpiraayzota Maaykiroo Xixiqqaa fi Giddugaleessaaf dhiyaate dha. Tooftaan kenna liqii kun, liqeessitoonni liqii kana kennuuf hoormaa jiru irratti hundaa’uun akka murteeffatan kan gargaaruu fi intarpiraayzichi guddachuuf humna qabuu fi hoormaa jiru sakatta’a. Michuun Baankiin Hojii Gamtaa Oromiyaa danqaawwan kenniinsa liqii Intarpiraayzota Maaykiroo, Xixiqqaa fi Giddugaleessaa waliin walqabachuun hubatamanii fi qabatamaan mul’atan akka irra aanu dandeessisa.
Michuun maaliif barbaachise?
Dhaabbileen faaynaansii Itoophiyaa keessatti argaman, wabummaa liqii gaafachuu irraan kan hafe, liqiif ga’umsa qabaachuu Intarpiraayzota Maaykiroo, Xixiqqaa fi Giddugaleessaa tooftaa dijitaalawaa ittiin madaalan hojiirra hin oolchine. Gama biraatiin dhaabbileen Intarpiraayzii Maaykiroo, Xixiqqaa fi Giddugaleessaa baankolee irraa liqii argachuuf qabeenya wabummaan dhiyeeffatan kan hin horanne waan ta’aniif, haalli kun, adda durummaan dhabiisa wabummaa liqii fi teknoloojii barbaachisaa ta’e hordofsiisuu isaarrayyuu, diinagdee dijitaalawaa waliin hidhata uumuu akka hin dandeenye taasisee jira.
Michuun Baankiin Hojii Gamtaa Oromiyaa, fedhii faaynaansii Intarpiraayzota Maaykiroo, Xixiqqaa fi Giddugaleessaa wabummaa liqii malee guutuun, deebii argachuuf adeemsa yeroo torban lamaa sadii fudhataa ture yeroo daqiiqaan lakkaa’amutti gabaabsuun, humna xiqqaan hedduu akka hojjatan dandeessisuun, firii qabeessummaan maamiltootaa akka dabalu godha.
Madaallii liqii saffisaa
Adeemsa iyyannoo liqii jalqabsiisuun gamaggama taasisuuf ragaaleen garagaraa hojiirra oolu. Haata’u malee burqaawwan odeeffannoo dijitaalawaa murtoowwan liqii eeruuf faayidaarra oolu. Eertuuwwan kun walitti idaa’amuun murtoo kompiwtaraan deeggarame kennuun, adeemsa murtoo namaan kennamu bakka bu’u.
Michuu maaltu adda godha?
Adeemsa iyyannoo salphaa
Odeeffannoo dhugaa irratti hundaa’ee fi adeemsa sadarkaa isaa eeggate dhiyeessuun, Baankiin Hojii Gamtaa Oromiyaa qulqullina fooyya’aan murtee liqaa waaltawaa fi saffisaa kennuu isa dandeessisa. Michuun gufuuwwan fageenya lafaa fi dirqama qaamaan dhiyaachuu maamilaa maqsuun, liqeeffataan yeroo barbaadetti iddoo jiruu iyyata liqii dhiyeeffachuun akka danda’u hayyamuun, liqeeffataan unkaa guutuun ragaalee barbaachisoo akka galfateen, tooftaa liqii kana irraa hatattamaan murtee argachuu ni danda’a.
Tooftaa madaallii liqii gabaabaa
Kun garaagarummaa ijoo kenniinsa liqii idilee fi Michuu gidduu jiru isa biraati. Hojimaata kenniinsa liqii baankii biyyattii, adeemsa liqii idileen raawwachiisuun maallaqa dhiyeessuuf yeroo torban lamaa sadii, yeroo tokko tokko ji’ootas fudhachuu ni danda’a. Liqeessitoonni dijitaalawaa garuu, adeemsa iyyannoo liqii daqiiqaalee muraasa keessatti saffisiisuun sakandiiwwan muraasatti maallaqa herreega keessanitti galchuu ni danda’a, keessattuu fedhii maallaqaa isin qabdan guutuuf yeroo liqaa saffisaa barbaaddanitti kan isa gitu hin jiru.
Hanga liqii xiqqaa argamsiisuu
Hojimaanni tooftaalee liqiiwwan Michuu, maallaqa xiqqaa kan liqeessuu fi yeroo gabaabaaf kan turu waan ta’eefis tajaajilawwan liqii idilee irraa garaagarummaa bu’uuraa qaba.
Bulchiinsa qunnamtii maamiltoota halaalaa
Sochiiwwan liqii kanaan walqabatan kan raawwataman karaa dijitaalawaan waan ta’eef, tooftaa liqii dijitaalawaan liqeessaa fi liqeeffataan carraan qaamaan wal arguuf qaban xiqqaa dha. Hordoffii fi walittiqabiisa kaffaltii dijitaalawaan, halaalaa maamiltootaaf hordoffii ni godha. Liqiin dijitaalawaa tajaajilawwan liqii baraman irratti, gufuuwwan sababa fageenyaatiin uumamaa turan maqsuun, argama tajaajila faaynaansii ni dabala.
Murtee liqii humna kaffaltii irratti hundaaye
Haalli liqiin michuu itti hayyamamu, humna kaffaltii maamilaa irratti hundaa’a. Hangi kaffaltii, turtii fi hangi dhalaa kan murtaa’u humna kaffaluuf qabuuni. Humni liqii kaffaluuf maamilli qabu yeroo dabalu, hangi liqii kennamuu fi dheerinni yeroo kaffaltii yommuu dabalu, hangi dhalaa ni hir’ata.
Liqii wabummaa irraa bilisaa
Liqiin Michuu wabummaa liqii gosa kamiyyuu kan hin gaafanne dha. Haala kenniinsa liqii idilee irraa adda ta’een, ga’uumsi argannaa liqii Intarpiraayzota Maaykiroo, Xixiqqaa fi Giddugaleessaa kan murtaa’u matayyummaadhaani.
Liqii Hojii Daldalaa Michuu
Liqiin hojii daldalaa Michuu kan akeekameef Intarpiraayzota Maaykiroo, Xixiqqaa fi Giddugaleessaa hojii irra jiran,daldala harkaa qaban itti fufsiisuuf deeggarsi maallaqaa isaan barbaachisuufi. Tajaajilli isaa kan hojii irra oole waan ta’eef, fayyadamoo ta’uuf dameelee Baankiin Hojii Gamtaa Oromiyaa isinitti dhiyoo jiran quunnamaa.
- Hangi liqii Qar.5,000- 50,000
- Yeroo turtii liqii ji’a 1- ji’a 12
- Hangi dhalaa ji’atti dhibbentaa 2- 2.5
- Kaffaltii raawwii hojii dhibbentaa 2, /liqaa hayyamame qofa irratti kan herregamu/
Intarpiraayzota Maaykiroo, Xixiqqaa fi Giddugaleessaa qabeenya waloo
- Bilbila simaartii andirooyid
- Herreega BHGO
- Hayyama daldalaa haaromfame
- Lakkoofsa Addaa Kaffalaa Gibiraa maqaa dhaabbataan ykn maqaa miseensotaan argamu
- Waraqaa eenyummaa haaromfame/Kan Hoji-gaggeessaa
- Barreeffama hundeeffamaa fi Seera ittiin bulmaataa
Liqii Fayyadamtootaa Michuu
Liqiin fayyadamtootaa Michuu hojjattoota dhaabbilee mootummaa fi miti-mootummaaf kan akeekame yommuu ta’u, jireenya guyyuu keessatti fedhii faaynaansii hojjattootaa kan qaqqabuu dha. Liqiin kun adeemsi isaa akka xumurameen, bilbila ismaartii qabattan irratti manatti/biirootti bakka jirtanitti kan qaqqabu, tooftaa liqii filatamaa dha. Kana malees yeroo muddamaa fi rakkina dhuunfaa kanneen biroof maamiltoota dhaqqaba.
Adeemsa Iyyannoo Liqii
Liqii Michuuf iyyannoo dhiyeeffachuuf tartiiba kanatti aanu hordofaa:
Appilikeeshinii isaa qabaadhaa
Adeemsa iyyannoo jalqabuuf dame Baankii Hojii Gamtaa Oromiyaa isinitti dhiyoo jiru dubbisaa
Gaaffii liqii
Appilikeeshinicha irratti galmooftanii jennaan liqii gaafachuu ni dandeessu
Ergaa firii xiinxala gaaffii liqii
Gaaffiin liqii qaama murtee dabarsuun erga mirkanaayee booda ni baaksifama
Liqiif galmaa’uu
Appilikeeshinii erga qabaattaniin booda dhaabbata keessanii fi odeeffannoo dhuunfaa galmeessifadhaa
Xiinxala gaaffii liqii
Gaaffiin liqii tokkicha ergamnaan qaamni dhimmi ilaalu keessa hubatee mirkaneessa
Raawwii kaffaltii
Tartiibni inni xumuraa dame Baankii Hojii Gamtaa Oromiyaa tokko irraa ykn karaa tajaajila baankii mobaayilaa maallaqa fudhachuu dha.


text:
Amajji 26,2016
Magaalaan Naqamtee sochi warraaqsaa daran finiinsutti jiru Haaluma kanaan kaleessa “osoo hin baratin waan qoramnu” jechuun warraqsi barattootaa kan eegale humna waraanan bittimfamus har’a magaalatti rog-arfaniin har’a sochiirra turan.mannee barnootaa kanneen akka _Maskaram Uletti,Q/Naqamtee,Daalloo Naqamtee,Biftuu Naqamtee FXG daran finiinsaa turan.akkasuma hoteelota dahoo diinaa ta’anirratti tarkaanfilee barsiiso fudhachuuf yaadamee kora bittinnessaan hoteela Faanaaf kkf eegichaan oole.humni waraana magalatti marsaa turus warraaqsa ittisuu hin dandeenye.FXG hanga bilisummatti itti fufa.
Kana Malees Magaalaa Arjoo Guddattuu keessatti FXG ka’een wal qabatee sabboontoti Oromoo 3 yeroo rasaasa Wayyaanee ajjeefaman sabboonaan suuraa isaa argitan kun dargaggoo Addisuu Taarikuu jedhamu hidhamee lafatti tumamaa harkifamee dararaan jiraa isaan irra gahe haalaan suukkanneessaa dha.


text:
Eertiraan baranallee akka bulchootii CECAFA jedhanitti barattota torba dhabde.
Taphattootii tun dorogmmii kubbaa miilaa Afrikaa gama Bahaa fi Gama Jidduu qopheessaniif Ugaandaa dhaqan.
Dorgommii tana irratti Eertiraan lammeessoo baate.Dorgommiin guyyaa sadiin duratti dhumatte.
Miilotii isaanii kaan galanillee taphattootii Eertiraa ammallee torbatti galuu didee barbaaduutti jira oduu himaan CECAFA, Rogers Mulindwa.
Ganna 4n duratt taphattoota kubbaa miilaa Eeritaa 10itti dorgomiif Botswana dhaqee achumaan hafe.
Bara 2013 irralleetti akimii taphatoota kubbaa miila waliin dorgommii deemeef taphattoota hedduutti akkuma kana dorgommii dhaqee achumaan badee Ugaanaadtti hafe.
Dorgommii CECAFA baranaa Ugaandaatti moo’e.


text:
Taayyee Danda’a osoo ati osoo dhugaa fi ummata Oromootiifi dhaabbattee
jeneraalota woyyaannee ka gaafa Mooyaaletti ummata guyyaa adiin fixan JM saaxilee atis dubbii JM jedhe dugoomsuun ragaa baate san seeraatti haadhihaatanii jettee mootummaan mormitaa ture.
Silaa Geetaachoo Asaffaa qabaa fidaa jettee mootummaa cinqitaa ture
Silaa worra Maa’ikalaawitti nama torture godhaa bahan san seeratti haadhihaatanii jechuu qabdaa ture
Silaa ummataafi dhaabatee worra qabeenya Oromoo, lafa Oromoo saame fi xurii worshaalee gara garaa bahanii lubbuu ummata keennaa galaafataa jiran san dura dhaabbattee uumaafi uumama badeefi badaa jiruufi dubbattaa ture
Osoo ka dhugaa dubbatuutii waa’ee Finfinnee mootummaadhaan mormitaa ture
Ati garuu qoonqoo teetif jecha paartii bakka buutee dhugaa ummataa faallaa mormitaa.
Ati garuu waan tokko dhalannaan daftee amantaafi gosaan nuqooduuf worra barbaadu jettee ummata shoorarkeessuu barbaadda
Ati garuu woyta cufa ODPn akka waan mudaa tokko hin qabnee, akka waan hin dogoggorree, akka waan badii hin qabnee gootee dhiheesita. Kun ammoo abbaa irrummaa paartii tokkoo fadhuu kee muldhisa
Ati asiin dura Jaal Marroo (nama karaa itti fakaateen qabsaawwaa jiru) irratti waan jechaa baatee ni yaadatama. Wojjiin barachuu kee qofaa ragaa godhachaa waa heddu jechaa baate. Hardha kara JM gara galtee haqisaa jirta.
Mee waa takka lama si gaafadhaa
1. Mee gaafa ati ODP keessatti wonti kun Oromoodhaaf hin ta’u jettee mormite nuuf himi
2. Mee gaafa worri kaleessa nu fixaa bahan seeratti haadhihaatan jettee mootummaa kanaan mormite nutti himi
3. Mee gaafa waa’ee Finfinnee kaaftee mootummaa kana dura dhaabbatte nuuf himi
4. Mee gaafa Afaan Oromoo Afaan federaalaa haata’u amuumaan tana murttii itti kennaa jettee dubbatte nuuf himi
5. Mee gaafa iyyiinsa ummata godinaalee garaa garaa irraa kaadirreedhaan midhamaa jirra worri kaleessa numiidhe seeratti haadhihaatu jedhanii iyyataniif dubbatte nuuf himi. Fakkeenyaafi ummata Gadab Asaasaa
Kanaa fi kkf niif sin amanee. Kanaaf qoonqoo teetiifi paartiif malee ummataaf hin dhaabanne siin jenna
Mee amma ammoo kara dubbii ammaa tanatti haadeebinuu
Ati ummata Oromoo akkuma kaadiree keessanitti ilaalta natti fakaata. Ummanni waan isaaf ta’u addaan baasee beeka. Cal jedhee akkana godhi yoo jedhaniin ol ka’ee hin godhu. Ati waa’ee JM fi OMN hardhaa miti kan abaaruu eegaltte. Kun immoo waan Oromoo fi Oromummaa dalagu akka siif hin taane muldhisa.
Osoo ati nama yaada unbiased ta’e qabda ta’ee akka masaanuu wolitti hinaaftuu daftee wonti kun ta’eef hinaaffaa nobliitifii kitaaba barreefameeti hin jettuu turte. Yaada lama wol bira keettee kun kanaaf kun immoo kanaaf jettee mufti ummaataafi dhiistaa turte. Ati garuu kan yakku sihi, kan ragaa bahu sihi, kan murtessus sihi.
Mee ammas “madamar” 100% qulqulluudha rakkoo hin qabu jettee amantaa? Yoo hin ta’inii maal jetee qeequmsa dhiheesite ykn dhiheesita?
Mee bu’aan madamariin Oromoodhaf qabu maalidha?
Mee madamarima kanaa ifa siif ta’ee jiraatu ifa nuuf godhi
Mee akkamitti nama si ajjeesuuf dhufatti nadhaqabii itti iyyatta? As irratti kan natti muldhatu gooftaan keenna ummata keenna kan jedhu sun kijiba ta’uu isaati. Mallif jennaan gaafa rakko ummata ufiititti malee aangawoota ufiititti hin iyyatan. JM gooftaan isaa ummata isaatii ummata ofiititti iyyate
Osoo taatee dhiifama badii kaleessa hojataniif ummanni nagayatu caala jedhee isinii godhe irraanfachuu hin qabdanii ture. Garuu akka haaji Aadam Saaddoo jedhan isin najisa togoogooti dhiqamtanis hin xahaartan.
Osoo JM jiraatuu baatee isinii mitii biyyiti sun hin jirtuu ture. JM hin dogogoru hin Jennu garuu akka keesan hin kijibu dantaa ummataa irra hin dhaabbatu Oromummaafi Oromiyaa hin ganu jenna.
Isin ODPn amallee barachaa hin jirtan. Humni ummataa isiniif hin galle. Ummata tufatan. Isin aangoofi qawwee abdatan. Kun ammoo diinota keennaafuu homaa hin goone.
Kanaafu dafaa kara ummataa deebi’aa. JM ija ummata keennaa isinis dabalatee irraa dhaabbadha. Namoota yaalii ajjeechaa godhan dafaa ummataa ibsaa. Seeraaf dhiheessaa. Gad taa’aa JM wojjiin mari’adha. JM irraa baradhaa. Baruma baraan motummaan hayyuufi qaroo Oromoo nyaachaa Oromoo gabroomsuun tana booda hin taatu. Waan fedhetu dhufa malee
Taayyee Danda’a osoo ati osoo dhugaa fi ummata Oromootiifi dhaabbattee …..
Taayyee Danda’a osoo ati osoo dhugaa fi ummata Oromootiifi dhaabbattee


text:
Uummanni Oromoo Hammeenyaa fi Ajjeechaa Seera Idil-addunyaa Cabsuun Irratti Raawwatamaa Jiru Of-irraa Ittisuu Qaba!
Ajjeechaa Uummata Nagaa Oromoo Irratti Raawatame Ilaalchisee Ibsa Adda Bilisummaa Oromoo | Fulbaana 5, 2022.
Mootummaan Itoophiyaa baroota darban keessa impaayera Itoophiyaa bulchaa ture qabsoo uummata Oromoo to’achuudhaaf jecha uummattoota naannoolee biroo keessaa fiduudhaan Oromiyaa keessa qubachiisee ture, jira. Caasaan mootummaa maqaa qubsumaa jedhuun Oromoo lafa isaa irraa buqqaasuudhaaf uummata dirqiidhaan qubachiisaa turan. Qubattoonni kunniin madda basaasaa fi milishaa tahuurra darbanii uummata naannoo irratti hanga funyaanitti hidhatanii jiru. Tibbana mooraawwan qubsumaa kunneen lafee dugdaa waraanaa fi basaasaa mootummaa Federaalaa hidhattoota Faanoo jedhaman Mootummaa Naannoo Amaaraa irraa gara Oromiyaatti akka seenaniif haala mijeessee jira.
Gaafa guyyaa Hagayya 30 2022 hidhattoonni Miliishaa Qubattootaa kunneen qubattoota naannichaa fi caasaa nageenyaa mootummaan deeggaramanii Mootummaa Naannoo Oromiyaa keessa, Godina Horro Guduruu, magaalaa Agamsaa, weeraruun maanguddoota, dargaggoota, fi dubartoota dabalatee namoota 65 ol ta’an haala suukaneessaadhaan ajjeesuun isaanii ni yaadatama. Hidhattoonni kunnii loon, meeshaalee suuqii fi meeshaalee manaa saamanii jiru. Gaafa guyyaa Fulbaana 3, 2022 ammoo gareen hidhattootaa kun Bulchiinsa Naannoo Oromiyaa keessa, Aanaa Horroo Bulluq, Bone Abuna Fi Gudina Abuna (Ganjii) keessatti namoota nagaa 31 ajjeesuudhaan, namoota hedduun isaanii madaa’anii, qabeenyi saamamee, barbaadaa’ee jira. Humnoonni Federaalaa uffata siiviilii uffachuun qaama humna “Faannoo” fakkaachuun gocha kana akka raawwatan mirkanaa’ee jira.
Addi Bilisummaa Oromoo, ajjeechaan Bulchinsa Naannoo Oromiyaa, Aanaa Gullisoo, ganda Diillaa Gogolaa, Tolee, Abuna Gindabarat fi Godina Shawaa Kaabaa keessatti lammiilee Oromiyaa irratti raawwatamee fi akkasumas ajjeechaa suukaneessaa miseensota Abbooti Gadaa Karrayyuu irratti raawwatame gadi jabeessee balaaleffatee ture. Ajjeechaan kun hundi gareewwan caasaa mootummaa waliin hidhata qabaniin ykn bakka humnoonni mootummaa beekaniis ta’e osoo hin beekin gareewwan hidhatan waliin hiriiruudhaan nageenya mirkaneessuu waan dhabaniif kan raawwatame ta’uu shakkina. Haleellaan akkanaa komii uummata Oromoo yookaan dhaabbilee siyaasaa Oromoo irratti babal’isuudhaan ittiin Oromoo lafa isaa irraa buqqaasuudhaaf jecha uummata nagaa irratti raawwatame. Hoggantoota caasaa mootummmaa keessa jiran dabalatee qooda fudhattoonni mootummaa wayita gareewwan Oromootu ajjeechaa raawwate jedhame ba’anii ifatti balaaleffachaa kan turan yoo ta’u, wayita Oromoon ajjeefamu ammo callisanii jiru.
Ajjeechaa suukaneessaan akkanaan ilmaan Oromoo irratti raawwatamu kun yeroo impaayerri Itoophiyaa jaarraa 19ffaa keessa Minilik fi Kitillayyoo isaatiin hundeeffamtee kaasee haga ammaatti osoo addaan hin citin itti fufee raawwatamaa jira. Kunis mala ittiin to’atamu tokko illee osoo hn argatin akkanumaan itti fufuuf deema. Dhabachuu kan danda’u yoo Oromoon waliin ka’ee ofirraa ittise qofa. Caasaan mootummaa gocha hammeenyaa fi ajjeechaa Oromoo irratti raawwatamuuf gara laafina hin qabne ifatti arginee waan jirruuf, uummanni Oromoo tokkummaan ka’ee ijoollee isaa, shamarran, maanguddootaa fi dubartootaa fi qabeenya isaa akka tikfamu waamicha dhiyeessina. Barri ajjeefamuu fi dararamuu xumura argachuu qaba. Waggoonni afran darban, yeroo kamiyyuu caalaa, ajjeechaan Oromoo irratti raawwatamu gareewwan aangoo irra jiran biratti gocha gammachiisaa fi seera qabeessa waan ta’e fakkaata.
Akkasumas hawaasni idil-addunyaa bu’uura tumaalee seera idil-addunyaa fi pirootokoolii eegumsa mirga namoomaatiin dirqama isaanii akka ba’an waamicha dhiyeessina. Kanaanis gocha akkanaa balaaleffachuu qofa osoo hin taane mootummaa lammiilee isaa gidduutti loogii uumuudhaan du’a uummata nagaa bu’aa siyaasaaf itti fayyadamu kana tumsuu dhaabuu qabu.
Injifannoon Uummata Bal’aaf!
Fulbaana 5, 2022
Addaa Bilisummaa Oromoo
Finfinnee


text:
Biyyootan sadii keessatti daawannaa taasisuudhaaf kan Afrikaa jiraan itti aantuu prezidaantin Yunaayitid Isteets Kaamlaa Hariis wixata kaleessaa yemuu prezidaanti Gaanaa Nana Akufo-Addo wajjin wal argan qajeeltoowwan dimokraasii biyya isaanii keessatti hojii irraa ollchaniif prezidaanticha faarsaniiru.
Masaraa mootummaa Gaanatti kan simataman Kaamilaa Haariis, haalaa nageenyyaa biyyatii gargaaruudhaa fi Inveestimentii dabaluu irratti waadaa kan seenaan yemuu ta’u gargaarsaa biyyoottan naannoo sanaatiif kan oluu deggersa doolaara Miiliyoonii 100 ifa taasisuun isaanii gabaasameera.
Akka Kaamlaa Haariis jedhanitti gargaarsichii kan oolu Beeniin, Gaanaa, Giinii, Koot Divuuwaarii fi Toogodhaaf.
Prezidaantin gaanaa Akufo- Addo biyyoottan akka gaanaa dinagdee isaanii fooyyesuudhaaf yaalaa jiran gargaarsii akka isaan barbaachisu kan ibsan yemuu ta’u, Gaanaan qabeenyaa Umamaa heduudhaan kan badhaatee ta’uu ishe ibsanii diinagdee ishee omishaa dheedhii biyyaa alaatti erguu irratti hundaa’ee irraa omishaa biyyaa keessatti hojjatamee dhume gara biyya allatti erguutti akka jijjiramu qabdu himaniiru.
Itti aantuu Prezidaantii Yunaayitid daawanaa isaanii itti fufuudhaan gaafaa Roobii gara Taanzaaniyaati Jimaata immoo gara Zaambiyaatti akka imalan beekameeraa


text:
Abbaa hoduu mee waa’ee Ateetee nutti hodeessi jette Gaddiseen waan ollaansee wagga waggaan shaakaltu baruuf. Ateeteen jedhe, Abbaan Hoduu, Ayyaana dubartiiti. Ayyaanni sunis dubartii dha. Yoo mararfatan Ateetiyyoo yk Aayyolee jedhuun. Durbi Ateetee hin bulfattu.Dubartiin eerumte Callee Ateetee haadha see yk haadha dhirsaa see irra itt darbe wagga waggaan facaafachuun ulfeessiti. Haadholii darban itttiin yaadati. Kanaaf jala jalaa itt qophaawuuf yeroo qabdi. Waan dubartoota afeertuu, waan uffatu waan qalamu qopheefattee guyyicha simatti.
Ayyaana kana irratt dubartootaa qofatu qooda fudhata. Waliin nyaatanii dhuganii dalaganii waaqaa galateeffatu. Dhangaan qophaawuu akka humnaati. Hatawu malee akaakuun saa filamaa taha. Kan qabu korma qala kaan akkuma tahett korbeeyyii qala. Marqaa addaa fi farsoo bordee fi daadhii addaatu qophaawa. Kan facaafatamanis kanneen.
Facaafachuu jechuun dame muka filamaa akka ulmaayyaa fa yk margaan, dhugaatota kana keessa cuubanii ufitt facaasu yk ofiin haxaawu jechuu dha. Ayyaana kanaan kan facaasaa jedhanis jiru. Sanas jedhamu kana, facaasaan guyyaa Ateeteeti. Ayyaanni kun hanga shananiitt gaggeeffama.
Mallattoon Ateetee inni guddaan callee (injjirree) dha. Calleen Ateetee mi’a ulfoo haadholii darban irra daddarbaa dhufe. Callee haadhaa, intala angafa yk nitii ilma angafaatu dhaala. Osoo haati callee jirtuu intalli Ateetee hin bulfatu. Ateeteef uffata addaatu qophaawa. Uffati kun ulfoo dha, uffata biraan makamuu hin qabu. Kophaati ol kaa’ama. Uffati Ateetee waan lama, qoloo (qomee) fi wandaboo. Uffati kun kuula adda addaa qaba.
Qomeen muddhii olitt hafa. Kuula dalga sararaman gateettii kaasee hanga dhumaatt qaba. Kuuloti kun bifa walmakaa adii, baqqala fi gurraacha qabu. Wandaboonis handaara irra kuulota bifa kanaan goodaman qaba. Kanneen dhugeeffannoo dudhaa hordofan hunduu halloota kana waan adda addaa ittiin goodu. Hallooti kun bara Oromoon bilisa ture halloota faajjii saa turani. Jara kanatu dhaalooti haaraan akka of hin irraanfanne gargaare.
Tibba Ateetee dubartooti mana dhuunfatu. Walitti yaa’anii Ateetee farfatu. Itillee gudeeda irra buufatan rukutaa jilbeenfatanii sararoota kanaa gadiin weedduu Ateeteen dalagaa banu:
Ateetiyyoo waggaatu ga’ee
Waggaan geenyaan walgeenye
Faruun Waaqa ilmoo isaanii kenne galateeffatu. Kan ilmoo hin qabne, dhabduunis akka deessu kadhatu. Uumaan waaq hundi akka taadhomu kadhatu. Weeduu dalaga keessaa sararaa lama yoo fudhanne maseentuun akkas jetti:
Rafu hirriba hin qabu
An eessa abbaakoo dhaquu
Yaa Ayyole gurjaa bulii
Dhabduu keef seera murii
Guyyooti Ateetee dubartiif guyyoota gammachuu fi bashanannaati. Ijoolleen nitii facaafattuu bakka jiranii horee saanii guurratanii, haadha saanii kennaa fidu. Baga nu deessee lafaan nu geese jedhuun. Kun carraa itt walargaa fi kan wali hin beekne walbaraa kenna. Dubbiin saa kan faranjooti “Mother’s Day” jedhaniin walfakkaata. Garuu hanga yoonaa daldala bu’aa argamsiisutt hin geeddaramne jedhe abbaan hoduu.
Utuu inni haasaa saa hin xumurin, Gaaddiseen maal, kun isaa Alaqaa Xadaalaan seexana jedhanii nuti himan miti jette. Badi jedhiin, isaa haa balleesu. Afaan Oromoo keessa qooqi “seexana” jedhu hin jiru. Ayyaani hamaanis hin jiru. Sun kan gabra cehee hooda keenya keessa seene. Eenymma kee balleessee ofti akka qanoftu gochuu malee ergama biraa hin qabu. Siif immoo Waaqayyoo ayyaanni haadholii fi abboolii keenyaa haadhisu. Gaafa biraan ballisee isinii hodeessa ammaaf nagaan bulaa jedhe abbaan hoduu.


text:
Hooggansi ABO hidhamaniiru.
Prof, Isqeel Gabbisaatiin
ABO hidhamaniiru. Kun waan haaraa miti. Hooggansii fi miseensooni ABO erga dhaabni kun hundeeffamee jalqabee ni hidhamu. Wanti kaleessa ta’e akka dhufaa ture akeekkachiifni kennamaa ture.
1) Obbo Leencoo Lataa torbaan lamaan dura jalqaba OMN itti aansuun Ltv irraatti “dhaabni magaalaa kana jiru hidhattoota waliin hariiroo qabu qulqulleessee nuuf ibsuu qaba” jedhee himee ture. Gazeexeesituun Ltv lee ABOn waraanaa wajjiin hariiroo hin qabu jettee sirreessuuf yaaltullee Obbo Leencoon “ABOn ibsa ejjennoo deggersa ‘shiftootaa’ baaseera, kanatu ragaadha” jechuun hoggansaa ABOtti quba qabuu eegale.
2) Torbaan darbe keessa Jeneraal Birhaanuu Julaa ragaadhuma Obbo Leencoon tuqe caqasuun “ABO fi shiftoota gidduu wal quunnamtiin akka jiru himuun “ragaa irratti sassaabamaa jira” jechuun waan mootummaan karoorfatee jiru ibsanii turan.
3) Prezidaantiin MNO Shiimallis Abdiisaa “milla tokkoon ala dhaabatani miilla tokkoon mana keessa dhaabbachuun hin mandamus
Aangawooti mootummaa aangoo qaban humnaan tikfachuutti adeemaa akka jiran ifaa ture jechuudha.
Waanuma seenaa ABO kessatti beekamutu ammas ta’aa jira.
Hooggansi ABO duras gaaga’amaafi balaa dhufuuf deemu beekaanii biyyatti galan. Hidhamuu qofaa miti lubbuun wareegamuun akka jiru beekanii qabsootti galan. Wareegamni qabsoo hin guddisa malee hin quuccarsu.
Hidhaa kaleessaa ilaalchisee waan haaraan yoo jiraate tokkooffaan hidhaan dararamuun kan miseensota ABO kumaatamaan lakkaawwaman irra gahaa ture, amma gara hoggansaatti ol bahuu isaati. Qabsoo keessatti boqonnaa tokko akka ta’e beekuu barbaachisa.
Lammaffaa, hidhaamuun qabsoo akka cimsu kan hin beekne mootota Itiyoophiyaa duwwaadha. ABO dhabamsiisuuf mootiin itti hinduulin hin jiru. ABOn duula itti banameen hin duune. Hardhas dheeratee dhaabbatee jira. Kan hin jirre warra duula irratti banedha. Yoo kun dhara jetttan, Haaylesillaasee, Mangistuu, Mallasaa gaafadhaa. Yoo dhugaadha jettan, maaqaa sadan ani tarreessee kanatti maqaan tokko itti dabalamuun hin ooltu.
Bitootessaa 1,2020
Isqeel Gabbisaatiin


text:
Bara Kana Buna Toonii 700 ol Gabaa Jiddugaleessaaf Dhiheessuuf Hojjechaan Jira- Biiroo Qonnaa Oromiyaa - ENA Afaan Oromoo
Bara Kana Buna Toonii 700 ol Gabaa Jiddugaleessaaf Dhiheessuuf Hojjechaan Jira- Biiroo Qonnaa Oromiyaa
Bitootessa 14/2015 (TOI) - Bara Kana Buna Toonii 700 ol Gabaa Jiddugaleessaaf Dhiheessuuf Hojjechaa Akka Jiru Biiroon Qonnaa Oromiyaa ibse.
Biiroo qonnaa Oromiyaatti Itti aanaa ittigaafatamaan damee kuduraa fi muduraa obbo Muhaammadsaanii Amiin TOItti akka himanitti, naannoo Oromiyaatti oomishaa fi oomishtummaa bunaa dachaan dabaluuf hojjetamaa jira.
Amma ammaatti bunni kuntaalli miiliyoona 10 tuqaa 3 sassaabamuusaa dubbatanii, bara oomishaa 2014/15 argachuuf kan karoorfame keessaa dhibbantaa 99 milkeesuun akka danda’ame dubbataniiru.


text:
TPLF kophaa isaa WBO/UFEFCF malee PP wajjin marii araaraa ni godhaa?
Berhanu Hundee
Seensa
Akka yeroo ammaa fuula miidiyaalee hawaasaa irratti dubbatamaa ykn barreeffamaa jirutti, dokumantiin tokko kan waayee marii PP fi TPLF ibsu tasa miliqee akka bahee himamaa jira. Dokumantiin kun gara fuula shantamaa olii qaba jedhama ani garuu hangan barreeffama kana dhiheessetti dokumanticha hin argine. Kanaafuu, oduun kun soba ykn dhugaa ta’uu isaas ta’ee qabiyyeen isaa maal akka ta’e mirkaneessuu hin danda’u.
Akkuma yaadatamu Tumsi maqaan isaa United Front of Ethiopian Federalist and Confederalist Forces – UFEFCF jedhamu fi yoo Afaan Oromootti hiikamu Adda Tokkummaa Humnoota Federaalistii fi Konfederaalistii Itoophiyaa (ATHFKI) jedhamuu danda’u Sadaasa bara 2021 Waashingtan DCtti ijaaramee ture. Tumsi kun yeroo ijaarame sanatti jaaramyaalee sagal (9) kan hammatu yoo ta’u, addadurummaadhaan kan keessatti hirmaatan TDF fi WBO dha. Yeroo ammaatti garuu lakkoofsi miseensota isaa dabalaa akka dhufe himama. Miseensotni tumsa kanaa harki caalanii fi kan ijoo ta’an warra qabsoo hidhannoo gaggeessanii dha. Waliigaltee fi kaayyoon tumsichaa diina waloo jechuun Mootummaa Itoophiyaa kan PPn durfamu fi gargaartota isaanii lolaan injifachuu fi uummattootni isaan bakka bu’an hiree ofii akka murteeffatan taasisuu dha jedheen yaada.
Karaa biraatiin immoo, osoo ATHFKI hin ijaaramin dura WBO fi TDF waliigaltee tokko akka godhatan himamaa ture. Akka jedhamutti, waliigalteen kun waliigaltee tooftaa waraanaa akka ta’ee dha. Yeroo TDF waraana PP dhiibaa dhufee, magaalota gurguddoo Walloo qabatee, magaalaa Dabra Biraan (DB)itti dhihaatee ture sana WBO wajjin qindoomina uumanii gara Finfinneett imaluuf akka yaadan dubbatamaa ture. Haa ta’u malee, TDF dhiibbaalee garagraa isaanirra gahaniin dirqifamanii gara Tigraayitti akka deebi’an ibsamee ture. Adeemsi TDF gara DB godhan sun gaaga’ama baay’ee fide. Dhimma kana laalchisee yeroo biraan itti deebi’a.
Ergan akka seensaatti waa xiqqoo ibsuu yaale booda, gama mata dureetti deebi’uuf, TPLF/TDF missensota ATHFKI ala kophaa isaanii PP wajjin marii fi waliigaltee ni godhuu? Yoo kophaatti bahanii marii fi waliigaltee kan godhan ta’e, rakkoo maaltu uumamuuf deema? gaafiileen jedhan kaasee yaada kiyya ibsuu yaala.
Deebiin gaafii kanaa karaa adda addaatiin laalamuu ni danda’a.
Haala fi ittibahinsa 1 (Scenario 1)
Marii fi waliigalteen PP fi TPLF jidduutti godhamuufi jedhamu kun waliigaltee yeroo kan uummata Tigraayi karaa hundaan miidhame kana dandamachiisuuf kan ta’u yoo ta’e fi Tigraayiif bu’aa kan fidu yoo ta’e, tarii ATHFKI ala godhamuu ni danda’a. Yoo akkana ta’e garuu fedhii miseensota tumsichaa kan faallessu ta’uu hin qabu jedheen yaada. Gabaabumatti maalirratti akka mari’atanii fi irratti waliigalantu murteessa jechuu dha. Kun garuu rakkoo Itoophiyaa hiikuuf mala ykn fala waan ta’u natti hin fakkaatu.
Haala fi ittibahinsa 2 (Scenario 2)
ATHFKI ala marii fi waliigaltee ni godhu ta’a garuu tokkoffaa rakkoo Tigraayis ta’ee kan Itoophiyaatiif furmaata xumuraa hin fidu. Keessumaayuu karaadhuma kamiinuu haa ta’u marii fi waliigalteen WBO hin hammanne rakkoo biyya sanaa hin furu. Lammaffaa, ABUT ATHFKI ala PP wajjin kan araaraman yoo ta’e, tumsa sana keessatti akka gantuutti waan ilaalamaniif, haa xinnaatu haa baay’atu malee rakkoo biraa keessa galuun isaanii hin oolu. Ammaaf tumsa kana keessatti humna cimaa akka ta’an waan beekaniif ATHFKI wajjin walqabatee rakkoo booda isaanitti dhufuu malu tuffatanii dhiisuu malu. Haa ta’u malee, PP nuuf wayya jedhanii humoota saboota ykn uummattoota torba fi sanaa oli bakka bu’an diina godhachuun rakkoo biraa keessa isaan galcha. Humnoota hafan dhabamsiisuuf shirri biraa yoo duuba jiraate garuu kunis rakkoo dhuma hin qabnetti kan nama geessu ta’a.
Haala fi ittibahinsa 3 (Scenario 3)
Marii jedhamu kana duuba humnootni alaa kan akka Ameerikaa fi Gamtaa Awuroopaa faa kan jiran yoo ta’e fi tarii Tigraayiif furmaata xumuraa (lasting solution) fiduuf kan gargaaru yoo ta’e, ATHFKI ala PP wajjin waliigaltee godhuu danda’u ta’a. Asirratti garuu Tigraayiif furmaata xumuraa wanti fidu maali kan jedhu gaafii biraati. Hanga PPn jirtutti, hanga humnootni Amaaraa fi Eeritiraa jiranitti nagaa fi furmaatni xumuraa Tigraayiif ni argama jechuun baay’ee nama rakkisa. ATHFKI dabalatee ykn isaanii ala ta’ee, wanti TPLF barbaadu nagaa fi furmaata xumuraati. Karaadhuma fedheenuu haa ta’uu, yoo kun isaaniif mirkanaa’e fi wabii argatan fedhii tumsichaatiif dhimma waan qaban hin fakkaatu. Osoo tumsa kana keessa jiranuu karaa hin taane yoo deeman garuu hundaafuu rakkoon bioo uumamuu malu.
- Yoo kophaatti bahanii marii fi waliigaltee kan godhan ta’e, rakkoo maaltu uumamuuf deema?
Gaafiin kun gaafii lammaffaa mata duree “Hireen WBO maal ta’uuf deema?” kan jedhutti nama geessa. Yoo haalli akkanaa kan uumamu ta’e, miseensota AHFKI itti gaaga’ama gara garaa fiduu mala. Haala kana ibsuuf WBO addatti baaseen laaluu yaala.
WBOn AHFKI keessatti yoo ganame, maal ta’uuf deema?
Siyaasa keessatti ykn waraana deemaa jiru tokko keessatti diina waloo tokko laaffisuuf ykn injifachuuf tooftaatlee adda addaatti fayyadamuun waanuma jiru. Wanti WBO fi TDF jidduutti godhames waanuma kana jedheen amana. Wayyaanee fi WBOn diina seenaa (historic enemy) turanillee, ammatti diinni hamaan kan waloo tokko bakka jirutti waliigaltee tooftaa waraanaa godhuun barbaachisaa dha. Haa ta’u malee, tumsi jiraatus jiraachuu baatus, WBOn duris ta’ee har’a uummata Oromootti hirkata malee fira biraa hin qabu. Firri QBOs hin jiru. Keessumaayyuu immoo humnootni alaa kan QBO deeggaranii fi gargaaran hin jiran. WBOn ammas taanan erga TDF Tigraayitti deebi’anii as meeshaa waraanaas kan argatu diinarraa hiikkatee ti malee hamma kana wanti WBOn Tigraayirraa argatu waan jiru natti hin fakkaatu. Dhugaa dha, akkuma yeroo dabre Wallotti ta’e sana yoo TDF wajjin qaamaan walargan ta’e, bu’aaleen tokko tokko argamuu malu. Waan ta’eef, WBOn caalaatti kan jabaatu tokkummaa Oromootiin malee wanti diinarraa eegu hin jiru.
Haa ta’u malee, akkuma baddaatti jedhame, QBOn addatti immoo WBOn fira alaa hin qabu. QBOrraa sodaa waan qabaniif; tokkummaa Impaayara Itoophiyaatiif rakkoo ta’a jedhanii waan yaadaniif, humnootni alaa kan akka Ameerikaa faa diinota WBOti jechuu ni danda’ama. WBO laaffisuuf yoo danda’ame sirumaayyuu dhabamsiisuuf humnootni alaa shiroota adda addaa dalagaa turan ammas ittijiru. Waan ta’eef ana kan natti mul’atu fi na yaaddessu, mariin PP fi TPLF akka haasa’amu kana dhugaa yoo ta’ee fi waliigaltee tokkorra gahan, WBO kophaatti baasanii irratti duuluuf karaa banuu danda’a. Addatti immoo, Ameerikaan shira kana keessa yoo jiratte, karaa adda addaatiin WBO miidhuun ni danda’ama. Karaa basaasummaatiinis ta’ee karaa biraatiin WBO laaffisuuf PP wajjin waliigaluu danda’u. Wanti dagatamuu hin qabne, Ameerikaan akka mootummaan PP kuftu hin barbaaddu. Yoo fedhiin TPLF/TDF guutamee fi PP wajjin waliigalan, diinni biraa kan isaan sodaatanii fi dhabamsiisuu barbaadan WBO qofaa dha. Kanaaf, WBOtti qormaattota cimootu uumamuuf deemu jechuu dha.
Haa ta’u malee, wanti hubatamuu qabu, WBOn ganamus dhiisus, wanti duubatti isa deebisu hin jiru. Kaayyoo manaa baheef qaba; isa kanas galmaan gahuuf cichoominaa, murannoo, kutannoo fi gootummaadhaan kufee kuffisaa jira. Erga TDF Tigraayitti deebi’anii kunoo ji’a tokkoo ol ta’uuf jira. Ergasii as WBOn cimaa dhufee, injifannoolees galmeessaa jira. Duubatti deebi’uun TDF WBO duubatti hin deebisne. Imalli isaa akkuma karoorfatame gara Finfinneeti.
Xumurarratti, PP fi TPLF waliigalanii, gama isaaniitiin waraana kana kan xumuran yoo ta’e; akkasumas PPn WBO diina isa hafe godhatanii caalaatti (tarii gargaarsa humnoota alaatiin) kan ittiduulan yoo ta’e, QBO irratti dhiibbaa akkamii qaba? Uummatni Oromoo haala akkanaa kana akkamitti laala, hubata? WBOn ni cima moo ni laaffata? Gaafiilee kanaa fi kan biroo yeroo biraan itti deebi’a.
Hanag walitti debinutti nagaatti.