text:
Jooraa Godaantota Afrikaa Mul’achuu Dhaban
Gabaasan: Abdulaaziz Osmaan Niikolaas Pinawult
Gulaalan: Piit Koobus
Guraandhala 2016
Introduction
Awrooppaan baqqatoota lakkofsaan himuun nama dhibuuf buufata ta’un fi seenaan warra Siiriyaa, Iraaqii fi Afgaanistaan irraa waraana baqatanii godaananii midiyaa irratti oduu ijoo ta’uun ittuma fufeera.
Jireenyi fi haalli baqqattoonni Afrikaa, keesumattuu kan gamoojjii Sahaaraa irraa hamminaa jireenyaa fi jeequmsaa naanicha waliin dhahu jalaa baqatanii garuu oggaa imaala hammaataa kana giduutti yoo wayi ta’e malee dhageettii adunyaa argachuu hin dandeenye.
Bara 2015 qofa, lammiilee afrikaa gara 130,000-itti tilmaammamutuu imala baqaa seene. Baqattoota kana keessa bayyen isaanii iyyummaa fi gadadoo hidda gadi fageeffatee jireenya guyya guyyaatii gufuu ta’e kan qaamonni tokko tokko “bu’aa haftee Koloniiti” jedhantu sababa. Haala kana baqataan Gaambiyaa dhaa bahee amma Room jiru mucaan woggaa 16, Moorroo Saaneh, sirritti ibsee: “ gabaabummatt, akka namaatti jiraachuu barbaanna,” jedhe.
Baqqatoonni Gamoojjii Sahaaraatii kutatanii bakka hawwan gahuu dhaa bahanii karaa guguddan irra bu’an lama Liibiyaa, biyya mormii fi jeequmsa “Arab Spring” jedhamu irraa hin dandamanne qaxxaamura. Mohaammar Gadaafii “ Galaannii Meditiraaniyaanii dirree jeequmsaa ta’a,” jedheet ture, dhuguma ta’ee argame.
Galaana guddaa fi gammoojjii hamataa of funduratti laalaa, baqqattoota kana murtii guddaatuu isaan eggata: imala du’aaf jireenyaa gidduu kana lubbuu isaanitti murteessanii itti seenu. Odeeffanoon jiru bara 2015 qofa qarqara Kibbaa Xaaliyaanitti namni 3,77 bishaanin nyaatamuu agarsiisa. Warrumti milkiin toleefii meditiraaniyaani cehanuu, abjuun jireenya jannataa sun battaluma gadadootti jala jijjirrama. Akkuma warra giddu gala bahaa, isaanis harkaa namoota seeran ala baqqattoota godaansisanii galanii cubbuu sukkanneensaan irratti godhama.Kaan immoo motumman biyya qubachuu yaadanii eyyama isaan dhowwata;kana lamaan gidduutti raakkaman. Seenaan isaanii akka armaan gadiitti dhihaata.
Hubachiisa: Koolu galtoota, baqatootaa fi godaantota edduu garagarummaa guddatu jira. Seenaa namoota gafiif deebin wajjin godhamee hunda mirkaneeffachuu waan hin dandeenyeef jechoota kana wal-keessa fayyadamneera
Kutaa 1ffaa: Karaa isaan qaxxaamuran
Kutaa 1ffaa: Karaa isaan qaxxaamuran Daandiwwan
Gabaasni Dhabata Dhimma Kooluugaltumma Addunyaa ( International Organization for Migration) kooluugaltoota Awrooppaa galan keessa harkki 90-ni kara Liibiyaa harki 10 immoo karaa biyya Masrii darbban jedha. Lammiwwaan Lixa Afrikaa – Bayyinaan Seenegaal, Gaanaa, fi Naaygeeriyaa warri dhufan- Tiripoolii gahuu dha dura Maalii fi Niigeer kessa darbanii Saabahaa, Liibiiyaa galan. Walumaagalatti Tripoolii gahuuf maayilii 10,000 deeman, kaanitti torbban lama fixa. Warri kaan immoo imali biyyaa amma Tripooloon kun oggoota bayyee itti fudhata.
Baqatoonni Gaafa Afrikaa bayyinaan Ertiraa dha fi Somalee dha dhufan immoo Itoophiyaa, Keenya, Ugaandaa fi Suudan keessaa qaxaamuran
“Gamojjii sahaaraa keessa imaluun kan galaanaa caalaa hamaa dha. Galaana irratti hookan hin duuta, hookan bakka kaatef geecha, hadoodii fi rakkina dhuma hin qabnee garuu hin saaxilamtu,”.
– Hafsaa, Dubartii Somaalii Roomaa jirtu.
Karaan kolugaltoonni irra dhufan hundi Liibiyaatti wal-gaha. Liibiyaa edoo Xaaliyaani Laampeedusaa jedhamu irra maayilii 160 fagaatti. Laampeedusaan Edoowan Peelajii (Pelagie Islands) jedhaman keessa gudittii fi kan Awrooppaatti dhihaattu.
Bara 2015 namoota qehee ofii gadhiisanii godanaanii Awrooppaatti jigan keessaa harki 15 biyyoota Gammojji Sahaaraa Gadii (Sub-Saharan) keessaa dhufan. Awrooppaan erga Waraana Addunyaa Lammaffaatii baqqatoota ammana baayyatan hin argine. Imaltoonni kun hunduu kara Xaaliyaanitini han Awrooppaa galan. Biyyi tun namoota Gammoojjii Sahaaraa Gadii keessaa godanan baayyedhaf fillannoo ta’un ishii haaraa miti. Biyya akka Giriik garuu waraana Iraaq, Siiriyaa fi Afgaanistaaniituu lakkoofsa kooluugaltootaa itti baayyise.
Dhabbata Dhimma Kooluugaltumma Addunyaa waajjira Roomitti dura-taa’an damee Meeditiraaniyaanii, Fireederiikoo Soodaa haala kana akka armaan gadiitti ibsan.
“ Bara kana kooluugaltoota biyya Xaaliyaanii seenan laalchisee wanni adda ta’e hin jiru. Lakkoofsi isaanii han bara 2014-tin qixxuma. Biyya isaan irraa dhufanii fi sanyii isaanitu adda addummaa qaba malee. Siiriyaa irraa namoota muraasatu as dhufa, karaa Baalkaan. Baqqattonni kun baayyen isaanii lamiile Dhiha Afrikaati. Isaanis namoota carraa jireenya gaarii barbaada godaanani. Jarri kun garuu xiyyeffannon hin kennamneef, waayeen isaani hin haasahamu. Warra Dhiha Afrikaa caalaammoo han dagatamee namoota sababa nageenyaa dhabamuu fi jeequmsaatiin Gaafaa Afrikaa irraa godaanani.
Kutaa 2ffaa: Liibiyaa
Kutaa 2ffaa: Liibiyaa Qaraa
Liibiyaan baqqattotaaf bakka wal-dhahaa dha; buufata isaani kan duraati, iddoo imala Meditiraaniyaani itti jalqabanis. Baqqattoonni gaafaanne hundi imala isaanii keessatti bakki yeroo dheera keessa turanii fi han fun-durri isaani itti murtahuu Liibiyaa ta’uu dubbatan. Biyyi kaaba Afrikaa, bar tokkoo baqqattota gamoojii gadii Afrikaatif madda hojii turte tun amma kuusaa gochaa sukkannessaa itti tate. Yakkamtootaa fi shororkeesitootaf garu, jannata isaaniti. Gaabaasnii Tokkumaa Mootummoota Gamtoomanitin dhiheenya bahes kanuma ragaa baha; reebichii, gabroomuun, dhirqiin gudeeddamuun seenaa guyyaa guyyaa baqqattonni keessa darbani. Hidhatootan, warra seeraan ala nama biyyaa baasaniin, akkasumas qama motummaatin qarshii gafatamuunis barama dha.
“Lammiilen Liibiyaa daangaa isaani irratti ulee plastikiitin nu dhaananii akka konkoolaataa dhoqqee keessatti rakkatee jiru baasnu nu dirqisiisan…..aduu gubaa keessatti nu aggoranii ofii nyaatani dhugan”
– Huseen Muhiddiin, Somalae irraa dhufe, han amma miilan jiru.
Dhabata Dhimma Kooluugaltumma Addunyaa irra Soodaan akka jedhanitti, hameenyii baqatootarra gahuu kun akkuma jirutti ta’e namoonni biyaa bahanii baqaa seenan garuu waayee isaa quba hin qaban. “ Jarrii seeran ala namoota biyyaa baasan kun ammam akka garaa jabaatan baqqattoonni gonkumaa hin galleef”.
Waan kana hunda keessa han namoota darbban keessaa Maaliyaanaa Saamaa Toonkaara dhimma kana yeeroo ibsu “Triipoolii keessaatti nurumaa akkuma dheeffitetti” jette.
Kutaa 3ffaa: Duga ba’umsa
Kutaa 3ffaa: Duga ba’umsa Seenaa daangaa ce’uu: Dhuga ba’umsa
Haadha ijoollee torbaa umuriin waggaa 33 kan doonii Jarmanii “Frigate Schleswig Holstein jedhamu irratti ilmoo deesse, dargaggoota lammiiwwan Itiyoopiyaa lama kan umuriin waggaa 16 hanga maatiiwwan isaanii tokko tokkoon isaaniif doolara kuma saddeet hamma baasanitti namoota seeraan ala nama deeddeebisaniin hidhaman, lammiiwwan somaalee kanneen namoota gammoojjii keessatti dheebuun kutuuf kaanaan fincaan isaanii dhugan utuu dhuganii argan, hegereen namoota kana maraa garuu garba Miditeraaniyaan qaxxaamuruu fi dhiisuu irratti hundaa’a.
Dhuga ba’umsa Viidiyoon waraabame: kan umuriin waggaa 33, Rahaamaa Abukar Alii: Rahamaa Abukar Alii Hagayya 22 ennaa doonii koolu galtootaa kan Liibiyaa keessaa kortu imalli sun jireenya ishee keessatti waa haaraa abdii ykn xumura jireenya ishee akka ta’e hubattee turte.
Aliin ulfooftee hamma ji’a shan guuttutti Somaaliyaa dhaa kaatee hanga andaara galaana Liibiyaa geessutti Kiiloo meetira hedduu gammoojjii keessa adeemte. Adeemsa irraa kan isheen boqottu ykn yoo rafte ykn immoo konkolaataa koolu galtoonni gaanfa Afriikaa kanneen lola hamaa jalaa dheessan irra guutan keessa ennaa teessu qafa.
Imalli isaa dheeraa waan tureef na joonjessa ture, dadhabeen ture jette Aliin. Liibiyaa hin ta’in malee eessatti iyyuu ilmoo ishee da’uuf garaa kutattee doonii amansiisaa hin taanee fi nama sodaachisu korte.
“ Daa’ima koo garaa na jiru waliin du’uu ykn Awrooppaa seenuuf qophee dha” jette Aliin.
Dooniin Jarmanii garba Mediteraaniyaan walakkaa erga ga’ee yeroo xiqqoo booda kan mucaa deesse Aliin daa’ima ishee Soofiyaa waliin gara waaltaa baqattootaa Düsseldorf keessa qubatan. Dahata siyaasaaf gaaffii dhiyeeffatte eegaa jirti.
“Libyaan Somalee mediteraaniyaan irraa taate. Ssisilii , Kireet Laampeduusaa keessatti shiftoota galaana irraa ni argita. Koolu galtoonni miliyoonaan laka’aman illee jiru. Shorokaanis Qe’eetti dhiyaate.”
– Kan yeroo tokko Koloneel Mo’aammar Gaadhaafii bakka b’u jedhamaa ture Saaif Gaadhaafii Bitootessa 7, bara 2011 sabaa himaaf ibsa kennanii turan.
Dhuga ba’umsa viidiyoo: Samaa Tounkaaraa, kan umuriin 23, lammii Maalii Samaa Tounkaaraan kan waldaa fannoo diimaa damii Xaaliyaanii Roomiin geggeeffamu keessa jiraata. Adeemsa isaa utuu itti hin fufin xiqqoo boqochuuf.
Tounkaraan Fulbaana bara 2014 wal waraansa hamaa Maalii keessaa jalaa dheesse. Daragaggoonni Bamaakoo hedduun daangaa Aljeeriaa qaxxaamuranii Tamanraaasetiin utuu hin ga’in dura gara Gaa’ootti imalu. Baatilee ja’aaf hojii ijaarsaa Ghardaa’iyaa gara Liibiyaatti imale. Haalli gamasii immoo daran hamaa ta’e.
Galgala tokko ture namoonni unifoormii kaayyatan dhufanii naannoo mooraa akka gargaaruu Tounkaaraa gaafatan. Kanas huuruu qawwee itti qabanii gaafatan. Balleessaan isaa maali yoo jedhame hojii dhuma hojjeteef kafaltii gaafachuu isaa ture. Kunis akka inni baqatuuf dirqisiise. Yabala xiqqoo namootaan guutamete koruu dhaan garba mediteraaniyaan qaxxaamuruuf karaa jalqabe.
Koolu galtoota 140tu yabalattii irra turan. Waan du’u itti fakkaate. Garuu galaana afatee ciisu irra sa’aatilee torbaaf erga adeemee booda dooniin Awrooppaa tokko dhuftee lubbuu isaa baraate.
Dhuga ba’umsa viidiyoo: Dalmar fi Ahmed lamaanuu lammiiwwan Itiyoopiyaa umuriin waggaa 16: Baatii tokkoof Xaaliyaanii keessa erga turanii booda ka’imoonni kun amma illee maqaa isaanii dhugaan waamamuu sodaatu.
Barattoonni duraanii lamaan kun hiriyoonni isaanii kana dura gara Awrooppaatti imalanii jireenya haaraa gamasii jalqaban dhiibbaa irra kaa’aniin manaa ba’an.
“ Sababaa itti manaa baaneef hedduutu jira,” jedhe Ahmed. “Hojiin hin jiru, kanneen nu dura mana barnootaa xumuran illee hojii dhabanii daandii irra guutaniiru. Kanaaf biyyaa ba’uu murteessine.”
Kanneen namoota seeraan ala deddeebisani Finfinnee dhaa kaasanii sa’aatilee saddeet booda daangaa Sudaniin erga ga’anii booda koolu galtoota kanneen biroo gammoojjii Sahaaraa qaxxaamuruuf qophaa’an waliin wal argan.
Adeemsa miillaa guyyootii sanii booda konkolaataa nama humnaa ol fe’atte yaaban. Xumura irrattis Ajadabiyaa, magaalaa galma mootummaa konyaa Al Wahat ka Libyaa gaama gama bahaa jirtu ga’an. Magaalattiin Bengaazii irraa fageenya kiiloo meetera 150 irratti argamti.
“Guyyaa sanaffaa deemsa keenya gammoojjii keessaa booda bishaan nu harkaa dhume” jedha Ahmed. San booda namoota seeraan ala nama deddeegisan gara http://dpwebspace.ibb.gov/WebSpace/jabeeyyii ta’an, kanneen gara laafina tokko malee koolu galtoota maatiiwwan isaanii maallaqa akka kennaniif bilbilaan itti himuu didanitti dabarfamnee kennamne jedha.
Harka namoota seeraan ala nama deddeebisan keessatti dararaa baatilee ja’aaf irra ga’e Dalmaar ni yaadata.
Dhuga ba’umsa Viidiyoo: Morro Saneh, kan umuriin waggaa 16 lammii Gamibiyaa: Mooraa koolu galtoonni keessa qubatan xiqqoo kan Roome keessa jiraataa ennaa ture Morro Saaneh keessa ta’uu dhaan halkan manaa bade tokko yaadate. Jala bultii ayyaana waggaa haaraa kan bara 2015 ture. Yeroo yaaliin fonqolchi mootummaa prezidaant Yaayaah Jaameeh irratti aggaamame ture. Sodaa irraan kan ka’e dargaggoon kun karoora isaa maatiitti utuu hin himin miliqe.
Erga Kaa’oolaak Senegaaliin ga’ee booda Bamaakoo, Maalii ga’uuf doolaara kuma sadii baase. Bakka sanattis baatii tokkoof daandii irratti bishaan gurguraa ture. Agaadez, Niijeer keessatti immoo hojii xuubii naquutti bobba’ee hojjetaa ture. Trippoolii keessatti poolisiin maallaqa xiqqoo inni qabu harkaa fudhachuu dhaan guyyoota 33f hidhaa keessa turse.
Abjuun isaa Siwidiiniin ga’uu kan ture Sanehn amma garuu daragaggoota Afriikaa kanneen gara Awrooppaatti imalan akeekkachiisa. “utuun deebi’ii nan deema ta’ee, kan akkasiitti hin deebi’u. Balaa hamaa qaba jedhe.”
Kutaa 4ffaa: Kanneen seeraan ala nama deddeebisan
Kutaa 4ffaa: Kanneen seeraan ala nama deddeebisan Gara jabeeyyii kan ta’an kanneen Awrooppaa keessaa seeraan ala nama deddeebisan
Waggaa waggaatti koolu galtootaa fi baqattoota seeraan ala deddeebisuu irraa doolaara biliyoonaan laka’amutu argama. Caasaaleen yakkamtoota sadarkaa addunyaa kana irraa bu’aa guddaa argatu. Abdii xiqqoo koolu galtoonni jireenya wayyaawaa hawwan irraa bu’aa argatu. Gorsi isaanii karaa sirrii hin taane gama Awrooppaatti ce’uu saamichaaf mijeeffatan iyyuu karaa sirrii fakkaata.
Kaartuum irraa ka’ee hanga Calais-tti seenaan dararaa jiru waluma fakkaata. Kanneen namoota seeraan ala deddeebisan gammoojjii keessatti koolu galtoota dararu. Harka, fuula ykn laphee isaanii tamboo/sijaaraa dhaan gubu. Dhala namaa akka bineensaatti lakaa’uu dhaan konkolaataa humnaa ol nama fe’e irratti guutanii cirracha Sahaaraa keessa darbu. Yeroo tokko tokkos ennaa isaan Liibiyaa ga’an matta’aa akka baasan maallaqa gaafatu.
“ Yeroo tokko tokko kanneen Liibiyaa keessaa koolu galtoota nyaachisan waan akka qoraanii fi cilee ittiin nyaata milcheeffannu nuu hin dhiyeessan… Kanneen nyaata nuu bilcheessan yeroo tokko tokko nyaata bilcheessuuf boottii fi hucuu keenyatti gargaaramu. Akka nuti beelaan hin duuneef.”
– HAAFSAA JECHUUN JECHA DUBARTOONNI SOMAALIYAA KANNEEN ROOM KEESSAA NAMOOTA SEERAAN ALA NAMA DEDDEEBISAN ITTIIN WAAMANI.
Xaaliyaanii keessatti illee kanneen namoota seeraan ala deddeebisan mul’inatti hojjetu. Lammiin Ertraa tokko VOAf akka ibsetti namoonni ka biroon guyyoota kudhanii oliif Catania keessa mana keessatti ugguramanii utuu jiranii angawoota biratti illee akka hin galmeeffamne akeekkachiise. Namoonni kun matta’aa kuma hedduutti laka’amu erga kafalanii booda gad dhiisaman.
Kanneen maallaqa baasuu danda’an qajeelfama namoota seeraan ala nama geggeessaniin imala itti fufan lammiiwwanuma isaaniitiin galaana meiteraaniyaan qaxxaamuranii kan Ferensaay gama kaabaa keessatti kanneen qubsuma tolchan
Albania Mafiosostti dabarfamanii kennamu. Koolu galoonni maallaqa homaa of harkaa hin qabaanne illee hojjennee kaffalla abdii jedhuun liqaa ofi irra kaa’anii imala itti fufu. Jamryaan koolu galoota ka sadarkaa addunyaa IOM irraa Giovanni Abbate akka jedhanitti dubartoota ka’imootaaf waadaan akka Sanaa gara sagaagalummaati akka seenan taassisa.
Kutaa 5ffaa: Xumura
Kutaa 5ffaa: Xumura Kutaa shanaffaa: Xumura Daandiin gara fuula duraa: Balaa ta’uu mala
Sodaa xumura hin qabne kan garee finxaaleyyii Shabaab jalaa miliqxe Nimkoo Musee Ahmed. Haada ijoollee lamaa hiyyeettii lammii Somaaliyaa ti. Gammoojjii addunyaa kanaa lama keessa dabarte. Tokko godinaa waraanaa yoo ta’u kaan immoo yabala laastikaa hojjetamee fi amansiisaa hin taaneen garba qaxxaamruu ture.
Erga Veenaa magaalaa ga’uuf abjootaa turte erga geessee booda ittisa waraanaa duraanii gamoo gara olii irraa lafa dhakaan tuulamee jiru irratti of darbatte.
“ Yeroo haga tokkoof of walla’aaleen ture. Miilla koo lanaanii fi lafee dudda kootiitu cabe. Jette Nimiikoon. Austriyaa keessatti of ajjeesuuf yaalii jalqabaa goote irraa dandammataa turte. Yaaliin ishee kunis mootummaan Austiriyaa Traiskirchen keessatti mootummaan qubsumni baqattootaa akka hin tolfamne waan uggureef jecha.
Sodaan ishee gara abdii kutannaatti kan jijjiiramee galgala yeroo arfaasaa tokko erga gaaffiin ishee dahata siyaasaa dhorkamuu bartee booda ture.
Abdiin kute sababiin isaas dahata siyaasaaf simatamuu dhabuun cimaa ture. Sodaan ishee abdii kutannaatti ennaa ishee geese yaadatte. “Uummati Afriikaa
keessumaa kanneen Somaaliyaa keessaa kan ani jedhu “ Awrooppaa keessa homtuu hin jiru, kanaaf waa’ee isaa hin abjootinaa.”
“ Dhugaa isaa amma bare. Cabii. Beela ani asitti arge Afriikaa utuun jiruu argee hin beeku.”
– NIMIIKOO MUSEE AHMED, LAMMII SOMAALIYAA KAN AWSTITIYAA KEESSAA
Wantii guddoon godaantota biyyoota Gammoojji Sahaaraatii gadii baqatanii ykn godaananii Awurooppaa dhufee irraa mullataa,waan Ahmed keessa dabrellee yoo ilaaltu, walitti qabamanii giddiin buqqifamu isaaniiti.
Haga guddaan namii miliyona 1 tahuu bara 2015 dhufee,jireenna wayyaahaa barbaadachuuf maatii ufi dhiisee biraa yaahe–jireenna kana qabaachuuf ammoo garba irratti lubbuu ufii gurguratanii dhufan—jireenna wayyaahaa barbaada dhuftee dhabdee,karaa irra buluu,paas poortii dhabuu, biyya dhabuu,ardii hin beenne gama Kaabaa keessa isii jiraachise.
Akka isiin jettutti baqattootii biyyoota Gammooji Sahaaraa gadii dhufan, akka baqattoota ykn godaantota Siiriyaa, Afgaanii fi Iraaqii mitii miidhaa guddootti isaan irra gaha.
Warrii Arabaa fi Afgaan ardii sun keessatti baqataa Afrikaa,kaambii baqataatti fulaa baqataa itti kuusan cufatti warra Afrikaa dhufe,warra akka nama biyya lammeessootti ilaala.
Wal dhabii bilbila bade tokko irraa kahe nama biyya alaa akka hamaatti rakkoo keessa buuse.Afgaanotii barumsa dansaa qaban bulchoota kaambii baqaatti rakkoo isaanii akka dansaa itti himata.Intalti Afrikaa ta jara waliin galtu ammoo bilbila jedhan sun hattellee-dhibaatteellee balleessaan tama isii taati.
Biyyoota Godaantonni gammoojjii Sahaaraa gadii bayyinaan itti Imalan
Seeraa Seera hin Guunne
“Nama gurraacha silaa Mediteraaniyaanin qaxxaamuree Faransaayii fi Xaliyaanaatti galuu dandahu miliyoona hedduutti jira. Nagaa Mediteraaniyaan eeguuf ammoo qoodii guddaan harka Liibiyaa jira.”Mohaammad Gadaafiitti Bitootessa, 2011 TV Faransaay irratti dubbate.
Baqattuun akka Ahmed faa karaan laafaan fala argataniin hin jiru.Adoo biyyootii Waldaa Awurooppaa 28nu rakkoo bara 2015 baqataan itti fide jalaayyuu mataa oli hin qabatinuu,falamaan Giriik irraa liqee diqqeessuuf,jireenna isiitiin wallaanuuf fi lola milishoota goolii uumanii irratti fala dhahanuuf tokkummaa siyaasaatti barbaachisa.Akka raagii dinagdee Awurooppaa jedhutti ganna dhufu keessallee nama miliyoona 3 tahutti Awurooppaatti godaana. Biriten,biyyoota Waldaa Awurooppaa ta baqataa hedduu simatan keessaa tokkoo taatee Waldaa Awurooppaa kana keessaa bahuu feeti.Tun ammoo akka duriillee caala rakko hammeessiti.
Waldaan Awurooppaaleen nama biyya isaatti baqachuuf gaafate kuma 165 biyyota waldaa isaatti qoqooduu malee fala tokkicha hin qabu.Haga Muddee 12 nama 159 qofatti eeyyama qubatuun argate.Kanadaan Muddee 11 irratti baqataa Siiriyaa kuma 25 qubsiifte.
Kongireesii USA ammoo karoora pirezidaanti Obaamaan baqataa Siiriyaa kuma 10 qubsiisuuf baafate irratti falamaatti jira. Filannoo Amerikaa ta baranaa irralleetti falamaan guddoon baqataa biyya alaatii dhufu akkamitti simannaa.Namii akka Doonald Tiraamfi faatii Musliima USAtitti dhufu dhowwee, baqataa Siiriyaa sagantaa Obaamaatiin Ameriaka dhufu biyya isaatti deebisa jedha.
Bulchiinsii White House yaada kanaan dhufullee nama Afgaanii fi Iraaqii ka lola irratti Ameriaka gargaaree afaan hiikuuf sagantaan jara suniin VISA kennaniinuu falamaa tahuutti jira.
Waldaan Awurooppaa rakkoolee gugurdoo Afrikaa nama baqachiifte diqqeessuu fedha. Kora Sadaasaa dabre rakkoo godaantotaa qorachuuf taa’e irratti bulchota Waldaa Afrikaatii fi Waldaa Awurooppaa doolara miliyoona 1 fi kuma 900 biyyootii Afrikaa nama biyya isaantii baqatee biyyattin deebisaniin walti qabaniif.Maaltaan, biyyitii karoora kana yayyabde bara tokko isuma biyya nama godaantotii itti baafatan taatee beekamtu horii kana keessaa $270,000 kennite.
Ji’aan duubatti ammoo bulchootii Awurooppaa biyyoota Afrikaa namii akka malee keessaa baqatutti hujii fi sangantaan misoomaa jalqabuuf $biliyoona 2 waltiqabsiisan.
Karoorii guddaan naannoo garba Mediteraaniyaaniif nagaa buusuuf jedhanii bahe,bara Gadaafiin jiguuf dhiyaate jalqabe.Bara 2011,muummeen ministera haajaa alaa Xaliyaanaa ka gaafasii Franco Frattini akka ardiin rakkoo tanaan(Afrikaa) wallaanuuf seeri haarahii bahu gaafate.
“Ummata gurraacha miiliyoonan lakkawwamutu gara Faransaayi fi Xaaliyaanii cehuu dha Mediitiraaniyaanii dhufa. Nageenya naannoo mediitiraaniyaanii egsisuuf immoo Liibiyaan gahee guddaa qabdi.”
– Moaammar Gaaddaafii, TV Faransaayi irratti , Bitootessa 24, 2011.
“Waldaan Awurooppaa,dhabbilee addunyaa jajjaboon; Baankii Addunyaa fi IMF,Fandiin Maallqa Addunyaa akka naannoo Mediteraaniyaan qabeennaan jabaattu karoora Maarshaal(Marshal Plan)wal fakkaatu ariitiin baasuu wayya,”jedhee bara 2011 keessaa gaazexaa Financial Times irratti barreesse Frattiniin.Karooii Maarshaal Pilaan jedhan kun karoora USA akka Awurooppaa gamii Lixaa rakkoo waraanii Addunyaa II itti fide irraa dandamachuuf baafte.”Karoorii kun akka euro Awurooppaatii fi dhaabbilee maallaqa addunyaa biliyoonii hedduun jirennaa fi investimentii naannoo tanaa wayyeessee hammayeessu tolchu male.”
Firaatiniin(Farattini) akka bulchootii Awurooppaa daldala biyyoota Mediteraaniyaan karoora USA waliin hojjachuuf waan daldalatti gufuu tahe achii balleessan jabeessee gaafate, “qoodii kun murteessa.”
“Akka namii hedduun carraa baranoota olaanaa argatu–akka biyyootii Mediteraaniyana gamaa leenjii hujii argatan,ijoolleen kahimaa hujii dhabanii jara biyya nagaa dhowwutti akka hin dabalamne leenjii kennuuf.”Karaa kanaan seeraa alaa biyya nama baasuu fi ilmaan namaa gurgurachuulleen hin diqqaatti.
Hein De Haas yuniverstii Amesterdaamitti nama barusma Sociology qabuu fi ogeeyyota godaantota bebeekamoo keessaa nama tokko. Rakkoon tun gama Afrikaa qofaan fala hin argattu jedha.
”Awurooppaan waan tokko irratti qalbiin tokkoon walii galuu dhabuun dhugumaanuu rakkoo isaanii guddoo,”jedhee The Huffington Post irratti barreesse.Tana maleellee seerii Tokkummaa Mootummotaa namii siyaasaa fi waraana baqate seeraan eegamuu qabaatullee dinagdeen Waldaa Awurooppaa namuufuu banaa tahuun akka baqattoota horii diqqaan qaxaran tolchee jedha.
”Awurooppaan ganna 25 dabran jabaattee jaaramte taan jabeenna sun amma akkuma jirtuunuu hin qabduu,” jedhamti.Namuu amma akkuma itti dhufutti dhufa.Tun ammo seera malee biyyaa nama baasuu,karaa irratti balaan lubbuu dhabuu fi rakkoo hedduu fida.”
Elizabeet Kolleetti(Elizabeth Collett) Inistiyuuti Biraasselsi jirtutti daarektera Godaantotaati, “guddinnii qajeelaan ka naannoo ufiitiin wal fakkaatu,”jetti.”
”Guddinnii haga dabraa guddaan qofatii rakkoo godaantotaa faluu hin dandahu, “jetti.”Taatullee hujii bu’aa qabdu ta karoora gabaabaan hojjachuu dandahanii fi godaanna balaa hamtuu irraa nama hambiftu.”
Gaafiin jirtu ammo Awurooppaa woma Gadaafiin bara tokko hojjate;Industirii didiqqoo carraa hujii fi guddinnaa irraa argatan ta namii akka Nimco Muse Ahmed faatii carraa sadeessoo jireenna duriilleetti nama hin deebifnee fi Awurooppaaleetit jireenna haaraa jal nama hin qabsiimne irratti fuulleffachuutti caalaa nama jechisiifti.
Duubatti deebiin hin jiru
Taatullee sagantaan bayyanachiisaa karoora gabaabaalleen kama akka karoora jabana Gadaafiin Liibyaa irraa bu’uuf dhiyaatee kaan,akka biyyootii Awurooppaa hagii tokko baqataa jibban nama taasisa.
Yoo seera godaantotaan tohatan faluuf carraaqanitti falii harka bulchoota federaalaa Biraaselsi jiraachuu fa dandaha.Hagasittuu kaan jireenna du’aa fi jireennaa ka duubii isaa badhaasa qabu barbaadachuuf deemmaa karaa dheeraa jalqaba.
Abbaa suraa kaase
Gabaastonni: Abdulaziiz Osman fi NiIkolaas PiInawult.
Gulaaltonni: Piiter Koobus.
Han Weebsaayitii tolche: Isteefen Mekoosh fi Diinoo Beslaagiik.
Hojii Geeggessaa Piroojektii: Isteeven Feerrii.
Qindessitoonni: Tafarraa G. Tafarraa fi Izraa Fissehaayyee.
Afaan Ingilizii irra han hiike: Gazexeessota VOA Afaan Oromo.


c: text/html

text:
Mooyyaleetti ammas nageenyi magaalattii rakkisaa ta’uu jiraattonni dubbatan. Sanbata darbe ammas hidhattoonni naannoo Soomalee dhufan jedhaman utuu boombii sabatti darbachuuf jedhanii harkatti dhoo’uu jiraattonni magaalattii ni dubbatu.
Harras hidhattoonni kun daandii magaalattii guddicha dhakaan cufanii akka jiran dubbatanii, humni naga kabachiistotaa ka Mootummaa federaalaa waan irraa eegamu raawwataa hin jiruu jechuun komatan.
Ajajaan poolisii Aanaa Mooyyalee koomander Neggaa Tirbii, boombiin kun dhoohuun dhugaa akka ta’e Raadiyoo VOA’f yoo himan hoogganaan waajjira dhimmi nageenyaa ka aanaa Mooyyalee Obbo Nigaatuu Kaasahun komiin uummatni humnoota federaalaarratti kaasee dhugaa dha jedhan.
Galmoo Daawit dabalata qaba.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Macaafni Qulqulluun waa’ee daaynooserootaa maal jedhaa? Macaafa Qulqulluu keessa daainooseeroonni jiruu?
Gaaffii: Macaafni Qulqulluun waa’ee daaynooserootaa maal jedhaa? Macaafa Qulqulluu keessa daainooseeroonni jiruu?
Deebii: Matadureen daaynooserootaa kun bara umurii biyya lafaa keessa Macaafa Qulqulluu keessaa hawaasa kiristaanaa gidduutti mataduree guddaa waliin falmii walitti fufiinsaa qabaachaa jiruudha, Seera uumamaa sirriitti hiikuun, fi haambaalee argaman naannaa keenyaa akkaataan nuyi itti hiiknu. Jarreen lafti umurii dheeraa qabaachuu isheetti amanan Macaafni Qulqulluun daaynoseroota akka hin caqasne amanu, sababni isaa akkaataa fakkenyaa isaaniitti daaynooseroonni namnni inni jalqabaa lafa kana irra utuu hin adeemin duree waggoota miiliyoonaan lakkaa’aman dursanii akka du’an amanu. Namni Macaafa Qulqulluu barreesse daayinoosaroota lubbuudhaan jiraachaa turan arguu hin dandeenye.
Lafti umurii gabaabaa akka jiratte kan amanan immoo Macaafni Qulqulluun akka jara caqase ni amanu, ta’us jecha daaynooser jedhutti hin gargaaramu jedhu. Bakka isaa, jecha Ibrootaa tanniyn, jedhutti gargaarama jedhu isa afaan Ingliiffatti karaa adda addaatti jijjiirame. Alii alii “biineensa guddaa galaana keessaa” fi alii alii immoo “bineensa.” Harka caalaa “jawwudaa(dragon)” gara jedhutti hiikameera. Tanniyn gosa munyuuqaa lafa irra loo’u guddaa ta’uun mul’ata. Uumamni kun gara soddomaatti kan ta’u Kakuu Moofaa keessatti caqasamaniiru bishaan keessaa fi lafa irras ni jiraatu.
Dabalataanis munyuuqaa lafa irra loo’an gurguddaa eeruudhaaf, Macaafni Qulqulluun uumama lama ta’an karaa kanaan ni agarsiisa kan beektoonni kan barreesse sun daayinoosaroota agarsiisuudhaaf halaa sanaan akka barreesse amanan. Roobiin uumama Waaqayyoo keessa isa jabaa akka ta’etti kaa’ameera isa eegeen isaa akka muka gaattiraa ta’a. (Iyyoob 40:15). Beektoonni tokko tokko Roobii akka arbaa yookiin farad galaana keessaatti kaa’uu. Kaan arbi fi roobiin eegee gabaabduu akka qabanitti dubbatu, tasa kan muka gaattiraatii wajjin walibira qabamee ilaalamu miti. Daayinoosarootin akkuma bineensota dipldokas fi brachiosaurus kan jedhamn karaa gara biraatiinn, kan muka gaattiraa wajjin wal bira qabamee madaalamuu danda’au eegee guddaa qabu.
Qaroomni durii hundinuu bifa fakkeenyaa uumama munyuuqaa lafa irra loo’u gurguddaa qabu. Kaaba Ameeriikaatti kan argaman kan namni tolche booci adda addaa kan suphee irraa hojjetaman illee bifa fakkeenya daayinoosaroota qabu. Dhagaa irraa kan tolchame kaaba Ameeriikaatti kan argamu namni bineensota kana akka yaabbatee deemaa turetti kaa’aa, kan nama dinqisiisus bifa fakkeenyaa beekaamaa ta’e qabatee jira kan waan akka gaanfa sadii qabuu fakkaatu, kan akka munyuuqaa lafarra loo’uu ta’e qoochoo qabuu fakkaatuu, uumama dhiiraa fakkaatuu faa. Halluu gara garaan kan dibame kan warra Roomaa, meeshaan suphee warra Maayaan, dallaan warra Baabloonotaa hundinuu adaa namootaa kan ce’e daangaa adda addaa kan ce’e walitti dhufeenya namaaf namoota giddii ture kan agarsiisu namoonni uumama kanaa wajjin walitti dhufeenya qabaachuu jaraaf ragaadha. Raga qabatamaa ta’e seenaa namni lafa irra jiraachuu wajjin walk kan qabatee amma kana baayatuttus dabalatee namni fi daayinoosarootin wajjin argamuun isaanii, kan qabatamaa ta’es jira, namni fi daayinoosarootin faanni isaanii bakki ejjete bakka Kaaba Ameerikaa fi gara lixa Esiyaa keessatti argameera.
Kanaaf, daayinoosarootin Macaafa Qulqulluu keessa jiruu? Dhimmi isaa isa jedhame gararraadha. Inni kan inni irratti hundaa’u akkaataa ati ragaalee qabatamoo argaman kana itti hiiktu irratti fi adunyaa naannaa kee jiru akkaataa itti ilaaltuutti. Macaafni Qulqulluun jechaa jechatti yoo hiikame, lafti umurii gabaabaa qabdi kan jedhu ni argama, yaadi namni fi daayinoosarootin walii wajjin jiraachaa turan kan jedhu ni fudhatama. Namni fi daayinoosarootin walii wajjin yoo jiraatanii turan ta’e, daayinoosaroota irra maaltu ga’ee? Macaafni Qulqulluun dhimma kana irratti umaa dubbachuu dhabaatus, daayinoosarootin yeroo bishaan badiisaa booda du’aniiru ta’a jijjiirama lafa kana irratti ta’ee fi namoonni baay’isanii jara adamsamuudhaan ajjeefamanii dhumaniiru.
English
Macaafni Qulqulluun waa’ee daaynooserootaa maal jedhaa? Macaafa Qulqulluu keessa daainooseeroonni jiruu?


text:
Dhaha (Calendar) jechuun guyyoota baatii keessatti argaman jechuudha. Dhaha jechuun faana buutuu Gadaa Oromoo jechuudha. Dhaha kanas lakkaa'uun kan danda'amu akkaataa jiini, addeessi, urjiiniifi bakkalchi itti bahuufi lixu irratti hundaa'a. Karaa gara biraa dhaha lakkaa'uuf, bahuu, lixuu (seenuu), guddina ji'aa ilaaluun, bakka teessumaafi mul'ina urjiilee, akkasumas, jijjiirama bakka teessuma isaaniifi bakka teessuma bakkalchaa hordofuun isaan beekamoodha.
Dhaha lakkaa'uun kan eegalu guyyaa urjiin jaha (jahii) samii irratti bakka tokkotti walitti qabamanii mul'atan irraa eegaleeti. Guyyaan tokko sa'aatii inni fudhatu, guyyootiin meeqa tartiibaan deemanii akka ji'a ta'an, ji'oonni immoo walitti ida'amanii waggaa akka ta'aniifi waggaa tokko keessa guyyoonni meeqa akka jiran dhaha keessatti ibsama.
Akka dhaha Oromootti, waggaan tokko baatiiwwan kudha lama qaba. Kanas kan ittiin beekuun danda'amu haala baatiiwwan uumama wajjin socho'an hordofaniiti. Kun qarooma Oromoon durii jalqabee qabu keessaa isa tokkoodha.Guyyoonni ji'a keessa jiran hundumtuu maqaafi hiika mataa isaanii qabu jedhama.
Dhaha kana Oromoonni godinaalee addaddaa haala ittiin moggafatan ni qabu; kana jechuun garuu hundeensaanii walirraa fagoodha jechuu miti. Warri Booranaa dhaha 'Henna' jechuun waamu. Henni Oromoo Booranaa kan aadaafi haala jiruuf jireenya uummata Booranaa waliin walitti hidhama cimaa qabufi sirna gadaatiif illee utubaa ta'usaa, qorattoonni seenaa ni dubbatu.
Kaalaandarri Oromoo guyyaafi ji'a lakkaa'uun alatti seenaa uumamaafi wal duraa duuba uumama Waaqaa of keessatti akka qabatudha Qorataan Seenaafi Aadaa Oromoo Obbo Jaatanii Diidaa BBC Afaan Oromootiif kan ibsan.
Henni Booranaa waa'ee roobaafi bultii waggaa beekuu waan dandeessisuuf "Henni Booranaa kaalaandara guyyaa qofa osoo hintaane diizaayinii uumamaati" jedhu. Haalli lakkaawwii isaas akka kalaandaroota biroo dhaloota Kiristoos yookin Hijiraa ka'umsa kan godhate osoo hintaane, uumama Waaqaa bu'uura godhata. Henni Booranaa ayyaanawwan 27 irratti hundaa'a. Duraa duuba uumama Waaqaa keessattis Waaqni dursee ayyaanawwan 27 kana uume. Itti aansuunis baatii uume. Yeroo namni dhalatu ayyaanafi baatii itti dhalate ka'umsa godhachuun umriinsaa lakkaa'ama.
Dhimmoota henni Booranaa kalaandaroota biroo irraa adda itti ta'e keessaa tokko guyyaan dhimmi tokko itti ta'e yookiin uumame waggaa waggaan kan hinjijjiiramne ta'uu isaati. Henni Booranaa ji'oota 12 of keessatti kan qabatu yemmuu ta'u, Abraasaa, Amajjii, Guraandhala, Bitooteessa, Caamsaa, Buufaa, Waccabajjii, Oboraa Guddaa, Oboraa Xiqqaa, Birraa, Ciqqaafi Sadaasa jedhamu.
Sababni Booranni sadi yookin torbaan jilatuuf lafti ayyaanaafi baatiitti aansitee sadaffaa irratti uumamuusheetiini. Laftis ji'a Abraasaa keessa gaafa ayyaana Areerii uumamte. Ji'i Amajii immoo ho'a aduutiin beekama. Ji'a kana keessa ciminni ho'a aduu baay'ee nama yaaddessa. Boorannis "Amajii aduu yaadi" jedha.
Ji'oota henna Booranaa waggaa tokko keessa jiran 12 keessaa ji'ootni afur tokkon tokkonsaanii guyyoota 31 kan qaban yemmuu ta'u, ji'ootni saddeet immoo tokkon tokkonsaanii guyyoota 30 of keessatti qabatu. Jiini Caamsaa ayyaanawwan lama ayyaana Sorsaafi ayyaana Algaajima jedhaman of keessatti qabata. Sorsi guyyaa fardi itti uumame kan lafti itti sochooteefi Waaqni dhakaa lafaratti itti jigsee sochii lafaa itti dhoowwedha. Humni wanta tokko humna fardaatiin yookiin 'horse power" kan jedhamuun kan safaramus socho'uu lafaafi uumama fardaatiin walqabata.
Lafti sababa cubbuu dhala namaatiin ji'a Caamsaa keessa sochoote jedhama. Waaqnis lafa socho'uu erga dhowwee booda lafti waaqaaf abboomamte. Namnis lafaaf abboomamee lafatti irreeffatee lafatti dhibaafate. Yeroo kanas namni ulfaataan yookin kabajamaan qaalluun dhalate. Kun ji'a Buufaa keessatti ta'e.
Henna Booranaa keessatti jiini torbaffaan Waccabajjii jedhama. Jiini kun kan namni Waaqatti itti dhiyaateedha. Ji'a araaraa jedhamuunis beekama. Gadamoojjiin kallacha hidhatanii araara galanii Waaqa dhiifama gaafatan. Waaqnis waan cufa eebbise. Aadaanis ji'a kanarraa jalqaba jedhama. Guyyaan gumii Gaayyoo seera itti tumanfi kan aadaa itti himanis ji'uma kana keessa.
Akka Obbo Jaatanii Diidaa jedhanitti, jiini Birraa ji'a waaqni itti dallanedha. Sabanisaas dhalli namaa ji'oota Oboraa Guddaafi Oboraa Xiqqaa keessatti Waaqa mufachiise. Kanaafis wantootni nama miidhan kan akka bofa, jawwee, qoraattiifi kunneen biroo ji'a Birraa keessa uumaman jedhu. Kanaaf Waaqaafi nama gidduutti sodaan uumame.
"Namni araara hoolaa dide nama araara waaqaa dide" jedhama. Henna Booranaa keessatti jiini 12ffaafi inni dhumaa Sadaasni ji'a hoolaafi bunni itti uumamaniidha. Jiini kun ji'a waaqni araara namaaf itti dhufeedha. Kana malees ji'a kana keessa Waaqni dhibeef qoricha akkasumas seera bulmaataa kennee namarraa fagaate jedhama.
Eegaan henni Booranaa haala kanaan kan ibsamu yoo ta'u, kan naannawaalee biroorraa wantoota adda ittiin ta'u qaba. Haalli dhaha godinaalee biroos osoo qoratamee dhalootaaf darbee gaariidha. Kanarratti hayyoonniifi Biiroon Aadaafi Turizimii Oromiyaa adda durummaadhaan hojjechuu qabu. Jaarsoolinis aadaafi duudhaan ummataa dhalootaaf akka darbuuf ga'eesaanii ba'achuu qabu.
Saamraawiit Girmaatiin


text:
Saawudiin lammiilee Itoophiyaa mana hidhaa jiran hiikuuf
Mootummaan Saawudii lammiilee Itoophiyaa mana hidhaatti argaman gadhiisuuf qophaa'oodha jedhe.
Waajjirri Dhimmoota Komunikeeshinii motummaa federaalaa Itoophiyaa akka beeksisaniitti, mootummaan Saawudii lammiilee Itoophiyaa to'annaa jala olche hedduu gadhiisuudhaaf qophaa'aadha jechuun ibseera.
Ministirri Mummichaa Dr Abiyyi Ahimad affeerraa mootii Saawudii Salmaan Biiin Abdulaaziiziin taasifameen wayita ammaa kanatti dowwannaa irratti argamu.
Torban muraasaan duras Dr Abiyi Ahima dowwannaa hojii walfakkaataa biyyoota ollaa kan akka Keeniyaafi Suudaanitti erga taasisaniin booda waliigaltee oggantoota boiyyootaa waliin irra gahaniin baqattoota lammiilee Itoophiyaa hedduu hidhaadhaa gadhiifamaniiru.
Ragaaleen akka mul'isanitti, lammiileen Itoophiyaa kuma 100 olii ta'an heeyyama seeraatiin ala Saawudii keessa jiraatu.
Kana malees, Ministirri Muummichaa waa'ee mucaa lammii Itoophiyaa sababii dogongora wallaansaatiin waggoota 12f mana yaalaa cisaa jiru ilaalchisuun mooticha waliin mari'achuusaa maddeen ibsaniiru.


text:
waan ilmi namaa hundi haala salphaan rakkoo takka malee raawwachuu danda’u keessaa inni tokko nyaata alanfatee liqimsuu dha. Midhaan alanfatanii liqimsuun waan guyyaa hunda itti oollu waan teef, waan akkaan salphaa keessatti ramadama. Nyaata alanfanne gad liqimsuudhaaf ulaagaalee barbaachisan xiinxallinee beeynaa laata?, Adeemsi kun haala kamiin akka raawwatu mee xiyyeeffannaan haa xiinxallinu. Akka hedduun keenya tilmaamnutti, Afaan ilma namaa qaawwa 2 qaba. Sunis. Afaan midhaan ittiin nyaannuufii, kokkee midhaan ittiin liqimsinu qofa. Garuu dubbiin san qofaa miti. Qaamni keenya kan mormaa ol jiru hundi walitti hidhata qaba. Ujummoon tokko, kan Afaan keenyaafii funyaan keenya wal qunnamsiisu ni jira. Boolli tokko ammoo kan afaan keenyaafii ujummoo qilleensaa wal qunnamsiisutu jira. Ka biroo ammoo kokkee midhaan ittiin liqimsinutu jira. Laagaa namaatiin duubatti qoonqoon xiqqoon rarraatu takka ni jirti. Faaydaa qoonqoo tanaa qalbistanii beeytuu? Namni heddu yoo qoonqoon dhukkubdu isii ofirraa mursiisa. Garuu faaydaan isii waan guddaadha. Yeroo nuti nyaata alanfannee liqimsinutti, Qoonqoon tun ol rarraatee ujummoo afaaniifi funyaan wal qunnamsiisu cufti. Yeroma kana sirni harkansuu keenyaa dhaabbata. Ujummoon qilleensaatis yeroma kana cufama. Adeemsi kun akkuma wanti nuti liqimsine sun ujummoo soorataa (Osoofagas) keessa seeneen bakka duraatitti deebi’a. Adeemsi ajaa’ibaa kun yoo raawwatamu, nuti xiyyeeffannaa guddaas itti hin kenninu. Humna guddaa waan nurraa hin barbaanneef, Waanuma akka salphaan raawwatamaa jiru nutti fakkaata.
Adeemsa Soorata Liqimsuu
Adeemsi waa liqimsuudhaa akka salphaatti waan raawwatamuu miti. Akkuma waan afaan kaayanne liqimsineen, dalagaa birootu nu eeggata. nyaata afaan keessatti haharca’ee hafe lammata liqimsuutu nurraa eeggama. Keessattuu midhaan nuti soorachutti jirru waan bullaawaa yoo tahe, nyaata afaan keessa bittinnaawe kana walitti dachaasuun dalagaa guddaadha. Garuu waan Rabbiin guddaan nuuf laaffiseef waan guddaa nutti hin fakkaatu. Dalagaa tana raawwachuudhaaf xannachi gororaa, gorora maddisiisuudhaan soorata bibittinnaa’anii jiran sanniin walitti fida. Xannachi kun gorora haphii osoo hin taane, hancufa zayitaa fakkatu maddisiisuun soorata sanniin walitti maxxansee akka liqimsamuuf tolutti mijeessa. Kana booda soorata laafaa gororaan jiidhe kana gara ujummoo nyaataatti dabarsuudha. Ammas qoonqoon ol ka’uun ujummoo funyaanii cufa. Ujummoon qilleensaatis cufamee sooranni gara garaa liqimfama. Ilma namaa irraa waan tokko qofatu eeggama. Nyaata san liqimsuu jalqabuudha. Adeemsi achi boodaa cufti Dalagaa Rabbii guddaati. Qoonqoo cufuun, soorata gad dhiibuun, dalagaa fedhii keenyaan ala jiru. Yoo wanti kun dalagaa Rabbii hin taanee, eenyutu qoonqoon ol ka’uun ujummoon gara funyaanii deemuu akka cufamu taasise. Inni lammataa ammoo sirni hargansuudhaa yeroo liqimsinu san guutumaan guututti ni dhaabbata. Gochaa tana hoo eentu qindeesse?. Mee gaafii takka isin gaafadha. Soorata soorachutti jirtan eega liqimsitanii booda, waan achi keessatti raawwatamutti jiru quba qabduu? Abadan, hundumti keennayyuu, eega nyaannee liqimsinee booda, inumaa irraanfannee gara dalagaa biroo seenna. Dalagaan fedhii keenyaan ala raawwatamaa jiru Yoo Rabbii ol aane tahe malee eentu raawwachuu danda’a? Yeroo liqimsinu kana ujummoon hargansuudhaa ni cufa. Osoo ujummoon kun cufamuu baatee sooranni ujummoo sankeessa seenee battalumatti namni sun du’uu danda’a. yeroo heddu namni sababaa kanaan fe’ama. Eenyutu xannacha gororaa arraba keenya jala kaahuudhaan soorata afaan keessatti hafe akka walitti qabnee liqimsu nuu godhe. Arrabni yeroo biraa hancufa haphii maddisiisu, yeroo soorataa kana hancufa akka zayitaa furdatu san akka maddisiisuuf eenyutu isa barsiise? Walumaa galatti yeroo liqimsinu san adeemsi sun beekumsa keenyaan alatti raawwatama. Sirni ajaa’ibaa kun haala saniin akka raawwatu kan godhe eenyu?
Adeemsi Ajaa’ibaa kun yoo Rabbii guddaan qindaawe malee, eenyuunuu qindaawuu hin danda’u. Eega dalagaa akkaan laaftuu kana Rabbi malee qaamni biraa raawwatuu hin dandeenyee, dalagaan biraa hoo akkamitti Rabbiin malee raawwatama jedhanii nu amansiisuu yaalu?
Dalagaa Seelii
Amma mee fakkeenya lammataa kan seeliin walqabatu haa ilaallu. Qorannooleen hedduun akka agarsiisanitti, biqiltoonni albuuda akkamii akka fudhatuu qaban ofuma isaaniitiin murteeffatan. Qaamni Godaara Seelii (cell wall) jedhamu, dalagaa akkaan barbaachistuu taate tana akka hojjatu godhamee qophaahe. albuudonni biqiltuu saniif summaawaa ta’an akka hin seenne dhoorga. Fakkeenya kana namoota gara Istaadiyamii seenuudhaaf balbala dhiibaniin walfakkeessuu ni dandeenya. akkuma Namoonni gara Istaadiyamii seenuudhaaf balbala humnaan dhiiban sanitti, albuudonnii heddus gara biqilltuu sanii seenuudhaaf dhiibbaa taasisu. Garuu gara Biqiltuu sanii seenuudhaaf dirqamatti Tikkeettii argachuu qaban. Akka tasaa ta’ee albuudni tokko yoo gara biqiltuu sanii seene, biqiltuun sun du’uu ykn ammoo miidhamuu danda’a. Haala kanaan biqiltoonni hundi isaaniituu, albuuda isaaniif ta’u akka filachuu danda’an godhamanii uumaman. Filannoon albuudaa kun ammoo yeroo, bakkaa fi sadarkaa jiran irratti hundaa’uun jijjiirama. Amma Dalagaa seelii kanaa fi ilma namaa walbira qabnee ilaalla.
Nuti ilmaan namaa, uumama dachii tanarra jiran keessaa qaroodha. Beekumsa, qaruutummaa fi filannoo qabna. Garuu guyyatti wantoota akkamii hagam akka sooratuu qabnu hin beeknu. Waan kana beekuudhaaf dirqamatti beekumsa soorataa irratti Ispeeshaalistii ykn Doktora ta’uutu nurraa eeggama. Kana argachuufis waggoota hedduuf barachuu qabna. Gidaarri seelii garuu mana baruumsaa hin seenne, ta’us sooranni akkamii akka gara qaama biqiltuu sanii seenuu qabu sirritti beeka. Kanneen biqiltuu saniif faaydaa qaban dabarsee, kanneen miidhaa geessuu danda’an, akkasumas kan faaydaa takkallee hin qabne ofirraa deebisa. Amma gaafii walgaafatuun dirqama ta’a. Gidaara seelii kanatu gochaa kana raawwataa jiramoo, qaama biraa kan gochaa kana raawwataa jirutu jiraa? Deebisaa isinumaaf dhiisa. Ammas fakkeenya biraa kan akka tafakkurtan isin godhu isiniif kenna.
Akkaataan ilmi namaa gaafa duraa garaa haadhaa keessatti itti uumamu xiyyeeffannaa guddaa barbaada. Walqunnamtii saalaatiin booda dhiira irraa sanyiin bahu seelii miiliyana 250 ol ta’a. Seelii hangana baay’atu keessaa Killeen haadhaa tokko qofa barbaaddi. Sanyiin dhiiraa miliyoonaan laakkawamu kunniin, deemsa erga jalqabaniin booda hedduun isaanii karaa Killeen qophoofte san wallaaluun karaa irratti dhuman. Gariin ammoo bakka wahiitti maxxananii karaa deemaniin dhabanii karatti hafu. Deemsa yeroo gabaabaa kanaa keessatti sanyii miiliyoona heddutu karatti hafa. Bu’aa ba’ii kana hunda booda kanneen kuma 300 ta’an Killee qophoofte bira gahan. Hundi isaaniituu Killee sanitti maxxananii seenuudhaaf dhiibbatu. Killeen hintalaatis, sanyii dhiiraa kuma 300 ol tahu kana keessaa, 1 qofa filattee ol seensisti. Tokkochi sun eega seeneen booda Killeen sun guutumaan guututti cufamti. Kana booda gara gadameessaa deemuun turtii ji’a sagaliitiin bood, ilma namaa bareedaa tahee dhalata.
Killee haadhaa tana, eega sanyii dhiiraa 1 qofa fudhatteen booda akka of cuftu eentu barsiise? Sanyii dhiiraa san hoo eenyutu deemii killee barbaadi jedhee itti hime?
Dalagaa akkanaa kana Rabbii tokkicha malee, dhuguma qaamni biraa hojjachuu danda’aa? Yoo dalagaa kana Rabbii miti jenne, eenyutu raawwate jennee ibsuu dandeenya. Fakkeenyonni amma isiniif dhiheesse kunniin dalagaa haala salphaan namni tokko raawwatuu danda’uu miti. Haala kamiinuu uumamani kumuu dalagaa kana raawwachuu hin danda’u. Mee amma dalagaa hawaa kana keessatti raawwatamu cufa isaanii, fakkeenyota sadiin amma isiniif dhiheesse kanaan wal bira qabaatii ilaalaa. Qaamni sosochii ajaa’ibaa mudaa hin qabne kana qindeessee eenyu akka ta’e of gaafadhaa. Deebiin isin argattanis tokko qofa ta’a. Allaah (Subhaanahuu Wata’aalaa)


text:
Finfinneen magaalaa guddoo Oromiyaafi Itoophiyaa ta'uurra darbee teessoo Gamtaa Afrikaa ta'uusheetiin walga'iiwwaniifi yaa'iiwwan idil addunyaafi ardittii addaddaa ni adeemsiifti. Kanneen keessaa Yaa'iin Gamtaa Afrikaa ji'a Amajjii keessa adeemsifamu isa guddaafi ijoodha.
Yaa'iin Afrikaa 30ffaanis torbee kanaa eegalee adeemsifamaa kan jiru yoo ta'u, Wiixata dhufu xumurama jedhamee eegama. Yaa'iicharrattis ambaasaaddaroonni, ministeeroonni, geenneewwaniifi gaggeessitoonni sagantaa ba'eefiin walga'ii kan adeemsifatan yoo ta'u, kan gaggeessitootaa Dilbataafi Wiixata dhufu adeemsifama. Yaa'iidhuma kanarratti hirmaachuuf keessummoonni kumaa ol ta'an Finfinnee seenaniiru.
Magaalattiinis aadaa keessummaa simachuu ittiin beekamtuun akkuma durii keessummootashee mufii tokko malee keessummeessuuf dursitee qophii barbaachisu hunda taasifteetti. Keessummoonni dhufan gama bakka bultii, tajaajila geejibaa, meeshaalee aadaa bitachuufi kan kana fakkaataniin tajaajila ga'aa itti gammadan akka argataniifis koreeleen Ministeera Aadaafi Turizimiitiin ijaaramanii hojjechurratti argamu.
Korichi qaamooleen tajaajila kennan kunneen haala kanatti fayyadamuun garmalee gatii akka hindaballeefi qulqullinni tajaajila isaanii baay'ee gadi akka hinbuuneef kan to'atudha. Kanaafuu abbootii qabeenyaa waliin ta'uun haala danda'ameen to'annoofi hordooffii taasisaa jira.
Haa ta'u malee abbootiin qabeenyaa muraasni waa'een fakkii gaarii biyyaa hommaa itti hinfakkaanneefi yeroo gabaabaatti fayyadamuun duroomuu barbaadan carraa kanatti fayyadamuun tajaajila kennaniirratti gatii garmalee dabaluudhaan keessummoonni akka mufatan taasisaa turaniiru, ammas taasisaa jiru.
Abbootiin qabeenyaa kunnenis faddaaloota waliin hidhata kan qaban yoo ta'u, isaaniifis komishinii (gatii isaan keessumaa ittiin fidan) akka isaan yaadaniif yeroo addaddaatti yaadni ni ka'a. Kana malees konkolaachistoonni konkolaataa mootummaa keessummoota akka deeddeebisaniif ramadaman tokko tokkos afaanuma baasanii qarshii akka gaafataniifi yommuu keessummoonni kennaa addaddaa biyyisaanii ittiin beekamtu kennaniif harkaa fuudhanii akka darbatan ni ibsama.
Dhimmoonni kunneeniifi kanneen biroo kan hamiidhaan ka'an qofa osoo hintaane koreeleen keessoommeessitoonni yeroo yerootti ijaaramaniis kan beekaniifi jiraachuusaa kan amananiidha. Gochaan akkanaa kunneen garuu tasumaa aadaa biyyattii kan hinibsineefi fakkii gaarii biyyattiin kanaan dura qabdu kan balleessuudha. Xiyyeeffannaan itti kennamee furamuudhaa yoo baatemmoo biyyattiin fakkii gaarii qabdu cinaatti faayidaa hawwata turistiirraa argattus kan dadhabsiisuudha.
Kanaafuu gochichi hundee gdadi fageeffatee miidhaa jedhame utuu hinqaqqabsiisiin dura gamanumaa hojiin bal'aa hojjetamuu qaba. Koreeleen keessummeessitootaa yommuu yaa'iin jala ga'u qofa hundeeffamanii kan socho'an osoo hintaane durasniidhuma hojii dhaabbii ta'e hojjechuutu irraa eegama. Abbootii qabeenyaa qofa waliin osoo hintaane keessummoota waliin illee hariiroo barbaachisu uumuun garmalee akka isaan hinqisaasneef hojjechuun dirqama isaanii ta'uu qaba.
Walumaagalatti, gochoonni akkanaa faayidaasaaniirra miidhaan isaanii waan caaluuf koreelee dhaabbatan cinaa lammiileefi miidiyaaleenis ittigaafatamummaadhaan dhimmicharratti hojjechuu qabu.


text:
Waan Tigree ta’aniif qofa haloo bahuuf aangoo irraa ari’e Dr. Abiy jedhanii amma booyaa jiru. Jaruma kanaa mitii warri duugda duuba taa’ee biyya bulchu jedhamaa ture? Jara hafanis oduu isaanii eegaatuma jirra. Walfaana gurra nu buusu jennee abdanna
Akka natti fakkaatutti, Wayyaanee aangoo irraa mulqanii garuu akka jiraachuu danda’an abdii itti horuu barbaadu. Kunis akka aangoo gadi dhiisuuf jarri hin rakkanneef natti fakkaata. Fkf, nama qawwee harkaa qabu tokko “koottu si ajjeefnaa hiikkadhu” yoo jetteen, hin hiikkatu ajjeesee du’a malee.
Jara keessaa tokko aangoo irraa buusanii seeratti yoo dhiheessan, inni itti aanu humna qabuun of dandamachiisuuf waan danda’u godhuu mala. Kana jechuun jiraachuuf aangoo san qabaachuu qaba jedhee yaadnaan aangoo san irratti du’a. Jiruuf wabiin isaa aangoo ta’a. Garuu inni ari’ame nagayaan jiraachuu isaa yoo mirkaneeffate, inni itti aanu aangoo gadi lakkisuuf hin dhiphatu; jiraachuu danda’a jedhee waan yaaduuf. Inumaayyuu rakkoo siyaasaa tana keessaa bahee kan kana boodaa natti haa hafuu waan qabu nyaachuu naa wayya jedhee yaaduunis ni mala. Kuni akka aangoo gadi dhiisan salphisaaf jechuudha.
Dhawaataan jara aangoo harkaa baasanii gara jiruu dhuunfaatti akka deebi’an gochuuf tooftaa salphaa ta’uu mala. Waan amma dura saaman nyaatan malee kana booda saamuuf karaan itti cufama. Saamuuf caasaatti fayyadamuun ni hafa; aangoo waan hin qabneef. Kotorbaandii dalaguuf lubbuu namaatti taphachuun hin mijaa’uuf san booda. Haala saniin qulqulleessuun irra salphaa ta’uu mala. Yoo akkas tahuu baatee seeratti kan dhiheessan tahe, jarris of dandamachiisuuf fincila kaasu.
Fincila isaanii san humnaan itti deemanii irra aanuu wayya moo tooftaa araara fakkaatuun qulqulleessuu wayya jettanii yaadduu?
Kanaaf ta’innaa laata kan hanga ammaa ari’uu malee seeratti hin dhiheessineef? Yoo akkana tahe adeemsi isaa sirriidha jettanii yaadduu?
Hogganoti wayyaanee sooramaan boqatan
1. Jeneraala Daayireektara Olaanaa Inistituyutii Qorannoo Tarsiimoo Qunnamtii Alaa kan ta’an obbo Sibahaat Naggaa,
2. Giddu Gala Qorannoo imaammataati Dooktar Kaasuu Ilaalaa,
3. Piroojektii Imaammata Karoorafi Ittiffayyadama Lafaa Qindaa’aa irraa obbo Ballaxaa Tafarraa,
4. Hordoffii Raawwii Karoora Imaammata Daldalaa fi Industirii irraa obbo Taaddasaa Hayilee akkasumas
5. Giddu Gala Qorannoo Imaammataati obbo Makoonniin Maaniyaazawaal yoo ta’an, gara fuula duraattis hojiin wal fakkaatu itti fufa jedhameera.
#Ethiopia – Long-serving officials discharged https://t.co/fWjWsUYfAH the Prime Minister will continue to retire long-serving and veteran government officials from their position. pic.twitter.com/h08gDWKj1H
— Addis Standard (@addisstandard) May 15, 2018


text:
Umriin dhalanamaa jiddugaleessatti woggaa 65.3 irraa gara 71.5 olguddateera
Waan woggaa 20 dura ture irra, har’a ilmi namaa gadaa dheeraa jiraataa jira. Kunis waan duuti dhibee daddarbaafi dhibee onneetiin dhufan hedduu gadi bu’eef, akka qorannoon biyyoota 188 keessatti geggeeffame agarsiisutti.
Sababni du’aa biyyaa biyyaatti addaaddummaa guddaa qaba. Sadarkaa addunyaatti, garuu, duuti dawaa seeraan alafudhachuufi dhibee kaleetiin wolqabate dabaleera. Erga 1990 kaasee duuti dhibee kaansarii qaama salaafi kaansarii kalees dabaliinsa agarsiiseera. Gama biraan, biyyoonni hedduun du’a dhibee daddarbaan dhufan 83% (1990) irraa gara 51% (2013) gadi buusuu danda’aniiru. bifuma wolfakkaataniin duuti sababa dhibee kaansarii sombaafi kaansarii harmaatiin dhufanis wolduraa duubaan 9% fi 18% hir’inna mul’iseera.
Dhibeen lubbuu nama hedduu galaafate dhibee onneeti. Sadarkaa addunyaatti bara 2013 namoonni du’an 32% sababa dhibee onneen wolitti hidhata qabaniin.
Qorannoon kuni gamtaa qorattoota 700 ta’n kallattii addunyaa hunda irraa wolitti bahaniin geggeffame. Qindeessaan qorannoo kanaa Yunivarsiitii Waashingiton dha.
Qorannoon kuni sababni du’aa biyyoota guddataniifi daandii guddinnaa irra jiran wolfakkaatuufi wolfakkaatuu dhabuu isaa ilaalaniiru. Erguma jireenyi hawaasa biyyoota hedduu [Boliiviyaa, Nepaalfi Niijer] fooyya’iinsa guddaa agarsiisee boodas, ammas sababni du’aa kan biyyoota guddataniin [Jaappaan, Ispeenfi Ameerikaa] garaagarumaa qaba. Sababni du’aa biyyoota galiin hawaasichaa jiddugaleessa ta’e, isa kan biyyoota galiin hawaasichaa guddaa ta’een wolfakkaataa dhufeera.
‘Sababni dhaloonni har’aa du’aniif sababa maatiin isaanii kaleessa ittiin du’aniin wolitti hidhata qabaachuuf hindeemu. Heduun dhaloota har’aa gadaa dheeraaf jiraachuu, jaaruuf deemu. Kuni addeemsa gaariidha. Ummanni umrii dheeraa qabaataara waan ta’eef,’ jedhe Dk. Kiristoofar Mariin daayirektariin dhaabbata qorannoo kanaa.
Umriin ilma namaa, sadarkaa addunyaatti, jiddu galeessatti ganna 65.3 (1990) irraa gara ganna 71.5 (2013) olguddateera. Haalli kuni akkanumaan itti fufe taanaan, bara 2030 tti dubartiifi dhiirri woggaa 85.3 fi 78.1 wolduraaduubaan jiraatu jedhameeti kan eegamu. Umrii dheerinni rakkoo diinagdee ykn ba’aa basii wol’aansaa qaba. Kanaaf biyyoonni ammumaa imaammata rakkoo kana furu qabaachuu qabu, akeekkachiisa Dk. Mariin.
Aafrikaa biyyoota Saharaa gadiitti hir’inna du’aa mul’ateef sababa kan ta’e hir’atiinsa du’a sababa dhibee baasaa, sombaafi dayiinsan wolqabate irraa dufuun.
Sadarkaa addunyaatti sababa du’aa gurguddaa (2013)
- Ischemic heart disease (8,139,900)
- Stroke (6,446,900)
- Chronic obstructive pulmonary disease (2,931,200)
- Pneumonia (2,652,600)
- Alzheimer’s disease (1,655,100)
- Lung cancer (1,639,600)
- Road injuries (1,395,800)
- HIV/AIDS (1,341,000)
- Diabetes (1,299,400)
- Tuberculosis (1,290,300)
Sadarkaa addunyaatti sababa du’aa gurguddaa (1990)
- Ischemic heart disease (5,737,500)
- Stroke (4,584,800)
- Pneumonia (3,420,700)
- Diarrheal diseases (2,578,700)
- Chronic obstructive pulmonary disease (2,421,300)
- Tuberculosis (1,786,100)
- Neonatal preterm birth complications (1,570,500)
- Road injuries (1,058,400)
- Lung cancer (1,050,000)
- Malaria (888,100) Science Daily


text:
Artisti Lammaa Guyyaa
Haala qabatamaa ummama namaa keessa jiruun tokko sararee qotee dilbii galchuu yoo fedhu, inni biraan ammoo daldalee qarshii horachuutu isaaf ta’a. Kaan ammoo geeraree, sirbee nama bohaarsuun guddina aadaafi aartii ummata irraa dhalatee dhalootaa dhalootatti akka darbu taasisuun kennaasaa ganamaa ta’ee mul'ata.
Hojiin artii akka waligalaatti, muuziqaan immoo qofaasaatti kennaa uumamaan gonfatamutti dabalamee barumsaan gabbataa deema. Namni dhalatee gara addunyaa kanaatti yoo dhufu carraafi dandeettii addaddaa qabateeti.
Inni tokko carroomee barumsaan deggaramee dandeettii uumamaan kennameef gabbifatee sadarkaa qaroominaa guddaarra yoo ga'u, inni kaan immoo dandeettii uumamaan argate qabatee hamma dhumaatti dhama’ee milkaayeefis ta’e otoo hinmilkaayiniif addunyaa kanarraa darba.
Deemsa milkaa'ina jireenyaa keessatti, dandeettii uumamaan namaa kenname dhamaatiidhaan gabbifachuu yaaluun hojii murteessaa galmaan nama ga'uudha. Namoonni milkaa’anii dinqisiifannaa ummataa argatan ni kabajamu, hojiinsaaniis baraa baraan ni yaadatama.
Yaadannoon inni kaan lapheetti yeroof nama wajjin jiraatee namichi ennaa darbu kan wajjin darbu yoo ta’u, inni qoratamee barreeffamaan deeggaramee taa’e garuu dhalootarraa dhalootatti darbuun yaadannoo bara baraa ta’uun itti fufa. Bu'aansaas xiinxalamee faayidaa hawaasaatiif oola. Inni hojicha raawwates ittiiin yaadatamee beekamtummaa argata.
Dhimma kana gadifageenyaan kan hubatan Bulchiinsi Mootummaa Naannoo Oromiyaafi Wiirtuun Aadaa Biyyaalessaa 'torbee aadaa' dhiyeenya kana Godina Harargee Lixaa, Magaalaa Baddeessaatti adeemifamerratti artistoota Oromoo hangafoota lamaaf beekamtii kennaniiru.
Nutis beekamtii artistoota kanneeniif kennamerratti odeeffannoo dabalataa barbaaduuf Giddugala Aadaa Oromootti gorree dursaa garee ogbarruufi tiyaatiraa kan ta'an Obbo Mootummaa Asaffaa dubbisneerra.
Isaanis sirna kenniinsa beekamtii Wiirtuu Aadaa Biyyaalessaafi Biiroo Aadaafi Turizimii Oromiyaa qopheessan kanarratti Artisti Doktar Lammaa Guyyaafi Artisti Laggasaa Abdiif waraqaan ragaafi badhaasonni adda addaa akka kennameefiidha kan himan.
Sirna bakka piezidaantiin Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa, Obbo Lammaa Magarsaa, miseensonni kaabinee naannichaafi keessummoonni adda addaa hedduun argamanitti geggeeffame kanarratti, seenaan artistoota kanneeniifi waraqaaleen qo'annoo lama kanneen hojii artistoota kanneenirratti xiyyeeffatan dhiyaachuusaaniiti kan himan.
Akka ibsa Obbo Mootummaatti, Wiirtuun Aadaa Biyyaalessaa waraqaa ragaafi 'kaabbaa' kan badhaase yoo ta'u, Biiroon Aadaafi Turizimii Oromiyaa, Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa wajjin ta'uun tokko tokkoosaaniif qarshii kuma shantama, shantama walumatti qarshii kuma 200 akkasuma bullukkoo badhaasaniiru.
Kanaan dura beekamtiin hangi tokko kennamaa kan ture muuziqaa qofarratti xiyyeeffachuuni kan jedhan Obbo Mootummaan, amma garuu dameelee ogummaa artii adda addaa keessa galchuun kan raawwatame ta'uu addeessu. Artistoonni kunniin yaada ummataarratti hundaa'uun kan filataman ta'uus ni eeru.
Torbee aadaa kanarratti, dorgommiin gareelee hawwisoo godinaalee 12 akkasumas magaalota naannawa Finfinneetti argaman jidduutti adeemsisamee gareelee godinaaleefi magaalotaa kanneen 1fa hanga 3fa bahaniif badhaasni kennamuusaas dursaan garee kun nidubbatu.
Akaakuun dorgommichaas sirboota misoomaa, aadaafi ammayyaa, walaloo, diraamaafi baacoo ta'uu kan eeran Obbo Mootummaan, matadureelee jahan kanneen keessaas kanneen tokkoffaa hanga sadaffaa bahaniif qofa qofaatti badhaasni kennameera jedhu.
Beekamtiifi badhaasni haala kanaan kenname miira dorgommii uumuun guddina aartiifi aadaa Oromootiif daran kan gumaachu ta'uu Obbo Mootummaan ni ibsu. Sagantaa walfakkaataan bardheengaddaa Magaalaa Fiicheetti adeemsisamee akka ture ni yaadachiisu. Sagantaalee kanneen maddiitti eebbi Galma Abbaa Gadaa Odaa Bultumis raawwatamuusaa Obbo Mootummaan himaniiru.
Nutis kan dhama'eef beekamtii kennuun inni beekamticha fudhate caalaatti onnatee hojiisaa akka ittifufuuf, kan of dagatee bakkuma jiru dhaabateef ammoo dammaqsituu waan ta'eef adeemsi akkanaa damee artii qofarratti otoo hintaane bakkuma hundattuu otoo muuxaneeffamee misha jenna.
Charinnat Hundeessaatiin


text:
Duulli Waraana “Poolisii Liyuu hayilii” Somaalee fi Waraana Agaazii Wayyaaneen Uummata Oromoo Godinaalee Oromiyaa Bahaa, Kibbaafi Kibba Bahaatti baname Itti fufinsaan gaggeeffamaa jira. Waraanni Agaaziin Wayyaanee Poolisoota Kora bittinneessaa Oromiyaafi Milishoota Oromiyaa Daangaafi kallatti waraanni uummatarratti banamee jiruu irraa humnaan dirqisiisanii kaasuun poolisoota Liyuu haylii Somaaleef itti fufinsaan haala mijeessaa jiraachuun mirkanaa’ee jira. Haaluma kanaan Muddee 27-28/2017 Godina Harargee Lixaa Aanaa Mi’eessoofi Bordodde akkasumas araddaawwaan Godinichaa garaagaraa keessafi Godina Harargee Bahaa Keessas poolisii kora bittinneessa Oromiyaafi Milishoota Oromiyaa kaasuun Uummata Oromoo irratti lola banuun yakka duguuggaa sanyii itti fufani jiru. Waraanni Agaazii waraana Liyuu hayilii Somaaleef haala mijeessee uummata Oromoo rukkuchiisuun dhiiga dhangalaasisuun akkuma itti fufetti jira. Via Firomsa Abdissa
Barri Oromoo itti gowwoomsan darbeera.
“TPLF/EPRDF Liyyuu Haayil leenjistee hidhachiistee ummata Oromoo irratti duulchisaa jirtu hidhannoon hiikkachiisa kan jedhuun diraamaatti jiraachuun isaanii beekame.Akka odeessi qabatamaan ifa godhutti waraanni liyyuu haayil hidhannoo fi meeshaa waraanaa qabu yeroon akka karaa irraa maqsatan ykn akka dhokfatan lafa jalaan karaa ajajoota waraana wayyaanee wayyaanee/TPLFn qajeelfamni/ajaji darbeefii jira.
Fakkeessiif humni liyyuu haayil kun gara daangaatti gadi butamaa jiraachuunis ni himama.
Akka maddi oduu qabatamaa jedhutti adeemsi wayyaanee kun dhugaadhaan guutummaatti Humna Liyyuu Haayil hidhannoo hiikkachiisuuf osoo hin taane, fakkeessiif hanga tokko irraa meeshaalee sasalphaa hiikuun olola mediaf akka isheef tolutti qopheessuu irratti akka argamtu hubachiisa.
Sanas ta’e kana ummatni keenya shira wayyaanee kamiifuu osoo hin saaxilamin, liyyuu haayil hiikkachiistes dhiistes, of eeggannoon akka naannoo fi qabeenya isaa haga danda’e tikfatu, hidhannoo qabu akka jabeeffatuu fi yo danda’es hidhannoo akka qabaatuu qabu sabboontotni dhaamsa dabarsanii jiran. Via Oromiyaa Harmeekoo
AyyaanaSaree-Abbaan Duulaa kun seenaa gaarii hin qabu. Kun hiree isaa ti. Yeroo TPLF bakka lamatti baate, gaaddidduu Mallas ta’ee OPDO tiksaa ture. Yeroo Dr Nagaasoon OPDO dhiisee bahe Dr Nagaasootti deddeebi’ee akka deebi’uuf sossobaa ture. Sun hin milkoofne. Booda Kumaan waan warra TPLF irratti fincile waliin tureef, Abbaan Dooluaa jeneraalummaa isaa gatee OPDO eeguutti deebi’e. Bara haga tokko Juneddii duuba taa’ee hojjachaa ture. Yeroon kaardiin Juneddii gubatu immoo ofii isaatii, itti darbe. Otuma deemuu gara warra afaan hin qabneef dubabchuu bira aghe. Amma immoo OPDOn waan dhukkubsateef, iddoo isaa akka gadhiisu godhame. Amma egaa, kana booda waan inni godhu ifaa dha. TPLF akka jiraatuuf, waan danda’u mara gochuu dha.
Namichi ayyaana saree qaba; otuu qabuu kajeela. Via Dhábasá Wakjira Gemelal
” Hatattama! !!
===========
MAGAALAA CIROO, HARARGEE LIXAA
=============================
“Dameen tikhaa (Dehinenet) kan Tigroota-25 fi namoota Afaan Oromoo dubatu -3 off-keessa qabu Har/Lixaa Magaala Ciroo gamoo Wajjira Dh D U O Godina fooqi gubba qubatani jiru. Jarrii meshaale Technology gurguddo bilbila Xalafu, E-mail, Facebook, Hanga Computera … bifa biraan basaasu akka qabani fi Antena dish kophati fannifatani jiru. Waan kanaan wal-qabate odeffanno ummataaf dabarsa akka off-egganno godhan!!!
* akka Odessa jirutti jarrii kuni Qeerroo fi Hayyoota Jimlaan Ukkamsuun Qilinxootti akka hidhuuf info jira
Dafaa waliif share godhaa!!!
Gamoo kisha ummata kessaa ijaarame kessa dhiiga Oromoo dhangalasuuf Qopha’a jiru.” Via Oromiyaa Harmeekoo
Tilmaama:-
1. Abdi illeen fi warrii isaa waliin ummata Oromoo ajjeesse, ajjeesisee, saamee, saamsiisee, buqqaasisee, Hunduu hidhamanii seeraaf kan dhihatan ta’uun isaa,
2. Buqqaatoota haabbataan deebisanii dhaabuuf mootummaan kan irratti xiyyeefatu ta’uusaa
2. Filannoo itti aanutti jechuniis bara 2012tti aangoon MM, OPDOf kan kennamu ta’uunsaa, (Lammaa fi Dr. Abiy otoo hin dabalatiin)
3. Mirgii addaa naannoon Oromiyaa Magaalaa Finfinnee irraa argachuu qabdu seeraa fi labsiin haala guutuu ta’een faayidaa isaa eegsiisuu danda’uun akka labsamuuf,
4. Abbaan Duulaa gara hojii isaatti deebi’uun (akka kootitti Dogongoora Guddaa Hojjatuunsaa) isaa,
**(Ajandaan marii tokko kan fulleeffatee malaammaltummaa Abbaadulaa, Abbaay Tsahaayee fi Azeb masfin irratti ture)**
Walumaagalatti, akka yaada kootti qabxiilee armaan oliitti ibse kana l kan tilmaameera.
Ibsi ejjannoo ADWUI Barreefama fuula 16 qabatee yeroo ammaa bahuuf deemu kanaa fi kora hojii raawwachiiftuu EPRDF tibbana taa’eeratti kan murteeffamaniidha jedheen tilmaama. Via Ifa Baas
Abbaan Duulaa gaafa aangoo gad dhiisuuf iyyatu san maal jedhee ture? Ummata kootu tuffatame jedhe mitii? Guyyaa sanii asi tuffiin Wayyaaneen ummata keenyaaf qabdu itti caaluu malee hir’isuu nuti waa hin argine. Namichi kun gaafa duraa maal argee iyyate, amma hoo maal argee harka kennate? Moo akkuma namoonni keenya gariin jedhaa jiran diraamaa Wayyaaneen katabdee kenniteef nurratti taphachaa jiran? Hundumaafuu mee waanuma isaan Oromoo ittiin amansiisuuf gab bahuu jiran laallee kaane dubbanna. Gadheen afaan nama balleessiti….
Via Yaya Beshir
“ይህ ሰው አለማየሁ ፈንታው ወልደማርያም ይባላል። በፎቶው ላይ እንደሚታየው የህዋሃቱ ፕሮፓጋንዳ ሃላፊ ጌታቸው ረዳ የቅርብ ጓደኛ ሲሆን ነዋሪነቱ በአሜሪካ ሀገር ነው። አድራሻው ቨርጂኒያ አሌክሳንድሪያ ሳውዝ ታወር ሲሆን በአሜሪካ ሃገር የሚገኙ ነጻነት ታጋዮችን እየሰለለ መረጃቸውን ወደ አድዋው የደህንነት መስሪያ ቤት የሚያስተላልፍ ተኩላ ነው።
ሁሉም ሰው ይህንን መረጃ ሼር በማድረግ ለህዝቡ ማድረስ እና ከማህበራዊ ህይወት እንዲገለል እንዲሁም ለደህንነታችሁ ጥንቃቄ ታደርጉ ዘንድ መልዕክቱ እነሆ ብለናል!” Via Nagessa Oddo Dube


text:
Baga Nagaan dhuftan! Welcome!Herzlich Willkommen!
Info Veranstaltung der Oromo in Deutschland
QOPHII WALBARSIISA SEENAA FI AADAA OROMOO AKKASUMAS RAKKOO SIYAASAA UMMATA OROMOO FI MARII MIRGA KLOUGALTUMMAA BAQATTOOTA OROMOO BIYYA JARMANII ILAALCHISEE QOPHAA'EE MILKIIN GEGGEFFAME
OROMO-GEFLÜCHTETE AUS ÄTHIOPIEN STELLEN SICH VOR
Gabaasa walgayii geggeeffame:
Nürnberg, 14.04.2018
Biyya Jarmanii magaalaa Nürnberg irratti Dhimmi baqattoota Ormoo fii Ogadenia akkasumas dhimmoota baqattoota koola galtummaa siyaasaa biyya germany Naannoo Bayern jedhamu keessatti gaaffatan ykn argaman ilaalchisuun marii fii haasofni baldhaan qaamota dhimmi baqattoota godinichaa ilaalchisuu fii hawaasa Oromoo akkasumas hawaasa „Ogaden Youth and Students Union- OYSU“ gidduutti mariin baldhaan adeemsifamee ture.
Sagantaa marii kanaa qaamota dhimmi baqattoota ilaachisuu fii haawaasota Jarmanii hirmaachisuudhaan akkasumas dhimmi baqattoota Oromoo biyya Jarmanii walumagalaatti akkasumas Naannoo Bayern keessa jiraatan gadi fageenyaan akka ilaallamu xiyyeeffannaa godhachuudhaan sagantaa waltajjii kanaa kan qindeesse "Tokkummaa Barattoota Oromoo Biyyaa Jarmanii" (TBOJ) Damee Bayernii yemmuu ta'u. waltajjii kana irratti haawaasota oromoo fii baqattoonni Oromoo heddun hirmaachuudhaan qooda sagantichaa fudhataniiru.
sagantaa waltajjii kanaa Adde Monika Hopp I/g tajaajila Dargaggoota waldaa Warra Wangeela irra fi barressa TBOJ/UOSE kan ta’aan Obbo Fallaqaan kan geggeeffame yemmu ta’uu Namoonni hirmaatan:
1.Miseensa Paarlaamantii bulchiinsa Baayern fi Paarti siyaasa germany SPD irraa Adde Angelika Weickert tan jedhamtu.
2.dhaabbata mirga dhala namaa irraa Obboo Ulrich Delius kan jedhamu.
3.Ogessaa-Addaa Abukaatoo Mirga klou galtumma irra kan hojjettu tokko.
4.Waajjira Marii Kolu galtoota Bayern (BFR) irra Aaddee Johanna Böhm
5. Miseensa Bordii Daayrektaroota Oromia Media Network-OMN fi Haayyuu Oromoo kan ta’aan Dr/ Sufian berlin irraa dhufuudhaan.
6.Akkasumas Obbo Manfred Lenk paartii siyaasa die LINKE irra fi gargaartu baqattoota Oromoo
akkasumas gargaartoota baqattoota fi Hiriyoota Ormoo, heduun saganta kana irratti hirmaachuudhaan marii bal‘aa godhaniiru
kaayyooleen sagantaa kanaa keessaa muraasonni:
1.Madda bu'uura Aadaa fii Seenaa Ummata Oromoo fii maalummaa Oromoo akkasumas ittiin bulmaata seeraa fii sirna sabichaa akkasumas duudhaa fii afaan saba kanaa maal akka ta'e baha afrikaa biyya Itoopiyaa jedhamtu keessatti bahaan (somaliya) dhaan, kibbaan (kenya) dhaan lixaan (sudaniin) daangeffamuun sabni Oromoo akka argamu dhufaatii bu'uura irra Eegaluun hawaasa baldhaa Jarmanii fii hawaasota kan biroo saganticha irratti argaman barsiisuudha..
2.miidhaa fii cunqursaa mootummoonni Ethiopia kanneen dabranii fii mootummaan Itoopiyaa yeroo ammaa Saba Oromoo irratti hojjataa jiru akkasumas duguuggaa sanyii fii miidhaa siyaasaa qonnaan bultootaa Oromoo maqaa misoomaatiin lafa isaanii irraa yeroo yerootti buqqisaa akka jiru, akkasumas gaaffii mirga abbaa biyyummaa Ummatni yeroodhaa yerootti bifa Seera qabeessa ta'een gaaffatu rasaasaan akka deebisaa ture fii jiru, baroota dheeradhaaf barattotni fii qonnaan bultoonni saba kanaa raawwii gocha dhiittaa gabrummaa falman hidhaa fii ajjeechaadhaan doorsifamaa akka jiran akkasuma kaan labbuudhaan du'aa turanii fii du'aa jiran kanneen carraa miliquu argatan immoo biyyarraa baqatanii biyyoota adda addaatti faffacaa'aa akka jiran mootummaa germany fii hawaasota germany magaala Nürnberg fii naannawa ishee jiraatan gadi fageenyaan hubachiisuudha.
3.dhimmoonni baqattoota Oromoo biyya Jarmanii keessa jiraatan irra deddebiidhaan akka illaallamuu fii akkasumas akkuma godinoota biroo fknf (hissen,hamburg, fi k.k.f... keessatti ilaallamaa jiru godina Bayerni keessattis irra deebiidhaan irkannaan koola galummaa siyaasas baqattoota Oromoo godina bayern keessa jiraataniif akka mirkanaa'u..
4.baqattoonni Oromoo biyya isaanii irraa bahanii biyya Jarmanii keessattis rakkoo irkannaan siyyaasaa isaaniif mirkanaawuu dhabuudhaan rakkachaa akka jiran. Rakkooleen kunniinis yeroo gabaaba keessatti qaamota dhimma baqattoota ilaallatuun furmaanni koola galtummaa siyaasaa baqattoota oromootiif akka mirkanaa'u gaaffachuu..
5.hawaasni Jarmanii guutumaan guututti raawwii mootummaan Ethiopia saba isaa irraan gayaa jiru kana mirkaneeffachuudhaan deeggarsa mootummaan germany motummaa Itoopiyaa tiif laachaa jiru akkasumas raawwii duguuggaa sanyii saba oromoo irraan gayaa jiru kana balaaleffachuudhaan baqattoota Oromoo biyya kana jiran cinaa dhaabbate akka falmu gaaffachuudha...
Qooppii Agarsiisaa aadaa ilalchiisee sagantan ture uffata aadaa oromo godinale garagaraa keessatti argaman bifa miidhagaa ta´een offachuun ragadaa fi dhiichisa
Adda addaa agarsiisun ummata sagantarratti argame boharachisaaniru.
Dhuma sagantaa irratti qamoolee dhimma baqattoota ilalanii wajjiin haala kamiin
Gara fulduraatti waliin irratti hojjechuun akka danda´amu irratti marii fi wadaan muraasni seenameraa.
Sagantichi kuni 14/04/2017 sanbata xinnaa waaree booda sa'aatii 13:00 irraa Eegalee hanga sa'atii 17:00tti kan geggeeffame yemmuu ta'u.
sagantichis akka yaadamee fii bu'a qabeesa ta'uudhaan milkiidhaan goolabameera...
Qphii kana jalqaba yaadaa dhihessuu irra kaase akka Milkaa’uu gahee guddaa kann taphatan Barressaa TBOJ-Damee Bayern kann ta’aan Obbo Shambal Guddisaa akkasumas dura ta’aa KHG Obbo Harun Kalil fi garee Agarsiisaa Aadaa fi Qindessitoota Nyaata fi dhugaatii martiinu galata guddaa qaban.
Gabaasa: Zelalem Daanyee Mekonnin (Miikoo)irra
14.04.2018, Nürnberg, LUX Jugendkirche
Qophiilee Walbaru, Sagantaa Aadaa fi Seenaa OromooMagaala Anbachitti milkiin geggeeffame oole
Anbach, 20.05.2017
Qophessaa fi Qiindessummaa Miseensa KHG TBOJ kan ta'aan Obbo Mohammmed Abdurahman Edeo fi Oromoo naannoo Anbachitti jiraatani qophii walbaru kana kan qophaa'ee yemmu ta'uu gargaartoota baqattoota fi hiriyoota Oromoo lammilee biyyaa Jarmanii baayyinaan irratti argamaniiru.
Qophii kana irratti barumsa seena fi aadaa Oromoo akkasumas haala siyaasa amma biyyaa Oromiyaa kessa jiru fi yakkaalee motummaa TPLF ummata oromoorrattii raawwacha jiru, sababa baqtummaa Oromoo akka ta'es ragaa qabatama dhihessuudhaan kenname jira. akkasumas marii fi gaaffii fi deebii kan geggeeffame yemmu ta'uu, nyaata Aadaa Oromoo akkasumas sirba Aadaa oromoo agrarsiifame booda maayyirratti sirna badhaasa Aadaa Oromoo gargaartoota Oromoof geggeffame haala miidhagaa fi ilkiin xumurame jira.
Injifannoo Ummata Oromoof!
Qophiilee Walbaru, Sagantaa Aadaa fi Seenaa Oromoo Biyyaa Jarmanii kessa
magaaloota Aadda addaatti geggeeffama jira
Erlangen Höchstadt (05.02.2016), Herzogenaurach (15.04.2016), Roth (17.06.2016), Regensburg (29.07.2016)
Magaaloota adda addaa biyyaa Jarmanii kessa baqattoota fi jiraattoota Oromoo, Tokkummaa Barattoota Oromoo biyyaa Jarmanii/TBOJ wolin ta’uudhaan,
Qophii galgala qophessuudhaan
-Bulchiinsa magaaloota
-Misesnoota Paartilee siyaasaa Biyyaa Jarmanii
-Gargaartoota baqattoota Oromoo fi
-Dhaabbile mirga dhala namaaf falmatan afeeruudhaan fi hawasoota adda addaa
-akkasumas gaazexeessoota afeeruudhaan
Barumsa Seenaa Oromoo:
Waa’ee seena Ummata Oromoo, Sirna Gadaa fi haala siyaasa ama Oromiyaa kessa jiru Ragaoole qabatama irra hundaa’ee qophessudhaan barumsa kann kenname yemmu ta’u, dhumarattis Oromoon maalif baqata? Isa jedhuuf deebii bal’aa kenname booda kessummoota fi baqattoota Oromoo gidduutti marii bal’aa geggeeffame jira.
Aadaa Oromo beksisuu:
Nyaata fi Uffata Aadaa Oromoo akkasumas sirba fi shibbisaa godinaale Oromoo adda addaa argarsisuun Oromoon haabashaa ykn Itophiyaa utu hinta’in, saba aadaa fi seena ofi qabu ta’uusa sirritti akka beekamu godhame jira.
Kanumarratti gaazexessoota adda addaa qophii irratti argamani gabaasa barressaniiru. Jiraattoota magaaloota kanas akkasumas namoota hawaasaa kessa murtessaa kan ta’aani barumsa kenname booda, waa’ee Oromoo yeroo jalqabaaf dhagahu isaani kan nu ragaasisaani yemmu ta’u, dabalate wolitti dhufenya ummata Oromo wolin umame kuni biyya Jarmanii kanaafis bu’a qabessa waan ta’eef akka ittifufu nu hubachisanii qophiikenyarratti waan afeeramani argamanif gammachuusaani nu ibsaniiru.
Injifannoon Ummata Oromoof
Germany 2016
Oromo wollen ihre Kultur bewahren
Die Menschen aus Äthiopien leiden unter Menschenrechtsverletzungen. Rund 100 haben im Raum Regensburg Zuflucht gefunden.
Von Angelika Lukesch, MZ
Oromo-Frauen bereiteten Kaffee für die Gäste des Abends. Fotos: Lukesch
Die Ureinwohner Ostafrikas
Die Oromo sind Ureinwohner Ostafrikas und gehören zu den kuschitischen Völkern. Sie sind die größte Nation Ostafrikas und die zweitgrößte auf dem afrikanischen Kontinent. Ihr Land Oromia ist über 600000 Quadratkilometer groß und liegt am Horn von Afrika. Es gibt 30 bis 40 Millionen Oromo (Schätzung von 2013). Sie sind Anhänger der Oromo-Religion Waaqeffanna oder des Christentums und des Islam.
Oromia sei, sagte Felleke Bahiru Kum, die fruchtbarste Region in Äthiopien (80 Prozent der Volkswirtschaft). Die Oromo hätten bis vor 120 Jahren unabhängig mit ihrer eigenen Sprache und ihrer Kultur gelebt. Die Gesellschaftsordnung war durch das demokratische Gadaa-System geprägt. Die „Berliner Konferenz zur Aufteilung Afrikas“ (1884/85) beendete diese Unabhängigkeit. Es entstanden politische Gebilde, die von Abessiniern (Volksgruppe der Amhara und Tigres) geprägt wurden. Die politischen Grenzen am Horn von Afrika wurden neu festgesetzt. Die abessinischen Eroberer seien von rivalisierenden europäischen Mächten unterstützt worden. Es wurde Krieg gegen die Völker des Südens und auch gegen Oromia geführt. Das Land wurde erobert.
Die größte Nation Ostafrikas
Heimat:
Das Volk der Oromo gehört zu den Ureinwohnern Ostafrikas und zu den kuschitischen Völkern. Sie ist die größte Nation Ostafrikas und die zweitgrößte auf dem afrikanischen Kontinent. Das Land Oromia ist 600000 Quadratkilometer groß und liegt am Horn von Afrika.
Einwohner:
Etwa 30 bis 40 Millionen Menschen (Schätzung aus dem Jahr 2013) leben hier. Gesprochen wird Afaan Oromoo.
Seit dieser Zeit setzen die nachfolgenden Regierungen die Unterdrückung der Oromo fort. Seit 1928 gibt es im Oromo-Land Aufstände gegen die abessinischen Eroberer. 1973 wurde die „Oromo Liberation Front“ (OLF) gegründet. Seit 1974 führt die OLF den bewaffneten Kampf gegen die äthiopischen Regierungen. 1991 wurde die Militärdiktatur gestürzt und eine Übergangsregierung unter Beteiligung der drei Widerstandsbewegungen OLF, Eritrean Liberation Front (EPLF) und Tigrary Liberation Front (TPLF) gebildet. Doch seit 1992 beansprucht die TPLF (mit Anhängern der Ethiopia Peoples Revolutionary Democratic Front, kurz EPRDF) die politische Macht allein für sich. Die Opposition (auch die OLF) wird mit Waffengewalt ausgeschaltet. Die Folge: zurzeit geschehen massive Menschenrechtsverletzungen gegen die Oromo. Jede Art von politischer Opposition wird unterdrückt. Der bloße Verdacht auf Mitgliedschaft oder Sympathie wird brutal verfolgt, es wird außergerichtlich inhaftiert, gefoltert und ermordet.
Nicht alle werden anerkannt
Felleke Bahiru Kum zeigte Videos von Menschenrechtsverletzungen, die keinen im Saal unberührt ließen. Ob ein Oromo in Deutschland als Flüchtling anerkannt werde oder nicht, hänge zu einem großen Teil davon ab, wie er sich verständlich machen und seine Geschichte von Verfolgung glaubhaft machen könne. Deutschland spreche mittlerweile im internationalen Kontext in Zusammenhang mit den Oromo von „Menschenrechtsverletzungen“, so dass oromische Flüchtlinge hier Asyl erhalten könnten. Oftmals jedoch, sagte Kum, seien sprachliche Schwierigkeiten die Ursache dafür, dass ein Oromo-Flüchtling in Deutschland keine Anerkennung und damit auch keine Sicherheit finde.
Garbummaa
Oromo gegen Abschiebung
Nürnberg, 06.11.2015
Sie wollen nicht aus Deutschland nach Äthiopien abgeschoben werden: Deshalb haben Mitglieder des Oromo-Volkes vor dem Bundesamt für Migration und Flüchtlinge (BAMF) demonstriert.
Haft und Gewalt
Nach Einschätzung von Amnesty International wurden zwischen 2011 und 2014 etwa 5.000 Mitglieder der Oromo in Äthiopien inhaftiert und sind in der Haft häufig Gewalt ausgesetzt. Laut Amnesty International gehören zu den Inhaftierten friedlich Protestierende, Studierende, Mitglieder von Oppositionsparteien aber auch Menschen, die bloß ihre Zugehörigkeit zu den Oromo und deren kulturelle Identität betonen. Familienmitglieder der Verdächtigten stehen laut Amnesty International unter Generalverdacht, weil man ihnen unterstellt, dass sie die kritischen Positionen der Verwandten übernommen haben.
Quelle: BR 24
Heimat auf unbestimmte Zeit
Greding Greding (HK) Andernorts gibt es oftmals Proteste oder gleich gar keine Unterkünfte. In Greding aber haben sich seit Mitte vergangenen Jahres 19 Asylbewerber eingewöhnt und eingelebt. Ohne größere Probleme. Wohltuend unaufgeregt.
In ihren Herkunftsländern sind sie ihres Lebens nicht mehr sicher, in Greding helfen ihnen kostenlose Hallenbadbesuche ein wenig über ihre schwierige Lage hinweg. Wie es mit ihnen weitergeht, das weiß derzeit keiner der 19 Asylbewerber aus Äthiopien und Pakistan, die seit einem Dreivierteljahr völlig unauffällig im Herzen der Stadt wohnen.
Es sind traumatische Erlebnisse, die sie geprägt haben. Über sie zu sprechen, fällt vielen von ihnen nicht leicht. Auch Muhammad Naeem aus Karachi wirkt eher verschlossen. Der Schneider arbeitete in seiner Heimat in jener Branche, mit der sich Pakistan einen guten Namen in der Welt gemacht hat. Doch der positive Ruf ist überlagert von der politischen Situation in dem Land, die beinahe auch dem 47-jährige Vater das Leben gekostet hätte: Er wurde brutal gefoltert und beinahe zu Tode geprügelt. Mit mehreren Knochenbrüchen und einer schwerwiegenden Kopfverletzung ließen ihn seine Peiniger im Staub liegen. und schenkten ihm keine Beachtung mehr, weil sie ihn bereits tot wähnten. Es grenzt an ein Wunder, dass er nun in Greding einen neuen Anfang wagen kann. Wie der konkret aussehen wird, das weiß Muhammad Naeem nicht. Seine Familie ist für ihn unerreichbar.
In der Wohngemeinschaft der Asylbewerber weiß man nicht nur seine Näh-, sondern auch seine Kochkünste zu schätzen. Eines seiner köstlichen Reisgerichte dampft im Gemeinschaftsraum – der eigentlich nichts anderes ist als der Hausflur –, als es klingelt und eine rührige Seniorin mit großem Hallo empfangen wird. Es ist ja auch die „Mama“, wie man Ursula Beer-Holm hier einfach nur nennt. Sie hat drei der Männer auf der Straße kennengelernt, als diese sie auf ihren Hund angesprochen haben. Kurz darauf wurde sie zur guten Seele des Hauses.
Besonders schwärmt sie für Mimi Teshome. Die 25-Jährige „ist unser Zuckerstückchen“, so Beer-Holm. Im Zimmer der Äthiopierin kämpft Erzengel Michael als Poster den guten Kampf des Glaubens, daneben lächelt Maria mit Jesuskind von der Wand. Auch andere Zimmer sind mit religiöser Symbolik gespickt. Bei den Pakistanern Raja Ghulam Mustafa und Ahmad Ata-Ul-Hayee prangt die Kaaba im Zimmer, eine Nachbildung der islamischen Wallfahrtsstätte.
Bei letzterem aber auch eine Ferrarifahne. „Ich liebe den Automobilsport“, sagt der 23-Jährige. Wie alle seine Wohngenossen, die sich über zwei Stockwerke verteilen, achtet auch er sehr darauf, dass das eigene kleine Reich sauber und ordentlich ist. Er ist Automechaniker, hat in seiner Heimat studiert. Bis ihn die andauernde Bedrohung des eigenen Lebens zwang, alles aufzugeben. Nun träumt er von der beruflichen Selbstständigkeit. Sieht Deutschland als große Chance, liest sogar ganze Bücher auf deutsch. Auch wenn ihm das stundenlanges Blättern in Wörterbüchern beschert.
Ein Stock höher hat Robale Lamil Gada in der Musik seine Sprache gefunden, mit der er sich am besten ausdrücken kann. In seinen selbst komponierten und gedichteten Liedern, die er zu Keyboardklängen vorträgt, beklagt er das Fehlen von Demokratie und Frauenrechen in seinem Heimatland. Sein Zimmernachbar und Landsmann hat sogar schon eine eigene CD veröffentlicht. Ob es beiden gelingt, vielleicht mal mit einem gemeinsamen Projekt die Künstlerkarrieren voranzutreiben, wird die Zukunft zeigen. Nun gilt es, das Beste aus der Gegenwart zu machen.
Von Jürgen Leykamm
http://mobil.donaukurier.de/lokales/hilpoltstein/Heimat-auf-unbestimmte-Zeit;art596,2740954
News and Current Affairs
Political Affairs
Human Rights
Oromo Communities


text:
They are referred as Orma, Munyo Yaya, Wardey & Wata or Waboni. Basically their tribal route is from Oromo. They live in Tana River County in KENYA across the coast of Indian Ocean. The full documentarty would be released soon……
Maqaadhaan Ormaa, Muunyoo Yaayyaa, Wardeeyi fi Waataa ykn Waabooni jedhamuun beekamu. Isaanis qomoo saba Oromoo yoo ta’ani, kutaa bulchiinsa (County) Tana River jedhamu kan Keeniyaa keessatti argamu keessa hedduuminaan qubatu. Qabiyyeen lafa isaaniis hanga garba hindiitti yoo ta’u, guutummaa guuutuuttis sabni Kun Afaan Oromoo dubbatu. Guutummaan docuumentary kanaa yeroo dhiyootti isiniif dhiheessinaa abdiihaan nu eegaa.


text:
Galma Walgahii Kongireesii Amerikaa, Capitol Hill jalqabanii,karaa guddaa DC keessa wadhakkaa bahu,Pennsylvania Ave gulaa yaahanii, Constitution Ave jedhaniin qaxxaamurani karaa gugurdaa irraa yaahaa, Minsitirii Haajaa Alaa Amerikaatti dabaranii,Baankii Addunyaa gahahanii bulchiinsa mootummaa Amerikaa, White House deebihanii rakkoo Oromoo irra gahuutti jiru jedhan himatan.
Hawaasa Oromoo Amerikaa fi Kanaadaa dhufetti rakkoolee mootummaan Itoophiyaa Oromoo fi ummata biyya isii hedduun irraa gahuutti jiraa jedhan himachaa ture.
Hiriira hardhaa kana irratti akka warri qopheesse jedhutti hawaasa Oromoo godina Amerikaa fi Kanaadaa jiru 33 waliin qopheesse.Jarii dhufe kun bulchoota naannoo isaaniitii Kongireesii Amerikaa keessatti filatame waajjira isaaniitti walti dhufee rakkoo Oromoon keessa jirtu himate.
Gama kaaniin ammoo fala koreen haajaa alaa miseensotii mana marii Amerikaa fi senetiin dhiyeesse Resolution 432 fi HR.861,ka akka Itoophiyaa keessatti mirgii nama eegamuu fi mootummaa wayyaa qabu jiraatu gaafatu akka Kongireesiin Amerikaa dafee murtii irratti kennuu gaafachuuf.
Tanaaf akka warrii qopheessu jedhutti nama 4,000 tahutti Amerikaa gama Kaabaatii dhufe Waashingiton DC galma Walgahii Kongireesii Amerikaa Capitol Hill duratti walti dhufee karaa gugurdaa magaalaa DC irra maree rakkoo himate
Hiriirii kun akka mootummaan Amerikaa Itoophiyaa horiin gargaaruu lakkisu,akka Tokkummaan Mootummootaa waraana nama hiriira bahe fixe jedhan seeraatti dhiyeessuu,seera malee nama hidhuu fi ijjeesuu dhaabattuu fi waan hedduu gaafate.


text:
Itiyoophiyaan, mariin hunda of keessaa qabu fi yaada wal-jijjiirraan akka jiraatu, sagaleewwan adda addaas akka dhaga’ama argatan gochuuf akka hojjechuu qabu, ka biyyattii daawwatan Chaansilarittiin Jarmanii Angelaa Merkel dubbatanii jiran. Hooggantittiin Jarmanii, muummicha ministaraa Itiyoophiyaa Haile-maariyaam Dessaalenyi waliin ibsa gaazzexeessotaaf kennaniin, biyyii isaanii haala itti mormii bittimmeessan irratti poolisoota biyyattiif leenjii kennuuf qophii ta’uu isaa hubachiisanii jiran. Itiyoophiyaan, sirna filannoo, ka caalmaa sagalee irratti hundaa’e fooyyessuuf qophooftee jirti jechuun ka dubbatan immoo, muummichaministaraa Hayile-maariyaam Dessaalenyi
kaleessa walakkeesa halkanii Finfinnee kan seenan chansilerittiin Jermanii wal ta’iinsa dinagdee fi haala naannoo fi Itiyoopiyaa keessaa kan yeroo ammaa irratti muummicha ministeeraa H/Maariyaam Dessaaleny waliin dubbatanii jiran.Hoogganoonni lamaan marii sana booda masaraa Mootummaa Finfinnee jiru keessatti ibsa kennanii jiru.
Ennaa marii Sanaa dhimmootii ka’an keessasa tokko haala yeroo Itiyooopiyaa keessaa ta’uu hooggantittiin Jarmanii kun beeksisaniiru. Biyyi isaanii humnootii naga eegumsa Itiyoopiyaaf leenjii kennuuf fedhii qabaachuu kan dubbatan illee haaluma yeroo kana waliin wal qabsiisuun ture.
Hiriirawwan Mormii Itiyoopoiyaa keessatti geggeessaman irratti walitti bu’iinsi kan uumamee fi lubbuun namaa kan bade humnootii nagaa eegsisan irraan balaa kan ga’an humnootii hidhataniin kan jedhan immoo muummicha ministeeraa H/Maariyaam Dessaaleny turan. Humnootiin naga eegsisan kanneen human hammaa ba’a fayyadaman yoo jiraatan dhimmi isaa kan qoratamu ta’uu fi tarkaanfii madaalawaa fudhachuun immoo mirga seeraa ta’uu dubbatan.
Itti fufuun akka ibsanitti barcummi paarlaamaa IHADEG qofaan kan qabameef sababaa sirna filannoo geggeessameeni jedhan. Sirna sagalee caalmaa kan jedhu akkaataa hojii Itiyoopiyaan naannolee filannoon itti geggeessamu irraa filatamee kan paarlaamaa seenu paartii sagalee walakkaa irratti sagalee tokko ida’ee argate jedhan.
Sagalee dhibba irraa harka 49 illee paartiin argate jiraannaan paarlaamaa keessatti bakka bu’ummaa hin qabaatu. Kana kan ibsan muummichi ministeerichaa akkaataa
Jarmaniin gama wal ta’iinsa dinagdeetiin deggersa gochuuf kan hojjettu ta’uu chansilerittiin kun dubbataniiru. Keessumaa invesitmentiin dhuunfaa akka jiraatu hojjechuu yeroo prezidaantummaa isaanii biyyoota durooman kan G-20 irratti hojii dursanii ilaalcha itti kennan ta’uu ibsaniiru.
Daawwannaa isaanii Maalii Nijerii fi Itiyoopiyaa kan xumuran chansileer Angelaa Merkel har’a gara biyya ofiitti deebi’aniiru.
Gabaasa sagalee dhaggeeffachuudha kana cuqaasaa


text:
Gurraandhala 10, 2018 (BBC Afaan Oromoo) — Henni (kaalaandaariin) Oromoo Booranaa kan aadaa fi haala jiruuf jireenya uummata Booranaa waliin walitti hidhama cimaa qabu fi sirna gadaatiif illeen utubaa ta’usaa, qorattoonni seenaa ni dubbatu.
Kaalaandarri Oromoo guyyaa fi ji’a lakkaa’uun alatti seenaa uummamaa fi wal duraa duuba uumama waaqaa of keessatti qabata jedhu Obbo Jaatanii Diidaa qorataan seenaafi aadaa Oromoo.
Qorannoo urjiilee of keessaa waan qabuufis qorannoo saayinsii hawaa yookin astironoomii waliin hidhata guddaa qaba jedhu.
Henni Booranaa waa’ee roobaa fi bultii waggaa beekuu waan dandeessisuuf qorataan aadaa Obbo Jaatanii Diidaa “henni Booranaa kaalaandara guyyaa qofa osoo hin taanee diizaayinii uumamaati” jedhu.
Haalli lakkaawwii isaas akka kalaandaroota biroo dhaloota Kiristoos yookin Hijiraa ka’umsa kan godhate osoo hin taanee uumama waaqaa bu’ura godhata.
Waa’ee Henna Booranaa irratti qabxiilee 11:
- Henni Booranaa ayyaanawwan 27 irratti hundaa’a. Duraa duuba uumama waaqaa keessattis waaqni dursee ayyaanawwan 27 kana uume. Itti aansuunis baatii uume. Yeroo namni dhalatu ayyaana fi baatii itti dhalate ka’umsa godhachuun umriinsaa lakkaa’ama.
- Dhimmoota henni Booranaa kalaandaroota biroo irraa adda itti ta’e keessaa tokko guyyaan dhimmi tokko itti ta’e yookin uumame waggaa waggaan kan hin jijjiiramne ta’uu isaati.
- Henni Booranaa ji’oota 12 of keessatti kan qabatu yemmuu ta’u Abraasaa, Amajjii, Guraandhala, Bitooteessa, Caamsaa, Buufaa, Waccabajjii, Oboraa Guddaa, Oboraa Xiqqaa, Birraa, Ciqqaa fi Sadaasa jedhamu.
- Sababni Booranni sadi yookin torbaan jilatuuf lafti ayyaana fi baatitti aansitee sadaffaa irratti uumamuushee isheetini. Laftis ji’a Abraasaa keessa gaafa ayyaana Areerii uumamte.
- Ji’i ammajii immoo ho’a aduutiin beekama. Ji’a kana keessa ciminni ho’a aduu baay’ee nama yaaddessa. Boorannis “Amajii aduu yaadi” jedha.
- Ji’oota henna Booranaa waggaa tokko keessa jiran 12 keessaa ji’ootni afur tokkon tokkonsaanii guyyoota 31 kan qaban yemmuu ta’u ji’ootni saddet immoo tokkon tokkonsaanii guyyoota 30 of keessatti qabatu.
- Jiini Caamsaa ayyaanawwan lama ayyaana Sorsa fi ayyaana Algaajima jedhaman of keessatti qabata. Sorsi guyyaa fardi itti uumame kan lafti itti sochoote fi waaqni dhakaa lafaratti itti jigsee sochii lafaa itti dhoowwe dha. Humni wanta tokko humna fardaatin yookin ‘horse power” kan jedhamuun kan safaramus socho’uu lafaa fi uumama fardaatin wal qabata.
- Lafti sababa cubbuu dhala namaatiin ji’a Caamsaa keessa sochoote jedhama. Waaqnis lafa socho’uu erga dhowwee booda lafti waaqaaf abboomamte. Namnis lafaaf abboomamee lafatti irreeffatee lafatti dhibaafate. Yeroo kanas namni ulfaataan yookin kabajamaan qaalluun dhalate. Kun ji’a Buufaa keessatti ta’e.
- Henna Booranaa keessatti jiini torbaffaan Waccabajjii jedhama. Jiini kun kan namni waaqatti itti dhiyaate dha. Ji’a araaraa jedhamuunis beekkama. Gadamoojjiin kallacha hidhatanii araara galanii waaqa dhiifama gaafatan. Waaqnis waan cufa eebbise. Aadaanis ji’a kanarraa jalqaba jedhama. Guyyaan gumii Gaayyoo seera itti tuman fi kan aadaa itti himanis ji’uma kana keessa.
- Akka Obbo Jaatanii Diidaa jedhanitti jiini Birraa ji’a waaqni itti dallane dha. Sabanisaas dhalli namaa ji’oota Oboraa Guddaa fi Oboraa Xiqqaa keessatti waaqa mufachiise. Kanaafis wantootni nama miidhan kan akka bofaa, jawwee, qoraattii fi kunneen biro ji’a Birraa keessa uumaman jedhu. Kanaaf waaqa fi nama gidduutti sodaan uummame.
- “Namni araara hoolaa dide nama araara waaqaa dide” jedhama. Henna Booranaa keessatti jiini 12ffaa fi inni dhumaa Sadaasni ji’a hoolaa fi bunni itti uumamani dha. Jiini kun ji’a waaqni araara namaaf itti dhufe dha. Kana malees ji’a kana keessa waaqni dhibeef qoricha akkasumas seera bulmaataa kennee namarraa fagaate jedhama.


text:
Location: Horn of Africa; in what is today Ethiopia. Oromia is approximately located between 3 degree and 15 degree N latitude and 33 degree and 40 degree longitude. Size 375,000 Square Miles, or, 600,000 square kilometers; Larger than France, Italy, Switzerland, Belgium & the Netherlands combined. Population 40 million; 3rd. largest nationality in Africa; single largest nationality in East Africa.
WELCOME TO OROMONET
Gabcast! Gotoota Oromo Haa Yaadannu. #17 - Wallee.
Thursday, April 15, 2010
Ahmad Taqi Sheikh Mohammed Rashid (May 14, 1940 - September 6, 1974) was an Oromo nationalist.
Ahmad Taqi was one of the sons of the prominent Sheikh Mohammed Rashid Sheikh Bilal Choree. His mother was Mariyam Ahmad Hajji Salih Diimaa. He was born at Chirrati (Belbelti), in the Habro District of Hararghe province (modern-day Habro woreda in Mirab Hararghe Zone of the Oromia Region). He was the third child in his family. In his early ages, he was educated in Islam and Oromo history by his father. Being well educated and well known, his father could spread his beliefs even if the then regime banned such nationalist thoughts.
When he was only 15, he moved to Gelemso town with his elder brother Muteki Sheikh Mohammed (Muttaqi Sheek Muhammad). He lived there by working on wholesaling and trading in coffee. Throughout his career, he supported the poor and especially students of the area.
The beginning of his Career as an Oromo Nationalist
Later on, he came to know General Taddese Birru, one of the founders of Mecha and Tulama Self-Help Association, and who was under house arrest at that time in Gelemso. Tadesse and Ahmad Taqi began to teach the people that they have a right just equal to that of the landlords of the area, and being an Oromo is not a curse but a virtue to love. On his frequent travels to Dire Dawa and Addis Ababa (Finfine), he was known by famous Oromo nationalists like Baro Tumsa, Jarra Abba Gada, and Ali Birra.
His Introduction to Elemo Kiltu
At last, the Haile Selassie regime was brought down by the 1974 Revolution. Ahmed Taqi had helped Taddese Birru escape his house arrest, bringing him to Addis Ababa by night. And at his stay in Addis Ababa, He knew the activist Elemo Kiltu (also known as Hasan Ibrahim), who returned from Syria to launch an armed struggle against the government. Elemo told Ahmad Taqi the idea of coming to Gelemso and Ahmad Taqi accepted it.
The Armed Struggle
In May 1974, Elemo went to Gelemso, and made necessary arrangements to launch the armed struggle against the oppressing regime of Haile-Selassie. He visited Sheikh Mohammed Rashid, the father of Ahmad Taqi, and the sheikh advised him to begin the struggle in the mountains of Guba Koricha (50 km north of Gelemso).
Elemo went with an army of 19 persons to Guba Koricha in June 1974. Then, he and his forces started to take measures against the rural landlords. They fought against the defenders of Mulatu Tegegn who was harassing the Oromo tenants to force them to pay high tributes. The guards of Mulatu killed Hajji Omar Khorchee instantly. The rebels killed Mulatu Tegegn, a notorious landlord, and all his men at a place called Hardim. The dead body of Mulatu was brought to Gelemso. The supporters of the government were very angry and they vowed revenge. Government started to detain suspects for the case. Ahmed Taqi was one of the suspects as he used to preach national pride and self governance for the Oromos.
Ahmad Taqi escaped the arrest, and went to join the Oromo freedom army led by Elemo. As he was a merchant, he went with handful of money that might support the army for living needs. He met Elemo at a place called Bubbee (33 km away from Gelemso town on the top of Bubbe mountain). The necessary arrangements were made on the leadership. Elemo was chosen as the chairperson and Ahmed Taqi was made the commander of the army.
The army of the Oromo freedom fighters began more actions, more war and more resistance against the government forces. Ahmed Taqi was given a nickname "Hundee" by the army. But the name has long been used by his father.
The military junta of the Derg who seized power from Haile Selassie sent an army led by General Getachew Shibeshi. At the presence of the public, the then administrator of Harerghe, Colonel Zelleke Beyyene, vowed to destroy Gelemso if he could not kill Ahmad Taqi.
The search of both continued. And finally, on September 6, 1974 both armies met each other at Tiro (26 km East of Gelemso). Ahmad Taqi was killed at noon, and Elemo assumed command, continuing to fight the government forces with his few men until sunset. Finally the government forces managed to kill Elemo with mortar fire. Only three persons of his army survived the battle. Two of them are still alive.
The Prophecy of the father of Ahmad Taqi
The father of Ahmad Taqi heard the martyrdom of his son and said "My son is not dead. His blood is a seed to the future freedom of the Oromos. A seed will be a big tree one day. One day, the name Oromo will be known all over the world". So, as the sheikh said, the name Oromo is a pride for Oromos today. And Ahmad Taqi is still remembered when the Oromo freedom struggle is mentioned.
Ahmad Taqi was never married. But he has so many relatives and fans, including his elder brother Muteki Sheikh Mohammed.
[edit] Ahmad Taqi and Elemo in Art and Literature
1.The famous singer Ali Birra made Ahmad Taqi immortal by singing for him. In his song, in a very metahporic way, Ali Birra says:
"Yaa Hundee Bareeda- Yaa Finxee Midhagaa". (Hundee is Ahmad Taqi himself)
2. Theodros Mulatu, a well known Amharic novelist, used the movements led by Ahmad Taqi and Elemo for his book Akel-Dama, (the Bloody Land). However, Theodros is criticized for attaching the movement to EPRP (Ethiopian People's Revolutionary Party, commonly known as "Ihaappaa")
3. The Canadian based Oromo singer Elemo Ali praised the martyrs of The Battle of Tiro in his album titled "Oromiyaa" which was released in 1992.
Tuesday, April 13, 2010
Ebla 15 Guyyaa Goottaa ti!!
Ummatni Oromoo guyyaa gabrummaa jalatti kufe irraa kaasee bilisummaa fi walabummaa isaa deebifachuuf wareegama baasuu eegale. Wareegama baasuu erga jalqabee waggaa dhibbaa ol taheera. Bilisummaa isaaf jecha ummatni Oromoo har’a illee wareegama qaalii baasaa jira. Boris, ifitaanis haga bilisummaan mirkanaawuutti wareegama baasuun kan hin oolle taha. Gootoota ilmaan Oromoo kan bilisummaa saba isaaniif jecha gatii lubbuu baasan yaadachuunis dirqama ilma Oromoo mara irraa eegamu. Kanaafiis Addi Bilisummaa Oromoo Ebla 15 Guyyaa Goototaa Oromoo jechuun murteessee erga kabajamuu jalqabee kunoo waggaa 20 ol taheera. Guyyaan kun akka itti murteeffamee gad fagennaan wal hubachiisuun barbaachisaa dha. Sababa isaa hubachuun yaadannoo goonuf nu gargaara.
Gootowwan ilmaan Oromoo bilisummaa saba isaaniif jecha baatii adda addaa keessa, guyyaa adda adda keessatti kufan galmee seenaa irra jiru. Har’a illee gootowwaan keenya guyyuu diina kuffisaa kufaa jiru. Wareegama baasuun keenya osoo hin dhumatin maaliif guyyaa goototaa jennee Ebla 15 kabajanna yaadi jedhu illee namatti buluu danda’a. Seenaa armaan gadii hubachuun sababaa Ebla 15 itti kabajnuuf nu hubachiisa. Addi Bilisummaa Oromoo Ebli 15 Guyyaa Goototaa Oromoo akka tahu sababa malee hin murteessine. Innis akka armaan gad jiruu dha.
Bara 1978 walakkeessa irraa kaasee haga dhuma 1979tti ABO haala akkan rakkisaa keessa ture. Yeroon kun yeroo lolli Somaliyaa fi Itophiyaa dhumatee, waraanni Ziyaad Barree arihamee bahee, mootummaan Dargii humna ABO kan reefu ijaaramaa jiru dhabamsiisuuf duula wal irraa hin citne itti bobbaase ture. Waraanni Bilisummaa Oromoo Baalee, Arsii fi Harargee keessatti duula kana of irraa deebisuuf lola cicimaa seene. Qunnamtiin isaa addaan citee ni faca’aa yaaddoon jedhu illee guddaa ture. Qabsoon haqaa yoomuu waan injifatuuf jagnootiin WBO duula Dargii of irraa qolatanii Amajjii 1, 1980 walitti dhufanii ayyaana guddaa ayyaaneffatan.
Injifannoo karaa waraanaan argames karaa jaarmayaan itti fufuuf hogganooti ABO Arsii, Baalee fi Harargee keessa turan baatii Bitootessa keessa walitti dhufan. Hogganooti ABO biyya alaa turanis mootummaa Somaliyaa irratti hojjachuun waajjirri ABO Moqaadishootti bara 1980 keessa baname. Haala mijjataa kanatti dhimma bahamee hogganooti biyya keessaa fi ala jiran qaamaan wal arganii dhimmaa jaarmayaa dhaaba irratti murtii irra gahuun akka barbaachisu hubatame. Akka kanatti hogganoota yeroos dirree turan keessaa jilli tokko kan Dura Taa’aa fi I/A/Dura Taa’aan keessatti argaman akka Moqaadishoo deeman murtaawe. Akka kanatti jaallan namni kudhan gara Somaliyaatti socho’an. Isaanis:
1. Jaal Barisoo Wabee (Magarsaa Barii) - Dura Taa’aa
2. Jaal Gadaa Gammadaa (Damisee Tacaanee)- I/A Dura Taa’aa
3. Jaal Abbaa Xiiqii (Abboomaa Mitikku) – miseensa Koree Gidduu
4. Jaal Dori Bari (Yigazu Banti) – miseensa Koree Gidduu
5. Jaal Falmataa /Umar/Caccabsaa
6. Jaal Faafam Dooyyo
7. Jaal Irra’anaa Qacalee
8. Jaal Dhaddacha Boruu
9. Jaal Dhaddacha Mul’ataa
10. Jaal Marii Galaan (Mohammad Ibraham) turan.
Jaallan kun amna isaanii itti fufuu dhaan gammojjii Ogaadeen bakka Shinniggaa jedhamu yeroo gahan haalli isaan hin eegne isaan mudate. Bakka kana humni waraana Somaliyaa irraa hafee kan biyya saamuu fi jeequ shiftaatu ture. Jaallan kun osoo hin beekin harka waraana shiftaa kana bu’an. Waraanni Somaalii kun jibba guddaa ABO fi ummata Oromoo irraa waan qabuuf jaallan keenya guddaa hiraarse. Uffata irraa baafatee paantii duwwatti hambise. Harka duubatti hidhee reebee miidhaa guddaa irraan gahe. Osoo isin hin ajjeesin warri kiristaanaa taatan gam tokkotti, warri islamaa taatan gama biraatti bahaa jedheen. Jaallan hogganoota dhaabaa garuu nuti Oromoo dha, amantii fi gosaan adda hin baanu jedhanii didan. Shiftooti Somaalii jaallan hoggannoota keenya Ebla 15, 1980tti rashanamanii boolla tokkotti awwaalaman. Tokkummaan ummata Oromoo amantii fi gosaan kan adda hin baane tahuu jaallan keenya guyyaa kana dhiiga isaaniin mirkaneessan.
Jaallan hogganooti ABO dirree bahaa fi dhihaa keessa jiran oggaa odeessa kana argatan naasuu fi gadda guddaatu itti dhaga’ame. Miseensoti hogganooti hubatoo fi qaroon kufuun isaanii yoo dhaga’an abdii kutannaa fida jedhamee sodaatame. Haata’u malee qabsaawaan ni kufa qabsoon itti fufa! Gumaa jaallan keenyaa bilisummaa dha! jechuun qabsoo itti fufan. Kufaatii jaallan kanaas akka shororkaa hin uumneef dhaaba keessatti osoo hin labsamin ture. Walgahiin Koree Gidduu Godina Bahaa bara1984 baatii 7ffaa Harargee dhihaa, Ona Daaroo Labuu bakka Sakkattee jedhamutti teessuma irra osoo jiruu waraanni Dargii lola itti banee lola kana irratti miseensoti Koree Gidduu sadii wareegaman. Lolli xumuramee walgahiin itti fufee wareegamun hogganootaa akka miseensaaf labsamu, ittis dabalee Ebli 15 guyyaa gootota Oromoo jedhamee akka bara baraan yaadatamu murtaawe. Dhaaba keessatti sirnaan kan ayyaaneffatamuu jalqabe garuu Ebla 15 bara 1985 ture. Kun egaa bara kana irraa kaasee guyyaan yaadannoo gootota Oromoo waggaa waggaa dhaan yaadatamaa har’a geenye.
Guyyaan yaadannoo kun kan dhaaba tokkoo duwwaa miti. Gootowwan Oromoo yaadannu warra miseensota dhaaba ABO duwwaa osoo hin taane gootowwaan Oromoo dhaabota adda addaa, kanneen ijaaramaniis osoo hin ijaaramin diina falmuu irratti wareegama lubbuu kaffalan hundaa yaadanna. Guyyaan kun idileetti guyyaa ummatni Oromoo gootowwan isaa itti yaadatuu dha.
Guyyaa kana yeroo yaadannu faaruu goototaa faarsuun, dhaadannoo gumaa wareegamtoota keenyaa bilisummaa dha! jedhu dhageessisna. Gumaa gootowwan kufanii baasuuf qabsoo finiinsuuf waadaa keenya haaromsina. Tokkummaa ummata Oromoo wareegama gootowwan keenyaan bu’ureeffame tiksuuf irbuu keenya haaromsina.
Guyyaa kana akka lamatti yaadanna. Tokko gaddaan yeroo tahu inni kaan ammoo gammachuu dhaan. Jaallan keenya lubbuu isaanii geeddaraa hin qabne of cinaa dhabuu keenyatti ni gaddina. Waliin hiriira lolaa seennee jaallan bilisummaaf kufan dhabuu keenyatti ni gaddina. Gama kaaniin ammoo osoo isaan hin kufne tahee ifa bilisummaa har’a argaa jirru arguu hin dandeenyu kanaaf ni gammadna. Har’a Oromoo tahuu keenya mataa ol qabannee himanna. Biyyi Oromoo Oromiyaa tahuu diinni iyyuu osoo hin jaallanne amanee jira. Kun Oromoof injifannoo guddaa dha. Injifannon kun kan argame wareegamuu jaallan keenyaatiin waan taheef, jaallan gootota akkasii qabaachuu keenyaaf ni boonna, ni gammadna. Ummatni goota hin qabne mataa ol qabatee hin jiraatu. Goota qabachuun kabajaa namatti hora. Kanaaf Oromoon gootowwan qabaachuutti ni boona.
Hunda caalaatti xurree gootowwan keenya lubbuu isaanii itti wareeguun nuuf saaqan irra buunee kaayyoo isaanii bakkaan gahuuf didhaan nurra jiru yaadachuuf, itti cichinee hojjachuun nurraa eegama. Diinnis wareegama gootota keenyaa gatii dhabsiisuuf dhaaba keenya ABO diiguuf kan isaa danda’ame hundaa godhaa jira. Kanaaf nuti miseensoti ABO, deggertootii fi ummatni bal’aan Oromoo kaayyoo bilisummaatti cichinee, tokkummaa sabaa fi dhaaba keenyaa tiksinee, ilaalchaa fi gochaa nu diigan rukutaa, qabsoo finiinsuu nurraa eegama. Kana yoo goone wareegama gootowwan keenyaati firii godhuu dandeenya.
Qabsaawaan ni kufa, Qabsoon Hin Kufu!
Kaayyoo Wareegamtoota keenyaa Bakkan geenya!!
Injifannoo Ummata Oromoof!!
DDSJ – ABO
Ebla 2010