text:
Mee gaddumii /burruusa/ tokko haa fudhannu, gaddumiin kunis mismaara akka rukutuuf yaadamee kan tolfamedha. Kaayyoon tolfamuu gaddumii kanumadha. Fakkeenyaaf gaddumicha yeroodhaaf utuu ittiin hin hojjetiin, sanduuqa meeshaan keessa taa’u keessa keenya. Yeroo kana gaddumichi maalifan hidhamee sanduuqa keessa taa’aa? Hin jedhu. Kunis gaddumichatti waan tokkollee hin fakkaatu.
Gaddumiin kuni utuu sammuu qaba ta’ee waan tokko yaada ture. Guyyaa hunda hojii tokko malee sanduuqa keessa hidhamee kaa’amuunsaa isa yaachisa. Keessa isaattis yoo hangam kan isa yaachisu ta’ullee, maaliif akka hidhamee sanduuqa keessa kaa’ame sababiisaa bira ga’uu hin danda’u. Rakkinni tokko jiraachuu danda’a. Rakkoon suni garuu maal akka ta’e beekuu hin danda’u.
Guyyaa tokko namni tokko burruusicha sanduuqa keessaa fuudhee, muka qoraanii kan ibiddaaf ta’u tokko irraa dame isaa ittiin kutuu eegale. Gaddumichis gochaa kana baay’ee jaallate. Garuu gammachuunsaa suni hanga dhumaatti deemuu hin dandeenye. Gaddumichis hedduu gadde. Dameewwan mukaa sana ciruun yeroosaa ittiin dabarsuudhaaf malee kaayyoo tolfame waliin kan deemu waan hin turreef ammas wati hir’ate tokko akka jiru isatti dhaga’ama ture.
Guyyaa itti aanus akka gaafa duraa itti fufe. Kursii miillisaa cabe tokkoof miilla aaka ta’uuf dhagaa qirixee soquudhaan kursichaaf miilla tolche. Ammas hojiisaa kanatti hin gammadne. Hojii kanarra fooyya’u hawwe. Hojiichis wantoota naannoosaatti argaman hunda tumamuu kan qaban tumuu, caccabsuu, burkuteessuu fi qirixuu barbaade. Kanaaf waan tokko hubateera. Gochaawwan hanga ammaatti raawwate yoomiyyuu akka isa hin gammachiifne hubachhdhaaf yeroo itti hin fudhanne. Ta’es ta’uu baates hojicharratti kan bobba’e yoo ta’ellee, tajaajjilli isaa kuni ammas boqonnaa akka isa dhowwatetti jira.
Ammas guyyaa tokko namni tokko dhufee gaddumii kana fuudhee deemuudhaan mismaara ittiin rukuchuu eegale. Battaluma sana jireenya gaddumii sana keessa wanti akka ifa ibiddaa tokko mul’ate. Yeroo sana yeroo isa dhumaaf kaayyoon uumamuusaa isaaf gale. Mismaara rukutuuf ture kan uumame. Yeroo kanas tasgabbaa’uudhaan wantoota kanaan dura rukutaa ture isa ammaa waliin wal-bira qabee xiinxaluu eegale. Gaddumiin kunis waan bara jireenyasaa guutuu barbaadaa turee fi kaayyoo uumama isaa isa ta’e argachuudhaan aara galfate.
Nuti bifaa fi fakkeenya Waaqayyoon kan uumamne, isa wajjin horiirroo akka qabaanuuf dha. Biyya lafaa kana irratti wanti lubbuu keenya boqochiisu furmaanni fulla’iinsa qabu, inni tokkichii fi inni dhumaa Waaqayyo wajjin walitti dhufeenya akka qabaannu gochuu dha. Wanti nama dinqu garuu hanga gaafa Waaqayyoon dhuunfaatti beeknutti kaayyoo uumama jireenya keenyaa barbaaduu keessatti mudannoo adda addaa keessa darbuun keenya dirqama ta’a. Kaayyoon uumama gaddumichaa mismaara rukutuu ta’ee utuu jiruu, kaayyoo uumama isaa wanata hin taane keessa akkuma joore, nutis kaayyoo uumama keenyaa utuu hin argatiin jiraachuun akkasuma jooraa jiraachuu dha. Dhimmootaa fi kaayyoowwan baay’ee ulfina qabeessadha jennee yaannu hunda keessatti of arguu dandeenya. Haata’uullee malee kaayyoowwan tokko-tokko ulfina qabeessa yoo nutti fakkaatanillee, kaayyoo uumama keenyaa wajjin kan hin deemnee fi gonkumaa aara galfii kan nuuf hin kennine ta’uu danda’u. Qulqullichi Awugisxoos haala kana bifa nama dinqisiisuun dhiyeesseera. Innis “Yaa Waaqayyo ati ulfina keetiif jettee nu uumte, kanaaf lubbuun keenya si argattee hanaga aara galfattutti yoomiyyuu boqochuu hin danadeessu” jedhe.
Tokkummaa Waaqayyo waliin uummachuudhaan alatti wanti lubbuu keenya boqochiisu tokkollee hin jiru. Dhugaa kana ilaalchisee Yesus Kristos akkas jedhe, “…Ana buddeenni jireenyaa, gara koo kan dhufu hin beela’u, kan anatti amanus matumaa hin dheebotu” (Yoh 6:35). Hanga Waaqayyoon beeknee garasaa dhufnutti lubbuun keenya dheebuu fi beela guddaadhaan gidiraa argiti. Luubbuun keenya akka boqottuuf jennee waan nyaatamuu fi dhugamu hunda yaalii goona. Yeroo kana akkuma gaddumiin sun hanga kaayyoo uumama isaa argatutti yaalii adda addaa keessa dabree homaa boqochuu dadhabe hunda, nutis hanga kaayyoo uumama keenyaa argannuutti boqochuu hin dandeenyu. Wanta bakka duwwaa keessa keenya jiru sana guutuu fi maddi aara galfii lubbuu keenyaa maal akka ta’e hanga sirriitti hubannutti akka jeeqamnetti jiraanna. Dubartiin Korii Tembuu jedhamtu kristaana qomoo warra Yihudoota irraa dhalatte turte. Dubartiin kuni warri Naazii Jarmanii qabanii gara mana hidhaa warra ajjeefamuuf jiranii keessa yoo ishee geessanillee Waaqayyo garuu madda aara galfii ishee ta’uusaa mirkaneessiteetti. Sana boodas, “Hundee fi maddi gammachuu keenyaa, eenyummaa keenya isa Waaqayyoo karaa Kristos keessaan nuuf tolfame beekuu keenyadha. Jaalala Waaqayyoo irratti amantii qabna turre. Kattaan keenya dukkana gurraacha caalaa jabaadha…” jetteetti.
Yeroo hedduu Waaqayyoon keessa jireenya keenyaa keessaa yoo baafne boqonnaa arganna jennee wanti nuti hin yaalle hin jiru. Garuu wanta dhuguma aara galfii nuuf kennu matumaa hin argannu. Hanga nu ga’utti ni nyaanna, ni dhugnas; ammas deebisnee ni nyaanna ni dhugna. Wantoota kanaan dura yaada dogoggoratiin yaallee turre hunda ammas daballee hedduminaan gochuudhaan kunis boqonnaa nuuf kenna jennee tilmaamna. Garuu rakkina keenyaaf matumaa furmaata hin argannu. Kanarraa kan ka’e beelaa fi dheebuu keenya utuu hin ba’iin akka joorree fi jeeqamnetti hafna.
Fedhii fi dheebuun keenya inni guddaan Waaqayyoon beekuu ta’uu qaba. Itti fufees isa waliin hariirroo garii qabaachuudha. Maaliif? Sababiin inni guddaan immoo kun kaayyoo uumama keenyaa waan ta’eefdha. Hanga ammaatti mismaaricha argattanii hin rukkunnee?


c: text/html

text:
Artist Saliha Sami –
Nan yaadadha. Waggaa 6 dura ture. Bara 2009 keessa. Waa’ee Oromoo Raayyaa laalchisee documentary tokkotu akka malee jallifamee seenaa haalee televizyiina Ethiopia (ETV gaafasii) irratti dhihaate. Sagantaa seenaa Oromummaa ummata keenya Raayyaa haalu san eegan daaw’adhee booda irriba rafuu hin dandeenye. Maaliif haalama jedheen of gaafadhe. Maaliif akka ummanni kun hidda Oromoo irraa tahe ragaan kumaatamni osoo agarsiisuu haalama ? Maaliif akka Raayya Oromoo tahe lafaa mukti isaa osoo afaan baasee dubbatuu fudhachuu didama ? Maaliif akka waan gosti kun saboota Tigraay, Afaar, Amaara, Argoobbaa fi Oromoo makaa irraa dagaagetti ibsuuf yaalama ? Gaaffiilee kana hundatu boqonnaa na dhoorkan.
Carraa qabutti fayyadamee dubbii kana irratti documentary humni koo naa eeyyame hojjechuu fi televiziyoona Eertiraa (EriTiv) irratti dhiheessuufan waahillan waliin hojjechaa turreef yaada dhiheesse. Hunduu ni gammadani. Warra televizyiina Eertiraa hogganus taanaan narkatti hin kuffifne. Haa tahu malee wanti kun garii isaaniif akka gaaffii yaaddoo fakkaatu itti uume fuula irraa dubbisuu dandeenyee turre. Akka tahettuu sagantaan sun ni hojjetame. Kutaa lamaan torbaan lamaaf qilleensa irra oole. Ummata Eertiraa keessaa warri sagantaa kana daaw’ate gariin akka Raayya Oromoo tahe yeroo duraaf dhagahuuf carraa argatan. ‘Eedaa ‘Raayya’ yoo jedhamu kan dhagahaa turre gosa Oromoo irraa tii ?’ gaaffii jedhu wal gaafatan. Baay’een isaanii waa’ee Raayyaa kan dhagahan, wandaboo (huccuu dubartii) Raayyaa kan biyya irraa Dubaayitti ergame achi irraa gatii qaaliidhaan gara Asmaraa dhufee warri dureessaa bitatee uffatu qofa ture. Kidaan Raayyaa jedhama. Wandaboo Raayyaa jechuu dha. Eeyyee ! Raayya Oromoo dha. Firris diinnis beekuun dirqama ! Kun ergaa dokmantarii keenya sanii ture.
Sagantaan dhiheessine sun baay’ee jaalatamuu isaa irraa kan ka’e daaw’attoonni Oromoo biyya keessaa fi alaa akka irra deebi’amu nu gaafachaa turani. Garuu warra miidiyaa san hogganu amansiifnee irra deebisiisuuf hanga tokko yeroo yoo fudhateyyuu, waggaa tokko wahii booda al lammaffaaf dhihaatuu isaa nan yaadadha. Kana dhugoomsuu irratti waahillan koo keessaa tokko kan ture Andu’aalam Gammadaa dirqama irratti ramadameen wal qabatee qooda hin dagatamne akka gumaache hiree kanaan maqaa dhawuun barbaada.
Waa’ee Oromoo Raayyaa irratti dokmantarii itti-deebisaa (counter documentary) san hojjechuun hawwii biraa na keessatti ichime. Seenaa, haala qubsumaa fi jireenya qaama ummata keenya kanaa caalaatti iyyaafachuuf hawwii natti dabale. Silas ammatti qaamaan keessatti argamee qorachuu hin danda’u. Kana jechuun hangam akka keessa namaa laalessee dhiigsu isa galuuftu galaaf. Carraan an qabu, namoota gosa san irraa dhalatan, yookiis lafa san daaw’atanii beekan yoon argadhe dubbisuu qofa ture.
Gosa Oromoo Raayyaa keessaa kan dhalate namni an yeroo duraaf argee beeku Mohammad ture. Mohammad Raayyaa jedhaan, namni baay’een. Gariin ammoo inumaa maqaa warri moggaaseef irraa dhiisanii Raayyaa qofa jedhuun. Umriin isaa wayta san afurtamoota keessatti tilmaamama. Mohammad gaafa biyya ture shofeera konkolaataa gurguddaa ture waan taheef Itoophiyaa keessaa lafa hin beeyne hin qabu. Afaan Oromoo, Tigriffaa fi Amaariffa gufannoo tokko malee dubbata. Yeroo Tigiriffa dubbatu nama Amaariffaa fi Afaan Oromoo beeku hin fakkaatu. Yeroo Afaan Oromoo dubbatus Amaariffa yookiin Tigiriffa waan jedhamu gurraanuu dhagahee hin beeku nama jechisiisa. Hoggaa Amaariffa dubbatus afaanuma san qofaan dhangi’amee kan guddate fakkaata.
Kaartaa naannoo sanaa bal’aa minjaala irratti diriirsinee maqaa gandootaa, laggeenii fi tulluulee Raayyaa fi walii gala Walloo waliin dubbifna. Hundi isaanii jechuutu danda’ama, maqaa Oromoo ti. Yeroo akkasii Mohammad yaadaan na dhiisee deemee ganda dhaloota isaa Ashangeetti gala ture. Akkoo fi akaakaan isaa Afaan Oromoo tolchanii akka dubbatan natti himee ture, Mohammad. Garuu dhaloonni isaa har’a afaan kana dagachiifamanii Tigiriffa Raayyaa dubbatu. Loqodni Tigiriffa Raayyaa addatti beekama. Sagalee Tigiriffa wallisaa Kiiroos Alamaayyoo kan beeku yaadachuu danda’a. Hangafa wallistoota Tigiraay kan tahe Kiiroos Alamaayyoo illee ilma Raayyaa akka ture Mohammad irraan yeroo duraaf dhagahe.
Gara dhimma kaaneefitti qajeelaa jirra. Gaafan sagantaa san irratti hojjedhe irraa qabee hawwiin koo inni guddaan maal akka ture ifaa dha. Karaa danda’ame hundaan haala seenaa, jiruu fi jireenya ummata keenya Raayyaa fi walii gala Walloo, akkasumas gosoota Oromoo alagaadhaan liqimfaman biroo irratti xiyyeeffatanii hojjechuu dha. Keessumattuu gosa keenya seena qabeessa kana kan saba isaa guddaa irraa bardhibbeelee hedduuf qoodamee addatti liqimfamee jiraate Oromummaa isaa ganamaa itti yaadachiisuu dha. Kana keessatti gufuun baay’een akka jiraachuu danda’u garuu haalamuu hin qabu. Gufuulee kana mara irra tarkaanfatanii hojii seena qabeessa hojjechuun gootummaa fi murannoo nama gaafata.
Walleelee Oromoo Walloon faarsan irra hedduu yeroon caqasu waan yaaddoo natti tahe tokkotu ture. Qalbifannee beekna yoo taheef wallistoonni keenya baay’een (hunda jechuu koo miti) waa’ee Walloo yeroo wallisan Kamisee qofa irratti murtaahuutu mul’ata. Kun sodaa polotikaa irraa akka tahe naaf gala. Qaamni Walloo kan har’a akka Oromootti of hubatuu fi afaan abbaa isaa dhabama irraa baraaree yoona gahuu isaatiif jecha mootummaa amma jiruun maqaan Oromummaa ‘eeyyamameef’ warra Kamisee fi naannoo isii qofa waan taheef. ‘Be Amaaraa killil ye Oromiyaa zoon’ (pocket zone) godhamee labsame malee qaama Oromiyaadhaan wal qabatee mul’atu hin taane. Oromoon Walloo inni afaan abbaa isaa dagachiifamee Amaariffa fi Tigiriffa dubbatu garuu ciruma isaayyuu akka firooma Oromiyaa hin qabaannetti murteeffame. Kana irraa ka’uun natti fakkaata, artiistonni keenya waa’ee Walloo sirban baay’een isaanii Raayya, Ejju, Qobboo, Baabboo, Warra Iluu, Warra Qaalluu, Boorana… jedhanii wallisuun bal’inaan hin aadeffatamne. Haa tahu malee jechoota Walloon walumaa galatti ibsanu kan akka Kaaroyyee, Sandalee, Irriikum, Magaallaa jedhan fayyadamuu isaaniif galata qabu.
Oromummaa Walloo dagatamaa fi haalamaa jiru sirreessuuf dirqamatti eeboo luqqifachuu yookiin kilaashii nyaachifachuu nun barbaachisu. Aartiin mataan isii meeshaa qabsoo isa guddaa taatee saba keenya gargar bahe kana walitti deebisuu dandeessi. Garuu aartii akkasii hojjechuun artiistii goota, hunda biratti jaalatamu, qaroo fi dammaqaa qabaachuu gaafata. Artist Saalihaa Saamii goota artistotaa kan bara kanaa ti yoon jedhe gurra guddisuu natti hin fakkaatu. Jalqabuma irraayyuu kaatee dhimma Walloo irratti Kamisee bira dabarsitee achi hiixattee waa jechuudhaan ture kan arraata wallistummaa isii siileffatte. Karrayyuu fi Sooddoos dubbifteetti. Kana malees dandeettii Saalihaan qabdu keessaa inni guddaan tokko warra wal dide gidduutti ogummaa aartiitiin riqicha dippilomaasii ijaaruu dha. Riqicha sanitti immoo dhimma bahanii waan silaa gamatti nu jalaa hafe tokko tokko gahanii harkaan qabachuu dha.
Hojiin Saalihaan dhihoo kana dhimma Oromoo Raayyaa irratti hojjette kanaaf ragaa guddaa dha. Eenyumti keenyayyuu taanaan haala siyaasaa har’a jiru keessatti, intalti Oromoo takka kaatee hojii seenaa hangana gahu hojjetti jedhee kan eege jira natti hin fakkaatu. Garuu Saalihaan raajii namuu amanuuf rakkate hojjettee agarsiifte. Waa’ee Oromoo Raayyaa kan nuti halaala teenyee iyyaafannoo qofaan dhagahaa fi katabaa turre isiin gara boqonnaa itti aanutti guddifte. Lafa ‘kuunnoo’ jedhamaa ture saniin ‘kunoo’ jette. Oromoo Raayyaa kan nuti bifa isaanii arguu fi sagalee isaanii dhagahuu dheebonne kaameeraa dura qabdee eskiriinatti fiduun dheebuu nu baafte. Qaamaan keessatti argamtee, buna qalaa qorii isaanii keessaa waliin nyaachaa, qabee isaanii keessaa waliin unatte. Ayyaana Dubartii isaanii irratti hirmaattee Marabbaa jettee Waaqa kadhatte. Dhadhaa muudamtee Siinqee fi caaccuu baattee Ateetee irratti hirmaatte. Gaaddisa isaanii jala waliin teessee waa’ee Oromummaa isaanii sodaa tokko malee qoratte. Daandii gootummaa ajaa’ibsiisaa kana diriirsitee warra boru dhufuuf illee fakkeenya taate.
Walleen Saalihaan mata-duree ‘Sangawwee’ jedhuun dhihoo kana gadhiiftes bahii ifaajii yookiin laffaatii isii kan wareegama guddaa gaafatee ti. Wallee kana wanni adda godhu seenaa aartii muuziqaa Oromoo keessatti yeroo duraaf Oromoo Raayyaa dubbisanii firaan wal yaadachiisuu dha.
Yaadadhu! Yaadadhu! Yaadadhu!….
Yaadadhu hin dagatin, irbuu abbootii teenyaa
Bor gaafa yaadatte, walibooyuuf teenyaa
Sin yaamaa na dhagay, shaggaa Ilma Raayyaa
An yoomuu teetumaa, atis yoomuu kiyyaa!
Jechuun ture, fira wal irraanfachiifame kan wal yaadachiifte. Waadaa tokkummaa Oromoo kan dheerinni yeroodhaa diiguu hin dandeenyes yeroo yaadachiiftu akkas jette :
Abbaan kee fi abbaan koo, eeboo takka qaruu
Na dagatte je’ee, ambaan sin jijjiiruu
Abbaan kiyya dur dur, sumaaf na kennatee
Abbaan kees gaafa san, siif na kaadhimatee
Kanaafin siif dhufee, Jamaa qaxxaamuree
Ashangee irra marsee, si arguuf jarjaree!
Saalihaan ‘kanaafan siif dhufe’ yeroo jettu, akkuma wallisaa kamiittuu wallisuma isii miidhagfachuu qofaaf jette osoo hin taane, dhugumaan bakkuma jette sanitti argamtee waan afaaniin jechaa jirtu dhugoomsitee agarsiifte.
Gosti Raayyaa dhiiga isaa Oromoo isa haadhoo waliin hiree takkittii kan qabu tahuu isaa yeroo yaadachiiftus akkas jettee hunda keenya garaa nyaatte :
Onneen teenya lameen, dhiiga tokko raabsuu
Sombi keenya lachuu, hargansuun wal tumsuu
Ani yoon qufa’e, atiis ni haxxiffattee
Diyfafa (utaalloo) tokkichaatu, waliin nu qabatee
Kanaaf wal fakkaannaa, kanaaf wal dharraanaa
Yeroof wal dagannuus, hiree takka qabnaa!
Raayya qofas osoo hin taane gosoota Oromoo Walloo saddeettanuu gidduu firooma Oromummaa jiru yaadachiisuunis kaayyoo wallee kanaa ture :
Natti hin callisin kaa, Gooticha Azaboo
Sabboonticha Raayyaa, tiruu Warra Baabboo
Dhiiga Warra Ejjuu, lammii Warra Qaalluu
Shanyii Warra Himanoo, qomoo Warra Iluu
Fira Warra Buukkoo, cinaa qaama Waayyuu
An sirraa fagaadhee, fayyaa hin qabu guyyuu!
Wal iyyaafannoo Oromummaa kana keessatti afaan ittiin walii galamu yoo rakkises furmaata lafa keesse qabdi Saalihaan :
Boonaa koo na dhagay, ammaas suman yaamaa
Afaan yoo si dhibes, hin dhiphatin humaa
Afaan warra keenyaa, har’a yoo dagattee
Anaatu siif jiraa, ‘ajjookaa meqqurtee’
Ajjookaa meqqurteey’ kan jedhu kun jecha Tigiriffaa yoo tahu, hiikkaan isaa ‘abshir yaa mi’ooftuu, abshir yaa mi’aawaa namaa’ akka jechuu ti. Wallee kana keessatti afaan gosa keenya saniif galu kan biraas itti makuun isii haalaan barbaachisaa ture. Kaayyoon wallee kanaa inni guddaan ummata keenya Raayyaa fi Walloo walii galaa dhaqqabuu dha. Ummata keenya kan har’a afaan abbaa isaa dhagahuu hin dandeenye dhaqqabuuf ammoo afaan isaa galu itti makuun dirqama ture.
Eeyyee ! Hawwiin koo waggaa 6 duraa sun kunoo Saalihaa Saamiitiin tokko jedhe dhugoome. Gara fuulduraattis daandiin Saalihaan ogummaa aartiitiin baqaqsite kun artiistota keenya birootiinis akka hordofamu shakkii hin qabu. Saalihaan yeroo hojii kana hojjettu artiistii muuziqaa qofa hin turre. Qorattuu hidda sabummaa fi aadaa (ethnographer) turte. Gaazexessituu fiilmii dokumentarii hojjettu turte. Falmattuu tokkummaa Oromoo bara dheeraa dura cabe deebisuuf murannoodhaan bobbaate turtes. Qabsooftuu mirga hawaasummaa (socila activist) kan mirga dubartootaaf lallabdu tahuu isiis Shaggar keessatti ummata kumoota dammaqsitee ‘Ni dandeenya’ mata duree jedhuun seenaa of danda’e hojjette. Seenaan Saalihaan gootummaa kana fakkaatuun galmeessite kun artiistotaa fi qaroowwan keenya Oromoo biroofis fakkeenya akka tahu hawwama. Hiree kanaanis ummanni Oromoo gootittii sabaa kana karaa danda’ame hundaan akka hamilchuu fi cinaa dhaabbatu waamicha gochuun barbaada.
Marabbaa !!!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kabaja Musliima Eegu
“Guyyaa tokko Umar Ibn Al-Kaxxaab(RA) Abdullah Ibn Mas’uud(RA) waliin halkaniin manaa bahan. Fiimaa ibiddaa fagoo boba’u argan. Ifa ibidda sanii hordofuun mana kurraazin keessaa iftu bira gahan. Yommuu Umar kurraazi(duungoo) manaa iftu argu, manicha seenun namticha dullooma alkooli fi dubartii sirbaa isa bashannansiistu waliin arge. Namtichi odoo of hin beekin Umariin qabame. Umaris ni jedhen,”Wanta qaanessaa hanga halkan kanaa namticha dulloomaa du’a eeggatu irraa arge tokkollee hin jiru.” Namtichi dullooman kunis akkana jechuun deebisef,”Yaa Amiir al-Mu’iminiin(Yaa hogganaa mu’imintoota) wanti ati hojjatte kanarra qaanessaadha. Mana kiyya hayyama kiyya malee seente na basaaste. Islaama keessatti nama basaasun dhowwamaa mitii?” Umar dhugaa namtichi jedhe amanuun,uffata ofii ciniinaa fi booyaa akkana jedhe,” Haati Umar isa haa dhaabdu yoo Rabbiin naa hin araaramin.” Guyyaa sanii kaase namtichi walgahii Umar keessatti argamuu dhiise. Yeroon muraasni erga darbeen booda Umar namticha dulloomaa kana sarara dhumaa walgahii isaa keessa taa’u arge. İsattis haasawu kajeele. Namtichi kunii adabbii hamaa Umar irraa sodaataa of eegganoon Umaritti dhihaachun bira taa’e. Umar namtichi kuni gurra isaaf akka kennu gaafate. Ergasi akkana jedheen,”Tokkicha Nabiyyanaa Muhammad haqaan ergeen kakadhe,wanta halkan san sirratti arge eenyuttillee hin himne. Abdullah Ibn Mas’uud na waliin turettuyyu hin himne.” Namtichis akkana jedhee deebiseef,”Yaa Amiir al-Mu’iminiin Tokkicha Nabiyyana Muhammad haqaan ergeen(Rabbiin) kakadhe,anis gaafa ati natti seente kaase badii sanniitti hin deebine. “ Umaris Allahu Akbar jechuun sagalee ol kaase lallabe. Namoota kanniin lamaan jiddutti maal akka uumame walgahii keessaa eenyullee hin beeku.”1
Toleee… seenaa jireenya keenya jijjiruu danda’u dubbisne mitiree? Meeqa keenyattu ijaan akkanatti arguu dhiisi namarraa oduu guurun olii gadii afuufna. Ijaan arginaanin fa’a namtichaaf dhumatte jedhi. Addunyaan guutun akka beektu hawwinaaf. Hanga nama biraatti himnuuf obsa hin qabnu. Badii meeqa Rabbiin akka nuu haguuge sirritti hubanne? Nama badii dalagee takkamaan akkamitti rahmata Rabbii irraa ariinaa osoo rahmanni Rabbii bal’aa ta’ee jiru.
Yommuu namni tokko badii hojjatu mataa keenya malaayka of goone,isa immoo qaneessu fi itti kolfuu barbaanna. Ganamaan baane nama hundattu,”Dhageette sila wanta namtichi/dubartiin sun hojjate/hojjatte?” Kan oduu fuudhu qophaa’elle kokkolfaa fi hanga itti himamuuf jarjaraa, “Maaliidha,hin dhagannee,mee natti himi?” jedha. Har’a foon cimaa irra oolan argatan. Itti kolfaa fi kabaja isaa/ishii cicciraa ooludha. Kan lammata dhaga’ee suniis oduun isa gahe dhugaa yookiin dhara ta’uu osoo addaan hin baafatin kan biraatti deeme afuufa. Akkanatti ganda guutuu waliin gahaan. Namtichii dubbii isaanitin laamshayee manatti hafa. Sammuun isaa/ishii ni dooma. Kabajni narraa mulqamee akkamitti ummata keessa deema jedhe of dhiiphisa.
Yommuu cubbuu namoota arginuu yookiin nutti himamu tarkaanfiwwan fudhachuu qabnu:
1. Cubbuu keenya yaadachuu– cubbuun keenya cubbuu namticha sanii caaluu akka danda’u of haa yadachiisnu. Cubbuun nuti xiqqaa jenne yaanne Rabbiin birattii tarii guddaadha. Maarre maaliif gara cubbuu keenya mil’achu dhiisne gara cubbuu namaatti quba qabnaa? Osoo cubbuun keenya ifatti bahee keessi keenya hangam miidhamuu akka danda’u tilmaamne jirraa? Kanaafu cubbuu/badii namticha kanaa ifatti baasun garmalee miidhu akka danda’u maaliif hubachuu dadhabne ree? Rabbiin namticha kanaa araarame nuuf immoo araaramuu dhiisu danda’a. Namoota meeqatu jiruu osoo namoota gaarii jedhamanii yaaddamanu dhumtii isaani bade. Sababni kanaa inni tokko boonudha. Namoota cubbuu/badii hojjatan Rabbiin akka hin araaramnef godhanii yaadu fi mataa ofii immoo malaaykaa of gochuudha. Kanaafu namoonni yommuu dogongoranii cubbuu hojjatan, nullee ilma namaa ta’uu waliin dogongoruu akka dandeenyu yaadachuun isaan gadi xiqqeessu fi badii isaanii ifatti baasu irraa of haa qusannu.
2. Mindaa cubbuu namaa haguugu beeku– asitti wanta baay’ee hin jedhu hadiisa takkaan guduunfa. Innis: Abu Hureeyran(RA) akka gabaasanitti Nabiyyana Muhammad(SAW) akkana jedhan:
مَنْ سَتَرَ مُسْلِمًا سَتَرَهُ للَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ
“Namni Musliima(cubbuu isaa) haguuge, Rabbiin addunyaa tanaa fi Aakiratti isa(cubbuu isaa) ni haguuga.” (Sunan Ibn Maaja)
Kanaafu Rabbiin cubbuu keenya ifatti baasu yoo nuu haguuge nuti immoo kan namoota biroo akkamitti haguugu dhabna ree? Hanga feene cubbuu hin hojjanne/hin hojjadhu jenne haa yaannu,guyyaa tokko dogongorre ni hojjanna. Guyyaa kana yoo Rabbiin nu sattarin(nuu hin haguugin) eenyutu nu haguuga ree? Salphinnaan haguugamuu wayyaa moo cubbuu namoota biroo haguugu wayya? Kanaafu afaan keenya haa qabannu,dubbii oli gadii afuufu irraa of haa qusannu.
3. Miidhaa arraba keenyan dhufu beeku– wanta hanga arrabaa fi qaama hormaata miidhaa namarraan gahuu hin jiru. Kanniin lamaan bakka sirriitti yoo fayyadamne bu’aa guddaa fi hangana hin jedhamne nu buusu. Namoota baay’ee ibidda azaabatti kan darbuu qaama hormaata fi arraba akka ta’ee ni dhageenya,ni dubbisna.
Abu Hureeyran akkana jechuun gabaasan. Nabiyyana Muhammad (SAW) waa’ee wantoota baay’innaan Jannata namoota seensisan yommuu gaafataman, “Taqwaa(sodaa Rabbii) fi husnul khuluq(amala gaarii)” jechuun deebisan. Akkasumas yommuu waa’ee wantoota baay’innan Jahannamiin namoota seensisani gaafataman, “Afaanii fi qaama hormaata.” Jedhanii deebisan.” Jami` at-Tirmizii
Kaanafu arrabni hundee badiiti fi gaariiti. Osoo oduu hin mirkaneeffatanii olii gadii yoo guurree gaabbiin hamaan boruu nutti dhagahama. Oduu namarraa fuune dubbachuun dura sirritti haa mirkaneffannu. Erga mirkanefanne boodayyu oduu san haasawuun faaydaa moo miidha qaba jenne addaan haa baasnu. Kabaja namaa kan namarraa mulqu yoo ta’ee haa cal’isnu. Keessa keenya kan odeessi,odeessi nun jettu gadi haa qabnu.
4. Obsuu fi Rabbiin sodaachu– yommuu nama badii hojjatu arginuu hanga nama biraatti himnuuf ni muddamna,obsa hin qabnu. Oduu san himuun gammachuun nutti dhagahama. Jalqabatti cubbuun gammachuu turtii hin qabne namaa kenna,dhumti isaa immoo gaabbi fi dhiphinna addaan hin cinne namatti fida. Mee xanxallaa yommuu jalqaba dubbannu gammachuun nutti dhagahama,garuu boodarra badii fi gaabbiin baay’een nutti rooba. Sababni kanaa inni guddaan obsa dhabuu fi wanta dubbannuuf gatii kennu fi madaalu dhiisudha. Dhuma wanta dubbannuu xinxallu dhiisudha. Ebalu akkana ta’ee jenne ganamaa hanga galgalaa gingilchina, borumtaa immoo hadhaa wanta gingilchaa turre ni dhandhamna. “Ah osoo dubbachu baadhe maal qaba” jenna.
Furtuu gammachuu keessaa tokko dubbii xiqqeessu fi cal’isa baay’isudha.
Abu Hureeyran akka gabaasanitti Nabiyyana Muhammad(SAW) akkana jedhan:
“ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَسْكُتْ ” .
“Namni Rabbii fi Guyyaa Dhumaatti(Qiyaamatti) amane wanta gaarii haa dubbatu yookiin haa cal’isu.” (Sunan Ibn Maajah)
5. Addatti(kophatti) namoota cubbu hojjatan gorsuu fi akeekkachiisu– cubbuun dhoksatti yoo hojjatamuu abbicha qofa miidha. Garuu ifatti yommuu hojjatamuu ummata guutuu miidha. Sababa kanaan ummanni ni adabama. Sababa sagaagalummaan ifatti baheefii mitii dhibeen lakkofsa hin qabne akkanatti babal’ate. Nama cubbuu hojjatu yoo arginuu kabaja isaa eegaa jirra jenne bira darbuu osoo hin ta’in yoo dandeenye harkaan fi afaaniin jijjiruu,yoo dadhabne immoo hojii namticha sanii jibbuudha. Ummanni Israa’iil kan badaniif sababni guddaan tokko yommuu badiin hojjatamuu walitti cal’isudha,irraa walii hin dhoowwan.
Nama cubbuu hojjatu yoo arginuu yoo dandeenye kophatti isa gorsuu fi akeekachiisudha. Ummatatti badii isaa hafarsuu osoo hin ta’iin, gorsa gaariin qajeelchuf yaaludha. Badii isaa yoo namootatti odeessine sirumaa itti abaasaa malee irraa hin deebi’u. “Odeessite,maal narraa hir’iste.”jedha.
Gorsaa fi akeekkachisa didee yoo hojii badaa isaa itti fufe,irraa dheessudha,namoonni biroos akka itti hin dhihaanne akeekachiisudha. Kanarraa kan hafe badii nama sanii ummata keessa hafarsuun namoota biroos badii san akka hojjatan kakaasudha.
Seerri gabaaban kana,namticha/dubartii san gorsuu fi akeekachisuudha. Yoo dandeesse ogummaa fi dubbii gaariin gorsi. Yoo dadhabde immoo hojii isaa/ishii jibbii. Badii isaa/ishii namatti odeessun namoonni wanta akkasii akka raawwatan hin kakaasin. Dhumni namticha kanaa barnoota namoota biroof ta’a jette yoo yaadde himi. Ta’uu baannan cal’isi.
“Namni cal’ise baraarame.”
1-seenan seensarratti tuqame kitaaba Gems And Jewels jedhamu irraa fudhatame fuula 34-35
Hanga Barruu biraatin walitti deebinutti Assalaamu aleykum wr wb. Turtii gaarii.


text:
Afgaanistaan gamakaabaa keessatti walitti bu’iinsi humnootii mootummaa fi Talibaan gidduutti geggeessameen gam lamaanuu irra namoonni 20 dta’an ajjeefamuun gabaasame.
Lolli ganama barii konyaa Kunduz keessatti geggeesame erga lootee seentonni buufata poolisii Afgaanistaan kan Imam Sahib keessaa haleelanii booda.
Dubbi himaan poolisii konyaa Inamuuddin Rahamaanii VOAf akka ibsanitti walitti bu’iinsi sun yoo xiqqaate angawoota poolisii ajajaa poolisii naannoo dabalatee namoota sagal yoo galaafatu hedduun madaa’aniiru jedhan. kanneen haleellaa raawwatan keessaa 11 du’aniiru jedhaniiru.
Talibaan gama isaan ibsa kenneen weerara sanaan humnoonni mootummaa 14 yoo du’an gama isaan namoonni meeqa akka du’an hin ibsine.
Lolli kun ennaa Ameerikaan Talibaan waliin marii nageenyaa tarii torban dhuftu geggeessuuf qophee irra jirtutti.


text:
Category: History
(Argan Beekan) Bara 1875 Fichee Salaaletti maatii qote bulaa irraa dhalatan. Warri isaanii irraa dhalatanis.
(Bakar Waaaree) Oromummaan sabboonummaa dhiphummaan yookiin sabboonummaa of-tuulummaan dhufurratti osoo hin ta’in sabboonummaa maalummaa Oromoorratti.
Ogganaan Doorii Abbaa Doorii jedhama. Innis Raaba keessatti nama Abbaa Murtii ta’ee hojjetaa tureedha. Doorii.
Obbo Caalaa Soorii Abbootiin Gadaa Oromoo sirna Gadaa bara dheeraarraa kaasee dhalootarraa dhalootatti, jaarraarraa jaarraatti,.
(Saamraawiit Girmaa) Oromiyaa bal’oon magariisaafi uumamaan kan badhaate akka taate beekamaadha. Gosoota bineensotaafi beeladootaa, biqiltoota,.
(Saamraawiit Girmaa) Oromoon aadaa, seenaafi eenyummaasaatiif bakka guddaa qaba. Kabajaafi jaalala aadaa, seenaafi eenyummaasaatiif qabu.
(Charinnat Hundeessaatiin) Naannolee saglan mootummaa federaalaan hundeessan keessaa Naannoon Ummatoota Hararii isa tokko. Naannoo kana.


text:
Ayyaana Barii sagantaan yaadannoo Artist Haacaaluu Hundeessaa magaalaa ambootti adeemsifame.
Kanaanis Artist Hacaaluu Hundeessaa waldorgommii fiigichaa daa’imman harka qalleeyyii 130’f meeshaalee barnootaa bituu fi qophiilee garaagaraan yaadatameeti jira.
Hirmaattonni sagantichaa dorgommii fiigichaa booda bakka dhaloota isaatti ibsaa masqalaa gubaniiru.
Maatiin isaa yaadannoo kana irratti hiriyoota isaa kallattii adda addaa jiran irraa walitti qabuun dabtara barattoota 130 oliif kennaniiru.
Haati warraa Hacaaluu aadde Faantuu Damisoo Hacaaluun lubbuun jiraachuu baatus kaayyoon isaa ni jiraataa jetteetti.
Saganticha irratti namoonni dorgommii fiigichaan sadarkaa 1ffaa hanga 3ffaatti bahan badhaasa meedaliyaa qopha’e maatiin Artist Hacaaluu Hundeessaa harkaa fudhataniiru.


text:
Naano Oromiyaa godina Wallaga lixaa magalaa Biilaa keessatti haleellaa Xiyyaarri nam-malee ykn Dirooniin mootummaa itiyoophiyaa raawwateen namoon heduun ajjeefamuu isaanii dhaabanii oduu Asooshiyeetid Prees /Apn gabaasee jiraa.
Namoottan ijaan argan waabeeffachuudhaa APn akka gabaasetti haleelaa Sadaasa lama raawwatamee kanaan namoonii du’an reenfii isaanii bakka adda addatti argaamuu isaa ibsee , ragabaatonni ijaa kan nageenyaa isaaniitiif jecha eenyummaa isaanii himuu hin barbaannee , haleellichii kan raawwate guyyaa gabaa fi yemuu barattoonni mana baruumsaa keessaa bahaa jiranitti akka ta’e ibsuu isaa eereera.
Lubinni magaalaa Biilaa namoonni balaa Diroonii Kanaan du’an 11 waldaa amantaa isaani keessaatti awwalamuu isaanii akka mirkaneessan kan ibse gabaasin Ap, namoonii dhibbaan lakkawaman madaa’anii akka mana yaalaa keessaa jiran beeksiseera.
Karaa biraatiin Dilbataa deengaddaa Maqalaa Naqamtee keessatti hidhatoonni Waraanaa Bilisumaa Oromoo kan mootummaa “Shanee” jedhee waamu haleelaa raawwataniin hidhamtootaa Siyaasaa 120 gad lakkisisaanii qabeenyaa waraanaa mootummaa barbadeessuu isaanii ibsaa dubbi himaan dhaabichaa fuulaa tiwuutarii isaanii irratti baasaan waabeffachuudhaan APn gabaaseera.
Lolli Oromiyaa keessatti taasifamaa jiruu isaa Tigiraay keessatti taasifamaa jiru irraa adda ta’uu isaa kan ibsee gabaasiin kun ABUT fi WBO Kanaan duraa hariiroo waloo ifaa gochuu isaanii ibsee, mootummaan Itiyoophiyaa ABUT wajjin marii araaraa ittu fufuu isaa yaadachiisee jira.
Midhaa xiyaaraa waraanaa mootummaatiin nammottan nagaa irratti qaqqabee kana ilaalchisee deebii mootummaaa argachuudhaaf yaalin karaa waajjiraa dubbii himmaa mootummaa Dr. Legesee Tulluutiin taasisee akka hin milkoofne APn beeksiseera.


text:
Mootummaan Itiyoophiyaa dhalattoota Amaaraa kanneen biyyatti iddoo adda addaa keessa jiraatan irratti haleellaa gaggeeffamuakka dhaabsisuuf gaafachuuf jecha Abiin waamicha hiriiraa dhiyeessee jira.
Hiriira waamamee kana kaayyoo farra nagaaf gargaaramuu humnootiin barbaadan akka jiran kan ibsee mootummaan bulchiinsa naannoo Amaaraa ehamas akka hin qabne hubschisee jira.
Yeroo kanatti hiriira gaggeessuun humnootii bulchiinsa naannoo Amaaraa keessa akka nagaan hin jiraannee fedhaniif ulee ykn Dullaa akka kennuutti ilaalama jechuun bulchiinsii naannoo Amaaraa beeksisuu isaa Asteer Misgaanaaw Baahi-Daar irraa gabaastee jirti.


text:
Keeniyaan Buufata Baqattootaa Cufuuf Murteessuun Ishii Jireenya Keenya Egeriif Nu Yaadddessaa Jira Jedhu Baqattoonni Oromoo
Murtee Keeniyaan baqattoota ofirraa gaggeessuuf dabarsite baqattoota biyyattii keessa jiran yaadddessaa jira. Baqataan Oromoo Huseen Hamdaa jedhamu ka dhiyeenya Itiyoophiyaa baqatee dhufe 'Murteen biyyatti deebi'aa jedhu kuni baayyee ulfaataa' jedha. Dhimma kana ilaalchisuun Gamtaa Mootummootaatti waajjirri Baqataa UNHCR mootummaa keeniyaa faana ka mariyachaa jiru yoo tahu, ammasitti baqattoonni Keeniyaa keessa jiran akka tasgabbaayanii taa'an ibsee jira. Dursaan hawaasa Baqataa Oromoo Naayiroobii Abdusalaam Muktaaris yeroo adda addaatti murteen Keeniyaa keessatti Baqataa irratti darbu baqattoota hedduu miidhaa, kanaaf murteen kunis baqattoota ka yaaddessu jechuun Raadiyoonii VOAf himaniiru. Mootummaa Keeniyaa murteen kana ilaalchisee haala raawwii isaa dhuma ji'a kanaatti ifa godha.


text:
Barattoota eebbaaf gidduutti kan geggeeffame dorgommiin kubbaa miillaa akka qoosaa walitti bu’iinsi jalqabe bifa gosummaa qabachuu dhaan nageenya Yunivarsitii Debra Birhaan jeeqee adeemsa baruu fi barsiisuu illee danqee jira.
Hedduunis mooraa gad dhiisanii gara maatii ofiitti deebi’uun himamee jira.
Barattoonni kun akka jedhanitti walitti bu’iinsi sun ka’uu isaa guyyaa lama dura galgala galgala eeggatanii kanneen dhakaa darbatantu turan. Jeequmsi kunis barttoonni injineriingi injifatamuu isaanii irraan ture jedhu. Kunis dirree kubbaa miillaa keessatti taphachiisaan dogoggorre hin dogoggorre ka jedhu irratti walitti bu’iinsi uumame gara kan gosaatti jijjiirame jedhu barttoonni.
Doormiiwwan ijoollee durbaa fi dhiiraa seenuu dhaan foddaa fi balbala cabsanii meeshaa saamuu isaanii illee barattoonni kanneen doormii keessa turre jedhan dubbataniiru.


text:
LibreOffice 7.4 Help
Click the arrow next to the Font Color icon to activate a toolbar from which you can choose from a range of colors.
Borangchu Kuula
Aantannori LibreOffice Borreessaanchira calla loosaansatanno: borrote dooramme kalaqantukkinni bido haranchunni-kisi, aantete mawusete mu'lisaanchiumisi shiqo soorranno nna buurate dandoo gede leellanno. Tenne buurammewo'ma borrote darga goshooshate maawusete qulfe xiiwamate malaate ikka dandiitanno buuramme horoonsiri. Kuni borrote dargi dooramino kuula adhanno. Assiishshu seeda yanna geeshsha bido xiiwanturo, woy goshoosha nookkiha kisatto geeshsha woy Escape qulfe xiiwatto geeshsha baqqado ikke keeshshanno.
Aanannohu baalunku (LibreOffice Borreesaanchi mojullara, Calc, Misilera, Dhaggefatara)loosiisamanno: Wole kuula adhate borro doori, aanchiteuduunni-gaxi aana hasiratto kuula kisi.


text:
Manni Murtii ol’aanaan Kuubeek murtii adabbii Shoroorkeessaa Haleellaa Masjida Magaalaa Kuubeek irratti dabre ture gadbuuse
Bara 2017 keessa Kanadaa magaalaa Kuubeekitti shoroorkeessaan ol’aantummaa ummata adii fi jibba Islaamaa leellisu, Salaata Fajrii booda Masjida seenuun haleellaa rasaasaa raawwateen namoota 6 ajjeesee namoota hedduu immoo madeesse.
Shoroorkeessaan umrii 27 ajjeechaa gara jabeenyaa raawwate kun itti yaadee raawwachuu amane.
Adabbiin hidhaa waggaa 40 itti murteeffamees ture. Haa ta’u malee adabbiin narratti murteeffame sirrii miti jechuun, Mana Murtii ijibbaata Kuubeekitti ol iyyannoo dhiyeesse.
Manni murtii ijibbaata Kuubeek ol Iyyannoo kana ilaalee, Adabbiin hidhaa waggaa 40 shoroorkeessaa kana irratti Abbaan seeraa mana murtii Kuubeek dabarse, kan heera biyyattii faalleessuu fi kan seeraa alaati jechuun hidhaa waggaa 25tti gad buuse.
Murtiin mana murtii ol’aanaa Kuubeek irraa kenname kunis, hoggantoota dhaabbilee hawaasa Muslima, dhaabbilee haqaa fi mirga namummaa falman mufachiisuun gabaafame.
Dubbi himaan Masjida Kuubeek Bufeeldijaa Bin Abdallah murtii kana ilaalchisee “hedduu nama dallansiisa. Murtiin kenname gonkumaa yakka raawwatameen kan wal hin madaale fi kan dhukkubbii maatii wareegamtootaa daranuu hammeessuu”jechuun miidiyaalee hime.


text:
Uumamni kun sanyii adurreeti. Sanyii adurree wayta jennu, adurree manatti horsiifannu qofa hin seehinaa. Leenci, Qeerransi, cheetah, Puumaan akkasumas Panther uumamaaleen jedhaman hundi sanyiiwwan adurreeti. Uumamni kun bineensa daggalaati. Kanaafuu manatti madaqsanii guddisuuf yaaluun rakkoo hamaaf nama saaxiluu danda’a. Ta’us namoonni muraasni uumama kana ofitti madaqsanii guddisaa jiru. Akkuma namni gariin waraabessa madaqsee guddisu jechuudha.
Gogaan Servaal rifeensa bifa booraa kan qabu yoo ta’u, akka Cheetah (abboo shammaanee) tuttuqaa barruu gurraacha qaba. Akkuma sanyiilee adurree kaawwanii barrini gogaa Servaal kan hundaatuu garaagarummaa qaba. Kana jechuun Servaalonni hundi akkuma nuti ashaaraa qubaa garagaraa qabnu, gogaa barruu garagaraa qabu jechuudha.
Servaal uumama qaama jiddu galeessaa qabuudha. Guddinni isaatis sanyiirratti hundaa’ee garaagarummaa qaba. Sanyiin gariin seentimeetira 60 kan dheeratu yoo ta’u, warri haga meetira tokkoo dheeratanis ni jiru. Ulfaatinni uumama kanaatis kilograama 10 hanga 20 ta’a. Eegeen Servaal gabaabaadha. Sanyiiwwan adurree keessaallee uumamni eegee gabaabaa qabu isa. Gurraa fi Kotteen Servaal guddina qaama isaa waliin wal bira qabamee wayta ilaalamu haalaan guddaadha. Gurra haalaan guddaa fi miila haalaan dheeraa qaba. Sababa kanaafis maqaa adurree rarra’aa jedhamuunis ni waamama.
Guddachuun gurraa kun faaydaa guddaa qaba. Servaal gurra isaa guddaa san akka raadaaritti fayyadamuudhaan bineensota naannoo isaatti socho’aa jiran fageenyarraa adda baafatuu danda’a. Waan lafaa ol jiru qofa osoo hin taane, bineensota boolla keessa jiranis yoo sosocho’aa jiraatan, sochii isaanii san dhagahuu danda’a.
Sooranni Servaal naannawa jiraaturratti hundaaha. Fakkeenyaaf sanyiin naannoo ilmi namaa jiraatutti dhihaatee qubatu, bineensota manaa kanneen akka lukkuu adamsa. Yoo daggala keessa jiraate ammoo tuqaa, bofa, raacha, qurxummii fi sanyiiwwan allaattii garagaraatis ni soorata. Servaal waa adamsee qabatuurratti sanyiiwwan adurree keessaa haalaan milkaawaadha. Waan adamsuuf faana cehe keessaa parsantii 50 kan ta’u ni qabata. Kana jechuun yeroo lama yaalee yeroo tokko qabata jechuudha. Dandeettii isaa waa adamsuurratti qabu irraa kan ka’e, allaattii barrisaa jirtus qilleensa gubbatti qabatuu dandaya. Haa ta’u malee sanyiileen adurree kuuwwan milkaayinni adamoo isaanii parsantii 10 qofa. Kana jechuun yeroo kudhan yaalanii yeroo takka qofa milkaayan jechuudha.
Miirri Servaal kan dhagahuu, fuunfatuu fi ilaaluudhaa haalaan jabaadha. Miira isaa kanas bineensa ittiin adamsuuf ykn ammoo diina jalaa dheessuuf itti fayyadama. Ilmi namaa gogaa isaatiif jecha uumama kana ajjeesa. Qeerransi, waraabessaa fi sardiidni ammoo soorataaf jecha adamsan. Servaalis miira isaa kanatti fayyadamuun diina isaa jalaa miliquu yaala. Yoo akka tasaa ta’ee walitti dhufanis, dandeettii isaa kan fiigichaatti fayyadamuun jalaa miliqa. Servaal saa’aa tokko keessatti kilomeetira 60 ol fiiguu danda’a.
Servaal uumama kopha kophaa jiraatuudha. Qubsuma isaatis mallattoo itti godhatee jiraata. Qubsuma isaa kana karaa lamaan mallattoo itti godhata. Inni tokko fincaaniin yoo ta’u, kan lammataa ammoo muka naannoo isaatti argamu ilkaanii cicciruun ykn ammoo qeensaan kotootuun mallattoo itti godhata. Inni tokko lafa Iskuweer kilomeetira 20 bal’atu mallattoo itti godhatee keessa jiraata.
Yeroo wal qunnamtii wal hormaataa kormaa osoo hin taane, dhaltuutu gara qubsuma kormaa seena. Dhaltuun Servaalis guyyoota 73f eega rimaya garatti qabatteen booda, ilmoo tokkoo hanga sadihii dhalti. Garuu dhaluu isiitiin dura, boolla ilmoolee isii keessatti dhoysitu qopheessiti. Ilmooleen Servaal gaafa dhalatan ijaan hin argan, ulfaatinni isaaniitis graama 250 hin caalu. Ija isaanii torbaan lama booda kan banatan yoo ta’u, yeroo sanitti ulfaatinni isaaniitis dachaan dabala. Ilmooleen Servaal ji’oota shaniif mucha haadhaa hodhaa jiraatu. Achi booda haadha waliin deemaa waan isiin adamsitu laalaa irraa baratu. Gaafa waggaa tokko guutan ammoo haadharraa adda bahuun, jireenya kophaa jalqabu. Fedha Rabbiitiin Servaal haga waggaa 13 jiraatuu danda’a.
Qophii: Abuu Ibtisaam


text:
Wagga 10 dura sabnii Sudaan kibbaa biyya Sudaan irra addaan bahuudhaaf sagaleedhaan morteesse. Gammachuudhaa fi abdii guddaadhaan adduunyaa irrati biyyii haaraan Adoolessa 9/2011 dhalatte.
Haata’u malee gammachuun sun hundi ittuu fagoo hindeemin garaa abdii dhabiinsaatti jijjiramaa deeme. Sababin isaas ji’a Muddee bara 2013 wal’aansoon aangoo prezidaant Salvaa Kiir fi itti anaa prezidaantii Reek Maachaar gidduutii ka’e gara wal waraansaatti balate.
Wal waraansichii bara 2018 waliigaltee nagaa mallatteefameen dhaabate. Akka gabaasin Komishiinii mirga namoomaa mootumootaa gamtoomanii Ji’a guraandhalaa baasee ibsutti ammayuu hookkorii itti fufee jira.
Akka ibsii biyyoottan sadan Yunaayitid Isteets, yunaayitid kiingdam fi Noorway baasan jedhutti, jeequmsa waltti bu’iinsaan wal qabateen, beelaan, lolaadhaan, dhukubaan kan ka’e seenaan wagga kurnan jalqabaa biyyaa haaraa kanaa rakkinaan kan guutameedha.
Biyyoottan sadan haala gargaarsa namoomaa mijeesuudhaaf akkasumas nageenya ojjattootaa gargaarsaa mirkaneesudhaaf tarkaanfiin atattamaan hokkaraa dhaabuu akka fudhatamuu qabu gaafatan. Akka ibsaa biyyootan sadaniiti Bu’iin gaariin waliigaltee nageenyaa bara 2018 lammilee biyyatti irratti amma tokkoof mulatee ture.
Ibsaa addaatiin hoggantuun USAID Samaantaa Paawor akka jedhanitti, hoggaantoonii Sudaan kibbaa fedhii gargaarsaa adduunyaa,galii zayita boba’aa biyyaatii, carraa lakkoofsa hin qabne kan saba isaanii miiliyoonaa 12 ol kaasuu dandau balleesan. Har ‘a yeroo kaminuu caalaa lammiileen Sudaan Kibba harka sadii keessaa harkii lama beelaaf saaxilamanii jiru.
Lammiilee biiyatii keessaa harkii 3 ykn miliyoonii 3.8 akka qee’e isaanii irraa buqa’aniti jiru. Kana keessa Namoonii miliyoonii 2.2 biyyottan ollaatti kan baqatanii jiraatanuudha. Miiliyooniin 1.6 achuma biyyaa keessatii warren buqqa’aniidha.
Hookoraa dhaabisuudhaan alatti Hoggantoon Sudaan kibbaa akka lammilee biyya isaanii dursan fi akka tajaajilan gaafatan biyyootan sadaniif Samantaa Paawor ibsaa of danda’een.
Flannoo naga qabeessa, amanamaa fi hunda hirmaachisaa ta’eef gadi fageenyaan qophaa’amuu qaba. Umnii waloo qophaa’uu qaba. Haalii haqaa yeroo ce’uumsaa guutummaatti hundaa’utu irra jira. Akkasumas amma danda’ametii fooyya’insii fayinaansii mulachuu qaba.
Amma Sudaan kibbaa jireenyaa wagga kurnaffaa lammataa keessaa seenaa jirtti. Biyyootan sadan guddina amma ammaati argame simataniiruu. Warren walii galtee taasisan itti gaafatamummaa waadaa isaanii fudhachuudhaaf daddafanii fuulaa duratii deemuu qabu. Jedhaniiru.
Samantaa Paawor karaa isaaniitiin akka jedhanitti,Hoggantootaa Sudaan kibbaa wareen waligaaltee nageenyaa mallateessaniif waadaa walii galtee isaanii keessatii seenan hojii irra oolchuun, biyyaa waggootan dheeraadhaaf abjuu isaanii turette, biiyaa qabsoo bilisumaatiin argatan guddisuudhaaf hojii jabaa jalqabuun heroon isaa Amma.


text:
Musleemoota shiyaa sunnii salaaffii fi sufii hundumaa har’a kutaa Kentaakii keessatti kan walitti fide nama beekamaa maqaan isaa Mohammad Alii jedhamu.
Sirnii yaadannoo mohammed Aliif qohaa’ee akka amantii Islaamaatti magaalaa Aliin keessatti dhalateetti kan gaggeeffame yoo ta’u uummanni kuma hedduun gadda itti dhaga’ame ibsuun yeroo dhumaaf nama akka addunyaa irratti beekamnu nu godhe jedhan kana nagaa itti dhaaman.
Kanneen sirna kana irratti argaman keessaa Roula Alloch akka jedhantti Sababaa isaan mul’achuu fi Boquu ol qabachuu dandeenye, Kunis Akka ofitti boonnu nu godhe. Sababiin isaas akka musleemoota Amerikaatti eenyummaa keenyaaf jabinaan qabsaa’aa ture jedhu.
Nadiyaa Hassan kaaliforniyaa irraa sirna kana irratti kan argaman yoo ta’u kan Mohammad Alii akka gaariitti beekanii fi jallatan Obboleessa abbaa ishee fi abbaa ishee bakka bu’uun ka dhufte ta’uu dubbatti. Aliin qajeelfama ofii qabuun jiraachuu fi du’uu barbaada jette.
Musleemootas ta’e kan hin ta’iin kanneen Aliin jireenya isaanii keessatti waan gumaache qabu ardii fagoodhaa imaltuundheeraa keessa darbuun dhufanII jiran. Mohammad Magid sudaan keessatti kan guddatan yoo ta’u Mohammad Aliin bara 1988 sudaaniin daw’atee akka ture ibsuun yaadannoon isaa yeroosii waaniin itti gammaduu ta’ee na keessatti hafe jedhau .Kanneen Sudaan keessatti guddataniif Aliin ija akkasiin ilaalamaa ture jedhu Mohammad Magid.
Logii gosaa fi amantii irratti qabsoon gaggeeffame kan ilaaleen musleemonni Amerikaa Mohammad Alii kan keenya jechuun yeroo dheeraa jaallatu. Hojii inni gaggeessee ittiin boonna, jajjabiina keenya ta’uun isaa itti fuufa jedhu.


text:
Hiriira mormmii Oromiyaa kessattii torban sadii dura jalqabee itti fufaa jiru laalchisee dhabni mirgaa dhala namaatif falmmu Amnesty International kaleessa ibsa baaserratti tarkkanfiin mootummaan fudhachaa jiru kan gara jabenyaa fi hammenyaan guutamee ta’uu isaa fi kun immoo rakkina jiruuf furmaata akka hin taane ibse.
Amnesty International-tti damee Ameerikaatif daayreektara dhimmoota hariiroo mootummaa kan ta’an Obbo Adootii Akiwey wajjin ibsaa kana lalchisse Salem Solomon gaafi fi deebi tasistetti.


text:
Israa’el haleellaa Gaazaa keessatti raawwatteen namoota 3 ajjeefte
Haleellaa waraanni Mootummaa Israa’el halkan edaa raawwateen; dubartii ulfaa daa’ima ji’a 18 harkaa qabdu dabalatee, lammiilen falasxiin 3 ajjeefamuu isaanii dubbi himaan Ministeera Fayyaa Gaazaa, Ashraf al Qidraa beeksise. Dabalataan abbaa warraa dubartii ajjeefamtee dabalatee namoonni 12 madaayuun isaaniitis beekameera.
Ka’uumsi rakkoo ammaa, waraanni mootummaa Israa’el halleellaa miseensota Hamaas irratti rawwatuu isaa akka ta’e gabaafamutti jira. Guyyaa Roobii mootummaan Israa’el Kaampii waraanaa Hamaas haleeluun miseensota Hamaas 2 kan umriin isaanii 23 ta’u ajjeesuu isaa hordofee, Hamaas rokkeeta gara Israa’el dhukaasuu jalqabe. Akka mootummaan Israa’el jedhutti; Rokkeetni 150 ta’u gara Israa’el dhukaafameera. Kana keessaa 25 kan ta’u Misaa’el rokkeeta qolachuu danda’uun fashaleeffamuu isaa waraanni Israa’el beeksiseera. Kanneen hafan hedduminaan dirree qullaa kan haleelan ta’uu kan ibse waraanni Israa’el, ta’us lammiileen Israa’el 6 haleellaa rookkettaa kanaan miidhamuu isaanii beeksise. Kana booda Waraanni Israa’el yeroo 140 ol haleellaa garagaraa raawwachuu isaa hime.
Hamaas haleellaa dabalataa Israa’el irratti raawwachuuf dhaadatuu isaa hordofee, waraanni israa’el marii ariifachiisaa jalqabuun isaa beekkameera. Akkasumas lammiilee falasxiin daangaa Israa’elii fi gaazaa irratti argaman bakka biroo qubsiisuuf yaada akka jiranis himameera.


text:
Meeshaalee Huccuu Ittin Miiccan kan Tukaana Siree Ajjeesuuf Gargaaran
View this page in another language
English | Español (Spanish) | አማርኛ (Amharic) | العربية (Arabic) | 简体中文 (Chinese) | Français (French) | Hmoob (Hmong) | Oromo | Pycckий (Russian) | Somali | Tiếng Việt (Vietnamese)
Huccuu kee miichachuu fi siree kee afachuun karaa salphaa ittiin tukaana siree ajjeestu dha. Mala mataa keetti fayyadamuun tukaana siree to’achuun yookin yoo ogeessa argatte immoo summuu inni siif kennutti fayyadamuun barbaachisaa dha. Huccuu kee miicuun tukaana ni ajjeesa, garuu gutummatti tukaana siree kan barbadeessu huccuu kee ho’an yoo gorgsitu dha. Shaakallii xiqqoodhaan, huccuuwwan kee tukaana kana irraa walaba gochuu fi lammaffaa iddoon kanaan dura tukaanni siree itti riphan mancaasun akka deebi’anii wal hin horre taasisuu dandeessa.
Adeemsota Ijoowwan Huccuu Miicun Tukaana Siree Ittiin Too’atan
Adeemsa huccuu miicuun tukaana siree balleessuu keessatti sadarkaalee gurguddaa saditi jiru. Sadarkaaleen kunis:- Huccuu Filuu,Miicuu fi Gogsuu akkasumas Huccuu qulqullaa’e olkaa’uu
Huccuu olkaa’uu
- Naannoo ilbiisan faalaman keessa huccuu jiran adda baasuun boorsaa pilaastikii keessatti kuusuu. Ajajawwan adeemsa miicuu ilaali. Kun haala qillensa ittiin miicuu qabduu fi gogsitu sitti hima.
- Huccuu qulqulluu fi gogaa adda baasi kun immoo akka debi’ee hin jiinee fi akka sirriitti gogu taasisa.
- Gara iddoo huccuu miicituutti utuu hin dhaqiin, boorsaa kee cufi, sababni isaa ilbiisotiin kun akka iddoo biraatti hin tamsane taasisa.
Huccuu miichuu fi gogsuu
- Boorsa jiran gara nama miicuutti dabarsi ( yookin huccuu miicamaa gara maashina huccuu gogsuutti).
- Yeroo booran duwwaa ta’u, tukaanni qarqara irratti akka hin hafne naannoo cufaa borsaa qabuun ulgufuu.
- Hatattamaan borsaa duwwaa ta’e boorsaa kan biraa qulqulluu ta’etti dabarsuun gatuu keen dura itti cufi.
- Sadarkaa hoo’ina maashiniin siif heeyyamuun huccuu miiciitii gogsi.
- Huccuu qooranii fi iddoo gogaa kaawwamuu qabaniif, maashina gogosituu keessa hanga daqiiqaa 20 tursiisi. Sana booda huccuu gogaa ogeessa dachaasee olkaa’u bira geessi. Gogsuun tukaana ajjeesuu danada’a garuu huccuu qulqulleessu dhiisuu mala
- Utuu hucuu hin qulqulleessin tukaana qofa ajjeesuu yoo barbaadde maashina gogsu keessa daqiiqaa 30 tursiisi sana booda ilbiisotni hundi ni dhumu.
Huccuu qulqulleefaman olkaa’uu
- Akkuma huucuun maashina gogsu keesa ba’aniin dachaasi. Yoo huccuu kee mana laawundariitti yookin mana waliin jireenyaa keessatti miicisiifte hatatamaan boorsaa pilaastikii keessa dachaasii kaa’i. Minjaala irratti huccuu kee dachaasuu jalqabuun dura minjaalii sun ilbiisarraa bilisa ta’uu isaa mirkaneeffadhu.
- Hanga mana jireenyaa kee geessutti huccuu kee boorsuma keessa tursiisi.
- Mana kee keessatti tukaana siree balleesite yoo ta’e, boorsaa huccuu itti kuuftu ala baasi tursiisi
- Ammas tukaanni ni jiru yoo ta’e, huccuu tukaana qaban gargar baasuun kaa’I. Kun huuccuu qulqulluun akka hin faalamne taasisa.


text:
Naannoo Benishaangul Gumuz Godina Matakkal Aanaa Daanguritti walitti-bu’insi gatii geejjibaa irratti wal-dhabuu irraa madde lubbuu namoota saddeetii galaafate jedha Mootummaan Naannichaa.
Mootummaan Naannoo Amaaraa gama isaatiin namootni ajjeefaman 18 jechuun gama waajira sab-quunnamtii naannichaan ibsee jira. Walitti bu’iinsichi amma tasgabbaa’eera kan jedhan Itti aanaan Pireezidaantii Benishaangul Gumuz namootni 15 illee hidhamuu Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsan. Gabaasaa Naakoor Malkaa dhaggeeffadhaa.


text:
Mana maree bakka bu’ota uummataa Ameerikaatti dura taa’aan koree dhimmootii basaasaa Devin Nuunes Raashyaan ennaa filannoo US bara darbee hojii komputeraan jidduu seenuu raawwatte jechuun himannaa dhiyaate gama ilaaleen qorannaa geggessamu keessaa yeroof ofi iisaanii kan baasan ta’uu beeksisan.
HImannaan naamusaa irratti dhiyaachaa turuun illee ni uyaadatama.
Koreen namusaa kan mana maree baatii darbe tuuta oduuf ibsa kennaniin Nuunes ragaa iccitiin qabame saaxuiluu isaanii ilaalchisee qorataa jiraachuu beeksise.
Tajaajlli basaasaa US manniiwwan biyyootii alaa ennaa basaasanitti maree gareen duula filannoo Traamp kan dubbatan galmee icitii argeera jechuun dubbatanii turan.
Nuunes har’a akka ibsanitti, gareeleen yaada madaalawaa qaban hedduun himannaa koree naamusaa kan mana maree irratti na irrtti dhiyeessaniif, himannaan sun hanga ilaalamutti qorannaa dhimma Raashiyaa ilaallatu keessaa ofii koo baasuu koon beeksisa jedhan.


text:
Finfinnee, Onkololeessa 4, 2013 (TOI) – Baankiin Addunyaa talaalli Covid -19 biyyoota guddataa jiraniif kan oolu Doolaara biiliyoona 12 raggaasisuu ibsame.
Deeggarsichi wayita talaalliin Covid -19 qophaa’e bittaa, qorannoo fi hordoffii weerara vaayrasii koroonaa lammiileef kan oolu ta’uu ibsameera.
Deeggarsi amma ifoome kun baankichi hanga bara Faranjootaa 2021tti maallaqa biyyoota guddataa jiran deeggaruuf waadaa gale Doolaara biiliyoona dhibba 1 fi biiliyoona 60 keessaa qaama tokko ta’uu eerrameera.
Maallaqichi lammiileen biyyoota hiyyeeyyii keessa jiraataan talaallii Covid-19 irraa fayyadamoo akka ta’an gargaara jedhame.
Deeggarsi taasiifame talaallii Covid -19 karaa haqa qabeessa ta’een biyyoota hunda waliin ga’uuf kan kaayyeffame ta’uu Preezdaantiin Baankii Addunyaa Deeviid Maalpoos dubbataniiru.


text:
Yunaaytid Isteetes kutaa Minisootaa keessatti lammiin Amerikaa hidda dhalata Afrikaa qabuu fi dargaggoon umriin 20 Daawunte Right seera Tiraafiik kan ilaaleen polisiin eega ajjeefamee booda halkan sadaffaaf hiriirtootaa fi polisiin walitti bu’un itti fufee jira.
Amgawoonnii magaala Miniiyaapolis hiriirtoota daandii irraa deebisuuf jecha galgala sa’atii 4 qabee sochii kan ugguuran ta’uus dhibba hedduun isaan waajiira polisii isa handaara magaalaa jiru Brooklin seentar jedhamutti walitti qabamuun ajjeechaa rawwatameef murtii haqaa gaafataa turan.
Polisiin akka isaan addaan faca’an eega gaafatee booda dura dhaabannaa mudateen hirirtonni waan adda addaa polisootatti darbatan . sana booda polisoonni waan biifaman gargaaraman.
Hiriirrii mormiin kun Dilbata dabree polisiin Kim Pottar jedhamtu Raaytiin eega ajjeeftee booda jalqabame.


text:
Keessattuu sagaleen “adeemsi kuni suphaa Impaayeraati” “Jawaar Mucucaate”, “Jawaar fi KFOn Kaampii Itoophiyaanistii galan” jedhamee sagale guddiftuun himamaa jira.
Dhugaan lafa jiru kanaan adda. Jalqaba irraa Impaayerri suphamtu hin jirtu. Bara 1974 warraqsa ummataa (harki caalaan isaa qaroowwan Oromoo miseensa itti ta’aniin) erga cabdee walakkaa jaarraatti dhiyaannee jirra.Kan dadhabbame garuu bakka isaatti biyya nufakkaatu, nu hammatu,mootummaa ummataa, mootummaa keenna jennuun ijaarachuu dha. Kaayyoon kuni marsaa sadih dhalootaan itti dabarree ammas yaalaa jirru kan hanga ammaa haala quubsaan galmaan hingayatinii dha.Kanaas kan nu hanqise humna jaarmaya cimaa mootummaa jiru diiguu bira dabree mootummaa ummataa, dimokraatawaa taé kan nufakkaatu ijaaruu danda’u qabaachuu dhabuu keenna.
Carraalee jijjiramaa seenaa qabsoo saba Oromoo keessatti umaman kan bara 1974, 1991 fi 2018 yoo gadi fageenyaan hubanne dhugaan tokko ifa nuuf ta’a. Qabsoon keenya mootummaa jiru daaysee kuffisuu akaa danda’u irra deddeebiin mirkaneeffane jirra. Garuu mootummaa nufakkaatu, kan nuuf ta’u ijaarachuu irrati irra deddeebiin hanqina akka muldhisneedha.
KFOn akka jaarmayatti rakkoo qabsoo saba keennaa irra deddeebin mudachaa jiru kana sirritti xiinxalee, wan ummata keennaaf bu’aa waaraa fida, kaayyoo isaas galmaan gaha jedhee itti manu qabatee kallattii qabsoo ofii bocatee socho’aa jira. Galma gahiinsa kaayyoo isaafis ciminni keessoo dursa argachuu akaa qabu hubatee akka haaraatti alaa manaan ijaaramaa furmaata waan jedhu qabatee as bahaa jira.
Kaayyoon keenna Impaayera bu’uura irraa cacabdee jette suphuu miti. Inni awwaalamee dabree jira. Boollaa awwaalaa keessaa ka’uuf tattaffii hingodhu jechuus miti. Dhimmi ijoo fi kan nuti barbaannu garuu biyya Itoopiyaa akka nuuf taatutti ijaaruufi. Amma duras jibbaa kan irraa qabnu; kan dura dhaabbannee falmaanii jirru sirna mootummaa abbaa irree malee biyya keenya irraayii miti.Ummata Oromoof sabaaf sablammoota biyya tanaa hundaaf sirni federaalizimii sabdaneessaa walqixxummaan keessatti mirkanaaye qofatu nagaa waaraa fiduu danda’a jennee bu’uura irraa amanna.Tarsiimoon qabsoo keenyaas kanuma. Kanaan ala nan barbaada yoo jedhe suni filannoo ummataa irratti kan hundaayu ta’a.
Ijjannoon obbo Jawaar calaqqise ijjannoo amma dura qabu irraa kan adda ta’eefi haaraa miti. Bara mooraa qabsoo Oromootti ifaan makame irraa kaasee sirni Federaalizimii sabdaneessa haqaan ijaarame biyya tanaaf ummata keennaaf furmaata akka ta’e amana. Akka tarsiimotis kan filate qabsoo karaa nagaati. Kales har’as ijjannoma kana irra jira.
Ijjannoo amma qabatame kanaan garee mooraa “itopiyaanistiitti” nama galchuuf yaalunis dogongora ta’uu bira dabree daba maqa balleessii of keessaa qaba. Namni siyaasa Itoopiyaa fuula takka dubbise bifaafi amala warra “Itoopiyaanist” jedhamanii adda baasee beeka. Warri kuni warra Federaalizimii Sabdaneessaa “Yezer Polotikaa” jedhee arrabsu, warra Itoophiyaa durii sirna Atsee jalatti qeenxeen akka deebitee bultu barbaadu, warra afaan tokko qofa beekkamtii qabaachuu qaba jedhee amanuudha. Jawaaris ta’e KFOn faallaa ijjannoo warra “Itoopiyaanist” jedhamu kanaa dhaabbatu. Dhugaan ifa galaa kana.
Gama biraatiin galma qabsoo fi tarsiimoo qabsoo humnoonni siyaasaa fi beektonni Oromoo ijjannoo garagaraa irratti qabu. Galma qabsoo irratti garaagarummaan yaadaa barii qabsoo irraa hanga amaaa jira.Waanbhar’a dhalatee miti. Itoopiyaa Dimokraatessinee bifa nuuf taatuun ijaaruu, mootummaa ummataa ijaarachuu dandaúu mirga abbaa biyyumaa fi hiree murteeffannaa Itoopiyaa keessatti sirna federaaliziii sabdaneessattiin mirkaneeffachuu kan jedhu kallattii gareen tokko qabate.Kan lammataa Itoopiyaa irraa fottoqnee biyya ofdandeette ijarachuu kan jedhu nijira.
Galma bu’uuraa lamaan kana jiduu hanga har’aatti seeraan ummataaf dhiyaatee murtiin irratti kenname tokkolleen hin jiru.Humnoonni siyaasaa akka ofii hubatanitti kan ummata keennaf nita’a jedhan filatanii jala hiriiranii jiru. Akka tarsiimoo qabsoottis qabsoo karaa nagaas taé kan waraana yaada hará dhalate otuu hin taín barii jalqaba qabsoo Oromoo irraa eegalee hanga haráa gaheedha.Bu’a qabeessumaaan tarsiimoo lamaanii marsaa adda addaatti yaalamee jira, kana ummanis quba qaba.
Humni siyaasa Oromoo irraa hafes yaada kanneen irratti haa falmu. Akka sabaatti waan nubaasa jedhu qabatee haa as baasu. Hunda dura garuu dirreen qabsootis ta’e hooggansi qabsoo, ummanni qabsaayamuufis, kan irratti qabsayamus asuma Oromiyaa keessa jiru kan jedhu yada bu’uuraa kana irrtti walii galuu barbchisa. Sanaan ala akka ani yaadutti yaaddu malee, kallattii ani qabadhe qabattu malee “ati maandhee diinaati”, “Mucucaatte” jedhanii walirratti duuluun takkaa bilchinni siyaasaa warra ummata dura dhaabbatuu hanquu ta’uu muldhisa; takkaa immoo aadaa siyasa yaada walii kabajanii sirnaan walfalmuu guddifachuu dhabuu keenna muldhisa. Lachanuu sabaaf miidhaa malee bu’aa hin qaban.
Dhugaan lafa jiru kana. Kana bira dabree “suphaa Impaayeraa” akka eeboo waraanatti namatti darbachuun qabatama lafa jiru haaluun ummata burjaajessuu bira kan darbuu miti.
Horaa Bulaa.
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…
Sagantaan yaadannoo Artist Usmaayyoo Muussaa magaalaa Finfinnee Hoteela ILILI INTERNATIONAL tti torbaan dhufu ni qophaawa.…
Taammanaa Bitimaa irraa Jaalatamoo fi kabajamoo yaa dubbiftoota barreeffama kanaa, mee kunoo hardha irraa kaaseen:…
Dhumaatiin ummataa Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti maaf hin dubbanne komiin jedhu hedduutu dhufa. Gama…


text:
Monthly Archives: August 2016
Qophii Qaanqee show Hag 30, 2016 gafii fi debii Hanan Elemo Qilxuu, Professor Mohamed Hassan fi Dr S
Aside
Wayyaanee TPLF Ummata Godina Harargee Lixaa fi Godinoota Oromiyaa Kaan Dararuu Itti Fuftee Jira.
Aside
Haayya 30,2016 Mootummaan abbaa irree Wayyaanee ajjechaa suukkanneessaa amma uummata bal’aa irratti raawwataa jirutti qoosuudhaan uummata mirga isaaf falmataa jirutti maqaalee adda addaa itti maxxansuun tooftaa ittiin umurii isaa dheereffatu daandii cirataa jiraatuun beekame.
Harargee Lixaatti qonnaan bulaa gaaffii abbaa biyyummaa gaafatanii fi FXG finiinsan baatiwwan wal irraa hin cinneen humna waraanaa ramadee gocha suukkanneessaa kan ajjechaa raawwataa jiruun shororkeesitoota jechuudhaan gaazixessitoota isaa gara sanatti geessee miidiyaaf reeffa
namoota waraana isaan ajjeefaman dhiibbaa qaama biraadhaan itti dhufu jalaa bahuudhaaf shira reeffa uummata oromootti gaazixaa qopheessuudhaan gara Masalaatti ergitee jirti.
Gochi suukkanneessoon wayyaaneen adeemsisaa jirtu kun FXG kan duubatti deebisu itti fakkaatus yeroo ammaa haalli wal fakkaataan Oromiyaa keessatti adeemsifamaa jiru duula hidhaa jumlaa fi saamicha Wayyaaneen uummata Oromoo irratti raawwataa jirtuudha. Inni kunis karaa ergamtootaa fi saroota ishee mandaraa fi magaalota keessa meeshaa qabatanii sosso’aniin uummata oromoo irratti kan raawwataa jiruudha.
Hidhaa jumlaadhaan oromiyaa keessatti amma mul’ata jiruun sochii warraaqsaa biyyoolessaa kan Qeerroodhaan adeemsifamaa jiru hagam wayyaanee kan raasee fi kufaatiif saaxile tahuu isaa kan hubatamuudha. Sodaa kanaaf mootummaan abbaa irreeTPLF FXG gama ittiin qabbaneessuu fi gufuu sochii warraaqsaa kana tahu falachudhaan duula hidhaatti amanee jira. Continue reading
Godina Wallaggaa Qeellam Aanaalee Gara Garaa Keessatti FXG Jabaatee Itti Fufe,Loltooti TPLFs Barattoota Heddumminaan Hidhaa Jiraachuu Qeerroon Gabaase.
Aside
Hagayya 30,2016, Qellem, Ona Anfilloo,Jimmaa Horroo, Dambi Doolloo, Qaaqee, Qeebbee fi ona garagaraa godinicha keeysatti argaman irraa Qeerroon humna badii kan taate loltoota Wayyaanetin funaanamaa jiraachuun gabaafamaa jira. Wayyaaneen amma kan abdii kutee fi waggaan dhuftu kun Wayyaanef salphina tahuutti hubatee ilmaan Oromoo jajjabee fi abdii boruu tahan mana hidhaatti guuruun ejjennoo isaa tahee itti fufee jira. Qeerroon Qellem irra odeessa dhiyeessaa jiruun torbee kana keessa dargaggoonni hedduun dhabamaniiru halkan halkan mana mana irrra deemuun humni addaa Wayyaanee dargaggoota ukkaamsaaa jiraatuun kan gabaasanii fi akkasuma barattootni kutaa 12ffaa baratan magaala Jimmaa Horroo irraa hidhaa fi ajjechaa amma oromiyaatti gaggeeffamaa guyyaa qabxiin deebii isaanii biiroo barnota biyyattiirraa kennametti walitti dhufuudhaan mallattoo FXG sodaa malee humna wayyaanee dura dhaabbatanii agarsiisuu irraan kan ka’e ukkaamsamuun gabaafamee jira. suuran asirratti argamu barattoota kutaa 12ffaa JImmaa Horroo irraa barataniidha.
Odeessi dabalataa Godina sanarraa dhufes yeroo ammaa kana dargaggoon mana isaanii gadhiisanii kaan bosona kaan laga keessa kaanis bakka birootti godaanaa jiraachuun Qeerroon gabaasee jira.
Akkasuma ona hedduutti “Barri 2009 Mootummaa Wayyaaneef Salphina Tahuu Qaba” jedhu waajjiraalee fi bakka oolmaa hojjetoota mootummaa hedduutti maxxanfamaa buluun tikni fi ergamtootni Wayyaanee kan baaragan naasuu keessa seenanii ijoollee hidhaatti guuruu hidhatoota isaanii guurratanii halkanii guyyaa kufaati isanii kana oolfachuuf ona hedduurra deemaa jiru. Kun yeroo kana Qellem qofa kan hin taane Oromiyaa guutummaa tahuunis shakkii kan hin qabne hidhaanii fi ajjechaan ammallee hiika akka hin taanetti wayyaaneen hubatee jira.
Tikoonni isaa kufaatii mootii isaanii kana oolfachuuf humna hidhannootiin Qeerroo hidhaatti guuruu jabeeffataa jiraachuun kan godinaalee mara irraa odeessi Qeerroo nu gahaa jiruudha. Hidhaa fi Ajjechaan FXG Duubatti Hin Deebisu
Eluu Ya’ii Gullalle- “Yaa Dhaloota Quube” Coming soon
Aside
Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo (SQ) Qophii Hagayya 30, 2016
Aside
VOA- Atileeti Eebbisaa Margaa Ijjiguu Maratoonii Kubek,Kanadaa moo’ee mallattoo mormii Oromoo garsiise
Aside
Time of consolidative therapy in order to complete the formula
Aside
The colonial state of Ethiopian empire is/was the machinery of disaster and total domination established to facilitate effective control and exploitation of the colonized nations. The Ethiopian colonial ruler imposed and maintained their ruling system by force, without the consent of the people, the colonial states never had the effective legitimacy of normal governments.
Oromo’s and other oppressed nations are put up the best resistance with the resources they had/have and armed with their truth. The current colonizers of Oromo peoples and oppressed nations TPLF junta fighting the innocent civilians, with more deadly firearms, machines guns, new rifles, and artillery guns. It is quite clear that most Oromo peoples fought and still fighting fiercely and bravely to retain control over their countries and to regain their right against Ethiopian colonialist. As TPLF intensified pressure to impose its colonial rule against Oromo and other oppressed nations, the Oromo’s and other oppressed nations are organized to resist. These organizational resistance become superluminal, goes faster than the speed of light. Now the question is the act of pacing up with the world!!! In order to give the proper answer to our colonizers. Continue reading
“Falmadhu Saba Koo Barana Ni Moota” Artist Tafarii Mokonnon(Rabbirraa) 2016
Aside
Second marathon runner from Ethiopia makes protest sign
Aside
A Twitter account in the Canadian city tweeted the moment Ebisa Ejigu won the race in 2:30:40:
Mr Ebisa is a regular on the Canadian running scene, the Canadian Running Magazine reports.
He has listed his place of residence at Toronto since June, the magazine quotes the website Sports Stat as saying.
Mr Feyisa has not returned to Ethiopia since his protest, saying he fears for his life or could faceprison for making.


text:
Itiyoo-Telekoom gatii tajaajilawwan kennuu hir’isuu beeksise
Dhaabbatichi ibsa miidiyaalee kenneen, tajaajila intarneetii daataa mobaayilii irratti gatii tajaajilaa dhibbeentaa 43, kan intarneetii biroodbaandii irratti ammoo dhibbeentaa 54n kan hir’ise tahuu beeksise. Akkasumas gatii tajaajila bilbila sagalee dhibbeentaa 40n akka hir’isee fi ergaa barreeffamaa gabaabaa ammoo dhibbeentaa 43n kan hir’ise tahuu ibse.
Sirreeffamni gatii kun har’a irraa eegalee hojii irra kan oolu akka tahee fi galmeen bilbila mobaayilii bara darbe jalqabamee tures har’aa irraa eegalee dhaabbatuu isaas hojii raawwachiiftuun Itiyoo-telekoom Aadde Firehiywoot Taammiruu beeksisfte. Itiyoo-telekoom “hannaa fi daldala seeraan alaa ittisuuf”sababa jedhuun bara darbe galmee bilbila harkaa kan eegale tahuun ni yaadatama.


text:
Ejensiin Qormaata Biyyoolessaa Qabxiin Barnoota “Scholastic Aptitude’ kan sirreeffame galgala har’a kan gadhiifamu tahu beeksiise
Qabxii Qormaata Biyyoolessaa kutaa 12ffaa dhiheenya ibsame irratti, barattoota, maatii barattoota fi biiroo barnoota naannoolee gara garaa irraa komiin ka’aa jiraachuun ni beekama. Kanuma hordofuun komii qabxii qormaata ‘Scholastic Aptitude Test’ ilaalchisee ka’e irratti ejensiin qormaata biyyoolessaa dogongorri uumamuu amanuun, qabxiin qormaata ‘Scholastic Aptitude’ kan sirreeffame galgala har’a marsaa ejensichaa irratti kan gadhiifamu tahu beeksise.


text:
Home › Forums › Waltajjii Dargaggoota › Jijjiiramaa fi Itti Fufinsa Polotikaal Ikkoonoomii Itoophiyaa
- This topic is empty.
-
AuthorPosts
-
-
Naataan Ballaxaatiin
“Hayyoonni diinagdee moodelii ikkoonoomii duwwaa beeku otoo hin ta’iin, siyaasa, dantaa, walitti bu’insaa, fedhii fi jireenya waloo hubachuu qabu. Yeroo dhiyoof jijjiirama labsiidhaan fiduun ni danda’ama garuu jijjiiramichi akka itti fufuuf tokkummaa fi walitti dhufeenya ijaaruun baay’ee barbaachisaadha. kanaaf immoo nama siyaasaa ta’uu qabda” (Buscaglia,204:43). Ilaalchi kun immoo hariiroo siyaasni fi diinagdeen qaban agarsiisa. Akka siyaasi fi diinagdee qaama santima tokkoo ta’anitti ibsa. qaama tokko hambisanii qaama biraa hubachuun hin danda’amu. Lamaanuu hubachuuf qaamni lachuu wal-utubuu qabu. Yaadni siyaasaa fi diinagdeen gara yaada polotikaal-Ikkoonoomiitti nama geessu. Gabaabumatti, Polotikaal-Ikkoonoomii jechuun hariiroo polotikaa fi ikkoonoomiksii jechuudha. Siyaasni dhiibbaa diinagdee irratti uuma, akkasumas diinagdeenis siyaasa irratti dhiibbaa uuma.
Hariiroon siyaasaa fi diinagdee jidduu jiru biyyoota afrikaa keessatti qisaasummaan akka babal’atu taasiseera. Bakkaa aangoon siyaasaa qaamota muraasaa sooressa godhutti hariiroon siyaasaa fi diinagdeen qaban rakkoodha. Adeemsii fi hariiroon kun immoo niyoo-paatiroonii diinagdee afrikaa Akka miidhuuf carraa baneera. Diinagdeen Afrikaa sirna niyoo-paatirooniin ibsamu godheera. Sirni niyoo-paatirooniin kun immoo hidhata dantaan sosocha’u akka uumamu godhera. Sirna dantaan wal-hidhatte keessatti qabeenyi kan hiraamu wal-beekumsaanidha (Francisco,2010). Sirni akkasii kun immoo waanta itoophiyaa keessatti uumamaa jirudha. Itoophiyaan bara Iyaadigitti waanta sirna kaan irraa bilisa taate miti, namoonni muraasa diinagdee biyyyattii murteessuu keessatti gahee guddaa qabu. Biyyaattin sagantaa develooppimentaalii istaatii hordofti.
jijjiirama bara 2018 wal qabatee,warshalee fi dhabbattoonni daldalaa gara qabeenya dhuunfaatti jijjiiruuf adeemsi jalqabee ture. Adeemsi gara dhuunfaatti deemamaa ture kun immoo namoota baa’yee adeemsa haaroomsaa kana hordofaniin haala adda ta’een simatamaa ture. Haa ta’u iyyuu namoota baa’yee biratti immoo shakkii uumee ture. Akka ani amanu immoo, kun rakkoo poolisii fi itti fufinsa Iyaadigidha kanaafuu itoophiyaan jijjiirama tokko iyyuu malee bakkuma developimentaalii isteeti Sanaa jiriti. Akkasumayyuu bakkuma dura turte hin jiritu, xiqqoo duubatti deebitee jiriti. Kanaafuu waanti gochuu qabnu gara moodelii develoopimentaalii isteetiitti jijjiiruun baa’yee barbaachisa. Dabalataanis rakkoon iyaadigin uumame fi paartiin badhaadhinaa ittuma fufee jira.
Iyaadig fi Develoopimentaalii Isteetii
Develoopimentaalii isteeti jechuun yeroo biyyiittiin dhiimma diinagdee keessatti harka cimaa galfattee waantoota tokko tokko irratti tarkaanfii fudhattu fi adeemsa diinagdee biyyaa yeroo bochudha”(Caldentey,2008:28). Kun immoo carraa jabaa polotikaalii ikkonomii itoophiyaa yeroo Iyaadig ture, Sagantaan kun immoo poolisii diinagdee biyyolessaa itoophiyaadha (Fantini,2013). Sagantaa developimentaalii isteetii fayyadamuun itoophiyaa guddina diinagdee jabaa ta’e agarsisitee turte. GDP biyyaa parsantii 10% oliin waggaa kudhaan keessatti ol guddachuu jalqabdee turte. Sadarkaan hiyyumma biyyatti paarsantii 44% irraa garaa paarsantii 30% gadi-bu’ee ture. Sadarkaa Ol ka’een immoo hojii dhabdummaan biyyatti furmaata argatee ture. Hojii dhabdummaan kun immoo paarsantii 3.5% irraa gara 2.3% gadi bu’ee ture waggaa wal fakkaatuun. Haa ta’uu iyyuu guddinni biyyattii kun immoo carraa dimookiraasii cuufuudhaan kan dhufe ture. Adeemsi diinagdeen biyyattii itti dhufe kun immoo karaa diinagdeen itti dhimmaa nageenyaa akka ta’utti gorfamee kan dhufeedha. Guddinni biyyaa dimokiraasii kan dursee ture. Kanaafuu biyyattiin carraa dimokiraatessummaa qabaachuu hin dandeenye ture.
Kanaaan dabalatee immoo, rakkoo hoggansaa gama diinagdee biyyattiin qabdu baa’yee qisaasa’uu danda’ee ture. Qabeenyi hawaasaa kun immoo haala adda ta’een manca’uu danda’ee ture. Fakkeenya qisaasa’uu kanaaf immoo Hidhaan Guddicha Abbayyaa isaa tokkodha. Yeroo dhagaan bu’uuraa hidhaa guddicha Abbayyaa lafa kaa’ametti, Hidhichi waggaa toorba keessatti xumurama jedhanii turan. Kanaan dabalatee immoo, hidhicha akka hojjatamuuf itti gaafatamummaan kan kennameef immoo Meetek ture. Hidhichi kun immoo maallaqa biyyaa keessaan kan hojjatamu ture. Maddi maallaqa kanaa immoo lammilee biyyattii irraa kan argamu turedha. Garuu hidhaan kun immoo waggaa qabametti xumuraamuu hin dandeenye ture. Haalli kun immoo lammilee biyyatti irratti muufannaa uumuu danda’ee ture. Mufannaan kun immoo hoggantoota saba tigree ta’e irratti kan fuulleffate ture sababa bara sana dhiibba aangoo irratti qaban irraa kan ka’een.Muufannaan kun immoo hojii dhabdummaan kan utubame ture. Hojii dhabdummaan dargaggoota kana mormii ture irratti dabalamee bara 2015 hanga 2018 mormii wal irraa hin ciinne gaggeessaa turan.
Adeemsa Develoopimentaalii Isteeti irraa garaa poolisii kan biraatti
Mormiin biyyattii guutuu keessatti gaggeeffamaa ture dhufaatii Abbiyi Ahimed garaa aangootti bara 2018 ta’een dhaabbatee ture. Adeemsi jijjiiramaa kun immoo carraa dhabolii diinagdee gara qabeenya dhuunfaatti jijjiiruuf kan godhamedha. Kana bukkeetti immoo siyaasa biyyattii haaromsaa turame. Adeemsi haaromsaa kun immoo hidhamtoota siyaasaa hiikuu irraa wajjira telekoominikeshiin harka nama dhuunfaafi carraa banuutti kan deemedha. Adeemsi haaromsaa kun immoo lammilee biyyattii hedduu biratti fudhatama aragachuu danda’ee ture. Kanaan dabalatee immoo yakkamtoota qabeenya hawaasaa irratti midhaa geessisan gara seeraatti dhiyessun kun immoo abdii guddaa ummata biyyatti biratti uummuu danda’ee ture.
Karoora diinagdee biyyattii waggaa kudhan irratti itoophiyaan gara diinagdee gabaa bu’ureffatte itti akka jijjiirtu adeemsistee turte. Adeemsi jijjiiramaa kun immoo sektarii dhunfaatti kan bu’ureffate ture. Adeemsi jijjiiramaa kun immoo wantoota akka libiralizeshin fi pirayivetayizeshiin gamaa telekominikeshiin fi koorporeshiin warshaa sukkaraatti kan fuullefate ture. Haaluma wal fakkataa kanaan dinaadgeen biyyattii waanta kana fakkaatu keessa darbaa jiriti bara 2018 irraa kaasee. Mootummaan abbolii qabeenya dhunfaa akka diinagdee biyyaatti irratti hirmaatan jajjabeessaa jira akka guddinni diinagdee biyyatti dhufuu fi hojii dhabdummaan biyyattii keessa jiru akka hir’atuuf. Adeemsi kun immoo haalaan hojjachaa jira, bara 2020/2021 galii gara doolaara ameerikaa biliyoona 3.9 aragachuu dandeesseetti. Galii bara kana aragame immoo galii bara isaa duraa ni caala.
Jijjiiramni gama diinagdee baroota jalqabaa rifoormii jiraatus, yeroo jalqabaaf mootummaan ce’umsaa rakkoo lama isa mudachuu danda’ee ture. Inni jalqabaa rakkoo Koovid-19 wal qabatee dha. Inni lammaffaa immoo walitti bu’insa TPLF waliindha. Rakkoon dhukkubaa kovidiin dhufe kun diinagdee biyyattii baay’ee miidheera. Rakkoon koovid kun diinagdee magaalaa keessa jiran baay’ee miidheera. Akka gabaasa Woorlid Baankiitti gara parsantii 42 ta’an dhabbilee bizinessii akka cufaman sababa ta’eera. Magaalota biyyattii keessaa Addis Ababaa dabalatee rakkoo hamaa diinagdee biyyattii irratti fiideera. Gara parsantii saddetii kan gahu immoo namoota hojii malee akka ta’an godheera. Dhabbileen diinagdee gara parsantii lama ta’an immoo carra hojii banuu danda’aniiru. Rakkoon koovid diinagdee biyyaattii irratti fiide irra caalaan namoota hiyyeessa biyyatti baay’ee miidheera. Rakkoo diinagdee biyyattii irratti gaaga’ama guddaa kan geessise immoo wal-waraansa waliin naannoo kaaba itoophiyaattii ta’edha. Wal-waraansi mootummaa feederalaa fi TPLF jidduu ture rakkoo diinagdee biyyattii koovidiin miidhamtee turte daranuu akka miidhamitu goodhera. Wal-waraansi mootummaa fi TPLF Jidduu jiru waan xumurame hin fakkaatu, kan itti fufaa jirudha. Mootummaan feederalaa adeemsa seeraa kabachiisuu toorbe sadii jedhee jalqabe waggaa tokko ol deemeera. Wal-waraansi qaamotii lamaan jidduutti gaggeeffamu kun bu’uralee hawaasaa baay’ee miidhe. Wantoota kanaafi kan kana fakkaataniin diinagdeen biyyattii baay’ee miidhamee jira, kanaan dabalatee immoo qaala’insi jireenyaa baay’ee rakkisaa ta’eera.
Jijjiirama moo Itti Fufiinsa?
Bara 2018 kaasee itoophiyaan jijjiirama adda ta’e waggoota 27 keessatti argitee hin beekne argite. Bilisummaa fi dhabbilee diinagdee gara dhuunfaatti akka dhufan fi abbootiin qabeenyaa akka hirmaatan gooteetti, waanti kun immo waggota 27 kessatti waan hin yaadamne ture. Adeemsa gara jalqabaa irratti haaromsi ture namoota bayyeen simatamee ture sababa poolisii developimentaalii isteetii irraa gara liberalizimii biyyattin jijjirama diinagdee gooteen. Poolisiin diinagdee liberalism hoordofuu kun immoo carraa hojii ni bana jedhamee abdatamee ture. Akkasumas garaa garummaa hiyyessaa fi sooreessaa ni hiri’isa jedhame abdatamee ture. Abdiin kunis yeroo Iyaadig maqaa isaa garaa paartii badhadhinnatti jijjiiru abdii guddaa horee ture. Mootumman proojeekitii magaaloota fuulleffatte jalqabee ture, keessumaa kana akka shaggarii bareechisuu, kun immoo carraa hojii baanuu, miidhama qilleensaa tasgabeessuu fi tuuristoota hawwachuu kan fuulleffate ture. Kutaa biyyaa yookaan badiyaa keessatti immoo mootummaan waajjiraalee miti-mootummaa faana waaliin ta’uun rakkoo akka wal-hormataan wal-qabatanii dhufan irratti hojjachaa jiru.
Barri iyaaadig kun adeemsa kanaan kan dhumatedha. Garaagarummaaan iyaadig fi mootummaa ammaa jidduu jiru baay’ee xiqqoodha. Jijjiiramoonni muuraasa jirachuu isanii otoo jiru iyyuu, ammas rakkoon bara Iyaadig ture ammas ittuma fufee jira. Qaamoonni mootummaa duraa irraa fayyadamaa turan ammas hattummaa isanii ittii fufaniiru, mootummaa ammaa kana irraa haala kanaan fayyadamaa jiru. Garaagarummaan sirna dhabbilee lamaan jidduu hin jiru. Hojii dhabdumman haala addaa ta’en dabaleera. Baratoonni barnoota olanoo irraa eebbifamanii bahanii waggaa gara waggaa dabalaa jira garuu carraa hojii uumuun gama mootummaan barattoota eebbifamanii bahan wajjin wal-hin gitu. Baratoonni baay’ee humna hojiif ta’u otoo qabanii hojii hojjachaa hin jirna. Mootummaan paarkilee hoojjachuus, haalli jireenyi uummataa tokko iyyuu hin jijjiiramne. Kana irratti immoo qala’insi jireenyaa baay’ee rakkisaa ta’eera. Wantoonni kun immoo bara mootummaa Iyaadig iyyuu waanuma jiran turan. Haalli kun immoo jijjiiramaa fi itti fufinsa bara 2018 asitti mul’atanidha.
Mufannaa Uummataa
Jijjiiramni bara 2018 jalqabe waggoota kudhaniin dura adeemsa jalqabedha. Adeemsi gara guddina diinadgeetti deemamu immoo faallaa isaa deemaa jira. Itoophiyaan haalli amma keessa jirtu haalaa adeemsa jijjiiramaa dura turte caalaa rakkoo hamaa keessa jiriti. Uummanni biyyattii mufannaa ciima keessa jira sababa qaala’insa jireenyaa irraa kan ka’een. Namoonni baay’ee immoo hojii dhabdoota ta’anii jiru, kaan immoo hojii isanii irraa ka’aa jiru. Qaala’insi sadarkaa biyyaatti parsantii 34.7 ture yeroo bitootessa fi parsantii 43.4 wantoota nyaataa irraa gara parsantii 33 fi parsaatii 41 ji’oota duraa irraa dabaleera.Qaala’insa jireenyaa kana sirreessuuf mootummaan taarkanfii barabachiisa ta’e fudhachuun irraa egama, rakkoo biyyattiin keessa jiritu fooyyeessuu qaba. Garuu mootummaan wantoota fallaa ta’an gorsa kan akka muuzii nyaachu, daabboo nyaachuu fi kuduraa fi muduraa mana ofiitti dhaabanii soorachuu gorsa. Adeemsii fi tarkaanfiin kun immoo ummattoota biyyatti baay’ee kan mufachiisedha.
Namoonni baay’ee dura mootumicha aja’ibisiisachaa fi deeggeraa turan, amma adeemsa mootummaa kanaa ni qeequ, ni baacu akkasumas rakkoo biyyattii furuu dadhabuu mootummaa ni qeequ. Yaadi mummicha ministeeraa dhimma muuzii nyaachuu kana irratti haasawaa godhe, sooshaal miidiyaa irratti keessumaa tikii took irratti akka bacootti kan rabsaamaa ture. Haalli muuziin itti nyaatamu hedduu sooshaal miidiyaa irratti rabsamaa ture bifa bacootiini. Ayyaana yeroo dhiyootti darban keessatti, keessumaa faasikaa fi Eid al faaxir irratti namoonni baay’ee muuzii otoo qalanii viidiyoo waraabanii sooshaal miidiyaa irratti rabsaa turan wal fakkeenya qalama sangaa fi hoolaa faana wal fakkeessuuni.
Furmaataalee?
Guddina biyyattiin yeroo dhiyoo keessatti galmeessiasa turte, garuu bara 2018 irraa guddina biyyattiin galmesissaa turte gadi bu’eera parsantii gara 6.1 bara 2020tti. Itoophiyaan yeroo ammaa kana gaaga’ama diinagdee keessa jiriti gaaga’ama diinagdee kana dabaltee rakkoo siyaasaan goolaamaa jiriti. Qaala’insi jireenyaa immoo guyyaa guyyaan baay’ee dabalaa jira, mootummaan immoo rakkoo kana furuuf baayyee rakkachaa jira. Kun immoo jijjiiramaa fi itti fufiinsa mootumman kun fidedha.
Jijjiirama dhufe irraa kaanee yeroo ilaallu, Pooliisii liibiralizimii fiiduun kun baa’yee garii akkasuma kan ajaa’ibsisamudha carraa innii guddina diinagdee fiiduu qabu irraa kan ka’e. Garuu pooliisin liibiralizimii kun itoophiyaaf kan ta’u miti. Diinagdeen itoophiyaa kuufatii ciima keessa jira, kuufaatiin kun immoo poolisii liibraliziiimin sirreessuun ni ulfaata, rakkoo dura tures carraa baay’ee hammeessuu qaba, akka hogganaa itoophiyaa duranii Malles jedhetti,wal-tajjii woorlid Ikkoonoomik form bara 2012.Bu’uuaralee haawaasaa kan akka daandii, ibsaa fi geejibaa, carraa diinagdee biyyattii ol kaasuu qaban kun galii isaan argamsiisan danda’a gadi bu’uu danda’a yoo abbootii qabeenyaa dhuunfatti yoo dabarsamanii kennaman. Yoo mootummaan bu’uuralee haawaasaa kana abbootii qabeenyaaf kenne guddina diinagdee biyyattii kana irratti rakkoo guddaa fiida. Kanaafuu adeemsi libiraalizimii kun haalaan sirritti ilaalamuu qaba, mootummaan diinagdee biyyattii sirriitti hogganuu qaba diinagdee biyyattii tarkaanfachiisuuf.
Karaa biraan immoo itti fufinsi akkuma jirutti, Paartiin Badhaadhinaa garaagarumma Iyaadig faana qabu baay’ee xiqqoodha, rakkoo iyaadig muudate ammas paartii badhadhinaa mudachaa jira. Hoggantoonnii fi kaadiroonni paartii iyaadig keessa turan ammas paartii badhaadhinaa keessa jiru. Namoonni kun immoo dantaa ofii isanii guuttachuuf kan dhufan malee rakkoo ummataa fuuruuf fedhii xiqqoo qabu. Kanaafuu namoota kanaan hogganamaa jijjiirama fiiduun hin danda’amu. Uummanni adeemsa keessa hiriira mormii bahun isaa waan hin oolledha kun immoo mootummaa jijjiiruu danda’a. Mootummaan rakkoo kana furuuf tarkaanfii fudhachuu qaba. namoota fedhii dhuunfaa isaanii guuttachuuf gara paartiitti seenaan baasuu fi arii’uu qaba. Namoota feedhii dhuunfaa oofi isaanii guuttachuuf galan namoota fedhii uummataa fi dantaa biyyaa dursaniin guutamuu qaba hoggansi biyyaa. Rakkoo diinagdee biiyyaa haala kanaan furamuu danda’a.
—
Publisher’s Note: This contribution is part of a series of stories CARD publishes to encourage intellectual discourse among the youth in Ethiopia. If you want to make contributions or respond to this particular piece, please email your draft to us via info@cardeth.org.
-
-
AuthorPosts


text:
Mootummaa Itiyoophiyaa fi bulchiinsa nannoo Tigraay giddutti marii gaggeffame ilaalchisee itti hirmaataa kan Turan Obbo Geetaachoo Raddaa fi Jeneraal Tsaadkaan Gbara Tinsaay saba himaa Tigraay keessaaf ibsa kennii jiru.
Jiraachu uummata Tigraay hundee godhachuun walii gallee kan jedhan Obbo Geetaachoo Raddaa dhukaasii dhaabchuu isaan gargaarsii akka Tigraay seenuuf haallii mijeeffamee jira jedhan.Haga barbaadamee akka hin taane ni beekna jedhanii, Dawaalee seensisuuf carraan dandeesisuu uumamaa jira jedhu.
Waluumaa gala dhukaasa dhaabanii gara marii siyaasaa itti aanuutti darbuuf haallii dandeesisuu kan uumamee ta’uus, waraanni Ertraa amma iyyu uummata irratti miidhaa geesiaa jira jedhan.Himata kanaaf gama Ertraa irraa deebiin kennamee jiraachuu baatus, ammaan dura himannaa irratti dhiyaataa ture soba jechaa turuun isaa ni yaadatama.
Jeneraal Tsaadqaan Gabra Tinsaay gama isaaniin, waliigalteen tolfame Itiyoophiyaa jeeqama keessa lixxee keessaa baasuuf human kan qabu akkasumas, rakkoo uummata Tigraay heera biyyattiin furuuf kan haala mijeessee akkasumas, rakkoo Tigraay keessaa ilaaluufis kan dandeesisuu jechuu isaanii Muluugeetaa Atsebahaa Maqalee irraa gabaasee jira.


text:
Uummatni hedduun rakkoo dinagdee biyyattii mudateen waan miidhameef aarii irraa ka’anii Paartii irra-jireeessa aangoo harkaa qabu ka Dimookiraatotaa irraa fuula deebifate jedha Jawaar. Garuu, silaa uummatni bilchinaan gad-fageessee yaade tahee, kufinsa dinageef sababaan ka Mootummaa kana dura ture Mootummaa Rippaablikaanii ti” jedha.
Akka Rppaablikaanonni Mana-maree Bakka-bu’ootaa keessatti sagalee wayyabaa argataniyyuu, Mana-maree Murtii Seeraa keessatti barcuma irra isaan aansu argachuu akka hin dandeenye ka dubbatu, Dargaggoo Jawaar, "Garuu, Mana-maree lameen irratti irra-aantummaa argannaan hojiin isaanii guddaan jijjiiramni gaariin haga ammaa Obaamaan godhe kun akka of duuba deebi'u gochuudhaan yokaan hojii hoji-raaw'achiistuu waggoota lamaan dhufaniif danqanii qabuun laamshessanii, yeroo filannoon prezidaantummaa dhihaatu 'ilaa Mootummaan kun homaa hin hojjenne' jedhanii yakkuu fi akka Prezidaant Obaamaan filannoo hin injifanne gochuu yaaluu malu." jedha.
Waaa'ee duula dorgommii filannoo Rippaabilikaanotaa fi Dimookiraatota gidduutti haga guyyaa kanaatti geggeessamaa "Rippaablikaanonni siyaa'ina guddaadhaan ololaa turan. Maallaqa guddaa itti baasan. Seerri dur akka Kaampaaniileen guguddoon duula filannoof maallaqa gargaarsaa hin kennine ugguru illee mana-murtiin kaasamuun isaa gargaarsa guddaa isaaniif tahe." jedha.
Gaaffii fi deebii guutuu MP3 tuquun dhaggeeffadhaa.


text:
Waldaan Qorannoo Oromoo kora isaa isa 28ffaa Hagayya 2 fi 3 bara 2014 galma yunivarsitii Hawaard kan Waashingtan Dii sii keessatti gaggeesse jira.
Kora kana irratti hayyoota Oromoo fi kanneen Oromoo hin ta'in mata duree adda addaa irratti ibsa kennanii jiru. Gadaa Gujii fi Boranaa kan ilaaleen abbootiin Gadaa fi hayyonni ibsa kan kennan yoo ta'u hooggana Gadaa fi rakkoo bulchiinsaa kan jaarrraa 21ffaa maal akka ta'e irratti mari'atamee jira.
Namoota dhunfaa dhaabbatootaa fi kanneen biroo qooda olaanaa gumaachaniif badhaasi kennamee jira.


text:
Ebla 03/20149TOI) –Dorgommiin Shaampiyoonaa Teekwaandoo Afrikaa 2ffaan Giddugala Leenjii Barnootaa Ispoortii Raas Haayiluutti guyyoota 2’f gaggeeffama ture xumurame.
Itoophiyaan dorgommii Shaampiyoonaa Teekwaandoo Afrikaa irratti korniyaa lamaaniinu Warqee 24, Meetii 23fi Nahaasa 33 walumagalatti Meedaaliyaa 80 argachuun dorgommicha olaantummaan xumurteetti.
Gosoonni dorgommicha agarsiisa teekwaandoo(Pattern), Wal’aansoo (Isparing)fi (Power test) jedhamaniidha.Seenigaal Warqee 1’ n sadarkaa 2ffaa yoo taatu, Mooozambiik Meedaaliyaa Meetii 2’n sadarkaa 3ffaa baateeti.
Dhiirotaan Ba’imnaat Shuumeefi Abeenizar Makonniin akkasumas dubartootaan Daagim Kiroosifi Hanna Ababaayyoo badhaasa taphattoota Urjii Shaampiyoonnicha (Goldan Giloov) argataniru.
Sirna cufiinsaa dorgommii Shaampiyoonaa Teekwaandoo Afrikaa 2ffaa kanarratti Deetaan Ministira Aadaafi Ispoortii Ambaasaaddar Masfin Charinnat, Pireezidaanti Federeshinii Teekwaandoo Intarnashinaalaa Giraand Maaster Pool Waayiilarinifi hoggansi federeshinicha akkasumas keessummoonni waamichi taasifameef argamaniru.Shaampiyoonaa kanarratti Itiyoophiyaa, Gaambiyaa, Seenigaal, Yuugaandaa, Sooamliyaa, Taanzaaniyaa, Kootidivoor, Moozaambik, Jibuuti, Burundiifi Ziimbaabuween hirmaataniru.
Akka lakkoofa Faranjootaa 2019’ Taanzaniyaa Daareesalaamitti dorgommii Shaampiyoonaa Teekwaandoo Afrikaa jalqabaa gaggeeffamen Itiyoophiyaan Warqee 5, Meetii 2’fi Nahaasa 2 waluumagalatti Meedaaliyaa 9’n fudhachuun mo’achuun ishii ni yaadatama.


text:
Houston, Drusilla Dunjee (1876-1941)
“Isin tuffatamtanii, xiqqeeffamtanii ilaalamaakan turtan, warri Kush Itoophiyaa dhaamsawwan abbootiin keessan ol isiniif kaa‘aniin mataa ol qabadhaa,dhaggeeffadhaa, qoradhaas:Isin angafoota dhala namaa,warra qaroomina ammayyaa addunyaa badhaase taatanii utuu jirtanii, saamichi seenaa isin irratti raawwatame. Imaaltoonni fi hayyoonni dur durii qaroomina jalqabaa diriirsuu keessan ragaa bahaniiru. Ogummaawwan harkaa ajaa’ibsiisoo,siidaawwan addunyaan rajeffataa jirtu,omishawwan gurguddoo,seera,aadaa,jiruu fi jireenyaa fi xiin-yaadotaa addunyaa har’aaf galaa ta’an, abaabilee keessan warra KUSH tu arjoome.“ Drusilla Dunjee Houston-1926
(Hayyuu,Qorattuu, Barreessituu fi Gazexeessituu biyya -USA ) Kitaabashee -Wonderful Ethiopians of the ancient cushite empire-keessaa kan fuudhame


text:
Godinaalee Oromiyaa walitti bu’iinsii daangaa Somaalee waliin keessatti gaggeeffame keessaa Harargee Dhiyaa tokko.Guyyaa kudha ja’a dura loonii fi Gaala bobbaafnee tiksaa ituu jirru hidhattonni Liyyuu polisii kokolaataan dhufanii haleellaa nu irratti banan jedhu horsisee bulaan mada’anii lubbuun hafan.Hidhannoo guutuu fi afaan somaalee ka dubbatan akka ta’e kan ibsan namnii sodaa nageenyaaf jecha maqaan isaanii akka hin ibsamne gaafatan kun humnii ittisa biyyaas kokolaataa isaanii waliin sagalan isaanii qabee gara Bordodeetti geessu isaa dubbatu.Walitti bu’iinsa Kanaan Oromiyaa irraa namnii shan mada’ee tokko ajjefamu beekamee jira.
Yeroo ammaa kana kanneen gama horsisee bulaa Oromiyaa irraa mada’an irratti qorannaan gaggeeffamaa akka jiru kunis humnootii alaatti hidhata qabdu ka jedhu ta’u ibsan.Itti gaafatamaan waajiira dhimma komunikeeshinii bulchiinsa nannoo Somaalee raadiyoo sagalee Amerikaaf akka ibsanti humnootii alaa kanneen waggaa lama dura Oromiyaa jeeqaa tureetu amma bulchiinsa nannoo somaalee keessatti ajjechaa fi haleellaa geesisaa jechuun isaanii ni yaadatama.
Mummichi ministeera Itiyoophiyaa Haayla Maariyaam Dassaaleeny immo hogganaa fi milishaa naannootu rakkoo kana uuma jedhan.
Gabaasaa guutuu kana cuqaasuun dhaggeefadhaa