text:
Ulfummaa Kaayyoo Qabsoo Sabaa
Ibsaa Guutama irraa* | Gubirmans.com | Gurraandhala 2013
Raayyaa halagaa guddaan seenaa, aadaa, dudhaa fi afaaniin adda ta’e hidhannoo fi mala addaa qabu biyya Oromoo irra dhangla’ee qabachuun dhumisi irraan gahe waan galmeen jiru. Sanaan biyyaa fi qabeenyi saanii ni dhunfatame. Nammi dhuma irraa hafe kaan gabaa garbaatt gurgurame, kan tola akka raayyaa diinaa tajajilu tolfame. Erga cabuu saanii mirkaneeffatee duubas abbaa biyyumaa saanii haqee gabbarummaati jijjiire. Sadarkaa itt haanuuf karoorri diinni baafates akka olhantummaan saa bara dheeraaf hin uggamne, kan qabame mataa ol qabatee akka isa hin ilaalle tolchu ture. Eenyummaa ofii haqee aadaa, afaan, seenaa diinaa akka kan ofiitt fudhatu dirqisiisuu yaale. Battala amantee saanaaii fi caffee saanii miseensota rayyaa saa fi jala kaatuu bakka bakkaa funaane qubachiseee. Sana gochuun mandara naannaa irraa barsiifataan, hojiin, ilaalchaaan adda ta’e ijaare. Wanti ammayaa ta’e hundi achiin burqee dudhaa sabichaa baadiyyaa irratt hundaawe keessa holola diigaa fi dhibee facaasuutt ka’e. Oromiyaan “qinyi hagar” kooti jedhee labse. Hacuuccaa fi arrabsoon ummati bokoke jaatamoota keessa marii gaggeeffateen mootummaa walaba dhaabbachuun furmaata akka ta’e murteeffate. Biyya walaba keessa bilisummaa, walqixxummaa fi gammachuun jiraachuun kan barbaachisu hunda baasuun kaayyoo sabicha ta’e. Walabummaa fi birmadummaan mirga uummaa ilmoo namaati. Kanaaf ulfoo dha. Mirga kana mirkaneessuuf ABOn dhaabbate. Ergasii dammaqinni ol ka’eera. Haa ta’u malee diinni mirga fakkeessaa hiixataa isa dhugaa duubatt dhiibaa Oromoo lakoofsaan buceessaa, hiyyoomsaa, abbaa biyyummaa saa gaaffii jala galchaa, gadadoo kan durii caale, kan eenyummaa sabicha haquu danda’u irrati fe’aa jira. “Sirni Addunyaa Haaraan” rakkoo walfakaatu furuuf anjaa uume kanneen kaasaa saniif kutannoo fi dudhama qaban dhimma yoo itt bahan Oromiyaan qabsaawoti see afaan wal wallaaluun caalaa dhabaayyuu jirti.
Barumsi ammayyaan haala sabgidduun yeroo irratt dirqisiifames, sirni barumsaa halgaan baase waan ummatichi sagalee keessaa qaabu hin turre. Kan aadaa, afaan fi seena koloneeffato gidduu godhate ture. Kan barachuun hayyamameef itt qoosamaa, kurkurfamaa, arrabsamaa, gad ilaalamaa baratan. Hunda caalaa afaan ofiitt qana’anii maqaallee afaan halagaatt akka jijjiirratan taasifaman. Bulee bulee ummati waan kan saa ta’an hunda akka duubatti hafaa baricha keessa anja hin kennineefti fudhatee ittiin walqixu dhama’utt ka’e. Sirni bulchaaf yayyabame kanneen baratan naannaa itt dhalatanitt akka hin hafne kan tolchu ture. Hojii mootummaa naannaa fi carraan kan kennamu ijoollee nafxanyaa fi jalakaatuu amanamtuu qofaaf. Sun hardhas hin hafne; hojiin federalaa nama afaan Amaaraa beekuuf qofa kennama.Ijoolleen haaraa baratan qaama qofaan utuu hin ta’in nameenyaaman naannaa saanii buqqisee haaraatt dhandhoonu yaale. “Wal taanaa” utuu hin ta’in “nu taatuu” murteeffate. Hanga tokko milkaawun saa ni mullatta. Hardhallee kanneen lagaa saanii keessaa afaan Amaraa afaan Oromoo dursee bahuuf sardamu jiru. Kanuma jalaa rincicanii eenyumaa saanii utuu hin irraanfatin maalummaa saba saanii dhaloota itt haanutt dabarsuu kan danda’an turan. Jara sana kan raacitii sochii bilisumaa ta’an. Gaaffiin saanii gaaffin mirga ilmoo namaa waan ta’eef dagaagaa dhufe malee hin quummanne. T a’us miiddhaan eenyummaa saanii irra gahe waldhaansa guddaa barbaada.
Badiisi lubbuu, malbulchaa, diinagdee, hawaasomaa, naannaa fi eenyummaa ummata Oromoo irratt tolfamaa dhufe kun akka fixa ilmoo namaatt utuu hin ta’in akka yaaloott itt qoosamaa jira. Fixiisi ilmoo namaa, ummaticha balleessuuf akeekame kana dhaabuuf addunyaan homtuu godhamaa hin jiru. Hamma beekumsa saa fi dandeett saatt kan badiisa irraa hafe eegee hardhaan gahe qotee bulaa Oromooti. Ummatichkan humnaan irraa fudhatame nagaan deeffachuu yaalee badii caalaa itt fide. Kanaaf malee Oromoo caalaa kan nagaa fi araaraan waldhabdee furachuun aadaa ta’eef hin jiru. Bakka sun hin danda’amnett qawween duubatt dhiittatu gamsiisufis, yaadaanis, gochaanis kutannoon itt bobba’anii jiruu. Tuffii fi salphinaa kan gugguufee hafu cunnuura abaaramaa qofa.
Qaaman qabamani walkeessa haa yaa’an malee wayyabi yaadaan diina saaniin gamaa fi gamana jiraachuu amannu turan. Garuu isaan keessaa gamatt cehanii moora diinaa kan gabbisan jiru. Haa ta’u malee mirga ilmoo namaa fi ulfina biyya ofiif qabsoon godhamu kan gamana jiraniin finiinama dhufe. Gamana dhaabbatanii hundi yeroo walitt dubbatan miidhama ummata saanii irratt kan waliigalan fakkaata ture. Garuu walitt fakkeessan malee akka walii hin galle booddana hubatameera. Yaada dhokataa fi mamiin kaayyoo kofa keessa dhokfatan bulee harca’utt ka’e. Kana irraa kan ka’e gurguddoon Oromoo hardhas akka bara Oromiyaan qabamtee humnaa fi dandeettii saanii diina gumaachuun ni muldhata. Sanatt hin qaana’an hin gaabbanis. Isaan nyaataniif kan ummmatichi quufu, isaan saadamaniif kan inni kabajamu, isaan qanansiifamaniif kan isatt tolu fakkeesuu yaalu. Kaan kaan jiraachuu jennee diinaa gugguufne jedhu. Finciluuf yoo onnee hin qabane filmati jiru kanuma. Hin komataman. Garuu yakka inni raawwatu irratt qooda fudhachuun daangaa darbuu ta’a. Kan nama dhibu kan kanneen utuu hin rakkatin diina saba saanii jala kurkuraa ummata saanii buqqisee akka isaan dhaabu barbaaduun eegee jala raasaa oolani. Kun Oromoo hidhaatt guraarama, biyyaa ari’amaa, ajjeefama jiranii fi lafa saanii irraa buqqa’anii alabulaa tahanii kadhatummatt gad bu’an dabarsani du’aaf kennu addatt hin laalamu.
Jarri akkasii kanneen ummatichaaf mirga namoomaa gaafatan badhaasa saaniitt hinaafanii kan jeeqanitt fudhatu. Diina waliin duula hololaa fi ulee itt banu. Kaan qabsaawa fakkaatanii jaarmaa walaba ummati saanii qabu diiguf yoo hojjetan mullatu. Kan guyyaa tokko diina adda baasanii badii saa hin dubbane qabsawota busheessuuf arrabi qoonqoo keessaa lolloqa. Qabsoon isaan keessa hin jirre kottee akka dhaabdutt kan fudhatan jiru. Sun dhukkuba yaalamuu qabu. Qabsoon bilisummaa walabummaa biyyaa qofa utuu hin ta’in sammuu ofirrummaa fi kolonummaan faalame hunda bilisomsuus ni dabalata. Sabboonummaan walkeessati qayyabannoo uumuu, fedha ofii ukamsanii dhaaba saba ofii jabeessuu, jabina halagaa faarsuu irra dandeettii dadhabaa ofii akka itt olkaasaan heduu gaafata. Dirreen qabsoo baldhaa dha. Kan hojjetamuu eegus akkasumaa. Balleessaan yoo argame gamatt quba qabuu dura wanti of qeeqan yoo jiraate of qorunis miira gaarii beekaati. Kan qulqullumaan of qoru qoricha hin dhabu.
Akka qayyabannoo keenyaatt ummati Oromoo ummata walaba, biyya fi qarooma beekamaa kan qabu fi birmadummaan erga yeroon eegalee qabee kan jiratee. Kan itt duulan jara amma qabate dabalatee ofirraa faccisaa ulfina saa fi kan biyya saa boonsaatt tiffataa ture. Tasa seenaan utuu hin fedhin bulcha halagaa jalatt kufe. Sun erga ta’ees fedhaa bilisa ta’een haala keessatt kufe fudhatee hin beeku. Kanaaf halagaan fedhaa saa malee akka barbaadett biyya saa, qabeenya saa fi mirga saa irratt abboomuu morme ka’e. Seeraan haata’u uumaan wanti akka halagaan bulchuun hayyamu hin jiru. Kanneen mootummaan Habashaa biyya saa irraa kolonota addati hin laalle jedhan akka lafti saanii itt bulfamu ilaalun ni gaha. Bara Nugusootaa ifatt “ye gaallaa mareeti” jedhama ture. Abbaa fedhanii kennu. Lafti Habashaa “ye rist mareeti” jedhama kan lammiiti nama biraaf kennamuu hin danda’u. Hardhas kan buqqa’aa jiru ummata koloneeffame. Lafti saa biyya keessaa fi garba gamatti gurguramaa jira. Dhiigaa fi dafqa ofiin harkaa baafatan malee abbaa biyyumaa kan deebisee kennuuf hin jiru. Kun yoo hubatame kaayyoo sabaa fiixaan basuun salphata.
Ummata Afrikaan walii galani rakkiina jireenyaa waliin furu yaaluun anja qabachuu kan haalu hin jiru. Garuu mirgaa fi fedhi ofii kabajamuu mirkaneeffachuun durfannoo qaba. Sun bakka dhaabbatanii dhoofsisanii fi nageenya gaafata. Waliigalteen kan uumamu birmadoota gidduutt malee gooftaa fi lolee yk gooftaa fi garbicha ta’anii utuu jiranii miti. Garbicha jechuun nama birmaduu hin taane, boojuu ajaja nama biran bulu kan seeraan mirga dhahatu hin qabne jechuu dha. Garbummaan sanyii miti hariiroo nammi dabaan uume. Kanaaf dhoofsisa nagaa haa ta’u michooma yero ummachuuf dura hariiroon sun jijjiiramutu irra jira. Barri saa bara abbaan taankii gurbaa ulee qofa qabate macalaqsee jannumaaf dhaadatu. Kanaaf kan yeroon kenneef irraa gara laafumaan hin eegamu, kan kaaniif dabaa, isaaf tolaa dha. Safuu hin beeku.
Kan hacuuccaa jala jiru bishaan keessa dhabbatee dheebotaa, ofii beela’ee halagaa laataa jiraachuu qofa osoo hin ta’in qilleensa fudhachuu dhorgatamee golee keessatt ukaanfamee jiraachuun itt fufa. Sun hiree ummata halagaan qabame hundaati. Waliin dhaabbatanii diduutu baasaa. Oromiyaan qabeenya gudda qabdi. Sanatt dhimma bahuuf wareegama barbaachisu baasuu irra hirpha alaa gaafachuun qaanii tahu qaba ture. Walabummaan ofii ummata ofii fi qabeenya ofii irratt hirkachuun malee halagaatt hirkatanii hin argamu. Gargaarsi halagaa haada itt hidhamtu qabdi. Haadi sun maal of duubatt akka guduunfatte hundi hin beekin malee bakka baalchaan fedhutt nama qawisuun see waan hin oolle. Dhiyaanni tolaa hin jiru jedha mitii faranjiin? Maddi biraa gargaarsa Oromoo badiii hundi irratt wal caccabsu. Innnis doolara tokkoon sochi to’achu fedha. Qabsaawoti waa’ee of irratt hirkachuu keessa deddeebi’anii ilaaluu qabu.
Furmaati jiru lama. Tokko dhama’uu taha malee, akka halagaan hammeenya saa garaa laafee yaarsu kadhachuu dha. Inni kaan karaa danda’an hunda roorroo diduu dha; ajajaa diinaatt rincicuu dha. Inni tokkoffaan ulfina ofii wareeganii seexaa madaaween jirachuu fida. Garbichi gooftaa miilla dhungachuun, dhiitama, gurgrama fi tuffatamuu irraa oolchuun dhagahamee hin beeku. Badhaasi argamus miir goofticha guyyuu irratt hundaawaa. Inni lammattaa lubbuu ofii gaafata. Maqaan barabaraan jiraachuu, onnee guutuun du’a yoomu hin oolle ija keessa ilaalaa itt deemuu jechuu dha. Kanneen isa tokkoffaa filatan gosa lama. Hangi tokko “nammi waan jette haa jettuu, na garaan nattii haajettu” kan jedhanii. Irra dibuu jara hin rakkanne. Kaan filannoo saaniif maalifaa adda addaa tarreessuu yaaluu. Tooftaa abjuun tolfatan qabu. Kana goonu malee addunyaan nu hin deggeru faa jedhu. Akeeki lachanuu tokko,fedha ofiffoo bahachuuf bilisummaa ummata qabsiisuu dha. Jara kana kan hardha of qusannoo malee waa’ee “kaayyoo ganama” maa xixxu kan jedhan. Haalli si’ana, dur irraa adda godhu, hundu Oromoo ta’uu himachuu dha. Garri tokko of baruu jalqabu sanaaf roorroon itt hamaataa akka deemu amana. Garri birammoo walqixxummaa afarsuu irra akka bulchooti jedhanitt yoo bulan rakkinni hin hammaatutt amanuu. Ilaalcha lamaan kanatu diddaa yk sarmatt geessa.
Malaan haa lixxuu kadhaan haa maxantuu ashkarummaan horii fe’iisaa nama gooti. Dhama iseen qabdu keessaa xuuxanii hanga tirtirii see waliin baasanii darbanitt faarsaa dhaanichan walmake dhandhamataa jiraachuu taati. Gurguddoon Oromoo akka Goobana Daaccee, Qusee Diinagdee, Garasuu Dukki, Balayi Zallaqaa kkf maaltu irra gahee? Dhuma irratt tajaajila saaniif “galati keessan hin badiin” utuu hin ta’n “galata dhabaa” jedhamanii haqaman. Kanneen si’anaawoo maaliin adda taana jjedhanii itt galuuf gamuu? Yaada bucuu afarsaa wayyabumaa ummata Oromoo dhahachuu fedhu. Ummata saanii keessattis halagaa birattis isaan murna bucuu ta’uu hin hedani. Inni kaan ofiin dhaabbannee mirga ofiif filmaata qabnu hundaan falmanna yoo jedhu, jarri hafan hanga diinni dimokrasii fudhatutt eeguu qabna jedhu.
Bulchooti empayera Ityoophiyaa kan si’ana abalu jedhamanii hin waamamne onneen dhiitawee eenyutu nutt xiixa jedhaa jiru. Fakkeenyaaf gaaffi moslimman dhiheeffatan waggaa irra darbuyyuu deebiin hanga yoonaa argame ajeechaa, hidhaa fi guraarama qofa. Birdhuu anga’oota lixaa sababfatanii hundaan “gooltuu” jechuun balaaleffata kanneen mirga ilmoo namaaf dhaabbatanii ofirraa faccisaa jiru. Halagaa diriira dhofsisaatt fiduun ijaarsa cimaa barbaada. Ijaarsa cimaa kan qabu waan inni jedhuuf akka hin sermine waan beekuf ofitt hin butu. Barattooti Oromoollee bor natt hammatinu jedhee sababa ofii uumeen ajjeesaa, hidhaa, barumsa saaniirraa ari’a akka jiru ni agarra. Kanneen ofirrumaa diina naalchine waliin hojjechuu dandeenya jedhan jaarma isatt tolu qabataniitu. Kan egeree sabichaa domsaa jiruuf tumsa dhaqu jechuu dha.Hanga nammi gamana jiru cehee hin tumsiniifitt gara barbaadanitt Oromoo oofuun hafee jala xiixuu hin danda’an turan. Kanneen cehuuf gaman yoo ofiif dhaabbatan kan du’a dheessan, gamaa halagaan lubbu bira kan kennuuf itt fakkaata. Lubbuttiin kanuma saaniiti garuu bu’aa halagaaf seenaa keessaatt of ajeessuuf deemtii. Waan hin oolleef maqaa fokkuu qaccee ofii irra keessee dabarti.
Abbooliin Oromoo jechoota akka “baraa fi murxuxxee gugguufanii jala darbu”; “akka baranitt utuu hin ta’in akka baraati bulu” jedhan guduunfanii shakaluu yaalanii turan. Mootota nama nyaatoo shantu ilkaan caalaa qarameen irratt wal jijjiiran malee barri jijjiramuun mirgaa fi qabeenya saanii sarbame hin deebifneef. Sanatu fincilatt geesseen. Hardhas jechoota fashalan sana irra deebi’uu haa yaallu kan jedhan jiru. Barri hagam gegeeddaramu roorrisaan sossobbiin akka nama irraa hin dachaane muuxannoo jaarraa oliin raggaasifameera. Mirga ofii kabachiifachuun dirqama abbaati malee barrii kan hayyamus kan dhowwatus miti.
Barrii tolaa fi hamaa qaba. Ijoollumatt “Bara Nyaataa” kan jedhamu akka ture dhagaha guddanne. Bineensota daggalaa beelaan haata’u quufaan qeeyee namatt duulanii namaa fi beellada nyaachuu eegalani. Nammi bakka bakkaa walii birmatee dhumiisa irraa wal oolche jedhama. Isaa asis, ammma ganna torbatama ni ta’a, hawaannis akka tasaa dhufee biqiltuu hunda raame. Barasis walii birmatanii dhumisa irraa lammii oolchani. Barichi “Bara Hawaannisaa” jedhama. Hardhas Oromoon Bara Nyaataa fi Hawaannisaa sana kan fakkaatu keessa jira. Oromoon baratan, dureeyyii fi dandeettii kan qaban Nyaataa jala gugatanii qarmii fudhaannatu taanaan sanyiinis eenyummaanis sabichi baduuf deema. Adeemsa baaquleessaan (globalization) Oromoon salphaatt miidhamuu danda’a. Baquleessan waliigalatt gabaa fi mirga gaddhiisee jira. Oromoott garuu gabaa gaddhiisee mirga hidhaatt hambise. Jijjiirama dhufett dhimma bahuuf sun gaddhiifamuun dirqii dha. Bilisummaa fi walqixummaan dhaabbatee dorgommee saba addnyaa keessatt qooda fudhachuu yoos dandaha. Biyyaa fi qabeenya Oromoo irratt diina waliin sadanii kan saaman yakka mirga ilmoo namaa irratt tolfame ta’uu beekuu qabu.
Galtuun durii eenymmaa ofii gattee garaa ququlqulluu Itiyoophummaan tajaajilaa baate. Erga mootichi Haaya Sillaaseen kufee as garuu galtuulee harki hedduun Itiyoophiyummaa ol kaasanii haa faarsan malee Oromummaa saanii ni himatu. Maqaa saba saaniin kan of ijaaranis jiru, garuu hangi tokko “Garbicha Itiyoophiyaa!” jedhani dhaadataa jiru. Harka jalaan haa ta’u suduudan kan of ijaarsisees halagaa dha, kan dhaadachiisanis isaanuma. Akeeki halagootaa kan walabummaan of ijaare irratt hamajaajii ijaaruu ture. Hanga tokkos milkaaweera. Firummaa, bitamtummaa fi gowwummaan, walabummaan kan of ijaare maqaa haddheessuun, keessa seenanii jeequun dadhabsiisaa jiru. Sun hanga dammaqiisi keessaa dagaagutt malee barabaree hin ta’u. Walabummaan haa ta’u hirkatanii mirgi of ijaaruu kan beekame wareegama gootota WBO ABOn hiriirseen ta’uun hin haalamu. Namooti ABO gaggeessan mudaa hin qaban hin jedhamu. Mudaa sana qofa irratt xiyyeefatame waan inni dhaabbateef dagatamu hin qabu. Kaayyoon bilisummaaa, masakaa sabaa kan eenyummaa fi fedhii saa itt calaqifamu, kanaaf ulfoo dha. Mudaa hooggansii fi miseensi qaban Kora hiriyaatu sirreessaa. Kan qabaniin tiratu malee hin ergifatani. Balleessaa saaniitt qub qabna. Dhiibbaa sirreessaa ta’e hunda irra keenya, karaa dandeettiin saanii itt ol ka’u gorsina, beekumsaa fi qabeenyaan birmannaaf malee namummaa saanii salphsun farra.
Beekoti Oromoo hangi tokko waldaa qorumsa Oromiyaa dhimma baasuu gaggeessuf ijaaranii jiru. Maqaa Oromoon, Oromoon sadarkaa sabgidduutt wanti akkasii ijaaramuun kan jalqabati. Galata guddaa qabu. Miseensota saanii keessa kan sochii bilisummaaf miseensa yk mararfataa ta’ee hin beekne jira hin fakkaatu. Ijaarsi saanii wagga waggaan qormaatota dhahata adda addaa iratt ni dhiheessa. Garuu addati Oromoon jeequmsa malbulchaa keessa seeneef kaasaa fi furmaata kan ta’u fi taatoti dhimma itt bahu dandahan dhiheessan hin fakatuu. Beekoti biyya bira malaa fi meeshaa qabsoof barbaachisan irratt quwatanii hojiirra oolchuuf kallacha ta’uun beekamu. Si’aawoo dhas. Maqaaf garuu beekota mirkabeekii (sayinsi) uumaa fi hawaasomaa, ingineroota, cireessota kkf addunyaan walgitan qabna. Garuu gara Oromo millatanii kan hin laalleetu caala. Kaan akka dabballoota dhaabota malbulchaa isaan godha. Kanaaf akka qabeenya waloott abdachuun ni rakkisa. Dhaaboti Oromoo jabinaa fi dadhabina aka qaban kan hin baratinuu ni arga; garuu “Hin ta’a jennaan harree qallee hin ta’u jennaan harree gatne, qoricha jennaan barbaadnee dhabne” kan abbooliin jedhan sana dursee heda. Beekaa irraa sana caalaatu eegama. Kun beekota keenya komachuuf miti, beekaanis waldhaalanis walqabatee mugaa akka jiru agarsiisuufi. Isa daljeesi taa’aa walitt quba qabdu sana ta’uutu nati muldhata. Jaarmaa yk waldaa Oromoo kamtu kamirra wayyaa? Daaraan daalattii nana jettee daakuutt kofalte jedhani. Hundi of ilaalaa hijirani haa dammaqani!
Utuu haalli halle sirratee qabsaawoti Oromoo jabina saanii akka caalaa cimfatan, dadhabina saanii shaffisaan akka irra haanan hundu duuluu qaba. Kara kanaa oganeessoti (artistoti) Oromoo ifaajjee boonsaa gadhaa jiru. Lubbuu fi jirenya qananiis itt wareeganiiru. Kan darbeef dinqisifata fuldurattis weedduun, walaloon, goodaan akka ummata saanii kakasuu irraa hin deebine jajjabeessuu qabna. Qormaati beekota kana irratt karaa agarsiisuu danda’a. Yoos hundaaf falli mirkanbeekii ta’e argama. Kana fudhannu malee dukkana keessa deemuu ta’a. Dhibeen saba keenyaa fi jaarmaa saa xiinxalamee qoricha fayyisu dhiheessuu malee dhukubfataa dhiisanii dhuukubaa waldhaanuu akka hin taane eeggachuu dha.
Sun ta’uu baatus rakkinichi yeroo fudhata malee yeelalsiisus ofiinuu of fura. Fedha bu’uuraa namoomaa irraa waan ka’eef geengoon bilisummaa kan dhaaabuu danda’uu hin jiru. Kanaaf kan sabichi jeequmsa malbuchaa irra gahee keessaa na baasinnuu jedhee kanneen waa hubatanii fi bolola addaa ol ta’an abdatu. Oromummaan yaadaanmalamee roga jireenya Oromoo hundaaf bifa tokkoon gaggeeffamaa hin jiru. Garuu jalqabaa kaasee sochii biisummaa sabaaf urjii dhahaa ta’ee jira. Dhaaba biraa irratt ida’uuf oso hin ta’in, ilaalcha sabaa akka tokomsuuf qorachuu fi irratt mari’achiisanii yaadanmal haalaan walfudhate misomsuuf ifaajja’uun qooda beekotaa ta’uu danda’a. Oromoon ofiin bulummaa Oromoott hin amanne Oromoo ta’uu dhahatan, Oromoon Oromiyaa ala jiraatan wanti waloon safeeffatan yoo hundan beekame Oromummaa jabeessa.
Wal mormiin anga’oota addunyaa fiixee saa yero ga’e ture cunqurfamooti dhagahamuuf filmaata qabu turani. Amma yeroo fedhi bu’uuraa korporeeshinoota addunyaa wal keessa lixe kana keessaa, qarummaa ofii qofatu innaa hamtuu kana keessa huluuqsisa. Rakkinni kun kan harka kennachuun yk gargar faffaca’anii hamajaajii didhuun jalaa bahamu miti. Hammam of jaallatan, hammam beekaa ta’an, hammam walitt aaran, hammam tuttuqan xiiqii qabsiisaman, giroo saba ofiif dursa kennanii walfaana hiriiruun mallattoo sabboonummaati. Jagnummaa dhas. Sabboonummaan onnnee Oromummaan guute malee barumsa yk leenjisa addaa hin gaafatu. ABOn kallacha sochii bilisummaa Oromiyaati. Akeeki saa Oromiyaa bulcha halagaa jalaa baatee ofiin bultu gad dhaabuu dha. Kunis mirga hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachuun dhugooma. Gaafas hundi gara barbadetti ummaticha kakaasuu danda’a. Garuu ABOn walabummaa Oromiyaaf kan dhaabbate waan ta’eef qabsoon saa ooffalch’ormaan (referanddum) hiree murteeffannaan hin dhaabbatu, sadarka itt haanu keessaas qodaa guddaa qabata. Sana as gufannaan ABOn ABO ummati gaggabuuff sana hin ta’u. Yoo ergamsaa fi sardama biraa hin qabaanne hangasitt hundi waliin joga’uu danda’u.
Addi Bilisummaa Oromoo dhaabota Oromoon ummate keessaa guddinaan, beekamuu fi akaakuun kanneen inni ummate keessaa hunda dursa. Aaarsaa qeeyeen Oromoo hundi godhe irratt waan ijaarameef yoomiyyuu hin jigu. Bu’aa ba’ii, kufaa ka’i eenyuufuu kan oolu miti. Jaarmaan kunis dhugaa kanaa alatt ilaaamuu hin qabu. Qoodi sabboonotaa yoo inni kuffisu harka rukutuu qofa utuu hin ta’in yeroo inni kufus jala lixanii ol kaasuun tirachiisuu fi jajjabeessuu dabalata. Janni marfame hanga mala ittiin caffate ba’u argatutti ni ripha. Jannooti ABOs ni riphan malee hi dune, guyyaan caffatanii itt bahan fagoo hin ta’u. Rakkinni amma jiru hirqinfuu hin caalu. Sadarkaa fayyisuun hin danda’amnett hubamee kan itt fakkatu jiru ta’a. Sun dhugaa taanaan dogoggora. Oromoon sammuun hubame jiru ta’a; isaanu sadarkaa hin fayyine gahan jennee abdii kutachuu hin qabnu. Kan bilisummaaf socha’amaa jiru sana faatt qoricha soquufi.
ABOn ayyaanaa, kan walabummaaf dhaabbatan hundaaf mallattoo dha. Kanaaf yeroof bitintirulee madaallii saa hin jaldhatu. Dinni kaayyoo saatiif baleessuu barbaada, vidyoo laallibbata rifachisa jedhu itt baaseera, bombii dhoosee isatu godhe jedhera, gooltuu dha jedhe hololla hin ofin hin qabu. Waan miidhes qaba. Ofumaa ari’ee, baqatummaan akka hin fudhatamnellee ifaja’aa jira. Oromoon ibda inni qabsiisutt cidii guuran ballessaa diinaa hunda ni mararfatu jechuu dha. Dhaaba walabummmaa Oromiyaaf fedha gaarii kuuse, qeeyeen Oromo hundi lubbuu fi qabeenya hagana hin jedhamne itt baase hamaa yaaduufiin eenyutt haa tolu jedhameetu? Jagnooti sabaa kan dabe sirreessani, kan hanqate guutanii dhaaba saani angafa oolfatu malee kosiitt gatuuf hin gamani. ABOn kan warra sanaa kan warra kanaa jedhee booqaa itt baasee busheessuu kan yaalu kan diinatt galee fi juujuu qofaa. Qondaaloti ABO maaf tuqamu, maaf qeeqamu hin jedhamu. Garuu tuqaa fi qeeqi sun kan daba sirreessuu, cabaa dhinsu ta’u qaba malee kan ABO balleessuuf aggammate taanaan callisee kan hin laalle hedduu dha. Muka tokko buqqisanii balleessuun ni danda’ama. Yaada altoko faca’e garuu balleessuun hin danda’amu. ABOn tokko yoo bade ABO kukummatu baka bu’aa. Ilmoo namaaf bilisummaan kan midhaan nyaatan, bishaan dhuganii fi afuura fudhatanii gaditt ilaalamu miti. Kanaaf kaayyoo bilisummaa Oromoo ofumaa dhama’uu yoo hin tane balleessuun gonka hin danda’amu.
Oromoon si’ana murnaa fi abba tokkeen adeeemsa malbulcha keenyaa irratt haa mari’annu jedhaa jiru. Waa mari’atanii murteeffachuun aadaa Oromooti. Erga qabamanii akka itt kiyyoo keessaa itt bahan mari’ataama dhufan. Waggaa shantama dura mariin garaa qulqulluun eegale ABO dhalche. Isaan ummatichi ija banachuutt ka’e. Hardhas ABOn galfata itt kenname bakkaan ga’uuf keessa deebi’ee of qoruu qaba. Gadaan bar saddeet sadeettiin of haaromsa. Sochiin ABO biyya walaba keessatt waan hin taaneef aka sanatt of gaggeessuun yoo hin danda’amnellee itt akeekuun irraa eegama. Sanaaf akki humni haaraan itt dhaqu mijjaawuu qaba. Dardari jalaa ka’u yoo hin jiranne dhaabichi dhaaba gadamoojjii ta’uuf deema. Akka aadaa fi dudhaa Oromott qabsoo gaggeessuuf biyyarraa bobba’amuun barbaachisaa dha. Ummati ala jiru akka biyya keessa jiruutt malee akka namoota biyyaa hacucca jala jirani, agabu bulanii booree bahachuf fedhaan of kennuun isa dhiba. Idaa (Biili) fi soora duubaatu itt muldhata. Kanaaf qooda fudhannaan saa kan walakka yerooti, guutuu ta’u haala jireenyatu hin hayyamu.
ABOn meeshaa malbulchaa Oromoo guddicha. Mariin sabboonotaan bakka bakkati tolfamu kan meeshaa sana caalaatt qaruu fi sochii walabummaa gabbisu malee kan qoccolloott sabicha geessu ta’uu hin qabu. Kanaaf mariin kamuu tuqalee jaba hanga yoonaa misoomfanne kan laaffisu utuu hin ta’in kan hanqina gaangalataa dhufan gutee sabicha boonsu yoo ta’e hundu ishoo jedha.Marii jechuun kan qaammi walgahe bu’ura saa to’atu, dhahata irratt dubbatamu kan fedhe hundi gumaachu fi kan dura ta’aa saa ofii filatu jechuu malee yabboo gareen tokko yaada murtawe itt jeekkaru ta’uu hin qabu; ulaaga kana guutnaan yaadi hundi dhimma itt bahu dandahu burquu mala.
Kanneen qabsoo Oromoo hogganna jedhanii fi sochii haaraa eegalla jedhanis biyyatii ala jiru. Akka akeekaatt ala teenyee biyyati qabsoo oofuu dandeenya kan jedhanis jiru. Kaan hogganni ummata gidduutt argamee qabsoo qindeessuu qaba jedhanuu yeroo hin murteessine. Bara fashistiin Italiyaan Itiyoophiyaa qabate Hayila Sillaaseen alatt baqate. Si’a addunyaan garee lamatt hiramee wal garreffataa jiru garri Britin jirtu Haayilaa deggere. Itiyoophiyaaa keessatt jaalbiyyooti garee gareen bakka bakkati ijaramanii fashitii nagaan bulchuu dhowwatan. Sana gidduutt Hayila Silaaseen wagga shan duuba humna alaan deggeramee erga isaan fashistii laaffisanii, loltuu alaa qabatee biyyatt loo’ee galuun sossobaa fi dorsisaan jaalbiyyoota (patriots) of jalatt galchee anatu isinii moo’a jedhe.
Biyya itt dhalatee alatt of ijaaree halagaan utubamee kan deebi’ee moo’e isa. Fakmishoo (modela) kana fudhatanii alatt ijaaramanii deebi’uun mala filamaa akka tahe kan oofan jiru. Hayilan akka mooti duriitt fedha dansa kuufate qaba, Jaalbiyyootis garaa guutuu akka inni hin deebine hin mormine. Baqattoota keessaa tokko ture malee nambiyyumaa saas hin jijjiirre. Jaalbiyyoota Oromiyaa qabsaawaa hunda walqixxummatt ilaalu malee biyya saanii diinaaf ramacii godhan hoggana hin beekne keessumsiisuuf akeeki hin hayyamu. Haalli Hayila anjaa kenne hundi hin jiru. Barrichi bara internet. Haalli addunyaa keessa jiru kan yartuun alatt of ijaartee wayyaba irratt dhaqxee of tultu miti. Kan achumatti ijaaramee jireenya ummatichaa jiraatee qabsaawutu barbaachisa. Sun haala Iraaqii fi Afgaanistan keesssa tureraa hubatamuu ni dandaha. Kan alatt qopheeffaman hedduun ni fashalani. Fakmishoon deebii jara Yahudiis kanaan walitt hin dhufu, isaan eenyu, eenyutu gargaree qorachuu dha.
Ummati Oromiyaa qabeenya, amantee fi ilaalcha saaf harka diinaatt guraarama jira. Sabboonota irraa kan eegamu kan qaban jabeeffatani kan hanqate guuttatanii ummatichichaaf dhaqabuu malee yaadanmal hin yaalamne irratt qoccolloo heddumeessuu miti. Ajjeechaa fi hidhaan, badiisi heddummaataa deeme malee hin foyyofne. Samichii fi hacuuccan waggooti afurtam duran turan ammas caalaa hammaatanii jiru. Diinni sanuma irra diddibee akka haaraatt of dhiheessaa jira. Garuu ummati jijjiirama hundeef malee kakkabeebsaaf qabsaawaa hin jiru. ADBU (PDO) haa ta’u qondaalamuun abba tokoota kibbaa, uumaa empayerichaa jijjira jedhee kan gowwomu jira hin fakkaatu. Luugammi empayera hardhallee abbaa hirroota harkaa hin buune. Kan bu’u akkasitt miti. Oromoon akka diinaatt tooftaa yeroon gaafatu jijijiiruuf haala mijjatu hin arganne. Hamajaajiin akka yeroo hin arganne lola itt banuu qofa utuu hin ta’inis jeequmsi keessaa itt fufaama deeme. Maaliifu dura walabummaan dhaabbatee abba barbachise waliin dhoofsisuuf jequmsa keessaa bahu qaba. Hanga sochiin bilisummaa ABO fi kanneen kaayyoo ganamaa hordofaniin gaggeeffamu jirutt mirga Oromoon walabummaaf qabu kan dabarsee kennu dandahu hin jiraatu.
Kan olitt fecca’amee dhihate kaayyoo sochii bilisummaa ganama qabsaawoti irratt waliigalan wal yaadachiisuuf. Oromoon gannoota afurtama dura kan qabsoo eegale ashkarummatt hafuuf osoo hin ta’in nakkarummaa saa labsachuuf. Abba tokkooti, hariiroon isa humnan qabate waliin jiru, akka hin jijjiiramne fedhan jiru ta’a. Fedha wayyabaa dura hanga hin dhaabbannett mirga saaniiti. Diinni ABO balleessuuf kutateera. Oromoon akka Oromiyaan dhaaba walaba bilisummaa saaf dhaabbatu hin jiranne fedhan diinaan addatt ilaaluun rakksuu danda’a. Yaada ofii qabachuun yaada obbolaa utuu hin midhin ta’uu qaba. Sabboonota dargaggummaa saanii bosona Oromiyaa keessatt qabsoon dabarsan, kan du’anis jiranis ulfina guddaa qabu. Gootota keenya hamajaajiin xureessuuf rafee hin bulle. Walabummaa ummata ofii jedhani waggaa afurtama utu hin ta’in guyyaa tokkollee kanneen rasaasa foolii fuudhan ni dinqisiifanna. Yeroo hedduun keenya bakka ofirra hin laalle jirannu isaan haddhaa qabsoo dhandhamataa turani. Lubbuu ofii kan caalu hin jiru. Garuu kaayyoon qabsoo saba saanii sana caalaa ulfoo ta’uu saa aarsaa ta’uun mirkaneessan. Jannummaa saanii walaloo fi faaruun kaafnee dhaloota haaraa ittiin didhchiisuutu nurraa eegama malee maqaa cabsinee gootota dhahannu of dhabsiisuun miti. Yoo hin qabnellee ni uummatu. Goototi lubbuun jiran keessaan laalummaa dhabanii dimimmisa keessa dhaabbachuun booqaa adda addaaf karaa mijjeessuu irra utuu ulaagaa ummati ka’erraa gad hin buune boonsoo sabaa ta’anii hafu. Oromiyaan akka walaboomtuuf umati sees akka bilisan biyya ofii ijaarratu yoomuu mamii hin qabannu. Injifannooo kutataatu fida.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
* Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan kees.
—————–
Source: Gubirmans.com
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
7 Comments
-
obsaa said,
Obbo Ibsaa Guutamaa, hayyuu kabajamaa Oromoo, ulfaadhaa. Qabsoo bilisummaa utuu walirra hinkutiin gaggeessaa waan jirtaniif isin namoota akka modeelaatti ilaalamuu qaban keessaa tokko. Akkuma barreeffama keessan armaan olii keessatti tuqtan birmadummaa fi walabummaan mirga uumamaa ilmoo namaa ti. Ummanni tokko mirga kana eegsifachuuf qabsaa’uu qaba malee hayyama eenyuu iyyuu gaafachuu hinqabu. Kallattiin qabsoo Oromoo mirga kana mirkaneeffachuu dha. Gaaffiin oromoo gaaffii tayitaa utuu hintaane gaaffii abbaa biyyummaati. Gaaffiin Amaaraa immoo gaaffii taayitaa ti. Kanaaf kaayyoon qabsoo keenyaa walhinfakkaatu. Oromoonni akkuma dur habashoota wajjin hiriiruu fi isaan jala kaachuu barbaadan dogoggora keessa utuu hinlixiiin dura garaagarummaa qabsoo Oromoo fi qabsoo jaraa adda baafachuu qabu.
-
araboo hordofaa said,
J/Ibsaa guutamaa .
Galatoomi galanni kee bilisummaa oromiyaa siif haata’u jechaa gara fuulduraattis jabaadhu nujajjabessi barruu kekana irraa waan hedduu barnoota heddun argadhe akka kootti lammi oromoo hundi barnoota guddaa irraa argatu jedhen yaadaa
-
Hunde said,
Galataa guda qabdu Obbo Ibsa. Yeroo tokko tokkoo baarruu keessan nan laala. Wa’ee barra Xaliyyaan na yaadachisuu keessanf galatooma je’a. Garu Fitwaraar Karkarssaa Guteef Dajazamachii Odda Jotee Geerra irrati Ras Imiru Haile Silasie yaa guu Boji’an biyyaa issan irratti dhabatan loolan injiffannoo mirkaneesan male computarra jalla ta’an mitti Gutamma Birbir akkasumma. Ammoo kan issin gafachuu barbadee kara tokkoo qoofa bilisummaa ummata tokko dhufa? Nammoota biyyaa Oromiyyaa keessaa jiraatanif olashee kan jiran immamataa akkam qabdu?
Nagaan.
-
Salphina said,
Jaarsi Akkas kunoo.Galatooma Obbo Ibsaa.Ulfaadhaa raagaa bulaa!
-
Lammii Baatii said,
Hayyuun Oromoo yeroosaatti kunoo akkas Seenaa barsiisa Magguddummaan Lubbuu dheerina eebba Waaqaati obbo Ibsaa Guutamaa akkuma kaleessaa Oromoo qaraa jiru ulfinaaf jaalala guddaa isinii qaba ummanni Oromoo !!jabaadha.
-
Motii biyyaa said,
Haayyuuni oromoo akka obbo ibsaa jirtani umriini keessani yaadheeratu.yeero eggatanii afaani nufaajjeessufi namootini oromoo irratti ka’aani heeddudhaa yaat’uu malee obbo ibsaani deebii ga’aa ta’ee nuffi laattanii jirtuu.namootini oromoo burjaajeessu fii waliini dhahuu barbaaddani heeddutu jiraa kanaafi waahunda hubatanii laalunigaarii dha. Obbo ibsaa nuffi jiraadhu.
-
Motii biyyaa said,
Obbo ibsaa galata guddaa qabduu.namootini oromoo irratti ka’aani bifa adda aaddaatini nutti dhufani yaata’uu malee haayyuuni oromooni qabduu keessaa isiniini tokko gatii taatanii deebii gaarii nuffi deebisaajirtu.kanaafi diina oromoo kani keessaafi kani alaa yeero ittieggannudha.obbo ibsaa siwajjini jirraa nuujabaadhu umrii rabbi siifi yaalaatu.


c: text/html

text:
Ilaa fi Ilaamee
Dhooftuu cimaa Waliigaltee ittiin jabeessan
Sirni malbulchaaa fi hawasomaa Oromoo, Gadaan, waan Oromoo hundi uumuu saaf itt boonu. Sirna walabummaa, walqixxummaa fi ulfina ilmoo nama gad jabeessu ture. Karaa sun itt mirkaneeffamu tokkoo yaa’a demokratawaa quunnamtii wal gidduu yk mariin ture. Haasaa afaniin namoota lama, sadii yk gumii gidduutt tolfamu keessatt kan qooda fudhatu hundi naannaa ulfinnii fi wal qixommi jiru jalatt wal dhaggeeffachuu fi darbabeen dubbachuuf dirqamaa fi mirga qaba ture. Yaa’ichi eegalee demokraatawaa Oromummaa, ilaa fi ilaamee jedhamu, dhabamuun saanii Oromooti rakkina saa dheeressa jiran keessaa tokkoo. Ilaa jechuun waanan jedhu yk agarsiisun qabaa dhaggeeffadhu jechuu dha. Abbaa haasaa jalqabuu barbaadutu jedha. Erga jalqabamee duubas gurra naa kenni jechuuf tokkoo ilaamee jedha. Ni dhaggeeffatama. Gabaabaatt haala nagaa jalatt, ogummaa darabeen waldhageeffataa dubbatan ture.
Yero balaan uumaa yk badiisi namaan tolfamu gahun tasgabiin hawaasaa dhibamu ilaa fi ilaameen baduu dandaha. Yeroo akkasi dhimmi waldhageeffataniif ni dhiba. Yeroon saa kan burjaajii fi mancaa taha. Yeroo nagaa kan ilaa fi ilaamee diigu farra qofa ture. Sana malee murtiin marii hundi irratt gumaachuun xumurama. Yaada ofii kan nama irratt fe’u hin turre. Yeroo maanguddoon mari’atan ijoolleen dhaggeeffachuu hin dhowwamtu. Bakka gocha kana itt shakalan walgahii hiriyaas qabu turan.
Oromoon gubbaa gad itt himamuu hin beeku ture. Mataan finnaa, Abbaan Gadaa ulfinaa fi amanamummaa guddaa qabullee yaadaa fi fedha saa dirqiin nama fudhachiisuuf mirga hin qabu ture. Yoo akka malee rorrisuu barbaade buqqifamuu dandaha. Kanaaf innilee dambii ilaa fi ilaamee ulfeessuu qaba ture. Oromoon gocha hawaasaa hundaaf seera fecca’ame qaba ture. Gochi wal hin gitnee fi hangammeessi hooda tahan hundi hooda safuu jedhamun tumamanii turan.
Seera Caffeen tume cabsuun safuu dha. Dhudhaa fi hooda cabsuun safuu dha. Salphaatt, safuu dha jechuun seeraa fi dudhaa ala tahee kan seera nama fi dheekamsa waaqaan adabauu dandahu jechuu dha. Dubbachuu fi darabeen dhaggeeffatamuun dambii dha. Isa cabsuun safuu dha. Kanaafi seeraan bulmaati Oromoof keessummaa miti kan jedhamu. Gochi fi hojiin namaa hundi tumaan deggaramuu qaba ture. Nagaa fi waraana buusuuf dura mari’atamee dhaabbiin fudhatamuu qaba ture. Murtiin akkasitt fudhatame “seera” jedhama. Amaarri kana irra fudhatee sadoon “seeraa” jedhe. Nambiyyooti biyya koloneeffataa marii seera tumaa irratt qooda fudhatanii hin beekan. Yeroo waamaman Awaajii yk ajaja dhaggeeffachuu fi sana malee finqilcha saduuf fedha saaniitiin yaa’u.
Miseensoti dhaloota sochii bilisummaa jalqaban garri caalu sirna cunqursaa kolonii jalatt guddatan. Hedduun saanii waabarii waan dhaqaniif aada adda addaan walitt dhufanii turani. Unkaan quunnamtii isaan argan sun kan Oromoo irra adda turan. Kan darabeen wal dhaggeeffachuu hin beekan. Kaan walitt wacu yk aluma tokkoo dubbatu. Aboo qabeessoon, barsiisota, qajelchota yk qondaaloti ambaa, eenyuu haa tahanii, fedha saanii namatt fe’uu malee yaada nama hin gaafatani. Qunnamtii saanii keessatt qooqota ajajaa qofatu argama. Oromoof sun safuu taha ture.
Kana irratt sirna “waaltummaa demokrasii” jedhamutu dabalame. Fakmishoo komunistii, shakalaan xurreen qunnamtii asii gadi qofa ture. Aadaan halaga sun hundi dudhaa boonsaa kana laashessuutt qooda qabu turan. Dabballooti Oromoo kan karaa halagaa irra bu’uu yaalan, amantee hordoftoota saanii dhabani. Oromoon yaa’ii Oromoo keessatt mirga ilaa fi ilaamee dhoofsisuun rakkisaa taha. Oromoo tokkoof ajaja Oromoo biraaf obsuu mannaa kan halagaa fudhachuutu caalaa itt salphata. Halagaan duruu halagaa dha; kanneen seeraa fi adaa walii beeknu walitt cobuu yaaluun tuffii dha, kan jedhan fakkaata. Kanaaf ofiin bulummaa shakala abbaa hirrumaa halagaan burratee argachuu mannaa halagaan buluun yoo itt fufe filatama. Akki dhaabi tokkoo wal dhabdee keessaa itt furu faara kuusaa egereef qabuu mullisa. Sabaawota yeroo fi bakka hundaatt akka wal qixeett ilaaluu dhabuun farra Oromoo tahuu dha.
Qabamsi ayyaamii Oromoo hedduu tuqe. Kaneen nafii fi boona saba ofii deebisanii dhaabuuf fincilan tokkoo tokkollee faara namaan buluun dhibammutu irra muldhata. Kanaaf of yk gutummaatt kanneen biraa tahuu hin dandeenye. Waliigalli miseensa sochii bilisummaa, nafii hawwamaniin madaqfamef hoggansis waan lallabuun akka bulu irra eegu. Yaadaanmal (theory) qooqoti ajajaa koloneeffataa gatamanii jiru. Sirni ergisaa waaltummaa demokrasiis hojjechuu hin dandeenye. Geggeeddarama dhalate qayyabachuu dhabuun, jallewwanii dhibdee walii ilaa fi ilaameen fala itt barbaaduu dadhabuun wal irra qoolifachuu kaase.
Suukiin mirga dhagahamuu dhabuu fi moggeeffamuun namatt dhagahamuu, kaneen wal irra qoollifachuu fidan keessaa tokkoo. Sun waliigalatt waadhibnee tahu fi ofirrumaa miseensota hooggansaa tokkoo tokkoo irra maddani. Qollifatoon garuu waan beccoon maqaa dhahamuurra jedhanii sababa adda addaa himatani. Xiiqiin abba tokkooti waliin galanii fi mata jabinni kan koo hinfudhattan taanaan bolla lixaa jedhus qooda qabu. Osoo kotte nabaasi jedhanii baqachuu baatanii, keessatt hafuun akka ilaa fi ilaameen hojii irra oolu qabsaawanii afanfajjeessaa fi kantara amma jiru oolchuu dandahu turani.
Boddana garagarummaan bu’uura mooraa bilisummaa keessatt babahuutt kahe. Haalli dhiibbaa gola sadaaffaan umamee ture dhibdeen keessaa akka Oromooti akka hin furamne gufuu tahe. Ilaa fi ilaameen hin yaalamne. Halagaan akka dhiibbaa tolchu qaawwaatu baname. Osoo ilaa fi ilaameett dhimma bahame tahe yoo guutummaatt walii galli dhibamelle sagalee wayyabi dhaabicha gumaa tokkoon hambisuu dandaha ture. hanga fedhe haa fudhatu gargaarummaa dhiphisuuf irratt mari’atu malee akkus yaaloott wal hin dhiisan turani. Sun hafee hundi morma waliif deeman. Hordoftooti tokkoo tokkoon saanii akka malbulcheessota abbaawummaa qabanii tahun hafee akka tiksee of gochuutti kahan.
Amba keessatt afaan badaa dubbachuun dudhaa Oromoott safuu dha. Angafoota salphisuunis safuu dha. Si’ana facaa, quunnamtii bakkicha saybar irratt fi barulee Badii gidduutt tolfamu irratt safuu cabsuun baramaa dhufeera. Nammi tokkoo tokkoo gocha saaniif abbaawummaan itt hin dhagahamu. Dudhaatt gochi akkasii wanbadeea fi tiksee warra irra fagaatanii fi too’anaa hawaasaa ala tahan irratt muldhata ture. Badiin qabsoo sabaawaatt tolaa gumaachuu qaba yoo tahe akka hariiroo walii keessa deebi’anii qorachuu qabu.
Karaan itt hariiroo wal keessaa fooyyesuun dandahamu tokkoo ilaa fi ilaamee shaakaluu dhaa. Hariiroo murnoota sabaawoo gidduu ciccite deebisanii walitt fufuuf kanneen garaa Oromoo tahaniif rakkina hin qabu. Oromoon dandeettii riphaa guddaa qaba. Lakoofsaan wayyabaa. Qabeenyi saanii gara hin qabu. Garuu akkuma “ oobdii gowwaa keessaa gindoo muratu” jedhamu, hundi kun diina jabanaa ijarameen dhimma itt bahamaa jira. Dinni kun meeshaa finnaatt dabbalee dhaaba ofii cimaa tahe qaba. Karaa biraan yoo ilaallu, Oromoon qabeenya Oromoo guututt bobbaasuun hafee namoota biyya abbaa of kennuuf bobbahan illee qindeessuu hin dandeenye. Jarmiyaa cimaa, qayyabannoo waloo fi dudhammii kaayyoo sabaawaaf osoo hin jiraatin diina dura dhaabbachuu tahee diina waliin dhoofsisuun rakkisaa taha. Akka jirutt qabsoon bilisummaa gunnufacha irra waan jiruuf diinni, dhimma qubaa tokkoo gad dhiisuuf hin qabu. Haala kana jalatt hariiroon isa waliin tolchuuf yaalamu harka kennachuu gaditt hin laalamu.
Ilaa fi ilaameen ayyaana jaallummaa dagaagsuuf nafii dudhaa gurguddaa jiran keessaa tokkoo. Garuu dubbeen saanii daandii qajeelaa, daandii bilisummaa fi ofiin bulummaa irra isaan qoollifachisaa jira. Kan darbe kan bade egereef akka tolutt sirreessuuf malee gufachiisuuf dhimma itt bahamuu hin qabu. Hariiroon halagaa waliinii kamuu, injifannoo argamsiisuuf waliigaltee Oromoo bakka bu’uu hin dandahu. Isa argamsiisuuf saboonoti hundi karaa Oromoo irra bu’uu qabu. Dilormaa, qabeenya, fi dandeettii riphaa hanga yoonaa dhimma itt bahuu dhabuun isaan qaanessuutu irra jira ture. Marii, walta’iinsa fi wal amantee uumuun ijoo marraga Oromo kan Oromoo ammayyaan baruu qabani. Dhibdeen nama hundaa yoo dhaggeeffatame, gaara sochoosuutu dandahama. Akka sanatt abbooliin saanii bantii jijaa kan gahan.
“Mari’atanii sanyii nyaatu” jedhama. Sanyii qonnaaf qophaawe nyaachuun safuu dha; garuu mariin murteessinaan hoodi irra cehamuu hin dandahamne hin jiru. Ilaa fi ilaamee qaama jireenya ofii goonaan, furmaati waan hallee fiixee qubaa irra jirata. Isa malee atommi sabaa jiraachuu waan hin dandeenyeef, tokko tokkoon sagalee sabaawaa nafii guddaa qaba. Moggaasii irratt marihataman kamuu, (safuu osoo hin irraanfatin), malbulcha, dhugeeffannoo, godinaa, gosa kkf lagatamuu hin qabani. Qabsoon, obsaa fi beekumsaan waan nama dhibu irratt yaada ifsachuu fi darabeen wal dhaggeeffachuu, gaafata. Micireen ilaa fi ilaamee sana.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Mudde 2007
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tokkummaan qabsoo Oromoo hunda dursa
Oromoon surraa, of ifsachuu, ofbulchuu barbaadu.
Oromoon sagaleen saanii akka dhagahamu barbaadu.
Oromoon moo’ummaa barbaadu.
Olloota isaanii mo’ummaa ofii shakalachaa
bilisummaan jiraatan waliin nagaan jiraachuu barbaadu (furan kiyya)
Holcomb (7/14/12)
Qabsaawoti Oromoo yeroo jalqabaaf ijaaramanii gadi bahan kan kaasan gaaffii ummati Oromoo erga qabamee kaasee guungumaa ture. Ummati Oromoo maal barbaadee gungume yoo jedhame ofiin bulummaa yk walabummaa fi birmadummaa sarbame deebisee gonfachuu dha deebii jedhu argata. Sararan ol haanan haasaa Bonnie Holcomb WQO irratt gotee keessatt gaaffii Oromoon maal barbaada jedhu kaastee tuqaalee tarreessite keessaa fudhatame. ABOn Oromoon maal akka barbaadu himutt erga ka’e walakaa jaarraa ta’uuf deema. Oromoon saba guddaa, qaroo, hala kamittuu madaquun isa hin dhibne, homishaa, sammuun taadhii ta’e, jagna maaliinu hafaa hin qabne ture. Diinoti saa danuu seenaan erga qabatanii, akka makiinaa hoomiishaa, geejjibaa, ijaarsaa, quunnamtii fi ajjeechaatt tola yk gatii bushaan dhimma itt bahaa jiru. Haala jiru tursuuf akka inni deeebi’ee of hin barre qaccee Oromummaa keessatt hafte haquuu fi hamilee saa burkuteessuuf waan danda’an hunda tolchaa jiru. Kan isaan xiyyeeffatan hameessa saanii Oromoo balleessuu utu hin ta’in Oromummaa doomsuu irratt. Sana, yaa’a keessa utuu fixasanyii hin raawwatin tolchuun hin danda’amne. Oromoon hunda hubataniiru; eenyummaa saanii golgame deebisanii hanga gonfatanitt sabummaan itt fufanii jiraachuu akka hin dandeenye barataniiru. Kanaaf qabsoo walabummaa eegalan. Dandeettii saanii riphaa sochoosuu dandeenyaan kan jala dhaabbatu hin jiru.
Qabsoon Oromoo yeros firoomsatt tokkummaa qaba ture. Gaaffii ka’e deebisuuf itt sissiqameera ta’a malee kan gaafatame harrallee deebii hin arganne. Isa dura bu’uurri dhokatee ture gadi bahee jaallewwan tamsaasee. Heeraa fi seeratu cabee, kaayyootu dagatame. Sanaan hundi wal ciiga’uu fi wal mamuutt ka’e. Golee tokko yeroo xexxebi tokko darbatamu hunduu wal duukaa huursutt ka’a. Akeeki saa maal jedhee hin gaafatu. “Dhagaa walitt darbachuu, walhankaaka dhaloota dullachaa fi haaraa gidduu” yoo jedhani wal harkaa fuudhanii afarsan malee maaliif akka wacamaa jiru hin gaafatani. Turee, hangi tokko waan it akeekame baruu hin oolle. Amma qubqabsiisii ambaa irraa akka dhageenyutt kan walfakkaatan walitt fuula deeffataa jiru. Wal amanteen badde suuta dhiinaa kan jirtu fakkaati.
Kaan addunyaan jijjirame jedhu. Addunyaan eenyuuf jijjiirame, tokko garboomsee kaan gooftomsuuf moo itt bahi saa maalii hin jedhani. “Gaaffiin Oromoo dulloomee jijjiiraa” yoo jedhan harka rukutu; ammallee saafila yoo jedhames harka rukutuu fi kan dhufe hunda duukaa qeeqa malee girrisuun Oromo ala Badiif barsiifata ta’aa jira. Qeeqaan yaada kan laalutu dhibe. Akkuma Wayyaaneen ABO dhangaa dhahaa jiru qaanii malee hin jiru jedhaa bahe hardha Oromon tokko tokko, Oromoon hooggansa malee hafe, ABOn burkataaweera jedha jiru. ABOn hardhas baroodaa jiraa, dhaaboti Oromoo walabi biras jiru, hoggansa kennuu kan danda’anis kumootatu jiru. Sana barbaaduuf galtuu Itiyoophiyaa ta’uu hin barbaachisu. Kun hundu qaama duula dhaabota Oromummaa hidhatanii bobba’an busheesuuti. Kan ABO gad dhiisan kanneen gaabbiin kan tufan arraaban yk diiguuf luuxanii galanii milkii dhaban ta’uutu mullata. Kan naamusaan gaggeeffamanis jiru ta’aa. Gaabbuun mirgaa, garuu waan hardhaa haatahu kaleessa dhugaa baasuun nam guddummaa dha. “Ani duunan sardoon hin margin” jette harrettiin isa jedhamu akka hin taane. Yoomu dhuuga dabsuun iriguun nama hin ga’u.
Kaasan rakkinoota Oromoo, malbulchaa, diinagdee fi hawaasomaa, keessattuu rakkina diingdee fi malbulchaa irraa maddaa. Oromoon garri caaluu qotee fi tikfatee bulaa dha. Halagaan qabate caasaa malbulcha saa diigee, nama saa hedduu ajjeesee hedduu gurgurate; lafa saa irra fudhachuun mootummaa fi ashkaroota ofii badhaase. Sochii saa fi kan beellada saa daanga’ee. Qabiyyee akaakileen saa tursaniif irratt gabbaarii ta’ee humna fi qabeenya saa halagaan tola dhimma itt bahuu eegale. Qeyee fi maatii isaa irratt abbummaa dhabe. Roorroon irratt raawwatamu hammaa baanaan daarii hanga daariitt guungumu eegale. Sun utuu hamaa caalaa hin fidin murni halagaa tokko fala lafti kan ummataati jedhu fudhate gadi bahe. Sanaan finnaa haa tahu abbaan lafaa akka lafti harkaa bahe himamee. Labsa lafaa fi lallaba hojiitt furaa sabbonoti Oromoo harka keessaa qabu turani. Cunqurfamaan gammachuun dhiichise. Jiraadhu “Darguu” jedhe. Utu inni dhiichisa jiru labsi foyyeffamee “lafti kan finnaati” jedhame. Ummatichii gammachuu dhiichisa tibba tokkoof malee harka duwwaa hafe.
Qabsaawoti Oromo sana yeroon hubachuun ABO ijaaruu duraan eegalan itt fufanii jabeessanii. Yeroo gabaabdu keessatt yaada geeddarachuun Dargii fulduraafis akeekkachiisa ta’ee. Dargiin girrigirrii duraa keessa qotee bulaan akka bilisummaan itt dhagahamu tolchee ture. Isa dhiisanii abbaa lafaa irratt akka xiyyeeffatan kakaase. Sana irratt utuu dhagaa guurani inni yaabbii tolfate. Gibira caalaa irra buusee. Ijoollee saa akka fedhett duulatt guuruutt ka’e. Tolaa fakkaatee hamaa mootota isaan dura turan caalaa irraan gahe. Dura dhichisiisaa boda dhiituun Dargii duubas ittuma fufee. Oromoof aadaan saas, dudhaan saas, mirgi saas, afaan saas homti saayyuu hin deebineef. Sirni empayera garuu raafamee ture.
Kanaaf barbaachisummaan qabsoo Oromoo caalaatt hubatamaa fi ho’aa dhufe. Diinoti saas akkuma dudhaa saanii qabsoo aangoo keessaa walirratt oofaa turani. Kanaaf jara mootummaa saaniitt fincilan sana ABOn fakkeessaa saaniin dagamee akka firaatt ilaaluun ija irraa fudhachuu hin oolle. TPLF fi EPLF Dargii waliin miira sabummaa hirmatan qabu. Mirga Oromoon walabummaaf qabu beekuuf yaada hin qabani garuu akka OLF Dargii finqilchuu gargaaru ni fedhu. Oromiyaa too’achuun akka anjaa diinaggee fi tarsiimo qabu lachanittuu ni muldhata. Qabi saanii eegalaa akka Dargii hamaa tahuu baatuyyuu hobbaatii inni Oromiyaaf qabu tokkummaa, kolonummaa jalaaa hin baane. Eertraan ammayyuu walabummaa Oromiyaa hin deggertu. Tarsimoof garuu murnoota sochii bilisummaaf gaaddisa kenniti.
Kana irratt TPLF fi EPLF firoota Habashaa dudhaan walitt fufamuuf rakoon hin mudannee. Gaaffiin saanii caasaa finnicha kan tuqu akka hin taane beeku. Akeeki ABO kolonii qabamuu saa firooti sun gargaaran walabomsuu waan ta’eef, amansifachuun akka jara kaanii hin salphatu. Farajooti Teedros, Yohannis, Minilik, Tafarii fi Dargiin duula humna Oromoo cabsuuf tolfame hunda irratt gargaaraniiru. Boodanas ABOtt dudda galfatanii TPLF kan gargaaran isaani. Muuxannoo irra, bu’aa argannaan wal ganuu irraa akka hin deebine waan beekaniif fedhi saanii isaan biratt akka eegamu mamiin saanii yartuu dha. Oromoon saba guddaa waan ta’eef akka fedhan dhommoqsuu danda’uu ofii ciicachu hin oolani. Kanaaf hariiroo uumuuf Oromoon jara kaan caalaa karaa fagoo itt deemuutu irraa eegama.
Bara 1991TPLF ABO waliin hidhati uummate hin turin cite. Isaa as waan diinagdee ilaalutt hariiroon ummati lafaa fi qabeenya lafaa gadii fi ol jiru irratt qabu isa durii caalaa hammaataa dhufe. Akkuma mootota isa duraa Habashaa gaaraa gadi guuree fedhaa Oromoo malee Oromiyaa keessa qubachiisutt ka’e. Lafa magaala fi biyyaa, dureeyyii garba gamaa fi kanneen empayerittii keessaa horii qabanitt gatii cabsee gurguruu eegale. Kan bitan ummati buqqa’uu, lafti haddhaan faalamu, fayyaan nama, beelladaa fi biqiltu dorsifamuuf kanneen dantaa hin qabnee. Mootummichis uumaa fi qabeenya manca’uuf garaan hin raafamu. Ammas Oromoo fi maddi binagdee saa gargar fagaataa deeman. “Ciisanyummaa” illee dhabee dudhaa ofii malee kadhattuu karaa irra ta’aa jira.
Gara malbulchaan erga qabamanii hamma hardhaatt Oromoo galtuu qabatanii roorroo biyyarraan gahaa bahani. Bulcha keessatt kan isaan qooda fudhachiisan kanneen bakka saanii bu’anii dhiiga saba saanii boorrachuuf fedhaa qabani. Hardhas maqaa sirnichaa haa jijjiran malee sana irra adda hin taane, qabeen saa sanuma. TPLF, EPRDF jechuun gola inni gooftaa itt ta’e dhaabee, boojuu fi galtuu maqaa ummatootaa itt baasuun goloota sadii ofii alatt uumeen ijaare. Sanaan bifa empayerummaa bulcha saa dimimiseesuu yaalaa jira. Akka farda gaarii Habashaamitii of dura buusee akka farda, luugamaa fi qaccee qabatee gulufaa jira. Qarooma kolonootaatt arraba baasuun kun hanga yoomitt irra ilaalama? Egaa TPLF imaammata diinagdeen kan isa dura turaniin hagas adda miti.
TPLF, akeeki saa mootummaa olhantummaa gola tokkoon kan masakamu ta’uu himate. Maqaaf garuu mormitooti yoo harcaatuu argamte funaanattaa akka jifaaraatt tajaajilu hayyame. Akka waa’ee angoo hin abjoonne dursee murteeffameef jechuu dha. Ilaalchi addunyaa EPRDF Abiyootaawii Demokrasii kan ilaalchi tokko olhaanaa itt ta’e jedhame. Ilaalcha sana kan qabu isa qofaa. Imaammata diinagee kolonotaa fi malbulchaan qabu irratt kanneen isa duraa irraa inni addummaa bu’uuraa hin qabu.
TPLF karaa hawaasomaa jijjiirama muddama afuura baafachiisuuf tolchee jira. Gaaffiin afaanii isa muummicha hin ta’in malee kan Oromoon qabsaawuuf keessaa tokko ture. Kan Dargiin gowwoomsaaf aggaamee irra darbe inni akka ittiin hojjetamuu fi baratamu ABOn irratt walii gale. Daangaa Oromiyaa ABOn bara hedduuf yaayyoo saa beeksisaa ture hunda hin tahin malee hanga tokko fudhatee jira. Sanaan mallattoo empayeraa saanii keessaa tokko, fakmishoon “Xaqilyaayi Gizatii” haqamuun Amaara wacabbarsiisee. Heera Habashaa keessatt yeroo duraaf sabootii fi sabummooti jiraachuu fi mirga qabaachuu saanii galcheera. Sun injifannoo qabsoon galmeeffame ta’uyyuu waliigalteen saa argamuun kanneen isa duraa irra caalaa abshaala ta’uu saa agarsiisa. Garuu empayerummaa Itiophiyaa jijjiiruuf fedhaa dhabuun saa tokkummaa angafoota saa waliin qabu mirkaneessaa.
Mirkanii olitt ka’an akki Oromoon itt ilaalan tokkummaa ilaalchaa uumuufi danda’a. Waan Oromoon jala darbeef hundi furaa wal hin fakkaanne kennu yoo ta’e tokkoomuun kan ilaalchaan tokko ta’anitt hafa. ABOn haala hawaasa Oromoo keessa jiruuf seenaa naannaa erga xiinxalee duuba barbaachisummaa Republika Oromiyaa demokratoftu dhaabuuf qabsaawuu malee ilaalchi komunistoota Itiyoophiyaa akka hin baafne amanee sagantaa malbulchaa baafate. Biyyi tokko eenyummaa saatiin ulfaatee gammadee jiraachuuf walaba tahuu qaba. Yaada kanaa alatt kan empayera Itiyoophiyaa demokratessinee hanga danda’amett mirga sabummaa Oromoo achi keessaan kabachiisna kan jedhan jiru. Fedhaa Oromoo qofa osoo hin ta’in kan koloneeffataafis yaaduu qabna jedhuu. Kun hariiroo dudhaan ABOn qabaataa tureen adda. Oromoon eenyummaa ofii qaba moo hin qabu? Oromiyaan empayera waliin firommi see maali? Abbaatu of gaafachuu qaba. Kamuu haa filatu safuu fi taajjaba haa baratu.
Si’ana komee “diina dhiisanii dhagaa walitt darbatu kkf” afarsamaa jira; garu dhugaa miti. Adda addummaa yaadaa fi wal balaaleffachuutt yeroo dabarsuun tolaa hin qabu. Yoo ifsoota sobaan tuttuqamaniyyuu, kan hedduun si’ana of qabaa jiran sanaaf fakkaata. Qabsoo keessatt jeeqammi cinaan dhufu waan eegamu. Dhagaa furuursa arrabaa walitt daddarbuun isaan keessaa tokko. Kan sana tolchan qabsaawota dhugaa osoo hin ta’in, kashalabbootaa fi keettoo diinaa kan ta’ani. Walitt qabani hunda jala dhaabbachuun malee komen wanti sirraawu hin jiru. Dhuma irratt sararaan dhugaa qabu injifatee bahuun waan hin olle. Badaa caaluu irra maquuf, daaya akkamiiyyuu egeree Oromiyaaf qabaatan, halagaa fuulduratt ildiima saaf sarma, sodaa fi rom’ma, ulfina sabicha gad cabsu agarsiisuun fafaa. Akka sabaa fi abba tokkeett, saba haa ta’uu abba tokkee kam irraayyuu sadarkaa walqixummaa gadii fudhachuun salphina. Kan dhalootan ulfina hin beekne maqaa Oromo dhahachuu hin qabu. Meeshaan diina akka itt ilaalamutt ilaalamuu irra hin hafu. Garuu nammi tokko hanga fedhaa sabicha irra hamaa hin buufnett, filannoo saaf dhagaa itt guuruun cubbuu dha. Hangam walitt aaran, sararaan arrabaanillee yoo irra darbame safuu ta’u jiraachuu qabaa. “Safuu fi ilaa fi ilaameen” utubaa golee ijarsa Oromummaati. Faaruu lolaa “Citaa mana keetii hin ijjeerin kabi; hamaa nama keetii hin ajjeesin qabi” jedhu keessa deebi’anii ilaaluu dha. Obsaa fi kan qabanitt cichuun, dhuma injifannoon guute sabichaa ta’utt baasuu danda’aa.
Qabsoon Oromoo humna barsiifataan dhiibamaa as gahe malee ilaalchi addunyaa olhantummaan keessaa bahee moo’uun masaku hin ture. Oromummaanis bargootu arrabarra gangalataa bahe malee bilchaatee hin liqimfamne. Duubbee kolonummaan jalaa caccabsetu hundee dhorgate. Kanaaf yeroo diigduun keessaa fi alaan ittisa malee itt timte hundi qoroo xixiqqoo ofii tolchee siroo waliin jechuutt ka’ee. Kana keessaa of baasuuf ilaalcha wal fakkaatan walitt gumeessuun barbaachisaa dha. Sana sababfatanii mirga ilmoo nama ukkamsuu yaaluu fi arraba darbuun naamusa dhabuu fi faara ofirrummaa kan agarsiiftu taati. Kan akkasii egeree saba saafis, ilmoo namaafis hin tolu. Cabaaluqa otontora saanii dhaggeeffachuun yero minya sabichaa gubuudha. Duubessitooti gochii fi xeebi saani waan irraan ga’uu utuu hin beekin lafa namaaf qotan keessaa billaa ittiin qalaman baasu. Hojiin saanii hundi xiqqummaa saanii agarsiisa.
Maaliifuu jara akkasii hamma hin jirrett fudhatani, tokkummaa qabsaawotaa caalaa tokkummaa qabsoo Oromoo akeeki saa gar tokkott luuca’e argamsiisuuf tattaafachuun sardaa dha. Qabsaawoti Oromoo jaarmota saanii utuu walitt hin makin feccoo tokko tokko qulqulleeffachuuf yeroo barbaadu ta’a. Qoodi ofiffummaa abbaan qabu dubbii kana keessatt dagatamuu hin qabu. Gaaffiin waliinjiro ofii tima haaraa kanaaf hiriirsuu; ijaarsa haaraatt ilaalcha malbulchaa waggaa hedduuf hordofaa bahan amanuu fi madaa bulte dhinsuu herrega keessa galchuun barbaachisaa tahuu danda’a. Waci “baqaa” dhiheenya ture kan jarri walitt baqne jedhan liphsuu ijaa keessatt coollibanii harca’an nama hin jajjabeessuu. Hanga sun hundi mamii malee qulqullaawutt qabsoo saanii qindeeffatanii kallattii tokkott luuccesuu danda’u. Kan qophawan walitt yoo makaman kan hin qophofneef obsuu dha. Ababbara si’ana jiruuf ariifachiisuun hin barbaachisu. Hobbaatiin tokkummichaa kan dogoggorri kanaan duraa akka lammattaa hin deebine tolchu ta’uu qaba. Barbaachisaa yoo ta’e yeroof sagantaa carraaqsaa gadjalla baafachuu danda’u.
Waan dhageenyee fi argine hunda qabsoo Oromoott akeekuuf qananiin saa hin jiru. Jechooti “wal hankaaka dhaloota gidduu, ilaalcha yeroon itt darbe fi kkf” hedduu darbatamu. Warraaqaa ta’uun ganna dhalootaan hin danga’amu. Ilaalcha addunyaa ofii abbaatu murteessa. Jaarsaa fi ijoolleen kaayyoo tokkott amanu taanan jarri jaallewwani. Abdiin saanis hawwi saanis tokko. Dadhabbiin qaamaa, leelloon baasa haaraa, hanqinni nafii midhagsina, teknolojii haara shaffisaan qayyabachuu dadhabuun bara dhalootaan dhufu jiru walii hubatamee qindeeffachuun irra haanuu dandahu. Wal hankaaki dhalootaa hamaan kan muldhachuu danda’u kanneen ilaalcha tokko hin qabne fi sammuu hin bilisomne gidduutti. Kun dullacha otontore hin dabalatu. Orommoon gadamoojjii kan malbulcha ala tolchu sanaafi. ABOnis sana keessa deebi’ee ilaaluu qaba.Yaa’a guddina dhalootaa kan qayyabachuu danda’u kan sammuun bilisoome qofaa. Warraaqaan tokko ummata saa angessuuf malee ofiif bolola angoo hin qabu.
Qabsaawoti maniin saanii tokko ture sagantaa achiin isaan gahu waliin baafatanii turani. Heeraa fi seera, dambilee ittiin bulanis waliin tumataniiru. Hamma waliin jiranitt sanaan gaggeeffamu jedhamee abdatame. Jaalala ofiin sirna naamusaa tokko jala seenan jechuu dha. Qananii saanii jireenya bashaa fi gammachu hundaaf tolu boriif wareeguu irbu seenani. Heeraaf seerri hardha baafatan bor yoo rakkina qabaate akka itt fooyyeffatanis waliin tumani. Sirna dhaabatti seenuu haa tahu keessaa of baasuus qabu. Murtiin walii galteen yk wayyabaan kennama. Ija seeraan miseensis hooggansis wal hin caaluu. Qabsaawoti hardha wal gaarreffata jiran hagamtu seera sanaan bulee? Hagamtu of akka seeraatt ilaale? Hundi of haa gaafatu. Kan amma olhantummaa seeraan hin bulle Oromiyaan walabomte akkamitt amantiin? Ammaaf abbaan of gaafatee ofiif deebi haa kennu. Isa borii, borii fi seenaatu beeka.
“Korma mo’u gorinnoott beeku” jedhama. waan haaraa ijaarra yoo jedhani, eenyu faan, maaliin maaliif, kan duroo mal godhan? gaafii jedhutu dhihata. Sanaan egree saa hedanii kormaa abdachiisuu ta’uuf hin tanee baruu dandahu. Waan jalqaban bilcheessuu, kan dabe qajeelchuu, kan quucare taadhomsuu dhabuun amantee namaaf hin horu. Akeeka itt amanu bakkaan gahuuf kan kakatee ayyaan laallataa soqalate yk oftuultuu yoo hin taane qabsoo itt bobba’e tuttuqaan kamuu irraa hin deebisu. Ummati keenya nama qubbeekoo kaasee hanga barumsa olhaanaatt barate dhibba keesaa shan yoo qabaate. Bara Abbaa Gadaa ka’ee beekumsa dhalootee fi barumsa dudhaan of gaggeessaa dhufee. Beekoti Hawaasaaf qoricha. Dalootaan qaroo kan ta’e isaan qindeessee akka dandeettii fi oguma saaniitt dalagaaf bobbaasuu danda’a. Fedha qabaannaan akki itt wal utuban hin dhibu. Kanaaf beekoti nutt dhufuu didan jechuun sababa talisaa yk of tuffataati. Beekoti hogganan malee jechuun eegeen saree hanga wuxxisutt haa eegnu jechuu dha. Sareen yoo eegee wixxisu qarcaasaa fi tisiisa irra dhowwaa, firas harkisaafi. Eegeen wuxxifamuun garuu waan hoodaa ta’a. Beekotis hanga ummati itt dhufuutt utuu hin eegin itt dhaqanii qabsoo saaf gumaachuudha; biyyattiin isaaniifis biyyaa. Kan barbaachisu kan qabanitt dhimma bahuu danda’u, of kennuu, gamnoomaa dhalootaa fi onnee dha. Kana irratt of bari malbulchaa bilchaataan injfannoo shaffisiisa. Waa’ee beekotaa ofumaa jenne malee, hogganooti dhaabota Oromo amma jiran sadarkaa sabaatt, muuxannoo qabsoo yoo dhiisnellee, kan barbaachisu caalaa baratoo dha.
Waliigalatt gara fedheen bobba’an qabsoo Oromoo tokkomsuutu bu’aa qaba. Ofirrummaa, of tuulummaa fi ofittummaa duubatti dhiisanii fuula tokkoon diinatt bobba’uun kan hawwamu. Yaadi faffaca’aan qabsicha kallatii dhabsiisa. Kan walabummaa Oromiyaaf dhabbatan gar tokkott, kan Itiyoophiyaa demokratessuu fedhan gar kaanitt utuu gumaawuu danda’an filmaata ummataaf haa ta’uu shaffisa qabsoof ni tola. Afanfajjii fi burjaajii jirus ni taliilessaa. Ayyaanni gaggaarii utu dhimma itt hin bahamin darbanii jiru; ammas kan dhufe akka hin dabare arreeduu dha. Ayyaan laallatummaan abba tokkoota tuuta keessaa bahanii bu’aa ofiif cece’an irraa fokkisa malee sadarkaa dhaabaatt tolaa dhufe hubatanii akka hin dabarre qulatanii naalchuun gamnummaa dha. Kessa ofii abbaatu beeka, “Dabdaabbee saa abbaa beeka” jedhama. Garuu maal naan jedhuu yoo hin hedne nammi akka ati of ilaaltutt osoo hin ta’in akka buphaa ajeessaatt si ilaala. Golee adda addaa keessa kaa’uun si madaalchisa.
Ittisa cimaa hin sossoone uumuuf qabsaawoti hundi Oromummaa fi akeeka saa qayyabachuu qabu; isaanis demokrasii, birmadummaa, walqixxummaa, qajeeltuu, seeraan bulmaata, fi jaalala dhugaa ilmoo namaatii. Sun ifsamuu kan danda’u, jaarmaa qilleensi itt hin seenne ijaaranii tokkummaa qabsoo Oromo ittiin mirkaneesssuuni. Isaan, humna namaa, waatattaa, dandeettii fi ogummaa walfaana hiriirsuun ni danda’ama. Namooti kaasaa ummata saaniif kutannoo fi dudhama qabanis kanneen hin murteeffannee fi farra ijaarama qabsoo Oromoo ta’aniin hin takaalamani. Waanf bu’aa hin qabaatin kan nama biraatt dhagaa darbatu maraatuf keettoo diinaa qofaa. Hamaa uddeellatee kan deemu waan dhaqabu hundaaf of malee eenyuunuu komachuu hin danda’u. Sadarkaa guddinaa ummati see irra jiru utuu hin hubatin rimsama hedduu guddaa tahe Oromiyaa irratt fe’uu yaaluun kan dhimma baasu hin ta’u. “Sadaqaan hamma humnaati” jedhama, waan qabnuu ol kan nu gaafatu hin jiru, gamnoomaa fi onnees kan nuu ol ittiin dhalate hin jiru. Meeshaa quunnamtii, barumsaa, fayyaa fi kkf hundu dhimma itt ba’a. Nutis akkasuma. Rimsammi malbulchaa fi diingadee garuu nuuf ni taha moo hin ta’u jedhamee dura alanfatamuu barbaachisa. Eenyuu giddiin qoonqoott gad nama hudumuu hin qabu. Wal hankaaka dhaloota giddu kan hammaatu kan kaayyoo saba ofiirratt ilaalcha tokko hin qabne fi sammuu hin bilisomne qaban gidduutt malee jaallewwan bara dhalootan adda tahan gidduu miti. Dhaaba keessatt yaadi akkasii utuu jiraate miseensi namuusaan gamaggame kan bade sirreeffata. Miseensoti saganta tokko, heera tokkoo fi maqii naamusaa tokko qabu. Wal jaallatanis jibbanis sabaawoti timjii yoo irra darbame safuu ta’u waliin taraaruu qabu. Hundaafuu qabsoon tokkoome, waliin yaadanii akka guddina ofiitt hundatt furmaata gochuuf gargaara. Sabicha aangessuuf filmaati jiru sanuma. Sagalee yeelalaan iyya dabarsaa jira, sabichi utuu hundee dimshaashatt hin buqqa’in, Oromiyaan gutummaatt gurguramtee utuu hin dhumin, dafaa na dhaqabaa jedha. Birmachuuf qabsoon Oromo Oromummaa irratt hundaawe bor, iftaan utuu hin jedhin hardha tokkomuu qaba. Murni hundi xurii darbe irra faloo bahanii dhaaba jabaa qulqulluun as bahuu qabu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Onkololessa 2012
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


text:
Mootumaman naannoo Oromiyaa,naannoo isaatti gama Biiroo,Bisaan,Alubuudaa fi Inerjii Oromiyaatiin fulaa 1500tti ummataa bisaan baasuutti jira.Hujiin tun hagii tokko ta barana jalqabanii,hagii tokko ta duraan jalqabanitti hin dhumatin.
Akka jecha obbo Taarikuu Nagarii,Itti Gaafatamaa Biiroo,Bisaanii,Albuudaa fi Injerjii Oromiyaatti, hujiin guddoon mootummaa naannoo Oromiyaa karaatti aansee hojjatu hujii bisaan baasuuti.Hujii tana qarshii biliyoona lama caaltuu itti jiran.
Bisaan qulqulloo qabachuu dhabuun akka obbo Taarikuutti,ummata fayyaa hin qamne ka ufiifii fi biyyallee gargaaruu hin dandeenne qabachuu taati.Mootummaan naannoo Oromiyaa tana beekee nama bisaan qulqulloo waliin gahuuf harka amma jiru 54 irraa oli guddisuuf hujiitti jira.
Oromiyaan warrii bisaan dhabee baruma baraan rakkatu,warra jireennii isaani duumansa faana yaahu--warra loonii,re’ee gaalaati.Jireenni jara kanaa roobaan-jireessaa,bara tokko toleefii bara tokkoo ammoo womaa dhaba.
Naannolee tanatti bisaan gugurdoon bahanillee ammallee namii Oromiyaa bisaan qulqulloo dhiisii booruuyyuu argachuuf karaa dheeraa yaaha.
Biiroon Bisaan Oromiyaalleen yoo addunyaan Bitootessa,22,bara 2012 guyyaa bisaanii addunyaa ulfeeffattee ooltetti faaydaa bisaaniitii fi rakkoo bisaan dhabuun fiddu irratti waan hojjatee fi waan hojjachuuf itti jiru ummatti himaa guyyaa kana,Internation Water Day,guyyaa bisaan addunyaa kana qaabataa kka obbo Taarikuutti.
Mee waan bisaan Oromiyaatti baasuutti jiranii irratti qopheessine MP3 tana irraa caqasaa.


text:
Ibsa Ejjennoo Walgahii TBOA-UK, London
Tokkummaan Barattoo Oromoo Awuroppaa Damee United Kingdom (TBOA-UK), walgahii ummata mariisisuuf eegamaa ture milkiin xumurate. Walgahii kanarratti hojii TBOA-UK hojjetaa ture xiinxaluuf deemsa TBOA-UK fulduraa akeekuun ijoo dubbii ture. Walgahicha akka gadi fagnaaf bali’inaan irratti marihatamuuf namoota muxannoo adda addaa qaban shantu mariisise. Mariin kun haala TBOA-UK qofa otoo hin taane, dhimma Oromo jajjabduu taate irrattis marihatee haala gariin xumurate. Dhuma wal-gahii kanaatti miseensi TBOA-UKf sabboontoti Oromoo walgahicha irratti hirmaatan ibsa ejjennoo armaan gadii baafatani:
1. TBOA-UK, haala Oromoon itti jiru hubatee, gaffii yaroon gaafattu deebisuuf kaayyoo duraan ijaarameef bakkaan gahuuf, tokkummaa oromoo jabessuuf, kabaja Oromootti horuuf waan dandahu hundaa hojechuuf ammas irra deebi’ee waadaa seene,
2. Dameen TBOA bakka adda addaa jiran wal-hubannaaf, garaa waliif bal-achuun, rakkoo gabrummaa isa guddaa sana waliin falmuuf, wal-harcaasuu dhiisanii waan itti jiran irra deebihanii daddafiin akk walmarihatanii tokkummaa Oromoo ijaruuf fakkeenya akka ta’an cimisinee gaafanna,
3. Araara humnootii ABO gidduutti ta’e akka malee dinqisiifachaa waan kun saffisaan hojiin akka mul’atu kabajaan ni gaafanna, waan nurraa barbaachisus ni gumaachina.
4. Barattooti Oromoo yunversitii Finfinneef iddoo adda addaa, seera malee hidhaman atattamaan akka hiikaman gaafanna,
5. Oromootni mana jireenyaaf lafasanii dhabanii gadadoof ta’an gargaarsa barbaachisu akka argatan gaafanna,
6. Mootummaan Itoophiyaa Amantii keessa galee, ummata biyyitti goolaa jiru attattamaan akka dhaabatu, kan hidhamanis akka hiikaman cimisinee gaafanna,
7. Humnooti siyaasaa Oromoo toora kamiinuu hiriiran humnootii Siyasaa halagaa biyya Itoopyiaa bitaa turaniif jiran waliin hariiroo dhugaaf kabaja wal-qixxummaa kamuu argatanii waan hin beekneef, dhabbileen siyaasa Oromoo kamuu hariiroo godhan irratti gadifageenyaan akka yaadan cimsinee gaafanna,
8. Harki diinaa Jaarmiyaa Orommo yaroo kamuu keessa galee diiguu akka fedhu hubannee, sabboontoti Oromoo damaqinsaan akka dhaabasanii tiksan kabajaan gaafanna.
Injifannoo Ummata Oromoof!
TBOA-UK
London 12/01/13
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
Comments are closed.


text:
Irraa maqeeyyii Jechoonni afaan Oromoo kornaya naayummadhaan ykn kormummaadhaan ittiin beekkaman waan qabaniif, naayyeefii kormetti gargar qoodama. Uunkaa sagalee birsaga maaheeysaatirratti qabaataniiniis, kornaya isaanii beekuun ni dandayama. Mallattoolee kormummaa mul'isan keessa, mallattoon takka birsaga maaheeysaa sagalee gabaabduun xumuraman qabachuudha.
Haalli kanaan addaatiis ni jira. Jechoota uunka birsaga maaheeysa kormummaa mul'isu qaban keessa, gariin isaanii naaya.
Naaya = feminie
Korma = masculine Fk
Intala, Haadha, Heefa, Lafa biyya……………..kkf
Jechoonni kunneen jechoota 'a' gabaabduudhaan xumuraman tahanillee, ennaa matimummaadhaan hirmaatan matim-mul'istuun "ni" jedhamtu hin maxxanfatan. Jechoota uunkaa sagalee birsaga maaheeysaatiin walfakkaatan wajjiiniis haala tokkicha hin qaban.
Fk
Intala + Ti = Intalti
Haadha + Ti = Haati
Biyya + Ti = Biyti
Lafa + Ti = Lafti
Jechoonni dubbifamtoota lama lamaan xumuraman, matimummaadhaan yoo hiriiran, matim-mul'istuu 'i' jedhamtu maxxanfatan.
Fk
Akka + I = Akk i
Bakka + I = Bakki
Birbirsa + I = Birbirsi
Biyya + I = Biyyi
Damma + I =Dammi
Dayma +I = Daymi
Dubra + i = Dubri
Ejersa + I = Ejersai kkf...
Gandi keenya, ka gaamaati
Harki afaan hin wallaalu
Sirni awwaalcha haala akkamiin hobbaafama
Jilbi na iitawe
Ejersi mana keenya bira jiru jige.
Rifeensi kiyya qaciicaadha.
Birbirsi ejersa fakkaatu hin jiru.
Duuyddi maal si tahe?
Bokkenyi guddaan, jirka yookiin yandoo jedham.
Fageenyi lafaa, kum-meetiraani (kilomeetiraan) dhawama.
Akki ati jettu akkami
Bakki hojii, bitii- gurguriidhaa itti hojjatamu machaaraa jedhamti.
Garri lameenuu waltahan
Dammi qoricha.
Keessi manaa maal fakkaata?
Fageenya =distance
Dheerina = length
Hojja = height


text:
WASHINGTON,DC
— Biyyitii tun sadeen tana waliin marroo sadii hujii Hidhaa Abbayyaa irratti mari’atan. Minsitertoota bisaanii fi Inerjiitti akkana kora taa’a.
Dhiyoo tana Suudan,Kaartum keessatti marii taa’anii korii Ammaji dhufuullee achumatti taa’a.Hidhaan Abbayaa tun akkamitti deemitii,karoorii hujii tanaa maan tahuu malee fi waan hedduu mari’atan.
Kora dhiyoo Kaartuumitti taa’e irratti yaada isaan irratti walii hin galiniitti jiraaf ji’a dhufutti qabatan.
Masriin yoo hedduu hujiin Hidhaa Abbayaa tun bisaan nu qamnu nurraa diqqeessiti jettee himatti,Itoophiyaan ammoo tun dhugaa miti jetti.
Koreen addunyaalleen, hujii Hidhaa Abbayaa tana laaltee waan isaanti fakkaate biyya tana sadeenitti kennan.
Biyyooti tun sadeen,ta amma mariitti jiran eegee ammoo Koree addunyaa sun dhiisanii ufuma koree filatanii dubbii tanatti deebihuuf walii galan.
Obboo Alemaayyoo Tegenuu,Ministera Bisaanii fi Inerjii Itoophiyaati.
“Walgahiin kun halaa walii galuu hin dandahin hundaau irratti mari’ate…walgahii gaarii jechuu dandeennnaa…tahus dhimmoota bulanitti jiraa isa kana ammoo Ammajii 4 fi 5 itti deebina jennee bulfanne.”
Taatullee obboo Alemyaaoon marii Muddee 4 fi 5 Kaartuumitti taa’an irratti wantii Masriin akka Itoophiyaan hujii Hidha Laga Abbayaa kana diqqeessaa hojjadhaa jettee jedhanii kora irratti dubbattee jedhan dhugaaniti jedha.
Mee tana ammoo caqasaa


text:
Reunion.com > Andrew Deangelo - Tami Deel > Hector Deeb - Ardelia Deeble
Classmates from Hector Deeb to Ardelia Deeble
Hector Deeb Henry Deeb Hesham Deeb Hiam Deeb Hisham Deeb Ibrahim Deeb Irene Deeb Irma Deeb Isaak Deeb Isabel Deeb Ishaq Deeb Issa Deeb Jack Deeb Jalal Deeb Jamal Deeb James Deeb Jane Deeb Janice Deeb Jasim Deeb Jason Deeb Jayne Deeb Jean Deeb Jeanette Deeb Jeff Deeb Jeffrey Deeb Jen Deeb Jenna Deeb Jennifer Deeb Jessica Deeb Jimmy Deeb Joann Deeb Jodi Deeb Joe Deeb Joel Deeb John Deeb Johnny Deeb Jon Deeb Jonathan Deeb Joseph Deeb Joy Deeb Joyce Deeb Judith Deeb Judy Deeb Juleen Deeb Julie Deeb Kameel Deeb Karen Deeb Karyn Deeb Kassem Deeb Kathleen Deeb Kathryn Deeb Kathy Deeb Keith Deeb Kelly Deeb Ken Deeb Kendra Deeb Kevin Deeb Khaled Deeb Khalil Deeb Kim Deeb Kimberly Deeb Kristin Deeb Kyle Deeb Laila Deeb Laura Deeb Lauren Deeb Lawrence Deeb Leah Deeb Leila Deeb Leslie Deeb Lillian Deeb Lily Deeb Lina Deeb Linda Deeb Lisa Deeb Lori Deeb Lorraine Deeb Louis Deeb Madeleine Deeb Madison Deeb Majid Deeb Malik Deeb Manal Deeb Manar Deeb Marcia Deeb Margaret Deeb Maria Deeb Marie-france Deeb Mark Deeb Martha Deeb Marwan Deeb Mary Deeb Matthew Deeb Maureen Deeb Maysoon Deeb Melissa Deeb Michael Deeb Michele Deeb Michelle Deeb Mike Deeb Mohammad Deeb Mohammed Deeb Monica Deeb Monir Deeb Morad Deeb Mutaz Deeb Nabil Deeb Nada Deeb Nadeem Deeb Nader Deeb Nadia Deeb Najla Deeb Nancy Deeb Nehaya Deeb Nicholas Deeb Nicolas Deeb Nicole Deeb Nidal Deeb Omar Deeb Pam Deeb Pamela Deeb Pat Deeb Patricia Deeb Patrick Deeb Paul Deeb Pelal Deeb Penny Deeb Peter Deeb Qais Deeb Qays Deeb Rami Deeb Ramon Deeb Ray Deeb Raymond Deeb Rebecca Deeb Rhonda Deeb Riad Deeb Richard Deeb Rita Deeb Riyad Deeb Robert Deeb Roberta Deeb Robyn Deeb Roderick Deeb Ron Deeb Ronald Deeb Ronnie Deeb Rose Deeb Rosemary Deeb Roula Deeb Rula Deeb Ryan Deeb Sabrina Deeb Safaa Deeb Sally Deeb Sam Deeb Samantha Deeb Samer Deeb Sami Deeb Samir Deeb Samira Deeb Sammy Deeb Samuel Deeb Sana Deeb Sandra Deeb Sandy Deeb Sara Deeb Sarah Deeb Sawsan Deeb Sergio Deeb Shady Deeb Shannon Deeb Sharon Deeb Sheila Deeb Simmy Deeb Stephanie Deeb Stephen Deeb Steve Deeb Steven Deeb Susan Deeb Tammy Deeb Tania Deeb Tara Deeb Tarek Deeb Teresa Deeb Terry Deeb Theresa Deeb Thomas Deeb Tiffany Deeb Tim Deeb Timothy Deeb Tina Deeb Tony Deeb Valerie Deeb Vera Deeb Veronica Deeb Victor Deeb Wael Deeb Walied Deeb Wally Deeb Walter Deeb Warren Deeb Wendy Deeb William Deeb Ziad Deeb David Deeba Diana Deeba Farah Deeba Farrah Deeba Fatima Deeba Fawzi Deeba Michael Deeba Michelle Deeba Norman Deeba Richard Deeba Frank Deebach Jake Deebach Kirsten Deebach Mark Deebach Robert Deebach Tara Deebach Ahmad Deebajah Richard Deebanks Brian Deebel Collin Deebel Connie Deebel Donald Deebel Henry Deebel Joann Deebel John Deebel Linda Deebel Mark Deebel Paul Deebel Robert Deebel Samantha Deebel Susan Deebel Thomas Deebel Darlene Deeben Derick Deeben John Deeben Julie Deeben Kevin Deeben Pamela Deeben Russell Deeben Sookdeo Deeberam Issa Deebes Natasha Deebes Allen Deeble Ardelia Deeble


text:
Kalee
Barnoota Anatomy keessatti urinary system kan jedhamu kaleen xurii dhigaa keessa jiru (kan akka urea) basse, Bishaan wajjin, akka urineitt (fincanitti) bassa. Fieldiin wayye kalee fi dhukkubotta kalle qo'attu nephrology (nephro- kan Afaan Greek nephros jedhamu irra dhufee kalee jechuu yoo ta'u renal jechuun immo Latin irra kandhufee yoo ta'u renes jechun kalee jechu dha.
Ilmee nama kessatti, kaleen kutaa posterior jedhamu kan abdomen (garra) kessatti argamu kessatti argama. Gamma spine lachuun kallen tokko tokko jirra; kallen mirgaa liver jalla yoo argamuu, kaa bitta immo diaphragm jallatti spleenitti anne argama. Kalee lachu gubbatti adrenal gland (akkasumas kan suprarenal gland jedhamu)tti argama. Bakka sunitti Liveriin wanna argamuffii, tessoon kaleen mirgaa diqqo karra gadii jirra, kallen bitta immo diqqo jiddutti dhi'atta.
Kaleen retroperitoneal jedhamee wamama, kuniis peritoneum (lining of abdominal cavity) dudduba argamani jechu dha. Tilmamman bakki itti argamani levelii vertebra T12 to L3 dha. Gubban kalee ribs 11fa fi 12fa marfamme argama, akkasumas kaleen lachuu kutta fatii lamman (the perirenal and pararenal fat)iin marfamme argama kunii immo akka borratti ta'e kalee qarqarra. Kaleen tokko yokan lammanu dhabani jirachun ni dand'ama. Tokko yoo ta'e unilateral renal agenesis, lamma yoo ta'e bilateral renal agenesis jedhama.


text:
Archive for February, 2013
February 28, 2013 at 3:30 am · Gadaa.com
Walga'iin WWDO idleen Dilbata Bitootessa 03, 2013, sa'aa 6:00wb irraa eegalee Jaarmiyaa Hawaasa Oromoo Washington DCtti gaggeeffama.
February 27, 2013 at 8:56 am · Gadaa.com
(Qeerroo.org - Gurraandhala 26, 2013 Asoossaa) - Diddaan barattoota Oromoo Yuunivarsiitiilee, Koollejjii fi manneen barnootaa gad aanaa keessatti hidhaa fi ajjeechaa mootummaa wayyaaneen kan hin jilbeeffachiifamne itti fufuun barattootni Oromoo fi barattootni hiree wal fakkaataan Imaapera biyyattii keessatti isaan mudate Yuunivarsiitii Asoosaa keessatti nyaata lagatan. Mootummaan Wayyaanee yeroodhaa gara yerootti gaaffiiwwan mirgaa kan bilisummaa barattootaan gaafatamuuf bakka kennuu dhabuun gaaffii dabalataa uumuun barattootni mooraa Yuunivarsiitii Asoosaa kun gaaffiin nuyi gaafannu hanga guutummaan nuuf deebiutti jechuun lagannaa nyaataa taasisanii jiran.
February 27, 2013 at 8:48 am · Gadaa.com
(Qeerroo.org - Gurraandhala 26,2013 Haroomayaa) - Mootummaan wayyaanee dabballoota bobbaasuun qotee bultoota dirqamaan hojii isaanii irraa buqqisuun olola siyaasaaf duula Sulula qotaa deemsisaa jiraachuun isaa beekamaa dha. Godina Harargee bahaa aanaa Haramaayaa ganda Xinniqqee araddaa gargaaraa keessatti ololli siyaasaa Wayyaanee nu biratti hin hojjetu jechuun qotee bulaan dabballoota Wayyaanee dura dhaabbatan.
February 27, 2013 at 6:26 am · Gadaa.com
February 26, 2013 at 7:41 am · Gadaa.com
Walgahiin qindoomina addaa taheen Sanbata dabre Gurraandhala 23, 2013 gaggeefame kun hirmaatota magaaloota Seattle fi Portland irraa dhufan akn qooda fudhachiise ture.
February 25, 2013 at 1:00 am · Gadaa.com
[gpslideshow exclude="" caption="on"]
Walgahiin ibsa walhabannoo fi waligaltee gurmuulee ABO kan mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo hogganumma ABO jalatti tokkoomsuuf magaalaa Minneapolis, Minnesota keessatti qindaawee ture guyyaa kaleessa Guraandhala 23, 2013 milkiin geggeeffame.
February 24, 2013 at 12:49 pm · Gadaa.com
KABJAMTOOTA HAWAASA OROMOO HUNDAAF.
Akkuma beekamu ABO-SHG fi ABO-QC Ibsa waliigaltee fi araaraa bara 2012 keessa labsuun hin yadatama. Wal hubannoo fi araara ABO-SHG, ABO-QC fi Gurmuu Qabsaawotaa gidduutti ta’aa jiru laalchisee dhabni keenya hawaasa isaaf ibsa waloo gamtaan kennuuf Magaala Winnipeg Kanaadaatti Bitootesa 2, 2013tti sagantaa baafatee jira.
February 24, 2013 at 12:20 am · Gadaa.com
Jaallannee Gammadaa | VOA
February 23, 2013 at 10:00 am · Gadaa.com
Gammachiis Naadoo irraa*
February 23, 2013 at 8:57 am · Gadaa.com
Walgahii Miseensoota, deegartootaa fi hawaasa Oromoo naannoo Washington DC jiraataniif ibsa kan kennan Jaallan Dr. Mekuria Bulchaa fi Odaa Xasee yoo tahan, isaaniis wal duraa duubaan waligalteen ShG-ABO fi QC–ABO jiddutti tahe ilaalchisee, rakkoolee dhalatan irraa kaaseebakka amma jiran haala qubsaa fi gammachisaa taheen ibsanii jiru.


text:
WASHINGTON,DC
— Eegii hujii jalqabee amma ganna 10 keessa jira. Haga guddaan nama baaddiyaa ka bisaan dansaa hin arganne,ka manii barnootaa irraa fagaatu fi walumattu warra humna laafaa gargaara.
‘Waan dandeennuun umamta keennaa gargaaruuf jenneeti huji jalqamne,’ jedha warra HOPE 2020
yayyabe keessaa obboo Guddataa Galalchaa.Obboo Guddataan daarektera dhaaba kanaati.
“Ummata baaddiyaa irra caalaatti ka fayyadu… bisaan qulqulloo,mana barumsaa deebisnee ijaaruu,kilinikii baaddiyaati ijaaruu…ganna 10n kana keessatti ummata gara kuma 100 fi kuma 50 gargaarre.”
Dhaabii kun yoo bisaan baasu ammaaf humna aduu fi ta qilleensaatiin hojjachaa itti aansee ammoo humna akka biofuel
itti dabalee hojjachuuf qophii jiraa jedha obboo Guddataan.
Dhaabii kun amma Shawaa Keessaa aanaalee akka Walisoo,Soolee, Amboo,fi Jalduu dabalee aanaa 5-6 keessatti hojjachuutti jira itti aanee naannolee Oromiyaa gara garaatti oli guddisuuf itti jira.
Manneen barnootaa jaaraan keessatti akak isaan bisaan qulqulloollee argatan tolchan.Bisaan kun ammo ka namaa qofaa miti ka horiilleen walumaan baasan akka jedhan.
Akka ummtii baaddiyaa yoo gabayaa dhufellee mana fincaanii barbaadaaf hin rakkanneef gabayaa keessalleetti manneen fincaanii baasan,mana bisaan itti dhiqatanillee akkanuma ummataa qopheessinaa jedha.
Akka ummatii ammoo waan argate kana jabeeffatullee leenjii kenninaaf jedha HOPE 2020.
Mee tana ammoo caqasaa


text:
WASHINGTON,DC
— Guyyaan Horsiisee Bulaa guyyaa lamaaf turu Ammajii 17,bara 2013tti Yaaballotti Jalqaba.Guyyaan kun guyyaa jireenna horsiisee bulaa irratti mari’atan,guyyaa jarii kun waan jireenna isaatiin wayyeeffate wal irraa baratu,ka gorsaa fi gargaarsa mootummaan kennuufillee itti argatu.
Aabba Boruu Godaanaa,Komishineera koomishiina Horsiisee Bulaa Oromiyaati.Jila tana barana maqaa maaniitiin ykn maan finnaa jettanii qopheessitan jennaan.
“Mullata kabajamoo obboo Melles Zeenaawwii,mullata innii horiisee bulaa naannoo hundaatii qabu hujii irra oolchuu…kanaan kabajama.”
Jireennii horsiisee bulaa akkuma ‘uulmaa fulaaa tokkotti dhukkubaa’ jedhanii silaafuu uulmaa waluma fakkaataa maan fa irraa baratan jennaan.
“Jireennii isaa wal fakkaataa,bultiin isaa wal fakkaattii, mootummaatto dabree xiyyeeffanno hin argannee tana jalaa ahufu tokkko tahuu qabaa,gurmaahuu qabaa,karaa misoomaa itti agarsiisuuf isaan waliin taahee rakkoo isaanii caqasee faluuf yaada isaanii hujii irra oolchuuf misooma isaanii hujii irraa oochanii akka innilleen jireennii isaa wayyaahuuf.”
Akka jecha aabba Boruutti horiisee bulaa jijjiiramii biratti mullatellee badhaasuu,warra waan dansaa hojjatanii danfaa isaanii karoora mootummaallee fudhatanii ufi wayyeessanii badhaauu.
Tana malee mootummaa guyyaa horsiisee bulaa kana irratti maqaa horiisee bulaatiin istaadiyoomii horii guddaan jaaruuf qophiitti jiraa jedhan.
Gama kaaniin ammoo muummeen minsitera Itoophiyaa dhiyoo tana marii paarlaamaan waliin taahe irratti mootummaan gatii gabayaa wayyeessuuf waan hedduu hojjatee akka gatiin zayitii,qamadii fi sukkaaraa hin dabalamne tolche jedha
“Oomsishii sukkaaraa harka 20 dabalee waan hedduutti wayyaahe. Wannii xaafiin biyyatti diqqaatteef waan namii hedduun soora isaa keessatti xaafii dabalachuutti jiruuf”
Gama kaaniin ammoo ganna lamaan dhufaatti Finfinneef geejjiba baaburaa qopheessuuf itti jiranii jedha.
Tana maleellee Obboo Hayilee Maariyam akka namii seera malee biyyaa yaahee rakkoo keessa ufi buusu misooma biyya keessa keessaa qooda qabaatee ufi wayyeessuu gaafate.
Mee tana ammoo caqasaa


text:
Maqaaleen fi'ilarraa uumaman uunkaalee adda addaati qaban.maqaalee gochi ittin moggaafame,maqaalee namicha/namitti gocha raaw'ateef moggaasamniifi maqalee akkaata gochi itti raaw'atamuuf moggaafaman jedhamaniiti, murnoota adda addaatitti gargar qoodaman. Isaaniis:
- Maqaa gochaa
- Maqaa abbaane (abbicha gocha sun raaw'ate)
- Maqaa akkaata gochi itti raaw'atu mul'isu
- Maqaa haallisun (gochisun) itti mul'atu.
Fk.
Fi'ila 'qot' jedhu fudhannee maqaalee fi'ila kanarraa uumaman haalaallu.
- Maqaan 'gocha' fi'ila kanarraa uumamuuf moggaafame, 'qonna' jedhama.
- Maqaan abbaaneen (abbicha gocha sun raaw'atuuf moggaafame, 'qottuu' jedhama.
- Maqaa akkaata gochi sun itti hobbafamuuf moggaafame, 'qotiinsa' jedhama.
Fi'ilaafi maqaalee sadeen fi'ila kanarraa uumaman walmaddii qabnee, firummaafi garaagarooma isaan jidduu jiru haa xiinxallu.
Qot qonna qottuu qotiinsa
Qonna qot + na ;t n (qotna qonna)
Qottuu = qot + tuu
Qotiinsa = qot + iinsa
Maqaaleen sadeenuu, fi'ila irraa uumaman ofkeessaa niqaban. Maxxantoota fi'ilarratti maxxanfataniin garagarooma qabaachuu isaaniitiin, maqaalee walirraa addaa tahuun isaaniitiis beekkamaadha. Maxxantoota uunkaa maqaadhaa isaan gofachiisan maxxanfachuu isaaniitiin fi'ilarra adda tahuusaanii erga hubanne, hojiin maxxantoota kanneenii maal akka tahan haa ilaallu.
Hojiin maxxantoota kanneenii, fi'ialrratti maxxanuudhaan qara maqaatti jijjiiruudha. Maxxantoonni hojii akkanaa hojjetan marti 'maqeeysitota' ( nominalizers) jedhamqan.
Maqeeysitoonni afaan Oromoo keessatti ittiin gargaaramnu, baay'eedha. Hubannoodhaaf hamma tokko asiingaditti gadtarrisna.


text:
Oduu
-
- Faaruu Ijoolleen Faarsan Hagam Beettanii, Ijoolleen Faaruu Irraa Ammoo Maan Baratti?
- Maratoonii Boston Namii kum 36 Irratti Wal Dorgome Dhiiraan Amerikaatti Moo’e
- Ijoollee Dubraa 100 Caalan Warrii Qawwee Mana Barumsa Naayjeeriyaatii Fa’atee Dabreen Barbaadumatti Jiran
- Magaalaaleen Oromiyaa Bulchiinsa Addaa jala jiran Finfinnee jala seenuuf deemu
- Sodoomummaan Biyya keenyaaf Salphina jedhu Patriyaarkiin Waldaa Ortodoksii
- Kutaan kibba Sudaan Baantihuun Mormitoota mootummaan To'atamte
- Dhaabii Humna Waraana Addunyaa Qoratu, ‘Global Firepower’ Sadarkaa Humna Waraana Itoophiyaa Addunyaa keessaa 40essoo Jedha
- Qorannoon Haarahii Baate Tokko Fiigichii Bara Kai’moomaa Herrega Mataa Namaa Dabalaa Jettti
- Hiriirri Farra Sodoomotaa Finfinnee Ni Hafe
- Naayjeeriyaan Afrikaan Kibbaa Caaltee Afrikaa Keessaa Guddinnaan Tokkeessoo Taate


text:
Bishaan
Bishaan waan chemical bekamma ta'e kan lubbu qabatotta gosaa hundaf barbachisaa ta'e dha.[1] Maqaan bishaan jedhuu kan kan fayyadamu gossa bishaan fesashi ta'e yokan Akkatta isaa fesashi ta'eef. Haa ta'u malee bishaan akkatta solid - Cabbii fi akkatta gaztiin immo Hurkaa bishaaniit jirachuu ni danda'a. Hamami bishaan hanga teratonnes 1,460 ta'u fulla lafa hanga persentii 71% ta'u qabata, kan kessa immo persentiin 1.6% ta'u lafa jalla aquifer kessatti argama, persentiin 0.001% ta'u immo qillensa kessatti akka hurkaa, dumensaa fi Walit-qabama ta'e argama.[2] Bishaan gallana yokan ocean kessatti argamu persentii 97% bishaan fulla lafa yoo qabatuu, cabbiin fixee kabba fi kibbatti argamu persentii 2.4% fi gossi bishaan lafa kan birra akka laga fi haroo immo persentii 0.025% qabatuu.
Bishaan gossa fi akkataa kaneen kessa ta'e Marsaa Bishanii kessa Hurkuu fi Ademaa, Walit-qabama, fi ce'aa kan yerro bayee hanga gallana dhaqabuu ta'e ademaa. Bubeen hurkaa bishaan lafa irra qabatee ademma kunis ce'umsaa bishaan lafa irratti godhuu wajjin wal-qixee dha, kunis ganna tokko kessatti bishaan Tt 36 gessa. Kunii immo ademsaa bishaan lafa irratti godhuu kan hurkuu fi adeemuu irra ka'ee kan ganna tokkotti 71 Tt ta'ee wajjin yoo walitti ida'amee ganna tokkotti bishaan hanga Tt 107 ta'etti lafa irratti ademaa. Bishaan diqoon tokko garuu yeroo ta'eef qabame haffa kunis kan ta'u cabbii yoo ummu, lafa jalatti (aquifers) fi harro kessatti yoo qabamu yoo ta'u yerro tokko tokko immo bishaan kuni akka bishaan qulqullu ta'e lafa irratti tajajilama. Bishaan hara, qulqulu ta'e ilmee nama fi lubbu qabatotti lafa irratti argamaniif bayye barbachisaa dha. Kunii immo kutta lafa bayyetti hirdhatee argama.
Waantonii chemical ta'an akka sodaa, sukara, asidii , alkali fi gazii tokko tokko kessattu oxygeniin fi organic molecule bayyen bishaan kessatti bulla'u yokan makamuu ni danda'u. Planetaa kenna alla, bishaan bayyen lafa jalla planet Mars, battii Europa fi Enceladus fi exoplanet kan ta'ee HD 209458 b kessatti ni argama jedhame yadatama.[3]
References[edit | Lakkaddaa jijjiiri]
- ↑ http://pubs.acs.org/cgi-bin/abstract.cgi/bichaw/1997/36/i43/abs/bi971323j.html
- ↑ Water Vapor in the Climate System, Special Report, [AGU], December 1995 (linked 4/2007). Vital Water UNEP.
- ↑ Water Found in Extrasolar Planet's Atmosphere - Space.com