text:
NIYYAALEE NAMA GARGAARUU
(نوايا مساعدة الناس)
Yeroo nama gargaaru (hajaa namaa fixu) kan asiin gadii kana niyyadha:-
- Toltuu tahuu fi keyrii qabaachuu niyyadha
- Caalaan dalagaatii fi Rabbiin biratti jaalatamaa tahe obboleessa Islaamaa gammachiisuu tahuu niyyadha
- Ni’imaan (qananiin) Rabbiin naaf kenne akka narra turuuf niyyadhee nama biraatii qooda.
- Nama nama gargaare Rabbiin kaatimaa (booddee) isaa ni tolchaafi (akka kaatimaan isaa hin badne taasisa)
- Kana booda qalbii kiyyaan kan asiingadii kana qalbii keessa fidadha:–
- Rabbiin nama toltuu dalagee woma dalagaa isaa san fakkaatu jazaa issaf deebi’a, namni hajaa obboleessa isaa baase Rabbiin hajaa isaa nibaasaafi.
- Nama hajaa obboleessaa baasuuf isa woliin deeme Rabbiin guyyaa koomeen namaa mucucaattu koomee isaa siraaxa irra gadi dhaaba
- Namni jannata dursee seenu worra toltuu dalagu waan taheef, anis toltuu dalagee kana argachuuf
(نوايا مجالس الذكر)
Yeroo bakka zikrii itti godhan dhufu kan asiin gadii kana niyyadha:-
- Malaa’ikaan bakka zikrii kanatti numarsitee jiraachuu niyyadha
- Rahmanni Rabbii bakka zikrii kanatti nuhaguugdee jiraachuu
- Ziqiin (tasgabbiin) bakka zikrii kanatti nurratti bu’uu
- Bakka zikrii dhufuun gabra ilmaan Nabii Ismaa’iil irraa tahe bilisoomsuu caaluu niyyadha
- Rabbiin worra teessuma zikrii jiruun mala’ikatti of dhaaduu
- Rabbiin nuu araaramuu
- Rabbiin du’aa’ii keenna nuu qeebaluu
- Jaalalti Rabbii nuusabatuu (nuu mirkanaayuu)
- Rabbiin hamtuu teenna gara toltuutitti nuu jijjiiru
- Faaydaa (bu’aa) teessuma zikrii (Jannataa) argachuu niyyadha.
- Guyyaa Qiyaamaa fuulli keenna adii (ifaa) haala taheen mirga Arshii Rabbii teennee Nabiyyootaa fi shuhadaa’onni nutti hawwuu niyyadha.
NIYYAALEE AMALA (AKLAAQA) GAARII QABAACHUU
(نوايا حسن الخلق)
Yeroo haala (amala) gaariin nama woliin jiraadhu kan asiin gadii kana niyyadha:-
- Haala gaariin woliigala (cuunfaa) waan nabiyyiin ittiin ergamanii tahuu niyyadha
- Rabbiin worroota haala gaarii qaban waan jaalatuuf jaalala Rabbii argachuu niyyadha . Rasuulli (SAW) ani kan ergameef haala gaarii guutuuf jedhan
- Rasuulli (SAW) nama woliin haala gaariin jiraadhaa jedhanii waan jiraniif dhaamsa isaaniititti hojjachuu niyyadha
- Caalaa namaa tahuu, nama Islaamummaan isaa tolte tahuu, nama Iimaanni isaa guuttamte tahuu niyyadha.
- Caalaan wanta namni namaa kennuu haala gaarii waan taheef, wonta caalaa tahe kana namaa kennee keyirii argatuu niyyadha
- Haalli gaariin bareeduma fi faaya tahuu niyyadha
- Haala gaarii qabaatuun sadarkaa nama soomuu, nama halkan dhaabbataa buluu tahuu niyyadha.
- Miizaanni (Madaalli) kiyya guyyaa Qiyaamaa naaf ulfaatuu
- Rabbiin qaama kiyya ibidda irratti haraama godhuu
- Haalli gaariin sababa jannata seenuu tahuu niyyadha
- Rasuulli (SAW) mana Jannata keessatti tahe of naaqabuu
- Nama Rasuula (SAW) biratti irra jaalatamaa tahe irraa tahuu niyyadha
- Nama guyyaa Qiyaamaa teessumaan Rasuulatti (SAW) irra caalaa dhihaatu tahuu niyyadha
NIYAALEE TOLTUTTI AJAJUU FI HAMTUU IRRAA DHOORGUU
(نوايا الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر)
Yeroo toltutti nama ajajee hamtuu irraa nama dhoorgu kan asii gadii niyyadha:-
- Caalaa ummataa irraa tahuu niyyadha
- Namni Islaamummaa keessaa gahee hin qabne hoongahaa waan ta’eef, Islaamummaa keessatti qoodni (gaheen) naaf argamuu niyyadha
- Dalagaa (gahee) Ambiyootaa fi Rasuultotaa dalaguu kiyyaan kabajamuu niyyadha
- Nama jecha gaarii dubbatee Rabbiin biratti jaalatamu ta’uu niyyadha
- Sababa qajeelinsa namootaa ta’ee ajrii isaanii argachuu niyyadha
- Balbala keeyrii banuudhaan muka “Xuubaa” jedhamtu tan jannata keessatti argamtu argachuu niyyadha
- Waan Rabbiin narratti dirqama godhe hojjachuun itti gaafatamummaa kiyya bahee Rabbiin afotti uzrii fixachuu (komii Rabbii jalaa bahuu) niyyadha
- Munkaraa fi maasiyaan argamtu akka na hin miine (yakki ilmi namaa hojjatu akka nan dhaqqabne) niyyadha.
- Badiinsaa fi qixaata (adabbii) Rabbii jalaa akka bahu niyyadha.
- Abaarsa Rabbii jalaa bahuu niyyadha.
- Du’aa’ii kiyya Rabbi naaf qeebalu niyyadha.
(نوايا الأذان)
Yeroo azaanaaf ka’u kan asiin gadii kana niyyadha:-
- Mu’umintoota amanamoo irraa tahuu niyyadha
- Gabroota Rabbii filatamoo irraa tahuu niyyadha
- Hanga fageenya sagaleen tiyya dhaqqabduutiin Rabbiin naaf araaramuu niyyadha
- Wantoonni sagalee kiyya dhagahan hundi ragaa naaf bahuu, na dhugoomsuu fi araarama naaf kadhatuu niyyadha
- Du’aayii fi araaramni Rasuulli (SAW) worroota azaananiif kadhatan akka na dhaqqabdu niyyadha
- Worroota azaanan mormi isaanii guyyaa qiyaamaa waan dheeratuuf mormi kiyyas akka dheeratu niyyadha
- Sawaabni (ajriin) nama azaana kiyya saniin na woliin salaatee naaf barraahuu niyyadha
- Azaanni kun kan sababaa jannata seensaa naaf ta’u ta’uu niyyadha
- Sheeyxaana ari’uuf azaana kanaan sababa tahuu niyyadha
- Cufa azaanaatiin toltuun jahaatamaa (60) naaf barraahuu, cufa iqaamaatiin toltuun soddomaa (30) naaf barraahuu niyyadha
-
6.Salaata Jum’aa (سادسا: صلاة الجمعة)
Yeroo salaata Jum’aa salaatuuf deeemu kanneen armaan gadii niyyadha:-
- Maasiyaa tiyya tan jum’aa lamaan jidduu Rabbi naaf dhiisuu niyyadha (kun kan tahuu danda’u yoo maasiiyaan gurguddoon hin dalagaminiidha)
- Rabbiin maasiyaa guyyoota kurnan (10) dhuftu keessa narraa argamu naaf dhiisaa niyyadha
- Rabbiin ibidda irratti qaama kiyya haraama godhuu (ibidda irraa na fageessuu) niyyadha
- Hanga gara jum’aa deemeen ajrii nama qurbaana (silatii) Rabbiif dhiheessee argachuu niyyadha
- Tarkaanfii ani gara jum’aa tarkaanfadheen Rabbiin ajrii soomaa fi dhaabbatiinsa waggaa tokko guutuu naaf barreessuu niyyadha
- Imaamni osoo kuxbaaf minbara hin korin (minbara gubbatti hin bahin) gara jum’aa dhufuu kiyyaan malaa’ikaan maqaa kiyya galmee isii keessatti na galmeessuu niyyadha
(نوايا بر الوالدين)
Isaan lamaanitti tola ooluun kanneen armaan gadii niyyadha:-
- Isaanitti tola ooluun dhaamsa Rabbii tahuu niyyadha
- Isaanitti tola ooluun Rabbiin biratti irra jaalatamaa dalagaa ilma namaa ta’uu niyyadha
- Isaan lamaan irra caalaa nama tola itti oolinsa haqa godhatuu ta’uu niyyadha
- Toltuu isaan natti oolan irraa hanga taatellee taatu isaaniif deebisuu niyyadha
- Isaanitti tola ooluun jihaada (qabsoo) tahuu (keeyirii nama karaa Rabbiititti qabsaayeetiin qixa tahuu) niyyadha
- Jannanni koomee isaanii jala jiraachuu niyyadha
- Sababa isaanitti tola ooluutiin Rabbiin riziqii fi umrii kiyya keessa barakaa naaf kaayuu niyyadha
- Sababa isaanitti tola ooluutiin Rabbiin cinqaa narraa furuu (deemsisuu) niyyadha
- Sababa isaanitti tola ooluutiin Rabbiin maasiyaa tiyya hedduu kan taate narraa haquu niyyadha
- Du’aayii isaan lamaan naaf kadhatan Rabbiin naaf awwaatuu niyyadha
- Rabbiin du’aayii tiyya naaf qeebaluu (awwaatuu) niyyadha
- Yoo isaan jaalachiise Rabbiin narraa jaalatuu niyyadha
- Rasuulli(SAW) du’aayii Jibriil kadhate irratti Aamiin jedhan. Du’aayiin sun “Namni Haadhaa fi Abbaa isaa yookiin lamaan keessaa tokko dhaqqabee jannata hin seenin haa hoongayu” jedhee kadhate san jalaa nagaha bahuu niyyadha
- Isaanitti jallatuun maasiyaa gurguddaa waan taheef irraa fagaachuu niyyadha
- Nama Haadhaa fi Abbatti jallatu dalagaan isaa hin qeebalamtu, Rabbiin ija rahmataatiin gara isaa hin ilaalu, Qiyaamaa jannatas hin seenu , abaarsa haqa godhata tahuu niyyadha
1ffaa: Gara Salaataa deemuu ( أولا: الخروج الى الصلاة)
Yeroo gara salaataa deemu kan asiin gadii kana niyyadha:-
- Tarkanfii ani tarkaanfadhuun akka Rabbiin hasanaa (toltuu) 10 naaf barreessu, akka Rabbiin sadarkaa kiyya olfuudhu, maasiyaa tiyya akka Rabbiin narraa haqu. Kun yeroo gara salaataa deemuu fi deebi’u tahuu niyyadha
- Rabbiin hunda (cufa) tarkaanfii ani tarkaanfadhuutiin sadaqaa naaf taasisuu niyyadha
- Waan gara salaataa deemaa jiruun salaata keessa jiraachuu niyyadha
- Rabbii arjaa tahe zayyaraa (bira dhaqaa) jiraachuu niyaadha; inni caala isa keessummaa isaa keessummeessuuti.
- Rabbiin qubsumaa fi keessumummaa jannata keessatti naaf qopheesuu niyyadha
- Gara salaataa deemuu kiyyaan akka nama firri isaa kan fagoo deemee itti gale gammaduutti Rabbiin natti gammaduu niyyadha
- Ajrii nama hajjiif harramatee ( hidhatee ) argachuu niyyadha
- Rabbiin of naaqabee jiraachuu niyaadha; nama gara masjiidaa bahe Rabbiin isaa of qabee jira; yoo jiraate isa razzaquu, isaaf gahuu, keyrii (toltuu) keessa isa jiraachisuu, yoo du’e immoo keyrii irratti du’ee Rabbiin jannata isa seensisuu niyyadha 2ffaa: Salaata eeggatuu fi masjiida keessa turiinsaan masjiida jiraachisuu
- Yeroo salaata eeggatuuf ykn zikrii godhuuf masjiida taa’u kan asii gadii kana niyyadha:-
- (ثانيا: اتنظار الصلاة والمكث في المساجد وعمارتها)
-
- Akka nama yeroo hunda ibaadaa godhuu fi salaata keessa jiruu tahuu niyyadha
- Rabbiin maasiyaa tiyya akka narraa buusuu, sadarkaa kiyya akka olfuudhu niyyadha
- Sawaaba ( mindaa ) nama wordiyyaa diinii tahee argatu argachuu niyyadha
- Du’aayii malaa’ikaa argachuu niyyadha
- Saahiba (maamilaa) masjidaa tahuu niyyadha; warroota maamila (saahiba) masjidaa tahan malaa’ikaan saahiba isaanii taati; yoo isaan hafan isaan toohatti, dhibaman isaan gaafatti, yoo hajaa wohii irra jiraatan isaan gargaartu sanirraatahuu niyyadha.
- Rahmata Rabbii tan worra masjiida keessa taa’aniif buutu eegachuu niyyadha.
- Rabbiin malaa’ikaa isaatitti naan dhaadatuu (nama akkanaa qaba jedhee na farsuu)niyyadha.
- Rabbiin wobii naaf tahuu (of naa qabee jiraachuu) niyyadha.
- Warra Rabbiin gaadisa isaa jallatti isaaniif gaaddiseesu tahuu niyyadha.
- Masjidni mana nama taqiyii ( Rabbiin sodaatuu waan taheef ) masjida keessa taa’uun isaan irraa tahuu niyyadha
- Worrootni masjiida jiraachisan guyyaa qiyaamaa worroota ollaa Rabbii tahan irraa waan tahaniif isaan woliin tahuu niyadha.
قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إنما الأعمال بالنيات، وإنما لكل امرئ ما نوى) “Dalagaan kan fayyaa taatuun(kan qeebalamtuun) niyyaadhaani; ilma namaa kamiifuu (hundaafuu) waan inni niyyatetuisaaf taha“ Haddisa sahiiha Bukhaarii fi Muslimtu odeesse فضل الصلاة مطلقا Yeroo salaataaf dhaabadhu kan asii gadii niyyadha:-
- Dalagaan kamuu qeebalamuuf dura salaanni toluu qabdi waan taheef; dalagaan tiyya hundinuu naaf qeebalamuu niyyadha.
- Salaatni caalaa dalagaatii fi caalaa waan filatamuu tahuu niyyadha
- Salaatni duniyaa, qabrii fi siraaxa irrattis ifaa naaf tahuu niyyadha
- Sababa araarama maasiyaa tiyyaa naaf tahuu; maasiyaa tiyya irraa qulqulaayee akka guyyaa haati tiyya nadeetteetitti deebi’uuniyyadha.
- Sadarkaa siddiiqtootaa (worra diinii dhugoomsee) shuhadaa’ootaa (worra jannataan ragaan isaanii bahamee ykn worra kara Rabbii keessatti woreegame) dhaqabuu (gahuu) niyyadha.
- Salaanni wontoota badaa fi fokkotaa kan shari’aan jibbu irraa kan nadhoorgitu tahuu niyyadha
- Namni salaata keessa jiru maqoo Rabbii jira waan taheef, maqoo Rabbii Guddaa keessa jiraachuu niyadha.
akki jedhan :wonti lamaa fedhii ykn jaalala duniyaa narraa kutte.isaanis 1ffaa du’a yaadatuu yoo ta’u 2ffaa Guyyaa qiyaamaa fuuldura rabbii afoo dhaabbatuudha jedhan


c: text/html

text:
Kutaa 1ffaa dabre keessatti afanfaajjii maqaa jedhuun Habashoonni magaalaalee Oromiyaa akka Jimmaa, Dirree Dhawaa fi Harar dhaaluuf geggeessaa jiran laaluuf yaallee jirra. Kutaa 2ffaa har’aa keessatti ammoo magaalaalee akka Adaamaa, Baatee fi Bushooftuu faa gaggabaabsinee laaluu yaalla.
Magaalaan Adaamaa bar tokko baay’ina lakkoofsa ummata Amaaraa irraa kan ka’e, ‘ሁለተኛዋ ጎንደር’ hanga jedhamuu geessee turte. Inumaa akkuma Dirree Dhawaa iratti milkaahanitti Adaamaas Oromiyaa irraa muranii ‘bulchiinsa addaa’ godhachuuf hedduu tattaafatani. Mootummaan Wayyaanee OPDO Shaggar keessaa ari’ee Adaamaatti galchuuf waan karoora qabuuf dubbii tana fudhachuu dide malee silaa har’a Adaamaanis Dirree lammaffaa taatee Oromiyaa irraa citti ture. Booda kana garuu xiiqii mootummaa Wayyaaneef jecha ilmaan Oromoo OPDO keessa jiraan tarkaanfii mataa isaanii fudhatan. Ilmaan Oromoo OPDO keessaa kan sabboonummaan itti dhagahamu duula taasisan kanaan qubsumni ummata magaalaa Adaamaabifa isaa jijjiiraa dhufeera. Oromoon heddumminaan Adaamaa keessa qubachuu fi kanaanis wal qabatee hawwiin Habashoonni magaalaa kana dhunfachuuf qabaachaa turan gufuu mudachuun isaa waan haalamuu miti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bitootessa 13, bara 2014 Godina Gujii, Magaalaa Shaakkisoo keessatti woldhabbiin barattoota Oromoo fi barattoota biraa jiddutti uumamuu miidiyaaleen garaagaraa ibsaniiru. Keessattuu OMN gabaasanii turan. Woldhabdeen barattoota jiddutti uumame kun sababa rincicuu bulchiinsa mana barnootaa fi bulchitoota naannootiin hatattamatti furmaata kennuu dadhabuu isaaniitiin gara hokkaraatti jirjiirame.
Akka gabaasa miseensota keenyaa fi barattoota irraa arganneetti barattoonni ilmaan Oromoo ta’an barattoota ijoollee magaalaatiin sababa faaruu alaabaa mootummaa naannoo Oromiyaa diduu fi kutaa afaan Oromoo keessatti jeequ jedhuun quuqama wolirraa qabaachuun ni beekama. Ijoolleen mufii kana osoo qabduu barataan tokko jecha uummata Oromoo salphisuu fi arrabsu dubbachuu isaatiin nuuf haa adabamu jettee ijoolleen osoo himachaa jirtuu poolisii federaalaa itti waamanii poolisiin tun ijoollee hedduu miidhuun himameera. Keessattuu ijoolleen lama 1. Barattuu Bazzabish Gurmeessaa rasaasaan rukutamtee jirti. 2. Barataa Dastaa Waaree hedduu reebicharraa kan kaé miidhamuun himameera.
Barattoonni reebichaa fi dhaanichi poolisii irra gahe aarii saniin magaalaa keessa bobba’anii manneen hedduu dhagaadhaan caccabsuunille himameera. Gochi kun gocha sirrii miti. Haa ta’uu malee dubbiin kun osoo sadarkaa kana hin gahin poolisii federaalaa waamanii haala namooma sarbuu fi namummaa mulquun ijoollee reebsisuu dura hiikuun ni dandaáma ture. Gocha kanaan wol-qabatee barattoota 20 mana sirreessaa aanaa Adoolaatti hidhuun gabaafameera. Ijoollee hidhaman kana keessaa namoonni 4 miseensota Koongiresii Federaalistii Oromoo fi namoota woldhabdee keessa hin jirre ta’uu hubanneerra. Namoonni 19 maqaan isaanii kan armaan gadii kana.
1. Bazzabbish Gurmeessaa (wounded by bullet) (Miseensa dhaaba keenyaa)
2. Desta Waaree (injured by beating )
3. Baallii Caaccuu (Miseensa dhaaba keenyaa)
4. Bunoo Shaaggola (Miseensa dhaaba keenyaa)
5. Bakkalcha Oddoo (Miseensa dhaaba keenyaa)
6. Caaltuu Birbissaa
7. Hoxxeessa Soree
8. Yohaannis Jissoo
9. Kiflee Areerii
10. Badhaadha (Maqaa abbaa adda hin baafanne)
11. Bayyanaa Jaarsoo
12. Shaambballii Galchuu
13. Jamaal Aagaa
14. Wondimmuu Areerii
15. Nageessaa Geedoo
16. Geetaachew Damisee
17. Boruu Duubee
18. Gammachiis Biluu
19. Carii Canaa
20. Waaree Kottoolaa
Mootummaan Itoophiyaa mirgoota namoomaa, dimookraasii fi siivilii lammii biyyittii akka kabaju akkasumas Barattootaaf namoota seeraan ala hidhe akka gaddhiisu waamicha goonaaf.
Injifannoon Uummata Oromoof!
- Kongiresii Federaalistii Oromoo (KFO)


text:
Baga Gammaddan; Nooruu Harka Fuune!
•Akkam jirtu Oromoo guutummaa biyya lafaa kanarra jiraachaa jirtaniifi firoota Oromoo hundumaaf?
•Ani Maqaankoo Beekan Gulummaa Irranaan jedhama. Kanin dhaladhee guddaadhe biyya Oromoo, Oromiyaa lafa lalistuufi magariituu gootota, hayyootaafi atileetota hedduu biqilchite keessatti. Afaan Oromoo Afaan dhalootakooti; Afaan Ingiliziifi Afaan Amaaraas hanga tokko nan dubbadha.
•Gulantaan barnootakooti; digirii jalqabaa Yunivarsiitii Jimmaattin Afaan Oromoofi og brruu baradhe. Digirii lammataa Yunivarsiitii Finfinneettin Afaanuma Oromoofi ogbaruu baradhe. Digirii sadaffaa yookaan dooktorummaakoof muummee ‘Xiinqooqaafi Olkaa’aa Aadaa’ seeneen waggaa sadiif baradheen utuun hin xumuriin dhiibbaa gama mootummaa TPLF narra geessifameen addaan kutee carraa barnootaafi qorannoo biroon biyya Amarikaa keessaa,Yunivarsiitii Harvard gaafa Hagayya 16, bara 2015 kaaseen as seenee jira.
Wiirtuu
Baga Gammaddan; Nooruu Harka Fuune!


text:
Gaarummaan Isin Keessa ni Jiraataa? Does Goodness Live In You?
Roy Oksonevad (Kan Hiike fi kan Qindeesse, Qopheessaa)
Yaalin jireenya gaarii jirachuudhaaf taasifamu hojii dadhabsiisaa dhuma hin qabneedha. Baay’onni keenya hojiilee keenya isaan badaa ta’an too’achuuf ni dhamaana; akkasumas hojii garii ta’e hojjechuuf ni carraaqna. Kunis anniisaa fi xiyyeeffannaa keenya guutumaa guututti ni fudhata. Kana irraa kan hafes nuti addunyaa bilisa ta’e keessa warra jaraannuu miti. Qorumsii fi rakkooleen gara garaa addunyaa kana irratti ni argamu. Haaluma kanaan hamma jiraachuu qabnu jiraachuf yemmuu carraaqnutti humna keenya ishee xinnoo sana ni fixanna. Waaqayyo wal’aansoo nuti keessa jiraannu kana ni beekaa laata? Dadhabbiiwwan keenya nuuf hin hubataa laata? Yookis immoo Waaqayyo barmaata adda ta’e akka qabaannuf wanta sirrii ta’e hojjechuuf gahee mataa keenyaa akka taphannu ni fedhaa laata?
Uummama
Waaqayyo ilmaan namaa kan uume cubbuu yookin dadhabbii tokko malee ture. Namoonni duraa, Addaami fi Hewaan qulqulloota fi mudoo tokkollee kan hin qabne turan. Addaami fi Hewaan gaarota turan, akkasumas wanta sirrii ta’e hojjechuuf ni fedhu turan; sababni isaas uumamni gaarummaa isaan keessa waan tureefi. Wanti badaa yookin kan gaarii hin taane jedhamu tokkollee hin turre. Macaafni Qulqulluun kan dubbatu Waaqayyo erga nama uumee booda wanti inni uume hundi gaarii ta’uu isaa dubbachuu isaati. Gaarummaan namootaf jireenya fi karaa jireenyaa kennee jira.
Haata’u malee akka Waaqni nu uume sana ta’uu maalif dadhabne laata? (Kanaaf deebin akka armaan gadiitti kennamee jira) :-
Kufaatii
Yeroo Addaam irraa eegalee diina ilmaan namootaa kan ture seexanni wanta Waaqayyo uume balleessuf ni barbaada. Addaami fi Hewaan Waaqayyoof akka hin ajajamne seexanni isaan ni qore; isaanis qorumsa isaatti ni kufan. Yeroo namoonni Waaqayyoof hin ajajamnettis wantoonni lama ta’anii jiru.
Tokkoffaa:- badoomni isaan keessa ni gale. Yeroo sana irra eegalee namni kamiyyuu badooma yookin jal’ina isa keessa jiru waliin wal’aansoo wal qabuun isa irraa kan eeggamu ta’e. Amalli inni badaan kun karoora jalqaba Waaqayyo uummama isaatif qabu hin turre.
Lammaffaa:- gaarummaan ilmaan namootaa keessa ture battala isaan cubbuudhan kufanitti ni du’e. Gaarummaa jechuun maal jechuu akka ta’e hubannus haata’u malee gaarummaan mataa isaatin jireenya of keessaa hin qabu. Gaarii hojjechuu akka dandeenyu fi badoomni nu keessaa akka ba’u gochuuf humna qabnu hunda ni fayyadamna. Yeroo jireenya keenyan dadhabnu yookin yeroo namni tokko nu gaddisiisu badoomni nu keessa jiru gaarummaa hunda ni injifata. Eeyyeni, gaarumma hojjechuun carraaqqii keenya hunda ni gaafata.
Fakkenyaf dhirsi tokko niitii isaa waliin walitti dhufeenya qabuun akkamitti deddeebi’uun akka isa irra jiraatu ni beeka. Ishee jaallachuu fi kunuunsa barbaachisu hunda isheedhaf taasisuu akka qabu ni beeka. Haata’u malee gaarummaa isa beeku fi isa gochuu qabu kana gochuu hin danda’u. Haaluma kana fakkaatun warri ijoollee isaanitiif of eeggannoo gochuu fi isaan hubachuuf ni carraaqu; haata’u malee walitti dhufeenya qabaniin badoomni isaanii ol bahee ni mul’ata. Ijoollen illee jal’oota ta’uuf barnoonni isaan hin barbaachisu. Nuti osoo wal irraa hin kutin gaarota akka ta’aniif isaan ni gorsina; akkasumas isaan ni sirreessina. Haata’u malee akka gaarota ta’an carraaqqii nuti taasisnu bira ce’anii yeroo wanta badaa hojjetanii fi wanta gaarii barachuudhaf kan duubatti harkifatan ta’anii isaan ni agarra.
Aniif isin wanta badaa jireenya keenya keessa jiru too’achuuf kan gochuu dandeenyu maali? Gaarummaan nu keessa jiru akka lubbuu horatu gochuu kan dandeenyu akkamitti?
Yaalii Jireenya Haaromsuu
Waa’ee gaarummaa jireenya keenya keessa jiru haaromsuu namoonni yaadota gara garaa ni dhiheessu. Tokko tokko kanaaf furtuun isaa beekkumsa jedhu. Namoota hammuma barsiisnen gaarii gochuuf ni jijjiiramu jedhnii yaadu. Haata’u malee namoonni beekkumsaa fi dandeettii sammuu isaanii fayyadamuudhan fedhii dhuunfaa isaanii yemmuu mijeeffatan yookin immoo yemmuu namootatti fayyadaman ni agarra. Kanaafuu beekkumsi namoota gara gaarummaatti hin fidu.
Warroonni biroo immoo sirnummaan (discipline) kanaaf furmaata jedhu. Nuti jireenya keenyan sirritti kan seerummaa qabnu yoo taane, jechuunis yaada keenyan, barmaata keenyan, sochii keenyan fi kkf. sirna kan qabnu yoo taane baay’ee ni fooyyofna akkasumas caalatti gaarii ni hojjenna jedhu. Haata’u malee namoonni nutti dhihoo ta’an eenyummaa keenya sirritti ni beeku. Sirna qabaachudhaan sammuu keenya keessatti addunyaa mataa keeyaa uumuu ni dandeenya ta’a; haata’u malee ammas taanan nuti kan jiraannu lafa kana irradha. Barmaatni sirnaa baay’en jireenya keenya keessatti gaarummaa fiduudhaf ga’umsa hin qabu.
Amantaan filannoo isa birooti. Tarii nuti gara waldaa Kiristiyaanaa, gara masgiidaa yookin gara mikuraabaa yoo adeemne; yookin immoo yaada amantaa haarawa tokkoo yoo fudhanne namoota fooyyee qaban ta’uu ni dandeenya ta’a. Haata’u malee yeroo baay’ee wanti nuti amantaa irraa argannu yaada biroo addunyaa moofoftuu taate tana keessatti argamu malee jireenya haarawa keessa keenyatti jalqabamuu miti.
Tokko tokko gaarummaa argachuuf seerri filannoo fooyya’aadha jedhu. Nuti seera amala keenya, kessumattuu namusa keenya too’atu osoo qabaannee uummataa fi lammiilee gaarii ni taana jedhu. Haata’u malee seronni dabalataa gara wanta gaarii hojjechuuf fedhii horachuutti kan oofan osoo hin ta’in gara cunqursaatti kan fidaniidha. Uummamni namummaa keenyaa kan fedhu seeran ala wanta amala keenyaf mijatuu fi hojii keenyaf deeggarsa wanta kennuudha. Kanaafuu seerichi jireenya nu keessa jiruuf gaarummaa hin fidu.
Beekkumsi, sirni, amantii fi seerri jirenya keenyaf wantoota heddu ni dabalu. Wantoonni kunneen marti isaanii amala badaa ta’e jijjiiruf ni yaalu; haata’u malee wanta gaarii nu keessa jiru nuuf haaromsuuf gonkumaa hin danda’an. Kunneen hunduu dhiibbaawan karaa alaa jiraniidha. Amala badaa nu keessa jiru too’achuudhaf yemmuu xiyyeeffannaa dhabnu lammaffaa dhiibbaa amala badaa keenyaaf ni jilbeenfanna.
Gaarii ta’uuf carraaqqii si’a tokko qofa goonun gammachuu argachuu ni dandeenyaa?
Nuti Gaarotaa?
Yeroo hundaa gaarii taa’anii argamuun wanta hin danda’amne waan ta’eef namoonni baay’een dubbiin kun galma bira gahamuu hin dandeenye akka ta’e jala muranii jiru. Hojii badaa keenya bakka buusudhaaf wantoota gaarii baay’ee hojjechuu qofa qabna jedhu. Kunis hojiilen keenya akka waan madaallii irra taa’anii fakkeessa. Kanaafuu gaheen keenya wanti gaarin jireenya keenya keessa jiru madaallii irratti wanta badaa jireenya keenya keessa jiru akka caalu gochuudha. Kanaafuu jireenyi badaa ta’uu irra, eddoo badii caalaa gaarii baay’ee hojjechuu danda’uun keenya itti qoramuudha jechuudha.
Waaqayyo kan nu uume kaayyodhaafi malee nu qoruufii miti. Macaafni Qulqulluun kan nutti himu inni kan nu uume wanta gaari akka hojjennuufi malee gaari fi badaa hojjechuu danda’uu keenya qoruufi miti. Jireenya dhugaa jechuun jireenya gaarii guutuu isa Waaqayyo nuuf kenne jechuudha. Haata’u malee gaarummaan duraan dursee gara jireenya keenyatti dhufuu qaba. Jireenyi keenyas kan ta’uu qabu akka teessoo madaalaa osoo hin ta’in akka qaruuraa guututi. Qaruurichi wanta Waaqayyo akka hojjennu nurraa eegun hama afaan isaatti guutamee jira. Nuti wanta gaarii hojjechuu dandeenyu yeroo hojjennutti qaruuricha keessatti homaayyuu dabaluu hin dandeenyu sababni isaas nuti kan raawwanne gahee yookin itti gafatama keenya qofa; jechuunis nuti kan raawwanne wanta Waaqayyo akka goonu nuuf karoorse qofadha.
Haata’u malee qaruuraa keenya keessaa harka baay’ee fudhachuudhan hir’isnee karoora Waaqayyo jireenya keenyaf baase irraa gadi buunee ni argamna. Kunis kan ta’u yeroo nuti wanta badaa hojjennu yookin carraa wanta gaarii hojjechuu keenya yeroo dabarsinuudha; akkasumas wanti gaarin nuti hojjennu fedhii dhuunfaa keenyaa yemmu nuuf guutudha. Fakkeenyaf niitolii keenyaf gaarii kan taanu xinnoo turree oolmaan nuti isaan akka nuuf oolan gaafannu wanta jiruufi. Karaalee kana fafakkaataniin karoora Waaqayyo nuuf karoorse, gaarii ta’uu irraa ni jal’anna. Jireenya keenya hundaan qaruuraa keenya keessaa akka fudhannu jireenya gaarii nuuf karoorfame irraa hanqannee ni argamna.
Nuuf abdiin gaarii ta’uu kan argamu Waaqayyo nu uume biratti qofa. Waaqayyo nu gargaaruu kan danda’u akkamitti? Badooma nu keessa jiru akka too’atuu fi gaarummaa jireenya keenyaf akka kennu kan isa taasisu maali?
Furmaata Waaqayyoo!
Waaqayyo namoota lafa irra jiran jal’ina tokkollee osoo hin qabaatin irra deebidhaan uumuf humna isa dandeechisu ni qaba. Haata’u malee kana gochuu irra uummama isaa akkuma jirutti kabajee akkuma jirutti eegee jira. Kanaafuu humna isaa karaa birootin fayyadamuun jireenya keenya jidduu galuudhaf filate. Humna seexanni jireenya namootaa kessatti qabu cabsuudhaf akkasumas nuufis jireenya haarawa kennuudhan gaarummaan deebisee nu keessa akka jiraatu godhe.
Waraanni Waaqayyoo fi seexana gidduu jiru addunyaa Waaqayyo uume kanadha. Seexanaa fi hojii isaa akka waraanu Waaqayyo Yesus Masihicha gara lafa kanaatti erge. Seexxannis mala qabu hunda Yesus irratti ni furguuggate. Yesusis namoota jal’oota ergama isaa hin hubanne harkatti gidiraan irra ga’e. Dhuga ba’iinsi isaas sobaan ni faalame. Dhuma irrattis seexanni abbaa angoo haqa jal’isu fayyadamuun yakka hin hojjenneen Yesus akka du’u taasise. Yesus wanta badaa kana hunda fedha isaatin ni fudhate; haata’u malee seexanni gonkumaa isa hin injifanne. Innis hamaa hamaadhan si’a tokko illee hin deebisne; garuu hamaa gaaridhaan ni injifate.
Seexana injifachuudhaf Yesus Masihichi itti yaadee (fedha isaatin) du’a ni fudhate. Duuti kunis meeshaa seexanaa isa guddaa yemmuu ta’u isuma kanaan seexana ni injifate. Gara jireenyattis deebi’uudhan wanta hamaa isa guddicha harka seexanaa jiru kana caalaa jabaa ta’uu isaa Yesus ni agarsiise. Namoota lafa irra jiraatan keessaa du’aa fi badooma kan waraane fi kan injifate Yesus qofa.
Yesus Masihichi kan agarsiise inni seexana caalaa jabaa ta’uu isaati. Yesus humna seexanni qabu cabsuudhan jireenya nuuf kennuudhaf humna ni qaba. Gaarummaan deebi’ee nu keessa akka jiraatu gochuu kan dana’u isa qofaadha.
Wanta badaa nu keessa jiru irratti Yesus angoo isaa mul’isuu kan danda’u akkaataa kamiini?
Yesus Masihicha duuka bu’uu
Yeroo tokko namicha mana hidhaa fi waardiyyoota mana hidhaa hunda caalaa ani jabaadha jechuudhan boonu tokkotu ture. Of tuulummaa nama kanaa dhagahuudhan waardiyyaan mana hidhaa sanaa isa qabuudhaf gara isaa adeeme. Haata’u malee namichi ni dhokate. Egaa namichi kun waardiyyicha mana hidhaa sanaa caala jabaadhaaree?
Akkanuma namni biroo kan lammataa mana hidhaa fi waardiyyoota mana hidhaa caala ani jabaadha jedhee dubbata ture. Waardiyyoonni isa qabuudhaf yemmuu dhufan gadi ba’ee isaanitti dhufe. Isanis isa ni qaban; isas reebanii eddoo hidhaa baay’ee badaa ta’e keessaatti isa hidhan. Ittis cufanii waardiyyoota balbala irra kaa’an. Too’ataan mana hidhaa sanaas waajjira isaa keessa taa’udhaan namichaa fi of tuulummaa isaatti ni kolfa ture.
Haata’u malee kolfi isaa baay’ee turuu hin dandeenye. Namichoon hidhaa isaa cicciree balbala dhiibee bane; waardiyyoota gamatti daddarbee kukuffisee balbala mana hidhaa tokko tokkoon banee “namni mana hidhaa kana keessaa ba’uu barbaadu na duuka haa bu’u” jedhee waamicha dhiheesse. Hidhamtoonni tokko tokko sodaatanii turan. Nama kana hordofanii lammata yoo qabaman isa waliin gadadoo isa duraa kan caalu keessa akka galan ni yaadan. Haata’u malee warri biroo akkas jedhan “wanta badaa isarratti gochuu danda’an hunda nama kana irratti raawwatanii jiru; haata’u malee inni amma isaan caalaa jabaa ta’uu isaa isaanitti garsiisee jira. Isa duuka ni buuna, ni baanas” jedhan.
Isas hamma dhuma mana hidhaa sanaatti itti dhihaatanii warri duuka bu’an balbaloota mana hidhaa sanaa fi waardiyyoota karaa irra jiran illee akka injifataniif humna isaa yemmuu isaanif hiru ni argan. Dhuma irrattis hamma mootummaa isaa isa gaaritti isa faana bu’an.
Yesuus Masihichi jireenya namoota isatti amananii fi isas akka fayyisaa isaanitti fudhatan keessati garummaa deebisee kakaasudhaaf waadaa galee jira. Kan mana hidhaa keessatti rukutame isadha; haata’u malee humna isaatin mana hidhaa keessaa bahee jira. Innis gara gaarummaa fi jireenya haarawaatti akka dhufnu nu waamaa jira.
Jireenya Yesus Masihicha Keessatti
Yesus nu keessa jireenyi akka jiraatu yemmuu godhu filannoowwan sirrii ta’an filachuuf walabummaa ni arganna. Wantoota gaarii hojjechuufis fedhii ni horanna. Kunis ala irraa kan dhufu osoo hin ta’in keessa keenyaa kan madduudha. Gaarummaa hojjechuufis jabina ni arganna. Namoota guutumaa guututti harawa ta’an akka taanu Macaafni Qulqulluun nutti ni hima. Maddi jireenya keenya isa haarawaatis Waaqayyodha.
Nuti ammas taanan rakkina ni qabna. Eenyummaan keenya inni moofan nukeessa jiraachuu isaa ittuma fufa. Waaqayyo kan waadaa nuuf gale mootummaa isaa keessatti wanta badaa nu keessa jiru barbadeessee jireenya keenya isa jalqaba irratti yemmuu uummamnu qabnu sana deebisee fi haromsee nu dhaabudhaafi. Hanga sanatti garuu nu keessatti wal’aanson badooma fi gaarummaa gidduutti adeemsifamu itti fufa.
Ejjennoon keenya akka laafu gochuuf dhiibban alaa nutti dhufu ni jira. Nuti kan jiraannu addunyaa bilisa ta’e keessattii miti. Haalonnii fi namoonni biroo ejjennoon keenya laafaa akka ta’u dhiibbaa nurratti ni godhu. Fakkeenyaf namoonni nuti waliin hojjennu isaan yeroo hojii isaanii seeran akka itti hin fayyadamnee fi meeshaalee tokko tokko eddoo hojiitii seeran ala fudhachuu isaanii hoggantoota keenyatti nuti jalaa akka hin himne ni fedhu. Kanaafis nutis akkuma isaanii akka goonu ni fedhu. Seexannis akkasuma jreenya keenya isa haarawa ni morma. Nu balleessu fi sobaan nu gowwoomsufis ni barbaada.
Mormii akkanaa kanaaf Waaqayyo gargaarsa kan nuuf kenne akkamitti?
Jireenya haarawa kana jiraachuu
Waaqayyo nuti jabeenya dhuunfaa keenyatiin akka dhaabbannu nu hin dhiifne. Waaqayyo karaa Yesus Masihichaan gaarummaa nu keessa jiru haaromsuu qofa osoo hin ta’in jireenya haarawa kana akka jiraannu wanta nu dandeechisu nuuf kennee jira. Waaqayyo jireenya haarawaa fi hiika qabu kana akka jiraannu wantoot sadi’i nuuf kennee jira. A. Macaafa Qulqulluu B. Hafuura Qulqulluu fi C. hawaasa haarawa waldaa Kiristiyaanaa jedhamtu.
Macaafni Qulqulluun qajeelcha jreenya keenyaf nu barbaachisuudha. Innis dubbiiwwan sobaa seexanni odeessu ni balaaleffata. Macaafa Qulqulluu keessatti kan nuti argannu seera Waaqayyoo isa amma gammachudhan hordofnu qofa osoo hin ta’in ilaalcha jireenya ammaa kanaa fi addunyaadhaf qabnu illee ni dabalata. Macaafni Qulqulluun sagalee Waaqayyoo waan ta’eef fedha Waaqayyoo akka barruuf nu gaggeessa. Isaan malee karaan sirriin isa kam akka ta’e baruu hin dandeenyu. Nuti ofii keenyan jiraachuu waan hin dandeenyef yaada keenya karaa sirrii akka nuuf qabsiisu sagaleen Waaqayyoo nu barbaachisa.
Hafuurri Qulqulluun immoo karaa Kiristoosin jireenya haarawa erga argannee booda hafuura Waaqayyoo kan nu keessa jiraatudha. Innis nama Kiristoosin haarawa ta’eef yaadonnii fi gochoonni sagalee Waaqayyoo waliin wal faallessan kam faa’a akka ta’an itt hima. Nama jireenya haarawa argate kana keessa kan jiraatu Waaqayyo waan ta’eef seexanaa fi ergamoota isaa hamoo ta’an sodaachun irra hin jiraatu. Namni tokko keessa isaatti sagalee Hafuura Qulqulluu yemmuu dhagahu murtii sirrii ta’e murteessudhaan fedha Waaqayyoo hordofuu ni danda’a.
Waldaan Kiristiyaanaa hawaasa saba Waaqayyooti. Nuti amma miseensota maatii haarawaa, jechuunis kan maati Waaqayyoo taanee jirra. Jireenya haarawa Kiristoosin argamu waldaan Kiristiyaanaa modeela (fakkeenya) taatee ni mul’isti. Fakkenya namoota hafuura Waaqayyoo hordofaniis ni agarsiisti. Kunis ajajamuudhaf haala gatii guddaa nama kafalchiisu kessattis ta’uu ni danda’a. Fakkeenyonni kunneen namicha Kiristoosin haarawa uummame sanaaf fakkeenyota isaan qajeelodha. Karaalee jireenyaa rakkisoo ta’an irratti waldhaansoo keessa yemmu gallutti jireenya haarawa kana akka qabaannuf waldaan Kiristiyaanaa jajjabeenya fi kallattiiwwan irra adeemnu nuuf kenniti.
Wantoota sadan kanneen keessaa tokko yoo hir’ate namichi Kiristoosin haarawa ta’e kiyyoo qorumsa seexanaa keessatti kufuu ni danda’a. karaa Macaafa Qulqulluu, hafuura Qulqulluu fi waldaa Kiristiyaanatiin gargaarsa Waaqayyo kenneen alatti hammeenya addunyaa kana keessa jiru fuul dura dhaabbachuun hin danda’amu.
Jireenyi haarofti Kiristoosin jiru guyyaa murtiitif nu qopheessaa laata?
Guyyaa Murtii
Yeroo baay’ee nuti Waaqayyo kan nutti murteessu hojiiwwan badaa hojjenne rratti hundaa’ee akka ta’e nutti dhagahama. Haata’u malee wanti nuti amma hojjennu kamiyyuu wanta nu keessa jiru kan agarsiisudha. Waaqayyo kan nutti murteessu jireenya haarawa isa irraa argachuu fi argachuu dhiisuu keenya irratti hundaa’eti. Jireenya haarawa kana yoo qabaanne Waaqayyo hammeenya nu keessa jiru gaafa murtii nu keessaa ni balleessa. Nutis akka Waqayyo jalqaba itti nu uume sana ni taana; innis gara mootummaa waaqatti nu fida. Jireenya haarawa kana Waaqayyo biraa hin qabaannu taanan garuu waa’ee gaarummaa beekkumsi qabnu nurraa fudhatamee gara ibidda bara baraa ni adeemna. Innis eddoo seexanaa fi duuka bu’oota isaatif qophaa’edha. Jireenya kiristoosin haaromsame ni qabduu? Dhugumaan nama gaarii ta’uu ni barbaadduu?
Murtii Keessan
Amantaan, beekkumsi, sirni yookin seerri nama tokkoof jireenya haarawa kennuu hin danda’an. Humni seexanaa cabee jireenyi haarofti isin keessa galuu qaba. Namni raajii jedhame kamuu, barsiisan amantaa baha fagoo, amantaan yookin namni qalqalluu jedhame kamuu jireenya haarawa kana isiniif kennuu hin danda’u yookin seexanaa fi hojiilee isaa hamoota ta’an irraa gonkumaa isin eeguu hin danda’u.
Jireenya gaarii sirriidhan jiraachuf furtuun nama dandeechisu kan jiru hojii Yesus Kiristoos isiniif hojjete keessadha. Inni jireenya baay’ee qulqulluu ta’e lafa irratti jiraatee jira. Gatii cubbuu ilmaan namootatis kanfaluudhaf ofii isaa fedhiidhan ni kenne. Ni du’e, ni awwaalames, guyyaa sadaffaattis du’a injifatee ni ka’e. Amma Gooftan Yesus warra jireenya haarawa barbaadaniif qalbii jijjiirrachudhan isatti dhihaatanii yoo isa gaafatan isaanif kennuudhaf qophiidha. Macaafni Qulqulluun wangeela Yohannis 1:12 irratti “Warra isa simatanii maqaa isaatti amananiif garuu ijoollee Waaqayyoo akka ta'an mirga kenneef” jechuudhan ni dubbata. Kanaafuu isin amma kan gochuu qabdan onnee keesan irraa ta’uudhan gara isaa dhihaattanii akka dhiifama isiniif godhuu fi jireenya haarawa akka isiniif laatu gaafachuudha. Warri isatti amananii fi isa irraa lammata dhalatan hunduu ijoollee isaa ni ta’u. Gara maatii Waaqayyoo battaluma itti dabalamnetti jireenyi cubbuu kana dura hojjennee hundi nurraa ni fudhatama.
Yaadachiisa Qopheessichaa
Yaa dubbistoota; barreeffama kana haalan dubbistanii jirtu taanan wantoonni yaadun isin irra jiraatan ni jiru. Kanneen keessaa inni jalqabaa fi inni guddichi waa’ee walitti dhufeenya Waaqayyo jiraataa waliin qabdaniidha. Waaqayyo waliin nagaha ni qabduu? Fayyina dheekkamsa Waaqayyo cubbamoota irratti fidu jalaa ittiin baatan argattanii jirtuu? Amma osoo duutanii garama adeemtu?
Waaqayyo walin nagaha akka qabaattanii fi dheekkamsa murtii isaa jalaa akka baatan balballi inni qofaa karaa Kiristoosin isiniif banamee jira. Kana hubachuuf toora intarneetii kana irratti barreeffamoota walitti fufanii bahanii fi Macaafa Qulqulluu dubbifachuudhan jireenya keessan haalan qorachuudhan gara Gooftaa Yesus qalbii jijjiirrannaadhan dhihaattanii dhiifama gaafachuu qabdu. Waaqayyo ayyaana fi hafuura isaatin isin haa gargaaru! Amen.
Maddi hiikkaa: Does Goodness Live In You?
Islaamummaadhaf Deebii, Oromiffa Fuula Duraa


text:
Monday, March 23, 2015
Cooma Mana Ormaa Irra Raafuu Haadha Ofii Wayya Ibsa Qeerroo Bilisummaa
Uummanni Oromoo guyyaa gaafa gabrummaa jalatti kufee kaasee diina isa gabroomseef jilbeenfatee hin beeku, kallattii fi al-kallattiidhaan diina isaa of irraa qolachaa hanga yoonaa gahe,Moototiin Habashaa dhufaa darbaa uumanni Oromoo ciqilee isaanii jalatti akka kufee hafuuf shira hin wixiniin hin jiru.Kanas ta’u sirna cunqursaa meeshaa waraanaa hagna hin qabne hidhatee jiru Oromoon harkaan lolaa mirga isaa tikfataa har’a gahe. Har’as mootummaan Wayyaanee gaafa aangoo qabateen eegalee kuufama meeshaa ittiin Oromoo doorsisu irratti dabalee afaan sabichaan kan uummata doggogorsu dhaaba ofii isaa akka fedhetti ajajajuu fi kan walabummaa hin qabne ijaaruun OPDO jedhee itti fayadamaa jira. Dhaabuma kana kana keessattis kanneen uummata Oromoof naatoo qaban gara dabarsuu fi biyyaa arihuu kan uummataaf falman hidhuu fi hojii irraa gageessuu irratti hojjetaa umurii aangoo isaa dheerefattaa dhufe, kunis isa baasuu diduun yeroo Oromoon FDG ifatti finiinee aangoo Wayyaaneetti xumura godhchuuf yeroo muraasatti galche jiru kana keessatti haalli uummata Oromoo isa sodaachisee jiru kana keessatti, Oromoonni haalli FDG fi dammaqiinsi uummata Oromoo hin galiiniifii fi Oromoon akka qabsaawaa hin qabneetti ala irraa gallee sochii warraaqsa Bilisummaa hoggana jechuun afaan faajjii hawaasa keessatti uumuun Wayyaanee waliin karaa nagaa fi heera EPRDFn qabsoofna kan jedhan gochaan kana fakkaatu Uummata Oromoo irratti hojjeta malee qooda qabsoo Oromoof gabbisuuf akka hin deemne walii galatti sabni Oromiyaa akka beeku dursanii hubachuun barbaachisaa dha. Guutummaan Ibsa Kanaa PDFn
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Ebla 14, 2015 | Ebla 15, Guyyaa Gootota Oromoo Ilaalchisee Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo Irraa Kenname
Yaadannoon gootota qabsoo bilisummaa Oromoo, Ummata Oromoo baldhaa bilisoomsuu fi Oromiyaa gudditti walaboomsuuf utuu qabsawanii Wareegama qaalii kanfalan bara baraan kan isaan yaadannudha. Guyyaa kana addatti yaadachuun kan barbaachiseef aadeffatameef utuu hin taane guyyaa kana seenaa qabsoo bara dheeraa uummanni Oromoo of dandamachiisuu fi bittaa halaga jalatti hin bullu jechuun ofiin of bulchuu qabna jechuun gaggeessa turee fi jiru kabajaa guddaa fi gootummaa guddaa goototni Oromoo argisiisaniin kan boonaa jirru fi kan itti yaadannudha. Guyyaan Ebli 15n bara baraan qalbii keenya keessatti yaadannu gootota ilmaan Oromoo yeroo biyyi keenya Oromiyaan waanjoo kolonii jalatti kuftee eegalee lubbuu isaanii takkaa bakka bu’uu hin dandeenye wareeguun Oromiyaa amma arginuu, Afaan Oromoo, aadaa keenyaa, seenaa uummata keenyaa. eenyummaa Oromummaa keenyaa fi kaartaan Oromiyaa amma argaa jirruu kanaaf kan bu’uuraa ta’uu isaanii yaadachiisuun dirqama. Guyyaa yaadannoo gootota Oromoo bakka argamnu hundatti waligurmeessuun haa ta’uu akka nama tokkeetti kanneen yaadannuu fakkeenyaaf:
Toqaaleen armaan olitti kaafne uummata keenyaa fi diina keenyaafis yakkoota duguginsa
sanyii uummata Oromoo irratti rawwatamaa turee fi jiruu hanga tokko yaadachiisuu, fi ijoon
Oromoon Ebla 15 bara baraan kabajatnuu fi Gootummaa Oromoo ittin boonnu akeeka mataa
isaa kan qabuu fi siidaa yaadannoo gootota Oromoo yeroo garaagaraa fi bakkoota
garaagaraatti Oromoo bilisoomsuu fi Oromiyaa walaboomsuuf gartuu fi namtokkeen illee
kanneen wareegaman barabaraan kan yaadannuu ta’uu ni hubachiifna.
- Dhuma Jarraa 19ffaa yeroo koloneeffataan habashaa deeggarsa faranjii bar-gamaatiin humneeffame biyya keenya weerare ilmaan Oromoo kumoota dhibbootaan wareegaman, galmee keessatti kan argamu ta’uu hubachuun, harma muraa fi harka muraan aannoolee fi Calii Calanqoo godannisa garboomsaa seenaa keessatti dagatamuu hin dandenye,
- Bara 1928-1948 keessa fincila Raayyaa irratti ilmaan Oromoo jumlaan wareegama baasuun diina of irraa ittisan,
- Bara 1964-1973 keessa fincila Baalee, ijaarsa Waldaa Walgargaarsa Maccaa fi Tuulamaa keessattii, wareegama qaalii kanfaluun kan goototni ilmaan Oromoo godhan,
- Bara 1970ta irraa eegalee qabsoo bilisummaa Oromoo bifa waraanaan ijaaruun qabsoo ABOn durfamuu fi baroota 1973 irraa caalatti rasaasni bilisummaa Oromoo bifa ijaaramee dhukaafamuu bara egalee keessa wareegamoota qaalii kanfalamee fi Wareegama hogganootni qabsoo bilisummaa Oromoo gammoojjii Somaliyaa keessatti nuti kutaa, amantaa fi gandaan gargar hin baanu jechuun wareegama ulfaataa kanfalanii fi baroota 1970-1991 bakkota garaagaraatti haalota garaagaraa keessatti qabsoo bilisummaa Oromoo finiinsuun wareegama qaalii ilmaan Oromoo baasan yaadachuun,
- Bara 1991 yeroo xurreen bilisummaa Oromoo dhiigaa fi lafee ilmaan Oromoon ijaramee jabaatee sarkaa uummata baldhaa Oromootti as ba’ee fi ijifannoon cululuqaa ta’ee gootota ilmaan Oromoon lafa qabatee fi shira diina keessaa fi faranjii baargamaan xaxameen wareegama qaalii kanfalame,
- Bara 2005-2010tti bara dhalootni qubee qabsoo bilisummaa Oromootti makamuun FDG sadaasa 9 irraa eegaluun caalmatti golee Oromiyaa keessatti warraaqsi dhaloota haaraan qabsiifamee wareegamni qaaliin dhibbootaan lakka’aman wareegamuun kumootaan kanneen lakka’ama hidhaatti ukkanfaman ta’uu yaadachuun
- Bara 2014-2015tti Dargaggootni Qeerroon barattootni Oromoo qabsoo Sochii warraaqsa FDG karaa nagaa fi dimookiraasiin dargaggootni qeerroon barattootni Oromoo bara 2011 bifa qindaa’een ijaaramuun sochii godhan keessatti qabsoo bilisummaa Oromoo diinnii kallatti hundaan ukkamsuuf humna waraanaa fi shira daanga hin qabne xaxaa ture, goototni Qeerroon barattootni Oromoo Ebla 11/2014 irraa egaluun kayyoon goototni ilmaan Oromoo irratti wareegaman galma ga’uu qabdi jechuun ifatti bifa qindaa’ee fi ijaarameen karaa nagaa fi dimookiraasii FDG qabsiisuun sochii uummata Oromoo hunda bakka jiran hundaa hirmachise diina yaaddoo keessa buuse qabsiisuun wareegama qaalii kan daa’imman gannaa 7 hanga manguddoota ganna 80tti jiran hirmachiseen goototni ilmaan Oromoo wareegama qaalii godinoota dhiha Oromiyaa Naqamte fi Amboo, Bahaa Oromiyaa Baalee Madaa Walaabuu fi Haramayyaatti wareegama lubbuu ilmaan Oromoo Oromiyaa kabachiisuuf kennanii fi duulaa hidhaa,daraaraa reebbichaa toorcherii fi barnoota irraa arii’achuu barattoota Oromoo dhabbilee barnoota Olaanoo Yuuinibarsiitota Oromiyaa Jimmaa, Amboo, Wallaggaa, Mattuu, Bulee Horaa, Finfinnee, Adaamaa, Harammayyaa, Dirree Dawaa, Maddaa Walaabuu fi kkf irratti raawwatamee galmee seenaa uummata Oromoo keessatti yaadachuun,
Ergamni keenyaa har’aa ilmaan Oromoo lubbuun jirruu haala rakkisaa fi diina hanga funyaanitti
hidhate fuldura dhaabbachuun mirga uummata keenyaa kabachiisuuf fincila itti fufinsa qabu
qabsiisuun diinaan waldhansoo qaba jirruu gootummaa guddaatu nutti dhagaa’ama. Ilmaan
Oromoo haala feedhe keessa jiraniif dhaamsa itti aanuu kana dabarsina, bu’aa harcaatuuf jechaa
dhugaa awwaaluu miti, gaafatamni seenaan nurraa eeguu guca bilisummaa jaallaan keenya nu
biraa kufan qabsiisan olkaafnee, diina Oromoo saama jiru,Ajjeesaa jiruu, qe’eef qabeenyaa irraa
buqqisaa jiruu fi master plan Finfinnee jechuun Oromoo Finfinnee keessa baasaa jiru bakka jirruu itti dammaquun mirga uummata keenyaa kabachiisuuf dirqama yeroon nurraa eegdu ta’uu
ni hubachiifna. Kanneen Oromoo fi Oromiyaa gananii gara Ethiophiyaa qaxxamuran martinuu
seenaa fokkataa irraa of ilaalanii akka irraa of deebisan yaadachifna. Wareegama bilisummaa
Oromoof kanfalame gurguratuu fi qara dabarsuuf, qabsoo bilisummaa Oromoo dura
dhaabbachuun fafa jenna.itti gaafatama seenaa fi seeraa jala kan nama galchu ta’uu ni
hubachiifna. Akkasumas kanneen qabsoo bilisummaa Oromoo gaggeessina jedhan hundinuu
guyyaa yaadannoo qofaa kabajuun miti. Qabsoon maal akka fakkatuu fi maal akka gaafatu
beekanii tokkummaa qabsaa’ota Oromoo ijaaramaa jiru jabeessuun akka qaroo ijaatti tikfachaa,
kallatti hundaan qabsoo bilisummaa Oromoo jabeessuun gartuuwwaan adda addaa maqaa
qabsoon socho’aan ijaaruun qabsoo fulduratti furgaasuun akka jabeessan ni dhaammanna.
Guyyaa gootota Oromoo Ebla 15/2015 kabajamuu kabajamuuf guyyaan lama nu hafuu kana
diina biyyaa keenyaa qawwee fi humnaan qabatee Oromiyaa qorqaa jiru kana kan yaadachiifnu
yoo jiraate, wareegama fedhe illee yoo nu gaafate qabsoon bilisummaa Oromoo kan duubatti
deebi’uu hin dandeenyee fi dhaabbachuu kan hin dandeenye ta’uu jala murree hubachiifna.
Seenaan mootota Habashaa, kan ijaarame seenaa fokkataa, mirga dhala namaa sarbuu,mirga
dimookiraasii ukkamsuu, uummata lafa irraa buqqisuu, aadaa roorroo fi cunqursaa uummata
irraatti gaggeessuu fi aadaa warraa isaan mormee ajjeechaa jumlaa fi hidhaa, dugugginsa sanyii
(Genocide) waan ta’eef wareegama kamuu haa gaafatu malee of irraa buqqisuuf yoom illee
qophii taanee argamna. Seenaan Oromoo seenaa gootummaati, nuti qeerroon bilisummaa
Oromoo seenaa guutummaa dhalchifamne jabeeffachuun akka hin dagatne irbuu keenya
haaromsina. Sochii warraaqsa FDG bifa qindaa’een ittifufinsaan waggaa 2f gaggeessa jiruu
daran jabeessuun fincillii mootummaa abba irree EPRDF/TPLF irratti jabaatee itti fufa!!
Guyyaa Gootota Oromoo sababeeffachuun dhaamsa itti aanu uummata Oromoo hundaaf
dabarsina, Uummatni Oromoo kan biyyaa keessaa fi biyya ambaa garaagaraa keessa jirtan
guyyuu uummata Oromoo bilisoomsuuf kallattii hundaan uummata keenya sadarkaa garaagaraa
irratti akka ijarruu, mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo akka jabeessinuu, sochii warraaqsa
qeerroon bilisummaa Oromoo gaggeessa jiruu keessatti qooda guddaa akka kennitanii nu waliin
dhaabbachuun akka FDG wayyaanee dhiiga uummata keenya dhugaa jiru of irraa darbinu
dhaammachuun, Guyyaan Gootota Oromoo ebla 15/2015 kabajamuuf jiruu kunis akkataa
armaan gadii kanatti kan yaadatamu ta’uu hoggantootni qeerroo marii godhaniin murtessaan:
Injifannoon uummata Oromoof !
- Qeerroon dargaggootni barattootni Oromoo fi uummatni Oromoo baldhan guyyaa
gootota Oromoo kan bara kana bifa adda ta’een kan kabajnu yoo ta’u, kan adda godhuu
bara darbee Ebla 11/2014 irraa eegaluun goototni Qeerroon barattootni oromoo qaanqee
FDG ifatti karaa nagaa gaggeessuuu kan eegalaan FDG qindaa kun jabaachaa adeemuun
ebla 23-28tti magaalaa Amboo, Gudar, Harammayyaa fi Madda Walaabuutti
wareegamnii qaalii tilmaamamuu hin dandeenye kanfalamee, warraaqsii bifa jabaatee fi
uummata Oromoo Oromiyaa cufaa fi biyyootaa ambaa garaaraatti itti fufinsaan
gaggeeffame yaadannoo waggaa 1ffaa sochii warraaqsa kana ta’uu,
- Uummatni Oromoo, dargaggootni Qeerroon barattootni Oromoo, sabboontotni fi
Qabsaa’otni bilisummaa Oromoo fi jaarmiyaaleen bilisummaa Oromoo ebla 15/2015
guyyaa gootata Oromoo bara kana yeroo yadannuu gadda guddaa duguginsa sanyii
Mootummaan EPRDF uummata keenya irratti rawwachu ibsuuf, uffata gurrachaa
uffachuu, kophee millaa keenya irraa baasuun milla qullaa adeemuun, nyaata lagachuu,
hojii idilee fi mootummaa dhaabuun, suuraawwaan goototaa Oromoo wareegamanii fi
kaayyoo gootota Oromoo bakka hundaatti uummata keenyaaf raabsuun, bakka hundatti
mallattoolee gaddaa fi balaaleffaanna mootummaa abbaa irree mootota habashaa fi
EPRDF mul’isuun Ebla 15/2015 irraa egaluun guutummaa ji’a Eblaa kana gaddaa fi
mormii keenyaa jabeessuun kan yaadannu ta’uu Qeerroon murtii isaa fudhate.
- Gaaffiiwwaan uummatni Oromoo Oromummaan yakkamanii hidhatti ukkanfaman haa
hiikaman jedhuu fi badii tokko malee gaaffii karaa nagaa fi dimookiraasii gaafatneef
Mootummaan barattoota dargaggoota Oromoo hidhatti ukkamse hiikuu qaba, kan jedhuu
fi angawootni wayyaanee ajaja dabarsuun ilmaan Oromoo jumlaan ajjeesisann seeraatti
dhihaachuu qabu, gumaan gootota dargaggoota Oromoo kanfalamuu qaba, kan jedhuu fi
- Filmaata kijibaa fi waliin dhahaa Wayyaanee dura gaaffiin mirga abbaa biyyummaa
gaffachaa jirruu deebii argachuu qaba kan jedhuu fi karoorrii master Plan Finfinnee
wayyaaneen baste haqamuu qaba kanneen jedhan bakka hundatti uummataa
qaqqabsiisuun sochiin warraaqsaa FDG itti kan fufu ta’uu gadi jabeessinee dhaamachuun
walga’ii marii keenyaa bakka hundatti gaggeessine milkiin xummurachuun ibsa
waliigalaa haala qabasoo bilisummaa Oromoo guyyaa gootota Oromoo ilaalchisuun
qopheesine dabarsine jirra
Gadaan Gadaa Bilisummaati!!
Qabsaa’an ni kufa,Qabsoon itti fufa!!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo!
Ebla 14/2015


text:
Qeerroo, Qabsoo Itti Fufaa!
Seensa
“Barataa unvarsiitii kan ture yeroo darbe mana hidhaa Qaallittii bakka ciisicha isaa keessatti kan rasaasaan rukutame Barataa Alamaayyoo Garbaa Hurruubaa Mudde 9, 2005 Hospitaa Xiqur Anbessa keessatti Boqate. Alamaayyon erga rukutamee booda waldhaansa dhoowwatanii kan ajjeesan yoo ta`u wayyaanonni gocha hamaa kana erga raawwatanii booda, ‘hidhamtoonni baduudhaaf yoo yaalii godhan rukutaman,’ jechuudhaan oduu kijibaa dabarsanii turan.
Haata’uutii, dhugaan jiru, Alamaayyon Mana hidhaa Qaallittii keessatti, bakka ciisicha isaa irratti rasaasa agaaziin rukutamee, wal’aansas dhabee akka du’u godhame. Wayyaanonni kan kan godhan immoo, namni kun yoo fayyee jiraate ragaa nutti ta`a jedhanii beekaatuma waldhaansa dhoowwatanii akka ajjeesan odeessi mana hidhaa Qaallitti keessaa nu gahe saaxilee jira. Otuu wal’aansa gahaa argatee garuu, madaan isaa dabarsee kan du`aaf isa laatuu miti jechuun hiriyyoonni isaa SBOf dhaamanii jiru.”
Kun oduu gaddisiisaa karaa Sagalee bilisummaa Oromoo gaafa Muddee 11, 2005 (Oromia) qilleensa irra oolee dha. Oduun kun amma illee http://www.oromoliberationfront.org/News/Barataa_Alamaayyoo.htm irraa kan dubbifamuu dha. Dhugaan akkanaa yaa turu malee guyyuu ifa bahaa adeema. Diinni hagam dhoksaan qeeroo egeree lafa irraa balleessuu irratti hojjatus, dhugaan akka dhokatetti hin hafu.
Dhimma mata duree kanaa irratti gochaa diinni saba keenya irratti dalagaa jirtu, keessattu kan qeerroo irratti raawwatamaa jiru mara tarreessuun hin danda’amu. Akeekni barruu kanaa diddaa Qeerroo yeroo ammaaa Oromiyaa keessatti finiinaa jiruun kan walqabate, galmee seenaa keessaa gootummaa Qeerroo keenyaa fi gochaa diinummaa kaayyoo qeerroo dhaamsuuf diinaan raawwatamaa jiru Qeerroo keenya har’aaf akka mil’uutti ibsuu dha.
Alamaayyoon Eenyu?
Suuraan kun kan barataa Alamaayoo Garbaa ti; suuraan tun har’as akkuma kaleessaatti, sabboonummaa Qeerroo oromoo kana akka calaqisetti jira. Alamaayyoon garuu seenaa bara baraan jiraatu dhaloota keenyaaf kaayee darbeera. Maqaan isaa fi suuraan isaa garuu galmee seenaa Sabboontotaa keessatti qalama hin banneen akka galmeeffametti oggayyuu mul’ataa jira.
Har’a Qeerroon Oromoo waan ittiin boonan keessaa tokko jaatanii bilisummaa qeerroon akka Alamaayyoo fa’aa dalaganiin ta’a. Alamaayyoon fa’aa akkuma abbootii keenyaa garbummaaf hin jilbeeffanne. Alamaayyoon akka warra kaanii miila lamaan hin adeemu ture; miilli isaa tokko ijoollummaa isaatti jalaa waan miidhameef kiraanchiidhaan deemaa baratee sadarkaa Yunivarsitii gahe. Miilli isaa tokko miidhamus, qalbii fi yaadni isaa garuu guutuu fi jabaa ture.
Alamaayyoonnama kutataa, sabboonaa fi qaroo ture.”Alamaayyon guyyaa tokko illee gochaa fi doorsisa diinaaf hin jilbeeffanne, Yeroo mara xiiqii fi kutannoon hojjata ture; yeroo lukkeen diinaa isa hordofaa turanittis otuu hin sodaanne hojjataa ture.” Akka hiriyooti isaa ragaa bahanitti, Alamaayyoon, yeroo mara nama kutannoon kaayyoo bilisummaa galmaan gahuu fi dirqama itti kenname milkeessuuf hojjataa ture.
Alamaayoon otuu Yuniversity Finfinnee keessaa baratuu bara 2004 baatii Caamsaa keessa Mootummaa Wayyaaneen hidhame. Sababiin hidhaa isaatii hiriira Waldaan Macaa fi Tuullamaa dhimma Fifinnee ilaalchisee hiriira mormii qindeesseen kan walqabate ture. Namni kun nama qaami isaa tokko hirruu haa tahu malee nama qalbiin isaa guutuu fi Oromummaa isaaf falmuudha. Qalbii, sammuu, murannoo, jabina fi hamilee guutuu qabsoo Oromoof qabachuu isaatu rasaasa diinaan dararama meeqa booda isa ajjeesise. Otuu lubbuun jiraateera tahee gaaf tokko yoo seerri ija seeraan ilaalame yakka itti sobaan himatame irraa dhugaan mo`ee bahu waan beekaniif tarkaanffii jibbiinsa hamaa fi gara-jabinaan guutame irratti fudhatan.
Alamaayyoon mana hidhaa Qaallittiitti, Zoonii 2, mana lakkoobsa 3 keessatti hidhamee ture. Manni kun ammoo qorqorroo irraa kan hojjetame waan ta‘eef wayyaanoti bakka inni ciisu durumaanuu waan beekaniif qiyyaafatanii karaa ciisicha isaatii rasaasa heedduu walitti aansuun itti dhukaasuudhaan ture kan galaafatan. Oromooti mana hidhaa Qaallitti turan Orommota haaraa hidhamanitti uraa raasaasi ittii galee Alamaayyoo ajjeese seenaadhaaf waliif agarssisu. Warri isa waliin hidhaman rakkina meeqa booda yommuu hidhaatii hiikaman barataa Alamaayoo Garbaa fi ka biroo ofbiraa lubbuun dhabuu isaaniitti ni gaddu. Sabi Oromoo mara keessaa seenaan sabboonaa fi goota kanaaf ka biroo hinbadu.
Dhaamsa Barataa Alamaayyoo Garbaa
Barataa Yuniversitii Finfinnee ka turee fi mana hidhaa Qaallitti keessatti Sadaasa bultii 03, 2005 rasaasa wayyaaneen bakka ciisutti rukutamee kan mana hidhaatti wareegame Alamayoo Garbaa dhaamsa armaan gadii Oromoota maraaf dhaamee darbe.Dhaamsi isaa kunis otuu lubbuun jiruu waan inni katabee iccitiin ol kaa`e keessaa fi yeroo lubbuun keessaa bahaa turtetti waan inni dhaammate irraa kan fuudhamedha. Dhaamsichis akka armaan gadiitti argamudha:
“Egaa obboleewwan koo hogguun kana barreessu ani afaan boolla du`aa irra taa`eeni. Saa`aa fi daqiiqaa itti lubbuun koo na keessaa harattun eegaa jira. Namni du`a jaallatu hinjiru. Namni du`a oolus hinjiru. Ofumaa sodaanna malee garuu isheen hinhaftu. Yeroo ishee eeggattee bifuma fedheenuu ni dhufti. Kanaaf, du`a jalaa hafna jettanii saba keessan, jaallan keessanii fi fira keessan irratti cubbuu hindalaginaa.
Du`i koo akka armaan gadiin natti dhufte. Otuun guyyaa ishee dursee beekeellee waan hedduun seenaaf olkaa`an ture. Amma garuu sagalee koo, dhaamsa koo dhumaan isin warra lubbuun jirtaniif dhaama.
Ani nama qaama hir`u garuu onnee fi sammuun fayyaa ti. Namni qaama hir`u keessumaa kan akka koo kiraanchiin socho`u fi kana irratti immoo ‘torture’ ta’ee baayyee miidhamee jiru dhuguma mana hidhaa eegumsa guddaa qabu (Qaallittii) cabsee fiigee bahaa?
Egaa kunoo sababii akkasii natti maxxansaniitu rasaasaan bakkan ciisee jirutti na tumani. Rasaasni wayyaanee kun Sadaasa 03, 2005 mana hidhaa keessatti dheensee jiru urtee tiruu hulluuqxee, kiranchii foloqsitee, lafee cinaachaan na seentee, kalee koo buruqsite. Dhiigni keessa kiyyaatti yoo cobu natti dhagahama. Maaloo daddaffiin lubboo koo na keeessaa baasaa, naa fixaa jedheen iyyadhe. Eenyutu na dhagaha. Warri silaa kana dhagahuu malehoo warra dhiphuu kana natti fideedha. Afuuffeen koo dhiitoftee fincaan qabattee na dhikkifatti. Na ittansa.
Dhiigni mata kiyya keessa faca`aa jira. Miilli koo afaan boollaa, cinaachi koo sireerra, lubbuu harka Waaqaa godheen isinitti himachaa jira. Barootan jiraadha jedheen umrii lakkaawachaa jira otoo hintaane, lilmee “glucose” harkatti na jirtu takkaawu gadi copdee dhiiga ol-deebistutti ija diree yaadaan samii gahee deebi`aa jira. Haala akkasii keessa taa`een dhaammadha.” jedhee darbe.
Xumura
Har’a Alamaayyoon darbus seenaan isaa akka Tulluu Joorgoo boonee mul’ata. Dhaamsi isaas golee Oromiyaa mara keessaa qillisaa jira. Qeerroon diddaa finiinsaa jiranis, galmee seenaa keessaa dhaamsa Alamaayyoo dubbifachaa qabsoo diddaa sirna abbaa irree finiinsa ajiran. Diinni kalee Alamaayyoo ajjeesee, kijibaan dallaa cabsee bahuuf jennaan ajjeefne, jedhes kunoo yeroon itti qaana’u dhiyaataa jira. Diinni akka yaaddetti, kan akka Alamaayyoo ajjeesuun abdii Qeerroo cabsa seetee turte. Garuu, kun abadan akka hin taane, dhugaatti argaa jiran.
Alamaayyoon du’us, kumaatama akka Alamaayyoo kutatoo fi murattoo ta’an arguun keenya, kaayyoon kufameef sun hagam eebbifamaa akka ta’e mirkaneessa. Duuti isaanis, inumaayyuu, hundee jabinaa ta’uun akka Qeerroon daran jabaatanii diina Oromiyaa irraa buqqisan ta’ee jira. Dhaamsi isaa kan ergaa,”Qeerroo Qabsoo itti Fufaa!” of keessaa qabus Oromiyaan duuba kanneen jiraniif illee madda seexessaa fi jabinaa ta’uun akkuma kalee sanitti fula’uutti jira.
Qabsaa’aan ni kufa; qabsoon itti fufa!


text:
Teessoo Shaggar fi gosoota Oromoo Shaggar/Finfinnee keessa fi naannoo ishii Qubatan.
Shaggar/Finfinneen gosa Oromoo keessa isa tokkoo kan ta’ee fi dame Booraanaa keessa Tuulama kan jedhamuun abbaa qabeenyaa taatee ture. Tuulama keessa gosti guddaa fi inni angafaa kan ta’e Galaan kan jedhamu. Qarqara kibba tulluu Cuqqaalaa irraa ka’ee Hawaas (Hawaash) cehuun hanga walakkaa Shaggar/Finfinneetti tamsa’ee jira. Gosti kun balbala baayyee of jalatti kan qabu yoo ta’u hanga Wallootti diriiree jira.
Inni Lammaffaan Obo Tuulamaa immoo Galaan irraa gara kaabattii Caffee Doonsaa irraa kaasee hanga Qarree-Gowwaa jedhamuttii diriiree kan jiru yoo ta’u, naannoo Finfinnee/Shaggar kan qubatee, ilam angafaa Oboo kan ta’e gosa Gumbichuu yoo ta’u hanga kaabaa Finfinnee/Shaggar naannoo Caancotti jira. (Gosa gurguddaa 7 qaba)
Ilmaan Oboo Finfinnee keessa warra jiran lamaan keessaa (Gullallee Oboo fi Gullallee Beeroo) gullallee Oboo Finfinnee irraa kaasee gara kaabaa fi kaabaa dhihaatti/Lixaatti diriiree hanga baha laga Mogoritti yoo ta’u gara kibbaatti immoo Galaan keessa gadi seenee jira. Inni sadeessoon immoo Eekkaa Oboo kan jedhamu Galaan irraa gara Kaabaa fi Gullallee irraa gara bahaatti laga Qabbanaawaa (Qabbannaa) irraa kaasee Finfinnee gara bahaa dhuunfatee hanga daangaa Gumbichuutti deema (ilaamnaa sadii qaba)
Lafti Shaggar/Finfinnee jedhamu kun bara Minilik qabamuun ishii beekamaadha. Jalqaba Qubsuma waraana fi maatii nafxanyootaa yoo ta’u booda gara magaala guddiitti Empaayerittitti jijjiramee. Oromoonis bakka kana irraa buqqifamee gara kutaa adda addaatti faca’uuf fi gosoota naannoo sana jiranitti makamee ture.
Ittii aanee Empaayerittii kan qabatees, bara Hayila Sillaasee, Shaggar babal’achaa deemuun, Oromoota buqqisee godaansisuu itti fufe. Fakkeenyaf bakki Gootaraa jedhamuu fii Fabrikaan Simmintoo ture sun bosaana dukkanaawaa fii Leenci keessaa baroodaa akka ture jaarsoleen dubbataa turan. Baruma bittaa H/Sillaasee kana naannoon Finfinnee kun “mannaggashaa Awuraajjaa” jedhama. Finfinneen kantiiban haa bultu malee, Awuraajjaa kana jala turte, awuraajjichis akkuma qaamaa Finfinneetti ilaalama ture.
Babal’ifannaan mootota habashaa bara Dargiis itti fufuun sirumaa hanga Km 125(kiiloo meetira) ta’a jedhamee odeeffamaa ture, Oromoota buqqiisuun bara dargiisi itti fufee ture.
Dabalataanis Shaggar karaa kibba Dhihaatin jahan(6n) Bachootin daangeffama. Kan jechuun warra Finfinnee/Shaggar keessaa gadi dhiibamanii, naannoo Sabbataa fi naannoo Furii turan dabalatee jechaadha. Jahan Bachoo jechuun ilmaan jahan Bachoo-Tuulamaa hore jechaadha. Fakkeenya Meetta fi Subba sadeen (3n) fi kkf.
Amma Bara wayyaanee buqqifamuun Oromoo itti hammaatee, Sababni isaa misooma maqaa jedhuun gurgurtaa lafaa irraa argamu maallaqa waan barbaadaniif, warra qabeenya qabanitti lafa maqaa liizii jedhuu hanga waggaa 99ti kontiraata gurguruuf waan ta’eef. Karoora Wayyaanee “Ammisti Amata Pilaan” jedhuu inni jalqabaa ganda qonnaan bulaa Oromoo naannoo Shaggar 27 Finfinneetti dabalee karoorfatee ture. Karoora waggaa shanii inni lammaaffaan immoo, gara Onaatti (waraadaaletti) cehee karoorfate. Karoorri waggaa shanii inni 3ffaa fi amma keessa jirruu fii dhumaa jiru kun immoo gara Zoonitti cehee, gara Onaa (waradaalee) jahaa Finfinneetti dabaalee ture. Amma lafti zoonii kana keessaa guguramee, Oromoon buqqa’ee dhumee jennaan, Maqaa “Zoonii addaa” jedhuu irraa haqanii qaama Finfinnee taasisuun, karoora waggaa shanii isa itti aanu qopheefachuuf ture. Kanaaf Karoorri waggaa shanii wayyaanee inni ittii aanuu kan karoorfamu “Zoonii Addaa” irraa gara “Kutaa addaa” jedhamaa. Kunis isa duraan “Shoe ykn Shawaa” jedhu sana gara Finfinneetti karoorsuf kan tilmaamame fakkaata. Kun eegaa adeemsa keessa mirkanaaya.
Seenaa Finfinnee/Shaggar ilaalchisee barruu “Duudhaa” jedhu irratte maxxanee dhihaatee ture keessaa hanga tokkoo akka itti aanutti gabaabsee dhiheessuu yaalame. Uummanni tokko biyya, ilmaan, qabeenya(kan uumamaa ykn kan ofii horate ),waan arge, waan dhaga’e walumaa galatti waan naannoo isaa jiruu fi jira jedhee amanu hundaaf maqaa moggaasa. Akkaataan moggaasa maqaa kun waa’ee uumatichaa waan agarsiisu qaba. Fakkeenyaaf Oromtichi tokko ilma isaatiin Galgaloo yoo jedhu waan jechuuf edate qaba. Mucichi gara galgalaa dhalachuu isaa ykn, abbichi dhala kana kan argate umrii gara dullumaa keessa ta’uu, ykn ilmi dhalate sun bara dullumaatti “abdii kiyya” jdhee yaadee ta’uu mala. Warri intala isaani Gaaddisee yoo jedhan akkuma kana waan jechuu barbaadan qabu.Gaaddisa, dawoo,abdii dhala isaaniirraa qaban muul’isuuf jedhaniiti. Orom-durii yoo waa moggaasu ergaa dabarsu qaba. Isa dhufutti waan agarsiisu waan dhaammatutu jira. Maqaa baasee ittiin ergaa dabarfata. Biyya isaa keessaa naannoo tokkoof yoo maqaa baasu akkataa faana Oromummaa agarsiisutti, haala foolii Oromoo urgaa’uunin. Fkn. maqaa Gullallee jedhamee beekamu yoo ilaalle, biyya Oromoo ta’uu agarsiisa. Faana Oromoo muul’sa. Gullallee jechuun gosa Oromoo keessaa isa tokko waan
ta’eef.
Oromoon gaafa biyya isaa dhabu waahedduu dhabe. Dhala isaa maqaa ofii barbade,kan fedhii isaa guutu, ilaalcha isaa calaqqisiisu, abdii fi hawwii isaa muul’isuun moggaasee waammachuu dhoowwame. Tasa moggasee yoo argame ilmi/intalli maqaa Oromootiin waamamu/tu ni tuffatama/mti, ni arrabsama/mti, akka ofitti qaana’an taasifamu. Dhala Oromoo fi qe’ee Oromoo maqaa geeddaran. Oromoo faana balleessuuf duula bara dheeraa fi tarsimoo addaatiin qindaa’e geggeessan. Godaannifni madaa duula kanaa muul’su har’allee ilmaan Oromoo fi qe’ee Oromoorraa hinbanne. Dhalli Oromoo maqaa Oromootiin waamamuutu miidhaga. Dacheen Oromiyaa moggasa Oromootiin waamamuutu irraa tola. Kana hunda gochuuf dhaloonni saba kanaa mirgas dirqamas niqabu. Koloneeffataan biyya humnaan qabate maqaa itti jijjiiree akka abbaan biyyaa biyya isaa dagatu gochuuf akeekkatee hojjechuun waanuma jiru. Kan dabe qajeelfachuun garuu dhimma abbaati. “Kan cunqursaan dhoksuuf yaale ifatti basuuf carraaquun dhimma yeeroon gaafatu.” Jechaa, Seenaa Finfinnee Keessaa Waan Muraasa Oromoon baruu qaba jennu Wal Barsiisuf yaalla.
Abbaa biyyummaa Oromoo hubachuu fi Finfineen kan Oromoo ta´uu shakkiin hin jiru. Kana dagachuun hardhallee borullee seeraa fi seenaan kan nama gaafachiisu ta´a. Kanaaf kana duuba Oromoon bakkoota kana qayyabatee itti dhimma bahuu(ittin waamuu) qaba.
i. Finfinneen qaama Oromiyaa akkuma taate hunda bulchinsa Oromiyaa jala turte. Ilmaan Oromoo weerara Minilikiin dura Finfinnee Bulchaa Turan kessaa akka fakkeenyaati:
Caffee Tuulamaa : kan bulchaa ture gooticha Oromoo-Tufaa Munaa.
Birbirsa fi Mana Gullallee : kan bulchaa ture -Qajeelaa Dooyyo
Teechoo/Teessoo :kan bulchaa ture -Guddataa Araddoo
Boolee: Kan bulchaa ture -Shubbuu Ejersaa
Boolee Bulbulaa: kan bulchaa ture- Soraa Lomee
Kolfee /Qaraniyoo/: bulchaa ture -Axalee Jaatanii
Daalattii kan bulchaa ture- Jamo Dabalee
Jarsaye kan bulchaa ture -Galatee Ashate
Ekkaa kan bulchaa ture- Abeebee Tufa
ii. Karra Shanan Finfinnee
Finfinneen karra ykn qarmammeettii shan qabdi ture.Shana isaaniituu maqaa maqaa ofii qabu. Isaanis :
Karra Qirxii – karaa gara kaaba geessu
Karra Qoree – karaa Jimmatti geessu
Karra Allo- Karaa Walloo/Daseetti nama geessu
Karra Qaalluu/Qaallitti- karaa Bishooftuutti nama geessu
Karra Gafarsaa- Gara dhiyaatti kan geessu
iii. Bulchiinsota duraanii keessatti akkaataa Onoota caasaa bulchiinsa
Finfinnee fi maqaleen naannolee akka armaan gadii fakkaata.
A. Ona Caffee Tumaa
Finfinnee :– Hora saawwan Gullallee fi Galaan arraabaa turan amma bakka “Filwuha” jedhamu
Hurufa Doobbii:- Bakka maqaan ammaa Jaan Meedaa, Embaasi Egypt, Hospitaala Minilik, bakka qubtuma waraanaa isaanii godhatani dha.
Dirree Caffee Araaraa- Bakka amma Yuniversity kiiloo jaha/sidist kilo/, Hospitaala Yakkaatiti 12 jedhamu dabalatee fi naannoo isaa jiru dha.
Dhummuugaa: – bakka amma Ginfillee jedhamu ture.
Keelloo Masqalaa- Bakka amma yuniversity kiiloo Afur jiruu, parlaamaa, Bataskaana Qiddist Maramii, fi Qiddisit Sillasee, bakka amma Baasha waldachilot jedhamu, fi bakka amma xiyyit beet jedhamu.
Tulluu Heexoo Diimtuu: – bakka amma masaraan mootummoota habashaa jiru, taaboti Gabrelii jiruu, buufata polisaa Keessa fi bakka Baahitaa jedhamu.
Dhakaa Araaraa: – Bakka amma Fit barri, bakka poolis garaaj jedhamu, bakka amma hooteelli Sharaatan jiru, bakka Iteegee maski jedhamu, fi bakka amma hoteelli Hilton jiru.
Qarsaa:- kun ammoo bakka amma kasanchis jedhamu irraa kaasee haga xiyyit bet jedhamu ammata.
Awwaaroo:- bakkuma amma Awwaaree jedhamu dha.
Hulluuqoo korma:- bakka amma bataskaanni Isxifaanos jedhamu jiru, bakka amma Masqal addababay jedhamu, fi bakka amma Raas Birruu safar jedhamu ammata.
Hora finfinnee:- bakka amma Fil wuha jedhamee beekamu, bakka mana masaraa mootummaa isa lammaffaa fi awwaaree dabalata.
Dolloo Biddeena: – bakka amma Baqloo beet, Gootaraa fi Walloo safar jedhamu
Dabbasoo: – bakka amma lagahar mashulakiyaa jedhamu.
Haada Amma – bakka amma Teelee Garaji, bataskaana Carqos jedhaman
B. Ona Birbirsa yaa´ii Gooroo
Waddeessa: – bakka amma piyaassaa, Charchar godaanaa, fi Araadaa Goorgis jedhamu
Maarama Birbirsaa: – bakka amma bataskaanni Gorgis jiru
C. Ona Qarsaa
Hurufa Raaree :– bakka amma buufati konkolaataa dhaabbatu, bakka amma raas Ganamee safar jedhamu fi Addisuu Mikaa’êl jedhamu dabalata.
Sokorruu :– Bakka amma hospitaala Amanu´el jiru, bakka amma dhaabba midhanii (ihiil barandaa), massaalamiyaa, fi kowaas meedaa jedhamu ammata.
Sulula Garbii :– Bakka amma Taklahaymaanotii fi Cid taraa jedhamee beekamu ture,
Garbii: – bakka amma Sangaa tara fi Ambaxxaa makkalakayaa jedhamudha.
Qarsaa: – bakka amma Markaatoo, Ameerikaan gibbii, fi masgiida Anuwaar isa gudda fi naannoo isaa dabalata.
Baro Kormaa: – bakka amma Gollaa Mikaa´el, Raas Tasammaa safar, hospitaala Xiqur Ambassaa, fi bakka waajirrii dhimma daangaa cehuu (imegrashin) jedhamu ammata.
Dachee Golbaa:– bakka amma Addis katamaa jedhamu kana.
D. Ona Gullallee ykn mana Gullallee
Adaamii:- bakka amma bataskaanni Rufaa´el jedhamu jiru, Sameen mazagajaa, fi Sameen Total jedhamanii fi naannoo ishee hammata
Diddiimtuu – bakka amma Shogolee jedhamee beekamu ammata.
Qaallee:– Bakka amma Askoo jedhamu
Fiichee:– Bakka amma dahannoo Xaliyaani ykn Xaliyaan mishig jedhamu.
Kattaa:– ammas kattaa jedhama
Burayyuu:– Bakka amma burrayyuu, fi Gafarsa jedhamu
Harbuu Irreechaa: – bakka amma Raas Hayiluu safar jedhamu
E. Ona Abbichu
Burqaa Ejeree:– Bakka amma Inxooxxoo Kidana mirat jedhamu, fi bakka amma Imbasiin Faransaay irra qubatee fi naannoo isaa.
Baddaa Ejersaa :– Bakka amma Iyyasuus, Raas kaasaa safar jedhamu
Hurruma: – Bakka amma Imbaasiin Faransaay, Xaliyaani fi bataskaanni Abboo jedhamu jiru ammata
F. Ona xiixaa (Inxooxxoo)
Haxxee laalii:– bakka amma Shiroo meedaa fi Inxooxxoo Maaramiin jiranii fi naannoo isaa ammata
Muujjaa:– bakka amma Shiroo meedaa jiru keessattuu itti waamama.
Waayyuu: – bakka amma Qacanee Madanalam jedhamu ture
Karaa Qorxii: – bakka amma Balaay Zallaqaa mangad jedhamuu fi Samen bar jedhamu ammata.
G. Ona Ekkaa.
Burqaa Qorichaa:– Bakka amma Yakkaa Mikaa´el xabal, laga Qabbannaa, fi laga Daadhii jiran dabalata.
Karaa alloo riqicha:– Bakka amma Imbasiin Ingilizii, Imbasiin Jarmanii, fi Imbasiin Raashaa jiran dabalata.
Harbuu:– bakka amma Gurdi shoolaa jedhamu dha.
Kotabee:– Ammas Kotabee jedhama
Doqaa Booraa: – Bakka amma Hayaa hulatti maazoriyaa jedhamu dabalata
H. Ona Boolee
Garjii:– Ammas garjii dhumaan beekama
Bulbulaa:– Ammas Bulbulaa dhan beekama
Warra ganuu:– Ammas warra ganuun beekama
I. Ona Teechoo/Teessoo
Golboo:– bakka amma Marqos, warshaa qadaaddi (qorkii), Qaallitti, Qeeraa, Goofaa jedhaman ammata.
Lumee:– bakka amma bataskaana Yooseef jiru kana dabalata Laaftoo Tumtuu – bakka ammaa Bunnaanaa boordii jedhamu ammata
Jaajaa:– bakka amma Biheere Tsiggee jedhamu ammata
Tulluu Ejersaa:– bakka amma Haannaa Maariyaam jedhamu ammata
Tulluu dheertuu – bakka amma Goofaa beetamangist jedhamu ammata
Baaboo:– bakka amma Addisuu Qeeraa jedhamu dabalata
Sammuu Gullallee:– bakka amma Meettaa darichaa jedhamu ammata
J. Ona Caffee Aannanii
Caffee Muudaa: – Bakka amma manni murtii ol aanaa jiru (lidataa) ammata
Harbuu: – Bakka amma Meksikoo, mana barnoota tagbaara’id jiru, mana adabaa Finfinnee, bakka Saar bet jedhamu, bakka Geejjaa safar jedhamu, mana barnootaa Dajjaa Baalchaa, bakka oomisha dhugaatii wayin xajji, bakka oomisha kookaa kollaa dabalata,
Harawaa:– bakka amma oomishini haadaa jiru ( qaaccaa fabrika) jedhamu dabalata.
K.Ona Jaarsayu
Calcalli:– bakka amma Sar bet jedhamu dabalata
Mardee: – bakka amma “Arogee Awuropilan marefiya, Midir Xoor”, ganda Tolasaa, fi Raphii jedhaman ammata.
Bakkanniisa: – bakka amma Makkaanisaa jedhamee waamamu dha.
L. Ona Kolfee
Daalattii:– bakka amma Qaraaniyoo jedhamee waamamu,
Labu:– bakka amma Siga meeda, Taaxaq Xor safar jedhamu ammata
Xaro :– bakka amma Axaanaa Taraa fi Faxino darash jedhamu ammata.
Wabii
Barruu “Duudhaa” jedhamuu
Seenaa Oromoo hanga jaarraa 16ffa
Jaarsolee Tuulamaa irraa afoolaa funaaname
Barruu “mandiisuu” Gumii Oromiyaati qophaawu


text:
(Qeerroo.org – Onkoloolessa 23, 2013 Finfinnee) – Gaaffiin mirgaa barattoota Oromoon finiinaa ture jabaachuun itti fufee jira. Gaaffiileen mirgaa kan bilisummaa barattoota Oromoo Godina Gujii mana Barumsaa haranfaamaa fi magaala Garjii keessatti finiinuu eegale. Mootummaan wayyaanee duula saamichaa gaggeessaa jiru nurraa haa dhaabu, ilmaan Oromoo bilisummaa barbaadna, Saaminsi warqee gaggeeffamaa jiru haa dhaabbatu jechuun gamtaan fincila diddaa garbummaa gaggeessuu irratti argamu. Gaaffii wal fakkaataan aanaa Bulee Horaa keessatti finiinuun ibsaan, bishaan guutummaatti tajaajilawwan hawaasaa kanneen jedhaman uummataaf guutumuu qabu jechuun gaaffii mirgaa finiinsaa jiran. Biyya Oromiyaa keessaa maddi ibsaa elektrikii alatti osoo gurguramuu nuyi dukkana keessa hin teenyu jechuun gaaffii finiinsaa jiran. Haalli kunis jabaachuun mootummaan wayyaanee dura dhaabbachuuf humna dafee dhaqqabaa geessuun uummata doorsisaa jira. Ilmaan Oromoo fi barattootni hedduunis mana hidhaatti guuramuu irratti argamu.
Posted: Onkoloolessa/October 24, 2013 · Finfinne Tribune | Gadaa.com | Comments
Gadaa.com delivers information on Oromia and the Horn of African region: top news stories and analyses, politics, and culture, arts & entertainment, and more.


text:
Akkamiin turtii walqunnaamtii saalaa dheeressuu danda’uu?
Wantoota dafanii xumuruu hin barbaadamne keessa inni tokko walqunnamtii saalaa dha. Keessattu waarra dhiiraf walqunnamtii saalaa turtii gabaaba qabaachuun qaani ta’u danda’a. Haadha manasaani yookan jaalalleesaani gammachiisuf turtii yeroo dheera kannen hawwan danuu dha. Rakkoo kana furuuf yookan immo akkaata turtii gammachiisa kana dheerifachuuf isiin gargaaru keessa isa asii gadiitti tarreefamee dha. Dr. Gurmeessaa rakkoo kana warra kunnameef akkaata itti fooyyessuu dandeessan barruu gabaaba barumsa dhiirotaaf ta’u walitti qindeesseera.
Namoota rakkoo walqunnaamtii saalaa dafanii xumuruu qabaniif:
1. Afuura dheeraa (deap breath ) fudhachuu. Yoo xixiqqeessanii afuura baafatan gara dafanii sanyii kormaa dhangalaasuutti geessa.
2. Qofaatti shaakaluu. Kun mala tuttuquu (masturbation) fayyadamuun yoo sanyiin kormaa dhangala’uuf jedhu gidduutti dhaabuudha. Ammas irra deddeebi’anii hojjachuudhaan of shaakalsiisuudha. Yoo kana godhanyoo qaamaan haadha manaa yokaan jaalallee isaanii bira deeman illee qabachuu danda’an.
3. Yoo qunnaamtii saalaa godhan yoo miirri olka’ee sanyiin kormaa dhangala’uuf jedhu bakka qaamni saalaa dhiiraa (penis) qaamarraa itti ka’u jalaaan jabeessanii gadi qabuu (Squeezing) akka dafee hin dhangalaane gargaara. Kanas qofaa ofii shaakaluun gaariidha.
4. Yoo qunnaamtii saalaa goodhamu guutummaa guutuutti yaada keenya qaama saalaa keenyarra kaa’uu dhiifnee bakka biraa yaadaa raawwachuun hedduu gargaara.
5. Jarjaruu fi ariifannaa, sodaa fi miirota kana fakkaatan haga dandeenye ofirraa fageessuu qabna.
6. Namootni walqunnaamtii saalaa yeroo dheeraaf hin godhiin yoo turan waan kun akka mudatu ni taasisa. Akkuma deddeebineen raawwanneen garuu fooyya’aa deema.
7. Yoo qunnaamtii saalaa goonu akkuma miirri olka’aa deemee gara dhangala’uutti dhiyaateen sochii gadi xiqqeessuudha. Yoo garmalee sosocho’an dafee akka dhangala’u waan taasisuuf.
Fayyaan faaya
Dr. Gurmeessaa
__________
Gaaffilee kan kanaan wal fakkaatu gaafachuuf akkasumas waa’e fayyaafi dhukkuba qaama keenya huban keessa warri qabaattan toora Facebook Dr. Gurmeessaa seenuu dhan gaaffilee keessan gaafachuu dandeessan. Fayyaan Faaya waan ta’ef faayya keenya yeroo hunda eegu fi eegsifachuun dirqama mataa keenyaati!
Hanga barruu biraan walitti deebinuttii turtii gaari!
Galatooma!


text:
Gurraandhala 18, 2015 | Camadaa Hundee* | Gadaa.com
Sochii siyaasaa naannoo gaanfa Afrikaa fi Empayera Itiyoophiyaa keessatti deemaa jiru yoo ilaalle Oromoon akka sabaatti ammas hojiin manaa jajabduun akka fuundura keenya jirtu hubachuun nama hin dhibu. Oromoon humna taanu malee, haqa qabnu kan salphaatti namaaf fudhatu hin jiru. Haqi qabnu yoo humnaan hin deeggaramne sossobbii dippilomaasii fi hidhii namaaf xuuxun ala fayidaan hin qabu hin jiru. Kanaaf haqa qabnu goonfachuuf of humneessuun dirqama ta’a.
Oromoo humneessuu yeroo jedhamu dhaadannoo ykn jechaan namuu dubbachuu ni mala. Garuu hojii gaafata. Hojii lafaratti muldhatu. Fakkeessuu fi ololli ni jirra jedhu, diina nurraa hin haphifne. Faallaa kanaa ammas Oromiyaa fi ummata Oromoo, nama isaa otoo hin taane, qabeenyaa fi humna isaa qaamonni hawwan, ammas alaalaa amuummachaa fi dibbee waliif Rukuturra darbanii, Wayyaanee yeroo ammaa aangorra jiru hundeen buqqisuu irra, Oromoo laaffisuun akka adda duree ta’eefitti jira.
Siyaasa addunyaa fi naannoo keessatti haqa Oromoon qabsoo taasisaafii jiru yoo humna taanee muldhachuu baanne, qaamni nuuf hubatu hin jiru. Kun haqa addunyaan ittiin masakamaa jirtuu dha. Haqa qabsoo taasisaafii jirru bifa kamiinuu humna taanu malee haala adeemsa siyaasa addunyaa kana keessatti, iyyi keenya “ Bookee gurra arbaa buutee” dha. kun haqa jiruu dha. haqa kana hadhahus fudhachuu qabna. Yoo haqa kana argine maaltu nu hafe ykn maal gochuu qabna jennee afaanirra dabarree qabatamaan dalaguu dandeenya. Afaaniin ofirratti hirkannoo jennee yeroo eddu ni dhaadatama. Garuu malaa fi tarsiimoon ofirratti hirkannoon gaafatuun ala yeroo deemamu muldha.
Amma dubbiin dubbii nama Badhaasaa fi Abdallaa jedhamuu miti. Dubbiin dubbii oromummaa fi Oromiyaa ti. Kana booda yeroon nuti Badhaasaa fi Abdallaan eessa jira jennee, wal gaafannu otoo hin taane, akka Oromootti eessa jirra jennee wal gaafannuu dha. gaaffiin kun eega ka’ee yeroo dheeraa fudhatee jira. ummati keenya akka sabaatti gaaffii kanaaf deebii gahaa kennee jira. innis oromummaa fi tokkummaa kan jedhuu dha. rakkoon ammas kan jiruu fi kan uumes dhaabbilee siyaasa Oromoo ti. Ammas ilaalcha Badhaasaa fi Abdallaa jedhuun masakamuu barbaadanii fi oromummaa fi Oromiyaa akka lamataatti ilaalan gufuu tarkaafatamuu qabuu dha. diinni keenya kan nugarboonfataa jiru maqaa Badhaasaa fi Abdallaa jedhu duwwaan otoo hin taane, Oromoo ta’uu keenya duwwaani. Diina biratti maqaa gara garaa fi kallattii gara garaatti dhalannus Oromoo ta’uu keenyaan garbooffamaa jirra. Kanaaf akka Oromootti dhaabbachuun murteessaa dha.
Hojii manaa keenya akka Oromootti ojachuu qabna yeroon jedhu dhaabbileen siyaasaa gooboo (Nest) keessa jiran hunda keessaa dirreetti bahanii waltajjii tokko irratti waliin dubbachuu qabu. waliin dubbannee wal dadhabne jecha jidhu gabaasuuf otoo hintaane, dhimma garee dhiisanii dhimma waloo irratti waliif galuu qabu. kanaaf ammas ilaalcha Badhaasaa fi Abdallaa fannifatanii yoo kan walitti dhufan ta’e bishaan raasuu ta’a. hundi keenya Oromoo dha, Oromoof qabsoofna, gahee mataa keenyaa qabna, adeemsa qabsoo egeree sabaaf ta’uu irratti waliin dubbanna, haarsaa tokkummaan qabsa’otaa gaafatu kaffaluuf qophiidha, … Jedhamee mareetti seenamuun bu’aa fida, gareen ykn jaarmiyaan tokko mana taa’ee, kan biraa kan dhaqee gaafatu ykn kan mana jiru alduree dhuma hin qabne tolchee kan nama waamu yoo ta’e itti bahi isaa tokkummaa waggaa 24 keessa argaa turree dha. amma isa irraa baratamee kan waamus kan waamamus otoo hin jiraanne, waamicha Oromoof howwaachuu dha. kanaaf hojiin manaa keenya inni guddaan mooraa qabsoo Oromoo tokkoomsuu dha. kun salphaa miti. Garuu kan hin danda’amne miti. Rakkoo ilmi namaa uume ilmuma namaatu fala itti kenna. Kanaaf Oromoo humneessuudhaan hojii manaa keenya inni duraa tokkummaa maree haqaa irratti hundahe dhuguumsuu dha. Sochiin amma dhaabbilee siyaasaa biratti walitti siqanii rakkoo waloon jirtu, waloon fala itti barbaaduuf dhama’an jabaatee itti fufuu qaba. Haata’uu garuu ammas haala ummati keenya keessa jiruun hariifachuun dirqama ta’a.
Hojii manaa keenya isa lamataa barruu itti aanu keessatti dhiheessuuu yaala.
========================================================================