text:
Marii Kurii
Marii Skiwoodofiskaa Kurii (Maria Salomea Skłodowska-Curie; A.L.A Sadaasa 7 1867 - Adoolessa 4 1934) fiizisistii fi kemistii beekkamtuu yoo taatu namoota qoraannoo wa'ee raadiyoo'aktiviitii irratti godhan keessaa kan jalqaba fi adda duree turte. Mariin dhalootaan lammii Poolaandi yoo taatu boodarra garuu lamummaa Firaansi argate. Mariin Badhaasa Noobelii argachuun dubartii jalqabaa yoo taatu, nama badhaasa kana si'a lama argate kan jalqabaa (dubartii keessaa kan qofaa) ti, nama saayinsii adda addaatin badhaasa kana si'a lama argate kan qofaa, fi maatii Kurii kan Badhaasa Noobelii shan argate keessaa nama tokko turte. Mariin Yuunivarsiitii Paarisitti dubartii pirofeesara taate kan jalqabaa yoo taatu bara 1995 dubartii jalqabaa kan hojii mataa ishiitin Paaris keessatti awwalcha namoota kabajamoof addatti qophaa'e keessati awwaalamte dha.
Mariin Waarsawu, kan yeroo sana Mootummaa Poolaandi jedhamu fi kutaa Impaayera Raashiyaa ta'e keessatti Mariyaa Saloomiyaa Skiwoodofiskaa taatee dhalatte. Mariin dhoksaan socho’u Yuunivarsiitii Filootingi (Floating University) Waarsawu keessatti barattee leenjii saayinisii hojiirrattii Waarsawu keessatti jalqabde. Bara 1891tti, umurii 24tti, obboleettii ishii angafaa hordofuun barnootaaf Paaris deemte. Paarisitti digirii ishii kan argate yoo ta'u hojiiwwan saayinsii hojjatte hundas Paaris keessatti hojjatte. Badhaasa Noobleii kan 1903 abbaa manaashii Piyeer Kurii fi fiizisisti Henrii Baakireel wajjin kan addaan qooddatte Mariin bara 1911tti ammoo Badhaasa Noobelii kan Kemistirii dhuunfaa ishiitti argatee jirti.
Argannoo Marii keessaa raadiyoo'aktiiviitii (jecha kana kan uume ishii dha), toofta ittiin ayissotooppota raadiyoo'aktiivii addaan baasanii fi elementoota haara lama kan polooniyeemii fi reediyeemii jedhaman kaasun ni danda'ama. Qajeelfama Mariitin, ayissotooppota raadiyoo'aktiivii ta'anitti fayyadamuun, qorannoon jalqabaa kan akkataa ittiin neoplasmas yaalanii fayyisuun danda'amu irratti xiyyeeffatu godhame. Mariin dhaaba Inistiitiyuutii Kurii jedhamu Paarisii fi Waarsawu keessatti kan dhaabdee yoo ta'u dhaabni hanga ammaatti giddugala qorannoo fayyaa ta'ee argama. Yeroo Waraana Addunyaa I, giddugala raadiyooloojii dirree waraanaa kan jalqaba dhaabde.
Lammii Firaansi yoo taateyyuu, Marii Skiwoodofiskaa Kurii (maqaa maatii lamaanuu ni fayyadamti) eenyummaa kan Poolish ta'uushii hin daganne. Ijoollee ishii kan durbaa lamaanuu Poolaandiffa kan barsiifte yoo ta'u akka daawwataniifis gara Poolaandi yeroo baayyee isaan geessitee jirti. Elementii jalqaba argate – Polooniyeemii kan jalqaba bara 1889 adda baafte – maqaa biyya dhaloota ishiin polooniyeemi jettee moggaafte.
Mariin bara 1934 Hospitaala Sanselomuuz (Sancellemoz - Haute-Savoie), Firaansi keessatii duute, sababiin du'a ishiis apilaastiik animiyaa yoo ta'u kunis kan dhufe raadiyeeshiniidhaaf saaxilamuu isheetin ture - kan saaxilamtes yeroo qorannoo teesti tuubii reediyeemii kiisii keessatti waan baachaa turtee fi tajaajila eksi-reyii yeroo waraanaa kenniteen ture.
Seenaa Jireenyaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Ijoollumaa Ishii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Marii Skiwoodofiskaa Waarsawu, kutaa Poolaandi kan Impaayera Raashiyaa jala ture keessatti Sadaasa 7 1867 dhalatte. Mariin ilmoo shanaffaa fi kan dhumaa Birooniswaa, fi Waadiswaa Skiwoodofiskaa ti. Obbleeyyan Marii kan angafa ishii ta'an Zoofiyaa (1862 dhalate), Yoozeef (1863), Birooniiswaa (1865) fi Heleenaa (1866).
Karaa abbaas ta'ee karaa haadhaa, maatiin Marii qabeenyaa isaanii fincila bilisummaa Poolaandiif jecha godhaniin (kan dhiyoo sana ka'e Fincila Amajjii kan 1863-65) dhaban. Kunis dhaloota itti aane dhufu, Marii dabalatee, obboleeyyanshii kan durbaa fi obbleessa ishii, rakkina qabeenyaa fi jireenya moo'achuuf qabsoo keessa akka seenan godhe.
Akaakayyuun Marii kan karaa abbaa, Yoozeef Skiwoodofiskaa, Lubliin keessatti barsiisaa kabajamaa ture, achittiis Boleswaa Piruus kan seenaa ogbarruu Poolaandi keessatti nama guddaa ta'e yeroo ijoollummaasaa barsiisee ture. Abbaan ishii, Władysław Skłodowski, herregaa fi fiiziksii barsiisa ture, barnoota boodarraa Mariin ; akkasumas geggeessaa jiminaaziyemii dhiirotaa ture. Erga qondaaltonni Raashiyaa ajaja akkaata fayyadama laabiraatorii ibsu mana barumsaa Poolaandi kessaa balleessanii booda, abbaan ishii meeshaalee laabiraatorii baayyee kan manasaatti fide, akkasumas akkamitti akka fayyadaman ijoollee isaa barsiise.
Abbaan ishii boodarra qondaaltota Raashiyaatin deeggarsaa bilisummaa Poolandiif qaburraan kan ka'e hojiirraa ari'ame, kanarraan kan ka'e hojii miindaansaa xiqqoo ta'e hojjachuuf dirqame; kana malees, maatin Marii investimeentii godhaniin qarshii dhaban, kanaafuu galii argachuuf jecha dargaggoota mana isaanii akka bulan eeyyaman. Haatii Marii Bronisława mana barumsa fi jireenya dubartoota (boarding school) keessaa hojjatti turte, ergaa Mariin dhalattee hojii kana gadi lakkifte. Yeroo Mariin waggaa 10, Bronisławan dhibee tuubarkiloosisiin duute. Waggaa sadi'i dura, obboleettiin Marii Zoofiyaan, dhibee taayifesii kan mana barumsaatii ishii qabeen duute.
Abbaan Marii nama waaqatti amanu hin turre (atheist), haati ishii garuu Kaatolikii cimtuu turte. Duuti haadhaa fi obboleettii sihii Mariin amantii Kaatolikii dhiiftee aginoostikii taate.
Yeroo Mariin waggaa 10, mana barumsaa fi jireenyaa J. Sikorska galtee barachuu jalqabde; itti aansee jiminaaziyeemii dubartootaa kan baratte yoo ta'u gaafa Waxabajjii 12 1983 madaaliya warqeetin eebbifamte. Erga gaggabdee kuftee booda, tarii dippireeshiniidhaan ta'uu hin oolu, waggaa itti aanu sana baadiyyaa keessatti fira abbaa ishii biratti dabarsite. Wagga itti aanu ammoo Waarsawu keessatti abbaashii biratti nama qayyabachiisaa dabarsite. Barnoota sadarkaa olaanaa sababii dubartii taateef galuu waan hin dandeenyeef, ishiini fi obboleettiin ishii Bronisławan yuunivarsiitii dhoksaan hojjatu kan Yuunivarsiitii Filootingi jedhamu, dhaabbata barnoota olaanaa bilisummaa Poolandi deeggaruu fi kan dubartoota fudhatu, galan.
Mariin obboleettii ishii Bronisława wajjin waliigaltee uumte, kunis yeroo Bronisławan Paarisitti medisinii barattu gargaaruuf, waggaa lama boodammoo Bronisławan akkasuma Marii akka gargaartu ture. Kana wajjin wal qabatee, Mariin hojii maatii namaa wajiin jiraattee ijoollee isaanii barsiisuu (governess) jalqabde: jalqaba manaa ishiitii deddeebi'uun qayyabachiisu, achii booda waggaa lamaaf maatii wayii wajiin jiraattee ijoollee isaanii barsiisuu jalqabde; kunis iddoo Ischukii (Szczuki) jedhamu yoo ta'u maatin kunis kan Żorawskis jedhaman fira abbaa ishii turan. Yeroo maatii kanaaf jirtutti, ilma isaani Kazimierz Żorawski, kan sana booda herregaa beekkama ta'e, jaalatte. Maatin isaa garuu Mariin kan saantima cabduu hin qabne fuudhuun akka hin danda'amne itti himan, innis kan maatin isaa dura dhaabachuu hin dandeenye. Haala kanaan addaan ba'uun isaani jara lamaanifuu ulfaataa ture. Sana booda odoo hin turin Kazimierz Żorawski dafee doktireetii isaa argate, akka barsiisaa herreegaattis hojii jalqabe, Yuunivarsiitii Kirakoov keessatti pirofeesaraa fi dura ta'aa ta'e. Erga dulloomee booda, pirofeesara herregaa Waarsawu Pooliiteekniik (Warsaw Polytechnic) ta'e yeroo jirutti, siidaa Marii kan bara 1935tti Inistiitiyuutii Reediyeemii kan Mariin bara 1932 dhaabde fuuldura jiru jala taa'ee baayyee yaadan bada ture.
Jalqaba bara 1890tti, Bronisława — kan ji'a muraasa dura, kan doktarii fi qabsaawaa mirga namaa Poolaandi ta'e Kazimierz Dłuskitti heerumte — Mariin gara Paaris akka dhuftuuf ishii affeerte. Kaffaltii yuunivarsiitii waan hin dandeenyeef, Mariin affeerraa kana hin didde; qarshii ishii barbaachisu walitti qabuuf, waggaa tokkoo fi walakkaa ishiitti itti fudhate. Abbaanshii kan deebi'ee hojii mindaa guddaa qabu aragate, ishii gargaare. Yeroo kana hunda Mariin of barsiisuu itti fufte, kitaaba dubbisuu, xalayaa babarreesuun, fi tutooriyaalii (tutor) fudhacuun barachaa turte. Jalqaba bara 1889, Mariin Waarsawutti gara mana abbaashiitti deebite. Achittiis ijoolee namaa barsiisu ittuma fufte, hanga 1991ttis achuma turte. Mariin tuutooriyaalii ni kenniti, Yuunivarsiitii Filootingitti ni baratti, akkasumas leenjii saayinsii shaakalaan deeggarame laabiraatorii keemikaalaa keessatti jalqabde; laabiraatoriin kunis Godambaa Industirii fi Qonnaa keessatti, bakka Krakowskie Przedmieście 66 jedhamutti Waarsawu dulloomaa keessatti argama. Laabiraatoriin kun wasiilashii Józef Boguskin, kan kemistii Raashiyaa Dimiitirii Mendeleeviif gargaaraa ta'ee Seenti Petersibergi keessatti hojjachaa ture, kan hoogganamu ture.
Jireenya Ishii Kan Paarisi[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Gara dhuma 1891 keessaa Mariin Poolaandi gadi lakkiftee gara Paaris deemte. Paarisitti, hanga mana yuunivarsiitiitti dhiyaatu kan Latin Quarter jedhamu kireeffatutti, Mariin obboleettii ishii abbaa manaa obboleettii ishii bira quabatte. Bara 1891tti, Mariin Yuunivarsiitii Paarisitti galmooftee fiiziksii, kemistirii, fi herrega barachuu jalqabde. Mariin qabeenya xiqqo qabdutti fayyadamtee jiraatte, qora bonaa hamaadhan waaddamaa fi yeroo tokko tokko ammoo beelarraa kan ka'e gaggabdee kufaa turte.
Mariin guyyaa guyyaa barachaa alkan alkan ammoo qo'achiisaa turte, ittiin jirachuuf garuu ga'aa hin turre. Bara 1893tti, Mariin fiiziksiidhan digirii fudhatee laabiraatorii pirofeesara Gabriel Lippmann kessatti hojii jalqabe. Bukketti ammoo barnoota ishii kan Yuunivarsiitii Paaris ittuma fufte, carraa gargaarsa barnootaa argatteen, bara 1894tti digirii lammaffaa fudhatte.
Mariin ogummaa saayinsiishii isa dheeraa Paarisi keessatti amala maagineetawaa sibiila adda addaa qorachuun jalqabde, kan ishee hojjachiisiises Société d'encouragement pour l'industrie nationale ture. Baruma kana keessa Piyeer Kuriin jireenya ishii keessa seene; fedhii guddaan saayinsiif isaan lamaanu qaban walitti isaan harkise. Piyeer Mana barumsa Fiiziksii fi Kemistirii, École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris (ESPCI), keessatti barsiisaa ture. Kan wal isaan barsiises fiizisistii Poolaandi pirofeesara Józef Kowalski-Wierusz ture; kunis Mariin laabiraatorii guddaa akka barbaaddu waan bareef, kanammoo Piyeer qabaachuu danda'a yaada jedhuun ture. Piyeer laabiraatorii guddaa yoo qabaachuu baateyyuu, Mariif iddoo wayii qopheesseefii ishiinis achitti hojii jalqabde.
Jaalala guddaan lamaanuu saayinsiif qaban irra caala walitti akka isaan dhiyaachaa deeman gode, boodarras jaallalli keessa isaanitti biqile. Kana booda Piyeer gaa'ilaaf Marii gaafate; jalqabarratti Mariin kana hin fudhanne, sababinsaas gara biyya ishiitti deebi'uu barbaaddi ture. Piyeer garuu, ishii wajjin gara Poolaandi deemuf qophaa'aa ta'usaa itti hime, yoma kana jechuun saayinsii jaalatu dhiis hojii xiqqaa akka Firaansiffa qofa barsiisuu hojjachuuf ta'elle. Gidduu kanatti, boqonnaa gannaa 1894tti Mariin gara Waarsawutti deebi'te warrashii dubbifte. Amallee Mariin saayinsii isa jaalattu Poolaandi keessatti hojjachuu nan danda'a jettee yaaddi ture, garuu Yuunivarsiitii Kiraakoov keessatti sababii ishiin dubartii taateef iddoo dhowwatan. Xalayaan Piyeer ergeef gara Paarisitti deebitee PhD akka itti fuftu ishii amansiise. Jajjaabeessaa Mariitin, Piyeer qorannoo maagineetizimii irratti godheen bara 1895 PhD argate; mana barumsaasaa keessattis gara pirofeesaraatti guddate. Namoonni waa'ee Marii yeroo dubbatan "argannoo guddaa Piyeer" jedhu ture. Gaafa Adoolessa 26 1895 Suu (Sene) keessatti gaa'ila isaanii raawwatan; lamaanuu sirna ga'ilaa kan amantii hin barbaadne ture. Uffata aruzaa dhiiftee, uffata gurrracha cuquliisni Mariin gaafa gaa'ilaa sana uffatte, sana boodallee yeroo laabiraatorii keessa hojjachu baayyee ishii tajaajile. Jarri laamaanuu yeroo boqonnaa isaanii kan ittiin dabarsan waa lama qabu: karaa dheeraa saayikilii hoofuu, fi biyya alaa daawwachuu ture, kunis irra caala akka isaan walitti dhiyaatan godhe. Piyeer keessatti, Mariin jaalalaa haaraa, gargaaraa, fi nama saayinsii waliin hojjattu kan guutummaan itti abdachuu dandeessu argatte.
Elementii Haaraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Bara 1895tti Viilheelmi Roontigan jiraachuu eksi-reyii (x-rays) argate, garuu akkaataa uummama isaanii irratti hubannoo ga'aan hin turre. Bara 1896 Henirii Baakireel ashaboon Yuraaniyemiin carallaa akka maddisiisuu fi carallaan kunis humna waantoota keessa seenuu danda'uu isaatin eksi-reyii akka fakkaatu argate. Baakireel raadiyeeshiniin kun, akka fosfaraseensii madda anniisaa alaarraa kan dhufe odoo hin taane yuraaniyemichuma irraa kan burqaa jiru akka fakkaatu agarsiise. Argannoo gurguddaa lamaan kanaan dhiibbamuun, Mariin qorannoo PhD ishii carallaa yuraaniyemii kana irratti akka gootu murteessite.
Saampiloota qorachuufis tooftaa haaraatti fayyadamte. Waggaa kudha-shan dura, abbaan manaashii Piyeerii fi obboleessi isaa elektiromeetirii hojjataan, kunis meeshaa siyaa'aa chaarjii elektirikii safaruuf gargaaru ture. Elektiromeetirii Piyeer kanatti fayyadamuun, carallaan yuraaniyemii qilleensi naannoo yuraaniyemii sanaa jiru elektirikii akka dabarsu kan godhu ta'u argatte. Tooftaa kanatti fayyadamuun, hojiin kampaawondii yuraaniyemii sanaa baayyina yuraaniyemii achi keessa jiruu irratti akka hundaa'u argatte. Raadiyeeshiniin kun walnyaatinsa molokiyuulotaa ta'urraan kan dhufu odoo hin taane atamiirraa kan dhufu jettee yaada dhiyeessite. Yaadni kunis yaada durii kan atamiin waan addaan cabuu hin dandeenye jedhu kuffise.
Bara 1897 intalshii Ayiriin deesse. Maatii ishii gargaarufis, Mariin Ikool Noormaal Supperiyeertti (École normale supérieure) barsiisuu jalqabde. Kuriiwwan (Piyeerii fi Mariin jechuudha) laabiraatorii hojii saayinsiif hojjatame hin qaban turan; hojiisaanii baayyee gamoo Mana Barumsa Fiiziksii fi Kemistirii bukkee jiru gara laabiraatoriitti jijjiiranii ittti fayyadamaa turan. Gamoon kun, kan duraan kutaa baqaqsanii yaaluu barnoota fayyaa ta'ee tajaajilaa ture, kan qilleensa seeran hin galchinee fi kan bishaan dhowwuuyyuu hin dandeenye turre. Jarri lamaanuu miidhaa hamaa raadiyeeshiniidhaaf saaxilamuun namarraan ga'uu waan hin beekneef ittisa wayiituu odoo hin fayyadamin wantoota raadiyoo'aaktiivii irratti hojjachaa turan. Manni barumsaashhii, Mariidhaa qorannoo kanaaf fandii wayiituu hin kennineefi, garuu kaampaanota sibiilaa fi albuuda baasuu irraa fi dhaabotaa adda addaa fi mootummootarra deeggarsa maalaqaa (subsidy) ni argatti ture.
Qorannoon tooftawaan Mariin geggeessite albuuda yuraaniyemii lama irratti ture, pitchblende fi torbernite (chalcolite ni jedhama). Elektiroomeetiriin pitchblenden yuraaniyemii dachaa afuriin akka caalu agarsiise, chalcolite ammoo dachaa lamaan akka caalu. Yoo yaadni ishii kan duraanii, kan raadiyoo'aktiiviitiin kampaawondii tokkoo baayyina yuraaniyemii irratti hundaa'a jedhu dhugaa ta'e, albuudonni lamaan sun wanta bira kan yuraaniyemii caalaa raadiyoo'aktiivii ta'e akka of keessaa qaban hubatte. Haala tooftawaa ta'eenis wantoota biraa kan carallaa burqisiisan barbaaduu jalqabde, bara 1998 elementiin tooriyeem raadiyoo'aktiivii akka ta'e argatte.
Piyeeris hojii ishii kanaan baayyee booji'ame. Bara 1898 walakkeessa keessa hojiishii kana keessatti baayyee harkifamuurraan kan ka'e qorannoo kan matasaa kan kiristaala irratti hojjachaa ture dhiise Marii wajjin hojjachuu jalqabe.
Yaadni qorannoo sanaa kan mataa ishii ti [Reyid yoo barreessu]; namni kamiyyuu mata duree kana filachuuf ishii hin gargarre, yoo abbaa manashiitti yaada isarraa fudhachuuf itti himteyyuu daftee abbumaa mataduree sanaa fudhatte. Boodarra seenaa jireenyaa abbaa manaashii keessatti si'a lama galmeessitee jriti, wanti ifa hin ta'in tokkoyyuu akka hin jiraanneef. Seenaa ogummaashii kan saayinsii kana gara jalqabaa irratti saayintistoonni baayyen dubartiin yaada qorannoo haaraa akkanaa kan ishiin irratti hojjachaa jirtu kana ni burqisiifti jedhanii amanuuf rakkachuu akka danda'an hubachuu hin oolle.
Mariin argannoo ishii kana maxxansiisuun murteessaa akka ta'e waan barteef dursa kennuufif murteessite. Waggaa lama dura, Baakireel odoo argannoosaa waa'ee raadiyo'aktiviitii Académie des Sciences dhaaf guyyaa lama booda dhiyeesseera ta'e kabajni nama raadiyoo'aaktiviitii argate jedhuu fi Badhaasni Noobelii Silvaanus Toomsaniif kennama ture. Mariinis mala argannoo ittiin maxxansan kan ariifataa ta'e filatte. Barruun ishii, kan hojii ishii gabaabsee fi salphisee ibsu, Académiedhaaf gaafa 12 Ebla 1898 pirofeesarashii kan duraanii Gabriyeel Liipmaan dhiyaateef. Sanayyuu ta'ee, akkuma Toomsan Baakireelin durfame, argannoo Marii kan tooriyeem akkuma yuraaniyemii carallaa burqisiisa jedhu akka Mariin argatteefitti hin galmoofneef; sanan ji'a lama dura, Geerhaardi Kaarli Shimiit Barliin keessatti argannoo kana maxxansiiseera ture.
Yeroo sanatti, addunyaarraa namni fiiziksii kamiyyuu waa'ee hima Mariin yaadannoo ishiirratti barreessite hin beeku, kunis pitchblende fi chalcolite yuraaniyemii caalaa ammam akka raadiyoo'aktiivii ta'an ibsa: "dhugaan kun baayyee adda, kanaafuu albuudonni kun elementii yuraaniyemii caala raadiyoo'aktiivii ta'an qabaachuu danda'u amantii jedhutti nama geessa". Boodarra yaadattee waan ishiitti dhaga'ame yoo dubbattu "yaada kana ariitidhaan mirkaneessuuf fedhii cimaatu na keessa ture" jette. Ebla 14 1898, Kuriiwwan (Piyeeri fi Mariin) piichibileendii (pitchblende) giraama 100 madaalanii fudhachuun mooyyee keessatti tumuu jalqaban. Yeroo sanatti wanti isaan barbaadan kun kan baayyee xiqqatee argamu waan ta'eef boodarra oorii tooniidhaan lakkaawwamu hujeessuu akka qaban battala sanatti hin hubanne ture.
Adoolessa 1898, Mariini fi abbaan manaashii barruu elementii haaraa argachuu isaanii isbu walii wajjin maxxansan, elementii haara kanas "polooniyeemii" jechuun kabaja biyya Marii Poolaanditti moggaasan, Poolaandi sana boodallee gara waggaa digdamaaf impaayera sadi'iin addaan qoqqoodamtee turte. Gaafa Mudde 26 1898, Kuriiwwan elementii haraa kan biraa argachuu isaanii beeksisan, elementii kana jecha Laatinii kan "radius" (carallaa) jedhurraa "reediyeemi" jechuun moggaasan. Qorannoosaanii kana keessattis, jecha "raadiyoo'aktiiviitii" jedhu uuman.
Argannoo isaanii kana shakkii tokko malee mrikaneessuuf, Kuriiwwan polooniyeemii fi reediyeemii qulqulluu baasuu barbaadan. Pitchblenden albuuda xaxamaa waan ta'eef ruuqoleesaa adda baasun ulfaataa ture. Polooniyeemii argachuun amma tokko salphaa ture; amalli keemikaalaasaa bismazii fakkaata, wanti oorii san keessaa bismazii fakkatu polooniyeemii qofa ture. Reediyeemiin garuu, argachuuf baayyee ulfaataa ture; amalli keemikaalaasaa baariyeemii kan fakkatu yoo ta'u bismazin lamaan isaanituu of keessaa qaba. Bara 1898 Kuriiwwan reediyeemii xiqqoo argatan, garuu reediyeemii baayyinaan jabaa ta'e, kan baariyeemin hin faalamne argachuun kan bira hin ga'amne ta'e. Kuriiwwan hojii ulfaataa ashaboo reediyeemii mala diferenshiyaal kiristaalaayizeeshiniidhan addaan baasuu jalqaban. Pitchblende toonii tokko keessaa, bara 1902tti reediyeem kilooraayidii kan amma giraamii tokko bakka kudhanitti qoodamtee ga'u adda baasan. Bara 1910tti Marii Kurii sibiila reediyeemii qulqulluu adda baafte. Mariin polooniyeemii, kan jireenya-walakka guyyaa 138 qofa qabu, adda baasurratti hin milkoofne.
Bara 1898 hanga 1902 gidduuttii, Kuriiwwan walii wajjin ykn dhuunfadhaan barruu saayinsii 32 maxxansiisan, kana keessaa tokko seelonnii xannachaa fidan yoo reediyeemitti saaxilaman seelota fayyaa caala dafanii du'u kan jedhu ture.
Bara 1900, Mariin miseensa faakaltii École Normale Supérieure ta'uun dubartii kan jalqabaa taate, abbaan manaashii ammoo faakaltii Yuunivarsiitii Paarisi gale. Bara 1902 sababa du'a abbaa ishiitin gara Poolaandi deemte.
Adoolessa 1903tti, Gabriel Lippmannin gorfamuun, Mariin dokitireeti ishii Yuunivarsiitii Paarisirraa argatte. Ji'uma sana keessa, Marii fi Piyeer Royaal Inistitushinii Landanittin waa'ee raadiyoo'aktiiviitii haasaa akka godhaniif affeeraman; Mariin akka hin dubbanne dhorkamte, Piyeer qofatu dubbate. Yeruma kana keessa, indastirii haaran reediyeemii irratti hundaa'e guddachuu jalqabe. Kuriiwwan argannoo isaanii kanaaf paatentii hin fudhanne, kanaafis bu'aan isaan bizinesii guddachaa jiru kanarraa argatan gadaanaa ture.
Badhaasa Noobelii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Mudde bara 1903, Akkaadaamiin Saayinsii Iswiidin Piyeer Kurii, Marii Kurii fi Henrii Baakireel Badhaasa Noobelii kan Fiiziksii kenneef, kunis "yaadannoo tajaajila olaana isaan qorannoo wal faana raadiyeeshinii Pirofeesar Henrii Baakireel argate irratti godhaniin kennaniif beekkamtii kennuuf". Jalqaba irratti, koreen kun badhaasa kana Piyeerii fi Baakireelif qofa kennuuf yaade, garuu miseensa koree kanaa fi deeggaraa saayintistoota dubarti ta'n kan ture Herregaa Iswiidin Maagnus Jostaa Mittaag-Leefler dhimma kana Piyeeritti hime. Piyeer erga komii dhiyeessee booda, maqaan Marii filannoo kana keessa gale. Mariin Badhaasa Noobelii argachuudhaan dubartii jalqabaa ti.
Kurii fi abbaan manaashee qaaman Istookoolmi deemanii badhaasa fudhachuu hin didan; hojiitti baayyee qabamanii turan, Piyeeris yeroodhaa gara yerootti dhukkubsachaa ture, Piyeer ayyaneffata bakka ummanni walitti qabametti godhamu hin jaalatu ture. Looretiin Noobelii barnoota gabaabaa (lecture) kennuu waan qabuuf, Kuriiwwan bara 1905 gara sana deeman. Maallaqni badhaasa kanarraa argatan, Piyeerii fi Marii gargaartuu laabiraatorii kan jalqabaa akka qacaratan isaan dandeessise. Badhaasa Noobelii argachuutti aane, akkasumas affeerraa Yuunivarsiitiin Jeneevaa iddoo kennuufiif godhe, Yuunivarsiitin Paaris Piyeerif sadarkaa piroofeesarummaa kenneef, dura bu'aa fiiziksiis godhee muude. Kuriiwwan laabiraatorii seeran hojjatamellee hin qaban turan yeroo sana. Hiyyannoo Piyeer irraa ka'uun, Yuunivarsiitin Paaris laabiraatorii haaraa ijaaruu fi meeshaa itti guutuuf walii galan, garuu hanga bara 1906tti hin xumuramne ture.
Muddee 1904, Kuriin intalashii lammaffaa Iivi deesse. Mariin boodarraa nama afaan dhalootashee Poolaandiffa ijoollee ishii barsiisu mindeessiteefi, ijoollee ishiis Poolaandi akka daawwataniif ni ergiti, ofiifis fuuteet deemti ture.
Ebla 19 1906tti, Piyeer balaa karaarraatin du'e. Kuriin du'a abbaa manashee kanaan guyyatu itti dukkanaa'e. Caamsaa 13 1906tti, dippaartimentii fiiziksii Yuunivarsiitii Paaris dura ta'ummaa Piyeerif kennee ture Mariif kennuuf murteesse. Mariinis affeerraa kana laaboraatorii cimaa hojjachuudhaan yaadanoo Piyeerif oolchuf na gargaara jettee fudhatte. Mariin Yuunivarsiitii Paarisitti pirofeesara ta'udhaan dubartii jalqabaa taate.
Hawwiin Mariin laabiraatorii cimaa ijaaruf qabdu garuu Yuunivarsiitii Paarisitti hin xumuramne. Gara dhuma jireenyaa ishii keessa, Mariin Inistiitiyuutii Reediyemii (Institut du radium, amma Inistiitiyuutii Kurii, Institut Curie) hoogganaa turte, kunis laabiraatorii raadiyoo'aktiiviitii Yuunivarsiitii Paarisii fi Inistiitiyuutii Paasteriin ishiidhaaf hojjatame ture. Yaadni Inistiitiyuutii Reediyemii uumuu kan dhufe bara 1909 hoogganaa Inistiitiyuutii Paaster kan ture Piyeer Pool Emiila Ruudhaan ture. Piyeer Pool Emiila Ruun Yuunivarsiitiin Paaris Mariif laabiraatorii seeran hojjatamee kennuufii daddhabuu isaatiin baayyee gaddee gara Inistiitiyuutii Paaster akka dhuftu yaada dhiyeesse. Sana booda, Marii gadi lakkifti sodaa jedhuun, Yuunivarsiitiin Paaris kan duraan dide yaada jijjiiruun, gamoon Kurii, waliigaltee Yuunivarsiitii Paarisii fi Inistiitiyuutii Paasteriin ijaarrame.
Bara 1910tti Mariin reediyeemii addaan baafte; akkasumas sadarkaa addunyaalessaa madda raadiyoo'aaktivii kan kabaja ishii fi Piyeeriif kurii jedhamee moggaafame uumte. Haa ta'u malee, bara 1911 Akkaadaamiin Saayinsii Firaansi miseensa akka taatu harka tokko ykn lamaa jecha odoo hin filatamin hafe. Bakka ishiitti kan filame Iduwaardi Biroonii, kalaqaa Gulyeelmoo Maarkoonii telegiraafii wadaroo-maleessaa akka hojjatuuf gargaare, ture. Dubartiin Kurii jalattii doktireetii barattu, Maargariit Pereeyi, dubartii jalqaba miseensa akkaadaamii kanaa taatee filatamte - kunis walakkaa jaarraa tokkoo booda, bara 1962tti ture. Mariin saayintistii beekkamtuu Firaansif hojjattu ta'ee oduma jiruu, ilaalchi uummataa garuu gara nama biyya alaa ta'uu ishiitin gara jibbuutti deema - qisaasa Direeyfus irrattis mul'ateera - kunis oduun sobaa Mariin sanyii Yihudaa ti jedhu akka odeeffamu godhe. Yeroo filannoo Akkaadaamiin Saayinsii Firaansi geggeefamu, gaazexaa kaachoo mirgaa (right wing press) saba nama biyya ormaa taatee fi nama waaqatti hin amanne taateefi balaleffatanii maqaa ishii xureessan. Intalli ishii booda wa'ee kanaa yoo dubbattu gaazexoonni Firaansi yeroo Mariin badhaasa Firaansi keessatti kennamuuf filatamtu akka nama biyaa ormaa gatii hin qabneetti ishii dhiyeessu, yeroo badhaasa biyya alaa kan akka Badhaasa Noobelii fudhattu ammoo akka goota lammii Firaansi taatetti barreessu jechuun of tuulummaa isaani ibsite.
Mariin bara 1910-11tti walqunnamtii jaalalaa waggaa tokkoof fiizisistii Pool Loonzyevaa, kan duraan barataa Piyeer ture, wajjin akka qabdu bara 1911tti ifa ta'e. Namni kun nama fuudhee yoo ta'u garuu haadha manaasaa wajjin jiraachaa hin turre. Kunis qisaasa maxxansaalee gaazexoota fide, warri karaa hojii mormitoota ishii ta'an kanatti fayyadman. Kuriin (umuriin wagga 40n walakeessa kan turte) umuriidhaan Loonzyevaa waggaa shaniin caalti turte, gazeexootarrattis akka nama ormaa sanyii Yihuudi gaa'ila namaa diigdutti ibsamte. Yeroo qisaasni kuni jalqabu, Mariin Beeljiyeem turte; yeroo deebitu, uummata aaretu karra ishiirratti ishii eege, ishiinii fi ijoollenshii durbaa lamaan hiriyaashii biratti baqatanii turuun dirqama itti ta'e.
Beekkamtiin hojiishii sadarkaa addunyaalessaatti ol gudhachaa dhufe, Akkaadaamiin Saayinsii Iswiidinis mormii qisaasa Loonzyevaa irraa ka'ee dhufe bukkeetti qabuun, yeroo lammaffaatiif, Badhaasa Noobelii kan Kemistirii kan bara 1911 kenneef. Badhaasni kun "yaadannoo tajaajila ishiin guddina kemistiriitif elementii reediyemii fi polooniyemii argachuun, reediyemii adda baasun, fi qorannoo ummamaa fi kompaawondoota elementii addaa kanaa irratti gooten gumaachiteef beekkamtii kennuuf" jedhameeti kennameef. Mariin Badhaasa Noobelii lama moo'un ykn qooddachuun nama jalqabaa turte, namni badhaasa kana damee saayinsii adda addaatin argate lama qofa yoo ta'u kunis Marii fi Laayinas Poolin qofa. Jilli beektota biyya Poolaandi, barreessaa asoosamaa Henriik Shinkeeviichin durfamuun Mariin gara biyya ishiitti deebite qorannoo ishii akka achitti itti fuftu gaafatan. Badhaasni Noobelii inni lammataa Mariin mootummaa Firaansi Inistiitiyuutii Reediyemii akka deeggarana amansiisuuf ishii gargaare. Inistiitiyuutin kunis bara 1914tti kan hijaarrame yoo ta'u achi keessatti qorannoo kemistirii, fiiziksii, fi fayyaatu godhama ture. Badhaasa Noobelii kan bara 1911 erga fudhattee ji'a tokkoon booda, Mariin dippireeshinii (depression) fi dhukkuba kaleetin hospitaala seente. Bara 1912 baayyeesaa, Mariin jireenya ummataa dhiiftee garuu Ingilaandi keessa hiriyaashii fiizisistii Heertaa Ayirtan biratti dabariste. Laabiraatorii ishiitti kan deebite ji'a Muddee keessa yoo ta'u kunis ji'a 14 booda ture.
Bara 1912tti, Hawaasni Saayinsii Waarsawu aangoo hoogganummaa laabiraatorii haaraa Waarsawu keessa jiruu kennuufiff affeere, garuu Mariin ni didde, sababiinsaas Inistiitiyuutii Reediyemii kan Hagayya 1914tti xumurame irrattii fi karaa haaraa Gaabine Piyeer-Kurii jedhamee moggaafame irratti xiyyeeffachuu barbaadde. Mariin bara 1913tti Poolandi yoo deemtu Waarsawuttis simannaan godhameef garuu angaawonni Raashiyaa iddoo hin kennineefi. Guddinni Inistiitiyuutiichaa waraana dhufeen addaan cite, qorattoonni Firaansi baayyen Loltuu Firaansitti makamuuf dirqaman, inistiitiyuutichis hojiisaa bara 1919 deebi'ee jalqabe.
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- "Marie Curie – Biography". Nobelprize.org. 4 July 1934. Retrieved 1 August 2012.
- "She had given a whole new area of physics its name." "The Genius of Marie Curie: The Woman Who Lit Up the World" on YouTube (a 2013 BBC documentary).
- See her signature, "M. Skłodowska Curie", in the infobox.
- Her 1911 Nobel Prize in Chemistry was granted to "Marie Sklodowska Curie"
- Barbara Goldsmith (2005). Obsessive Genius: The Inner World of Marie Curie. W. W. Norton & Company. p. 149. ISBN 978-0-393-05137-7.
- "The Genius of Marie Curie: The Woman Who Lit Up the World" on YouTube (a 2013BBC documentary).
- Tadeusz Estreicher (1938). "Curie, Maria ze Skłodowskich". Polski słownik biograficzny, vol. 4 (in Polish). p. 111.
- "Marie Curie – Polish Girlhood (1867–1891) Part 1". American Institute of Physics. Retrieved 7 November 2011.
- Wojciech A. Wierzewski (21 June 2008). "Mazowieckie korzenie Marii" [Maria's Mazowsze Roots]. Gwiazda Polarna 100 (13): 16–17. Retrieved 10 September 2012.
- Robert William Reid (1974). Marie Curie. New American Library. p. 12.ISBN 0002115395.


c: text/html

text:
Maarliin Adaamsaniin
Jiraachuu Waaqayyoo nama ragaadhaan sitti himu ni jaallataa? Amanuu qabda jechuudhaan utuu mataa sin xaxiin karaa kallattiidhaan siif mirkaneessuun yoo sitti argisiise hin gammadduu? Armaan gaditti sababiiwwan jiraachuu Waaqayyoo bifa ifa ta’een mirkaneessan dhihaataniiru.
Duraan dursa garuu waan tokko hubadhu. Namni tokko nama jiraachuu Waaqayyoo mormudha yoo ta’e, ragaan kamiyyuu isa amansiisuu hin danda’u. Dhalli namaa samiitti ol ba’ee Baatiirra /Ji’a/ akka qubate namni haalu tokko ragaan kamyyuu ejjennoo isaa kana isa jijjiirsisuu hin danda’u. Fakkiin nama Baatiirratti ka’ee, warra gara Baatiitti ol ba’an waliin gaaffii fi deebii gochuun fi dhagaan Baatii irraa dhufellee nama haalu sanaaf gatii hin qabu. Kunis namichi ‘Namni gara Baatiitti ol ba’uu hin danda’u’ ejjennoo jedhu waan qabuufidha.
Namoonni tokko-tokko waa’ee jiraachuu Waaqayyootiif raga gahaa utuu qabaatanii, dhugaa kana akka hin fudhanne sagalee Waaqayyo ni dubbata[1]. “garaa keessan guutuudhaan yoo ana barbaaddattan, ana in argattu”[2]. Waa’ee jiraachuu Waaqayyootiif ragaa utuu hin barbaadiin dura, Waaqayyo yoo jiraate ani isa beekuudhaaf nan fedhaa? Jedhiitii mee of gaafadhu. Itti fufiis sababiiwwan armaan gadii hubadhu.
Tarreeffamanii kan hin dhumne wixineewwan Waaqayyoo hedduu yoo ta’anillee muraasni kunoo!
Dadhee hangi dacheen geessu sirriitti beekama. Harkisni Dachee hanga ol fageenya maayilii 50tti irra caalaatti qilleensa Naayitiroojiinii fi Ooksijiiniidhaan haguugame akka qabaannuu godheera. Hammi lafaa utuu akka Meerkurii xiqqaa ta’eera ta’eetii Dacheen qilleensa akkasii qabaachuu hin dandeessu ture. Dacheen akka pilaaneetii Guuppiter guddoo utuu taateetti ta’ee qilleensa ishee marsee argamu Naayitiroojinii qofaa ta’a ture. [3]
Pilaaneetota hanga ammaatti beekaman keessaa biqiltootaa, bineensotaa fi ilmaan namaaf kan ta’u qilleensa mijataadhaan kan marfamtee jirtu Dachee qofaa dha.
Dacheen Aduu irraa fageenya sirrii irratti argamti. Utuu Aduurraa xiqqoo fagaatteetti ta’ee hundi keenya qilleensa diilallaan lafa kanarraa dhumna ture. Utuu immoo kana caalaa gara Aduutti siiqxeetti ta’ees hundi keenya gubannee dhumna ture. Dacheen bakka amma jirtu irraa jijjiirama garmalee xiqqaa ta’e utuu gootee wanti lubbuu qabu tokko lafarra jiraata jedhamee hin yaadamu. Dacheen toora ishee eeggattee Aduu marsuudhaan sa’a tokko keessatti maayilii 67,000 yommuu naannoftu, utuu dandii ishee hin gadhiisiin fuula lafaatiif qilleensa ho’aa fi diilalla’aa wal madaalu kennaa jirti.
Baatiin /Addeessi/ qabiyyee sirrii ta’e kan qabduu fi fageenya harkisa isheef mijatu irratti argamti. Addeessi bishaan galaanaa akka bakka tokko hin ciifneef dhahaa bishaanii uumuudhaan ardiiwwan akka dhaha bishaan kanaan rukutaman taasifti[4].
Bishaan uumama bifa, foolii fi mi’aa hin qabne yoo ta’u, bishaan malee garuu lubbuun hin jiru. Biqiloonni, bineensonni fi ilaan namaa bishaan irraa uumaman. Qaama namaa keessaa 2/3 bishaanidha. Amalli bishaanii lubbuudhaaf mijataadha. Qabxiin bishaan itti danfuu fi deebi’ee qabbanaa’u bifa adda ta’een olaanaa dha. Ho’inni bishaanii ho’iinsa qaamaa Faranayit digirii 98.6 tursuudhaan qulleensa jijjiiramau keessa akka jiraannu nu dandeessisa.
Bishaan hanqina hunda guutuu danda’a. Akkaataa kanaan hanqina keemikaalota kumaatamatti lakkaa’aman guutuudhaan gara hidda dhiigaa warra xi-xiqqaatti akka makaman godha [5].
Bishaan amala keemikaalummaa irraa bilisadha. Uumama keemikaalotaa utuu hin jijjiiramiin nyaanni, daawaan gara-garaa fi albuudonni bulbuluudhaan dhagni keenya akka itti fayyadamu godha.
Bishaan uumamaan amala adda ta’e qaba. Harkisa dachee cabsee keessa darbuudhaan lafa jala irraa maduudhaan biqiltoota keessa ol yaa’uu danda’a. Mukoolee gur-guddoo ta’aniif illee nyaata isaan gabbisuu fi lubbuu kennan ni dhiyeessa.
Bishaan itituu kana danda’u irraa gara jalaatti waan ta’eef, bishaan inni itite suni irra keessa waan ciisuuf yeroo woqtiin gannaa dhufu qurxummileen achi keessa akka jiraatan haala mijataa uuma.
Qaama dachee keessaa harki 97% bishaan keessatti haguugamee argama. Soogiddummaa bishaan galaana keessaa dhabamsiisuudhaan bishaan qulqulluun bokkaa ta’ee dacheef akka roobu kan godhu seeri uumamaa jira. Hurriin bishaan galaanaa keessaa soogidda dhabamsiisuudhaan duumessa uuma. Duumessis qilleenssaan samiirra oofamee lubbu qabeeyyii lafarra jiran hundaaf bifa bokkaatii rooba. Seerri kuni waan faayidaarra oole tokko seera itti fufiinsaan deebisee fayyadamuudha[6]. Sababii itti fufiinsa seera kanarraan kan ka’e lubbu qabeeyyiin lafarra jiraatu.
Sammuun namaa al-takkaatti odeeffannoo hedduu keessummeessuudhaan dandeettii dinqii ta’e qaba. Sammuun kee halluuwwan sitti mul’atan, haala qilleensa naannoo keetti argamuu, yeroo lafarra ejjettu wanta miila kee keessaan sitti dhaga’amu, sagaleewwan naannoo keetti argaman, gogiinsa afaan kee hunda ni keessummeessa. Sammuun kee miira kee, yaada kee, yaadannoo kee hunda, ni keessummeessa. Kana hunda gochaa hojii qaama kee hunda jechuunis, hargansuu, liphisuu ijaa, miira dheebuu fi beela’uu akkasumas sochii harkaa fi humna dhagina kee hunda hordofuuf dandeettii qaba.
Sammuun namaa sekondii tokko keessatti ergaawwan miliyoona tokkoo ol ta’an keessummeessuu danda’a[7]. Kuni hojii adda baasuu fi qulqulleessuuti. Wantoota naannoo kee jiraniif xiyyeeffannaa kennuudhaaf dandeettiin sammuu keetiif kennamu buusaa dhagna kee warra biro waliin ta’ee bifa adda ta’een kan hojjetudha. Sammuun kee dandeettii sababa dhiyeessuu, madaaluu, miiraa, yaaduu, karoorsuu, nama waliin hariirroo uumuu fi murtoo laachuudhaaf dandeettii qaba.
Qaroon ijaa halluuwwan miiliyoona torba ta’an adda baasuudhaaf dandeettii qaba. Haala nama dinquun al-takkaatti ergaa miiliyoona 1.5 ta’u keessummeessuu danda’a[8]. Saayinsiin waa’ee uumama lubbu qabeeyyii qoratu (Evolution) jijjiirama qaama irraaan mul’aturratti xiyyeeffannaa godha. Garuu saayinsiin kuni waa’ee hundee uumama ijaa, sammuu yookaanis lubbu dhabeeyyiin yoom jiraachuu akka eegale ibsa kennuu hin danda’u.
Uumamni amma mul’atu kuni dho’iinsa tokko duwwaadhaan akka argame beektonni saayinsii ni amanu. Jalqabni addaa kunis uumamuu uumama hundaaf sababa ta’eera jedhu. Umamuu samii, lakkoofsa baraa fi yeroof illee dho’iinsi kuni /Big Bang/ sababa akka ture ni dubbatu.
Oggeessa barnoota Fiiziksii kan ta’e Roobert Jastrow qaama jajjaboo malee waa’ee Waaqayyoo beekuun hin danda’amu jedhee kan amanu akkas jedheera “Sanyiin uumamaa raawwii isa jalqabaa irratti kan hundaa’e dha. Tokko-tokkoon hurjii, Pilaaneetiin fi wanti lubbuu qabu hundi kan argame sababa dho’iinsa kanaanidha. Balaqqeesa tokkichaan uumamni hundi uumameera. Garuu suni hundi akka ta’u eenyu akka godhe beekuu hin dandeenyu jedhu” [9].
Kalaqa barnoota Fiiziksiidhaan badhaafama Noobeel kan qabu Steven Weyinberg akkas jedheera, “Battala dho’iinsa sanaatti ho’iinsi uumamaa digirii miliyoona kuma dhibba tokko ture. Uumamni ifaan guutamee ture” [10].
Uumamni dur-ganamaa eegalee jalqaba qaba ture. Kanaaf jalqaba kana akka eegalu kan godhe eenyudhaa? Beektonni saayinsii garuu ifaa fi dho’iinsa akka tasaa kanaaf ibsa gahaa kennuuf dandeetti hin qaban.
Harkisini dachee hin jijjiiramu, bunni ho’aan minjaalarra kaayyannu garuu qabbanaa’aa deema. Akkasumas dacheen sa’atii 24 keessatti ofirra naannofti, saffisni ifaa lafarrattis ta’e samiirratti hin jijjiiramu.
Seera uumamaa isa hin jijjiiramne kana maaliif akkasitti adda baasnee beeknaa? Uumamnis maaliif akkas seera qabeessa ta’e ta’aa?
“Kuni hundis beektota saayinsii gur-guddootti dinqii ta’ee ture. Sirna uumama isa shalaga herregaan bulchu dhiifnee sirna uumama isa seeraan gaggeeffamu hubachuun nama rakkisa. Yaada keessa keenyaan haala hin eegamneen yeroodhaa gara yerootti sirna uumama jijjiiramu arguu dandeenya, yookaans jireenyaa irraa gara jireenyaan alaatti sirna uumamaa akkuma mijatetti mul’atee dhaamu”[11].
Elktiroo dayinaamiksii kuwantemiidhaan badhaasa kan qabu Riichaard Feyinman akkas jedheera, “Uumamni shala herregaa ta’uunshee icitii hiika hin argannedha, seeronni sirna uumamaa jiraachuun isaanii waan dinqiidha”[12].
Leenjii fi barnootni kamiyyuu kaayyoodhaan qopheeffama. Namni kitaaba barnootaaf oolu qopheessu tokko kaayyoodhaan qopheessa. Dhagina keenya keessa seelii hunda keessa qajeelfamni sgantaa kompiuteraa fakkaatu akka jiru ni beektaa? Akkuma beekamu sagantaan kompiuteraa lakkoofsa 0 fi 1n (01) hojjeta. Akkaataan tarreeffama lakkoofsota akkasii 11001010101000 kompiuterichi maal hojjechuu akka qabu itti hima. Toftaan odeeffannoon seelii DNA ilmaan namaa keessa jiru kana waliin wal-fakkeenya qaba. Beektonni saayinsii keemikaalota gabaajeedhaan waamaman afraniin kan tolfamanidha. Isaanis (A)(T)(G) fi (C) jedhamu. Seelii namaa keesstti akkaataan taa’umsa isaanii akka armaan gadiitti CGTGTGACTCGCTCCTGAT…fakkaata. Selii nama hundaa keessatti sagantaa qubee kana fakkaatu biiliyoona sadii ta’utu jira. Seelicha maal gochuu akka qabu kan nutti himan jechuudha. Silkii moobayilii kee sgalee biip jedhu akka dhageesisu gochuun ni danda’ama. Akkasumas DNA abbaa qubee miliyoona sadii seelichaaf qajeelfama kenna. Qajeelfamichis guutuudha[13].
Kuni maaliif nama dinqaa? Sagantaan odeeffannoo kuni attamiin seelii namaa keessatti diriirfamee? Isaan kuni keemikaalota salphaa duwwaa utuu hin taane qaamni namaa attamiin akka ijaaramuu qabu qajeelfama kan kennanidha.
Odeeffannoo qindaa’e kana saayinsiin baayolojii nuuf ibsuu hin danda’u. Kana namni tokko kaayyoodhaan yoo qindeesse malee qajeelfama akkasii argachuun hin danda’amu.
Yeroo tokko jiraachuu Waaqayyootti hin amanu ture. Akkuma nama gantuu tokkootti yeroo namoonni jiraachuu Waaqayyootti amanan ana dhiphisa ture. Namoonni Waaqayyotti hin amanne akka Waaqayyo hin jirre namoota amansiisuuf jedhanii maaliif humnaa fi yeroo isaanii balleessuu? Kana akka raawwatan kan isaan taasisu maalidhaa? Ani dhuunfaa kootti kana kanan godhu gaddaan ture. Namoonni garraammiin tokko-tokko wanta abdii namaaf ta’uu hin dandeenyetti amanachuudhaan akka hin gowwomfamneef jedheen ture kanan humnaa fi yeroo koo balleessu. Dhuguma yoon dubbadhe saba gara biraas nan qaba ture. Innis yommuun warra amanan wajjin wal-falmu yookaan yommuun isaan qoru ana amansiisuu danda’u yoo ta’e kan jedhu abdiin keessa koo ture. Yaaliin koo hundi waa’ee Waaqayyo ofirraa buufachuu fi dogoggora amantootaa yoon isaaniif mirkaneesse dhimmichi waan dhume anatti fakkaata ture. Gaafa sanas anis bilisummaadhaan waanan jireenya koo itti fufu anatti fakkaata ture. Garuu wanti ani hin hubanne tokko jira ture. Dhimmi Waaqayyoo kuni akkas cimee akka ana qabuuf sababii kan ta’e immoo Waaqayyo mataansaa ana irraa dhimma cimaa qabaachuu isaa ture. Waaqayyo namoota biratti beekamuu fedha. Kan unuun uumes akka isa beeknuufdha. Jiraachuu isaa wantoota nuuf mirkaneessan hedduu naannoo keenya tarreesseera. Haala nama hin shakkisiifneen waa’ee jiraachuu isaa fuula keenya duratti diriirseera. Haala ani jiraachuu isaa duraa miliquu hin dandeenyeen wanti hundi fuula koo dura taa’ee jira. Jiraachuu isaa gaafan amanee harka kenne “Ga’e haa ta’u ana mooteetta”n ittiin jedhe. Namoonni jiraachuu Waaqayyootti hin amanne yommuu amantoota argan ni dhiphatu. Kanaafis sababiin inni guddaan Waaqayyo waan isaan ari’achaa jiruufidha.
Ani kana kanan shaakalee qofaa koo miti. Barreessaa falaasama Koominizimii kan ta’e Maalkoolim Muugerij namni jedhamu yommuu dubbatu “Barbaachaaf koo kan ana ari’achaa jiru akka jiru hubadheera” jedheera. Namni Sii. Es. Luwis (C.S.Lewis) jedhamu immoo yommuu dubbatu, “Halkan guutuu yommuun yeroo muraasaaf boqonnaa argadhu, namni ani ijaan isa arguu hin barbaanne tokko yommuu anatti dhihaatu nan arga. Anis harkan kenne. Waaqayyo ta’uu isaas nan amane. Jilbeenfadheen kadhadhe. Halkan sana biyya Ingilizii keessatti namni nagaa hin qabne fi xiiqiidhaan guutame tokko gara Waaqayyootti akka deebi’e nan hubadhe”.
Namni kuni Waaqayyoon beekuu isaa irraan kan ka’e “Dinqii fi gammachuu guddaanan guutame” kan jedhu kitaaba tokko berreesse. Anis waa’ee jiraachuu Waaqayyoo raga ba’uu irraa kan hafe waan biraa waanan dubbadhu hin qabu ture. Eddan Waaqayyoon booji’amee booda ji’oota itti fufan keessatti jaalala dinqii Waaqayyo anaaf qabuun nan tuqame.
Maaliif karaa Yesus ta’e? Mee amantaa addunyaa kanaa ilaalaa. Budihaa, Mehammed, Konfiishiyes fi Museen eenyummaa isaanii kan beeksisan barsiisummaadhaan yookaan raajummaadhaan ture. Isaan kana keessaa kan Waaqayyo waliin qixa godhee of kaa’e hin ture. Wanti nama dinqu garuu Yesus Waaqa ta’uu isaa ifatti ibsuu isaa ture. Yesusiinis warra kaan irraa wanti adda isa godhu kana ture. “Waaqayyos akkas jedhe. Inni argaa jirtan isadha” jedhe. Yesus waa’ee abbaa isaa isa Waaqa irraa yemmuu dubbatullee akka waaqa fagoo tokkootti utuu hin taane, dhiyeenyi isaa ilmaan namaa irraa haala adda ta’een ture. “Namni Yesusiin arge Waaqayyo abbaa argeera. Kan isatti amanes abbaatti amaneera” jedhe.
Yesusis akkas jedhe, “Ani ifa biyyaa lafaa ti. Kan ana duukaa bu’uufis ifa jireenyaatu ta’aaf malee dukkana keessa hin jiraatu”. Bifa Waaqayyoon mul’achuudhaan eenyummaa isaa mul’ise. Namoota cubbuu irraa qulqulleesse, bilisa baase, jireenya bara baraas keenneera. Warri kaan namoonni barsiisa isaanii irratti akka xiyyeeffatan yemmuu godhan, Yesus garuu namoonni akka isatti amanan godha ture. Yesus “sagalee koo hordofaa dhugaas argattu”. Yesusis, “Ani karaa fi dhugaa jireenyadhas, karaa koo malee gara abbaa kan dhufuu danda’u hin jiru”.
Yesus Waaqa ta’uusaatiif ragaan inni kenne maalidhaa? Wanata namoonni gochuu hin dandeenye godha ture. Dinqii fi milkitoota godha ture. Warra jaaman, naafatanii fi gurri isaanii dude fayyise. Du’oota kaase. Waan hunda irratti aboo qaba ture. Nyaata xiqqaa baay’isuudhaan namoonni kumaatama ta’an akka nyaatan godhe. Galaana irra deeme, dhahaa galaanaa abboomee dhaabe. Namoonni bakka hundatti isa duukaa bu’u turan. Sababiinsaas inni dinqii adda addaa raawwachuudhaan hibboo namootaa hiika waan tureefidha. Yesusis “Wanta ani jedhu yoo amanuudhaabaattan hojichaaf jedhaa anatti amanaa” isaaniin jedhe.
Waaqayyo garraammii fi jaalala ta’uu isaa, nuti immoo namoota hir’ina qabnuu fi ofittoo yoo taanellee, Waaqayyo gara isaatti nu dhiyeessuu fi isa waliin hariirroo akka qabaannuu fedhuu isaa Yesus unutti agarsiiseera. Cubbamootaa fi adabbiin kan nuuf maluu taanee otuu jirruu, Waaqayyo jaalala isaa irraa kan ka’e kayyoo adda ta’e akka unuuf qabu Yesus ibseera. Waaqayyo waa’ee cubbuu keenyaaf foon uffachuudhaan cubbuu keenya baate. Kuni tarii qoosaa fakkaachuu danda’a. Tarii namoonni ijoollee isaanii dhukkuba kaanseriidhaan qabaman hedduun bakka ijoollee isaanii bu’anii dhukkuba sana baachuudhaaf fedhii qabaachuu danda’u. Akkasuma Waaqayyo jaalala unuuf qabu irraa kan ka’e cubbuu keenya baate. Kanaaf nutis Waaqayyoon kan jaallannu inni duraan dursee waan nu jaallateef akka ta’e macaafni qulqulluun cimsee nu hubachiisa.
Akka araara arganuuf Yesus bakka keenya du’e. Amantaa addunyaa kanarra jiran hunda keessaa Waaqayyo karaa Kristos duwwaa harka isaa diriirsuudhaan ilmaan namaa wajjin tokkummaa uumuu isaa argina. Yesus keessaan dheebuu jaalala Waaqayyoon unu sooruudhaan gara isaatti yemmuu unu dhiyeessuu argina. Du’uu fi du’aa ka’uu Yesus irraa kan ka’e har’a jireenya haaraa qabna. Waaqayyo “Jaalala bara-baraan sin jaalladheera kanaafis arjummaadhaan ofitti si harkise” jedha. Kuni hojii Waaqayyoo isa hojjechaa jiruu ti.
Yoo baruu barbaadde Yesuusiin yaali. “Isatti kan amanu hundinuu jireenya bara baraa haa qabaatuuf malee akka hin badneef Waaqayyo tokkicha ilma isaa hamma kennutti biyya lafaa akkasumaan jaallateera”.
Waaqayyo dirqisiisuudhaan akka isatti amannu hin godhu. Yoo barbaanne garuu jiraachuu isaatiif raga gahaa nuuf kenneera. Fageenyi lafaa fi aduu gidduu jiru, amaloonni bishaanii fi keemikaalaa, sammuun namaa (DNA), baay’ina namoota Waaqayyotti amananii, akkasumas waa’ee jiraachuu Waaqayyoo akka murteessinu laphee fi sammuu keenyaaf boqonnaa kan hin kennine fi halli keessa keenya qorxomsee nyaatu jira. Wanti nama dinqu tokko Waaqayyo karaa Yesus Kristos akka isa barru fedhuu isaati.
Kuni fedhii kee duwwaa gaafata. Dirqamaan miti. Waaqayyo biraa dhiifama argachuufi isa waliin walitti dhufeenya qabaachuu yoo barbaadde, araara akka siif godhuu fi Yesus gara jireenya kee akka seenu gochuu dandeessa. Kana ammuma gochuu dandeessa. “Kunoo ani balbala dhaabadheen balbala rukuchaan jira. Eenyllee sagalee koo dhaga’ee yoo balbala anaaf bane ani gara isaatti nan gala”. Kana gochuudhaaf yoo fedhii qabaattee fi jechaan ibsuu yoo dadhabde.
“Yaa Yesus sin galateeffadha. Waa’ee cubbuu kootiif waan anaaf duuteef amma cubbuu kootiif dhiifama akka anaaf gootu nan barbaada. Kanaafis dhiifama anaaf gochuudhaan gara jireenya kootti akka dhuftu sin affeera. Dhuguma siin baruu nan fedha. Amma gara jireenya kootti gali. Waa’ee cubbuu kootiif fannoo irratti waan anaaf duuteef sin galateeffadha. Amma laphee koo banee fayyisaa lubbuu koo fi gooftaa koo godhee sin simadha. Cubbuu koo anaaf dhiiftee jireenya bara-baraa waan anaaf kenniteef sin galateeffadha. Teessoo jireenya koo dhuunfachuudhaan anarratti mo’i. Nama garaa kee ana taasisi. Waa nana simatteef sin galateeffadha. Ameen!
Yesus tokkummaa amma Waaqayyo waliin eegaltetti akka itti fuftu barbaada. Amantoota ilaalchisee, “Anis nan isaan beeka, isaanis ana duukaa bu’u, anis jireenya bara-baraa isaaniifan kenna, bara-baraafis baduu hin danda’an, harka koo irraas eenyullee isaan butuu hin danda’u” jedha.
Kanaafis Waaqayyo dhuguma jira. Ragaawwan kana hubachuudhaan namni tokko Waaqayyo isa jaalala ta’e kana beekuu ni danda’a. Michuu dhuunfaa fi hariirroo dhiyeenyaa isa waliin horachuu danda’a. Waa’ee waaqummaa Kristos, waa’ee jiraachuu Waaqayyoo yookaanis gaaffii wal-fakkaatu yoo qabaatte teessoo armaan gaditti argamuun unu argachuu dandeessa.
(1) Romans 1:19-21 (2) Jeremiah 29:13-14 (3) R.E.D. Clark, Creation (London: Tyndale Press, 1946), p. 20 (4) The Wonders of God's Creation, Moody Institute of Science (Chicago, IL) (5) Ibid. (6) Ibid. (7) Ibid. (8) Hugh Davson, Physiology of the Eye, 5th ed (New York: McGraw Hill, 1991) (9) Robert Jastrow; "Message from Professor Robert Jastrow"; LeaderU.com; 2002. (10) Steven Weinberg; The First Three Minutes: A Modern View of the Origin of the Universe; (Basic Books,1988); p 5. (11) Dinesh D'Souza, What's So Great about Christianity; (Regnery Publishing, Inc, 2007, chapter 11). (12) Richard Feynman, The Meaning of It All: Thoughts of a Citizen-Scientist (New York: BasicBooks, 1998), 43. (13) Francis S. Collins, director of the Human Genome Project, and author of The Language of God, (Free Press, New York, NY), 2006 (14) John 8:12 (15) John 14:6 (16) John 14:11 (17) Jeremiah 31:3 (18) John 3:16 (19) Revelation 3:20 (20) John 10:27-29

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tectonic plate
Plate tectonics (Afaan Greek tektōn jedhamu irra kan dhufee yoo ta'u hikaan "ijarra" jechu dha) kuni immo yadda geology kessatti sochii lafa lithosphere planeta kenya kessatti argamu jechuu dha. that has been developed to explain the observed evidence for large scale motions of the Earth's lithosphere. Yaddi kuni immo yadda durii kana continental drift walakka 1ffa century 20ffa ba'e fi yadda seafloor spreading kana bara 1960ffa kessatti guddatte kan ofii kessa qabu fi kan irratti hunda'e yoo ta'u, yaddi tectonic plate yadda lachu fayyida alla gochu danda'erra.
Gubban kessa lafa qoqqodama (layer) lama qaba: kan kessa tokko lithosphere gubbatti argamu yoo ta'u ofii kesssa immo crust fi gubba mantle jabba ofii kessa qaba. Jalla lithosphere immo asthenosphereit argama. Solid ta'ulle, yoo walitti madallan asthenospheriin viscosity fi shear strength diqqa qaba, akkasumas akka fesashi (geological time scalen) gaddii jiggu (lola'u) danda'a. Mantliin jalla kana asthenosphere jalatti argamu garu bayye jabba dha. Haa ta'u malee kuniin waan temprecherii qabana'a ta'ef miti, kuni waan dhibaan gudaan waan jirruf.
Lithospheriin tectonic platesit qoqodame argama. Akka Planeta kenya (Earth)iit immo tectonic plate guggudo torbaa fi diddiqo bayyetti jirra. Qoqqodama Earth kana ilalufi — Qoqodama Tectonic Plate ilalla. Platiin lithosphere asthenosphere gubbatti nana'u. Pletonii kuni ademsaa plate tokko fi kan birra irratti hunda'udhan dangaa saditti qodamu: kunis tokko; convergent yokan danga walitti ademani (walitti dhufaan), lamma; divergent yokan danga gargari ademani, fi sadi; transform (walii irra dabran) jedhamani qoqodamu. Chocho'a Lafa, volcano, ijjarama gara, fi oceanic trench hundinu danga plate irra kan ka'e umamuu. Ademsii plate bayyinan speed 0.66 hanga 8.50 centimeters per year ta'a.


text:
Godina Horroo Guduruu Wallaggaa, magaalaa Shaambuutti Aadde Caaltuu Taakkelee Abeetuu dabalee miseensotni Adda Bilisummaa Oromoo lakkoobsi isaanii hin beekamiin hidhamuu, maatii keessaa VOAtti himanii jiran.
Poolisiin magaalaa Shaambuu immoo, “Nama hidhattoota Bosona jiran wajjin hariiroo qaba jennee shakkine hiine” jedhe.
Oduudhuma wal-qabateen, Godina Shawaa Lixaa Aanaa Gindabaratitti miseensonni fi deggertoonni paartii mormituu – ka Kongirasii Federaalistii Oromoo 24 hidhamuu, namoota torban darbe hiikaman keessaa tokko Raadiyoo Sagalee Ameerikaatti himanii jiran.
Hoogganaan Poolisii Aanaa Gindabarat waa’ee kanaa gaafatamanii “Namoota Shiftaa qallaban qabne” jedhe.
Caqasaa


text:
Al-Asr
Seensa
Suuratu Al-Asr jireenya ilma namaa keessatti gatii yeroo ibsiti. Jireenya addunyaa tana keessatti umriin namaa haadho qabeenya isaati. Kutaan umrii isaa duubatti deebii tokko malee ykn bakka bu’iinsa tokko malee darbaa jira. Nama umrii isaa keessatti wanta Gooftaa isaa biratti gammachuu zalaalamii fi qananii abadii isaaf mirkaneessu saammate malee namni biroo sakandii, daqiiqa, sa’aati fi guyyaa isaa hundaa kasaaraa jira.
103:2
﴿إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَفِي خُسۡرٍ٢﴾
إِنَّDhugumattiٱلْإِنسَـٰنَilmi namaaلَفِىdhugumatti keessa [jira]خُسْرٍhoongoo (kasaaraa)
Dhugumatti ilmi namaa hoongoo (kasaaraa) keessa jira.
103:3
﴿إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلۡحَقِّ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلصَّبۡرِ٣﴾
إِلَّاmaleeٱلَّذِينَwarraءَامَنُواْamananوَعَمِلُواْfi hojjatanٱلصَّـٰلِحَـٰتِhojiiwwan gaggaariiوَتَوَاصَوْاْwaliif dhaamanبِٱلْحَقِّhaqaوَتَوَاصَوْاْwaliif dhaamanبِٱلصَّبْرِobsa
Warra amananii fi hojiiwwan gaggaarii hojjatan, haqa waliif dhaamanii fi obsa waliif dhaaman malee.
Suurah tana keessatti Yeroodhaan kakachuun namoota amaloota afran armaan gadi qaban malee namoonni hundi kasaaraa keessa akka jiran ibsa. Amaloonni kunniinis:
- Rabbii fi hundeewwan iimaana hafanitti amanuu
- Hojii gaggaarii hojjachuu
- Haqa walii dhaamu
- Obsa (sabrii) walii dhaamu
Kana haala guutuun hubachuuf mee hunda isaanitu tokkoon tokkoon haa ilaallu. Yeroon taateewwanii fi hojiin ilmaan namaa keessatti adeemsiifamuudha. Namoonni gariin yeroo kana keessatti hojii gaarii hojjatu, gariin immoo hojii badaa hojjatu, gariin immoo akkanumatti duwwaa dabarsu. Kanaafu, yeroon kasaaraa fi bu’aa buufachun namaa kan keessatti adeemsifamu jechuudha.
Yeroon hundee umrii ilma namaati. Namni hojii isaa hunda yeroo keessatti hojjata. Yeroon darbu hundi umrii ilma namaa hir’isuun du’atti isa dhiyeessa. Namni yeroo isaaf murteefame akka madaaluuf ni qorama. Yeroo kana madaalu ykn madaalu dhabuu isaa irratti hundaa’e bu’aa argata. Dhugaa kana fakkeenya kanaan ibsuun ni danda’ama: Daree qormaataa keessatti gaafileen qormaataa barattootaaf ni kennama. Yeroon ariitiin darbaa jira. Baratan colleen (cimaan) yeroo isaatti sirnaan fayyadamuun gaafilee isaaf dhiyeeffaman hojjata. Barataan yeroo isaaf kenname keessatti gaafilee hojjachuu dhiisee wanta biraa waliin taphatu immoo kasaaraa ofitti fidaa jira. Barataan yeroo isaaf kenname kana keessatti qormaata hojjata ykn ni dhiisa. Yeroon isaa kuni ariitiin darba jira. Kanaafu, yeroon garmalee akka darbaa jiruu fi wanti gaariin ykn badaan nuti hojjannu umrii nuuf kenname keessatti akka raawwatamu yoo hubanne, dhugumatti haadhon qabeenya keenyaa umrii keenya akka ta’e nuuf gala.
Haadhon qabeenya ilma namaa wantoota lama: 1ffaa-Umrii isaa 2ffaa-Dandeetti Rabbiin isaaf kenneedha. Dandeetti kanaan takkaa waan gaarii hojjachuu danda’a takkaa immoo waan badaa hojjata.
Namni dandeetti isaatti fayyadamuun umrii isaa keessatti wanta Rabbiin itti ajaje hojjate, inni warra bu’aa buufatan irraayyi. Namni umrii isaa keessatti kana hojjachuu dhiise immoo warra kasaaran irraayyi. Fakkeenya armaan olii keessatti barataan dandeetti isaatti fayyadamuun yeroo isaaf kenname keessatti qormaata hojjate, In sha Allah ni milkaa’a. Baratan kana hojjachuu dhiise immoo ni kufa.
Wanti nuti hojjannu hundi yeroo kana (umrii keenya) keessatti waan adeemsifamuuf, yeroodhaan kakachuun namoota amaloota armaan oli afran qaban malee ilmaan namaa hundi kasaaraa keessa akka jiran ragaa baha. Namni amaloota afran kana hin qabne, addunyaa keessatti hojii kamiyyu waliin haa ko’oomu, xumura irratti kasaaraa keessa ta’a. Kana jechuun Aakhiratti kasaaraan gara hundaan isa haguuga. Ni argina, jireenya addunyaa tana keessatti kaafironni yommuu qabeenyaan namoota hunda caalaan bu’aa guddaa akka buufatan nutti dhagahama. Garuu jireenyi tuni xumura adeemsa ilma namaa waan hin taaneef xumura irratti (Aakhiratti) isaan warra kasaaraniidha. Qur’aana keessatti:
لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فِي ٱلۡبِلَٰدِ١٩٦ مَتَٰعٞ قَلِيلٞ ثُمَّ مَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمِهَادُ﴾١٩٧﴿
“Biyya keessa naanna’uun warra kafaranii si hin gowwoomsin. Qananii xiqqoo, ergasii itti gallii isaanii Jahannami. Firaashni waa fokkate.” Suuratu Aali-Imraan 3:196-197
Kana jechuun durummaa fi daldalaaf biyya adda addaa keessa deddeemuun warra kafaranii si hin gowwoomsin. Addunyaan tuni qananii xiqqoo itti fufiinsa hin qabneedha. Ergasii gahuumsi isaanii jahannami. Iddoon ciisichaa waa fokkate.
Kanaafu, warri iimaana hin qabnee fi hojii gaarii hin hojjanne, addunyaa keessatti akka milkaa’anitti osoo yaadanillee xumura irratti kasaaraan gara hundaan isaan haguuga.
Mee amma wanta namni kasaaraa irraa ittiin baraaramuun tokkoon tokkoon haa ibsinu:
Amala 1ffaa-Amanuu (iimaana)-Rabbiitti, Malaykootaa Isaatti, Kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti, Guyyaa Aakhiraatti fi qadaratti shakkii tokko malee amanuudha. Namoonni hundeewwan jahan kanatti amanan, mu’mintoota. Garuu kuni iimaana shakkiin keessa hin jirre ta’uu qaba. Kana keessatti namoonni bakka sadiitti qoodamu:
1ffaa-Mu’mina iimaanni isaa shakkii irraa qulqulluu ta’e.
2ffaa-Kaafira wakkaataa hin amanne.
3ffaa-Kan shakkuu
Kanniin keessaa kan nagaha bahu (milkaa’u) ramaddi 1ffaa iimaana shakkii irraa qulqulluu ta’e qabuudha. Jiraachu Rabbiitti, Gooftummaa Isaatti, Tokkichummaan Gabbaramuu Isaatti, maqaalee fi sifaata Isaatti ni amana. Malaykoonni nuura (ifaa) irraa uumamanii fi ajaja Rabbii bakkaan gahan akka jiran ni amana. Akkasumas, Rabbiin qajeelfama ilmaan namaatiif jecha kitaabban akka buuse ni amana. Kitaabni inni xumura Qur’aana. Ammas Rabbiin ergamtoota akka erge ni amana. Jireenya tana booda jireenyi biraa (Aakhiraan) akka jirtu ni amana. Aakhiratti amanuun qormaata qabrii keessatti nama qunnamu irraa eegalee hanga Jannataa fi Jahannam gaha. Akkasumas, qadara (murtii Rabbiin dursee murteessetti) ni amana.
Amala 2ffaa–Hojii gaggaarii iimaana qalbii keessa jiru agarsiisu hojjachuu– Iimaanni sirriin qalbii keessa yoo jiraate, hojiin gaggaariin qaama irraa mul’atu.
Iimaanan (amanuun) booda amalli lammaffaan kasaaraa irraa nama baraaru hojiiwwan gaggaarii hojjachuudha. Hojiiwwan gaggaariin hojiiwwan Rabbii fi Ergamaan Isaa itti ajajan hundadha. Kan akka salaata, zakaa, hajji, sooma, haadha abbaatti tola oolu, sadaqaa, firummaa sufuu, rakkattoota gargaaru, waan gaaritti ajajuu fi waan badaa irraa dhoowwu, haqummaan dalaguu fi kkf dha.
Haa ta’uu malee, akka Qur’aanaatti hojiin tokko iimaana irratti yoo hundaa’ee fi akkaataa shari’aan ajajeen yoo hojjatame qofa hojii gaarii jedhama. Kanaafi, Qur’aana keessatti bakka hundatti hojii gaaritti ajajuun dura iimaanni dursa dhufe. Suurah tana keessattis hojii gaariin dura iimaanni ni dhufe. Qur’aana keessatti hojiin iimaana irratti hin hundoofne hojii gaaridha bakki jedhame hin jiru. Ammas, hojiin iimaana irratti hin hundoofne mindaan waadaa hin galamneef.
Akkasumas, iimaanni hojiidhaan walitti hin hidhamne soba ta’a. Hariiroon iimaanaa fi hojii gaarii jidduu jiru akka sanyiiti fi mukaati. Yoo sanyiin biyyee keessatti faca’e malee mukni hin biqilu. Garuu sanyiin biyyee keessatti facaafamee yoo mukni hin biqilin, sanyiin biyyee keessatti baddee jechuudha. Kana irratti hundaa’e, oduun gammachiisaan kan akka Jannataa Qur’aana keessatti ibsame warra amananii fi hojii gaarii hojjataniifi. Suurah tana keessattis wantumaan wal fakkaatu irra deebi’uun ni jabeeffame. Kasaaraa irraa nagaha ta’uuf amanuun booda wanti nama irraa barbaadamu hojii gaggaarii hojjachuudha. Jecha biraatiin, hojii gaggaariin yoo hin jiraatin amanuun qofti kasaaraa irraa nama hin baraaru.
Amaloonni lamaan armaan oli amaloota namni dhuunfaa kasaaraa irraa baraaramu barbaadu hundi qabaachu qabuudha. Ergasii boqonnaan tuni amaloota lama dabalataa ibsiti. Isaaniis: haqa wali dhaamuu fi obsa walii dhaamudha. Kunniin lamaanu hojii gaggaarii keessa seenu. Garuu iimaanni fi hojiin gaariin guutuu ta’uuf baay’ee barbaachisoo waan ta’aniif addatti baafamuun ibsaman. Akkasumas, namni tokko “hojiin gaariin wanta namni dhuunfaa kophaa isaatti hojjatu” jedhee akka hin yaanneef, xiyyeefannoon haqaa fi obsa walii dhaamutti kenname. Akka waan akkana jedhamuuti: hojiiwwan gaggaarii Rabbiin itti ajaje keessaa tokko, Muslimni nama biraa haqatti qajeelchu fi itti waamudha.
Amala 3ffaa-Haqa walii dhaamu: Haqa walii dhaamuun maalummaa qajeelinnaa fi wanta sirrii barsiisuu, wanta gaariitti ajajuu fi waan badaa irraa dhoowwu of keessatti hammata.
Hawaasni tokko badiinsaa fi hoongoo (kasaaraa) irraa kan baraaramu, yoo haqa Rabbiin irraa dhufe wal barsiisan, waan gaaritti wal ajajanii fi waan badaa irraa wal dhoowwan qofaadha. Ta’uu baannan, sobni fi badiin hawaasa keessa yoo babal’atee fi waan gaariitti wal ajajuu fi waan badaa irraa wal dhoowwu yoo dhiisan, hawaasni guutuun baduu danda’a. Dhugaa kana Qur’aana keessatti bakka adda addaatti ni arganna:
لُعِنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۢ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ عَلَىٰ لِسَانِ دَاوُۥدَ وَعِيسَى ٱبۡنِ مَرۡيَمَۚ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعۡتَدُونَ٧٨ كَانُواْ لَا يَتَنَاهَوۡنَ عَن مُّنكَرٖ فَعَلُوهُۚ لَبِئۡسَ مَا كَانُواْ يَفۡعَلُونَ﴾٧٩ ﴿
“Ilmaan Israa’il keessaa warri kafaran arraba Daawudi fi Iisaa ilma Mariyam irratti abaarraman. Sunis sababa fincilanii fi daangaa darbaniifi. Badii hojjatan irraa wal hin dhoowwanii turan. Wanti isaan hojjataa turan waa fokkate.” Suuratu Al-Maa’idah 5:78-79
Ammas bakka biraatti:
فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُكِّرُواْ بِهِۦٓ أَنجَيۡنَا ٱلَّذِينَ يَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلسُّوٓءِ وَأَخَذۡنَا ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ بِعَذَابِۢ بَِٔيسِۢ بِمَا كَانُواْ يَفۡسُقُونَ﴾١٦٥﴿
“Wanta ittiin gorfaman yommuu dagatan, warra hamtuu (badii) irraa dhoowwaa turan ni baraarre (nagaha baasne), warra zulmii hojjatan immoo sababa ajaja keessaa bahaa turaniif adabbii hamaan ni qabne.” Suuratu Al-A’araaf 7:165
Kanaafi, waan gaariitti ajajuu fi waan badaa irraa dhoowwun hawaasa Muslima irratti dirqama godhame. (Aali-Imraan 3:104), Hawaasni dirqama kana bakkaan gahu hawaasa hunda caalu akka ta’e labsame (Suuratu Aali-Imraan 3:110)
Dhaamsi (wasiyyaan) ergaa cimaa dhugummaa (sincerity) fi dubbii gaarii of keessaa qabuudha. Akkuma namni machii du’aa irra jiru ijoollee ykn firoota isaatiif waa dhaamu, Muslimni sanyii namaatiif waan gaarii dhaama. Fakkeenyaf, nama badii hojjatu yoo arge, “Yaa obboleesso! Kuni si miidhaa hojii kana dhiisi.” jedhaan. Hojii dirqamaa kan akka salaataa kan dhiisu ta’ee yoo arge, “Yaa obboleesso! Dirqama kana hojjadhu.” jechuun dhaamaf.
Amalli afraffaan obsa walii dhaamudha. Obsa jechuun wanta hojjachuun namaaf hin mallee irraa of qabuudha. Yookiin wanta hojjachuun dirqama ta’e hojjachuu itti fufuudha. Aalimman obsa bakka sadiitti qoodan:
1ffaa-Wanta Rabbiin dhoowwe irraa obsuu
2ffaa-Wanta Rabbiin ajaje hojjachuu irratti obsuu
3ffaa-Murtii Rabbii irratti obsuu. Kan akka musiibaa (balaa)
Dirqamni Muslima irra jiru ajajoota Rabbii irraa wanta obboleessi isaa Muslimaa wallaale barsiisuu, wanta hojjatamu qabu akka hojjatu fi wanta dhoowwame akka dhiisu isa gorsuu, wanta ajajame hojjachuu fi wanta dhoowwame dhiisu irratti obsuu isaaf dhaamudha.
Muslimoonni dirqama kana bakkaan yoo gahan, isaan obsa walii dhaamu jechuudha. Akkuma beekkamu obsa waliif dhaamuun dura hojiwwan keessaa fi alaa Rabbiin itti ajajee fi irraa dhoowwe ibsuun, Rabbiif ajajamu irratti gorsuun jiraachu qaba. Ajajoota amantii bakkaan gahuun nafsee irratti ulfaachu waan danda’uuf obsa barbaachisa. Ammas, wanta amantiin dhoowwe irraa nafsee hidhuun ulfaachuu waan danda’uuf obsa gaafata. Kanarraa kan ka’e, haqa walii dhaamu booda obsa walii dhaamun dhufe.
Obsi wanta itti ajajaman hojjachuu itti fufuu, wanta irraa dhoowwaman irraa of qusachuu fi rakkoo jireenya keessatti nama qunnamu irratti obsuu of keessatti hammata. Namni yommuu gara haqaatti nama waamu ykn amantii ofii gaggeessu, namoota irraa rakkoon adda adda isa qunnama. Kan akka arrabsoo, hidhaa, qoosa, reebicha fi kkf. Kuni hundi obsa gaafata. Luqmaan aleyh salaam akkana jechuun ilma isaatiif dhaame:
يَٰبُنَيَّ أَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ وَأۡمُرۡ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَٱنۡهَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَٱصۡبِرۡ عَلَىٰ مَآ أَصَابَكَۖ إِنَّ ذَٰلِكَ مِنۡ عَزۡمِ ٱلۡأُمُورِ﴾١٧﴿
“Yaa ilma kiyya! Salaata sirreessi salaati, waan gaariittis ajaji, waan badaa irraayis dhoowwi. Waan si muudate irrattis obsi. Dhugumatti, sun dhimmoota ijjannoo [gaafatan] irraayyi.” Suuratu Luqmaan 31:17
Asitti Luqmaan ilma isaatiif haqaa fi obsa dhaame.
*Maaliif Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa suurah tana keessatti yeroodhaan kakatee?
Sababni isaas, gaariis ta’ii badiin namni hojjatu “yeroo” keessatti raawwatama. Namni bu’aa buufatu yeroo isaatti fayyadamuun waan gaarii hojjata. Namni kasaarus yeroo isaa ni qisaasesse ykn yeroo isaaf kenname keessatti wanta hojjatamu qabu dhiisee wanta biraa hojjata. Fakkeenyaaf, daree qormaataa keessatti barataan yeroo isaaf kenname keessatti qormaata isaa hojjachuu dhiisee yoo taa’ee ykn taphate, qormaata ni darbaa? Namoonnis umrii isaaniif kenname keessatti wanta isaan irraa eeggamu yoo hojjachuu dhiisan ni kasaaru. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa, yeroon erga kakate booda “Dhugumatti ilmi namaa kasaaraa keessa jira…” jechuun dubbate.
*Umriin ilma namaa haadho qabeenyaati. Namni qabeenya kana qisaasesse ni kasaara. Aalimni (hayyuun) tokko akkana jedha: Ani hiika suurah Al-Asr namticha cabbii gurguru irraa hubadhe. Namtichi kuni gabayaa keessatti akkana jechuun lallaba: “Nama qabeenyi isaa baqu kanaaf rahmata godhaa.” Wanta inni jedhu kana dhagahuun akkana ofiin jedhe: kuni hiika wal-asr innal insaana lafi khusri (Yeroodhaan kakadhe, Dhugumatti namni kasaaraa keessa jira). Umriin ilma namaatiif kenname akka cabbii aduu keessatti baquutti ariitiin darbaa jira. Namtichi umrii kana yoo qisaasesse yookiin bakka sirrii hin taanetti yoo baase kasaaraa ifa bahe kasaara.”
*Namoonni kasaaraa jalaa bahan namoota haala sirriin Rabbii fi wantoota Inni beeksisetti amanan, hojii gaggaarii hojjatan, haqaa fi obsa waliif dhaamaniidha. Namoonni addunyaa tana keessatti qabeenya baay’ee haa horatan, qaroominna ol’aanaa addunyaan beektu irra haa gahan, iimaana yoo hin qabaatin isaan kasaaraa keessa jiru. Xumura imala jireenya isaanii keessatti (Aakhiratti) kasaaraan kuni isaaniif ifa ta’a. Kasaaraa jechuun wanta gaarii dhabuu ykn bu’aa buufachu dhiisudha. Namoonni haala sirriin Rabbiitti hin amanne (iimaana hin qabne), Jannata dhabuun Jahannamiin seenu. Kanaafu, isaan kasaaranii jiru jechuudha. Haadho qabeenyaa (umrii) isaanii bakka hin taanetti qisaasessanii jiru.
*Namni iimaanaa fi hojii gaggaariin erga of tolchee booda namoota biroos haqatti waamuu fi obsa irratti jajjabeessuun isaan fooyyessuuf carraaqu qaba. Namoonni yoo haqa wal barsiisan, waan gaariitti wal ajajan, waan badaa irraa wal dhoorganii fi obsa irratti wal jajjabeessan, wantoonni fokkuun hawaasa keessa hin babal’atan, hawaasni hawaasa kabajaa qabuu fi nagahaa ta’a. Akka kanatti kasaaraa irraa baraaramu. Kunoo iimaanaa fi hojii gaggaarii booda haqaa fi obsa waliif dhaamun kasaaraa irraa akka kanatti nama baraara.
2-Tafsiiru Ma’duudi
3-Ma’aariju Tafakkur wa daqaa’iqu tadabbur
4-Tahriir wa tanwiir


text:
Hawaasni Oromo fi Mesenssonni Caayaa Tokkommaa Baqattota Oromo Biyya Masrii Magaalaa Cairotti jiraatan ebela 26/2015 kabajaa Ayyaana Gotota Oromo 2015 haala miidhagaa fi bonssaan kabajatanii jiru.
Egalliin Sirnichaa Akka Aadaa Oromotti Eyba Manguddon kana banamee hoggaa tahu, Faaruu Alaabaa Oromotiif Ol ka`udhaan Alabaa faarfatanii jiru.
itti Aanssudhaan Daqiiqaa tokkof yaadannon jaallan waregamaniif gutuun hirmaattota sirnichaa ol ka`anii dhaabbattudhaan yaadanno sammu taasisanii jiru.
kanatti Aansee Dura Taa`aan Caayaa Tokkommaa Baqattota Oromo Biyya Masrii Obbo Abdallaa Jamaal simannaa fi haasawa banamiinnssa godhanii jiru.
itti fufudhaan keysummota kabajaa Ayyanaa Gotota Oromo 2015 Caayyaan qophesee kanarraa qoda fudhatan keysaa itti gaafatmaan dhaabbata mirga dhala namaa Dr Mohammed Abduna`iim haasawa gabaabaa godhudhaan baga ayyana gotota Oromo waggaa 2015 geysan jadhee jiru.
Akkuma kanaa Haalaa Qabso Bilisummaa Oromo Irraa Obbo Xayyib Abbaa Gojjaam haasawaa dhageysaniin tokkommaa Kenya cimsannee waliin haa tarkaanffannu jadhanii jiru.
Maayyiirratti Aartistonni Oromo Bebbakamon Akka Aartisti Abdii Fadis fi Aartisti Mohammed Murkamaa Akkasuma Aartisti Hordofaa fi Aartisti Badrii Mohammedi fi Aartisti Ramadaani Aartisti Abdii komiyaa wal duraa dubaan wallee fi geyraraan gar malee haasawa bashannansisanii jiru.
dhumarratti Caal baasiin Suraa Gotota Oromo qabu caal baasiif dhihaatudhaan gutuun haasawa Cairo irra qoda fudhatanii jiru.
haala midhagaa fi bonssaa kanaan abbaan waltajjii Obbo Bayaan Muktaar sirna miidhagaa fi bonssaan waltajjii xumuranii jiru.


text:
Dur- duri akkas jedhani Sangoota sadi ta’anii Waliin manaa ba’anii Deemutti ka’anii Karaarra bu’anii Bifti isaanii addaddaadha Sangaan tokko adiidha Kan lammataa gurraacha Inni sadaffaan daalacha Isaanii deemaa jiruu Waraabuu beela’ee jooruu Guyyaan walitti fide Waraabuus gammadee Daba garaatti yaadee! Itti siiqee nagaa gaafatee Iddoo deeman qoratee Tokkummaa isaanii sodaatee Mala salphaa filatee Gargar baasuuf … Continue reading Karaa Garaatti Hafte
Month: July 2017
Maaliif na sodaattee Narraa achi fagaatee! Maalan sitti yakke Himadhu quuqqakee Dhala kee hin ajjeefne amaanaa keehin nyaanne Iccitii garaakoo hunda sin dhoksine Jiidhas sirraa kutee qoonqoo sin gogsine Simaafan jiraadha amma dadeetti koo Maaliif na dhoksite maali ballessaankoo Kan, nattii si ammeessee garaa asi jabeessee Alaala nu dhabee wal nu kajeechise Siif jedhee miidhamee … Continue reading Gaaddidduu keen arge


text:
Ijiipti
Ijiipti biyya Arabaa kan Kaaba Afrikaatti argamtu yoo taatu Misir yookiin Gibxi jedhamtees niwaamamti. Ijiipti seenaa waggaa dheeraa kan qabdu yoo ta'u piiraamidiidhaan baayyee beekkamti. Ijiipti biyya ardii qaxxaamurtu Kaaba Baha Afrikaa fi Lixa Eeshiyaa Galoo Galaana Siinaa irratti argamtu. Biyya Meditiraaniyaati Kaabaan Bahaan arraba lafaa Gaazaa fi Israa'el, Bahaan arrabaa lafaa Aqaabaa fi Galaana Diimaa, Kibbaan Sudaan, Dhihaan Liibiyaa, Aqaabaa gama Yordaanos, Galaana Diimaa gama Saawud Arabiyaa, Galaana Meditiraaniyaan gama Giriik, Turkii fi Qophiroositu argama, daangaa kamiyyuu Gibxi waliin qooddachuuyyuu baatan.


text:
Shamarree maqaa jaalalaatiin xaarii waggaa jahaa dhabde
Humna du'aan abbaafi haadha ishee dhabde. Oduu sobaan ammoo miiltoo jireenyaa naaf taha jettee nama jireenya ishee kennuufiif qophaa'aa turte tasa dhabdetti.
Jiruu adunyaa kanaa keessatti jireenya hadhaa'aa jedhamu, of harkaa waa dhabuutii hanga gara jabina namaan waan waggaa jahaaf mana namaa hojjettee walitti qabatte guutummaan dhabuutti argiteetti.
Shaashee jedhamti. Dhalattuu godina Shawaa Lixaa aanaa Baakkoo Tibbeeti. Bara 2005 ture gara Sawud Arabiyaa deemuun mana namaa qacaramtee hojjechuu kan jalqabde.
Sawudiitti dubartii naaffachuun waggoota 30 oliif sireetti galte kunuunsaa turte. Bobbaa, fincaan, paadii ykn daayiperii bobbaaf itti fayyadamtu jalaa kaasuufi qulqulleessuun hojii ishee guyyuu ture.
''Waggoota lamaaf ifa aduu waan jedhamu argee hin beeku. Aduu dhiyuu fi bari'uu waan jedhamu gadi bahee argee hin beeku. Manni guutummaan foddaa isaa dabalatee narratti cufamaa ture. As keessa taa'een hojii ulfaataa hojjechaa waggoota lama guutuu maallaqa walitti qabachaa ture.''
Maqaa jaalalaan waan mana fincaanii namaa miicee argadhe dhabe kan jettu Shaasheen warra kaaniif barnoota taha jechuun waan ishee mudate BBCtti himteetti.
Hojii manaa Sawudii....
Bara 20005 akkuma deemteen Riyaalii 700'n qacaramtee hojii baay'ee ulfaataa tahe yeroo dheeraaf hojjechaa turte. Hojii ulfaataa fi mijataa hin taane hojjechuu qofa osoo hin taane miindaa illee yeroo isaa eeganii kaffalaafii akka hin turre BBCtti himte, Shaasheen.
Mana duraan akkuma Itoophiyaa irraa deemteen qacaramte keessatti dhukkubsattuu qaamni ishee erga naaffatee waggoota 30 ol lakkoofsise kunuunsaa turte.
''Namni ani kunuunsu obboleettii dubartii na qacaratteetti. Erga naaffattee waggoota 30 ol taheera. Waan hundinuu achumattidha... bobbaan, fincaan jechuudha. Ani immoo paadii [modesii] fuudheen achii gataa ture. Waggoota afuriif miindaa Raandii 700'n haala kanaan achuma hojjechaan ture.''
''Waggoota lamaaf aduun dhiyuufi bari'uu argee hin beeku''
Shaasheen erga waggoota afuriif manicha keessa hojjechaa turtee booda miindaa Riyaalii 900'n mana nama biraattii qacaramtee hojjechaa akka turte himti.
Amma immoo qormaata haaraa ishee mudate waliin wal'aansoo jalqabdeetti.
''Gaafa mana warra ishee hojiin jiru qofa na fudhattee deemti. Mooraa iyyuu arguu hin danda'u. Aduun dhiyuufi bari'uu argee hin beeku. Yeroo ho'aa foddaa banee qilleensa fudhachuu hin danda'u. Yeroo ho'aa baay'een miidhama.''
Shaasheen jireenya kana keessa taa'uun hojii baay'ee hojjechaa maallaqa walitti qabachaa turte. Yeroo kana adunyaan akkamiin ooltee bulte waan jedhu waan quba qabdu akka hin jirre dubbatti. Miidiyaa hawaasaa namootni hedduun miira isaanii irratti ibsatanillee fayyadamtee akka hin beekne dubbatti.
Moobaayila ykn bilbila harkaas hin qabdu ture. Maatii ishee waliin kan wal qunnamtu bilbila maatii ishee qacaruun hojjechiisaniin akka tahe himti.
Booda mana kana keessaa bahuun mana biraatti qacaramtee hojii ishee itti fufteetti. Kun garuu waan dhiyeenya eegaltedha.
Akkamiin wal barte?
Shaasheen osoo gara biyya Sawudii hin deemiin dura nama jaalalaan waliin turte qabdi. Wal fuudhanii waliin bultoo ijaarrachuuf waliigalanii akka ture himti.
Nama kana baay'een jaalladha ture. Maallaqa walitti qabadhee biyya galee waa hojjechuuf jaalallee koottis heerumuuf yaadaan ture. Isa waliin bilbila maatii na qacaree na hojjechiisuun bilbileefiin waliin haasa'aa ture, jetti Shaasheen.
Bilbila harkaa nookiyaa ishee xiqqoo illee hawwaan ture. Biyya galuu waanan barbaaduuf moobaayila naa bitaa jedheen maatii kana sossobadhe. Moobaayilli akkuma naa bitameen 'Imo' banadhe.
'Imo' irratti obboleessi nama booda maallaqakoo nyaatee maatiikoo waan beekuuf bilbilakoo fudhatee durumaan qaba ture. Anis 'Imo' irrattin isa arge. Achumaan naaf bilbilee maaliif obboleessakootti hin heerumtu jedhee na gaafate jechuun dubbatti Shaasheen.
Haatahu malee jaalallee akkan qabu itti himnaan eenyudha jedhee nagaafate. ''Anis eenyummaa isaa itti himnaan isahoo aniyyuu beeka. Wallaggatti fuudhee ture. Ishee dhiisee dhufe. Amma asitti fuudhee ijoollee lama godhateera. Ni si gowwoomse jedhee natti hime.''
Shaasheen baay'ee aartee nama jaallachaa turte kana dhiisuuf akka murteessite dubbatti. Nama isheef bilbilee obboleessakootti heerumi jechaa ture waliinis haasaa itti fufte. Booda nama ishee fuudhuu barbaada jedhame waliin wal qunnamti. Karaa bilbilaafi 'Imo' waliin haasa'aa turan.
''Ani nama wangeela tajaajilu waanan taheef horiikee hin nyaadhu. Dubartii waliinis takkaa waan jaalalaa hin beeku. Kanaaf sin fuudha jedhee nagaafate.''
Shaasheenis nama gaarii argaheera jettee gaaffii jaalalaa isaa simatte.
Maallaqa erguu akkamiin jalqabde?
Shaasheefi namni abbaa warraa ishee tahuuf gaaffii dhiyeesse kun amma marii jalqaban. Innis bilbileefii waan wal fuunuuf manni nu barbaachisa. Kanaaf ijaareen si eeguu qaba jedhee yaada dhiyeessaaf.
Shaasheenis yaada gaariidha jette itti waliigalti. Innis lafa argadheera maallaqa na barbaachisa jechuun waan jalqaba yaade sana eegala. Lafa argadheera.
''Maallaqni walitti qabatte jira yoo tahe ergi naan jedhe. Anis maallaqan ergeef. Lafa akka bites natti hime. Garuu deebisee mootummaan narraa fudhate. Gamoo warra qaban irrayyuu fudhachaa jira. Kan koo immoo lafa qullaa waan taheef narraa fudhate naan jedhe.''
Shaasheen jalqaba Riyaalii 10,000 ykn gara Birrii 90,000 tahu ergitefii ture lafa akka bituuf. Booda mootummaan lafa narraa fudhate naaf deebiseera. Ammas deebisee akka narraa hin fudhanneef mooraa shiboodhaan ittan ijaara naan jedhe jetti Shaasheen.
Kanumaan akka inni tasgabbaa'u itti himtee waan of harkaa qabdu hundaa ergiteef.
''Guyyaan isaa Dilbata ture. Asii baankiin banaa waan taheef miindaa koo irraa itti liqeeffadheen Riyaalii 4500 ykn Birrii 40,000 tahu dabalee ergeef. Gaafa Dilbataa ergeefii bulee isaa gaafa Wiixataa si gahee jedhee gaafachuuf gaafan jedhu 'block' na godheera.''
Shaasheen maallaqa waggoota jahaaf mana namaatti rakkattee walitti qabatte guyyaa muraasa kessatti dhabdee harka qullaa hafte.
Kana qofaa osoo hin taane namni isheen duraan jaallachaa turtes haadha manaa fuudhee hin qabu. Oduu sobaan adda baasan jechuudha. Hanga ammaattis akka hin fuune dubbatti.
Guyyaa namni maallaqa ishee nyaate 'block' godhus akka malee dhukkubsachuun afaaniif funyaaniin dhiigni akka ishee bahaa ture himti. Mana yaalaa ciisuun yaalamaa turte.
Ji'oota sadiif nyaata nyaachuu akka hin dandeenyes himti. Kana irraa kan ka'e mana yaalaatti deddebi'uun guyyaatti si'a sadii qoricha fi gulukoosii fudhattee deebitee hojii humnaa barame sana hojjechaa akka turte himti.
Seeraan himachuu dandeessii?
Shaashen mudannoo kanaan booda obboleessi ishee aanaa Baakkoo Tibbee keessa jiraatu akka hordofee seeratti dhiyeessuuf yaalii gooteetti. Garuu namni na gowwoomse jettu kun lafa bitatee tures gurguree akka magaalaa Finfinnee galee jiraataa ture dubbatti.
Obboleessi koo himata irratti banus hedduu hin milkoofne kan jettu Shaasheen gaafa biyyatti deebitu isheen himachuu wayya jechuun namootni obboleessakoos gorsan jetti.
Namni kun garuu kallatummaan bilbilee na doorsisaa ture jetti.
''Hamman siif godhu siif godheera. Obboleesikee lafa na falmaa jira. Ani garuu si harkaa qofa osoo hin taane shammarran baay'ee irraa maallaqa nyaadheera. Ati qofaan akkamiin na himatta. Si waliin shamarran shan irraa nyaadheera,'' naan jedhee na doorsisaa ture jette Shaasheen.
Ogeessi seeraa Milkiyaas Bulchaa karaa lama ilaaluun danda'ama jedhan. Inni jalqabaa bultoo waan hin ijaarreef karaa seera maatiidhaan himachuu hin dandeessu jedha.
Inni biraan ammoo osoo adeemsa irra jiranii gowwoomsaadhaan karaa qaxxaamuraa badhaadhina hin malle argachuuf jecha maallaqa narraa nyaateera jechuun himata mana murtiitti dhiyeessuu akka dandeesuu dubbatan.
Himata yeroo banan ragaalee sagalee waliin haasa'aa turan, barreeffama hariiroo isaanii ibsuufi ragaa baankii maallaqichi itti ergamaa ture dhiyeessuun falmanii maallaqa sana deebisiisuun akka danda'amu himan.
Maallaqa sana balleessee yoo jiraate sqabeenyi nama sanaa gara biraan akka qabamu gochuun danda'ama jedhu.
Gama biraan ammoo yakka gowwomsaan yoo himatame namni sun ragaa guutuun yoo irratti argame yakkaan adabamuu danda'a jedhan. Haa tahu malee kun miidhamaa waan fayyadu hin qabu, maallaqa sana waan hin deebisneef jedhu Obbo Milkiyaas Bulchaa.
Shaasheen silaa waan walitti qabatte fudhattee biyya galuuf turte amma miidhama ishee waliin ittuma fuftee hojjechaa jirti.
Ani moobayila harkaa dhabuun koo waanuma namni miidiyaa hawwaasaa irratti qoodaa oolu illee wallaaluun koo hedduu na miidheera jetti.
Dubartootni hedduun bifuma wal fakkaatuun maqaa jaalalaan gowwoomfamuun maallaqa isaanii hedduu akka dhaban karaa miidiyaalee hawwaasaa ni dubbatu.
Kana qofa osoo hin taane icciitii dhuunfaa hanga viidiyoowwan safuu cabsan waliif erganitti gahanii booda meeshaa ittiin doorsisu godhachuun irra dedeebiin akka suuraa fi viidiyoon isaanii miidiyaatti hin baane waan dafqanii argatan erganis meeqa haa tahan laata!


text:
Dhumaatiin ummataa Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti maaf hin dubbanne komiin jedhu hedduutu dhufa. Gama tokkoon komii sirriiti. Gama biraan garuu maal haa baasuuf dhama …Read More »
Jawaar Mohamed haala Oowwaan simatame
Rogeessi siysasaa fii miseensi KFO Obboo Jawaar Mohamed nagayaan gara magaalaa isaa ta dur seene.Read More »
“Toophiyaan qilee haa seentuu malee abadan barcuma jalatti hin qabnu!”
Jawaar Mohamed: “Oromoo nama na qeequuf jettanii wal hin fixina”
“Warra miidiyaa hawaasaarratti na arrabsu dura hin dhaabbatinaa. Ana ittisuu dhiisaa. Ani yaada koo dhiyeessa. Warri naan mormuus, na qeequus yaada isaanii ibsachuun mirga isaaniiti. …Read More »
Confidential info. about OMN
By Dr. Salamoon Ungashe Dr. Birhanu Dirbaba is supposedly the editor in chief for OMN. But in reality Jawar has been acting as the editor …Read More »
Jawaar Mohamed ”Yoo miidiyaa kana keessa jiraachun kiyya gufuu ka tahu tahe hanga dhimmi kun qoratamee furmaanni kennamutti miidiyicha keessaa nan baha” jedha
Waa’ee OMN Guyyaa November 23, 2014 mariin waa’ee OMN magaalaa lakkuu Galma Hawaasa Oromoo MN keessatti saatii 2 irraa jalqabee gaggeeffameera. Matadureen walgahii kanaa ”Rakkoo …Read More »