text: Delhiin uls ornii hil hyazgaar, uls tur, gun uhaan, technology, baildah urlag, hudaldaa, huvtsas, urlag, uran zohiol, hel soyoliin hureend CHingis haan, Mongoliin ih gurnii uldeesen nulee mash ih. Ene nomond negen suu bilegt hun delhiin uchuuhen untsegees (bor gerees)ehlen Delhiin ih gurniig baiguulj orchin uyeiin tuuhend muree herhen uldeesen uneheeriin gaihamshigt unen bodit tuuhiin talaar uguuleh bolno. Chingis haan geheer l bidnii tarhind aluurchin, tsust yargachin, irgenshsen hugjiltei niigmiig ustgasan zerleg nuudelchin, moritonii tuhai tuseeldeg. Gevch unendee bol Chingis khan Aziin soyoliig Europiin soyoltoi holbon ugch ul tuseelegdem shine technologi, hudaldaa, oyun sanaanii uriig tarij ugchee. Chingisiin ongon nutgiig eren haih az tohioson Professor Jack Weatherfordiin buteeld CHingis haanii gaihamshit tuuhees, tuunii hojmiin zalgamjlagchid, tednii baildan daguulal, delhiig herhen uurchilsen talaar bichsen. CHingis haan buslen tsohih, hurdtai dairalt, baildaanii urlag, zevsegiig gaihamshigtaiaar uurchilen huvsgaj, taliin nuudelchin Mongolchuud Aziig ezelj, Islamiin yertentsiig muheej, Europiig donsolgoj chadjee. 100000 tseregees hezee ch hetreegui CHingis haanii udirdsan Mongoliin tsuuhen tseregt armi Romiin ezent gurnii 400 jil bolj ezelsen gazar nutag uls ornoos ch iluu ihiig yerdee 25 han jild ezeljee. Sibirees Enetheg, Vietnamaas Ungar, SOlongosoos Balkan hurtelh augaa uudam nutgiig ezelsen Mongoliin ih guren delhiin gazar zurgiig ahin shineer uildej, salangi tusgaar haant ulsuuddig negen shine yertentsed argamjij chadsan tuhai uguulsen. Zohiolch tsaash ni Mongolchuud baildan daguulaliin masteruud tudiigui ezent gurnee togtoon barihdaa uhaalag, tasraltgui bodlogo yavuulsan suu bilegtnuud baiv gejee. Yamar ch untsegees harsan CHingis haaniig hemjih hemjuur ni tuuniig hiij buteesen zuil bolno. CHingis haan tsoo shineer setgegch udirdagch, huchtei zahirgaa huuliin dor mash olon gurniig zangidsan anhnii hosgui udirdagch bugeed shashnii erh chulee, surguuli soyoliig uusgeh, diplomot yosiig togtoon, hun ardiig erh chuleetei bolgon, hudaldaanii shine zamiig neesen. TUunii buteesen hudaldaanii zam ni ashigtai zah zeeliig buteen, shine technologi, shine mergeshil, shine sanaag ugsen. Mongolchuud delhin tuuhend anh udaa tsaasan mungiig, shuudangiin uilchilgeeg anh nevtruulj, nom hevleh, uher buu, luujin g.m technologiin huvisaliig hiisen. MOngolchuud undesniii hool hunsee hereglen, huvtsas, umdiig heregleh soyoliig delhiid taraasan. Mongolchuud delhiin tuuhiin gol tsag hugastaand amidraliin shine zamiin uran barilgachid baijee. Hargis hertsgii, bichig useggui hemeegdehees uur tsolgui CHingis haan, nuudelchin Mongolchuudiin unen tuuhiig Jack.Weatherford uneneer ni uudlan bichjee. Guivuulsan unen tuuhiig zasan zalruulsan Unge gyalbaa tsatsruulsan enehuu buteel ni augaa ih udirdagch, tuunii aldar suu, tuunii egel daruuhan unen dur turhiig haruulsan. Odogiin bidnii orchin tsagiig herhen CHingis haan buteesniig dahin ergej shineer harahiig Weatherfordiin buteel urialan duudaj abian, Jack Weatherford ni Minnesota mujiin Macalestar Collegiin ugsaatnii zui, hun sudaalch professor bugeed Indian Givers, Native roots, Savages and Civilization, THe history of MOney zereg nom bichjee. 2-r heseg Jack. Weatherford. Genghis khan and the making the modern world. Nomiin udirtgal. Mongoliin zaluu uyeiihend zahih ni: Amin Mongoliin tuuhiig hamgaalan uldeheer Altan amia duraar zoliosloson Augaa ih uhaant mergedee Amid yavaa nasandaa hezee ch buu martaarai. (Weatherford. Bidend surgamjtai zahias heljee) Enehuu sur javhlant ezenii ner Chingis khan Erin zuundaa tereer aldar suugaa manduulj Ene delhiin haa ch tuunees uur Egel buhnii shuteen ugui bailaa. (Yertentsiin eznii domog) Chaucer. c.1935 Orshil heseg: Ereed olohgui Delhiig baildan daguulagch 1937 on. Olon zuunii turshid ezen CHingisee bishren deedelj, hairlan hamgaalj irsen unen susegt lam nariin nutag Shanhiin hiidees Saran goliin daguu CHingis haanii sunh uzegdsengui. 1930 onii uyed Staliniig tahin shutegchid lam nariin soyol urlag, suseg bishreliin esreg udaa daraa turemgiilel uilden Mongoliin 30.000 lamiig alj huneesen. Eelj daraalan sum hiidiig suitgen tonoj, lam nariig buudan alj, gelenmaa nariig doromjilon huchirhiilj, nomiin san, sudar nom, urlagiin buteeliig galdan shataajee. Ezen CHingisiin sunsees avral ersen lam nariin ami nasiig naidvartai hamgaalahaar Ulaanbaatart homoroglon barivchilj avchirav. Gevch ted hezee ch ergen irsengui... Tuv Aziin gund zuunaas zuun damjuulan Munh tengeriin huchin dor har, tsagaan suldet tsugaa deedlen irsen taliin malchin baatruud. CHingis haan tsagaan morinii suuleer hiisen tsagaan suldet tugaa enhiin tsagt hereglej, har morinii suuleer hiisen har suldet tugaa dain dajinii uyed hereglej irjee. Ezen CHingisiin Tsagaan suldet tug tuuhiin urtad alga bolj, har suldet tugaa Mongolchuud hamgaalan uldjee. 16-r zuund CHingis haanii udam ugsaa under gegeen Zanabazar suldet tugaa shiteh zorilgoor Shanhiin hiidiig baiguuljee. Ene hiidiig zalgamjilan suusan olon lam nar aluulj har har suldet tug ezengui bolov. Suldet tugaa hiih hojimoo delhiin taliig baildan daguulah mongol morid ezen haand hangalttai baijee. Balchir huu, hojmiin ih ezen CHingis baga nasandaa doromjlol, yaduural, ushee avalt, murden mushgeltiin dund usch, amidraliin uhel muheliin dund baga nasaa ungereej hatuu hetsuu amidralaas yer busiin har uhaaniig surchee. Baga nasandaa duugee huneej, daisandaa olzlogdon, orgon zugataaj baijee. Baga nasandaa nohoinoos ain uildag huu hojmiin delhiig daguulsan suut hun bolson. Amidraldaa chingis haan hoyor ih nuherlel buteesen. Nasan bagiin unench nuherlel, ider nasnii daisan boldon Jamuh, hojmiin ih baildan daguulagchidiig turuulsen nasan turshiin hairt hun Burte hatnaa oljee. Gobi, Shar murniig gatlan Hyatad gurniig baildan daguulj, TUrk, Persiig ezelsen. CHingis haanii baildaanii shildeg urlagiig ezemshin, hund zevsegt daisnaa hungen zevseg, hurd hucheer amarhan diilj bailaa. CHingis haan uuriin humuust baildah urlagiig zaahiin hajuugaar ezelsen gazar nutgaa uyes ueyed, olon zuunaar, gurvan uyedee udirdan zalah erdmiig zaajee. 25 han jild Romiin huchirheg gurnii 400 jild ezelsen gazar nutgaas ch iluu nutag, gurniig ezeljee. Niit ezelsen ulsiin too, ezelsen gazat nutgiiin hemjee, niit hun amiin toogoor delhiin tuuhend garsan busad baildan daguulagchidaas darui hoyor dahin ih bailaa. Mongol moriton baatruud morin tuurai hureh gazar, Nomhon dalain huveenees Gazariin dundad tengis hurtelh nutgiin usaar moridoo usalj baijee. Orgil uyedee, Mongoliin ih guren 11-12 saya havtgai durveljin gazar nutgiig ezelj, Afrik tivees iluu gazar nutag, Hoit Americ, Canad, Meksic, Kariviin ornuudiig niiluulsnees ch iluu asar uudam nutgiig ezelj orshjee. Sibiriin huiten taigaas, Enethegiin haluun bus, Vietnamiin tsagaan budaat nutgaas Ungariin tarian talbai, Solongosoos Balkan hurtel telen orshij baijee. (P.S. Garahdaa ch uhehdee ch ter emeeleesee hovhordoggui gandan buurahgui huchtei zuun myangahan moriton) orchin uyeiin gazriin zurgaar bol 30 ulsiig bagtaasan, 3 terbumiig baildan daguulj chadjee. 13-r zuund CHingis haan delhiin gazriin zurgiig ahin shineer buteelgesen. Tuunii urlan buteeh uhaan ni had chuluund bus undestendee orshij baiv. Mongolchuud Zuun Europiin olon tarhai jijig ulsiidiig, Oros orniig negen tsul guren bolgon negtgej, zUun Azid gurvan uyeiin turshid Hyatad gurniig negtgen, udirdan zalj ih guren baiguulsan. CHingis haanii Mongoliin ih guren olon irgenshsen soyolt ulsuudiig negtgen argamjsan. 1162 ond Temuujin tureh uyed ene olon soyolt ulsuud hursh zergeldee ulsaa medehgui shahuu bailaa. Hyatadiin tuhai Europ medehgui, Europiin tuhai Hyatad sonsoogui bailaa. 1227 CHingis haan nasan boloh 65 han jild edgeer uls gurnuud uur hoorondoo diplomat arga, hudaldaa naimaagaar salahiin argagui holbogdson bailaa. Tereer hudaldaanii tatvariig bagasgan, emch, bagsh, murgelch, bolovsrold zoriulj baiv. CHingis haan ene olon ulsad zoriulsan negdmel hudaldaanii chuleet busiig uusgen, too burtgeliin huuli, olon ulsiin shuudangiin systemiig anh udaa bii bolgojee. CHingis haan bayan tansag amidaral, ed hurenged shunalgui, uls gurnii amgalang erhemlen, ard tumend bayalagiig taraaj baijee. Chingis haan munh tengeriin huchin dor negdsen negen huuliar olon ulsiiin huuliig bii bolgoson. Ter tsagt Chingis haanii huuli ihenh uls gurnii zahiargchaas avaad engiin honichind uilchilj baijee. Uunii tuld olon urvagch, deeremching ustgaj baiv. Tereer shashnii erh chuleeg erhemlen, olon undesteng negtej chadjee. CHingis haan baritsaand avahaas tatgalzan, tuunii orond diplomat yosiig erhemlen turiin altan argamjaar gurnee enh amgalan bailgaj baiv. CHingis haanii Mongoliin ih gurnen 150 jiliin tursh tsetseglen hugjsen. Tsag hugatsaanii erheer ih guren olon huvaagdsan ch hojmiin ur udam ni, jisheelehed Moguliin haant uls Enethegiig 1857 hurtel zahirch baiva. Angliin huchin irj suulchiin haan Bahadur (baatar)Shah (haan) II, tuunii hoyor huu, achiin hamt tolgoig taslah alsnaar Moguliin uls buren muhjee. CHingis haanii udamiin Alim khanii uls, (Buhariin ezen) Uzbekstanid Orosiin huvisgal (1920) hurtel orshijee. Tuuh bol olonh augaa ih humuusiin uhleer, duuren. 33 nasandaa Ih Alexander haan Babylond aluulj, tuunii hureelegchid ni ger buliig ni ustgajee. Juli Zesar zaluugaaraa Romiin senat nart horlogdon uhej, Napoleon Bonapart ih baildan daguulaliinhaa daraa gantsaardan uhej bailaa. Harin barag 70 nastai CHingis haan uuriin hairt humuuseeree hureeluulen aldar suutaigaa hamt amgalan munhed noirsson. Plani Di Carpini tuuniig ayangand nirguulj nasan uud bolson gej, CHingis haanii ach huu Huvalain Mongoliin ih Yuan hurend ailchilsan Marco Polo nomondoo CHingis haaniig sharhnaas bolj, zarim eh survalj tuuniig horlogdson gej bichjee. Uur negen domog bol Tangudiin haanii id shidiin hucheer uhsen geh medee bii. Bas uur neg ni Tangudiin olzlogdson hatan tuuniig horloson gejee. Bor gert turen yertentsiig baildan daguulsan CHingis haaniig bas haan gertee nasan uud bolson gedeg. Ih Chingis haaniig nasan uud bolsnii daraa tuunii ariun shariliig tursen nutagt ni zaljee. (P.S. ISgelen myangan agtnii tuvergeend noirssoon CHingis haan,Ingen temee uiluulsan Haldashgui ongon Deluun boldog) CHingis haan magadgui delhiin tuuhen deh baildan daguulagch naraas hamgiin olon guuriig buteesen hun. Mongolchuud tarhsan gazar nutagtaa hudaldaa ariljaag neehiin satsuu shine sanaa medlegiig delgeruulj yavjee. Mongolchuud German uurhaichinf Hyatadad, Hyatad emchiig Persed avaachsan uls. Parisaas Mongoliin huurai tald barilga bariulahaar tumerchin avchirch, Angli yazguurtang gegeeruleh uild yavuulj, Hyatad huruunii heeg Persed uldeelgej chadsan. Mongolchuud Hyatadad CHristiin sum barihiig sanhuujuulj, Buddist sumiig Persid, Muslim Koran sumiiig Orost bariuljee. Dariig buteen, uher buu hiijee. CHingis haanii ach huu Hubilai tsaasan mungiig anh delhiid gargaj, buh huuhded undsen bolovsrol olgoh anhan shatnii surguuliudiig baiguulsan. Mongolchuud 10 myangan jiliin tsag toonii bichgiig gargan mash unetei gazriin zurgiig uildsen. Europiin haad, Romiin Poptoi Mongoliin ih guren haritsaj bailaa. SHine technologi, medleg, sanaa, hudaldaanii huchin chadal ni Europiin sergen mandaliig avchirsan. Mongolchuudaas damjin orj irsen shinechleiin achaar nom hevleh bolomj burden Angli heleer bichsen anhnii zohiol Geoffrey -n Canterbury tale buyu Mongolin CHingis haanii tuhai nom 1395 ond hevlegdsen. Urgeljel 3-r heseg CHingis haanii tuhai mash olon yanziin medeellees bid tuunii amidraliin talaar bichsengui uldlee. Ali ch baildan daguulagchtai adil bus tereer uuriin zurag hurgiig uldeesengui. CHingis haan hezee ch uuniig zuvsheereegui aj. CHingis haanii dur turh negent uldeegui bolohoor delhii uneeder zuvhen tuseelj baina. Nasan uud bolsnoos hoish buten hagas zuun ungerehed olon soyol irgenshilt tumen olon yanzaar zursan. Hyataduud huchirheg baatar eriin duriig bus hugshin hunii dureer, Persuud CHingis haaniig Turkiin sultan adilaar, Europuud hargis buduuleg dureer uursdiin undesten bolgon zurj uldeesen. Mongoliin buuts uund baigaa buyu.) Tuuh zohiogchid, tuuhchid Chingis haanii baildan daguulaliin tuhai on saraar bichihees tuunii undsen mun chanar, zan aash, huviin amidraliig bichsengui. Nuuts buhnee uldeen nuuts heveeree uldjee. Hyatad, Pers tuuhchid domgiin chanartai eh survalj ashiglan harin uye zalgamjilsan Mongoliin Ezent gurnii uyed tuuhee bichihiig hicheejee. Rasihd Al Din bichihdee ene buhen gadnii nuleenees hamgaalsan nuugdmal zuil gejee. Tuuniig mash olon yanzaar tuseelen olon hureg zurag zursan. Solongosoos Armen hurte, ted CHingis haanii tuhai olon ulger domog zohioson. Nuugdmal bodit tuuhees gaduur tuuniig hargis alan hyadagchaar l tuseelj baijee. CHingis haanii tuhai, Mongol neriig hurtel olon yanzaar tuuhiiin uneniig saarmagjuulahaar bichij baiv. 19-r zuund hamgiin muuhai uvchiig Mongoliod hemeen zarlaj Mongolchuudiig doromjilih bolson. Orosuud huchirheg boltoloo udsan ni, Japanii tsergiin huchin ustelee udsan ni, Persuud hursh orondoo diildej baisan ni yerdee Mongolchuudiin hiisen baildan daguulal bailaa. Enetheg Britanii coloniig eserguutseh chadvargui bailaa. Arabiin uls turchid helehdee atomiin bumbegiig Americaas uridan arabuud hiih baisan. Hervee Mongolchuud Arabiin nom sudar, hotiig ustgaagui bol.. 2002 ond Afganid Americiin huchin orohod Taliban tserguud Americiin tserguudiig Mongolchuudtai adiltgan helsen. 8 zuunii turshid Afganid suurishsan Mongoliin ur udam Hazaruudiig olnoor yargalan alsan ni uuntei holbootoi. Saddam Hussein helehdee Americuud negen turliin Mongol gej helsen. CHingis haanii turelh nutag Mongol 20-r zuund communismiin nuleen dor delhiin ulsaas angid bailaa. Mongoliin tuuhiiin undsen barimt bichig Mongoliiin Nuuts Tovchoo mongol heleer uldeegui tudiigui oldoogui ni CHingis haanii ongoniig haihtai adil nuuts heveeree uldsen. 20-r zuund 2 tom ahits garsan ni CHingis haanii unen tuuhiin barimtuud ilersen yavdal. Beejingiin nomiin sangaas negen erdemten sudlaach nuutsaar hulgailan hyatadaar bichsen huulbar Nuuts Tovchoog delhiid delgesen. Gevch ene ni turelh mongo heleer bus hytad huvilbar baisan. Iinhuu ungersen zuunii eheer Mongoliin nuuts tovchoo Mongoliin nuuts tuuh delhiid ergen irsen. 1953 Stalin nas barj, 1961 ond Mongol uls Negdsen Undestnii baiguullagiin buren erht oron bolsnoor Mongoliin tuuhiin talaar tsuvral medeelleiig ard tumend gargaj ehleheer bolson. 1962 on buyu CHingis haani mendelsen 800 jiliin oig temdeglen Tumer-Ochir, zasgiin gazriin hoyordahi erh medel buhii hun CHingis haanii tursen nutag Onon goliin derged erdemtediin chuulgan huralduulsan. Mark, CHingis haanii husheeg bosgon, CHingis haanii alga bolson har suldiig husheend munheljee. 800 zuunii daraa hurtel CHingisiin har suldet tug oyun sanaanii gun utga chanaraa hadgalsaar bailaa. Oros, Hyatad guren Mongoliin nuleen dor orsshon tuuhee niited delgehguin tuld tuuniig haaj bailaa. Tiinhuu Tumer-Ochiriig alban tushaalaas ni huuj, nutag zaan, hojim busdiin gart zerlegeer sejigteigeer amia aldsan. Chingis haan, tuuhiiin talaar duugarsan hen buhniig shiitgej shorond horij bailaa. Tumer-OChiriin basgsh baisan buruutnaar Hudeegiin Perlee shorond orj, olon seheetnuud ajilgui bolj nutag zaagdsan. Ted emnelgiin tuslamj avah , ajil turel hiih erhgui bolon shiitgegdsen. Enehuu 800 jilin oin tsag muchid CHingis haanii har suldet tsug ahin uzegdeegui. Harin gadaad uls ornuud Oros, German, Frants, Ungar ulsuud Nuuts tovchoog hurvuulen orchuulj eheljee. Mongoliin tuhai unen bodit medeelelguigeer, eh survaljguigeer sudalgaa hundreltei uchirch baiv, 1970 ond Mongol angliar hevlegden garlaa. Tuuhiin aguulga, ner us zuin utga, gazarzuin tomyololuud turelh nutagt ni ochin sudlahaas naash tuuhiin unen barimt bolohgui bailaa. 20-r zuund garsan hoyordahi tom ololt ni 1990 ond garsan. Communiszmiin nuleenees garch Mongol uls Aziin gund anhnii ardchilaliig baiguulj, delhiin busad orond uud neelttei bolson. Iinhuu ene uyes gadaadiin erdemted CHingis haanii turelh nutagt ni sudalgaa hiih buren bolomj neegdsen. Minii (Jack Weatherford) sudalgaa Hyatad, Dundad Azi, Europiig holboson Torgonii zam, delhiin hudaldaanii tuuhen deh nuudelchin ard tumnii tuuhiin uureg roliig sudlah zorilgotoi biasan. Beejingees avaad Tuv Azi, Turk hurtel tuuhen hotuud, nomiin sanguud, tuuhch erdemtedtei uulzaj yavlaa. 1990 onii eheer l Sibiriin mongol gazar nutag Buriat ulsad anh ochloo. Tuuhiiin zamaar mushgen Oros, Hyatad, Mongol, Uzbekstan, Kazakstan, Tasikstan, Kyrgizstan, TUrkmenstanaar ayalsan. Mongol gazar nutgaas tasran garsan Turkiin ertnii nuudliin zamaar mushgej bailaa. Daraa ni Marco Pologiin uldeesen Umned Hyatadaas Vietnam hureh zamaar, Malacca-s Enetgheg, Arabiin uls, Venezed ochson. Enenhuu olon ayalal asar ih medeelel ugsen hedii ch minii bodsonoor aria uur bailaa. Minii az tushsen enehuu urt udaan hugatsaanii ayalal sudalgaa maani 1998 ond Mongold irsneer erliin suuliin buteeldee orno bolno gej bodson. Chingis haanii zaluu nasaa ungeruulsen nutagt hiih sudalgaa maani tiim ch udaan urgeljilehgui gej tootsoj bailaa. Gevch ene ayalal maani ahin buten tavan jileer urtsaj, minii tuseelsnees iluu ur duntei bailaa. Mongolchuudiig ezen haanaa gun hundetgedeg, erh chuleet uls bolohiig medersen. CHingis haanii ner yum buhen deer aldarshij bailaa. Gevcj ene hun hen be? Mongoliin erdemten nuhed, zaluustai nuherlen bidnii hamtarsan buteel ehelsen. Bid CHingis haanii ongoniig olohoor haisan. Buten uder morior 50 mile yavahdaa modon emeel, mongol deel, busnii uchiriig oilgoson. Halaasandaa hadgalsan hatuu aaruuliin chuhaliig oilgoson. , N=4 Tugsgeliin buleg CHingis haani munhiin ariun dogshin suns Eh tuuhee martsan nit a bidnii buruu yu? Jargalsaihan .D Gengis haanii Mongoliin ih guren delhiin tuuhen deh nuudelchin ard tumnii buteesen hamgiin suulchiin hamgiin tom guren bailaa. CHIngis haan nuudelchin, suurishimal ard tumnii hoorondoh dain baildaanii 10 myangan jiliiin udam zalgamjilj baisan. ROmiin ezent gurniig unagaasan Hun nariiin adail buural tuuh. Genghis anh orchin uyeiin delhiin hudaldaa ariljaa, hariltsaa holboo, negdmel ahuig uldeesen. Ter hun humuusiin sain saihnii tulee shine zuiliig buteej baisan. Mongoliin armi delhiin gantsaarchilsan soyol irgenshiliig muheen negdmel soyoliig avchirsan. Heden zuunii umne CHingis haan halisan ch gelee CHinigs haani sur javhlan odoo bidnii uyed sonsogdoj baina. 2000 onii 4 sard Temuujin, tuunii ger buliin humuusiin gargasan 800 jiliin umneh nuuts zamaar ayalj yavlaa. Temuujingiin nasnii morind eremgii, tashaa urgen bustei mongol deeltei, malchin mongol huvguud heden zuunii umneh turheeree bidnii hajuud bailaa. Bid Temuujingiin 9 shargiin adil 9 moritoi yavsan. Mongolchuud nuudelchin mongol turheeree, zun bilgeeree gol gatlah guyehen gazriig, tsasnii nimgeniig medej chadna. CHingis haan delhii yertentsed asar ih zuiliig uurchilj chadsan. Harin Chingis haan tursen gazar shoroondoo yug ch uurchilehiig zuvsheereegui egel turheer ni hadgalsan. Nudee anih horomdoo Hyatad, Enetheg, Europ hursen mongol moridiin uurseeg odoo ch bi sonsoh met boldog. Arhiniii deejees baigali delhiidee gurvantaa urgeh yosiig bi medersen. Chingis haanii Mongol undesten odoog hurtel orshsoor, Nadad tuslahaar irsen hen buhend talarhalaa herhen ilerhiilehee bi medehgui. Sarlag unaad bidend us duhuulj ugch bui jaahan ohiniig, uur negen uder nadad jims aaruul avchirch hen negen, negen saihan uder nadad shine angiin mah avchirch ugeh zaluu anchin huug bi yaj martaj chadah bilee. Malchid uursdiin oron gertee tuhtai bailgahiin hajuugaar id�e budaagaar dailj, hen negen ni nadad unah mori, ideh honi avchirch ugch baisan. Hugshin buural mori unaad yavahiig ni haraad, 4 saihan zaluu bidniig chonotoi gazraas hamgaalan tusalj baisan. Ted nadad angiin ever, jijighen modon mori, honi yamaa, beleglesen. Buu udganuud bidend amjilt yereej, lam nar arts hujeer san tavij bidend tusalj baisan. Zarim humuus jijighen chuluu ch beleglej dursan yavahiig belegsheen bailaa. Ene buh setgeliin belgiin hariug bi hezee ch tulj diilehgui. Mongol duu gedeg hamgiin saihan beleg bailaa. Hen negen duulahad ni minii uram sergej yavlaa. Urt udriiin ayand aljaasan biye setgeliig jaahan ohinii miniii umne zogson bishuurheh atlaa yaruuhnaar duulah ayalguu sergeej baisan. Morin huur, amitanii ayalguug duurian, mori yantsgaah ene saihan hugjim, tal shigee saihan urtiin duu ene buhniig bi martaj chadahgui. Mongoliin aldart duuchiin Norovbanzadiin ayalguu, Chingis haanii Jargalsaihan, delhiin shildeg hugjmiin zohiolch Jantsannoroviin ayalguu ene buhniig bi martaj chadahgui.


c: text/html

text:
Monthly Archives: April 2015
Ibsa Ejjannoo
Addi Bilisummaa Oromo (ABO) Tarkaanfii Sukaneessaa Libiya Keessatti Lammiiwwan Ethiopia Irratti raawwatame Sagalee Jabaadhaan Balaalefatta. Ibsa Ijannoo -ABO docx 2015 Read More »
Gadaa TV 4-20-2015
SABO-04-19-2015
ISIL claims massacre of Ethiopian Christians in Libya
ISIL claims massacre of Ethiopian Christians in Libya Video released online shows one group of captives being shot and another group being beheaded on a beach. 19 Apr 2015 15:28 GMT | ISIL, Middle East, Libya, ... Read More »
urani dursee baga bara haraawa geetani jechuuni guyyaa yaadanoo dhigni ilman oromo
akkam jirtu yaa ilmaani oromoo ani yaada keenu odoo hin feene waanti akka yaada keenu naa dirqee ajjeecha ilmaa oromoo kibbaa Africa taa’eetu yaada akka keenu naa goodhe gara yaada kiyyaatti yoo deebi’uu nuti ilmaani oromoo ... Read More »
B/J/ Kamaal Galchuu: “Qabsoon biyya keessaa finiinaa jirti”
Kora -ABO/OLF Magaalaa Calcary, Canada
KORA-ABO ABOn B/General Kemal Galchuun hooganamu Caamsaa 16-17, 2015 biyya Kanadaa, magaalaa Calgary keessatti kora isaa kan waggaa odhachuudhaan miseensotaa fi uummata Oromo waliin dhimmoota Qabsoo Bilisummaa Oromo irratti maree deemsisuuf saganteefatee jira. Walgahii kana irratti ... Read More »
Waamicha Guyyaa Gootota Oromoo
Breaking News,Ebila 18/2015 Guyyaa Saturday Sa’aa 12:00 PM DC Time! Hayyu Dureen ABO J/Kamaal Galchuu Goyyaa Yaadannoo Gootota Oromoo itti yaadannuu fii kan waadaa kenna Gootonni Oromoo irratti wareegaman itti haarawoofannuu akka waliin marii goonu ... Read More »
BAALEE BIYYA GOOTOTAA
BAALEE BIYYA GOOTOTAA Baalee biyya goototaa Handhuura qabsaawotaa Warra duula hammoommotaa Gaaraa Daka port it’s a Raasaa diida shookotaa Hardaaqa hadaamotaa Ala bullee dhaamoraa Biyyo gaara leemmanii Dhiiraa durba bareedanii Biyyaan nama beekanii Goota gala eeganii ... Read More »

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bobbaa gara Finfinnee Irratti Ibsa Adda Demokraatawaa Oromoo (ADO)
Bitootessa 22, 2015
Addi Demokraatawaa Oromoo (ADO) dhaloota isaa irraa aansee mirga ummata Oromoo deebisuu fi ummatoota Itoophiyaa maraaf birmaddummaa fi demokraasii iggiteessuuf karaa nagayaa fi qabsoo siyaasaa filate. Kanaafis, deebisee biyya isaa irrattii fi ummata isaa keessatti of hundeessuu dursa laate; ammas itti jira; borus itti fufa. Akeeka eebbifamaa kana dhugoomsuufis, humnoota polotikaa Itoophiyaa mara, keessattuu paartii mootummaa fi mootummichallee, dubbisaa ar’a gaye. Haa ta’u malee, tattaaffiin keenya kan mootumicha wajjiin haasa’uun dhibdee nu gidduu jiran furuu fi biyyatti deebi’iinsa dhaaba keenna aanjessuu akka hawwametti jalqabamuu hin dandeenne.
Ijibbaata waggaa lama guutuu alarraa gochaa turameen booda, nagayaaf jecha tarkaanfii gama tokkoo fudhachuun jilli hooggana ADO ol’aanaan tokko kan Prezdaantii dhaabichaa, Jaal Leencoo Lataan durfame, haasa’a harkifate jalqabuuf gara Finfinnee bobba’e. Jilli kuni Bitootessa 19, 2015 Finfinnee ga’uun haasa’aaf baallama argachuuf aanga’oota mootummaa adda addaa kallattiin qunnamuutti seene. Hatta’uu malee amaan kanatti moottumman nu haasofsiisuuf qophii waan hinta’iniif jilli keenya Bitootessa 22, 2015 gara Awrooppatti deebi’uuf dirqamee jira.
Kan hundaaf mirkaneessuu barbaadnu kuni kan agarsiisu dhuma karaa kanaa miti; jalqaba malee. Carraaqqiin dhaaba keenya ummata isaa keessatti hundeessuu dachaa dachaan itti fufa.. Daandii nagayaa dheeraa, daddabaa fi xaxaa kan gufuun lakkaa’amee hin dhumne irratti nama mudatu akka ta’e sirritti hubanna. Kanaaf humnoota polotikaa biyya keenyaa cufa wajjiin haasa’uun sirna dhugaan demokraatawaa fi misooma itti-fufa qabuu fi qooda haqaa qabu kan hunda ruruma hiyyummaa keessaa baasu argamsiisuuf carraaqqii gochaa baanee fi jirru haga fullaanii argamutti obsaan, malaa fi murannoon itti fuulleffanna.
Itoophiyaan ammallee akka deeboo isii qaxxaamura seenaa irra geettee jirti. Of-booddee shirgigaachuu hanqisuu fi biyyattii karaa nagayaa, dimokraasii fi misooma waaraa irratti fuuldura tarkaanfachiisuun gootummaa murtii siyaasaa hadhaawaa fudhachuu gaafata, keessattuu paartii biyya bulchaa jiru irraa. Kanaaf, kutannoo jijjiirraakaraa nagayaa fi demokraasiin argamsiisuuf qabnu irra deebinee mirkaneessaa, humnoota hundaaf, keessattuu paartii biyya bulchuu, akkasumas hawaasa addunyaa keessaa kanneen isa waahelfatan carraaqii keenya kan nagayaa kanaaf deebii eehumsaa akka kennanii fi gaaffii ummatoota keenyaa kan bilisummaa fi ulfinaan biyya isaanii irra jiraachuu akka deeggaran waamicha goona.
Birmadummaa fi haqni hundaaf!
Koree Huji Raawwachiiftuu
Adda Demokraatumaa Oromoo
Bitootessa 22, 2015
PDF Version
ODF statment on Finfinne_Afaan Oromo 3-22-15


text:
Sameera Reddy Pink Sleeveless Dress Photos120 views
Sameera Reddy Pink Sleeveless Dress Photos
Tags: Sameera Reddy, Sameera Reddy Cleavage, Sameera Reddy Cleavage Photos, Sameera Reddy Hot, Sameera Reddy Hot Photos, Sameera Reddy Hot Pics, sameera Reddy Hot Saree Stills, Sameera Reddy Hot Stills, Sameera Reddy Images, Sameera Reddy in Saree, Sameera Reddy Navel, Sameera Reddy Navel Photos, sameera Reddy Navel Stills, Sameera Reddy Photos, Sameera Reddy Pics, Sameera Reddy Saree Photos, Sameera Reddy Saree Stills, Sameera Reddy Spicy Photos, Sameera Reddy Spicy Stills, Sameera Reddy Stills, Sameera Reddy Wallpapers


text:
Ittanaa Guuttataa 22.12.2013
Hireen ilmaan namaa yeroo hundaa waan wal hinqixxaanneef carraan isa kaan bitaarra kaaniinimmoo mirgarra akka Abiraamifi Looxii bobbaasti. Uummtni Oroomoos ta’e sab lammiiwwan biraan ulfaatina jireenyaa jalaa miliquuf biyya keessatt ta’e biyya ambaatti bu’anii ba’uun carraa isaaniif ba’ee dha. ‘mechees maal godhanii,farsoo maskaramii qaxanxan godhanii’ jedhu ollaan koo tokko dur. Waanti godhan injiruuf ittiin bulinnaaf hundumtuu isa maluufi inmalle hojjeta.
Moototni Imaapyerattii kana bitan martinuu yoo haala jireenya saba kanaa foyyeessuuf indandeenyellee hirree diinaa irratti olfudhatamu maqsuuf aarsaa hamma du’aatti kaffalaniiru,baayyeen booji’amaniiru,hidhamaniiru,du’aniirus. Sablammiiwwan yartuuf farra haata’aniyyuu malee Miniiliik,Hayilasillaseenfaa daangaa biyyattiifi ulfina saba isaanii eegsisuuf ciisanii inbulan ture .barreeffama kana kessaatti saba kootiif mootoota gaarii dha jedhe ibsuu koo utuu hin ta’iin yeroon wal-cina qabe ilaalu ta’uusaa na beekaa.
kan baranaa garuu baatuudha.daandiin isaan ka’an sun bifa biraadhaan ‘warraqsi ilmaanshee nyaatti’ akka jedhan sabasaaf falmmuurra akka naachaa boo’aafii nyaachuusaa malee mootummaa sabsaaf falmu arguun waakkuu ta’eera. Mootummaan wayyaanee sabsaaf waan ho’u fakkaataa imimmaan sobaa busaa saaba ofiisaa gaafa raakkoo biyyaa Saudi Arabia tti irra gahe homaa qooda deebii qabatamaa fudhatuuf daannoo sabasaa mirkaneessuu,dhaga’ee akka waan indhageenyee ta’uun,warra jiranii gadiifi kan du’unii ol isa taasisa.
Mootummaa birmaddummaa sbasaarra taayitaafi angoo mataasaaf adda durummaa kennu jarra darban keessatti illee inargamne miti jaarraa qaroominni akka samii olka’e kana keessa. Akkuma dubbachaa jiruu mootummaan wayyaanee warra Saudi Arabia irraa deebi’an kunuunsee simaatee maatii biran ga’eera garuu 1:5 ijaaramaa dhaaba kana deggeeraatii liqii isiini laannaa kanachi wadoon keessan wadoodha jedhee dorsiisaa jira. Kana baqaaf garuu jarri kun ammalle akka bishan laastikii
keessaa karaa dhangala’uu barbaaduu karaa biraan biyyatti keessaa karaa ba’aan barbaadaa jiru. Kan tokkoyyuu hin tolle budaan lakku dhalti jedhuu silaa kan baqanne akka itti deebinuuf miti hanga dhugaan jallatte quuquxuutti,mirgi saba keenya sarbamee dabi’uutti jaabannee ittin mormuuf balaleeffachuun fedhii keenyaas dirqama keenyaas.
Maandeellaan ofiisaarra saba isaaf nama jiraatee,diinotasaaf araara godhe addunyaa mara biratti jaalatamaafi seena qabeessa isa taasisee hafe,du’us awwaala garasii seenaan isa waamaa hafa. ‘yaadannoon nama tola bara baraan jiraata’ akka macaafni qulqulluun jedhu,kana mootimmaa jal’aa akka wayyaanees fuula namaafi waaqaa duratti olka’amee jiraata.Murtoon kan sabaa bal’aafi waaqa guddaa kanaati.
Motuumma akka kanatti gara-jabina qabuu saba isaarratti mullisaa jiru kanrra jijjiramatuu argama jechuun dubbii sobaa ti. Har’as ta’ee bor yoo eejjeennoo ofii keenyaa fudhannee sochoone malee teenyee eeguun” buddeena abjuu” isaa jedhan nutti ta’a. Hojjii dhabuurran kan ka’ee Lammiin keenya biyya isaaniirra biyya hormatti salphinni,gudedamuun fi ajjeechaan irra ga’uu isaaf sabaabni guddaan Mootummaa Wayyaanee ti. Kan Motuummaan keenya akkas nutti ta’ee hormi gochaa amma kana ga’uu yoo nurraan ga’ee waan nu diinqiisiisuu miti “ Sangaa abbaan gaanfa caabse hormi ni burksa” nurrtti raawwateera. Madda hamaa nutti ta’ee kan jiruu kun Motuummaan Wayyaanee sodaa qabnurraan kan ka’ee Bishaan laga ya’uu coree irraa kaafnee hanga galaana isa nuliqimsuutti kan geesiise nuuyi malee Madda hamaa kana dhabaamsiisuuf bakka itti sodaannee liqimfannee jirru keessa of baafnee yoo karaa dandeenyu hundaan irratti qabsoofne duwwaatu furmaata ta’a. Yoo kana hin gonuu ta’ee garuu hanga Wayyaaneen jiruutti salphinni fi hammenyi ulfaataan caaluu nurra ga’uun itti fuufa.
Injiifannoon Uummata Oromoof
Kan na qunnamuu barbaddaniif : itanaguteta@gmail.com
MADDA SALPHINA KEENYAA
Ittanaa Guuttataa 22.12.2013


text:
Jaallannee Gammadaa | VOA
WASHINGTON, DC — Bulchiinsa naannoo Oromiyaa Godiina Haraargee Bahaa aanaalee Minoo fi Mayyuu Muluuqqee keessa uummanni jiraatan kan Oromoo dhalatoota bulchiinsa Naannoo Somaaleetiin dararaan nu irra ga’aa jira jechuun Raadiyoo Sagalee Amerikaaf ibsan.
Anaalee lameen keessa kan jiru gandeen 30 keessa uummanni jiraataa ture kan Oromoo ajjefamaa qabeenyaan isaas saamamaa fi humnaan godaansifamaa jira jedhu jiraattonni kanneen ol iyyaanaaf jecha gara Finfinnee dhufan.
Waggaa tokko keessatti Oroomooti 59 ajjefamanii hedduun akka mada’an akkasumas qabeenyaan qarshii miliyoona kurnaan lakkaa’amntu barbadaa’ee.
- VOA


text:
Qubee Haaweeddisnu!
Zelealem Aberra Tesfa tiin* | March 20, 2013
Aaan maalii?
Aaan, akkoo fi akaakaa warra waljaalatu
Walitti irkatanii mudhii wal haammatu.
Baan maalii?
Baan, baallee billaachaa, billaacha balaliitu
Mukattis, lafattis kan huccuu huistu.
Caan maalii?
Caan, cabaa callee ti; callee ishee diramtu
Gaafa ateeteeshee kan aayyoon kaayyattu.
Daan maalii?
Daan, daanawoodha; daanawoo daa’imtu
Kan boqqolloo urtee, mardhumaansaa nyaattu.
Eeen maalii?
Eeen, elellaani; elellaan galaanaa
Eeen eeleyyuu hinta’a, eele kan buddeena.
Faan maalii?
Faan, faana fatteeti; fattee dhoqqee keessaa
Haadha-gaayyee fi bofatu adamsee liqimsa.
Gaan maalii?
Gaan, gooba gaalaa ti; gaala morma loomaa
Gatiitiitti baata gooba keessi coomaa.
Haan, maalii?
Haan, halluu halkani
Qaqqabaan argani.
Iiin maalii?
Iiin, ijaa fi ilkaani;
Yoo namatti bade kan ittiin boohani
Yoo namatti tole kan ittiin kolfani.
Jaan maalii?
Jaan, jalduu kottee jallaa, jaldeessa jarjare
Yoo boqqolloo malee, kan kiyyoo hinagarre.
Kaan maalii?
Kaan, kalaadaa karkarroo
Caccabsaa boqqolloo.
Laan maalii?
Laan, laagaa leencaa ti; leenca goodaa lagaa
Foon nyaatee dadhabee, kuunnoo ciisee muga.
Maan maalii?
Maan, guutuu manaa ti; mana guutuu lamaa
Akka obbolaa lakkuu, akka lakkuu namaa.
Naan maalii?
Naan, nafa naachaa ti; naacha abbaa ilkaani
Oon afaan okkotee ti; okkotee bishaani.
Paan maalii?
Paan, paastaa fi piizzaa, nyaata Xaaliyaani
Ittiin kubbaa dhiitu; sarbaa cimsatani.
Qaan maalii?
Qaan qaata qawwee ti, qawwee qaqawwisu
Rasaasa liqimsee, balaas nagaas buusu.
Raan maalii?
Raan raacha; raachaa raammoo nyaatu
Gaaddisa raafuu jala kan quphanee eeggatu.
Saan maalii?
Saan, saabbata Waaqayyoo ti; kan Waaq nuu hiixate
Kan ittiin jabaannu, warri eelaa himannu, warri dugdi cite.
Taan maalii?
Taan, taakkuu fi dhundhuma
Safartuu obboroo, safartuu ganamaa.
Uuun maalii?
Uuun, ukee aannanii, xinno holqa osolee
Meeshaa daa’immanii; quxisuu okolee.
Vaan maalii?
Vaan, Volvoo diima sana, Voolvoo viidiyoo baatu
Konkolee Viillaa biraa; kan barii ka’ee kaatu.
Waan maalii?
Waan, waakkoo waraaba bishaanii
Kan humna nuu ta’u fayyisaa midhaani.
Yaan maalii?
Yaan, qubee mataa lamaa akka muka dhaanquu
Yammuu dallaa ijaaran dagalee itti naqu.
Xaan maalii?
Xaan, xaxaa xaafii meesoo
Midhaan ganna baasoo.
Dhaan maalii?
Dhaan, dhulaandhula guyyaa dhagaa jalaa
Afaan saawwaa keessa bula galgala.
Chaan maalii?
Chaan, obboleessa callee ti; callee hidhiin seelkoo
Kan kolfuu qaanawu, akka naman beeku tokkoo.
Phaan, maalii?
Phaan, jaalala laphee jala riphee jiru
Guyaa jiruun, galgala irribi hinjiru.
Shaan maalii?
Shaan shawwisa Shawaa ti; Shawaa handhuura biyyaa
Biyya manguddootaa shamaraanii fi qeerroo, wiirtuu Oromiyaa.
Nyaan maalii?
Nyaan, nyaata laazaanyaa ti; obboleessa paastaa
Yoo isa dhikkiilani garaachatu guddata, qaamatu furdata.
* Zelealem Aberra Tesfa: zelealemaberra@yahoo.com
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
7 Comments
-
Keebek said,
Kalaqni Obbo Zalalaalam waan ajaa’ibaati. Kun daa’immaan qubee afaan oromoo salphatti barachuuf gargaaru irraa darbeeyyuu wantoota aada fi duudhaa oromoo keessa jiran akka qalbifataniifi qoratanii baraniif gumaacha guddaa qaba. Waan kana bifa kitaaba ijolleetin qopheessaani maxxansuun osoo maatin daa’imman isaani akka ittiin barsiifatan taasifame waan guddaadha, sammuu ijoollee keenya qara. Umuriin kee haa dheeratu Obbo Zalaalam!
-
Surraa said,
D/r Zalaalem, horii buli. Beekaa akka kee kana waan beekuun saba isaa qarqaaru hin argine. Jabaadhu waaqni lubbuu bulu siif haakennu.
-
Amaan Hedatoo said,
Afaan Oromoo asitti dhaabachuu hin heduu agartanii? Obboo Zalaalam hin dhaabannuu hin dhaabatinaa…
-
Mortar said,
Kalaqa guddaa dha. Utoo Oromiyaan bilisa taatee silaa badhaasatu siif ta’a ture. Mee maaloo d dhaabbata namoota dhimma Oromoo irratti hojii gaarii hojjetan waldorgomsiisee badhaasu nuuf dhaabaa!!!!!!!!!!!
-
Mortar said,
Kitaabni ijoollee Afaan Oromoon heddumminaan qophaa’uu qabu. Afaanota hogbarruun isaanii guddateeru irratti hojiin hojjetaman hedduun waan jiraniif haala itti muuxannoo isaanii fayyadamnee daa’imman Oromoof kitaabota qopheessinu irratti haayaadnu. Dhimmoota armaan gadii irratti kitaaba barreessuun hedduu ulfaata nattihinfakkaatu. Fakkeenyaaf:
- Galmee Jechootaa fakkii waliin
- Oduu Durii
- Kuusaa Baacotaa /Jokes/
- Seenaawwan Dinqisiisaa /like those in Genius book of records/
- Maqaalee Daa’immanii : Kun namoonni maqaa moggaasuu fedhan keessaa akka filatan isaan gargaara.
- Qophii Nyaata Aadaa
- Taphoota Aadaa / Traditional Games/
- seenaa Jireenyaa Namoota Bebbeekamoo
- Xalayaalee Barreessuu/letter Writing with sample letters/
- Basic Computer Skills /in Afan Oromo/
- Technical Dictionaries /Oromo – English or English- Oromo/ [eg. Dikshineerii Kompiteraa]
kkf
-
Tumaa Nugii said,
Obbo Zalaalam,jecha ittiin isiin dinqisifadhu hin qabu.Hojiin isiin yeroo dhaa yerootti ummata keessan biraan gessan baayyee namatti tola.Walaloo cimaa,kan bohaarsaa waa barsiisu barreessuun kennaa rabbii isiiniif kenne dha.Horaa bulaa,Iji hamaan isiin hin argiin.Gara fuulduraattis hojiiwwan biroo isiin irraa eegna.Fayyaa nuuf ta`aa!
-
Zelealem Aberra tesfa said,
Oboleewwan, Keebek, Surraa, Aman Mortar, fi Tumaa Nugii,
Yaaliin koo kuni simannaa yaada onnessaa akkasi argachuunsaa hedduu na gammachiisas. Ulfaadhaa, horaa, bulaan jedha!
Wal qabannee haa jabaannu; hanga dandeettii fi beekumsa keenyaan afaan Oromoo haaggabisnu, afaan ogbarruu haa taasisnu!
Nagaan
ZAT


text:
GOOTUMMAA QOFAATU BILISUMMAA – Kutaa 1ffaa
SEENAA Y.G (2005)
Ummati Afriikaa Kibbaa Maandeellaaf kabajaa qabu sagalee tokkon kan mirkaneesseef, Gootummaa isaan ta’uun mamii hin qabu. Gootummaan Maandeellaa har’a Onnee tokkon tokko lammiilee Afriikaa Kibbaa keessa jiraachuu haasaa fi sochii dhaloota har’aa irraa hubachuun nama hin rakkisu. Gootummaa Maandeellaaf hundeedha kanan jedhu, Ejjannoo fi cichoomina isaati. Ejjaannoo fi cichoomiina isaaf bu’urri ykn Ejjannoo fi Cichoomiina isaaf bu’ura kan ta’e waa lama dursee hubachuu fi murteeffachuu isaati. 1. Daandin Bilisummaatti nama geessu dheeraa ta’uu, 2. Appaartaayidii dhabmsiisuuf yeroo dheeraa ykn adeemsa dheeraa akka barbaadudha. Gaaffiin Ummata Afriikaa Kibbaa waan ifa jiruudha. Gaaffiin isaanii kun garuu deebii akka argatu taasisuuf, yaadi Maandeellaa kun lameen bu’uradha jedheen amana.
Ejjannoon isaa lameen kun, hanga lubbuun jirutti murannoon akka hojjatuu qabu isa akeeke. Kanaaf ammoo, cichoomina hin daddaaqamne, akka sibiilaa waa hundaa dandamatee akka tarkaanfatuuf isa gargaaru murteeffachuu isaatu kabajaa har’aa, Addunyaan itti hinaaftu isa goonfachiise. Nuutis Goota keenya irraa baratee Gootummaa addunyaatti mul’isu kana maaf deeffachuu dadhabne? jennee keessa keenyatti akka of gaafannu nu taasise. Nurraa baratee jennee dubbachuuf nutti salphatu, qabatamaatti argisiisuuf nutti ulfaatu taane argamuun keenya, falmii seenaa dubbachuu keessatti nu hanbisee jira. Nuuti Gootummaa Abbootii keenyaa ni dubbanna. Garuu hin kabachiifne. Diinni nu bitu garuu, seenaa Bittaa abootii isaanii akka isaaniif ta’utti dabareen kabachiifataa jiran. Kun haqa. Maandeellaan Daandiin Bilisummaa dheerachuu fi Appaartaayidii dhabamsiisuuf yeroo gaafata kan jedhu kana ofitti fudhannee ilaaluun barbaachisaadha.
1.DAANDIIN BILISUMMAA DHEERAADHA!
Daandiin Bilisummaa dheeraa ta’utti amanuu dhabuun, laafachuu fi kaleessa kana dhaadatu, har’a kan Ummata ganu ykn nuffanii maraamartoo salphinaa keessatti nama gatu akka danda’u hin shakkisiisu. Dheerachuu daandii keessa waa hedduu jiraachuu akka malu nama akeeka. Daandii Bilisummaa keessa imaluu eegallaan, Miila lama qabaataniif muka lama hin yaabaniin akka dansaatti akka hojjatu hubachuu nama feesisa.sochiin Bilisummaaf taasifamu kan wal irraa hin cinne, miidhaan kamiyyuu yoo dhaqabe, cichoominaan keessa ba’uu akka barbaachisu nama akeeka. Kanaaf maandeellaa hidhaan waggaa 27 isa dhaabu dide. hidhamuun, ajjeefamuun, hiraarfamuun, wal ganuun, dabarsanii wal laachuun, gufachuun, beela’uun, namummaa keessa ba’uun kkf daandii bilisummaa dheeressuu ykn daandii Bilisummaa dheeraa kana keessa jiraachuu dursanii hubatanii, kana keessa dabruuf ammo cichoomiina barbaachisu gamanumaa itti amanuun murteessaa ta’uu nu hubchiisa. Murannoon kun Biyyoota hedduu ykn saboota addunyaa keenyaa hedduu Bilisummaa goonfachiisee jira. Gootummaan ejjannoo kana qabaachuu, Ummata isaanii biratti faarfamaa akka jiraatan isaan taasise. Gootummaan kun kan wareegamees, kaayyoo bakkaan ga’uuf kan of kennes ni ilaallata.
Gama kanaan yoo of ilaalle, seenaa hedduu keessa dabarree jirra. Ummati Afriikaa Kibbbaa ijoollee hanga jaarsaa fi dhiiraa dhalaan kan muratanii ka’anii gootummaa raawwatan, cichoomiina Maandeellaa kana irraa barachuu fi kan keessa dabran irraa barachuun, dhaabbatanii deemuun namummaa mitii! jedhanii murteeffachuu isaaniitu kabajaa har’aan isaan ga’e. Maandeellaa fi jaalleewwan isaa “Daandiin Bilisummaa dheeraadha” jechuun isaanii maaliif akka ta’e huabchuun cichoomiinaan wareegama barbaachisu gootummaan kafaluutu, Bilisummaa isaanii mirkaneesse. Hunda irra akeeka Maandeellaa faa’aa, dhalooti manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa keessa jiran illee hubatanii, Gootummaan ala, Bilisummaan akka hin jirre qalbeeffatanii, daandiin kun dheerattus, cichoomiinaan keessa baana jechuun, Fincila wal irraa hin cinnee fi keessa deebii hin qabne qabsiisuun diina Afuura kutanii haqa isaanii fudahchiisanii, humna Ingilizii addunyaan harka jiruu cabsan. Kun gootummaa ol aanaadha. Seenaa gootummaa Barattoota Afriikaa kibbaa kana addunyaan irraa hin dubbanne. Warra abbaa dhimmaa qofaatu dubbata. Addunyaan dantaa ofiif fiigdu seenaa nama boonsu kana maaliif akka hin dhaadhessine, warra Gabrummaa keessa jiruutu hubata.seenaan sun Fiilmii lamaa fi sadii irraa hojjatanii kan dhaaban hin turre.
Daandii Bilisummaa kan dheeressu, diina waliin falmiinu qofaa odoo hin taane,shariikoonni isaanii gaffii Ummata tokko ukkaamsanii yeroo dheeressuu keeaa harka qaban. Addunyaan kan humna qabuuti. Maandeellaanis Ummati isaa hanga humna ta’ee asi ba’utti daandiin Bilisummaa dheerachuu akka malu illee ni hubata. Humnoonni dantaaf dhaabbatan, shariikummaa Ingiliziif jedhanii, Qabsoon Afriikaa Kibbaa Maandeellaan durfamu, kan Ashabbaarii jedhanii qoqqobbii addaa irraan ga’aa turan. Kun Bilisummaa achi dhiiba.nuutis wayyaaneen akkasuma jedhamaa jirra. Addunyaan maandeellaan Ashabbaarii jettee ajjeesisuuf itti duulaa turte, har’a akkas isa dhaadheessuun isaanii yennaa ilaallu, warri dhihaa kun haqa jiru odoo huabtanii akka nama qabanii fi yeroo barbaadanitti michuu akka nama taasifataniidha.
Kun nuuf barnoota ta’uu qaba. Daandiin Bilisummaa dheerachuu hubachuu dhabuu irraa waan miidhamne hin qabnuu? qabna . Daandiin kun dheerachuun kan hin hafne ega ta’ee, kan kaleessaa irraa barannee adeemsa keenyaa fi waan diina irratti yaannu wal irraa akka hin cinnee taasisuuf hojjachaa jirraa? dhalooti har’aa Biyya keessaa wayyaanee waan danda’een dura dhaabbataa jiru, kana irraa maal barachuu qabu? warra daandii dheeraa qaxxaa muranii Ummata isaanii Bilisummaa goonfachiisan irraa maal baranna? Keenya maaf takkaa ho’ee, deebi’ee qabbanaa’a? Maaf waggootaaf itti fufu dadhabe? Ashabbaarii wayyaaneen nu irratti holaltu soda meeqan keenyatu mataa gadi qabatee jiraachaa jira? yoo jenne, deebiin isaa Daandiin Bilisummaa dheerachuu huabtanii kan fagoo fi dhihoo adda baasanii qophaa’uu dhabuutti nu geessa.
2.APPAARTAAYIDII DHABAMSIISUUF ADEEMSA DHEERAA GAAFATA:
Maandeellaan, diinni Ummata isaa gabroomsaa jiru, miidhaa maalii irraan ga’aa akka jiru hubachuun, jecha dhalooti wal harkaa fuudhee irratti hojjachuu qabu akeekeera. Appaartaayidii akka sirnaatti kuffisuun waa tokko.waan inni awwaalee dabre ammoo Hawaasa keessaa dhabamsiisuun waa biraati. Dhaamsi kun bara qabsoo keessa jiranis ta’ee, Bilisummaan booda maal irratti hojjachuuf akka akeekkatan nama hubachiisa. Ingilizoonni yennaa nama gabroomsan humnaan nama cabsuu qofaa miti. Eenyummaa fi maalummaa Ummata tokko harkaa gatanii, akka isaaniin irreeffate bulu taasisu. Keessattu dhaloota giddutti qaawwaa hin duudne uumanii nama qilleensa irra jiraatu yk of wallaalee dhiiguma isaa dabarsee kannu uuamanii, walii isaanii akka wal-nyaatan taasisaa ofii aara galfatanii jiraachuu akka yaadan kan hubate maandeellaan, Qabsoo yeroo sanatti gaggeeffamu cinaan, waan Bilisummaan booda hojjatan karoorfachaa turu isaanii nu ibsa.
Afriikaan Kibbaa har’a dhaloota Biyya dhaalu ummachaa jiraachuun alatti, aadaa ormaa, jiruu fi jireenya ormaa gabrummaa keessa itti dhufe dhaloota irraa kutuuf hojjachaa jiraachuun ni dubbatama. Akeeki maandeellaa inni guddaan, Haawaasa Appaartaayidi buburreesse dhaabuuf, tarkaanfiin inni guddaan, dhaloota Appaartaayidi hin xuxuqne ummachuudhaa jedhanii irratti hojjachuutu dubbatama. Kanaan mikaa’uun ni himama. Ta’us ammllee duulli Bara Qabsoo eegalame, itti fufee jiraachuu lammiileen Biyyatti bifa gara garaan ibsaa jiran. Ingilizoonni summiin Ummata Afriikaa Kibbaa keessatti facaasan kan dafee dhabamuu miti. bifa sirbaan, shubbisaan, Amantiin, jireenya hawaasummaan, Fiilmiin, Viidiyoon sammuu lammiilee xureessuuf,kkf shirri irratti hojjatame kan dubbatame dhumu miti.
Deezmoon Tuuttuun kana ilaalchisanii kan dubbatan yoomillee kan dagatamu miti. Deezimoon Tuuttun Luba Amntii Addunyaan kabajduudha . garuu waan Amantiin qabsiifamee Ummata isaanii irratti hojjatamaa ture, ibsa gabaabaan addunyaaf ibsan. Akkas jedhan, “Ol jedhaa waaqa kadhaa ! nuun jedhan. ol jennee waaqa yennaa kadhannu, isaan gadi jedhanii Lafa keenya fudhatan ” jedhan. Akeeka maandeellaa bara qabsoo sanaas haala qabatamaa Biyyattii keessan ibsuun ni danda’ama. Yeroo Maandeellaan hiikamu,Maarshi Baandiin Afriikaa Kibbaa gurraacha tokkon alatti hundi isaanii warra adii turan. Har’a garuu adiin keessa jiraachuu waaqatu beeka. waa tokko fageessanii yaadanii irratti hojjachuun yeroo dheeraaf diina injifachuuf nama gargaara.
Qabxiilee, Daandiin Bilisummaa dheeraadhaa jedhuu fi Appaartaayidi dhabamsiisuuf adeemsa dheeraa gaafataa, kana keessaa maal baranna? qabxiilee lamaan kun akkamiin nu ibsan? maal nu qeeqanii maal nu barsiisan? Waan wal irraa citu hin qabne yoo cite miidhaa maalii qaba? Biyyoonni Arbaa kaaba Afriikaa fi giddu galeessa bahaa waggaa lama dura eegalame fi adeemsa Maandeellaa kanaan akkamiin wal fakkaatan? waan wal irraa hin cinnee akka Gibtsootaa gaggeessinee, furmaatatti butachuu maaf dadhabne? gidduu kana Biyyi Gidduu gala Afriikaa a jedhmtu keessatti kan ta’e maal nu akeeka? waan addunyaa irratti ta’u kana hanga yoomitti odoo akkas taanee jennee hawwina? dhugaan tokko Maddi hawwii kana hundaa Gootummaan Taaddasaa faa’aa MAANDEELLAA kabajaa goonfachiise, nu keessaa dhibuudhaa laata?
kutaa 2ffaan itti fufa
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
Write Your Comment Below.
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
Use the "Report Comment" link under each comment to report an inappropriate comment.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.


text:
Waltajjii Marii Oromoo: Walgahii Oslo Kutaa 2ffaa (Obbo Leenco Lata fi Dr. Diimaa Nogoo)
Description:
Kun Walgahii Waltajjii Marii Oromoo Magaalaa Oslo Norwayitti gaggeeffame Kutaa 2ffaa isaati. Kutaa lammaffaa kana keessatti irra guddaan dhihaate yaadaa fi gaaffii hirmmaattotni walgahichaa dhiheessanii dha.
Source: Waltajjii Marii Oromoo
Title: Waltajjii Marii Oromoo: Walgahii Oslo Kutaa 2ffaa (Obbo Leenco Lata fi Dr. Diimaa Nogoo)
Duration: 42:36
Category: News, Politics
Added on: Sadaasa/November 7th, 2012
Tags/Credits: Dima Nogo, Leenco Lata, Oromo Dialogue Forum (ODF)


text:
Muddee 19, 2013 | Taammanaa Bitimaa irraa
DURAANDURSA
Dubbiftoota mandhee tanaa jaalatamoo fi kabajamoo, mee kunoo hardha immoo waayee dubbii mataduree kanaa irrattin waa isiinii dhiyeessa. Akkan kana irratti waa jedhu kan na kakaase, waggaa dhibbaffaa du’aatii Minilik faashistichaa sababeeffachuun: duula ginni-bittee, iliitoonni fi jalaa-jaleewwan warra Habashaa keessumaa kan warra Amaaraa uummata Oromoo irratti adeemsisaa jirani. Hubaddhaa barri amma keessa jurru kun bardhibbee 21-ffaa dhaa! Dirreen duula warreen kanaa inni hangafni kan irratti tahaa jiru Oromiyaa dhaa! Jarri duula hamaa fi fokkisaa kana uummata, sabaa fi biyya Oromoo irratti oofaa jiran kun: “tokko taanetoo Toopphiyaa warra Wayyaanee harkaa baafnee ijaarranna
” nuun jedhuu!
Yaa Oromoo, yaa uummatoota Kibbaa, yaa addunyaa dubbii akkanaa kana maal jenneetoo himna? Maal jenneetoo barreessina? Waan hundaafuu, dursinee seenaa faashisticha warra Amaaraa, seenaa Hitler Afrikaa kana keessaa hamma tokko wajjumaan mee haa ilaallu!
SEENAA OLLUMMAA OROMOO FI WARRA HABASHAA
Iliitonnii fi barreessitoonni gita-bittee Habashaa seenaa ofii akka fedhanitti dhiyeeffachuu dandayu. Garuu, seenaan isaanii garri irra caalu kan sobaa fi dharaan laaqame. Isaan sobuufis, seenaa ofii sobaan lallaaqufis “mirga qabu“. Garuu, seenaa sobaan lallaaqame kana nutti fe’uuf mirga wayiituu hin qabani. Seenaa Habashaa isa ifumatti sobaan lallaaqamee keessaa inni tokko, Minilik Lammaffaan isaanii kun “Toopphiyaa tokkoomse” kan jedhu. Minilik Biyya Habashaa tokkoomsun, kunis isa Teediroosi fi Yohaannis faa jalqaban fiixaan-baasuun isaa dhugaa dha. “Toopphiyaa tokkoomsuun” isa soba. Ammoo, impaayera Toopphiyaa jedhamtu saba Oromoo fi uummatoota Kibbaa: Afaar, Kafichoo, Kuulloo-Kontaa, Walaayitaa, Hadiyyaa, Sidaama, Gedewoo, Koonsoo, Moochaa, Gimiraa fi warreen hafan hedduu humna meeshaa waraanatiin qabatee koloneeffachuun empaayera Toopphiyaa jedhamtu ijaaruuun isaa mirkana.
Sana dura guruu, uummanni Habashaa (Amaaraa-Tigree) fi uummanni Oromoo akka uummatoota ollaalee tahaniitti bardhibbee hedduu wal-cinaa jiraatanii jiru. Wal-cinaa jiraachuun kunillee kan lolaa fi nagaan walmake ture. Bardhibbee fi jaarraawwan hedduu uummanni Oromoo Habashoota daangaa isaa cabsanii itti-dhufan ofirraa ittisaa ture. Ofirraa ittisuu kanaaf garuu, inni ollaalee isaa irraayyis tahee, baargama cewuun meeshaa waraanaa fi loltuu alagaa barbaacha hin dhamaane. Isaan garuu, baargama cewuun kan biraa hafee, bardhibbee 17-ffaa faa keessallee loltuuwwan Porchugaal dhibba danuu of-cinaa hiriirsaa turani. Haatahu malee, uummata Oromoo jilbeeffachiisuu fi dachee Oromiyaa taakkuu takkallee qabachuu hin dandeenye. Garuu, walakkeessa jaarraa 19-ffaa irraa kaasee maqaa Kiristaanummaa isaanitiin humnoota Oroppaa oggaa sanii: Biritaaniyaa Guddoo, Faransaa, Ixaaliyaa fi Rusiyaa irraa meeshaa waraanaa fi loltuuwwan argachuun waraana waggaalee 31 (1868 – 1899) fudhate booda Oromiyaa dagabaafachuu (koloneeffachuu) dandayanii jiru.
LAFARRAA DUGUUGGII MINILIK UUMMATA OROMOO IRRATTI ADEEMSISE
Barreessitoonni Habashaa sobaa fi dharaan waayee Minilik “Toopphiyaa Tokkoomsuu” faa nutti odeessuu dandayu. Garuu, dhugaa fi dhugoon lafa jiru inni hojii fi gocha Hitler naazichaa Oromoo irratti adeemsisuu isaati. Mee duguuggii warraanni isaa, abbootiin duulbantiiwwan (“Raasonni“) isaa Oromoota: Walloo, Darraa, Salaalee, Gullallee, Aabbuu, Galaan, Gimbichuu, Ada’aa, Bachoo, Sooddoo, Walisoo, Ammayyaa, Kuttaayee, Caboo, Noonnoo, Caliyaa, Daannoo, Iluu Galaan, Gaamoo Jibaat, Jimma Raaree, Iluubbaa Booraa faa irratti oofan maqaa dhoofnetuma, gara waraana inni mataan isaa bantii waraanaa tahuun gaggeesseetti haa ceenu. Kanas lamaan tokko callaa: isa kan Oromoo Arsii fi Oromoo Barentuu gabaabinaan haa ilaallu!
Waggaalee torba guutuu waraanni Minilik kan gariin isaa isuma Minilikiin durfame, Oromoota Arsii irratti oofe. Ammoo, gichilloonni Oromoo Arsii akka nama tokkootti hiriiruun ofirraa faccisuun ofirraa deebisaa turani. Waraana kana garii isaa irratti Minilik mataan isaa yeroo xiqqoof boojiyamuu jalaa baye. Ammoo, duula isa bara 1886 irratti waraanni Minilikii fi wasiila isaa Raas Dargeen durfame, meeshaa waraanaa isa ammayyaa Oroppaa irraa argateen itti-dhufe. Oromoon Arsii “Amaarris Amaaara duraanii miti! Meeshaan waraana isaaniis isa duranii miti!” kan jedhe: Minilik meeshaa waraanaa kan Oroppaa rifeensa mataa isaa irraa hamma qeensa miila isaatti hidhate, kaarta-qartuu fi riqicha-tolchituu Oroppaa, leenjiftuu fi gorsituu waraanaa isaan Faranjii, phaaphasii Habashaa taabota bachisee fannoo rarraafatee Minilik cinaa gaangee irra taa’etoo dhumaatii Oromoo kana eebbisu duraa-dubaan of-cinaa qaba ture. Oromoon Arsii garuu, meeshaa waraanaa isa kan Oromoo fi kutannoo biyya ofiiti fi bilisummaa ofiitii du’uu san malee, wanni inni qabu hin turre.
Waraana fokkisaa fi jibbisiisaa kana irratti Oromoonni Arsii, leenconni sanyii leencaa akka okaatti haamamani. Isaan waraana irratti dhumuu irraa hafanii boojiyaman, Raas Dargeen tarree galchisiisee guyyaa tokko duwwaa namoota 12 000 harka isaanii irraa cirsiisuun morma isaaniitti rarraasise. Kana kan barreessee nutti dabarse Oromoos miti; Faranjiis miti. Seena-tarreessituu Minilik kan Gabra-Sillaasee jedhamu, isa Minilik duukaa-deemee waa barreessu san ture. Hubaddhaa harka-muraan kun isa booda bowwaa Aannoleetti tahee mitii! Gara boodaa immoo Oromoota “silaa duulli raawwatee“, “silaa biyyi keenya qabamee” jedhanii erga gara qeyee ofiitti deebiyuun bubbulanii, warri Minilik ganda gandaan waamsisanii, afaan qawwee itti-qabuun gayyaasanii Aannoleetti dubartoota kuma sadii ol (3 000) tahan irraa harma, akkanuma dhiirota kuma hedduun lakkaawaman irraa harka-mumursiisani. Kun mee isa Hitler naazichi uummata Yuudaa irratti adeemsise sanaa gadii mitii! Isa akkanaa kana Waaqatti, uummatoota Afrikaa fi addunyaatti iyyachuu malee, akka kun deebiyee nutti hin dhufneef, tokkummaa keenyaaa fi qabsoo bilisummaa keenyaa sonaan jabeeffachuu malee maal goona?
Waraanni Habashaa kan Minilikii fi phaapphasii Habashaatiin durfame, inni meeshaa waraanaa ammayyaa hidhatee loltuu 20 000 hidhachiise, Oromoo Barentuu kan Carcar irraa hanga gooroo Meettaa Calanqootti deemu haleelaa ture san ofirraa ittisaa Calanqoo dhaqqabe. Oromoonni Afran Qalloo akka nama tokkootti hiriiruun Calanqootti biyya isaanitiif, lubbuu isaanii takkittii san kennuuf yaa’ani. Kana biraa kuteeyyuu obbolummaa fi walmararfannoof jecha, uummata Adaree kan amiira isaanitiin durafamee fi obbolaa Oromoo Sumaalota keessaa garii of-cinaa hiriirsanii gayyaa’ani. Hubadhaa waraanni Oromoo kun meeshaa Oromoo kan duudhaa: eeboo, shootala, furrisa, gaachana, hablee fi mancaa faa malee homaa hin qabu turee! Tahus qeerransoonni Afran Qalloo, qeerransoonni sanyii qeerransaa biyya abbaa gadaa fi biyya haadha siiqqeef jecha, guyyaa guutuu waraana Minilik isa meeshaa Oroppaa hidhate san dura dhaabatanii kan dhume dhumee, kan hafe boojiyame. Gooroon Calanqoo sun dhiiga Oromootiin lafa goggogaa mitii haroo fi hara fakkaate. Minilik naazichi Afrikaa asittis akkuma Arsiitti godhe san harka bojiyamtoota Oromoo mumursiise. Itti-dabaluun funyaani fi gurra namoota irraa cirsiise. Phaaphasiin Habashaa sunis: “maqaa abbaatiin, maqaa ilmaatiin, maqaa hafuura qulqulluutiin!”, jechaa akkuma isa bowwaa Aannolee eebbisee sana isa gooroo Calanqoo kanas eebbise.
Sana booda Oromoon Barentuu, Arsii, Tuulamaa, Walloo, Gujii, Maccaa fi kaan lafni lafee isaa tahe irraa fudhatamee gabbaarii tahe. Kaan qabamee gabaa biyya keessaa fi biyyoota alaatti gurgurame. Kana hojii fi gochi Minilik warra Amaaraa, kana gochi naazicha Afrikaa kan Minilik jedhamuu! Namicha akkanaa kana, bineessicha garaan bineessaa kana, naazicha sammuu fi hojiin naazii kana kunoo amma iliitonni Amaaraa: “inni goota keessanii fudhaddhaa” nuun jedhu. Raajii dha; akkamitti dhaloonni fi barri gara duubaatti deema?
LAFARRAA DUGUUGGII MINILIK UUMMATOOTA KIBBAA IRRATTI ADEEMSISE
Uummanni Oromoo duris kophaa isaa dagabaafattoota Habashaatiin hin gabroomfamne. Hardhas kophaa isaa mitii manneen hidhaa impaayerittii keessatti kan argamu. Saboota, sablammiiwwanii fi uummatoota Kibbaa kanneen lakkoofsaan baay’ee tahan wajjin dirree waraanatti cabe. Ammallee isaan wajjin Karchalleewwan impaayerittii keessa jira. Lafarraa duguuggiin suukkaneessaan Minilik bineensichi garaan bineensaa Oromoo irratti adeemsise uummatoota obbolaa Oromoo isaan Kibbaa hedduu isaanii irrattis adeemsifamee jira. Waraana Minilikii fi dhibee namaa-sa’aa kan isaan wajjin Oromiyaa seeneen uummanni Oromoo kumaa-kitilaan dhumee, lakkoofsa uummatichaa kitila kudhan irraa gara kitila shaniitti gadi-bu’ullee, humna heddummina lakkoofsa isaatitiin kunoo ammallee numa jira. Garuu, uummatoonni Kibbaa gariin isaanii dhumaatii sana irraa hafuu hin dandeenye. Kan waa hafanillee hardha lakkoofsi isaanii daran xiqqaa dha. Mee amma dubbii keenya gabaabsachuuf jecha, waayee uummatoota obbolaa Oromoo keessaa kan sadan isaanii callaa akka fakkeenyaatti waa haa mildhannu!
Akkuma Minilik mataan isaa phaaphasii Habashaa of-dukaa buusuun Oromoo Arsii fi Oromoo Barentuutti duule san, inni waraana Habashaa gaggeessuun uummata Walaayitaatti duule. Uummanni Walaayitaa keenyaa inni boonaa fi seenaa boonsisaa qabu kun, biyya isaa guutuu irratti waltahuun waraana warra Habashaa isa ibidda tufaa namaa-sa’aa, lafaa-marga gubaa deemuu san dura gore. Torban sadii guutuu waraana faashistootaa kana ofirraa ittise. Gandeen Walaayitaa barbadaawanii, uummanni Walaayitaa biyya isaa guutuu irratti akka dullacha masqalaatti gorra’ame. Mootiin Walaayitaa seena-qabeessichi sun, Xoonaan: “silaa nu fixanii, mee sanyumaafillee namni kiyya waa haa-hafu” jechuun harka kennate. Minilik, phaaphasiin Habashaa fi jeneraalonni Habashaa: sabbata, shaashii fi uffata baaqqee faa funyaan ofiitti marachuun hamma daangaa Walaayitaa dabranitti adeemaa turani. Foolii reeffa uummata obbolaa keenyaa isa akka hoolotaatti qalamuun torban lamaa faa ture sanitu Habashoota dabarsuu dide. Yaa uummata Afrikaa, yaa uummata Afro-Ameerikaa kanaan maal jetta? Kan hunda caala nama dhibu, waraanni Minilikiin durfame sun inni bowwaa Aannoleetti Oromoota irratti harma-muraa fi harka-muraa adeemsise sun, inni gooroo Calanqootti dhiiga Oromootiin dacheen haroo akka taatu godhe sun, uummata Walaayitaa isa ajjeese fi isa madayee lafa ciisu san gadi-jedheetoo dhiiga isaa xuuxxachuu sani! Mee yaa Waaq, Minilik faa uumaa ilmoo namaa irraayyi gara bineessa daggalaatti of-geeddaran moo? Kun hojii fi gocha Hitler naazichaa kan hin taane, maaltu taharee?
Waraana warra Minilik bara dheeraa ofirraa-ittisaa uummatoota turan keessaa inni tokko uummata Kafichoo ti. Ofirraa-ittisa kana irraa kan ka’een uummanni obbolaa Oromoo kun, Kaficho sonaan lafarraa duguugame. Warri Minilik uummata Kafichoo dhibbayyaa 65 (“65%”) akka fixan nu Oromootanii mitii, obbolaa keenya Kafichootanii mitii, barreessitoota Biyya Faranjii-tiin (Oroppaatiin) galmeeffameeti jira. Akkanuma uummanni Diimee dhibbayyaan 70 lafarraa duguugameeti jira. Kana irraa kan ka’een hardha lakkoofsi uummata Kafichoo keenyaa 400 000 callaa yoo tahu, kan Diimee immoo 800 (dhibba saddeet) callaa dha. Kana irratti lafa uummatoota Kibbaa fi Oromoo dhibbayyaa 70 irraa fudhachuun uummatoota bilisaa fi birmada turan kana gabbaarii fi gabra taasifatani. Lafa uummatoota Kibbaa fi kan Oromoo isa fudhatame kana keessaa dhibbayyaan 30 bataskaana isaanii, kan Ortodoksiitiif kenname. Kanaaf, bataskaanni Habashaa akkuma Raas Daargee fi Raas Masfiin faa abbaa-lafaa isa olaanaa ture.
Kana bira dabree uummatoonni kun akka bineeyyii dagalaatti adamsamuun qabamanii gabaa biyya keessaa fi biyyoota alaatti heddumminaan gurguramaa turani. Minilik mataan isaa abbaa-gabraa fi daldaltuu gabraa isa olaanaa ture. Ennaa uummata Walaayitaa gabroomfatee qeyee isaatti deebiyu, Walaayitoota akka gabraatti qabate 3 000 ooffatee gale. Kan biraa hafee loltuun warra Habashaa inni dassiibnillee (“common soldier“) Walaayitoota lamaa-sadii gabra godhachuun fudhatee biyya ofiitti deebiye.Uggum yaa Waaq! Minilik abbaa-gabraa fi daldaltuu gabraa kanatu, Minilik harma-mursiisaa fi harka-muriisaa kanatu, Minilik dhiiga ilmoo namaa dhugsiisaa kanatu, Minilik lafarraa duguugaa fi duguugsisaa uummata Diimee fi Kafichoo fayitu “jagnaa fi goota” nuuf tahuun, ayyaanni waggaa dhibba isaa kabajamuuf deema jechaa dha. Abadan ammas warri Habashaa lafarraayyi nu duguugu malee, otoo nuti jirruu kun dachee Oromoo irratti hin tahu!
XUMURA DUBBII
Yaa Oromoota alaa-manaa jaalatamoo fi kabajamoo, kunoo ergan kanaa olitti hamma tokko waa isiniif dhiyeessee mee ammammoo kanaa gadittan waan nu Oromoota, ee nu Oromoota harmi akaakileewwan teenyaa fi harki abaabileewwan keenyaa mummuramee, maal-maal faa gochuun akka nu irraa eegamu waa lafa-kaayuuf yaala. Raajii Waaqaa, safuu namaa akkamitti namni mataan isaa fayyaalessa tahe, namni sammuun isaa waa yaadu, nama harma harmee teetii fi harka abbilee keetii mummure san: “inni jagna keetii fudhaddhu” siin jedha? Akka amma dhagayaa jirruutti iliitonni Amaaraa waayee kanaa irratti, jechuun waayee du’iisa Minilik kan waggaa dhibbaa ayyaaneffchuu irratti alaayyis, biyyaayyis dibbee rukuchaa jiru. Kunoo jara kanatti erga waggaa sadiyiitii asii, oddokabreen isaanii sun itti-ka’uun lafaan isaan dhaddhayaa jira. Keessa kutaniituu nuti oddokabree isaanii kana hoo’isuun, akka isaan waliin finfina (“xabala“) dhaqnu fedhu. Nuti harkatu nu hanqate malee, silaa akka amantii Waaqeffannaatti “dhalli namaa marti” obboleessa ofiitii, jarreen maraatan kana finfina Finfinnee faa mitii gara hospitaala Qarree Kolfee (“Amaanu’eel“) sana isaan geessinaayyu!
Jibbi hamaan daangaa hin qabnee fi maqa-xureessiin hamaan isaan amman tana uummata Oromoo fi saba Oromoo irratti oofaa jiran, isaantu hin beekne malee, Oromoota alaa-manaa tokko taasisaa, Oromummaa fi adeemsa walabummaa Oromiyaa kana caala akka cimsatan gochaa jira. Xurree qalloo hamma qaajjisa rifeensaa geessu, kan isaan wajjin walqixxummaan bulluuf waa jirtu wayiillee amma kunoo akkuma jirutti jirma sibiilatiin cufaa jiru. Kanaaf, nuti Oromoonni waltaanee Oromummaa keenya daran cimsachaa, karaa bilisummaa keenyaa daran qulqulleeffachaa Oromiyaa boruu ishii walaboomte san, hardhuma gadameessa impaayerittii isaanii keessatti akka daran jabeeffannu nu taasisaa jiru. Kana irratti “hayyee itti-cimaatii itti-fufaa” jechuu malee, wanni biraa kan isaaniin jennu hin jiru. Otoo hin beekin bilisummaa fi walabummaa keenyaaf nu kakaasaa akka jiran ganamumaan beekuu qabuuyyu. Waan hundaafuu, mee armaan gadittan dubbii cimtuu tana jala harriquuf wanneen tokko tokko isiniif tarreessa:
- Dhalawwan Oromoo dhiiraa-dubartiin, jaarsaa-jaartiin, gayeessaa-gayeettiin, shamaraa-dargaggeessi hundi alaa-manaa waltahuun tokkummaa ofii isa ammaa caala cimsatanii tarkaanfachuu qabu! Walmararfachuu fi walii-nahuun, waldhagawuu fi walgargaaruun, walii-iyyuu fi walii-birmachuun, waljajjabeessuu fi gamtaan hojjachuun amma yeroon isaa! Hardhuma waamichi isaa!
- Hayyoonni Oromoo alaa-manaa dhugaa fi dhugoo seenaa keessaa gaggaragalchuun, wanneen Minilik naazichi Afrikaa uummata Oromoo fi uummatoota Kibbaa irratti adeemsise Afrikaa teenyaa fi addunyaaf dhiyeessuu qabu! Isaanis, Oromoonni biroos mammaaksa Oromoo isa: “abbaan iyyu malee, ollaan namaa hin birmatu“, jedhu san sa’aa takkoofillee dagachuu hin qabani!
- Dureewwan Oromoo tokkoomanii uummata Oromiyaa galaana Abbayyaa kana karaa hundumaan: kakaasuu, ijaaruu, gurmeessuu, walitti-qindeessuu fi karaa maraan hindachiisuu qabu! Kana immoo seenaa keenya keessaa dureewwan Oromoo warra Waladaa Maccaa-Tuulamaa isaan bara Hayila-Sillaasee san irraa akka fakkeenyyaatti fudhachuutu mishaa taha.
- Otoo lubbuun teenya jirtuu ayyaanni Minilik faashistichaa kun dachee teenya irratti hin kabajamu! Warri gocha Minilik isa kaleessaa faarsuu fi kabajuuf kurfaawu kun boru gocha Minilik bowwaa Aannolee, gooroo Calanqoo, baddaa Gullallee, Biyya Walaayitaa fi Biyya Kafichoo faa irratti adeemsise san deebisee gochuuf waan irraa deebiyuu mitii, uummanni Oromoo kana fashalsuuf karaa maraan of-qoppheessuutu kan nama baasu taha!
- Siidaan Minilik naazichaa fi kanneen biroo kan Teediroosi fi kan weerartoota kaanii magaalaawwan Oromiyaa keessaa bubuqqifamuu dha qabu! Akkanuma manneen barumsaa, hospitaalonnii fi daandiiwwan maqaalee yakkamtoota Habashaa kanaan waamaman jijjiiramuu qabu! Dursee Minilik sangaa fardaa Oromoo irraa boojiyate san yaabbatee wiirtuu Shaggarii fi wiirtuu Oromiyaa kan tahe, Birbirsa keessa (“Piyaassaa“) dhaabatu sun hatattamaan buqqifamuu qaba! Kun waamicha dubartoota Oromoo Aannoleetti harmi irraa cicciramee fi waamicha dhiirota Oromoo Aannolee fi Calanqootti harki irraa mummuramee ti!
- Walii-tumsuu fi walirratti du’uun sun: ee onneen Ilaansoo Halloo fi Abbishee Garbaa, kan Firrisaa Abbaa-Foggii fi Leenjisaa Diigaa faa, kan Biiftuu Amoosaa fi Tufaa Munaa faa kan deebitee nu keessatti cimtu kunoo amma! Yaa Oromoo koo nuti onnee fi seexaa: Elemoo Qilxuu fi Jaarraa Abbaa-Gadaa, Waaqoo Guutuu fi Magarsaa Barii, Nadhii Gammadaa fi Guutamaa Awaas, Hayila-Maaram Gammadaa fi Taaddoo Birruu, Alamuu Qixxeessaa fi Maammoo Mazammir, Jaatanii Alii fi Baaroo Tumsaa faa, kan Saartuu Yusuufi fi Raggaatuu Roobaa, Leelliftuu Leellisaa fi Lalisee Nadhii faa qabnawoo, ekeraalee isaanitu nu bira ijaajjuun nu jajjabeessaa jirawoo wanni duubatti deebinuuf tokkollee hin jiru. Yaa Oromoo amma gayeen gayee-dhaa karaa hundaan cimnee walchimsuun garuma fuulduraatti haa tarkaanfannu! Ilaa, lafarraayyi duguugamnee dhumna malee, bilisummaa fi walabummaa Oromiyaa irraa kakuu-dhaa, laguu-dhaa duubatti hin deebinu!
Like this:
Like Loading...
Related


text:
February 5, 2014 at 7:36 am · Gadaa.com
Baareentuu Gadaa irraa*
Akkuma hunduu beeku murni Impaayera Itiyoophiyaa weerartee bulchaa jirtu wayyaaneen ummatoota biyyattii keessattuu saba Oromoorratti xiyyeeffattee maqaa 'Tokko Shanee' jedhuu fi ijaarsaalee siyaasaa adda addaatin gaaditee jireenya isaa guyya-guyyaa booressaa fi goolaa jirti. Maatidhaa kaaftee hanaga naannootti walitti qaanjessitee tokko-tokko akka hordofuu, akka too'atu fi akka basaasu gootee bahaa gala dhorkaa jirti. Biyyattii keechatti addatti ammoo naannoo Oromiyaa keeysatti har'a namni 'Tokko shanee' wayyaaneen diriirsite keeysatti hammatamee hojii basaasummaa fi dalagaa biraa wayyaaneen itti kennite hin raawwanne farra misoomaati, farra uummataati, farra biyyaati. Tokko shanee keessatti hin hammatamu jedhee diduu isaatiin adabbiin isarra gahu hanga lafa ...
January 20, 2014 at 9:26 am · Gadaa.com
Baareentuu Gadaa irraa*
Tibba kana ilmaan nafxanyootaa biyyaa fi Alattii wal-tahanii duula olaantummaa isaanii calaqqisiisu, kan tuffii saba Oromootif qabana caalaatti argisiisu dalagaa jiraachuu kan quba hin qabne hin jiru. Leelliftoonni sirna gabrummaa kun waggoottan 100n darbaniif Oromoo xiqqeessanii ilaalu, tuffachuu, saamuu hidhanii dararuu fi ajjeessuurraa kan duubattii deebi’anii hin beekne tahanilleen; gochi tibba kana itti jiran garuu kan duuriitin adda. Kan adda isa godhummoo maqaa abbootii isaanii warreen harkaa-miila Oromoo ciran, abbootii isaanii warreen harma haadha teenyaa ciran faarsuu fi dhaadheessuu akkasumas ofii isaanitiifuu osoo carraa argatanii gocha wal-fakkaataa Oromoorratti dabaluuf fedhii kan qaban tahuu calaqqiisiisuu isaanii ...
October 21, 2013 at 8:38 am · Gadaa.com
1≥ 55555555555555…….nee Wayyaanee Afirikaa Hang Ameeriikaatti Diiriiree Jiru Fuundura Dhaabbachuun Dirqama Oromoo Hundaati!
Baareentuu Gadaa irraa*
Har’a Impaayera Itiyoophiyaa keessatti namni tokko jaalallee, haadha warraa ykn abbaa warraa argachuuf 1≥ 555555555….nee keessatti gurmaawuun dirqama ta’aa dhufeera. Dhiirrii intala laallatee takka haadha warraa godhachuuf ykn jaalallee taasifachuuf yoo barbaade dirqama 1≥ 5555555555555555…nee isaatti gabaasuu qaba. Karaa dursaa 1≥ 555555555……nee isaatiin intalattiin 1≥ 555555555…nee dubartootaa keessatti hammatamuu fi “Abiyootaawii dimokiraasif” amanamtuu tahuun ishii mirkanaawee heeyyamni fuudhuu dandeessa ykn jaalallee taasifachuu dandeecha jedhamu kennamaaf. Gama dubartootaatinis akkasuma jaalallee ykn abbaa warraa aragchuu isaanii 1≥ 5555555…….nee isaanitti gabaasanii nama “Abiyootaawii Dimookiraasaawii” cuubbamee fi miseensa 1≥ 5555555555…….nee ...
October 19, 2013 at 6:55 pm · Gadaa.com
Baareentuu Gadaa irraa*
Yeroo baay’ee namoonni tokko tokko beekaniis haa ta’u wallaalan jabina diina Oromoo kaleessaa haga har’aa gabroomfatee jiruu olkaasanii dubbatu. Baay’ina waraana isaanii fi jabinaa tikaa isaanii garmalee dhaadheessanii lafa nagahatti shoroorkaawu. Bara Minilkis, bara H/sillaasees, bara Dargii fi wayyaanee harr’as karuma walfakkaatun waraanaa fi tika jabaadhan kan of ijaaran ta’utu dubbatama. Keessattuu “Wayyaaneen murna meshaa waraanaa hanga funyaanitti hidhattee dha?!, Murna humna waraanaa eenyuu sochoosuu hin dandeenya ijaarte dha,!? Murna tika waan halkan habjootanilleen beekuu danda’u qabduu dha!?, kanaafuu maaltu danda’ee sochoosa!?” jedhaniit hololu. Holooltoonni kun Jaleewwan wayyaanee yoo tahan; namootni “nu sabboonoo dha” ofiin jedhan tokko tokkos ...
October 6, 2013 at 11:54 pm · Gadaa.com
Baareentuu Gadaa irraa*
Akkuma hundi keenyaa karaa miidiyaalee adda addaatiin arginee fi dhageenyetti yknis qaamaan hirmaanneetti; ayyaanni Irreecha baranaa kan yeroo kamiyyuu caalaa ho’aa fi hawwataa ture. Ayyaanni Irreecha Oggaa-Oggaan sirna ho’aa fi miidhagaadhan uummata Oromoo biratti Oggoota dheeraadhaaf kabajamaa as gahe kun; bara kanas iddoo hawaasni Oromoo fi jaallattoonni aadaa Oromoo Miliyoonaan lakkaawwaman argamanitti biyya keessaa fi biyyoota alaa gara garaa keessatti kabajameera. Kabajini ayyaanichaa iddoo hundattuu sirna hoo’aa fi miidhagaadhan akka aadaa Oromootti dhugeeffatame. Keechattuu isa Oromiyaa Magaalaa Bishooftuu, Hora Harsadiitti kabajame’ratti uummanni Oromoo Miliyoonni hedduun danqaraa mootummaa wayyaaneerra tarkaanfatee kabajachaa ooleera. Ayyaanichiis uummanni Oromoo; uummata baha Afirikaa keessaa ...
September 29, 2013 at 9:12 am · Gadaa.com
Baareentuu Gadaa irraa*
Irreecha bara 2013 Kana’ratti Hundi Keenyaa Bakka Itti Ayyaaneeffannutti Harka Wal-Qabannee Dhiittaa Mirga Namoomaa fi Ukkaamsaa Wayyaaneen Nurraan Gahaa Jirtu Haa Balaaleffannu, Adduunyaattis Sagalee Keenya Haa Dhageessifannu!
Impaayera Itiyoophiyaa keessa ayyaanoonni fi qophiileen sabaa fi sablammoonni biyyatti heeddumminaan irratti hirmaatan danuu dha. Ayyaanoonnii fi qophiileen kun baay’een isaanii kan amantiidhaan walitti hidhaman yoo tahan kaan isaanii ammoo kan mootummoonni abbootiin irree Impaayerittii bulchaa turanii fi jiran dirqiidhaan akka uummattoonni biyyattii irratti hirmaatan taasifamanii dha. Qophiilee fi sirni kabaja ayyaanota uummattoonni biyyattii keessattuu uummanni Oromoo heddumminaan fedhiidhaanis ta’ee dirqiidhaan irratti hirmaachaa ture heddu kaasun ni danda’ama. Kanneen uummanni Oromoos ta’ee ...
April 18, 2013 at 6:03 am · Gadaa.com
Baareentuu Gadaa Irraa*


text:
Galaana Diimaa
Galaana Diimaan galaana qalla Garba Indiyaa keessatti argamu kan Afrikaa fi Eshiyaa jiddu jiru. Galaana Diimaan kunii kan Garba Indiyaa walitti qabate kibbaan Bab el Mandabii fi Gulfii Eden keessan yoo ta'u, kaaban immoo Peninsulaa Sina'i, Gulf of Aqaba (Gulf of Eilat fi Gulf of Suez (kan gara Kanaalii Suwiiz nama gessu) kessanni. Ecoregioniin Galaana Diimaa Global 200 dha.
Kuta Sulula Guddaa hanga ta'e kan qabatu Galaana Diimaan kuni ballina lafa walumaa galatti hanga 174,000 isquweer maayils (isquweer kiilometirii 450,000) yoo qabatu: dheriini isaa maayilisii 1,200 (1,900 km) fi ballina dagalee bakka Galaana Diimaan itti ballatutti argamu maayilisii 190 (300 km) ta'a. Galaana Diimaan dhooqa garaa keessa guddichi jiddu isaatti argamu 8,200 feet (2,500 m) yoo ta'u, avirejjiin dhooqa Galaana Diimaa immo 1,640 feet (500 m) ta'a. Haa ta'u malee bakka dhooqa diddiqa qaban ni jiru; bakkonni kunis binensotta bishaan keessa jiraatanii fi Corals baayyee of keessaa qabu. Galaanni kuni gosa lubbu qabeeyyii lafee dugdaa hin qabne(invertebrate) 1,000 fi kooraalsi(corals) laafaa fi jabbaa ta'an 200 of keessaa qaba. Galaanni kuni adunya keessaa fiixee kaaba naannoo tiropikaalitti argama.
Galaana Diimaan adunya keessaa baayyee soogiddaa'aa(soogidda qabaachuun) ta'un beekkama; kuni immo akka bishaan Galaana Diimaa itti maru irra kan ka'e dha. Kunis kan adda ta'e sababa hurka(evaporation) fi dhibba qilleensaatti. Sogiddummaan Galaana Diimaa 3.6% hanga 3.8% ta'a.


text:
Crust (geology)
geology kessatti crustn qoqodama lafa planeta kan fixe gubbat argamu yoo ta'u, planet kessa kutta lithosphere jedhamu kessatti argama. Qoqodamotta gara kessa jirran wajjin yoo walitti madalan, crustiin planet kessatti argaman waluma galatti waantotta bayye walit-qabama hin qabne ofii kessa qabu. Crustiin Planet kenya bayyinan kan ofii kessa qabu basalt fi granite dha. Qoqqodama gara kessatti argaman akka mantle fi core yoo walit madalan, crustiin qabana'a fi bayye jabba dha.
Planetotta tartiban qoqodaman akka Planet kenya kessatti, lithospheriin fesashi gara kessa argamu irra nana'a. Demma fesashi irra (convection) akkatta plastic deformationniin kan baqaa-hin-ta'in, gubba mantle fi asthenosphere irra qabatulle, lithospheriin tectonic plate demma qabanitti caccabe argama. Crustiin bishaan jalatti argamu, crustii lafa irra gargari gora. Crust bishan jalla (sima) kunin furdinana 5 hanga 10 km yoo ta'u, kan ofii kessa bayyinan qabu immo basalt dha. Crust lafa irra (sial) immo dhoqan (furdinan) 20 hanga 70 km yoo ta'u, kan ofii kessa qabus cabbi (dhaka) bayye walitti hin qabamne akka granite ofii kessa qaba. Temprecherii crust temprechera qillensa fi hanga 900 °C (gubba mantlet) jiddutti argama. Volumii planeta kenya kessa crustiin planet kenya persentii 1% qofa qabata.


text:
Pirootiinii
pirootiinonni kompaawondii orgaanikii guddaa yoo ta'an of keessatti immo aminoo asidii qabu, aminoo asidoonni immo akka cancalaa kan walitti qabatanii yoo ta'an, kan isaan walitti qabuus peptide bondii jiddu carboxyl fi amino group (kan dhihoo xaxama aminoo asidii keessa tokkotti argamaniin) walitti qabama. Teessoo fi tartibii aminoo asidii kan pirootiinii keessatti argamanii kan murtaa'u jiinidhan yoo ta'u, kunii immo genetic code kessatti barreeffama. Genetic coden kuni aminoo asidii gosa 20 kan murteessu ta'ulle, kutaan xaxama pirootiinii tokko kan keemikaalan gargar baafamuu danda'u gochaa post-translational modification jedhamunii, kunis osoo pirootiinii kun seelii keessatti hin tajajilamin yookan akka kutaa control mechanisms osoo jiruu godhamu danda'a. Waan tokko adeemsisuf, pirootiinonni adda adda tokko ta'anii hojjachu ni danda'u, akkasumas pirootiinonni walitti dhufanii pirootiin Kompileeksi (protein complex) uumuu ni danda'u.
Akkumma macromoleculotta biologicalii birra kan akka polysaccharide fi niwuukiliik asid, pirootiinonni kutaa barbaachisaa lubbu qabaattota fi akkasumas waan seelii ademsifammu hundaa kessa ni hirmatu. pirootiinonni baayyen inzaayimii yoo ta'an isaanis reactionotta nafaa kenna kessatti ademsifaman akka dafee xumuramu yokan catalyst ta'un qarqaru. pirootiiniiotni kutta nafa fi dalaga humna kessattis fayyida qabu, fakkena actin fi myosin xuncha (muscle) kessatti, akkasumas pirootiiniiotni cytoskeleton kessatti argaman, dalagee ummudhaan fakkii (shape) cellii eguu. pirootiinonni biraa immo cell signaling, immune response, cell adhesion, fi cell cycle kessatti fayyida qabu. pirootiiniiotni nyatta kenya kessatti barbachisaa dha, kunis waan binensotni amino acid hunda ofiin midhasuu hin dandennef amino acid barbachisaa ta'an nyatta irra argachu danda'u qabu. Dakkamu nyatta kessatti, binensotti pirootiinii nyattaman suni akka gara amino acid salpha ta'anitti akka jijjiraman godhu, amino acidoni kuni immo protein synthesistiin tajaajilamu.
Maqaan pirootiinii jedhamu kuni kan dhufee Afaan Giriik "prota" jedhamu irra kan dhufee yoo ta'u hiikan immo "barbachisumma tokkoffa kan qabu" yoo ta'u, akkasumas molokiwuulonni kuni kan enyumani isaani himame fi mogafamee namicha Jons Jakob Berzelius jedhamun yoo ta'u barris 1838tiit. Haa ta'u malee fayyidan pirootiiniiiin lubbu qabatotta kennu danda'u kan ballinaan beekkame bara 1926tti yoo ta'u, kunis yeroo Jeemsi B. Samneriin inzaayimiin urease jedhamu akka pirootiinii ta'e beekee booda.[1] pirootiiniiiin yerro duraaf tartibi isaa bekkame insuliinii yoo ta'u, kunis namicha Fireediriik Saanger jedhamuni yoo ta'u, kunis akka bara 1958t Badhaasa Noobelii fudhatu isaa tasiserra. pirootiiniiotni yerro duraaf tartibi isaani gargari-bafame bekkame heemoogiloobiin (haemoglobin) Max Perutziin fi myoglobin Sir John Cowdery Kendrewiin kan gargari bekkamani dha, kunis bara 1958tiit.[2][3] pirootiiniiotni kuni lamaan tartibaa fakki kara sadii (three-dimensional structure) isaani kan bekkame X-ray diffraction analysis yoo ta'u, tartibii myoglobin fi haemoglobin bara 1962t Badhaasa Noobeelii Kemistirii fudhachu danda'erra.
References[edit | Lakkaddaa jijjiiri]


text:
Awustireliyaa
Awustireliyaa (Commonwealth of Australia) kan jedhamtu biyya kibba Hemispheretti argamu yoo ta'u, lafti kun Ardii addunyaa keessaa diqqitti ofii kessa qaba. Haa ta'u malee Awustireliyaa odoloota guguddoo kan akka Tasmaaniyaa fi odoloota xixiqqaa Garba Indiyaa fi Garba Paasifiik kessatti argamanii of keessaa qaba. Biyyonni dhihoo Awustireliyaatti argamani kaaban Indoneeshiyaa, Tiimor Bahaa fi Paappu'aa Niwuu Giinii, kaaba bahaan Odoloota Solomoon, Vaanu'atuu fi Niwuu Kaledooniyaa (Firaansi irra kan bilisoomtee) akkasumas kibba bahaan Niwuu Ziilaandi jedhamanitu argamu.


text:
Gurgurtaa Omisha Albuudaarraa galiin Doolaara miliyoona 100 caalu argameFinfinnee Amajjii 28 2006 (FBC) Walakkeessa bara bajataa baranaatti omishawwan Albuuda gara gabaa alaatti ergaman irraa galiin Doolaaraa Ameerikaa miliyoona 100fi miliyoona 72fi kuma 600 akka argame ministeerri Albuudaa beeksiseera.
Itti gaafatamaan sab quunnamtii ministeerichaa obbo Baacaa Faajjii akka himanitti galiin kun kan argame omishawwan warqii,Tantaalam,akkasumas dhakaawwan ijaarsaa kubaaniyyaawwaniifi waldaalee mala aadaatiin oomishanii dhiyeessaniirraa argameenidha.
Galiin hammi kun Doolaara biiliyona 1 karoorfame wajjin yoo wal biraqabamee ilaalamu gadii aanaa akka ta’e obbo Baacaan himuudhaan,kanaafis akka sababaatti kan eeramu gatiin omisha warqi sadarkaa idila addunyaatiin hir’achuu,fi warqiin oomishame guutumaafi guutuutti kan hin gurguramne ta’uusaati jedhaniiru.
Damee omisha Albuudawwan miidhaginaatiin raawwiin fooyya’aan akka mul’ateefi gara fuulduraa omisha Albuuda miidhaginaa hedduummeessuun gaabaa alaatif erguuf ministeerichi caarraaqqii ol’aanaa taasisaa akka jiru dubataniiru.
Waldaaleen mala aadaan Albuuda omishan harkaan oomishuu mannaa teeknooloojiiwwan gadi aanaatti akka fayyadamaniif ministeerichi carraaqaa akka jiruufi kanneen waldaadhaan gumaa’anii socho’aniifis meeshaaleen dhiyaachaa akka jiran dubbatan.
Sadarkaa guutuu biyyaatti walumaagalatti kubaaniyaawwan 147 caalan hayyama fudhachuudhaan hojii Albuuda barbaaduufi oomishuurratti akka boba’an himamuu kan gabaase wiirtuu odeeffannoo waaltaati.
#Hits:282


text:
Rakkoo Ilaalchaa, Humna Misoomaa Seeraan Ala Godaansisu
Qophiin godaansa seeraan-alaa ilaalchisuun itti-fufiinsaan keessummeessaa ture, amma gara xumuraatti deemaa jira. Akkuma kana duraa, ammas gabaasa Ob. Masfin Asaffaa, hogganaan waajjira Dhimmoota Koomunikeeshinii Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaa dhimmicha ilaalchisuun walga’ii abbootii amantii, jaarsolii biyyaa, qaamolee nageenyaa sadarkaan jiranii fi qooda-fudhattootaa magaalaa Adaamaatti adeemsifame irratti dhiyeessan irraa kan qophii kanaaf hambifanne dursina. Itti aansinees, yaada qaamoleen garaagaraa nuuf kennan dhiyeessina.
Akka Ob. Masfin dabalanii dhiyeessanitti, lammiileen karaa seeraan alaa biyyaa ba’an, hundi isaaniituu dargaggoota. Dargaggoota biyyattiin guddina misooma dinagdee isheef abdattuu. Humni kun, har’a olola kiraa-sassaabdota guddina dinagdee biyyaa fi nageenya lammiilee hinbarbaanneen dogoggorfamanii, dallaalota ummata saamuuf socho’aniin sobamanii, maallaqa guddaa biyya keessatti kaappitaala ittiin hojii ummatanii duroomu danda’an saamtootaaf kaffalanii, gara dhaqanii fi dhaqanii waan hojjetan otuu hinbeekin oofamanii yaa’u.
“Humna oomishaa baay’inaan biyyaa yaa’aa jiru kana keessaa ammoo baay’een isaanii shamarrani. Samarran bobaa warraa jalaa ba’anii hinbeekne. Kan karaa dheeraa deemanii, ho’a gammoojjii arganii, beela’anii, dheebotanii, … hinbeekne. Kunneen ammoo dhiirota caalaatti miidhaaf saaxilamu. Mana dhaqanii hojiif itti mindeeffamanitti, hojii humnaa oliitu isaan eeggata. Mana tokkoo kan hojjetan yoo xumuran, ergisaan kennamanii mana kanbiraaf tajaajila humnaa olii kennuun ni jira. Mindaan yeroo isaa eeggatee hinkaffalamuuf. Yoo komee dhiyeeffatan, dhaanamanii gamoo darbiin isaa ol fagoo irraa lafatti gadi darbatamu. Akkaataa kanaan, lammiileen keenya balaa du’aa fi hir’ina qaamaaf saaxilaman lakkoofsi isaanii eessaa fi eessa.” Jedhu Ob. Masfin.
Karaa biraas, gabaasa hogganaa kanaa irraa akka hubatamutti, ijoolleen biyyaa godaansa seeraan alaa kanaan biyyaa ba’an, baay’een isaanii balaa garaagaraaf saaxilamuu irratti argamu. Otuu daangaa darbanii gara biyya hormaa deemaa jiranii, ho’a gammoojjiitiin, beelaa fi dheebun, deemsa dadhabuun, … karaatti du’an kumootatti kan lakkaa’amanidha. Kanaan alattis, galaana irratti doonii garagaluun kan bishaan fudhatu, kan bineensi nyaatu, kan busaan ajjeesu, … baay’inni isaanii akka salphaatti kan himamu miti. Keessattuu, shamarran irratti yakki raawwatamu suukanneessummaa isaa himuun rakkisaadha. Waan qabatanii ba’an hunda karaatti saamamuun, dhaanamuun, dhiirota biyya halagaa baay’eedhan dirqiin gudeedamuun,… gochoota shamarran godaansa seenaan alaatiif mana isaaniitii bahan irratti raawwataman keessaa kanneen muraasa.
Walga’icha irratti keessummaa kabajaa ta’uun kan argaman Kab. Ob. Abdulaazii Mahaammad, Pireezidaantii I/A fi Hogganaa Biiroo Siviil Sarviisii fi Bulchiinsa Gaarii Oromiyaas gama isaaniitii waan jedhan qabu.
Godaansi seeraan alaa rakkoo ilaalchaan wal qabata yoo jennu maal jechuu keenya?
“Rakkoon kun kan amma jalqabame miti. Keessattuu, hawaasni qonnaan/horsiisee bulaa baadiyyaa isa magaalaa jiraatu caalaatti kan beekudha. Haa ta’u malee, rakkoon ilaalchaa kallattii kanaan jiru baay’ee kan hawaasicha keessatti hidda gadi fageeffatedha. Qaama hunda biratti ni beekama. Balaan lammiilee keenya karaa seeraan alaa biyyaa ba’an irratti qaqqabuu kan jalqabes, har’aa fi kaleessa miti. Kana irratti qaamoleen hundi ciminaan hojjechuu irratti harkifannaatu ture. Osoo hojjetameera ta’ee, godaansa seeraan alaa guutummaatti dhabamsiisuu-baannullee, hanga tokko hir’isuun ni danda’ama ture. Kun ammoo, rakkoo ilaalchaa irraa maddudha. Miidhaa godaansi seeraan alaa biyyaa fi ummata, darbees godaantota mataa isaanii irraan ga’u gadi xiqqeessanii ilaaluun isa tokko. Humni kun yaa’ee biyyaa godaanuun isaa kabajaa fi guddina dinagdee biyyaa irratti maal fida? Jedhanii dursanii yaaduu dhabuun ammoo isa kanbiraadha.” Jechuudhaan Kab. Ob. Abdulaaziiz haasaa isaanii kan eegalan.
Maatiin, manneen barnootaa, dhaabbileen amantii, afooshaaleen, maanguddoowwan, miseensonni dhaabaa, waajjiraalee fi qaamoleen dhimmi kun isaanilaallatu hundi, balaa balaa dhaloota humna misoomaa ta’e kana irratti qaqqabaa jiru biyya irraa faccisuu keessatti gaheen isaan irraa eegamu guddaa ta’uus Kab. Ob. Abdulaaziiz ni eeru.
Keessattuu rakkoo cimaan kan jiru maatii godaantotaa bira ta’uu kan eeran hogganaan kun haasaa isaanii itti fufuudhaan, “Har’a maatiin dhala isaaf hinquuqamu. Mucayyoon durbaa tokko ollaa isaatii biyya arabaa dhaqxee akka carraa yoo waa gudunfatee deebite, ishee ilaalee, bor mucaayyoo manaa qabu godaansaaf ommachiisuu eegala. Maallaqa isheen dhaqxee biyya halagatti gubattee, dararamtee fiduuf malee wanta ishee irra ga’uu danda’u yaaduu-dhabuudhaan. Akkaataa haala qabatamaa biyyi keenya har’a keessa jirtuutti, maallaqni maatiin baadiyyaa tokko waan qabu hunda gurguree br. Kuma soddomaa fi afurtama baasee ittiin mucayyoo isaa alatti erguun, asumatti ittiin hojii uummattee akka guddattu gochuun ni danda’ama. Dur akka beeknutti, haadhaa fi abbaan ijoollee isaan of jalaa baasanii gabaatti erguufillee murtii irra ga’uun isaan rakkisa. Jaalala guddaa ijoollee isaaniif waan qabaniif jechuudha.
Kanneen har’aa garuu, ijoollee isaanii godaansaaf sissi’eessu. Akkasiin ijoollee isaanii qaama fayyaa of jalaa qabanii gara biyyoota halagaatti erganii bor kan qaamni hir’ate ykn reeffidhufaaf. Kun ammoo rakkoon ilaalchaa maatii biraa kan ka’u ta’uu nu hubachiisa. Kanaafuu, hundi keenyayyuu balaa kana hir’isaa deemuuf, gahee gahee keenya bahuu qabna” Jedhaniiru.
Godina Shawaa Bahaatti, Luba Naannawa Lallabaa Amantii Ortodooksii kan ta’an Lubi Abbaa W/Gabreelis gama isaaniitiin akka jedhanitti, har’a biyyi keenya daandii guddinaa irra jirti. Mootummaanis, lammiilee hojii dhabdummaa keessaa ba’anii guddachuuf of qopheessan cinaa dhaabbatee deeggarsa isaan barbaachisu hunda godhaafii jira. Haadhaa fi abbaan maatii isaaniif ni wareegamu malee balaa biyya hormaatti isaa eeggachuu danda’uuf garaa jabaatee erguu hinqabu.
Lubi Abbaa W/Gabree/ dabaluudhaanis, “Haadhaa fi abbaan dhalatoota isaaniif Waaqa biratti itti-gaafatamummaa qabu. Yoo ijoolleen isaanii kaayyoo balaa akkasii qabuuf ka’an, gorsanii dhugeeffachiisuun irraa deebisuu malee, mataan isaanii kakaasanii balaaf erguu hinqaban. Bataskaanni Ortodooksii keenyas, akkuma kana dura sochii ittisaa fi to’annoo HIV/AIDS irratti hawaasa kiristaanaa dadammaqsuun gahee ishee bahaa turte, kana booda dhimma kana irrattis xiyyeeffannaa ol’aanaadhaan ni hojjetti” Jedhaniiru.
Sheek Hasan Mahaammad, godina Iluu Abbaa-Booraa irraa walga’icha irratti hirmaachuuf dhufan. Isaanis gama isaaniitiin akka jedhanitti, har’a biyya keenya keessatti hoodatu hojjetamaa jira. Lammiileen kaleessa hoji-dhabeeyyii turan, IMXn gurmaa’anii hojii uummatanii abbootii br. Miiliyoonaa ta’aa jiru. IMXn kun ammoo magaalota qofa osoo hintaane, gara magaalaatti gadi bal’ataa jira. Jijjiirama guddaatu dhufaa jira.
Dargaggoonni kallattii kanaan milkaa’ina argatan duroomanii gara investarummaatti tarkaanfataa jiru. Hojii dhabeeyyii kuma hedduutti lakkaa’amaniifs, carraa hojii uumaniiru. Lammiilee bifa kanaan socho’uu barbaadaniif, har’allee mootummaan leenjii, gorsaa fi iddoo hojii kennaa jira. Haala liqii maallaa itti argatanii fi gabaa keessa itti galan mijeessaafii jira. Biyya keessatti hojjetanii guddachuuf haalli gaariin otuu jiruu seeraan ala godaanuu maaliif akka barbaachise namaaf hingalu. Dhugaadhumatti rakkoo ilaalchaati. Kana ammoo hunduu karaa karaa amantii isaa irratti hojjechuu qaba. Maanguddoota, manneen barumsaa, afooshaalee fi kanneen biroos dabalatee.
Godaansi seeraan alaa nama dhuunfaa miidhaa godaansichi qabuuf of saaxilu darbee, maqaa biyyaa fi kabaja lammummaa irrattis balaa inni qabu, bal’inaan olitti argisiisuuf yaalii gooneerra. Dhimma kana irratti Amb. Diinaa Muftii, Dubbi-Himaan Ministeera Dhimma Alaa Repuubiliika Demokraatawaa Federaala Itiyoophiyaas haasofsiifneerra.
Amb. Diinaan, miidhaa godaansi seeraan alaa qabu waa hedduun wal qabsiisanii ibsu. Turtii isaan waliin taasifneen, odeeffannoo bal’aa arganne keessaa sababa dhiphina iddootiin, kanneen kanatti aanaan qofa gabaabsinee dhiyeessuuf dirqamneerra.
“Akkuma beekamu, har’a addunyaan biyya keenya kan ilaalu ija kaleessaatiin miti. Kaleessa, duubatti hafummaan, beelaan, waraanaan, bittaa hacuuccaan, … ture biyyi keenya kan beekamtu. Bittaan Dargii kufee daandiin demokraasii fi misoomaa erga jalqabamee kaasee garuu, seenaan fokkisaan durii sun jijjiiramee, har’a Itiyoophiyaan biyyoota adunyaa dandii guddinaa saffisaa ta’e irratti argaman muraasa keessaa ishee tokkodha.
Jijjiirama kana fiduu keessatti ammoo shorri dargaggoonni taphatan ol’aanaadha. Humni kun, humna misoomaa har’a biyyoonni dureeyyin addunyaa dinagdeen isaaii haala naasisaadhaan gadi bu’aa wayita jirutti, dinagdeen biyya keenyaa dijiita lamaan akka guddatu taasisee addunyaan akka dinqisiifatu taasisedha. Amma garuu, olola kiraa-sassaabdoota guddina biyyaafi fayyadamummaa ummataa hinbarbanneen oofamee, dallaalota keessaa fi alaatiin dogoggoramee godaansa seeraan alaaf yaa’aa kan jiru, humna misoomaa guddina dinaagdee fi ciminaa nageenya biyyaaf abdatamu kanadha” Jedhu Amb. Diinaan.
Godaantonni seeraan alaa humnoota shororkeessummaa fi kiraa-sassaabdummaaf akkamiin meeshaa ta’uu danda’u?
Akka Amb. dabalanii jedhanitti, godaansi beekamtii seeraan ala adeemsifamu kun, yeroo ammaa maqaa fokkisaa biyyattii irraa haqamaa jiru deebisee kan xureessu ta’uu irratti argama. Oomishaa fi oomishtummaa guddifnee beela kaleessa mallattoo keenya ture dhabamsiisaa wayita jirrutti, waraanni kaleessa biyya keenya hammacaa ture.
Maqfamee nageenyaan bkka bu’aa wayita jirutti, carraan hojii uummatanii ittiin guddachuu magaalaattis ta’e baadiyyaatti bal’inaan uumamaa wayita jirutti, carraan hojii uummatanii ittiin guddachuu magaalaatiis ta’e baadiyyaatti bal’inaan uumamaa wayita jirutti, mootummaanis kallattii hundaan gaaffiiwwan deeggarsa dhiyaatuufiif deebii uubsaa kennaa wayita jirutti, … lammiileen godaansa seeraan alaaf hiriiruun isaanii, biyyattiin xurii fokkisaa keessaa baate sanatti akka deebitu gochuudha.
Lammiileen kun, akka Amb. Jedhanitti, otuu bakka dhaquun ka’an hinga’in baay’een isaanii balaa garaagaraatiin karaatti du’u. Kanneen carraa argatanii ga’anis, biyya hormaatti rakkoolee garaa araa hanga badii lubbuu fi miidhaa qaamaaf isaan kennuuf saaxilamu. Mootummaan akkaataa deemsa isaanii waan quba-hinqabneef, yeroodhaan birmachuufii hindanda’u. Humnoota kiraa-sassaabdummaa fareen misoomaa fi farreen misooma biyya keenyaa ta’an harkatti kufaniis ergama badii raawwannaa fi nagaeenya biyyaa booressuu humnoonni kun kaayyeffatanii socho’an raawwachuufiif meeshaa ta’uus ni danda’u. Kun hundi godaansa seeraan alaan wal qabatee kan dhufudha.
Mootummaan deemsa karaa seera-qabeessaan mijeessaa osoo jiruu, godaansi seeraan alaa maaliif filatama?
“Haa ta’u malee, mootummaan akka mootummaatti, balaa godaansi seeraan alaa kun qaqqabsiisu maqsuuf, lammiileen biyya alaa ba’anii hojjechuu barbaadan akkaataa heera motoummaa irratti mirgi bakkaa bakkatti socho’uu isaanii kabajameefitti, gosa hojii irratti bobba’uuf deeman irratti leenjii ogummaa isaan horachiisu fudhatanii, shaakkallii qooqaa taasifatanii, haala qilleensaafi aadaa lammilee biyya sanaa gamanumaa beekanii karaa seera qabeessa beekamtii mootummaa qabuun akka deemaniif haala mijeessee ture.
Yoo karaa kana deeman, motoummaan hordofee mirga isaanii kabajsiisaaf.” Kan jedhan Amb. Diinaa Muftii, yeroo ammaa mootummaan federaalaa rakkoo godaansi seeraan alaa qabu irratti giddugaleessaa hanga gandaatti gadi bu’ee ummata kan hubannoo qabsiisuu fi lammiilee biyyoota alaatti rakkoolee garaagaraa keessa galan kara dippiloomaatawaa ta’een tattaafatee gara biyyaatti deebisu, … komiishinii Ob. Dammaqaa Mokonnon Muummicha Ministeeraa Itti-Aanaan durfamu hundeessee sochiitti akka galu taasiseera. Sochiin bifa kanaan jalqabames, bu’aa jajjabeessaa argamsiisaa kan jiru yoo ta’an, ADWUI fi mootummaa federaalaa, dhimma yaaddessaa ta’aa dhufe kanaaf, gara fuuladuraa keessa furmaati bu’uura hanga kennamutti nageenya lammiileef jecha, yeroodhaaf ittisa deemsaa taasisuuf kan dirqame ta’uus dabalanii nutti himaniiru.
Nutis, jalqabbiin kun tumsa qaamolee hundaatiin bu’a-qabeessa akka ta’u abdii qabnu ibsaa, dhimma kana irratti qophii marroo sadiif qindeessine asirratti goolabna.


text:
Raashiyaa
Raashiyaan (Afaan Raashiyaatin: Poccия), maqaa Raashiyaan Federeeshin jedhamun beekamti, biyya kaaba Yureeshiyaa kessatti argamtu. Raashiyaan sirna bulchiinsaa federaalawaatin kan ijaaramte yoo ta'u mootummaa pirezidaanttin hogganamuun bulti. Raashiyaan kutaawwan bulchiinsaa 83 of keessaa qabdi. Ballina lafaatin, Raashiyaan biyyaa guddaa yoo taatu, karaa kaaba-dhihaatii kaasee hanga kibba-bahaatti biyyoota akka Noorwey, Fiinlaandi, Istooniyaa, Laativiyaa, Lituhaniyaa fi Poolaandi, Beelaarus, Yuukireen, Jiyoorjiyaa, Azarbaajaan, [[[Kaazakistaan]], Chaayinaa, Mongooliyaa, fi Kooriyaa Kaabaatin daangeffamtee argamti. Galaanarraan ammoo Jaappaan wajjin karaa Galaana Okotisk, fi USA wajjin karaa bulchiinsa Alaaskaatin daangaa waliin qabdi. Biyyoota addunyaa keessaa, ballina lafaatin, Raashiyaan tokkoffaa yoo taatu, ballini ishiis iskuweer km 17,075, 400 (6,592,800 sq mi) ta'a. Kunis ballina lafaa (earth) kan namni irra jiraatu keessaa harka saddeet keessa harka tokko ta'a. Baayyina uummataatinis, bara 2012tti uummata miliyoona 143 qabaachudhaan, Raashiyaan addunyaarraa sadarkaa 9ffaa qabatte jirti. Ballina lafa Eeshiyaa gara kaabaa hunda dhuunfachuun, Raashiyaan lafaa fi qilleensa gosa adda addaa qabdu yoo ta'u taayim zoonii (time zone) 9 ballata. Raashiyaa addunyaarraa kuusaa albuuuda(mineral) fi humna (enregy resource) isa guddaa kan qabdu yoo ta'u oomisha boba'aa (oil) fi gaazii uummamaatin(natural gas) biyyaa olaantumaa qabdudha. Akkasumas bosona guddaa addunyaarraa qabachun ni beekkamti. Haroowwan Raashiyaa keessa jiran, bishaan sogidaawaa hin ta'in addunyaan qabdu keessaa harka afur keessaa harka tokko yoo ta'u Haroon Baayikaal qofti 20% qabata.
Seenaan Raashiyaa kan eegalu seenaa gosa Islaav Bahaa kan Yuurooppi Bahaa keessatti jaarraa 3ffaa fi 8ffaa giddutti mul'ate wajjin wal qabata. Mootummaan Ruus kan uummamte naannoo jaarra 9ffaa keessa dursaa waraanaa kan Varaanjiyaan fi sanyii isaatin. Bara 988 warri Ruus amantii Ortodoksii mootummaa Beezaantaayin irraa kan fudhatan yoo ta'u kunis aadaa warra Beezaantaayin fi kan Raashiyaa waltti akka makamu gochudhaan barkumee(millenium) dhuftuuf aadaan Raashiyaa ittiin beekkamtu akka uummamu godhe. Dhummarratti Ruus mootummaa xixiqqootti kan diigamte yoo ta'u lafti Ruus ballaan warra Mongoliin qabamee gabbaraa warra horsiisee bulaa Golden Horde ta'an. Boodarra suuta suutan Bulchaan Mooskoo inni Guddaan (Grand Duchy of Moscow) mootummoota xixiqqoo Raashiya naannoo tokko jiran walitti qabee Goolden Horde(Golden Horde) jalaa bilisa baase. Dhuma jaarraa 18ffaatti, biyyittiin karaa waraanatiin, karaa abuurutiinis baballattee Impaayera Raashiyaa ta'e, kunis seenaa keessatti Impaayera guddicha guddicha isa sadaffaa, kan Poolaandi Yuurooppii amma Alaaskaa Ameerikaatti ballatu ta'e.
Warraaqsa Raashiyaatti aansudhaan, Rippabiliika Federaalawaa Sooshaalistii Soovieyeeti Raashiyaa bulchiinsaa Tokkummaa Sooviyeet keessatti kutaa olaana kan qabdu taate. Tokkummaan Soovieyeet addunyaarra biyya Sooshaalistii hordoftu kan jalqaba fi biyyaa humna guddaa qabdu(superpower) yoo taatu Waraana Addunyaa II warri Allied Forces akka moo'atan gochuu keessatti ga'ee guddaa baate. Barri Sooviyeet jaarraa 20ffaa keessatti guddina teeknooloojii olaanaa kan fide yoo ta'u kana keessa tokko namni yeroo jalqabaaf lafa gadhiisee waaqati ol ba'uun (human space flight) tokko yoo ta'u kan biraa ammoo saatelaayitii waqarra ka'un. Federeeshiniin Raashiyaa diiggama Tokkummaa Sooviyeet kan bara 1991 booda bakka bu'utuu Sooviyeet taate.
Diinagdeen Raashiyaa addunyaarraa GDPn sadarkaa 9ffaarra yoo jiraatu, humna bituutin ammoo sadarkaa 6ffaa fi baasii humna waraanatiin sadrkaa 3ffaa qaba. Diinagdeen Raashiyaa addunyaarraa diinagdee baayyee saffisaan guddachaa jiran keessaa tokko. Biyyota addunyaarraa humna Niwukilerii ifatti qabaachun beekkaman shan keessaa Raashiyaan tokko wayita taatu kuusaa meeshaawwan jamaa balleessan (weapons of mass destruction) guddaas ni qabdi. Raashiyaan biyya humna guddaa qabdu yoo taatu miseensa dhaabbataa Kaawonsilii Nageenyaa Motummoota Gamtoomanii, miseensa garee G8, G20, Kaawonsilii Yuurooppi, Waliigaltee Diinagdee Eeshiyaa Paasifiik, Dhaabbata Walgargarsa Shaangaayi, Gamtaa Diinagdee Yureeshiyaa, Dhaabbata Nageenyaa fi Walgargaarsaa Yuurooppi, Dhaabbata Daladala Addunyaa, fi dura buutuu Tokkummaa Mootummoota Of danda'aniiti.
Warraaqsa Raashiyaatti aanudhaan, Rippabiliika Federaalawaa Sooshaalistii Soovieyeeti Raashiyaa bulchiinsaa Tokkummaa Sooviyeet keessatti kutaa olaana kan qabdu taate. Tokkummaan Soovieyeet addunyaarra biyya Sooshaalistii hordoftu kan jalqaba fi biyyaa humna guddaa qabdu(superpower) yoo taatu Waraana Addunyaa II warri Allied Forces akka moo'atan gochuu keessatti ga'ee guddaa baate. Barri Sooviyeet jaarraa 20ffaa keessatti guddina teeknooloojii olaanaa kan fide yoo ta'u kana keessa tokko namni yeroo jalqabaaf lafa gadhiisee waaqati ol ba'uun (human space flight) tokko yoo ta'u kan biraa ammoo saatelaayitii waqarra ka'un. Federeeshiniin Raashiyaa diiggama Tokkummaa Sooviyeet kan bara 1991 booda bakka bu'utuu Sooviyeet taate.
Diinagdeen Raashiyaa addunyaarraa GDPn sadarkaa 9ffaarra yoo jiraatu, humna bituutin ammoo sadarkaa 6ffaa fi baasii humna waraanatiin sadrkaa 3ffaa qaba. Diinagdeen Raashiyaa addunyaarraa diinagdee baayyee saffisaan guddachaa jiran keessaa tokko. Biyyota addunyaarraa humna Niwukilerii ifatti qabaachun beekkaman shan keessaa Raashiyaan tokko wayita taatu kuusaa meeshaawwan jamaa balleessan (weapons of mass destruction) guddaas ni qabdi. Raashiyaan biyya humna guddaa qabdu yoo taatu miseensa dhaabbataa Kaawonsilii Nageenyaa Motummoota Gamtoomanii, miseensa garee G8, G20, Kaawonsilii Yuurooppi, Waliigaltee Diinagdee Eeshiyaa Paasifiik, Dhaabbata Walgargarsa Shaangaayi, Gamtaa Diinagdee Yureeshiyaa, Dhaabbata Nageenyaa fi Walgargaarsaa Yuurooppi, Dhaabbata Daladala Addunyaa, fi dura buutuu Tokkummaa Mootummoota Of danda'aniiti.
Cite error:
tags exist, but no
tag was found