text:
➔ Kaayyoo Jireenya Kee Beekuun Ilaalcha Sirrii Akka Ofiif Qabaattu Si Taasisa.
➹➹➹
“Dandeettii jaallachuu yoo qabaatte, jalqabaa ofii kee of jaalladhu!” Chaarles Buukowiskii
➔ Ilaalchi ati mataa keef qabdu kaayyoo jireenya kee galmaan ga’uuf baay’ee murteessaadha.
Akkamitti akka of ilaaltu sirreessuun imala gara jireenya mo’ichaatti taasistuuf utubaadha. Sammuu kee waa’ee kee maal amana? Sammuu kee eenyu siin jedha? Hiika siif kennuu kana hoo eessa fide?
➔ Namni kamuu addunyaa mo’ichaa keessa seenuun dura sammuu isaa keessaatti ilaalcha mo’ichaa gonfachuu qaba. Daldalaa yoo taate hojii daldalaatti milkaa’uu kee dura sammuu kee keessatti ilaalcha mo’ataa qabachuu qabda.
Haalota si mudatan hundaa dursitee mo’aachuu qabda. Dursitee sammuu kee keessatti utuu hin mo’atiin haala mo’attuu hin qabdu.
➔ Baay’een keenya ilaalchi sammuun keenya nuuf qabu maddoota dogoggoraa irraa waraabame.
➔ Ijoollummaa keenyatti wantoota maatiin nutti himaa nu guddisan amanna. Sammuu keenya wantoota hawaasni naannoo nutti himan amana. Akka ofii keenya taanee jirrutti utuu hin taane, akka namoonni kaan yeroo adda addaatti nuun jedhanitti of ilaalla.
➔ Eenyummaa sammuun keenya itti nu beeku eenyummaa keenya isa sirrii ta’uu fi dhiisuu isaa mirkaneeffachuu qabna. Eenyummaa kan keenya hin taane fudhanne yoo jiraanne yoomuu kaayyoo jireenya keenyaa raawwachuu hin dandeenyu.
➘
E홚홣홮홪홢홢홖홖 홠홖홣 홠홚홚 홝홞홣 황홖홖홣홚 홛홪홙홝홖황황홚홚 홮홤홤 홟홞홧홖홖황황홚 홮홤홤홢홪홪 홠홖홖홮홮홤홤 홟홞홧홚홚홣홮홖 홠홚홚 홧홖홖홬홬홖환홝홪홪 홝홞홣 홙홖홣홙홚홚홨홨홪! 홠홖홣홖홖홛홪홪, 홚홚홣홮홪홢홢홖홖 홠홚홚 홦홤홛홖 홦홖홗홖홖홙홝홪홪 홟홞홧홖홖홙홝홪! @Abdi Amin Bakar
➡ Daandii Milkaa’inaa Si Bira Jiru Dhiistee, Barbaaduuf Hin Joorin.
➶➶➶➶➶➶➶➶➶➶➶➶➶➶➶➶➶➶
➣ Atis akka nama biraa hojjettee milkaa’uu ni dandeessa. Innis qabeenya isa si keessatti kuufamee jiru, dandeettii kee beeki. Dandeettii qabdu sanas ofitti amanamummaa dabaali.
Anis akkuma nama kamiyyuu milkaa’uu nan danda’a jedhii of amansiisi. Sammuun kee eenyummaa ati itti himteen akka fakkii kee kaasu hin dagatin.
➣ Anis jabaadhaa, nan danda’a yoo jette, Eeyyee ni dandeessa jedhee, nama jabaa akka taate fakkii kee kaasa. Miiraafi qaama kees hogganee gara dirree hojiitti qajeelchaa.
Yoo akkas goote qaamni alaa galma keerraa si ittisuu hin jiru. Tulluu fedhe baatee, laga meeqas qaxxaamurtee, xaxaa si dura jirtu kukkutte gonfoo moo’ichaa kee harkaan qabatta.
➣ Uumama milkaa’uuf uumamte waan taateef wanti geepha (waancaa) kee si dhabsiisuu hin jiru. Yoo si mataa kee ta’e malee!
Ati nama addaa waan addaa addunyaaf fidee dhufe ta’uu kee hin dagatin.
@Abdi Amin Bakar
➣ Galmi si eeggatu akka jiru, yoo hin beektu ta’e bari, yoo ni beektaa ta’e immoo haala keessa jirtuufi naannoo kee marse, kufaatii si muudate, sadarkaa barnoota kee hin ilaalin, qabeenyafi fira qabaachuufi dhabuu kee hin ilaalin, galma kee gahuuf waraana Impaayera naannoo kee kana jiksee galma kee si geessisuu qopheeffadhu. Innis nama addaa galma sana seenuuf uumamte ta’uu kee libsuu ijaafillee hin dagatin.
➣ Sammuu akkasitti yaaduufi onnee akkanatti onnatu malee galma ofii gahuun hin yaadamu. !
➘➘➘➘➘➘➘➘➘➘➘➘➘➘➘➘➘➘ Of Beeki! Of Beekuun Of Ta’uudha. Ofta’uun Immoo Nama Ta’uudha. Nama Ta’uun Immoo Namaaf Ta’uus Akka Dabalatu Hin Irraanfatin!
✅Mul’anni dhugoomu, gatii baasuu gaafata!
~
Guyyaa tokko dargaggeessi tokko, namicha beekamaa Girikii Sooqiraaxas jedhamu bira dhaqe! Akkuma beekamu Sooqiraaxas seenaa Girikii keessatti nama beekamaa fi hojiin isaa fiixaan ba’iinsa qabudha. Dargaggeessichis akkamitti akka Sooqiraaxas fiixaan ba’iinsa argatee fi beekamuu danda’e gaafate.
Sooqiraaxasis dargageessichaan dhoksaa mikaa’inakoo sitti himuu nan danda’a jedheen. Sana booda dargaggeessicha fudhatee naannoo laga ta’eetti geesse!
Lagicha bira wayita ga’initti akkas jedheen. Sooqiraaxas namichaan. “Amma dhoksaa fiixee milkaa’insa koon sitti hima waan ta’eef, sirriitti na dhaggeeffadhu”. Dargaggeessichis, “Tole!” Jedhee dhaggeeffachuutti ka’e.
Sooqiraaxas mataa dargaggeessichaa qabee, bishaan keessa seensise! Humnaan bishaanichuma keessa osoo dargaggeessichi ba’uuf wixxiffatuu daqiiqaa muraasa bishaanichuma keessatti gadi qabee tursiise. Dhuma irratti erga dargaggeessicha gadi-dhiisee booda gaaffii akkas jedhu gaafate. “Amma yeroo morma kee oliin bishaanicha keessa, turte maal hawwaa turte?” Jedhee gaafate. Dargaggeessichis hafuura guddaa baafachaa, ” humnaa olitti waan ani hawwaa ture yoomumman ba’ee qilleensa fudhadha? Jedheen hawwaa ture!” Jedhee deebiseef!
Sana Sooqiraaxas dhoksaan fiixaan ba’iinsa kootii kanuma ittiin jedhe. “Dargaggeessichi maal jechuudha?” jedhee deebiseef! Sooqiraaxas ammoo, “Akkuma yeroo bishaan keessa turte hawwii guddaan qilleensa hawwaa turte osoo, fiixaan ba’iinsas hawwitee bira ga’uuf wixxiffattee!” Jedheen
#Walumaa-galatti, gatiin nuti mul’ata keenyaaf baasnu galma ga’iinsa mul’ata keenyaaf murteessaadha.
Follow Share Facebook Page Abdi Amin Bakar


c: text/html

text:
Labsii yeroo hatattamaa, hidhaa, seera lammummaa nama irraa mulqu, fi tarkaanfiin farra shorokeessummaa fudhatamu safuu fi bilisummaa Awoppaan qabdu balaa irra buusa jedha gabaasi haaraan Amnesty International har’a baase.
Haleellaan shororkeessummaa guutummaa gamtaa Awropa keessa ka jiru haala nageenyaa jijjiiree jira.
Gabaasichi mootummaan mirga namaa eegisisuuf tattaaffii inni godhu irraa qabee mootummaan nageenya eegsisuuf mirga namootaa inni ugguru of keessaa qaba.
Biyyoonni miseensota gamtichaa 14 irratti qorannaa geggeessameen mirgi namaa kan akka icitii dhuunfaa saaxiluu, yaada ofii walabummaan ibsuun ugguramuu fi bakaa bakkatti sosso’uuf yaaddoo jiru, fi seera lammummaa nama irraa mulqee biyya bakka dararaan nama irra ga’utti nama deebisan dhimmootii yaaddoo uuman keessaa ti jedha gaaasichi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Amerikaa ganna kudhanii asittuu Osaamaa Bin laadiniin jecha qotatee boollaa hin seentu urtee garaa waaqa hin seentu garuma ati jirtutti faanuma te jirra jette fakkaatu kaaniin ganna 10 dabarnii akkanuma nama kana barbaadaa baate.
Nama isa qabee fidee ykn gara innii jiru argee iyyaheef horii miliyoona hedduu kenninaa jettee addunyaalleetti labsatte.
Waraanii Amerikaa akkamitti Osaamaa Binlaadin gaadee qabate?Qabiitii Osaamaa Binlaadin prezdaantiin Amerikaa Barack Obaamaatti eda galagal labse.Osaamaa Binlaadin ya ijjeefamee waraanii Amerikaa reeffa isaallee harkaan gahate.
Akka bulchoota Amerikaa keessaa tokko jedhetti, duulii Osaamaa ijjeessuuf xuyyuura diqqaa tokkoon bahe mala jabaa du’aa fi jireenna jidduu dabree lafa Osaamaan itti dahate teessoo mootummaa Paakistaan Islaamaabaad gara ollaa Abbottabaditti dabre.
Yoo achiin bahan manii Osaamaan itti dahate waan ganna 4-5n duratti jaaran fakkaata. Dallaa guddoo ka gubbaallee sigiingii ykn shiboo electrikii qabduun marsan fooddaa ykn diqqoo alaan argan,balbala waayyin ufi irraa eegan lama qaba.Duulii kun manii Osaaamaa kun interneetii fi bilbilallee qabaachuu dhabuu isaa arge.
Itti gaafatamaan mootummaa Amerikaa ka waan kana dubbate tana malee yoo duulii Amerika kun dhufe Osaamaan qabaallee dhowwatee waraana kanaan du’e.
Akkuma taateefuu waraanii Amerikaa dameen Navy Seal bulchoota naannoo Paaksitaan ufilleetti hin dabalatin lolee Osaamaa ijjeesee haga daqiiqaa 40 achi turee waan guru guuree achii yaahe.
Waraan kana keessatti namii dhiiraa Osaamaa malee nama sadiitti dhumate tana keessaa lama nama Osaamaa oduu guru sadeessoo ammoo ilmaa Osaamaa angafa keessaa tokko jedhan.
Mee waan tana irratti qopheessine MP3 tana irraa caqasaa.


text:
OdeeyfannooOdeeyfannoo Biyyaa
Manni murtii Federaalaa Hooggantoota KFO Iirratti hidhaa addaa murteesse
Manni murtii Federaalaa Hooggantoota KFO Iirratti "dhaddacha jeeqan" jechuun hidhaa ji'a jahaa murteesse
Manni Murtii Federaalaa guyyaa har’aa hooggantoota KFO galmee Obbo Gurmeessaa Ayyaanoo jalatti himataman keessaa, Obbo Baqqalaa Garbaa,Obbo Dajanee Xaafaa,Obbo Addisuu Bullaallaa fi Obbo Gurmeessaa Ayyaanoo irratti sababa dhaddachaa jeeqxan jedhuun hidhaa adabbii addaa baatii jaha(6) itti murteesse.
Qondaaltota mootummaa kanaan dura mana murtiitti dhiyaachuun ragaa ittisaa akka ta’an yaamamamuun isaanii niyaadatama. Haata’u malee manni murtichaa qondaaltota mootummaa wantoota xixinnoo hundaaf gara mana murtii yaamuun hin barbaachisu jechuun, waamicha kanaan duraa godhamee ture diige. Kanuma hordofuun himatamtoonni iyyaannoo dhiheessaniin, “kanaan dura abbaan alangaa Qondaaltota mootummaa yaame nurratti ragaa yeroo baasisaa turetti manni murtii waan tokko hin jenne. Amma yeroo nuti ragaa ittisaatiif yaamnetti sababa akkanaa kaahuun sirrii miti” jechuun,hooggantoonni KFO mirgi isaanii akka kabajamuuf mormii dhageessisaa kan turan akka ta’e gabaasni arganne ni mul’isa.
Manni murtii Abbaa seera Zar’aay Gabrasillaaseetiin hoogganamu iyyannoo isaanii eega kuffisee booda, himatamtoonni gamtaadhaan,”uummata Oromo wagga 26 guutuu ajjeessaa turtan, Ummata Itoophiyaa waggaa 26 guutuu dararaa turatan, ajjeechaa fi dararaan nurratti haadhaabatu” jechuun mana murtii keessatti mormii isaanii kan dhageessisaa turan akka tahe gabaasni argame ni ibsa.


text:
WASHINGTON, DC — VOA
Keenyaa Kaaba Bahaa naannoo Mandheeraatti kaleessa dhukaasa konkolaataa geejjibaa irratti Alshabaab dhukaase jedhameen lubbuun nama lamaa darbee; namootni shanimmoo madaa’ani. Imaltoonni musliimaa konkolaaticha keessa turan Kiristaanota ajjeefamuuf turan dhoksuun lubbuu isaaniis beekamee
Magaalaan mandeeraatti dhaqqabe reefuu waggaa guuta, ajjeechaa yeroo sanaatiin namootni 28 du’uun kan yaadatamu yoo ta’u, kaleessas haaluma wal fakkaatuun hidhattoonni miseensa Alshabaab ta’uu hin hafne jedhamanii shakkaman namoota gara Nairobi dhufan irratti balaa dhaqqabsiisaniin lubbuun nama lamaa darbee shanimmoo miidhaan qaamaa irratti dhaqqabeera.
Gaazexaan Keeniyaa “Daily Nation” jedhamu akka namoota achi keessa turan waabeffatee gabaasetti, hidhattoonni balaa kana geessisan achii as bahuun dhukaasa imaltootatti bananiin miidhaa geessisani. Sana boodas namoota amantaan filuuf yoo warra musliimaa imala sanarra turan foo’uuf jedhan hordoftoonni amantaa Islaamaa achi keessa turan garuu adda ba’uu diduun Kiristaanota konkolaataa sanirra isaanii waliin turan hambisaniiru.
Bulchaa Kutaa Mandeeraa kan ta’an Mr. Abdurraahimaan Roobaas namootni naannoo sanaa warra musliima hin taanerraa adda bahuu diduudhaan itti iyyanii namoota miidhaa geessisuuf dhufan kana balaa cimaa osoo isaan hin geessisin hambisaniiru jedhan. Gargaaraan konkolaatichaa balaa kanaan lubbuun isaa yoo dabartu, konkolaachisaa konkolaatichaa irras balaan xiqqaan dhaqqabuun isaa Gaazexaan Daily Nation gabaaseera.
Itti gaafatamaan dhimma nageenyaa biyya keessaa ka Keeniyaa Mr. Joseph Inkaayiserii namootni kun adda wal foyuu diduun gocha gaarii hojjetan jechuun dubbatan
“Hundumti keenya lammilee keeniyaati. Amantiidhaan gargar hin qoodamnu, namni fedhe amantii fedhehordofuu danda’a garuu nuti, lammilee tokko. Nuti obboleeyyani , obboleewwan keenya kan ta’an hawaasni muusliimaa dhaamsa gaariidha nuuf dhaaman” jedhu
Namootni balaan irra gahe kuni kaan isaanii kabaja ayyaanaatiif gara Nairobi kan dhufaa turan yoo tahu, kabaja ayyaana gannaa guyyoota muraasaan booda kabajamu ilaalchisuun eegdonni mootummmaa biyyattii karaa hundaan hordoffiirra jiraachuu isaanii Mr Inkaayiseeriin dubbataniiru.
Bara 2013 as qofaa lammileen keeniyaa 327 ta’an balaa Alshabaab qindeesseen lubbuu isaanii dhabaniiru.


text:
Mootummaan Itiyoopiyaa, addi bilisummaa uummata Tigraayii fi kanneen walitti bu’iinsa naannoo Tigraay keessatti hirmaatan martinuu dubbiif wal barbaaduu dhaabanii, mirga namaa eegsisuu akkasumas gargaarsa namoomaaf danqaa malee daandiin akka saaqamuu fi himannaa fixiinsa qabatamaa dhiyaateef qorannaan walabaa akka geggeessamu walii galteen akka jiraatu kan gaafatu kongresiin Ameerikaa yaaa murtii dhiyeessee jira.
Yaadi murtii kun mootummaa Itiyoopiyaa fi TPLF gidduu kan jiru muddamsuun siyaasaa gara walitti bu’iinsaatti ce’uu isaa fi hookkara siivilota irratti oofamuus cimsee balaaleffata.
Yaadi murtii dhiyaate sun, loltoonni Eertraa Itiyoopiyaa keessaa akka ba’an kan gaafatu yoo ta’u, walitti bu’iinsi Tigraay keessaa hatattamaan akka dhaabatu, qaamotiin walitti bu’iinsa sana keessa jiran martinuu mirga namaa eegsisuuf akka hojjetan yaadachiisa.
Yaadi murtii sun dhaaboliin Ameerikaa ka sirnaa, walitti bu’iinsi sun akka dhaabatuuf akka jajjabeessan akkasumas gargaarsa namoomaaf deggersa akka godhan gaafata.


text:
Waggaa waggaan Onkololeessa 16 kan kabajamu guyyaa Nyaataa kan adunyaa dursee gabaasaan haaraa dhaabbata qorannoo imaammata nyaataaa kan addunyaan ba’e akka agarsisuutti,mucaan gadameessa haadhaa keessatti uumamee hanga dhalatee waggaa lama guutuutti nyaata wal qixxaataa dhabuun, midhaa daran guddaa kan waggootii dheeraaf turu irraan ga’a jedha.
Beelli bara ijoolummaatti mudatu guddina qaamaa fi yaada sammuu miidhee, ijoolleen barnoota isaaniin milkaa’ina akka hin arganne gochuun booddetti waan hambisuuf jecha, warra kaan caalaa barumsa isaanii xumuruuf yeroo dheeraa turu jedha gabaasaan ba’e.
Rakkoo kana dhabamsisuuf, Namoonni siyaasaa warri aangoo of harkaa qaban fi qaamoleen waan kana hojii irra oolchuu danda’an qooda fudhachu qabu jedha gabaasaan haaraa ba’e kun.
Gama kaaniin immo, Jarmayaan Fannoo fi Baatii diimaa kan sadarkaa addunyaa akkasumas gareen wal taatoota GAVI ykn (GAVI Alaayaans) akka jedhanti Talaaliin yeroo ijoollummaa kennamu lubbuu miliyoona hedduu du’a irraa oolchuu danda’a.
Garuu jedhu, mallaqa dhaba irraa kan ka’e amma iyyuu dhukkuboota silaa Talaaliin ittifamuu danda’aniin daa’imman dhumaa jiru. Gamtaan GAVI Alaayaans jedhamu, biyyoota addunyaa irratti hiyeeyyii ta’an keessatti tallaaliin akka raabsamuuf kan hojjataa jiru yoo ta’u, maallaqaanis deggeersa kenna.
Du’a silaa ijoollummaatti dhaqqabu danda’u miliyoona 5.4 hambisuu danda’eera. Waggootii dhufan 5 keessatti immo, Raabsaan Tallaalii akka guddatu gochuun ijoollee miliyoona 4.2 ta’an du’a irraa hambisuuf karoorfatee jira.
Gabaasa guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa.


text:
Gabaasa tarkaanfii Waraana Bilisummaa Oromoo WBO guutuu Oromiyaa keessaa kan guyyaa kaleessaa!
Hagayyaa 8, 2021
Waraanni Bilisummaa Oromoo WBO’n Godina Gujii keessatti magaalaaleef baadiyyaa dhuunfachuu, Oromiyaa kutaa addaa addaa keessatti tarkaanfii itti fufe jiraachuu hime.
Gabaasa Keelloo Miidiyaan argateen waraanni Bilisummaa Oromoo WBO’n Kibba Oromiyaa godina Gujii Lixaa aanaa Bulee Horaa ganda Roobii keessatti magaalaa dhuufachuun tohannaa isaa jala galchuu suir-sagalee yookan Vidiyoo waraabee lakkiseen agarsiisee jira.
WBO’n haleellaa qaamolee mootummaaf waraana isaanii irratti fudhachaa jiru jabeessuun, injifannoowwan gurguddaa galmeessaa jiraachuu itti fufuu isaa mirkaneessaa jira.
Achuma Kibba Oromiyaa godina Gujii Bahaa aanaa Liiban ona Dhakaa Qallaattii jedhamutti Kaambii waraana mootummaa irratti tarkaanfii fudhateen miidhaa guddaa irraan gahuu beeksiseera. Tarkaanfii har’a Hagayya 7,2021 fudhate kanaan humna waraanaa mootummaa ajjeesuuf miidhaa ulfaataan irraan gahuu WBO’n beeksisee jira.
Akkasuma guyyaa har’aa WBO’n Kaambii waraanaa mootummaa kan Kaaba Shaggar aanaa Dagam ganda Yaayyaa Haroo keessatti argamu haleeluun waraana mootummaa nannichaa ari’ee baasuu isaa beeksiseera.
Onuma Salaalee keessaa magaalaaleen Ulaa Uummoo fi Alii Dooroo jedhaman halkan edaa WBO’n dhuunfatamuu Keelloon odeeffatee jira.
Salalee guutummaan dhuunfachuuf haleellaa gaggessaa jiraachu hima waraanni Bilisummaa Oromoo. WBO’n tarkaanfii har’a Hagayya 7,2021 Salaalee ona Kuyyuu irratti ganamaa qabee guyyaa kana gaggeessaa tureen waraana mootummaa 60 ol ajjeesuun baayyolii isaanii madeessee kaan baqatee utuu fiiguu hallayyaatti nam’uu isaa himeera. Ona Kuyyuu keessatti meeshaa waraana hedduu galii qabsoo Bilisummaa Oromoof oolchuu kan hime WBO’n, Bkm 1, Qawwee AKM 20 fi rasaasa lakkoofsaan hedduu ta’an hiikkachuu ibseera.
Achuma Salaalee ona Dagam irratti tarkaanfii WBO’n har’a fudhateen 15 ol ajjeesee madoo patiroolii Kuyyuu gara Fiicheetti qaamni mootummaa fe’achuu beeksise. Konkolaatotaaf meeshaa waraanni mootummaa dhimma itti bahu kan isa hin fayyadne hedduus onicha keessaa abiddaan barbadeessuu WBO’n ibsee jira.
Gabaasa WBO’n baasaa jiruun daandiin Kaaba Itoophiyaa seenu Oromiyaa Salaalee keessa darbu dhibbantaa hedduun WBO’n qabamee jiraachuun ibsameera.
Salaalee ona Warra Jaarsoo keessattis waraana mootummaa hedduu ajjeesuun Qawwee AKM 50 ol waraana mootummaa irraa hiikkachuu WBO’n beeksise.
Tarkaanfiiwwan Oromiyaa kutaalee adda addaa keessatti gaggeessaa kan jiru WBO’n, Lixa Oromiyaa godina Wallagga Bahaa aanaa Limmuu Galiilaa, akkasuma aanaa Nuunnuu Qumbaa jalaa bakkoota hedduu dhuunfatee jiraachuu WBO’n zoonii Lixaa beeksiseera. Aanaa Nuunnuu Qumbaa ganda Hora Baacaa jedhamutti WBO har’a Hagayya 7,2021 tarkaanfii laalessaa fudhachuu isaa beeksiseera.
Torban kana aanaa Nuunnuu Qumbaa bakka addaa Birinqaas jedhamutti humna waraanaa mootummaa hedduu isaanii ajjeesuuf bakka sanaas ari’ee baasuun gabaafamee jira.
Haaluma wal fakkaatuun WBO’n Zoonii Lixaa guyyaa kaleessaa Hagayya 6,2021 tarkaanfii Qellem Wallaggaa aanaa Yaamaaloogii Walal ganda Gurraattii Walalla bakka addaa Molee jedhamutti fudhateen waraana mootummaa hedduu ajjeesuuf madoon adabuu beeksisee jira.
Tarkaanfii WBO kan gama Kibba bahaa Oromiyaa arganneenis qaamolee waraana mootummaa hedduu isaanii haleeluun himame.
Haala kanaan WBO’n Kibba baha Oromiyaa godina Baalee keessatti haleellaa fudhateen waraana mootummaa 56 ajjeesuun meeshaa waraanaa hedduu irraa hiikkachuu beeksiseera. Meeshaa waraanaa AKM 16 waraana mootummaa irraa hiikkachuus ibsee jira


text:
Ni moona!!
Oromo TV: Haala Yaroo Impaayera Toophiyaa fi Qabsoo Bilisummaa Oromiyaa
የመቀሌ ነዋሪዎች የአልጀርሱ ስምምነት የፈረሰ ውል እንደሆነ በመግለፅ የተቃውሞ ድምፃቸውን አሰምተዋል።
OMN FINFINNEE: QEERROO SHOW (Adol 18, 2018)
Turtii hidhamtoota Siyaasaa duraanii Injinar Masfin Abbabaa fi obbo Masfin Ittaana waliin
Yaadachiisa:
=========
Namoota jecha “gaallaa” jedhanii barreessan ykn dubbataniif deebii hin kenniinaa; sababni isaa, nuti Oromoo dha. Yoo Oromoo jedhan qofaa deebii itti kenna. Akkasumas, namoota “shanee” jedhaniif illee deebii hin kenniinaa. Namooti hedduun dhibee mataa waan qabaniif, jechoota akkanaa fayyadamanii xiyyeeffannoo ykn gabaa argachuu barbaadu; akkanaanis keessoo isaanii gammachiisu.
Nama namummaa keessaa bahe, yoo dandeessan wal’aanaa; dhibamtoota wal’aanuun eebbifamaa dha.
Yeroo kana diinni keenya roga hedduun shira dalagaa jiran. Amma Oromoon dhaaba siyaasaa fedhe jala jiru, Dantaa Oromoo Fi Oromiyaa tuksuu irratti waliitumsuu qaba. Oromoo fi Oromiyaan yoo hin jiraanne, siyaasti keenya gatii hin baasu. Amma siyaasaan waldura dhaabbachuu xiqqeessuun barbaachisaa dha. Oduu baay’isuu irra ijaarsa irratti hojjachuunis murteessaa dha. Amma hojiin dursinee argamuu qabna. Namni hojii dhiisee oduu irra ooluu baay’isaa jira. Kun sirratuu qaba. Oduun gaarii dha; hojiin gaarummaa dha. Hojiin Oromoo fi Oromiyaa bira haa dhaabbannu!!
#Hojii #Hojii #Hojii
Simbirtuu: Miseensa jajjabeefi leenjisaa jajjabee kan dubbatan caqasaa.
– Oduunis jira


text:
Boqonnaa Sammuu-Kutaa 3ffaa
Jechoota baay’ee google search irratti barbaadaman keessaa tokko ‘Boqonnaa Sammuu’ jecha jedhuudha. Yeroo darbee kutaa lama baase ture. Haa ta’uu malee namoonni garmalee waan barbaadaniif kutaa 3ffaa itti fufu dirqame. Kunoo kutaa sadaffaa dubbisuu itti fufaa.
1.Interneti fi Tv daangeessi– wantoota sammuu namaa diiganii fi jeeqan keessaa tokko interneeti fi Tv dha. Kunniin lamaan meeshaa waraana sammuu nama irratti banamaniidha. Midiyaan brainwash(yaada qabatan akka jijjiran godhuu meeshaa waraana isa badaa ta’ee jira.) dhugaa soba,soba dhugaa fakkeessun sitti dhiheessa. Sammuun tee akka jeeqamtu si godha. Oduun halkanii guyyaa mana keessa kaakisu sammuu keenya irratti miidhu hangam akka geessu sirritti hubanne jirraa? Sa’aati meeqa Tv jalatti diriirfanne akka teennu sirritti hubanne jirraa? Filmii waraana fi sodaa kan onnee nama dhoosan guyya guyyaan bahan hangam sammuu keenya akka jeeqan sirritti hubanne jirraa? Dhugumattii Tv fi interneeti irratti yeroo gubuun addunyaa hin jirre jiraacha jirra.
Interneeti irratti fedhii daangaa hin qabne argachuuf oli gadi fiigna. Chaatin as jira,nama beekkama ta’uuf dharra’uun asu jira. Har’a chaati yoo hin godhiin akka waa dhabnetti nutti dhagahama. Chaatin waan boqonnaa sammuu nu kennu nutti fakkaata garuu jala sammuu keenya nyaate fixaa jira,sammuun teenya akka jeeqamtu godhaa jira. Jechoota hin taane barreessun boodarra gubaa aarii fi gaabbitiin of gubna. suuraaleen interneeti irratti postii goonu hoo hangam sammuu keenya jeequ? Wanta barreessinu yookiin suuraa postii goonu namoonni Like yoo hin godhiin sammuun keenya hangam akka jeeqamu hubanne jirraa? Barbadaa’insa(bombardment) midiyaan nutti fide mee ilaala?
Eeti akkuma midiyaan faydaa qabuu miidhas qaba. Fayda fi miidhan isaa haala itti fayyadama keenya irratti hundaa’a. Midiyaa nutu too’achuu qabaa malee akkamitti inni too’ataa? Boqonnaa sammuu argachuuf midiyaa haala daangaa qabeessa ta’een fayyadamu qabna. Sa’aati 24 Tv fi YouTube jala ta’uun sammuu keenya dhoosu hin qabnu. Filmii warraa dhihaa ilaalun sammuu keenya maalif dhosnaa,boqonnaa maaf dhabsiifnaa,yeroo addunyaa gabaabdu tana maaliif qisaasessinaa? Filmii gara fokkoottu nama harkiisan ilaalun sammuu namaa jeeqa,dandeetti yaadu fi xinxalluu liqimsa,Rabbirraa nama fageessa,sheyxaanatti nama dhiheessa,qalbii namaa gogsa,walitti suntursa,jireenya dukkaneessa. Kanaafu Rabbiin sodaanne filmii ilaalu yoo dhiisne boqonnaa sammuu ni arganna.
Akkasumas sa’ati sa’aatin interneeti cheki gochuun sammuu keenya dhuffisuu hin qabnu. Wanta interneeti irratti hojjannu too’achu qabna. Chaati hir’isuu yookiin guutumaan guututti dhiisu,suuraa postii gochuu dhiisudha. Suuraa postii gochuun akka ijji nama sirra buutu si godha,keessa kee qoqora,boqonnaa sammuu si dhabsiisa.
Meeqa keenyatu beekkama ta’uuf interneeti irratti waa meeqa hojjanna. Like fi share baay’ee argachuuf waa meeqa goona. Mee waa’ee beekkama ta’uuf dharra’uu abbootin salafaa keenya jedhan muraasa haa eerru.
“Ibrahim ibn Adham: Gabrichi beekkama ta’uuf dharra’u Rabbiif nama haqaa hin taane.
Dawud al-Ta’i– “Akkuma leenca irra dheessitu namoota irraayis dheessi.(Beekkama ta’uuf isaanitti hin fiigin)”
Bishr ibn al-Haaris: “Nama tokkoyyu hin beeku kan beekkamti jaallatu amantii isaa kan dhabe fi salphataa ta’ee malee. Namni Rabbiin sodaatu ummata keessatti beekkamaa ta’uuf hin dharra’u. Namni namoonni hunduu akka isa beekan jaallatu mi’aa aakiraa gonkumaa hin dhandhamu.”
Sufyan al-sawri: “Osoo beekkamaa hin ta’in aalima(hayyuu) ta’uu yoo dandeesse,akkas godhi. Dhugumatti namoonni wanta si keessa jiru yoo beekan foon kee nyaatu.”1
Beekkamaa ta’uuf dharra’uun sammuu namaa jeeqa,iklaasa nama dhabsiisa. Namni Rabbiif dhugaa yoo ta’ee(iklaasa qabaate),boqonnaa sammuu argata,mi’aa imaana dhandhama. Sababni isaas namarraa osoo hin ta’iin Rabbirraa ajrii(mindaa) fi waan gaarii eeggata. Namoonni hojii isaa jaallatanii dhiisanii wanta isa dhiphisu hin jiru.
Kanaafu interneeti yeroo fayyadamnu daangaa qabaachu qaba. Da’awaa gochuu yoo barbaanne jalqaba mataa keenya jijjiruu nu barbaachisa,beekumsa kuufachuuf sirritti carraaqu nu barbaachisa. Dabalataanis hojii keenya keessatti iklaasa horachuu nu barbaachisa.
2.Hiriyyaa xiqqeessu– Hiriyyaa baay’isuun boqonnaa sammuu namaa hin kennu. Hiriyyaan hundii siif gaarii miti. Qananii ati argatte irratti si jibba,si waanya. Akka ol deemtu si hin fedhu. Summii badaa garaa keessatti baate deema. Karaa duubatti si harkisuun barbaada. Namootuma argitee waliin hiriyyoomuf hin deemin. Wanta keessa kee jiru guutu itti hin himin. Yeroo ammaa hiriyyaan kan qaaman wal agartuu qofaa miti kan facebooki fi whatsupp illee hir’isii. İnummaa madda boqonnaa sammuu nama dhabsiisu inni guddaan hiriyyoota interneeti irraati. Ergaa (Messaji) adda addaa sitti erguun sammuu kee jeequ. Yaada fi xiyyeefannoo kee hojii hojjataa jirtu irraa bittineessu. Ergasii bu’aa qabeessa waan hin taanef sammuun tee ni jeeqamti. Warroota facebooki fi whatsupp irratti si hin fayyanne haaqi. Garee fi peejiwwan wanta fokkutti malee wanta biraatti si hin kakaasne keessa bahi,unlike godhi. Interneeti irrattis ta’ee ganda keessattis hiriyyaa si fayyadu qabadhu. Kan si hin fayyanne yookiin kan sirraa hin fayyadamne achii dhiisi,baditti si harkisuu malee wanta biraa si hin godhan.
3.Qur’aana fi da’awaa dhageefachuu– Qur’aana dhageefachuun qalbii gogde jiisa,sammuu dhiiphatte bal’isa,ba’a ulfaatu laaffisa. Qur’aana dhageefachuu qofa mitii hiika isaa waliin dubbisuun jireenya laaffisa. Kaayyowwan buufama Qur’aana keessa inni tokko ilma namaa dukkana jaahiliyyaa (wallaalummaa) keessaa gara ifa Islaamummaatti baasudha. Namni ifa kana yoo dhabe dukkana jaahiliyyaa jiraata. Qur’aanni sammuu doomte qara. Qur’aanni nama wallaala gara gaarummaa fi qarootti jijjira. Addunyaa keessatti wallaalumma fi doofummaan hanga Araboota kan beekkamu hin jiru türe. Qur’aanni dhufnaan sabni addunyaa keessatti qarummaa fi qaroominnaan hanga Araboota fi warroota Qur’aanan bulaniin beekkamu hin jiru. Kanaafu Qur’aanni doofummaa gara qarummaa,lugnummaa gara gootummaa,gadda gara gammachuu, dukkana gara ifaa,jireenya nuffisisaa gara jireenya mi’ooftutti jijjira. Kuni immoo argamuu kan danda’uu yoo nuti gara Qur’aana deebine fi wanta isa keessa jiruu dubbisne xinxallinee fi hojii irra oolchineedha. Kanaafu boqonnaa sammuu yommuu dhabdu gara Qur’aana deebi’i,hiika isaa waliin dubbisuu fi dhageefachuuf yaali. Yoo kana hundaa dhabde da’awaa dhageefadhu. Boqonnaa sammuu argachuuf jette filmii yoo ilaalte bqonnaa sammuu dhabda. Sammuun tee akka fayyaa dhabdu godha. Garuu ergaa Islaama ati odiyoo fi vidiyoo irraa dhageefattu qalbii kee jiisa,sammuuf boqonnaa kenna.
4.Kitaaba dubbisuu– Kitaabni galaana beekumsaati. Kitaabni hundii fayda wal qixaa hin kennu. Gariin faydaa osoo hin ta’in miidhaa sirraan gaha. Kitaabota addunyaa aakiratti nu fayyadan dubbisuuf carraaqu qabna. Namoonni yeroo baay’ee fedhii kitaaba dubbisuu hin qaban. Wanta faaydi hin qabne irratti yeroo isaani gubu. Bartee kitaaba dubbisuu uummachuu qabna. Kitaaba dubbisuun sammuu qara. Firii/bu’aa kitaaba irraa argamuu ilaalchise hayyoonni akkana nun jedhu:
Abu ‘Abdullah Muhammad bin Isma’il al-Bukhari akkana jedhamee gaafatame: Maaltu sammuu nama jabeessa/qara?
“Yeroo hundaa kitaaba keessa ilaaludha(dubbisuudha)” jedhe deebisef.
Jechoota gamnaa biroo waa’ee gaarummaa kitaaba dubbatan:
“Kitaabni dhiphinna nama dubbisuu irraa oofa. Yommuu namtichi dubbisu dadhabbiin isaa ni bada.
Kitaaba waliin yoo kophaa taate hiriyyaa akkam bareedu argattee!; dhara sitti yaadu irraa hin sodaattu yookiin si hin jeequ.
Kitaabni dubbataa fi hiriyyaa akkam bareedhaa! Yommuu hiriyyaan kee si nuffisisuu(jibbisisuu) kitaaba waliin kophatti bahuu dandeessa.
Kitaabni icciti kee ifa hin baasu,of tuulaa miti;gamnummaa fi qajeelumma isarraa ni argatta…”2
Kanaafu kitaaba dubbisuun dhiphinna sammuu irraa gara boqonnaa sammuutti nama ceesisa.
5.Sheyxaana Rabbiitti mangafachuu– sheyxaanni yaada badaa sammuutti darba. Yaada saniin sammuu keenya dhiphisna,boqonnaa dhabna. Sheyxaanni karaa adda addaatti yaada badaa fi shakkii nutti darba. Fakkeenyaf yeroo aarru wanta badaa akka hojjannu nu dhiiba. Erga wanta badaa raawwanne booda gaabbi fi dhiphinnaan jireeya keenya duumessa. Sheyxaana jala bahuuf isa waliin qabsaa’u osoo hin ta’iin, Rabbiitti isa mangafachuu fi du’aayi gochuudha. Namoonni gariin sheyxaana Rabbitti ima mangafannaa nurraa hin deemu jedhu. Ibn Jawziin(Rabbiin rahmata isaa haa godhuu) akka jedhanitti “sheyxaanni nama sanirraa dafee deemu fi dhiisun sodaa Rabbii namtichi qabu irratti hundaa’a. Seyfiin sirritti yoo qaramte takkaan morma diinaa(aduwwii) irraa darbiti. Haaluma kanaan taqwaan (sodaan Rabbii) namtichi qabu cimaa yoo ta’ee akkasuma sheyxaana haade ofirraa dabarsa. Yoo laafaa ta’ee immoo akkasuma sheyxaanni dafee irraa hin deemu. “ kanaafu imaanni keenya cimaa yoo ta’ee sheyxaana salphatti ofirraa aarina jechuudha. Imaana keenya dabaluuf guyyaa guyyaan beekumsa amanti İslaama dabalatuu qabna.
6.Mormii fi nyakkisuu– waa’ee kanaa barruu “Aari kee Too’achuuf” jettu jalatti argachuu dandeessu.
7.Piknik bahuu– piknikii jechuun hiriyyoota waliin iddoolle seena-qabeessa yookiin qabeenya uumama daawwachuuf gara alaa bahuudha. Qalbiin yommuu wantoota Rabbiin uume ilaaltu ni gammaddi,boqonnaa argatti. Iddoolle faahishaa (wantoota fokkuu) itti hojjatamuu deemu irra laggeen,bosonaa,idoolle seena qabeenyi deemun sammuu namaa bashanansisa. Yeroo gara bosonaa fi laggeeni deemnu of eegganoon guddaan nu barbaachisa. Fedhii gabaabdu darbituu jenne boqonnaa sammuu fi gammachuu turaa dhabuu hin qabnu. Gara bosonaa fi laggeeni saalaa faalla waliin walitti makamne deemu hin qabnu. Kuni badii guddaa namatti fida. Hanga Torbaan mata duree biraatin walitti deebinutti Assalamu aleykum wr wb
Boqonnaa sammuu ilaalchisee email kanaan na qunnamuu dandeessu sammubani@hotmail.com
Like: www.facebook.com/jireenyabadhaatu
wabii/References:
1.https://www.kalamullah.com/personality22.html
2.https://www.kalamullah.com/ilm31.html


text:
Finfinnee, Amajjii 17/2013 /TOI/ Godina Arsii lixaatti lafa heektaara kuma 3 fi 570 irratti qamadiin misoomaa akka jiru waajjirri qonnaa fi qabeenya uumamaa godinichaa beeksise.
Gareen gaazexessitootaa TOI godinichatti aanaalee Adaabbaa, Nagallee Arsii fi Heben Arsiitti argamuudhaan oyiruu qamadii jallisiin misoomaa jiru daawwateera.
Godinichatti marsaa jalqabaatiin lafa heektaara kuma 3 fi 958 irratti qamadii oomishuuf karoorfamee hojjetamaa akka jiru itti gaafatamaan waajjirichaa obbo Abdallaa Ibraahiim ibsaniiru.
Haala kanaan lafti heektaarri kuma 3 fi 570 qamadii kan faca’e yoo ta’u, misooma kanarraa oomisha kuntaala kuma 296 argachuuf kareoorfameera.
Misoomni qamadiin jallisiidhaan akkaataan itti oomishamu qonnaan bultootaaf leenjiin kan kennamee fi ogeeyyiin qonnaa deeggarsaa fi hordoffii taasisaa akka jiran obbo Abdallaan ibsaniiru.
Marsaa lammaffaan lafa heektaara kuma 5 irratti qamadiin jallisiin akka misoomu obbo Abdallaan himanii, walumaa gala lafa heektaara kuma 8 fi 958 irratti qamadii jallisiin oomishuuf karoorfamee hojiitti galamuu dubbataniiru.
Jiraataa aanaa Heben Arsii kan ta’e qonnaan bulaan Gammachuu Bulaa jalqabaaf qamadii jallisiin akka misoomsan himanii, sadarkaan biqiltuun qamadii irra jiru abdachiisaa ta’uu eeraniiru.
Aanaa Adaabbaa kan jiraatan qonnaan bulaan Margaa Gooban gorsa ogeeyyota qonnaarraa kennamuuf hojiirra oolchuudhaan oomisha fooyyee qabu akka argatan abdii qaban dubbataniiru.
Ogeeyyonni qonnaa TOIf yaada kennan akka jedhanitti jalqabarratti qonnaan bulaan jallisiidhaan qamadii oomishuuf shakkii keessa galanii akka ture himaniiru.
Ogeessi qonnaa aanaa Adaabbaa obbo Mahaammada Huseen qonnaan bulaa leenjisuudhaan kilaastaraan akka gurmaa’an waan taasifameef shakkiin ture dhabamuusaa dubbataniiru.
Galteewwan barbaachisan yeroodhaan qonnaan bulaaf dhiheessuudhaan oomishaa fi oomishtummaa guddisuuf hojjetamaa akka jiru ibsaniiru.
Hojii kanatti seenuun dura qonnaan bulaan akka leenji’uu fi hubannoo akka argatu taasifamuusaa kan himan ammoo itti gaafatamaa waajjira qonnaa fi qabeenya uumamaa aanaa Eeban Arsii obbo Kaasahuun Galatooti.
Godinichatti qamadii fi kuduraa fi muduraa dabalatee walumaa gala lafti heektaarri kuma 23 jallisiin misoomaa akka jiru beekameera.


text:
Qabsaa’onni mirga namaa, Sudaan seera yeroo bulchinsa Omar al-Bashir seera ture kan akka musliimota amantii isaanii jijjiirratanii du’aan adabu jedhu jijjiirruuf tarkaanfii fudhachuun biyyattiin daran mirga namaa bu’uuraaf kabajaa isheen qabdudu mul’isa jedhan.
Tarkaanfii mootummaa ce’umsaa kan yeroo ammaan fudhatame keessumaa ministeera murtii haqaa fi hojii isaanii haqaa ni galateeffanna jechuu dhaan US keessa kan maadheffate caasaa mirga namaa dhimmi Sudan irraa Adlan Ahmed Abdelaziz VOAf ibsaniiru.
Ministeerri haqaa Nasreddiin Abdulbarii kaleessa ibsa kennaniin kan waggaa darbe erga Bashiriin waraanni aangoo irraa daree booda aangoo kan qabate mootummaa ce’umsaa seerawwan hedduun heera biyyattii akka fooyyeffaman taasise jedhan.
Tokko musliimota amantii ofii dhiisan du’aan adabuu dhiisuu, ka biroon immoo namoonni musliima hin taane soda male ykn utuu hin yakkamin mana dhuunfaa ofii keessatti dhugaatii alkoolii akka dhugan eeyamuu dha. Ka biroon mootummichi seera haaraa inni baase kittannaa dubartoota irratti raawwatamu adabuu dha.
Galmeen heeraa kun marii yeroo dheeraa fi gad fagoo ta’een booda ibsame. Seerawwan jijjiiraman kun waa hedduu irratti kan fuuleffatu ta’uun illee beekamee jira.


text:
Bakka jirtutti nageenyi rabbi si haa gahu. Akkuma waliinuu hordofaa jirru ummanni Oromiyaa ammas mormii biraa keessa seenee jira. haala kanarratti qabxii muraasa siif dabarsuun fedha.
1) Ji’oota jahan dabran kana ummanni Oromoo bifa hoggana OPDO kamiifuu godhee hin beekneen ofitti si fudhatee jira. Godinoota hunda keessatti bahee si simachuun si dhugeeffatee jira. Kana kan godheef dhugaa isaa waan irraa dubbatteef. Haasaa keettu onnee seene. Xiqqaatus tarkaanfii qabatamaa ati fudhattetu abdi itti hore.
2) Mormiin amma ka’es kan jibba siifi bulchiinsa keetii miti. Inumaatu ummanni abdii waan sirraa qabuuf waan warra si duraa tokkollee hin gaafatin si gaafachaa jira. Gibira humnaa olii nurraa buusi jechaa jira. Hubadhu, ummatuma har’a suuqii isaa cufee konkolaataa dhaabe mormaa jiru kanatu gaafa ati karoora warraaqasa diinagdeetti isaan waamte garagalee bahee guyyaa takkatti miliyoona dhibbatamaan sheeri bitate. Kanaaf ummanni waan gaarii ati fidde yennaa itti amane qabatamaan si bira dhaabbatee; gaafa waan isa miidhaa itti fidde mormiitti deebi’e.
3) Gibirri amma fe’ame kun madaallii kamiinuu humnaa ol akka ta’e sitti himuun hin barbaachisu. Bara dabre sochiin diingdee biyyattii, keessattuu kan Oromiyaa haalaan miidhamee akka ture namuu beeka. Hamma fedhes hanqinni bajataa jiraatu bara kana gibira dabaluun gaariidha jedhee abbaan murteesse nama qalbii hin qabne ta’uu qaba. Ummanni gibira kana kafaluuf osoo hayyamaa ta’eeyyuu kafaluuf qarshii isaa hin qabu. Pirojektoota yaaddaniif maallaqa yoo barbaaddan gadi baatee ummata keetin dhugaa itti himtee as kennaa osoo jetteenii galii silaa gibiraa kanaa oliin si badhaasuu mala. Garuu gibira haqa maleessaa itti fe’uu ammoo cichee morma.
4) Ummanni kan mormaa jiru gibirri humnaa ol isatti dabalamuu qofaa miti. Kubbaniyyaaleen gurguddaan Oromiyaaf gibira kafaluu dhiisanii seeraan ala mootummaa federaalf kafaluu isaanii, akkasumas, qabeenyi uumamaa Oromiyaa harka alagaa jiraachuu isaati. Mootummaan naannoo Oromiyaa daldalaa magaalaa Ambotti dafqa isaa xuruurse suuqii xiqqoo takka banate irratti gibirri dachaa shaniin yoo dabalu, warra bishaan Amboo waraabaa biliyoonaan gugurguratu irraa sumunii buufachuu yoo dadhabe maal jedhamaree? Kanaafuu mormiin ka’aa jiru gibira hin kafalluu osoo hin taane gibirri kan galii keenyaan wal madaale haa ta’u, Oromiyaan qabeenya isheerratti abbaa haa taatuudha. Afaan biraan mormiin kun mootummaan naannoo Oromiyaa mirgaafi aangoo seeraan kennameefi shiraan irraa fudhatame akka deebifatu guuza/ jigii bahaafi jira jechuudha. Itti fayyadamaa!
5) Mormiin kun hamma ammaatti sochii farra mootummaa miti. Mootummaan gibira humnaan walgitu ( fair taxation) haa nu gaaftu akkasumas sirni federaalizimii diinaggee ( fiscal federalism) hojiitti hiikamee naannoleen qabeenya lafa isaanii irra jirutti aangoo guutuu haa qabaatan kan jedhuudha. Kana ifatti jara waliin jirtan hubachiisu qabdan.
Kanarraa ka’uun gorsa obbolummaa armaan gadii laachuun fedha
– Shalaggii gibiraa haaraa kana dafaa haqaa. Yoo baay’ate ummanni hammuma bara dabree haa kafalu.
– Rakkoon adeemsa gibira guuruu Oromiyaa keessa akka jiru namuu beeka. Kana bifa gaariin furuuf koree ogeeyyota biiroo galiiwwani, hayyoota dhimma kana qoratan, fi daldaltoota irraa walitti dhufan jaaraa. Koreen kun mariifi qorannaa godhee yaadaa imaammataafi tarsiimoof ta’u isiniif haa dhiheessu.Sanirratti hundaayun gibirri bara dhufuu haa murtaayu.
– Heerri mootummaa Itoophiyaa akkaataa gibirriifi galiin itti guuramu irratti ifaadha. Daladala alaa ( import and export) kan gibira irraa guuru federaala. Daldala naannoo keessaa kan gibira irraa guuru mootummaa naannooti. Albuuda gurguddaa irraa ammoo waliin hiratu. Kubbaaniyyaan tokko hamma fedhes haa guddatu, eessattuu haa galmaayu gibira naannoma keessatti galii irraa argatu saniif galchuu qaba. Kana sodaa tokko malee falmadhaa. Jarri diddee morma raasnaan tarkaanfii fudhadhaa…heeraafi ummanni isin faana jira.
– Mormiin godhamaa jiru guututti kan nagayaati. Ummanni hokkara kaasuu gonkumaa hin barbaadu. Kanaafu qaamota nageenyaa naannoo ajaja kee jala jiranitti qajeefama ifaafi jabaa dabrsuun ummata akk hin tuqne dhoorgi. Poolisiifi loltoonni federaals ummataan akka walitti hin buune akeekkachiisa ifaa warra isaan ajajuutti dabarsi.
– Dabballee jaanjoo garii kan alagaan akka qalqallootti akka isaa tahutti hodhe, tan yeroo ummanni komii kaase hunda saba ciniinuuf fiigdu tana sansalata mormaa gabaabaa ( short leash) itt godhuu feesisa.
Dhumarratti dhugaaf haa t’auu fakkeessaaf waan ummanni jaalatu dubbachuun qalbii isaanii hawwattee jirta. Jechoota dubbatte hojitti hiikuun qormaata itti aanee si eeggatuudha. Dhimma qubee ofirraa dabarsitanii jirtan. Qormaata Finfinnee gatantartanis yeroo dheereffachuu dandeessanii jirtu. Dhimmi gibiraa qormaata cimaadha. Waadaan ummataa galteefi abdiin itti horte hoomacha moo dhadhaadha kan jedhu asirratti adda baya. Ummanni ammas abdii sirraa qaba. Ati didnaan ykn dadhabnaan mirga isaa kabachiisuuf qophiidha.
Nagayaan
Obboleessa kee
Jawar Mohammed


text:
Artist Aabush Zallaqee istuudiyoo sirbaafi fiilmii haarawa magaalaa Finfinneetti banuudhaan hawiisaa kan yeroo dheeraa dhugoomse. Istuudiyoon kuni Rufa Film production jedhama. Rufa jechuun waan adaa Oromoo keessatti namonni matatti maratan ta’uusaati kan Abush VOAtti hime.
Rufa Fim Production istuudiyoon hojii isaa erga eegalee gara baaatii 6 ta’eera. Istuudiyoon kuni hanga ammaatti sirboota lama ‘clip’ hojjatee kan xumurefi ammas hanga ‘clip’ 8 irratti hojjataa akka jiraaniidha kan Aabbush dubbate. Kiliipponi hanga ammaa hojjatamanii ummata bira gahan isa Artist Habtaamuutiifi isa Hawwiiti.
Aabbush karoora woldorgommii sirbaa sadrkaa aafrkittaii godhamu ‘Kora Music Awards’ irratti hirmaachuudhaaf fedhii qaba; kanaafis hojii injifachuu isa dandeessisu irratti bobba’eera. Aabbush Kora Music Awards irratti dorgomuu kan barbaadu sirboota isaa Jaaljiloofi Shubbee Daaima Lawwee jedhu qabateeti. Kanaaf kiliippota kanniin bifa haarawaan hojjataa akka jiruudha kan ibse.


text:
WAN GARAA NAMA NYAATU: JARRAA 20 FFAA KESSAA WAAN DHALLII NAMA WAL IRRATTII HOJJATUU
Biyya Liibiyaa keessatti baqatootni/ ijoolleen biyya Afrikaa adda adda irraa baqatanii biyya san keessa jiraatan akka daldala garbaa jaarraa 18ffa keessatti adeemsifamaa turetti dollar 450 hanga 650 ti gurguramaa jiraachuun himame.Namootni adda durummadhaan daldala kana geggessaa jiran Arabootaa ykn garee finxaaleyyi Isis ti.Akkuma beekamu dubartootni biyya Itoophiyaa yoo xiqqatee kuma 250 gahan biyyoota Arabaa adda adda keessatti akka daldala garbaa/slavery ti mana keessatti halkaniif guyyaa osoo ala hin bahin akka hojjetaa jiran ni yaadatama.Hadaraa biyya keessan dhiiftani hin goodaaninaa.


text:
Dubbii Iimaana Diigu-Kutaa 12.1
Wa’da fi Wa’iida mormuu fi itti qoosu
Wa’da jechuun waadaa dha. Akka lugaa Arabifaatti Wa’da waan gaarii fi badaa keessatti itti fayyadaman. Ni jedhama: wa’dtuhu kheyran (waan gaarii isaaf waadaa gale.) Wa’dtuhu sharran (sharrii isaaf waadaa gale). Kheeyri fi sharrii yoo addaan baasan, kheeyri keessatti wa’da (waadaa) jedhan, sharrii keessatti immoo wa’iid jedhan. (Kanaafu, wa’da jechuun waan gaarii waadaa galudha. wa’iid immoo waan badaan (sharriin) itti dhaadachu ykn zaatudha.)
Qur’aanni waadaa fi zaachaa baay’ee of keessatti qabatee jira. Waadaan araaramaan, jaallachuun, kabajuun, Jannata seenuni fi gosoota mindaa biroo kana fakkaataniin ta’a. Wa’iid (Zaachan) immoo abaarsan, dallansuun, ibidda seenuun fi gosoota adabbii birootin ta’a.
Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Rabbiin munaafiqoota dhiiraa dubartii fi kaafirota ibidda Jahannam yeroo hundaa keessa turan waadaa galeefi jira. Ishiin isaaniif gahoodha. Rabbiin isaan abaare, isaaniif adabbii itti fufaatu jira.” Suuratu At-Tawbah 9:68
Ammas ni jedha:
“Rabbiin mu’mintoota dhiiraatii fi dubartiif Jannata jala ishii laggeen yaa’an, kan yeroo hundaa keessa turanii fi Jannata Qubsumaa keessatti manneen gaggaarii waadaa galee jira. Jaalalli Rabbiin irraa ta’e hunda caalaa guddaadha. Suni isumatu milkaa’inna guddaadha.” (At-Tawbah 9:72)
Wanta Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa gabroota Isaa irratti tola oolee keessaa tokko nama hojii gaarii irratti waadaa galeef waadaa Isaa akka guutuuf ni beeksise. Rabbiin tola Isaatiin waadaa Isaa hin diigu. Ni jedha:
“Waadaa Rabbiiti. Rabbiin waadaa Isaa hin diigu. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Suuratu Ar-Ruum 30:6
Namoota amananii Isa faallessaniif adabbiin Inni waadaa galeef immoo fedhii Isaa jala jira. Tarii waadaan adabbii kuni haqummaa fi jazaa hojii badaa isaanitiif isaan irratti kufuu danda’a. (Namoota amananii garuu hojii badaa kufrii fi shirkii gadi jiru yoo hojjatan, Rabbiin yoo fedhe ni araaramaaf, yoo fedhe ni adaba.)
Keeyyattoota waan gaarii fi adabbiin waadaa galuu dubbatan ilaalchisee dirqama nurra jiru yommuu dubbannu, keeyyattoota kanniin hundatti amanuu, isaaniif harka kennu, kabajuu fi ol-guddiisuudha. Rabbiitti ni amanna, akkaataa Rabbiin barbaaduun wanta Isarraa dhufeettis ni amanna. Ergamaa Rabbiitti ni amanan, akkaataa Ergamaan Rabbii barbaaduun wanta Ergamaa Rabbii sallallahu aleyh wassallam irraa dhufettis ni amanna.
Ibn Taymiyaan ni jedha: “Shakkii hin qabu, Qur’aana fi Sunnah keessa wa’da fi wa’iida jira. Rabbiin olta’aan akkana jedhee jira:
“Dhugumatti isaan qabeenya yaatimoota zulmiidhaan (haqa malee) nyaatan, garaa isaanii keessatti ibidduma qofa nyaatu. Gara fuunduraatti ibidda boba’aa seenu.” Suurat An-Nisaa 4:10
Ammas ni jedha:
“Yaa warra amantan! Daldala jaalala keessan irraa ta’een malee qabeenya keessan jidduu keessaniitti sobaan hin nyaatinaa. Nafsee teessan [yookiin wal] hin ajjeesinaa. Dhugumatti, Rabbiin isiniif mararfataadha. Namni daangaa darbuu fi zulmiin kana hojjate, gara fuunduraatti ibidda isa seensifna. Kuni Rabbiin irratti salphaa ta’eera.” Suuratu An-Nisaa 4:29-30
Qur’aanaa fi Sunnah keessa wanti kana fakkaatu baay’etu jira. Dirqamni gabricha irra jiru kanaa fi san dhugoomsudha. (Majmuu’al fataawaa 8/270)
Ammas ni jedha: Jecha Rabbii fi Ergamaa Isaa kabajuun Musliimaf dirqama. Wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa jedhan hundatti amanuun dirqama. Garii kitaabatti amanne, garii kitaabatti kafaruun nuuf hin ta’u…” (Al-Iimaan fuula 33-34)
Madda:
“Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 230 Abdulaziz bin Muhammad


text:
Uummatni Oromoo Maal Barbaada Mootummaa Oromiyaa immoo Itoophiyaa?
Damee Boruu: Hagayya 9, 2020
Uummatni Oromoo gargaarsa eenyuu malee Mootummaa Impaayeera Itoophiyaa cabsuu gad gonbsuuf humnaa fi dandeetti gahaa qaba. Daboo orma biraa kan gaafatuu fi yookan kadhatuuf sababni tokko illee hin jiru. Rakkinni qabsoo keenyaa galma isaa gahuu dhabuu dha. Dhumni Qabsoo Bilisuummmaa Uummata Oromoo galama isaa kan gahu yoo Uummatni Oromoo motummaa mataa isaa dhaabbate qofaa taha. Abarsa humna Habashaa tokko jalaa baane humna Habashaa biraa jala galuu Waaqqayyo nu haa olshu. Uummatni keenya humnaa fi dandeetti guddaa qabuu miila isaa lamaan gadi dhaabbatee mootummaa mataa isaa ijaarrachuu kan isa dhorkuu danda’u humni tokko illee biyya lafaa kana irra hin jiru. Garuu nuttu of dandeenyee Mootummaa mataa keenyaa dhaabbachuuf hir’ina qor-qalbi of irratti amantii waan dhabaa jirru natti fakkaata.
Yaada burqisiisuun akka yaroo lammaffaa afaanfajjii fi dogongora gochaa keessa dabarree akka nutti hin deebine gochuu nu gargaara. Yaadni madisiisaa jiru qabsoo bilisummaa oromoo akka qaramaa deemuuf malee nama biraa qeequu fi yookaan xiqqeessuuf akka hin taane naaf hubatamuu qaba. Afaanffajjii qabsoo bilisummaa keessatti uumamaa dhufe yaroon kaasu gochu kun namoota tokko tokkoo addatti kan ilaalu illee yoo tahe an namoota sanaan komachuuf miti. Yaroo adda addaatti namoota maqaa dha’ee akka waan hojjechaa jiran irraa akka dhaabbatan(warra aangoo irra jiran dabalatee) gaafachuuf leeya’ee hin beeku.Yaroo hundaa yaada qulqulluu kan dantaa mataa koo hin ilaallee fi kan qabsoo bilisummaa Uummata Oromoof utubaa tahee yoo natti mul’ate dhiyeessuun hawwii koo keessaa isaa duraa ti.
Dhiigni Qaroo fi qaqalli ilmaan Oromoo ija keenya fuula duratti wagga dheeraaf dhangala’aa jira. Haalli kun bakka tokkotti gudunfamuu qaba. Bara baraan dhiiga kumaataan aarsaa gochaa amma yoom itti qabsoon keenya xumura malee hafa? Yaaddoon koo inni guddaan namoota Oromoo keessaa warra suusii fi jaallalli Impaayeera Itoophiyaa warra nafxanyaa caalaa isaan maraachutu jira. Warri kun rakkinni isaan qabsoo Bilisummaa Uummata Oromoo keessatti uuman kan warra nafaxyaa caala. Warra nafxanyaa uummatni keenya diina tahuu isaanii hubatee fagooti of irraa ittisa. Warra kun garuu mooraa qabsoo keessa waan jiraniif of irraa faccisuun rakkisaa dha. Akka isaan rakkina guddaa nutti hin fidneef Mootummaa Yaroo Naannoo Oromiyaa ijaarana yoo jennee waan afurri isaanii keessaa bahu natti hin fakkaatu. Mootummaan Naannoo Oromiyaa daangaa beekamtii qabuu fi mataa isaan of bulchuun Seera biyyichaan kennameef jira. Seera kana qabanne hojiin akka Uummatni Oromoo ofiin of bulchuu gochuu taha hojiin keenya.
Namni muka muru yoo kan isatti jigu tahe sababni muruuf hin jiru. Mootummaan Impaayeera Itoophiyaa yoo jige dhimmi Uummata Oromoo irratti jiguuf tokko illee hin jiru. Namoonni abjuu Impaayeera Itoophiyaa dhaalu qaban maal akka argachuuf deeman beekuu qabu. Inni duraa maqaa mootummaa Impaayeera Itoophiyaa haaromsuun qabsoo Uummata Oromoo dongorsanii garbummaa bara baraa akka itti fufu gochuu dha. Inni lammaffaa kan daalamuu yoo jiraate hiyuma, beelaa, liqii bara dheeraa baasuu fi nageenya bora’aa keessa jiraachuu akka tahe beeku qabu. Waan hunda caalaa immoo dhumni isaaninis akkuma obbolaa isaanii har’a argaa jiruu ajjeefamuu fi mana hidhaa keessatti gidirfamuu akka tahe dagachuu hin qaban. Warra akka Leencoo Lataa immoo qabsoo Bilisummaa Uummata Oromoo keessa dhokatanii qabsoon bilisummaa gara fuula duraa akka hin tarkaafannee gufuu balbala gubaa tahanii jiran har’a namni hubachuu hin daneenye jira jedhee hin yaadu.
Waraanni Bilisummaa Oromoo fi Qeerroon Bilisummaa Oromoo humni rooroo Uummata Oromoo irra ittisuu danda’an akka tahan firaafis tahee diinaaf haala qabatamaan agrsiisanii jiru.Yaaroo ijaarsonni Oromoo warri akka ABO fi KFO karaa nagaa qabsoo goona jedhan gaheen isaanii mana hidhaa fi ajjeefamuu tahee jiru kana keessa wabiin Qabsoo Bilisummaa Uummata Oromoo gatiitti WBO fi QBO gubatti jigee jira. Mootummaa Gabroofataa (Colonial Empire state) karaa nagaa qabsoo godhanii bilisa bahuun akka hin danda’amne irra deebinee dubbachaa baane. Naannoon Habashaa hidhatee har’a illee yaroo hiriira bahu harka qulaa isaa illee hiriira bahu hin danda’u. Qabsawwaan Oromoo tahan warra ilmaan Oromoo irraa qawwee hiksisaa turan yaroon yaadadhu na balakamsiisuu gaha. Mee ilaala warri sun har’a isa jiran. Mootummaan kun hooggantoota ABO hidhuu fi ajjeessuu bira darbee diiguu shira xaxaa jiru argaa jirra. Mootummaa Habashaa wajjin wiliin waliif galuu dandeenyu tokko hin jiru.
WBO fi QBO yoo jabeessanii itti muddan Mootummaa Konoonel yaroo gabaabaa keessatti gonbisuu danda’u. Aangoo Mootummaa Naannoo Oromiyaa qabachuuf yoo qophii hin qabaanne ammas maqaa Mootummaa Itoophiyaan Damaqee Mokonnon yookaan Biraanuu Nagaa yookaas Abiyi biraatu aangoo mootummaa qabata. Qabsoo Bilisummaa Uummata Oromoof furmaata hin tahu. Rakkinni Impaayeera Itoophiyaa akka furamu barbaachisaa yoo tahe impaayerri naannoo amma uumamee jiru kanatti caccabuu qaba. Mootummaan Naannoon Tigray warra hafaniif fakkeenya bareedaa taha jira. Waggaa lamaaf erga mataa isaaniin of bulchanii booda filmaatan Mootummaa Uummata Tigray ijaarachuuf deemu. Sana booda maqaa Uummata Tigrayiin uummata olla isaanii wajiin walii galtee uumuu danda’u.
Waan hundaa dura qabsoo haddooftuu goone Mootummaa Nafxanyoota Konoonel Abiyiin dursamu of irraa haa cabsinu. Sana boodaa Mootummaa Yaroo Naannoo Oromiya kan WBO, QBO, ABO, KFO fi kan hafan illee keessa qooda qaban haa dhaabannu. Mootummaa kana keessa kan qooda fudhachuu hin dandeenye akka ijaarsatti OPDO fi PP qofa. Warri kun lukkee diinaa waan tahaniif Naanno Amhaaraa Deemanii yoo barbdaadan Mootummaa Itoophiyaa Bahir Darii irratti haa dhabatan. Warri suusii fi jaalalli Itoophiyaa isaan rakkisuu illee isaan wajjin deemuu danda’u. Waggaa lama booda yookan akka barbaachisaa tahe itti ilaa fi ilaameen Uummatni Oromoo filmaata godhee mootummaa mataa isaa dhaabbata. Sana booda mootummaan kun uummata naannoo Oromiyaa jiran wajjin karaa nagaan akkaataa itti waliin jiraatu marii taasisuu danda’a. Mootummaa Uummataa waan taheef Uummatni Oromoo waan mootummaan kun murteesse fi dhugoomse fudhachuuf dirqama qaba.
Amma sana garuu humna qabna jennee sabaa fi sabi-lammii ollaa keenyaa jiran yoo saamne, yoo miine, yoo itti roorifne cubbuu guddaa nutti taha. Badiin akkasii abaaramuus qaba. Akka kan mataa keenya mirga isaanii fi haqa isaanii kabajuuf qabna. Nageenya isaanii eguu fi of danda’anii jiraatan gargaarsaa fi tajaajila barbaachisuu gochuufiin dirqama keenya taha. Isaan illee gaafa qophaan hiree isaanii abbaa barbaadan wajjin jiraachuuf yoo murteefatan kabajuufiin barbaachisa taha.
Yaaddon koo dhuma hin qabne kan maddu yaroo Moootummaan Itoophiyaa jiguu gahu akka gobocoor utaalanii keessa seenuuf wixxifatan bara baraan arguu irra madda. Haala kana fakkaatu bara dheeraaf ija koon raga bahaan jira. Warruma keleessa “WBOn hin jiru”,” Oduun WBO kijiba” jedhutu WBO kana maqaa gargaarsan gara barbaadanitti dhabsachuu yaalaa jiraachuu dhageenya. Haa tahu malee jidduu isaanii maaliifiin an filamuu dhabee jedhanii akka wal jeeqaa jiranis ni dhagama. Akkuma kana bara kana immoo QBOf diaspora keessatti namni itti gaafatamu danachaa jira. WBO fi QBO gargaarsa diaspora irra argatan Kaayyoo fi Akeeka dhaabatniif irraa kan isaan jalisu tahuu hin qabu. Gargaarsi goodhamu waanjoo garbummaa uummata Oromoo kan akkekatee fi jaalala Uummata Oromoof gummaachuu kan tahu qofa. Gargaarsi hidhaa (string) of duubaa qabu bal’aa of jala harkifatee akka dhufu beekamee WBO fi QBO gargaarsa argamu maraa kaayyoo fi akeeka isaanii utuu hin dabsiin (we will never ever compromise the principle of our liberation struggle) gargarsa karaa kamiin iyyuu argame fudhachuun rakkoo hin qabu.
Ijoolleen Oromoo biyya keessa jiran” yoo duune Haacaaluu itti”,” yoo hidhamne Jawwaar ittI”, “yaa badne Marroo Itti” dabalamna jedhanii dhaadatu jechuu dhaga’ee baayyeen gammade. Qabsoof sodaa akka hin qabne mirkaneessa.Gootota Oromoo hordofanii ittii dhaaddatan qabaachuun waan gudaa dha. Dhalootni Oromoo dhufaa darbiin akka gootummaan guutamanii gudatan qor-qalbii isaanii bareechee gargaara. Kanaafuu Mootummaan Yaroo Naannoo Oromiya milkiin akka xumuramu hawwii utuu hin taane abdii fi amantaa guutuun qaba.
Gadaan Gadaa Bilisummaa Ti!
Injifannoo uummata Oromoof!
Oromiyaan Ni bilissomti!


text:
Review Overview
Oromoon saba tokkicha. Dubbee demokraatumma yeroo hin yaadatamne kaasanii qabu. Akka seenaatt Oromiyaan amantee tokkicha qabdi turte. Amantichi dhimma finnaa keessa hin seenu. Akkasumas finnaan addatt dhimma amantee waan ta’e keessa seenuun safuu ture. Sana jechuun bakki itt waldeggeran hin turre jechuu miti. Dhaaboti Lubaa fi Qaallu aadaa fi hoodaan bakka walitt dhufan qabu. Haata’u malee yeroo nagaa haa ta’u lolaa amantalummaan (ilaalchi amantee alaa) masaka waliigalaa sabichaaf kennaa ture. Oromoon dhugaa, amantee ulfina kennuu fi adda addumaa yaadaaf wal danda’uun beekama. Dhaalmaa ofi irratt mari’achuun haala amma keessa jirru qayyabachuuf nama gargaara.
Kanaaf kanneen hamaa nuu hawwanii fi gargar nu qooduu fedhaniif gurra qeensuu hin qabnu. Deemsa yeroo keessa kan nuu tolutt akka baanu mamii hin qabnu. Yoo iyyaafataa deemnuu fi naannaa keenya qeeqaan laallutt kaanu, caalaatt of baruu fi addunyaa keessa jirruu hubachuu eegaluun, nafii fi jaalala lammii keenya Oromoo, waliin biyya waloo fi kaayyoo bilisummaa tokko qabnuuf waan baafnuuf akka ofirraa qabnu qayyabachuu eegalla. Achumaan annisaan Oromummaa gadifageenyaan nuugalutt ka’a. Ammaaf, Oromiyaan biyya amantee hedduutii. Tokkummaa see eeggattee jiraachuuf amantalummaa guddifachuu malee filmaata biraa kan qabdu hin fakkaatu. Kanatt haansinee sun mal jechuu akka ta’ee fi anjaa Oromiyaaf qabaachuu danda’u ilaaluu haa yaallu.Amantalummaa yeroo jennu hala amanteen dhimma gara bulchaa, barumsa ambaa yk dhimma malbulchaa biraa ilaalu keessa hin galle jechuufi. Akkasuma finnaanis dhimma amantee ilaalu keessa galuu hin qabu jechuu dha. Gabaabaatt amanteen kan abbaa, finnaan kan walii tahuu fudhachuu jechuu dha. Sun akeeka, garagarummaa amanteen jiru utuu hin laalin, biyyattiin kan namoota finnicha jala jiranii hundaati jedhu irrati bu’uurfama. Tokko tokkoon namaa, mirga bilisummaa yaadaa, kan seexaa saa qofaan masagamu qaba jechuu dha. Yoo amanteen tokko fo’amee akka amantee finnaa ta’u godhamee, finnichi jara hafan hunda irratt dhiibbaa tolaa hin taane gochuu danda’a. Sunimmoo mirgoota nambiyyaan qabu hunda tuqa.Bara nugusa nugusoota Itiyoophiyaa, finnaa fi amanteen Tawaahidoo gargar hin jiran turan. Finnaan hirree yeroo gumaachu amanteen ilaalcha masagaa kenna ture. Kanaaf amantooti hafan baras hangam akka gadi ilaalamaniif itt cobamaa ture ni yaadatamaa. Olaantummaa amantee tokkoon amantoota biraa irratt lamuu akka roorrifamu kan barbaadu jira hin fakkaatu. Tajaajila saafi amanteen Tawaahidoon mootota waliin angoo fi qabeenya hirmataa jiraate. Nugusicha duuba amantee fi galmastaanni (church) seeraan gargar bahan jedhame. Qabeenyi saas akkuma qabeenya dhaabota biraa kan finnaa ta’e. Keessaayyuu finnaan dhimma galmastaanaa keessa galuu hin dhiisne. Muudammii fi ari’amuun matoota amantichaa sanaaf ragaa dha. Sun mirga bilisummaa yaadaa tuquu jechuu dha. mirga sana irra ejjennaan amantalummaan gar tokkoon haalame jechuu dha. Dursee Waldaa Waaqeffannaa cufee. Amma amantee Islaamaa keessa harka galfachuun mormii kanaa dura argamee hin beekne kaasee jira. Abbaan hirree eenyuunu kophaatt hin dhiisu.Itophistooti qasaawota ofiin jedhan hedduun jecha “Laaqii Kiristinaa garba awaamaa fi Islaamaa keessaa” jedhu qaabachuutt kan ka’an fakkaata. Rakkinni saanii seenaa fi demokrasii wal fudhachiisuu dadhabuu dha. Kaan ammayyuu amantee Tawaahidoo , faajjii halluu sadanii fi finnaa Habashaa ulfoo ta’uutt fudhatu. Kanaaf abboolii saanii irra ilaalcha addaa guddifachuu hin dandeenye. Habashamitii hundi wanti habashaaf “ulfoon” isaaniif mallattoo kufaatii saanii kan Habashaaan qabachuuf fudhatee itt duule ta’uu hin irraanfatani. Yeroo amma yaada dulloomaa fulduratt dhiibuun kaarra gidduu saanii jiru dhiphisuu irra kan baldhisuu ta’a. Moototi fi galmistanni qoteebulaa firoota saanii ta’an hacuucaa fi qorqaa jiraatani. Booda biyyoota kibba saanii jiran koloneeffatanii gara laafina tokko malee waliin saamaa turani. Warraaqsa 1974 duuba finnaa amantalaan uumamuun hedduu abdachiisee ture. Galmistannis miiltoo finnaa tahuun hafee gumaacha amantoota saan jiraachuutt ka’uutu himama. Duratt gumaacha amantoota biraan jiraata akka ture kan irraanfatamu miti.
Rimsammi amantalummaa ammayyaa tarii biyyoota Kiristinnaa Dhihaatiin eegalame ta’a. Akka fakaatutt sana kan maddisiisee serri ayyaanaa gaaffilee guddina beekumsaa fi teknoloojiin ka’an deebisuuf hanqina qabaachuu dha. Yeroo waa’ee amantalummaa dubbannu kan nammuu beekuu qabu amantalummaan amantee dhabuu yk waqanqabnee jechuu akka hin taane. Nambiyyooti hundii fi bulchooti saanii bilisummaa yaadaa fi mirga akka fedhaniti uumaa saaniif hoo qubaa galchu qabu. Seerri finnaa faanfana malee sana kabachiisa. Sun kan danda’amu yoo finnaan addati amantee tokko hin mararfanne. Finnaa demokraatawaan amantee kamuu galmeessuu malee hayyama kennuu tahitaa hin qabu. Sana jechuun amantee finnaa kan jedhamu hin jiru, finnaanis amantee qabachuu hin danda’uu jechuu dha. Biyya amante hedduu qabu keessatt amanteen malbulchaa keessa seenuu hin qabu; garuu abba tokkootaaf amanteen kabachiifamuu qaba. Bilisummaan waldaan qixaawuun, mirga murnoota hundaa kan murnoota amantees dabalatuu.
Ilmoon namaa jireenya addunyaa kanaa irratt rakkina hedduutu isaan mudata. Rakkinoota akkasiifi laguu malee waliin furmaata soquutu irra eegama. Teknoolojiin guddachuu, misa naannaa, dhibee, beela fi qilleensa hamaa irra of eeguun, oguma addunyaa kana irraa, kan akka qormaata mirkanbeekawaa gaafata. Meesharkaan amantee ayyaanawummaa jireenya abba tokkootaa gabbisuu qofaaf dhimma baasa. Jiraattota biyyichaa hundaaf kan waloo miti. Kanaaf rakkina waatattaa namootaa furuuf mala waloo hunda haammatu barbaachisa. “Dansummaan, akka amantalaatt kan madaalamu anjaa inni garagarummaa malee miseensota hawaasaa hundaf kennuuni. Amanteef garuu “dansummaan” kan madaalamu tolaa inni jireenya du’a duubaaf argamsiisuuni. Finnooti amantee akkamitt murnoota bucuu gantummaa fi adda ta’uun fixaa akka turan seenaan galmeesseera. Ogeeyyii, beekotaa fi raagoti meeqa fannoo ibidaa irratt akka gubatanii fi akka mormi irra qela’ma tures dhageenyeerra. Finnaa demokratawaa jalati garuu mirgi abba tokkootaa fi murnoota bucuu seeraan eegama. Guddinni mirkanbeekii fi dirree beekumsaa hundi ni jajjabeeffama. Amantee, saala, sanyii fi bifaan faanfanamuun hin jiratu. Hundi walqixxummaan ilaalamuu, akkasumas hojii, amantee fi barumsa barbaade hordofuuf mirga qaba.
Waaqeffannaa malee amantooti Oromiyaa keessa jiran hundi kanneen walfakkaatan alaa qabu. Murnooti waldhabdee keessaaf, alaa tumsa galmeeffachuu ni yaalu ta’a. Sun taanaan balaa jireenya sabichaa dorsisu kan sabgidduu garasii fi garanatt walharkisiisuu dhuma hin qabne fiduun ni mala. Kanaaf tokko tokkoon sabboonota tokkummaa fi mo’ummaa sabichaa waan ilaalu irratt kan hojjetaniif abbawumaa fi itt gaafatama akka qaban hubachuutu irra eegama. Wanti isaan qulqullumaan afaanii baafatan akka hamaatt furamee qaawwaa hankaaksitooti keessa luuxan uumuu dandaha. Utuu yaada dheedhiin gad hin bahin waan amanteen saanii barsiisu sirritt hubatanii bilcheessuun dansa. Waa’ee seera jireenya lafaa irrat wanti raagoti jedhan jira ta’a. Qooqota Macaafa qulqulluu irra ergifachuuf (matewos 22:15-22) “Egaa mootichaaf kan fudhachuun ta’u kennaa; Waaqayyoofis kan fudhachuu isaaf ta’u kennaa! ” jedha. Haddis irraas barruu walfakaataan dhahameera (en Wikipedia.org, Islam and secularism). Yoo gaaffin tokko hariiroo kee biyya lafatt ejja ta’e ati waa’ee saa caalaatt beekta, garuu you hariiroo amanteett ejja ta’e kan kiyya ta’a.” Sun qooqta Raajicha Qulqulluuti jedhama. Namooti sana lachuu akka amantalummaa hayyamanitt fudhatan jiru.
Yaadaanmaliin, amantee Baha Gidduu maddanitt kan bulan hedduun nuti obbolaa dangaan gargar nu hin baafne jechuu yaalu. Dhungaan saa garuu amantee tokko qabna jedhee kan walii hilee hin jiru. Seenaan Awuropaa fi biyyoota Arabaa kanaaf ragaadha. Arabooti Kirstinnota irra goranii biyyoota Arabaa hin rukutan turani. Awuropotis akkasuma. Hundaaf fedha saba saaniitu dura dhufaa. Sabboonummaan, hanga yoonaa sabgiddummaa buubaa koministotaa kan jireenya gaarii hojjetaa addunyaa hundaa wareegu irrayyuu haanee jira. Akeeki waloon qabnu inni bu’uuraa fedha sabummaa keenya kan naannaa tasgabii fi nagaa qabu keessa jiraachuun, madda qabeenya keenya too’annee mo’ummaa keenya irraa hamaa ittisuu dha. Sana bakkaan gahachuuf Oromummaa qofatu masagaa waloo nuu kenna.
Oromiyaan biyya amantoota hedduuti jenneerra. Amanteen tokko kan biraa hin caalu. Oromoon erga qabamanii mirga saanii dhalootaaf qabsaawaa jiru. Mirgoota saanii kan mirga abba tokkee, noolaa fi malbulchaa dabalatu haalamaa jiraatani. Amanttoti saanii sadarkaa lammaffatt yk hamma hin jirreeti gadi buufamani. Qabsoo walirraa hin citneen, mootummaan Itiyoophiyaa amantee finnaati kan jedhu addati akka hin qabaanee fi finnichis amantee akka hin qabne fudhachuu dirqisiisani. Amantee kan qabu nama qofa. Sabi tokkoo nagaa qabeessaa fi tasgabbaawaa ta’uuf sun barbachisaa dha. Oromiyaa keessatt walabummaa fi bilisummaaf, akka waliin dhaabbatan kan godhu Oromummaa dha. Oromummaan ilaalcha addunyaa Oromoon bilisummaaf qabu kan Ilmoon namaa hudndi walqixxee fi eenyuu, eenyuu ol akka hin taane fudhatu. Jaalbiyyummaan qabsaawotaa Oromummaa keessaa madda. Hawaasi Oromoo akka hawasa hallee hawaasoma haa tahu, amantee, gosa yk lammoomaan murnoota adda addaa qaba. Hunda qajeeltuu, walqixxummaa fi faanfana malee bulchuuf, seerri yadcichaa amantee fi hooda murnootaa ala tahe, jiraachuu feesisa. Sanaaf falli saa amantalummaa dha.
Yeroo bilisummaa keenyaaf qabsaawaa jirru fi wanti halle nuun mormaa jiru kana waa’ee murneessaa afarsuun karaarraa nu maqsuu yk nu hankaaksuu abbalu gaditt hin laalamu. Mirga hiree saba ofii ofiin murteeffannaa hojiirra olfachuu qofa osoo hin ta’in, mirgi keenya amantee fi bilisummaan yaadaa ukkaanfamaa jira. Mirga abba abbaa haa tahani kan murnootaa Oromiyaa keessaa hunda waliin hamaa irraa ittisuun nu ilaala. Mirgi nambiyyaa tokko illee yoo haalame bilisummaan sabichaa guutuu hin ta’u. Kanaaf finnaan empayeraa mirga amantee nambiyyoota keenyaa keessa seenuu waliin balaleffachuutu nurraa gaafatama. Kana sababfachuun kan dhimma tokkummaa keenyaa keessa lixanii laaquu barbaadanis ni sokkaana. Jechii saba Oromoo akka gosaatt dhiheessuu aggaamu, jecha tuffii agarsiisu, kan firummaa barbaadu akka hin taanes hundaan beekamuu qaba. Walgahiin tumsaa ummata keenya muslimotaa qabsoo irra jiruuf, Meniyapolisitt dhiheenya ta’ e kan dinqisiifamuu qabu. Haasaan dardara Oromoo Jawaar Mohammediin hasawamee akka barreessaan kun hubatutt kan hala jiru waliin deemu. Yabboo kam irratuu maalummaa Oromummaa akka dhagahamutt himuun sabboonaa carraa sana argate irra kan eegamu. Garuu nammi hundi waan hasawamee fi barreeffamu irratt furaa ofii kennuun hin hafu; yaadi abbaa hin dhorgamu. Haa ta’u malee qeeqi kamuu namichatt osoo hin ta’in qabate irratt xiyyeeffachuutu irra jiraa. Yoo sun ta’e dadhabinaa fi jabina keenya irraa wanti barruu fi walbarsiifnu ni jiraata. Qabateen kun itt baha fagoon gahan waan qabuuf wal ciiga’aa fi miira ofii alatt ilaalamuu qaba. Haasicha sararaa sararaan, tuqaa tuqaan kanatu bade, sanatu tole jennu malee dubbataa ciicachuu qofa irratt yoo darbatame nama dogoggorsa. Ol adeemaa keenya akki itt busheessinuu fi jajjabeessinu malamuu qaba. Hundi dhugummaa fi danda’ummaa waliif haa qabatu. Durfannoo fedha Oromiyaa jaallannuuf haa kenninuu. Qabsoon keenya biyya walabaa fi ummata bilisaa itt fufa. Hanga bilisummaatt harka walqabannee haa jogaanu.
Ibsaa Guutama
Waxabajjii 2013


text:
Mangistuu Asaffaa Daadhii tiin
Dhalli namaa jiruu hawaasummaa erga eegalee jalqabee qindaa’inaan qabsoo jireenyaa geggeessuun ni ture. Qabsoon bifa adda addaa qaba. Jiruudhaan itti fufuuf diina ficcisuun amaluma uumaati (survival instinct). Jiruun hawaasaa ammoo fedhii fi qabeenya walitti nama buusaniin (bones of contention) kan guutameedha. Isaanis, qabeenya fi aangoo siyaasaa dabalatee waan baayyee dha. Qabsoon diddaa garbummaa, qabsoon eegumsa daangaa fi abbaa biyyummaatis caqafamuu danda’a. Sabni hunduu kana keessa darba, kana keessa jiraata. Qabsoon haala qindaa’een taasifamu of eeggannoo fi toftaa cimaa ta’een gaggeeffamuun isaa firii isaa murteessuu irratti shoora guddaa qaba.
Akkuma qabsoowwan saboota fi biyyoota baay’ee seenaan qabsoo Oromoos kan waggaa baayyeeti. Bifa adda addaan, namoota bara adda addaan, ilaalcha fi beekumsa adda addaa qabaniin dhalatee, tikfamee, gatii qaaliin itti kafalamee guddatee har’a gahe. Seenaan akkuma himu qabsoon hin dhaabatu. Sabni qabsoo dhaabu hin jiraatu. Jiruun qabsoo guyyaa guyyaati waan ta’eef. Garuu qabsoon bifa jijjiirata, tooftaa haaraa mijeeffata. Qabsoo farra gabrummaa, qabsoo mirga ofii eegsifachuu, qabsoo hiree dinagdee qixa itti fayyadamuuf godhamu, qabsoo siyaasa bilchaataa keessatti qooda fudhachuuf godhamu, qabsoo farra hiyyummaa fi doofummaa, dorgommiin (competition) dinagdee, saayinsii fi teeknoolojii addunyaa faana deemuf dirree beekumsaa irratti godhamu illee akka bifa qabsoo jiruu hawaasaatti fudhachuun ni danda’amu. Walumaa galatti Qabsoon hin dhaabatu, bifuma jijjiirata.
Qabsoon Oromoos erga Oromoon akka sabaatti jiraatuu eegalee kaasee qabsoon isaa haaluma walfakkaatuun qindaa’ina sadarkaa adda addaa keessa darbuun isaa hin oolle.
Waggoota shantamman darban keessatti garuu kaayyoon qabsoo saba Oromoo garbummaa ofirraa kaasuun hiree biyya Itiyoophiyaa keessatti seenaa fi siyaasaan qabu sadarkaa guddaa irraan gahuu kaayyeffatee finiinaa ture. Qabsoon kun yeroon itti Oromiyaan akka biyyaatti fottoquun akka kaayyoo guddaatti ka’aa turee (har’as akka hin jirre jala muree dubbachuu hindanda’u) eegalee har’a haga paartiin Oromoo biyyattii Itiyoophiyaa hogganuutti gaheera. Adeemsa dheeraa kana keessatti siyaasa ficcisuu irraa gara bulchiinsaatti dabarrus har’as tokkummaan Oromoo haala barbaachisuun galma gaheera jechuun hin danda’amu. Itti fayyadamni siyaasdinagdee firii qabsoo keenyaas guutummaatti hirmaanneerra jedhanii afaan guutatanii dubbachuun nama dhiba.
Seenaa Qabsoo Oromoos isuma yeroo dhiyoo yoo ilaaluuf yaalle wantoota armaan gadii kana hubachuun ni danda’ama.
(Barruu kana keessatti haala walitti dhufeenya abbootii siyaasaa Oromiyaa qofa irratti kanan xiyyeefadhe ta’uu hubachiisa)
Waggoota dheeraaf Oromoon siyaasa Itiyoophiyaa keessatti fincila Farra Cunqursaa fi tiksa aadaa, seenaa fi duudhaa isaa irratti hirmaatee ture. Yeroo keenya baayyes kanarratti dabarsine. Cunqurfamaa jiraachuun jiruu miti waan ta’eef.
Gaaffiilee guguddaa fi deebilee sirnaan argachuu qabu jedhee kan yaadu
Qabsoo kana eenyutu eegale? Akkamitti eegalan? Maal kaayyeffatan? Tarsiimoon, kaayyoon fi mul’anni isaanii maali? Bu’aan qabsoo sanaa maal ture? Firii isaa eenyutu qooddate? Fuulduree qabsop kanaaf hoo furmaata fi yaada qabsoo waaraa irratti akkamiin hojjetamaa jira (What are the prospects, trends and roadmaps being built for sustainable enrichment and fostering the advance OROMO cause)?
Gaaffiwwan kanaaf deebiin kennaman haala nama gaddisiuuun Saba Oromoo biratti haala qindaa’aa ta’een kennamuufi faayidaa qabsoo itti aanuuf akka oolutti kennamuu dhabuu irraa kan ka’e walitti bu’iinsa, waldhabdee fi aal tokko tokko ammoo mormii bu’aa hinqabnee uumuu bira dabree gatii qaalii nu kafalcbiisaa jira. Jibba walirratti akka kuufannu nu taasisa. Wantin Ji’a kana taateewwan Oromiyaa Dhihaatti uumamaniin walqabatee arges kanuma naaf mirkaneesse. Yeroo Qabsoon keenya bifa jijjiirataa jirutti, yeroo haala mijataa tarsiimoo qabsoo itti aanuuf of qopheessuu qabnutti lolli, maqaa wal balleessuun, arrabsoo fi irra darbee ammoo lubbuun namootaa obbola’a isaan dabartee reeffi isaa gubatu argine. Haalonni fi taateewwan akkasii kanaan duras akka ture ni beekna. Namootumti Oromoo fedha diinaa ykn ofittummaa isaaniitiin yeroon isaan dhaaba siyaasaafi ilaalcha isaaniitiin Oromummaa dhiisanii walitti bu’an, wal ajjeesan fi diinummaa wal irratti horuu bira darbanii qabsoo saba kanaa quucarsan seenaa keessa tureera. Baayyee nama gaddisiisa. Gatiin kanaan dura yeroo diinaan lollu baafne gumaan isaa bilisummaa fi badhaadhina dhaloota hafeeti. Kan nuti bakka adda addaatti wal ajjeesaa fi maqaa walballeessaa jirru kun garuu gumaansaa maal akka ta’e naaf hin galu. Kan dhiyoo kana Dhiha Oromiyaatti ta’e sunis haaluma sanaan nama dhiba.
Itti Gaaffatamaan Eenyu?
Akka waliigalaatti balleessaan kanaa warruma qabsoo Oromoo geggeessina jedhuu dha. Hunda isaanii, hunda keenya.
Paartiin Oromoo amma biyya bulchaa jiru DHDUOs ta’ee kanneen biraa, xiinxaltoota fi yaadan-geggeessitootni Oromoo hunduu itti gaafatamoodha.
Maaliif?
1. Gaggeessummaan qabsoo uummataa fedha dhaaba siyaasaa, kan dhuunfaa fi fudhatama argachuu fi dhabuu irra darba. Abbummaa qabsoo fi tarkaanfii gatii nama kafalchiisu fudhachuun kan uummataati. Abbaan qabsoo uummata. Kan gatii baasus uummata. Gaggeessaan qabsoo (dhaaba siyaasaas ta’ee dhuunfaan yaadan kan hogganan (opinion leaders)) fedha qabsoo fi xiiqii uummataa qindeessuun tajaajiluu dha malee abbummaa fi maqaa itti horachuun aad-maleedha, madda ka’umsa rakkootis. Kuni jala muramee hubatamuu qaba. Wanti seenaa qabsoo Oromoo fi siyaasa Oromiyaa keessatti mul’atu garuu sana hin fakkaatu. Abbaa irrummaa, yaad-dhaadhessummaa fi siyaasa maqaa walballeessuufi jibbaatu uummata keessati faca’aa oola. Kana DhDUOnis, dhaabni biraas akkasumas namoonni beekamoon yeroo raawwatan argineerra. Firiinsaa ammoo qabsoo keenya quucarse. Karaa fagoo deemuu otoo dandeenyuu wal takaallee kuffisne, kanaanis uummanni keenya gatii baase. Badii kana kan haalu yoo jiraate inni sobduudha.
Walumaa galatti, dhaabbileen siyaasas ta’ee namoonni dhuunfadhaan qabsoo Oromoo irratti hirmaatu, garaagarummaa yaadaa bira dabranii kaayyoo waliinii isa tokko (common purpose) ta’e irratti hojjechuudhan walqabatee hir’ina cimaatu mul’ate.
Kana haalun dhukkuba siyaasaa amma nu rakkisaa jiru kanaaf furmaata fiduun kan nu rakkisu ta’a.
Wanti jala muramee hubatamuu qabu garuu uummanni keenya duris ta’ee amma hoggansa al-idileetiin (without formal party struggle or machine), bilisummaa isaa karaa boonsaa ta’een gonfachuu danda’uusaati. Firiin isaa ammoo DhDUO hamma tokkon bilisa ni baase. Dhaabbileen biroo keenya illee dirree bal’aa fi lafa siyaasaa mijaturratti akka socho’aniif karaa kan baase qabsoo Qeerroon fi Qarreen harka duwwaa qawwee diinaa dura dhaabatanii taasisaniin mirkanaa’aa jira.
Shoorri uummanni keenya taphate hammaa oli, gatiin isaan itti kafalanis akkasuma. Firii kanarratti anatu fide anatu fide jedhanii dhaadachuun salphina. Tokko dhaaba uummataa, kan biraa ammoo aantummaa uummataa kan hinqabne jedhanii wal mormuunis qarooma miti.Seenanis ta’ee duudhaan keenya kanaaf iddoo hinqbu. Seenaa dhaabbilee siyaasaa Oromoo ni beekna. Har’a wanti jijjiirame yoo jiraate qabsoo uummata Oromootiin dhaabbileen kunneen amala fi bifa jijjiirachuu, akkasumas tooftaa qabsoo geeddaratanii dirree aiyaasaa bal’aa argachuuf carraa argachuu isaaniiti.
2. Hanqina Adeemsa Qabsoo Qindaa’aa.
Akkuma beekamu dhaabbileen siyaasaa maqaa keenyaan dhaabatan kudhanii oli. Kaayyoon isaanis tokko. Faayidaa siyaasdinagdee Oromoo kabajsiisuu kan jedhu. Asirratti wanti hubachuu barbaachisu, garaagarummaan ilaalcha siyaasaa mataa isaatin eebba, waanuma uumaati.
Garaagarummaan ilaalchaa ammoo wanta addunyaa kana irra jiru mara caalaa hubannaa fi ogummaa bulchiinsaa nama gaafata. Gama qindaa’anii hojjechuutiin hanqina guddaatu dhaabilee fi hayyoota keenya gidduu jira. Qindaa’inaan hojjechuun kora dhaabbilee fi jaallewwan dhuunfaan ogummaa, kennaa fi fedha siyaasdinagdee keenya irratti hojjetan gidduutti uumuun waan seenaan nu gorsuudha. Duudhaa keenyaanis kanatu seera.
Yeroo kana DhDUOn biyya bulchaa jira. Paartiileen biroo kan akka KFO ammoo of jajjabeessaa jiru. Kan akka ADO, ABO Tokkoomee ammoo waamicha mootummaan taasiseef fudhachuun gara biyyaatti dhufanii uummata isaanii keessa ta’anii qabsaa’uuf jiru. Kan haala kana hordofan kan biroos jiru, Fkn ABO inni Jaal Daawud Ibsaan hogganamu dhiyootti biyya biraatti jila mootummaa Itiyoophiyaa waliin mari’achuufi. Kan biyya keessa taa’anii qabsoo isaanii cimsuuf jedhanis jiru.
Asirratti waa lama haa hubannu.
A. Inni jalqabaa kaayyoon isaanii Oromoo bilisoome, badhaadhe fi qaroome arguu akka ta’e hubachuu yoo ta’u
B. Lammaffaan ammoo ilaalchi siyaasaa, tarsiimoon qabsoo fi adeemsi dhaabbilee kanneenii (ykn kan isa tokkoo) yeroo hunda sirrii (absolutely perfect) kan uummanni Oromoo akka barruu fi barsiisa qulqulluutti fudhachuun irra jiru ta’uu dhabuu isaati. Ana malee badii (my way or the high way) dhaabni jedhu, kanarraa ka’ee dhaaba biraas haal-malee kan qeequ, miseensota fi deeggartoota kan quucarsu fi naasisu taanan inni dhaaba abbaa irreeti. Kuni DhDUO ni dabalata. Dhaabumti qofummaadhaan kophaa isaa fedhii Oromoo nan kabajsiisa jedhu inni gowwaa yookin diina qabsoo Oromoo ti.
Kanaafuu wanti isaan baasu fi kan uummata fayyadu, filannoo gandaalee fi biyyoolessaa waggoota lamaan dhufan keessatti hirmaachuufi humna fi hamilee Oromoo akkasumas fedhii saba Oromoo dagaagsanii dirree siyaasa biyyattii keessatti hirmaachuuf yaada isaanii gidduutti fidanii mari’achuu fi garaagarummaa dhiphisuun hirmaachuu qabu. Kun akka milkaa’uuf ammoo tarsiimoo siyaasa isaanii maqaa dhaaba tokkoo balleessuu otoo hin ta’in kan faayidaa ummataa eegsisu godhachuun amanamummaa ummataa dilbeeffachuun dirqama dhaabbilee kanneeniiti.
Guduunfaa
Qabsoon keenya walxaxaa, kaayyoon tokko. Ilaalchi siyaasdinagdee keenya baay’atus eenyummaan keenya tokko, Oromummaadha. Dhaabbileen siyaasaa keenya baay’atanis abbaan dhimmaa qabsoo keenyaa tokko, Saba Oromoo bal’aadha. Tarsiimoon qabsoo Oromoo fi adeemsi keenya gargar ta’us dacheen nuti badhaasuuf dhamaanu tokkuma, Oromiyaa.
Kanaafuu dhaabbileen Oromiyaa bakka bu’an fi namoonni siyaasa Oromiyaan yaadan fi dhaaban geggeessitan (opinion and organizational leaders of Oromia), sodaa fi wal amantii dhabuu balleessuudhan dhimma fedhii Oromiyaa sarara duraa irra kaa’uun garaagarummaa ilaalchaa fi tarsiimoo siyaasaa keessan dhiphisuun dirree siyaasaa keenya fiigicha gara guddina dinagdee, badhaadhina aadaa fi duudhaa akkasumas guddina seenaa Oromoof akka gootan waamicha obbolummaa koon dabarsa.
“Silaa mana tokko ijaaruu, maaf cutaa wal saamu” jedha Oromoon.
Na oofkalchaa.
Yaada fi qeeqaf Fuula Facebook irratti Mengistu D. Assefa irratti
Toora meeylii servezking@gmail.com


text:
Guutuu Addunyaatti Talaalliin COVID-19 Dooziin Biliyoona 3 ol keennamuu gabaafame
Guutuu addunyaatti Talaalliin COVID-19 Dooziin biliyoona 3 ol kan keenname yoo ta’u, Chaayinaan doozii biliyoona 1.21 keennuun, Akkasumas Indiyaan miliyoona 329.3 keennuun sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa irratti argamu.
Wal duraa duubaan Ameerikaan doozii miliyoona 324.41 keennuun, Biraazil immoo miliyoona 96.91, UK’n doozii miliyoona 77.4, Jarman doozii miliyoona 72.81, Faransaayi doozii miliyoona 52.47 fi Xaaliyaan doozii miliyoona 50.45 keennuun sadarkaa biyyoota talaallii doozii guddaa keennanii qabatanii jiru.
Biyyoota Addunyaa lammilee isaaniif talaallii doozii guddaa keennan jidduu immoo UAE’n lammilee isii 100’f doozii 152.79 keennuun sadarkaa jalqabaa irratti argamti.
UAE’tti aanuun immoo Maltaan lammilee isii 100’f doozii 147.89 keennuun, Saaychileess doozii 140.3, San Laatinii doozii 130.92, Bahreeyn doozii 123.99, Isra’eel 123.96, Chiliin 117.67, UK’n doozii 113.48, Mongooliyaan doozii 113.47 , Ayiislaand 113.32, Uraaguwaay 110.18, Qaxxar 106.74 fi Hangaariin immoo namoota 100’f doozii 101.86 keennuun walduraa dubaan biyyoota lammilee isaaniif doozii guddaa keennan jalatti kan ramadaman tahuu odeeyfannoon ni addeessa.
Eega dhuma bara 2019 dhibeen kun argamu labsame booda biyyoota addunyaa 92 keessatti namoonni miliyoona 3.93 ol dhibee kanaan kan du’an yoo ta’u, namoonni miliyoonni 181.48 ol immoo dhibee kanaan qabamuu ragaan Yuunivarsiitii John Hopkins irraa argame ni mul’isa.


text:
Surraa Oromiyaa| Sadaasa 03/2010
Ilmi Oromoo guyyaa mirgi abbaa biyyumaa isaa irraa mulqamee eegalee, didda inni yeroo adda addaan taasisu jabaataa deemuun isaa seenaan nu yaadachiisa. Qabsoo bilisummaaf godhamu kana keessatti hirmaannaan barattoota Oromoo bara 1970 eegale, gara humana jabaatti jijjiramuun Jaarmiyaa siayaasaa guddaa uummata Oromoo biratti kabajamaafi jaalatamaa ABO gad dhaabuun qabsoo hidhannoo finiinsuutti seene. Jaarmiyaan siyaasaa kun dhibbaan dhibbatti milkaahuu baatus bu’aalee gurguddaa ijaan argamanis tahe kan hin argamne saba isaaf gumaachee jira. San keesssa tokko dhaloota amma jiru, kan eenyummaa isaa irratti dammaqe, an diinaaf hin bitamu jedhu; Dhaloota fincilaa dhalchee dabre.
Anis waan haaraa barreessuuf odoo hin taane, akka barataa Oromoo tokkootti shoorri barattonni Oromoo Fincila diddaa gabrummaa bara 2000 irraa eegalee keessatti taphatan wal yaadachiisuun dirqama taatee natti mul’atte jennaan qalama koo ol qabe. Fincila diddaa gabrummaa barattoonni Oromoo taasisan san keessatti qooda fudhadhee dabruun koo akka an obboleeyyan Oromoo waliin barnootaaf manaa bane, warreen Oromummaaf jecha wareegaman, kan qaamni irraa hir’ate kan hidhaatti dabramee fi kan bakka isaan jiran hin beekamnetu sammuu keessaa na belbelee boqonnaa na dhorke. Sochii gootonni barattoonni Oromoo qabsoo bilisummaa saba isaaniif taasisan bara 2000 irraa eegalee golee Oromiyaa mara keessatti akka malee finiinuun diina meeshaa waraanaa hidhate waliin hudhee wal qabe. Kana keessatti guyyaa Fincilla diddaa gabrummaa Saadasa 09/2005 Uummata Oromoof waamicha godhame keessatti hirmaannaan baratoota Oromoo akkam ture ? Wareegamuufi qaamaa hir’achuu gootota baratoota Oromoo meeqan keenyatu quba qaba? Meeqan keenyatu yaadata?
Fincila Diddaa Gabrummaa barattoonni Oromoo bara 2005 taasisan kan adda isa taasisu, barattooni Oromoo diina meeshaa hidhatee jiru waliin harka qullaa soda tokko malee hudhanii wal qabuu isaaniiti. Fincilli kun Oromiyaa mara kan hammate yoo tahu, wal quunnamtiifi tokkommaa barataan Oromoo bakka cufatti qabu kan diina rifachiise ture. Diinnis akka malee rifachuun Waraana harkaa qabu, Oromiyaa keessatti facaasuun gootota barattoota Oromoo sodaachisuuf yaale. Dargaggoon Oromoo kaabaaf kibbaa, bahaaf dhihaa waliif dirmachuun fincila finiinse.
Gaaffiilee barattooni Oromoo dheeheessa turan keessaa inni gurguddaan, Mirgi abbaa biyyummaa Oromoo haa kabajamu, Mirgi Hiree ofii Ofiin murteeffachuu Uummata Oromoo haa mirkanaahu, Hidhamtoonni siyaasaa Oromummaan yakkaman gad haa lakkifaman, ABOn nu haa bulchu, fi kan biro ture. Gaaffii barattootaa kanaaf deebii diinni qopheesse, gara laafina tokko malee baratoota harkaa qullaa jiran irratti Rasaasa gad roobsuu ture. Kanaafis Ragaa kan tahu, wareegamuu baratoota Oromoo sadarkaa 2ffaa Amboo, barataa Jagamaa Badhaaneefi Kabbadaa Badhaasaa ti. Barattooni kun lameen hiriira nagayaa guyyaa san gudhamaa jiru irraa qooda fudhachaa odoo jiranii tarkaanfiin gara jabinaa battalumatti irratti fudhatame. Tarkaanfiin diinni guyyaa san fudhate sochii Oromiyaa fincilaa keessatti eegale sodaachisuuf haata’u iyyuu malee, gootonni barattoota Oromoo caalatti bakka maraa fincila finiinsuun Mootummaa biyyatti rifaasisuun Magaalaafi baadiyyaa Oromiyaa gara dirree lolaatti jijjiire.
Fincili Diddaa Gabrummaa kun babal’achuun, wareegamuun barattoota Oromoo bakka adda addaatti daddabalaa deeme. Kaan mana hidhaatti dabree reebicha gara jabinaa irratti gaggeessuun, barataa waggaa 4ffaa Yuuniversitii Finfinnee kan tahe barataa Gaaddisaa Hirphasaa du’aaf akka inni saaxilamu godhan. Achuma barataa moraa Yuuniversitii Finfinnee bartataa Alamaayyo Garbaa uumamaan qaama hir’uu ta’e mana hidhaa keessa baduuf jedhe jechuun rasaasan tumanii ajjeessan. Diddaa barattooni eegalan kun Oromiyaan ala baratoota barnoota Olaanaa baarachaa jiran birattis deggersa guddaan itti fufe.
Baarataan Oromoo Impaayera biyyatti keessatti tarkaanfiin adda addaa akka fudhatamuuf wal quunnamtiin baratoota Oromoo caalaatti akka jabaatu taasise. Addunyaa birattis dhageettii guddaa argate.Bakkootii adda addaattis Alabaan ABO guyyaa murtaahef gad dhaabbuun akka balali’u gochuu irra dabree Qabsoo bilisummaaf godhamu dhugaa ta’uu isaa mul’ise. Ilmi Oromoo barnootaaf manaa bahe reeffi isaa yeroo maatii issaf deebi’u, eenyutu rafee haa buluree? Kanatu baratoota baratoota Oromoo bakka jiran maraa wal faana hiriisuun tokkummaan gaaffii mirgaa akka kaasan taasise.
Wareegamuu, qaamaa hir’achuu, barnoota irraa adabamuu fi mana hidhaatti dabramuun barataa Oromoo yeroo sanii, meeqan keenyatu yaadata? Meeqan keenyatu immoo kaayyoo isaan irratti wareegaman san galmaan gahuuf bakka jirru maraa waan dandeenyuun dirqama lammummaa bahaa jirra? Moo gaaffii barattonni Oromoo gaafataa turan sun deebii argattee jirti?
Dhugaa dha, bara 2008 irraa eegalee haalli mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti dhalate sochii siyaasaa haa laaffisu malee waan har’aa taa’aa jiru san duubatti dhiifannee , meeqan keenyatu daandii gootonni Oromoo bilisummaa saba isaaniif eegalan san galmaan gahuuf dalaguutti jira.? Gaaffiin kun kan dargaggoo Oromoo ilaallattu taati. Yaa ilmaan biyyaa, nuti dhallotni har’a waan warri nu afoo turan tolchan ykn balleessan komachuun yeroo keenya gubaa jiraanna yoo tahe, dhalootni nutti aanee jiru immoo waahee keenya maal dubbata laata? Of gaafadhaa. Waa maraafuu Torbeen fuuldura keenya jirtu kun waqtii/ waktii baratoota Oromoo fincila diddaa gabrummaa irratti wareegaman itti yaadannu waan taheef waliin haa yaadannun jedha.
Bakka jirru maraa waan bilisummaa saba keenyaaf ta’u irratti haa dalagnu.
Fincila Diddaa Gabrummaa Sadaasa 09/2005 godhame ilaalchisee


text:
Gaaffii tilmaama galii gibiraa haaraafi deebii kenname. Caffee
Tax/GDP ratio fi revenue/ expenditure Oromiyaa kan gadi bu’aa ta’eef sababni guddaan gibirri laafaa ta’
uu isaa miti. Kubbaniyyaaleen gurguddaan mootummaa naannootiif kafaluu dhabuu isaaniti. Galii daldalaa Oromiyaa keessaa dhibeentaa 70% harka kubbaniyyaalee gurguddaa naannoof gibira hin galchinee jira. Nannoon galii daldalaa keessaa dhibeentaa 30 gadi irraayi gibira sassaabaa jirti. Maarree haala kana keessatti akkamiin galiin fi baasiin wal madaaluu danda’a? Furmaanni isaa daldalaa xixiqqaa irratti gibira dabaluu osoo hin taane, kubbaaniyyaaleen gurguddaan naannoof gibira akka kafalan gochuudha.


text:
Gabaasa Qeerro Amajjii 16,2015
Godina Gujii Aanaa Gooroo Dollaa Keessatti Uummataa fi Milishoota Gandaa Jidduutti Walitti Bu’iinsi Dhalate. Mootummaan Wayyaanees Filannoo Bara Kanaan Wal Qabsiisee Milishoota Gandoota Oromiyaa Keessatti Leenjisuu Eegale.
Mootummaan Wayyaanee filannoo dharaa bara kanaaf of qopheessaa jiru dhuunfachuuf jecha Amajjii 6,2015 irraa eegalee hamma Amajjii 13,2015 gandoota qonnaan bulaa keessatti milishoota leenjifachuu kaadhimachaa ture.
Haala kanaan Godina Gujii Aana Gooro doola jedhamuti ganda 20 irra walitti qabuun milishoota 460 bakka 8 itti lenjisaa jiraachuu Qeerroon gabaase . Milishoota leenjifaman kanaaf kan oolu nyaata, bultii fi oolcha ykn aballii mootummaan kafaluufii qabu ture baajeti leenjiif qophaawu qarshi 200,000 (kuma dhiba lama) ufata milishaatin hodhina kan jedhamn ammo ummanni qarshii 20,000 (Kuma digdama) uumanni naannoo akka baasu itti murteessuu beekame. Uummanni haala kanatti mufatachuun qarshii hin baafnu saba jedhaniif jecha hamma baatii 7 itti of irraa kafalanii akka xumuranii fi milishootiin leenjifamanis kanneen goosa Oromoo Booranaa fi Gujii jidduutti deddeman ta’uu bakka bu’oonni milishootaa leejifamanii ibsu.
Haalli kun kan mufachiise uumanni bulchiinsa Aanaa Gooro Dolaa fi milishoota gandaa jidduuttii yeroo ammaa wal dhabbiin guddaa deemaa jiraachuu qeerroon gabaasa.


text:
Badhaasa Nobeel kan Hog- barruu bara 2021 barreessaa kan ta’e Abdulrazaak Durnaah injifatee jira.
Dhiibbaa Kolooneeffannaan geesisee fi waa’ee baqattoota galoo galaanaa keessaatti aadaa fi ardiwwanii addunyaa adda addaa walitti dhufan giddu kan ilaaleen ejjennaa hin daddaaqamnee fi hamilee cimaan waan barreessef badhaafame.
Gurnaah kan dhalate bara 1948tti yoo ta’u Tujii Hindii kan taate odoola Zaabzibaar
keessatti eega guddatee booda, dhuma bara 1960 taa, akka baqataatti Biyya Ingaalnd seene.
Kitaaboota 10 kan maxxansisee yoo ta’u, seenaa gaggabaaboo hedduu barreesse.


text:
Godina Arsii Lixaa keessa ka jiran magaalaalee lama dabalatee aanoota 15 keessatti hiriira gaggeeffamee tureen wal qabatee walitti bu’iinsi dhaqqabe iddoo 3 qofatti ta’uu bulchaa godinaa kan ta’an Obbo Dastaa Nageessoo ibsanii jiru.
Iddoon saden kun magaalaa Arsii Nagallee, Kofalee fi Dodolaa ta’uuu ibsan. Arsii Nagallee keessatti namni tokko Kofalee keessatti namni 2 du’u ibsanii magaalaa Dodolaa keessatti lubbuun namaa darbuu bira taree qabeenyaan gubachuu ibsan. Iddoo sadeentti waldaan Kristaanaas ta’e Masjiidi gubate gonkumaa hin jiru jedhanii kanneen lubbuu keenyaaf sodaanna jedhan dheessanii waldaa kristaanaa magaalaa Dodolaa tokko keessa buufatanii akka jiran dubbatan.
Isaaniif gargaarsa gochuuf tattaafiin godhamaa jiraachu akasumas abbootii amantii, maanguddootaa fi jiraattoota giddutti mariin amma gaggeeffamaa jiraachuu fi wal hubannaa irra ga’amaa akka jiru ibsan bulchaan godinaa Arsii Lixaa Obbo Dastaa Nageessoo.
Gama kaaniin Hospitaala walii-galaa Dodolaaf Meedikal Daayrekteera kan ta’an Dr. Tolaa Biyoo Tufaa akka jedhantti yeroo walitti bu’iinsi uumamee ture sanatti namoonni 56 gara hospitaalaa fidaman jedhanii hundi isaanii madaa’anii ta’uu ibsan.
Isaan kana keessaa 20 kan ta’an rasaasaan kan rukutaman warri hafan ulee fi dhagaan kan midhamanii dhiigaa turan ta’uu ibsan. Warra kana keessaa yaalii sadarkaa olaanaaf gara Hospitaala Shaashamannee fi Hawaasaatti kan ergaman 4 ta’uu ibsan. Kanneen ergaman kana keessaa 3 akkasumas kanneen hospitaala Dodolaa seenan keessaa namni 5 waluumaagalatti nami 8 lubbuun darbuu Dr. Tolaan hubachisanii jiru.
Gaaffii fi deebii gaggeeffame caqasaa


text:
Gooftaan Kee Eenyuu?-Kutaa 5ffaa
Dhalli namaa erga addunya tana irra dhufee booda karaalee gammachuu fi tasgabbii ittiin argatuun halkanii guyyaa barbaada. Daa’ima xiqqaa irraa kaase hanga jaarsa dulloomaa gahuutti ilmi namaa hundii tasgabbii adamsa. Garuu tasgabbii kana eessaa argachuu danda’aa? Akkuma bishaanii lafaa waraabu danda’aa? Eeti, osoo bishaan kuni samii irraa bu’uu baate silaa wanta bishaan jedhamu hin argatu ture. Bishaan samii irraa buusun lafa keessa kan tursiisu Rabbii olta’aa akka ta’e hundii keenyaa ni amanna. Tasgabbii fi gammachuun namni hunduu dheebotu qalbii irratti buusun qalbii keessa kan tursiisu Rabbiin malee ni jiraa? Osoo tasgabbii fi gammachuun akka fedhii keenyatti bakka tokkoo kan waraabbamu ta’ee silaa hundi keenyaa ni waraabbannaa turre. Garuu tasgabbii fi gammachuu qalbii namaa irratti kan buusu Rabbii Tokkicha. Eeti, wanta qaali garmalee barbaadamu kana Rabbiin akkanumatti cal’isee nama hundaa irratti hin buusu. Ulaagaalee itti buusu kaa’ee jira. Ulaagaaleen kunniinis iimaanaa fi hojii gaggaarii hojjachuudha. Iimaana keessaa Rabbitti shakkii tokko malee amanuun bu’uura amantiitii fi jireenyati.
Rabbitti amanuun wantoota afur akka of keessaa qabu yeroo darbee ilaalle jira. Isaanis: Jiraachu Rabbii, Gooftummaa Isaa, Tokkichummaan gabbaramuu Isaa fi asmaa’a wa sifaata Isaa jala muranii dhugoomsu, guutumaan guututti mirkaneessu fi itti amanuudha. Itti amanuun qofti gahaa miti, itti buluun, harka kennuu fi Isaaf gadi of qabuun jiraachu qaba. Rabbii Guddaatti amanuu fi ajajamoota Isaatti buluun Isaaf of gadi qabuun dhugumatti bilisummaa fi tasgabbii qalbii argachuudha. Ilmi namaa kana gochuuf Rabbii isaa beekuf ni carraaqa. Karaan Rabbiin itti beekan maqaalee fi amaloota (Sifaata) Isaa madda sirrii irraa baruudha. Kana yommuu jennu Rabbiin beekuuf jecha sammuudhaan qorannoo fi qo’annoo hin dandeenye keessa borcamuu osoo hin ta’in waa’ee Rabbii ilaalchise wanta Qur’aanaa fi sunnaah Nabiyyii (SAW) keessatti dhufe qo’achuu fi itti amanuudha. Kana irra darbee, Qur’aanaa fi sunnaa dhiisee madda biraa irraa Rabbiin baruuf namni carraaqe dhumti isaa dhama’iinsa fi kasaaradha. Seenaan kana ragaa ni baha. Falaasfota meeqatu dhama’ee dhumarratti bade. Kanaafu, Qur’aana fi sunnaah irratti of daangeessun sifaata Rabbii (subhaanahu wa ta’aalaa) muraasa isaanii ilaaluf ni carraaqna.
Olta’iinsa Rabbii subhaanahu wa ta’aalaa
Nama tokko waa’ee Rabbii ilaalchise erga itti beeksifne booda, “Rabbiin eessa jiraa?” jechuun gaafachu danda’a. Gaafi kana deebisuuf madda sirrii osoo hin qabaatin fedhii keenyan akkana jechuu hin dandeenyu. Beekumsa malee waa’ee Rabbii dubbachuun cubbuu (dillii) gurguddaa keessaa tokko waan ta’eef. Maddi keenya Qur’aana Rabbiin irraa bu’eedha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Arshii ol akka ta’ee Qur’aana keessatti si’a torba ni dubbata. Arshiin uumama (makhluuqa) guddaa samiiwwan nu olii torbanii ol jiruudha. Nu ol samiwwan torbatu jiru. Samiwwan torbanii ol immoo Arshii guddinnaa fi bal’innaan samii caalutu jira. Arshii ol immoo Rabbii Guddaa olta’etu jira. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Ar-Rahmaan (Rabbiin) Arshii irratti [olta’iinsa Isaaf malu] ol ta’eera.” Suuratu Xaahaa 20:5
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa olta’iinsa guddinna Isaatiin malu Arshii ol olta’ee jira. “Akkanatti akkanatti olta’e” jennee gonkumaa dubbachuu hin dandeenyu. Karaan nagahaa dhama’iinsa fi kasaaraa irraa nama baraaru olta’iinsa Rabbii fi sifaata Isaa biroo ilaalchise osoo hin micciriin, wayitti hin fakkeessinii fi akkana akkana osoo hin jedhin akkuma jiruutti itti amanuudha. Kuni karaa salafaa (ummatta gaggaarii darbaniiti).
Gaafa tokko namtichi tokko gara Imaamu Maalik dhufuun waa’ee aaya armaan olii ilaalchise gaafate. “Keyfa istawaa (olta’iinsi akkamii)?” jedhen. Ergasii Imaamu Maalik ni jedhe: Istawaan kan wallaalame miti; akkam akka ta’e sammuudhaan hin beekkamu, isatti (Olta’iinsa Rabbitti) amanuun waajiba (dirqama); waa’ee isaa gaafachuun immoo bid’aadha…”[1]
Istawaan kan wallaalame miti- jechuun jechi istawaa jedhu olta’iinsa akka ta’e ni beekkama. Garuu Olta’iinsi Rabbii akkam akka ta’e sammuun ilma namaa hubachuu fi beeku hin danda’u. Rabbiin Arshii ol olta’iinsa Isaaf malu olta’uutti amanuun dirqama. Akkamitti akka olta’e gaafachuun immoo bid’aa (wanta haarawa argameedha). Sababni isaas, sahaabonni Nabiyyii hin gaafanne.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Arshii fi wanta arshii gadi jiran irraa dureessa, itti hin hajamu. Rabbiin ni jedha: “Dhugumatti, Rabbiin aalama irraa Duroomadha.” Suuratu Aali-Imraan 3:97
Aalama jechuun wantoota Rabbiin uume hundaadha. Arshiin aalama keessaa tokkoodha.
“Rabbiin Isumatu Dureessa, Faarfamaadha.” (Suuratu Faaxir 35:15)
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Arshii uumuu fi ishii ol olta’uun, arshitti haajameeti miti (itti fayyadamuufi miti). Arshii irraa hin fayyadamu. Kana irra hikmaa (ogummaa) Arshii uumuu barbaachisetu Isaaf jira.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa guddinna Isaaf malu guddate, olta’iinsa Isaaf malu olta’e. Tokkicha fakkaataa hin qabneedha. Rabbiin ni jedha:
“Wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru. Inni dhagahaa, argaadha.” Suuratu Ash-Shuura 42:11
Olta’iinsi amala baay’ee barbaachisaa Isaati. Dandeetti Isaatiin Arshii, samii fi wantoota achi gadi jiran hunda qaba. Wantoonni gara gadi jiran hundi Isatti hajamu. Inni immoo Arshii fi wanta Arshii gadi jiran hundarraa of-danda’aa fi dureessa, isaanitti hin hajamu. Wantoota hundaa beekumsaan Kan marseedha. Dandeetti Isaatiin arshii qabuu waliin, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Arshii oli.[2]
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Arshii ol olta’uu ragaaleen baay’een ni agarsiisu.[3] Isaan keessaa:
1.Kitaabaa (Qur’aana)- Qur’aana keessatti Rabbiin olta’u aayatoonni (keeyyattoonni) dubbatan lakkoofsi isaanii baay’eedha.
2.Sunnaah Ergamaa Rabbii (SAW)– Ammas, hadiisota sahiih keessatti Rabbiin olta’uu agarsiisan hadiisota baay’eetu jira.
3.Al-Ijmaa’a (waliigaltee Muslimootaa)– warri bid’aa dhufuun dura Muslimoonni Rabbiin Arshii ol akka olta’e irratti wali galanii jiru.
4.Aqlii (sammuu)– Hundii keenyaa akkuma beeknu olta’iinsi amala guutuu ta’eedha. Kanaafu, olta’iinsi amala guutuu yoo ta’e Rabbiif amalli kuni sirritti ta’uu qabaa jechuudha. Sababni isaas, Rabbiin amaloota gugguutuun kan ibsamu (wassafamuudha). Kanaaf, takkaa Rabbiin ol ta’a, takkaa immoo gadi ta’a takkaa immoo jidduu lamaanii ta’a. Gadii fi jidduun lamaanii Rabbiif waan hin malleedha. Sababni isaas, gara gadii ta’uun amala hir’uu (hanquu) ta’eedha. Akkasumas, jidduu oliiti fi gadii ta’uun hir’inna. Sababni isaas, umamtootaan wal fakkeessu waan ta’uuf. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala immoo Tokkicha fakkaataa hin qabneedha. Kanaafu, Rabbiin umamtoota hundaa olii jechuudha.
5.Fixriyy (uumamaan)– ilmaan namaa kamiyyuu qalbii fi uumama qulqulluu isaanitiin yommuu Rabbiin kadhatan harka isaanii olkaasu. Yommu Rabbitti warwaatan (garmalee kadhatan) qalbii isaanitiin gara olii yaadu. Yeroo tokko sheyk Abu Ja’afar Hamazaaniyy bakka taa’umsa Abu Ma’aali Jaweyniyyitti argame. Abu Ma’aali Jaweyniyy Rabbiin olta’u hin mirkaneessu ture. Sheyk Abu Ja’afar akkana jedheen, “Yaa ustaaz! Wanta dirqamaan qalbii teenya keessatti argannu kana ilaalchisee mee nutti himi? Namni Rabbiin beeku, “Yaa Allaah, Yaa Rabbii” gonkumaa jedhee hin beeku, qalbii isaa keessatti gara olii kan barbaadu ta’ee yoo argate malee. Gara mirgaa fi bitaa hin mil’atu, [gara olii malee]. Kanaafu, wanta dirqama ta’e kana akkamitti nafsee teenya keessaa baasu dandeenyaa?” Ergasii Abu Ma’aali Jaweyniyy mataa ofii harkaan osoo kabalaasu (dhadhayuu) bahee deeme… [4]
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Arshii ol olta’iisa Isaaf malu olta’ee wanta hundaa ni too’ata. Wanti Isa jalaa miliqu tokkollee hin jiru. Wanta hundaa takka takkaan beeka, ni arga, ni dhagaha. Haati manaa Ergamaa Rabbii (SAW) Aa’ishaan (radiyallahu anhaa) akkana jetti:
Rabbii dhageettin Isaa sagalee hunda marseef (dhagahuuf) galanni haa galu. Dhugumatti, [dubartiin maqaan ishii] Khawlah [jedhamtu] gara Ergamaa Rabbii (SAW) dhuftee waa’ee abbaa manaa ishii ilaalchise komii itti dhiyeessite. Dubbiin ishii narraa dhokataa ture (ani mana keessa haa jiraadhuyyuu malee wanta ishiin dubbattu hunda hin dhagahu ture). Ergasii Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) aaya tana ni buuse:
“Dhugumatti, Rabbiin jecha ishee waa’ee abbaa manaa ishii ilaalchisee siin waliin falmituu fi gara Rabbiitti himannaa dhiyeefattu dhaga’eera. Rabbiinis falmii keessan lamaan ni dhaga’a. Dhugumatti Rabbiin Dhaga’aa, Argaadha.” Suuratu Al-Mujaadalaa 58:1″ Sunan an-Nasa’i 3460, Sunan Ibn Maajah
Guduunfaa
✒Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa maqaalee gaggaarii fi amaloota (sifaata) guutuu qaba. Maqaalee fi amaloota kanniin Qur’aanaa fi sunnaah irraa qo’achuun Gooftaa nama uume akka beekan nama taasisa.
✒Sifaanni (amaloonni) Rabbii amaloota uumamtootatin gonkumaa wal hin fakkaatan. Sifaanni Rabbii hundii sifaata guutuu ta’anii fi hanqinna wayitu hin qabneedha.
✒ Osoo wayitti hin fakkeessin Rabbiin uumamtoota hundaa ol olta’uutti amanuun dirqama. Akkamitti olta’e jedhanii gaafachuun bid’aadha.
✒Nu ol samiwwan torbatu jiru. Samiwwan torbanii ol immoo Arshii guddinnaa fi bal’innaan uumamtoota hundaa caalutu jira. Rabbiin olta’iinsa Isaaf malu Arshii ol olta’ee jira.
✒Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Arshitti hin hajamu. Inni Dureessa fi Of Danda’aadha. Garuu Arshii fi samiwwan waan ofiin dhaabbachuu hin dandeenyef, Rabbitu isaan qaba.
✒Rabbiin Arshii kan uumeef itti hajamee (itti fayyadamuuf) osoo hin ta’in hikmaa (ogummaa) itti uumeef qaba. Garuu ilmi namaa ogummaa kana hin beeku. Kanaafu, “Rabbiin maaliif kana uume?” osoo hin jedhin namni tokko Rabbiif harka kennuu qaba. Ta’uu baannan ni bada.
✒Imaamu Shaafi’iin akkana jedha:
“Rabbii fi wanta Rabbiin irraa dhufe akkaataa Rabbiin barbaadutti itti amane. Ergamaa Rabbii fi wanta Ergamaa Rabbii irraa dhufe akkaataa Ergamaan Rabbii barbaadutti itti amane.”[1]
✒Imaamu Muhammad ibn Muslim az-Zuhriyy ni jedha:
“Risaalan (ergaan) Rabbiin irraayyi, [ergaa kana ummatatti] geessun immoo Ergamaa Rabbii irra jira, nu irratti immoo harka kennutu jira.”[1]
Kitaabban Wabii
[1] Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a– Fuula 249-255 Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii-
[2] Sharih Aqiidatil xahaawiyyah fuula 372, Ibn Abi Al-Izzaa
[3] Shariih Aqiidatil Waasixxiyyah-jiildi 1, fuula 178-179, ibn Useymiin
[4] Sharih Aqiidatil xahaawiyyah fuula 390


text:
Godina Horroo Guduruu Wallaggaa Aanaa Ammuruu keessatti Waraaqsii gaggeeffama ture, Ammas Gootota Dargaggoota Qeerroo Barattoota Oromoo fi uummata Oromoon irraa deebifamee dhoofameen Sagaleen Mormii guddaan Magaalaa Hoborraa keessatti uummatni dhageesisuun itti fufe oleera. Warraaqsii biyyoolessaa Oromiyaa FXG kun aanota Ajkka Jaartee Jardagaa, Hagamsaa, Haratoo Guduruu fi Fincaa’aa fa’atti illeee Babaldhatee Kan itti fufuuf jiru irraa Waraanaa Wayyaanee poolisii Federaalaa fi loltoota Agaaziin eegamaa kan olaan ta’uun beekamee jira. Warraaqsaa aanaa Ammuruutti qabsiifame kana dhaamsuuf humni waraana wayyaanee Agaazii fi Poolisiin Federaalaa humnaa ol gara sanatti Guuuramaa kan jiran yoo ta’uu, Goototni barattootni Oromoo humna waraanaan qabamanii hidhaman illee jiraachuu maddeen keenya gabaasan.Yeroo Amma kanas Magaalaan Hoborraa humna waraanaa guddaan raafama jirachuun hubatame jira.
1 thought on “Guraandhala 16/2016 Godina Horroo Guduruu Wallaggaa Aanaa Ammuruu Magaalaa Hoborraatti Goototni dargaggoothni Qeerroon Barattootni Oromoo Mana Barumsaa Ammuruu sadarkaa 2ffaa fi Qophaa’ina fi uummataan walta’uun Warraaqsii FXG Daran jabaachuun Itti Fufe.”
-
Pingback: Oromia: #OromoProtests: Gabaasa Fincila Xumura Garbummaa (FXG) Oromiyaa 2016 | OromianEconomist


text:
Kaffaaloo Tafarraa hiikameera. Ati qaama si hir’isanis eenyummaa fi sammuun kee warra qaama si hir’ise fagoo caala !
Oromiyaa Dhihaa Magaalaan Beegii harka Ummataa jirti.
Leenca Sabaa…Miillakee Lamman sabakeef jecha diinaan dhabdus, sabakee keessaatti qalama hinbanneen barreeffamtee jiraatta. Baga utuu lubbuun jirtuu ija sabakee argite.
WaHamicha Gargaarsaa
==================
“Hidhamtooti Oromoo amma mana hidhaatii bahaa jiran waggaa 12-17 hidhaa kan turani dha. Baayeen isaanii ijollolee Qotee bulaa wan ta’aniif maatii waliin quba wal hin qaban. Ijooleen kun gara maatii isaanitti gageefamuu qabu. Gara Balee, Arsii, Harargee, Walloofi wallaga kan deeman ni baayatu. Gootota ilmaan sabaa ta’an kanaaf maalaqa geejibaa,Bakka Bultiifi nyaataaf kan oolu walitti qabuuf HEREGA Baankii karaa Miseensa Koree Rawaachiftuu #KFO ob. OLBAANAA LEELLISAAN banamee jira. Warri gargaruu barabadan:
Maqaa Akkawontii: Olbaana Leellisaa
Bankii: Oromia International bank, Damee Gulallee
WHidhamtooti Oromoo amma mana hidhaatti bahaa jiran waggaa 12-17 hidhaa kan turani dha.Baayeen isaani ijollolee Qotee bulaa wan ta’aniif maatii waliin quba wal hin qaban. Ijooleen kun gara maatii isaanitti gageefamuu qabu. Gara Balee, Arsii, Harargee, Walloofi wallaga kan deeman ni baayatu. Gootota ilmaan sabaa ta’an kanaaf maalaqa geejibaa,Bakka Bultiifi nyaataaf kan oolu walitti qabuuf HEREGA Baankii karaa Miseensa Koree Rawaachiftuu ”
Shororkeessan warra nama nagaatti maqaa mogaase mana hidhaatti nama dararuu fi lubbuu qulqulloota baleessadhiigas dhangalaasa ture mootumma wayyaaneti.namoota 304 dhiifama goodhameef osoon mootumaatu dhiifama gaafachuu qaba ture.