text:
Hayilamaaram Gammadaa
Hayilamaaram Gammadaa (1915 - 1970) qabsaawaa mirga Oromoo fi hoggantoota Waldaa Maccaa fi Tuulamaa keessaa isa tokko. Hayilamaariyaam reebichaa fi dararaa mootummaan Hayilasillaasee isarraan ga'erraan kan ka'e yaallamaa turee Adoolessa 1, 1970 lubbuunsaa dabarte.
Seenaa Duubaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Hayilamaaram Gammadaa kutaa bulchiinsa Shawaa Kaabaa, aanaa Jiddaa keessatti bara 1915 maatii qonnaan bulaarraa dhalate. Yeroo inni barnoota sadarkaa lammaffaa barachaa jiru Xaaliyaanin Itoophiyaa weerarte. Hayilamaaram Gammadaas Raas Abbabaa Aragaay (akaakayyuu Goobana Daaccii) jalatti galuun Xaaliyaanii lolaa ture. Boodarra Xaaliyaanotaan booji'amee Somaaliyaatti waggaa sadi'i hidhame. Erga Xaaliyaanin bara 1941 Itoophiyaadhaa baatee booda, Hayilamaaram biyyatti deebi'ee Ministeera Humna Namaa keessatti mindeeffamee Shawaa, Tigraayi, Harargee, Kafaa, Iluu Abbaa Boor, Arsii fi Sidaamoo keessatti hojjachaa ture. Kutaalee Oromiyaa hedduu keessa socho'uun odeeffannoo seenaa Oromoo, aadaa, duudhaa fi dhaabbilee siyaasaa guuraa ture. Carraa hojiisaa kanaanis Haayilamariyam bakka hedduu waan deemeef, waa’ee Oromoo fi kutaalee Oromiyaa akkasumas, mala bulchiinsa jallaa ummata Oromoorratti mootummaa yeroo sana tureen fe’amee jiruu fi walumaa galatti waa’ee Impaayera Itoophiyaa kana hubannaa gaarii argachuu danda’ee ture.
Bulchiinsa loogii sanyii, dhiittaa mirga dhala namaa Oromoon lafa itti dhalatee keessatti irratti geggeeffamuu fi akka sabaatti tuffatamuu fi maqaa hinmalleefiin waamamuunsaa Haayilamaariyam kutaalee Oromiyaa adda addaa keessatti argaa ture sun boqonnaa dhorkate; hojiisaa qalbiin itti fufee hojjachuu hindandeenye. Rakkoo sana keessaa Oromoo kan baasuu danda’u Oromoo malee qaamni biraa jiraachuu akka hindandeenye hubate. Kaanfis ofirraa jalqabuun akka barbaachisu murteessuun hojii mootummaa yeroo dheeraaf hojjachaa ture gad lakkisuun dhuunfaan hojii abukattummaa seeraa hojjachuu jalqabe. Hojiinsaa kunis barnootaan kan deeggarame akka ta'uuf, guyyaa hojjachaa galgala ammo barnoota seeraa Yuunivarsiitii Finfinneetti barachuu jalqabe. Barnootasaa kanas xummuree Diploomaan erga eebbifameen booda, jiruu fi jireenyasaa hafe Oromoo salphina isa mudate keessaa baasuuf ga'eesaa ba’uuf of qopheessuu jalqabe.[1]
Hojiin seeraa inni dhuunfaan hojjatu kunis Oromoota kutaalee Oromiyaa adda addaarraa dhufan wajjin kan wal isa barsiise yoo ta’u, namoota qunnamuu hundaa irraa waan inni dhaga’u haqa barbadaaf dhaaddachaa fuula duratti dhihaatanii haqa osoo qabanii sanyiin looginsa ta’u yeroo hubachaa deemu, jibbiinsi sirna sanaaf qabu jabaachaa hawwii inni qabsoof qabu ol ka’aa deeme. Akeeka isaa fiixaan baasuufis umanni Oromoo bifa kamiinuu of ijaaruu fi ijaarsa sanaan tokkummaan qabsoo gochuu akka qabu waan itti amaneef, hayyama mootichi Hayilasillaasee uummanni of ijaaruu danda’a jedhee baasetti dhimma bu’aan namoota yaada akka isaanii qaban waliin ta’uun bu’ureffamni Waldaa Maccaafi Tuulamaa mirkana akka ta’u taasise.[1]
Hayilamaaram nama dubbisuu jaalatu, waan haaraa baruuf nama fedhii qabu fi nama sammuu qara qabu ture; kunis seenaa Oromoo hedduu akka beeku isa godhe. Hayilamaaram seenaa fi aadaa Oromoorratti beekumsa olaanaa qaba ture. [2]
Waldaa Maccaa fi Tuulamaa Keessatti[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Hayilamaaram Gammadaa namoota Waldaa Maccaa fi Tuulamaa hundeessan keessaa tokko yoo ta'u barreessaa waldichaa ta'ee hojjachaa ture. Hayilamaaram hogganaa koree seeran ittiin-bulmaata waldichaa baasu ture. Maqaa waldichaallee kan baase isuma yoo ta'u asxaa dhaabichas akka odaa ta'u kan yaada dhiyeesse isa ture. [2]
Sochii Hayilamaarama Maccaa fi Tuulama keessatti godhu, sirna fiwudaalaa Hayilasillaassee baayyee sodaachise. Akkasuma ta’ee garuu, mootichi Hayilamaaram irratti balaa qaqaabsiisuu odoo hintaane ofitti butuun dhimma itti ba’uuf saganteffate. Haala kanaanis hojii mootummaatti deebi’ee mindaa fi itti gaafatamuummaa guddaa akka qabaatuuf yaadun xalayaan ajajani. Hojii isaa kennames itti gaafatama abbaa seeraa fi qeeyee mootummaaf ammoo gorsituu seeraa ta’ee akka dalaguuf ture.[1]
Muudamni kun maalif akka ta’e Haayilamaaramiif battalumatti galeefi. Yeroo gabaabaaf erga hojjateen booda fedha isaan hojicha gad lakkisee ba’uun yeroosaa guutummatti ijaarsa Waldaa Maccaafi Tuulamaa irratti dabarsuu jalqabe. Hojiisaa gadi lakkisee yeroo muraasa booda hidhattoota mootummaatin qabamee mana hidhaatti darbatame. Qabeenya isaas maqaa idaa baankii jedhuun horii hintaanetti gurguruun mormitoonnisaa akka qircatan taasisanii. Akka kanatti maatii fi qee'eesaa dirree gubbaatti rakkinaaf saaxilan. Mana hidhaa sana keessattis dararama qaamaafi qalbiin irra ga’aa tureen erga dadhabeen booda manatti galee haa du’u jechuun yeroo lubbuun isaa ba’u geessu manatti galchan. [1]
Waldaan Maccaa fi Tuulamaa erga dhorkamee booda sababa hirmaannaa waldicha keessatti qabuun reebichaa fi dararaa guddaa mootummaan fiwudaalaa irraan geessise. Hayilamaariyaam Gammadaa reebichaa fi dararaa isarra ga'erraan kan ka'e mana murtii dhufuu kan hindandeenye ta'ullee sireedhan baattame akka dhufu ajajame. Gara boodaa garuu gara mana yaalaa akka deemu eeyyamameef. Mana yaalaa deemee yaallamaa odoo jiruu baayyee waan miidhameef torban tokko booda Adoolessa 1, 1970 lubbuunsaa dabarte. Gara mana yaalaa deemuf yeroo ka'u, Hayilamaaram jaallewwansaatin akkas jedhe:
"Kana booda waan wal arginu natti hinfakkaanne. Nuti duunus du'uu baannus, kaayyon keenya kan Oromoo bilisoomsuu ijoollee fi ijoollee ijoollee keenyatiin galma niga'a"[2][3]
Waa'ee Maccaa fi Tuulamni akka hinsochoone dhorkamuu fi miseensoni waldichaa hidhamuu ilaalchisee akkas jedhee dubbate:
"Hoggantootaa Maccaa fi Tuulamaa hidhuu fi ajjeesun, waldaan kun akka hinsochoone dhorkuun qabsoo mirgaa ummani Oromoo godhu hinukkamsu. Wanti nuti hojjanne akka bofa hudduu lixeeti, yoo harkifamee ba'es yoo achi keessatti dhiifames tokkuma. Summiisaa qaata facaaseera waan ta'eef"
Hayilamaaram, qabsoo Oromoo keessatti, gumaacha godheen yoomiyyuu ni yaaddatama.


c: text/html

text:
Berhanu Hundee
Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti humna hidhate fi jabaate qabaachuun hangam barbaachisaa fi murteessaas akka ta’e ifa ta’aa jira. Warri qabsoon hidhannoo nu hin baasu jechaa turanillee suuta suuta dhugaa kana fudhachaa akka jiran ni mul’ata. Kana jechuun WBO cimsuun barbaachisaa akka ta’e hubatamaa jira jechuu dha. Qabsoon karaa nagaatiin godhamu hin barbaachisu jechuu osoo hin taane, haalli qabsoon nagaa keessatti godhamu yeroo irraa gara yerootti hammaachaa akka deeme fi wanti karaa nagaa jedhamu haphachaa akka deemu waanuma hubatamaa jiruu dha. Uummatni Oromoo karaa nagaatiin falmatus waraanni irratti labsamuu fi ajjeefamuun irraa hin oolle. Kanaafuu qabsoo hidhannoo jabeessuun filannoo (option) osoo hin taane dirqama ta’ee jira.
Erga haalli baay’ee hammaachaa deemee as (keessumaayuu erga Haacaaluun ajjeefamee as) duulli uummata keenyarratti godhamu yeroo kamuu caalaa hammaachaa waan dhufeef, Qeeroon lakkofsi isaanii guddaa ta’e WBOtti makamaa akka jiran himamaa jira. Haa ta’u malee, yeroo tokko tokko dhimma WBO yoon yaadu waa hedduutu na yaachisa. Yeroo ammaa yeroo bitamtootni, gantootni fi basaastotni heddoomaa jiranitti ofeeggannoo cimaa godhuun baay’ee murteessaa dha. WBOn dhimma kana hin too’atu jechuu kiyya osoo hin taane, dhimmootni tokko tokko yaaddoo waan natti uumaniifi. Fakkeenyaaf, akkuma miidiyaalee hawaasummaa kan akka Face Book irratti argamaa jirutti, basaastotni miseensota WBO of fakkeessanii balaa fidaa akka jiranii dha. Kun dhugumatti waan baay’ee nama yaaddessuu dha. Kanaaf, gaafiileen tokko tokko fakkeenyaaf kan armaan gadii kun sammuu kiyya keessa deddeebi’u.
- Ijoolleen haaraan WBOtti makamuuf yoo deemu, Hoggantootni fi leenjistootni WBO ijoollee haaraa kana akkmiin simatu? Basaastota ta’uu isaanii ykn warra dhugumatti qabsoo kanatti dabalamuu barbaadan ta’uu isaanii akkamitti addaan baafatu?
- Ijoolleen haaraa WBOtti makaman kun leenjii fudhatanii dirqamatti yoo bobba’an hoo akkamitti too’atamu? fi kkf
Egaa wanti asirratti hubatamuu qabu tooftaa, tarsiimoo fi akkaataa WBOn ittiin hojjechaa jiru gaafii keessa galchuuf osoo hin taane, yeroo ammaa kana keessatti wanti hunduu waan nama shakkisiisaniif gaafiilee kana kaase. Waanuma ta’eefuu, ani akka gorsaa WBO ta’ee dubbachuuf osoo hin taane, garuu WBOn ofeeggannoo akka godhu yaada dhuunfaa tokko tokko dhiyeessuun barbaada.
- Ijoollee haaraan WBOtti yoo makaman duubeen (background) ijoollee tanaa sirriitti qoratamuu akka qabu. Bakkee (iddoo) isaan dhufanii fi maal hojjechaa akka turan; laalcha maalii akka qaban fi eenyu wajjin walqunnamtii qabaachaa akka turani fi jiran laalamuu fi sirriitti qoratamuu qabu jechuu kooti.
- Ijoollee WBOtti makaman qofaa osso hin taane, maatii fi firoottan isaaniillee hubannoo keessa galuu qabu jedheen amana. Kuni Qeerroo kutatanii bosonatti galuu barbaadan shakkuu fi kutannoo fi murannoo isaanii gaafii keessa galchuuf osoo hin taane, dhimmoota qulqulleeffachuun murteessaa waan ta’eefi.
- Naannoolee WBOn keessatti socha’u keessa uummatni keenya miseensota WBO beekuu waan malaniif, basaastotni naannoo sana deemanii uummata gowwoomsan addaan baafachuun kan danda’amu yoo ta’e, hojii WBOtiifillee gargaarsa ta’a jedheen yaada. Uummatnis WBO wajjin akka hojjetu hubachiisuun barbaachisaa dha.
Dhumarratti, dhaamsi ani akka ilma Oromoo tokkootti dabarfachuu barbaadu. WBO gargaaruu fi jabeessuun dirqama Oromoo hundaa ta’uu qaba. WBOn bilisummaa argamsiisuuf qofaa osoo hin taane; bilisummaa boodallee bilisummaa fi walabummaa argannu tikfachuu fi humna Oromiyaa eegu (Oromian National Defense Force) waan ta’uuf, isa kana hubannoo keessa galchuudhaan WBOn akka jabaatu gochuun dirqama Oromummaa ti. Warri hidhannoo fi humna jabaa qaban hangam akka sodaataman, Tigraayi akka fakkeenyaatti fudhachuun ni danda’ama.
Hanga dhima biraatiin walitti deebinutti nagaatti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Abdii Boruutiin
Akkuma beekamu MQBO keessatti tasgabbiin dhibuun ilmaan oromoo hedduu yaachisaa turuun isaa hundafuu ifaa dha.Kun ammoo namootuma amma ofii salphatanii Oromoo salphisaa jiran irraa ti. Gaaffii akkamitti ,maal godhanii eessatti jettu sana ammaaf seenaaf dhiisutu gaarii dha. Gochaan Habashotaa kun barumsa nuuf haa tahu jechuuf ,ilmaan namaa ti ni yadna waan taheef kan darbes yaadannee, kan tahaa jirus ilaallee, kan fuula duraas xiinxaluun waan nu rakkisu natti hin fakkatu. Kanaaf waanni kun akka tahu durumaanuu dubbachaa waan turreef amma nu dinquu fi diina dhiifnee wal irraa wacuun fulmaata natti hin fakkatu. Garuu gochaan diinaa inni ammaa kun jarmiyoota Orommoo alaa keessa jiraniif ergaa jabaa ykn dhaamsa guddaa dha .
Hogganooti ODF kun gariin isanii warra Ethiopiummaan summawanii dha waan taheef yaada kana hin fudhatan jedheen yaada. Sababiin isaas habashooti seenaa isanii keessatti karaa nagaa tahanii rakkoo furuu akka hin dandeenye isanumatu nutti himaa ture waan taheef , isaan walii isaniittu barcuma ykn aangoo ajechaan malee karaa nagaa waliif dabarsanii hin beekan kun ammoo nama seenaa impa’irattii beekuuf waan haraa miti
Kan biraan ammoo waanuma akka nama indaqqoo mana keessaa ari’uutti arihimaniif jecha waggaa dheeraaf MQBO diigaa turun godaannisa ilmaan Oromoo keessa hin baane tahee hafa. kana senaan hin dagatu.”Loon Abbaan gaafa cabse hormi ammoo ija jaamsaa jedha oromoon yammu makmaaku ”Kanaaf akkan yaadutti warri akkasitti yaadan kun akkuma isheen jette akka nama tokkootti galuutu isaniif furmaata. Sababnni isaa Ethiopia karaa demokiraasii ykn olaantummaa Oromoon ijaaramtu agarra jedhanii abjochuun hanqaaquu bofaa irra ilmoo gugee eeguu dha.
Warri haalli kun utuu hin galiniif waan kana jala ya’aa turan ammoo osoo yeroo itti hin kennin Dhaaba isanitti deebi’anii MQBO gabbisuun of tasgabbeessanii harka wal qabchuun karaa diinni kun ittin jilbenfattee oromoo waliin haasoftu ykn biyya ofii irraa baatu mijeessuu innis innis fincila uummataa, karaa diplomaasii, siyaasaa qeerroo jabeessuu fi karaa waraana ti.
Rakkoon oromoo inni guddaan tokko dhiifama wal gaafachuu fi badii fudhatanii wal fudhaciisuu dha fudhachuu karaa wayyabi fedhu irra deemuu dadhabuu dha . kan nama aja’ibu yoo jiraate arrabi diina dhiifama gaafatu akkamitti walii isaaf dhiisuun itti ulfaata yoo dhugaan kan saba ofiif yaadan tahe? Beekaas tahe osoo hin beekin dagoggoraa fi badii saba ofii irratti hojjetaniif osoo dhiifama hin gaafatin yoo darban godaannisa seenaa tahee hafa. Lafa irrattis tahe Rabbi biratti gochaa abaaramaa dha .Kan badii fi dogogora ofii amananii fudhachuun beekaa nama taasisa beekaa dha. Sababnni isaas kan hojjetutu dogoggora waan taheef.
Ammaaf yaadi koo kanuma Galatoomaa.
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…