text:
Economic and development analysis: Perspectives on economics, society, development, freedom & social justice. Leading issues in Oromo, Oromia, Africa & world affairs. Oromo News. African News. world News. Views. Formerly Oromia Quarterly
True Knowledge is wisdom. The Oromo value wisdom to the highest degree: ‘Rather than to be kissed by foolish man, I prefer to slapped by a wise man.’ How is true knowledge acquired? The Oromo proverbs answers: By inference, by study, through suffering, by moulding another person, by heart. ‘ One who does not understand an inference will never understand the thing as it is.. … But the great school of knowledge is experience, long life and old age. … The Oromo proverb offers no definition of knowledge; they are not interested so much in nature of knowledge as the type of knowledge they propose as a model for man-in-society, and it is clearly a knowledge obtained through experience through proximity to the object, as ‘the calf is known by the enclosure to have become a bull.’ See Claud Summer, Ph.D., Dr.h.c (1995), Oromo Wisdom Literature, Volume I , Proverbs Collection and Analysis.
Makmaaksa Oromoo (Oromo proverbs):
Abba hin qabdu akaakyuuf boochi
Abbaa iyyu malee ollaan namaa hin birmatu
Abbaan damma nyaateef ilma hafaan hin mi’aawu
Abbaatu of mara jedhe bofti hantuuta liqimsee
Abjuun bara beelaa buddeena abjoota
Addaggeen hamma lafa irra ejjettu nama irra ejjetti
Afaan dubbii bare bulluqa alanfata
Afaan gaariin afaa gaarii caala
Afaanii bahee gooftaa namaa ta’a
Akka madaa qubaa, yaadni garaa guba
Akka abalun sirbaan boquu nama jallisa
Akkuma cabannitti okkolu
Akukkuun yeroo argate dhakaa cabsa
Alanfadhuuti gara fira keetti garagalii liqimsi
ama of komatu namni hin komatu
Amartiin namaa hin taane quba namaa hin uriin
Ana haa nyaatuun beela hin baasu
Ani hin hanbifne, ati hin qalbifne
arrabni lafee hin qabdu lafee nama cabsiti
Asiin dhihoon karaa nama busha
“Aseennaa natu dide, kennaa warratu dide otoo nabutanii maal ta’a laata”,jette intalli haftuun
Badduun fira ishee yoo hamattee, baddubaatuun niiti ishee hamatti
Bakkka oolan irra bakka bulan wayya
Bakka kufte osoo hin taane, bakka mucucaatte bari
Balaliitee balaliite allaattiin lafa hin hanqattu
Bara bofti nama nyaate lootuun nama kajeelti!!
Bara dhibee bishaan muka namatti yaaba
Bara fuggisoo harreen gara mana, sareen gara margaa
Barri gangalata fardaati
Beekaan namaa afaan cufata malee hulaa hin cufatu
Biddeena nama quubsu eelee irratti beeku
Billaachi otoo ofii hin uffatiin dhakaatti uffisti
Bishaan gu’a gahe nama hin nyaatiin, namni du’a gahe si hin abaariin
Bishaan maaltu goosa jennaan waan achi keessa jiru gaafadhu jedhe
Bishingaan otoo gubattuu kofalti
Boru hin beekneen qad-bukoon ishee lama
Boftii fi raachi hanga ganni darbutti wal faana jiraattu
Bulbuluma bulbuli hangan dhugu anuu beeka
Buna lubbuuf xaaxa’u warri naa tolii kadhatu
Cabsituun tulluu amaaraatiin giraancee jetti
Citaan tokko luqqaasaniif manni hin dhimmisu
Dabeessa uleen (jirmi) shani
Daddaftee na dhungateef dhirsa naa hin taatu jette sanyoon
Dawaa ofii beekan namaa kudhaamu
Deegan malee waqayyo hin beekani
dhalli namaa otoo nyaattu diida laalti
Dhirsi hamaan maaf hin nyaatiin jedha niitii dhaan
Dhirsaa fi niitiin muka tokko irraa muramu
Dugda hin dhungatan, hunda hin dubbatani
Durbaa fi jiboota garaa gogaa lenjisu
Iyyuuf bakkeen naguma, dhiisuuf laphee na guba
Dhuufuun waliin mari’atanii dhuufan hin ajooftu
Diimina haaduun nyaatani,diimaa arrabaan nyaatu
Dinnichi bakka gobbitetti hordaa cabsiti
Doqnaa fi garbuu sukkuumanii nyaatu
Du’aan dhuufaa jennaan kan bokoke dhiisaa jedhe
Dubbii baha hin dhorkani galma malee
Dubbii jaarsaa ganama didanii galgala itti deebi’ani
Duulli biyya wajjinii godaansa
Eeboo darbatanii jinfuu hin qabatani
Edda waraabessi darbee sareen dutti
Fagaatan malee mi’aa biyyaa hin beekani
Farda kophaa fiiguu fi nama kophaa himatu hin amaniin
Firri gara firaa jennaan kal’een gara loonii jette
Foon lafa jira allaatti samii irraa wal lolti
foon lakkayi jennaan rajijjin tokko jedhe
fokkisaan nama qabata malee nama hin kadhatu
Fuula na tolchi beekumsi ollaa irraa argamaa jette intalli
Gaangeen abbaan kee eenyu jennaan eessumni koo farda jette
Gaangoonn haada kutte jennaan oftti jabeessite jedhani
Gabaan fira dhaba malee nama dhabinsa hin iyyitu
Galaanni bakka bulu hin beekne dhakaa gangalchee deema
Gaalli yoom bade jennaan, gaafa morma dheeratu bade
Gama sanaa garbuun biile (asheete) jennan warra sodaanne malee yoom argaa dhabne jedhe jaldeessi
Gamna gowomsuun jibba dabalachuu dha
Ganaman bahani waaqa jalaahin bahani
Gara barii ni dukkanaa’a
Garaa dhiibuu irra miila dhiibuu wayya
Garbittii lubbuuf walii gadi kaattu, warri qophinaafi se’u
Jaalalli allaatti gara raqaatti nama geessa
Gaashatti dhuufuun daalattii dha
Gogaa duugduun yoo dadhabdu saree arisaa kaati
Gola waaqayyoo itti nama hidhe lookoo malee ijaajju
Goomattuuf goommanni hin margu
Goondaan walqabattee laga ceeti
Gowwaa wajjin hin haasa’iin bakka maleetti sitti odeessa, karaa jaldeesaa hin hordofiin halayyaa nama geessa
Gowwaan ballessaa isaa irraa barat, gamni balleessaa gowwaa irraa barata
Gowwaan bishaan keessa ijaajjee dheebota
Gowwaan gaafa deege nagada
Gubattee hin agarre ibiddatti gamti
Guulaa hin bitiin jiilaa biti
Gowwaa kofalchiisanii, ilkee lakawu
Gowwaa fi bishaan gara itti jallisan deemu
Haadha gabaabduu ijoolleen hiriyaa seeti
haadha laalii intala fuudhi
Haadha yoo garaa beekan ilmoo jalaa qabani
Halagaa ilkaan adii, halangaan isaa sadi
Hanqaaquu keessa huuba barbaada
Haati ballaa (suuloo) ya bakkalcha koo jetti
Haa hafuun biyya abbaa ofiitti nama hanbisa
Haati hattuun intala hin amantu
Haati hattuun intala hin amantu
Haati kee bareeddi jennaan, karaa kana dhufti eegi jedhe
Habbuuqqaa guddinaaf hin quufani
Hagu dhiba jette sareen foksoo nyaatte
Hagu dhiba jette sareen foksoo nyaattee
Halagaa gaafa kolfaa fira gaafa golfaa
Hantuunni hadha ishee jalatti gumbii uruu bartii
Harka namaatiin ibidda qabaa hin sodaatani
Harki dabaruu wal dhiqxi
Harkaan Gudunfanii, Ilkaaniin Hiikkaa Dhaqu
Harree ganama badee, galgala kur-kuriin hin argitu
Harree hin qabnu, waraabessa wajjin wal hin lollu
Kan harree hin qabne farda tuffata
Harreen nyaattu na nyaadhu malee bishaan ol hin yaa’u jette waraabessaan
Harreen yoo alaaktu malee yoo dhuuftu hin beektu
Hidda malee xannachi hin dhiigu
Hidda mukaa lolaan baaseetu, hidda dubbii farshoo (jimaa)n baase
Hidhaa yoo tolcha, gadi garagalchanii baatu
hin guddattuu jennaan baratu dhumee jedhe
Hiriyaa malee dhaqanii gaggeessaa malee galu
hiyyeessaf hin qalani kan qalame nyaata
Hoodhu jennaan diddeetu lafa keenyaan hatte
Hoolaan abbaa abdatte, diboo duuba bulchiti
Hoolaan gaafa morma kutan samii(waaqa) arkiti
Ija laafettiin durbaa obboleessaf dhalti
Ijoollee bara quufaa munneen ibidda afuufa
Ijoollee hamtuun yoo nyaataaf waaman ergaaf na waamu jettee diddi
Ijoolleen abaa ishee dabeessa hin seetu
Ijoolleen quufne hin jett, garaatu na dhukube jetti malee
Ijoolleen quufne hin jettu beerri fayyaa bulle hin jettu
Ijoolleen niitii fuute gaafa quuftu galchiti
Ijoollee qananii fi farshoo qomocoraa warratu leellisa
Ijoollee soressaa dhungachuun gabbarsuu fakkaatti
Ilkaan waraabessaa lafee irratti sodaatu
Ilmi akkoon guddiftu dudda duubaan laga ce’a
Intalli bareedduun koomee milaatiin beekamti
Intallii haati jajju hin heerumtu
Itti hirkisaan kabaa hin ta’u
Ittiin bulinnaa sareen udaan namaa nyaatti
Jaamaan boru ijji keen ni banamti jennaan, edana akkamitin arka jedhe
Jaarsi dhukuba qofaa hin aaduu, waan achisutu garaa jira
Jaarsii fi qalqalloon guutuu malee hin dhaabatu
Jabbiin hootu hin mar’attu
Jaalalli jaldeessa yeroo fixeensaa garaa jalatti, yeroo bokkaa dugda irratti nama baatti
Jaalala keessa adurreen ilmoo nyaatti
Jaalalli allaatti gara raqaatti nama geessa
Jarjaraan re’ee hin horu
Jarjaraan waraabessaa gaafa ciniina
Jibicha korma ta’u elmaa irratti beeku
Jiraa ajjeesuun jalaa callisuu dha
Kadhatanii galanii weddisaa hin daakani
Kan abbaan gaafa cabse halagaan gatii cabsa
Kan abbaan quba kaa’e oromi(namni, halagaan) dhumdhuma kaa’a
Kan afaanii bahee fi kan muccaa bahehin deebi’u
Kan bishaaan nyaate hoomacha qabata
Kan citaa qabaa tokko namaa hin kennine mana bal’isii gorsiti
Kan dandeessu dhaan jennaan gowwaan galee nitii dhaane Adaamiin ollaa hagamsaa jiru bara baraan boo’aa jiraata
Kan gabaa dhagahe gowwaan galee niitii dhokse
Kan hanna bare dooluutu sosso’a
Kan hordaa natti fiiges, kan haaduun natti kaates bagan arge jette saani du’uuf edda fayyitee booda
Kan humnaan lafaa hin kaane yaadaan Sudaanitti nagada
Kan ilkaan dhalchu kormi hin dhalchu
Kan namni nama arabsi irr, kan abbaan of arabsutu caala
kan qabuuf dabali jennaan harreen laga geesse fincoofte
Kan of jaju hin dogoggoru
Kan quufe ni utaala, kan utaale ni caba
Kan tolu fidi jennaan, sidaama biyya fide
Kan tuffatantu nama caala, kan jibbanitu nama dhaala
Kan tuta wajjin hin nyaanne hantuuta wajjin nyaatti
Kan waaqni namaa kaa’e cululleen hin fudhattu
Karaa foolii nun hin jedhani jette wacwacoon
Karaan baheef maqaan bahe hin deebi’u
Karaan sobaan darban, deebi’iitti nama dhiba
Karaa dheeraa milatu gabaabsa, dubbii dheeraa jaarsatu gabaabsa
Karaa fi halagaatu gargar nama baasa
Keessummaan waan dhubbattu dhabde mucaa kee harma guusi jetti
Keessummaan lolaa dha abbaatu dabarfata
Keessa marqaa boojjitootu beeka
Kijiba baranaa manna dhugaa bara egeree wayya
Kokkolfaa haati goota hin seetu
Kormi biyya isaatti bookkisu biyya namaatti ni mar’ata
Kursii irra taa’anii muka hin hamatani
Lafa rukuchuun yartuu ofiin qixxeessuu dha
Lafa sooriin du’e baataatu garmaama
Lafaa fuudhuutti ukaa nama bu’a
Lafti abdatan sanyii nyaatee namni abdatan lammii nyaate
Laga marqaa jennaan ijoolleen fal’aanaan yaate
Lama na hin suufani jette jaartiin qullubbii hattee
Leenci maal nyaata jennaan, liqeeffatte jedhe, maal kanfala jennaan, eenyu isa gaafata jedhe
Lilmoon qaawwaa ishee hin agartu, qaawwaa namaa duuchiti
Lukkuun(hindaaqqoon) haatee haateealbee ittiin qalan baafti
Maa hin nyaatiin jedha dhirsi hamaan
Maal haa baasuuf dhama raasu
Mammaaksi tokko tokko dubbii fida tokko tokko dubbii fida
Mana haadha koon dhaqa jettee goraa bira hin darbiin
Mana karaa irra kessumaatu itti baayyata
Manni Abbaan Gube Iyya Hin Qabu
Maraataa fi sareen mana ofii hin wallalani
Maraatuun jecha beektu, waan jettu garuu hin beektu
Marqaa afuufuun sossobanii liqimsuufi
Marqaan distii badaa miti, irri ni bukata, jalli ni gubata
Marxoon otoo fiiganii hidhatan otuma fiiganii nama irraa bu’a
Mataa hiyyaassaatti haaduu baru
Midhaan eeguun baalatti hafe
Mucaa keetiin qabii mucaa koo naa qabi jettehaati mucaa
Muka jabana qabu reejjiitti dhibaafatu
Morkii dhaaf haaduu liqimsu
Nama foon beeku sombaan hin sobani
Namni akka fardaa nyaatu, gaafa akka namaa nyaate rakkata
Namni beela’e waan quufu hin se’u
Namni dhadhaa afaan kaa’an, dhakaa afaan nama kaa’a
Namni gaafa irrechaa duude, sirba irreechaa sirbaa hafa
Namni guyyaa bofa arge halkan teepha dheessa
Namni hudduu kooban galannii isaa dhuufuu dha
Namni mana tokko ijaaru citaa wal hin saamu
Namni nama arabsu nama hin faarsu
Namni badaan bakka itti badutti mari’ata
Namni gabaabaan otoo kabaja hin argatiin du’a
Namni qotiyyoo hin qabne qacceen qalqala guutuu dha
Nama kokkolfaa nama miidhuu fi bokkaan aduu baasaa roobu tokko
Niitiin dhirsaaf kafana
Niitiin marii malee fuudhan marii malee baati
Niitiin afaan kaa’aami’eeffatte yoo kabaluuf jedhan afaan banti
Nitaati jennaan harree qalle, hin tatuu jennaan harree ganne, qoricha jennaan isuma iyyuu dhaqnee dhabne
Obboleessa laga gamaa mannaa gogaa dugduu(faaqqii) ollaa ofii wayya
Obsaan aannan goromsaa dhuga
Obsan malee hn warroomani
Ofii badanii namaa hin malani
Of jajjuun saree qarriffaan udaani
Ofi iyyuu ni duuti maaliif of huuti
Ofii jedhii na dhugi jedhe dhadhaan
Okolee diddu okkotee hin diddu
Ollaa araban jira akkamittin guddadha jette gurri
Ollaan akkam bultee beeka, akkatti bule abbaatu beeka
Ollaafi garaan nama hin diddiin
Ollaa fi kateen nama xiqqeessiti
Ol hin liqeessiin horii keetu badaa, gadi hin asaasiin hasa’aa keetu bushaa’a
Otoo beeknuu huuba wajjin jette sareen
Otoo garaan tarsa’e jiruu, darsa tarsa’eef boossi
Otoo farda hin bitiin dirree bite
Otoo fi eegeen gara boodaati
Otoo garaan dudda duuba jiraate, qiletti nama darbata
Otoo sireen nama hin dadhabiin tafkii fi tukaaniin nama dadhabdi
Qaalluun kan ishee hin beektu kan namaa xibaarti
Qaban qabaa hin guunnee gad-lakkisan bakkee guutti
Qabbanaa’u harkaan gubnaan fal’aanan
Qabanootuharkaa, hoo’itu fal’aanaan
Qabeenyi fixeensa ganamaati
Qalloo keessi sibiila
Qalladhu illee ani obboleessa eebooti jette lilmoon
qaaqeen yoo mataan ishee marge bade jetti
Qarri lama wal hin waraanu
Qeesiinwaaqayyoo itti dheekkam, daawwitii gurgurtee harree bitatte
Qoonqoon darbu, maqaa hin dabarre nama irra kaa’a
Qoonqoon bilchina eeggattee, qabbana dadhabde
Qorichaofii beekan namaa kudhaamu
Qotee bulaa doofaan, miila kee dhiqadhu jennaa, maalan dhiqadha borus nan qota jedhe
Qurcii dhaan aboottadhu jennaan, qophoofneerra jedhe
Raadni harree keessa ooltedhuufuu barattee galti
Sa’a bonni ajjeese ganni maqaa fuudhe
Saddetin heerume jarjarrsaa akka baranaa hin agarre jette jaartiin, salgaffaa irratti waraabessi bunnaan
Salphoo soqolatte soqolaa gargaaru
Saree soroobduun afaan isheef bukoo ykn. dudda isheef falaxaa hin dhabdu
Sabni namatti jiguu irra gaarri (tulluun) namatti jiguu wayya
Sareen duttu nama hin ciniintu
Sanyii ibiddaa daaraatu nama guba
Sareen warra nyaattuuf dutti
Seenaa bar dhibbaa baruuf bardhibba jiraachuun dirqama miti
Shanis elmamu kudhanis, kan koo qiraaciitti jette adurreen
Sirbituu aggaammii beeku
Sii uggum yaa gollobaa, anaafoo goommani ni dorroba inni gurr’uu soddomaa jette jaartiin horii ishee gollobaan fixnaan
Sodaa abjuu hriba malee hin bulani
Soogidda ofiif jettu mi’aayi kanaachi dhakaa taata
Sombaaf aalbee hin barbaadani
Suphee dhooftuun fayyaa gorgurtee, cabaatti nyaatti
Taa’anii fannisanii dhaabatanii fuudhuun nama dhiba
Takkaa dhuufuun namummaa dh, lammmeessuun harrummaadha
Tikseen dhiyootti dhiifte fagootti barbaacha deemti
Tiksee haaraan horii irraa silmii buqqisaa oolti
Tokko cabe jedhe maraataan dhakaa gabaatti darbatee
tokko kophee dhabeetu booha, tokko immoo miila dhabee booha
Tufani hin arraabani
Udaan lafatti jibban funyaan nama tuqa
Ulee bofa itti ajjeesan alumatti gatu
Ulee fi dubbiin gabaabduu wayya
Ulfinaa fi marcuma abbaatu of jala baata
Waa’een garbaa daakuu fi bishaani
Waan ergisaa galu fokkisa
Waan jiilaniin kakatu
Waan kocaan kaa’e allaattiin hin argu
Waan namaa kaballaa malee hin quufani
Waan samii bu’e dacheen baachuu hin dadhabu
Waan uffattu hin qabdu haguuggatee bobbaa teessi
Waan warri waarii hasa’aan, Ijoolen waaree odeesiti
Wadalli harree nitii isaa irraa waraabessa hin dhowwu
Wal-fakkaattiin wal barbaaddi
Wali galan, alaa galan
Wallaalaan waan beeku dubbata, beekaan waan dubbatu beeka
Waaqaaf safuu jette hindaaqqoon bishaan liqimsitee
Warra gowwaa sareen torba
Waraabessi bakka takkaa nyaatetti sagal deddeebi’a
Waraabessi biyya hin beekne dhaqee gogaa naa afaa jedhe
Waraabessi waan halkan hojjete beekee guyyaa dhokata
Yaa marqaa si afuufuun si liqimsuufi
Yoo ala dhiisan mana seenan, yoo mana dhiisan eessa seenan
Yoo boora’e malee hin taliilu
Yoo ejjennaa tolan darbatanii haleelu
Yoo iyyan malee hin dhalchanii jedhe korbeesi hoolaa kan re’eetiin
Yoo suuta ejjetan qoreen suuta nama waraanti
yoo dhaqna of jaalatan fuula dhiqatu
Yoo namaa oogan eelee jalatti namaa marqu
yoo ta’eef miinjee naa taata jette intalli
Artist Almaz Tafarra: the founding member of Afran Qalloo Band: Miseensa Baandi Afran Qalloo jalqabaa
Arstist Almaz Tafarra, the founding member of the Afran Qalloo died on 22nd March 2014 at Police Referral Hospital in Finfinnee. Tafara began singing in Afaan Oromo in early 1970s. Artist Almaz Tafarra was born in 1957 in Oromia,Western Hararghe, Doba district.
In outstanding and successful career that extended across nearly four decades, artist Almaz Tafara recorded and released a total of ten albums. Her lyrical message usually concentrates on her own and collective socio-political issues in Oromia. Tafara released her first solo album in 1983. During her career, Tafara has collaborated and worked with pioneering Oromo artists including Ali Shabo, Kadir Said, Adam Harun, Musa Turki, Worku Bikila and the late poet and singer Abdi Mohamed Qophe. Tafara deeply loved her culture and sang in Afaan Oromo. She released her tenth and final album in 2005.
(Oromedia, 23 Bitootessa 2014) Dhukkuba kaansarii dhiigaan dhukkubsattee yaalamaa kan turte, Artisti Almaaz Tafarraa Bitootess 22, 2014 addunyaa kana irraa du’aan boqochuun ishee beekame.
Bara jireenya ishii aartii fi Afaan Oromoo guddisuu irratti gahee guddaa kan gumaachaa turte artisti Alamaaz Tafarraa, addunyaa kana irraa kan dabarte hospitaala Poolisii Finfinnee keessatti otuu wal’aanamaa jirtu ta’uu oduun nu gahe addeesse jira.
Akka odeeffannoo argannetti, sirni awwaalchi ishe Duilbata- Bitootessa 23, 2014 waaree booda saatii 4:00 irrati magaalaa Harar keessatti akka ta’u beekameera.
Bara 1957 Oromiyaa Bahaa, Harargee Lixaa, Aanaa Doobbaatti kan dhalatte Artisti Almaaz Tafarraa, sirba ishii duraa bara 1983 kaasettaan baafte. Yeroo sanaa eegalees haga dhukkubsattee waltajjii irraa haftetti kaassettoota sirbaa sagal baaftee ummataaf gumaachitee jirti.
Akka seenaa artistoota Oromoo keessaa hubatamutti, artisti Almaaz Tafarraa miseensa baandii Afran Qalloo turte. Sirboota sirbaa turteenis ummta Oromoo biraa jaalalaa fi kabajaa guddaa yeroo argattu, humnoota guddinaa fi dagaagina aadaa fi eenyummaa Oromoo jibbaniin immoo hedduu dararamaa fi miidhamaa akka turte seenaan ishii kan ragaa bahuudha.
Bara 2014 keessa hedduu waan dhukkubsatteef mana yaalaatti deddeebi’aa kan turte, Artisti Alamaaz, deeggarsa ummataan wal’aansa adda addaa Harar irraa gara Finfinneetti deddeebitee fudhachaa akka turte beekameera.
Sirbooti Artisti Almaaz Tafarraa kan yeroo fi barri ittii hin darbinee fi kan dhalootaa dhalootatti barayyuu yaadatamuu dha.
Akka qormaata Oromediaatti, Artisti Almaaz Tafarraa hojii boonsaa aartii Oromoo keessatti gara waggoota 40f dalagneen dhaloota dhalootatti kan yaadatamuudha.
Kan malees, hojii boonsaa yeroo hamtuu fi sodaachisaa keessa ifatti baatee dalagdeen galmee sabboontotaa fi gootota Oromoo Oromummaa jiraachisan keessatti kan ramadamtuudha.
Kanaan dura oduu karaa Oromedia darbee tureen, sabboontoti Oromoo biyya Jarmanii, biyya Ameerikaa fi Sa’udi Arabiyaa qunnamtii karaa Oromedia argataniin gargaarsa maallaqaatiin birmatanii akka wal’aansa gahaa argattu godhan iyyuu, Artisti Almaaz Tafarraa dhukkubicha irra hafuu hin dandenye.
Akka Artisti Alamaaz Tafarraa akka fayyituu fi dhintu kanneen dhuunfaanis ta’ee gamtaan gumaachitan maraaf seenaan isin yaadata jechaa, Rabbi Isin haa jajjabeeysu jenna.
Gareen Oromedia du’aan adunyaa kana irraa boqochuu artistii fi qabsooftu Almaaz Tafarraatin gadda nuuti dhagahamee ibsaa, lubbuun isaanii Waaqin akka qananiisuuf yeroo kadhannu, firootaa fi hiriyyoota ishii akkasums mararfatootta ishiif jajjabin isinif haa kennu jenna.
Seenaa Artist Almaaz Tafarraa
Bara 1957 Aanaa Doobbaatti keessatti dhalatte.
Bara 1973 Hawwisoo poolisii Harar seente.
Bra 1983 kaassetta duraa baafte.
Bitootessa 22, 2014 addunyaa kana irraa boqotte.


c: text/html

text:
Niyyaa
Niyyaa jechuun maal jechuudha?
Bakki Niyyaa eessa?
Akkamitti niyyatan?
Niyyaa malee hojiin fudhatama ni argataa?
عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ أَبِي حَفْصٍ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ: ” إنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى، فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ لِدُنْيَا يُصِيبُهَا أَوْ امْرَأَةٍ يَنْكِحُهَا فَهِجْرَتُهُ إلَى مَا هَاجَرَ إلَيْهِ”.
Ajaja Mu’imintoota kan ta’e Abu Hafsa, Umar ibn Al-Khaxxaab (Rabbiin isarraa haa jaallatu) akkana jedha; Ergamaan Rabbii (ﷺ) akkana kan jedhu dhagaye: “Dhugumatti hojiiwwan hunduu niyyaani. Nama hundaafu wanta niyyate qofatu isaaf jira. Nama godaansi isaa gara Rabbii fi Ergamaa Isaa taate, godaansi isaa gara Rabbii fi Ergamaa Isaati. Nama godaansi isaa faydaa duniyaa argachuuf yookiin dubartii fuudhuf taate, godaansi isaa gara wanta inni itti godaaneti.” (Sahiih al-Bukhaari fi Sahiih Musliim)
Hadiisni kuni tokko-sadaffaa beekumsaati jedhame. Hadiisni kuni hojiiwwan namni hojjatu hunda kan tuquudha. Hadiisa kana jechoota hayyootatin ibsuun dura mee niyyaan maal akka ta’e haa hubannu.
Niyyaa jechuun maal jechuudha?
“The meaning of niyyah can be described in English as: endeavor, intention, purpose, resolution, goal, aim, resolve, determination, and so forth.
Gara afaan keenyatti yommuu deebisnu niyyaa jechuun- yaada,fedhii, kaayyo, ijjannoo, xiyyeefannoo, karoora fi kkf. Niyyaan yaada sammuu namaatti dhufu qofa osoo hin ta’in, ijjannoo, fedhii fi kajeellaa wanta tokko hojjatuuti. Kanaafu, namni tokko wanta tokko hojjachuuf niyyaa yoo qabaate, wanti isa dhowwuu yoo hin jiraatin yookiin niyyaa yoo hin jijjirin wanta san ni hojjataa jechuudha. Fakkeenyaf, namni tokko guyyaa Wiyxataa soomu yoo yaade ergasii guyyaan Wiyxataa yoo dhufee fi soomu irraa wanti isa dhowwuu yoo hin jiraatin, garuu yoo soomu dhiise, niyyaa dhugaa hin qabu jechuudha.”(3)
Karaa biraatin niyyaan humna harkisaa (driving force) hojii tokko duuba jiru jechuu dandeenye. Wanti hojii san akka hojjatu isa kakaasu ykn harkisu niyyaa isaaf ta’a. Wanti kakaasu ykn harkisu gaariis badas ta’uu danda’a.
Bakki Niyyaa Eessaa?
“Akka Ibn Taymiyyaatti, bakki niyyaa arraba osoo hin ta’in qalbii akka taate hayyoonni irratti walii galanii jiru, jedha. Kana jechuun arrabaan dubbachuu fi wanta tokko hojjachuuf niyyachuun kan walfakkaatu miti. Kanaafu, dubbiin bida’aa (wanti haarofti umamee) fakkeenyaf kan akka ‘Raka’a lama salaatuf niyyadhe…’jedhanii arrabaan dubbachuun hiika hin qabu. Ergamaan Rabbii (SAW) dubbii akkana fayyadamanii waan hin beeknef.” (3)
Akkamitti niyyatan? (1)
Namni tokko qalbii ofii keessatti wanta hojjatu san niyyataa malee arrabaan ol baase, ‘Yaa Rabbii kana hojjadha jedhe dubbachuun wanta isaaf maluu miti. Sababni isaas, Rabbiin wanta qalbii keessatti dhokatu fi ifatte duubbatamu guutu waan beekufi.
“Yoo waan qoma keessan keessa jiru dhoksitaniis yookiin isa mul’iftaniis Rabbiin isa (waan san) ni beeka. (Inni) waan samii keessa jiruu fi waan dachii keessa jirus ni beeka. Rabbiin waan hundaa irratti Danda’aadha.”jedhi! Suuratu Aali-Imraan 3:29
Fakkeenyaf namtichi wudu’aaf (salaataf qaamolee dhiqamuu qaban dhiquuf) ni niyyata. Kan inni wuda’atuuf Rabbiif jedheeti. Ammas kan wudda’atu ajaja Rabbii hordofuufi ykn guutufi. Kanaafu kuni wantoota sadii of keessatti qabata.
- Niyyaa ibaadaa
- Niyyaa Rabbii qofaaf hojjachuu
- Niyyaa ajaja Rabbii guutuf yookiin tole jechuuf kan ittiin dhaabbatudha. Kuni wanta guutu niyyaa keessa jiruudha.
Haaluma kanaan salaata keessatti- jalqaba ni niyyatta. Salaata zuhriti moo asriidha moo maghriiba moo ishaa’idha moo salaata fajrii salaatta? (Arrabaan osoo hin dubbatin qalbii tee keessatti ‘Ani salaata kana salaata’jetta). Niyyaan lamataa immoo ati kan salaattu Rabbii qofaafi. Isaan alaafi miti, na argaaf yookiin na dhagayaaf hin salaattu. Yookiin salaata keetin akka faarfamtufii miti kan salaattu. Yookiin addunyaa irraa waa argachuufi miti kan salaattu. Rabbii qofaaf salaatta.
Sadaffaa ajaja Rabbii keeti guutuf niyyaa sammutti fidduudha. Fakkeenyaf, Rabbiin ni jedha “Salaatas dhaabaa, zakaas kennaa, warra rukuu’a godhan wajjiniis rukuu’a godhaa.” Suuratu Al-Baqaraa 2:43. Ajaja Isaa kana guutuf ni salaattaa jechuudha.
Niyyaa malee hojiin fudhatama ni argataa?(1)
“Dhugumatti hojiiwwan hunduu niyyaani. Nama hundaafu wanta niyyate qofatu isaaf jira.”
“Himoota lamaan kanniin jidduu garaagarummaa guddatu jira. Kan jalqabaa sababa yommuu agarsiisu kan lammataa immoo bu’aa agarsiisa.
Himni jalqaba hiikni isaa hojiin homaatu hin jiru niyyaan duuba jiru malee. Garuu niyyaan garaagarummaa guddaan gargar ta’u. Akka samii fi dachii addaan fagaatu. Namoota keessaa nama niyyaan isaa fiixe wanta ol’aanaa irra jiruudha (Niyyaan isaa guddaadha). Namoota keessaa nama niyyaan isaa kosii wanta gadi bu’aa keessa ta’edha. Inuma namoota lama kan hojii walfakkaatu hojjatan ni argita. Walumaan jalqabanii, walumaan xumuru, haaluma wal-fakkaatan hojjatu,dubbatu garuu jidduu isaanii fageenya samii fi dachiitu jira. sababni kana hundaa niyyaan garagara ta’uudha.
Kanaafu bu’uurri- hojiin homaatu hin jiru niyyaan waliin jiru malee. Garuu niyyaan garagaraa fi addaan kan fagaatanidha. Bu’aan kanaa immoo “Nama hundaafu wanta niyyate qofatu isaaf jira.”jedhe. Hojii gaggaarii shari’aa keessaa jaalala Rabbii fi ganda Aakhiraa argachuuf yoo niyyate, kana ni argata. Yoo addunyaa niyyate immoo argachuu yookiin dhabuu danda’a.”
Hojiin kamuu dhimma lama irratti kan ijaarramedha:(2)
- Gaarummaa keessaa (dhoksaa) fi
- Gaarummaa alaa (mul’ataa)ti
Hojiin kamuu dhimmoota lamaan malee fudhatama hin argatu. Niyyaan Rabbii qofaaf qulqulluu ta’uu. Kuni keessaan (qalbiin) kan walqabatuudha. Hadiisni Umar (Rabbiin isarraa haa jaallatu) kanaan walqabata: “Dhugumatti hojiiwwan hunduu niyyaani. Nama hundaafu wanta niyyate qofatu isaaf jira.” Kuni qalbiin wal-qabata. Hojiin kamiyyuu fudhatama hin argatu Rabbii qofaaf jedhame yoo hin hojjatamin.
Hadiisni Aa’ishaa (Rabbiin ishirraa haa jaallatu),Ergamaa Rabbii (SAW) irraa “Dhimma (Amantii) keenya kana keessatti namni wanta isa (amantii) keessa hin jirre haarawa uume, wanti suni fudhatama hin argatu.” (Sahih Al-Bukhaari) Haala alaa (mul’ataatin) kan wal-qabatuudha.
Warroonni beektota ‘Hadiisonni lamaan kunniin waa’ee amantii guutu kan of keessatti hammate’ jedhu. Hadiisni umar ‘Dhugumatti hojiiwwan hunduu niyyaani…’ safartuu ykn madaaltu keessaa (qalbiiti). Hadiisni Aa’ishaa ‘Dhimma (Amantii) keenya kana keessatti…’ immoo safartuu ykn madaaltu alaa (mul’ataati).”
Dhoksaa fi mul’ataa yommuu jedhu namoonni gariin ‘Kuni maal?’ jechuun xiqqoo dhama’uu danda’u. Dhoksaa yommuu jedhu hojii tokko hojjachuuf yaada ykn niyyaa nama kakaasu kan qalbii keessa jiru yommuu ta’u, mul’ataa yommuu jedhu immoo ‘Haala hojiin suni itti hojjatamu’ agarsiisa. Kanaafu,hojiin tokko Rabbiin biratti fudhatama argachuuf ulaagaalee lama guutu qabuu jechuudha. Tokko guuttame kan biraa yoo hir’ate hojiin sun fudhatama hin argatu. Ulaagaaleen kunniin:
- Qalbii keessatti ikhlaasa qabaachu (Rabbii qofaaf ta’uu qaba)
- Haalli hojiin suni itti hojjatamu immoo shari’aa waliin kan deemu ta’uu qaba.
“Ergamaan Rabbii kanaaf fakkeenya dhiyeessun akkana jedhan: Nama godaansi isaa gara Rabbii fi Ergamaa Isaa taate, godaansi isaa gara Rabbii fi Ergamaa Isaati. Nama godaansi isaa faydaa duniyaa argachuuf yookiin dubartii fuudhuf taate, godaansi isaa gara wanta inni itti godaaneti’ Kuni fakkeenya niyyaati.
Hojiin ifatti walqixaa fi walfakaatoo ta’uu danda’u. Garuu niyyaan addaan baafti. Namni godaanu jaalala Rabbii fi ganda Aakhiraa yoo barbaade, godaansi isaa kuni gara Rabbiiti fi Ergamaa Isaati. Hojiin isaa gaariidha. Garuu godaansi isaa bu’aa addunyaa argachuuf ykn dubartii fuudhuf yoo ta’e akka shari’aatti godaanaa miti. Godaansi isaa gara wanta inni itti godaaneti.
Imalli nama tokko biyya tokko irraa gara biyya biraa haaluma kanaani. Imalli isaa beekumsa barachuuf yookiin jihaadaf yoo ta’e wanta niyyatetu isaaf jira. duniyaa fi daldalaafis yoo ta’ee wantuma niyyatetu isaaf jira.”
Niyyaa fi Ikhlaasa (3)
“Niyyaan nama tokko gaarii yookiin badaa ta’uu danda’a. Garuu mu’iminaaf (nama dhugaan Rabbitti amaneef) kaayyoon niyyaa isaa, hojii san hojjachuuf kaka’uumsi isaa, Rabbii qofaaf kan qulqulleessu ta’u qaba. Iklaasni kutaa tawhiida qulqulluu Ergamtoonni Rabbii ummata ofii barsiisa turaniidha. Rabbiin Qur’aana keessatti akkana jedha;
“Gara haqaatti qajeelun, amanti Isaaf qulqulleessuun Rabbiin qofa gabbaruu, salaata sirreessanii salaatu fi zakaa kennuu malee homaa hin ajajamne. Kuni amanti qajeeladha.” Suuratu Al-Bayyinah 98:5
Namni tokko hojii ibaadaa hojjachuun dura, hojii ibaadaa san Rabbii qofaaf hojjataa akka jiru mirkaneefachu qaba. Kaayyoo kana irraa yoo dabee takkaa shirkii guddaa (Rabbitti waa qindeessu) kan Islaama keessaa isa baasu hojjataa jira takkaa immoo gosa shirkii isa xiqqaa kan akka na argaa hojjataa jiraa jechuudha. “
Hojii tokko hojjachuuf fedhii fi dandeettin barbaachisaadha. Asitti fedhiin niyyaa bakka bu’a. Dandeettin immoo tarii beekumsaan,humnaan, qabeenyan yookiin aangoon ta’uu danda’a.
Aalima tokkotu akkana jedha, “Namni tokko dandeetti qabaate iklaasa yoo hin qabaatin, ni salphata. Akkasumas, iklaasa qabaate dandeetti yoo hin qabaatin, ni kufa, dadhabaa ta’a.”
In sha Allah torbaan kutaa 2ffaa hanga walitti deebinutti Assalamu aleykum wa rahmatullahi wa barakatuh. Dogongora yoo argitan, natti beeksisu hin dagatinaa.
Kitaabilee Wabii
1.Sharih Riyadu Saalihin– ibn Usaymiin (Jildii1, Fuula 13-19)
2.Al-Ifhaam fi sharih Umdatul ahkaam– Ibn Baaz (fuula 62-64)
3.Commentary on the Forty Hadith of Al-Nawawi– Jamal Zarabozo – (Jildii1,fuula 104 fi 107)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Buna Biyya Alaatti Ergame Irraa Doolaarri Ameerikaa Miiliyoona 231 Ol Argamuun himame.
Kurmaana jalqabaa bara bajataa baranaa buna toonii kuma 80 ol gabaa alaaf dhihaaterraa galiin doolaara Ameerikaa miiliyoona 231 ol argamuusaa Abbaan Taayitaa Bunaa fi Shaayii beeksise.
Itti aanaan daarektara olaanaa abbaa taayitichaa obbo Muhaammad Shamsuu TOItti akka himanitti bara kana sadarkaa addunyaatti gatiin bunaa fooyya’ee waan argameef kurmaana jalqabaa bara bajataa kanatti karooraa ol buna dhiheessuun danda’ameera.
Bunni kunis biyyoota 67f akka dhihaate eeraniiru.
Kurmaana jalqabaa kanatti buna gabaa biyya alaaf dhiheessuuf kan karoorfame toonii kuma 78 fi 489 ture.
Galiin argame kan bara darbee wal fakkaataa waliin yemmuu walbiratti ilaalamu doolaara Ameerikaa miiliyoona 27 fi kuma 200n caalmaa akka qabu daarektarri kun beeksisaniiru.
Bara kana daldala bunaa biyya alaarraa doolaara Ameerikaa biiliyoona 1 ol argachuuf galma kaa’ame milkeessuuf gama waldaalee gamtaa fi Yuuniyeenotaatiin hojjetamaa akka jiru hubachiisaniiru.


text:
Gartuun kabaja mirga namaaf falmu Amneestii Internaashinaal, haalli nageenya gaazexeessitoota biyya Somaaliyaa, akkasumas ukkamsi mirga yaada ofii bilisaan ibsachuu ammaa rakkoo keessa jira jedhe.
Gabaasa Somaaliyaarratti xiyyeeffate harra Keeniyaa magaala Naayroobii keessatti yoo lakkisu akka beeksisetti Somaaliyaan keessatti harrallee gaazexeessitoonni ijjeefamaa akka jiran, mootummaan biyyattiis harka lafa jelaan mirga odeeffannoo argachuu dhiibaa akka jirus beeksisee jira.
Amnestii Internaashinaal waajjira baha fi kibbba Afrikaatti Direktera ka ta’an Depros Muchena SOmaaliyaa keessatti ajjeechaan gaazexeessitoota fi abbootii qabeenyaa saba himaalee biyyattii keessatti socho’anii irratti xiyyeefate raawwatamaa jiraachuu mirkaneeffaanneerraa jedhan.
Gabaasa harra dhiyaate kana ka gaggeessan Abdullaahii Hasan qorataan qabiinsa mirga namaa Amneestii ganna darbe ji’a Caamsa keessa gaazexeessitoonni Somaaliyaa nutti iyyaannaan qorannaa kana taasisne jedhanii erga Faarmajoon taayitaa yaabbataniillee gaazexeessitoonni 8 ijjeefamuu himan.
Gama biraatiin mootummaan Faarmaajoo gaazexeessitoota saba himaalee hawaasummaarrattis dhiibbaa itti fidaa jira. Amneestiin akka jedhetti dhiyeenya qofaa fulli feesbuukii gaazexeessitoota 16 dhiibbaa mootummaan geessiseen cufamuu himee; komii kana dhaabbatichaaf dhiyeessee duubarra fuulli feesbiikii gaazexeessitoota muraasaa banamuu beeksise.
Gabaasa isaa kanaan Amneestiin mootummaan Soomaaliyaa nageenya gaazexeessitootaa akka eegu, mirga yaada ofii bilisaan ibsachuufis bakka akka kennu gaafateera.


text:
“… Wanti Finfinnee, gara eessaa, gara giddu gala jedhamee adeemaa jiru Oromootu of xiqqeesse. Tigiraay keessa har’a yoo ilaalte dhaloonni isaanii Taankii gurguddaa daangaarr
Monthly Archives: March 2019
SBO Bitootessa 27,2019. Oduu, Godina Qellem Wallaggaa fi Wallagga Lixaa Onoota garagaraa keessatti waraanni mootummaa EPRDF kemikaala summa’aa ummata keessatti darbachuun miidhaa guddaa geessisaa jira jedhu jiraattotni. Kana irratti nama haasofsiisne caqasaa
Aside
“Raayyaan ittisa biyyaa Abbaa ijoollee 9 manaa fuudhanii ajjeesanii qaama saalaa isaa irraa muran”
Aside
[SQ, Bitootessa 27,2019] Nama Raamadan Waltajjii Kormaa jedhamu jiraataa Wallagga Lixaa Aanaa Qondaala ganda Kaasee jedhamu yoo ta’u, waraanni mootummaa manaa baasanii waraanni baayyinaan nama 9 ta’an rasaasaan Kalee isaa bitaarra rukutanii akkasuma Handhuura jala rasaasaan rukutanii, morma isaa irra qalanii ajjeesanii jedhu jiraattonni Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoof yaada laatan.
Akkasumas yeroo dhaqnee reeffa isaa ilaallee qaama saalaa isaa irraa muranii garaa isaarra kaahanii biraa sokkan jedhu.
Gochi kun kamisaa darbe akka lakkoofsa Habashaatti 12,07,2011 akka raawwate Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoof ibsanii jiru. Continue reading
“Lola ofirraa ittisuu irraa gara lola haleellaatti jirra!”
Aside
SBO Bitootessa 24,2019. Oduu, Ibsa ABO fi Rakkoo Sulula Finca’aa keessa jiru irratti gaaffii fi deebii taasisame
Aside
SBO Bitootessa 22,2019. Oduu, Ajjechaa Bitootessa 19,2019 Godina Wallagga Lixaa Ona Najjoo keessatti namoota 5 irratti raawwatame ilaalchisee gaaffii fi deebii taasisamee fi marii hoggantoota WMT waliin godhame kutaa 4ffaa
Aside
SBO Bitootessa 20,2019. Oduu, Ibsa Walgahii Shanee Gumii ABO, Weerara Shawaa Bahaa keessatti deemsisamaa jiruu fi Yakka waraanni EPRDF Wallagga Lixaa Ona Gullisoo keessatti raawwataa jiru irratti marii namoota adda addaa waliin godhame
Aside
SBO Bitootessa 17,2019. Oduu, Lola guyyaa har’aa hidhattootni Amaaraa fi Argobbaa Shawaa Bahaa Ona Boosat keessatti ummata Oromoo irratti banan irratti gabaasa qindaa’eee fi Gaaffii fi deebii Obbo Dirribii Damisee fi Obbo Waleensuu Reebuu waliin godhame kutaa lammataa
Aside
SBO Bitootessa 15,2019. Oduu fi Deebi’ee banamuuf hayyama argachuu Waldaa Maccaa-Tuulamaa ilaalchisee gaaffii fi deebii Obbo Dirribii Damisee piresidaantii waldichaa duranii fi Obbo Waleensuu Reebuu waliin taasisame
Aside
SBO Bitootessa 13,2019. Oduu fi Haala WBO Mooraa waraanaa Xoollaay seenanii jiran mudatee jiru irratti gaaffii fi deebii misensa WBO mooricha seenee jiru waliin taasisame
Aside
SBO Bitootessa 10,2019. Oduu, Dhimma Finfinnee irratti Ibsa ABO, Hiriira Godina Jimmaa fi Barruu haala yeroo irratti Damee Aadaa fi Beeksisii ABO irraa dhihaate
Aside
SBO Bitootessa 08,2019. Oduu fi Gabaasaa Hiriirota guyyaa har’aa
Aside
ONN LIVE : Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo Bitootessa 7,2019
Aside
Aside
Qabsoon Bilisummaa Oromoo Mirga Abbaa Biyyummaa fi Bilisummaa Saba Oromoof Malee Bilisummaa Dhuunfaaf miti.
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Yeroo ammaa Ummanni Oromoo lafa isaa osoo saamamaa jiruu fi qe’ee irraa buqa’ee mankaraaraa osoo jiruu,hidhaan Oromiyaa mara keessatti aadaa mootummchaa ta’ee osoo jiruu,qabeenyi Oromiyaa guyyuu saamamaa osoo jiruu,hojii dhablummaa fi beelli,hiyyummaan dargaggoota Oromoo waxalaa osoo jiruu, Loltooti mootummaa qubsuma isaa ummata Oromoo keessa taasisee bahaa fi galma dhorkee osoo jiruu namoonni gariin madaa fi laala ummata Oromoo osoo tilmaama keessa hin galchiin “Oromiyaan bilisoomteetti qabsoon ni gaha” jedhanii gaaffii mirgaa qadaaduu yaaluun Qeerroo Bilisummaa Oromoo falmaa irraa hin dhaabu.
Qabsoo fincila Diddaa Gabrummaa irraa eegallee hamma Fincila Xumura Gabrummaatti Waggoota dheeraaf qabsoo gaggeessine haala hadhaawaa fi wareega guddaa baasisisuun Qeerroon Bilisummaa Oromoo qabsaawee injifannoo goonfate qaba. . Bu’aa bahii qabsoo hunda dandayaa wareegamaa fi dararaa hidhaa,biyyaa baqachuu fi hojii irraa arihamuu hunda baadhachaa ummata keenyaa fi dhaaba keenya ABOtti kabajaa horoof qabsoon Qeerroon Bilisummaa Oromoo taasise salphaa miti. Continue reading
IBSA IJJANNOO FI MURTII QEERROO BILISUMMAA OROMOO IRRAA KENNAME
Aside
SBO Bitootessa 06,2019. Oduu fi Gaaffii fi deebii Obbo Lubee Birruu kutaa 5ffaa
Aside
Saamicha lafa Oromiyaa
Aside
Saamichi lafa Oromoo daangaa haa godhatu!
Aside
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Bitootessa 6,2019
Waggoottan 150 oliif erga cunqursaa halagaa jala gallee as, Oromoo lafa isaarraa dhiibuun saamanii gadadoof kaadhimaa turuun sirnoota darbaniif sirna ammaa beekamaadha. Qabsoo abbootiin keenya Oromoon gochaa turan qabsoo qabeenyaa ofiirratti abbummaa mirkaneeffachuu malee qabsoo qabeenyaa nama biraa kan ofii taasifachuuf godhamu akka hintaane hubatamaadha. Har’a nutis dhaalmaan qabsoo keenya har’aa qabeenyaa namaa kan ofii taasifachuun biyya halagaa Oromiyaa taasifanna kan jedhu utuu hintaane biyyi keenya Oromiyaan qabeenya eenyuuyyuu utuu hintaane qabeenya Oromoo waan taateef abbummaa keenya nuu mirkaneessaa jennnee gaafataa jirra, ittis fufna.
Oromoon waggoota muraasaa as lubbuusaa wareega kaffalee akka gubbootti lubbuusaa kennaa daangaasaa tikfachuurra kan saamame deeffachuuf qabsaa’aa jiraachuun hubatamaadha. Dhimma lafa Oromoo biyyaaf biyyoo Oromiyaa hiika dhabuun har’as wareegama kaffaluun akka itti fufu taasisuutiin wareegamni walitti fufiinsaa ammallee baafamuutti jira. Lafti keenya daangaalee Oromiyaa maraan saboota ollaatiin cabee wayiita jirutti nagaan akka Oromiyaa keessatti bu’ee jiruutti lallaba sobaa lallabamuun nu gowwomsuuf carraaqqii godhamaa jiru hubatuurraa ammas qabsoon keenya hanga daangaan saamicha lafaa kahamutti kan itti fufee jiru ta’uu uummata keenyaafis diinota Oromiyaa diiganii lafee qabsaa’ota keenyaa irratti qoosuu barbaadaniif himuu feena.
Nuti Qeerroo Bilisummaa Oromoo waan hundaan olitti nagaatti kan amannu qabeenya uummata keenyaa eenyuuf illee utuu hintaane kan Oromoo akka ta’eef Oromoo qofaaf akka ta’uttis qabsootti jirra. Lafaa fi dachee Oromiyaa akka qabeenya Xoophiyaa maraa godhanii ilaaluun yakka. Lafti Oromoo kan Oromooti malee kan saba kamiiyyuu miti. Maqaa magaalaa Finfinneetiin Qote bultoota Oromoo Miliyoonaan lakkaa’aman araddaa irraa buqqaasuudhaan, Kondominiyeemii hedduu ijaaree ijaarsisaan kan jiru, sirni kun gadadoo hamtuuf Oromoo saaxilee jira. Daangaawwan Oromiyaa mara irrattis lola humnootiin hidhatan taasisanii lafti Oromiyaa hedduun cabee halagaan qabamee har’as qabamaa jira, daangaan cabee lafti Oromoo saamamaa jira. Kanaaf Fakkeenyi lola Lixa Oromiyaa fi Kibba Oromiyaa, Kibba Baha Oromiyaa, Kaaba Oromiyaa, adeemaa jiru ragaa guddaadha. Tibba kanas jaarraa tokkoo oliif saba uummata keenya cunqursaa jiru tumsuutiin waraanni mootummaa Boosat irraan lola Oromootti bananii lafti qote bultoota Oromoo bakkichaa humnoota Amaaraa hidhataniin saamamaa jira. Akkasumas paartiin Amaaraa Beeheraawwii Niqinaaqee jedhee of waamu Waajjira Oromiyaa keessatti banataa jiraachuu agarra. Kunis faana garboonfataa as adeemaa jiruu kan nu hubachiisaa jiru ta’uu hubatuu irraa qabsoo keenya hanga galiin geenyuutti duubatti akka hindeebinetti jabaannee falmannee saamicha Lafaatti daangaa gochuu akka qabnuuf qabsoo karaa nagaa kan itti fufnee jirru ta’uu hubachiifna. Kondominiyeemii lafa uummata Oromoo irra dhaabbate, Kan ilmaan Oromoo miskiina buqqaasee beelaaf kalaale dhibbantaa 50% saboota biroof hirra jechuun mootummaan naannoo Oromiyaa lallaba gidduu kana miidiyaan taasisaa jiru cimsinee balaaleffanna. Lafichi Qote bultoota achirraa buqqaa’anii rakkataa jiraniif kaasaan utuu hinlaatamin, qaamni saamicha lafa kanaa raawwate seeraaf utuu hindhiyaatiin sanuu saboota Xoophiyaaf hirra jedhanii ibsa baasuun balaaleffatamaa ta’uu ibsina!
Maayii irratti nuti Qeerroo Bilisummaa Oromoo akkuma baroota dheeraaf gaafachaa turretti itti fufuun saamichi lafa Oromoo daangaa haa godhatu! Jennee gaafachuu itti fufna.
Injifannoon uummata Oromoof
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Bitootessa 6, 2019


text:
Nikaah Buusu-Lakk.5
Gosoota xalaaqa osoo ilaallu kunoo as geenye jirra. Nikaah buusu bakka adda addaatti ramaduun salphatti waa’ee nikaah buusu akka hubatan nama gargaara. Gosoota xalaaqa (nikaah buusu) isa dhuma har’a ilaaluun ramaddi xalaaqa ni cufna. Gaafileen jalatti ni argamuu deebisuuf carraaqa
Nikaah Buusu ammatti raawwatame, yerootti maxxanfamee fi sharxiin wal qabate
1ffaa-Nikaah Buusu Ammatti raawwatamu (Ax-Xalaaqul Munajjiz)- jechi nikaah itti buusu takkaa ulaagaleen kan wal qabatee, takkaa immoo gara fuunduraan kan wal qabate takkaa immoo kan lamaan irraayyu bilisa kan ta’eedha. Nikaah buusun ulaagaa fi yeroo gara fuunduraa irraa bilisa ta’e, nikaah buusu ammatti raawwatame jedhama. Fakkeenyaf, niiti isaatiin, “Nikaah sirraa buuse” yoo jedheen, kuni nikaah buusu ammatti raawwatame (Ax-Xalaaqul Munajjiz) ta’a. Murtiin nikaah buusu akkanaa ammatti hojii irra ni oola yoo ulaagaalee nikaah buusu guute. Fkn, Niiti ulfa hin qabne isa jala jirtuun “Nikaah sirraa buuse” yoo jedhenii fi niitin isaa tuni heeydi irraa qulqulluu tan taate fi inni ishiin kan wal hin qunnamne yoo taate, ishiin ni hiikkamti. San booda iddaa lakkaawwachuu jalqabdi.
2ffaa-Nikaah buusu yeroo dhufuutti maxxanfame– yommuu yeroon suni dhufu nikaah buusuf niyyachuun nikaah buusu yeroon wal qabsiisudha. Fakkeenyaaf namtichi haadha manaa isaatiin, “ji’a dhufu jalqaba irratti ati hiikkamte. Ykn xumura halkanii irratti hiikkamte” jechuuni.
Murtiin nikaah buusu akkanaa ilaalchise hayyoota (aalimman) jidduu ilaalcha sadiitu jira.
1ffaa-yommuu yeroon suni dhufutti nikaah buusun hojii irra ni oola. Kuni ilaalcha Abu Ubeeyda, Is-haaq, Shaafi’ii, Ahmad, Daawud Zaahariyy fi hordoftoota isaaniiti.
2ffaa- Ammatti hojii irra ni oola. Kuni ilaalcha Ibn Musayyab, Abu Haniifa, Laysi fi Maalik
3ffaa– Ammattis ta’ee yommuu yeroon suni dhufuttis hojii irra hin oolu. Kuni ilaalcha Ibn Hazm.
Khilaafa (garaagarummaa yaadaa) keessaa bahuuf nikaah buusu yerootti maxxansuu irraa namni of eegu qaba.
3ffaa- Nikaah Buusu sharxiin wal-qabatee– kuni nikaah buusu hojii isaatiin ykn ishiitiin ykn nama biraatiin ykn wanta biraatiin wal qabsiisuudha. Fakkeenyaf, abbaan manaa niiti isaatiin, “Ati bakka akkanaa akkanaa yoo deemte, hiikkamte.”
Nikaah buusun akkanaa, takkaa wanta adeemsifame jiruutti maxxansuu takkaa immoo wanta gonkumaa ta’uu hin dandeenyetti maxxansuu takkaa immoo wanta ammatti hin jirre garuu gara fuunduraatti dhufutti qabsiisuudha.
-Nikaah buusu wanta ammatti adeemsifametti yoo maxxanse, nikaah buusun hojii irra oola. Fakkeenyaaf, osoo aduun baatee jirtu, “Aduun yommuu baatu ati hiikkamte” yoo jedheen kuni hojii irra oola. Kana jechuun ishiin ni hiikkamti.
-Wanta gonkumaa ta’uu hin dandeenyetti yoo maxxanse, nikaah buusun hojii irra hin oolu. Dubbiin isaa lagw (dubbii faaydi hin qabne) ta’a. Fkn, gaalli qaawwa lilmootiin yoo baate, ati hiikkamte. Kuni ta’uu waan hin dandeenyef, ishiin hin hiikkamtu.
-Wanta ammatti hin jirre ykn hin adeemsifamne garuu gara fuunduraatti kan adeemsifamu yoo ta’e[1], murtiin nikaah buusu akkanaa, namtichi nikaah buusu yoo niyyatee fi hojiin suni yoo hojjatame, nikaah buusun hojii irra ni oola. Fakkeenyaaf, Namtichi nikaah buusu niyyachuun “ati wanta akkanaa yoo hojjatte hiikkamte” niiti isaatiin yoo jedhee fi ergasii ishiin wanta san yoo hojjatte, ishiin ni hiikkamti.
Garuu namtichi nikaah buusu yoo hin niyyatinii fi jecha isaa saniin wanta gaarii irratti ishii jajjabeessuu ykn wanta badaa irraa ishii dhoowwuuf yoo ta’e, suni kakuu ta’a. Sharxiin (ulaagaan) inni kaa’e yoo hin guuttamin, homaa isarra hin jiran. Inni kakuu ilaalchisee wanti inni hojjatu hin jiru. Garuu sharxiin inni kaa’e yoo guuttame, inni kakuu waan diigeef kaffaaraa kafaluu qaba. Kaffaraa kakuu haala kanaan kafalan: Hiyyeeyi kudhan nyaachisuu yookiin isaan uwwisuu. Kana gochuu yoo dadhabe, guyyaa sadii sooma. (Ilaali suuratu Al-Maa’ida 89) (Kuni ilaalcha Sheeykhul Islaam ibn Taymiyyah akkuma Majmuu al-Fataawaa keessatti ibsee jiildi. 33, fuula- 44-46, 58-60 fi 64-66.)[2] fi barataa isaa ibn Al-Qayyim[3]
Kitaaba Nikah buusu buusuf: https://islaama.files.wordpress.com/2020/01/nikah-buusu.pdf
Gaafilee Nikaah Buusu
Gaafiwwan armaan gadii waa’ee nikaah buusu ilaalchisee hubannoo keessan cimsuuf kan qophaa’aniidha. Gaafi sirrii ta’ee deebisuuf carraaqa. Yoo isinitti ulfaate, barruulee nikaah buusu hanga ammaa ilaalle irra deebi’aa dubbisaa. Deebii deebisuuf filannoowwan kennaman keessaa deebii sirrii ta’e tuqaa. Fkn, deebiin “A” yoo ta’e, geengoo filannoo “A” duuba jirtu tuqaa. Ergasii xumura irratti “Galchi (Submit)” tuqa. San booda deebiin sirriin isiniif baha.
Kitaabban Wabii:
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3 -fuula 300-301, Abu Maalik
[1] al-Fiqhul Waadih – Jiildi 2-fuula 117, Dr.Muhammad Bakr Ismaa’il
[2] The Concise Presentation of the Fiqh of the Sunnah and the Noble Book- fuula 439
[3] Fiqhu sunnaah-jiildi 2, fuula 346, Sayyid Saabiq


text:
Ibiddi Bosona Kaalifoorniyaatti Qabate Ammas Torban 2ffaaf Belbelutti Jira.
Ibidii bosona Kaalifoorniyaatti qabate ammas belbelutti jira. Belbelli ibiddaa kun dachii Magaalaa New York fi Boston walirratti caalu belbelchutti jira. Ibiddi Maqaa Toomaas Faayir (Thomas Fire) jedhamuun moggaafame kun, Lafa Hektaara 93,000 caalu uwwisee argama. Naannoo Ibiddi kun itti qabatetti duumessiifi abdiin roobaa hin jiru, sababaa kanaaf ibiddi kun yoom akka dhaamu tilmaamuunis hin danda’amne. Konkolaatonni bishaan facaasan 6000 ol ibidda kana dhaamsuuf sochii irra jiru. Bishaan Xayyaararraa facaafamus jijjiirama takkallee fiduu hin dandeenye. Magaalonni ibidda kanatti dhihoo jiranis Aaraan ukkamamaniiru.
Guyyaa ibiddi qabaterraa kaasee hanga arraatti, hilikooftaroonni heddu ibidda kana dhaamsuuf haala kanaan yaalii godhutti jiru.
Magaalonni Ollaa ibidda kanaa jiran, haala kanaan aaraan ukkaamamanii jiru.
Jiraattoonni naannichaa wayta ibiddi ganda isaaniitti qabatu halaalarraa daawwachutti jiru.
Photo Credit CNN


text:
Duula filannoo prezidaantii kan bara 2016 ilaalchisee Traamp irratti qorannaa yeroo dheeraaf gaggeeffama ture walaba ta’u isaanii agarsiisa jechuun Waayit Haawus beeksisee jira.
Dulli filmaataa yeroo sana gaggeeffamee fi Raashiyaa giddu hidhata jira isa jedhamaa ture sana irraa Traamp guutummaatti walaba taasisee qorannaan gaggeeffame.
Itti gaafatamtuu preesii kan bulchiinsa Traamp Saraa Sandars Televiziyoona NBC fi CNN jedhaman irratti har’a dhiyaatanii duula filmaataa prezidaant Traamp akka injifatan gargaarae jedhamee fi Raashiyaa gidduu hidhati akka hin jirre uummanni Amerikaa baree jira jedhu.
Kanas qorannaa baatilee dheeraaf Robart Mullar gaggeessan bakka murtiin haqaa itti cabee akka hin jirre agarsiise jedhan.
Abba alangaa mummichi Wiliyaam Baarr qorannaa Mullar gaggeessan walitti qabuun gabaasa fuula 4 eega baasanii guyyaa tokko Sandars injifannoo Traamp kan labsan.


text:
Ambo University students are surrounded by Agazi Soliders again?
This is Ambo University today! Is Agazi back to Ambo or There is a Fake change in Ethiopia.2019
Ambo University students are surrounded by Agazi Soliders 2017
ONN LIVE : Qophii Gaaddisa Dhugaa Amajjii 16,2019. Gaaffii fi Deebii Dr. Gadaa Oljirraa Waliin Taasifame
#Fayisaa_Lammaa
Barataa kutaa 12ffaa Mana Barumsaa Qophaa’ina Ambooti. Kanaan duraas hiriyootasaa biraa mb keessa butamee makkalawwi fi qilinxotti dararamaa erga ture booda bara darbe bayee barnotasaa eegalee barachaa osoo jiruu.
Guyyaa gaafa (04/0/2011) sababa hin beekamneen qabamee hidhamee yerooo amma kana buufata poolisii Amboo ganda duwwaa lamatti argama.
#Barataa hidhuun haa dhaabbatu!


text:
Somaalee warruma OPDOn waliin dhiichiftutu uummata keenya fixaa jira.
Daandiin karaa harargee lixaa borboddee geessuu fi baasu qeerroon uggurameera!
(SBO – Hagayya 08,2019) Hidhattootni Affaar Godina Harargee Lixaa Ona Gumbii Bordoddee irratti dhukaasa banuun lammiiwwan Oromoo 7 ajjeesuun gariin madeessuu jiraattotnii fi maddeen adda addaa ibsaa jiran. Manneen ummataa gubachuunis dhaga’ameera.
Wadaay Finnee
Maammad Waaqoo Gurraachaa Mahaammad Boruu Hassan Boruu Sa’id Golbaa
Jawaar Ammadoo fi Said Boruu kanneen ajjeesaman ta’uu fi Faaxee Sa’id Mahaammad Waariyoo fi Mahaammad Said Doobbaa kanneen jedhaman ammoo warra madaa’an keessatti akka argaman oduun media hawaasaa irra deemaa jiru ni ibsa.
Ajjechaa kana eenyuutu raawwate? Miidhaan dhaqqabe maal fakkaata kan jedhuu fi gaaffilee biroo jiraataa naannoo Huseen jedhamuu fi Bulchaa Ona Gumbii Bordoddee Obbo Abdulrahamaan SBOn bilbilaan dubbisee jiraa; kunoo ti.
BB$: “Argaa Dhageettii” Odeeffannoo Gurguddoo torbaanii
page kan like, share, gochuu hin dagatina. aug 7/2019
Oduu Gaddaa
#Shiftootni_Somaalee dhokatanii seenuun ummata Oromoo nagaan qe’eesaanii jiraatan Baha Oromiyaa Harargee #Gumbii_Boordooddeettilubbuu namoota 15 galaafachuutu dhagahame.
Waan hundaa olitti nama aarsummoo badii #Shiftoota_Somaalee gara dabarsuun faayidaa Siyaasa isaanii itti tikfachuuf jecha Affaari jechuu OPDOti.
#Affaar Xiyyaaraan yoo seenaniin ala haalaa fi karaa kamiinuu lafa jedhame kana gahuu hin danda’an. Sobni akkaataa fi sababa qaba.
Shira kana duuba eenyu jiraa, siniifan dhiisa.obbo Shimallis faan osoo achi jiranuu moo?
#Ethiopia:At least 7 people killed & 3 more injured in clashes involving armed men today in Gumbi Borderde wereda in W. #Hararghe zone of #Oromia region, the region’s communication bureau said. The road connecting the area with #AddisAbeba is closed since early morning. Pic: SM pic.twitter.com/KNa0bR9hnA
— Addis Standard (@addisstandard) August 8, 2019


text:
Gooftaan Kee Eenyuu?-Kutaa 1ffaa
Kutaalee darban keessatti waa’ee iimaanaa fi Islaama ilaalle turre. Har’as itti fufuun harkaana (hundeewwan) iimaanaa jahan tokkoon tokkoon ni ilaalla. Hundeewwan iimaanaa jahan kanniini: Rabbitti, Malaykoota Isaatti, kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti, Guyyaa Dhumaatti fi keyriis ta’e sharriis ta’e qadara (wanta murteefametti) amanuudha.
Jireenya keessatti namni kamiyyuu “Eenyutu dachii, samii fi wantoota isaan jidduu jiran kana hunda uumee?” jechuun of gaafata. Dachii fi samiin ofiin of uumuu ykn tasa argamuu danda’u? Ilmi namaa isaan uumu danda’aa? Guyyaa guyyaan namni dhalatu hoo ofiin of uumuu danda’aa? Gonkuma humna ofiin of uumuu hin qabu, namoonni biroos humna isa uumu hin qaban. Kanaafu, Khaaliqni (Uuman) wanta hundaa irratti Danda’aa ta’ee akka jiru ni amanna. Garuu Rabbitti amanuu jechuun maal jechuudhaa?
Rabbii qulqullaa’aa olta’etti amanuu jechuun Jiraachu Rabbii, Gooftummaa Isaa, Tokkichummaa fi haqaan gabbaramuu Isaa fi asmaa’a wa sifaata Isaa jala muranii dhugoomsu, guutumaan guututti mirkaneessu fi itti amanuudha. Kanaafu Rabbitti amanuun wantoota afur of keessatti qabataa jechuudha. Isaanis: (1) Rabbiin Qulqullaa’an olta’e jiraachutti shakkii tokko malee amanuu (2) Gooftummaa Isaatti dhugaan amanuu. Kana jechuun Uuman, Mootiin, Qindeessan, nyaachisaa fi obaasan wanta hundaa Rabbii ol’aanu qofa akka ta’e amanu. (3) Tokkichummaa fi haqaan gabbaramuu kan qabu Rabbiin qofa akka ta’e amanu. (4) Asmaa’a wa sifaat (Maqaalee fi amaloota) gaggaarii Rabbiitti amanuu-kana jechuun Rabbiin qulqullaa’an olta’e amaloota gugguutuu fi maqaalee gaggaarin Kan ibsamu akka ta’e amanu. Amaloota hanquu fi hir’uu irraa qulqullu akka ta’e amanu.[1]
Mee amma wantoota irranatti tarreessine tokkoon tokkoon haa ilaallu.
- Jiraachuu Rabbitti amanuu
Jiraachu Rabbii olta’aa karaalee armaan gadiitin mirkaneessun ni danda’ama: Uumamaan (al-fixrah), aqliin, shari’aanii fi miira.
1.Uumamaan (al-fixrah)- Jiraachu Rabbii olta’aa uumaman kan mirkaneessu, wantoonni uumaman hundii yaada yookiin barnoota dursaa tokko malee Uumaa isaanitti amanuu irratti uumaman. Eenyullee uumama kanarraa hin garagalu, nama qalbii isaa irratti wanta kanarraa garagalchu yoo itti darbame malee. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedha:
“Daa’imni kamiyyuu hin jiru fixraah (uumama) irratti kan dhalatu yoo ta’ee malee. Ergasii abbaa fi haati isaa gara Yahuudaa yookiin Kiristaana yookiin Majuusaatti jijjiru.” Sahih al-Bukhari 1359
2.Ragaan aqlii (sammuu) Rabbiin jiraachu agarsiisu immoo uumamtoonni durii fi kan boodaa Kaaliqa isaan argamsiise qabaachu qabu. Sababni isaas, mataa ofitiin of argamsiisu (uumu) hin danda’an. Akkasumas, sababa tokko malee ofumaan tasa argamu hin danda’an.
Mataa ofiitiin of argamsiisu (uumu) hin danda’an. Sababni isaas, wanti tokko ofiin of uumu hin danda’u. Argamuu isaatin dura kan hin argamne (hin jirre) waan tureef. Wanti duraan hin jirre uumaa ta’uu danda’aa? (Fakkeenyaf, aduun guyya guyyaan ifa kennitu tuni ofiin of uumun guyyaa guyyaan ifa kennu dandeessi? Ampuulin elektriki manatti itti fayyadamnu ofiin of uumee ibsaa nuuf kennu danda’aa? Akkuma ampuulin ofiin of uumu hin dandeenye aduunis ofiin uumu hin dandeessu. Kanaafu, Uuman ishii uume jiraachu qaba. Ammas, akkuma ampuulin ofiin of ibsuu fi dhaamsu hin dandeenye, aduunis ofiin gara bahaatin baate gara dhiyaatin seenu hin dandeessu. Kanaafu, Kaaliqni wanta hundaa too’atu aduu gara bahaatin baase gara dhiyaatin seensisu jiraachu qaba.)
Akkasumas, uumamtoonni kunniin tasa argamuu hin danda’an. Sababni isaas, wanti argamu hundi kan isa argamsiise jiraachu qaba. Dabalataan, qindaa’inni nama ajaa’ibsiisu kunniini fi wal-simannaan madaala ofii eeggate, walitti dhufeenyi sababa fi bu’aa jidduu jiru, akkasumas, walitti dhufeenyi uumamtoota jidduu jiru, tasa akka hin argamne taasisa. Wanti tasa argame hundema isaatiyyuu sirnaa fi tartiiba isaa kan hin eegganne ta’ee osoo jiruu, akkamitti haala turtii fi guddinnaa isaa keessatti qindaa’inna fi tartiiba isaa kan eeggate ta’uu danda’aa? Uumamtoonni kunniin hundii ofiin of uumu fi sababa tokko malee tasa argamu waan hin dandeenyef Argamsiisan isaan argamsiise jiraachu qaba. Innis Allah (Rabbii) Gooftaa addunyaa hundaati.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ragaa sammuu kana suuratu ax-Xuur keessatti akkana jechuun dubbata:
“Sila isaan osoo wanti isaan uumu hin jirre uumaman moo isaanumatu uumtotaa?” Suuratu ax-xuur 52:35
Kana jechuun isaan Uumaa malee hin uumamne (Uuman (Kaaliqni) isaan uumu jiraachu qaba.) Akkasumas, isaan ofiin of hin uumne. Kanaafu, Uuman isaanii Rabbii olta’aa akka ta’e dhugaadhaan ni beekkama. Kanaafi, Jubeeyr ibn Mux’im (Rabbiin isarraa haa jaallatu) yommuu Ergamaan Rabbii (SAW) suuratu ax-xuur qara’uun aayaata tanniin irra gahan dhagahe,“Sila isaan osoo wanti isaan uumu hin jirre uumaman moo isaanumatu uumtotaa? Yookiin samii fi dachii uumanii? Lakki, isaan yaqiina hin qaban. Kuusaa Gooftaa keetitu isaan bira jira moo isaantu injifattootaa?” Suuratu ax-xuur 52:35-37 (Yaqiina- jechuun shakkii tokko malee dhugaan amanuudha)
Yeroo san Jubeeyr mushriika (nama Rabbiin waliin waan biraa waaqefatu) ture. Aayata armaan olii erga dhageefate booda akkana jedhe, “Qalbiin tiyya balali’uutti dhiyaatte. Kuni yeroo jalqabaatif iimaanni qalbii kiyya keessa kan qubateedha.” Sahiih Al-Bukhaari 4854
Fakkeenya kana ifa godhuu mee haa dhiyeessinu: osoo namni tokko waa’ee gamoo dheeraa garmalee bareedu, ashaakiltiin (kuduraa fi fuduraan) marfamee kan burqaan bishaanii keessa yaa’u, afaa babbareedaa fi boraatin guuttame, faaya adda addaatin faayame sitti hime. Ergasii akkana siin jedha: “Gamoon kuni fi wanti isa keessa jiru hundi ofiin of argamsiise. Yookiin osoo wanti isa argamsiisu hin jiraatin tasa argame.” Oduu isaa kana yommuu dhageettu yoosu isa kijibsiifta, hin fudhattu, dubbiin isaa kuni dubbii gowwaa akka ta’etti lakkoofta.
Kanaafu, kana booda uumamni bal’aan dachii fi samii, urjiilee fi wantoota baay’ee of keessaa kan qabu, qindaa’inni fi sirnii isaa kan nama ajaa’ibsiisu kuni ofiin of argamsiisu (uumu) ni danda’a yookiin wanti isa uumu osoo hin jiraatin tasa ni argama jechuun ni hayyamamaa?!
3.Ragaa shari’aa Rabbiin olta’aan jiraachu agarsiisu- Kitaabba samii bu’an hundi kana ni dubbatu. Fooyya’insa namootatiif murtiwwanii fi seeronni kitaabban bu’an kunniin of keessatti qabatan, Rabbii Ogeessa wanta uumamtoota Isaatiif tolu kan beeku irraa akka bu’an kan agarsiisudha. Dabalataan, kitaabban buufamanii waa’ee uumamtoota ilaalchise dubbatani fi kan argamuun isaanii ijaan mul’atu, Rabbii wanta beeksise argamsiisu irratti Danda’a ta’e irraa akka bu’an ragaa agarsiisudha. (Fakkeenyaf, Qur’aanni waa’ee uumama namaa, samii, dachii fi kkf ni dubbata. Akkamitti bubbeen dumeessa dhiibdu, ergasii dumeessa tuutta’e fi gurraachate irraa Rabbiin bishaan buusu ni hima. Kanaa fi kan biroo Qur’aanni ni dubbata. Waa’ee uumamtoota ilaalchise wanti inni dubbatu hundi wanta namni hunduu ijaan arguudha. Kanaafu, Qur’aanni Rabbii beekaa wanta hundaa uumu irraa kan bu’eedha.)
4.Ragaa hissiyy (miiraa) Rabbiin qulqullaa’an olta’e jiraachu agarsiisu immoo karaa lamaan ilaalun ni danda’ama.
Karaa 1ffaa– Yommuu warroonni du’aayi godhan (Rabbiin kadhatan) du’aayin (kadhaan) isaanii deebii argattu, namni garmalee rakkate yommuu Rabbitti iyyatu, Rabbiin rakkoo keessaa isa baasu ni argina, ni dhageenya. Kuni hundi jiraachu Rabbii shakkii tokko malee kan agarsiisudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ni jedha:
“Nuuhinis yeroo inni san dura [Nutti] lallabee ergasii isaaf awwaannee, isaa fi maatii isaa cinqaa guddaa keessaa baraarre [yaadadhu]” suuratu Anbiyaa 21:76
Nabii Nuuh Rabbiin ni kadhate. Rabbis kadhaa isaa dhagahun deebii kenneef. Isaa fi maatii isaa dhiphinna guddaa irraa ni baraare.
Sahiih al-Bukhaari keessatti Anas ibn Maalik (radiyallahu anhu) akkana jechuun gabaase; “Yeroo Ergamaa Rabbii (SAW) namoota hoongen ni tuqxe. Guyyaa Jimaataa Ergamaan Rabbii (SAW) osoo khuxbaa godhaa jiranu namni baadiyarraa dhufe tokko masjiida seene. Namni kunis akkana jedhe, “Yaa Ergamaa Rabbii! qabeenyi badee, ijoollen beelofte, Rabbiin nuuf kadhu.” Ergamaan Rabbiis harka olkaasun Rabbiin kadhatan. Yeroo sanitti dumeessi wanta jedhamu samii irra hin jiru. [Akkuma Ergamaan Rabbii(SAW) du’aayi godhaniin] yoosu dumeessi gaara fakkaatu mul’ate. Osoo Ergamaan Rabbii (SAW) minbarii (barcumaa khuxbaa irratti godhan) irraa hin bu’in rooba areeda isaa irra gadi yaa’u arge. Roobni guyyaa san, guyyaa lammataa, sadaffa, afraffaa fi hanga guyyaa Jimaata itti aanuu ni roobe. [Guyyaa Jimaata lammataa kana] Namni baadiyaa kuni yookiin namni biraa dhaabbatee akkana jedhe, “Yaa Ergamaa Rabbii! Manneen jigan, qabeenyi bishaanin harame, Rabbiin nuuf kadhu. Ergamaan Rabbiis harka olkaasun akkana jedhan, “Yaa Rabbii! nurratti mitii naannawa keenyarra godhi.” Harka isaatin gara itti akeeku sanitti dumeessi ni bittinaa’e…” Sahih al-Bukhari 1033
Hanga ammattu namoonni dhugaa fi uulaagaalee du’aayi guutun Rabbiin kadhatan du’aayin (kadhaan) isaanii fudhatama argachuun wanta ragaa bahamuudha.
Karaan 2ffaan Mallatoolee Nabiyyoota “Mu’ijizaa (raajii)” jedhaman namoonni argan yookiin dhagahan ragaa jala muraa Kan nabiyyoota erge, kana jechuun Rabbiin jiraachu kan agarsiisaniidha. Sababni kanaa, mu’jizaan wanta namni hojjachuu hin dandeenye fi ergamtoota Isaa gargaaruf Rabbiin qofti kan hojjatuudha. Akka fakkeenyatti, mu’ijizaa (raajii) Nabi Muusaf kenname kaasun ni danda’ama. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabii Muusaa ulee isaatin akka galaana rukutu ajaje. Erga rukute booda galaanni karaa goggaa kudha lamatti addaan qoqqoodame. Bishaan isaan jiddu jiru akka gaaraa ta’e. Rabbiin ni jedha:
“Gara Muusaatti, “Ulee keetiin galaana rukuti.” [jechuun] wahyii (beeksisa) goone. [Yerooma inni dhayu] ni qoqqoodame; kutaan qoodame hundi isaa akka gaara guddaa ta’e.” Suuratu Ash-Shu’araa 26:63
Fakkeenyi lammataa, Qureeshonni Makkaa Ergamaa Rabbii (SAW) irraa mallattoo barbaadan. Ergamaan Rabbis gara ji’aatti akeekan. Jiiynis bakka lamatti baqaqe. Namoonnis kana ni argan. Kana ilaalchise Rabbiin ni jedha:
“Qiyaaman kaloofte (dhiyaatte); Jiinnis lamatti dhoohe.” Suuratu Al-Qamar 54:1
Mallatooleen ijaan mul’atan kunniin kan Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Ergamtoota Isaa ittiin gargaaruf akka argaman taasisu, ragaa ifa bahaa fi jala muraa jiraachu Isaa agarsiisudha.
Guduunfaa
✒ Rabbitti amanuu jechuun shakkii tokko malee Jiraachu Isaatti, Gooftummaa Isaatti, Tokkichummaa fi haqaan kan gabbaramu Isa ta’uu Isaatti fi maqaalee gaggaarii fi amaloota gugguutun kan ibsamu (wassafamu) akka ta’e amanuudha.
✒ Ragaaleen Rabbiin jiraachu agarsiisan lakkoofsa hin qaban. Garuu ragaalee kanniin bakka afur gurguddaa jalatti ramaduun ni danda’ama.
✒ Daa’imni kamiyyuu yommuu dhalatu Rabbii tokkichatti amanu irratti dhalata. Ergasii sababa maatitiin ykn naannotiin Rabbii gaditti wanta biraa gabbaruun (waaqefachuun) karaa sirrii irraa jallata.
✒Gamoon (fooqin) dheeraa fi bareedan, afaa fi ashaakiltiin guuttame ofiin of ijaaru danda’aa? Yookiin tasa argamuu danda’a? Haaluma kanaan, dachii fi samiin, urjileen samii bareechisan ofiin of uumu danda’u? Yookiin tasa argamuu danda’u???!
✒Wanti tokko ofiin of uumu hin danda’u. Sababn isaas, argamuu isaatin dura kan hin argamne (kan hin jirre) waan tureef. Wanti duraan hin jirre uumaa ta’uu danda’aa?
✍ Namni tokko Rabbiin kadhatee yommuu wanta kadhate san Rabbiin kennuuf ykn rakkoo keessaa isa baasu, kuni ragaa Rabbiin olta’e jiraachu agarsiisan keessaa tokko.
✍ Mu’ijizaan (raajiin) ergamtootaf kenname ragaalee Rabbiin subhaanahu wa ta’aala jiraachu agarsiisan keessaa tokko. Sababni isaas, mu’ijizaa kanniin Rabbiin malee eenyullee hojjachu hin danda’u.
Kitaabban wabii:
Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 239 Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii
Arabic: Sharih Usuuli salaasa Fuula 80-84 Ibn Useymiin
English: Explanation of the Three Fundamental Principles of Islaam Page 66_68


text:
OBN Bit.15,2012-Piriimiyeer Liigiin Itoophiyaa sababa tatamsa’ina vaayirasii koranaatiin guyyaa hin murtoofneef ammas dheerateera.
Sababa vaayirasii koronaan dhiheenya addaan citee kan ture Piriimiyeer liigiin Itoophiyaa babal’achaa dhufuu vaayirasaichaan ammas Liigichi guyyoota hin murtoofneef dheerateera.
Torbee 17ffaan Liigichaa erga taphatameen booda sababa vaayirasi kooronaan muummeen ministeeraa Itoophiyaa Doktar Abiy Ahmed sochiin ispoortii kamuu torbeewwan lamaaf akka adda citu murteessuun isaa ni yadatama.
Kaleessa Federeeshiniin kubbaa miilaa Itoophiyaa fi kaampaniin Liigichaa ibsa miidiyaaleef kennaniin taphoonni Liigichaa yeroo hin murtoofneef akka dheerate ifoomse.
Murteen kun Piriimiyeer Liigii Itoophiyaa qofa osoo hin taane liigota sadarkaan jiran hundaa kan ilaallatuudha.
Federeeshiniin kubbaa miilaa Itoophiyaa Liigichi torbee lamaaf erga addan cite booda, taphoonni torbee 18ffaa akka eegalu ibsuu isaatiin kilaboonni muraasni shaakala eegalani turan.
Ta’us kilaboonni shaakala eegalanii turan shaakala isaaanii akka dhaaban Fedeereshinin kubbaa miilaa Itoophiyaa dabaluun beeksise.


text:
Yunaayitid Isteetis ennaa iseen meeshaalee Chaayinaa doolaara biliyoona 200 baasu irratti taarifa dhibba irraa harka 10 gara 20tti ol guddistee jirtu kanatti prezidaant Doonaald Traamp har’a daldala chaayinaa waliin jiru ilaalchisee ergaa twititerii daldala Chaayinaa waliin jiru maxxansuu eegalanii jiran.
Daldala sirrii hin taane Chaayinaa waliin jiruun waggoota hedduuf doolaara biliyoona 500 dhabne jedhan. kana booda garuu hin ta’u jedhaniiru.
Chaayinaanis har’a akka jettetti taarifi kun dabaluu isaatti hedduu kan gadditeef ofii ishees tarkaanfii barbaachisu kan fudhattu ta’uu beeksistee jirti.


text:
Kaayyoo
Assalaamu aleykum warahmatullahi wabarakaatuh (Nageenyi fi Rahmanni Rabbii isin irratti haa jiraatu) bakka jirtanitti. Baga Nagahaan gara Sammubani.com dhuftan.
Dhalli namaa jireenya keessatti gammachuu guutuu argachuuf halkanii guyyaa battisa. Gammachuu guutuu argachuuf gaafilee sadaniif deebii gahaa barbaada. Takkaa gaafiwwan kanniin deebii gahaa argachuun gammachuu fi tasgabbiin jiraata, takkaa gaafiwwan kanniin guutumaan guututti sammuu keessaa darbuun haaluma jireenyi isaaf taatetti jiraata. Takkaa immoo gaafilee kanniin deddeebise of gaafachun dhiphinnaa fi dhama’iinsaan jiraata. Gaafileen kunniin:
1ffaa-Ani duraan dachii tanarra hin turre. Kanaafu, eenyutu dhabamarraa na argamsiisee ykn na uumee?
2ffaa- Kaayyoon itti uumameef maalii? (Kaayyoon jireenyaa maalii?)
3ffaa- Garam deemaa jiraa? (Erga du’ee gahuumsi kiyya eessaa?)
Dhugumatti gaafiwwan sadan kanniiniif deebii gahaa fi quubsaa argachuun gammachuu fi tasgabbiin jiraachuudha. Sababni isaas, gaafiwwan sadan kunniin ka’uumsa, gahuumsaa, adeemsa ka’uumsa fi gahuumsa jidduu jiru murteessu. “Eessarraa kaatee eessa deemaa jirtaa? Ka’uumsa fi gahuumsa kee jidduu maalii fi akkamitti jiraattaa?” jechuun gaafii namaaf dhiyeessa.
Kaayyoon peejii fi website kanaa gaafilee sadan kanniiniif deebii gahaa itti kennuun ilma nama gara qajeelummaa,gammachuu fi milkaa’innaa qajeelchudha. In sha Allah jireenya dhiphinnaa,nuffisisaa fi gadadoo keessaa gara jireenya bal’innaa, gammachuu fi tasgabbii qabuutti ceesisudha.
Malli sirriin gaafiwwan kanniiniif deebii itti argatanii fi ummata itti qajeelchan Qur’aana fi Sunnaah Ergamaa Rabbii(SAW) dha. Dhugumatti malli/karaan kun karaa tokkicha gaafilee xaxamaa armaan olii itti furanii fi gammachuu fi milkaa’inna addunyaa fi Aakiraa addaan hin cinne itti argataniidha. Mala kana fayyadamuun:
- Qalbii duute jiraachisa
- Jireenya dukkanooftu ibsa
- Dhama’iinsa fi haala wal xaxaa irraa nama baraara
- Gaddaa fi aari keessaa nama baasa
- Gammachuu fi milkaa’inna addaan hin cinnetti nama geessa.
Imalli dheeran kuni humna keenya qofan bakka kan gahu osoo hin ta’iin gargaarsa Rabbiitin. Insha Allah kaayyoo kanarraa namni kamuu duubatti nu hin deebisu. Milkaa’inni hunduu Rabbirraayi.
Dogongora kamuu yoo argitan na beeksisu hin dagatinaa. Keessattu jechi kiyya Qur’aana fi sunnaan kan wal faallessu yoo argitan dogongora kiyya akka ta’e beekun na sirreessu hin dagatinaa. Websaayitin kun dhaaba siyaasa yookiin garee kaminuu kan wal qabatu miti. Ummatuma tajaajiluuf kan banameedha.Waa’ee websaayiti kanaa ilaalchise shakkii yookiin gaafi yoo qabaattan gaafachu dandeessu.Torbaan torbaanin guyyaa Sanbata ykn Dilbata barruuleen haarofti asitti ni maxxanfamu. Qunnamtiif:
Email: [email protected]
facebook page: http://www.facebook.com/jireenyabadhaatu
Walii raabsuun ergaa gammachuu walii dabarsaa
Jibril Abdalla- Itti-gaafatamaa fi barreessaa websaayiti
sammubani.com websaayiti keessan kan beekumsaa fi ifa itti argattaniidha.


text:
Godina Shawaa Lixaa, aanaa Iluu Galaan, magaalaa Ijaajjiitti Kibxata darbe, humnoota nageenyaa fi namoota Taabota Mikaa’elii Waldaa Kiristaanaatti galchanii deebi’an gidduutti wal dhibdee uumameen, poolisoonni Afurii fi dargaggootni lama madaa’uu poolisii fi maatiin dargaggootaa dubbatan.
Wal dhabinsa kana kakaasuutti kenneen shake loboota sadii fi dargaggoota shantama tahan hidhuu hidhuu isaa waajirri poolisii aanichaa beeksisee jira.
Itti gaafatamaan kutaa lallabaa Mana Amantaa Ortodoksii, ka Godina Shawaa Lixaa dhimmicha quba qabaachuu himanii, qalbii tasgabbaa’een ilaaluu barbaachisa, jedhu.
Gabaasaa guutuu caqasaa.


text:
Sirna waayyaanee tajaajilaa kan turan qondaaltonni waraanaa olaanoo 9 sirna abba irree kana ganuun WBOtti akka makaman odeeffame. June 7, 2015Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Africa, African Studies, OLF, Oromia, Oromummaa, Waraana bilisuummaa Oromoo, Waraana Bilisuummaa Oromoo (WBO)
add a comment
Moonaa Leenjii Giddu Gala ABO
Sirna waayyaanee tajaajilaa kan turan qondaaltonni waraanaa olaanoo 9 sirna abba irree kana ganuun WBOtti akka makaman odeeffamme. Haala kanaan yaaddoo cimaa keessa kan seente wayyaaneen sakkata’inaa qondaaltota kanaaf akka saree maraatuu gaanfa Afrikaa keessa olii gad akka fiigaa jirtu ibsame. Qondaaltota waraanaa olaanoo sirna faashistii wayyaanee kan ganani keessaa:– 1. Kolonel Yaasin Huseen, 2. Kolonel Nagaraa Iddoosaa fi 3. Kolonel Nuuruu Aslii Akka keessatti argaman himamaa jira. Qondaaltonni waraana kun icittii karoora duulaa kan waraana wayyaneesi akka uf harkaa qaban dubbatama. Waayee dhimma kanaa kan Afaan Amaaraatiin barreessame kan armaa gadii kana irraasi hubbachuun ni danda’ama.
የሕወሓት መንግስት ስርዓቱን የከዱትን 9 የጦር መኮንኖች እያደነ ነው * መኮንኖቹ ኦነግን ተቀላቅለዋል እየተባለ ነው
Finfinnee: Dhimma jabduu kana quba qabduu laata? June 7, 2015Posted by OromianEconomist in Finfinnee n Kan Oromoo ti.
Tags: #OromoProtests, Africa, African Studies, Finfinnee, Genocidal Master Plan
add a comment
Dhimma jabduu kana quba qabduu laata?
Camsaa 4/2015 Mootummaan Wayyaanee Karoora Maqaa ‘’Master Plan Finfinnee’’ jedhuun qopheeffate uummata Oromoo Qe ’eef qabeenyaa isaa irraa buqqisee Oromoo cabsee bituuf ejjennoo godhatee hojiitti hiikuuf fiigaa jiraachuu fi Mormii guddaan uummataa irra isatti jabaachuun saaxilame.
Mootummaan abbaa irree Wayyaanee EPRDF/TPLF mirga Uummata Oromoo cabsee bara umrii isaa dheereffachaa, akka Uummatni Oromoo mirga abbaa biyyummaa hin qabatne gochaa, qee’ee, qabeenyaa, aadaa, Afaanii fi seenaa uummaticha, Akkasumas geographical location Uummaticha balleessuuf karooraa maqaa ‘’master Plan Finfinne’’ jedhu qopheeffate akkuma fiiguu eegaleen mormii guddaan Qeerroo Barattoota Oromoo fi uummata Oromoo irraa isa mudachuun ifaa dha.
Qeerroon Bilisummaa Oromoo FDG uummatni Oromoo qabeenyaa keenyaa irraa, qee’ee keenya buqqa’uu fi sarbamuu teessuma Oromiyaa kana ilaalchisuun FDG jabeessuun bara 2014 mormii guddaa gaggeessuun wareegama qaalii dachaa itti kanfaluun dura dhaabbachaa jiraachuun beekamaa dha.
Ummatni Oromoos akeekni kun akka waan dhaabbatee fi deebi’ee yoo kan ka’uu ta’ee wareegama kam illee kanfaluuf uummatni qophii ta’uu ibsatan.
Mootummaan abbaa irree erga Filannoo waliin dhahaa fi sobaa
gaaggeessee natu mo’ate jedhuun labsatee booda ‘’ Ajandaa ‘’ isaa kan ‘’Master Plan Finfinnee’’ hojii irra olchuuf fiigaa jiraachuun saaxilameera.
Gochaa fashistummaa fi diinummaa uummata Oromoof qabu
qopheeffate hojii irra olchuuf gidduu kana magaalotaa kanneen akka Burraayyuu, Sabbataa, Holotaa, Suulultaa, Laga Xaafoo Laga Dhaadhii , Duukam, Aqaaqii Qaallittii, jedhaman irratti Walga’ii Caasaa miseensota isaa OPDO fi uummata isaan nu deeggara jedhanii yaadan marii’achiisuuf baajata guddaa ramadachuun sochii cimaa gochaa jiraachuun saaxilame jira.
Ummatnis mormii guddaa irratti kaachisuun sochii Wayyaaneen gochaa jirtu kana haalaan balalleeffachuu fi kan miseensotni caasaa jalee wayyaanee illee fedhii fi amantaa irraa dhabuun diddaan dura dhaabbachuu madden keenyaa ibsan.
Haalaa kanaan Walga’iin Mootummaan Wayyaanee magaalaa Burraayyuu irratti gaggeesse ummatni diddaa guddaa irratti kaachisuun walga’iin wayyaanee bittinaa’uun mormii guddaan wayyaaneen iraatti qabsiifameen Adeemsa wayyaanee dura dhaabbachuu fi yaaddoo guddaa keessa galchuun saaxilamera.
– See more at: http://www.oromiapress.com/dhimma-jabduu-kana-quba-qabduu-laata/#sthash.SulMPJpT.INnD3AE4.dpuf


text:
Hiika Faatiha Beekuf-kutaa 2ffaa
Hiika suuraa Faatiha sirnaan beeku fi irratti xinxalluun, milkaa’innaa fi gammachuu addunyaa fi Aakhiraa akka goonfatan nama taasisa. Mee sirritti dubbisi, itti xinxalli iccitii ajaa’iba argita. Milkaa’inni fi gammachuun kee faatiha keessatti guduunfame siif jira.
Iyyaaka na’abudu wa-iyyaaka nasta’iin
Si qofa gabbarra; Si qofa irraa gargaarsa barbaanna. (Al-Faatiha 1:5)
Hiika jechootaa:
Iyyaaka- Si qofa, Na’abudu- gabbarra, Wa- fi, Iyyaaka- Si qofa, Nasta’iin- gargaarsa barbaanna
Tafsiira
Alimman akki jedhan, Faatihan haadho Qur’aanati, aayan (keeyyanni) tuni immoo haadho faatihaati. Maaliif? Sababni isaas, kaayyoon ilma namaa as keessatti guduunfame jira. Iyyaaka na’abudu (Si qofa gabbarra) yommuu jedhu qulqullummaa hojii (iklaasa agarsiisa). Gabbarrii (ibaadah) jechuun maal jechuudhaa? Gabbarrii (ibaadah) jechuun maqaa waligalaa dubbii irraa, hojii dhoksaa fi ifaa irraa wanta Rabbiin jaallatu fi itti gammaduudha. Karaa biraatin ibaada (Rabbiin gabbaruu) jechuun- dirqamoota Rabbiin itti nama ajaje bakkaan gahuu (hojjachuu) fi haraama (wantoota dhowwamaa) dhiisudha.[1] Ammas ibaadan (gabbarrin) jaalala, sodaa fi gadi of qabuu kan of keessaa qabuudha.[2] Kanaafu, yommuu “Si qofa gabbarra” jennu “Yaa Rabbii! jaalala kee barbaanne hojii gaggaarii hojjanna, Si sodaanne hojii badaa irraa dheessinna, Si malee eenyufillee gadi hin jennu” jechaa jirraa jechuudha. Osoo namni tokko mu’iminatti dhufe, “Naaf sujuudi, wanta addunya keessa jiru guutuu siif kennaa.” Jedheeni, ni sujuudha? Gonkumaa hin sujuuduf.
Hojii ibaada kanniin mataa keenyan hojjachuu waan hin dandeenyef, gargaarsa Rabbiin irraa barbaadu qabnaa jechuudha. Kanaafu, wa-iyyaaka nasta’iin (Si qofa irraa gargaarsa barbaanna) jenna. Gargaarsi Rabbii yoo hin jiraatin salaata irratti gadi dhaabbachuun, zakaa baasun, hajjii gochuun, namoota waan gaaritti ajajuu fi waan badaa irraa dhowwuun fi kkf gochuun hin danda’amu. Kanaafi, imam ibn Al-Qayyim, “Gammachuu fi milkaa’inni addunyaaf aakhiraa “Iyyaaka na’abudu wa-iyyaaka nasta’iin” irra naanna’a.” jedha.[3] Maaliif?
Sababni isaas, namtichi Rabbiin qofa yoo hin gabbarin kana jechuun wanta Rabbiin itti ajaje yoo hin hojjatin; wanta Rabbiin irraa dhoowwe yoo hin dhiisin, wantoota biraatif gabra ta’uun jireenya ofii balleessa. Ammas, namtichi gargaarsa Rabbiin irraa yoo hin barbaadin, wanta itti ajajame san sirnaan hin hojjatu, wanta irraa dhoowwame sanis sirnaan hin dhiisu. Kanaafi, namni yommuu Rabbiin sirnaan gabbaruu fi gargaarsa Isarraa barbaadu, fiixee milkaa’inna fi gammachuu irra ijjata.Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
﴾فَٱعۡبُدۡهُ وَتَوَكَّلۡ عَلَيۡهِۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ١٢٣﴿
“Isa gabbarii; Isarrattis hirkadhu. Gooftaan kee waan isin hojjattan irraa dagataa miti.” Suuratu Huud 11:123
Shekh Abdurahmaan Naasir Sa’adiyyi tafsiira isaa keessatti jecha ista’aana (gargaarsa barbaadu) jedhu haala Kanaan hiika, “Ista’aana jechuun wanta nama fayyadu argachuu fi wanta nama miidhu ofirraa deebisuuf Rabbiin irratti hirkachuudha.” [4] Jechaa biraatin,“Wanta gaarii kana hojjachuuf yaa Rabbii na gargaari, wanta badaa na miidhu narraa deebisi.” Jechuudha.
Ihdina-ssiraaxa-lmustaqiim
Daandii sirrii nu qajeelchi (Al-Faatiha 1:6)
Hiika jechootaa
Ihdina– Nu qajeelchi, As-siraax- Daandii, Al-Mustaqiim- sirrii, qajeelaa, daba wayitu kan hin qabne.
Hubachiisa: (Jechoota armaan olii lamaan keessatti qubeen A jalqabaa hima keessatti cal’isaan dubbifamte ykn ni liqimfamte. Kana ibsuuf hima keessatti sarara xiqqaan bakka buusne jirra.)
Tafsiira
Aaya tana namoota baay’etti wanta gaafii ta’e tokko deebii deebisuun ifa goona. Gaafiin sunis, “Rabbiin takkaa erga mu’imintoota qajeelche maaliif salaata keessatti yeroo hundaa, “Daandii sirrii nu qajeelchi.” Akka jedhan ajaja?”
Gaafii kana deebisuuf iccitii “Ihdina (nu qajeelchi)” keessa jiru mee haa barru.
Nu qajeelchi yommuu jennu maal barbaadaa jirraa? Qajeelcha (hidaaya) mitii ree? Qajeelchi (hidaayan) bakka lamatti qoodama. Isaaniis;
- Hidaayatu ilm wa irshaad (Qajeelcha beekumsaa fi karaa itti agarsiisu)
- Hidaayatu tawfiiq wa amal (qajeelcha milkaa’innaa fi hojii)
Qajeelchi jalqabaa karaa itti agarsiisu qofa. Dhugummatti Rabbiin namoota hundaa qajeelcha gosa kanaa qajeelche jira.
“Karaa lama [gaarii fi badaa] isaaf ibsine (hadeynaahu)” Suuratu Al-Balad 90:10 Kana jechuun karaa gaarii fi badaa isaaf ibsine.
Qajeelchi lammataa immoo daandii sirriitti qajeelun milkaa’u, shari’aa hordofuu ykn hojii hojjachuutti qajeeludha. Akkuma Rabbiin jedhe
“Kuni Kitaaba (Qur’aana) mamiin isa keessa hin jirreedha. Warra Rabbiin sodaataniif qajeelfama.” Suuratu Al-Baqaraah 2:2
Namoonni gariin qajeelfama lammataa kana dhabuu danda’u.[5] Namoonni gariin wanta beekan hojii irra hin oolchan. Namoonni biroo immoo beekumsa waan hin qabneef karaa irraa jallatu. Kanaafu, Daandii sirrii nu qajeelchi yommuu jennu beekumsa malee daandii sirrii irraa akka hin jallanne, ammas beekumsa qabnu bakka sirrii ta’etti akka hojii irra oolchinu nu qajeelchi jechaa jirraa jechuudha. Iccitii kana caalu ammalle isinitti himu sila? Guyyaa Qiyaama ilmaan namaa cinqii irraa kan ka’e gara deeman wallaalu. Dukkanni isaan marsa. Yeroo kanatti daandiin sirriin, ifaa, qajeelan hin barbaachisu ree? Kanaafu, guyyaan Qiyaamaa dhufuun dura gabrichi, “Daandii sirrii, ifaa, qajeelaa nu qajeelchi.” Jechaa jiraa jechuudha. Daandiin sirriin suni karaa gara jannataa nama geessudha. Milkaa’inna addunyaa fi Aakhiraa argitee ree? Warroonni Jannata seenan akkana jedhu;
“‘Faaruun kan Rabbii gara kanaa nu qajeelcheti. Osoo Rabbiin nu qajeelchu baate silaa hin qajeellu turre. Ergamtoonni Gooftaa keenyaa dhugaadhaan dhufanii jiru.’ jedhu. ‘Jannanni tuni sababa wanta hojjataa turtaniitiif dhaalchifamtaniidha.'” jechuun [isaanitti] lallabama.” Suuratu Al-A’araaf 7:43
Shekh Abdurahman Naasir Sa’adiyyi, “Daandii sirrii nu qajeelchi” jedhu haala kanaan ibsa. “Daandii sirrii nutti agarsiisi, nu milkeessi. Daandiin sirriin kuni karaa ifaa gara Rabbii fi Jannata Isaa nama geessudha. Daandii sirrii jechuun haqa beeku fi [wanta beekan] hojii irra oolchudha. Gara daandii sirrii nu qajeelchi, daandii sirrii keessattis nu qajeelchi. Gara daandii sirrii qajeelun amanti Islaama sirritti qabachuu fi amantiwwan isaan ala jiran hunda dhiisudha. Daandii sirrii keessatti qajeelun immoo amantii keessatti bal’innaan gara beekumsaa fi hojii qajeelu hammata. (Beekumsi amanti akka namaaf dabaluu fi hojii gaggaaris baay’isanii akka hojjatan qajeelcha amanti keessatti barbaadudha.) Du’aayin tuni kadhaa wantoota baay’ee tan of keessatti hammattee fi gabrichaaf garmalee barbaachistu tan taatedha. Kanaafi, raka’a hunda keessatti du’aayi tanaan Rabbiin akka kadhatu gabricha irratti dirqama ta’e.”[6]
Gababumatti, yommuu namni gara Daandii sirrii nu qajeelchi jedhu, qajeelcha gosa lamaa kadhataa jiraa jechuudha. 1.Qajeelcha gara beekumsa, karaa itti agarsiisu fi 2.qajeelcha gara hojii fi milkaa’innaati. Namni beekumsa malee hojii tokko yoo hojjate daallin (warroota beekumsa malee jallatan) irraa ta’a. Ammas, namtichi beekumsa osoo qabu gara hojiitti yoo hin jijjiriin maghduubi aleyhim (warroota dallansuun Rabbii irratti bu’e) keessaa ta’a. Dabalataan, hookkon fedhii ofii hordofuu daandii sirrii irraa duubatti nama harkisa ykn inuma karaa irraa jallisa. Kanaafu, badii kannin hundarraa nagaha bahuuf furmaanni hundarra caalu Rabbiin sirritti qajeelcha kadhachuudha. Ifa siif ta’e?
Guduunfaa
✍Iyyaaka na’abudu (Si qofa gabbarra), wa-iyyaaka nasta’iin (si qofa irraa gargaarsa barbaanna), wiirtuu milkaa’innaa fi gammachuuti. Rabbiin qofa gabbaruun wantoota biraatif gabra akka hin taane nama baraara. namni ajaja Rabbitti buluu yoo dide fedhii fi sheyxaanaf gabra ta’a. Fakkeenyaf, zinaa yoo raawwate, salaata yoo dhiise jireenyi isaa gammachuu tan hin qabne taati.
✍Rabbiin gabbaruu jechuun wantoota Inni itti ajaje hojjachuu fi wantoota Inni irraa dhoowwe dhiisudha.
✍Daandii sirriitti qajeelun Islaamatti qajeelu, beekumsa, hojii fi milkaa’innatti qajeelu kan of keessatti hammateedha.
✍Namni har’a addunyaa keessatti daandii sirrii kan ta’e Islaamatti qajeele, aakhirattis daandii sirrii kan ta’e karaa Jannataatti qajeela. Namni har’a jallate immoo aakhiratti Jannata irraa ni jallata.
Irra deddeebi’e gulaalu waan danda’uuf hadaraa kopi paste akka hin goone.Kana irra Share godha.
Kitaabban wabii:
[1] Al-Ubudiyyat- Ibn Taymiya, fuula 6-7
[2] Tafsiir Ibn Kasiir-jildii 1ffaa- fuula 78, English Translation
[3] Madaarija saalikin- jildii 1-fuula 92
[4] Taysiral Kariimul Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani- fuula 27
[5] Tafsiir suuratu Al-Faatiha- al-Baqarah- ibn Useymiin, fuula 16
[6] Taysiral Kariimul Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani- fuula 27


text:
Qormaata Biyyoollessa fi Kan biroof Milkaa’uf
Duraan durse barattoota qormaata biyyoolessa kutaa 12ffaa fudhataniif hamileen keessan hin cabin, carraaqin keessan akkanumatti kan hafu hin ta’in isiniin jedha. Qormaata jechuun hangam ati jabaa akka taate si qoruuf kan sitti dhufuudha. Qormaanni kan waraqaa irratti qoramnu qofa osoo hin ta’in jireenyu mataan ishii qormaata guddaadha. Ilmi namaa qormaata adda addaa keessa darbee bakka tokko gaha. Osoo qormaanni jireetu baate silaa badaa fi gaariin addaan hin foo’aman, jabaa fi laafan addaan hin bahan. Kanaafu qormaanni kan nutti dhufuuf nu jabeessufi.
Gara qormaata waraqaatti yommuu deebi’u, qormaanni yommuu kalaa’u (dhiyaatu) sodaan, dhama’iinsi fi wantoonni adda addaa nama muudatu. Sababa kanaan barattoonni kufuu danda’u. Insha Allah har’a qormaata biyyoolessa kutaa 12ffaa akkamitti akka milkaa’an qabxii muraasa ni eerra.
1.Qo’achuu– Qormaata biyyoolessaaf yommuu qophooftu ji’a lamaan dura qo’annaa jalqabi. Garuu akka carraa ta’ee rakkoo si muudaten osoo hin qo’atin hafte ta’a, fakkeenyaf rakkoo bara kanaa. Jiinni tokko yookiin torbaan muraasni si hafe haa jennu. Yeroo gabaaba kana keessatti maal gochuu dandeessaa? Yeroo gabaaban qaba, qo’adhe hin fixu jechuun abdii kutuu hin qabdu. Tasgabbiin hanga dandeessu qo’achuuf yaali.
Hiriyyaa waliin qo’adhu– hiriyyaa waliin qo’achuun yeroo fi humna kee qusata, wanta hin beekne salphatti baratta, qormaata ni dabarta. Ani yeroo kutaa sagal turee Fiziksiin garmalee na dhibaa türe. Garuu yommu gara kutaa kudhanitti darbuu hiriyyaa waliin qo’achuu eegale. Ergasii Fiiziksiin na salphate.
Hiriyyaa waliin yommuu qo’attu of eegganno godhii. Hiriyyaa akkanumaan sitti dhufe yeroo kee gubutu jira. Yookaa irraa hin barattu, yookiin itti himte sirraa hin baratu. Si waliin kolfuun yeroo kee ajjeessa. Hiriyyaa akkanaa irraa fagaadhu. Akkasumas hiriyyoota hin baay’isin. Yoo baay’iste wal jeequn yeroo keessan gubdu. Hiriyyaan lama yookiin sadii si waliin gahaadha. Hiriyyaa fedhii qo’annaa qabu filadhu waliin qo’adhu. Ammas hiriyyaa saalaa faalla filachuun yeroo fi sammuu kee hin qisaasessin. Hiriyyaa saala faalla waliin qo’achuun fayda ati yaadde irra miidhaa isaatu caala. Sababni isaas, sababa fedhiitin xiyyeefannoon kee ni bittinaa’a, sirnaan hin qo’attu. Kanaafu saala faalla waliin qo’achuu irraa fagaadhu.
Hiriyyaa kee irraa na caala jette wanta beektu hin dhoksiin itti himi. Akkuma itti himtuun wanta hin beekne baratta, kan duraa caalaa si gala.
Yaada fi xiyyeefannoo kee sassaabi- yommuu qo’attu yaanni kee garaagarana kan ta’u yoo ta’ee yeroo keetis ni gubda, firiin keetis gadi bu’a. wanta si jeeqan ofirraa fageessi yookiin irraa fagaadhu kan akka teleefonaa, Tv, waca fi kkf.
Yaadannoo qabadhu– yaadanno qabachuu jechuun kitaaba guutu barreessu osoo hin ta’in jechoota keetin wanta ijoo katabuudha. Wanta kitaabarra jiru guutu sammutti qabachuuf (shamadaduuf) hin deemin. Yaad-rimee isaa hubachuuf carraaqi. Maal jechuu akka yaade hubadhu. Wanta si galee yaadanno kee irratti gudunfii.
Wantoota akka heeraga of keessa qaban kan akka Fiziksii, heerrega, Keemistirii, fi kkf fakkeenyota baay’ee hojjachuun salphatti akka si galan gochuu dandeessa. Fakkeenyas yommuu hojjattu kitaaba rifaransii hundaa abuurun si hin barbaachisu. Rifaransii tokko filadhu isarraa fakkeenyota hojjachuuf carraaqi. Fakkeenyota kitaaba daree irra jiru hojjadhu. Qormaanni kan dhufu kitaaba daree bu’ureefateti. Qormaata waggoota darbanii hojjachuuf carraaqi. Akkuma duratti jenne hiriyyoota waliin fakkeenyota fi gaafiwwan furuuf carraaqi. Formullooni akka si jalaa hin banne yaadannoo irratti qabadhu.
2.Yeroo sirnaan fayyadamuu– yeroon tee lubbuu teeti. Akka si jala hin qisaasesofne sirnaan itti fayyadami. Yeroo muraasa qabdu keessatti sirnaan itti fayyadamuuf, guyyaa guutu wanta raawwattu guyyaa guyyaan saganteessi. Torbaan kana keessa barnoota kam xumuruu akka qabdu karoorfadhu. Torbaan itti aanus akkanumatti karoorsi. Guyyaa guutuu barnoota tokko qofa qo’achuuf hin yaalin, ni hifatta, si jalaa baduu danda’a.
Ganama yeroon ka’uun qo’annaa jalqabi. Akkuma kaaten Tv fi interneetitti hin fiigin. Kunniin sammuu kee jeequn akka hin qo’anne si godhu. Sa’aati tokko yookiin tokkoof walakkaan booda hara baafadhu(boqadhu). Sa’aati dheeraa boqonnaa malee dubbisa irra hin turin. Sa’aa walakkaaf yookiin tokkoof rafii yookiin ciisi yookiin immoo gara alaa bahii takka olii gadii deemi yookiin ispoorti hojjadhu.
Yeroo sammuun kee hoo’a(fresh) barnoota tiyoori kan akka Baylooji, Seenaa fi kkf qo’adhu.
3.Boqonnaa fudhachuu– boqonnaan hojii keenya kam keessattu baay’ee murteessadha. Boqonnaa malee kan sa’aati 24 hojii kan hojjannuu yoo taane sammuu fi qaamni keenya ni dadhaba, hojiin ala ta’a. Hirribni fi ispoorti hojjachuun anniisaa sammuu fi qaama haaromsu. Akkasumas kunniin lamaan daangaa yoo darban qaama fi sammuu miidhu. Hirribni garmee yoo baay’ate sammuu dugulcha. Sa’aati hirribaa kee murteessi. Wal duraa duuban sa’aati saddeet rafuu osoo hin ta’in addaan qoqqoodi rafi. Fakkeenyaf, halkan sa’aati 5 irraa hanga sa’aati 11 yoo rafte, sa’aati shan ta’a. Ergasii guyyaa walakkaa sa’aati tokko yookiin lama rafuu dandeessa. Haala kanaan qo’anna kee keessatti sammuu fi humna kee haaromsita. Barattoonni gariin sa’aati sadii qofa rafuun qo’ataa bulu. Anas wanti akkana ana muudate türe. Garuu kuni sammuu kan miidhu fi firiin isaa gadii bu’aadha. Hirriba gahaa xiqqaate xiqqaatu sa’aati 5 rafi. Addunyaa tanaaf jette sammuu of hin dhoosin. Rabbitti hirkadhu.
4.Nyaata madaallamaa- gariin keenya ni qo’anna jenne garmalee nyaanna. Garuu kuni sammuu kan cufuu fi qaama kan dadhabsiisudha. Garmalee yoo nyaatte sammuun kee waa fudhachuu hin danda’u. Warrii keenyas waan qoo’attuf garmalee nyaachu qabda jedhu. Eeti nyaachun garmalee barbaachisadha. Garuu madallaama ta’uu qaba. Yeroo qo’atte garaan kee si beela’u osoo hin guddisin nyaadhu, dhugi. Akka garmalee quufte hin dadhabne garaa kee eegi. Garuu amma ji’a Ramadanaa waan ta’eef dhoksatti nan nyaadha, nan dhuga jette hin carraaqin. Ramadaanni qormaata kee caalaa. Obsi. Yeroo anniisa qabdu ganamaan qo’annati ka’i. Guyyaa walakkaa yommuu dadhabdu rafi. Beela kee irratti osoo hin ta’in qo’annaa kee irratti xiyyeefadhu. Galgala yommuu sooma hiiktu garmalee nyaachun of hin dadhabsiisin. Nyaanni fi dhugaatin kee madaallamaa haa ta’an.
5.Sodaa fi shakkii kee qabaneessi – akkuma sa’aati fi daqiiqan darbaniin qormaatatti dhiyaata adeemta. Shakkii, dhiphinnii fi sodaan kee dabaluu danda’a. Abshiir garmalee dhiphachuu fi sodaachun wanta qo’ataa turte of keessaa hin haaqin. Qormaanni hangam jabaa akka taate si ilaaluf malee dhuma jireenya keetiti miti. Qormaata kana darbuu fi kufuun dhuma jireenya keeti hin murteessu. Namoota meeqatu jiru qormaata kana kufani soreessa ta’an. Meeqatu jiru qormaata kana darbanii fi yuniversitii seenani erga bahanii hojii dhaban. Kanaafu tasgabbaa’i. Qormaanni addunyaa tanaa ni darbaa, qormaata qabrii fi Guyyaa Qiyaama yaadadhu.
Halkan qormaataa garmalee qo’ataa hin buliin. Yaadannoo kee irra deebi’i ilaali. Barattoonni gariin halkan qo’ataa bulanii guyyaa qormaata sammuun isaani waan dadhabuuf firii gaarii osoo hin galmeessin hafu. Hirriba gahaa rafi. Xiqqaate xiqqaatu sa’aa 7. Guyyaa yommuu qormaata deebitu xiqqoo rafu dandeessa. Garuu hirribni si fudhate qormaanni akka si jala hin dabarre of eeggadhu, sa’aati iyyitu guuti.
6.Qormaata irratti-yeroo qormaata tasgabbaa’i. Rabbirratti hirkadhu. Wanta qormaataf barbaachisan kan akka ID, israasi, haaqxu fi kkf ganamaan qopheefachun gara qormaata seeni. Yommuu qormaata jalqabdu hin jarjarin. Bismillahi jedhi jalqaba irraa jalqabi. Gaafin tokko yoo sitti ulfaate yeroo irratti hin gubin irra marsii gara gaafi itti aanutti darbii. Garuu waraaqa deebii irratti filannoowwan keessa tokko irratti tilmaaman gurraachessi.
Yoo hin dogongoriin qormaanni jalqabaa İngiliffa natti fakkaata. Qormaata ingiliffaa irratti rakkoon barattoota muudatu, keenyata (passage) fi gaafiwwan isaati. Dubbisanii hubachuuf yeroo namarraa guba. Keenyata san guutu dubbisuun sirraa hin eeggamu. Gaafi inni gaafatu dubbisii keenyata keessaa deebii isaa barbaadi. Yeroo garii mata dureen keenyata kanaa maaliidha? Guddunfaan (infer, conclusion) keenyata kana maaliidha jedhe gaafachu danda’a. mata dureen keenyaticha yookaa jalqaba, jiddutti yookin dhumarratti argamu danda’a. filannoowan gaafi erga dubbiste booda salphatti ijaan keenyatti keessa barbaadu dandeessa.
Qormaatan dura gaafiwwan Comprehensive Passage qaban hojjadhu. Haala kanaan siif salphata.
Ingiliffa keessatti harkii caaluu seerluga gaafatu. Kanaafu wanta kitaaba irra jiru qo’adhu. Rifaransii dabalataa fayyadamii. Kan akka “Advanced English, book 1 and 2”
Herregni, fiziksii fi barnoonni biroos haaluma kanaan. Gaafiwwan si dhiban yeroo kee irratti hin gubin irra darbii gaafiwwan sasalphaa hojjadhu.
Ofitti amanummaa qabaadhu. Barataa biraa irraa garagalchuuf osoo hin ta’in hanga qo’atteen qormaata hojjachuuf of amansiisi manaa bahi. Yaada ‘Insha Allah hojjachuu nan danda’a.” jedhuu sammuu kee keessatti maxxansi. Du’aayi godhii.
7.Firii qormaata– firiin qormaata yommuu bahuu, yookaa rifachuun wanta hin taanen lubbuu kee badii irra hin buusin yookiin immoo firiin qormaata kee garmalee gaarii waan ta’eef of tuulun ardii irra hin deemin. Lamanuu daangaa haa qabaatan. Barattoonni tokko tokko yommu qabxiin isaani gadi bu’uu gara of ajjeechatti deemu. Kunii of kasaarsu fi miidhu malee wanta biraa ta’uu hin danda’u. Akkuma duratti jenne qormaanni jabeenya kee qoruuf malee dhuma kee murteessuf kan dhufuu miti. Rizqiin Rabbii bal’aadha. Maaltu gara of ajjeechatti nama oofe ree? Qabxiin kee yoo gadii bu’e, hin gaddinii obsii. Carraawwan argatteeti fayyadamuun jireenya kee foyyeessuf carraaqi.
Qormaata gaarii isiniif haa ta’u. Rabbiin isin haa gargaaru jechaa barreefama har’a koo asirratti xumura.


text:
Gorsoota Fayyaa Hawaasaa COVID-19
Public Health Recommendations in Oromo
COVID-19 fi laallama yoo
- Mallattoowwan kana kamiiyyuu qabaattan: qofaa, afuura baafachuun yoo isinitti ulfaate, hoo'a, qorra, dhukkubbii irree, dhukkubbii qoonqoo, ykn dhandhamachuu ykn fuunfachuu dhabuu.
yookaan
- Nama COVID-19 qabameen dhiyeenyatti walqunnamte.
Warroonni mallattoowwan laafaallee qaban qoratamuu ykn laallamuu qabu. Qorannoodhafi ykn aallamuudhaaf hakima kee gaafadhu. Yoo haakima qabaachuu baatte ykn haakimni kee si qoruu hin dandeenye, nuti isin gargaaruu ni dandeenya. Sa'aa 8 AM hanga 7 PM tti 206-477-3977 bilibilaa. Nama afaan naafi hiiku naa fidaa jedhii gaafadhu. Hamma COVID-19 hinqabuu beeytu nama irra fagaadhu. Akkumma dhukkubsatteen daftee laallamuun maatii kee, hiriyyoota keeti fi hawaasa kee ni tiiysa.
Mana taa'ii, Fayyaa ta'i
Bulchaa Jay Insleen ajaja naannoo guutuu ilaallatu (Stay Home, Stay Healthy) jedhu gaafa Bitootessa 23 baase. Labsiin kun kan jedhu:s
- Jiraatan Washington martuu mana taa'u qabu yoo gocha barbaachisa hordofuuf ta'e malee.
- Dhimma hawaasaa, amantii fi bashanaanatif walitti qabamuun hunduu dhowwame.
- Daldalootin hundu warra daldala barbaachisoo ta'an malee chufamuu qabu. Daldalootin mana ta'anii dalaguu danda'ani itti fufuu ni danda'u. Daldalootin barbaachisoo ta'an dukaana meeshotii nyaataa, mana qorichaa, bankii, mana yaalaa, tajaajiloota (bishaanii, koreentii fi kkf), geejjiba, kununsa da'immanii kkf kan dabalatu dha.
Maaltu eeyyamame:
- Waan nyaataa bitachuu fi nyaacha bilchate mana nyaachatii fudhatanii galan ajajachuu (nyaata qaqabsiisunis ni eeyyamama).
- Bellama mana yaalaa dhaquufi mana qorichaa deemuu.
- Lukaan deemuu, kaachuu, biskileeta oofuu fi manduube ofii keessa dalaguu. Yeroo waantota manaa alaa gootan, faana jaha walirraa fagachuutu isinirraa jira.
- Buufata boba'aa, bankii nyaataa, dukaana olla keessaa, bankota fi iddoo uccuu itti miicatan.
- Qaama "daldaltoota barbaachisoo" yoo taatan dalagaa ittifufuu.
Maaltu hin eeyyamamne:
- Bashanana qaaman ykn kilabii uummatan wajjin irratti hirmaachuu
- Tapha fi shaakala ispoortii irratti hirmaachu ykn doowachuuf seenuu.
- Cidha ykn awaalcha deemu
- Tajaajila amantii irratti hirmaachuu
- Muuziyemii, mana-tiyaatirii, bakka-do'ii artii ykn sagantaa mallaqni irratti sassaabamu daawwachuu.
- Konsartii, kabaja ayyana addaa dhaquu
- Gidugaleessa ispootiitti (jiimiitti) dalaguu
- Mana qeensa itti miidhagfatan, mataa muratan ykn iddoo qaama itti tumatan dhaquu
- Mana dhugaatii ykn nyaataa dhaquu (gochi lachuuyyuu dhowwaman)
COVID-19 maali?
COVID-19 (ykn "noovel koroonavaayrasi" jedhamee kan beekamu) vaayrasii haaraya namarraa namati dabruu. Yeroo ammaa kana Ameerikaa fi biyyoota biraa hedduu keeysatti argama.
Dhukkubni noovel koronaavaayirasi (COVID-19) akkamitti dadarba?
Ogeeyyoonni fayyaa hanga ammatti akkaataa dhukkubni kun ittiin dadarbaa jiru barataa jiran. Ammaantana dhukkubni kun kan itti dabarba jedhamee yaadamu:
- Yeroo namni dhukkubni kun qabe qufa'u yokiin haxxifatu karaa biifiinsa hafuuraatiin
- Namoota waliitti dhiyaatanii jiran walakaa (faana 6 gadi)
- Meeshaa yokaan gubbaa wayii vaayrasii kana qabu xuqanii eeggasii moo afaan, funyaani ykn ijoota tuquudhan.
Mallattoowwan maali?
Nomoonni dhukkuba novel coronavirus kanaan qabaman, mallattoon isaa erga vaayirasiitti saaxila bayanii guyyaa 2irraa hanga 14 keeysatti irratti akka muldhatu gabaafame.
Dhaabbanni Fayya Hawaasaa namoota dhibee kanaaf haalan saaxilamoo tahani akka mana ta'an fi anga danda'anitti bakka namni walitti heddummaaturraa fagaatan gorsa. Namooni akkan saaxilamoo ta'an:
- Umrii/waggaa 60 oli
- Nommota dhibee biroo qaban kan akka dhibee onnee, sombaa fi shukkaraa dabalatee .
- Kan qaamni dhibee ofirra ittisun isaa laaffate.
- Dubartii ulfa qabdu
Namni kamuu haalli isanii dhukkubbii COVID-19 akkan saaxilamoo nutaasisa kan jedhu irratti gaafii yoo qabaatani ogeeyyii fayyaa isaaniitiin mariyatu qabu.
Rakkina COVID-19 kana irraa dhufu ofirraa fi kan irra caalummoo warra akkan qabamuudhaaf saaxilamaa ta’an irraa hirrisuu ni dandeeysa.
- Mana taa'i fi yo dhukkubsatte ummata keessatti gad hin bahin
- Bakka tajaajila fayyaa itti kennan irra fagaadhuu yo barbaachisaa tahe malee. Yo haaluma taheenuu kan dhukkusatte, dura haakima kee bira bilbili odoo hin deemin.
- Yo dhukkubsachuullee baatte, mana yaalaa, iddoo wallaansi yaroo dheeraa itti godhamuufi mannee ykn mana manguddoota haga dandayametti dhaquurra of eegi. Yo manneen akkasii kan dhaqxu taatellee yaroo xiqqeeysi ammallee faana 6 dhukkubsatootaarraa fagaadhu
- Yo akkaan barbaachisaa tahe malee mana Yaala Hatattamaa hin deemin. Yaalin Hatattamaa warra haalan yaalli barbachisuuf dura tajaajilu qaba. Yoo qufaa, o'ina qaamaa, ykn mallatoo biraa qabaatte, dura hakima kee kan yeroo maraatti bilbili.
- Amaloota qulqulina dhuunfaa sirriitti gaarii fayyadami kan akka harka dhiqachuu bishaaniifii saabunaan amma ammatti, waraqaan/carqiin ykn ciqileen keenyan dayeeffannee qufa'uu, fi ija, funyaani fi afaan ofii tuquu dhiisuu dabalatu.
- Nama dhukubaan qabame irraa fagaadhaa, keeysattuu ati koronavaayirasi dhaf haalan saaxilamaa yoo taate.
- Bakkaafi meeshaallee ammaa amma xuqaman ( kan akka qabannoo hula, waan ibsaan dhamsanii) qulqulleessa. Wantonni yeroo maraa manaan qulquleessan ni ta'u.
- Boqonnaa gahaa qabaadhu, waan yaa'aa gahaa dhugi, Nyaata fayyaa namaatif faa'idaa qabu nyaadhu,daangaa ol yaadurraa of toohadhu akka jabeenya qamni kee dhibeerra ofi ittisuu heegamuuf.
- Lakkoofsa Bilbilaa jiddugala king county Novel Coronavirus 206-477-3977. Bilbil kun ganama sa'aa 8 w.d. irraa hanga galgala 7 w.b. guyyaa hunda banaadha
- Lakkofsa bilbilaa kan jiddugala Naannoo Washington, 1800-525-0127 san booda mallattoo # tuqi. Sararri gargaarsa kun Saa'aa 6 w.d. – 10 w.b. guyyaa hunda banaadha.
Tajaajiltoonni bilbilaa nama saddaffaa kan afaan hiikun waliti hidhuu nidanda'u. Afaan Ingilifaatin afaan kamaiin akka siif hiikamu itti himuu danda'uu qabda. Yaroo dheertuu eeguu faatu mala
Walgargaaruf qophaayaa. Hawaassummaa jabeeffachuun yeroo jabduu keessa darbuuf nu gargaara.
Link/share our site at www.kingcounty.gov/covid/oromo


text:
Kutaa Gaash Baark keessa kan jiru waaltaalee namoota adda baasanii ka'an lama keessatti namoonni 55 haaraa vaayrasii koronaan qabamuun gabaafamee jira.
Kunis Sambataa fi Dilbata darbee kana qorannaa laaboraatorii gaggeeffameen yoo ta'u 54 Sudaan irraa deebi'anii waaltaa Addi Baraa keessa kan turan tokko immoo Itiyoophiyaadhaa deebi'ee waaltaa Molqii jedhamtu keessa turan.
Sochiin imalaa biyyaa gara biyyaatti godhamu kan dhorkame ta'uus galaanaa fi konkolaataan baatilee darban keessa lammiwwan Ertraa 7158 Itiyoophiyaa, Sudaan, Jabuutii fi Yaman irraa Ertraatti deebi'uun ibsameera.
3135 waaltaalee adda baasanii ka'aman 37 keessa kan jiru.Haga ammaatti Ertraa keessatti Koviid-19n kan qabaman 96 yoo ta'an 39 dhukkubicha irraa bayyanatanii kan ba'an 57 immoo hospitaala keessatti wal'ansa argataa kan jiran ta'u Birhana Berhee Asmaraa irraa gabaasee jira.