text:
Gabaabumatti Garaagarummaa fi ofitti qabachuun waa’ee isaanii kanneen akka waan adda isaan taasisu, umurii, saala, gosa, amantaa, dandeettii dhabuu, fedhii saalaa, barnoota, fi iddoo isaan irraa dhufan kabajuu fi dinqisiifachuun namoota jajjabeessuu dha. Nuti Sheer Itiyoophiyaa keessatti waa’ee garaagarummaa fi ofitti qabachuu ilaalchisee kutannoo keenya agarsiisuuf jecha sagantaalee fi barnoota baay’ee humna hojii hojjettoota fi miseensoota hawaasatiif kennuu keenyan kan nuboonsuu dha.
“Kaayyoon kaka’umsi Feertiredii Afriikaa WSOL walqixxummaa saalaa, ofitti qabachuu fi ga’umsa dubartoota akkasumas dargaggootaa fi namoota qaama miidhamtoota ta’an karaa abboomamtoota jijjiiramaa/shaampiyoonoota walqixxummaa dubartootaa jajjabeessuu dha. Kunis kan bira ga’amuu danda’us tooftaalee leenjii leenjistootaa (ToTs), leenjisuu, mentorshiippii fi barnoota hiriyaa hiriyaa waliinii moojuuloota 10 kan matadureewwan ijoo mirga namummaa fi walqixxummaa saalaa jajjabeessan, beekumsa faayinaansii fi hojii uumuu, garaagarummaa galii, dubartoota fi beekumsa hoggansaa agarsiisniini dha. Haalotii keessaa inni tokko akkamiin gochaalee galii ittiin argatan akka hoggananii fi itti babal’ifachuu danda’an dubartoota kan barsiisuu dha. Hirmaattoonni WSOL gochaalee galii ittiin uummatan ittiin jalqabuuf irra caalaatti warra galii xiqqaa argatanii fi dubartoota qaama miidhamtootaaf kaappitaala sanyiituu isaaniif kennama.
Bara 2019 irraa kaasee, piroojektichi garee hojjettoota abaaboo sadi mana barnootaa hooggansa dubartootaa keessa eebifaman kan moojuulii leenjii akka dubartootn hojii irrattii fi hawaasa keessatti karaa mentorshiippii, muuxannoo guddifachuu , fi kaka’umsa jijjiirrama amalaatiin oggantoota ittiin ta’an xumuuratan argee jira. ”
Akka qaama sagantaa barnootaatti, karoora daldala/ biizinas pilaanii isaanii itti xumuuranii fi dinagdee isaanii ittiin babal’ifataniif dubartoota akka deeggaruuf jecha gareewwan sochii galii ittiin burqisiisan saddeet dhaabbatanii jiru. Addis Pheexiroos, kanaan dura Sheer Itiyoophiyaa keessatti sassaabduu kan turte, bara 2019 kan eebbifamte, ” Barnootni hoggansaa barachuudhaaf fedhii qabaachuu qofaa akka nabarbaachisu nabarsiisee jira. Fedhiin, kutaa jireenya keetii kam iyyuu osoo hin baleessin iddoo adda addaatti barachuu fi guddachuun ni danda’ama.” jettrr jirti.
Sheer Itiyoophiyaa keessatti hojjettoota miidhama qaamaa qaban ofitti fudhachuun yeroo mara dursi ni kennamaaf. Haata’uyyuu malee, sagantaa Kabajni hundaaf (D4A) kan Feertiredii Afriikaa hojjettoota qaama miidhamtoota 116 ta’aniif meeshaalee hijii isaanii haala gaaridhaan akka hojjetan isaan gargaaru deeggaruu isaatiif nuti galata kennitoota. Piroojektii kana keessatti, Sheer Itiyoophiyaan fi Feertiredii Afriikaa waldaa deebisanii ijaaruu Giraarbeet Baatuutti argamu kan gosa meeshaa barbaachisu fi meeshaaleen sirriitti walitti galuu isaanii fayyadamtootaaf safaran waliin walgargaaree jira. Isaanis kanneen akka wiilcharii abbaa gommaa sadi’ii, kiraanchii, miilota nam tolchee, fuulleewwan ijaa, fi meeshaalee dhageettiif gargaaran kan ofkeessaa qabuu dha. Hojjettoonnishan seenaa dhuunfaa isaanii nuuf hiruuf fedha qabeessa waan ta’aniif nuti galata isaanf qabna.
Maqaan koo Wubnash Taakkalaa dha. Umuriin koo waggaa 22 fi naannoo wolaayittaa Sooddoo irraa kan dhufee dha. Sheerii keessa bara 2018 jalqabe. Hojiin koo kaartooniiwwan kichuu abaaboowwanii ittiin qabamu safaruu fi qopheessuu dha. Hojiin ani taa'ee hojjechuu danda'u isa kana. Rakkoon miila kootii kan najalqabe yeroon daa'ima waggaa 6 ture. yero sanii kaasee tarkaanfadhee deemuu hin dandeenye. Inni dhugumatti jiruu koo gara gaariitti jijjiiree jira.
Mahaammad Kadir
Maqaan koo Mahaammad Kadir jedhama. Umuriin koo waggaa 42 yoo ta'u Sheer keessatti hojii kan jalqabe bara 2009 irratti. Yeroo ani loltuu ta'ee tajaajilaa turettin rasaasaan rukkutame. sababa kanaafi kanan ija nam tolchee tokko qabu. Ija kiyya inni kaan ilaaluuf yeroo dhaa yerootti dadhabaa dhufe. Feertirediif galtni haaga'u ani amma fuulleewwan ijaa gosa lama qaba. Tokko ittiin dubbisuuf inni tokko immoo aduudhaaf. Kunis hojii waardiyyummaa kootii irratti akkan ofitti amanu nataasisee jira.
Salaamaawiit Haayilee
Salaamaawiit Haayilee jedhama, umuriin koo waggaa 22. Ani bara 2018 irraa kaasee hojiirran jira. Ani naannoo shoonee(Shaashamannee) irraa obboleetti kiyya waliin ta'een Sheerii keessa hojjechuuf dhufe. Nuti waliin jiraannas. Ga'een hojii kootii Abaaboowwan Roozii sassaabuu dha. Miilli koo daa'imummaa kootin cabe. Miilli koo inni tokko isa kaan irraa gabaabaa dha. Kopheewwan harkaan hojjetaman kan Feertiredii irraa argadheen akka gaariitti madaala koo eeggadhee deemuu danda'ee jira. Inni kan baay'ee fooyya'ee fi miidhagaa ta'ee dha.
Muudee Baalchaa
Maqaan koo Muudee Baalchaa dha, umuriin koo waggaa 47.ani jalqaba irratti Arbaamincii iraatin dhufe. Bara 2016 irratti hojii barbaaduun gara Baatuu dhufe. waraabduu ta'een Sheeriitti jalqabe. Daa'imummaa kiyyaanan Pooliyoodhan miidhame. Kunis miilli koo in ni mirgaa akka gabaabbatu godhee jira. Kophee jalli isaa harkaan hojjetame ani fudhadheen kubbaa miillaa taphachuu illee danda'ee jira. Haatii manaa kootii Qonna Abaaboo Roozii keessatti hojjetti. Nuti lamaan ijoollee keenya gara yuunivarsitii fi mana barnootaa sadarkaa lammaffaa Arbaamincitti bakka eessuma isaanii waliin jiraatanitti erguu dandeenyee jirra.
Addis Taaddasa
Maqaan koo Addis Taaddasa umuriin koo waggaa 21. Ani gara Sheer kan dhufe bara 2019. Akka gargaarsa duraatti fedhiin koo warra ana waliin hojjetanii gargaaruu dha.Ani jalqaba irratti Arsii Boqqojjii irraatin dhufe. Umurii waggaa koo irratti miila koo irratti qoraattiin qaba ture. Kunis gara faalamaatti naan ga'ee miilli koo inni tokko isa kaan irra xiqqoo akka gabaabbatu godhee jira. Kophee jalli isaa addaa ta'e kan ani daldala sirrii irraa argadhe tarkaanfachuu salphaa naaf godhee jira. Ani dhi'oo kana akkaawuntiidhan dippiloomaa argadhee jira diigrii koo argachuufis ittin fufa. Gaaf tokko ani hoijii biiroo keessaa akkan argadhu abdiin qaba.
Intarpiraayizoonni maayikiroo fi sadarkaa xixiqqaa (MSE) deeggarsa dhaabbilee kanneen akka carraa gabaa gaarii, kan tarsiimoo faayidaa qabeessa warra hojii hin qabneef hojii uumu kan qabuu fi hiyyummaa xhir’isu/xiqqeessu waliin walitti fidamu. Nuti Sheer Itiyoophiyaatti dheemsha/dhiyeessa intarpiraayizoota maayikiroo naannootti argaman 19 irraa bitanna, namoota 250 irra caalaniif walitti hidhamiinsa gabaa uumnee jirra. Fakkeenyi inni gaariin daldala Y.K. Adaamii Tulluu keessatti kan argamuu fi namoota saddeetii (dhiira 3 fi dubartoota 5), kan Joonii buunee fi Kadir Araarsootin ogganamu dha. Gareen bara 2019 irratti kan ijaaramee fi daldalli kan jalqabame dippaartimentii ijaarsaa Sheer Itiyoophiyaatiif ashawaa, dhagaa , dhagaa korataa , fi ashawaa diimaa dhiyeessudhaani. Giddugalaan Y.K. ji’atti meeshaalee gara konkolaataa fe’iinsaa 17 ni dhiyeessa. Kadir akka jedhe: ‘ waggootii darban keessatti suutuma suuta daldalli akkamiin akka hojjetamu barannee jirra. Beekumsi waliigaluu kenya fooyya’ee jira waan ta’eef meeshaalee dhiyeessu fi daldala keenya guddisuuf yeroo ammaa caal baasiiwwan mootummaa irraa argachuu yaalii gochaa jirra. Namoota garee keenyaa 8 duuba miseensotni maatii 22 ni jiru. Kanaafuu walumaagalatti namoonni 30 daldala nuti Sheer Itiyoophiyaa irraa argannuun fayyadamtoota. Maallaqa argannuun manneen dhuunfaa keenyaa ijaaruu barbaadna’.
Nuti walqixxummaa saalaa mirkaneessuu fi mirgoota dubartootaa eeguuf jecha imaammatawwan adda addaa qopheessinee hojiirra oolchinee jirra. Imaammatawwan kunniin kanneen biroo waliin kan ofkeessatti qabatan: miidhaa/cunqursa saalaa, addaan baasuu dhiisuu, walqixxummaa fi ofitti fudhachuu fi eeyyama da’umsaa fi harma hoosisuu dha. Akka fakkeenyaatti , imaammatni harmee ishee naressii asitti ibsamee jira:
‘Maqaan koo Abbaayinash Huseeni, umuriin koo waggaa 25. Ani Sheer Itiyoophiyaa Adaamii Tulluu keessa jirutti hojii kan jalqabe waggaa 3 dura. Ani sassaabduu giriinhaawusii keessaati. Abbaan manaa koo dippaartimentii jall’isii Sheer Itiyoophiyaa keessa hojjeta. Nuti ijoollee lama kan waggaa 3 fi 1 waliin qabna. Sheer eeyyama da’umsaa mindaa waliinii ji’oota afurii ni kenna. Yeroon mucaa koo da’utti eeyyama waggaa koo dabaladhee ji’oota mana koo turuu danda’ee jira. hamma mucaan koo waggaa tokko guututti, ani guyyaa guyyaadhan eeyyama harma hoosisuu sa’aatii lamaa kaffaltii qabu argachuuf mirga nan qaba. Kanaafuu ani guyyaa guyyaadhan mucaa koo hoosisuuf sa’aatii 11:00 irratti gara mana kootii deemee sa’aatii 13: irratti gara hojii deebi’a. Boqochuun kun boqonnaa laaqanaa sa’aatii tokko ni dabalata. Kanaafuu guyyaan hojii kootii sa’aatii 15:00 irratti raawwata, nama kamiyyuu sa’aatii tokkoon dursee gara mucaa kootii deemuu nan danda’a. Guyyaa harmeen koo mucaa waan naaf kunuunsituuf galii biraa argachuu nan danda’a. Yeroo mucaan koo hangafti waggaa 4 guutte mana barnootaa Sheer kaffaltii irraa bilisa ta’ettin ishee galmeessisa. Kunis faayidaa biraa Sheeriif hojjechuu irraa argamuu dha’.
“Matadureewwan adda addaa waa’ee garaagarummaa fi ofitti fudhachuu hojjettoota barsiisuuf, nuti barsiistoota hiriyaa hiriyaa waliinii fayyadamna. Barsiisni hiriyaa hiriyaa waliinii barsiisa yookin qooddachuu waa’ee odeeffannoo fayyaa, safuu/sona fi amalaa isaan kaan kan seenaa hawaasummaa duubaa yookin muuxannoo jireenyaa walfakkaatu qabanii ittiin barsiisnii dha. Barsiistootni hiriyaa hiriyaa waliinii waggaa guutuu waytiilee leenjii hedduu fudhatanii bifa tolaatiin yookin fedha ofiitiin hojjettoota kaanya barsiisanii dha. Nuti lamaan isaanii muuxannoo isaanii akka nuuf qoodan gaafannee jirra. Isaan keessaa inni tokko Bododee Kilxooti. Dardara sabboontuu seenaa qabeettii dha:
‘kanan dhaladhee guddadhe Adaamii Tulluu keessa ta’ee Sheer keessa akka hojjettuu kaartoonii qopheessituutti gara waggaa 9 dura. Tajaajila waggaa tokkoon booda hir’ina qaama kootiif gargaarsa fayyaa argadhe. Umurii koo waggaa 15 irratti pooliyoodhaan qabamee ergasii miilli koo ni qall’atte. yeroo sanaa kaasee ani kiraanchiidhaan tarkaanfachaan jira. Ayyaantuu ta’ee Sheer Itiyoophiyaa keessa hojii argadhe. Bara 2017 keessa dippaartimentii qulqullinaa keessatti hojiin naaf kenname. Ani To’attuu qulqullinaa ta’e. Ani miseensa koree saalaa fi miseensa koree fayyaa fi eeggannooti. Qaama miidhamtuu ta’ullee, carraalee guddaatu Sheer keessatti naaf kenname. Ani warra ana waliin hojjetan matadureewwan adda addaa keessumattuu hubannoo waa’ee qaama miidhamtootaa barsiisuu irratti dhugumattan jaaladha. Dhiyoo kana ani karaa sagantaa kabaja hundaaf Feertirediin miila nam tolchee argadhe. Amma, yeroo baay’ee dheeraa ta’een booda kiraanchii malee tarkaanfachuu jalqabee jira. Ani baay’ee gammadduu fi boontuu ta’ee jira. Dhiyoo kanattan heerume, dhugaadhumatti akkan eebbifamtuu ta’etti natti dhaga’ama’.”
“Barsiistuun hiriyaa hiriyaa waliinii isheen biroo Yeerusaaleem Bayyana, umuriin ishee wagaa 28 dha:
‘Ani bara 2013 Sheeritti jalqabe. Ani gosa hojii adda addaa irratti hojjedhee jira: waggootii 2 akka hojjetaa waliigalaatti, waggootii 2 akka yeroo to’attuutti fi dhuma irratti waggootii 4 akka hojjettuu kutaa meeshaa. Ani jalqaba iddoo wanjii jedhamu irraatin dhufe. Ani mucaa dhiiraa umuriin isaa waggaa 8 ta’e qaba. Akka barsiistuu hiriyaa hiriyaa waliiniitti matadureewwan garaa garaa kanneen akka walqixxummaa saalaa, dandeettii dubartootaa cimsuu fi qusannaa maatii irratti nuti idileedhan leenjiiwwan keessaa fi alaa fudhannee jirra. Torbanitti al tokko hojjettoota waliin hojjennu garee namoota 25 hanga 50 qabuuf leenjii ni qopheessina. yeroo laaqanaatti waan nuti baranne san dabarsuuf yaalii goona. Yeroon ani namoonni namoonni jijjiiramanii fi murtee sirrii murteessan argutti nan gammada. Beekumsi kun hundi ofitti amanummaa irra caalaatti waan naaf kenneef dubartii si’ooftuu naan godhee jira. Akka fakkeenyaatti leejii beekumsa kompiitaraa koree Feertiredii piriimiyemiitin kenname haa fudhannu. Ani leenjii ji’oota 6 fudhee jira. Dhiyoo kana ani sagantaa barnoota saayinsii kompitaraa waggootii 3tiif kolleejjii galmaa’ee jira’.”
Mata dureen inni baay’ee barbaachisaan qusannaa maatii fi ittisa HIV EED|SII dha. Barsiistuu hiriyaa hiriyaa waliinii Beessaa Ibsaa (umuriin ishee waggaa 33) hojjettuu keenya kan seenaa ofii ishee isaan biroo barsiisuuf fayyadamtuu dha:
‘Ani jalqaba irratti Arsii irraatin dhufe. Ani amma Baatuu keessa gara wagootii 20 jiraadhee jira. Ani Sheer Itiyoophiyaatiif hojjechuu kan jalqabe bara 2014 keessa. Ji’ootii jalqabaa 6tiif waardiyyummaadhan, achirraan immoo akka oggantuu damee kutaa meeshaatti. Ani waggooti 5 dura koree saalaa keessa gale. Ani namootii ana waliin hojjetan waa’ee faayidaa uffata balaa irraa ittisu PPE uffatachuu, qulqullina fi qusannaa maatii nan barsiisa. Ani daa’imummaa/umurii malee heerumuun ba’aa akka ta’e muuxannoo ofii kootirraa nan beeka. Ani umurii koo waggaa 13itti heerume. Ani umurii koo waggaa 14 irratti mucaa koo kan jalqabaa da’ee jira. Mucaan koo inni/isheen jalqabaa amma Yuunivarsitii jira. Inni lammaffaa mana barnootaa Sheer keessa kutaa 12ffaa dha. Ani mucaa koo isa sadaffaa mucaa jaalalaa jedheen isa waama, inni amma kutaa 2faa dha. Ayyaantuu ta’ee ani nama baay’ee gaarii ta’ettan heerume. Ani ergaan ijoollee koo lamaan dhaleen booda gara barusaatti deebi’e. Kutaa 8 booda barnoota guyyaa guutuudhaan dippiloomaa koo akkaawuntiin argachuuf waggootii sadi fudhate. Ijoollee guddisuu fi barachuun lamaan isaanii waliin deemsisuun ulfaataa dha. Ani garuu keesssa ba’uu kiyyaan nan gammada. Hawwiin koo gara mana barnootaa deebi’uu dha. Yeroo mucaan koo inni lammaffaa gara yuunivarsitii galutti ani diigirii koo Akkaawuntiingiin argachuun barbaada. Ani ijoolleen dubartootni hundi maatii godhachuu isaanitiin dursanii barnoota isaanii akka fixatan ittan hima. Akkasumas ofii keessan miidhaa/cunqursa saalaa fi HIV EEDSII irraa akka eegdan. Matadureewwan kanneen hubachuun barbaachisaa dha. Ani seenaa koo himuu kootiin ittiinan boontuu fi ani gammadduu dha namoota birootiif hubannuu qabachiisuu kiyyaan nan gammada’.
Hojjettoota keenya waa’ee fayyummaa qaamolee wal hormaataa barsiisuun irra caalaatti barbaachisaa dha. Biyya giddugalaan giddu galli isaa waggootii 19.8 ta’ee fi baay’inni uummataa gara miiloyoona 115 siqutti, qusannaan maatii murteessaa dha. Narsii Caaltuu Waraanaa (38) waa’ee hunda kanaa ni beekti: Ani bara 2014 irraa kaaseen sheerii hojjechaa jira. Ani ogummaa deesistummaan diippiloomaa kan qabuu fi waggootii 7 hospitaala Sheer keessa hojjedhee jira. bara 2021 irratti narsii kan maasii kaampaanichaa ta’ee ramadamee jira. Ganama ganamaan ani giriinhaawusiiwwan fi ededaalee bakka itti hojjettoota dhukkubsata itti ilaalutti nan daawwadha. Sa’aatii boodabiiroon koo gorsa dhuunfaatiif banaa kan ta’ee fi hojjettoota baa’ee ta’aniif waa’ee qusannaa maatii, ittisa da’umsaa, dhukkubaalee wal qunnamtii saalatiin daddarbanii fi ulfa hinbarbaachisnee irratti dubbachaan oola. Nuti karaalee baruumsa jilmaa fi leenjii hubannoo kennitoota ta’aniin hojjettoota keenyaaf barnoota kennuuf yaalii goona. Ani sagantaa barsiisoota hiriyaa hiriyaa waliinii keessatti barsiisotaaf leenjiin kenna kanaanis hojjettoota nuwaliin hojjetan baay’ee isaanii bira ga’uu dandeenyee jira. Waggootii darban keessatti dubartootii dardaraaleen maloota dhala ittiin ittisan akka fudhatan amansiisuu irratti nuti baa’iee milkoofnee jirra. Nuti Hospitaala Sheer keessatti dhukkubsattoota HIV EEDsiif tajaajila gorsaa ni kennina akkasumas dubartoota umurii 30-50 keessa jiraniif dhukkuba kaansarii gadaamessaatif qorannoo ni taasifna. ‘.


c: text/html

text:
Jiraattoota godina Shawaa Bahaa kan aanaa Boosat kan jedhaman Obbo Mahaadii Aliyyii Gadaa, Obbo Ahmad Adam fi Obbo Alii Dibeeto miseensa hoggana sadarkaa olaanaa ABO ka ta’an Obbo Jawaar Mohammad waliin wal qunnamaa turan jechuun abbaan alangaa himata irratti dhiyeessee jira.
Sadeenuu himannaan shoroorkaa kan irratti dhiyaate yoo ta’u mooraalee waraanaa fi warshaalee adda addaa irratti badii dhaqqabsisuuf ituu sosso’anii qabaman jedhamee jira.
Himatamtoonni sadeen garu badii karoorfatan jedhame kana kan hin beekne ta’u fi mana hidhaa maakalaawwii keessatti yeroo jalqabaaf kan wal argan ta’u dubbatu.Hariiroo Obbo Jawaar waliin qabu jedhamees soba ta’u isaa fi bilbilli dhiyaatees kan keenya miti jechuun dubbatan.
Abukaatoonni himatamtootaa mormii qabu kan dhiyeeffate yoo ta’u Kibxata Torban dhufuu Ebla 26 bara 2017 deebii abbaa alangaa dhaggeefachuuf bellamni kennamee jira.
Obbo Jawaar Mohammad himannaa dhiyaate kana irratti deebii kennaiin hoggana ABO ta’e dhaaba siyaasaa kamiin iyyuu keessaa harka akka hin qabne ibsanii kun beekaa mootummaan Itiyoophiyaa Oromoota dararuuf mala itti gargaarame ta’u ibsan.
Gabaasa Guutuu Kana Cuqaasuun Dhaggeefadhaa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Zelealem Aberra Tesfa tiin Luucaan gaaddisashee cululuqaan gannaa Jaalalli irraa caamee, kan gubee xooxarse ergaramni bonaa Aggachuu dhadabee roorroo aduu banbanaa Akka waan afanii, dirrashee …Read More »
Ergaa
Waraabessi olla hin tuquu Garuu yo beelawe agabu hin buluu Caccabseeti nyaata lafe hin hanbisuu Namni olla isaa halkan ciise hin rafuu Hedduu ni yaaddawaa …Read More »
HAADHA TOO..
Heart touching mother poems by Ahmed Ali Oromia HAADHA TOO. Yaa haadha too gudee, Akkam siif ha tahu, Galanni kee guddaa Waa galchun dandahu, Himee …Read More »
Birra 50th anniversary tribute celebration 1963 – 2013 Toronto
The 50th anniversary tribute celebration 1963 – 2013 held in the city of Toronto this past weekend on September 7, 2013 has concluded with great …Read More »
Yeroo hundaa abbaan maasaa ganama ganama midhaan ilaaluu maasaa dhaqa….
Gamteessaa Sabaatin Amjaajjota Yeroo hundaa abbaan maasaa ganama ganama midhaan ilaaluu maasaa dhaqa. Hennaa ilaaluu midhaan kama nyaatame arga. “Maalumatu nyaata midhaan kiyya?” jedha kophaa …Read More »
Gulufi Mee Daaman
Boorri waa jab na taphsiisee Seenaan isaa garaa ana raase Garmaamaf isatu nu kaase. Boora naa jabaadhu Nyaapha injifadhu Tokkicha akka kumaa Inni oromiyaa tokkuma …Read More »
Hawaasti Oromoo Gooticha Oromoo, Inj. Tasfahuun Camadaa fi Ilmaan Oromoo Ajjeefaman Yaadatan
Hawaasti Oromoo Gooticha Oromoo, Inj. Tasfahuun Camadaa fi Ilmaan Oromoo Ajjeefaman Yaadatan Posted by Tsegaye Hailu on 9/02/2013 Fulbaana 2, 2013 | Madda Oddu ABO Konyaan ABO Victoria gooticha …Read More »
Silaa numan seeqaa garaat na dadhabee Akka fedha kiyyaan hundumaahuu dhabe..
Silaa numan seeqaa garaat na dadhabee Akka fedha kiyyaan hundumaahuu dhabe Dhiitee naaf bariitu guyyuu hiraarumaa Kalees booyaan turee har’as akkasuma Walirraa hin cittuu guyyuu …Read More »
Ennee Ennolee
Ennee Ennolee Oromoon sitti wallaale. Dangaajallee fidaa Okkotees barbaadaa Akka hin nyaannee dangaaja marqite Akka hin dhiifnee itti carreessite. Sigabaan hunduu gatee lafatti Enneen sila …Read More »
Mirga Qabduu Filadhaa
Mirga qabduu filadhaa Gamtaan ta’aa mormadhaa Jennaanuma lafaa kaane Saba keennaaf falmine Soba turraan shakkamne Hidhaattis darbamne Kaan hiitee hidhatti darartaa Kuun biyyaa siif baqataa …Read More »


text:
Doonaldi Tiraampi guyyaa 10n duubatti hujii pirezidaantummaa Amerikaa jalqaba.Kaabinee filatee qixeeffachuutti jira. Kaabinee innii dhiyeeffate hagii guddaan warra sanyiin nama jibbuu jedhanii himatan.
Nama Tiraampi abbaa alangaa addaatiif filate,Jeff Sessions hardha Capitol Hill, galma walgahii kongireesii Amerikaatti yaamanii waan hedduu gaafachaa qorachaa oolan.
Jeff Session, nama amma senetera godina Alabaamaa tahee hojajchuutit jiru nama ganna 70.Bara hujii mootummaa gara garaa hojjachaa bahetti nama gurraachaa bifaan jibbaa, baqataa hin jaalatuu fi waan hedduun himatan.
Waan innii hojjachaa bahee fi egerii biyyaa hojjatu,seera Amerikaa akkamitti mirga namaallee eegaa akka hojjatu irratti gaafachaa oolan.Adoo innii dubbii hin buufatanin namii dubbii sun caqasuuf dhufe hagii tokko ‘kun nama seera malee hojjate’ jechaa itti iyyaa dubbii afaaniti kutan.
Taatullee Jeef seera nama cufaa walqixxee taheen hojjachaa bahee hojjachuutti jirallee jedhee waan hiamtaniin mormate.Jeff Sessions nama baqataan seera malee Amerikaa dhufuu hin mallee jedhee jabeessee falmu. Nama akkuma Dooladni Tiraampi pirezidaantummaa labsateen deeggare.
Miseensotii kongireessii damee koree haqaa Amerikaa; paartii Ripaabilikaan fi Demokriaati Jeff wa gaafachaa oolan yoo itti walii galan hin filatanii tahuu baannaan hin dhiisan.
Taatullee murti hagii guddaan harka paartii isaa Rippaabilikaan jira.


text:
Gumiin Sabaa Adda Bilisummaa Oromoo haala Dhaaba ABO fi waliigala Qabsoo Bilisummaa Oromoo yeroo ammaa irratti kan xiyyeeffate walgahii hatattamaa Gurraandhala 27, 2016 gaggeeffatee milkiidhaan xumuratee jira.
Walgahii kana irrattis dhimmotni fardiin adda addaa dhihaatanii irratti mari’atamuudhaan tarkaanfiileen fudhatamuu qabanis qajeelfamanii jiru. Akka kanaanis:
Haala Ummata Oromoo kan yeroo ammaa ilaalchisee
Itti-fufa Qabsoo Diddaa Gabrummaa fi falmaa mirga Bilisummaa fi Abbaa-biyyummaa Saba Oromoo waggoota dheeraadhaaf gaggeeffamaa dhufee kan tahe falmaan hadhaawaa fi seena-qabeessi Ummatni keenya baatiilee afran dabraniif osoo addaan hin citin walitti fufiinsaan belbelchaa jiru (Fincilli Xumura Gabrummaa) akeekaa fi galiin isaa Bilisummaa Sabichaa mirkaneessuu dha. Ummatni Oromoo sochii kana kan gaggeessaa jiru harka qullaa karaa nagaa osoo mirga Ummata biraa tokko illee hin tuqin roorroo fi hacuuccaa mootummaa Itoophiyaatiin isa irra gahaa turee fi jiru mormuudhaan mirga ofii gaafachuudhaani.
Mootummaan Itoophiyaa gaaffii haqaa fi sochii karaa nagayaa Ummatni keenya gochaa jiru akka weerara alagaatti ilaaluudhaan humna waraanaa maqaa Ittisa Biyyaatiin ijaarrate itti bobbaasuudhaan afaan qawweetiin dura dhaabbatee Ummata karaa nagaa mirga isaa gaafatu fixaa jira. Tarkaanfii faashistummaa Wayyaanee kanaan baatiilee afaran dabran keessatti qofa lubbuun ummata nagaa dhibbootaan lakkaawaman galaafatamee kanneen kumootaan lakkaawaman madaawuu fi kuma kudhanootaan kan lakkaawaman hidhaatti guuramanii jiru. Gochaan suukanneessaan kun ammas akkuma itti fufetti jira. Haa tahu malee Ummatni keenya ajjeecha fi hidhaa dabalatee miidhaa bifa kamiinuu Wayyaaneen irraan gahuuf osoo duubatti hin jedhin murannoo ol’aanaadhaan wareegama bifa hundaa baasee mirga isaa kabajsiifachuuf guutuu Oromiyaa keessatti tokkummaadhaan sochii isaa finiinsaa jira.
Haala Dhaabaa ABO fi Mooraa QBO ilaalchisee
Gaaffiin Sabni Oromoo har’aan tana goleelee Oromiyaa mara keessaa tokkummaadhaan ol ka’ee lallabachaa jiru gaaffii haqaa kan ummatni hundi uumamaa fi seeraanis qabu kan Dhaabni keenya Addi Bilisummaa Oromoo irratti bu’uurfamee fi waggoota 40 dabraniif qabsaawaafii jiruu dha. Injifannooleen cululuqoon galmeeffamaa jiranis itti baha hojii qabsoo kan waraanaa, siyaasaa fi dippilomaasii Dhaabni keenya Addi Bilisummaa Oromoo gaggeessaa ture fi jiruu ti. Kanaafis ragaan guddaan dhaadannoo Ummatni keenya sochii kana keessatti dhageessisaa jiruu fi Alaabaa inni maxxanfatee socho’aa jiruu dha.
Waan taheef, abdii Ummata keenyaa kana milkeessuu fi wareegama qaalii baafamaa jirutti firii gochuuf, Jaarmayni Dhaaba ABO addatti fi kan mooraan QBO waliigalatti haala itti jabina daranii horatuu fi gaafatama hoogganummaa Qabsoon Bilisummaa Oromoo fi haalli siyaasa waliigala naannichaa yeroo ammaatti gaafatu gahummaadhaan bahachuu danda’u irratti ciminaa fi shaffisaan akka hojjetamuu qabu GS qajeelchee jira.
Wareegama ulfaataa Ummatni keenya murannoo ol’aanaadhaan diina dura dhaabbatee baasaa jiru xiqqeessuu fi galma gahiinsa Kaayyoo qabsichaa shaffisiisuudhaaf ABOn kan yeroo kamii iyyuu caalaa ciminaan kan sossohu tahuus hundaaf mirkaneessa.
Haala Mootummaa Itoophiyaa ilaalchisee
Murni har’a aangoo mootummaa Itoophiyaa harkaa qabu Wayyaaneen (TPLF) waggoota 25 dabraniif kan inni ittiin hawaasa Addunyaatti kijibaa jiraate sirna Mootummaa Federaalawaa fi Dimokiraatawaa tahe diriirsee Ummatootni hundi akka naannoo naannoo isaaniitti aangoo ofiin of bulchuu qabaatan taasiseetin jira kan jedhu ture. Haa tahu malee har’aan tana Bubbee Warraaqsa Bilisummaa Oromootiin waaroon dimokiraatummaa fi federaalummaa dharaa inni ittiin of golguu yaalaa ture irraa mulqamee maalummaan mootummichaa inni dhugaa warra duraan hin hubatiniif hubatamee kanneen beekaa wallaalanis qaanfachiisee jira. Har’aan tana “Federeeshinii” dharaa Wayyaaneen ittiin eenyummaa ofii dhoksuuf yaalaa ture keessatti “Mootummoota Naannoo” jedhamanii warra beekamaa turan keessaa isa guddicha kan tahe “Mootummaan Naannoo Oromiyaa” diigamee naannichi guutummaatti Bulchiinsa Waraanaa Wayyaanee jala akka galu taasifamee jira. Tarkaanfiin kun qaama Labsii Lolaa Wayyaaneedhaan Ummata Oromoo irratti irra deddeebi’ee labsamee ti.
Haallan kanneen irraa ka’uudhaan ABO yaamicha armaan gadii dabarsa.
Ummata Oromoof:
Bilisummaan wareegama malee akka hin argamne hubachuudhaan wareegamni qaaliin baasaa turtee fi jirtu har’aan tana dhageeytii addunyaa hedduu argatee jira. Mootummaa akka Sabaatti si diinomfatee duula duguuginsa shanyummaa (Genocide) si irratti gaggeessaa turee fi jiru gootummaa fi irree tokkummaa keetiin raastee afaan boollaa irraan geessee jirta. Falmaa kana daran finiinsuudhaan xumura itti gochuu qofaatu roorroo, ajjeechaa fi saaminsa jaarraa tokko oliif si irratti saare dhabamsiisee bilisummaa kee mirkaneessuu fi jireenya Sabummaa keetti iggituu horuu danda’a. Kanaaf, xiqqaa-guddaa, dhiiraa-dhalaa, kan biyya keessaa fi alaa hundi wal faana socho’uudhaan wareegama qabsoon gaafattu hunda baastee bilisummaa qabsoo fi wareegama keetiin dhuftee balbala kee irra geesse harkatti galfachuuf murannoo daraniitiin qabsaawi.
Ilmaan Oromoo hidhattanii humna waraanaa, humna tikaa fi poolisa Wayyaanee keessatti argamtan hundi diinummaa fi roorroo daangaa dabre kan Wayyaaneen ifatti Ummata Oromoo irratti gaggeessaa jiru kana dhaabsisuuf fi guyyaa bilisummaa Saba keessanii dhiheessuuf har’a kan yeroo kamii iyyuu caalaa dirqamaa fi gaafatama seenaa fi kan dhalootaa qabdan. Hidhannoo harka keessan jiruun Ummata irraa dhalattan kan Wayyaaneen lafa irraa fixuuf murteessee waraana isaa itti ajaje cinaa dhaabbadhaa irraa faccisaa.
Oromootni caasaa mootummaa Wayyaanee kan gara garaa keessa jirtanii fi abbootiin qabeenyaa yeroon amma keessa jirru yoomuu caalaa kan Ummatni keenya akka diina innikkaatti ilaalamee mootummaa Wayyaaneetiin lolli irratti gaggeeffamaa jiru waan taheef bakka jirtanitti daandii fi mala dandeessan hundaan miidhaa Saba keessan irra gahu hanqisuuf yookaan xiqqeessuuf dirqama lammummaa keessan akka bahattan ABO gadi jabeessee dhaama.
Ummatoota Ollaa Oromiyaaf:
Jabaachuun Qabsoo Bilisummaa Oromoo, qabsoo sabootni kaan godhanis ni jabeessa, mirgi hiree murteeffannaa sabootaa akka mirkanaawu taasisa. Nageenyi naannoo Gaanfa Afrikaa akka mirkanaawuufis qooda ol’aanaa qaba. Waan taheefis, Ummatootni ollaa Oromoo fi Oromiyaa jirtan hundi falmaan hadhaawaan har’aan tana Ummatni Oromoo mirga isaa kabajsiifachuuf gaggeessaa jiru qaama furmaata rakkina keessanii tahuu hubachuudhaan akka cinaa dhaabbattan ABO jabeessee gaafata.
Jaarmayoota Siyaasaa Oromoof
Mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo gabbisuu fi itichuun Imaammata Dhaabbataa ABO kan yeroo hundaa ti. ABOn jaarmayootni siyaasaa Oromoo kan bilisummaa Oromoo mirkaneessuuf qabsaawan hundi bifa danda’ame hundaan qindoomina uumanii qabeenya, beekumsaa fi humna namaa Ummata keenyaa bittinnaawuu fi qisaasamuu irraa oolchanii dandeeytii jiru hundaan diina irratti dhiibbaa akka godhan haala dandeessisu uumuuf waan danda’u gochaa ture. Har’as itti jira. Yaaliin kun akka milkaawuuf jaarmayootni siyaasaa Oromoo hundi gahee isaanii akka bahatan ABOn yaamicha godha.
Humnoota Siyaasaa Itoophiyaaf
Gaaffiin Oromoo gaaffii haqaa fi kan Bilisummaa ti. Kaayyoon ABOs gaaffii haqaa Ummata Oromoo kana fiixaan baasuu dha. ABOn hanga gaaffiin haqaa Ummata Oromoo kun deebisaa guutuu hin argannetti rakkoon siyaasaa, kan dinagdee fi hawaasummaa naannoo kanaa furamuu akka hin dandeenye jabeessee amana. Kanaaf jaarmayootni Siyaasaa Itoophiyaa kanneen rakkina siyaasaa, dinagdee fi hawaasummaa Ummatoota Itoophiyaa keessa jiraatanii furuuf qabsoofna jedhan hundi gaaffii haqaa Saba Oromoo kana amananii fudhachuu qofaatu gara furmaata haqaa fi waaraatti geessuu danda’a. ABOn kanneen gaaffii haqaa Ummatni Oromoo fi Ummatootni biroo mirga hiree murteeffannaa ofii dhugoomsuuf kaasanitti amanan wajjin hojjetee rakkoo naannoo kanaatti furmaata waaraa gochuuf yeroo hunda qophii tahuu isaa irra deebi’ee beeksisa.
Hawaasa Addunyaaf:
Murtii dhiheenya kana Gamtaan Awroppaa fudhateef irra deebinee maqaa qabsoo bilisummaa Ummata Oromootiin galateeffachaa fi dinqisiifachaa, hawaasnii Addunyaa fi mootummootni biyyoota gara garaa kanneen gargaarsa bifa adda addaa mootummaa Wayyaaneef kennaa turtan hundi fakkeenya gaarii Gamtaa Awroppaa kana hordofuudhaan imaammata keessan akka keessa deebitanii ilaaltanii fi qabsoo haqaa Ummatni Oromoo bilisummaa isaa gonfachuuf gaggeessaa jiru yoo dandeessan deggeruu, dadhabamu waan gufuu itti tahu dalaguu irraa akka of qusattan jabeessinee gaafanna.
Injifannoo Ummata Oromoof!
Gumii Sabaa ABO
Gurraandala 29, 2016


text:
Dubbii kanaaf deebii heddun akka kennamu namaaf gala,waan namni jedhu haga tokko yoo kaafne ,garii oromootu walii hin galu jedha, gariis hogganootatu dadhaboo dha jedha,kaan ammoo beektotatu qabsoo keenyatti hin hirmaatne jedha,kuun ammoo oromiyaa walaboomte ijaaruutu addunyaa fi oromota garii biratti fudhatama dhabe jedha, murni tokko ammoo oromiyaan sabaa fi sablammotan waan marfamteef cituun hin mijatuuf jedhu ,hangi tokko ammoo oromumma fi ethiopi’ummaatu MQBO keessatti wal danqaa ture fi hedduu dha.walumaa gala rakkoolee kana kan keessatti hirmaatee fi itti siqeenya qabu waan hedduu rakkatu natti hin fakkataatu. Ani waan natti mullate hanga tokko irraa jedheen gara yaada kotiitti drba.
Diinni ABO dahabsiisuu fi qabeenya oromoo saamee humna waraanaa fi tikaa ittiin ijarrachuun biyyoota qabsoo oromoo deggaran garii haleelee sodaachiisuu fi garii ammoo maallaqaan bitee karaa hunda ABOtti cufuu fi lafa irraa dhabamsiisuuf qawwaa itti dhimma hin bahin hin qabu. Kana malees demokiratawaa of fakkeessun mootummota addunyaa gowwomse fi maqaa goolessitootan rukkuta jedhuun mallaqa ,meeshaa fi deggers basaasotaa USA aragatee sanatti dhimma bahuun alaa fi keessan schii ABO dhabamsiisuuf waan hedduu hojjete. Kana alas maallaquma oromoon oromoota garaa isaniif bulan hedduu bituun ABO diiguu, caccabsuu fi hawwaasi oromoo akka ABO hin deggerre gochaa ture fi jiras, gurmuu isaa facaasuu irratti gad jabenyaan dalage. qor-qalbii uummata oromoo biyya keessaa miidhuu irrtti waan hin godhin hin qabu. Hiyyoomsuu, beelessuu,lafa irraa buqqisuu, biyyaa ari’uu fi kkf fi hedduu dha.
Dogoggoraa fi seenaa darbe irraa maal baratna Dhaaba, Jaarmiyaan hawwaasaa Waldaalen garaa garaa?
Seenaa darbe jechuun waan hedduu dha. gochaa gaarii, dogogora gadhee , waan nama gammachiisanii fi waan nama gaddisiisan of keessaa qaba. kana yammuu kaafnu isa tolaa tahe irraa baratnee fudhatnee fuula duratti ittiin tarkanfatna . Isa gadhee tahe ammoo qaama dadhabiinsatti hubatnee irraa barachuun dogoggora akkasii gochuu irraa of tiksuun karaa qajeelaa irra akka sossonu nu taasisa. Yeroo hunda dogoggorri maaliif tahee qofa osoo hin taanee akkamitti tahee xiinxaluutu nama barbaachisa kanaaf kan oromoon yammuu makmaaku ”bakka itti kufte osoo hin taane bakka irraa mucucaate ilaalii” waliin jedhuuf.
Dhaaba,waldaa amantii, fi ijaarsa hawaasaa tokko keessatti seera lafaa qabaniin wal gorsuu ,wal diniinuu fi adabanii wal sirreessuu yoo baatan badiin daangaa godhachuuf hin deemu jechuu dha ,akka kanatti jaarmiyaas tahe waldaan sun sirna dhablootan liqnifamee jireenyi isaa iyyuu gaaffii jala gala jechuu dha. Kun ammoo kan inni warren ani harmaan olitti tuqe keessatti bayyatuuf sababaalee hedduutu jira. Innis gandummaa, amantii , garee ,dantaa wal irraa qaban sodachuu fi maqaa walii tiksuu irraa madda.
Wanneen akkasii yammuu dalagaman daddafiin iggitii itti gochuu baatnan jaarmiyaa , waldaas tahe gurmuun sun gad malee ol hin deemu sababni isaas badii yeroo tookko nam tokkees tahe gartuu badii san dalage daangaa itti gochuu yoo baatan, kan biraa sirreessu waan nama dhorkutu jira innis, Nam tokkees tahe gartuu amma nuti adabuuf deemnu sun tole nuuf hin jedhan sababni isaas isa dura darbe san gatii ganda kee taheefii dhiiftee, inni eenyuu? ani maalii ? jechuutu dhufa. Kana booda inni badii dalagees ,inni utuu gaafatama qabu sirreessuu dhiisee fi inni callisee ilaales badii wal fakkataa qabatanii caasaa tasgabbii hin qabne keessa waliin sosso’u jechuu dha .
Riphee lolaa ykn mormituun tokko yoo tika, seera,heera,danbii adabaa fi naamusa akka sibilaa jabaatu kan mootummaa mormu san ol dachaa dachaa caalu hin qabu yoo tahe ofumaa bakkuma jirutti deema malee akka silaa barbaachisutti hin milkaa’u. Maaliif yoo jettan diinni qaawwaa kanatti dhimma bahuun guyyuu isa laaffisa waan taheef keessaa iyyuu hawaasa oromoo biyya alaa kan diinni laaffisuu fi diiguu dandaheef inni guddaan kana. iji oromoo biyya alaa kun hedduun diina isaa of biratti hin argu. Kana malees wal nyaachaa waliin nyaachuun aadaa tahaa dhufeera biyya alaa kanatti. Kana jechuun nama oromoo diigu tokko utuma beekananii callisanii waliin jiraatu jechuu dha. Hogganooti jarmiyoolees tahan hawaasaa nama garee ykn ganda isanii tahe saaxiluu hin fedhan.kun ammoo beekaas tahe osoo hin beekin diinaaf hojjechuu dha.
Yeroo ammaa kana diinni oromoo hedduun oromoo dhuma. Kan dantaa isaa malee dhumatiin lammii isatii itti hin dhagahmne dha. Yammuu diinni maqaa daysfooran mana iyyeesa sadii afurii diigee isaaf kennu kan isa gammachiisu,akkasuma inni ammoo biyya alaatii hawwaasa keessa jiru diigee ti kan inni diina biraa carraa kana argatu. kana jechuun diinni alaaf keessan milkaa’uu jechuu dha ”dhakaa tokkon shimbra lama ”akkuma jedhan. Akkasitti diinni lukeelee isaa biyya alattii dhabootaa fi hawwasa keessa kawwachuun namoota jajjaboo tahan summii yeroo nyachisaa fi olola sobaa irratti oofanii akka inni dhaaba ykn hawwasa san ala tahu gochuun dadhabsiisaa deemu. Gaaf saaxilamuuf jedhan ammoo dirqama ifaa diina irraa fudhachuu jalqabu.”Kan garaa garaa haa ta’u” jedhan. Namootni kanaan dura qabsoo bilisummaa oromoo keessatti dadhabanii beekaas tahe osoo hin beekin harra diinaaf dalagaa jiranis hedduu dha.isaan kun ammoo garii dantaan bitaman kaan ammoo olola diinaan gowomanii ti.
Basaasoti harra illee biyya ala kanaa hawwaasa keessa tahanii sochii oromiyaa keessatti tahaa jiru kana waan Abbaan Duulaa fi bitamtooti wayyanee warri oromoo ficcisiisaa jiran kun godhan fakkeessanii hojii ABO fi Qeerrootti bshaan naquuf yaalan ollaadhuma keenya jiru.Yoo nuti beekaadhuma arguu baatne malee .ABO maqaa ballessanii fi dadhabsiisanii dhabamsiisuuf warri carraqan nam tokkee fi dhaabota maqaa oromoon wayyaneef basaasanii fi QBO dhabamsiisuuf irratti hojjetanii dha. Warra kanaaf dhaamsi keenya horii fi lafa oromoo wayyanee saamtee isiniif laattee oromoo irratti isin bobbaaftu kana utuu hin nyaatin akka isin wayyanee waliin dhabamtan shakkii hin qabnu.
Kan biraan gannoota hedduu daraban kana keessa kan hedduu nu laaffisee diina keenya dhiisnee akka wal nyaatnu nu godhe warren ani harmaan olitti tuqe kunneen yoo jedhe soba hin tahu. Akkan yaadutti wanti fuuldurratti nu deemsisu; ykn injifatnnootti nu geessu wal saaxiluu, tarkanfii wal irratti fudhachaa, wal sirreessaa, wal to’achaa fi kabajaan wal jala yaa’uun daandii naamusa qabuu fi abadatamaa ta’e irra deemnee dha . sababni seeroti hrman olitti tuqne kun tumamuufis kanaaf. Walumaa gala wanni ani dubbii kunneen kaaseef tarii laafina waan harmaan olii kanaan caccabiinsi nu mudatan kun dhufee laata yaada jedhu irraa tahuu mala.
Jeneralota diina keessaa dhufanii kana irraa waanan heddutu abdatamee. abjuu tahee hafe.
Yammuu isaan hiriiranii dhufan oromoo hedduutu abdiidhaan guutame ,gammades, maaliif jennan MQBO ogeessa waranaatu hirrata waan taheef jedhame. namooti gariin ammoo yoo xiqqate diina irraa hirrata kan jedhan qabu turan. Sun dansa garuu erga jarri kun dhufanii MQBO ni itite moo ni shororkahe jedhanii yaaduun gaarii natti fakkata, ”buddeen nama quubsu eelee irratti beeku jedha oromoon”ani yammuudhuma isaan lafa hiriiranii deeman wayyaneen callistee ilaalte naaf liqifamuu dide dubbichi. Kana malees jarri kun gaafa dhufanis diina irraa nama tokko ajeesanii hin dhufne. Erga dhufaniis akkasuma, hinumaa iyyoo hogganoota QBO irratti umurii isanii guutuu fixan rashanuu fi WBO gameeyyii nama kudha torbaa ol galaafatuu isanii malee waan biraa waan agarre hin qabnu, kun dhugaa wal sobuu hin dandeenyee dha. Harra hoo maalitti jiru? Maatiin isanii biyya alaa ti akka fedhan galanii finfinnee keessa bashannananii deebi’u sanuu yeroo wayyaneen ilmaan oromoo jumlaan fixaa jirtu keessa. Kana hoo maal jettu???,lafaa fi manni isaan oromoo saaman harra illee wayyaneen eegamaafii jira. Maaliif??
Kan biraan dhaaba tokkos tahe caayaan tokko dallaa saawwaa miti kan yeroo fedhan badii dalaganii keesaa utalanii bahanii yammuu fedhan ammoo akka fedhan gaaffii male itti ol seenan miti. Dhaaba tokko keessaa bahunis tahe itti deebi’uun seeraa qaba.yoo kan deebi’u illee tahe mirgaa fi dirqamni isaa daangawaa tahuu qaba.
Kan biraan dhaabi saba tokkoof qabsoo godhu nama kaleessa saba isaa gar malee diina waliin hiriiree miidhaa ture callisee dhuma ofitti hin dabalu, yoo kana tahe innis miidhaa san keessaa harka qaba yoo jedhan cubbuu hin tahu. Badiin osoo hin beekin dalagamee fi dogogorri daangaa qaba. Dhaabota waliin tokko taana jennu kana keessatti waan hedduu argaa jirra. Innis warri kaleessa dhiiga ilmaan oromoon laaqaman suufii, kaakii fi harki isanii dhiiga ilmaan oromoon xuraawe harras saalfii tokko malee yammuu diinni akka qodaa cabee darbate of keessaa baasu warri ofitti fuudhanii gandaa fi gareen wal muudan kana iji keenya yammuu argu ekeraan obbolaa keenyaa waan nu dhiisu nutti hin fakaatu. Dhiignni ilmaan oromoo gad naqamame kun kan salphatti bira darbamus jedhanii yaaduun nama rakkisa.
Wanti kan darbe darbeera, kan du’e hin galalu,bishaan darbe hin warabatan jedhu sun dogoggora guddaa dha. kana jechuun kanneen diina wajjin hafanii oromoo fixaa jiraniin abshir jedhanii jajjabeessuu dha. kun ammoo inni uummaticha fixaa turee dhufes tahe inni simatees diinuma uummata dhumaa jiru sanaa tahuun isaa ifaa tahuu qaba.
Dubbii kana harra maaliif kaastee? yeroon kun yeroo waliin hojjetan malee yeroo wal komatan mitii jechuu dandeessu, kun dhugaa dha yaadaan namuu akkasuma hawwa. hojiidhaan garuu kan argaa jirru faallaa isaa ti .Sababni isaas jarri kun harras yammuu oromoon walitti dhufee hirree tokko tahee dhaaba tokko ABO biyya tokko oromiyaa fi hiiree tokko bilisummaa jechaa tarree tokko irratti golee oromiyaa maraa ol kahee wal irratti dhumaa jiru kana maqaa jijijjiiraa fi alabaa sararaa ooluun hojii uummata oromoo laaffisuu fi walitti buusu dalaguu irraa hin dhaabbatne waan taheefan kaasa.
Ethiopia dullomtee raafamtuu fi oromoota duukaa kufuuf raafamaa jiran.
Warri harra illee yammuu abjootan ethopia demokratofte malee oromiyaa walaboomte iji isaanii arguu hin dandeenye ni jiru. Isaan kun ammoo oromoota habashoota caalaa ethiopi’ummaan sabboonan jechuu dha. jarri kun hanga gaafa ethiopian dulloomte kun isaan waliin dhabamtutti tokkummaa oromoo diiganii kan ethiopia ilmaan cunqurfama hundi jibbe san suphuuf gad hin ciisan.
Haa ta’u malee warri kun miilana yammuu abjuu keessaa dammaqan oromoo oromiyaa maraa keessaa yeroo tokkon kahee, wal tahee Oromiyaan kan oromoo ti. diinni dachii keenya keessaa nuuf haa ba’uu fi ofiin of bulchina jechu argan ittumaa qaajja’amaa jiru. Gariin isaanii warra ethiopia durii afaan tokko amaariffa, Amantii tokko ortodoksii fi Alaabaa tokko magariisa,keelloo fi diimaa jalatti habashootaaf qomma’ee buluu fedhuu dha. Maaliif yoo jettan jarri harra iyyuu waan kun hundi harkaa hin buune waan taheef .warri kaan ammoo jara tigireekan maqaa federalaa of harkaa qaban duukaa akka dhalladduu bishaan keessaa raafamaa jiru. Hanga gaafa galaanni gudeesha gangalchee fidee isan irra ba’utti waan gar tokkotti lucca’an hin fakkatan.
Walumaa gala warra injifatnnoon amma argamaa jiruu fi alaabaan amma oromiyaa guutummaa keessatti dhaabamaa jiru kun maaf karaa keenyaan ala ta’e jedhanii asii fi achi wixxifachaa jiranis mullatan, Waanti nama ajaa’ibu garuu jarri kun dhuguma uummatnni oromoo roorroo jalaa bahuu ni fedhuu? Utuu tahee abbaan fedhe iyyuu haa fidu milkii waggaa 40 ol barbadamaa turetti hin hinaafan ture. Warra kanatti itti rakkachuun hin mbarbaachisu, maal goona ree isintu fedhii uummata keessanii ala deemee jechuun gahaa dha. ABOn amma uummatni oromoo fedhiinis tahe humnaan sii wajjin jirra jechaa jiruu fi alaabaan amma oromiyaa guutumma irratti fannifamaa jiru kun kan dhiigni ilmaan abbootii isanii fi ilmaan isaniin kallattii arfaniin irratti dhangala’ee addana gahee dha malee, kan warri ethiopia badhaasan miti.
Dhaabni ejjetnnoo jabaa qabu fi fedhii uummata isaatii jala deemu qaroomaa dha. Onnee uummata isaa keessa waan jiruuf galii baheef sana waan hin geenyeef hin qabu .
Fulmaata jedhee kanan yaadu habashoota ganna dhibba tokkoo oliif uummata keenya dhiiga xuuxaa turee uummaticha gargaarun humnaan irraa fonqolchanii akka dhiibbaa tokko malee uummatichi hiiree isaa ofiin murteeffatu gochuutu karaa dha malee habashaa jaarraa tokkoo oliif lafa irraa isa daguugaa jirtu waliin gungumuun fulmaata waaraa hin fidu. Kun ammoo kani inni milkaa’u dhoksaa tokko malee ifatti walitti himuun barbaachisaa dha . lubbuu uummata keenya lafa irraa daguugamaa fi qabeenya keenya saamamaa jiruuf bakka laachuun gaafatama seenaa jalaa ba’uu dha. ”dhoksaan fanxoo hin fayyisu” akkauma jedhan.
Kan biraan hirmannan hawwasotaa utubaa qabsoo saba tokkoo ti .Hawwaasni ititaan walii gale dhaabota ykn jarmiyoota irra humna qaba. Sababni isaas maddi jara kana hawwasa sana waan taheef. Isaa ala hin jiraatamu, akkuma qurxummii galaana keessaa ti .Hawaasnni ititaanii fi jabaan dhibuun akka dhaaboti bibixalamaa olaan fi laaffatan taasise. Kanaaf naannoo jirru hindaatti hawaasa ijaaruu fi jabeessun itti haa fufu.
Dhuma irratti yeroon harra keessa jirru kun baayyee murteessaa dha.uummatnni keenya diina waliin morma wal hudhee jira. Kanaaf namuu waan dandahe hundaan bira dhaabachuun wareegama qaqqaalii kaffalamaa jiru kana injifatnoon akka xumuramu goochuu dha. Tahuu baatnaan diinni uummata keenya isa dhumaa lafa irraa dhabamsiifti.
Dogoggora koof na ofkalchaa.
Injifatnnoon uummata oromoof !!!
.


text:
- Waliigala
Ani Juneeydi Saaddoo Cirrii Siyaasaa Ummata Oromoo keessattis ta’ee siyaasa biyyatti keessatti haala adda addaatiin bara 1976 irraa jalqabee hirmaachaan turee. Dhaloonni kiyyaa Godina Arsii, Dheerinna Gaara Cilaalo gara bahatti, labbaa Tulluu Denestari jedhamtu, ollaa Tullu Begoo, ganda Sheemachaa keessattidha. Akka waligalaatti Godina Arsii keessa waggoota gara 19 yo jiraadhu, Finfinne keessammo waggota 32 jiraadhee. Waggota 4 mana barnootaa keessa turee malee kan hafan hojii motumma keessatti biyyaafi ummata tajaajilaa turee.
Bara 2000 irraa jalqabee sadarkaa hoggansa ol’aanaatti Oromiyaafi biyyattidhaaf hojjachaan turee. Syaasaa biyyatti keessatti, bara 1991 booda adeemsifamaa turee, kallattiidhaan akka miseensaatti kan hirmaachuu jalqabee bara 2001dha. Baatii Qaam’ee 2001 Magaaalaa Naqamtee keessatti Yaaii OPDOn adeemsifteerratti miseensaafi hogganas ta’e filatame. Ergasi ka’e hanga Onkololeessa 11, bara 2012tti siyaasaa biyya sani keessaa qooda qabaachuun kiyya ifaa. Rakko bara 2012 guutuu na mudataa tureerraa kan ka’e, gara baqaa deemudhaan kunoo amma Ameerikaa keessattin argamaa.
Ibsii asi gaditti dhiyeessu, seena kiyya dabre keessaa wantoota gabaabdu qofa Ummata biyya keessa jirufi biyya alaa jiruf dhiyeesudhaan Saba Oromoo dhiifama gaafachuudhaafi.
- Bara ijollummaa
Yeroon kuni bara dhaladhee kaasee hanga mana barnoota Yunivarsitii Finfinnee xumurutti kan ilaaludhaa. Ilma qonnaan bulaa, baddaa Arsitti jireenna hamaa Ummanni keenna keessa jiraatu keessatti dhalachu qofa oso hintayiin seenaa, odeeffanno, rakkoo fi makko ummatichaa kan na waliin dhalate keessatti waggota 5niif mana barnoota sadarkaa 1ffaa, magaalaa Loodee-Jimaataatti Kiloometrii 12 deddebi’udhan baradhee. Bara Sochiin barattota Yunivarsiti jalqabuu, ani sadrakaa 1ffaa keessan turee. Bara HSn kufuu kutaa saddet turee. Labsii lafa baadiyyaa gammachuudhaan fudhachuudhanis hirira qabsoo, isa jalqabaa, keessatti uf argee. Baruma sana gaazeexa Ihiaappaa (EPRP) kan dimookraasiyaa jedhamtus dubbisee. Bara ittiaanu, 1975, Assallaatti seeraan sosochi barattoota keessa galudhaan hirmaannaa bal’ina qaba jedhamee waamamu dndayu taasiissa turee. Manni barnootas akka cufamu hiriiroota adda addaa keessatti qooda fudhachuudhaan barnoota dhaabee gara Magaalaa Hurutaa deebi’udhaan sochii lafa jalaa bal’aa adeemsiissa turee. Bara ittiaanuu dirqamaan gara mana barnoota nudeebisaniyyu sochiin kuni itti fufee. Dargiin ijoollee hiriyyoota kiyyaa heddu hidhuun, ajjeesufi tumuun (torcher) (goolii diimaa), qabsoon kuni akka laamshayu taasiisee. Waggoonni lamaan hafan, bara “siyaasaa fi Korreenti fagootti” jedhamee namni hundi mataa gadi qabate turee. Bara 1981 yeroo jalqabaatiif gara Finfinnee deemudhaan Kaampaasi Kiilo 4 seenudhaan barnoota itti fufee. Waggoonni 4n kunniin yeero “politically dormant” ittiin tureedha.
Bara Hojii Ogummaa
- Bara 1984 irraa kaasee hanga 1991tti, seektara bishaani keessatti hojjachaan turee. Yeeroma kana, waggota lamaaf gara Ingiliiz (Fuulbaana 1987) deemudhaan barnoota digrii lammaffaa waa lamarratti wagoota lamaan kessatti barachuudhaan gara biyyaatti deebi’ee. Waggota 7n kana keessatti Dargii hamachuufi jibburra dabree wanti qabatamaan godhee hinturree. Marii guyyota Jimaataa hunda waajjiraalee motummaa keessatti adeemsifamanirraa hafuu, buusii adda addaa diduufi seera laaffisurra waan dabre hinhojannee.
- Bara 1991 yeroo Dargiin kufuu ani waajjira bishaan Magaalaa Finfinne keessatti Projektoota gugurdorrattiin hojjachaa turee. Yeroo bishaan Finfinnee keessa hojjadhuu, magaalaa Finfinnees akka baru carraa guddaan argadhee. Maastar Pilaani 1990-2006 hojjatamee kessattis qooda fudhadheen turee. Ilaalchi magaala sana maal akka ta’e, fedhiinifi hawwiin maal akka ta’e kan baree yeeroo sana turee. Jijjiramicha 1991 akka gaaritti fudhadheen garummo ufeggannodhaan ilaalaa turee. Naannoleen Afaaniifi Aadaa isaanitiin uf habulchan, seenaan Itophiyaa waggaa dhibba tokko qofa, hire ufi ufiin murteeffachu, hacuucaa sabummaa fonqolchuu, lafti akka hingurguramne, kkf dhimmoonni anaaf ijoo tayan kun sirnicha haraya dhufe kanaaf gurra akka keennu nataasiisee.
- Bara 1995 Jia Adooleessa, Mootummaan Naanno Oromiyaa, kan OPDOn gaggeeffamu nawaamudhaan seektara Bishaaniifi Albuudaa akkan hogganu nagaafatee. Gaaffi kana fudhachuudhaan Hojii naanno keennaa jalqabee. Yeero kanatti namni waan miseensummas taye waan biraa natti kaase hinturree. Hojii bishaani garaa guutuudhaan itti uf gadiidhiisee hojjadhee. Biiroo deebiseen akka gaaritti ijaaru, caasaa godinaalee cimsuu, sirna sivil sarvisi diriirsuu, ogeessa baliinaan qaxaruu, ogeessa baliinaan biyya keessaafi biyya alaatti ergani horachuu, sirna hirrigaa fi qabeenna motummaa hannaaafi saamicharraa tiksuu kan dandyu sirna ijaaruu, koontraatoota gurguddo biyya alaatiifi biyya keessa raawwachuudhaan dhiyeessiin bishaan dhugaatii baadiyyaa fi magaaloota Oromiyaa keessatti akka diriirfamu tasiisuu fi kkf hujeen jiraa. Sadarkaa biyyaa qofa oso hintaanee sadarkaa Afriikaatti ilaalamu kandandayan hojileen gurguddoon hojjatamani jiruu. Lafa Oromoo, ganda Oromoo, kan dur essa jiraan hinbeekkamne, Moyaalee kaasee hanga Cinaaksan, Hidhabu Aboteeti kaasee hanga Mandiitti, badda fi gammojji barachuu, nama barachuu, rakkoo qabatamaa hiikudhaan Ummata kiyya bira dhaabbadheen jiraa. Lafa ABOn keessa jiru hindeemiin oso naan jedhan lafa akka Gawgaw, Breeda Leenca, Milqaay, Raayituu KKf keessa deemeen hojjadhee jiraa. Uf keenne hojjadhee. Ennuyyu gammachiisuuf miti. Caasaa Oromoo kan lubbu qabu tokko ijaaru kiyyattis gammachuun qabaa. Haala Kanaan uwwisa bishaani dhibbentaa gara 15 qofa turee waggota shanan keessatti dhibbentaa 41 olitti kaasuun dandayameera! Hojjattootafi ogeessota bishaan Oromiyaa yoomiyyu hinirranfadhuu!
- Bara paartii biyya bulchaa jiru keessatti rakkoon baqaquu ka’e, ani dame dinagdee Naanichaan hogganaa turee. Gara dhumatirrattis haala heeddu rakkisaa tayee keessatti hojiwwan dame kiyyaa qofa oso hintayiin kan dameelee heddu (kan waajjira Preezidaantichaas dabalatee) halkani guyyaa hojjachuudhaan Waajjirri Motummaa Naanoo Oromiyaa akka hincufamne taasiseen turee.
- Akka seensa kiyyarratti dubbadheetti, bara 2001 Jia Onkololeessaa keessa, Preezidaantii naanichaa tayeen Caffeedhaan Filatamee. Hojiwwan walxaxaafi rakkisaa tayanis hojjachuu kan jalqabee yoonarraa kaaseetii. Yeeroon kuni yeeroo motummaan jiddugaleessatiifi kan naannolelle heddu dadhaban turee. Motummaan maqaa malee caasaan isaa hinhojjatu turee. Mormiin Ummataa gara hundaan akka ibiddaatti bobayaa turee. Haala kana keessatti hojiin hojjadhee, hanqinoota turan, dogongoroota turaniifi badilee turan akka itti aanutti Ummataaf dhiyeessaa:
- Haalli hojii naannicha hogganuuf itti fudhadhee akka salphaatti hinturre. Waggaa tokkoo lama dura barnoota dooktarummaatiif biyya Ingliiz deemen erga egaleen booda rakko mahallaqa mana barnootaarratti na qunnameerra kan ka’e biyyatti deebi’ee mahallaqa gara Dolaara kuma 54 dhaabbolee adda addaarra ergan walitti qabeen booda motummaan deemsa naa’eyyamuu waan dideef hafee. Haa tayu malee deebi’ee deemuuf fedhii guddaa waan qabaachaa tureef yeroo hojiin Preezidaantumma natti kennamu mormii torban tokkoo olif, marii ta’amaa turerratti, dhiyeessen jira. Haa tayu malee sochii naannicha keessatti adeemsifamaa tureerraan kan ka’e namni hundinuu (gaggeesitoonni OPDO) naannorratti ramadamani hojjachuudhaaf diddaa waan agarsiisaniif ani hojii kana akka hojjadhu murtaayee.
- Erga hojitti seeneen booda garaa guuraa hinhojjannee. Caasaafi motumma Ummata Oromoo kan lubbu qabu ijaarudhaaf carraaquttin seenee. Akkaa amantaattis biyya Itophiya keessatti sirni bulchiinsa Fedeeraalizimi kunii haqaan hojirra yo oole, Ummanni keenna mirgi isaa kabajamu dandayaa, kanaaf immo nuti Oromoonni ufii keenna “prove” uf godhu qabna, biyyarraa baqachuudhaan, ummatarraa addaan ciccituudhaan bu’aan dhufu hinjiru, rakkoon siyaasaa OPDO keessattis tayee, OPDO fi dhaabbolee biraa jiddutti jiraachu nidandaya, ha tayuti garuu, qabsoo dimookraatawaa, qabsoo olaantummaan seeraa keessatti kabajamu, qabsoo mirga hiree keennaa ufi keennaan mirkaneeffachu itti dandeennu karaa nagayaatiin adeemsiisudhaan carraa Saba Oromo jijjiiru nidandeenna, jijjirus qabna jedheen itti amanee hojjadhee.
- Oromoon uf bulchuu hindandayu kan jedhamu furshii taasiisudhaan caasaa ufitti amanuufi ummataa isaa bulchu, rakko isaa hiikuu dandayu ijaarudhaaf guddaa dhama’een ture.
- Haala Kanaan qaamolee sadan motummaa (qaama raawwachiiftuu, qaama seera baasuufi qaama seera hiikuu/mannen murtii) akka addaan bahani ijaaraman, yeero jalqabaatiif taasifneerra. Qaamoleen kunii mirga guutuu qabaatuu baatanille, tarkaanfii karaa sirrirratti fudhatameedhaa. Caasaa Motummaa gutumatti akka haarayaatti deebifnee ijaaruu, Naannichi kaabineen akka hogganamu taasiissuu, caasaa godinaaleefi kan aanootas kaabineen akka hogganaman taasissu fi humna namaatiin hanga dandayameetti akka guutaman taasifneerra.
- Beela biyyattirratti bu’e (bara 2001-2003 nama miliyoona 13-14ttu beelaaf saaxilame) ilaalchisee Ummata Oromoo Miliyoona 3.8 beelawee turee, oso balaan hamaan nuhinqunnamiin toyachu akka dandayamu aantummaafi kaka’umsa sabbonummaa guddaatiin caasaan naannicha hundi hirmaanna guddaa akka taasiisufi balicha akka dhaabbatu taasifneerra. Seena biyya sani keessatti waggota lama keessatti qofa namoota kuma 300 oli qubachiifneerra. Yeroo Dargii, waggota heeddu keessatti nama kuma 600 qofa (sanummo akka biyya guutuutti) kan qubachiisan yo tayeelle, dhumarratti qubannaan sun, %85 kan fashalaaye tayuun niyaadatamaa! Baroota 2002-2003 garuu, naannoon Amaaraafi Naanoon Tigraayi ummanni waan dideef, kan qubachiisu dandayaan namoota kumoota kurnaniin laakkayamanidha. Oromiyaan maaliif milkoyte? Yeero jalqabaatiif Ummanni Oromoo qubachu barabaadufi waan nuti (bulchiinsii naannicha) jennu nu amanurrayi. Kana malees tokkummaafi birmannaa Ummanni keenna walii godhuu qabatamaan waan argeefidha. Warra tokkummaa keenna shakkuufis deebii amansiisaa kan itti muliifnee yeero kanaa. Ummanni Wallagga Lixaa, Wallagga Bahaa, Iluu Abba Boraa fi Jimmaa mana qubataa ijaarudhaan, biddeena oo’aa mana isaati fiduudhaan, eddo tokko tokkottimmo saawwa dhaltii dabarsee keennudhaan waan ajaa’iiba tayee tokko hojjatee jiraa. Hojiin kuni halkani fi guyyaa toyannaa cimaafi, bakkatti (eddotti) argamuudhaan kan hojjatameefi hirmaannaa Saba Bal’aatiin kan milkaaye, caasaan Oromiyaa halkaniifi guyyaa karaa ijaarudhaan, bishaan baasudhaan, Kiliinika horiitifi kan namaa ijaarudhaan, ogeessi ufi isaati itti amanee eddoolee kanatti argamee akka hojjatu taasiisudhan wanta seena qabeessa taye raawwaanne jirra. Ar’allee, Ummata Oromo kan qubateefi kan qubachiisee, hojjattootaafi hoggantoota Oromoo aarsaa kaffalani Ummata keenna baraaraan galata guddaa galchaafi. Ijoon dubbi kanaa; yeeroo kamiyyu, yo rakkoon si mudatuu, abbaa falaafi abbaa malaa kan tayee Saba bal’aa Amani, Sabatti uf kenni, ajajuu oso hintaane yaada isaa irraa fudhadhuuti hojitti geeddarii, Ummatatii uf kenni. Kuni hojii kamiifu, yeero kamiyyu, eddo kamittu nihojjata jedheen amanaa.
- Rakkoon inni biraa cimaan naqunnamee turee haala siyaasaa Oromiyaa kan ilaaludhaa. Akkuma asi olitti tuqeetti yeero lola Ertraafi Itophiyaa jiddutti adeemsifamaa tureerra ka’ee, paartii biyya bulchaa turee jiddutti rakko siyaasaa umameen, keessa keessa dubbiin danfa’aa dhuftee motummas haalan dadhabsiisaa kan fidde yo ta’u, Oromiyaa keessatti mormiin barattootaa garmalee cimaa akka turee niyaadatamaa. Bara 1999 yookiin 2000(?) keessa bosona Baaleefi Gujiitti ibiddi qabatu waliin walqabatees sosochiin barattoota Oromoo heddu owwaa turee. Bara 2001-2003ttis sochiin kuni keessattu godinaale gara lixaa jiran (Shawaa Lixaa, Wallagga Bahaafi Lixaa) keessatti rakkoo turee. Rakkoon yeeroo sanii akka ammaa kana, gadi bayu dhorkamuu ijollee oso hintayiin jeequmsa adda addaa toyachuutu rakko turee. Barattoonni mannen barnootaa fi qabeenna adda addaarratti miidhha geessaa turan akkamitti toyanna kan jedhu motummaa reefu debi’e dhaabbata jiruuf qormaata guddaa turee. Fakkennaf Magaalaa Walisootti kan argamu, manni barnoota Garasuu Dhukii gubachuun ni yaadatamaa. Haala kana keessatti gara tokkoon sochi ijoolle kana toyachuun akkasumas toyannaa kana keessatti miidhaan namarra akka hingeenne godhuun akkamitti dandayama kan jedhu dubbi hamaa akka tayee namni hundi hubachu nidandayaa. Kanarraa kan ka’een tooftaan ani itti fayyadame (1) sochiin ijoolle harka keenna ala akka hinbaane tooyachuu, yeerodhaaf ijoolle eddo muraasa tayanitti qabani tursiisudhaan spoorti hojjachiisani gadi lakkisuu akka filannoo tokkotti fudhadhee. Hanga ani beekutti haala kana keessatti ijoollen hidhamte torbaan 4-5 yeero hincaallef qofa akka tureedha; (2) dhimma ijoollen kaasan qabanne gara Ummataatti deemudhaan ijoollefi Ummatichaa mariisisuudhan rakko furuu, (3) pooliisiin Oromiyaa nama akka hinajjefneefi akka hinmadeessiine ufeggannoon ol’aanaan akka godhamu taasiisuu, (4) poolisiin Oromiyaa muxannoo jeequmsa toyachuu waan hinqabneef, yeero jalqabaatiif biyyatti keessatti humna jeequmsa bittinneessu (Riot Police) nama 500 ijaarudhaan meeshaan waraanaa dirree hiriiraa kamiyyu akka hinseenne taasiisu, (5) hidhamtoonni mana hidhaa Oromiyaa jala jiru hunda keessa jiran akka hintumamne qajeelfama cimaa poolisi fi bulchiinsa mana adabaa/hidhaatiif dabarsuufi kkf raawwachuudhhan balaan caalu akka nuhinmudanne taasisuf hojjadheen jira. Fakkeennaaf Bulchiinsa Motummaa Ummattota Kibbaa keessatti mormii Ummanni Sidaamaa Magaala Hawaasaa irratti kaaseen guyyaa tokko keessatti namni 25 akka du’e niyaadatamaa. Garuu Oromiyaa walakkaa keessatti (Lixa Oromiyaa guutuu) jeequmsii yeeroo dheeraaf adeemsiifama turee, balaan guddaan oso hinqunnamiin kan dabreef iccitiin isaa maali, jedhee namni hundi yaadu nidandayaa. Ijoolleen Yunivarsiti Finfinnee Biiroo tiyyatti dhufudhaan akka fedhanitti yaada mormii isaani dhiyeeffachaa akka turaniifi mariilee babal’aa adeemsiisaa akka turrefi nagayaan addaan akka deemaa turre beekkamu qabaa. Kana keessatti hanqinaafi dogongorri hinturre jechu kiyyammo akka hintaanee namni hundi akka naaf beeku gaafachaa eddo isatti, barreeffama kana keessatti akka kaasu nan mirkaneessaa.
- Yeroo ani bulchaa tureetti hidhamaan mana hidhaa keessa jiru rakko dhiphiina eddo, rakko nyaataafi saaniteeshinii qabaachaa turani. Kuni durumarraa kan dhaalameedhaa. Haala manneen hidhaa keessa turan foyyeessuf hanga dnadayametti tarkaanfiwwan kanatti aanan fudhadheen turee; (1) bara 2003 namni 5800 akka dhifatamaan gadilakkifamu, bara 2004mmo 3500 akka galakkifamau taasiisneerra; kuni immo seenaa biyya sanii keessatti (keessahu sirna kana keessatti) kan jalqabaa turee, (2) mannen hidhaa hedduurra deemuudhaan ilaaluu, hidhamtoota waliin marii gaggabaabaa adeemsiisu, (3) manni fincaanii, dhiyeessiin bishaan dhugaatitiifi kan dhiqannaa akka dhiyaatuu taasiisuu, (4) eddoon midhaan itti bilcheessan akka foyya’an taasiisuu, (5) nyaata hidhamtootarratti jijjirama guddaa taasiissu fi kkf raawwatamaniru.
- Dhiimmi biraa rakkisaan hanga ammaa hinfuramne dhimma Magaala Finfinneeti. Isa kana qorachiisuuf yo yallelle, dubbichi dhimma seeraa oso hintayiin dhimma siyaasaa tayuun isaa adeemsaan hubannee. Finfinneen lafa Tuulamaa, lafa weerara diinaatiin qabamtee, lafa Ummanni Oromoo Tuulamaa kuma hedduun laakkayamu lola yeero heddu (Eekkatti, Gaara hexootti, Gullalletti, Ejereetti) adeemsiifameen irratti dhumeedhaa. Qe’een Oromootaa, guututti ibiddaan barbaadaye, qabbenni isaa guutumatti saamamedha. Finfinneen AWWAALA Oromoo irratti ijaaramtee. Finfinneen handhuura Oromiyaa qofa oso hintaanee, seenaa Sabni nagaya biyya ufii keessatti mirga lubbuun jiraachuu dhabee itti dhume qabdii. Dhiigni namaafi looni weerartootaan gadi naqame akka bishaani laga keessa akka ya’aa ture seenaan nimu’lisaa. Dhimmi akkanaa, dubbi ogummaa seeraatiin hikkamuu oso hintaane, deebii siyaasaa qofaan akka tayee beekudhaan, haala yeeroo san tureen (ammas ni hammaatee malee wanti foyya’ee hinjiruu), gutumattis tayu dhabuu, akkamitti furmaata xixinnaa keennuun dandayama ka jedhu ilaallee turree. Haaluma Kanaan, (1) bulchaan Magaala Finfinne nama Oromoo akka tayu (mayor of the city), (2) mana marii bulchiinsa magaala Finfinne keessa barcuumaan %25ni Oromoodhaaf qofa akka hambifamee Motummaan Naannoo Oromiyaa namoota dandeetti qaban Magaala Finfinnee keessayis tayee Oromiyaarraa waldorgoomsiisee akka ramadu, barcumaa hafanirrattis namni Oromoo namoota saba biro waliin waldorgomee yo filatamee eddo qabachuu akka dandayu, carraan banaa akka tayu, (3) galii Magaalli Finfinne galchiitu keessaa %10-20 tayu Oromiyaadhaf akka galu, (4) xurii, hasbaafi shama Finfinnee keessa gadiyaa’u warshaaleen hundi fayyisani (treated waste) malee akka gadi hinlakkifnee akkasumas manni qopheessaa, xurii fi kosii goggogaa seera egumsa naannoo eggateen akka maqsuufi Buulchiinsa Motummaa Naanno Oromiyaa waliin akka hojjatu kan jedhuuf kan biroolle akka mariatamaa tureefi wixineen yaadaafi seeraa akka dhiyaataa turee ninbeekaa. Kannen hunda keessa laakkofsa 1ffa jalatti kan tuqe qofti hojirra yoo oolu kan hafan akka hojirra hinoolles ninbeekaa. Rakkoon Siyaasaa Finfinnee Rakkoo Siyyaasa Ummata Oromootiin addaan baafame ilaaluun akka hindandaymnee adeemsa kana keessatti baradheen jiraa. Hanga sani bulchiinsi motummaa Oromiyaa Magaala Finfinne keessa akka turuu, dhimmoonni Oromummaa agarsiissan tokko tokkos akka ijaaraman, fakkennaaf manneen barnoota afaan Oromoo, jiddu gala aadaa Oromoo…. Kannen keessayis wanti jalqabame yo jiraatelle harkifannaafi foqooqaa akka tayee amanuun barbaachiisaadhaa.
- Rakkoon Siyaasaa Ummata Oromoo, gara tokkoon yoo ilaalamu, rakkoo magaalaa fi baadiyaa tayee argamaa. Ummanni Oromoo gaafa ani Oromiyaa turee (2001-2005), %89 baadiyyaa keessatti bittinnaayee jiraataa. Magaaloonni naanno Oromiyaa, keessattu Finfinnerra gara bahaatti kan argaman kan ijaaraman Ummata Oromootiin akka hintaanee namani hundii nibeekaa. Magaalli lafa siyaasaan, daldalli, walqunnamtiifi odeeffannooon baliinaan keessatti argamuudhaa. Caasseffama (socio-economic hierarchy) hawaasoota biyya guddataa jirani keessatti magaaloonni mataa yoo tayan badiyyaan isaani gadidhaa. Ummanni Oromoo, Magaalota keessaa akka ari’atamu, magaaloonni lafa hidhaa, lafa afaaniif aadaan isaa itti qaaneeffamu, walumaagalatti biyya isaa oso hintayiin akka waan biyya ormaa dhaqeetti akka itti dhagayamuu godhamani ijaaramani. Bulchiinsii, ilaalchii, amantiin, propogaandaan midiyaale, qaani tokko malee waggota 136f ololaafi maqaa balleessaa Orommoorratti adeemsiisaa turani. Bara 1991 booda erga bulchiinsii naannolee ijaaramee kaasee, Magaaloota Dirre Dhawaafi Finfinnee malee kan hafan Oromiyaa jalatti akka bulan yo taasifamu, ummanni magaaloota kana keessa jiru garuu garri caalu Oromoo waan hintayiiniif rakko ifatti mul’atu akka ta’ee hubachuudhaan Ummanni Oromoo magaaloota Naanno isaa keessa jiranitti akka galu yaalii godheen dhiibbaan ifaafi ifa hintaanee narratti adeemsifameeraa. Projeektiin kunis akka fashaalaayu taasifamuun isaa dhimma gadda guddaadhaan yaadadhuudhaa. Sababni isaas, Oromoon lafa qotee, horii horsiisee qofa ummata biro kan magaalotaa fi kanafu, siyaas-dinagdee isaa toyatu qallabuun yakkaa jedheen waan amanuufi. Ummanni Oromoo ar’aa oso hintayiin bara 1990mman keessa magaalota isaa toyachuu qaba turee. Ummata Oromoo biyya keessa jiruufi daayaasporaa adda addaa akka biyyatti galee lafa fudhatu yeero jalqabaatiif anatuu yaali godhee. Yaanni kiyyas kan maddu, lafa Oromoo gurguruuf oso hintaanee siyaas-dinaggee magaaloota isaa akka inni toyaatuuf turee. Haluma amma jiru keessattis dhimmi sirrifi mirga ennuyyu oso hintuqnee mirga Oromoo kan tarkaanfachiisuu dandayu ajandaa ebbifamaa turee. Kuni danqaa siyaasaa fi dhiibba bal’aafi olola dubbi micciruutiin fashalaaye. Kuni aangoo Motummaa Naanno Oromiya fi mirga OPDOti turee; garuu hintaanee.
- Dhimmi biro dhimma Jimaatii. Jimaan, keessayyu kan baha Oromiyaa amma sadarkaa lammaffarratti sharafa biyya alaa kan galchiitudhaa. Jimaa tana garuu, Oromoon keessatti miskinayee, gadadoofi hiyyuummaadhan jala deeme omishuu, gaheen inni keessa qabuu, heddu xiqqaadhaa. Saamtoonnii (motummaafi motummaa alas kanjiran) adda addaa daldaltoota Oromoo hintayiin waliin waltayuudhaan Oromoo dhiiga isaa xuuxaa jirani. Kana jijjirudhaaf qonnaan bulaa godinaalee Hararghee lamaan keessa jiran waldaya gamtaatiin waliitti ijaarudhaan gandi hundi waldaya tokko akka qabaatu godhuudhhan waldaalee godina lamaanimmo Yuniyeeni (union) Humbanaa-Carcar ijaarudhaan sosochi abdi nama keennu uumnee turree. Haa tayu malee, caasaan hannaan xaxamee daldaltoota saamtootaa Oromoo quncifachaa jiraniin waliigaludhaan Yuniyeeni keenna akka diiggamuufi waldaaleen b’uuraas akka diiggaman taasifamu isaa, gadda zamanni hinshaarren yaadadhdhaa! Rakkoon Jimaa Oromiyaa dhimma Ijoo siyaasaati malee dhimma daldaalaa, kan teekinika akka hintaanees hubadheen jiraa. Jimaan qabxii qabsoo Oromoo keessaa isa tokko akka tayees niinamanaa! Ragaa Oromoon qabeenna isaarratti abboomu dadhabuu Jimaafi Bunaa ol wanti dhiyaatu akka hinjirree, qabsaayeen, hojjadheen argeeraa.
Dhimmoota dogongoraa fi dhiifama irratti Gaafadhuu:
- Bara 2001-2012tti motummaa amma biyya bulchaa jiru kessatti eddo gara gararratti sadarkaa gaggeesummaatti hojjadheen jiraa. Yeroo kana keessatti dhimmota imaammataa fi dhimmota seeraafi siyaasaas dabalatee murtilee gurguddo murteesseen jiraa, yookaan immo akka murtaayan sagalee kiyya keennudhaan qooda keessatti fudhadheen jiraa. Kuni, motummaa naannos tayee motummaa feedeeraalas nidabalataa. Murtilee kana hunda isaanituu Ummanni Oromoos tayee Umaanni biyyatti akka miidhaman, akka badan, akka cunqurfaman yaade murtii kamiyyu murteessu baadhuulle, murtileen ani murteessefi akka murtayaan ani gargaaree Ummattooto biyyattifi Ummata kiyyas (Ummata Oromoo) kan miidhan yo jiraatan hal duree tokko malee dhifaman gaafadhaa. Ani ilma qonnaan bulaa, haccuccaafi hiyyummaan baadiyya maal akka taate beeku, Ummata waggota 136f mirga isaa gonfachuuf qabsaayu keessaa bayee. Ilaalchi kiyya yoomiyyu hawwi Ummata Oromootiin addaan hinbayuu. Murtiwwan ani raawwadheen Sabni bal’aa fi namoonni dhuunfaas kan waliin hojjadhees taye hojjachiise kan miidhaman yo tayan dhiifaman gaafadhaa.
- Bara 2001-2003 ykn 2004 jeequmsa barattoonni kaasaa turan keessatti hanga ani beekutti barattoonni lama rasaasa poolisi Oromiyaatiin du’un isaani ni beekkamaa. Haala asi olitti baliinaan ibsee sana keessatti of eggannoon ol’aanaan fudhatamulle garuu, dogongoronni akkanaa dhabamu waan dandayan hinseyu. Mgaala Shaambuutiifi Magaala Amboo kessatti akkuma rakkoon kuni umamuu dhagayeen poolisooni dhukaasa kana banan to’annaa jala oolani akka seeratti dhiyaatan yo taasiisu, gara biraatiin Gumaan Lubbu waarra ijolleettif oso oolee hinbuliin akka kafalamu taasiiseen jiraa. Tayulle lubbuu namoota dabraniitiif haal duree tokko malee dhiifamaan gaafadhaa.
- Barattota Yunivarsiti Finfinnee 300 tayan kan arisiisee Juneeydidha jedhame kan haasayamee citu didee hanga ar’aa deemaa jiru kijiba adiidhaa. Ijollee kana kan ari’ee motummaa Fedeeraalaati. Dubbiin oo’itee jennaan warri feedeeraalaa gara keenna darbatee. Oromiyaa guutuu keessatti ilmaan Oromoo Yunivarsitii keessa jiran hundi akka waan ari’amanitti waan ololfameef deebii gara midiyaatiin ani akka keennu OPDOn murteessee. Haaluma Kanaan gabaasa warri fedeeraalaa gara keenna ergeerratti (ijolleen foodda layibraarii caccabsuu, sirni baruufi barsiisuu akka gufatu taasiisuu, preezidanticha Yunivarsiti waajjira isaatti marsuudhaan guyya walakkaaf (hotage) godhuufi kkf) hundaayudhaan ibsa kennee turee. Ibsi sunis (1) namni Oromo Yunivarsitiwwan saddettan yeero san turan keessatti baratu kuma 10ni ol akka taye, (2) ijoolleen kuni karaa nagayaatiin mormii isaani dhiyeffachuu oso dandayaan qabeenna caccabsuufi preezidaanti hostage godhani qabachuun sirri akka hinturrefi murtiin motummaan fedeeraalaa fudhate sirridha kan jedhu turee. Kanarratti dogongorri kiyya akkataa ibsa san itti kennedha malee murtii keenname sani anis tayee OPDOn jijjiruu hindandayu turee! Hinbeekus turee! Murtiin ariisaa ijoolle sanis murtii siyaasaa turee malee murti bulchiinsaa hinturre. Murtii qaamni biraa murteesserratti ibsa akkasi keennuun kiyya dogongora akka tayee bara 2005 Baatii Adooleessa barattoota Yunivarsitii, kumaatamatti laakkayaman baati tokko oliif, Hadamaarratti OPDOn leenjisurratti, guyyota 5nif anis qooda fudhadheen, achirratti barataaf haala kana ibseefi gocha oso hintayiin jecha kiyyaf dhiifama gaafadhee barataan guutuun gammachuufi oo’ina guddaadhaan harka dhayee narraa fudhateera. Ani nama barnoonni Oromiyaa gandoota 6500 keessatti akka diriirfamu taasiiseedha. Bara kiyyaa, hojiiwwan hojjataman keessa inni guddaan mannen barnootaa gandoota baadiyyaa Oromiyaa akka walgayan, Oromoon humna isaatiin, qabeenna isaatiin, mana barnoota akka ijaaruu, mana barsiisota baadiyya akka ijaaruu, manneen barnnotaa akka qabeenaa ufitti fudhatee akka qooda keessattis fudhatuu Ummata Keennatti warwaadheen amansiisee hojii guddaa hojjadhee jiraa. Oromoon waggaa dhibbaf akka farda lugaamame bishaan taliila yaa’u dhuguu dadhabee bira dhaabbatutti barnootarraa ittiifamee turee; amma garru seenaa kana hajijjirru jedheen Ummatati booyee, boochisee haala jijjiree. Ar’aa “dhaloota qubee” jedhamee kan waamamu kuni kan ardii Oromootirra oldammaqee Oromummaa finiinsaa jiruu kuni qabsoo hadhaawaadhaan dhufee. Bara san bara barsiisaan paantiitti deebi’ee Chalk ittin barsiisuu lafa kaayee dhoqqee dhiitee mana maarigee/laambubeedha. Barri sun, bara Oromoon guyyaa tokkotti mana barnoota sadarkaa tokkoffa itti ijaare fixu turee, barri sun Oromoon qabeenna ufi baasee, baati 3 fi 4 keessetti mana barnoota sadarkaa lammaffas tayee kan BLTO xumuratee biiro tiyyaafi biiroo barnoota Oromiyaas dhufee barsiisaa nukeenna jedhaa turee, barri sun bara mannen hirriba kollejjotaa gara kutaa barnootaatti jijjirre ijoollef immo qarshii nyaataafi kiraa manaa kafalle Oromiyaa keessatti raajiin hojjatameedha. Asirratti hojii guddaa akkanaa kana kan hojjadhee kophaa kiyya miti. Bu’ura Obbo Ibsaa Guutamaa bara ce’umsaa lafa kaayeerratti hogganoota Biiroo Barnoota Oromiyaa kan yeerro adda addaa hundayyu (Mulugeetaa Ammannaa, Birhaanuu, Yohaanis Gendaa, Haaruun Hussen…) dhamaatii isaanitiif kan galatoonfadhu yo ta’eyyu, Obbo Darajjee Asfaaw kophaattiin yaadadhaa. Darajjee was the stabilizer of Oromiyaa Education. Kanaafi Ummanni Oromoo bal’aan kan biyyafi biyya ormaa keessa jiru haqa turee, hanqina tureefi haala turee yaada keessa galchee murti isaa akka keennu isaaf dhiisaa.
- Dhimmoonni biro kan midiyyarrattis tayee waltajjii adda addarratti dubbadhee mala qaroomina walqunnamtiitiin (communication science) kan hindeggaramne akka tayee ninbeekaa. Haala Kanaan jechoota nama hinharkifne, kan nama waraananiifi kan nama dhuunfaas tayee Saba tuqaan jiraachuu nimalu. Jechoota faallaa mirga Oromoo tayani mul’atan hundaa, Ummanni akka irra naaf taru gaafadhaa.
- Bara 2012 rakko babal’aa Ummata Musliimaatiifi motummaa fedeeraalaa jiddu tureerratti ana ilaalchiisee walhubannaa dhabiitiin akka umamee ninbeekaa. Ani Oromoodha. Oromummaan mallatto ennummaa kiyyaatti. Ani Muusliima. Kunis ennumma kiyya. Rakkoo deemaa turtee keessatti (hiikudhaaf) kan qooda fudhadhee gara baatii Gurrandhala, 2012ti. Ijjannoon kiyya, (1) ummanni musliimaa bakka lamatti walqoodee walfixuun irra hinjiraatu, kanaafis ummata kiristaanaa Ortodooksii, Kaatolikii, Protestaantii ilaalaa, yoo walihingalles garaa garummaa keessan walif kabajaati jiraadhaa kan jedhu, (2) waajjira majiliisa Islaamatiifi warra Towhiida jedhaman walitti fidudhaaf yaalli godheeraa, (3) haala yeero sana tureen kana godhuun kiyyas paarti biyya bulchaa jiruuf waan gaaridha malee hamaadha jedhee hinyaannee, (4) haalli biyyatti keessa turee rakkisaa waan tayeef (mummichii ministroota dhibee keessa waan tureef, yo inni fayye galee anatu isiin fuudhee biraa dhaqnee waan barbaaddan gaafattani. Hanga sani ummata tasgabeessa kan jedhu ture). Ani kana godhaa kan tureef namoota muusliima tayan kan kaabinee feederaalaa keessa jiran gara 7 ykn 8 tayan keessaa, isaan caalaa muusliima tayee oso hintayiin dhimmi ummataa, yeeroo kamiyyuu waan nadhibuuf cal jedhee ilaaluu hindandeenne. Garuummo, Yaaliin kiyya gara motummaatinis tayee gara ummataatiin ija gaariin hin’ilaalamnee. Asirratti amanti Ahbash jedhamtu kan Shek Abdalla Adareetiin biyya Lubnaan (Lebanon) irra hogganamtuf gartummaa agarsiiseen turee. Sababnis, ani (traditional Islam) kan jedhamu hordofaa waanan tureef, amantiin Jaarsi kuni oofus Kanaan walitti waan dhuftuuf turtee. Haa tayu malee, ani ummanni musliimaa kan Towhidaa amantii isaa hinadeemsifatiin jedhee gaafa tokkos dubbadhee hinbeekuu. Warri matooti amantii kanaas kan Oromoo tayan hundaayyu ninbeekaa. Gartummaa Ahbashi agarsiisuu kiyyaf garuu, dhiifaman gaafadhaa.
Dhimmota sirrayu qaban:
- Ani hanqinoota heddu nama qabuudhaa. Muxanno hojiifi ogummaa adda addaa heddu yo qabaadheelle, ammas hanqina heddu akkan qabuu nama ufbeekudhaa. Kanaafu yeero hundaa waltajji jireennaafi qabsoo kamirrayyu dafee barachuudhaaf yaalii taasiisaa tureera. Kanaaf hanqinni akka narra jiru barudhaan hojiifi adeemsa kiyya foyyeessuf carraaqaan ture ammas ittiin jiraa. Haa tayu malee, ololoota akka faashisti ani tayeetti oofaman ninbalaaleefadhaa! Ani nama waan fascism taye bareechee beekudhaa. Ani, naanno yoon bulchaa tureefi fedeeraala keessa yeeroon hojjadhutti nama Oromoos tayee nama biraa tokkolle, eddo kamittu akka ajjeefamu karaa ifa tayeefi karaa dhoksaa tayeenis wanti tokko ani raawwadhee hinjiruu. Ittis hinamanuu. Kana malees yeroon ummata Oromoo bulchaa turee, Ummatatti ufkenneeti hojjadhe malee ummatarraa uf hinqabnee. Diriirfadhee taaiitaa ooisaa hinbaanee. Gandoota Oromoo dhaqabuudhaan, qe’ee isaa oso hinyaadatamne dhaquudhaan, mana isaa seenuudhan, urgaa isaa urgeeffachuudhaan waggota afran dabarsee. Yo biiroon rakko fiddus, gara baadiyyaa deemaan turee. Baadiyyaa yo deemu ninfayyaa! Fakkeennaaf yeero tokko Magaalaa Mandii- Wallagga Lixaa keessatti, hojii ilaaluf yeeroon deemu waraanni biyyaa, naannawa sana jiru hidhanno guutuu qabatee ummata bayee karaa gamaa gamana dhaabbatee nasimachuuf bayerratti, fuulaan itti garagalee qawwee gara ummataa qabee animmo jiddu sana akka dabru qophaayee turee. Battalumatti, waraanni kuni asi ka’u malee lafa daaw’annaa san hindeemu jedhee diduudhaan namicha basaasaa naanno sana jiruun hatattamaan akka kaasu itti himee. Innis nageenna keetiif jennaan, ani ummata Oromoorra uf hineeguu, waan ummata Oromoorra dabreemmo humni dafee dhaqabaa Oromiyaa (kan Yoonaatanniifi Dirribaa Aariqoo leenjisan) nama 10ni gadi kan hintaaneetu nawaliin jiraa. Eegumsa warana biyyaa, Oromiyaan hingaafanne jechudhaan waraanicha kaasiiseen ummata keessa miila kiyyaan deemee, harka fuudhee, waliin nyadhee dhugee, Oromummaa agarsiiseen Oromummas argeen galee. Mandiin lafa hoggansi OPDO hanga guyyaa sanitti dhaqee hinbeekneedha. Lafti sun, lafa hoggantoonni ABO tokko tokko itti dhalatan waan taateef akka lafa ABOtti fudhatamtii. Edoo kamittu, yeeroo kamiyyu Ummata Oromoorra hinqoollifanne. Oloola maqaa balleessaafi ennumma namaa biyya faranjii, biyya iftooma qabduu keessa ta’aani oso haqaafi dhara addaan hinbaafne namarratti duuluun Oromoo diiguudha jedheen abaaraa.
- Waayee amantirratti Sheekkota areeda dheeraa qaban isinirra haada jedheeni; jedhamee saalfii tokko malee warri oduu kana gadidhiisuu, ammas Ummata Oromootiifi ana waldhabssiisuf warra carraaqudha. Warroonni kunimmo biyya keessafi (caasaa motummaa keessafi isaa alas) biyya alas warra jiran akka tayee ninbeekaa. Ani warra amantii dhiisiti nama kamiyyu, garaa garummas yon qabaadhees nama kabajudhaa. Kanammo Sabni bal’aan nibeekaa. Caasaa OPDO keessatti namni biiroo isaa Ummata Oromootiif yeeroo jalqabaatiif bane anadhaa. Qonnaan bulaan, hojjataan, warrii amantii, hiyyeessi, dureessi, dhiiraafi dhalaan, diqqaafi guddaan biiroo tiyya hindhufne hinturree. Namni kaffalti geejibaa gara biyyatti galuun dhabees na bira dhufaa turee. Mahallaqa kiisii tiyyaa fixeen hojjattoota na gargaaranirra liqeenfachaa akka turee, gaafa tokko ragaan kun ifa tayaa.
- OPDO ilaalchisee yaadonni keennaman addaan baafamani ilaalamu qabani. Yaada kana kaniin kennuf OPDO “defend” godhuufi miti. OPDOn kan ijaaramtee TPLFn akka tayee OPDOn mataa isii waggoota 20 booda amantee jirti. OPDOn sabbonummaa Oromummaa qabuufi kan hinqabne akka jiran beekkamu qabaa. OPDO keessa akka namni alaa ilaalu oso hintaanee qabsoo hamaatu gaggeefamaa. Qabsoon kunis Oromummaafi waan Oromummaa hintaanee jiddutti adeemsifamaa. Miseensi OPDO sababa adda addaatiin kumaatamaan ari’atamu, hojii ala tayee waan nyaatu dhabee kararratti kufuu, kan mana hidhaa keessa jirus baay’eedha. Fakkennaf, hattertaa jedhamee kan gadi aanu, mana hidhaatti kan darbatamuuf waan Oromumma cimaa agarsiisuufi. Hanna Yoo ta’ee akkuma biyyattitittu, rakko hikkamu hindandeenne keessa erga lixame tureeraa. Kanaafi humnii biyya alaa jiru, OPDO yo xinnaate miseensa miliyoona 3 qabuu, kana keessa %80 qonnaan bulaa keenna waraqaa ennumma argachuuf miseensoome, akkasumas sabbontoota jajjaboo, OPDO rakko qabu waliin moyyee takkatti naqani akka midhaan findigoo, findiguun dogongora waggota 25niif irraa baratamu dadhabameedha waan tayeef, sirrayu qabaa jedheen amanaa. Goota, goota haqqisuu; sabboonaa bobayaa buluu, haala rakkisaa tayee keessatti aarsaa garmalee kaffalaa kan jiru akka lafarra jiru beeknee yaadaan gargaaruun Oromummaa cimsa malee hindiiguu, hindadhabsiisu, hinballeessu.
- Ani biyya tana ergan gayee waggota lamaa. Yeroo kana keessatti haala daayaspooran keessa jiru hubachuuf yaalaan jiraa. Yeeroo kana keessatti namootaa adda addaa waliin bilbilaan haasayuudhan karaa Oromumman itti cimtuufi tokkummaan Ummata keenna itti jabaaturratti yaada kiyya laadheen jiraa. Yeeroo amma kanatti dhaaba siyyas tayee garee siyaasaa kamiyyu keessa kan hinjirreefi qo’aannaa fi barnootarra akkan jiru ibsuun barbaadaa. Kanuma waliinis, Oromoon daayaaspooraa keessa jiru eddo dhalootaafi qoomoodhaan walqooduun isaa, dhimma Oromummaa ifatti miidhu tayuun isaa beekkamuu qabaa. Qomoon Oromoo hundinuu, faaya keenna. Faayaa kana tuttuquun, walii dabarfachuu dhabuun, ufeggannoo malee jechoota nama miidhan akkuma fedhan qomoo tokkorratti ykn kan biraarratti darbachuun waan nu diigudhaa. Muxannoo kiyyarraa wantiin argee, Oromoo morma walqabatee walitti booyuu malee Oromoo walirratti duulu miti. Biyya keessatti haalli kuni hinjiru jechuun nidandayamaa. Qaawwa hintaanee ufi ufitti bannee waan ufdadhabsiisnee natti fakkaataa. Kanaafu hojii namni hundi foyyeessuu qabu jedheen amanaa.
Galatoomaa
Juneeydii Saaddoo Cirrii
Bitooteessa 5, 2016


text:
By: Ammar Sheikh Amin Ibro
Assalaamu aleykum warahmatullaahi wabarakaatuhuu…. mata dureen kiyya kan arraa “sadarkaa guyyaa Arafaa” ja’a. osoo oobsaan na hordoftanii hedduu na gammachiisa !!!
Guyyaan Arafaa ji’a zul hijjaa keessaa guyyaa 9ffaa ti. sababni inni maqaa kanaan yaamameef namoonni hujii hajjiirra jiran guyyaa 9ffaa kana waan dirree “Arafa” ja’amtu keessa dhaabbataniifi !! Guyyaan arafaa kun guyyoota rabbiin uume keessaa irra caalaa guyyaati. hadiisa keessatti ergamaan rabbii S.A.W akkana ja’a ” irra caalaan guyyaa guyyaa arafaa ti !!”
Guyyaa Arafaa kana soomanuun dilii waggaa dabree fii kan dhufu namarraa haqa !! hadiisa sahiiha keessatti ergamaan rabbii S.A.W akkana ja’a ” guyyaa Arafaa soomanuun dilii waggaa dabree fii kan waggaa dhufuu namarraa haqa” asirratti wanni beekuu qabdan diliin namarraa haqamtu tun dilii xixiqqoo dha malee gurguddoo miti, diliin gurguddoon Towbaa dhaan malee hin haqamtu !!!
Rabbiin guyyaa Arafaa kana gabroottan isaa hedduu ibiddarraa bilisoomsa !! Ammas guyyaan Arafaa kun guyyaa du’aaiin akkaan keessatti qeebalamtu. Ergamaan rabbii S.A.W akkana ja’a “keyrul du’aai du’aau Arafa” hiikkaan isaa “irra caaltuun du’aaii du’aaii guyyaa Arafaa ti” jechuu dha. tanaafuu du’aaitti jabaachuu qabna. obboleeyyan kiyya !!! hadaraa……du’aaii godhattan keessa na buusuu hin dagatinaa
Hubachiisa !!!!
Namni dilii qabu cufti guyyaa Arafaa soomanuu qaba. An gama kiyyaan waanin dilii hedduu qabuuf jecha soomanuun qaba je’eetin murteessee jira, Ati hoo dilii hin qabduu???? duuba maaliif hin soomanne??
walumaa galatti guyyaan Arafaa kun akka bilaashitti nun dabarre, soomannee du’aaii godhannee bifa bareedaan dabarsuu qabna.
obboleeyyan kiyya !!! hadaraa guyyaan caalaan kun akka nun dabarre !!!!
Yaa rabbi !! nama guyyaa kana keessatti soomanee du’aaii godhatee irraa jaalattee ibiddarraa bilisoomsitu keessatti nu ramadi !!


text:
Godinaa Harargee Dhihaa keessatti, Manni Murtii Masalaa kaleessa Sadaasa 21 bara 2016 jiraattoota naannoo kanneen to’annaa mootummaa jala turan keessaa 13 mata mataatti hidhaa Waggaa kudha tokko fi Adaba qarshii Kuma Lamaa itti murtee jira. Jiraattonni akka jedhanitti, kanneen to’annaa jala oolan kun labsiin yeroo hatattamaa ituu hin labsamiin dura hiriira gaggeeffame irratti hirmaachuu isaaniif hidhaman jedhu - jiraattonni. Himatamtoota kudha sadeen irratti ragaa kan ba’an milishoota mootummaa 3 qofa ta’uu illee ibsanii jiran.Kanneen kaleessaa adabbiin irratti murame keessaa tokko kan umriin isaa 15 ta’e barataa Jaahuun Abdusalaam ta’uu isaa fi ragaan mana yaalaa jiraatuus umriin isaa otuu hin dhaqqabiin seera duratti dhiheessuu isaanii dubbatu - jiraattonni.
Bulchaan anaa Masala, Obbo Mohammad Abduraahmaan garuu, kanneen murtiin irratti kenname hookkara kakaasuu fi qabeenyaa barbadeessuu keessatti kannene hirmaatan ta’uu dubbatanii, Jaahuun Abdulalaam umriin isaa 21, jechuun falman. Himatamtoonni mata-mataatti ragaan sadii sadii irratti dhihaatee jira, ragaaleen kunis uummata qabeenyaan isaanii barbada’ee fi saamame, jedhu. Masalaa keessa manni hidhaa guddaan waan hin jirreef jecha, himatamtoonni hidhaan waggaa kudha tokkoo fi baasiin qarshii kuma lamaa ittti murame kun gara mana hidhaa Cirootti geeffamu ibsanii, Bulchaan aanaa kun dubbatanii jiran.


text:
Maqaalee Rabbii (subhaanahu)-Kutaa 6
Al-Baari, Al-Musawwir
“Maqaalee fi sifaata Rabbii Olta’aa beekuu fi itti amanuu salphinna irraa nama eega, balbala abdii namaaf bana. Obsa irratti nama gargaara, dadhabbinnaa fi ceem’uu irraa nama fageessa. Rabbiif akka ajajamanii fi itti dhayaatan nama kakaasa. Ma’asiyaa fi badii irraa nama sodaachisa (akeekachiisa). Yeroo musiibaa, rakkoo fi gaddaa booharti namaaf ta’a. Sheyxaana irraa nama eega. Jaalala fi jaallatamuu namaaf fida, arjummaa fi tola oolutti nama dhiiba.”[1] Kana hubachuuf nama Rabbiin beeku fi nama Isa hin beekne wal biraa haa qabnu. Namni maqaaalee fi sifaata Isaatiin Rabbiin beeku, ifa fi dhoksatti Isa sodaata, obsaa fi tasgabbii qaba. Namni maqaalee fi sifaata Isaatiin Rabbiin hin beekne immoo lubbuu ofii waan badaa irraa qabuun itti ulfaata. Obsii fi tasgabbiin inni qabu baay’ee xiqqaadha. Kanaafu, balballi gammachuu fi milkaa’innaa guddaan maqaalee fi sifaata Rabbii olta’aa beekudha. Kutaa darbe irraa itti fufuun har’as maqaalee biroo ni ilaalla:
A. Hiika Al-Baari, Al-Musawwir
Gabaabumatti hiika maqaalee kanniin lamaani hubachuuf ibsa Aayah tanaa haa ilaalu:
“Inni Allaah, Al-Khaaliq, Al-Baari, Al-Musawwir ta’eedha.” Suuratu Al-Hashr 59:24
Imaamu Qurxubii fi Ibn Kasiir maqaalee kanniin ilaalchisee ni jedhu: Asitti Al-Khaaliq (Uumaa) jechuun [boca, hamma, bifa wanta tokko fi amaloota isaa biroo] Kan murteessu fi safaruudha. Al-Baari jechuun immoo wanta murteesse fi safaree Kan argamsisuudha. Al-Musawwir immoo wantoota hundaaf suuraa fi boca barbaade kan kennuudha.[2] Maqaan al-Musawwir jedhu jecha “sawwara” jedhu irraa kan fudhatameedha. Sawwara jechuun “boca kennuufi ykn suuraa kaasu” jechuudha.[3]
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilma namaa garaa haadhaa keessatti marsaalee uumama gurguddoo sadii keessa dabarsa: Dhangala’aa saalaa irraa alaqa (dhiiga ititaa) uuma, ergasi mudgha (muraa fooni) godha. Ergasii suuraa fi boca isaaf kenna.[4] Suuraa fi boca namaa erga isaaf kenne booda uumamtoota biroo irraa adda baafama. Suuraa fi boca isaaf kennun dura namni umamtoota biroo irraa adda hin baafamu.
Kanaafu, aaya armaan olii keessatti maqaalee kanniin tartiibaan dubbachuun hiikan kan walitti galaniidha. Jalqaba “uumuun (al-khalq)” hiika taqdiir (murteessu fi safaruu) qaba, itti aanse dhabama irraa argamsiisudha. Ergasii suuraa fi boca barbaade irratti gochuudha.[5] Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa boca, suuraa, bifaa fi amaloota biroo, nama uumuun dura murteesse fi safaree jira. Ergasii wanta murteesse fi safare ni argamsiisa. San booda boca fi suuraa barbaade isaaf kenna. Kanaafi, namoonni suuraa fi bocni isaanii kan beelladoota fi uumamtoota biroo irraa garagara. Akkasumas, namoota jidduutti suuraan isaanii garagara. Gariin diimaa, gariin gurraacha. Gariin bareedaa, gariin hin bareedu. Gariin dhiira, gariin dubartiidha. Rabbin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Inni Kan gadaameessa keessatti akka fedhetti isin bocuudha. Haqaan gabbaramaan Isa malee hin jiru. Inni Injifataa Ogeessa.” Suuratu Aali-Imraan 3:6
እርሱ ያ በማሕፀኖች ዉሰጥ እንደሚሻ አድርጎ የሚቀርጻችሁ ነዉ። ከርሱ በስተቀር ሌላ አምላክ የለም፤ አሸናፊዉ ጥበበኛዉ ነዉ።
Kana jechuun gadaamessa haadhaa keessatti suuraa fi boca fedhe irratti kan isin uumu Rabbiidha. Nama hundaafu suuraa fi amala wanta biraa irraa adda isa baasu kennaaf. Nama fedhe suuraa bareeda, kan fedhe suuraa fokkuu kennaaf, kan fedhe gurraacha, kan fedhii adii godha. Kan fedhe boca fuula fi qaamolee isaa biroo bal’aa ykn dhiphaa ykn gabaaba ykn dheeraa godha. Suuraa fi bocni ati irra jirtu fi amaloonni addaa namoota biroo irraa adda si baasu hundi hojii Rabbii tokkichaati. Namni garaa haadhaa keessa osoo jiru suuraa fi boca barbaade ofiif kennu danda’aa? Namoonni isaaf kennu danda’u?
Hayyoonni Qur’aana ibsan, aaya tana keessa Kiristaanota Iyyasuus gooftaadha jedhaniif deebii gahaatu jira jedhu. Iyyasuusin (Iisaa) garaa haadha isaa Mariyam keessatti akkuma namoota biroo suuraa fi boca kan kenneef Rabbii tokkicha. Iyyasuus uumamtoota fi gabroota Rabbii keessaa tokko. Gooftaa ykn ilma Rabbiiti miti. Akkamitti Iyyasuus gooftaa ta’aa garaa haadhaa keessatti marsaa umamaa tokkoo irraa gara marsaa itti aanutti kan dabarfame ta’ee osoo jiruu? Wanta zaalimonni jedhan irraa Rabbiin qulqullaa’e olta’e.[6]
B.Sifaata Maqaaleen Kunniin of keessatti qabatan
Rabbiin Al-Baari (Argamsiisaa) waan ta’eef dhabama irraa wanta tokko kan argamsiisu Isa qofa. Rabbiin Al-Musawwir waan ta’eef wanta fedhe suuraa fi boca fedhe irratti uuma. Uumamtoonni suuraa fi bocaan garagara ta’uun hojii Rabbii olta’a akka ta’e ni hubanna. Wanti duraan hin jirre mataa ofiitiin of argamsiisuu danda’aa? Erga uumamni isaa jalqabame boodayyuu suuraa fi boca barbaade fudhachuu danda’aa? Mee fuula keeti fi namoota biroo ilaali. Hundi isaanitu wal fakkaatuu? Eenyutu akkanatti gargar godhee?
C.Ibsa Aayata (keeyyata) Qur’aanaa maqaalee kanniin of keessatti qabate
“Inni (Rabbiin) samiwwanii fi dachii haqaan uumee. Isinis bocee boca keessanis miidhagse. Deebiinis garuma Isaati.” Suuratu At-Taghaabun 64:3
“Aayah tana keessatti wantoonni sadii wal duraa duuban dubbatamanii jiru:
Tokkoffaa, Rabbiin samiiwwanii fi dachii haqaan akka uume dubbatame jira. Yommuu jechi, “Haqaan” jedhu oduuf dubbatame, oduu dhugaa jechuudha. Yoo ajajaaf dubbatame immoo, ajaja haqummaa irratti hundaa’e jechuudha. Yaadaf yommuu dubbatame immoo yaada sirrii jechuudha. Yoo gochaaf itti fayyadaman immoo, gochi kuni gocha ogummaa fi qabatama irratti kan hundaa’e fi faayda kan qabu ta’uu agarsiisa. Amma, “Uumun (al-khalq)” gocha; kanaafu, samii fi dachiin haqaan uumaman jechuun samii fi dachiin taphaaf osoo hin ta’in hojii cimaa fi dhugaa Khaaliqa ogeessa ta’eti. Samii, dachii fi wantoonni isaan lamaan keessa jiran hundi kaayyoo mataa ofii qabu, taphaaf osoo hin ta’in kaayyoo cimaaf uumaman.
Lamaffaa, Rabbiin ilma namaa boca hundarra gaarii ta’e irratti uume. Asitti bocni fuula namaa qofa kan agarsiisu osoo hin ta’in ijaarsa qaama isaa guutuu agarsiisa. Akkasumas, akka addunyaa tana keessatti hojjatuuf humnaa fi dandeetti isaaf kenname of keessatti qabata. Gama lamaan kanaan, uumamtoota dachii irra jiraatan keessaa ilmi namaa bocni fi suuraan hundarra bareedaan isaaf kenname jira. Kanarratti hundaa’e, bulchiinsi dachii isaaf kenname. Gadi dhaabbanni bareenni isaaf kenname. Miilli hundarra sirriin inni ittiin deemu isaaf kenname. Harki wanta fedhe ittiin hojjatu fi isaaf malu ni kennameef. Qaamoleen miiraa odeefannoo itti argatuu fi sammuun odeefannoo kana ittiin adda baasu fi beekumsa ittiin argatu isaaf ni kenname. Nafsee isaa keessatti miira waan gaarii fi badaa addaan itti baafatu isaaf kenname. Fedhii wanta barbaade itti hojjatus isa keessa kaa’ame. Kanaafu, namni suuraa fi boca hudarra bareeda ta’e irratti uumame jechuudha.
Suuraa fi bocni bareedaan erga isaaf kenname, wanta inni hojjatuuf gaafatamuun ni oolaa? Kanaafi, ni jedha, “Deebiinis garuma Isaati.” Akkuma ifa ta’uu, uumamni dachii tana keessatti humni fi aangoon isaaf kenname, addunyaa tana keessatti itti gaafatamummaa tokko malee akka jiraatu ogummaan hin hayyamu. Kana irra, Khaaliqni nama uumee humna, aangoo, sadarkaa fi qananii adda addaatin isa qananiise isa gaafata. Asitti “deebiin” deebima qofa osoo hin ta’in Guyyaa Qiyaamaa qorannoof gara Isaatti deebi’uudha. Suurah armaan oli keessatti qorannoof deebi’uun kuni addunyaa tana keessatti kan ta’uu osoo hin ta’in du’aan booda erga kaafamanii jireenya lammataa keessatti ta’a. Humnaa fi aangoo Rabbiin isaaf kenne karaa sirriin fayyadamu ykn karaa badaatti fayyadamu isaa ni gaafatama. Ergasii ni mindeefama ykn ni adabama. Gaafii “qorannoon kuni namoonni jalqabaa fi dhumaaa erga bakka tokkotti walitti qabamanii osoo ta’in maaliif addunyaa tana keessatti hin adeemsifamne?” jedhutti yoo dhufne, namni osoo xiqqoo sammuu isaatti fayyadame silaa namoonni hundi bakka tokkotti erga walitti qabamanii booda qorachuun ogummaa fi gamnummaa akka ta’e ni arga. Akka deebitti sababa lama dhiyeessu dandeenya. Sababni 1ffaan- namni wanta jireenya isaa guutuu keessatti hojjatef itti gaafatama. Kanaafu, yeroon sirriin inni itti qoratamu, hojiin jireenyaa (life-work) isaa yoo xumurameedha. Sababni lammaffaan- namni dhiibbaa inni jireenya namoota biroo irratti uumeef itti gaafatama. Dhiibban inni geesse inni du’uu qofaan kan dhaabbatu osoo hin ta’in isa boodas kan itti fufuudha. Kanaafu, qorannoon sirriin jireenyi namoota hundaa addunya tana keessatti erga xumurameen booda namoonni hundi lamuu kaafamanii bakka tokkotti walitti qabamuun kan adeemsifamuudha.[7]
Kitaabban wabii:
[1] Fiqhu Al-Asmaa’il Husnaa– fuula 21, Abdurazzaaq bin AbdulMuhsin Badri
[2] Tafsiiru Qurxubii-20/393, Ibn Kasiir 7/238
[3] Walillahi asmaa’ul Husnaa fad’uuhu bihaa– lakk.48,49; AbdulAziz bin Naasir Jaliil
[4] Tafsiiru Qurxubii-20/393
[5] Fiqhu Al-Asmaa’il Husnaa– fuula 95, Abdurazzaaq bin AbdulMuhsin Badri
[6] Tafsiiru Ibn Kasiir 2/310, Aali-Imraan 15-16, Abdurahmaan Hasan Habanka
[7] http://www.islamicstudies.info/tafheem.php?sura=64&verse=1&to=10


text:
Deeggarsi lammiilee Oromoo Naannoo Somaalee Irraa buqa’aniif godhamu cimee itti fufee jira.
Godinaalee Oromiyaa adda addaa keessatti hawaasni, lammiilee Oromoo Naannoo Soomalee irraa qabeenya isaanii irraa buqqifamaniif deggarsa maallaqa huccuu fi meeshalee manaa adda addaa walitti qabuun cimee itti fufee jira.
Barattoonni Yuunivarsitii Haramaayaa Koollejjii Fayyaa Hararitti baratan, guyyaa kaleessaa huccuu fi kophee feestaala 80 tahu walitti qabuun gumaachaniiru. Haaluma walfakkaatuun godina Qeellam Wallaggaa magaalaa Machaaraatti hojjattoonni mootummaa fi barattooni, ummata qe’ee isaa irra buqa’eef qarshii 37,485 walitti qabuun beekameera.
Magaalaa Jimmaa keessattis ummanni guyyaa hardhaa haala bareedaan deggarsa walitti qabaa kan jiru tahuu maddeen nuuf gabaasaaniiru.


text:
Hojii to’annaa gaggeesuuf jecha Yunaatiid steetes Itiyoophiyaa gama kibbaa Arbaa Miinc irraa xayyaara nama of keessaa hin qabne ykn Droon jedhamtu gara Somaaliyaatti bobbaasuu ishee beeksiistee jirti.
Kunis duula waraanaa mootummaan Keniyaa al-shabaab somaaliyaa keessaa irratti gaggeessu deggeruuf akka hin ta’iin, aangawonni waraanaa kan Yunaaytiid steetes beeksisanii jiru.
Jabuutiin ala Afrikaa keessaa maadhee waraanaa hin qabnu kan jedhan aangawaan waraana Amerikaa lakkofsaan murta’a kan ta’an sagantaa Itiyoophiyaa keessatti gaggeefamuuf achi ka jiran ta’uu dubbatan.
Sochii al-shabaa daangaa ce’uun keniyaa keessatti gaggeessu hanga dhaabatuutti duula waraanaa kan itti fuuftu ta’uu keniyaan dhaadatte jirti.
Gabaasaa Guutuu MP3 xuquun dhaggefadhaa.


text:
Akka lakkoofsa Itoophiyaatti bara 1994 keessa sirba baafatee sirbuu jalqabullee diqqeennaannuu sirba jaalata. Haadha isaa ta sirbitu jalaa sirba jaalachaa dhufee, duuba sirbaa tahe. Addsiuu Karrayyuu dargagoo ganna 30 keessa jiru.
“Yoo haati tiyya sirbitu sirba isii caqasaa guddadhe; akka isii badhaasa argachuu baadhullee sirbee akka isii beekamuu fedhaa,” jedha.
"Yoo sirbu sirba seenaa, aadaa fi eennuummaa ufii garsiisun sirba" ka jedhu Addisuun, sirba haguma harka 20-25 nama irraa fudhate malee haga guddaa ofumaa baafatee sirba.
"Sirbituun warra addunyaa tana jijjiire keessaa tokko" akka Addisuun jedhutti. "Sabni kana hin qabne ammoo duwwaa dha. Akka ani itti jedhuti na dhiba malee akkanuma goonee sirbanna. Nami sirbu tokko ammoo yoo milkhaahuu fedhe tattaaffatee, gugungumee quuqaa garaa nama gadi baasuu male,"jedha, Addisuun.
"Bara kana keessa nami maaniif akkana sirba baafata?" jennaan, "bara kanati akka namii sirba irraa hin fagaanne nama godha, anilleen kanumaaf akkuma dhaddee waan qabu darbadhe" jedha.*
"Taatullee bara sirbaan heddate keessatti sirba walii sirbuulleen heddaachaa dhufuutti jirti.Waan abbaa qabaa sirbanii ulfinna walii-dhabuu mannaa waan ufii jabeeffatanii yoo dhaban ammoo seeraan gaafachuu wayyaa" jedha, Addisuu Karrayyuu. Sirba Oromoo guddisuuf, biyya keessaa fi biyya alaalleetti nama sirbu horiillee tahe waan akka akkaatiin gargaaruun wanna barbaachisaa akka tahe dubbata.
Addisuu Karrayyuu,yoo hedduu aadaa Oromo-Karrayyuu faarsuun beekama. Sirba Oromoo dhibiillee itti daddabalee Fulbaana dhufu keessa CD sadeessoo baasuuf qophiitti jira.
"Anaaf Aartiin Xumura Eennummaa kootiiti”
"Aadaa, Seenaa fi Guutummaa Kiyyallee Achi keessatti uf Arga"jedha" Wellisaa Addisuu Karrayyuu
Akka lakkoofsa Itoophiyaatti bara 1994 keessa sirba baafatee sirbuu jalqabullee diqqeennaannuu sirba jaalata. Haadha isaa ta sirbitu jalaa sirba jaalachaa dhufee, duuba sirbaa tahe. Addsiuu Karrayyuu dargagoo ganna 30 keessa jiru.
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
29-11-2022
Komishinni Araaraa Ibsa Baasee Jira
-
-
-
-
-


text:
Torban darbe haroon Basaqaa guutee daangaa dhaa bahuudhaan godina Shawaa bahaa aanaa Matahaaraa keessatti kan argamu Mana Barnootaa Sadarkaa Lammaffaa Daandii Guddinaa irra miidhaa dhaqqabsiisuu isaa jiraattonni naannoo beeksisan jiru. Lolaan bishaanii haroo kana irraa madde kutaalee manneen barnootaa, doormitorii ijoollee fi waajjiraalee mana barnootichaa dhuunfachuu isaa dubbatu, jiraataan naannoo sanaa, Obbo Roobaa Boruu.
Mana barumsatti deebi’uun yeroo ga’aa jiru kanatti barattoonni ka rakkoo guddaaf saaxilamuuf jiran ta’uu ka dubbatan, Obbo Roobaan "Bishaan kun mana barnootaa sana erga dhuunfatee torban tokko ta’us hanga yoonaa bulchiinsa naannoos haa ta’u kan Oromiyaa irraa tattaaffii gargaarsaa godhamu hin argine" jedhau .
Biiroo barnoota Oromiyaatti, geggeessaa deemsa hojii, odeeffannoo fi quunnamtii uummataa kan ta’an obbo Kaasaahuun Degefu immoo, haroon Basaqaa guutee Mana Barnootaa Sadarkaa Lammaffaa Daandii Guddinaa dhuunfachuu isaa amananii, "bishaan mana barnootichaatti seene jilba kan hin dabriin waan taheef waan ta’eef yaaddessaa miti" jedhan. Gama Biiroo Barnootaa Ormiyaatiin karoorri jiru bishaan kun torban itti anu keessa hir’achuudhaa baannaan biilsi haaraan magaalattii keessatti ijaarame waan jiruuf barattoota garasitti godaansisuu akka tahe ibsan, Obbo Kaasahun. Uummata naannoo sana jirus miidhaa waan jiruuf uummatichaas bakka birootti sochoosuuf karoorri jiraachuu illee eeranii jiran.
Qophii guutuu fuula kana irraa MP3 tuqaa dhaggeeffadhaa.
Haroon Basaqaa Guutee Lola'uun Mana Banootaa irra Miidhaa Geessise
Torban darbe haroon Basaqaa guutee daangaa dhaa bahuudhaan godina Shawaa bahaa aanaa Matahaaraa keessatti kan argamu Mana Barnootaa Sadarkaa Lammaffaa Daandii Guddinaa irra miidhaa dhaqqabsiisuu isaa jiraattonni naannoo beeksisan jiru. Lolaan bishaanii haroo kana irraa madde kutaalee manneen barnootaa, doormitorii ijoollee fi waajjiraalee mana barnootichaa dhuunfachuu isaa dubbatu, jiraataan naannoo sanaa, Obbo Roobaa Boruu.
Oduu
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
29-11-2022
Komishinni Araaraa Ibsa Baasee Jira
-
-
-
-
-


text:
Qajojiiwwanii fi Akkaataalee
Qajojiin galmee akkaataa dhangeessuu, saxaatoo, gabateewwan, wanta, fi odeeffanoo ka biroo gooree warra of keessaa qabuudha. Qajojiin galmeewwan kabiroo uumuudhaaf akka bu'uuraatti fayyada. Fakkeenyaaf, galmee tokko keessaa, keewwataa fi akkaataalee arfii qindeessuu, galmicha akka qajojiitti olkaa'uu, kana booda qajojiicha akkaataa tokkichaan, akka galmee haaraa uumuuf itti fayyadamuu nidandeessa.
Yoo ifteessitee malee, galmeen barruu LibreOffice haaraan hundinuu qajojii durtii irratt hundaa'u.
LibreOfficenii, qajojiiwwan durmurtaawaa hedduu warra ittiin akaakuu adda addaa ykn galmeewwan barruu kunis, xalayyoota daldala fayyadamuu dandeessuudha.


text:
Kibxata kaleessaa galgala jechuun Waxabajjii 28 bara 2016 dirree xayyaaraa sadarkaa addunyaa Ataaturk kan magaalaa Istaambuul irratti haleellaa of wareegdoonni dhaqqabsisaniin ammaaf namnii 41 ajjefamanii kanneen biroon 240 madaa’uu gabaasaaleen sabaa himaa ibsanii jiru.
Dirreen xayyaaraa Ataaturk har’a waaree dura hojii isaa kan itti fufee yoo ta’u aangawoonni biyyatti haleellaa kanaaf garee hidhatoota Islaamiik Isteetest himataa jiru. Kanaafis haleellaa kana balaaleffachuun hanga shoroorkeessummaa xumuraan geenyuutti irratti bobbaana jechuun dhaadatan.
Balaa kana of-wareegdoota sadiitu harka keessaa qaba shakkiin jedhu akka jiru kan ibsan gabaasaaleen adda addaa garuu Balaa kanaaf ammaaf itti gaafatama kan fudhate garuu hin jiru.
Istaambuul fi naannoosheetti Barnoota Doktorummaa ykn pii ech Dii (PHD) waggaa sadaffaa hojjataa kan jiran obbo Abdulaaziz Shafi Abdulaahi haala ture ibsanii jiru.


text:
Waldaa kubbaa miilaa 210 irratti wal dorgomee 32 qofatti walti hafe.Soddomanii lamaan kun guyyaa 30n duubatti dirree kubbaa miilaa magaalaa Raashiyaa 12 walti yaa’anii jabeennaa fi qarooma kubbaa miilaati qaban wal agarsiisan.
Dorgommii Kubbaa Miilaa Addunyaa FIFA 2018 Waxabajjii 14 haga Adoolessa 15,2018 tapahtan.
Dorgommii tana Afrikaa keessaa biyya shanitti dabree taan ardii shanan keessaa dhufan.
Dorgommii tana ardii irra maranii qopheessaan Awurooppaa ganna 12 duubatti irra mare.Awurooppaa keessaa Jermeniin bara 2006 keessa qopheessite.
Gurraa fi iltii addunyaa garuma kormmii kubbaa miilaa tana jirti.Meessii, Ronaaldoo,Neymar….Mohaammad Saalaa…
Biyyitii cuftii ijoollee ufii alaa qabdu yaammachuutti jirti.Masriin ijoollee isii MLS garee kilabii kubbaa miilaa Amerikaa keessa taphattuuf lamaan Oomar Gaberii fi Amro Tarek.
Biraazil yoo taate ganna 6essoof waancaa kubbaa miilaa addunyaa fudhachuuf deemtii.
Tapha qaraa Raashiyaa fi Sawudi Arebiyaatti baraqi walti jedha.
Afrikaa keessaa biyya shanitti dabre.Naayjeriyaa,Senegaal,Morookoo,Masrii fi Tuniiziyaa.
Gareen Afrikaan tapha jalqabaa biyya tattana waliin taphaatti.
Masriin fi Urgaay
Morkkoon fi Iraan
Kirooshiyaa fi Naayjeeriyaa
Tuniiziyaa fi Ingilaandi
Polaandii fi Senegaal
Akkanuma jechaa haga Adoolessa 15n nu gahanii Nugusa kubbaa miilaa ka baranaa beenna.
Biyya 32 dorgommii FIFA 2018 dabaran garee A,B,C,D,E qoodanii taphachiisan.
Gama kaaniin ammoo DC united, kilabiin kubbaa miilaa Waashington DC taphataa kilabii Everton, Wayne Rooney bitachuuf jala maruutti jirti.
Akka Washinton Post jedhetti nama kana $miliyoona 16.2 bitatan.Nama kana kontoraata ganna lamaa haga 2020 bitatan.
Rooniin kun nama EPL Keessaa guddoo beekan. Isaa ganna 16 bitatan gaafasuma goolii galche. Namii ganna suniti goolii galche kilabii sun keessa hinjiru.
Akka amma jiru kanatti Rooniin Everton keessaa bahuu fi dhibaachuuf carraan hrka 50.