text:
Boordiin Filannoo dirqama seeraan isaaf kenname osoo hin bahatiin dhiibbaa hoji-raawwachiistotni boordichaa hojjetaa jiran dura ni dhaabbanna.
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Amajji 5/2021
Boordiin Filannoo Biyyoolessa Itiyoophiyaa dirqama seeraan isaaf kenname dagachuun shira hojjettootni boordichaa jaarmiyaa saba Oromoo guddaa ABO irratti godhan ni mormina.
Addi Bilisummaa Oromoo jaarmiyaa uummata Oromoo isa guddaa fi kabajamaa tahuu ummata Oromoo miti diinni ummata Oromoo ni beeka.
Addi Bilusummaa Oromoo jaarmiyaa uummata Oromoof dhaabbatee ummatni Oromoos ABOf lubbuu qaalii itti kaffalee ammas kaffalaa qabsoo isaa dhaaba isaa ABO jalatti ijaaramee kaayyoo, seeraa fi Heera ABOn taliigamee qabsoo isaa gaggeeffataa jira.
Addi Bilisummaa Oromoo dhibdee keessoo isaatti uumamus tahe rakkoo isa mudatu hunda danbii ittiin bulmaataa waan qabuuf karaa sana furataa as gahe; ammas ni furata jennee amanna.
Jaarmiyaalee Qabsoo Bilisummaaf gaggeessan keessattis haa tahu jaarmiyaalee kamuu keessatti dhabdeen ni uumama. Dhibdee kana immoo danbii ittiin bulmaata isaaniin ni furatu. Adda Bilisummaa Oromoo keessattis yeroo adda addaatti namoota dantaa fi fedhii dhuunfaa isaaniif dursa kennanii kaayyoo fi akeeka jaallan qabsoo keessatti kufanii fi kufaa jiraniin dhaaba dhiigaa fi lafee qabsaa’otaan ijaarame yeroo diiguuf carraaqan murannoo qabsaa’ota keenyaa fi cichoomina dhaloota qubeen burjaajjii fi gufuulee kamuu dhaabni keenya keessa darbaa as gahe. Ammas wareegama kaffalamu hunda dhaloonni kaffalee dhaaba jaallan isaanii itti wareegamanii as gahe dabarsee harka gantootaa fi ayyaanlaallattootaatti hin kennu.
Yeroo ammaa kana hoggantootni dhaaba keenya ABO, qondaaltotni, miseensotniifi deeggartootni dhaabichaa warri sabaaf malee dantaaf hin jiraanne haqa dhabanii dabaan, shira xaxxootaa fi ayyaanlaallattootaan hidhaatti dabartamanii dararamaa jiraniitti, yeroo itti waajjirri Adda Bilisummaa Oromoo muummeen Gullalleetti argamu dabalatee kanneen godinaalee fi aanotaa waraana PPn saamamee cufamee jirutti hojii raawwachiistonni boordii filannoo dirqama seerri kenneefiin alatti ergamtuu murna tokkoo tahuun waan isarraa eegamu haqachuun akeekaa fi kaayyoo boordichaa dagachuun Yeroo dubbii himtuun boordichaa Aadde Sooliyaanaa Shimallis daba dhaaba ABO irratti murna shira xaxxootaa waliin ijaaramuun hojjechaa jiran boordichi akka seeraa fi heera qabuun isaan gaafatuu fi gaafatamummaa ishees seeraafi heera boordiin qabuun akka bahatan ni akeekna.
Aadde Sooliyaanaa Shimallis waan isaan hin ilaallannee fi dirqama boordichi bahuun irra jiraatuun ala waan gochaa jiraniif yoo of hin qusanne gaaga’ama mul’achuu dandahu karaa kanaaf itti gaafatamoon isaan tahuu gamanumaan hubachiisna.
Aadde Sooliyaanaa Shimallisiif kan dhaamuu barbaannus waan seerri fi heerri boordichaa jedhuun riqicha godhatanii waajjiraaleen ABO maaliif akka cufaman akka gaafatanii qulqulleessan, hoggantootni dhaabichaa fi qondaaltotni akkasumas miseensotni ABO ajaja mana murtii malee qabamanii hidhamaa jiran kanneen manni murtii gadi lakkise poolisiin hidhee jiru ilaalchisuun osoo sababa isaa xalayaa ABOn boordichaaf galche ilaalanii irraa dubbattan gaariidha kan jedhu dhaamuuf feena.
Addi Bilisummaa Oromoo hundeeffama isaa irraa kaasee rakkoo keessoo isaatti uumamu heeraa fi seera qabuun kan xumurataa as gahee fi ammas xumurachuu dandahu dha malee qaama sadaffaa Boordii Filannoo Biyyoolessaa yeroo itti gaafate hin turre; ammas hin jiraatu.
ABOn Boordii Filannoo kan inni beeksisaa jiru “warra danbii ittiin bulmaata dhaabichaa cabsan kanneen seeraa fi heera dhaabichaa hin kabajne irratti tarkaanfii fudhadhee waan jiruuf dirqama ammaan dura maqaa dhaaba keenya ABOn irra jiru ammaan booda irraa kaasnee bakka isaanii namoota biraa buusnee jirra, kana nuuf hubadhaa” kan jedhu malee wal dhibdee nu gidduutti uumameef jaarsummaa hin waammanne ykn nuuf taa’aa akka hin jenne ummatni keenya kamuu hubachuu qaba.
Dhaaba keenya ABO keessatti yeroo rakkoon uumamu qaamni rakkoo kana furu ykn qoratee sabaaf dhiyyeessu Koreen Naamusaa fi To’annoo (KNT) ni jira. Koreen Naamusaaf To’annoo rakkoo amma dhaabicha keessatti uumame jedhamuuf illee qorannoo gadi fagoo gaggeessuun namoota rakkoo kana uuman jedhamanii fi dhaabicha gidduutti waan uumame erga qoratee furmaata maayii fudhachuun ni yaadatama.
Sababaa KNT murtii sirnaa qoratee ummataaf ifa godheefis namootuma shira xaxaniifi fedhii dhuunfaa fi dantaa yeroof jiraatanii walitti qabaan KNT Obbo Alamaayyoo Diroo mana hidhaatti darbatamuun hanga har’aa mana murtiitti osoo hin dhiyyaatiin mana hidhaa magaalaa Buraayyuutti dararamaa jira.
Dhaaba uummataa wareegama qaaliin itti kaffalamee as gahe warri diiguuf carraaqan hoggantoota ABO, qondaaltotaa fi miseensota gameeyyii guyyuu adamsanii hiisisuun mana hidhaatti akka dararaman gochaa jiran kanatti akka dhaabni keenya ABO diigamee harka shiraatti kufuuf yeroo isaan hojjetan cichoomina hoggantoota, miseensota akkasusma jaallattoota Qabsoo Bilisummaa Oromoon addatti immoo hordoffii fi qaruuxummaa Qeerroo Bilisummaa Oromoon galma hanqateera. Ammas wareegama kamuu kaffalee Qeerroon dhaaba dhiigaa fi lafee jaallaniin ijaaramee as gahe tikfatuu qofaan osoo hin taane Bilisummaan akka jiraatuuf ammas of kennee hojjechuu irratti argama.
Ibsa tibbana Aadde Sooliyaanaa Shimallis VOA irratti dubbatan dhaabni keenyi ABOn Amajji 4/2021 ibsa baaseen deebii gahaa kenneera jennee amanna. Uummatni Oromoo addatti immoo Miseensotni fi deeggartootni ABO biyya keessaa fi alaa jirtan fi Qeerroon Bilisummaa Oromoo murtii ABOn dabarse murtii keenya jechuun fudhattanii irratti hojjechaa waan jirtaniif galata qabdu jenna.
Ammas taanaan dhaabni keenyi ABOn danbii ittiin bulmaataa qaba waan taheef rakkoo keessoo isaa keessatti uumamu karuma KNT-ABO furataa as gahe, ammas murtee KNT ABO dabarse murtee keenya jettanii Miseensotni fi deeggartootni ABO bakkayyuu jiraattan hojiirra oolchaa akkuma jirtan ammas shira namootni muraasni fedhii dhuunfaa fi dantaa yeroof jedhanii pptti hirkachuun gama boordii filannoon dhiibbaaa gochuuf carraaqaa jiran argaa jirra waan taheef kana hoggantootni keenya illee akkuma ammaan duraa kaayyoo, seeraa fi heera ABOf abboomamtanii akka dura dhaabbattanii fi danbii dhaabni keenya ABOn qabuun akka furamu gadi jabeessinee dhaammanna.
Boordiin filannoo jaarmiyaa siyaasaa kamiifuu hoggana filuu, jijjiiruufi bakka buusuu hin danda’u. Yoo kan akkas gochuu yaalu ta’e walabummaa jaarmiyaalee siyaasaa mulquu waan ta’uuf seera boordii filannoofi kan biyyaa cabsuu ta’a.
Bakka nageenyi amansiisaan hin jirretti, bakka uummanni nagaan ba’ee galuu hin dandeenyetti, bakka jaarmiyaaleen siyaasaa sochii taasisuu hin dandeenyetti, bakka hogganoonni jaarmiyaalee siyaasaa mana hidhaa jiranittiifi miseensonni adamfamanii ajjeefamaa jiranitti murtii filannoo geggeessuurra ga’uuniyyu boordiin filannoo aantummaa sabootaa akka hin qabne agarsiisa. Filannoo dura danqaalee filannoo mudatan furuutu barbaachisaadha.
Maayii irratti Miseensotni ABO, qondaaltotni, deeggartootni ABO fi jaallattootni dhaaba keenya ABO biyya keessaa fi biyya alaa jirtan akkuma ammaan duraa shiraa fi dabaan warra haqa qabu haqaaqanii dhaaba keenya ABO irratti shira xaxaa jiran waliin kanneen hojjetan Boordii Filannoo dahoo godhachuun kan akka Aadde Sooliyaanaa Shimallis ifatti akka keessaa harka fidhataniifi itti gaafatamummaa isaanii ala daboo shiraa keessaa akka ba’an gaafanna.
Shira dhaaba keenya irratti dhufu kamuu wareegama kaffalamu kaffallee daandii haqaarra ni jiraachisna
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Finfinnee,Oromiyaa
Amajji 5/2021


c: text/html

text:
Nama addunyaa ka wal horuma horee lafa guutee ganna 36n duubatti biliyoona sagal tahuuf deemu,qallabuuf teknooloojii qonnaa dansaa qabaachuu wayyaa jedha.
Roobii dabartellee ogeeyyota qonnaa hedduu NEWSEUM,DC jirtutti marii yaamee mala gati midhaanii diqqeesanii,midhaan addunyaan haga guddaan oobrattu; baadallaa,boqqoolloo jechuu,qamadii fi ruuzii akkamiin akka teknooloojii qonnaatiin oobrachuu irraa bu’aa guddaatti argama jedha.
Marii tana Baankii addunyaa,dhaabbilee mootummaa hin tahin,warra seera qonnna addunyaa qoratu,Tokkummaa Mootummootaa,miistitii haajaa alaatii fi hedduutti itti dhufe.
Mala teknooloojii qonnaa 11n Institiyuutiin IFPRI qoratte akka dansaan ittiin hojjannaan midhaan qaban harka 67n namaa dabala jette;Crop protection ykn eegumsa midhaaniiti.Tana jechuun bineessa akka raammoo,bombii fi aramaa hamtuu jabeessanii midhaan irraa dhowwuu.
Falii lammeessoo Drip Irrigation jedhan;kun ammoo akka bisaan midhaanitti baafatnai hin qancarsine irraa dhowwuu.
Malii itti aanu sanyii bona dandamattu qabaachuu.Midhaan akkanaa qabaachuun akka midhaan bokkaa diqqaallee guddatanii afaan nama gahan tolcha.Falii kun biyya Jiddu Gala Bahaa,Latin Amerikaa fi Caribbeaniifi gammoojjii Afrikaatii tola.
Keessumattu biyyitii baadallaa(boqqoolloo) qabaachuu addunyaatti tokkeessoo taate USA fi Chaayinaa akkanatti hojjannaan midhaan akkanaan deemnaan midhaan argattu irratti harka 13 dabalatti.
Tana irratti qamadii ykn dargaayyee oowwa dandamataa qabaannaan midhan kun waan silaa argatan irratti harka 17 dabalmaaf.
Malii teknooloojiin qonnaa Insitituutii tun jettu kaan, midhaan oowwa dandamataa qabaachuu,facaafachuu.Midhaan fkn lafa oowwaa keesalleetti bahuu dandahaa.Malii qonnaa kun ammo North Amerikaa,Amerikaa Kaabaa ta USA,Kanadaati fi Asia gama Kibbaatii haga guddaan tola.
Biyyee gabbattuu qabaachuulleen ammoo qabaachuulleen mala jedhan keesaa tokko.Wannii biyyee gabbisaa xaahoo qilleensa naannootii taatu fi humna jara facaafatuulleen walii taatu fa.
Baala miidhanii,balkii midhaanii,cidii fi kosiilleen xaahoo tahan.Malii itti aanu akka laftii qilleensa Nitrogen jedhan barattu tolchuu ykn xaahoo lafaan walii taatu qabaachisuu fa.
No-Till,kunilleen mala dhaabii kun rakko nama baasa jedhe keessaa tokko.Malii kun mala akka bisaan biyya keessaa hin banne tolcha.
Akka biyyeen bisaan qabachu dandeettttu tolcha.Midhaan marsaa marsaan facaasuulleen tanuma keessa.Malii akkanaa kun jallisiillee dabalee haga guddaan biyya gammoojji Sahaaraatii gaditi faaydaa guddaa qaba.
Sanyii filatamtuu,horii sanyii qoortii qabaachuulleen rakko nama baasa.Falii dhbiin ammoo ka ingiliffaan Precision Agriculture jedhan.Malii kun mala karaa saayinssiitiin midhaan qorannoo facaasan.
Malii 11essoon ammoo lafa ciisa bisaanii qabdutti ykn ammoo lafa oobruu toltutti midhaan faacasuu.Lafti hagii tokko adaala, hagi tokoo biyyee boora,hagii tokko khootichaa,hagii tokko biyyee diimtuu. Tana keesaa tamti bisaan qabatee bisaan baasaa jedhanii maasaa jaarrachuu.
Malii amma jenne kun hagii tokkoo ka biyya guddattee hojjatullee saayinsii fi teknooloojiin baranaa,beekumsii qonnaa dansaan,sanyii filatamuu fi sanyii horii qoortii qabaannaan malii qonnaa kun fuluma cufatti hojjata.
Falii teknooloojii qonnaa kun akka gabaasa IFPRI baadallaa ykn boqoolloo irraa bu’aa harka 67 argachiisa.Bu’aa qamadiitii fi ruuziillee harka 20 dabala.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Murtii Konfransii Dubartoota Oromoo Idil Addunyaa
Dubartootni Oromoo lafee fi Dugda Qabsoo Bilisummaa Oromoo fi Riqicha qabsoo Bilisummaati.
Konfaransiin dubartoota Oromoo idil addunyaa kan Damee Dubartootaa fi Daa’immaan (DDD) ABOn qaphawe karaa ZOOM Waxabajjii, 22/2021 bifa bareedadhan geggeefamee jira. Walgahii kanarratti dubartoonni Oromiyaa keessaa fi biyyoota addunyaa mara irraa walitti dhufun haala yaroo amma biyyaa Ityophiyaa keessatti deemaa jiru irratti marii bal’aa geggafannee jirra.
Sagantaa kanarratti Hoggannonni ABO gadaa darbee fi hoggannonni hujii adda addaa geggeessa jiran irratti argamun, ibsa gabaabaa haalaa yaoo irratti kennani jiru. Addatti qooda shamarraan Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti gaafaa qabsoon hidhannoo jalqabdu irraa kaasee hangaa har’atti dubartoota kaasun qabsoo hadhawaa diina walin godha waregamaani fi jiran kaasun mirgoota cululuqaa isaan kenna turan walgahichaaf ibsaani jiru. Waluma galatti qabsoo Oromoo asiin gahu keessatti qooda dubartootni karaa siyaasaa, diinagdee, waranaa, hawasummaa, Qeerroo fi jaarmayaa keessatti if qusannoo fi gantummaa male wareega kafala turan fi jiran dinqisifachuun, gara fuula duuratti waaroo gabrummaa ummataa keenya irraa kaafne nagayaa fi tasgabbii Oromiyaa keessatti fiduuf kana caalaa dubartootni ijarmuun murteessaa tahu erani jiru. Continue reading →
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...
Lammiilee Oromiyaaf filannoon dura nagaa fi tasgabbiin akka jiraatuuf MCBNO hundeeffamee wabiin nageenyaa Jiraachutu dursa.
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
N
ageenyi waaraan Lammiilee Oromiyaaf akka jiraatu darbees Impaayera biyyittiif akka dhugoomu yoo barbaadame MCBNO kan Lammiileen Oromiyaa keessatti qooda fudhatan ijaaramuutu kara filannoo Biyyoolessaatti nu geessa malee haala ammaan tana biyya keenya keessatti tahaa jiruun filannoo gaggeeffamu akka fudhatama hin qabaanne Lammiilee Oromiyaa irra darbee biyyootni Addunyaa Amerikaa fi Gamtaa Awurooppaa dabalatee akka filannoon Itiyoophiyaa keessatti gaggeeffamu ulaagaa filannoo hin guutne himuun beekamtii dhowwatanii jiru.
Haaluma kanaan, dhimma filannoo ilaalchisee MM Itiyoophiyaa Dr Abiyyii Ahimed walgahii dhoksaa kaabinoota fi humnoota amanamoo tikaa walitti qabuun “Filannoon milkaa’aa hin tahu, kana barree of qopheessuu qabna.” jechuun dubbatee jira.
Dhimma Dr Abiyyiin “”of qopheessuu qabna” jedhee dubbates biyya amma afaan qawween goolamaa jirtu nagaa fi tasgabbii dhabdee ammas haaluma kanaan dura dhaabbatanii lammiilee nagaa ajjeesuu, hidhuu fi dhabamsiisuun haala ammaan tana Oromiyaa keessatti Lammiilee Oromiyaa irratti adeemsifamaa jiruun olitti jabaatee itti fufuu qaba akka jedhan akeekuu isaaniis Qaruuxeen Qeerroo Bilisummaa Oromoo hordoffii godheen ajjeechaa fi hidhaan lammiilee nagaa irratti itti fufinsaan akka adeemamuuf jiru bira gahee jira.
Dhimma yeroo adda addaatti Addi Bilisummaa Oromoo “MCBNO ijaaramuu qaba” jedhee fi Kongireesiin Federaalawaa Oromoo (KFO) “filannoo dura mariin biyyaalessaa kan jaarmiyaalee fi dhaabbilee siyaasaa dabalatee qaamota hawaasaa hunda hirmaachise gaggeeffamuu qaba” jedhan irrattis yeroo adda addaatti dhiibbaa godhanis hanga ammaatti milkaayuu baatus yeroo ammaa kana biyyoota Addunyaa dabalatee qaamoleen hawaasaa hundi dhimma hundeeffamuu MCBNO ABOn labsetti walii galaa dhufanii jiru.
Continue reading →
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...
Lammiileen Oromiyaa Mootummaa Cee’umsaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaa ijaarratanii nagaa fi Tasgabbiin ni jiraatu.
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Akkuma hunduu quba qabu adeemsi siyaasa impaayera Itoophiyaa abdiin gara nagaafi dimokiraasiitti deemuuf qabu gufatee sirna abbaa irree itti fufsiisuuf qaama aangoo siyaasaa biyyattii harkaa qabuun murteeffame. Abdiin saboota, sablammootaafi uummatoota biyyattii Itoophiyaa keessatti nagaan bu’ee gara filmaata haqaafi dimokiraatawaatti deemuudhaan lammiileen biyyattii qaama bakka isaan bu’u, kan itti amanan filachuuf hawwaafi of qopheessaa turaniiru. Qaamni humnaan aangoosaa itti fufsiifatee saboota biyyattii gabroomsee bulchuu barbaadu garuu filmaata haqaarraa baqatee sochii humnoota siyaasa biyyattiifi dirree siyaasaa dhiphisuu bira darbee guutummaatti cufe.
Sochiin siyaasaa cufachuufi biyyattiin gara badinsaatti deemuu kan hubate Addi Bilisummaa Oromoo Fulbaana 13/2020 wixinee Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaa qopheessee Addunyaaf beeksise. Bu’uuruma kanaan KFO’nis yaaduma Adda Bilisummaa Oromoo (Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaa) kan deeggaru waliigalteen biyyoolessaa biyya kanaaf akka barbaachisu ibse.
Qeerroon Bilisummaa Oromoos ibsa Fulbaana 27/2020 baaseen labsii Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Oromiyaa ABOn labse tumsuu akka qabu sababaan deeggaree ifa gochuun ni yaadatama. Ibsa isaa kana keessatti haalli nageenya Oromiyaa keessaa baay’ee yaaddessaa ta’uurraa kan ka’e Lammiileen Oromiyaa nagaan jiraachuudhaaf humni uummata nagaa dhorku harkasaa uummatarraa fudhatee mootummaan ce’umsaa akka ijaaramuu qabu hubachiiseera. Kana malees, daangaan Oromiyaa kallattii adda addaan weerarri itti aggaamamee waan jiruuf, kun ammoo caalmaatti nageenya lammiilee Oromiyaa waan gaaga’uuf, rakkoon hammaataan kana caalu akka hin dhufneef Mootummaan Ce’umsaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaa ijaaramuu akka qabu itti amanuudhaan ejjennoo isaa ibsatee yaada kana milkeessuufis kan hojjetu ta’uu ibseera.
Addi Bilisummaa Oromoo Onkoloolessa 8/2021 Koree Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaa hundeessuudhaan hojii erga eegalsiisee as Qeerroon Bilisummaa Oromoos baatilee 8 darbaniif hojii idileesaa godhatee hojjetaa tureera. Hojii baatiiwwan darban kanneenii keessatti Lammiileen Oromiyaa Mootummaa Cee’umsaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaa ijaarratanii nageenyi isaanii mirkanaa’ee gara filmaata haqaatti deemuu akka qaban guutuu guutummaatti hubachiisuun danda’ameera. Adeemsa hojii kana keessatti wareegamni ulfaataan kaffalamus, milkaa’inni guddaan argamee ijaarsi mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaa sadarkaa xumuraarra ga’ee jira.
Koreen dhimma kana milkeessuuf utubame hojii bal’aa biyya alaafi keessatti hojjeteen sadarkaa goolabaarra geessiseera. Ammas ijaarsa Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaa kana xumuruudhaaf tumsi Lammiilee Oromiyaa barbaachisaafi olaanaa ta’uu Qeerroon Bilisummaa Oromoo ni hubata.
Continue reading →
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...
Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa haala Hayyu Dureen ABO itti jiran ilaaluuf
dhorkaman.[SQ Caamsaa 5/2021]Caamsaa 3/2021 halkan walakkaa qaamonni nageenyaa PP mooraa mana jireenyaa Hayyu Duree ABO Jaal Daawud Ibsaa seeraan ala cabsanii erga seenanii haga ammaatti mooraa marsanii kaan mooraa keessa jiru. Qabeenyi saamamee namoonni mooraa sana jiraatanis reebamaniiru. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa gara mana jireenyaa Hayyu Duree deemuudhaan haala Jaal Daawud Ibsaa itti jiran hubachuu deemanii isaanis waraana PP balbalarra jiraniin dhorkamani. Mooraa mana jireenyaa Hayyu Duree haga ammaatti eenyuyyu seenuu hin dandeenye. Haalli isaan keessa jiran kan ibsu odeessi argame hin jiru.
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...


text:
Kongireesisin Amerikaa ka baranaa waan durii hin qamne hedduu barana qabaate.Afrikaalleen ijoollee hedduu kongireesii Amerikaa kabaranaa keessaa qabdi.
Fakkeennaa Iihan Omar,Minisootaa paartii Demokiraatii filatan dhalootaan nama Somaaleeti. Ganna 23n dura kaambii baqaa Keenyaatii isii fi abbaan isii Waashingtiton DC gahan.
Durii baqaaf Washingiton DC dhuftee amma ammoo warra Amerikaa bulchu keessaa nama tokko taatee Waashington DC sunitti deebite.
Ilmee dubraa ta hijaaba mataatti hidhatte kongireesisi Amerikaa keessaatii filatame ta qraati.
Joe Nigusee Amerikaatti dhalatullee nama Eertiraati.Maatiin isaa waraana Eertiraa dheetee Amerikaatiin baqtee baqatee innii ammoo nama Amerikaa bulchu tahe.
Rashiilaa Taliib, dubartii Paalistiin ta Kongireesii Amerikaatii filamte ta qaraati.
Sharice Davids godina Kensas fi Deb Haaland godina New Meksikootii,warra abbootii lafaati,Native Americans yoo jalqabaaf Kongireesii Amerikaati filataman.
Alexandria Ocasio-Cortez,dubartii ganna 29ti. Namii ganna kanaan Kongireesii Amerikaatii filatame ka jalqabaa isii. Warrii kongireesii Amerikaa filatame hedduun kahimaa fi harkii guddaalleen nama uwwwaati ykn dubartii.
Mana marii US Demokiraaitti paartii Rippabilikaan irraa fudhate. Itti gaafatamuu Mana Marii Amerikaa, Nancy Pelositi.
Manii marii Amerikaa nama 435 godina Amerikaa 50 filatan.Manii Marii Amerikaa harka Demokiraaitti deebihuun ammoo pirzidaantii Amerika aka ammaatiif yaaddoo.Namuu itti gaafatama qabuun dubbii wal irra qaba.Senetiin Amerikaa nama 100 qaba.
Waan irratti wal falmuutti jiranii fi wannii mootummaa Amerikaa haga tokkoon cufsiise, horii dallaa daarii Amerikaatii fi Meksikoo jidduutti jaaran.Dallaa kana warra seera malee Ameriakatti baqatu ufi irraa dhowwan.Dallaan sibiilaalleen jaaran kun km kuma hedduu taha.Yaada pirezidaanti Tiraampiti.Dallaa kana doolara biliyoona 5 caalaan jaaran.
"Adoo wannii feete dhuftee doolaraii biliyoona 5.6 Tiraampi dallaan jaaruuf gaafate itti hin kenninu,” jette itti gaafatamtuun mana marii Amerikaa,Nancy Peloosii.
Pelosiin amma itti gaafatamuu taate tun tana waliin marroo lama itti gaaamtauu Mana Marii Amerikaa taate jechuu.
Mana Marii Amerikaa harka Demokiraati jiraa Senetiin ammoo harkuma paarti Rippabilikan jira.Demokiraatii Rippaabilikaan ganna lamaan Tiraampi kanatti kanatti woma wal irratti diduuf yaahan.


text:
WASHINGTON DC—Hidhattonni Al-Shabaab Gamoo
Hidhattonni Al-Shabaab Gamoo daldlaa kan Naayroobii keessaa Westgate jedhamu Fulbaana 21 bara 2013 haleelan. Kunis waggaa lama guutee jira. Humnootiin Keniyaa hidhattota balaa kana geesisan waliin guyyaa sadiif walitti dhukaasan. Namoonni lubbuun hafanis guyyaa sadiif achuuma gamoo daldalaa sana keessa dhokotanii turan.
Bakki daldalaa kun waggaa tokko dura deebi’ee baname. Kanneen lubbuun hafuuf carroman akka jedhantti nama addaan utuu hin baasin hidhatonni kun fixan.
Haleellaa sana booda qorannaan gaggeeffame akka agarsisuutti Iddoon sun qiyyaafannaa jala akka jiru mootummaan balaan kun ituu hin dhaqqabin waggaa tokko dura akeekkachisee ture. Kana malees Humnootiin nageenyaa kan Keniyaa haleellaa kanaaf deebiin kennan kan qindominaan gaggeeffame hin turre, kunis dogoggora jedhee jira.
Erga haleellaa westgate dhaqqabee as Al-Shabaab Keniyaa keessatti haleellaa ka biroo kan gaggeesse yoo ta’u baatii Ebla darbe haleellaa Yunivarsitii Gaariisaa irratti gaggeesseen lubbuu nama 148 galaafate jira. Gamoon daldalaa kun waggaa darbe deebi’ee eega banamee booda garuu eegumsa jabaatu jira.
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
Kaleessa bitooteessa 23, Tigraay magaala Maqaleetti Baajaajonni seerra haaraa bahe mormuudhan hojii dhaban, harras hojitti hin deebine. Serri kun baajaajonni taapeellaa maxanfachuu fi sagantaa dabaree eggatanii hojjachuu gaafaata.
Namoonni hojii kanaan jiraatan akka jedhanin qajeelchamnii amma bahe kun koontiraata dabalatee gara hojjin oo’aan jiru deemanii akka hojii hin funaannanne isaan godha. Galiin akkanatti argatan immo gadi bu’a ta’a jechuudhan himatan.
Magaalichatti itti gaafatamaan Wajjira Ijaarsaa, Karaa fi Geejibaa obboo Mahaarii Gabrahiwoot garu “baajaajonni hojii dhaabuu isaanii odeeffanoon nan geenyee, rakkoo geejibaa sababa kanaan gahees hin jiru, ta’us shofeeronni fi abboonni qabeenyaa baajaajii seeraa fi qajeelfama wajjirri isaani baasu kabajani tajaajila kennutu irraa eegama” jedhan.


text:
Finfinnee,Amajji 2 /2013 (TOI) – Manni maree naannoo Ganbeellaa yaa’ii arifachisaa 5ffaa ar’aa taa’uu eegalera.
Af-yaa’iin mana marichaa abbo Juul Naangal sirna banisa yaa’ichaarratti akka dubatanitti weerara vaayirasii koroonaa sadarkaa naannichaattis ta’ee biyyaatti babal’achaa jiru ittisuuf xiyyeeffannoon kennamuu qaba jedhaniru.
Keessattu hoggantoonnii fi miseensoonni mana marichaa shoora olaanaa bahuu qabu jedhaniru.
Af-yaa’ichi dabalataan akka jedhanitti Filannoo biyyaleessa bara kana geggeffamuu akka karaa dimookiratawaa ta’een raawwatamuuf hunduu gahee isaa bahuu qaba.
Naannichatti dhimma misoomaa fi nageenyaa hojjetamaa jirus cimsaanii itti fufuun barbaachisadhas jedhaniru.
Yaa’ichi guyyaa tokkoof kan turu yoo ta’u turtii isaa kanaanis wixinee baay’inaa bakka bu’oota uummata mana maree sadarkaan jiranii bahee jiru qoratee ni raggasisaa jedhamee eegama.


text:
Guyyaa tokko gondan sadii karaa deeman turan. Isaan waliin hasa’aa turan. Osoo dinni tokko nutti dhufee akkami mo’aana jedhanii yaada turan. Daqiiqa muraasa booda arba tokko argan. Gondaa kunnen yaada isaani irratti kennu jalqaban.
Gondaan tokkoffaan akkas jedhe, Arba kana haa ajjeefnuu, nuti salphaatti ajjjesuu dandeenya jedhe.
Gondaa inni lammaffaan immoo, millaa arba kanaa yaa cabsinuu, yoo millaan hin deemu ta’e nuqaqabuu hin danda’uu jedhe.
Gondaan inni sadaffaan garuu akkas jedhe, “yaa hiriyoota koo arba kanaaf dhiifama godhaaf, inni qofaa isaa jira, nuti immoo sadii dha.”
Yaadni mo’ataan kami?


text:
Naannoo Dollo Adootti kan argamu mooraa baqatootaa Kobee keessatti, lakkofsi ijoollee dhukkuba Gifiraan dhumanii dabalaa kan jiru ta’uu, dhaabni baqattootaa UNHCR beeksisee jira.Guyyaa guyyaatti kan du'an 10 ta'u jedha jaarmayaan kun.
Du’a kana ittisuuf jecha dullii talaalii farra Gifiraa guyyoota Afuriif kennamuu isaa Itiyoophiyaatti dubbi himtuun UNHCR Malesett Mutulii ibsanii jiran.
Mooraalee baqatootaa keessatti dhukkubii du’a hammeessan sadii ta’uu kan ibsan Mutuliin, isaaniis garaa baasaa ykn yaasaa, dhukkuba qaama afuura baafatu isa ol aanaa ykn "upper respiratory track infection" akkasumas hanqiina nyaataa hamaa ta’uu ibsan.
Keeniyaa gama kaabaa keessatti immoo caamaan akka hamaatti kan miidhaman horsisee bulaa Turkaanaa ta’uun ibsameera.
MP3 tuquun guutuummaan dhaggefadhaa
Dhukkubi Gifiraa Hammaataa Jira
Naannoo Dollo Adootti kan argamu mooraa baqatootaa Kobee keessatti, lakkofsi ijoollee dhukkuba Gifiraan dhumanii dabalaa kan jiru ta’uu, dhaabni baqattootaa UNHCR beeksisee jira.Guyyaa guyyaatti kan du'an 10 ta'u jedha jaarmayaan kun.


text:
Waajjirri ABO Godina Jimmaatti baname! Dhiibbaa guddaanis irratti godhame!
[SQ, Gurraandhala 16,2020] Waajjirri adda Bilisummaa Oromoo godina Jimmaa magaalaa Jimmaatti guyyaa har’aa Gurraandhala 16,2020 banamee jira.
Waajjirri guddichi godinichaa kun kanaan dura yeroo garaagaraatti yaalii banamuuf taasisaa ture hundaan milkaa’uu dadhabuun hanga guyyaa har’aatti dhiibbaa qaama mootummaa isa mudataa tureen, takkaa miseensota Waajjirichaa hidhuu fi takkas caccabsuuf doorsisa hamaa hogganoota waajjirichaa irra gahaa ture damdamatee guyyaa har’aa haala onnachiisaan banamuu danda’e.
Baniinsa waajjira ABO kana irratti uummati Oromoo kumootaan lakkaa’aman kan argaman yoo ta’u, hogganootiin olaanoo ABO itti aanaa Hayyu Duree ABO jaal Araarsoo Biqilaa akkasuma miseensotni Shanee Gumii Gumii Sabaa ABO: Jaal Ibsaa Nagawoo fi Jaal Toleeraa Adabaa dabalataan miseentiin gumii sabaa ABO’s bakka sanatti argamanii waajjiricha eebbisiisanii jiru. Dabalataan paartilee siyyaasaa Oromoo keessaa tokko kan ta’an paartiin kongreensii Oromoo (KFO’n) sagantaa kana irraa qooda fudhatanii jiru. Wellistoonni Baandii Gadaa, Akkasuma jaal Suutee Baarentoo miseensa Hawwisoo WBO fi kaanis sagantaa kana irratti argamuun qooda fudhatanii jiran. Miidiyaan Oromoo ONN fi raadiyoo Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo bakka kanatti argameera.
Sagantaan kun eebba maanguddoon erga eegalee booda “Hiree Oromiyaa alagaan akka murteessu hin hayyamnu.” Kan jedhan gaafatamtuu waajjira ABO godina Jimmaa, akkasuma miseensa gumii sabaa ABO jaal Faaxumaa Adam haasaa baniinsaa taasisanii jiru. Itti fufanii uummataaf kan himan jaal Faaxumaan “Hunda caalaa kan nagaa biyya kanaa jaallatuufi hawwu Adda Bilisummaa Oromoodha. Mariifi konkolaachisaan keenya uummata keenyadha. Karaan gara bilisummaatti geessu xurree gootowwan keenya irratti kufan karaa ABOti” kan jedhan dhaamsa uummataa himaniin “Bakka quphanan argannaan, bakka ciisaniif bakka itti diriirfatan abbaatu bal’ifata.” Kan jedhan gaafatamtuun waajjira godina Jimmaa Jaal Faaxumaa Adam MGS ABO akka uummati qabsoodhaan waan kanaan olitti dagaagfatu dhaammatan.
“Amma ifa xiqqoo arganne. Jabaannee qabsoofnaan ifa kana ballifanna, laaffannan ammoo dukkanaan dhuunfatamna” yaada jedhu uummataa kan hiran Itti aanaan HD ABO jaal Araarsoo Biqilaa, uummati Oromoo tokkummaa isaa dagaagfatee qabsoo isaa galmaan akka gahu uummatatti himan. Tokkummaa Oromoo jechuun Bilisoomnus garboomnus walumatti, waliif dirmachuu fi waliin qabsaa’uun murteessaa ta’uu dubbatani jaal Araarsoon “humnoota tokkummaa uummataa diiguuf tattaafatan mormannas” jedhan.
“Nuti federaiziimii kan jaallaannuuf hiree Oromiyaa guutuutti Oromoon akka dhuunfatuu fi Xoophiyaa bulchuu keessattis Oromoon qooda akka qabaatu kan deggarutu federaliziimii waan ta’eefidha. Kanneen hiree kana jibban Federaalizimii balleessuutti jiru. Isa kana hinfudhannus” jedhan jaal Araarsoo Biqilaa Itti Aanaan Hayyu Duree ABO
Dargaggootaaf dhaamsa dhaamaniin “Qeerroo garaaf dantaaf bitamu utuu hintaane qeerroo dhugaaf bitamu nu barbaachisa. Qeerroo dhugaadhaaf bitamu ta’aas” kan jedhan jaal Araarsoo Biqilaati. Dhimma filannoon wal qabatee wayiita yeroon isaa gahe irratti haasofnas jedhan jaal Araaarsoon. “Nuti Oromiyaa nii fottoksina kan jedhu heera keenya irraa hinqabnu. Hiree isaa uummati haa murteeffatu. Waan isaa ta’u uummatni haa murteeffatu jenne. Warreen akka waan ABO’n biyya diiguutti lallaban dubbii ‘Oromiyaa fottooksuufi’ jedhu eessaa akka fidan hinbeeknus” jedhan waltajjii kana irratti Itti aanaan HD ABO jaal Araarsoo Biqilaa
Bakka baniinsa waajjira ABO kanatti kan argaman hoggana ABO olaanaa keessaa tokko MSHG-GS ABO jaal Ibsaa Nagawoo “Fira baayifachuuf malee diina baayisuuf qabsoo hingoonu. Isinis fira baayifachuu irratti hojjedhaa!” Jechuudhaan Oromoo yaaddoo saboota kaanii salphisuuf nageenyaan sabaaf sablammoota cunqurfamoo akka ofitti qabuuf dhaamani, gamnaaf bilchaatoo ta’uu akka qabnus irra deddeebiin dubbatan.
Akkasuma barataa Oromoo ilaalchisees “Barattoonni Oromoo gaafa addi bilisummaa Oromoo mo’e, miilli isaanii Oromiyaa keessaa hinba’u! Kanaafuu barataan keenya uummata keenya nuu dammaksaa” jechuudhaan barataan akka Oromoon ABO waliin hiriiruuf gahee isaa bahachuu akka qabu dhaaman
Dhimmaa paartilee Oromoo irratti kan dubbatan jaal Ibsaan “Barcumni Oromoo 178 paarlamaa keessa jiru akka qaama biraaf hinlaatamneef dhaabbilee Oromoo waliin mariitti jirra. Mariin kun hinxumuramne” Jedhan
“Gufuu nu mudataa jiru ilaalchisee, akkamiin bira dabarra kan jedhuuf Oromoon sammuudhaan cimee socho’uu qaba. Waldorgommii diina waliin goona; malee walitti deebinee wal qoccoluun hinfeesisu” kan jedhanis jaal Ibsaa Nagawooti.
Aangoon kan uummataa ta’uu kan mirkaneessu yaadni Jaal Ibsaa Nagawoo “Uummatni Oromoo aangoon isaa quba isaa irra jiraachuu beekuu qaba. Oromoon humnoomuu qaba. Uummata keenya waan humneessuu danda’u irrattis nii hojjenna!” Jedhan. “Mootummaan uummata keenya irratti gufuu ta’uu hinqabu. Gufuu ta’a taanaan of irratti gufuu ta’uu isaa beekuu qaba.” Kan jedhan miseensi shanee gumii gumii sabaa ABO jaal Ibsaa Nagawoo Dhumarratti “Oromiyaan haa jiraattu, Oromiyaan nii jiraatti! Tokkummaan Oromoo nii jabaatas” jedhanii jiranu.
Haasaa isaanii keessatti kan yaadatan keessaa goota Jimmaan biqilchee qabsoo Bilisummaa irratti wareegame Suuraa Maahhammad Xaayib maatiin gooticha kanaa jaal Ibsaa Nagawoo laatanii jiran. Maatiin kun suuraa kana kan kennaniif kaayyoof akeeka Maahhammad Xayib irratti kufe galmaan nuu gahaa kan jedhu akka ta’e waltajjii bal’aa kana irratti ibsatan. “Mohaammad hinduune jira” dhaadannoo jedhus maatiin kun lallabatan.
KFO’n dubbii isaan har’a baniinsa waajjira ABO godina Jimmaa ilaalchisuun “Dhabbileen Oromoo waan waliin dhabne malee waan irratti wal dhabne hinqabnu. Dhaabni Oromoo ABO’n hangafa dhaabbilee siyyaasaa Oromooti” kan jedhan hogganooti KFO bakkichatti argaman; “Aarsaa gurguddaa kaffallee as geenye.” Jechuun “Waajjirri ABO banamuu isaaf gammachuu guddaa qabna. Baga gammaddan baga gammadne” jedhanii gammachuu qabaniif himan. Jabeessan hoggannoonni KFO kun yaada bu’uuraa isaan dubbatan, “waajjirri kun kan waloo keenyaati mana keenya waan ta’eef baga gammadne jenna malee baga gammaddan hinjennus” jedhan.
Caasaan ABO Godina Jimmaa ona Limmuu Kossaa Jaal Faaxee hoggantuu waajjira ABO godichaaf suuraa gootiitti Aster Gannoo laatanii jiran. Asteer Gannoo shamarran warraaqsa afaan Oromoo dagaagsuu keessatti qooda bahataanii darban keessaa tokko.
Akkasuma suuraa Daraaree Kumarraa barattuu kutaa 12ffaa Godina Jimmaa ona Saqqaa Coqorsaatti Fincila Diddaa Garbummaa irratti wareegamtee! Kennaa waajjira ABO godina Jimmaa ta’uudhaan jaal Faaxeetti laatameera.
Dabalataan kennaan hogganoota olaanoo dhaaba keenyaa itti aanaa HD ABO jaal Araarsoo Biqilaa, MSHG-GS ABO jaal Toleeraa Adabaa, MSHG-GS ABO jaal Ibsaa Nagawoo fi miidiyaa uummataa ONN’f bullukkoon kennamee jira.
Baniinsa waajjira kanaa irratti rakkooleen baay’inaan mudatan akkuma godinicha keessatti caasaa ABO irra dhiibbaan gahaa ture kan hindhaabbanne, barattoota Yuunibarsiitii Jimmaa sagantaa kana akka hinirmaanneef caasaan mootummaaf bulchiinsi Yuunibarsiitii Jimmaa walii galee barataatti balbala cufanii akka gadi hinbaane dhorkaniiru. Kana malees onoota magaalaa Jimmaa jala jiran keessaa uummati imala taasisee waraana mootummaan dhorkamee of irra deebi’uus sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo odeeffateera.
Gabaasi kan Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromooti.


text:
FRONT FOR INDEPENDENCE OF OROMIA (FIO)
KALLACHA WOLABUMMAA OROMIYA FRONT FOR INDEPENDENCE OF OROMIA
LakK: kwo – 052B-2016 REF.NO : oif-052B-2016
Guyyaa : Hag. 23, 2016 Date : Aug. 23, 2016
Dhimma Jaarmayaa irratti:
Koreen Jidduu Kallacha Walabummaa Oromiyaa (KWO) walgahii Hagayya 21, 2016 godhate
milkiin xumuratee jira. Gabaasa Koree Huji Raawwachiiftuutiin dhiyaate erga caqaseen booda,
haala yerootii fi dalagaawwan fuula duraa irratti, marii fi xiinxala baldhaa taasiseera. Walgahii
kana wanti adda isa godhe, yeroo ummanni Oromoo gaafii dimokraasii, haqaa, mirga siyaasaa fi
mirga abbaa biyyummaa finiinsuun, gulantaa murteessaa irra geessetti ta’uu isaati. Qaamni
hoggana KWO kun, xumura walgeettii kanaa irratti, ejjannoolee armaan gadii dabarfatuun
walgeettii isaa injifannoon fixatee jira.
Mormii/Fincila Ummata Oromoo laalchisee:
Kallachi Walabummaa Oromiyaa (KWO) gocha diinummaa humni bicuun Woyyaanee TPLF,
tan impaayera Toophiyaa bulchaa jirtu, ummata Oromoo irratti yeroo ammaa kana raawwachaa
jirtu hadheeffatee balaaleffata, humna qabu maraanis afoo dhaabbata.Ummanni Oromootii fi
saboonni cunqurfamoon impaayera kana keessa jiraatan eenyummaa fi mirgaa isaanii erga
gaaffachuu jalqabnii kunoo ar’a woggoota 25 lakkaawwateera. Warraaqsi diddaa gabrummaa
ummanni Oromoo baatiilee saglan dabran keessaa uduu addaan hinkutin ofaa jiru, murannoon
mirga abbaa biyyummaa (walabummaa) goonfachuu kan yeroo kammiyyuu caalatti sadarkaa ol-
aanaa irra gayuu isaa mirkaneessa.
Akka heera addunyaatti (UN), Oromoon miga Hawaasumaa fi Siyaasaa gutuu – guututti qaba.
Sirni gita bittuu Tigree (TPLF), heera UN kana jalatti akka bultuu fi kabajjitu fakkeessuudhaaf
heera mootummaa Tophiyaa keessatti mirkaneessiteerti. Heera UN kana irratti hundaayuuudhaan
ummanni Oromoo daanga tokko malee mirga HIREE ISAA UFIIN MURTEEFFACHUU
HANGA FOTTOQIINSAATTI qaba.
KWOn ijjannaa Ummanni Oromoo mirga bilisummaatii fi walabummaa biyya isaa, akkasumas
mirga mootummaa birmaduu mataa isaa ijaaratee gammachuun akkuma lammiiwwan addunyaa
biroo keesa jiraatu qaba jedhu hordofa.
Mootummaan TPLF ummata Oromoo dhiiga jigsutti mootummoota asiin dura impaayera
Toophiyaa bulchaa turaniin kan wol-gituu miti. Gochi gara-jabeennaa isaan ummata Oromoo
Wajira.kwo@gmail.com
irratti raawwataa jiran, kan amaloota sanyii duguuggaattiin beekaman hunda guutudha. Duulli
xuruuriinsa sanyii kun bara dheeraaf irratti raawwatamus Oromoon otuu hin jilbiiffatin, alagaan
bitamuu fi qabeenya saamamuu, lafa abbaa isaa dhaalamuu, biyya ufii irratti alagoomee
salphachuu jalaa ba’uf sodaa tokko malee, harka qullaa, finqilee kallattii maraan ka’ee jira.
Tarkaanfiin goottumaa dargaggoonni Oromoo ji’oota saglan dabran kana keeysa diinaa fi firattis
agarsiisan kuni, bilisummaan Saba Oromootii fi walabummaan Oromiyaa fagoo akka nurraa hin
jirre ifatti raggaasisee jira. Dhugaan kun dhiiga dargaggota Oromootiin mallataa’ee , lafee
isaniitiin ijaarameera: Kaayoon KWO wareegama kana firii itti godhuun sirna koloneeffataa
Toophiyaa diigee Ripublika Gadaa Oromiyaa tan ilmi namaa hundi nagayaan keessa jiraatu
deebisee ijaaruudha.
Gamtoominna ADO (ODF) fi AG7 (PG7) laalchisee:
Sabni Oromoo diina koloneefataa isa qabate mooyachuu fi Oromiya bilisa taate ijaaruu kan
dandayu duudhaa (ideology) dabaa habashaa irraa adda kan ta’e sabboonummaa Oromoo
jabeessuu fi babal’isuudhani. Haa ta’u garuu , namoonni tokko-tokko faallaa sabbonummaa
Oromoo hojjachuun gahee sabboonummaa Oromoo laamshessu taphachuun halagatti harka
kenachuu , abdii kutannaa fi adunyaa biratti uf fakkeessuuf yoo carraaqan argina.
Ummanni Oromoo otuu diinaaf hin jilbiiffatin koloni habashaa jalaa ba’uf waldhaansoo isaa
cimsee itti fufus , namootiin kun injiffannoolee waldhaansoo wareegama ol’aanaa gafateen
argaman kanneen doomsuuf tattaaffii yeroo godhan mul’atu. Namoonni kun kaayoo saba
Oromoo kana galii isaa, bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa hanqisuuf yoo qaamota
halagaa addaa waliin hariiroo tolfatan argina. Ammaan dura jaarraa 20faa keessaatti TPLF tti
heeruman; ar’a ammoo barii jaarraa 21ffaa keessatti worroota jibbansa Oromoo qabanii fi
olaantummaa Saba Amharaa deebisuuf qabsaawan kan akka Patriotic Ginbot -7 (PG7) waliin
harriiroo uumachuun isaanii waan nama qaanesuudha.
Haaluma kanaan dhaabni Adda Dimokraatawaa Oromoo kan Obboo Leencoo Lataatiin
hoogganamu wal-hubannaa dhiheenya kana dhaabotii Oromoo afur waliin irra gayame irra
ijjachuudhaan dhaaba halagaa ka mirga hiree murteefannaa sabootaatti hin amanne, ka sirna
federaalaa kan sabummaa irratti hundaaye hin fudhanne, kan Toophiyaa dullattii deebisee
ijaaruuf qabsaayu waliin tumsa tolfatee jira. ADOn rakkoon saboota cunqurfamoo sirna kolonii
habashootaa jalatti kufanii kan hiikamuu dandayu sirna koloneeffataa diiguu qofaan akka taye
dagachuun yookaan beekaa fudhachuu diduudhaan dogoggora seenaa kana raawwachuun isaa
hedduu nu gaddisiisee jira. Haata’u malee, bilisummaa fi walabummaan Saba Oromoo fi Saboota
cunqurfamoo sirna kolonii habashootaa jalatti jaarraa tokkoo oliif dararamaa jiran, yeroon itti
mirkanaawu fagoo miti jenna. Wareegamni kafalamaa jiruu fi uf durattis kafalamuuf taa’u
ulfaataa ta’ullee Sabni keenya murannoo fi tokkummaadhan qabsoo isaa yoo itti fufe injifannoon
kan Saba keenya akka ta’u shakkii hin qabnu.
Qabsoo bilisummaa fi walabummaa Saba kamiituu keessatti diina alaa dhufee nama qabatu
caalaa ka qabsoo ummataa miidhu lootee galtuu keessaan ergaa/kaayoo diinaa raawwachiisan
akka ta’e seenan ni addeessa. Kanaaf, sabbontonni dhugaa yeroo hunda “Jeedalloo kaldhoo
hoolaa” uffattee deemtu damaqinnaan ufirraa eegu fi gochaa isaanii saaxiluu qabu. Akka
Wajira.kwo@gmail.com
Preezidaantiin Ameerikaa duraani, John F. Kennedy yeroo tokko jedhe-”dogoggorri yoo namni
hin sirreesin dogoggora tayee hafa”. Rakkoon akkanaa yeroo hedduu moonaa qabsoo bilisummaa
Oromoo keessatti dedebi’ee kan raawwatame ta’ullee hogganootiin dhaabaatii fi hawaasni
keennallee dogoggora dabre irraa barannee sirreeffachuu hin dandeenye.
Kanaaf, Kallachi Walabummaa Oromiyaa (KWOn) tokkummaa dhaaba ADO/ODF fi Patriotic
Ginbot-7 jidutti ta’e ni balaaleffata; miseensonnii fi deegartonni dhaabichaa tarkaanfii
dogoggoraa hogganni ADO fudhate kana irraa akka gara moonaa Oromootti deebi’u dhiibbaa
barbaachisu akka godhan waamicha dabarsaaf.
Qabsoo Karaa Nagahaa irratti:
Seenaa qabsoo keessatti, yeroon waldhaansoon karaa nagahaa humna jabaa ta’ee firii argamsiise
heddutu jira. Haata’uu malee, yeroo hunda, worraaqsa karaa nagahaa duuba irkoo qabsoo
hidhannoo qindaawatu jira. Akka qabsaawaan bilisummaa biyya Zaambiyaa, kan booddee
preezidaantii biyyattii ta’e, Kenneth Kaunda, jedhetti “ haga gaafa qabsoon teenya karaa nagahaa
irraa gara humnaatti geeddaramtuutti koloneeffattoonni nama kolfaa nagodhatanii turan, eega
irree teenna arganiin booda, sagalee dhugaa tayee ol-baye, jarri duraan natti koflaa turan akka
dubbataa isaanii tayu na worwaachuu eegalan”, Nelson Mandela ANC (Koongresii Biyyoleessa
Afrikaa) keessatti qabsoo hidhannotti faaydamee jira. Martin Luther King, seenaa qabsoo
gurraacha Ameerikaa keessatti kabajaa kan horate, haga Malcolm X magaalaalee Ameerikaa
keessatti qabsoo humnaa eegaledha.
KWOn mormiin ummanni Oromoo gola hundaa kaase abdii bilisummaa Saboota cunqurfamoo
bittaa sirna TPLF jala jiran hundaaf tayee jira jedhee amana. Sirni nama nyaataan Oromoota
1000 ol ta’an ajjeesee, kumaatamaan hidhee, kumaa fi kitilaan lafa isaa irraa buqqisee,
dubartootaa fi daa’immaan osoo hin hafin dararaa irraan gahaa jiraatullee ummanni keenya
gootummaa fi murannoo addunyaan dinqisiifattuun dura dhaabachaa arma gahee jira.
Hoogganoota dhaaba karaa nagahaantiin qabsaawan kan akka Obbo Baqqalaa Garbaa hidhee
dararaa jira. Kun hundi karoora mootummaan TPLF sanyii Oromoo dhabamsiisuu, Saba Oromoo
qabeennaa fi siyaasaa irraa moggeesuun Oromiyaa kolonii jalatti hambisuuf kaayate dha.
Mootummaan kun sirna ilmaan Oromoo, qe’ee isaanii irratti, karaa gubbatti akka ilmoo
bineensaa rasaasan akaayu. Kun hundi tayee Ummanni keenya qabsoo karaa nagayaatiif carraa
guddaa keennee jira, wareegama hagana hin jedhamnes itti baasee jira.
KWOn mootummaa koloneeffataa hiriiraa fi fincila qofaan kuffisuun hin dandayamu jedhee
amana. Mootummaa gabroomfataa finqila ummataa qawween cabsuu murteeffate, harka duwwaa
afoo dhaabachuun sanyii duguuggaatti nama geeysa waan tayeef, ummata Oromoo waliin
tayuudhaan KWOn humna diina kana garqii godhu uumudhaaf hojjachaa jira; humna
qawweedhaan diina falmee, kufee kuffisu, finqilla ummataa waliin wal-laddaya qabsaayu
Oromiyaa keeysatti gadi dhaabuudhaaf halkanii guyyaa hojjachaa jirra. Kanaaf, Sabnni keenya
akka nu bira dhaabatu waamicha lammummaa goonaaf.
Dhimma Tokkummaa Humnoota Siyaasaa Oromoo irratti:
Sabboontonni Oromoo dhaabota Oromoo adda addaa jalatti ijaaramanii yookiin akka gurmuutti
kurfaayanii qabsoo hadhaayaa geggeeysaa jiraachuun ifaadha. Galiin humnoota kanaatis
Wajira.kwo@gmail.com
bilisummaa Oromoo fi abbaa biyyummaa Saba Oromoo mirkaneessudhaaf akka tayes
beekamaadha.
Kallachi Walabummaa Oromiyaa (KWOn) tokkummaa humnoota Oromoo dhugoomsuuf
dhaabotaa fi humnoota kaayoo bilisummaa fi walabummaa Oromiyaatti amanan hunda waliin
hojjachaa as gahe. Uf durallee hojjachuuf qophiidha. Dhaabotaa fi humnootin Oromoo akka
amma jiranitti qophaa qophatti qabsaayanii fedhii ummata keennaa guutumaan guututti galmaan
gahuun hinjabaata. Oromoon akka maatii guddaa tokkotti, bakka takkaa, yoo diina isaa irratti
duule malee, humna faffaca’een waldhaansoo dhiibuun bara gabrummaa nurratti dheeressuu
malee, galii hawwinuttiin nudhaquu hindanda’u.
Kanaaf, KWOn dhaabotii fi humnootin Oromoo kan bilisummaa Saba Oromoo fi Walabummaa
Oromiyaatti amanan garagarummaa nu jidduu jiru dhiphisuun hatattamaan tokkummaa kaayoo
uumachuun Ummata keenya kan dhumaa jiru bira akka dhaabannu waamicha hatattamaa
dabarsina.
Waamicha Mootummoota Addunyaatiif:
Mootummaan gita bittuun Tigree (TPLF), sababa “Duula shororkeessummaa irratti,” jedhuun
gargaasa biyyoota dhiyaa irraa argatuun, qabeenya guddaa, waraana Afrikaa keeysatti jabina
qabu, humna tikaa cimaa ummata keenyaan fixu tolfatee jira. Waggoota 20 dabarran keeysatti,
USA calla irraa, doolaara Biliyoona 40 ol maqaa gargaarsatiin argatee jira. Falmattonni haqa
Oromootii fi dhabbileen mirga dhala namaa miidhaa mootummaan wayyanee ummata Oromootii
fi ummatoota cunqurfamoota impaayericha keeysa jiran hunda irratti geeysaa jiran irra
deddeebisanii kan ibsan tayullee mootummaan USA fi Awurooppaa ammallee mootummaa
cubbamaa kana gargaaraa irraa hinqoorsine.
Gamtaan Awurooppaatii fi USA, mootummaan wayyaanee ummata silaa nagaha isaa tiksuu qabu
shororkeessaa akka jiru osoo argan ibsa “ haalli Toophiyaa keeysa jiru nu yaachisee jira”
jedhuun ala haga ammaatti tarkaanfii qabatamaa tokkollee hin fudhanne. Booyichaa ummata
cunqurfamee irraa gurra cufachuun, warra dhihaa irrattis boru miidhaa akka qabu beekamaadha.
Bu’aa isaanii dhaabbataan karaa kanaan eeggamuu akka hin dandeenye hubachuudha qabu.
Haalli Toophiyaan keessa jirtu, bombii yeroo eeggattee dhooyu irra ta’aa akka jirtu warreen
dhihaa kan mootummaa bulguu cinaa dhaabatan hundi beekuu qabu.
Kanaaf, dhaabni keenya, KWOn, mootummoota gamtoomanii (UN), EU fi USAn balaa ummata
keenya irra gahaa jiru ilaalchisee tarkaanfii qabatamaa akka fudhatan waamicha godha.
Dhimma Sabaa fi Sab-lammoota, akkasumas Ummatoota biroo irratti:
KWOn adeemsa sirna kolonii hundeen buqqisuun, sirna mirga dhala namaa kan uumamaa,
bilisummaa fi walabummaa ummattotaa, jireenya kabajaa sabaa fi sab-lammii yookiin
ummatoota biroo hunda kabachiifatee biyya isaa irra jiraachuuti hordofa. Kun Ummata biyyattii
keeysa jiraatu hundaaf mirga dhalootaan gonfatan jedhees amana.
Kanaaf, KWOn qabsoo Sabaa fi Sab-lammiin biyyatti mirga hiree ufii ufiin murteeffachuudhaaf
geegeysu kamuu ni deegara. Gochaa abaaramaa mootummaan wayyaanee waggoota 25 dabran
keeyssatti mmata Gaambellaa, ummata Ogaadeen, ummata Amaaraatii fi as dhihoo kana ummata
Walqaayit Tsagadee irratti raawwate cimsee balaaleffata, karaa isaa aanjawe hundaan KWOn
Wajira.kwo@gmail.com


text:
Komiishinni walabummaa amantii USCIRF jedhamu kun baatii Adoolessa bara 2004 qabee mootummaan Itiyoopiyaan damee amantii Islaamaa hawaasi muliimaa biyyattii hordofu geeddaruuf yaalaa jira, tarkaanfii kana kanneen morman hoogganoota amantichaa fi hayyootas adabeera jedha ibsi sun.
Mootumaan Itiyoopiyaa Onkoloolessa 18 mormitoota 29 yakka shorkeessummaa fi biyyattii kana Islaamummatti geeddaruuf yaalan jechuun himate. Yakkawwan kun mootummaan Itiyoopiyaan damee amantii Islaamummaa ofiif fedhu dirqiitti hojii irra oolchuuf yaalii godhu kanneen morman ukkaamsuuf jedha ibsi sun.
Kanneen himatamanis uummata kumaan laka’amaniif imaammata mootummaa kana kanneen mormani. komiishinni amantii US kan sadarkaa addunyaas durumaa qabanii damee amantii Suufii jedhamu kanneen hordofan musliimota Itiyoopiyaa “Al Habaash” ka jedhu akka hordofan dirqisiisuu dhaan walabummaan hojjetaa kan ture filannoo mana marii dhimmootii islaamummaa itiyoopiyaa hojii isaa fiixaan baasuuf itti garaarame jechuun himata.
Angawonni Itiyoopiyaa seera walabummaa amantii kan sadarkaa addunyaa kan kabaju heera biyyatti akka kabajan angawoonni US bulchiinsa biyyattii haaraaf akka ibsan ibsi komishinichaa gaafatee jira.
Dubbi himtuun ministrii haajaa alaa US victoria Nuland ibsa kaleessa kennan irratti akkuma beekamu haala mirga namaa Itiyoopiyaan keessaa ilaalchisuu dhaan mul’inatti angawoota mootummaa Itiyoopiyaa waliin dubbataa turre. Mnistrittiin dantaa alaa Ameerikaas wayita Itiyoopiyaa daawwatanitti dhimma kana mul’inatti cimsanii dubbatanii turan. bulchiinsa isa haaraa jalatte Itiyoopiyaan qabiyyee mirga namaa ishee gara sadarkaa addunyaatti ni fooyyessiti jennee amanna jedhan.
Dura teessuun komiishina amantii sadarkaa addunyaa US Katriinaa leenoowit Itiyoopiyaan gaanfa afiirkaa keessaa bakka tarsiimo qabeettii waan taateef uumati ishees sadii irraa harki tokko musliima waant a’aniif muootummaan dhiittaa walamubbaa amantii dhaabuu qaba jedhan.


text:
Ergamaan Ilma namaa irraa ta’uu
Dhalli namaa jireenya keessatti hogganaa hordofee milkaa’innatti bahu barbaada. Hogganaan namoonni hordofan kunis akkuma isaanii kan nyaatu, dhuguu, uffatuu fi rafuu ta’uu qaba. Ta’uu baannan, uumama sanyii isaanii irraa adda ta’e fi amalli isaa amala isaanii waliin kan hin deemne akkamitti hordofu? Hordofuu jechuun wanta namni suni hojjatu ilaalun hojjachuudha. Namoonni dhugaa kana hin hubanne dur irraa kaase, “Rabbiin maaliif malaykaa ergamaa godhee hin ergine?” jechuun Ergamtoota Rabbii faallessu. Rabbiin osoo malaaykaa erge akkamitti malaaykaa kana hordofuu? Uumamni malaaykaa fi namaa garagara. Malaaykan hin nyaatu, hin dhugu, hin fuudhu. Ilmi namaa immoo kana hunda godha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) haala ilma namaa akkana jechuun ibsa:
“Namoonni yommuu qajeelchi isaanitti dhufu, “Sila Rabbiin ilma namaa Ergamaa godhee ergaa?” jechuu malee homtuu amanuu irraa isaan hin dhoorgine.” Suuratu Al-Israa 17:94
Kana jechuun namoota baay’ee qajeelchi (kitaabni fi Ergamaan) Rabbiin irraa yommuu isaanitti dhufu, wanti amanuu fi ergamtoota hordofuu irraa isaan dhoowwe ilaalcha badaa fi jecha isaanii kana: “Sila Rabbiin ilma namaa Ergamaa godhee ergaa?, Maaliif Malaayka hin erginee?”. Rabbiinis akkana jechuun deebii isaaniif kenna:
Jedhi, “Osoo dachii keessa Malaaykonni tasgabbaa’anii deeman kan jiraatan ta’ee, silaa samii irraa Malaaykaa Ergamaa goone isaan irratti buufnaa turre.” Suuratu Al-Israa 17:95
Malaykaan kan ergamuu malaaykotaa qofaaf akka ta’e Rabbiin ni beeksisa. Sababni isaas, osoo Malaaykan namootatti ergamee, silaa namoonni haala irratti uumameen malaykaa kana arguu hin danda’an.[1] Malaykoonni uumamni isaanii kan namootaa irraa adda kan ta’e fi guddinni isaanii kan nama sodaachisudha. Rabbiin nabiyyoota qofa haala malaaykan irratti uumame arguu irratti isaan dandeesise. Kanaafu, namoonni malaykaa suuraa irratti uumame arguu fi isa waliin haasawu hin danda’an. Rabbiin akkana jedha:
“Ni jedhan “Maaliif Malaaykan isa irratti hin buufamin?” Osoo malaaykaa buufne silaa dhimmichi ni murteefama;ergasii yeroon isaaniif hin kennamu ture. Odoma malaayka isa gooneyyuu, silaa dhiira isa taasifna, waan isaan walitti fakkeessan isaan irratti walfakkeessinaa turre.” Suuratu Al-An’aam 6:8-9
Maaliif Malaaykan nabiyyii irratti hin buufamin? jechuun warri kafaran gaafatan. Osoo malaaykaa buufne silaa dhimmichi ni murteefama. Ibn Abbaas ni jedha: “Osoo malaaykaa suuraa inni irratti uumame arganii silaa ni du’u. Isa ilaalu waan hin dandeenyef.” Hasanii fi Qataadan ni jedhan: adabbii isaan balleessun ni baduu turan. Sababni isaas, nama mallattoo barbaade, ergasii mallattoon tuni mul’atte yoo amanuu dide, Rabbiin yeroma san ni balleessa. “Ergasii yeroon isaaniif hin kennamu ture.” Kana jechuun hin tursiifaman.
“Odoma malaayka isa gooneyyuu, silaa dhiira isa taasifna…” -Malaayka suuraa isaa irratti isa arguu hin danda’an, jismii (qaama) erga ta’een booda malee. Sababni isaas, uumamni hunduu sanyii isaa waliin taa’utti ni gammada, sanyii isaa kan hin taane irraa immoo ni dheessa. Osoo Rabbiin olta’e ilma namaatti malaayka ergee, silaa isatti dhiyaachu irraa ni dheessu, isa waliin hin taa’an. Dubbii isaa ni sodaatu, isa hin gaafatan…
Ammas, osoo malaaykan kuni suuraa dhiiraatin isaanitti ergamee akkana jedhu turan: “Ati malaykaa miti. Ati ilma namaa qofa, sitti hin amannu.” Haala isaanii duraanitti ni deebi’u turan. Malaaykonni suuraa namaatin ergamtootti dhufaa turan. Nabii Ibraahimii fi Luuxin suuraa namaatin itti dhufan. “waan isaan walitti fakkeessan isaan irratti wal fakkeessinaa turre.” Kana jechuun yommuu Ergamaan namaa isaanitti dhufu, “Kuni nama akka keenyaati. Nama akka keenyaa hin hordofnu” Jedhan. Osoo malaaykalleen suuraa namaatiin isaanitti dhufee, “Kuni nama akka keenyaati. Kanaafu, hin hordofnu.” Jechuu turan. Haala kanaan ni dhama’u, isaan irratti dhimmoonni wal fakkaatu, walitti makamu.[2]
Ogummaa (Hikmaa) Ergamaan ilma namaa irraa ta’uu
Ergamaan gara ilmaan namaatti ergamu malaykaa osoo hin ta’in isaanuma keessaa nama Rabbiin filateedha. Kuni faayda fi ogummaa baay’etu keessa jira. Isaan keessaa mee muraasa haa eerru:
1-Namootaf fakkeenya ta’uu- osoo malaaykan namootatti ergamee, silaa isa hordofuu fi fakkeenya isa godhachuuf ni rakkatu turan. Sababni isaas, uumamni namaati fi malaayka garagara. Namni ni nyaata, ni dhuga, ni fuudha. Malaaykonni immoo kana hundaa hin hojjatan. Osoo malaykaan namootatti ergamee waan badaa irraa isaan dhoowwe, silaa namoonni akkana isaan jechuu turan, “Ati uumama keenya irraa adda. Hin nyaattu, hin dhugdu, hin fuutu. Wanti gara baditti si dhiibu hin jiru. Kanaafu, ajaja kee hin fudhannu.”
Uumaman namni jecha caalaa hojii nama ilaalun hordofu. Kanaafu, ergamaan ilma namaa irraa ta’uun, namoonni hojii isaa ilaalun akka fakkeenyatti isa fudhatu. Rabbin ni jedha:
“Dhugumatti nama Rabbii fi Guyyaa Aakhiraa kajeeluf ammas Rabbiin baay’isee yaadatuuf Ergamaa Rabbii keessa hidhannaa (fakeenya) gaariitu isiniif jira.” Suuratu Al-Ahzaab 33:21
2.Namoonni isa hodofuuf kakka’uumsa qabaachu– osoo ergamaan Malaykaa ta’ee, silaa namoonni jireenya keessatti fakkeenya isa godhachuuf kakka’uumsa hin qabanii turan. Sababni isaas, sanyii isaanii irraa adda kan ta’ee fi uumamaan isaan irraa garagara waan ta’eef isa hordofuu hin danda’an. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa, sanyii isaanii irraa ergamaa isaaniif erguun fakkeenya gaarii hordofuu qaban isaaniif godhe. Kanaafu, ergamaa namaa hordofuuf kakkaa’umsa qabaatu. Tola kana Rabbiin haala kanaan ibsa:
“Dhugumatti, Rabbiin yeroo ergamaa isaan irraa ta’e, kan keeyyattoota Isaa isaan irratti dubbisu, isaan qulqulleessu, kitaaba fi hikmaa (sunnaa) isaan barsiisu isaan keessatti ergu mu’mintoota irratti tola ooleera. Dhugumati san dura isaan jallinna ifa bahaa keessa turan” Suuratu Ali-Imraan 3:164
Kana jechuun Rabbiin mu’mintoota (warroota amanan) irratti tola ooleera, yommuu ergamaa sanyii isaanii irraa ta’e ergu. Sanyii isaanii irraa ta’uun isa akka hordofan, waliin taa’un akka tasgabbaa’anii fi gaafi gaafatan isaan taasisa. Osoo sanyii biraa irraa ta’e silaa kana hunda gochuu hin danda’an. Ergamaan kuni keeyyattota Rabbii isaan irratti qara’a (dubbisa), waan gaaritti isaan ajajuu fi waan badaa irraa isaan dhoowwun lubbuu isaanii qulqulleessa. Qur’aana fi sunnaa isaan barsiisa. Dhugumatti isaan kana dura jallinnaa fi dukkana keessa turan.
3.Namoonni Malaayka waliin wal-qunnamu dadhabuu- akkuma duratti jenne osoo malaaykan suuraa jalqabaa irratti uumameen isaanitti ergame, silaa isa waliin haasawu fi taa’u hin danda’an. Sababni isaas, suuraan isaa suuraa namaa irraa adda kan ta’ee fi kan nama rifachisuudha. Kanaafu, uumama irraa dheessani fi nama rifachisu irraa akkamitti ergaa Rabbii beeku fi hubachuu danda’uu? Ergamaan isaan keessaa ta’uun isaaniif rahmataa fi mararfannaadha.
Guduunfaa
➥Malaykoonni uumamtoota Rabbiin ifa irraa isaan uume fi samii keessa jiraataniidha. Hin nyaatan, hin dhugan, wal hin horan. Rabbiin halkanii guyyaa hifannaa tokko malee gabbaru.
➥Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilmaan namaatiif ergamtoota sanyii isaanii irraa ta’an erge. Kunis Rahmata Isaa agarsiisa.
➥Uumamni malaykotaa fi namootaa gargar waan ta’eef malaykaan ergamaa ta’ee namootatti hin ergamne.
➥ Malaykaan osoo namootatti ergamee nama fakkaate isaanitti dhufaa malee suuraa irratti uumameen isaanitti hin dhufu. Sababni isaas, namoonni suuraa inni irratti uumame ilaalu fi isa waliin dubbachuu hin danda’an
➥Kanaafu, warroonni malaykan maaliif hin ergamne jedhanii gaafatan, akkuma duraan of dhamaasan ni dhama’u turan.
Kitaabbilee wabii
al-aqiidatul Islaamiyyatu wa ususuhaa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi, fuula 344-345
[1] Tafsiira Qurxubii- 13/178
[2] Tafsiira Qurxubi-8/327-328
Tafsiira Ibn Kasiir
https://furtusammu.wordpress.com/2017/01/17/the-messengers-god-sends/


text:
Ibsa Suuratu An-Naazi’aat-Kutaa 1
Qiyaamaan haqa wali galaa hin jijjiramne keessaa isa tokkoodha. Zulmii ykn cunqursaa addunyaa keessatti bakka adda addaatti raawwatamu yommuu arginu, hidda sammuu keenya jalaa yaanni kuni ni xiixa, “Guyyaa dhadachi haqummaa itti dhaabbatu jiraachu qaba. Zaalimni har’a dachii badiin balleessu Guyyaan adabbii isaaf malu itti argatu jiraachun dirqama.” Suuratu An-Naazi’at dhugaa wali galaa (Universal Truth) kana ifatti baasti. Hogganaa zaalimota kan ta’e Fira’awna ibsuun dhadachi haqummaa dirqamaan akka barbaachisu namaaf himti. Mee ibsa suuratu An-Naazi’aata haa jalqabnu:
“(1)-[Malaaykota] humnaan butaniin, (2)-luqqistoota suuta luqqisaniin, (3)-daaktota daakaniin, (4)-dursitoota dursaniin, (5)-ajaja kanneen bakkaan gahaniin Nan kakadha!” Suuratu An-Naazi’aat 79:1-5
“[Malaaykota] humnaan butaniin, luqqistoota suuta luqqisaniin”
Rabbiin azza wa jalla amaloota malaykoota namoota keessatti itti gaafatamummaa guddaa qabaniin kakate. Itti gaafatamummaan kunis, kaafironni yommuu du’an nafsee isaanii humnaan keessaa butuu fi baasudha. “[Malaaykota] humnaan butaniin.” Kana jechuun malaykoota nafsee kaafiraa humnaan butaniin Nan kakadha. Malaykoota irraa ramaddiin biraa immoo nafsee warra amananii (mu’mintoota) suutaa fi haala salphaan luqqisu ykn baasu. “luqqistoota suuta luqqisaniin” Kana jechuun Malaykoota suuta fi haala salphaan nafsee mu’mintoota luqqisaniin ykn baasaniin Nan kakadha.
Garee malaykootaa nafsee kaafiraa baasaniin, “kanneen butan (naazi’aat)” jechuun ibse. Garee malaykoota nafsee mu’mintoota baasan immoo, “luqqistoota (naashixaax)” jechuun ibse. Maqaan “naazi’aat” jedhu jecha, “naz’a” jedhu irraa kan fudhatameedha. Hiika “Naz’a” keessaa tokko, “wanta tokko butuu fi bakka isaatii buqqisuudha.” Maqaan “naashixaax” jedhu immoo jecha “nashx” jedhu irraa fudhatame. Hiika “Nashx” keessaa tokko, “wanta tokko suuta baasu fi luqqisuudha.”[1]
“daaktota daakaniin, dursitoota dursaniin, ajaja kanneen bakkaan gahaniin Nan kakadha!”
Rabbiin azza wa jalla garee malaykoota keessaa malaykoota qilleensa keessa daakaniin kakata. Itti gaafatamummaa isaanii wanta Inni qindeessee fi murteesse hojii irra akka oolchanii fi bakkaan gahan taasise.
Maqaan, “Saabihaat” jedhu, jecha “sabh” jedhu irraa fudhatame. Sabh jechuun bishaan ykn qilleessa keessa “daaku” dha. Kanaafu, “daaktota daakaniin” jechuun malaykoota samii irraa bu’uu fi gara samii ol bahuuf qilleensa keessa daakaniin Nan kakadha.
“dursitoota dursaniin” kana jechuun ajajoota Rabbii hojii irra oolchuuf malaaykota gara fuunduraatti dursanii fi ariitin deemaniin kakadha. Malaykoonni ajajoota Rabbii hojii irra oolchuuf namootaa fi jinnoota ni dursu. Ariitin wanta ajajaman ni hojjatu.
“ajaja kanneen bakkaan gahaniin” kana jechuun dhimma addunyaa ilaalchise malaykoota ajaja Rabbii isaanii bakkaan gahaniin kakadha.[2]
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa gosoota malaykoota kanniinitiin kakachuun du’aan booda kaafamu fi wanti Guyyaa Qiyaamaa adeemsifamu haqa akka ta’an mirkaneessa.
Itti aanse, wanta Guyyaa Qiyaamaa adeemsifamu hima:
“(6)-Guyyaa sochootun sochootu,(7)– Itti aantun ni hordofti. (8)-Guyyaa san qalbiiwwan [sodaan] hollatu. (9)-Ijji isaanii salphattuudha. (10)-Ni jedhu, “Sila nuti haala duraanitti ni deebifamnaa? (11)-Sila erga lafee bututte taanee moo? (12)-Yoo akkas ta’e suni deebii hoongoti (kasaaraati).” Jedhu. (13)-Ishiin iyyansa takka qofa. (14)-Yeroma san isaan gubbaa dachii irratti ta’u.” Suuratu An-Naazi’aat 79:6-14
“Guyyaa sochootun sochootu.” (ተርገፍጋፊይቱ (ምድር) በምትርገፈገፍበት ቀን፤)
Akka lugaatti rajf jechuun sochii cimaa, hurguffii fi jeequmsa cimaadha. Rajafatil ardu jechuun dachiin sochii cimaa sochoote.
Kanaafu, Raajifatu jechuun sababa sagalee cimaatiin sochootu fi hurgufamtu tan taatedha. “Guyyaa sochootun sochootu” jechuun guyyaa dachiin sababa afuuffi xurunbaa tokkoffaatin sochii cimaa sochootu fi jeeqamtuudha.
Ammas sababa sagalee cimaatin dachiin waan sochootuf,” Raajifatu” – afuuffi jalqabaa xurunbaadhaan afuufamu jedhamee jira. Guyyaa Qiyaamaa xurunbaan si’a lama afuuffama. Si’a tokkoffaaf yommuu afuufamu, addunyaan guutuun ni baddi, dachii fi gaarreen sochii cimaa ni socho’u, lubbu-qabeenyin hundi ni dhumu. Yeroo murtaa’en booda afuuffin xurunbaa lamattaa itti aana. Kanaafi ni jedha, “Itti aantun ni hordofti” Kana jechuun afuuffi xurunbaa tokkoffaa booda afuuffin xurunbaa lammataa itti aane dhufa. Afuuffi xurunbaa lammataa kana keessatti uumamtoonni du’an hundi qorannoo fi murtiif ni kaafamu. Afuuffin jalqabaa uumamtoota fixuudha, kan lammataa immoo kaasu ykn jiraachisuudha.[3] Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa afuuffi lamaan kana ilaalchise ni jedha:
“Xurumbaan ni afuufama. Warrii samiiwwan keessaatii fi warri dachii keessa jiran hunduu ni dhumu, nama Rabbiin fedhe malee. Ergasii yeroo lammataas ni afuufama, yeroma san isaan dhaabbatanii kan ilaalan ta’u.” (Suuratu az-Zumar 39:68)
“yeroma san isaan dhaabbatanii kan ilaalan ta’u.” kana jechuun afuuffin lammataa akkuma afuufameen qabrii isaanii keessaa ka’anii dirree wal-qixxaa’a irra dhaabbachuun wanta Rabbiin isaanitti hojjatu ilaalu.
“Guyyaa san qalbiiwwan [sodaan] hollatu. Ijji isaanii salphattuudha.” Kana jechuun yommuu afuuffin lamaan afuufamanii lubbu-qabeenyin kaafamuun haala iddoo walitti qabamaa ilaalan, qalbiin namoota kafaranii fi badii gurguddaa hojjatanii sodaa, rifannaa fi jeequmsa cimaan guuttamti. Ciminna Guyyaa sanii fi adabbii itti deemaa jiran yommuu argan, qalbiin isaanii sodaa cimaa irraa kan ka’e garmalee ariitin dhikkisti. Dhiphinnaa fi jeequmsaan guuttamti.
Guyyaa san ijji namoota kanniinii salphinnaa fi sodaa isaanii irraa kan ka’e gara lafaa ilaalti. Sodaan qalbii isaanii waan guutuuf, naasun waan isaan dhamaasef, gaabbin waan isaan haguugeef ijji isaanii salphattuu taati.[4]
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa itti aanse haala namoota addunyaa keessatti du’aan booda kaafamu kijibsiisan dubbachuutti darba: Ni jedhu, “Sila nuti haala duraanitti ni deebifamnaa? Sila erga lafee bututte taanee moo?” Kana jechuun kaafironni du’aan booda ni kaafamtu yommuu jedhaman, “Erga duunee booda gara jireenyaatti ni deebinaa? Duunee lafee bututte erga taanee boodaa gara jireenyaa ni deebinaa??! Oduun kuni fagoodha. Hin dhugoomsinu.” Jedhu. Gaafin isaan gaafatan kuni dhugaa beeku fi dhugoomsuf osoo hin ta’in kijibsiisuu fi itti qoosufi.
“Du’aan booda kaafamuun hin jiru” jechuun yommuu kijibsiisan, ragaa qabatamaa sammuun fudhattu ittiin morman hin qaban. Garuu ragaaleen Rabbii qabatamaa ta’an hidda sammuu fi wiirtuu yaadaa isaanii keessatti aangoo haqaatiin kan lixuudha. Garaa haadha keessatti uumamuun dura dhabama turan. Ergasii Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa isaan argamsiise. Kanaafu, akkuma jalqaba isaan uume, erga du’anii lafeen isaanii bututtee biyyee dachiitiin walitti makamtee boodas isaan deebisuu irratti Danda’aadha.
Kutaalee qaamaa xixxiqoo hunda dachii keessa badan tokkoon tokkoon qaamatti deebisee qaama guutuu ijaarun akka ulaagaatti hin kaa’amu. Kana irra, qaama isaanii irraa haftee hin banne “Ajbu az-zanabi (lafee eegee)” jedhamtu gahaadha. Lafee xiqqoo tana irraa qaama guutuu ijaara. Akkasumas, wanta isaan irra turan ilaalchise beekumsi Rabbii gahaadha. Lafeen isaanii tokkoon tokkoon eessa akka jirtu sirritti beeka. Kanaafu, “ta’aa” yoo isaaniin jedhe, akkuma yeroo jalqabaa isaan uumee ta’u.[5]
“Yoo akkas ta’e suni deebii hoongoti (kasaaraati).” Jedhu. kana jechuun du’aan booda kaafamuun yoo deebinee, kasaaraa guddaa kasaarra. Kan akkana jedhaniif, azaaba (adabbii) Aakhiraatin waan akeekachiifamaniifi. Gahuumsi namaa ibidda ta’uu caalaa kasaaraan guddaan hin jiru. Ergasii Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa du’aan booda kaafamuun iyyansa takka qofan akka ta’u ni beeksise:
“Ishiin iyyansa takka qofa. Yeroma san isaan gubbaa dachii irratti ta’u.” Du’aan booda kaasuu fi deebisuun homattu hin hajamuu iyyansa takkatti xurunbaan afuufamu malee. Rabbiin akka kaafaman ajaja yoo dabarse, isaan yoosu kaafamuun gubbaa dachii irratti mul’atu. Malaykaan Israafil afuufama ka’uumsaa xurunbaan yommuu afuufu, namoonni jalqaba irraa kaasee hanga dhumaa jiran kaafamuun dirree bal’aa wal qixxaa’a ta’ee irratti walitti qabamu. Sagaleen xurunbaa keessaa bahuu kuni sagalee ykn iyyansa cimaadha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Xurumbaan ni afuuffama, yoosu isaan awwaalcha keessaa gara Gooftaa isaanii ariitiin bahu.” (suuratu Yaasin 36:51)
“(42)-Guyyaa dhugaan iyyansa dhagahan, suni Guyyaa [qabrii keessaa] bahiinsaati. (43)-Dhugumatti Nuti ni jiraachisna, ni ajjeesna, deebiin dhumaa garuma Keenya. (44)-Guyyaa dachiin isaan irraa babbaqaqxu, ariitidhaan [ishii keessaa ol yaa’u]. Suni walitti qabuu Nurratti salphaa ta’eedha.” Suuratu Qaaf 50:42-44
Guyyaa san namoonni hundu dhugaadhaan iyyansa ni dhagahu. Akkuma namni rafee hirriba keessaa dammaqu, isaaniis iyyansa kana dhagahuun ni jiraatu. Ergasii qabrii keessaa ol yaa’u.
“Dhugumatti Nuti ni jiraachisna, ni ajjeesna, deebiin dhumaa garuma Keenya.” Aayata tana keessaa maq-dhaala guddinna agarsiisu fayyadamuun mirkaneessu fi jabeessuu cimaa waliin bu’uuraalee (عنصرين) iimaanaa lama yaadachiisa:
العُنْصُرُ (Bu’uura) 1ffaa: Kan jiraachisuu fi ajjeessu Rabbiin qofa, kana keessatti Isa waliin kan hirmaatu hin jiru. Jalqaba kan jiraachisee ergasii ajjeese, jireenya biraatiif qorannoo fi hojii dabarseef namni murtii akka argatuuf lamuu deebisuun nama hin ajaa’ibsiisu. (Namni garaa haadhaa keessatti ruuhin itti afuufamuun dura du’aa ture. Garaa haadhaa keessatti qaama isaa uumuu fi ruuhi itti afuufuun kan jiraachisu Rabbiin qofa. Ammas, yeroo du’aa kan ruuhi tana keessaa baasu Isuma. Ammas, garaa dachii keessatti qaama lamuu uumuun ruuhi Kan itti deebisee kaasu Rabbuma. Kanaafu, du’aan booda kaafamu ilaalchise wanti akka ajaa’ibaa fi ulfaatatti ilaalan hin jiru. Du’aan booda kaafamuun haqa sammuun fudhattuudha.)
العُنْصُرُ (Bu’uura) 2ffaa- jireenya addunyaa keessatti erga qoramanii booda gahuumsi ykn deebiin dhumaa gara Rabbii olta’aati. Osoo fedhiin uumamtoota keessa hin seenin Guyyaa san deebiin dhumaa gara Rabbii qofa ta’a. Gara Rabbii deebiin kan jalqabamuu du’aan imalli qormaataa erga xumuramee fi jireenyi barzakha du’aa fi kaafama jidduu jiruu erga jalqabame irraayyi.[6] (Kanaafu, deebiin dhumaa gara Rabbii erga ta’e, yeroo fedhetti namoota kaasu danda’aa jechuudha. Eenyullee, “Lakki ani lamuu gara jireenyaatti kaafamu hin barbaadu” jechuu hin danda’u. Sababni isaas, inni fi dhimmi isaa guutuun harka Rabbii olta’aa waan jiruuf, Guyyaa Qiyaamaa dirqamaan isa kaasun qorannoo fi murtii irratti dabarsa.)
“Guyyaa dachiin isaan irraa babbaqaqxu, ariitidhaan [ishii keessaa ol yaa’u]. Suni walitti qabuu Nurratti laafaa ta’eedha.” Aayah tana keessatti wanta Guyyaa Qiyaamaa adeemsifamu sadiitu jira:
1ffaa-Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa samii irraa rooba roobsun qaamni ilmaan namaa guutuun bishaan roobaa kanaan qabrii isaanii keessatti akka margu taasisa. Erga qaamni isaanii guutuu ta’ee booda Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Israafil xurunbaa akka afuufu ni ajaja. Afuuffi kanaan ruuhiin namoota hundaa qaama isaaniitti deebiti. San booda dachiin isaan irraa babbaqaqxi (dhodhooti).[7]
2ffaa-Osoo homaa hin turin dachii keessaa ariitiin ol yaa’u.
3ffaa-Erga dachii keessaa ol yaa’ani fi kaafamanii booda walitti qabamu. Isaan qorachuuf, murtii dabarsuu fi jazaa isaaniif kafaluuf, Rabbiin azza wa jalla dirree wal-qixxaa’a irratti walitti isaan sassaaba. Bakkaa fi yeroo fedhanitti haa du’an namoota jalqaba irraa kaase hanga dhumaa jiran kaasuun bakka tokkotti walitti qabuun Rabbii olta’aa irratti salphaadha. Kanaafi maq-dhaala guddinna agarsiisu fayyadamuun ni jedha, “Suni walitti qabuu Nurratti laafaa ta’eedha.”
[1] Ma’aariju tafakkuri-15/45, Tafsiiru Qurxubii-22/40[2] Maddoota olii, Tafsiiru muyassar-fuula 583[3] Ma’aariju tafakkuri-15/48-49, Tafsiiru Muyassar-583, Tafsiiru xabarii-24/66[4] Ma’aariju tafakkuri-15/49, tafsiiru Sa’dii-1072[5] Ma’aariju tafakkuri-15/50[6] Ma’aariju tafakkuri-3/135-136[7] Gabaabbinnan tafsiiru ibn Kasiir-7/24


text:
Kolombiyaa Yuniversitii irraa Jawaar Mohaammed ibsa nuu kenneen haasaan presidaant Obaamaa kan presidaantota duraan turanii irraa adda ta’uu baatus kan isaan nuti addunyaa hoogganna jechaa biyyoota rakkoo fi walitti bu’iinsi keessatti uumamaniif garuu deebii kan kenninu qofaa keenya miti.
Dantaan Ameerikaa yoo tuqame biyyi isaanii tarkaanfii gama ishee ni fudhatti isa kaaniif garuu michoota ishee waliin yoo ta’e malee itti hin adeemtu ka jedhan Jawaar kan komee dhaqqabsiise jedha. Gama Afriikaa dhaloota AIDS irraa walaba ta’e uumuuf haasaa isaan dhageesisanis kaka’umsi sun kan isaanii utuu hin taane kan presidaanticha duraanii kan Joorj Buush jedha Jawaara.


text:
Barsiisotnnni fi hoogganoonni Yunivarsiitii Jimmaa “Mootummaa Fonqolchuuf yaalii godhanii fi hidhattoota wajjin walitti dhufeenya qabu” shakkii jedhuun hidhaman yeroo sadaffaaf mana murtiitti dhiyaachuun isaanii himamee jira.
Abukaatoon shakkamtootaa Obbo Taayyee Damisee, “Poolisiin waan qorannoo hin xumurre jedhuun, guyyootni 10 mana murtii gaafatee kan eyyemames tahu, shakkamtootni kaleessa, Mana Murtii Olaanaa Godina Jimmaatti Ol iyyannoo dhiyyeeffachuu isaaniin, bor mana murtiitti dhiyaachuuf jiru” jedhan.
Dhimma kana irratti qaamolee mootummaa dhimmi ilaallatu adda addaa irraa deebii argachuuf yaaliin goone ammaaf hin milkoofne.


text:
Torbeen dura, mootummaan Keeniyaa daandii guddaa Mooyyalee ka Itiyoophiyaan wal qunnamsiisuun ala kan jiran daandilee lafoo kaaniin daldalli dhorkamuu ka beeksise.
Mootummaan Keeniyaa dhimma nageenya to’achuun dabalata, daldala seeraan alaa naannootti ballate jedhe to’achuufan murtee kana fudhee jedhe. Waajjirri Dhimma galii keessoo biyyattii daandiin guddaan gibira itti kaffalan jiraatus daldaltoonni karaa kana dhiisuun biyyattii guyyaatti gara doolaara kuma soddomaa kisaarsaa jiru jedhe.
Garuu jiraattonni murteen mootummaa keeniyaa fudhate kun miidhaa nurraan gaha jedhu. Jiraataan Mooyyale yaada isaanii VOA’f kennan tokko meeshaaleen daandiiwwan dhoggaman kanaan darban kan qaraxaaf gahan mitii jechuun dubbatan.
Akka jiraatan kun jedhanitti daandiin gama gulad jirus ni cufama jedhamus sun haga yoonaa banaadha jedhan.
Obbo Diida Waariyoo hoogganaa waajjira daldalaa aanaa mooyyaleeti tarkaanfii kana bulchiinsi Mooyyalee gama Itiyoophiyaa jiru quba hin qabu jedhu.
Obbo Diidi dabalanii, gama guladiin daandiin jiru banaa waan ta’eef murteen kun ammoo daldaltoota waantota xixiqqaa daldalan waan miidhuuf mootummaan keeniyaa akka keessa deebi’ee ilaallu gaafachuuf jirraa jedhu.
Akka obbo Diidatti omishootni daandilee cufaman jedhaman kanaan daddarban omishaalee, qaraxaf hin geenyedha, mootummaan Keeniyaa garuu, nageenyaaf jecha, darbees galii biyyaaf argamsiisuuf jechas warri asiin dabru kun dhaabbachuu qaba jedha.


text:
Goota… ijoollummaadhumaa jalqabee gosa isaanii keessatti hooggansaaf kaadhimamaa ture, Neelsan Maandeellaan:
ALA bara 1918 Kibba Bahaa (Afrikaa kibbaa) ganda baadiyaa Veezooo jedhamtu iddoo addaa Tiraaniskeetti dhalatan. Maqaan maatiinsaanii moggaasaniif Rolihlaahilaa Dalibhunga Maandeellaa jedhama. Hiikni maqaasaaniimmoo damee mukaati, hiika ‘jeeqaa’ jedhus akka qabu ni himama. Sana booda waggaa torbatti mana barumsaa seenan. Maatiisaanii keessaas namni yeroo jalqabaaf mana barumsaa dhaqe isaanidha. Akkuma mana barumsaa seenaniin maqaansaanii Neelsanitti jijjiirame. Yeros ijoolleen Afrikaa Kibbaa warri gurraachi maqaansaanii akka warri adii waamuuf tolutti maqaa jijjiirrachuun dirqama. Yeroo sanaa kaasee Neelsan Maandeellaa jedhamuun waamamuu eegalan.
Maandeellaan maatii moototaa Tembuu jedhaman waliin firooma qabu. Yeroo ijoollummaasaanii dirree magariisa Tiraaniskee jedhamu keessa burraaqaa guddatan gammachuun yaadatu. Tiraaniskeen iddoo godoon boca gaaguraatiin ijaaraman itti baay’atanii fi lafa itti tifkataniidha. Maandeellaan kan bu’aa ba’ii jireenyaa arguu jalqabanis ijoollummaasaaniittidha. Maandeellaan umurii waggaa 9tti abbaansaanii dhibee sombaatiin irraa du’e. Sana booda haadhasaanii jalatti guddatanis, waa’ee abbaasaanii garuu waan sammuu ijoollummaatti qabatan hin irraanfatan. Amalli isaan ijoollummaatti abbaasaaniirraa baratan sadarkaa olaanaarra ga’uusaaniitiif gumaacha akka qabu dubbataniiru.
Abbaan Maandeellaa nama walqixxummaa namootaarratti ejjennoo cimaa qabu akka ture ilmisaanii Maandeellaan ragaa ba’aniiru. Abbaansaanii ijoollummaatti du’uunsaa gola jireenyaa hubachuu isaan dandeessiseera.
Maandeellaan ijoollummaadhumaa jalqabee gosa-saanii keessatti hooggansaaf nama kaadhimamaa turanidha. Toora guddinaa gosa isaanii keessatti wanti hundaa ol barbaachisu obsaa fi onnachuudha. Maandeellaan bara ijoollumaasaanii keessa wantoota hin irraanfanne keessaa kitaabasaanii keessatti waan barreessan tokkon isiniif qooda. Hawaasa Afrikaa hedduu biratti dhaqna qabaan beekamaadha. Maandeellaanis yaadannoo ijoollumaasaanii keessaa tokko dhaqna qabaadha. Yadannoosaaniis akka kanatti himu:
“Yeroo umuriin koo 16 turetti, namni dhaqna nama qabuufi akka aadaa keenyaatti ingiciicii jechuun beekamu eeboo waraanaaf oolu ‘’assegayi” jedhamu qabatee dhufe. Ijoolleen dhiiraa kanneen biro gaabii maratanii miillasaanii diriirsanii taa’u. Akka aadaa Xohaatti, yeroo dhaqna qabatan sagalee guddaadhaan “Diyiindoolaa” jedhu. Hiiknisaas “Ani dhiira” jechuudha. Anis yeroo eeboo qara sana qaama koorra buusan, maal akkan ta’u beekuufan rakkadhe. Yeroo kana seesuun ykn boo’uun hawaasa keenya keessatti mallattoo dadhabinaati. Anis ofis ta’e garee koo qaanessuu akkan hin qabnen murteesse. Namni yeroo kana dhukkubbiisaa ciniinnatee obse darbe maqaansaa gootummaan akka waamamu waanan beekuuf hafuura sodaa koo ukkaamsee darbuuf of qopheesse.
Maanguddoon tokko na fuuldura jilbeeffatanii qaama koo fuulduratti harkisanii rukuttaa tokkoon ayyaana narraa kaasan. Dhukkubbiinsaa akka waan abiddi qaama kootti qabateetti natti dhaga’ame. Sekoondii muraasaan booda miira boo’ichaaf qophaa’e keessaa damdamadheen “Diyiindoolaa” jedhe. Akka warri kaan narratti hin barre miira dhukkubbii cimaa obsee gadi jedhee yoon qaama koo ilaalu haaluma gaariitiin qirixame. Maandeellaan erga gaafa sanaatii dhukkubbii jireenyasaanii keessatti isaan mudatu obsanii jiraachuu itti baran. Maandeellaan barumsa sadarkaa 1ffaa iddoo maqaansaanii itti jijjiirame M/B Metoodistiitti erga hordofuu jalqabanii kaasee barumsa isaaniitiin cimaa deemuun ALA bara 1939 Yunivarsiitii “Fort Hare” seenan. Yunivarsiitii sana keessatti miiltoo qabsoo ANC Ooliiver Taamboo waliin wal baran. Ooliiver Taamboo waliin sochii qabsoo bal’inaan otoo hin jalqabin dura Afrikaa Kibbaa keessatti hojii seeraa warra gurraachaan hojjetamu isa jalqabaa eegalanii ture. Haa ta’u malee, lamaansaaniiyyuu sosochii siyaasaa gochaa jirtu jedhamuun bara 1940 Yunivarsiitichaa ari’ataman. Maandeellaan mana barumsaa sadarkaa 2ffaa xumuranii erga Yuniivarsiitii seenanii , waggaa jalqabaa barnoota Afaan Ingilizii, Antiroopooloojii, siyaasaa fi seera barachuun qabxiin argatan hojjetaa mootummaa yeros lammiileen Afrikaa Kibbaa warri gurraachi hawwan ta’uuf kan karra isaaniif banuu danda’u ture. Yeroo Yunivarsiitii turan Ispoortii buunyaa fi Atileetiksii ni jaallatu.
Haa ta’u malee, hawwiinsaanii kun ALA bara 1940, yeroo waggaa 2ffaa baratan miseensa koree mana maree barattootaa keessaa fincila kaaste jedhamanii ari’ataman. Yeroo gara gandasaaniitti deebi’an, durba fuudhan dubbataniifii eegan. Maandeellaan durba isaaniif dubbatamte fuuchuu dhiisanii gara Johaannisbarg deeman.
Achittis hojii adda addaa hojjechuu eegalan. Haadha manaasaanii ishee jalqabaa Eveliin Maaseen waliin kan walbaranis tibba sanaadha. ALA bara 1944 wal-fuudhanii dhiira lamaa fi durba lama godhataniiru. Maandeellaan sochiin isaan paartii Kongirasii Biyyaalessaa Afriikaa (ANC) garee dargaggootaa keessatti qaban cimaa dhufnaan haati warraasaanii “Anaa fi ANC keessaa tokko filadhu” jechuun wal-dhabdee keessa seenanii wal-hiikan. Maandeellaan barumsasaanii seeraa xumuruu baatanis hiriyyaasaanii Oliiver Taamboo waliin hojii seeraa hojjechuu eegalan. Dhaabbanni seeraa Maandeellaa fi Oliiver Taamboo hundeessan kun Afriikaa Kibbaa keessatti dhaabbata seeraa warra gurraachaatiin dhaabbate isa jalqabaati.Tajaajilli isaan kennanis yeroos haalaan barbaadama.
Isaan lamaan wayita tajaajila seeraa uummataaf kennaa, kaayyoo siyaasaasaanii karaa seera qabeessaan galmaan ga’uuf tattaafachaa turan sanatti, wanti isaan mudachaa ture kallattii biraa akka yaadan isaan dirqamsiise. Sirni Appaartaayidii ajjeechaa namoota nagaa itti fufuun rakkoo gurraachotarra ga’u karaa nagaa furuuf kutannoo akka hin qabne mirkaneessaa deemuunsaa ANCn qabsoo hidhannootti seenuu akka qabu isaaniif gale. Bara 1956 Maandeellaan mootummaa biyyattii amanamummaa dhoowwachuun yakkamanii hidhaman. Waggoota shaniin booda bilisaan gadhiifamanis paartiisaanii ANC akka sochii hin taasifnee seeraan dhorkame, jaalleensaanii Ooliver Taambooniis biyyaa ba’e. Haadha manaasaanii lammataa Wiinii Madikizeelaa waliin bultii kan hundeessanis tibba sana ture.
Baroota 1950 fi jalqaba 1960 keessa, fincilli farra-appaartaayidii Afrikaa Kibbaa keessatti babal’achuu eegale. Mootummaan Appaartaayidii finciltoota bittinsuuf humni inni fayyadamu hammuma cimaa deeme, qabsaa’onni akka Maandeellaa qabsoon hidhannoo akka furmaata tokkootti ilaaluun barbaachisaa ta’uu amanuun sochii eegalan. Haaluma kanaan Paartiin Koongirasii Biyyaalessaa (ANC) qabsoo hidhannoo jalqabuun Appaartaayidii dura dhaabbachuu itti fufe. Neelsan Maandeellaan sirni Appaartaayidii karaa nagaan rakkoo furuu akka hin feene yeroo kamiyyuu caalaa hubachuun qabsoo hidhannootiif humna cimsachuuf dhoksaadhaan biyyoota Afrikaatti himalan. Biyyoota Afriikaa kan akka Itoophiyaa, Taanzaaniyaa, Aljeeriyaa, Gaanaa, Morookoo, Seeraaliyoon, Laayibeeriyaa, Maalii fi Ejiptiin daawwachuuf dhoksaa biyyaa ba’an. Landaniinis guyyoota 10f turaniiru.
Keessumaa turtiisaanii Itoophiyaa haala addaatiin Maandeellaan yaadatu. Sababnisaas Itoophiyaan biyyota Afriikaa gita bittaa Awurooppaanotaa jalatti kan hin kufnee fi gurraachotaaf madda ofitti-amanamummaa waan taateefi. Akka isaan jedhanitti, biyyoota daawwatan keessaa kan akka Itoophiyaa qalbiisaanii booji’e hin jiru. Biyya gurraachonni bilisummaan keessa jiraatan arguun madda ulfinaa isaaniif ta’uu barreessaniiru.
Hariiroo gootni kun gootota Oromoo faana qabaachaa turan ammoo barruu isa itti aanutti qabannee dhiyaanna.
Seenaa gootota guddina biyya keenyaaf of wareeganii ibsuun dirqama keenya!
Natsaannat Hayiluu tiin


text:
Wal-waraansa Itiyoophiyaa gama Kaabaatti humnoota Adda Bilisummaa Uummata Tigiraay fi Mootummaa Federaalaa Itiyoophiyaa gidduutti taasifamaa jiru keessatti yeroo garaa garaatti gareeleen lamaanuu lola qawwee dhaabanii waliin-dubbii karaa nagaatti hirmaachuuf fedhii akka qaban mata mataatti ibsa baasaniin beeksisaa turan.
Dhiheenya kanallee, Addi Bilisummaa Uummata Tigiraay yokaan TPLF, haal duree tokko malee waraana dhaabuun marii araaraa Gamtaa Afrikaan hoogganamutti hirmaachuuf akka qophii tahe ibsee jira. Itiyoophiyaanis, har’a deemsa araaraa Gamtaa Afrikaan hooggamuu sanatti akkuman cichettan jira, jetti. Gama biraan immoo, wal-waraansi ammallee ggeggeessamu ittuma fufee jira. Kanaa fi dhimmoota kanatti hidhatan irratti gabaasaan keenya Mitikkuu Fiqaaduu Finfinneerraa ogeessaa fi xinxalaa siyaasaa tokko dubbisee jira.


text:
1. Garee Adeemsa Yakkota Adda Addaa
Waajjira abbaa alangaa godina jimmaattii, Garee adeemsa hojiilee hawaasa ittii tajaajilluu keessaa innii tokkoo Gareen adeemsa murtii haaqaa keennisisaa yakkota adda addaa yommuu ta’i adeemsi kunis gareelee adeemsa hojii afran waajjira abbaa alangaa godina jimmaa jalattii aragman keesaaa isa tokkoo dha. Garee ademsa murtii haaqaa keennisiisaa yakkoota addaa addaa kunis bu’ura labsii hundeeffama biro abbaa alangaa waligala oromiyaatin kan humdaa’ee yommuu ta’u tajaajillii garee kanaan kennamus shakkamtoota seera yakkaa cabsan irrattii galmee qulqulleessuu kaasee hanga mana murtii dhihessanii haqa dabee qajelchufi yakkamtootas addabbii gahaafi barsisaa ta’ee akka argatuf falmuun gita hojii ademsa kanaatii.
Obboo Waraaqaa Adunyaa.
Abbaa Ademsaa Garee Yakkoota Addaa Addaa (BB)
2. Garee Adeemsa Yakkota Malaamatummaa fi Taaksii.
Waajjira abbaa alangaa godina jimmaattii, Garee adeemsa hojiilee hawaasa ittii tajaajilluu keessaa innii tokkoo Gareen adeemsa murtii haaqaa keennisisaa yakkota malaammaltummaa fi gibiraa yommuu ta’u adeemsi kunis gareelee adeemsa hojii afran waajjira abbaa alangaa godina jimmaa jalattii aragman keesaaa isa tokkoo dha. Garee ademsa murtii haaqaa keennisiisaa yakkoota malaamaltummaa fi Gibiraa kunis bu’ura labsii hundeeffama biro abbaa alangaa waligala oromiyaatin kan humdaa’ee yommuu ta’u tajaajillii garee kanaan kennamus shakkamtoota seera yakkaa cabsan irrattii galmee qulqulleessuu kaasee hanga mana murtii dhihessanii haqa dabee qajelchufi yakkamtootas addabbii gahaafi barsisaa ta’ee akka argatuf falmuun gita hojii ademsa kanaatii.
3. Garee Ademsa Galmeessaa Ragaalee fi Sanadoota
Quisque volutpat condimentum velit. Class aptent taciti sociosqu ad litora torquent per conubia nostra, per inceptos himenaeos.
4. Garee Adeemsa Haariroo Haawaasaa.
Quisque volutpat condimentum velit. Class aptent taciti sociosqu ad litora torquent per conubia nostra, per inceptos himenaeos.
5. Gareelee adda addaa sadarkaa fokal personittii ijaaraman
Gareelee ademsoota hoojii afran dabalata waajjirrii kenya garee hojii adda addaa sadarkaa fokaal personitin ijaaree argama. Gareelee kanninis akka armaan gadittii isinif dhihessina.
5.1. Garee Komnikeeshini.
Quisque volutpat condimentum velit. Class aptent taciti sociosqu ad litora torquent per conubia nostra, per inceptos himenaeos.
5.2. Garee yakkota dubartootaa fi Daa’immani
!


text:
Mootummaan Itophiyaa amma jiru itti fufinsa Impaayera dullatttii Itiyoophiyaa kan Amaaraan hogganamu dha. Oromiyaan birmadummaa, walabummaa, mirgoota ilmaan namaa fi abbaa biyyummaa kan koloneeffataan Itiyoophiyaa irraa mulqe ammayyuu guutummaatt deebfatee iggitii itt hin tolfanne. Oromiyaan amma haala mootummaan ishee haala duree tokko malee akka beekamuuf barbaaddi. Hawwii ishee sududaan ibsachuu feetii. Fuuloon gowwoomsaa OPDO bahee darbatamuu qaba. Riifrandamii dura eenyu iyyuu Oromoo bakka bu’uuf hayyama hin qabaatuu.
Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) fi jaarmiyaaleen siyaasaa biroon kan jiran ummatni isaanii akka ofiif dubbatatu aangessuuf qabsaawuufi malee ummata bakka bu’uuf mitii. Hundi ilaalcha addunyaa ofii qabaachuu danda’u garuu isa kanaaf tokkummaan ummatni isaanii karaa deemuu fedhu akka filachuu danda’u aangessuu qabu. Kanaaf Oromiyaan akka riifrandamii murteessaa ta’e godhattuuf tarkaanfii waloo fudhachuu kan dandeessisu sagantaa waloo tokko wixinuutu isaan irraa eegama. Kun mala qabsoo nagaatii. Sun yoo hin taane karaan WBO filmaata tokkicha jiru ta’a.
Karaan WBO fedhii bal’aa ummata Oromoo waan calaqqisiisuuf , shakkii malee ni milkaa’a. Lola bilisummaa keessattI kan moo’atu hin jiru jechuun holola duubatti harkistuu koloneeffattuuti. Lola kam keessatti si’a caalu garri kutannoo, murteeffannoo fi kaayyoo qajeelaa ta’e qabu ni moo’a. Oromoon gidiraa dhala namaa dhabamsiisuuf waan qabsaawaniif ni injifatu. Dhimmi oromoo, akka sabaa fi akka ummataatti dubbii of baraaruuti.
Dhuma irratti, dhaabiilee siyaasaa Oromoo kanneen aangoo Itiyoophiyaaf dorgomuudhaaf galmaa’anii jiraniif ergaan ani qabu Oromiyaan bilisa taate nu deeggarti jedhanii of gowwoomsuu irraa akka of qusatanin dhaamuu dha.
Halagaan akkuma Goobanaa Daaccee fi Haayilee Fidaa godhe isaaniinis ni qala. Akka paartii Oromoo Itiyoophiyaattis tahe, akka paartii Oromoo walabaatti ni dorgomu yoo ta’e dharraa saanii bahachuu kan danda’an dursitee Oromiyaa walabi jiraachuu irratti akka hundaawu beekuu dha. Kanaafis dura hojjechuu qabu.
Muuxannoo dheeraaf waan dhiheenya ragaa baanu irraa koloneeffatoota keenya waliin jiraachuun salphaa akka hin taane dha. Ummatni hedduun kana irratti waan walii galan fakkaata. Kanaaf Oromoon eenyu waliinuu walqixxummaan dubbachuuf dursanii birmaduu fi jabaa ta’uu qabu. Oromoo waliin dubbachuuf dura riifrandamii gaggeeffamuu, itti aansee immoo waraanni halagaa toko utuu hin hafin Oromiyaa keessaa bahutu gaafatama.
WBOn tarii yeroof dhukaasa dhaabuu irratt walii gala ta’aa garuu hanga walabummaatt hidhannoo gonka hin hiikkatu lamuus moora mootummaa matuma hin seenu kan jedhe fakkaata. Dhaadannoo Oromootu dursa (Oromo first” jedhu Jawar mohammadiin Waggoota yartuu dura haaromfame yaadadhaa. Jarri sana jechuu isaaf illee, Jawariif hin obsine.
Oromiyaan haa jiraattu!


text:
Seenaa Injifannoo Saambee (1933)
Ummanni Oromoo utubaa biyya kanaa ta’uu isaaf injifannoo inni dirree adda addaa irratti humnoo walabummaa biyya keenyaa mulquuf hoojechaa turan irratti galmeessaa ture qoratanii ibsuu caalaa ragaa addaa barbaaduun hagana murteessaa miti. Biyya kana keessatti ummanni Oromoo eeboofi gaachanaan akkasumas, fardeen isaan dabaalamee galmesse hedduu ta’us innifannoon isaa kaan qaamota adda addaan saamamaa kaanis qoratamee barraa’uun beekamtii utuu hin argatin turus amma mootummaan jijjiiramaafi dhaloota qubeen seenaa Oromoo yeroodhaa gara yerootti qindaa’uun ifa ba’uu eegaleera.
Har’a seenaa injifannoo Saambee kutaa 1ffaa isiniif dhiheessina.
Akkuma seenaa keessatti beekamu Xaaliyaaniin bara 1928 A.L.I biyya keenya weeraruuf waraana bantus gootonni Itoophiyaa tole jedhanii diina aadaafi safuu biyyattii balleessuuf dhufe tole jedhanii simatan osoo hin taane riphanii loluun faashistoota Xaaliyaanii boqonnaa dhorkaa turuu seenaan abbootii irraa argamu dhugaa ba’a.
Loltoonni Black Lion (Leenca Gurraacha) jedhamuun waamaman kan ijaaraman Magaalaa Goreetti yoo ta’u, Raas Immiruun akka isaan hogganu ta’ee innis qondaaltota Itoophiyaa biroo wajjin ta’uun Goree giddu-gala bulchiinsa Itoophiyaa godhatanii diina haleeluu eegalan.
Loltootni Leenca Gurraachaa (Black Lion) jedhaman kun giddu gala leenjii waraana Holotaa irraa yeroo teessoon Mootummaa gara Magaalaa Goreetti socho’u kan dhufanidha. Humni kun Finfinnee bilisa baasuuf yaalee Gojeb irratti diinaan rukutamu iyyuu sochii isaa itti fufee ture. Akkuma beekamu gootonni Itoophiyaa aarsaa guddaa kaffalanii bara 1933tti loltoonni Xaaliyaanii giddu galeessa biyya irraa rukutamuuun gara kibba Lixa Itoophiyaatti wal ijaaranii socho’uu eegalan.
Diinni wal ijaaree socho’u kunis Magaalaa seenaa qabeettii Goree qabatee humna isaa cimsatee lammaffaa gara giddu-galeessa Itoophiyaatti deebi’uuf ture. Garuu ummatni Oromoo naannawaa Godina Iluu Abbaa Boor muuxannoo diinaan hin bitamnu jedhu akaakilee isaa irraa dhaale bu’uura godhachuun diina dura dhaabbachuuf murteeffate.
Akkuma seenaan ibsu ummatni Iluu Abbaa Boor Odaa Doggii giddu gala Sirna Gadaa salgan Iluu godhachuun biyya isaa gootummaan akka bulchaa ture seenaa bal’aatu jira.
Seenaa bal’aa sana amma kaasuu baannus Abbaa Boor Diimaa Caaliifi Fattansa Iluu akkamiin biyya isaanii daangeeffatanii eegachaa turan kan jedhuuf
~Abbaa Boor Caalii Shoonoo Godina I/A/Boor jennu kana Gaambeellaa, Jimma, Wallaggaa, Ummattoota Kibbaa wajjin daangaa isaanii beekamaa godhachuun bulchaa turan. Diinni Salgan Iluu akka hin qabanneef aarsaa guddaa kaffalaniiru.
~Diimaa Caalii erga Abbaa Boor boqotanii booda naannoo bara 1870 keessa diinota kallattii adda addaan ijaaramuun meeshaalee waraanaa gara garaa qabatee Iluu Abbaa Boor gadi qabuuf dhufe dura dhaabbachuun meeshaa isaan qabatanii dhufan harkaa booji’uun leeyyaasisanii deebisaniiru.
~Fattansa Iluu bara 1875 diina lammaffaa ijaaramee dhufe dura dhaabbachuun waraana Qarsaa Gogillaa irratti gootota I/A/Boor Magaalaa Goree irratti qindeessuun diina akka bara sanatti meeshaa sadarkaa olaanaan hidhatee dhufe dura dhaabbachuun gootummaa uummataa Saglan Iluu agarsiisaniiru. Dirree Waraanaa kana irratti diinni humna isaa keessaafi alaan ijaarrachuun carraa injifachuu yoo argatellee gootummaan Fattansa Iluu agarsiise iddoo guddaa qaba. Akkuma Bakar Waaree dirree Waraana calanqootti aarsaa kaffalaa turan Fattansa Iluunis naannawaa sanatti gootummaa isaa agarsiisee jira.
Egaa Gootummaa Caalii Shoonoo,Abbaa Boor, Diimaa Caaliifi Fattansa Iluu yeroo ka’u seenaa isaanii barreessuuf miti.
Garuu Yeroo Seenaa waraana Saambee kaasnu Goototni Iluu Abbaa Boor Faashistoota Xaaliyaanii dura dhaabbatanii kan akka Bantii Daanyaa, Margoo Bokaa, Ayyaansoo Bookaa, Zawudee Lamuu, Qilxuu Raaboofi gootota salgan Iluu kumaatamaan lakkaa’aman wajjin ta’uun seenaa diinaan hin bitamnu jedhu Caalii Shoonoo, Diimaa Caaliifi Fattansa Iluu irraa dhaalaniin akka diina dura dhaabbatan hubachuu qabna.
Lolli Saambee lola gootonni Oromoo Iluu Abbaa Booraa itti seenaa dalaganidha. Bara lola Saambee (1933) sana Xaaliyaanii, Jarmaniifi Jaappaan garee faashistootaafi Naazistoota Addunyaa ta’uun olaantummaa isaanii biyyoota birootti fe’uuf sochii taasisaa turan.
Faashistiin Xaaliyaanis gara biyya keenyatti kiyyoo isaa darbachuun olaantummaa isaa biyyatti fe’uuf carraaqaa ture. Ummatni Iluu Abbaa Boor garee Faashistoota Addunyaa kanaa yeroo Saambeetti rukutu al kallattiidhaan faashistoota Addunyaa dhabamsiisuuf hirmaannaa bal’aa gochuu isaaf ragaadha.
Seenaa dhaloota haa barsiifnu!
Kutaan 2ffaan qabannee dhihaanna.
Ragaan kan Waajjira Aadaafi Tuuriizimii Godina I/A/Booriifi Biiroo Aadaafi Tuuriizimii Oromiyaati.
Oromia communication Bureau


text:
Hiriirawwan mormii Oromiyaa irratti namoonnii midhaman haqa argataniiruu?
Diddaa waggoota darban Oromiyaa keessa tureen namootni kumaatamatti lakka'amaan lubbuu yoo dhaban, hedduun miidhama qaamaf saaxilamaniiru.
'Human Right Watch' gabaasa Fulbaana bara 2017 baaseen labsii yeroo muddama ji'a Onkololessaa bara 2016 labsamee ji'oota kudhaniif ture keessatti qofa namoota 1000 oliitu ajjeefame, kuma kudhaniin kanneen lakka'aamanitu mana hidhaatti guurame jedhe.
Lakkoofsi namoota ajjeefamanii meeqa akka ta'e mootummaan waan ibse hin qabu. Rogeeyyii fi jaarmiyaaleen siyaasaa mormii kana keessatti qooda fudhataa turan namoonni 5000 ta'an lubbuu dhabuu dubbatu.
Kanneen lubbu itti wareegan malee kan qaama itti dhaban akkasumas dararaa adda addaa itti kafalan danuudha.
Ofii namoonni kunneen wayi haqa argatani? Iyyaafanneerra.
Hiriira mormii Oromiyaa keessa waggoota sadii oliif walitti fufiinsan adeemaa ture keessatti namoota rasaasa humna nageenyaan madaa'uu himatan keessa Magartuu Abdallaa nama tokko.
Bara 2016 hiriira mormii Harargee Bahaa aanaa Haramayaa magaala Addalleetti mootummaarratti bahame irratti rasaasa afuriin rukutamu kan himattu Magartuun, lukti ishee bitaa sababii kanaan laamsha'ee amma uleedhaan deemti.
Humnoonni nageenyaa rasaasaan ishee rukutan seeratti dhiyaatanii murtoo haqaa otoo hin argatiin hafuusaani akka gaddituu dubbatti.
"Fooniif lafeenillee narraa yaa'e, miilli kiyya na gabaabbatee. Ilaa hanga ammaattillee rakkoo cimaatu narra gahe" jetti.
Miseensota raayyaa ittisaa dhiyeenyarraa kaampii qaban ta'u malee, eenyummasaanii adda baafte maqaa nama ishee miidhe himachuuf akka hin beekne dubbatti.
"Namoonni rasaasaan na rukutan seeratti hin dhiyaanne, kaanis rukutanii, kaanimmoo ajjeesanituma bira kutan," jetti shamarreen kun.
Maatii namoota gaafas lubbuun darbee qaamni mootummaa dhufee hin gaafanne, "takkaa rabbi isin haa sabbarsiisu (jabeessu) namni jedheenillee jiru" jetti Magartuun.
Magartuun miidhama miilashiirra gaheerraa fayyuuf maallaqa wal'aansaaf barbaachisuu dhabdee hafuu kaafte.
Maatiif hawaasni naannoo amma danda'an deeggaruus hin daganne garuu, amma biyya ambaatti yaalchisu hin dandeenye.
Bara darbe hoospitaala Xiqur Ambaassaa maatiin yaalchisu geessanii, biyya ambaatti akka yaalamtu rifariin barreeffameefi maallaqa dhabuun qe'eetti deebi'uu dubbatti.
Yeroo miidhama qaamaaf saaxilamtu barattu ganna 14 akka turte kan dubbattu Magartuun, amma ganna 17 guuttetti.
Waggoota sadiif barnoota sababii miidhama qaamaan addaan kuttetti barana deebite.
Waggaa sadan kana kutaa torba baratti, "kunoo baranaas achuman jira" jette haala amma keessa jirtu wayita dubbattu.
'Gammachuu gaddaatti jijjirame'
Godina Booranaa Aanaa Mi'oo Hiddii Lolaatti Guraandhala bara 2019 otoo durba fuudhanii deebi'anii dhukaasa miseensota raayyaa ittisa biyyatiin misirroof misirrichallee dabalate namootni 5 ajjeefamuun, namoonni lama madaa'anii turan.
Fira dhiigasaanii sababii kanaan dhabu namoota himatan keessa tokko Qaallicha Jaldeessaadha. Obboleessaa fi durbiin isaa dhukaasa kanaan ajjeeffamuu nutti hime.
Raayyaan ittisa biyyaa ijoolluma nagaa motoraan imalaa turan irratti dhukaasuu himata.
Namoonni ajjeecha gammachuu gara gaddaatti jijjire kana raawwatan hidhamu ykn ammoo itti gaafatamuu isaanii akka hin dhageenye dubbata.
Qondaaltoonni bulchiinsa aanichaa maatiisaanii erga dubbisanii booda tokko tokkoo maatii isaaniif beenyaan maallaqaa birri kuma 85 kaffalamuu BBC'tti himeera.
Warra ajjeechaa san raawwatana garuu "eenyummaa isaaniiyyuu hin bariin hafne" jedha.
Magaalaa Amboottis Shawaayyee Dhugaasaa obboleessishee Ashabbir jedhamuu miseensota Agaaziin ajjeefamee, otoo eenyummaan nama ajjesellee adda hin baafamne, seerattis hin dhiyaanne hafuu himti.
Obboleessi ishee otoo gara manaatti galuu deemuu rasaasaa humna nageenya mootummaan ajjeefamuu dubbatti.
Namni ajjeecha kana raawwate eenyummaasa adda otoo hin baafamin hafeera jette.
Arsii Lixaa magaalaa Aajjeetti miseensa firoota isaa sadi du'aan dhabu dubbatan keessa tokko Gabii Nabiiti.
"Irreecha hora Harsadeerratti dhumaati mudate mormuuf hiriira bahanii gara garummaa sa'aatii shanii keessatti namoota hedduutu lubbuu dhabe," jedhe.
Miseensotni Raayyaa Ittisa biyyaa lubbuu namaa dabarsuun shakkaman eenyummasaaniyyu otoo adda hin baasiin hafuu dubbata.
"Ijoolleen warri isaanii sababii kanaan lubbuu dhaban gadadootti hafan. Namni gaddasaanii akka irraanfataniif gaafate jajjabeessellee hin jiru," jedha.
Kan seeratti dhiyaatan jiruu?
Mootummaan lubbuu namaa darbeefi miidha qaqqabe qoratee seeratti dhiyeessuuf waadaan seenaa ture, cilee ibidda buute ta'ee hafuu namoonni miidhamuu himatan ni komatu.
Yeroo mormii san iddoo muraasatti miseensonni humna nageenyaa ajjeechaa raawwatan seeraan himatamani adabaman jiraachuu gabaafamaa ture.
Addee Xaayiba Hasan kantibaa magaalaa Shaashamannee wayita turanitti loltoota mootummaa lubbuu namaa dabarsuutti shakkaman seeratti dhiyeessuun leellifama turan.
Haa ta'u malee miseensonni raayyaa ittisa biyyaa Shaashamanneetti himannaan irratti dhiyaate hidhamanii turan amma magaala Adaamaatti geeddaramuufi ammatti mana hidha jiraachuuf dhiisuu isaani ragaa akka hin qabne qondaalli poolisii magaalaa Shaashamannee maqaan isaanii akka hin eeramne barbaadan tokko BBC'tti himaniiru.
Biiroon Haqaa mootummaa naannoo Oromiyaafi Abbaan Alangaa Federaalaa dhimma haqa dhabuu namonni kunneen komatan irratti yaada kennuurraa of qusataniiru.
Ajajaa itti aanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa jeneraal Birhaanuu Juulaa dhimma kanarratti gaafanne, loltoonni seeran ala namarratti tarkaanfii fudhatanii adabaman jiraachu dubbatu.
Akka fakkeenyatti Mooyyaleetti kanneen nama ajjeesan hidhamanii, dhimmisaanis ilaalamaa jiraachu dubbatan.
Fincilli yeroo dheeraaf adeemsifamaa ture, namoonni bakkaa bakkatti miidhaman jiru kan jedhan ajajaan waraanaa kun, 'eenyu miidhaa qaqqabsiise kan jedhu addaan baasuun rakkisaadha' jedhu.
"Kan yakka hojjate seeratti hin dhiyaatiin yoo jiraate, kan beekamu seeratti dhiyaata, kan ijoolleen jalaa miidhamte mootummaatu miidhe yoo ta'e, mootummaatu beenya kaffalee araaraan xumurama" jedhan.
Akka waliigalaatti garuu ajjeechaa fi dararaan wayita san lammilee irratti raawwate, dhiifama sadarkaa biyyaaleessatti MM Abiy Ahimad mootummaa bakka bu'uun gaafatan keessatti ilaalama jedhan.
Namoonni ofii qaama itti dhaban ykn maatii itti wareegan garuu yookin haqa hin arganne, yookin sirnaan dhiifama godhanii miidhama isaaniirraa hin bayyanatiin jiru.


text:
Koronaavaayiraas: Senegaal namni lammaffaan koronaavaayirasiin qabamu mirkaneessite
Seeneegaaliitti namni koronaa vaayirasiin qabame lammaaffaan argamu Ministeerri Fayyaa biyyaattii mirkaneesse.
Akka ministeerichi jedhuutti, namni ammaa vaariyasichaan qabamunsaa mirkanaa'ee kunis lammii Faransaayi fi nama umuriin waggaa 80 yoo ta'u Guraandhala 29 biyyaa Afrikaa Lixaa akka deemee himameera.
Namni kunis magaalaa guddoo biyyattii Daakaar keessatti hospitaala namni kana dura vayirasichaan qabamefi lammii Faransaayii ta'e biraan torbaan darbe keessa cisuun akka wallaanamu taasifme keessatti wallaansa argataa jira jedhame.
Namni vaayirasichaan qabame kunis lakkoofsa namoota ardii Afriikaa keessatti vaayirasichaan qabamee 12 taasiseera.
Biyyoonni Afrikaa namoota vaayirasichaan qabaman jirachuu mirkanaa'ees akka asiin gadiiti:
- Aljeeriyaa -Namoota shan
- Masrii- Namoota lama
- Morookkoo- nama tokko
- Naayijeeriyaa -nama tokko
- Tuniziyaa -nama tokkoodha
Biyyi Senegaaal biyyoota Afrikaa Saharaan gadii 33 kan dhaabbata qorannoo koronaavaayirasii qaban keessaa tokkoodha.
Aanga'oonni biyyattis dhukkubicha to'achuuf haalaan qophaa'usaanii himaniiru.
Guyyaa Wiixataa Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa BBC'tti akka himaniitti, biyyoonni Afrikaa Saharaan gadii 14 kanneen ammatti meeshaalee qorannoichaa hinqabnees attattamaan akka argatan ni taasifama.


text:
Roonaaldiinihoo fi obboleessi isaa sababa paaspoortii sobaan to'annoo jala oolan
Taphataan beekamaa kubbaa miilaa Biraazil kan ture Ronaaldinhoofi obboleessi isaa himannaa paaspoortii sobaatiin Paaraaguwaay seenuuf yaalan jedhuun himatamanii Sanbata mana murtiitti dhiyaatan.
Abbootiin alangaa akka jedhanitti, obbolaan lamaan kunneen Roobii yeroo biyya seenanitti dookumantii soobatu kennameefi.
Obbolaan kun garuu nuti baleessa hin qabnu jedhanii wakkataniiru. Abbaan alangaas jarreen kun gowwansamaniiti jedha. Haa ta'u malee guyyaa Sanbataa harka hidhamuun mana murtiitti wayita dhiyaatan kan agarsiisuu suuraan saanii qoodamaa jira.
Ronaaldinihoo fi obboleessi isaa to'annoo jala kan olfaman yaada adabbii kan biraan haa adabaman jechuun abbaan alaangaa dhiyeesse abban murtii akkuma dideeni.
Roobii darbe Hoteela magaalaa guddoo Paaraaguwaay taphataan kun obboleessa isaa waliin keessa buufate poolisiin sakatta'ee ture
Yeroo polisiin qoratamanitti Roonaldinihoofi obboleessi isaa paaspoortiin nuuf kenname keennaa nutti fakkatee ture jedhaniiru.
Bara 2019 taphataan Biraazil kun paaspoortiin isaa Biraazil fi Ispeeyin sababa gibira hin kafalamiin hafeef jalaa fudhatamee ture.
Aanga'oonni gumuruukaa Roonaaldiinihoo paaspoortii sobaan dabarsan akka qoratamanis aanga'aan biyyattii himaniiru.
Taphataan kubbaa miilaa ganna 39 gara Paaraaguwaay kan imale kitaaba beeksisuufi daa'immaan harka qalleeyyiif tumsa walitti qabuuf ture.
Namni sadaffaa isaan waliin imales kan ganna 45 tokkos isaanuma waliin qoratamaa jira. Ronaaldiinihoon bara 2004 fi 2005 walitti aansuun taphataa cimaa addunyaa ta'uun filatamee ture.
Bara 2002 ammoo garee biyaalessaa Biraazil waliin waancaa addunyaa injifateera. Wayita ammaa sooramarra kan jiru taphataan kun gatiin isaa paawondii miliyonaa 80-100 akka ta'e tilmaama.
Inistaagiraamii irratti beeksisa al tokko maxxanfamuuf paawondii 150,000 kafalchiisa.