text:
Loqodoota Saddeeti Jaatanii Guddicha Afaan Oromoo keessatti irratti hojjatamaa jiran keessaa
1. Gumii Loqoda Harargee( Ituu, Humbannaa fi 4N Qalloo,Anniyya) 1ffaa bahuu fi ammallee jabaattanii itti fufuu keessaniif ulfaadhaa ! Isiniin boonna !
2. Gumii Loqoda Booranaa hojii boonsaa hojjattanii 2ffaa bahuun keessan dinqiidha itti fufaa jenna.
3. Gumii Loqoda Arsii ( Sikkoo fi Mandoo) 1ffaa bayaa turuun keessan ni yaadatama. Amma garuu 1ffaa irraa 4ffatti gadi bu’uun keessan baay’ee akka hojjatamaa hin jirre garsiisa.
Haati Gooticha Leenjisoo diigaa waan jette dhageessanii? ” Ani Dahee Koloobaan gahee, amma booda waan jettaniin isintu beeka” jette jedhan. Keessan dubbiin achitti.
4. Gumii Loqoda Maccaa isinillee 2ffaa irraa gara 3ffaa,4ffaa fi 5ffaa bu’uun hirmaannaan keessan akka dabaluu qabu mul’isa.
5. Gumii Loqoda Gujiin yeroo cufu hirmaannaan keessan guddaadha jabaadhaa jenna.
6. Gumii Loqoda Tuulamaa hojii boonsaadha jabaadhaa
7. Gumii Loqoda Karrayyuu fi 8. Walloo daran jabaachuu qabdan iyyaa iyya dabarsaa . Gargaarsa yoo barbaaddan nutti iyyadhaa .
Addis Abeba – Protests erupted in many towns and cities, including schools and university compounds,…
Shabboo Miidiya: Seenaa amaarsaa fii gara jabeenya isaanii. https://www.youtube.com/watch?v=MjL1acJzXgc
Gocha suukkanneessaa sirni nafxnyaa Oromoo irratti gidduu kana raawwachaa jiran balaaleffachuun Barattoonni Oromoo godina addaa…
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…


c: text/html

text:
LibreOffice 7.4 Help
Qubachiisa siiqqeewwanii to'ata.
Siilloon Y ofumaan fayyadamuun LibreOffice madaalama kanaafuu gatiin guutolaa ni mul'ata.
Bu'aa murtaa'e irra gahuuf, madaallii siilloo harkaan jijjiruu dandeessa. Fakkenyaaf, bali'na gubbaa qofa mul'isuun sarara duwwaa gara oliitti orofuu dandeessa
Siiqqota bal'ina kana irratti garagar qooduuf gatii galchuu dandeessa. Amaloota shanan ofumaan qindeessi Gadaantoo, Irrata, Orofaa buraalaa, Orofaa maddee fi Gatii raggoo.
Gadaantoo siilloo jalqabaatiif gatii xiqqaa qindeessa.
Buraalaa siilloo dhumaatiif gatii guddaa qindeessa.
Qoqoodama Siilloo dursaaf orofaa siiqqoo qindeessa. Orofaan dursaa irra guddaa gatii bal'inaa hin ta'u.
Orofaa qoqoodama siqqotaaf qindeessa.
Qabannoo gatii siilloo kam irratti mul'isuu akka qabdu ibsa.
Gatii haaromsuuf duraan dursiteeOfumaan filannoo filachuu hin qabdu.
Yoo gatii "fixed" tiin dalagde haala kana akka hin hojjenne dhorki, akka inni madaalli ofumaa hin eeyyamne.
Siiqqoon logartimaan yoo garagar qooduu barbaadde ibsa.
Gatiilee gongumaa gargar ta'aaniin hojechuu yoo barbaadde haala kan fayydami. Madaalli logaartimaa fayyadamuu dandeessa tarsaa sararaa kan siilloo fageenya walqixa, garuu gatii hir'isu yookan dabalu danda'a.
Gatii guddaa fi xiqqaan siilloo irrati eessatti akka mul'atu qindeessa. Haalli hin mirkaneeffamne kallatii herregatini. Kana jechuun sirna qaxxamura walgitaa kan siilloon x gatii gadii fi siilloon y gatii gadii gara jalaatti agarsiisu. Sirna waggee walgitaaf kofni herregummaa kallattiin siilloo kallatti sa'aatii fi siilloo calii gara keessaati gara alaati.
For some types of axes, you can select to format an axis as text or date, or to detect the type automatically. For the axis type "Date" you can set the following options.
Minimum and maximum value to be shown on the ends of the scale.
Bal'ina guddaa ykn xiqqaa mul'isuuf agarsiisa jijjiira.
Galmeewwan gaafataa hunda agarsiisuuf filadhu.
Galmeewwan gaafataa hunda agarsiisuuf filadhu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mozaambik kessatti obonboleettii jandoo makateen, yoo xiqqaate namoonni 38 dhumuun mirkanaawee jira. Obonboleettiin hamaan akkanaa Mozaambik rukkutuun baatii tokkoo fi walakkaa keessatti, si’a lammataa tahuu isaa ti.
Lakkoobsi namoota dhumanii turaan shan tahuu ka dubbate – dhaabbatni to’annaa balaa qilleensaa Moozaambik, jandoon roobaa cimaa deemuu tu lakkoota du’a sana dabale – jedhu.
Dubbi-himtuun Sagantaa Nyaata Addunyaa, ka Tokkummaa Mootummootaa – Debraa Inguyen, “eega kaleessa ganamaa tii as jandoo hamaa tu roobaa jira. Akka tilmaamaetti, guyyoota afuran dhufaniif roobni kun itti fufa waan jedhameef hedduu yaaddofnee jirra” jedhan.
Magaalaa Kaaba biyyattii – Pembaa keessatti qofa, uummatni kuma dhibba lama tahu akka balaaf saaxilame tu dubbatama.


text:
Bulchiinsa naannoo Tigraay fi bulchiinsa naannoo Amaaraa kan wal agarsiisu daandiin Alaamaaxaa Qobboo kokolaataaf eega cufaa ta’e guyyaa 4 darbee jira.
Daandii kana kan cufan Alaamaaxaa keessatti hidhaman akka hikamaniif kan gaafatan dargaggoota magaala Qobboo ti jedhama.
Waajirri Polisii godina Walloo kaabaa akka beeksiiseetti rakkoo kana furuuf mariin gaggeeffamaa jira.
Jiraattonni magaalaa Alaamaaxaa kanneen yaada kennan akka jedhanti/ daandiin kun cufamuun hojii keenyatti gufuu nutti ta’e jedhu.


text:
TPLF aanaalee Affaar sadii qabachuufi namoonni 54,000 qe'eerraa buqqa'uu qondaalli naannoo Affaar himan
- Vivienne Nunis
- Gaazexeessituu BBC News, Africa
Waraanni baatiiwwan saddeetiin naannoo Tigraay to'achuuf gaggeeffameen torban muraasa keessa ammoo gara naannoo ollaa kan taate Afaariitti darbeera.
Naannichattis yoo xinnaate namoonni 20 ajjeefamuun kanneen 54,000 ta'an ammoo bakka jireenyaa isaaniirra buqqa'usaanii gabaasaaleen kan mul'isan yoo ta'u, rakkoon namoomaa ni dabala sodaan jedhus guddataa jira.
Jiraattoonni Affaar keessaa BBCtti akka himaniitti finciltoonni TPLF namoota nagaa ajjeessaniiru.
Haata'u malee himannaan kun addatti madda walabaarraa hin mirkanoofne.
Akkasumas guyyoota muraasa darban keessa Affaariitti haleellaan qilleensaa hedduun bakkeewwan TPLFn qabaman irratti gaggeeffamuu BBCn gabaasa argateera.
Humnootiin TPLF Affaar kan Tigraay daangeessu keessatti humna ittisa biyyaafi humnootii naannoolee waliin wal waraanaa jira. Dubbi himaan Naannoo Affaar akka jedhanitti, finciltoonni Tigraay Affaar keessatti aanaalee sadi to'ataniiru.
Rogeeyyiin Affaar keessaas rakkoon nyaataa, bishaaniif bakki dahannoo yeroo balaa tasaa cimaatu jira jedhu.
TPLF kan duraan naannoo Tigraay bulchaa ture Sadaasa bara darbe ture kan humnootii federaalaatiin aangorraa ari'ame.
Dhaabni kun mootummaa Itoophiyaatiin akka dhaaba shororkeessaatti kan farrajame yoo ta'u, finciltoonni kunneen ammas nutu mootummaa Tigraay seera qabeessa jechaa jiru.
Waa'ee waraanichaa maal beekna?
Maddeen Affaar keessaa hedduun loltoonni TPLF aanaalee Yaaloo fi Awraa jedhamaniitti namoota nagaa ajjeesuu, saamichi raawwatamuufi manneen jireenyaatti ibidda itti qabsiisuu BBCtti himan.
Jiraataan aanaa Yaaloo irraa guyyoota lamaan dura baqatee tokko akka jedhetti, namoonni muraasni osoo sirna awwaalchaa hirmaataa jiranuu ajjeefaman jedhe.
Viidiyoo miidiyaa hawaasaa irra deemuufi nama Afaan Amaaraa dubbatuun hiikamees, ''bakka awwalcha namoota 20 ta'anii qotaa turre. Namoota nagaa ta'uu keenya mul'isuuf uffata kiyya ol qabee itti agarsiiseen ture. Garuu isaan keessaa tokko nutti dhukaase,'' jedha.
Himannaan kun garuu hin mirkanoofne.
Dubbi himaan finciltootaa TPLF ammoo aanga'oota Itoophiyaa waliin malee ummata Afaar waliin wal dhabdee akka hinqabnee ilalchisuun toora tiwitara isaarratti barreesseera.
Affaar maaliif finciltoonni irratti xiyyeeffatan?
Walitti bu'insi TPLF fi humnoota federaalaatti daangaa naannoolee ce'uun Affaaritti gaggeeffame kun kan jalqabaa miti. Naannoo Amaaraa kan lafti isaa Tigraayiin jalaa qabamuu himatu waliinis wal waraansi gaggeeffamaa jira.
Haata'u malee nagaa dhabuun naannoo Affaar hordoftoota dhimma Itoophiyaa hedduun yaaddeessaa ta'utu himama, sababii walitti bu'insiichi wal dhabdee naannoo irraa gara biyyaatti ce'uu mala jedhuun yaadda'u.
''Kun baayyee cimaadha,'' jedha xiinxalaan dhimma nageenya Gaanfa Afriikaa Raashid Abdii, Naayiroobirraa.
''Affaar daandiiwwan qaxxaamuraa murteessoo ta'an hedduu qabdi. Inni tokko kan Tigraay kutaalee biyyattii biraatiin wal qunnamsiisu. Kan biraa ammoo daandii Itoophiyaafi Jabuutii walitti hidhuudha.''
Itoophiyaan biyya karra galaanaa mataashee hinqabne yoo taatu, harki 95 meeshaaleen kan daddabarfaman karaa sanaan jedha. ''Kanaafu TPLF kana to'annaan biyyattiif dhiibbaa olaanaa qabaachuu danda'a.''
'International Crisis Group'tti xiinxalaan Itoophiyaa Wiiliyam Deevisan gama isaatiin, tarii haleellaan TPLF Affaar keessatti raawwate kana duuba tarsiimoo daldala jeequu ta'uu akka malu waligala.
''Kaayyoo guddaan lafa dhiheenya qabatan cimsachuufi humnootii federaalaafi naannoolee motummaan federalaa Affaar keessatti haleellaa haaraa Tigraay keessatti fudhachuuf walitti qabeen loluuf. Akkasumas daandii gara Jabuutii geessu adda kutuu ta'uu mala ykn ammoo akka dandeettii qaban agarsiifachuuf ta'uu danda'a,'' jedhan.
"Sababii biraa ta'uu malu ammoo humnootiin Tigraay ulaa gama naannooleen deeggarsa namoomaa argatan fooyyeeffachuuf kan yaadame ta'uu danda'a.''
Haalli namoomaa hangam cimaadha?
Deeggarsi atattamaa kan barbaachisu ta'ulleen, baatiiwwan muraasa darban keessa gargaarsa Tigraayiitti geessuun baayyee rakkisaa ta'ee tureera.
Guyyaa Kamisaa, dhaabbanni idil-addunyaa beela irratti sadarkaa baasu - Integrated Phase Classification (IPC) jedhamuun beekamu, Tigraayi keessatti namoonni 400,000 ta'an beelli hamaan mudateera jedhe.
Akkasumas Tigraay guutuu, Amaaraafi Affaar keessatti namoonni miliyoona afur ta'an deeggarsa atattamaa hanga tokko ni barbaadu jedha.
Dhaabbanni Sagantaa Nyaataa Addunyaa (WFP), konkolaattonni midhaan deeggarsaa fe'anii gara Tigraay imalaa turan Affaariitti guyyaa Dilbataa erga haleelamanii booda deeggarsa dhiyeessuu adda kuteera.
Konkolaattonni kunneenis magaalaa guddoo Affaar, Samaraa irraa fageenya km120 ture haleellaan kan irratti raawwatame.
WFPn konkolaataawwan 200 ol kan nyaataafi meeshaalee deeggarsa namoomaa bu'uuraa biraa qabatan yeroo ammaa magaalaa keessatti danqamuu himuun, garuu hanga nageenyi mirkaneeffamuutti gara Tigraayiitti hin ilmalan jedheera.
Konkolaataawwan kanneen irratti eenyu haleellaa kana akka raawwate kan hin baramne yoo ta'u, tarii milishoota deggartoota mootummaa naannichaa ta'uu akka malan akka yaadan Maat Bireden dhaaba Sahan Research irraa ni dubbatu
Gama biraatiin ammoo jechi MM Itoophiyaa Abiy Ahimad TPLF ilaalchisuun dubbatan ijoo dubbii ta'ee ture. Sanbattan irra ibsa kennaniin, TPLF ''kaansariin'' fakkeessanii turan.
Kamisa ammoo namoonni hedduun magaalaa Finfinneetti bahuun deeggarsa raayyaa ittisa biyyaaf qaban wayita ibsataniitti, muraasni isaanii jecha MM itti fayyadaman akka dhaadannootti baatanii mul'ataniiru.
"Yoo battalatti jijjiiramni umamu jiraaten alatti, Itoophiyaan kufaatiitti deemuu malti,'' jedhan Mr Bireedan.
''Waggoota shaniin dura raayyaan ittisa biyyaa Itoophiyaa biyyoota naannichatti argaman gidduutti isa cimaa ture. Ammoo haala Tigraay keessaa to'achuu dadhabuun isaa hangam haalichi jijjiiramaa jiraachuu mul'isa.''
Mootummaan Itoophiyaa gam tokkeen dhukaasa dhaabuu labsus hidhattootni TPLF waraana itti fufuun lafa naannoo Amaaraa waliin wal daangessanii fi naannoleen lameen kiyya jechuun irratti wal dhaban deebifachuuf waraana bane.
Naannoleen akka Oromiyaa, Somaalee, Sidaamaa fi kaanis poolisii humna addaa isaanii Raayyaa Ittisa Biyyaa akka gargaaraniif garasitti erganiiru.
Waraanni TPLF fi mootummaa federaalaa waliin godhamaa jiru kun ji'oota saddetii ol lakkoofsisus ammayyuu furmaata waaraa hin arganne. Sirriyyuu gara naannoolee birootti babal'ataa dhufe.


text:
Jiddu seeninisi Ameerikaa kan Siiriyaa keessaa xmuratti dhiyaachuun gabaasamus prezidaant Doonaald Traamp humnootiin US gamasii biyyatti akka deebi’an irra deddeebi’un dubbatanis White House yoom akka ta’e dubbachuuf tole hin jedhin hafe.
Gurmuun waraanaa kan ISIS kan Siiriyaa keessaa dhabamsiisuun gareen kun barbadaa’uutti waan dhiyaateef dhumatuuf jira jechuu dhaan White House har’a ibsa kenneen beekiseera.
Itti fufees US fi michoonni ishee garee xiqqaa ISIS kan Siiriyaa keessaa kan humnootiin keenya duruu barbadeessan dhabamsiisuuf cicha qabu jedha ibsichi. Karoora hegeree ilaalchisees michoota keenya waliin mari’achuu itti fufna jedha.
Kun kan dhaga’ame erga prezidaant Traamp loltoota keenya mara biyyattan deebisa jedhanii fi prezidaantii Ferensaay Emmanuel Macron, mooticha Saaudii Salman bin Abdulaziz fi muummicha ministeeraa Israael Benjamin Natanyaahuu waliin bilbilaan mari’atanii booda. US tattaaffii IS mancaasuuf ta’u keessatti hirmaachuuf loltoota kuma lama Siiriyaa keessaa qabdi.


text:
Tajaajila eegumsa fayyaa oromiyaa keessaa irra heedduun isaa dhukkuboota daddabraa irratti kan fulleefate ta'uu kan ibsan itti gaafatamaan waajjira eegumsa fayyaa Oromiyaa Obbo Shaalloo Dhaabaa, fayyaan da'immanii fi haadholee kanneen ilaalcha argatan keessaa ta'uu hubachisanii jiru.
Oromiyaa keessatti buufatii fayyaa duraan 53 qofa turan yeroo ammaa 1012 ga'uu isaa ibsanii lakkofsi Hospitaalootaa waggaa shan dura gara 20 ture amma 42 ga'uu ibsan.Hojiin tajaajila eegumsa fayyaa hojjattoota eksteenshinii fayyaan gaggeefamu hawaasa keessatti milka'iina argamsisuu isaa kan ibsan obbo Shaalloon, irra hedduun hojjatoota kanaa durboota ykn dubartoota ta'uun rakkoo fayyaa kan dubartootaa furuun heddu gargaare jedhu.
Gama kaaniin Biiroo fayyaa oromiyaatti itti gaafatamaa kutaa ittisaa fi to'annaa HIV/AIDS kan turan Dr. Ibraahiim Ammee Elemoo, tajaajila eegumsa fayyaa kana gaggeesuuf bajatni mootummaan giddu galeessaa Oromiyaaf ramadu ga'aa waan hin taaneef hojiin gaggeefame quubsaa dha jechuu hin dandeesisu jedhan.Bal'ina lafa Oromiyaa fi heddumina uummataa ituu hin ilaaliin naannoo biroon qixxee bajata waan ramadaniif jedhu Dr Ibraahiim.
Rakkoon biraa gama humna nama baratee ijaaruuf dandeettiin hin jiru kan jedhan Dr.Ibraahiim Hospitaalonni haaraa ijaaraman jedhaman tajaajila bishaanii, ibsaa fi kanneen biroo hin qaban jedhu.Hojjatonni Eksteenshinii gama dhukkuboota ittisuun hawaaasa barsisuu keessatti qooda guddaa qabaatan iyyu kan dhukkubsate wal'anuuf oguma waan hin qabneef jecha hojiin milka'iina qabu gaggeefame jechu hin dandesisuu jedhu.
Waluumaa gala jedhu Dr. Ibraahiim tajaajila eegumsa fayyaa oromiyaa keessaa ilaalchisee jijjiramni hangi tokko jiraatuus, bulchiinsa naannoo ka biraa waliin wal cina yeroo ilaalmu kan Oromiyaa keessaa haala gaddisiisaa keessa jira jedhan.
MP3 kutaa adda addaa tuquun guutummaa isaa dhaggefadhaa.
Oromiyaa fi Tajaajila Eegumsa Fayyaa Waggootii Digdamaa
- Jaallannee Gammadaa
Tajaajila eegumsa fayyaa oromiyaa keessaa irra heedduun isaa dhukkuboota daddabraa irratti kan fulleefate ta'uu kan ibsan itti gaafatamaan waajjira eegumsa fayyaa Oromiyaa Obbo Shaalloo Dhaabaa, fayyaan da'immanii fi haadholee kanneen ilaalcha argatan keessaa ta'uu hubachisanii jiru.
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
-
-
25-11-2022
Hoggantoonnii Marii Araaraa Tigraay Deeman


text:
Guyyoo Waariyoo fi gaazexeessotii OMN eegii hidhamanii ji’a lamatti yaahuutti jiran. Jari kun eegii Hacaaluu Hundeessaa ijjeefamee waajjia OMN Finfinnee jirullee cufan keessa hidhame.
Obboo Dejenee Xaafaa barreessaa KFO warra hardha akka waasiin gadi dhiisan hajajan keessaa tokko. Eegii hidhamee yaayyuu ture mana hidhaatti dhibamee COVID-19 irratti argame jedhameellee eegee ammoo dhiba sunillee irraa dhaban. Isallee qabdii birii kuma 10,000n gadi dhiisuuf hajajan.
Mishaa Adem Cirrii ogeessa komputeraati lammii Amerikaati. OMN waliin hojjachuuf ganna lamaan duratti Itoophiyaatti galee Finfinnee qabame.
Isallee waasiin baasuuf waadaa galaniif. Nama jara waliin jiru Koorsaa Dachaasaa akkuma jaraa waasiin baasuuf manii murtii hajaje.
Jara kana haga guddaan waan ummataa walti buusaa hojjachuun shakkanii himatan.
Abbaan alagnaa addaa akka guyyaa 15 kennaniifii ammallee jara akka qoratan gaafate. Qorataan poolisii ammoo guyyaan qorannoo dhumachu isaa mirkanse.
dhumate mirkanse.i Abukaatoon isaanii Kadir Bulloo ammoo tana hin falmeef. Jari akka bahan hajajii bahe kun yoom akka bahan mirkanaa miti.
Gaazexeessaa OMN Mellesee Dirribsaa jalqaba Hagayya keessa wabiin gadi dhiisuuf hajajanillee poolisiin waan dhibiin shakkee himatee ammallee hin baane.


text:
Sidaamu qoqqowu mootimma kalaqira seeda ayimmatenna wolaphote xa’mo qoltinohano ikkirono, lowo manni laooshshi garinni kayinni, albiwiinni soorramino amuraati dino.
Gudumaalu Sidaamu dagara ayirrado songote baseeti. Gudumaalu qoleno Sidaamu daga bayira diru soorro ayyaanase Fichee-Cambalaalla ayiirrisidhannowanna gamba yitanno bayira battalaati. Sa’u batinye dirrara, kummatenni kiirranni daga gudumaaleho songitino, budu uddanonna qodhonsa ledo seesse fultino; itatenna agate hagiidhite agadhitino; haaro dironsa adhate hagiirrunni fulte ayirrisidhino. Gudumaalu base haaro diru ayyaana ayiirrisatenni sa’ino tiro noosi. Gudumaaleho geerru mitteenni songe gibbonna koffeenya tiranno; gibbo tiratennino sae Sidaamu daga galtinonna heeshsho lainohunni kaajjado gumulo sayiisanno ayiirrado baseeti.
Maaju agani 2011 (2019) M.D, Wodiidi Daga, Dagoominna Manni Qoqqowu Mangiste (WDDMQM) ofollate base ikkinohu Hawaasi quchumira afantannoti Gudumaalu base Sidaamu Qoqqowu mootimma umisinni lallaphanno base ikkate feeffatte qixxaabino. Hakkunnira albaanni Sidaamu qoqqowo ikke, umisi umosi gashshanno qoosso agarsiisate seedanna kaajjado sharro assinoonni. Assinollana gashshitino mangiste rahotenni dawaro qolte bayiriidi seeri hajajanno garinni dagate huuro (referendum) harisa hoogase kaiminni koffi yitinoti kummatenni kiirranni daga Ella 19/2019AG soodo gutte Gudumaale tintanno. Ikkollana, mitto hashsha balaxxe ankarro gede, ayiirrado gudumaalu base bashshose ayiirrinye hoogge, qodhaano songitannowa olu base labbe agartino. Soodimaroho timi manni Gudumaalu cufameenna eannota hoolleenna tootayyaawi. Hakkaanni ka’ino kiphonnino 25 manni ale ikkannohu madi’re reyi; gatinohu batinyu manni wolqatenni shorrineenna fincami.
Hakkunni kawa, qoqqowo ikkatenna taalleenyaho sharrantanno Sidaamu daga seeda sharronsa baattino jawu waaginni qeelte qoqqowu mootimma kalaqidhino. Xa Sidaamu umisi umosi gashshanno qoqqowooti. Qoqqowo ikasinnino, umisi higgeenna seera fushshi’rate qoosso afi’rino, umisi jiro horonsi’ratenna miinji’rate umisi addi addi poolise fushshi’rannohanna umisi miinja umisi gashshi’ranno manna ikkino. Kayinnilla, qoqqowo ikkate assinoonni seeda sharro giddo batinyuri baino; saeno qoqqowo ikkate sharrammi waro, meessaneeto gashshi’rate sharrammi waro mixi’noonniri, hexxinoonniri duuchuri kayinni xaara guma dilaalino.
Seeda Yanna Adhitino Xa’mo, Seeda Sharro
Sidaamu umisi umosi gashshatenna umisi qoqqowo uurrisi’rate assino sharro seedatenna duucha sanna kiirsiissinote. Xa’monsa addi addi yannara ka’inotanna yannate ledo babbaxxitino dawaro (response) qolloonnitano ikkituro, kayinni tini xa’mo mamarono uurrite woy badhe higge diegentinote. Alba Nugusu gashshooti warinni kayisse, babbaxxitino daga mitteenni fungoonni Itophiyi (imperial Ethiopia) giddo “baxxino akatanna ayiimma afi’noommo” yitanno hedo giddose amaddinote. Sidaamu xaa yannara shoole miloone ale higanno yine hendanniha ikkanna, hunda ilamate, mundeetenna ayiimmatenni mitto mannaati ammananno. Tini mittimmano sufantinohu mitte siddo aana, mittu budinna afii aana, saeno mitte gutu dhagge aana ikkanna kunino gobbaayidi wolqubba xiiwonni ayiimma egemmantannokkinna, waaxannokki gede agare techora iiillishate lowo kaa’lo assinoreeti.
Sidaamu daga gutu dhagge giddo qara bayicho afi’rinori giddo wolaphote assinoonni millimillo noonsa kajjaado xaadooshsheeti. Dagate wolaphora jawa baqqeenyu millimillo assa addintanni Awuroppu Kiiro 1970te kawa dhaabbattinoha ikkanna hakkuno roorenkanni Sidaamu Wolaphote Millimillo (kawiinni aanchine SWM/SLM yine xawinsanni) xintama ledo amadameeti. Tini uurrinsha addintanni Sidaamu daga wolaphote, umise umose gashshatenna taalleenyaho assitino sharro giddo jawa base amaddanno. Xaa yannara kayinni tenne uurrinsha mereero kalaqamino babbadooshshinna gashshitinoti Jireenyu Paarte (PP) kalaqqino xiiwonni bashsho gedee dhabbata di”ikkitino.
Awuropu Kiiro 1980te qarqara noo dhagge la’nanni woyte, duucha daganna dagoomu taalleenyanna farco hoogate korkaatinni gungumanno yanna ikkituro nafa Sidaamunnihu ajono batirono su’misinni woshshamanno gashshoote (recognition) afi’rino. Wole qooxeessu daganna dagoomi ledo gamba yee Sidaamo ‘Kifle-hager’ (Sidamo Province) yaanno su’ma afi’rino. Kuni lowore tira hoogirono dagate su’mi afamanno gede assino. Kuni su’mi Dargete yannara calla ikkikkinni alba Nugusu gashshooti warono noore ikkanna, gashshootu gawajjinohanna mereeri mangisitewa qole fuginohano ikkiro su’mu deerrinni kayinni ‘Sidamo Xeqlay-Guezat’ yinanniha jawa su’ma afirino. Ikkollana, IHADEG (EPRDF) gashshooti daye, Awuroppu Kiiro 1990tenni kayise dagatenna dagoomu federalizime (gibbeemmeri ‘gosate federalizime’ yitanno) uurrinsi kawa kayinni aleenni noota gashshootu orte soorrinoonni.
Sidaamu Qoqqowi Dotteessa 9nni Awuroppu Kiiro garinni haaro ikke xintamino. Qoqqowu Prezidentich Kalaa Desti Ledamohu yaanno gara ikkiro, federaalete gashshooti safamara albaanni hanafe, baxxitino daga ikkasenni Sidaamu umisi gashshoote faajjetenni uurrisi’rate danunni xa’mo shiqishi’re umisi hajo umisi gumu’late wo’naale saino.
Hakkiinni saeenna, harancho yannarano ikkiro, IHADEG dayeenna reekkote gashshooti sufami yannara, Sidaamu umisi umosi gashshate kaayyo (autonomy) shiimunnino ikkiro u’lino. Awuroppu Kiiro 1991 qarqara assinoonni gobboomu deerri hasaawi garinni Reekkote Yanna Charter (Transitional Charter) giddo 14 umise umose gashshitanno qoqqowubba kalanqoonni. Hakkuri giddo mittu, ‘Qoqqowo 8’ yinannihu Sidaamu gashshooteeti. Ikkollana, yannate gedensoonni Awuroppu Kiiro 1995 qarqara Federalete bayirid seera gumulle loosoho e’ni yannara, tini aleenni 14 qoqqowubba bandiri giddo noore Sidaamunnitanna wole 4 qoqqowubba wolqatenni diingoonni. Hakkunni gedensaanni addi addi ayimma, afoonna woga afidhino daganna dagooma doogimale mitteenni funge Wodiidi Daga, Dagoomi Qoqqowi Gashshoote (SNNPR) yinanni qoqqowo kalanqoonni.
Hakkawarinni kayiisse noo yannubbara Sidaamu umisi qoqqowo kalaqi’re umosi gashshate qoosso hoogasinninna wodiido yinanni qoqqowira hanqafame hee’ranno gede assinoonni shedenni hanqu giddo saysino. Qoleno, umosi gashshate qoosso, ayiimmasi xawisatenna xawe leellate qoosso hooge fugame keeshshino yannaati. Konninni kainohunni, qoossosi ayiirrisiratenna umisi umosi gashshate, wolaphinohanna Federalete gashshooti giddo umosi daandino qoqqowo kalaqi’rate yine assinoonni sharronni kainohunni lowo gawajjo iillitino, lowo mannu lubbo ba’ino.
Wolaphate hasiishshi morme
Sidaamu daga qoqqowu xa’mo ha’rinsho giddo, mitto wudoonni dagate dambalinna sharro tini kaajjite boowirte albagge kaattanno gede assitanna, wole widoonni kayinni qodhitino mangiste albano ikko muli yannara daga gante badher qoltanna hembeelantanni keeshshitino. Xa loosu aana noohu gobbate bayiridi seeri, mitte kaimu ayiimma, mitto afoonna bude afidhinotinna “umiseta mitteenni amadantinotanna bande egenninoonni baattote danna” afidhino daga umise umise haja gumu’late qoosso aanno. Sidaamu mittu dani budenna mite gutu dhagge afi’rasinnino sae mitto dagate qaale afi’rasi qoqqowo ikkatenna umisi gashshoote kalaqi’rate assinoonni sharro giddo massaggooshsheho bayira heelliicho ikke kaa’lino.
Sidaamu xa’mohu qaru coy uurrinshi garinni, Sidaamu gobbate giddo dagate batinyinni 5ki jawiidi daga ikkasinni qoqqowo ikkate hasiisannore seekke wonshanno, wonsha calla ikkikkinni woloota qoqqowo ikkite noore seekke rooranno yitanno hedooti. Lawishaho, Hararete qoqqowo adhinummoro, Sidaamu ledo la’niro shiima daga calla afidhino, kayinni uminsa qoqqowu gashshoote afidhino. Konni kaiminni, duuchu qoqqowo ikkate hedo hariseemme manni kuni badooshshi mayira kalaqaminoro, mittoho uyine woleho badooshshunni mayira ho’linoonniro huluullotenni xa’mitanno.
Wole Sidaamu qoqqowu xa’mo kaajjisheemme korkaati, taalo miinju horaameessa ikkate ledo xaadinoho. Tenne hedo garinni, Sidaamu qoqqowu gashshsoote kalaqiriro woyyaawino miinju qeecha afi’ranno daafira daga horaameessa ikkitano yitannote. Tinne hedo kaima assidhanno cu’mo, Sidaamu gobbate deerrinni baara widira sonke afi’nanni eora jawanna qara buicho ikkinohanna kalqete deerrinni naandanni buna laashshidhe shiqishshanno daga ikkaseeti. Hawaasino miinju hajo widoonni hattonni hasaawu mereershaati. Giddosi gobbate giddo no yinoonnita ‘Industrial Paarke’ amadinoha ikkasinni miinju haja lainohunni kayinsanni hasaawubbara qara umo ikke leellanno. Hawaasi gobbate deerrinni doorronni 5 industrete latishshi mereershuwa giddo mitto ikkanna, Sidaamu ilamanna sharramaano kayinni katamu hundinni kayise Sidaamu bushshaati yite ammantanno. Konni katami mereershira kalaqantanno miinju wolqa Wodiidi Dagoomu Qoqqowira jawa eote bue ikkite keeshshitino. Saeno, kawiinni afi’nanni eono wo’ma wodiidi daganna dagoomira beenkanni keeshshinoonni.
Aleenni kayinsiri aana ledoteno, Sidaamu qoqqowu gashhsoote kalaqi’rasi gobbate deerrinni poletiku beeqqoranna gumulorano jawa kaayyo kalaqannosi. Qoqqowo ikkasi korkaatinni, gobbate seeri giddo worroonni garinni umisi higgenna seera fushshira dandaanno; gashshootisi giddo umisi gumulo sayisi’rate qoosso afi’ranno. Saeno, umisi hajo aana umisi gumu’la dandaasinni kainohunni dancha gashshoote halashshateno kaa’lanno yitanno hedo duuchu afi’rino. Poletiku massagaanono doortinonsa dagara loosinsa aana xambenna xa’mamooshshe buuxisate woyyaabbino kaayyo kalaqqanno yee amananno manni batinyeho.
Umisi kaayyo umisi gumu’late ledo mitto ikkase
Seeda yannara Sidaamu daga umise kaayyo umise gumu’late assitino sharrora qara massagaancho Sidaamu Wolaphote Millimillooti. Tini uurrinsha kaimase boode politiku paarte uurrinshano ikkituro, gedeno kayinni daga umise kaayyo umise gumu’litanno qoosso/self-determination/ malaate ikkate geeshsha iillitino. Saeno, Sidaamu olliicho Oromote Wolaphote Front (OLF) gede Sidaamu budunna sharrote malaate ikke keeshshino. Umo safote waro, Dargete gashshoote gibbanno qodhaanote gaamo ikkite hanaffino. Boode yanna 1975 Awuroppu Kiiro qarqara Somalete ofolte sharrantuhu gedensaanni aantanni goreellu sharro hayyonni olantanni keeshshitino. Dargete gashshoote qeelate duucha yanna sharrantanni keeshshituhano ikkiro kuni ikka hoogeenna Awuroppu kiiro 1991 M.D IHADEG gobba qeelte amadda geeshsha massagaano gobba agurte baara widira darante keeshshitino.
Aanteteno, mittu diri gedensaanni Itophiyu Doorshu Boorde (NEBE) uurrinsita Sidaamu Wolaphote Millimillono (SLM) dimokiraasete ha’rinshonni sharramate yite gobbate deerrinni fajjo afidhino paarte ikkitu. Gedensaanni, Awuroppu Kiiro 1994te qarqara Sidaamu qoqqowo diinge Wodiidi qoqqowira qolli yannara SWM miilla mereero babbadooshshu kalaqami. Sidaamu qoqqowo diigate sayinsoonni gumulo sumuu yituri, Wodiidi Itophiyi Daga Dimokirasiyawe Millimillo (SEPDM) bissa ledo mittimma kalaqqu. Tini Wodiidi Daga, Dagoominna Manni giddo nooti duucha paartuwa gamba assine babbaxxitinota wodiidi daganna dagooma riqibbanno gede hende kalanqoonnite.
Wole widoonni kayinni, Sidaamu qoqqowo wodiidi ledo xallinoonni gumulo adha gibburira usurunna shorrama xaaddunsa. SWM/SLM paarte massagaano ledo sai Dotteessu aganira assinoonni hasaawi aana xawissino gara ikkiro gumulo adha gibburi aana aanteteno gobba agurte darantanno ikkito kalaqantino. Mangiste SWM/SLM sharramaanonna irkisaano hatto hedo harissemmeri aana jawa mitiimma iillishanninna kaajjado qaafo adhitanni keeshshitino. Saeno, addintanni Awuroppu Kiiro 2000 nni kayise SLM irkisaanonna dagate xa’mora sharramatenni xawoho diraho fulate sharramanno manni aana xawoho reyote qaafo adhinoonni; gantoha usurroonni. Tegenyi Woldehu yaanno garinni, “Sidaamu sharro giddo beeqqankenni duucha yanna ugaanxannanke sayinsoommo”. Tegenyi Woldehu xaa yannara SLM ideolojete massagaancho ikkanna wole widoonni mule uurritino Sidaamu Pilaanete Komishiinera dagate xaadooshshi diyarekitere ikke no. “Tenne paarte dhagge duucha yanna shinara wo’naallanni coyibba ledo, shaatenna usurate ledo xaaddinote. Ane nafa saseegge usurtinoe” yaanno Tegenyi.
Keeraancho xa’monna keeraanchu diri aana mangiste ola fante manna gawajjitinohu wolu Looqqeeti. Awuroppu Kiiro 2002 M.D Looqqe qoqqowu xa’mora assinoonni keeraanchu diri aana batinyu reenna xibbunni kiirranni manni usuramino. Kayinnilla, sasu diri gedensaanni Sidaamu Zoone amalee mini kaajjado qaafo adhatenni Sidaamu qoqqowu xa’mo wo’ma huuronni irkise Wodiidi qoqqowi amaale minira sayisinohano ikkiro, xaano wirro mangiste gawajjitanno qaafo adhitanno ikkito kalaqantino.
Dansitta Asaffiti, wole Sidaamu wedellinte gede anjenni kayisse SLM sharro dhagge macciishshitanni lophitino. SLM paarterano anjetenni heedheenni miila ikkitino. Aanteteno, miiloommitetenni rakke sa’e layinki dirimi rosaancho ikkite heedhe SLM meereerima komite miila ikkate dandiitino. “Anjetenni macciishshinanni lophinummo garinni SLM paarte lowonta su’ma afidhino paarteeti” yitanno 26 diro ikkannosetinna xaa yannara Hawaasi Yuniversite rosiisaanchimmatenni loossannoti Dansitta. “Sidaamu daga umise kaayyo umisi gumu’late assitanno sharro SLM ledo mittete yaate dandiinanni”.
Ikkollana, SLM dagate albaanni baxillenna irko afi’rinohano ikkiro, doorshunni heewisante qeelate widoonni hexxo dino. Wodiidi qoqqowo gashshitannoti ‘DEHDEN-IHADEG’ 2015 A.K assinoonni doorshira wo’munni wo’ma qoqqowu amaale mine qeeltino yini. SLM miilla aana albinni kayise batidhno usuramanna reyo aana xa qole hexxo nookki doorshira heewisammanni baantanni waaga la’inori duuchu tenne qarru doogo harate lekka laafissanni daggu.”Paartete polotiki duucha woyte gumulosi dancha dikkitino” yitanno Dansitta. Jeefote Dansitta aliidi deerri roso guddu gedeensaanni SLM miilooma agurtinota kulte, “Paartete polotikinni Woyi usurammanni, woy reyinannii. Lowo geeshsha daafuroho”yitanno.
Poletiku Soorronna Wolqa Lexxa
Dr. Abiy Ahimedihu Awuroppu Kiironni Dotteessa 2018 M.D Itiyophitu xaphoomu ministericho ikki yannara Sidaamu daga qoqqowu xa’mo xiibbe albaanni daggino yannaati. Abiyyi gobba darante heedhanno polotiku uurrinshuwa araaru ayyaninni abbe araarsate assino ha’rinshonna saeno umi qarqara gobbate giddo beebbinota politiku ikkito fane reqecci assate adhino qaafo Sidaamu xa’mo wirro kaajjite shiqate wolqa ledinoha lawanno. Kayinnilla, alba tenne xa’mora sharrammi yannara kalaqantino sorronni rosicho adhatenni, mangistete ledo assinanni xaadooshshiranna ha’nanni dooggara lowo qoropho assi’ra hasiissannota wodanaho amandoonni.
Konnira dancha lawishsha ikkannoti, Sidaamu Ejjeettote Millimillooti. Ejjeettote millimmo roorenkani aju wedelli mitteenni Sidaama baala hanqafe assino maala’lissanno sharro ikkitanna, Sidaamu xa’mo [gobbate deerrinni] qara polotiku xa’mo ikkitanno gedenna gumulo afidhanno gede jawa qeecha fultino. Umihunni, tenne sharro massaggu wedelli alba SLM sharro waro kalaqantinota jawaatanna laafa doogo buuxxe affino; afatennino sa’e mitu mitu ikkitino yannara SLM paartera miilooma afidhinoreeti. Xa’mo qolate sharro aana xawoho politiku doogo ammanne calla ha’ra abbitara dandiitanno qarra huwattino daafira wole doorshu hedonna doogo sinqe amaxxitino.
Ejjeetto yaanno qaali umisi ‘worbimma, bareendenna dagate mixora uurra’ yaannoha Sidaamu qaale riqiwanno. Kinkino Ki”ihu, Ejjeettote millimillo miilaatinna higgete rosiisaanchooti. Isi xawisanno garinni, Ejjeettote sharronna millimillo wedellunni sa’e Sidaama baala hanqaffino millimillooti. “Sidaamu xa’monni ammaninohunna konne halaali aana uurre qoqqowu sharro irkisannohu baalu Ejjeettote yine sharrammoommo” yaanno. Isi xawishshi garinni, “Ejjeettote millimillora qara heellicho massagaano ikkitukkinni amaddino halaalenna doogooti”.
Ejjeettote massagaano yine xawoho suwashsho biilloonyu orte wora (hierarchy) hooga lowore kaa’litino. Umihunni, alba kayinse Sidaamaho sharramanni massaganno manni aana iillino qarra anfoonniho. Konnirano, xa massagaanote qeecha xawo assa hooga, xaano mangiste bade ganate yite adhitanno qaafore albaho tuncu yitannokki gede balba’late kaa’litino. Layinkihunni, “ani massageemmo, ani togo asseemmo” yinanni hasatto ka’eenna tini wedellu millimillo qarru aana ubbannokki gedenna saeno gobbate deerrinni la’neemmo politiku qarri gede massagote aana heewo kalaqante qarra kalaqqannokki gede assatenni sharro kaajjite gafa gantanno gede assitino.
Ejjeettote wedellu ilama, meyahunna labbaahu, Abiyyi gashshooteho day qarqarinni kayiisse babbaxxitino yannara addi addi gobba waajjishshino keeru dira (multiple rallies) assitino. Addintanni qole ‘Furra Gaado’ yineemmeha duuchu kummanni kiirrannihu Sidaamu meyat uminsanni qixxeesse, “Sidaamu xa’mo keeraanchote, ninke meentu xa’mooti” yee loosino dhagge dihambannite. Tini meentu assanno sharro addintanni ‘Yakka’ yinannita Sidaamu meenti uurrinsha giddo qara base afidhinote. Tini Yakkisate ha’rinsho, meeyaatera qarru xaadiro, labbaahu dagoomu qeechasi ragunni fula hoogiro, qarichotenni massagame meentu mereero e”e coyee taashshanno ha’rinshooti. Tini ha’rinshono Sidaamu dhagge giddo seeda dhagge afidhinote. Konni garinni la’niro ‘Furra Gaado’ yine assinoonnihu keeraanchu meentu calluwu diri, Sidaamu meenti noonsata politiku wolqa leellishatennino sae dagate huuro (referendum) rakke tugantanno gede lowohunni kaa’litino.
Ella 2010 M.D Hawassai qarqara kalaqamino cancinna qarri kaiminni xaphoomu ministerich Abiy Ahmedihu Hawaasa daatenni tenne dagatenna Ejjeettote xa’mora dawaro aate wo’naalino. Kinkinonna wolootu ejjeettote miillano tenne Abiy ledo assinanni songora beeqqitannonna coyiidhanno gede woshshantino. Konnirano ka’anno xa’moranno wole assa hasiissannore qixxaawa hanaffanno. “Gashshaanchu ledo gumu noo hasaawa assate yine, Ejjeettote mayiimma daafiranna saeno duurante ka”a hasiissanno daganke xa’mo daafira seekkine hedo cu’mishiishate looso loonsummo”yaanno Kinkino. “Hedo cu’mishiishate assinoommo millimmo wedellu ge”e xa’mosi danunni kayiisate kaa’lanno gede hendeeti. Konni garinni daganke xa’monna kaajjinshe kayiinse dawaronna dancha gashshoote afirate dandiineemmo doogo aana qixxaawate looso loonsoommo” yaanno. Konni garinni, dagate hedo cu’mishiishate kaa’litanno borro (brochures) qixxeessine Hawaasano ikko woraddate dagare iillitano gede assinoonni. Kinkino xawishshi garinni, Ejjeettote gaamo duucha woraddara doyiitanni Sidaamu xa’more, keeraancho doogonni sharramate akatanna hattono xa’mo bayiiriidi seerinni irkisantinota ikkase lainohunni dancha hedo cu’mishiishshino.
Aleenni yininte gede xaphoomu ministerichi eino qaali garinni hajo la’anno addi addi dagate miilla noowa dayeenna Hawaasi quchumira hasaawa assinoonni. Tenne hasaawu songora ajuno akkaluno, labbaahuno meyaahuno, xaatino ikko albi zoonete massagaano baalanti beeqqaano hedonna afoo xaadde qara Sidaamu hajo aana seekkite xa’mo kayiissu. Ikkitano ikkeenna hasaawu danchu garinni hasaambeenna hexxotennilla gumulamino. Konni garinni gashshaanchuno [“xa’mo qoltannotino hooltannotino bayiridi seeraatillana hakko garinni hadhe”] yeenna bayiiridi seeri garinni dagate huuro (referendum) tugate qoosso aana ammanneenna baxxinoonni. Alba diro baala funganna, jajjarsinanna keeshshitino dagate laala xa darga ganteenna danunni tiro afi’neemmo yinanni hexxo mannu giddo galtu.
Dimokiraasete Doogo Harunsitino Sharro
Hakkiinni hananfeenna baalante Sidaamu qarqarrara Sidaamu xa’mo aana hala’lado hasaawa assinoonni. Sidaamu Zoone Amaale Mini eelanni daga hasaabbinota Sidaamu xa’mo ha’re gumulatenni Sidaamu Wodiidi qoqqowi giddonni baxxe fulanno doogo fani. Konnirano, seeda yanna dagate wodani giddo galtino wolaphote xa’mo wonshate bayiridi seeri giddo zoonete amaale mini miillati 2/3kki huuro irkisa hasiissanno yinannita shotu garinni wonshate dandiinonni. Aantete gattino hajo Wodiidi qoqqowi amaale mine la’annote. Bayiridi seeri yaanno garinni Wodiidi qoqqowi amaale mini dagate huuro mittu diri giddo uurrise gumula hasiissanno yaanno. Kayinnilla Wodiidi qoqqowi dagate huuro harisate cuqqi curuqqi yaa giwi. Hakkonni kawa dagate huuro harisate gadadu noosihu Wodiidi qoqqowi amaale minion ikko, dagate huuro biddi asse tekinikete irkishsha asse gumula hasiissannohu Gobboomu Doorshu boordeno bayiridi seeri yaanno garinni dagate xa’mo danunni dawarate tenneeti yinanni qaafo adhitukki keeshshitu.
Dansittaoo gede Ejjeettote miillara, dagate huuro tuga lowo tiro afi’rino coyeeti. Dagate huuro harisa su’mu deerrinni calla noota dagate qoosso guma afidhinotanna adhamme noota dagate xa’mo dawaro widira sa”ate kaa’litannote. Yanna hattono aganna lexxitanni hadhu kiiro, mangiste qola hasiissanno dawaro qoltukkinni keeshshitu. Tinino dagate mereero huluullonna hanqo kalaqqanni hadhu. Konne mereero sase qara qara dagate keeraancho diranna koffeenya xawisate qaafo adhinoonni. Duuchu kuminni kiirranni daga Hawaasi doogga aana fulte tansa’ino; xa’monsanna hanqonsa xawissanno borro amadde leeltino. Dagate huuro gumullanni mittu diri goofara shiima lamala calla gatte heedheenna, Hawaasa Gudumaaleho daga ofolte hasaawa assa hanaffu. Hajo la’anno mangistete bissa cuqqo gibbuta, Ejjeettonna gobbate geerri hattono hala’lado daga gudumaaleho songite hiitto qaafo adha hasiissannoro ma’la hanaffu.
Konni hasaawi kaiminni, addi additi yaachishannotinna illacha tuga hasidhanno hajubba ka’ino; mangisteno huluullo leddino. Taaga bayiridi seeri garinni dukkisantino dagate xa’mooti yinoonni xa’mo, diru goofimarchira ‘gobbate keerira qarra abbitannote’ yinanniwa higge soorrantu. Mangiste bayiridi seeri tuginose qeecha fula hoogguro, daga qoossose umisenni lallawunni guxxa dandiitanno yitanno hedo hala’ladunni mannu wodaninna macca giddora e’u. Dagate huuro tugate mittu barri callu gate no. Saeno ‘tonaamitto-tonaamitto’ (asrand-asrand) yineemmehu 2011 M.D-tonaamitikki aganihu tonaamitikki barri ga’a gedera hee’reenna, Hawaasi quchumi gobbate qodhaanonni doyissami. Sidaamu qoqqowi mootimma budu garinni meessa lallambanni yine hendoonni base balaxxe qodhaano eela Sidaamu Gudumaale doyissitu. Albano mangiste Sidaama qodhaanotenni gante shite mundee duntinoti goofo wirro xaano daggu. Federaalete ga’labbote qodhaanonna dagate mereero kalaqantino wirrijjamanni batinye lubbonna jajjuno baino. Aanteteno wiinamu yanna lallawa lallambeenna qoqqowo qodhaano gashhsitanno assini.
Ikkihano ikkeenna, Sidaamu xa’mo aana wodiidi qoqqowi amaale mininna Gobboomu doorshu boorde mimmito sayiisse uyite eweli loosooti eweeli loosooti yitanni qeechansa fula hooggino. Sidaamu kayinni umisi kaayyo umise gumu’late higgetenna loosu harinsho aana noo laanfe umisinni sharrame taashhsi’rate seeda doogo hadhino callicho dagaati. Coy goofe marita affinoti gobbate mangiste, daga goofimarchu sharrora a’inotanna qaarru daanni noota affani heedhe yitinota yite agudha gibbu. Hakko mereero dagate huuro aana ayi beeqqanno yitannotinna umo murroonni barra wirro soorra saeno Sidaamu massagaano biiloonyunni hoola ha’rinshote aana lowo huluullo galtanno gede assitu. Kayinnilla goofimarchoho assinoonni kaajjadu hasaawinni, gobbaamo doorshu boorde dagate huuro harisate barra murtu. Awuroppu Kiiro garinni, Bocaasa 20, 2019 98.5% anga ikkitannoti Sidaamu daga huuro qoqqowo irkissinota buunxi. Lamalu again gedensaanni, Ella 18, 2020 AK Wodiidi daga gashshooti faajjetenni biilloonye haaru Sidaamu Dagoomu QAoqqowira sayise uyino.
Su’ma Afi’noonni
Sidaamu dagati lowo hasatto baalanti xa taalano hoogguro, kayinni bayira xa’monsa xa higgino. Qoqqowu mootimma kalaqi’rate assinoti seedanna waaga baatisiissino sharro gafa ganteenna jawu garinni ayirrinsoonni. Tayixe Ammajje 14/2013 M.D xintamate ayyaana ayiirrisate qixxaawo aana wolu qoqqowi massagaano, egennantinori gobbate giddo uurrinshuwa, hattono kalqete dipilomaasete miilla leeltinowa jawu garinni ayiirrinse sa’noonni. Kalaa Desti yaanno gariinni, beeqqote woshshinoonni manni dayino gari dhaggete. “Daganke budenna ayiimma dagate leellishate lowo kaayyo afi’noommo” yiino. “Xaano marro taalo ikkine leellinoommo”. Sidaamu haaro qoqqowo ikkasinni xaadannoha woxu anje qarra tirate wolu qoqqowubba 200 miloone ale ikkanno birra (4.6 millione USD) kaa’lo assate qaale e’ino. Wole qoqqowi gashshaano xaano Sidaamu qoqqowira kaa’lo ikkanno woxe gamba assate hedde Sheraton Hotelera qixxaawo assitinoha ikkanna, hakkiinnino 100miloone ikkanno woxe hallanyu owaataano wiinni afi’rate dandiinoonni. Kalaa Desta xawisanno garinni, kawiinni gamba assinoonni woxi lowo woxu anje tiratenni sae mite mite latishhsu loossa lawishshaho doogganna korreente hodhishshu doogga suwisi’rate kaa’lino. “Hakkuyi kawa latishshu loosira calla lame biloone ale ikkanno birra loosu aana hosiinsoommo;” yaanno Kalaa Dasti. Qoqqowu dawaro higgu kawa noo ga’labbo investmente halashshate qiniite uyitannonke yaanno. Aanteteno fayyimmate owaante halashshate, caabbicho iillishate hattono xalala waa dagate iillishate mixi’noonni. Investmente hala’litanno woyte loosu kaayyo halashshatenna giddoyidi eo wolqa lossate kaa’litanno yine hendanni. Hoccunna hoccu gumi ledo xaaddino industirete looso lainohunni xaano Hawaasi mereersha ikke kaa’lanno. Hawaasi Industrete Paarke, Koroonu fayya ledo xaadinohunni mitii’miteenna miinju wolqano ajjuro, albillicho dhaabbattanni no. Qoqqowu gashshooti yaanno garinni, Hawaasi industirete paarke wolqanna saeno wole investimeentera fajjo xa’miranno manni lexxanni noohura albillicho jawaata ikoonoome afi’rino qoqqowi kalaqamanno.
Kalaa Desti xawisanno gara ikkiro, Federaalete ledo bashsho gede sayikki taqinnio ikkikkinni suwashshu garinni xaada hanafa umise diroho fajjinanni bajeete danunni shallagatenna afi’rate kaayyo kalaqqino. Alba Wodiidi qoqqowi giddo hee’noonni waro Sidaamu hasiisaannosihunni ajjino baajete afiranni keeshshino. “Albaanni Wodiidi qoqqowi federalete mangiste wiinni afi’rinoha qi’miide aannanke keeshshinoommo” yaanno. “Xa kayinni Sidaamu iso labbannota, hasiissannosi geeshshi bajete afi’ranno” yinno kalaa Desti. Albano rosamino garinni, qoqqowubba gashshootu loosiranna hasiisannonsarira roore yanna federaalete mangiste assitanno bajetete irko aana xintantinote.
Sai bajetete dirira, Wodiidi qoqqowi Sidaamu ledo mitteenni noo woyte, 27.8 billone birra federalaate irko afi’rinoha ikkanna kayinni umisi qarqaru giwire labbino eonni gamba assa dandiinohu kayinni 8 billoone birra callaho. Konni aaninni Wodiidi qoqqowi Sidaamu zoonera iillishinohu 3.2 billoone birraati. Qoqqowunni ajino deerrira noo gashshootu bisubba lawishshaho zoonnanna addi woradda gashshootu loosi ha’rinshora togoonni qoqqowu aannonsa woxi aana xintantinoreeti.
Xa Sidaamu umosi daandino qoqqowo ikkino daafira, federaalete mangiste uyitannosi woxe suwashshu garinni afi’rate dandaanno. Tayixe sa’u bajetete dirarira, yaano Ella 30 2013 M.D geeshsha calla Sidaamu federaalete wiinni 6.9 biloone ikkanno birra irko afi’rino. Kunino alba zoonete hee’ne afi’nannihunni lame ero roorino woxeeti. Kunino tayixe qoqqowu eonni gamba assinoonnihu 3.3. biloone birri ledo gamba yee qoqqowunnita bajetenna woxu wolqa jawaachishino.
Daanno bajetete dirira, yaano 2014 M.Dirira Dagate riqiwaano amaale mini gumuliha ikkiro Sidaamu diru bajete 8.1 biloone birraati. Ikkollana, haaro biironna wole mangiste uurrinshuwa looso ha’risate hasiissanno woxi shota dikkino. Lawishshaho albaanni Wodiidi qoqqowi hunda galtannoti Hawaasi Rosiisanote Rosi Kolleje lawinore massagate hasiisanno woxi wole mitiimma ikkara dandanno.
Yannate geeshsha shoole zoone -yaano Hawassa, Yirgalame, Bansanna Alata Wondo- kalaqate hendoonnihano ikkirono qoqqowu gashshooti xaara zoonna kalaqate coye qiisse giwe no. Tinino woxu mitiinsate sa”atenna wole latishshu projekituwa balaxisiisateeti yinnoonni. Zoonna babbade faro biddi assate loosi woxu wolqanna mannu wolqa xa’masi gattannokkihuraati. Xaa geeshsha Hawaasi quchumi giddo afantannoti duucha mangistete biro addi addita haaru qoqqowi hexxo malaattanni biiffe leeltanno.
Messiho Yinoonniha Irkisa, Wole Mallaada
Qoqqowu gashshoote kalaqate assinoonni sharro seedanna giddoseno lowo canconna mitiimma amaddinota ikkituro, xa kayinni dagge danchawa gumulantino. Albaanni sharrote waro, Sidaamu qoqqowo ikkiro wolootu aana gawajjo iillishanno, wole ilama ikkinoha giddonni fushshe shorre gudanno yine ha’rinsoonni kaphi xaa geeshsha kapho ikkasi la’noonni. Togo yaa kayinni, Sidaamu qoqqowo afi’rate sharramita wolootu qacce qollanninke yitanno hedo diafidhino yaa dikkino. Seeda yannara assinanni sharronni, mangistete ledo kibbamatenninna keeraancho dira assinani yannara reyonna jirote ba”a kalaqantanni keeshshitinohura, xa qoqqowu kawa dayino keerinna ga’labbo Sidaama ikkinokki manni hagiirrunni laino. Kuni albanani sharrote waro sae sae qarrunna xiiwo iillitannasa keeshshino manna ikkansa Ethiopia Insight Hawaasi quchumira Sidaamu ilama ikkitinokki mannooti ledo assino hasaawinni buuxxino. Muli dirrara kalaqamino gaancinni kainohunni, ilame lophino qarqara agure ha’ranno olluu manni noota Hawaaasi teessaano xawissanno. “Muli dirra kawa lowo geeshsha waajjinanninna mansanni hee’neemmo” yaanno Amaaru ilama ikkinohunna su’masi xawinsara hasi’rannokkihu mittu manchi hedo aanni. “Mininkenna jironke hoongoommo, jaallanna olliichu huluullote illenni la”annanke sayinsoommo” yaanno.
Sa’u yannara, tini xawinsi ikkito Hawaasi gobbaanni roorte leeltino, yaanno mittu maatesi Yirgalamete heedhannosihu hedo aanni. Yirgalame Hawaasinni 50 km qarqara faffanno. “Xa kayinni coy danchate soorramino” yaanno wolu hedo aanni. “Xa keerenna ga’labbo afi’noommohura yaaddo dinonke, hagiirraammaho”.
Sidaamu daga qoqqowo afi’rate assitino sharronna goofimarchoho dayino gumi Sidaamunna Sidaamu giddo hee’ranno wolu mani mereero togoo babbadooshshe kalaqino. Saeno, ‘Ethiopia Insight’ hasaawiseenna hedonsa xawissinori Sidaama ikkitinokkiri coyidhanno gara ikkiro, loosu kaayyo widonni lainohunni roore kaayyo Sidaamaho uyinanni yitanno huluullo lexxitino.
“Kayinnilla kuni yinanniri Sidaamu qoqqowira calla ikkannoreeti yee diammaneemmo” yaanno mittu Kambaatu quchumi giddo ilame lophinohunna xa Hawassa hee’rannohu hedo aanni. “Ikkeennano, Sidaamma ikka hoogittaro qoqqowu biro giddo looso afi’ra lowonta qarraho. Sidaama ikkinokkiha hakko fano basera gaammankunni loosu madawe fano ikkite keeshshitanno” yanno hedosi woranni. Wolu Sidaama ikkinokkihu qole, loosu kaayyono ikko deerru lopho uyinanni woyte, Sidaamu Afoo coyi’ra dandiinni hee’neenna ninke kubbine sa’nanninke” yanno. Balaxo Sidaama ikkitino loosu miillara uyinanni yaanno. Wolootu qolte ka’e, alba qoqqowu ikkate albaann qara base amaddinori, hakkonni kawa insa aana hariimmanninsatanna coyinni kinsanninsata hasaaphitanno.
Hawaasi batinye daganna dagoomu miteenni karsante heedhanno quchuma ikke hee’reenna, roore mangistete massagote base Sidaamu callu amadanno yite quchuumu teessaano hasaaphitino. Baalunku kayinni, rooru qarri kalaqamannohu qoqqowu massagaano wiinniti yitanno hedonni sumuu yitanno. Mittu Kambaatunni dayinohu hedo aanni, “ilame lophummo geeshsha ane gosa ayeeti yaannoha huluullame diegennoommo” yaanno. “Kayinnilla kuni coyi sa’u sannara soorramanni dayiino. Xaa yannara mangistete qara base amadde noori albaanni Sidaamu qoossora sharrantanno wedella shorritanni, usurtanninna qarrissanni keeshshitinoreeti. Anera lowonta diniqannoe coyi konneeti” yanno aleenni ayiimmasi xawinsoonni manchi.
Wolu tenne hajubba seekke ha’runsanno xiinxallaanchi yaanno gara ikkiro, “Hawaasi giddo Sidaama ikkinokki manni assanno investmente dirritanni daggino. Qoleno wole Wodiidi qoqqowi giddo heedhanno zoonnano Hawaasi giddo konni ka’a daddalu loossa diloossanno yaanno. “Albiha la’niro xa katamu lowonta tasino; kunino ikkara dandiinohu wedellu qoqqowoho millimillo assi waro mannu giddo keeraanchimmanna amma’na hooga abbitinoreeti” yee xawisanno.
Wole, Wodiidi qoqqowi giddono mitteenni keeshshitinoti dagate huuro murranni haja gatte no. Onte Wodiidi qoqqowi giddo afatanno zoonenna mittu baxxino woradi mitte Wodiidi Galchimi qoqqowo yinanniha kalaqi’rate Wocawaaro 6 (Awuroppu kiiro garinni) dinye amande hee’noonni. Xaa geeshsha, Sidaamunni aante Wodiidi qoqqowi giddo mannu batinyinni layinkita ikkitinoti Wolayittate daga xa’monna wolootu zoonna shiqishidhino xa’mo addi hayyonni badhera qolloonni.
Coyi Noowa Keeshsho
Sidaamu qoqqoo ikki kawa kawa darga ganinorenna hooginore keenate yaanna xaara ganaati. Duuchu manni qaqqowo ikka duucha qarra tirtannonke yee agadhannoha ikkanna dancha gashshoote halashshano goofimarchu gumi la’nannite. Meessi mootimma kalaqi’rate assinoonni sharro giddo mitte umi hajo taashshe la”annohanna kaajjado wolqa afi’rino massagooshshe kalaqate. Xa noo gashshootu uurrinsha garinni la’niro, saeno albaanni sa’uta lame doorshu yannubba ledo xaadinse la’niro, albaanni zoonete deerrinni noo massagaanolla aleeginse shiqqi assinoonni. Konnirano, baalanka manna hattono baalanta hedo afi’rino mitteenni hanqafanno gashshoote kalaqate hedo qacce qolle agurroonni. Togo alba noo manni callu lawannosi manna gamba assi’re biilloonye qarqaaphate ha’rinsho mannu mereero duucha huluullo kalaqqino. Anfinte gede Sidaamano ikko gobbaate deerrinni soorrote loosi loosamayi nooti anfoonnite. Kayinnilla batinye xe’ne no; lawishshaho xaa yannara Sidaamu qoqqowi Budu, Turizimetenna ISpoottete Biirora 2ki sooreessa ikke noohunna alba Ejjeettote miili Kalaa Saamueel Belaynehu xawisanno garinni, “Manna egennosinni, dhukisinna afasi bikkini mootoonsinanna dila’nanni. Isi xawishshi garinni, “albano moorunna mussinu daga daassino; xaano la’nayi garinni, mussinnunna mooru lowohunni hala’le leellanno; saeno biilloonyeho worrannihu mimmitoho tafa tuqqinanni gaamo giddo waaxamatenninna gashshaanote ammanammirooti”. Kalaa Samueeli, “Manna mootoonsineemmo woyte, mittu Manchu mootoo’manno basera hasiissanno egennonna ikkadimma afi’rino? yitanno keeno kaiminni ikka noosi,” yaanno. Sidaama ikkitinokkiri, loosu kaayyo afi’rate Sidaama ikkanna hooga wossantanno yitannoha ikkanna, Sidaama ikkitinori kayinni, Sidaama ikka calla ikkikkinni qaru coy gashshite noo gaamora soqqamanna ammanate yitanno hedo noonsa.
Xa rosantino doogonni, afamatenninna soqqamatenni billoonyeho gooddi’rate ha’rinsho alba Ejjeetto amadde sharrantino mixo ledo dixaaddanno. Xa gashshootu giddo sa’ne sa’ne karsinoonnire Ejjeettote miilla la’nanni woyteno daga koffi yitannokkinna hanqitnnokki gede dogate ikkinnina halaalaancho soorrora qarramme dikkino yee duuchu manni ammananno.
Poletiku biilloonye Tegenyira uyini gede wole SWM/SLM miillarano sa’ne sa’ne uyiinoonni. Tegenyi yaanno gara ikkiro, Qoqqowu Pilaanete Komishiine giddo uyinoonnisi loosu qeechi paartete giddo noosi qeechi ledo dixaaddanno. Kayinnilla alba millissanno qoossote sharramaano partete poletiki hiisse kaayyonsa soorrinoro kawiinni baxxitinota xawado hedo afidhino. Saamueeli yaanno garinni, “Ani xa tenne basera mootoo’mammora dandoommohu wedellu millimillonnina dagate irkonniiti”. “Tenne millimillo giddo albaanni hige millissanni sa’ino miilla giddo mitto ikke saoommo-kayinni tenne afi’roommo billoonyu kaayyo wolootu sharramaano diafidhino” yee xawisanno. Saamueeli agurranna wolu Maatte Mangashihuno Sidaamu Qoqqowi Fayyimmate Biiroora 2ki murricha ikke loosanno. Xa insa mulla sharramaano riqimboommo yaate giddo tuttungoonnireetina wolootu kiironsa batinye ikkitannore caaqqi yee lainonsahu dino. Alba usurante keeshshitinori batinyu Ejjeettote miilla sunu sununni tidhantinohano ikkiro xaa yannarano 150 ale ikkitannori xaano tunsote tugantella noota higgannowa hoogge jaanjurtanno maate dadillunni ku’litanno.
Mitu tirantinori usure keeshshiishate su’mu noonsa daafira mitiinsitannoreeti. Lawishshaho Sidaamu sharro ledo dagatenni xintantinoti Sidama Mediyu Network odeessaanonna massagaano afantanno. Getahun Degguyyehu SMN xintaano giddo mitto ikkanna xaa yannara Sidaamu Lophote Maamari massagaancho ikkanna, alba qoqqowo lallawate ledo kaino gaancinni diru meddi yitanno yannara usuru mine sayiisino. Isinna wolootu lamala ikkitannori tonaa mitto agana usurantu gedensaanniti usuru mininni gobbate hurre su’minni fultara dandiitinohu. Usuru mininni fultuhu gedensaanni, SMN Dayirekiterootu boorde Getahuninna isi aantaancho bashshoonsa base qoltansara didandiitino. Agannate geeshsha hajo goshooshantanna yekkeerammihu gedensaanni, “mediyu massagaanchi poletiku paarte xaadooshshe afira noosikkihura” bashsho base higa didandaatto” yine SMN loosu ha’risaanchimmanni hoolloonniita sokkote borro uynoonnisi. Sidaamu sharro iibbishatenna Sidaama gotti assate widoonni SMN lowo qeecha fultino. SMN uurritinokki waro, lamalate giddo lame saate calla Sidaamu Afiinni sayiissannoti Wodiidi qoqqowi televizhineeti. Geetahun xawisanno garinni, SMN assitino jawa xiiwo mangiste mixidhe illacha assitanno gede assitino. “Tini yanna miidiyu Sidaamu reekko aana jawa qeecha godo’lanno yanna ikkasenni SMNra lowontanni qara illacha tunganni yannaati” yaanno Getahun. Getahun yaanno gara ikkiro, “Kayinnilla, xaa yannara konne miidiya qacce qolle hunnanni hee’noonni”, saeno muli yanna giddo mangiste umise angara adhase digattanno” yaanno
Polotiku billoonye amadate kaayyo afidhe giddora e’u hettisaamaano paarte miillara, seeda yannara poletiku korkaatinni qacce qolleenna sayissino mitiimmansa tidhate kaayyo aannonsa. Kayinnilla, baxxitino hedo adhinenna taashshi’ne ha’rate kaayyo nookki ha’rinsho giddo, hettisaamano loosoho eessa manna sammi yine mangistete loosi minira giddora eessatenni sainore abbitannoha dilawanno. Baaluuri aleenni, hettisamaano motoonsa abbitannorinni saeenna jawuri adhitannori no. Togo ikkate Jireenyu Paarte (PP) ledo elle kalaqa giddete.
Paartete Politikia
Gobbate giddo polotiku soorro daggu kawa, polotiku paartuwa mimmitunniwa waaxama gade ikkitanni leeltanno. Abiy gashshooteho daanni hee’re assinori giddo qaru coy, bashsho IHADEG uurrissinota shoole paarte waaxe mitte paarte assate hedooti. Tenne paarte diigate hedo abbinohuno, paarte mitte ikkituro gobbate guto ikkitino ajuuja heedhanno gede kaa’litanno yine hedatenniiti. Ikkollana, tini ha’rinsho hakkawoyitira “TPLF” ledo sumuumme ba’anno gede assitinoha ikkanna, aanteteno wo’mu oli giddora eessitanno korkaatta ikkitino. Tini Tigirayete kalaqantino gibbonna goofote ikkito, Sidaamu Wolaphote Millimillo (SLM) rakke Jireenyu Paarte (PP) ledo yannate geeshsha mitteenni loosate jaalooma (alliance) kalaqate kaima ikkinoha lawanno. Tini paartuwa mitto assate ha’rinsho 9 agana adhitinoha ikkanna tenne qarraataame yannara gobba gatamare sa”ate yine assinoonni amaalama SLM rakke Jireenyu ledo rakke laddantanno gede assino. Dukka’le Laammisohu SWM qara massagaanchooti. Isi yaanno garinni, “Babbaxxitino gobbate qarqarira togoo babbadooshshi hala’liro, gobba ubbanno deerra iillishara dandaanno”. “Gobba hoogguro mimmito mayii aanna uurrine bushiinsheemmo” yaanno. Wolootu paartete miillano Jireenyu Paarte ledo kibbama abbitanno qarra heddukki digattino. “Wole gibbo kalaqantara dihasi’noommo” yaanno kalaa Dukka’le. “Tini [SLM] paarte saiha 40 diri giddo lowonta baasa waaga baattanni keeshshitino” yiino.
Kayinnilla Jireenyu paarte widoonni hinge la’niro, tiro wolete. Lamenta paarte mitto assa Sidaamu qoqqowi giddo noota kaajjado hettisamaancho paarte sadunni amande irki’ne dagate wodaniwa shiqate assinanni wo’naalsha lawanno. SWM/SLM Jireenyu Paarte/PP ledo karsamatenni afi’rannohu xawino coy hee’riro, miillase e’e roore huuro afidhuhu gedensaanni gobbateno ikko qoqqowu deerrinni riqiwamate kaayyo heedhansara dandiitanno. Paartete karsama ledo amadiisante dagganno horo kaima asse, tenne SWM/SLM ledo karsama Jireentu Paarte (PP) wolootahono lawishsha assidhara hasidhanno. Kayinnilla Sidaamu giddo tini hajo darga gantannohu lamente paarte waaxama dagoomu giddo adhamme afidhuro calla ikkase xawoho. Xaa geeshsha la’niro, Jireenyu Paartenna SWM/SLM mereero waaxamate yine lamu again albaanni e’noonni sheemaati giddo duuchuri yinoonniri diwo’mino. Kuri sheemaatubba giddono, SWM/SLM albi olanto miillaranna sharrote waro maatensa gooffino manni maatera guma muranna woxu irko assa, hattono SWM/SLM Sidaamu wolaphora assino sharro gobbate dhagge giddo ikkado base afidhanno gede assa yitannori qara hajubbaati. Tayixe assinanni gobboomu doorshira Sidaamu qoqqowi amaale minira sette paarte geeshshi heewisantanno. Hakkuri giddono, giddo xintantinoti Sidaamu Daga Dimokiraasaawe Uurrinsha; mule uurritinoti Sidaamu Mittimmate Uurrinsha (SUP); Itiyophiyu Daga Soorrote Paarte (EPRP); Ezema, nna Wo’mu Itophiyu Kuulaame paarte afantanno. Ikkollana, kuri baalu baxxu gede ikkiteno SWM/SLM Sidaamu daga wodani giddo afi’rino basenna baxille afi’rate digambissanno. Kayinnilla, SWM/SLM Sidaamu qoqqowo ikkinku konne umi yannara assinanni doorshiranna, 40 diri ale Sidaamu woyyaabbino wolaphora sharramihu gedensaanni, tayixe doorshira bashsho gede ikkikkinni jireenyu Paarte (PP) doorshu malaate assidhinoha Ampuulete malaate doorshu malaate asse adhe shiqanno.
Giddoyidi Hettisamaano
SWM/SLM Jireenyu ledo waaxamase tenne paarte dagate sharronna kadote mangistera anga aa hoogate malaate assite la”anno manna dihagiirsiisino. Konni kaiminni, tenne waaxama baxxinokkiri paartete miilla koffeenyansa xawisse, tini lowo su’ma afidhino paarte hiinxidhe heedheenna agurte fulte Sidaamu Mittimmate Paarte (SUP) hadhe miilla ikkitino. Lamunku widi miilla paartete ha’rinsho aana xaadino qarrira mimmitoho angicho wirsitanni leeltanno. Sumiimme hoogansara qara mitiimma assite kultannori giddonni Diyasporaho heedhanno miilla Paartete giddoyidi hajonna gumulo aate ha’rinsho aana iillishshanno xiiwooti. Kalaa Dukka’le xawisanni “Baara wido heedhe hajajjannonkeri hajajo adhate digadadammeemmo;” yaanno. “Xa gobbate giddo ikkanni noo coy aana xabbino tajenna misile dinonsareeti” yaanno. SWP/SLM paarte gobba noori woxunni irkissannohano ikkiro, kayinnilla gobba noori kalqete deerrinni paartete qineessaano ikkineemmo yite shiqishidhino xa’mo dihaa’noonni. Kalaa Dukka’le Laammisohu SWM/SLM miila ikkinku honse diro ikkannasi sai sasu dirinni kayise kayinni mereerima komite (central committee) miila ikke dooramino. Xa kayinni Sidaamu Mittimmate Paarte e’u miilla, Dukka’lenna isi ledore ‘kaadaano’ assite la’annonsa. Xaa yannara Sidaamu Mittimate Paarte (SUP) xintaanchunna massagaanchu hattono alba SLM xintituri giddo mitto ikkinohu Kalaa Lemma Hooyyatohu xawisanni, “hatti paarte hirantino. Xagarrote diina surkite eessite, Sidaamu daga jawiidi sharrote malaate ikkitino paarte hirte huntino;” yaanno.
Konni kaiminni, lamente gaamo mereero doorshu boorde geeshsha iillitino higgete heewo kalaqantino. Goofimarchohono, doorshu boorde, xa nooti SWM/SLM massgaano higaawe massagaanooti yite gumulo sayissino. Ikkirono Sidaamu Mittimmate Paarte massagaano tennenni qeelantukkinni, daannohu gobbatenna qooqqowu deerri doorshi aana heewisamate qixxaabbanni leeltanno. Kalaa Lemma coyi’ranni, “Sidaamu daga ninke ayeetiro seekkite egentino. May xagarro loonse sa’niro seekkite affino daafira, tenne wodanaho amande hexxo assineeti baalunku qarqarira doorshaho heewisammanni hee’noommohu” yaanno.
Kuni doorshi sairo, Sidaamu Wolaphote Millimillo su’mase Sidaamu Dimokiraawe Paarte yite soorrirate hedo amadde no. Tinino wolootu sharrote aana keeshshitinori assidhinota su’mu soorro harunsatenniiti. Paartete massagaano xawissanno garinni ikkiro, xa noo su’mi xa noohu paartete mixo ledo diharannoho. Kalaa Tegenyi coyiranni, “Su’ma soorrate hendoommohu, xa paarte sharrote mixose darga gantino daafiraati. Xa hakko deerrinni sa’ne aantanno sharrote deerrira hee’noommo. Millimillo mangiste ikkite diaffanno” yaanno.
Wole widoonni kayinni, Sidaamu Mittimmate Paarte, SWM/SLM su’ma wirro uminsaha assi’ra hasidhanno. Korkaatinsano, kuni dagate sharrote safo tugino paartete akati hawamara dihasiisanno yitanno. Konnirano, dagano polotiku deerrinni afamate sharro assitanna, paartuwate mereerono tenne dhagge amade ha’rate sharro albillicho suffannoha lawanno.
Xaphoomunni la’niro, Sidaamu umisi umosi gashshatenna umisi qoqqowi mootimma kalaqi’rate assino sharro darga gantinohano ikkirono, ha’nanni doogo kayinni digooffino. Umisi qoqqowo uurrisi’re wolaphirono hasi’nanni geeshshi guma afi’ratenna hoogate haja aana ka’annoti qara xa’mo xaano digumulantinote. Ikkirono, bi’re hunda xa’mo hananfi warinte gede, qoqqowo ikkate ayirrinyi aana xaano lowo geeshsha sumiimme no. Xa hanafote aana coy hasi’noonni gede ikkano hoogiro, soorrote wolqanni amantannori sumuu yitanno garinni ikkiro yannanna qiniitu xaano Sidaamaho ee no.
The original, English version of this article can be found here.
Query or correction? Email us
Follow Ethiopia Insight
This article is part of the Ethiopia Insight Election Project (EIEP), a series of in-depth reported pieces from across Ethiopia in our ‘Elections 2021’ section that analyzes issues related to this year’s polls.
Main photo: A “Welcome to Sidama National Regional State” banner erected in July 2019, before the referendum, near the proposed regional border; 13 July 2019; William Davison
Join our Telegram channel
Published under Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International licence. Cite Ethiopia Insight and link to this page if republished.


text:
aminiya.dailytrust.com Jana’izar wani shehun malamin Islama a yankin Oromo ya kasar Habasha ta tara jama’ar da ba taba ganin ta ba a kasar. Shehun Malamin …Read More »
Nama Rabbiin jaalate maaltu jibba? Awwaalcha Sheekha guddaa Aadam Tuulaa, ilmi namaa manatti hin hafne.
SEENAA SHEEKH AADAM TUULAA fii yaada ummata (Yaadannoo Sheekh Aadam Tuulaa (1905-2022) By: Urjii Ahmad Kitaaba bara 2014 katabe kan Aqiidaa Ulamaa’ii teenyaa jedhurraa fuudhame.Sheekh …Read More »
South Minneapolis mosque suffers $50,000 in losses and damages after a weekend burglary. Suspect remains at-large.
A suspect broke into a south Minneapolis mosque over the weekend, stealing money, damaging 15 doors, and causing $50,000 worth of damages and losses, according …Read More »
Sheek Hajjii Ibraahim Tufaa Prezidaantii Majlisa Federaalaa tahuun filaman
Yaa’ii Majliisa Dhimmoota Islaamaa Marsaa Lammaffaa har’a geggeeffamaa jiruun, sheek Hajjii Ibraahim Tufaa Prezidaantii Majlisa Federaalaa tahuun filatamanii jiru. Gumiin dhimma Islaamaa Federaala Toophiyaa guyyaa …Read More »
Sa’aa 24 keeysatti waajjirri nuuf haa gad dhiifamu!
Majlisnni Oromiyaas akkuma ka duraa Zulmii nurratti dalagaa jira
Komii warra hajjii baranaa: Majlisa Oromiyaas tahee ka duraanii ummata saamuu fii malee, ummata tajaajiluuf hin dhabbanne jedhu hujjaajoonni. Qarshii kuma dhibba lamaa fii afurtama …Read More »
Lammiin biyya tokkoo nagayaan biyya isaa keessa jiraachuun mirga qaba
Mana maree dhimmoota Islaamummaa Toophiyaa (ce’umsaa) irraa haleellaa namoota nagaa irra ga’aa jiru ilaalchisuun ibsa miidiyaaleef kenname Maqaa Rabbii akkaan mararfataa akkaan rahmata godhaa ta’eetiin …Read More »
Dhaloota akkanaa taanu malee Itti gaafatamummaa seenaa jalaa hin baanu
Maqaa fi Gumaacha Hayyuu, Qabsaawaa hangafaa fi Abbaa Qubee Afaan Oromoo kan tahe Dr Sheek Mohammed Rashaad Abdullee tiif beekkamtii kennuu, Hojiilee gaggaarii inni hojjate …Read More »
Sagantaan dorgommii Qur’aanaa magaalaa Finfinnee
Magaalaa mummuttii Oromiyaa tan taate Finfinneen yaroo jalqabaatiif sagantaa dorgommii Qur’aanaa kan hirmaattoota addunyaa hirmaachisee keessummeessitee gaggeeysaa jirti. Sagantaan dorgommii Qur’aanaa Staadiyeemii Magaalaa Finfinnee haala …Read More »
Majlisa keennaaf nama bakka nu bu’u filanne, seeraafi heera eegsisuun, sagalee ummataa kabachisiisuun qaama ilaallatu bira jira!
ila Duula marumatu duula,daboo marumatu itti bobba’a, kan hinjifannoon galu garuu muraasaa beeki! Namtichi biyyaa teennaafi Amantii jeeqe,nama walitti naqe,islaama bakka lamatti addaan baasaa jira …Read More »


text:
Guyyaa: 07/03/2015
Kutaa ABO Sikandiiniviyaattiif:
Akkuma duraandursinee isiniif ibsuu yaallee guyyaa hara’aa, 07/03/2015 hawwaasni Oromoo kaaba Norway akkasumas miseensonni fi deggertootni ABO magaalaa Harstad itti geggeeffataniin dararaa fi dhiittaa mirga dhala namaa daangaa hinqabne mootummaa abbaa irree Wayyaaneen uummata Oromoorra ga’aa jiru bal’inaan irratti mariyataniiru. Walgayii kanarrattis miseensi gumii sabaa fi abbaan jaarmiyaa ABO naannoo Awurooppaa, jal Jireenyaa Guddataa toora skype irratti hirmaattota walgayichaaf haasaa bal’aa godhaniiru. Xumura irrattis hirmaattotni walgayii kanaa ibsa ejjennoo armaan gadii baafatanii walgayyii guyyaa har’aa raawwataniiru;
Ibsa ejjennoo:
- Nuti hawwaasni Oromoo kaaba Norway,miseensotni fi deggertootni ABO magaalaa Harstad irratti walgahuudhaan dararaa mootummaan abbaa irree Wayyaanee uummata keenya irra geessisaa jiru itti dirmannee waan danda’amu hundaan uummata keenya cinaa dhaabbachuuf waadaa nigalla.
- Master plaanii Finfinnee mootummaan abbaa irree wayyaanee saba keenya lafarraa buqqisuuf qabeenya uummataa saamuuf waan ta’eef hojiirra akkahin’oolle nimormina akkasumas dhaadanno fi aggaammii duguuggaa sanyii gidduu kanaa karaa Abbaayi Tsahaayyee uummata keenyarratti karoorfame haalaan nibalaaleffanna, karaa barbaachise dura nidhaabbanna.
- Rakkoon uummata keenyaa kan furmaata argatu uummanni keenya mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu yoo argate qofa akka ta’ee waan amannuuf dhaaba qabsoo uummata Oromoo geggeessaa jiru, ABO cinaa hiriirree dirqama barbaachisaa ta’e nifudhanna, nibaana.
- Sagalee uummata keenyaa akka dhagayamuuf miidiyaan barbaachisaa waan ta’eef miidiyaa uummata keenyaa, OMN maallaqaan tumsuuf nihojjenna.
- Sochii qeerroo bilisummaa Oromoo biyya keessatti geggeeffamaa jiru waan hundumaan nideggerra.
Injifannoon uummata Oromoof !
Koree qindeessitota walgayicha irraa


text:
Voice of Independent Oromia (VIO) News page - Fuula Oduu Sagalee Walabummaa Oromiyaa (SWO)
Duula duguuggaa sanyii humnoota finxaaleyyii Naannoo Amaaraa irraa gara Oromiyaatti seenaniin, Konyaa Baha Wallaggaa, Onoota kanneen akka: Giddaa Ayyaanaa, Haroo Limmuu, Agamsaa fi Arqumbee keessatti, Wiixata Hagayya 23, 2021 irraa qabuun hanga har’aatti Uummata Oromoo irratti geggeeffamaa jiruun, Oromoonni baay’inaan 370 olitti tilmaamaman juumlaan ajjeefamuu.
Oromoonni mana hidhaa Daalattii – Giddu-gala Oromiyaa, Magaalaa Sabbataa, iddoo Daalattii jedhamuun waamamutti argamu – keessatti hidhamanii dararamaa jiran, kanneen baay’inaan Kuma-sadii (3000) ol ta’an dhibee daddarbaa Koleeraaf saaxilamuu; isaan keessaas Oromoonni 2 lubbuun darbuu.
Tarkaanfilee WBO'n Konyaa Gujii Bahaa keessa sosso’u, Hagayya 8, 2021 irraa qabuun Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa irratti fudhachaa jiru ilaalchisuun, akkasumas, dhimma akeekaa fi galma Qabsoo Bilisummaa Oromoo giddu-gala godhachuun, marii Ajajaa WBO Konyaa Gujii Bahaa Jaal Magarsaa Lammii waliin taasifame.
Tarkaanfilee WBO’n Konyaalee Kibba Oromiyaa (Gujii fi Boorana) keessa sosso’u Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa irratti tibbana fudhachaa jiru, akkasumas, dhimma akeekaa fi galma Qabsoo Bilisummaa Oromoo giddu-gala godhachuun, marii Dubbi-himaa WBO Cibraa Soddom-Booroo, Jaal Boorataa Abbaa Biyyaa waliin taasifame.
Ajjeechaan Ilmaan Oromoo irratti LMKII’n raawwatamu akka-malee jabaatee itti-fufuun, Barsiisaa Moosisaa Lammaa jedhamu dabalatee, dargaggoonni Oromoo sadii, guyyaa kaleessaa Ona Gindabarat keessatti ajjeefamuun reeffi isaanii bakkeetti gatamuu. Kanaan alattis, torban kana keessa Oromoonni baay’inaan sagal (9) ta’an Ona Gindabat keessatti ajjeefamuu.
Barattoonni Oromoo Yuunbarsitii Dabira Taaboritti baratan, doorsisa Poolisoota Humna Addaa Naannoo Amaaraa fi uummata biyyasiin isaan irra geessifamaa jiruun wal-qabatee, yaaddoo nageenyaa hamaa keessa jiraachuu. Hidhaa fi dararaan, akkasumas, wal’aansa fayyaa dhorkamuun Baqattoota Oromoo Biyya Suudii keessa jiraatan irratti mootummaa biyyasiin raawwatamu daran jabaatee itti-fufee jiraachuu.
WBOn Magaalotaa fi Onoota Oromiyaa to’annoo ofii jala galchuu itti-fufee jiraachuu. Haaluma kanaan, Magaalaa Gimbiin alatti, Onoonnii fi Magaalonni Konyaa Lixa Wallaggaa jala jiran irra-jireessi, akkasumas, Onoonni baadiyyaa Magaalaa Naqamtee jala jiran muraasni to’annoo WBO jala galfamuu.
Uummanni Oromoo galma qabsoo kan Walabummaa Oromiyaa fi Bilisummaa Saba Oromoof taasifamu irratti fuuleffachuun, waan danda’u maraan WBO gargaaruu fi hidhachiisuun, ofiis hidhachuun, impaayera kolonii afaan qawween ijaaramte diigee walabummaa biyya isaa Oromiyaa mirkaneessuun bilisummaa ofii isaa gonfachuu fi mootummaa Birmaduu Oromoo fi Oromiyaa hundeeffachuuf irree tokkoon qabsaa’uun akkaan barbaachisaa ta’uu.
Page 7 of 83


text:
Mana Kiristaana Ortodoksii Tawaahidoo Itiyoophiyaatti Ibsa Sinodoosii Qulqulluu irraa kenname
Mana Kiristaana Ortodoksii Tawaahidoo Itiyoophiyaatti
Ibsa Sinodoosii Qulqulluu irraa kenname
Caamsa 14 Bara Gooftaa 2009
Maqaa Abbaa Kan Ilmaa Kan Afuura Qulqulluu Waaqa Tokko Ameen.
Mana Kiristaana Ortodoksii Tawaahidoo Itiyoophiyaatti Walgahii dhaabbataan Sinodoosii Qulqulluu waggaatti yeroo lama akka ta’u ‘Fitih Manfasaawwii’ irratti haaluuma murtaa’een yaa’iin waliigalaa bara kanaa inni ‘Rikiba Kaahinaati’- [guyyaa 25ffaa Ayyaana Du’aa Ka’umsa booda jiru] Caamsa 1 hanga 14 Bara Gooftaa 2009 guyyoota 14’f mari’achaa tureera.
Haasawa saaqiinsaa ilaalchisees;
- Tajaajiloota Hawwaasummaa Manni Kiristaanaa raawwachaa jirtu,
- Sababa hanqina roobaan kan ka’e hongee kutaa biyyattii tokko tokkoo keessatti mul’ate waliin wal qabate lammiiwwan rakkataniif gargaarsa namummaa keennamuuf qaburratti,akkasumas
- Mana Kiristaanaafi guddinabiyya keenyaaf karaa hundumaan kan tolu, kaka’umsa hojii uummataaf xiyyeffannoo taasisuun ergaa yaa’ii kana irratti darbuu qabu ta’uun beekamee akka wali galaatti murteen gurguddoon darbaniiru; kanneen keessaa:
- Akkuma armaan olitti caqasametti, yeroo ammaa biyya keenya keessaa bakka tokko tokkotti hongeedhaan kan ka’e namoota beelaf saaxilaman gargaaruuf carraaqqii mootummaan gochaa jiru hubatameera. Akka Mana Kiristaana keenyattiis koomishiniin misoomafi gargaarsaa itti gaafatamumma fudhatee arjoomtota wajjin mari’achuun hojii gargaarsaa namoota hongeedhaan rakkatan akka gargaaru, kallatti gaggeessitootni nannoolee hongeen itti uumame kennaniin akka raawwatu Sinoodoosii qulqulluun murteessera.
- Sirnafi amantaa Mana Kiristaana keenyaan alatti walitti qabamuudhan barumsa gantootaa barsiisaa kan ture nama Assaggid Saahiluu jedhamu waggoota dheeraf barumsa shakkii facaasaa akka ture odeeffannon argameen dhugaa ta’uu isaa irraa geenyera. Kanaafuu, guyya har’aatii jalqabee maqaa Mana Kiristaana Ortodooksii Tawaahidoo Itiyoophiyatiin akka hin barsiisne, hordoftoonni amantaa keenyaas barumsa isaa akka hin hordofne Caamsa sadi bara 2009 jalqabee kan foo’amee arii’ame ta’uu isaa Sinoodoosii qulqulluun murtee dabarseera. Hayyama Mana Kirstaanaatiin alatti maqaa Mana Kiristaanaatiin galma kireeffachuudhaan wangeela ni barsiifna, faaruus ni faarfanna jechuudhaan namootni sochii seeraan ala ta’e gaggeessaa jirani hundis hojii isaanii irraa akka of qusatan akeekkachiisaa, keessattuu dargaggootni Mana Kiristaanaa namoota haala kanaan seeraan ala socha’aa jiran akka hin hordofneefi namoota amantii keenya makuu barbaadan kana irraa akka of eegan Sinoodoosii qulqulluun cimsee akeekkachiisera.
- Waa’ee Dhaabbata Miidiyaa Mana Kiristaanaa ilaalchisee; Dhaabbatichi haala humna namaatiin cimuu, ergaa dabarsuunis qulqullina qabaachuu akkamiin akka danda’u ilaalchisee Sinoodoosii qulqulluudhaan mariin erga gaggeeffameen booda bajata bara 2010 tiif qarshii miiliyoona 12 (12,000,000.00) eeyyamudhaan akka itti fufiinsa qabaatu yaa’iin kun irrattii walii galeera.
- Biyya Iyyarusaalemitti Kawaalli Mana Kiristaana Ortodooksii Tawaahidoo Itiyoophiyaa (waa’ee Deer-Sulxaan) ilaalchisee rakkoolee jiran irratti yaa’iichi bal’inaan erga marii’ateen booda, furmaata akka argatuuf Ministeera Dhimma biyya alaa Itiyoophiyaatiif, Itiyoophiyaatti Imbaasii Israa’eeliifi Israa’elitti Imbaasii Itiyoophiyaatiif xalayaan akka barreeffamuuf murteeffameera.
- Kitaaba sinkisaaraa gaafa Ebla 10 dubbiisamu irratti Kitaaba ‘Fitih Manfasaawwii’ keessatti “Namootni Itiyoophiyaa hayyoota isaani keessaa Phaaphaasoota ofii isaaniitiif akka hin muuddanne” kan jedhu, kabaja Mana Kirstaanaa akkasumas kabaja biyyaatif gaarii akka hin taanee ta’uu hubachuudhaan, barreeffamichis yeroo jaarra 7ffaa keessa abbootii Misiriin kan itti dabalame waan ta’eef dubbisni kun kitaabicha keessaa akka ba’uufi gara fuulduraattis maxxansa irratti akka hin barreeffaamne murteen darbeera.
- Waa’ee muuda lubootaafi sirna Moloksummaa ilaalchisee murteewwan waggoota darban keessattti darban baay’een isaani rakkooleen raawwii akka isaan mudate hubachuun murtee gara fuulduraa eeggachaa, raawwiisaa hordofuun xiyeeffannon hojjetamuu akka qabu murtteeffameera.
- Hayyama malee lallabdoonnifi cuuphaa gaggeessitoonni Mana Kiristaanaa keessatti tajaajila akka hin kennine jechuudhaan kana dura murteen kan darbe ta’ullee, murteen kunis wanta hin kabajamneef rakkoowwan heedduun mul’achaa jiru. Ammas murteen kun jabinaan xiyyeffatamee akka kabajamu hordoffiin akka taasifamuuuf waliigalteerra gahameera.
- Maqaa Mana Kiristaana Ortodooksii Tawaahidoo Itiyoophiyaatiin Finfinneetis ta’e kutaalee biyyattii adda addaa keessatti waldaadhaan gurmaa’anii Gadaamota doo’achiisuus ta’e hojii adda addaa kan raawwatan irratti to’annaa gaggeessuuf kan gargaaru qajeelfamni waldaaleen ittiin gurmaa’uu danda’an akka qophaa’u Sinoodoosii Qulqulluun murteesseera.
- Rakkooleen waliigalaa Mana Kiristaanaa ogeessootaan qoratamee akka dhiyaatufi akkuma duraan murteen darbetti qorannichi erga xumurameen booda yaa’iichi ilaale ogeessootni seeraafi hayyootni Mana Kiristaanaa erga ilaalaniin booda sirreeffamee yaa’ii waligalaa Sinoodoosii Onkololeessa bara 2010 gaggeeffamuuf akka dhiyaatu murteeffameera.
- Babal’insa lallaba Wangeelaa, barumsa Waldaalee Sanbataafi koolleejjota afuuraa jabeessuuf akkasuma manneen barnoota bu’uuraa qindeessuun bajata gahaadhaan akka deeggaraman taasisuun hojii ijoo Mana Kiristaana waan ta’eef, yaa’ichi bali’inaan erga irratti marii’ateen booda, haala lallaba Wangeelaafi qabiinsa barattoota kolleejjota afurawaa ilaalchisee hordoffii cimaan akka taasifamu murteen darbeera.
- Manni Kiristaana Ortodooksii Tawahidoo Itiyoophiyaa qabeenyafi hambaalee ishee kan ta’an abbummaadhaan eeguufi eegsisuu akka dandeessu ilaalchisee qorannoon dhiyaatee erga dhagahameefi mariin irratti erga gaggeeffameen booda murtee xumuraa dabarsuuf Yaa’ii Sinoodoosii isa idileetiin ilaalamee akka dhiyaatu murteeffameera.
- Kutaalee lallabaa Abbootii eebbifamoota hin qabneef Eephisqophosoota ramaduuf jecha Qomosoota kaadhimaman ilaalchisee kanneen biyya keessaafi biyya alaa jiran keessaa Qomosootni 16 Ephiisqophosummaadhaaf filatamaniiru. Sirni muudama isaaniis Adoollessa 9 Bara Gooftaa 2009 akka gaggeeffamu murtaa’eera.
- Kutaalee Lallabaa biyyoota alaa keessa jiraniifi Ephisqophosoota hin qabne ilaalchisee Yaa’ii Sinoodoosii Isa Onkololeessa Bara 2010 irratti ilaalameefi qoratamee Abbootiin akka ramadaman akka taasifamu Sinoodoosii Qulqulluun irratti walii galeera.
- Baratootni Yunivarsiitiiwwan Godinaalee Oromiyaa torba keessatti argaman “barumsa Amantaa Afaan keenyaan akka hin baranneef Waldaan Qulqullootaa dhiibbaa nurraan gaheera” jechudhaan iyyata dhiyeessan ilaalchisee kutaaleen lallaba Yunivarsiitonni kanneen itti argaman dhimmicha bitaaf mirga isaa ilaaluun fuurmaata akka laataniifi wanta irra gahanis Sinoodoosii Qulqulluudhaaf akka dhiyaatu murtaa’eera.
Sinoodoosii Qulqulluun; qabxiilee murtii armaan oliitti ibsamaniifi dhimmoota gurguddoo isaan biroo irratti guyyoota 14’f marii’achaa turee Yaa’ii isaa kadhannaadhaan xumureera.
Waaqayyo Itiyoophiyaafi uummata ishee haa eebbisu
Galatni Waaqayyoof haa ta’u. Ameen.
Abbaa Maatiyaas I
Paatriyaarkii Dursaa Hangafoota Phaaphaasotaa
Hangafa Phaaphaasii Aksuum, Icagee Teessoo Taklahaaymaanoot
Caamsa 14 Bara Gooftaa 2009
Finfinnee, Itiyoophiyaa
Hubachiisa:-kabajamtoota dubbistootaa; Waldaan Qulqullootaa bu’uura itti gaafatamummaa Sinoodoosii Qulqulluu irraa keennameefiin gaggeeffamaa baratootni dhaabbiilee barnoota olaanaa keessatti baratan barumsa Amantaa, Sirna Amantaa, Seenaa Mana Kiristaanaa, fi kkf akka baratan taasisaa turuun isaafi ammas tajaajiiluma kana irratti akka argamu ni beekama.
Tajaajila isaa yeroo jalqabu ; Barrulee, Gaazexaa, xobbee(flyers), Kitaabolee, VCD, Kaasseettii fi kkf fayyadamuudhaan Amaariffaatiin barsiisudhaaf kan isaaf dand’ame mara raawwachaa kan ture yommuu ta’u humni tajaajiltoota isaafi feedhiin Amantootaa erga dabaleen booddee immoo Afaan Oromootiin, Tigriffaan, Afaan Walaayittaa fi Afaan Ingilizziitiin tajaajilaa turuun isaa amantoota mara biratti dhugaa beekamu dha.
Sinoodoosii Qulqulluu murtii gaafa guyyaa Caamsa 14 Bara Gooftaa 2009 dabarse irratti Baratootni Yunivarsiitiiwwan Godinaalee Oromiyaa torba keessatti argaman “barumsa Amantaa Afaan keenyaan akka hin baranneef Waldaan Qulqullootaa dhiibbaa nurraan gaheera” jechudhaan komii dhiyeessan ilaalchisee dhimmichi akka qulqullaa’u murtee dabarseera; Waldaan Qulqullootaas qulqullaa’uu dhimmicha ni barbaada.
Wangeelli Mootummaa Waaqayyoo addunyaa mara keessatti akka lallabamuuf Waldaan Qulqullootaa itti gaafatamummaa Mana Kiristaanaa irraa fudhate sababa hanqina humnaa irraa kan ka’e gaaffiilee ka’an hunda dimshaashumatti deebisuuf rakkatullee Afaan dhagahaaniin akka hin baranne hin taasisne; gara fuulduraattiis hin taasisu.
Waldaan Qulqullootaa olola diinootni Mana Kiristaanaa Afaan sababeeffachudhaan “Amantaa Ortodooksii akka Amantaa uummata naannoo muraasaa” fakkeessuudhaan dubbachaa jiran waldichi bu’uura-dhabeessa waan duraa taasiseef diinootni kuni Mana Kiristaanaaf kan quuqaman, lubbuu amantootaatiif kan dhiphatan, barattoota Yunivarsiitiitiifis kan yaadan fakkaachudhaan daandii qajeelinaa irraa amantoota maqsuuf tooftaa qopheessan akka hin taaneef qulqulleessuun gaariidha. Kanaan alatti Waldaan Qulqullootaa baratootni Qooqa isaaniitiin akka barataniif wanta isaaf dand’ame mara raawwachaa turuu isaatiif hojiilee qabatamaawwan inni raawwatetu dhuga baha!
Hojiilee kana dura Waldaan Qulqullootaa Afaan Oromootiin raawwate keessaa muraasa isaanii caqasuuf:-
- Kitaabolee haaraa Afaan Oromootiin qopheessee raabseera.
- Kitaaboolii Afaan Gi’iizii, Amaariffaa fi Ingilizziitiin barreeffaman irraa gara Afaan Oromootti hiikuudhaan tajaajila irra akka oolan taasiseera.
- Kitaabooli kadhaannaa ; Kadhannaa yeroo maraa, Galata Maariyaami, Galata Waaqaafi Seefii Sillaasee gara Afaan Oromoottii hiikuudhaan raabseerra.
- Barrulee “Gubaa’ee Qaanaa” barattoota dhaabbilee barnoota olaana keessa jiraniif Ji’a sadiitti al tokko qophooftu gara Afaan Oromootti hikuudhaan raabsaa jira.
- Amantoota hundaaf haala ta’uu dandeessuun barrulee “Dhangaa Lubbuu” ji’a sadiitti yeroo tokkoo maxxansuudhaan raabsaa jira.
- Albamii Faaruu Afaan Oromo afur (4) qopheessuudhaan tajaajila irra oolchee jira.
- VCD Barumsa adda addaa qaban akkasuma Afaan Oromootiin qopheessee raabsee jira.
- Tajaajilaafi seen-qabeessummaa Mana Kiristaanaa naannoo Oromiyaa keessa jirtu ilaalchisee qorannaa adda addaa gaggeessuudhaan barreeffamoota qorannoo maxxanseera.
- Barsiisota Afaan Oromootiin barsiisaniif leenjiiwwan yeroo gannaa marsaa 13’f kan kennee yommu ta’u bara kanattis leenjitoota 90 ol ta’aan leenjiisuuf qophii xumuree jira.
- Sagantaa Televiizyinii Afaan Oromootiin qopheessuudhaan tamsaasaa ture ammas cimsee itti fufuuf qophii xumuree jira.
- Toora interneetii (website) Afaan Oromootiin saaqee barsiisaa jira.
- Yaa’ii ji’aa magaalaa Finfinnee keessatti haala adda ta’een qopheesse barsiisaa jira.
- Wiirtuulee Waldaa Qulqullootaa biyya keessatti argamanfi Yaa’ii mooraa qaban 47 keessaa 38 keessatti sagantaa Afaan Oromootiin tajaajiilootni adda addaa; koorsii, Xoofoo, Sirna Kadhannaa, Qo’annaa Faaruu gaggeeffamaa jiru.
- Naannoo Oromiyaa keessatti iddoo filataman irratti mana barnoota bu’uura amantaa banuudhaan Diyaaqonootni, Qeesootnifi barsiisotni Afaan uummataa beekan akka baay’atanifi tajaajila akka kennaniif jalqabbii gaarii agarsiiseera. Kanneen keessaa Godina Walaggaa Lixaatti Kawaalli Aabboo Qilxxuu Kaarraa fi Godina Jimmaatti Kawaalli Kidaanamiratii Abaltii fi manneen barnoota isaani akka fakkeenyaatti kan caqafamani dha.
- Barreeffamoota adda addaa Barruulee eebbaa barattoota Yaa’ii mooraa irraatti Afaan Oromootiin qopheessaa tureera, gara fuulduraattiis kan ittii fufu ta’a.
- Manneen barnootaa bu’ura amantaa naannicha keessatti argaman tajaajila kennaniin akka cimuu danda’aniif piroojaktii adda addaa qopheessuudhaan raawwachaa kan jiru yommu ta’u; barsiisootaafi barattootaaf deeggarsa qarshii taasisuudhaan tajaajiltootni Afaan Oromootiin tajaajiluu danda’an akka horataman ta’eera. Kanaanis Amantootni naannicha keessatti argaman Amantaa isaaniitiin akka ciman, manneen Kiristaanaa tajaajiltoota dhabuun cufaman saaqamu akka dand’aniif gumaacha guddaa taasiseera. (Manneen barnoota bu’uura amantaaa Kutaa lallaba [Godinaalee] Baalee, Baha Harargee, Boorana, . . . keessatti argaman caqasuun ni danda’ama.
Walumaa galatti Waldaan Qulqullootaa naannoolee biroo irraa haala adda ta’een Amantoota Naannoo Oromiyaa keessa jiraniif xiyyeeffannaa tajaajilaa kennuudhaan “Pirojektii Miidiyaa Afaan Oromoo” dhugoomsee, waajjira/kutaa haaraa saaqudhaan haala qindaa’een tajaajila kennaa akka jiru asumaan ibsuu barbaanna.
Haaluma wal qabateen gara fuulduraatti kanneen karoorfaman keessaa muraasa caqasuuf:
- Guyya guyyaan Sagantaa TV afuurawaa Afaan Oromootiin jalqabu,
- Sagantaa Raadiyoo afuurawaa Afaan Oromootiin eegaluu,
- Barruulee Raadiyoo Ji’aan Qopheessuu,
- Kitaabolee eeguumsa Amantaa irratti xiyyeeffatan Afaan Oromoon qopheessuu,
- Kitaabolee garaa-garaa Afaan Oromootti hiikuu,
- Kitaaboolii daa’immaniifi fiilmiiwwan afuurawaa qopheessuu,
- Dargaggootni waa’ee Mana Kiristaana isaanii haalaan akka hubataniif Aplikeeshinii garaa-garaa qopheessuu,
- Sagantaa Televiizyiniifi Raadiyoo keenya warreen hordofuu hin dandeenye, amantoota baadiyyaaf bakka jiranitti sagalee Waaqayyoo dhageessiisuuf Teeknoolojii ammayyaa salphaa ta’een garaaramuun barsiisu…. kan jeedhaman ni caqasamu.
Manni Kiristaanaa Amantootni afaan dhagahaaniin Waaqayyo waaqeeffachu akka danda’aniif sochii taasiisaa jirtu keessatti yeroo kanatti Kitaaba Qiddaasee gara Afaan Oromoottii hiiktee tajaajilarra oolchiteetti. Waldaan Qulqullootaas qaama Mana Kiristaanaa akkuma ta’uu isaatti kaayyoo ergama Mana Kiristaanaatiin ala ta’e hin qabu. Hanga humni isaa isaaf eeyyametti tajaajilli Afaan Oromootiin kennamu akka dagaaguuf adda-durummaadhaan hojiilee fakkeenya ta’uu dand’an raawwatee jira; gara fuulduraattiis kanumaan kan itti fufu ta’a.
Gargaarsa Waaqayyootiin gaggeeffamaa, gorsa abbootiis dhagahaa Waldaan Qulqullootaa kana raawwachaa jira; Eenyumtuu afaan isaatiin akka hin baranne dhiibbaa hin taasiisu. Tajaajilli Waldaan Qulqullootaa Afaan Oromotiin kennaa jiru kuni madaallii ergama Mana Kiristaanaatiin akkasumas imaanaa Sinoodoosii Qulqulluu irraa fudhateen yommu madaalamu guutummaa guutuutti hanqina hin qabu jechu keenya miti. Ammas ta’e gara fuulduraatti tajaajila Mana Kiristaanaa isa Afaan Oromootiin kennamaa jiru ilaalchisee Amantoota quuqama afurawaa ni qabna jedhan waliin tajaajiluuf balballii Waldaa Qulqullootaa bal’inaan kan saaqame dha.
Gargaarsii Waaqayyoo nurraa hin fagaatiin.


text:
Hojiin daandii guddinaati Kan hojjetu ni milkaa'a Gartuuf gamtaan wal utubee Bakka kaayyoosaati ga'a Dhibaa'ummaadhaan tuqame Qooda taa'ee nyaatu mataa Namni hojiif yeroo kennu Waan barbaadu irraa argataa - Lammiif biyyasaatiif jedhee Humna isaatiin cichee laata Gadadoo ofirraa fageessee Harka duuleen kolfaa nyaata Daldalaaf hojjaa dagaagsee Of godhee abbaa kalaqaa Namni hojiif yeroo qabu Humnasaa … Continue reading Hojiin Daandii Guddinaati
Month: November 2022
Bishaan burqaa jireenyaati Kan lapheefi lafa goggoge jiisu Dachee magarisomsee Kan lubbuu gammachiisu Garuu... Naannoon qulqullina dhabee Gaafa balfaan faalamu Bishaan lubbuuf sooratan Gaafa xuriin dhaalamu Dhukkuba daddarbaatu Qe'ee nama hundaa lixa Lubbuu namaafi bineeldaa Du'aan lafarraa fixa - Xiqqaafi guddaan wal dhageenyee Amaanaadhaan gadi teenyee Ollaa bitaafi mirgaa dhaggeefannee Rakkoo jiru furuuf murteeffanne Amaanaa … Continue reading Bishaan burqaa jireenyaati


text:
Finfinnee, Fulbaana 25/2013 (TOI) – Miidhaa gama onlaayiniin dubaroota irra ga’uun Feesbuukii, Instaagiraamii fi Tiwuutara dabalatee waltajjii miidiyaa hawaasaa irraa akka adda citaa jiraan qorannoon idila addunyaa tokko ifoomse.
Dubaroonni 60% ta’an onlaayiniin miidhaan isaan qaqqabu ta’uu qorannoo Pilaan Intarnaashinaalii mul’iseera.
Akka qorannichaatti miidhaan tokko tokko kan eegale waggaa saddeet otuu hin guutiin ta’uu Rooytarsi gabaasa isaan hubachiiseera.
Hojii raawwachiisaan olaanaa dhaabbatichaa An-Birgiit Albireektisaan “dubaroonni miidhaa hameenyaan callisaa jiruu” jedhaniiru.
Miidhaan gama feesbuukiin kan baratamee yoo ta’ullee dubaroota yaada isaanii akka laataniif gaafataman keessaa 39% kan ta’an miidhaan irra ga’aa akka jiru ibsaniiru.
An-Birgiit Albireektisaan wal qabsiisuun Instaagiram 23%, Watsapp 14%, Snaapchaat 10% Tiwuutara 9% fi Tiiktook 6% ni haammatamu jedhaniiru.


text:
Dabalataan manni murtii guyyaa har’aa Jawaar Mohaammad Abbaan Seeraa naaf haa jijjiiramu’ waan jedheef qofa adabbii qarshii 500 irratti murteessee jira.
Itti dabaluudhanis miidiyaalen akka hingalle dhoorkamaniiru, Mirgi Wabii Jawaar M kufaa akka ta’u godhamee jira. Galmeen namichuma kana dura Jawaarirratti ‘Wal arganne’ jedhee dhaadachaa ture sanaan akka ilaalamu’ godhameera. Jawaar mirga wabii hinqabu, mirga*”Abbaan seeraa naaf haa jijjiiramu!” Jedhee nagayaan gaafateef “haamilee abbaa seeraa cabsiteetta” jedhamuun adabbiin qarshii 500 Jawaar fi shakkamtoota Jawaar waliin jiranirratti murtaayera!!
Jawaar Mohaammad kan hidhameef qabsoo uummata Oromootif hanga ta’ee jirutti Jawaar kan bilisa baasuu danda’u mana murtii mootummaa cunqursaa kana osoo hintaane uummata Oromoo qofa. Alagaan ijatti nu qoosaa jira, nuti callifnee jirra. Nafxanyaan Jawaarin danda’u ajjeesuf dadhabu dukkanatti hidhuuf ulaagaa hunda xumuree yaalii hunda godhaa jira. Yaa sabaa yoo jirra ta’e kana beeknee, har’uma ammuma haa falmannu!


text:
Finfinnee, Caamsaa 23/2014 (TOI) – Buna konteenaraan saamsanii erguun milkaa’inni mul’ate midhaan zayitaa fi dheedhiirrattis dabalamuu akka qabu Ministirri Geejjibaa fi Loojastiksii Aadde Daagmaawit Magos hubachiisan.
Yaa’iin Mana Maree Loojastiksii Biyyaalessaa 10ffaan raawwii karooraa baatiiwwan 9 gamaaggameera. Baatiiwwan darbanitti itti fayyadamni buufataalee doonii fi hojiin konteenaraan saamsuu bu’aa olaanaa galmeessuu ibsameera.
Kooriidara Moombaasaa/Mooyaalee barana hojiitti seenuu fi Buufatni Doonii Taajuuraa tajaajila eegaluun filannoo buufataa doonii Itoophiyaa bal’isuun eerameera. Kanaanis yeroo fi baasiin loojastiksii hir’ataa dhufuun ibsameera.
Qindeessaan Waajjira Ce’umsa Loojastiksii Obbo Iwunatuu Taayyee, kaawunsiliin biyyaalessaa dhiibbaa uumuudhaan filannoowwan buufataalee doonii hojiirraa oolchuun milkaa’ina galmaa’e keessa tokko ta’uu dubbataniiru.
Meeshaalee galii fi ba’ii baaburaan geejjibsiisuun, shaqaxaalee konteenaraan saamsanii erguu fi raawwiiwwan birootiin baatiiwan 9 keessatti baasii Birrii biiliyoona 2.32 oolchuun danda’amuu himaniiru.
Kanaan duraa haala gurmaa’een kan geejjibsiifamaa hinturre buna, biyya keessatti konteenaraan saamsuun gara buufataa dooniitti geejjibsiisuun eegalamuu himaniiru.
Kananais bunni %97.70 konteenaraan saamsamee ergamuu kaasaniiru. Ministirri Geejibaafi Loojastiksii fi Walitti Qabduun Mana Maree Loojastiksii Biyyaalessaa Aadde Daagimaawit Magos akka jedhanitti, milkaa’inni buna konteenaraan saamsanii erguurratti mul’ate oomishaalee midhaan zayitaa fi dheedhiirratti hojiirraa ooluu akka qabu hubachiisaniiru.
Kana milkeessuufis miseensonni mana marichaa xiyyeeffannaan hojjechuu akka qaban kallattii kennuu isaanii ragaan Ministeericharraa argame ni mul’isa.


text:
Waan “Humna Addaa Oromiyaa” jedhamu kana amma dura waa xiqqoo irraa jennee turre. Humni kun eenyu? Eenyuun hogganama? Kaayyoo akkamiif akkamitti caaseffame? Gabaasaa keessa beekessi achuma caasaa sana keessaa nuu erge kana akkuma jirutti qalbiin dubbisaa. Gabaasa Humna Addaa Oromiyaa
1. Caaseffama (Ijaarsa):Bakka 3 walitti dhufe. Miseensota Raayyaa Ittisa Biyyaa kan turan, Kora Bittinsaa Oromiyaa fi haaraa kan galanii dha. Isaan kun:-Kanneen RIB turan rakkoo naamusaa adda addaatiin waraana keessaa ari’amanii bara 2010 dhiifamni kan godheefi ture amma waamamanii Humna Addaa kana keessatti gulantaa adda addaatti ajejoota tahan.- Kora Bittinsaa Oromiyaa keessaa kanneen amanamooo tahan filamanii warri itti dabalamanis akkasuma gulantaa Saglii (Team Leader) irraa eegalee haga gubbaatti ajeja irratti rammadaman. Ulaagaa rammaddii fi gamaggamaa keessaa tokko Sabboonummaa Itoophiyaati.- Kanneen haaraa seenan ammoo heddumminaan kutaa 8 haga 12 kan kutan ykn kufanii dha.
2. Ajeja (Command): Ajeja gosa 2 qaba. Kan idilee fi Idilee malee (Formal & informal) dha. Ajejni Idilee Caasaa haaraa uumame, kan Dachaasaa Bitimaa fi Baqqalaan hogganaan yoo tahu ajejni idilee-malee ammoo maqaa komaandi Poostii jalatti waajjira paartii fi Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaati. -Ajejni idilee humna kanaa jalaa ol (Bottom-Up) ijaarame. Mooraa leenjii keessatti waan hundi xumuramee Dachaasaa faatti bulchiinsi isaa kenname malee irraa gadi Baqqalaa fi Dachaasaan faan kan ijaaran miti. –Yeroo ammaa humna Addaa kan ajeju Komand Poostii baatii
2 dura dhaabbatee dha. Komandi poostiin kun sadarkaa naannootii haga aanaatti jira.–Sadarkaa Naannootti miseenosonni isaa President, I/A Bulchiinsa fi Nageenyaa, Ajejaa Humna Addaa, Ajejaa Poolisii Idilee fi Waajjira Paartiiti. Maqaadhaan ammoo: Shimallis Abdiisaa, B/J Nugusee Lammaa, Dachaasaa Bitimaa, Araarsaa Mardasaa fi Abbabaa Garasuuti. —Kanneen keessaa Abiyyi kan yeroo yerootti quunnamu Nugusee Lammaa fi Abbabaa Garasuuti.—-Sadarkaa godinaa fi aanaattis komaandi poostiin bifuma kanaan ijaarame. kanaaf ajejni Humna Addaa kun Waajjira Paartii fi dabballota godinootaa fi aanotaa harkatti kufee jira.
3.Bobbaa (Operation ) Waajjira dhaabaa fi Nageenyaa godinootaa fi aanotaatu bobbaasa. Yeroo bobbaa malee kaampii keessaa bahuun dhokraadha. Warri paartii nama hidhuu barbaadaan “shiftaa” jedhanii humna kanaan qaban. isa booda ummata naannoo tumanii, shororkeessanii deemu. Milishaa fi poolisii idilee waliin bobba’u. miseensi tokko bakka dhaloota isaatti hin rammadamu.
4.Gocha: Humni kun telefoona joollee irraa guuree suuraa Jawaar fi Lammaa akkasumas kan hogganoota dhaaba Oromoo yoo arge ni caccabsa. Meemoorii harkaa fuudhee nyaachisa. Rifeensa joollee qabanii ibiddaan gubu. joollee walitti hidhanii rifeensa keessan wal irraa dheedhaa jedhaniin. Abbootii qabeenyaa bulchiinsa Bilxiginnaa qeequ ni reebu, ni dararu. Mana qotee bultootaa ni gubu.
5. Hubannoo Ajejootaa: Hubannoon siyaasaa ajejootaa gadi aanaa dha. Kanneen gara gubbaa jiran xiqqoo ni wayyu. Kan dhiigaan Oromoo tahe Halagaafuu hojjetaa baanee akkamiin har’a mootummaa Oromootif hin hojjennu jedhee ummata reebaa oola. Tahus sadarkaa ajeja oliitti rakkoon siyaasaa uumamuu ni beeku. Siyaasni yoo gubbaa irraa hin sirratin egereen Oromoo hammaataa dha jedhanii kan yaaduu danda’anis ni jiru.5. Hidhannoo: Hidhannoon kolaashii fi boombii dha. mooraa leenji keessatti hidhatanii bahu. Dabalataan meeshaa guguddaa Haga Bireenii hidhatu.
6. Hubannoo Keenya: Humni kun dirqama Abiyyi aangoo irratti eeguu fudhatee bobba’e.Hogganni isaa Dachaasaa fi Baqqalaa tahus hojii fi bobbaa guyyuu humna kanaa kan ajeju Waajjiroota Paartii fi Nageenya Oromiyaa sadarkaan jiranii dha. kunis maqaa komaandi poostii olitti ibsame sana jalatti hojjetama. waan taheef, Haga caaseffamni kun jtaheef humni kun sadarkaa ilaalchaatti fayyee ummata cinaa dhaabbata jennee hin amannu. Akkuma TPLFn waraana Agaazii fi Liyyuu Poolisii Abdi illee sana fayyadamaa turte, Abiyyi Ahimad Humna Addaa kana qopheeffate.Tahus, Kana laamshessuu fi meelchuuf toftaalee gara garaa hojiirra oolchuun fala tahuu ni danda’a.