text:
Gabrummaa jala jiraachuun du’aan gararraa, jiraan garjallaa akkuma
jedhamu san akkaan hammaataa dha. Namni gabrummaa jala jiru; jiruun isaa jiruu jireenyaan gadiiti. Kan kiyya jedhu hin qabaatu, dubbatu kan jalaa dhagahu hin jiru, iyyatu kan mirmatuufis hin jiru. Nama ta’ee osoo jiruu gabroonfattootaan gadootti ilaalama. Abbaa biyyaa ta’ee osoo jiruu akka lammii lammaffaatti itti rorrifama. Qabeenya isaatti halagagaadha. Biyya isaatti Orma. Walumaa galatti nagahaan bahee galuu hin danda’u. Kan ummanni Oromoo barootaaf keessumaa bara bittaa wayyaanee keessa jirus dhugaadhuma akkasiiti.
Wayyaaneen ummata Oromoo afaan qawweettin erga gabrummaa hammaataa keessatti kuffiftee bara 1991 irraa eegalee haalli ummanni Oromoo keessa jiru jireenya hin jedhamu. Jiruu du’aan gararraa, jiraan
garjallaati. Osoo qabuu beela’eera.Daaree jira, biyya abbaa isaarratti
akka lammii lammaffaatti fi akka gadootti ilaalameera. Saamichi qabeenya,miidhaa qaamaa qalbii irratti raawwachaa tureera,
raawwqachaas jira.
Walumaa galatti akka biyya abbaa isaa keessatti mataa gadi qabatee deemuuf waraanni itti duulchifamee reebameera,hidhameera, ajjeefameera, ukkaanfamaa tureera, jiras. Ummanni Oromoo wayyaaneedhaan yakkoonni hedduun irratti dalagamaa tureera, jiras. Wayyaaneen amma feeti ilmaan Oromoo hidhaa, dararaa, biyyaa godaansisaa fi ajjeesaa jirti. Waraanni sirnichaa waggoota 25n darbaniif addatti Oromoo qofarratti xiyyeeffatee gochi faashistummaa raawwachaa turee fi jiru kan himamee dhumuu miti. Har’a manneen hidhaa impaayeera Itiyoophiyaa keessa jiran irra guddeessi isaanii kan dhiphataa jiran ilmaan Oromoo yakka tokko malee waraana wayyaaneetiin haramanii hidhamaniini. Kan kaampii baqataa biyyoota ollaa Impaayeritti jiran dhiphisaa jirus haaluma walfakkaatuun ilmaan Oromoo yakka malee yakkamanii dararaan murna Wayyaanee baqatanii bahaniidha. Dhalataan Oromoo gammoojjii fi galaanatti dhumaa turee fi jirus akkasuma lakkoofsa hin qabu.
Gabroonfattoonni dhugaa, mirga dhala namaa, nugahee fi bor maaltu
dhufaa hin beekan. Har’a waan qawwee harkaa qabanii fi qawwee kanaanis hunduma dhiituu danda’aniif baruu akkanuma se’u. Bulchiinsa isaaniitti aduun waan dhiitu itti hin fakkaatu. Hidhuu, dararuu, ajjeesuu fi saamuun hojii isaanii isa idilee fi ittiin beekamanii dha, isaan gammachiisa. Akka gootummaattis fudhatu, wayyaaneenis kan waggoota 25n darbaniif itti jirtu kanuma.
Gabroonfattoonni akka wayyaanee amma guyyaa irree ummataatiin haqanqaalamanii boolla hin deebine bu’anitti ummata gabroonfatan akka namaatti hin ilaalani. Dhugaan har’a impaayeera itiphiyaa wayyaaneedhaan bulaa jirtu keessa jirus kanuma nuuf mirkaneessa.
Wayyaaneen hara’a ummata Oromoo addatti irratti xiyyeeffachuun afaan qawweettin ukkaamsitee yakka hedduu irratti raawwachaa jirti. Waggoota 25n darbaniif gongumaa bulchiinsa ishiitti waan aduun dhiitu waan itti hin fakkaatiniif yakka beektuu fi dandeechu hunda ummata Oromoorratti keessumaa sabboontoota Ilmaan isaa irratti raawwachaa turteetti. Bara baraaf ummata Oromoo akkuma gabroonfatteetti waan jiraattu itti fakkaatees waggaa 50 – 100 bulchuun danda’a jechuun bara gabrummaa Oromoorratti karoorfattee dhaadachaa turte. Haalli amma jiru keessumaa waggaa 2n darbanii as hololaa fi bolola ishii kana harkatti fashalsaa jira. Qabsoon ummanni Oromoo finiinsaa jirukeessumaa FXG qeerroon dhoose hundeen ishii raasaa jira. Dhiphuu hamaa keessa galchee jira. Akka seenaan katabee lafa kaa’eetti gabroonfataan biyya kam keessattuu tolaan hangorraa bu’ee hin beeku. Ummata weeraramee ajjeefamaa, hidhamaa, dararamaa fi saamamaa jirutu kadhaan osoo hin ta’in qabsoon ofirraa kaasa.
Kan Wayyaanees ummattoota biyyattii keessumaa ummata Oromoo addatti itti xiyyeeffatamee saamamaa, ajjeefamaa fi dararamaa jirurraa kaasu qabsoodha. Gabrummaa diduun finciluudha. Wayaaneen akka qabson malee haangorraa hin buune muuxannoon waggoota 25n darbanii ragaadha. Kanuma hubachuun ummattoonni biyyattii keessumaa ammoo ummanni Oromoo murna tanaan miidhaa guddaan irra gahaa jiru falli tokkichi inni qabu qabsoo isaa, FXG jabeessee itti fufuudha. Waggoonni darban 2n akka wayyaaneen laaftuu, irree ummataa gamtoomeen kan burkutooftu taate sirritti muldhisaniiru. FXG qeerroon Oromoo gaggeessaa turee fi jiruun wayyaaneen dhiphattee, lammiin booneera.
FXG kanaan ammummaan Wayyaanee muldhateera. Fincilli ummata Oromoo kun akkuma muldhachaa jiru wayyaanee dhiibee balabala kufaatitirraan gaheera. Of amanau dadhabdees labsii yeroo muddamaa akka labsitu taatee jirti. Kun ummata Oromoofis ummattoota gabrummaa sirna tanaa jala jiraniif injifannoo guddadha. Qabsoo itti fufiinsaan gaggeeffamuufis balabala guddaa saaqeera.
Ummattoonni impaayeera itiyoophiyaa keessa jiran addatti ammoo ummanni Oromoo gabrumama bara dheeraa keessumaa miidhaa hamoo bara sirna bittaa Wayyaanee kana keessaa of baasuuf fallii malli qabu tokkichi qabsoo eegale, qabsoo roga maraa jabeessee itti fufuudha. Wayyaaneen murna dhugaa beektu , murna waan ganama jette galagala itti deebituu miti, ni sobdi, ni haalti, waliin dhooftee bara bittaa fi saamichaa dheereeffachuu feeti. Kana hubachuun dura goranii hanqisuun dirqama nama gabrummaa jala jiru maraati.
Keessumaa holola yeroo ammaa kana maqaa paartilee mormitootaa waliin rakkoo impaayeera itiyoophiyaa keessa jiru furafan mari’achaa jira jedhu holola sobaa ta’uu hubachuun qabsoo jabeessanii itti fufuun
murteessadha.Diraamaan qondaalonni ishii ummattoota biyyattii keessumaa ummata Oromoo FXG finiinsaa jiru moogsuuf itti jiran sirri dura dhaabbatamuu qaba. Kan ummata Gabrummaa jala jiru bilisa baasu qabsoo qofa waan ta’eef!


c: text/html

text:
halleellaa Israa’el magaalaa Gaazaa irratti raawwatteen lammiileen Falasxiin lama ajjeefaman.
haleellaa Isaraa’eel xayyaara waraanatiin magaalaa Gaazaa irratti Raawwatteen, yoo xiqqaate namoonni lama kan du’an tahuu ministeerri Fayyaa Falasxiin beeksise. Haleellaa halkan kaleessaa raawwatame kanaan namoonni 25 tahan ammoo madaayaniiru. Haleella Isra’eel jidduu kana akka Falasxiinota irratti raawwataa jirtuun walumaa galatti namoonni 800 ol madaayaniiru.
Loltoonni Hamaas haleella Isra’eel kana hordofuun Rokkeetti Sadi gara iIsra’eelitti kan furguuggeessan yoo tahuu, rookeetiin haamaas dhukaase kun miidhaa kan hin dhaqqabsiisin tahuu gabaasni kun ni mul’isa. israa’eelis deebisaa kanaatiif Gaazaa Xayyaaraan haleeltee jirti.
Hogganaan Hamaas Ismaa’il Haniyyaa labsii Doonaald Traamp kana ilaalchisee yaada Aljaziira kenneen “murtiin Traamp Falasxiin irratti lola labsuudha. Ammas yoo tahe Ameerikaan labsii kana akka diigdu gaafanna; yoo kun tahuu bate dachii Falasxiin qofa osoo hin tahin, naannoon baha jiddu galaa guutumatti balaa hamaa keessa seenaa jira” jechuun akeekkachiise.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ummanni karrayyuu Naannoo Oromiyaaa, Godina shawaa bahaa Aanaa Fantallee keessatti argamu. Oromoon Karrayyuu Uummata Aadaaa isaa Jaalattuu fi Horsiisee Bulummaa baroota Gidiraa fi Cunqursaa hedduu dabarsuun hanga ammaa Aadaalee duudhaa fi Sirna Gadaan Walbulchaa jiraatuun isaanii ni beekama. Heerotaa, Aadaa Duudhaa Sirna Gadaa oromootiin hanga ammatti kan bulaa jiru yoo ta’u, naannoleen isaaan daangeessu, Gara bahaan:Harargee dhihaa,Gara lixaatti Arsii, Kaabaan Uumattota naannoo Afarii fi Lixaan Uummattota naannoo Amaaraa Xarafaan kan Argobbaa saba jedhamutti baay’atuu fi akkasumas giddu gala teesuma lafaan (Argaman ) Magaalaa Gudditti Naannoo Oromiyyarraa fageenya kilometirii 200 fi Magaalaa Adaamarraa immoo 100KM ta’utti argamti.
Ummaanni karrayyu baroota jiraatee ture keessatti ‘An’Bareentuma Angafa jedhee of yaamaa tureera. Garuu akka seenaan barreeffamaa fi iddoo tokko tokkotti kan beekamu Oromoon karryyuu Boorana jedhamtee beekamaa turte. kanaaf Duulli Abbaa qaba Abbaan duulaa biyya qaba jedhamaa mitiree? Haa ta’uu gaa garri inni itti caale karrayyuunis nuti Bareentuma jedhu, qorannooleen biraas gara Bareentumatti akka jalatte ibsaniiru.
Akkuma armaan olitti ibsuuf yaalletti Oromoon karrayyuu ilmaan Bareentumaa taatee Baasoo fi Dullachatti qoodamti. Dhiittaan baroota Mootummaa Abbootii irree kan Minilk 2ffa bara 1889-1913 tti,akkasumas Mootummaan Abbaa irree Kan DERG,irraa hafuudhaan Aadaa boonsaa Orommon hundi ittiiin bulaa ture Sirna Gadaa isa Democracy, kan heeraa fi seeraa, kan fuudhaa Heerumaa, kan tumaa caffee odaa, irratti ciniinnatanii sadarkaa amma irra jiran kana ga’aniiru. Karrayyuu Aadaan Bulti, Aadaan kunis kan Gosa (tuutni ) ittiin wal to’attu, badiisa hamaa, Arraba hamaa, Hanna hamaa, Abbaa fi Haadhaaf yoo ajajamuu dide, Abbaan manaa dhibbaa guddaa yoo haadha manaa isaa irratti yoo geggeesse,S rna Gadaa keessatti yoo waan ajajame dide, warra soddaa isaa yoo arrabse, Safuu Aadaa yoo cabse, Gargaarsa nama rakkateef (tuuta) isaa yoo gargaaru dide, fi k.k.niif, Gosti hundinuu mataa mataa isaanitti Damiina (Hayyuu) Gosa isaaniitiin wal bulchuu fi Gadaa jaallatamtuu, Kabajamtuu fi beekamtuu Tuuta shananii kan akka Dirmajii, Meelbaa, Michillee, Halchiisa(Duuloo) fi Roobalee ta’anii hanga har’aan tanatti ittiin bulaa jiru.
Heeraa fi seera Oromoon karrayyuu Tuumattee uumamaan qabdu kuni haalawwaan addunyaan har’a irra jirtuun walqabsiisee yoo ilaallee iddoo baayyeetti walitti dhufa. Fakkeenyaf Adabbiin nama seera cabsee, seera mootummaan amma qabu wajjiin wal fakkaataadha. Dhaloota gara dhalootatti yeroo darbu wantoota nuti warra amma jirru kana nu boonsuudha. Sirni Gadaa akkuma oromoo hunda biratti beekamaa ta’een waggaa saddet saddeetiin wal harkaa fuudhu, Marsaan Gadaa tuuta tokkoo waggaa 40’n naannee’ee dhufa. Kunis Aadaa Oromoota akkaa Booranaa, Gujii fi Shawaa waliin wal fakkaata.
Kan namatti tolu keessaa waa’ee Aadaa yeroo jennu Dardarri karrayyuu kan ittin beekamu uffannaa Aadaa fi Dabbasaa Gunfura (Goofaree) dhaan beekamu. Akkasumaas Dubartiinis Uffannaa Aadaa dubraa fi kan dubartoota heerumanii qophaa isaaniitti beekamu. Kana qofa osoo hin taane Nyaanni Marqaa Aannaniinii fi Dhadhaa Marqaa Urgeeffameen nyaachuudhaan beekamu.
Baroota mootumma abbootii irree Menik 2ff fi Dergii keessa Bokkuun oromoo irraa yeroo fudhatuuf turanitti ummanni karrayyuu qabsoo guddaa gochuun keessattu bara mootummaa abbaa irree Dergiii, Aadaan isaanii hundi akka hafuuf, Daangaan isaanii gara naannoo amaaraatii akka citu ga’ee guddaan kan taphate mootummaa Dergiti. Ummani karrayyuu Karaa daangaa hundaan lolli itti jabaatullee, Aadaa ofii akka gadi hin dhiifne murteesuudhaan dhaamsa waliif dhaamanii irratti cininnatanii dhaloota amma jiru kanaan ga’aaniiru. Qabeenya uumamaa kan haroo Nogobaa kan jiraattonni naannoo sanaa maqaa abbaa biyyaa dhiisanii Basaqa ittiin jedhan, Paarkii Awaash fi Gaara Fantalle kan dheerinni isaa Kilometirii 2007 fagaatu akka alagaaf hin kennamne ga’ee ummanni karrayyuu godhe keessaa isa olaanaa fi gonfachiisaa tureera. Karrayyuun yeroo lafti qonna shukkara mataharaaf irraa fudhamee kaaftee jecha tokkoon xumurti kunis, Abaadir biyyoo shaankooraan, Gobbu Malkaa Nogobaan jedhanii gabaabatti xumuru.
Karrayyuun baroota dhiphuu sana keessa oromoon biraa ofuma isaanii waan itti fakkatuuf namni surree Uffatee gaafa dhufu kuni Sidaama jechuun Aadaa keenyaa miti, Oromoon Gunnuffee hin uffattu jechuudhaan baroota dheera miidhamaa turaniiru.
Sababiin kana jedhameefiis yeroo dhibbaan karaa daangaa irratti geggeeffamaa ture sana gargaarsi mootumaa abbaa irree yeroo sanaa Dergiin gootota fixuu, Fannisuu fi akka isaan waraana deemaan dirqisiisee ture. kanaaf saba biraa waan of biratti hin beekneef, kunis ta’uu kan danda’eef aadaan nyaataa, uffannaa, akkasumas marsaan gadaa isaanii tokko waan ta’eef, Kanuma keessa ta’uun tokkuummaan Ummata karrayyuu akka cimuuf dhageetti jaarsa , Hayyoota gosaa (Damiina ) fi Abbotii Gadaa warra gadaan harka jiru (Doorii ykn Gabalaa) dhaga’uun diinota isaanii ofirraa ittisaa turaniiru. Yeroo ebbifataan tokkummaadhaan wal harkaa fuudhuun eebbifatu
Kan ebbisu jalaa qabdoota.
Miinya Dahi, Goduu dahi ziiz
Huurubni Mirga ,dirreen dannaba ziiz
Adaboon Gooba Goobni geerarsa ziiz
Alaalaasi, Alaa Gali ziiz
Dando ta’i ,Sindanda’iin ziiz
Fantallee ta’i,mul’adhu ziiz
jechuudhaan Doobbi ta’i,Diina gubi itii fuufuun eebbifatu.
Dubbiftoota barruu kanaa Aadaan Eenyummaa saba tokkooti, irra darbee kunoo Oromoon Gadaan bula, Gadaa Democracy har’a American kan argatte jarraa fagoo dura Oromoo irra akka fuute ragaan baayyeen himeera. Ati ilmi olguddatu xiqaa fi guddaan mee eenyummaan ati keessatti guddatte fi jireenyi ati saba keessaa baatee har’a immoo Aadaa culuqqisaa kana wallaaltee burcuqoo fi birilleen baraa akka si hin gowwomsine of beeki. Waan tokko beekuutu sirra jiraata Aadaa dagaaguun irra jiraatu daagaagsuu, sababiin isaas Aadaan kee Si’i, ati immoo Aadaa keeti. Safuun Aadaa oromoo ilmaan isaaniif qabaan sammuu hambaan isaan dhaloota gara dhalootatti dabarsaan kun Addunyaa har’a irra jiraannu kana raajechaffachiiseera. Kunis Gadaa Oromoo qofatu qaba. kan nagaa lallabu kan heera tumu, kan seera tumu.


text:
The Neftegna’s government has plenty of motives to kill Hachalu.
ARTIST HACAALUUN “OROMOON BIYYA IJAAREE” 08 11 2010
Haacaaluu Hundeessaa: Adawaa 123ffaa OBN Gurr 23, 2011
New Hacaalu Hundessaa Best Oromo Music DAFII KOOTTU YAA WBO 2020
Marroo Dirribaa: ‘Mootummaan Yakka Ajjeechaa Artist Haacaaluu Irratti Raaw’ate Aguuguuf Jecha Gara Keenyaatti Quba Qabaa Jira’
WAASHINGITAN, DIISII — (voaafaanoromoo)–Maqaa “Jaal Marroo” jedhamuun ka bal’inaan beekamaan hoogganaan Waraana Bilisummaa Oromoo zoonii Lixaa, Obbo Kumsaa Dirribaa, “ WBOn zoonii Lixaa, ajjeechaa artistii beekamaa Haacaaluu Hundeessaa irratti raaw’atame dudduuba jira”, jechuundhaan ka mootummaan balaaleffate, “dhara” jechuun fudhatama dhorkatanii jiru.
Gaaffii fi deebii addatti Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf kennaniin, “ajjeechaa Hacaaluu irratti raaw’atameef itti gaafatamaan mootummaa dha. Yakka hojjete ittiin aguuguuf jecha, quba isaa gara keenyatti qabaa jira,” jedhan. Hooggantuun Waajira Abbaa-alangaa muummichaa Itiyoophiyaa, Aadde Adaanech Abeebee, jalqaba torban kanaa irra gaaffii fi deebii akkasuma VOAf kennaniin, “akka WBOn ajjeechaa sana duuba jiru kan agarsiisu, ragaa ergaa bilbila Haacaaluu irratti ergamee harkaa qabna,” jedhanii turan.
Gaaffii fi deebii “Marroo” yokaan Kumsaa Dirribaa waliin geggeessine kutaa duraa caqasaa.


text:
Dhaabbatni basaasaa Yunaayitid Isteets, Raashiyaan dhimma filannoo prezidaantummaa Yunaayitid Isteets keessa seentee, akka Doonaald Traamp filataman gargaartee jirti – jechuu isaa, Mootummaan Raashiyaa oduu hundee hin qabnee fi oguma-dhablee, jechuudhaan balaaleffatee jira.
Dubbi-himaan Kireeminliin – Dimitirii Peskoov, har’a ibsa kennaniin, “himannaa hundee hin qabne, kan homaa of keessaa hin qabne, kan oguma deemsa hojii naga-eegumsa of keessaa hin qabnee yokaan how’a qalbiitiin kaka’e dhihaate” jedhan.
Himannaalee akka kanaa nuffinee jirra illee – jedhanii jiran.
Hawaasni tika-nagaa Yunaayitid Isteets, “Prezidaantiin Raashiyaan – Vilaadmir Puutin, deemsa filannoo dimookiraasumama Yunaayitid Isteets cabsuuf jecha, duula kana ofumaa ajajuu isaanii ofitti-amantaa cimaa qabna – jechuun eega dubbatee booda, gama mootummaa Raashiyaa irraa deebiin dhaga’amuun kun isa duraa ta’uu isaa ti.


text:
Miseensa Koree Giddugaleessa ABO kan tahan obbo Abdii Raggasaa bakka itti hidhamanii turanitti argachuu hin dandeenye jechuun, maatiin isaanii yaaddoo qaban ibsataa jiran.
Dubbi himaan Mootummaa naannoo Oromiyaa Obbo Geetaachoo Baalchaa ammoo, obbo Abdii Raggaasaa erga qaama naageenyaan to'ataamanii irraa eegalee harka mootummaa jiru.
Waan maaiti yaaddessu hin jiru, jedhu. Maatiin bakka Obbo Abdiin jiran Koomishina Poolisii Oromiyaa gaafatanii baruu akka danda'anillee dubbatu. Maatiin Obbo Abdii garuu, gaafatanii nama achi buutee isaanii itti himu akka dhaban dubbatanii jiran.
Gabaasaa guutuu caqasaa


text:
Gaaffii: Maasiyaan kaffaaraa qabdu waan akkamii?
Deebisaa: Kaffaaraan qooda adda addaa qabdi. Kaffaaraan tokkoffaa ka namni waan hin godhin jedhan godhee ka kaffaaraa san baasu. Fakkeenyaaf yoo nama hajjii irra jiru ta’e mataa hin ciratin jedhan qeensa hin qoratin jedhan haga hajjii irra jirtu shittoo hin dibatin jedhan, dubartii hin fuudhin jedhan, nikaha hin godhatin jedhan, huccuu hodhaa qabu hin uffatin jedhan, bineensa hin ajjeesin jedhan waan sababaa hajjiitiif irraa dhoowwame kana yoo waan tokko godhe kaffaaraa isaa sana baasuu qaba. Kaffaaraan biro nama Ramadaana keessa waa nyaate, guyyaa ramadaana ka waa nyaate kaffaaraa baasuu qabaa. Kafaaraa xiqqaaf guddatu gargar jiraa kafaaraan heddu. Namni niitii ufiitii duydii kankee akka duyda haadha kiyyaati jedhelleen kaffaaraa baasaa dura gabrittii bilisa baasuu qaba yoo dhabe ji’a lama soomuu qaba. Kaffaaraan biro namni Ramadaan soomuu hin dandeenye akka nama manguddoomee dadhabee nama nyaachisee kaffaaraa baasaa.
Sheikh Alii Jimmaa


text:
Kubeek Seera Niqaaba ugguru labsite.
Seerri biyya Kaanaadaa kutaa Kubeekitti baye kun namni kamiyyuu tajaajila mootummaa argachuufis ta’ee kennuuf fuulli muldhachuu qaba jedha. Seerri kun bulichiinsa naannichaa qofa keessatti kan hujii irra oolu yoo tahu, manneen barnoota, mana yaalaa, tajaajila konkolaataa magaalaa keessaatiif kan kanniin fakkaatan argachuudhaafis ta’e kennuuf fuulli namootaa haguuggamuu hin qabu jedha.
Wixineen seera kanaa yeroo dheeraaf walfalmiisiisaa kan ture yoo tahu, keessattuu mirga dubartoota muslimaa kan dhiibu akka tahe gabaasni Aljaziiraa irraa arganne ni mul’isa. Yeroo dhihoo asitti dhiibbaan muslimoota irratti godhamu naannichatti kan dabalaa jiru akka ta’e lammiileen biyyattii komii qaban ibsaatu.
Shaheen Ashraf miseensa boordii mana marii dubartoota muslima Kanaadaa yoo tatu, Seerri kun kan muslimoota irratti xiyyeeffate waan ta’eef, gar malee kan isii dallansiisee fi kan muslimoota hunda jeeqe akka ta’e himte.
“Dubartoonni muslimaa sababa fuula isaaniitti uffataniif qofa, konkolaataa ummataa hin fayyadamtan; tajaajila kamuu hin argattan jechuun, muslima waan ta’aniif qofa mana hin bayinaa jechuun alatti ergaa biraa hin qabu” jette. Ogeeyyiin seera Kanaadaa labsiin kun heera biyyattii “mootummaan Amantii hundaa walqixxummaan ilaaluu qaba” jedhu kan cabsu akka tahe dubbatu.


text:
SBO: Waxabajjii 17 bara 2018. Oduu, Gabaasa Gumaacha WBOf Taasifame ilaallatuu fi Marii Gaazexeessota Oromoo Waliin Taasifame -Kutaa 3ffaa.
Seenaa Barsiisaa Abdiisaa Fufaa (1943-2018)
======================
Barsiisaa Abdiisaa Fufaa abbaa isaa obbo Fufaa Cirreettii fi haadha isaa aadde Duree Deebisaa irraa konyaa Horroo Guduruu Aanaa Amuruu Qalaafa addaa Affallii jedhamtutti bara 1943tti dhalate.
Umuriin isaa barumsaaf akka ga’een mana barumsaa Mishinii Kiiramuutti bara 1961 eegaluun hanga 1964tti barumsa irra ture bara 1965, 1966, 1968,hojjetaa miishinii ta’uun waggoota sadiif hojii barsiisummaatiin tajaajileera.
Haala waliigala barnoota isaan walqabatee:
kutaa1-5tti mana barumsaa Dhaabbata Mishinii Kiiramuutti sadarkaadhaan barate.
Kutaa6ffa mana barumsaa Amuruu fuliyyeetti
Kutaa7-8tti mana barumsaa Giddu-Galeessa sadarjaa 2ffaa shaambuutti Kutaa9-12tti bara 1966-1972tti mana barumsaa shaambuutti baratee qabxii olaanaa sagantaa barnoota digiriif hafeeru argatee. Gamaa biroottin immoo yuuniversitii Finfinne kiiloo 6 sagantaa gannaan waggoota ja’aaf Bulchiinsa barnootaa ergaa baratee booda qabxii olaanaa galmeessiseen Pr Indiriyaas Isheetee perezedaantii Yuuniversitii Finfine harkaa badhaasa medaaliyaa fudhatee eebbifameera.
Sadarkaa digiriitiinis Adimaas yuuniversitti koollejjitti sagantaa barnoota fagoon Ijoo karooraa fi Bulchiinsa barnootaa Mineriin Afaan Ingiliziin qabxii olaanaa galmeessisuun baatii amajii bara 2003 eebbifameera.
Barsiisaa Abdiisaan dhalatee waggaa 28tti haadha mana isaa qeerrummaa aadde Curqii Galaan waliin bara 1970 gaa’ela raawwate.
Barsiisaa Abdiisaan abbaa ilmaan shanii fi dubara lamaati. Walii gala abbaa ijoollee toorbaatti.
Barsiisaa Abdiisaan hayyuu mataa isaaf utuu hin ta’iin dhalootaaf bu’aa buuseef darbedha.kanaafuu maqaan isaa seenaa duratti bara baraan yaadatama.
Barsiisaa Abdiisaan jaarsa haraaraa,dhala namaa addaan kan hin qoodne,goota waan dubbateef hin sodaanne,hooggansa beekumsa irratti hundaa’r kan kennu, qaxalee hojii lakkaa’ee laatee lakkaa’ee fudhatu hojii isaaf lakkaa’amee kennames lakkaa’ee deebisuudha.
Barsiisaa Abdiisaan xiiqa’aa,doorsisa garee kamiifuu kan hin jilbeeffanne,dhiibbaa uummata oromoorra ga’u jala dhaabbatee karaa nagaa fi nagaa qofaan mirga uummata oromoof hayyuu qabsaa’u,ejjennoo dhaabbataa qabeessa qindeessaa sirna Gadaa,xiinxalaa siyaasaa fi abbaa foolleeti.
Barsiisaa Abdiisaan obsa qabeessa,nama jaalalaa, hojii keessatti nuffee fi dadhabee kan hin beekne, ba’aa itti kenname hunda baachuuf ga’umsa qabeessa,mana qorannoo fi qo’annoo,beekaa rakkoo adda baasee kallattii furmaataa kaa’uu, amanamaa,gocha kiraa sabsaabdummaa irraa hayyuu bilisa ta’e,waggootta 44f bifa dhokataa fi iccitawaa ta’een hayyuu bilisummaa uummata oromoof karaa walirraa citinsa hinqabnen qabsaa’e waggoota caqafamaan kana keessatti haantummaa uummataa keessa ta’ee rakkoon uummata oromoo hikkamee fi dhugoomsee lafa qabsiisuuf haarsaa boonsaan iinni qabatamman kaffale dhala oromoo kamiyyu jalaa dhokachuu kan hin dhandeenye godaannisa bara baraati.
Barsiisaa Abdiisaan xiinxalaa siyaasaa oftuulummaa fi dhiphummaa tokko malee dhaloota qubee siyanaa kallatti ittin uummanni oromoo guutuuf guutummaatti bilisoomee tokkummaa fi jaalalaan inni ittin jiraatu hayyuu hubachiisedha.
Barsiisaa Abdiisaan utuu dhukkubsatee badada adda addaa hin argatiin du’an tasaa dhalatee waggaa 68tti gaafa 07/10/2010 du’aan addunyaa kanarraa boqoteera.
Sirni awwaala issas hiriyyoonni isaa,hojjettoonni miiltoo hojii isaa,firoonni dhiigaa,hawaasni bal’aanni fi maatiin isaa bakka argamaanitti gadda guddaa dhaan bakka awwaalaa Waldaa kiristoos Andinnetii Kiiramuutti gaafa guyyaa 09/10/2010 sa’a 5:30 tti rawwatameera.
Maattii isaatiif jajjabinni haatahu!
Bakki dhaloota isaa liibano qarqara.
Takka takka It/A takka daarikteera
Ciicata funaanee qindeessaa karooraa
Magaalaan aanaa isaa maqaan ishee oborraa
Waldiddaa namootaaf hojiin isaa haraaraa
Namichi kun eenyu anoo nan wallaalee?
Takkaa namaa hinsarmuu waan garaa isaa malee
Tasa hin hoofamu ejjennoo qabeessa
Waltajjii barnootaas ga’umsaan gaggeessaa
Namaa hin sossobamu namni kun ogeessaa
Joogiraafi seenaa walfaana tarreessaa
Afanota sadan seerluuga barsiisaa
Saayinsii Uumamaa arfan ni leenjisaa
Nama kana beektuu xiinxalaa siyaasa?
Nama kana beektuum tasa hin wallaltanii
Jaalallee hawaasa qananii Mishinii
Guddisa Piristii turjumaana Daanii
Nama kana beetuu tasa hin wallaaltanii
Maqaan isaa Abdiisaadhaa yoo na gaafattannii
Qabsoo kennee sokkee haadhaqu nagaanii
Wanti hundi sirratee yoomi kan walgituu?
Jedhee isa qabsaa’uu Abdiisaadhaan beektuu
“UPdate
Dhimmi dhengadda mandiitti ta.e yaddessaadha dubbiin sun akkana,
Namichi kora bittineessaa dursu bitamtuu diinaa kan taate kumander Fiqruu Tufaa ykn Mashaal kan jedhamu sun dhengadda Magaalaa #Asoosaa ture gaafa ,gaafa sanas gantuun wayyanee #Abay_Xayye Hoteela #BaambuuIsa Asoosa qabatee ture achitti walarguun dhimma oromoo diigu irratti mari.achaa akka turan namoonni ijaan argan gabaasanii jiru,ammas taanan oromoon dubbii diinni shira xaxaa jirtu kana adda baafachuun socho.u akka qabu dhamsa oromummaa keenyaati.”


text:
Waraana Bilisummaa Oromoo fi Mootummaa giddutti yeroo ammaa lola guddattu adeema jira. Lola kana irratti WBOn guyyaa har’aa Loltoota Bilxiginnaa hedduu fixuun Injifannoo addaa galmeesseera, Lola guddaa guyyaa har’aa gaggeefameen loltoonni Mootummaa lolarratti dadhabuun yeroo WBO’ti harka kennatan ragaan Videon agarsiisu nu qaqqabeera link kana banuun daawwa’adhaa
INJIFANNOO WBO ZOONII G/GALAA!!!!!
Humni furgaatuu WBO ZOONII G/galaa buttaa MAAMMOO MAZAMIIR gaafaa guyyaa 6/11/2013 ona gindabarat seenuudhan tarkaanfii cicimaa fudhateera. Waajjira poolisii ganda 01 ona gindabarat irratti haleellaa cimaa taasiseera. Humna waraanaa ona kana keessa socho’aa turte irrattis tarkaanfii cimaa fudhateera. Kaabinoonni fi humni waraanaa onichaa sodaa haamaa keessa seenuun ifaa balleessaniiruu!!!! Injifannoon itti fufa….
“”” SABNI AFAAN QAWWEEN GABROOME AFAAN QAWWEEN BILISOOMA”””


text:
Afrikaa Kibbaa bittaa appaartaayidii jalaa baasuu qofaa mitii,biyya namii adii fi gurraachaan wal jibbee wal hadhaa bahetti araaraa buusee nama miliyoona hedduutii fakkeenna tahe,Maandellaan.
Maandeellaan,Muddee 5,2013 lubbuu ganna 95tti lubbuu dhabe kana biyyitii bultii 10 bootteefii hardha ganama awwaalan.
Afrikaan Kibbaatti hujiin guddoo dhiyoo tanaa bulchaa isii ka durii awwaalachuu, Maandellaa hujiin faarsaa dhaloota dhufuu dhaamuu.Amnaootilleen manneen amantii ufiitti yaahanii waan waaqii gara Maandellaatiin isaanii kenneef galateeffachaa turan.
Waan namii Afrikaa Kibbaatii fi addunyaan jaarsa kanaan faarsan addunyaan ufumaan caqaftee daawatti.Reeffa perzdaantii kanaa akka ummatii bahee laalee jibbaatuuf guyyaa sadii ummataa dhiisan.Namilleen reeffa isaa kana lipheettumallee taatu arguuf dhaamochaa fi bokkaa keessa ejaajjee eegata.Nama kuma kurnya hedduutti bahee reeffa kana laale.
Maandellaa kana hardha lafa maatii isaa innii akka inaltii isaa anagafii, Nandi Maandellaa jettutti,faana duwwaa mana barnootaa itti deemaa bahe,Qunuutti awwaalan.
Reeffa Madiibaa alaabaa itti uyyisanii,itillee jala afanii ummata keessan deeman. Gama kaaniin ammo shaamaa 95 mirgaa bitaan marsan.Yoo awwaaluuf gadi buusan jeettii waraanaa jahatti gubbaa barrisa.
Akkuma aadaa gosa Maandeellaatti awwaaltuuf loon qalanii awwaalanillee akkuma aadaa isaaniitti tahe.Madiibaa waan hedduun faarsan.Itti gaafatamaan maatii isaanii, Ngangomhlaba Matanzima, “muka guddaatti nurraa qaari’ee” jedhe innii(Maandeellaa) asii achi ya warra ufiitti galee jedhe.
Perzdaantiin Afrikaa Kibbaa ka ammaa Jaakoob Zuumaa Afrikaan Kibbaa ilma angafaa dhabee jedhe.
Ahmed Katahra ka Maandellaa waliin ganna 26 cufaa hidhame Madiibaan nama Obsaa guddaa qabuun beeka jedhee faarse.
Itti aanaan paartii Afrikaa Kibbaa bulchituu,ANC, Cyril Ramaphosa ammo namii ciisu kun(Maandeellaa) ‘ilma keenna angafa,” jedhe.
Awwaala kana nama kuma hedduutti dhufee miliyoona hedduutti TV daawate.Warra dhufe keessaa,dureettii Amerikaa Opraa Winfiree,ilama nugusa Britsh Chaarles, nugusa Monaakoo Albert II,muummee misnistera Zimbaabuiwwee Morga Tsangiraa dabalee hedduu.
Maandeellaan haadha warraa lama irraa ijoollee shan dhale, ganna 27 hidhamee waan keessa dabre kitaaba isaa Long Walk to Freedom jedhu keessatti barreesse.


text:
Gaa’ila Islaamaa-Lakk.8.1
Nikaah Hidhachuu -Kutaa 1ffaa
Dhiiraa fi dubartiin mana fuudhaa heeruumaa ijaaruuf wal filatan, karaan isaan walitti dhufanii kaayyoo fi fedhii itti guuttatan nikaah wal hidhachuuni. Kutaalee darban keessatti sadarka sadarkaan akkamitti akka haadha manaa ykn abbaa manaa filatanii fi kadhatan ilaalle turre. Tanaan dura bakka fagoodhaa nama jireenyaa gaa’ilaaf namaaf ta’u ilaala turan. Ergasii warra intalaatti siquun ykn nama itti erguun “Ani intala teessan waliin jireenya fuudhaa heerumaa ijaaru barbaada.” Jedhan. Yoo warri dide, Subhaanallah jechuun murtii Rabbii olta’aatti gammadan. Yoo warri tole jedhe immoo, Alhamdulillah jedhanii tarkaanfi itti aanutti deeman. Tarkaanfin itti aanuu maalidhaa? Tarkaanfin itti aanu hayyama warra ishiitiin nikaah hidhachuudha. Akkuma yeroo darbe jenne nikaaha jechuun walii galte fuudhaa heerumaati. Nikaahan dura waliif alagaa fi nyaapha turan. Nikaaha erga wal hidhatanii booda firaa fi jaalallee garaa ta’u.
Nikeenyi gocha barakaa qabu dhiiraa fi dubartii walitti fiduudha. Nikeenyi kuni akkanamutti lafaa olka’anii wanta raawwatamu miti. Sharxii, ruknii fi dirqama qaba. Sharxii fi ruknin yoo hin jiraatin, nikeenyi baaxila ykn sirrii miti. Osoo beekanu dirqama dhiisun badiidha (cubbuudha). Kanniin tokko tokkoon ni ilaalla.
Sharxiiwwan (Ulaagaalee) nikaah
Sharxii (ulaagaa) jechuun wanti tokko sirrii ta’uuf haal dureewwan guuttamuu qabanii jechuudha. Yoo ulaagaan hin jiraatin, wanti suni sirrii hin ta’u. Fakkeenyaf, wudu’a godhachuun sharxii salaataa keessaa tokko. Wudu’a malee yoo salaatan salaanni sirrii hin ta’u. Haaluma kanaan nikeenyis sharxiwwan qaba. Sharxiwwan nikaah kanneen armaan gadiiti:
1-Eenyummaan Cimdiwwanii Beekkamuu
Kana jechuun dubartii fi dhiirri wal fuudhan eenyummaan isaanii beekkamu qaba. Fakkeenyaf namni shamarran baay’ee qabu osoo maqaa shamaraa hin dhayin “Ani intala tiyya sitti heerumsisee” yoo jedhe, nikeenyi sirrii hin ta’u. Sababni isaas, shamarri tamiin akka taate hin beekkamtu. Akkasumas, nama ilmaan dhiiraa baay’ee qabuun, “Ani ishii ilma keetitti heerumsisee,” jechuu hin qabu. Kanaafu, eenyummaa ishii adda baasu qaba. Takkaa maqaa ishii /isaa dhayuu takkaa immoo amala ishii/isaa dubbachuudha. Fkn, “Intala tiyya Faaxumaa sitti heerumsisee” jechuu qaba. Ykn intala tiyya hangafaa ykn ishii xiqqoo sitti heerumsiisee jechuu qaba.
2-Walitti Gammaduu
Namoonni wal fuudhan lamaan walitti kan gammadan ta’uu qabu. Namni intala isaa umrii saalfannaa geesse dirqiin heerumsiisuu hin danda’u. Sababni isaas, fuudhaa heerumni jaalalaa fi rahmata irratti kan hundaa’edha. Namoonni wal hin jaallanne lama akkamitti mana tokko keessa jiraachuu fi wal jaallachuu danda’uu? Kanaafu, warri intala ofii nama tokkootti heerumsisuu yoo barbaadan, hayyama ishii gaafachu qabu. Yoo tole jette itti heerumsiisan. Yoo didde immoo ni dhiisan. Ragaan kanaa: Hadiisa Abi Hureeyraan gabaase keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
لاَ تُنْكَحُ الأَيِّمُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ وَلاَ تُنْكَحُ الْبِكْرُ حَتَّى تُسْتَأْذَنَ ”
“Dubartiin duraan heerumte hanga mari’achiifamtutti malee hin heerumsifamtu, dubarrii hanga hayyama ishii gaafatanitti malee hin heerumsifamtu.” Sahiih Al-Bukhaari 5136
Kana jechuun dubartii heerumtee abbaa manaatin addaan baate ykn inni irraa du’ee, nama biraatti heerumsisuu yoo barbaadan, ishii waliin mari’atan. Fuudhaa heeruma irratti walii yoo galan itti heerumsisan. Ta’uu baannan, ishii dirqisiisuun hin jiru. Ammas, shamara hin heerumne, nama tokkotti heerumsiisu yoo barbaadan, hayyama ishii gaafatan.
3-Waliyyiin dubartii mirkaneessu ykn Hayyamuu
Akka lugaatti Waliyyi (Guardian) jechuun nama waan tokko irratti itti gaafatamummaa fudhatee too’atuu fi eegudha. Asitti waliyyi dubartii yommuu jennu dubartiin suni akka heerumtuuf dhiira nikaah hidhuudha. Waliyyiin dhiira, sammuun fayyaa kan qabuu, umrii saalfannaa kan gahee fi Musliima ta’uu qaba. Waliyyi malee nikeenyi dubartii sirrii hin ta’u. Walii galtee fuudhaa heerumaa raawwachuuf waliyyiin mirkaneessu ykn hayyamu qaba. Ragaaleen kanniin armaan gadiiti. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Hayyama warra isaaniitiin isaan fuudhaa. Mahrii isaaniis haala gaarii ta’een isaaniif kennaa. Tiikfattu ta’anii, sagaagalummaa kan hin raawwannee fi hiriyyaa dhiiraa kan hin qabne ta’anii [fuudhaa].” Suuratu An-Nisaa 4:25
Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ”
“Waliyyi malee nikeenyi hin jiru.” Abu Daawud 2085
3.1 Waliyyiin dubartii Eenyuu?
Waliyyiin dubartii tartiibaan kana fakkaata:
(1)Abbaa ishii ➨(2)Akaakayyuu ishii ➨(3)Ilmaan ishii (yoo jiraatan)➨(4)Ilmaan ilmaan ishii (yoo jiraatan)(5)➨obboleeyyan ishii➨(6)ilmaan obboleeyyanii ➨ (7)Abbeerota ishii ➨(8)Ilmaan abbeerotaa
Hundemaa abbaan waliyyii dubartiiti. Yoo abbaan hin jiraatin ykn kaafira yoo ta’e, waliyyiin ishii firoota dhiiraa gara abbaatiin ishitti dhiyaataniidha. Tartiiba armaan olii hordofuun nama tokkorra gara nama biraatti darba.
Yoo firoonni ishii Musliima hin ta’in, qaadin waliyyii ta’aaf. Ragaan kanaa:
Hadiisa Aa’ishaan (RA) gabaaste keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Dubartiin tamiyyuu hayyama waliyyii malee heerumte, nikeenyi ishii baaxila (soba), nikeenyi ishii baaxila, nikeenyi ishii baaxila. Yoo ishitti seene, wanta inni ishirraa argateen mahriin ishiif ta’a. Yoo wal dhaban sulxaanni (namni aangoo qabu) nama waliyyi hin qabneef waliyyiidha”. Sunan Abi Dawud 2083, Jaami’a at-Tirmiizi 1102
3.2 Dubartiin Ofiin Nikaah of hin Hiitu, Dubartiin biraas ishii hin hiitu
Dubrtiin ofiin of nikaah hidhuu ykn dubartiin biraa ishii nikaah hidhuu hin dandeessu. Ragaan kanaa:
“ لاَ تُزَوِّجُ الْمَرْأَةُ الْمَرْأَةَ وَلاَ تُزَوِّجُ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا”
“Dubartiin dubartii biraa hin heerumsiiftu (nikaah hin hiitu), dubartiinis mataa ofii heerumsiisuu hin dandeessu.” Sunan ibn Maajah 1882
Sababni kanaa, osoo dubartiin ofiin nikaah of hiite, silaa rakkoo guddaa keessa seenti. Nama gaarii jette yommuu itti deemtu, namni suni erga haajaa ishirraa fixate booda ishii gatee bira deema. San booda rakkootti kan hafu ishiidha. Waa’ee kanaa ilaalchise, seenaadhaan yeroo darbe “Gola Gaddaa” jalatti ilaalle jirra. Islaamni mirga ishii sarbuuf osoo hin ta’in mirga ishii eegsiisuuf abbaan ykn firoonni ishii dhiiraa ykn qaadin waliyyii akka ta’an murteesse.
3.3 Waliyyiin Dubartii Heeruma irraa ishii Dhoowwu Danda’aa?
Waliyyin akkuma dubartii takka heeruma irratti ishii dirqisiisuu hin dandeenye, nama ishiin feete fi ishii madaalu irraa dhoowwu hin danda’u. Namni ishiin jaallatte suni nama ishii madaalu fi ishitti galuu yoo ta’e, abbaan ishii ykn firoonni ishii isarraa ishii dhoowwu hin danda’an. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Yeroo dubartoota hiikatanii beellama isaanii guuttatan, yoo isaan lamaan waan gaarii irratti walii galan, dhiirsota isaanii [jalqabaatti] heerumuu irraa isaan hin dhoowwinaa. Suni isin irraa nama Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanutu ittiin gorfama. Suni isiniif irra gaarii fi irra qulqulluudha. Rabbiin ni beeka, isin hin beektan.” Suuratu Al-Baqarah 2:232
Sababni Aayan (keeyyanni) tuni itti buufamteef kana: Ma’qil bin Yasaar akkana jedha: Aayan tuni ana ilaalchistee buute. Ani obboleetti tiyya namticha tokkotti heerumsiisee. Innis ni hiike. Yommuu iddaan (yeroon turtii) dhumate, dhufee fuudhaaf ishii kadhate. Anis ni jedheen, “Sitti heerumsiisee, meeshaa siif dhiyeessee, si kabajee ergasii ati ishii ni hiikte. San booda dhuftee ishii kadhatta. Rabbiin kakadhee gonkuma ishiin sitti hin deebitu.” Namtichi nama rakkoo hin qabneedha. Dubartiinis (obboleettin tiyyas) isatti deebi’uu barbaadde. Ergasii Raabbiin aaya armaan olii buuse. Anis ni jedhe, “Yaa Ergamaa Rabbii amma nan hojjadha (gara isaatti akka deebitu nan hayyamaaf)”. Innis yeroo lammataaf ishii fuudhe.” Sahiih Al-Bukhaari 5130
Waliyyiin dubartii inni bulchuu heeruma irraa yoo dhoowwe, waliyyummaan isarraa gara nama biraatti darba. Abbaan yoo dide, fira ishii keessaa namni ishiitti dhiyaatu ishii heerumsisa. Fakkeenyaf abbaan yoo dide, obboleessi ishii ishii heerumsiisa. Yoo obboleessi dide, ilmi obboleessaa ishii heerumsa. Tartiiba waliyyi jalqaba irratti kaasne hordofuu dandeessi. Yoo firoonni ishii guutun didan immoo gara qaadi deemti. Ragaan kanaa hadiisa armaan olitti kaasnedha.
Yoo wal dhaban sulxaanni (namni aangoo qabu) nama waliyyi hin qabneef waliyyiidha”. Sunan Abi Dawud 2083, Jaami’a at-Tirmiizi 1102
Garuu kuni sharxii qaba. Abbaan ykn firri ishii heeruma irraa ishii dhoowwu kan hin dandeenye dhiirri suni ishii kan madaalu yoo ta’eedha. Ishiin hanga feete haa jaallattu, ishii kan hin madaalle yoo ta’ee, mirga dhoowwu qabu. Fakkeenyaf, dhiira kaafira ykn faasiqa (nama Rabbiif hin ajajamne) yoo jaallattee fi itti heerumu barbaadde, warri ishii dhoowwu danda’u. Sababni isaas, dubartiin Musliima kaafiratti heerumu hin dandeessu. Namni kuni ishiitti hin galu ykn hin madaalu.
Garuu dhiirri ishiin jaallatte nama gaarii fi iimaana qabu yoo ta’e, warri ishii dhoowwu hin danda’an. Aayataa fi hadiisa armaan olii irraa hubachuun ni danda’ama.
3.4 Waliyyiin dhiyoon yoo hin jiraatin waliyyiin fagoon heerumsiisuu
Hundemaa waliyyiin dhiyoon osoo jiruu waliyyiin fagoon heerumsiisuu hin danda’u. Garuu waliyyiin dhiyoon kan hin jiraanne fi osoo isa eeganuu faaydaan dubartii kan jala darbuu yoo ta’e, waliyyummaan gara waliyyii fagootti darba. Fakkeenyaf, abbaan kan hin jiraanne yoo ta’e, obboleeyyan ykn abbeeronni ishii heerumsiisu.
3.5 Waliyyiin dubartii heerumsisuuf nama biraa bakka buusu danda’aa?
Waliyyiin nama biraa dubartii takka akka heerumsisuuf bakka buusu ni danda’a. Erga bakka buusee booda wanti waliyyiif mirkanaa’u, bakka bu’aafis ni mirkanaa’a.
4-Ragaaleen argamuu
Sharxiin biraa nikeenyi itti sirrii ta’uu, xiqqaate xiqqaatu ragaaleen dhiira Musliima ta’an lama argamuudha. Ragaaleen argamuun ykn nikeenyi ifatti labsamuun fuudhaa heerumni sagaagalummaa irraa adda baha. Ragaaleen yoo hin jiraatin ykn fuudhaa heerumni yoo ifatti hin labsamin, namoonni lamaan wal fuudhun akkamitti beekkamaa?
Ergamaa Rabbii (SAW) irraa akkana jechuun gabaafame:
“Waliyyii fi ragaalee amanamoo lama yoo jiraatan malee nikeenyi hin jiru.” ibn Hibbaan 4075 gabaase
Sababni ragaaleen akka sharxiitti kaa’amaniif, sanyii keessatti fi mormii of eeggachuufi. Tarii bakka ragaaleen hin jirreetti yoo nikaah hidhan, namtichi haajaa ofii erga fixate booda, ani ishii hin beeku jedhee mormuu danda’a. Garuu ragaaleen lama yoo dhiyaatan, kana mormuu hin danda’u. Seera fuunduratti dubartiin ragaalee kanniin dhiyeessun mormachuu dandeessi.
5-Dhiiraa fi dubartiin wal fuudhuf walitti dhufan wanta fuudhaa heeruma dhoowwu irraa qulqulluu ta’u- kana jechuun dhiiraa fi dubartii jidduu sababni fuudhaa heeruma dhoowwu jiraachu hin qabu. Fakkeenyaf, dubartiin inni fuudhu hedu isaaf hariiroo dhiigummaa, hoosisuu ykn soddummaa fuudhaa heeruma dhoowwu kan hin qabne ta’uu. Kana yeroo darbe “Dubartoota yeroo hundaa fuudhun dhoowwaman” jedhu jalatti ilaalle jirra. Akkasumas, dubartiin inni fuudhu hedu yeroo gabaabaf fuudhun dhoowwama taate keessaa ta’uu hin qabdu. Kanas yeroo darbe, “Dubartoota Yeroo murtaa’af Dhoowwaman” jalatti ilaalle turre. Gabatee irraa ilaalu ni dandeessu: Gabatee Dubartoota Fuudhun haraama ta’an
Guduunfaa
➤Namoonni lamaan erga wal filatanii fi wal jaallatanii booda karaan tokkichi walitti dhufanii fi fedhii ofii itti guuttatan nikaah wal hidhachuuni.
➤Nikeenyi sirrii ta’uuf ulaagaalee, ruknii fi dirqamoota qaba.
➤Sharxiwwan (ulaagaaleen) nikaah kanneen armaan gadiiti:
➽Dhiiraa fi dubartiin wal fuudhan eenyummaan isaanii beekkamu.
➽Isaan lamaan wal jaallachuu fi walitti gammadu- dirqii tokko malee wal fuudhu.
➽Waliyyiin jiraachuu
➽Ragaaleen jiraachuu
➽Dhiiraa fi dubartiin wantoota fuudhaa heeruma dhoowwan irraa bilisa ta’uu.
➤Waliyyiin nama dubartiitti dhiyoo ta’ee fi yeroo fuudhaa heerumaa nikaah hidhuudha. Namni dubartii takkaaf waliyyii ta’uuf ulaagaaleen kanniin guutuu qaba: (1)-Musliima ta’uu, (2)-Dhiira ta’uu, (3)-Nama sammuun fayyaa qabu ta’uu, (4) Umrii saalfannaa gahuu,(5)-Gabrummaa irraa bilisa ta’uu (hurriyyah)
➤ Dubartiin takka ofiin nikaah of hin hiitu. Waliyyiin jiraachu qaba.
Kitaabban Wabii
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3,fuula 132-145, Abu Maalik
Quest for Love and Mercy Fuula 55-68
Fiqhu Maysiir fii daw’il Kitaabi wa sunnati– fuula 295
Az-zawaajul Islaamiyy Sa’iid,Mahmud Masrii, fuula 331-332
https://islamqa.info/en/answers/98244/her-father-refused-to-marry-her-to-someone-so-the-judge-did-the-marriage-for-her
https://islamqa.info/en/answers/196668/her-parents-are-divorced-can-she-get-married-without-her-fathers-permission


text:
Abdii Boruutiin
Duraan dursee, du’a gooticha keenyaa Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa dhagayuu kiyyaaf, akka ilma Oromoo tokkootti, gadda natti dhagayame ibsuun barbaada. Itti aansuudhaan, maatii fi firoota Obboo Jaarraatiif jabeenya akka kennuuf; gooticha keenya ammoo lubbuun isaanii jannata akka seentu Waaqayyo/Rabbin kadhadhaaf. Karaa tokkoon qabsaa’aa hangafa, sooressa, kutataa fi goota keenya Obboo Jaarraa dhabuun saba Oromootiif gadda guddaa dha. Karaa biraatiin yoo ilaalamu garuu, gaddi har’a nutti dhagayamullee gaddi kun qabsoo bilisummaa keenyaatiif carraa gaariitti jijjiiramuu qaba. Kaayyoon Obboo Jaarraan umurii isaanii guutuu wareegama itti kaffalaniif; wanti isaan jalqabanii asiin gayan galii isaan hawwan sana gayuu qaba. Kanaaf jecha gaddi har’aa kun qabsoo kana cimsuuf saba Oromootiif keessumaayuu qabsaa’ota Oromootiif carraa waadaa ittii seenan ta’uu qaba jechuu dha.
Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, wanti Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa adda godhu, akka seenaan isaanii ibsutti, ijoolummaa isaaniirraa jalqabanii hanga lubbuu isaanii dhabanitti waan tokkotti (kaayyoo tokkotti) amanuu fi isa kanas bakkeen gahuuf hanga xumuraatti kaayyoo tokkorratti cichuu isaanii ti. Otuu mataa ofii qofa kan yaadan ta’ee; otuu dhimma dhuunfaatiif dursa kan kennani fi jireenya dhuunfaa kan filatan ta’e, abbaa fedheeyyuu caalaa nama bakkee guddaa gayuu kan danda’an turan. Dhimmi saba isaanii boqonnaa isaan dhoowwee (dhoorkee) jireenya gaarii lagatanii; lubbuu isaanii qabsoo bilisummaa Oromootiif wareegama godhuudhaan umurii isaanii guutuu qabsoo kana keessatti dabarsanii booda lubbuun isaanii dabartee addunyaa kanarraa deeman. Kun qabsaa’ota hafaniif fakkeenya guddaa ta’uu qaba. Waan Obboo Jaarraan jalqabani fi asiin gayan galiin gayuuf waadaa seenuu qabu.
Tooftaa fi tarsiimoo jijjiiraa; karaalee adda addaa ilaaluu fi yaaluun qabsoo tokko keessa yookaanis adeemsa siyaasaa tokko keessa waanuma jiruu ta’ullee, gaaf tokko asii fi achi otuu hin jedhin kutannoo fi gootummaadhaan qabsoo bilisummaa Oromoo gaggeessanii asiin gayuun isaanii, Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa dhugumatti qabsaa’aa fi goota fakkeenya guddaa isaan taasisa. Gootummaan isaanii kun qabsaa’ota birootiif dhaala ta’uu qaba. Dhalootni har’aa fi kan boruus goota kanarraa barumsa argachuu qabu. Uummata Oromoo kan gabrummaa Habashaa jalatti kufee fi har’allee gabrummaa yoomiyyuu caalaa hammaachaa dhufe keessa jiru, isa kana keessaa baasuu kan danda’u furmaata tokko qofaa akka ta’e hubatamuu qaba. Innis uummatni keenya guutumaa guututti bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabe deebisee akka argatu hanga xumuraatti qabsoo itti fufuu dha.
Gooticha keenya Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa otuu kana hawwanuu; otuu kanaaf qabsaa’aa jiranuu; lubbuun isaanii dabarte. Waan isaan qabsaa’aniif kana galiin gayuuf gadda har’aa kana carraa gaariitti jijjiiruun barbaachisaa dha; dirqama lammummaa fi dirqama qabsaa’otaa ti. Gadda har’aa kana carraa gaariitti jijjiiruu yoon jedhu, maal jechuu kooti? Du’a isaanii kanatti gadduu qofaa otuu hin taane, Gootichi keenya eessaa ka’anii eessa akka gayan; karaa isaan irra deemanii as gayan of duuba garagallee ilaaluudhaan; gumaa gootota keenyaa baasuuf; hawwii gootota keenyaa; kaayyoo isaan wareegamaniif galiin gayuuf gaddi har’aa kun carraa lammiileen Oromoo harka walqabatanii waadaa itti seenani fi qabsoo kan ittin cimsan ta’uu qaba jechuu kooti.
Karaa biraatiin ammoo, gadda har’aa kana carraa gaariitti jijjiiruu yoon jedhu, humna Oromoo cimaa fi abdachiisaa ta’e, kan diina injifatee kaayyoo gootota keenyaa galii hawwameen gayuu danda’u uumuu dha. Humni akkanaa kun kan maddu tokkummaa dhugaarraayi. Tokkummaan dhugaa ammoo, tokkummaa tooftaa yookaanis tokkummaa intarneetarratti labsamee hafu otuu hin taane, tokkummaa Oromummaa, tokkummaa dirqamaa, tokkummaa wabii ta’ee gumaa gootota keenyaa baasu ta’uu qaba. Tokkummaa humna jabaa dhalchee; kan dubbatame fi karoorfatame hojiin agarsiisee; uummata keenyatti hamilee horu, kan diina sodaachisu fi kana birallee dabree injifatu ta’uu qaba. Egaa, isa kana hojiin agarsiisuuf gadda har’a nutti dhagayame kana carraa gaariitti jijjiiruu qabna jedhe.
Gootichi keenya Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa, galii qabsoo bilisummaa Oromoo isa booddee yoo arguu baatanis, jireenya isaaniitiin firii qabsoo isaan umurii isaanii itti fixan arganii jiru. Isa kana keessaa inni tokko, Afaan Oromoo kan yeroo isaan qabsoo kana eegalan raadiyoonii cabsa jedhamee tuffatame sun har’a kunoo sadarkaa kanarra gayuu isaa ti. Kun fakkeenyota baay’ee keessaa isa tokkoo dha. Bakkee barbaadame gayuu baatus qabsoon isaan jalqabani fi gaggeessaa asiin gayan bu’aalee baay’ee argamsiisee jira. Dhalootni har’aa fi kan boruu ammoo qabsoo kana cimsanii itti fufuudhaan waan hafe bakkeen (galiin) gayuu qabu. Dhumarratti, gadda natti dhagayame irra deebi’ee ibsaa; Waaqayyo/Rabbi lubbuu gooticha fi sooressa keenyaa jannata haa seensisu; maatii fi firoota isaaniitiif ammoo jabeenya haa kennu. Gootichi keenya Jaarraa Abbaa Gadaa seenaa saba Oromoo keessatti bakkee guddoo argatu. Qabsaa’an ni kufa, qabsoon itti fufa; bilisummaan Oromiyaa dhiiga ijoollee ishiitiin dhufa!!
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Absolutely ridiculous! Komii biyya keessaa natti ergame cuunfee akka armaan gadiitti dhiheesseera.
===
Muummichi Ministeeraa Dr. Abiyyi har’a ‘artiistota biyyattii’ waliin leenjii marii makate godhee ture. Sagantaa kana keessatti artistoota Oromoo tokko tokko irraa komiin dhagahamaa jira. Nuti maaliif afeeramuu dhabne jechaa jiru. Jijjiirama amma dhufe kana keessatti qoodni Qeerroo hiriyaa hin qabu. Qabsoo Qeerroo kana ammoo ogummaa aartiitiin humneessee kan tumsa jabeesseef artiistota Oromooti. Qoodni Qeerroo fi artistota Oromoo injifannoo amma arganne kanaaf furtuu akka tahe Dr. Abiyyi caalaa kan beeku hin jiru. Dr. Abiyyi osoo gara aangoo kana hin dhufin dura artistoota Oromoo waamee sagantaa akka har’aa kana qopheessee waliin maryachaa akka ture nan yaadadha. Tarii marii sana fakkaatutu warra Amaariffaaf har’a qophaahee laata? Yoo akkas taheef iftoominaan artistoota Oromoo quba qabaachisuu barbaachisa. Waanuma isin waliin dursinee goone sana amma jara kana waliin godhaa jirra jedhamuu qabu.
Tarii kun sagantaa akka guutuu biyyaatti qophaaheedha yoo taheef ammoo sababni artistoonni Oromoo kana keessaa alatti hafaniif jira natti hin fakkaatu. Hundumaafuu mee warri dhimmichatti dhiheenya qabdan odeessa qulqulluu osoo nuu qooddanii galata qabdu. “Ni ida’amna” waan jedhu kana nus deeggarree tumsa duulaa godhaafii jirra. Ida’amuun waan qaban qabatanii walitti dabalamuu jechuudha malee tokko isa kaanirratti olaantummaa garsiifachuu miti jennee duula Muummichaatiif tumsa godhaafii jirra. Mallattoon Oromoo mufachiisu akkasii kun ammuma qacaleetti sirreeffamaa deemuu qaba. Ida’amuu jechuun kaan gammachiisuuf jecha kan ofii lagachuu yookiin duuba qabuu tahuu hin qabu.
Kana booda diasporaa baay’eetu biyyatti galuuf shaanxaa xaxataa jira. Diasporaan kun ammoo laalcha finxaalummaa siyaasaa walirraa fagaate qaba. Komiin akkasii kun akka qaawwa argachaa hin deemne yoo yeroodhaan duuchuu baanne diasporaan gaafa dhufe balaa guddaa dhalchuu danda’a. Kanaafuu ni ida’mna eega tahee sirriitti wal qixxummaan keenya eegamaa ida’amuutu nurra jira. Olola walirratti oofuuf osoo hin taane rakkoo akkasii tuffatanii bira dabruun boru rakkoo toyannoon ala bahu nutti fiduu mala sodaa jedhuufi.
Na ofalchaa!
Yaya Beshir
“ገደገደው” በሚለው “ዝነኛ” ዜማዋ የምትታወቀው ትግስት ወዬሶ ለምን ሳትደመር ቀረች ዛሬ?? መደመር ወቅታዊ ፎርሙላችን አይደለም ወይ? ወይስ ለኔ ሳትታየኝ ቀርታ ነው እዚ ፎቶ ውስጥ? @GadissaHoma pic.twitter.com/eag2IXCJrC
— Girma Gutema℠ (@Abbaacabsa) June 27, 2018
Qabsoon Oromoo sadarkaa kanarra gayuunsaa nugammachiisa garuu Artistoonni Oromoo akka waan nama tokko malee hin jirreetti kan Ukkaamsuu yaalan warra waldaa Artistootaa bakka buune ofiin jettu tokko tokkootu kunoo ofuma qofa lakkaayee sagalee Artistoota Oromoo xiqqeessuuf akkana hojjata ilaalaa kophaasaa Orma waliin hirmaate.Nuti Ummanni hojii keenyaan nubeeka rakkoo berkamtii hin qabnu homayyuu mootummaarraa barbaannees miti garuu ifaajee artistoota keenyarra haguuguudhaaf waan godhame kanatu waan ta’uu hin qabne .Nuyi kana dhabne jennee wanti nurraa hafu hin jiru. Artistoonni Oromoo kaleessas Ummatasaa qaba har’as Abdiin keenna Ummatuma, fuuldurasfis ejjannoon keenya Kan Ummata keenyaati , yoomuu karaan keenya Ummata keenya waliini! “Walumaa galattuu waldaan Artistootaa Amma juru kuni bakka nuhin
bu’u!”
Hacalu was forced to leave the hall on today’s meeting of artists with PM Dr. Abiy. Who brought this man to the PM position? Is it OPDO or the so called EPRDF? Oromo struggle is not to install another version of TPLF
Hacaaluu Hundessaa – Cabsaa -**NEW** Oromo Music 2017
If this populist PM is really serious about his reform rhetoric, he should sit down and work on ensuring the security of individuals to live in peace in different parts of the country first. He should seriously work on the security sector — second to none! He should bring to justice all the culprit and makers (old guard TPLFites) of the havoc and violence now underway, in different parts of the country, who all reside under his own armpit. We are tired of chanting the slogan “down down wayyanee” while in fact he says, “I’m in control”.
Innocent mothers and children, and other ethnic minorities are becoming victims of this violence while he gives a ridiculous, futile and nonsensical “training” for the gullible habesha “artists” in the palace hall. Should an artist, if s/he is really an artist, take a “training” given by a politician, in the first place?
Absolutely ridiculous!!
Kan qabsaawu ka biraa. Kan waamamee injifannoo Waliin habbuuqatan ka biraati.
Wanti akkanaa Dafee sirraawuu baannaan balaa hamaa fida. Artiistonni Oromoo injifannoo harra argame kanaaf, itti hidhamanii jiru , itti Ajjeefamanii jiru, qaama itti hirratanii jiru, biyyarraa ari’amanii jiru, maatii gatanii bosonatti galanii jiru.
Maarree kabajaan kun isaaniin hin maluu harra?
Warning dafee sirraawuu qaba kuni.
Artistonni Oromoo Dhiifama gaafatamuu qabu.
Dubbiin artiistota Oromoo kun yaaddoo biraa tokko na yaadachiisa. Akkaataa afeerraa artiistotaa irraa qabee wanni mul’atu qaamni tahe tokko toyannaa homaatuu malee murtee dabarsaa jiraachuu isaa ti. Fakkeenyaaf Artiist Aster Bedhaanee erga galma walgahii geessee booda akka achirraa gadhiiftee deemtu dirqisiifamuu isii ibsiteetti. Artiistiin tun jagnummaadhaan Wayyaanota dura dhaabattee mirga ummataaf falmaa turuu isiitiin beekamti. Qaamni isii akkasii kana achirraa aryatu har‘allee Dr. Abiyy jala gugatee waltajjii akkasii geggeessaa jiraachuun raajii dha. Waamichi sun qaama tahe tokko afaan bu’e. Qaama jijjiirama dhufaa jiru butee dantaa ofii kan warra kaanii irratti fe’uuf bololaa jiruun butame. Kan amma agarre kun fakkeenya tokko. Rakkoon akkasii asirratti dhaabbachuuf hin deemu. Walumaa galatti hawwii fi tarkaanfii Muummichaan fudhatamaa jiran gara dantaa ofiitti harkisuun mul’ataa jira. Ummanni Oromoo fi MNO haala kana itti dhiheenyatti hordofaa deemuu barbaachisa. MM qofatti dhiifnee komachuun sirrii hin tahu.
Caasaan Oromiyaa keessaa yeroo dogoggorri dantaa Oromoo tuqu sadarkaa Federaalaatti hojjetamu callisee dabruun hin tahu. MM tumsuu jechuunis akkasitti natti fakkaata. Hojiin sadarkaa Mootumma Federaalaatti hojjetamu kamuu dantaa ummata Oromoo eegee, miidhama sabni kun baroota dheeraaf keessatti kufee ture kan hin fayyifne yoo tahe balaa qaba. Abbaan warraaqsa kanaa Oromoo dha. Garuu Oromoon olaantummaa ofii warra kaanirratti fe’uuf hin warraaqne. Warraaqsa Oromoon dhiiga isaa itti gabbaree asiin gahetti fayyadamee warrri Oromoo irratti deebi’ee goobuu barbaadu gorfamuu qaba. Ibiddaan hin taphatinaa naa jedhaanii.
Sadarkaa federaalaattis tahee sadarkaa MNOtti hanqinoota akkasii kana qacaleetti furaa deemuun haa aadeffatamu. Tahuu baannaan qaawwa booda cufachuun nutti ulfaatu baayee ofitti banaa deemuu taha. Warra dunuunfatee isin abaaruufis karaa banuu dha. Jijjiirama amma jiru kana kan hundaaf sifaahu gochuuf waliin hojjechuu keessatti hanqinoota kana ganamaan walitti himanii osoo toyannoon ala hin bahin dura furmaata waliin itti barbaaduunis jajjabeeffamuu qaba. Olola jibbamsaa fi mata jabinaa irraa addatti hubatamee faayidaa irra ooluutu gaarii dha.
Via: Yaya Beshir


text:
Nikaah Buusu-Lakk.6
Kana beeknaa Laata?
Iddaa
Jechi iddaa jedhu jecha “al-adda fi al-hisaab” jedhaman irraa kan fudhatameedha. Al-adda- lakkaawudha, al-hisaab-herreegudha. Kanaafu iddaan iddaa kan jedhameef ji’oota ykn marsaalee laguu lakkaa’u irratti waan hundaa’efi.
Akka shari’aatti iddaa jechuun dubartiin takka erga abbaa manaa ishii irraa addaan baate booda nama biraatti heerumuun dura yeroo turtii ishiin turtuudha.
Faaydaa iddaa keessa jiru
1-Garaan ulfa irraa qulqulluu ta’uu mirkaneefachu. Dubartiin erga heekkamte heerumuun dura yeroo muraasaaf turuun ulfa irraa qulqulluu ta’uu ni mirkaneefatan. Ta’uu baannan garuu, sanyiin walitti laaqama.
2-Dhimma fuudha heerumaa ol-guddisuu, gatii isaa olkaasu fi kabaja isaa mul’isuu. Nikeenyi namoonni walitti dhufan malee hin hundeefamu, akkasumas, yeroo dheeraa turan malee addaan hin diigamu. Yeroo nikaah hidhatan, waliyyii fi ragaaleen ni barbaachisu. Ammas yommuu nikaah hiikan yeroo dheeraa turan. Ta’uu baannan nikeenyi akka tapha ijoolle ta’a. Takkamaan ijaaranii ergasii diigu. Kanaafu, iddaan dhimmi nikaah ykn fuudhaa heerumaa guddaa akka ta’e agarsiisa.
3- Yaada ofii jijjiruu fi gaabbun akka ishii deebifatuu fi haala gaariin waliin jiraatan nama hiikeef yeroo gahaa kennuu. Iddaan yeroo dheeraa waan qabuuf isaan lamaanu irra deebi’anii akka yaadanii fi walitti deebi’an carraa kennaaf. Kuni immoo maatii bittinaa’uu fi miidhaa irraa eega.
4-Haqa abbaa manaa, faayda niiti fi haqa daa’imaa of eeggachuu fi haqa Rabbii subhaanahu wa ta’aala bakkaan gahu. Iddaa keessa haqa afurtu jira. Haqa abbaa manaa, haqa niiti, haqa daa’imaa fi haqa Rabbii (subhaanahu wa ta’aala). Kanaafu, iddaan haqoota kanniin akka eeggatan nama taasisa.
Gosoota Iddaa
Karaalee ittiin lakkaawanii fi herreegan irratti hundaa’e iddaan bakka sadiitti qoodama. 1ffaa-Marsaa laguutiin lakkaa’u, 2ffaa-ji’aan lakkaa’u fi 3ffaa- da’uumsaan lakkaa’u.
A. Iddaa marsaa laguutiin lakkaawwachuu
Dubartoonni armaan gadii iddaa isaanii marsaa laguutiin lakkaawatu.
1-Dubartii itti seenanii fi tan heeydi (laguu) argituu yoo taate
Namtichi dubartii takka erga fuudhee fi qunnamti waliin raawwatee ergasii yoo hiike, iddaan ishii marsaa laguu sadii ta’a. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ni jedha:
“Dubartoonni hiikkaman marsaa laguu sadii ofii isaanitiif eegu qabu. Yoo kan Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanan ta’an, waan Rabbiin gadaamessa isaanii keessatti uume dhoksuun isaaniif halaalaa miti. Yeroo san keessatti yoo tolchuu (fooyyessuu) fedhan isaan deebifachuu keessatti irra caalaa mirga kan qaban dhiirsota isaaniiti.” Suuratu Al-Baqarah 2:228
Namtichi erga, “Nikaah sirraa buuse” jedheenii booda, ishiin laguu sadaffaa irraa erga qulqulloofte booda iddaan ishii ni xumurama. Kana jechuun abbaan warraa ishii nikaah sirraa buuse yoo jedheen, iddaa ishii haala kanaan lakkaawwatti: heeydi ni argiti ni qulqulloofti, ammas yeroo lammataaf heeydi ni argiti ni qulqulloofti, ammas yeroo sadaffaaf heeydi ni argiti ni qulqulloofti[1]. Yeroo sadaffaa kanatti erga heeydi irraa qulqulloofte booda iddaan ishii ni xumurama.
Yeroo iddaa lakkaawwattu dubartiin wantoota lama akka hin dhoksine, Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ajaja. 1ffaa- ulfa garaa ishii keessa jiru, 2ffaa- heeydi (laguu). Laguu osoo argitu “Hin argine” jechuun kijibu hin qabdu. Ammas, heeydi tan hin argine taate osoo jirtu, “argee jira” jechuun sobuu hin qabdu. Rabbii fi Guyyaa Aakhiratti tan amantu yoo taate haqa himu qabdi. Ta’uu baannaan ofii fi namoota biroo miiti.
2-Dubartiin qabeenya kennuun abbaa manaa ishii irraa addaan baate, iddaan ishii heeydi takka arguudha.
3-Tan zinaan irratti raawwatame- iddaa dubartii zinaa (sagaagalummaa) keessatti kufte ilaalchise, aalimoonni ilaalcha sadii qabu:
1ffaa- iddaan ishii irra hin jiru
2ffaa- iddaan ishii akkuma dubartii hiikkamte marsaa laguu sadii
3ffaa- heeydi takkaan qulqullaa’u
Rabbiin hundarra beekaadha, kanniin sadan keessaa kan irra caalaa sirrii fakkaatu, heeydi takkaan qulqullaa’uudha. Kana jechuun ulfa irraa qulqulluu ta’uu mirkaneefachuuf heeydi takka argiti. Osoo ulfa irraa qulqulluu ta’uu hin mirkaneefatin nama biraatti yoo dabalamte, sanyiin walitti laaqama.
4-Dubartiin takka sababa ishiin Musliima taate fi abbaan warraa ishii kufrii irraa yoo turee ergasii isarraa addaan baate, iddaan ishii heeydi takka arguudha.
B- Da’uumsaan iddaa lakkaawachuu
Dubartiin ulfa qabduu yoo hiikkamte ykn abbaan manaa ishii yoo irraa du’e, iddaan ishii hanga deessutti ta’a. Yeroo deessetti iddaan ishii ni xumurama. Ragaan kanaa jecha Rabbii Olta’aati:
﴾وَأُوْلَٰتُ ٱلۡأَحۡمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعۡنَ حَمۡلَهُنَّۚ﴿
“Dubartoonni ulfaa beellamni isaanii ulfa isaanii da’uudha.” Suuratu Ax-Xalaaq 65:4
Dubartiin ulfaa iddaan ishii yeroo deessutti waan xumuramuuf akkuma deessen nama biraatti heerumu dandeessi. Garuu namni suni hanga ishiin dhiiga da’uumsaa irraa qulqullooftu ishiitti dhiyaachu hin qabu.
C-Ji’aan iddaa lakkaawachu
Dubartoonni armaan gadi yommuu hiikkaman ykn abbaan manaa isaanii du’e ji’aan iddaa lakkaawatu:
1-Dubartii hiikkamtee tan heeydi hin argine– dubartiin sababa umriin ishii guddaa ta’uun heeydi yoo dhaabde, iddaan ishii ji’a sadii. Haaluma kanaan, dubartiin sababa umriin ishii xiqqaa ta’uun heeydi hin argine iddaan ishii ji’a sadii. Ragaan kanaa jecha Rabbii olta’aati:
﴾ وَٱلَّٰٓـِٔي يَئِسۡنَ مِنَ ٱلۡمَحِيضِ مِن نِّسَآئِكُمۡ إِنِ ٱرۡتَبۡتُمۡ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَٰثَةُ أَشۡهُرٖ وَٱلَّٰٓـِٔي لَمۡ يَحِضۡنَۚ﴿
“Dubartoota keessan keessaa kanneen marsaa laguu (heeydii) irraa abdii kutan yoo shakkitan, iddaan isaanii ji’a sadii. Isaan heeydi arguu hin jalqabinis akkasuma.” Suuratu Ax-Xalaaq 65:4
2-Dubartii hiikkamte shakkitee– dubartiin heeydi osoo argituu ergasii sababa hin beekkamneen heeydiin yoo dhaabbate, erga ji’a sagal turtee booda ji’a sadii iddaa lakkaawwatti. Haala kanaan waggaa tokko xumuruun nama biraatiif halaala taati.
3-Dubartii istihaada arguun dhamaate
Istihaada jechuun sababa dhibeetin ykn rakkoo biraatin dhiiga dubartii irraa dhangala’uudha. Dubartiin osoo istihaada argituu yoo hiikkamte, haala ishii irratti hundaa’e iddaan ishii akkana ta’a:
- Heeydi fi istihaada bifaan, baay’innaan ykn aadaan tan addaan baafattu fi beektu yoo taate, iddaan ishii marsaa laguu sadii.
- Heeydi fi istihaadaa tan addaan baafachu hin dandeenye yoo taate, iddaan ishii ji’a sadii. Dhiiga heeydi fi istihaada addaan baafachu keessatti waan dhamaatuuf yoo hiikkamte ji’a sadii lakkaawwatti. Harki caalaan aalimootaa aaya armaan olii keessatti, “yoo shakkitan, iddaan isaanii ji’a sadii” jedhu irratti hundaa’un, iddaan dubartii heeydi fi istihaada addaan baafachu dadhabde ji’a sadii jedhu.
4-Dubartii abbaan manaa irraa du’e- dubartiin tan itti seenan ta’ii, tan itti hin seenne ta’ii, tan heeydi argitu ta’ii tan hin arginee ta’ii, ulfa yoo hin qabaatin abbaan manaa ishii yommuu irraa du’u, iddaan ishii ji’a afurii fi bultii kudhan. Ragaan kanaa:
“Isin irraas kanneen du’anii niitii of duubatti dhiisan, isaan (niitiwwan kunniin) ji’oota afurii fi guyyaa kudhan turuu qabu. Yeroo beellama isaanii guuttatan, waan isaan karaa gaariin nafsee ofii waliin hojjatan ilaalchise badiin isin irra hin jiru. Rabbiin waan isin hojjatan keessa Beekaadha.” Suuratu Al-Baqaraa 2:234
Dhiirsi niiti irraa yoo du’e, niitin ji’oota afurii fi guyyaa 10 turuu qabdi.Garuu wanti murtii kanarraa adda ta’u dubartii ulfa qabduudha. Dubartiin takka osoo ulfa qabduu abbaan manaa ishii yoo irraa du’e, yeroon turtii ishii hanga deessu. Tarii ji’a afurii gaditti dahuu dandeessi, tarii ji’a afurii olitti dahuu dandeessi. Erga deessen booda nama feetetti heerumu dandeessi.
Kitaaba Nikah buusu buusuf: https://islaama.files.wordpress.com/2020/01/nikah-buusu.pdf
Gaafilee Iddaa
Barreefama kana irraa hangam hubatte, mee of madaali!
Gaafiwwan armaan gadii waa’ee iddaa ilaalchisee hubannoo keessan cimsuuf kan qophaa’aniidha. Gaafi sirrii ta’ee deebisuuf carraaqa. Deebii deebisuuf filannoowwan kennaman keessaa deebii sirrii ta’e tuqaa. Fkn, deebiin “A” yoo ta’e, geengoo filannoo “A” duuba jirtu tuqaa. Ergasii xumura irratti “Galchi (Submit)” tuqa. San booda deebiin sirrii fi qabxiin argattan isiniif baha.
Kitaabban Wabii
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3 -fuula 317-327, Abu Maalik
[1] https://islamqa.info/en/answers/12667/the-iddah-of-a-woman-divorced-by-talaaq


text:
Ulaagalee nama Muslimaa dhuunfaa kafarsiisuu
Nama Musliimaa tokko kafarsiisanii Islaama keessaa baasun dhimma salphaa miti. Kutaa darbe keessatti kafarsiisu wali galaatii fi kafarsiisuu adda baafame jechuun ilaalle turre. Kafarsiisuun wali galaa “Namni kana hojjate kafare” jechuun haala wali galaati fi dimshaashan dubbachuudha. Kafarsiisuun adda baafame immoo nama dhuunfaa tokko ykn garee tokko addatti baasun “Ati kafarte ykn isaan kafaran” jechuudha. Muslima keessaa nama dhuunfaa kafarsiisuuf ulaagaaleen guuttamu qaban ni jiru. Namni ulaagaalee kanniin osoo hin ilaalin nama Muslimaa kafarsiisutti fiigu hin qabu. Mee ulaagaale kanniin haa ilaallu.
Ulaagaalee nama dhuunfaa tokko ittiin kafarsiisan kanneen armaan gadi afranii:
1ffaa-Dubbiin ykn hojiin ykn dhiisun kuni kufrii ta’uu ragaaleen Qur’aanaa fi hadiisa agarsiisu
2ffaa-Dubbiin ykn hojiin kufrii kuni nama dhuunfaa kanarratti argamuun isaa mirkanaa’u.
3ffaa-Ragaan Qur’aanaa fi hadiisa isa gahuu
4ffaa– Isa irraa wanti kafarsiisuu dhoowwu cituu
Ibsa
✍Dubbiin ykn hojiin ykn dhiisun kuni ragaaleen Qur’aanaa fi hadiisaa akka agarsiisanitti kufrii ta’uun yoo hin mirkanaa’in, “dubbiin ykn hojiin ykn dhiisun kuni kufriidha” jedhee murteessun eenyufillee hin hayyamamu. Sababni isaas, kuni beekumsa malee Rabbiin irratti dubbachuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkaan jedhee jira:
Jedhi, “Wanti Gooftaan kiyya haraama godhe: gochoota fokkatoo, isaan irraa waan ifa bahee fi waan dhokate, dilii, haqa malee daangaa darbuu, waan Inni ragaa isaaf hin buusin Rabbitti qindeessuu fi Rabbiin irratti waan hin beekne dubbachuudha.” Suuratu Al-A’araaf 7:33
✍Dubbiin ykn hojiin ykn dhiisun kuni nama dhuunfaa kana irratti argamuun yoo hin mirkanaa’in, shakkii qofaan “kaafira” jechuun hin hayyamamu. Rabbiin olta’aan waan akkana jedheef:
“Waan beekumsa isaa hin qabnees hin hordofin. Dhugumatti, dhageettin, argituu fi qalbiin, kuni hundinuu isa irraa ni gaafatamu.” Suuratu Al-Israa 17:36
Sababni isaas, nama Musliima kafarsiisun haqa malee dhiiga nama nagahaa halaala gochuutti geessa. Hadiisa sahiih keessatti Abdullah ibn Umar (radiyallahu anhumaa) akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ يَا كَافِرُ . فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلاَّ رَجَعَتْ عَلَيْهِ
Namni kamiyyuu obboleessa isaatiin “Yaa Kaafir” jedheen, isaan lamaan keessaa tokko irratti [kufriin] deebi’ee jira. Akkuma inni jedhe yoo ta’e, [kufriin namtichaa mirkanaa’e.] Garuu yoo dhugaa hin ta’in, isa irratti deebi’a (Kufriin nama obboleessa isaa Muslimaatin “kaafira” jedhe irratti deebi’a.)” Sahiih Muslim 60
✍Ammas nama Muslimaa ragaan Qur’aanaa fi hadiisaa hin geenye, kufrii irratti hin murteefamu. (Kutaa itti aanu keessatti kana bal’innaan ilaalla.)
Ulaagaleen sadan kunniin erga guuttamanii, kana jechuun dubbiin, hojiin ykn dhiisun kuni kufrii ta’uu mirkaneefamu, nama dhuunfaa irratti argamuun mirkanaa’u fi nama kana ragaan gahuun erga mirkanaa’e, garuu wanti kafarsiisu dhoowwu yoo isa keessatti argame, yoosan inni hin kafaru.
✍Wantoota kafarsiisu dhoowwan keessaa:
–Dirqiisiisuu– namni tokko qalbiin isaa iimaanan tasgabboofte osoo jirtu kufrii irratti yoo dirqisiifamee kafare, kufriin isarratti hin murteefamu. Sababni isaas, wanti kafarsiisu dhoowwu waan jiruuf. Innis dirqisiisuudha. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Qalbiin isaa iimaanan tasgabboofte osoo jirtu nama dirqisiifamee malee, amanuu isaa booda namni Rabbitti kafaree fi kufriif qoma isaa bal’ise, Rabbiin irraa dallansutu isaan irra jira, isaaniif azaaba (adabbii) guddaatu jira.” Suuratu Al-Israa 16:106
(Fakkeenyaf, namni Musliimaa tokko kafirootan qabamee jecha kufrii akka dubbatu ni dirqisiifama. Namni Muslimaa kuni qalbiin isaa iimaanan tasgabboofte osoo jirtu jecha kufrii kana yoo dubbate, inni hin kafaru.)
Wantoota kafarsiisu dhoowwan keessaa:
–Garmalee waan gammadeef ykn gaddeef ykn sodaateef ykn kanaan ala wanta biraatif nama irratti niyyaan isaa cufamuun wanta jedhu kan hin beekne ta’uu. Rabbiin akkana waan jedheef:
“Wanta dogongortan keessatti badiin isin irra hin jiru. Garuu wanta qalbiin teessan itti xiyyeefatteen [qabamtu]. Rabbiin Araaramaa, Rahmata godhaa ta’eera.” Suuratu Al-Ahzaab 33:5
Anas bin Maalik akka gabaasetti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
Isin keessaa nama [akkanaa] caalaa yommuu gabrichi gara Isaatti tawbatu Rabbiin tawbaa isaatti garmalee gammada. [Namni kuni] lafa gammoojjii keessatti gaala isaa irra ture. Sooranni fi dhugaatin isaa ishii irra kan jiru ta’ee isa jalaa sokkite (badde). Innis ishii irraa abdii kute. Ergasii, ishii irraa abdii kutee osoo jiruu gara muka takkaa deemee gaaddisa jala ciise. Osoo inni haala akkanaa keessa jiruu, gaalli isa bira dhaabbatte. Funyoo ishii ittiin masaku qabatee garmalee gammaduu irraa kan ka’ee ni jedhe, “Yaa Rabbii! Ati gabricha kiyya, ani gooftaa keeti. Ciminna gammachuu irraa kan ka’e ni dogongore.” Sahiih Muslim 2747
Namtichi kuni dogongora Islaama keessaa isa baasu dogongoree jira. Garuu Islaama keessaa bahuu irraa ni dhoowwame, sababni isaas garmalee gammaduu irraa kan ka’e niyyaa isaa irratti waan cufameef wanta jedhu hin beeku. Gooftaa isaa faarsu barbaade. Garuu garmalee gammaduu irraa kan ka’ee jechoota osoo itti xiyyeefatee dubbate ittiin kafaruu dubbate. Kanaafu, dirqamni namarra jiru hanga ulaagaaleen kafarsiisuu guuttamanittii fi wantoonni dhoowwan dhabamanitti, garee tokko ykn nama dhuunfaa tokko irratti kufrii gadi furuu irraa of eeggachuudha.[1]
Guduunfaa
✍Ulaagaaleen armaan olii nama Muslimaa dhuunfaa tokko kafarsiisuuf kan itti fayyadamaniidha. Nama dhuunfaa hundeen isaa duraanu kaafira ta’e kafarsiisuf ulaagaaleen kunniin hin barbaachisan. Fakkeenyaf, nama dhuunfaa Kiristaanaa tokkoon kaafira jechuun ni danda’ama, inumaa dirqama. Sababni isaas, jalqabumaa inni amanti Islaamaa keessa hin seenne. Kafarsiisun namni tokko amanti Islaaman ala akka jiru irratti murteessudha. Namni kiristaana kuni duraanu Islaaman ala waan jiruuf kaafira.
✍Gabaabumatti, namni tokko nama Musliimaa dhuunfaa tokko kafarsiisuuf ulaagaalee kanniin irra barbaadu qaba. Jarjaree yoo kafarsiise mataa ofii irratti wanta hin taane fida. Keessumaayyu nama Islaama qabatee garuu dogongore kafarsiisuuf ariifatu hin qabu. Kana yommuu jennu immoo nama Islaama keessaa bahee kufrii labsee fi amanti biraa keessa seene kafarsiisu hin qabnu jechuu miti. Nama Islaama keessaa bahee kufrii labsee fi amanti biraa keessa seene, kaafira jennaan. Haaluma kanaan, Kiristaanota, Yahudoota, mulhidoota (athiest) fi namoota karaa isaanii hordofan ykn Islaamaa fi Muslimootatti duulanii fi dhiiga isaanii hayyaman kaafirota jennaan.[2]
[1] Majmuu’al Fataawaa wa rasaa’ili- Shekh Muhammad ibn Salih Useymiin-3/52-55, https://www.ajurry.com/vb/showthread.php?t=36744
[2] Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 800, Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii


text:
Dubbii fi Hojii Iimaana Diigan-Seensa-2
Kutaa darbee keessatti barbaachisummaa wantoota iimaana diigan barachuu jalqabne turre. Har’as itti fufuun kutaa hafee ni ilaalla. Kutaa kana keessatti balaa guddaa namoonni baay’een itti mucucaatan ilaalla. Balaan kunis “Takfiir (kafarsiisuu)dha” Erga kana xumurre booda hiika iimaanaa lamu irra deebi’un bal’innaan ni ilaalla.
3-Wantoonni iimaana diigan kunniin ifa bahuu fi isaan irraa of eeggachuu dirqama haa ta’uu malee, namni biyyoota Muslimaa haala wali galaatin ilaalu, wantoonni iimaana diigan kunniin isaan haguuganii akka jiran ni arga. Namni kana argu, wanta iimaana diigu bifa adda addaatin ragaa ni baha, ni dhagaya, ni dubbisa. Wantoonni iimaana diigan kunniin dhimma baratamaa ta’anii jiru. Inumaa dhimmichi kana caalaa daangaa darbee jira. Namoota keessa raabsuu fi isaan jallisuuf wantoonni iimaana diigan kunniin maqaalee nafseen jaallattuun moggaafamanii jiru.
4- Mata duree kana (Dubbii fi hojii iimaana diigan) barachuu wanta jabeessu keessaa tokko, wantoota iimaana diigan kanniin ilaalchise Muslimoota keessaa ijjannoon namoonni baay’een qaban takkaa daangaa darbuu takkaa immoo laaffisuu irraa bilisa kan ta’e miti. Wantoota iimaana diigan kanniin ilaalchise nama daangaa darbee fi garmalee jabeessetu jira. Wanta isaan keessaa hin taane itti seensise. Faallaa kanaa immoo, namoota wantoota iimaana diigan kanniin akka salphaatti ilaalanii fi “Kunniin wantoota dhoowwamaa qofa, amanti keessaa nama hin baasan” jedhantu jira.
Rabbiin olta’aan warra Sunnah (ahli Sunnah) haqa irraa wanta isaan keessatti wal dhabaniif hayyama Isaatiin ni qajeelche. Kanaafu, ahli sunnah wal jama’aa beekumsaa fi haqummaan dhimma kana ni raggaasisan, warra daangaa darbanii fi warra laaffisan ykn hanqisan jidduutti karaa jidduu galeessaa qabatan.
Eybii (hanqinna) warra bid’aa keessaa tokko: gariin garii kafarsiisuudha. Wanta faarfamaa warra beekumsaa keessaa tokko immoo dogongorte waliin jedhu malee wal hin kafarsiisan.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namni tokko osoo hin kafarin Muslimoota keessaa eenyullee kafarsiisu irraa akeekachisee jira. Ni jedha:
“Yaa warra amantan! Yommuu karaa Rabbii keessa [qabsoof] deemtan, addaan baafadhaa. Faaydaa jireenya addunyaa barbaadun nama nageenya isinitti dhiyeesse, “Ati mu’minaa miti” hin jedhinaan. Rabbiin bira boojuu baay’eetu jira. Isinis duraan akkuma kana turtan, ergasii Rabbiin isin irratti tola oole. Kanaafu, addaan baafadhaa. Dhugumatti, Rabbiin wanta isin hojjattan beekaa ta’eera.” Suuratu An-Nisaa 4:94
Yaa warra Rabbii fi Ergamaa Isaa dhugoomsitanii fi shari’aa Isaatti bultan, yommuu karaa Rabbii keessatti qabsaa’uf dachii keessa deemtan, nama ajjeesu qabdanii fi hin qabnee addaan baafadhaa. Nama dhugaadhaan isinitti, Rabbii fi Ergamaa Isaatti kan duulu ta’uu mirkaneefattan malee nama tokkoyyuu ajjeessuuf hin jarjarinaa. Nama mallatoolee Islaamaa isarraa mul’atanii fi isiniin hin lolle irraa iimaana hin dhabamsiisinaa (Ati nama amanee miti hin jedhinaan). Tarii nama amanee ta’ee iimaana isaa dhoksuu danda’aati.[1]
Abu Zarr (radiyallahu anhu) akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (Sallallahu aleyh wassallam) akkana jedhan:
وَمَنْ دَعَا رَجُلاً بِالْكُفْرِ أَوْ قَالَ عَدُوَّ اللَّهِ . وَلَيْسَ كَذَلِكَ إِلاَّ حَارَ عَلَيْهِ
“Namni nama tokko kufriin waame yookiin diina Rabbii jedheen, garuu inni akkas yoo hin ta’in, [kufriin] isarratti gadi deebi’a.” Sahiih Muslim-61, Sahiih Al-Bukhaari-6045
Abdullah ibn Umar (radiyallahu anhumaa) akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) akkana jedhan:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ يَا كَافِرُ . فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلاَّ رَجَعَتْ عَلَيْهِ ” .
Namni kamiyyuu obboleessa isaatiin “Yaa Kaafir” jedheen, isaan lamaan keessaa tokko irratti [kufriin] deebi’ee jira. Akkuma inni jedhe yoo ta’e, [kufriin namtichaa mirkanaa’e.] Garuu yoo dhugaa hin ta’in, isa irratti deebi’a (Kufriin nama obboleessa isaa Muslimaatin “kaafira” jedhe irratti deebi’a.)” Sahiih Muslim 60
Ibsa hadiisa kanaa ilaalchisee Ibn Daqiiq Al-İid ni jedha:
Kuni nama Muslimoota keessaa nama hojii kufrii hin hojjanne kafarsiiseef sodaachisa guddaadha. Warra kalaamaa (mutakallimiin), warra Sunnah fi hadiisaan hariiro qaban jedhaman irraa waxmadii guddaa namoonni baay’een itti taraniidha. Yommuu amanti keessatti wal dhaban, namoota isaan faallessan irratti ni jabaatu, kufrii isaan irratti murteessu.” (Ihkaamul Ahkaami sharih umdatul ahkaami-4/76)
Sheykhul Islaam ibn Taymiyah jecha isaa kanaan akka jechuun wanta armaan olii jabeessa:
“Ragaan ergaa [Rabbii] isarratti dhaabbachuu yoo beeke malee nama dhuunfaa kaafira, faasiqa ykn nama ma’asiya hojjatu jedhanii waamu irraa namoota guddisanii dhoowwan keessaa ani tokkoodha. Namni ragaan ergaa isarratti erga dhaabbatee booda, namni ragaa kana faallesse yeroo garii kaafira ta’a, yeroo garii faasiqa ta’a, yeroo biraa immoo nama ma’asiyaa hojjatu ta’a. Rabbiin dogongora ummata kana akka araarameef nan mirkaneessa. Kuni dogongora dhimmoota odeefannoo dubbii fi dhimmoota hojii of keessatti hammata.” (Al-Fataawaa 3/229)
(Wanti asitti jechuu barbaade, ragaan Qur’aanaa fi hadiisaa isaaf dhiyeefamun dura nama Musliimaa tokkoon kaafira ykn faasiqa jechuun dhoowwadha. Garuu ragaan Qur’aanaa fi hadiisa erga isaaf dhiyeefame booda fudhachuu yoo didee fi faallesse, hojii isaa irratti hundaa’ee takkaa kaafira ta’a, takkaa faasiqa ta’a.)
Imaamu Shawkaani kafarsiisutti jarjaruu irraa akkana jechuun akeekachiisa:
“Beeki, namticha Muslimaa irratti amanti Islaamaa keessaa bahuu fi kufrii keessa seenuu isaa murteessuutti tarkaanfachuun Muslima Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanuuf hin malu, ragaa aduu guyyaa caalaa ifeen malee. Sababni isaas, hadiisa sahiih karaa garee sahaabota baay’een gabaafamee keessatti, namni obboleessa isaatin yaa kaafira jedhe, [kufriin] isaan keessaa tokko irratti akka deebi’u mirkanaa’ee jira.” (Al-Sayl al-Jariiril Mutadaffiq alaa hadaa’iqi azhaari-4/578)
Beektonni kunniini fi kanneen biroo yommuu balaa dhimma kanaa mirkaneessanii fi nama kaafira hin taane kafarsiisu irraa akeekachiisan, dhimma kana laaffisanii fi nama ragaadhaan kufriin isaa ifatti bahee Islaamaa isaaf murteessuun balbala riddah cufanii jiran jechuu miti. (riddah jechuun Islaama irraa duubatti deebi’udha.) Dhimmi kuni (nama ragaadhaan ifaan ifatti kufri mul’ise kafarsiisu dhiisun) jallinnaa fi balaadhaan dhimma jalqabaati gadi miti. Karaan lamaanu balaalefatamaadha.
Namoonni gariin dogongoranii jiru. Daangaa darbitoota irratti deebii deebisuu barbaadan, kanaafu, adeemsa duubatti harkisuu adeeman. Dirqamni nurra jiru, tooftaa bid’aa bid’aan deebisuu irraa akeekachiisudha. Sobni sobaan hin deebifamu. Ibsi dhimma kanaa beekumsaa fi haqummaan adda baafama. Ahlu sunnaan haqa ni beeku, namootaaf ni mararfatu.
Abu Ma’aali Jawniyyi Khawaarija kafarsiisu ilaalchise gaafatame ture. “Kaafira amanti keessa seensiisuu fi Muslima achi keessaa baasun amanti keessatti garmalee guddaadha.” jechuun dhiifama gaafate.
Sheykhu Abdullah bin Muhammad bin Abdulwahhaab akkana jedha:
“Gabaabamutti, namni nafsee ofiitiif dhugaa ta’e, beekumsaa fi ragaa Rabbiin irraa ta’een malee dhimma kana keessatti dubbachuu hin qabu. Hubannoo isaatii fi sammuu isaa akka gaariitti ilaalu qofaaf nama Islaama keessaa baasu irraa of haa eeggatu. Dhugumatti, nama Islaama keessaa baasuun ykn seensisuun dhimmoota amanti keessaa isa guddaa kan ta’eedha. Sheyxaanni dhimma kana keessatti namoota baay’ee mucuceesse jira. Garee tokko akka hanqisan taasisuun nama kufrii isaa keeyyanni Qur’aanaa, Sunnah fi ijmaa’a agarsiisan Islaama murteessaniif. Garee biraa immoo daangaa akka darban taasisuun nama Muslima ta’uu isaa Qur’aanni, Sunnah fi ijmaa’a murteessan ni kafarsiisan.” (Ad-Duraru Sinniyatu 8/217)
5-Dhimmi dhumaa barbaachisummaa mataa duree kana ni jabeessa. Innis, wal mormiin jalqabaa ummata kana keessatti uumame wal mormii kafarsiisu (takfiira) ti. Ummata kana keessatti bid’aan jalqaba dhalatee bid’aa Khawaarijaa badiin nama kafarsiisaniidha. (Khawaarijonni nama shirkii gadiitti badii gurguddaa Islaama keessa nama hin baasne hojjate, kaafira jedhuun.) Kanarratti dabalatee, bid’aan isaanii Sunnah fi gabaasa keessatti bid’aa hunda caalaa ifaan ifatti balaalefatamuudha. Balballi kafarsiisu fi kafarsiisu dhiisu balbala fitnaa fi qormaanni keessatti guddateedha, addaan faffaca’uun keessatti baay’ate, fedhiin qullaa fi ilaalchi gargar itti ta’eedha.
Guduunfaa
Nama Muslimaa tokko kafarsiisuuf ulaagaalee guuttamu qabantu jira. Kanaafu, namni tokko akkanumatti lafaa ol ka’ee nama Muslimaatin kaafira jechuu irraa of haa eeggatu. Sababni isaas, kafarsiisuun dhimma garmalee jabaa fi sodaachisa ta’eedha. Yoo inni Muslimaan kaafira jedhe, kufriin isaan lamaan keessaa tokko irratti deebi’a. Akkuma inni jedhe kaafira yoo ta’e, nama lammata irratti mirkanaa’a. Ta’uu baannan, nama jalqabaa irratti deebi’a. Yaa dargaggoota keenya hukmi (murtii) akkanaatti hin jarjarinaa!
Ammas kafarsiisuu irraa yommuu akeekachisnu, nama ulaagaaleen kafarsiisu isa keessatti argaman kafarsiisu hin qabnu jechu miti. Kana irra, nama Muslima tokko kafarsiisuun duratti ulaagaalee irra barbaadu qabna. In sha Allah, gara fuunduraatti ulaagaalee kanniin ni ilaalla.
[1] Tafsiiru Muyassar-93, Tafsiiru Xabarii-7/351
“Nawaaqidul Iimaani qawliyat wal amalayat” fuula 6-9, Abdulaziz bin Muhammad


text:
QABSOO FINIINSUUN…WAREEGAMTOOTATTI. KABAJAA HORUUDHAA !!! Kutaa 2ffaa
SEENAA Y.G (2005), kutaa 2ffaa, Ebla 5, 2018
Hiwaatoonni hangamuu Biyyatti waa hudaan dhunfataniis, sodaan isaanii akka malee dabaleera.Hegareen isaanii garamitti akka deemtuu tilmaamanii mataa cabaa jiru.Waan Biyya sana keessatti umamee jiru hundaaf ,Qabsoo Oromoo ABOn hogganamuu FI sochii Qeerroo dhalchee addunyaa ajaa’ibsiisaa jiruutu qooda olaanaa qabaata. KOMAANDI POSTIIN Ummata Muratee gonkumaa hin dhaabuu. Akka hin dhaabnees ka mirkaneessu hidhaa fi ajjeechaan itti fufu isaatii.Sochiin Ummata keenyaa wayyaanee Biyyee arraabsiisee akka ture, har’aa midiyaan isaanii ifatti baasuu eegalaniiru.Doolaarri dhibuu fi waan ittin bitamuu dhabuurraa haala hamaan umamuu dubbataa jiru. Ammallee Dingdeen Biyyatti sadarkaa hin tilmaamneerra ga’eera.Maallaqini iliqiidhaan fudhamee Doolaara Biliyoona 300tti hiiqeera.kun Idaa wayyaanee dhaloonni keenya akka kaffalaa jiraatuu irratti murteedhaa. Toftaan wayyaane biyyeetti makee, akka walitti galagaltuu taasisee, ammallee nu harkaa jira.Kanaaf ammallee mummicha ministiraa haaraaf yeroon haa laalaatamuu jedhamee sirba warra gawwaa dhaggeeffachuu dhiifnee, qaawwaa Komaandi postii keessaan haasa’uun itti fufu qaba. Gonkumaa hafuraa laachuufii hin qabnuu .Mummichi ministeeraa haaraan kun ka inni kufus ta’ee ka’uu danda’uu, qulqullummaa ykn hammeenya Ummata Oromoo irratti raawwatuun murtaa’aa. Qabsoon Qeerroo ABOn guddiseen gaggeeffamaa jirtuu waa hedduu nu argisfteetti jennee kutaa 1ffaa keessatti dubbanneerra.Kutaa 2ffaas, dhaloota qilleensarraan eegalla.Namoonni warra isaaniif wareegamaniif kabajaa hin qabaannee, isa lubbuun jiruufis kabajaa qabu jedhee amanuun gonkumaa dhugaarraa fagaachuudhaa.
- Dhaloota siyaasa qilleensarraan machaa’ee
Dhalooti Qilleensumarratti siyaasa gaggeessuu kun warra qaanii hin beeknee. Qabatamaan lafarra hin jiran. Garuu qilleensumarraa wacabaruu. , warra pirazadantummaaf dorgoman fakkaatu. Waa hundaarratti ibsa kennan. Xiinxalaan wal cabsan.Garuu waa of jalaa hin qaban.Idolojii farnjiin of guutanii baallee malee balali’uu. Ani yeroo tokko tokko jara kana biyyumatti deebinee, nama isaan jala hiriiree jiru odoo ilaalleen jedha. Gabaasa keessaa nu dhaqabee,,,,dubbii icittii,,,sagalee waraabamee nu dhaqabee …kkf jedhanii caasaa qabaachuu nutty himuu barbaadu. Qilleensarraa wacuu malee, dhaaba siyaasaa ijaaranii waan itti amanan ummata fudhachiisanii socha’uu hinfedhan. Isaaniis hin dhaaban ykn hin jiraaman, deebisanii isuma jiru abaaranii diiguu barbaadu. Waadaa Gootootaa naffisan. Nama siyaasaati Of waaman. Nuutu caalaan of dhiitessuu. Nuutu waan hundaa beekaan wal cabsan.Nuuti sirna gadaa Oromoo keessaa baanee jedhu.Garuu guyyuu nama nyaatanii wal nyaatan.KOCHOO malee qilleensumarra balala’iiuu. Intarneetii fi tv intarneetaa irratti qabsaa’uu. Gootoota lubbuu kennanitti dahatanii maqaa fudhachuuf wal dhiiban.
Jarri dhalaandhaltuu siyaasaa kun, waan ofii hojjatanii qabsoo kanaaf furmaata dhiheessan ykn ta’anii argaman gonkumaa hin jiru. Halkanii fi guyyaa waan namni itti wareegamee argamsiisee ykn ta’iinsa adda addaa faana dhahanii haasa’uu dhaa.Waan dhiigan argamee haasaa arrabaan qixxeessuu barbaadan. Dhiignii habashummaa nama tokko keessatti olaantumaa qabdii taanaan, abbaan sun numa maraata. Waan hojjatullee hin beeku.Namoonni hawaasa biratti gooftaa of godhanii mul’achuuf yaalan, irra jireessi isaanii dhiigaan Oromoodhaa malee, jiruu fi jireenyi isaanii Habshaadhaa.Yoo aaran amaariffatti Utaalan. Arrabsoo fi tuffiitti fiigan .kun hundi mallattoo isaaniiti. Garuu adeemsi akkasii gonkumaa qabsoof bu’aa hin buusuu.Qabsoon obsaa fi murannoo yeroo dheeraa barbaaddii. Jarri ammo shaqaxa har’arra buufanna jedhanii warra fiiganii.Kanaaf adeemsi isaanii baatii 6 hin caaluu.Siyaasini qilleensarraa hamtuudhaa.Nama salphiftii.Gantummaan nama dhaabdii.
- Saamtoota Siyaasaa :-
Saamtoonni siyaasaa yeroo hundaaa natu caalaa jedhuu. Ilaa fi ilaameen isaaniif dhukkuba. Akkuma habashootaa warra of argisiisuu barbaadaniin tokko. Yeroo hundaa qabsoo ilaallatee haa ta’uu ,qabsoo Oromoon walqabatee yoo waa tokko umamee , hatattamaan waan Umamee sanairratti abbaa ta’uu ykn waan raawwatamee sana keessa akka beekan ibsachuutti jarjaruu. Namoonni akkasii kunoo waggaa 15 lakkofsiisan. Waan Oromoof asi baasan hin jiru. Yeroo eeggatanii akkaataa dantaa isaanii ol kaafatu eeggatu. Dhugaa dhaga’uu fi argullee hin barbaadan.Saamtoonn iSiyaasaa ABO saamuuf ykn dhaaluuf hedduu carraaqan.Walii galaniillee dhaaluu hin beekan.Hundumtuu ABO mataasaa ijaarratee abbaa itti ta’uu barbaada. Kanaaf baayyee osoo hin tarkaanfatiin kufanii caccabuu.gama kanaan seenaan waa hedduu nu argisiisee jira.Namoonni amala kana ka horatan gamalamaaniin. Tokko Umamumaan qabatanii dhalatuu.Inni kaan ammo guddateema, saamtoota waliin oolee saamtoota ijaarrata.Jarri akkasii dabalataan ,maatii isaanii dabarsanii warra kennan.dantaa isaanii qofaa dursanii socha’aan. Garuu dhumniisaanii salphina.Gama kanaanis seenaa hedduu argine.
- Baaburrii Qabsoo Oromoo kanarra waa hedduu nu argisiisuuf ta’aa.
Dabeessaa fi gantoota akkasumas, hayyaallaltoota akkuma nu argisiisee, Gootoota Oromoo hedduu nu daawwachiiseera. Qabsaa’oonni cichoomiinaa fi muranoo qaban, Baabura yaabbatan irraa gonkumaa hin buunee. Warri sooramuu wayyaanee arganii baabuura yaabbatan, yeroon itti dheerannaan obsa dhabanii irraa harca’anii jiran. Baaburri kun Nama kana Ungulaalaa deemtee, kanneen qormaata qabsoo dabran kabajaan baadhattee gara Bilisummaatti imalaaa jirtii. Qeerroon Oromoo miliyoonaan lakkaa’amuu ega baabura qabsootti makamanii ,Forgoon baabura bilisummaa guyyuu dabalaa jira. Qabsoo finiinsanii argamuun , wareegamtootatti kabajaa horuu ta’uu hubatameera. Kun lammiif gammachuudhaa. Diinaaf garuu yaaddoo guddaa ta;ee, isaani diigaa jira. Warra qilleensarratti jirra jedhanii arreedan, waan itti moggaasan san keessaa ummati yoo dhabee jedhanii yaaddoo seenaniiru. Hattoonni hundi wal digaa jiran. Baaburri Oromoo har’aa akka kaleessaa suuta deemaa hin jiru. Arreedaa jira. Sochiin isaa Oromootaaf abdiidhaan akka isaan eeggatan taasisaa jira. Baabura kanarraa harca’anii ka’anii qeeqaaf hiriiruun wallaalummaa isa olaanaadhaa. Waan keessa hin jirre, isayyuu waan lubbuu itti baasan, harcaatoonni seenaa akkamiin qeeqaaf dura dhaabbatu ?safuu wallaaluudhaa.
- Beektoota Qabsoo fi Ummata kanaaf abdannee, bakka salphinaatti arginnee hedduu.
Beekumsii fi maanguddummaan Oromoof toluu diinaaf michoomee kaa garree meeqaantama. Dantaa fi ofittummaan qalbii beektootaa gaaditee, dhugaa gaafa awwaalanii irra ejjachu yaalan argineerra.Lubbuuu ilmaan isaa, lubbuu obboloota isaa, lubbuu lammi isaa kumaantamaa qarshii fi gammachuu yeroof dabarsee ka kennee1,2,3…..jennee lakkoofneerra. Beekumsii yoo akkas nama gootii taatee JENNEE ,Qotee bulaa qulqulluu sana nu yaadechiisee meeqa arginee ? hedduu ,,,,hedduu. Kun seeruma umamaa keessa ni jira. Yeroo tokko tokko dantaa fi lubbuu namaa walbira qabanii ilaaluun madaala kamiinuu fudhatama akka hin qabnee osoo beekamuu, kanneen Beekumsaa fi Umurii isaanii hojii rakashaaf dabarsanii kennan hedduu nama gaddisiisa. Kana hundaarra tarkaanfannee amma bakka geenyurra jirra. Dhugaan yoomillee ni injifatti. Salphataanis, akkuma salphina isaatti seenaa isaa keessaa argachuuf jiraa.
Qabsoon Oromoo guyyuu jabaachaa jira.Hangasumaa dhageettiin isaa dabalaa jira.Oromoon furmaata nageenyaa biyya sanaa ta’eera. Amma qabaa isaa beekuutuu nu barbaachisa.Waan wal qabatee dhufuf jiruu gama hundaan tilmaamanii irratti qophaa’uun hedduu barbaachisaadhaa. Qophii akkamii ?kutaa 3ffaa keessattiilaalla.
HORAA BULAA !!!!
Tan Dabre:
QABSOO FINIINSUUN…WAREEGAMTOOTATTI. KABAJAA HORUUDHAA !!! – Kutaa 1ffaa


text:
Injifannoon Siyaasaan arganne diinagdee fi beekumsaan akka deeggarruuf malee, akka injifannee teenyuuf miti-Aadde Loomii
Finfinnee, Fulbaana 8, 2014 ( FBC)- Af Yaa’iin Caffee Oromiyaa Aadde Loomii Badhoo Injifannoon Siyaasaan arganne diinagdee fi beekumsaan akka deeggarruuf malee, akka injifannee teenyuuf miti jedhan.
Godina Addaa Oromiyaa Naanawaa Finfinneetti manneen barnootaa moodela ta’an 6 Birrii miiliyoona dhibba 1 miiliyoona 28’n ijaaruuf hojiin eegalameera.
Manneen barnootaa kunneenis Aanaalee Aqaaqii, Sabbataa Hawaas, Muloo, Barraak, Walmaraa fi Sandaafaa keessatti ijaaramu jedhameera.
Kana malees, dargaggoota hojii dhabeeyyii 150 waldaan gurmaa’aniif tiraaktara 10, dubartoota barumsa xummuranii hojii dhaban 36’f ammoo maashinni Daabboo 4 kennameefis dhiyeenyatti hojii eegalu jedhameera.
Bulchaan Godina Addaa Oromiyaa Naanawaa Finfinnee Obbo Girmaa Hayiluu jiraattonni Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee rakkoo hawaas-Diandee qaban furuuf hojiileen misoomaa garaagaraa hojjetamaa jiraachuu dubbataniiru.
Godina Addaa Oromiyaa Naanawaa Finfinnee waliigalatti Manneen barnootaa Birrii Miiliyoona dhibba 2 fi 72’n ijaaraman barattoota 5000 ni simatu.
Qindoomina Hoggansa Magaalaa Finfinneefi Oromiyaatiin barattoonni Godina Addaa Oromiyaa Naanawaa Finfinnee nyaata,yuniformiifi meeshaaleen barnootaa akka guutamuuf hojjatameeras jedhan.
Bishaan dhugaatiiniis Uummannii Godina Addaa Oromiyaa Naanawaa Finfinnee akka fayyadamuufis hojiin hojjatamaa jiras jedhan.
Namoota Oromoof qabsaa’an qaroomiina Oromoo hawwaa ture, Janaraal Taaddasaa Birruu fi Waaqoo Guutuun moggaasnee itti banneef waan isaan barnootaaf xiyyeeffannaa addaa kennaniifi jedhan, Hogganaan Biiroo Barnootaa Oromiyaa Dooktar Tolaa Bariisoo.
Finfinneen kana dura uummata buqqisuun beekamtuu erga hoggansi jijjiramaa dhufee badiin ture seenaa ta’ee darbeeraas jedhan.
Kanaafis hoggansa Magaalaa Finfinneefi Godina Addaa Oromiyaa Naanawaa Finfinnee galatan qabaaf jedhan.
Oromiyaa keessatti Manneen Barumsaa Bu’uura Boruu 3,000 ijaaruuf karoorfame keessaa % 88 xummuruun tajaajilaaf qophiidha jedhan Dooktar Tolaan.
Oromiyaatti barattoota miiliyoona 11.8 barsiisuuf karoorfanneerra.
Galmeen Manneen Barnootaa hunda keessatti gaggeffamaa jiraachuu kan eeran Dr. Tolaan, Manneen Barnootaa kan dhunfaa Onkolooleessaa 3 bara 2014,kan mootummaa Onkolooleessa 18, barnooti idilee ni eegala jedhan.
Injifannoon Siyaasaan arganne diinagdeefi beekumsaan akka deeggarruuf malee, akka injifannee teenyuuf miti jedhan, Af-Yaa’iin Caffee Oromiyaa Aadde Loomii Badhoo.
Hojii waliiin qindaahuun hoggansi Oromiyaafi Finfinneen dhugaa bakkatti deebisaniif galata guddaan qabaafis jedhan.
Akka OBN gabaaseetti Carraan kun tolaan miti, bu’aa qabsoo keessaniitiin ijaa argameef baga gammaddanis jedhan Aadde Loomiin.
Fuula Feesbuukii keenyan dabalata odeeffannoo waqtaawaa argachuuf;
Teelegraama https://t.me/afanoromofana
Yuutyuubiihttps://www.youtube.com/c/fanabroadcastingcorporate/
Marsariitii fanabc.com/afaanoromoo
Twiitara https://twitter.com/fanatelevision nu duukaa bu’aa
Yeroo maraa nu waliin waan taataniif isin galateeffanna.


text:
HTML Alerguu
Dhangii HTML keessati maxxansuu LibreOffice fakkii ykn LibreOffice Impireessi galmee qindeessuuf murteessa.
Wanta fuula lammaffaa masakiichaarraa filatee irratti hundaa'uun filannoonni mul'atan gargar ta'u.
< Back
Gara fuula duraani irratti filataman irratti sideebisa. Qindaainootni amma akkuma ol kaa'amanitti taa'u. Erga ejjatoo gulaalli lamaffaa irra geessen booda qabduu kana filachuu dandeessa.
Next >
Qindaa'ina ammaa olkaa'a, akkasumas gara fuula itti aanutti siqsa. Qabduun kun qaaqa fuula dhumaa irratti hadoodaa ta'a.
Uumi
Galmeewwan haaraa akkaataa filannoo keetiitiin uumuutu,galmeewwan olkaa'a.
LibreOffice'n qindaa'inoota Masakaa ammaa olkaa'eetu, yeroo lammaffaaf yemuu ati masakiicha bantuu akka durtiitti itti fayyadama.


text:
Dhimma: Waamicha Lammummaa (National call): Ilmaan Oromoo jiddutti, lola labsuu fi Oromiyaa dirree waraanaa taasisuun, hatattamaan haa dhaabbatu! Waldhabbii Siyaasaatiif jecha mana ofirratti hin diigan!
Guyyaa: Muddee 21, 2018
Nu, miseensonni Gumii Oromiyaa Addunyaa (GGO) kan biyyoota addunyaa keessa jiraannu, haala yaaddessaa yaroo ammaa Oromiyaa keessatti deemaa jiruun yaaddoo ciimaa keessa galuun, ilmaan Oromoo hundaaf waamicha lamummaa taasisuuf dirqamneerra.
Qabsoo hadhooftuu fi wareegama ol-aanaa ummanni Oromoo jaarraa tokkoo oliif adeemsisaa tureen, yaroo ammaa Toophiyaa keessatti fooliin bilisummaa hanga tokko urgaayaa jira. Jijjiirama mul’ate kanaaf, ilmaan Oromoo caalaa qaamni wareegame akka hin jirres ifaa dha. Qaamni jijjiirama kanaaf waardiyyaa ta’ee tiksuu illee ilmaan Oromoo caalaa akka hin jirree beekamuu qaba. Keessattuu, dhaloonni qubee, kan qabsoo hadhooftuu sabni Oromoo sirna abbaa irree irratti deemsisaa ture keessaa dhalate, caasaa Qeerroo fi Qarreetiin of-ijaaree, saba Oromoo guutuu (daa’imman kichuu irraa hanga gadamoojiitti) qindeessee sochoosuudhaan wareegama daangaa hin qabneen, caasaa diinaa laamshessee, biyyattii keessatti fooliin bilisummaa akka urgaayu taasisee jira.
Injifannoo qabsoo hadhaawaa kanaan argameenis, gurmuun obbo Lammaa Magarsaatiin durfamu caasaa sirna shororkeessittuu Wayyaanee keessa dhaabbatee (ijjatee), qabsoo hadhaawaa qarree fi qeerroon hoogganamu deeggaruu jalqabe. Gurmuun obbo Lammaan durfamu kun, quuqamaa fi aantummaa saba Oromoo qaba jedhamee waan yaadameef, adeemsa keessa deeggarsa ummata Oromoo argataa dhufe. Obbo Lammaan President Mootummaa Oromiyaa ta’e. Wal-falmii fi wal-dorgommii aangoo EPRDF keessatti adeemu moo’atee, Dr. Abiy Ahmad illee muummicha ministeera mootummaa EPRDF ta’e.
Injifannoo haala wal-xaxaa fi qabsoo hadhaawaan argame kana gamtaan tiksuu fi lola daangaalee Oromiyaa hundarratti labsame walii-tumsuun (irree tokkoon) ofirrraa qolachuun dirqama ilmaan Oromoo hundaati jedhamee waan yaadameef, jaarmayoonni Oromoo biyya alaa jiran illee Oromiyaatti dacha’an. Jaarmayoonni Oromiyaatti dacha’an martuu walii tumsuuf malee walirratti duuluuf Oromiyaatti dacha’an jennee hin amannu. Haa ta’u malee, haalli dhiyeenna kana Oromiyaa keessatti mul’atu faallaa kana ta’aa jira.
Har’a, yaroo sabni Oromoo tokkummaa ofii cimsatee, hooggantoonni siyaasa Oromoo’llee tokkummaa ofii cimsanii gamtaan saba hoogganuudhaan, daangaalee Oromiyaa hunda kabajchiisan jedhamee abdatamutti, dibbeen lolaa ilmaan Oromoo jiddutti rukutamaa jira. Mootummaan Dr. Abiyyii fi obbo Lammaa Magarsaan durfamu, lola daangaalee Oromiyaa hundarratti deemaa jiru dhaabuuf jaarmayoota Oromoo hunda waliin tumsa ijaarachuu dhiisanii, ilmaan Oromoo jiddutti lolli labsamaa jira. Haalli akkasii kun, safuu Oromummaallee ni diiga. Oromoon Oromoo hin ajjeesu. Oromoon mana ofii ofirratti hin gubu. Quxsuun hangafa kabaja. Hangafni quxusuu guddisa. Diina Oromiyaa marse of-madditti dhiisanii, safuu Oromummaa cabsuudhaan obboleewwan ofii irratti duuluun fafa. Seenaa keessattis nama gaafachiisa.
Akkuma beekamu, diinonni saba Oromoo illee jijjiirama wareegama ilmaan Oromootiin argame akka carraatti fayyadamuudhaan, Oromiyaa keessa sosso’uudhaan maallaqa guddaa gad-naqanii caasaa shiraa fi ololaa Oromiyaa keessatti diriirsuudhaan ilmaan Oromoo jiddutti lola kakaasuuf halkanii guyyaa hojjataa turuun; ammallee itti-fufanii hojjataa jiraachuun isaanii beekkamaa dha. Akeeka isaanii kana fiixa baasuuf jecha, garaagarummaa ilmaan Oromoo jidduu jiraachuu dandaya jedhanii yaadan hundatti fayyyadamuudhaan, hayyoota Oromoo: keessattuu, hooggantoota jaarmayoota siyaasaa Oromoo, hooggantoota amantii, hooggatoota jaarmayoota ummaata, manguddoota biyyaa, akkasumas qeerroo fi qarree Oromoo walitti diruudhaan, Oromiyaa dirree waraanaa taasisanii injifannoo saba Oromoo gufachiisuun ol-aantummaa sirna isaanii itti-fusiisuuf wanti isaan hin godhin hin jiru. Miidiyaaleen isaanii hundi, olola tokkummaa ilmaan Oromoo diiguurratti xiyyeeffate halkanii guyyaa tamsaasan.
Shira diinaa, kan tokkummaa ilmaan Oromoo diiguudhaan ol-aantummaa sirna isaanii itti-fufsiisuuf qophaaye kanarra aanuudhaan, injifannoo ummata Oromoo tiksuuf falli jiru tokkicha qofa dha. Innis, ilmaan Oromoo hundi, faallaa shira diinaa dura dhaabbachuudhaan, tokkummaa saba Oromoo; keessattuu, tokkummaa hooggantoota siyaasaa Oromoo, tokkummaa hooggatoota jaarmayoota ummataa, tokkummaa hooggantoota amantii, tokkummaa manguddoota biyyaa, tokkummaa qeerroo fi qarree Oromoo tiksuu fi caalaatti cimsuu irratti bobba’uu qofa dha. Dirqamni seenaan ilmaan Oromoo hundarra kaaye kana ta’ee osoo jiruu, haalli dhiyeenna kana Oromiyaa keessatti deemaa jiru, faallaa kanaa ta’ee mul’ata. Keessattuu, shiraa fi ololli diinaa, kan Oromiyaa dirree waraanaa taasisuu irratti xiyyeefatee, qindaayee deemaa jira. Ilmaan Oromoo jiddutti lola labsuu fi Oromiyaa dirree waraanaa taasisuun badii malee, bu’aan saba Oromootiif fidu tokkollee hin jiru. Mooyxannoon jaarraa tokkoo oliif keessa as dabrine ragaa baya. Milkii fi injifannoo tokkummaa ilmaan Oromoo irraa argamu illee, qabsoo qeerroo fi qarree Oromiyaa irraa barannee jirra. Yoo Oromoon tokko ta’e, diinni kamuu isa hin danda’u.
Raayyaan ittisa biyya Toophiyaa (RIB), seenaa jireenya isaa guutuu keessatti lubbuu ilmaan Oromoo qisaasuu malee, nagaa ummata Oromoo tiksee hin beeku. Keessattu, waggoota 28 dabran keessatti lubbuu ilmaan Oromoo qisaasuu bira dabree, Oromoota lubbuun jiran illee miliyoonaan qe’ee fi qabeenya isaanii irraa buqqisuun beekama. Hariiroo fi seenaa Raayyaan ittisa biyya Toophiyaa ummata Oromoo waliin qabu kanarraa kan ka’e, ummanni Oromoo Raayyaa ittisa biyya Toophiyaa irraa abdii fi amantii takkallee hin qabu. Dhugaa kana gadi-fageenyaan hubachuudhaan, lola maqaa ‘ol-aantummaa seeraa’ tiksuun golgamee ilmaan Oromoo jidduu fi Oromiyaa irratti labsamu hunda, ilmaan Oromoo hundi akka dura dhaabbatan, akka balaaleffatan kabajaan gaafanna. Qaamonni hawaasaa fi siyaasaa Oromoo:
- Qeerroo fi Qarreen Oromiyaa
- Abbootiin Gadaa Oromiyaa
- Hooggantootaa fi Hayyoonni Amantii Oromiyaa
- Manguddoonni Biyyaa
- Siinqeen Oromiyaa
- Hooggantoonni ABO
- Hooggantoonni ODP
- Miseensotaa fi deeggartoonni ODP
- Miseensotaa fi deeggartoonni ABO
- Hooggantoonni jaamayoota Siyaasaa Oromoo
- Miseensotaa fi deeggartoonni jaarmayoota siyaasaa Oromoo
- Hooggantoonni jaarmayoota ummataa,
- Rogeeyyii fi hayyoonni Oromoo marti; yaadaa fi adeemsa dogoggoraa, Oromiyaa dirree waraanaa taasisu irraa wal-tiksuudhaan, shiraa fi akeekaa diinaa fashalsuun injifannoo lubbuu gootota Oromootiin argame gamtaan (walii tumsuun) akka tiksan kabajaan gaafanna.
- Hoogantoonni jaarmayoota siyaasaa Oromoo hundi, jechootaa fi olola saba Oromoo naannoo jireenyaatiin (dhalootaatiin), amantiin, gosaa fi ilaalcha siyaasaatiin gargar qoode walirratti duulchisu irraa akka of-qusatan kabajaan gaafanna. Miseensotaa fi deeggartoota isaanii gorsuu fi leenjisuudhaan, safuu fi naamusa barsiisuun olola diiggaa irraa akka dhaaban kabajaan gaafanna. Keessattuu;
- Hooggatoonni mootummaa Dr. Abiyyii fi mootummaa Oromiyaa obbo Lammaa Magarsaan durfamu keessa jiran, itti-gaafatama guddaa ofirraa qabaachuu hubachuudhaan jechaa fi gocha tokkummaa ilmaan Oromoo miidhuu (diiguu) dandayu irraa akka of-qusatan kabajaa guddaan gaafanna. Lola ilmaan Oromoo jiddutti labsamu (adeemsifamu) irraa akka of-qusatan (dhaabatan), akka balaaleffatan kabajaan gaafanna. Obbolummaan waamicha goona. Waliigaltee mootummaa fi ABO jidduu jiru, karaa nagayaa fi qabatamaan akka hujiitti hiikan gaafanna.
- Gumiin marii fi fala barbaadu, qaamota hawaasaa fi siyaasaa hundarraa: Qeerroo fi qarree, Barattoota Oromoo, Abbootii Gadaa, Hayyoota Amantii, Manguddoota biyyaa, Jaarmayoota wal-gargaarsaa, Jaarmayoota mirga namoomaa fi jaarmayoota siyaasaa Oromoo hundarraa hatattamaan akka ijaaramu kabajaan gaafanna.
- Oromoonni biyya alaa jiraatan marti (the Oromo Diaspora) obbolummaan harka wal-qabatanii, sagalee ummata keenyaa ta’uudhaan, yaadaa dogoggoraa Oromiyaa dirree waraanaa taasisu hunda akka dura dhaabatan kabajaan gaafanna. Waamicha goona.
- Lammiileen Oromiyaa hundi, jechaa fi gocha tokkummaa ilmaan Oromoo miidhu (diigu) miidiiyaalee hawaasaa irratti facaasuu hatattamaan akka dhaaban kabajaa guddaan gaafanna.
Injifannoo Ummata Oromootiif!!!!
Gumii Oromiyaa Addunyaa
Muddee 21, 2018