text:
Obboo Addunyaa ‘abbaa gurraachaa’ isaa ganna 23 rakkoo 'Oromootiif falmachuuf' miilota isaa nama 5 waliin deemuu waraani dargii Suudanitti qabe, bara 1976.
Suudanii qabanii Eeritiraatitin dabranii, Itoophiyaatin deebi’an. Bara 1976 -2018 mana hidhaa hedduu irraan maranii warra mootummaan dhiyoo tana hidhaa yaasuutti jiru waliin Maaykelaawiwi bahe..
“Bara 1976 kaasee akka lakkoofsa habashaatti mana hidhaa adda addaa keessan ture.Karchallee, Alem-Beqqanyi waggaa 6 fi ji’a 2 hidhaa keessa ture. Innii marsaa lammaffaa bara 1999-2008 hidhuma keessan ture. Ammas marsaa sadaffaaf akka lakkoofsa habashaatti bara 2009 Muddee keessaa tohannoo jala oole.” Adoolessa bara 2018 hidhaa bahe.
Gaafa qabame sun dhaabilee rakkoo Oromootiif qabsaahanitti dabalmuuf isaan barbaadaa baane jedha.
“Dhaabbilee ummataa Oromoo sochii godhan yeroo san turan ABO barbaadaa turre harka diinaa buune.”
Jara waliin jiru keessaa obboo Aberraan gurbaa Bishooftuu Gabruu Gammachuu qofa beeka.Jara kaan karumatti walti duudan malee hin beekuu Oromuma lafa jidduuti.
Gabruun sunilleen bara 1991 keessa fayyaa dhabee du’e.Gaafa Suudanitti qaban Aqordaati fi Keren jidduutti ‘banker’ fulaa waraanii lafa jalatti mi’a waraanaa itti kuufatu keessatti ji’a lama caalaa hidhan.
Balee guddoo,'banker' sun keessatti nama lama lamaan hidhan.Akka obboo Addunyaan jedhutti boollitii sun ganna hedduun duratti qotani bineensatti itti gala mi’a waraanaa itti kuusan.”Wana abdii kutatanif bofaa fi hantuuta nurra yaahu womaattu hin daballu”.
Jara kan achii guuranii Asmaraa mana hidha Qaanyoo Sefer geessan. Kun ammoo mana hidhaa Xaliyaanii jaare mana hidhaa akka malee hamaati.
Obboo Addunyaa fa ji’a diqqaa achitti hidhanii mana hidhaa Eeritiraa Sembel geessan.
Sembel waraana dargii itti hidhan. "Kutaa gara 10 oltu jira.Maqwaan isaanis kaameraa 1,kaameraa 2,…kaameraa 3… jedhanii waamaman.”
Qaanyewu Shalaqaa keesatti obboo Addunyaan faatii rakkoo hamaamtuu argan; nama fannisani, mana leencaa jedhani mana hidhaa hamaa keessatti hidhan “nama ajjeechaa itti muran achitti hidhan.”
Achii ammoo hidhaa ganna 7 itti muran.Mana hidhaa Qaanyewu Shaalaqaa xaliyanaaii jare.
Achii bara 1979 mana hidhaa Finfinneetti dabarsan,Karchallee, Alem Beqqany.
Karchallee, Alem Beqqanyi keessatti ammoo nama hedduun walti dabalaman. "Namoonni yeroo san seenaadhaaf achi keessa jiraachuu isaanii hubadhe jaal Daawud Ibsaa,aaddee Tsahaay haadha mana qees Gudinnaa Tumsaa ka akka Nagaasaa Kumsaa(obboleessa Kumee Kumsaa ykn Maartaa Kumsaa) Aberraa Tolaa fa.”
Obbo Aberraan achi keessaa ammoo bara 1983 keessa bahee akka Itoophiyaatti bara 2009 qabanii Maaykelaawwiitti hidhanii walumattu bara 1976 haga bara 2018 ganna 17 hidhamee torbaan lamaan duratti bahe.
Obboo Aberraa haatii isa qofa qabdi isiilleen hin jirtuu ufillee hin warrine.Du’aa fi jidduu baatee amma maan jechu feeta jennaan
“Hidhamuun womaa miti.Hidhaan ulfaattuu kan taatu gaafa waan hidhamaniif san dagataniidha,kaayyoo san dagataniidha.Namni kaayyoo qabu lubbuu isaatuu dabarsee hin kenna.Nu ammoo hidhamnee amma gadi baanee jirra.Dhimmii guddaan maanifan hidhame jedhanii ufi gaafachuu. Ijoolleen Oromoo,ummannii Oromoo meeqattu dhiiga isaanii dhangalaasanii nu hiiksisan.”
Waan obboo Aberraan jabeessuu jechuu fedhutti jira;
“Waan ani dhaamu namoota nuu jedhanii lubbuu isaanii dabarsanii fi dhiiga isaanii dhangalaasan san yaadannee kaayoo isaan lubbuu isaanii itti dhangalaasn galmaan gahuudhaaf gaafii isaan gaafatan san deebisuudhaaf hojjachuutti nurra jira.”
Obboo Aberraan akka inni jedhutti firaa fi fiixaallee lafaa hin qabu haatilleen isa qofa dhaltee isiilleen hin jirtu.
Hin warrinellee amma nama ganna 58ti amma nama durii beeku odeeffatee Fifninneetti bira jira. Dhalootaan ammoo Shawaa Dhiyaa naannoo Galgal Kuyyuuti.


c: text/html

text:
Soomanni baatii ramadaanaa, utubaa tokko kan utubaalee islaamaa irraa taheedha, dhirqama islaamaa kan quraanaa, hadiisaa fii ijmaa'aan mirkanaayee jiru.
Qur'aana irraa jecha Rabbii oltaheeti
''isin yaa warri amantan soomanni akkuma warra isin duraa irratti barreyfametti isin irrattis barreyfamee jira akka Rabbi sodaattaniif jecha.''
Suuraa baqaraa 183
Hanga jecha Rabbii oltaheetti
baatii Ramadaanaati kan isa keessa -Qur'aanni qajeelchaa ilmaan namaa tii fii ibsaa qajeelloofii haqarraa kan tahe buufame. Namni baatii kana biyya jiru haasoomanuu, isinirraa namni dhukkubsataa yookaan karaa deemsarraa jiru (soomana haa furuu) guyyaalee biro irraa lakkaawwachuutu (qadaa kafaluutu) isarratti jira…
Albaqaraa 185
Hadiisarraayis jecha nabii keenyaati s.a.w. "islaamummaan waa shanirratti ijaaramte...jedheeti hadiisa oofee achi keessatti "soomana ramadaanaati" jedhe, (bukhaariif muslimtu odeesse). Hadiisowwan waayee kanaarratti hedduutu jira.
Muslimtoonnis soomanni Ramadaanaa dirqama tahurratti waliif galan, namni waajibummaa isaa morme kaafira tahurrattis wallif galan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bineensi kun guyyaa walakkaaf soorata malee turraan ni du’a
Tafakkur/Shrew
Bineensi hantuuta fakkaatu kun Shiriiw jedhama. Ardii Awustraaliyaa fi Antaarkitikaa malee, ardiilee hafan hunda keessatti ni argama. Bocni qaama isaa hantuutaan wal fakkaatus, garuu inni sanyii hantuutaatii miti. haala qilleensa garagaraa keessa jiraachuus ni danda’a. lafti bosonaan uwwifame, lafti margaa, Bosonni jiidhaan, naannoon badda daree fi gammoojjiin oowwaanis jireenya isaatiif mijaahaadha. Sanyiin uumama kanaa hedduutu jira. Haala qilleensa garagaraa keessa jiraachuu danda’uun isaa, lakkoofsi isaa akka hin xiqqaanne isa gargaaree jira. Yoo bosonni dhabame, gara margaa deema. Innis yoo hin jiraannee lafa gammoojjii keessa jiraachuu ni danda’a. sababa kanaaf lakkoofsi isaa heddus xiqqaachaa hin jiru.
Shiriiw hoosiftoota akkaan xixiqqoo ta’an keessaa isa tokko. Sanyii Shiriiw keessaa inni Etruscan Shrew (itraskan Shiriiw) jedhamu, hoosiftoota keessaa isa irra xiqqaadha. Dheerinni isaatis seentimeetira 3.3 hin caalu. Ulfaatinni isaatis giraama lama hin guutu. Sanyiiwwan Shiriiw kanneen biroo garuu Seentimeetira 7 hanga seentimeetira 24 dheerachuu ni danda’u. ulfaatinni isaaniitis haga giraama 100 ta’uu danda’a. sanyiin uumama kanaa gariin umrii guutuu mukumarra jiraata. Hajaa takkaafis mukarraa hin bu’u jechuudha. Gariin ammoo lafarras mukarras jiraachuu ni danda’u. Sanyiin gariin ammoo Semi Aquatic jedhamuun beekkamu. Warra bishaanii fi lafarras jiraatuu danda’an jechuudha. Warri bishaanitti dhihaatanii jiraatan kunniin, kottee isaaniirraa rifeensa bishaanirra fiiguu isaan dandeessisu qaban. Kana jechuun, osoo bishaan jala hin seenin bishaan gubbaa fiiguu danda’u jechuudha. Akkuma bineensota daggalaa hedduu gogaan isaanii rifeensaan uwwifamaadha. Rifeensi kun garuu gabaabaadha. Bifti isaa daalacha yoo ta’u, laafaa fi tuuchaadha. Wanti addaa qaama isaarratti argamu qoffee ykn afaan isaati. Akka hantuutaa qal’aa ta’us, hidhiin gubbaan jiru akkaan qal’aa fi dheeraadha.
Shiriiw soorata gosa lachuu sooratuu danda’a. Garuu hedduminaan ilbiisota soorata. Dabalataan qirxummiiwwan xixiqqoo, raachaa fi sanyiiwwan midhaanii garagaraa soorata. Shiriiw bineensota guddina qaamaatiin isa caalanis ni ajjeesa. Sanyiiwwan tuqaa fi hantuutaa tokko tokko ajjeesee soorata. Uumamni kun qotee bultootaaf faaydaa heddu qaba. Sabaa kanaaf qonnaan bultoonni heddu uumama kana ooyruu isaanii keessatti yoo argan ni gammadu. Bineensi kun ooyruu keessa deddeemee ilbiisotaa fi raammolee garagaraa sooratuudhaan ooyruu qulqulleessa. Haa ta’u malee eega sanyiin midhaanii callaayee manatti galeen booda qonnaan bulaan argaa isaa fedhu hin jiru. Uumamni kun Midhaan callaayee manatti gales argannaan hin dhiisu. Shiriiw bineensota halkaniifi guyyaas socho’an keessatti ramadama. garuu irra jireessatti yeroo halkanii sosocho’aa rizqii barbaaddata.
Sirni daakinsa soorata uumama kanaa akkaan saffisaadha. Garaachi uumama kanaa soorata saffisa ajaa’ibaatiin daaka. Sababa kanaaf soorata irraa boqonnaa fudhachuun hin jiru. Halkaniifi guyyaa, ganamaa fi galgalas ilkaan isaa wahuma alanshaa oola. Bineensi kun guyyaa walakkaaf soorata malee turraan, carraan inni qabu du’uu qofa. Wanti inni liqimse hundi daqiiqaawwan muraasa keessatti daakamee bullaaya. Kanaaf ilkaaniin ariifachuun isarratti dirqama jechuudha. Walumaa galatti bineensi kun bineensa nyaata qofaaf jiraatu jechuun ni danda’ama. Dhahannaan onnee uumama kanaatis akkaan saffisaadha. Daqiiqaa tokko keessattis yeroo 700 dhahata. Hagam akka ta’e beekuuf, dhahannaa onnee ilma namaa waliin wal bira qabnee ilaaluu dandeenya. Avreejiidhaan onneen ilma namaa daqiiqaa tokko keessatti yeroo 60 hanga 100 dhahatti. Kan Shiriiw garuu daqiiqaa tokko keessatti yeroo 700 dhahatti.
Ilkaan isaatiifi garaachi isaa dalagaa saffisaan waan dalaganiif, onneenis akkasuma saffisa ajaa’ibaatiin dhahatti jechu. Qaroon Shiriiw argaa irratti laaftuudha. Gurri isaatii fi funyaan isaa garuu haalaan jabaadha. Kanaafuu miira lamaan kanniinitti fayyadamee, waan adamsamuufi diina isa adamsu fageenyarraa adda baafatuu danda’a. soorata argatu itti deema, diina ammoo jalaa dheessa. Uumamni kun bineensota hedduun adamsama. Garuu bineensota muraasa qofatu isa soorata. Sababni isaatis, eega ajjeefameen booda garaa isaa jalaa foolii akkaan ajaawaa ta’etu baha. Sababa kanaaf uumamni hedduun eega uumama kana ajjeesee booda dheessee naannoo sanii deema. Shiriiw bineensota summii qaama keessaa qaban keessaallee isa tokko. Bineensota ajjeesuu barbaade ilkaaniin ciniinee summii hamaan idda. Summiin qaama sanyii Shiriiw, kan American short tailed Shiriiw jedhamu tokko qofa keessatti argamu, hantuuta 200 ajjeesuu ni danda’a.
Uumamni kun kopha kophaa jiraata. Kanaafuu Yeroo wal qunnamtii wal hormaataa qofa walitti dhufa jechuudha. Yeroo wal qunnamtii wal hormaataatiin alatti, daangaa walii cabsanii walitti seenuun hin jirtu. Yoo inni tokko daangaa tokkoo seene, waraana guddatu jidduu isaaniitti banama. Shiriiw dhalatee ji’a sadih guunnaan wal qunnamtii wal hormaataa raawwatuudhaaf qophii ta’a. Rimayni uumama kanaatis guyyaa 17 haga 32 qofa tura. Haala kanaan haadhoon takka waggaa keessatti, ilmoolee haga kudhanii dhaluu dandeessi. Hedduminaan uumamni kun waggaa tokko qofa jiraata. Sanyiin gariin haga wagga lamaa jiraatuu ni danda’u.
Qophii: Abuu Ibtisaam


text:
Erga Prezidaantiin Raashaa Viladimiir Puutin umna waraanaa idilee hin taanee kuma 300 akka waaman beeksisanii booda ministeeroonni dhimmaa alaa boyyootan gamtaa Awurooppaa akkaataa waraanaa Yuukreeniif gargaarsa dabalataa kennuun danada’amuu irratti marii taasisanii jiru.
Itti gaafatamaan dhimmaa imaammata alaa gamtaa Awurooppaa Joseef Booreel Roobii kaleessaa galgala bakkaa yaa’iin mootummoota gamtoomanii itti tasifamaa jiru Niwu Yoork Keessaatti oduu gabaastotaaf ibsa kennanii jiru. Joseef Booreel ibsaa isaanii kana keessatti, menisteeronni dhimmaa alaa biyoottan Awurooppaa akkaataa meeshaa waraanaatiin yuukreeniin gargaaruu danda’anuu fi qoqqobii diinagdee haaraa Raashaa irra kaa’uu danda’an irratti maryachuu isaanii ibsani jitu.
Waamichaa mootummaan Raashaa umna waraanaa idilee hin taaneef taasise akka qophii weerara haaraa Yuukreen irratti taasifamuuf ta’eetti kan fudhatan Joseef Booreel “biyyii Yuukreen akka walabummaa ishee fi birmadummaa daagaa isheetiif falmachuu dandeesuutti waan dandeenyee hundaanuu biraa dhaabachuu qabna” jechuun isaanii gabaasameeraa.
Gareen biyyootaan lixaa Rashaa dadhabsiisuudhaa fi barbadeesuudhaaf sarara hundaa darbaa akka jiran kan dubbatan Prezidaantin Raashaa Vilaadimiir Putiin, biyya isaanii fi ummata isaanii badinsa irraa baraaruudhaaf tarkaanfii barbaachisaa ta’e kamiinuu fudhachuu akka danda’n dhaadhatani jiru.


text:
Naannolee Affaariifi Amaaraa, bakka Addi Bilisummaa Uummata Tigraay yokaan TPLF bara darbe seene keessatti Namootni 2, 831 murtii malee ajjeesamaniiru jechuun Tuutni Raawwii Hojii Ministirootaa Itoophiyaa beeksise. Ajjeechaan kun garri caalu, humnoota TPLF’n geggeessamuu fi muraasni ammoo Gurmuu Riphxe loltootaa Mootummaan “Shanee” jedhee waamu, kan Waraana Bilisummaa Oromoo ofii jedhuun raawwatamuu mirkanaa'eera, jedha – ibsi Tuta Ministaroota Mootummaa kun.
Dabalataanis, “dubartootni Kuma lamaafi 200 ol humnoota TPLF'n gudeedaman” jechuun tuuti kun ibsee, sababaa nageenyaa wajjin wal qabateen, sarbama mirgoota namummaa naannoo Tigraay keessatti raawwatame qorachuu hin dandeenye, jedhe.
Waajjiraaleen Komishinii Mirgoota Namummaa Itoophiyaafi Komishinii Olaanaa Mirga Namummaa Jaarmayaa Mootummoota Gamtoomaniirraa yaada ka'een tuutni gurmaa'e kun, qabeenyarratti hubaatiin guddaa qaqqabuufi saamichillee raawwatamuu beeksiseera. Gama biraan, Aministii Intarnaashinaal Ibsa isaa baatii Gurraandhalaa baaseen, gochootni namummaa ala tahan hedduu Naannoo Amaaraa, Cigaafi Qobboo keessatti raawwatamuu ibsee turuun isaa ni yaadatama.
Haa ta'u malee, TPLF gabaasa gama lamaaniiyyuu hin fudhanne.
Gama kaaniin ammoo, gabaasa gareen ogeessotaa mirgoota namummaa Jaarmayaa Mootummoota Gamtoomanii torban kana keessa wiixata baase gara caalu akka fudhatu TPLF beeksiseera. Mootummaan Itoophiyaa garuu gabaasa kana akka hin fudhanne beeksisuun, Tuuti Raawwii Hojii Ministeerotaa Itoophiyaas, ibsa kaleessa kenneen, gabaasichi Ajandaa Siyaasaa kan of keessaa qabu jechuun beeksiseera.


text:
Abdii Boruutiin
Namni tokko diina isaa wajjin wal’aansoo yoo godhu, diina sana injifachuu kan danda’u humna diinaa caalaa cimaa kan ta’e yoo qabaate qofaa dha. Yoo kana hin qabaanne, laayyoo’umatti injifatama jechuu dha. Kun dhugaa waliigalaa ti. Qabsoon bilisummaas akkanumatti ilaalama. Karaa biraatiin yoo ilaalame ammoo, diina injifachuu dhaaf humna qofaa otuu hin taane, tooftaa fi tarsiimoo ittiin injifachuu danda’anis nama barbaachisa. Tooftaa ykn mala fi tarsiimoo gaariin qophaa’anii yoo lafa hin kaawamne, humni cimaan jiraateef qofa diina injifachuun ni danda’ama jechuun nama rakkisa. Kanaaf, waayeen kun sadeen: humna cimaa, tooftaa fi tarsiimoon kan waliin deemanii dha; kan waliin deemanis ta’uu qabu. Haa ta’u malee, yoo humni cimaa fi abdachiisaan hin jiraanne, tooftaa fi tarsiimoo qofaa dhaan galii barbaadan tokko ga’uun rakkisaa ta’a; humni cimaan dura uumamuu qaba jechuu dha. Humni cimaan kun hoo eessaa dhufa? Akkamitti uumamuu danda’a? Gabaabumatti, humni cimaan tokkummaarraa dhufa; kanaaf tokkummaan humna jedhamee bakkee hundatti dubbatama. Dubbiin kun ammoo waanuma barameef akka laayyootitti ilaalamuu hin qabu.
Humni tokkummaarraa dhufa erga jenne, tokkummaan hoo eessaa dhufa? Akkamitti ijaaramuu danda’a? Asittis gaafilee kanaaf deebii gabaabaa kennuu dhaaf, tokkummaan waliigaluurraa dhufa; yoo waliigaluun hin danda’amne, tokkoomuun ykn tokkummaa ijaaruun hin danda’amu jechuu dha. Gaafiin biraas ittuma fufa: Waliigaluun hoo akkamitti danda’ama? Asirratti xinnoo ibsa barbaachisa. Namoonni kan waliigaluu dadhaban ykn waliigaltee dhaban, yoo yaada, ilaalcha, fedhii, hawwii fi akkasumas kaayyoo adda addaa qabaatani fi kanarratti waliin mormanii dha. Haala mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti uumame yoo ilaalle fi hubanne, wanti qabsaa’ota fi jaarmayoota keenya waliigaluu isaan dhoowwe ykn dhoowwu maali? jennee gaafii kaasuun keenya hin hafu. Sababni isaas waayee asitti tarreeffaman kana keessaa isa tokko ykn lama ykn sadi yookaanis hundumaa ta’uu danda’a. Yaada, ilaalcha, fedhii ykn/fi hawwii isaanii ti moo kaayyoo isaan dhaabbataniiftu waliigaluu isaan dhoowwa??
Sababni waliigaluu isaan dhoowwu maal akka ta’e isaanumaaf dhiisuu dhaan, garuu kaayyoon isaan dhaabbataniif tokko – bilisummaa fi abbaabiyyummaa Oromoo akka ta’en yaada. Yoo kaayyoon isaan qabsaa’aniif kana hin taane, uummata Oromootiif dhaabbanna jechuunuu gaafii keessa gala jechuu dha. Yaada fi ilaalcha adda addaa qabaachuun waanuma ilmaan namootaa irraa eegamu fi argamu dha. Yoo fedhiin jiraate, yoo kaayyoo walii tokkoof dhaabbatan, garaagarummaa akkanaatiif furmaata waliin argachuun waan baay’ee rakkisaa ta’u natti hin fakkaatu. Kaayyoon dhaabbataniif, kan ganama manaa ba’aniif, kan ilmaan Oromoo kumootaan lakkaawaman wareegamaniif waa hunda dura dursa argachuu qaba; kun dirqama qabsoo bilisummaa ti. Kaayyoo kana galii hawwameen ga’uunis akkasuma dirqama hundaatuu ta’uu qaba. Warri dirqama kana hubatan ammoo, wanti waliigaluu dadhabaniif sababni hin jiru ykn jiraachuu hin qabu jedheen yaada. Kaayyoo dhaabbataniif tokkotu akka waliigalan nama godha. Yoo waliigaluun danda’ame ammoo, tokkummaan ofiif dhufuu danda’a; kanaaf, waliigaluun hundee tokkummaa ta’a jechuu dha. Waliigalan alaa galan kan jedhamus kanumaafii mitiree?
QBO keessatti tokkummaan barbaachisaa akka ta’e ykn ta’u, dhugaa har’a dhalate fi beekame miti. Tokkummaan barbaachisaa akka ta’e, erga qabsoon kun jalqabamee kaasee, yeroo adda addaa keessatti, bakkee addaa addaatitti, karaa adda addaatiin himamaa ture, ammas jira, gara fuulduraattis itti fufa. Barreessaan barruu dhaan; sirbaan weellisuu dhaan; sabboontonni Oromoo karaa danda’ame hundaan yaamicha tokkummaa godhaa turan, ammas itti jiru. Kuni ammoo tokkummaan humna; humni ammoo diina injifatee bilisummaa akka fidu waan amanamuufi. Kanaaf, uummatni Oromoo qabsaa’otaaf yaamicha tokkummaa dabarsaa turan; ammas ittuma fufaa jiru. Warra yaamicha kanaaf owwaatanii, ijaarsa tokkummaatiif tattaaffii godhaa jiraniif galanni bilisummaa haa ta’u. Bara 2010 kana keessatti, jalqaba isaarratti, oduu gaddisiisaan dhaga’amu illee, tarkaanfiilee nama jajjabeensantu godhamaa jiru. Isaan kunis: tokko, jaarmayoonni bilisa baasonni sadi walittibaqanii jaarmayaa tokko ULFO ijaaruu yoo ta’u, inni biraa ammoo waliigaltee Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) garee lamaan dhiyoo kana mallatteeffamee dha.
Gargaarsa Waaqayyo/Rabiitiin kan dabrerraa baratamee, karaa gaariitti waan deemuu jalqabne fakkaata. Jaarmayicha deebisanii tokkoomsuu dhaaf, waliigalteen SG ABO fi KY ABOtiin mallatteeffame kun baay’ee gammachiisaa dha; jalqaba gaarii dhas. Haa ta’u malee, kun gahaa miti. ABO jabaa tokko fi jaarmayaa bilisa baasaa cimaa TOKKO ijaaruu dhaaf, tokkummaan hunda hammatus itti fufuu qaba. Ani akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, dhugaa dubbachuu dhaaf, tokkummaan ABO garee sadeenuu SG ABO, QC ABO fi KY ABO hin hammatne, ABO cimaa tokko deebisee ijaaruu hin danda’u. Isaan kana sadeen keessaa inni tokko alatti hafnaan, ABOn tokko ta’e jedhanii dubbachuun waan danda’amu natti hin fakkaatu. Mooraa ABO keessatti dadhabbiin kan mul’ate fi qabsoo bilisummaa illee kan qancarse, yeroo addaanfottoqinni duraa bara 2001 dhalatee kaasee ti. Diina dhiisanii walirratti duuluun; humna, dandeettii, beekumsa fi qabeenya gara gara facaasanii wal dadhabsiisuun hojii guddaa kan ta’e; diinaaf carraa gaariin uumamee qabsoo bilisummaa akka laaffisu kan taasise; diina dhiisanii qawwee illee walitti garagalchuun kan mul’ate; walumaagalatti mooraan QBO rakkoolee gara garaatiin kan guutame yeroo sanaa kaasee ti jechuu dha.
Addaanfottoqinni sun furmaata otuu hin argatin waan tureef ykn hafeef, kan itti aanee dhufeef karaa baase. Kanaaf, ammas isa sanaaf furmaanni argamee; araarri fi nagaan bu’ee; waliigaluun danda’amee; tokkummaa ABO garee sadeeniif yoo hin hojjetamne, ABOn deebi’ee tokko ta’uu fi cimuu hin danda’u jedheen amana. Asirratti wantin hubachiisuu barbaadu, akkuman kanaan duras yeroo baay’ee irra deddeebi’ee ibsuu yaale, ani miseensa jaarmayaa siyaasaa tokkootuu waanan hin ta’iniif, tokkotti hirkadhee, tokko deeggaree kan biraa balaaleffachuufii miti; bakkee tokkoos bu’ee dubbachuufis miti. Ani walumaagalatti jaarmayaa fedhe haa ta’u, kan bilisummaa Oromootiif qabsaa’u hundaa nan deeggara. Kan bilisummaa fi abbaabiyyummaa Oromootiif qabsaa’u hunda wajjinuu hiriiree, waan narraa eegamu; waanan danda’u; karaan danda’een gahee ykn qooda koo gumaachuu dhaaf; dirqama Oromummaa ba’uu dhaaf qophii dha. Keessumaayuu tokkummaa ilmaan Oromootiif halkani fi guyyaa hojjechuun barbaada; olaantummaa Afaan Oromootiifan carraaqa.
Ergan kana jedhe booda, waayee araaraa fi tokkummaa ABOtti deebi’uu dhaaf, erga waliigalteen garee lamaanii mallatteeffame booda, VOA fi Raadiyoonii Sagalee Oromiyaa irratti gaafii fi deebii hogganoota ABO waliin godhame dhaga’een ture. VOA sagantaan Afaan Oromoo garee sadeen irraayuu bakka bu’oota haasofsiisee ture. Akkan gaafii fi deebii sanarraa hubadhetti, wanti ifa naaf hin ta’intu jira. Bakka bu’aan QC ABO Obboo Daani’eel Disaasaa akka dubbatetti, marii araaraa fi tokkummaa, kan Fulbaana 25 bara 2010 Waashingitan DCtti godhame sanatti, QC ABOn akka hin affeeramini fi akka waayee kanas quba hin qabne dha. Kuni dhugaa ta’uu isaa beekuun na rakkisu illee, yoo dhugaa ta’e garuu garee kaan affeeranii kan biraa dhiisuun sirrii natti hin fakkaatu. Kun ilaalcha dhuunfaa kiyyaa ti; QC ABOtiif dubbachuu miti. Kan biraa ammoo, kan Obboo Daani’eel dubbate, “maanguddoonni araara kana yaalaa turan fi garee lamaan (SG fi KY) waliigaltee kanaan ga’an, kan nuti filannuu miti; isaanuu tokko tokko qaama rakkoo waan ta’aniif, akka maanguddootittii dhiyaatanii jaarsummaa jiddugaleessaa ta’uu hin danda’an” jedhe. Kunis hammam dhugaa akka ta’e ani ofii kiyyaa wantin beeku hin jiru; dhugaa dha, sirrii dha ykn sirrii miti, dhara jechuus hin danda’u.
Dhugaas ta’ee dhara waayee kana warra keessa beekaniif dhiisee, garuu waayee jaarsummaa ilaalchisee waan tokko tokko jechuun barbaada. Akkuma beekamu, jaarsummaan ykn manguddummaan aadaa Oromoo keessatti bakkee guddaa qaba. Namoonni lama yoo wallolan ykn jidduu isaaniitti waldhabbiin yoo uumame, isaan kana araarsuu dhaaf, maanguddoota namoota lamaaniifuu waltajjii ta’antu gara lamaanuu filatamu. Tokko filatee, kan biraa yoo hin fudhatin ykn fudhachuu hin barbaadin; kun ykn sun naaf hin ta’u jechuun mirga hundaa ti; tokko’umti maanguddoo ofiif barbaadu filatee kan biraa otuu hin fudhatin, araarri kan yaalamu yoo ta’e, kun araara buusuu waan danda’u miti. Filannoon maanguddootaa araara irratti baay’ee murteessaa dha jechuu dha. Kanaaf, yaalii araaraa gareewwan ABO kanarrattis maanguddoonni hundaafuu waltajjii ta’an, kan garee hundaanuu filataman ta’uu qabu jedheen amana. Ammas irran deebi’a, garee tokkoof dubbachuu otuu hin taane, dhugaa dubbachuu dhaaf, QC ABOn yoo dhuguma rakkoo akkanaa kan qabu ta’e, waliigaltee amma irra ga’ame kana keessaa ammaaf yoo hafe waan nama dinqu natti hin fakkaatu.
Kan ta’es ta’ee, dhugaa fi dhara addaan baasuun nama rakkisu illee, wanti nama hin mamsiifne ykn hin shakkisiifne, yoo ABO gareen sadeenuu waliigaltee godhanii, jaarmayicha deebisanii tokko hin goonetti; gareen tokko alatti hafee; garee lamaan qofa ABO tokko deebifnee ijaarra jechuun waan milkaawu natti hin fakkaatu. Kanaafan ammas sagalee kiyya ol fuudhee waayee tokkummaa ABOtiif iyya. Kun karaa tokko yoo ta’u, akkamitti ABOn tokko ta’uu fi cimuu danda’u dha. Karaan biraa ammoo, waayee tokkummaa hunda hammatuu ti. Jecha kana ibsuu dhaaf, tokkummaa hunda hammatu kanan jedhu, tokkummaa ABO garee hundaa walitti deebisee ABO TOKKO godhu fi isa kanatti ammoo jaarmayoota bilisa baasota Oromoo ULFO dabalatu dha. Tokkummaa hunda hammatu = ABO garee hundaa + ULFO jechuu dha. Tokkummaan akkanaa ijaaramee, mooraa QBO keessatti humni cimaa fi abdachiisaan yoo uumame malee, humni bilisummaa fidu akka hin jiraanne hundaafuu ifa ta’uu qaba. Diina injifatanii, bilisummaa fi abbaabiyyummaa deebisanii argachuu dhaaf, tokkummaan akkanaa barbaachisaa fi murteessaa qofaa otuu hin taane, TOKKUMMAA DIRQAMAA ti.
Ani akkan ofii kiyyaa yaadutti, tokkummaan dirqama ta’uu erga beekne fi hubanne; erga hawwii fi yaamichi uummata Oromoos kana ta’e, hamma abalu nu yaamutti ykn nu affeerutti eeguu otuu hin taane, ofii keenyaaf wal yaamnee, waliin haasofnee, kan dabre irraa barannee, dirqama keenya beeknee, qabsoo ganama manaa baaneef waliin cimsinee, galii hawwame sanaan ga’uuf, waliigaltee uumnee, tokkummaa barbaachisaa fi murteessaa akkanaa ijaaruun dirqama ta’a jechuu dha. Uummata Oromootiif dhaabbanna kan jedhan hunduu waayee kana akka fedhii otuu hin taane, akka dirqama qabsoo bilisummaatitti ilaaluu fi fudhachuu qabu. Kanaan malee nagaa fi tasgabbiin uumamuu hin danda’u; kanaan malee qabsoon cimuu hin danda’u; qabsoon (keessumaayuu qabsoon hidhannoo) yoo cime malee, diina injifannee, bilisummaa barbaadnu argachuu hin dandeenyu. Diinnis sodaa takka malee umrii bittaa gabrummaa nurratti dheereffata jechuu dha. Kan dabre irraa barachuun amma; yeroon tokkummaa dhugaa barbaadanis amma ta’uu qaba. Kana ijaaruu dhaaf ammoo hunduu dirqama qaban hubachuu qabu. Taa’anii wal ilaaluun dabruu qaba; olola walirratti oofuunis dhaabbachuu qaba. Tokkummaan dhugaa, kan bilisa baasota Oromoo hundaa hammatu fi mooraa QBO keessatti humna abdachiisaa uumu dha. Kan Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) haaromsu fi cimsu dha.
Dhumarratti, dhaamsi ani carraa kanaan dabarsuu barbaadu, warri waliigalteerra geessanii tokkummaa ijaaruuf jalqabdan, uummata Oromootti deebiftanii abdii horuu dhaaf; akka uummatni hamilee cimaa dhaan isin duuba hiriiran godhuu dhaaf; kan dubbatame hojiirra oolchuu dhaan; jijjiirama fi bu’aan tokko akka argamu ciminaan hojjechuu qabdu. Jijjiiramni tokko yoo ifatti mul’ate ammoo, uummatni keenya akka isin wajjin hiriiran mamiin hin jiru; jijjiiramni tokko garuu mul’achuu qaba. Hojii cimaa dhaan waan tokko uummata keenyatti mul’isuu qabdu jechuu dha; yoo kuni hin argamne, garuu uummatni amantii isinirraa dhabuu danda’u; deeggarsis hir’achu danda’a. Amma hojiin keessan hundeerraa jalqabuu qaba; hundeen kun ammoo hawaasa Oromoo ti. Hogganoota jidduutti qofaa otuu hin taane, sabboontota, miseensota, deeggartoota fi hawaasa jidduutti nagaa, araarri fi waliigaluun uumamuu qaba. Warri ammaaf waliigaltee kana keessa hin jirre ammoo, dirqama tokkummaa hubattanii; yaamicha uummata keenyaatiif owwaattanii; tokkummaan hunda hammatu akka dafee ijaaramu tattaaffii akka gootan; waliin akka haasoftan; marii akka jabeessitan; isiniifis dhaamsa koo dabarsuun barbaada. Tokkummaa hunda hammatu (ABO+ULFO) qofaatu humna cimaa bilisummaa fidu uumuu danda’a.
Galatoomaa.
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Mootummaan tajaajila quunnamtii mara irratti cufuufi misooma bu’uuraa irraa kutuun, Ummata Aanaa Eebantuu beelarra buusaa jira jedhan dhalattoonni Aanichaa.
Godina Wallaggaa Bahaatti kan argamtu Aanaan Eebantuu, waggoota lamaan darbaniif rakkoo nageenyaa hammaataa keessummeessaa jiraachuu odeeffannoon jiraattota Aanichaarraa arganne nimul’isa.
Rakkoo Nageenyaa Aanichatti mudateen walqabatee hawaasni gaaga’ama hedduuf saaxilamaa tureera. Yeroo ammaammoo ulaan marti itti cufamuun, tajaajilli misoomawwan bu’uuraa marti irraa dhaabbatanii, haala hammaataa keessa bu’eera jedhu dhalattoonni Aanichaa haala hawaasni isaanii keessa jiru OMNf ibsan.
Jiraataan Aanichaa bakka tajaajilli bilbilaa jirutti bahuun haala maatiinsaa fi hawaasni Aanichaa keessa jiru OMNf ibse akka jedhutti, Uummanni Aanaa Eebantuu Tajaajilli Ibsaa, Bilbilaa fi Interneetii erga irraa citee waggaa caaleera. Daandiin tokkichi magaalaa Naqamteerraa gara Aanaa Eebantuu geessus erga cufamuu ji’oota saddeet lakkoofsiseera. Zayitaa fi Shukkaara dabalatee, meeshaaleen bu’uuraa jireenya dhala namaatiif barbaachisan gara aanaa Eebantuu akka hin seenne daangeffameera; hawaasni akka garaasaa Gabaa bahee bitachuuf daldalachuu danqameera.
Uummanni Aanaa keenyaa “Isin Shaneedha” jedhamuun waa hundi irratti cufamee rakkoo hammaataa keessa erga bu’ee, waggaa lama lakkoofsiisera jedhu dhalataan Aanichaa OMN quunnaman.
Uummanni keenya ta’e jedhee beeleffamaa jira kan jedhan maddi odeeffannoo OMN kun, qaamni Aangoorra jiru yakka namoomaa daangaa darbe hawaasa aanichaa irratti raawwataa jiraachuu ibsan. Haata’u malee marfamni uummanni kun keessa jirus ta’es, Yakki namoomaa itti fufiinsaan hawaasicha irratti raawwatamaa jiru xiyyeeffannoo hin arganne. Rakkoon kun akka furamuuf gaafachuunuu yakka ta’eera kan jedhan jiraataan aanichaa kun uummanni qe’eesaa gadi lakkisee bahuuf dirqamaa jiraachuu ibsan.
Haalli hawaasa aanichaa mudate kun egeree hawaasichaaf balaa yaaddessaadha kan jedhan jiraattonni Aanaa Eebantuu bilbilaan OMN quunnaman kunniin, yeroo ammaammoo haalli balaa hawaasa naannichaa mudate ittuu hammeessu mul’ataa jiraachuu ibsaniiru. Qaamni aangoo harkaa qabu Riphee Lolaan balleessa jechuun waraana guddaa Oromiyaa irratti labseen walqabatee, Humni waraanaa guddaan gara Aanaa Eebantuutti bobbaafamaa jira. Uummata ulaan quunnamtii marti irraa cufame kana gaaga’amni mudachuuf malu hammaataa ta’uu danda’a yaaddoo jedhu qabna jedhan. Rakkoon naannichatti itti fufiinsaan mudataa jiru xiyyeeffannoo dhabuun egeree hawaasichaa yaaddoo guddaa keessa buuseera. Gama biroon weerarri milishaa Amaaraatiin hawaasa naannichaa mudataa jiru itti fufee jiraachuun qormaata dabalataa ta’eera.
Ummanni Oromoo roorroo isa mudatu callisaan walirratti ilaaluu hin qabu jedhu dhalattonni naannoo. Rakkoo numudateef xiyyeeffannoo kennuun, Hawaasni addunyaa yakkoota waraanaa Oromiyaa keessatti raawwatamaa jiran irratti akka xiyyeeffatuuf, sagalee walii ta’uutu barbaachisaan dhaamsa isaaniiti.


text:
Kaawunsiliin bulchiinsa naannoo Sidaamaa har’a caasaa Godinaa ilaalchisee yaada dhiyaate fudhatee jira.waggaa lama dura bulchiinsa naannoobiyyatti isa 10ffaa ta’uun kan hundeeffamee Sidaamaan caasaa bulchiinsa godinaa hin qabu ture.
Heerrii bulchiinsa naannoo sidaamaa qabu yeroo barbaadamaa ta’eetti caasaa godinaalee fi aanaalee hundeessuu danda’aa jedha.
Dubbii himaan kaawunsilii Faantaayee Kabbadaa RSAf akka ibsanti, bulchiinsii naannoo sidaamaa caasaa aanaa jedhu hin qabu. Jiraattonni immo bulchiinsii godinaa hin hundeeffamiin hafuun carraa hojii dhabuu dargaggootaa uumee jira jechuun RSAf ibanii jiru.
Itiyoophiyaa keessatti namoota hedduu hojii qabsisuun kan mindeessu mootummaa ta’uun ni beekama jechuun Yonaataan Zabdiwoos Haawaasaa irraa gabaasee jira.
.


text:
Yuniverstii Mattuu keessatti humnoonni tika nagaa mooraa sana keessaa reebicha barattoota irratti raawwataniin barattoonni hangi tokko balaan madaa’uu irra ga’uu isaa kanneen miidhaan irra ga’e barattoonni yuniversitichaa ibsaniiru.
Gaaffii isaan dhiyeeffatan barattoonni universitii Jijjigaa keessaa barataa turanii gara universitii Mattuutti dabarfaman, galmeen isaanii waan hin dhufneef kun akka isaaniif ergamu gaaffii gaafachuuf hiriira nagaa baanaan haleellaan kun nu irratti raawwate jedhu. Bulchiinsa mana barnootichaa biraa deebii argannee jirra.
Kan baraattuun reebichi na irratti raawwatame jettu nuuf ibsiteen jalqabna. Tujubetu dubbise.


text:
Muddee 14 Bara 2014 paartileen Gamtaa MEDREEK Finfinnee keessatti hiriira uummataa gaggeesseen Filannoon Baatii Caamsaa dhufu Itiyoophiyaa keessatti gaggeeffamuuf jiru kan haqaa fi walaba akka ta’uuf gaafatee jira. Namoonni siyaasaa hidhaa keessa jiran kan mormituu, kan hooggana koree dhimma Islaamaa furmaata barbaaduu akkasumas Gazexxeesssonni adda addaa akka hikamaniif hiriira kana irratti gaafatamee jira.
Rakkoo jira jedhan irrattis mootummaa Itiyoophiyaa wajjiin marii gaggeessuuf kan fedhan ta’uun ibsamee jira. Rakkoo mormiitoonni jira jedhan irratti hojjachuuf qophii ta’Uu isaa kan ibse Bordiin filannoo biyooleessaa rakkoo uumame furuunis hojii keenya jedha. Mormiitoonni garuu Bordiin Filannoo walaba miti miseensoota paartii biyya bulchaa jiruun kan guutame waan ta’eef kan dubbachuu qabnu mootummaa wajjiin qofa jedhu.


text:
Gara nama miliyoona 20 dhiyaatu irratti argan kuma dhibba hedduu fixe Vaayireessiin kornaa addunyaa miila jalaa guuree eegii manatti raree ji’a shan yaayyuu caale.
Awurooppaa keessaa Spain nama kuma 300tti dhiyaatu irratti arganii kuma 30 dhiyaatu irraa galaafate.
Ispeen, Katoliinaa lafa afaan galaanaa qubattu namii bahee daawwatuu keessa oolu.Amma lafa keessaa baqatan tahuutti jirti.
Katoliinaa qara cufanii nama itti seenuu dhowwan taan ammoo cuftii taan laaluna tokko waluma jalaan banuutit jiran.Biyyiti hedduun ammoo nama Katolina Spain dhaqee gale turanii ufi laallatan malee ufiti seenuu dhowwuutti jirti.
Belgium fi Laksembooring faatillee lafa dhukkubii kun itti deebi’ee wareeruutti jirti.Teessoo mootummaa Beljiyeem, Aantiwerp keessatti koronaan humna jabeeffatee keessaa nama baasuutti jira.
Adoo Caamsaa dabre keessa mootumma an waan ogeeyyotii fayyaa jedhanii caqasee Antiwerp cufee namii akkana hin miidhamu.
Biritenitti guyyuma guyyaan nama 4,900 irratti vaayiresii kana argan. Awuroopaa haga tokko keesastti lafa akka Greece fi Xaliyaanaa faatii goomittaa qaban namii hujiiitti dadachahuutti jira.
Jermenitti ammoo COVID-19 guddoo mumullachuutti jira. Achitti ammoo nama kuma 20 tahutti qahee ooluu dadhamne gadi nu lakkisaa jedhee hiriira bahe.Taatullee mootummaatti dide.


text:
Bilbila siif bilbilamu osoo harkaan hin tuqin kaasuf
Bilbila siif bilbalamu osoo harkaan Mobaayila hin tuqin kaasuf sababootni si barbaachisan hedduun jiraachuu danda’u. Fakkeenyaf; Yeroo harki kee lameen hojii qabee jiru, Yeroo konkolaataa ykn saayikila oofaa jirtu, yeroo Tapha taphachuuf ‘Playstation Hand’ harkaan qabattee jirtu fi Kkf.. Sababa fedhe haa tahuu yeroon Ati osoo Mobaayila hin tuqin bilbila bilbilamaa jiru itti kaasuu barbaaddu jiraachuu danda’a.
Garuu, bilbila kaafame kan keessummeessuu qabu sihiidha. Kana jechuun wanti kun Maashina ofiin nama keessummeessu ‘Automatic Answer Machine’ jechuu miti. Bilbila siif bilbilamaa jiru, Ati osoo qubaan/harkaan Mobaayila hin tuqne siif kaafama. Nama bilbile sana keessummeessuun sirra jiraata jechuudha.
Malli kun Mobaayiloota hedduu irratti dabalamee waan dhufuuf ‘Setting’ keessatti argachuun ni danda’ama. Kanneen mobaayilli keessan hin qabne Aappii ‘MotoAnswer’ jedhamu buufattanii itti faayyadamuu qabdu.
- 1. Setting Mobaayilaa faayyadamuun akkamitti bilbila siif bilbilamu osoo harkaan hin tuqin kaasuu akka dandeessu. (Mala kana bilbila hunda irratti argachuun hin danda’amu. kanaafuu; dursa mala tokkoffaa kana yaaluun, yoo hin argatin mala lammaffaa gargaarami).
Setting > Apps > Tuqaa sadeen mirgarraa tuqi > Show system apps > Call Settings > Auto-Answer call kan jedhu bani. itti aansun akka bilbilli bilbilamuu eegaleen turtii sakandii meeqa booda akka ofumaaf kaafamu ni sirreeffatta. Turtii isaa sakandii 3, hanga 15 jidduu godhachuu dandeessa. bilbilli bilbilamu osoo hin turin dafee akka kaafamuuf sakandii 3 irra yoo godhatte gaarii taha.
Bilbila Android tokko tokko irratti bifa itti aanu kanaan argama. Setting > Accessibility > Interaction and dexterity > Answering and ending calls > Answer automatically kan jedhu bani. yoo turtii itti kaafamu fooyyeessuu barbaadde ‘Answer automatically’ irratti tuqii sakandii 2, 5, fi 10 keessaa filadhu. ykn ‘Customize’ kan jedhu tuqii sakandii hanga feete itti galchi. Kana booda bilbilli siif bilbilamu kamuu ofumaan kaafamaa, Ati dubbisuu qofaaf itti qophaahuu qabda.
- 2. Aappii faayyadamuun akkamitti bilbila siif bilbilamu osoo harkaan hin tuqin kaasuu akka dandeessu. karaan kun qaama sadaffaa (App) waan nu barbaachisuuf mobaayila hunda irratti bifa jedhamuun ni hojjata. Garuu guyyaan tokkotti bilbila yeroo 4 siif bilbilamu ofumaan akka kaafamu gochuu dandeessa. yeroo 4 caalaa yoo barbaadde Aappii kana kafaltiidhan ‘Upgrade” gochuun itti gargaaramuu dandeessa.
Dursa ‘MotoAnswer‘ buufadhuu bani, Mallattooo Setting tuqi
- Filannoo jalaqabaa banaa yoo goote, bilbila siif bilbilamu ofumaaf akka kaafamu eeyyamteef jechuudha.
- Filannoo lammaffaa banaa yoo goote, bilbilli akka kaafameen ofumaaf ‘Loud Speaker’ taha. Meetira muraasa mobaayila irraa fagaattee yoo jiratte, akkuma kaafameen ‘Loud’ waan tahuuf fageenya irraa nama sana dubbisuuf si gargaara.
- Filannoo sadaffaa banaa yoo goote, bilbiloota addaa maalummaan isaanii hin beekamne osoo hin kaasin hafa.
- Filannoo afraffaa banaa yoo goote, Lakkoofsa namoota barbaadde filachuun akka ofumaan hin kaafamne dhorkuu dandeessa. Lakkoofsa baay’ee itti galchuuf jidduu isaanitti mallattoo qoodduu “,” gargaaramta.
‘MotoAnswer’ hojjachuu akka eegaluuf fuula jalqabaa irratti yemmuu deebite ‘ENABLE’ kan jedhu tuquu hin dagatin.
DABALATA: faayyadamtoonni mobaayila iphone Mala kana ‘Setting’ bilbila keessanii keessatti argachuu ni dandeessu. kan gochuuf; Setting > Accessibility > Call Audio Routing > Auto-Answer Calls kan jedhu banaa tasisuun. bilbila isiniif bilbilamu kamuu ofumaan akka kaafamu gochuun ni danda’ama. Fkn; suuraa asii gadii irraa hubadhaa.
Bilbila keenya osoo namatti hin kennin dura waan beekuu qabnu https://oromiasamsung.com/bilbila-keenya-osoo-namatti-hin-kennin-dura-waan-beekuu-qabnu/


text:
Bakkeewwan seena-qabeeyyiin Oromiyaa silaa jaarmayaa Tokkummaa Mootummootaa UNESCOtti galmeeffamuuf turan hanqina qorannoo mudateen deemsi galmeessuu isaanii duubatti harkifachuu Biiroon Aadaa fi Tuurizimii Oromiyaa Sagalee Ameerikaaf ibsee jira.
Obbo Saali Maammaa, aangawi Biiroo Aadaa fi Tuurizimii yeroo ammaa bakkeewwan seena-qabeeyyiin afur ka UNESCOtti dhiyaatan yoo tahu, holqa Soof Umar dabalatee hambaaleen lama hanqina qorannoo mudateen galmeen isaanii duubatti harkifate jedhan. Xilaahun Gebre Sillaasee qorataan hambaalee abbaa taaytaa hambaalee Itiyoophiyaa kana irratti waan jedhan qaban.


text:
Please note: to return to the English version of this blog, you can click here.
Sagantaa addaa Yaabbii Ammaa jedhamu kan yaabbiwwan bilisaa ykn gatiin hir’ifame gara geejjiba hawaasatti fi bakkeewwan biroo dhiyeessu dhiyeenya kana xumuurre. Saganticchi namoota hir’ina qaamaa qaban, manguddoota, fi kunuunsitonni isaanii akka magaala Siyaatil keessa fi naannawaa imalaniif.
Saganticha irra deebine ilaallee, waan haala gaarin deemefi waan baranne qoodaa jira. Kun walqixxummaa fi qaqqabiinsa gatiin madaalawaa foyyessuuf carraaqiwwan fulduraa odeeffannoo laatuf gargaaruu danda’a. Odeeffannoo dabalataa waa’ee saganticha addaa Yaabbii Ammaa marsaaritii keenya irratti, cuunfaa gabaasa keenyaa keessatti (armaan gadii), ykn maxansa bloogii keenya duraanii Ebla kessaa keessatti argachuu ni dandeessu.
- Karoofanna hammataa irraa baruumsa Yaabbii Ammaa barame
- Barnoota Yaabbii Ammaa Ojiirra Oolchuu irraa baratame
Walqunnamtii hawaasan wajjinii tarkaanfii mara anga dhumaatti dabalatee
Karoorfachuu fi ojiirra oolchuu sagantaa addaa kanaa keessatti miseensota hawaasaa wajjin hojjanne. Miseensotni hawaasaa kunneen kan dabalatu namoota hir’ina qaamaa qaban, manggudoota, kunuunsitoota, fi tajaajila dhiyeessitoota. Namoota kanneen yeroo karooraa hammachuun sagantaa yaalii galtee isaanii malee tokko caalaa fooyya’aa ta’e uumuuf nu gargaareera.
Walqunnamtii hawaasan wajjinii akka qaama sagantichaa barbaachisaatti ilaalle, akkuma tarkaanfii xumuuruf qofaa otoo hin ta’in. Bakka bu’ootii hawaasaa koree gorsituu ta’anii naannawaa baatiiwwan 18f tajaajilanis kafalneef. Kun milkaa’ina saganticha addaa keessaa isa tokko, akkasumas akka sagantich addaa haalan deemus gargaare. Sagantaawwan walfakkaatan fuulduraa keessatti miseensota hawaasaa hirmaatan kafaluuf tilmaamaa keessa ni galchina. Saganticha roga qabsiisuu gargaaruf nama maraafuu wal’amantummaa ijaaruf, itti toluuf (mija’uf), fi miseensota hawaasa wajjin dalaguuf yeroo fudhata.
Gamaagama sagantaa addaa Yaabbii Ammaa – waan baranne
Sagantich addaa Yaabbii Ammaa sagantaa gosa kanaatif feedhii uummataatif fi ojiirra waan ooluu danda’u ta’uusaa qore. Sagantaa vaawucharii yaabbannoo gaaffii irratti hundaa’eef sagantaa jijjiiramaa, salphaatti argamuu danda’u irratti fedhiin ummataa akka jiru arganneerra. Namoota fedhii qaban dhibba muraasa irraa dhageenya jennee eegnee turre, garuu namoota gara 1,000 taʼan irraa gaaffii arganneerra.
Milkiiwwan sagantaa addaa:
- Dubdeebii hirmaatota irraa arganne irratti hundaa’un yaabbiiwwan daangaa malee bakkeewwan dhuma imaltoota irratti kennuun haalan hojjate akkasumas imala guyyaa guyyaatif caalan fayida qabeessa ture.
- Hirmaatota ulaagaa guutuu ofuma isaanitii akka addaan baasan eeyyamuun haalan hojjate. Hanna tokkollee hin arganne, hirmaattonnis mala kana akka jaalatan qoodaniiru, akka sagantaalee biroo tokko tokkootti qaama miidhamummaa isaanii mirkaneessuu osoo hin taane.
- Filannoowwan baay’ee kennuunis, dhiyeessaa yaabbii tokkoo oli fi vawucharoota waraaqaa fi elektiroonikaa wal makate dabalatee, haalan hojjate. Kun namootaf gosa yaabbii isaan barbaadan fi haala isaanii hojjatu bira qaqqabuu danda’anii filannoo dabalataa kenneef.
Sagantaawwan walfakkaatan fuulduraatif barnoota baraman.
Sagantaawwan walfakkaatan fuulduraa foyyeessuuf waantota gargaaruu danda’an baranne.
- Manguddoowanii fi namoota hir’ina qaamaa qabaniif sagantaa vawuchara yaabbii yeroo-dheeraa kennuu.
- Namoonni waan isanii barbaachisaa ta’e guutanii akka waantota fedhan irratti xiyyeefatan fayidaa ga’aa dhiyeessuu.
- Yaabbatoonni anga danda’ametti tajaajila haala jijjiiramuu danda’uu akka filatan hubachuu.
- Yaabbatoonni Uber fi Lyft tokko tokko gatii hin fayyadamne tursiifachuu danda’uu dhabuuf mufatan, fi warri biroo yaabbiiwwan gatiin $20 tti dhiyaate gatii vawucharoota isaanii anga danda’ametti olkaasuf carraaqan.
- Waa’ee sagantichaa beekkumsa dabalataa ijaaruf shufeertota wajjin walqunnamtii uumuu. Fakkeenyaf:
- Shufeertota koree gorsitoota keessa jiran dabalatee (tokkicha erga dhiyeessitoonni tajaajila addaan baafamanii).
- Garee gorsituu qobaa shufeertotaa walitti qabuu.
- Saganticha addaa beeksisuu fi gaaffiiwwan wal gaafachuuf shufeertota wajjin sagantaa ibsaa qabachuu fi waraabuu.
- Jalqabumarraa waliin haasaa waa’ee saganticha addaa caalan shufeeratti xiyyeeffate qopheessuu.
- Suutan xuumuraamuu caalan itti yaadame hordofuu:
- Shufeertota murtaa’aniin vawucharoota yaabbii yaaluu (warra danqaa hin eegamne qabuu danda’an) yeroo dheeraf otoo sagantaa addaa isa muummee jalqabuun dura.
Sanadoota saganticha cuunfan marsaaritii keenya irrattidubbisuu ni dandeessu.
Istaatistiksii safisaa sagantaa addaa Yaabbii Ammaa:
- Hirmaattota gara 1,000 ta’aniif vaawucharii 6,700 ol raabsinee jirra
- Guutudhumatti, hirmaattonni gara %58 yoo xiqaate vawuchara tokko fayyadaman.
- Yaabbatoonni imaloota 1,400 oli fudhatan (walii galatti, gara imaloota 2 tokko tokkoon)
- Imalli idilee maayilii 3 gadi, gara daqiiqaa 11 kan fudhatuu fi konkolaachiftootaaf doolaara 5 gadi kan baasu ture
- Walakkeessatti yaabbattoonni qabxii urjiiwwan 5 keessaa 4.1 kennan.
Jechoota hawaasaa
“Sagantaan kun barbaachisaa, fayida qabeessa, fi jijjiirama kan fiduu dha. Ani manguddoo waa baay’ee hin qabnee qaqqabiinsa gaarii akkanaa maddawwan gargaarsaa geejjibaa barbaachisaatti qabaachun waan haalan gaarii ture.”
“Vawucharoonni kun ru’ii kooti na baraaran! Sagantaa bilisa baasaa akkamii! Beellamoota sababa rakkinni atobisii waan tureef guutudhaan na jala darbuu danda’an qaqqabe. Jireenya koo itti gammaduu fi hiriyoota koo silaa arguu hin dandeenye arge. Yeroo lukaan deemun ykn geejjiba hawaasatiin gara suuqii meeshaa nyaataa deemun akka haalan waan uulfaatatti namatti dhaga’amutti nyaata fayyaaf garii argachuu danda’e. Akka nama hir’ina qaamaa fi dhukkubbii hamaa qabu tokkootti, gargaarsa kana qabaachuu kootif gammachuun qaba!!”
“Hiree vawucharoota Uber Yaabbii Ammaa fayyadamuu qabaachun akka ba’aa guddaa gateettiiwwan koo irraa buusuti.”
Tarkaanfiiwwan itti aanani fi galatoomaa
Sagantaa kana irraa barumsa argannetti fayyadamnee gara fuulduraatti sagantaalee walfakkaatan ilaaluu dabalatee hojii keenya itti fufee jiru beeksisuuf karoorfannee jirra. Yoo ammaaf sagantaawwan addaa karoorfaman qabaachuu baannellee, sagantaan addaa kun odeeffannoo gatii qabu fuulduraaf argachuuf ni gargaara.
Hirmaannaa bakka bu’oota hawaasaa koree gorsitoota keenya ni dinqisiifanna, akkasumas nama hirmaate fi fedhii agarsiisee mara galateeffachuu barbaadna. Nuti kan asi jirruuf isin tajaajiluu, fi yeroo keessanii gatii kennuufi. Shariika maallaqaan nu gargaaree, Transit Planninf 4 All, dhiyeessitoota tajaajila yaabbii fi shufeertota keenya, fi shariikota hawaasaa akka oduun daddabarsuun nu gargaaranis ni galatoomfanna. Galatoomaa.


text:
Ameerikaa Kaabaa
Ameerikaa Kaabaan ardii adunya kessatti Hemisphere Kaabaa fi bayyinan immo Hemisphere Dhihaati argamtu dha. Kan dangeffamte immo kaaban Garba Arkitiikiin, bahaan immo Garbi Atilaantiik kaabaan, kibba-bahan Garba Karibiyaanii, kibba fi dhihaan immo Garbi Paasifiikii kaabaan, kibba-bahaan immo Ameerikaa Kibbaa. Ameerikaa Kaabaa fi Kibbaa kutaa lafa ismasii Panaamaa (Isthmus of Panama) jedhamuun walitti qabamu. Ameerikaa Kaabaan ballina lafa hanga 24,490,000 isquweer kiilomeetira (9,450,000 isq mi) yoo qabaatu kuni immo parsentii fuula addunyaa keessaa parsentii 4.8 qabata yookan immo parsentii fuula lafaa (bishaan malee) yoo ilaalan parsentii 16.4% qabata. Akka Onkoloolessa 2006tti ilallametti bayyinni ummatta ardii kanaa tilmaaman 514,600,000 cala. Ballina lafaatin addunyaa keessaa ardii sadaffa irratti argamtu yoo taatu kunis Eshiyaa (tokkoffa) fi Afrikaa (lammaffa)tti aanteti. Bayyina ummataan immo addunyaa keessaa ardii afurrafa irratti argamtu yoo taatu kunis Eshiyaa (tokkoffa), Afrikaa (lammaffa) fi Yuurooppi (sadaffa)tt aanteti. Ameerikaa Kaabaa fi Kibbaa walumma galatti Ameerikaas jedhamani waammamu. Ameerikaan Kaabaa Yunaayitid Isteetis fi Kanaadaa of keessaa qabdi.


text:
Gurraandhala 26,2018
Godina Wallagga bahaa magaalaa Naqamtee keessatti mootummaan Abbaa irree wayyaanee yakka diinummaa uummata oromoo irratti raawwatu torbanoota kana keessa daran hammeessee jira.Mootummaan sirna cunqursaa abbaa irree wayyaanee kufaatiin isaa haalaan jala ga,uusaa erga guutummaatti mirkaneeffateen booda yakka duguuggaa sanyummaa isaa dhumaa uummata oromoorratti erga labsee bubbulee jira.Haaluma kanaanis mootummaan sirna nama nyaattuu wayyaanee sodaa fi rifaatuu jabaa keessa seenuudhaan waan qabee gad lakkisus erga wallaalees bubbulee jira.torban kana keessas sanbata duraa irraa kaasee uummata Nagaan hidhamtoota siyyaasaa gara magaalaa Naqamtee dhufaa jiran kanneen akka Dr Maraaraa guddinaa ,Obbo Baqqalaa Garbaafaa simachuuf uummata bahe irratti reebichaaf hidhaa akkasumas dhukaasa jumlaan raawwachuudhaan gaaffii uummatichaa gara loliisaa fi gooliitti ofiima isaatii jijjiiree jira.Addattimmoo sirni Abbaa irree wayyaanee uummata oromoo karaa nagaatiin sagalee isaa dhageessifachuuf akkasumas uummata oromoo magaalaa Naqamtee keessaa simannaa karaa nagaatiin hidhamtoota gara magaalattiitti seenaniif gochaa jirurratti doorsisaa fi reebicha caalmaattimmoo akeekkachiisa garaa garaatiin uummata magaalichaa fi qeerroo doorsisaa akka tureetu himame. gootowwan qeerroon bilisummaa oromoo magaalaa Naqamtee keessa jiranis barruulee waamichaa uummataaf taasisuudhaan akka uummanni bahee simatuuf karaa saaqanii jiru.
waraanni weerartuu wayyaanees gaaffii uummataa tutuquu fi ofumasaatiif goolii uummata nagaa irratti raawwachuudhaan akka uummanni tarkaanffii addaa fudhatuuf dirqamsiisaa akka turelle guutummaan guutuutti mirkaaneeffamee jira. Caalmaattis aarii fi muffii uummata magaalaa Naqamteetti kan naqe hidhamtoota siyyaasaa imala isaanii gara magaalaa Naqamteetti taasisaa turan irratti mootummaan wayyaanee waraana isaa jumlaan bobbaasuudhan akka magaala Naqamtee hin seenneef bakka addaa siree fi Naqamtee jedhamu gidduutti ugguruudhaan hidhamtoonni kunneen akka imala isaaanii dhaabaniif guutummaattis akka uugguraman taasifamee jira.
Kanumaan wal qabatees waraanni wayyaanee rifaatuu hamaa keessa seenuudhaan qeerroo fi qarreen akka dhaadannoo fi sirba hin dhageessisneef ugguramanii akka trantuu gabaafame.Qaamni dhaadannoo fi wallee warraaksaa dhageessises akka hidhamuu fi tarkaanffiin irratti duubdeebii hin qabne akka irratti fudhatamuu doorsisnii fi akeekkachiisni garaa garaa karaa waraana wayyaaneetiin sagalee guddistuudhaan akka kennamaa turetu himame.
Kun kanumaan osoo jiruus Uummanni magaalaa Naqamtees gocha diinummaa mootummaan Wayyaanee raawwate isaan waan aarseef simannaa karaa nagaan gochuuf bahan aarii keessa seenuudhaan hidhamtootatti deemuuf murteeffatan. sodaa tokko malees simannaa hidhamtoota siyyaasaaf gochuuf bahan itti mudduudhaan imalasaanii itti fufanii marfata tokkoffaa kan magaalaa Naqamtee keessa jirurraa ka’uun gara hidhamtootaatti deemuu eegalan.
Imalasaaniis erga eegalaniin booda naannoo hora hadiyyaa jedhamu yeroo gahanitti waraanni Wayyaanee sodaa hamtuu keessa seenuudhaan uummata nagaa irratti dhukaasaa fi aara ija imimmaannesu gad lakkisuudhaan nagaa uummataa akka booressetu himame.
Uummanni magaalaa naqamttees tarkaanffiin waraanni mootummaa wayyaanee fudhate waan isaan gaddisiiseef aarii keessa seenuudhaan ol deebihanaii tarkaanffii daanddii cufuu akka fudhatantu addeeffame.
Hanga ammaattis guutummaan magaalaa Naqamtee waraana sirna wayyaaneen kan dhuunffatamtee jirti.Daandiileen gara finffinnee geessan hundis guyyaa sanbata duraa sa,a 2;00 irraa hanga sanbata duraa sa;a 8;00 tti cufamuudhaan gootowwan qeerroon bilisummaa oromoo magaalaa Naqamtee keessa jiran wal,aansoo jabaa waraana agaazii wajjin akka wal qabaa turantu addeeffame.
Bifuma wal fakkaatuun Godina Wallagga lixaa magaalota kanneen akka Najjoo,mandii fi Qilxu kaarraa jedhaman keessatti uummanni aanaa kanneen keessa jiran labsii mootummaan wayyaanee labse guutummaatti akka balaaleffatan.
Yeroo mootummaan sirna wayyaanee uummata oromoo ajjeesaa ,hidhaa fi kaan jumlaan qe’ee fi qabeenyaa isaa irraa samuudhaan lafa abbaa isaarraa godaansisaa jiru kanatti labsii yeroo muddamaa mootummaan Abbaa irree wayyaanee humnaan uummata oromoo irratti labsuun kan nu gaddisiisee fi haalaan ni balaaleffachuu isaanii uummanni Aanaa kanneen keessa jiran tokkummaadhaan waraaana sirna wayyaaneeofirraa dhorkaa jiran.
Kun kanumaan osoo jiruus humna waraana weerartuu wayyaanee kan maqaa labsii yeroo muddamaa daa’effachuun uummata aanaa kanneenii doorsisuuf dhufes akka ofirraa ari’anii fi bakka qubsumaas hin laannu jechuun uummanni aanichaaa fi naannoo isaa jala jiraatan cufni akka gochicha balaaleffatanis maddi oduu qeerroo godina kanneenii gabaasanii jiru.
Bifuma wal fakkaatuunis warraaksi biyyoolessaa kan fxg godina qellem wallaggaa aanota kanneen akka Danbidoolloo ,Qaaqee,magaala Canqaa fi Muggii keessatti daran jabaachuudhaan sirna wayyaanee taa,uuf ka,uu dhorkaa jiraachuunis himame.Godina kana keessattis mootummaan wayyaanee warraaksi biyyaalessaa daran jabaachuun kufaattii sirna wayyaanee daran waan saffisiisaa jiru waan mirkaneeffateef uummata nagaa godinicha cufa jala jiran irratti dhukaasa banuudhaan lubbuu ilmaan oromoo heedduu irbaata rasaasaa taasisaa akka jirus addeeffamee jira.
Akka maddi oduu qeerroo godinaalee oromiyaa cufarraa dhufaa jiru ibsuttis waraanni sirna nama nyaataa wayyaanee guutummaa godinaalee oromiyaa keessatti maqaa labsii yeroo muddamaa jedhu daa,effachuun yakka diinummaa garaa garaa uummata oromoorratti raawwachaa akka jirus qeerroon saaxilee jiran.


text:
Jawaar Mohamed
Kabajamtoota Ilmaan Oromoo,
Hunda dura, lammiilee keenya kan bilisummaa Oromoofi Oromiyaatiif falmachuudhaaf murteessanii hiriira guyyaa har’aa kanarratti hirmaachuun lubbuu isaanii lamuu hin deebine aarsaa godhanii jannata hawwaa, seenaan saba kanaa barabaraan isaan haa yaadatun jenna. Firaafi maatii isaaniitifis jajjabina haa laatu jenna. Itti aansuun ilmaan Oromoo miliyoonotaaan golee Oromiyaa hundarraa magaalota 200 ol keessatti murannoofi tokkummaan baatanii diina bargaanfachiiftanii saba keenyatti kabajaa hortaniif galanni keessan bilisummaa Oromiyaa haa ta’u jenna. Qindeessitoonni keenya kan guyyoota shan qofa keessatti hiriira guddinaafi gurmaa’ina kana fakkaatu argamsiisuu dandeessan, sabni isiniin boonee jira; kana daran hojjachuu akka dandeessanis shakkii tokko malee mirkaneessitanii jirtan. Isin waliin qabsaa’uun ulfina.
Hiriira kanarraa injifannoo gurguddaatu argame. Ummanni keenya doorsisa Wayyaanefi ergamtoonni isaanii irratti godhaa turan irra aanudhaan sodaa tokko malee bifa qindaayeen mirga isaatiif falmachuuf bahuun injifaannoo isa tokko. Ummanni keenya rakkoo biyya sanii karaa nagayaatiin furuuf hiree dhumaa ifaan ifatti kennuun boru balaan fedhe yoo bu’e komii kamiiyyuu afaan keessa akka qabsiifnu hiree nuuf kenne. Ummanni Oromoo guutuu Oromiyaa keessatti waamicha yeroo gabaabaatiin bifa qindaawaafi tokkummaa qabuun socho’uu akka danda’u mirkaneessuun akeeka hiriira kanaa keessaa isa tokko. Kun dhibbaan dhibbatti galma gahee jira. Tarkaanfilee itti aansinee fudhachuu qabnuufis humna qabnu madaallee ofitti amanamummaa akka horannuuf faaydaa guddaa qaba.
Gaafin garaa nama hundaa keessa yeroo ammaa jiru kanaan booda ‘maaltu itti aana’ kan jedhu akka ta’e shakkin hin jiru. Yaadni amma booda qabsoon nagayaa hin deemsisuu gara hidhannootti dabruu qabna jedhu jabaatee dhufaa jira. Kun yaada sirriiti. Garuu ummata hanqina hidhannoo qabu, kan tarsiimoofi caasaa waraanaatin hin ijaaraminiin al tokkoon ol ka’aatii mootummaadhaan walwaraanaa jechuun gaaga’ama bu’aa hin qabneef saba saaxiluu ta’a. Kanaafu cehuumsa tarsiimoo hanga ammaa irraa gara kan biraatti godhamuuf akka ka’uumsaatti yaadota armaan gadii kana dhiheessina;
1) Mormiin diddaa baatii saglan dabreef godhaa turre bifa daran qindaawaa ta’eefi tooftaalee haaraya dabalateen itti fufuu qaba;
2) Qabsoon nagayaa ( civil disobedience) hanga ammaa godhame tarkaanfilee diina ofirraa ittisu ( self defense action) dabalataa dhufuu qaba. Ammarraa duuti balbala Oromoo qofa osoo hin taane kan diinatis dhadhawuu eegaluu qabdi. Tarkaanfiin ittisaa kanneen armaan gadii kana dabalata;
a) Qondaalota siyaasaafi waraanaa Wayyaanee ol’aanoo ummanni keenya akka ajjeefamuuf ajaja dabarsan irratti tarkaanfiin ni fudhatama.
b) Milishaafi poolisii ummata ajjeesu kamiyyuu irratti adabbiin walmadaalaan ni fudhatama.
c) Loltoota Agaazii ummata shoorarkeessan tooftaalee dahanaa kanneen wareegama gama keenyaa xiqqeessanin nagaya dhoorguu barbaachisa. Bakka isaan kopha kophaa ykn namoota muraasaan socho’anii nyaatan, taphatan,bulaniifi oolanitti haleeluun jiilchuu barbaachisa.
3) Tarkaanfilee ofirraa ittisuu armaan olitti tarreeffaman kana hojitti hiikudhaaf hidhannoof rasaasni ummata keenyaaf saffisaan dhaqqabuu qaba. Kana milkeessuuf loltoonni ummanni keenya karaa danda’e hundaan ( fkn milishaa irraa hiikkachuun, bitachuun) hidhannoo harkatti galfachuu qaba. Dureeyyin biyya keessaafi ummanni biyya alaa leeccaloo gumaachudhaan ummata hidhachiisuu qabu. Akkasumas poolisoonnif qondaalonni siyaasaa sirnicha tajaajilaa jiran kan ummata isaanitiif aantummaan itti dhagahamu haalota meeshaaleen waraana dhunfannaa mootummaa jala jiran harka qabsaa’ota Oromoo itti galan mijeessuu danda’u. Kunis kan too’annaa isaanii jala jiru dabarsanii kennuun dabalatee bakkoota kuusaa meeshaa waraanaa akeekudhaan ta’uu danda’a. Walumaagalatti garuma danda’ame maraan, biyya keessaayis ta’ee biyyoota alaa irraa meeshaan waraanaa saffisaan harka Oromoo galuu qaba. Kana milkeessuun fuulleffannaa guddaa ( top priority) ta’uu qaba;
4) Caasaanfi waajjiraaleen bulchiinsaa Oromiyaa keessa jiran tajaajila ummataa kennuu dhiisanii meeshaa ukkaamsaaf cunqursaa ta’uun tajaajilaa jiru. Caasaaleefi waajjiraalee kana hiree argame hundaan barbadeessudhaan humna sirnichi qabu laamsheessuuf hedduu barbaachisaadha. Kanaafuu tarkaanfiin waajjiraalee bulchiinsaa irratti godinoota garii keessatti eegalame bal’inaan itti fufuu qaba;
5) Adaduma tarkaanfiin Oromoon fudhatu cimaa deemuun humni waraanaafi bulchiinsa sirnichaa laaffataafi diigamaa deema. Baniinsi ( security and administrative vacuum) uumamu kun rakkoo akka hin uumneef caasaan bakka bu’u ijaaramaa deemuu qaba. Bakka caasaan bulchiinsaa guututti diigametti, caasaan ummataa haaraan cinaatti ( parallel structure) ijaaramuu qaba. Akkasumas kufaatii diinaa saffisiisuufi nagayaa fi tasgabbii ummataa eegsisuuf humni waraanaa biyyooleessaa bifa gurmaa’eefi tarsiimoo qoratamaan masakamu ijaaramuu qaba. Waranni kun loltoota bilisummaa Oromoo bifa garagaatiin gurmaa’anii jiran, dargaggoota diinarraa qawwee hiikachuun iddoo garagaraatti gurmaa’anii socho’an akkasumas ilmaan Oromoo mooraa diinaa keessa sabatti dacha’niin ijaarama;
6) Hojiilee armaan olitti kaafne kana qindeessanii galmaan gahuuf hawaasni siyaasaa ( political community) Oromoo mataa walitti qabachuu qaba. Kana galmaan ga’uuf ji’a Fulbaanaa as deemu kana Waltajii Hoggantoota Oromoo Waliigalaa ( All Inclusive Oromo Leadership Summit) kan geggeessitoonni jaarmayaalee siyaasaa, hawaasaafi amantii akkasumas hayyoonni, abbootiin qabeenyaafi aartistootni irratti hirmaatan ni taa’ama. Waltajjiin kun akeeka lama qabaata. Kan duraa Wixinee Oromoofi Oromiyaan garafuulduraa ittiin bulan ( Oromian National Charter) kan marii hirmaattotaatin bilchaatee raggaasifme qopheessa. Kan lammataa dhaabbilee qabsoo kana xumuruufi bulchiinsa Oromiyaa bilisoomteetif bu’ura ta’uu danda’an ijaara. Fakkeenyaaf garee diiploomaasii keenyaa bifa waaltayeen geggeessu, kan gargaarsa ummata miidhamee ( humanitarian aid) bifa waaltayeen qindeessu fa’a ofiif akka dhaabbatuuf haala mijeessa. Koreen waltajjii kana qopheessu yeroo gabaa keessatti dhaabbachuun hojii isaa saffisaan akka geggeessu taasifama;
Tarkaanfilee armaan olitti tarreessine kana murannoo, jabinaafi saffisa waggoota muraasa dabran ittiin sochoo’aa turreen daran hojjachuudhaan gara hojiitti hiikuu barbaachisa. Hundi Keenyaa gahee keenya gahuumsaan haa baanu!
Dhugaa Qabna


text:
Guyyaa Hardhaa Baratootni Yuniversiitii Bulee Horaa Humnaa polisii feederaalaa kan mooraa keessaati baratoota waajiin qubatee Miidhaafi rebichaa cimaa irrati dhaqqabsuut jiru kaana mormuuf jecha laaqanaa yeroo lagatan polisiin feederaalaa kuun boombii arraa doormii baratoota dhiiraatif kan dubartoota keesa seenaa itti dhukaasaan. baratooti baqachuuf jechaa gamoo 3ffaa irraa utaalanii milla isaani irraattii midhaan cimaan dhaqqabees nijiruu (irraa caalaan baratoota dubaraa irrati). Humnii Agaazi Kaampi isaani mooraa yuniversiitii irraa tilmaamani meetiraa 100 irraati kan qubate jiruu yeroo barattoonni yuniversiitii keesa Kara alaatti gad baqatan baratoota ukkamsanii Konkolaataan gara kaampi isaanitt galchan.
akkaasumas baratootni mana baruumsaa sadarkaa 2ffa Bulee Horaa (High School) Baratooti yuniversiitii Humnaa waraanaa kan isaan reebut jiruu baqachuuf jecha mana barumsaa sadaarkaa 2faa kan fageenyi isaa yuniversiitii irra metiraa 50 ta’ee faffaca’anii yeroo seenanu baratoota mana barumsaa kaana wajjiin ta’uudhaan mormi armaan gadii kana dhageessisanii jiruu
1. Reebichaaf midhaan baratoota yuniversiitii irrati tolfama jiruu hadhaabatu
2.Bakkaa Ummaanni oromoo 693,000 Buqqifamee mirgii issaa sarbameeti mootuumaan Naannoo Oromiyaa Ayyaanaa Sabaaf sablammi kabajuuf Afaar, Seemera Deemuu hinqaban
3.woreerraf ajjechaan sababa daangaattin Uummata keenya irrati rawwatamaa jiruu hadhaabatu kaan jedhuu turee
Yuunivarsitichi yeroo ammaa kaana Kessaan Polisii feederaalatin Alaan immo Agaazin Marfamee jiraa. baratootni Cuti gara magaalatti dheetaani jiran ”


text:
Mana mare bakka bu’oota uummataatiin shororkeessaatti kan ramadame gareen hidhataa Shanee naannoo Affaar magaalaa Burqaatti duula qaaxxee haaraa jalqabuu isaa fi namoonni nagaan ajjeefamaa jiraachuu jiraattonni naannichaa Addis Maaledaatti ibsaniiru.
Madden Addis Maaledaa akka ibsanitti; Shaneen hubaaticha kan bane Hagayya 18 bara 2014tti jedhameera. Baay’inni isaanii sirriitti kan hinbeekamin jiraattonni magaalaa Burqaa baay’een ajjeefamaa jiru kan jedhan madden kun; “duraanis TPLF wajjin walitti hidhamiinsa cimaa qaba; ammas qaaxxicha yeroo walfakkaatutti bananiiru” jechuun dinqamaniiru.
Garichi ka’umsa isaa naannoo Baatii irraa akka taasifate eerameera. Hanga ammaatti jiraattota naannoo Oromiyaa irratti miidhaa qaqqabsiisaa turuu isaa kan yaadatan jiraattonni; jiraattota naannoo Oromiyaa fixee gara naannoo Affaaritti waan naanna’eef mootummaanis tarkaanfii barbaachisu jalqabuu qaba jedhaniiru.
Gareen hidhataa kun kanaan dura magaalaa Burqaatti qaaxxee raawwatee namoota nagaa miidhee akka ture kan yaadatan madden odeeffannoo; amma kan qaaxxee bane qopha’aa turuudhaan utuu hinta’in akka hinhafne ibsaniiru.
Hanga ammaatti baay’inni namoota ajjeefamanii sirriitti hinbeekamu kan jedhame yoo ta’u; gareen hidhate kun hanga gabaasni kun qindaa’etti hubaatii bal’aa qaqqabsiisaa akka jiru beekuun danda’ameera.
Gama biraatiin; gareen hidhate kun godina Wallaggaa lixaa aanaa Daarimuu seenuudhaan kallattii afuriin hubaatii banuuf yaalee turuun isaa kan eerame yoo ta’u; wayita sanatti poolisiin federaalaa ittisa taasiseen gara Dambi Doollootti yoo baqates irra-deebi’ee seenuuf qarqara qabatee eegaa jiraachuu isaa dubbataniiru.
Qaaxxee Shaneedhaan banameera jedhame ilaalchisuun odeeffannoo dabalataa akka kennanuuf gara hoogganaa biiroo koomunikeeshiinii naannoo Affaar Ahimad Kaalooyitaatti yaaliin taasifame bilbila kaasuu diduu isaaniitiin hinmilkoofne.
Gama biraatiin; shororkeessaa dha kan jedhame garee TPLF waraana marsaa sadaffaadhaaf baneen; naannolee Affaarii fi Amaaraatti namoota nagaa irraan miidhaa geessisuu isaa jiraattonni naannolee kanaa Addis Maaledaatti ibsaniiru.
Hagayya 18 bara 2014 barii gara sa’atii 11tti bakkeewwan naannoo Tigiraay keessa darbuun bakkawwan Takulashii fi Zoobil jedhamanutti waraana banuun isaa kan himameef gareen kun; qaaxxee yeroo gabaabaaf tureen namoota nagaa baay’inni isaanii hinbeekamin ajjeesuu isaa namoonni ijaan argan ibsaniiru.
Nageenya isaaniitiif jecha maqaan keenya hinibsamin kan jedhan jiraattonni Raayyaa-Allaamaaxaa; gareen hidhataa kun namoota dhukaasuu hinbeekne dirqisiisuun gara waraanaatti akka galan ajaja dabarsuu isaa fi; ajajicha hinfudhannu jechuun namoota nagaa falman irratti hubaatii ajjeechaa akka irratti raawwate eeraniiru.
Magaalaan Allaamaaxaa naannoo daangaa Tigiraayii fi Amaaraatti waan argamuuf; dhalattoonni Amaaraa fi Tigiraay waliin kan keessa jiraatan ta’uun ni beekama. Gareen hidhate kun kan miidhaa qaqqabsiise dhalattoonni Amaaraa achitti argaman tokko tokko isa cina ta’uun akka dhukaasan wayita dirqisiisu “lammii keenya hinwaraannu” jedhanii waan itti falmaniif jedhameera.
Raayyaan ittisaa Itoophiyaa dhukaasa deebiiif irratti baneen naannolee Takulashii fi Zoobil; akkasumas naannoo Waag gadhiisee gara duubaatti deebi’eera jedhan.
TPLF naannoo Amaaraa qofa osoo hintaane; naannoo Affaarittis bakka godina afur jedhamuun beekamutti qaaxxee qaqqabsiisee akka ture madden Addis Maaledaa utuu hinibsin bira hindabarre.
አዲስ ማለዳ Hagayya 21 2014 No 63


text:
Mootummaan cufaa oole jechuun hojjattoota mootummaa federaalaa kuma kunrya hedduutti hujii irraa oolaa ykn saati diqqoo hojjatanii galan.
Bulchoota mootummaatti bajetii mootummaan hujiin hojjatu irratti wal dhabee haga sun fala argattutti biiroleen cufaa oolte.
Ganna kana qofa akka kanaan mootummaan tana waliin marroo sadii akkana mootummaan cufame.Pirezidaantii Amerikaatii fi paartii Demokriaaitti bajata irratti wal dhabe.
Pirezidaantiin Amerikaa ummata daarii Mekiskootiin seera malee Amerikaatti baqtu dallaa sibiilaa km 3,000 taha jedhan jaaree ufi irraa dhowwuu fedhaa gaafa duula filannoollee tanma jedhe.Tana tolchuuf ammoo doolara biliyoona 5 mootummaa gaafate.
Paartiin Demokiraati ammoo doolara biliyoona 1 fi miliyona 300 hujii tanaa eeyyamte.Nama lubbuu baqatu dallaa itti jaaruun seera Ameriakatuu keessa hin jiruu jedhanii didan bulchootii Demokiraati.
“Gaafa mootummaan banamu hin beeku haga horii dallaa kanaan jaarru argannutti biiroleen mootummaa hin banaman jedhe,” pirezidaanti Tiraampi.
“Pirezidaantiin Amerikaa biirolee mootummaa cufuu fedhaa taatullee karaa rakkoo tana keessaa ufi baasuun hin beeku,” jedhaa itti gaafatamaan paartii Demokiraati Chuck Shumer fi itti gaafatamuun mana marii marii Amerikaa paartii Demokiraati Nancy Peloosii.


text:
Finfinnee, Fulbaana 30/2022 - Qorannoo Dhaabbanni Idil-Addunyaa Godaansaa (DIG) taasiseen waa'ee baqannaa ilaalchisee hawaasa bal'aaf hubannoo laachuun baqannaa seera-qabeessaaf faayidaa
Suuraan bakka humnootni nageenyaa naannoo Gambellaa nama nagaa irratti ajjeechaa raawwatan keessaa tokko irraa kan fudhatame Naatinaa’eel Fiixeetiin @NatieFit Finfinnee, Fulbaana 29/2022
Yuunivarsiitiin Jimmaa Naatinaa’eel Fiixeetiin @NatieFit Finfinnee, Fulbaana 23/2022 - Yuunivarsiitiin Jimmaa, Yuunivarsiitichaatti sagantaa barnoota fagoo Muummee Sooshiyoolojiitiin kennamuun moojula gosa
Geetaahun Laggasaatiin Finfinnee, Fulbaana 24/2022 - Humnootni nageenyaa hayyuu Oromoo beekamaa Gammachuu Magarsaa (PhD) guyyaa kaleessaa erga to’atee booda gadi lakkisuu,
Finfinnee, Fulbaana 20/2022 - Komishiniin Ogeessota Mirgoota Namoomaa Idil addunyaa Itoophiyaa irratti xiyyeeffatu (ICHREE) gabaasa argannoowwan jalqabaa isaa Mana Maree
Komaandar Waagaaw Taarraqany, Itti gaafatamaan Kutaa Poolisii Hawaasaa Finfinnee, Fulbaana 22/2022 - Komishiniin Poolisii Naannoo Amaaraa poolisii
Guyyaa Saboota, Sablammootaa fi Ummatoota Itoophiyaa 13ffaa Muddee 08 bara 2018 Finfinneetti gaggeeffame. Suuraa: Anadolu Agency/Viidiyoo irraa fudhatame Milkeessaa Miidhagaatiin @milkessam Ibsa
Finfinnee, Fulbaana 20/2022 - Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Qindeessaa Dhimmoota Namoomaa (UNOCHA) gabaasa haaraa Fulbaana 19, 2022 baaseen rakkoon namtolchee fi
Finfinnee, Fulbaana 15/2022 - Waajjira Godaansa Zaambiyaa godaantoota al idilee 44 gara Itoophiyaatti ari’uu isaa dubbi himaan waajjirichaa miidiyaa Zaambiyaatti
Finfinnee, Fulbaana 9/2022- Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa “ibsa Komishiniin Ogeessota Mirga Namoomaa Idil-addunyaa Itoophiyaarratti kenne nu mufachiise” jechuun “Itoophiyaa irratti
Finfinnee, Fulbaana 22/2022 - Dhaabbanni qorannoo fi misooma albuudaa Itoophiyaa fi Sa’uudii Arabiyaa keessatti pirojektoota qabu, Tulluu Kaappii, bakka bu’oota
Finfinnee, Fulbaana 19/2022- Haalli mirga namoomaa buqqaatota naannoo Tigraay fi naannoo Amaaraa Tigraay daangessan irraa buqqa’anii buufata buqqaatotaa Jaarree Walloo
Ayyalaa Galaan (PhD) @AyeleGelan Safaricom Finfinnee gahee osoo hin turin mormiin isa mudate. Hoggantoonni Safaricom garaagarummaa daldalaa Itoophiyaa fi Keeniyaa
Zammana Kaasee Finfinnee, Fulbaana 21/2022 - Poolisiin Naannoo Amaaraa gaggeessaa beekamaa hidhattoota Faannoo, Zammana Kaasee, yookiin "qabsaa'aa Zammana" jedhamuun beekamu to'annoo
Finfinnee, Fulbaana 15/2022 - Gamtaan Awurooppaa (EU) ibsa kaleessa galgala baaseen, “haleellaan qilleensaa diroonii lamaan Fulbaana 14 magaalaa guddoo naannoo
Finfinnee,Hagayya 30,2022- Adoolessa darbe Boordiin Filannoo Biyyaaleessaa irraa waraqaa ragaa galmeessa yeroo kan argate Paartiin Federaalawaa Sidaamaa kora walii galaa
Sorry, the comment form is closed at this time.


text:
Mootummaan Masrii gamtaa Afriikaas ta’e lammiiwwan Afriikaaf kabajaas ta’e amantaa akka irraa hin qabaanne ministriin dhimma alaa fi ambaasaadderoota Afriikaaf beeksisuun isaa ibsamee jira. Dhimma laga Afriikaa dhimma Arabaa gochuun illee waan hin taanee dha jechuu dhaan dubbi himaan ministrichaa beeksisanii jiran.
Hidha laga Abbayyaa ilaalchisee ripaablikii dimoktaatawaa koongoo keessatti kan geggeessame mariin biyyoota sadanii bu’aa utuu hin argamsiisiin xumuramuuf sababaan, biyyoota gara gadii lafa lagi sun itti yaa’u irra jiran ta’uu, ministeroonni dhimma alaa kan humna ibsaa fi bishaanii Itiyoopiyaa Finfinneetti kan argaman ambaasaadderoota biyyootii Afriikaaf ibsuu isaanii dubbi himaan ministrii dhimma alaa ambaasaadder Diinaa Muftii dubbatanii jiran.
Dubbi himaan kun akka jedhanitti Itiyoopiyaan gara Kinshaasaatti kan imalteef hidha laga Abbayyaa ilaalchisee marii biyyoonni sadan geggeessan tokkummaa hafruura Afriikaan rakkoo Afriikaa Afriikaa dhumaan hiikuun ni danda’ama abdii jedhuun ture.
Haa ta’u malee qaama ka biroo dhaan dhimma Afriikaa kana Afriikaa keessaa baasuuf, jiddu seeninsi Afriikaas akka hin milkoofne dhiibbaa kan godhe ture jechuun ambaasaadder Diinaan hubachiisaniiru. Ambaasaadderichi kallattii dhaan maqaa dha’uu baatanis, ibsa kennanii irraa kanaaf adda durummaan kan itti gaafatamu mootummaa Masrii ta’uu tilmaamuun ni danda’ama.


text:
Eboolaan maali? Eessaarra dhufe? Akkamitti dhufe? Akkamtti nama qaba? Akkamitti firaa eegan? Guuttuu waayee kanaa baruuf gaafiif deebisaa RHO Dr. Abdulsamed Mohammed Yuusuf waliin taasiseRead More »
E B O L A
Dhukkuba hamaa nurraa qabi “Ebola” Addunyaan dadhabdee sihi abbaan falaa Dallansuma teetii dhibdee mitii balaa Irraa nu baraarii nu baasi mee jalaa! Gurra namuu gahee …Read More »
What is EBOLA?
There is currently an Ebola outbreak putting all of us at risk. Pls help educate all around u by sending this msg to all your …Read More »


text:
Tokkummaa Mootummootaatti, Waajjirri Qindeessaa Gargaarsa Namummaa kan Itoophiyaa, torban darbe keessa “namootni kuma 37 ol Naannoo Benishaangul Gumuz keessaa irra deebiin buqqa’an gargaarsa hatattamaa barbaadu,” jechuun ibsa baase.
Koomishiniin Hooggansa Sodaa Balaa Naannoo Benishaangul Gumuz garuu “namni yeroo lammaffaaf buqqa’e hin jiru” jedhe. Waajjirri hooggansa Sodaa Balaa Godinaa Wallagga Lixaas, “Namni Benishaangul Gumuz irraa buqqa’ee buufata buqqaatotaa keessa jiru hin jiru” jedhee jira.
Gama kaaniin, namootni wanna jireenyaaf tahu haa hafuutii nageenya keenyaafillee wabii dhabnee ammas deebinee buqqaane jedhan. Gargaarsi hatattamaa akka isaan barbaachisu himatu.


text:
Jilli mootummaa Eertiraa har'a Finfinnee gala
Jilli mootummaa Eertiraa aanga'oota olaanoo biyyattii of keessaa qabu har'a Finfinnee gala jedhamee eegama jira.
Pireezidantiin Eertiraa Isaayyaas Afawarqii torbee darbee guyyaa wareegamtootaa ilaalchisuun TV biyyattii irratti ergaa dabarsaniin egeree biyyoota lamaanii irratti mootummaa Itoophiyaa waliin kan mari'atu jila Finfinneetti erguuf akka jedhan himanii turan.
Jilli ministira haaja alaa Eertiraa Obbo Osmaan Saaleefi gorsaa pireezidantii biyyattii Yemanee Gebre'aabiin hogganamu gara Finfinneetti qajeeluu TV'n biyyattii gabaasee jira.
Jilli aanga'oota olaanoo mootummaa Eertiraa kun Finfinnee buufata xayyaaraa idil-addunyaa Booleetti simatama.
Nagaan Itoophiyaafi Eertiraa gidduutti uumamuun biyyoota lamaan qofa osoo hin taane nagaafi tasgabbii gaanfa Afriikaaf barbaachisaa ta'uu dubbi himaan Ministira Haaja Alaa Itoophiyaa Obbo Mallas Alam BBC'tti himaniiru.
"Faayidaan isaa gaanfa Afriikaa irra kan darbudha," jedhu.
Gama Mootummaa Itoophiyaan jila Eertiraa simachuuf qophiin qophaa'u jiraachuus himaniiru.
Mariin miilanaa nagaa biyyoota lamaan gidduutti buusuun haala danda'amurratti kallattii bu'uura kaa'uufi jedhamee eegama.


text:
Sababa adda citiinsa sararaatiin Google yeroodhaaf tajaajilasa adda kute
Sararri elektiriikii cituusaatiin tajaajjilli interneetii biyyoota baha Awurroppaa, Iraaniifi Tarkii keessatti gaafa Kamisaa jeeqamee ture.
Taaten kunis sa'aatii lamaaf kan ture yoo ta'u al-tokkotti cituu sararoota elektiriikiitiin kan uumameedha. Kunis waan baay'ee baratame miti.
Google akka jedhetti tajaajjilli kun biyyoota san keessatti daqiiqaa 30'f adda citee ture.
Dhaabbatichi qaamota tajaajila kennaniif dhaabbata biroorraa tajaajila intarneetii argachuu akka qaban himeera.
BBC Monitoring tajaajjilli interneetii Bulgaariyaa, Iraaniifi Tarkii keessatti Kamisa ganama sa'aatii lamaaf adda citee akka ture mirkaneesseera.
Daayirektarri Kominikeeshinii Tajaajila Hawaasummaa Iraan Sadjaad Boonabii akka jedhanitti yeroo tokkotti adda citiinsi interneetii al-lama mudachuu himaniiru- tokko jidduu Iraaniifi Buchaarestiifi kan biraa immoo sarara Muunik irratti.
Kunis sarara interneetii naannichaasa guddaa jeeqeera. Ta'us garuu obbo Boonabii akka jedhanitti lixaafi kibba Iraan irratti tajaajjilli "fayya qabeessi" akka jiru ibsaniiru.
Hamma ammatti sababnii adda citiinsaa hin himamne.
Google torbee dhufu keessa waan mudate hunda ifa gochuuf ibsa akka baasu BBC'tti himeera.
Sararoonni interneetii idil addunyaa asiin dura osoo hin beekami kutameeniiru.
Bara 2017 jaartiin ganna 74 osoo koopparii barbaadaa jirtu sararoota interneetii balleessuushee amantee jirti.
Akkasumas bara 2018 tis yeroo ijaarsa hospitaalaarratti tasa kutameera.


text:
Tamanna isumaqarpoq utoqqaat angerlarsimaffiinut susassaqannitsut isissanngitsut, pulaartoqassanngilaq, utoqqaallu anissanngitsut. Utoqqaat utoqqaat angerlarsimaffiata silataani aneersinnaapput sulisumik ilagisaqarlutik.
Matusinissamik aalajangernermut peqqutaavoq utoqqaat nappaassuarmut coronavirusimut tunillatsinnginnissaat illersorneqarniarmat.
Utoqqaat aamma bussinut ilaallutik ingerlaarujoortarnerat unissasoq kaammattuutigaarput, ilaqutaasullu kaammattorusuppagut utoqqartatik kaammattussagaat busseqattaaqqunagit, pisariaqavissutigullu taamaallaat bussit atortaqqullugit. Utoqqaat illersorneqarnissaat paarilluarneqarnissaallu tassani anguniarneqarmat.
Nappaassuaq coronavirusi mianernarunnaarpat aatsaat utoqqaat illui ammaqqinneqassapput.


text:
Waraanni Naannoo Amaaraa kallattii Bureetiin Lixaa Oromiyaatti, kallattii Sandaafaan giddugala Oromiyaatti bobbaafamaa jiraachuun dhagahame.
Mootummaan Biltsiginnaa Yaa’ii torban darbe keessa taa’een, “Waraana Bilisimmaa Oromoo waliin mari’achuu osoo hin taane, balleessuu qofatu fala ta’a” murtoo jedhurra gahuu beeksiseera.
Murtoo kana hordofee Waraana Oromiyaa irratti labsame irratti hirmaachuuf humni waraana naannolee fi kan federaalaa kallattii garaagaraan gara Oromiyaatti bobbaafamaa jiru.
Waraanni Naannoo Amaaraa kallattii Bureetiin gara Lixaatti, kallattii Sandaafaan ammoo gara Salaaleetti bobbaafamaa jiraachuu, odeeffannoon maddeen garaagaraa irraa arganne nimul’isa.
Koreen Giddugaleessaa fi Koreen Hoji raawwachiiftuu Biltsiginnaa yaa’ii torban darbe keessa taa’aniin rakkoon Tigraay mariin akka furamu, lolli Oromiyaa ammoo akka itti fufu murteeffatanii ba’an.
Rakkoolee waraanni qaqqabsiisu hir’isuuf, Humna guutuun gara misoomaatti fuulleffachuu, Haalota siyaasaa fooyyessuufi marii biyyoolleessaaf haala mijeessuuf rakkoo TPLF waliin jiru mariin furachuutu fala ta’a kan jedhe Biltsiginnaan Waraana Bilisummaa Oromoo waliin garuu tasumaa mariin akka hin barbaachifne, Humna kana waliin taa’anii mari’achuu osoo hin taane balleessuu qofti fala akka ta’u murteeffatee bahuu ibseera.
Murtoo kanaaf haleellaan Wallagga Lixaa, Aanaa Gimbii, Ganda Toleetti dhalattoota Amaaraa irratti raawwatame jedhame akka sababaatti dhiyaateera.
Murtoo kana bu’uura godhachuun Qaamni Oromiyaan bulcha jedhu Biltsiginnaan Oromiyaa, Biltsiginnaa Amaaraa waliin “diina waloo balleessina” maqaa jedhuun, Oromiyaa irratti bifa haaraan waraana labsaniiru.
Waraana labsame kana irratti hirmaachuuf ammoo, humni waraana naannolees gara Oromiyaatti kan bobbaafamu ta’uun ibsamee ture.
Bu’uuruma kanaan yeroo ammaa waraanni naannoo Amaaraatii gara Oromiyaatti bobbaafamaa jiraachuun dhagahameera.
Waraanni lakkoofsaan guddaan, yeroo ammaa kallattii lamaan naannoo Amaaraatii gara Oromiyaatti bobbaafamaa jira jedhu maddeen odeeffannoo OMN.
Kallattii Bureen gara Lixa Oromiyaatti, kallattii Sandaafaan ammoo gara Salaaleetti bobbaafamaa jiraachuu odeeffannoon OMN qaqqabe nimul’isa.
Waraanni Karoora Abiy Ahimadii fi Qondaalota waraanaa isaatiin, akkasumas Afeerraa Shimallis Abdiisaa fi Biltsiginnaa Oromiyaatiin, Naannoo Amaaraa irraa gara Oromiyaatti bobbaafamaa jiru kun lakkoofsaan guddaa ta’uu fi kokolaattota dhibbootaan lakkaa’amaniin kan fe’aman ta’uu himu namoonni argine jedhan.
Waraanni mootummaa federaalaa Affaarii fi iddoowwan biroo keessa buufatee tures bakka turee buqqa’ee gara Oromiyaatti bobbaafamaa jiraachuutu himama.
Bobbiin isaanii gara lixaa fi giddugala Oromiyaatti ta’uus himu.
Humni Waraanaa bifa haaraan gara Oromiyaatti bobbaafamaa jiru kun dararaa ummata irratti raawwatamu hammeessuu irraan kan hafe bu’aan argamsiisu hin jiraatuun yaada qaamoleen garaagaraa akka yaaddootti kaasaa jiranidha.
Kunis gama tokkoon Oppereeshiniiwwan kanaan dura labsaman ummata nagaa irratti kan fuulleffatan ta’uun, gama biraan ammoo humni naannoo Amaaraatii gara Oromiyaatti bobbaafamu, Waraana Bilisummaa Oromoo qofa osoo hin taane ummatichumayyuu ija diinummaan kan ilaalu ta’uun walqabateeti jedhu.
Humni naannoo Amaaraatii bobbaafamu Godinaalee Wallagga Bahaa, Horro Guduruu Wallaggaa, Shawaa Bahaa fi iddoowwan birootti kanaan dura badiisa hamaa, ilaalcha diinummaa bu’uura godhate ummata irratti raawwataa turuun waan yaadatamudha.
Naannooleen afeerraa biltsiginnaa Oromiyaatiin waraana isaanii gara Oromiyaatti akka bobbaasan taasifamuun, rakkoo duraan ture kana hammeessuurra darbee, gara walitti bu’iinsa ummataa qabsiisuuttiyyuu cehuu malaan dhimma akka yaaddootti ka’u isa kan biraati.
Haata’u malee walitti bu’iinsi ummataas ta’e dhumaatiin lammiilee nagaa mootummaa biltsiginnaa waan yaachisu hin fakkaatu.
Taateewwan gama kanaan irra deddeebiin mudatan keessattis qooda adda durammaa kan qabu mootummaa fi qaamolee mootummaan bobbaasu ta’uun waan ifa jiru.
Biltsiginnaan TPLF waliin mari’atee, rakkoo Tigiraayiin mariin furachuuf murtoorra gahuu beeksise kun, Waraana Bilisummaa Oromoo waliin mari’atee, Rakkoo Oromiyaatti xumura gochuuf fuul-duraafis karoora kan hin qabne ta’uu ibsaa jira.
Ministir Di’eetaan Dhimmoota Kominikeeshinii Mootummaa Kabbadaa Deessisaa tibbana wayita ejjennoo mootummaa isaanii VOA irratti ibsanis kanuma mirkaneessan.
Waraanni Bilisummaa Oromoo gama isaatiin nuti mariitti karra cufannee hin beeknu jechuu irratti argama.
Garuu ammoo humna bobba’u kamuu qolachuuf gahumsa qabna kan jedhe WBOn, kana immoo mootummaan duula opireeshinii farra riphee lolaa jedhe irrattiyyuu argee jiraa jedhe.
Adeemsi mootummaan rakkoo Tigraayiin mariin furachuuf murteessaa, Oromiyaa dirree lolaa godhee itti fufuuf deemu kun, rakkoo walxaxaa biyyattiin keessa jirtuuf furmaanni argamsiisu akka hin jirre, Jaarmiyaaleen Siyaasaa Oromoo fi Hayyoonni sabichaa irra deddeebiin hubachiisaa jiru.


text:
Daangaa H Qanani – Shillimii (Sirba Aadaa Arsii)
Traditional Oromo Arsi wedding song.
Artist: Daangaa H Qananii
Music Title: ‘’Shillimii’’
Meldoy folk and Jirenya Shiferaw
Lyrics people folk
Director: Lencho Fikru
Edited by Abdisa Turi (Ashalamo) After the song is released. Oromo Author.
Sirbi kun Bayi Bayeen eegalee Tartaariin xumurama. booyicha durbaa jechuuniin dandeenya. Booyichi durbaa/Tartaariin kun ammoo seera fuudhaa-heerumaat Arsi’ii keessatti. Guyyaa sirnya cidhaa ammoo haalan beekkama. Intalli heerumsiisanii fi hiriyyeen isii booyichuma sirrii booyanii mararoo agarsiisu. Tartaariin kun ammoo booyicha lafichoo caala. Intalli heerumsiisan tun bobaa abbaafi haadhaa jalaa baatee qe’ee nyaaphaa dhaqaa waan jirtuuf nibootti. Gosaafi hamoommonnis ‘’maal jettee bootte?’’ jedhanii gaafatan.
Sagalee isii ol kaastee akka gurra nama qirqirfachiisutti bootti. Yoo kana worra isi’ii faarsiti, geegawo’oo kadhatti, worra’a jirutti nagaa dhaamatti.
Garuu worra’a fudhatu ammoo ni qeeqxi sun aadama. Heerumuun nyaapha dhaquun uumaa akka ta’e hiree intalaa ta’uu hirqiffattee bootti. Keessaayyuu yoo abbaafi haadha keessaa tokko du’ee jiraate uummata garaa balleessitee bootti. Niyaadachiifti. Booyichiifi gara nyaattoon kun wonti barbaachiseef qe’ee ofii dhiistee deemaa waan jirtuufi.
‘INTALLI FUULA WORRA DHALATTEEF, GARAA WORRA FUUDHE FAKKAATTI,’’ Mammaaksa Oromoo Arsiiti.
Sagaleedhaan akka armaan gadiitti bootti, booyichi isii wolaloofi yeedaloo qaba. Fakkeenna armaan gaditti haa ilaalluu.
Hirishaa harki hallee,
Tajaalalaa darabo’o addaan gallee;
Baale dhaqaa, geegawo’oo atta godhaa?
Geegessituu garaa aayyii
Harma hodhaa harma kee nan guusisin!
Gargargallee gindoo hodhee
Gingilchaa natuun geeffatinii
Abbaa kiyya Hajjiyyoo bira’ayyuu
Natti muree anatuun beekkatinii
Beekkadhee beekkadhuu ka maal tawu
Dhiisullee jalaan bayuu;
Farad adii ati badii
Situu karaa kana baasee
Hiree durbaa ati badii
Situ biyyaa ana baasee.
Biyyaa bayuun laga shanii
Biyyaa bayee tiyya oduun haga sanii…………..” fi mararoo hedduu kaastee gara nyaattoo isii ibsatti.
Sirbi amma Daangaa H. Qananii hojjate qaama sirba kanaati. Sirbi kun woraabbii isaa irraa kaasee haalli ittiin qindaaye gaariidha. Aadaa ganamaa sana agarsiisuu yaalanii jiru. Wolaloo sirbichaa asiin gaditti haa dubbisnuu
Shillimii bareeda durbaa iyyee Xurumbaan;
Goshoo goodayyaan filinii bassii dhayadhuu;
Nyaapha dhaqanii hin galanii garaa hidhadhuu;
(Goodayyaan akka itti rifeensa dhayataniidha, akki durbi asirra jirtu tun itti dhayatte Arsii biratti Goodayyaa jedhama. Gidduun bassaa qaba) nyaapha jechuun amba yookaan qama hin beekne ka bira dhaqaa jirtu jechuudha.
Mana kee guddaa kabanii;
Ol goree manaa si dhabee ana haa dhabanii;
Silaa wolumaan shir goonaa;
Lixxee maal goonaa;
(kun kophatti hafuu, akka deebi’anii wojjiin tapachuu hin dandeenye mukaayuu agarsiisa)
Gosa kee maqaan daraarii maqaan daraarii
Dubbataa jidduu lamaanii aboo kasaarii
Silaa wolumaan shir goonaa lixxee maal goona (Dubbataan jidduu lamaanii kun Keetticha jedhamees beekkama. Kan jidduu deemee dubbii fixu. Isa ammoo intalli heerumtu ni abaarti)
Sa’a kee maqaan Nageellee maqaan Nageellee;
Kennanii duruu dhageennee garaa nun geennee;
Silaa wolumaan shir goonaa,
lixxee maal goonaa;
(Akka abbaan kenne dhagayanii jiru, akka mufii qaban; garaa geetteen jirtu jechuudha)
Shillimii bareeda durbaa iyyee xurumbaan
Goshoo goodayyaan filinii bassii dhayadhuu
Nyaapha dhaqanii hin galanii garaa hidhadhuu
Iyyaree iyyaree
Iyyuu tiyyaa
xiyyaara yaabbadhee
deemuu kiyyaa
Iyyaree ayyaree
Iyyuu tiyya
Makiinaa yaabbadhee
Deemuu kiyyaa
Iyyuu tiyyaa (miila fageeffachuu agarsiisuu, deemuu isii garaa murannaan himaarti)
Hiriyyee nagaatti hoo
Hiriyyee nagayaatti hoo
Hiriyyee nagaatti naa eebbisaa hoo
(nagaa dhaamachuu, nagaatti jettee boottee nagaa dhaamachuudha)
Jomoree hidhata mormaa
Goshiyyoo silaa sii mormaa
Anuu waan ormaa
Silaa wolumaan shir goonaa lixxee maal goonaa (Goshoon isiis akka heeruma hin oolle himti asitti, silaa sii dhaabadhee heeruma si oolchaa anas naan ooltu waan ta’eef obsee si geegessa jechuudha.)
Anumaa asiin ol deemuu na dhoofte gufuun
Mana goshiyyoon hin jirre anuun dhufuu
Eennu na jalaa dubbataa mannuu na nyaataa
Manni goshiyyoon hin jirre silaa hin jabaataa
Silaa wolumaan shir goonaa lixxee maal goona
Shillimii bareeda durbaa iyyee xurumbaan
Goshoo goodayyaan filinii bassii dhayadhuu
Nyaapha dhaqanii hin galanii garaa hidhadhuu
Hiriyyee nagaatti hoo
Hiriyyee nagayaatti hoo
Hiriyyee nagaatti naa eebbisaa hoo
Loqoda waaltinnaa fi Oromoo Arsiin barreeffame.
Waan dubbistanii galatoomaa.


text: Muddee 8/2015 Godina Lixa Shaggar Aanaa GIINCII fi Olaankomiitti Uummatni fi Barattootni Manneen Barnootaa Sadarkaa 1ffaa,2ffaa fi Qophaina Walitti Dhufuun Warraaqsaa FDG jabeessuun finiinsan . Gaaffiin mirga abbaa Biyyummaa, Kabajamuu Mirga Namummaa fi Mirga Dimookiraasii Gadi jabeessuun Gaafatan, Karoorri Master Pilaanii Finfinnee fi Labsiin Magaalota Oromiyaa haqamuu Qaba jechuun Mormiin uummataa haalan jabaatee itti fufee Olee!! Daandiin konkolaataa Magaalaa giincii fi Olaankomii keessatti uummataa fi Qeerroo dargaggoota Oromoon cufame. Dhaadannoowwaan arman gadii dhageesisuun Warraaqsii haalan jabaate. -Ajjeechaan barattoota keenya fi uummata keenya irraa haa dhaabatu!! -Angawootni wayyaanee qajeelfama dabarsuun barattoota Oromoo ajjeesisaa jiranii fi warrii ajaja wayyaanee fudhatee barattoota Oromoo ajjeesse seeratti dhihaachuu itti gaafatamuu qabu!! -Master Pilaaniin Finfinnee fi labsiin Magaalota oromiyaa Haqamuu qaba!! – Gaaffiin keenya kan bilisummaa, kan abbaa biyyummaati -Mirgii Namummaa kabajamuu qaba!! -Mirgi dimookiraasii , sirni gadaa keenyi nuuf haa kabajamu!! -Nuti Oromoon mootummaa hin qabnu, kanaaf rasaasan reebamna. -hidhamtootni siyaasaa Oromoo fi Oromummaan yakkamani hidhaman hatattaman hiikamuu qabu! – Mootummaa mataa keenyaa hunddeeffanna malee sirna kaabinee fi kaadiree waraanaan hin bullu! – Mootummaan Ajjeesaan nu hin bulchu, -Abdii fi Gaachanni keenya ABO nu haa bulchu, -ABO lafa fi biyya Oromiyaa hin gurguru, -ABO dimookiraatawaadha, mootummaan wayyaanee shoroorkeessadha. -Lafti keenya lafee keenya waan taeef takkuu tokko illee dabarsinee hin kenninu! -Maqaa Investimentii fi Liiziin uummata qeeerra buqqisuun qeee dhabdee gochuun haa dhaabbatu, -Mana jireenyaa uummataa irratti diiguun haa dhaabbatu!! Jechuun diddaa jabeessanii jiraachuu Qeerroon gabaasa.


text:
Mudde 31,2015,Godinoota Wallaggaa Bahaa, Dhihaafi Horro Guduruu keessatti fincilli FXG itti fufeera Aanaa Gimbii magaalaa Gambeellaa jedhamtu keessatti FXG akka itti fufu kan taasisaa jiru barsiisota sababaa jedhuun ka’ee mootummaan abbaa irree Wayyaanee barsiisaan Waggaarii jedhamu achi buuteen isaa kan dhabamee yeroo ta’u, FXG kana irratti Gammachiis Asafaa Guutamaa akka garmalee humna waraanaan miidhames beekameera
Godina Wallaggaa Bahaa Aanaa Guutoo Giddaa Magaalaa Naqamtee keessattis barattoota Qophaa’inaa Naqamteetiin FXGn guyyaa kaleessaa marsaa sadaffaa jalqaban har’as akka itti fufetti jira
Barattooti Qophaa’inaa Naqamtee barattooti isaan keessaa ukkaamfaman,Oromooti mana hidhaa jiran hanga lakkisamanitti,gaaffiin abbabiyyummaa keenya hanga deebi argatutti gaaffiin keenya itti fufa jedhaniiti
Godina Horro Guduruu Wallaggaa aanaa Jimmaa Raaree mana barumsaa Babal’aa sadarkaa duraa fi lammaffaa keessattis FXGn itti fufee akka jiru beekameera.


text:
– Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu –
Berhanu Hundee
Kutaa Kudha-afraffaa
Dhimma har’a yaada koo irratti barreessuu fedhu keessa osoo hin seenin dura, waayee MIDROC laalchisee waa jechuun barbaada. Dhimmi Laga Dambii dhimma Maastar Plaanii Finfinneerraa adda hin ta’u yoo jedhame dhara waan ta’u natti hin fakkaatu. Karoorri lamaaniituu Oromoorratti duula labsanii, karaalee adda addaatiin sanyii isaa dhabamsiisuu dha. Karaa injifannootiinis yoo fudhatame, uummatni keenya diina harka micciiree lamaanuu dhaabsisuu danda’ee jira. Kana hundaafuu galanni uummata keenyaaf keessumaayuu warra dhimma kanaaf jedhanii wareegama ulfaataa kaffalaniif haa ta’u. Asirraa wanti hubatamuu danda’u immoo Oromoon waan barbaadu argachuuf humnas, dandeettiis, beekumsas, qabeenya fi tokkummaas akka qabuu dha.
Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) hanga Abbaabiyyummaan Oromoo mirkanaa’utti cimee ittifufuu qaba
Haasa’a ykn makmaaksa Oromoo keessatti waan jedhamu tokkotu jira. Innis “Lafti bari’uuf yoo jettu dukkanni ni hammaata” jedhama. QBOnis isa kana wajjin walfakkaata. Akkamitti yoo jedhame, qabsoon kun bifuma kamiinuu haa ta’u injifannoodhaan xumuramuuf galii isaatittii dhiyaatee jira. Haa ta’u malee, akkuma makmaaksi jedhu, qabsoon kunis hanguma galiitti dhihaachaa deemutti, wareegamni kaffalamus kan dur caalaa hammaachaa deema jechuu dha. Kanaaf, diinnis nutti cimee, Oromiyaa guutuu keessatti karaalee adda addaatiin uummata keenya miidhaa jira. Injifannoon xumuraa garuu kan qabsoo haqaa waan ta’eef, QBOn diina injifatee, gabrummaa xumuree galii hawwamu akka gahu shakkiin tokko hin jiru.
Abbaabiyyummaa Oromoo mirkaneessuu jechuun maal jechuu dha?
Yeroo baay’ee waayeen kun yoo dubbatamu akka waan Oromoon biyya isaa kana fottoqsee deemuutitti laalama ykn hubatama. Kuni garuu dogonggora. Oromoon bakka irraa fottoqus ta’ee irraa deemu hin jiru. Duris achuma lafa isaarra ture, ammas borus achuma jiraata. Haa ta’u malee, diinni ittidhufee bilisummaa uummatni Oromoo qabaachaa ture fi biyya isaa irraa fudhatee; abbaa biyyaa fi abbaa qabeenyaa irratti ta’ee; gama tokkoon qabeenya Oromoo saamaa gama biraatiin immoo biyyaa fi lafa Oromoorratti Oromoo hidhaa, dararaa, ajjeesaa; sabni Oromoo dhukkubaaf, beelaa fi gadadoodhaaf akka saaxilamu godhee; jireenya namaa agdii akka jiraatu taasisee waan as gaheef, diina kana ofirraa kaasee, hundeedhaan buqqisee, hiree ofii akka murteeffatu godhuu dha.
Gaafa diina isaa ofirraa buqqisee, bilisummaa isaa argate immoo, waa dhabee sana hundaa deebisee waan argatuuf, abbaa biyyaa fi abbaa qabeenya isaa ta’ee, abbaabiyyummaan Oromoos mirkanaa’e jechuu dha. Haala kana keessatti garuu akkamitti fi eenyu wajjin jiraachuu akka barbaadu; biyya akkamii ijaarrachuus akka fedhu kan murteeffatu uummatuma Oromoo ti. Biyya Itoophiyaa jedhamtu tana keessatti walfaanummaadhaan akka Federeeshiniitti jiraachuu yookaanis immoo mootummaa birmadummaa isaa dhaabbatee biyya walaba taate ijaarrachuuf murtii booddee kan qabaatu uummatuma Oromoo ti. Murtiin kun bakkee hin beekamnetti dursanii akka fottoquutitti hubachuun ykn hiika kana kennuun sirrii miti.
Abbaabiyyummaan Oromoo jijjiirama DhDUO/AWDUI keessatti godhamuun argamuu ni danda’aa?
Gaafii kanaaf deebii kennuuf qorannoos ta’ee xiinxala gadifagaate godhuun barbaachisaa natti hin fakkaatu. Haaluma deemaa jiru fi seenaa jaarmayoota kanaa yoo laalle, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, deebii gabaabaan gaafii kanaa “hin danda’amu” kan jedhu ta’a. Asirratti, gaafiin “Maaliif hin danda’amne?” jedhu ka’uu mala. Sababa kanaa gaggabaabsee ibsuun yaala.
- ADWUIn walumaagalatti diina malee fira Oromoo tii miti. Mootummoota Habashootaa dhufaa dabran hundaa caalaa uummata Oromoorra miidhaan kan gahe mootummaa AWDUI jalatti waan ta’eef, diinarraa wanti eegamu hin jiru
- DhDUOn kan har’a motora jijjiiramaa of fakkeessu kun hirribarraayuu kan dammaqe sochii uummata Oromootiini. Haa ta’u malee, uummata Oromoo galateeffachuu dhiisanii, har’allee sobuu fi uummata gowwoomsuu yaalan. Yoo uummatni callisee yeroo kenneef, akka waan uummatni tasgabbaayeetti laalanii amala isaanii kan dur sana agarsiisuu barbaadu. Yeroo kana immoo warra isaan ijaare sana tajaajiluu fedhu. Yoo uummatni itti ka’e, watwaatuu calqabu. Ammallee ofdanda’anii miila lmaan hin dhaabbanne.
- Waan uummata Oromootiif dhaabbatan fakkaatanii garuu uummata kana diinaaf saaxilaa jiru. Kanaafuu, jijjiirama fidanii gaafii Oromoo deebisuun hafee, nagaa uummatichaatuu eegsisuu hin dandeenye, hin danda’anis. Sabboontotni quuqama uummata kanaa qaban as bahaa jiraatanillee, DhDUOn akka jaarmayaatti ammallee kaayyoodhuma ijaarameef sanaaf hojjechaa jira.
- Maqaa jijjiiramaa fi maqaa Araat Kiiloo galuutiin daldalaa, garuu al-kallattiidhaan diina (Wayyaanee) isaan duuba riphee callisee daba hojjechaa jiru kanatti lubbuu horaa jiru; akka diinni afuura galafatu godhaa jiru malee jijjiirama barbaadamu fiduuf fedhiis ta’ee humna hin qaban. Namootni fedhii dhuunfaatiif jedhanii diina wajjin hojjechaa jiranis jaarmayaa kana keessa baay’eetu jiru.
- Jijjiiramallee fiduuf kan tattaafatan yoo ta’an, jijjiiramni isaan fiduu malan sirna tortoree baduuf deemu kana suphanii, lubbuu itti deebisanii uummatrra tursiisuuf yoo ta’e malee, abbaabiyyummaan Oromoo jaarmayoota kana jalatti gonkumaa mirkanaa’uu hin danda’u. Akkuma kanaan dura irra deddeebi’ee barreessaa ture, DhDUOn QBO gargaaruu caalaa gufuu ittita’uuf akka jiru dhugaan kun hubatamuu qaba.
Egaa, abbaabiyyummaa Oromoo mirkaneessuun hafee, jaarmayoota kana keessatti, sirna kana suphuudhaan jijjiiramni xixiqqoon hawwamullee argamuu akka hin dandeenye fakkeenyota tokko tokko kaasuu yaalee jira. Kanaafuu, gabrummaa xumuree, abbaabiyyummaa Oromoo mirkaneessuu kan danda’u qabsoo cimsanii ittifufuudhaan Oromoon hiree isaa ofiif/ofiin mirkaneeffachuu akka danda’u taasisuu qofaa dha. Karaan, malas ta’ee falli biraa hin jiru. Jaarmayaa ofiifuu bilsa ta’ee hojjechuu hin dandeenye fi humnas hin qabnerraa waa eeguu dhiisanii qabsoo cimsanii hanga galii booddeetitti ittifufuu dha malee filannoon biraa hin jiru.
Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaan turaa!
Ulfaadhaa!
Qabsoon Bilisummaa Oromoo eessaa ka’ee garamitti deemaa jira?
– Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu –
Berhanu Hundee
Kutaa Kudhashanaffaa
Oduu fi odeeffannoo adda addaarraa akka hubatamutti, Addi Diimookraatawa Oromoo (ADOn) jila hoggantoota isaa gara Finfinneetti erguuf qophiirra akka jiru dha. Jaarmayaan kun biyyatti galee hojechuu akka barbaadu durumaa kaasee ibsaa waan tureef, galuuf deemuun isaa waan haaraa miti; namas hin ajaa’ibu. Haa ta’u malee, jaarmayaan kun yeroo ammaa kanatti dursee murtii kanarra gahuuf maaliif akka filate yoon ittiyaadu, yaada adda addaa keessa na galcha. Dhimma kana laalchisee waan tokko tokko kaasuun barbaada.
Shirri Wayyaaneen OPDO duuba dhokattee xaxaa jirtu waan hubatame hin fakkaatu
Wayyaaneen uummattoota fi jaarmayoota biyyattii sanaa toftaalee adda addaatiin qoqqooddee umrii bittaa ishii dheeressuuf yaaliin ishiin godhaa turte fi ammallee itti jirtu waan haaraa miti. Kaan amantiidhaan, kaan naannoo fi gandaan, kaan ilaacha siyaasaatiin addaan qoqqooddee mooraan mormitootaas akka laaffatu godhuu dandeessee jirti. Kanaaf immoo mooyxannoo bara dheeraa qabdi. Amma garuu sochii uummataa jalaa bahuu akka hin dandeenye hubattee; OPDO sochiin uummata Oromoo akka hirriibarraa dammaqu taasise kana duuba dhokattee fi riphtee shiraa biraatiin sochii uummataa laaffisuuf hojjechaa jirti. Shiroota ishiin yeroo ammaa hojjechaa jirtu keessaa inni tokko maqaa araaraatiin mormitootaaf yaamicha gootee isaan kana tooftaa biraatiin qabachuuf tattaaffii godhaa jirti. Shirri kun garuu waan hubatame hin fakkaatu.
Araarri biyyoolessaa fi ce’umsi nagaa akkamitti milkaa’uu danda’a?
Yoo dhugumatti araarri biyyoolessaa (national reconciliation) fi ce’ums nagaa (peaceful transition) kan barbaadamu ta’e, jaarmayootaaf yaamicha godhuu dura tokkoffaa, waan gufuu ta’an hundaa karaarraa kaasuu dha. Lammaffaa, jaarmayoota hundaa wajjin marii godhuu yoo barbaadan, walqixxummaadhaan wajjin haasa’uu dha malee tokko tokko keessaa filatanii wajjin mari’achuudhaan, kaan garuu moggaatti dhiisuun bu’aa hin qabu. Keessumaayyuu immoo jaarmayoota gurguddoo yookaan hangaftoota ta’ani fi uummata biratti deeggarsa guddaa qaban dhiisanii jaarmayoota xixiqqoo ofitti harkisuun shiraaf malee dhugumatti marii dhugaa barbaadaniitii miti. Waan isaan amma ADO wajjin godhan fakkeenya gaarii ta’uu danda’a.
Akkuma beekamu Oromiyaa keessatti uummatarraa meeshaa waraanaa hiikkachiisaa jiru. Kunis uummatni yoo hidhate, isaaniif gaaga’ama guddaa akka ta’u waan beekaniifi. Karaa jaarmayootaatiinis warra qabsoo hidhannoo gaggeessan kophaatti baasanii irratti duuluuf; jaarmayoota jidduuttis walqoqqoodinsaa fi walshakkii uumuuf, dursanii warra karaa nagaatiin qabsoofan jedhan ofitti harkisanii ofjala galchuu barbaadu. Mormitootni karaa nagaatiin qabsoofna jedhanis warra qabsoo hidhannoo godhaa jiran akka balaaleffatan taasisu. Waayeen kun ibsa ADOn godhaa jirurraa ifaa ifatti mul’ata. Nuti biyyatti galuufii, isinis warri qabsoo hidhannoo gaggeessaa jirtan hiikkadhaatii akka keenya kana godhaa jechuu waan barbaadan fakkaata dubbiini. Egaa, walqoqoodinsis asirraa calqaba jechuu dha.
Ayyaanlaallattummaa dha moo dhugumatti tooftaa fi tarsiimoo qabsoo ti?
Dhugaa dubbachuuf, ana ejjannoon ADO naaf hin galu. Waanan kana jedheef sababaalee adda addaan qaba. Mee yaadannoo dhihoorraa waan tokko tokko kaasuun yaala. Yeroo sochiin uummata Oromoo cimee sodaachise sana jaarmayootni Oromoo biyya alaa jiran ADO dabalatee tokkoomuuf ykn wajjin hojjechuuf walhubannoo fi waliigaltee tokkorra gahanii turan; OMN irrattillee hoggantootni jaarmayoota hundaatuu ibsa godhaa turan. Suni ta’ee osoo jiruu, ADOn isa kana dhiisee mooraa alagaa deemee jaarmayoota akka Ginbot 7 faa wajjin tumsa biraa uumuuf hojjechaa ture. Sanuma wajjin walqabatee dhihoo kana maqaa “Sochii Biyyoolessaa Itoophiyaa – Ethiopian National Movement” jedhuun waa hojjechaa akka jiran dhagahamaa ture.
Gaafiileen asirratti ka’an: 1) Gama tokkoon jaarmayoota biraa wajjin (kan Oromoo dabalatee) tumsa barbaadaa; gama biraatiin immoo kophaa deemanii biyyatti galuuf murtii kanarra gahuun warra ADO maaliifi? 2) ABOn qabsoo hidhannoo gaggeessa; nuti garuu qabsoo karaa nagaa filanna jedhanii ABO balaaleffachaa, garuu mooraa alagaa deemanii, warra qabsoo hidhannoo gaggeessina jedhan wajjin akkamitti waliigaluu danda’an? 3) Amma immoo sana dhiisanii lakkii haalli biyya keessaa mijataa ta’ee jiraa isin hunduu qabsoo hidhannoo dhiisaatii akka keenya kana godhaa jechuun maaliifi? 4) Jarri kun maaliif akka gaararraa jijjiiramu? Dhugaa dha, qabsoon tooftaa fi tarsiimoo adda addaa akka gaafatu fi yeroo tokko tokko garagaggaluunis barbaachisaa akka ta’u siyaasa keessa waanuma jiru dha. Haa ta’u malee, kan isaanii kun adda natti ta’ee jira.
Kan biraa immoo akka ADOn ibsaa jirutti, mariin guyyaa lamaa (Caamsaa 11 fi 12 bara 2018) mootummaa Itoophiyaa wajjin godhamee akka ture fi gara Finfinnee deemuudhaan marii kana ittifufuuf akka barbaadanii dha. Achi deemanii marii godhuun maaliif barbaachisa? Ammuma maaliif hin fixatin? Guyyaan lama gahaa hin turree? Ana akka natti fakkaatutti jarri kun amma himuu hin barbaadne malee, waa hundaa fixatanii; tarii biyyatti waajjira banachuuf akka deemanii dha. Waanuma ta’eefuu karaan haa qulqullaa’uufi!! Haa milkaa’anisi jechuun barbaada akka ilma Oromoo tokkotitti. Haa ta’u malee, waan yeroon nutti agarsiisuuf deemu ta’us, ani adeemsa jara kanaarraa shakkiin qaba. Dhimma kana garuu yeroo biraan bal’inaan itti deebi’a.
Dhumarratti, Wayyaaneen OPDO duuba dhokattee; maqaa yaamicha araaraatiin akka shira xaxaa jirtu hubachuun baay’ee barbaachisaa dha. Ammaas kaayyoon ishii jaarmayoota jidduutti walshakkiin akka uumamu taasistee; kaan ofitti qabdee, kan biraa rukutuuf akka ta’e hubatamuu qaba. Kaayyoo fi fedhiin mootummaa Itoophiyaa uummatas hiikkachiisaa; jaarmayootni qabsoo hidhannoo gaggeessanis hiikkatanii harka Wayyaanee akka seenan taasisuuf malee, dhugumatti araara biyyoolessaa fi ce’umsa nagaa fiduufii miti. Kana godhuuf tarkaanfiin duraa jaarmayoota tokko tokko kan akka ADO kana ofitti harkisanii kan hafanirratti daba hojjechuufi. Dubbii hubataatu arga!!
Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaan turaa!
Ulfaadhaa!


text: snaatvaa jale shiitalitaantaraN^gaaH spR^iShTvaa cha puShpaaNi suvaasitaaN^gaaH . viijanti prabhaatamaruttaraN^gaaH uttiShTha shambho tava suprabhaatam.h .. 1.. nandiishvaraaMbhaaninadaM manoGYaM varShaabdagarjjaamiva manyamaanaH . kekii kumaarasya karoti nR^ityaM uttiShTha shambho tava suprabhaatam.h .. 2.. lokaikabandhuM prasaviShyatiiti praachii.n samarchyaa~njalibaddhahastaiH . stotuM bhavantaM munayaH pravR^ittaaH uttiShTha shambho tava suprabhaatam.h .. 3.. brahmaadi-devodita-veda-mantraiH digpaala-bhuuShaa-maNinaaM NinaadaiH . kolaahalo dvaari cha saMprabhuutaH uttiShTha shambho tava suprabhaatam.h .. 4.. aabhaati shailopari lambamaanaa meghaalireShaa gajacharmaniilaa . niiteva shaaTii hariNaa tvadarthaM uttiShTha shambho tava suprabhaatam.h .. 5.. praacyaa samantaat.h pravikiiryamaaNaiH lipto .adya lokaH sitakaantipuJNjaiH . dhatte tvadiiyaaM ruchiraaN^gashobhaaM uttiShTha shambho tava suprabhaatam.h .. 6..


text:
Artiisti Yaaddessaa Booji’aa ogeessaa graafik dizaayiniiti. Bifa barumsaa kana, akkasumas kominikeeshiniidhan Yuniversitii lama irraa eebifameera.
Yeroo Ammaa kana as Yunaaytid Isteetis, kutaa Waashingitan keessa an jiru Yunversitii Waashingitan jiruuf ogummaa isaatiin hojjata.
Yaaddessan hojii aartii- keesumattuu fakkii namoota bebbeekkamoo kaasudhan - hawaasa Oromoo biratti beekkama. Dhiheenya kana immoo hojii hawaasaf tola ooltummadhan hojjatuun dhaabbata Afrikaan Achiivimant Awwaardi jedhamu irraa beekkamtii “male social media influencer”, jechuunis Miidiyaa Hawaasummaa fayyadamuun nama dhiibbaa gaarii uummuu danda’e mata duree jedhu jalatti damee dhiirotaatin badhaasa beekkamtii argateera.
Dhaabbatichi lammiiwwan Afrikaa fi hidda dhaloota Afrikaa qaban hooggansa, tajaajila hawaasummaa, barnoota, aartii, faashinii, akkasumas ispoortiidhan gummaacha godhaniif beekkamti keenna.
Haaluma kanaan, Yaaddeessan keesumattuu hojiin weerara vaayrasii koronaatiin wal-qabatee hawaasa biratti hubannoo uumudhaa hojiiwwan gama miidiyaa hawaasummaatin hojjachaa ture badhaasa argateef sababa ta'uu dubbata.
Qophii keenya Waayee Uummata Oromoo Kana Beektuu Laataa irratti keessuummaa godhanneera, dhaggeeffadhaa.