text:
Jireenyi Maaliif Uumamtee?-Kutaa 1
Bismillahi Rahmaani rahiim
﴾ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي هَدَىٰنَا لِهَٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهۡتَدِيَ لَوۡلَآ أَنۡ هَدَىٰنَا ٱللَّهُۖ لَقَدۡ جَآءَتۡ رُسُلُ رَبِّنَا بِٱلۡحَقِّۖ ﴿
“Faaruun hundi Kan Rabbii kanatti nu qajeelcheti. Osoo Rabbiin nu qajeelchu baatee silaa nuti gonkumaa hin qajeellu turre. Ergamtoonni Gooftaa keenyaa dhugaadhaan dhufanii jiru.” Suuratu Al-A’araaf 7:43
Jechoota Ijoo-Jazaa jechuun nama waan gaarii hojjateef mindaa isaaf kennuu ykn nama waan badaa hojjate adabbii isaaf malu adabuudha.
Gaafiwwan gurguddaan mataa namaa keessa naanna’anii fi namni hundii deebii argachuuf tattaafatu sadii akka ta’an barruu “Isin keessa mallattotu jira-kutaa 2” jedhu keessatti ilaalle turre. Yaadachisaaf gaafiwwan sunniin kanniin turan:
1ffaa-Ani duraan dachii tanarra hin turre. Kanaafu, eenyutu dhabamarraa na argamsiisee ykn na uumee?
2ffaa- Kaayyoon itti uumameef maalii? (Maaliif uumamee?)
3ffaa- Erga du’ee gahuumsi kiyya eessaa?
Dhugumatti gaafileen kunniin gaafilee bu’uura jireenyaa fi milkaa’innaatti. Namni gaafileen kanniin deebii sirrii fi gahaa yoo argate, jireenya keessatti tasgabbiin jiraata. Sababni isaas, eessarraa ka’ee garam deemaa akka jiru sirritti ni hubata. Kaayyoo fi ergamni yeroo muraasaaf addunyaa tana keessa turuu maal akka ta’e yoo beeke jireenya keessatti hin dhama’u. Aslimaa (hundemaa) namni dhama’u nama kaayyoo hin qabnee fi eessa deemaa akka jiru nama hin beeknedha. Gaafileen armaan oli sadan keessaa gaafi tokkoffaa deebisuuf ji’oota darban mata-dureewwan “Isin keessa mallattoo jiraa” fi “Uumama namaatti xinxalluu” jedhan jalatti ilaalle turre. Dabalataan, mata-duree “Rabbitti amane” jedhu jalattis wanta yaqiina (mirkaneefannaa) keenya dabalu ilaalle jirra. Kanaafu, Alhamdulillah gaafi tokkoffaaf deebii gaha arganne jirraa jechuudha.
Amma itti aansinee gaafi lammaffaaf deebii gahaa fi quubsaa gargaarsa Mawlaatiin argachuuf carraaqna. “Kaayyoon ani itti uumameef maalii?” jette of gaafatte beektaa? Jireenya tana keessatti qormaanni adda addaa maaliif nama muudataa? Namoonni gariin rakkoo dhandhamu, gariin immoo qananii keessa daaku. Gariin ni gubatu, gariin ni gammadu. Iccitiin kana duuba jiru maaliidha jechuun of gaafatte beektaa? In sha Allaah gaafiwwan kanniin hundaaf deebii gahaa argachuuf ni carraaqna. Kaayyoo namni itti uumameef beekun dura kaayyoo jireenyi addunyaa tanaa itti uumamteef beekun nurra jira.
Deebii kana argachuuf maal gochuu qabnaa? Eenyuun gaafachuu qabnaa? Mana addaa garmalee bareedu tokko yoo arginee fi kaayyoo itti ijaarrameef beeku yoo barbaanne, eenyun gaafannaa? Takkaa abbaa mana kana ijaare takka immoo namoota abbaa manaa kanatti dhiyoo ta’an gaafannaa mitii ree? Abbaa manaa ykn nama isatti dhiyoo ta’e dhiisnee nama alagaa (badhee) waa’ee mana kanaa sirritti hin beekne yoo gaafanne, kaayyoo manni kuni itti ijaarrameef nutti himuu danda’aa? Tarii alaa ilaalun kuni keessa jiraachuuf ykn daldalaaf jechuu danda’a. Garuu dhugaan odeefannoo guutuu kan nu kennu danda’u abbaa mana kana ijaaredha.
Jireenya tanas yommuu ilaallu kan ishii uumee fi ijaaretu jira. Samii fi dachii, wantoota isaan keessa jiran hundaa Kan uumee, ijaaree fi tartiiba qabsiise Rabbii Olta’aadha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kana hunda taphaaf hin hojjanne. Kaayyoo itti uumeef qaba. Kanaafu, jireenyi tuni maaliif akka uumamte deebii gahaa fi quubsa argachuu kan dandeenyu Rabbiin irraayyi. Sababni isaas, Rabbiin jireenya tana kan uumee fi kaayyoo itti uumeef Kan beekudha. Dubbiin erga akkana ta’ee, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kaayyoo jireenya tana itti uumeef akkana jechuun dubbata:
“[Rabbii] Mootummaan waan hundaa harka Isaa jiru tolli Isaa baay’ate. Inni waan hundaa irratti Danda’aadha. [Rabbiin] eenyu keessantu irra gaarii akka hojjatu isin qoruuf Kan du’aa fi jireenya uumedha. Inni Injifataa, Araaramaadha.” Suuratu Al-Mulk 67:1-2
Mulk (mootummaa) jechuun wanta tokko qabaachu fi too’annaa guutuu irratti argachuudha. Akkasumas, wanta lubbuu qabu ajajuun, dhoowwun, adabuu fi badhaasun aangoo guutuu irratti qabaachudha. Motummaan wanta hundaa harka Rabbii jira. Jecha mootummaa jedhu hiika wanta tokko qabaachu fi too’anna guutuu irratti argachuun yoo ilaalle, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Mootii waan hundaati. Sababni isaas, Rabbiin wantoota Isaan ala jiran hundaa kan uumee fi Gooftaa isaaniiti. Kanaafu, wanta hunda kan uumee erga ta’e, too’anna guutuu wantoota uume kanniin irratti qaba. Akka fedhetti wantoota kanniin jijjiruu danda’a.
Jecha mootummaa jedhu hiika aangootiin yoo ilaalle immoo Rabbiin aangoo fi taaytaa guutuu wantoota jiran irratti qaba[1]. Murtiin hundi kan Isaati, nama fedhe ol’aansa, nama fedhe gadi buusu. Gabroota Isaa ni ajaja, ni dhoowwa. Nama Isaaf ajajamee ni badhaasa, kan Isa dide immoo ni adaba. Gonkuma Isa jalaa miliquu fi dheessun hin jiru. Sababni isaas, “Inni waan hundaa irratti Danda’aadha.” Rabbiin dandeetti fi humna guutuu qaba. Samii fi dachiin too’anna Isaa jala jiru. Kanaafu, eessatti jalaa dheessan?
“[Rabbiin] eenyu keessantu irra gaarii akka hojjatu isin qoruuf Kan du’aa fi jireenya uumedha.” Kana jechuun Rabbiin isin qoruu fi qormaata kanaan eenyutu hojii irra gaarii ta’e akka hojjatu ifa baasuf ergasii hojii isaa irratti hundaa’e nama hundaafu mindaa kennuuf ykn adabuuf du’aa fi jireenya uume[2]. Ibn al-Jawzin (Rabbiin rahmata Isaaf haa godhu) akkana jechuun keeyyata (aayah) tana ibsa: Jireenya tana keessatti isin qoruuf jireenya uume, du’a immoo isin kaasu fi jazaa isiniif kafaluuf uume[3]. Hayyoonni biroos ibsa kana kennani jiru. Sababni isaas, aayah Arabiffaa keessatti “…wal-hayaata liyabluwakum…” jechuun “jireenyi fi qoruun” wal duraa duuban dhufan. Jireenyaa fi qoruun kan wal qabataniidha. Aayan (keeyyani) armaan gadi ibsa armaan olii kana ni jabeessiti.
“Inni Kan samiiwwanii fi dachii guyyaa jaha keessatti uumedha. Arshiin Isaas bishaan gubbaa ture. Eenyu keessantu irra gaarii akka hojjatu isin qoruuf, [isaan uume]. Yoo ati, “Dhugumatti, isin du’a booda ni kaafamtu.” jetteen, warri kafaran, “kuni sihrii (falfala) ifa ta’e malee waan biraati miti.” jedhu.” Suuratu Huud 11:7
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala samiiwwanii fi dachii guyyaa jaha keessatti akka uume ni beeksisa. Yeroo samiiwwanii fi dachii uumu, samii torbaffaa ol Arshiin Isaa bishaan irra ture. Erga samii fi dachii uumee booda olta’iinsa Isaaf malu Arshii ol olta’uun dhimmoota ni qindeessa, murtiiwwan qadaraa fi murtiiwwan shari’aa irraa wanta fedhe ni jijjira. Gabrootaaf seera itti bulmaata ni baasaf, wanta badaa irraa ni dhoowwa, wanta gaariitti ni ajaja. Kuni murti shari’aati. Akkasumas, ogummaa (hikmaa) guutuu Isaatiin wanta fedhe ni uuma, nama fedhe gadi buusa, kan fedhe olkaasa, kan fedhe dureessa godha, kan fedhe hiyyeessa godha, kan fedhe ni ajjeesa, yeroo fedhetti immoo ni kaasa. Kunniin murtii qadaraatti. Kanaafi, itti aanse, “Eenyu keessantu irra gaarii akka hojjatu isin qoruuf, [isaan uume].” jedhe. Kana jechuun isin qoruuf wanta samii fi dachii keessa jiran isiniif uume. Ergasii isin keessaa kamtu dalagaa irra gaarii ta’e akka hojjatu ni ilaala ykn ifa baasa. Hojiin tokko “hojii irra gaarii” jedhamuuf haala shari’aan ajajuun ikhlaasan kan hojjatame yoo ta’ee qofaadha. Kana jechuun namni hojii gaarii hojjatu Rabbiif qofa jedhee hojjachu fi akkaataa Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ajajeen hojjachu qaba[4].
Ibn al-Jawziin ni jedha, “Isin qoruuf” kana jechuun qormaata jazaan itti kafalamu isin qoruuf. Namni xinxallu mallattoolee samii fi dachii ilaalun [yoo amanee fi hojii gaarii hojjate] mindaa argata. Warroonni didanii fi of tuulan immoo ni adabamu[5].” Kanaafi itti aanse Rabbiin ni jedhu, “Yoo ati, “Dhugumatti, isin du’a booda ni kaafamtu.” jetteen, warri kafaran, “kuni sihrii (falfala) ifa ta’e malee waan biraati miti.” jedhu.” Kana jechuun yaa Muhammad (SAW) warroota Rabbiin waliin waan biraa gabbaran (waaqefataniif) du’aan booda kaafamuun ni jira jechuun yoo ibsiteef, warri kafaran “Kuni sihrii (falfala) ifa ta’e malee waan biraati miti.” jedhu. Isaan biratti, “Sihrii (falfala)” jechuun wanta sobaa nama gowwoomsudha[6]. Warroonni kafaran du’aan booda murtiif kaafamuun soba jechuun yaadu. Garuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa samii fi dachii garmalee gurguddatan kanniin uumuu kan danda’e, isaan kaasu irratti Danda’aa akka ta’e isaanitti beeksisa.
Kanaafu jireenyi tuni tan uumamteef qormaataafi. Addunyaan tuni iddoo qormaatati. Jireenyi tuni maaliif akka uumamte erga beekne, “hiika qormaataa, qormaata fedhii, wantoota ittiin qoraman, wanta qormaata irraa barbaadamu fi bu’aa qormaataa” ilaalun nurraa bareeda.
Hiika Qormaataa
Qormaata jechuun amala dhoksaa nama keessa jiru ifa baasuuf qoruu (mokkoruu)dha. Jecha biraatin, jabinnaa fi dadhabinna isaa, obsa qabaachu yookiin dhiisu isaa, galata galchuu yookiin dhiisu isaa ilaaluu fi ifa baasuf wanta inni jaallatu ykn jibbu isa fuundura gochuudha. In sha Allaah kanneen hafanii fi daran akka ifa ta’uuf Qur’aana irraa keeyyatoota fudhachuun bal’innaan kutaalee itti aanan keessatti ni ilaalla.
Barruulee kanaan wal-qabatan guutuu isaanii dubbisuuf: https://sammubani.files.wordpress.com/2019/08/kaayyoo-uumama-ilma-namaa.pdf
[1] Ma’aarij Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbur– Abdurahmaan Hasan Habankaa 14/614
[2] Madda olii-14/fuula 615
[3] Zaadul Masiir 1456, Ibn Al-Jawzi akkasumas ilaali Tafsiir Qurxubii 21/112
[4] Tafsiir Sa’diyy 433-434
[5] Zaadul Masiir- 643, Ibn Al-Jawzi
[6] Tafsiir Qurxubii 11/76-77
Ibtilaa’ul Iraadati bil Iimaani wal-Islaami wal-Ibaadati– Fuula 73-…, Abdurahman Habankah


c: text/html

text:
Taammanaa Bitimaa irraa
Kunoo, amma bara moofaa keessaa gara bara haaraatti dabarree jirra. Barri dabre kun, barri 2015 bara Oromooti jechuu dandeenya. Kan bara san bara Oromoo taasese immoo Qabsoo Oromoo isa Dhaloota Qubeetiin dachee Oromiyaa sochoosee, diina Oromoo ollachiise sani. Jarri qawwee baaddhatee, harree ooffatee, barabaasoon Oromiyaa seenee qabeenya uummata Oromoo saammatee, abbootii kitilaa (abbootii miliyoonaa) tahe kun, kunoo waggaalee 24 guutuu qawween gateettii isaa irraa hin bune. Takkaa qawwee boraafatee rafuu hin dhiifne. Amma qawween lafee fi dhiiga isaa keessa tuulamuun sammuu isaayyuu weerare jira. Eeyyee, jarri qawwee bakka amantii ofii buufate kun kan durii caala, bara dabre kana keessa dhiiga ijoollee Oromoo akka galaana Adoolessaatti dhangalaasee jira. Haadholii fi ijoollee bira kutee akkoowwanillee galaafatee argama. Shamarran Oromoo, ililliiwwan teenya humna qawweetiin gudeeduun nu jalaa salphiseeti jira. Guddattuu waggaa torbaallee otoo hin hambisin galaafatee argama.
Kana hundaa oggaa godhu, uummanni addunyaa teeknolojii bara ammayyaa isa ijoolleen Oromoo irra geesseen daawwachaa ture. Ammallee ittuma jira. Mee eenyutu, xiinxalaa seenaa fi taliigaa (siyaasaa) isa kamtu Oromiyaa guutuu irraa, gandeeni fi magaalattiiwwan takkallee otoo hin hafin, Oromoon akkanatti ka’uun sochowee dachee sochoosa jedhee himee ture? Maarree, sabni akkasitti hudhamee waanjoo gabrummaa jala jiru, hudhaatiin sun hafuura tokkollee baafachuu isa dhoowwinaan akkasitti olka’e. Ammas jarri sammuun isaanii gara qawweetti geeddarame kun, qaawa tokkollee waan nuuf hin dhiifneef irra-caalaa akka waltaanee kaanu, akka waltaanee fincillu nu dhiibaa jiru. Ammas kan bara dabree caalaa akka alaa-manaa waltaanee sochoonu nu gochaa jiru. Ammaan booda jiraa Oromoo dhiisitii du’aan Oromoollee diina biyya keenya qabateen dhiddhiitamee buluu akka hin qabne, uummanni Oromoos beekee jira, Waaqnis isaaf beekee jira! Tokkummaan isaa, seexaan isaa, tooftaa fi malli isaa kana caalaa jabaatee itti-fufuu qaba! Uummanni Oromoo abbaan nagaa fi nageenyaa kun, inni nagaa ilmoo namaa dhiisitii kan bineeyyii fi biqiltuuwwanillee eegee bulu kun, daangaa namaa hin dabarre, nagaa ollaa fi namoota biyya isaa keessa nagaan jiraatanii hin booressine. Ammoo, warra jibbii fi qawween sammuu fi onnee isaa dhuunfate kanaan qeyeedhuma isaa keessatti, araddaadhuma isaa irratti dararamaa, ijoolleen isaa akka baala mukaatti jalaa harcawaa jirti. Warri Wayyaanee kun sadarkaa ilmoo namaa irraa gara sadarkaa bineensaatti ofumaan of gadibuusanii argamu. Kanaaf, uummannii fi sabni Oromoo qabsoo bilisummaa fi walabummaa isaa daran cimsee itti-fufuu malee, filmaata biraa tokkollee hin qabu!
Qabsoon ammaan tana Oromiyaa guutuu irratti adeemaa jiru kun qabsoo nagaati. Qabsoon kun akkanumatti, kana caalayyuu cimee of-cimsuun, irra-caalayyuu malaa fi tooftaa isaa babaldhifachuun itti-fufuu qaba! Kannneen keessaa qabsoon dinagdeewarra Wayyaanee irratti oofamu karaa fi daangaa isaa babaldhifachuun jabaatee itti-fufamuun kan hardhaa-boru hin jedhamne. Uummanni Oromoo seenaa isaa keessa deebiyuun irraa baratee isa ammaa kanaaf oolchuutu isa baasa. Jecha dubbii Oromoo keessa: “uummanni sitti jiguu mannaa, Waaqni sitti jiguu wayya“, kan jedhamutu jira. “Yoo Waaqni sitti jige, uummatatu kadhatee, booyee Waaqa kadhachuun jalaa si oolcha. Yoo uummanni sitti jige garuu kan isa jalaa si baasu hin jiru.“, jedha uummanni beekaan kun. Oromoon alagaa dhiisitii dhala Oromooyyuu, isa seera fi aadaa isaa jeeqe, isa waan dhalli namaa hin hojjanne hojjate tokko karaa itti isa adabu qaba. Nama akkanaa kanatti akka namuu hin dubbanne, yoo balaan irra gaye akka isaaf hin birmanne, yoo innii fi miseensi maatii isaa tokko boqote akka bayee hin awwaalle faa waliigaluun adaba. Ammas nuti Oromoonni, warra dhiiga kichuuwwan keenyaa akka galaanaatti dhangalaase kana: waa irraa hin binnu; waas isatti hin gurgurru. Hoteela isaa seennee hin bullu; restoraantii isaa seennee waa hin nyaannu. Konkolaataa isaatiin hin deemnu. Huccuu faabrikaa isaa keessaa baye binnee hin uffannu. Eekaa, meeqaa meeqa lakkoofnee tarreessa ollaa mitii dubbiin kun karaa maraan cimee, cimsee itti-fufamuutu kan Oromoo fi Oromiyaa baasu taha.
Kana malees, siyachi nuti Oromoonni baadiyaas, kanneen magaalaawwanis gibira lafaa fi manaa mootummaa Wayyaanee kanaaf galchuu hin qabnu. Mootummaan Wayyaanee, mootummaa otoo hin taane, garee fi tuuta gaadduu fi saamtuu-ti. Shiftaa fi gaadduunillee safuu fi safeeffata xiqqoo wayii waan qabaniif, daa’immanii fi haayyolee hin tuqani. Sadarkaan warri Wayyaanee amma irratti argaman sadarkaa: gaadduu, saamtuu, shiftaa fi addaggee gandeen keessaa-ti. Warra akkanaa kanaaf, gibira galchuun, qaraxa baasuun, manneen seeraa isaanii walgeessuu dhaabu qabna. Kanaafuu, qabsoon karaa nagaa inni ijoolleen teenya jalqabdee, uummanni keenya ishii cinaa dhaabachuun itti-cimse kun karaa maraan baldhatee, ititee, walqabachuun itti-fufuutu kan nus, biyya keenyas baasu taha. Kakuu dhaa; laguu dhaa; hoodaa kun itti-fufamuu qaba! Ennaa kana goonu hunda, namoota alagaa warra nagaan biyya keenya keessa jiratanii, nagaa fi nageenya isaanii tikfachuu qabna. Nuti kana kan goonu, nama wayii sodaannee yookaan: “maal nuun jedhuuf” otoo hin taane, aadaa fi duudhaa uummata Oromoo raajeffatamaa kanaa irraa barachuuni. Dhaloonni Qubee raajeffatamaan kun karaa kanaanis akka addunyaan isa raajeffatu taasifatee jira.
Qabsoon keenya kun Gaafa Afrikaa guutuu irraa tumsaa fi mararfannoo daran cimaa horatee muldhata. Uummatoonni fi jaarmoleen warra: Ogaadeen, Afaar, Sidaamaa, Benshaangul, Gambeellaa fi warri kaan nu bira dhaabatanii argamu. Dhiigni ijoollee teenyaa fi lafeen isanii isaanis akkuma keenya aarsee, akkuma keenya ilkaan ciniinnachiisee nu maddii dhaabee jira. Biyyoota alaa kanatti dhiigni fi foon keenya warri Ogaadeen hiriira goonu cufa irratti takkaa nu biraa hin hafne. Nuti dhalawwan Oromoo warri bineensummaa mootummaa Habashaa kanneen durii fi isa ammaa kana jalaa baqachuun biyyalafaa guutuu keessa faffacaanee jirru, kan ammaa caalaa jabaannee firoottan qabsoo keenyaaf horachuu qabna. Keessumaa akka uummanni Afrikaa fi Afro-Ameerikaanonni waayee keenya sirriitti qalbeeffataniif guyyuu irratti hojjachuutu, dubbii nu baasu taha! “Abbaan iyyatu malee, ollaan namaaf hin birmatu“, jedha Oromoon keenya.
Nuti Oromoonni biyyoota ambaa keessatti argamnu, kunoo torbanoota saddeet guutuu boowaa, hiriira bahaa, halkanillee cabbii Oroppaa fi Ameerikaa keessa bulaa, addunyaatti iyyachaa jirra. Otoo imimmaan nu keessaa gadi yaa’aa jiru kan waraabamu tahee, Laga Waabee guutuu dandaya. Garuu, kan ammaa caalaa cimnee karaa maraan uummata keenya, isa biyyaa dararamaa jiru bira dhaabachuutu dirqama seenaa fi dirqama dhalootaa nutti taha. Isa guyyaatti al-sadii nyaannu keessaa isa al-tokkoo qabsoof oolchuun keenya dirqama. Isa sa’aa saddeet rafnu keessaa sa’aa sadii waayee qabsoo keenyaa irratti hojjachuutu sirrii dha. Jaarmoleen Oromoo isaan garagaraa kan ammaa caalaa walitti dhufuun tokkummaa isaanii jabeeffachuu qabu. Kana biraa kutuun namoonni Oromoo warri seera baratan waltayanii dureewwan warra Wayyaanee isaan biyyoota alaa keessa deddeeman seera addunyaatti, mana murtii UNO-tti dhiyeessuu qabu! Oromoonni biroo immoo karaa hundaan isaan gargaruun waanuma jiru. Abadan ammaan booda dureewwan warra Wayyaanee dhiiga ijoollee fi uummata keenyaa akkanatti lolaasanii olii-gadi deddeemuun dhaabachuu qaba!
Nuti Oromoonni alaa-manaa kan ammaa caalaa warra OPDO kana irratti hojjachuu qabna. Oggaan kana jedhu Muktaar Kadirii fi Abbaa Duulaa faa jechuu kiyyaa miti. Isaan kana hamma feene irratti hojjannullee, ashkarummaa fi jala-kaattummaa jalaa isaan baasuu hin dandeenyu. Miseensota OPDO kanneen kumaan lakkaawaman, miseensota foolisii Oromiyaa fi waraana Toopphiyaa irratti karaa addaddaatiin iyya harmee Oromiyaa dabarsuufii qabna. Ilmaan Oromoo warri qawwee qabachuun diina jala jiran, qawwee san qabatanii uummata ofiitti dabalamuu qabu. Kun hojii salphaa wayii waan hin taneef, laaffifneetoo bira dabruu hin qabnu.
Qabsoon keenya inni amma finiina jiru kun, qabsoo isa karaa nagaati jedheen ture. Garuu, jarri karaa nagaa kana callaan nu lafa irraa duguuguu kana irraa akka duubatti hin deebne ganamumaan beekuutu sirrii dha. Warri sammuun isaanii gara qawweetti jijjirame kun, akka harki keenya qawwee qabatuuf nu dhiibaa jiru. Kun akka laayyootti ilaalamuu akka hin qabne, hundi keenya beekuun qajeelaa dha. “Qawween eessaayyi dhufa?“, naan hin jedhinaa, qawween Oromiyaa keessa ciisaa jiraa! Uummata bilisummaa ofiitii ijaaramee, tokkoomee ka’eef: qottoon, dongoraan, doomaan, cakiin, halbeen, haamtuun, maarashaan, cuubeen, eebboon, shootalli, shimalli, gajaraan, manshiin, jaafgaan, hordaan faayyuu qawwee dha. Gabrichi abbaa-gabraa irraa hidhannoo isaa hiikkatee of-bilisoomsuun namaanis, Waaqaanis eebbifamaa dha!
Uummanni Oromoo bilisummaa uumaan qabu kanaaf karaa maraan sochowuutu isa baasa. Tokkummaan Oromoo akka kana irra cimuuf, Oromummaan akka kana irra itituuf jabaannee irratti hojjachuu qabna! Dureewwan amantii fi manneen amantii marti: kan Waaqeffataa, kan Islaamaa fi kan Kiristaanaa iyya harmee Oromiyaa dhaggeeffachuun Waaqa kadhachuufii qabu! Ammaan booda laftii fi namni, gaarranii fi laggeen Oromiyaa marti diina qawween nu irra taa’ee dhiiga ijoollee teenyaa dhangalaasu kanatti ni ka’u. Laggeen Oromiyaa diinni waraabbatee irraa dhugu dhiiga itti-tahu. Margii fi furri inni irra deemu qoree laaftoo itti-tahuun isa waraanu. Biyyee fi cirrachi inni irra ijjatu barbadaa tahuun isa waxalu. Qilleensi Oromiyaa inni fuunfatu summii isatti taha! Nama Oromoo dhiisitii horii fi bineeyyiin Oromiyaatuu tokko tahuun isa diru! Ammaan booda namaa fi lafa Oromiyaatu, Ayyaanaa fi Waaqa Oromootu ijoollee Oromootiif iyyee iyya dabarsa! Erga Waaqni fi Lafti nuuf iyyee iyya dabarsee, guyyaan bilisummaa fi walabummaa keenyaa dhiyaachaa jira jechaa dha!
============== // ==============

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rakkinaa fi Salphina Abbaan Filate!
Damee Boruutin, Bitootessa 7, 2019
Yaa Uummata Oromoo jala muree waliif haa himnu. Kan rakkinaa fi salphina bara baraa keessa jiraachuu filate nuyi. Namni nuuf gadduu fi nuu dirmatus hin jiru. OPDO jawwee guddaa summii tufaa deemu mataa irratti baanee dhumaatii ijoollee keenyaaf boonya. Amma OPDOn jirtu rakkinni, salphinnii, dhumaatii fi booyyichi qama keenya taha. Jireenya fokkisaa kana dhaloota booruuf dhaala dabarsinee darbuu caalaa kana nama qaanessu hin jiru.
Uummatni Oromoo TPLF duraa OPDO of irraa buqqisuu qaba ture. TPLF of irraa buqqisee ergamtuu TPLF mataa isaatti ol baasee baate taa’uu uummata keenyatu filate. Kanaaf kan sababa tahe akka hubannaa koo yoo tahe dhiiba midiyaan bara kana qabsoo uummataa irratti qabu dha. Uummata Oromoo kan afanfajjesse OMN waan tahee Jawaar uummata isaa ifatti dhiifama guddaa gaafachuu qaba. “Mootummaan kun mootummaa Oromooti. Har’a bilisoomnee jirra. Mootummaa kana wajjin tasgabbiin ce’uu qabna” jedhan midiyaan dogongora uumuun dhiiga guddatuu ilmaan Oromoo dhangala’e bilaasha gochuu dha.
Jijiiramni OPDOn goote qubee P fi D wal dabrsuun maqaa jijjirachuu dha. Hojii ishee otontoraa fi bututaa sana akkuma durii itti fuftee jirti. Uummata Oromoo gowwomstee gurgurachuun umurii ishee kana guutuu jiraatte. Uummatni Oromoo OPDOf aangoo biyyaa bulchuu laachuu miti maaliif guyyaa tokko akka isa irra bultu ayyaana akka kennuuf nama hin galu. Kan ilmaan isaa hidhaa fi ajjeessaa ture OPDO. Kan lafa Oromoo gurgurachaa ture OPDO. Kaleessaa kan biyya bulchaa jiru Wayyee waan tureef waan hundaaf Wayyaanee abaaruun of gowwomsina. Har’a gaafa OPDOn mootummaa dhuunfate nuu darbee? Ijoolleen keenya nagaan baatee galaa jirti? Qabeenya keenya irratti abbaa taanee jirra? Har’as bara Wayyaanee caalaa ijoolleen keenya hidhmaa, ajjeefamaa jirti. Qabeenya keenya miti, magaala keenyaa fi biyya keenya iyyuu duuchaan gurguramaa jira.
Mootummaan Wayyaanee “master plan” Finfinnee waraqaan baafata. Mootummaan OPDO “master plan” Finfinnee lafa irratti hojii ragaasisa jira. Hojiin OPDO baayyee nama guba. Hojii qaanii fi hojii salphina akkasii takkaa argamee hin beeku. Hooggantoonni OPDO maraatanii namumaa keessaa bahanii waan jiran fakkaatu. Dhiiga qulqulluu qarroo ilmaan Oromoo dhangalaasaa turanitu mataa isaan galglshaa jira.
Barsiisaa Qanasisaa Ragaasaa mana hidhaa keessatti daramee qaamni isaa laamsha’ee dheengada boqotuu isaa midiyaan dabarsee jira. Barsiisa Qanasiisaan kaleessa bakka dhaloota Sibuu Sirretti akka kabjaa guddaan owwaalli isaa rawwatamees himameera. Barsiisaa Qanasiisaan fakkeenya qaqqalii ilmaan Oromoo kumaata haqa uummata isaanii aarsaa tahan ti. Lubbuun isaanii Janata haa seenuu. Seenaa fi uummatni isaanii bara baraan isaan yaadata. Garuu dararama isaa kana wajjin kanan kaasu barbaadutu jira.
Ilmaan Oromoo mana hidhaa keessatti dararamaniif kan itti gaafatamu nama Wayyaanee Geetachoo Asfaaa jedhamu akka tahetti himama. Geetachoo Asfaa Barsiisaa Qanansiisaan qabsawwaa Oromoo tahuu isaa miti dhalachuu isaa iyyuu beekuu hin danda’u. Kan eenyummaa isaa bareechee beeku nagaa eegduu Wayyaanee kan achitti dhalatee guddate Lammaa Magrsaa ykn immoo OPDO warra hojii Lammaa Magrsaa hojjetan akka tahe dagachuu hin qabnu. Madaan uummatni Oromoo qabu madaa OPDO akka tahe wal nama hin falmsiisu.
“Master plan” Finfinnee uummatni Oromoo ilmaan isaa lattuu kuma shanii ol aarsaa godhee kan hanbifate se’a. OPDOn garuu karaa mana dubaa seentee konduminyoomii qotee bulaa Oromoo iraa buqqiste ijaarte Habashootaaf akka caati raabsaa jirti. Wayyaannee waan Oromoo qabu achumatti araabaa baate. OPDOn garuu lafaa, magaalaa fi biyyaa Oromoo hundee irraa kaaftee gurgurachaa jirti. Kanaafuu yaa Uummata Oromoo OPDO ofii irraa kaasuu malee filmaata biraa hin qabnu.
Teenyee boo’uun nuu haa gahu. Qabsoon Uummatni Oromoo OPDO wajjin godhu kan guyyaa muraasaa ti. Bakka jirru maratti hojii OPDO lagachuu. Ajajaa fi dirqamaa OPDO jalaa bilisa of gochuu. Karaa nagaa taheen hiriira bahu fi gabaa lagachuun diddaa keenya mul’isuu. Warri naannoo WBOn socho’u jirru WBOf gummaachuu. Sabaa fi sab lammii akkuma keenya mootummaa kana wajjin rakkina qaban akka uummata keenya wajjin dhaabbatan hawwachuu. Tibbana Qeerroon hamma Uummatni Oromoo hirree isaa ofiin murteefatu qabsoo irraa dhaabbachuu hin qabu. Garbummaan nuun haa raawwatu.
Injifannoo Uummata Oromoof!
Gadaan Gadaa Bilisummaa Ti!


text:
#OromoProtests: BEEKSISA: Waamicha Uggura Geejibaa fi Qoqqobbii Diinagdee Sirna Nafxanyaa Abiy Ahmad Irratti Gaggeessuuf waamame Ilaalchisee Beeksisa Qeerroo Irraa Kenname July 30, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
trackback
BEEKSISA: Waamicha Uggura Geejibaa fi Qoqqobbii Diinagdee Sirna Nafxanyaa Abiy Ahmad Irratti Gaggeessuuf waamame Ilaalchisee Beeksisa Qeerroo Irraa Kenname
Lagannaan ugguraa geejibaa daandii Asphaltti fi Cirraacha/piistaa/ fi qoqqobbiin dinagdee Guutuu oromiyaa tti Adoolessa 27/11/2012 ALH ykn Monday ,AUG 3/8/2020 irraa calqabee Guyyoota Hin murtoofneef hojii irra Ni oola. Haaluma Kanaan toftaa qabsoo bifa lama of keessaa qabu bocuudhaan Qeerroon mata-duree Waamicha Uggura geejibaa fi Qoqqobbii Diinagdee Sirna Nafxanyaa Abiy Ahmad Irratti Gaggeessuuf waamame bifa qinda’een Guutuu oromiyaa tti Ni raawwata.
Akkaataa waamicha kanaatti qoqqobbiin diinagdee mootummaa Nafxanyaa Abiy Ahmed laamshessuuf waamame keessaa muraasni
…..Tooftaan 1ffaan Waamicha Uggura geejibaa fi Qoqqobbii Diinagdee Qeerroon Sirna Nafxanyaa Abiy Ahmadiin loluuf baafate immoo •••->uggura daandiiwwan gurguddoo (highways) irratti xiyyeeffataa. Kaayyoon uggura daandiiwwan gurguddoo kun daandiiwwan Oromiyaa seenanii fi ba’an cufuudhaan ujummoo diinagdee mootummaa Nafxanyaa Finfinnee keessa maadheffatee cufuu dha.Qeerroon addaan qoodame hinjiru, gara duraattis hanga bilisummaa dhugaa galmaan geenyutti hinjiraatu.
Toftaan 2ffaa..
••-> uummatni keenya kallattiidhaan ta’e al-kallattiidhaan baankiiwwanii fi inshuraansii mootummaa nafxanyaa kana deeggaran akka itti hin fayyadmne,
•• baankii haaraa amma sheerin isaa gurguramaa jiru akka hin bitne .Uummatni keenya irraa keenya mootummaa nfaxanyaa Abiy Ahmediif gibira akka hin kafalle;
••Jaarmiyaalee tajaajila geejjibaa kanneen sheerii warra diina uummata keenyaan ijaaraman fayyadamuu dhiisuu;
••konkolaataan isaanii Oromiyaa keessa akka hin sochoone ugguruu; ••Miidiyaalee diinaa dadhabsiisuu ilaalchisee miidiyaaleen diinaa fardii uummata Oromoo irratti duguuggaa sanyii labsan kanneen akka EBC, WALTA, ABBAY Media, ESAT, MEREJA tube fi ETHIO Tube, Fana fi kkf uummatni keenya akka hin daawwanne,
••Qabeenya abbootii qabeenyaa kanneen sirna Nafxanyaa kana tajaajilan ummatni Oromoo maqaan beeku qabeenya isaanii hunda irratti tarkaanfiin ugguru akka fudhatamu, qoqqobiin dinagdee akka irratti godhamu.
Waamicha uggura Geejjibaa Guutummaa Oromiyaa ilaalchiseeWaamichi uggura geejjibaa daandiiwwan gurguddoo Oromiyaa seenanii-ba’anii fi Oromiyaa Wiixata, Adoolessa 27, 2012 ALH ykn Monday, AUG 3/8/2020 irraa calqabee akka eegaluuf murtaa’ee jira. Kanaaf, Wiixata, Adoolessa 27, 2012 ALH ykn Monday ,AUG 3/8/2020 irraa eegalee daandiiwwan magaalota Oromiyaa wal agarsiisan marti guyyaa kana irraa kaasee cufaa ta’u. Haaluma Kanaan, daandiiwwan gurguddoo (highways) gara Magaalaa Finfinnee geessan dabalatee geejjibni marti akka dhaabbatu irra deebiin waamicha dhiyeessina. Uggurrii kun Wiixata Adoolessa 27 ALH ykn Monday ,AUG 3/8/2020 irraa egalee hojii irraa akka oolu firaafis ta’e diinaaf ifa haata’u jechuun Qeerroon murteessee jira. Cufiinsa daandiiwwanii kana keessa Ambulaansii irraa kan hafe sochiin geejjibaa Oromiyaa keessa deemuu fi ba’u marti ni dhaabbata.
Sochiin uggura geejjibaa marsaa kanaa daandiiwwan magaalota walquunnamsiisan qofa irratti kan xiyyeeffatu waan ta’eef sochiin taaksii keessoo magaalotaa fi daldalli garagaraa magaalota keessatti adeemsifamu kan itti fufan ta’a. Hariiroon magaalotaa garuu addaan cita. Waamichu uggura geejjibaa guutummaa Oromiyaa kun hamma Qeerroon ibsa baase akka dhaabbatuuf ifatti waamicha dhiyeessutti Guyyoota Hin murtoofneef kan itti fufu ta’a.Warreen murtii Qeerroo fudhachuu didanii socho’uuf yaaluu fedhan Yoo jiraate tarkaanfiin irratti fudhatamu fuula duratti Qeerroo fi qarreen ifa Ni godha.
Comments»
No comments yet — be the first.


text:
Ergama fi Mul’ata
Ergama
Seerota Imaammataa fi Tarsiimoo Mootummaa saffinaan hojiirra oolchuuf dandeessisan qorachuun uummata hirmaachisuun baasuu, karooraafi baajata qaamolee mootummaa raggaasuun raawwiisaa hordofuufi to’achuu akkasumas Manneen Maree Uummataa sadarkaa sadarkaan jiran dandeettii raawwachiisummaa isaanii cimsuun hojiilee bakka bu’ummaa isaanii ga’umsaan raawwachuu akka danda’an deeggarsa barbaachisaa kennuun, uummata naannichaa gama hundaanuu fayyadamaa taasisuu.
Mul’ata
Bara 2012tti Oromiyaa naannoo diimokiraasiifi bulchiinsi Gaariin keessatti dagaage taasisuu.


text:
Addi bilisummaa biyyoolessaa Ogaaden fi paartilee kanneen biroon adeemsa filannoo itti aanu keessaa of baasuun isaanii jijjiirama akka hin fidne boordiin filannoo beeksise. Gorsituun kominikeeshinii boordichaa Sooliyaanaa Shimellis ibsa kennaniin, iyyata paartilee siyaasaan dhiyaateef furmaata fiduuf boordichi baatii tokko dura waan irraa barbaachisu raawwachuu isaa ibsanii, amma Addi bilisummaa biyyoolessaa Ogaden fi paartilee biroon adeemsa filannoo keessaa of baasuun ba’iis ta’e akkaataa hojii irratti jijjiirama hin fidu jedhan.
Fulbaana 20 kan geggeessamu adeemsa sagalee kennuuf boordichi qophee xumuruu isaa kan ibsan Sooliyaanaan, filannoo bara 2013 naannolee filannoon marsaa lamaaniin iyyuu hin geggeessamnetti kan geggeessamu dhimma filannoo hanga yoonaa murtiin hin kennamne.
Gorsituun kominikeeshinii boordii filannoo Sooliyaanaa Shimellis kaleessa ibsa kennaniin naannolee 47 keessatti kan geggeessamu adeemsa filannoo bbara 2013, sagalee hiree murteeffannaa kan naannoo kibbaaf geggeessamuuf qophiin barbaachisu xumurameera jedhan.
Paartilee siyaasaa filannoo kana keessatti hirmaataniif sabaa himaalee naannoo 9 keessatti yeron kennameefii dadammaqiinsa filannoo geggeessaa kan turan ta’uu ibsanii, qopheen meeshaalee dilannoos xumuramuu dubbataniiru. Haa ta’u malee Addi bilisummaa biyyoolessaa Ogaadeen guyyoota dura filannoo keessaa of bbaasuu ibsanii jiran.
Kana ilaalchisuun itti gaafatamaan quunnamtii uummataa paartichaa obbo Hasan Abdilqaadir VOAf akka ibsanitti naannoo Somaalee fi walumaa gala Itiyoopiyaa keessa sirna dhablummaa fi aangootti seeraan ala fayyadamuutu jira jedhanii, filannoo walabaa fi haqaa geggeessuuf haalli mijataan waan hin jiraanneef filannoo naannoo Somaalee keessatti geggeessamu irraa of hambisuu isaanii ibsanii jiru jedha Kenedii Abaatee Finfinnee irraa


text:
Gara nama miliyoona 20 dhiyaatu irratti argan kuma dhibba hedduu fixe Vaayireessiin kornaa addunyaa miila jalaa guuree eegii manatti raree ji’a shan yaayyuu caale.
Awurooppaa keessaa Spain nama kuma 300tti dhiyaatu irratti arganii kuma 30 dhiyaatu irraa galaafate.
Ispeen, Katoliinaa lafa afaan galaanaa qubattu namii bahee daawwatuu keessa oolu.Amma lafa keessaa baqatan tahuutti jirti.
Katoliinaa qara cufanii nama itti seenuu dhowwan taan ammoo cuftii taan laaluna tokko waluma jalaan banuutit jiran.Biyyiti hedduun ammoo nama Katolina Spain dhaqee gale turanii ufi laallatan malee ufiti seenuu dhowwuutti jirti.
Belgium fi Laksembooring faatillee lafa dhukkubii kun itti deebi’ee wareeruutti jirti.Teessoo mootummaa Beljiyeem, Aantiwerp keessatti koronaan humna jabeeffatee keessaa nama baasuutti jira.
Adoo Caamsaa dabre keessa mootumma an waan ogeeyyotii fayyaa jedhanii caqasee Antiwerp cufee namii akkana hin miidhamu.
Biritenitti guyyuma guyyaan nama 4,900 irratti vaayiresii kana argan. Awuroopaa haga tokko keesastti lafa akka Greece fi Xaliyaanaa faatii goomittaa qaban namii hujiiitti dadachahuutti jira.
Jermenitti ammoo COVID-19 guddoo mumullachuutti jira. Achitti ammoo nama kuma 20 tahutti qahee ooluu dadhamne gadi nu lakkisaa jedhee hiriira bahe.Taatullee mootummaatti dide.


text:
Browsing Tag
Oromo
DV’n maali?Guutuuf ulaagaalee akkamii gaafata?Akkamittis guutuu dandeenya? DV (Diversity Visa)’n carraa lootarii gara biyya Ameerikaatti nu galchu yoo ta’u ‘Green Card Lottery’ jedhamuunis ni waamama. Addunyaa kanarraa biyyi wanta kana!-->!-->!-->…
Appii fi koodii sobaa maallaqni keenya ittiin hatamu akka itti beekuu dandeenyu fi of eeggannoo…
Yeroo ammaa karaa lamaan kaardiin bilbilaa nu jalaa hatamuu danda'a. kuni akkamitti ta'a? Furmaatni isaa hoo? Qabxiilee asii gadii laman sirnaan hubadhaa. 1. Moosaajii/Appii maallaqa hatu karaan kun telegram irratti kaardii bilbilaa!-->!-->!-->!-->!-->…
Hiikkaa Google Afaan Oromoo irratti haa hirmaannuu
Afaan Oromoo Afaanota Gurguddoo Addunyaa 109 tti makamee tajaajila kennuu jalqabuuf Jechootni English Miliyoona 1 fi isaa ol Afaan Oromootti yoo hiikamaniidha. Kana milkeessuf Namni Jechaa fi Hima Afaan English gara Afaan oromootti hiikuu!-->…


text:
Jimmaa Gannatii
Jimmaa Gannatii aanaa Horroo Guduruu Wallagaa keessa ishee tokkoAanaan akka Aanaatti of dandeessee kan hundoofte bata 1934 yommuu taatu,Magaalaa guddoo Godina keenyaa shaambuu irraa km 27 fagaattee gara kibba lixaatti argamti.Magaalaa guddoon Aanaa kanaa Haratoo jedhamti.Aanaan jimmaa Gannatii Gandoota Baadiyaa 12,ganda m
gaalaa 1fi Mana aopheessa tokko of jalaa qabdi.
qilleenssishee baayyee jireenya dhala namaafis ta'e bineeldaaf gaariidha. Keessuma Bakki Haroon Finca'aa kan humna ibsaa Finca'aa maddisiisu baay'inaan irra qubate achi keessatti haguugama. Ummanni naannoo kanaa kan nama jaallatu, safuu kan beeku, aadaa isaa kan kabaju fi sanyii isaa kan jaallatu, Seenaa Oromoo keessatis kan nama irratti maluu hin beeknee fi gootummaatti saba beekamudha.Magaalli Guddoo Aanaa Jimmaa Gannatii Haratoo jedhamtee beekamti. Magaalli Haratoo Gidduu galeessa Aannittiitti argamti. Aanaan Jimmaa Gannatii Gara Bahaatiin kan Haroo Finca'aatiin Daangeffamtedha, Karaa Dhihaatiin Aanaa Horrootiin, Karaa Kibbaatiin Aanaa Horrootiin, Karaa Kabaatiin immoo Aanaa Gudayyaa Biilaatiin kan daangeffamtedha. An akka hubannoo koottin barreesse kan na caalaa beektan immoo caalaatti barreessuu ni dandeessu!


text:
Kaadhimamtoonni filannoo prezidaantummaa lameen, ka paartii Dimookiraatii, Hilarii Kilintonii fi ka paartii Ripuublikaanii, Doonaald Traamp, kaleessa, Hampstiid, Niwu Yoork keessatti kallattiin walitti-dhufanii wal-falmii geggeessan ka duraa, uummatni Ameerikaa miliyoona hedduutti lakkaawamuu fi lammiwwan biyyoota Addunyaa illee daawwatanii jiran. Akka baratametti, wal-falmiilee dorgomtoota prezidaantumaa gidduutti geggeessamanii fi televiiziyoona biyyoolessaatiin kallattiin uummataaf dhihaatan sadii keessaa kun ka duraa ta’uu isaa ti.
Wal-falmiin halkan dabre Kilintonii fi Traamp gidduutti geggeessame, seenaa dorgommii Prezidaantummaa Yunaayitid Isteets keessatti, nama hedduun daawwatamuudhaan isa ol’aanaa dha, jedhama. Akka lakkoobsa yaada uummataatti, lakkoobsa deggera dorgomtoota lameenii wal-maddii ture illee wal irraa fageessuu mala, jedhamee yaadama.
Kanneen wal-falmii sana televiiziyoonaan hordofaa turan keessaa tokko, Joorjiyaa Isteet Yunivarsitiitti proofeesara barnoota seenaa ka ta’an, Dr. Mohammed Hasan, akka wal-falmicha kaadhimamtoota lameenii xiinxalan gaafannee jirra.
Gaaffii fi deebii guutuu kana cuqaasaa tii dhaggeeffadhaa


text:
Barattoonni Oromoo Y/Amboo Damee Hacaaluu Hundeessaa danuun hidhamuu
Barattoonni Oromoo Yunvarsitii Amboo, Kaampaasii Hacaaluu Hundeessaa, Muummee Barnoota Lammummaa, eebbifamtoonni baranaa danuun, daafii qomee Artiist Hacaaluu Hundeessaa ofirraa qabuu fi dhahaan Gadaa irratti barreeffame uffataniif, Kibxata Fuulbana 7, 2021 har’aa tikoota MKII’n ukkaamfamuun hidhaatti darbamuu.
Onni Begii guutumaa-guutuutti to’annoo WBO jala galfamee jiraachuu
Konyaa Lixa Wallaggaa keessaa, Magaalaa Begii dabalatee, Onni Begii guutumatti, Jimaata Fuulbana 3, 2021 to’annoo WBO jala galfamuu. Lola PP (Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa) fi HIT (Humna Ittisaa Tigiraay) gidduutti adeemsifamaa jiruun wal-qabatee, Uummanni Oromoo Walloo rakkoo hedduu mudachaa jiraachuu.
Uummanni Oromoo leenjii ispoortii hin malleen dararamaa jiraachuu
Leenjii maqaa Gaachana Sirnaa jedhamuun, kutaalee Oromiyaa garaagaraa keessatti Uummanni Oromoo dirqamaan akka leenji’u taasifamaa jiruun wal-qabatee, Konyaa Harargee Bahaa, Ona Haramaayaa, Magaalaa Awadaay keessatti, Uummanni Oromoo ispoortii hin malle akka hojjetu dirqisiifamuun, gidirfama hamaa mudachaa jiraachuu.
Oromoonni Walloo 9 milishoota Naannoo Affaarii fi Amaaraan ajjeefamuu
Lola hidhattoota Naannoo Affaarii fi Naannoo Amaaraan Oromoo Walloo irratti guyyoottan sadeen darban bifa haarayaan banamee jiruun, Oromoonni Walloo sagal (9) Ona Harxummaa Fursee keessatti ajjeefamuu; kanneen baay’inaan sanaa ol ta’an ammoo madeeffamuu.
Hariiroo WBO fi HIT gidduutti uumame ilaalchisuun marii taasifame
Hariiroo WBO fi Humna Ittisaa Tigiraay (HIT) gidduutti dhiheenya kana uumame ilaalchisuun marii Hayyuu fi Qabsaa’aa Oromoo gameessa Obbo Daani’eel Dafaa waliin taasifame.
Oromoonni 370 ol hidhattoota Naannoo Amaaraan ajjeefamuu
Duula duguuggaa sanyii humnoota finxaaleyyii Naannoo Amaaraa irraa gara Oromiyaatti seenaniin, Konyaa Baha Wallaggaa, Onoota kanneen akka: Giddaa Ayyaanaa, Haroo Limmuu, Agamsaa fi Arqumbee keessatti, Wiixata Hagayya 23, 2021 irraa qabuun hanga har’aatti Uummata Oromoo irratti geggeeffamaa jiruun, Oromoonni baay’inaan 370 olitti tilmaamaman juumlaan ajjeefamuu.
Hidhamtoonni Oromoo 3000 ol ta’an dhibee Koleeraaf saaxilamuu
Oromoonni mana hidhaa Daalattii – Giddu-gala Oromiyaa, Magaalaa Sabbataa, iddoo Daalattii jedhamuun waamamutti argamu – keessatti hidhamanii dararamaa jiran, kanneen baay’inaan Kuma-sadii (3000) ol ta’an dhibee daddarbaa Koleeraaf saaxilamuu; isaan keessaas Oromoonni 2 lubbuun darbuu.
Tarkaanfilee WBO Konyaa Gujii Bahaa keessatti: Hagayya 8 - 21, 2021’tti
Tarkaanfilee WBO'n Konyaa Gujii Bahaa keessa sosso’u, Hagayya 8, 2021 irraa qabuun Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa irratti fudhachaa jiru ilaalchisuun, akkasumas, dhimma akeekaa fi galma Qabsoo Bilisummaa Oromoo giddu-gala godhachuun, marii Ajajaa WBO Konyaa Gujii Bahaa Jaal Magarsaa Lammii waliin taasifame.
Page 3 of 84


text:
Voice of Independent Oromia (VIO) News page - Fuula Oduu Sagalee Walabummaa Oromiyaa (SWO)
Duulli duguuggaa sanyii qindaawaan, ijaarsa Naannoo Amaaraa Faannoo jedhamu, milishoota Naannoo Amaaraa fi harcaatota nafxanyaa kanneen Oromiyaa keessatti wal-horaniin, Konyaa Baha Wallaggaa, Ona Giddaa Kiiramuu, Amuruu fi Guutoo Giddaa keessatti, Onkoloolessa 10, 2021 Uummata Oromoo irratti baname itti-fufee jiraachuu.
Duula duguuggaa sanyii, garee Faannoo jedhamu, akkasumas, Milishootaa fi Hawaasa Naannoo Amaaraan, Konyaa Matakkal, Ona Dibaax, Ganda Gaalessaa keessatti, Roobii kaleessaa (Onkoloolessa 13, 2021) Uummata Oromoo irratti banameen, Aayyoo Oromoo, kan deessee ulmaa jirtu tokko dabalatee, Oromoonni jaha (6) haala suukanneessaan ajjeefamuu.
Duula duguuggaa sanyii, Konyaa Baha Wallaggaa, Ona Giddaa Kiiramuu, Magaalaa Haroo keessatti, humna Faannoo jedhamu, kan hidhannoo guutuun Naannoo Amaaraa irraa gara Oromiyaatti seenee fi saba Amaaraa kanneen bakkas jiraataniin, Uummata Oromoo irratti, Dilbata Onkoloolessa 10, 2021 banamee, hanga Kibxata har’aatti walitti fufiinsaan deemaa jiruun, maatii Oromoo tokko irraa qofa namoonni 17 haala suukanneessaan ajjeefamuu.
Dhukaasa Oromoota Irreeffannaaf bobba’an irratti, Jimaata Onkoloolessa 8, 2021, Konyaa Gujii Bahaa, Ona Gumii Eldalloo, Ardaa Qaallittii keessatti LMKIIn banameen, Sirni Irreechaa sun goolamuun addaan bittinneeffamuu; Oromoonni Irreeffachuuuf ba’an muraasnis achi-buuteen isaanii hanga guyyaa har’aatti kan hin beekamin ta’uu.
Lolli WBO fi LMKII humna guddaan gamasitti bobbaafame gidduutti, Konyaa Gujii Bahaa keessatti adeemsifamu, Wiixata Onkoloolessa 4, 2021 irraa qabuun, isa yeroo kamiirrayyuu daran jabaatee itti-fufee jiraachuu. Kanaanis, hanga Kamisa har’aatti, Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa irraa kanneen dhibbaan lakkaa’aman ajjeefamuu, danuunis madoon adabamuu fi booji’amuu. Lolli kun Ona Gumii Eldalloo, araddaa Boobaa jedhamtu keessatti, Kamisa har’aallee itti-fufiinsaan adeemsifamaa jiraachuu.
Ona Bulee Horaa keessatti, Uummanni Oromoo waraana MKII waliin ta’uun, guyyaa borii (Onkoloolessa 6, 2021) sakattaa WBO irratti akka bubba’uuf haal-dureen mijeeffamaa jiraachuu. Ta’us, Uummanni Oromoo WBO faana hiriiruun waraana PP loluuf, isa yeroo kamii irrayyuu qophii ta’ee jiraachuu.
Ayyaanni Irreechaa bara kanaa (2021) Hora Finfinneetti, Sambata kaleessaa (Onkoloolessa 2, 2021); Dilbata har’aa ammoo, Hora Bidhooftuutti kabajame, dhaadannoolee deggersa WBO, barbaachisummaa Walabummaa Oromiyaa fi jibba Impaayera Itoophiyaa ifatti dhageessisaniin dabaalamee ooluu.
Oromoonni Eejjuu Soddomaa fi Raayyaa danuun, goolii fi gaaga’ama lola HIT (Humna Ittisaa Tigiraay) fi Mootummaa PP (Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa) gidduutti adeemsifamaa jiruun isaan mudateen, qe’ee isaanii irraa buqqifamuun gara Wallootti baqatanii jiraachuu.
Page 1 of 80


text:
Walitti bu’iinsa daanga bulchiinsa naannoo Somaalee fi Oromiyaa gidduutti uumameen lubbuun namoota hedduu darbee hedduun qe’ee ofii irraa godaanuu isaa gabaasuun keenya ni yaadatama.
Mootummaan Federaalaa Itiyoopiyaa rakkoo daangaa ilaalchisee walitti bu’iinsa uumameen miidhaan uummata irra ga’uu isaa amanee rakkoon akkasii deebisee akka hin uumamne uummataafis eegumsa barbaachisu gochuuf hojjechaa jiraachuu isaa waajjirri komiminikeeshinii mootummaa har’a tuuta oduuf ibsa kennee jira.
Uummata qe’ee ofii irraa godaanes haala inni ittiin qe’ee ofiitti deebi’uun danda’amu illee mijeessuuf irrattin hojjetaa jira jedha waajjirichi.
Gama biraan dilbata dhufu kabajamuuf kan jiru ayyaana Irreechaa irratti uummata irra miidhaan akka hin geenyeef qopheen eegumsa gochuu xumuramuu illee itti gaafatamaan waajjira kominikeeshinii mootummaa Federaalaa Itiyoophiyaa Dr. Nagarii Leencoo nuuf ibsaniiru.


text:
Mammaaksa
Mammaaksi afoola Oromoo keessaa tokko yoo ta'u jechoota beekkumsaa fi ogummaa qaban of keessaa qaba. Mammaaksi dubbii fiduufi gabaabsanii fixuuf ykn salphaatti namatti himuuf tajaajila.
Uummanni Oromoo mammaaksa isaatiin ragaa baha. Oromoon dubbii cimsanii fi gabaabsanii mi’eessuuniifi miidhagsuun fixuuf mammaaksatti fayyadama, keessaahuu warri maanguddoo. Yeroo baay’ee manguddoonni araarsufis ta’e marii hawaas-dinagdee adda addaaf yoo walga’an yaada isaanii gadi fagessanii garuu osoo dubbii hindheeressin ibsachuuf mammaaksatti fayyadamu.
Mammaaksi hawaasa Oromoo biratti waan hedduuf mammaakama. Fakkeenyaaf, qarutuma, tuffii, jaalala, hawwii, haqa, gootummaa, doqnummaa, jibbaafi kkf, agarsiisuuf nimammaakama. Ergaa mammaaksa tokkoo hubachuuf wantoonni adda addaa nama gargaaruu malu. Fakkeenyaaf, aadaa, seenaa, durdurii faa beekuu barbaachisaadha.
Hariiroo Maanguddoo fi Mammaaksaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Mammaaksi beekumsaa fi muuxannoo maanguddootaati. Haasaan maanguddootaa yeroo baayyee mammaaksaan kan guutameedha, kunis dubbii gabaabsanii himuuf, dubbii mi'eessuuf ykn bareechuuf godhama. Kanaafis, sagantaa aadaa ykn hawaasummaa bakka maanguddoonni itti baayyatan keessatti mammaaksi baayyinaan dubbatama.
Fakkeenya mammaaksaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Oromoon iddoo mammaaksi qabu akka armaan gadii ibsa.
- Dubbiin dubbii fida mammaaksi dubbii fixa.
- Aaki jedhan waa tufan, mammaakan waa himan.
- Dubbiin mammaaksa malee, ittoon soogidda malee.
- Mammaaksi koobaa dubbiti.


text:
Iyyannaa Abbaa Torbeef!
Damee Boruutin, Guraandhala 15, 2019
Torbaan darban kana keessa Shira Sadarkaa ol’aantummaa qabuun humnoota Habashaa Warra farra Uuummata Oromoo tahaniin qindaa’ee deemaa jiru saaxiluuf tattaafachaan ture. Humni kun dhoksaan dukkanaan daatee waan hojjetuuf Humna Dukkanaa (Dark forces) jechuu fedhe. Waan lafa jala hojjetuuf Mootummaan Abiyii fi Lammaa illee adda baasanii beekaa hin jiran. Garuu qeensa isaanii MNO fi mootummaa Federaalaa keessa galshanii jiru.
Har’a maqaa mootummaan ilmaan Oromoo qaroo tahan hiisisuu fi ajjeesiisu irra darbanii sadarkaa Oromummaa itti dhabamsiisuuf shira xaxuu danda,an gahanii jiru. Ilmaan Oromoo Qaroo tahan shira deemaa jiru kana akka argan mamii hin qabu. Haa tahu malee akkuman yaroo darbee “Uummata Oromoo Maalitu Adda Godha?” maxxansaa tokko barreesse ayyaan ilaallatummaa fokkisaatu saba keenya keessa jira.
Shira maqaa Araara Abbootii Gadaa fi Haadha Siiqqeen WBO hikaachiisanii fixxuuf qopha’e keessa akka mootummatti Motummaan Kononel Abiyi keessa hin jiru. Itti Aaanan Ajajaa Waraana Imaayara Itoopiyaa kabjamoon B.J. Biraanuu Julaa gaaffii Addis Zemen Gaazexxaaf yaroo deebisan walii galteen ABO fi mootummaa jidduu akka hin jirree dubbatanii jiru. Burqaan Oduu kana kan argame Midiyaa Zehabesha guyyaa 02/14/19 you tahu itti dabalaniis yaroo namoonni tokko tokko midiyaa irratti dubbatan akka dhaga’an kaasaniiru.
Akkuma kana MNO illee akka Mootummatti utuu irraa hirmaatee jiraate ulifnaa warra Abbootii Gadaa fi Haadha Siiqqeef jecha guyyaa tokko Obbo Lammaa Magrsaa irratti argamuu danda’a. Namootni mootummaaf hojjetan achi irratti argamuun araara mootummaa wajjin tahe gochuu hin danda’u.
Utuu ragaan kana fakkaatu jiru Jaawwar Mohammed fi Baqalaa Garbaa mootummaa wajjin walii gallee waa’ee araara xumurree jirra jedhanii uummata keenya ifatti afaanfajeessa jiru. Dubbiin kun haalan fokkisaa dha. Dhiiga ilmaan Oromoo qaalii, qaroo fi qananii tahan irratti yakka hiriyyaa hin qabne oofaa jiru. Abbaa Torbeef Iyyaana Guddaan qaba.Warri kun summii gilgilii guutanii WBO geessaa jiran duraan dursanii dhandha’amuu qabu.
Yoo dhugaan bilisoomu barbaanne diina ija baase nutti dhufu maddii isaa dhungachuu qabnu. Ija isaa keessaa baasu qabna. Basaastotaa fi gantoota diinaaf hojjetan of keessaa ququlleessuun karaa dha. Nama dhiiga ilmaan Oromoon daladaluu amannee hin teenyu.
OPDOn kaleessa TPLF ergamtuu taate hammeenya guddaa guddaa Uummata Oromoo irratti raawwataa turte. Innuu xiqqaate har’a immoo nafxanyoota warra Oromoon akka sabaati biyyaa isaa keessa jiraachuu hin qabu jedhan warra akka Biraanu Nagaa, Kononel Dawit Welde Giorgis, Konol Goshuu Waldee, Dr. Kaasaa Kabade, Shimalis Mazengaa jala galtee akka shira uummata keenya irratti xaxan ayyaana banteef jirti.
OPDOn ijaarsa Oromoo miti. Kanaaf of dandeesse ofitti boontee dhaabbachuuf rakkatti. OPDOn ulee Waaqayoo ittiin Uummata Oromoo adabaa jiru dha. Waaqayyo Uummata Oromoo karaa hundaa badhaadhaa godhee uumee jira. Qabeenya isaa kana irratti gammadee akka nagaan jiratu barbaada. Garuu Ummatni guddaan kun ofiin of bulchuu dhiifnee yaroo miila namoota nuu gadii jala jilbeefannee jiratnu nutti gaddee akka hiribaa kaanuuf OPDO nutti erge. Yaroon kaanee diina ofirra darbinu gahee jira. Harka wal qabannee Irree tokkummaan WBO wajjin wardiyaa Oromiyaa haa dhaabbannu!
Injifannoo Uummata Oromoof!
Gadaan Gadaa Bilisumaa Ti!


text:
Amaloota Gabroota Ar-Rahmaan-Kutaa 4
Rakkoolee gurguddaa jireenya keessatti nama muudatan keessaa tokko rakkoo diinagdeeti. Yommuu qabeenya argatan garmalee israafa gochuun (qisaasessuun) dhiphinna cimaatti seenu. Yookiin immoo doy’a ta’uun osoo itti hin fayyadamin, qabeenyi suni irraa fudhatama ykn inni irraa du’a. Gabroonni Ar-Rahmaan akkaataa diinagde itti horatanii fi bulchan warra beekaniidha. Kutaa darbe keessatti Gabroonni Ar-Rahmaan namoota waliin walitti dhufeenya akkami akka qabanii fi ibaada akkamitti akka hojjatan ilaalle turre. Har’a immoo diinagdee waliin hariiroo akkami akka qaban ni ilaalla. Amaloota kanniin qo’annee diinagdee keenya too’achuu fi haala sirriin bulchuuf nuti qophiidhaa? Waliin haa jalqabnu…
“Isaan yommuu baasan kan hin qisaasessinee fi hin doy’oomneedha. Garuu gidduu kanatti [baasin isaanii] jiddu-galeessa kan ta’eedha.” Suuratu Al-Furqaan 25:67
Gabroonni Ar-Rahmaan baasi (nafaqaa) dirqamaas ta’ee baasi jaallattamaa yommuu baasan, baasi barbaachisu caalaa baasun kanneen hin qisaasessineedha. Ammas, baasi dirqamaa dhiisun kanneen hin doy’oomnedha.
“kan hin qisaasessinee” kana jechuun baasi keessatti daangaa sirrii ta’ee kanneen hin darbineedha.
“hin doy’oomneedha” kana jechuun baasi ofii fi baasi namoota isaan irratti baasun dirqama ta’ee kanneen hin dhiphisneedha. Jecha biraatin, qabeenya osoo qabanu baasi ofirratti baasu hin danqan (hin dhiphisan). Namoota isaan jala jiran irrattis hin dhiphisan.
“Garuu gidduu kanatti [baasin isaanii] jiddu-galeessa kan ta’eedha.” Kana jechuun baasin isaanii qisaasessuu fi doy’ummaa jidduu karaa jiddu-galeessaa irra kan ta’eedha.
Qisaasessuun gara mirgaatin yommuu ta’uu, doy’ummaan immoo gara bitaa irratti argama. Karaan jiddu-galeessaa immoo karaa qajeelaa isaan lamaan jidduutti argamuudha.[1] Gabroonni Ar-Rahmaan baasi isaanii keessatti, gara mirgaa gorun osoo hin qisaasessin ammas, gara bitaa gorun osoo hin doy’oomin, karaa jidduu-galeessaa hordofu.
Kanniin hubachuuf mee fakkeenyaan haa ilaallu. Namni tokko nyaata ni nyaata. Nyaata isaa keessatti garmalee nyaachun daangaa yoo darbe, qaamni isaa ni dadhaba. Hojii gaggaarii hojjachuu hin danda’u. Kuni israafa (qisaasessuudha). Gama biraatin immoo, osoo qabeenya qabu hamma barbaachisu gadi yoo nyaate ykn nyaata yoo dhiise, qaamni isaa garmalee laafee hojii gaggaarii hojjachuu dhiisa. Kuni doy’ummaadha. Karaan jiddu-galeessa ta’e, osoo garmalee hin baay’isinii fi garmalee hin xiqqeessin haala madaallamaa ta’een nyaachudha.
Akkuma beekkamu namni humnaa ol baay’isee yoo nyaate, dhibee adda addaatiif of saaxila. Akkasumas, hamma barbaachisu gadi yoo nyaates rakkinna adda addaatiif saaxilama. Kanaafu, qisaasessuu fi doy’ummaan karaalee jallataa ta’aniidha.
Gabroonni Ar-Rahmaan diinagdee isaanii baasu keessatti gamnoota fi warra qalbii qabuudha. Fedhii lubbuutin dhiibamuun qabeenya isaanii akkuma argan hin balleessan. Ammas, doy’ummaa, haafa’uu fi sodaa hiyyummaatin dhiibamuun dirqama isaan irra jiru baasu irraa qabeenya isaanii garmalee hin qusatan.
Hayyoonni keenya qisaasessuu fi doy’ummaa aayah tana keessatti barbaadame haala kanaan guduunfu:
Asitti qisaasessuun hiika lama qaba: 1ffaa-baasi halaalaa yommuu baasan daangaa darbuudha. Fkn, uffata, nyaata fi kkf irratti baasi daangaa darbe baasu. 2ffaa- wanta Rabbiin dhoowwe irratti qabeenya baasu. Osoo xiqqaatellee, haraama irratti qabeenya baasun qisaasessuudha. Fkn, khamri (wanta nama macheessu) bituu fi wanta fokkuu adda addaa irratti qabeenya baasun qisaasessudha.
Doy’ummaanis hiika lama qaba: 1ffaa-hamma nama barbaachisu irraa hanqisuu fi garmalee xiqqeessu. 2ffaa-Haqa Rabbii dhoowwachuu[2]– fkn, osoo qabeenya gahaa qabanu zakaa baasu ykn sadaqaa kennuu diduu.
Gabroonni ar-Rahmaan dhaamsa Rabbiin kitaaba Isaa keessatti buuse waan beekaniif, qabeenya isaanii badii irratti baasun ykn hamma isaan barbaachisu ol baasun hin qisaasessan. Ammas, hamma isaanii fi namoota isaan jala jiraniif barbaachisu hanqisuun ykn haqa isaan irratti dirqama ta’e dhoowwachuun hin doy’ooman. Akkaata diinagde itti horatan ilaalchise dhaamsi Rabbii (Subhaanahu) kana ture:
“Firaaf, harka qalleeyyi fi karaa deemaafis haqa isaa kenni. Qisaasessuu hin qisaasessin. Dhugumatti, warri qisaasessan obboleeyyan sheyxaanotaa ta’anii jiru. Sheyxaannis Gooftaa isaa akkaan waakkataa ta’eera. Gooftaa kee irraa rahmata abdattu barbaadun yoo isaan irraa garagalte, jecha laafaa isaanitti dubbadhu. Harka kee gara morma keetti sakaallamaa hin godhin, diriirsuu guutus hin diriirsin, komatamaa fi harka qullaa taate teessati.” Suuratu Al-Israa 17:26-29
“Firaaf, harka qalleeyyi fi karaa deemaafis haqa isaa kenni.”
Firaaf yommuu jedhu dhiigummaan fira kan ta’an, kanneen akka abbaa, haadha, ijoollee fi kanneen biroo. Firaaf haqaa isaa kennuun kan ta’uu tola isatti oolu, hariiroo firummaa sufuu, baasi dirqamaa fi jaallatamaa isaan irratti baasudha. Garaagarummaa haajaa isaanii, dhiyeenya firummaa fi yeroo irratti hundaa’e haqni kunniin garagara ta’u. Harka qalleeyyi jechuun nama hiyyeessa ta’eedha. Haqni nama kanaaf kennamu zakaa ykn sadaqaa irraa hamma ta’ee isaaf kennuun haajaa isaa guutudha. Haqni karaan deemaan qabu immoo yoo mana namaa bule, haala gaariin isa keessumeessu. Yoo maallaqa iddoo jireenya isaa ittiin gahuu fixate ykn dhabe, maallaqa biyya ofii ittiin gahuu isaaf kennuudha.
Kanaafu ibsi aayah: fira keetiif tola oolun, baasi isaan irratti baasun, hariiroo firumma sufuun haqa isaanii kenniif. Ammas, hiyyeessafis sadaqaa kennuun, karaa deemaas keessumeessun ykn itti sadaqachuun haqa isaanii kenniif.[3]
“Qisaasessuu hin qisaasessin. Dhugumatti, warri qisaasessan obboleeyyan sheyxaanotaa ta’anii jiru. Sheyxaannis Gooftaa isaa akkaan waakkataa ta’eera.”
Qisaasessuu jechuun faffacaasudha. Akkuma sanyii midhaanii facaasanitti qabeenya bakka sirrii hin taanetti faffacaasun qisaasessudha. Kuni shari’aa keessatti daangaa waan darbuuf balaalefatamaadha. Wanta Rabbiin dhoowwe irratti baasin bahu hundi qisaasessuudha. Wanta Rabbiin hayyame keessatti haajaa ol baasi baasunis qisaasessuudha. Miidhaaf ykn rakkisuuf baasin bahu hundi qisaasessuudha. Baasin karoora hin qabnee fi bakki qabeenyi itti bahuu hin beekkamnes qisaasessuu irraayyi.
➞Qisaasessuu keessaa wanta nama macheessu, araada nama qabsiisu hunda irratti qabeenya baasudha. Fkn, alkooli, sigaaraa, caati fi kkf irratti qabeenya baasun qisaasessuudha.
➞Mana keessatti meeshaan gahaan osoo jiru, bakka biraatti waan arganiif meeshaa san bituun mana guutun qisaasessuudha.
➞Ammas, qisaasessu keessaa affeerraa cidhaa, affeera nyaataa (diggisii) irratti hamma barbaachisu ol nyaata qopheessun ergasii kositti darbuudha.
➞Gosoota qisaasessuu hawaasa keenya keessatti adeemsifamu lakkoofne hin fixnu. Gabaabumatti qisaasessuun badii irratti qabeenya baasu, hanga itti hajamanii ol baasu, karoora malee qabeenya bittineessudha.
“Qisaasessuu hin qisaasessin.” Kana jechuun qabeenya kee Rabbiin faallessu keessatti hin baasin (haraama irratti hin baasin), hanga itti hajamtu ol hin bittineessin, qabeenya kee bakkuma argiteetti hin balleessin. Kana irra, Rabbiif jedhii karaa kheeyri (gaarii) keessatti haala madaallamaan baasi.
“Dhugumatti, warri qisaasessan obboleeyyan sheyxaanotaa ta’anii jiru.”
Rabbiin subhaanahu warra qisaasessan obboleeyyan sheyxaanota ta’uu ibse. Kana jechuun sheyxaana waliin kan saahiboman ykn hiriyyoomaniidha. Isaan hasaasa sheyxaanatiin kan dhiibamaniidha. Sababni kanaa, baasi keessatti qajeelinni isaan bira waan hin jirreef hasaasa sheyxaanaa fedhii isaanii too’atuuf saaxilamu. Hanga fedhan qabeenya haa baasan, fedhii lubbuu sheyxaanni itti isaan kakaasu guuttachuuf gara fuunduraatti furga’u. Wanti fedhii lubbuu isaanii too’atu isaan bira waan hin jirreef, fedhii duuka bu’uun qabeenya qisaasessu. Sheyxaanni jinnii fi namaa gadi isaan xiqqeessun isaanitti taphatu. Suuta suutaan wanta hayyamamaa irraa gara wanta jibbameetti, ergasi gara wanta dhoowwamaa xiqqaatti, ergasii gara wanta dhoowwame guddaatti san booda gara kufriitti isaan geessu. Kunis kan ta’u, hamma injifannoo fedhiin lubbuu namoota dhuunfaa tokkoon tokkoon irratti qabuuni.[4]
(Sheyxaanni wanta tokko nama hawwisiisa. Namni kuni yoo of hin too’atin, fedhii lubbuu isaa guuttachuuf qabeenya qabu hunda ni baasa. Tarii wanti kuni haraama ta’uu danda’a. Kanaafu, sheyxaanaaf tolee jechuun haraama irratti qabeenya baasuun obboleeyyan sheyxaanaa irraa nama godha. Ammas, sheyxaanni namaa TV, gazeexaa fi midiyaa adda addaatin gara badiitti nama waamu. Namni isaaniif awwaachun qabeenya ofii yoo bittineesse obboleeyyan sheyxaanaa keessaa ta’a. Miidhaan qabeenya qisaasessu maal akka ta’e gara boodaatti ni ilaalla.)
“Sheyxaannis Gooftaa isaa akkaan waakkataa ta’eera.” Sheyxaanni qananii Gooftaan isaa isarratti ooleef galata hin galchu. Kana irra ni waakkata. Waakkachuun kunis kan ta’u, Rabbiif ajajamuu diduu fi Isaa faallessuudha. Haaluma kanaan, ilmaan Aadam irraa obboleeyyan sheyxaanaa qisaasessitoota ta’an, qananii Rabbiin isaan irratti ooleef galata hin galchan. Kana irra, ajaja Isaa ni faallessu, badii adda addaa hojjatu.[5]
“Gooftaa kee irraa rahmata abdattu barbaadun yoo isaan irraa garagalte, jecha laafaa isaanitti dubbadhu.” Kana jechuun yommuu firri kee, hiyyeessi fi karaa deemaan waa si kadhate, garuu si bira homaa kan hin jirre yoo ta’ee irraa garagaltee, jecha laafaa fi gaarii isaanitti dubbadhu. Jecha biraatin, rizqii waan dhabdeef garuu gara fuunduraatti Rabbiin rizqii akka siif kennu kan abdattu taate yoo isaan irraa garagalte, dubbii laafaa isaanitti dubbadhu. Asitti “isaan irraa garagaluun” fuulaan irraa garagaluu osoo hin ta’in, qabeenya waan hin qabneef, “Waa isaaniif kennuu dhiisudha.” Garuu yommuu waa kennuu dhiisan, jecha laafaa fi gaarii ta’e dubbachuudha. Fakkeenyaf, Waadaa gaarii isaaniif seenu. “Yoo rizqiin Rabbii nuuf dhufe, in sha Allah siif kennina” isaaniin jechu. Yookiin, “Rabbiin nuu fi siif haa razzaqu.” Jechuu fi dubbii gogiinsi fi jabeenyi keessa hin jirre isaanitti dubbachuudha.[6] Kuni kan agarsiisu kadhataa dubbii badaa itti dubbachuu fi arrabsuu dhiisudha. Namoonni gariin kadhataa ni arrabsu. Osoo waa isaaf kenniniyyu dubbii jabaa fi gogaa itti dubbatu. Kuni amala badaa Muslima irraa hin eeggamneedha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Jecha gaarii fi araaramatu sadaqaa rakkisuun hordofame irra caala. Rabbiin Dureessa, Obsaadha.” Suuratu Al-Baqarah 2:263 (Kana jechuun sababa sadaqaatin nama rakkisuun sadaqaa namaaf kennu irra dubbii gaarii namatti dubbachuu, du’aayi namaaf gochuu fi hanqinna namaaf dhoksutu caala.)
“Harka kee gara morma keetti sakaallamaa hin godhin, diriirsuu guutus hin diriirsin, komatamaa fi harka qullaa taate teessati.” Rabbiin subhaanahu aayah tana keessatti haala nama haafayuu fi doy’aa haala nama harki isaa morma isaatti sakaallameen ykn hidhameen wal fakkeesse. Namni harki isa mormatti hidhame harkaan homaa hojjachuu hin danda’u. Nama qisaasessuu immoo haala nama harka ofii guutuu gadi diriirseen wal fakkeesse. Namni harka isaa guutuu yoo gadi diriirse fi gadi lakkise homtu harka isaatti hin hafu. Duraan harkatti kan waa qabatu yoo ta’e, yommuu harka isaa gadi diriirse wanti suni harkaa kufa. Haaluma kanaan namni qabeenya isaa qisaasessuu fi balleessu dhumarratti homaa isa harkatti hin hafan.
“Harka kee gara morma keetti sakaallamaa hin godhin” kana jechuun nafsee tee, maatii kee, firoota kee, keessummaa keeti fi namoota biraa irratti baasu keessatti haafayaa fi doy’a hin ta’in.
“diriirsuu guutus hin diriirsin”, ammas baasi kee keessatti hin qisaasessin. Humna keeti ol kennitee fi galii kee caalaa baaste komatamaa fi harka qullaa taate teessati.[7] Asitti “diriirsu guutuu hin diriirsin” jechuun ajaje. Sababni isaas diriirsun gariin faarfamaa fi gaariidha. Kana jechuun qabeenyaa guutuu hin kenniin ykn hin balleessin. Garuu qabeenya kee irraa hamma ta’ee karaa gaarii keessatti baasi.
Aayan tuni osoo doy’a hin ta’inii fi hin qisaasessin karaa jiduu galeessaa akka hordofan nama qajeelchiti. Namni karaa jiddu-galeessaa hordofuu dhiisee doy’aa ta’e ykn qisaasessaa ta’e, dhumarratti komatama fi harka qullaa kan hafu ta’a. “komatamaa fi harka qullaa taate teessati”
“Eeti, namni qisaasessu harka qullaa hafuu danda’a. Garuu namni doy’i qabeenya ofii waan kuufatuuf akkamitti harka qullaa hafuu danda’aa?” Gaafin jedhu ka’uu danda’a. Deebii isaa haala kanaan haa ibsinu:
Namni haafayuu fi doy’ummaa irraa kan ka’ee qabeenya garmalee qabatu, Rabbiin biratti, Malaykootaa fi namoota biratti komatamaa (waqqafamaa)dha. Ergasii Guyyaa Qiyaamaa Gooftaa isaa biratti wanta barbaadu argachuu irraa dadhabaa fi harka qullaa hafa. Guyyaa Qiyaamaa yommuu namoonni sadaqaa kennaa turan wanta isaan gammachiisu argatan, namni doy’i immoo sadaqaa waan hin kenniinef wanta namoonni sadaqa kennan argatan ni dhaba. Sababa kanaan, homaa kan hin arganne ta’e harka qullaa hafa. Kan gadduu fi seena’u ta’ee taa’a. Nama isa gargaaru hin argatu.
Namni qabeenya qisaasessuus Rabbiin biratti, Malaykootaa fi namoota biratti komatamaa (waqqafamaa) ta’a. Ergasii Guyyaa Qiyaamaas, wantoota baay’ee barbaadamu argachuu irraa dadhabaa fi harka qullaa kan hafu ta’a. Addunyaa tana keessattillee qisaasessuun isaa hiyyeessaa fi sadaqaa namootatti kan hajamu isa taasisa. Wanta Rabbiin dhoowwe keessatti qabeenya baasu isaatiif kan gaabbu ta’ee harka qullaa taa’a.[8]
Eeti, namoonni doy’a ta’anii fi qisaasessan hawaasa keessattillee ni komatamu. Nama doy’a namoonni maqaa badaan isa kaasu. Akkasumas, osoo haafayuu fi doy’a ta’uu guyyaa tokko qabeenya isaa balaan itti buute harka dhadhoofti (balleessiti). Ergasii kan gaddu fi gaabbu ta’e harka qullaa taa’a. Namni qisaasessuus yommuu qabeenyi isa jalaa dhumu, kan gaabbu, harka qullaa waa harkaa hin qabnee fi dadhabaa mala dhabe ta’ee taa’a.
Gabroonni Ar-Rahmaan kana waan beekaniif qabeenya isaanii baasu keessatti karaa jiddu-galeessaa hordofu.
Guduunfaa
✒ Qisaasessuun waa lama of keessatti qabata: wantoota Rabbiin dhoowwe (haraama) irratti qabeenya baasuu fi haajaa ol wantoota hin barbaachisne irratti qabeenya baasudha.
✒ Doy’ummaanis wantoota lama of keessaa qaba: nafsee ofiitiif, maatii fi namoota nama jala jiraniif wanta dirqamaan barbaachisu guutuu dhiisu fi haqaa Rabbiin itti ajajee kennu didu. Fkn, osoo qabeenya baay’ee qabanuu zakaa dhoowwachu, sadaqa kennu didu.
✒Karaan jiddu-galeessaa kanniin hundarraa bilisa kan ta’eedha. Gabroonni Ar-Rahmaan hin qisaasessanis, hin doy’oomanis. Baasin isaanii madaallamaa fi jiddu-galeessa kan ta’eedha.
Kitaabban wabii:
[1] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi – 6/626
[2] Zaadul Masiir fuula 1022, Akkasumas, Tafsiiru Xabarii-17/497-…
[3] Tafsiiru Sa’dii-530, Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -9/601-602, Tafsiiru Xabarii-14/564-565
[4] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi 9/603-604
[5] Tafsiiru Xabarii-14/568
[6] Tafsiir ibn Kasiir, 5/69, Fathul Qadiir-fuula 819-Shawkaani, Ma’aariju tafakkuri 9/605, Zaadul Masiir 810
[7] Tafsiir ibn Kasiir, 5/69
[8] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -9/607


text:
Boordiin filannoo garee taajjabdootaa waaltaa ripaablikaanii sadarkaa addunyaa fi waaltaa dimokraasummaa sadarkaa addunyaaf beekkannaa kennuu isaa beeksise.
Boordichi mala qorannaa gareen taajjabdoota kanaa dhiyeesse xiinxaluu dhaan akkasumas naamusa qajeelfama bu’uuraa kan taajjabdoota sadarkaa addunyaa gama hordofeen akka isaan hojjetan walii galtee irra ga’uu dhaan beekkannaa kennuu isaa beeksise.
Sababaa weerara COVID-19n kan ka’e gareen kun hojii taajjabdummaa bal’inaan geggeessuun isaa murtaa’aa ta’uu isaaf, kanas hojii isaa ennaa xumuru kan ibsamu ta’uu gareen taajjabdoota kanaa fi boordichi gamtaan walii galuu isaanii boordiin filannoo beeksisee jira.


text:
Rezisterii
Rezisteriin ruuqoo elektirikaalii mugaa kan tarminaalii lama qabu yoo ta'u hojiinsaas yaa'a elektirkii ittisuudha. Rezisteriin yaa'a karantii gadi hirrisuuf hojjata, akkasumas, voolteejii sarkiyuutii keessa jiru gadi hirriisuuf hojjata. Elektirooniik sarkiyuutii keessatti, rezisteriin guddina karantii yaa'uu murteessuuf, amma asattoo to'achuuf, ruuqolee ka'aa gargaaruuf, fi sarara tamsaasaa guduunfuu fi kkf kan biraaf tajaajilu. Rezisteriin humna-guddaa kan humna elektirikii waatii (watt) baayyee ta'u akka oo'aatti gatuu danda'u akka qaama too'annaa motoraatti, sirna tamsaasa humnaa keessatti, ykn akka loodii yaalii jenereeteriitti tajaajila. Rezisteriin ittisa hin jijjiiramane (fixed resistance) kan tempireechara, yeroo fi voolteejii fayyadamu irratti hundaa'ee xiqqoo qofa jijjiiramu qaba. Rezisteriin jijjiiramu ruuqolee sarkiyuutii (kan akka guddina sagalee ykn amma ifa ampuulii) tottolchuuf gargaaruu danda'a, ykn ammoo akka meeshaa oo'a, ifa, jiidha qilleensaa, humna ykn walnyaatinsa keemikaalaa arguutti (seensi godhutti) tajaajiluu danda'a.