text:
Fulbaana 18/2015(TOI) – “Bu’uurri Ayyaana Irreechaa Nagaa, sirna galataafi Obbolummaadha” jedhan Kantiibaan bulchiinsa magaalaa Finfinnee aadde Adaanech Abeebee.
Ayyaana Irreechaa ilaalchisuun guyyoota afuriif kan turu egizibiishinii aadaa jalqabsiisaniiru.
Aadde Adaanech banissa egizibishicharratti haasaa taasisaniin torbanoota darban jijjirrama bara haaraafi ayyaana daamaraa masqalaa karaa naga qabeessa bifa ho’aa ta’eefi tokkummaa sabdaneessummaa calaqisiisuun kabajinneera jedhaniiru. Kanaaf immoo gahee olaanaa kan bahe uummata magaalaa Finfinneeti jedhaniiru.
Magaalaan Finfinnee agarsiistuu waliin jireenyaafi sabdaneessuummaa ta’uu himanii, nu qofa osoo hin taane Afrikaannoonni biroon aadaa isaanii bifa barbaadaniin kan keessatti muli’ifatanidha jedhaniiru.
Haguma ayyaanonni magaalichatti kabajamaniin galiin magaalichaa ni si’aa, hawwanni turizimii ni dabala, oomishaaleen hedduun gara magaalaa keenyaa akka galan carraa uuma jedhaniiru.
Ayyaanni Irreechaa kan Uummanni Oromoo ganna gurraa darbuun booqaa birraa arguu isaaf waaqaf galata itti galchuudha jedhaniiru.
Nurra darbee hambaa aadunyaa kan ta’ee sirna Gadaa keessaa tokko kan ta’e ayyaanni irreechaa Itoophiyaa addunyaatti beeksisuu keessatti gahee guddaa waan qabuuf nun Itoophiyaanonni wal taanee beeksisuun gaheen keenya guddaa ta’uu qaba jedhaniiru.


c: text/html

text:
Dhalattoonni Oromoo as Waashington Dii Sii (DC0 fi naannawa ishee jiraatan, akkasumas, kutaalee Ameerikaa biroo irraa walitti dhufan Kamisa kaleessaa, Sadaasa 17, bara 2002 “haleellaa Oromiyaa keessatti uummata nagaa irratti geggeessamaa jira,” jedhan mormuun as Waashington DC, waajira ministrii dhimma alaa Yunaayitid Isteetis duratti hiriira bahanii jiran.
Qindeessitoota hiriirichaa keessaa ka Sagalee Ameerikaaf ibsa kennan, Artist Abdii Nuuressaa, “Sababaan hiriira keenyaa haleellaa mootummaa Itiyoophiyaatiin, Oromiyaa keessatti uummata Oromoo hidhannoo hin qabne irratti geggeessamaa jiru akka addunyaan hubatu taasisuufi,” jedhan.
Mootummaan Itiyoophiyaa, lammiwwan nagaa meeshaa waraanaa hin hidhatiin yokaan Siiviloota irratti haleellaalee diroonii dabalee bifa adda addaatiin geggeessaa jiru akka dhaabuu fi badii lubbuu namaa irra gaheef akka itti gaafatamu, Yunaayitid Isteetis dhiibbaa gama ishee akka gootu hiriirtonni iyyannaa isaanii Ministirii Dhimma alaa Yunaayitid Isteetisitti dhiheeffachuu isaanii dubbatan – dubbatan, Obbo Abdiin.
Himannaa hiriirtonni kaleessaa fi yeroo adda addaatti dhiheessan kanaaf Embaasii Itiyoophiyaa irraa deebii argachuuf yaalaa jirra. Gama biraatiin garuu, himannaalee wal-fakkaatoo dhiheenya mootummaa irratti dhihaataa turaniif, aangawoonni mootummichaa deebii Sagalee Ameerikaaf kennaniin, humnoonni mootummaa haleellaan geggeessan hidhattoota “shanee” ittiin jedhan, kan Waraana Bilisummaa Oromoo ofiin jedhan irratti malee uummata nagaa kam irrattiyyuu ka xiyyeeffate akka hin ta’iin dubbatanii turan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lola kaabaa Akkuma lola isa waggaa lama duraa ammas humni waraanaa PP ‘Ajaja Bahaa’ jedhamu daangaa cehee Eertiraa akka seenu godhameera. Lola darbe keessatti bifa …Read More »
Tayyee Dendea Areedo; Yaa’ii caffee Oromiyaarratti akkaan hin dubbanne afaan na qaban
Oolmaa Caffee Irratti Yaada Koo Ashaaraa Dhugaa! Seensa Filannoo marsaa 6ffaanin miseensa Caffee Oromiyaa ta’e! Shawaa Kaabaa Naannoo filannoo Kuyyuu irraayi. Miseensa paartii Badhaadhinaa fi …Read More »
Gaachana Sirnaa: Sirna Gadaa Deebisuu Moo Biltsiginnaa Aangoorratti Tiksuu?
Finfinnee, Mootummaan naannoo Oromiyaa waraana Oromiyaa keessatti gaggeeffamaa jiruu irra aanuuf caasaalee nageenyaa jedhu haaraa uumaa jira. Caasaalee haaraa dabalaman keessaa waajjirri milishaa kan Labsii …Read More »
Caffeen Walgahii ariifachiisaa 2ffaa waggaa 2ffaa bara hojii caffee 5ffaa isaatiin Muudama garaa gara raggaasisuun xumurame!
Bu’uruma kanaa ➡#1ffaa Obbo Lammaa Magarsaa- Pireezidaantii Mootummaa Naannoo Oromiyaa ➡#2ffaa-Obbo Isheetuu Dassee Af-yaa’ii Caffee Oromiyaa Ta’uun yoo mudaman Pireezidaantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Lammaa …Read More »
“Ummata Oromoo dhiifama gaafadha” Prezidaantii Oromiyaa Duraanii, Obboo Juuneddii Saadoo
#OromoProtests. Dhaamsa Arsii lixaa irraa
#OromoProtests. “Dhaamsa Arsii lixaa irraa Namootni armaan gaditti taayitaafi bilbilli isaanii maqaa waliin tarraa’e kunniin, abbootii aangoo Godina Arsii Lixaa yemmuu ta’an, mormii godhamaa jiru …Read More »
TPLF’s sham, fake and Scandalous election results
Ethiopian People’s Revolutionary Democratic Front (EPRDF) led by Tigrayan People’s Liberation Front (TPLF) have stolen democracy, money, votes, and liberty from Oromo people as they …Read More »
Voices for voiceless
(http://voicesforvoiceless.blogspot.se/) Nama tuffatan saree jalatti dhaanu: barbaachisummaan OPDO hanga Woyyaaneen Oromiyaa seentee hiddaan lafa qabattu qofaaf ture: erga hidda gadi fageessafatanii, Woyyaaneen OPDO iyyuu balleessuuf …Read More »
The Oromos Under the Leadership of OPDO Should Line Up with the Dominants OLF and QEERROO
My objective of writing article on this topic is based on the the development of our struggle against the dictator the Ethiopian government from time …Read More »


text:
Ergaa Kabajamoo Afyaaโii Caffee Oromiyaa
Article Index
Kab.Addee Sa'adaa Abdurahmaan
Caffeen Oromiyaa qaamolee mootummaa sadan keessaa isa tokko taโee qaama seera baasaafi qaama abbaa aangoo siyaasaa isa olaanaa Naannichaa akka taโe ni beekama. Caffeen buโuura Heera Mootummaa Naannichaa Fooyyaโee Bahe Keewwata 48 (1) jalatti akkaataa tumameen filannoo Biyyoolessaafi Naannolee waggaa shan shaniin karaa bilisaa, amanamaafi sagaleen uummataa iccitiin itti kennamuun filatamee hundaaโuu dha.
Naannoon Oromiyaa, Naannolee Filannoo 179 kan qabdu yoo taโu naannoo filannoo tokkorratti kaadhimamtoonni sadi sadi dhaaba tokko bakka buโuun dorgomuu dandaโu. Caffeen Mootummaa Naannoo Oromiyaa waliigalaan teessoo 537 qaba. Hundeeffama isaarraa hanga xumuura bara 2007tti Caffeen Baroota Hojii afur dabarsee jira. Buโaa filannoo marsaa shanaffaa bara 2007 gaggeessineenis Caffeen Bara Hojii 5ffaa Hagayya 14/2007 adeemsisuun hojiisaa eegalee jira.
Caffeen aangoo Heera Naannichaatiin Keewwata 49 jalatti kennameef irratti hundaaโuun, seerota adda addaa qulqullina isaanii eeggatan tumuu, karooraafi baajata qaamolee mootummaa raaggaasuun raawwiisaa hordofuufi toโachuun, dandeettii raawwachiisummaa qaamolee isaafi Manneen Maree Uummataa sadarkaan jira cimsuun ergama hojii bakka buโummaa ummataa gahumsaan akka bahataniif deeggarsa barbaachisaa taโe ni taasisa. Caffeen hojii hordoffiifi tooโannoo qaamolee mootummaarratti taasisuun ummanni naannoo keenyaa misooma ariifachiisaafi itti fufiinsa qabu, ijaarsa sirna demookraasiifi nageenya amansiisaa mirkaneessuuf sochii taasifamu keessatti balโinaan akka hirmaatuufi buโaasaarraayis akka fayyadamu cimee kan hojjetu taโa. Hundaa ol ammoo, rakkoolee bulchiinsa gaarii ummanni naannoo keenyaa balโinaan kaasaa jiruuf deebii hatattamaa kennuuf yeroo kamirraayyuu bifa adda taโeen xiyyeeffannaa kennee hojjetaa jira.


text:
Jara kana keessaa nama 22 qaraa qabanii hidhaa jiran.Walumattu nama 46 akka kanaan himatan.
Namii fulaa isaan hin jirretti himatan daarektera tajaajila waajjira odeeffannoo nagaa biyyooleessaa:
Geetachoo Aseffaa,
Atsibihaa Gidey
Aseffaa Belaay
Shedhaay Lihul ammatti hin agarree garuma jiranitti himatan.
Jara keessaa hagii tokko hujii seerii kenneef dhiisee waan hujii isaanii hin tahin keessa seenee ilmee namaa irratti wanjala guddaa hojjateen himatan.
Akkuma kanaan obboo Geetaachoon itti gaafatama ministeraatti daarektera nagaa biyyoolessaa tahee hojjachaa bahe itti gaafatama guddaa itti kennana kanaan wanjala guddaa hojjate jedhan.
Abbaan alagnaaa addaa Itoophiyaa jara kana fulaa sadiitti qoodee himate;itti gaafatamtoota wanjala qoratan,itti gaafatamtoota manneen hidhaa,itti gaafatamtoota tajaajila odeeffannoo nagaa biyyoolessaa fi hojjattoota jedhee gargar baasee himate.
Warra harkaa qabanii garuma jiranitti himachuutti jiranillee mana murtii federaalaa Lidetaatti naqaashii itti yaammatee himachuutti jira.


text:
Tafsiira Suuratu Yuusuf-Kutaa 23
Kutaa darbee keessatti Nabii Ya’quub (aleyh salaam) sababa Yuusufin dhabeen gadda isaa yeroo dheeraaf liqimsaa fi dhoksaa akka ture, yommuu ilmaan lamaan jalaa badan gadda kana arraba irratti baase akka dubbate ilaalle jirra. Har’as itti fufuun kutaa hafe ilaalla.
Ni jedhan, “Rabbiitti kakannee! Hanga garmalee dhukkubsatte du’atti dhiyaatutti yookiin warra du’an keessaa tokko taatutti Yuusufin yaadachu hin dhiistu.” [Suuratu Yuusuf 12:85]
Yommuu Ya’quub “Yuusufin irratti yaa gadda kiyya” jedhu, ilmaan ni dhagahan. Ergasii akkana isaan jedhan: “Rabbiin kakanne! Sababa gaddaatiin garmalee dhukkubsatte hanga du’atti dhiyaatutti ykn lubbuun si keessaa bahuun warra du’an keessaa tokko taatutti Yuusufin yaadachuu hin dhiistu. Nafsee tee irratti laaffisi.”
Innis ni jedhe, “Yaaddoo fi gadda kiyya Rabbiin qofatti himadha. Wanta isin Rabbiin irraa hin beekne ani nan beeka.” (Suuratu Yuusuf 12:86)
Ya’quubis akkana jechuun ilmaan isaatti deebise: ‘Yaaddoo fi gadda kiyya Rabbiin qofatti himadha. Inni rakkoo fi balaa Kan namarraa kaasudha. Wanta isin hin beekne ani Rabbiin irraa nan beeka.
Asitti Ya’quub maal jechuu barbaadee? Ilmaan isaa osoo beeku baatanillee, Ya’quub waa’ee abjuu Yuusuf sirritti beeka. Kanaafu, Ya’quub Yuusuf lubbuun akka jiru ni beeke. Ta’uu baannan, abjuun tuni akkamitti dhugaa ta’uu dandeessi? Wanti Ya’quub hin beekne Yuusuf eessaa fi haala akkami keessa akka jiruudha.
Seenan Ya’quub rakkoo fi gadda ofii Rabbiitti himachuun mallattoo iimaanaa akka ta’e nu barsisa. Nabiyyiin keenya (SAW) erga ummanni Xaa’if ergaa isaa didanii fi dhagaa isatti darbachuun isa dhiigsanii booda wantuma wal fakkaatu hojjate. Rabbiitti himachuu jechuun rakkoo ofii dubbachuun rahmata akka namaaf godhu Isatti warwaachudha. Rahmata Rabbii yoo hin barbaadin rahmata eenyu barbaannaa? Jechi ‘Innamaa’ jedhu ‘qofa’ agarsiisa, “Tokkichi ani itti himadhu Rabbiin qofa. Mararfannaa keessan hin barbaadu.” Wanti amantin keenya dhoowwu Rabbiin himachuudha. Fakkeenyaf akkana jechuu, “Kuni akka narratti raawwatamu maaliif hayyamtaa? Kuni haqummaa miti.” [1]
Yaa ilmaan kiyya! Deemaatii Yuusufi fi obboleessa isaa iyyaafadhaa, rahmata Rabbii irraa abdii hin muratinaa. Namoota kaafirota malee kan rahmata Rabbii irraa abdii muratu hin jiru. [Suuratu Yuusuf 12:87]
Ya’quub (aleyh salaam) ilmaan isaatiin akkana jedhe: “Gara Misir deemaatii oduu Yuusufi fi obboleessa isaa funaanaa. Waa’ee isaanii qorachuu irraa hin dadhabinaa. Rahmata Rabbii irraa abdii hin kutatinaa. Dhugumatti, abdiin wanta abdatan argachuuf akka carraaqan nama taasisa. Abdii kutuun immoo akka ceem’anii fi harka maratanii taa’an nama taasisa. Wanti hundarra caalaa gabroonni abdatan tolaa fi rahmata Rabbiiti. Dhugumatti namoota kafaran malee rahmata Rabbii irraa abdii kan muratu hin jiru. Sababni isaas, isaan waan kafaraniif (hin amanneef) rahmata Rabbii akka fagootti ilaalu. Rahmanni Isaa isaan irraa fagoodha. Kanaafu, kaafirootaan wal hin fakkaatinaa.[2]
Akka lugaatti jechi rawh jedhu hiika ‘afuura baafachu, boqachuu fi rahmata’ qaba. Kana keessaa hiikni wali galaa “rahmata”. Sababni isaas, rahmanni boqonnaa ba’aa rakkoo, yaaddoo fi gaddaa irraa ittiin boqotan fiddi.[3]
Rakkoon nabii Ya’quub (aleyh salaam) keessa jiru rakkoo cimaa qoma fi nafsee isaa dhiphiseedha. Kanaafu, kana keessaa bahuun afuura baafachu (boqochuu) barbaade. Rahmanni Rabbii boqonnaa kana kan of keessaa qabduudha. Kanaafu, rahmata boqonnaa of keessaa qabdu tanarraa abdii hin muratinaa jechuun ijoollee isaatiif dhaame. Kaafironni rahmata tanarraa abdii muratu. Rakkoo keessaa hin baanu jechuun abdii kutu. Asirraa wanti hubannu,
- Mu’mintoonni rahmata Rabbii irraa abdii hin muratan. Sababni isaas, isaan Rabbiin gabroota Isaatiif rahmata kan godhuu fi wanta hunda irratti danda’aa akka ta’e ni beeku. Rakkoo keessa jiran kana keessaa isaan baasu irratti danda’aadha. Kanaafu yoo gara Isaatti dheessanii Isa kadhatan, rahmata isaaniif gochuun rakkoo kana keessaa isaan baasa.
- Kaafironni immoo rahmataa fi dandeetti Rabbii waan hin beeknee fi itti hin amanneef, rahmata Isaa irraa abdii muratu. Mee ilaali, yeroo cinqiin garmalee jabaatu, kaafironni abdii murachuun of ajjeesu. Cinqii kana keessaa Rabbiin nama baasa jedhanii waan hin abdanneef lubbuu ofii galaafatu. Mu’mintoonni immoo yeroo cinqii gara Rabbii olta’aatti dheessun Isa kadhatu, rahmata Isaa ni kajeelu, abdii hin kutan. Abdiin kuni isaan tasgabbeessa.
Yeroo sadaffaaf Yuusufin Wal Qunnamu fi Yuusuf Eenyummaa Isaa Ifatti Baasu
Yommuu isatti seenan, ni jedhan, “Yaa Aziiz! Rakkoon nuu fi maatii keenya muudate, mi’a daldalaa (maallaqa) yartuu taate finne. Kanaafu, safara nuuf guuti, nurrattis sadaqadhu. Dhugumatti Rabbiin warra sadaqatan ni mindeessa.” [Suuratu Yuusuf 12:88]
Obboleeyyan Yuusuf abbaa isaanitiif ajajamuun gara Misir ni deeman. Misiriin gahanii yommuu Yuusufitti seenan akkana jedhan: “Yaa Aziiz (Yaa Bulchaa biyyatti)! Hoongee fi beelli nuu fi maatii keenya muudate, maallaqa xiqqoo qabnu finne. Kanaafu, midhaan safara guutuun nuuf safari, dabalataanis nurratti sadaqadhu. Dhugumatti Rabbiin warra sadaqatan mindaa gaarii kennaaf.
Isaan hanga ammaatu bulchaan Misir kuni Yuusufin akka ta’e hin beekan. Yuusuf yommuu obboleeyyan isaa kunniin ciminna rakkoo kana isatti himatan, abbaa fi isaaniif mararfannaa guddaa mararfate. Kanaafu, eenyummaa isaa isaaniif labsu barbaade:
[Yuusufis] ni jedhe, “Yeroo wallaaltota turtan [sanitti] sila wanta Yuusufi fi obboleessa isaatti hojjattan beektuu?” [Suuratu Yuusuf 12:89]
Yuusuf eenyummaa isaa obboleeyyan isaatti ifa gochuuf yeroo kana ni filate. Akkana jechuun gaafi gaafachuun jalqabe: “… wanta Yuusufi fi obboleessa isaatti hojjattan beektuu?” Mee itti yaadi, ministeerri Ijipt kuni Yuusufin maqaa dhayuu kanaan obboleeyyan isaa kunniin rifannoo akkami akka rifatan! Akkamitti ministeerri kuni obboleessa isaanii bara dheeraan dura badee fi wanta isatti raawwatamee beeku danda’ee? Obboleeyyan kunniin iccitii kana sirritti hin eegnee?
Yuusuf miira yakkummaa isaanii hir’isuuf maq-dhaala ramaddi sadaffaa fayyadame. (Inni mataan isaatu Yuusufin ta’ee osoo jiru, “wanta Yuusufi fi obboleessa isaatti hojjattan beektuu?” jechuun gaafate.) Akkasumas, “Yeroo wallaaltota turtan [sanitti]…” jechuun uzrii (sababa) isaaniif dhiyeesse. Wallaalummaan kuni xumura badaa hojii isaanii walaalluudha. Akka yaadaa isaaniitti Yuusufin ija abbaa keenya fuunduraa balleessine jaalala isaa arganna kan jedhu ture. Garuu kuni wallaalummaadha. Akkamitti nama jalaa jaallatamaa isaa balleessitee jaalala nama kanaa argattaa? Waallalummaa irraa kan ka’e Yuusufin eelatti darban. Amma Yuusuf isaan salphisuu fi adabuuf dandeetti haa qabaatuyyu malee inni kana hin goone. Inumaa isaan hin qeeqne. Kana irra, uzrii isaaniif barbaade. Kuni gaarummaa amala Yuusuf agarsiisa.
Obboleeyyan wanti isaan hin eegne yommuu isaan muudatu, rifannaa isaanii dhoksuu hin dandeenye:
Isaanis ni jedhan, “Dhugumatti ati Yuusufi?” Innis, ‘Ani Yuusufi. Kuni obboleessa kiyya. Dhugumatti Rabbiin tola nutti oolee jira. Dhugumatti, namni Rabbiin sodaatee fi obsee, dhugumatti Rabbiin mindaa toltuu hojjattootaa hin balleessu.” jedhe. [Suuratu Yuusuf 12:90]
Obboleeyyan Yuusuf kan isaan dubbisu kuni Yuusufin akka ta’e ni beekan. Garuu amanuun isaanitti ulfaate. Kanaafu, “Dhugumatti ati Yuusufi?” jechuun gaafatan. Innis, “Eeyyen ani Yuusufi. Kuni obboleessa kiyya Biniyaamiini. Taqwaan, iimaanaan, addunyaa keessatti haala nuuf mijeessuun Rabbiin tola nutti oole. Kunis sababa obsaa fi taqwaatini.”
Yuusuf yoosu wanta gaarii hunda gara Rabbiitti deebise. Akka waan akkana jedhuuti, “Wanti isin argitan kunnin hundi humnaa fi aangoo kiyyaan wanta argamee miti. Ani sadarkaa ol’aana qaba jedhe hin dhaadhessu. Ani nama caalatti dureessaa ta’ee fi aango qabu isinitti agarsiisaa hin jiru. Rabbiitu kana hunda nuuf kenne.” Manna jechuun kennaa ofii itti ifaajani argatan osoo hin ta’in wanta Rabbiin nama badhaasedha.
“…Dhugumatti, namni Rabbiin sodaatee fi obsee, dhugumatti Rabbiin mindaa toltuu hojjattootaa hin balleessu.”
Mee hubadhu, hima jalqabaa keessatti Yuusuf kennaa Rabbiin irraa isaaf kenname ofitti maxxanse (Dhugumatti Rabbiin tola nutti oole jedhe). Asitti immoo maq-dhaala ramaddi sadaffaa fayyadame, “Dhugumatti, namni Rabbiin sodaatee fi obsee…” Inni akkana hin jenne, “Ani nama Rabbiin sodaatu fi obsa qabu ture, kanaafu Rabbiin na badhaase.” Jechoonni hundi Yuusuf itti fayyadame irra deddeebi’uun sadarkaa of gadi qabuu isaa agarsiisu. Haala kana keessatti jecha kana caalaa of gadi qabu agarsiisu yaadu hin dandeenyu. (Ani nama akkana jechuun hin dhaadanne. Qananiin hundi Rabbiin irraa akka ta’e ni amane.)
Yuusuf sabri (obsa) ni dubbate, sababni isaas fedhii Rabbiitin, hanga Rabbiin bulchaa Ijipt taasisuutti eela keessa ergasii gabrummaa fi mana hidhaa keessa kan tureef sababa obsaatini. Akkasumas, taqwaa ni dubbate. Sababni isaas, sababa taqwaatin sagaagalummaa niitin Aziiz itti affeerte hojjachuu dide. Jechoota kanaan ergaa suuratu Yuusuf guduunfu dandeenya: Namni taqwaa fi obsa qabu hundi Rabbiin mindaa gaarii isaaf kenna. (Taqwaa jechuun Rabbiin sodaachudha. Rabbiin sodaachu jechuun qaaman hollachuu fi rifachuu osoo hin ta’in, wanta Inni itti ajaje hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisudha.)
Ergaan kuni obboleeyyan Yuusufifis kan ta’uudha. Yuusuf dhugaadhaan obboleeyyan isaa gara Rabbiitti dhiyeessu barbaade. Gadoo baafachu osoo hin ta’in, fooyya’iinsi wanta garmalee barbaachisaa sammuu mu’mina gaarii keessa jiruudha.[4]
Isaanis ni jedhan, “Rabbitti kakanne, dhugumatti Rabbiin nurra si filatee jira. Dhugumatti nuti dogongortoota keessaa turre.” [Suuratu Yuusuf 12:91]
Kunoo asitti sammuu obboleeyyan Yuusuf keessatti suuraan wanti duraan isatti hojjatanii ni kaafame. Yommuu Yuusuf wanta badaa isatti hojjatan tola isaanitti oolun isaaniif deebisu, salphinni fi qaaniin guddaan isaan haguuge. Kanaafu akkana jedhan: Rabbiitti kakanne! Dhugumatti Rabbiin nu irra si caalchise jira. Nuti immoo sababa waan badaa sitti hojjanneef dogongorree jirra.”
Obboleyyan Yuusuf Yuusufitti yakka guddaa akka hojjatan ni amanan. Waanyun (hinaaffin) tolli Rabbii nama Inni fedhe gahuu irraa akka hin dhoowwine sirritti hubatanii jiru.
Yuusuf garmalee qaana’uu fi seena’u isaanii yommuu argu, fakkeenya araarama ol’aanaa agarsiisuun tola isaanitti oole:
Innis ni jedhe, “Har’a komiin isin irra hin jiru. Rabbiin isiniif haa araaramu. Inni warra rahmata godhan hunda caalaa rahmata kan godhuudha.” [Suuratu Yuusuf 12:92]
Tasriiba jechuun nama tokko badii inni hojjate yaadachiisuu fi waqqasuudha. Yuusuf (aleyh salaam) obboleeyyan isaatiin akkana jedhe: Yaa obboleeyyan kiyya har’a isin qeequn, waqqasuu fi badii keessaniif isin salphisuun hin jiru. Wanta hojjattaniif ani isiniif dhiise. Rabbiin akka isiniif araaramu abdiin qaba. Dhugumatti Inni gabroota Isaatiif warra mararfatan hunda caalaa Kan mararfatuudha.[5]
Kunoo akkana dhimmi namoota gurguddoo! Yommuu adabuuf dandeetti qaban dhiifama godhu. Fakkeenyi gaariin kanaan wal fakkaatu biraa wanta Nabii Muhammad (sallallahu aleyh wassalam) hojjateedha. Yommuu injifannoodhaan Makkaan seenu, warra Makkaa isa rakkisaa fi itti duulaa turaniin akkana jedhe: Deemaa isin gadi dhiifamtoota.”
Karaa kanaan, Yuusuf (aleyh salaam) badii obboleeyyan isaa itti hojjatan akka isaaniif irra darbee fi badii isaanii keessaan karoora Rabbii akka arge ni hubanna. Rabbitu isa qoruuf gabra taasisuun gara Misir fide. Taqwaa fi ihsaanni isaas ifatti bahe. Gamnummaa fi beekumsa ni kenneef. Beekumsa abjuu hiikutiin ni badhaase. Misir keessatti sadarka ol’aana irra gahe kana irra ni geesse. Abbaa, obboleeyyani fi maatii isaa biroo rakkoo keessaa gara biyya badhaadhina qabduutti akka darbaniif sababa taasise. Rabbiin karoora ajaa’ibaa dhokatoo baay’ee qaba.[6]
Guduunfaa:
✏ Rakkoon hanga fedhe haa guddatu, rahmata Rabbii irraa abdii hin muratin. Yaaddoo fi rakkoo kee Rabbii olta’aatti himadhu. Garaagarummaan Rabbiitti himachuu fi Rabbiin himachuu jidduu jiru maalidhaa? Rabbiitti himachuu jechuun gaddaa fi yaaddoo ofii arrabaan dubbachuun akka rakkoo kana keessaa nama baasu Rabbiin kadhachuudha. Kuni akka shari’aatti wanta jajjabefamuu fi jaallatamuudha. Rabbiin himachuu jechuun immoo “Rabbiin maaliif akkana na godha? Maal Isa godhe?…” jedhanii namootatti himachuudha. Kuni akka shari’aatti dhoowwadha.
✏Barruu tana keessatti Yuusuf irraa barnoota gurguddaa lama ni baranna:
1ffaa-Qananii argatan namoota irratti ittiin of tuulu osoo hin ta’in, “Rabbiitu naaf kenne” jechuun of gadi qabu. Mee ilaali wanta Yuusuf jedhe: Ani Yuusufi. Kuni obboleessa kiyya. Dhugumatti Rabbiin tola nutti oolee jira.” Ammas, sababa waa hojjateef qananiin yommuu isaaf dhuftu, ‘Sababa ani kana hojjadheef Rabbiin kana naaf kenne’ hin jenne. Kana irra, namoota irratti of dhaadachu irraa of eeggachuuf akkana jedhe: “…Dhugumatti, namni Rabbiin sodaatee fi obsee, dhugumatti Rabbiin mindaa toltuu hojjattootaa hin balleessu.”
2ffaa-Yommuu dhiifama namaaf godhan, dilii (cubbuu) fi dogongora namni suni raawwate deddeebisuun isa yaadachisuu dhiisu. Akkasumas, eebalu akkana na godhe jedhanii namootatti himu dhiisu. Yuusuf ‘Har’a tasriibni isin irra hin jiru.’ jechuun obboleeyyan isaatiif dhiifama godhe. Tasriiba jechuun waqqasu, badii fi dogongora darbe nama yaadachiisuudha. Kunoo amalli namoota gurguddoo akkanaa kaa!
[1] Lesson from Surah Yuusuf-Yaasir Qaadi [2] Tafsiir Sa’dii [3] Ma’aariju Tafakkur wa daqaa’iqu tadabbur-10/725 [4] Lesson from Surah Yuusuf-Yaasir Qaadi [5] Al_wasiix [6] Ma’aarij Tafakkur-10/728-729


text:
Finfinnee, Fulbaana 27, 2014 (TOI)- Ministirri Muummee FDRI dooktar Abiy Ahimad hoggantoota olaanoo hojii mootummaaf muudama laataniiru.
1.Obbo Tafarii Fiqiree hogganaa waajjira Muummee Ministeera fi Ministira dhimmoota kaabinee.
2.Obbo Adam Faaraaha Sadarkaa Ministeeraatti qindeessaa olaanaa giddugala ijaarsa sirna diimokiraasii.
3.Obbo Tasfaayee Baljigee sadarkaa Ministeeraatti mana maree bakka bu’oota uummataatti wamaamaa mootummaa.
4.Dooktar Injiinaar Silasashii Baqqalaa sadarkaa Ministeeraatti gorsaa olaanaa dhimma laggeen daangaa ce’anii fi hidha haaromsaa.
5.Dooktar Laggasaa Tulluu sadarkaa Ministeeraatti hogganaa tajaajila kominikeeshinii mootummaa.
6.Dooktar Mihraat Dabbabaa preezdaantii akkadamii hoggaansaa Afrikaa.
7.Obbo Fissahaa Yittaagasuu hoji gaggeessaa olaanaa EBC.
8.Obbo Abdurramaan Ruubee itti aanaa hojii gaggeessaa ECB taasisuun muudaniiru.


text:
Naannoo Uummattoota Kibbaa Itiyoopiyaa keessatti namoonni hidhatan miseensota humnootii naga eegumsaa sagal aanaa Sheekkoo godina Beench Sheekkoo keessatti ajjeesuun gabaasamee jiara.
Kanneen keessaa sadii angawoota poolisii fi ja’a immoo miseensota humna addaa naannoo sanaa ta’uun beekamee jira.
Gareelee gosoota adda adda godinicha keesssa jiran gidduu yeroo tokko tokko muddamni mul’atu gara walitti bu’uunsa qabeenyaatti geessee jira.
Humnoonni nagaa eegsisan illee walitti bu’iinsawwan akkasii ittisuuf kan gidduu seenaa turan ta’uun illee ibsamee jira jedha Yonattaan Zebdiwoos Hawaasaa irraa.


text:
Manni murtii yakkaa aduunyaa biyya Veenzuweelaa bulchiinsa prezidaant Nikoolaas Maaduuroo jala jirtu keessatti yakka dhala namaa irratti raawwate qorachuu jalqabuu isaa ibseera.
Abbaan alangaa mana murtii yakkaa aduunyaa Kaariim Khaan erga dawwanaa guyaa sadii magaala gudditti biyyatti Kaarakaas keessatti taasisanii booda prezidaant Nikolaas Maaduroo wajjin walgaltee qorannoo geggeesisuu isaan dandeesisu mallatteesuu isaanii ibsaniiru.
Manni murtichaa dhaabbata mootummoota gamtoomanitin deggeramu Kun waligaaltee inni mootumma Veenzuweelaa waliin taasise akka haanga’onnii biyyattii qorannoo taasifamuuf deemuf tumsa agarsiisan taasisa.
Dhimma Veenzuweelaa irratti adda addummaa siyaasaa adduunyaa irra jiru akka beekan kan dubbata abban alaangaa mana murtichaa qaamnii isaan bakka bu’an akka siyaasa hin ojjanne dubbataniiru.
Walii galteen mallatteeffamee, dhugaadhaa fi haqa mootummaa Veenzuweelaa fi abba alangaa mana murtii yakkaa adduunyaa gidduu jiru qorachuudhaaf jedhaniiru Prezidaantiin Veenzuweelaa Nikoolaas Maaduuroo.
Yemmuu abbaan alangaa mana murtichaa venzuweelaa keessa turan mormitoonii mootummaa Nikoolaas Maaduroo karaa irratti bahuudhaan mootummaan akka ijoolle isaanii dhaban ibsaa akka turan gabaasameera.
Qorannoon kun jalqabamuu isaatiin biyyi Veenzuweelaa akka biyyoottan Afrikaa warren qorannoon mana murtti adduunyaatin irratti taasifamaa jirutti dabala jedhameeraa.
Veenzuweelaan biyyoottan Ameerikaa kibbaa keesaatti argaman keessaa tokko ta’uun ishee ni beekama.


text:
Konkolaataan FSR kan Baala Sammuu nama hadoochu fe’atee gara Keeniyaatti imalaa ture to’annaa jala oolfame
Konkolaataan kun baala sammuu nama hadoochu (Ashiisha) fe’atee magaalaa Shashamannee irra gara magaalaa dangaa Keeniyaa Mooyyaleetti osoo imalaa jiru, godina Booranaa aanaa Dirree ganda Haralootti gargaluun kan to’atame tahuu odeeyfannoon naannawa irra nu gahe ni addeessa.
Konkoolaatan kun baala sammuu nama hadoochuu kana kaartonii zayita Hayat 194 keessatti naquudhan fe’atee imaala kan ture yoo tahu, Meeshaa kun Gumuruuk damee Mooyyalee harka galee jira.


text:
Erga sakattaan cimaan godhamee booda waan isaan yaamaniif himan. Kunis ummanni nu dhagawuu didee nurraa qabbaneessaa kan jedhuudha. San booda hire warra hirmaateef kanname. Namni shan walduraa duubaan dubbate. Shananu akka waan nama tokko ta’anii yaaduma walfakkaatu itti hima. Waan jedhan keessaa
1) Isin akngoo waan takkalle godhuu waan hin qabneef gorsi isiniif laannu hin jiru
2) Warra dhiiga ummataatin of shamsen walitti dhiyaannee dhiiga dibachuu hin feenu
3) Aantummaan keenya ummata mirga isaatiif mormatu waliini
4) Gaafin amma waa’ee Mastar Pilaanii bira dabree jira. Dubbiin dubbii akka sabaatti dhumaatirraa of baraaruuti. Lollis sabatti labsamee waan jiruuf
Erga Oromoonni shanan yaada kana dhiheessaniin Muktaarifi Abbaanduulaa jiddumaan walgahii addaan kutanii bayanii deeman.
Waraabbii walgahii kanaa akkuma nu dhaqqabdeen isiniin geenya


text:
Hoogganoonni paartii mormituu, ka Koongiresa Federaalawa Oromoo, akka jedhanitti, hiriirawwan Kamisa , Mudde 10, bara 20015 geggeessame irratti qofa magaalaalee adda addaa keessatti yoo xiqqaate namoonni digdama ta’an humnoota poolsii mootummaan ajjeesaman.
Shawaa Lixaa, aanaa Calliyaa keessatti kanneen argaman magaalaalee Geedduu fi Baabbicha keessatti walumaa-galatti namoota toorba tu ajjeesame, jedhu, ka duraan aanicha bakka-bu’uun miseensa paarlaamaa turan – Obbo Dejenee Xaafaa.
Wallagga Lixaa, aanaa Laaloo Asaabii keessatti, Arsii, magaalaa Dodolaa keessattii fi Shawaa Kaaba-Lixaa, magaalaa Walisoo keessatti illee akkasuma lubbuun namaa dhabamuu fi hedduun ka biroon madaa’uu jiraattonnii fi hoogganoonni paartii mormituu kun Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsanii jiran. Magaalaalee akka Waliisoo, Baakkoo, Geedoo, Doddolaa fi Laaloo Asaabii keessatti uummatni barattoota waliin hiriira ba’uudhaan, mormiin Maaster Plaanii Finfinnee ka barattoonni karaa nagaa dhiheessan akka deebii karaa nagaa argatu gaafataa turan, jedhu. Magaalaalee ka biroo akka Kuyyuu, Aboomsaa, Laaloo Qilee, Kiiramuu, Eebantuu, Giddaa Ayyaanaa, Naqamte, Baatuu, Dandii, Sandaafaa fi Beddellee keessatti hiriirri geggeessamuu illee Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsanii jiran.


text:
Dirree Dawaa magaala bulchiinsa addaatiin bultu. Laga Dechaatuu irra qubatti Dirreen. Lafa duriillee waan hedduun faarsan.
Bara hedduu asi ammoo guddoo hiyyoommattee miidhamte.Warrii lafaa amma wal dhaba nama hedduu fixee,baqachisiee fi qabeenna hedduu balleessee irratti wal mari’atee falachuutti jira.
Daarekterii Omn,Jawaar Mohaammad Istuudiyoo Omn achitti banuuf dhiyoo Dirree dhaqelleen warra lafaatii fi bulchiinsaan waan rakkoo Dirree irratti mari’ate.
Bulchiinsii Dirreelleen warra lafaa marroo hedduu walti yaamee mari’achiise. Marii akkanaatiin keessattuu sanbata duraa ijoollee kahimaa Oromoo fi Somaalee akkuma aadoo nagaa irratti wal haasahanii nagaa lafaa eegachuuf walii galan.
Marii tana daarektera Omn,Jawaar Mohaammadii fi bulchiinsii Dirree itti dhufee mari'achiisee walii galche.
Ijoollee kahimaa Somaalee keessaa Ibraahim Semiiree akkana jedhe.”Dhugaa waaqaa isanii jedhaa,laftilleen soomaa nagaa Dirree walumaan eeganna.”
Korii kun mari’achuma mari’atee eegee itti aanaan bulchiinsa Dirree Dawa Mahaadii Giree ijoollee nagaa irratti ijoollee waada aglachee kora hobbaafatan.
Dirree Dhawaa biyya sabni cuftii Itoophiyaa qofa keessaa osoo hin tahin biyya Arabaa irraa,biyya Indii itti dhufu.
Diiree Dawaa keessaa "Somaalee fi Oromoo ollaa jiraatu dhiisii.. bakka adda addaa irraa dhufee namuu carraaqqatee keessa jiraata.Namu wal dandahee dinagdee guddifachaa carraaqqachaa nagaa magaalichaa eegachaa waliin jiraachuun hedduu barbaachisaa.”


text:
Marii dhimma dagaagina Afaan Oromoo Yuunvarsiitii Finfinnee keessatti har’a taasifameen Akkaadaamii Afaan Oromoo hundeessuun barbaachisaa ta’uun himame.
Guyyaa har’aa (23/5/2011) Muummeen Afaan Oromoo Yuunvarsiitii Finfinnee marii hayyootaa qopheesse irratti Pirof. Makuraa Bulchaafi Dr. Kabbadaa Hordofaa “Afaan Oromoo: past, present & its Prospects” [Afaan Oromoo Kaleessaa, Har’aafi Borii] Mataduree jedhurratti Ibsa Ummataaf “public Lecture”, kennanii jiru. Kan dhiyaate waraqaa qorannoo lama yommuu ta’u, Isa jalqabaa Prof. Makuri’aa Bulchaatu, seenaa dagaagina Afaan Oromoofi Egereesaarratti dhiyeessan. Dr. Kabbadaa Hordofaa immoo waraqaa qorannoo lammataa keessatti dhimma waltina Afaan Oromoo xiyyeeffatan.
Akka Prof. Makuriyaan jedhanitti, duulli Afaan Oromoo balleessuuf taasifamaa ture salphaa hinturre. Siyaasni Itoophiyaa durumaa kaasee Afaan Oromoo acuucuutti xiyyeeffachuu eeranii, sana gochuuf yeroo jalqabaaf seera kan tume garuu Mooticha Haayila Sillaaseeti jedhan. Heera biyyaa keessatti bara 1942 Afaan Amaaraan ala afaan kamillee biyyattii keessatti tajaajiluu akka hindandeenye godhame. Sunis Afaan saba guddaa kun akka quucaruuf waan akeekamedha.
Ta’us Ummanni Oromoo afaan Afoolaan badhaadhe waan qabuuf dhiibbaa irra gahe kanaan Afaansaa hinliqimsamne. Akka Prof. Makuri’aan jedhanitti Afaanonni baay’een Addunyaarraa badaniiru. Osoo wareegamni qaqqaaliin itti itti hinkaffalamnee Afaan Oromoos akka baduuf itti duulame. Afaan kun akka afaan baadiyaa ta’etti fudhatamaas tureera.
Seenaa dagaagina Afaan Oromoo jaarraa 19ffaa keessa jiru ibsanii, gumaacha hayyoota biyya keessaas ta’e kan biyya hambaa dubbatan. Sochii hundeeffama ABO boodas qabsoon Afaan Oromoo dagaagsuuf taasime salphaa akka hintaane dubbatan. Afaanichaaf xiyyeeffannoo kenname keessaa muraasa yeroo ibsan, miseensa waraana ABO ta’uuf ulaagaan ture Afaan Oromoo barreessuufi dubbisuu danda’uu keessaa tokko ta’uu dubbatan. Kana malees, daa’imonni walitti qabamanii bosona Sudaan keessatti Afaan Oromoo barachaa akka turan suuraan deggaruun agarsiisan.
Akka kanaan Afaan Oromoo danqaafi carraa adda addaa unachaa asga’uu himuun, sadarkaa ogbarruun Afaan Oromoo har’a irra jiru dinqisiifatan. Gara fuulduraattiAfaan Oromoo guddisuuf qabxiilee barbaachisanis lafa ka’anii jiru.
1. Akkaadaamii Afaan Oromoo hundeessuu
2. Sadarkaa Waaltina Afaan Oromoo gama hundaan cimsuu
3. Jornaalii Afaan Oromoo dhaabuu
4. Afaan Oromoo Afaan Waliigaltee magaalaalee Oromiyaa akka ta’u gochuudha.
Gaaffii hirmaattota irraa madderrattis deebii kennanii turan. Sana keessaa tokko dhimma “Akkaadaamii Afaan Oromoo eenyuun hogganamuu qaba?”jedhu, muuxannoo biyyoota alaa kaasuun ibsanii jiru. Akka isaan jedhanitti, Akkaadaamiin Afaan Oromoo MNO jalatti kan bu’ureffamu ta’ee, hojjetoota dhaabbatoofi gorsitoota ofkeessaa qabaata. Bulchiinsi Akkaadaamichumaan kan kan qajeelfamu yommuu ta’u, mootummaan waan barbaachisu guuteefii to’ata malee siyaasni dhimma qorannoo Afaanii keessa hingalu. Mootummaan baajataafi wantoota barbaachisan kennuun deggaruu akka qabu eeranii, hayyoonni Akkaadaamii kana keessatti qorannoo adda addaa gochuun dhimma Afaan Oromoon walqabatu hunda murteessus jedhan.
Waa’een Akkaadaamii Afaan Oromoo bu’uressuu kun gaaffii yeroo dheeraa akka ta’e kanaan dura maxxansaa turuunkoo niyaadatama. Mootummaa Naannoo Oromiyaafis xalayaa banaa barreessee fuuluma kanarratti maxxanseen ture. Hanga dhimmi kun hojiirra ooluttis ittuma deemna!
Horaa Bulaa!
Fedhasaa Taaddasaati.
Finfinnee, Oromiyaa


text:
Guyyaa Qiyaamaa Maaltu Adeemsifama-Kutaa-2
Assalaamu aleykum wa rahmatullahi wa barakaatuh. Akkam jirtu obboleeyyan koo? Jireenyi badhaadhaa? Eeti, jireenyi badhaatu taati yoo nuti imaana (amantii) guyyaa Qiyaamatiif qabnu daballee fi hojii gaggaarii hojjanne. Guyyaa Qiyaamatti amanuun wanta nama horii irraa adda baasudha. Sababni isaas, Guyyaan Qiyaamaa gahuumsi ilma namaa eessa akka ta’e murteessa. Akkasumas, namoonni wanta fagoo fi ammatti ijaan hin mul’annetti amanuun horii irraa addaan bahuu. Jireenyi addunyaa tanaa gabaabdu fi iddoo qormaatati. Dhalli namaa jireenya addunyaa tanatti qoramuun Guyyaa Qiyaamaa bu’aa (firii) qormaata isaa ni arga. Namni qoramee bu’aa qormaata isaa yoo hin argin faaydan qoramu maali ree? Kanaafu, Guyyaa Qiyaamaa akka dhufu kanarraayis hubachuun ni danda’ama. Ilmi namaa addunyaa tana keessatti qorame akkanumatti kan hafuu miti. Kufaati fi milkaa’inni isaa Guyyaa Qiyaamaa ni beekkama. Akkasi mitiree?
Kutaa darbe irraa itti fufuun wantoota Guyyaa Qiyaamaa adeemsifaman mee haa ilaallu.
3.Walitti qabamuu namootaa
Namoonni erga qabrii (awwaalcha) isaanii keessaa yaa’anii booda ooydii maashar (bakka walitti qabamaatti) walitti qabamu. Qur’aanni fakkii qabrii keessaa namoonni yaa’anii gara lallabaa (waamaa) fiigan haala kanaan nutti agarsiisa.
“Guyyaa san lallabaa hordofu; asii fi achi irraa dabuun isaaniif hin jiru. Sagaleen hunduu Rahmaaniif (Rabbiif) gadi jetti. Shokoksaa malee homaa hin dhageessu.” (suuratu Xaahaa 20:108)
Namoonni jalqaba dachii irratti dhufan irraa kaasee hanga dhuma isaaniitti osoo homaa hin hafin walitti qabamu. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
Jedhi “Dhugumatti, isaan jalqabaas ta’ee isaan boodaas [ni kaafamu]”
Beellama Guyyaa beekkamaa keessatti walitti ni qabamu.” Suuratu Al-Waaqi’ah 56:49-50
Namoonni jalqaba uumamanii fi dhumarra dhufan tokkollee osoo hin hafin walitti qabamu.
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“Guyyaa Nuti gaarreen bakkaa kaafnee fi dachii dirree wal-qixxaataa taate argita; isaan (namoota hundaa) walitti qabna. Isaan irraas nama tokkollee duubatti hin hanbifnu.”
“Hiriiran Gooftaa kee fuunduratti dhiyeefamu. [Innis ni jedha], “Dhugumatti akkuma yeroo jalqabaa isin uumnetti Nutti dhuftan. Garuu Nuti beellama kan isiniif hin goone gootanii yaaddan.” (Kana jechuun ‘Guyyaan Qiyaamaa hin jiru.’ jechuun kijibsiisaa turtan)” Suuratu Al-Kahf 18:47-48
Bishaan keessatti haa nyaataman, ardii keessa haa lixan, bineensan haa nyaataman, bakka fedhan haa seenan, Rabbiin bakka hundaa isaan fide walitti qaba. Kana gochuu irraa wanti Isa dadhabsiisu tokkollee hin jiru.
Rabbiin ni jedha:
﴾أَيۡنَ مَا تَكُونُواْ يَأۡتِ بِكُمُ ٱللَّهُ جَمِيعًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ﴿
“Eessallee yoo taatan Rabbiin [Guyyaa Qiyaamaa] hunda keessanuu ni fida. Dhugumatti, Rabbiin waan hundaa irratti Danda’aadha.” Suuratu al-Baqara 2:148
Haati mu’mintoota tan taate Aa’ishaan (Radiyallahu anhaa) akkana jechuun gabaaste,
Ergamaan Rabbii (SAW) akkana osoo jedhanu dhagahee jira, “Guyyaa Qiyaamaa namoonni miila duwwaa, qullaa fi kan hin kittaanamne ta’anii walitti qabamu.” Anis ni jedhe, “Yaa Ergamaa Rabbii! Dubartoonni fi dhiironni bakka tokkotti walitti qabamuun gariin garii osoo wal ilaalanuu moo?” Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhe, “Yaa Aa’isha! Gariin garii ilaalu irra dhimmichi garmalee ulfaatadha.” Sahih Muslim 2859 a
Namni guyyaa san yoom achi garagalee qullaa namaa ilaala. Dhimmi qiyaamaa garmalee ulfaataa waan ta’eef. Hundi isaanitu, adabbii cimaa jalaa bahuuf nafsii, nafsii (lubbuu koo, lubbuu koo) jedha.
Namoonni qaama qullaa qabrii keessaa yaa’anii iddoo walitti qabamaatti erga walitti qabamanii booda Nabiyoonni, namoonni gaggaariin Rabbitti amananii fi hojii gaggaarii hojjataa turan, uffata kabaja uwwifamu. Jallattoonni fi kaafiroonni immoo uffata salphinnaa uwwifamu.
Guyyaa kana namni jalqaba uwwifamuu, Nabii Ibraahiim (aleeyh salaam).
Ibn Abbaas akka gabaasetti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Guyyaa Qiyaamaa namoonni qullaa fi kan hin kittaanamne ta’anii walitti qabamu. Namoota hundaa dursee namni jalqaba uwwifamu Ibraahiim (aleeyh salaam).’ Ergasii Ergamaan Rabbii (SAW) aayaa tana ni qara’an, “Akkuma uumama duraa jalqabnetti isa deebifna.” (suuratu Anbiyaa 21:104)” Sunan an-Nasa’i 2082
Guddinnaa fi Ulfaatinnaa Guyyaa Qiyaamaa
Qur’aanni Guyyaa Qiyaamaa kan nama dhamaasu fi rifachisu ta’uu isaa nuuf hima. Guyyaa ijji isaanii dhamaatu, lubbuun isaanii garmalee dhiphattu fi onneen isaanii kokke itti geettudha.
Wantoota gurguddaa guyyaa kana adeemsifaman keessaa yuniversiin guutuun barbaada’uu fi diddigamuudha. Rabbiin wanta gara fuunduraatti uumamu hunda beeku, dachiin akka sochootu, gaarreen akka bakka buqqa’anii fi bibbittinaa’an, galaanonni akka walitti makamanii fi ibiddi itti qabsiifamuu, samiin akka dhodhootu, naannoftu fi wantoonni biroo akka uumaman nutti beeksisee jira. Bakka baay’eetti Qur’aana irraa ilaalun ni danda’ama.
Guyyaa Qiyaamaa Haala Ilma Namaa
Guyyaa kana haalli ilma namaa baay’ee garagara. Asitti haala namoota kaafira ta’anii, Muslimtoota badii hojjatanii fi warroota gaggaarii (saalihota) hanga danda’ameen ni ilaalla.
Haala Kaafiraa
Kaafira jechuun nama Rabbii gaditti wanta biraa gabbaru ykn Rabbitti amanuu didu ykn harkaanota imaanatti nama amanuu diduudha. Kufr jechuun wanta tokko dhoksuudha. Namni kufrii hojjatu kaafira kan jedhameef dhugaa fi ragaalee ifa bahan waan dhoksuufi ykn fudhachuu diduufi. Ragaan Guyyaa Qiyaamaa agarsiisu osoo isa fuundura jiru, “Guyyaan Qiyaamaa hin jiru” jechuun waakkata. Kanaafi, adabbiin kaafira Guyyaa Qiyaamaa guddaadha.
Haala kaafira Guyyaa kanaa mee muraasa isaanii haa ilaallu:
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) haala kaafirotaa yommuu qabrii keessaa bahanii haala kanaan ibsa:
Guyyaa qabrii keessaa ariifataa bahan; isaan waan gara taabotaa fiigan fakkaatu.
Ijji isaanii gadi jettee salphinni isaan haguuga. Sun Guyyaa isaan sodaachifamaa turaniidha.” Suuratu Al-Ma’aarij 70:43-44
Addunyaa irratti akkuma gara taabota gabbaranii fiigaa turan Guyyaa qabrii keessaa yaa’aniis gara madda sagalee fiigu. Garuu guyyaa kana gammadaa fi of tuulaa osoo hin ta’in salphattoota ta’anii fi ijji isaanii sodaan guuttamte gara ooydi maashar fiigu. Aayaa (keeyyata) Qur’aanaa biraa keessatti:
“Rabbiin waan miidhaa hojjattoonni (Zaalimonni) raawwatan irraa dagataa ta’uu hin yaadin. Kan Rabbiin isaan tursiisuuf Guyyaa isa keessa ijji sodaadhan bobaastudha.
[Gara waamichaatti] fiigaa mataa isaanii kan olkaasan ta’anii [ijji isaani olkaati]. Ijji isaaniis gara isaaniitti hin deebitu. Qalbiin isaanis duwwaadha.” Suuraa Ibraahim: 42-43
“Namoonni gariin zaalimoonni addunyaa tana keessatti jireenya gammachuu fi mijaa’a yommuu jiraatan ni ilaalu. Namoonni akkanaa akeekachisa Rabbii ni dhagahu, garuu jireenya tana keessatti kan isaanitti bu’u hin argan. Aayan armaan olii tuni qabiinsa dhumaa isaan itti adabamanii fi san booda adabbii kana jalaa miliquu hin dandeenye tan agarsiistudha. Kuni kan adeemsifamu guyyaa ijji sodaan bobaastu fi libsachuu kan hin dandeenyedha. Sodaan gara hundaan isaan marsa.
Itti aansuun fakkii namoota fiiganii fi fuula isaanii asii fi achi hin garagalchine agarsiisa. Mataa isaanii olkaasu, kana barbaadanii osoo hin ta’in garmalee isaan irratti waan jabaatee fi oli gadi sochoosu waan hin dandeenyefi. Ijji isaanii gara sodaa arganii ilaalti. Ijji hin libsattu, isaanitti hin deebitu. Qalbiin isaanii sodaa cimaa irraa kan ka’ee duwwaa fi qullaadha. Wanta yaadachuu fi hubachuu danda’an homaa of keessaa hin qabdu, sodaa cimaan waan guuttamteef. Kuni Guyyaa Rabbiin warroota miidhaa raawwatan (zaalimoota) itti tursiisudha. Guyyaa san sodaadhaan guuttamanii bakka isaanii dhaabbatu.”
Guddinnaa fi ulfaatinna Guyyaa kanaa irraa kan ka’e, Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) irra deddeebi’uun ilma namaa akeekachiisa. Akkana jedha:
“Guyyaa adabbiin isaanitti dhufee, warri miidhaa hojjatan, “Gooftaa keenya! Hanga beellama muraasatti nu tursiisi; waamicha Kee awwaannee Ergamtoota Keetis hordofnaa.” Jedhan san namoota akeekachisi. “Sila isin kanaan dura, ‘[Addunyaa irraa gara aakhiraa] deemsi nuuf hin jiru’ jechuun kakachaa hin turree?” (suuratu Ibraahim 14:44)
Ammas zaalimota Guyyaa kana adabbii isaan eeggatu mee ilaali.
“Guyyaa san badii hojjattoota sakaallaa (sansalata) keessatti walitti qindaa’anii (hidhamanii) argita.”
“Qamiisin isaanii “Qaxiraanaa (reenjii)” irraayyi. Ibiddis fuula isaanii ni haguuga.” Suuratu Ibraahim 14:49-50
Reenjii jechuun dhangala’oo gurraacha furdaa ta’ee fi daddafe hin dhangalaanedha.
Falmii warroota ibiddaa
Warroonni kafaranii fi miidhaa hojjataa turan yommuu adabbiin ibiddaa isaanitti dhagahamu akkuma jaalallee fi fira isaanii jibban ofillee jibbu. Jaalalli imaana irratti gadi hin dhaabbanne gara diinummatti jijjirama. Rabbiin ni jedha:
“Jaalallewwan Guyyaa san isaan Rabbiin sodaatan malee gariin gariif diina.” Suuratu Az-Zukhruf 43:67
Warroota Rabbiin sodaachaa turan malee jaalallewwan Guyyaa Qiyaamaa diina walitti ta’u. Sababni isaas, adabbii badaa kanatti situ na geesse jechuun wal falmu. In sha Allah falmiin warra ibiddaa hin dhumanne itti fufna..
Kitaaba wabii
Al-Qiyaamatul Kubra-fuula 60-…, by Umar Suleymaan Al-Ashqar


text:
Fulbaana 8/2015(TOI) – Dorgommii fiigicha walakkaa maraatoonii Deenmaarik Kooppanhaganitti geggeeffame Atileetoonni Itoophiyaa injifatan
Ramaddii dubartootaan atileetti Taadduu Tashoomee yeroo 1:06:13 ta’een injifateetti.
Tsiggee Gabrasalaamaa 1:06:35 yeroo ta’een 2ffaa, akkasuma Xiruyyee Masfi yeroo 1:06:42 ta’een 3ffaa waliduraa dubaan galuun injifataniiru.
Dorgommii dhiirotaan taasifamee atileeti Milkeessaa Mangashaa yeroo 58:58 ta’een faheenyicha xumuruu sadarkaa 1ffaan injifateera.
Amdawariq Walaalliny 2ffaan yoo xumuru, Caalaa Raggaasaa sadarkaa 6ffaan,Tsaggaay Kidaanuu sadarkaa 1ffaan akkasuma Geetaanee Mollaa 12ffaan fageenyicha xumuraniiru.


text:
Yunaayitid Isteets, har’a, dippiloomaatota Raashiyaa 60 basaastummaatiin baleeleffatte akka torban tokko keessatti biyyattii gad-lakkisanii bahan ajajjee jirti.
Salisbariii, Biriteen keessatti haleellaa Keemikaala farra-nervii lammii Raashiyaa hojii basaasaa gam-lamatti hojjetaa turee fi intala isaa irratti gaafa Bitootessa toorbaa Raashiyaan geggeessiteef deebii kennuuf – Faransaay, Jarmanii fi Poolaand dabalee, michoonni Yunaayitid Isteets ka biroonis tarkaanfii wal-fakkaataa fudhataa jiran.
Qoonsilaa Raashiyaa Yunaayitid Isteets keessaa cufuu dabalee – tarkaanfiin Yunaayitid Isteets Raashiyaa irratti fudhatte kun, seera uggura meeshaalee keemikaalee fi seera sadarkaa Addunyaa cabsuu isheetiif deebii kennuuf akka tahe dubbate – Ministriin dhimma-alaa Yunaayitid Isteets.
Briteenii fi biyyoonni miseensota NATO tahan ka biroonis, haleellaa meeshaa keemikaalaan geggeessame sanaaf, Raashiyaa balaaleffatan.
Qoonsilaan Raashiyaa, ka Siyaatil jiru – gaaafa Ebla lamaa irraa jalqabee akka cufamu ajajje – Yunaayitid Isteets.


text:
Qabsoon wareegama qabsaawota hedduu ittiin kafalame gama firii argamsiisuutti fuula deeffachaa akka jiru hubachuun beekkumsa guddaa nama hingaafatu. Haalli arra oromiyaa keessatti muli’achaa jiruufi murannoon ummanni keenya waanjoo gabrummaa ufirraa muliquufi diinaan wajjiin lubbuu itti fakalaa jiru hawwi abbaa biyyummaa keenyaa dhugoomisuufi dimimmisa nugarsiisa jira.
Haala akkanatti ulfaayee qophaaye keessatti ammoo ogeessa malaan deesisu nubarbaachisa. Ogeessi kun ammoo marii fii fala yeroon hinkennamineefi nurraa fedha. Yeroo amma jirru keessatti waldorgommileen nujiddutti tureefi walqocoluun keenya wareegamma ummata keenyaatiiniin nyaadhamee dhumaa jirachuu isaa dawwachaa jiraachuun abdii guddaa namaa laata. Haata’uu garuu shaffisaan balaa ummata keenya irratti aggaammatame kana akka itti wareegama xiqqaan injiffannoon keessa baanu yeroon itti fala fallu amma ta’uu qaba.
Kana jechuun ammoo haalli jiru diriiraa fii salphaa akka hinta’in ammoo hubachuunis barbaachisaa. Sochiin amma muli’ataa jiru humna diinaa raasuu bira dabree kuffisuufi fuulleffachuu isaa nutti garsiisaa jira. Hujii hanga ammaa hojjatame caalaa garuu hujii hafetu irra guddaadha. Ummanni keenya diina shoorarkeesse waan qabatan haawallaalichisu malee arrallee wayyaaneen humnna waraanaa gayaa fii qabeenya biyya keenyarraa saaman gudda harkaa waan qabduufi humnna qabddu hunda ummata keenyarratti robisuu irraa akka hindeebine ifaadha.
Akkasummas akkumma duraan baratte arralle wayyaaneen hanga danda’ameen haala mijjataa kana ufi duuba deebisuufi shirri isaan hinxaxinne akka hinjirres hubachuun barbaachisaadha. kana keessaa sabaa fi saballammoota biyya sanii wajjiin waldura nudhaabuufi nujidduttis shira xaxuu irraa akka hindeeebines hubachuu feesisa.
Fakkeenyaafi dhiyeenya kana radio afaan habashaa tokkorratti waan dhagaye keessa seenaa G.Kemal Galchu biyyaa akka itti bayeefi ,biyya Ertrea itti ture fii waldhabbilee ABO keessatti uumame eega ibse booda, amma ammoo gama biyya Uganda bayuu ibsee maayyii irratti J/Dawud Ibsaa G.Kemal galchuu ajeessuu akka deemu nutti lallabee jira. Qabxii kana keessaa “J/Dawud J/G.Kemla Galchuu ajeessuufi barbaada” kan jedhu shira wayyaaneen xumura isaanii keessatti itti dhimma bayuufi ta’e nutti facaasuu barbaaddu keessatti nutti facaasuu agarra.
Wanni haala kana keessaa qaaroomaan hubachuu qabnnu Wayyaaneen akkuma adaa isii qabsaawota oromoo adaamsitee galaafachuu baratte arrallee ufummaa hoogganootaa fii qabsaawota keenya galaafattee nurratti haqachuudhaan uammata keenya jiddutti balaa uumuufi tilmaammachuu isii hubachuun barbaachisa. Akka amantaa kiyyaatti Jaallan kun lachuu qabsaawota gootota hoogganoota oromooti sababaan itti walajeessaniifis hinjiru. Isaan lachuu wayyaanee malee akka walhinajjeefinne jala murree itti himuufi garsiisuu qabnna. wayyaaneen garuu tofitaa kanaafi kan biroollee akka xaxuu deemittu hubannee hoogganoota keenyaafi bakka hundatti eegumisa godhuufiin hedduu barbaachisadha.
Akkasummas yoo wareegaminni akkasii uumames abbaan kana godhu wayyaanee malee obbolaan keenya qabsaawonni keenya akka walhinajjefineefi adaan walbaleessuu fii waldhabamsiisuu adaa oromoo waan ta’eefi tofitaa kanaan akka isaan hinmilkoofinne abdiin keenya guddaadha.
Gama ijoo dubbii kiyyaa yeroon deebi’u kufaatiin wayyaanee hangamille bubbulu wareegama guddaa gaafatus akka hinhafinne murannoo ummata keenyaa irraa tilmaamuun hayyummaa siyaasaa hingaafatu. Dubbiin guddaan qabsoo deemaa jiru kana roga tokko qabsiisuu, dhumaatii ummata keenyaa haala itti baraaruu fii kufaatii wayyaanee booda gama biyya tasgabbeesuufi nagaya waaraa itti umamu irratti hojjachuudha. Gama kanan ammaayyu waan duubatti hafinne fakkaanna. Tarkaanifiin ummanni keenya fudhachaa jiru kan yeroo namaa kennu akka hinta’in argaa jirra,kanaafi yeroon itti hayyoonnifi dhaabotiin siyaasaa oromoo garaagarummaa xixiqqoo qabnnu fixannee waliifi dirmanne walirratti cichinee gama itti biyya teenya ijaarruufi tasgabbeessuu yaannu keessa jira.
Hujiin nu’eeggatu kan hanga ammaa qabsoo goone caalaa ulfaataadha. Haala egeree biyya keenyaa ummata kenyaa,haala sabaafi sablamoota oromiyaa keessa jiranii ,haala sabaa fii sablammoota ollaa oromiyaa jiraniifi akkasummas haala egeree biyya Ethiopia jedhamittuu kana yeroo itti gadi fageenyaan gamagaminnee falaa fii mala firaa fii diinaallee ifaa ta’e lafa keenyu arra ta’uu qaba.
Ummanni keenya biyya keessaa bobaa diinaa jala taa’ee eboo fii gachaan dhumee dhabamsiisuufi yeroo qophaayee jiru keessatti egree biyya keenyaa dandii diriiraa irra kaayuun dirqamnni isaa nurratti kefee jira. Kana milkeessuufi ammoo yeroon waan hunda.Wanni amma jiru boru bifa biroo qabachuu danda’a. Ummanni keenya arra osoo dangaan gandaa ,amntiifi fii siyaasaa hindaangessin tokkummaan waliin dhaabbatanii bu’aa tokkummaa qabu nubarsiisaa jiru.
Kanaafi nuti Jaarmayoonni siyaasaa fii Jaarmayoonni ummataa(civic organization ) hatattamaan walitti dhufinnee haala kanarratti maria’nnee agoobara tokkumaadhaan keessaa qabsoofinnu, agoobara tokkuummaan ummata keenya cinaa itti dhaabbnnu agoobarra tokkummaan mootummoota adunyaatti ittiin dubbannu agoobarra tokkummaadhaan gargaarssa ummata keenyaafi ittiin dhaqqabsiifinnu ummachuun fala filmaata hinqabnne waan ta’eefi,akkasumma ummanni keenyas gaafiin isaa kana waan ta’eefi hatattaamaan gama kanatti akka fuula deeffanne hawwiifi abjuu ummata keenyaa dhugoomsinu dhaammadha.
Maayyii irratti waldhabbiilee hanga ammaa nujiddutti umamaa ture dhiginni ummata keenyaa dhangala’aa jiru nujidduu dhiqee tokkummaan dhaabbannee gumaa ijjoollee keenyaa baafinnee dhiga isaanii itichinee waliifi araaraminnee diina reeqqisaa jiru kan akka inni deebi’ee hindhaabbanne godhuudhaan falaa fi mala egeree biyya keenyaa itti tasgabbeesinu akka irratti fuula deeffannu jedha.
A.Jundi


text:
Itoophiyaan waan hedduu gabayaa alaatti ergatti,tana keessaa ta duraa buna.Ka jireenna biyyaa harkaa qabulleen isuma.
Buni kun harkii 65 akka jecha Itti Gaafatamaa Waldaa Oomishtoota Buna Oromiyaa,obbo Taaddasaa Masqaleetti aanalee Oromiyaa 120 caalaan keessaa dhufa.
Buna kintaalaan gabayaa laatti gurguran. Buna Itoophiyaa alatti gurguran kana biyyaatti buna hedduutti bitta;Jermanii, Jappaan,Sawudi Arabiyaa fi Amerikaa. Amerikaan harka 50tti bitatti.
Gabayaan bunaa dhiyoo tana yoo hedduu oluma bu’aa gaduma bu’aa deemti.Akka obboo Taaddasaatti wantii gabayaan buna Itoophiyaa dhiyoo tana gadi buutee oli kaateef waan buni Biraazil kasaareef.
Warrii buna alaa bitu buna paawundii tokko, gara kiiloo wadhakkaa,$1.20n bita,bunii kun amma paawundiin $1.80.Jarii qonnaan bulaa irraa gatii diqqoon bitu kun ufi ammoo buna siinii tokkootuu doolara 4-5n nutti gurguruutti jiraa maan wayya jennaan;
“Ufii doolara lamaan gadiin bitanii doolara 200 jalaa argatanii kun gaarii mitii jennee akka innii fooyyahu dubbachaa jirra.”
Waldaan Oomishtoota Buna Oromiyaa kun akka jecha obboo Taaddasaatti ganna 13tti manneen barnootaa jaaraa,karaa fi bisaan baasaa huji guddoo qonnaan bulaa hojjate.
Waldaan gurmaahuun qonnaan bulaallee waan hedduun gargaara jedha obboo Taaddasaan.


text:
Oromoonni 370 ol tahan hidhattoota Mootummaa Naannoo Amaaraan ajjeefamuu
Duula duguuggaa sanyii humnoota finxaaleyyii Naannoo Amaaraa irraa gara Oromiyaatti seenaniin, Konyaa Baha Wallaggaa, Onoota kanneen akka: Giddaa Ayyaanaa, Haroo Limmuu, Agamsaa fi Arqumbee keessatti, Wiixata Hagayya 23, 2021 irraa qabuun hanga Kamisa har’aatti itti-fufiinsaan, Uummata Oromoo irratti geggeeffamaa jiruun, Oromoonni baay’inaan 370 (Dhibba Sadii fi Torbaatama) olitti tilmaamaman juumlaan ajjeefamuu.
Dabalataanis, yoo xiqqaate manneen jireenyaa fi hojii baay'inaan 300 (Dhibba Sadii) ol ta'an gubamuu; darbees, qabeenyaaleen biroo saamamuu fi mancaafamuu.
Hidhaa fi dararaan Onoota Konyaa Walloo adda addaa keessatti Uummata Oromoo irratti, keessattuu, qaroowwan hawaasaa irratti fuuleffachuun raawwatamu isa yeroo kamii'rra daran hammaatee jiraachuu.
Boorana: Maanguddoonni, Hawwanii fi Shamarran Oromoo Leenjii Gaaddisa Sirnaa jedhamu akka leenji'aniif loltoota, milishootaa fi dabballoota MKII'n dirqisiifamuun gidirfama hamaa madachaa jiraachuu.
Uummanni Oromoo galma qabsoo isaa kan Walabummaa biyya isaa, Oromiyaa mirkaneessuuf; Bilisummaa isaa dhugoomsuu fi Mootummaa Birmaduu Oromoo fi Oromiyaa gad-dhaabuuf taasifamu irratti fuuleffachuun, karaa maraan WBO tumsuu fi hidhachiisuun, ofiis hidhachuun, impaayera kolonii afaan qawween ijaaramte afaan qawween diiguun biyya (Oromiyaa) walaboomte gad-dhaabbachuuf irree tokkoon qabsaa’uun akkaan barbaachisaa ta’uu dhaammanna.


text:
''Warra qormaata fudhachuu barbaadan ni qorra" Dr Fireew Taganee
Mormiin barattoota Yunivarsitii Baahir Daaritti guyyoota sadiif itti fufe olee jira. Barattoonni maandisumm aawaggaa sadaffaa qormaata waliigalaa harawaa akka fudhataniif yaada ka'een walqabatee baatii Fulbaanaa irraa kaasee gaaffii barattootaan ka'aa ture itti fufuun adda cita qormaataaf madda ta'eera.
Gara dallaa yunivarsitii maandisummaatti humnootiin nageenyaa naannichaa galusaanitiifi walitti bu'iinsi umamuusaa barattoonni BBC'n dubbise himaniiru. Yunivarsitichi gama isaatiin qormaatichi kallattii biyyaalleessaa Ministeera Barnootaatii kaa'ameedha jedheera.
Barataan waggaa sadaffaa maqaansaa akka hinkaafmne gaafate tokkos, Baatii Caamsaa 30 ALI bara 2010 irraa eegaluun seerri qormaata barnoota biyyaaleessa hunda hammatuu yunivarsitichatti gabatee beeksisaa rratti maxxanfamu dubbata.
''Haala beeksisichaatti, qormaanni hunda hammate kun kan duraan ittiin hojatamaa ture osoo hintaane, barataan harka 50 gadii galmeessees darbu akka hindandeenyee fi barnoota adda kutuun gara maatiitti deebii'u akka qabaatu ibsa,'' jedheera barataan kun.
Kana malees, waggoota sadan darbaniitti barattoonni sababii adda addaatiin barnoota adda kutuun eegalan, kanneen qormaata kufanii deebii'anii eegalan qormaaticha fudhachu akka hindandeenye seerri haaraan kun ni ibsa jechuun dubbata.
''Barattoonni Yunivarsitii Baahir daariitti inistituyutiin maandisummaa waggaa sadaffaa, qormaata hunda hammaataa jedhamu fi sirna barnootaa keessatti bara dheeraaf kennamaa ture hinfudhannu jechuun gaaffii kaasaniiru,'' kan jedhan ammoo Pirezidaantii yunvarsitichaa Dr Firew Taganeeti.
''Sirni barnootaa hiriiraan hingeedaramu. Qormaata baroota dheeraaf itti fayyadamaa turreedha.'' Yunivarsitoonni biraas haaluma walfakkatuun barattoota isaanii qoraa jiru jedhu pirezidaantichi.
Seerichi haala adda addaatiin hojiirra olafamaa akka ture hubachu dandeenye jirra. Haa ta'u malee seerichi sadarkaa ministeera barnootaatti kan dabarfameedha yaadni Dr Firew.
Pirezidaantichi itti dabalunis, ''Waara qormaata fudhachu barbaadan ni qorra, waara hinqoramnu jedhan ammoo dirqisiisuu hindandeenyu. filannoon kan isaaniti,'' jedhaniiru.
Barataanni yunivarsitichaa Sanbata ganamaa eegaluun hiriiraan gara bulchiinsa yunvarsitichaa deemanii gaaffii dhiyeefachusaanii kan dubbatu barataan kan birati.
Dilbata waajjirri cufaa waan tureef jecha barattoonni Wiixata ganama irra deebiin hiriira gochuun gaaffii dhiyeessannaan, yunvarsitichis barattoota haaluma kutaa barnoota isaanitiin dubbisuuf beeksisa maxxansu isaa BBC'tti hemeera.
Mormiin barattootaa kun Kibxatas kan itti fufee yoo ta'u, Guyyaa Robii garuu humnooti addaa naannichaa gara dallaa yunvarsitichaa galuun barattoota irratti tarkaanffii humnaa fudhachuu isaanii ibseera.
Dhumarrattis pirezidaantiin yunivarsitichaa Dr Firew barattoota dubbisuuf waan murtessaniif haallichi xiqqoo tasgabbaa'usaa himeera.
Barattoonis seerichi haarawaa akka itti ta'eefi jalqabaa waggaa irratti sirna hubannoo cimsu irratti kan hindubbatamiin ta'usaan pirezidaantichatti himaniiru.
Dr Firew gama saanitiin barattoota waliin waldhagahu waan dadhabaniifu walgahichi adda citusaa himaniiru.
Guyaa Robii gaman garuu qabeenyaa yunvarsitichaa irraan miidhaa qaqabsiisuu jalqabu isaanitiin qaama motummaa dhimmisaa ilaalu waliin dubbachuun tarkaanffii fudhachuuf dirqamusaanii himaniiru.
Humni nageenyaa naannichaa gara dallaa galees barattoota kan reebeefi barattoonnis baqachuuf yoo dallaa yaabbatan miidhaaf saaxilamusaanii barataan dubbifne kan biraa nutti himeera.
Yunivarsitiin Baahirdaar afaan Oromoofi Gi'iizii barsiisu eegaluuf
Yunvarsitiin Baahir daar bara dhufurraa eegalee Afaan Oromoo barnoota idileetiin digrii jalqabaatiin barsiisuufi akkasumas afaan Gi'iizii ammoo eegaluuf qophii xumuruusaa beeksiseera.


text:
– MARSAA LAMMAFFAA – Kutaa Afraffaa –
Qabsoon Bilisummaa Oromoo eessaa ka’ee garamitti deemaa jira?
– MARSAA LAMMAFFAA – Kutaa Afraffaa –
Berhanu Hundee
Barreeffama kutaa sadaffaa keessatti tooftaalee humnootni farra-QBO ittifayyadamaa jirani fi gargaarsa isaan mooraa Oromootii argatan laalchhisee waan tokko tokko dhiyeesseen ture. Akkasumas adeemsi OPDO duraanii fi ODP ammaa QBO ni gargaara moo faallaatu hojjetamaa jira jedhee gaafii kaasee; garuu dhimma kana akkan bal’inaan ittideebi’u bulcheen ture. Barreeffama kutaa afraffaa kana keessatti adeemsa ODP laalchisee waanan hubachaa jirun dhiyeessa.
Adeemsi ODP fi hojii isaan dalagaa jiran QBO ni gargaara moo gufuu itti ta’aa jira?
Dhimma kanarratti yaada kiyya yoon barreessu, waanan hubadhe ykn/fi hubachaa jiru ibsuuf malee, dhaaba kanarraa jibba dhuunfaa qabaadhee akka hin taane dubbistoota barreeffama kanaa hubachiisuun fedha. Dabalatees hojii ykn/fi adeemsa isaaniin balaaleffadha malee namootarraa rakkoos ta’ee jibba qabaadhee tii miti. Wanti ani balaaleffadhu immoo waan fedhii uummata bal’aa Oromoo faalleessu fi QBOtti gufuu ta’a jedhee itti amanuu dha.
Maqaa xureessuuf yookaanis olola irratti godhuuf osoo hin taane, akkuma seenaan Oromoo ragaa bahu, dhaabni kun fedhii uummata Oromoo guutuuf jedhamee osoo hin taane fedhii diinaa fi alagaa kabchiisuuf kan ijaaramee fi kaayyoo ijaarameef sanas hojiirra oolchaa akka ture waanuma yaadatamuu fi amanamuu dha. Haa ta’u malee, erga fincila diddaa fi sochii uummata Oromootiin olaantummaan Wayyaanotaa cabee; qilleensi jijjiiramaa biyyattii tana keessatti mul’ate booda; yeroo hooggantootni haaraan dhaaba kanaa waan Sabboonummaa Oromoo calaqqisu dubbachaa turanitti, kan dabree seenaaf dhiisuu wayya jedhamee; dhugumatti dhaabni kun ofjijjiiree uummata Oromootiif dhaabbatinaa laata jedhamee abdiidhaan eegamaa ture.
Amma garuu abdiin sun hunduu qilleensarratti hafe jechuu ni danda’ama. Erga jijjiiramni biyyattii tana keessatti mul’ate booda ODPn dhimma Oromootiif xiyyeeffannaa kennee waan tokko tokko jijjiiruuf akkasumas gaafiilee Oromoon kaaasaa ture keessaa tokko tokkoofillee ta’u deebiin akka kennamu taasisuuf carraa gaarii argatee ture; garuu carraa kanatti hin fayyadamne. Wantootni faallaa kanaa ta’anii argaman garuu hedduu dha. OPDO (ODP)n akkuma amala isaa durii sana har’as alagaa tajaajiluu fi gammachiisuuf dhama’aa jira malee dhimma Oromootiif gurras ta’ee ija hin bananne. Kanaafuu, adeemsi jaarmayaa kanaa QBO gargaaruu caalaa gufuu itti ta’aa akka jiru hubachuun waan nama rakkisu natti hin fakkaatu. Kuni maaliif ta’e? yoo jedhame, sababaalee adda addaa tilmaamuun ni danda’ama.
ODPn maaliif dhimma Oromootiif dursa fi xiyyeeffannaa hin kennine?
Gaafii kanaaf deebii quubsaa argachuun rakkisaa ta’ullee, garuu sababa kanaaf tilmaa adda addaa kennuun ni danda’ama. Akka yaada fi laalcha kiyyaatitti, sababaaleen armaan gadii kun amansiisaa ta’uu danda’u jedheen amana.
- Dhaabni kun OPDOrraa gara ODPtti maqaa haa jijjiirratu malee, kaayyoon isaa kanuma ganama ittiin ijaarame waan ta’eef; akkasumas immoo tooftaa, tarsiimoo fi shira durii sana qabatee waan deemuuf, dhimma Oromootiif dursa ykn/fi xiyyeeffannaa kennuun isaaf hin mijatu; amala barame tokko jijjiiruunis rakkisaa waan ta’uuf jechuu dha.
- Mootummaa Federaalaa amma of haaromse jedhu? kana keessatti bakkee (iddoo) furtuu ta’e waan argateef, dhimma Oromoo caalaa dhimma biyyattiitiif dursa kennuu filata.
- Namootni dhalootaan (dhiigaa fi fooniin) Oromoo hin taane garuu Oromiyaa keessatti dhalatanii guddatan; Afaan Oromoo dubbatan; waayee Oromoo sirriitti beekan miseensota dhaaba kanaa waan ta’aniif, Sabboontota quuqama Oromoo qabanitti gufuu fi sakaallaa waan ta’aniif, akka Sabboontotni kun dhimma Oromootiif hin hojjenne taasisu
- Oromootni dhaaba kana keessatti bakkee furtuu ta’e qabanis tokko tokkoon isaanii fuudha fi heerumsaan Habashoota wajjin waan walitti makamaniif, firoomni kunis dhimma Oromoorratti dhiibbaa guddaa qaba
- Dhaaba kana keessa warri dhimma sabaa dhiisanii dhimma dhuunfaatiif dursa kennan (garaaf bultootni) waan jiraniif aksumsa malaammaltummaan hidda baasee waan as gaheef, dhaaba kana keessatti waan fedhii uummata bal’aa Oromoo eegu hojjechuun hin danda’amu
- Dhaabni kun dhiibbaa sochii uummata Oromootiin bakkee har’a jiru kana akka gahe dagachuudhaan; oftuulummaa agarsiisuudhaan dhimma Oromoo tuffatee dhiisa
- Dhumarratti dhugaan dagatamuu hin qabne tokko, dhaabni kun ABOrraa sodaa waan qabuuf, inaaffaarraa kan ka’e, waan Oromoof tolu tokko hojjechuu hin fedhu. Warra diina ABO ta’an ofitti qabee jaarmayaa jaalatamaa kana dadhabsiisuuf wanti inni hin yaalle hin jiru. Kun ABOf dubbachuu osoo hin taane dhugaa lafarratti mul’achaa jiru waanan hubadheefi.
Egaa, qabxiileen armaan olitti tarreeffaman kun tilmaama kiyyaa fi waanan hubadhe keessaa kan ijoo ta’an cuunfee baasuuf malee, sababaaleen biroos jiraachuu akka danda’an dagatamuu hin qabu. Erga dhimma Saba Orootiif dursa hin kenninee; ODPn filmaata biyyoolessaa dhufuuf jiru kana keessatti deeggarsa Oromoo argachuu ni danda’aa moo jaarmayaa Itoophiyaaf dhaabbatu ta’ee argamuudhaan; deeggarsa saboota, sablammoota fi uummattoota biroo argatee filmaata moo’achuu ni danda’a laata? Isa kana arguuf teenya. Waanuma ta’eefuu dhimma kana ittin deebi’a.
Hanga walitti deebinutti nagaan turaa.
Berhanu Hundee
Barreeffama kutaa sadaffaa keessatti tooftaalee humnootni farra-QBO ittifayyadamaa jirani fi gargaarsa isaan mooraa Oromootii argatan laalchhisee waan tokko tokko dhiyeesseen ture. Akkasumas adeemsi OPDO duraanii fi ODP ammaa QBO ni gargaara moo faallaatu hojjetamaa jira jedhee gaafii kaasee; garuu dhimma kana akkan bal’inaan ittideebi’u bulcheen ture. Barreeffama kutaa afraffaa kana keessatti adeemsa ODP laalchisee waanan hubachaa jirun dhiyeessa.
Adeemsi ODP fi hojii isaan dalagaa jiran QBO ni gargaara moo gufuu itti ta’aa jira?
Dhimma kanarratti yaada kiyya yoon barreessu, waanan hubadhe ykn/fi hubachaa jiru ibsuuf malee, dhaaba kanarraa jibba dhuunfaa qabaadhee akka hin taane dubbistoota barreeffama kanaa hubachiisuun fedha. Dabalatees hojii ykn/fi adeemsa isaaniin balaaleffadha malee namootarraa rakkoos ta’ee jibba qabaadhee tii miti. Wanti ani balaaleffadhu immoo waan fedhii uummata bal’aa Oromoo faalleessu fi QBOtti gufuu ta’a jedhee itti amanuu dha.
Maqaa xureessuuf yookaanis olola irratti godhuuf osoo hin taane, akkuma seenaan Oromoo ragaa bahu, dhaabni kun fedhii uummata Oromoo guutuuf jedhamee osoo hin taane fedhii diinaa fi alagaa kabchiisuuf kan ijaaramee fi kaayyoo ijaarameef sanas hojiirra oolchaa akka ture waanuma yaadatamuu fi amanamuu dha. Haa ta’u malee, erga fincila diddaa fi sochii uummata Oromootiin olaantummaan Wayyaanotaa cabee; qilleensi jijjiiramaa biyyattii tana keessatti mul’ate booda; yeroo hooggantootni haaraan dhaaba kanaa waan Sabboonummaa Oromoo calaqqisu dubbachaa turanitti, kan dabree seenaaf dhiisuu wayya jedhamee; dhugumatti dhaabni kun ofjijjiiree uummata Oromootiif dhaabbatinaa laata jedhamee abdiidhaan eegamaa ture.
Amma garuu abdiin sun hunduu qilleensarratti hafe jechuu ni danda’ama. Erga jijjiiramni biyyattii tana keessatti mul’ate booda ODPn dhimma Oromootiif xiyyeeffannaa kennee waan tokko tokko jijjiiruuf akkasumas gaafiilee Oromoon kaaasaa ture keessaa tokko tokkoofillee ta’u deebiin akka kennamu taasisuuf carraa gaarii argatee ture; garuu carraa kanatti hin fayyadamne. Wantootni faallaa kanaa ta’anii argaman garuu hedduu dha. OPDO (ODP)n akkuma amala isaa durii sana har’as alagaa tajaajiluu fi gammachiisuuf dhama’aa jira malee dhimma Oromootiif gurras ta’ee ija hin bananne. Kanaafuu, adeemsi jaarmayaa kanaa QBO gargaaruu caalaa gufuu itti ta’aa akka jiru hubachuun waan nama rakkisu natti hin fakkaatu. Kuni maaliif ta’e? yoo jedhame, sababaalee adda addaa tilmaamuun ni danda’ama.
ODPn maaliif dhimma Oromootiif dursa fi xiyyeeffannaa hin kennine?
Gaafii kanaaf deebii quubsaa argachuun rakkisaa ta’ullee, garuu sababa kanaaf tilmaa adda addaa kennuun ni danda’ama. Akka yaada fi laalcha kiyyaatitti, sababaaleen armaan gadii kun amansiisaa ta’uu danda’u jedheen amana.
- Dhaabni kun OPDOrraa gara ODPtti maqaa haa jijjiirratu malee, kaayyoon isaa kanuma ganama ittiin ijaarame waan ta’eef; akkasumas immoo tooftaa, tarsiimoo fi shira durii sana qabatee waan deemuuf, dhimma Oromootiif dursa ykn/fi xiyyeeffannaa kennuun isaaf hin mijatu; amala barame tokko jijjiiruunis rakkisaa waan ta’uuf jechuu dha.
- Mootummaa Federaalaa amma of haaromse jedhu? kana keessatti bakkee (iddoo) furtuu ta’e waan argateef, dhimma Oromoo caalaa dhimma biyyattiitiif dursa kennuu filata.
- Namootni dhalootaan (dhiigaa fi fooniin) Oromoo hin taane garuu Oromiyaa keessatti dhalatanii guddatan; Afaan Oromoo dubbatan; waayee Oromoo sirriitti beekan miseensota dhaaba kanaa waan ta’aniif, Sabboontota quuqama Oromoo qabanitti gufuu fi sakaallaa waan ta’aniif, akka Sabboontotni kun dhimma Oromootiif hin hojjenne taasisu
- Oromootni dhaaba kana keessatti bakkee furtuu ta’e qabanis tokko tokkoon isaanii fuudha fi heerumsaan Habashoota wajjin waan walitti makamaniif, firoomni kunis dhimma Oromoorratti dhiibbaa guddaa qaba
- Dhaaba kana keessa warri dhimma sabaa dhiisanii dhimma dhuunfaatiif dursa kennan (garaaf bultootni) waan jiraniif aksumsa malaammaltummaan hidda baasee waan as gaheef, dhaaba kana keessatti waan fedhii uummata bal’aa Oromoo eegu hojjechuun hin danda’amu
- Dhaabni kun dhiibbaa sochii uummata Oromootiin bakkee har’a jiru kana akka gahe dagachuudhaan; oftuulummaa agarsiisuudhaan dhimma Oromoo tuffatee dhiisa
- Dhumarratti dhugaan dagatamuu hin qabne tokko, dhaabni kun ABOrraa sodaa waan qabuuf, inaaffaarraa kan ka’e, waan Oromoof tolu tokko hojjechuu hin fedhu. Warra diina ABO ta’an ofitti qabee jaarmayaa jaalatamaa kana dadhabsiisuuf wanti inni hin yaalle hin jiru. Kun ABOf dubbachuu osoo hin taane dhugaa lafarratti mul’achaa jiru waanan hubadheefi.
Egaa, qabxiileen armaan olitti tarreeffaman kun tilmaama kiyyaa fi waanan hubadhe keessaa kan ijoo ta’an cuunfee baasuuf malee, sababaaleen biroos jiraachuu akka danda’an dagatamuu hin qabu. Erga dhimma Saba Orootiif dursa hin kenninee; ODPn filmaata biyyoolessaa dhufuuf jiru kana keessatti deeggarsa Oromoo argachuu ni danda’aa moo jaarmayaa Itoophiyaaf dhaabbatu ta’ee argamuudhaan; deeggarsa saboota, sablammoota fi uummattoota biroo argatee filmaata moo’achuu ni danda’a laata? Isa kana arguuf teenya. Waanuma ta’eefuu dhimma kana ittin deebi’a.
Hanga walitti deebinutti nagaan turaa.
– MARSAA LAMMAFFAA – Kutaa Sadaffaa –
Berhanu Hundee
Barreeffama kutaa lammaffaa keessatti sirni Federaalisimii Itoophiyaa amma jiru kun gaaga’ama keessa akka jiru fi humnootni sirna kana jibbanis ofijaaraa fi humna isaanii cimsaa akka jiran; akkasumas humni jaarmayoota Oromoo hangam abdachiisaa akka ta’e wantootni tokko tokko gabaabinaan dhiyaatanii jiru. Barreeffama kutaa sadaffaa kana keessatti shiroota humnootni farra-QBO hojjechaa jirani fi waan mooraa Oromoo keessatti mul’achaa jiran laalchisee hubannoo kiyya dhiyeessa.
Tooftaalee humnootni farra-QBO ittifayyadamaa jirani fi gargaarsa mooraa Oromootii argatan
Mooraa Oromoo laaffisuuf akkasumas injifannoolee QBOn hanga har’aatti galmeesse dhabamsiisuuf, diinotni QBO tooftaalee fi tarsiimoolee adda addaatti fayyadamaa akka jiran waanuma ifatti mul’achaa jiruu dha. Humnootni kun karaalee gara garaatiin duula cimaa gaggeessaa jiru. Karaalee kana keessaa inni tokko miidiyaa dha. Baay’ina miidiyaalee isaan qaban qofaa osoo hin taane, akkamiti murannoo fi kutannoodhaan hojjechaa akka jiran hubachuun nama hin rakkisu. Karaa miidiyaatiin olola cimaa godhuudhaan Oromoorratti addatti immoo QBOrratti maqa-xureessa hojjechaa jiru. Tuffii uummata Oromootiif qaban bira dabranii, ifaa ifatti Oromoo arrabsaa fi abaaraa jiru. Uummattootni biroo Oromoorraa shakkii akka qabaatani fi deeggarsa argachuuf yaaliin isaan hin goone hin jiru. Kanaaf miidiyaalee isaanii akka meeshaa waraanaatti fayyadamaa jiru. Kan nama gaddisiisu garuu Oromoo keessaa warri humnoota farra-QBO kana deeggaran jiraachuu dha.
Tooftaan biroo kan isaan ittifayyadamanii al-kallattiidhaan mooraa keenya laaffisuu barbaadan maqaa OROMARA jedhuun deemuu dha. Asirratti wanti ani cimsee dubbistoota hubachiisuu barbaadu, uummattoota Oromoo fi Amaaraa jidduu hariiroo gaariin jirachuu hin qabu jechuu akka hin taanee dha. Hariiroon uummattoota kana lamaanii murteessaa waan ta’eef deeggaramuu qaba. Uummattootni kun lamaan walkeessas ta’ee akka ollootaatti nagaana waliin jiraachuun murteessaa dha. Haa ta’u malee, tokkummaa sababa godhatanii, garuu kaayyoo dhokataa qabatanii maqaa OROMARAtiin deemuun QBO ni gaaga’a malee bu’aa waan qabu natti hin fakkaatu. Adeemsa akkanaa kana keessatti tokko kan biraa gammachiisuuf jedhee waan dhugaa fi seenaa faallessu hojjechuun waan maluuf, bu’aa argamu caalaa rakkoolee isa kana wajjin uumamantu guddachaa fi babal’achaa deemu. Tokko kan biraa gammachiisuuf yoon jedhu, kun harki caalaan gama Oromootiin mul’ata. Oromoon Amaara gammachiisuuf wanti hin yaalle hin jiru. Gama Amaaraatiin garuu wanti akkanaa hin mul’atu yoon jedhe dhara hin ta’u.
Wanta ani jechaa jiru kana akka fakkeenyaatti kaasuuf, waan dhiyoo kana Ambotti ta’e yaadachuun gahaa dha. Jara kana gammachiisuuf jecha, hubatees ta’ee osoo hijn hubatin; beekees ta’ee osoo hin beekin; ittiyaadees ta’ee akka tasaa waan Hogganaan ODP Obboo Addisuu Araggaa dubbate dhugumatti waan seenaa Oromoo faallessu fi QBO xureessuu dha. QBOn maaliif akka eegale fi deemaas akka jiru waanuma diinni fi firris hubatuu dha. Harka muraa fi harma muraan Oromoorratti hojjetame waan seenaan ragaa bahuu dha malee asoosamaa miti. Warri gochaa kana ija isaaniitiin arganillee har’a waan kana dubbachaa jiru. Haa ta’u malee, wanti akka seenaatti barreeffame hin jiru; kanaafuu wanti kun asoosama malee dhugaa miti jedhanii dubbachuun, keessumaayuu Oromoo keessaa wanti akkanaa dubbatamuun baay’ee qaanii dha. Kan diinota keenya onnachiisullee isa kana dha. Madaa ofii abbaatu beeka malee ormi namaaf hin dhukkubsatu.
Fakkeenyi ani armaan olitti kaase kun handhuura qabsoo Oromoo kan taate Ambotti dubbatamuun caalaatti nama gaddisiisa; nama aarsas. Ambo wiirtuu QBO waan taateef, shirri diinaa fi faallaan QBO achitti mul’achuu hin qaban turan. Saboota fi Sab-lammoota akkasumsa uummattoota nagaa barbaadanii fi eenyummaa Oromoo kabajan keessummeessuun Aadaa Oromoo waan ta’eef, kun deeggaramuu qaba. Haa ta’u malee, lafee fi dhiiga ilmaan Oromoorra dhaabbatanii; seenaa uummata keenyaa busheessuun; akka dhugaa hin taanetti dhiyeessuun Oromoof qaanii guddaa yoo ta’u diinota QBOtiif garuu hamilee cimaa kenna. Qotiyyoo abbaan gaafa cabse ormi ija jaamsa jedhamaa mitii ree? Waayee kana kaasuun koo ololaaf osoo hin taane, dhimmi keenyaa hangam akka tuffatame fi orma gammachiisuuf jecha waan ofii dagachuu ykn dhoksuu yaaluun fafa akka ta’e hubachiisuufi.
Adeemsi ODP, QBO gargaaraa jira moo faallaatu hojjetamaa jira?
Akkuman kanaan dura barreeffamoota adda addaa keessatti yaada fi laalcha koo ibsaa ture, OPDO duraanii fi ODP ammaa keessa Sabboontotni Oromoof quuqaman jiraatanillee, jaarmayaan kun akka dhaabaatti ammallee kaayyoodhuma ittiin ijaarme sana qabatee hojjechaa waan jiru fakkaata. Dhaabni kun olaanummaa Wayyaanotaa jalatti, Oromiyaa keessatti isaan bakka bu’ee hojjechaa akka ture waan hirraanfatamuu miti. Har’as taanan dhaabni kun maqaa jijjiirrate malee kaayyoo fi adeemsi isaa waan jijjiirame hin fakkaatu. Adeemsi isaanii yeroo hunda orma gammachiisuuf malee, dhugumatti uummata Oromoo bakka bu’anii, dhimma saba kanaatiif dursa kennanii, hojjechaa akka hin jirre ragaalee hedduutu jiru. Kuni immoo dhugaa jiru Obboloota keenyatti himuuf malee olola miti; waanuma lafarratti mul’achaas jiruu dha. Dhimma kana bal’inaan itti deebi’a.
Hanga walitti deebinutti nagaan turaa.


text:
(Xannacha Keeysaa Kan Qabsoo Bilisummaa Oromoo ABOn Hogganamtu Quucarse)
1. Araara
Oromoon waanjoo gabrumma isa irraa jirtuu of irra buqqisuuf bifa fincilaa fi akka jaarmayaatti qindawee gaggeeysa ture, ammas gaggeeyfataa jira. Adeemsa kana keeysatti mootummootni habasha wal duraa duuba bakka wal jijjiiran akkaataa itti araara Oromoo waliin buusuuf karoorfatan heeddu walfakkataa dha. Oromoo fi Oromoo wal dura dhaabanii gansisuun dantaa isaani tikfachu dha. Bakka gartuun sadaffa jirutti ammoo diiddaa agarsiisuun ykn yaada isaanii fudhachiisuuf dirqisiisuun olaantumma isaani agarsiisu hawwu.
- Araara Oromoon dhimaa isaa irratti Araarsituu tahuu ilaalchissee (Sooggiddaan Sooggidda cabsu)
- Seena darbee yoo ilaallee Abishee Garbaa inni Horroo bara 1875 keessa yoo xiqqatee yeroo sadihii weerartuu habashootaa qanfachissee of-irraa deebsee jira. Ragaan qaanii habashootaa kitaboota seena barreesitoota adda addaa keessatti waan dubartootni Gojjamee warri abbaa warraa isaanii irra du’an ykn waraana sanaa keessatti midha’an irra gahee kan jeedhani bohanin galmeeffamee jiru keeysaa fakkeenyaaf:
”Sangaa gachii fidi jedhee ergeetan irsa koo,
Gaallaa(Oromoo) booji’ii fidi jedhee ergeetan irsa koo,
Gaallaan(Oromoo) kutee hambise walakkaa qaama koo”
Abishee Garbaa goota diina akkas rakkisa ture, gaafa Soorii Galaa maqaa araaran Abishee fi “Ras“ Darasuu gidduu deemuun, “Ras“ Darsuun Taabotaan kakatee kaku diigee. Abiisheen kaku dhugaa se’ee harkaatti kufe. (kitaaba Jabeessaa Ejjetaa, 1995)
- Fincilli bara 1959tti hogganummaa Hasan Ammeetiin gageeffames hedduu bal’aa ture. Humni mootummaa itti bobba’e hedduunis waaroo qaanii haguuggatee arihame. Dhuma irratti humni “Kuburzabanyaa” kan moyxannoo lolaa Koriyaatti horate hidhannoo ol aanaa qabuun itti duule. Humni kunis loltoota Oromoo loluutti dabalee ummata nagaa garaa-jabeenyaan fixuu fi qabeenya saamuu fi barbadeessuu hojii godhate. Haalichi hedduu rifachiisaa ta’us lollii itti fufe. Kanaaf, Haile Sillaaseen karaa namicha Haaji Aliyyii Dullattii jedhamuu loltootaa fi ummata qunnamee kijibuu filate. “Nagaadhaan yoo galtan dhiifamatu isiniif godhama” jedhee akka aadaa Oromootti Haaji Aliyyii jaarsummaadhaaf ergate. Ummanni fi loltoonnis dhugaa se’anii qawwee isaanii hiikkatanii hark kennatan qe’eetti deebi’an mootumichi kanaan booda tokkoo tokkon funaanee fannise. Warra akkasitti fannifame keessaa tokko gooticha Hasan Aammee ture. (kitaaba seena ABO Qooda Duraa caamsa bara 1997)
- Sochiin kibbaa Oromiyaatti baroota saddeetiif, 1962-70, deeme sochii sabummaa Oromoo keessatti bakka guddaa qaba. Finciloowwan bakka bakkatti belbelanii dhaamanii fi qabsoo hidhannoo dhawaataa har’a deemaa jiru gidduutti riqicha ta’ee mul’ata. Sochii karaa Baale irraa namoota akka waaqoo Guutuu, Aliyyii cirrii, waaqoo Luugoo, Hasan Turee, Adam Jiloo, Huseenii fi Mahamuud Buneefaatu hoggane. Sidaamoo irraa ammoo namoota akka Hasan Gabaabaafaa, Harargee irraa nama Abdulkariim Ibrahim Hamiid faatu qooda olaana xaphatee. Hunda irra Waaqoo Gutuu gaggeessaa fi qindeessaa sochii kanaa ture. Mootichii Hayilesilasee waraana bobbafateen yeroo milka’uu dadhaabuu General Jaggamaa Keelloo jaarsummaa itti erge. Waaqoo Guutuus garaa hiruun qabsoo eegalaamtee lafa ka’ee Hailesilaseen Shumaata Dajazmachummaa kennee gaggeessee. Dajazmachummaa kanaan gaaf tokko utuu itti hin waamamiin kan Oromoon isaa keennee Generaal Waqoo Guttun yaamamaa qabsoo keeysatti umuriin isa dabarte.
- Mootumman Dargii baraa aangoo isaa keessatti qabsoo Oromoon gageeysu maqaa dhayuu hin feedhu. Haga danda’ameetti keessaa warra qaroo tahan gara jabinaan ajeessuu fi dhimicha dhoksuu akka toftatti fudhatee irratti hojeeta ture. General Tadassaa Biruus kan ajeessuf itti jarjaree waan sochii Oromoo dhaamse itti fakkateti. Muddee bara 1975-tti Mangistuun yeroo EMALEDIHI uumuun gara Parti tokkotti partoota jiran fiduu barbade namni inni dhoksaan mana isaatti maari waliin godhan keeysa tokko Baaroo Tumsaa ture, boda irratti akka lokkobsa Ityophiyatti Amajii 26 bara 1969 yeroo uumamuun EMALEDIHI-n labsamu Koree hujii raawwachistuun isaa nama jahaa turan. Isaaniis 1) Mangstuu Hailemariam – seded bakka bu’ee 2)Shawandanye Balaxe –Wozleg bakka bu’ee (har’aallee gorsaa Meles Zenawiidha) 3) Haile Fida MEISON bakka bu’ee 4) Tesfaye Mokonon (Kan Dimmaa Nagwoo irra angoo fudhate) MALERIDn bakka bu’ee 5) Baaroo Tumsaa ECAT-n bakka bu’ee turan. Mangistuun hanga sadarkaa koreetti Baaro waliin hojjechaa fi marii irraa fudhate akka gaariitti beeku gaafa Baaroon dirree seenu al tokkollee sabqunnaamtit maqaa Oromoo kaasuu hin feene. Garuu wa lama irratti xiyyeeffanno godhate. Isaanis Miseensoli ECAT to’anno jala olchu fi qondaaltota Oromoo kan Waraana fi Polisa keessa sadarkaa olaana keessa jiran gamtaa isaan giddu jiru dhabamsiisu irratti hojjete. Kana keessaa akka fakkeenyaatti maqaa dhayuuf Kolonel Getachew Wakjira kan Magarsaan biraa dirree seene shakkin Finfinneetti ol waamee hordofsiisaa ture, General Merid Nugussee fi General Gebrekirstos Bulii walii isaani gidduu rakkoo dhalchee erga wal dhabsiisee booda bifa adabaan sooruma baase. General Gebrekirstosiin basastota isa akka ergamtoota ABO fakkeesse hasoofsiisuun Kolonel Wasihun Negaatu waliin Dire Dawa gaheen booda bakka inni bu’e uttu hin argamiin hafee. General Demissee Bultoo Ityophiyanisti dhugaa hatahuyyuu malee Mangstuun wan amantaa dhugaa irratti hin qabneef General Tesfayee Gebre Kidan itti ramaduun sochii isa maraa to’acha waliin jiraate. Karaa biroo namoota akka Muhee Abdoo, Lubaa Gudinaa Tumsaa fi kkf shaffisaan dhabamsiisse. Akka birootti garu gaafa Mootummaan Dargii kufu galmeewwan tikaa Dergii keessaa wa’ee ABO Jaarmayaa Yohanisoota sadaani (Yohanis Banti, Yohanis Lata fi Yohanis Nugwoo) jeechuun odeeffataa qabu mara galmeesse jira.
Dargiin araara Qabsawotaa Oromoo waliin kan yaalee karaa warra mana hidhaa turanii ture. Kunis karaa Abba Biyyaa Abba Jobir fi Zagayee Asfaw yaada tokko hidhamtoota Oromoo maqaa ABOn hidhamaniif dhiheesse. Yaadichi badii dalagdaniif dhiifamaa gaafadhaa, ABO balaaleffadhaati Dargii waliin hojjeenna jedha. Yoo waan isiniin jenne gootan mana hidhaa keessaa isin baasna jedhee waadaa seeneef. Yaadni kun Abba Biyyaa fi Zagayee biratti fudhatame, hidhamtoota kaaniif dhihate. Dhimmi kun hidhamtoota maqaa ABOn hidhamnii jiran bakka lamaatti qoode. Garee kan Abiyuu Galataan durfamu, kan mana hidhaa keessaa bahuuf jecha dantaa Oromoo hin sharafsiisnu jeechuun yaadicha dura dhaabbatanii fi garee Ibsa Gutamaa yaadicha fudhatan dha. Sababa kanaaf Abiyyuun fi Ibsaan haga harkaan walitti cehuutti gayan. Dubbichis uttu hin milka’iin Dargiin kuufaati isa jalaa yeroo muraasaa dura mana hidhaa keessaa isaan gad dhiisee, kan irraa hafan akka Dargiin kufeen mana hidhaa keessaa yaa’ani. Warra bahan keessaa Zagayeen Minsteera qonnaa Dargii ka xumuraa yeroo tahuu Abban Biyyaa alaatti kute, warri kaan Dargiif hin hojeennuu jeechuun harka sassaabatani taa’an.
Waliigala Dargiin yeroo Roma-xalayaniitti EPLF fi TPLF waliin haaswee ABO akka humnaatti uttu recognise hin godhiin hafee.
Haasawaan araarri ABO fi TPLF gidduutti deddeeme boqonnaa itti aanu keeysatti ibsama.
Itti fufa……


text:
Caamsaa 14/2014 (TOI) – Afoolota biyyattii keessatti argamu waliigaltee biyyaaleessaaf itti fayyadamuu fi dhaloota dhufutti dabarsuu qabna jedhan, Ministirri Ministeera Aadaa fi Ispoortii obbo Qajeelaa Mardaasaan.
Yaa’iin Afoola Biyyaalessaa 23ffaan mata duree ‘Afoolli waliigaltee Biyyaaleessaaf’ jedhuun Yuunvarsiitii Arbaa Minichitti taa’ameera.
Ityoophiyaan biyya Aadaa, Afaan garaagaraan, jireenya sabaa fi sablamootaa waan taateef, beekumsoota biyya keessaa waliigaltee biyyaalessaa dhugoomsuuf gargaaran qabdi jedhan Ministirri Ministeera Aadaa fi Ispoortii obbo Qajeelaa Mardaasaan.
Afooloota kanneen akkaataa faayidaa ijaarsa biyyaatiif ooluu danda’anii fi dhaloota dhufutti dabarsuun danda’amuun qorannoo fi qu’annoon deeggaruun sirna barnootaa keessatti galchuun barbaachiisaa ta’uu ibsaniiru.
Milkaa’inna isaatiifis dhaabbilee barnoota olaanoo adda addaa waliin hojjechaa jirra jedhan.
Ministir Deetaan Ministira Aadaa fi Ispoortii Aadde Warqinash Birruu gama ishee qabeenyaawwan Afoolaa akka hin dagatamnee fi hin banneef kunuunsuun sirnaan qabachuun barbaachisaa ta’uu ibsaniiru.
Yaa’iicharratti hoggantoonni olaanoo federaalaa fi naannichaa, miseensonni mana maree bakka bu’oota Uummataa fi mana maree federeeshinii, akkasumas hayyoonni fi Jaarsoliin Gaamoo argamuu OBN gabaaseera .


text:
Gabaasni Mootummota Gamtoomanitti dhaabbanni baqattootaa,UNHCR baasee lakkoofsi baqqattootaa fi godaantota Giriisitti dahoo barbaadanii 24,000 gahuu isaatiif kana keessaa 8,500 qarqara Masaadooniyaatti gara dhaqan dhabaanni han jiran ta’uu agarsiisa.
Baayyinni baqattoota kanaammoo hanqinaa nyaataaf dhugaatii, bakka dahoo godhatanii fi rakkoo qulqullinaa eggachuudhan wal-qabatee dhufu hammeeseera jedha, gabaasnni kun.
Viinseenti Kochiteel UNHCRtti geggessaa dhaabbata rakkoo baqqattootaa Awurooppaati. Daangaa Baalkaanitti bayyinnii fi walitti ukkaamamuun keessa darban baqqatootaa fi godaantota kana biratti sodaa guddaa uummera jedha.
Mormiin baqattoonnii fi godaantoonni hojaadura,kaleessaa, daangaa Masaadooniyaatti godhan, poolisiin gaazii imimmaanesuu itti facaasuu isaaniitiin gara jeequmsaatti geedaramee ture. Poolisoonnis han gaaziicha facaasee jara kana dallaa shiboo irraa akka fagaatan gochuufiyyu jedhameera.
Bara kana,2016 qofa namoonni 132,000 galaana Medeteraaniyaanii cehaniiru, hundi isaanis Giriisi seenaniiru jechuu danda’ama han jedhe gabaasnni kun, kana keessa harki walakkaan dubartootaaf ijoollee ta’u mullisa.
Dubbii himaan UNHCR, Eedriiyaan Edwaardis Gamtaan Awrooppaa murtii barrengadda dabarsee, han baqattootaa fi godaantota biyyoota miseensa gamtichaa ta’an 28niif hiranii qubachiisu akka hojjirar olchuu gaafata.
Kana malee,s UNHCR biyyi Giriis daddaftee haala itti namoota baayyinaan garas godaanan kana ofitti fudhaturatti hojjachuudhafi biyyoota miseensaa Gamtaa Awuroopaa 28tanuu wajjiin jara kana qubachiisuratti haala mijeesuu qabdi jechuu isaa gabaasni kun ibseera.


text:
By Hawi Olani Kesesa
Yeroo ammaa kana ilmaan Oromoo maal keessan jiru yoo jennee gaafanneef namoonni addaa addaa deebii heedduu kennuu ni danda’u. Inni fagoo jiru akka qoosaatti haasa’uu danda’a. Inni dhiyoo jiru ammo miiraan dubbachuufi kaanis waa heedduu akka jedhan nan abadadha.
Haa ta’u iyyuu malee Uummanni Oromoo diddaa bittaa garboofattootaa yeroo kam iyyuu tole jedhee simachuu diduun kan har’aa qofa utuu hin ta’in kan kaleessatis. Kaleessa mootummaa abbaa hirree of irraa faccisuuf qabsoo ta’een namootni heedduun kan wareegaman yoo ta’e illee seenaan Oromoo yoom iyyuu isaan hin dagatu. Firiin qabsoo boonsaa geggeessan har’a daraaree jira. Oromoon roorroo kamiif iyyuu hin jilbeeffanne, gara fuula duraattis hin jilbeeffatu.
Haaluma kanaan, qabsoon har’as dargaggoota Oromoon finiinee babal’ataa akka jiru odeeffannoo qabatamaa kan nuuf kennan, nus itti siqeenyaan kan daawwanne akka armaan gadiitti mee waliin haa ilaallu.
Dargaggoonni Oromoo mirga isaaniif falmatan, lafa uumamaan kan isaanii ta’e irraa qonnaan bulaan Oromoo akka gadi dhiisu gochuuf wiixinee wiixineeffame, Ilmaan Oromoo kanaan dura adamsuun qe’ee isaa, qabeenya isaa, horii isaa kan saamaa turaniif ammas jiran irra guddeessaan godaansisuuf tarsiimoo Wayyaaneen qabdu fashalsiisuuf wal’aansoo jiru keessatti dardarri Oromoo heedduun reebamaniiru, lafeen isaanii cabeera, dhiigni isaanii dhangala’eera, qabeenyi isaanii gubateera, barumsa irraa ari’amaniiru, hundumaa irra lubbuun isaanii aarsaa godhaniiru.
Mee kanneen armaan gadii torban kana keessa uummata Oromoo irra kan ga’e waliin haa caqasnu.
- Qabeenyaan Oromoo barbadaa’eera. Bara dheera kan uummatichi itti dhama’ee horate rasaasaan loltoota Wayyaaneetiin barbadaa’eera. Dirree lolaas fakkaateera.
- Barattootni fi dargaggoonni heedduun reebamanii lafeen isaanii cabeera, dhiigni isaanii dhangala’eera. Warri kaanis mana hidhatti dararamaa jiru. Yeroo ammaa kana lakkoofsi isaanii kuma shantamaa ol kan taa’an manneetii hidhaa Wayyaaneetti dararfamaa jiru. Abbootiin amantii loltoota Wayyaaneetiin magaalaa Gimbii keessatti addumaan Luba Abitaw Darasee kan jedhaman barattoota loltootaan hanga du’aatti reebaman akka dhiisaniif kadhachuuf yaalii godhaniin hanga du’aatti rukutamanii yeroo ammaa kana hospitaala Gimbii keessatti du’aafi jireenya gidduu jiru.
- Hundumaa caalaa ammoo dargaggoonni lubbuu isaanii aarsaa godhaniiru.
- Addumaan Lixa Wallaggaa keessatti hojjettootni fayyaa heedduun barumsa yoo qabaatan illee deggertoota ta’uu dhiisuu isaanii irraa kan ka’e homaa tokko kan hin beekne, barumsa sirrii kan hin qabne maqaa deggeruutiin beektota Oromoo dararsaa jiru. Baay’een isaanii yoo iyyatan illee namni isaan dhaga’u hin jiru. Maatiin heeduun diigamaniiru. Mucooliin haadha malee jiraataniiru. Warri deggertoota ta’an garuu magaalaatti galuun rakkoo tokko malee jiraata jiru.
Walumaa galatti yeroo ammaa kana qabsoon dargaggoota Oromoon eegalame kun fincila diddaa bittaa garbummaa waan ta’eef akka yaallootti kan dhaamu, sossobuun kan deebi’u, akka hin taane cimsamee hubatamuu danda’eera. Qabsoon kun itti fufiinsa kan qabu, yoomi iyyuu kan hin dhaabanneefi Oromiyaan hanga bilisoomtutti kan itti fufu ta’a.


text:
Ibsa THBO-ULFO: Hagaya, 2016
Baroota 15 dura, qabsoo bilisummaa Oromoo qindoomina dabrees hanniisaa itti horuudhaf, humna qabsaawotaa mooraa takkatti walitti fiduun gaafii yeroo belbeltuu akka ture waan yaadatamu. Akkuma beekkamuu malu, hireen qabsoo saba Oromoo dhuma bara 1992 keessaa mudate, hanga bara 2000 keessa Tokkummaan Humnoota Bilisummaa Oromiyaa (THBO) bu’uraawetti, faffaca’iinsa jaarmiyoota kan haalan yaachisaa ti ture. Faca’iinsa uummameef furmaata ma’ii soquun hawwii fii iyyaannaa saba Oromoo maraa ture. Itti dabalees, jaarmiyooleen siyaasaa Oromootis dhiibbaa sabichaatin rakkoo faca’iinsa moraa QBO kessatti dhalateef hiikkaa aggaamuf yeroo itti dirqaman ture. Haala kanattu, dirree marii jaarmiyoota siyaasaa jidduutti yeroo duraatif bane. Itti ba’iinsi marii kanaatis, tokkummaa jaarmiyoota Oromoo kaayyoo bilisummaa Oromoo fii walabummaa Oromiyaatif qabsaawan mara agoobaro takka jalatti walitti fiduudhan, dhawata keessaa, tokkummaan isaani akka mirkanaawu haala mijeessuu kan jedhu ture. QBO rakkoolee jaarmiyoota fii akkasumas qabsaawota jidduu turaniin gaadi’amee gulantaa ol’aana fii abdachiisa irraa ga’u hanqachuun isaa hubatamuudhan, dhibdeelee qabsicha korkodan irraa aanudhaan, jaarmiyaa cimaa fii waaltawaa tokko kan qabsaawonni marti keessatti hammatamani qooda ga’a itti gummaachuu danda’an, akkasumas hooggana bilchinaa fii qaroominaan qabsicha kayyoo isaatin mamii tokkoon maleetti ga’uudhaf murate sosso’u fii sossoosu tokko horachuudhaf THBO Fulbaana 2000 keessa uummame.
Akeeka eebbifamaa kana bakkaan ga’uudhaf, THBO baroota muraasa ta’aniif akka jaarmiyaa agoobaraatti carraaqii gochaa ture. Haa ta’u malee, rakkoolee danuu irraa kan ka’e, akka hawwametti milkaawuu hindandeenye. Rakkoolewan turan warra seena qabsoo Oromoo hegere barreessaniif diifnee, waan ijaaraa (positive) ta’an irratti hoo fuulleffane, dhalachuun THBO hooxiqaate bobbaa walballeesu fii maqaa walxureessuu jaarmiyoota siyaasaa Oromoo jidduu ture haalan hir’isuun isaa waan haalamuu miti. Kana irraa kana hafe, direen waliin hojjatan bal’achuurra dhiphachaa, akka akeekametti moraa Oromoo keessatti tumsa waliif gochuu takkaahu tokkoomu irratti fuulleffachuun hanqatee, dhaabbolee alagaa kan tarsimoon isaanii faallaa qabsoo bilisummaa Oromoo ta’an waliin, jaarmiyaan miseensa THBO ta’e tokko, ABOn, murna Alliance for Freedom and Democracy (AFD) jedhamee beekkamaaa ture keessatti tumsaaf bara 2006 keessa waliigaltee gochuun isaa, baroota dheeradhaaf tokkummaa jaarmiyoota Oromoo jidduutti uumudhaaf tattaaffi godhamaa ture gaaffii keessa akka galu taasifame.
Haa ta’u malee, jaarmiyooleen miseensa THBO ta’an gariin kan tokkummaan humnoota Oromoo QBOtif murteessadha jedhanii akeeka tokkummaa irratti cichan, hojii isaan tokkomsu irratti fuulleffatan; dhawataanis tokkumma isaanii Bitooteessa bara 2010 mirkaneeffatan. THBO jaarmiyaa agoobara ta’uun isaa hafee kara jaarmiyaa tokko kan hooggana tokkoon masakamutti akka muuxatu taasifame. Erga gaafa THBO akka jaarmiyaa siyaasaa Oromoo tokkoo ti of labsee kaasee hanga har’aatti, humnoota Oromoo gola jaarmiyaa ada adaa keessatti faca’anii jiran akka mooraa tokkotti, humna jaarmiyaa cimaa tokkotti, hoggana tokko jalatti of gurmeessanii qindoominan QBO tinnisan waamicha walirraahincinne gochaa ture. Waamicha qofaa osoo hintaane, jaarmiyoota maqaa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) dhahatan maraan yeroo adda addaatti gareelamaan (bilateral) haa ta’u akka gareetuutatti (multilateral) bu’ura humnoota Oromoo tokkoomsu irratti ijibbaata onnee irraa madde, yeroo dheeradhaf osoo hinnuffin, dhimma jaarmiyaa ofii kan dhuunffa caalaa, dhimma waloo kan humnoota Oromoo tokkoomsu irratti fuulleffachuudhan tattaaffi hagana hinjedhamne hanga walakkeessa bara 2015 ti godhaa ture. Garuu, ijibbaanni THBO bu’ura tokkummaa tarkaanfachiisu irratti godhee firii tokkoollee argamsiisu waan hanqateef, xiyyeeffannaa isaa guutu karaa hojii jaarmiyaa ofiitti akka fuulleffatuuf dirqamee jira.
Har’a, QBO yeroo kamuu caala irree tokkumma akka barbaadduu ifaa dha. Kana ta’e odoo jiruu, har’alee erga calqaba THBO bara 2000 keessa bu’uraawe kaasee, wogaa 16 booda, jaarmiyooni siyaasaa Oromoo tokkummaa dhugaa uummanni keenya irraa hawwu sana milkiidhan xumurachuudhaf hindhangi’amne. Keessattuu, yeroo kamuu caalatti haccuuccan mootummaa gabrooffataa Wayyaanee daran uummata Oromoo irratti si’ana cimee odoo jiruu, yeroo sabni Oromoo akka sabaatti lafa irraa akka baduuf diinni xiyyeeffatee bobbaa gochaa jiruu, yeroo badii irraa of oolchuf uummanni Oromoo dhaloota haarawaan durfamee diina irratti tokko ta’ee falmii seena qabeessa galmeessaa jiruu, jaarmiyooni siyaasaa Oromoo garuu irree isaanii tokkoomsanii balaa saba Oromoo irratti agaamameef gaachana ta’u hanqachuun isaani haalan saba keenya gaddisiisun isaa waan hinhaalamne. Ammas akkuma duriitti, goluma ofii keessatti waan danda’an gochuudhumaaf batattisuudhan alatti, of gurmeessanii irree tokkummaatin QBO qindoominan gaggeessudhaaf akkasumas guutu sabaa qabsoo irratti hirmaachisudhan dhibdee hundeedha kan saba keenya baraatamaan gidirsu, harqoota gabrummaa Habashoota, hundeedhan buqisuudhan uummata Oromoo badii irraa baraarudhaf qophaawoo mitti; of qopheesufis hamileedhan itti hinjiran.
Haalli kuni qabsaawota dhugaa dabrees uummata keenyaa yaaddessuu qaba; yaaddoo qofaa odoo hintaane, har’aboru odoo hinjjenne rakkoo QBO sakaale, xurree itti falamuu dand’u walitti birmatanii soqachuun gaaffii yeroo ti. Kana ta’uu baannan, badii saba keenya irratti dhaqabuu maluuf, ittigaafatamni duraa ceekuu humnoota siyaasa Oromoo irratti kufa jenna. Ittigaafata akkanaa irraa of baasuf, jaarmiyooni Oromoo yeroon hir’ina qaban itti furatan oddo hinbubbulin amma ta’uu qaba.
Tokkoffaa, akkuma gubbanatti tuqametti, humnooni akeekan walfakkaatan gurmuu tokko ta’anii soosso’uudhaf bu’ura tokkummaa yeroo mara ka’u xumura itti gochuu fii tokkummaa hojiidhan mirkaneessuu qabu. Fafakkeessu dhaabu qabu; kana jechaan, tokkummaa uummane jedhanii sabatti of labsanii, hojiidhan garuu labsichi qalbiidhuma ummataa yeroodhaf ittiin booj’uudhaf qofa gochi godhamu dhaabbachuu qaba. Haqaan, fedhii guutudhan, qaamaqalbiidhan rakkoo(lee) qabsaawota akkasumas jaarmiyoota siyaasaa akka hintokkoomne danqe(an) akka yayyaba guutu sabichaa (pressing national agenda) godhatanii furmaata akeekuf hatattaman walitti birmachuun duree argachuu qaba jenna.
Kan lammataa, humnooni tokkooman jaarmiyaa cimaa fii muuxataa ta’e, kan qabsaawota maraaf hiree ga’a akka QBOtif gumaachaniif kennataa ta’e, kan yeroo irra yeroo ti of haaromsu, jaarmiyaa adda hundaanu diina dura dhaabatu dabrees injiffanno injifannoorratti galmeessu, jaarmiyaa ummata Oromootif gaachana ta’e, kan roorroo itti agaamamu hunda bakka fi yeroo mara irraa qolachuu danda’u tokko jaarrachuun milkaawu akeeka QBOtif murteessa ta’uun hubatamee carraaqii irratti gochu. Jaarmiyaa haala kanaan utubame keessaa, hoogana qaroo qabsoo Oromoo xaxama amma keessa jiru keessa baasu, gutu sabichaa hiriirfatu, manyee diinaa Oromiyaa keessa baleessudhan gabrumaan dhaloota irraa dhalootatti dabraa dhufe xumura itti godhu tokko biqilchuu fi guddiffachu.
Kan sadaffaa, diinni motummaa Wayyaanetin durfamu saba Oromoo guutu irratti waraana labsee, xiqaa-gudda, dhiira-dubartii, jaarsaa-jaarti odoo hinjedhin yeroo kamuu caala Oromoo ajjeesaa, hidhaa, dhabamsiisaa, lafa irra buqisaa, biyaa irra baasaa yammuu jiru kana, saba Oromoo badii irraa baraaruf humnaittisaa abdachiisaa ta’e horachuun jaarmiyaa bilisa baaftu ofin jedhan irra kan dursaadhan eegamu. Kanaaf, humnooni bilisummaa Oromoo tokkummaa isaanii mirkaneeffatanii jaarmiyaa waalta’a tokko horachuu qofaa odoo hintaane, Waraana Bilisummaa Saba Oromoo (WBSO) abdii fi gaachana saba Oromotif ta’u danda’u tokko dabreetis galii QBOtif akka wabii ta’u ti jaaru.
Hoo jaarmiyoon siyaasa Oromoo bu’uraalewan armaa olitti tarreeffaman irraatti murannoodhan bobba’anii hojiitti hattattamaan hinsharafne, QBO maraamartoo baroota dheeradhaaf keessa jiru kessa ba’uun isaa mamiidha ta’a. Haala amma itti jiraniin itti fufnaan, gaag’amni qabsoo Oromoo dabreetis saba Oromo irra ga’uu malu tilmaamun rakkisaa hinta’u. Kanaaf, saba Oromoo kiyyoo badii irraa hambisuun, qabsoo isaa gatantara kessaa baasanii humneessun hojii boru odoo hintaane kan ammaa ta’u qaba jenna.
Yeroo dheeradhaaf, yoomuma jaarmiyooni siyaasaa Oromoo tokkoomanii, qabsoo bilisumma saba isaanii gulantaa xumuraa irraan ga’anii, sirna gabroomfataa Habashoota hundeedhan buqqisanii, sirna Gadaa Oromoo deebisanii jaaranii, akka Oromiyaan nagaa fii badhaadhinan bultu haala murteessaa mijeessu, gaaffii jedhu sabni Oromoo walgaaffachaa har’a ga’ee jira. Gaaffin kuni deebii malee gaaffiidhumaan hafee jira. Waan kana ta’eefis, uummanni Oromoo jaarmiyoolii maqaa sabichaattin warraaqan irratti abdii guutu dhabuun isaa waan walnamagaafachiisu miti.
Ammaan boodatti, jaarmyooni bilisummaa saba Oromoo fii walabummaa Oromiyaatif qabsoofna jechaa jiran, kaayyoo kana tarkaanfachiisu irratti tokkoomanii, hojii qabatamaa fii abdachiisa hatattamaan agarsiisuf qophii ta’uu baannan, uummanni Oromoo jaarmiyolee kana irratti qofaa abdii gutu godhatee ta’uun isaa dhaabbachuu qaba jenna. Filmaata biraa akka qabaatuf irratti of qopheessuu qaba. Akka abbaa QBOtitti, haala fii fala diina isaa gabroomfataa ittiin injifatu dabrees milkiidhan qabsoo isaa galmaan ga’atu irratti yaadun garmalee barbaachisaadha ta’a. Yaada qofaas odoo hintaane, of ijaarudhan humna QBO ariitidhaan milkeessu horuudhaf qophaawun filmaata yeroon gaafachaa jiru jenna.
Keessattu dhalooni haaran, qeerron, humna addaa tokko kan QBOtif hawwamuu fii filmaata ta’u bu’urreesuf of qopheessutu irraa eeggama. Warraaqsi si’ana gochaa jiran heeddu seena qabeessa. Wareegama qaalii lubbuu gaafatu baasudhaan, tokkummaa saba keenyaa firaaf akkasumas ambaaf mirkaneessanii jiru. QBO, gulantaa addaa, kan sadarkaa addunyaan qabsoo saba Oromoo itti beekun ga’anii jiru. Amma kan isaanitti hafu fii caalatti irraa eeggamu, QBO humneessudha.
Qabsicha humneessudhaaf, xurren isaan qaban lamatu. Takkaahuu, danda’amnaan, jaarmiyoota siyaasaa amma jiran keessa galuudhaan jijjiirraa hundeedha jaarmiyoota keessatti fidu. Jijjiiran dhufuu qabus, kan jaarmiyooni kuni tokkummaan akka sosso’aniif hurrii amma ija isaanii irra jiru saaqu; kan mooraa tokkummaadhan warraaqamu keessatti, guutun qaamota sabichaatis QBO keessatti hirmaannaa ga’aa qabaatanii, qabsichaaf gumaata ol’aanaa itti kennan ta’uu qaba. Kun hindanda’amu taanan, QBO filmaata jaarmiyaa siyaasa addaa akka horatu gochuun dirqama dhaloota haara kanaa ti ta’a.
Waraaqisi amma qeerron itti jiru, warraaqsa takka ka’ee takka dhaamu akkasumas takka jabaatee takka laafu odoo hintaane, waraaqsa humna cimaa fii dhaabbataatti of jijjiiru ta’u qaba. Humni kunis, humna (jaarmiyaa) bilisummaa shaffisaadhan fiduu danda’uutti of jijjiiree waraaqu ta’uu qaba. Humna adda hundaanuu diinan falmuu fii badii uummta Oromoo fii qabsoo isaa irratti aggaamamu ittisu danda’utti of jijjiiru qaba. Kana ta’uu baannan, wareegamni baasanii fi bu’aan QBOtif galmeessan walgituuf hinjiraatu. Ilmaan qaroo boru Oromiyaadhaf abdii ta’antu dhiinan lafa irraa dhabamuuf jiraatu. Daran, kumaatamaan hidhaa fii akkasumas biyya ambaatti baqachuudhaf saaxilamu. Bobbaan uummata Oromoo laffarraa dhabamsiisu itti cimuuf jiraata.
Erga warraaqsi qeerrodhaan durfamu calqabee kaase, keessumattuu baatii kurnaan dabran kana keessatti, gola dawoo ta’uuf biyya keessa dhabuu irraan kan ka’e, wareegamni ilmaan Oromoo baasan garmalee ulfaatadha. Humni jaarmiyaa siyaasaa Oromoo abdatamaa ta’e tokko silaa jiraate, diina harkatti akkuma laafatti dhumuurra hookin biyyaa baqachuurra, humna akkanaatti makamanii QBOtif humnaa fii dandeetti isaanii murannoo qaban kanaan gumaachani qabsoo sabichaa gulantaa abdachiisarran ga’u danda’uu turan. Hiree akkanaa moraa QBO irraa dhabuun isaanii, qabsoo saba Oromootif gaa’gama guddaadha jenna. Qabsoon dhaloota haarawa hammatee dureedhan qabsicha irraa isaan hinhirmaachifne hir’ina danuu qabaachu isaatu mamii tokko malee garsiisa.
Kan hubatamuu qabu, handhuurri dhibee qabsoo saba keenyaa qaama sabichaa mara QBO keessatti akka barbaachisutti hirmaachisuu dadhabuudha. Bu’urri dadhabii kanaatis, rakkoolee qabsaawotaa dabreetis jaarmiyolii siyaasaa Oromoo jidduu jiraniif furmaata soqachuu dhibuun, moora ilaalcha takka calaqistu keessatti jaarmiyaa cimaa kan guddina saba keenyattin walgitu tokko jaarrattanii hooggansa ga’a keennuu hanqachuu dha. Gaaga’ama hanqini kuni QBO irratti fidaa jiru ifaa dha. Karaa fulduraatti hanqinii jiru kuni furamuu baannan, QBO qofaa odoo hintaane Oromoon akka sabaatti jiraachun isaa gaafi keessa galuu danda’u isaatu Oromoo yaaddessuu qaba. Kanaaf, haala yaaddessaa akkanaa keessa saba Oromoo baraaruf, gaaffiin qabsaawota akkasumas jaarmiyoota tokkoomsuu gaaffii hundee kan faffakeesudhan baraatama bira taramu ta’uu hinqabu. Odoo hinbubbulin, gaaffii kana gadi fageenyan baranii deebii isaa faluun QBO akka karaa fulduraatti furgaafatu gochuu irratti dhiibbaa hoo qabaatu, rakkoo akka qabsaawotaatti waltajjiitti qabnu har’a furachuun, boru gaafa abbaa biyyuumaa keenya qabsoo keenyan mirkanaawe akkaata haala tasgabaawen biyya keenya nagaadha fii badhaadhinaan bulchinuuf karaa nu bana jenna.
Tokkummaan humna!
Oromiyaan ni bilisoomti!