text:
Sila Itti Hin Xinxallanii?-Kutaa 1
Maqaalee Rabbii subhaanahu wa ta’aalaa keessaa tokko “Al-Haadi” kan jedhuudha. Al-Haadi uumamtoota Isaa wanta isaan fayyadutti fi wanta isaan miidhu ofirraa akka deebisan Kan qajeelchudha. Jarmii ijaan hin mul’anne irraa kaasee hanga bineensa gurguddaa kan qajeelchu Rabbii Tokkicha. Mee akka fakkeenyaatti uumamtoota kanniin keessa uumamtoota muraasaa qajeelcha Rabbii ifatti mul’isan haa ilaallu. Har’a ilbisoota keessaa faayda guddaa kan qabuu fi ilbiisa ajaa’ibaa haa ilaallu. Ilbiisni kuni kamiidhaa?
Kanniisa/Kinniisa
Kanniisni fi kinniisni loqoda naannoo adda addaatti dubbatamu waan ta’eef hiikni isaanii tokkoma. Ammas, naannoo tokko tokkotti damma, naannoo biraatti immoo dayma jedhama. Nuti kan feene filachuun itti fayyadamu dandeenya. Kinniisni hojii ajaa’ibaa ilmi namaa hojjachuu hin dandeenya hojjata. Hojiin kunis, damma daymeessudha. Kutaa kana keessatti, akkamitti Rabbiin olta’aan ilbiisa kana qajeelche fi akkamitti akka damma daymeessu ni ilaalla. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa waa’ee kinniisaa ilaalchisee Qur’aana keessatti ni jedha:
“Gooftaan keetis [akkana jechuun] gara kanniisaa wahyii godhe, ‘Gaarreen, mukaa fi waan isaan ijaaran irraa mana godhadhu. Ergasii firii hunda irraa nyaadhuu karaalee Gooftaa keeti [siif] laaffifaman keessa seeni.’ Garaa ishii keessaa dhugaati bifti isaa garagara ta’e, isa keessa namootaaf dawaa ta’etu baha. Dhugumatti namoota xinxallaniif kana keessaa mallattoo jira.” Suuratu An-Nahl 16:68-69
Jechi wahyi jedhu Arabiffa keessatti hiika baay’ee qaba. Isaan keessaa: hatamtamaan itti akeeku, keessa nafseetti beeksisuu, dubbii dhoksaa hatamtamaan ta’e, qalbii keessatti hiika wanta tokko darbuu”
Hiikota kanniin keessaa kannisatti wahyiin gochuun walitti galu, keessa nafseetti beeksisuu fi qajeelchuudha.[1] Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kanniisni gaarreen, mukaa fi gaagura namoonni qopheessan keessatti mana akka godhattu itti beeksisee fi qajeelche jira. Ergasii firii hunda irraa akka nyaattu fi karaalee Rabbiin ishiif laaffise irra akka deemtu ni hayyameef. Kannisni qilleensa keessa yommuu balali’u karaan isatti ulfaatu hin jiru. Bakka fedhe irra baha. Ergasii osoo hin dogongorinii fi hin jallatin bakka irraa ka’etti deebi’a. Garaa kanniisaa keessaa dammi mi’aawan bifa adda addaa qabuu fi namootaf dawaa ta’e ni baha. Kuni hundi namoota xinxallaniif mallattoodha.
Gahee isaanii irratti hundaa’e gosoota kanniisaa
Kanniisonni hojii ajaa’iba kana yommuu hojjatan gahee mataa isaanii qabu. Hundi isaanii gahee kana bahuu qabu. Gahee hojii isaanii irratti hundaa’e bakka sadii gurguddaatti qoodun ni danda’ama: Mootii, hojjattootaa fi kormaadha. 1ffaa-kanniisa mootii-tuni kannisa dhaltuu mootii taatedha. Gaheen ishii killee buusudha. Hoomaa kanniisaa tokko keessa mootii takka qofatu jira. Mootiin lama jiraachu hin danda’u. Mootiin kanniisaa tuni xan’acha gagaa ittiin hojjattuu fi arraba nadhii habaaboo ittiin funaantu hin qabdu. Kanaafu, ni nyaachifamti, ni obaafamti, ni eeggamti. 2ffaa-hojjattoonni immoo kanniisa dhaltuu hojii baay’ee hojjataniidha. Mana kan eegu, nadhii habaaboo guurun damma dammeeysu fi hojiiwwan biroo hojjatu isaanii. Kanniisonni dhaltuu tunniin maseena waan ta’aniif killee hin buusan. 3ffaa-kormaa– kanniisni kormaan mootiittiin wal-qunnamee killee akka buustu gochuudha. Kanniisni kormaan ji’oota muraasaaf jiraataa. Ergasii ni du’a.[2]
Kanniisni kormaan damma hin daymeessu. Kan damma dammeysu kanniisa hojjattoota dhaltuu ta’aniidha. Kuni yeroo dhiyootti beekkame. Garuu Qur’aanni bara 1400 dura damma kan dammeeysu kanniisa dhaltu akka taate ni agarsiisa. Aayah armaan olii keessatti, maq-dhaala ramaddi saala dhalaa agarsiisu fayyadame.
Jecha “nyaadhu” jedhu fayyadamuun, Arabiffaan dhalaaf nyaadhu yoo jenne “kulii” jenna; kormaaf immoo “kul” jenna. Aayah keessatti dhalaa agarsiisuuf “kulii” jechuun fayyadame.
Ammas, jecha “seeni” jedhu yoo fayyadamne Arabiffaan dhalaaf, “uslukii” jenna, kormaaf immoo usluk jenna. Aayah keessatti dhalaa agarsiisuuf “uslukii” jedhe.
Amma haa gaafannu, waggaa 1400 dura akkamitti namni barreessuu fi dubbisuu hin dandeenye damma kan dammeeysu kanniisa dhalaa ta’uu beekee?[3] Yeroo sanitti iccitii kana hunda kan beeku Rabbiin qofa waan ta’eef, Jedhi“Samiwwanii fi dachii keessatti iccitii [hunda] Kan beekutu isa (Qur’aana) buuse.” Suuratu Al-Furqaan 25:6
“Gaarreen, mukaa fi waan isaan ijaaran irraa mana godhadhu.”
Asitti “godhadhu (ittakizii)” ramaddii saalaa dhalaa agarsiisuu fayyadamuun kanniisa dhaltuu hojjattoota ta’an dubbisa. Kanniisonni dhaltuu tunniin bakka manaa kanniisaaf mijaawaa ta’ee ijaaruuf barbaadu. Gaarreen, mukaa fi wanta namoonni ijaaran keessatti kanniisni bakka filatutti mana ijaarrachuun dandeetti fi filannoo Rabbiin ummata kannisaatiif kenneedha. Manni kanniisni hojjatu saanduqota baay’ee roga jaha jaha qaban gagaa irraa kan ijaarrameedha. Fakkii armaan gadii irraa ilaalun ni danda’ama:
Akkuma armaan olitti ilaallu saanduqonni baay’een roga jaha jaha qaban ni mul’atu. Kanniisni gaagura keessas ta’i, gaara keessa ta’i, muka keessa yoo qubate, hojiin isaa jalqabaa saanduqa ykn goloota roga jaha jaha qaban kanniin gagaa irraa hojjachuudha. Goloota roga jaha jaha qabu kana keessa, jiisaa fi damma kuusa. Jiisaa (larva) jechuun marsaa jalqabaa ilbisni killee keessaa itti bahudha. Jiisaan kanniisaa bifa adii akka aannanii qaba.
Goloota roga jaha qabu kanniin kan hojjatu kanniisa dhaltuudha. Gara keessaa homtu akka hin seennes kan eegu kanniisuma dhaltu tanniini. Diinni alaa gola kana keessa seenuf yoo dhufe, ilkeen iddu. Gareen kanniisa hojjattootaa biraa qulqullinna goloota kanniini eeguu fi suphuudha. Dhimmoota ajaa’ibaa keessaa tokko kanniisni xurii garaa keessaa bahuu (sagaraa fi fincaan) goloota kanniin keessatti gonkumaa hin lakkisu. Goloota keessatti xurii wanti jedhamu hin hafu. Qulqullinna guddaan eegu. Akkasumas, baqaqiinsaa fi dhoowwinsa wanta akka maastishiitiin mana suphuudha. Gareen hojjattoota biraa mana keessa haala qilleensaa too’atu. Ammas, gareen biraa kanniisa xixxiqoo killee irraa jalqabee hanga kanniisa guutuu ta’anitti marsaalee adda addaa keessatti isaan eeguu fi kunuunsudha. Beekumsi gadi lixaa fi fagoon kuni wanta Rabbiin subhaanahu wa ta’aala kanniisaaf kenne kan agarsiisuudha. Aayanni kabajamtu armaan olii, “wahyi godhee” jechuun beekumsaa fi qajeelcha kana agarsiisa.[4]
“Gooftaan keetis [akkana jechuun] gara kanniisaa wahyii godhe” jechuun yommuu jalqabu, namni aayata tana dubbisuu ykn dhageefatu, Gooftaa arjaa, beekaa, ogeessa ilbisa kana isaaf uumee akka qabu isatti akeekuufi. Ilbisa kana isaaf uumuun dhugaati (damma) biftii isaa garagaraa fi dawaan keessa jiru akka baasu taasise. Mee itti xinxalli, osoo Rabbiin olta’aan qajeelchu baatee, silaa ilbiisni dadhabduun tuni akkamitti goloota roga jaha jaha qabu kana hojjachuu dandeessi? Ammas mee ilaali, gaagura ykn bakka qubattu irraa nadhii habaabo guuruuf garmalee fagaattee deemti. Yeroo gara gaaguraa deebitu karaan jalaa hin baduu? Yookiin gaagurri baay’een bakka tokko yoo jiraatan dogongortee gaagura biraa keessa hin seentuu? Abadan, osoo karaa irraa hin badinii fi gaaguraa biraa keessa hin seeniin hanga naannofte naannoftee gaagura ofiitti deebiti. Kanaafu, eenyutu akkanitti kannisa tana qajeelcha ree? Deebiin keenya deebii Muusaan Fira’awnaaf kenne ta’a:
[Muusaan Fira’awnaan] ni jedhe: “Gooftaan keenya wanta hundaafu uumama isaa Kan kenneef ergasii qajeelchedha.” Suuratu Xaahaa 20:50
“Ergasii firiiwwan hunda irraa nyaadhuu karaalee Gooftaa keeti [siif] laaffifaman keessa seeni.”
Firiwwan inaba, teemira, aappilii, burtukaana, daraaraa ykn habaaboo fi kkf of keessatti qabata. Hiikni hima armaan olii: mana kee erga ijaarte booda, garaa kee keessatti damma qulqulluu fi wuddii hojjachuuf, firiwwan hunda irraa nyaadhu. Garuu kana dura jireenya keetiif wanta nyaatamuuf siif laaffate nyaadhu. Dhugumatti, dammii qulqulluu fi wuddiin nadhii daraaraa biqiltoota adda addaa fuula dachii irra jiran irraa malee hin ta’u. Naannawa mana keeti irraa firiwwan argatte nyaadhu. Itti aansi habaaboo dachii irra jiran irraa nadhii funaanuuf mana kee irraa fagaadhu karaalee Gooftaa keeti siif laaffifaman keessa deemi. (nadhii (nectar) jechuun dhangala’aa habaaboo keessaa xuuxamuudha.)
“Garaa ishii keessaa dhugaati bifti isaa garagara ta’e, isa keessa namootaaf dawaa ta’etu baha.”
Ilbiisa kanaaf uumama Rabbiin uumeen, hojii Inni tolcheen garaa kanniisaa keessaa dhugaatin dhangalaa’aa ta’e ni baha. Dhugaatin kunis damma.
Hayyoonni Baaylojii akka jedhanitti: Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kanniisaaf garaa addaa nadhii itti guurtu fi damma keessatti hojjattu godhee jira. Yommuu nadhiin kuni inzaayimiin walitti makamuun damma ta’uu afaan keessaa baaste goloota roga jaha qabu keessatti dhangalaasti.
Dhugaatin kuni, “Dammi” bifti isaa garagara kan ta’eedha. Gariin isaa adii, gariin boora, gariin magaala, gariin immoo gurraacha. Garaagarummaan bifaa kuni gosa kanniisaa, umrii fi gosa habaaboo irratti hundaa’a.
Akkuma dammi bifaan garagara ta’u, amalli addaa sooranna fi qorichummaa isaa akkasuma garagara ta’a.[5] fkn, dammii daamu bifti isaa gurraacha yommuu ta’u qorichummaaf garmalee kan barbaadamuudha.
“Dhugumatti namoota xinxallaniif kana keessaa mallattoo jira.” Kana jechuun dhugumatti wanta kanniisni ittiin ibsame kana keessa mallattoolee Rabbii keessaa mallattoolee guddaatu jira. Namoonni mallattoolee Rabbiin yuniversii keessa facaasetti xinxallan ykn yommuu mallattolee kanniin itti himan itti xinxalluuf qophii ta’an itti fayyadamu. Xinxalliin kuni akka Rabbitti amananii fi Isaaf harka kennaan isaan taasisa. Yookiin iimaana isaaniitii fi Islaama qabachuu isaaniif dabala.[6]
Kitaabban wabii:
[1] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -13/598, Tafsiir ibn Kasiir-4/691
[2] https://www.masjidtucson.org/God/animals/bee.html
[3] http://www.miracles-of-quran.com/honey_bees.htm
[4] Tafsiirul Aayaatal Kawniyata Fiil Qur’aanil Kariim jiildi 1faa fuula-500-501, By Zaghluul Najjaar
[5] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-13/599-601
[6] Madda olii


c: text/html

text:
Sababoota fi Furmaata Waliin Oduu Warra Duubatti deebi’anii-Kutaa 9.1
10-Karaa Rabbii keessatti azaa (rakkoo) baadhachuu dhiisu
Sababoota karaa fooyya’iinsa keessatti erga bobba’anii booda duubatti akka deebi’an nama taasisan keessaa tokko yeroo rakkoon namatti bu’uu rakkoo san baadhachuu dhiisudha. “Ganaa rakkoo kana hunda baadhadhaa” jedhee wanta qabate gadi dhiisa. Osoo jecha Rabbii armaan gadi kanatti xiyyeefannoo hin kennin nama karaa da’awaa hordofotu jira.
“Aliif Laam Miim. Sila namoonni ‘Amanne’ jechuu qofaan osoo hin qoramiin dhiifamu yaadu?” Suuratu Al-Ankabuut 29:1-2
Karaa da’awaa keessatti fitnaan (qormaanni) sunnaa (karaa) Rabbii duraanu jiruudha. Namni Rabbiitti amanee fi seera Isaa beeke kana ni beeka. Namni karaa kana keessa deeme ba’aa isaatii fi haala isaa baadhachuun isarra jira.
Karaan da’awaa karaa diriirfamaa salphaa ta’ee miti. Kana irra, isa keessa qoree fi gooddatu jira. Kana keessaa wanta Ergamaa Rabbii (SAW) muudatetu jira. Jecha Rabbii ol’aansuuf dirree lolaa baay’een wal qunname. Inumaa, bakka garii keessatti madaa’ee dhiigni isaa gadi jige. Inni kana waliinu obsuun mindaa Rabbiin irraa abdataa ture. Sahaabonni isaas wanti isaan qunnamu isaan qunname. Kuni hundi amantii isaanii irraa isaan hin deebisne.
Seenaan diinii Rabbii qabachuuf namoota nafsee ofii wareeganiin kan guuttameedha. Akka nu keessaa namni tokko goottottaa fi dhiirota kanniin fuunduratti bakka isaa arguuf gara fuunduraatti seenaa fi oduu garii ni dhiyeessa:
“Mu’mintoota irraa dhiirota waan Rabbiif waadaa galan dhugoomsantu jiru; isaan irraa nama dirqama isaa raawwatetu jira; isaan irraas nama eeggataa jirutu jira. Jijjirraa homaatu hin jijjirre.” Suuratu Al-Ahzaab 33:23
Gammoojji Makkaa keessatti fiimaa aduu fi hoo’a irraa wanta Bilaalin (radiyallahu anhu) qunnamee seenaan hin dagatu. Hanga Yaasiri fi niitin isaa Sumayyaan ajjeefamaniitti musiiba isaan muudate seenan hin dagatu. Kana dura wanta Ergamaa Rabbii (SAW) qunname dagachuu hin qabnu. Inni nama hunda caalaa karaa da’awaa isaa keessatti kan qorameedha. Kanaafi akkana jedhe: “Namoota hunda caalaa qormaanni kan itti cimu nabiyyoota, ergasii hundarra gaarii kan ta’e, itti aanse hundarra gaarii kan ta’edha. Gabrichi hanga amantii isaatiin qorama. Yoo amanti isaa keessatti jabaa ta’e, qormaanni isaa akkasuma itti jabaata. Amanti isaa keessatti laafinni yoo jiraate immoo, hamma amanti isaa irratti hundaa’e ni qorama. Qormaanni gabricharratti bu’uu hin dhaabbatu hanga badiin isarra kan hin jirre ta’ee dachii irra deemutti malee.” Sunan ibn Maajah 4023
Kanneen armaan gadi wantoota Ergamaan Rabbii (SAW) ittiin qoraman keessaa gariidha: Abdullah ibn Mas’uud akkana jedha: osoo Ergaman Rabbii (SAW) Ka’abaa biratti salaatu, Abu Jahli fi hiriyyoonni isaa achi taa’an. Gaalli kaleessa qalamte takkatu ture. Abu Jahal akkana jedhe: eenyutu macaree gaala eebalu fuudhee yommuu Muhammad sujuudu cheeku isaa lamaan jidduu kaa’aa? Namni hundarra dararamaa fi abaarramaan isaan keessaa bahe fuudhe. Yommuu Nabiyyiin sallallahu aleyh wassallam sujuuda bu’u cheeku isaa lamaan jidduu godhe. Garmalee kolfanii gariin gariitti daaqe. Ani dhaabbadhee ilaalaa ture. Osoo dhoowwu kan danda’u ta’e, silaa dugda Ergamaa Rabbii (SAW) irraa nan darbaa ture. Hanga namni tokko gara Faaximaa deemee ishiitti beeksiisuutti Nabiyyiin sujuuda godha, mataa isaa ol hin kaasu. Faaximaanis dhuftee isarraa achi gatte (darbite). Ergasii isaanitti (Abu Jahal fa’atti) qajeelte arrabsite. Yommuu Nabiyyiin (SAW) salaata isaa geessu, mataa isaa olkaase. Ergasii du’aayi isaan irratti kadhate. Yommuu du’aayi godhu si’a sadii godha, yoo kadhate si’a sadii kadhata. Ergasii akkana jedhe: Yaa Rabbii! Qureeshonni sirratti haa ta’an” (si’a sadii). Yommuu sagalee isaa dhagayan kolfi isaan irraa deeme. Kadhaa isaas ni sodaatan. Ergasii ni jedhe: yaa Rabbii! Abu Jahl ibn Hishaam, Utbah ibn Rabii’ah, Sheybah ibn Rabii’ah, Waliid ibn Utbah, Umayyah ibn Khalaf, Uqbah ibn Abi Mu’iix Sirratti haa ta’an (wanta hojjattu isaanitti hojjadhu).” Torbaffaa ni dubbate, garuu ani hin qabanne. Kan Muhammadin (SAW) haqaan ergeen kakadhe! Warroota maqaa waame kanniin Guyyaa badrii kan ajjeefaman ta’anii arge. Ergasii gara eelaatti darbaman. Eela Badrii.” Sahiih Muslim 1794
Wanta Nabiyyi (SAW) muudatee keessaa kan biraa: lola uggurri. Kuni waggaa lamaaf sholoqoo Makkaa keessatti isa, maatii fi firoota isaa hidhuudha. Yeroo kana keessatti mushriikonni Makkaa Nabiyyii (SAW) fi firoota isaa irra uggurrii diinagdee fi hawaasummaa irraa godhan. Isaanitti hin gurguran, irraas hin bitan. Isaanitti hin heerumsiisan, irraayis hin fuudhan.
Akkuma kana wanta Xaa’ifitti Nabiyyii (SAW) qunname yaadachuun ni danda’ama. Yommuu namoota gara Islaamatti waamuuf gara Xaa’iif deeme, jiraattonni Xaa’iif dhagaa isatti darban. Rakkoo cimaa danda’e. (Kuni hundi karaan da’awaa karaa qormaata qabuu fi obsa barbaachisu akka ta’e nutti agarsiisa.)
Bifa qormaataa keessaa wanta Nabii Ibraahimin (aleyh salaam) muudateedha. Innis, ibiddatti darbamuu fi ilma isaa akka gorra’uu ajajamuudha.
“Yommuu isa waliin deemu gahuu, [Ibraahim] ni jedhe “Yaa ilma koo! Ani abjuu keessatti kan si gorra’u arge. Kanaafu, ilaali maal yaaddaa?” Innis ni jedhe: “Yaa abbaa koo wanta ajajamte hojjadhu, yoo Rabbiin fedhe warra obsan irraa ta’uu na argita.” Suuratu As-Saffaat 37:102
Ibn Kasiir ni jedha: isarratti akka salphatuuf, xiqqeenya isaa waliin Rabbiif ajajamuu irratti obsuu fi ijannoo isaa qoruuf kana isatti beeksise.”
Wanta Ibraamin qunname keessaa kan biraa haadha manaatii fi ilma isaa iddoo fagoo fi namni hin jirreetti dhiisudha. Bukhaarin ibn Abbaas irraa akka gabaasetti: Namni jalqabaa Safaa fi Marwaa jidduu fiige haadha Ismaa’il. Namni jalqabaa caafii uffataa lafarraa harkisuu argamsiisee haadha Ismaa’il. Yommuu Saarah jalaa dheessitee, faana ishii balleessuuf caafi uffata ishii gadi buustee lafarra harkiste. Hanga bakka Ka’abaa gahaniitti Nabii Ibraahim ishii fi Ismaa’ilin fuudhee deeme. Ergasii achitti dhiisee deebi’e. Ishiinis isa hordoftee akkana jetteen: “Maalitti nu dhiistaa? Nyaata maalitti, dhugaati maalitti nu dhiistaa?” Innis deebii homaatu ishiif hin deebisne. Ishiinis ni jette: “Rabbitu kanatti si ajajee?” Innis, eeyyen jedhe. Ishiinis ni jette, “yoo akkas ta’e Inni nu hin gatu.”
Ishiin ni deebite. Inni immoo karaa gaara gubbaan itti darban hanga gahuu deemu itti fufee. Ergasii akkana jechuun du’aayi godhe:
“Gooftaa keenya! Sanyii kiyya irraa mana Kee Kabajamaa bira sulala biqilaa hin qabne keessa qubsiise. Gooftaa keenya! Salaata akka gadi dhaabaniif [achi isaan qubsiise]. Qoma namootaa gara isaaniitti tan dabdu taasisi, akka galateefataniif firiiwwan irraas isaan razzaqi (soori).” Suuratu Ibraahim 14:37
Bishaan ishiin of biraa qabdu ni dhumate. Ishiinis ni dheebotte, aannan ishii addaan cite. Daa’imnis ni dheebote. Gaara dhiyoo ni ilaalte. Gara Safaa olbaate. Sagalee dhageefachuu fi nama arguuf ni yaalte. Homaa hin dhageenye, ergasii ni buute. Yommuu gara sululaa dhufte ni sussukte. Ergasii gaara kamtu dhiyoo akka ta’e ni ilaalte. Ergasii gara Marwaa korte (olbaate). Sagalee dhageefachuu ykn nama arguuf ni yaalte. Ergasii sagalee wayii dhageesse. Akka nama dhageettin isaa isa sobuu hanga mirkaneefatutti “Cal’isi” ofiin jette. Itti fufuun ni jette: sagalee kee na dhageessistee jirta, bishaan na obaasi. Anaa fi namni waliin jiru bade.” Ergasii Malaykaan dhufee bakka Zamzam ishii geesse. Innis luka isaatiin ni rukute. Burqaanis ni dhooye. Ishiinis ariifachuun qodaa bishaanii keessatti kuufatte. Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan: Rabbiin haadha Ismaa’iliif rahmata haa godhu. Osoo ariifachuu baatte silaa Zamzam burqaa yaa’u ta’aa ture.” Sahiih Al-Bukhaari
Kunniin bifoota qormaataa nabiyyoonni, Ergamtoonni fi saalihonni saaxilamaniidha. Kana waliinu kuni da’awaa irraa isaan hin deebisne. Bifa qormaataa nabiyyoota irraa hamma kana irratti of qusadha.
Guduunfa
✒Islaama qabachuu fi gara Islaamatti waamu keessatti rakkoolee fi qormaanni baay’een nama muudata. Namni “Ani Islaama waan qabadheef rakkoon ykn qormaanni na hin qunnamu” jedhee yaadu hin qabu. Akkuma Islaama qabatuun qormaanni isatti baay’achuu akka danda’u beekun of qopheessu qaba. Kana hubachuuf namoota armaan oli haa ilaalu.
✒”Lakki! Ani kana hunda baadhachu hin barbaadu” jechuun Islaama irraa yoo duubatti deebi’e, qormaata irraa dheesse caala adabbiin gara fuunduraatti (Aakhiratti) isa qunnamu guddaa fi cimaadha.
Madda:
Min Akhbaaril Muntakisiina ma’al asbaabi wal ilaaji-fuula 64-68

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Telegram ji’a tokko keessatti faayyadamtoota miliyoona 400 caalaa argate
Fayyadamtoonni ji’aanii (monthly) Teelegiraamii miiliyoona 400 caaluun isaa himame. ቴሌግራም በወር 400 ሚሊየን ንቁ ተጠቃሚዎችን አገኝቷል
Akka dhaabbanni Teelegiraamii beeksisetti fayyadamtoonni isaa ji’aanii ammaan tana miiliyoona 400 caaluu ibseera. Yeroo dhiyoottis qabiyyee isaa kanaan duraa irratti wantoota haaraya tokko tokko akka dabalu ni eegama. Dhaabbatichi bara 2022’tti faayyadamtoota biiliyoona 1 argachuuf akka hojjechaa jiru kaa’eera.
Bifuma wal-fakkaatun faayyadamtoonni Teelegiraamii Itoophiyaa keessattis baay’ee dabalaa jira. Biyyoota faayyadamtoota hedduu qaban keessaas tokko akka taate ni dubbatamaaf, tilmaamaaan fayyadamtoonni miiliyoona 1 ol ta’an biyya keenya kana keessatti argamu.
Kanaan dura Manneen hojii mootummaa Teelegiraamii irratti sosochii hin taasisne ture, amma garuu miidiyaaleen, namoonni beekamoon fi dhaabbileen adda addaa baay’inaan Telegram faayyadamaa jiru.
Ammaan tana sababa rakkoo weerarri Vaayirasii Koroonaa fideef jecha biyyoonni tokko tokko manneen barnootaa barattoota isaanii karaa kana barsiisaa jiru (Itoophiyaa miti).
Sababaalee Telegram jaallatamummaa argateef muraasa:-
- Warreen kaan caalaatti nageenyi isaa kan eegamedha.
- Baasii baay’ee nama hin baasisu, akka salphaatti tajaajila kenna.
- Bakka mantagoon (network) dadhabaa ta’ettiis faayyadamuuf nama hin rakkisu.
- Namni kamiiyyuu fedhasaan alatti ergaa fudhachuu hin danda’u, ergaa fudhachuuf fedha yoo qabaate qofa ergicha fudhata.
- Carraan faayyadamtoonni walii walii isaanii wal arrabsan baay’ee gadi bu’aadha, fedhasaaniin kara garee fi kara chaanaalaatti yoo galan malee.
- Faayiloota adda addaafi baay’ee gurguddaa tahan erguu nama dandeessisa.
Maxxansa Technology biroof Subscribe nu godhaa


text:
Hoogganaan garee mormituu Sudaan Kibbaa Pirezidaantii Itti Aanaa ta'uun kakuu seenan
Dursaan duraanii garee mormituu Sudaan Kibbaa Reek machaar yeroo jalqabaaf Pirezidaantii Itti Aanaa ta'uun kakuu seenaniiru.
Walta'iinsi Sudaan Kibbaa keessatti uumame kun waraana waggoota ja'aaf biyyattii keessa ture kan lubbuu lammiilee 400,000 caalanii galaafatee fi miiliyoonota q'eerraa buqqise goolabuuf dhimma bu'uuraati.
Sirna kakuu seenuu masaraa mootummaa magaalaa Juubaa keessatti raawwaterratti Pirezidaantiin Sudaan Kibbaa Salvaa Kiir argamaniiru.
Sudaan Kibbaa keessatti mariin araaraa qaamolee wal waraanan gidduutti taasifamaa ture bu'aa buusaa hin turre.
Kan alanaa garuu osoo yeroon walii galtee xumuraa irra ga'uuf kaa'ame hin dhumin milkaa'e.
''Uummata keenya Sudaan Kibbaaf wantin irra deebi'ee mirkaneessuu barbaadu waliin hojjennee dararaa waraanaa keessaa ni baana'' jedhan Reek Macahaar, erga kakuu seenanii booda.
Isa booda Pirezidaanti Salvaa Kiir'n harka fuudhanii,''Waliif dhiisuu qabna, walitti araaramuu qabna. Gosoonni wal hadhaa turan Dinkaa fi Nuweer akka waliif dhiisanii walitti araaramanis nan gaafadha.'' jedhan Machaar.
Sirna kanarratti Hoogganaan Sudaan Janaraal Abdel Fattaa al-Burhaan argamaniiru.
Sirna kanarratti pirezidaantonni Itti aantonni sadi kakuu seenaniiru.
Kanneen keessaa tokko haadha warraa hundeessaa duraanii Sudaan Kibbaa Joon Gaarangi, Rebqaa Gaarangidha.
Akka walii galtee kanaatti kaabineen duraanii diigamuun caasaan mootummaa akkaataa mormitoota hirmaachiseen diriira.
Hanga ammaatti dhimmoonni aangoo qooddachuu fi hidhattoota hirmaachisuun walqabatan furmaata hin arganne.
Garuu qaamoleen lameen dursa mootummaa waliinii hundeeffachuun isa booda dhimmoota biroo furuuf walta'aniiru.
Qaamoleen Sudaan Kibbaa lameen murtee kanarra kan ga'an erga Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii hooggantoonni lameen aangoof jecha biyya wal ficcisiisaa jiraachuu qeeqeeti.


text:
Gazexxeessonni lammii swidiin lameen Martiin shibee fi Yohaan pirson jedhaman adaba hidhaa waggaa 11 kan mata mataatti irratti murame akka dhiifamuuf iyyata kan hin dhiyeffanne ta’uu beeksisan.
Lameenuu ibsa baasaniin Itiyoophiyaa keessa aadaa Ayyaanaa fi dhiifamaatu jira.N utis aadaa kana irratti hirkachuu filanne jedhan.
Itiyoophiyaatti Ambassadarri siwideen Jens Olander carraa gazexxessoota lameen qaban kan ilaaleen Mootummoota swidinii fi kan Itiyoophiyaa gidduutti kallattiin mariin gaggeeffamaa jira jedhan
Shibee fi piirson seeraan ala daangaa Itiyoophiyaa seenuu fi shoroorkessotaaf deggersa godhan jedhamuun himatamuun isaanii ni yaadatama.
Gareeleen mirga dhala namaaf falmanii fi kanneen walabummaa presiif qabsaa’an akka jedhantti baatii waxabajji darbee kaasee yoo xiqqaate namni 33 shoroorkessummaan himatamaniiru.
Kun immoo mootummaan Itiyoophiyaa seera farra shoroorkessummaa qopheffate mormitoota Afaan qabsiisuuf gargaaramuu isaaf ragaa tokko jedhu.
Mummicha ministeeraa mallas zenaawii dabalatee aangawonni Itiyoophiyaa biroonis jecha kana haaluu dhaan poolisiin gochi kun raawwatamuu isaaf ragaa qubsaa qabu jechuun falmu.


text:
Waxabajjii 20/2014(TOI) – Uummata waliin qindoomuun diinoota Itoophiyaa barbadeessuun Badhaadhina biyyatti mirkaneessuuf ni hojjenna jedhan Itti aanaa Pirezidaantii Paartii Badhaadhinaa obbo Adam Faraaha
Obbo Adam Faraaha ibsa miidiyaaleef laataaniin akka himanitti walga’iin koree hoji raawwachiifituu fi jiddugaleessaa paartichaa geggeessaniin dhimmoota siyaasaa,dinagdeefi hawaasummaa biyyaarratti marii gad fagoo geggeessuun karaa milkaa’aa ta’een xumurameera.
Koreewwan kun dhimmoota nageenyaafi tasgabbii, Siyaasa, Dinagdee, hawaasummaa, qunnamtii alaa fi dippiloomaasii irraatti marii cimaa geggeessuu kan himan obbo Adam Faraaha gochaa suukkanneessaa dhiheenya kana magaalaa Gambeellaa fi Wallagga lixaatti raawwatame balaaleffachuu himaniiru.
Hojiin olaantummaa seeraa kabachiisuu jalqabamees cimee akka itti fufu kallattiin kaa’amii himaniiru.
Haga ammaattis hojii olaantummaa seeraa kabachiisuu kanaan miseensoonnibgaree shororkeessitootaa hedduun barbadeeffamuu himaniiru.
Miidiyaaleen diinaa odeeffannoo tamsaasun jeequmsa uumaa jiraachuus himaniiru.
Ajjeechaan lammilee nagaarratti raawwatame mootummaafi uummanni xiyyeeffannoo isaan misoomarratti gochaa jiran jallisuuf akka ta’e himaniiru.
Keessaayyu hojii guutinsa bishaan hidha haaromsaa guddicha Itoophiyaa marsaa sadaffaa fi tarbaayinii lammaffaa humna maddisiisu jalqabuuf taasifamu gufachiiuufidha jedhaniiru.
Qonnaan bultoonni waqtii qonnaa kana tasgabaa’ee akka hin hojjenneef hojii garee kun hojjechaa jirudha jechuun, gochaan shororkeessummaa garee shororkeessitoota kana saba kamiyyuu bakka hin bu’u jedhaniiru.
Mootummaafi uummanni waliin qindaa’uun gochaa warra biyya diiguuf hojjetanii kana ni fashaleessas jedhaniiru.
Kereewwan walga’ii geggeeffataniin dhimma keessoo Paartiirratti gamaggamuus himaniiru. Paartiin Badhaadhinaa yoomiyyuu caalaa tokkummaan isaa cimaadha jedhaniiru.
Naamusni keessoo paartichaas haala gaariirra jiraachuus himaniiru.


text:
Dirre Dhawaaa keessaa akkaataan daldala caatii isa weerarri vaayiresii koronaa utuu hin uumami duraattii hagasi garaagarummaa hin agarsiisne jedhamee jira. Institiyuutiin fayyaa hawaasaa kuduraalee of eeggannoon akka itti fayyadamu, Caatiis yoo ta’e danda’amnaan akka dhiisu yoo ta’uu baate immoo qulqulleessee akka itti fayyadamu gorsa kennee jira. Bulchiinsi naannoo haalli gabaa naannoo ni fyyeffama jedhee jira
Erga weerara vaayiresii koronaa qabee Dirre Dhawaa keessaa tajaajilli geejjibaa dhaabateera. Hoteelonnii fi maneen bunaa irra hedduun cufameera. Bakkeewwan gabaa gurguddoon Ashawaa fi Taayiwaan jedhaman cufamaniiru. Sochiin uummataas akkaan gad xiqqaateera.Daldalli caatii naannolee akka Tigraayii guutummaatti naannoo Amaaraa bakka tokko tokkotti bittaa fi gurgurtaan caatii dhaabatee jira.


text:
Dho’iinsawwan kilabii Ugaandaa kan Rugby jedhamu fi mana nyaataa “Ethiopian village” jedhamu keessatti geggeessaman kanaan kanneen dhuman keessaa garii lammiwwan Itiyoophiyaa fi lammiwwan Ertiraa ti.
Dho’iinsa mana nyaataa "Ethiopian Village" jedhamu sana keessatti raaw'atame kanneen ijaan arganii fi madaawan kessa Oromoonnis ni turan. Kanneen keessaa tokko hojjetaa mana nyaataa sanaa ka tahe Obbo Alamuu Magarsaa ti. "Otuu uummanni taa’ee kubbaa miillaa ilaalaa jiru dho’iinsi guddaan dhaga’ame. Yeroon gad ba’ee ilaalu, namoota wacanii fi wal irratti kukkufan,fi dhiiga akka bishaanii dhangala’un arge. Hiriyoonni koo yeroo xiqqoo dura na dubbisanii dabranii tapha kubbaa sana ilaalaa turan, kanneen madaawanis kanneen du'anis ni jiran" jedha, obbo Alamuun.
"Miilla koo irra miidhaan ga’e" ka jedhu ammoo, ka yeroo dho'insa sanaa mana nyaataa sana keessaa tapha kubbaa miillaa addunyaa daawwataa ture Abdiisaa Furii Waaqoo ti. "Dho'insa akka tasaa dhaga’uu malee eessa irraa akka dhufe hin beekne" ka jedhu, obbo Abdiisaan " yeroo dheeraaf of wallaalee, miilli koo madaa’uu isaa illee boodan of irratti bare," jedha.
Achuma, magaalaa Kampaalaa irraa kan ibsa nuuf kennan, dura-taa'aan hawaasa Oromoo magaalaa Kampaalaa, Obbo Befeqaaduu Jireenyaa "Waa'ee dho'insa sanaa, halkan waarii jala gara sa'aa kudha-tokkootti nama tu bilbilee natti hime, itti-fufee immoo sagantaa televiiziyoona BBC kan Ugaandaa irraan dhaga'e," jechuu dhaan, achii booda qorannaa itti fufanii, hawaasa Oromoo keessaa namoonni sadii balaa sanaan madaa'uu mirkaneeffachuu isaanii nuuf ibsan.
Dho'insi Bombii Ugaandaa Keessaa Lubbuu Nama Hedduu Galaafate
- Namoo Daandii
Dilbata darbe magaalaa galma mootummaa Ugaandaa Kampala keessatti namoonni otuu tapha kubbaa miillaa ka waancaa addunyaa televiiziyoonan daawwachaa jiraanii, dho'insawwan bakka lamatti wal-duraa duuba geggeessaman namoota 74 ajjeesanii 70 ol madeessuu poolisiin Ugaandaa beeksisee jira.
Dho’iinsawwan kilabii Ugaandaa kan Rugby jedhamu fi mana nyaataa “Ethiopian village” jedhamu keessatti geggeessaman kanaan kanneen dhuman keessaa garii lammiwwan Itiyoophiyaa fi lammiwwan Ertiraa ti.
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
08-12-2022
Dhukkuba HIV/AIDsii Oromiyaa Keessaa
-
-
-
-


text:
ADDA BILISUMMAA OROMOO
OROMO LIBERATION FRONT اورومـوحـرير اجبهۃ
Gaafa: Sadaasa/04/2014 Lakk.:008/2014
Date: Nov/04/2014 No.: 008/2014 رقم
Ibsa ABO jijjiramaa irraa kenname.
ABOn qabsoo Oromoo haala walxaxaa fi gufuulee edduu keessa darbee qabsoo ummata Oromoo sadarkaa bifa kamiinuu dubaatti deebi’uun hin danda’amneen gahee jira. Qabsoo yeroo dheeraa fi haarsaa guddaa gaafate, hoogganuudhaan sadarkaa dhalooti haarawaan bilisummaa fi mirga saba isaa galii isa maahiin gahuu danda’uun geessisee jira. Kun injifannoo guddaa dha. Qabsoon kana booda nu eeggatu, galii keenya isa maahii gahuuf sadarkaa qabsoo keenyaa haala dammaqiinsa dhaloota haarawaa fi guddina siyaasaa Oromootin wal simatutti olkaasuu nu barbaachisa.
Diina keenya bicuu bara baraan aangoo wal jijjiranii, imaamatuma wal fakkaataa Oromoo irraan gahaa jiran yeroo dhumaaf xumara itti gochuuf, hunda dura mooraa qabsoo Oromoo fi qabsa’otaa tokkoomsuun hojii alduree tokko malee hojachuu qabnuu dha. Dhaabbileen siyaasaa Oromoo, jaarmiyaa fi caasaaleen Oromoo, beektotii fi haayyonni Oromoo, akkasuma qabsoo Oromoo sadarkaa amma irra jiruun gahuudhaan hoogganootiin gammeeyyii fi hooggansa dhaloota haarawaatti dabarfatan hundi, dhimma tokkummaa qabsoo Oromoo fi Oromoo irratti yeroo eddu dhaammataa turan amma gara hojiin jijjiruuf haalli dirqisiisan uumamee jira. Kana gochuuf dhaabbilleen siyaasaa Oromoo ilaalcha jibbiinsaa fi haaloo wal bahuu keessaa bahanii akka fedhii fi hawwii Oromoof abboomaman Addi Bilisummaa Oromoo gadi faggeessee waamicha isaa dabarsa. Haarsaa mooraa Oromoo tokkoomsuuf gaafatamu hunda alduree tokko malee ABOn jijjiramaa kaffaluuf qophii dha. Fedhiin kun kan ABO duwwaa otooo hin taane, dhimmi kun kan ilaalu dhaabbilee siyaasaa Oromoo fi garee hunda kan ilaaluudha jennee amanna. Kana booda dhaaba keenya keessatti mooraa Oromoo tokkoomsuuf tarkaaffii haqaa fi fayidaa Oromoo irratti hutubame fudhachuuf qophii dha.
Garee fi dhaabbilee siyaasaa hawwii fi fedha diinaa of keessaa qabaniin ala, dhaabbilee Oromoo kamuu wajjin alduree tokko malee ilaa fi ilaameedhaan marii haqaa gochuun qabsoo keenya gara injifannoo isa maahiin gahuuf qophii dha. Murtee seena qabeessa kana irraa kaanee, koree ykn jila dhimma kana dhaaba keenya bakka buutee marii gaggeessitu sadarkaa dhaabaatti ijaarree jirra. Dhimmootiin mariif dhihaatanii fi qabiyyii marii kan ilaalu qajeelfamni gahaan koree kanaaf kennamee jira. Dhaabni keenya akka imaamataatti dhimma mooraa qabsoo oromoo tokkoomsuuf baafatee ture kana booddee gufuu tokko malee gara hojiitti hiika. Kanaaf akka ABO jijjiramaatti mooraa Oromoo tokkoomsuuf hundi keenya akka ilaa fi ilaameedhaan marii oromummaa godhannee, diina keenya hinkaa irratti fuulleffannu, akkasuma saba keenya gabrummaa jalaa akka baafnu gadi fageessinee waamicha goona.
Sadarkaa dhaabaattii koreen tokkummaa fi ilaa fi ilaamee ABO jijjiramaan maqaan isaanii akka kanaa gadiitti ibsamee jira.
- B/G hayiluu Gonfaa
- Qaasimi Abbaa Nashaa
- Abdulshukur Osman
- Ali Tahiroo
- Taaddalaa Wiirtuu
Injifannoon ummata Oromoof
Dr. Nuuroo Daddafoo HD-ABO jijjiramaa
Sadaasa 2014


text:
Caamsaa 30/2014(TOI) – Kantiibaan Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee Aadde Adaanach Abeebee, Kutaa Magaalaa Lidataatti ijaarsa manneen daldalaa 28 fi manneen jireenyaa 8 eegalchiisan.
Manneen daldalaafi jireenyaa ijaaraman kunneen dargaggootaa fi kutaalee Hawaasaa harka qalleeyyii ta’an fayyadamoo taasisa jedhameera.
Ijaarsi manneen kanneenii ji’a tokko keessatti kan xumuramu yoo ta’u baasii ijaarsa isaaf ooluus kan raawwatu Meedirook Investimenit Giruup akka ta’e himameera.
Sirna kanaratti argamuun haasaa kan taasisan aadde Adaanech Abebee Hojii misoomaa hojjennu cimnee itti fufna. Kana keessaatti immoo hirmaanna dureenyoota barbaachisadha jedhaniiru.
Waltaanee yoo waliin hojjnne biyyatti rakkoo keessaa baasuu waan nu dhorku homtuu hin jiru jedhaniiru.
Ijaarsi manneen daldalaafi jireenyaa kun birri miiliyoona 10 kan hojjetamu yoo ta’u, yeroo xumuramus lammilee harka qalleeyyiif ni kennama jedhameera


text:
Wantoota gammachuu fi Rizqii fidan keessaa tokko, harka qalleeyyii gargaaruudha. Waanuma qabduun tirsitee isaanif if gad qabuudha.
Nama miidhame(Zallamame) cinaa dhaabbachulleen Rizqiin wal afaan nama fiddi.
Hadiisatti ergamaan Rabbii Muhammad(SAW) akkana ja’an..
هَلْ تÙنْصَرÙونَ وَتÙرْزَقÙونَ Ø¥Ùلا بÙضÙعَÙَائÙÙfÙمْ
Osoo laafaa keessan cinaa dhaabbachuu baattanii waan injifattanii fi sooramtan seetanii?
Miskiinni harka nu biraa qaba. Kadhaa hiyyeessaatin balaan nurraa deebite guddoodha.
Nagaya ummataafi biyya takkaafis isaan shora ol’aanaa taphatan.
Rahmata waliif haa goonu! Wal haa jaalannu. Yoo nuti warri lafaa waliif tolle, warri samiitis nuuf tola.


text:
The military has officially taken over Oromia
Today high ranking military, intelligence and federal police officers held emergency security meeting with President of Oromia, Muktar Kedir, at his office located in Addis Ababa. The meeting was chaired by General Asefa Abiyu,Commissioner of Federal Police and Muktar Kedir, President of Oromia. In attendance were mostly military officers above the rank of Colonel and commanders of federal police.
Intelligence Officers presented analysis and assessment of security situation in Oromia, which concluded the civilian leadership has failed to contain the situation hence the matter is now a national security crisis. They proposed the military formally take over security operations in the region. Accordingly, Oromia has been subdivided into eight ( 8) military regions ( wetderawi ketena ) each to be led by military generals of ethnic Tigre. Civilian administration is cooperate and report to the commanding generals. The generals are to report to a command post which includes chief of armed forces, intelligence and federal police. Oromo generals strongly opposed the decision but no one heard them.
This is an official coup d’etat against civilian leaders in Oromia and perhaps the first step towards staging one at federal level. Stay tune for more details about which generals are put in charge and analysis how this impacts the ongoing conflict via Naf-tanan Gaadullo
Oromiyaan ifatti ajaja waraanaa jala galtee jirti
Guyyaa haráa ajajoonni Waraanaa, Tikaa fi Poolisa Federalaa oláanoon Finfinneetti kan argamu waajjira pirezdaantii Oromiyaa, Mukataar Kadir waliin walgahii dhimma tikaa ariifachiisaa geggeessanii jirani. Walgahichi kan hogganame komishinara Poolisa Federaalaa kan tahe Janaraal Asaffaa Abiyyuu fi pirezdaantii Oromiyaa Muktaar Kadirini. Walgahicha irratti warri qooda fudhate ammoo qondaalota waraanaa sadarkaakoloneelummaa ol jirani. Hogganoonni Tikaa walgahii kana irratti hirmaatan dhimma nageenya Oromiyaa keessaa ilaalchisee gabaasa gamaaggamaa dhiheessaniin, bulchiinsi siiviilii rakkoo dhalate kana toyachuu akka dadhabee fi yeroo ammaa kanatti dhimmichi gara sadarkaa rakkoo tikaa biyyoolessaatti (national security crisis) akka ol guddatee jiru xiinxalani.
Waan taheefis, Oromiyaa keessatti dirqamni hojii nageenya eegsisuudhaa ajaja waraanaaf dabarfamee akka kennamu yaada dhiheessani. Haaluma kanaan, Oromiyaanzooniilee waraanaa saddeet ( 8) jalatti akka qoqqoodamtuu fi bulchiinsi waraanaa mata mataatti qondaala waraanaa oláanaa jiruun akka ajajamu murtaahee jira. Bulchiinsi siiviilii gargaaraa ajaja waraanaa qofa tahee akka hojjetuu fi gabaasa isaas kan galchu gara janaraalicha ajajaa bulchiinsa waraanaa sanitti akka tahuu qabu godhame. Janaraalonni ajajaa waraanaa saddeettanuu ammoo gabaasa isaanii kan galchanu gara Komaand Poostii (ajaja waraanaa walii galaa)tti akka tahe murtaahe. Ajajni waraanaa walii galaa kun ajajoota oláanoo Waraanaa, Tikaa fi Poolisa Federaalaa kan hammatu tahuun beekamee jira. Kana jechuun bulchiinsi siivilii Oromiyaa finqilcha mootummaa waraanawaa (military coup detat) aangorraa kaafamee jira. Kun ammoo tarkaanfii waraanni sadarkaa federaalaatti fudhatuu heduuf qophii duraa ta’uutu shakkama. Murtee kanas Jeneraalonni Oromoo garmalee kan morman tahus namni isaan dhagahe tokkollee hin turre. Janaraala isa kamtu bakka kam irratti muudamaa fi tarkaanfiin kun rakkoo Oromiyaa keessatti dhalatee jiru irratti dhiibbaa akkamii qabaata xiinxala jedhuuf walitti deebina.


text:
“Way Bada Ana” jettee bara 2000 keessa sirba isii ka qaraatiin jalqabde. “Faffacaanee, faffacaanee” jettee tokkummaa lallabdee hiyyummaallee tanaan keessaa baanaa jechuutti dabarte. Nahiman Abdurahiman sirbituu ganna 23 ti. Gaafa ganni isii 14 guutu maatii isiillee dhokattee sirbuu jalqabde, boofs ammoo gargaarsa obboleessa isiitiin sirbitu taatee warra beekamanitti dabalamte. "Silaa obboleessi kiyya na hin gargaarree as gahuu hin dandahu.” jetti .
Nahimaan ammoo yoo jireennaa fi jiruu ummata Oromoo ilaaltu, sirba “Faffacaanee faffacaanee biyyaa … biyyaa” jevhuun ka “yaada qalbii tiyyaa caalaatti naa himaa,” jettu sirbite.
Akka Nahimaatti dubartii tahanii sirbuun jajjabduu taatullee wal jajjabeesuu wayya. "Ammoo waan sirbaa oromoo gadi qabeti jiraa" jechuudhaan, itti fufteellee "Copyright (seera malee sirba abbaa qabu sirbuun) heddattee sirba 20 tahu karuma irratti qarshii shaniin gurguruuf baatanii yaahan …. Namii gaafatulleen hin jiru" jetti. Teessoon Nahimaa amma Dirree Dhawaa. CD isii lammeessoo akka isiin jettetti “haalaan namatti toltu” baafachuuf irratti hojjachuutti jirti. Mee waan nu Nahimaa gaafanne keessa haga tokko caqasaa.


text:
Jajjabee Biyya keessaa
~ Hiyyeessa jechuun nama qarshii hiyyoome osoo hin taane, nama sammuu hiyyoomeedha!
~ Beekaa jechuun nama dogoggora ufii ufitti beekee, irraa sirraa’eedha!
~ Lukaan qixxeessuuf kophee muran malee, kopheen qixxeessuuf luka hin muran!
~ Moo’uu jechuun 1ffaa bahuu qofa osoo hin taane, jijjiiramas agarsiisuudha!
~ Barachuu jechuun barumsa keessa darbuu osoo hin taane, barumsi nama keessa darbuudha!
~ Barumsa barattee yoo qoramtu, jireenya immoo qoramtee baratta!
~ Nama si sobu wajjiin gammaddee kolfuu, irra nama dhugaa sitti hinu wajjiin gadditee boohuu si wayya!
~ Namni carraa gaarii qabu osoo bishaan galaana keessatti darbanii yyuu, Qurxummii afanitti qabatee keessaa baha!
~ Obsi guddaan dhagaa yoo affeelu, aariin xinnoon bishaan bobeessiti!
~ Yeroo tokko tokko gammachuun guyyaa tokkoo, gadda waggaa tokkootti jijjiirama!
~ Nama kabajuun mallattoo sodaa ykn lugnummaa osoo hin taane, bilchina sammuu fi dandeettii fageessanii yaaduuti!
~ Jireenya kee fooyyessuudhaaf yaaliidhaan shaakala ati taasiftu keessatti kufaatiiwwan si muudatan kufaatii osoo hin taane, akeektuu galma gahiinsa yaalii keetiiti!
~ Addunyaa tan irratti Harreen akka namaatti yaadu jiraatuu baatus, namni akka harreetti yaadu hin dhabamu!
~ Akka addunyaatti yaadii, akka naannootti hojjadhu!
~ Dhalli namaa wanta haara argannoodhaan yoo uumu (kalaqu) kan nama gammachiisu yoo ta’u, garuu ufii isaatii uumamuu (kalaqamuu) yoo irraaffatu immoo kan nama gaddisiisuudha!
~ Kan nama qaanessu ba’aa guddaa sammuu irratti baachuu osoo hin taane, sammuu hin yaanne baachuudha!
~ Yoo rakkoon wahii si muudate rakkoo si muudate saniif yaaduu osoo hin taane, akkaataa rakkoo si muudate san keessaa itti baatu yaaduu qabda!
~ Osoo dhugaan kophee hin godhatin, dharti addunyaa naannofti!
~ Mucucaattee dugdaan yoo kufte balleessaan kee ta’uu kan hin dandeenye yoo ta’u, balleessaan kee ta’uu kan danda’u kuftee yoo achitti hafteedha!
¤ Wal beekuu irra, walii beekuu wayya!
~ Bishaan kadhaan argame dheebuu nama hin baasu!
~ Sareen yeroo hunda duttu akka hin birmanneef uf gooti!
~ Kan nama nyaatu dukkana osoo hin taane, wanta dukkana keessa jiruudha!
~ Irra caalatti kan dinqisiifatamuu qabu namoota addeessa irra qophatan osoo hin taane, namoota akkaataa isan addeessa irra ittiin qophatan barsiisaniidha!
~ Addunyaan tun sirraa waan tokko eegdi waan ta’eef, waan gaarii tokko hojjadhu!
~ Kaayyoo ufii galmaan gahachuuf dhama’uun har’aaf dhandhamni isaa kuraawaadha malee, boru firii fi dhandhamni isaa mi’aawaadha!
~ Nama shakkitu hin mindeessin, yoo mindeessite hin shakkin!
~ Wanti calaqqisu hundi, warqii sitti hin fakkaatin!
~ Jiraachuuf nyaadhu malee, nyaachuuf hin jiraatin!
~ Waggatti jiruu dabali malee, jiruutti waggaa hin dabalin!
~ Riqicha muka tokkoo irra osoo hin bahin dura, gorora takka liqimsi!
~ Balbalti carraa takka yoo si jalaa cufamte yoo ati abdii kutuu dhabde, tan biraa siif banamti!
~ Gatii yeroo beekuu yoo barbaadde, atileetii maaykiroo sekondii tokkoof moo’amee badhaasa meedaaliyaa warqii dhabe gaafadhu!
~ Bu’aa qabxii baruu yoo feete, barataa qabxii 0.5niif qormaata kufe haasofsiisi!
~ Aangoo qubaan si filaniin uf hin tuulin, qubaan irraa si buusaniitii!
~ Beekkumsa qabduun hin boonin, kan si caala beeku heddutu jiraatii!
~ Namni an beekaadhaa ufiin jedhu, wallaalaan akka isaa hin jiru!
~ Hanga dandeettetti bara baraan jireenya kee jijjiiri malee, akka barri wal sitti hin jijjiirre!
~ Barcumaa fi kabaja abbatu uf jalaan deema!
~ Bara rakkoo bishaantu muka namatti kora!
~ Waan garaan namaa baatu, Wadalli Harree hin baatu!
~ Lafa fardi sangaan hin jirre, maxaanatu itti arreeda!
~ Kan ati jechuu qabdu biyyi too maal naa goote jechuu osoo hin taane, an biyya kootiif maal godhe jechuu qabda!
~ Baay’ee haasahuu irra, baay’ee dhageeffachuu filadhu!
~ Hojii guddaa karoorfame irra, hojii xinnoo hojjatametu caala!
~ Bara jireenyaa kee keessatti yeroo dheeraa taa’umsaan dabarsitu irra, yeroo gabaabduu hojiin dabarsitutu bu’aa guddaa siif qaba!
~ Namni sabbata godhatanii mul’itti hidhatan, Bofa namatti ta’ee nama hidda!
~ Akkuma jaalalli jiru jibbis jira waan ta’eef, icciitii yeroo jaalalaa haasoftan yeroo jibbaa haasahuun wallaalummaadha!
~ Jaalalli dhugaa fageenya karaatiin hin daangeffamu!
~ Jaalalli dhugaa furtuu jireenyati!
~ Jaalalli dhugaa ibsaa addunyaa fi gaaddisa jiruuti!
~ Nama jaalalli dhugaa kuffiseef, guulli harkisa lafaa itti hin gaafatamu!
~ Dhiira qawweef hin jilbiiffannetu, jaalala dhugaatiif jilbiiffata!
~ Yoo nama taate fedhii keetiif osoo hin taane, kaayyoo keetiif dursa kenni!
* Waa dubbiftaniif, galata guddaa qabdu!!!
#GALATOOMAA!!!
¤ Beekumsi Keenya, Lammii Keenyaaf Haa Ta’u!!!


text:
Finciila uummataa biyyoota Afrikaa kaabaa fi giddu galeessa bahaa keessa jiru ittisuuf jecha mootummaan Itiyoophiyaa tarkaanfii kana fudhataa jira jedhu mormitonni.Hidhaan yeroo ammaa kana gaggeeffamu Oromiyaa irratti qiyyaafate.Hogganonni paartilee mormituu kan Oromoo lama akka jedhantti, miseensonni paartii isaanii 100 tokko ta'an torbanneen darban lama keessatti polisootaan hidhamaniiru.
Namni Afaan Oromoo dubbatuu fi miseensa paartii biyyatti bulchaa jiru hin taane shakkamaa ta'uun hidhamuu danda'a kan jedhan itti aanaa hogganaan paartii WAFIDO obbo Baqqalaa Garbaa, yoo paaartii mootummaa hin deggertan ta'e, carraa isin eegu isin agarsiifna jedhu.Kanaaf jecha uummanni doorsisa jala jira jedhan.
Angawonni Oromiyaa garuu himata kana haaluu dhaan mootummaan mirga uummataa ni kabaja jedhu.Garuu kanneen yakka rawwatan seeraan itti gaafatamu jedhu.Mummichi ministeera Itiyoophiyaa mallas Zenaawwii gareeleen mormituu hangi tokko finciila kakaasuu fedhu, kanaaf haala jiru of eeggannoon to'ataa jirra jedhan.
MP3 tuquun guutuummaan dhaggeefadhaa.
Itiyoophiyaa keessatti oromoo hidhuun itti fufee JIra
Finciila uummataa biyyoota Afrikaa kaabaa fi giddu galeessa bahaa keessa jiru ittisuuf jecha mootummaan Itiyoophiyaa tarkaanfii kana fudhataa jira jedhu mormitonni.Hidhaan yeroo ammaa kana gaggeeffamu Oromiyaa irratti qiyyaafate.Hogganonni paartilee mormituu kan Oromoo lama akka jedhantti, miseensonni paartii isaanii 100 tokko ta'an torbanneen darban lama keessatti polisootaan hidhamaniiru.
Oduu
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
-
-
02-12-2022
Gamtaan Afrikaa Galata Dhiyeessee Jira


text:
Obboleetti Koo Irra Jaalalli Na qabee
Yaa firaa akkam Jirtu? Nageenyi badhaadhaa? Alaa manni, jarmiin , maatiin hundi nagayaa? Ani nagaa dha. Waan irraa barattan, anaafillee gorsa laattan, ofiifis irraa waa qooddattan jedhu tokko qabadheen fuula keessan durattan dhiyaadhe.
Fuula na hin dhorkatiinaa.Jireenya dhala namaa keessatti waa hedduu nama qunnama. Gadda, gammachuu, du’a, jireenya, jaalala dhugaa, jaalala sobaa kan summii damma keessaa.
Ani mee yeroo tokko tokko seenaa dhuma koo kana mataakoof dubbiseen ofitti gammada, kolfa, gaddas. Jireenya koo keessatti waan akkan amma dubbiftoota barroo koo kanaaf himuuf deemuutti kan na qunname hin jiru.
Ani maqaan koo Tolasaa Jabeessaan jedhama. Ogeessa fayyaa ta’een Hospitaala guddaa tokko keessa tajaajilaan jira. Yeroon barataa turetti keessumaa sadarkaa 1ffaa fi 2ffaa keessatti muuxannoo jaalalaa durba waliin hin qabun ture. Yeroo koo hedduu barnoota irrattan dabarsa. Barataa qaxalee jira jedhamus.
Baran kutaa 11ffaa mana barumsaa Geedoo sadarkaa 2ffaatti baradhu tokko waan raajiin ta’e. Obsaan seenaa koo duukaa bu’aan afeerraa koo ti.
Ani kan dhaladhee guddadhe Godina Horro Guduruu Wallaggaa, Magaalaa xiqqoo tokko kan Waayyuu jedhamtu keessatti. Akkan kutaa 10’n xumureen maatiin koo Godina Shawaa Lixaa, Magaalaa Geedoo dhaqee barnoota qophaa’inaa akka baradhu natti himan. Harmeen koo dhalootaan baadiyyaa Geedoo karaa warshaa shukkaara Fincaa’aa geessu irraa gara bitaatti meetira 300 hin caalu. Yeroo hedduus harmee koo waliin akkoo fi akaakayyuu koo dhubbisuuf deddeebi’aan ture.
Akkuman fulbaana keessa kutaa 11 eegaleen barattuu dubraa “Shaggee” jedhamtu waliin barcumni nu qaqqabe. Intalli kun mucaa magaalaa Geedoo ti. Barnootaanis jabduu dha. Adeemsa keessa walitti siqaa dhufne. Anis mana kireeffadhee jiraadhuu ka’ee guyyaa boqonnaatti ishee waliin dubbisuu eegale. Osoo hin beekne keesso keenyatti jaalalli addaa uumamuu eegale. Guyyaa waliin daree oollee galgala naannoo mana isaanii dhaqee yoo hin argine halkan hirribni na hin qabatu. Waan hedduu keessas seenuu, jaalala waliif qoodaa …… Mee Dhiisaa!! …. waan hin himamne hedduutu ta’e.
Akka carraa ta’ee gaaf tokko barnoota Afaan Oromoo osoo barannuu barsiisaan keenya “Hidda Latiinsa Oromoo beektuu?” jedhee nu gaafate. Barattoonni muraasni deebisan. Boodarra, “Innoo haa hafuutii mee hamma akaakayyuu keessan torbaatti lakkaa’aa” nuun jedhe.
Barattoonni lakkaa’aanii dabareen anaa fi Shaggee qaqqabe. Ani haga torbaatti karaa Abbaa koo lakkaa’ee karaa harmee koos lakkaa’uuf jedhee yemmuu 4ffaa fi 5ffaa waamu Shaggeen butamtee lafa ol kaate. Anis addumaan kute. Barsiisaaniis waan ta’etti waan rifate haa ta’u raajeffate fakkaata.
“Rakkoon jiraa?” jedhe. Ani “lakkii” jedheen. Isheen dubbachuu didde. “Barsiisa gadi bahuu nan danda’aa?” jette. Barsiisaanis, “bahi!” jedhe. Anis waan ta’e gaaffii waan natti uumeef duubarran gara alaa bahe.
Yommuun alatti bahu daree jala dhaabbatte imimmaan lakkuu… lakkuu.. maddii ishee burtukaana diimate fakkaaturra lolaasaa jirti.”Maal taate?” gaafan jedhu, “Waan tokko akka na waliin hin dubbanne!” naan jette. Barsiisaanis isa nuti walitti dubbannuu dhaga’ee dhufe.
Lamaan keenya biiroo fuudhee deemee nu gaafate. Isheenis “Ani fi inni akaakayyuu 4ffaa irraa kaasee wal agarra karaa harmeesaa” jette. Animmoo dabaree koon boo’uun eegale. Barsiisan keenyas “rakkoon guddaan isin osoo hin taane maatii keessani. Wal iyyaafachuu fi wal barsiisuun hojii isaanii ti. Waan darbe dagadhaa. Ammaan booda obbolummaan jiraadhaa. Dhoksaa kana eeguun immo hojii kooti” nuun jedhe.
Anii fi Shaggeen yeroo ammaa kanatti haadhoo garaa tokko baate waliif caalla.Namni barreeffama kana dubbiftan ijoolle keessan wal barsiisaa. Akaakayyuu haga toorbaatti lakkoofsiisaa. Warri wal jaalattanis waan biroo keessa osoo hin galiin kana adda baafadhaa.Akka aadaa Oromotti firri wal hin fuudhu. Akaakayyuu toorbaa gaditti wal fuusisuun haaraamuu dha!!
Ulfaadhaa!!


text:
Amerikaan ganna afur afuritti pirezidaantii filatti. Pirezidaanti Tiraampi yoo ganna dhufu irraa fudhachuu baatan malee amma ganna sadeessoo keessa jiraa filannoo bara bara 2020 dhiyaachutti jirti.
Namii innii gaafas pirezidaantummaa tana irraa fudhate,Hilay Clinton barana hin dorgomtu. Hilarii Kiliinton ministera haajaa alaa Amerikaa ta duriitii fi jaartii pirezidaantii Amerikaa ka durii Biil Kilintoniiti.
“Dorgommii gana dhufu keesatti quba na hin qabaatinaa,” jette Hilariin."Biyyiti akka hamaa jirtii tana ammoo hinuma dubbadha,” jette.
Paartiin Demokiraati bulchiinsa kana Rippaabilikaan irraa fudhachuuf qophii ya dorgommiitti caaccofte.
Dorgommii filannoo Amerikaa doolara miliyoona hedduutti itti baha. Biyya namii miliyoona 350 caalu keessa deemanii nama walti qabatani dubbisuu,TV,gaazexaa fi Raadonii irratti ufii himuu,fulaa hedduu biiroo jaarrachuu,nama hujii tana namaa hojjatu qaxarachuuf horii miliyoona hedduu baasan.
Hilorii Kilinton dorgommii bara 2016 doolarii miliyoona 10


text:
Qilleensii addunyaa gama tokkoon oowwaa gama kaaniin qabbanaa’aa deemu waan hedduu hammeessa.Gama tokkotti oowwee bokkaa buusaa gama tokko qabbanaahee bona fida.Jijjiiram qilleensaa waliin waan hedduutti dhufa.
Lafa qofa gubbaa miti garba keessalleetti lafa oowwisee waan hedduu yakka.Keessattuu,bisaan garbaa oowwan bineensa garba jala jiraattu ka yoo lalaan biqiltuu fakkaatee dahoo fi soora qurxummii tahu, ingiliffaan Coral jedhan qancaree bada. Kooral(Coral) yoo laalan dotii,woma biqiltuun hafuuraan baafattu ingiliffaan photosynthesis qaba.
Kooraliin oowwa haga itti dabru hin dandahu;qancarsee,addeessee, goggossa.Koorals goggonnaan qurxummiin yaata dhabdee baqatti.
USA biyya garbii marsee jiraattu.Biyya tanatti qurxummii sanyii hedduutti jira. Jireenna nama Amerikaa gama tokkoon qurxummiitti harkaa qaba.Qurxummiin badde jechuun ammoo rakkoo hedduutti dhufa.
Dr.Mark Eakin,dhaaba tohannaa garbaa fi qilleensa Amerikaatti (National Oceanic and Atmospheric Administration,(Noaa) saayinstistii qorannooti.Sagantaa tohannaa Kooralsi (Coral Reef Watch Program) keessatti itti gaafatamaa olaanaa.
“Naannoo Amerikaa ta American Samoatti Koorali hedduutti dhiqamee baduutti jira.”
Kooralliin akkana dhiqamuu jechuun garbii lafuma baddaa dhabe taha.
Akkuma laftii jiraachuuf baddaa qabaachuu malte bineensii garba keessaalleen jiraachuuf Kooral qabaachu male.
Koorlaiin akka jecha Dr.Maarkitti qilleensa naannoo wayyeessuu qofaa mitii bineensa bisaan keessaa miliyoona hedduuf soora tah,akka laftii qota garbaa dhiqmatee hin banne biyyee qopha,qorsallee irraa hojjatan,jirenna hedduutti itti hirkata.
Garba keessa Kooralsii %25 jira.Garbii Koorals hin qamne qurxummii qabaachuun dhiba taati.
Akka Dr.Mark jedhutti naannoon USA torba keessaa Kooralsiin dhiqamee baduutti jira.
“Florida, Virgin Islands, Pu’erto Rico Hawaiian, Guam, Northern Mariana Islands, fi American Samoa fa.Keessumattuu American Samoa keessaa guddoo dhiqamtee baduutti jirti.”
Akka doktora kanaatti kooraliin tun garba Paasifik dabalee garba hedduu keessaa badde.”Solomon Island,New Guinea, American Samoa, Equator,fi Fiiji faallee akkanuma.”
Akka gabaasa Noaatti addunyaa keessaa jireenna nama 500 itti hirkata.Koorlasi adudnyaa keessaa harka 20 bade.Kooralsii qancartee baddee jennaan deebite ejiraachuf ganna 10-15 fa turti.
Bara 1998 keessa gaafa El Niinoon addunyaaatti baafate biyya 60 tanaan miidhame.El niinoon gaafafasii Kooralsii biyya 60 miidhe.Garba Pacific,,Indian Garba Diimaa,pershiyaa,Mediteraaniyaan,Karibiyaan faatti argan.
Woma taateefuu qilleensi jijjiirame lafa gubbaa qofaa mitii garba jalallee oowwisee ykn qilleensa itti jijjiiree waan hedduu yakka.
Sagantaan,Coral Reef Watch Program (CRWP) akka garbii baddaa garba keessaa tun dhiqamtee hin banne waan hedduun tohata.