text:
Haa tahuu malee, ummanni Oromoo hiree argamte hundaatti dhimma bahee, gabrummaa habashootaan isaan mudatte fonqolchee ifiraa kaasuu dhaaf, yaroon qabsoo irraa harka maratee taa'ee hin jirtu. Arralee, qabsoon Oromiyaa harka gabroomfataa habashaa jalaa walaboomsu dhaaf godhamtu itti fufaa jirti. Hanga Oromiyaan walaba taatuu, hanga ummanni Oromoo bilisa tahe hiree isaa dhiibaa takkaan maletti murteeyfatu qabsoon Oromiyaa walaboomsuu fi ummata Oromo bilisoomsuu dhaaf, kaayoo ABOn labsamte wareegama qaqqaalii kamillee yoo gaafattee hamma galiin fiixa baatuu qabsoon itti fufti jenne amanna.
Akkuma beekamutti, nuti miseensotiin ABO, bara 2008, keessa rakkoolee dhaaba keenya fuula dura deemuu dhoorkan irra aanuu dhaa fi furmaataas itti barbaadu dhaaf dhaaba keessatti jijjiirama hundee labsuun keenya ni yaadatama. Labsa jijjiirama kana irra kan ka'ee miseensota fi hoogganni dhaaba bakka lamatti qoodamuun, ABOn rakkoolee addaa keessa seenuun waan beekkamaa ti. Rakkoolee jaarmaya keessatti nu mudatan tanneen wal’aanuu dhaaf tattaafiin adda addaa godhamanillee haga ammaatti raakkoolee tanneen irra aanuun hin dandayamne. Kun tahuun qabsaawota, sabboontotaa fi ummata Oromoo bal'aa hamilee caphsuun waan dhokataa miti.
Dhugaan jirtu osoo tana taatee jirtuu, nu miseensota jijjiiramni hundee ABO keessatti arkamuu qaba jenee kaane, haallan ifirraa hin eeyne, haallan ni taha ja'amee hin yaadamin nu mudatee jira. Haallan kanneenis haallan gaddisisoo fi haallan murnoota maqaa ABO himatan kamillee irraa hin eegamne.
1 Kaayoo Adda Bilisummaa Oromoo tan (Kora Sabaa tiin bara 2004 tumamte) heeraa fi seera dhaabatiin alatti jijjiiruun,
2 Kaayoo Itoophiyaa dimokraateysuu akka kaayoo dhaabaatti fudhachuu dhaan qabsoo ummata Oromoo xurree irratti jaaramte irra fageeysuu dhaaf, afanfaajjii hammana hin je'amnne ummata Oromoo keeysati akka uumamu godhuun.
3 Sabboonummaa Oromoo kolaasanii, Habashaaf guggufanii, qabsoo bilisummaa Oromiyaa dura dhabachuu dhaaf murteefachuun,
4 Fedhii saba Oromoo irra fedhii Habashoota mirkaneeysuuf, Habashaaf irree tahuu filatani waan murteeyfatanif jecha,
Nuti, hooggantoonni fi miseensoonni dhaaba tarkaanfiilee asi gaditti tareeyfaman fudhanee jirra.
1. Hoogganoota dhaabaa kanneen kaayoo Itoophiyummaa filatan arra irraa jalqabee akka hoogganoota dhaabatti isaan hin beeynu.
2. Kaayoo Itoophiyummaa tan farra bilisummaa Oromiyaa ta namoota waa xiqqoon maqaa ABOtiin labsamte tana waan dandeenyu hundaan dura dhaabanna.
3. Nuti miseensoota fi hooggantoonni tarkaanfii tana fudhanne, dhaaba keenya akka kaayoo isaa irratti deebi'ee qabsaawu miseensota dhaaba waliin taanee qabsoo teenya ta Oromiyaa blisoomsuu,ta ummata Oromoo abbaa biyyaa taasisuu itti fufna.
4. Namoota Kaayoo dhaaba jijjiiranii kaayoo Itoophiyummaa (kaayoo Habashootaa) Oromoo irratti deebisanii mootomsuu filatan miseensotiin dhaaba, sabboontotiin Oromoo fi ummanni Oromoo bal'aan akka dura dhaabatan yaamicha goonaaf.
Dhaamsa:
Dhaabni keenya dhaabolee Oromoo walaba tahani fi moraa qabso bilisummaa oromiyaa keeysa jiran wajjiin qabsaawuu dhaaf qophii dha. Tanaas hujiin mirkaneeysuu dhaaf Koonfirensi Araaraa fi Dadaa Tokkummaa hatattamatti akka godhamu dhaaboolee bilisa tahani fi qabsaawoota hundaafuu yaamicha keenya ulfinaan dabarsina.
Nuti miseensoonni maqaan keenya armaa gaditti tareeyfame murtiin tun teenya akka taate mirkaneeysina.
1. Ibrahim Muumme, Miseensa gumii sabaa fi miseensa KHR, Dubbataa Dhaabaa.
2. Damsho Ali, Miseensa gumii sabaa, itti gafatamaa Birkii Siyassa.
3. Abdi Ibrahim (Rushi), Miseensa Gumii Sabaa, Itti gaafatamaa Birki Jaarmaya Biyya Alaa.
6. Abbaa Abdii miseensa Koree Jaarmayaa
7. Diriba Hordofa, Miseensa GS,
8. Ahmed Yassin, Miseensa Koree Aadaafi Beeysisaa (waraabi)
Amajjii (January) 1, 2012


c: text/html

text:
Muummeen Ministira Itiyoophiyaa Hayile Maariyaam Dessaaleny Keeniyaa Daawwataa jiru. Kaleessa waajjira prezidentii Keeniyaatti Uhuruu Keeniyaattaa faana waa’ee walitti dhufeenya biyyoottan lameenii ka mariyatan yoo tahan, walii galteewwan shan ka dhimmoottan Albuuda Baasuu, Fayyaa, Ispoortii, Nageenya Naannoo Daangaa fi barnoota irratti xiyyeeffatan walii mallatteessaniiru.
Kana malees biyyoottan lameen sarara Ujummoo boba’aa Kutaa bulchiinsa Keeniyaa Lamuu jedhamtuu kaasee haga finfinneetti diriirfamuuf yaadame walii galteesaa waggaa kana keessatti akka waliin mallatteessan beeksisanii jiru.
Pirezidentiin Keeniyaa yeroo kana dubbii dubbataniin, ‘Keeniyaan gama diinagdee, daldalaa fi Tuurizimiin biyyooti lamaan akka walitti siqaniif ni hojjettii jedhan.’
Keeniyaattaan Marii Hayilemaariyaam waliin taasisan irratti waa’ee baqattoota Somaaliyaa Keeniyaa keessa jiraniis akkaataa ittiin gara Somaaliyaayyi deebifaman mariyaachuus dubbataniiru.
Muummeen Ministira Itiyoophiyaa Hayile Maariyaam Dessaaleny gama isaaniitiin ‘keeniyaa fi Itiyoophiyaan nageenya gaanfa Afriikaa fooyyessuuf waliin hojjechuu qabu jedhan.’
Akka gabaasi tokkummaa mootummootaa jedhutti Keeniyaa keessa baqattooti Itiyoophiyaa kuma 30 ol kajiran yoo tahan, dhimma kana ilaalchisuun gaggeessitooti lameen waan dubbatan jiraa waan jedhu, Keeniyaatti Ambaasaadderri Itiyoophiyaa Ambaasaadder Diinaa Muftii ‘Wal dubbiin gaggeessitoota lameenii waa’ee godaansa seeraan alaa irratti ture’ jechuun deebii kennan.
Itiyoophiyaa fi keeniyaan walii galteen isaan walii mallatteessan kuni ji’a ja’a keessatti isa lammaffoo dha.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ABO: Dhaamsa Waggaa Haaraa 2018
Adda Bilisummaa Oromoo Irraa
For Amharic Version Click Here
- Kabajamaa Ummata Oromoo, biyya kee irratti Abbaa tahuuf Qabsoo Bilisummaa finiinsaa
jirtu,
- Qeerroo Bilisummaa Oromoo, gabrummaatti xumura gochuuf diina sarduu irratti argamtu,
- Miseensota ABO kaayyoo ummata Oromoo galiin gahuuf diina waliin wal qabaa jirtan,
Waraana Bilisummaa Oromoo diina ummata keenyaa roga hundaan falmuu irratti argamtu,
- Addatti ammoo miseensota ABO fi ilmaan Oromoo kanneen mana hidhaatti gidiramaa
jirtan,
- Akkasumas firoottan QBO:
Waggaan 2017 dhumatee Waggaa haaraa 2018 seenuu sababa godhatuun ABOn, dhaamsa baga ittiin isin gahee maqaa miseensota GS-ABO, WBO fi miseensota ABO maraan oggaa dabarsu kabajaa fi gammachuu guddaani. Waggaan haaraa itti seenaa jirrus waggaa qabsoon bilisummaa itti jirru xumura argatee bilisummaa keenyaan itti guduunfamu akka tahu, akkasumas bara ummatootni cunqurfamoo marti sirna cunqursaa fi ukkaamsaa Wayyaanee jalaa itti bilisooman akka tahu hawwii qabnu ibsina.
Waggaa dhumate keessa ummatni Oromoo akkasumas cunqurfamootni marti qabsoo hadhooftuu geggeessaa turaniin milkiilee boonsaa galmeessaniin, mootummaan Wayyaanee/TPLF mootummaa farra-ummatootaa fi shorarkeessaa tahuu hawaasni addunyaan akka hubatu itti taasifamee dha. Milkiilee argaman kanneen galmeessisuufis ummatni Oromoo fi ummatootni cunqurfamoo Impaayera Itoophiyaa wareegama gosa adda addaa baasuuf dirqamuunis keessatti mul’ateera. Addatti ammoo ummatni Oromoo bilisummaa isaa gonfatuu fi biyya isaa irratti ajajaa tahuuf qabsoo finiinsaa tureen wareegama ulfaataa baasee jira. Daa’immanii hanga Dargaggoo, haawwanii fi abbootiin qabsoo kana keessatti lubbuu isaanii dabarsanii kennaniiru.
Waggoota lameen as aanan keessa qabsoo hadhooftuu miseensotni, maadheeleen ABO fi qeerroon geggeessaniin wareegamni ulfaataan baafame injifatnoo galmeesseen qabsoo bilisummaa sadarkaa ol aanaatti ceesise. Mooraan diinaa qabsoon caccabee jaarmayaa mata mataa keessattii fi jaarmayoolee waliin gurmaa’an gidduu wal gaareffannaa fi wal dhabbiin akka hudhaman taasise. Wal mormii of keessattii fi walii isaanii gidduutti uumame kanaanis laamsha’uun sadarkaa suphamuu hin dandeenye irra gaheera.
Mootummaan Wayyaanee/IHADG qabsoo ummatootaan marfamuu irraa shakkiin malee akka duraatti ajajaan bittaa isaa itti fufuu kan hin dandeenye tahuun mirkana. Kana waliin qabsoon ummatootaa Wayyaanee irratti adeemsifame mootummaan Wayyaanee mootummaa farraummatootaa kan gaaffiilee haqaa ummatootaaf deebii quubsaa kennuu hin barbaadne tahuu ifa gochuu danda’uun injifannoo argame keessatti eda’ama.
Mootummaa farra-ummatootaa kana jabinaan dura dhaabbatuun karaa irraa maqsuuf tarkaanfii ABOn bara 2017 fudhate keessaa tokko Kora Sabaa ABO geggeeffatuun hoggana jabaa fi ititaa argamsiisuu ture. Akka jaarmayaatti of cimsuun murteessaa tahuu irraa Kora Sabaa 4ffaa geggeeffameen ABOn QBOf kanneen qabsoo biyya keessaatti qooda mul’ataa qaban, diinaan wal qabaa jiran dabalatee hoggana filatuun milkiin xumurame. Diinnii fi farreen Korri Sabaa kun akka hin milkoofneef yaaliin godhan qabsoon irra aanamee Korri dhugoome ABO caalaatti cimsee ka’e. Qajeelcha qabsoo akeeka dhaabaa irratti hundaa’e raggaasuu fi murtiilee garagaraa qabsoo bilisummaa fuula dura furgaasan dabarse irratti hundaa’uun hojiileen raawwatamanis kan diinaa fi farreen mataa gadi qabachiisani.
Ummata Oromoon alatti gargaarsa homaatuu kan hin qabne qabsoo of irratti hirkannoon adeemsifamu kanaan, diinaa fi gufuulee Qabsoo bilisummaa Oromoo dura dhaabbatan of duraa mancaasuu irra taree caccabsuu danda’uun injifannoo bara dabarsine argame keessatti galmaawa.
Mootummootni biyyoota ollaa fi halaalaa mootummaa Wayyaanee aangoo irra tursuu irraa dantaa qaban hundi, kanneen qabsoo ummata Oromoo gufachiisuu keessatti hirmaatanitti herregaman. Dhiibbaan gama kanaan qabsoo bilisummaa irra gahe, akka hin dhaga’amnee fi hin mul’atneef ukkaamsuuf yaaliin godhamaa ture hundi ulfaataa akka tahe hin haalamu.
Kana irra kan aanamu qabsoo of irratti irkannoon tahuun miseensotaa fi deggertoota, qeerroo bilisummaa fi sabboontotaan hubatamee qabsoo addaan hin citne adeemsifameen akeeka farreenii fi gufuulee caccabsuun fashalsee qabsoon bilisummaa sadarkaa ukkaamsuun hin danda’amneen gahameera. Hanga ammaattis QBOn oduu duraa akka tahetti jira.
Dhaabbattootni mirga namoomaas qabsoo finiinaa jiru keessatti hammeenya gara-jabinaa Wayyaaneen raawwatamaa jiru gabaasuu hin dhaabne. Mootummaan Wayyaanee farradimookraasii fi shorarkeessaa tahuu bal’inaan akka ibsamu kan taasise qabsoo ummatootaa adda durummaan ammoo qabsoo ummata Oromoo ti.
ABOn hundeeffama isaa irraa kaasee hanga ammaatti tokkummaa Oromoo gadi dhaabuu fi dhugoomee akka mul’atu taasisuu irratti bal’inaan hojjete. Akeekni eebbifamaan kun akka hin dhugoomneef diinni gufuulee garagaraa uumaa fi garaagarummaa xixiqqaa afarsuun tokkummaa Oromoo diiguuf yaaliin godhes akkuma akeeka isaa biroo maseenfamee jira. Keessattuu waggaa dabarsine kana keessa tokkummaan Oromoo akka urjiitti ifee mul’atuu dhaan diina hundee dhaa raase. Qabsoo bilisummaa ABOn durfamuun tokkummaan mirkaneeffame. Galatni kan qabsaawotaa fi sabboontotaa haa tahu! Har’a Oromoo adda baasuun gonkumaa hin danda’amu.
Akeekni diinaa, Oromoo lafa irraa buqqaasuun geography biyyaa isaa fi demography jijjiiruu imaammate qabsoo bilisummaa ABOn durfamuun, addatti ammoo Qeerroo Bilisummaa ABO jalatti gurmaa’ee fi sabboontota Oromoon maseensuun kan danda’ame Fincila Diddaa Gabrummaa gara Fincila Xumura Gabrummaatti ol guddifameen tahuu waakkatuun hin danda’amu. Ummatni Oromoo tokkummaan hiriiree akka biyya isaaf falmatu dandeessisuuf hojii hojjatamee firii boonsaa argamsiise kanaaf galatni kan qabsaawota wareegamtootaa fi ummata keenya akka gurmuu kanniisaatti wal gula ka’uun falmatuu danda’ee ti. Kunis injifannoo ol aanaa qabsoon galmeesse tahee yaadatamaa jiraata.
Mootummaan Wayyaanee/EPRDF tahinnaa/hayyama ummataan aangoo hin arganne. Humnaan dhufe. Humnaanis jiraate. Aangoo humnaan argate tikfatuufis waraanaa fi humna tikaa irratti hirkate.
Addatti ammoo humni tikaa hanga gandaatti bifa adda addaan caaseffame bittaa isaa dheeressuu keessatti qooda guddaa qaba. Caasaan mootummaa Wayyaanee kun ummata Oromoo to’atuu irratti dabalee farra-qabsoo bilisummaa tahuu dhaan kabajamuu mirga ummata Oromootti gufuu tahe. Har’a caasaan mootummaan Wayyaanee itti hirkatee jiraatu kun qabsoon bakkaa siqfameera. Caasaalee diinaa Oromiyaa keessatti diriirfaman keessaa harki guddeessi laamsheeffamanii jiran.
Kanneen sobamaniis haa tahu dantaaf jecha ummata Oromoo irratti hojjatan gochaa isaanii irraa akka dhaabbatan taasifaman hedduu dha. Injifannoo qabsoon argamsiise kana jabeeffataa, akka deebi’ee gadi hin dhaabbanne taasisuuf itti fufiinsaan irratti hojjatamuu qaba.
Gufuulee diinaan kaa’aman ummatni Oromoo injifannoo irratti galmeeffate kan biraa duula kanneen Wayyaaneef daboo bahan irratti galmeessee dha. Mootummaan Wayyaanee Oromiyaan kan Oromoon keessatti badhaadhu, hojjatee jiraatu osoo hin taane, hiyyummaan keessatti mankaraaruu fi keessaa baqachiifamu akka tahuuf hojjata.
Diinummaa mootummaa kanaa caalaatti kan mirkaneessu ammoo tarkaanfii Oromiyaa fi Oromiyaan alatti waggaa dhumate keessa raawwatamee dha. Mootummaan Wayyaanee/EPRDF Oromoo Oromiyaa keessaa buqqisuutti dabalee mootummaa naannoo ummata ollaa waggoota dheeraaf nagaa fi obbolummaan waliin jiraatan waahelfatuun Oromoo of keessaa akka buqqaasanii ari’an taasisuu isaa ti. Gochaan diinummaa ummata Oromoo irratti raawwatame kunis godaannisa yoomiyyuu hin dagatamne ummata Oromoo fi ummata Somaalee gidduutti kan uumee dha.
Humni hidhataa maqaa “Liyyuu Hayli” jedhuun Wayyaanee dhaan ijaarame, deggersa, leenjisaa fi hidhannoo guutuu waraana Wayyaanee irraa argatuun ummata Oromoo fayyaaleyyii fi hidhannoo-maleeyyii irratti roorroo fi hammeenya gaddisiisaa raawwate, akeeka diinaa milkeessuu fi lafaa fi qabeenya Oromoo irratti abbaa tahuuf hawwuu irraa ti.
Duulli har’a babal’atee mul’atu kun waggoota 26 dabraniif osoo adddaan hin citiin ummata Oromoo irratti adeemsifamaa kan turee dha. Ummatni Oromoo duula bal’aa itti baname kana jabinaa fi tokkummaan of irraa ittisuu danda’uun kan dinqisiifamuu dha. Haa tahu malee hanga mootummaan Wayyaanee aangoo irra jirutti lolli Oromiyaa fi Oromoo irratti xiyyeeffate kun hin dhaabbatu. Duula jireenya Oromoo irratti agaamame kana caalaatti maseensuuf Oromoon tokkummaa jabeeffataa diina dura dhaabbatuun itti fufuu qaba.
Diinni ummata Oromoo qabsoo ummata Oromoo doomsuuf kan itti xiyyeeffate biroon caasaa dhaabaa biyya keessaa fi sochii Qeerroo cabsuu ture. Kun diinaan qofa osoo hin taane, kittillayyoota diinaa waggoota 26f Wayyaaneef ergamaa bahanii fi of tahanii mul’atuu hin dandeenye, tajaajiltuu diinaa tahanii jiraatuu murteeffatan dabalata. Caasaan ABO, Qeerroo fi dargaggoon Oromoo duula diinaa kana dura dhaabbatuu irratti wareegama baasan yoomiyyuu seenaan hin dagatu. Wareegama baasaniinis caasaa dhaabaa fi dargaggoo tikfatanii jiran.
Duulli dargaggoo Oromoo irratti baname kun shira dargaggoo Oromoo wal afoo dhaabuu of keessaa qaba. Jaarmayaa aadaa “Foollee” jedhu maqaa hatuu fi akeeka isaa irraa maqsuun dantaa siyaasaa ittiin guuttatuuf tattaaffiin karaa jalee diinaa godhame dargaggoo Oromoo wal dura dhaabuuf akeekkata. Foolleen ummata irratti osoo hin taane, ummataaf ijaarama. Dirqamni nageenya ummataa tiksuu kan foollee ti. Haa tahu malee OPDOn akeeka abaaramaa fi fokkisaa qabatuun Qeerroo Bilisummaa ummataaf wareegamaa jiran ittiin cabsuuf yaalaa akka turee fi jiru eenyuufuu ifaa dha. Gochaan kun gochaa ergaa diinaa bakkaan gahuu tahuu hubatuun Abbootiin Gadaa akkasumas Qeerroon Oromoo “Foollee” OPDOn dhimma itti bahuu yaalaa jirtu akeeka siyaasaa isaaniif qofa tahuu hubatuun sirreessuu irratti akka hojjatan ABOn dhaama. Akeeka diinaa fi farreenii kana ummatni keenyas fashalsuuf ilmaan isaa cinaa dhaabbatuu qaba.
Kana waliin kanneen dantaa matayyaaf jecha qabsaawota irratti duulaa jiran gochaa farrummaa kana irraa akka dhaabbatan ABOn gadi jabeessee gorsa dabarsaaf. Yeroon kan ummata Oromoo irratti hiriiran osoo hin taane, kan waliin hiriiran tahuu qalbifadhaa jedhaan.
Waggaa dabarsine kana keessa kan diinaatti dabalee gareelee fi nam-tokkeen diinatti hidhata qabanii fi kanneen kaayyoo bilisummaa Oromootti gufuu tahuu filatan ABO maqaa xureessuuf ololli adeemsisan bal’aa ture. Kanneen bu’aa bubuutuu argatuuf ori’an akkanaa, ABO fi ummata Oromoo adda kutuuf yaalan.
Haa tahu malee har’a ABO tokkummaa fi QBO gadi dhaabuu fi jiraachisuuf wareegama waggaa 40 baase, Qeerroo fi ABOn tokko tahuu beekaa fudhatuu diduun ergaa diinaa milkeessuuf ololli adeemsisan ABO fi ummata Oromoo adda baasuu hin dandeenye.
Ammas taanaan dalagaa diiggaa itti jiran irraa of qusatuu diduun ummata keenyaaf dhimmaa fakkaatuun ergaa diinaa dabarsuu itti fufanii waan jiraniif, ummatni keenya biyya keessaa fi alaa of irraa tiksuu qofa osoo hin taane, akka akeeka isaanii maseensuu irratti jabinaan hojjatu ABOn hubachiisa.
ABOn jaarmayaa siyaasaa Oromoos tahe kan alagaa ijaaramuu irraa mormii ykn jibbiinsa hin qabu. Qabaatees hin beeku. Ijaaramuun mirga. Haa tahu malee jaarmayootni siyaasaa Oromoo garii karoorri hojii isaan baafatan kan diina irratti qabsaa’uu osoo hin taane, kan ABO danda’ame dhabamsiisuu dadhabame dadhabsiisuu ti. Akeekni kunis jibbiinsa dhuunfaa, bolola aangoo fi ABOn dhabame malee mul’atuu hin dandeenyu yaada jedhu irraa madda. Jarmayootni siyaasaa maqaa “Itoophiyaan” ijaaraman ammoo daran akeeka ABO diiguu fi dhabamsiisuu akka dhaabbataan qaban Oromoon hin beekne xiqqaa dha. ABO dhabamsiisuu dhaan gaaffii ummata Oromoo ukkaamsuu akeeka jedhuun masakamu.
ABO fi qabsoon bilisummaa ummatni Oromoo irratti wareegamaa jiran isaan biratti mirga dimokraasii osoo hin taane, kan biyya diiguu ti. ABOn jaarmayoota kamiifuu mirga isaanii kabajee osoo jiruu kan ABO kabajuu dhabuun irratti ololuu fi dhabamsiisuuf shiruun ammattis tahe fuula duratti furmaata argamsiisu hin qabu. Waltajjii argatan irratti maqaa ABO kaasuun xureessuuf yaaluun dalagaa kanneen gaafatamni itti hin dhaga’amnee fi ummataaf kabajaa hin qabnee ti. Mirga dimokraasiif qabsoofna jechaa kanneen mirga dimokraasii ummata isaaniif qabsaa’an diineffatuun qaanfachiisaa dha. ABOn kanneen akkanaa of irraa ittisuun akeeka ittiin deeman fashalsaa har’a gahe; fuula durattis of irraa ittisuun mirga tahuu hubachiisa.
Ummatni kamiyyuu hacuuccaa fi saaminsa jalaa walaba tahuu barbaada. Qabeenya isaa irratti ajajaa tahuun fedhii fi mirga ummata hundaa ti. Bilisa tahee dubbatuu, dhiibbaan alatti bakka bu’aa ofii ofiin filatuun mirga dimokraasii jaarraa 21ffaa keessatti bal’inaan mul’atuu dha. Haa tahu malee har’as taanaan sababa mootummaa TPLF/EPRDF irraa ummatootni Itophiyaa mirga kana guuttatuun dheebuu bahuu hin dandeenye. Jijjiirama xixiqqaa wayta qabsoo ummatootaan sardamutti fudhatuun mirgi ummatootaa kan kabajame fakkeessee lallabuun cunqursaa fi ukkaamsaa itti fufuun murtii Wayyaanee akka tahetti jira. Kana irraas miidhaan dhaqqabu dabalaa akka jiru, duranaafis hammaataa kan deemu tahuun hin shakkisiisu.
Addatti ammoo ummata Oromoo irratti xiyyeeffatuun karoorri baafame gara sadarkaa ol aanaatti kan cehu tahuu gochaan itti jiru mamiin alatti mirkaneessa. Kanaaf QBO sadarkaa amansiisaa irra gahee jiru fiixa baasuuf jabinaan hojjatuun dirqama qabaawotaa fi ummata keenyaa ti. Filmaata biraas hin qabnu.
ABOn QBO milkeessuuf jaarmayaa jabeessuu irratti xiyyeeffatuun hojiin hojjate firii qabeessa. Kanaaf kan ijaarame daran jabeessuu fi babal’isuun injifannootti arreeduun dirqama miseensotaa fi deggertootaa tahuu beeknee waggaa haaraa injifannoon keessa bahuuf warraaquu qabna. Diinni ummata Oromoo hanga aangoo irraa hin maqsamnetti QBO dura dhaabbatuu itti fufa. Karoora ummata Oromoo cunqursaa fi saaminsa jala tursu baafatuun dalagaa diinummaa hojjata.
Waggaa haaraa kana keessa karoora diinaa hunda burkuteessuu irratti ciminaan hojjatuun kan nu irraa eegamu dirqama lammummaa tahuu ABOn hiree kanaan yaadachiisa. Miseensotni dhaabaa fi WBOn karaa hundaan of jabeessuun, sochii qabsoo babal’isuu fi karoora dhaabaa hojii irra oolchuun dirqama qabsoo irra jiru tahuu beekuun bal’inaan irratti hojjatuun gaaffiin ummata keenyaa deebii akka argatu gochuu irratti akka bobba’an ABOn dhaamsa isaa dabarsaaf. Kana waliin QBOf fira horuu irratti akka bal’inaan bobba’amu ABOn dhaama.
Ummata Oromoo qe’ee isaa irraa humnaan buqqisuu dhaan lafa-dhablee taasisuun karoora Wayyaanee dhaan bal’inaan hojii irra oolfamaa jiru akka tahetti itti fufee jira. Maqaa kijibaan misoomaa fi guddina shaffisaa argamsiifna jedhuun Oromoo lafa isaa irraa buqqisanii ari’uun kan badhaadhaa jiran Wayyaanotaa fi alagoota Wayyaaneetti michooman tahuunis hubatamaa dha. Oromiyaan kan Oromoon keessatti badhaadhu, hojjatee jiraatu osoo hin taane kan keessatti hiyyoomee beelaan mankaraaruu fi keessaa baqachiifamu taasifamuu eenyuyyuu jalaa dhokataa miti.
Diinummaa mootummaa kanaa caalaatti kan mirkaneessu tarkaanfii Oromiyaan alatti waggaa dhumate keessa raawwatamee dha. Mootummaan Wayyaanee/EPRDF Oromoo Oromiyaa keessaa buqqisuutti dabalee ummata ollaa waggoota dheeraaf nagaa fi obbolummaan waliin jiraatan waahelfatuun Oromoo of keessaa akka buqqaasanii ari’an taasisuu isaa ti. Gochaan diinummaa ummata Oromoo irratti raawwatame kunis godaannisa yoomiyyuu hin dagatamne ummata Oromoo fi ummata Somaalee gidduutti uumee jira.
Lammiilee Oromoo kuma dhibbootaan lakkaa’aman qabeenyi isaanii saamamee ari’aman kanneeniif dirmatnaan ummatni keenya agarsiise Oromoo mara boonsa. Lammii bara rakkoo tahuu isaa roga arfan Oromiyaa irraa dirmatuufiin tokkummaa Oromoo caalaatti ittiin mirkaneesse.
ABOn dirmatnaa lammiin lammii isaaf godhe dinqisiifataa akka itti fufuufis jajjabeessa. Lolli kunis akkuma olitti ibsuu yaalle hanga mootummaan Wayyaanee aangoo irra jiru kan dhaabbatu akka hin taane hubatamee, ummatni keenya kan ammaa caalaa of ittisuuf of ijaaruu fi of qopheessuu itti fufuun dirqama taha.
Mootummaan Wayyaanee/EPRDF addatti Qeerroo Oromoo irratti xiyyeeffatuun maqaa ABO fi farra-misoomaa jedhuun, ajjechaa fi hidhaan waggaa dabarsine keessa bal’inaan raawwate gochaa gara-jabinaa fi tarkaanfii mootummaa shororkeessaa ti. Oromiyaan alattis dargaggoota Oromoo barnootaaf biyya Wayyaanee Tigraay dhaqan irratti akkuma durii tarkaanfiin waggaa dabarsine keessa fudhatamaa ture mootummaan kun Oromoof naasuu kan hin qabnee fi dhabamsiisuu irraa boodatti kan hin deebine tahuu agarsiisa.
Dargaggoon Oromoo gochaan bineensummaa irratti raawwatamullee kaayyoo ABO bakkaan gahuu irraa humni isa hanqisuu danda’u akka hin jirre gahaatti hubachiiseera. Qeerroon Oromoo adda durummaa fi murannoon falmaa adeemsiseen ummata isaatti abdii horuutti dabalee akka isa cinaa hiriiru taasiseera. Hidhaa fi ajjeechaaf osoo hin jilbeenfanne, wal gurmeessuu dhaan diddaan agarsiisaa jiru kan dargaggoo biroofis fakkeenya tahee dha.
Har’a Oromiyaa keessatti dhaadannoon “Wayyaaneef hin bitamnu!” jedhu gandoota Oromiyaa mara keessaa dhaga’ama. Fincila Xumura Gabrummaa itti jiramu waggaa haaraa kana keessa milkeessuufis dhaamsi “Tokkummaan haa kaanu!” jedhu bakka hundaa dhagahama. Ummata tokkoomee mirga isaaf falmatu kan mohuu danda’us hin jiru. Haqa kana kan shakku yoo jiraate kan seenaa mootummoota cunqursitootaa fi abbootii irree hin beekne qofa.
ABOn hiree kanaan mootummaan Wayyaanee ummata mohuu hin dandeenye lolaa akka jiru hubachiisaa, yoomiyyuu kan injifatu ummata haqa isaaf falmatu tahuu yaadachiisa. Akeekni ummatni Oromoo qabsaawaafii jirus akka injifannoon gudunfamuuf ABOn karaa hundaan ummata waliin tahuu gadi faginaan hubachiisa.
Tarkaanfii diinummaa Qeerroo fi dargaggoo Oromoo irratti fudhatamaa jiruun Fincilli Xumura Gabrummaa kan hin dhabamne tahuu, miseensotni dhaabaa, deggertootnii fi ummatni Oromoo marti hubatuun akkuma kanaan duraa sochii godhan gootummaa fi murannoon akka itti fufan ABOn dhaamsa dabarsaaf.
Duula waggoota dheeraaf ABO fi WBO dhabamsiisuuf tattaafatameen ABO fi WBOn hin dhabamne. Haa tahu malee diinni ammayyuu abjuu ABOn dhabamsiisa jedhuun dhama’aa akka jiru hundatu arga. ABOn duula fuula hundaa keessaa fi alaan irratti gaggeeffamaa turee fi jiru irra aanee, kaayyoon ittiin deemu ummata biratti jaalala, kabajaa fi deggersa horataa dhufuu irraa ummatni Oromoo sagalee tokkoon “ABOn nu haa bulchu!” Kallachi qabsoo ummata Oromoo ABO dha!” WBOn Gaachana ummata Oromoo ti!’ jechuun ifatti dhaabbii isaa ibsatuu irratti argama. Deggersaa fi jaalala ummataa kana kan argamsiise wareegama miseensotaa, ummata keenyaa fi deggertootaa ti. Qabsoo itti fufsiisuu fi dhaaba isaatti iggitii gochuu keessatti shoorri WBO ol aanaa tahuun hin falamsiisu. Ammas taanaan WBOn magaalaa fi baadiyyaa bal’aa keessatti diinaa fi lukkeelee diinaa irratti tarkaanfii fudhatuun diina mogolee laaffisuu irratti argama.
Kana bara 2018 caalaatti babal’isuun kan ummatni WBO irraa eegu guutuutti akka tarkaanfatu shakkiin hin jiru. Kun dirqama isaa tahuu hubatuunis akka kana guuttatuuf karoorfatu gadi jabeessinee qajeelchina.
Jaarmayootni Oromoo maqaa fi akeeka adda addaan qabsoo geggeessan jiraatuun dhokataa miti. ABOn kanneen waliin araara buusuun mooraa qabsoo bilisummaa gabbisuuf tattaafata ol aanaa gochaa akka ture ummata Oromoo addatti ammoo hawaasa Oromoo ala jiraatu jalaa dhokataa miti. Kanneen dhaabaaa fi hoggana tokko jalatti gurmaa’uun qabsoo itti fufuu murteeffatan waliin hojjatuuf wal tahiinsa irra gahameen walitti dabalamuun hoggana tokko jalatti walitti qabamuun danda’ameera. Kanneen hafanis xiqqaatu walitti baquun ammatti hanqatullee olola wal irratti oofuu fi wal dura dhaabbatuun miidhaa malee faayidaan irraa hin argamuu irratti waliigalamee ololaa fi wal dura dhaabbannaan akka xiqqaatu waliif galamee ture. Hojiitti hiikuu hanqina jiru keessatti ABOn gaafatama hin qabu.
Dhimma jaarmayoota siyaasaa Oromoo ilaalchisee murtii Korri Sabaa ABO 4ffaan dabarse irratti hundaa’uun hogganni dhaabaa waamicha dabarsaa akka tures yaadatamaa dha. Ammas taanaan ABOn jaarmayoota siyaasaa Oromoo dhugaa fi qulqullummaan mirga dhaabaa kamuu tiksaa waliin hojjatuuf qophii tahuu beeksisaa, dhaabootiin jiranis dirqama kana akka bahatan gaafata.
Waamicha kanaafis kanneen dhimmi ilaalu deebii akka kennan abdataa, ummatni keenya fiixa bahiinsa akeeka kanaa milkeessuu keessatti qooda irraa eegamu akka gumaachu gaafata. Kanneen yaada ijaaraa kana dura dhaabbatanis hordofee akka gaafatu ABOn dhaammata. Har’a manni hidhaa Wayyaanee ilmaan Oromoo yakka homaatuu hin qabneen guutamee argama. Kanneen mana hidhaa Wayyaanee hin beekamne keessatti hiraaraa jiranis danuu dha.
Lammiileen mirga ofii fi ummata isaaniif jechaa miidhaan qaamaa fi sammuu irra geessifamaa jiru kunneen hundi ummata Oromoo biratti kabajaa qaban. Ummatni Oromoo ilmaan isaa kanneen falmaa mirgaa keessatti qooda fudhatuu irraa diinni irratti roorrisaa jiru gargaaruu akka addaan hin kutne gaafataa, ABOn karaa isaaf danda’amu hundaan bira dhaabbatuu kan itti fufu tahuu hubachiisa. Ummatni Oromoo kan qabsoo geggeessaa turee fi jiru jijjiirraa buqqaasaa mirga isaa kabajchiisu argamsiisuufi. Milkaa’uun qabsoo Oromoo milkaa’ina qabsoo ummatoota cunqurfamoo maraa ti. Qabsoon ummata Oromoo ummata Tigraay dabalatee ummata kamuu irraa diinummaa hin qabu.
Kana wallaaluun kanneen ummata Oromoo diina godhatuun irratti duulan diinni har’a waliin duulaa jiran bor kan isaanitti garagalu tahuu dagatuu hin qaban. Kana waliin ummata Oromoo nagaa dhorkatanii nagaan jiraanna jechuun kan hin yaadamnee fi dogoggora. Waan taheef fira tooftaa kan tahe mootummaa Wayyaaneetti maxxanuu lagatuun fira tarsiimoo kan tahe ummata Oromoo waliin hiriiruun diina waloo loluun ummatoota cunqurfamoo irraa eegama. Waliin jireenya boriifis daandiin ijaaraa fi amansiisaan kana qofa tahuu hubachiisaa, dalagaa hariiroo baroota dheeraa ummatoota gidduu booressu akka hatattamaan dhaaban ABOn gorsa isaa dabarsaaf. Dabalataanis kan furmaata waaraa argamsiisu mirga ummata Oromoo beekuu fi fudhatuu tahuu hubachiisa. Ummatni keenya ammoo weerara itti banamu kamuu irraa of ittisuuf mirgi heera addunyaa akka isaaf eyyamu hubatee dhaamotuu tokko malee of ittisuuf akka jabaatee hojjatu irra deebiin hubachiifna.
ABOn ummatoota hundaa fi mirga ummatootaa hundaaf kabajaa akka qabu irra deeddeebiin ibsee jira. Sagantaa siyasaa ABO bara baraan haaromsamu hunda ilaaluun ni danda’ama. Gochaanis hundeeffama isaa irraa kaasee hojiin lafa irratti agarsiisee jira. Hariiroo ummatoota cunqurfamoo waliinii jabeeffatuun galii akeeka waloof waadaa isaa haaromsaa, kanneen diinaan afanfaajja’anii QBO ija shakkiin ilaalan bilisummaan Oromoo mirga ummatootaa kan kabajsiisu malee kan miidhu akka hin tahiin mirkaneessa.
Mootummaan Wayyaanee diddaa ummatootaan marfamee gara kufiinsaatti shaffisaan arreedaa jira. Haa tahu malee mootummaan farra ummatootaa kun ammiyyuu akeeka hokkolaan of haaromsaa bittaa kiyyan itti fufa jedhuun waadaa kijibaa hin guutamnee fi jijjiirraa namootaan jijjiiramaa ummatootni barbaadan hanqisuuf hojjatuu itti fufee jira. Ejjannoo kanaanis lammiilee Oromoo jumlaan ajjeesuu fi hidhuu hojii guyya guyyaa godhateera.
Haala ummata Oromoo irratti raawwatamaa jiru argaa, kaayyoo diinaa eenyummaa Oromoo haguuguu fi dhabamsiisuu akeekkate maxxanfatuu dhaan diina waliin hiriiruun hafnaan mul’atuun iyyuu wayta qaanfachiisaa tahe jiru kanatti, hoggana siyaasaa fi qondaala waraanaa tahuun caasaa mootummaa keessatti haammatamanii diinaaf hojjatuun seeraanis tahe seenaan gaafachiisaa dha.
Waan taheef kana hubatuun ilmaan Oromoo caasaa mootummaa kamuu keessatti argamtan addatti ammoo waraana Wayyaanee keessatti sadarkaa adda addaa irratti kan argamtan hundi waamicha ummatni keessan deddeebisee isinii dabarsaa jiruuf akka owwaattan ABOn irra deebi’uun waamicha isiniif godha.
Paartiin of haaromsaan bittaa kiyya itti fufuu qaba jechaa jiru, nama namaan bakka buusuun jijjiirraa kan godhe fakkeessuuf yaaliin godhu ummata kamuu biratti fudhatama hin qabu. Ummatootni jijjiirraa kabeebsaa osoo hin taane jijjiirama hundee barbaadan. Addatti ammoo ummatni Oromoo nama namaan bakka buusuun faaydaa akka hin argamsiifne tarkaanfiilee fakkaatoo kanaan duraa irraa barnootaa fi muyxannoo gahaa argatee jira. Waan taheef kanneen jechoota ummataan darbatamanitti fayyadamuun ummata gowwoomsuu dandeenya jechuun afaan damma dibatanii summii facaasaa jiran of irraa gatuuf jabaannee irratti qabsaa’uun mirga keenya harka galfatuuf haa kaanu.
ABOn waggoota dheeraaf mootummootni ollaa fi halaalaa mootummaa Wayyaanee maqaa dimokraasii fi wal qixxummaa sabootaan dahatee saaminsaa fi cunqursaa hiriyaa hin qabne geggeessaa jiru qabeenya, leenjii waraanaa fi dippilomaasiin akka hin gargaarre irra deddeebi’uun yaadachiisaa turuun ni beekama. Haa tahu malee waamicha godhamaafii ture kana irra tarkaanfatanii gargaarsa itti fufuun miidhaa ol aanaa dhaqqabsiisuu arguu dirqamanii jiran. Tumsaa fi gargaarsa biyyoota ollaa fi fagoo irraa argatuun mootummaan Wayyaanee ummata Oromoo fi kanneen biroo kumoota hedduun lakkaa’aman lafa isaanii irraa buqqiseera.
Dhumaatii jumlaa mootummaan kun Ayyaana Irreechaa Bishooftuu keessatti dhaqqabsiisee fi waraanni mootummoota alaan leenjifamee fi hidhachiifame ajjeechaan jumlaa Calanqoo fi lafa Oromoo bal’aa irratti raawwatu ifatti mul’ateera.
Miidhaa ol aanaa ummata mirga isaaf falmatu irra gahe kana argaa fi dhaga’aa callisuun gaafachiisaa tahuu ABOn ammas irra deebi’ee yaadachiisa. ABOn diina irratti qabsaa’u gargaaruu akka dhaaban gaafata malee gargaarsa homaatuu kan irraa hin barbaadne tahuu hubatuun gargaarsa dhumiinsaa fi miidhaa ummata irraan geessisaa jiru akka dhaaban gaafata. Furmaatni rakkoo siyaasaa Impaayera Itophiyaa hudhee qabee jiru Wayyaanee aangoo irratti tiksuu fi jijjiirama suphaan kan hin argamne tahuu akka qalbifatan ABOn dabalee hubachiisa.
Qabsoon Bilisummaa Oromoo, deggersa alagaatiin alatti qabsoo of irratti irkannoo fi murannoon mirga keenya of harka galfatuuf wareegama baafneen as gahame. Kanaan boodas qabsoon bilisummaa fi walabummaaf adeemsisaa jirru, kan duubatti hin deebifamne tahuu mirkaneessina. Kana jabeeffatuu fi wal malee homaa akka hin qabnee fi ala irraa homaa akka hin eegganne caalaatti hubatuun bara kana bara milkii isa ol aanaan diina irra aannu taasifachuuf akka sochoonu gadi jabeessinee hubachiifna!
Injifannoo Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Muddee 31, 2017


text:
Baatii Sadaasaa dabre kaasee, mormiin Oromiyaa keessatti geggeeffame irratti, kanneen irra-jireessi isaanii dargaggoota ta’an – namoota dhibba lamaa ol tu humnoota naga-eegumsaatiin ajjeesame jedhu jaarmayaaleen mirga dhala-namaaf falman. Qabsaa’onni siyaasaa Oromiyaa keessaa garuu, lakkoobsi kun gara dhibba afurii akka ta’utti dubbatu.
Baatii Guraandhala dabree keessa, mootummaan ibsa kenneen poolisoonni 13 mormitootaan ajjeesaman jechuun yakkee ture.
Xiqqoo turee immoo, Muummichi-ministaraa Itiyoophiyaa – Obbo Hayilee-maariyaam Dessaalenyi, “Mormii Oromiyaa keessatti geggeessameef sababaan hanqina bulchiisa gaarii Oromiyaa keessa jiru” jechuun, badiin ka mooutmmaa isaanii ta’uu fudhatanii turan.
Paartiin Oromiyaa bulchu – Dhaabbatni Dimookiraasummaa Uummata Oromoo – OPDO-s, maaster-pilaaniiin Finfinnee naannawa ishee walitti hidhu sun akka hojii irra hin oolfamne beeksisee, aangawoota isaa tokko tokkos hojii irraa buqqise.
Kun martinuu ta’ee, kanneen dhiheenya mooraa Xollaay keessaa hiikaman irraa kan hafe, hoogganoota paartiilee mormituu dabalee namoonni kuma hedduutti lakkaawaman akka hidhamanii jiran beekamaa dha. Mormiin uummataa kan Oromiyaa keessaa sun eega gab jedhee booda, oduuwwan hin mirkaneessamiin hedduu tu naannoo sana keessaa dhaga’ama.
“Oromiyaan godinaa bulchiinsa waraanaa 8tti qoodamtee waraanaan bulfamaa jirti. Miseensonni DhDUO yokaan OPDO 800 hojii irraa hari’amanii jiran. Aangwoonni kaan immoo walga’iilee dhedheeroo keessatti qabamanii oolu. Hojjetoonni maqumaaf mana hojii deemu malee hojiin hojjetamu hin jiru” kanneen jedhan, oduuwwan hin mirkaneessamiin Oromiyaa keessaa dhaga’amaa jiran keessaa haga tokko.
Oromiyaan akka miididyaalee hawaasummaatiin warra kaan waliin wal hin quunnamnetti, miidiyaaleen hawaasummaa naannoo sana keessatti ugguramanii jiran– jechuun, gareen mirga dhala-namaa “Human Rights Watch” torban tokko dura gabaasee jira. Oduuwwan kana ilaalchisee. Jaallanneen, godinaalee Oromiyaa adda addaa sadii irraa – miseensota Koongiresa Federaawa Oromoo ka ta’an – namoota sadii haasofsiistee jirti. Gama mootummaa Oromiyaatiis deebii argattee jirti.


text:
Gaanfi Afrikaa
Gaanfi Afrikaa (Amharic: የአፍሪካ ቀንድ yäafrika qänd, Arabic: القرن الأفريقي al-qarn al-'afrīqī, Somali: Geeska Afrika, Tigrinya: ቀርኒ ኣፍሪቃ?) peninsulaa Afrikaa Kaaba-Bahaatti argamudha. Gaanfi Afrikaa muxxatee kiilomeetira dhibba baayyee Galaana Arabiyaa keessaa seena, kibba Galoo-galaana Edenitti argama. Gaanfi Afrikaa ardii Afrikaarra fiixee gara bahaati. Bara durii fi giddu galeessaa keessa Bilad al Barbar ("Biyya Barbarootaa") kan jedhamu Gaanfi Afrikaa, biyyoota Eertiraa, Jibuutii, Itoophiyaa fi Somaaliyaa qabata.


text:
Dhaamsa Waggaa Haaraa Hayyu Duree ABO Irraa
ADDA BILISUMMAA OROMOO
OROMO LIBERATION FRONT
Guyyaa: 31 Mudde 2009 Lakk:0280/ABO/09
Dhaamsa Waggaa Haaraa Hayyu Duree ABO Irraa
Jaallan, sabboontonni, deggertoonni qabsoo fi lammiin Oromoo martinu,
Dursee maqaa dhaaba keenya Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) fi hooggana dhaaba keenyaan baga nagaan waggaa haaraa geessanin isiniin jedha.
Barri tokko xumuramee gara isaa haaraatti yeroo qaxxaamuru akka abbatokkeettis ta’e akka dhaabaatti xiqqoo dhabbannee haala keessa jirru xiinxaluun bara dhufaa jiruuf of qopheessuutu nu irraa eegama.
Waggaa xumuraa jirru kana keessa qabsoo bilisummaa Oromoo dagaagsuuf qabsaawoti bilisummaa Oromoo wareegama ulfaataa kafalaniin bifa adda addaan milkiilee hedduun kan keessatti galmaa’an ture. Haa ta’u malee rakkooleen turanii fi gufuuleen haaraan qabsoo keenya qormaata hamaa keessa galchan nu hin qunnamne jechu miti.
Mootummaa garboonftaan Habashaa kan ilmaan Tigreen durfamaa jiru hacucaa ummata keenyaa fi qabeenyaa Oromoo saamuu qofa osoo hin taane jireenyuma saba keenyaa iyyuu dhabamsiisuuf qarree gubbaan ga’ee jira jechuun ni danda’ama. Kessumaa haala kanaan dura argamee hin beekneen warra abbaa qabeenyaa baar-gamaa waliin maamilumaa tolfatee lafa Oromoo gurguraa jiraachuun hedduu kan nu yaaddeesu dha.
Lafti gurguramaa jiru kun kan magaalaa fi lafa albuuda qabu irra taree lafa qonnaa fi bosonaa hunda dabalatee jira. Gochaan kun ummatni Oromoo beela, deega, dhukkuba golfaa fi rorroon saaxilamee yeroo jirutti alagaan lafa keenya irra midhaan qotate biyya isaatti akka fe’atu taasisee jira. Albudaan akka warqee fi kaanis tujaarota qondaalota wayyaaneetti shariika ta’aniin gartuu fi nam-tokkeen saamamaa jira.
Misooma baadiyyaa babal’isuuf qonnaa industreessuu haguuggii jedhuun gurgurtaan lafaa bal’inaan geggeeffamaa jiru Oromoota qe’ee isaani fi mana isaanii irraa godaansisaa jira. Qonna baranee babal’isuun kun Oromoo lafa isaa irraa buqqisuu fi maqaa hojjetaatiin dhufanii badiyyaa Oromiyaa keessatti qubsuma dhaabbataaf kan karaa anjjessu taha. Kunis yoo itti dhiifame sabboonummaa Oromoo kan itti lamsheessanii fi Oromiyaa biyyi jedhamus akka hin jiraanne itti gufachisanii fi qabeenyaa nama hundaa taasisuuf tattaafataa jiran jechuu dha. Bakka mirgi siyaasaa abbaa biyyummaa ummata tokkoo hin mirkaawinitti sochiin akkasii kun dantaa koloneeffataa tiksuu irra dabree ummata kan fayyadu hin ta’u.
Bara dabre duula cunqursa dinagdee irratti dabalee saba Oromoo shororkeessanii bulchuuf dulli deemsisfamu daran hammaate malee hin laaffanne. Ummatni Oromoo xiqqaa fi guddaan, jaarsaa fi ijoolleen, dhiiraa fi dubartiin kumaan lakkaa’aman mana hidhaa Wayyaanee keessatti dararama arganii fi arga jiran lakkoofsi isaanii dabalee jira.
Kanneen hidhaa kana irraa oolanis biyya irraa baqatanii biyyoota ollaa keessatti balaa suukaneessaa garaagaraaf kan saaxilaman xiqqaa miti. Fakkeenyyaaf, lammiiwwan keenya, Bosaasoo Somaliyaa fi Yemenitti mirgi baqattummaa isaanii dhowwatamee dararamni kana hin jedhamne irra gahee fi gahaa jiru gadda guddaan yaadanna.
Saamichi fi cunqursi akkasumas dararamni ummata keenya irra gahaa jiru hanga sirni boojuu Itoophiyaa jirutti kan ittifufu ta’uun beekkamaa dha. Haala kana jijjiruun kan danda’amus qabsaawotni bilisummaa Oromoo tokkummaa galii ummatanii dhaaba ABO gurmuu isaa deebisanii jabeessuun gamtaan qabsoo finiinsuu yoo dandanda’an qofa jenne amanna.
Ummatni Oromoo biyya ambaa jiraatus walitti dhihaatee rakkoolee QBO irraa calaqisan furuuf walmarii bifa adda addaa geggeessuun ni feesisa jennee amana. Tokkummaa fi hawaasummaan Oromoo tokkumaa siyaasaatiin olaanaa ta’uun hubatamee waldhabdee gartuulee siyaasaa garaagaraatiin hawaasummaan Oromoo jeeqamuu hin qabu. Tokkumaan ummata keenyaa gaaffii fardii ta’uun dagatamuunis irra hin jiru. Kanaaf, gartuulee siyaasaa dhageeffachuun garaagarummaa siyaasaa sadarkaa jibba ummatumaatti jijjiruun midhaa hamaa egeree ummatichaa irratti qabaatu hubatamee lootee galtuun alagaan mindaan bitee ummata Oromoo keessa facaasee nagaa keenya jeequuf yaalaa jiru akka hin milkoofne taasisuun hunda keenya irraa eegama.
Gama kaaniin alagaan fira fakaatee kaayyoo QBO kan bilisummaa irra kachisuuf tattaaffii karaa adda addaa godhuun isaa ifatti kan mul’ataa ture ammas mul’atuuf jiru dha. Gartuun kun akkuma yakkii mootummaa Tigree addunyaatti saaxil baha deemuun duula isaanii ol kaasuun waan hin hafne. Duula kana ittisuuf murteessaan kaayyoo ganamaatti cichanii ciminaan qabsaawuu tahu wal yadachisuun barbaachisaa dha. Kayyoon walabummaa biyya keenyaa iggitii sabboonummaa Oromoo, gaachanaa fi ittisa gurmuu sabaa fi biyya Oromiyaa ti. Kaayyoo kana dabarsanii kennuun mirga haaraa dhiifnaan mirga hanga armmaa argame iyyuu balaaf akka saaxilu dagatuun hin feesisu.
Kanaaf, waggaa haaraan 2010 waggaa gurmuun ABO fi kan qabsaawota bilisummaa Oromoof dhaabbatanii itti jabaatu, daba diinnii mooraa qabsoo keenya keessatti raawatu itti fashalu, rorroo diinaaf osoo hin jilbeenfatin injifatnoo itti galmesinu akka ta’u hawwii kiyyan ibsa.
Oromiyaan ni bilisomti!
Dhugasaa Bakakkoo
Hayyu Duree ABO
Source: oromoliberation.info


text:
Godiina addaa Oromiyaa Kan naannoo Finfinnee keessatti magaalaa Holataas ta’e aanaa Walmaraa keessatti hidhaa reebichaa fi dararaan hammaate jedhu jiraattonni. Mana keessa yoo oollee cabsanii seenuun nu tumu manaa yoo baanee daandii irraa butanii eessa butee keenya dhabsisu, maal akka nuuf wayyu hin beeknu jedhu jiraattonni. Dallaa mana namaa seenanii maallaqaa fi warqee akkasumas qabeenya adda addaa saamuun aanaa Walmaraa keeessatti baratamaa dhufeera jedhu. Namni nama hidhame iyyaafachuu deemus qabamee itti dabalama waan ta’eef rakkoo jabaatu nu qabe jedhu.
Gama kaaniin immoo bulchaan ganda Gafarsaa Nonnoo nama shakkamee sakata’uu labsii yeroo hatattamaatu ehama, garuu nageenya uummataa naannoo eeguuf kun godhama, jedhu. Kun ta’us, namni manni isaa sakata’ame hin jiru jedhu. Humnootiin nageenyaa bobba’an qabeenyaa saamu, jechuun kan jiraattonni dubbatanis dhara jedhan. Kan jalaa saamame jiraannaan bulchiinsa jirutti iyyachuu danda’aa jedhan.


text:
Dhaabbileen dhuunfaa (Kubbaaniyaaleen PLC) gibira mootummaa naannoo keessatti bu’uureffataniif akka kaffalan manni federeshiinii Itoophiyaa murteesse. Woggottan hedduuf, bifa heera biyyattii cabseen, dhaabbileen dhuunfaa gibira kan kaffalaa turan naannoo keessatti bu’uurfetanii osoo hin taane mootummaa federaalaatiif ture. Kuni jalqaba bara 2011 (ALI) irraa eegalee ni dhaabbata.
Naannolleen dhimma kana mormaa turan. Oromiyaan, erga Lammaa Magarsaa filatamee as, addadurummaadhaan saamicha kana mormaa turte. ‘Gibira Oromiyaaf galuu qabu keessaa saantimni takka osoo hin hafin gara Oromiyaatti akka galu godhuu irratti ni qabsoofna’ jedhee ture obboo Lammaan. Kuni amma dhugoome fakkaata. Kuni dhugoomuu isaatiin kan gammaduu fi fayyadamu Oromoo hunda.
Tankaarfiin fudhatame kuni yaalii haqa Woyyaaneen jajalliste sireessuuf godhamu keessa isa tokko. Ammas, gibirri sassaabamu kuni galii Oromiyaa ol guddisa. Sochii misoomaas ni saffisiisa.
Like this:
Like Loading...


text:
Via Dr. Gurmeessaa
Akkamiin of gargaaruu dandeenyaa?
1. Yeroo dheeraaf siree irra boqochuu dhiisuu. Yeroo dheeraaf siree irra boqochuun dhukkubbii dugdaa namatti caalsisa waan taheef yoo dandahame sa’aa sadii ol siree irra ciisuu dhiisuu qabna.
2. Hojii sasalphaa hojjachuu itti fufuu qabna. Hojii sasalphaa dalaguun dhukkubbii dugdaaf gaaridha. Hojii ulfaataa fi hojii dhukkubbii sana nutti kaasu ( salphaas tahu) irraa fagaachuu qabna.
3. Hojii keenya guyyaa guyyaa gaafa hojjannu akkaataa dhaabbii qaama keenyaa (posture) sirreeffachuu qabna. Posture jajallataa tahe irra dhaabatanii hojii hojjachuun gaaftokkotti dhukkuba nama qabsiisuu baatus yeroo dheeraa keessa dhukkubbii nutti fida.
4. Waan dilallaa’aa ta’e yokaan ho’aa tahe bakka dhukkubu sanarra kaa’uun dhukkubbiin akka itti dhaggeeffatu taasisa. Lameen keessaa kan sirriitti nutti fooyyesse fayyadamna.
5. Yoo rafnu yoo dugdaan ciisne tahe boraatii jilba keenya jala; yoo cinaachaan ciifne tahe ammoo boraatii jilba keenya lamaan gidduu kaa’achuun nutti fooyyessa. Garaadhaan ciisuun ammoo dhiibbaa qaamaa dugdarra kaahuudhaan dhukkubbii nutti cimsa.
6. Yoo tamboo kan xuuxnu tahe addaan kutuu qabna.
7. Kana hunda cinaatti ogeessa fayaa bira deemanii ka’umsaa isaa baranii gagaarsaargachuun gaariidha.
GALATOOMAA.


text:
Guyyaa nama daandii irra adeemuu halkan mana namaa cabsanii seenuun jiraattoota reebanii hidhuun daran bifa jabaateen itti fufuu isaa jiraattonni dubbatanii jiru. Humni waraana mootummaa magaalatti keessatti heddumminaan bobba’ee uummata ari’ataa fi hidhaa waan jiruuf uummanni magaalaa keessaa gara baadiyyaatti inni baadiyyaa keessa jiraataa ture immoo gara magaalaatti baqataa kan jiru ta’uu jiraattonni ibsanii jiru.
Namoota hanga tokko achuuma magaalaa Bulee Horaa keessatti hidhan kan jedhan jiraattonni, kanneen qaban heddumminaan gara Baatuu ykn Zimaayitti dabarsan jedhu. Gabaa dhaqanii daldalachuun, dargaggonni gara mana barumsaa adeemuun yaaddoo guddaa ta’uu fi hojjatonni mootummaa waajiira erga seenanii booda mallattessanii manatti galu jedhu. Komaandii poostiin dhiheenya kana ibsa baaseen guutummaa biyyattii keessaa namni 11,607 to’annaa jala ooluu isaa fi kanneen keessaa 3,048 Godinaalee Gujuu, Harargee Lixaa, Harargee Bahaa irraa qabamanii wiirtuu Ziwaay Alaageetti kan argaman ta’uu beeksisee jira.


text:
Rooberti Muyiler, daarektra FBI ka durii amma abbaan alangaa addaa USA dubbii bulchiinsa mootummaa Tiraampii fi Raashiyaa filannoo Amerikaa bara 2016 keessa seenuu fi dhibaachuu isii qorachuutti jiru.
Raashiyaan filannoo Amerikaa keessa seenuun akka Hilarii Kilinton filannoo irratti moohamtu tolchuuf jedhan.
Bulchiinsii Tiraampi ka ammaa gaafa duula filannoo sun Raashiyaa waliin hojjate dhugaa dhossee moo hin dhossine qorachuutti jiran.
Namii hujii tanatti jiru,Rooberti Muuler haga ammaatti bulchiinsa Tiraamii fi warra duula filannoo irratti isa waliin jiru nama afur qorate. Jara kana keessaa tokko manaajera duula filannoo Tiraampi ka durii Paul Manafor,gorsaa nagaa biyyoolessa Amerikaa ka durii Michacel Flynn fa.
Daarekterii FBI ka durii kun, mootummaan Tiraampi kun daarektera FBI,James Comey dhugaa dhossuuf gussee moo waan dhibiif jedhanii qorachuutti jiran.
Abbaan alangaa addaa bulchiinsa mootummaa Amerikaa,Ty Cobb ammoo qorannoo amma jedhan irrati yaada hin kennine. Gareen Tiraampi faatii waan Tiraampi gaafatan kanaaf garee isa seeraan gargaartu waliin dubbatan.
Pirezidaantiin Amerikaa Doonaldi Tiraampi ammoo isaa fi jarii isaalleen waan seera malee waan hojjate hin qabu jedhee mormachaa bahe.


text:
Keeniyaan Gandoota buufata baqataa Dhadhaab kan baqattoonni Somaalee irraa ofirra deebifamaa jiran cufaa jiraachuu ishee Baqattoonni dubbatan. Bara darbe ‘Gandi Kaambiyoos jedhamu yoo cufamu ammas bara eger kana gandi ‘Ifoo 2’ (Ifoo Two)’n cufamuudhaaf akka jiru baqattoonni Oromoo Dhadhaab keessa jiraatan Raadiyoonii VOA’f himaniiru.
Lakkoofsi baqattoota Dhadhaab keessaa amma gara kuma dhibba lamaatti kan gadi bu’e yoo ta’u, dhaabbileen gargaarsaas gadi hirrataa akka jiran Bakka Bu’aan Hawaasa Oromoo Dhadhaab jiran ni dubbatu.
Waajjirri Dhimma Baqataa Keeniyaa waa’ee egeree Dhadhaab gaafatamee deebii kennuu baatus, ‘Hojjetaan Waajjirichaa tokko garuu ‘Baqattoonni Waa’ee Cufamuu Dhadhaab Sodaa Qabaachuu hin qabani’ jechuun deebii kennan.
Galmoo Daawit Gabaasa guutuu qaba


text:
Roobii Kaleessaa Muddee 21 bara 2016 Dr Mararaa Guddinaa wajjin mana hidhaa maakalaawii keessatti wal arguu isaanii kan ibsan abukaatoo ka ta’an Obbo Wandimmuu Ibsaa harki isaa akka torban darbee walitti hidhamaa hin turre jedhan.
Dr Mararaan yeroo sadii polisootaan kan qorataman ta’us galmeen seeraan qophaa’ee yaada isaanii kan hin laanne ta’uu Obbo Wandimmuun ibsanii jiru.” Dr Mararaan yeroo Braasals keessa tureetti garee mootummaan Itiyoophiyaa shoroorkeessaa dha jedhee ramade waliin wal argee ergama fudhatee dhufe “ jechuun gaafatamuun beekamee jira.
Gama kaaniin Dr Mararaan erga hidhamanii booda reebamaniiru oduun jedhu soba jedhan. Dr Mararaan Kamisa fullee keenyaa jechuun Muddee 29 bara 2016 mana murtii duratti kan dhiyaachuuf jiran ta’unu beekamee jira.
Gabaasa guutuu kana cuqaasuun dhaggeeffadhaa


text:
Mitteenii
Mitteeniin kampaawondii keemikaalaa yoo ta'u foormulaan keemikaalaa isaa CH4 (atamii kaarbonii tokkoo fi atamii hayidiroojinii afur). Mitteeniin alkeenii salphaa dha; qabiyyeen gaazii uummmaa inni guddaan mitteeni dha. Mitteeniin wantoota biraa wajjin yoo wal bira qabamu baayyinaan waan jiruuf akka boba'aatti itti fayyadamuuf ni danda'ama; garuu gaazii waan ta'eef, mitteenii walitti qabuuni fi kuusun baayyee rakkisaa dha. Uummamaan, mitteeniin lafa jalatti argama, akkasumas lafa garba jalatti argamu keessatti ni argama. Mitteenin garba jalatti argamu karaa adda addaatin achii ba'ee qilleensatti makama, kunimmoo mitteenii qilleensaa jedhamee beekkama.
Contents
Seenaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Ji'a Sadaasa 1776, Mitteenin karaa saayinsiitin fiizisistii biyyaa Xaaliyaanii Alesaandiroo Vooltatiin haroo Maggiorestraddling kan Xaaliyaanii keessa jiruurratti fi biyya Siwiizerlaanditti argame. Alesaandiroo Vooltaan akka mitteenii barbaaduuf kan isa kakaase barreeffama Benjamin Franklinabout barreesse kan "qilleensa boba'uu" jedhu dubbisuusaa ture. Vooltaan gaazii caffee keessaa ba'u waraabe, bara 1778ttis gaazii kana gaazii kaanirraa addaan baasee kobaasaatti qulqulluusaa argate. Vooltaan mala ittiin qaanqee elektirikiitti (electric spark) fayyadamuun gaaziin kun akka ibidda qabatu godhanis agarsiise.
Amalootaa fi Boondii Uumuu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Miteenin molokiyuulii teetiraahedraal kan boondii C-H wal qixxee ta'an afur qabu dha.
Tempireechara daree fi dhiibbaa beekkamaa keessatti, mitteenin gaazii bifaa fi foolii hin qabne. Foolin gaazii uummamaa kan manatti yeroo itti fayyadamnu beeknu sun beekadhuma of eeggannoof jecha foolii akka godhatuuf wanti foolii uumu waan itti dabameefi, kunis yeroo baayyee makaa tert-butylthiol of keessa qabu dha. Mitteenin, dhiibbaa atimosfeerii tokko irratti, qaphxii danfinaa −161°C (−257.8 °F) qaba. Akkuma gaazii ta'ee jirutti, mitteenin baayina ballaa ta'e (4.4-17%) keessatti boba'uu jalqaba.
Ri'aakshinii Keemikaalaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Ri'aakshinii gurguddaan kan mitteenii wajjin godhamu: boba'uu, hurka uumuu (steam reforming to syngas), fi halojineeshinii dha. Walumaa galatti, ri'aakshinii mitteenii too'achuun ulfaataa dha. Fakkeenyaaf, oksideeshiiniin gartokkee gara metanoolitti godhamu, baayyee ulfaataa dha sababiinsaas ri'aakshiniin kun dhaabbachuu didee hanga kaarbon daayi'oksaayidii fi bishaan uummamutti ittuma fufa, oduma ooksijiinii ga'aan hin jiraatiniyyuu. Inzaayimiin mitteen monoo'oksaayijeneesi mitteeniirraa metanoolii uumuu danda'a, garuu sadarkaa industiriitti itti fayyadamuun hin danda'amu.
Ri'aakshinii Asiid-Beezii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Akkuma hayidirookaarbonoota kan biraa, mitteeniin asidii laafaa dha. pKan mitteenii DMSO keessatti naannoo 56tti tilmaamama. Bulbula keessatti, pirootoonii akka gadi lakkisu gochuun hin danda'amu, garuu konjigeet beezin (conjugate base) kan mittaaliitiyeem beekkamaa dha.
Ayonoota poozetiivii ta'an kan mitteenirraa uummaman gosa baayyetu argame, baayyinaan wal-makaa gaazii dhiibbaa-xiqqaa qabu keessatti akka waan hin suukanoofnetti argamu. Kunis mitteeniyeem ykn metaayil kaatayon CH+3, kaatayoonii mitteenii CH+4, fi mitteeniyeem ykn mitteenii pirootonaawaa CH+5 dabalata. Ayoonoota kana keessaa muraasni isaanii ispeesii keessatti argamaniiru. Mitteeniyeemin akka bulbula laafaatti (diluted solution) mitteeniirraa asidoota suupperiitti fayyadamuun uumun ni danda'ama. Kaatayonoonni chaarjii guddaa qaban, kan akka CH2+6 fi CH3+7, tiyooridhaan qoratamanii suukana'aa ta'uun isaani tilmaamameera.
Jabiina guddaa boondiin C-H oduma qabuuyyuu, si'eessituu aktiveeshinii boondii C-H (C-H bond activation) kan mitteenii (fi alkeenota xiqqaa kan biraa) irraatti fedhii guddaatu jira.
Boba'uu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Oo'i yeroo mitteenin boba'u uummamu 55.5 MJ/kg. Boba'uun mitteenii ri'aakshinii tartiiba baayyee qabu dha. Iqu'eeshiniin armaan gadii tartiiba kana kan agarsiisan yoo ta'u bu'aansaanis kana:
CH4 + 2 O2 → CO2 + 2 H2O (AH = −891 kJ/mol (at standard conditions))
- CH4+ M* → CH3 + H + M
- CH4 + O2 → CH3 + HO2
- CH4 + HO2 → CH3 + 2 OH
- CH4 + OH → CH3 + H2O
- O2 + H → O + OH
- CH4 + O → CH3 + OH
- CH3 + O2 → CH2O + OH
- CH2O + O → CHO + OH
- CH2O + OH → CHO + H2O
- CH2O + H → CHO + H2
- CHO + O → CO + OH
- CHO + OH → CO + H2O
- CHO + H → CO + H2
- H2 + O → H + OH
- H2 + OH → H + H2O
- CO + OH → CO2 + H
- H + OH + M → H2O + M*
- H + H + M → H2 + M*
- H + O2 + M → HO2 + M*
M* qaama sadaffaa kan humna guddaa qabu bakka bu'u, qaama kanarraas humni yeroo walitti-bu'iinsa molokiyuulii darba. Foormaaldehaayidin (HCHO ykn H2CO) bu'aa gara jalqaatti argamu (tartiiba 7). Ooksideeshiniin foormaaldehaayidinii raadikaalii formylii kenna (HCO; ri'aakshinii 8-10), kun itti aanee kaarbon mono'oksaayidii (CO) (ri'aakshinii 11, 12 fi 13) kenna. H2 uummamu kamiyyuu gara H2O oksidaayizdi ta'a ykn bu'aa giddu galeessaa kenna (ri'aakshinii 14, 15). Dhumarratti, CO ooksidaayizidi ta'ee CO2 uuma (ri'aakshinii 16). Marsaa dhumaarratti (ri'aakshinii 17-19), humni deebi'ee gara qaama sadaffaatti darba. Saffisni guutuu ri'aakshinii kanaa baayyina (concentration) wantoota barbaachiisan adda addaa yeroo mitteenin boba'uu jiran irratti hundaa'a. Yoo tempireecharri dabale, baayyinni raadikaalotaa ni dabala, boba'iinsis ni ariifata.
Ri'aakshinii Haloojinoota Wajjin[edit | Lakkaddaa gulaali]
Mitteenin yoo haalli hundi mijateef haloojinoota wajjin akka armaan gadiitti wal nyaata:
Methane reacts with halogens given appropriate conditions as follows:
- X2 + AV → 2 X•
- X• + CH4 → HX + CH3•
- CH3• + X2 → CH3X + X•
Xn halloojinii: filoorinii (F), kiloorinii (Cl), biroominii (Br), or ayoodinii (I).
Wabii[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Volta, Alessandro (1777) Lettere del Signor Don Alessandro Volta … Sull' Aria Inflammabile Nativa delle Paludi [Letters of Signor Don Alessandro Volta … on the flammable native air of the marshes], Milan, Italy: Guiseppe Marelli.
- Methane Phase change data. NIST Chemistry Webbook.
- Baik, Mu-Hyun; Newcomb, Martin; Friesner, Richard A.; Lippard, Stephen J. (2003). "Mechanistic Studies on the Hydroxylation of Methane by Methane Monooxygenase".Chemical Reviews 103 (6): 2385–419. doi:10.1021/cr950244f. PMID 12797835.
- March, Jerry (1968). Advance Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms and Structure. New York: McGraw-Hill Book Company. pp. 533–534.


text:
VOA Afaan Oromoo: Marii Obboo Baqqalaa Garbaa Wajjin
Gaafii fi Deebii itti aanaa dura ta’aa Kongirasii Federaalawaa Oromoo, Obboo Baqqalaa Garbaa wajjin geggeeffame daawwadhaa
Caamsaa 11, 2018 (VOA Afaan Oromoo) — Mooyyalee, dira godina Booranaa keessa jiruu Finfinnee irraa km 772.8 fagaatu. Daarii Itoophiyaatii fi Keenyaa irra jira.
Bara hedduu lafa waraanaa taate. Warrii lafaa waraana naannoo Somaalee, Liyuu Hayilitti halkanii fi guyyaa nama hadhaa jedhee himachaaf karaa mara.
Ji’a kanaayyuu akka warrii lafaa jedhutti poolisii Oromiyaa marroo waajjira isaanii keessatti waraanii Liyuu Hayil hadhe.
Eegii guyyaa dheengaddaa Komaandi Poostiin poolisii Oromiyaa irraa qawwee guuree asitti, akka warrii lafaa jedhutti miseensii poolisii dira Mooyyalee keessaa hin mullatu. “Namii tokkolleen hin mullatu waan boqonnaa bahan fakkaatan.”
Lafa amma Komaandi Poostiitti bulchuutti jira. Waraanii Liyuu Poolisi akka fedhe dhufee Mooyyale hadha Komaandi Poostiitti himannee dadhamne,” jedha warra lafaa.
Eegii Poolisii Oromiyaa Mooyyaletti qawwee irraa hiikanii asitti laftii adiyyoo, warrii lafaa soda qamna jedha.
“Komaandi Poosti hin amannu adoo warrii achi jiru duruu nu fixanii tana maleellee ammallee laftii qaa qabdii,adiyyoo.
Sodaa jedhan tanaaf hardhallee Mooyaletti biirolee mootummaatii fi manneen nyaataa fi dhugaaii hedduutti cufaa oole.
“Biirolen mootummaa tokkollleen banaa mitii baankii tokko tokko banaa qabaa namii manuma oola.”
Warrii lafaa waraanii Liyuu Poolsii ammallee dagachiisee nama hadha jedhee sodaata.
Ammallee waraana humna guddaa gara Keenyaatii fi Somaaleetiin Mooyaletti guurutti jriaa jedha warra VOAn gaafatte.
“Nyaaphii qawwee hidhatee dhufuutti jira. Mootummaa irraa amantii hin qamnuu maan goona jennee mariitti jirra.”
Akka jecha jaarrolee Mooyyaleetti Hagayya 28, 2010 irratti Komaandi Poostiin jaarrolee biyyaatii fi bulchoota naannoo koraaf yaamtee mari’atte.
“Furmaata nu hin kennitanii isanillee hin amannuu jedhanii biraa galan.”
Jaarroleen VOAn dubbifte ammoo nagaa lafaatii fi ka sabaa-sab lammiillee eeguuf mariitti jirra jedha.


text:
Onkololeessa 2,2013 Finfinnee
Uummatni Oromoo aadaa, seenaa, amantii fi duudhaa isaa tikfachuuf haala yeroo kamuu olitti xiyyeeffannoon irratti hojjetaa jira. Godina Shawaa bahaa aanaa Booset keessatti irreechi fulbaana 2013 diddaawwan garaa garaa fi dhaamsa walii dabarsuun ayyaaneffatamee jira. Mootummaan Wayyaanee aadaa fi seenaan ilmaan Oromoo akka hin guddanne tattaaffii jabaa kan godhu aanaa kana keessattis lukkeewwan isaa bobbaasuun dura dhaabbachuuf yaalii godhus dargaggootni Oromoo aadaa fi duudhaa keenya dura hin dhaabbatiinaa jechuun irreeffatamee jira. Jaleewwan mootummaa wayyaanee tokkummaa uummatni oromoo ilmaan isaa waliin qabutti dhiphatee jira. Dargaggootni Oromoos ayyaana kana irrattis walleewwan warraaqsaa nuyi ilmaan oromoodha habashaa hin barbaadnu, Oromoon leencuma duruu,.. jedhanii fi kanneen kana fakkaatan sirbuun gootawwan Oromoo faarsuun diina dhiphisanii jiran.
Haaluma wal fakkaatuun Godinuma shawaa bahaa aanaa Liiban Cuqqaalaa keessattis irreechi dhaamsa walii dhaamuun irreeffatame. Aanaa kana keessattis dargaggootni maanguddoota waliin marii dhimma oromummaa irratti taasisuun ayyaaneffatamee jira. Golee Oromiyaa bakkeewwan garaa garaa keessatti ayyaanni irreechaa sabboontota hedduun Godina shawaa lixaa keessattis ayyeeffatamuun shira mootummaa wayyaaneen aadaa fi duudhaa ukkaamsaa ture irra aanuun dargaggootni Oromoo dhaammata Oromoo walii dabarsaa ayyeeneffataa jira.


text:
أحكام الحج والعمرة
Heera Hajjii fii Umrah.
تأليف
أبو فاطمة- جمال محمد أحمد
Qophessaan
Shekh Jamaal Shekh Muhammad (Abbaa Faaximah)
Baafata
Mata duree Fuula
1-duree --------------------------------------3
2-sadarkaa Hajjii fi umraa-----------------5
3-Ulaagaalee (sharxii) hajjifi umraa-----6
4-Iddoo hajjiifi umraan irraa hidhatamu-7
5-Hajjif umraa keessatti waan dhoowwamaa--------------------------------9
6-Waa hin dhoowwamne-----------------11
7-Gosa ihraamaa--------------------------12
8-Hajjii bodaan umraa (tamattu'a)------13
9-Akkaataa Umraa------------------------14
10-Akkattaa hajji--------------------------20
11-Arkaana hajji---------------------------25
12-Dirqama (wajiiboota) hajjii----------26
13-Ziyaaraa masgiida Rasuulaa---------28
14-Dhaamsa dhumaa---------------------35
15-Du'aa'ii adda-addaa-------------------37
Duree.
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله والصلاة والسلام على رسول الله
نبينا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين Bismillaahi Rrahmaani Rrahiim.
Alhamdu liLaah wassalaatu wassalaamu alaa RasuulliLaah s.a.w.
wa alaa aalihii wasahbihii ajmaiin.
Egaa Hajjiin ibaadaa jabduudha. roga Shanaffaa kan islaamaati. nama dandeeytii qabeenyaa qaburratti umrii isaa keysatti yoggu takka hajjii godhuun dirqama jabeyfamaadha. osoo dandayan dhiisuun badii guddoodh.
Egaa dalagan hundi beekkumsarratti hundaawuun dirqama. Wanni wallaalaan dalagan nibaddi. Bu'aa hinqabdu. egaa kitaaba kana barnoota hajjiifii umraa keysaa argattu. Afaan oromootiin isinii qopheysine. Dubbisaa irraa baradhaa walbarsiissaa. beekkumsa diin Rabbi nuuf haa kennu. Hojii teenyas nurraa haajaalatu.
Obboleessa keysan-
shekh Jamaal shekh Muhammad abbaa xaalib.
Shekhjemal@yahoo.com
00966505697461
Riyadh sawdii arabiyaa.
فضل الحج والعمرة
Sadarkaa hajji fii umraa.
Rabbiin s.w. akkana jedha" ولله على الناس حج البيت من استطاع إليه سبيلا فمن كفر فإن الله غني حميد
"Hajjii mana makkaatti godhuun dirqama Rabbiin namarraa qabu, nama humna karaa gama isaatti dandayeef. Ammoo namni kafare Rabbiin dureysa faarfamaadha." Qur'aanul kariim.
Hadiisatti Nabiin keenya s.a.w.akkana jedha.
"من حج فلم يرفث ولم يفسق رجع كيوم ولدته أمه"
وفى حديث آخر "الحج المبرور ليس له جزاء إلا الجنة"
"Namni hajji godhe osoo hindoggoggorin, osoo badii hindalagin xumure, akka waan guyyaa haati isaa isa deesseetti qulqullaayee deebi'a." hadiisa birootti "hajjiin sirrooftuun galanni isii jannatuma."
شروط الحج والعمرة
Ulaagaalee hajji fi umraa.
Hajjiin ulaagaa {sharxii} mataa isaati qaba. Ulaagaan hajjii akka armaan gadiiti ta'a:
1-Namni hajjii godhu islaama tahuu qaba.
2-Sammuun isaa fayyaa tahuu qaba. maraataan hajjii godhuu hin dandayu.
3-Umriin isaa kan bakka diqamaa gaye (baaliga) tahuu qaba.
4-Bilisa [walaba] tahuu qaba.
5-Sinqii dhaqaaf deebi'ii geessuuf qabaachuu qaba.
6- Akkasumatti imaltuuf karaan nagaya tahuu
qaba.
7-Dubartoonni ulaagaa armaan olitti tuqame fii nama aanaa tahuuf (muhrima) qabaachuu qaban
مواقيت الحج والعمرة
Iddoo hajji fi umraan irraa hidhatamtu.
Iddoo hajjii fi umraan irraa hidhatamtu kanneen armaan gadii kana:
1-Zulhuleyfa ( ذوالحلیفة )
makkarraa k.m.450. miiqaata yookis iddoo warra madiinaatiifii nama naannoo biraa kan
karaa saniin dhufaniiti.
2-Juhfa ( الجحفة )
makkarraa k.m. 183. iddoo warra biyya sham masriifii kan biraa kan kraa san darbuuti. ( biyyaa shaam jechuun: suuriyaa, ordon, falasxiin, fii lubnaai).
3-Qarnu al-manaazil ( قرن المنازل) makkarraa k.m.75. iddoo warra naannoo Riyaadii fii kan biraa kan karaa
san deemaniiti.
4-Yalamlam ( یلملم )
makkarraa k.m. 92. iddoo warra yamanii fii kan biraa kan karaa san deemaniiti akka keeniyaa, soomaalee, jabuutii fi
itiyophiyati.
5-Zaatu irqi ذات عرق) )
makkarraa k.m.94. iddoo warra iraaqii fii kan biraa kan karaa san (dabraniiti).
Namoonni iddoo kanaa as jiran bakkuma jiran irraa hajji fi umraa isaanii hidhatu.
fakkeenyaaf warri
makkaa makkaa irraa hidhatan.
Hubachiisa! Namni hajjiifii umraa godhu kan miiqaata kanarra osoo hin hidhatin dabre uf duuba deebi'ee hidhachuu qaba. Yoo hinmijjaawiniif re'ee takka qalee miskiina makkaatii hiruu qaba.
محظورات الاحرام
Hajjiifi umraa keessatti waan dhoowwamaa.
Namni hajjii hidhatee eegale tokko hanga fixutti wantoota armaan gadii kanarraa fagaachuu qaba.
1- Walqunnamtii saalaa godhuu. Adabni isaa.
A- Namni warra isaa wajiiin saal-qunnamtii godhe gaala qaluu qaba akkasummatti
warri isaatiis qaluu qabdi. yoo dirqamuu baatte. yoo dirqamte hin qaltu.
B-Hajjii isaa itti fufeetum xumuruu qaba.
C-Towbachuu qaba.
D-Waggaa dhufu deebi'ee hajjii godhuu qaba.
2-Rifeensaafi qeensa isaa cirachuu (muruu).
3-Waan urgaawu dibachuu samunaa urgaawunis dhiqachuu. 4-Bineensa al'ooluu (ajjeesuu).
5- Warra (jaartii) isaatiin wajji. haala fedhii itti kakasuun qaq
qabuu, dhungachuufii, taphachuu, 6-Qadhimuufii nikaaha hidhuu ufiifis tahee nama birootiif.
7-Dhiirti mataa hagooggachuu, kofiyaa, imaamata, kkf uffachuu.
8-Uffata qaamatti naannawu kofoo, marxoo, mudawwara, shaamiza, paantii, kkf uffachuu. 9-Dubartiin ammo niqaaba uffachuun, Guwantii harkaa uffachuun dhoowwaadha.
11-kan dhowwaa hinqabne ammoo
1-Hamartii/qubee/ qubatti kaayyachuu.
2-Manzaraa ijaa.
3-Erfoona gurraa.
4- Saa'ah harkaa.
5- Samunaa hinurgooyneen fayyadamuu.
6-Mataafii qaama dhiqachuun.
7-Uffata ihraamaa jirjiirachuu.
homaa dhoowwaa hinqabdu.
-Mormii,muggutiifii dogoggorri hundi dhoowwaadha. akkuma san muslima dararuun jechootaafii hojiinis dhowwaadha. namni hedduun kun bakka takkatti walitti qabamee walitti gufachuun,walitti bu'uun waan hafa hinqabnee waan taheef. =Haajii keenya! Hin aarin hin lolin hin dallanin. harkaa fii afaaniin nama hinmiidhin
= obsi, dhiifama godhi, araarami Rabbiin siif araaramaa.
أنواع المناسك
gosa ihraamaa (hidhannaa).
Gosti ihraama (hidhannaa) hajiifii umraa gosa sadihi. Isaanis.
1-Hajji qofa (ifraada).افراد
2 -lameen walirratti lakkuu (qiiraana). القيران garuu kuni waa qaluutu isarraa barbaachisa.
3-Umraa fixanii boodaan hajjii itti aansuu (tamattu'a) التمتع .kunis waa qaluun barbaachisaadha. Garuu yoodhabe hajji keessatti guyyaa sadih soomana, yogguu gales guyyaa torba soomana walitti guyyaa kudhan guutuu taha.
Gosti irra caalaan sadeen kanaa tamattu'a. kana jechuun dura umraa qofa hidhachuun akkuma makka dhaqanitti hatattamatti umraa godhanii hiikkatanii hajjii eeggachuudha. yogguu guyyaan 8ffaa gaye hajjii hidhatanii itti fufuudha. Nabiin kenya s.a.w. hajji dhaammannaa (hajjatal wadaa'i) keysatti sahaboota akka kana hidhatani fii kanneen akkaataa birootti hidhatanis akka kanatti jirjiiran ajaje.
صفة التمتع
hojii umraa boodaan hajjii (tamattu'a).
Kana jechuun dura umraa godhanii fixanii hiikkatanii booda guyyaa 8ffaa zulhijjaah hajji hidhatanii godhuu jechuudha. Tanaaf dura akkaataa umrraati ibsina.
صفة العمرة
Akkaataa umraan ittiin godhamu.
bakka miiqaataa irraa sirna hidhannaa umraa goota. Sunis kunoo kana.
1-Qaama dhiqatta.
2- Uffata kee hunda ufirraabaafteeti uffata ihraama (marxoo banaa fii afrii) uffatta.
3-Waan urgaawu godhatta qaama isaatti, garuu uffata ihraamaatti hingodhatu.
4-Yoo yeroo salaata fardii tahe salaata san salaatta. Yookaan sunnaa wuduu'aa takkii tahiyyatal masjid Raka'aa lama salaatta.
5- Umraa qalbitti niyyaa gootee hidhatta akkana jettee,
لبيك عمرة
,لبيك اللهم لبيك
لبيك لاشريك لك لبيك إن الحمد والنعمة لك والملك لاشريك لك.
"Labbeyka umratan- labbeyka Allaahumma labbeyka labbeyka laashariika laka labbeyka innalhamda wanni'imata laka walmulka laa shariika lak".jetteeti hidhatta. labbeykaa tana ittuma fufta hanga xawaafa jalqabdutti.
6-yogguu masjidal haraam seentu miila mirgaa dursita. bismiLlaahi wassalaatu wassalaamu alaa rasuulillaahi jetta.
7-eegasii kara hajarul aswad achii deemta. harka mirgaatiin hajarul aswad tuqateeti harka san dhungata. Yoo harkaan dadhabde ulee teetiin tuqatta.- yoo tuqatuu dadhabde itti harkaan akeekta harka san hindhungatu. yeroo tana akkana jetta.
بسم الله والله أكبر,اللهم إيمانا بك وتصديقا بكتابك ووفاء بعهدك واتباعا لسنة نبيك محمد صلى الله عليه وسلم.
''Bismillaahi wallaahu akbar Allaahumma iimaanan bika watasdiiqan bikitaabika wawafaa'an bi ahdika wattibaa'an lisunnati nabiyyika muhammadin s.a.w."
8- Achirraa beytii (kaiba) bitaa ketitti gootee xawaafa jalqabda, yogguu ruknal yamaanii geesse nituqatta garuu hindhungattu,---. Rukniifii hajarul aswad jiddutti akkana jetta.
ربنا آتنا في الدنيا حسنة وفي الآخرة حسنة وقنا عذاب النار
.اللهم إني أسألك العفو والعافية في الدنيا والآخرة
''Rabbanaa aatinaa fiddunyaa hasanatan wafil aakhirati hasanatan waqinaa azaabznnaar,Allahumma innii as'aluka al'afwa wal aafiyata fidduniyaa wal'aakhirah" 9-yeroo hajarul aswad irra dhufte hunda allaahu akbar jetta, yeroo xawaafaa zikrii, du'aa'ii qaraatii qur'aanaa itti fufi.
10-xawaafa duraa kana kessatti afrii tee bobaa mirgaa jalaan baafatta,
11-marsaa duraa sadan keysatti nifiiyda fiigicha xiqqaa.
12-yogguu xawaafa 7n fixxe kara maqaama ibraahiim achi deemta. aayata kana qaraata.
واتخذوا من مقام إبراهيم مصلى.
Wattakhizuu min maqaami ibraahiima musallaa '' qaraata. Yoo siif laafe isa duubatti raka'aa 2 salaati, yoo hin mijjaawin masgiida keessaa bakkuma feetetti salaatta. Raka'aa duraatti faatihaa booda suuraa kaafiruun kan lammeysaatti suuraa ikhlaas qarai. 13-san booda kara hajarul aswad as deebitee tuqatta yoo dandeesse.
14-eegasii bishaan zamzam dhugi.
15-san booda karaa sa'iyii olbahi. yogguu safatti dhihaatte
إن الصفا والمروة من شاعائرالله.
''Innassafaa walmarwata minsha'aairillaahi...'' qara'i.
deemii safarratti olbahi ka'ibatti fuula deebi'i duaa'ii Rabbi kadhu. du'aa'ii nabiin kenya s.a.w. asitti kadhate keysaa takka tana yoggu 3 irra deddeebi'i. jiddu jidduu isiitti du'aaii godhi.
"لاإله إلاالله وحده لاشريك له له الملك وله الحمد وهو على كل شىء قدير, لاإله الاالله وحده أنجز وعده ونصر عبده وهزم الاحزاب وحده"
16-Eegasii gara marwaa gadi buii sa'iyii godhi.deemi. yeroo ifaa magarroo lameen jedduu geesse fiigi. yogguu marwaa geesse irratti olbahi kaibatti fuula deebi'i harka banii Rabbi kadhu. akkasumatti kara safaa egasii kara marwaa yoggu 7 godhi. sa'iyii safaaf marwa jiddutti godhamtu tana keeysatti zikrii Rabbii, qaraatii qur'aanaa, du'aa'ii heddummeysi.
17-yogguu marsaa 7n fixxe mataa haadadhu takkii gabaabsi. Mataa haaduutu irra caala. Nabiin s.a.w. warren haaddataniif yoggu sadi du'aaii godhe, ammo warra gabaabsaniif yoggu takka godhe. dubartiin waa xiqqoma (hanga birkii quba harkaa) fiixarraa murti. umraan asitti dhuma. uffata kee jirjiiradhuu gara bakkaa qubattee tessoo keetii deemii gali.
Hanga baatiin hajjii (zulhijjaa)guyyaa 8 geysutti akkanumatti turi.
صفة الحج
Akkaataa hajjii.
Baatii hajjii (zulhijjaa) guyyaa 8ffa. (yowmuttarwiyaa).
18-guyyaa 8ti (guyyaa tarwiyaa) yeroo waaree bakkuma jirturraa hajjii hidhadhuu. akkuma yeroo umraa hidhattuutti qaama dhiqdhuu, urgeyfadhuu, ihraama uffadhuu. 19-hajjii niyyaa godhi.
لبيك حجا لبيك اللهم لبيك لبيك لاشريك لك لبيك,
إن الحمد والنعمة لك والملك لاشريك لك.
,Labbeyka hajjan-labbeyka Allaahumma labbeyka labbeyka laa shariika laka labbeyka, innalhamda wanni'imata laka walmulka laashariika laka. Jetta. 20-Egasii minatti deemi, Achi qubadhu zuhrii, asrii, magriibaa fii ishaaii achitti salaati. Kan raka'aa afur afurii Raka'aa lama lamatti gaggabaabsi garuu walitti hinqabin Hundaa yeroma isiitti salaati. achuma buli, subhis achumatti salaati.
zulhijjaah guyaa 9ffaa.
21- guyyaa 9ffaa yogguu aduun baate achirraa ka'ii gara arafaa deemi.arafaa dhaqi,yoo dandayame namirah qubadhu,yookaanis bakkuma siiflaafte arafarraa qubadhuu,zikriifii du'aaii itti fufi akka abbaa lubbuutti.hinlaafin hinhifatin.
22-yogguu zuhriin gaye salaata zuhriifii asrii jam'ii duraa godhii gaggabaabsii salaati.akkuma nabiin keenya s.a.w. godhetti.
23-egasii du'aii itti fufi ,qiblatti fuula deebi'ii, harka banii, waywaadhu Rabbitti. yaa du'aa'ii guyyaa sanii haalaan jabduudha. mataa keetiif muslimtoota hundaaf Rabbi kadhadhu.
24-yogguu aduun seente achirraa ka'ii gara muzdalifaa deemi. yeroo muzdalifaa dhaqxee magriibaafii ishaa'ii jamii boodaa salaati.
25-yogguu fajare subhii salaati,gara mash'arul haraam (eddoo masjiidaa) deemi.du'aaiifii zikrii itti fufi hanga haalaan bariee ifuu.
zulhijjah guyyaa 10ffaa.
26-osoo aduun hinbaane gara minaa sossohi. waadii muhassar yogguu geyse daddafii demi.ciracha torba karaa guuradhu.
27-wayta mina geyse jamratul-aqabaa darbadhu.isiin boolla moggaa gama makkaati. cirracha 7n darbadhu.takka takkaan takbiiraa wajji jechaa darbi.
28-egasii as deebi'ii wareega kee qali, yeroo ammaa halli abbaan ufii qaluu waan hinmijjanneef gatii beyladaa tokkoon bitan baankii islaamatti galii godhuu qofaatu gaya. Bara hijra 1433 yeroo nuti hajji goone gatiin qaliinsa 1 riyaala sawdii 430 ture. garuu oliifii gadi siiquunis nimala. namni waaqaluu dadhabe guyyaa kudhan soomana. 3 hajjii keysatti 7ammoo eega galeeyi. atis yoo waaqaluun siif hinmijjaawin akkanumatti soomanta. egasii rifeensa mataa keetii haadi takkii gabaabsi haduutu gabaabsurra caala. Dubaartiin fiixarra murti .
29-kara makkaa deemii dhaqi xawaafa ifaadaa godhi. saiyii oriisaa safaaf marwaatis itti aansii godhi. akkuma umraa keysatti ibsametti. 30-Achumaan uf duuba kara minaa asdeebi'i demii dhaqii mina buli.
zulhijjah guyyaa 11ffaa.
31-guyyaa 11ffaa achumatti orraafadhuu yogguu aduun jallate deemii jamaraata dhaqii boolla sadeenuu darbadhu.ciracha torba torbaan waliigalli digdamii tokko.bolla dura tan gama masgiida khiif as aanturraa jalqabi darbi du'aa'ii godhu.tajiddutis akkasumatti darbi du'aa'ii godhi. tamoggaa (aqabaatis) darbi du'aa'ii dhiisii deemi. zulhijjaah guyyaa 12
32-Guyyaa 12ffaatis Akkasumatti darbi, yoojarjarte deemi, yookaan minumatti deebi'ii buli. zulhijjah guyyaa 13
33-Guyyaa 13ffaatis darbi. ammaa xumurtee minarraa ka'i bakka tessoo ketiitti makkaatti gali. Hojiin hajji asitti xumuramti. Xawaafa dhaammannaa qofaatu hafe malee. San guyyaa kara biyyaa deebitu gootee achumaan deemta.
اركان الحج
Utubaalee (Roga) hajji.
hajjiin utubaa afur qabdi. namni kana keessaa tokko dhiise hajjiin isaa ni bada. waggaa biraa deebi'ee hajjii godhuu qaba
jechuudha. utubaan hajjiitiis kanneeni:
1-al-ihraamu: jechuun hajjii godhuu niyyachuu. (hidhachuu).
2-guyyaa 9 ffaa arafa keessa dhaabbachuu.
3-guyaa 10 ffaa xawaaful ifaadaa godhuu.
4- safaa fii marawaa jidduu sa'iyii godhuu.
واجبات الحج
Dirqamoota hajji.
hajjiin dirqamoota yokaan waajiboota 7 qabdi namni waajiba
hajjiidhaa kana tokko hin dalagin hoolaa tokko qaluu qaba. waajibni hajjii kunoo kana:
1-miiqaata irraa hajjii hidhachuu [iddoo hajjiin irra hidhatamtu]
2- guyyaa 9 ffaa Arafaa dhaabachuu hamma aduun dhiituutti [lixxuutti].
3- halkan 10 ffaa muzdalifaa buluu, halkan iidaa jechuudha.
4- Guyyaa 10 ffaa dhagaa darbachuu. guyyaa kana boolla sadeen irraa tanuma gama makkaa
aantu (jamratl aqabah) qofa darbata. garuu guyyaa 11 ffaa fi guyyaa 12 ffaa boolla sadeenuu
nidarbata. namnii guyaa 13 ffaa jerjeree hindeemne,bolla sadeenuu nidarbata
5- Halkan 11ffaa, halkan 12 ffaa fii halkan 13 ffaa , minaa buluu; namni jerjere halkan 11
ffaa fii halkam12 ffaa bulee halkan 13 ffaa deemuu nidanda'a. garuu odoo aduun hinseene.
minaa irraa ba'uu qaba.
6- Refeensa mataa haaddachuu ykn gabaabsuu.
7-xawaafa dhaammannaa (xawaafu wadaai) godhi.
Hajjiin xumuramte, wanni hafee ziyaaraa masgiida Rasuulaati.
زيارة مسجد الرسول (ص)
Ziyaaraa masgiida rasuulaa S.A.W. kan madiinaa.
obboloowwan muslimootaa kan hajjii dhuftan, eega waa'ee hajjii xumurtanii booda, yoo isinii
mijjowte, madiinaa deemuudhaan, maskiida Rasuula keenyaa [nagayaa fii rahmanni rabbi isa
irratti haa bu'uu ] ziyaaraa godhuu ni dandeesan. garuu wanni beekuu qabdan, maskiida
Rasuulaa kan madiinaa ziyaaraa godhuun, waa'ee hajjiitii wajjin akka hariiroo hinqabne
jechuun; namni tokko yaroo waa'ee hajjii xumure hajjiin isaa guutamteef jechuudha biyya
isaatti galuu danda,a. Namni
geriitiis madiinaa dhaquun maskiida rasuulaa [ nagayaa fii rahmanni Rabbii isarratti haa
bu,u] ziyzzraa godhuun dirqam hajjiiti akka ta'e itti fakkaata. kun hundi dogongora.
Kanaafuu , madiinaa deemuun maskiida rasuulaatti sagaduu qofaaf akka ta'e hubachuun
barbaachisaadha. Kanaafuu namni madiinaa deemuuf hiree arkatan, heera armaan gadii
kana eeggachuufii hubachuu qaban:
1-masgiida Rasuula[S AW] keenyaa kan madiinaa itti sagaduuf imeltuu deemuun, heera Amantii islaamaa keesatti hin dhoorkamu. Garuu waa'ee hajjiitii wajjin hariiroo hin qabu.
Kuniis yaroo hajjii qofaa mitii, yaroo hunda ziyaaraa godhuun nidanda'ama. jechi Rasuula
keenyaa kuniis ragaadha:
"صلاة في مسجدي هذا خير من الف صلاة فيما سواه الا المسجد الحرام" متفق عليه.
hiikkaan isaa; " salaanni maskiida kiyya kannatti sagadamu, salaata iddoo biratti sagadamu,
harka kuma tokko chaala, maskiida al haraam makkaa male." Jedhaniiru. Ammo salaanni masgiida makkaa salaata bakka biraa harka kuma dhibba tokkoon akka caaltu hadiisaan mirkanaayee jira.
2-masjida rasuulaatitti [ s a w ] sagaduudhaaf imaltuu deemuun , dalagaa hajjiitii wajjiin
hariiroo hinqabu. Namni dalagaa hajjii raawate, kan maskiida Rasuulaa ziyaaraa godhuuf
hiree dhabuudhaan yo biyya isaatti gale, hajjiin isaa guutuudha sirriidha jechaadha.
3-yaroo maskiida rasuulaa seenu miila mirgaa dursuudhaan, jecha kana jechaati seena:
(بسم الله والصلاة والسلام على رسول الله اللهم افتح لي أبواب رحمتك )
4- yaroo maskiida seenu, raka'aa lama seennaa maskiidaatiif sagada. Yoo dandaye rawdatti salaatuutu irra caala. Garuu yoo tuuchinsa namaatiif dadhabe masgiida keessaa bakkuma taatetti salaata.
5- Eega Raka'aa lama sagadee booda, gara qabrii rasuulaa deemuudhaan. السلام عليك يارسول الله ورحمة الله وبركاته) )
jedhe, irratti salaammata. Itti aansee, qabrii Saahibban Rasuulaa lameen (Abuu
bakarii fii umar jechuudhaan irratti salaammata.
(السلام عليك يا أبابكر السلام عليك ياعمر)
6- gara qabrii baqii deemee eebbisaaf du'aa'ii godhaaf.
7- Eegasii gara qabrii shahiidota warra uhud deemee eebbisaaf, du'aa'ii godhaaf.
uhud jechuun bakka lolli muslimtootaafii mushriktoota jiddutti tahe, itti gaggeefameedha.
Shahiidee jechuun sahaaboota Rasuula keeyaa kan iddoo sunnitti wareegaman jechuudha.
8- masjida qubaa deemee raka'aa lama itti sagada. Haaluma kanaan ziyaaraan isaa dhumti Kanaafuu, gara biyyaa isaa deemuu ni danda'a.
Hubachiisa.
garuu wanni beekamuu qabu, namni hajji
dhufu tokko yaroo waa'ee hajji gaggeessaa jiruu shirkii (Rabbitti waa qineessuu)
irraa uf eegu barbaachisa. Fakkeenyaaf Rasuula yaammachuun [ yaa Rasuula keenyaa nu garagaari jechuun) dhoowwaadh.
akkusumatti gidaara masjida makkaa fii masjida madiinaa
dhunguchuun. Kun hundi dhowwaadhaa irraa of eeguun dirqama nama hundaati.
Yaroo hajjii qofa osoo hinta'in, yaroma hundaa'uu irraa of tiksuun barbaachisaadha.
Rabbiin olta'e, dalagaa qulqulluu kan isumaa jechaa dalagame qofa, qeebala. Hujii
shirkiin keesatti mullatu Rabbiin hinqeebalu. Nami hajji godhuuf qabeenya guddaa baasee
biyya fagoodhaa dhufe, waan hajjii isaa irraa belleessaa shirkiis ta,eek an biroo firraa eeguun
dirqama. Dalagaan ilmi namaa tokko dalagu, kan akka hajjii fii salaataa, soommana fii kkf,
Rabbi biratti qeebalamuudhaaf [ fudhatamuudhaaf ] ulaagaan isii,
qulqullummaadhaan gaggeefamudha. Dalagaan takka qulqullummaadhaan hindalgamne
taanaan, Rabbii olta'e biratti fudhatama hinqabdu jechuudha. Rabbiin olta'e quraana
keesatti akkana je'e:
(فمن كان يرجوا لقاء ربه فليعمل عملا صالحا ولايشرك بعبادة ربه أحدا)
hikkaan isaa: namni qunnamtii, rabbi kajeelu, dalagaa gaarii haa dalaguu; ibaadaa Rabbii
isaa keessattiis akka waa takka Rabbii wajjin hinqindeessine. Kanaafuu qulqullummaa hujii
keessanii akka hubatan.
dhaamsa dhumaa-
-yaa haajii keenya kabajamaa! kunoo gaa gargaarsa Rabbiitiin hajjii goote,waan guddaa dalayde,yoorabbi jedhe araarama isaa argatte, milkooyte, tanaaf wilii jallinatti hindeebi'in. asii galtee badii adda addaa tan akka shirkii,salaata dhiisuu, zinaa godhuu, farshoo dhuguu, haqa namaa hatuu, saamuu,dubartiin hijaaba uffachuu dhiisuu,...badiilee kkf hundarraa fagaadhu.yoo duran nama hamaa nama arrabsu,kan harkaan namatti jarjaru,kan boonu taates amma booda irraanfadhu, ittin deebi'in. yogguu badii takkatti dhihaatte qaxab jedhii ufqabii yaadadhu-hajjii dhaqee galeemoo? qaanyiidha! abadan! hintahu jedhii jalaa didii sheyxaana qaanyeysi. astagfiruLLaah jedhii irraa debi'i. Yaa haajii keenya jaalatamaa! Ati amma yogguu asirraa galte nama haarawa biroo tahii gali. sii dur taatee hingalin.jirjiirami,amma haarawa dhalatte waan taheef.ibaadaa Rabbii s.w. hanga dur daran jabeysi. salaata, jum'aafii jamaa'ah, masgiida, qaraatii qur'aanaa,zikrii Rabbii,du'aaii,sadaqaa,diin gargaaruu,fii toltuu fii kheyrii waan tahe hunda akkaan itti jabaadhu.warraa ilmaan kee diinirratti ajaji,haadhaaf abbaa kee, ollaa kee, obboleyyan muslimaa hunda dinitti ajaji,gorsi, yaadachiis,Walumaa galatti ajaja Rabbiitiifii ergamaa isaa nabi Muhammad s.a.w. dhagayi,diin kee jabeysii,irratti jiraadhuu irratti du'i.
Asirratti xumurame galanni Rabbiif haa galuu.
Dhumarratti
Warra diin isaa baratee walbarsiisee sirritti itti dalagee jaalala Rabbii argate nuufii isinis Rabbi nuhaa godhu. ibaadaalee hunda Rabbi nurraa haaqeebalu.
الأدعية المتفرقة
Du'aaii adda-addaa.
دعاء السفر
Du'aaii yeroo imaltuu deemanii.
اللھم انا نسألك في سفرنا هذا البر والتقوى ومن العمل ماترضى, اللهم هون علينا سفرنا هذا واطو عنا بعده, اللهم أنت الصاحب في السفر, والخليفة في الأهل, اللهم انا نعوذ بك من وعثاء السفر وكآبة المنظر وسوء المنقلب في المال والأهل والولد. رواه مسلم "Allaahumma innaa nas'aluka fii safarinaa haazaa albirra wattaqwaa, waminal amali maatardaa, Allaahumma hawwin aleynaa safaranaa haazaa, waxwi annaa buidahuu. Allaahumma anta ssaahibu fissafar walkhaliifatu fil ahli Allaahumma innaa na'uuzu bika min wa'isaa'I ssafar, waka'aabatil manzar, wasuu'iil munqalabi filmaali wal ahli wal walad." Muslimtu galmeesse.
-Hiikkaan isaa akkana: yaa
Rabbi imaltuu keenya kana keessati tola ooluu fii sodaa tee sikadhanna, dalagaadhaas
tanuma ati jaalattu (sikadhanna) yaa Rabbi imaltuu keenya kana nuuf laaffisi, fageenya
siitiis maruudhaan nuuf gabaabsi, yaa Rabbi ka imala keessatti nuu wajjiin jiruus suma, kan genddatti
nuuf hafuus suma, yaa Rabbi cinqii imaltuu irraa sitti maganfanna, argaan nu
fokkotuu irraa sitti maganfanna, qabeenya, warraa fii joollee keessatti deebi'iin nu
hammaachuu irraa sitti maganfanna.
ربنا آتنا في الدنيا حسنة وفي الآخرة حسنة وقنا عذاب النار.
Rabbanaa aatinaa fiddunyaa hasanatan wa fil aakhirati hasanatan waqinaa azaabannaar.
■Yaa Rabbi addunyaarratti waan gaarii nuuf kenni, aakhirrattiis waan gaarii nuuf kenni,
Azaaba ibiddarraayiis nu tiiysi.
الدعاء عند النوم
Du'aaii yeroo hirriibaa.
"باسمك ربي وضعت جنبي وبك أرفعه فان أمسكت نفسي فارحمها وان ارسلتها فاحفظها بما تحفظ به عبادك الصالحين" رواه البخاري ومسلم
Bi ismika Rabbii wadaitu janbii, wabika arfa'uhuu. Fa in amsakta nafsii farhamhaa wain arsaltahaa fahfazhaa bimaa tahfazu bihii ibaadaka ssaalihiin.bukhaarii fii muslimtu odeesse.
Hiikkaan:- yaa Rabbi maquma keetiiniin cinaacha kiyya lafa kaaya (rafuudhaaf)
ammaas maquma
keetiiniin olkaasa, lubbuu tiyya yo qabde, [du,aan ] rahmata godhiif, yo gadhiifte
waan gabroowwan kee gaggaariidhaan tiiksituun tiiksi.
أذكار الصباح والمساء
Eebba ganamaa fii galgala
اللهم بك أصبحنا وبك أمسينا وبك نحيا وبك نموت واليك النشور. (رواه الترمذي)
Allaahumma bika asbahnaa wabika amseynaa wa bika nahyaa wabika namuutu waileyknnushuur. Tirmiziyyitu odeesse.
yaa Rabbi sumaani bariisifanne, sumaani dhiisifanne, sumaani jiraanna, sumaani duuna,
deebiin kaafamaatiis gamuma keeti.
اللهم بك أمسينا وبك أصبحنا وبك نحيا وبك نموت واليك المصير. (رواه الترمذي)
Allaahumma bika amseynaa wabika asbahnaa wa bika nahyaa wabika namuutu waileykal masiir.
■ yaa Rabbi sumaani dhiisifanne, sumaani bariisifanne, sumaani jiraanna, sumaani duuna,
deebiin booddeetiis gama keeti.
دعاء عند الاستيقاظ من النوم
Eebba yeroo hirriibaa ka'anii.
الحمد لله الذي أحيانا بعدما أماتنا واليه النشور (رواه البخاري)
Alhamdu lillaahi llazii ahyaanaa ba'ida maa amaatanaa wa ileyhi nnushuur. Bukhaariyyitu galmeesse.
Rabbiin Du'aa'ii teenya nurraa haa qeebalu, warra qulqullummaan Rabbi kadhatu, nuhaa godhu.
Nuufii muslimtoota hundarraayis Rabbiin haa qeebaluu. Alhamdu lillaahi Rabbil aalamiin.
Yoo yadaa fi gaafii qabaattan
mobile - 00966 505697461 yookaan email shekhjemal@yahoo.com
irratti yaada keessan nuuf kennaa. Galatoomaa wassalaamu aleykum warahmatullaahi wabarakaatuhuu.
والحمد لله رب العالمين
وصلى الله وسلم على نبينا محمد وآله وصحبه أجمعين.
wasallallaahu alaa nabiyyinaa muhammadin wa aalihii wasahbihii wasallam.
.


text:
Qalbeessaa Dhangi’aatiin
Oromoon Oromoo qaba. Oromoon wal qaba. Waliif ka’a waliin ya’a. Adeemsi siyyaasa isaa qarqara Bilisummaa gaheera. Moggaa Garbummaa irra gahee jira. Moggaarraa dhumarra keessaa ba’a. Garbummaatti sabni hafu kamuu hinjiru. Nuti Oromoonis nii bilisoomna. Bilisummaan keenya fagoo akka hintaane argaa jirra. Oromoon bilisoomuuf tokkoon tokkoosaa sammuu isaa bilisoomsuu gaafata. Sammuu isaa walaba gochuun dirqiidha. Qabsoon Oromoo guyyaan inni itti galii isaa gahutu dhiyaataa jira. Ifa halagaan Oromoo gubee bobeeffataa ture dhaamuu jedha. Lafee qabsaa’ota Oromoo boba’ee ibsaa gaahaa ta’aafii turetu duraa dhaamuuf jira. Kana Booda lafee keenya qoraan godhachuun dhaabbachuu qaba. Eeyyee dhaabbatuu qaba. Halagaan ifa isaan ykn ifa lafee ilmaan Oromoon mirqaanuun dhaabbatuu qaba. Barbadaa isaa qaqqaammatee qorra irraa walabaa ta’uun halagaa dura dhaabbannoo godhataa jira. Qabsootu ifa guddaa ta’ee qabatee jira. Qabsaa’oota jiruun itti dukkanaa’e qabsaa’ota Oromoof ifa guddaa bahuuf jira. Ifti sun guca Qeerroon Bilisummaa Oromoo walitti fidaa jirudha. Eeyyee qabsaa’ita lafa dukkanaa jalatti hidhamaniif ifti bahuuf abiddi halagaa qabachuutti jira. Inni saamaa ture teessoon isaa wal dhahuu eegaleera
Uummanni Oromoo ukkaamamaa tureera. Ukkaamsaa sana cabsuuf wal ijaaruu irratti yeroo dheeraa fudhateera. Yeroo haa fudhatuyyuu malee bu’aan inni argate bareedaadha. Kunoo Gaanii keessatti ukkaamaamaa ture sana cabsuu danda’ee jira. Farsoon ukkaamsaa hindanda’u. Yookaan dhoosee dhangaalaa’uu filata. Yoo kanaan achii afuura baafachiisuun dirqama. Farsoi gaaniitti naqamee haalaan qadaada isaa tolchanii yoo dagatan humna Gaanii sana dhoosu qaba. Of ta’ee jiraachuuf of ajajee jiraachuu nama mitii Farsoonillee akka hawwu beeki. Gaaniin farsoo sana ukkaamsaa turte, ukkaamsuuf yeroo gabaabaa nii danda’a. Garuu turmaana isaa yursiisuu hindanda’u. Farsoon Gaanii sana keessa taa’uuf qilleensa kennuufii, itti furaa deemuu barbaada. Farsoon akka kana hintaane dhohee Gaanii cabsee gara alaatti baha. Gara fedhetti of ajajuutti fuulleffata. Hiree isaa namarraa eeggachuurra ofiin murteeffachuu jalqabaa. Gara fedhetti dhangalaa’a. Akka fedhee sana ta’a. Namaan dhugamee dhabamuu sana jalaa walaba ta’a.
Oromoonis akkuma farsoo baroota hedduuf Gaanii keessatti qadaaddii habashootaan qadaadamaa tureera. Qadaaddoo sanaas buqqiisee bahuuf wal ijaaraa ture. Akkuma farsoon suuta dafaa, suuta ol deemaa gaanii dhoosyy danda’e, Oromoonis wal ijaarurratti yeroo fudhate. Gaanii keessatti ittifamu keessaa utuu hinbahin obsaan wal ijaaruu danda’e. Hacuuccaaf ukkaamsaa keessatti wal ijaaruun hamma akka ulfaatu utuu beekuu yeroo fudhatee wal ijaaraa ture. Har’a Gaanii sana cabseera. Gaaniin Oromoo ukkaamsaaf tolchaa ture cabeera. Qadaadni ukkaamsaaf tolfames callisee taa’aa jira malee uummata kana qabuu dadhabeera. Uummanni oaraa biraa cabsee bahe. Utuu gararraan eegamii jalaan dhoosee bahaa jira. Kanaaf Oromoo gaanii cabsee bahe kanatti nii deebi’aa laata Oromoom kan jedhuuf yaaddoo hinqabnu. Gaaniin Oromoo qabuu danda’u hinjiru. Qeerroon Rirma taatee jalaan qorqitee barbadeessaa jirti. Djaba Aayyaanotaatu gahe. Dhabama garbummaa dhiyaate.
Teessoon buchulloota Wayyaanee walii isaanii walitti naqaa jira. Teessoo isaanitti abiddi qabate. Teessoo saamtotaatu gubataa jira. Barcuma isaan irra taa’ani murtii dabaa ilmaan Oromootti muraa turntu abidda ta’ee gubuutti jira. Teessoo diinaatu gubee wal guggubaa jira. Yaa qabsoo, qabsoon gaafa akkanaa akkam miidhaagdii? Halagaa qofaa miti. Gantuu qabsoo sanatti dimimmisaa jira. Gooftoliin kaleessa dheengadda akka Harree fe’atanii ergatan kan isaaniiyyuu wal’aalaa jiru. Rakkoo jabaa qabeenyi nama hinfurre hidhaa jabaa keessa seenani. Qabsoon Oromoo ammaa maallaqaan jalaa bahuun ulfaataadha. Maallaqaan Habashoonni furmaata argachuu hindandaa’an. Abidda isaanitti qabate bishaan irraa dhaamsutu hinjiru. Abidda saafaa, abidda bishaanuu gubudha. Egaa maaltu irraa dhaamsaa? Wayyaanee hidhaa kana keessa teessee mataa raasaa jirti.
Bofa mataan rukutame fakkaatteetti. Bofti mataan rukutame, utuu wixxistuu duuti. Utuu mataaf eegee raastuu dhabamti. Wayyaaneen Bofa. Bofa ajjeesanii akka arge hingatan. “Bofti biyyoo arraabdee kaati” kanaaf namni bofa uleen dhahee ajjeesu dhabama Bofaa sanaaf tattaaffii lafa gogaa ykn muka gogaarra kaahuun aduuf kaadhimu gochuun waajiba. Mukti bofti ittiin rukatamtee duute daara jala ruuqamu gaafata.
Qabsoon ABO n durfamus sochiin mirga abbaa biyyummaa, daangaa ofii kabachiifachuu, Hiree ofii ofiin murteeffachuu diinaa faana Oromoon gochaa jiru deemsa du’a bofaa kanaan wal fakkaata. Qabsoo hadhooftuu keessa jirra. Qabsoo nama Bofa ajjeesuuf deemu faana wal fakkaatudha. Wayyaaneen duutetti jennee kan lafatti dhiifnee deemnu taanan, albuudaaf qabeenyaa biyyee keenyaa kana arraabdee du’aa kaati. Kanaaf Wayyaanee ajjeesuun ajjeefnee lafa dhagaarratti gatuudha. Gammoojjitti darbuudha. Kanaan qabsoon galii rukuta.
Ayyaanni irreechaa waa nama keessa ka’a. Oromoon murteeffannoon ka’ee jira. Oromoon waan isa baasu hubatee jira. Qabsoo diina faana godhu kana eenyu faana hiruuruu akka qabu hubateera. Kanaaf akka jaarroolii darbanii gowwomsuu, saamuu, ajjeesuu, hidhuun hir’ataa deemeera. Oromoon icciiti ciniinee du’uu wal leenjiseera. Icciitii qabsoo Oromoo halagaa mitii firruu kan beekuun ala kan hinbeekne guddaadha. Irreechi Irreedha eeyyee. Irreechi nuuf irreedha. Irreechi itichaa qabsooti. Irreechi walitti qabaa sabboontotaati. Irreechi irree qofaa miti Oromoof gaachana.
Ayyaana Irreechaa kana irratti Oromoon waan lallabbuu qabu walitti lallabate. Waan hojjetuu qabu, qabsoo gochuu qabu waliif ibsaa ture. Dhaaba jala hiriiruun qabsoo asiin gahe faarfate. ABO n magaalaa Bushooftuu keessatti faajjiin isaa ka’ee bilisaan leellifame. WBO faarsuun haamileen WBo tti akka dabalu taasise. Ummaata galaana fakkaatu kan hanga baay’atutu ABO jajuun sagaleen isaanii sabnoontota du’anitti afuura naqe. Sabboontuu du’uuf jettu jabeesse. Uummata raafamuuf jiru itiche. Uummata firaaf lammii akka waan hinqabneetti of ilaalu, yaada isaa jijjiirsisee mirqaanse. Jabo Qeerroon Bilisummaa Oromoo. Alaabaa uffatanii alaabaa qabsaa’oota hedduun lubbuu itti dhaban uffatanii kabajatan. Alaabaan Adda Bilisummaa Oromoo ol ka’ee magaalaa bishooftuu mara keessa oole firaaf diina qabsoo Oromootti waa agarsiise. Fira qabsootti humna ta’ee egeree, waan itti qophaa’amuu qabu akka yaadan abbaltii laateef. Diina qabsoo Oromoo abdii kutannaa guddaa laateefii, waan qabdan guurrachuutu isin hafa jechaanii ture.
Amma inni galu galaa jira. Inni diina jalatti hafuy fedhummoo qabsoo sakaaluuf quncee quncisuu ittuma jira. Uummannis waan qiinqimaa jiru hanga lafaan gahutti qabsoo isaa jabeesseetuma jira. Warri kaleessa utuu hinbeekin maaddii halagaa cuuphataa turan gara qabsootti makamuutti jiru. Inni halagaan fira fakkaatummoo oduu isaa ittuu hammeessee jira.
“Ijoolleen ofii raafuu nyaattee rafuu yaaddi, kan halagaa baaduu nyaatte baduy yaaddi” jedha Oromoon. Abbaan qe’ee qe’eesatti galuuf jira. Guddifachaan saamee baduuf abbalaa jira. Waa maraafuu ammas qabsoo ittuma fufna
Horaa Bulaa
Qalbeessaa Dhangi’aatiin
Finfinnee Oromiyaa