c: text/html

text:
SEENAA SOCHII QEERROO FI QABSOO OROMOO
SEENAA Y.G (2005), Bitootessa 5, 2018
Ummanni Oromoo eega gabrummaa jalatti kufee, takkaa gabarummaa fudhatee hin teenye. Karaa isaa dandahame hundaan kutaalee Oromiyaa hedduu keeysatti mootummaa gabroomfataa dura dhaabbachaa turan. Fakkeenyaaf fincila ummanni Oromoo gaggeeysaa ture keeysaa garii yoo maqaa dhooyne sochiin fincila diddaa gabrummaa bara 1940-1942 keessa Oromoota Raayyaa fi Daawweetiin(walloo), bara 1960 keessa Oromoota Baaleetiin gaggeeffamaa turuu seenaan ni ibsa. Keessaahuu fincilli diddaa gabrummaa kan Oromoonni Baalee bara 1962 hamma bara 1968 keessa gaggeeysaa turan kan seenaan yoomuu dagatuu miti. Wareegamni isaan baasaniis seenaan ni yaadata.
Karaa Bahaatiin sochiin Afran qalloo Afaanii fi Aadaa Oromoo guddisuuf hujiin isaan hojjatan seenaan galmeesseera. Sabboontoonni sochii Afran qalloo gaggeeysaa turan mootummaa Hayla sillaasee fi mootummaa Dargiitiin hidhamuu, Ajjeefamuu fi biyya itti dhalatan tan akkaan jaalatan dhiisanii jireenya baqatummaa mudataniis danuudha. Karaa Oromiyaa jiddu galeeysaa fi dhihaatiin sochiin Waldayni wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa gaggeeysaa turees seenaa qabsoo Oromoo keeysatti bakka ol’aana qaba. Miseensoonni waldaya kanaa gariin mootummoota Haylasillaasee fi Dargitiin hidhamuu, ajjeeffamuu fi biyyarraa arihamuu mudateenii ture.
Ilmaan Oromoo bara sana Sochii karaa addaa addaatiin biyya keeysatti gaggeeysaa turan booda, ilmaan Oromoo yeroo san, sabboonummaan itti dhaga’amu, gara biyyoota ollaa akka Somaaliyaatti bahan. Biyya Somaaliyaa irraa gara biyyoota baha jiddu galeeysaa keeysatti wal-gurmeessuun sochiilee tokko tokko jalqabaniiti turan. Tattaaffiin isaan taasisaniis akkaataa itti ijaaramanii maqaa dhaaba siyaasaa tokko tolfatanii Adunyaaf labsan irratti marihataa turan. Dhaaba siyaasaa tokko maqaa isaa moggaasanii labsuurratti falmiitu isaan jidduu ture. Falmiin tuniis yeroo san keeysa mootummaan Somaalee lafa Oromoo qabatuuf jecha maqaa dhaaba siyaasaa WSLF (Adda bilisummaa Somaalee dhihaa) kan jedhamu isaaniif tolchitee turte. Akka kanaan maqaa dhaaba siyaasaa tokko tolfatanii ummatatti bahuurratti, dargaggoonni ykn Qeerroon Oromoo yeroo san waliif galuu hin dandeenye ture.rakkoon isaan gidduutti dhalattee maqaa maaliin akka socha’uu qaban irratti ture.
Yaadni isaanii bakka sadii ture. Maqaa Somlaaleetiin eegaluu. Maqaa Oromoo fi Oromiyaan socha’uu fi Maqaa Itoophiyaan socha’uu kan jedhu. Kaayyoon isaanii inni dhumaa garuu Bilisummaa Ummata Oromoo fi Walabummaa Oromiyaa ture. Yeroo san mootummaan somaalee illee rakkoo Ulfaataa irraan ga’aa turte waan ta’eef. Dhumarratti wanni irratti waliif galan nuti keeysa keenyatti maquma Oromootiin biyya seenuutu nu baasaa irratti wal ta’an.
Ammoo akkuma biyya seenneen maqaa Oromootiin qabsoo jalqabuu keenya labsina jechuun xumuratan.Gorsi mootummaa tokkon kennameefis, ammatti maqaa Oromootiin qabsoo eegaluu keeysan hin labsina. Eeguma biyya teeysan waan hunda guuttattanii seentanii warra biyya keeysa jiruuniis walqunnamtanii booda yoo isiniif ta’e wayya jedhaniiti gorsan. Bakki wal-gehii kana itti gaggeeyffatanii marihataa turaniis biyyuma sana keessatti ture. Barri isaa dhuma 1960 kessa ture.
Maqaa Oromootiin ijaaramuurratti eega harki irra caalu walhubatee booda mootummoota adda addaa dubbisanii gargaarsa akka Dookmeentii ittiin sochoo’an arkachuu, wajjira banachuu, leenjii waraanaatii fi meeshaa lolaa argatuurratti saganteeffatanii hojjachaa turan. Sagantaan hujii kan duraa akkataa dargaggoota biyya gala bahaa geeysanii itti leenjifatanirratti hojjachuu. Dargagoota Somlaaiyaa naannoo Moqaadishoorraa magaalaa Hargeeysaa fidanii nama xiqqo xiqqoon gara Yemanitti dabarfachaa turan. Hujii dargaggoota yk Qeerroo Oromoo dafanii carraa argametti dhimma bahuuf biyya Somaaliyaarraa gara Adanitti dabarsuurratti hojjatame cimaa ture. Hujii tana keessatti qoodni Obbo Elemoo Qilxuu, Obbo Huseen Suraa, Obbo Mahammad Umar, Injiinar Abdullaahii Luungoo fi Obbo Mul’is Gadaa ( Aadam Tukkaalee) warri keeysa beeku akka himanitti guddaa ture jedhan.
Osoo dargagoonni leenjiirra jiranii warri isaan hoogganu mootummoota gidduu gala bahaa adda addaa dubbisuun, Miha lolaa argamee ture Dooniidhaan Yeman buufata Adan fiduudhaan bakka tokkotti jabeeffatanii turan. Dargaggoonni ykn Qeerroon leenjirra turaniis toora nama 40 kan gehan leenjii isaanii xumuratan. Osoo leenjii fudhachaa jirani namni 4 kan hiddi dhaloota isaanii Somaalee ta’e isaan biraa gananii turan. Jarri isaan keeysaa gane kun mootummaa Somaaleeetiif iccitii leenjiirra turu dubbatan. Tanuma keeysa warri Embaasii mootummaa Ethiophiyaatiis sochii kana dhagayanii turan. Sana booda sagantaan bobbaa biyya seenuurratti shaffisaan karoora lafa kaayyatan. Akkaataan bobbaa Dooniin daangaa Baharaa kan biyya Jabuutii fi Somaaliyaa jidduu lafa banaa mootummoonni lamaan tooyachuu hin dandeenyeetti dhooysaan bu’anii, halkanuma hulluuqanii biyya seenuudha.
Humna dura leenjii fudhatee deemu kan hoogganu Obbo Jaarraa Abbaa Gadaa ( Abdukariim Ibraahim Haamid) ture. Gartuun dura leenjii fudhattee bobbaate yoo akka tasaa bobbaan isaanii duraa fashalte gartuun lammaffaa Obbo Elemoo Qilxuutiin akka biyya seenturratti baallammatanii turan. Akka kanaan gartuun duraa Lakkoofsaan nama 36 kan gehan baatii sadaasaa ( November) 17,1970 keessa bobbaa isaanii Edanirraa sochii jalqaban. Miha/meeshaa Lolaa kan mootummaa alaarraa gargaarsa argatanirraa, hamma biyya seensisuu dandahan fudhataniiti amna isaanii jalqaban.
Leenjii booda Oromiyaatti deebi’uuf, Imala Murna 1ffaa:-
Akkuma olitti ibsametti bakki isaan itti imaammatan daangaa Jabuutii fi Somaaliyaa jidduu qarqara baharaatti bu’uun, lafa banaa motummaaleen lachuu tooyachuu hin dandeenye keeysa halkanuma hulluuquun, daangaa dabranii biyya seenuudha. Haatahuu malee Dooniin deemaniin yk ittiin imalaa jiran, karaa irraa baddee baatii Sadaasa, (November) 19, 1970 halkan dogoggoraan bakka afaan baharaa ta Bul’haar jedhamtu tan Zeeylaa dur(Aftal) jedhamtu turte fi Barbaraa jiddutti arkamtutti isaan buufte. Meeshaa deemmataniin fudhatanii isaanii qubsumarraa fagaachuun odoo imalaa jiranii, akka tasaa waraanni mootummaa Somaalee lafoofii qilleensarraan isaan marsee, dhukaasa itti banan. Bakka sanitti nama maqaan isaa Obbo Ramadaan Husseen Kaliil jedhamuutu rukutamee achumatti lubbuun isaa dabarte. Dhukaasnis dhaabbate.
Kana booda , Hogganoota waraana Somaalee kanneen waraana san hooggananii fi Ajajoonni qabsaawoota bilisummaa Oromoo walitti dhihaatanii waliin haasawaniiti turan. Yeroo waliin haasawan waraanni Somaalee hayyama malee biyya teenya seentan jedhaniin. Isaaniis nuti lafa teeysanirratti dogoggoraan buune. Akeekni keenya biyya teenya seennee mootummaa gabroomfataa Hayala sillaaseetiin loluufii malee dhimma biro tokkollee hin qabnu. Isin ammoo obboleeyyan keenya waan taataniif akkaataa biyya teenya nagayaan seennurratti nu gargaaraa jedhaniin. San booda nama isaanirraa wareegame awwaallatan. kana booda hoogganoonni waraana somaalee qaama isaanii olii wajjiin Radiyoo telegramaan waliin dubbachaa turan. Dhumarratti biyya teenya hayyama malee waan seentaniif meesha qabdan lafa kaayaa jedhanii, ega harkaa fuudhan booda haala nama gaddisiisuun,Qabsaa’oota Oromoo hunda mana hidhaa geeysan. Mana hidhaa isaanii guddaafii beekkamaa kan tahe Mandheeratti hidhan. Karoorri bobbaa biyya seenuu Qeerroo ykn Dargaggoo kan duraa haala kanaan osoo hin milkaawin fashale.
Imala murna 2ffoo:-
Bara 1973tti murni lammaffaa kan J/Elemoo Qilxuutiin hoogganamu Qawwee AK 47 magaalaa Adanirraa biyya Eritrea naannoo Assab lafa qubsuma Affaar bakka Kiloomaa jedhamu geeyffatan. San booda, naannoo Kiloomaa tanarraa ka’uudhaan ummata Affaar keeysaan Harargee Baddaa Cacar nagayaan seenan. Humni Obbo Elemoo Qilxuutiin hoogganamtu baddaa Carcar keeysatti, ummata dammaqasuu fi bifa maadheetti ijaaruu jalqabaniiti turan. Abbootii lafaa kan ummata cunqurfamaa hiraarsaa turanirratti tarkaanfii fudhachuudhaan, midhaan isaan kuufataniI turan ummata beelaweef raabsaa turan.Yeroo sanitti sirni Abbaa lafaa ummata hiraarsaa waan tureef, ummanni naannoo sochii isaanitti hedduu gammadanii deeggarsa isaaniif qaban battalumatti itti agarsiisan.
Sochii isaan taasisan dhagayuun mootummaan Haylasillaasee guddoo rifate. Naannoo isaan keeysa sochoo’an socha’anis mootummaan Haylasillaasee qorachuu eegale. akkuma bakka isaan jiran odeeysa qabatamaa arkatteen booda, humna daddafee dhaqqabaa (Faxnoo daraash) jedhamu itti bobbaafte. Lola waraanaa mootummaa Hayle sillaasee waliin yeroo dheeraaf taasifamee irrattis, Ajajaan humna sanii Obbo Elemoo Qilxuu wareegame. Isa waliin miseensoota keeysaa kanneen akka Obbo Hundee Sheek Umar Aliyyee fi kanneen birootiis waliin wareegaman. Miseensoonni hafaniis miidhaa lolli kun irraan geheen ummata keeysa faffaca’an. Lola waraana mootummaa Haylasillaaseetii fi Waraana Bilisummaa Oromoo jiddutti ta’een, waraana mootummaa Haylasillaaseerraa namni hedduun ajjeeffamuu irraa , sirnichi humni lakkooysaan xiqqaa tahe kun akkamitti waraana keenyarra miidhaa guddaa kana geeysisa jechuun ajajoota isaa goolaa turuu seenaatu dubbata.
yeroo sanitti qawween Obbo Elemo faa’an hidhatanii lolaniin qawwee Awtomatika AK47 waan ta’eef, waraanni mootummaa Haylasillaasee qawwee akkasii ijaanuu arkanii hin beekan. Gartuun lammaffaa murannoo cimaan nagayaan eega biyya seenee booda wareegama qaalii kafaleen qaanqee bilisummaa tan duraa qabsisuun seenaa qabsoo bilisummaa Oromoo keeysatti iddoo ol’aanaa qabate jira. Obbo Elemoo Qilxuu akka seenaan ibsutti baatii Hagayyaa bara 1974 Carcar bakka Xirroo jedhamutti wareegame. Bobbaan gartuu 2ffaa kuniis wareegamuu Obbo Qilxuutiin sochiin jalqabamee ture yeroofiis ta’u dhaabbate.Sochiin Dargaggootaa fi Qeerroo garuu hin dhaabbanne.
Oromoonni biyya keessaa fi biyyoota ollaa keessa jiran wareegama qaalii ilmaan Oromoo kafalanitti gaddi guddaan itti dhagayamullee qaanqee bilisummaa kan isaan qabsiisanitti gammachuu guddaatu itti dhaga’amee ture.Maqaan yeroof dhokifatanii Obbo Elemoo Qilxuu faa’an biyya seenanii lolaniiniis maquma Adda Bilisummaa Oromooti malee maqaa birootii miti. Ummata Oromoo kan eega biyya seenan dammaqsaa turaniis maquma Adda Bilisummaa Oromootiin ture. Akka hubatamuuf, yeroo Obbo Elemoo Qilxuu humna hamma tokko fudhatee Oromiyaa dirree bahaa seenu, Addi Bilisummaa Oromoo magaalaa Finfinnee keeysatti bara 1973 keeysa qaata lafa jala dhooksaan ykn icctiin ijaaramee ture. Ijaaramuu ABO kana ilmaan Oromoo kanneen lakkooysaan xinnoo tahan biratti haa beekkamuu malee ifatti bahee hin beekkamne. Addi bilisummaa Oromoo beektoota siyaasaatii fi sabboontoota Oromoo biratti ifatti bahee beekkamuun isaa bara 1976 yeroo sagantaa siyaasaa isaa wayyeeyse ykn fooyyeeyse booda tahuu seenaan ni ibsa.
Marroo Lammaffaaf Dirree bahaa bifa haarayaan saaquu,
Dargaggoonni ykn humni Qeerroo dura biyya seenuuf osoo yaalanii qabaman, hidhaa waggaa 5 (1970-1975) booda, mana hidhaatii gadi lakkifaman. Waan nama Ajaa’iibuu fi Mana hidhaatii bahuu isaaniif sababaa KAN taheef, sochii Jaal Elemoo Qilxuu faa’an biyya keeysatti dhageeysisanii ta’uu isaati. Yeroo san, mootummaan Somlaaliyaa sochii biyya keeysaa dhageenyaan, maqaa Oromootiin eega sochiin eegalamte isaan kana mana hidhaa tursiisuurra, yoo nuuf hayyaman namoota kana hidhaa baafnee itti dhimma bahuu nuuf wayyina jechuun gadi dhiifte. Miseensoonni mana hidhaatii bahan irra caalaan isaanii, biyyuma Somaaliyaa keeysatti of dhooysanii jiraachaa turan. Murna waggaa shan mana hidhaa ture keeysaa Jaarraa Abbaa Gadaa magaalaa Maqdashootti Mul’is Gadaa waliin walarkanii waliin haasawaa turan. J/ Mul’is Gadaa yeroo Obbo Jaarraa Abbaa Gadaatiin walitti dhufan kana, J/ Mul’is bara 1974 yeroo Obbo Elemoo faa’an wareegaman biyya Eritiraa dhaqee, Dhaaba ELF biratti leenjii waraanummaa fudhateeti ture.
Obbo Jaarraa Abbaa Gadaa haala biyya keeysa turee fi jiru yeroo sanitti mana hidhaa turee waan baheef odeeysa guutuu hin qabu ture. Kan haala waliigalaa biyya keeysaa beeku Jaal Mul’is Gadaa waan tureef isa waliin odeeysa bal’aa wal-jijjiirratanii turan. Eega odeeysa bal’aa waliif dabarfatan booda, murtiin irra gehan biyya seenanii qabsoo hidhannoo eegaluu dha. Karaa kamiin akka biyya seenan qorannoo barbaachisu eega xumuratanii booda Somaaliyaa karaa Hargeeysaatiin biyya seenuu murteeffatan. Akka kanaa Jaarraa fi Mul’is Maqdashoo ka’anii konkolaataan Hargeeysaa gahan. Hargeeysarraa ka’anii, magaalaa Booramaa keeysa bahanii daangaa cehan. Eega daangaa cehan booda magaalaa xiqqoo Jaarraa jedhamtu keeysa bahanii Oromiyaa Karaa Bahaa naannoo Jaarsootiin biyya seenan. Jaarraa Abbaa Gadaa fi Mul’is akkuma biyya seenaniin maadhee biyya keeysa jirtu qunnamanii turan. Maadhee biyya keeysa jirtu eega qunnaman booda, dhooysaan magaalaa Dirree Dhawaa seenan. Magaalaa Dirree Dhawaa keeysatti miseensoota maadhee qunnamuun hooganoota ABO Fifinnee jiran waliin qunnamtii tolftan. Hoogganoota biyya keeysaa magaalaa Finfinnee jiraniin ega walqunnaman booda, haala jiru irratti yaada waljijjirratanii turan. Dhumarratti wanni irra gehan dafanii dirree seenanii qabsoo hidhanoo eegaluu.
Dhawaataan waan irraa hir’atee guuttataa namaas ofitti dabalaa deemuu irratti waliigalan. Qabsaawaan ni kufa qabsoon itti fufa akkuma jedhamu waggaa 2 booda bara 1976tti dhaabichi qabsoo hidhannoo bifa haarayaan qindeeffatee itti fufuuf jalqabee ture.Akka kanaan Jaarrra Abbaa Gadaa (Abdu Kariim Ibraahim Haamid) fi Mul’is Gadaa ( Aadam Tukkaalee) ta’anii sulula Goobeelle baatii July bara 1976 keessa seenanii nama xiqqoon qabsoo hidhnnoo eegalan. Bara 1984 kaasees Waraanni Bilisummaa Oromoo Dirree dhihaa, kibbaa fi gidduu galatti bakkoota gara garaatti mooraa isaa saaqqate. Qabsaawaan ni kufa qabsoon itti fufa jechuuniis kanuma. Qeerroon har’a diina akka ibidda saafaa guggubaa fi Ummata isaaf wabii ta’aa jiru, SEENAA ka’umsa akkasii qaba. Sochiin Dargaggootaa fi sabboontootaa bu’ura Waraana Bilisummaa Oromooti. Sochiin walii galaa Oromiyaa keessatti bifa adda addaan gaggeeffame, Dhaaba Gaachana Ummata Oromoo kan ta’ee ABOf hundeedha. Sochiin Barattootaa gama hundaa siyaasa Addunyaa kanaaf bu’ura. Keenyas akkasuma. Mirga saba tokko deebisuufis ta’ee kaasuuf hundeedha.
Dhalooti har’aas seenaa boonsaa kana itti fufsiisuuf falmaa hadhaawaa gaggeessaa jira. Sochiin Qeerroo Biyya keessaa fi addunyaa irratti gaggeeffamaa jiru bu’ura jabaa qaba. Kan abbaan fe’e lafaa ka’ee isa doorsiisuuf yaaluu miti. Dhalooti sochii qeerroo akka abidda saafaa finiinsaa jirus, kan yeroo fi haalaan mo’amee waadaa Ummata isaaf seene cabsuu miti. Imaanaa wareegamtoota isaa cabsuus miti. Qeerroon Seenaa Abbootii isaa Injifannoon akka Goolabu shakkiin hin jiru. Seenaan kun , Seenaa Qabsoo Ummata Oromoo akka Galaanaa bal’atu keessaa faldhaanaan amma qicachuuti. Seenaan yoomillee ta’u seenaadha. Dhalooti har’aa seenaa kaleessaa irraa haqa jiru hubatee of bara. Seenaan kun dhaloota har’aaf akka tolutti, Abbootii isaa caalaa socha’ee Bilisummaa isaa akka goonfatuuf kan dhihaateedha malee , guutummaa sochii bara Sanaa kan bakka bu’uu miti. Seenaa gabaabduu kana kanan irraa dhugeeffadhe , barruu seenaa qabsoo ABO irraa fi Jaal Araarsoo Biqilaa irraati. Galatoomaa !
=Nama saba ofiif Seenaa hojjatu nu haa taasisu !
=Nama Seenaa saba isaa himaa, katabaa fi Barsiisaa jiraatu nu haa taasisu !
=Nama Seenaa Ummata isaa salphisu nu hin taasisiin !
Seenaa kana dhaga’anii osoo hin taanee, Qaamaan jalqabaa kaasee hanga har’aatti sochii kana waliin ka jiran J.Araarsoo Biqilaa guddaan galateeffadha.
HORAA BULAA !!!
SEENAA Y.G(2005)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kuta Afraffaa
Yeroo Guddataan garee wal-gargarsaa wajjiin jalqabe bay’ee sodaatee fi dhiphate. Toftaan kun akkamitti nama qaroo hin qabne gargaara, jedha. Innis torbee torbeedhaan santiima 50 kan kadhatee argatu irraa isaan bira gessuu qaba, garuu inni namoota argee hin beekne amanee qarshii isaan birratti qusaachuun cimma itti ta’e. Isaan yoo najalaa hataan hoo? Isaan maalif mucaa daa’imumma isaa kaase qaroo hin qabne maalif gargaaru?
Yeroo dhihoo keessatti akka qarshii 10 qusate beeka. Kun jalqabbi gaaridha. Garuu waanti gaariin akkata qusannoo beekudha.Innis kana gochuu akka danda’u hubate, sababiinisaa namootni akkatadhuma kanaan jalqabanii milka’an nanno sana akka jiran beeke. Aaddee Alamiin kan akka inni garee sana seenuf gargaarte sun, qusanno erga jalqabdee wagga gessee jirti. Amma isheen manduube isheetti kuduura fi muduura oomishuun gabaatti gurgurtti. Kana irra qarshii xiqqaa argatti, ijoolle ishee 4 nyaachisuu dandessee jirti. Guddataan ofiisaa yoo danda’e ga’adha.
Tarii inni lukku horsisuuf in yaala jedhe yaada, Mucaan qaroo hin qabne kun hanqaaqu omishuu ni danda’a.
Amma iyyu jireenyi Guddataaf salphaa miti. Guyyaa tokko konkolaatan Izuzu jedhamuu tokko yeroo Guddataan dandii qaxxamuruu, rukutuun milla isaa miidhe. Garuu lafeen isaa hin cabnee. Garuu torbee 3 baay’e dhukkubeti, fi akka yeroo kaani deeme kadhachuu hin dandeenye ture.
Aaddee Alamiin bakka Guddatan jiru dhufte ilaalte. Guyyaa muraasaf waan nyaatu dabboo fi aka’ii fiddeef. “ Gareen walgargaarsa akkan dhufee si ilaaluf nagaafataan” jetten.
Guddataanis “Asiin jira, Lubbuun koos jirti,” jedhe. “ Garuu torbee darbee kaffalti koo osoon hin kaffaliin darbee,” jedhe. “Isaaf hin yaada’iin “ jette aadde Alamin. “Hundi keenya akka ati milkooftu barbaadna, kanaaf yeroodhaaf kaffatii kee kaffalle jira” jette.
Guddataan bo’uuf barbaade. “Galatoomi, waadan seena, deebiseen siif kaffala. Yeroo qarshii argadhetti, irra caala dabarseen kaffala.” Jedhe.
“Milkaa’uu keetin nuuf kaffalta, torbee itti annu dhufuu dandeessa?” jette gaafatte.
Guddataniis, “amman danda’etti naan dhufa,” jedhee waada seenef.
“Sanbataa waare booda dhufeen haala kee ilaala ,” jette.
Yeroo hiriyaan isaa deemtu Guddataan gammachudhan guutame. Kun waanta inni tasumaayyu hin yaadne ture.
MUUZIIQAA CE’UMSAA
Kun Guddataaf hanga inni yaade ol ture, garuu inni barachuuf yaalu addaan hin kutnee. Ji’a torba boodaa horsiisa lukku jalqabuuf qarshii ga’aa garee Walgargaarsa biratti kuusate jira. Inni obbo Tolaa wajjin ta’uun mukaa fi funyoo bitudhaan mana lukkuuf ta’uu mana obbo Tolaa duubatti ijaaref.Guddaa hin turee garuu lukku sadiif ga’a ture.
“Kana hojjachuuf qarshii akkamitti argatte?” jedhee Obbo Tolaan.
“Anumatuu qusatte”, jedhe Guddataan. Gareen maal akka gochuu qabuu nabarsiisan. Wa’ee lukkuu wantiin beeku tokko hin jiru, garuu aaddee Alamin maal akka gochuu qabu nabarsiifte, Aniis nanbaradhe. Anis kutannoon qaba.”jedhe Guddatan.
Obbo Tolaan yeroo Guddatan akkanati seequ argee hin beeku. Nama qaroo hin qabneef hanqaaquu osoo hin cabsiin baachuun rakkisaa waan ta’eef aaddee Alamin ollaa, hiriyoota, fi namoota garee walgargaarsa keessa jiraan wajjin walbarsiisuun akka isaan gara Guddata dhufuun hanqaaqu bitataan taasifte. Garuu namootni tokko tokko dedebi’anii balbaala isaani rurukutaa turan.
Waggaa tokko booda lukkuun isaa lama du’an. Garuu Guddataan qarshii ga’aa waan qusateef lukkuu sadii deebisee bitate. Amma namoota hanqaaqqu barbaadaniif hanqaaquu ga’a qaba. Ofii isaafis kophee mofaa tokko bitatee, sababiin isaas yeroo sosocho’uu wantootni qara qabani fi dhagaan miilla isaa waan rukutuuf. Yoo hin deemu ta’e daldaala isaa foyyessu hin danda’u.
Akkuma garee walgargaarsa irra bareetti, Guddataan torbee torbeedhan qusaanno itti fufe. Bankii Hojii Gamtaa Oromiyaatti herregaasaa banachuun mul’ata isaa boruuf qusachuu ittifufe. Inni lukkuu eeguu qofaa osoo hin taane, omishaa lukkuu bay’iisuuf yaada. Innis abjuu galgala galgala barachuu qabaateera..
Kana booda qaroo waan hin qabneef sodaachuu akka hin qabne hubate. Namni qaroo hin qabnees ofjirraachisuu akka danda’u bare. Tarii hadha manaas argachuu danda’a! Isheen immo isaaf deggersa akkamiti!
Seenaan mucaa qaroo hin qabnee kun waggaa dheera dura yeroo jalqabuu , hangaam rakkisa akka ta’ee namni tilmaame hin jiru, ykn jireenyi abaarsa jedhamee gara eebbati akka jijjiramuu namni yaade hin jiru.Guddataan yeroo hunda wa’ee namoota baay’ee isaa gargaarani yaada. Isaan maatii isaa ta’uun , ollaa gaarii ta’uun fi booda obbo Tolaan gandatti geesse galmeessuun, fi aaddee Alamin akka mucaa isheetti kununsuun sadarkaa kanaan ga’anii jiru.
Garuu keessattu, jireenyi isaa kan jijjiramee yeroo hawaasani inni keessa jiraatu akkanni hir’ina qaamaa qabu yeroo fudhataniidha. Yeroo isaan biratti fudhatama fi gargaarsa argatee fi innis hawaasa keessatti nama bu’a buusu danda’u ta’ee argame dha. Yeroon hanguma deemu innis cimee hojjaachuun galii harkaa gara afaaniirra darbee jireenya foyya’aa jirachuu jalqabee ture.
Guddataan wa’ee namoota dandii magaalaa Adaamaa irra jiraatanii yaadu jalqabe. Innis isaan gargaaruuf murteesse. Hundaa caala namoota akkasii gargaarun fayyidaa qabeessa akka ta’e hubate.
Amma mul’ata haara qaba ture.


text:
Hojettuu dhimma hawaasummaa kan ta’an Joyce Jonson dilbata darbe siidaa hoogganaa sochiii mirga namaa Washington, D.C keessa jiru fuulleetti hiriira mormii geggeessame argamanii jiran.
Richmond,VA irraa kan ta’an Joyce Dr. King utuu har’a as jiraatanii nan hawwan ture jedhan. Uummati sanyii hunda irraa ta’e guutuu biyyattii keessaa asitti wal ga’ee haqi sanyii maraa fi mirgi qixxeen akka jiraatu gaafachuuf ba’uu isaa utuu arganii ni boonu turan jedhan.
Xiinsaltoonni siyaasaa hangi tokko akka tilmaamanitti hiriirri mormii haqi sanyiif akka jiraatuuf geggeessamu hanga jijjiiramni dhufutti akkasumas ba’ii filannoo guutuu biyyaa fi naannoo irratti dhiibbaaa hanga fidutti itti fufa jedhan. Mormiin kun dargaggoonni filannoo biyyoolessaa Sadaasa keessa geggeessamuuf sagalee akka kennani illee ni kakaasa jedhaniiru.


text:
Aadaan maal akka ta’e jecha gabaabaadhaan ibsuun rakkisaadha.Ta’us garuu aadaa jechuun amala yookaan akkaataa sabni tokko ittin walii wajjin jiraatudha.Haala jiruuf jireenya saba tokkoo jennee ka’us ni dandeenya.Akkasumaas eenyummaan saba tokko kan ittiin beekamu afaaniifi aadaa isaatiinidha.Akkaataa uffannaa,nyaata,dhugaatii,gaddaafi gammachuu,fuudhaafi heerumaa,Waaqeffannaafi akkaataa ittiin bulmaata isaanii hundinuu qabiyyee aadaati jechuun ni danda’ama.
Sabni Oromoos, Akkuma saba biraa, saba aadaa,afaaniifi eenyummaa mataa isaa qabudha. Waa’ee aadaa Oromoo yeroo kaasnu kam waamee kam dhiisu nama jechisiisa.Baayyachuufi gargar fagaatee jiraachuun saba kanaa akka inni Aadaa garaagaraa qabaatu godheera.Aadaa bal’aa Oromoon qabu keessa tokko Siiqqeedha.Ga’ee Siiqqeen uummata Oromoo biratti qabduufi siiqqeen maal akka taate mee waliin haa ilaallu;Siiqqeen ulee qal’oo dheertuu,si’ooftuu kan dubartiin Oromoo qabattudha.
Siiqqee durbii hin qabattu;kan heerumtee abba warraa qabdu, yookaan kan bultii dhaabbattetu qabata.(dubatii herumtetu qabata).Sabaabiin isaas siiqqeen eegduufi kabachiiftuu mirga dubartii akkasumaas mallattoo nageenyaa waan taateefidha. Durbii herumtee yeroo mana warratii baatu haati ishee akka kenaatti keennitif.Siiqqeen muka harooressa jedhamu’rra tolfamti. Mukti kun kan filatameef akka muka biraa layyotti hin cabu,hin baqaqus.Muka jabaadha. Kana malees yeroo biqilu wal qixxatee qajeelee (solooloo) ta’ee biqilaa malee akka muka bira hundeen isaa furdatee,fiixeen isaa qal’atee, ijoo godhatee, hin biqiluu.
Siiqqeen yeroo muramtee tolfamtu, dheerina dubartii ishee qabatutti safaramee murama malee dheerina barbaadamee miti. Kana ta’uu bannaan yeroo qabattu itti hin tolu.Siiqqeen erga muramtee bodaa qaqaa aara kessa turtee, bifa dhalootaan qabdu’rra jijjiiramtee, bayi’ee osoo hin guracha’in, diimattee, midhagduu ta’uu qabdi.Murtii Oromoo keessatti, hayyun yeroo halagee muru,abbaan bokkuu yeroo bokkun muru, dubartiin’mmo siiqqee murti.Siiqqee yeroo hundaa hin qabatani. Yoo rakkon jirateefi sirnoota aayyana qofa irratti qabatu.
Rakkooleen dubartii siiqqee qabachisan keessa murasi; waraana ,dhibee,caama,rooba hammate, rakkoo dubartii mudatuufi k.k.f dha. Yoo waranni ka’ee, nagaa busuuf, nama seera dabseetti seera muruuf, nama mirgaa dubartii sarbee adaba itti kenuuf,yoo bokkaan badu akka roobu Waqaa kadhachuuf akkasumas, yeroo ayyaana irrechaafi yeroo atettee facaafataan, coqoorsaa laliisa ykn irressa waliin harkaa mirgaatti qabatu.Siiqqee akka ulee biraa horii itti hin tikfatani. Sareettis itti hin darbatani,haarrees itti hin ofani,dugdas itti hin hoqaatani. Kanaaf dubartiin siiqqee qabatte kabajaa qabatte jedhama.Ni kabajamtii.Dubartiin siiqqee qabattee demtu yoo karaatti namatti dhufte karaa ishee dura hin qaxxamuraan.Malkaas ishee dura hin ce’aani .
Walumma galatti siiqqeen, nama wal dhabe kan itti araarsitu,waraana kan dhaabduu,beelaafi balaa kan dhorkituu,dubartiin Oromoos kan ittin mirga ishee kabachiifattu, akkasumaas mallaattoo nageenyati.Kanaaf siiqqeen dubarti Oromootiif gaachana dha.
Yuuniveritii Wallaggaa irraa


text:
Maaliif na sodaattee Narraa achi fagaatee!
Maalan sitti yakke Himadhu quuqqakee
Dhala kee hin ajjeefne amaanaa keehin nyaanne
Iccitii garaakoo hunda sin dhoksine
Jiidhas sirraa kutee qoonqoo sin gogsine
Simaafan jiraadha amma dadeetti koo
Maaliif na dhoksite maali ballessaankoo
Kan, nattii si ammeessee garaa asi jabeessee
Alaala nu dhabee wal nu kajeechise
Siif jedhee miidhamee haqas sirraa dhabe
Harkaaf miilla dhabee kufee isaan caccabe
Guutuuttini dhaladhe yeroon dooluutaa’u
Deemsa utuun fedhuu yoon callisee taa’u
Yoo namni dhaabatu an callisee taa’ee
Yeroo namni deemu kufee lafa dhayee
Narraa fagaachuu keen wanta hedduun ta’ee
Silaa beekaa tureen siif jedhee raa ta’e
Fagaattees deemteetta tulluu qaxxaamurtee
waa hunda hubattee hundumaas agartee
iddooke ganamaaf ammaas wal madaaltee
me kamtu gaariidha lachanuu ilaaltee
Deebi’uunke hin oolu iddoo kee duraatti
Durayyuu deemuunkee akkuma tasaatti
Miilli addaan fagaannaan yaanni ni tamsaati
Kanumaaf qophoofta yeroo keetu ga’e
natti fakkaataatii Me dafiiasbayi
kun sumaadha malee gaaddiduuyyuu mitii
Waatu natti mullata dukkanicha duubaa
Muka guddaadhamoo waan cittutii huuba
Lakiki guddaadhumaa waanuma mullatu
Moo ija kiyyatu sirriti hin hubatuu
Ooo lakki kanaan arge hun dhugadhumaa
Asaasee sokoksagarasii guungumaa
Shakkii tokkon qabu kunillee si;umaa
Garaa hin jabaadhu kottu dafiidhuma
Bu’uura ganamaa hundeekee kalleessaa
Hidda dhalootakee handhurakee keessaa
Oofanii si baasuun garaa na moogessaa
Dhageenyaan waayeekee qoradhee ogeessa
Natti mumullatta alkaniifi guyyaa
bay’een si dhebodhaa maluma naaf wayyaa
gurrakoo ol dhaabee yommuun dhaggefadhu
yaa’aa sagaleekee tokko hin dabarfadhu
Karuma ilaalee kuunnoo jechaan hafaa?
Moo na bukkee dhufnaan si hammadhen rafa
Jedhee yoon of gaaffu an ofuma kootii
Lakkaa fagoo miti atoo asuma kunootii
Bariituun ganamaa aduu isheen owituu
Gaaddidduukee fiddee yoo na dura ooftuu
Inumaan ilaala ijaa koo banadhe
yeoon dhiyaatteetti qaatan si argadhee
Yogguu aduun saafaa samidhaa bobawu
Dukkanni galgalaa iddoo jira hin sewu
Yommuu dukkanaawus gaafan taayee yaadu
Dukkanas yoo ta’e gaafa gurraacha’uu
Ifti akka bakakkaas yoo balaqqqeessa’u
Yeruusaa kabajuuf malee garuu hin darbaa
Anis kanumaafan osooman dhiphadhu gaaddidduu kee arga
By Amaanueel Guutamaa


text:
Qalbeessaa Dhangi’aa
Adooleessa 5,2018
Finfinnee Oromiyaa
Ariirrata
Adeemsa qabsoo Oromoo darbe, kan dhageenyerraas kan agareerraas waan addaa dhalachuu baatus akka waan addaa dhalachuu qabutti sochiin Wayyaanee fandaluusaa agarra. Adeemsa qabsoo Oromoo maseensanii, ilmaan Oromoo impaayera gaddaaf gadadoo taateef Xoophiyaa keessatti cafaquuf shorri diinni qabsoo taphataa jiru hedduudha. Sochii diina qabsoo Oromoo kana jabinaan dura dhabbachuuf tattaaffiin baratoota Oromoo fi kanneen hojjetaa ta’anii jiranii murteessaa ta’uu himuun barbaachisaadha.
Gufuun qabsoo Oromoo kaleessaa har’as gufuu ta’uu itti fufuun, miira xiiqii hamaatiin bobbaan OPDO’n gooftaashee Wayyaanee waliin taatee qabsoo irratti gaggeessaa jirtu kan mararfannoo dhala namaaf hinlaanneen shirri karaa OPDO ajjeechaa garmaleen raawwatamaa jiru balaaleffatamaa ta’uu himna. “Sagal elmamus sagaltamni elmamus kankoo Qiraacuma jette Adurreen” akksuma “roobus caamus ijji misiraa lama” jedhama. OPDO jijjiiramtee, akka uummatatti makamtuuf qabsoo Oromootti dabalamtee tokkummaa uummataa haalaan jabeessuun diina irratti akka fuulleffanno tattaaffii ABO taasisaa ture fudhatama dhorkachuun bobaa jala TPLF keessee adeemuu cinatti waraana Kora Bittinneessaa uummatti bobbaasuun uummata akka malee rukutuuf ajjeesuu jabeessite. Kana yeroon uummanni akka itti dammaqu abdii qabna.
Harkisoo
Harkiftuun qaama waan tommo gototuun akeeka biraaf ittiin dhimma bahamudha. Harkisoon torbanoota kana keessatti OPDO fi waayillan OPDO’n adeemaa jiran kan hedduu jabaataa fakkaatee humna uummataa ammoo harkisuun hallayyatti qabsoo sabaa naquuf akeekkatus milki dhaboo ta’uun isaa ammoo jabina qabsichaa murteessa. Torbanoota darban kana utuu uummanni ajjeefamuu, utuu uummanni hidhamuu duula “mirgakeef falmachuu hinqabdu!” Jedhuun hololtoonni OPDO fi Wayyaanee alaaf keessaa duula jabaa uummata Oromoo irratti, addatti dhaaba uummata Oromoo ABO irratti banuun kan yaadatamudha. Gartuuwwan diinaa mooraa qabsoo keessatti hadhooftuu qabsoo dhamdhamuu dadhabanii qabsoo hidhannoo ABO hordofu gatanii bahan, kanneen qabsaa’ota dirree qabsootti gatanii teellaa keessa ammoo sochii cichoomoon ABO qabsaa’uun daandii Bilisummaa irraan gahan akka waan Bilisummaa arjoomeetti utuu gulufaa turanii agarre. Murnoonni qabsoof kutabboo hinqabane kanneen garaaf rakkina addaa addaa qabsoo keessatti mudatu obsuu dadhabanii qabsoo keessaa ya’an qaamuma kaleessa mormaa turanitti harka laatanii aangoo qioddachuuf ammoo utuu gulufanii torbanoonni darban nu agarsiisan. Murni jomomii aangoof dheebuu marcuma Mootummaa qaban kanneen Oromoo gandaaf gooxiin amantaan ijaarrataa turan matuu karaa nagaa qabsoofna jechuun galaniiru. Karaa nagaa maaf qabsooftu jechuf utuu hintaane erga galanii ammoo duula ABO irratti banuun akka waan Biyyi Bliisoomteetti ABO Bilisummaa ammaa uummatarraa molquuf waraana irratti fuulleffate jechuun duula mataaf miila hinqbane banan. Adeemsa goobanoota jaarraa kana kan, qabsaa’ota fakkaatanii qabsoo Oromoo sigiksuuf hunkuranii mataa gara angootti suuqqachuuf bololaniif uummanni ammayyuu mormiirra jiraachuu bahee falmatee agarsiisaa jiraachuun ammoo kan hundumaa caalaa watwaachisedha.
Torban kana keessa duulli Hololaa OPDO arcaatuu Mootummaa wayyaaneen baraganiin baname kan WBO irratti fuulleffachuun uummata garaaf karaa irraa maqsuuf qiiyyaafate ture. Sana hundumaa damdamachuuf irreen WBO, Qeerroo jabaataadha. Qaamonni kaleessa waraana qabana jechuun duula dhoksaa WBO irratti banaa turan, harka qullaa shaanxaa raasanii galuun ammoo cimina qabsoo Oromoo ABO’n durfamuu gadhaabeera. Taateewwan torbanoota darban uummata hunkuranii qabsoo dadhabsiisuuf mootummaan godhaman martuu kan isaanuman galaafataa jiru ta’ee argameera.
Aviyyi Ahemad “Qawween faashinidha” jedhee utuu baatii tokko hinbulin guyyaa kaleessaa rasaasaan ilmaan Oromoo nagaa dhabama gochuun haasaan isaanii marti dhara ta’uu raggaasise. Kanaan ajjeechaan Baabbilee keessatti Oromoota irra gahe, gubatiinsi manaa 200 olii itti gaafatamummaa kan qabu qaamota “isin bilisoomsine” jechuun barbaadan OPDO fi Abiyyo Ahemad ta’uu himuun barbaachisaadha.
Akkasuma shira fokkataa maqaa ABO xureessuuf WBO fi Abbaa Torbee fakkaatanii Najjootti raawwatan kan uummatni hedduu itti mufateef dhuma kumaaraa kaartaa isaanii ta’uu raagesse. Ajajoonni waraanaa erga Oromoo ta’anii, Oromoo hidhuuf ajjeesuun nii dhaabbata jedhee uummatni gariin gurra ergiseefis soba isaanii irratti baree jira.
Hunkuroon amma adeemaa jiru kan uummataaf ABO wal dhabsiisuuf qiyyaadateef fuuldurattis haala kanaan olitti ABO irratti bobbaa taasisuuf murteeffachuu isaanii Agartuu Qeerroo himuu fedha. Qaamonni Hunukura kana adeemsisan qaamota gurguddoo sadiitu jira. Isaanis
1. Qaama dhugaan sabaaf quuqamuuf kan hubannaan siyyaasa Wayyaanee ABO gidduu jiru hingalleef
2. Qaama ABO irraa obsaaf kutannoo qabsoo dadhabee luqqa’ee ABO keessaa ba’e
3. OPDO wayyaaneef Tigirootaaf olaantummaa isaanii bakkatti eeguu barbaadan
Isaan olii martuu hunkuroo yaadaa adeemsiisuun wal ta’uudhaan ABO’n dhabamu malee jiraachuu hindandeenyu jechuun waan hojiitti jiranidha. Qaamota kana mara qabsoo isaarraa tiksee ABO isaa faana, WBO isaa faana Oromoon tarkaanfachuuf qophaa’aa ta’uu baannan egereen jiruusaa du’aaf gadadoo ta’uu asumaan himna. Adeemsa wayyaaneef qaamolee olitti eerre kanaa irratti dammaquu baannan qabsaa’ota Oromoo maqaa garaagaraa faaluutiin hidhuuf karoorfatanii akkuma baroota 1990 keessaa hojiitti jiraachuu cimsinee dhaamna.
Horaa Bulaa
Injifannoon uummata Oromoof
Gadaan gadaa xumura garbummaati
WBO faana gara Bilisummaatti tarkaanfanna!
Qalbeessaa Dhangi’aa
Adooleessa 5,2018
Finfinnee Oromiyaa


text:
- Gurandhala Igboo Jimaata Luwo Shonaa Swaahili Waxabajjii Yoruuba aduu baala bararii bareedina barumsa bidiruu biillaacha bilbila bilisummaa birtukaanii buphaa daawwitii duumessa fakkeenya fal'aana fattee fayyaa filaa foddaa fooxaa haaduu haantuuta haqa heegaree hospiitaala injiree ji'a kaameraa kubbaayyaa kutaa dhiqannaa maangoo mijjaawaa mucuca qubeessaa sariitii shiboo shukkaa simiinttoo timaatimii tuchee uffata halkanii urunguu xarabbeezzaa xarmuushii
- Akaaniffaa Beenin GaDangme Ingliiffaa Konggoo


text:
Abboonni amantii lammiiwwan Tigraay Itiyoophiyaa keessatti kan uumame beelli harki namaa fidee fi gosa irrattti hundaa’e kan lammiiwwan Tigraay irratti fuuleffate akka dhaabatu gaafachuuf waajjira ministeera dhimma alaa Yunayitid Isteetis fuulleetti roobii kaleessaa Onkoloolessa ja’a hiriira geggeessanii jiran.
Hordoftoonni amantichaa dhibbaan laka’aman illee abboota amantii kana waliin ta’uu dhaan hiriira ganama sa’a afuritti jalqabame kanatti makamaniiru. Abboonni amantii kun akka ibsanitti wal waraansi dhaabatee gargaarsa namoomaaf danqaa male daandiin akka saaqamu gochuuf angawootaaf waamicha gochuun itti gaafatama isaanii ta’uu dubbataniiru jechuun Sara Fessehaye bakka hiriira sanaatti argamuun gabaasteetti.


text:
Jaarmayoonni lameen walgahii waggaa kan yeroo lammataaf gaggeessan xumuura irratti Finfinnee keessatti ibsa kennanii turan. Barreessaa dureen Tokkummaa Mootummotaa Antoniyoo Gutarrees Wiixata darbe akka ibsantti hariiroo haaraan Itiyoophiyaa fi Ertraa giddutti jalqabamuun qilleensi nagaa jiraachuu agarsiisa jedhan.
Kunis biyyoota lamaanis ta’e ardii Afrikaa bira darbee addunyaaf abdii guddaa dha jedhan. Knaaf deggersa gaafataman mara gochuuf qophii akka ta’an hubachisanii jiru.
Gama kaaniin dura ta’aan komiishina Afrikaa Musaa Faakii Maamaat haariroo gaarii biyyoota lamaan gidduutti jalqabame gammachuu guddaan simanne jedhan. Kunis uummanni Afrikaa nagaa fi tasgabii ardii ofii keessaaaf fedhii akka qabu agarsiisa jedhan. kanaafis deggersa keenyaan biraa hin hafnuu jedhan.
Gabaasa guutuu caqasaa.


text:
Mareen kuni kaleessaa kaasee itti fufaa ka jiru yoo tahu, hoogganaan Waajjira Dhimma Nageenyaa mootummaa naannoo Oromiyaa, Kamaal Galchuu kaleessaa kaasuun angawoota Aanaa Mooyyaleefi Godina Booranaa waliin Mooyyaleetti mariirra jiru.
Maree kaleessaatiinis angawootni Godina Booranaa fi Aanaa Mooyyalee,jiraattonis Mootummaan gaaffii daangaa jiruuf murtee akka kennu gaafataniiru. Harras walgayiin kun itti fufee jiraattota naannoo waliin gaggeeffameera.
Walgahiin kaleessa jalqabe kun harras ka itti fufe yoo tahu, magaalattiitti nagaa buusuu akkasumas waa’ee namoota lola kanaan qe’eerraa buqqa’aniis fala dhahuuf mareerra jiru.
Maree kana ka gaggeessaa jiran hoogganaa waajjira Dhimma nageenyaa Oromiyaa Obbo Kamaal Galchuu yoo ta’an kaleessa angawoota Godina Booranaa fi ka Aanaa Mooyyale waliin mariyachuu hoogganaan Biiroo Eegumsa Fayyaa Aanaa Mooyyalee Obbo Boruu Huqqaa himanii jiru.
Rakkoon biraa ummanni himate fedhii bulchiinsii naannoo Somaalee godina Booranaa irraa lafa kutatee godina Daawwaa jedhee jaarrachuu fedhu. Bulchiinsii nagaa naannoo Oromiyaa ammoo lafa Oromiyaa irraa lafa fudhachuun hin taatu jedha.
Warra marii tana keessa oole keessaa tokko Abshiroo. Akka isiin jettutti waraani naannoo shanii hardhallee aanaa Areeroo karaa Waacilleetti makiinaa karaatti hadhee nama madeessee kaan ijjeese.
Namii baqetelleen gargaarsa argachuutti hin jiruu,bulchiinsii naannoo Oromiyaalleen baqataa kana dhufee hin ilaalle.
“Akka daangaan keenna nuu kabajamuu fi alaabaan naannoo shanii Oromiyaa keessaa bahu gaafanna.”Mooyyaletti hardhallee biirolee fi baankiin banaa miti.
Haleellaa dhiyeenya Mooyyaleetti nama 11 galaafatee 85 ol madeesse ka geessisan hidhattoota naannoo shaniitii jedhamus, maalummaa hidhattoota kanaa garuu qaamni mootummaas ta’e kaan ka ifaan beeksise tokkoo hin jiru.


text:
ONN LIVE:TV Gaaddisa Dhugaa-WALTAJJII MARII: Marii Bu’ureessitoota Adda Bilisummaa Oromoo Waliin Taasifame Kutaa 1ffaa
Sirna cunqursaa fi garboomfataa EPRDF harka lamaan Uummata Oromootti bobba’e ofirraa deebisuun dirqama Oromoo maraati
Ijoo Dubbii Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Finfinnee Oromiyaa
Waxabajjii 26,2018
Garbummaa bar-dhibbee tokkoo fi walakkaa nurra lakkoofsiisaa jiru ofirraa qolachuuf wareegama gita hinqbane taasisaa, aarsaa Bilisummaa ofii gonfachuuf baasuu qabu baasaa qabsoo jabaarra kan jiru Oromoon, hanga har’aa qabsoo isaa galiin utuu hingahin kan jiru ta’ullee ulaa Bilisummaa irra gahee jira. Adeemsa qabsoo Oromoo daandii ulfaataaf obsa fixachiisaa mara hulluuquun egeree uummataaf jecha qabsoo jiraachisuuf wareegama qaalii gootaawwan wareegaman kumootni, Bilisummaa Oromoo fi Walabummaa Oromiyaati. Akeeka qabsoo jallisanii gara maqsuun Oromoon akka akka waan Ithiyoophiyaa ijaaruuf lafee cabaa tureetti, Oromoon akka waan faajjii garboonfataa kan tae faajjii Ithiyoophiyaa jalatti kufaa tureetti oduu tirrisuun qabsoo Oromoo jallisanii gara ijaarsa Ithiyoophiyaa kan sirna Oromoof qoodaaf bakka hinqabne ijaaruuf dhaloonni wareegama baasaa akkka tureetti ilaaluun yakka seenaaf ekeraan gootota Wareegamanii nama gaafatudha jedhee amana Qeerroon Bilisummaa Oromoo.
Fedhii fi hawwii uummata aangoo irraan dhiibee isaan gahee tiksuuf dadhabanii gara fedhii mataa ofiitti harkisanii dhaloota Bilisummaaf qabsoorra jiru akka waan ijaarsa sirna EPRDF jajjabeessuuf akkasuma, ijaarsa sirna nama nyaata Mootummoota garboonfattoota durii deebisuuf wareegamaa turee fakkeessuun sharafa fotolikaan daandii Bilisummaa uummataatti diilloo garbummaa buusuuf kan oolu malee kan uummataaf tattaafatamu miti.
Qabsoo Uummata Sharafanii Gara Dabarsuun, Utuu Ajjeesanii Uummata Oromoo Garbummaa Keessatti Tiksuuf Akeekni EPRDF/Wayyaaneen Qabatee Jiru Qabsoon Irra Aanama
Dhaaltummaa hangafoota isaarraa dhaaleen, mootummaan Wayyaanee sirni EPRDF akeeka qabsoo uummata Oromoo sharafuun garbummaa keessatti uummata tiksuu irratti fuulleffatee sochiitti jira. Amna qabsoo dheeraa Wayyaanee waliin goone kana keessatti, tarkaanfiiwwan waraanaa kallattiin uummatarratti adeemsiisaa hanga ammaa waraanaan nu bitaa jiraachuun isaas waan ifaati. Qabsoo Oromoo gama waraanaan dhaabuuf carraaqqiin waggoota afran darban walitti fufiinsaan ajjeechaa Mootummaan Oromoo xiqqaa hanga guddaa irratti taasisaa ture kan sadarkaa jechaa qofaan himamee bira darbamu miti. Haala kamiinuu qabsoo Oromoo meeshaan waraanaa ammayyaa dhaabuu akka hindandenye dheebottoonni Bilisummaa kanneen garbummaan na gaha jedhan qabsoo saba ofiitti firii gochuuf rasaasa fuuldura dhaabatanii sagalee dhageessisaa addunyaaf diinummaa Mootummichaa saaxilaa yoona gahaniiru. Qabsoo uummanni Oromoo wareegama ulfaataan dhaadannoo “Bilisummaa barbaadna!” Jedhuun hanga ammaa Faajjii isaa qabatee taasisaa jiru utuu arganii kanneen garbummaa keessatti Oromoo tiksuu fedhan kan fedhii uummataarra dantaa isaanii eegsisu uummatatti lallabuun gara sossoobbiitti deebi’anii jiru. Qabsoo Oromoo waraanni dhaabe sossoobbaan dhaabuuf yaaluun bakakkaa samii lakkisee bu’aa jiru samiitti oldeebisuun walkipha. Akeeka fakkeesssiin uummata bituuf garboonfata baafatee kana dura dhaabbachuuf qabsoo Qeerroo Bilisummaa dhawatumaan guddachuun murteessaa ta’uu Qeerroon hubachiisa!.
Mootummaan gita bittuu Wayyaanee/EPRDF guutummaa Oromiyaa addatti daangaawwan Oromiyaa irraan duula waraana dhaabbataa qabsoo Bilisummaa Oromoo irratti taasisaa yoona gaheen hanga ammaa fandalee qabsoo Oromoo waliin tiraatuun; qabsoo Oromootti danqaa ta’uuf akeekni garboonfataan guyyuutirraa baafataa jiru humna qabsoo uummataa kan hincaalle ta’uuf qabsoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo ABO durfamu kan guutummaa Oromoo makatu kan hincaalle ta’uu irra deebiin Qeerroon hubachiisa.
Daangaawwan Oromiyaa irratti lola banee jiru dhaabuurra, lubbuu Oromoo baasuu irratti, daangaa Oromoo cicciree akka fedhiisaatti gurgurachuu itti fufuun Mootummaa kan uummata onnachiisudha. Ajjeechaa jumulaa/deettii/ bakkoota hedduutti sirna EPRDF raawwataa jiru dhaabuurra gara hookkara olaanaatti ceesisuuf waraana qabu Agaaziidhaan uummatatti dhaadachuurra taree duula ifaan uummata Oromoo irratti banameen Uummati balaan Oromoo kallattii maraan sirna ERPDFn buqqaaa jiraatuun haqni kun akka salphaatti hubatamu qeerroon ni amana.
Sirna garboomfataa haaa qofa odoo hin taane sirnoota darban keessattis Oromoon kan qeee isaa irratti ajjeefamaa ture yoo tau haraan tanas Oromoon lafa ashaaraa seenaa fi duudhaa akkasumas kan safuu isaa irraa qabu sirna kanaan maqaa Itoophiyaa Somaalee jedhuun kan moggaafamte keessaa Oromoon miliyoona tokko caalu buqqauun;Karaa Kibbaa Oromoon Gujii fi Booranaa,karaa Oromiyaa Bahaa Haragee fi Karaa Lixaatiin waraannii sirna AWDUI ofiin jedhu ifaan uummata Oromoo buqqisaa jiru.Haalli kun harka tokkoon maa taa kan jedhuuf sirni EPRDF/AWDUI tae jedhee humna Oromoo dadhabsiisuu fi akeeka Qeerroo Bilisummaa Oromoo laamshessuuf yaalameeti.
Oromoo hiyyoomee fi rakkatu arguun Oromoo qeee isaa irratti beelauu fi dheebotu arguun fedhii fi sagantaa Habashootaati.Weerarri sirna garboomfattoota kanaa haala dawweessaa taeefi afaan dhadhaa godhatanii uummata Oromoo moogksuu kan jalqaban hara miti.Ilmaan Oromoo sirna ofiitti fudhatanii warra akka nama qullaa deemuutti Oromummaa ofii gatee Itoophiyaa maqaa faarsuun handhuura biyya abbaa isaa irratti afaan isaa dhiisee kan afaan isaanii haasayu,Oromummaa ofii abaaree kan Itoophiyaa Immiyyee Minilik isaanii ijaare faarsu arguun dharraa Habashootaa isa olaanaadha.
Humnooti Habashaa seenaadhumaan yeroo aangoof wal waraanan humna Oromootti dhimma bahaa turan.Haras wareegama Qeerroon Bilisummaa Oromoo dhaabasaa fi uummata balaa Oromoo waliin itti wareegamee hanga sirnicha barbadeessuttii geessise kana kanneen ofii isaanii sammuu fi qalbii keessaa fuudhanii Itoophiyummaa itti kennaniin qabsoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo qaxxaamuruuf akeekkatanii kaan roga kanaan hanga ammaatti buaa bahiin garboomfattooti sirnichaa hin basin hin jiru.Abjuun sirni garboomfataa kun itti jirus adda tokko taee teessoo wal jijjiiruun wal harkaa fuudhinsa aangoo fakkeessuu fi qabsoo saba balaa qaxxaamuraan irra aanuuf yaaliin taasisan gonkumaa kan itti milkaayan akka hin taane fi harki inni jalqabaa isaan ittiin qabsoo qabachuuf yaalan Qeerroon ciqilee dhahee akka harkaa baasuu ,akeeka wareegama baasaa hara gaheef akka milkeessu hubachiisa.
Harki Habashootaa gama lammataan waraana dhokataa duubaan saba Oromoo waraanuu(out flanking) taasisuudha.Sirnichi Oromoo Impaayerichaaf akka diinaatti kan ilaalu yoo tau,akkuma olitti tuqne Oromoon nageenyaa fi tasgabbiin jiraatee badhaadhinaa fi gamtaan taee jennaan Ipmaayera afaan qawween itti isa galchine keessaa yaaa soda jedhurraa humni Habashootaa waraana maqaa biyyaalessaan ijaaruun uummata Oromoo duubaan waraanaa jira.Waxabajji 25/2018 Maaoo Koomoo fi Asoosaa keessatti dhimmi Oromoon waraana raayyaa Ittisa Itoophiyaa fi humna poolisii Somaaleen kan rukutameef kanuma.Gara saba Sidaamaan yoo ijaalle walitti buiinsa Sidaamaa fi Walaayittaa gidduutti kabajaa ayyaana Cimbalalaa irratti dhalateef hooggantooti Naannichaa aangoo yoo gadi dhiisan hanga godinaa fi magaalotaatti,namooti 200 gahan kan badii kana dalagan jedhaman immoo toatamanii jiru.Haa tau malee,gara Oromiyaatiin Oromoo kallattii afraniin waraanamaa jiruuf kan toatamee fi seeratti dhiyaate hin jiru.Kunis giti bittaa EPRDF/ADWUIn tae jedhee saganteessuun Oromoo fi Oromiyaa irratti weerara bane akka jiru hubachiisa.
Akkuma olitti kallattii harka lamaan Oromoo waraansisuun Itoophiyaa keessatti Oromoo harka kennachiisuun bituun akeekaa fi kaayyoo Habashootaa tae Qeerroon Bilisummaa Oromoo gadi jabeessee morma balaaleffata.Duula karaa lamaan uummata Oromoo irratti aggaamame kanas wal hubachuu fi wal dhagahuun sirna Itoophiyaa fi ilaalcha anatu siif beekaa walitti si idaana /መደመር/ maqaa jedhuun Oromoon sirna Gadaa kan moggaasaa fi guddifachaa mataa ofii isaatii kan qabu akka itti ofitti nama dhuunfaa hanga sabaatti dabaluu dandau seeraa fi duudhaa mataa ofii isaa kan qabu saba jabaa fi sirna Bulchiinsa Gadaa of harkaa qabu malee uummata sirbaan lafa qaacceessee eenyummaa ofii jijjiiru miti.Kan isa barbaade ofitti idauuf/dabaluuf/ sirna Caffee fi lallaba mataa isaatii alagaaf kan baase abbaan fedhe kan itti galu,kan hin feene firoomaa fi nageenyaan isa wajjin itti jiraatu kan qabudha kanaaf sirbaan lafa dhiichisuun qabsoo Oromoo gara dabarsuun akeekaa fi kallattii isaa jijjiirsisuun akka hin dandaamne Qeerroon ammas gadijabeessee hubachiisa.
Dhumarratti Oromoon waraana qorqalbii,diinagdee fi hawaasummaaa akkasumas fotolikaa isa irratti wal ijaaree Itoophiyaa lafee biyya isaaf wareegama gootota isaa nyaataa yoon geese jalaa bahuu qaba.Kanaaf immoo kaayyoo ganama qabatee wareegamaa yoona gahee fi wareegama gootota ganamaa milkeessuuf akka irriatti hojjetu,uummata balaa isaa wajjin haalli fotolikaa Impaayerichaa ilmaan Oromoof baraarama kan hin laanneefi Qeerroonis ofirraa qolachuu qabaan dhaamsa Qeerroo Bilisummaa Oromooti
Sirna cunqursaa fi garboomfataa EPRDF harka lamaan Uummata Oromootti bobba’e ofirraa deebisuun dirqama Oromoo maraati
Ijoo Dubbii Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Finfinnee Oromiyaa
Waxabajjii 26,2018


text:
Mudde 17,2014 Gabaasa Yuuniversitii Madda Walaabuu
Diddaan baratoota Oromoo Yuuniversitii Madda Walaabuu haalaan jabaachuu irraan barattooti hedduun hidhamanii jiru,addatti ammo isintu FDG qindeessa sababaa jedhuun Bultoo Dinquu barataa waggaa 2ffaa Psychology fi Habtaamuu Kabbadaa barataa waggaa 3ffaa Engineering mana hidhaa hin beekamnetti geessamanii jiru.
FDG Oromiyaa guutuu keessatti qabatee deemaa jiru daranuu bifa isaa jijjirrachaa mootummaa Wayyaanee afuura dhorkaa jira. FDG addatti dhaabbilee barnoota ol’aanoon yeroo garaagaraa murannoon diina dura dhaabbachuun diddaa isaanii mul’isaa jiru. Haala kanaan guyyoota calqaba Muddee irraa dhaabbilee barnootaa kan akka Yuuniversiity Finfinnee nyaata lagachuun eegale Yuuniversiity Bulee Horaa,Jimmaa fi Mattuu itti ce’uun nyaata lagachuu irra darbee diddaa isaanii mootummaa gabroonfataatti mul’isaa kan turan yoo tahu; mootummaan abbaa hirree aadeffate diddaa uummataa humna waraanaan dhaamsuuf yaalu illee diddaan kun har’as itti fufuun dallaa Yuunversiity Madda Walaabuu keessatti Mudde 15 bara 2014 irraa diddaan jabaa gaggeeffamuu eegale har’a Mudde 17 itti fufuun mormiin jabaa gaggeeffamaa jira. Mootummaan abbaa hirree Wayyaanee diddaa barattoota kanaa dhaamsuuf humna waraanaa dallaa Yuuniversiitichaatti heddumminaan ol naquus gootonni barattoota Oromoo meeshaa waraanaa kanaaf otoo hin jilbeeffanne diddaa isaanii gaggeessuu daran itti fufanii jiru.
Kana malees dabalataaniis mootummaan abbaa irree Wayyaanee maloota diddaa uummataa dhaamsuuf tattaaffatu keessaas reebicha hamaa irraan gahuu, qaama hir’isuu fi hidhuu akkuma ta’e hundaa diddaa barattootaa kana irrattis barattoonni hedduun reebbamuu fi doorsifamuu irra darbee barattooni gara fuula duraatti maqaa fi baayina isaanii Qeerroon bahuuf jiru gara buuteen isaanii dhibuus; kanneen keessaa warri adda durummaan qabamanii FDG qindeesituun yakkamanii jiran barataa Bultoo Dinquu barataa waggaa 2ffaa Psychology fi barataa Habtaamuu Kabbadaa barataa waggaa 3ffaa Engineering fa’aa kanneen jedhaman akka keessatti argaman odeessi Qeerroo nu qaqqabe addeessa.


text:
Gareen finxaaleyyii al-Shabab kan har’a xayyaara Moqaadishoo gama dhiyaatti rukutamuun lafa dhoofte of harka galfachuu isaanii angawoonni Somaliyaa beeksisanii jiru.
Maddeen gamasii VOA sagantaa Afaan Somaaleef akka ibsanitti xayaarattii sana irra namoota 9-11ttu irra turan. Maddeenumti kun akka jedhanitti xayyaarattiin namoota duula naga eegumsaa Somalia keessaa irratti hojjetaniin kan kireeffamte.
Itti aanaa komiishinni Afgoye Abdullahi Hassan Abdi VOAf akka ibsaniitti xayyaarittiin erga kuftee booda loltoota AL-shabaabiin marfametee jirti, kanaaf harka al Shabab jirti jedhan.
Abdiin akka jedhanitti Kanneen xayyaarattii irra turan lubbuun du’uu fi jiraachuun hin beekane. Sababaan balaa sanaas hin beekamion jira. Jiraattonni magaalaa Afgoye akka jedhanitti xayyaarattiin utuu hin kufin dura ofi irra naanna’aa turte. Xayyaarattiin Nairobi irraa ka’uun gara maadhee qilleensaa Ballidogletti imala aka turte ta’uutu gabaasame.


text:
‘Qotee bulaadhaani kan wal lolamaa jiru’-Bulchaan Aanaa Jiillee Dhummuugaa
(bbc)–Godina Addaa Saba Oromoo Bulchaa Aanaa Jiillee Dhummuugaa Lola naannoo Amaaraa godinaalee Shawaa Kaabaa fi Godina Addaa Saba Oromoo keessa adeemaa jirun lubbuun namootaa darbuu, namootni madaa’uu fi manneen gubachuutu himamaa jira.
Godina Addaa Saba Oromootti bulchaan aanaa Jiillee Dhummuugaa Obbo Jamaal Hasan Dilbata BBCn bilbilaan yoo dubbisuun gandoota aanichaa shan keessatti lolli adeemaa jiraachuu himan.
“Hawaasni keenya uummata qotee bulaati. Akka amma miidiyaadhaan lallabamu kanaa miti. ABO Shanee, warra gurmaa’e, meeshaa waraanaa ulfaataa wanti jedhamu hin jiru.
Qotebulaadhaani kan wal lolamaa jiru” jedhan.
“Manni qoteebulaa gubataa jira. Qotebulaan du’aa jira. Inni du’aa jiru kun immoo Shaneedha jedhameeti gabaasni kan irratti hojjetamaa jiru” jechuunis himan Obbo Jamaal Hassan.
Gama biraatin Biiroon Komunikeeshinii Naannoo Amaaraa ibsa mootummaa naannichaa ganama har’aa toora ‘Facebook’ irratti maxxanseen “gareen ABOfi qaamoleen michuu isaa ta’an guyyaa Jimaataa Bitootessa 10/2013 irraa eegalee meeshaa waraanaa ulfaataafi qotebulaan qabama jedhamee hin yaadamneetti gargaaramuun humna hidhate fi qindaa’en godina Shawaa Kaabaatti magaala Axaayyeefi naannoosheetti lammiilee nagaa irratti haleellaan qaanessaa raawwatameera” jedhe.
Miidhaa namaafi qabeenyaa haleellaa magaala Axaayyeefi naannosheetti raawwatameera jedheen qaqqabes qulqulleessee uummataaf akka ibsu biirichi ibsa isaatin himeera.
Itti-gaafatamaa Waajira Nageenya Ummataafi Bulchaa Itti-aanaa aanaa Efraataafi Gidim kan ta’an Obbo Salamoon Altaayyee gaafif deebii kaleessa BBC walin taasisanin haala magaala Axaayyee keessatti uumame ‘haleellaa hidhattootaan raawwatame’ jechuun ture kan ibsan.
Gama biraatin jiraataan aanaa Jiille Dhummuugaa BBCn haasofsiise “lolli uummata Oromoo Walloo fi humna addaa naannoo Amaaraa gidduutti kan adeemsifamaa jiru.
Shanee kan jedhu kijiba. Aanaas ta’e godina keenya keessatti waan Shanee jedhamu maqaarraa kan hafe waa tokko agarree hin beeknu” jechuun hime.
Ka’umsa waldhabdee…
Magaalaan Axaayyeefi aanaan ollaa Jiillee Dhummuugaa walitti bu’iinsa akkanaa yeroo keessummeessan kun isa jalqabaa miti. Haa ta’u malee erga lola yeroo darbeetii naannichatti nageenyi gaarin turuu bulchaan aanaa Jiillee Dhummuugaa Obbo Jamaal Hassan himu.
Ka’umsi lola yeroo ammaas torbee darbe keessa amaamota sabaan Oromoo ta’anfi konkolaataan gara aanaa Jiillee Dhummuugaa imalaa turan magaala Axaayyee keessatti dhagaan itti darbatamuufi rasaasni itti dhukaafamuu ta’uu himan.
Haa ta’u malee waldhabdeen akka hin hammaannef qaamoleen nageenyaa aanaa Jiillee Dhummuugaa fi aanaa Eftaataafi Gidim akkasumas jaarsolin torbee darbe Jimaata ganama walin mari’achuu himan.
Marii taa’ame kanaanis uummata lamaan walitti buusuuf daldalli siyaasaa jiraachuu, daldalaan meeshaa waraanaa uummata lamaan walitti buusuu barbaadu jiraachuu, ololli “Amaarri sii dhufe, Oromoon sii dhufe” jedhu jiraachuusaa walin mari’achuu akkasumas dhukaasa amaamota irratti dhukaafame akka qoratamu kallattii kaa’uu isaanii himan.
Haa ta’u malee Jimaata galgala sa’aa 2:30 booda sheekin sabaan Oromoo ta’an magaala Axaayyee keessatti ajjeefamuun lola amma adeemaa jiruf jalqabbii ta’uu himan.
Biiroon Kumunikeeshinii naannoo Amaaraa gama isaatin ka’umsi waldhabdee galgala Kamisa darbee waldhabdee namoota dhuunfaa gidduutti uummameen aanaa Jiillee Dhummuugaa keessatti lubbuun nama tokkoo darbuusaa akka ta’e hima.
Jiraattotni aanaa Jiillee Dhummuugaa immoo lolli adeemaa jiru lola kaayyoo siyaasaa of keessaa qabu ta’uu himu.
“Lola siyaasaati. Lola uummata Oromoo iddoo kanarraa buqqisuuti. Mootummaa naannoo Oromiyaatu erge jedhan. Nuti mootummaa naannoo Oromiyaatin eessatti wal beekna? Kan nu bulchaa jiru isaani. Kan nu gaggeessaa jiru isaani” jedhan jiraataan aanaa Jiillee Dhummuugaa Ammee Xayyaar.
“Raayyaan ittisaa nuf yaa qaqqabu…”
Lolli naannoo Amaaraa godina addaa saba Oromoo aanaa Jiille Dhummuugaa fi godina Shawaa Kaabaa keessatti adeemsifamaa jiru hammaataa ta’uu kan himan jiraattotni fi bulchaan aanaa Jiillee Dhummuugaa raayyaan ittisaa gidduu seenee akka tasgabbeessu gaafatan.
“Raayyaan Ittisa biyyaa yoo gubbaarraa nu qaqqabuu baate rabbi yoo nu qaqqabe malee uummatni baay’ee miidhama keessa kan jiru” jedhan jiraataan aanaa Jiillee Dhummuugaa.
Humni addaa naannoo Amaaraa “qabatamaan erga lolli kun uumameen booda gara tokko loogun irratti mul’atee jira” kan jedhan bulchaan aanaa Jiillee Dhummuugaa Obbo Jamaal Hasan humnichi beekkamtii isaanin alatti aanaa isaanii keessa socho’aa jiraachuus himan.
Kana malees “ajandaa Axaayyee qofa kan gabaafamaa jiru” kan jedhan bulchaan aanaa Jiillee Dhummuugaa Obbo Jamaa, “lolli aanaa keenyaan alatti gaggeeffamaa jiru lola tokko qofa. Innis lola Axaayyeerratti gaggeeffamaa jiru.
Sanin ala lolli adeemsifamaa kan jiru aanaa Jiillee Dhummuugaa keessatti. Garuu miidiyaan biyya keessaatis ta’e miidiyaalen adda addaa lolli adeemsifamaa jiru kun hundi aanaa Jiillee Dhummuugaatin ala akka ta’etti gabaasaa jiru” jechuun komatan.


text:
Uumama namaatti Xinxalluu-Kutaa 1
Akkamitti gara Rabbii (Subhaanahu wa ta’aalaa) Dhiyaatan?
Marsaalee uumama namaa Aayata Qur’aanaati fi dhugaa sayiinsin irra gahe fayyadamuun hanga kutaa torbaa ilaala turreerra. Fakkiiwwan sanniin ilaalun nama uumama ofiitti xinxalluuf barnootaa fi gorsa ta’a. Ammas, itti fufuun uumama keenyatti ni xinxallina. Garuu uumama keenyatti xinxalluun bu’aan nuti argannu maalii? Namni jireenya isaa keessatti Gooftaa isa uumee beekuf karaa adda addaa barbaada. Erga Gooftaa isaa beekee booda Isa qofa gabbaruu fi jaallachuun jireenya keessatti tasgabbii fi milkaa’inna barbaada. Kanaafu, karaan Gooftaa ofii itti beekan keessaa tokko uumama ofiitti xinxalluudha. Aarifoonni (warroonni Rabbiin sirritti beekan) gariin akkana jedhu, “Jiraattonni addunyaa tanaa wanta garmalee mi’aayaa (gaarii) ta’ee osoo hin dhandhamin addunyaa tana gadi dhiisanii deeman.” Wanti garmalee gaariin (mi’aawan) suni maali? jedhamanii yommuu gaafataman, isaaniis akkana jechuun deebisan, “Rabbiin beekuu fi jaallachuudha.”
Imaamu ibn Al-Qayyiim (rahimahullahu) karaalee Rabbii ofii itti beekanii fi itti dhiyaatan bakka afuritti qooda[1]:
1-Sifaata Rabbii beeku- asitti sifaata jechuun amaloota gaggaarii waa’ee Rabbii ibsaniidha. Kan akka waan hundaa beeku, dhagahuu, arguu, waan hundaa irratti danda’aa ta’uu,
2-Hojiiwwan, tola, mararfanna Rabbii gara sifaanni Isaa guutuu ta’uu agarsiisanitti xinxalluu
3-Namni amalootaa fi hojiiwwan Rabbiin jibbuu fi itti dallanuu itti yaadun irraa fagaachu.
4-Amalootaa fi hojiwwan Rabbiin jaallatu fi gara Isaatti nama dhiyeessan itti yaadun amaloota saniin of faayu fi hojjachuu.
Tuqaan 1ffaa fi 2ffaan Tawhiida fi sifaata Rabbiitii fi hojiwwan Isaatiin kan wal qabataniidha. 3ffaa fi 4ffaan immoo karaa Isatti nama geessu fi wanta karaa kanarraa nama deebisaniin kan wal qabataniidha. Amaloota nafsee ofiitti xinxalluun wanta Rabbiin jaallatuu fi jibbuu akka addaan baasu isa taasisa.
Sifaata Rabbii beeku fi hojiiwwanii fi murtiwwan Isaatti yaadun, iimaanaa fi kufrii, tawhiidaa fi shirkii, mirkaneessu fi diigu, wanta Rabbiif hin mallee irraa Isa qulqulleessu fi wanta Isaaf maluun ibsuu akka addaan baasu isa taasisa.
Karaalee kanniin armaan oli galmaan ittiin gahan
Namni sifaata (amaloota) Rabbii guddaa beeku kan danda’u qajeelcha yoo qabaatedha. Karaa Ergamtootaatin Rabbiin irraa qajeelchi yoo isa hin gahin, dhama’iinsa fi jallinna keessatti kufa. Addunyaa tana keessatti namoonni Rabbiin arguu hin danda’an. Kanaafu, qajeelcha Isa ittiin beekan barbaachisa. Qajeelchi kunis kitaabban gara Nabiyyootatti bu’aniidha. Kanaafu, karaan sifaata Rabbii Olta’aa itti beekan Kitaaba Qulqulluu Isarraa bu’e qo’achuudha. Kitaabni qulqulluun xumuraa Qur’aana. Qur’aana keessatti sifaata Isaaf maluu fi hin malle ni dubbata. Kanaafu, Qur’aana xinxalliin qo’achuun sifaata Rabbii akka beekan nama taasisa. Kanaafi, akkana jechuun gara Qur’aana xinxallutti nama kakaasa:
“[Yaa Muhammad] [Kuni] Kitaaba barakaa, akka isaan keeyyattoota isaa itti xinxallanii fi akka warri sammuu qaban ittiin gorfamaniif jecha gara keetti buufnedha.” Suuratu Saad 38:29
Barakaa jechuun tola baay’ee jechuudha. Dhugumatti Qur’aanni tola baay’een kan guuttameedha. Waa’ee Rabbii olta’aa haala ifa ta’een namaaf ibsuun dukkana kufrii fi shirkii keessaa gara ifa iimaanatti nama baasa.
Karaan biraa Rabbii ofii itti beekanii fi jaallatan mallatoolee samii fi dachii keessa faca’anitti xinxalluudha. Wantoonni uumaman samii fi dachii keessa jiran hundi sifaanni Rabbii guutuu ta’uu agarsiisu. Kanaafu, namni akkuma mallattoolee ijaan mul’atanitti xinxalluun Rabbii ofii beekaa fi jaallataa adeema. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Dhugumatti, uumama samii fi dachii, wal bakka bu’uu halkanii fi guyyaa keessa warra sammuu qabaniif mallatooleetu jira. Isaan warra dhaabbannaa, taa’umsa fi cinaacha isaanii irratti ta’uun Rabbiin faarsanii fi uumama sami fi dachiitti xinxalluun “Yaa Gooftaa keenya! Ati kana taphaaf hin uumne, Qulqulloofte! Adabbii ibiddaa irraas nu baraari.” [jedhaniidha].” Suuratu Aali-Imraan 3:190-191
Mee amma wanta yeroo hundaa irra deddeebinee ilaallu sammuu banuun haala haarawaan haa ilaallu. Samii fi dachii, halkanii fi guyyaa namni kamiyyuu ni arga. Garuu namoonni itti xinxallanii gara haqaatti qajeelan baay’ee xiqqoodha. Namoonni kunis namoota sammuu isaaniitti fayyadamanii fi haala kamiyyuu keessatti Rabbiin subhaanaha wa ta’aala kan yaadatanii fi faarsaniidha. Yommuu dhaabbatan, deeman, taa’an fi cinaacha irratti hirkatan qalbiin Rabbiin ni yaadatu, arrabaan ni faarsu. Warri kuni warra uumama samii fi dachiitti xinxallaniidha. Xinxalli booda wanti hubatan: samii fi dachiin hangana gurguddatan kunniin taphaaf akka hin uumamne ni hubatu. “Yaa Gooftaa keenya! Ati kana taphaaf hin uumne…” Kana jechuun yaa Gooftaa keenya wantoota kanniin kaayyoo fi ogummaa malee akkanumatti taphaaf hin uumne. Kana irra, hikma ykn kaayyoo guddaa tokkoof uumte. Namootaaf iddoo jireenyaa taasisu, Si beekuf ragaalee akka ta’aniif, Siif ajajamuun jireenyaa zalaalamii akka gahaniif uumte[2]. Kanaafu, uumamni samii fi dachii ajajuu fi dhoowwu, badhaasu fi adabuu kan barbaachisuudha.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namootaaf dachii akka firaashaa diriirseef. Samii immoo akka gonbisaa gochuun rooba irraa buuse. Rooba kanaanis biqiltoota biqilchuun namootaaf soorata taasise. Namni xinxallu akkana jechuun of gaafata, “Rabbiin kana hunda kan godheef taphaafi?” Gonkumaa taphni wanta isaaf hin malleedha. Kanaafu, wanta namoota barbaachisu jireenya tana keessatti erga dhiyeessefi, dhumarratti wanta hojjataniif isaan gaafachuun mindaa isaaniif kenna. Kunis kan ta’u Guyyaa Qiyaamati. (Dhugaa kana hubachuuf suuratu baqarah 2:21-25 itti xinxalluun ni danda’ama) Aayaata kanniin keessatti, jalqaba Gooftaa isaan uume akka gabbaran namoota ni ajaja. Ergasii, uumama samii dachii fi qananii isaaniif oole ni dubbata. Uumamni fi qananiin kuni Rabbiin qofa gabbaruutti waan nama kakaasuf “Isa waliin waan biraa hin gabbarinaa” jechuun dhoowwa. San booda, waa’ee Qur’aana ni dubbata. Kuni kan agarsiisu Qur’aanni Isarra akka bu’e fi namootaaf qajeelcha akka ta’e agarsiisa. Dhumarratti, xumura namoota kafaranii fi amananii dubbata.
Kanaafu, uumamni samii fi dachii jireenya tanaan ala jireenyi biraa akka jirtu kan agarsiisuudha. Jireenyi lammataa namni hunduu mindaa itti argatu yoo hin jiraatin, uumamni samii fi dachii tapha ta’aa jechuudha. Rabbiin subhaanahu tapha irraa kan qulqullaa’edha. Kanaafi, warroonni xinxallan, “Subhaanaka (Qulqulloofte)!” jechuun Rabbiin hanqinnaa fi tapha irraa qulqulleessu. Itti aansanii, Guyyaa Qiyaamaa ibidda irraa akka isaan baraaru kadhatan.
Kanaafu, uumamtootatti xinxalluun Rabbii ofii akka beekanii fi itti amanan, yeroo hundaa akka Isa yaadatanii fi faarsan nama taasisa. Akkasumas, kaayyoo wantoonni kunniin itti uumamaniif ni hubatu.
“Yommuu xinxallan ni gorfaman; yommuu gorfaman ni amanan; yommuu amanan Rabbiin ni gabbaran. Xinxalliin ibaadaa guddaa gabrichi hojjatuudha.[3]”
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa gara uumama samii fi dachii qofa osoo hin ta’in uumama keenyattis akka xinxallinu nu kakaasa.
“Sila namni akka Nuti copha bishaan saalaa irraa isa uumne hin arginee? Yeroma san inni mormaa ifa bahaa ta’ee argama.” Suuratu Yaasin 36:77
Qur’aana keessatti iddoo adda addaatti ilma namaa jalqaba, guddinnaa fi xumura uumama isaatti akka xinxalluu ni waama. Nafseen isaatii fi uumamni isaa ragaalee gurguddaa gara Uumaa isaa akeekan irraayyi. Wanti hundarra dhiyoon gara namaa ta’e nafsee isaati. Wantoota ajaa’ibaa Guddinnaa Rabbii agarsiisantu keessa jira. Garuu namni nafsee ofiitti xinxalluu irraa kan garagalee fi dagateedha. Osoo itti xinxallee silaa ajaa’ibni inni uumama ofii keessatti arguu kufrii isaatirraa ni dhoowwaa ture[4]. Rabbiin ni jedha:
“Namni abaarrame! Sila maaltu isa kafarsiisee?
[Rabbiin] waan akkamii irraa isa uumee?[hin xinxalluu?]
Copha bishaan saalaa irraa isa uumee ergasii isa sirreesse.
Ergasii karaa [inni ittiin dhalatu] isaaf laaffise.
Ergasii isa ajjeesee isa awwaalchise. Ergasii yeroo fedhe isa kaasa.” Suuratu Abasa 80:17-22
Mee amma gara nuxfah ija xinxallitiin ilaali. Copha bishaan dadhabaa nama jibbisiisuudha. Osoo sa’aatin muraasni irra darbe cophni tuni ni baddi, fooliin ishii ni ajaaya. Gooftaan gooftotaa wanta hundaa beeku fi danda’aa ta’e akkamitti akka dugdaa fi qoma jidduudhaa baase itti xinxalli. Cophni tuni dandeetti Isaatiif masakamuu fi fedhii Isaatiif ajajamuun hanga iddoo gahuumsa geessu ajaja Isaatiif buluun deemti. Cophni dhiiraa fi dubartii keessaa bahan gara gadaamessa deemun akkamitti akka qubatan mee ilaali. Karaa irra deemanii gadaamessa itti gahan Kan mijeesseef eenyu? Karaa kana keessa deemun gadaamessa hanga gahanii kan qajeelchu Rabbiin malee jiraa? Cophni kunniin nafsee fi sammuu hin qaban. Kanaafu kan isaan qajeelchu barbaachisa.
Cophni wal makaan gadaamessa keessa erga gahee booda wanta adeemsifamu mee itti xinxalli. Copha akka duumessaa kanarraa dhiiga iititaa taasise. Dhiiga itiita kana gara muraa foonitti jijjire. Muraa foonii kanarraayis lafee uumuun foon uwwise.
“Kanaafu, tola Rabbii keessanii keessaa kamiin kijibsiiftuu?” Suuratu Ar-Rahmaan 55:13
Guduunfaa
☛Rabbii ofii beekanii fi itti amananii Isa qofa gabbaruun dhugumatti jireenya keessatti tasgabbii addaan hin cinne argachuudha.
“Isaan warra amananii qalbiin isaani zikrii Rabbiitin tasgabbooftudha. Dhaga’aa! Zikrii Rabbiitin qalbiin ni tasgabboofti.” (Suuratu Ar-Ra’ad 13:28)
☛ Karaaleen Rabbii ofii itti beekan, itti amananii fi jaallatan Qur’aanaa fi wantoota uumamanitti xinxalluudha.
☛ Qur’aanatti xinxalluun sifaata (amaloota) Rabbii olta’aaf maluu fi hin malle, iimaanaa fi kufrii, tawhiidaa fi shirkii akka addaan baasan nama gargaara.
☛ Uumama samii fi dachiitti xinxalluun Guddinnaa fi Dandeetti Khaaliqa akka hubatan nama gargaara.
☛ Uumama ofiitti xinxalluun maaliif akka uumaman, jireenya tanaan ala jireenyi biraa akka jirtu fi Dandeetti Khaaliqa akka hubatan nama taasisa.
☛ Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wantoota samii fi dachii keessa jiran ilmaan namaatiif erga uumee, akkanumatti osoo isaan hin ajajinii fi hin dhoowwin, dhumarratti osoo hin qoratin ni dhiisaa? Qorannoo fi jazaan yoo hin jiraatin bu’aan uumama samii, dachii fi ilma namaa maali ree? Kanaafu, Guyyaan Qiyaamaa namni wanta hojjateef itti qoratamuu fi mindaa itti argatu jiraachu qaba.
☛ Namni haala kanaan jireenya yoo ilaale, akkanumatti kan uumame osoo hin ta’in kaayyoo guddaaf akka uumame ni hubata. Kanaafu, waan gaarii hojjachuu fi waan badaa irraa fagaachun Guyyaa Qorannootiif of qopheessa.
☛ “Qoratamuun dura of qoradhaa, madaallamuun dura of madaalaa!” Umar ibn Al-Khaxxaab (radiyallahu anhu).
Kitaabban wabii:
[1] Miftaahu Daaru sa’aadah-fuula 530-533, Imaamu ibn Al-Qayyiim
[2] Tafsiirul Qur’aanil Kariim wa i’iraabuhi wa bayaanuh 2/346 Muhammad Aliyy Xaahaa
[3] Madda olii-345
[4] Miftaahu Daaru Sa’aadah-fuula 539


text:
Barreeffama kana ilmi Oromoo kamuu dubbisuu qaba! Haqa Oromoon waggoota dheeraaf dheebotaa ture barruu gadii kanarraa nii argattu.
Du’a Jaal/Baaroo Tumsaa, Jaal/ Badhoo Dachaas, fi akkamitti akka Waraanni kuma 20 ol WBO irraa dhume? Mooraa Huursootti oromoonni kuma afurtama ta’an akkamitti dararaman? ABO maaltu hanga har’aa quucarse? Obbo Leencoo Lataa qabsoo Oromoo hanga fayyadan moo hanga miidhantu caalaa? ABO kaleessa leellisan har’a maaf jibbani? Kunooti
========
Faana Tokko hin Tollee
Waaqwayyaa Namootiin
Seenaa qabsoo Oromoo keessatti Oromoonni dammaqiinsa gahaan qabsoo Oromoof if kennanii wareega kafalan hedduu dha, wareegama lubbuu, qabeenya, yeroo, qaamaa fi kkf baasuun qabsoo saba Oromoo haala amma irra jirruun gahanii jiru. Kana keessatti seenaa tokko qofaan kaasuu barbaada. Innis “faana Obbo Leencoo Lataati” Obbo Leencoon akkuma qabsaawota kaamuu Oromoof qabsaawuun isaanii wal nama hin gaafachiisu. Ammo deemsa qabsoo keessatti “Faana ykn Dhaabbiin” isaan irra deeman bifa lama qaba. Gara tokkoon saba Oromoof bu’aa buusanii turan yoo jenne gara biraan ammo bakkuma deemanii gadi eejjetan maraitti rakkoo umuu fi badiilee godaannisi isaa bara irraa baratti kan ummata Oromoo miidhu dalaganii jiru ykn qabu. Barruu bifa gabaabaa kana keessa waan tolchan jennu irra faanni Obbo Leencoo dhaa bakkatti badii saba Oromoo irra geessise keessaa hamma xiqqaa tokko caqafna.
1. Dhalachuu IFLO fi Lola ABO Jidduu ture (Badii 1ffaa)
Seenaa Qabsoo Oromoo keessatti qabsoon hidhannoo fi siyaasaan qindaayee mirga ummata Oromoo falmuu kan jalqabe ABO ta’uu wal nama hin haalchisu.
Dirree Baha Oromiyaa keessatti Bara 1974 qabsoo hidhannoon yeroo eegaletti qabsaawoti qaqqaallii kanneen akka Elemoo Qilxuu, Jaarraa Abbaa Gadaa Mul’isi, Baaroo Tumsaa fi Badhoo Dachaasaa hedduu maqaa dhahuu kan dandayamuun haala akkaan hamtuu keessatti hidhannoon sirna gabroomsaa mootummaa Amaaraa yerosii dura gootummaan dhaabbataa turan, gootan qaqaallii kun naamusaa fi sansakkaa qabsoon tokko barbaachisuun taliigamanii wayita qabsoo gaggeessuu eegalan keessatti humni dabalataa Obbo Leencoo Lataafa magaalaa Finfinnee irraa gara qabsoo hidhannootti makaman. Obbo Leencoo Lataan yerositti leenjii waraanaa tokko illee osoo hin fudhatiin duratti Jaallan qabsoo warra duraanuu gaara ture jidduutti rakkoo fi wal dhabbii tasa hin eegamiin dhalchuu eegale. Olee bulee Jaal Baaroo Tumsaa rasaasaan rukutamee akkuma tasaatti wareegame; Badhoo Dachaasaas akkasuma wareega isaaf hin malle baasee QBO hogganoota Oromoon tasa deebi’ee argachuu hin dandeenye battala tokkotti dhabe. Obbo Leencoon guyyuma Jaallan wareegaman baqatee waraana biraa baduun biyya Jibuutii gale.
Sababaan wareegama hin mallee kana irraan gahame inni guddaan Obbo Leencoo Lataa ta’uu baroota dheeraaf seenaa Oromoo keessatti dubbatamaa fi haasaasaa gabaa keessaa ta’ee har’aan gahamee jira. Obbo Leencoonis kana of irraa ibsuu didee ukkamsee irra taa’aa jira. Fanni Obbo Leencoo Lataa eegala irraa bosona ykn dirree bahaa seene milkooma dhabee dhaaba Oromoo bakka lamatti baasee dhalachuu ykn uumamuu Jaarmiyaa Adda Isilaamummaa Oromoo(IFLO) kan jedhamuun beekamu, Jaal Jaarraa Abbaa Gadaan hogganamuuf sababaa ta’e. LFLO fi ABO baroota dheeraaf wal duraa dhaabsisee akka diinaatti lolaa fi wareega hin barbaachifne wal irraa baasa turan; diina(Dargii)yerosii if irraa lolaa kara biroo ammo walii isaanii wal lolaa qabeenyas ta’e lubbuu Oromoota hedduu qinsaasaa turaniiru.
Seenaa dheeraa bifa gabaabaa kanaan wal yaadachiisuu kan nama dirqu Obbo Leencoo Lataa eegala irraa faanni isaa milkoomna dhabee falfala ture.
2. Badii Bara Chaarteraa fi Cabiinsa Waraana ABO Yerosii.(Badii 2ffaa)
Bara 1991 sirni cunqursaa fi abbaa irree Dargiin aangoo irraa ka’uun wal qabatee injifatnoolee EPRDF fi ABOn gonfataniin ummata biyyaa waliin wal arguu fi Chaartera Cee’umsaa dhaabuun seenaa bara dhihooti. ABOn waraana isaa baroota dheeraaf ijaarate qabatee godinaalee Oromiyaa Bahaa fi Dhiha akkasumas kibba bahaa keessaa diina cabsee lafoota ofiin bulchu qabate, chaartera erga gales yeroo jalqabaaf waajjira isaa naannoolee Oromiyaa bakka gara garaa fi magaalaa Finfinnee Gullallee keessatti banate. Umanni Oromoof daangaa hamma daangaatti ABO waliin hiriiree qabeenya isaas ta’e hanga lubbuu isaa kennuutti gahe. Jaalalaa fi kabaja ABO fi WBOf qabu ummanni Oromoo if qusannaa tokko malee muldhise. Injifannooleen kunii fi tokkummaan ummata Oromoo osoo ifatti muldhatee jiruu,WBO humnda guddaa hanga 20,000 tilmaamu godinoota Oromiyaa keessatti horatee meeshaalee ammayyaa hidhatee waraana Wayyaanee yerosii cabsuutti qophii ta’ee osoo jiruu dubbiin akka tasaa waraana rifachiisuu fi haamlee cabsu,ummata Oromoo rifaasisutu dhagahame. “WARAANNI ABO MOORAA HAA GALU” WBOn baroota dheeraaf diina rifaasisee gootummaa fi murannoon kan eenyu iyyuu isa beeku akka loonitti mooraa waraanaa akka galu murtee Chaarteraati isa jedhuun Obbo Leencoo Lataa ajaja dabarse. WBOn meeshaan isaa irraa hiikamee tokkoo fi lamaan lakkaawamee mooraa seenee achi keechatti akka Wayyaaneen raashinaan qallabdu murtaaye. WBO yeroo duraaf raashina Wayyaanee irraa hin fuunee hin nyaannu jechuun yeroo dheeraaf nyaata lagate. Booda irra murtoon Obbo Leencoo hijii irra Oolee gootonni ilmaan Oromoo akka beeledaatti hiikkatanii mooraa seenan. Gochaa Faana Gubataa Obbo Leencooti.
3. WBO Mooraa Baasuu 1992 (Badii 3ffaa)
Murtoo Chaarteraatti jedhamee duraan WBO hiikkachiisanii mooraalee adda addaa lafoota fageenyaan WBOn wal arguu fi wal quunamuu hin dandeenye keessa qubsiifamee ture yeroo baatii muraasa booda ammo mooraa akka bahan ajaji Obbo Leencoo irraa yeroo lammeessoo darbe. Waraanni Bilisummaa Oromoo harka duwwaa mooraa keessa jiru irraa ajaji gogaa kenname “ABOns Chaartera Keessaa bahee waan Jiruuf WBOns moraa qubattan gadhiisaatii faladha” waan jedhutu ture. Yerositti Obbo Leencoon jireenya gaarii magaalaa Finfinnee keessa jiraatu,WBOn daggala isaatti harka qullaa deebi’e,meeshaa kuufame hin qabu, galaa fi uccuu gahaa hin qabu, qubsumaa fi dirree duraan bilisoomsee ture akka jirutti waraana Wayyaanee fi tikaan weeraramee hanga baatii muraasa WBOn mooraa turetti waraanni TPLF jala darbee lafa hunda qabatee jira.
Haalli kun kan itti bita gale WBO fi ajajoonni waraanaa murteeffatanii lola itti seenan, hogganootiin Koree Gidduu yerosii,Ajajoonni waraanaa,qondaaltoti siyaasaa,miseensi WBO dhiiraa fi dhalaan lubbuun isaanii haala hin barbaachifneen dhibbaa alaan dirree bahaa dhihaan wareega kafalan. Qabeenyi waraanaa fi ABO hedduun manca’e, waraanni hangi lolu lolee hangi hafes harka diinaa galee mooraalee TPLF “Haaromsa” jettee qopheessite kan akka Hursoo,Taaxeq, Diddeessaa fi bakkoota hedduu keessatti guuruun gootota Oromoo 40,000 ol tahan reebichaa fi qorqalbiin hedduu laaffiste.
Gochaa kana hundaan keessatti mortoo hin barbaachifne Obbo Leencoon kennaniin akka ta’e beekamaa dha.
4. Chaartera Booda Karaa Boolee Biyyaa Bahuu fi Karaa Boolee Biyyatti Deebi’uu .( Badii 4ffaa)
Waraanni ABO cabee hogganni isaa hedduun wareegamee,griin akka ta’uttuu rakkoo meeqaan booda biyyaa bahe, TPLF waraana qabde mara erga moora haaromsaatti galchite.
Wayita kanatti suuta eenyu illee osoo isaan hin gaafatiin yeroo waraanni darara arguttu bakka nagana jiraatan Finfinnee lakkisanii bara 1993 Finfinnee irraa gara Aurooppaati kan imalan Obbo Leencoon, wagga tokkoo oliif yeroo ABO fi miseensonni isaa godina hundaa qabamaa turan isaan nagaa fi bashaadaan Finfinnee keessaa mana Villaa Wayyaaneen kenniteef keessa turanii eenyu illee osoo isaan hin gaafatiin biyyaa bahan.
Haala kanaan biyya alaatti bahuun Waajiraalee ABO ala jirutti hirkatanii jireenya chaarteraa boodaa eegalan,yeroo kanatti hogganootiin wareega irraa hafanii bahaa fi dhihatti hafan qabsoo hidhannoo haaromsanii bifa haaraan jaaranii qabsoo itti fufan. Haalli kun kanaan osoo jiruu bara 1993 dhaabotiin siyaasaa Ethiopia haasaa nagaa waliin taasifna isa jedhuun Finfinnee irratti wal baallaman, Jaal Ibsaa Guutamaa ABO bakka bu’ee gara magaalaa Finfinneetti akka imalu yeroo ergametti Wayyaaneen TPLF akka inni FF galeen qabdee hiite, Sabboontoti Oromoo dhibbaatamaan lakkaawaman Jaal Ibsaan haa hiikamu jechuun hiriira TPLF irratti bahuun wal qabatee namooti hedduun reebaman qabamaniis hidhaman. Haaluma kanaan Obbo Leencoo Lataa ajaja ABO malee, Hoggana HD yerosii Jaal Galaasaa Dilboon osoo hin beekiin biyya Auroppaa irraa ka’anii Finfinne seenan. Sababiin isaan “Jaal Ibsaa Guutamaa kan wayyaaneen hiite hiksisuuf biyyatti deebi’eera” jechuun labstan. HD ABO yerosii Jaal Galaasaa Dilboos badii Obbo Leencoon balleessan kanaan Obbo Leencoo Lataa dirqama irraa ari’e.
5. Ajala ABOn alatti MM Mallas Zeenaawii dubbisuun WBO qabsoo hidhannoo hikachiisuu irratti mariyachuu (Badii 5ffaa)
Akka haaswamaa turetti barrii isaa 2005-2006 ta’a. Muummichi Misntera mootummaa Wayyaanee yerosii Mallas Zeenaawwiin imala gara biyya Norwayitti taasiseen wal qabatee Obbo Leencoo Lataa osoo ABOn hin beekiin maqaa ABOn qabsoo hidhannoo lagachuu sababaa jedhuun Mallas Zeenaa duubisuu fi bakka ABO bu’ee biyyatti deebi’uuf haasaa waliin taasisu iyyuu yerositti itti hin milkoofne; ammo sirna dhablummaan maqaa ABOn deemee Mallasiin dubbisuun waan badii ta’ee fi badiilee baroota dheeraaf ABO irran gahaa ture irratti hundaawuun Koreen Gidduu ABO Obbo Leencoo dhaaba keessaa ari’e.
6. ABO irraa bahee dhaaba Waltajjii Maree jedhamu ijaarsuun olola jiraa fi hin jirree deemsa qabsoo ABO irratti deemsisuu ( Badii 6ffaa)
Obbo Leencoon akka ABO keessaa umurii ture keessatti rakkina uumuu fi bakka inni jiru falmaa malee tasgabbiin jiraatee hin beeku jedhama haala Kanaan ABO irraa erga arihamee booda dhaaba Waltajjii Maree jedhu ijaaran. Biyyoota Auroppaa fi Ameerikaa keessaa harcaatota Dargii fi EPRP durii waliin ta’uun namoota seenaa qabsoo Oromoo waliin hidhata hin qabne waliin duula ifaa fi dhokataa deemsa mooraa qabsoo Oromoo irratti banan. Haalli kunis daran deemsisuu yeroo dadhabu. Kanneen jaarmiyaa ABO keessaa gananii turanii fi badiilee adda addaan ABO irraa arihaman biyya alaa keessaa walitti qabachuu eegalan. ABO Irrattis ololchiisanis milkaawuu hanqatan.
7. ADO (ODF) Jaaruu fi Itiyophiyummaa fudhachuun Amaara waliin mooraa qabsoo Oromoo irratti duula banuu( Badii 7ffaa)
Jaarmiyaan duraan jaaran Waltajjii Maree jedhamuun milkaawuu hanqatan,namoonni waliin eegalanis tokko lamaan irraa harca’anii mooraa Amaaraatti galan. Gariin itti galagalanii karaa irraa nu kaafte jechuun mufatan, haala kanaan milkaawuun hanqannaan dhaaba haaraa ADO jedhu namoota kanneen akka Obbo Diimaa Nagoo waliin bu’uuressan. Daandin qabsoo ABOn irra deemu sirrii miti kiyyatu sirrii dha,Oromiyaa jedhanii deemuun nu hin baasu, jaarmiyaa Amaraa Itiophiyummaa leellisan waliin Itiyopiyaa haaraa jaarra fi kkf jechuun daandii qabsoo Oromoonni kumaatamaa kitilaa irratti wareeganan irratti qoosuu fi akka taphaatti fudhachuun mooraa QBO jeequu guddoo yaalan. Haala kanaan bakka dhaqanii fi waltajjii biyya alaa keessatti ummatan mara irratti qaanya’uu fi arrabfamuun hawaasa Oromoo irraa isaan mudate. Kanattis kan mufatan murtoo addaa fudhatan “Biyyatti galanii qabbsaawuu” isa jedhuun eyyama mootummaa Wayyaanee malee biyya galeen qabsaawa jedhanii imala gara Finfinneetti taasisan. Wayyaaneensi Booleetti qabdee deebiftee biyyaa aariite.
8. Caamsaa 2018 ODF Qabatanii EPRDF waliin walta’uu (Badii 8ffaa)
Kunoo maggaanyaan nama kabale osoo hin kuffisiin biraa hin deemuu akkuma jedhan Caamsaa 2018 ammoo EPRDF waliin waltahuun haala QBO mooraa EPRDF diigaa jirtuu kana keessatti kufaatii Wayyaanee tursuu fi lubbuu itti horuuf gara biyyaa imalaa jiru. Faanni isaanii badii malee kan hin baatne gaaga’ama ummata Oromoo irratti harkisuuf deeman danda’amu of irraa eeguu dadhabamu ammo of irraa xiqqeessuuf umamtni Oromoof of qopheessuu qaba. Faana badii fi jeequmsaa fi diigumsaa baatanii kunoo waggaa 40 ol mooraa QBO rakkisaa waan jiraaniif ummanni Oromoo haxxummaan if irraa eeguu qaba.
Jaarmiyaa Gimbot 7 jedhaman biratti marraa meeqa kakatanii waliin kufnee kaana wal dhiifnee qaama kamuu waliin hin araaramnu jechuun itti wawwaataa turan,Gimbot 7 irra Wayyaanee filatanii kutan,Jaarmota Oromoos wal malee qofa qofa Wayyaaneetti galuun kufaatii fi badiisa guddaa dha jechaa fi wawwaachaa turan. Har’a maaltu dhalatee?? Ummanni Oromoo deebii isaa ni beeka.
Qabsoon Galii ishee osoo hin geenye hin dhaabbattu!
Horaa Bulaa
Caamsaa 2018
Waqwayyaa Namoo


text:
Gabaasa Mudde 05,2015
Muddee 5,2015 Godina Lixa Shaggar Aanaa Ejereetti Goototni Barattootni Oromoo M/B Sadarkaa 2ffaa fi Qopha’ina fi AAnaa Wal Maraa Magaalaa
Holotaa M/B Sadarkaa 1ffaa Gooroo Qeerransaa keessatti waarraaqsii FDG mormii karooraa Master Pilaanii Finfinnee fi Labsii Magaalota
Oromiyaa irratti sagaalee dhaadannoo Guddaa dhageesisuun Gaaffii Mirga abbaa biyyummaa dhiyeeffachuun Warraaqsaa FDG jabeessuun itti
fufan.
Mootummaan abbaa irree wayyaanee humna waraana poolisii kora bittinneessaa fi poolisii Federaalaa uummataatti bobbaasuun Oromiyaan
dirree waraanaatti jijjiramtee jirti.
Mormiin master planii itti fufuun, mana barumsa Qellem sad 2ffaa fi qopha’ina keessatti mormii jaban itti fufe jira,Akkasumas dhabbata leenji doona barbaar keessatis itti fufe jira! Hospita keessa baraattota yaalaman gadi basa jechuun gasi ija nama imimanessu hospitatti gadi dhisan! Godina Qellem Wolleggaa Dambidollotti eega mormiin itti fufe jira namoota heddus hidhaniru! Ama mani barumsa cufameera.


text:
Cabbii,karfaffuu,bubbee fi mucucoon walqabattee ibsee dhaamsitee,karaa cuftee, banaa fi bobbaa nama dhoorti jedhee namii Amerikaa godina qotaa gama Bahaa (East Coast)jiru rifuu keessa jira.
Manneen barnootaa,hagii tokko cufaa, xuyyuura 4500 karaa yaahuu dhowwame.
Jiraattotii naannoo tanaa yoo akkam diqqaate godina Amerikaa 15 keessa jiran cabbii hardha guyyaa walqixxee jalqabee haga Sambataallee cophaa ooltee bultu, balaa guddaa fiduu dandeettan jedhanii duratti ufi qopheessuutti jiran.
Cabbii waan bara hedduu keessatti argani hin beenne jedhanii tanaaf hojjattootii mootummaa fi dhuunfaalleen akka ariifatani hujii fixatanii qahee ufiitit galan itti dhaaman.
Manneen barnootaa naannoo tana jiranilleen tanaa jedhanii ijoollee dafanii galchaa kaan ammoo barusma galgalaa ka cufelleen hinuma jira.
Cabbiin tun Washingiton,DC faa guddoo rakkifti.Baaburaa fi otoobusii karaa fagoo fi dhiyoo yaahulleen keesasttu DC keessatti Sanbata lamaan hin chochohu.
Cabbiin akkanaa tun DC,New Yorki,Baaltimoor faatti waan akkanaa arganiituu hin beekan jedhan.
Akka ogeeyyotii raaga qilleensaa jedhanitti cabbiin harda, Jimaata guyyaa walqixxee haga Sanbata guddaa cophaa bultu tun fulaa tokko tokkotti haga mudhii namaatuu oli dheeratti.Inchii 30-90 taati.
Yoo cabbii ka akkanaa kana hojjattootii bulchiinsa magaalaa ammoo soda karaa irrattti facaasanii cabbie bulbulaanii akka namii karaa irratti hin mucucaanne soda aitti facaasan.
Manneen nyaataa dhugaatii,manneen jireennaa ammoo akka cabbiin karaa manaa irratti hin tuulamne akka haratan seeraatti hajaja.
Yoo cabbii ka akkanaa kana namaa fi makiinaalleen mucucoofuu karaa irra yaahuun dhiba.
Woma taateefuu namuu nyaataa fi dhugaatii guyyaa lamaa sadii tahu bitatee,waan cabbiin karaa fi makiinaa irraa haratu, yembee,hankaafaa fi woma dandahu cufaan harachuuf ufi kurfeessee dhufaatii cabbie qofa eegachuutti jira.


text:
Pirootiinii
Pirootiinii kompaawondii orgaanikii guddaa yoo ta'an of keessatti immo aminoo asidii qabu, aminoo asidoonni immo akka cancalaa kan walitti qabatanii yoo ta'an, kan isaan walitti qabuus peptide bondii jiddu carboxyl fi amino group (kan dhihoo xaxama aminoo asidii keessa tokkotti argamaniin) walitti qabama. Teessoo fi tartibii aminoo asidii kan pirootiinii keessatti argamanii kan murtaa'u jiinidhan yoo ta'u, kunii immo genetic code kessatti barreeffama. Genetic coden kuni aminoo asidii gosa 20 kan murteessu ta'ulle, kutaan xaxama pirootiinii tokko kan keemikaalan gargar baafamuu danda'u gochaa post-translational modification jedhamunii, kunis osoo pirootiinii kun seelii keessatti hin tajajilamin yookan akka kutaa control mechanisms osoo jiruu godhamu danda'a. Waan tokko adeemsisuf, pirootiinonni adda adda tokko ta'anii hojjachu ni danda'u, akkasumas pirootiinonni walitti dhufanii pirootiin Kompileeksi (protein complex) uumuu ni danda'u.
Akkumma macromoleculotta biologicalii birra kan akka polysaccharide fi niwuukiliik asid, pirootiinonni kutaa barbaachisaa lubbu qabaattota fi akkasumas waan seelii ademsifammu hundaa kessa ni hirmatu. pirootiinonni baayyen inzaayimii yoo ta'an isaanis reactionotta nafaa kenna kessatti ademsifaman akka dafee xumuramu yokan catalyst ta'un qarqaru. pirootiiniiotni kutta nafa fi dalaga humna kessattis fayyida qabu, fakkena actin fi myosin xuncha (muscle) kessatti, akkasumas pirootiiniiotni cytoskeleton kessatti argaman, dalagee ummudhaan fakkii (shape) cellii eguu. pirootiinonni biraa immo cell signaling, immune response, cell adhesion, fi cell cycle kessatti fayyida qabu. pirootiiniiotni nyatta kenya kessatti barbachisaa dha, kunis waan binensotni amino acid hunda ofiin midhasuu hin dandennef amino acid barbachisaa ta'an nyatta irra argachu danda'u qabu. Dakkamu nyatta kessatti, binensotti pirootiinii nyattaman suni akka gara amino acid salpha ta'anitti akka jijjiraman godhu, amino acidoni kuni immo protein synthesistiin tajaajilamu.
Maqaan pirootiinii jedhamu kuni kan dhufee Afaan Giriik "prota" jedhamu irra kan dhufee yoo ta'u hiikan immo "barbachisumma tokkoffa kan qabu" yoo ta'u, akkasumas molokiwuulonni kuni kan enyumani isaani himame fi mogafamee namicha Jons Jakob Berzelius jedhamun yoo ta'u barris 1838tiit. Haa ta'u malee fayyidan pirootiiniiiin lubbu qabatotta kennu danda'u kan ballinaan beekkame bara 1926tti yoo ta'u, kunis yeroo Jeemsi B. Samneriin inzaayimiin urease jedhamu akka pirootiinii ta'e beekee booda.[1] pirootiiniiiin yerro duraaf tartibi isaa bekkame insuliinii yoo ta'u, kunis namicha Fireediriik Saanger jedhamuni yoo ta'u, kunis akka bara 1958t Badhaasa Noobelii fudhatu isaa tasiserra. pirootiiniiotni yerro duraaf tartibi isaani gargari-bafame bekkame heemoogiloobiin (haemoglobin) Max Perutziin fi myoglobin Sir John Cowdery Kendrewiin kan gargari bekkamani dha, kunis bara 1958tiit.[2][3] pirootiiniiotni kuni lamaan tartibaa fakki kara sadii (three-dimensional structure) isaani kan bekkame X-ray diffraction analysis yoo ta'u, tartibii myoglobin fi haemoglobin bara 1962t Badhaasa Noobeelii Kemistirii fudhachu danda'erra.
References[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- ↑ Sumner, JB (1926). "The Isolation and Crystallization of the Enzyme Urease. Preliminary Paper". J Biol Chem 69: 435–41.
- ↑ Muirhead H, Perutz M (1963). "Structure of haemoglobin. A three-dimensional fourier synthesis of reduced human haemoglobin at 5.5 A resolution". Nature 199 (4894): 633–8. PMID 14074546.
- ↑ Kendrew J, Bodo G, Dintzis H, Parrish R, Wyckoff H, Phillips D (1958). "A three-dimensional model of the myoglobin molecule obtained by x-ray analysis". Nature 181 (4610): 662–6. PMID 13517261.


text:
Salphina akka Oromootti keessa jirru kana dhagahaa….!!!
“Galanaa Garomsaa Ayyaana Aduwaa irraa dhorkame!
Waggaa darbe Gootni keenya Haacaluu Hundeessa fardeen 300 ol dhunfaa isaan qopheessuun Ayyaana Adawaa Ayyaana Oromoo akka ta’e ergaa guddaa dabarsuun isaa nii yaadatama.
Hojiin Haacaluu sun akka itti fufufi Hiriyyaan Haacaluu Galanaa Gaaromsaa bara kana dhunfaa isaan fardeen 300 ol qopheessee Ayyaana kana yaadannoo Haacaluuf oolchuuf yaadus Biltsiginnan isa dhorkanii jiru.
Galanaan Dhorkamuu caalaa immoo kan nama dhibu bakka Haacaluu akka bu’an namoota Biltsiginnaan qopheesite Caalaa Bultumee, Tsegayee Dandena fi Saliyaa Samii ta’uu isaaniti.
Galanaan qophii qopheessaa ture kana erga dhorkamee booda hiryyoota isaafi Waldaa Dubartoota Finfinnee waliin tahuun suuralee kana ka’ee gadi dhiisee jira”


text:
Jilli KFO Dr Mararaa Guddinaa, Dajanee Xaafaafi Addisuu Bullaallaa qabate germnay magaalaa Frankfurt galee jira. Isaanis boru qophii OMN waggaa 4ffaa irratti keessummoota kabajaa ta’anii argamu. Warri naannawa sanii achitti wal agarree gootota kanaaf kabajaa OMNf ammoo geeggeessaa haa goonu!
Jawar Mohammed
Jilli KFO Dr Mararaa Guddinaa, Dajanee Xaafaafi Addisuu Bullaallaa qabate germnay magaalaa Frankfurt galee jira.
Jilli KFO Dr Mararaa Guddinaa, Dajanee Xaafaafi Addisuu Bullaallaa qabate germnay magaalaa Frankfurt galee jira. Isaanis boru qophii OMN waggaa 4ffaa irratti keessummoota kabajaa ta’anii argamu. Warri naannawa sanii achitti wal agarree gootota kanaaf kabajaa OMNf ammoo geeggeessaa haa goonu!


text:
Saayinsiifi Teknoolojii.
Qooda Kana keeysatti, odeeyfannoo teknoolojiitiifi, Argannoo saayinsii haaraya hordofnee dhiheessina. Saayinsii Qabatamaa saayintistoonni mirkaneessan qofarratti xiyyeeffanna.
Emreets Rokeetii qorannoo Hawaa “Hope” jechuun moggaaste ji'a saddeet dura gara Plaaneetii Mars jedhamtu erguun, biyyoota Arabaa keessaa tan jalqabaa…
Muummichi ministeera Kanadaa Justin Trudeau "Appilikeeshiniin bilbila ammayyaa ‘COVID Allert' jedhamu kun kalaqa haarawa dhibee kana ittisuuf fayyaadu" jedhe. Akkasumas…
PUBG'n (PlayerUnknown's Battlegrounds) geema mobaayila irratti fe'amu yoo tahu, ijoolleen teenya hedduun jaalala Geema PUBG kana akka qaban argine, keessumattu…
Akkuma beekkamu, dhukkubni Koroonaa-vaayras jalqaba biyya Chaaynaatti mul'ate. Tohannoo mootummaa Chaaynaa ala tahuun biyyoota Addunyaaw 60 ol gahuun isaa ifa.…
Kaampaanii Telefoona SMART tahan oomishan Keessaa sadarkaa lammaffaa irratti kan argamu Kaampaanii Chaayinaa HUAWEI jedhamuun beekamu yoo tahu, biyyoota…
Dhaabbanni Feesbuuk biyyoota Afrikaa Saharaa gadi jiran keessatti yeroo duraatiif jiddu gala gamaggama qabiyyee (Content Review) Keeniyaa magaalaa Naayiroobii keessatti…
Dhaabbanni Facebook fayyadamtoonni isaa ergaa barreeffamaa (text message) tokko eega erganii booda yoo kan gaabban tahe, daqiiqaa 10 keessatti balleessuu…
Chaayinaan saatalaayitii ifa aduu irraa argatu akka addeessaa deebisee calaqqisuu danda’u kan hojjataa jirtu yoo tahu, waggaa lama booda gara…
Tajaajilli Youtube kan Sa’aa 1 oliif addaan citee ture amma deebi’ee dalagaa eegalee jira. YouTube dhaabbata guddaa kaampaanii Google jalatti…
Dhaabbanni Feesbuuk akka jedhetti akkaawontiin fayyadamtoota isaa miiliyoona 50 tahan qaamota hin beekamneen butamuu, Kiibxata dabre kan hubate tahuu ibse.…


text:
Odeessa: Walga’ii adaamaa mormiin manguddoo fi abbootii gadaa irraa itti ka’ee jira,
kan Oromoof qabsoo godhu hunduu dhufuu qabu warra qawwee hidhaatanii jiranis, dhaabbileen mormituun hundi marii kana irratti argamuu qabu yoo kana hin tanee mariin kun mataan isaa mijuu hin guutu ammii ta’a jechuun mormii hamtuun mudatee jira.
Tulluu Hiyyeessaa
Sakatta’insa WBO Zoonii Lixaa yeroo dheeraa gaggeeffamaa ture Amaaraan itti gaafatamummaa isaa fudhachuuf gaafachaa turuun ni yaadatama. Kana irraa ka’uudhaan hooggansi Iizii RIB Lixa biyyaa L. General Ababaaw Taaddasaa jala galfamee jira. Jeneraalli leellisaa nafxanyaa kun yeroo gabaabaa keessatti “boolla Marroon keessa dhokate keessaan isa baasa!” jedhee dhaadataa jira. Armaan dura hooggansa operation naannoo Tigraay booda gara tikaatti naanna’ee osoo hin turiinis yaala irra akka ture ni beekama. Dhaadataniif WBO hin balleessan jennee itti himna.
WBOn haa waaru
Qeerroo Intelligence Group
ODUU Gaarii
Godina Horroo Guduruu Wallaggaa Aanaa Guduruu Ganda Qotee Bulaa Guutuu abbayaa Keessatti wbon ergamtootaa ykn milishoota gandichaa hundaa ishee too’annoo isaa jala oolchuun meeshaa irraa hiikee jira.Injifannoon kan ummata bal’aati.
ጎበና….ጎበና ስለተባለና ጎሳው ኦሮሞ ስለሆነ ኦሮሞ ነው ማለት አይደለም (he is not oromo)፡፡ የኦሮሞን የገዳ ስርዓት ትቶ ሐይማኖት ተቀብሎ አማርኛ ተናግሮ፡ ለአንድ መንግሥት ስር ተደርጓል፡፡ ለዝያ ለመንግሥት ይገላል፡፡ ስለዝህ ከማንም አማራ የበለጠ አማራ ነው፡፡(ከአለም ሎውሬት #ፀጋዬ
ገብረመድህን አንደበት)
Kitaaba Goobanaa Daaccee nama gaari fakkeessuuf barreeffame kana bitanii ibiddan gubuudha. warri Goobanaa leellisaan warra akka Abiyyi, Birtukan Miidhegsaa fi Taayyee Boggaalati.
Minilikin Minilik kan godhee Gobanaadha.
የዐብይ አስተዳደር በጉያው አቅፎ የያዘውን አሸባሪ ዴርጅት በዓለም አቀፍ ደረጃ ማስፈረድ ተስኖት እነዚህ አናብርት በግልፅ ቋንቋ “ TPLF IS A TERRORIST ORGANIZATION “ ብለው አውግዘው ፈርጀውታል። ሁሉም ኢትዮጵያዊ ወያኔ አሸባሪ ድርጅት ነው ተብሎ እንዲፈረጅ ግፊቱን እንዲጨምር እንጠይቃለን።
Related


text:
Biyya akka biyya ofitti saboottan waloon hin jaalatamne tan base ykn backgraund waloo tan eenyummaa biyyaalessaa qabdu Uumuun baayyee ulfaatuus imalli ati eegalte ni milkaa’a.
Biyya akka biyyattiis jaalatamtee eenyummaa sabummaa fi eenyummaa biyyaalessaas kabajjee jiraattu uumuuf qormaataa fi gufuu hedduutu nama mudata,, Qormaata injifattee ni injifatta.
Obsaan dubbisaa
Waggaa Sadeen har’aa Gaafa Aangoo hooggansa biyyaa Abbichuun fudhatu fi Har’a. Garaagarummaan jiru maal fa’i.
Waggaa sadeen har’a Itoophiyaan akka Yuugoslaaviyaa fi USSR bakka hedduu addaan qircamuuf biyya fiixeerra ture.
Waggaa Sadeen har’aa biyya keenyatti fixiinsi sabaa akka Fixiinsa Rohingia dhalachuuf miixutti turre.
Waggaa sadeen har’aa biyya keenyatti lolli sanyii duguggaa Sanyii akka Rwanda Huttuu fi Tussii dhalachuuf xiqqumatu hafe.
Waggaa Sadeen har’aa Biyyi diigamtee Itoophiyaan akka Libya fi Yemen dirree itti Shororkeessonni burraaqan taanee, Kabajaan Biyyummaan nurraa hafee, fakkeenya fixiinsa taana jennee yaaddoo guddaa keessa turre.
Waggaa Sadeen har’aa Seenaa Biyyoota diigamanii yaadachaa, yoo biyyi kun kufte wayi deebitee ijaaramti laata jennee, miira abdii kutannaa keessa turre.
Waggaa sadeen har’aa, haala abdii kutachiisaa keessa teenye, Waadaa Abdii gaarii Waaqayyo biyya kanaaf seene jedhamee Kitaaba Qulqulluu fi Qura’aana qulqulluu keessatti katabe yaadachaa of jajjabeessaa turre.
Waggaa Sadeen har’aa Sirni biyya keenya waggaa 27’f hoogganaa ture, Shira seexanummaa isaan Itoophiyaarra darbee nageenyaa fi hariiroo biyyoota gaanfa Afriikaa goolaa ture. Djibouti fi Eritrea, Eriterea fi Somalia, Somalia fi Kenya walitti buusee, qaxanaa Gaanfa Afrika giddugala Daldala Kontorobaandii godhee, Qaxanaa Sagaleen waraanaa irraa qaaccilu godhee ture.
Waggaa lamaan har’aa Diinagdeen biyya keenyaa Zero ta’ee, Tuullaan Idaa addunyaa mataa nu yaabbatee, biyya Ji’a tokkoof illee Miindaa Hojjetaa kaffuu hin dandeenye turre.
Waggaa sadeen har’aa murni xiqqoon Aangoo Siyaasaa fi Diinagdee shiraan too’atee Qe’een saba bal’aa onee, abbaan qe’ee karaatti kufee, Abdaarii fi Ciibsaan loon abbaa qe’ee gogee, qe’ee Ilmaan Tuulamaa akka qe’ee abaarsaa taate.
Waggaa sadeenn har’a Lammileen keenya biyya ambaatti kabajni namummaa irraa mulqamee, Itoophiyummaan salphatanii mataa gadi qabatanii, qaaniin jiraatu turan.
Waggaa Sadeen har’a Namni mirgi Yaada addaa qabaachuu irraa mulqamee, mirgi namoomaa, demokiraasii waan jedhamuu hafee, Dirreen Demokiraasii akka qaawwaa lilmoo dhiphate, Mootummaa irraa yaada addaa qabaachuun yakka ture. Hooggana fi miseensa Paartii Mormitootaa taanan manni kee Qilinxii ta’ee biyyi biyya dararaa turte.
Har’a Waggaa Sadeen(3) booda.
Falaasamni Ida’amuu Sirna Gadaa irraa waraabame Saboota biyya kanaa walitti hidhee, miira tokkummaa fi wal jaalalaan abdii Badhaadhinaa biyya kanaa akka ta’an taasise fuuldurri keenya diigamu fi bittinnaa’uu osoo hin taane Badhaadhina ta’uu nuuf mirkaneessee jira.
Har’a Humni Fixiinsaa fi duguuggaa jumlaa godhuu fedhu jiraatus, Gareewwan addaa addaa, Sabaa fi sablammoota gidduu wal Shakkii fi wal gaarreffachuurra wal jaallachuu fi wal abdachuun bu’uura jabaa irratti ijaaramee hunduu waliif abdii fi hirkoo ta’ee waadaa isaa haaromsee, Fiixee Badhaadhinaa irraa ga’uuf waloon caarraaqaa jira.
Har’a Sabaa fi Sablammoota gidduutti wal amantaan dagaagee, Biyya hunduu waliin ijaare keessatti hunduu wal qixa gahee hooggansaa fi diinagdee bachaa jira.
Har’a Itoophiyaan akka Yuugoslaaviyaa fi USSR Yaaddoo diigamuu fi bittinnaa’uu jalaa baatee, Jaarsa fi beekaa Biyyoota fiixee diigumsa irra jiranii taate. Fkn Sudaan fi Sudaan Kibbaatti osoo Abiyyi dhaqqabuu fi maaltu akka muudachuu danda’u namni xiqqoo waan walmorkii Siyaasaa hin hammayyoofnee beeku numa beeka.
Har’a nun Lammileen dhugaa biyya kanaa Walgarreeffachuu, wal shakkuu keesaaa baanee, yaaddoon diigamuu fi bittinnaa’uu biyyaa ofirraa hurgufnee Walitti ida’amnee, abdii Badhaadhinaa horannee, bakka Waadaa Rabbi Kitaaba Qulqulluu fi Quraana Qulqulluu keessatti nuuf gale gahuuf carraaqqachaa jirra.
Ha’a erga Hooggansi Jijjiiramaa Ilmaan Abbaa Gadaa biyya Jabduu gaanfa Afriikaatti aangoo qabatanii Gaanfa Afriikaatti fooliin nagayaa urgaa’e. Waraanni waggaa 20 Ethiopia fi Eriteria hafee nagaan bu’ee jira.
Wal waraanuu fi walitti gaarreffachuun Djibouti fi Eritrea jidduu hafee, Somalia fi Eritrea gidduutti nagaan bu’e. Somalia fi Kenya waraanaan dhukkee walirraa kaasuuf turan walitti araaraman. Sudaan Kibbaatti Mootummaan ce’umsaa addunyaan hundeessuu yaalte dadhabde ni hundaa’e.
Duumessi wal fixiinsaa Sudaanotaa fi diigamuu Sudaanitti dhufe hafe Sudaanitti mootummaan Siivilii hundaa’e.
Gaanfi Afrikaa kuni qaxanaa yaaddoo fi daldala Kontorobaandii irraa qaxanaa nagayaa ta’ee, amma immoo Walitti hidhamiinsa diinagdee biyyoota gidduutti uumamuuf jiruun Giddugala Oomisha, daldalaa fi Turizimii addunyaa ta’uu dhiibbaa gama diinagdeen naannoon kuni Addunyaa irra uumuuf jiru guddaatu jira.
Bu’aa hooggansi Ilmaan Abbaa gadaa Gaanfa Afriikaatti nagaa buusee, Walitti hidhamiinsa Diinagdeen walitti dammaruuf godhe kan ilaalte Addunyaan Badhaasa Addunyaa irratti tokkoffaa ta’e Nobel Nagayaa Muummicha Ministera fi biyya keenya badhaaste.
Har’a biyya keenyatti Riiformii diinagdee Biyya keessaa biqile hojiirra oolchuun Diinagdee biyyaa qonnaa mala aadaa irratti hundaa’u qofa osoo hin taane, Turizimii, Industry, Daldala, Tajaajiloota adda addaa fi Seektaroonni biroo gahee diinagdee keessatti bahachuu qaban akka bahatan tahaa jira.
Addunyaanis Riifoormii gaggeeffamaa jiru irratti amantaa guddaa horachuun Deeggarsa maallaqaa gurguddaa Riifoormicha milkeessan gochuutti jira.
Haala ta’een Dhaabbileen maallaqaa Idil Addunyaa akka IMF baajata mootummaa idilee biyya kamiituu deeggaranii kan hin beekne Dollara bill hedduu Baajata idilee Mootumma deeggaraa jiru.
Gama biraan har’a Diinagdeen biyyaa gaafa Wayyaanee kan murna muraasaa ture, guddinnii biyyaa dhufuu fi Qabeenyi biyyi horattu kan uummata bal’aa ta’ee jira.
Maqaa Investment fi waan biraan qe’ee namaa onsuun, abdaarii fi cibsaa loon abbaa qe’ee akka mortuu gogsuun waan hin yaadamne ta’ee jira.
Har’a Tarsiimoo Dippiloomaasii Kabaja biyyaa fi lammilee irratti hundaa’u hordofnuun Itoophiyaanummaan kan itti qaanfatan osoo hin taane, kan itti boonan ta’ee jira.
Namoonni biyya ambaatti hidhaman hiikamanii, kan biyyarraa baqatan biyyatti galani.
Muummeen keenya Xiyyaara ofiif ittiin biyyoota biroo deemuun lammiilee hidhaa irraa hiiksisee fudhatee galu argachuu caala eebbi wayi jiraaree?
Har’a Dirreen Siyaasaa bal’atee, Mootummaa mormuun, Qeequun, arrabsuun mirga ta’ee, Paartii ijaarrachuun mirga ta’ee, Akka fedhan haasa’uun, barreessuun, Gaazexaa, TV fi Radio banachuun mirga ta’ee jira.
Namni waan yaadeef ykn ejjannoo Siyaasaa isaaf hidhamuun sichi biyya kanatti seenaadha jechuudha.
Hoogganoonni fi Miseensonni Jaarmiyaalee Siyaasaa hidhaa hiikkamanii, Dhaabbileen Siyaasaa fi Hoogganoonni Siyaasaa akkasumas Miidiyaaleen biyya alaa taa’anii dhimma biyya isaanii haasa’aa turan hunduu sassaabamanii gara biyyaa galani.
Jijjiiramoota waggaa lamaa duraa fi har’aa hedduu jiraatullee kan hafe itti deebina.
Mee Hooggaanni Waggaa lama qofa keessaatti jijjiirama hanga kanaa fide yoo jiraate seenaa Addunyaa kana keessatti eenyu as fidaaa?