text:
-
@አማን 2 years agoStop waiting for the perfect moment. Take the moment you've and make it perfect.
-
@አማን 2 years agoStop waiting for the perfect moment. Take the moment you've and make it perfect.
ሻምበል አበበ ቢቂላ በደብርሃን ከተማ በደነባ ልዩ ስሟ ጃቶ የምትባል ቦታ ከአባቱ አቶ ቢቂላ ደምሴ እን ከእናቱ ወ/ሮ ውድነሽ መንበሩ ነሐሴ 30 ቀን 1925 ዓ.ም. ተወለደ:: አበበ የቄስ ትምህርት እንደተማረና ከልጅነቱ ጀምሮ የገና ጨዋታ ጎበዝ እንደነበረ ይነገራል:: በመሆኑም ወደ አዲስ አበባ በመሄድ በክብር ዘበኛ በወታደርነት ተቀጠረ::
የ1948ቱ የሜልቦርን ኦሎምፒክ ኢትዮጵያን ወክለው የተሳተፉት አትሌቶች የለበሱት ዩኒፎርም እና አገራቸውን ወክለው መሮጣቸው የፈጠረበት መነሳሳት በሀገር ውስጥ የሚደረጉ የ5ሺ እና 10ሺ ሜትር ውድድሮች ላይ መካፈል ጀመረ:: በወቅቱ በጀግናው ዋሚ ቢራቱ ተይዞ የነበረውን ክብረ ወሰን በማሻሻል እውቅናን አገኘ::
ለ1952 ዓም የሮም ኦሎምፒክ እንዲሳተፍ ከሲውድናዊ አሰልጣኙ ኦኒ ኒስካነን ጋር በጫማም በባዶ እብሩም መለመዳዱን እና በጊዜው በጫማ በሚለማመድበት ሰዓት የተወሰነ ይዘገይ እንደነበረ ይነገራል:: በመሆኑም በባዶ እብሩ ተወዳድሮ ክብረ ወሰን በማሻሻል እና በማሸነፍ የመጀመሪያው የጥቁር ታላቅ አትሌት ሆነ:: በዚህም ድል የተነሳ የጣልያን ጋዜጠኞች “ኢትዮጵያን ለመውረር የጣልይን አገር ወታደር ሁሉ አስፈልጎ ነበር ኢትዮጵያ ግን አንድ ወታደር ብቻ ልካ ድፍን ሮምን ወረረችው” ሲሉም ዘግበው ነበር:: በዚህም የተነሳ Bikila የሚል ከጋዶ እግር ጋር የሚመሳሰል ጫማ ተሰርቶ በአገልግሎት ላይ ይገኛል::
ከዚህ ድል መልስ የከሸፈው የመፈንቅለ መንግስት ሙከራ ጋር በተያያዘ አበበ ተጠርጥሮ ለተወሰነ ግዜ ታስሮም ነገር:: ሁለተኛ የኦሎምፒክ ወርቁንም 1957 ዓ.ም. በቶክዮ አሸንፉአል:: ከዚህም በተጨማሪ በብዙ የአለማቀፍ የማራቶን ውድድር በአንደኛነት ማጠናቀቁ ይገለጻል::
አበበ ከወ/ሮ የውብዳር ወ/ጊዮርጊስ ጋር በትዳር 4 ልጆችን ያፈሩ ሲሆን 1961 ዓ.ም. በተሽለማት መኪና በመንቀሳወስ ላይ እንዳለ አደጋ ደርሶበት ለ5 ዓመታት ከወገቡ በታች ሽባ ሆኖ 1966 ዓ.ም. ከዚህ ዓለም ተለይቷል::
-
@Adugna 1 year agoSewasewer
Abbabaa Biqilaa gaafa Hagayya 7, 1932 maatii Oromoo gosa Abbichuu ta'anirraa dhalate; iddoon dhalootasa araddaa Jaatoo jedhamtu kan Mandiidarraa km 25 fagaate argamtuti. Guyyaan dhalootasaa kun guyyaa Maraatoonii Olompiikii Loos Aanjeles ture. Abbabaan ijoollumaatti tiksee ture. Abbabaan boodarra eegduu mootichaa ta'uudhaan maatii isaa gargaaruu waan barbaadeef gara Finfinnee dhaqe. Finfinneettis jalqaba eegduu dhuunfaa ta'uudhaan maatii warra sanyii mootii eeguu jalqabe. Abbabaan atileetii Olompiikii maraatoonidhaan si'a lama mo'ee yoo ta'u irra caala kan ittiin addunyaarratti beekkamu bara 1960 tti Olompiikii Gannaa luka duwwaa kaachudhaan medaaliyaa warqii argachuu isaatini.
Abbabaan garee Olompiikii Itoophiyaatti kan makame dhumarratti yeroo xiyyarri gara Room deemuu ka'uuf jedhutti. Abbabaan garee kanatti kan makame Waamii Birraatu kan taba kubbaa miilaa odoo tabatuu miidhame bakka bu'uudhaani. Meejer Onni Niskanen Abbabaa Biqilaa fi Abbabaa Waaqjiraa maraatoonii akka isaan fiigan godhe. Adidaas, ispoonsariin Olompiikii Gannaa 1960, qophee muraasa qofa qaba ture yeroo Abbabaan qophee itti ta'u filachuu dhaqu; sababa kanaaf qophee itti hin taanet kennameef, kanaafuu itti fayyadamuu hin dandeenye. Fiigichi odoo hin jalqabin sa'a lamaan tokko dura, Abbabaan akkuma yeroo leenjii godhu lukaan kaachuuf murteesse. Leenjisaan isaa Niskanen waa'ee morkattoota isa wajjin fiiganii itti himee akeekkachiisaa ture; kana keessaa tokko lammii Morookoo Raadi Bin Abdiselaam kan lakkoofsa 26 uffatu ture. Sababa hin beekkamneen garu, Raadiin fiigicha dura uffata maraatoonii gurraacha kan lakkoofsa qabu hin arganne ture, kanaafuu uffata yeroo tiraakirraa fi dirreerra fiigu uffatu kan lakkoofsisaa 185 ta'u uffate.
Fiigichi gara galgalaa godhame kun jalqabnisaa fi dhumnisaa aarchii Konistaantiin kan Koloosiyeemii fuuldura jiru ture. Yeroo fiigichaa kana Abbabaan lakkoofsa Raadii 26 barbaaduuf jecha atileetota baayyee bira darbee fiige. Yeroo km20 ta'u, Abbabaa fi Raadiin(kan lakkoofsa 185 uffate) atileetota fiigaa jiran isaan kaanirraa faagaatanii addatti bahan. Abbabaan nama lakkoofsa 26 uffatee barbaaduf jecha gara fuuldura ittuma fufe; Raadiin isa bukee fiigaa namicha jiru ta'uu hin barre. Jarri lamaan amma 500m ga'anitti wajjin fiigaa turan; meetira 500 booda, Abbabaan furguffamee bahee xumure. Abbabaan sa'aatii riikardii ta'e 2:15:16.2 galmeessuun moo'ate. Moo'icha kanaanis, Abbabaan nama gurraacha Aafrikaa medaaliyaa warqii Olompiikirratti argate kan jalqabaa ta'ee galmaa'e. Abbabaan Raadii sekendii 25n dursee fixe. Fiigicha booda, Abbabaan yeroo maaliif akka luka duwwaa kaate yoo gaafatamu "addunyaan marti biyyikoo Itoophiyaan yeroo hunda kutaannoo fi gootummaan akka moo'attu akka baran gochuufi" jedhee deebise.
Ji'a Mudde 1960, yeroo Hayila Sillaaseen Biraazil daawwachaa jiruu, humni eegdota mootichaa jeneraal Mangistuu Niwaayin geggeeffamun fonqolcha mootummaa geggeessan. Ilma Hayila Sillaasee angafa Asfa Wasan mootii godhanii muudan. Sababa kanaan lollii Finfinnee walakkaatti geggeefame, dhuka'aan masaraa mootichaa keessatti dhuka'ee namoonni mootichatti dhiyeenya qaban baayyeen du'an. Abbabaan fonqolcha kana keessatti hirmaachuu baatus, yeroo gabaabadhaaf hidhamee mana hidhaa ture. Eegdonni mootichaa kan lubbuun hafan hundisaanii hin bittineeffaman. Gaazexaan tokko akka ibsetti: "Abbabaan lubbuunsaa kan hafteef sababa madaaliyaa warqii sanaafi".
Bara 1961, Abbabaan maraatoonii biyya Giriik, Jaappaan, fi koshissa Chekosilovaakiyaatti fiigee hundumaa moo'ate. Abbabaan Maraatoonii Boosten kan 1963 irratti fiigee 5ffaa ta'ee xumire - Abbabaan fiigicha maraatoonii fiige odoo hin moo'atin kan xumure kana qofa. Abbabaan gara biyyaatti deebi'ee dorgommii kamirrattuu odoo hin hirmaatin ture amma 1964 tti ture. Bara 1964 Finfinneetti dorgomee, sa'a 2:23:14 xumure. Olomppikki Gannaa Tookiyoo kan 1964 jalqabuu guyyaa 40 dura, Abbaana naannoo Finfinneetti odoo shaakalliirra jiruu, dhukkubbiin itti dhaga'amuu jalqabe. Dhukkubbiin maalirraa akka dhufe hin barre ture. Odoo dhukkubbii kana moo'uf yaaluu of wallaalee gaggabee kufe. Battalumatti gara man yaalaatti yoo geeffamu dhukkuba appendesaayitis ta'uun barame. Abbaabaadhaafis yaalin baqaqsanii hodhuu godhameefi. Kanan yeroo gabaabaa booda odoo dhibee isaarraa bayyanachaa jiruuyyuu hoospitaalichuma keessatti alkan alkan fiigicha salphaa jalqabe.
Abbabaa Biqilaa gara Tookiyoo deeme, garuu hin dorgoma jedhamee hin yaaddamne. Fiigicharrattis ni hirmaate. Abbabaan tooftaadhuma bara 1960 itti fayyadametti fayyadame: hanga kiilomeetira 20tti wal fuuldurarra jiran wajjin fiiguu, achii booda suuta suuta saffisa dabaluu ture. Kiilomeetira 15 yeroo ga'an, kan isa wajjin ture lammii Oostiriyaa Roon Kilarak fi lammii Aayerlaandi Jiim Hoogaan qofa ture. Kiilomeetira 20 booda, Hogan qofatu isaan dorgoma ture, kiilomeetira 30 bodda, Abbabaan Hoogaanin sekendii 40 yoo dursu lammii Jaappaan kan sadaffaarra jiru Kokichi Tsuburaya daqiiqaa lamaan dursa ture. Istaadiyeemii kobaa seene yoo seenu ummanni 70,000 sagalee guddaadhaan hiyyanii isa simatan. Dorgommichaas sa'aatii riikardii Olompiikii ta'een 2:12:11:2 moo'ate, kunis daqiiqaa 4, sekendii 8n atileetii lammaffaa ba'e lammii Biriiten Basil Heatley dursa. Kokichi Tsuburaya sadaffaadhaan xumure. Abbabaan seenaa Olompiikii keessatti nama maraatoonii si'a lama moo'ate kan jalqabaati. Erga fixee booda Abbabaan daawwattoota ajaa'ibsiise: nama hin dadhabiin fakkaata, sochii qaama diddiriirsuu jalqabe. Boodarra yoo dubbatus itti fufee kiilomeetira 10 fiiguu nan danda'a ture jedheera. Abbabaan yeroo biyyatti deebi'u akka gootaatti simannaan godhameefi. Mootichis ol isa guddisee, konkolaataa mataasaa, Voolswaagan Biitil adii kenneefi.
1968tti, Abbabaa fi Maammoo waldee fiigicha jalqaban (Abbabaaf lakkoofsa 1 kennameef). Yeroo kana garuu Abbabaan erga kiilomeetira 17 fiigee booda sababa miidhama jilbasaa mirgaarra ga'een addaan kutee ba'e. Akka Bud Greenspan's Favorite Stories, dookimenterii Olompiikii, jedhutti, Abbabaan figicha jalqabuuf guyyaa muraasa dura odoo fiiguu lafee xiqqoo miilasaa cabse. Kan yeroo dheeraa wajjin fiigaa turee fi hiriyaansaa Maammoo Waldee yeroo madaaliyaa warqii nyaatu taa'ee ilaale. Maammoo Waldee booda akka jedhetti, Abbabaan odoo hin miidhamne ta'ee medaaliyaa warqii hin nyaata ture. Bara 1969, yeroo jeequmsa ummatta finfinnee keessa turetti, Abbabaan odoo Volsiwaagan Biitilisaa hoofuu barattootaa hiriira nagaa bahanirraan qaba jedhee odoo yaalu konkolaatansaa karaarraa gortee boolla keessa buute, isas achi keessatti ciniintee qabdee ba'uu dhowwite. Erga konkolaataa keessaa baafamee booda harkaa fi miilasaa sochoosuu hin daddhabe. Biyya Ingilaandi Hospitaala Istook Mandeviil keessatti baqaqsanii yaalun godhameefi. Achii booda fooyya'ee harkasaa sochoosu yoo danda'u millisaa garuu akkasummatti socho'uu didee hafe. Nisaksen Abbabaan akka inni dorgommii aarcherii kan atileetota wiilcheeriin deemanii akka dorgomu amansiise, Abbabaanis maraatoonii Olompiikii isa dhufu wiilcheeridhaanan moo'adha jedhee qoosa ture.
Abbabaan akka keessummaa addaatti Olompiikii Gannaa 1972 kan Muuniikitti geggeffamerratti haffeerrame; achitti namni biyyasaa Maammoo Waldeen yeroo inni carraa Abbabaadhaan qixxaachuuf qabu fashaleesse arge. Maammoon lammii Ameriikaa Firaank Shorter fi lammii Beeljiyeem Karel Lismont tti aanee sadaffaa ba'e. Shorter erga madaaliyaa fudhatee booda, gara Abbabaa deemee harkasaa qabachuun kabajasaa ibse. Gaafa Onkoloolessa 25, 1973 Abbabaa Biqilaa Finfinneetti umurii waggaa 41 tti du'e; sababiin du'asaas dhiigni sammuu keessatti dhangala'uudhan kan dhufee fi balaa konkolaataa wagga afur dura irra ga'een kan ka'e ture. Abbabaan haadha manaa fi ijoolleesaa afur dhiisee du'e. Awwaalcha isaarratti ummata 75,000 ta'utu argame. Imperer Hayila Sillaaseenis guyyaa boo'ichaa biyyoolessaa goota kanaaf labsani. Gaazexoonni Aafrikaa hundi maqaasaa jajuudhaan atileetota isaaniif kaka'umsa akka ta'u dubbatan; atileetonni kun kaansaani ergasii madaaliyaa warqii nyaatani. Abbabaan reeffisaa Finfinneetti Bataskaana Qul. Yooseefitti awwaalame. Erga inni due'ee wagga shan booda, Fiigdota Karaa Niwuu Yoork kabajasaaf jecha badhaasa waggaa waggaan geggeeffamu hundeesse - Badhaasa Abbabaa Biqilaa badhaasni jedhamu kun namoota fiigicha dheeraaf gumaacha addaa godhaniif kennama. Istaadiyeemiin Finfinee jiru tokko kabaja isaaf jecha maqaa isaatin moggaafame. Manni barumsaa Ameerikaan Kominiitii Iskuul kan Finfinnee jiru jiminaaziyeemii tokko bara 1960n gara dhumaa keessa maqaa isaan moggaase. Hagayya 2005, gargaarsa Dhaabbata Ifa Abdii fi deeggartoota isaa Isaabeel fi Deev Welaandiin, manni barumsaa Oromoo Yaayya Abbabaa Biqilaa Mana Barumsaa Sadarakaa Tokoffaa jedhamu yaaddannoo isaaf ummata Madiidaatiin dhaabbate. Manni barumsaa kun araddaa Jaatoorraa meetira mana dhibbatti lakkaa'amu fagaata.
Wabii: Seenaa Abbabaa Biqilaa
-
@Tola (ቶላ) 1 year agoከተኛ አንበሳ ዞር ዞር ያለ ቀበሮ ይሻላል!Thanks Aman and Adugna!! Shambel Abebe is one of the greatest African personalities of all time! Apart from olympics, he was also a good painter, i heard :)
Similar topics
በላይ ዘለቀ ማን ነው? ጀግና ያሠኙት ሥራዎቹ ምንድን ናቸው?
ወታደራዊ ደርግ አጼ ኃይለስላሴን ከስልጣን ሲያውርድ ያከናወናቸው መርሃ ግብሮች ምን ይመስሉ ነበር?
አቡነ ጴጥሮስ በኢጣልያኖች በአደባባይ ሲገደሉ ሂደቱ እና በዕለቱ የታዩት ክስተቶች ምን ይመስሉ ነበር?
የአፄ ቴዎድሮሥ ወደ ሥልጣን አመጣጥ ምን ይመሥል ነበር?
የመጀመሪያው የአማርኛ ልቦለድ ደራሲ ማን ይባላሉ? የድርሰቱስ ስም ምን ይባላል?


c: text/html

text:
Ebla 9,2019 /Godina Arsii lixaa gandoota Aanaa Adaabbaa keessatti loltooti TPLF Oromoota hedduu walitti qabanii hidhuun dararaa jirturratti himannaa dharaa irratti banuun,Manca’uu qabeenya qarshii Miiliyoona 3O Oliitin himattee jirti,
Maqaan Ilmaan Oromoo Godina Arsii lixaa Aanaa Adaabbaa gandoota adda addaa keessaa qabamuun himannaan dharaa murna bicaa Wayyaaneetiin irratti banamuudhaan mana murtii walii galaa Oromiyaa dhaddacha kibbaa magalaa shaashamanneetti,yakki himannaa seeraa bara 1996 bahe keewwata 32(1A,B)fi 239 darbitanii jirtu jechuun himannaan isaanirratti baname
- Adam Yaassin H/ Waadoo Qonnaan bulaa ganda Laajoo
- Wubushet Hayla Mikaa’el Qotee bulaa ganda Laajoo
- Ganna Hasan Waaqoo Qotee bulaa ganda Laajoo
- Abbuu Huseen Fatoo Qotee bulaa ganda shaayaa jibboo
- Huseen Jaanoo Guyyee Qotee bulaa ganda Buuchaa
- Umar Abdii Kadiiroo qotee bulaa ganda Gadeedoo
- Awwal Qaasim Amboo daldalaa Aloolaa
- Muhaammad Amaanoo Caaccoo qotee bulaa ganda gadeedoo
- Abdurrahmaan Umar H/ Tolaa qotee bulaa ganda Huxee Aloolaa
- Abdulkariim Abdullaahii Anfootee qotee bulaa ganda Huxee Aloolaa
- Awwal Huseen Taatoo qotee bulaa ganda Huxee Aloolaa
- Kiyaar Usmaan Subii Ganda Haqoo irraa
- Mulgeetaa Dirribaa Ejersaa Ganda Leencaa Waashoo ta’uu isaanii Maddeen keenya
gabaasnii jiru

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Godina Iluu Abba Boor magaalaa Baddallee fi nannootti barattotaa fi jiraattoota irratti reebichaa fi hidhaan daran hammaate jechuun maddeen ibsanii jiru.Kibxata darbe Polisoonni Federaalaa Mana barumsaa sadarkaa lammaffaa Baddalle seenuun “Namnii Mana Barnootaatti Dhagaa Darbate” eenyu jechuun aara himiimaansu darbatanii barattoota 81 ol ta’aantu ukkamamanii Hospitaala seenuun ibsamee jira. kanneen keessaa 41 amma iyyu mana yaalaa keessa akka jiranii fi kanneen lubbuuf haala sodaachisaa keessa jiran jiru jedhu.Itti anaa bulchaan magaalaa Baddallee Obbo Girmaa Terrafaa polisiin mooraa mana barumsaa seene hin jiru, barataan midhamee hospitaala seene hin jiru jedhan. Garuu kannen polisii harkatti Dullaa argan ofumaa sodaatanii kukkufan boodas hospitaalatti wal’anamanii ba’an 6 ta’u jedhu.
Akkasumas Handaara magaa Baddaleetti kan argamu mana barumsaa sadarkaa duraa Lalisaa Haroo Toree keessatti kibxata darbe barattonni mooraa mana barumsaa keessa eega seenanii booda bulchaan aanaa kaleessa sirbaa waan turtaniif amma walgahii gaggeessina waan jedhaniif jecha nuti barachuuf malee walga’iif hin dhufne jechuun barattonni waan didaniif jecha polisiin aanaa waamamee dhufee barattonni dheessanii barnootattis akka hin deebi’iin barattonni ibsanii jiru.
Garuu kan qabamanii gara magaalaa Baddaleetti geessaman jiru jedhu. Bulchaan aanaa Baddallee Obbo Araggaa Shiguxee walgahii irran jira booda natti deebi’aa jechuun bilbila cufan. Gama kaaniin magaalaa Bishooftuu fi handaara magaalaatti reebichaa fi hidhaan hammaate jedhu jiraatonni fi barattonni. Angawoonni garu ni haalan.


text:
Sadaasa 21 2016
Jimma Yuunibarsiitii Keessatti barsiisota Yuunibarsiitii hadamsanii qabuun hiraarsuun danatee jira.Yeroo sochii jaabaaf takaroo gurguddaa uummati Oromoof diinnisaa ilmaan nafxanyootaa walii gaggeessa jiran kana keessatti barsiisota hidhuun akka waan qabsoo Oromoo naafisuutti kan fudhatanii jiran,Hojii isaanii kana itti cimanii hojjetanillee guyya guyyaa warraqsi wal horee itti finiinaa jira.Akkuma kaleesaa gabaasnee turre mooraa kitoo furdisaarraa ilmaan sabboontota barattoota saddet(8) mootummaan ukkanfamanii kan jiran yoo ta’u barattoota cinatti barsiisotas hidhaa jiraachuu Qeerroo Yuunibarsiitichaa gabaasa .
Dr.Fiqaaduu Asaffaa kannee hidhamanii hiraarfamaa jiran keessatti argamu
Godina Jimmaa Keessatti Loltooti Wayyaanee Ummata Nagaa,Barattootaa fi Hojjettoota Ragaa Tokko Malee Hidhaa Jiraachuu Qeerroon Gabaase.
Sadaasa 21 2016


text:
Korri Gamtaa Adda Bilisummaa Oromoo kan bara 2013 magaalaalee lakkuu Minneapolis fi Saint Paul tti Adoolessa 3 hanga Adoolessa 6tti geggeeffamaa ture milkii fi muratnoon xumurame.
ABOn ergaa caasaa isaa biyya alaatti diriirsee eegalee Korri Gamtaa bifa kanaan kan jalqabe Korri 1ffaan bara 1996 Magaalaa guddo Washington DCtti yeroo ta’u bifa wal irra hincitneen Korri 18ffa bara kana milkiin xumuramuun itti fufinsa QBO ABOn durfamuuf adeemsa amansisaa ta’e galmeessee jira. ABOn bu’a ba’i hedduu keessa ba’ee as ga’un, kanaan boodas haala Ummata Oromoo jijjiiruuf hiree Oromoon qabuu daandii ABO ta’u kanneen mirkaneessan keessa Dhaabootni fottoqinsaanis haa ta’u fincilaan akkasumas gantummaan harca’aa turan kanneen Dhaabichaa waliin Kaayyo walfakaata qaban gama mooraa qabsootti deebi’uun, kanneen hafan faca’un ykn dhaabota faalla QBO geggessanitti maxxanuun yeroo dhabaman maqaan ABO jedhuu fi qophiin maqaa ABOn bakka sadii afuritti qphaa’ee Haawasicha afaanfaajjessaa ture bara kana qulqullaa’ee qophiin ABO tokkichaa bifa mirqaansaan geeggeeffamuun dhaadannoo “ABOn kallacha Qabsoo Bilisummaa Oromooti” isa jedhu irra deebi’ee mirkaneesse.
Toorban kana magaalaalee lakkuu kana keessatti kanneen masaanumma ABO irratti hunda’uun Siiyaasaa Oromoo oofan warrumma dhaabicha irra arcaa’anii fi wagga afuur keessatti dhaabaa fi dhaabbi yero afur jijjirratan irra kan tolfamee geeggefama turuun dhimmi Oromoo bifa fedheenuu waanuma Adda Bilisumma Oromootti marfafama oolu ta’un bu’urri siyaasaa Oromos akkasuma ABO ta’u isaa mirkaneessa.
Toorbanuma kana keessa magaalaalee lakkuutti kan bifa Sportii, Arti fi Hawaasummaan waan Oromummaa miidhagsantu geggeeffamaa ture. Qophiileen kun heddu kan nama gammachiisanii fi kan Oromoos bifa addaa addaatiin biyya addaa addaa irraa walitti fiduun Minnesota daranu Oromiyaa xiqqaa fakkeessuun toorban guutuu ayyaaneffamaa turuun kanneen toorban Oromoo jechisisan keessaa tokko ture.
Qophiileen toorban kanaa gama Sportiitiin wal-dorgommii Kubbaa Miilaa kan Federeshina Amerikaa Kaabaa, Qophiileee Bashanannaa Artistoota Oromootiin toorban guuttu ta’a ture, keessummattu qophiin Ayyaana waggaa 50ffa Artist Ali Birra bareedina Afaan Oromoo dhageessisuu itti eegale kan itti kabajamee fi akkasumas qophiin bashananaa (Picnic) wagga waggaan Waldaa Hawaasa Oromootiin qopha’u kan itti ta’e toorbanuma kana keessa.
Egaa isa kanatu toorban kana magaalalee lakku Minnesota “TOORBAN OROMOO” jechisiisuu irra darbee sirnaan beekumsa argatuun bulchiinsi Magaalaale Minneapolis fi Saint Paul, Minnesota (Mayors of Minneapolis and St. Paul) Guyyaalee Waxabajji 29 hanga Adoolessa 6, 2013 jiran “Oromo Week” jechuun sirnaan labsan.
Oromoo fi Oromummaan waan dhalootan dhufe ta’ulle mirgii Dhalotaa sirna ol’antummaa gitta bittootaatiin aguugamee jaarra tokko oliif kan ukkaamsamee ture ifatti kan ba’e qabsoo ilmaan Oromoo qaroo bifa qindaween eegalanin akka ta’e yaadanno keenya isa kaleessaati. Sochilleen fincila Oromoota Bale, bu’ureffammuun Waldaa Maccaa fi Tuulaama seena qabsoo Oromoo keessatti ga’ee olaantummaa haa qabataniyyu malee bifaa Siyaasaa baraneetiin gurma’uun Qabsoo Bilisummaa Oromoo boqonnaa haaraatti ceesisuuf bu’reffamuun Adda Bilisumma Oromoo isa angafa dha. Guyya kana irra eegale hanga harraatti jiraachuun ABO madda burqaa Jaarmaayaalee Oromoo bifa Hawaasummaan, Artiiin, Aadaan akkasummas siyyasatiinille ta’e as ga’ee dha. Impayeera Itophiya keessatti Dhaabbotiin Siyaasaa yeroo ABOn itti hundeeffamee waliin wal gitan hedduun ka’ani sadarkaa biyya bulchuullee qaqqaban hundinuu badani kan dhugaa fi haqaa isaa qabatee as ga’e ABO duwwaa ta’u isaa argina. Fakeenyaaf dhaabotni sadarkaa biyyoollessaatti angaa’o turan knneen akka MEISON, DARGII, IHAPA fi kanneen kana fakkaatan umriin isaan ni gabaabbate. DARGIIN sadarka mootumma ta’ullee kan qaqqabee waggoota kudha toorbaaf mootummaa ta’uun Humna waraanaa Sadarkaa Afrikattillee sodachisaa ture ijaaree kan bobbaasee fi Afrikaa keessattis Impayeritti motummaa aangawa kan taasise waggaa 17 booda akka duumessa bonaatti bittinnaa’e. Dhaabbooleen kaan duranuu isa kanaan nyaatamani dhumuun tasa badan. Dullli Mootummaa aangawaa kanaa ABO fi Saboontota Oromoo irrattilee godhaa turee olaanaa ta’uyyuu Dhaabotaa asiin ol tuqne keessa hanga guyyaa harratti kan deggersaa Ummata Miliyoonaan lakka’amu qabate as ga’e ABO duwwa dha. Wabiin jireenya Dhaabichaa dhugaa fi haqa inni dhaabbateef yeroo ta’u bu’urri isaas Ummata dhaabbateef sana sababi ta’eef hanga Ummatni Oromoo mirga Adda Bilisumaa Oromoon wixiname argatutti jirachuun ABO shakki hin qabu jechuu dha.
Waan kana kan kaasneef akkuma mata duree jalatti tuqame jiraachuun ABO jiraachuu sochiilee caayaalee fi dhaabbilee Oromoof bu’ura isa jedhu mirkaneessuf, akkasumas falmii gareen tokko tokko ABOn akka barbaachisummaa hin qabneetti dhiheessan wal faallessaa ta’u isaa ibsuuf.
ABOn utubaa fi madda sochiilee Oromoo sanaan booda dhalataniiti. Waan Oromoo bifa fehdeenuu waan ABO waliin wal qabataa dha. Jaarmaayaan maqaa Oromoon sosso’an martinu bifa fedheen utuu ABO maqaa hin dha’in waan dhaabbataniif sana ibsuun isaan rakkisa. Kun bifa deggersaa fi bifa morminis ta’u ni danda’a. Kanneen dhaabicha mararfatan maqaa isaa bifa deggeersaan kaasu, kanneen balaaleffatanis bifa mormiin kaasu. Bifa hundaanu ABOn hundee siyaasaa fi falmii Oromoon godhatuuf bu’ura ta’u mullisa. Kanaafi wanti Oromoo hndinu ABOtti marfama (Orbits) kan jennuuf.
Koraa ABO 188ffa magaalaalee lakku keessatti godhame irrattis kan agarre bu’a ba’I heedduu booda, Jaarmayaaleen fotoqinsisaanis, ganinsaanis, harca’unis dhaabicha irra ba’an hundinu bittinnaa’ani ABOn bakkaa dhugaa isaaf maluu qabatee hafuu adeemsoota mirkaneessan kan irratti agarre ta’u ifatti afaan guutne dubbatuu kan itti dandeenye ta’uu mirkaneessuuf. ABOnis kan inni miidhagu jaarmaayaaleen Oromoo kan Aada, Sporti, Hawaasaa fi Aartii akkuma toorban kana magaalale lakkutti walcina geggeffama turan yoo jiraatan ta’un mirkana. Isaan kunis jiraachuu fi dagaaguu ABOtiif wabi dha, Sababiin isaas hawwiin ABO ummatni Oromo bifa adda addaa akkasiin gurmaa’ee dantaa Oromummaa isaa geggeffatu arguu waan ta’ef. Fedhiin ABO fi fedhiin ummata Oromo kan walmalee jiraatu hin dandeenye fakkeenya fulaa lama beeseen tokko qabu (two faces of the same coin) waliin fakkeeffamu dha.
Kora ABO Amerikaa kaabaa bara 2013 irrattis kan mirkaaneeffatne Ummatni Oromoo yeroo hunda caalaa fuulla isa gara Adda Bilisumma Oromootti deeffatuu isaatiif, akkasumas haalli Ummata Oromoo kan inni jijjiiramuu danda’uu yoo yaadni Adda Bilisummaa Oromoo mo’e duwwa akka ta’e ifatti mullisuun “ABOn kallacha Qabsoo Bilisummaa Oromooti” inni jedhu kan itti irra deebi’e mirkanaawe ta’u isaati.
ABOn Kallacha Qabsoo Bilisummaa Oromooti!
Injifatnoo Ummata Oromoof.


text:
July 07, 2017 | Ibsa Bilisummaa Oromoo (ABO)
Jidduu kana Mootummaan Wayyaanee karaa “Kaabinee Ministirootaa” baanuun wixinee labsii faayidaa addaa Oromiyaan Finfinneerraa qabdu jedhu baaseera. Akka ibsa gartuu faashistii kanaan baheetti wixineen labsii kanaa raggaafamuudhaaf Mana Maree Bakka Bu’oota Ummatootaaf dhiyeeffama. Ummanni Oromoo fi dhaabni kallacha qabsoo isaa Addi Bilisummaa Oromoo wixinee labsii kanaa gonkumaa hin fudhatu.
Sirni murna bicuu golgaa dimokraasii fi afaan qawweetin Itoophiyaa bitaa jiru ummata Oromoo bakka bu’uudhaan murtii laachuuf mirga seerawaa waan hin qabneef wixineen raggaafamuuf jedhu fudhatama hin qabaatu. Finfinneen dachee Oromoo jaarraa tokkoon dura diinaan dhuunfatamte. Ummanni Oromootis lafa isaa uumaan haqa itti qabu kana deeffachuudhaaf qabsootti jira.
Murtiin akkaataa fayyadama qabeenyaas tahee haallan jireenya jiraattotaa magaalaa Finfinneetti hidhatu kan dabarfamuu qabu bakka bu’oota seeraa ummata Oromootin qofa tahuu qaba. Ummanni Oromoo sirna bicuu impaayera Itoophiyaa abbaa irrummaan bitaa jiru jalatti bakka bu’oota akkasii hin qabu. Addi Bilisummaa Ummata Tigraay(TPLF) tahee jaleen isaa OPDOn ummata Oromootin waan hin filamneef ummaticha bakka bu’anii dhimma fardii akkasii kanarratti murtii laachuuf mirga hin qaban.
Murni TPLF/EPRF filannoo fakkeessii bara 2015 gaggeeffame hatuudhaan %100 injifatuu isaa labsatuu hundatu quba qaba. Diraamaan filannoo dharaa gaggeeffamee ji’oota muraasa booda Ummanni Oromoo fi ummatootni Itoophiyaa naannolee biroo keessa jiraatan wayyabni daandiitti bahuudhaan hiriira gaggeessudhaan diddaa fi mormii isaanii mootummaa cunqursituurratti agarsiisan. Murni mootummaa dha ofiin jedhu kun, komii fi mormii ummatootaa caqasee deebisaa laachuuf hojjechuu mannaa akkuma amala isaa daa’imman fi barattoota, haawwanii-shamarran akkasumas manguddoota haala suukaneessaan ajjeesuun gaaffii ummataa ukkaamsuuf tattaafatuutti fuuleffate. Kanaanis lammiileen 2000 caalan guyyaa saafaadhaan ajjeefaman; kanneen kumoota Kurna hedduu tahan ammoo humnoota sirnichaan hidhamuu, gudeedamuu, hiraarfamuu fi ukkaamfamanii dhabamsiifamuu mudatan.
Onkoloolessa 2 bara 2016 qofa lammiileen fayyaaleyyii 700 ol tahan Ayyaana Oromoo guddichaa fi kabajamaa: Irreecha Bishooftuu Harsadeetti kabajame irratti humnoota Wayyaaneen bobbaaseen galaafataman. Yakka suukanneessaa raawwatame kanaafis namni tokkollee murtii seeraaf hin dhiyeeffamne.
Murni TPLF ummanni ajjeechaan gara-jabinaa fi yakki suukaneessaan sadarkaa ol aanaa irratti raawwatamus gaaffii mirgaa uumaa fi heeraan qabu kabajchiifatuuf qabsoo isaa jabeeffatee itti fufuu wayta mirkaneeffatetti, labsii yeroo hatattamaa labsee ukkaamsaa caaluu raawwatuu akka furmaataatti fudhate. Wayta ammaa kana ummatootni Itoophiyaa labsii humna waraanaa fi tikaa sirnichaa mirga lammii kamiyyuu seeraan alatti ajjeesuu,hiraarsuu fi dararuu dandeessisu gonfachiiseen humnootii waraanni fi tikaan ajjeefamaa, mana hidhaa keessatti gidirfamaa jiran.
Haala akkanaa keessatti faayidaa addaa Oromiyaan Finfinneerraa argachuu qabdu jedhamu fedhii fi marii ummataan alatti wixinanii dhiyeessaa gama kaaniin ammoo ummaticha abbaa dhimmaa mirga namoomaa isaa sarbanii hiraarsuun labsii duguuggaa sanyiin wal gitu taha.
Wayta sochiin warraaqsa biyyoolessaa gabrummaa murna TPLFtti xumura gochuu akeekkate tooftaa jijjiirratee finiinaa jiru kanatti, Wayyaaneen dharaan nageenyi kan jiru fakkeessee lallabuu fi jijjiirraa fakkeessii tarrisuudhaan ummatootaa fi arjoomtota addunyaa sobuudhaaf dhama’aa jira.
Jijjiirama fakkeessii taasifame keessaa tokko kaabinee isaa keessatti bakka bu’ummaan Oromoo ka mul’ate fakkeessuuf ergamtoota isaa Kaabinee Ministiraa ti jedhaman waljala jijjiiruu isaa ti. Warraaqsa finiinaa jiru ukkaamsuu akeekkatuudhaan Ministiroota maqaa Oromootin sirnichi ramadate yoo itti dhiyeenyaan ilaalle irra hedduun isaanii keesumaa kanneen gaafatama mootummichaa bakka furtuu dha jedhamanirra kaahaman warren dhiiga Oromummaa hinqabnee fi afaan Oromoo dubbatan yookaan ammoo kanneen makaa saboota kaanii qabaatanii bara jireenyaa isaanii guutuu Oromummaa isaanii haalaa jiraatan tahuu hubachuun hin rakkisu. Mootummaan wayyaanee ministiroota akkasii fi ergamtoota fakkaatoo miseensota kaabinee sirnichaa murna bicuu kanaaf jilbeeffatanii buluu filatan qabateeti kan wixinee labsii kana “Kaabine Ministirootaa” baanuun raggaasudhaaf shiraa jiru.
Seerri baanamu kun irra keessi isaa dantaa ummanni Oromoo Finfinneerraa qabu tiksuudhaaf jijjiirraa taasifame fakkaatee ha dhiyeeffamu malee, dhugaan jiru wixineen labsii kun shira Karoora Maastar Pilaanii Finfinnee Fudhatama Dhabe Deebisanii Hojiirra Oolchuu kan Akeekkate dha. Kana caalaatti hubachuuf qabxiilee garii akka fakkeenyaatti fudhannee yoo ilaalle, akka wixinee seeraa bahe kanaatti murni TPLF fi lukkeeleen isaa saamicha ummatoota Itoophiyaarratti gaggeessaa bahaniin yeroo gabaabduu keessatti Biliyeenaroota tahan, lafti keessan misoomaf barbaadama maqaa jedhuun maatii Oromoo qayee akaakilee-abaabilee isaatirraa buqqisuu irraa kan dhorku hin jiru.
Kana raawwachuudhaafis abbootii lafaatiif “yoo xiqqaate gatii qabeenyi isaanii baasu irra wayyaa” beenyaa baasuun buqqisuun aanjaa uummatuu dha.
Akkaataan hojiirra oolmaa piroojektii misoomaa baanamuutis kan murteeffamu bulchitoota TPLFn yookaan kittillayyoota isaatini. Abbootiin lafaa beenyaa baanamu fudhatanii dacheerraa buqqifamuu yoo didan, sirni haqaa biyyattii guutummaatti shiftoota TPLF’n kan tohatame waan taheef, ka itti iyyatanii seeraan murtii haqaa argatan hin jiru. Kan nama ajaa’ibu, wixineen seeraa kun maatii qayee isaarraa buqqisuun kun afaan, aadaa fi jireenya hawaasummaa ummatichaarratti dhiibbaa qabu ilaalchisee waan tuqe tokkollee hin qabu.
Babal’inni magaalaa tohannoon alaa seerri kun jajjabeessu qubsuma ummata Oromoo dhabamsiisuu qofa odoo hin taane, lafootni seenaa, aadaa fi dudhaa Oromo calaqqisan akka badan waliigalatti qabeenyaa fi mallattooleen eenyummaa Oromoo akka dhabamaniif gumaacha. Kunis yakka duguuggii sanyii waan taheef hundaan dura dhaabbatamuu qaba.
Mootummaan wayyaane wixinee seeraa kana keessatti faalama uumama naannoo hawaasa Oromoo naannichaa balaaf afeeraa jiru tohachuuf waadaa kijibaa tarrisus, magaalaan Finfinneetiyyuu sirna tohannaa balfaa fi xurii itti dhabamsiisan, tajaajila tohannoo xurii, akkaataa lafaa itti fufiinsaan itti fayyadamanii fi qaban irratti sirni to’annoo kaa’ame homaaatuu hin jiru. Gaaffiin kaafamu qabu, haala kun tahe keessatti karoorri babal’ina magaalaa kun akkamittiin hawaasa naannawa magaalaa Finfinnee hin miine? kan jedhu dha.
Qoosaan biraa wixinee seeraa kana keessatti tuqame, Finfinnee keessatti afaan Oromoon barachuu fi itti fayyadamuu kan ilaallatu dha. Akka seera kanaatti, qonnaan bultootni Oromoo fi jiraattotni ilmaan isaanii Afaan Oromoottiin akka baratan “barbaadaniif” bulchiinsi magaalaa Finfinnee mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa dhaabuufii qaba kan jedhu dha. Afaan Oromoo akka afaan qonnaan bultoota qaroomina hin qabneetti fi jiraattonni magaalaa barachuu hin feeneetti ibsuun kun tuffii akkaan hamaa wallaalummaarraa madduu fi yakka seenaan dhiifama hin goone dha.
Wayta lammiileen Hindii, Giriikii, Armeeniyaa fi kanneen biroof manni barumsaa haayyamamee gaggeeffamaa jiru kanatti, murtiin labsii kanaan kaa’ame Afaan Oromoo Afaan biyyaattii keessaatti dubbachuufis tahe ittiin barachuuf waggoota 150 ol dabraniif dhorkamaa turuuf raga dha. Kana malees sirni Wayyaanee TPLF ilmaan Oromoo Finfinnee keessa jiraatan mirga bu’uraa kan Afaan isaaniitiin barachuu qaban sarbuudhaan barnoota sadaarkaa duraa qofatti daangeessuun duula tooftaan eenyummaa Oromoo dhabamsiisuuf gaggeeffamaa jiru dha. Jijjiirraan Qubee Afaan Oromoo jidduu kana taasifames qaama duulaa Afaan, aadaa fi eenyummaa Oromoo dhabamsiisuu akeekkate kanaa ti.
ABOn wixineen seeraa kun yaalii bifa haaraan murni yakkamtootaa fi shiftootaa dachee Oromoo saamuunii fi Oormiyaa qircuun Karoora Maastar Pilaanii Finfinnee deebisanii hojiirra oolchuu kanaan qabatees sabboonummaa Oromoo laaffisuu tahuu Ummata Oromoo hubachiisuu fedha.
Yaa ummata Oromoo bal’aa:
Gartuun abbaa irree ilmaan kee, dubartoota ulfaa fi manguddoota gara-jabinaan ajjeese, seera si fayyadu wixinuu hin dandahu. Murni shiftootaa kun afaan qawweetin aangootti dhufee qabeenya kee saamuu fi mancaasudhaan tarree dureeyyii addunyaa seenee jira. Baroota aangoorra turettis duguuggii sanyii fi qoqqoodanii bituu sirratti raawwachuun humna wayyabummaa kee laffisuuf shiraa xaxaa fi hojjetaa yoona gahe. Wayta ammaa kan bulchitootni TPLF aangoorra jiran hojjetan karoora “Saba Wayyaba Bicuutti deebisuu” mataan sirna nama-nyaataa kanaa durii –Mallas Zeenaawii lafa kaahe dha.
Yaa Ummata keenya!
Baroota dheeraaf duulaa sirratti fi eenyummaa keerratti fuuleffate ofirraa qolachaa as geessee jirta. Keessumaa ammoo baroota lamaan as aanan caasaa tikaa fi basaasotaa murna abbaa irree kanaa baroota 25 dabraniif ijaaramaa bahe ciccirtee hammeenyaa fi shira akkasumas yakka suukaneessaa sirnichaa addunyaaf saaxilteetta. Sirna abbaa irree dhiiga kee xuuxaa aangoorra jiraatuu abjootu kanas dhiibdee qarqara bool’a itti awwaalamuun gahuu keerraa hireen isaaf hafate itti seenee dhabamuu yookaan harka kennachuu qofa taheera. Haqni mul’ataa osoo kana tahee jiruu sirni abbaa irree kun garuu rakkoo uume kana furuu irra labsii hatattamaan dhabama irraa of hambisuuf wixxifatuu filatee jira. Sirna abbaa irree kanatti xumura gochuuf ilmaan kee goototni Qeerroo fi WBOn toftaa haaraan sossohuutu bilisummaa keenyaaf furmaata maayii ti.
Waan taheef, ummanni Oromoo biyya keessaa fi alaa, warren sirnichaaf hojjechaa jiran dabalatee eenyummaa dhugaa sirna wayyaanee hubatanii ilaaluun warraaqsa maayii gabrummaatti xumura godhuuf Akka Of qopheessan ABOn waamicha dhiyeessa. Imalli fuul dura keenya jiru akkaan jabaa tahus injifannoon keenya akka tahu shakkii hin qabnu. Yeroon ammaa kun yeroo akkaan murteessaa irree gamtaa keenya caalaatti cimsannuu fi karaa barbaachisaa tahe hundaan sirna gabroomsaa gateettii saba keenyaarraa buusuuf qabsaawota bilisummaa cinaa itti hiriirru dha.
Maayiirrattis hawaasni addunyaa haala Itoophiyaa keessatti raawwatamaa jiru kana akka sirnaan jala bu’anii hordofanii fi galmeessan gaafataa, rakkoon impayerattii keessa jiru odoo sadarkaa irra hamaa biraatti hin tarkaanfatinii fi yeroon hin dabrin murna biyyattii bulchaa jirurratti dhiibbaa akka taasisan gaafanna. Wayta yakki akkaan suukaneessaan kun murna bicuu aangoo humnaan dhuunfatee jiruun ija keessan duratti raawwatamaa jiru kanatti ijaa-gurra cufatuun keessan akkaan qaanfachiisaa dha. Hawaasni addunyaa tarkaanfii balaa sirni TPLF geessisaa jiru kana ittisuu hin fudhatu taanaan nageenyaa fi sabatiinsi Godinaa Gaanfa Afrikaa akka waliigalaatti balaa hamaarra akka bu’u ABOn akeekkachiisa. Sirni ummata nan bulcha jedhu shororkeessu waahila duula farra-shorokeessummaa tahuu hin dandahu.
Injifannoo Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Adoolessa 1, 2017


text:
http://www.irinnews.org/analysis/2017/04/03/ethiopia-extends-emergency-old-antagonisms-fester
One thought on “IRIN | Ethiopia extends emergency as old antagonisms fester”
-
OROMIYAA FI HAALA YEROO UUMMATICHAA Oromiyaa keessatti wantootni gaaffii gurguddaa namatti ta’an baraa gara baraatti dabalaa dhufuun isaa wal nu hin gaafachiisu. Barreeffama barruu kanaan hunda wal gorsuu yoo dadhabnes uummanni keenya magaalaa fi baadiyaa jiraatu AMMA MAAL HUBACHUU QABAA? ; GARA FULDURAATTIS MAAL CIMEE HOJJECHUU QABAA? gaaffilee jedhan ilaaluun dirqama taati. ✴ Xiinxaltoonni dhalootaan Oromoo ta’anii fi karaa adda addaa Oromiyaa keessa beekan dhiyeenya kana miidiyaalee adda addaa irratti ibsaa akka jiranitti, uummanni Oromoo qabxiilee armaan gadii HUBACHUU fi gara fulduraatti RAAWWACHUUN gaarii dha jedhu. ⭕✔ 1. DHIMMA BARNOOTAA Haalli baruu fi barsiisuu Oromiyaa keessa ture, baay’ee kan nama boonsu ta’ee argamee jira. Kun immoo waggaa 30 asitti Oromoon baratee beekumsa gonfateen biiroo gurguddaa seenee hojjechuun isaa, guddina Oromoo kan hin jaalanne Habashootatti qormaata ulfaataa ta’e. Akka uummanni Oromoo baratuuf ergaa ciccimaa fi imaanaa guddaa kan saba kanatti kennaa turan keessaa Jeneraal Taaddasaa Birruu, Jaal Baaroo Tumsaa, Jaal Alamuu Qixxeesaa, Jaal Elemoo Qilxuu, Jaal Hajii Adam Saaddoo, Gooticha Hagarii Tulluu fi fakkaattota isaanii turan. Akkuma Habashoonni sodaattetti dhaloonni qubee kaabaaf kibbaa baratee gaaffii mirga abbaa biyyummaa dhoose. Miidiyaarratti qubeedhaan tarreessee barreesse. Afaan oromoo Afaan hojii biyyittii ta’uu akka qabu ifatti gaafate. Gaaffiin kun garee fi dhuunfaadhaan itti fufe. Karaa namoota Oromoo biyya alaa jiraniis deeggaramee, addunyaatti ifa ta’e. Amma gara qabxiin barbaadeettan isin deebisa. Uummanni Oromoo haala barumsaa waliin wanti beekuu qabu, xiiqiin cimaa isa qabatee waan jiruuf kaabaa, kibbaa; bahaa fi lixaa ilmoo isaa barsiifachuu akka qabudha. Barsiisuu qofti gahaa miti. Dhalataa dorgomaa fi muca beekumsaan addunyaa kana raasu hamma inni ta’utti adabaa fi gorsa addaan hin citneen duukaa bu’uudha. Dhimmi kun salphaatti ilaalamuu hin qabu. Fakkenyaaf waggaa darbe barattoonni Oromoo odaa Geemshoo qabxii biyyittii ajaa’ibasise galmeessisanii turan. Dubbiin kun gurra ilmaan habashootaa seenee, mar’immaan ishee keessa gadi bahee akka saree maraatuu oliif gadi fiigsise. Maaliif akkas ta’u gaaffii jedhu deebisuun salphaadha. Innis “Egeree biyya kanaa Oromoon karaa beekumsaa dhuunfachuuf akka jiru waan baraniif. Erga dubbii kana hubattee as Habashoonni iddoo jirtuu wal tuttuqxee maallaqa guddaa dhangalaastee, mana barumsaa dhuunfaatti daa’ima ishee barsiiaaa jirti. Walumaa galatti uummanni Oromoo dammaqee dhalasaa barsiifachuu fi kan barsiifachaa jiru immoo CIMSACHUUN… dhimma gara dirqamaatti naannawaa dhuftedha.
⭕✔2. DHIMMA QABEENYAA Dhimmi kunis dhimma murteessaadha. Jecha Jawaar Mohaammad kaasuun gaariidha. “Oromoon qabeenya dhabe malee, Qawwee dhabe miti”. Hiikni dubbii kanaa akkasi. Qabeenyi jiraannaan har’uma qawwee bituun salohaadha, bilisummaanis dhiyoo jirti akka jechuuti. Kana kaasuunkoo qabeenyi hundee ittiin biyya lafaa irratti gubbaa fi goda jedhamanidha. Ameerikaan dureettiidha, keeniyaan hiyyeettiidha jechuuf qabeemnyi ilaalamteetu. Gara saba keenyaatti yoo dhufne qabeenya horachuuf kaka’umsi nuti qabnu gad aanaadha. Kun dhiibbaa mootummaa Gabroomfataa dabalateetu. Jarri kaabaa kaatee miillaan deemtee Finfinne dhuftee kophee qulqulleessitee maallaqa kuusti. Uummanni kibbaas akkasi. Nuun nu hafa. Ani hojjetaa baankii daldala toopiyaati. Haala qabeenya namaa hamma tokko tilmaamuun nama hin dhibu. Namni keenya yoo baankii keessaa maallaqa baafachuu dhufe irri caalaan isaa qarshii 50 hanga 300 gidduu qofa baasu. Barruulee qusannaa isaanii irras qarshiin hin jiru. Ijoolleen warra kaabaa fi anga’oonni akkasuma daldaltoonni Tigiree Cheekii gurguddaa sochoosu. Qarshiin isaan baasanii fi galchan giddu galeessaan qarshii 10000 hamma qarshii 500000tti. Kun garaagarummaa guddaadha. Uummata keenyatu dhibaa’ee hojii hojjechuu dhiise osoo hin taane tarsiimoo wal xaxaa karaa mootummaa Gabroomfataa qindaa’ee hojiitti hiikameeni. Akkuma mata duree irratti eerre madaa halagaan uummata keenyatti feetee fi fe’aa jirtuun mormaa, gara kufnee kaanee iddoo jirru hundatti qabeenya horachuu qabnaan yaada Xiinxaltoonni lafa kaa’anidha. ⭕✔3. SAGANTAA KAROORA MAATII Dubbiin kun irri keessi isaa gaarii fakkaatus, keessi isaa icciitii mootummaa Gabroomfataan dhoksaatti karoorfame ta’uu namoonni qaruuxee ta’anii fi xiinxaltoonni ni ibsu. Minilik bineensichi waa’ee uummata keenyaa fi baay’ina saba keenyaa ilaalchisee jala buutota isaatti gaafa dhaamu akkas jedhee ture. “Harreen laga abbayyaa keessa dhaabattee fimcaan ishee fincoofte. Fincaan Harrittiis osoo bishaanicha keessaa hin mul’atiin bishaanichaan mo’ame. Akkasuma uummanni Oromoo kun nu liqimsuuf waan jedhuuf meeshaa arganneen lubbuu isaanii balleessuu qabna; akkasumas akka isaan sadarkaa barnoota isaanii ol hin butannetti kiyyoo nuuf danda’ame hidhuu qabna” kan jedhu ture. Akkuma jedhe uummata keenya lakkoofsi isaanii hin beekamne fixaa, kaanis ukkaamse. Waaqayyo garuu qarriffaa isaa jalaa nu hanbisee akkuma isaan sodaatanitti Galaana nu godhe. Kaayyoon Minilik Oromoo irratti qabate ammas mootummaa sirna nama nyaataa kanaanis itti fufee garee fi dhuunfaadhaan iddoo uummanni nagaadhaan jiraatutti fixaa jira. Akka dhalataan Oromoo. Heddumminaan wal hin horrettis karoora dhoksaa armaan olii kanaan uummata keenyatti Afaan banaa jirti. Asirratti wanti hubatamuu qabu ni jira Innis sagantaa kana guutummaa guutuutti balleessuu fi guutummaa guutuutti hojiirra oolchuun mirga uummata bal’aati. Icciitii sagantivha keessa jiru garuu uummanni keenya sirriitti HUBACHUU qaba. XUMUREERA TORBEE MATA DUREE BIRAAN WALITTI DEEBINA. BILISUMMAAN KAN UUMMATA BAL’AATI.


text:
Baqattoonni Yemen keessaa birmannaa qaama dhimmi ilaaluu eeggataa jirra jedhu. Kanneen Libiyaa keessa jiran baqattoonni Oromoos haalli hundumtuu daran hammaachaa adeemuu isaa ibsan.
yoo manaa gad baane deebinee galuun keenya gaaffii keessa waan jiruuf jecha, waan binnee mana keessaa qabnu nyaannee fixaa waan jiruuf du’uuma keenya eeggachaa jirra jedhu baqatonni kun.
Gama kaaniin yemeen keessa baqatonni jiran haalli yeroo ammaa biyyatti keessa jiru lubbu keenyaaf sodaachisaa ta’eera. Yeroo ammas dorsifamaa jirra jedhan.
Kanaaf jecha qaamii dhimmi ilaaluu nu hin birmatu taanaan haala hamaatu nu eeggata jedhu.
Gabaasaa guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Abdii Boruutiin*
Duraan dursee, du’a gooticha keenyaa Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa dhagayuu kiyyaaf, akka ilma Oromoo tokkootti, gadda natti dhagayame ibsuun barbaada. Itti aansuudhaan, maatii fi firoota Obboo Jaarraatiif jabeenya akka kennuuf; gooticha keenya ammoo lubbuun isaanii jannata akka seentu Waaqayyo/Rabbin kadhadhaaf. Karaa tokkoon qabsaa’aa hangafa, sooressa, kutataa fi goota keenya Obboo Jaarraa dhabuun saba Oromootiif gadda guddaa dha. Karaa biraatiin yoo ilaalamu garuu, gaddi har’a nutti dhagayamullee gaddi kun qabsoo bilisummaa keenyaatiif carraa gaariitti jijjiiramuu qaba. Kaayyoon Obboo Jaarraan umurii isaanii guutuu wareegama itti kaffalaniif; wanti isaan jalqabanii asiin gayan galii isaan hawwan sana gayuu qaba. Kanaaf jecha gaddi har’aa kun qabsoo kana cimsuuf saba Oromootiif keessumaayuu qabsaa’ota Oromootiif carraa waadaa ittii seenan ta’uu qaba jechuu dha.
Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, wanti Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa adda godhu, akka seenaan isaanii ibsutti, ijoolummaa isaaniirraa jalqabanii hanga lubbuu isaanii dhabanitti waan tokkotti (kaayyoo tokkotti) amanuu fi isa kanas bakkeen gahuuf hanga xumuraatti kaayyoo tokkorratti cichuu isaanii ti. Otuu mataa ofii qofa kan yaadan ta’ee; otuu dhimma dhuunfaatiif dursa kan kennani fi jireenya dhuunfaa kan filatan ta’e, abbaa fedheeyyuu caalaa nama bakkee guddaa gayuu kan danda’an turan. Dhimmi saba isaanii boqonnaa isaan dhoowwee (dhoorkee) jireenya gaarii lagatanii; lubbuu isaanii qabsoo bilisummaa Oromootiif wareegama godhuudhaan umurii isaanii guutuu qabsoo kana keessatti dabarsanii booda lubbuun isaanii dabartee addunyaa kanarraa deeman. Kun qabsaa’ota hafaniif fakkeenya guddaa ta’uu qaba. Waan Obboo Jaarraan jalqabani fi asiin gayan galiin gayuuf waadaa seenuu qabu.
Tooftaa fi tarsiimoo jijjiiraa; karaalee adda addaa ilaaluu fi yaaluun qabsoo tokko keessa yookaanis adeemsa siyaasaa tokko keessa waanuma jiruu ta’ullee, gaaf tokko asii fi achi otuu hin jedhin kutannoo fi gootummaadhaan qabsoo bilisummaa Oromoo gaggeessanii asiin gayuun isaanii, Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa dhugumatti qabsaa’aa fi goota fakkeenya guddaa isaan taasisa. Gootummaan isaanii kun qabsaa’ota birootiif dhaala ta’uu qaba. Dhalootni har’aa fi kan boruus goota kanarraa barumsa argachuu qabu. Uummata Oromoo kan gabrummaa Habashaa jalatti kufee fi har’allee gabrummaa yoomiyyuu caalaa hammaachaa dhufe keessa jiru, isa kana keessaa baasuu kan danda’u furmaata tokko qofaa akka ta’e hubatamuu qaba. Innis uummatni keenya guutumaa guututti bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabe deebisee akka argatu hanga xumuraatti qabsoo itti fufuu dha.
Gooticha keenya Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa otuu kana hawwanuu; otuu kanaaf qabsaa’aa jiranuu; lubbuun isaanii dabarte. Waan isaan qabsaa’aniif kana galiin gayuuf gadda har’aa kana carraa gaariitti jijjiiruun barbaachisaa dha; dirqama lammummaa fi dirqama qabsaa’otaa ti. Gadda har’aa kana carraa gaariitti jijjiiruu yoon jedhu, maal jechuu kooti? Du’a isaanii kanatti gadduu qofaa otuu hin taane, Gootichi keenya eessaa ka’anii eessa akka gayan; karaa isaan irra deemanii as gayan of duuba garagallee ilaaluudhaan; gumaa gootota keenyaa baasuuf; hawwii gootota keenyaa; kaayyoo isaan wareegamaniif galiin gayuuf gaddi har’aa kun carraa lammiileen Oromoo harka walqabatanii waadaa itti seenani fi qabsoo kan ittin cimsan ta’uu qaba jechuu kooti.
Karaa biraatiin ammoo, gadda har’aa kana carraa gaariitti jijjiiruu yoon jedhu, humna Oromoo cimaa fi abdachiisaa ta’e, kan diina injifatee kaayyoo gootota keenyaa galii hawwameen gayuu danda’u uumuu dha. Humni akkanaa kun kan maddu tokkummaa dhugaarraayi. Tokkummaan dhugaa ammoo, tokkummaa tooftaa yookaanis tokkummaa intarneetarratti labsamee hafu otuu hin taane, tokkummaa Oromummaa, tokkummaa dirqamaa, tokkummaa wabii ta’ee gumaa gootota keenyaa baasu ta’uu qaba. Tokkummaa humna jabaa dhalchee; kan dubbatame fi karoorfatame hojiin agarsiisee; uummata keenyatti hamilee horu, kan diina sodaachisu fi kana birallee dabree injifatu ta’uu qaba. Egaa, isa kana hojiin agarsiisuuf gadda har’a nutti dhagayame kana carraa gaariitti jijjiiruu qabna jedhe.
Gootichi keenya Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa, galii qabsoo bilisummaa Oromoo isa booddee yoo arguu baatanis, jireenya isaaniitiin firii qabsoo isaan umurii isaanii itti fixan arganii jiru. Isa kana keessaa inni tokko, Afaan Oromoo kan yeroo isaan qabsoo kana eegalan raadiyoonii cabsa jedhamee tuffatame sun har’a kunoo sadarkaa kanarra gayuu isaa ti. Kun fakkeenyota baay’ee keessaa isa tokkoo dha. Bakkee barbaadame gayuu baatus qabsoon isaan jalqabani fi gaggeessaa asiin gayan bu’aalee baay’ee argamsiisee jira. Dhalootni har’aa fi kan boruu ammoo qabsoo kana cimsanii itti fufuudhaan waan hafe bakkeen (galiin) gayuu qabu. Dhumarratti, gadda natti dhagayame irra deebi’ee ibsaa; Waaqayyo/Rabbi lubbuu gooticha fi sooressa keenyaa jannata haa seensisu; maatii fi firoota isaaniitiif ammoo jabeenya haa kennu. Gootichi keenya Jaarraa Abbaa Gadaa seenaa saba Oromoo keessatti bakkee guddoo argatu. Qabsaa’an ni kufa, qabsoon itti fufa; bilisummaan Oromiyaa dhiiga ijoollee ishiitiin dhufa!
Galatoomaa!
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Afriikaa kibbaa keessatti baaburri imaltootaa konkolaataa guddaa tokkotti erga rukutamee booda ibiddi itti qabatee namoonni 18 yoo du’an kanneen 260 ta’an madaa’aniiru.
Angawoonni daandii baaburaa kaleessa akka jedhanitti konkolaataan sun utuu baaburri sun bira hin ga’in qaxxaamuruu ennaa yaalutti balaan sun uumame jedhan.
Hoogganaan yeroo dhaabbata baabura imaltoota Afriikaa kibbaa Mthuthuzeli Swartz akka jedhanitti balaan hin yaadamin akkasii ennaa ilaallu shofeerri konkolaataa Sanaa seera daandii itti qaxxaamuran ennaa eeguu dhabu argina.
Angawoonni mootummaas shofeerri konkolaataa Sanaa baabura sanaan dorogomee dura karaa qaxxaamuruuf yaaluu isaa irratti yoo walii galan, poolisiin naannoo immoo amma iyyuu qorannaan geggeessamaa jira jedhe.
Baaburri sun namoota dhibbaan laka’aman ayyaana waggaa booda mana ofiitti deebi’aa kan turan fe’atee kan jiru yoo ta’u Port Elizabeth gara Johnnesburgitti imalaa ture.


text:
Seera lugaa: jechi kun, jechoota lama. Seeraafii luga walitti guduufuudhaan uumame. Seera lugaa ykn seera afaanii jechuudha. Lugaan, mala ilmaan namaa jiruu hawaasa keessatti yaada, fedhii fii hamilee isaa ittiin waliif ibsu waan taheef meeshaa walqunnamtiiti.
Malli kuniis, karaalee lamaan hojiirra oolfa. Karaan lameeniis, dubbiifii katabbiidha. Dubbiin sagaleelee garagaraa sirnaan walitti qindeessuudhaan yaada fii fedhii ifii ibsachuudha. Kattabbiin ammoo, dhaamsuma sagaleedhaan himamu ykn ibsamu sun mallattoolee sagaleelee bakka bu’uaniin gargaaramanii dabarfachuudha. Meeshaa walqunnamtii tahuu saatiin katabduufii dubbistuu walqunnamsiisa. Seeraafii sirna ittiin waliif galuu nama dandeessisus ni qaba.
Lugaaleen wairra adda, seeraafii sirna walirraa addaati qaban. Kuni, garaa garummaa lugaaleen uumama isaaniitiin qaban waan taheef, jijjiiruun hin dandayamu. Seera afaan tokkoo afaan biraatiif moggaasuuniis hin malu. Beekkoomsa garanaan jiru sirritti hubatanii ittiin gargaaramuudhaaf, hawaasa afaan suniin dubbatu keessatti dhalachuu ykn bara dheera hawaasa sun keessa jiraachuudhaan barachuudha feesisa. Saayinsiin seeraafii sirna lugaadhaa qu’atuus ni jira. Saayinsiin kuniis seera lugaa jedhama. Uunkaalee jechootaatiifii tartiiba jechoonni ittin walfaana bu’anii dhaamsa hiikkaa qabu uumuu itti dandayan qu’ata. Barnootni as keessatti dhihaatuus seera afaan Oromooti. Seeraafii sirna afaan Oromoo bifa gabaabaadhaan dhiheessa. Barnoota waa’ee jechootaa ibsu kana, maalummaa jechootaatiifii akkaata jechoonni itti uumaman ibsuudhaan jalqabna.
Gurmuun sagaleelee akkaata hiikkaa qabaachuu dandayanitti walfaana bu’anirra ijaaramu “jecha” jedhmti. Jechi, sagaleelee lama ykn lamaa olirraa ijaarama. Jechoonni afaan Oromoo sagaleelee soddomii tokkorraa ijaaraman. Sagaleeleen kanneeniis, dubbachiiftoota shanifii dubbifamtoota digdamii-jahatti adda qoodaman.
Dubbachiiftoonni (vowels) shanan mallattolee shanan kantti aananiin bakka buufaman.
A E I O U (a e i o u)
Dubbifamtoonni (consonants) digdamii- jahaniis mallattoolee kanatti aananiin bakka buufaman.
B c ch d dh f g h j k l m n ny p ph q r s sh t v w x y z Mallattooleen kanneen Qubee Afaan Oromooti jedhaman.
Afaan Oromoo dubbachiiftoota kudhan qaba jechuu ni dandayama. Dubbachiiftoonni shanan sagalee gabaaduufii dheertuu uumuu ni dandayan.
Sagaleelee gaggabaabduun mallattoo leexaatiin hugguu uumaman, dhadheertuun ammoo mallattoo dachaa tahaniin uumaman.
Gaggabaabduu Dheertuu
A E I O U AA EE II OO UU
Dubbifamtoonni digdamii-jahan ammoo, sagalee ifii if dandayan uumuu hin dandayan. Sagalee uumuudhaaf, dubbachiiftutti irkachuu qaban. Dubbachiiftutti irkachuu jechuun, dubbachiiftuu dura ykn faana bu’uu jechuudha.
Fk
A + la = ala
Ma + la = mala
Ma + na = mana
a jechuun maali?


text:
Qubee Afaan Oromoo
Qubeen Afaan Oromoo, Afaan Oromoo baruuf bu'ura dha. Qubeen kun ka'umsi isaa Laatinii yoo ta'u yeroo ammaatti bal'inaan itti hojjetamaa kan jiru dha. Qubeen Afaan Oromoo qubee guguddaa fi qubee xixiqqaa jedhamuun lamatti qoodama.
Qubee Guguddaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Gabateen armaan gadii qubee Afaan Oromoo gurguddaa agarsiisa:
Qubeelee armaan olitti barreeffaman alattis qubeen Afaan Oromoo qubee guguddaa warra qubee dachaa ta'a of keessaa qaba. Isaanis:
Hubachiisa: P, V, Z, Ts, fi Zy n sagalee fi jechoota afaan ollaa fi addunyaa biraa irraa ergiffanne. Itti gargaaramuuf akka salphatuuf kan uumame malee sagalee dubbifamaa kanniin Afaan Oromoo keessatti hin argaman
Qubee Xixiqqaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Afaan Oromoo qubee xixiqqaa gabatee armaan gadii keessatti agarsiifaman qaba:
Qubeelee armaan olitti barreeffaman alattis qubeen Afaan Oromoo qubee xixiqqaa warra qubee dachaa ta'an of keessaa qaba. Isaanis:
Hubachiisa: p, v, z, ts, fi zy n aadaa sabafi sablammii naannoo Oromoo jiraatanii calaqqisiisuuf kan uumamani malee Afaan Oromoo keessa hin jirani. Garuu, jechoota ergissan dhufan waajin, qubeewwan kun amma tokko Afaan Oromoo keessatti hojiirra oolaniiru.
Qubee Dachaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Qubeen dachaa qubee sagalee addaa ta'e, kan qubeewwan digdamii jahan keessa hin jirre of keessaa qabu. Sagalee qubee kanniinii qubeewwan dubbifamaa gara garaa lama walitti fiduun barreeffamu. Qubeewwan dachaan kunniin qubee akka SH, NY ,CH, DH, PH fi TS ti. Qubeewwan dachaa kanniin keessa qubeen TS quboota akka P,V fi Z dabalatee qubee ergifanna ykn qubee alagaa jedhamani beekkamu.
Wabii[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Catherine Griefenow-Mewis (2001). A Grammatical Sketch of Written Oromo (Grammatical Analyses of African Languages), Rüdiger Köppe
- Qubbee Afaan Oromoo


text:
Abdii Boruutiin
Dhaadannoon “Qabsaa’an ni kufa, qabsoon itti fufa” jedhamu kun, waanuma barameef akkanatti dubbatama moo qabiyyee fi dhaamsi inni qabu ni hubatama laata? Kun dhugaa waliigalaa ti; qabsaa’aan dhufaatuma dabra. Tokko yoo kufe kan biraatu bakka isaa bu’a; qabsoon garuu hanga galii isaa gahutti ittuma fufa jechuu dha. Akka seenaan isaanii agarsiisutti, Sooressi Jaarraa Abbaa Gadaa ijoolummaa isaaniirraa jalqabanii hanga lubbuun isaanii baatutti, waan tokkotti amananii, waan tokkoof qawwee kaasanii, jiruu gaarii otuu hin hawwin, umurii isaanii guutuu qabsoorratti fixuudhaan boodarra duuti Waaqarraa dhuftu waan hin oolleef, qabsoo kana lammiilee Oromootti dabrsuudhaan dhaamsa lafa kaayyatanii addunyaa kanarraa deeman. Gootichi keenya Jaarraan maalitti amanan, maaliif qabsaa’aa turan? Gaafii kanaaf deebii gabaabaa kennuudhaaf, wanti isaan itti amanani fi qabsaa’afiis turan kaayyoo guddaa tokko dha. Innis sabni Oromoo bilisummaa fi abbaabiyyummaa humnaa dhabe sana deebisee akka argatu taasisuu dha.
Kaayyoon qabsaa’otni Oromoo kan biroos itti wareegamani fi wareegamaa jiranis kanarraa waan adda ta’u natti hin fakkaatu. Haa ta’u malee, tooftaafis ta’ee tarsiimoof jedhamee; yookaanis ammoo ayidoolojii adda addaa qabaachuudhaanis haa ta’u, har’a mooraa QBO keessatti yaada bifa lamaatu adeemaa jira. Yaadni lamaan kunis Oromiyaa walaba taate ijaaruu fi Itoophiyaa diimookraatessuudhaan bilisummaa Oromoo argamsiisuu kan jedhani dha. Yaadni inni lammataa kunuu karaalee adda addaatiin ibsamaa waan jiru fakkaata. Kuun Itioophiyaa diimookraatessuu jedhu; kuun federaalessuu jedhu; kuun ammoo karaa biraatiin tokkummaa Itoophiyaa jiraachisuu jedhu. Ilaalcha fi ibsa adda addaa kana akkasumas kaayyoo isaan qabatanii ka’an hundaa warruma akkanatti yaadaniif dhiisuudhaan; wanti har’a du’a goota keenyaa kanarratti mul’achaa jiru waan tokko nama hubachiisa. Innis mooraa keenya keessatti gadda uumame kanaaf akkamitti gamaa gamanaa akka waliif mirmatanii dha.
Kun ammoo Oromoon wal malee akka hin qabne; ilmaan haadhaa fi abbaa tokkoo; ilmaan lafee, foon fi dhiiga tokkoo; ilmaan saba tokkoo, yeroo gaddaa walbira dhaabbachuu akka danda’an agarsiisa. Gaafii guddaan asirratti ka’u garuu, waliif quuqamuun, waliif rifachuun, waliif mirmachuun, waliin gadduun kun hunduu hanga gaddi kun qabanaayutti turee; sana booda waanuma dur barame sanatti deebina moo carraa gaddaa kanatti fayyadamnee; egeree saba keenyaa yaadna laata? kan jedhu ta’a. Akkuman barreeffama kiyya isa kana duraa “Gaddii du’a Gooticha Jaarraa Abbaa Gadaatiin uumame QBOtiif carraa gaariitti jijjiiramuu qaba” jedhu keessatti ibse, akka ilaalcha fi hubannoo kiyyaatitti, ilmaan Oromoo akka waliigalaatti, qabsaa’otni Oromoo ammoo akka addaatti, karaa qaxxaamuraarra (cross road) akka jiran hubachuu qabu. Karaan tokko, tokkummaa dhugaa, tokkummaa Oromummaa kan humna cimaa fi abdachiisaa uumu ijaaranii; diina injifatanii; guutumaa guututti bilisummaa fi abbaabiyyummaa saba Oromoo mirakneessuu dha.
Karaan biraa ammoo, humna ofii abdachiisaa fi kan wabii ta’u otuu hin qabaatin ykn hin uumin; gara garatti hiramuudhaan ykn humna qaban gara garatti hiruudhaan; Itoophiyaa impaayara dulloomtuu diimookraatayuu hin dandeenye; projektii kanaan duras Oromootni meeqa itti galaafataman yaaluu; yoo kun ammas hin milkoofne seena badaa hojjetanii dabruu dha. Akkuman kanaa olitti ibse, Gootichi keenya Sooressi Jaarraa Abbaa Gadaa kaayyoo ifa ta’e tokko fi karaa qulqulluu ta’e qabatanii hanga lubbuun isaanii dabartutti qabsaa’anii boodarra dhaamsa lafa kaayanii deeman. Dhaamsi isaaniis “qabsoo narraa fuudhaa; kaayyoo ani fi qabsaa’otni itti wareegamaniif galiin gahaa…” kan jedhu dha. Egaa har’a karaa qaxxaamuraarra kan jirru yoo ta’e, dhaamsa isaanii kana fudhannee karaa kam deemuu akka qabnu murteessuu qabna jechuu dha. Gooticha keenyarraa wanti barachuu qabnu inni guddaan tokko akkamitti akka qabsaa’an qofaa otuu hin taane, kaayyoo tokkotti amanuu fi waan barbaadnu sana ni arganna jedhanii ofitti amanuu dha.
Murannoo ykn kutannoo fi ofitti amantaan yoo jiraate, haalli addunyaa kanaallee yoo jijjiramaa deeme; turrus bakkee barbaadnu sana gayuun keenya waan oolu hin ta’u jechuu dha. Kun amala goota fi qabsaa’aa dhugaa ti. Gootichi keenya Jaarraa Abbaa Gadaa otuu lubbuun isaanii hin bayin dura yoo dhaammatan, ijoolee kiyya adaraa hin jenne; dhaamsi isaanii dhaamsa Oromummaa ti; dhaamsa lammummaa ti. Qabsoo narraa fuudhaa yoo jedhan, maqaa kiyya yaamaa jiraadhaa jechuu isaanii tii miti. Kana seenaanuu bara baraan yaama. Yaamichi isaanii qabsoo ani jalqabe fi kaayyoo ani ka’eef galiin gayaa dha. Kan baay’ee nama dinqu dulluma keessattillee qawee qabatanii boson Oromiyaa keessatti wareegamuu barbaaduu isaanii ti. Kanaaf, qabsaa’otni hafan fi dhalootni har’aa qabsoo tana biyya keessatti deebisuu fi bakkee diinni keenya lammiilee keenya ajjeesaa jiru sanatti humnoota diinaa barbadeessanii bilisummaa fi abbaabiyyummaa saba Oromoo mirkaneessuu dha. Filannoon biraa hin jiru.
Kun akkamitti milkaayuu danda’a? Sadarkaan duraa kaayyoo ifa ta’e lafa kaayyachuu; isa kanas galii hawwamutti ni geessina jedhanii humna, qabeenya, beekumsa fi dandeettii qabanitti amnuu, ofitti amanu fi kutannoo qabaachuu dha. Kanaaf akka fakkeenyaattii gooticha keenya kana yaadachuu dha. Sadarkaan itti aanu tokkummaa dhugaa tokkummaa Oromummaa uumuu dha. Tokkummaa yoon jedhu ammoo tokkummaa waraqaarraa otuu hin taane tokkummaa humna jabaa uumuu danda’u; humni ammoo humna injifannoo argamsiisee jijjiirama tokko mul’isu ta’uu qaba. Yoo jijjiiramni tokko mul’ate uummatni bal’aan hamilee horatee nama duuba hiriira. Yoo uummatni bal’aan sossa’ee nama duuba hiriire ammoo, humni diinaa kamiiyyuu kana dura dhaabbachuu hin danda’u. Akkanatti walitti hidhamee deemuu qaba. Tokkummaa faarsuun qofaa bu’aa hin qabu. Tokkummaan hojiidhaan mul’achuu qaba. Hunda caalaa ammoo waayee tokkummaa ijaaruurratti yeroo dheeraan baduu hin qabu.
Dhimmi tokko hammuma lafarra harkifamaa deemu fi turu hamilee uummataa hir’isaa deema. Wanti dubbatamu, wanti yaadamu fi karoorfatamu dafee hojiirra ooluu qaba. Yeroo ammaa, ji’oota dabran kana keessa afuura gaariitu mooraa QBO keessatti hubatamaa jira. Wanti jalqabame fi gammachuudhaan simatame kun dafee hojiidhaan mul’achuu baannan; adeemsi tokkummaa kun yeroo gabaabaa keessatti xumuramuu baannan qilleensa badaatu mooraa keenya keessa galuu danda’a. Yeroo ammaa yeroo gootichi keenya addunyaa kanarraa boqotani fi dhaamsa lafa kaayanii deeman kana, yoomiyyuu caalaa kaayyoo qulqulluu qabaachuu fi isa kanas galiin gayuuf; humna mooraa ofii cimsuun dirqama Oromummaa akka ta’u hunduu hubachuu qabu. Ilmaan Oromoo keessumaayuu qabsaa’otni Oromoo kaayyoo tokko jalaatti ijaaramanii humna Oromoo jabaa uumuun yeroon isaa amma dha.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Preezidaantonni naannolee lameenii waliigaltee murtoo ummataa gaggeeffame bu’uura taasifachuun, naannolee hin daangofne daangessuuf waliigalaniiru.
Ministirri Ministeera Federaalaa fi Misooma Horsiisee Bulaa obbo Kaasaa Taklabirihaan waliigalteen har’a mallatteeffame waldhabbii mudateen namoota lubbuu isaanii dhabaniif sanada waadaati jedhan.
Rakkoo nageenya daangaa naannoo lameenii hiikuufis bu'uura riifarandamii bara 1997 geggeeffameen daangaa gandoota 147 daangeesuudhaaf walii galteen mallateeffameera.
Kanaan dura gaaffiin abbummaa gama lameeniin irratti ka'e kan ture gandoota 420.Kanneenirrattis murtiin ummataa (rifarandamiin) gaggeeffamee, gandootni 360 Oromiyaa jalatti buluuf, gandootni 80 ammoo Somaalee jalatti buluu filataniit turan.
Waliigalteen har'a naannoleen lameen walii malklatteessanis qabxiilee 13 of keessaa qabu. Waliigaltee har'aatinis hojicha ji'oota 3 keessatti fixuun, daangaa bulchiinsaa ummataaf ibsuuf waadaa galaniiru.


text:
Onkoloolessa 26, 2014 | Abdii Boruutiin
Gara ogummaatiin yoo ilaalame, ani barumsa siyaasaa fi seenaa
qabaachuu baadhullee, akkan adeemsa siyaasaa keessatti hubadhutti garuu,
galii barbaadan tokko gahuuf tarsiimoolee fi tooftaalee adda addaatti
fayyadamuun waanuma jiru dha. Karaan tokko bakkee barbaadan tokkotti yoo
nama geessuu baates, karaa biraa barbaaduunis akkasuma. Mooraa Qabsoo
Bilisummaa Oromoo (QBO) keessattis, haaluma walfakkaataatu mul’achaa
jira. Tooftaalee adeemsa siyaasaa keessatti godhaman keessaa inni tokko,
dhaadannoo “Diinni diina kiyyaa fira kiyya
” jedhus yeroo tokko
tokko waan mul’atu fakkaata. Haa ta’u malee, gara QBOtiin yoo ilaalle,
diinni diina kiyyaa fira kiyya kan jedhu kun waan hojjetu natti hin
fakkaatu. Qabsoo bara 1991 dura godhame keessatti, nafxanyoota haaraa
(Wayyaanota) fira ykn tumsa godhatanii nafxanyoota moofaa kuffisuun
hanga tokko hojjetee jira garuu booddeen isaa QBOf bu’aa hin fidne.


text:
Simannaa naaf godhametti gammadeen jira – ka jechuun, dirree-xayyaaraa Juubbaatti ka dubbatanii turan – Hoogganaan Riphxee-loltoota Sudaan Kibbaa duraanii – Riyaak Machaar, har’a itti-aanaa Prezidaantii tokkoffaa ka biyyattii ta’uudhaan kakuu fudhatan.
Eega sirnichi kakuu geggeessamee booda ka dubbatan – Prezidaantiin Sudaan Kibbaa – Saalvaa Kiir, itti-aanaa Prezidaaticha simachuudhaan, tarkaafiin har’aa kun jalqabbii nagaa fi tasgabbii Sudaan Kibbaa akka tahu dubbatan.
Kunoo, amma Machaar amma hirbuu seenee jira. Egaa amma, ijaarsa mootummaa cehumsaa tu jalqabama – jechuun beeksisan.
Sirna har’aa kana ilaalchisuudhaan, ka gaaffii fi deebii kennan – Tokkummaa Mootummootaatti Ambaasaddarattiin Yunaayitid Isteets, Samaantaa Paawoor Sudaan kibbaaf kun tarkaanfii barbaachisaa dha, jedhan. Itti-fufuudhaanis, “danqaa fi boodatti harkifachuu baatilee hedduu booda kun akka ta’uuf gareen lamaan yaada isaanii walitti fidan. Kun yeroo dheeraa keessatti abdii Sudan kibbaa argatte" jedhan.
Miseensonni mana marrees kana hubataniiru. Garuu Riyaak Machaar Juubaatti deebi’uuf rakkoon uumame wal amantaan dhabamuu, fi walitti bu’iinsa dhiiga dhangalasiisaa ture irraan ta’u martinuu ni hubata.
Yoo walii galtee IGAD hojiitti hiikuu akkasumas mootummaa ce’umsaa hundeessuun barbaachise rakkoo kana irra aanuu qabu.
Hojii ijoon garee maraan battala hojjetamuu qabu, jijjiirama damee naga eegumsaa kan gareeleen biyyattii hanga har’aatti irratti wal lolan dabalatee, jijjiirama dinagdee irratti hojjetamuu qaba. Malaammaltummaa guutummaa biyyattii keessaa kan qabneenyaan uumamaa ittiin saamamee uummati biyyattii walakkaan gargaarsa namoomaa irratti akka hirkatuuf sababaa ta’ee fi kumaan kanneen laka’aman beelaaf saaxile hedduu yaaddessaa dha.
biyyattii keessa ka jiruu fi qabeenyaa uumamaa, uummati biyyattii gargaarsa namoomaa irratti hirkachuuf sababaa ta’e ilaalchisee hojii bu’uuraa gareen martinuu irratti hojjechuu qaban keessaa ti. Hojii ijoon itti dabalaa damee murtii haqaa kan ce’umsaa hundeessuu dha.” Jedhanii jiran, Ms. Paawor.
Tokkumnmaan Mootummootaa, akka gareen Mootummaa Sudaanii fi gareen finciltootaa, Machaar gara Juubaatti deebi’uu dhugoomsan dhiibbaa guddaa gochaa ture.
Gabaasaa guutuu dhaggeeffadhaa.


text:
DHUMAATII GAAFA IRREECHAA
Taammanaa Bitimaa irraa
Seenaa saba Oromoo fi Oromiyaa keessatti waggalee 140-n dabran kanneen keessa, ajeechaan suukaneessaa fi dhumaatiin bineessummaa irratti hundaawe hedduun adeemsifamee jira. Ammoo, dhumaatiin gaafa 02. 10. 16 Ayyaana Irreechaa irratti, magaalaa Bishoofuutti adeemsifame kun dhumaatii addaati. Eeyyee, gitoonni bittee Habashaa kanneen dhufaa dabran, dhumaatii jibbisiisaa kana caaalu uummata Oromoo fi uummatoota Kibbaa irratti oofanii jiru. Garuu, isaan sun mannneen dukkanaa keessa taa’anii, bara dukkanaa san dukkana uufatanii kanneen adeemsisani. Inni barana faashistoonni Wayyaanee jedhaman Bishooftuutti adeemsisan kun bara ifaa kana keessa, otoo ijjeen uummatoota addunyaa fagomuldhiftuun (tiibiin) isaan daawwachaa jiraniiti. Erga Olompiyaa Riiyoo irratti Fayyisaa Leellisaa Oromiyaa teenya ramaanii (kaartaa) addunyaa irra kaayee asii, ijji addunyaa gara keenyas ilaalatuma jira. Yeroo fi haala akkanaa keessatti, dhumaatii akkanaa Wayyaanonni adeemsisuu isaanitu adda isa taasise. Amma Oromoo fi uummatoota Toophiyaa mara qofaa miti kana Wayyaaneen: “muu badi! Akkuma ati dhiiga ilmoo namaa dhangalaafte kana, mee Waaqni dhiiga kee haa dhangalaasu!”, jechuun isa abaaraa jira.
Ayyaanni Irreechaa, ayyaana sonaan kabajamaa uummanni Oromoo nagaan yaa’ee, nagaan Waaqa ofii galateeffatu. Nagaan bayee ofii isaatiif, biyya isaatii fi biyyalafaa guutuuf: nagaa, walkabaja, waldandeettii, finnaa fi badhaadhina kadhata. Eekaa, coqorsa asxaa jireenyaa fi asxaa nagaa, daraaraa asxaa jaalalaa qabatee buqqaayee bawuun Waaqa Tokkicha san kan dabreef galateeffatee, kan dhufuuf kadhata. Malkaan Irreechaa malkaa waayyuu (“holy“) waan taheef, Oromoon eeboo fi shootala qabatee achitti hin bawu. Haatahu malee, Wayyaanonni nagaa fi safuu hin beekne, qawwee fi taankiin, helikoptaraa fi gaazii boochisaan Ayyaana Irreechaa-tti yaatee, uummata Oromoo coqorsaa fi daraaraa qabatee yaa’utti dhukaasisuun galaafatte. Wayyaaneen waan kana gooteef: uummata Oromoo mara, uummatoota Toophiyaa mara, uummatoota addunyaa maraa fi Waaqa dallansiisuun of abaarsiftee jirti. Amma nuti Oromoonni jara Waaqaa fi lafaan abaarameen, nama Waaqaa fi lafti jibbeen gonkumaa hin bitamnu! Waaqaa-lafti waan nu cinaa jiraniif, alaa-manaa olkaanee bineeyyii kanneen ofirraa darbachuun of-bilisoomsuu qabna!
As irratti waan jala harriqamee ka’uu qabu tokkotu jira. Abukaatonni, abbootiin seeraa fi ogeeyyiin seeraa kanneen Oromoo fi firoottan Oromoo tahan, manneen seera addunyaatti dureewwan TPLF dhiyeessuun daran barbaachisaa dha. Durreewwan Wayyaanee kun dhiiga uummata Oromoo akka lolaa Adoolessaatti dhangalaasanii, addunyaa keessa deddeemanii olola afuufuu fi bashannanuun dhaabachuu qaba. Bakka adeeman hundatti foolisoota biyyoota keessa deddeeman saniin adamsamanii qabamuun manneen seeraatti dhiyaachuu qabu. Kana Oromoonni waayee seeraa baratanii fi beekan hojii isaanii isa hangafa godhachuun duukaa-bu’uun dirqama Oromommaa ti. Irreechi Bishooftuu kun waan hayaata (“heritage“) ilmoo namaa tahuun dhaabbata UNO kan: “United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization – UNESCO” jedhamuun galmeeffameef, hojii kana kan durattii irra amma abbootii seeraa kanneen Oromoo fi firoottan isaanitiif salphisuu dandaya. Egaa, akkumma Oromoon: “abbaan iyyu malee, ollaan namaa hin birmatu” jedhu san jabaannee, waljajjabeessaa irratti hojjachuun dirqama keenya.
Amma nuti: “ni turra“, “waa eegna“-llee jinnu Wayyaaneen waa nu hin tursiftu; waa nu hin eegsiftu. Karaa hundumaa nutti cuftee, lafa irraa nu duguugdee dachee teena jituu tana, Oromiyaa, kan dandeesse ofii dhaaltee kan dadhabde immoo yeeyyiiwwan addunyaa kanneen akka ishii kan maqaleen isaanii “inbastaroota” jedhamutti gurgurachuu feeti. Kun “ni feetii” otoo hin taane, qaata jalqabdee jirti. Kanaafi kan ishiin Irreecha Harsadii irratti guyyaa tokkicha keessatti Oromoota 700 ol galaafattee, kanneen kumaatamaan lakkaawaman madeessitte. Kana oggaa jennu Oromoota ishiin baatiiwwan kurnan dabran keessa kanneen kuma-tokkoo-ol (1000 +) tahan galaafatte, otoo hin irraanfatini. Egaa, kana booda ishiif dhumeeraa, bilisummaan Oromoo fi walabummaan Oromiyaa dhiyaachaa jira. Kanas irra caalaa shaffisiisuuf, wanneen nuti Oromoonni dirqiin gochuu qabnutu jira. Nuti harka duwwaa baanee, hiriira akka hin goone, afaaniin mitii gocha ishii kan ifa jiruun akka meeshaa waraanaa qabanneetoo baanu nu gochaa jirti. Dureewwan ishii shiftoonni fi sammudhabeeyyiin kun dirqumaan gara qabsoo hidhannootti nu dhiibaa jiru. Eekaa, erga ishiin kana barbaaddee nuti bosonaa fi daggala Oromiyaa manneen keenya taasifachuu qabna. Laggeen, gaarran, bowwaalee fi sululawwan Biyya Gadaa qeyee nuuf tahu jechaa dha. Ammaan tana nuti leencota, qeerransoota fi gichilloota Biyya Haadha Siiqqee: jaalleewwanii fi koodeewwan taasifachuu malee, waa tokkollee filmaata biraa hin qabnu. Kana achuma gara seenaa keenyaatti deebinee, waa irraa waraabbachuutu nu baasa. Bara Xaaliyaanii oggaa dureewwan warra Habashaa kan Hayila Sillaaseen durfaman Oromiyaa kolonii isaanii fi biyya isaanii, Biyya Habashaa qarriffaa faashistoota Mosolonii keessatti dhiisuun gara Oroppaatti baqatan, Garasuu Dhukii kan uummata Oromootiin Qeerransa Dhukii jedhamu, namoota jaha wajjin (torba tahanii jechaa dha) bosona Baddaa Qeerroo lixee, booda waraanaa loltoota kuma shantamii lama (52 000) of-keessaa qabu horachuun, koloneeffattoota Faranjii uummata isaa irraa hariye. Galata Waaqa amma harmeen teenya, Oromiyaan, qeerrolee fi qarreewwan kumaatama hedduun lakkaawaman qabdi. Maarree, yaa qeerransoota Qeerroo fi yaa qeerrantiiwwan Qarree leenchonni, qeerransoonni fi gichilloonni: bowwaa Mogorii fi bowwaa Nyamar, bosona Jibaati fi bosona Ammayyaa, bowwaa Carcarii fi bowwaa Dalloo, laga Gibee fi laga Waabee, laga Gannaalee Dooriyaa fi laga Dhiddheessaa, laga Soorgabbaa fi laga Baaroo faa sagalee jaalalaatiin “mee koottaa nutuu jirraa!”, jechuun isin waamaa jiru!
Yaa Oromoo koo: “kun mishaa dhaa, qawweewoo hin qabnuu eessaayyi arganna?” naan jettu taha. Amma akka dubbiin nutti hin dheeranneefan, waanan kanaan dura jedhe tokko as irratti isiniif tuqa: “Qawween eessaayyi dhufa?“, naan hin jedhinaa, qawween Oromiyaa keessa ciisaa jiraa! Uummata bilisummaa ofiitii ijaaramee, tokkoomee ka’eef: qottoon, dongoraan, doomaan, cakiin, halbeen, haamtuun, maarashaan, cuubeen, eebboon, shootalli, shimalli, mancaan, gajaraan, manshiin, jaafgaan, hordaan faayyuu qawwee dha. Gabrichi abbaa-gabraa irraa hidhannoo isaa hiikkatee of-bilisoomsuun namaanis, Waaqaanis eebbifamaa dha!”* Eeyyee, Dhumaatii Gaafa Irreechaa kanaan booda, eebba namaa fi eebba Waaqaa kanatu waanbadeewwanii fi bulguuwwan warra Wayyaanee irraa: qawwee fi taankii, boombii fi kanneen biroo mara akka irraa hikkannee of bilisoomsinuuf, hamilee fi seexaa nuuf keennuun ol nu kakaasa!
Armaan olitti akka meeshaa waraanaa isa Wayyaaneen Oromiyaa guutuu keessa tuullatte kana jalaa fudhannee, irraa hiikkannee of-bilisoomsinu kaaseen ture. As irratti wanna meeshaa waraanaa kam irrayyuu caalu, tokkon kaasuu fedha. Tukkummaan Oromoo meeshaa waraanaa isa kamuu akka caalu, irraanfachuu hin qabnu! Hardha galata Waaqaa tokkummaan keenya fi Oromummaan keenya hedduu nuuf cimee jira. Tahus irra cimsuu, san caalayyuu ciccimsuu nu feesisa! Kana irratti dabalamees sirriitti bakka hundaa fi akka hundaatti ijaaramnee wal-ijaaruun sonaan barbaachisaa dha. Uummata of-beeke, of-ijaare, tokkoome, hidhatee olka’e humni isarra aanuu hin argamu!
Dhumaatii Gaafa Irreechaa kana booda jiraa Oromoo dhiisatii du’aan Oromootu Wayyaaneen bitamee hin bulu. Barreeffama kiyya isa hardhaa kana waanan kanaan dura barreesse, tokko keessaan isiniif kaasee xumura. “Ammaan booda laftii fi namni, gaarranii fi laggeen Oromiyaa marti diina qawween nu irra taa’ee dhiiga ijoollee teenyaa dhangalaasu kanatti ni ka’u. Laggeen Oromiyaa diinni waraabbatee irraa dhugu dhiiga itti-tahu. Margii fi furri inni irra deemu qoree laaftoo itti-tahuun isa waraanu. Biyyee fi cirrachi inni irra ijjatu barbadaa tahuun isa waxalu. Qilleensi Oromiyaa inni fuunfatu summii isatti taha! Nama Oromoo dhiisitii horii fi bineeyyiin Oromiyaatuu tokko tahuun isa diru! Ammaan booda namaa fi lafa Oromiyaatu, Ayyaanaa fi Waaqa Oromootu ijoollee Oromootiif iyyee iyya dabarsa! Erga Waaqni fi Lafti nuuf iyyee iyya dabarsee, guyyaan bilisummaa fi walabummaa keenyaa dhiyaachaa jira jechaa dha!”**
============== Hubachiisa Miiljalee ==============
** Taammanaa Bitimaa: “AMMAAN BOODA JIRAA OROMOO DHIISITII DU’AAN OROMOOLLEE HARQOOTA GABRUMMAA HIN BAATU”, Ayyaantuu.com, 05. 01. 16
Like this:
Like Loading...


text:
Kumalo, Dagachisa Roorroo Mirga Ilmoo Nama
Bara 1980 ture kan sabbonoti Oromoo marfamanii qabamuun Masaraa Minilik guddichatt geeffaman. Masaraa Guddichi Galma Guddicha jilli moototaa fi muudammii fi qondaalomsi gargaraa itt tahan ture. Galmicha fuldura dhaabii konkolaataan gurguddoo ayyaanaaf dhufan dhabbatan dirree baldhaatu ture. Dhaabi konkolaataa sana jalan caasaa boolla awwaalaa fakkaatutu ture. Jilli Dargi dhaadannoo harka bitaa aboottifame darbachiisuun eegalama. Isaan keessaa tokkoo “gola keenya awwaala farra warraaqsaa irratt ijaarranna” kan jedhu. Yero Dargiin Isapakkoo ijarratu sabboonoti Oromoo suduudaan kutaa lafjalaa awwala fakkaatu sanatt geeffaman. Kan jedhan dhugaa godhanii achi jalatt Oromoon yaa’a mankaraarsaan kan du’uutt kahan fakkaata ture.
Oromoon dilormaa empayeritt keessaa isa wayyaba. Akka inni nagaan hin qajeelfamne mancaasuuf angoo riphaa qabu.Soshalistooti addunyaa fi kan biros hedduun, milkaawuu Dargiitiif “ishoo” jedhaanii bahan. Milkiin jedhame sun Oromoo guutummaatt too’achuun rakkina itt fidurraa hankaasuu dandahuu kan jedhu ture. Afarsitota Dargiif inni humnasaa cimfachuu kan caalu hin turre. Kanaaf kan hundi saanii akkuma jaatamoota keessa tolchan 1984ttis yeroo nammi jeejeen akka baalaa harca’aa ture achi ilalanii bira darbuu kan filatan. Akkuma jedhamu seenaan of mara, garuu osoo Oromoon hamaa ofirraa ittisuu hin dandahin hagam of mara laata? Mootummooti darban hundu awwaala sabbonota Oromoo seexaa saanii waliin jiraatan hunda irratt waan ayyaaneffatan qabu turani. Akkuma bara mootummoota darbanii beelaa fi dhukubi dilormaa barbadeessaa jira. Oromiyaan kan yeroo baayyee beelli tuqeenii hin beekne amma kadhattuu midhaanii isee wayyaba tahaa jirti.
Osoo empayerri Itiyoophiaa jaarraa 19ffaa keessa hin dhalatin moototi Habashaa shiftoonni jireenya nagaa Oromoo kaabaa jeequuf duula walirraa hin cinneen itt bobbahaa turan. Meshaan obbolaa saanii Kiristaanota garba gama jiranirraa argataniin olhaantummaa argachuun duula moohuu yoo dadhaban noola hin hidhatin nagaa fixaa bahani. Lafa fi qabeenya saanii saamuu qofa osoo hin tahin amante akka geeddaratanis qaama kukkutaa fi ajjeechaan dorsisaa turani. Kanaan kumootatu barbadaawe.
Moototi Oromoo Walloo, Mastawatii fi Warqit jedhaman Tedrosiin cabsuu irratt Napiyeriin mootii naannaa sanaa kam caalaayyuu gargaaranii turan. Garuu yeroo deebi’ee galu “galata hin dhabin” jedhamee kan meeshaa waraanaa kennaa argatee ture Yohaannis Tigrticha. Meshaa sanaa fi leejjisa nama Naapiyeeri irra argateen ture kan inni duuba orma Walloo haxawe. Dhiigi Oromoo yeroo mootota Habashaa lamaanii akka bishaan lagaa lola’uu eegale hanga amma hin dhaabbanne. Hawasoti buqqifamanii, kan garuma milli geessett baqachuun mankaraarsota saanii irra fagaachuu filatanii turan.
Minilik kan isaan dububa dhufes adda hin turre. Dilormaa Oromoo ajjeesuu fi garba gamatt garbichummaatt gurguruun walakaa isa tureett gad buuse. Bineensa akkamii tahuu saa kan agarsiisu hammeenyi inni harkaa fi harma muruun raawwate hanga yoonaa Oromoo biratt “Harka Muraa Harma Muraa” jedhamee beekama. Minilik kan itt yaadatamu biraa Oromoo du’aa fi gurgurtaa irra hafan nafxanyoota saatii lafa saanii waliin hiruun “cisanyaa”tt gad buusuu saa ture. Isa boodas Tafariin sanuma itt fufuun nama hunda ciisanyaa lafa gaddhiisee deemuu hin dandeenye qabeenya nafaxanyaa saa godhe. Ofii fi warra saatiifis lafa Oromoo gaggaarii filee “Beeta Risti” jedheen.
Labsi lafaa Dargii inni jalqabaa 1974 labsame lafti akka kan Ormaa tahe beeke. Warraaqsa ambaaf milkii guddaa ture. Duba garuu fuggifamee lafti kan finnaati jedhamee akka dubbisamu tahe. Qottooti kumootan lakkaawaman marfamanii Kaasaa isaan hin laalleef akka loltuu tahan dirqisiifaman. Akka sanatt kan sirni qabiyyee lafaa Nafxanyaa qotee bulaan injifannoo qabsoo saa bara hedduun gonfate samamuun deebi’ee ijaarame. Qonnaan lafaa manguddoo humna hin qabnett hafuun beelli akka naannaa dorsisu tolfamee ture. Ammallee kulkulfannaan sanaa bifa addaan ni muldhata. Dargiin sirnasaa hirreen bulchaan kan mormu hunda imaammata goolii labseen callisiise. Imaammati Dargii “Qayyi Shibbir” jedhamee beekamuun galaana kanneen isa duran qaata xirribbaawee waan halle gangalchaa dhufett dhiiga caalaa itt dabale.
Oromoon baayyina saatii fi qabeenya uumaa saan kan kahe gidiraan itt baayyatama jira. Akka yeroo argatanii kan saanii wan tahe hin gaafanne yoomiyyuu naga akka argatu hin godhani. Waraanni qubattuu jalqabaa waliin erga dhufee haga amma jaarraa tokkoo oliif orma hiraarsaaf mankaraarsaama jira. Kumooti hidhaa jiru, kumootii du’aniiru, kumooti biitteen saanii bakki gahe hin baramne, akkasumas kumooti kutaa mankaraarsaa biyyattii keessaa bakka hallett argamanitt amman tana gidiraa argaa jiru. Ekeeraa ABO barbaacha adamoo guddaan bobbahee jira. Mootummichi ABOtt qabachuuf yakka guddaa raawwataa jira. Sun Oromoo gola guddisee saanitt kanneen hin galmeeffane qababachuuf sababa tahaafii jira. Jilli kumalos yoo itt hin dhukaafne nama Oromoo ofitt hirkataa tahe qabuuf sababa taheera. Kan qabaman yoo ni guraaramu, yoo ni ajjeefamu yk ni dhabsiifamu. Mootummichi aabo kamiifuu itt gaafatama hin qabu. Manni hidhaa empayerittii keessaa kan Oromoon keessa hin jirre hin argamu jedhamee amanama.
Haala akkasii jalatt kanneen humna qabiyyee Oromoo cabsanii of jala galchuu saaniitiif kan milikii saanii ayyaanefatan. Akkuma Dargii TPLF gola saa awwaala ijoollee Oromoo irratt jabeeffataa jira. Kannee sanaaf tumsan goobanootaa fi goobanee akkaasaa (kopi) galtuu duriiti. Waan tahuu malu madaaluuf surrii ofii hin qabni; akkasumas onnee hamaa firoota saanii irra gahaa jiru ittiin morman hin qaban. Habashooti akkuma jaarraa darbe tolchan harras Nagariita (dubbisaa) saanii s akeekkachiisaa fi nola ofirraa faccisuu hin dandeenye gad ciraa, dilgaasaa jiru. Deggertooti saanii kumalo waliin ulfeessuuf kumootaan Finfinneett guurama jiru. Karaa biraammoo Oromoon hammuma sanaa gadi hin taane kanneen waggaa kudha torban bulcha Wayyaanee hidhaa keessa jiranitt dabalamaa jiru. Daldalooti dhaabota Wayyaanee kanneen horii alaa fudhatanii dhufu jedhan irra bu’aa argachuuf qophaawaa jiru. Sanaan waan dilormichi silaa amma dhimma itt bahuu kuufachuun. rakkinarra buusaanii jiru. Kana ilaaluun kaan qaata “kumalo allicaa” jedhanii moggaasuutt kahani. Gatiin mimixa farsullaa tokkoo Birrii kuma akka gahetu himama.
Nammi kan waa ayyaaneffatu qaabannoo waan dansaa kan yaadatamuu qabu yoo tahe. Waggoota kumoota darban keessa addunyaa jija gurguddaa hedduu galmeesse. Guddinni teknolojii sadarkaa bara iyyaatii amma gahee jira. Dilormaa wayyaba addunyaa keessatt jijjirama ilaalchaa karaa hunda tahee jira. Itiyoophiyaa keessat waraanaa fi balleessaa malee wanti himamu hedduun hin jiru. Ilaachi addunyaa qabaniyyuu hin geeddaramne. Unkaan mootummaallee kan maqaaf kabeebsa xinnoo argate kurna yartuu dura. Keessaayyuu jaarroleen kumalo gara dhumaa yeroo kantaraa fi quummanaa turani. Moototi saanii ilaalcha ballaa kan hin qabne meeshaa homishaa foyyessuu irra bishkileetaa ofee ishoo jedhaa kan jedhani. Hojjetee bulaan waan homishu kanneen homaa hin hojjenne dafqa namaa irra jiraatan waliin hirmachuu dirqama. Kanaaf waan haaraa uumuuf kan kolomsiisu hin jiru.
Qoteebulaan hardhallee meeshaa qonnaa osoo kumalon lakkaawamuu hin eegalin tolfamanitt dhimma baha. Tokko tokkoof sun hala addaa kan itiyoophiyaa waan iseen taate agarsiisu jedhanii mararfannoon dubbatu. Sun dhaalmaa hundi ittiin boonu qabu jedhanii nutt himuu kajeelu.
Hawaasi Oromoo, qoteebulaa kan dafqi saa gara laafina malee bolqamu. Akka dhuma irratt qarmii funaannatu illee hin dhabnett jabaatee hojjechuu qaba.
Haala kana jalatt waan jireenyaa kamiinuu, foyyeffachuu hin dandahu. Halkaniif guyyaan saa walqixxee dha. Angoon ifa kennuuf waan hin jirreef halkan keessaa yeroo gabaabdu itt yaadu illee hatachuu hin dandahu. Barraqaa hanga aduu boosoott guyyaa torbanii halle qoteebulaan oyiruu keessaa yoo qotu yk midhaan saa bineensa irra eegu argama. Waan biraaf yeroo hin qabu. Sunillee hidhaa humna qabiyyeett isa naquu dandaha. Yoo midhaan saa bade waan xaa’oo haraaxaa mootummaa irra fudhe, gibiraa fi gumaacha adda addaa seeraa alatt gaafatamu kaffaluu hin hin dandahu. Garuu akka walgahii gola guddisee mootummaa irra hin oollee egama. Sana gochuu baannaan akka deggera yk miseensa ABOtt ramamadama. Isa booda akka madaallii saa eeguu dadhabee gatantaruun fedha ofirraa hamaa ittisuu dhabu tolfama.
Bolqama gara hin qabne kana irratt Oromoon harki halagaa, amma maqaa indootii fi qubachiisa haaran lafa akaakilee saanii irra buqqisee gidiraa argaa jiru. Kanneen haaraa qubatan laficha marmaranii baankii alaa kaa’achuu hin dandahani. Hanga fedhe haa fudhatu malee lafa saanii dhala walliin deebisanii ni argatu. Oromoo haa taatuu halagaa guyyaan lafa saamtuu ofittoon itt gaabbitu ni dhufa. Saba Oromoo kan lafa irra haquu dandahu hin jiratu.
Yeroo hundaa lafasaa waliin lafa saa irra ni jiraata. Yeroos akka gidiraan amma hin qaabatamne abdanna. Ammaaf cunqursaa akkaakuu kamiiyyuu ofirraa ittisuun itt fufaa. Murna haa tahuu abba tokkeen kam iyuu ofiin bulummaa Oromoo irratt dhoofsisuu hin dandahu. Inni mirga dhuunfaa fedha walabaa ormichaatii. Gidiraan ammaa fi ganamuun, qabsoo saa walabummaa fi ofiin bulaatt akka daran jabaatu tolcha.
Ormooti addunyaa kumalo sadafaa erga jalqabanii waggaa saddeeti tahuufi. Yeroo inni dhahatu yerooma tokkoo kan dhaloota Kiristoosii kahu. Jijii fi dadhabinni addunyaa qaata xiinxalamuun manii misoomaa hunda dhuunfatu TFn (UN) qophaawee. Yoo Oromoof bu’aa ni fida tahe kan kumalo sanaan irbuun seename Oromoof gahaa dha. Kumalon waggaa sadeet dubatt hafaan kun bu’aa malbulchaa fi diinagdee bulchootaatiif yoo hin taane orma biyyaatiif kan fidu hin qabu. Ayyaanhedduun Kopti akka mallatoo amanteett yaadachuun akka; garuu akka amma dibbifamaafii jirutt mitii.
Ayyanhedduun Itiyoophiyaa fi Gregoriyaan, lachanuu sararaa amantee addaa tokkoo, Kiristaanummaa irra jiru. Tokko tokkoon ormaa Ayyaantuu dhugeeffannoo yk amantalaa ofii saanii qabu. Yeroo amma garuu dantaa diinagdee fi daldalaaf jedhamee ayyaantuun Gregoriyaan durfannoo argatee jira.
Oromoon ogeeyyii Ayyaantuu jedhamaniin kan tolfamu akka itt yeroo dhahu kan ofii qaba ture. Innis qaamota qoolloo keessa jiran akka hurjii fi ji’aarra kahuun malee Hawaasi Oromoo amantalaa waan taheef dhugeeffannoo itt hidhate hin qabu. Dhaalmaan sun hunduu barbadeeffamee fedha saa alatt humnaan dhaabota irratt fe’aman keessaa tokkoo ayyaanhedduu Itiyoophiyaa kana ture. Kanaaf malee Oromoon lachanuun, kan Itiyoophiyaa (kan ayyaanhedduu Aleksandariyaa amma yeroo ala tahe irratt hundaawe) fi Gregoriyaaniif dirqama seenaa hin qabu; garuu qunnamtii ballaa addunyaa waliiniif jedhame anjaa kennu ilaaluun tokkoo filachuun mirga saati. Kanaaf kan Oromoon of baran amma hojii guyyuuf kan Gregoriyaanitt dhimma bahaa jiran. Oromoof ayyaanni kumalo gaggeeffamaa jiru yeroo gidiraan saa sadarkaa guddaa irra gahett. Oromoon guyyaa Ayyaantuun saanii gaafa dudhaa saaniitt jiruu kasanii, ayyaana ofii dhahatan abdiin fuldura laalaa jiru. Kanaaf dhugaa seenaa irra kahuu fi gidiraa irra gahaa jiru ilaaluun yeroo amma kumalo faayaa fi bashaan ulfeeffachuun orma Oromiyaa fi ilmoo nama kanneen TPLF jalatt gadadoo fi mankaraarfama keessa jiran salphisuu fi arbsuu yaaluu taha.
Haala jiru jalatt ciraa hedduutu bada, heduutu hidhamaa fi mankaraarfamaa fi ajjeefamaa jira. Qeyeen Oromo dhabisii akaakuu tokkoo irra hin geenye hin jiru. Yeroo hundaa naasuu fi gaddaa. Haala laalessaa akkasii jala osoo jiruti kan Oromoon badiisa saanii maqaa isaaniif guraarama qofa jechuu tahe, kumalee, akka ayyaaneffatan gaafataman. Baqulaa (glob) bakka hedduu irra jila kumalo Wayaaneen “Ishooyee” jedhaa kan dhichisan arguun kan hunda caalaa nama gaddisiisu. Hundu roorroo ilmoo namarra gahaa jiru fi gad qaba walabummaa mootummaan TPLFn shakalamaa jiru beeku. Seerbeekoti akka jedhanitt yakki tolchuu qofaan osoo hin tahin beekaa irra darbuunis tolfamuu dandaha. Gaaddisi seenaa, murti gaaddisi addunyaa amma sodaan irra darbu, murteessuf walabummaa akka qabaatu beekuun dansaa.
Gabaabaatt kumalon kun karaa kamiinuu dhimma Oromoo tahuu hin dandahu. Habashaaf dhooftu Ayyaanaa abbooliin saanii dhaalmaan dabarsaniif. Yoomallee akka dhaha addunyaa Kirstinnaa keessatt yeroon itt darbe tahuu beekan dhaalmaa waan taheef ulfinaan qabanii jiru. Akka dudhaa saaniitt ormooti ayyaana barbaadan ayyaaneffachuu dandahu. Garuu kanneen dhaalmaa saanii hin taanee fi badiisaa fi barbadaawuu qofa muuxatan itt bu’amuu hin qabani. Ayyaani kun roorroo mirga dhalootaa Oromoo irra gahuu fi dantaa sabichaa golguuf kan tolfamu tahuu hin qabu. Osoo haalli sirrii tahe hunduu irratt argamee abboolii ayyaanichaatin baga gammaddan jechuun akka ture. Kumaloon Wayyaanee toftaa malbulchaa, kan xiyyeeffannoo addunyaa roorroo ilmoo nama irratt amma tolchaa jirtu irraa maqsuuf akeekate. Bakka Ayyaanaa hunda jalatt, galma dhangaa jala, bakka fi galama walgahii jala kkf hunda jalatt ija laallibataa irra fagoo garuu miilla saanni gaditt gaga’amtooti Oromoo mankaraarfama akka jiran ciicachuu dha.
Wacabarrii kumaloo fi hololli Wayyaanee gadadoo orma cunqurfamaa irra gahu akka hubannoo addunyaaf hin dhiheessine deggertoota mirga ilmoo nama daguu hin qabu. Harka rukuttaan golee kamiiyyuu, Kumaloo Wayyaaneef tolfamu kan fudhatama qabu yoo nagaa fi bilisummaa, Oromoo kumootaan lakkaawaman, Oromoo tahuu fi bilisummaa jaallachuu saanii qofaaf, harka Wayyaaneett gidiraa argaa jiraniif nagaa fi birmadummaan fide qofa tahuu qaba. Yoo xinnaate, kadhattuun tokkoo yeroo jeejeen, dhukkubaa fi balaa nammi fiden dhumu, horii kana hunda akka baasu gaafatamuu qabu. Kan guraaramaa fi gidraa guddaa Oromoott fide dhuma kumaloo lammaffaati. Gadadoo fi gidiraan ni gadduuf malee hin ayyaaneffataniin. Sana tolchanii of yakkuu diduun jabinaa fi kutannoo gaafata. Kan onnee qaban haala rakkina orma saanii fi orma cunqurfamaa golguu dhufe kanaan matumaa jechuu qaata eegalani.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Fulbana 2007
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


text:
AANIIDI QOOLIHA COYI UMO | HUUCCATTO KAAˈLITANNORI NO?
Maganu Huuccatto Assiˈnammora Koyisinonkehu Mayiraati
Maganu jaallasi ikkinammora hasiˈranno.
Jaalla jaaloominsa lexxanni haˈranno gede, mimmitu ledo hasaabbanno. Hatteente gede, Maganuno isi ledo muli jaaloomi heeˈrannonke gede, hasaawinsammosira koyisinonke. Isi togo yiino: “Kiˈne woshshitinannie, anewa shiqqineno huuccidhinanni; anino macciishsheemmoˈne.” (Ermiyaasi 29:12) Magano hasaawisitto deerrinni, ‘isiwa shiqatto, isino atewa shiqanno.’ (Yaaqoobi 4:8) Qullaawu Maxaafi togo yaanno: “Yihowa woshshidhannosirira baalaho . . . muleeti.” (Faarso 145:18) Huuccatto assiˈnummo kiiro, Maganu ledo noonke jaaloomi lexxanni haˈranno.
“Yihowa woshshidhannosirira baalaho . . . muleeti.” —Faarso 145:18
Maganu kaaˈlahera hasiˈranno.
Yesuusi togo yiino: “Kiˈne giddo, qaaqqisi daabbo huucciˈreenna kincho aannohu nooni? Woy qulxuˈmicho huucciˈreenna hamashsho aannosini? Hakko daafira, kiˈne . . . oosoˈnera dancha aamamooshshe uyinanni gara affiniro, iima heeˈranno Anniˈne huuccidhannosirira dancha coye hiitto roorse diaanno!” (Maatewoosi 7:9-11) Ee, Maganu huucciˈrattora koyisinohehu ‘ate daafira hedannonna’ kaaˈlahera hasiˈranno daafiraati. (1 Pheexiroosi 5:7) Wole agurina isi qarrisannohe coye isi aana tuqqatto gede koyisinohe. Qullaawu Maxaafi togo yaannonke: “Aye coyirano yaaddinoonte; hatteentenni baalunku coyira huuccattotenninna eeggifatatenni galatu ledo dhiwinoˈne coye Maganoho kulle.”—Filiphisiyusi 4:6.
Mannu oosora ayyaanaamittete hasatto noonsa.
Mannu akati daafira xiinxallitanno fullahaano, lowo miliyoone ikkanno manni huuccatto assiˈra hasiissannote yee hedannota huwattino. Maganu dino yaannohu woy noota huluullamanno manni giddo nafa mitootu tenne ammantanno. * Tini, mannu ooso ayyaanaamu coyira hasatto heedhannonsa gede ikkite kalaqantinota leellishshannote. Yesuusi togo yiino: “Ayyaanaamittete coye goodhinori hagiirraammaho.” (Maatewoosi 5:3) Tenne hasattonke wonshiˈra dandiineemmo doogga giddo mitte Maganu ledo ganyine hasaawate.
Maganu koyisinonke koyishsha adhine huuccatto assiˈnummoro, mayi horo afiˈneemmo?
^ GUFO 8 Piyu Xiinxallote Uurrinsha yinanni dirijjite 2012nni fushshitino mashalaqqe, Ameerikaho heeˈrannohu Maganiweelu woy Maganu heeˈra huluullamanno manni giddo xibbunni 11 anga ikkitannori ajayi ajeenna aganu giddo mitte higge huuccatto assidhannota xawissino.