text:
Barbaachisummaa Badii Too’anna
ABOn ijjarsa malbulchaa amantalaa dha. Nambiyyaa Oromiyaa hundaaf maqaa waloo manaa hundaati dhahamu kan tahe Ulfinaa fi boona bade deebisee gonfachiisuun waan waliin hiriirseef. Kanatu mallato diddaa roorroo fi abdii bilisumaa sabicha isa tolche. Qooda kan dhabsiisuuf kan farri Oromummaa ala manaa qottoo saanii guurratani jigsuuf itt duudaa jiran. Hoogansa ABO irratt baqaqaan mullachuu saatii fi hamaa irra marsaa jiru akeekachiiftuun erga quba itt qabuuti kaatee bubbuleera. Kaan kaan sana irrayyuu darbanii akka Shaneen Gumii kooraa sadoon irra bahe dhiisee kora madaalli qabu kan atooma dhaabaa fi tokkummaa akeekaa eeguu dandahu fi fulduratt gara itt deemamu agarsiisu waamu gaafatanii turan. Hanga hanqinni dandettii fi luuxee galtuun sirnicha faalauun bososa guutammaatti geessuti iyyi saanii hin dhaggeeffatamne.. Tarsimoo ofiin bulummaa gara empyeraa, demokraatessuutt jijjiruunimmoo, empayera ABOn diiguun irra ture, mooraa sabboonotaa keessatt baqaqaa caalu fide. Maqaan ABO seenaa irra akka hin haqamne oolchuuf murni Shaneen dhaggeeffachuu dide dirqama ofirratt fudhatee ulfina gootota kufanii fi lammii ofii badii irra dandamachiisuu yaalee jira. Kan inni labse ABOn tokkicha malee lama akka hin taane. Shaneenis maqichatt rarra’ee ABO dhugaa tahuu raggaasifachuuf isa kaan hanga gaaddisa halagaati geessuuu gahuu saa hundi kan yaadatu. Haa tahu malee, amma fakkeessaan toftaafini jedhu hafee, tarsimoo saa haaraa farra ofiin bulummaa fi farra tokkummaa Oromoo waliin qullaa dhaabbataa jira.
Jarri yoo humnooti ofiin bulummaa fi tokkummaa akeekkachiisanillee Shaneen mararfannoo Ethiopia gabbifachuu saa gaalchan baruun isaan dhibes amma fuullett arguu dandahanii jiru. Kunoo egaa wanti halle ifattt yoo dhoowu maal jedhu laata? Shaneen sadarkaa ABO midhaassuun hafee ofiyyuu midhaasuun hin dandahamne gahee jira. Qaama gamboon keessa faca’e bakki qabanii yaalan kan hin jirre taheera. Boqonnaan waa’ee lammiin hiree ofii ofiin murteeffachuu hanga ofiinbulatt himu moor saani keessa haqameera. Kanaaf tarkaanfiin qabsicha badii dimishaashaa irra dandamachiisaa fi tokkummaa lammichaa oolchuu shaffisan fudhatamuu qaba. Hamaa sochii bilisummaa Oromoo irra marsaa jiru dafanii saaxila baasanii tarkaanfi itt haanu akeekuun harraa bor waan hin jedhamne. Kan badiisa irra harca’ee hafe wal ijaaruun amma. Karaan hoogganooti Shanee lachanuu kan Oromiyaa balleessuu fi xiqqeessuu malee gala goototii itt wareegamaniin ka gahu miti.
Garooti Shanee keessaa burqan orma ballaa tooftaa garagaraan afanfajeessaa jiru. Isaan keessaa kan sanaaf ergama dhokataa qabu jiraachuu dandaha. Kanneen hafan garaa qulqulluun hanqina dhaaba saanii keessa jiru irratt xiyyeeffachuu malee shira isaan ittiin bahan hubachuu hin dandeenye. Yeroo isaan garasii fi garanatt harkisuun gosa, godina fi dhugeeffannoon nama of duukaa hiriirsuu yaalan illee it hin dammaqne. Akki itt ormi ballan deebii kennu hodeeffanoo qabu irratt hundaawa. Hodeeffannoo inni argatu kalcha kana qofa irra yoo tahe gara isaaniiti maa duufee komatamuu hin qabu. Beekaa yoo duudeesi hamaa dhufuu dandahu deeddbisanii akeekachiisuun komee dhalootaa maaf itti hin himnee irra nama oolchaa.
Diinni gargarummaa qabaniin gargar baasee isaan rukutuuf warakkabaa jira. Isa dura kallacha sochii bilisummaa saa ABO laashessee facaasuuf wanti inni hin tolchiniif qabeenyi inni itt hin dhangalaasin hin jiru. ABO fi dhaaboti kaayyoo bilisummaa fi ofiinbulummaa hordofan hundi hamaatti soqolamanii jiru. Hoogganooti murnoota Shanee hunduu halagaatti hudduu gatatanii Itiyoophiyaanota caalaa empayerichaaf falmaa jiru. Oromiyaan ABO duukaa bu’ee kan wareegama hangana hin jedhamne baase kaayyoo inni fudhatee kaheef malee hoogganoota annisaa ittiin imaltuu dheeraa deeman hin qabne onneen fincaawe kanaaf miti. Dhiigi gootota kufanii bilisummaa daraarsuuf malee abba tokkootii akka harka kennachuuf ittiin dhoofsisan hin turre. Ilillee fi rukkuttaan dibbee mooraa Habashaati gurra nama duuchaa jiru harka kennachaa kana ayyeeneffachuufi.
Hamaa dhufaa jiruu fi ta’iisa ABO keessatt muldhate kana jarri rakkina furra jedhan saba jijjirama barbaada jedhanitt gadi baasanii osoo hin himin halagan akkamitt dursee dhagahuu dandahe laata? Kanneen jijjiiramicha hogganna jedhani gaaffii dhimma kana irratti ka’uuf kanneen finqilchine jedhan irraa maaliif daaya (muldhata) addaa yoo qabaatan sirna maxansaa ifaan labsuu dadhaban? Dubbiin saa halagaa gammachiisuuf moo Oromoo furmaata argamsiisuuf? Osoo dantaa Oromoof tahee waldhabdeen gara kanatti geessan hundi dura gurra miseensota Shanee amananii itt hafan hundaa seenuu fi ifatti irratt marihatamuu qabu turee. Qabatteen saa akka dudhaan Gadaa gaafatutti marii banaan tahuu qaba malee sadoota qofaan fulaa boroon tolfamuu hi qabu ture. Ta’iisichi gocha fokkuu “imaammata naga” jedhamuu hanga uuma TBD/AFD dantaa Oromoo calaqqisuu dhabuun kalchooti Shanee lachanu murnoota kanaan dura halagaatti dabalamaniin daaya adda lammichaaf akka hin qabne agarsiisa. Kanaaf miseensota sochii bilisummaa Oromoo dhugaa waliin dubbii bilisummaa ilaalu irratt waan dhahatan waloo hin qabani.
Lammichi osoo abdii hin kutatin keessa deebi’amee qabsoon akka walirraa hin citne mirkaneeffamuufi barbaachisa. Abdii qabsoon kurnoota hedduuf gaggeesse injifannoon bahuu duwwaatu ayyaamii saa ol fuudha. Duubatti harkiftuu fi gaabituu kumaa fi kitillii itt gala saa irra isa maqsuu hin dandeessu. Kanaaf sabboonoti dudhamaa fi murannoo saanii kan kanaan duraa caalaa cimsanii ariitiin bobbahuu qabu. Waaqis, lafis, nammis, Oromoo lakkoofsa jarri kaan yoomiyyuu hin himanne qabu humna harka kudhan keessaa tokkoon saa taatuuf jilbeenfachiisuu hin jaallatu. Qaaniin yartuun olii gadi kolaafamuu seexaa ani miseensa dilormaa kumkuma afurtamaa oliiti jedhee himatu keessaa hanga du’aati haqamuu hin dandahu. Murnooti Shanee xurree lakkoofsa sana facaasanii yarsuun tokko tokkoon akka humna hamma hinjirreef jilbeefatu gochuu irra jiru. Hoogganni beekaan xurreen akkasii duuba maal fiduu akka malu dursee arguu dandaha. Oromoon godinaa, gosaa fi dhugeeffannoo dhabe hin jiru. Nammi mataan naga adda addummaa kana irratt hundaawee, deggersa kan baasu, yoo fedhi saa lammichi akka hacuuccaa diina jala turu tahe qofa. Sunimmoo walqabatanii salphachuu malee murna Oromoo kamiifuu bu’aa hin qabu. Dantaa halagaaf walballeesuun ofiis baduu akka taate ilma Daccee irraa argameera.
Yoo lamooyyeen gargar nu baasuu jalqaban hanga balbalaan nu gahanitt hin deebi’ani. Hunda caalaa dhugeeffannoon roga sabgiddummaa waan qabuuf hamaataa fi bossoo dha. Itt gaalchi yoo ciicatame illee saanduqa bofa adda adda qabu, “Pandoora box” faranjiin jedhu sana buqqisuu taha. Yoo akka waliinjirootti jiraachuun irra jira tahe lammichi sana irraa eegamuu qaba. Murni kamuu dhugeeffannoo haa tahu godinaa kamiiyyuu lammicha bilisummaatt geessuu dandaha. Kan fafa tahuu yoo mallatto xinnoon sararaa sanaan nammi kakaafamee tumsi hawwatamuun mullate qofa. Halagaan abba tokkoota sossobuu dandaha; garuu badiin dhufu isaan irra darbee Oromiyaa guutuu tuquu hin qabu. Kan dubbannuu fi kan tolchinu waa’ee akeekaa fi dantaa sochii laammii malee waa’ee dorgommee sin caala, sin caalaa murnoota adda addaa miti. Dhibinsi keessaanlaalummaa dammaqsaa sobaa tahuu dandaha. Kanaaf waan dantaa lammii ilaalu keessa golgaa fi dimimmiseessi jiraachuu hin qabu. Booranaa fi Baarentu gidduu wal deggersa malee waa’ee kaayyoo bu’uuraa irratt dorgommeen muldhatee hin beeku. Hardha wanti sun haa tahu jennuuf hin jiru. Sun akka orma tokkootti of tuffachiisuufi tarree lakkoofsaa keessaa haqamuu fiduu ni dandaha.
“Jijjiirama” dhaadannoo godhachuun addunyaa hunda biratti akka baasaatti fudhatamaa jira. Jijjirammi waan badaa irra dansatti, dansa irraa badaati tahuu ni mala. Qooqa nama adda addaati maal jecha addda adda qabaachuu dandahu. Kanaaf dhaadannoo darbachuu duwwaan gahaa mitii. Jijjirammi jedhame maal akka fakkaatu yaadaanmaliin yoo tahellee agarsiisuun dirqii dha. Nammi keenya sobaa fi holola malbulcheessotaa nuffee jira. Amma yeroo inni waca callisee itt darbu hin tahuu. Kan jijjiraman fida jedhu jijjirama akkamii, akkamitti akka fidu agarsiisuu qaba. Daawud Ibsaa dargaggumaa qabee beeku irraa Kamaal Galchuu waa’ee saa dhihoo dhagahett jechuu yoo tahe waan kolfaati. Qabsoon Oromoo isaaniin osoo hin tahin dhiiga ilmaan saa kufaniin akka jiraachaa dhufeti fuldurattis ni jiraata. Osoo jajjabi jiruu kobbacha hin qabatu. Murni Oromiyaa galaana keessaa baasuu dhufu yoo jiraate, akka jajjaba hundee gadi fagoo lammichi itt rarra’uu dandahu malee, kobbacha (hoomacha) akka hin taane ragaa dhiheessuu qaba.
Hanga yoonaa ABOn Oromiyaan kolonii Itiyoophiyaa malee Itiyoophiyaa miti amantee jedhu qaba. Jijjirammi dhufaa jiru sana irratt maal jedha? Akka halagaan himett empayerittii demokratessuuf deemna kan jedhu taanaan yaada addaa fi tottoraa bara hedduu dubatti deebisaa dha. Kun tahuun “argee” taphachuun hafee hunduu da’oo walii bara jechuu dha. Yaadi lamas sadiis isaa olis haatahuu mamii malee dhihaannaan, wal dorgomsiisa malee wal hin dhabsiisu. Murna ABO salphate keessa humni dhokate ifaan gadi bahe jechuu qofa taha. Sun ABOf malee sochii Oromoof waan haaraa miti. ABOs yoo tahe kan halagan kurna darban keessa himetu reef mirkanaawe. Dubbii afaa jalatt sukkuumuu irra ol baasanii hundi akka irratt waa jedhu gochuun ija hinfuunee jechisiisuunii hin qabu. Kanneen ugguun caffatanii bahan eenyummaa saanii agarsiisuu saaniif galata qabu.
Jijjirammi kun qoosaatt hin laalamuu. Shaneen yeroo dheeraaf ukkaamsaa ture. Wan halagaati himu lammiiti waan hin himneef gar lachuunuu amanamummaa hin horanne. Amma garuu sana gadi baasee ejjennoo saa mullisuu malee filmaata biraa hin arganne. Sun kan mamii qaban karaa qabsoo bilisummaa fi ofiin bulumaatt deebi’uu yoo hin gargare homtuu hin gargaaru. Qaxxamura kana irratt waan tahe, dhimma Shaneeti jedhee bira darbuu Oromoo kamuu hin dandahu. Isa waliin harki hin mullanne Oromummaa addaan baasee barbadeessuuf hulluuqee seena jira. Kanneen hanga yoona Shaneef bu’aa ciicannoo kennaa turan amma isaan qabsoo bilisummaa fi ufiin bulummaa finiinsan,sababa hin deggerreef (yoo sana ni fedhu tahe) hin qabani. Sana malee muuxannoo salphinaa lammiin saanii hanga yoonaa dhalootaa dhalootatti argee hin beekne jala bahuu hin dandahani. Hedduun ammaanuu halagaa uggumuu fi “Isheshee gadamee” bu’uutt ka’aniiru. Amma nama kakaasanii daddaaqina malee nannaa akeeka ATHBO hiriirsuun tarkaanfii badii too’achuu fudhachuun qabsaawota Oromoo ilaala. Dinni saanii fuulahedduu dha. Kanaaf ittisi saaniis dhimmahedduu kan malbulcha, hawaasomaa fi diinagdee ilaalu tahuu qaba.
ABOn bilisummaa fi ofiin bulumaaf dhaabbate. Kanaaf Itiyoophiyaan akka irraa dacha’u gaafata malee saamicha qabeenya Oromiyaa irratt akka qooda fudhatu hin kajeelamu. Shaneen mirga haa tahuu bitaa Itiyoophiyaa demokratessuuf kan dhaabbate waan taheef heera Ityoophiyaa kan bulcha halagaa Oromiyaa irratt seeressuu amanamaa tahuu kakachuuf deema. Waa’ee Oromomummaa yoo dubbannu waa’ee ormi Oromiyaa bilisa, ufiin bulaa fi walqixee tahuu dubbanna. Biyya, nama fi qabeenya saa irratt aboo dhuunfaa qabachuu jechuu dha. Seeraan bulmaata, eegumsa mirga orma fi walaboota noolaa jechuu dha. Akeeka Gadaa walabummaa hooqubaa fi yaadaa gad dhaabuu jechuu dha. Lammummaa, Gadaawummaa fi malbulchaa, waa’ee diingadee fi seenaan ilaalcha tokkoo qabachuu, akka orma tokkootti itt roorrifamaa jiraachuu jala of baasuuf qabsaawuu jechuu malee waa’ee jibba orma bira miti. Oromummaaf sanyii hundi walqixxee dha. Kanaaf kan inni olhaantummaa sanyi, dagaa haa tahuu amantee kamiinuu, eenyu irrattuu, subgidduu haatahu qeyee dhaa ka’uu, kan hin fudhanne. Kanneen koloneeffataa ollaa fi kan manya gamaa qabeenya Oromiyaa dhuunfachuu dhufuti galuuf batattisan isaaniin gargar hin laalamani. ABOn ofbara Oromoo kan bakka amma jiruun gahe wareega gudda baaseetu. Harra walqixxummaa, walbaummaa obbolumaa, demokratummaa jedhamee arraba hundaarra kan himamu qabsoo sanaani malee raajii addaaatiin miti. Angoon kamuu osoo dantaan ofii yeroo dheeraa hin tuqamin Oromiyaa hacuucuun shaakala ofumaa dhama’uu taati..
Hunduu Oromiyaan Oromummaan kufte Oromummaan kaati jedhu. Kun yaada ABO ganama irratt hundaawe. Hundee kana jigsan illee kan akka ofii deebisee lata malee, digaluu of irratt hin dagaagsuu. Kanaaf sabboonoti of ijaaruu, of keessa luuxxe galtuu fi mamtuu qulqulleessuun waan yeroon hin kennamneefi tahuu beekuu qabu. Qabsoon Oromoo kan hidhannoo fi kan malbulchaati. Jannooti Oromoo hidhannooti yoo bobbahan malbeekoti saa duula malbeekiiti bobbahuu qabu. Onnee ittiin mirga saaniif falmatan yoo agarsiisuu baatan kan jiruutt isaan lakkaahullee dhabuu dandahuu. Kanaaf durfannoon qabsaawotaa, Oromoo sararaa tokkoo irra jiran, gartokkotti luucessanii hirreen Oromoo laafaa akka hin taane agarsiisuu qabu. ABO jabaan jiraachuun orma bar tokkon bilisooma jedhu qofa osoo hin tahin kan halagaan falfalaan qabe hundaaf illee fala taha.
Qabsaawota Oromoo walitt araarsuuf hoduun jedhu jira. Kun kan garaagarummaa kaayyoo hin qabneef ni salphata taha; kanneen leelloo Habashaa argachuuf wal dhabani yk kanneen garagarummaa tooftaa qabsoo bilisummaa qaban jechuu dha. Kan jaarolee kakase isa jalqabaa tahuu dandaha. Walitti araarsuu kan barbaadan hololaa fi yeroo badii itti baballisan argachuuf yoo hin taane aadaan Oromoon araara hin ciigahu. Garuu kanneen kanaan dura yaalan qabattecha sirriitti hin hubanne yk garaa qulqulluun itt hin dhihaanne tahu. Kanneen akka haalli jiru hin jeeqamne barbaadanis tahuun ni mala. Kanaaf malee nammi keenya ergaa fi ergammaa gargar baafachuu dandeessisuunuu waan guddaa dha. Oromoon yaadota adda addaa walbira qabee ilaaluuf carraa argachuu qaba. Jaaroleen akka aadaa , seeraa fi heera abbaa Oromootti nama araarsuuf abbaawummaa qabu. Itt gaafatama dhaloota darbee, ammaa fi egeree, caalaattu seexaa ofii waliin dhufaa.
Nama salphina qabsoo Oromoo keessatt qooda hin fudhanne argachuun laayyoo tahuu dhiisuu dandaha. Garu hammamtu kan darbeef faloo bahanii Oromo hunda ija tokkoon ilaaluu fi dantaa lammichaa dantoota wal fincilan biraa irraa addati ilaaluuf qopheedha? Jaarsummaa Oromoof darbuuf nammi tokko Oromiyaan sodaa fi dorsisi qaama sadaffaa osoo irra hin gahin akka mirga lammummaa ofii ofiin murteeffachuu shaakaluu dandeessu mirga tahuu amanuu qaba. Akeeki saanii kan amma angoo Habashaa qabatee fi kanneen baraartii kadhachuuf qophawaniif kaaraa mijjeessuu yoo tahe wa’ee ulfinaa fi surraa Oromoo kan irraa dubbannu hin jiru. Tokko tokko wareegammi Oromoon baasaa jiru akka gatii hin qabnee fi yeroo fi lubbuu nama ofumaa balleessuu akka tahe nu amansiisuu fedhu. Bekaa kaasaa bu’uuraa diddaatti geessee fi roorroo koloneeffataan irratt raawwatama jiuru irra ilaaluu filatu. Kan yaada dansa fi sammu qajeelaa qabu humna halagaan qabamuun Oromiyaa itt haa fufuu hin jedhu. Kunnimmoo yeroo qaanii malee jedhamuu fi gaga’amootatt fulleett himamuu arabsoo fi tuffii ulfina ilmaan namaa taha. Yaadi kun kan yayyabame, yoo gocha kanneen milla arraban tokko tokko irraa kahee tahe, soba saanii busisuun jaarra biraa hin fudhatu. Kanneen yaada kana facaasan doofaa yk keettoo diinaa wayitt hin galle Oromiyoo of fakkeessanii dhihatan tahuu dandahuu.
Sanas tahee kana naga fi araarri rimsama nafqabeesoo Oromoon hariiroo ilmoo namaaf qabu. Kanneen naga fi araarri akka bu’u barbaadan Oromiyaa fi gaarii dha wan jedhan ifatt baasuu qabu. Qoodi jaarsolii yabboo irratt marii ilaalcha adda addaa keessaanlaalii tahan irratt dhihaatan qopheessuu dha. Bu’uurri yaadi saanii ittiin madaalamu sagantaa ABO yeroo waliin turaniinti. Kanneen ofiin bulummaa barbaadanii fi kanneen Itophiyaa demokraatessuu fedhan ejjennoo saanii taliillessanii dhiheeffachuutu irraa eegama. Maqaan ABO jedhu kanneen ifiin bulummaa barbaadan waliin yoo hafu kan sana hin barbaane maqaa biraa moggaafatani itt fufuu. Sun hundaaf baroo dha. Garagarummaan mooraa ifiin bulummaa keessa jiru garaa qulqullumaan salphaatti furamuu dandaha. Yoo ergamsi nama tokko anjaa halagaaf tokkummaa oromoo jeequu hin tane ofiin bulummaa fi namaan bulummaan filmaata orma Oromiyaatt dhiifamuu qabu. Garuu sabboonoti filmaatichi dorsisaa fi sodaa gola kamii irraayyu walaba tahuu mirkaneeffachun barbaachisaa dha. Sana eebbisuun jaroleef seenaa maqa qabeessaa.
Oromiyaan kan darbe caalaa haala alaa manaa hamaan itt aggamame keessa jirti. Bilisummaa Oromoo qofa osoo hin tahin akka waliinjiroo tokkoott itt fufee jiraachuun keesumaa gaaffii jala seenaa jira. Oromoon osoo dhaaba bilisummaa waloo jalatt hin gurmaawin takkaa hubannoo argatee hin beeku.
Yoo eegalee gargar baaftuun yeroon hin sirroofne hubanno sana ni dhaba. Yoomallee kan akeekaan faallaa tahan rakkinni murna Oromoo tokko keessaa Oromummaa hubu yoo kahe hundaa rakkina uumuu dandaha. Kanaaf rakkinni amma Shanee keessatt kahe dhimma hundaa kan tahu. Qabsaawota kan ofiin jedhan kiyyoo halagaa keessaa harkisanii of baasan malee kana caalaa gad deemuun dhidhimuu taha. Gufuu jiru of duraa kaasanii caalaatti ijaaramuu fi tattaafachuu qabu. Sochiin kun dhaabota meeshaa diinaa tahanii fi abba tokkoota gargar ilaaluu dandahuu qaba. Oromoo manaa baqate duuchaamati galtuu fi gantuu jedhanii gataa seenaatt darbuun akeeka qabsoo bilisummaa dagachuu dha. Hanga dandahame oolfachuu fi beekaa kan farrummaa filatee fi tokkoo buluuf kan itt galee secca’uun tooftaa qabsooti. Barsiisanii deeffachuu sana duuba kan dide ajeeffachuun akkaa. Diinni diina hunda caalu isaa. Seenaa keenya keessatti yeroo murteessaa tahe kanatt tokkummaan qabsaawota yoomiyyuu caala barbaachisaa tahaa jira. Nagaa fi araarri haada dudhaa keenyaa waan tahaniif kanneen isaaniif dhufaniif balballi banaa tahuu qaba. Sun gara akeeka AHTBO, dantaan lammi kan murna dursuu mirkaneessuutt, geessuutu irra jira. Badii dhufe too’atanii qabsoo dandamachiisuuf waliin hiriiruun amma.
Luxxee galtuu fi wallaalumaan hin dagamnu, Oromiyaan ni bilisoti!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!Ibsaa Guutama
Hagayya 2008
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokko


c: text/html

text:
Barattoonni dhaabbilee barnoota ol’aanoo garaagaraa irra baratan yeroon kun yeroo barnoota semester 1ffaa xumuruun boqonnaaf gara maatiitti deebi’an akkuma tahe hundaa, barattoonni hedduus maatiitti boqonnaaf galaa akka jirantu mul’ata. Barattooni kanneen akkuma aadeffatan nageenyaaf gara maatii isaaniitti galaa kan jiran tahuus, ergamtootni sirna abbaa hirree wayyaanee garuu barattoota kana maatii isaanii biratti hordofuun nagaa dhorkaa jiraachuun gabaasni Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO) Oromiyaa bakkoota adda addaa irraa nu qaqqabe mirkaneessa.
Sirni Wayyaanee yeroo hundaa barattoota Oromoo irraa yaaddoo fi shakkii qabu bakka deeman hundaatti jilbeeffachiisuuf jecha dararaa garaagaraa irraan gahuun aadaa godhatee jira. Akka odeessa Oromiyaa bakkoota garaagaraa addatti Godinaalee Jimmaa keessaa magaalaa Jimmaa, Agaaroo fi Limmuu, Godinaalee Arsii keessaas magaalaa Shaashamannee, Asallaa, Baatuu, Ittayya, Baaleetti- M/Walaabuu fi Gobbaatti, Adaamaa fa’aatti barattoota boqonnaaf galan kanneen dabballoonni wal gahii irratti koottaatii bulchiinsa aanaa irratti hirmaadhaa, kaardii filannoo fudhadhaa, turtii dhaabbilee barnootaa keessatti dhimma mankaraarsummaa amantiin wal qabatee jiru akkamiin ilaalamaa ture? Isin hoo akkamiin ilaalaa turtan? Qabxii jedhu irratti bulchiinsa aanolii irratti waamuun doorsisaa fi tasgabbii dhorkaa kan jiru yoo tahu; barattoonni kanneen doorsifaman ammoo sodaa tokko malee wal gahii isaanii irratti akka hin hirmaanne, kaardii filannoo akka hin fudhannee fi gaaffiin hawaasti muusliimaa kaasuun wal qabatee gaaffii sirnaa waan taheef haga deebii sirnaa argatutti kan itti fufuu fi cinaa dhaabbannu malee, mankaraarsummaadha hin jechisiisu deebii jedhuun dabballoota wayyaanee qaanessaa kan jiran ta’uu gabaasni Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO) irraa nu qaqqabe gabaasa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ati dura Oromoo moo itophiyaa dhaa? Gaaffii juujuu akkamiiti?
Oromiyaan waggoota dhibbaa oliif qabaa Itophiyaa humnaan itt fe’ame jala jirti. Kanaaf sabaawoti Oromoo waan hariiroo sabgidduu ilaalutt kelladarbii (passport) nambiyyummaa see qabatanii deemu. Oromoma keessaa illee mammiin Oromoon saba of danda’e ta’uu kan keessaa hin baane jiru. Jireenyi saanii daddaaqinaa fi dudhama dhabuutu keessa guute. Alii republika Oromiyaa walaba dhaabuuf kan kutatan waliin joga’u. Alii walqixxummaan nambiyyummaan Itophiyaa nu hayyamamnaan nu gaha jedhu. Eessa akka isaan ijaajjan baruun hammuma eessa akka isaan hin ijaajjinee baruu dhibaa dha. Sun tuffii nyaaphaf karaa bane. Hobbaati kolonummaa bara dheeraa fi hanqina birmadumma sammuutu haala akkasii uuma. Nyaaphi jara akkasii ilaaluun gargar baasee rukutuuf anjaa kan argate itt fakkaata. Mamtuun ati dura Oromoo moo Itophiyaa dha yoo jedhaman isa lammaffaatu afanitt dhufaa. Jarri akkasii jara Amerkanoti “Uncle Tom”, yk Oromoon “Galtuu” jedhaniini. Jara akkasitt kan baratantu Oromo argan hunda gaaffii tuffii “ati dura mali?” jedhu kan gaafatan. Oromo an dura Oromoo dha jedhanii fi an dura Itophiyaa dha jedhaniitt hiranii waldura dhaabbachiisuu tattaafatu. Gidduu darbe mooraa Habashaa fi Oromo keessatt waca kan kaase gaaffi ati dura Itophiyaa moo Oromoo dha jedhuuf deebii kenname ture. Oromtichi “An dura Oromoo dha” jechuu saatiif mooraa Habashaatii haddheessaa fi arrabsoon itt robe agarreerra. Sana irratt sabboonaan Oromoo biraa yaada ofii ifsatee ture. Biyyi inni keessa jiru mirgi of ifsuu heeraan kan eegame. Habashooti ala jiran “mirga ilmoo namaatu Wayyaaneen tuqame, abalu faatu maaf of ifsitan jedhamanii hidhaman” jechuun Mootummaa Itophiyaa amma angoo irra jiru balaaleffataa, hiriira itt bahaa oolu.
Yero isaanitt dhufu garuu biyya olhantummaaan seeraa jiru hamaa jalaa itt baqatan kana keessatt Oromoon maaf xiixa jechuun burququ. Si’ana burquqquun hin dhiifnee Oromticha yaada ifsate jenne butanii gorra’uuf yoo aggaman nammi itt baanaan dhiisanii baqachuu dhageenye. Oromoon alaaba ofii balalisuu erga jalqabanii fi qasaawoti ifatt nuti Itophiyaa miti jedhanii erga labsanii kurnan lama darbaniiru. Gurguddoon Habashaa haala wareegama Ilmaan Oromoo kumaa fi kitilaan uumame kana utuma arganii haaluu yaalu. Gubbaatt Oromoon eenyummaa ofii maman akka jiran himuu yaallee jira. Jara fuula itt agarsiisan akkasii irraa ka’anii Oromoo hundi kaayyoo walabummaa akka hin utubnett fudhatani. “An dura Oromoo dha” jechuunuu akka waan raajiitt itt dhagahame. Sanan akaakuun tuffii nyaaphaa bara abbaa lafaa kulkulfataa jirachuu hubanna. Ija laafuu fi harka kennachuun bakkatt hin deebisu. Gaaffiin “Ati dura Oromoo dhaa?” jedhu ofirrummaa fi wa’ee Oromo irratt beekumsa dhabina iyyaafatichi qabu beekama agarsiisa.
Oromoon of baran buuba nyaapha kana akka afuuffee uratee afuura baafachaa jiruutt fudhatu. Nama dhiibbaa haala naannaa jala dhaabbachuu hin dandeenye, damaqina malbulchaa hin qabneetu akkas ta’a. Nammi lammiin Oromoo ta’e dura Oromoo dha, boodas Oromoo dha. Eenyummaa sabummaa, sabummaa saa waliin dorgomu hin qabu. Kanaaf dhaadannoon saa “An dura Oromoo dhaa” utuu hin ta’in silaa “An yoomuu Oromoo dha” kan jedhu ta’a jechuu dha. Habashaan waggaa dhibbaa oliif dhiddhiitanii, rirritanii eenyuma saanii haquuf hedduu dhama’ani. Seera, aadaa, dudhaa fi afaan saa akka dhimma itt hin baane waanjallaa godhani. Sun hunduu ta’ee galati qotee bulaa saanii hin badinii irraa oolfatanii yoonaan ga’ani. Amma erga ijoollee ofii barsifatanii booda sun caalaatt misa malee duubatt deebi’a jedhanii yaaduun ofirrummaa ija baase. Hololli maqaa balleessaa fi busheessaa gurguddoo Habashaa angoo irra konkolaataniin oofamaa jiru itt fufa imaammata abboolii saanii kan Oromoo hoggansa dhabsiisuuf godhamaa tureen adda miti. Yoo akka abboolii itt tole isaanis ajjeechaa eegaluu danda’u, akkuma dhiheenya yaalanii.
Yeroon imaammati darban hundi geengoo seenaa dhaabuu akka hin dandeenye mirkaneesseera.. Haa ta’u malee wal amantee fi walqixxummaan hidhata fedha bilisa irratt hundaawe ollaan ummachuu hin danda’u hin jedhamu. Bakka sana hin ummatinitt gaffii “Ati jalqaba maanni?” jedhu kan wal hin beeknetu walgaafata. Garuu roorrisaa fi kan itt roorrifame yoo akka wal hin beeknee ta’an nama dhibuu hin dhiisu. Oromtichi itt roorrifama bahe akka itti of ilaalu himachuun maal nama oriisisa? Dammaquu saa arganii “Ati nuwi malee of hin taatuu deebi’ii rafi” jechuu kajeelanii. “Kan lafatt jibban ka’ee sitt sirbuu jedha” isa intalli jette sana ta’a. Dhaadannoo “an dura Oromoo dha” jedhu si’ana golee baaqulaa Oromoon itt argamu hunda keessaa wal jalaa qabamaa jira. Jechi kun filmata biraaf banaa kan dhiisu fakkaata. Kanaaf kutannoo dhabinni kan keessa jiru akka hin fakkanne rimsama an yoomuu Oromoo dha jedhu calaqisuun yoo dandahame dansa. Oromoo fi ummatoota kibbaa irratt fanfanni yoo jiraate iyyuu akka seera addunyaa fi empayerichaatt nambiyyumaa (citizenship) koloneeffataa saaniitt lakaawamu. Itophiyyummaan kan humnaan itt fe’ame malee fedha bilisaan kan filatan miti. Qabsaawotis sana akka filmaata lammaffaati hin fudhatani. Kan walabummaa Oromiyaa akka abjuutt ilaalan sun bifa jijjiirratee akka itt fufu fedhu.
Oromtich dardara ta’ullee naamusa qabeessa. Wan gaafatame damboobaan deebise malee nokkorroo hin seenne. “An dura Oromoo dha” jedhe malee kan jedhamuu qabu “An Itophiyaa miti” hin jenneenii. Utuu sana jedheenii maaltu ta’a ture laata? Homtuu hin ta’u, tarii isa ifatt Oromoof walabummaa malee filmaati biraa akka hin baafne ejjennoo fudhachiisuun yoo dudhama galchu, gara saaniitiin kan amma akka saree gadoodan akka harree halaaksisaan ta’a. Naamusi dardaricha ilaalcha saanii “atsummaa” saxile. Oromoon qoccolloo ganda keessaa bira darbee bara baaquleessaa kana saboota addunyaa waliin karaa itt dorgomu karoorfataa jira. Yeroof malee bittaa empayera ofirraa fonqolchuun fagoo hin ta’u. Of hin beeknee fi bor hin hedneetuu eenyummaa Oromoo gaafata. Oromoon ummata ollaa saa hunda obbolummaan ilaala. Kan ilaalcha saanii akkasii akka dadhabinaatt fudhatan itt bahi saa maal akka tahuu danda’u dursanii heduu qabu. Naannaa keenyatt nagaa fi tasgabii yoo buufne qofa akka Afrikaa kabajchiifnu beekamuun dansa.
Ummatooti naannaa nagaa barbaaduu. Duulli samichaa fi bololli aangoo gurguddoon Habashaa kara karaan itt jiran bu’aa hundee qabu waan argamsiisuufi miti. Ollaa waliin qayyabannoo naga qabeessa yoo tolfatan jireenya guddinnaa fi gammachuun keessa guute ummatoota saanii argamsiisuu danda’u. Kanaaf hundi saanii ofiif ulfina yoo fedhan mirga ummatoota hundaa beekuu qabu. Bakka duriitt deebi’uuf yaada qaban dhaaban kolonoota durii akka miltoo wal qixxeett fudhachuu qabu. Ummatooti sun isaan jaallatanis jibbanis ifaajee ofiin mirgaa fi ulfina saanii kabajchiifachuun hin oolu. Haa ta’u malee nagaan gargar ba’uun hundaaf anjaa qaba. Kiniinii hadhooftu kan Oromummaa saaniin boonan duras boodas Oromoo akka ta’an liqimsuuf qophii ta’uun barbaachisaa dha. Akka sabaa fi lammii addaanjiroott Oromummaa saanii kan mulquu; yooka nambiyyummaan Itophiyaa fedha saanii bilisa malee itt fufaa akka deemu gochuu kan danda’u hin jiru. Oromoon yoomiyyuu Oromoo malee kan biraa hin taa’anii!! Qabsoon Oromoo kallattii halleen hanga injifannoott itt fufa!!!
Ibsaa Guutama
Hagayya 2013


text:
The Gujii have well developed entertainment activities practised by both sexes and all age groups. Their oral literature is diverse and complex.
Songs related to domestic animals
Weedduu (songs of praise)
Weedduu loonii
Weedduu korma
Weedduu sanga
Weedduu yabbi’ii
Weedduu re’e’ee
Weedduu fardo’oo
Weedduu gaaguraa
Yaamuu
Songs related to farming activities
Songs related to farming activities
Gelelee
Hindayyoo
Duwii duwoo
Huwwee
Cultural songs
Qeexala
Serbicha
Kooreyyoo
Arjooyyee
Goonii or geerarrissa
Romantic songs
Welloo jaalalaa
Bar songs
Layyee
Memory games
Kubeelle
Hiibboo and hiibboo xarree
Stories
Oduu durii
Proverbs/sayings
Mammaassa
Poem recital
Dirasii
Examples of Proverbs/sayings (to be translated into English)
A Aaddurree eegeen(biriin) bineenssa. Abaa'atti ifi mara jedhe bofi.. Abiguddoon miila, miille jallameessa. Adoo beennuu huubaan nyaanna jette sareen jedhani. Adoo yaraan yaasu ilmeen gaafa baachi. Adoo yaraan yaasuu ilmeen gaafa baachi. Aka abbaan yaadu gugaati hin yaa’u. Akka baraa bulan male akka baratan hin bulanu. Anaa gaafaa booyuu gurra narraa muran jette harreeni. Arbi biyya oolee fakkaataa. B Buutii ta lafa buute, dhaga’aa kalafa guutee, malli booqqichi ka abbaan dhowate jedhe hilleensi. Battii hin nyaatanu, nyaatan gadha'aan geyatani. Beekaan kadho'oon beekaa, areedo gorsi hin dand'uu. Beekaan kadho'oon beekkaa, areedoo gorsi hin deebisuu. Baddu baddi male saree ila hin dhiqanu??? Ballaan midhuu hin ijibaatuu. Bara hamaa fuguggo'oon darrani. Baraan bakkaafan. Baratti kennee sonbi ka sare?ee ti. Beekaan dhaloota beekaa, areedoo gorsi hin deebisuu. C Cadhi cadhi aka worra bido qalatu. Ciqileen gurra hin geettu. D Dhaddoon boolla hin baddu. Dhagaan ifi darbaa? abbaan ifi dhaggaa. Dhagaan ifi darbuu abbaan ifi dhaggaa. Dhagaan ifi hin darbu abaan ifi hin dhagguu. Dhala hin dhaggin ____________ gooree jaare.(gowwa??, ballaa???) Dhalee ajaaye jette Halaku Ajo. Dheetee jaba'aa tiif daara dureessaa hin kollanu Dhirsaan mufatte mixaarra teete. Didaan dammaa dida. Diqaan keeti hin guddatu, guddaa keeti hin dubbatu, ati qachuma udaan Dubbiin dubbii fuutee; qophiin diddiga fuutee. Dubbiin dubbii fuuti; qophiin diddiga fuuti. Dubbiin dubii fuutee, qophiini diddiga fuutee. Dubbiin mammaassa hin qanne sangaa. Dubbiin manyee mudhifatte, ammaa dhalatti. Duruu bixe'ee, bixeen sulle gubattee. Duuba dhalatanii dura mudhatani. E Ee bad looni jedhe neenqi/woraabessi (??) moonaa godduu seenee. Ee bushaa soddaa bona dhufee. Eega dholooti hin oolin duuti hin ooltu. F Farra worra falata ormi gumaata erga. Fuula Waaqatti namaa midhassa ijjata abba’att midhafata jedhe jalddeesi. (Tuni ta Booranaati???) G Gaabbii fardi hin dhaqqabu. Gaafa dhalatani du'ani. Gaafa maqaa balleessu reeffa dhuufissaa. Gaala bade barbaassi okkotee harka keye. Gara dhaqu jedhe ka mukarraa dhaqe. Gara garaan jiru gadhafaan jira. Gowwaan abbaa worraa eelee cadde kola. Gowwaan gudisa nama hin dhibin, gudatu nama dhiba. Gowwaan obboleessa horii obboleessa silmii irraa hin kutuu, gaafa dhaala dooma dhaalaa. Guddaan keesan kami jennaan kama mataa cumaa kanaa jedhee woraabessi. (Guddaa namaa tamataa arrii odoo hin tain kagaraa arriitii nuut maraa qanna haajabaannuut) Guufataa dhalfatanii waan saani nama tolchu.
Addhaa dhaalee adhaa dhaanee?
Adoo elmanille’ee haga hooteetuu; adooo erganille’ee haga
ooleetuu.
Aka abbaan jiru reefi ciisaa.
Achittuu jette sareen diidaa.
Baraan banqaaqanii.
Bareeda halkanii bariitu dhaganii.
Hoo’o hoo’oo worra gowwa’aa ideentu’utti kara’aa dhage’a.
Dhalti woli hin baddu
kiyyaa jette qarchoon dhaka'aan.
Dubbiin mammaassa hin qanne sangaa? ??
Gabaabaan faddee ifiitii toowa.
Gali jennaan erbeen kosi’itti galte.
Gara dhaqu jette jaartiin boolla buutee.
Gara’aa dhawanii hunnaa jigan.
Gowwaan abbaa worraa eele cadde kolla.
A
Aaddurree eegeen(biriin) bineenssa.
Abaa'atti ifi mara jedhe bofi..
Abiguddoon miila, miille jallameessa.
Adoo beennuu huubaan nyaanna jette sareen jedhani.
Adoo yaraan yaasu ilmeen gaafa baachi.
Adoo yaraan yaasuu ilmeen gaafa baachi.
Aka abbaan yaadu gugaati hin yaa’u.
Akka baraa bulan male akka baratan hin bulanu.
Anaa gaafaa booyuu gurra narraa muran jette harreeni.
Arbi biyya oolee fakkaataa.
B
Buutii ta lafa buute, dhaga’aa kalafa guutee, malli booqqichi ka abbaan dhowate jedhe hilleensi.
Battii hin nyaatanu, nyaatan gadha'aan geyatani.
Beekaan kadho'oon beekaa, areedo gorsi hin dand'uu.
Beekaan kadho'oon beekkaa, areedoo gorsi hin deebisuu.
Baddu baddi male saree ila hin dhiqanu???
Ballaan midhuu hin ijibaatuu.
Bara hamaa fuguggo'oon darrani.
Baraan bakkaafan.
Baratti kennee sonbi ka sare?ee ti.
Beekaan dhaloota beekaa, areedoo gorsi hin deebisuu.
C
Cadhi cadhi aka worra bido qalatu.
Ciqileen gurra hin geettu.
D
Dhaddoon boolla hin baddu.
Dhagaan ifi darbaa? abbaan ifi dhaggaa.
Dhagaan ifi darbuu abbaan ifi dhaggaa.
Dhagaan ifi hin darbu abaan ifi hin dhagguu.
Dhala hin dhaggin ____________ gooree jaare.(gowwa??, ballaa???)
Dhalee ajaaye jette Halaku Ajo.
Dheetee jaba'aa tiif daara dureessaa hin kollanu
Dhirsaan mufatte mixaarra teete.
Didaan dammaa dida.
Diqaan keeti hin guddatu, guddaa keeti hin dubbatu, ati qachuma udaan
Dubbiin dubbii fuutee; qophiin diddiga fuutee.
Dubbiin dubbii fuuti; qophiin diddiga fuuti.
Dubbiin dubii fuutee, qophiini diddiga fuutee.
Dubbiin mammaassa hin qanne sangaa.
Dubbiin manyee mudhifatte, ammaa dhalatti.
Duruu bixe'ee, bixeen sulle gubattee.
Duuba dhalatanii dura mudhatani.
E
Ee bad looni jedhe neenqi/woraabessi (??) moonaa godduu seenee.
Ee bushaa soddaa bona dhufee.
Eega dholooti hin oolin duuti hin ooltu.
F
Farra worra falata ormi gumaata erga.
Fuula Waaqatti namaa midhassa ijjata abba’att midhafata jedhe jalddeesi. (Tuni ta Booranaati???)
G
Gaabbii fardi hin dhaqqabu.
Gaafa dhalatani du'ani.
Gaafa maqaa balleessu reeffa dhuufissaa.
Gaala bade barbaassi okkotee harka keye.
Gara dhaqu jedhe ka mukarraa dhaqe.
Gara garaan jiru gadhafaan jira.
Gowwaan abbaa worraa eelee cadde kola.
Gowwaan gudisa nama hin dhibin, gudatu nama dhiba.
Gowwaan obboleessa horii obboleessa silmii irraa hin kutuu, gaafa dhaala dooma dhaalaa.
Guddaan keesan kami jennaan kama mataa cumaa kanaa jedhee woraabessi. (Guddaa namaa tamataa arrii odoo hin tain kagaraa arriitii nuut maraa qanna haajabaannuut)
Guufataa dhalfatanii waan saani nama tolchu.
H
Ha haati baateefi ha haati duutelle aka tokkocha booyaa????
Ha tiyyaa te baddu jette ta mataa mura'a
Haadhattu haadha qabaa, intalti akkoo qaddi.
Haasawi fakkane'eefi gaalatti hin fe'anuu.
Haati baate booya ijoolle’ee hin dhageettu.
Hadhaa unanu garaa guutatu.
Haga hunni teeti sii guuttutti nama nama kee ijjeeselle harka hin lagatin.
Haga ila tiyyaa maanti naa kajeela jette sareen.
Harki marroo wol dhiqa.
Hidda mo xandhachatti irra dhiiga.
Hin bariitu seetee udaan balbalatti hadde.
Hin duute male haga kiyya dhibantee jette masaanuun..........??
Hinbakkis’aafi batti’ii, hinlakkisa’aafi dhalti’ii jedhe ka sareen finqilte.
Hiyyeessaa coratuu jennaan, cormi'itti hiiqe.
Hoola jedhee hoolee natta qale.
Horii abbaan gaafa cassee, ormi ila balleessa.
Huqqataa gabbatanii waan barri nama tolchu
Huqqittii hudduu ifiirra tee'anii, huqqoo haadha ifiitiin dhaadatanii.
I Ifii dutaa worraa duta jette sareen. Ijaara jennaan galee dhoffate. Ijoollen worra ooluutii fi ta worra godaanuu takka’aa moti. Ilma gudisaa maqaan hin dhokatu. Ilmee bineessaa mataan gara badda’aati. Ilti dhugaan bootte imimmaan hin dhabdu! Am - Ke lib kaa leqesuu inba ayi gedbm. Isaan taree maroodaa nuu reebaa jedhe nami bara cinnaa. Isii fardi fayya'ayyu jedhe woraabessi farda ari'ee dadhabee. Isiinuu shole jedhe ka burii qote. Itti gore akka goreessi bonko’otti gore??? J Jabaa abba’atti qabata. Jabaafa foon mana gumatti hin dhagganu. Jannaafi aarri karaa bayu hin dhabu. Jarjjaraan re’ee hin horuu. Jiruu deegaa jiruu seetaa; raafuu nyaatee rafuu dide. Jaba jennaan mucaan ila baase.
I
Ifii dutaa worraa duta jette sareen.
Ijaara jennaan galee dhoffate.
Ijoollen worra ooluutii fi ta worra godaanuu takka’aa moti.
Ilma gudisaa maqaan hin dhokatu.
Ilmee bineessaa mataan gara badda’aati.
Ilti dhugaan bootte imimmaan hin dhabdu! Am - Ke lib kaa leqesuu inba ayi gedbm.
Isaan taree maroodaa nuu reebaa jedhe nami bara cinnaa.
Isii fardi fayya'ayyu jedhe woraabessi farda ari'ee dadhabee.
Isiinuu shole jedhe ka burii qote.
Itti gore akka goreessi bonko’otti gore???
J
Jabaa abba’atti qabata.
Jabaafa foon mana gumatti hin dhagganu.
Jannaafi aarri karaa bayu hin dhabu.
Jarjjaraan re’ee hin horuu.
Jiruu deegaa jiruu seetaa; raafuu nyaatee rafuu dide.
Jaba jennaan mucaan ila baase.
K
Ka duri mi’oottu bushoottee jedhe worqii bisaaniin unate.
Ka garaa buletti ka abba'aa jette qalameen.
Ka oole garaan gula oole/ka baye garaan gula baye?
Ka qabutti qabatee fincaawa.
Ka shan hin horini, shantami hin horu.
Ka tee'ee laaluuf abbaayaan dhiyo'oo.
Kaleen guma ijoolluma'aa.
Keenna’aan tissanii kiyya’aan elmatan.
Kennaan kennaa hin suudhunsitu.??
Korma dhugaan boorate biyyeen ila hin buutu
Korma dhugaan boorate biyyeen ila hin buutu, ilti dhugaan bootte imimmaan hin dhabdu! Am - Ke lib kaa leqesuu inba ayi gedbm.
Kormi biyya takkatti barooduu biyya takkatti hin madhataa.
Kormii biyyaa ifiitti baroodu, biyya ormaatti hin madhata.
L
Laafaa reebi jannaan, jaartiin tiruu reedde.?????
Lafa duuti hin jirre dhaqa'aratti, lafa awwalli hin jirre dhaqe.
Lafa hin dhaqqanne itti hin hiixatanu
Lafalle hin ulatanu lafeelle hin fudhatanu.
Loon ebeluu ebeluu dhabaafi tokkocha kiyya nyaataa jedhe hiyyeessi ka
tokkocha isaatuu nyaate.
M Mandi’ee si dhageessisee, balaqqisee/hanga’ee si dhagarsiisee yartuu mana sitta kabaaree jedhe Waaqi. Maraa dhaxxee allaatti duuti lafuma. Marqaalle ooltu qolaan loon keetii hin ooltu. Mataa jirurratti qarree haadan. Morkaa dhawanii, hunnaa jigan. Mucaa eessaan jiru yabbiin irra ijjatte.
M
Mandi’ee si dhageessisee, balaqqisee/hanga’ee si dhagarsiisee yartuu mana sitta kabaaree jedhe Waaqi.
Maraa dhaxxee allaatti duuti lafuma.
Marqaalle ooltu qolaan loon keetii hin ooltu.
Mataa jirurratti qarree haadan.
Morkaa dhawanii, hunnaa jigan.
Mucaa eessaan jiru yabbiin irra ijjatte.
N
Na qaqaddee bisaan qaddaa jette oggoddiini.
Nama biratti dubadhuu saree biratti diddigi.
Nama hin qannu’uuf si’uu qannaa; mana nuu eegi’iif si’uu eeganna.
Nama ifi addatetti saffara jaala qabata.
Nama rafe garaan gula rafe.
Nami aagguu hin dhaggatin, dhawichalle hin dhaggatu.
Nami gaangee koorse gala kooraa baata.
Nami galaani fudhate hoomacha qabata.
Nami lafa beeku si hin ari’in, nami worra keeti beeku si hin arrassin.
Nami qodaa namaatti nyaatu hin arraabatu.
Nami taa'ee hin mudhatin, ol ka'ulle hin mudhatu.
Nyaata quussu eelerratti beekani.
O
Oo'i gara’aa sagalee hin bilcheesu.
P
Q
Qeeransa eegee in qabanu, qaban gadi hin dhiisanu.
Qubi tokkochi fuula hin dhiqu.
Qaroo haadha finna ifii dhuutte, funnaan qabati.
Qaroo qaroo sobu gowwaan dhugaa seya.
R
Raaddi jibicha woliin ooltee a'ii barattii.
S
Sirbaa dhufanii ila hin lufanuu.
Sobi bule holaa te'a.
Soora quussu eelerra beekan
T Ta lafaa fudhaarratti ta ukataa buute. Tarrii haga ifii dorroddi. Tokkoch goduu hin goodu. Tuffe raada dhale. Tuffetti raadadhalu’uu jira. V
Tolaa kiyyaafuu dhabee aabbo maan sii godharee jette jedhani.
U
T
Ta lafaa fudhaarratti ta ukataa buute.
Tarrii haga ifii dorroddi.
Tokkoch goduu hin goodu.
Tuffe raada dhale.
Tuffetti raadadhalu’uu jira.
V
W Waan dhufe irban; waan ture jibban. Waan garaa na jiraatti dudda na barreesse jette buutiin. Waan hin dhaginiif mucaan ibidda gama. Waan lafa jiraatiifi allaattiin waaqarratti wol aati (???) Waan lafa jiraatiifi allaattiin waaqarratti wol aati. Waan nama muka guba’aa dhibe, nami lafa jiru hin beekuu. Waan qaabu yo darbatee, yaraa hin jedhamuu. Wattuu jiraa Wottichi boroo jira.
W
Waan dhufe irban; waan ture jibban.
Waan garaa na jiraatti dudda na barreesse jette buutiin.
Waan hin dhaginiif mucaan ibidda gama.
Waan lafa jiraatiifi allaattiin waaqarratti wol aati (???)
Waan lafa jiraatiifi allaattiin waaqarratti wol aati.
Waan nama muka guba’aa dhibe, nami lafa jiru hin beekuu.
Waan qaabu yo darbatee, yaraa hin jedhamuu.
Wattuu jiraa Wottichi boroo jira.
Wolii galan alaa galan. Wonni nama malchaa, woyaafi worra. Wonni nami tokko namaan jedhuu, waan nami suni namaa qabuu, wonni namihedduun namaan jedhu waan abbichi suni qabuu. Worra biyyaatti karaa roobi dhufu beeka.
Wolii galan alaa galan.
Wonni nama malchaa, woyaafi worra.
Wonni nami tokko namaan jedhuu, waan nami suni namaa qabuu, wonni namihedduun namaan jedhu waan abbichi suni qabuu.
Worra biyyaatti karaa roobi dhufu beeka.
Worra bule irraa ibidda fudhatani
Worra dagate kophe'een ori'ani.
Worra dhage'e nyaaphi hin lolu.
Worra du'a hin beenne, hogoogguun isaa dharra.
Worri du'aa dibbee hin hindhage'atuu.
Worri mari'iin bule jibcha baase, worri marii male bule raada baase.
Wottuu jiraa buudaan sikka’atti jiraa.
X
Y
Yo dhaabatani dubbiin nama dura dhaabatti.
Z


text:
Gaaffii Seerawummaa Maqaa ABO jedhamuu
Akkuma maqaan saa agarsiisu ABOn dhaaba walabummaa Oromiyaaf qabsaawuuf bu’uurfame. Akeeki malbulcha saa mirga sabummaa ofii ofiin murteeffachuu kan hanga republic Oromiyaa ofiin bultu ijaaruutt geessu dhugomsuu dha. Amma erga uumamuun saa labsame kurnan afur ta’eera. Aarsaa guddaan ergasii jiji hin tuffatamne galmeeffamuun ifaa dha. Bu’ursitooti hedduun dhumaniiru haatahu malee yartuun mancaasa koloneeffattuu irra baraaramanis jiru. Jarri kun yoo wanti barruunqableen ifsuu hin dandeenye jiraatan waan unkafama ABO ilaalu irratt dhalawuu akka dandahan ni abdatama.
Barreeessan kun hojii guyyuu irra oldeebi’us dhimmichi kan inni dargagummaa saa itt fixate waan ta’eef callisee yeroo sochiin daba itt fakkaatu tolfamu ilaaluu hin dandeenye. Murni sadii maqaan ABO jedhuun waamamuun rifachiisaa dha. Sadan sun deebi’anii tokkoomuuf ABO “dhinsuu fi jabeessuu” al tokko yaalanii hin milkoofne. Yoo xiqqaate ilaalcha amma qaban walii hubatanii gargar bahuufillee fedha agarsiisaa hin jirani. Sammuun halagaa tumsuuf qophee tahe fira bira yammuu gahu locamuun irra hin turre.
Murni hunduu akka caalaa qulqulluu taheef kaayyoo ummataa garaa saatii mararfatu himata. Ragaan himata hundaa heera bu’uuraa, sagantaa malbulchaa fi barrunqabilee adda addaa keessaa ilaalamuu dandaha. Sun yaa’a seeraa ka’uuf gahaa dha. Akka dhaaba akeeki saa Oromiyaa bilisomsuu taheett murnooti kan murtii argatan ummata Oromoo qofa irra tahuu qaba. Kanaaf waldhabdeen kamuu gaaddisa halagaatt geeffamuu hin qabu. ABOn jaarmiyaa didduu empayera Itiyoophiyaa keessaa, yoo hariiroo alaaf tahe malee, waajjira halagaa kam birattuu galmeeffamuu hin qabne. Garaa fi sammuu jaalbiyyaa fi ummata Oromoo keessatt kan galmeeffame ammaaf gahaa dhaa. Mirga abbumaa qabeenya qaroomaa Oromiyaa alatt dhimma bahuu yaaluun waan sabichaaf bu’aa hin qabneef wal shororkeessaa jiraachuu taha.
Murnooti Dawud Ibsaa fi Dhugaasaa bakakkoon gaggeeffaman qabattee kana irratt qooqa wal jijjiruu eegaluu dhagahuun nama gaddisiisa. Wajjira Patentiif murna Daawudiin ABOn kan dhiheeffame akka “Dantaa Oromoo Itiyoophiyaa keessaa fi bakka biraatt dhaadhessuu fi hacuuccaa malbulchaa fi roorroo baldhaa Itiyoophiyaa keessatt mirga ilmaan nama irra gahan mootummootii fi hawaasi sabgidduu hundii akka hubatan gochuu” tahett. Kan galmeeffame “Dhaadhessa, daldalaa & tajaala charchaaroo” ti. Kun murnoota hundaa nokkorroo dhuma hin qabne kan yeroo fi leeccelloo guddaa baasii seeraaf irra quncisu taha. murna sadii aqaa ABOtt dhimma bahamuun rakkina akka qabu hin haalamu. Hundu dhaaba kana ni jaallatu jennee haa fudhannu. Kanaaf akkaataa hundi dhimma itt bahan falamuu qaba. Furmaati saa yaa’a dheeraa obsa fi wal dandahuu barbaadaa. Dubbii kana yeroo akkasii ABOn fanxa keessa jiru ka’uun saa tuqama fakkaata. San taree bakkaan gahuuf itt fufuun marattummaatt lakaawamuu dandha.
ABOn dhaaba qeyeeti, mirga “patent” halagaatt dhimma walirratt bahuu yaaluun dhaabicha dhaaba Badiitt jijjiiruu taha. Kun hamajaajii keessaa fi alaa kanneen akka inni kaayyoo ijaarameef dhimma hin baafnett fudhachiisuu dhama’aa jiran gargaaruutt fudhatama. Bu’aan waatattaa sana irra argamu honga’a gahuu dandahuun wal hin gitu. Kanaaf hoogganoota murnootaatt iyyi an dabarsu waldhabdeen isaan gidduu gara caalaatt akka hin guddanne irraa akka qoollifatanii. Qabsaawoti hundii akka itt biyya keessa sosso’an ariitiin mala dhahuutu irra eegama. Sun waa’ee maqaa haa tahu qabattee hanga yoonaa dhaaba kallacha qabsoo Oromiyaa tahe kana naafessaa jiran furuu dandaha. Lolli alatt waa’ee maqaan ka’u hunda akka hoonga’oota qabsoo sabaa lagachuu saanii dhoksuuf carraaqaniitt ramachiisuu dandaha. Waan halleefu abbummaa maqaa yeroo biraaf dabarsuu dha; yeroo hundi yk tokkoon keessan Oromiyaa keessaa battala qabaattan. Ummata keenyaa fi qabsoo sabichaaf jedhaatii gaaddisa halagaatt wal hin harkisina. Beekadhaa, shakala kanaan kan moo’amaa malee kan moo’uu hin jiratu.
Injifannoo ummata Oromoof
Ibsaa Guutama
Mudde 2011