text:
FIIZIKSII DIMSHAASHAA III ( Phy. 323)
Boqonnaa 1 Lafa
Ga’umsa YXGQ: Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Bocaa fi wantoota boca ishee murteessan ni ibsu
- Pilaanetoota keessaa lafti toora meeqaffaa irratti akka argamtu ni himu
- Waa’ee sochii lafti taasistu adda baasanii ni himu
- Sababoota uumama halkanii fi guyyaa fi waqtilee ni tarreessu.
1.1 Bocaa fi hamma ( guddina) Lafa
Bocni lafaa isfeerii ta’ee, garuu isferii qulqlluu osoo hin ta’iin gara mudhii lafaatti ba’atee ykn dhiita’ee , naannoo bantiiwwaniitti ammoo diriiraa kan ta’e dha. Egaa bocni lafaa isferooyidii diriiroo (oblate spheroid) ta’e dha. Lafti boca amma qabattee jirtu akka qabaattu kan taasisu ykn murteessan wantoota lamatu jiru. Isaanis :
- Humna Harkisa gara keessaa (centripetal force)
- Humna Harkisa gara alaa (centrifugal force )
Humni giraavitii lafaa gara keessaa suudoleen lafaa gara keessoo isaatti harkisan hundaa hammata. Humni harkisa lafaa gara alaa immoo humna suudoo fi qaamoleen samii keessaa naannoo lafaa jiran kallattii hundaan lafa gara ofii isaaniitti harkisan dha. Taateen humnoota kanaa lamaan lafti akka gara mudhii isheetti akka bal’atu fi bantiin isaa diriiraa akka ta’u taasisa. Kanaaf diyaameetirri bantii fi mudhii lafaa adda adda dha
1.2 Bakka lafti hawaa keessaa itti argamtu
Sirna aduu keessatti pilaanetootni martinuu aduutti marsu. Lafti pilaanetoota jiran keessaa aduu irraa fageenya qabdu irratti hundaa’uun Maarsii dursuun Veenusiitti aantee sadaffaa irratti argamti.
Haala argama lafaa irratti yaad-hiddamoota lamatu jiru. Isaanis :
– Jii’osentirikii fi Heliyosentirikii dha.
Addunyaa ishee durii keessatti yaad-hiddamni waa’ee caasefama hawaa’universe’ yeroo baay’ee beekamu ykn irra deddeebi’ee ka’u, moodela jii’oosentrikii dha. Innis lafti gidduu hawaa taatee , qaamolee samii keessaa hundi isaanii lafatti naanna’u jedhu dha. Kana jechuun lafti handhuura kosmosii ’ cosmos’ ti jedhu dha ; Kanaaf akka yaad- hiddama kanaatti lafti handhuura pilaanetoota , aduu , ji’aa fi urjootaa ta’ee isaan kun immoo itti marsu. Maddi yaad-hiddama kanaas, daawwannaa jalqabaa sochii wantoota samii keessaa ija keenyaan ilaalu dha. Yeroo kana lafti boqotaa ykn kan hinsochoonee fi dhaabbata dha. Falaasfota gurguddoo Giriikii keessaa kan yaad-hiddama kana cimsanii deggaraa turan keessaa kanneen akka Aristootilii fi Pitoolamii (Ptolemy) fa’i. Erga pitoolamiin du’ees yaadni kun waggoota Dh.K.D 2000 osoo hin geddaramiin itti fufee ture. Bu’urri ykn sababni yaadihiddama kanaas daawwannaa ijaan lafaa aduu fi qaamolee hawaa keessa irratti taasifame dha. Kanaaf yennaa kana lafti kan hin sochhoone, aduun ammoo yeroo hundaa karaa bahaa baatee, karaa lixaa ammoo seenuu isheetiin dha.
Yaad rimeen inni lammaaffaan Heliyoosenterikii aduun hundhuura hawaati jedhu jalqaba Giriikota durii irraa madde. Yaad-hiddamni kunis falaasfota Giriikiin jaarraa 3ffaa Dh. K. Dura eeramee garuu dhiibbaa ilaalcha Aristootilaanii fi hanqina dhugoomuu yaad-hiddamichaan xiyyeeffannoo hin arganne. Namootni herregaa , dura buutonni Kaatolikii fi Nikoolaas Koopernikas ta’an waa’ee sochii qaamolee samii keessaaf ibsuuf moodela herregaa kan kaa’an bara barreeffamaa sana ture. Moodela kana keessatti aduun handhuura sirna soolaarii ta’ee pilanetootni hunduu lafa dabalatee aduutti marsu. Jiini immoo lafatti akka marsitutti fudhatama ture.
1: 3 Sochii Lafti Taasistu
Qaamaleen hawaa keessaa sochii garaa garaa taasiu. Akka saayinsii ammayyaattii fi yaad- hiddama Heliosentirikiitti laftii fi pilaanetootni sochii lama taasisu. Isaanis sochii siiqqee ykn utubaa mataa isaaniitti taasisani fi sochii naannawaa aduutti taasisanidha.
a. Sochii lafti utubaa(siiqqee) mataa ishee irratti taasiftu.
Lafti al-takkaa ofirra naanna’uuf sa’a 24 itti fudhata. Sababa sochii lafti siiqqee mataa isheetti taasistuu fi haqaaqamaa gootuun halkanii fi guyyaan uumama.
b. Sochii lafti aduuttu naanna’uun taasistuu fi waktiilee
Akka yaad-hiddama saayinsii ammayyaatti aduu fi pilaanetootni gaasii duumessaa’aa boca diiskii qabuu fi awwaara’aa akka wiilii guddaa naanna’u irraa uumaman. Lafti utubaa mataa isheetti osoo naannoftuu achumaan aduutti naannofti. Utubaan pilaanetootni irratti naanna’an dirra diriiroon lafaan yoo wal-cina qabaman kofa 23 ½ 0 n daba. Yommuu bantiin kaaba lafaa gara aduutti dabu, hemisferiin kaabaa xiyya aduu irra jireessa argata. Ifti aduu kallacha isaa habalkaan deemu caalaa annisaa dabarsa ; kun immoo waktii gannaa ho’aa hemisferii kaabaatti uuma.
Yeroo bantiin kaabaa irra caalaa gara aduutti dabu, xiyyi aduu kallattii sarara kaaba mudhii lafaa tiroopiki kaanserii irra qabaata. Waggaa keessatti yeroo xiyyi aduu kallacha tiroopiki kaanserii irra qubatu Soolestisii (summer solstice) gannaa jedhama. Solistisii jechuun aduun callistee dhaabatti jechuu dha. Yeroo soolistisii gannaa , namni kamiyyuu kaaba mudhii lafaa kan jiru, aduun yeroo baay’ee kaaba samii irratti arga. Soolistisiin gannaa kan mudatu waxabajjii 21 ykn 22 kibba irraa fagaatee guyyaa hundaa mul’ata. Yeroo soolistikii gannaatti naannoleen dirra lafaa geengoo arkitikii sa’a 24f ifa aduu argatu. Fulbaana 22 ykn 23 tti xiyyi aduu kallacha mudhii lafaatti ba’a. Yeroon kun ikiyuunooksii birraa ’autumnal equinox’ jedhamuu fi jalqaba waktii roobaati. Ikiyuunooksii jechuun galgala wal-qixaa jechuu dha. Muddetti lafti walakkaa naannoo oorbitii isaa deemteetti , bantiin kaabaa baay’ee aduu irraa achi daba. . Xiyyi aduu kallachaa sarara kibba mudhii lafaa kaapiriikoornii tiroopikii jedhamu irra qubata. Kun immoo soolistisii bonaa fi kan ji’aa Mudde 21 fi 22 tti mudatu dha. Waktii bonaa kaaba mudhii lafaatti eegalsiisa jechuu dha. Yeroo soolistisiin bonaa karaa hemisferii kaabaan ilaalamu aduun irra jireessaan samii keessaa karaa kibbaatti argamti. Naannoleen geengoo aantaartikii (bantii kibbaa) sa’a 24f ifa aduu yoo argatan, geengoon arkitikii ammoo sa’a 24f ifa aduu hin argatu (ni dukkanaa’a jechuu dha). Ji’a Bitootessaatti lafti sadii arfaffaa (¾ ) sochii aduutti xumurti. Ji’a Bitootessa 21 fi 22 tti xiyyi aduu kallacha deebi’ee kallattidhaan mudhii lafaa irra qubata.
Yeroon kun immoo akkuma Fulbaana keessaa deebi’ee halkanii fi guyyaan wal-qixatau dha.Ikuyinooksii vernaalii (Arfaasaa) ’vernal equinox’ kan arfaasaan itti eegalu jedhama.
Lafti hawaa keessa yeroo deemtu saffisa dhaabbataan deemti osoo hin ta’iin walitti fufinsaan saffisni ishee jijjiirama. Sababni inni jal-qabaa laftti yemmuu oorbitii isa boca illiptikaala qabuun aduutti dhihaatu bakka periiliyoonii (perihrlion) tti saaffisaan deemti. Periiliyooniin bakka lafti aduutti bayy’ee dhihaattee deemtu ta’ee yeroon waggaa keessaa naannoo ji’a Amajjiiti ta’a. Egaa yeroo kanatti saffisa olaanaadhaan sochooti. Kuni immoo kan inni mudatu heemisferii kaabaaf waktii bonaati. Ji’a ja’a booda yemmuu lafti afeeliyoonii (aphelion) irra jirtu aduun samii keessa saffisaan waan deemtu fakkaatti. Afeliyooniin bakka itti lafti aduu irraa baay’ee fagaattee aduutti naannoftu ta’ee garuu saffisa xiqqaadhaan deemti. Sababni inni lammaffaan kofa nuti aduu itti ilaallu saaffisnii akka jijjiiramu godha.
Of-madaallii boqonnichaa
Gabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)
Boqonnaa 2 Addeessa (Ji’a)
Ga’umsa YXGQ : Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Waa’ee caasefama amala qaama ji’aa ni ibsu.
- Sochiilee jiini taasistu addaan baasanii ni himu.
- Feezii fi gaaddiddeessuu jiini taasistu addaan baasanii ni himu
2.1 Qaama Fiizikaala Ji’aa
Jiini saatelayitii uumamaa dachee taatee ifa mataa ishee kan hin qabne dha. Ulfaatinni ji’aa
1/81 ffaa kan lafaa yoo ta’u, diyaameetirri isaa immoo ¼ ffaa kan lafaa ta’a. Kun lamaan walitti dhufuun harkisa ji’aa 1/6ffaa kan lafaa ta’a.
Laftii fi jiini wantoota wal-fakkaatan irraa ijaaraman . Fknf piroporshinaalii garaa garaa haaqabaataniyyuu malee lamaanuu oksijiinii fi silkanii qabu. Dabalataanis wantoota akka tiitaaniyeemii , maaginiyeezyiyeemii fi ayiranii gurraacha haalawaa qaba. Dhagoonni bakka ol- ka’oo ji’aa namoota ji’a irra qubataniin funaanaman kanneen akka kaalshiyeemii fi aluuminiyeemii jiraachuu isaanii namni jalqabaaf ji’a irra qubate Neeyil Armistiroong Adoolessa 20, 1969 G.C. eereera. Qaamni fiizikaalaa ji’aa amalli inni ittiin beekamu keessaa Maariyaa fi Kiraatersii isaan beekamoo dha. Maariyaan mallattoo dirra ji’aa irratti mul’atu ta’ee bakka dukkanaa’aa ji’aa ti. Kiraatersii n dhooqa , boca meeshaa uffatni keessatti miiccamu fakkatu kan dirra ji’aa irratti mul’atu dha. Kiraatersiin sababa meetirooyitiin dirra ji’aa irraan miidhaa ga’anii fi gochaa volkaanoo dirra ji’aa irraan kan ka’e uumama.
- Sochii Jiini Taasistu.
Osoo Veenusii irra ykn Maarsii irra jirta taatee, jiinis akkuma lafaa pilaanetii fakkaattee sochooti: lamaanuu aduutti waan naanna’aniifi , inni xiqqoon dura inni guddaan ammoo booda waan deeman fakkaatu. Pilaanetoota dachaa fakkatanii mu’atus.
Oorbitiin ji’aa boca illiiptikaalaa waan qabuuf bakka tokkotti isa bakka biraa caalaa lafatti dhi’aattee, bakka biraatti immoo baay’ee fagaattee argamti. Bakki jiini lafatti dhihaattee argamtu periijii (perigee) jedhama. bakki baay’ee fagoon ammoo apoojii (apogee) jedhama.
2.3 Jijjiirama boca (Feezii) ji’aa
Yommuu jiini oorbitii mataa ishee irra lafatti naanna’aa deemtu lafaa fi aduu gidduu akkasumas lafti aduu fi ji’a gidduu galuun boca ji’aa kanneen akka ji’a haaraa , kiresentii, nuusa jalqabaa ykn tokko-arfaffaa , giibusii fi guutuun ji’aa jedhamanii beekaman arguu dandeenya. Jalqabatti yommuu jiini lafaa fi aduu gidduu ooltutti , qaamni ji’aa inni ifaa gara aduu ta’ee, inni dukkanaa’aan gara lafaa ta’a. Feeziin ji’aa yeroo kana argamtu, ji’a haaraa jedhama.
- Ji’a haaraa : Bocni ji’aa adda adda kan mul’atu sadhata sochii laftii fi jiini aduutti naanna’uun taasisan ta’ee, qaamni ji’aa inni ifaan gara aduutti ; inni dukkanaa’aan ammoo gara lafaatti garagala. Feeziin ji’aa yeroo kana mul’atu ji’a haaraa jedhama.
- Callaqa (kiresentii waaksingii) : Calalaqni ykn waaksingiin boca ji’aa keessaa tokko ta’ee , ji’a haaraatti aanee yeroo turtii saa’aa 24 booda cittuu ji’aa mul’atu dha. Waaksingii jechuun mul’achaa , guddachaa deemuu jechuu dha.
- Nuusa tokkoffaa: Nuusa tokkoffaan feezii ji’aa keessaa tokko ta’ee yommuu tokko arfaffaan ji’aa mul’atu dha.
- Gibuusii Waaksingii : Feeziin ji’aa kun immoo boca ji’aa isa 4ffaa ta’ee , ji’a nuusa tokkoffaatti aanee , ji’a guutuu dursee kan mul’atu dha.
- Goobana (ji’a guutuu) :Feezii ji’aa kana qaamni ji’aa inni ifaan guutumaa guutuutti garagalee mul’ata. Yeroo kana lafti , aduu fi jiini sadan isaanii akka daandii qajeelaa tokko irra jiranitti fudhatama. Jiini yeroo kana mul’attu geengoo guutuu taatee ifa aduu irraa argatteen gara lafaatti calaqqisti.
- Giibusii Waaningii : Bocni ji’aa kun immoo ji’a guutuu fi boca ji’aa nuusa isa xumuraa gidduutti kan argamuu dha. Yommuu kana gar-tokkeen ji’aa inni ifaan xiqqaachaa, inni dukkanaa’aan ammoo guddachaa deema. Waaningii jechuun xinnaachaa deemuu jechuu dha.
- Nuusa xumuraa : Feeziin ji’aa kun immoo boca ji’aa Gibuusii Waaningiitti aanee kiresentii waaningii dursee kan mul’atu dha. Yeroo kana gartokkeen ji’aa karaa bitaa ifaa ta’ee, inni karaa mirgaa immoo dukkanaa’aa ta’a. Boca ji’aa kana keessatti gar-tokkeen ji’aa inni ifaan hir’achaa , inni dukkanaa’aan dabalaa deema.
- Kiresentii Waaningii: Bocni ji’aa inni xumuraa kun Nuusa xumuraatti aanee , ji’a haaraa ammoo dursee kan mul’atu dha. Cittuun ykn gar-tokkeen ji’aa mul’atu kun guyyaa hundumaa xiqqaachaa xiqqaachaa deemee gara ji’a haaraatti geeddarama jechuu dha.
2.4 Gaaddiddeessuu
Gaaddiddeessuun kan mudatu yemmuu qaamni astironoomikaalaa tokko gaaddidduu isaa isa kan biraa irra oolchuu dha. Gaaddiddeessuun gosa lamatu jiru. Isaanis :
Gaaddiddeessuu Ji’aa :Kun kan uumamu yeroo lafti gidduu aduu fi ji’aa galtu dha. Yennaa kana ifti aduu guutummaan lafaan aguugamee ykn golgamee argama.
Gaaddiddeessuu Aduu : Kun kan uumamu yeroo jiini aduu fi lafa gidduu ooltu dha. Yemmuu kana lafarratti dukkanatu uumama. Dukkanni akkanaa kun gaaddiddeessuu aduu jedhamee beekama. Gaaddiddeessuu aduu gosa lamatu jiru. Isaanis Amberaa fi peenamberaa jedhama. Amberaan bakka baay’ee dukkanaa’aa dha. Peenamberaan guutumaa guutuutti dukkanaa’aa osoo hin taane gar-tokkeen dukkanaa’oo ykn dimimisaa’aa dha.
Of-madaallii boqonnichaa
Gabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)
Boqonnaa 3 Rookkeetii fi Saatalaayitoota
Ga’umsa YXGQ: Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Garaagarummaa fi walitti dhufeenya Rookkettii fi saatalaayitoota nam-tolchee addaan baasanii himu
- Faayidaa saatalaayitoota nam-tolchee ni himu.
- Saffisa oorbitalaawaa ni shallagu.
3:1 Rookkettii
Rookkettiin mootora addaa ta’ee saatalaayitoota gara oorbitoota naannoo lafaatti erguuf gargaara. Rookkettiin sababa seera sochii 3ffaa Niwutooniin dhuka’ee socho’a. Innis boba’aa (fuel) gubuun gaasii gubataa saffisa guddaan asii gadee dhiiba. Gaasichis humna faallaa ta’een asii olee dhiiba.
3:2 Saatalaayitii
Saatalaayitiin wantoota kamiyyuu ta’ee kan qaamolee gurguddoo jalqabaatti marsanidha. Saatalaayitootni gosa lamatu jiru . Isaanis Saatalaayitoota uumamaa fi Saatalaayitii nam- tolchee ti. Pilaanetoota keessoo keessaa laftii fi Maarsiin kanneen Saatalaayitoota uumamaa qaban dha. Pilaanetootni alaa immoo yoo xiqqaate tokko tokkoon isaanii Saatalaayitoota lamaa fi isaa ol qabu.
Bocaa fi diyaameetira oorbitii saatalaayitootaa irratti hundaa’uun saatalaayitootni garaagaraatu jiru. Isaan keessaa muraasni:
- Oorbitii dhaabbataa lafaa ’Geostationary orbit’ (GEO) : Saatalaayitootni kun lafarraa 36000 km fagaatanii lafatti naanna’u. Saatalaayitootni kun saffisa lafti ittiin sochootuun (≈ 10,000km/hr) socho’u. Saatalaayitootni oorbitii daabbataa lafaa afur (4) ta’an tu jiru. Isaanis ;
Naavistaarii : galaana keessa deemuu fi qaxxaamuruun wantoota garba keessa jiran hordofuufi qorachuuf oola.
Laand-saatii: Isaan kun immoo qabeenya lafaa qorachuuf, suura lafaarra kaasuun , maappii lafaa kaasuuf haala biqilootaa, faalama qilleensaa, bakka albuudaalee tokko tokko beekuuf oola.
NOAA: Kun immoo saatalaayitii haala qilleensaa , Teempireechera qilleensaa , kan garbaa fi
k.k.f safaruun bakka roobni itti roobuu danda’uu fi dhiisu addaan baasuuf oola
IRAS: Saatalaayitii sirna soolaari (sirna aduu) fi hawaa qorachuuf oola.
- Oorbitii gadaanaa lafaa ’Low Earth Orbit’ (LEO) : Isaan kun immoo gara lafaatti dhihaatanii fageenya 500 – 1500 km irratti argamu.
- Oorbitii giddugaleessa lafaa ’Medium earth Orbit’(MEO) : Saatalaayitootni akkanaa kun ammoo lafarraa 6000 – 20000 km fagaatanii deemu.
- Oorbitii olaanaa illiptikaalaa ’High illiptical Orbit’ (HEO)
- Walii-galatti saatalayitootni tamsaasa televiizyinii ,qunnamtii bilbilaa fi interneetii, haala qilleensaa tilmaamuuf ,qorannoo saayinsaawaaf, waraanaa fi geejjibaaf oolu
Humni gara gidduu (Fg) saatalaayitii irratti dalagaa’e seera sochii Niwutoonii irraa humni wantoota lama giddii jiru haala kanaa gadii ta’a.
F = G Mm
g r 2
——– 1 yoo G –Dhaabbataa harkisa hundoomaa ta’ee hammi isaas
G = 6.67 x 10-11 Nm2 kg-2 ta’a.
Humni gara gidduu akka fakkii armaan olii irraa Fg = ma = m v
r
Himoota herregaa armaan olii 1 fi 2 walitti fiduun
——2 ta’a.
Mm v 2
Fg G r 2 = m r
Saffisni saatalaayitti v =
Of-madaallii boqonnichaa
Gabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)
Boqonnaa 4 Atimoosferii
Ga’umsa YXGQ: Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Qabiyyee atimoosferii lafaa ni ibsu,
- Caasalee atimoosferii lafaa ni tarreessu,
- Barbaachisummaa atimoosferii lafaa ni beeku,
- Marsaa qilleensaa fi bubbee ni hubatu,
- Marsaa bishaanii fi duumessa ni beeku,
- Zoonii qilleensa beekamaa addunyaa ni addeessu fi
4.1 Ruqoolee fi caasaalee atimoosferii
- Ruqoolee atimoosferii lafaa
Atimoosferiin lafaa gaasota gosa adda addaa (naayitroojinii, oksiijinii Aargoonii kkf),copha bishaani fi suudoolee owwaara’oo xixiqqaa irraa ijaarame.
4.1.2 Caasaalee atimoosferii lafaa.
Atimoosferiin lafaa tamsa’ina hangaa, jijjiirama Teempireechera altiitudiin irratti hunda’uun bakka afuritti qoodama..Isaanis:Tiroopposferii,Istiraatosferii, Meesoosferii fi Teermoosferii dha.
- Tiroopposferii Haalli qilleensaa hundi kan keessatti ta’u fi caasaa atimoosferii gara lafaatti gadi aanee jiruu dha. Jijjiiramni haala qilleensaa tiroopposferii qofa keessatti geggeeffama.
- Istiraatosferii:Caasaa kana keessaatti oozooniin madana UV xuuxuun gara anniisaa ho’aatti jijjiira.
- Meesosferii Caasa saddaffaa atimoosferii lafaa ta’e irra istiraatosferii jiruu dha. Meeti’oorii furgugifamani irra caalaan asi keessatti gubatu.
- Teermosferii: Teermosferiin bakka gurguddoo lamatti qoodama. Isaanis Ayonosferii fi Exosferii jedhamu.
- Ayonosferii: Suudoolee chaarja’oo ayonii hedduminaan waan keessatti argamaniif balaqqeesa’uun dambalii raadiyoo (AM) geggeefama.
- Exoosferii: Ayoonoota baayyee xiqqoof hedduuminaan gargar fafagaatanii jirantu keessatti argamu.
4.2 Marsaa qilleensaa fi bubbee
- Ka’umsa marsaa qilleensaa
Sochii atimoosferiin ykn qilleensi dalga irra taasisu bubbee (wind) jedhama. Bubbeef ka’umsa kan ta’an isaan gurgudoon walqixxoomaan ho’uu dhabuu lafaa fi sochii lafti siiqqee ishee irra taasiftuu humna koriliyosii dha.
4.2.2 Afuufa dachee fi afuufa galaanaa (Land breezes and sea breezes)
Dachee fi bishaan (galaanni) dandeetti ho’a addaa gargar ta’e qabu. Bishaanni dandeetti ho’a adda kan dachee irra guddaa ta’e qaba. Lafti (dacheen) bishaan irra caalaa, ho’a saffisa guddan xuuxa; saffisa guddaanis daddafee gadhiisa. Kanaaf, garaagarumman jijjiirama Teempireecheraa ykn giraadiyaantiin Teempireecheraa (∆T) dachee fi galaana gidduutti ni uumama. Afuufi galaanaa, guyya galaana irraa gara dachee bubbisa. Galgalaa fi ganna galaanni dachee irra caalaa ho’a. Afuufi dachee, galgala dachee dhiibba guddaa irraa gara galaanaa dhiibbaa xiqqaatti bubbisa.
4.2.3 Sirna bubbee addunyaa (wind system)
Ka’umsi sirna bubbee addunyaa makama marsaa sayikloonii fi faallaa saayikiloonkii, kan ka’umsa marsaa qilleensaa gurguddoon uumamuu ti. Qilleensi naannoo dhiibbaa ol’anaa fi dhiibbaa gad bu’aa yaa’insa marsaa walitti fufiinsaa qilleensaa taasisa.
4.3 Ka’umsa Haala Qilleensaa (factors/elements of weather)
Haalli qilleensaa, haala fiizikaalaa atimosferii bakka murta’aa fi battala yeroo murta’aa (Teempireechera, dhiibbaa atmosfarii, jiidha atimosferii keessaa,fi kkf) haammata.
Haala qilleensaaf ka’umsa kan ta’an akka armaan gadiitti kan tarreeffamani dha. Isaanis Teempireechera qilleensaa ,dhiibbaa qilleensaa, bubbee , jiidha atimoosferii keessaa fi duumessa atimoosferii keessaa ti.
4.4 Marsaa Bishaanii fi Duumessa
- Marsaa bishaanii
Marsaa haayidirolojikaalaa ykn marsaa H2O, jedhamu ta’ee kan sochii walitti fufinsaan lafaa oli, lafa irra fi lafa keessa jiru ibsa. Anniisaan soolaarii fi hurki bishaan atimoosferii keessa marsaa bishaan addunyaatiif isaan bu’uuraa fi barbaachisaa ta’anii dha. Tartiibni hurkii rooba itti ta’us akka armaan gadiitti ka’ameera.
Hurka→ hurrii →duumessa→kondenseshenii→rooba
- Duumessa (Cloud) Gosa kondenseshenii kan akka copha bishaan muli’atu, suudoolee cabbii fi makaa suudoolee owwaara’oo ta’ee dha. Duumessi olka’iinsa lafaa olitti qabanii fi uumama qaamni isaa fakkatu(appearance) isaanii irratti hunda’uun qoqqoodamuu danda’u.Isaanis: Kirr (cirr-high)-rifeensa maraa , Altoo (alto-mid), Istraatoo (strato), Nimboo ( Nimbo-rain)- rooba,prisipitashenii , fi Kumuloo (cumulo) – boca kubbaa maramaa ramadamu.
4.5 Zoonii qilleensa barmaa gurguddoo addunyaa fi jijjirama haala qilleensaa.
Qilleensa baramaan waligala addunyaa,qilleensa baramaa gilobii guutuu dachee irra jiraannuuti.
4.5.1 Qilleensa baramaa addunyaa (Global climate )
Zoonin qilleensa baramaa addunyaa bakka gurguddo sadiitti qoodamu. Isaanis: Zoonii qilleensa baramaa tiroopikaalii, zoonii qilleensa beekamaapoolarii (bantii lafaa) fi zoonii qilleensa baramaa tempireetii jedhamuun beekama.
4.5.2. Jijjiirama haala qilleensaa (Change of wather)
Jijjirama haala qilleensaa keessatti Teempireechera fi pirispitashanii ykn jiidhi atimoosferii nannoo kennametti argamu vaari’ebiloota bu’uuraati.
4.6 Haala qilleensa hamtuu (sever waeather)
Haala qilleensa hamtuu (sever waeather) jalatti wantootni ramadaman Qaqqawwee (thunderstorm), Bakakkaa (lightening), Tornaadoo fi Huriiken (Hurricane) dha.
4.7 Dhiibba taateen dhala namaa haala qilleensaa fi qilleensa beekamaa irratti qabu.
Faalama qilleensaa , taatee haguuggii magariisaa fi gammoojjessu hojii taatee dhala namaatiin dhiibba haala qilleensa fi qilleensa baramaa irraan ga’u keessaa isaan gurguddoodha.
- 4.7.1 Faalama qilleensaa
Yeroo ammaa bara guddina warshaalee kana keessatii qilleensi haala suukkeenneessaa ta’ee aara warshaalee keessaa ba’uun faalamaa jira. Saffisaan guddachuu baayy’ina uummata addunyaa fi babali’achuu warshaalee (industrialization) dabalatee haala yaaddessa ta’ee fi sadarkaa baqqaana oozooni haphisee tarsaassun ga’utti atimoosferiin faalamaa jira.
4.7.2 Taatee haguuggii magariisaa
Olka’insi ho’a addunyaat sababa olka’insa Teempireechera addunyaa ho’ina addunyaa (global warming) jedhama. Ho’inni addunyaa kun taatee haguuggii magariisaa jedhamu danda’ama. Sababni olka’ina gaasii haguuggii magariisa keessatti dhalli namaa isa hangafa ta’a. Gaasonni haguugiin magariisaa karbon-daayoksaadii (CO2), hurka bishaanii (H2O) , miteenii (CH4) , ozoonii (O3) fi CFC qaba. CFC irraa kan hafe hundii isaani sirri kan ta’anii dha.
Of-madaallii boqonnichaa
Gabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)
Boqonnaa 5 Ji’oloojii Dachee
Ga’umsa YXGQ: Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Tamsa’ina fi ruqolee hangi lafaa irraa ijaarame ni ibsu
- Albudaalee ni addeessu
- Kirkira lafaa fi volkaano ni ibsu.
5.1 Tamsa’ina fi ruqoolee hanga lafaa
Waantoota dachee bal’aan kun irraa tolfamte inni guddaan albudaalee dha. Kanaafuu waa’ee lafaa fi wantoo isheen irraa tolfamte ilaaluuf albudaalee lafaa qorachuun barbaachisaa ta’a.
Atimoosferii lafaa: Ijaarsa qaama laafaa keessaattis atimoosferiin qoodaa ni qabaata. Lafti atimoosferii naayitroojinii 78%, oksiijinii 21%, Ar, CO2, CH4 ,H2O CO SO2 fi kanneen biroo 1% ta’an irraa ijaarame qadi.
Maateeriyaalota lafaa: Maateeriyaalonni lafaa elemntoota haala adda addaatiin walitti makamaani irraa ijaarme. Kompaawudoota orgaanikii-kompaawwudoota kaarboonii of keesaa qaban. Fakeenyaaf muka, haftee lubbu qabeeyyii, boba’aa, kasala kkf.
- Albuudaalee: Kutaa jajjaboon lafaa irra caalaan isaa albuudaalee irraa ijaraman. Waatoon tokko albuuda dha jennu uumamaan kan argamu, wanto inorgaanikii ,haala beekamaa keessatti ;bishaan irra kan hafe faalkaa jajjaboon kan jiraatuu fi maateriyala qulqulluu; dirqama keemikaala gos tokkee irra kan ijaarame ta’u qaba.
5.3 Kirkira lafaa (earth quakes)
Kirkirri lafaa hoollannaa uumamaa kirestii fi keessoo lafa keessa akka tasaa daddarbuu dha. Ciminni kirkira lafaa meeshaa sismogiraafii jedhamuun safarama. Kirkirri lafaa dambalii sismikii bakka gurguddoo sadiitii qoodamu. Isaanis
- Dambalii–P:- Dambalii loongitiyudinaalii ta’ee dursa sismogiraafii waan ga’aniif dambalii dursaa (primary wave) ykn dambalii P jedhamuun beekama.
- Dambalii-S:- gosa dambalii tiraanisversii. Dambaliin-S dambalii P tti aanuun waan sisimoogiraaf ga’aniif dambalii lammaffaa (secondary wave) ykn dambalii S jedhamuun beekamu.
- Dambalii-L: – dambaliin kun dambalii bishaaniin kan walfakkaatan ta’ee, kirestii lafaa irra daddarbu. Dambaliin-L gosa dambalii kanneen waantoota gamoo, karaa, manaa fi meeshaalee irratti maca’insaa fi balaa geessisani dha.
- Volkaanoo (volcanoes) : Maagimaan – maateriyaalii fi kattaalee baqaa keessoo lafaatti argamu dha. Maagimaan lafa keessaa ol ba’ee dachee lafa irra ga’e laavaa jedhama. Laavaan qorruun jabaate kattaa iginiyesii ta’a. Ta’iin adeemsa maagimaan laavaa ittiin ta’u volkaaniizimii jedhama.
Qaawwi boca kamiyyuu qabaatee karaa maagimaan gara lafati ittiin ol ba’uun laavaa uumu volkaanoo jedhama. Volkaanoon ta’ii isaa irratti hundaa’uun bakka sadiitti qoqqoodama.
- Volkaano qophee (active volcano) ii. Volkaano riphaa (extinct volcano) iii.Volkaanoo hadoodaa (dormant volcano)
Of-madaallii boqonnichaa
Gabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)
Boqonnaa 6 Sirna solaarii (Sirna Aduu)
Ga’umsa YXGQ: Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Haala uumama(argama) sirna solaarii ni ibsu.
- Amala aduu fi uumama ishee ni ibsu.
- Seera keeppilari sochii pilaanitootaa ni tarreessu.
- Astirooyidoota, koometoota, meeti’oorooyidoota ni ibsu.
- Pilaanitoota keessoo fi alaa addan baasanii ni addeessu.
- Garaagarummaa pilaanitoota teresteriyaalii fi pilaanitoota jooviyaanii adda ni baasu.
6:1 Uumama sirna solaarii: Yaada ammayyaan yaadi hiddamni inni dhiyoo sirni solaarii waggoota biiliyoona 4.6 dura duumessa interisteriyaalii, walitti qabama gaasii fi owwaara guddaa naanna’u irraa uumame jedha. Duumessa interisteriyaalii walitti qabama gaasii fi owwaara marsuu ti.
Sochii pilaanitoota sirna solaarii: Bara durii saayintistoonni Giriik baay’een isaanii pilaanitoota, aduu, urjiilee fi ji’i daandii isfiirikalaa mataa isaaniin dacheetti marsu jedhanii barsiisaa turan. Haaluma kanaa taateen kuni moodela dachee giddugaleessaa sirna solaarii jedhama. Haata’u malee bara 1543tti Nikolaas Kopparnikas yaada dacheen pilaanitii ta’uu fi aduu kan marsitu ta’uu yaad-hiddama isaa kaa’e.
Jalqaba 1600 keessa beekaan herregaa Yohaannis Keeppilar orbiitii pilaanitoonni irra socho’an qorachuun daandii pilaanitoonni irra socho’an geengawoo otoo hin ta’iin baca killee(illipitikaalaa) akka ta’e argate.
6.2 Aduu : Aduun urjiilee keessaa ishee tokko taatee handhuura sirna solaarii ta’uun qaamoleen sirna solaarii biroo pilaanitoota, saataalayitoota astirooyidoota koometoota, meeti’oorooyidoota fi qaamolee biroo marsani dha. Aduun baqqaana (zoonii) sadii qabdi. Isaanis koorii, zoonii madanaa fi zoonii koveekshinii ti.
Astiroonomeroonni kutaa ala aduu (atimoosferii aduu) baqqaanota sadiitti qoodaniiru. Isaanis fotoosferii (photosphere), kiroomoosferii (chromosphere) fi koronnaa (corona) dha.
Qilleensa solaarii (Solar winds): Qilleensi solaarii taate naannoo aduutti taasifamu keessaa isa tokko ta’ee dho’insi annisaa ruuqolee gara ipeesiitti ykn hawwaatti wayita darbatu uumamu dha.
Pirominaansota solaarii (Solar prominences): Waantota diddiimoo ifa fakkaatan koronnaa irraa furguggifaman Pirominaansota solaarii jedhamu.
6. 3 Seera Sochii Pilaanitootaa Keeppilarii fi Seera Humna Harkisaa Waliigalaa Niwutoon
6.3. 1 Seera Sochii Pilaanitootaa Keeppilarii
Seera sochi pilaanitootaa Keeppileer 1ffaa (Seera Illipsii): Illipsiin marfata addaa ida’amni fageenya tokko marfata irraa gara tuqaa biroo marfatichaatti irraa dhaabbataa ta’e dha. Seera sochi pilaanitootaa Keeppileer 2ffaa (Seera Bal’ina Wal-qixaa): Seerri kun yeroo tokko tokko seera bal’ina walqixaa yoo jedhamu, saffisa pilaantoonni ittiin aduu marsan kan ibsu dha.
Seera sochi pilaanitootaa Keeppileer 3ffaa (Seera Walitti dhiyeenyaa)
Seerii kun yeroo tokko tokko Seera walitti dhiyeenyaa (harmonies) jedhamuun beekama.
6.3. 2 Seera Humna Harkisaa Waliigalaa Niwutoon
Seera humna harkisaa waliigalaa (humna hundoomaa) Niwutoon fi seerri sochii Niwutoon furmaata shallaggii sochi pilaanitootaaf gargaaru bu’uura kaa’aniiru. Niwutoon otoo muka jala boqotee jiruu appiliin mataa isaa irra bu’uun rukkute ka’umsa godhachuun yaadni qaamni hawwaa (universe) keessa jiran hundi wal-harkisa jedhu gara isaa dhufe. Bu’uuruma kanaan appiliin dacheen harkifamte jedhee eeruu isaa kaa’e. Humni wal harkisu kun baay’ifamaa hangoota lamaan waliin hariiroo kallattii sirrii yoo qabaatu, iskuweerii fageenya isaan gidduu jiru waliin hariiroo fuggisoo qaba kan jedhu dha. Hima herregaan yoo kaa’aman:
F µ m1m2
G d 2
Þ FG
= G m1m2
d 2
6.4 Pilaanitoota (Amaloota ijoo tokkoon tokkoo pilaanitootaa)
Sirna solaarii keessa pilaanitoota saddetitu jiru. Isaanis aduutti dhiyyo irraa gara fagoottii Meerkurii, Veenusii, Dachee, Maarsii, Juppitarii, Saataarnii, Yuraanusii fi Neptunii dha.
- Meerkurii: Pilaanitoota keessaa ishee aduutti baay’ee siiqxeee argamtuu fi hammaan ishee baay’ee xinnoo taate dha.
- Veenusii: Veenusiin aduurraa gara alaatti pilaanitii ishee lammaffaa dha.Veenusiin pilanitii dacheetti baay’ee siiqxee argamtu dha.
- Dachee(Lafa): Dacheen aduurraa ishee sadarkaa sadaffaa irratti argamtuu fi guddinaan sadarkaa shanaffaa irratti kan argamtu dha.
- Maarsii: Maarsiin aduu irraa pilaanitoota ishee fageenyaan sadarkaa arfaffaa irratti argamtu yoo taatu dacheetti siqeenyaan pilaanitii ishee lammaffaa dha.
- Juppitarii: Juppitariin pilaanitoota keessaa ishee baa’yee guddoo taatee fi aduurraa fageenyaa sadrkaa shanaffaatti argamtu dha.
- Sataarinii: Sataarniin aduurraa pilaanitii isa jahaffaa ta’ee Pilaanitoota sirna solaarii keessaa guddinaan isa lammaffaa dha.
- Yuraanusii: Yuuraanusiin fageenyaan aduurraa pilaanitii isa toorbaffaa yoo ta’u guddinaan pilaanitii isa sadaffaa dha.
- Neptiyuunii: Neptiyuuniin pilaanitii sirna solaarii keessaa isa bay’ee fagoo ta’e dha. Akkuma pilaanitoota alaa biroo(Juppitarii, Saataarnii fi Yuuraanusii) Neptiyuuniin gaasawoo dha.
6.5 Pilaanitoota Teresteeriyaalii fi Jooviyaanii(Terresterial Vs Jovian Planets)
Pilaanitoonii arfan gara duraa (Meerkurii, Veenusii, Dachee Fi Maarsii) pilaanitoota teresteeriyalii (kan Dachee fakkaatan) yoo jedhaman, pilaanitoonni kun baay’inaan kattaa fi sibiiloa irraa kan uumaman yoo ta’an, baay’inaan jajjaboo dha.
Kanneen gara alaatti hafan arfan (Juppitarii, Saataarnii, Yuraanusii fi Neptunii )immoo gaasiiawoo gurguddoo(gas giants) yoo ta’an pilaanitoota jooviyaanii (Juuppitarii fakkaatan) jedhamu.
6.6 Astirooyidoota, Koometootaa fi Meeti’ooritoota
- Astirooyidoota:Astirooyidiin dhagaa caccabaa meeshaa dheedhii pilaanitoonni irraa tolfaman waliin kan walfakkatu dha. Sababa kanaaf yeroo tokko tokko pilaanitoota xixiqqoo jedhamuun waamama.
- Koometoota: Koometoonni owwaaraa fi suudoolee(particles) caccaboo dhagaa bishaan cabbaa’aa, metteenii fi amooniyaan makaman irraa kan ijaaramani ta’anii kanneen aduu marsan keessaa isaan tokko dha.
iii. Meeti’oorooyidoota, Meeti’oorota fi Meeti’oorayitoota (meteoroids, meteors and meteorites)
Koometoonni aduutti siiquun marsuu heddu erga taasisanii booda ni caccabu. Cittuun xixiqqoon niwukilasii koometii niwukilasii haadhoo biratti yoo ilaalamu akka waan dhabamsiisameetti fudhatamanii fi ispeesii keessa socho’an kun Meeti’oorooyidoota jedhamu. Meeti’oorooyidoonni atimoosferii dachee keessatti baquun hurkan ammoo meeti’oorii jedhama.
Namoonni baay’inaan kana kan arguu danda’an yoo ta’u urjiilee dukkanaa’oo barrisan jedhanii waamu. Yeroo yerootti hambaa suudoolee dhagaa koometii irraa harca’anii dachee qaxxaamuruun suudoolee xixiqqoo dhagaa fi owwaarri atimoosferii dachee seenu. Yeroo kanatti
meeti’ooronni kan duraan mul’atan caalaa argamu. Kun immoo coccoba(tiifuu) meeti’oorii jedhama. Yeroo meeti’oorooyidoonni baay’ee gurguddoo ta’an atimoosferii dachee keessatti guutummaan baquu dhiisuu danda’u. Meeti’oorooyidoonni otoo hin baqiin hafan kun dacheen keessa yoo darbitu dachee rukutuu(dacheetti bu’uu) danda’u. Kunneen immoo meeti’ooraayitii jedhama.
6.7 Amala waliigalaa keemikaalaa fi Sochii(Dynamic) sirna solaarii
Yeroo ammaa Gamtaan Astiroonoomeroota Internaashinaalaa(IAU) walii galanii akka kaa’anitti pilaanitoonni sirna solaarii saddeet ta’anitu jiru. Pilaanitoonni kunis garee lamatti pilaanitoota keessoo fi alaa jedhamuun yoo qoodaman, pilaanitoonni alaa pilaanitoota keessoo caalaa gurguddoo ta’anii baay’inaan qabiyyeen isaanii haayidiroojinii, heeliyemii fi cabbii akkasumas kaarboondaayi-oksaayidii Maarsiif waan ta’eef pilaanitoota gaasawoo fi gaasawoo gurgudddoo jedhamu.
Of-madaallii boqonnichaa
Gabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)
Boqonnaa 7 Urjiilee fi Gaalaaksota
Ga’umsa YXGQ: Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Haala uumamaa fi qabiyyee urjii ni ibsu.
- Haala qoodinsa urjiilee ni tarreessu.
- Haala marsaa jireenya urjiilee ni himu.
- Maalummaa galaaksii ni himu.
- Haala qoodinsa galaaksii ibsu.
- Konstillashinii fi gaalaaksii adda ni baasu
7.1 Uumamaa fi Qabiyyee Urjiilee
Uumamni urjiilee ruuqoleen gaasii fi owwara humna harkisaa wal-irratti dalageessisuun neebullaan walitti kottonfachuu eegala. Teempireecherri handhuura neebullaa keessaa naannoo 107 0c yoo ga’u walitti makamuun eegaluun annisaa karaa gaasii qabbanaa’aa gara alaatti baha. Akkuma gaasiin kun gara ispeesiitti baheen urjiileen dhalatu. Qabiyyeen urjii baay’inaan haayidiroojinii fi heeliyemii yoo ta’u gaasonni kuneen humna harkisaan walitti qabamuun gara handhuuraa gidduutti rukkatanii argamu.
7.2 Gurmii Urjiilee (Constellations)
Astiroonoomeroonni durii grmii ujiilee samii keessatti akkaataa walitti dhiyeenya isaaniitti qooduun bineensotaa, taateewwanii fi waantota beekamoo tokko tokkon moggaasaa turan. Yeroo ammaa kana astiroonoomeroonni samii naannoo gurmii urjiilee 88tti qoodaniiru. Gurmiin urjiilee kudha lamaa(12)n bu’uura dachee fi ji’a ishee waliin kan wal-qabatuun moggaasa zoodiyaakii(zodiac) jedhamuun jalqaba adda bahaniiru.
Astiroonoomeroonni urjiilee halluu fi teempireechera isaanii irratti hundaa’uun qoodaniiru. Bu’uuruma kanaan Morgaan Keenaan(MK) teempireechera ol’aanaa irraa gara gadi aanaatti qubee bakka buusuun, wal-duraa duubaan O,B,A,F,G,K fi M kaa’eera.
7.3 Qoodinsa Urjiilee
Astiroonoomeroonni xiinxala mala ispeektirooskoppii gargaaramuun urjiilee haala halluu fi teempireechera isaanii irratti hundaa’uun qoodaniiru. Bu’uuruma kanaan ispeektiraa fi teempireechera isaanii irratti hundaa’uun gartuulee gurguddoo toorbatti yoo qoodan, kanas akka sirna Morgaan Keenaan(MK)tti qubee bakka buusuun teempireechera ol’aanaa irraa gara gadi aanaatti wal-duraa duubaan O,B,A,F,G,K fi M kaa’eera. Bu’uuruma kanaan urjiin baay’ee ho’aa ta’e O yoo ta’u inni baay’ee qorraa ta’e immoo garee M keessaa ta’a jechuu dha. irraa gara
7.4 Marsaa Jireenya Urjiilee
Akkuma waantota dachee kanarra jiran jijjiraman urjiileenis yeroo yeroon ni jijjiramu. Haaluma kanaan urjiileen ni dhalatu, ni jiraatu, ni du’us. Haa ta’u malee marsaan jireenya urjiilee kun waggota miiliyoona yookiin biiliyoonatti lakkaa’aman turuu danda’a. Urjiileen neebullaa keessatti duumessa gaasawoo fi owwaara irraa akka dhalatuu fi gaasonni kun baay’inaan haayidiroojinii fi heeliyemii waantotni biroo muraasni wal-nyaatinsa gaggeessuun fi humna harkisan dhalachuu danda’u Marsaan jireenya urjiilee kan murtaa’u hanga isaaniin. Hangii fi turtiin jireenya urjiilee hariiroo fuggisoo qabu. Haaluma kanaan inni hanga guddaa qabu marsaa jireenya gabaabaa qaba, inni hanga xinnaa qabu immoo marsaa jireenya dheeraa qaba.
7.5 Gaalaaksii fi Qoodinsa Isaanii
Gaalaaksiin walitti qabama urjiilee hedduu(biiliyoonotaan lakkaa’aman), gaasii fi owwaara humna harkisaan walitti qabamanii ti. Boca isaa irratti hundaa’uun gosoonni gaalaaksii gurguddoon sadii ta’anitu jiru. Isaanis gaalaaksii illipitikaalii, gaalaaksii ispaayiraalii fi gaalaaksii boca sirnaawaa hin qabne dha.
7.6 Yuunivarsii (Universe)
Yuunivarsiin waanta yeroo, ispeesii fi qabiyyee isaa hundaa pilaanitoota, urjiilee, gaalaaksota, waantota urjiilee gidduutti argaman biroo, kutaalee citaa atomii, maateroota hundaa fi annisaa of keesaatti kan haammatu yoo ta’u, haammi yuunivarsii hundi hin beekamu, kan lakkaa’amu(safaramu), yookiin hinsafaramne ta’uu danda’a.
Yuunivarsiin waanta yeroo, ispeesii, pilaanitoota, urjiilee, gaalaaksota, waantota urjiilee gidduutti argaman biroo, kutaalee citaa atomii, maateroota hundaa fi annisaa of keesaatti kan haammata. Akkaataa uumama yuunivarsii ilaalchisee yaad-hiddamoonni gurguddoonni lamatu jiru. Isaanis yaad-hiddama Big Bang fi yaad-hiddama marsaa (duraaduubaa) yuunivarsii ti.
Of-madaallii boqonnichaaGabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)


c: text/html

text:
LibreOffice 7.3 Help
Naanni-fikiima kiirote handaara wido woleessanno.
Val (Borro Naanni-fikiimate Gede)
Marro
Borro: Kiiro wobe sa'anno naanni-fikiima.
Val assishsha horonsi'ratenni, kiirote handaarra giddo kiiro wobe sa'anno naannifikiima woleessa dandaatto. Kunino Str assishsha gurchooti. Naannifikiimate bisi callu kiiro amadiro, hasiissannoti naannifikiimate umi fikiimmuwa calla woleessantanno. Naannifikiima kiiro amaddannokkiro, Val assishsha 0 hornyo qoltanno.
Sub ExampleVal
MsgBox Val("123.123")
MsgBox Val("A123.123")
End Sub

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guyyaan Galataa(Thanksgiving) eegii Amerikaatti jalqabee ganna dhibba ya caale. Guyyaan kana ganna hedduun duratti warrii durii lafa Amererikaa irra qubate midhaan galfateef galafeeffatee bara itti yaa’u abdachaa waan qabu waliin gahaa galateeffachuu amaleeffate.
Guyyaa Galtaa cufaa biiroolee mootummaatii fi dhaabilee hedduun cufaa. Nama kuma dhibba hedduutti guyyaa akkanaa kana firaa,fiixaa fi hariyaa waliin oolee buluuf karaa yaa’aa.
Guyyaa Galataatiitti aanee ammoo guyyaa gabayaati(Black Friday)dhufa. Suuqilee fi dhaabbilee daldalaa hedduun mi’a gurguran harka hedduu irraa namaa bu’anii guguran.
Kamisa galagalaa jalqabee namii kuma fi fulaa tokko tokkotti ammoo dhibbii hedduun gabayaa keessaa wa bitachuuf hiriira irratti waluma caaccabsa.
Dhaabbileen daldalaa akka JCPenney, Best Buy,Target fi hedduun mi’a isaani hedduun gatii rakasaatin gurguran.Fkn gabayaa Macy's jedhan New York jirtu duratti nama 16,000 gagala Kamsaatii jalqabee hiriira keessa bulee baniitii gabayaa eegachaa bule.
Akka waldaan gabayaa Amerikaa jedhutti guyya Galataa akkana kana wantii gurgurama harka 3.6 dabaltii gabayaa ganna dabree doolara biliyoona 655.8n caalti.
Jimaatti aanee ammoo Cyber Monday jedhan ka interneeti irraa gatii laaftuun wa bitatanitti itti aana.Wiixatii dhufu, Sadaasaa 28,2016 guyyaa akkuma Balck Friday jedhan dhaabbileen daldalaa gati waan haga durii gurguraniin irraa gatiin diqqoon bitatan.
Taatullee namii hiririra galee eegachaa bahe cuftii akkuma fedhe waan bitachuu dhufe argataa jechuu miti.Ka waan bitachuu dhufe irratit wal saamee, dhaanee wal hobbaasu,wal caaccabsuu fi tana jidduutti jigee miidhamee galulleen hedduu. Malumaan bitadhaa jenna.
Waan interneetii iraa bitatanillee akka warrii tana jidduu sobee horii nama irraa fudhatu jidduu hin seenne ufi eegachaa bitachuu wayya.


text:
LibreOffice 7.3 Help
Faayilii fira ta'e irraa kuusaa ykn tartiiba baayitii faayilii lamee irraa gara gegeedaramaatti dubbisa.
Tartiiba faayilii irraa deetaa dubbisa.
Reads a line from a sequential file into a variable.
Kuusaa faayilii firaa irratti barreessii ykn tartiiba baayitii fayilii lamee irratti.
Writes data to a sequential text file with delimiting characters.
Faayilii banaadhaaf qubannoo ammee deebisa.
Faayilii hima banaadhaan baname qubannoo itti aaneen barreefamu ykn dubbifamun qubannoo deebisa.
Yoo qareen faayilii dhuma faayilichaa irra gahe murteessi.
Hamamtaa faayilii banaa baayitiin deebisa.


text:
LibreOffice 7.3 Help
Yoo barbaachisaa ta'e, Raawwii biraa kaasuu fi haalata foddaa kanaan walqabatu ibsuu dha.
Shell (Pathname As String[, Windowstyle As Integer][, Param As String][, bSync])
Xurree fi maqaa sagantaa, sagantaa ati kaasuu barbaadduu guuti.
Himata itergaa dirqaalee isa haalata foddaa kan sagantaan keessatti raawwatu ifteessu dha. Gatiiwwan armaan gadii ni danda'amu:
Himata diraa kamiyyuu kan sarara ajajaa isaa dabarsuu barbaaddu ifteessa.
Yoo gatiin kun true qindeeffame, ajajni qolaa fi dalagaawwan LibreOffice marti hanga hojiin qolaa xumuramutti ni eegu. Yoo gatiin isaa false qindeeffame, qolli kallattumaan deebi'a. Gatiin durtii isaa false dha.
Sub ExampleShellForWin
Shell("c:\windows\calc.exe",2)
End Sub


text:
Hariiroon Paakistaan fi Indiyaa hammaataa dhufuun, walitti gaarrifannaa waraanaa irra gahuu gabaafame
Torbee dabre kutaa Kaashimiir keessatti haleellaa hidhattoonni raawwataniin loltoonni Indiyaa 42 eega ajjeefamanii booda, mootummaan Indiyaa hidhattoonni haleellaa kana raawwatan Paakistaaniin deeggaraman jechuun yakkite. Indiyaan ajjeechaa loltoota isii irratti raawwatame kanaaf deebisaa “qarriffaa diinaa cabsuun” haloo kan baatu tahuu dhaadatte.
Mootummaan Paakistaan gama isaatiin haleellaa kana keessaa harka kan hin qabne tahuu ibsuun, “balaan kun kan muudate dachii Kaashimiir humnaan qabatte keessatti dararaa Indiyaan raawwataa jirtuun kan wal qabatu” jechuun qeeqxe. Kanuma hordofuun mootummaan Indiyaa hariiroo daldalaa fi diinagdee dabalatee wal qunnamtii Paakistaan waliin qabdu hunda addaan kutuu labsite. Dabalataanis laggeen Indiyaa irraa gara Paakistaan yaa’an kan hiitu tahuu akeekkachiiste. Kana malees waraanni Indiyaa daangaa Paakistaan irratti humna dabalataa kan gurmeessaa jiru tahuu gabaafame.
Khamiisaa kaleessaa ammoo muummichi ministeeraa Paakistaan Imran Khan sochii Indiyaa irratti kaabinee isaa waliin eega mari’atee booda, haleellaa Indiyaa irraa aggaamamuu maluuf waraanni biyyattii humna guutuun deebisaa kennuuf qophii akka tahu ajaje. Kanuma hordofuun dubbi himaan waraana Paakistaan ibsa Jum’aa hardhaa kenneen, “lola jalqabuudhaaf fedhii tokkollee hin qabnu, haata’u malee haleellaa Indiyaa irraa nurratti yaalamu hundaaf deebisaa isaan gaabbisiisu kennuuf qophoofneerra” jedhe.
Walitti gaarrifannaan biyyoota humna Niwukilarii hidhatan lamaanii kun, naannicha sodaa hamaa keessa kan galche tahuu odeeyfannoon arganne ni mul’isa.
Indiyaa fi Paakistaan kutaa Kaashimiir irratti waggoota 70 oliif kan walitti bu’aa turan yoo tahu, lola hamaa yeroo sadi biyyoota lamaan jiddutti geggeeffame keessa lama dhimma Kaashimiir irratti tahuun ni beekama. Paakistaan bara 1947 Indiyaa irraa eega fottoqxee booda, naannoon Kaashimiir humnaan bakka lamatti kan qoodame yoo tahu, ummanni Kaashimiir gama lamaan jiru, Paakistaan waliin walitti makamuu yookaan ammoo biyya Kaahimiir walaba taate hundeefachuuf kan falmataa jiru tahuu odeeyfannoon ni ibsa.


text:
Sababaa wal waraansaan qe’ee ofii irraa buqa’anii gara Finfinnee kan dhaqan jiraattonni Walloo fi naannoo ishee gara qe’ee ofiitti deebisuuf hojiin hojjetamaa jiraachuun ibsamee jira.
Kan Finfinnee keessa maadheffate koreen waloo kan waldaa geejjiba atoobisii fi dhaabolii, buqqaatota kana tola gara qe’ee isaaniitti deebisuuf hojii kan jalqabe yoo ta’u, tajaajilli kunis guyyoota afur walitti aanuuf itti fufa jedhamee jira.
Dabre Birhaanii fi Baar Daar irraa lammiiwwan buqqa’anis gara naannoo saanitti akka deebi’an, waldaan hojii tola ooltummaa fi tokkummaa misooma Walloo waamicha dabarsee jira.
Humnoonni TPLF naannolee Walloo isaan seenanii turan jedhame keessaa, uummanni kuma dhibba torbaa hang miliyoona tokkoo ga’u lubbuu oolfachuuf gara Debre Birhaan, Finfinnee akkasumas gara magaalaalee Baahir Daarii fi naannoo ishee jiranitti baqachuu isaatu himama.
Humnoonni mootummaa naannolee to’annaa TPLF jala turan gad dhiisisuu isaaniitti aansee, buqqaatot hedduu gara qe’ee ofiitti deebisuuf waldaan hojii tola ooltummaa fi tokkummaa misooma Walloo sochii eegaluu isaa miseensi koree hoji raawwachiistuu waldichaa Kabiir Seyid ibsaniiru.
Rakkoon isaa wal xaxaa waan ta’eef akkasumas baayy’ina buqqaatotaa irraan kan ka’e garuu waldaa tokko qofaan hojii isaa kan itti fufu waan hin ta’iniif filmaata ka biroo fayyadamuu isaanii obbo Kabiir dubbataniiru. Kan Finfinnee keessa maadheffate koreen waloo kan waldaa geejjiba atoobisii fi dhaabolii waamicha kana simachuu dhaan deebii gaarii kennuu isaanii dura taa’aan koree dhaabichaa Muluqen Mellesee ibsaniiru.
Waldooliin geejjibaa kun gumaacha isaan godhaniif buqqaatonnis qindeessitoonnis galateeffataniiru jechuun Mesfin Arage gabaaseera.


text:
Aangawoonni VOAf akka ibsanitti, ka magaalaa buufata doonii, Kismaayyoo irraa kiiloo-meetira shantama irratti argamu, mooraa waraanaa “Saanguunii” irratti geggeessame – haleellaan kun.
Ajajaan murna waraanaa Somaaliyaa, mooraa Saanguunii keessaa – Muktaar Abdii Mohammed, humnoonni isaanii konkolaatota dhukaatotaan guutaman lama dursanii arganii, otuu isaan moraa waraanaa sana hin dhaqqabiin dhoosan – jedhan.
Kana malees, hidhattoonni Al-shabaab saddeettamaa haga dhibbaa ta’an moraa waraanaa sana irraa gama kaabaatiin itti dhufanii haleellee banuu isaanii fi wal-waraasi cimaan geggeessamuu isaa dubbatan – Ajajaan waraanaa kun. Waa’ee haleellaa sanaa dursanii odeeffannoo argachuu isaaniillee dubbatu.
Akka aangawoonni Somaaliyaa jedhanitti, waraanaa Somnaaliyaa irraa afur tu ajjeesame. Gama riphxee-loltoota Alshabaab tii immoo, shofeerota konkolaatota dhuka’aa fe’atanii dho’anii lamaan dabalatee yoo xiqqaate saddeet tu ajjeesame.


text:
Jaarsaafi JAartiin yeroo boqqonnaa isaanii gara biyya biraa deemanii boqachuuf mari’atanii walii galan. Garuu Maallaqa imala kanaaf isaan barbaachisu waan hinqabneef, meshaalee electroniksii mana keessaa qaban gurguratanii, $7000 walitti qabatan. Haata’u malee yeroon beellama isaanii osoo hin gahin wal dhaban. Abbaan warraa maallaqa walitti qabanne naaf kennuu qabda jedheen. haati warraa ammoo maallaqa kana atummaan hin argattu Abadan jettee dhoksuuf murteessite. Waan yaaddes erga raawwatteen booda hospitalatti of argite.
Dubartiin wagga 30 tun televiziyoonii biyyatti tokkottatti dhihaattee woyta dubbattu “yeroo san hedduu dallane. Garaacha kiyya malee bakka mallaqa kana itti dhoksu ka biroo hin arganne. Kanaaf Doolaara abbaa 100 habbaa 70 maree liqimse” jette.
Dayirektariin hospitaala university Santander ‘juan Paulo Serrano’ gama isaatiin akkana jedhe “garaachaa fi mar’imaan dubartii tanaa baqassinee doolaara abbaa dhibbaa habbaa 57 basuun kan danda’ame yoo ta’u, wanti hafes karaa uumamaatiin ni baya jennee abdanna ” jechuudhaan rooytarsitti hime.


text:
Browsing Tag
Labsii Yeroo Muddamaa
Ministeerri Fayyaa Dr Liyaa Taaddasaa qajeelfamoota tatamsaa’a COVID-19 to’achuuf bahe jidduu, Qorannoo reefka,sirna Awwaalchaa,…
Magaalaa Finfinneetti namoonni qajeelfama labsii yeroo muddamaa cabsan 2800…
Komishiniin Poolisii magaalaa Finfinnee namoota qajeelfama labsii yeroo muddamaa mootummaan tatamsaa’a dhibee Koroonaa-vaayras…
Abbaan alangaa Waliigalaa Federaalaa Qajeelfamoota raawwii Labsii Yeroo…
Labsii yeroo muddamaa manni marii ministeeroota dheengadda tatamsaa’a dhibee Vaayirasii Koroonaa ittisuuf labse, miseensoonni…
Paarlaamaan Itoophiyaa Labsii Yeroo Muddamaa raggaasisuuf guyyaa boruutti…
Mootummaan Ityoophiyaa weerara dhibee vayirasii koroonaa biyyattii keessatti babal'ataa dhufe to'achuuf, labsii yeroo muddamaa…
Mootummaan Masri Labsiin Yeroo Muddamaa ji’a sadiif kan itti fufu…
Prezdaantiin Masrii Abdulfattaah al Siisiin 'fiinxaaleeyyii waliinin qabsootti jira' jechuun baroota sadan dabran biyyattiitti…
Manni Maree bakka bu’oota ummataa murtee manni Maree ministeerotaa…
Sabtii darbe manni maree ministeerotaa labsiin yeroo muddamaa akka kaafamu murteessuun ni yaadatama, kanuma irratti hundaa'uun…
Breaking News; Labsiin Yeroo muddamaa akka ka’u murteeffame.
Manni maree Ministeerotaa walgahii idilee isaa harra geggeesseen, labsiin yeroo muddamaa akka ka’u murteesseera.
Dararaa fi hidhaan Komaand poostiin hawaasa irratti raawwatu cimee itti…
Labsiin yeroo muddamaa eega labsamee asitti Oromiyaa godinaalee heddu keessatti humnoonni mootummaa namootaa ajjeesuu fi madeessuu…
Obbo Taayyee Danda’aa, Obbo Siyyuum Tashooma fi Komaandar Iyyaasuu…
Dubbi himaa Biiroo Haqaa Oromiyaa Obbo Taayyee Danda'aa, Barsiisaa Yunivarsiitii Amboo Obboo Siyyum Tashoomaa fi Ajajaan Poolisii…
Shorarkaa Waraanni Makkalaakayaa Yunivarsiitii Haramaayaa keessatti…
Waraannii makkalaakayaa halkan edaa doormii barattootaa cabsee seenuun barattoota heddu kan tumaan yoo tahu, ijoolleen heddu…


text:
Garee Mirga Dhala-namaaf falmu – Hiyuumaan Raayits Wachitti, directorri dhimma Tokkummaa Mootummootaa fi falmaa rakkoolee biyyootaa – Filipp Bolopiyoon, dhaabbatichi sadarkaa Addunyaa haga hookkarri Burundii to’annaa dhaa ala ba’utti dhimma kana taa’ee eeguu hin qabu – jedhu.
Gama biraatiin, Golli Naga-eegumsaa, ka Tokkummaan Mootummootaa, yeroo hookkarri Burundii dabalaa deemee fi haalli akka ajjeechaa duguuginsa sanyii bara 1994 Riwaandaa keessatti ka’ee ta’uutti deemuu mala – jedhamee sodaatametti, kaleessa, dhimma sana irratti mari’achuuf walga’ee ture. “Tokkummaan Mootummootaa, lammiwwan Burundii maratti mallattoo akeekkachiisa jabaa erguu qaba” – jedhu Mr. Bolopiyoon.
Gurmuuleen mirga dhala-namaa akka Barreessaan Muummichi, ka Tokkummaa Mootummootaa balaa hamaa Burundii keessatti dorrobaa jiru kana oolchuuf tarkaanfii hatattamaa fudhatan gaafataa jiran – ka jedhan Bolopiyoon, kunis jila addaa, ka Tokkummaa Mootummootaa Burundiif reguu fi haala itti humni Poolisii, ka sadarkaa Addunyaa gara Burundiitti, keessumaa gandeen hookkaraan baay’ee miidhamaniitti erguu faa akka of keessaa qabu dubbatan.
Ministarri Dhimma-alaa, ka Burundii immoo, Kaleessa, biyyi isaanii gara hookkara hamaatti akka deemaa hin jirretti dubbatan.
Kaleessa, Quunnamtii Konnferesii Viidiyootiin, magaalaa Bujumburaa irraa walga’ii Gola Naga-eegumsaa, ka Tokkummaa Mootummootaa sanaaf kan ibsa kennan – Aleen Nyaamaatiwee, “walumaa-galatti haalli jiru tasgabbaawaa dha. Lammiwwan nagaadhaan deddeemaa jiru” jedhan.
“Gandeen haga tokko keessatti qofa gochaan yakkaa raaw’atamaa jira” ka jedhan – Ministarri Dhimma-alaa Burundii kun, ka jilli Gamtaa Afrikaa hookkarri Burundii keessaa magaalaa Bujumburaa irra dabree babal’achuu isaa ibsuun yaadddoo isaanii dhageessisan hin simanne.
Jilichi Gamtaa Afrikaa sun, ibsa Gola Naga-eegumsaa ka Tokkummaa Mootummootaaf ibsa kennaniin, “hookkarichi hammaataa deemuunii fi dhiittaan mirga dhala-namaa jajjjabaan biyyattii keessatti raaw’atamuun, akka lammiwwan Burundii kuma dhibba lama ta’an gara Taanzaaniyaa, Riwaandaa, Ugaandaa fi Rippubilikii Dimookiraatawa Koongootti dheessan taasisee jiran – jedhan.
Akkasumas, jechawwan hookkaricha daranuu belbelsan, kan aangawoota Mootummootaan dubbatan ittiin jedhan ilaalchisuunis akekkachiisanii jiran - jilichi Gamtaa Afrikaa.
“Haala biyyattiin keessa dabartee irraa kan ka’e, jechoonni akkanaa ka fudhatama qaban miti” jedhu – Antoniyoon.


text:
Poolisiin Joorj Filooyidiin ajjeesuun shakkame wabii doolaara mil.1'n gadhiifame
Poolisiin duraanii Ameerikaa ajjeechaa nama Gurraacha Joorji Filooyidiin shakkamee seeraan to'atamee ture wabii doolaara miiliyoona tokkoon gadhiifame
Galmeen mana murtii akka agarsiisutti yoo tahe Direek Chaayuviin Roobii kaleessaa doolaara miiliyoona tokkoon gadhiifameera.
Poolisiin Adii morma Joorji Filooyidii irra jilbeeffatee daqiiqaa saddeet tahuuf otoo gadi dhiibuu viidiyoon waraabamee ture.
Ajjeechaan Filooyid mormii addunyaalessa tahe yoo kaasu, sirna poolisii irratti haaromsi akka dhufuufi sochiin ‘Black Lives Matter jabeesseera jedhameera
Shakkamaan Direek Chaaviin hojiirraa kan ari’ame yoo tahu Bitootessa dhufu himannaa ajjeechaa sadarkaa lammataa fi ajjeechaatiin mana murtiitti dhiyaata.
Poolisooti biroo sadii ajjeechaa kanarrtti hirmaachuun himatamaniiru.
Poolisooti kunneen Miniyaappoolis,Menisootaa bakka Filooyiid ajjeefametti kan qabamanii turan ta’us hanga beellama isaanii itti aanutti wabiin gadhiifamaniiru.
Shakkamaan Chaavuun baatii Caamsaa irraa eegalee mana hidhaa eegumsa cimaa qabu Ook Paark Heeyits, Meenisootaatti argamu keessa ture.
Waxabajjii keessa manni murtii ulaagaa malee doolaara miiliyoona 1.25 ulaagaa muraasaan immoo doolaara miiliyoona tokkoon akka bahu taasifameera.
Ulaagaalee kunneen keessaa, maatii Filooyid quunnamuu dhiisuu, meeshaalee waraanaa deebisuufi dhaabbata seeraa keessatti hojjechuu dhaabuu dabalata.
Shakkamichi wabii haal-duree qabuun kan gadhiifame yoo tahu, abukaatoon maatii Joorji Filooyidiin bakka bu’e Been Kiraamp‘’namni kun wabiin gadhiifamuun madaa namatti kaasuu dha, ammallee haqa raawwachiisuu hin dandeenye’’ jedheera.
‘’Joorji Filooyiid lubbuun yoo jiru haqa dhabus du’aanillee hanga haqa argatutti hin dhiisnu,’’ jedhan Abukaatoon.
Yeroo ammaa poolisoonni afur ajjeechaa kanaan himataman bara dhuftu Bitootessa irratti mana murtiitti dhiyaatu,dhimmi isaanii garuu qofaatti ilaalama.
Mudannoon namicha kanaa biyyattii keessatti wal-qixxummaan sanyii akka hin jirre agarsiiseera jedhameera.
Hiriirri nagaa adeemsifamaa ture gara hokkoraatti geeddaramuun filannoo Sadaasaa as adeemaa jiruuf dhimma ijoo kaadhimamtoonni irratti haasa’anidha jedhameera.


text:
Bulchiinsi magaalaa Finfinnee ibsa baaseen akka jedhetti, bara dabre bulchiinsi magaalattii barattoota kuma 70 qofaaf nyaata dhiheessaa kan ture yoo tahu, bara barnoota 2012 keessa barattoota kuma 300’f guyyatti yeroo lama nyaata dhiheessuuf bajatni kan qabame tahuu beeksise.
Sagantaa barattootaa nyaata dhiheessuu kanaan wal qabatee haawwan kuma10 ol tahaniifis, carraan hojii kan banamu tahuu ibsame. Sagantaa kana bajata bulchiinsi magaalattii ramadeen alattis, dhaabbileen idil addunyaa irratti kan hirmaatan tahuu odeeyfannoon ni mul’isa.
Kaayyoon barattootaaf nyaata dhiheessuu kun ijoolleen maatii harka qalleeyyii, rakkina nyaataa irraa kan ka’e barnoota isaanii irratti dhiibbaa dhufu hambisuu, kunis qabxii barattoota manneen barnoota mootummaa keessatti baratanii fooyyeessuf kan gargaaru tahuu ibsichi ni addeessa.
Dabalataanis Bulchiinsi Magaalaa Finfinnee bara kana, dhaabbilee daldalaa fi hawaasummaa waliin tahuun, barattoota manneen barnoota mootummaa keessa jiran kuma 600,000 ol tahaniif, uffata yuniiformii barattootaa fi barruulee fi meeshaalee barnoota kan biroo bituun kan qoodaa jiru tahuu beekamee jira.


text:
Fakkeenya qalbii muwwahidaa fi qalbii mushrikaa
Muwwahida jechuun nama Rabbiin qofa gabbaruudha. Mushrika jechuun immoo nama Rabbii olta’aa waliin waan biraa gabbaruu (waaqeffatuu) dha. Dhugumatti, qalbiin namoota kanniin lamaani gonkumaa wal hin qixxaa’an. Qalbiin tawhiidaan qulqulloofte fi qalbiin shirkiin xuroofte wal qixxaa’u?
“Lafti gaariin hayyama Gooftaa ishiitiin biqilaan ishii ni baha. Badduu tan taate immoo ulfaatinnaan xiqqoo malee hin baastu. Akka kanatti ummata galateefataniif aayaata addeessina.” Suuratu Al-A’araaf 7:58
“Lafti gaariin hayyama Gooftaa ishiitiin biqilaan ishii ni baha.” Kana jechuun yommuu roobni lafa qulqulluu fi bilchooftu taate irratti bu’u, hayyamaa fi fedhii Rabbiitiin biqiltuu gaarii fi bareeda baasti. Haaluma kanaan mu’minnis yommuu Qur’aana dhagayu fi hubatu, itti fayyadama, bu’aan isaa isarraa mul’ata.
“Badduu tan taate immoo ulfaatinnaan xiqqoo malee hin baastu.” Kana jechuun lafti badduu taatee fi biyyeen ishii biqiltoota biqilchuuf hin mijoofne immoo ulfaatinnaan biqiltoota xiqqoo faaydan keessa hin jirre baasti. Lafti tuni lafa ashaboo ykn dhagaan itti baay’atuudha. Akkuma kana kaafirri Qur’aanatti hin fayyadamu.[1] Akkuma lafti tuni roobatti fayyadamtee biqiltoota gaarii biqilchuu hin dandeenye, kaafirris Qur’aanatti fayyadamee faayda guddaa hin buusu. Akkuma lafa tanaa qalbiin isaa tan gogdeedha.
“Akka kanatti ummata galateefataniif aayaata addeessina.” Kana jechuun akka kanatti namoota Rabbiin galateeffataniif karaa adda addaatin keeyyattoota, ragaalee fi mallattoolee ibsina, fakkeenyota dhiyeessina. Isaan warra wanta Rabbiin kitaaba Isaa keessatti ibse irraa fayyadamaniidha.
Fakkeenyi armaan olii yommuu wahyiin bu’uu haala qalbii namootaa ibsa. Akkuma bishaan samii irraa bu’uu qaamaaf jireenya ta’e wahyiin samii irraa bu’us qalbiif jireenya ta’a. Qalbiin gaariin yommuu wahyiin itti dhufu, ni fudhatti, ni baratti. Gaarummaa hundee ishiiti fi bareedinna uumama ishii irratti hundaa’e bu’aa ni buusti.
Qalbiin badduu (khabiisa) taate tan kheyrin keessa hin jirre immoo yommuu wahyiin itti dhufu bakka keessa qubatu hin argatu. Kana irra, gaafila, garagaltu ykn faallessitu ta’ee argata. Akka rooba cirracha, ashawaa fi dhagaa irratti bu’eeti. Homaa dhiibbaa irratti hin geessu.[2]
Aayah armaan olii hadiisa kanaan ibsuun ni danda’ama: Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
Fakkeenyi beekumsaa fi qajeelinna Rabbiin azza wa jalla ittiin na ergee akka fakkeenya rooba dachii irratti bu’eeti. Dachii tana irraa lafa gaarii taate tan bishaan fudhattee kaloo fi marga baay’ee magarsitutu jira. Ammas, dachii irraa lafa jabaattu fi tan bishaan of keessatti kuustudha. Namoonni [bishaan kanatti] ni fayyadamu, ofiillee dhuganii, horiis obaasu. Lafti biraa immoo maseena tan taatetu jira. Bishaanis of keessatti hin qabattu, kaloos hin biqilchitu.
Fakkeenyi jalqabaa akka nama diinii Rabbii hubatee fi wanta Rabbiin ittiin na ergeen namoota fayyadeedha. [Fakkeenyi lammataa] nama beekumsa amantii baratee barsiisedha. [Fakkeenyi sadaffaan] immoo nama kanaan mataa isaa ol hin qabnee fi qajeelcha Rabbii kan ani ittiin ergame hin fudhanneedha.” Sahiih Muslim 2282
Namni jalqabaa akkuma lafti bilchooftun bishaan qabachuun margaa fi biqiltoota biroo baastu fi namoonni irraa fayyadaman, innis amanti Islaamaa sirritti hubachuun ofii itti fayyadama, namoota biroos ni fayyada. Namni lammataa akkuma lafti jabaattun bishaan kuufachuun namoonni irraa fayyadaman, innis beekumsa kuusun namoonni isaa irraa waraabbachuun itti fayyadamu.
Namni sadaffaan immoo akka lafa maseena bishaanis hin kuusne biqiltus hin magarsineedha. Inni beekumsa fi qajeelcha Ergamaan Rabbii (SAW) ittiin ergaman hin fudhatu.
[1] Tafsiir Muyassar-158, Tafsiir Qurxubii-9/256, Zaadul Masiir-503 [2] Tafsiir Sa’dii-329


text:
Qabsoon bilisummaa Oromoo ABOdhaan hogganamu waggoota afurtamman dabran gargaarsa tokkoon maleetti fi duula diinota qabsoo kana dhabamsiisuuf irratti faraqaan bobba’an lakkoobsaan hedduu fi dandeetti guddaa qaban irra aanee hundee sabboonummaa hin buqqaane gad dhaabuu danda’ee jira. Hundeen sabboonummaa kunis Oromummaa fi hawwii (aspiration) bilisummaa Oromiyaa ti. Har’a barri itti Oromoodhaan ati Oromoo dha, biyti tee Oromiyaa dha jedhanii barsiisan dabarteetti. Akkasumas faallaa kanaan afaan alagaa tahanii Oromootti gadi bahuun, ati Itoophiyaawiidha, biyti tees Itoophiyaa dha jechuun kan qabsoo Oromoo dura dhaabbatanii maqaa Oromoo dhawatuun lallaban deddeebi’anii
mul’atan illee mul’atni isaanii fudhatama hin arganne; har’as fudhatama hin qabaatu. Galanni jaallan hundee Oromummaa jabaa kana akka hin buqqaanetti gad dhaabuuf jecha wareegama qaalii baasanii fi har’s kaayyoo kanatti cichanii baasaa jiraniif haa tahuutii, har’a Oromoon eenyummaa saba isaa fi biyya isaa baruu bira dabree waan isaaf tahumurteeffachuuf illee gahummaa dammaqinsa siyaasaa amansiisaa horatee argama. Kun injifannoo hangafaa fi bu’uuraa kan milkaawina qabsichaaf akka furtuutti ilaalamuu dha.
Sabboonummaan Oromoo har’a bakkayyuu daraare diinnan Oromoo yoo yaaddessu lammiif ammoo abdii ol’aanaa dha. Sochiin diddaa gabrummaa barattoonni Oromoo yuniversiitiilee, kooleejotaa fi manneen barnoota sadarkaa adda addaa keessatti taasisaa jiran kanaaf ragaa hangafaa taha. Har’a ‘Dhaloota Qubee’ jechuun kan beekamu dhaloonni jalaa ol dhufaa jiru injifannoolee hangafootaan galmeeffame dhaalee tiksuu fi injifannoolee dabalataa galmeessuuf Oromiyaa mara keessaa of qopheessuu irratti argama. Dhaloota hangafaa kan qabsoo baroota dheeraatiin hundee sabboonummaa hin daddaaqamne kana gad dhaabeef kabajaa fi mararfannoo guddaa kan qabu dhaloonni Oromoo haaraan, tarkaanfiin itti aanu hoo maali, jedhee wal gaafachuu fi mariyachuutti jira. Sabboonummaan Oromoo kaayyoo bilisummaa Oromiyaa mirkaneessuu irrattijaarame akkamitti dhugooma kan jedhu irratti dhaloonni haaraan dirqama seenaan isa irra keesse bahachuuf sochiitti seenee akka argamus ifa galaa dha. Diinni deemsa QBO bifa abdachiisaa kanaan deemaa jiru doomsuuf ijibaachuu irraa wayta itti duubatti jedhe hin qabu. Tarkaanfii humnaa fi haxxummaatiin sabboonummaa Oromoo kolaasuu carraaquu irraa dhaabbatee hin beeku. Tarkaanfii humnaa fudhatee lubbuu qabsaayota hedduu gaaga’eera, qaama hir’iseera. Kumoota hidheera, kumoota biyya irraa baqachiiseera. Tarkaanfii haxxummaa fudhateenis dargaggootaa fi sabboontota Oromoo baay’ee kaayyoo QBO ABOdhaan durfamuu irraa maqsuuf jecha doorsisaanis tahee gowwoomsaadhaan miseensummaa dhaaba bixxillee isaa OPDO guuchifateera. QBO keessattis lukkeelee qabsicha keessaan diigan kumaan kadhimmatee jeequmsa ulfaataa
mooraa QBO keessatti gaggeessaa bahee jira. Tarkaanfiileen humnaas tahee haxxummaa kun marti garuu daranuu sochii sabboonummaa fi falmaa mirga Oromummaa finiinsisanmalee duubatti deebisuu hin dandeenye; gonkumaas hin dandayani. Diinas tahe kanneen bitamanii shiroota kana irratti itti fufinsaan bobba’an kana akka gaariitti beeku.
Jijjiiramni mirgoota aadaa, afaanii fi ‘ofiin of bulchuu’ kan mootummaan Wayyaaneegurra guddisee lallabatu keessi isaa maal akka fakkaatu eenyu illee caalaatti dubbachuuf kan hamilee itti qabu ummata Oromoo biyya keessaa isa abidda cunqursaa Wayyaanee jala jiru dha. ‘Laalaa madaa ibiddaa isa gubatee beeku tu beeka’ akkuma jedhamu, haalli siyaasummaa, dinagdee fi hawaasummaa ummata keenyaa maal akka fakkaatu ummatichummaan haa dubbatu. Haala sirna siyaasaa cubbamaa impaayera Itoophiyaa keessatti kan affeelamaa jiru Oromoon Itoophiyaa irraa takkaa kabajas tahee galata argatee
beeku hin qabu. Kaleessaa hanga har’aatti Itoophiyummaa dirqiitiin dabaa fi cunqursaa guutee dhangala’e keessumsiisuu irraa kan hafe guyyaa takkaaf illee akka lammii biyyaatti mirga siyaasaa abbaa biyyummaa gonfatee oolee hin beeku. Warri kaleessa impaayera tana jaaree fi har’as impaayerattii dhaalee bulchaa jiru lakkoofsaanwayyaboomuu fi dinagdeedhaan lafee dugdaa tahuu Oromoo osoma itti hadhaawuu liqimsuuf haa dirqaman malee, takkaa mirga siyaasaa fi kabajaa saba guddaa fimurteessaa kanaaf malu Oromoof deebisuu yaadanii hin beekani.
Har’a bara itti Oromoon xiqqaa guddaan of baree dabaa fi shira mootummoota Itoophiyaa A hanga Ztti gingilchee hubate kanatti kan Oromoo Itoophiyummaaf kaadhimu yoo jiraate, humni akkasii dura dursoo ummata Oromootiinuu sirriitti waan wal beeka hin fakkaatu ykn osoo beekuu dantaa ummta Oromoo gurguratuuf kan gabaa of baase qofa dha. Yeroo keessa jirru kanatti, dantaa ofiif jedhee Oromoo jilbatti kufee ‘badii kaleessaaf dhiifama nuuf godhii, maaloo si waliin akka bullu nuu eehami’ jedhee kadhachuun kan irraa eegamu, warra jaarraa tokko caalaaf saba kana cunqursaa fimadeessaa bahe malee, Oromoo isa cunqursaa seenaan hin daganneen madaa yoomuu hin fayyine madeeffamaa yoona gahe miti. Oromoo irraa kan eegamu humna isaa kurfeeffatee waaroo ulfinaa ofitti deebisuuf qabsaawee wareegama hanga har’aatti itti baase galiin gahuu dha malee, warra waaroo ulfinaa irraa mulqee waaroo salphinaa itti aguugeef jilbeenfatee kadhachuu miti.
Humnoonni siyaasaa Itoophiyaa kan kaleessa aangoo irra turanis tahee kan har’a aangoo harkatti galfatan Oromoodhaaf tuffii sodaan guutame qabaachaa turan. Tuffiin isaanii kun har’as akkuma jabaatee itti fufetti jira. Oromoon hangamuu baay’atu, hangamuu baratu, hangamuu dachii dinagdee murteessaadhaan badhaadhe irra jiraatu toyannaa keenyaan ala bahuu hin danda’u jedhanii of amansiisanii jiru. Kayyoon qabsoo Oromoo bilisummaa sabaa fi walabummaa Oromiyaa akeekkates isaan biratti “abjuu” dha. Kun amaluma cunqursitootaa ti. Hanga dirqamanitti ummata cunqursaa isaanii jala jiruuf beekkamtii gaaffii mirgaa hin kennani. Qabsaayichi Hindii Mahatma Gandhi amala cunqursitootaa kana jechoota gabaaboodhaan lafa kaaéera. “First they ignore you, then they laugh at you, then they fight you, then you win. [Jalqaba gurra si dhowwatu, itti aansuun sitti kolfu, itti aansuun siin lolu, itti aansuun ni mootaan.] Dhugaa kana irraa wanni hubatamu diinni yoomuu kadhaa fi magantaadhaan kan hin injifatamne tahuu isaa ti. Kadhaa fi magantaan hafnaan osoma muratanii qabsaayaniiyyuu hanga humni namaajabaatee isa raasutti kan nama tuf°fatu tahuu isaa jechi Gandhi kun illee ragaa baha. Diinni eenyummaa ofii lakkisanii eenyummaa isaa ergifachuudhaanis garaa namaaf hin laafu. Sun daranuu akka diinni nama tuffattu gumaachuu irraa kan hafe akka matayyaattis tahee akka sabaatti ulfina namaaf hin kennisiisu.
Eenyummaa fi kaayyoo ofiitti cichanii karaa hundaan muddanii yoo qaban malee diinni hanga namaa beekuu hin dandeessu.
Humnoonni siyaasaa tokko tokko kan har’as jaarraa kanatti bifa kanaan of gowwoomsanii ummata Oromoos gowwoomsuu barbaadan maaliif seenaa ofiifuu nama barsiisaa turan irraa barachuu akka dadhaban namaaf hin galu. Sadarkaa dammaqiinsi Oromoo har’a irra gahee argamus beekaa ija itti dunuunfatan. Har’a hafnaan kaleessa bara dukkanaa sanayyuu yaaliin walfakkaataan akkasii kun Oromoo gowwoomsee kaayyoo qabsoo ABOdhaan hogganamuu irraa maqsuu hin dandeenye. ABOn gaafa jalqaba dhalatee lafaa ol ka’us didhaalee fakkaatoo keessatti of arge. Garuu didhaalee sana mara irra aanee dhawaatumaan jabaataa yoona gahe. Har’as didhaan kun irraa hin hafne. Haa tahu malee har’aa fi kaleessi tokko miti. Kaleessa ABOn harka tokkoon Oromoo Oromummaa isaa barsiisaa harka kaaniin ammoo diinota bif- daneeyyii lolataa bahe. Har’a garuu yoo xiqqaate Oromoo Oromummaa isaa barsiisuutti milkaawee jira waan taheef didhaalee akkasii kana irra aanuun hanga kaleessaa san ulfaataa
hin tahu. Waan hunda caalaa ummanni Oromoo dammaqe cinaa isaa jira waan taheef ummatichiyyuu sochii qabsoo isaa danquu fi duubatti harkisu argaa hin callisu. Qabsichi kan isaa tahuu waan hubateef isumatu qabsaayata. Kun ammoo waggootii 20 darban keessatti deddeebi’ee mula’atee jira.
Ummanni Oromoo bara keessa jirru kanatti anatu-siif-beekaa humnoota siyaasaa alagaas tahee kanneen Oromoo keessaa dhalataniituma dogoggoranii saba dogoggorsuu hawwaniif akka murtee hatattamaa kennuu danda’u fakkeenyonni ragaa tahan baay’ee dha. Akka fakkeenya guddaa tokkootti waan jalqaba bara 2012 keessa tahe yaadachiisuun ni danda’ama. Murni dhaaba irraa bahe tokko maqaa ‘ABO’ jedhu ofittimaxxanfatee ‘Bara haaraatti mul’ata haaraa! Har’a irraa qabee kaayyoo ABOjijjiireetin jira, kana booda kaayyoon ABO Itoophiyummaa malee Oromiyummaa miti…’ jechuun labsatee humnoota siyaasaa
tokkummaa Itoophiyaaf dhaabatan gammachuudhaan burraaqsisuun isaa yaadannoo yeroo dhihoo ti. Kanaanis humna siyaasaa Itoophiyaa kan kufaatii ABO arguu hawwuuf onnee dabalee ABO irratti dhadachiisuunis waan dagatamu miti. Miidiyaaleen Afaan Amaaraa kan mormituus tahee kan idil addunyaa humna kanaaf yeroo qilleensaa gadhiisii kennanii akka garaa isaa akka of beeksifatu gargaaranii turan. Haa tahu malee ummanni Oromoo humna akkasitti kaayyoo bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa gurguratee galma diinaatti gale akkasiif deebii hatattamaa kenne. Didichaan miidiyaalee alagootaas hamilee Oromoo cabsuu hin dandeenye. Akkasitti humni sun galaana sabboonummaa Oromummaa biyya keessaa fi alaa keessaa tufame. Qurxummii bahaara keessaa baate tahe. Maayyiin isaas akkuma hanga yeroo dhihootti garre dhabama seenaa tahee hafe. Diinni murna kana dogoggorsee burraaqsisee waliin burraaqaa bahes amma wal fudhatanii mukukkula bishaan bu’e tahan. Cal calammii tahe!
Namas tahee murni qalbii qabu tokko kana irraa waan guddaa barata. Oromoon maal akka barbaadu dhugaa kanaa fi kana fakkaatan irraa ifee mul’ata. Oromoon kan barbaadu ABO kaayyoo isaa haqaa jabeeffatee irree gurmaaween diina irratti bobba’u arguu dha malee dhaaba irraa cabanii deemanii faaruu kaayyoo siyaasaa diinaa jajjabeessu diina waliin faarfachuu miti. Diina dagaaginni sabboonummaa Oromiyaa yeroo irraa gara yerootti jabaataa deemuu argee abdii murachuudhaanakka soogiddaa baqaa jirutti dhaqanii,
‘Itoophiyoomneerra, gammadi’ jedhanii abdii itti horuun kaayyoo fi fedhii ummata Oromoo akka hin taane ifa galaa dha. Kun Oromoo qalbii Oromummaa guutuudhaan walabummaan yaadu qofa osoo hin taane, Oromoo isa OPDO keessatti jaarameemooraa Wayyaanee keessa jiruufuu kan liqimfamu hin tahu. Heerri Wayyaanee kan keeyyata 39ffaa jalatti maqaafuu tahu kaa’ameyyuu deemsa keessa gaaf tokko waliin jiraachuun yoo rakkoo tahe gargar galuun akka jiraatu kaa’uu isaatiin warra ifatti labsatee of Itoophiyoomse caalaa akeeka qabsoo Oromootti dhihoo dha yoo jedhame dhugaa irraa fagaachuu hin tahu.
Sagantaan ABO bara 1976 keessa bahe namoota akka Goobanaa Daaccee gantummaadhaan lafa kaa’eera. Goobana gantuu jedhamee kan ibsameef fedhii ummata Oromoon alatti Minilikiif tumsee walabummaa biyya Oromoo humnaan cabsisiisee Itoophiyaatti dabalchiisuu isaatiif akka tahe hin haalamu. Namoonni wayta sanitti sagantaa siyaasaa kana wixinanii fi har’a ABO irraa adda bahan dhugaa kanatti ni amanu jedhamee yaadama. Goobanaa jagnummaa loltummaa malee dammaqiinsa siyaasaa homaatuu hin qabaatin sanaanuu ‘gantuu’ dha eega jennee bara har’a qaroome kana keessatti kanneen dammaqiinsa siyaasaa osoma horatanii jiranii ilaalcha faayidaa ummata Oromoo miidhee kan warra kaanii guutuf dursa kennaniin hoo maal jenna ree?
Addi Bilisummaa Oromoo harás borus biyti teenya Oromiyaa, ummanni keenya Oromoo, kaayyoon keenyas bilisummaa dha jedhee amana. Warra kaayyoon isa fakkaatu waliinii fi kanneen dimokrasii dhugaa fi mirga hiree murteeffanaa ummtootaa fudhatan waliin tumsa jaarratee qabsaayaa ture, ammas ni qabsaaya. Warra kaayyoo isaa dura dhaabbatanii fi kaayyoon isa hin fakkaanneef jilbeeffatuun garuu salphina tahuutti hubata. Qabsoon addunyaa kana irratti tahaniis kanuma keessa darbanii akeeka isaanii bakkaan gahan. ‘Akka abaluuttin sirbaan morma nama jal’isa’akkuma jedhamu, bara jireenya ofii dheeraa Oromiyaaf qabsaayanii galgala keessa Oromiyaa hallayyatti darbanii Itoophiyaa mirga
Oromoo beekuufii diddee guyyuu ummata qabsaawaa jiru mana hidhaatti guurtuu fi ajjeessaa jirtuuf dursa kennuun akkeessaa fuggisoo fi abaaramaa tahuu isaa jala muruu feena. ABOn mirga warra kaanii eeguuf jecha mirga haqaa ummata Oromoo irraa muree waan kennuuf hin qabu; mirga warra kaanii tiksuuf jecha mirga siyaasaa Oromoo sharafuun barbaachisaa tahees hin dhihaatu. Yeroma mirga saba ofiif falmatanitti mirga warra kaaniifis dhaabbachuun akka danda’amu ifa galaa waan taheef, mana waloo ollootaa jaaruuf jecha mana maatii ofii of
irratti diiguu ABOn ni morma. Sochii mana Oromoo diiguuf wixxifatamus qabsoonmaseensa. Mirga ummta Oromoo guutuu kan bilisummaa fi walabummaa jedhu argamsiisuuf akkuma kaleessaa har’as murannoo irra daran belbeleen ni qabsaawa. Kana hundi akka hubatu irra deebiin ibsata. Ummatni Oromoos dhaaba isaa fi qabsoo isaaf kan durii caalaa wardiyyaa dhaabbatee tikfachaa qabsoo isaa ni finiinsa.
Injifannoo Ummata Oromoof! Infoo Deeskii ABO
Bitootessa 31, bara 2012


text:
Amaloota Gabroota Ar-Rahmaan-Kutaa 6
Kutaa darbe keessatti amaloota gabroota Ar-Rahmaan keessaa badiiwwan gurguddaa irraa fagaatan ilaalle jirra. Aayan armaan gadi immoo badii gurguddaa fi xixiqaa hundarraa fi wanta faaydi hin qabne irraa akka fagaatan ibsuun wanta darbe nuuf guduunfiti.
“Isaan kanneen Az-Zuur ragaa hin baanee fi yommuu Al-Laghw biraan darban kabajaan darbaniidha.” Suuratu Al-Furqaan 25:72
Aayah tana sirritti hubachuuf hiika jechoota, “shahida, az-zuur fi al-laghw” jedhan sirritti beeku qabna.
Akka lugaa Arabifaatti hiika “shahida” keessaa tokko “argamu” dha. Fkn, akkana ni jedhama:“Shahida al-majlisa” Kana jechuun “Inni iddoo wal-gahiitti argame (He attended meeting place)”
Ammas hiikni biraa, “Shahida” jedhu oduu irraa wanti inni dhiyeessu dhugaa akka ta’e beeksisuudha. Hiika kana gara Afaan Oromootti yommuu deebisnu, “Ragaa bahuu” jennaan. Kanaafu, hiikota shahida jedhu keessaa, “Argame” fi “Ragaa bahe” kan jedhaniidha.
“Az-Zuur” jechuun baaxila (soba), kijiba, ragaa sobaati. Tarii hundeen “az-zuur” “Al-Izwiraar” kan jedhu irraayyi ta’a. “Al-Izwiraar jechuun wanta tokko irraa dabuu fi maquudha. Kijibni, baaxilli fi ragaan sobaa hundi karaa haqaa irraa kanneen dabaniidha.
Hiika jalqabaa “shahida” (argame) jedhu irratti hundaa’e jechii Rabbii olta’aa “Wallaziina laa yash-haduuna-zzuur” jedhu, hiikni isaa akkana ta’a: Amaloota gabroota Ar-Rahmaan keessaa, iddoo baaxilli, kijibni fi badiin itti raawwatamu kan warri shirkii fi jallinnaa itti wal gahanitti hin argaman. Gabroonni Ar-Rahmaan osoo achitti waliin hirmaatu baataniyyuu, achitti argamuu fi ilaalu irraa ni fagaatu. Sababni isaas, achitti argamuun qofti ma’asiyaa (badii) dha.
Hiika lamaffaa “Shahida (ragaa bahe)” jedhu irratti hundaa’e hiikni aayah: amaloota gabroota Ar-Rahmaan keessaa, ragaa isaanii keessatti wanta beekan malee hin beeksisan. “Kuni dhugaa beeknu” jedhanii odeessun, sobaan ragaa hin bahan.[1] Hiikni lamaan armaan olii wanti wal faallessu isaan keessa waan hin jirreef kan wal jabeessaniidha.
Armaan olitti jecha baaxila jedhu kaasne turre. Baaxila jechuun faallaa haqaa kan ta’ee fi wanta dhaabbata hin qabneedha. Fkn, shirkiin baaxila. “Hojii baaxilaa” ni jedhama. Kana jechuun, “Hojii kasaaraa faaydan keessa hin jirre.”[2]
Hiikota armaan oli irraa kaane, Gabroonni Ar-Rahmaan iddoo wal-gahii dubbii dhoowwamaa ykn hojii dhoowwamaa of keessaa qabu hundarraa ni fagaatu. Iddoo namoonni wal gahanii ykn wal-qunnamanii sobaan itti wal morman, wal-hamatan, jette jettee odeessan, wal-arrabsan, maqaa xureessan, itti qoosan, itti sirban, farsoo dhugan, filmii ilaalanii fi kkf itti hojjatanitti hin argaman.[3] Wantoota baaxilaa fi kijibaa kanniin irratti kan hin argamne erga ta’anii, sobaan ragaa hin bahanii jechuudha.
Ragaan sobaa jireenya namaa keessatti kijiba irraa gocha garmalee fokkuu ta’ee fi miidhaa guddaa fiduu ta’ee osoo jiruu, akkamitti gabroonni Ar-Rahmaan ragaa sobaa bahuu? Hundemaa, ragaa bahuu keessatti nama haqaatiif deeggaraa ta’uu, haqummaa gadi dhaabu fi yakkamtoota nama miidhan irratti murteessuf gargaaraa ta’uudha. Ragaan itti-gaafatamummaa isaa irraa jijjiramuun sobaaf deeggaraa fi abbaan murtii haqaan ala sobaan murteessun murtii kan jallisuu yoo ta’e, yeroo tokko keessatti yakka gurguddaa lama of keessatti hammata:
Yakka 1ffaa– Ragaan itti gaafatamummaa uumamaa isaa bahuu dhiisu. Kana jechuun dhugaadhaan ragaa bahuun osoo namarra jiru sobaan ragaa bahuudha. Gama kanaan, ragaa dhoksuu irra haalli kuni irra badaadha.
Yakka 2ffaa-Ragaa sobaa kana fudhachuun mirgi fi haqni sarbamuu, namoonni qulqulluun miidhamu, gabroota Rabbii irratti daangaa darbuu fi isaan miidhuuf itti gargaaramuudha. Fakkeenyaaf, abbaan murtii haqaan murteessun osoo isarra jiruu, fedhii lubbuu hordofuun ykn addunyaa irraa faaydaa xiqqoo barbaadun ykn firummaaf dhimmamuun haqa malee murteessa, zaalima ni gargaara, irree nama daangaa darbee ni jabeesa.
Osoo yakka kanniin lamaan of keessaa akka qabu hubatamu baateyyuu ragaan sobaa kijiba uumameedha. Warroota hin amannee malee eenyullee kijiba akka hin uumne Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ibse jira:
“Kijiba kan uumu keeyyattoota Rabbitti kanneen hin amannee qofaadha. Warri suni isaanumatu kijibdoota.” Suuratu An-Nahl 16:105
Kana jechuun kan kijiba uumuu fi sobuu namoota ragaalee fi beeksisa Rabbiitti hin amanneedha. Sababni isaas, dhugaa dubbachuu isaanitiif mindaa hin kajeelan, kijiba dubbachuu isaanitiif adabbii hin sodaatan. Isaan warra kijiba uumaniidha.[4] Aayan tuni akkuma agarsiistu, kijiba namoota hin amanne irratti gabaabse. Kijiba kan uumu warroota hin amanne qofa. Gosoota kijibaa keessaa hundarra fokkuu kan ta’e, Rabbii olta’aa irratti kijiba uumuu fi ragaa sobaa bahuudha.
Ragaa sobaa irraa akeekachisuu ilaalchisee Abu Bakrah irraa Al-Bukhaari fi Muslim akkana jechuun gabaasanii jiru: Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Badiwwan gurguddaa keessaa hundarra badaa kan ta’e isinitti himuu?” Nutis ni jenne, “Eeyyen Yaa Ergamaa Rabbii!” Nabiyyiinis (SAW) ni jedhan: “Rabbitti waa qindeessu (shirkii), haadha abbaaf ajajamuu diduu fi tola oolu dhiisu, ragaa sobaa yookiin dubbii sobaati.” Ergamaan Rabbii (SAW) hirkatanii turan. Ergasii ol jedhe taa’un “Ragaa sobaa” irra deddeebi’u hin dhiisne hanga osoo cal’isee maal qaba jennuutti.” Sahiih Muslim 87, Sahiih Al-Bukhaari 6919
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Xurii taabotaa irraa fagaadhaa, dubbii sobaa irraayis fagaadhaa.” Suuratu Al-Hajj 22:30
Taabota fi uumamtoota biroo gabbaruun (waaqefachuun) xurii hundarra badaa qalbii namaa xureessudha. Dubbiin sobaas dubbii hundarra fokkuu ta’eedha. Kanaafu, kana hundarraa fagaadhaa.
Gabaabumatti, gabroonni Ar-Rahmaan hojii fi dubbii sobaa keessatti hin hirmaatan, akkasumas, ragaa sobaa hin bahan. Isaan warra “yommuu Al-Laghw biraan darban kabajaan darbaniidha.”
Akka lugaatti, “Al-Laghw” jechuun addunyaatti ykn Aakhiratti faaydan isarraa waan hin argamneef wanta haaqamuu fi dhiifamuu qabu hunda.[5] Gabaabumatti, al-laghw jechuun dubbii ykn hojii qullaa faaydaa fi kheeyrin keessa hin jirreedha. Kan akka dubbii namoota gowwaa, waa’ee wal-qunnamti foonii dhiiraa fi dubartii jidduutti adeemsifamu ilaalchisee jecha ifaatin dubbachuu, mushrikoonni wanta gabbaran ol guddisanii dubbachuu, sirba dhageefachu fi kkf laghw irraayyi.[6]
Gabroonni Ar-Rahmaan dubbii qullaa faaydaa hin qabnetti yoo tasa dhufan ykn itti dhiyaatan, kabajaan bira darbu. “Kabajaan darbuu” jechuun nafsee ofii dubbii qullaa faayda hin qabne irraa fageessu, itti lixu irraa nafsee ofii ni kabaju. Osoo itti lixuun cubbuu ta’uu baateyyuu, wanta faaydi hin qabne dubbachuun ykn hojjachuun gowwummaa akka ta’e fi, namummaa fi dhiirummaaf hanqinna akka ta’etti ilaalu. Kanaafu, nafsee ofii kanarraa ol fageessu.[7]
Gabroonni Ar-Rahmaan gatii yeroo ni hubatu. Jireenya tana keessatti yeroon isaan irra darbu mataa qabeenya isaanii akka ta’e ni beeku. Yeroo isaanii wanta faaydan keessa hin jirree (al-laghw) keessatti akka gubattuuf yoo hayyaman, hamma al-laghw keessatti baasaniin mataa qabeenya isaanii bittineessanii ykn balleessanii jiru. Kasaaran kana keessatti kasaaran gonkuma akka bakka hin buufamne ni beeku. Isaan gamnootaa fi warra beekumsa qaban waan ta’aniif, kasaaraa bakka hin buufamne kana akka hin kasaarre garmalee tattaafatu. Sababni isaas, umriin daangefamaadha. Namni hojii isa jala darbe hojjachuuf osoo umriin isaa akka tursifamuu hanga fedhe barbaade, gonkumaa hin tursiifamu osoo sa’aati takkallee taateyyu. Du’aan booda hojii gaarii hojjachuuf akka deebifamuu yoo kadhates, kadhaan isaa fudhatama hin argatu. Inuma ni waqqafama.
Kanaafi,ilmi namaa kasaara keessa akka jiru agarsiisuuf Rabbiin azza wa jalla yeroon kakate. Namni bakkuma argetti yeroo isaa bittinneesun akkuma yeroon isa irra darbuun kasaaraa keessatti mucucaata. Garuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa warroota kasaran irraa namoota amanan, hojii gaggaarii hojjatan, haqaa fi obsa waliif dhaaman adda baase. Sababni isaas, warroonni kasaaraa jalaa bahan kunniin warroota umrii isaanii daldala bu’aa guddaa buusu Rabbii olta’aa waliin daldaalu irratti baasaniidha. Dhugumatti, daldalli kuni daldala guddaa guddinna isaa namni yaadu hin dandeenyedha.
Gabroonni Ar-Rahmaan gosoota kana irraayyi. Yeroon isaanii faayda tokko malee gubachuu waan sodaataniif wanta faaydi hin qabne kabajaan bira darbu. Kana keessatti taruun yeroo ofii hin guban, ofiis hin xiqqeessan. Namni kabajamaan wanta tokko biraan yoo darbe xiyyeefannoo isaa, ykn yeroo isaa ykn humna isaa osoo itti kennin, kana waliinu gogaa fi jabaataa osoo hin ta’in, haala salphaa fi laafan bira darba. Itti hin jabaatu, hin gogu, haala laafaa fi salphaa ta’een namoota wanta faaydi hin qabne keessatti lixan gorsa. Umriin garmalee qaalii akka ta’e isaanitti hima. Kanaafu, wanta faaydi hin qabne keessatti yeroo balleessuun sirrii miti.
Gabroonni Ar-Rahmaan amaloota isaanii keessaa tokko uluwwul himmati (Yaanni isaanii garmalee ol’aanaa) ta’uudha. Yaada ykn kaayyoo ol fagoo waan qabaniif wantoota tufatamoo fi xixxiqoo irraa of ol kaasu. Dhimmoota ol’aanoo fi guutuu ta’an barbaadu. Dhimmoota tuffatamootti rarra’uun gadi aantummaa nafsee fi yaanni namaa kufuu akka ta’e ni hubatu. Warri qalbii fi nafsee guddaa qaban kana hin hojjatan. Kanaafi, gabroonni Ar-Rahmaan warra argituu gara karaa olii ol nama kaasutti fudhattuu fi gubbaa ol’aanu ilaaltu qabaniidha. Isaan argituu tanaan dubbiin ykn hojiin ykn yaanni faaydi qabne dhimmoota tuffatamoo fi gadi aanoo akka ta’an ni argu. Kanaafi, isaan xiqqoo malee yeroo fi humna isaanii irraa wanta faaydi hin qabne irratti hin balleessan.
Jireenya isaanii keessatti dhimmoota duwwaa faydan keessa hin jirre biraan yoo darban, irraa garagalu. Nafsee ofii dhimmoota faaydi hin qabne keessa turuu irraa ni kabaju. Al-laghw wanta faayda hin qabne waliin ko’oomu waan ta’eef dhimmoota gamnoonni xiyyeefannoo itti hin kennineedha. Gabroonni Ar-Rahmaan gamnoota waan ta’aniif wanta isaan ilaallatuu fi fayyadu argachuuf garmalee itti futu. Dhaamsa Nabiyyii (SAW) hojii irra oolchun wanta isaan hin ilaallanne waliin hin ko’ooman:[8]
إِنَّ مِنْ حُسْنِ إِسْلاَمِ الْمَرْءِ تَرْكَهُ مَا لاَ يَعْنِيهِ ”
“Gaarummaa Islaama nama tokkoo keessaa wanta isa hin galchine dhiisudha.” Jaami’u Tirzimii-2318
Wanti isa hin galchine wanta isaaf ykn nama biraatiif faayda hin buufnedha. Fakkeenyaf, namoota hamachuu, fi kkf. Asitti wanti hubatamu qabu, “Namoota waan badaa irraa dhoowwun ykn waan gaaritti ajajuun” hadiisa kana keessa hin seenu. Yommuu namni tokko nama biraa waan gaaritti isa ajaju ykn waan badaa irraa isa dhoowwu, namni lammataa hadiisa armaan oliitti fayyadame, “kuni dhimma dhuunfati si hin galchu” jechuuni hin danda’u. Sababni isaas, al-amr bil ma’aruufi wa nahyi anil munkari (waan gaaritti ajajuu fi waan badaa irraa dhoowwun) wanta shari’aan itti ajajee fi dirqama godheedha. Wanti shari’aan itti ajaje hundi wanta nama galchuu fi xiyyeeffanno itti kennuun barbaachisudha.
Guduunfaa
➥“Az-Zuur” jechuun baaxila, kijibaa fi ragaa sobaati. Baaxilli shirkii, muuziqaa, hojii badaa fi fokkuu biroo of keessatti hammata
➥Al-Laghw jechuun wanta faaydaa fi bu’aa hin qabneedha.
➥Gabroonni Ar-Rahmaan az-zuur irratti hin argaman ragaas hin bahan. Kana jechuun isaan hojii fokkuu fi kijiba keessatti hin hirmaatan, akkasumas, ragaa sobaa hin bahan. Hojii badaa, kijibaa fi ragaa sobaa irraa fagaachun isaanii waa sadii irraa isaan tiiksa: Adabbii, salphinnaa fi yeroo gubuu.
➥Ammas gabroonni Ar-Rahmaan wanta faaydi hin qabne biraan kabajaan darbu. Kana jechuun yommuu tasa wanta faaydi hin qabnetti dhufan nafsee ofii kabajanii bira darbu. Yoo danda’an namoota ni gorsu. Yoo dadhaban immoo irraa garagalanii deemu. Haala kanaan, yeroo isaanii bakka hin taanetti gubuu irraa eegu.
➥Gabroonni Ar-Rahmaan sirba (muuziqaa) hin dhageefatan ykn iddoo sirbaatti hin argaman. Sababni isaas, sirbii takkaa hojii baaxilaa badiitti nama geessu ta’a, takkaa immoo dubbii qullaa faaydan keessa hin jirree ta’a. Gabroonni Ar-Rahmaan baaxilaa fi kijiba irratti waan hin argamneef ammas, wanta faayda hin qabne biraan kabajaan waan darbaniif sirba hin dhageefatan ykn iddoo isaatti hin argaman.
➥Ammas gabroonni Ar-Rahmaan fiilmi fi moovi dubartii fi dhiira makate hin ilaalan. Sababni isaas, fiilmi fi moovin kunniin baaxila hojii fokkuu akka shirkii, sagaagalummaa fi ajjeechaatti nama geessaniidha. Akkasumas, hojii fi dubbii faaydan keessa hin jirreedha. Namni fiilmi fi moovi warra dhiyaa, hindoota, turkoota, araboota fi kan biroo halkanii guyyaa ilaalu faaydan inni argatuu maaliidhaa? Gabroonni Ar-Rahmaan wanta baaxilaa (sobaa) ilaalu irratti yeroo isaanii qaali hin guban.
➥Ammas, gabroonni Ar-Rahmaan nama hamachuu irratti yeroo ofii hin dabarsan. Sababni isaas, nama hamachuun az-zuur waan ta’eef badittii isaan kuffisa.
➥Gabaabumatti gabroonni Ar-Rahmaan umriin isaaniif kenname gabaaba ta’uu waan beekaniif Aakhiratti mindaa guddaan milkaa’uu fi adabbii jalaa bahuuf: hojii badaa, kijibaa fi ragaa sobaa irraa ni fagaatu. Yeroo isaanii wanta faayda hin qabne irratti hin balleessan. Kana irra, takkaa addunyaatti hojii isaan fayyadu, takkaa immoo Aakhiratti hojii isaan fayyadu hojjatu.
Kitaabban wabii:
[1] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -6/648
[2] https://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar/%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D9%84/
[3] Tafsiir Sa’dii-687
[4] Tafsiiru Xabarii-14/371
[5] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -6/652,
[6] Tafsiiru sa’dii-fuula 687, Tafsiiru Xabarii-17/525
[7] Tafsiiru Sa’dii-fuula 687
[8] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-6/652-654
Tafsiiru Qur’aanil Kariim, Suuratu Furqaan, fuula 315, Muhammad bin Saalih Useymiin


text:
Nama warra ufii bulchetti biyya bulcha.Nama biyya bulchu ammoo amalaa fi adaba isaa qoratan,tolaa fi hammeenna Isaa ammaa fi ka durii keessaa qorqoratanii diidatti baasan.
Amerikaan bulchoota mootummaa isii akkuma gumiin balloon nama abbaa gadaa ykn hayyuu lallaban waan namii keessa dhufee qahhee raabaa fi gadaatii fi fulaa hedduutti qorattu qoratti.
Nama Amerikaa abbaa seeraa mana murtii walii galaa tolchuuf qorachuutti jiran kana pirezidaanti Amerikaa,Donald Tiraampitti filae.
Yoo innii filatu koreen kongireesii Amerikaa ammoo nama kana waan isaan himan cufa keessaa qulqulleefatee waan jedhu jedha.
Namii Tiraampi filate kun Brett Kavanagh haga hardhaa fi boritti ykn hin filamaa ykn ammooirratti didan.Kavaanaa kana waan innii bara 1980 keessaa tahe jedhaniin himachuutti jiran.
Gaafa galgala tokko ijoolleen hariyaa waarii mana tokkotti walti dhuftee waaritu ka innilleen waarii sun keessa jiru machaahee dubra qorsaan ufi wallaalchisee buufte jedhanii himatan.
Dubartiin isa himatte porofeeser Christine Balsey Ford Amerikaa yuniversitii Kaalifoorniyaa barsiisfti.
Bara 1980 keessa galgala tokko ka isiin mana barumsa Georgetown Maryladn jiru barattu mana diqqaa tokko keessatti “na ukkaamsee harkaan afaan na qabee na gubbaa bu’ee isaa wayaa narraa mulqachuutti jiru iyyee waan du’u ufi seheeyyuu,” jetti.
Namii dhibiin isaa ijoollee dhiiraa gaafas mana sun keessa jiran himatanillee jarii sun ijoollee durbaa qorsaan ufi wallaalchisee waan fedhe tolchuu fedhe jedhee himate.
Tirampi ammoo maqaa balleessuu fi siyaasaa jedhanii tana jedhaniin malee nama adabicha jedhee falmeef.
Nama kana huji tanatti filachuu fi dhibaachuu irratti wal falmuutti jiran. Abbaan seeraa mana murtii walii galaa Amerikaa yoo ufumaan fedhee dhiise malee haga jiru hinuma hojjata.


text:
Prezdaantiin Kooriyaa Kibbaa Moon Jae-In Kibxata kaleessa gara Kooriyaa Kaabaa imaluun, Pyongyang keessatti Prezdaant Kim Jong-Un waliin mari’ate. Prezdaant Moon marii kana booda ibsa kenneen, Kooriyaan Kaabaa buufataalee Yaalii Misaa’elaa keessatti geggeessaa turte jiddu isa guddicha akka cuftuuf kan walii galan tahuu ibse.
Kim Jong-Un gama isaatiin yaada kenneen, “walii galteen kun sulula Kooriyaa keessatti nagaya buusuudhaaf tarkaanfii guddaadha. Anis dhiheenyatti gara Soul imalee marii nageenyaa kana itti fufsiisna abdii jedhu qaba” jechuun dubbate. Kooriyaan Kaabaa Oomisha Niwukilarii dhaabuu ilaalchisee, Ameerikaan waadaa galte yoo kan eegdu tahe gama isitiin tarkaanfii murteessaa tahe fudhachuudhaaf qophii tahuu beeksifte.


text:
Paarlaamaan Kaanaadaa torbee dabre dararaa fi ajjeechaa Miyanmaar keessatti muslimoota Rohingiyaa irratti raawwatame, duguuggaa sanyiiti jechuun labsuun isaa ni yaadatama. Paarlaamaan Kaanaadaan labsii san irratti, hoggantuun Miyanmaar Ang San Suchii dararaa fi ajjechaa Muslimoota Rohingiyaa irratti raawwatame dhaabsisuudhaaf fedhii dhabuu isii cimsee balaallefate. Kanuma hordofuun Khamiisaa kaleessaa ammoo seera tumtoonni Kaanaadaa lammuummaa Kabajaa Ang San Suchiif kennamee ture sagalee guutuun irraa mulqan.
Suchiin bara 2007 keessa “qabsooftuu dimokrasii fi mirga namoomaa” jedhamtee bulchiinsa magaalaa Ottawa irraa lammummaa kabajaa argattee turte. Haata’u malee hoggantuun Miyanmaar tun, duula ajjechaa waraanni biyyattii muslimoota Rohingiyaa irratti raawwate, kan ummata 700,000 ol qe’ee isaa irraa buqqisuun gara biyya ollaatti baqachiise balaaleffatuu dhabuu isiitiif gar malee qeeqamaa turte.
Haaluma wal fakkaatuun bara dabrellee Bulchiinsi magaalaa Oxford, UK, badhaasa Kabajaa Ms Suchiif kennee ture, duguuggaa sanyii Muslimoota Rohingiyaa irratti raawwatame dhaabsisuu dhabuu isiitiif kan irraa mulqe tahuun ni yaadatama.


text:
Sabaa himaaleen ragaa dogoggoraa facaasuu dhaan haasaa garee finxaaleyyii ka jibbiinsaa babal’isaa jiraachuu dhaan muummichi ministeeraa Itiyoopoiyaa H/Maariyaam Dassaaleny haasaa gumii walii galaa kan tokkummaa mootummootaa irratti kaleessa galgala dhageessisaniin beeksisaniiru.
Jijjiiramni haala qilleensaa balaa hongee fi lolaan bishaanii jireenya lammiiwwanii rakkoo keessa buusaa jira jechuu dhaan obbo H/Maariyaam dubbataniiru. Henok Semaigzer bakka sanatti argamuun gabaasee jira.
Muummichi ministeerichaa yeroo utuu hin balleessiin ture caasaalee hawaasaa haasaa isaaniin qeequu kan jalqaban.
Caasaaleen hawaasaa odeeffannoo wal jijjiiruu fooyyessuu akkasumas hirmaannaa bal’aaf waltajjii digitaalii akkuma inni diriirse akkasuma immoo dhiibbaa gaarii hin ta’in kan inni hirmaattota irra kaa’e callisamee ilaalamuu hin danda’amu jedhan.
Muummichi ministeerichaa haasaa isaanii keessatti nagaa fi tasgabbii addnyaaf akkasumas walitti bu’iinsaa fi waraana uumame ilaalchisee kanneen waan uummataaf quuqaman of fakkeessantu jeeqama hammaa ba’aa oofaa jira jedhan.
Odeeffannoo dogoggoraa caasaalee hawaasaan hagam akka salphaatti tamsa’uu danda’uu isaaf namoota hedduu keessumaa dargaggoota hegeree keenya ta’an kara kallattii dogoggoraatti ennaa geessu argaa jirra jedhan.
Muummichi ministeerichaa haasaa kana kan dhageessisan biyyi isaanii baatilee hedduu darban keessumaa ragaalee karaa caasaalee hawaasaan tamsaasamaniin ennaa raafamaa jirutti.
Humnoonni mootummaa Itiyoopiyaa hiriirtota nagaatti dhukaasuun akka ajjeesan gareeleen mirga namaa ibsaa turan. Oromiyaa keessatti erga jalqabamee waggaa tokko guutuuf kan jiru hiriirri mormii magaalaalee adda addaa keessatti geggeessamaa tureera. Naannoo Amaaraa keessumaa Walqaayit, Gonder fi Gojjam keessatti mormiin uummata babal’ataa dhufeera.
Ethiopian sabaa himaa dhuunfaa ukkaamsuu ishee gareeleen mirga gaazexeessotaaf falman qeeqanii jiru.