text:
Badho Nagawoo irraa
Ummatni Oromoo, akkuma saboota addunyaa kana irratti argamanitti, seenaa of danda’ee, biyya googgaa beekamaa qabu, aadaa, afaan, duudha fi qora-qalbi sabbummaa kan barootaa kumaatamaan lakkaawwaman kuufachaa dhufe kan qabuu fi seenaa bulchiinsa fi aadaa siyaasaa adunyaa kanaaf bu’ura dimokiraasi ta’ee, sirna gadaa, qabaachuun isaa seenaan ragaa baya.
Kanneen waan ifaa fi beekkamaa ta’ee kana osoo arganuu fudhachuu fi dhuggoomsu didanii fi hin maahuu balleeysudhaaf carraaqanis seenaa isaa keessatti jiraatan. Ammalee jijjiirama bifaa fi maqaa yoo ta’ee malee ittuma jiruu. Kaleessa eegdoota sirna kiyoo gabroonfatoota Amaarsaa Amaaraatiin, hara’a eegdoota sirna kiyoo Itoophiyaa warra ta’an hogganoota Wayyaaneetiin. Sirni kiyoo gabrummaan ummata Oromoo fi Oromiyaa irratti dirriirfame kuni dantaa gita bittuu Habashaa kan walii gala waan eeguu fi tiksuuf gita bituun garee lamaanitu Oromoof tokkuma. Lammeenu qabeenya ummata Oromootiin jiraacha barbaadu. Waldhabiin isaanii Oromiyaa irratti ool aantumaa gartumaa siyaasaa qabaachuuf yeroo garii wal moormu. Yoo Oromoon jabbaate ammoo tokko ta’u. Qabxii kana irratti walhubannootaa fi waliigalteen Miniliki fi Yohaannis kan Dirree Boruu raga baya.
Jarreen enyumaa saba Oromoo adunyaa kana irraa balleeysuudhaan maalummaa isaa fi seenaa isaa daggatee isaan fakkaatee, isaan akka himatu barbaadan, akeekni isaanii waan abbootiin isaanii hojiin jalqaban dhuggoomsuu fi bakkaan gahuun sabni Oromoo akka Itoophiyuummaa akka mallattoo isaatti fudhatee faalla seenaa isaa dhaabatu godhanii tursiisudhaaf akka ta’ee beekamaadha. Jiruun sabni Oromoo eega kiyoo warra Habashaa jalatti kufe isa muddatee jiruu deegaa, gadadoo, dhiphinaa, salphinaa, dhumiinsaa fi jiruu araati. Hoongoo haalaan gadhee takkaahuu milki haalaan hamtuu isa muddate kana akkuma jiruutti fudhatee callisee taa’e moo maal godhe? Rakkoo gadadoo fi salphinaa kan isa muddate kana akkamiitti laalaa ture? Akkamiitis if ibsaa ture? Warreen nu fakkaatu malee uf ta’uu hin dandeeysu jedhaniin isa fixxaa turan kana dhawwaata seenaa keessatti akkamiitti laalaa turee fi jiras? Fuuldureen Oromiyaa hoo karaa kamii? Gaaffilee tana hundaa fi kaneen biroolee deebiisuun waan haalaan bala’atuuf, gaaffii gama boodaa Oromiyaan karaa kamii? jedhu irratti xiyyeefachuun rakkoo qabsaawoota Oromoo muddatee fi furmaata ykn fala yaadaa furmaataa irratti if tiksuuf yaali godha.
Sab-boonnumaan saba kamiituu kan irratti hundeefamee waan sadii kan waliirraa cituu hin dandeenye irratti kan hirkatuu dha. Kanneenis, uutubaa takkaahu hundee siyaasaa sab-boonummaa ti.
• Sabni tokko aadaa, seenaa, afaan duudhaa fi waan isa saboota biro irraa adda isa godhu qora-qalbii guututti qabaachu isaa,
• Fedhii isaa fi qabeenya biyya isaa waan hunda dura caalchisee ilaalu isaa,
• Sabichi bilisa ta’ee waan kiyya kan jedhu hunda ufii isaatiin ajaju danda’uu dha. Kuni garuu, kan ta’uu danda’u yoonif bilisummaa fi walabummaan biyyaa argame qofa ta’a. Walabummaan mootummaa malee hin argamu. Sab-boonnummaan waan irratti hundaawee mul’atu gulantaalee adda addaa haa qabaatu malee yeroo hunda siyaasaa irratti hundaawa. Siyaasaan ammo aangoo irratti hundooftti. Aangoon mootummaa waalta’aa tokko argamsiisu takkaahuu mottummaa duraan qaban tikfachu ta’eetti uf mulidhisa.
Ilaalchii sab-boontoota addunyaa hundi hubanootaa fi arkii kana irratti kan dagalaawee dha. Kan sab-boontoota Oromoos ilaalcha hundina addunyaa (universal concept) kana irraa adda ta’uu hin danda’u. Haata’u malee, gulantaalee furmaataa irratti (susuphaa, tokkummaa-federaalumaa-confedereeshinaa fi mootummaa ufii ijaarachu) yaadaan wal dhabuun ni jiraata. Kana jechuun furmaata waldhabiilee, gulantaalee adda addaatti argamanii fi fuula dura argamuuf jiraatan kan murteeysu ummata, haala qabatamaa sabichi keessa jiruu, haala naannoo isaa fi haala siyaasaa addunyaati ta’a. Haata’u malee, kanneen keessaa haala fuulduree isaa aanjjeeysu irratti humnaa fi jabbina sabichaatu maddaala siyaasaa hunda gara isaa toleetti jijjiiru danda’a. Kanaafi ummatni bala’aan kan seenaa isaa karaa isaa toleetti tolchuu fi gololee seenaattis kan jedhamu.
Ammaan tana, waldhabiinsi ykn waldidaan ummata Oromoo fi Kollooneefatu Habashaa haaraya jiddu jiru waldidaa haalaan olaantumaa qabu kan araara itti barbaadamu miti. Waldidaan kuni bara 199-1993 keessatti bifa susuphaatiin karaa nagaatiin furmaatni yaalamee waan fashaleef jecha, ammaan tana furmaatni bifa sana qabaatu dhufuu hin danda’u. Sirna tiksitootni Impaayyeera Itoophiyaa Oromiyaa fi ummata Oromoo qabeenya isaa saamanii jiraachu waan baroota dheeraa baranii jecha nagaan mirga ummata Oromoo fi biyya isaa irraa ni bahan jedhani yaaduun of goowwomsuu dha. Warri Habashaa aadaa waldhabiinsa siyaasaa karaa nagaati fi murtii ummataatin hikuuf aadaa siyaasaa sana waan hin qabnneef ummatni Oromoo hiree mataa isaa mataa isaa qofaan akka murteefatu hin barbaadan. Ummatni Oromoo enyummaa isaa mirkaneeyse, qabeenya isaa ofumaan itti ajaju barbaada. Ilmaan isaa nagaa dhaan guddifatee, seenaa isaa dhalootaa dhalootatti dabarfatee walabummaan jiraachu barbaada. Waan ta’eefis, qabsoon inni godhaa jiru qabsoo biyya isaa kan qawween irraa sarbame deefachuutti malee kan hambaa warra Habashaa irraa kadhaan barbaadu miti. Biyya isaa- Oromiyaa mooraa Ityoophiyaatiin golggee salphinaan jiraachu hin barbaadu. Ummata Oromootiif waldidaan kuni waldidaa dhiigni ilmaan Oromoo qaqaaliin jaarraa heduuf itti dhangala’ee fi dhangala’aa jiru waan ta’eef, waldhabiinsa olaantumaa qabuu fi waldhabiinsa karaa qabsootin injifatamu qabuusi.
Sabni Oromoo, saba mallattoon sabummaa isaa akka gaaffii jala galu irratti hojjatamee, safuu, aadaa, siyaasaa bulchiinsa isaa fi biyya dhabee (kan maqaan biyyaa ille hin dhawamne-“Baala hagar” jedhamu malee) fi saba qabeenya takka illee dhorkamee gabrummaa addunyaa tana irratti haalaan duubatti hafaa jala jiruu dha. Sabni Oromoo gantoota xiqqoo malee qabeenya gamtaanis ta’ee dhuunfaan kiyya jedhu hin qabu. Lafaa fi warshaaleen kan mootummaa koloonneefataati. Waan ta’eefis, sabichaa fi biyyitti Oromiyaatis guutumatti dhuunfaa (harka) mootummaa Itoophiyaa jala jirru. Walqunnamni horataas kan kolloonneefatu duulacha irraa kan gara dhuunfaa mootummaa koolloonneefatu Wayyaanee- eergamtu kaapitaalistootaati kan tarkaanfatee dha. Ummatni Oromoo guutumatti sabummaa fi biyyummaan kan gabroonfamee yammuu ta’u, qabeenya isaas guutumatti deefatu malee akka sabaatti biffa amma jiruun jiraachu hindanad’u. Sirna koolonnii jalatti, qabeenyi isaa fi biyyi isaas waan alagaa harka jiruu jecha, cunqursaan isaas biffa heddu waan qabu jecha, isuma keessahu gantootni fi gitnni jiraatus akka sabaati biyyaa fi mallatoo isaa waan dhabe jecha koolonneefatamaa fi cunqurfamaa ta’eetti jiraachaa jira. Warraaqsi isaas, warraaqsa bilisummaa sabaa fi walabummaa biyyaatti ta’a. Qabsoon inni godhee fi gochuuf jiraatus qabsoo gabroonfamtootin addunyaa oofee fi oofuu dha jiraatan keessaa tokko.
Waldidaan ykn waldhabiinsi inni lamaffaa, wal didaa ummata Oromiyaa fi deeggartoota warra tiksitoota Impaayyeera Itoophiaa gidduutti. Waldidaan kuni waldhabiinsa dantaa ta’eetti uf muli’saa jira. Haala kana keessatti ammaan tana, kanneen biro jiraatanilee mata duree ta’ee kan mul’atu mootummaa Ameerikaa fi kitilayoota isaati. Imaammatni mootummaa Ameerikaa dantaa alaa “ Ameerikaan diinaa fi fira dhaabataa hin qabdu, dantaa mataa ishii malee “ kan jedhu irratti kan hirkatu dha. Imaammani (policy) kuni garuu, dhaadanno haqa dhala namaa ykn mirga namooma (human right) jedhu keessatti dhokatee kan deemu. Haala kana gochaa bakka adda addaatti mootummaan Ameerikaa yakka hojjatee xiinxaluun raga baayy’ee dhiheesuun ni danda’ama. Ammaaf, kannuma ummata Oromoo xiinxaluun gahaa dha.
Mootummaan Ameerikaa yeroo hunda oolaantummaa qawee kan qabu bira dhaabachuun ishii haala kana mirkanneeyssa. Oolaantummaa qawee humni qabu ishii dhaaf eergamnaan ykn ajajamnaan dhumiinsi ummata kamiitu homaatti miti. Waan ittin uf dhoksan toftaalee hedduutu jira.
Humni Wayyaanee fi Shaa’biyaa hiree fi haala aanjawwaa argatanitti dhimma bahuun 90 tamoota keessa biyya Oromiyaa, ummatoota kibbaa fi ummata Oromoo dhuunfaa isaanii jala galchu danda’aniitti jiru. Humnnoota naanno san turan irra qophaawoo fi jaboo ta’uu isaanii hubachuun mootummaan Ameerikaas humna garee yartuu bakka bu’ee kana waliin dhaabachu filate. Murni humna Habashaa kamileen Kophaa isaa Ummata Oromoo bala’aa fi ummatoota Kibbaa lakkoofsaan wayyaba ta’ee kana koophaa bulchuu fi aangoo irra bahuufis ta’ee turuus akka hin dandeenye waan uf beekanii jecha yeroo saniitis ta’ee ammaan tana eergamtoota mootummaa Ameerikaa ta’uuf dhama’aa turan, ammas itti jiru. Ammaan tanas, humna haaraya dantaa isaa malee haqa dhala namaaf gatii hin beekne ykn dantaa hin qabne dantaan itti maxxanteetti jirti.
Ummatni Oromoo humna namaa fi qabeenya isaa bakka tokkotti sassaabee yoo jabaate maddaala siyaasaa fi humna waraanaa gama isaatti dagalchuu dandeenyaan waldhabii isa lamaffaa kana hanqiisu yknis jijjiiruun Ameerikaas ta’ee kitilayoota ishii fi humna biroos fira dantaa godhachu waan hin dandeenyeef hin jiru. Yoo Oromoon humna ta’ee, biyya isaa dhuunfate qofa maddaala siyaasaa Gaanfa Afrikaa gama isaati jijjiiruu danda’a malee hiriiraa fi kadhaa waccaatiin waan jijjiirama kana fiduun danda’amu miti. Akka talbaa (qonxxir) gamuuma uuraa argameetti dhangala’u irraa uf qabanii gabatee itti uf sassaabanii fi waliis sassaaban barbaadanii akka ulfina talbaa bakka takka jiruu uf godhuun humnoomuun danda’ama malee, gargar harkifachuun jijjiiramni dhufuuf hin jiraatu.
Haali motumoota ollaa Oromiyaa, haala gubaa irraa hamma tokko tuqame irraa adda hin fakkaatu. Jeequmsi haraa’an tana mootumoota ollaa oromiyaa biffa adda addaa haa qabaatu malee, irra guddaa rakkoo tiksitootni sirna Impaayyeera Itoophiyaa ummanii fi kan isaan keessatti mul’ateerraa kan ka’ee haala hamaa keessa jiru. Motummaan Wayyaanee- tiksitu sirna impaayyeera Itiyoophaa fi deeggarttootni ishii motummoota ollaa harka isaanii jalatti galchuu dhaan qabsoo ummatni Oromoo bilisummaa sabaa fi walbummaa biyaattif qabsaawaa jiru dalaya itti ijaaruuf halkanii fi guyyaa dhama’aa jiru. Kuni hundi, qabsoo bilisummaa Oromoo deeggarasa dhabsiisuun ukkaamama keessatti sab-bonntoota Oromoo biyya keessaa hanga taateefu soso’aa jiran galii dhorkuu fi qaamaanis dhabamsiisuuf tarsimoo kan godhatan ta’uun isaa ifaa dha. Haali tarsimoo kanaa, eega Oromiyaan kiyoo Habashootaa jalatti kuftee eegalee wal duraa fi duubaan tarsimoo itti fufinsa qabu dha.
Habashootni akka dhuunfaattis ta’ee, akka mootummaatti, yeroo hunda alagaa birratti seenaa, aadaa fi maalumaa saba-Oromoo xurreeysu irraa uf qusatanii hin beekan. Ammalee haali kuni itti fufeetti jira. ABUT (TPLF) odoo aangoo hin qabatin dura murana “ Islaamummaa babali’suudhaaf “ dhaabanne uffiin jedhu “ obbolleewwan Islama Sudan” waliin hojjachaa turte. Hundeen ummata Tigrayleen biyya Yeman (Arabaa) irraa akka ta’ee uf himuu bira darbitee barreefamaanilee faccaasaa turte. Haraa’an tana garuu, “hookartoota Islaamaa” jechuun mootummaa Ameerikaa fi mootummaa Isiraa’el biratti sadeeqa ykn kaardii siyaasaa taphachuun deeggarssa duraan argatan caalaa akka argatu tattaafachaa jirti. Sadeeqni biroo Mootummaa Sudan Kaabaa fi Kibbaa giddu deemuun lamaanirratu dhiibaa gochuun, haali biyya Sudaanitti ta’e gama Impaayyeera Itiyoophiyaatti tarkaanfatee fakkii furmaata siyaasaa akka hin taane gochuuf tataafachuu dha.
Haali biyya Somaaliyaa jirruus haala Sudan waliin walitti hidhataa fi walfakkaataa dha. “Hookartoota Islaama” jechuun daangaa Somaaliyaa seenuudhaan lola banuun kan yaadatamu dha. Kunis, mootummaa Ameerikaa kan Somaaliyaa keessatti qaanyidhaan ari’ame gamachiisuu fi qabsoo bilisummaa Oromoo kan didaa gabrummaa karaa baha Oromiyaatin deemaa jiru dhaamsuuf yaalii ABUTgoote ta’uu isaatti. Karaa biraatiin corridor diplomacy ti dhimma bahuun qabsoo ummata Oromoo shororkeesummaatti akka ida’amu shookifachaatti jirti. Mootummaan Itioophiyaa kan murana Wayyaaneetiin gaggeefamtu yeroo ammaatti waldidaa fi waldhabiinsa adda addaa keessa seentee bitaa fi mirga wixifachaa jirti. Haata’u malee, yeroo dhaaf oolaantummaa siyaasaa, dinagdee fi waraanaa ni qabdi. Keessoon ishii duuloomaa, tortoraa fi dadhabaa kan adeemu malee kan gara jabbiinaatti isii ofuu miti. Ammatti garuu, humni guyya guyyaan isii sodaachisu hin jiru. Haata’u malee, yoo mootummaan keessoon ishii torttore kuni waldhabii keessoo isitiin jiguuf tasa dhihaate, humnooni Oromoo akka amma jiran kanatti maal godhuu danda’u gaaffiin jedhu yoo ka’ee deebiisaan qabsaawootaa fi saba Oromoo maal ta’a?
Humnoota, jaarmayootaa fi qabsaawootni Oromoo hoo maalirra jiruu? Jeeqama haalaan xaxxamaa ta’ee kana keessaa injifannoon bahuuf maal godhaatti jirru? Haali qabatamaan Oromiyaa keessa jiru maal fakkaata? Essa irra jira? Essa gahuuf deemna? Gaaffilee tanaa fi kanneen biroolee kakaasuudhaan furmaata jabbina argamsiisu danda’u barbaadu irratti fuula deefachuun, gaaffi yeroo belbeltuu dha. Hara’aan tana, dhugaa haa dubannu yoo jenne, mooraan qabsaawoota bilisummaa Oromoo qaanyi fi salphina keessa jirru ibsachuuf jechoota sadarkaa itti dhabnnu irra gahaatti jira jechuun ni danda’ama. Ummatni Oromoo Kolooneefatu haalaan garaa jabbaatuun qabameetti jira. Koloonneefataan yartuun kuni ummata Oromoo mana hidhaa Itiyoophiyaa keessa tursiisuuf filmaata qaweetti dhimma bahuu eega filate bara digdamaa ool gaheetti jira. Qabsaawoota Oromoo fixaatti jira. Dubartoota Oromoo aadaa isaanii irraan alatti itti rorrisaatti jira. Qabeenya ummata Oromoo ifatti saammuu dhaan alatti kuufachuu fi Tigray ittiin ijaaraatti jira. Qabeenyuma Oromiyaati dhimma bahuun ilmaan Oromoo akka walfixan, walshakkanii fi tokkummmaa ilaalchaa akka hin qabaanne dirqisiisuuf yaalii godhaatti jira. Hara’aan tana dhiigni ilmaan Oromoo Kaaba, Kiba, Baha, giddu Gala fi Dhihatti dhangala’aatti jira. Warri Oromoo kan gaddi kuni hin dhaqabne xiqqaachaa deemuutti jira.
Motummootni Itoophiyaa, Oromoo dirqisiisuun, murna dantaan, lagan, kutaanii fi gosaan gargar bahee wal-irratti akka boba’ee wal-fixu godhuuf tataafachaa as gahuun isaanii beekamaa dha. Haala kana koleenfatootni addunyaa kanaa hundi dhimma itti bahaniilee, kan warra sirna Impaayyeera Itiyoophiyaa tiksuu ammo irra hammeenya kan qabu. Warri Itoophiyaa yeroo Oromoo, Oromoo irratti bobbaasan carraa ufiin uf xiqqeeysuu waan keessatti arganii fi qora-qalbi isaa maddeeysuun yeroo dheeraaf qabeenya isaa saammuudhaaf waan isaan gargaaru jecha. Waan ta’eef, dhihoo kana golloowwan isaaniif hojjatan gantoota yartuu tokko nu keessatti horachu danda’anitti jiru. Haali kun lafa irratti jijjiirama tokklee fiduufi yoo hin dandeenyelee seenaa saba Oromoo keessatti dedeebi’e nu mudachuun isaa barnoota uf eegannoof gaarii dha.
Toftaan Wayyaanee fi Habashoota isaan duraaleen, Saba Oromoo fi saboota akkuma Oromootti kolonneefatoota Habashaatiin midhamaa turanii fi ammas midhamaa jiran waliin wal dhabsiisuu dha. Oloola dharaa fi dadhabii ilaalchaa kan mooraan qabsoo bilisummaa Oromoo qabu sababa godhachuun shakkiilee kana dura gabroonfatoota Amaarsaa Amaaraatiin uumame irratti hirkachuun babali’saatti jiru. Olooli kuni kan deemaa jiru Wayyaanee, Shaabiyaa, G-7 fi goollowwan isaanii yartuu dhihoo kana mooraa qabsoo keessaa dhimma bilisummaa Oromoo gananii malattoo Itoophiyummaa fudhachuun isaanitti galanii fi gareelee Itoophiyaa tiksuuf galii godhatanii ummatni Oromoo mana hidhaa Impaayyeera Itioophiyaa keessatti akka turu barbaadan maraan kan afarfamaa jiruu dha.
Humni Habashootaa tokkichi fuula lamaa fi sadii qabu kuni hara’as akkuma kaleessaatti humnoota fi qabsaawoota Oromoo caalaa oolaantumaa siyaasaa, jaarmayaa, humna waraanaa, media fi qabeenya harkaa qabu. Kana qofa osoo hin taanne siyaasaa aangoo irratti wal haa morman ykn waldhaban malee galii irratti wal ta’an ni qabu. Tokkummaa hojiis haalaan qabu. Impaayyeera itoophiyaa akka hin diigamne tursiisuu dha. Tokko tokko malee jiraachu akka hin dandeenye wal hubatus. Waan ta’eefis, humnoota fafacca’anii isaan dura dhaabatan caalaa jaboodha. Jabbeenyi kuni garuu jabbeenya yerootti. Humnooni fi dhaabootni mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo haala akkamii keessa jiran jenne yoo walgaafanne, jabbinaa fi laaffina keenya gilgaalu ykn xiinxaluu irratti akka fuuladeefannu nu gargaara. Ittisa irraa gama waloon diina arii’utti mala nu tarkkaanfachiisu barbaaduuf gama dirqama seenaa kan waloo fi itti gaafatama Oromummaan qabnutti nu geeyssa.
Qabsoon bilisummaa Oromoo firiin isiin ammaan dura argamsiistee fi injifannoolee dhawwaataan sabichi galmeeysaa dhufe keessaa hanga ammatti akka injifanootti kan mul’atan;
• Sabni Oromoo kan gabroonfataan maqaa adda addaa itti maxxansee bara dheeraa booda uf shakkuu ykn sodaan waan biroo himachaa ture irraa uf qulqulleese ani Oromoo biyyi tiyya Oromiyaa uffiin jechuun bilisummaa samuu argachuu danda’u isaa,
• Biyya goggaa lafaa beekkamaa ta’ee qabdu, kan seenaan isaa irratti hundoofte qabu, biyya Oromiyaa jedhamtu qabaachuu isaa hubachu danda’uu fi kunis haala qabatamaa ijaan argaa jiru ta’ee mul’achuun isaa,
• Sabni Oromoo aadaa, afaan, seenaa, qora-qalbii hawwaasummaa uf danda’een jiraachuu isaatii fi jarreen nu ta’uu qabda jedhanii isa fixxaa turanii fi ittis jiran irraa adda ta’uu isaa tolchee mirkaneeyfachuu isaa,
• Afaan Oromoo akka dhabamu kan du’utti itti murtaawwe ture, hara’a ilmaan Oromoo akka ittiin baratan godhamuun isaa,
• Haala isa adda godhu kanaa fi waan isaa kanneen ta’an hunda guddifachuu fi dagaagasuuf hiree mataa isaa, mataa isaantiin achiitti murni kamiileen bakka isaa bu’ee murteeysuufi akka hin dandeenye hubachaa dhufuun isaa firii sabichii fi qabsaawootni isaaf warreegaman qaqaaliin argamsiisan keessaa angafoota. Injifannoolee dhiigaan galmeefaman kana tikkfachaa, kanneen hafaniifis haalaan gurmaawwuu fi sirnaawwuun qabsaawuun barbaachisaa ta’uu isaa jala muree tokkummaa sabaa fi tokkummaa qabsaawoota jechaatti jira.
Gaaffiin saba Oromoo gaaffii bilisummaa fi birmadummaa biyyaa hanga ta’eetti, sabichaan deebisaa argata malee murna gita bituu Habashaa kan diinagdee isaatiin malee jiraachu hin dandeenyeen ta’u hin danda’u. Gaaffiin siyaasaa bilisummaa Oromoo gaaffii aangooti. Gaaffiin aangoo siyaasaa gaaffii mootummaatti. Mootummaa qabaachuun, sabichii waan isaa tolu ittiin hojjachuu dhaf wabii itti gargaaramu fi nageenya isaa ittiin uf tiksu. Waan ta’eefis, fuuldureen Oromiyaa karaa kamii… gaaffii jedhu deebiisuun xiinxala gubaadhaa hanga tokko tuqamaa dhufe kana irraa hubanoota gahaa argachuun ni danda’ama. Haata’u malee, akkamiitti fi blisummaa akkamii kan jedhu fii gaaffiileen kana fakkaatan ka’uun hin oolu. Ammaan tana garuu, bilisummaa Oromiyaa akkamitti yeroo murtaawwaa ta’ee keessatti argamsiisuun danda’ama kan jedhu irratti fuula deefachuun gaaffii belbeltu yeroon afarsu ta’eetti argama.
Hara’aan tana haala lafa irra jiruu fi haala uffiin uffitti uumneen, haala haaraya keessa seeneetti jira. Haala kana keessaa qabsaawootni Oromoo martuu gamtaanis ta’ee dhuunfaan qooda itti gaafatamu qabu. Haala qabatamaa nu muddate kana irraa namni irraa qulqullu uffiin jedhu kan baroota keessa jirru kana keessatti dhalate qofa. Haradha Sab-boonnummaan Oromoo, sab-boonnummaa hayyoota murtaawoo (few elites) irraa gama sab-boonnummaa guutuu sabaatti tarkaanfateetti jira. Hara’aan tana, Oromoon walmarii fi mormiin inni sadarkaa adda addaa fi bakka adda addaatti wal gidduutti godhu ykn adeemsiisu akkamiitti bilisummaan argamuu akka dandeeysu irratti” walnyaachaa” jira. Hinumaahuu, ani Oromoo uffiin jechuun qoftti gahaa akka hin taanne hubanoota argataatti jira. Haata’ u malee, akkasumaanu, humnooni fi jaarmayooni isaa cimanii diina biyya Oromiyaa irraa buqiisanii bakka inni fedhuun gahuu hin dandeenye.
Seenaa qabsoo bilisummaa Oromoo yammuu muuxanoo irraa kaanee gilgaalu bu’aa bahii hedduutu argame. Dhawaata seenaa qabsoo bilisummaa Oromoo kana keessatti humnootaa fi dhaaboota Oromoo giddu waldhabii fi waliin marii’achu dhabuun maaliirraa akka dhufe xiinxaluun barbaachiisaadha. Hayyoota Oromoos ta’ee, ummatni Oromoo kan qubee lakkaawee fi hin lakkoofnnees aadaa siyaasaa Habashaa jalatti gudachaa dhufuun keenya beekamaa dha. Warri baratees akka warra Habashaa fi aadaa siyaasaa isaanii akka fudhatu dhiibbaan irratti godhamaa turuun isaa hunda keenyaaf dhokataa miti. Sirni bulchiinsa isaan Oromoo irratti dirriirsan aadaan siyasaa isaani fudhatama akka argatu halkanii fi guyyaa nu irratti hojjatamaa turan, ammalee ittuma jiru. Adaa siyaasaa warra koolonneefata Habashaa fudhanne, akkuma jiruutti qabsoo Oromoo keessatti gargalchaan hojjachuuf tattaafachu keenya kan hinkiru, takkaahuu kan mormuu dhugaa ifa bahee kan dhoksuudhaa tataafatu qofa. Maaliifu, aadaa siyaasaa Oromoo kan waalta’ee sirna heddumina murna (multi-party) gadaa jalatti waan hin guddatini jecha. Gadaan sirna sab-boonnummaa Oromoo fi nagaa Oromoo hundaaf kan dhaabatee guutuu biyyaa tiksu, akka sabichi biffa waliigalaatiin dagaagu fi wal dorggoomin siyaasaas karaa nagaatiin wal-hubannootaa fi kabajaan eega ummata keessatti ofamee booda hundinuu murtii ummataatiin kan bulu ture. Walumaa galatti, gadaan sirna sabichaattif dhaabate malee, kan murna sabichaa keessaa tokkoof ykn lamaaf dhaabatee kan biro dura dhaabatu hin turee.
Adaan siyaasaa warra Habashaa garuu, balleeysi badii yaada jedhu irratti kan hundaaweedha. Kan aangoo qabate nagaan aango irraa hin bu’u. Ajeeyseetti aangoo irra baha. Du’aan aangoo irraa bu’a. Kan moohee waan hunda argata. Kan moohame ammo lubuu isaatti dhaba (ni ajjeeyfama). Kan murna keessa jiruuf yaadu malee kan dhimma biyyaatti yaadu miti. Mootootiin Habashaa yeroo biyya jedhan aangoo isaanii jechu dha. Haala kana mirkaneeyfachuuf seenaa mootoota Habashaa baayy’ee xiinxaluu fi dubiisuun ragaasifachuun ni danda’ama. Seenaa aadaa siyaasaa isaanii kanaa fi kan abbootti keenyaa walbira qabuudhaan maaliif akkan kaasee akkuma uf ilaaluuf ykn gilgaaluuf malee heddu keessa seennu hin barbaadne. Haata’u malee, ilaalcha dulloommaa fi aadaa siyaasaa warra Itiyoophiyaa kan yeroon itti darbe fudhanne itti if laalaa fi waliis ilaalaa turee, akkasumatilee warri Itiyoophiyaa itti nu laalaa turanii fi ammalee akka meeshaa abbootti isaaniirraa dhaalaanitti nu laalan, soda fi shakkitiin if laalee aadaa siyaasaa abbootiin keenya irratti warreegaman aadaa siyaasaa Habashaatiin bacancarsuun wallif obsa dhabuun nurra hin jiru. Haala riirriima aadaa siyaasaa warra Habashaa kana irratti hayyooni Oromoo qormaata gahaa godhuun yeroon amman jedha.
Yeroo ammaa kana keessatti, Oromoon humna gahaa ta’ee akka mula’tu gochu irratti fuula deefachuun qabsicha sirneeysuun hojiilee sab-boonntoota Oromoo maraati. Yeroo ammaatti waldhabiin jiru waldhabii mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo fi sirna koleenneefatu itoophiyaa wajjiin malee, yaadaa fi ilaalchaan wal dhabuu sab-boonntoota Oromoo gidduutti miti. Yeroon keessa jirru, dhaabooni siyaasaa bilisummaa Oromoo tarsimoon isaanii tokko ta’eetti mula’ata- Kunis, diina Oromiyaa irraa buqiisuun hiree murteeyfana ummata Oromoo, ummatni Oromoo akka murteeyfatuun gahuudha. Tarsimoo kana irratti hanga falmaan hin jiraanneetti humna, qabeenyaa fi beekumsa Oromoon qabu hunda walitti fiduun diina irratti waan hin bobbaanneef hinjiru. Kan ammaan dura yeroo fi humna qaban diina dhiisanni walirratti duulan barnoota tahuu dha qaba. Koomii qabxii kanaa seenaa dha dhiisuun kan gara fuuladuraa irratti xiyyeefachuun dirqama seenaan isaaniin fedhe bakkaan gahuu qabu.
Humnoota, jaarmayootaa fi qabsaawootni oromoo biffa tokkoon sirnaawwu fi gurmaawwu qofatu haala siyaasaa haalaan xaxxamaa kana keessaa nu baasa malee akka kana duraatti diina kaayoo dhiisani walirratti bobba’uun akka hin danda’amne haali qabatamaan lafa irra jiru kan qabsaawoota Oromoo mara dirqu ta’eetti mul’ata. Yeroo ammaatti, haali kuni argamuu dhabu irraa kan ka’ee sab-boonntootni Oromoo biyyaa fi ala keessatti karaa itti deeman walaalaatti jiru. Wal amantiin guutumatti argamu hin dandeenye. Walamantii duraanu bade tana deebiisuu fi qabsicha fuuladuratti tarkaanfachiisuuf mooraan qabsoo bilisummaa Oromoo sirnaawee, nam tokkees haata’u jaarmayooni Oromoo heera’awaa fi sirnoomina waalta’ee tokko jalatti hojjachuu dha qaban. Garaagarummaan ilaalcha siyaasaa kan bulchiinsaa irratti jiraachu ni danda’a. Haata’u malee, ilaalchaa fi yaada bulchiinsa siyaasaa gara garaa irrtti murtii maayii kan kennuu danda’u ummata bala’aa Oromoo kan bilisa ta’ee malee, humnii tokko ilaalcha humna jaarmaya Oromoo kan biroo irratti murtii kennuuf yaaluun akkuma aadaa siyaasaa warra Habashaa abaaruu sana ta’a. Ragaan qabxii kanaa 80 tamoota keessa ABO fi ABIO gidduutti waldhabiinsa barreen dheeraa deemee fi dhiiga Oromoo fi Oromoo gidduutti gadi-naqamee xiinxaluu fi yaadachuun barnoota gahaa dha.
Tokko tokko balleeysuuf tattaafiin godhame hundi,lammeenu takkaahu tokkolee guddisee ummata Oromoo dhumiinsa daangaa hin qabnne kana irraa oolchu hin dandeenye. Muuyxanno qabsichaa irraa akka hubanuutti, tarsimoo tokko osoo waliin qabanuu, akka humnoota Oromooti marii, qunnamtii waliin dhaabachuu fi waliif-tumsuu irra alagaa irratti walahamachuu fi alagaa waliin haasa’u filachuun doggoogora ture. Yeroo ammaatti haali kuni dhaabachuu dha qaba. Ummatni Oromoo haali kuni akka MQBO keessatti shiraaf qabsicha saaxiiluuf akka abaqaalame hubateetti jira. Tokkummaan humnoota, Jaarmayootaa fi qabsaawoota oromoo akka hojiin mirkanaawu dhawaaqeetti jira. Tattaafilee maanguddon Oromiyaa kan bara 1991 biyya keessatti goote yaadachuun gahaa dha. Daanduma kana irratti hirkachuun ala kanattis tattaaffiin godhame laafaa hin ture. Tattaafuma godhame kanaan THBO dhalachu danda’e. Hanga dhihoo kanaattis ABO tokkoomsuu fi haaroomsuuf tattaaffiin BMG- ABOtin yaalame haalaan guddaa dha ture. Haata’u malee, hanga ammaatti haali kuni hojiin mula’achu hin dandeenye. Keessaahuu, kan namoota siyaasaa haalaan hubatan jedhaman ajaai’bsee, hogganoota dhaabaa sagantaa siyaasaa fi faajii tokko qabu gargar qoodamani garee afurii fi shanitti adda bahuun diina dhiisani walirrtti bobba’uun gaaffii alagaan osoo beeku “Oromoon maal barbaada?” jedhee gaafatu sana gadii jabbeeysu isaaniitu mul’ata. Hogganootin garee ABO sadeeni mallii ammatti isaan qaanyi fi salphina keessaa isaan baasu tokko qofa. Kunis, miseensoota qoqodanii dalaya itti ijaaranii “walnyaachisaa” jiran kanaaf hiree kennanii akka miseensi dhaabichaa walgahee waan dhaaba isaa fi qabsichaaf tolu mari’atu hatattamaan haala aanjjeeysuun mata jabiina irraa isaan olchu danda’a. Yoo kana hin goone garuu, hogganootni garii fi miseensumaan toftaa hedduun uffiin marsan kanaahu uf biraa dhabuuf jiraatu. Kan malees, ABO ummata Oromoo biratti kabajaa fi ulfina qabu, kan rakkoo ummata Oromoo furuuf gargaaruuf ijaarame kana Oromootti rakkoo akka ta’uu gochuu isaaniitu mala sodaan jedhu Oromoo birratti bubulaa dhufu isaa hubachu qabu. Itti gaafatama seenaan tasa isaaniin fette tana bahuu baanaan dhiignii jagnoota Oromoo bilisummaaf jecha warreegamanii fi kakuun mataa isaaniitiin kakatan isaan ganuuf jiraata. Tarkaanfii kabbeeyssaa hatatamaan fudhachu dhabuun facca’insa biroof karaa waan banuuf dadaffiin qabxii kana irratti yoo hojjatame dandamata ta’u danda’a.
Haali eega THBO agoobara irraa gara dhaaba tokkootti jijjiirame as isa muddatee haala gaarii keessa kan jiru hin fakkaatu. Bu’ureeysitootni fi hogganootin dhaabichaaf ijoo ta’an moggeeyfamuutu dhagahama. Haali walfafaccaasuu kuni yoo hin dhaabane gara jabbinaatti deemuun hin danda’amu. Oromoon dhaaba isaa kan kabajuuf dhaabichi meeshaa ittiin qabsaawwan waan ta’eef qofa. Akka ammaan tana mula’ataa jiruutti garuu, dhaabootni Oromoo kan hogganootin ittiin jiraatani fi kan wayyoominaa fi haaroomsaaf yaada qaban itti moggeefaman taa’tti jira. Hogganootin gareelee ABO fi THBO fedhii ummatichaa fi miseensoota dhaabaa malee fedha mataa isaani fi murnaa fudhatama akka argatuu dhama’awuun garuu seenaa hintolchu ni balleeysa malee. Sab-boontootni Oromoo fi hogganootni dhaaba kamuutu haala kana irra uf eegudha qabu.
Qabsicha fuuladuratti tarkaanfachiisuun kan danda’amu yoonif qabsaawwotni, humnooni fi jaarmayootin waan ummatni isaanii jedhu dhagahanii walitti dhufani mari’atanii garaagarumaa ilaalcha siyaasaa fi tofttaalee isaan addaan dhifeelee xiqeeysu danda’u. Diina Oromiyaa irraa buqiisuu irrattis sagantaa walgalaa Gabaaa fi Dheeraa (minimum anda maximum political programe) kan haala keessa jiran waliin deemu baafachuun wal-irratti osoo hin taanee diina ummata keenya galaafachaa jiru irratti fuula deefachuun hamilee Oromoo tokkummaan ol-kaasu danda’u. Kana gochuun Oromoo humneeysuu dha. Kana gochuun dirqama waloon bahuudhaan goloole seenaa fuuladura furgaasuudha. Kana gochuun itti gaafatama seenaa jalaa bahuu dhasi.
Tilmaamsa ilaalcha kanaa fudhachu fi Oromummaa handhuura siyaasaa kan waloo godhachuun Gola Agoobara Adda Tokkummaa tokko utubuun, hooggana guutu biyyaa, kan hundi irratti waliif galee argamsiisuun gaaffi belbeltu yeroon gaafatu. Hanga ammaatti, qabsoon teenya haala kana guutachuu dhabuun jeequmsa amma keessa jiramu kana keessa nu naqeetti jira. Wal-hubannoo fi marii jaarmayoota siyaasaa Oromoo- kan biyyaa fi ala jiran, jaarmaya ummataa, jaarmayoota hayyoota Oromoo, baratootaa, qotee bulaa, dubartootaa fi …kkf irraa hojii beekamteef jaarmaya waliigalaa tokko utubuun fala ammatti filmaata biroo hin qabne ta’eetti argama. Jaarmayooni Oromoo bara 1991 chaartara Itoophiyaa kan Wayyaanee qubachiisee irratti hojjatan, chaartara qabsaawoota Oromoo tokko godhee ummata Oromoo humnoomsee bilisummaan isa gahu irratti fuul deefachuun chaartera ummata Oromoo humneeysu tokko irratti hojjachu qaban.
Haali jaarmaya waliigalaa kuni, kana booda biffa Adda Tokkummaa qabaachuun kan mirkanaawu danda’a malee kan akka kana dura yaalame fashalee ta’uu hin danda’u. Kunis, kan mirkanaawu danda’u tattaafii dhaaba tokkichaa, ykn lamaan, takkaahu baayy’ee wal quba hin qabneen osoo hin taanne, qoodaafii tataafii sirnaawaa fi qindaawaa ta’ee, kan humnootaa fi qabsaawoota bilisummaa Oromoo mara, kan biyyaa fii ala jiran martinuu qusannoo tokkoon maleetti akkaa fi karaa isaaniif toleetti qabsoo ummata isaanii irraa hanga dandeeytti isaaniitti qooda seenaan isaaniin gaafate gumaafatan sirnaa fi dhaabataan kan qooda irraa fudhatan ta’u qaba.
Humnootaa fi qabsaawoota bilisummaa Oromiyaa mara waliitti qabani ykn sasaabani qoodaa fi tataafii sirnaawaa fi qindaawaa ta’e keessaa burqisiisuu fi ittin qabsoo gara fuuladuraa furgaasuun kan danda’amu yoo ijaarmayaa fi hoogganni cimaan isaan hundaaan bakka bu’e jiraate qofa. Jaarmayni isaan hunda bakka bu’ee ijaaramu kunis, hojii beekamte tokkoo qofa hojjachuudhaafi. Hojiin kuni, ummata Oromoo humneeysuun bilisummaan isa gahuuf gargaaruu dha. Carraa hiree murteefanaan isa gahuun, sabichi walabummaa Oromiyaa fi murtii biros karaa heeraa fi sirna addunyaan lafa keeyseetti dhimma bahuun karaa referendamiin bilisa eega ta’ee booda akka murtii irra gahu gargaaruu dha. Kanaafis, Gola Agoobara Adda Tokkummaa bala’aa (Broad-based United front) tokko ijaarauun dirqama yeroon qabsaawoota Oromoo maraan gaafatu ta’eetti argama. Tokkummaan dhawaaqanii haala xaxxamaa keessa jiran keessaa jabbinaan bahuuf yaalii wal-irraa hin cinnee gochuu malee ammatti filmaani biraa hin jiru.
Qabsoon bilisummaa saba oromoo hooggana gahaa fii waalta’aa akkanaa tokko dhabu irraa kan ka’ee haccuccaa haalaan cimaa ta’ee keessa jira. Sabni keenya sadarkaa biyyaatti fi adunyaattis gola sirna siyaasaa kan waliigala (National institution) humnoota, jaarmayootaa fi qabsaawoota Oromoo mara irraa ijaarame qabaachuun isaa bu’aa kan jedhamee herregamu hin dandeenye qabaata. waan ammaan dura hin guutamne akka guutatus isa gargaara jechuu dha. Kanneeniis;
• Baayy’ina humna namaa, qabeenya, beekumsaa fi muuyxanno bakka bakkatti fafacca’ee bakka takkatti deebiisuun diinaOromiyaa irraa buqiisuu qofa irratti akka fuula deefatu godha,
• Qabsoo bilisummaa Oromoo bilchina siyaasaa goonfachiisee ollaa fi adunyaa birratti fudhatama ykn dhageeyytti akka argatu waan gochuu danda’uuf,
• Humnoota qabsoo bilisummaa Oromoo bakka bakkatti jaaramani walhubannoota dhabarraa kan ka’e sababa gahaa hin taaneen akka diinatti wal-ilaaluuf wal-irratti duulan, waljibuu fi walabaaruu hojii godhatan, waliin hojjachuu dhabuun, waliitumsuu dhabuun, dabreetiis diina kaayyoo dagachuun humna, diinagdee fi yeroo walirratti balleeysuu waan dhabamsiisuuf jecha,
• Gaafatama gararaa kan guutuu biyyaa, tabaroo fi daangaa siyaasaa qabsoo bilisummaa Oromoo murteeysuu, hiree saba keenyaa ilaalchiise harka Gola Agoobara Adda Tokkummaa kanatti waan galchuu jecha sabni keenya murtii akka dhihoo kana humna Oromoo yartuu takkaan murtaawuun akka hin rakkanne waan gochuu danda’uuf,
• Rakko ijaarsaa fi hoogganaa irraa kan ka’een qabsaawoota hamilee fi abdiin isaanii tuqamtee, qabsicha irraa uf igiitan rakko isaanii hiikee abdii fi hamilee guutuun deebi’anii qabsoo bilisummaatti akka bobba’an waan karaa saaquuf,
• Hayyootni Oromoo samuu bilisa ta’een, tilmaamsa diinagdee Oromiyaa kan eega bilisoomte booda ittin bultu fi sirna bulmaata ishiile ilaalcha dhaaba tokkootiin alatti bilisa ta’anii akka qopheeysan gochu irratti fuula akka deefatan waan gargaaruuf jecha,
• Akkuma bilisummaan dhihaachaa dhufuun, murnnooni aangoof machaawwan tokkummaa Ummata oromoo jeeqama keessaa akka hin seesine waan hanqiisuuf jecha,
• Dhaabootni oromoo waan irratti waliif galu dadhaban hunda murtii ummata Oromoof bulchuudhaan waannuma irratti walii galan irratti akka hojjatan daangaa waan goosisuu danada’uuf,
• Waldorgomii siyaasaa bilisummaa booda karaa nagaatiin gochuun barbaachiisaa ta’uu itti amanaan sirna gadaa (dimookiraasi) aadaa siyaasaa Oromoo kan boruu ta’u waan ragaasiisu danda’u jecha,
• Alagaa birratti sagalee tokkoon tokkummaan dhaabachuu fi iyyachuun akka danda’amu waan godhuuf jecha,
• Garaagarummaa ilaalcha bulchiinsa siyaasaa (administrative ideology) xiqqaan tokkummaa keenya guddaa fi murteeysaa ta’ee akka hin tuqamne ykn hin diigamne, garaagarummaa jiru waliif beekani akka waliif kabajan waan gochuu danda’uuf jecha,
• Murtii sabni Oromoo eega bilisa ta’ee booda murteeysuuf tabaroo itti qabu irratti waa murteeysuu fi murteeysu dhabu irratti wal falmuu dhiisuun carraa murtiin isa gahuu qofa irratti akka xiyyeefatamuu waan karaa waloo saaquuf jecha,
• Dhawaata kana keessatti walbulchuu fi waliifis buluu irratti muuxxanno waan nuu goonfachiisu jecha,
• Qorranno tikka oromiyaa godhuudhaan waan gabroonfataan biyya teenya keessatti yakka hojjatee fi hojjachaa jiru keessa isaa beekuuf tattaaffi godhamu waan gargaaruuf jecha,
• Hamilee ummata Oromoo haalaan ool-kaasee tokkummaan bilisummaaf akka kaka’u daran waan isa gargaaruuf jecha,
• Tokkummaan ummata Oromoo akka sibiilaatti akka jabaatu waan karaa haxaahuu fi gargaaruuf jecha,
• Hooggana wal-hubannootaa fi marii gola Gola Agoobara Adda Tokkummaa (Broad-based National institution) kan walligalaa kanaatiin alatti mataa isaatiin waan isatti fakkaate hojjatee rakko fidu buqiisuun akka danda’amu waan gargaaruuf jecha,
• Sabaa, saba lamootaa fi umattoota akka Oromootti cunqurfaman maraaf tarsimoo waloon irratti hojjatu kan waliigalaa haaraya baafachuuf waan isa gargaaruuf jecha,
• Oromoon ajanadaa isaa irratti horkachuu fi uftummaan humnoota motummaa Wayyaanee morman ijaaruuf waan isa gargaaruuf jecha,
• Gadaa (umurii) diina kaayoo waan gabaabsuuf jecha,
• Dhimma dhaabaa tokko irra dhimmii guutu biyyaa fi dantaa ummata Oromoo kan waloo waan hunda kan caaluu akka ta’ee hubannoota gahaa ummatichaaf waan akeekuuf jechaa fi ….kkf…
Haali gubaa dha hanga tokko tutuqame kuni guutamnaan, deebiisaan mata duree barruu kanaa, karaan Oromiyaa karaa bilisummaa fi walabummaatti malee karaa biro ta’uu hin danda’u. Yoo haali kuni hin guutamne garuu, Oromiyaan tarkaanfii lama fuuladura deemtee, tarkaanffi sadii uf duuba deebi’uun shakki malee dha. Itti gaafatama haalaan ulfaataa ta’ee kana bahuu dhabuun ummata Oromoo dhumiinsa lamafaaf qopheeysudha. Waan ta’eefis, haalleen kuni akka guutaman gochuuf Oromoo martuu dirqama dhalootaan qabuun gurmaawuun kan isa irra jiru ta’uu hubatee, itti gaafatama seenaan isaan feete kana bahuu qaba. Keessaahuu, hayooni Oromoo OSA keessatti uf ijaarani haala ummata Oromoo bali’naan qoratanii fi guutmatti sab-boonntootni Oromoo bu’ura kana irratti hojjachuutu irra jira. Oromoo tokkeen yoo saba isaaf itti gaafatamummaan itti dhagahame, guutuun sabaas mirga tokkee Oromtichaaf/tiitif/ yoo kan dhaabatu ta’ee, sirnaan gurmoofne yoo kaane injifannoon fagoo hin ta’u. Diini keenya hedduu dha. Isaan kana dura dhaabachuuf afaanin osoo hin taane hojii lafa irratti jijjiirama fiduun injifannoon keessaa bahuuf jaalanuus jibbinuus tokkummaan qabsaawuun keenya dirqama seenaan nuun fedhe ta’u hubanne itti gaafatama seenaa kan waloon qabnu kana bahuu irratti fuula deefachu qabna.
Tokkummaan humna.


c: text/html

text:
^^^^^ Share godhuu keetiin namni tokko qajeeluu mala^^^^^
~~~~~~~~ Share Godhaa~~~~~~~~~
Barnoota Madda Islaamaa Hordofuuf peejii teenya like godhaa.
https://www.facebook.com/pages/Madda-Islaamaa/492709404102348
Sagaleen warri Hordoftan Aqiidaa 10ffaa wajiin walirratti Isiniif gad dhiifna. Dhiifama nuuf godhaa, Obsaan eeggadhaa!!
Darsii Aqiidaa 8ffaa keeysatti Gosoota Shirkii gurguddoo barannee jirra.
Arra boqonnaa haarawa jalqabna.
SHIRKII XIQQOO
G1. Shirkii xiqqoon maali?
D1. Shirkii xiqqoon garsiifannaadha (na argaa fii na dhagayaaf dalaguudha)
Ragaan jecha Rabbii ol taheeti:
{Inni Rabbii isaa Qunnamuu kajeelu, dalagaa gaarii haa dalagu ammas Ibaadaa Rabbii isaa keeysatti tokkoollee hin qindeeysin} Al-Khaf:110
Ammas Rasuulli S.A.W akkana jedhan:
(Irra sodaatamaan wanni isinirraa sodaadhuu shirkii xiqqoodha, sunis garsiifannaadha.) Imaamu Ahmadtu gabaase.
Fakkeenyi shirkii xiqqoodhaa, akka jecha nama tokkooti: “osoo Rabbii fii Abaluu jiraachuu baatee akkanan taha ykn waan Rabbiin fedhee fii ati feeteetu naaf argame.” Jechuudha.
Ragaan jecha Rasuulaati S.A.W.
(waan Rabbiin fedhee fii abalu fedhe hin ja’inaa, garuu waan Rabbiin fedheetu tahe eegas waan abalu fedhe je’aa.) Abuu Daawudtu gabaase.
**** Shirkii Xiqqoon Ibaadaa namni na haa arguufii na haa dhagayuuf dalaguudha. Ibaadaa akkasii Rabbiin hin qeebalu. Rabbiin waan Isa qofaaf dalagan qofa qeebala. Osoo waan facebook gubbatti barreeysinuu fi facaafnullee tahe Rabbi qofaaf yoo hin tahin humaa qeebaltii hin argattu. Akkuma amma dura baranne dalagaan qeebalamuuf Shirxii 3 qabdi sanirraa tokko Ikhlaasa, Rabbi qofaaf Ibaadaa dalaguudha.
Garsiifataaf namni waa dalagu fakkenyaaf akka nama Osoo Qur’aana Qara’uu ykn Osoo salaatuu hoggaa nama arge Qur’aanaa fii salaata akka malee bareechuuti, Ykn akka nama hogga nama arge salaataa fii Qur’aana jabeeysuuti, san hundi na argaaf jecha dalaga. Rabbiin irraa hin qeebalu dalagaa akkasi.
G2. Allaaha maleen kakachuun ni tahaa?
D2. Allaaha maleen kakachuun hin tahu.
Ragaan jecha Rabbii ol taheeti:
{Lakkii! Rabbii kiyyaan kakadhee ni kaafamtan, je’i.} At-Taghaabun: 7
Ammas Rasuulli S.A.W. akkana jedhan:
(Namni Allaaha maleen kakatu dhugumatti [Rabbiitti] qindeeyse.) Imaamu Ahmadtu gabaase.
Ammas akkana jedhan S.A.W:
(Namni kakatu Rabbiin haa kakatu, takkaa haa usuu/haa callisuu.)
Bukhaarii fi Muslimtu irratti waliif galee baase.
**** Aayaataa fii Hadiisarraa wanni ifa bahu, namni kakachuu barbaade Rabbi qofaan kakkachuu qaba.
Sani achitti waan biraatiin kakkachuun dhorgaadha. Fakkeenyaaf akka ummanni Kiristaanaa Maryamii fii Malaaykootaan kakatan, akkasumas akka warri Mushirkootaa taabootaa fii qabriin kakatan.
Muslimoonni kan ittiin kakatan Rabbi qofa.
Darsiin Aqiidaa 9ffaan asumarratti xumurama.
Rabbiin warra waan barateen fayyadamu nu haa godhu.
Muslimoota bakka hundatti haa nassaru. Adawwii Islaamaa Rabbi haa caccabsu.
Darsii/Barnoota Madda Islaamaa kan feesbuukin qophaawu kana Muslimoota itti afeeruun akka irraa fayyadaman haa goonu.
As wr wb.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sirna Gadaa
Ummanni Oromoo aadaa bal’aafi dagaagaa ta’e heddu qaba. Kanneen keessaa aadaan Sirna Gadaa isa tokko. Gadaan sirna ittiin bulmaata ummata Oromooti. Sirni kunis bakka adda addaatti haala adda addaa qabaachuu nimala. Ta’uyyuu garaagarummaa irra tokkummaa isaatu caalee mullata. Fakkeenyaaf, kan gara Booranaa yoo fudhanne, sadarkaa ja’aafi sanaa ol qaba. Isaanis Kuuchuu, Raaba, Dabballee, Doorii, Lubaafi Gadaa jedhamanii beekamau. Gara Shawaatti ammoo Ittigala, Dabballee, Foolleefi Luba jedhamanii beekamu. Kun kan nutti agarsiisu sadarkaas ta’ee, haalli Sirni Gadaa itti geggeeffamu garaagarummaa laayyoo qabaachuu isaati. Karaa biraatiin ammoo sirni guguddaan haaluma tokkoon kan adeemsifamu nijira.
Sirni Gadaa adeemsa mataa isaa qaba. Fakkeenyaaf yaa’ii Oromoonni odaa jalatti godhatan keessaatti Abbaan Bokkuu karaa mirgaa yoo taa’u, qondaaltonni kaan karaa bitaa akka hangafummaa lammiifi umrii isaaniitti walitti aanuudhaan taa’u. Mariinis yammuu adeemsifamu, kan dubbatan hangafaafi quxisuu umriin waleeganiiti. Namoonni yaa’ii kanarratti argaman hunduu yaada kennuufis ta’e murtii dabarsuuf ilaalcha isaanii ibsuuf mirga guutuu qabu. Garuu murtiin “garee taayitaa gubbaa jiruun” tokkicha darbinaan hojiirra oolchuun garee hawaasa sanaati. Egaa yeroo Abbaan Bokkuu haaraan filatamu akkanumatti geggeeffama. Filannoon yaa’ii sanaan geggeeffamu Abbootii Bokkuu darban keessaa isa umriin hangafa ta’een yammuu ta’u, kennaa sagalee gaafa sanaa kan too’atan luboota taayitaa gad lakkisuuf qophii irra jiran. Namoonni tokko tokko lammii irraa filatamanii akkuma baayyina ummatichaatti bakka bu’uudhaan ergamu.
Haala adeemsa filannoo kanaan luboonni mo’atan guyyaa shanaffaatti taayitaa luboota darban irraa fudhachuun sadarkaa Abbaa Bokkuutti darbuuf ayyaana “Dagaagaa” jedhamu qopheessu. Ayyaanni kun kan dhangaan itti nyaatamee dhugamu, akkasumas waan mo’ataniif kan itti gammadamu. Odaa jalatti walgahiin godhamee aangoon Abbaa Gadaa haaraatti dabarfama. Barri haaraan nijalqabama. Abbaan Gadaa inni darbee Bokkuu (Baallii) Abbaa Gadaa haaraatti kenna. Geeddarri aangoofi mootummaa walharkaa fuudhuu Bokkuutiin erga xumurame booda, mootummaaniifi qondaaltonni haaraan yaa’ii caffee sanaa irratti “seeraa haaraa” waggaa saddeettan dhufan ittiin biyya bulchan tumu.
Mariin seera tumuu osoo hin jalqabiin,Abbaan Gadaa inni haaraan buttaa qalee baala jiidha muka magariisaa irraa cabe dhiiga korma qalame keessa cuubee yaa’icha gidduu dhaaba. Aarsaan dhiiga sanaa ummanni Oromoo dhiigaafi hiddaan tokko ta’uu isaa ibsa. Baalli jiidhaan nageenya, dureessummaafi walhoruu ummata Oromoo ibsa. Marii kana irratti miseensonni hundi akka hangafummaa isaaniitti waleeganii yaada isaanii kennu. Yaanni gumaa qabu yoo dubbatame, alangaa quwaasuudhaan yaada bayeessa dubbachuu isaa calaqqisiisu. Namni hojiidhuma kanaaf ramadame jira.
Adeemsa marii seera haaraa irratti godhamu kun dargaggootaaf bakka itti dubbii dhaggeeffachuu baratan ta’ee tajaajila. Mammaaksa, hidda dhalootaafi seenaa isaanii wayitii dubbatamu dhaggeeffachuudhaan, dooyaa itti baratan taasifatu. Xumura dubbii irratti namni hunduu yaada isaa guduunfuuf qabxiilee irra darbe yookiin irraanfate yaadatee akka ibsu yeroon nikennamaaf. Caffichi seera irratti marii isaa yeroo xumuru, Abbaan Gadaa haaraan sun garee isaa wajjin ummatas bakka bu’uudhaan waaqa kadhatee, eebbisee, keessummoota dhufan geggeessa.


text:
Afyaa’ii Caffee Oromiyaa
1.Walgahii idileefi ariifachiisaa Caffichaa ni yaama; ni gaggeessa.
2.Qaamolee dhimmi ilaalu wajjiin wal ta’uudhaan ajandaa walgahichaa ni qopheessa; miseensonni Caffichaas dursanii akka beekan ni taasisa.
3.Cafficha ol’aantummaan ni gaggeessa; ni bulcha.
4.Cafficha bakka bu’uudhaan qaamolee biroo wajjiin qunnamtii ni taasisa; keessummoota Caffichaa ni simata; akkaataa keessummeessa isaanii qajeelfama ni kenna.
5.Dura taa’ota, Itti aantota dura taa’otaafi Koreewwan, Itti gaafatamaa Waajjira Caffichaa, akkasumas Caffichi akkaataa seeraatiin qaamolee keessatti bakka bu’u keessatti miseensota bakka bu’an dhiyeessee ni filachiisa; ni muuchisa; akkasumas akka bakka bu’an ni taasisa.
6.Wixinee seeraa qaamolee adda addaarraa dhiyaatan fuudhee Koree dhimmi ilaaluuf ni qajeelcha.
7.Wixinee seeraafi gabaasni qaamolee Mootummaa akkuma barbaachisummaa isaatti dursee miseensota Caffichaa dhaqqabuusaa ni mirkaneeffata.
8.Akkuma barbaachisummaa isaatti dhimma Caffichaan irratti mariin gaggeeffamaa ture tokko erga mari’atameen booda ejjennoo Caffichi qabate ifa godha; sagalees itti kennisiisa.
9.Miseensota Caffichaa mirgi addaa qaban akka irraa ka’u yoo murtaa’e, qaama ilaalutti ni beeksisa.
10.Miseensota Caffee sababa adda addaatiin hir’atan qaama dhimmi ilaalu beeksisuudhaan akkaataa filannoodhaan bakka buusuudhaaf itti danda’amu ni mijeessa.
11.Murteewwan, ajajootaafi qajeelfamoota Caffichaan kennaman qaamolee, abbootii taayitaa ykn namoota dhimmi ilaaluuf dabarsuudhaan ni beeksisa; hojiirra ooluusaas ni hordofa.
12.Baajata hojiif barbaachisu qopheessee Caffichatti dhiyeessee ni raggaasisa; ni bulcha.
13.Caasaan hojjattoota waajjirichaa akkaataa seera bulchiinsa hojjattoota Mootummaa Naannichaatiin qophaa'ee hojiirra ooluusaa ni hordofa; ni to'ata.
14.Abbootiin taayitaa, hoggantoonni hojiifi namoonni hubachiisummaaf barbaadaman walgahii Caffichaarratti akka argaman ni taasisa.
15.Afyaa’iiwwan Manneen Maree Aanaalee, Magaalotaafi Gandootaa deeggarsa barbaachisaa ta’e akka argatan ni taasisa.
16.Komishinii Hiiktuu Heera Mootummaa Naannichaa ni gurmeessa; deeggarsas ni kenna.
17.Manneen Maree Aanaalee, Magaalotaafi Gandoota wajjiin qunnamtii hojii jiraachuu qabuuf, ijaarsa barbaachisaa qoratee hojiirra ni oolcha.
18.Dambii Caffeen raggaasu, qajeelfamootaafi maanuwaalota Koree Mari’achiistuun bahan guyyoota 15 keessatti sirreeffamni barbaachisaa ta’e akka raawwatamu gochuun mallatteessee akka maxxanfamu taasisa.
19.Hojiilee Caffichaan kennamaniif kan biroo ni raawwata.


text:
Saaraa Bernaar
Saaraa Bernaar (Sarah Bernhardt, Firaasiffa: c. 22/23 Onkoloolessa 1844 – 26 Gurraandhala 1923) taatuu waltajjiirraa fi aakterii fiilmii gara jalqabaati. Saaran "aakterii beekkamtuu addunyaa kanaa hunda kan caaltu" jedhamtee beekkamti. Bernaar watajjoota Firansirratti bara 1870n keessa beekkamtii argattte, kunis jalqaba bara Belle Epoqueti. Sana boodas battalumatti Yuurooppi fi Ameerikaa keessatti barbaaddamtuu taate. Saaran taatuu diraamaa cimtuu ta'uudhaan ummata biratti beekkamte, maqaa masoo "Saaraa waaqarra gadbuute" jedhus argatte.


text:
Walgaʼiiwwan Gumii Dhugaa Baatota Yihowaa
Waaʼee walgaʼiiwwan keenyaa baradhu. Iddoo walgaʼii keenyaa naannoo kee jiru barbaaddadhu.
Walgaʼii Keenyarratti Maaltu Raawwatama?
Dhugaa Baatonni Yihowaa torbeetti al lama waaqeffannaadhaaf walitti qabamu. (Ibroota 10:24, 25) Walgaʼiiwwan namni kamiyyuu irratti argamuu dandaʼu kanarratti, wanta Macaafni Qulqulluun barsiisuufi akkamitti hojiirra oolchuu akka dandeenyu qorra.
Waaqeffannaan keenya baayʼinaan hirmaannaa dhaggeeffattootaa kan qabu siʼa taʼu, hirmaannaa mana barumsaatti kutaa keessatti godhamuu wajjin wal fakkaata. Walgaʼiiwwan kan jalqabaniifi kan xumuraman faarfannaafi kadhannaadhaani.
Walgaʼiiwwan keenyarratti argamuuf Dhugaa Baatuu Yihowaa taʼuun sin barbaachisu. Namni kamiyyuu nuu wajjin irratti argamuu dandaʼa. Ol seenuudhaaf kaffaltiin hin gaafatamu. Qarshiinis hin sassaabamu.
Caalaatti Baradhu
Walgaʼiin Keenya Akkamitti Geggeeffama?
Walgaʼii keenya irratti wanti raawwatamu maal akka taʼe yaaddee beektaa? Barumsa Macaafa Qulqulluu achitti argatutti akka gammaddu hin shakkisiisu.
Gumiiwwan Dhugaa Baatota Yihowaa Kan Gurmaaʼan Akkamitti?
Karaa qophii kanaa qajeelfamaafi barumsa akkamitti akka argannu dubbisi.


text:
Adoolessa 26,2015 Naqamte
Kaayyoon marii kanaaf
- Qabsoon Bilisummaa,walabummaa fi birmadummaa uummata Oromoo taasifamaa jiru akka galii isaa dhaqabuuf saffisaan akka itti fufu
- Wayyaaneen maaster killer hojiirra oolchuuf wayita tattaafattu kanatti akkaata itti uummati Oromoo biyya abbaasaa eeggachuu qabu
- Gameeyyin qabsoo akkaataa itti uummata isaanii sabboonummaa ofta’uu barsiisu malaniifi
- Ajjeechaa,hidhaa fi dararri uummata Oromoo irraan gahu taa’anii ilaaluu irra qabsoo diddaa gabrummaa fi abbaa irrummaa akkaataa itti jabinaan gaggeefamuu qabu.
- Hojjetooti, barattooti fi daldaltooti sirma mootummaa Wayyaanee filuu hanqatan ykn didan Mootummaa EPRDFn ni adabamu yoota’e bulchiinsi TPLF jalaa bahuuf gaheen taphachuu qaban maal akka ta’e fi ijoowwan jedhanirratti marii’ataniiru.
Walumaagalatti ajjeechaan ijmaan Oromoo hammaachaa waan dhufeefi garbummaan hammaachaa waan deemeef furmaati keenya maal ta’uu qaba,sabboonummaa keenya toora kamqabachuu qaba jechuun caasaan Qeerroo magaalaa waamaa adareetti walga’ii taa’ee milkiin xumurera


text:
Aanaan Zuwaay Dugdaa Godina Arsii qarqaraa haroo dambalii dheerina naannawa harichaa walakkaa ol irra naannofte tan argamtu fi lagni kataar aanicha wallakkatti kutee kan darbu dha. Finfinnee irraa kiloomeetira naanno 150 irratti argamti. Magaalli guddoon aanatti ogolchoo jedhamti. Aanan kun bahaan Aana xiyyoo(Asallaa), dhihaan Aanaa Adaami Tulluu jiddoo kombolchaa(hara Dambalii ), kaabaan Aaana Heexosaa(Itayya), Kaaba dhihaan Aana dugdaa fii Aanaa Boorra (Maqii ), kibbaan Aana Arsii nageellee fi muunessaa daangoftee kan argamuu yoo tau, ballinni lafa aanicha kiloomeetir iskuweeri 1269, qilleensi aanicha Gammoojjii giddu galeessa fi gogaa, teessumni lafaa diriiraa yoo tau aanattiin guutumatti SULULA QIINXAMAA GUDDICHA keessatti argamti. Baayinni ummataa aanichaa 150,000 kan tilmamudha. Odeefanno aanattii kan sirritti ibsuu barbaadeef sila aana tana MOTUMMAA qofa moo ummatummatu hin bakne kan jedhu irra shakkii waan godheef.
Obbo Muktaar sadarkaa hooggansaa adda addaa irra kan turan yammuu ta’u waggaa tokkoofi walakkaaf pireezidaantii Naannoo Oromiyaa ta’uun tajaajilaa turaniiru.
Dura taa’aa dhaabbata Demookratawa Ummata Oromoo ta’uun dhiyeeya kana filataman obbo Muktaar Kadir sadarkaa baruumsaatiiniitiin Yuuniivarstii Siiviil Sarvisiifi yuuniivarstii biyya Ameerikaa tokko irraa digirii lammaffaa akka qabanis eerameera.


text:
Mooraan Yuunivarsiitii Jimmaa humna Waraanaa Poolisoota Fedaraalaa Wayyaaneen Marfame. Humnootni Tikaa TPLF Heddumina Qabu Mooraa Yuunivarsiitii Jimmaa fi Koolleejjii Barasiisota Jimmatti Ramadamuu Qeerroon Gabaase
Posted by MADDA WALAABUU PRESS on 4/19/2015
Ebla 19, 2015 | Gabaasa Qeerroo Jimmaa
Ebla 17/2015 Mooraan Yuunibarsiitii Jimmaa humna Waraanaa Poolisoota Fedaraalaa Wayyaaneen Marfame. Humnootni Tikaa TPLF Heddumina Qabu Mooraa Yuunivarsiitii Jimmaa fi Koolleejjii Barasiisota Jimmatti Ramadamuu Qeerroon Gabaase Guyyaa har’aa kabajni Guyyaa Gootota Oromoo Ebli 15 fi Yaadannoon wareegamtoota uummata Oromoo fi gootota dargaggoota Qeerroo barattoota Oromoo Ebla 2014 FDG irratti wareegamanii Waggaa tokkooffaan isaa guyyaa har’dhaa bifa ho’aa ta’ee fi hedduu ajaa’ibsiisa ta’een gootota barattoota Oromoo Yuunibarsiitii Jimmaa fi Koollejjii barsiisota Jimmaan kabajamuun wal qabatee mootummaan Wayyaanee raafama ulfaata keessa seenuun humna waraanaa, basaastoota fi dabballoota isaa dhabbilee barnootaa mooraa Yuunivarsiitii Jimmaa, koolleejjii Barasiisota Jimmaa fi magaalaa Jimmaa irratti bobbaasuun uummataa magaalaa illee doorsisaa olee jira. Goototni Qeerroon barattootni Oromoo guyyaa kaleessaa Ebla 16/2015 galgalaa irraa eegaluun barruulee warraaqsaa gootoota Oromoo kan faarsuu fi gaaffii mirga abbaa Biyyummaa uummata Oromoo kan of irraa qabu Mooraa Yuunivarsiitii keessatti barattootaa fi jiraattoota fi hojjettoota hundaaf bittinneessuun Magaalaa Jimmaa keessatti maaxansaa buluun guyyaa har’aa Ebla 17/2015 immoo gana sa’aa 12:00 egaluun uuffata gaddaa uffachuun nyaataa fi barnoota dhaabuun ifatti haala ho’aa ta’een kanajachuun mootummaa Wayyaanee raafama ulfaataaf saaxilan.
Haluma kana irraa ka’uun abbaan irree mootummaan Shororkeessa Wayyaanee EPRDF/TPLF/OPDO’n sodaa ulfaataa keessa seenuun dhiphatee waan qabee gadhiisuu dhabaa jiruu mooraa yuunibarsiitii Jimmaa arfan Main campus, mooraa Economics and Business, mooraa Agriculture fi Mooraa saayinsii fi teeknoloojii galma irra poolisoota isaa dhaabuun barattoota fi hojjettootaa hunda irratti sakkatta’insa guddaa gaggeessa oole. Magaalaan Jimmaas raafama guddaa keessa jirti. goototni qeerroon barattootni Oromoo immoo sodaa tokko malee wareegama kamuu baasnee mirga keenyaaf ni falmanna, mirga bilisummaa uummata keenyaa fi walabuummaa biyyaa keenyaa hanga gonfannutti duubatti hin deebinu sochiin warraaqsaa FDG itti fufa wareegama kamuu baasuuf qophii ta’uu ibsachaa jiru.
Subscribe to: Post Comments (Atom)