text:
Waa'ee Gadaa wantoota beekuu qabdan shan
Akkaataa waggaa dhalootaatiin gurmuu ykn murni ilmaan kormaa tartiibaan keessa dabran sadarkaa Gadaa jedhama. Sadarkaan Gadaa tokko waggaa saddeet qaba. Waggaa saddeet saddeettan kanaan Oromoo hamma gaafa dulloomee du'uutti hawaasa keessatti bakkaa fi qoodama dalagaa qabaata.
1. Gogeessa Gadaa
Gadaan gogeessa (garee) shan kan qabu yoo ta'u, isaanis shanan Gadaa Oromoo jedhamu. Gareewwan kun ganna saddeet saddeetiin aangoo wal harkaa fuudhu. Shanan Gadaa Oromoo kun bakka adda addaatti maqaa adda addaatiin beekkamu (gabatee ilaali).
Ilmi Oromoo kamiyyuu, guyyaa itti dhalatee eegalee gogeessa shanan Gadaa keessaa tokko keessatti haammatama. Duraan dursee kan inni hammatamu, shanan Gadaa keessaa miseensa isa gaafa inni dhalatu aangoorra jiruutiini. Kunis gogeessa abbaa isaa keessati jechuudha.
2. Baallii walharkaa fuuchuu
Gadaan waggaa saddeet saddetiin naanna'a. Abbaan Gadaa tokko waggaa saddeet irraa guyyaa tokkollee dabarsuu hin danda'u, aadmalee.
Dhaloonni oromoo sirna gadaatiin bulu yeroo hunda gadaa keeessa jira. Gulantaa irra jirurratti mirgaa fi dirqama aangoon gadaa kenneef hojiitti hiika namni hunduu. Baallii walharkaa fuuchuu jechuun egaa gulantaa sirna gadaa tokkorraa kan itti aanuutti ce'uu jechuudha. Haala Kanaan namni raaba doorii keessa ga'umsaan darbe gadaa ta'ee aangoo abbaa gadaarraa fudhata. Oromiyaa bakka garaa garaatti jilli gadaa fardaan ba'ee guyyaadhaan baallii walitti dabarsa. Boorna keessatti sirni kun halkan walakkaa raawwatama. Yeroo jilli gadaa fardeen torbaan baalli fuuchuuf ba'an nama dhiisii simbirruu dura darbuun aadmalee.
3. Ardaa jilaa
Ardaan Jilaa bakka itti walga'uun dhimmi ummataa mari'atamuudha. Iddoo kabajamaa jilli gadaa irra naanna'uun naannoo wayyoomsu ykn kabaja akka qabaatu hojjetu jechuudha. Ardaan Jilaa teessoo gadaatis. Dhimmi jilatamu kamiyyuu ardaa jilaatti raawwatama waan ta'eef. Oromiyaan Ardaalee Jilaa hedduu qabdi.
4. Odaa
Odaan galma abbaa Gadaati. Oromiyaa keessa odaawwan hedduutu jiru. Kanneen giddu gala sirna gadaa ta'anii tajaajilaa turanii fi ammas tajaajilaa jiran garuu shan. Isaanis :
- Odaa roobaa kan Godina Baaleetti argamu
- Odaa bisil kan Shawaa Lixaatti argamu
- Odaa nabee kan shawaa Bahaatti aragamu
- Odaa Bultum kan Harargee Bahaatti argamu
- Odaa Bulluqi Horo guduruu
5. Irreecha
Irreessi duudhaa, amantii fi aadaa oromoo calaqqisiisa. Kaayyoon sirna Gadaa keessaa isa tokko oromoon kan ittiin uumaa fi uumamatti dhiyaatu, galateeffatuu fi kadhatu sirna Irreechaatiin.
Irreechi waggaatti si'a lama kabajama. Inni birraa wayita oromoon bacaqii gannaarraa gara booqaa birraatti ce'u kabajama. inni kun Irreecha Malkaa jedhama.Inni arfaasaammoo wayita roobni fuula as deebifatu rooba nagaa kadhachuuf kabajama.inni kunimmoo irreecha tulluu jedhama.


c: text/html

text:
Taammanaa Bitimaa irraa
DURADUBBII
Dubbiftoota barreeffa kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, baga nagaa fi nageenyaan naaf turtanii kutaa saddeettaffaa kana duukaa-buu’uuf dhuftani! Akkuma isin amma gara mandhee tanaa dhuftan mee nagaa fi nageenyi, bilisummaa fi walabummaan Oromiyaa teenyaaf haa dhufu!*
Kunoo, erga Salaale irraa gara dira (“metropolis“) Finfinnee-tti deebinee bubbullee jirra. Akkuman bilbiltoo-dhaan (telefoonaan) isinitti hime san Kotobee, karra Kolleejii Barsiisotaa fuulduratti wal-geenyeen jirra. Amma wajjumaan gara magaalaa Shanootti qajeella! Magaalaan Shanoo inni amma nuti dhaquuf deemnu kun magaalaa Shanoo isa naannoo Abbichuu Galaanitti argamu malee, isa naannoo Meettaa Roobiitt argamuu akka hin taane, ni beektu. Waan hundaafuu mee dubbii wayii bakkuma amma jirru irraa haa jalqabnuu: “Kotobee” jechuun Afaan Oromootiin maal jechuu akka tahe yaadattuu-laa? “Kotobee“-n jecha “kotoba” jedhamu irraayyi madde. “Kotoba” jechuun “biyyee diimaa” jechuu dha. “Kotobee” jechuun immoo “lafa biyyee diimaa” isa jedhu kan ibsu.
Kunoo, otuma kana walitti himaa deemnuu magaalaa Shaggar irraa bayaa jirra. AmmaKaarra Halloo geenyee jirra. Karaa kanaan daangaan magaalmataa (“capital city“) Oromiyaa, jechuun kan Finfinnee, Kaara Halloo kana. “Kaarra” jechuun lafa diriiraa tulluuwwan yookaan gaarran lama jidduutti argamu. Isa Afaan Ingiliziitiin “mountain pass” jedhamu sani. Kaarra Halloo irraa gara fuula Bishooftuu-tiin gaara guddicha Erer agartu. Gara fuula Salaaletiin immoo gooroo (“mountain range“) Eekkaa agartu. Kunoo, amma randa Kaarra Halloo gadi-bu’uun mandara Laga Xaafoo (1) isa laga “Xaafoo” jedhamu irratti hundeeffame geenyeerra. Magaalattiin ishiin nu fuunduraan muldhattu tun immoo Laga Daadhii (2) jedhamti. Karaa isa as irraa gara fuula bahaatti qajeelu kanatu, hiida (“damm“) Laga Daadhii isa Shaggar guutuu dheebuu baasaa jiruu nama geessa. Lagni Xaafoo Laga Daadhiitti yaa’a. Lagni Daadhii kun immoo laga Qabbanaatti, lagni Qabbanaa laga Awaashitti yaa’a. Yoo kan feetan taye gara hiida Laga Daadhiitti gorree, daadhii keessayyuu isa booka kan hamma Shanootti dhugaa deemnu gomboo keenyatti waraabbachuu dandeenya!
QAAMADUBBII
Kunoo otoodhuma biyya abbaa keenyaa bareedaa kana daawwachaa deemnu, Finfinnee irraa wantee (kiilomeetira) 30 fagaachuun magaalaa Sandaafa-a (3) dhaqqabnee jirra. Magaalaan kun bara Hayila-Sillaasee waan Kolleejiin Foolisii asitti ijaarameef, kanaan beekamaa dhufe. Hardha immoo basaaftota warra Wayyaanee isaan gandeen Oromiyaa mara labanii galuun uummata keenya basaasantu asitti leenjifamee baya. Keettoowwan warra Habashaa kun isaan duriis tahee isaan ammaa summii Oromummaa ti. Isaantu Oromummaa keenya summeessaa Toopphiyummaa warra Habashaa nutti biifa jechaa dha. Oromoo Tuulamaa keessaa gosni naannoo kana jiru, Eekkaa kan jedhamu. Dur Eekkaan laga Qabbanaa isa Shaggar keessaa irraa ka’uun as dhaqqabaayyu. Uummata Oromoo Eekkaa isa Shaggar keessaa warri abbaa-buqqisaa akkuma Oromoota Gullallee waan buqqisaniif, inni amma Kaarra Halloo irraa ka’uun, Laga Xaafoo, Lagaa Daadhii fi Sandaafa irraan qaariyuun hamma magaalaa Bakkee faatti jira. Egaa, nafxanyyooni Habashaa: Aannoleetti, Calanqootti, Darraa fi Gullallee faatti uummata Oromoo hamma dandayaan fixanillee, Oromoon: Arsiis, Afran Qalloos, Darraanis, Eekkaanis,Gullalleen faas mararfannoo Waaqatiin hafanii hardhas numa jiru. Garuu, Oromoonni Gullallee, Eekkaa fi Galaan faa isaan mararfannoo Waaqatiin lafarraa-duguuggaa Minilik naazichaa irraa hafan, amma waraana warra Wayyaanee-tiin gaadamanii buqqifamaa jiru. Eekaa, seenaan Oromoo inni imimmaanii fi dhiiga uummata Oromootiin faalamaa waggaalee 140 keessa kutee as gaye kun, kunoo ammas ijjeen teenya fi ijjeen Dhaloota Qubee duratti ittuma fufee jira. Kan itti-fufiinsi kun dhaabatu irree saba Oromoo waltahuun akka sibiilaatti jabaatee, harqoota gabrummaa ofirraa darbatee caccabsuun qofa!
Magaalaan amma seenaa jirru kun Bakkee (4) kan jedhamuu fi kan wiirtuu Finfinnee, Birbirsa (“Piyaassaa“) irraa wantee 45 fagaatee argamu. Waan “oduun” Oromiyaa fi Oromummaa kun nu daddhabsiiseef, mee gorree haara haa galfannu! Naannoo kun biyya lagni isaayyuu “dhaadhii” jedhamuu, mee isa haa ajajannu! Sa’aa tokkoo fi walakkaa booda akka asii ka’uun nu irra jiru, mee ammuman gurra isin buusa.
Daadhiin Bakkee kan naannoo biyya Laga daadhii kun akkam ture-ree? Kunoo amma magaalaa Bakkee kana irraa gara wantee 10 gara fuula Wallootti deemuun daangaa Oromoo Eekkaa fi Oromoo Abbichuu, isa karaa kanaan Abbichuu Galaan jedhamuu dhaqqabneeti jirra. Magaalattiin xiqqashoo amma seenaa jirru tun Addallaa (5) jedhamti. Ilaa, ufrufni sonaan baldhaan ijji namaa ilaalee fixuu hin dandeenye kunSagalee jedhama. Urufni Sagalee kun karaa fuula Salaaletiin naannoo Oromoo Jiddaatiin daangeffama. Naannoo kanatti gosolii Oromoo kanneen qaama Oromoo Tuulamaa tahan daran beekamoo: Galaan, Jidda, Abbichuu fi Jirruu-tu jiru. Seenaa Oromoo fi seenaa Toopphiyaa keessatti waayee Duula Sagalee jedhamuu ni yaadattu. Urufa sagalee amma akka ennaa sanaa sangaa fardaa Oromootinii mitii, konkolaataa Faranjiitiin keessa gulufaa jirtan kana irratti kan Duulli Sagalee sun adeemsifame. Waraanni kun waraana Oromoota Walloo fi Habashoota jidduutti adeemsifame ture. “Mee massaa ka’umsa waraana kanaa nutti himi“, jechuun keessan waan hin oolleef kanaa gaditti gabaabinaan isinii dhiyeeffama.
Waraanni Oromoo Walloo ollachiisaan, inni bara dheeraa waraana Habashaa ofirraa deebisaa ture sun, humna qawwee Faranjiitiin bara 1873 keessa Minilikiin moyame. Oromoota Walloo kanneen oggaa san Muslimoota yookaan Waaqeffatoota turan, afaan qawwee itti-qabamuun Kiristinnaa kaafamani. Abbootii biyyaa isaanii keessaa tokko kan ture Amir Mohaamadi. Dirqiin cuubamee maqaan Kiristinaa kan “Mikaa’el” jedhamu itti-maxxanfame. Giddiidhaan akka intala Minilik fuudhu taasifame. Fuudhaa fi heeruma akkanaa irraayyi Iyyaasuun, inni jaalala uummataatiin “Abbaa Xeenaa” jedhamu dhalate. Minilik kun waan ilma biraa hin qabneef, Iyyaasuun akka isa dhaalee mootomuuf dhaamsa-du’aa barreessisee, qondaaltota isaa kakaachisee du’e. Iyaasuun nam-jaalataa fi kan nama sanyii fi amantiin addaan hin qoonne waan taheef, haala Toopphiyaa ijaan argee, gurraan dhagyee qalbeeffachuuf Oromiyaa fi biyyoota Kibbaa keessa hedduu deddeeme. Hacuuccaa fi roorroo nafxanyoonni Habashaa fi mootummaan isaanii uummatoota Oromoo, Walaayitaa, Kafichoo, Hadiyyaa, Sidaamaa fi Somaalee faa irratti adeemsisan daran qalbeeffate. Fakkeenyaaf yommuu Harargee daawwate, magaalaa Dirree Dhawaatti qondaaltota mootummaa Toopphiyaa kanneen ennaa sana dhibbaa-dhibbatti Habashoota turan buqqisuun Oromoota fi Somaalota bakka isaanii buuse. Nafxanyoota abbootii-lafaa tahuun uummata Oromoo irraa hoomishaa fi gibira guurratan, ammoo kanneen gibira wayiituu mootummaaf hin galchine faa gibira akka baasan godhe. Kunii fi kanneen biroo “inni islaamome” jechuun nafxanyoonni olola hamaa akka isa irratti hoofan taasise. Booda warri Amaaraa isa mootumaa irraa buqqisuun intala Minilik tan Zawudituu jedhamtu mootuu taasisuun, booda immoo akka Tafarii Mokonniin (Hayila-Sillaaseen) mootii tahu godhani.
Mootichi Oromoo Walloo Raas Mikaa’el ilmi isaa, Iyyaasuu Abbaa Xeenaa seera malee, dabaa fi gidiraadhaan mootummaa irraa hariyamuu isaa kana waan hin fudhanneef, isa aangoottti deebisuuf, waraana fardeen Oromoo kumaa hedduun lakkaawamuun marfamee gara Shaggar dhufuuf ka’e. Warri Habashaa meeshaa waraanaa isa ammayyaa kan duraan qaban irratti, karaaa Jabuutii fichisiisuun funyaanii hanga miilaatti hidhatanii dura gorani. Dubbiin dubbii qawwee taatee booda waraanni Oromoo Walloo, kunoo bakka amma jirru Urufa Sagalee kanatti moyame. Miseensonni gita-bittee Habashaa kanneen dubbiin namummaa fi haqni ilmoo namaa cophni isaallee waa keessatti hin argamne, mooticha Oromoo Walloo kana harka isaa sansalataan hiisisanii mataatti dhagaa fe’anii magaalaa Shaggar keessa deemsisani.
Kunoo, otoodhuma seenaa Oromoo keessaa waa walitti himaa deemnuu, magaalaaShanoo (6) isa Finfinnee irraa wantee 70 fagaatu geenyee jirra. Amma siree qabachuun asuma bulla jechaa dha. Faaraan rafaatii daddhabbii ofirraa calaasaa! Boru waaree keessa (naannoo sa’aa afurii) akka asii kaanu, mee hin irraanfatinaa!
********** // **********
*Hubachiisa: barreeffama kana kutaa torbaffaa keessatti maqaan magaalaa takkaa dogoggoraan kaayamee ture. Isa kana obboleessi keenya, Dr. T. Bosonaa waan na yaadachiiseef, mee kunoo akkuma inni jedhetti sirreeffamee haa dubbifamu. Obboleessa kiyya kanas asuma irrattin maqaa keessaniin galteeffaddha! Nafxanyoonni Amaaraa isaan humna meeshaa waraanaa kan humnoota Oroppaa irraa argataniin saba keenya cabsanii, biyya keenya qabatan namaa-lafa keenya maraa kiristinnaa kaasaa turani. Akkuma Amboon, “Hagara Hiyiwoot“, Bishooftuun “Dabara Zayit“, Walisoon “Giyoon“, Ciroon “Asaba Tafarii” jedhan san Qarree Goohaa kanas “Goohaa Tsiyoon” jedhanii kiristinnaa kaasani. Namaa fi lafa Oromoo bira dabraniituu bineensa daggalaatuu, “gadamsa baddaa” Baaletiin “Yaminilik dikkulaa” jechuun kiristinnaa kaasani. Abbaan Kiristinnaa gadamsa kana kun eenyu-laa? Raas Daargee moo Raas Azbixee dha laata!
Dr. T. Bosonaa kunoo akkana jedha: “Magaalaa Qarree-Goohaa kana booda ”Gohaa-Tsiyoon”jedhanii moggaasani. Oromoon naannawa sanii garuu, hanga har’aattuu Qarree-Goohaa jedheet waama. — Qarree-Goohaa kan jedhamteef magaalaan tun baddaa (high land) irraa gara gammoojjii gombisaa laga Abbayyaa yeroo seenan qarree (end of high land) gubbaatti waan argamtuufi. Qarree kana gubbaa irraa yeroo sagalee gadhiisan gammoojjitti gadi gigimsa. Kanaaf ’Goohaa’n itti dabalamee Qarree-Goohaa jedhamte, jedhu manguddoonni naannoo sanii.“
Itti-fufa —!
============== // =============
Barreeffata kana kutaalee dabran ilaaluuf mee as tuqaa:
1) Kutaa Duraa
2) Kutaa Lammaffaa
3) Kutaa Sadaffaa
4) Kutaa Afraffaa
5) Kutaa Shanaffaa
6) Kutaa Jahaffaa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hoosiftoota
Hosiftotta (mammals) (class Mammalia) kan jedhamani dhigaa-ho'a kan qaban, binensotta spinal-qabatotta ta'an fi kan itti bekamaan immo dubrii isaani anaan mammary gland kessatti burqisisuu fi akkasumas rifensaa, lafee gurra jiddu kan dhaga'uf tajajilamaan fi samuu isaani kessatti kutta neocortex jedhamu qabu. Hosiftonni bayeen ilkaan sirritii walitii qabame argamu kan qabani yoo ta'an akkasumas ontogeny kessatti placenta qabu. Samuun hosiftotta waan kessa (endothermic) fi circulatory system geggesaa, kunis kutaa afuraanni onnelle ni daratta. Hosiftonni ofii kessa gossa jiratotta (species) hanga 5,400 (namalle daratte), genera 1,200, family 153 fi order 29 ofii kessa qabu.[1]


text:
USA biyya addunya keessaa namii isii miliyoonii hedduun qawwee qabaachuun beekamu.Seeri bulmmaata isii lammeessoon second amendment akka abbaan fedhe qawwee bitatu eeyyamaaf.Qaawee miliyoon 300 dhiyaattutti harka nama Amerika jira.
Qawween tun gannuma gannaan nama kuma kunrya hedduu fixxi, kaan isumatti ufiin galaafataa kaan ammoo isatti namaan fixa.
Paartileen siyaasaa Amerikaa gugurdoon; Rippaabilikaafii fi Demokiraati fala qawwee Amerikaa tohachuun dandahan irratti yoo hedduu wal falaman.
Amerikaatti qawwee yoo fedhan suuqii, yoo fedhan ammoo interneetii irraa bitan.Kun seerama biyyitii baafatte.
Perezidaanti Obaamaan yo hardha TV irratti dubbate maatii namii irraa dhumee himimmaan xuruurrachaa nama dhumuu dhowwuuf fala jedhe TV irratti labse.
Hajajii kun:
- Akka dhaabbileen qawwee gurugran abbaa itti gurguran beekan,
- Akka warrii gurgurulleen eeyyama ittiin gurguru qabaatuu fi waan hedduu ilaalan.
- Namii qawwee bitatu mataan fayyaa moo?
- Namii bitatu ka duruu qawwee bitachuu dhowwan moo?
- Nama amala hamaa ollaayyuu rakksie qabu,rakkoo isaa poolsiisiinuu beettuu fi moo fi waan hedduu laalanii itti gurguran.
- Paartii Rippaabilikaanii fi dhaabbileen qawwee gurguran ammoo tun Heeraa mootummaatii alaa, akka namii qawwee bitahcuu sodaatu tolcha jedhee namuu seeraan wal himata.
Obaamaan rakkoo Amerikaa keesastti qawween fidde dhaabuuf bulchiinsa mootummaa Amerikaa, White House keessatti abbaa alangaa addaa USA, Loretta Lynch fi daarektera FBI, James Comey wal dubbatan.
"Falii kun rakkoo gama qawweetitin dhufu cufaaf fala taha jechuu baannullee, jimlaa walti qabanii qawween dhumuu irraa nama oolchuu baatullee, warra wanajala hojjachuun beekamu irraa qawwee guursisuu dhibaatullee, anaan lubbu hin baddu jechuu baannullee,maatii namii irra dhumee fala tahuu baatullee ammallee akkuma fala tokkootti laalla jedha.”
Perezidaanti Obaamaan Kongireesii Amerikaallee mari’achuu didee itti gaafatama mootummaan kenneefiin akka dhaabbileen qawwee gurguran eennummaa warra qawwee itti gurguranii fi waan tokko tokko qajeelchan hajaje.
Paartin Obaamaan Demokiraati yaada kana hin fudhattii paartii Rippaabilikaan ammoo kun mirga Heerii Mootummaa Amerikaa ummataa kenne irraa tuqa jechuun didan.
Dubbiin tun egerii mana murtii Amerikaa dhaquu fiu dhibaachuun ammatti mrikana tahuu baattullee perezidaanti Obaamaan akka Amerikaa keessaa qawwee bitachuu fi gurguruulleen seera jabaa jabaattu hajaje.


text:
Iddoowwan Xayyaarri irra hin balaliine
Jaarraa tokko dura addunyaan tun akka har’aa hin turre. Haalli jiruufi jireenya ummataa, guddinni teknoolojiifi qarominni addunyaa hedduu booddetti hafaa ture. Yeroo sanitti ooduun guddoon ummanni addunyaa irraa haasawaa ture waa’ee daandii qilleensaati. Dhaadannoon yeroo sanii “Gaafa tokko nutiis akka allaatii samii gubbaa barrisuudhaaf deemna” kan jedhu ture. Akka har’aa xayyaaraan samii gubbaa imaluun yeroo sanitti abjuudha. Namni mallaqa guddaa qabu makiinaan imala. Kan jireenya jiddu galeessa jiraatu fardaan imala. Hiyyeessi humaa hin qabne miilaan imala. Yeroo addunyaan haala kana keessa jirtutti gama Ameerikaatii oduun takka dhagayamte. Obboleewwan lameen Wilbar Raayit fi Orval Raayit jedhaman, xayyaara samii gubbaa barrisuu dandayu hojjatanii yaalii godhuu eegalan. Akka lakkoofsa miilaadiyaatti bara 1909tti xayyaarri isaan hojjatan sa’aa 1 fi daqiiqaa 12f samii gubbaa barrisuun addunyaa ajaa’ibsiise. Guddinni teknoolojii achi booda finiinee itti fufe. Biyyoonni qaroomina teknoolojiitiin badhaadhan xayyaara haaraya teknoolojii adda addaatiin oomishuu itti fufan. Haala kanaan as geenyee yeroo ammaa kana daandiin qilleensaatis qopheeffame. Akkuma daandiin lafarraa seeraafi heera qabu, daandiin qilleensa gubbaatis seera mataa isaa qaba. Xayyaarris akkuma makiinaa Karaa deemu qaba. Karaa irraa gorus qaba. Karaan dhoorkaa tahes ni jira. Barruu tana kessattis dhimma kanarratti xiyyeeffachuun qabxiilee muraasa isinii dhiheessina.
Ka’baa, Makkaah
Magaalaa kabajamtuu Makkaa irra xayyaaraan dabruun hin dandayamu. Kanaaf ammoo namoonni sababaa addaa addaa himan. Inni duraa harkisni lafaa naannoo sanii (magnetic anomaly) xayyaarrii seeraan akka hin balaliine dhoorka. Akka paayletoonni xayyaara hin toohanne godha. Sababaa kanaaf xayyaarri Masjiid Al haram gubbaa bararuu hin dandeenye namoonni jedhan ni jiru. Inumaa namoonni gariin allaattiinis masjiidal haram gubbaa hin barristu warri jedhus ni jira. Kun garuu waan qorannoon mirkanaaye miti. Sababni isaa helikooptaroonni naannoo sanirra wayta balali’an mul’ataniiru. Sababaa duraa kanarra sababaa lammataatu fudhatama guddaa qaba. Sunis, buufanni xayyaaraa magaalaa makkaa keessa jiraachuu dhabuu isaati. Magaalaan makkaa wagga waggaan keessummoota miiliyoonaan laakkaawaman simattee keessummeessitus, buufata xayyaaraa tokkollee hin qabdu. Dabalataanis seerri biyyattii xayyaarri tokkolleen akka magaalaa Makkaa irraan qaxxaamuru hin hayyamu. Kanaafuu xayyaarri magaalaa sanirraa balali’uun dhoorkaadha jechu.
Maachuu Piichuu, Peeruu
Naannoo Maachuu Piichuu jedhamu kan biyya Peeruu keessatti argamu kana gubbaa xayyaaraan balali’uun kan dhoorkame bara 2006 irraa jalqabeeti. Maachuu Piichuun eddoo seena qabeessa hoggaa tahu, hambaaleen gurguddoon Qaroomina biyyattii kan durii naannoo kana keessatti argaman. Iddoon seena qabeessi kun bara 1450 ijaarsi isaa eegalamee; Waggaa kudhan booda bara 1460tti xumurame. Ijaarsi kun mallattoo biyya saniiti. Kanaafuu akka tasaa tahee osoo xayyaarri naannawa sanitti kufee, eddoo seena qabeessa san barbadeessuu dandaya. Osoo ijaarsa kanarratti lafa dhahuu baatee, bosona naannoo sanirrattis lafa dhahes, ibiddi achii ka’u waan heddu galaafatuu dandaya. Sababa kanaaf qabeenya qaalii kana xayyaaraaf jecha dhabuurra xayyaaruma naannoo saniin dabru dhoorkuun murtii filmaata biraa hin qabne tahe.
Paartenoon (Ateenaa, Griik)
Naannoon Paartenoon jedhamu kan biyya Griik magaalaa Ateenaa cinatti argamus, lafa seena qabeessa biyyattiitti. Turistoonni kumaatamaan laakkawaman iddo kana ji’a ji’aan itti deddeebi’aa daaw’atu. Iddoon kun Jaarraa 17ffaa keessa haalaan miidhamee caccabee ture. Yeroo ammaa kana garuu irra deebiin haaromsameera. Seenaa bakka kanaa eeguuf jecha xayyaarrii naannoo Paartenoon kana gubbaanis tahe naannawa isaatiin akka hin qaxxaamurre dhoorkama. Xayyaarri magaalaa Ateenaa irraa ka’us meetira 1500 ol lafarraa fagaatee imaluu qaba. Meetira 1500 gad lafatti dhihaatee barrisuun isaaf hin hayyamamu.
Finiks park (aayirlaand)
Naannoon kun bosona uumamaati. Paarkiilee ardii awrooppaa keessatti argaman keessaallee isa guddicha. Mootummaan Aayirlaand paarkii kana eegee galmee UNESCO irratti galmeessisuuf tattaaffitti jira. Kanaafuu paarkiin kun akka jalaa miidhamu hin barbaadan. Sababa kanaaf xayyaarri naannoo saniin akka hin dabarre uggura irra kaayan.
Tibeet (Himaalayaa)
Gaarri dheeraan addunyaa tanaa kan Evarast jedhamu naannoo Tibeet kanatti argama. Xayyaarri naannawa kanarraan barrisuun dhoorkamaa miti. Haa tahu malee teessumni lafa sanii xayyaaraaf mijjaawaa miti. Paaylatoonni gaara san gubbaan xayyaara oofuu ni dandayu. Garuu akka carraa tahee osoo xayyaara san rakkoon mudatee, xayyaarichi haga bakka qubannaa argatutti, okisijiinii gahaa imaltootaaf kennuuf jecha, ol ka’iinsa isaa gad hir’isuu qaba. Oksijiiniin xayyaara keessa jiru daqiiqaa 20 caala nama tursiisuu hin dandayu. Kanaafuu xayyaarichi ol ka’iinsa isaa meetira 3000 gad godhuu qaba. Oksijiiniin gahaan bakka kanatti qofa argama. Ol ka’iinsi gaarreen himaaliyaa ammoo meetira 4000 oli. Garreen wal qabatoo fi dhedheeroo waan tahaniif, naannawa kanatti bakka qubannaa argachuun hin dandayamu. Sababa kanaaf Paayletoonni gaara kana irraa goranii karaa biraatiin deemuu filatu.
Qophii Abu Ibtisam


text:
Monthly Archives
June 2021
Finfinnee, Waxabajjii 23, 2013 (FBC) – Barattoota Naannoo Tigraayitti argaman ilaalchisee qaama dhimmi ilaallatu waliin mari'atamaa jiraachuu Ministeerri Saayinsii fi Dhaabbilee Barnoota…
Ministeerichi dhiyeessii galteewwan qonnaa waktii isaa eeggate qonnaan bultootaaf raabsaa jiraachuu…
Finfinnee, Waxabajjii 23, 2013 (FBC) – Ministeerri Qonnaa dhiyeessii galteewwan qonnaa waktii isaa eeggate qonnaan bultootaaf raabsaa jiraachuu beeksiise. Oomishaa fi oomishtummaa…
Yuunvarsiitiin Samaraa barattoota ogummaa garaagaraan barsiisaa ture 1887 eebbisiise
Finfinnee, Waxabajjii 23, 2013 (FBC) – Yuunvarsiitiin Samaraa barattoota ogummaa garaagaraan barsiisaa ture kuma 1 fi 887 eebbisiiseera. Barattoota yuunvarsiitichi har’a eebbisiise…
Albamiin Haacaaluu Hundaassaa ‘Maal Mallisaa’ addunyaarratti sadarkaa 3ffaa qabachuu ibsame
Finfinnee, Waxabajjii 23, 2013 (FBC) – Albamiin Hacaaluu ‘Maal Mallisaa’ iTunes Worldwide Chart irratti sadarkaa 3ffaa qabachuu himameera. Albamiin Hacaaluu Hundeessaa…
Ummanni Tigraay olola sobaa garee ABUTtiin caalmaatti akka hin miidhamne of eeguu akka qabu ibsame
Finfinnee, Waxabajjii 23, 2013 (FBC) – Ummanni Tigraay olola sobaa garee ABUTtiin caalmaatti akka hin miidhamne of eeggachuu akka qabu Paartiin Diimookiraatawaa Tigraay hubachiise.…
Manni Maree Ministirootaa walga’ii idilee 99ffaa gaggeesseen dhimmota lamarratti murtoo dabarse
Finfinnee, Waxabajjii 23, 2013 (FBC) – Manni Maree Ministirootaa walga’ii idilee 99ffaa gaggeesseen dhimmota lamarratti murtoo dabarseera. Manni marichaa waliigaltee liqaa waldaalee…
Namoonni Noottii Birrii sobaa abbaa dhibba lamaa 500 qabatanii argaman to’ataman
Finfinnee, Waxabajjii 23, 2013 (FBC) – Magaalaa Finfinnee kutaa magaalaa Liddataatti namoonni dhuunfaan Noottii Birrii sobaa abbaa dhibba lamaa 500 qabatanii argaman to’atamuu ibsame.…
Kaanaadaan tattaaffii hunda galeessaa Ityoophiyaan fedhii lammiilee ishee guutuuf taasiiftu kan…
Finfinnee, Waxabajjii 23, 2013 (FBC) – Tattaaffii hunda galeessa Ityoophiyaan fedhii lammiilee ishee guutuuf taasiiftu Mootummaan Kaanaadaa kan deeggaru ta’uu beeksiise. Ministirri…
Godina Harargee Bahaatti ganna kana biqiltuun miiliyoonni dhibbi 2 fi miiliyoonni 71 dhaabbiif…
Finfinnee, Waxabajjii 23, 2013 (FBC) – Godina Harargee Bahaatti ganna kana biqiltuun miiliyoonni dhibbi 2 fi miiliyoonni 71 dhaabbiif qophaa’uu ibsameera. Godina harargee…
Paarkiin Indaastirii Hawaasaa oomishaale Doolaara miiliyoona 114 baasan gara alaatti erge
Finfinnee, Waxabajjii 23, 2013 (FBC) – Paarkiin Indaastirii Hawaasaa bara kana omishaalee Doolaara miiliyoona dhibba 1 fi miiliyoona 14 baasan gara alaatti erguu beeksiseera.…


text:
Baqqalaa Jirataa irraa*
Dubbistotaf! harra waa’ee haala siyaasa Itopiya ammaa otuu hin taane seenaa wagga 100 duraa kitaba tokko keessatti dubbise isinii hirun fedhe. Seenaa Itopiya bara 1847 hanga 1983 jedhu afaan Amaaratin profeser Bahiru Zawudee barreese irraan gara afaan Oromooti hike.
Seenaa kana maalif akkan hiikee dhiyeesuf barbade yaada kiyya dhuma irra ka’era. Seena kana keessatti maqootin Fitawuraarii (ፊታውራሪ), Ligaabaa (ሊጋባ), Iraas (እራስ), Bitwadad (ብትወደድ), Iceegee (እጬጌ), Dajamasha (ደጃዝማች) fi Mokanint (መኳንንት), Liji (ልጅ), Abeto (ኣቤቶ) jedhan dhalootni ammaa keessuma dhalootni qubeee dhaga’anii waan beekan natti hin fakkatu. kanaafuu maqaa kabaja ykn taayitaa ta’uu isaa akka hubttan.
Jabana Iyaasuu
Iyaasun abbaa isaa Mootii Walloo Mika’el (durati Iraas Ali) fi haadha isaa hintala Miniliki Shawaraggaa irraa dhalate. Minilik Ilma dhiiraa hin qabu.
Xaayitun (haati warraa Minilik) yeroo aangoo irraa dhorkamtu dargagoo Mooti Minilik dhaaluf qopha’u jalaa gufuun tokko buqa’e. Waggaa isaatti bara1903 bakka bu’aa (እንደራሴ) isaa kan ta’e Bitwadad Iraas Tasamman yeroo du’emoo dargagoo Iyasuudhan kan hayi jedhu ni dhabame. Angoo guutu dhunfachu kan isa dhorke kan xuxamee dhumee garuu du’uu dide qama Minilik qofaa dha. Minilik afurri keessa bahudhaf ganaa waggaa lama turutu irra ture. Iyaasun mootii moototaa jedhamuu yoo baateyyuu yeroon aangoo isaa bara 1903 hanga bara 1909 ture, Haata’u malee jalqabuma irratti qixa hin eegamne irraa humni taayitaa Iyaasuu falmu dhalate. Ajaja Xaayitutin Finfinnee akka hin geenye kan dhorkamee ture Iraas Abataan nugusummaa irraa dhorkamuu Xaayituu akkuma baren hamilee injiffannotin gara Finfinnee dhufee barcuma mooti Minilki qabachudhaf yaada kan jedhu oduun faca’e. Karaa tokko bakka Iraas Tasammaa nama isaaf ta’u busee karaa biroo moo Zawudituu (hintala Minilik) fuudhee yeroo isheen muudamtu maqaa isheetin bitudhaf yaala hamin jedhus ture. Dubbichis kan ifa bahe meeshaa masaraa mootichaa keessa jiru qabachudhaf yeroo seenudhaf yaale ture. Waardiyotni masaraa Fitawurarii Gabramaramin oganaman hin seensisnu jedhani giddutti dubbin cimaan erga dhalatee booda Abunin (oganaa amantii Ortodoksii) gidduu seenee dhiigni otuu hin dhagala’in qabbanese. Abataanis gara naannoo bittaa isa jala jiru Kambataatti deebi’uf waligale. Abbaa Iyaasuu Iraas Mika’elif garuu kun gahaa hin turre. Aangoo seerri ilmaa isaatif kennu mormitotni itti baayatanii waan rakkisanif fakkataa rakkoo kana guutummatti dhabamsisudhaf loltota 8000 qajeelchudhan Finfinnee dhufe. Sana boodas Abaataa Kambataa irraa waamsisee/yaamsisee Maqdallaatti ergee hidhamee akka turu godhe.
Kana giddutti kallattiti bahee mullachuu irra of dhoksee kan ture ejjennon Fitawurarii HabeteGiyorgis (Qusee Dinagdee) cimaa dhufe. Kambtaa Abataan dhabe dabalachuu irra darbee oganaa Mokanintota Shawaa ta’ee olbahe. Yeroo tarkanfin Iyaasuu Mokanitota yaaddoo keessa galche Iyaasauu angoo irraa buusuu qindeese, boodas yeroo abbaan Iyaasuu Iraas Mika’el ilma isaa aangootti deebisudhaf yaalii godhe fashalesuu keessatti hojii qulfii hojjete.
Jabanni mootummaa Iyaasuu jabana hibbodhan guutame dha. Afaan guutanii garummaa isaa fi gadhummaa isaa dubbachuun nama dhiba. Carraa isaa ta’ee jabanni Iyaasauu gababaa yoo ta’uu kan isa booda taayitaa qabate Tafarin faalla isaa baroota dheeradhaf Itopiyaa bituu isaa irra yyuu akka maqaan iyaasuu tolaan ka’uu hin barbadu ture. Kanafuu kitabota seenaa baayee keessatti irra deddebi’ame kan himamu muslima ta’uu isaa, qoosaa fi tapha jaallachuu Iyaasuu ti. Kitaabota caalaa ummata qubee hin lakka’intu waa’ee tolaa Iyaasuu dubbata. Baredinni isaa, dandeetti dubbii fi nama isporti ta’uun isaa kan qalbii ummata hawwatan keessaa turan. Qeeqa dalgaa mootummaf xiyyeefannaa hin kennu jedhufille kun kan ta’eef ijollumma isaa irraa kan dhufe jedhee falmaafii ture ummatni.
Iyaasuun yeroo taayitaa isaa gababduu sana keessatti tarkanfii hawaasummaa fi guddina dinagdee cimsu jedhaman tokko tokko fudhatera. Qabeenyi dhunfaa akka kabajamu fi gibira yerodhan akka sasabuu, sirnni himataa fi himatamaa walitti hidhee gidirsuu akka hafuf tarkanfii fudhatera. Akkasumas sirna Leebaa shayi (Hattuu adamsanii qabu) jedhamee beekamu, garuu kan namootni ittin haaloo walirratti bahuf itti fayyadaman seera qabsisudhaf yaalera. Heerrega mootummaa oditii gochisisudhan namoota qabeenyaa fi maallaqa mootummaa ballesan irratti tarkanfii fudhachudhan Itopiyatti Iyaasuun nama isaa jalqabaa ti. Kan nama gaddisisu garuu nama jibbee kana sababefatee hidhuu isaa ti.
Walumaa galatti amalli fi imaammatni Iyyaasuu kan walmormanii fi itti fufinsa hin qabne turan. Karaa tokko imimmaan namoota midhamanii haquuf jecha Afarota qabeenyaa ummata Oromoo jiillee saaman irratti yeroo duulu argina. Baruma sana moo kan bara baraan maqaa isaa xuresaa hafee duula ummata Gimiraairratti adeemsisame oganuu isaa fi namotni kuma hedduutti lakka’aman akka garbudhaf saxilaman gochuu isaa ti. Waardiyota nageenya magalaa eegan xurumbullee (poolisi) jedhamudhan kan beekaman kan dhabe Mootin kun galgala galagalamoo ofumaf seera cabsee jara sanaa wajjin walitti dhukasuu irratti argama.
Kun marti akka laayyotti kan bira darbaman turan. Badii Iyaasutif sababa kan ta’an Gimiraa irratti duuluu fi xurumbullee wajjin walitti dhukasuu isaa otuu hin taane waraana Adawa booda siyaasa biyyatti tasgaba’ee fi waligaltee dipilomaasii mootummota alaa wajjin ta’e jeequu isaa ti. Iyaasun Mokanintoota bara Minilk ulfinaa guddaa qabaachaa turan ayyana irraa ballese. Mootii isaanii Minilikin ajjabanii bakka addaa addaa deemuu akka waan guddatti warra lakka’an mokanintota kana callisanii ta’uu qabu jechudhan kan armaan gaditti dubbifamu kan sammuu isaani cabsu ittin jedhe:
”Yeroo anni namota dargagoo ta’an fudhadhe biyyaa dawwachuf ka’u hayyama kiyya malee na hordofuu hin dandeesan. Furdatanitu, dullomtanitu. yeroo keessan abbaa kiyyaa hordoftani biyya misomsitanitu. amma garuu figdanii jalaa bahuu fi, aritanii qabuu waan hin dandeenyef teesanii dalagaa keessani irratti cimuu qabdu” jedhe.
Ilaalcha gaaridhan yoo ilaalan kan Iyaasuun jedhu isin yeroo keessanitti hojjetanitu, ammammoo Itopiyaa hammayyofte ijaaruun dabareen kan keenya jechuu isaa ti. Mokanintootni garuu haala kanan hin ilaallef.
Iyaasuun kan obsa dhabe mokanintota qofa irratti otuu hin ta’in Minilik mataa isaatti ture. Jireenyaa fi du’a giddutti rarra’ee turuun Minilik carraa siyaasa Iyaasus akkasuma akka rarra’ee hafu waan godhef. Walitti bu’ins wardiyota masaraa fi Iyaasuu giddutti bara 1905 ummames obsa dhabuu isaa kan mullise dha. Miniliki malee goofta biroo kan hin beekne wardiyotni akkuma duratti Iraas Abaataa masaraa seenuu dhorkan ammas Iyaasudhan hin seentu jedhan. Sababni isaas Iyaasuun Minilikin gara Ankobaritti geesisuf yaada qaba kan jedhu waan dhaga’anif otuu nuyi hin du’in mootin keenya masaraa kana hin bahu jechudhan Iyaasuu irraatti karra cufan. Iyaasunis masaraa marsudhan wardiyotaf waan tokkolle alaa akka hin seenef godhe. Dhukasni sa’aa 5 ture gidduu isaanitti banamee namoota 17 kan ta’an du’an. Xumura irratti oganaan amantii Abuna Matiyos gidduu seenee wardiyotni akka harka kennan ta’e. Iyaasunis oganaa wardiyota Fitawurari Gabramaram Begemdritti (Gondar), qondaltota hafanmoo Ankobartti akka hidhaman godhe. Iyaasun injiffanno isaa booda Dajamasha Tasammaa Gazmuu Masaradhaf oganaa haraa muude.
Iyaasun kan qormata keessa galche mokanintota qofaa otuu hin ta’in olaantummaa amantaa Ortodoksitis. Dinootni isaa Iyaasuu ummata biratti jibbisisudhaf akka meeshaatti kan itti fayyadamanis isuma kana. Iyaasun warra amantaa kiristanaa hordofuu wajjin fuudhan walitti hidhatee jiraachun isaa otuma beekamu kan afarsamee odefamu garuu dubartii musilimaa fudhe kan jedhu ture. Bataskana Qacanee Madanalamii ijaarsisuu fi gadami Dabralibanosif gargarsa gochuun isaa dagatamee akka raajitti kan odeefamu Masgidota ijaarsise kan jedhu ture. Himanni bara 1909 Iyaasuu irratti dhiyates manafiqa (nama amantaa hin qabne) kan jedhu ture. Himani kun fakkachuufi didnan duris nama Mahamad Ali jedhamu (abba isaa Iraas Mika’el jechuu isaanii ti) irraa kan dhalate irraa maaltu eegama kan jedhu ture.
Himatichi garuu haqa hin ture. Ragaan biyya keessas ta’a kan biyyota alaa irraa argaman kan mirkanesan yaalin Iyaasuu kirstanummaa Islamummadhan bakka buusudhaf otuu hin ta’in sirna loogidhan guutame haqee muslimoni biyya isaanii irratti akka keessummatti ilalamuu isaanii hambisudhaf ture. Rakkoon iyaasuu imammata isaa ifatti ibsuu fi hojirra oolchudhaf toftaatti fayyadamuu dadhabuu isaa ti. Imammata amanti iaalchisee oganaan Iyaasudhan walgitu Itopiyatti argamera jedhanii yaadun nama dhiba.
Qixa kanaan yoo ilaalame immammatni amantii Iyaasuu biyyattin sabaa, sablamii fi amantalee gurgudda lama qabdu kun biyyaa waqixumma fi haqaan tokkummaan ishee ijaaramu gochudhaf yaalii isa jalqabatti jechuun ni danda’ama. Garaa garumman yaadaa Iyaasuu fi diinota isaa gidduu jiru hagam ballaa akka ta’e kan mullisu himata fulbana 16 bara 1909 Iyaasuu irratti dhiyate yoo ilaalu dha. Himatichi akkas jedha ”Iyaasuun kan Islamni qale nyaachudhan biyyan babalisa jedhee ummata sosoba kan jedhu ture.
Imaammatni haaraan Iyaasuu ummatota biyyatti kan tuffataman akka biyya isaanii irratti kabajaa fi walqixummadhan jiraatanif yoo ta’u karaa biraa mormitootni isaa lammiliee biyyatti humnaan qabatan dhiituu fi gabarsisuu malee imaammata biraa akka hin qabne mullisa.
Himanni manafiquma Iyaasuu irratti dhiyaate amantii kiristanaf yaaduu irraa kan madde otuu hin ta’in yaaddo siyaasaa isaan qabateef amantiiti fayyadamudhaf mija’aa ta’ee waan argamef dha.
Mokanintoota Shawaatif Iyaasuun kan balaa ta’e olaantummaa isaanii qormata keessa galchuu isaa ti. Jabana Minilik kabajamoo fi sodatamoo kan turan jabana Iyaasuu tuffatamuun isaanii isaan aarse.
Kanaafuu otuu Iyaasuun bakka jaallatu Ogaden dawwacha jiruu aangoo irraa isa buusudhaf tumaa tumuu eegalan. Haala kana ibsudhan Iyaasuun dafee akka deebi’u dhamsi yoo isa gahes mokanintota Shawaa isaayyuu hin gahan jedhee tuffidhan deebise jedhama.
Imammatni Iyaasun mokanintota Shawaa dadhabsisuf qabu sadarkaa olaanaa irra kan gahe caamsaa bara 1906 abba isaa Iraas Mika’elin Mootii Wlloo fi Tigree godhee muuduu isaa ti. Mataan isaa Lij ykn Abetoo dha malee mootii ykn mootiimotota kan hin jedhamin Iyaasun abbaa isaatif taayitaa olaanaa kenne. Iraas Mika’elis Kaaba Itopiyaa kallatidhan kan hafemoo karaa ilma isaa harka duubatin to’annaa isaa jala galchee biyyatti irratti Mootii beekamaa ta’e.
Sirna mudama Iraas Mika’el irrattis Abuna Axee Yohanis kan ture Abuna Phexrosin kan durfame jilli tokko kan ergame yoo ta’u Iyaasuu bakka bu’uudhan kan argaman ministera masaraa Ligabaa Walda Gabrel Bashaa fi ministera maallaqa Bajrondi Yigezu Bahabtee turan. Ayyanichaaf midhagina fi kabaja kennudhafis Iyaasun masaraa Miniliki Zawudi fi uffata muudamaa baasee erge.
Imammatni Iyaasu mokanintota Shawaa dallansise kan biroo tarkanfii muuduu fi shaaruu inni fudhate dha. Imammatni isaa kun mokanintota baayedhaf kan tolu hin turre. Fakkeenyaf ministera rayyaa ittisa biyyaa kan ture Fitawurarii Habta gorgis taayitaa dura taa’ummaa mana maree ministirotaa irraa buusee nama isatti dhiyatu Nagadras Haile gorgisin muude. Dajamash Tafarinis (Hayilasilase) madda galii isaa gumuruka Harar fi Dirredawaa irra kasee nama hiriyaa isaa ta’e Yidilbi nama jedhamuf ka’e. Yidilbin naannoo Gambeelas dabalee akka bulchuf mudame.
Tarkanfin kun namoota baayee waan mufachisef Iyaasuu aangoo irraa fonqolchuu yoomiyyuu caalaa barbachisaa ta’ee mullate. Waligalteen Tafarii (Hayilasilasee) fi Habtegorgis Dinagdee yoo itti fufuu baateyyuu kan madde kana irraa ti.
Sana boodas Iyaasun mootummota 3 gurguddo ta’an ija isaanii Itopiyaa irra ka’atanii turan Inglizii, Faransayii fi Xaliyanii irratti yaaddoo guddaa uume. Walabumman Itopiya motummota kana yeroo hunda isaan warersa ture. Sababni isaas ummatoota naannolee ollaa Itopiyaa bittaa koloni isaani jala jiran nu irratti fincilsisa jedhani waan sodatanif. Kanaaf jecha bara 1899 Itopiyan olaantummaa isaani jalaa akka hin baane waligaltee godhan.. Minilik mataan isaas walabummaan Itopiya akka guutuu hin taane waan hubate fakkata. Kanaaf jecha mootummota saden walin imammata diplomasii wal kabajuu fi wal danda’uu jedhu irra gahuu danda’ee ture. Imammatni Iyaasuu garuu kan madalii hariroo alaa kana diigu fakkatee mullate.
Balaan kun mootummota sadenitti kan ifa ta’ee mullate imammata Iyaasun Ogadenif qabu yeroo beekan ture. Iyaasun naannoo sanaf jalala addaa waan qabu fakkata. Akka waan magnetin harkisuu naanna’e naanna’e achumatti deebi’a. Dinootni isaa kan aangoo irraa isa buusanis otuu inni achi jiruti. Imammata amantii irratti akka arginetti yaalin Iyaasuu ummatni sumalee itopiyummaa isaatin kabaja isaaf malu akka argatuf ture. Jalala addaa Ummatni sumalee Iyaasudhaf qabus kan mullate gaafa inni taayitaa irraa buusame ummatich Hararitti duuluu isaa ti. Iyaasun abdii sumaalee cimsudhaf tarkanfii fudhate keessaa tokko nama Abdallaa Sedeq jedhamu nama biyyaa bulchaa Ogaden godhee muuduu isaa ti. Mootummota naannoo sana kolonefatan kan naasisee warerse garuu isa kana otuu hin tane erga isaan naannoo sana qabatan irraa kaase waggota 15 keessuma Inglizii fi Xaliyanii irratti warana banee kan ture qabsa’aa sumalee Sayid Muhamed Abdulleetif gargaarsa hamilee fi meeshaa kennuu isaa ti.
Kun marti kan ta’emoo yeroo waranni adunyaa tokkofan adeemsisamu keessatti waan ta’ef kolonefattota naasisuu irra darbee kan wacabarsisu ture. Yeroo isaan Awurophaa fi giddugaleesa bahaatti Jarmanii fi Turkii wajjin hudhani walqaban Iyaasun ummata Afrikaa kolonii isaanii jala jiran akka fincilan godha jedhanii waan yaadanif Iyaasuun seexana taa’ee itti mullate. Kanuma kan jabeesu Jarmanii fi Turkin (keessumaa Turkin) faayida toftaa Iyaasuun isaanif qabu waan hubatanif akka inni gara kaampii isaanii seenu sosobu eegalan. Iyaasuun gutumatti yoo kaampii isaanii galuu baateyyuu mallattoo inni agarsise kolonefatotni ollaa sadan bulanii otuu hin oolin Iyaasuu taayitaa irraa buusuf warra shawaa wajjin akka dhabbatan isaan gochuu danda’era.
Egaa Iyaasuu taayitaa irraa buusudhaf gamtaan humnota keessa fi alaa kan uumame haala kanaan ture. Mormiin mootummota kolonefatota ollaa hammachaa dhufuun kan ifa bahuu danda’e yeroo isaan qaamee bara 1908 tarkaanfii isaa ilaalchisani Iyaasudhaf xalayaa dininaa barreesan ture. Sana irra darbanii Iyaasuu taayitaa irraa buusuf diinota isaa biyya keessa wajjin erga walif galanii booda muslima ta’uu Iyaasuu kan agarsisa jedhan suuraa fi sanadota sobaa addaa addaa qophesudhan kallatidhan hirmataniru.
Akkuma barame Iyasuu aangoo irraa buusudhaf tummaan godhame kun kan ummataa akka fakkatu godhamera. Himatni inni angafti waa’ee manafiqummaa waan ta’eef oganaan tumaa sanaa dursaa amantii kan ta’e Walda goorgis ture. Warri tumaa kana tumman mana Iceegechatti (dursaa amanti) kan walgahan yoo ta’u kan haala mijeesumoo Fitawurarii Habta goorgis ture. Carraan Iyaasuu kan caalaa gadisisaa ta’e argame warri inni ofitti dhiyeesee mudaa fi badhaasa ture isa ganuu isaanii ti.
Iyaasuu balalefachudhaf kan hin jarjarin Abuna Maatiwos qofa ture. Dinootni Iyaasuu kakuu Minilik akka Iyaasuu hin ganne jedhee kakachise akka irraa hiikuf gaafatanii jennan Iyaasun muslima ta’uu isaatif ragaan qabataman hin jiru jedhee morme. Haata’uu garuu booda dhiibban karaa Iceegee itti baayanan kakuu isaanii irraa hiike. Sana booda Iyaasuun guyyaa masqalaa muslima ta’e jechudhan guyyaa sana taayitaa irraa akka bu’u murteesani hintalli Minilik Zawuditun akka barcuma Minilik qabattu ta’e. Dajamash Tafarimoo (Hayilasilasee) kan gara fuladuratti barcuma dhaalu jedhamee muudame.
Iyaasun taayitaa irraa bu’uu isaa akkuma dhaga’en jijjigaa irraa gara Finfinnetti qajeele. Haata’uu malee waraani Shawaa 1500 ta’u Me’eesoo irratti eegee warana irratti bane. Iyaasunis mo’amee gara gamojjii Afaritti baqachuf dirqame. Waggota shanan itti aananis bakka irraa bakkatti ari’amaa jirate. Akkuma eegame murtee Finfinnee irratti ta’e kana irratti mormmii guddaan kan ka’e Iyaasuu irraa otuu hin taane abbaa isaa Mooticha Mika’el irraa ture. ”Mucaa kiyya bade naa barbada” jechudhan loltuu 80,000 dursudhan Shawaa irratti duule. Karaa Shawas waraanii lakkofsan 120,000 gahu qopha’ee isa eege. Waraanni inni jalqabaa dirree Tooraa jedhamu irraatti onkololesa 7 bara 1909 ta’ee waraanni walloo mo’ee ajajaan waraana Shawaa Iraas Lulseged Axnafsegeds warana kana irratti du’e. Injiffannon argamee fi ergaan jechota haxummadhan guutame Fitawurarii Habtegorgis biraa isa gahe mooticha walloo dagachisan. Warana Adawaa boodaa dhiga baayeen kan itti dhangala’e bakka segelee jedhamu irratti onkololesa 17 bara 1909 ta’e. Waraanni Shawaa toftaa marsani lolutti fayyadamee waranni walloo haala hin yaadnetti rukutamee faca’e. Mootii Mika’els ni boji’ame. Jijjiramni taayitas dhiigan raawate. Jabanni Iyaasuus asuma irratti raawate.
Dubbistotaa! Jalqaba barreefama kanaa irratti maalif akkan amma seenaa kana isinif hiruf barbade xumura irrattan ibsa jedhen ture. Haaluma kanaan seenaa kana irraa maal hubannaa kan jedhu waan gababaduu jechun fedha.
Inni tokkofan aangoo siyaasa qabachuun waaan ummata ofitif hawwan tokko hojiirra oolchudhaf hagam akka murteesaa ta’e tarkaanfilee Iyaasun fudhate ragaa tokko ta’uu isaa hubana. Iyaasuun otuu aangoo guutuu hin qabatin tarkaanfii inni fudhate ummattota hagam akka gammachises seenaa kana irraa hubachuu dandeenya. Iyaasuun bilisummaa cunqurfamtootaf kan dhabbate ture. Namni uummattota biyyatif ta’u nama akka Iyaasuu ti jechu dha.
Inni biraa akkuma hundumtuu beeku siyaasni Itopiyaa haxummadhan kan guutamee ta’uun isaa kan harra eegalee otuu hin taane hundeefama ishee irraa ta’uu isaa ti. Kana keessatti gaheen mootummota alaas kan harraa akka hin taanee fi yoomiyyuu dhiibbaa isaanii jalaa bahuun akka hin danda’amne argina. Imammatni faayidaa isaanii hin eegne hojii irra ooluu hin danda’u. Kana ammallee ijaan argaa jirra. Kanaafuu siyaasaa fi imammatni mootummaas haa ta’uu paartii tokkoo kan kallatidhan faaiydaa isaani tuqu yoo ta’e bakka gahuu hin danda’u jechaa dha.
Inni biroon rakkoo waqixummaa amantii yeroo sana Iyaasuun hiikuf yaalee hanga harratti otuu furmata hin argatin hafuu isaa ti. Dhimmi cimaan harrallee xiyyeefanna guddaa barbadu kan biraa siyaasaa keessatti qulqullummaa guddaan akka iddoo hin qabnee fi abshalummaan akka barbachisu dha. Qulqullumman toftaadhafi abshalummaa wajjin malee akka hin baasne Iyaasu irraa hubachuun nama hin dhibu. Jechafan jedhe malee kun yeroo bayee Oromoota irraa gahera waan haaraa seenaa irraa baruu barbachisu miti.


text:
Qara nama 20 olitti pirezidaantii Amerikaa tahuuf paartii Demokiraati keessaa waldorogmaa bahe.
Waluma buusaa dhufee tokko hafe.Tokkochii sun jaarsa ganna 77 ka bara isaa haga guddaan hujii mootummaa Amerika akeessaa hojjahaa bahe,Joe Biden.
Biden durii itti aanaa pirzidaanti Obaamaa tahee ganna saddeetu Amerikaa bulchaa bahan.
Ammma isaa fi pirezidaanti Tiraampitti huji pirezidaantummaa irratti wal hafee dorgommiitti jira.
Joe Biden nama duri isa waliin dorgomee eegee jala hafe, dubartii gurraatti, Kamala Harris itti aantu pirezidaanti tolfatee dorogmuuf filatee addunyaatti labsate.
Biden hujii tanaaf haawwan hedduu wal dorgomsiisaa bahe. Kamala Harris filate.Dubartii gurraattii hujii akkanaatiif Amerikaatti filan ta qaraa. Hiddii dhaloota isii Eezhiyaa gama ibbaati.
Kamala Harris waahela tolfadhee waliin dorgomuf ulfinna guddaan filadhe jedhee isanti hima.Qabsooftuu wa hin sodaanne, hiyyeessaaf dubbattu,nama ummata Amerikaatiif hojjatu jajjabaa keessa jirti jedhee Twitter ufii irratti barreesse Biden.
Joe Bidenii fi Kamala Harris duruu hujii irratti wal beekan.Gaafa Harris abbaa alangaa addaa godina Kalifoorniyaa taatee hojjachaa baate, ilmii Biden Beau Biden abbaa alangaaa addaa Delaware.
Ilma isaatii fi Harrisiin waliin hojjachaa bahan.Sodaa malee baankilee gugurdoo himatanii ummataaf qabsaahan.Haadha iyyeessaatii fi ilmaan iyyeeyyiif qabsaahanii beeka.Hujii isiitti gaafasiiyyuu gammadee.Natti aantee hujii tana waliin hojjachuullee ittuma gammada jedhe Twitter ufii irratti barreesse.
Kaamla Harris warra dorgommii pirezidaantummaa keessaa ufi jalaa buusan keessaa tokko.Gaafa dorogmtu suniiyyuu Biden waan hedduun faariste.
Joe balchaa.Nama bulchiinsa irratti guddoo saadaniifaarsan.Bara jabaa Amerikaa nama isi bulchu jabaa barbaadachuutti jirtu keesastti isatti biyyaaf male jetteen.
Harris,nama ganna 55, Oakland, Kaalifoorniyaatti dhalatte.Abbaan Jameeyikaa haadhaan ammoo nama Indiiti. Yuniversitii Kaalifoorniyaati seeraan eebifamte.
Ganna 20 caalaa abbaa alangaa Sanfiransiskoo fi Kaalifoorniyaa taatee hojjacha baate.
Godina Kaalifoorniyaatti paartii demokiraatiif dorogmtee senetarea godina suni taatee ganna afuriin duratti DCtti galte.
Jalqaba duula filannoo pirezidaantummaa Amerikaa barana kanaa irratti akka dansaa moohachaa dhufte eegee ammoo dadhabdee keessaa baate.
Gaafa duula filannoo sun irratti waan hedduun qancarsanii ufi jalaa buusan.Itti aantu Biden taatee dorogmuuf filannaan ammoo nama hedduuutti faarsuutti jira.
Amerikaan guyyaa 82n duubatti pirezidaantii filattii. Joe Bidenii fi Doolandi iraampitit wal dorgoma


text:
Bulchiinsa naannoo Amaaraa godinaalee 5, aanaawwan 18 fi gandeen 41 keessaatti balaa lolaan bishaanii dhaqabsiiseen namnii kuma 22 ol manaa fi qe'e gadhisee godaanuun beeekamee jira.
Keesssumaa Gondar Kibbaa aanaa Fogaraa, Liboo, Kamkam fi Darraa keessatti akkasumas Godiina Gondar gidduu galeessaa aanaa Dambiyaa keessatti haroon Xaanaa guutee namoonni lakkofsaan guddaatu godaane.
Naannoo magaalaa Baahir Daar, Dabra Maariyaam jedhamu irraa haroo xaanaa baqachuun namoonni dheessanii jiru.
Balaan akkasii kan baratamee ta'uus inni baranaa hamaa dha jedhu jiraattonni.


text:
Jarmayaan mirga namaaf falmu Amnestii Internaashinaal haala qabatamaa jiru ofii isaa bira ga’ee qorachuu baatuus namoonni 121 du’uu isaanii hanga yoonaa ragaa ka sirnaa hin taane isa dhaqqabuu beeksisee jira.
Hiriira mormii kana ijoolleen barattootaa sadarkaa duraa illee utuu hin hafin ba’anii mormii dhiyeessaa akka jirantu gabaasama. Hiriira kana eenyu akka qindeesse quba qabu yoo ta’e gaafatamanii Hojjetaa Amnestii ka ta’anii fi maqaan isaanii akka hin tuqamne kan fedhan tokko VOAf akka ibsanitti mootummaan akkuma kana dura bare adda Bilisummaa Oromoo, kanneen caasaalee hawaasaa irratti qabsoo finiinsaniif shorokeessotatu harka keessaa qaba jedha.
Gareeleen mormituu immoo kana kan qindeesse hin jiru paaritileen siyaasaas kana duuba hin jiran uummatumatu ofii isaa ka’e jedhu. Hojjetaan Amnestii kun ennaa dubbatan akka jaarmayaa keenyaatti kana duuba eennyutu jira isa jedhu hagas qorachuun barbaachisaa miti. Dhimmi inni ijoon hiriira mormii kana keessatti tarkaanfiin fudhatame madaalawaa dha moo miti? Ulaagaa seerri mirga dhala namaa lafa kaa’ame guute moo? cabse ka jedhu jedhan.
Eenyu iyyuu walabummaan mirga yaada isaa ibsachuu qaba. Yaada ofii walabummaan ibsuun immoo hiriira nagaa dabalata jedhan. Kana keessatti egaa itti gaafatamni humnoota mootummaa maali isa jedhu ilaalla jedhaniiru.
Itiyoopiyaa seennee qorannaa geggeessuuf eeyama hin qabnu garuu namoonni hagasii erga du’anii kaanis heddumminaan erga hidhamanii keessumaa hoogganoonni paartilee siyaasaa, gaazexeessonnii fi qabsaa’onni mirga namaa irratti qiyyaafatamee mana hdihaa keessa jiraachuun nuu gabaasameera jedhan hojjetaan Amnestii kun.
Kanneen hidhaman kun immoo sababaan qabamaniif mul’inatti hin ibsamne, akka seeraattis mana murtiitti hin dhiyaanne. Kana mara immoo akka dhiittaa mirga namaatti kan nuti ilaallu, Haalawwan kunis dhiittaan mirga namaa jiraachuu isaaf mallattoo dha jedhan.
Akka Amnestii Internashinaalitti gara naannolee Oromiyaatti sossootanii qorannaa akka hin geggeessineef waan ittisamtaniif mootummaan Itiyoopiyaa sababaa maalii kenna isa jedhuuf Itiyoopiyaa akka hin seenne kan dorkamne amma qofaa utuu hin taane bara 2011 qabee ti. Oromiyaa qofa utuu hin taane walumaa gala Itiyoopiyaa seennee qorannaa geggeessuu hin dandeenye. Xalayaa nuti barreessinuufis deebii nuu hin kennan. Amnestii ta’uu baatus qaamni walabaa tokko mirgi namaa kabajamuu isaa akka mirkaneeffatu koreen haala jiru qoratee adda baasu akkasumas dhiittaan mirga namaa jiraachuu akka qoratu yeroo filannoo bara 2005 uumamee ture.
Haa ta’u malee gabaasa isaan dhiyeessan harki isaa micciirame gabaasa qopheesse akka jijjiiru kan dirqisiisame miseensi koree qorannaa illee ture jedhan.
Dhiittaa mirga namaa yeroo ammaa itti fufee jiru dhaabsisuuf yaaliin ykn abdii maaltiitu jira isa jedhuufis mootummaa dhuma yeroo sana turetu ammas jira, kan kana dura raawwatameefis mootummaan tarkaanfii fudhate hin dhageenye. Gamaa keenyaan garuu dhiittaan mirga namaa kun akka dhaabatuuf hawaasa addunyaatti sagalee keenya dhageessisuu itti fufna jedhan hojjetaan Amnestii maqaan isaanii akka hin tuqamne fedhan kun.
Gama biraatiin immoo Jarmayaan mirga namaaf falmu Human Rights Watch ibsa baaseen Naannoo guddichi Itiyoopiyaa keessaa Oromiyaan master plaanii Finfinnee mormuu dhaan hiriira mormii guddaa geggeessaa jira. Humnoonni mootummaa tarkaanfii fudhataniin lubbuun namoota hedduu darbuu isaa illee qabsaa’ota wabeeffachuun ibsa baasee jria.
Ibsa HRW kana irratti suraan obbo Baqqalaa Garbaa guddatee maxxanfamee jira.
Human Rights Watch-tti qorataan dhimma Ertraa fi Itiyoopiyaa Felix Horne VOAf akka ibsanitti lakkoobsa namoota du’anii ilaalchisee hanga yoonaa gabaasi isaan dhaqqabe jira. Garuu qaamni walabaa biyyattii seenee qorachuu danda’uuf sabaa himaan dhuunfaa waan hin hin jiraanneef lakkobsa qabsaa’onni mirga namaa nuuf kennan of harkaa qabna.
Odeeffannoo argachuuf uggura jiru mara irraan kan ka’e akkasumas Itiyoopiyaa keessatti qorannaa geggeessuun rakkisaa ta’uu isaa irraan lakkoobsa mara adda baafachuun rakkisaa dha jedhaniiru.
Gama sabaa himaan gama hawaasa sivilii walaba gamas jiruun odeeffannoo argachuun rakkisaa dha. Lakkoobsi namoota du’anii kan nuti qabsaa’ota irraa dhaga’aa turre naannoo 140 ti. Kun vidiyoo fi suraalee caasaa hawaasaa irraa argame dabalata. Suraalee fi vidiyoon caasaalee hawaasaa irraa argame balaa bakka tokkotti raawwatame qofaa miti. Waliti qabamee ennaa ilaalamu humni hammaa ba’aan itti gargaaramuu isaa mul’isa. Tarkaanfii guddaa akkasiitiin lakkoobsa namoota du’anii sirriin kana jechuun garuu rakkisaa dha jedhan.
Horne Felix akka jedanitti nama ijoo hidhaman keessaa tokko hoogganoota kongresa Federaalawaa Oromoo keessaa kan ta’an Baqqalaa Garbaa ti. Obbo Baqqalaan qabsoon hookkaraan alaa akka geggeessamu qabsaa’aa nama turani. Kanaaf nama qabsoon karaa nagaa akka geggeessamu iyyataa turee hidhanii hookkara kana kakaase jedhanii himachuun qooda gad taa’anii uummati Oromoo yaaddoo inni qabu maal akka ta’e gaafachuu humnatti gargaaramuun mootummaa hedduu yaaddessaa dha jedhan.
Human Rights Watch ibsa baase Kanaan mootummaan itiyoopoiyaa Obbo Baqqalaa dabalatee hoogganoota garee mormituu haqa malee hidhe akka hiiku akkasumas humnootiin isaa humnatti gargaaramuu irraa akka of qusatan gaafatee jira.
Uummanni karaa nagaan mormii isaa akka dhageessisuuf eeyama akka argatu, qonnaan bultoonnis humnaan utuu gumaan hin baafaminiif akkasumas utuu hin mariisisin dachii isaa irraa buqqisuun haa dhaabatu jedha ibsi kun.


text:
Kitaabi haaraan mata dureen isaa “Kudhaama Seenaa” jedhamuu fi kan seenaa, aadaa fi amantii oromoo ibse maxxanfamee ba’ee jira.
Barreessaan kitaaba kanaa ogumaan balaliisaa xayyaaraa yoo ta’an barnoota phisics baratan Obbo Leellisaa Aadaa kitaaba barreessuuf kan na kakaase bal’ina aadaa fi seenaa Oromoon qabu jedhan.
Kitaaba kana barreessuuf hayyootaa fi hoogganoota qabsoo oromoo hedduu na jajjabeesse, akkasumas kitaabota waa’ee oromoo ilaalchisuun afaan Ingliziin barreeffamantu wabii naaf ta’e jedhan obbo Leellisaan.