text:
Siiraa-Lakk.18.1
Azaa fi rakkisuu sahaabota Nabiyyii (SAW) qunname–kutaa 2
3-Rakkoo Ammaar ibn Yaasir, Abbaa isaatii fi haadha isaa irra gahee
Abbaan Ammaar, Yaasir hundeen isaa Makkaan keessa osoo hin ta’in gosa Yaman irraa Banu Anas jedhamtu keessaayyi. Yaasiri fi obboleeyyan isaa lamaan Haaris fi Maalik obboleessa isaanii barbaaduf gara Makkaa dhufan. Haarisi fi Maalik gara Yaman ni deebi’an, Yaasir immoo Makkaan keessa jiraataa ta’uun ture. Innis Abu Huzeeyfah ibn Al-Mughiirah gosa Makhzuum irraa ta’e waliin ni gamtoome. Abu Huzeyfaanis gabritti isaa maqaan ishii Sumayyah bint Khayyaax jedhamtu Yaasiritti heerumsiise. Ishiinis Ammaarin ni deessef. (Akka gadaa duritti gabrittin daa’ima yoo deesse, daa’imni kunis gabricha ta’a). Abu Huzeyfaan Ammaarin bilisa erga baase booda homaa osoo hin turin ni du’e. Ergasii Islaamni ni dhufe. Yaasir, Sumayya, Ammaari fi obboleessi isaa Abdullah ibn Yaasir Islaama keessa seenan. Kan isaan bilisa baase bani Makzuum irraa waan ta’eef maatiin Yaasir erga Islamaawanii booda, Banin Makhzuum adabbii gosa adda addaa isaan irratti roobsu jalqabde. Yommuu aduun walakkaa samii irra geessee garmalee hoo’itu gara ashawaa gammoojitti isaan baasun azzabu. Ergamaan Rabbii (SAW) yommuu isaan azzaban isaan biraan darbuun akkana jedhuun, “Obsa yaa maatii Yaasir, dhugumatti bakki isiniif waadaa galame Jannata.” Abu Jahl gara Sumayyah dhufuun akkana ishiin jedhee, “Jaalala isaatiif malee Muhammaditti wanta biraatiif hin amanne.” Sumayyanis jecha isarratti jabeessite waqqaste. Abu Jahlis, qaama hormaata keessa xiyyaan waraanun ishii ajjeese. Sumayyaan (radiyallahu anhaa) Islaama keessatti nama jalqabaa shahiida taatedha. Wanta garmalee qaali ta’e, jireenya ishii ni wareegde. Haala kanaan Sumayyaan wareegamaa fi gootummaa guddaa karaa Rabbii keessatti goote dabarte. Kuni dubartoota Muslimaatiif fakkeenya gaarii kan ta’uudha. Ishiin erga duute booda abbaan manaa ishiis Yaasir adabbii cimaa jalatti du’e.
Ergamaan Rabbii (SAW) maatii Yaasir gargaaru fi adabbi jalaa baraaruf dandeetti hin qabu ture. Maatiin barakaa qabu kuni dhaloota dhufuuf fakkeenya gaarii akka ta’uuf wanti inni gochuu danda’uu, Jannataan isaan gammachiisu, obsa irratti isaan jajjabeessu fi isaaniif du’aayi gochuu qofaadha.
Ammaar immoo haadha fi abbaa isaa booda yeroo dheeraa adabbii gosa adda addaa itti baadhatu jiraate jira. Inni garee dadhabdootaa maatii isaan eegu fi isaan irraa dhoowwu hin qabne keessatti ramadama. Qureeshonni namoota dadhabdoota kanniin akka amanti isaanii irraa duubatti deebi’aniif, walakkaa guyyaatiin ashawaa garmalee hoo’a ta’e irratti isaan azzabu (adabu). Ammaar hanga wanta jedhu hin beekne gahuutti azzabamaa ture. Mushrikoonni isa azzabuuf yommuu qaban hanga nabiyyii (SAW) arrabsuu fi sanama isaan gabbaran wanta gaariin faarsutti gadi isa hin dhiifne. Yommuu Ammaar gara Nabiyyii (SAW) dhufu, Nabiyyiin haala badaa fuula isaa irraa yommuu argan maal akka ta’e gaafatan. Ammaaris ni jedhe, “Sharriidha. Rabbiin kakadhee mushrikoonni gadi na hin lakkisne (na azzabu hin dhiisne) hanga waa’ee kee ilaalchisee wanta badaa dubbadhuu fi sanama isaan gabbaran immoo wanta gaariin kaasutti malee.” Nabiyyinis (SAW) ni jedhan, “Qalbii tee akkamitti argattaa?” (Kana jechuun yommuu isaan dirqamaan kana si jechisiisan qalbiin tee haala akkamii keessa jirtii?). Ammaaris ni jedhe, “Iimaanan tasgabboofte jirti.” Nabiyyinis ni jedhan, “Yoo isaan deebisan atillee deebisi.” (Kana jechuun qalbiin tee iimaanan tan tasgabboofte yoo taate, lubbuu tee baraaruf wanta isaan dirqiin si jechisisan jedhi.) Dhugummaa Ammaar wanti mirkaneessu Aayan Qur’aana ni buute:
“Qalbiin isaa iimaanan tasgabboofte osoo jirtu nama dirqisiifamee malee, amanuu isaa booda namni Rabbitti kafaree fi kufriif qoma isaa bal’ise, Rabbiin irraa dallansutu isaan irra jira, isaaniif azaaba (adabbii) guddaatu jira.” Suuratu An-Nahl 16:106
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa haala fokkataa nama erga amanee booda kafaree dubbata. Namni kafare kuni haqa erga argee booda irraa jaame, erga dhagahee booda duudaa ta’e, erga qajeele booda jallinnatti deebi’e. Kufriif qoma ofii bal’isee. Kana jechuun kufritti ni gammade. Namoota akkanaa, Gooftaa Rahiim ta’e irraa dallansu cimaa ta’etu isaan irratti bu’a. Akkasumas, azaaba garmalee guddaa fi cimaa ta’etu isaaniif jira. Sababni erga amananii booda akka kafaran isaan taasise, “Aakhirah caalaa jireenya addunyaa waan jaallataniifi” Suuratu An-Nahl 16:107
Addunyaa gabaabdu fi biliclicii ishii dharra’uun, kheeyri Aakhirah immoo dhiisun Islaama irraa duubatti deebi’an. Yommuu isaan iimaana irra kufrii jaallatan, Rabbiin qajeelcha isaan dhoowwate, isaan hin qajeelchu. “Dhugumatti, Rabbiin namoota kaafira ta’an hin qajeelchu.” Erga amananii booda gara kufriitti deebi’un amalli isaanii kufrii (waakkachuu fi haqa fudhachuu didu) kan ta’e Rabbiin hin qajeelchu. [1].
Garuu namni kana keessa hin seenne, nama qalbiin isaa iimaanan tasgabboofte osoo jirtuu, jecha kufrii akka dubbatu dirqisiifameedha. Kana jechuun qalbiin isaa iimaana irratti kan gadi dhaabbattee fi hin jijjiramne taatee osoo jirtu arraba qofaan jecha kufrii irratti dirqisiifame san yoo jedhe, kuni homaa rakkoo hin qabu. Garuu iimaama (hogganaa) namoonni baay’een hordofan yoo ta’e, jecha kufrii osoo dubbatu baate isaaf wayya. Kanaafi, imaamu Ahmad waa’ee Qur’aanatiif yommuu qoramu, namoonni isa waliin jiran, “Jecha kufrii kana jette maaliif lubbuu tee hin baraarre” jedhaniin. Garuu inni namoonni isa hordofan baay’ee waan ta’aniif jecha kufrii dubbachuu didee adabbii irratti obse. Sababni isaas, namoonni isa hordofuun jecha kufrii jedhu. Kuni immoo miidhaa guddaa fida. Gama biraatin, namni hordoftoota baay’ee kan hin qabne yoo ta’e, jecha kufrii jedhee lubbuu ofii baraaru danda’a. Garuu qalbiin isaa iimaanan tan tasgabboofte ta’uu qabdi. Akka fakkeenyaatti, Ammaar ibn Yaasir fudhachuu dandeenya. Qalbiin isaa iimaanan tan tasgabbooftedha. Lubbuu ofii baraaruf jecha kufrii irratti dirqiisifame arraba qofaan dubbate. Kuni homaa rakkoo hin qabu. “Qalbiin isaa iimaanan tasgabboofte osoo jirtu nama dirqisiifamee malee“
Namni erga amanee booda kafaree fi qalbii isaatiin kufrii jaallatee fi itti gammade, adabbiin isaa xiqqaa miti. Akka nama Islaaman booda peenxe ta’ee. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala kana irraa nu haa tiiksu. Namoota akkanaa adabbii isaanii itti fufuun ni jedha:
“Warri suni kanneen Rabbiin qalbii isaanii, dhageetti isaanii fi argituu isaanii irratti cufeedha. Isaan sun gaafiloota. Aakhiratti isaan kasaartota akka ta’an shakkiin hin jiru.” Suuratu An-Nahl 16:108-109
Yommuu isaan kufrii filatan, qalbii, dhageetti fi argituu isaanii irratti Rabbiin ni cufe. Kheeyrin isaanitti hin seenu, wanti isaan fayyadu isaan keessatti hin lixu. Gaflaan isaan haguuge.[2] Gaflaa jechuun wanta tokkotti xiyyeefannoo itti kennuu dhiisudha. Erga amananii booda waan kafaraniif, ammas Aakhiratti wanta mindaa guddaa isaaniif argamsiisuu fi adabbii jalaa isaan baasu xiyyeefannoo itti kennanii waan hojjachuu dhiisaniif, “Aakhiratti isaan kasaartota akka ta’an shakkiin hin jiru” Kasaaru jechuun wanta tokko dhabuu fi balleessudha. Namoonni kunniin yommuu mindaa guddaa dhabanii fi nafsee ofii adabbiif saaxilan kasaaraa guddaa kasaaranii jiru. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kufrii kasaaratti nama geessu fi kasaaraa Guyyaa Sanii irraa nu haa tiiksu.
Sababni aaya tana daran ibsuu barbaanneef, namni rakkoo Bilaali fi Ammaar dabarsan ilaaluun iimaana irratti akka jabaatufi. Namoonni kunnin rakkoon isaan qunname garmalee haa guddatuyyuu malee taakku takka Islaama irraa duubatti hin deebine. “Nama osoo rakkoon hin qunnamin Islaama irraa duubatti deebi’e, adabbiin isaa akkam ta’inna ree laata?” jedhee namni tokko gaafachu danda’a. Aayaanni armaan olii adabbii kana ni ibsu. Kanaafu, kuni dargaggoota keenyaf qabeenyaa fi hasaasa peenxetin gowwoomun akka of hin kasaarsine yaadannoo fi akeekachiisa cimaa ta’a.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Sa’dii-fuula 523
[2] Madda olii
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 153-154, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/399-401


c: text/html

text:
Jarmayaan mirga namaaf falmu kan Freedom House jedhamu jalqaba waggaa kanaa gabaasa baaseen bulchiinsa muummicha ministeeraa Meles jalatti Itiyoopiyaan yeroo dhaa gara yerootti demokraasii irraa boodatti deebi’aa adeemti jedhee jira.
Freedom Housetti itti gaafatamaan kutaa qorannaa Mr. Arch Puddinton filannoo Caamsaa kan bara 2002 as adeemsi dimokraasii Ethiopiaa keessaa gad adeemaa deeme kan jarmayaan isaanii jedhe yeroo ibsan barcuma paarlaamaa biyyattii 547 keessaa paartiin biyya bulchuuf paartileen deggertoota isaa ta’an barcuma 545 injifanne jechuu isaanii ti.
Adeemsa filannoo sanaa kanneen hordofan taajjabdoonni walabaa immoo filannoon sun dorgommiin kan keessatti hin argamne walaba kan hin taaneef innumaa iyyuu waliin dha’amuu isaa ibsaniiru.
Freedom House qorannaa isaa kan geggeessu karaa garee isaa haala dimokraasii Itiyoopiyaa keessaa qoratu uummataa fi hoogganoota garee mormituu haasofsiisuun ta’uu Mr. Pundington ibsaniiru.
Mootummaa Itiyoopiyaa kana dura himannaa gareelee mirga namaan irratti dhiyaatan dhugaa irraa kan fagaate jechuun ofi irraa faccisaa tureera. Keessumaa gareen mirga namaa Human Rights Watch gabaasalee inni baase beekaa maqaa mootummaa xureessuufi jedhee jira.
Gabaasi nuti yeroo yerootti baafnu akka akeekkachiisaa ti kan jedhan Mr. Pudington yeroon isaa wayita ga’u aariin uummataa bobaa’uun hin hafu jedhaniiru.
Gabaasa guutuu MP3 tuquun dhaggeefadha

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oromiyaa keeysatti beelli hammaaatee lubbuu namaa gaaga’aa jiraachuu miidiyaaleen gara garaa gabaasaa jiran.
Aanaalee godinaalee Baalee fi Baalee Bahaa kanneen akka Gurra Dhaamolee, Daawwee Sarar, Daawwee Qaaccan, Sawweenaa, Madda Walaabuu fi Harannaa Bulluq keessatti beelli sadarkaa lubbuu jiraattotaa gaaga’uurra gahee jiraachuun gabaafamaa jira. Beelli hamaan sababa weerara daangaa humnoota naannoo Somaalee fi dhabamuu roobaatiin mudate aanaa Gurra Dhaamolee irraa gara aanaalee birootti babal’achaa jira jedhame.
Harargee Bahaa gammoojjii Aanaalee Qumbii, Mayyuu, Baabbilee fii kanneen biroo keeysattiis beelli sadarkaa hamaarra gayuutu dubbatama.
Harargee Lixaa Aanaale akka Burqaa Dhintuu, Bookee, Gumbii Bordoddee, Mi’eeysoo fii kkf keeysattiis rakkoon beelaa jiraachuutu himama.
Godinaalee Gujii lameenitti beelti hammaattee namoonni 12 lubbuun dabruus miidiyaaleetu gabaase. Miidiyaan mootummaan callisee laalutti jira.
Godina Booranaa kheeysattiis kanaan dura hoongeen hamaan beeyladootaa fii namarra miidhaa guddaa geeysisuun ni yaadatama. Ammallee ummanni hoongee sanirraa kan hin dandamannee fii hoongee 2ffaatiif saaxilamuun cittoo irratti fanxoo taatee jirti.
Lixa Oromiyaatti lola Oromoo irratti labsamee jiruun ummanni waggoota lameen dabre oomishachaa hin baane. Gargaarsi dhaquufiis kan hin jirre yoo tahu rakkoo jabaatu harkaa qaba.
Walumaagalatti Oromiyaa keeysatti ummanni keenya beela hamaaf saaxilamanii jiran. Mootummaan Naannoo Oromiyaa dhimma kana dubbachuurraa soonanee jira. Gabaasa guddinaa fii misoomaa dhiheeysuu malee rakkoon ummataa hin dubbatamne. Abbaan iyyatu ollaan dirmata waan taheef addunyaan akka ummata beelaan dhumutti jiru kanaaf dirmatu iyya haa dabarsinuu. Warri hiree qabdan dhaabbilee gargaarsa namoomaatti iyya nuuf dabarsaa. Waan dandeeysaniiniis dirmadhaa.


text:
Dhuma torbee darbee ka eebbifame Yuuniversitiin kun Godina kanaaf karaa diinagdee fi kaaniin u’aa buusaa jedhu jiraattonni dubbatan. Kun yaa ta’uutii ammas Godinni kun hanqina bu’uraalee misoomaa keessumaa ka bishaan dhugaatii akka qabu himanii mootummaan sanas akka furu gaafataniiru. Bulchiinsi Godina Booranaa Deebii kenneen Bishaan Dhugaatii Booranaaf qarshiin gahaan ramadamee dhiyeenya lafaa hojiin jalqabamuu ifoomse.
Obbo Huqqaa Garsee odaa jiraataa Godin Booranaa magaalaa Yaa’a Ballooti. Hojii Barnootaarratti bobba’anii jiraachuu ka himan Obbo Huqqaan Yuuniversitiin Booranaa, ‘Godina bu’uraalee misoomaan duubatte hafe’ ka jedhan Godina Booranaa keessatti ijaaramuun waan dansaa, sababnisaas dhaabbati kunini hawaasa naannoo kanatti dhiyaatee waan hedduu ifatti baasaa jedhan.
Yoo ibsanis, seenaan, duudhaan, aadaa fi finni naannoo Booranaa jiru tasumaa haalaan hin qoratamne jedhu. Kanaaf Yuuniversitiin Booranaa wanna kana gadi fageenyaan qoratuun seenaa sabaa dhokate gadi baasa san irraa eega jedu.
Gama biraan ummanni Godina Booranaa darbeellee biyya ollaa Keeniyaa keessa waan qubatuuf walitti dhufeenya biyyafillee akkasuma gaarii ta’uu eeran.
Jiraataan Magaalaa Yaa’a Balloo obbo Huqqaan, ammas Godinni Booranaa hanqina bu’ura misoomaa kaan qabaa jechaan ibsan.
Akka fakkeenyaattis Boorana keessa rakkoon Bishaan dhugaatii yeroo dheeraaf jiraachuu eeran. Keessumaa ganna kudhan dura Network bishaan dhugaatii Booranaa jechaan ka jalqabame pirojektii guddaan xumura malee hafee ummata naannoos rakkoorra buuse jedhu.
Dookter Bokkuu Xachee, President Yuuniversitii Booranaati. Yaadi Yuuniversitii kana hundeessuu bara bulchiinsa Haylemaariyaam Dessaalenya jalqabee jedhan. Sana duubas bara 2018, ijaarsisaa marroo duraa qarshii miiliyoona 2oo fi miiliyoona 80’n ka xumurame yoo tahu kanaanis kutaan ciisicha barattootaa, ka bulchiinsaa fi kaan xumuramuu eeran. Dabalaniis barana booda ganna tokko keessatti hojiin marsaa lammataa ka dallaa yuuniversitii, daandii keessaa fi kaan haammatu qarshii miiliyoona dhibba sadii fi miiliyoona 80 oliin hojjetamaa jira jedhan.
Dookter Bokkuun Yuuniversitiin Booranaa dursa kana gosa barnootaa shan akka kennu eeranii, caalaa garuu qorannoowwan jiruu hawaasa horsiisee bulaarratti akka xiyyeeffatu dubbatan.
Keessumaa qabeenya beeyladaa Godinichaa misoomsuu fi Sirna Gadaa rrattis qorannoo gadi fageenyaa taasisuuf karoora qaba jedhan
Dookter Bokkuun Yuuniversitiin tun, barattoota horsiise bulaa biyyoota ollaa jiraniifis carraa banuuf karoora akka qabu dubbatu.
Kana malees maqaa Kumaalaa Jaatanii Alii’n carraa barnootaa qopheessuu akka jedhus akeekaniiru.
Bulchiinsi Godina Booranaas mootummaan Bu’ura misoomaa godinichaa fooyyessaa akka jiru dubbate. Bulchaan Godinichaa Obbo Guyyoo Galgaloo, bara darbeee fi barana qofa Boorana keessatti bu’uraaleen misoomaa ijaaraman 200 ol eebbifamuu eran.
Ammas barnoota baballisuuf manneen barnootaa hedduun boorana keessatti ijaaramaa akka jiran dubbatan. Komii bishaan dhugaatii jiraataan godinichaa himaniifis yoo deebii kennan; Neetworkiin Bishaan Booranaa rakkoo akka qabu himanii, amma garuu mootummaan qarshii biiliyoona takka lafaa ramadee yeroo gabaabaa keessatti akka dhumuuf itti jira jedhan. Obbo Guyyoon pirojektiin kun yoom akka xumuramu garuu wanni ibsan hin jiru.
Eebba yuuniversitii Booranaa torbee darbeerratti Muummee Ministriyaa Itiyoophiyaa duraanii Hayle Maariyaam Dessaaleny, prezdentii naannoo Oromiyaa Obbo Shiimellis Abdiisaa, Bulchaan Keeniyaa kutaa bulchiinsa Maarsabiit Mohaammed alii fi angawootni kaan irratti argamuu saba himaaleen biyya keessaa gabaasanii turan.


text:
Maarliin Adaamsaniin
Nama waaqayyoon sirriitti amanatu beektuu qabdaa? Yommuun jiraachuu waaqayyoottii amanaa hin turretti, hiriyaa gaari tokkoo kan yeroo hundumaa Waaqayyoon kadhattun qaban turee. Yeroo hundumaa torbee torbee dhaan dhimmoota waaqayyoo itti ishee dhaaf eeggatuu irratti amantaa isheen waaqayyoo irratti qabdu natti himti turtee. Torbee hundumaas Waaqayyoo deebii kadhannaa isheeti wantoota baramoo hin taane utuu inni hojjetuu nan argan turee. Nama jiraachuu Waaqayyootti hin amanneef torbee torbee dhaan waan akkasii arguun hammam rakkisaa akka ta’e ni beektaa jedheen amana? Yeroo muraasa booddee, mudannoon kun gara mormii dadhabaatti cee’e.
Maalif Waaqayyoo kadhannaa hiriyaa koo deebisaa ture? Sababni guddaan jiru Waaqayyoo wajjin walitti dhufeenya qabaachuu isheeti. Waaqayyoo duukaa buu’us ni barbaaddi turtee. Akkasumas, wanta inni dubbatus nii dhaggeeffattiin. Yaada ishee keessattis, waaqayyoo jireenya ishee gaggeessuuf mirga guutuu qaba turee, isheenis akka inni kana godhuuf ni simatti turtee. Wantoota tokko tokkoof gaafa kadhattuu jireenyi inni kunis kutaa walitti dhufeenya isheen Waaqayyoo wajjin qabdu keessa isa tokko dha. Fedhii ishee, yaaddoo ishee fi dhimmoota guyya guyyaa jireenya ishee keessa jiran wajjin gara Waaqayyoo gaafa dhuftu baay’ee itti tola turee. Dabalataanis, wantoota Macaafa Qulqulluu irraa dubbistuu, Waaqayyoo isa irratti hirkachuu ishee barbaaduu isaas amantee ni fudhatti turtee.
Yeroo hundumaa himaa macaafa qulqulluu kana mul’isti “Inni kun ofitti amanamummaa nuti gaafa waaqayyotti dhiyaannu qabaannu dha: akka fedha isaatiitti waanuma kamiinuu yoo isa gaafannee, Waaqayyo nu dhagaa’a.” iji Waaqayyoo warra toloota irra jira, gurri isaas kadhannaa isaani ni dhaggeeffataa…”
Tarii sababa Waaqayoo wajjin walitti dhufeenya hin qabneefi dha ta’aa. Jiraachuu Waaqayyoo ni beeku ta’aa, tarii yeroo gara garaatti iyyuu Waaqayyoon ni waaqessu ta’aa. Garuu warri kadhannaan isaani tasuma waan deebi’eef hin fakkaannee tarii Waaqayyoo wajjin walitti dhufeenya hin qabanii ta’a. Akkasumas, cubbuu isaaniitiif Waaqayyoo biraa araara guutuu hin arganne ta’aa. Wanti kun gaaffii kee irratti maal gochuu danda’a? Ibsi isaa “Irreen Waaqayyoo isin oolchuu dhaaf hin gabaabbannee, gurri isaas isin dhagaa’uf hin duudnee. Garuu irra dadarbaan keessan Waaqayyottii adda isin baase. Akka inni isin hin dhageenyetti, Cubbuun keessan fuula isaa isin jalaa dhoksee.”
Waaqayyootti addaa ba’uun namatti dhagaa’amuun ofii isaan waan gaari dha. Namoonnii gaafa isaan Waaqayyoon waa’e waan tokkoo gaaffachuu jalqaban, yeroo baay’ee maaltu ta’aa? “Waaqayyoo rakkina kana irratti sirriittan si barbaada ..” jechuun jalqabu. Sanaa booda dhaabanii ammammoo “nan hubadha ani nama hanqina qabu dha, waa’e waan kanas si gaaffachuuf mirga hin qabu..” jechuun jalqabu. Hubannoo iddoo kufaati fi cubbuu ofiitti dhufaa. Namoonnii kunis kun isaan biraa akka hin taane beekuutti dhufuu; Waaqayyoos isaan hubachiiseera. Miirii “Ani eenyu innan qoosa jiru kun?” jechuunis ni dhufaa, kan isaan hin beekne yoo jiraate akkamitti cubbu isaani hundumaaf akka araara Waaqayyoo fudhatani dha. Akka Waaqayyoo kadhannaa isaani dhagaa’uf Waaqayyoo wajjin walitti dhufeenya qabaachu akka dandaa’an hin beekan. Kadhannaa kee Waaqayyoo akka sif deebisuuf Inni kun is bu’uura dha.
Jalqaba walitti dhufeenya Waaqayyoo wajjin qabaachuu dha. Sababni isaas, Mee namni Maayiki jedhamuu liqa konkolaataa argachuuf akka inni isaaf mallatteessuuf Pireezedantii Unibarsiitii priinstoon gaafatee haa jennu, maayiki pireezedaantii Unibarsiitii Priinstoon qaamaan hin beekun yoo ta’e, dhimmi liqa konkolaataa kun hin raawwatuuf jechuu dha. Garuu utuu mucaan Pireezedaantii kanaa liqa konkolaataaf akka inni isheef mallateessuuf gaaffattee rakkoo hin qabu turee. Sababni isaas dhimmichi dhimma waliti dhufeenyaati.
Gaafa gara Waaqayyootti dhufnuus, yemmuu namni sun mucaa Waaqayyoo ta’u/tuu, yemmuu namni sun kan waaqayyoo ta’u/tuu, inni isaan beeka, kadhannaa isaanis ni dhagaa’a. Yesus akkas jedhe, “Ani tiksee gaarii dha. Ani Hoolota koo beeka, Hoolonni koos ana beeku… Hoolonni koos sagalee koo ni dhagaa’uu. Ani isaan beeka isaanis ana duukaa in bu’uu. Ani jireenya bara baraan isaaniif kennee, isaan kunis raawwatanii hin badanii. Eenyullees harka koo keessaa isaan baaffachuu hin dandaa’u.”
Gara Waaqayyootti gaafa dhufnuu, sirriitti Waaqayyoon beektaa, innoo sirriitti si beeka? Waaqayyoo kadhannaa kee akka siif deebisuuf wabii kan siif ta’uu Waaqayyoo wajjin walitti dhufeenya qabdaa? Moo yaada jireenya kee keessa jiruu wajjin kan wal hin agarreef, waaqayyoo sirraa fagoo jiraa? Waaqayyo sirraa fagoo jira taanan, yookan dhugumaan Waaqayyoon hin beektuu taanan, Waaqayyoo wajjiniin amma akkamittiin walitti dhufeenya akka uumtu armaan gadii ni argattaa. #Getting connected (wal qunnamuu)
Warra isa beekaniifi warra isatti hirkataniif, Yesuus kennaa isaaf arjaa dha: “Isin yoo ana keessaa jiraattan, dubbiin koos isin keessaa yoo jiraate, waan feetan ni kadhatuu innis isiniif in kennamaa.” Isin Waaqayyoo keessaa jiraachu fi dubbiin Waaqayyoo isin keessaa yoo jiraate jechuun jireenyuma isa beeku jiraattuu, isa irratti hirkattuu, akkasumas waan inni isiniin jedhu ni dhaggeeffattu. Sana booddee waan barbaadan hundumaa isa gaaffachuu ni dandeessu. Karaa biraan ittiin ulaaga guunnuu: “Ofitti amanamummaan nuti Waaqayyotti dhiyaachuuf qabnuu: akka fedha isaattii waanuma kamiinu yoo isa gaafannee, inni nu dhagaa’a. akkasumas akka inni nu dhagaa’uu yoo beeknee – waan kamiinu yoo gaafannee – maal akka isa gaaffanne ni beeknaa.” Waaqayyoo kadhannaa keenya akka fedha isaatiitti nuf in deebisaa (akka ogummaa isaatti, jaalala isaatti, qulqullummaa isaatti fi kkf.).
Gara itti deemnuu hundumaattii fedha Waaqayyoo beekna jennuu tilmaamuu dhaan, sababni isaa wantoonnii tokko tokkoo nu biraatti hiika qabaachuu dandaa’u! kadhannaa keenya tokkoof “deebii” sirrii tokko qofaatu jira jennee tilmaamnaa, dhugaatiyyuu wanti SUN fedha Waaqayyoo ta’uu dandaa’a jennee tilmaamnaa. Iddoon kunis ulfaata ta’uu dandaa’a. jireenya beekumsi isaa dangefamaa fi yeroon isaa dangefamaa keessa jiraannaa. Waa’ee haalota dhufuufi wantoota achi keessatti ta’aan odeeffannoo nuti qabnu daangeffamaa dha. Hubannaan Waaqayyoo garuu daangaa hin qabuu. Toora jireenya keessatti akkaata itti ta’iin garagaraa raawwataniifi seenan hunduu waan Waaqayyoo beeku qofaa dha. Wantoota nuti tilmaamnuu gararraatti illee Waaqayyoo kaayyoo qabaachuu ni danda’a. kanaaf Waaqayyoo waan nuti kun fedha Waaqayyoo ta’uu qaba jennee murteessine qofaa miti kan inni godhuu.
Fuulli macaafa Qulqulluu hunduu yaada Waaqayyoo nuuf qabuun kan guute dha. Ergaan Wangeelaa hundinuu walitti dhufeenya nuti Waaqayyoo wajjiniin qabaachuu qabnu isaa Waaqayyoo nurraa barbaadu nuuf ibsa. Mee fakkeenyota muraasa haa ilaallu:
“Waaqayyo garuu amma iyyuu tola isaa isanitti argisiisuudhaaf isin eegaa jira; isiniif oo’uudhaafis ka’eera; Waaqayyo gooftaan, Waaqayyo isa firdiin isaa qajeelaa waan ta’eef, warri isa eeggatan haa gammadan!” qabateettaa kana? Akka nmani tokko si gargaaru dhaaa barcuma isaarraa ka’ee dhufu, “Arjummaa isaa sitti agarsiisuuf inni ka’a.” “Waaqayyo kun, karaan isaa mudaa hin qabu,… Waaqayyo warra isatti kooluu galan hundumaaf gaachana.” “Kunoo, iji Waaqayyoo warra isa safeeffatan, warra gaarummaa isaa abdiidhaan eeggatanis in to’ata.”
Haa ta’uyyuu malee, karaa ittii namaaf dhimmuu fi jaalala isaa isa guddaa waaqayyo nutti agarsiise kutaa macaafa kanaarraa argannaa: Yesus akkas jedhe, “Namni tokko firoota isaatiif jireenya isaa dabarsee kennuu irra kan caalu, jaalala guddaa qabaachuu hin danda’u.” innis isa Yesus nuuf godhedhaa. Kanaaf, “Kana hundumaa irratti Waaqayyoo gara keenya erga ta’ee, eenyutu nu irratti ka’a jenna ree? Waaqayyo ilma isaa utuuhin mararsiifatiin hunduma keenyaaf dabarsee erga kennee, waan hundumaas immoo ilma isaa wajjin tola nuuf hin kennuu ree?”
dhugaan jiruu namoonni ni dhukkubsatu, duu’uyyuu ni dandaa’u; rakkoon dinagdees akka jiru ni beekamaa dha, haalonni baay’ee rakkisoonis dhufuu ni dandaa’u. Sanaa booda’oo?
Waaqayyoo dhiphina keenya hundumaa akka nuti isa irratti dhiisnu nutti dubbataa. Yooma haalonni namatti hin tolan ta’eeyyuu, “inni isiniif waan yaaduuf dhiphina keessan hundumaa waaqayyo irratti dhiisaa.” Haalonni waanuma to’aannaa ala ba’an yoo fakkaatanuu, garuu akkas mitii. Addunyaa guutuun Waan nurraa adda ba’ee yoo fakkaateyyuu, Waaqayyo garuu nu wajjiniin jiraa. Inni kun gaafa namoonni Waaqayyoon beeku isaaniitti galateefatoo ta’ani dha. “Gooftaan dhi’oo jiraa. Waanuma hundumaatti kadhataa fi himataan galataa wajjin wanti isin barbaachisu Waaqayyo duratti akka beekamu godhaa malee, waanuma tokkotti yaaddoo hin qabaatinaa! Nagaan Waaqayyoo inni hubannaa namaa hundumaa irra caalus,karaa Kiristoos Yesus garaa keessan in eega.” Waaqayyoo furmaata siif in kennaa, KARAA ati ni dandaa’ama jettee tilmaamteen olittis waaqayyoo rakkina kee ni furaa. Kiristaanonni hundinuu jireenya dhuunfaa isaani keessatti akka fakkeenyota kanaatti jiraachuu qabu. Garuu yooma haalonni fooyyaa’uu dhiisanuu, Waaqayyo garuu haalotuma kana keessattii nagaa isiniif in kennaa. Yesus akkas jedhee, “Nagaa isin biratti nan hambisaa, nagaa koo isiniif nan kenna; ani akka biyyi lafaa kennuttan isiniif kenna miti, garaan keessan hin raafamim, hin sodaatinis!”
Gaafa haalonni rakkisoo ta’aanis Waaqayyo isa amanachuu keenya akka itti fufnu barbaadaa, Macaafnis “Amantii dhaan malee, waan agartuun hin adeemin” jedha. Kana jechuun garuu Amantii Jaama jechuu miti, amala Waaqayyoo irratti hundaa’uu dhaan jechuu dha. Konkolaataan riqicha Goolden geeti irra konkolaatu amanamummaa riqichichaan konkolaata malee, miira konkolaachisaan sun keessa jiruun yookaan waan konkolaachisaan sun yaada jiruun, akkasumas nama konkolaachisaa sana cina ta’ee jiruu waliin wanta inni dubbatuun mitii, isaan kun rakkoo hin qaban. Konkolaata sana bakka tokko gara bakka kan biraatti kan geessu amanamummaa riqicha sanaati, akkuma konkolaachisaan sunis amanee irra konkolaachisuf fedha qabaatee.
Akkuma kana, Waaqayyoos amanamumaa isaa, amala isaa, gara laafummaa isaa, jaalala isaa, ogummaa isaa, qulqullummaa isaa isa iddoo keenya nuf ta’e sana akka nuti amanannu barbaada. “Ani jaalala bara baraatiin si jaalladheera; kanaafan gaarummaa kootiin ofitti si dhi’eessee.” Isin yaa warra saba isaa taatanii, yeroo hundumaa isa amanadhaa! Wanta garaa keessanitti yaaddan isa duratti dhangalaasaa! Waaqayyo isa nuyi kooluu itti galluu dha.
Waaqayyoo kadhannaa ijoollee isaa deebisuuf fedheera (Warra jireenya isaaniItti isa simatanii fi warra isa duukaa bu’uu barbaadaniif). Waaqayyoo yaaddoo keenya hundumaa kadhataan akka nuti fuula isaatti dhiyeessinu barbaadaa, innis akka jaalala isaatti irratti hojjeta. Rakkina keessa gaafa seennu, yaaddoo keenya isa irratti gatuu dhaan, nagaa isa haala keenya keessa kutee nu dabarsuu isa harkaa fudhachuu qabnaa. Hundeen amantii fi abdii keenyaa amala Waaqayyoo dha. Hammuma sirriitti isa beeknee, isa amanannaa.
Amala Waaqayyoo caalaatti haalan baruuf, “Waaqayyoo eenyu dha?” isa jedhu yookan barruu kan biraa toora kanarraa ilaalaa. Sababni nuti kadhannuuf amala Waaqayyoo dha. kadhannaa Waaqayyo jalqaba deebisuu, Waaqayyoo wajjin walitti dhufeenya akka nuti jalqabnuufi dha.


text:
Xinxala gabaabaa haala yeroo June 16, 2019Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
add a comment
Xiinxala gabaabaa haala yeroo
Yaya Beshir irraa
Oromoon of kabajsiisuuf ammas karaan qabsoo fagoo akka tahe dhihoo kana katabeen ture. Dubbii kana maaliif akkan jedhe keessa deebi’een gad jabeessuuf dirqama.
Humni Amaaraa aangootti deebi’uuf karaa gurguddaa lamaan
didichaa jira. Mooraan siyaasaa Amaaraa kun waan irratti sirriitti walii galan qabu. Oromoota maqaa ODPtiin aangoo federaalaa irra jiran yoo danda’an dhiibbaa irratti godhanii Oromoo gansiisuudhaaf hojjechaa jiru. Dr. Abiyyi faa aangoo jabeeffachuu yoo barbaadan Oromoo gananii jara waliin dhaabbachuu malee akka fala hin qabne itti himaa jiru. ”Maqaa Oromoo dhahachaa Itoophiyaa bulchuuf mirga hin qabdu” hanga jechuus gahaniiru. Warri ifa baafatee Amaarummaan deemus (ABN) “yoo Amaara tahe malee sabni biraa biyya kanatti abbaa tahuu hin danda’u” jechaa jiru, saalfii tokko malee.
Hogganoonni maqaa Oromoo dhahatanii masaraa jiran yoo dhiibbaa kana sodaachuu didanii saba keessaa dhalataniif dhimman ammoo hookkara irratti kaasanii dhiibanii aangoo irraa buusuun ofii bakka bu’uuf haala mijeeffachaa jiru. Wanni Dawit Walda Goorgis dhihoo kana DCitti dubbate iccitii jarri dhoksaan itti jiran ifa nuu baasa. Abiyyi irratti hookkara kaasanii mootummaa federaalizimii sabummaa kana diiguun mootummaa cehumsaa ittiin aangotti of deebisan dhaabuu dha kaayyoon. Dhiibbaa kana kana irraa ka’uun Dr. Abiyyi ejjennoo Oromummaan dhaabachuu irratti daddaaqama agarsiisuun waanuma tilmaamamu. Takka as fakkaachaa takka achi fakkaachaa urursaa deemuu akka falaatti kan fudhatee deemaa jiru fakkaata. Kun ammoo hin baasu. Gamattis gamanatti hin milkeessu. Oromoof hin amanamu, jaraafis hin amanamu. Haala kana keessatti osoo hoookkarri dhalatee kophaatti isa hambisa. Oromoon kooti jedhee akka sagalee guutuun isa hin abdannee fi isa hin ittifne qalbii guutuudhaan Oromoof hin amaamne. Jara gammachiisuuf jedhee dantaa Oromoo irratti laaffachuu isaaf Oromoo keessatti shakkiin laalama. Kun ammoo kufaatii cehumsichaaf karaa mijeessa.
Rakkoo kana hunda wanni fide tuffii Habashoonni ammas Oromoof qabduu dha. Humni karaa lamaan olitti eerreen deemaa jiru lachuu ergaan isaa ifaa dha. Abadan Oromoo waliin wal qixxaannee hin bullu, olaantummaan keenya deebi’uu qabaa dha. Humna Oromoon ittiin Wayyaanee buqqise sanis waan dagatan fakkaata. Akka dagatan kan godhe ammoo tokkummaan keenya akka bara Wayyaanee sanatti jabaa tahuu hanqachuu dha. Ummanni kun ofiif baay’ate malee laalcha dhaabota siyaasaa adda addaa jalatti qoqqoodamee kan wal gaarreffatu waan taheef yoo jabaanne mogolee isaa cabsinee bakkatti deebi’uu dandeenya jedhanii wal amansiisanii jiru. Xiqqoo wanti yaaddoo itti tahaa jiru hariiroo Oromoo fi saboota ollaa gara gadii, bahaa fi dhihaa gidduutti cimfamaa jiru kana. Kanas diiganii madaala humnaa gama ofii deebisuuf duula bal’aaf qophaahaa jiru.
Kanaafan Oromoon ammallee likkii isaa diina isa tuffattutti agarsiisuuf qabsoo cimaatu isa eega jedha. Oromoon humna siiviilii kan akka gaafa Wayyaanee sana ammas irra deebi’ee agarsiisuuf waan hundaaf fala taha:
1. Warra Oromoo keessaa dhalatee aangoo irra jiru kan takka gama takka gamana fakkaachuun dantaa Oromoo salphisaa deemaa jiruuf ergaa dabarsa. Nu ceesifta taanaan Oromoof amanamii nu ceesisi, tahuu baannaan waan si goonu beeyna jechuun cita dubbii itti hima. Jarris humna Oromootti abdatanii akka arraba jabaatanii dantaa Oromoof dursa kennan hamilcha, dirqa.
2. Humna Oromoo tuffattee gamaa fi gamasiin owwaara kaasuu barbaaddu abdii kutachiisa. Amma biyya kanaaf fala barbaaduun dabareen kan Oromoo akka tahe dirqiidhaan waga’a. Guddina Oromoo amananii fudhachuudhaan abjuu olaantummaa ofii deebisuuf qaban akka of keessatti ajjeesan godha. Itoophiyaan isaan deebisuu barbaadan kana booda gonkumaa akka hin dhufnee fi yoo nagaa barbaadan Oromoo kabajanii, dhagahanii buluu malee fala biraa kan hin qabne tahuu akka amanan taasisa.
3. Ummanni ollaa akka Sidaamaa, Somaalii, Affaar, Benis Shangul, Gaambeellaa, Tigraay fi ummatoonni gama Kibbaa jiraa hundi Oromootti firoomuu malee karaan biraa akka isaan hin baafne, akka humna Amaaraatiin hin dogoggorfamne karaa iftuu itti garsiisa.
Oromoon akkasitti madaala humna siyaasaa biyyattii harkatti jabeeffachuu yoo danda’e qofa rakkoo dhufaa jiru mara irra aana.
…………………………………………………………………………………………….
”Olaantummaa Oromootu olaantummaa Tigraayi bakka bu’ee jira” jechuun yaada ilmaan Nafxanyaa Daseetti itti kaasaniif Dr. Abiyy yeroo deebisu, ”Eega an aangootti dhufee booda Oromoon 0.1% yoo waan dabalataa argatee jiraateef sa’aa 24 keessan aangoo gadhiisa” jedhe. Jecha kana keessatti waan baay’een arga. Tokkoffaa, akka gaaffiin Oromoon qabsaayeef inni muudamuudhaan deebii hin argatin ibsa, innis akka sana beeku agarsiisa. Lammaffaa, kan jijjiirama dhufetti waan dabalataa argate Amaara malee Oromoo akka hin tahin amanuu isaa mul’isa. Sadaffaa, jarri gonkumaa galata akka hin qabne hubachuu isaas ni mul’isa. Afraffaa, ‘Oromoof waan addaa godhuuf as hin jiru, yoon sana godhe aangoo gadhiisuudhaanin isiniif adabama’ yaada jedhus qaba (waan kana jara gowwoomsuuf akka jedhetti hubachuun filadha). Kana jechuun ammoo (akka inni kakatetti) hoggansa isaa jalatti gaaffiin Oromoon kaasaa jiru deebii argataan shakkisiisaa taha.
Asirratti wannin hubadhe, Amaarri gama gaafatee gamana hargachaa jiraachuu isaati. Dr. Abiyyi osoo haqa jal’ate eenyuyyuu caalaa argaa jiruu hanga eessaatti jara sossobee akka deemu ifaa miti. Jarri bu’aa Oromoon hin argatin hoggansa Abiyyi irraa argate kun galanni jarri garsiisaa jiran abaarsa Oromootiin ibsamuun akka qabaan Dr. Abiyyi ittiin deemaa jiru kun milkiidhaan fagoo hin deemne mirkaneessa. Kana gidduutti Oromoonis callisa isaa cabsee ”Gahe!” jechuun waanuma eegamu. Dr. Abiyyi yoo abshaala tahe warra maaluu goonaanif galata hin qabne urursuu dhiisee dafee qehee isaa jabeessee of faana hiriirsuu qofatu kufaatii dhufaa jiru jalaa isas biyyas baasa. Sana gochuu dhiisee akkuma deemaa jiru kanatti itti fufnaan gaafa balaan dhufte lamaanuu of cinaadhaa dhabuudhaan xumura fokkataa mudata. Sun akka tahu hin hawwuuf.


text:
(The Hill) – Earlier this month, U.S. Defense Secretary Jim Mattis visited the Middle East and Africa to “reaffirm key U.S. military alliances” and engage …Read More »
Kan ifni kessanuu akkanaa dukkanti teessan akkamumaa?
Kan ifni kessanuu akkanaa dukkanti teessan akkamumaa? Beekaan keessan kunoo kanaa Barnoonni isaa hangasumaa? Ifni keessanuu cillimii Tan dukkanaa waan himanii Hayyuun himtan kanumaa mii? …Read More »
A Runner In Exile
After his dramatic protest at the Rio Olympics, Ethiopian marathoner Feyisa Lilesa didn’t feel safe returning home. But even in his new life in America, …Read More »
WIXINEE LABSII DHIMMA FINFINNEE LAALCHA KIYYAAN.
Wixineen labsii maqaa dantaa addaa Oromiyaan Finfinnee irraa qabdu jechuun wayyaaneen heera mootummaa jalatti dahachuun baafte kun akkaan ani hubadhetti kan guutumatti Oromoof bu’aa …Read More »
Faayidaa Addaa Naannoon Oromiyaa Finfinneerraa qabu laalchisee labsii Wayyaanee
Abdii Boruutiin Dhiyoo kana faayidaa addaa naannoon Oromiyaa Finfinneerraa qabu ilaalchisee mootummaan Wayyaanee labsii mata dureen isaa “የኦሮሚያ ክልል በፊንፊኔ/አዲስ አበባ ላይ …Read More »
Finfine is the Capital City of Oromia: The Fact that the Special Interest cannot Cloud
Birhanu M Lenjiso I received the draft documents (baseline study and proclamation) on Oromia special interest on Finfine from a friend and read with great …Read More »
Wixineen Labsii Keeyyata 49(5) hiikuuf qophaaye dantaa Oromiyaan Finfinnee irrraa qabdu kan dhabamsiisu malee kan eegsisu miti
( Ani hanqina wixinee kana airratti qabxiilee muraasa kaaseera. Ogeeyyonni seeraa keenyas sirritti xiinxalaatii ummata hubachiisaa maaloo) Qorannoo ka’uumsaa ( Concept Paper) dhimma dantaa …Read More »
Gaazeexeessaa Abdii Fiixee dubbiin harkaa wal dhawaa jirti fakkaatti
~Rakkoo OMN fi hojjettoota isaa gidduu turee fi jiru ilaalchisee qorannoo fi murtii kiyya~
~The Verdict is in (murtiin kennameera) ⚖ OMN gaafa bu’uureffamu irraa eegalee rakkoo kaayyoo hin qabu. Rakkoon bulchiinsaa malee. 1. OMN seera ittiin bu’uureffamaa …Read More »
Solomon Ungashe gaazeexeessaa Abdii Fiixeef dhoortoo kadhachaa fii jira.. Ummanni Oromoo kana laalchisee maal jedhu? warri haga ammaa gargaarsa arjoomaa jiruus kutatti waan qoodame fakkaata..
Dear friends, Journalist Abdi Fite was fired from OMN the other day without prior warning. He was a co-founder of the organization and has been …Read More »


text:
User:Maammee
Na waliin dalaguu ni feetaa? Maaloo, anu akkasuma hin barbaadu. Naa barreessi.
Gumaacha[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- Tarree fuulota an uumee daawwadhu.
- Tumsaan Nama cimaa Wikipidiya Oromoo baay'ee gargareedhe.
Barruu dabaluu barbaadu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- baklava
- https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/al-houthis-expel-400-african-migrants-after-protest-crackdown-1.78335309
- Garry Kasparov
- Richard rosner
- Judir Polgar
- chris hirata
Oromo community portal[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- want to create and form community to work with
Gadaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
.[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- oro center/community/dance/holiday/land/movie/one/review/tools/name
- oromia city/zone/observer/travel/tour
- et xyz/help/wiki/tech/lab/Quran/fayyaa
Mammaksoota walii kuusu jiru[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- . Bara Bofti nama hidde lootuun nama kajeelti.
- . Wal akkeessee ollaan marqaa balleesse jette intalli.
- .Doqnaa fi garbuu sukkuumanii nyaatu.
- .Dhuufuun waliin mari'atanii dhuufan hin ajooftu .
- .Billaachi osoo ofii hin uffatin dhakaatti uffifti.
- . Dhukkuba Lukkuuf Sangaa Hin Qalan.
- . Dhiiga Ilkaan ofii hunda hin tufani hunda hin liqimsani !
- . Kudhan Obsanii kudhan gorsanii kudhan araarsu !
- .Bakka du'anitti malee bakka kufanitti hin hafani !
- .Callee harcaate hunda guuruun nama dhiba.
- .Namni Mana tokko ijaaru citaa wal hin saamu .
- .Qotiyyoon maasii tokko qottu wal hin waraantu.
- . Muka jigetti qottoon birmatti.
Fagaatuyyuu mana ofii, hammaatuyyuu fira ofii wayya. Manaa baala, alaa gaala. Yoo manni namatti jige, biyyatu namarraa kaasa; yoo biyyi namatti jige, maaltu namarraa kaasa Mariyatan malee, maraatanii mana hinbulchan Mana ofii haxaawwatanii, mana ormaa haxaa’u. Badiin biyya wajjinii godaansa. Eeboo darbatanii jinfuu hinqabatani. Adaamii ollaa hagamsaa, imimmaan irraa hinqooru. Abbaa gaariin nama dhalchuu mannaa, ayyaana gaarii dhalachuu wayya. Jaalalaan malee nageenyi, duumessaan malee roobni hinjiru. Biiftuun abbuma ilaaleef bahaa gara lixaati kan qotiyyoon iyyuu malu qacceen iyya Lubbuun abbaan hineegne lama hinbultu Quuqqaa cinaacha jalaa abbaatu beeka Qalbiin arguu malee ijji hinargu Dhuufuun mariin dhuufan hinxirooftu Mee dura kurupheen foon haataatu. Daldala baddee gabaa haalomfatte. Kana taa’umsatti jibban kaatee namatti sirbiti. Iddoo cite dhukkuba Qunceen walgargaartee arba hiiti. Kan jibbantu nama dhaala. Utuu horiin hingaliin hattuun mooraa guutte Akka malee ejjetanii, “ Maal lafti dabaan kun “ jedhu Mixiin walqabattee laga ceeti. Alagaa gaafa kolfaa fira gaafa golfaa Suuqan malee soqanii hin arg Akka baran osoo hin taane akka baraa bulan Kan akka walii horii walitti oolfatti Maqaa baduu manna mataan baduu wayya Kan haqa qabu murtii hin dhabu. Boru hin beekneen qodaan bukoo ishee sagali.


text:
Nageellee Booranaa dira ganna 100 duratti yayyaban. Akka warrii lafaa jedhutti rakkoon gugurdoon dira kanaa bisaan,ibsee, istaadiyoomii,karaa fi waan laftii tokko argachuu malte hedduu.
Aabba Afatuu Kasee jaarsa lafaati.Istaadiyoomiin ganna hedduun duratti ardaa Simintootti jaaran hardha moonaa lonii fakkaata. “Hin haareffamne sunuu dallaa hin qabu.”
Hospitaala Nageellee Booranaa
Hospitaalii kun maqaa guddaa tahullee akka warrii lafaa jedhutti qorsa alaa bitatanii akimii gahaallee hin qabu.
Nageellee karaa dira keessaa km 10 jaaruuf karoorfatan keessaa amma asfaaltii km5 ya galchaniif.Karaan ollaa keessa coble stone hin qamne hedduu.
Akka aabba Afatu jedhetti manneen gandaa ka armaan duratti qorqooroon jaaran hardhallee qorqooroollee itti hin jijjiirre.
“Manneen sun hardhallee barmeenaa xaliyaatti gubbaa jiraa Nageelle yaayyuu qancarte.”
Aanaleen godina Gujii Bahaa ka bu’uura misoomaa hin qamne jedhan hedduu.
Ardaa Madheeraa,Gumii Eeldalloo.
"Istaadiyoomii kana bara dargii keessa hindheensa badda mana quubsaatiin jaaranii amma dallaa loonii fakkaata.”
Aanaaleen Gujii Bahaa ka walti dhiyaatanilleen rakkoo ibseetiin akkuma tokko jiran.
Diidii xuyyuuraa
Diidii xuyyuuraa Nageellee Booranaa ardaa Simintootti lafa hektaara 200 irratti biriri miliyoona 10n jalqabanilleen akka warrii lafaa jedhutti haga dhaabate ji’a shan.
Aanaa Liiban
Akka bulchaan aanaa kanaa,abba Mallicha Diqqaa jedhutti aanaan kun rakkoo hedduu qaba. Rakkoo bisaanii, daangaa,ibsee,karaa fi waan hedduu.
“Baajeta aanaa keennaa bara kana wannii fixe bisaan raashinaan waraaban."
Ardaan akka dhungoo,Qurquraa, fi Haya aananii faatii rakkoo akkanaa keessa jiran.
Karaan Nageellee Booranaa gara Bulbulaatin dhaqanii fi Dirreetiin taakkan karaa qallaa rooba hin taakkisiimne.
Rakkoon dhibiin godina Gujii Bahaa ammoo yuniversitii.Yuniversitiin cuftii,Hawaasaa,Dillaa,Bulee fi Madda Malaabuu aanaa gammoojii Gujii Bahaa irraa km 300 fagaatan.
Aanaa Liibaniitti rakkoon daangaa haga ammaa hin dhaabane jedhan.
Aanaa Gumii eeldalloo
Aanaa gammoojjii kana ganna sadiin duratti yayyaban. Akka warrii lafaa jedhutti rakkoo gama gamaan itti dhuftuufuu aanaan arraba ilkaan jidduu tahe.“Haga hardhaallee namii kuraazii bobeeffata.”
Itoophiyaatti naannoo hedduutti rakkoo ibsee qaba.Humnitii elektirikii biyyaa rakkoo faluutti jira jedha.
Rakkoo bisaan godina Gujii Bahaa ammoo akka interpiraayiziin bisaan Oromiyaa jedhetti hagii tokko,haga Nageellee Booranaa Waxabajjii dhufu bisaan hin argata.


text:
durooma qalbii
Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam akki je’e “Durummaan (tujjaarummaan) heddumina qabeenyaa qofaa miti; garuu durooma qalbiitu durooma (dhugaati).” Bukhaarii
Hadiisni wanni nuuf dhaamu, qabeenya qabaachuu qofaa miti kan dureeysa nama godhu. Dureeysi dhugaa kan qalbiin isaa dureeysaati. Dhuguma namni waan Rabbiin isaaf qoodeen quufe namni isarra dureeysaa hin jiru. Waan qabaniin quufuufi gammaduutu dureeysa qabaataa bololaa kan bololli gammachuu isa dhorge caala.
Abdullaah Ibnu Mas’ud akkana je’a “Irra caalaan wanni qalbitti nama darbamee yaqiina, irra caalaan duroominaa durooma qalbiiti, irra caalaan beekkumsaa kan fayyade”¦.”
Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam hadiisa biraa keeysatti “Waan Rabbi siif qoodeen quufi; dureeysa namaa taataa”je’an.
Waan Rabbiin nuuf qoodeen quufnaan kan nurra dureeysaa hin jiru. Kan harkaa qabu kanaatu qooda kiyya namni je’e waan harka namaa jirtu laalee saniif mataan hin wareeru. Saniif jecha gaddaan dhukkubsataa hin tahu. Inni quufaadha; kan Rabbiin kiyya naaf kenne na gaha je’ee waan qabuun gammada.
Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam akki je’e: “Namni Rabbiin kiyya Allaah tahuu jaaladhe, Islaamni diina kiyya tahuu jaaladhe, Muhammad Rasuula kiyya tahuu jaaladhe je’e jannanni isaaf sabattee jirti.”Sunan Abuu Dawuud
Maaltu hafe?! Namni Rabbiin isaa tokkicha haqaan gabbaramu tahe, Namni Rabbiin isaa tokkicha dachiifi samii uume tahe, Namni Rabbiin isaa tokkicha gabroottan isaatiif waan fedhu kennu tahe, Namni Rabbiin isaa Allaah tahuu jaalate, namni waan Rabbiin isaaf qoode jaalates irra dureeysa namaa tahee maaltu hafe?!
Wanni ilmi namaa waan isa harka hin jirre, tan akka isiin taate hin beeyneef gadduufi isii argamsiisuuf halaaka meeqaatama seenuuf, hundi isii sababaa qooda Rabbiitiin quufuu dhabuuti.
Namni qooda Rabbii isaatiin hin quufin qabeenyi isa quubsee isa duroomsu hin jiru. Qabeenyi inni argatee gammachuu dhugaa argatuunis hin jiru.
Gariin namaa qabeenyaatu ykn angootu durooma dhugaati je’ee yaada. Wanni inni dagate, irra hedduun namaa qabeenyaafi aangoos odoo qabuu bololli heddummeeyfachuu ija isaa jaamsee gammachuufi ziqii qalbii isa dhorga. Gammachuufi ziqiin qalbii tan dhugaa wanni argamtuun qooda Rabbiitti quufuu dha. Sun ammoo durooma Qalbiiti.
Gammachuun dhugaa qooda Rabbiin keenya nuuf kenneen quufuufi isa yaadachuun argamti.
Rabbiin durooma qalbii nuuf haa kennu.
Qophii: Abuu Muhammad (Jaafar Bayaan)


text:
Lakkoobsi namoota vaayiresii koronaan qabaman kan Ameerikaa keessaa miliyoona 1 caalee ennaa jiru kanatti bulchitoonni kutaalee Yunaayitid Isteetis hedduu tamsa’ina vaayiresichaa gab gochuuf uggura haaraa kaa’aa jiran.
Bulchaan kutaa Michigan Gretchen Whitmer manneen nyaataa ol seenanii nyaachuu, mana barnootaa daree seenanii barachuu, wal ga’ii uummataa, kasiinoo dhaquu fi mana tiyaatiraa dhaquu dhorkanii jiru. Mana dhuunfaa keessattis keessummoonni 10 caalan akka hin argamne labsanii jiru.
Whitmer tuuta oduuf isa kennaniin yeroo weerara hamaa keessa jirra jedhan. Haalli isaa "We are in the worst moment of this pandemic to date," Whitmer told reporters. Haalli isaa akkas hammaatee hin beeku. Qarqara afaan boollaa qarqara jirra waan ta’eef tarkaanfii fudhachuu qabna jedhan.
Torban darban keessa Yunaayitid Istees keessaa guyyaatti namoota 150,000tu haaraa vaayiresii kanaan qabamuu Yuniversitiin Joons Hopikins beeksisee jira. Ameerikaa keessaa namoota 246,000 ol COVID-19n du’aniiru.
Hayyoonni dhibee daariqaa ykn infekshinii kaleessa ibsa kennaniin prezidaant Doonaald Tramp filannoo kana Joo Baayiden injifachuu isaaniif beekkannaa kennuu dhabuun weerara kana dhaabsisuu kan gargaaran ragaalee ijoo ta’an angawoota Baayideniif akka hin dabarsine nu danqe jedhan.


text:
Torbee Irreechaa ilaalchisuun sagantaaleen adda addaa magaalaa Finfinnee fi Bishooftuutti qopha’aa jiru.
Ayyaana Irreechaa Hora Finfinneefi Hora-Arsadii guyyaa borii fi iftaanii kabajamu sababeeffachuun, qophiileen miidhagina ayyaanichaa ta’an akkaataa namatti toluun adeemsifamaa jiraachuu OMN odeeffateera.
Miidhagina torban Irreechaa keessaa tokko kan ta’e, Galgala Walaloo Irreechaa ture.
Galgalli walaloo Irreechaa guyyaa kaleessaa magaalaa Finfinnee Hoteela Internaashinaalii Ililliitti kan geggeeffame yoo ta’u, kaayyoon qophichaa Irreechaaf miidhagina dabalataa ta’uu akka ture qopheessitoonni sagantichaa himaniiru.
Walaleessitoota Oromoo bebbeekamoo kan irratti hirmaatan, Galgalli Walaloo Irreechaa, bakka hirmaattotni hedduu jiranitti geggeeffamee haala gaarii ta’een xumurameera.
Sagantaan inni kan biraan Torban Irreechaa sababeeffachuun qophaa’e, Wal dorgommii miidhaginaa Tuurizimii Oromiyaa ture.
Koomishinii Tuurizimii Oromiyaatiin kan qophaa’e, dorgommiin Miss Turiziimii Oromiyaa kun marsaa 2ffaatiif guyyaa kaleessaa Hoteela Iskaay Laayititti adeemsifameera.
Injifattuu miidhagdootaa kan taate Moodel Hawwii Maatiyoos, baallii miidhagdootaa, Tuurizimii Oromiyaa injifattuu bara darbee kan taate Moodel Haliimaa Abdushukkur irraa fudhatteetti.
Waltajjicha hordoftoota hedduu hirmaachiseen kan geggeeffame, wal dorgommiin miidhaginaa koomishinii Tuurizimii Oromiyaatiin qopha’e kun, sagantaalee bareedina Torban Irreechaa ta’aan keessaa tokko ta’ee jira.
Qophiileen konsertii muuziqaa, agarsiisaa aadaafi uffataa magaalaa Finfinnee keessatti Irreecha sababeeffachuun qopha’aa kan jiran yoo ta’u, magaalaa Finfinnee keessatti jala bultii Irreechaafis haala ho’aa ta’een dammaqina uumaa jira jedhame.
Moggaasa ‘Irreechaa Walk’ jedhuun, hirmaattotni uffata aadaatiin miidhagan, dursummaa koomishiinii Tuurizimii Oromiyaatiin guyyaa har’aa Finfinnee keessatti agarsiisaa daandiirraa kan taasisan yoo ta’u, bakki hafeerraa buna aadaa guddaa shiinii kuma kudhan oliin qophaa’uus OMN odeeffateera.
Hirmaattotni Ayyaana Irreechaa Oromiyaa keessaafi bakkeewwan adda addaarraa Finfinnee seenaa jiraachuu odeeffate OMN.


text:
Seenaa Gooticha Jaal Laggasaa Wagii Meettaa
Jaal Laggasaa Wagii abbaa isaani obbo Wagii Meettaa fi haadha isaanii aadde Buzunaash Ayyaanaa irraa bara 1960, Godina Shawaa Lixaa, konyaa Mannaa, Aanaa Shinoo Meettaa Roobii, ganda Kuyyuu Giccii jedhamtu keessatti dhalate.
Jaal Laggasaa Wagii umriin isaa barnootaaf yeroo gahu,
– Mana barumsa sadaarka tokkoffaa Bakkamee jedhamutti kutaa 1-4 barate.
– Barnoota isaa kutaa 5-8 ammoo mana barumsaa Hinccinniitti barate. Sana booda gara Finfinneetti deemuun barumsa isaa itti fufuun kutaa 10-11 magaaluma Finfinneetti barate. Jaal Laggasaa Wagii erga barumsa isaa haga kutaa 11ti barate booda barnoota Akkaadaamii dhiisee barumsa Makaanikummaafi Konkoolaata oofu bara 1975 keessa barateera. Ogummaa isaa kananiis hojiilee adda addaa irratti bobba’uun hojjachaa ture. Jaala Laggasaa Wagii hojii daldala irratti bobba’uun magaala Dirree Dhawaa keessatti waggaa torbaaf kan jiraachaa turan yeroo tahu, hojiidhuma daldala kanaaf meeshaa daldala adda addaa fe’achuun gara Dhiha Oromiyaa deemuun daldala itti fufe.
Jaal Laggasaa Wagii obbolaa shan kan qabu yeroo tahu, Waxabajjii 27 bara 1987 haadha mana isaanii Waynisheet Geetahuun fuudhe. Haadha Mana isaa kana irraa ijoollee dubartoota sadii (3) kan maqaan isaani Bilisummaa Laggasaa, Firehiwet Laggasaafi Nestaannet Laggasaa kan jedhamanis godhate. Jaal Laggasaa Wagii jaalalaafi fedhii guddaa ummata isaaf qaba. Akkasumas hacuuccaan ummata isaa irra gahu boqonnaa waan isaan dhorgeef bara 1990 maatii isaa jaalatu dhiisee Dhiha Oromiyaa deemun QBO hogganummaa ABOtiin gaggeeffamutti makame. Bara 1991 barumsa siyaasaafi leenjjii waraanuumma, marsaa 18ffaa gahummaan xumuratee, dirree dhihaatti miseensa ABO ta’e.
Dammaqiinsaafi hubannoo Jaal Laggasaa Wagii qabu irratti hundaa’uun dhaaba keessatti barumsa dabballummaa bara 1991 bakka Beelmuuguu jedhamutti barate. Akka baratee baheen dirqama dabballummaan zoonii Begitti ramadame. Zoonii kana keessatti dirqama dabballummaa gahummaan osoo bahaa jiruu mootummaan Dargii kufe. Dhaabni dandeettiifi gahummaa isaa ilaaluu dhaan ona Qaaqeetti dirqama bulchiisaatti ramade. Bulchaa ona kanaa yeroo turetti kaayyoo ABO ummata hifannaa tokko malee barsiisuun fakkii guddaa miseensa taheefi ummata biratti jaalala guddaa nama horateedha.
ABO mootummaa Cehumsaa keessaa akka baheen WBO naannoo jirtu dabalamuun diina jabinaan lolee lolchiiseera. Falmaa diinaa wajjiin godhamu haga walakkeessa bara 1993 itti fufuun of ijaaruuf humna daangaa Sudaaniifi Itoophiyaatti bahee waliin ture. Bara 1994 humna ijaaramee wal-keessaa Dhiha Oromiyaatti deebi’e keessaa Jaal Laggasaa tokko ture.
WBO diinaa wajjiin falmaa hadhaawaa itti fufuun bara 1997 keessa hoggaa mootummaan Wayyaanee magaalota Sudaan Kurmuk fi Giizan rukuttee qabattee xurreen dhiheessii akka hin cufamneef humna of-duuba daangaatti deebi’ee keessa ture Jaal Laggasaan. Bara 1993-1998 tti sadarkaa miseensummaa irra kaasee haga sadarkaa qondaala waraana ol-aanaatti dirqama fudhatee qabsaawaa dhugaan qabsaa’ee qabsoo gosiiseedha.
Bara 1998 keessa miseensota ABO leenjii addaaf biyya ollaatti ergaman keessaa ture. Leenjii isaa xumuratee haga ramadamutti biyya ollaa keessa Oromoota jiran akka ijaaruuf dirqamni itti kennamee ture. Akka kanatti tattaaffii Jaal Laggasaan godheen bara 2000 keessa Oromootii biyya ollaa keessa jiran walitti qabuun Waldaa Hawaasa Oromoo Eritrea ijaare, QBO irraa qooda akka fudhatan taasisee jira.
Jaala Laggasaa Wagiin bakkaafi haala dirqamni qabsoon isa feete hunda keessatti qooda ol’aanaa nama kennaa tureefi gahumaadhaan dirqama itti kenname hunda nama bahaa tureedha. Akka kanaati jaal Laggasaa Wagiin bara 1998/99 irraa kaasee itti aanaa moonaa leenjii WBO waliigalaa tahee hojjaachaa turuun isaa seenaan isaa addeessa.
Bara 2000 irraa kaasee barumsaafi haroomsa waraanummaa, siyasaafi tikaa erga baratee booda ajajaa WBO-Zoonii dhihaa Jaal Irreessaa Caalaa jalatti ajajaa bobbaafi qunnamtii Dhiha Oromiyaa tahuun bara 2002 dirqama Dhaabaa fudhatee gara dirree dhihaatti moonaa leenjii waliigala dhaabicha irraa bobba’e. Sochii seenaa qabeessaafi mootummaa Woyyaanee raase WBO bara 2002 Baddaalee Dhiha Oromiyaa Qeebbee, Dambi Dolloo, Gidaamii, Begiifi Mandii keessatti tahaa turan irratti akka ajajaa waraanaafi siyaasaatti hogganummaa mul’ataa kennee jira.
Erga Ajajaan WBO Dhiha Oromiyaa Jaal Irreessaa Caalaa wareegamee boodaa hanga 05/11/2008 wareegametti ajajaa WBO Dhiha Oromiyaa tahuun falmaa hadhaawaafi gootummaan guutamee diina waliin tahee hogganaa waraanummaafi siyaasaa kennaa ture. Jaal Lagasaan dirqama sadarkaa adda adddaatti irra ture hunda keessatti, gootummaan, cichoominaafi obsaan kan dirqama isaa bahaa tureefi fakkeenya guddaa miseensoota, qodaalotaafi hoggantoota ABO, qabsaa’ootaafi sabboontota akkasumas ummata Oromoo hundaaf nama tahee dabreedha.
Maddi: Galmee seenaarraa!
Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Seenaasaa asii dhageeffadhu 👇👇👇


text:
Oromia: Knoweldge and Society: Mammaaksa Oromoo March 4, 2017Posted by OromianEconomist in 10 best Youtube videos, 25 killer Websites that make you cleverer, Afaan Oromoo, African Literature, Black History, Chiekh Anta Diop, Culture, Cushtic, Indigenous People, Kemetic Ancient African Culture, Khemetic Africa's culture, Oromia, Oromiyaa, Oromo, Oromo Art, Oromo Literature, Oromo Wisdom, Uncategorized.
Tags: Afaan Oromoo, Africa, African Studies, Ancient Egyptian, Ateetee (Siiqqee Institution), Black History, Chiekh Anta Diop, Kemetic Ancient African Culture, Language and Development, Mammaaksa Oromoo, Meroetic Oromo, Muscians and the Performance Of Oromo Nationalism, Oral Oromo literature, Oromia, Oromian Voices, Oromo, Oromo Artists, Oromo culture, Oromo Identity, Oromo music, Oromo Nation, Oromo people, Oromo Proverbs, Oromo Proverbs (Mammaaksa Oromoo), Philosophy and Knowledge, Qubee Afaan Oromo, Safuu: the Oromo moral value and doctrine, The Goddess of Fecundity, The Making of African Philosophy: Converting Knowledge to Wisdom in Traditional Oromo (African) Society
2 comments
True Knowledge is wisdom. The Oromo value wisdom to the highest degree: ‘Rather than to be kissed by foolish man, I prefer to slapped by a wise man.’ How is true knowledge acquired? The Oromo proverbs answers: By inference, by study, through suffering, by moulding another person, by heart. ‘ One who does not understand an inference will never understand the thing as it is.. … But the great school of knowledge is experience, long life and old age. … The Oromo proverb offers no definition of knowledge; they are not interested so much in nature of knowledge as the type of knowledge they propose as a model for man-in-society, and it is clearly a knowledge obtained through experience through proximity to the object, as ‘the calf is known by the enclosure to have become a bull.’ See Claud Summer, Ph.D., Dr.h.c (1995), Oromo Wisdom Literature, Volume I , Proverbs Collection and Analysis.
Makmaaksa Oromoo (Oromo proverbs):
Abba hin qabdu akaakyuuf boochi
Abbaa iyyu malee ollaan namaa hin birmatu
Abbaan damma nyaateef ilma hafaan hin mi’aawu
Abbaatu of mara jedhe bofti hantuuta liqimsee
Abjuun bara beelaa buddeena abjoota
Addaggeen hamma lafa irra ejjettu nama irra ejjetti
Afaan dubbii bare bulluqa alanfata
Afaan gaariin afaa gaarii caala
Afaanii bahee gooftaa namaa ta’a
Akka madaa qubaa, yaadni garaa guba
Akka abalun sirbaan boquu nama jallisa
Akkuma cabannitti okkolu
Akukkuun yeroo argate dhakaa cabsa
Alanfadhuuti gara fira keetti garagalii liqimsi
ama of komatu namni hin komatu
Amartiin namaa hin taane quba namaa hin uriin
Ana haa nyaatuun beela hin baasu
Ani hin hanbifne, ati hin qalbifne
arrabni lafee hin qabdu lafee nama cabsiti
Asiin dhihoon karaa nama busha
“Aseennaa natu dide, kennaa warratu dide otoo nabutanii maal ta’a laata”,jette intalli haftuun
Badduun fira ishee yoo hamattee, baddubaatuun niiti ishee hamatti
Bakkka oolan irra bakka bulan wayya
Bakka kufte osoo hin taane, bakka mucucaatte bari
Balaliitee balaliite allaattiin lafa hin hanqattu
Bara bofti nama nyaate lootuun nama kajeelti!!
Bara dhibee bishaan muka namatti yaaba
Bara fuggisoo harreen gara mana, sareen gara margaa
Barri gangalata fardaati
Beekaan namaa afaan cufata malee hulaa hin cufatu
Biddeena nama quubsu eelee irratti beeku
Billaachi otoo ofii hin uffatiin dhakaatti uffisti
Bishaan gu’a gahe nama hin nyaatiin, namni du’a gahe si hin abaariin
Bishaan maaltu goosa jennaan waan achi keessa jiru gaafadhu jedhe
Bishingaan otoo gubattuu kofalti
Boru hin beekneen qad-bukoon ishee lama
Boftii fi raachi hanga ganni darbutti wal faana jiraattu
Bulbuluma bulbuli hangan dhugu anuu beeka
Buna lubbuuf xaaxa’u warri naa tolii kadhatu
Cabsituun tulluu amaaraatiin giraancee jetti
Citaan tokko luqqaasaniif manni hin dhimmisu
Dabeessa uleen (jirmi) shani
Daddaftee na dhungateef dhirsa naa hin taatu jette sanyoon
Dawaa ofii beekan namaa kudhaamu
Deegan malee waqayyo hin beekani
dhalli namaa otoo nyaattu diida laalti
Dhirsi hamaan maaf hin nyaatiin jedha niitii dhaan
Dhirsaa fi niitiin muka tokko irraa muramu
Dugda hin dhungatan, hunda hin dubbatani
Durbaa fi jiboota garaa gogaa lenjisu
Iyyuuf bakkeen naguma, dhiisuuf laphee na guba
Dhuufuun waliin mari’atanii dhuufan hin ajooftu
Diimina haaduun nyaatani,diimaa arrabaan nyaatu
Dinnichi bakka gobbitetti hordaa cabsiti
Doqnaa fi garbuu sukkuumanii nyaatu
Du’aan dhuufaa jennaan kan bokoke dhiisaa jedhe
Dubbii baha hin dhorkani galma malee
Dubbii jaarsaa ganama didanii galgala itti deebi’ani
Duulli biyya wajjinii godaansa
Eeboo darbatanii jinfuu hin qabatani
Edda waraabessi darbee sareen dutti
Fagaatan malee mi’aa biyyaa hin beekani
Farda kophaa fiiguu fi nama kophaa himatu hin amaniin
Firri gara firaa jennaan kal’een gara loonii jette
Foon lafa jira allaatti samii irraa wal lolti
foon lakkayi jennaan rajijjin tokko jedhe
fokkisaan nama qabata malee nama hin kadhatu
Fuula na tolchi beekumsi ollaa irraa argamaa jette intalli
Gaangeen abbaan kee eenyu jennaan eessumni koo farda jette
Gaangoonn haada kutte jennaan oftti jabeessite jedhani
Gabaan fira dhaba malee nama dhabinsa hin iyyitu
Galaanni bakka bulu hin beekne dhakaa gangalchee deema
Gaalli yoom bade jennaan, gaafa morma dheeratu bade
Gama sanaa garbuun biile (asheete) jennan warra sodaanne malee yoom argaa dhabne jedhe jaldeessi
Gamna gowomsuun jibba dabalachuu dha
Ganaman bahani waaqa jalaahin bahani
Gara barii ni dukkanaa’a
Garaa dhiibuu irra miila dhiibuu wayya
Garbittii lubbuuf walii gadi kaattu, warri qophinaafi se’u
Jaalalli allaatti gara raqaatti nama geessa
Gaashatti dhuufuun daalattii dha
Gogaa duugduun yoo dadhabdu saree arisaa kaati
Gola waaqayyoo itti nama hidhe lookoo malee ijaajju
Goomattuuf goommanni hin margu
Goondaan walqabattee laga ceeti
Gowwaa wajjin hin haasa’iin bakka maleetti sitti odeessa, karaa jaldeesaa hin hordofiin halayyaa nama geessa
Gowwaan ballessaa isaa irraa barat, gamni balleessaa gowwaa irraa barata
Gowwaan bishaan keessa ijaajjee dheebota
Gowwaan gaafa deege nagada
Gubattee hin agarre ibiddatti gamti
Guulaa hin bitiin jiilaa biti
Gowwaa kofalchiisanii, ilkee lakawu
Gowwaa fi bishaan gara itti jallisan deemu
Haadha gabaabduu ijoolleen hiriyaa seeti
haadha laalii intala fuudhi
Haadha yoo garaa beekan ilmoo jalaa qabani
Halagaa ilkaan adii, halangaan isaa sadi
Hanqaaquu keessa huuba barbaada
Haati ballaa (suuloo) ya bakkalcha koo jetti
Haa hafuun biyya abbaa ofiitti nama hanbisa
Haati hattuun intala hin amantu
Haati hattuun intala hin amantu
Haati kee bareeddi jennaan, karaa kana dhufti eegi jedhe
Habbuuqqaa guddinaaf hin quufani
Hagu dhiba jette sareen foksoo nyaatte
Hagu dhiba jette sareen foksoo nyaattee
Halagaa gaafa kolfaa fira gaafa golfaa
Hantuunni hadha ishee jalatti gumbii uruu bartii
Harka namaatiin ibidda qabaa hin sodaatani
Harki dabaruu wal dhiqxi
Harkaan Gudunfanii, Ilkaaniin Hiikkaa Dhaqu
Harree ganama badee, galgala kur-kuriin hin argitu
Harree hin qabnu, waraabessa wajjin wal hin lollu
Kan harree hin qabne farda tuffata
Harreen nyaattu na nyaadhu malee bishaan ol hin yaa’u jette waraabessaan
Harreen yoo alaaktu malee yoo dhuuftu hin beektu
Hidda malee xannachi hin dhiigu
Hidda mukaa lolaan baaseetu, hidda dubbii farshoo (jimaa)n baase
Hidhaa yoo tolcha, gadi garagalchanii baatu
hin guddattuu jennaan baratu dhumee jedhe
Hiriyaa malee dhaqanii gaggeessaa malee galu
hiyyeessaf hin qalani kan qalame nyaata
Hoodhu jennaan diddeetu lafa keenyaan hatte
Hoolaan abbaa abdatte, diboo duuba bulchiti
Hoolaan gaafa morma kutan samii(waaqa) arkiti
Ija laafettiin durbaa obboleessaf dhalti
Ijoollee bara quufaa munneen ibidda afuufa
Ijoollee hamtuun yoo nyaataaf waaman ergaaf na waamu jettee diddi
Ijoolleen abaa ishee dabeessa hin seetu
Ijoolleen quufne hin jett, garaatu na dhukube jetti malee
Ijoolleen quufne hin jettu beerri fayyaa bulle hin jettu
Ijoolleen niitii fuute gaafa quuftu galchiti
Ijoollee qananii fi farshoo qomocoraa warratu leellisa
Ijoollee soressaa dhungachuun gabbarsuu fakkaatti
Ilkaan waraabessaa lafee irratti sodaatu
Ilmi akkoon guddiftu dudda duubaan laga ce’a
Intalli bareedduun koomee milaatiin beekamti
Intallii haati jajju hin heerumtu
Itti hirkisaan kabaa hin ta’u
Ittiin bulinnaa sareen udaan namaa nyaatti
Jaamaan boru ijji keen ni banamti jennaan, edana akkamitin arka jedhe
Jaarsi dhukuba qofaa hin aaduu, waan achisutu garaa jira
Jaarsii fi qalqalloon guutuu malee hin dhaabatu
Jabbiin hootu hin mar’attu
Jaalalli jaldeessa yeroo fixeensaa garaa jalatti, yeroo bokkaa dugda irratti nama baatti
Jaalala keessa adurreen ilmoo nyaatti
Jaalalli allaatti gara raqaatti nama geessa
Jarjaraan re’ee hin horu
Jarjaraan waraabessaa gaafa ciniina
Jibicha korma ta’u elmaa irratti beeku
Jiraa ajjeesuun jalaa callisuu dha
Kadhatanii galanii weddisaa hin daakani
Kan abbaan gaafa cabse halagaan gatii cabsa
Kan abbaan quba kaa’e oromi(namni, halagaan) dhumdhuma kaa’a
Kan afaanii bahee fi kan muccaa bahehin deebi’u
Kan bishaaan nyaate hoomacha qabata
Kan citaa qabaa tokko namaa hin kennine mana bal’isii gorsiti
Kan dandeessu dhaan jennaan gowwaan galee nitii dhaane Adaamiin ollaa hagamsaa jiru bara baraan boo’aa jiraata
Kan gabaa dhagahe gowwaan galee niitii dhokse
Kan hanna bare dooluutu sosso’a
Kan hordaa natti fiiges, kan haaduun natti kaates bagan arge jette saani du’uuf edda fayyitee booda
Kan humnaan lafaa hin kaane yaadaan Sudaanitti nagada
Kan ilkaan dhalchu kormi hin dhalchu
Kan namni nama arabsi irr, kan abbaan of arabsutu caala
kan qabuuf dabali jennaan harreen laga geesse fincoofte
Kan of jaju hin dogoggoru
Kan quufe ni utaala, kan utaale ni caba
Kan tolu fidi jennaan, sidaama biyya fide
Kan tuffatantu nama caala, kan jibbanitu nama dhaala
Kan tuta wajjin hin nyaanne hantuuta wajjin nyaatti
Kan waaqni namaa kaa’e cululleen hin fudhattu
Karaa foolii nun hin jedhani jette wacwacoon
Karaan baheef maqaan bahe hin deebi’u
Karaan sobaan darban, deebi’iitti nama dhiba
Karaa dheeraa milatu gabaabsa, dubbii dheeraa jaarsatu gabaabsa
Karaa fi halagaatu gargar nama baasa
Keessummaan waan dhubbattu dhabde mucaa kee harma guusi jetti
Keessummaan lolaa dha abbaatu dabarfata
Keessa marqaa boojjitootu beeka
Kijiba baranaa manna dhugaa bara egeree wayya
Kokkolfaa haati goota hin seetu
Kormi biyya isaatti bookkisu biyya namaatti ni mar’ata
Kursii irra taa’anii muka hin hamatani
Lafa rukuchuun yartuu ofiin qixxeessuu dha
Lafa sooriin du’e baataatu garmaama
Lafaa fuudhuutti ukaa nama bu’a
Lafti abdatan sanyii nyaatee namni abdatan lammii nyaate
Laga marqaa jennaan ijoolleen fal’aanaan yaate
Lama na hin suufani jette jaartiin qullubbii hattee
Leenci maal nyaata jennaan, liqeeffatte jedhe, maal kanfala jennaan, eenyu isa gaafata jedhe
Lilmoon qaawwaa ishee hin agartu, qaawwaa namaa duuchiti
Lukkuun(hindaaqqoon) haatee haateealbee ittiin qalan baafti
Maa hin nyaatiin jedha dhirsi hamaan
Maal haa baasuuf dhama raasu
Mammaaksi tokko tokko dubbii fida tokko tokko dubbii fida
Mana haadha koon dhaqa jettee goraa bira hin darbiin
Mana karaa irra kessumaatu itti baayyata
Manni Abbaan Gube Iyya Hin Qabu
Maraataa fi sareen mana ofii hin wallalani
Maraatuun jecha beektu, waan jettu garuu hin beektu
Marqaa afuufuun sossobanii liqimsuufi
Marqaan distii badaa miti, irri ni bukata, jalli ni gubata
Marxoon otoo fiiganii hidhatan otuma fiiganii nama irraa bu’a
Mataa hiyyaassaatti haaduu baru
Midhaan eeguun baalatti hafe
Mucaa keetiin qabii mucaa koo naa qabi jettehaati mucaa
Muka jabana qabu reejjiitti dhibaafatu
Morkii dhaaf haaduu liqimsu
Nama foon beeku sombaan hin sobani
Namni akka fardaa nyaatu, gaafa akka namaa nyaate rakkata
Namni beela’e waan quufu hin se’u
Namni dhadhaa afaan kaa’an, dhakaa afaan nama kaa’a
Namni gaafa irrechaa duude, sirba irreechaa sirbaa hafa
Namni guyyaa bofa arge halkan teepha dheessa
Namni hudduu kooban galannii isaa dhuufuu dha
Namni mana tokko ijaaru citaa wal hin saamu
Namni nama arabsu nama hin faarsu
Namni badaan bakka itti badutti mari’ata
Namni gabaabaan otoo kabaja hin argatiin du’a
Namni qotiyyoo hin qabne qacceen qalqala guutuu dha
Nama kokkolfaa nama miidhuu fi bokkaan aduu baasaa roobu tokko
Niitiin dhirsaaf kafana
Niitiin marii malee fuudhan marii malee baati
Niitiin afaan kaa’aami’eeffatte yoo kabaluuf jedhan afaan banti
Nitaati jennaan harree qalle, hin tatuu jennaan harree ganne, qoricha jennaan isuma iyyuu dhaqnee dhabne
Obboleessa laga gamaa mannaa gogaa dugduu(faaqqii) ollaa ofii wayya
Obsaan aannan goromsaa dhuga
Obsan malee hn warroomani
Ofii badanii namaa hin malani
Of jajjuun saree qarriffaan udaani
Ofi iyyuu ni duuti maaliif of huuti
Ofii jedhii na dhugi jedhe dhadhaan
Okolee diddu okkotee hin diddu
Ollaa araban jira akkamittin guddadha jette gurri
Ollaan akkam bultee beeka, akkatti bule abbaatu beeka
Ollaafi garaan nama hin diddiin
Ollaa fi kateen nama xiqqeessiti
Ol hin liqeessiin horii keetu badaa, gadi hin asaasiin hasa’aa keetu bushaa’a
Otoo beeknuu huuba wajjin jette sareen
Otoo garaan tarsa’e jiruu, darsa tarsa’eef boossi
Otoo farda hin bitiin dirree bite
Otoo fi eegeen gara boodaati
Otoo garaan dudda duuba jiraate, qiletti nama darbata
Otoo sireen nama hin dadhabiin tafkii fi tukaaniin nama dadhabdi
Qaalluun kan ishee hin beektu kan namaa xibaarti
Qaban qabaa hin guunnee gad-lakkisan bakkee guutti
Qabbanaa’u harkaan gubnaan fal’aanan
Qabanootuharkaa, hoo’itu fal’aanaan
Qabeenyi fixeensa ganamaati
Qalloo keessi sibiila
Qalladhu illee ani obboleessa eebooti jette lilmoon
qaaqeen yoo mataan ishee marge bade jetti
Qarri lama wal hin waraanu
Qeesiinwaaqayyoo itti dheekkam, daawwitii gurgurtee harree bitatte
Qoonqoon darbu, maqaa hin dabarre nama irra kaa’a
Qoonqoon bilchina eeggattee, qabbana dadhabde
Qorichaofii beekan namaa kudhaamu
Qotee bulaa doofaan, miila kee dhiqadhu jennaa, maalan dhiqadha borus nan qota jedhe
Qurcii dhaan aboottadhu jennaan, qophoofneerra jedhe
Raadni harree keessa ooltedhuufuu barattee galti
Sa’a bonni ajjeese ganni maqaa fuudhe
Saddetin heerume jarjarrsaa akka baranaa hin agarre jette jaartiin, salgaffaa irratti waraabessi bunnaan
Salphoo soqolatte soqolaa gargaaru
Saree soroobduun afaan isheef bukoo ykn. dudda isheef falaxaa hin dhabdu
Sabni namatti jiguu irra gaarri (tulluun) namatti jiguu wayya
Sareen duttu nama hin ciniintu
Sanyii ibiddaa daaraatu nama guba
Sareen warra nyaattuuf dutti
Seenaa bar dhibbaa baruuf bardhibba jiraachuun dirqama miti
Shanis elmamu kudhanis, kan koo qiraaciitti jette adurreen
Sirbituu aggaammii beeku
Sii uggum yaa gollobaa, anaafoo goommani ni dorroba inni gurr’uu soddomaa jette jaartiin horii ishee gollobaan fixnaan
Sodaa abjuu hriba malee hin bulani
Soogidda ofiif jettu mi’aayi kanaachi dhakaa taata
Sombaaf aalbee hin barbaadani
Suphee dhooftuun fayyaa gorgurtee, cabaatti nyaatti
Taa’anii fannisanii dhaabatanii fuudhuun nama dhiba
Takkaa dhuufuun namummaa dh, lammmeessuun harrummaadha
Tikseen dhiyootti dhiifte fagootti barbaacha deemti
Tiksee haaraan horii irraa silmii buqqisaa oolti
Tokko cabe jedhe maraataan dhakaa gabaatti darbatee
tokko kophee dhabeetu booha, tokko immoo miila dhabee booha
Tufani hin arraabani
Udaan lafatti jibban funyaan nama tuqa
Ulee bofa itti ajjeesan alumatti gatu
Ulee fi dubbiin gabaabduu wayya
Ulfinaa fi marcuma abbaatu of jala baata
Waa’een garbaa daakuu fi bishaani
Waan ergisaa galu fokkisa
Waan jiilaniin kakatu
Waan kocaan kaa’e allaattiin hin argu
Waan namaa kaballaa malee hin quufani
Waan samii bu’e dacheen baachuu hin dadhabu
Waan uffattu hin qabdu haguuggatee bobbaa teessi
Waan warri waarii hasa’aan, Ijoolen waaree odeesiti
Wadalli harree nitii isaa irraa waraabessa hin dhowwu
Wal-fakkaattiin wal barbaaddi
Wali galan, alaa galan
Wallaalaan waan beeku dubbata, beekaan waan dubbatu beeka
Waaqaaf safuu jette hindaaqqoon bishaan liqimsitee
Warra gowwaa sareen torba
Waraabessi bakka takkaa nyaatetti sagal deddeebi’a
Waraabessi biyya hin beekne dhaqee gogaa naa afaa jedhe
Waraabessi waan halkan hojjete beekee guyyaa dhokata
Yaa marqaa si afuufuun si liqimsuufi
Yoo ala dhiisan mana seenan, yoo mana dhiisan eessa seenan
Yoo boora’e malee hin taliilu
Yoo ejjennaa tolan darbatanii haleelu
Yoo iyyan malee hin dhalchanii jedhe korbeesi hoolaa kan re’eetiin
Yoo suuta ejjetan qoreen suuta nama waraanti
yoo dhaqna of jaalatan fuula dhiqatu
Yoo namaa oogan eelee jalatti namaa marqu
yoo ta’eef miinjee naa taata jette intalli
Mammaaksota Dubartootaa Oromoo
1. Heeruma dharraanee(hawwinee) heerumnaan rarraane (rakkannee)
2. Asuu oolle jette tan heerumaaf muddamte”
3. Takkattii qayyannee taduraa hanqannee ykn takkaa qayyannee lukaa gubanne
4. Bakka dhiiganii hin fiigan.
5. Kana muranii kamiin fincaayan jette haati manaa inni ofirraa mura jennaan.
6. Kaanittuu abbaa argadhu jette haati intalaan.
7. Intalti ariifattuun haadha ciniinsuubarsiifti
8. Akka beekutti dhalaa(dahaa) nadhiisaa jette intalti harka namaa diddu
9. Sirbaaf bayanii morma hin dhofatan jettee intalti waa hin saalfannee.
10. Akka ebaluutti sirbaan morma nama jallifti jette intalti qalbii qabdu.
11. Mucaa deenna malee mucaa hin geennu jette intalti of tuffatte.
12. Wol akkeessee ollaan marqa balleesse jette intalti ofiin bultun .
13. Akka aadaa teennaa gaara gubbaa baanee teenna jedhe harmi dubartootaa.
14. Ati baldi ta dhiirsa ka’imaa jette intalti abbaan manaa isii jaarsaa.
(Baldu : ashuu,qoosuu,taphachuu, busheesuu)
15. Har’allee moo jette haati ijoolleen beelofne (shoomofne) jennaan isiin bakka cidhaatii quuftee waan galteef
16. Ani ufiif hin jennee, mucaan keessan ka hangafaa sun fuudha hin geennee? jette intalti mucaa kajeelte.
17. Soddaa fi dayma hin duudhatan.
18. Osoo dhukubsataan jiru, fayyaalessi du’a.
19. Ana bakki na dhukubu asii mitii maraafuu bakkuma gooftaan kiyya jedhe san kooba jette bookeen.
20. Makkitu malee makkaa hin hajjan
(Makkitu : naamaaf mijooftu/mijaa’u)
21. Akka dida’aa fi akka didanaatti na galchi
22. Daalun xaraan kaanu tara.
Qopheessan : Abdii Boriiti
Source: http://opride.com/hamba/?p=231
Related:
Hiibboo Afaan Oromoo
Hiibboo Afaan Oromoo December 28, 2016Posted by OromianEconomist in Afaan Oromoo, Oromo Literature.
Tags: Afaan Oromo Kushitic Kemetic language, Afaan Oromoo, Africa, African languages, Ancient African langauge, endigenous language, endigenous people, Hibboo, Hibboo Afaan Oromoo, Oral Oromo literature, Oromia, Oromo, Oromo Literature, Oromo News
1 comment so far
Hiibboo Afaan Oromoo
1• Ari’anii hin qaban utaalanii hin dhaaban (Gaaddidduu)
2• Soba dhugaa fakkaatu (Abjuu)
3• Abbaan bokkuu marmaratee rafe (Boqqoolloo)
4• Fannisan fannoo hin qabduu teesisan teesson hin qabdu (killee)
5• Guyyaa bakka feete ooltee galgala hanxaxiin cufatti (ija)
6• Funyaan qabdii furrii hin baafattu (Baaqelaa)
7• Hojii waaqaa mukti buuphaa buuse (Jirbii)
8• Bixxilleen lamaan tabbatti hirkatte (gurra)
9• Hoolaan gurraachi abbaan koo naaf qale dhiiga hin qabu (mixii)
10• Ilmoon haadha keessaa baatee haadha dhiitti (kibriitii)
11• Funyaan qabdii hin haxxifattu (Shumburaa)
12• Qamadii garaa jalaa bokkaan hin tuqu (Harma sa’aa)
13• Bakka qottiyyoo diimaan ciise margi hin margu (ibidda)
14• Osoon kolfuun gubadhe (Akaayii/Akaawwii)
15• Loon baay’ee keessaa kormaa tokko qofa (Addeessa)
16• Shaa jettii shanbaa jettii harkaan nan tuqin jettii (Doobbii)
17• Ilkaan hin qabduu dheedhii nyaachuu hin dadhabdu (Hindaaqqoo)
18• Osoo boossuu kofaltii osoo haatuu mar’atti (Majii)
19• Gabaabaa qalbii dheeraa (Hindaaqqoo)
20• Dheeraa qalbii gabaabaa (Farda)
21• Mana hin qabduu nyaata hin dhabdu (Tafkii)
22• Loon hin qabduu ni elmiti (Silmii)
23• Hamma majii geessii biyya waliin geessi (Aduu)
24• Bifaan gurraattii amalaan giiftii (Eelee)
25• Hin dhiqattu hin dibattu ni bareeddi (Hiddii)
26• Ganama argee guyyaa dhabe (Fiixensa)
27• Lafarra kaattii saree fakkaatti (Sardiidoo)
28• Jiraa du’aa baatu du’aa jiraa baatu (Fardaafi kooraa)
29• Yoo bahu mana ilaalaa yoo galu ala ilaala (Gaafa re’ee)
30• Ani asin kaa’ee maaltu achirra sikaa’e (dabaaqula)
31• Ani silaalaa ati waaqa ilaalta (eegee re’ee)
32• Arraba hin qabuu daaraafi awwaara arraaba (Qilleensa)
33• Yoo nyaatu ni fayyaa yoo dhugu ni du’a (ibidda)
34• Balbala cufattee sirbiti (ittoo)
35• Sangaa gurraachi bosona keessa deema (injiraan)
36• Baala fakkaataa waaqarra kaata (Billaacha)
37• Foon diimaa mataatti baata ofii hin nyaatu namaaf hin laatu (Lukkuu kormaa)
38• Jaarsa gabaabaa bareedaa kan afaan areedaa (Boqqolloo)
39• Adii dhalaa gurraacha horsiifata diimaa guddifata (Barbaree)
40• Haati lafa dhiittii ilmoon haadha dhiitti (Mooyyee fi bolotaa)
41• Ilmoon ni deemna ni deemna jettii haati ni teenya jettii (dhagaa daakuu)
42• Gabaa hin dhaqxuu dhadhaa hin dhabdu (Boraatii)
43• Ganama hiyyeessaa galgala dureessa (Mooraa loonii)
44• Godoo gamaa balballi ishee lama (Funyaan)
45• Ani lafan si kaa’e maaltu waaqa irra si baase (Bishingaa)
46• Asuma taa’ee walitti qabe (Yaada)
47• Abbaas hin fakkaatu haadhas hin fakkaatu (Gaangee)
48• Akka ayyaana keenyaa halaala irra teenya (Harma)
49• Yoo ergan ni fagaatti yoo waaman ni dhiyaatti (Bilbila)
50• Lafee hin qabuu ija hin dhabu (Biddeena)
51• Karaarra teessee qullubbii qollaati (Gufuu)
52• Asii fiigee gunbii diige (Hantuuta)
53• Afur taatee boolla tokkotti fincoofti (Mucha sa’aa)
54• Abbaa garbee iyyaa darbe (Waraabessa)
55• Isuma tumuu isumaan qabuu (Sibiila)
56• Akaayyii ishee hin nyaatanii gaaddisa ishee hin taa’ani (Xaafii)
57• Bifaan wal fakkaatti hojiidhaan wal caalti (Kanniisa)
58• Tokko ganama jibba Tokko gagala jibba Tokko ganna jibba (kan ganama jibbu nama liqiin irra jiru, kan galgala jibbu nama niitiin qoccoltu, kan ganna jibbu nama manni dhimmisu)
59• Fuuldura mootii teessee fincoofti (Jabanaa)
60• Bisingaa gaara irraa gadi jige (Eegee sa’aa)
61• Uleen abbaan koo naaf kenne hin cabduus hin dabduus (Maqaa)
62• Ani ergaan dhaqaa ati eessa dhaqxa (Gaaddidduu)
63• Luka Afur qaba garuu laga hin cee’u (Siree/teessoo)
64• Kaballaan dhahee Albaase (Gingilchaa)
65• Ooyiruu guddaa baaqelaa facaase (Waaqaf urjii)
66• Bakka saani gurraachi ka’e adiin ciise (Daaraa)
67• Sabbata aayyoo maree mareen dadhabe (Karaa)
68• Yoo loo’u akka bofaa, yoo taa’u akka dhagaa (Dabaaqulaa)
69• Wajjumaan nyaannaa maaf huqqata (Fal’aana)
70• Abbaan gabaabaan lafa jala fiiga (Maarashaa)
71• Gamaanis gaara gamanaanis gaara keessi fardaan magaala (Marqaa)
72• Calaq calaqqisee meetii sodaachise (Bakakkaa)
73• Muree muree manarra tuule (Citaa)
74• Jabbii jabbii hootu (Furriifi quba harkaa)
75• Sangaan gaafa dalgee bookkisaa gadi darbe (Xiyyaara)
76• Qotiyyoon abbaa kiyyaa eegee qaban malee hin qottu (Maqasii)
77• Sulula qal’oo araddaa bal’oo (Qoonqoo)
78• Ejersa jigoo bo’oo kanniisaa (Numa du’e)
79• Namichi daboo kadhatee warri daboo deebi’ee, inni achumatti hafe (Reeffa)
80• Ulee awwaalarraa bareeddeef hin muratan (Obboleettii)
81• Obboleettii gabaabduu qaqqabdee hin dhungattu (irree)
82• Boollatti galti yaa shurrubbaa ishee (Xaddee)
83• Mucaan koo shaalee shaalee gara waaqaatti ol erge (Gaagura)
84• Fayyaan du’aa dhalaa du’aan fayyaa dhala (Lukkuu,buuphaa,cuucii)
85• Balluxee fi qalluxeen wal qabattee wal huute (Qacceefi muka)
86• Karaan gibee naannoo naannoo (Gundoo)
87• Fardeen laga wancii mudhii qaqallatti (Goondoo)
88• Dukkanni gumbii guute (Nuugii)
89• Bishaan Buutu xabuluq hin jettuu daggala seentu shokok hin jettu (Lilmoo)
90• Osoon kaadhuun wanta adii gatee darbe (Hancufa)
91• Shaa jedhe hin dhangala’u (Eegee fardaa)
92• Afaan banatee nama ilaala (Hubboo)
93• Ulee gantuu mataan gadi jedhe (Ookkoo)
94• Bakkalcha fakkaatti lapheerra kaatti (Amartii)
95• Ni deemaa ni deemaa hin dhaabbatu (bishaan)
96• Yoo tuqan ni boo’a (Adaamii)
97• Hiriyoonni lamaan wal fakkaatuu waliin deemu (kophee)
98• Kophaa deemtii hin sodaattu (Biiftuu)
99• Ganama luka afur, guyyaa luka lama, galgala luka sadi (Daa’ima,Dargaggeessa,Jaarsa)
100• Ija waliin dhalattee osoo hin laalin duute (Biddeena)
101• Laga bu’een ulee qajeelaa dhabe (Lafee cinaachaa)
102• Guutan hin ulfaattu (yeroo/sa’aatii)
103• Hamma fudhattu gadhiisaa deemti (Tarkaanfii miilaa)
104• Yoo haadduun murtees godaannisa hin qabu (Bishaan)
105• Kan ol-deemu tasa kan gadi hin deebifamne (umurii)
106• Gamana taa’ee gamatti waraane (ija)
107• Aayyoo baruxeen karaatti duute (Qaanqee)
108• Kittaa buufattee waajjira seentee (Muuzii)
109• Ani anuma hin nyaadhuu hin dhugu (suuraa)
110• Hinuman si dhiqa maaf daalachoofta (Qodaa bukoo)
111• Obboon bulukkoo uffatee rafe (Dibaa abiddaa)
112• Ejersa dabe falli hin deebisu (Gaafa hoolaa)
113• Mataa filattee gabaa baate (Suufii)
114• Lafa keessaa lafa abaaramaa (Boolla)
115• Re’een maraatte abdola afuufti (Buufaa tumtuu)
116• Morma qabdi mataa hin qabdu (Buqqee)
117• Hibakka bookkise dallaatti si rakkise (Bubbee)
118• Ulee qal’oo qabatee farda sadi yaabbate (Distii/Marqaa)
119• Haati nama ilaalti ilmoon nama nyaatti (Rasaasa)
120• Ganama kaatee lafa arraabdi (Hartuu)
121• Dura Diigamee booda ijaarama (kaarra loonii)
122• Abbaan eeboo dhibbaa laga keessaa sirba (Meexxii)
123• Galgala faca’u galgala dhabamu (Urjii)
124• Gaaraa gugatee daaraa uffate (Qoraan)
125• Ollaa walii ta’anii wal hin argan (Ija)
126• Kan bu’ee hin banne kan hattuun hin hanne (Beekumsa)
127• Fardeen gamaa dhuftu luugamni hin deebisu (Hoqqisaa)
128• Burqaa gaaraa balballi saddeeti (Mucha/Harma saree)
129• Muka diimaa diimate jedhanii bira hin darban (Harbuu)
130• Akka bofaa loo’aa addunyaa hundaa mo’aa (Hirriiba)
131• Tokko ni deemna jedha, Tokko ni dhaabbanna jedha, Tokko ni teenya jedha (Bishaan, Muka, Dhagaa) 132• Hiddi isaa lafa lixee ijji isaa nama fixe (Qaaraa)
133• Ninyaata hin dhugu (Daana’oo)
134• Gaara guddaa jala re’een adiin cicciiste (ilkaan)
135• Bixxilleen aayyoo jilbarratti hin cabu (Missira)
136• Mana ijaaree karaa isaa wallaale (Tuulaa midhaanii)
137• Maree sirra taa’e (Gogaa)
138• Damee qabdii hin yaabbatamtu ija qabdii hin nyaatamtu (Hiddii)
Oromia: Haqni Dhara Hin Qabu: Birraa 5, bara 2015, magaalaa Finfinne, galma aadaa Oromoo keessatti – CD-iin kuusaa walaloolee waloo Lataa Qana’ii bakka uummatni hedduun argametti eebbifamee gabaa irra oole. September 8, 2015Posted by OromianEconomist in Oromo Literature.
Tags: Haqni Dhara Hin Qabu, Lataa Qana'ii, Oral Oromo literature, Oromo Literature, Walaloo Lataa Qana'ii
2 comments
Haqni Dhara Hin Qabu
WASHINGTON DC—Birraa 5, bara 2015, magaalaa Finfinne, galma aadaa Oromoo keessatti – CD-iin kuusaa walaloolee waloo Lataa Qana’ii bakka uummatni hedduun argametti eebbifamee gabaa irra oole. Akka qopheessitoonni qophii kanaa jedhanitti, maanguddootaa jalqabee haga ijoollee xixiqqootti uummatni hedduun, walaloolee Lataa jaallatanii fi dinqsiifatan argamanii jiran. Qophiileen bashannansiisan akka koomediilee gaggabaaboo fi walaloolee illee dhihaatanii jiran. Qindeessitoota qophichaa keessaa tokko ka ta’e – ogeessi Koomiyunikeeshinii, Obbo Gammadaa Olaanaa, uummatni hedduun galmicha keessatti walga’uuf kan baay’ee nu fayyade miidiyaa hawaasummaa keessumaa karaa Feesbuukii dhaamsawwanii fi beeksisawwan walitti daddabarsine, jedha. Waloo Lataa Qana’ii illee waa’ee waloolee isaa ennaa ibsu “walooleen kiyya jireenya hawaasaa yeroo ammaa argaa jirru irraa ka madde” jedha.
Sirna eebba walaloo Lataa Qana’ii Asagadii VOA Afaan Oromoo tuqaatii dhaggeeffadhaa:-
#HELOO, KANNEEN BEEKTUU LAATA??? July 8, 2015Posted by OromianEconomist in Oromo Literature, Uncategorized.
Tags: Mammaaksa Oromoo, Oral Oromo literature, Oromo Proverbs
add a comment


text:
Caamsaa 17/2014(TOI) – Guyyaa Afrikaa baranaa wayita kabajnu mul’ata tokkummaa ardichaa milkeessuuf murannoo keenya ni mirkaneessina jedhan Ministirri Muummee FDRI doktar Abiy Ahimad.
Ministirri Muummeen Dr. Abiyyi Ahimad guyyaa Afrikaa har’a kabajamu sababeeffachuun ergaa dabarsaniiru.
Guyyaa Afrikaa kanatti, mul’ata tokkummaa fi waadaa abbootiin keenyaa gara egeree nagaa, walitti hidhamiinsaa fi badhaadhina ardichaa qabatanii turan irra deebiin ni mirkaneessina! Jedhan ergaa Tiwiitarasaaniin dabarsaniin.


text:
Wal dhabaii daarii Oromiyaatii fi naannoo Somaalee kun nama kuma hedduu baqachiise.
Teessoo mootummaa naannoo Somaale,Jijjigaa keessaanyuu nama kuma kurnya hedduutti baqatee Oromiyaatti gale.
Atileetotii Oromiyaa marii dhiyoo tana atileetotii Oromoo waliin itti jiranitti ummata rakkoo tanaan baqate gargaaruuf mari’atan.
Tanumaaf jedhanii kaleellee Finfinneeti kora taa’an.Waldaan Atileetota Oromoo waldaa wal jaaruuf yayyabamuutti jiru.Atileeti Ibraaim Jeeylan pirezidaantii waldaa kanaati.
Jal-bultii Irreechaa irratti Galma Jidduu Gala Aadaa Oromoo keessatti ummata baqateef horii walti qabuuf qophiitti jirra jedha.
Akka atileetota, artistootaa fi ummatilleen tana keessaa qooda qabaatu fedhan. Hujii tana ammoo artititoota Oromoolleen ya wal mari’atan.
Ammallee Kamisa dhufullee tanumaaf jedhanii marii taa’an.
“Nama 500 caalaa arganna jennee abaddanna,” jedha pirezidaantiin waldaa kanaa Ibraahim Jeeylaan.
“Akkuma beekamu ummannii kenna hedduun qabeennaa fi qa’ee isaa irra buqqa’aniiru nullee ni illaallata.Hawaasa keenna maatii keenna. Waan nurraa eegu isaani gumaachuu qamna jennee,” jedha Ibraahim.
Tana malee waldaan kun atileetota Federeshinii Itoophiyaa waliin fiigihaa “lammiin lammiif, ‘jedhu fi teletoonii qopheessee ummata gargaaruuf kurfoo jira.
Qophii tana cufa irratti akka namii bahee ummata wal kanaan baqate gargaaru fedha.


text:
Bitooteessa 14/2014(TOI) – Jila Atileetiksii Shaampiyonaa Addunyaa mana keessaa marsaa 18ffaa olaantummaan xumure deebi’eef, simannaan ho’aan taasifame.
Jilli kun har’a ganama sa’aatii 1:50tti Buufata Xiyyaaraa Idil-Addunyaa Boolee yoo gahu aanga’oota olaanoofi maatii atileetiksiin simannaan ho’aan taasifameefi jira.
Simannaa kanarratti Ministirri Aadaafi Ispoortii Obbo Qajeelaa Mardaasaa, Deetaan Ministiraa Damee Ispoortii Ambaasaaddar Masfin Charinnat, Pireezidaanti Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa Komaandar Daraatuu Tulluu, Pireezidaanti Kubbaa Miilaa Itoophiyaa Obbo Isaayyaas Jiraafi maatiin atileetiksii argamaniiriu.
Atileetoonni mirgaan galan kunniin Buufata Xiyyaaraa Idil-Addunyaa Booleerraa eegaluun hanga Hoteela Sharaatan Addisitti marshii baandiin dabaalamuun hawaasa waliin gammachuusaanii ni ibsatu jedhameera.
Sirna Hoteela Sharaatan Addisitti gaggeeffamuunis qabxii gammachiisaa garichi galmeessiseef beekamtiifi badhaasni maallaqaa ni kennamaafi jedhameera.
Shaampiyoonaa fiigicha mana keessaa Jimaataa eegale hanga Dilbata darbeetti Sarbiyaa Magaalaa Beelgireeditti dorgomameen Itoophiyaa meedaaliyaa warqii 4, Meetii 3fi Nahaasii 2 argachuun walumaagalatti meedaliyaan 9’n addunyaarraa sadarkaa 1ffaan xumuruun ishee ni yaadatama.@OBN


text:
Filannoo Itoophiyaa: Boordiin filannoo komii paartilee irratti mootummaa ibsa gaafate
Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa komii adda addaa paartileen siyaasaa mormituu dhiyeeffatan irratti mootummoota naannoolee ibsa gaafadheera jedhe.
Paartileen momituu miseensonni isaanii jalaa hidhamaa akka jiran, waajjirri jalaa cufamaa akka jiruufi uummata waliin wal arguuf rakkachaa akka jiran komataa turani.
Mootummaan gama isaatiin namni sababa miseensa paartii siyaasaa ta'eef hidhameefi miidhaan irra gahe hin jiru jechuun waakkata.
Boordichi aangoon komii paartileen mormituu dhiyeessan ilaaluufi deeggarsa gochuuf labsiin aangoon kennamuufi ibsa fuula 'facebook' isaarratti baaseen himeera.
Bu'uura kanaa komii paartileen adda addaa boordichaaf dhiyeeffataniif mootummaan deebii akka itti kennu gaafadheera jedhe.
Paartileen maal komatan?
Akka ibsa boordichaatti Paartiin Dimokiraatawaa Tigraay kanneen komii dhiyeeffatan keessaa tokko yoo ta'uu hidhaa miseensotaa, doorsisaa fi biiroon irratti cufamu komate.
Paartileen Lammiilee Itoophiyaa Haqa Hawaasummaaf (IZEEMAA) Gondariifi Dabrabirhaan keessatti walgahiin jalaa gufachuu fi humnoonni nageenya qooda keessaa qabaachuu komateera.
Paartiin Biyyoolessaa Oromoo hidhaa, waajjirri jalaa cufamuu, barjaan jalaa buqqa'uu akkasumas miseensota isaarra doorsifni gahuu komateera.
Addi Bilisummaa Oromoo mallattoon hundeessitootaa jalaa fudhatamuu, naannoo Oromiyaa iddoo adda addaa keessatti hidhaa miseensotarra gahaa jiru komate.
Kongirasiin Federaaliistii Oromoo ammoo miseensota isaarra hidhaa fi doorsofni gahaa jiraachuu boordii filannoof iyyateera.
Dhaabbanni Diimookiraatawaa Uummata Geede'oo sanadooti jalaa saamamuufi adeemsi mallattoo hundeessitootaa walitti qabuu jalaa gufachuu himeera.
Komii paartileen kanneen boordii filannoof dhiyeessan irratti qaamoleen komiin irratti dhiyaate Guraandhala 26 fi 27 A.L.I waajjira boordichaatti argamanii ibsa akka kennan waameera jedhe.
Mootummoonni Naannoo Tigraayiifi Oromiaa akkasumas Komiishiniiwwan Poolisii naannolee Amaaraa, Oromiyaa, Kibbaa, akkasumas Poolisiin magaalaa Baatuu warra deebii akka kennan waamamani.
Boordiin filannoo komii paartileen dhiyeessan callisee ilaalaa jira komiin jedhu irratti ka'aa ture.
Boordichi bara kana komii paartilee siyaasaa ilaalchisee mootummaa irraa ibsa yoo gaafatu kun isa jalqabaati.


text:
Prezidant Doonaald Traamp har’a ibsa kennaniin humnootii addaa US gamasii baasuuf ajajan iyyuu humnootii kurdotaa kanneen siriyaa keessaa qofaatti hin dhiisu jedhan.
Siiriyaa keessaa ba’uuf adeemsi jalqabameera garuu garuu kurdoota kanneen uummata addaaf loltoota gaarii qaban qofaatti hin dhiisnu jechuu dhaan ergaa twiterii irratti maxxansanii beeksisaniiru.
Lolli hin barbaachifne kan Turkii dhaan geggeessamu dinagdee isaanii fi sharafa alaa isaanii dadhabaa akkaan miidha jedhan. Kurdoota meeshaa waraanaa fi maallaqaan ni gargaarra jedhan.


text:
Sababa Duubatti Deebi’Iinsaa-Kutaa 18.2
Kutaa darbe keessatti Islaama qabachuu keessatti dhiibbaa maatiin namarraan gahu ilaalle jirra. Amma seenaa warra dhiibbaa maatii danda’anii ilaalla. Tarii kanaaf fakkeenyi ifaa seenaa Nabiyyi Rabbii Ibraahimi. Ibraahim (aleyh salaam) yommuu da`awaa babal’isuu fi qabachuu irraa isa dhoowwuuf dhiibbaan abbaa fi ummata isaa irraa ni qunname. Garuu inni dhiibbaa kanaaf gadi jechuu ni dide. Amantii isaatiif jedhee nafsee fi qabeenya isaatiin wareega kafalun karaa isaa itti fufe. Kanaafi, Rabbiin akkana jechuun isa faarse:
“Dhugumatti, Ibraahimii fi warra isa waliin turan keessa itti hidhannaa gaariin isiniif ta’eera. Yeroo isaan ummata isaaniitiin, “Dhugumatti, nuti isinii fi wanta isin Rabbiin alatti gabbartan irraa qulqulluudha, isin morminee jirra. Hanga Rabbii Tokkichatti amantanitti nuu fi isin jidduutti diinummaa fi jibbummaan abadii ifa bahee jira.” jedhan, [itti hidhannaa gaariitu isiniif jira.] Jecha Ibraahim abbaa isaatiin: ‘Araarama siif kadha, [adabbii] Rabbii irraa homaa siif gochuu hin danda’u.’ jedhe malee. Gooftaa keenya sirratti hirkanne, gara Keettis deebine, deebiin garuma keeti. ” Suuratu Al-Mumtahinah 60:4
Yaa warra amantan! Yommuu Ibraahimii fi namoonni amanan isa waliin jiran ummataa kaafiraatiin akkana jedhan fakkeenya gaarii isiniif ta’u: Dhugumatti nuti isinii fi wanta Rabbii gaditti gabbartan irraa qulqulluudha. Isin dinnee fi amanti keessan morminee jirra. Hanga Rabbii Tokkichatti amantanii fi Isa qofa gabbartanitti nuu fi isin jidduutti diinummaa fi jibbummaan abadii ifa bahee jira. Garuu jechi Ibraahim abbaa isaatiin ‘Rabbiin irraa araarama siif kadha’ jedhu hidhanna kana keessa hin seenu. Kuni kan ta’e abbaan isaa Rabbiif diina ta’uu isaaf ifa ta’uun dura. Yommuu abbaan isaa Rabbiif diina ta’u isaaf ifa ta’u, Ibraahim isarraa qulqullaa’e.[1] Kanaafu, Muslimni tokko osoo abbaan isaa kaafira ta’e, Rabbiin irraa araarama isaaf kadhachuun hin ta’u. (ilaali suuratu At-Tawbah 9:113)
Abbaan Ibraahimii fi ummanni isaa karaa kanarraa isa dhoowwu keessatti hin milkoofne. Kana irra, Ibraahim gara tawhiidaa fi Rabbiin gabbaruutti isaan waamuuf qabsoo guddaa adeemsise. Rabbiin olta’aan akkana jedha:
“Kitaaba keessatti Ibraahimin dubbadhu, dhugumatti inni nama dhugaa fi nabiyyii ture. Yommuu abbaa isaatiin [akkana] jedhe: Yaa abbaa koo! Maaliif wanta hin dhageenyee, hin arginee fi homaa si hin fayyanne gabbartaa? Yaa abbaa koo! Dhugumatti, beekumsa irraa wanti sitti hin dhufne natti dhufee jira. Kanaafu, ana hordofi karaa qajeelaa si qajeelchati. Yaa abbaa koo! Sheyxaana hin gabbarin, dhugumatti sheyxaanni Rahmaanif didaa ta’e jira. Yaa abbaa koo! Rahmaan irraa adabbiin si tuqee [ibidda Jahannam keessatti] sheyxaanaaf hiriyyaa taata [jedhee] sodaadha. [Abbaanis] ni jedhe: Yaa Ibraahim! Sila ati gabbaramtoota koo dhiistee irraa garagaltaa? Yoo hin dhiisin dhagaan si buruqsa (cafaqa). Yeroo dheeraaf narraa fagaadhu. [Ibraahimis] ni jedhe: Nageenyi sirra haa jiraatu. Gooftaa kiyya irraa araarama siif kadha. Dhugumatti, Inni anaaf rahmata godhaadha. Isinii fi wanta isin Rabbii gaditti gabbartan irraa adda baha, Gooftaa kiyyan kadha. ‘Gooftaa kiyya kadhachuun hoonga’aa hin ta’u’ jedheen abdadha.” Suuratu Mariyam 19:41-48
‘Yaa Ibraahim! Sila ati gabbaramtoota koo dhiistee irraa garagaltaa? Yoo hin dhiisin dhagaan si buruqsa (cafaqa).` Kana jechuun yaa Ibraahim wantoota ani waaqefadhu waaqefachu dhiistee irraa garagaltaa? Gabbaramtoota kanniin arrabsuu yoo hin dhiisin dhagaan buruqsee si ajjeesa. Narraa deemi, na hin qunnamin. Yeroo dheeraaf na hin dubbisin.[2]
Naannoon badaan amanti isaa akka qabatu fi itti fufu carraa hin kennineef. Abbaan isaa isa ari’uun sodaachisuu waliin Ibraahim da’awaa itti godha.
“Yommuu Ibraahim abbaa isaa Aazaraan,‘Sila sanamoota gabbaramtoota godhattaa? Dhugumatti ani, si fi ummata kee jallinna ifa bahaa keessa jiraachun arga.’ Jedhe [yaadadhu].” Suuratu Al-An’aam 6:83
Yaa obboleessa jaallatamaa! Yeroo ulfaatinnaa humni Ibraahim dadhabee jiraa? Iimaanni isaa laafee jiraa? Lakki, amanti kanaaf jedhee adeemsa walitti hidhee itti fufee, waa baay’ee danda’e. Inumaa wanta ummanni isaa gabbaru ni qeeqe:
“Yommuu abbaa isaatii fi ummata isaatiin akkana jedhe: maal gabbartuu? Sila kijibaan Rabbiin alatti gabbaramtoota barbaaddu?’” Suuratu As-Saffaat 36:85-86
Kana jechuun sila Rabbiin gabbaruu dhiistanii gabbaramtoota sobaa gabbaruu barbaaddu?[3]
Kana beekuun waan hafuu hin qabneedha: Rabbiin faallessu keessatti abbaaf ajajamuu hin qabu. Khaaliqa dallansiisee makhluuqa gammachiisu hin qabu. Jaalalli Rabbii wanta namni aaqilaa hundi barbaadudha.
Tarii dubbisan dhaabbatee akkana jechuu danda’a: nabiyyoota waliin wal bira nu qabdaa? Ani nan jedha: lakki. Garuu isaan irraa barnootaa fi gorsa fudhanna. Rabbiin Ibraahimaa fi warroota isa waliin jiran fakkeenya gaarii (role model) muslimni hundi itti hidhatu godhee jira. Kana ilaalchisee seenaa sahaabota garii nan dubbadha. Galmee seenaa keessatti Zahabiin waa’ee Sa’d ibn Abi Waqqaas ilaalchisee wanta armaan gadi dubbatee jira:
Sa’d akkana jedha: Aayan tuni ana ilaalchistee buute:
وَإِن جَٰهَدَاكَ عَلَىٰٓ أَن تُشۡرِكَ بِي مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٞ فَلَا تُطِعۡهُمَاۖ وَصَاحِبۡهُمَا فِي ٱلدُّنۡيَا مَعۡرُوفٗاۖ
“Yoo isaan lamaan waan beekumsa itti hin qabne irratti akka Natti qindeessituuf sitti qabsaa’an, tole isaaniif hin jedhin. Garuu duniyaa keessatti haala gaariin isaan waliin jiraadhu.” (Suuratu Luqmaan 31:15)
Haadha tiyyatti tola kan oolu ture. Yommuu ani sallamu (Islaama keessa seenu) ishiin akkana jette: Yaa Sa`ad amantiin ati haarawa fidde kuni maalidhaa? Takkaa amanti kana ni dhiista yookiin immoo hanga du’utti hin nyaadhu hin dhugu. Ergasii ni qeeqamta. `Yaa nama haadha isaa ajjeesa` jedhama. Anis ni jedhe: Yaa haadha koo akkas hin godhin. Ani homaafiyyuu jedhee amanti kiyya kana hin dhiisu. Guyyaa tokko fi halkan tokko osoo homaa hin nyaatin turte. Dadhabdu taate ni bariisifatte. Ammas, guyyaa fi halkan itti aanu osoo homaa hin nyaatin ni turte. Dadhabdu taate ni bariisifatte. Ammas, guyyaa fi halkan itti aanu osoo homaa hin nyaatin ni turte. Garmalee tan dadhabdu taate bariisifatte. Yommuu kana argu ani ni jedhe: Yaa haadha koo! Ni beekta, Rabbiin kakadhe! Osoo ati nafsee dhibba (100) qabaatte, nafseen hundi takka takkaan si keessaa baate, amanti kiyya kana homaafiyyuu jedhee hin dhiisu. Yoo feete nyaadhu, yoo feete immoo hin nyaatin. Ergasii ishiinis ni nyaatte.”
Haati tuni ilma ishii Islaama irraa deebisuuf mararfannaa isaatti fayyadamte. Mararfannaa inni ishiif qabu sochoosuf tooftaa dharaa fayyadamte. Garuu mararafannaan kuni ykn wanti biraa imaana dhugaatti gufuu hin ta’u.
Mee amma gara sahaabaa biraa seenaa seena kanatti dhiyoo ta’e qabuutti haa dabarru. Sunis seenaa Mus’ab ibn Umeyr. Inni dargaggeessa qanani’a uffata gaarii uffatu, kophee gaarii godhatuu fi shittoo gaarii ofitti dibuudha. Haati isaa garmalee isa jaallachuu irraa kan ka’e, yommuu hirribaa ka’u akka nyaatuuf teemira, eeybi fi dhadhaa walitti makte kubbaayyaa keessa gochuun mataa isaa bira keetti.
Mus’ab Ergamaan Rabbii (SAW) namoota gara Islaamatti waamu yommuu dhagahuu, jireenyi isaa jijjiramuu jalqabe. Mus’abis Daarul Arqamatti gara Nabiyyii (SAW) deemun ni Islaamawe, ni dhugoomse. Achii erga bahee haadha fi namoota isaa irraa sodaachun Islaama ofii ni dhokse. Gara Ergamaa Rabbiitti (SAW) dhoksaan ni deddebi’aa ture. Garuu dhoksaan kuni homaa hin turre. Gaafa tokko osoo Mus’ab salaatu Usmaan bin Xalah isa arguun haadha fi namoota isaatti beeksise. Isaanis isa qabanii hidhan.
Haati isaa Islaama irraa isa dhoowwuuf sharrii fi tooftaa adda addaa xaxuu jalqabde. Yeroo garii dhaalaa fi qabeenya isa dhoowwachuun sodaachisti. Yeroo biraa immoo jaalala inni ishiif qabu waan beektuuf nafsee ofii rakkisuun sodaachisti. Ergasii marsa isa rakkisuutti dabarte. Garuu inni ni obse, mindaa Rabbiin irraa abdate. Dhugumatti, nama iimaanni qalbii isaa keessa seeneef yaaliwwan kunniin hin milkaa’an.
Iccitiin obsa warra kanaa keessa jiru; isaan hamma musiibaa fi ifaajee amanti kanaan wal qabatu ni beeku. Inni karaa qoreen, musiibaan, rakkoo fi ifaajeen guuttameedha. Kanaafi, wareegamuu fi obsuun karaa tokkicha amanti kana ittiin qabatan akka ta’e ni argan. Saniif karaa ulfaata kana deeman, milkaa’innaanis darban. “Mu’mintoota irraa dhiirota waan Rabbiif waadaa galan dhugoomsantu jiru.” Suuratu Al-Ahzaab 33:23
Yaa obboleessa jaallatamaa isaanitti hidhachuun ulfaataa akka ta’etti hin yaadin. Kana irra, nama Rabbiin waliin dhugaa ta’ee fi mindaa kajeelef salphaadha.
[1] Tafsiiru Muyassar-549, Tafsiiru Ibn Kasiir-7/245[2] Tafsiiru Muyassar-308 [3] Madda olii


text:
Dhimma hidha laga Abbaay irratti paarlamaan Arabaa ‘Masri waliin dhaabbanna’ jedhe
Pirezdaantiin paarlamaa biyyoota Arabaa Mish’al al Salmii, dhimma hidha laga Abbaay itti dhiheenyaan hordofaa jiraachuufi ejjannoo mootummaa Masrii waliin kan dhaabbatu tahuu dubbate.
Mr Mish’al “bishaan laga Abbaay kan Masri dhaqqabu akka eeggamuu qabu fi Marii geggeffamaa jiruunis Itiyoophiyaan ejjannoo Masroota hin miine irra gahuu qabdi” jedhe.
Dhimma kana irratti mariin biyyoonni lamaan hanga ammaatti godhaa jiran itti waligaltee quubsaa irra kan hin gahin tahuun ifa.
Haaluma kanaan hidha laga Abbaay irratti marii November 6 Ameerikaa magaalaa Washingitan tti gaggeeffamuuf jiraattu irratti Itiyoophiyaan kan hirmaattu tahuun beekameera.
#Masri_Ityoophiyaa


text:
Monthly Archives: March 2018
#Bishooftuu, Mootummaan TPLF Wayyanen qabenyaa gurrachuu akkumaa itii fufetti jira.
Aside
Bitootessa 30,2018
Warshaa “Automotive Industry” kan makalakayaan konkolaataa oomishu keessaa meeshawwan gurgudaa bafachuun gara naannoo Tigraayitti guuraa jiru.
Gama biraan ammoo magaaluma kana keessatti kana argamu naannoo humna qilleensaatti hora bishooftuu/haroo Magariisaa kan jedhamu ABO tu gale jira jechuun dabareen halkaniifi guyyaa bosona keessa naanna’uun eggaa jiru, jiraattotni garuu sodaa qabna sababa kanaan gaara kana ibiddaan akka isaan hin gubne jechuun sodaa isaanii ibsachaa jiru, Continue reading
Ibsa Ejjennoo Qeerroo Matakkal Asoosaa irraa
Aside
Uummanni Oromoo naannoo Beenishaangul Gumus bakkoota Matakkal, Wambaraa, Gaalessaa fi Asoosaa jiraatu Waggoota Dheeraaf saboota biro naannichaa wajjin wal dandauun, wal kabajuun akkasumas Aadaafi Duudhaa Uummata Oromoo naannicha waliin qooddachuun nagayaan jiraachaa ture.
Nageenyii fi walitti dhufeenyi kun Karoora saamichaa mootummaan nama nyaataa wayyaanee Naannicharratti baafatteef danqaa guddaa waan itti ta’eef, Waggootii Kurnan darban keessattii shira a fi daba garaa garaa xaxaa turteetti. Kunis akkuma Oromoota naannoo Sumaalee, Raayyaa fi Walloo saboota naannichaa wajjin walitti buusuun Oromoota ajjeesuu fi Buqqisuu ture.
Haa ta’uyyuu malee Qabsoo Hadhaawaa Qeerroo fi Hawaasni Oromoo Naannichaa godheen harkatti fashalee jira. Kanaan kan Gubatte Mootumman Murna Bucuu TPLF sabboontota Oromoo Qaqqaalii naannichaa waggaa darbe qabdee mana hidhaatti waxalaa jirti. Continue reading
VOA Afaan Oromoo-Filamuu Dr. Abiyyi Ilaalchisee Ob. Lammaa Magarsaa, Ob. Daa’ud Ibsaa fi Dr. Bayan Asoobaa Maal Jedhu?
Aside
Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo Qophii Bitootessa 30/2018
Aside
SBO: Bitootessa 30, 2018. Oduu, Ibsa ABO Haala Yeroo Irratti Fuuleffatee fi Hiriira Mormii Hawaasni Oromoo Awustiraaliyaatti gaggeesse ilaalchisuun gaaffii fi deebii Pirezdaantii Hawaasa Oromoo magaalaa Meelborn waliin taasifame
Aside
Adam Bandt:-The human rights and political rights of the Oromo people are under attack in Ethiopia
Aside
The human rights and political rights of the Oromo people are under attack in Ethiopia. There are disturbing reports of violence against Oromo protesters that has left 1000 civilians dead and the imprisonment of tens of thousands of people for exercising their right to political protest. I call on the Australian government to stand up for human rights for the Oromo people.
RSWO-Kaayyoo Qabsoo Qeerroo Oromoo fi Dhimma Filamuu Dr. Abiyyi
Aside
Dr Kedida show Marii hawaasaa fi Tumsa Qabsoo Oromoo ilaalchisee hawaasa Oromoo Kaaba Karoolaayinaa godhame. Kutaa 3ffaa
Aside
Godina Jimmaa Aanota Adda Addaa Keessatti Dargaggootii fi Ummanni Oromoo Jimulaan Hidhamaa Jiru.
Aside
[SQ, Bitootessa 29,2018] Godina Jimmaa Aanaalee garagaraa keessatti Namoota Komaand poostiin hidhamanii jiran jiran keessaa kanneen maqaa isaanii akka armaa gadiitti jirtu dha.
Aanaa Gommaa Aggaarootti
1.Injinar Baahir Zeenuu Geembee irraa
2.Miftaahii Abdussalaam Aggaaroo irraa
3.Fu’aad Alii Geembee irraa
4.Naamus Abbaanagaa(Abbaaf Obboleessa woliin komaand poostiin dura sobaan hidhame!) Geembee irraa
5.Fayyisaa Hirphaa Aggaaroo irraa Continue reading