text:
‘MM tarkaanfii fudhachuu baannaan Itoophiyaatti seenaa beelaa deebisuun yaadatamu’-USAID[Bitaa gara Mirgaatti, Liindaa Toomaas, Jeefirii Feeltimaan, Samantaa Paawor, fi Maarki Laawokook
(bbc)—Qondaalonni olaanoo US fi Gamtaa Awurooppaa yaa’ii G7 UKtti har’a jalqabamu dursuun dhimma sarbama mirga namoomaafi rakkoo deeggarsa namoomaa Tigiraay irratti Kamisa kaleessaa mari’ataniiru.
Marii gaggeeffameen boodas dhimma Tigiraay kana irratti ibsa waloo baasaniiru.
Kaayyoon marii kanaa rakkoon naannoo Tigiraay keessatti gama sarbama mirga namoomaa, haleellaa saalaa dubartoota irra loltootaan dhaqqabaa tureefi dhiyeessii deeggarsa namoomaa maricha irratti akka dubbi ijootti akka qabamu gochuuf akka tahe himaniiru.
Marii kallattiin interneetiin gaggeessan irratti UNtti Ambaasadara Ameerikaa kan tahan Liindaa Toomaas Giriinfiild, Bulchiinsa Ejensii Misooma Ameerikaa [USAID] irraa Samantaa Paawor argamaniiru.
Dabalataan Barreessaa Itti-aanaa Dhimma Mirgoota Namoomaa UN fi Qindeessaa Deeggarsa yeroo ariifachiisaa kan tahan, Maarki Laawokook, Komishinera Komishinii Ittisa Balaa Gamtaa Awurooppaa ‘Yaaneez Lenercheek fi Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa Ameerikaa Jeef Feeltimaan irratti hirmaataniiru.
Maricha irratti eenyu maal jedhe?
Ambaasadar Liindaa Toomaas, haalli deeggarsa namoomaa naannoo Tigiraay keessaa hawwaasa idil-adunyaaf yeroo qormaataa taha jedhan.
” Itoophiyaatti namootni kumaan lakkaa’aman ajjeeffamaniiru, yookaan madaa’aniiru yookaan ammoo haala suukaneessaa taheen haleellaan irra gaheera,” jedhan.
Ambaasaadarittiin hospitaalonni, oomishni qonnaafi bu’uuraaleen misoomaa kaan tahe jedhamuun mancaafamanii, namootni miliyoonaan tilmaamaman qe’ee isaanii dhiisanii baqataniiru. Taatichi gara rakkoo nam-tolcheetti jijjiirameera,” jechuun hadheeffatanii dubbatan.
Manni Maree Nageenyaa UN tarkaanfii fudhachuu dhiisuun isaa fudhatama hin qabu, dhimma kanaaf dhaqqabuu namootni hin barbaanne waan gaafataman jira,” jedhan
Lubbuun Afrikaanotaas akka gatii maluuf hin kennamiiniif dubbachuun cimsanii gaafataniiru.
Komishinerri Komiishinara Hoggansa Balaa Awurooppaa, Yaaneez Lenerchek, Yeroo waraannichi eegalee jalqabee dhaabbanni isaanii Gamtaan Awurooppaa, walitti bu’insichi akka dhaabbatuufi deeggarsi namoomaa akka dhaqqabuuf waamicha gochaa turuu isaa himaniiru.
Itti dabaluunis loltootni Ertiraa naannicha gadhiisanii akka bahan akeekkachiisaa akka turan himan.
Walitti bu’insa saba irratti xiyyeeffate, tooftaa ajjeechaa namoota nagaa irratti rawwatu, haleellaa salaa lakkoofsaan guddaafi ajjeechaan jumlaa namoota nagaa irrartti naannooo Tigiraay keessatti raawwateera jedhan.
”Waggoota kudhan darban keessatti mul’atee kan hin beekne garuu hanbisuun kan danda’amu rakkoon deeggarsa namoomaa mudachuu akka danda’an Tigiraay irraa odeeffannoon bahu agarsiisa,” jedhan.
Waraanaaf jedhanii namoota nagaa beelessuun yakka guddaa seera idil-adunyaa cabsedha,” jedhan komishinerichi.
Hawwaasni idil-adunyaa irratt xiyyeeffachuu qaba kan jedhan qabxiilee gurguddaa sadiis himaniiru.
”Kan jalqabaa deeggarsa namoomaa dhaqqabsiisuu yoo tahu, kan lammataa namootni nagaan walitti bu’insa kamiyyuu gidduu jiraachuu isaaniiti jedhan.
Kan sadaffaa ammoo, ”yeroo kamiyyuu caalaa deeggarsa namoomaa dhaqqabsiisuuf kan gargaaru fandii yookaan deeggarsa maallaqaa gochuun amma,” jedhan komishinerichi.
Gamtaa Awurooppaatti Komishinera Qunnamtiin Dhimma Alaa kan tahan, Juutaa Urpilaayin, rakkoon Itoophiyaatti mudate, Baha Afrikaa irrattis dhiibbaa qaba jedhan.
”Waraana akka dhaabaniif waamichi taasifne deebii dhabuu isaatti baay’ee gaddeera,” jedhan.
”Hundi keenyayyuu tarkaanfiin waraanaa furmaata akka hin fidne ni beekan,” dhamaatii keenya dabaluu qabna jechuun dubbatan.
Tarkaanfiiwwan lama akka fudhataman hawwaasni dil-adunyaa waamicha dhiyeesseera.
Kan jalqabaa, qaamota isaan ilaallatu irratti dhiibbaa guddaa gochuu yoo tahu, itti fufuun ammoo warra deeggarsa barbaadaniif dhiyeessudha jedhan.
Bulchiinsa Ejensii Misooma Ameerikaa ‘USAID’ iraa Samantaa Paawor ammoo, ” Tigiraay keessatti loltootni Itoophiyaa, humna poolisii addaa naannoo Amaaraafi loltoota Ertiraa waliin tahuun, haleellaa saalaa, akka tooftaa waraanaatti fayyadamuun miidhaa geesisuu isaanii kan agarsiisu odeeffannoon bahaa jira,” jedhan.
”MM Abiy humna ibsaafi tajaajila bilbilaa adda kutaniyyuu, miidhaa dhaabbilee fayyaafi kaan irra geesisan ni beekna,” jechuun Samantaan dubbatte.
Abiy Ertiraafi Itoophiyaa gidduutti nagaa buusuun badhaasa Noobelii argataniiru.
Haata’u malee, haleellaa kana yoo hidhaabsifneefi loloota Ertiraa yoo hin baanse, Itoophiyaatti seenaa beelaa deebisuudhaan gaggeessaa yaadataman tahu,” jedhan.
Marii Gaazexeesituun CNN Niimaa Elbaagir dursite kana irratti hirmaattotni paanelichaa naannoo Tigiraayitti, rakkoo namoomaa mudateefi loltoota Ertiraafi Itoophiyaan sarbama mirga namoomaa mudate jedhan kaasaniiru.
Samantaa Paawor, UNtti, I/A Barreessaa Deeggarsa Namoomaafi qindeessaa deeggarsa yeroo muddamaa kan tahan Maark Laawokook, ”yeroo amma Tigiraay keessa beelli mudatee jira,” jedhan.
Laawokook, ‘Integrated Food Security Phase Classification’ wabeeffachuun akak dubatetti, namootni beelaaf saaxilaman kutaa naannoo Tigiraay adda addaa keessa jiru jedhe.
IPC [Integrated Food Security Phase Classification’] gabaasa har’a baaseen naannoo Tigiraay, naannolee ollaa jiran Affaariifi Amaaraa keessatti uummatni miliyoona 5.5 tahu hanqina nyaataa guddaaf saaxilamaniiru jedhe.
Dhaabbanni kun uummata miliyoona 5.5 tahu keessaa 350,000 kan tahan sadarkaa beela jedhamu keessatti argamuu ibse. Walitti bu’insiifi qe’ee isaanii irraa buqqa’uun rakkoo kanaaf akka isaan saaxile gabaasichi ibseera.
Laawokook, itti dabaluun qaamonni waraanicha keessatti hirmaatan dhiyeessiin deeggarsa namoomaa akka uummata bira hin geenye dhorkaniiru jedhe.
”Haleellaa akka deeggarsi namoomaa hin geenye godhu kamuu ni balaaleffanna. Qaama haleellicha raawwatus galmeesinee ni qabanna,” jedhe.
Deeggarsi namoomaa akka hin dhaqqbneef danqaawwan turan gabaasni isa dhaqqabuu hime Lawookook.
”Taateewwan 132 mudatan gabaafamaniiru. Isaan keessaa taateewwan 50 tahan loltoota Eertiraadhaan, taateewwan 54 loltoota Itoophiyaadhaan, taateewwan 4 loltoota Itoophiyaa fi Eertiraan, 21 kan tahu milishaa naannoo Amaaraan, taateen 1 ammoo hidhattoota TPLF’n deeggarsi akka hin geenye godhaniiru,” jedhe.
Barreesaa Olaanaa Dhimma Baqattootaa Noorway Jaan Iglaandi, deeggarsa namoomaa hojjettootni kennan baay’een jiraachuu himuun osoo hin dhorkaman tahe namoota hedduuf dhiyeessuu akka danda’an himan.
Mootummaa Itoophiyaa waliin tahanii hojjechuu akka qabanis kaasaniiru. “Nama hundaa bira gahuuf dhaabbilee mootummaa waliin hojjechuu qabna,” jedhan.
Mootummota Gamtoomaniitti bakka buutuu barreesituu ol-aantuu, haleellaa saalaa walitti bu’insa keessa mudatuu kan tahan, Piraamiilaa Paaten, naannichatti dubartoota irratti yakki gudeeddii mudachuu himuun, dubartootni wantoota bu’uuraa isaan barbaachisan argachuuf dirqamanii wal qunnamtii saalaa akka raawwatan godhamaa jiraachuu gabaasotni agarsiisan jiru jedhan.
Piraamiilaa,’ seenaa baay’ee suukaneessaa dhagahaa jirra. Gabaasonni kunneen hundi UNdhaan kan mirkanaa’an tahuu baatanis garuu waan bira darbaman miti,” jedhan.
Seenaa dubartoota Tigiraay lama ijoollee isaanii fulduratti loltoota Ertiraa 15 fi 14’n dirqamaan gudeedamanii kaasaniiru.
Komishinini Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa haleellaa salaa dhaqqabe jedhame galmeessee akka qabu himuun, Komishinii Mirgoota Namoomaa UN waliin tahuun qorannoo jalqabuu isaa waan gaarii tahuu himan.
Xumura marichaa irrattis Gaanfa Afrikaatti Ergamaan Addaa US, Jeef Feeltimaan yaa’ii biyyoota badhaadhan G7 har’a UKtti jalqabu irratti akka hirmaatan himuun, dhimmi Itoophiyaa dubbii ijoo tokko tahee akka irratti mari’atamu himaniiru.


c: text/html

text:
Haqiiqaa (Dhugaa) Jireenya Addunyaa-Kutaa 2
Kutaa darbe keessatti maalumma jireenya addunyaa tanaa fakkeenyaan ilaaluf carraaqne jirra. Jireenya tana keessatti namoonni wantoota shanin gowwoomfamuun qananii guddaa gara fuunduraatti dhufuuf hojjachuu irraa garagalu. Wantoonni shanan kunniin: tapha, bashannana, faaya, wal jidduutti dhaadachu (na beekaa, na argaa, na jajaa), qabeenyaa fi ijoollee baay’ifachuudha. Ibsa taphaa fi bashannana ilaalle. Har’a immoo faaya ni ilaalla.
3-Az-Ziinata (Faaya)- hundemaa faaya jechuun wanta ittiin of faayaniif maqaa wali galaa ta’eedha. Faayu jechuun hanga nafseen itti mirqaantu fi qaamoleen miiraa itti dabanitti wanta tokko tolchuu fi miidhagsuudha. Wanti faayamu kuni keessi isaa bu’aa kan buusu fi gatii kan qabu ta’uun isarraa hin eeggamu. Tarii wanta miidhaa qabuu fi adabbii namatti fidu ta’uu danda’a. Faayni yommuu qaamoleen miiraa akka bareedatti ilaalan nafsee hawwisiisa.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namoota qoruuf wanta dachii irra jiru dachiif faaya akka godhe ifa godha:
“Dhugumatti, Nuti isaan irraa eenyutu hojii irra gaarii akka hojjatu isaan qoruuf waan dachii irra jiru isheef faaya taasifne.” Suuratu Al-Kahf 18:7
Kana jechuun dirree faayaa qaamolee miiraa gowwoomsu keessatti isaan qormaatuf, [wanta dachii irra jiru dachiif faaya goone]. Qormaata kanaan isaan keessaa eenyutu hojii irra gaarii akka hojjatu ifa baha. Mindaa guddaa Rabbiin bira jiru argachuuf namni sirritti hojjatuu ifatti baha. Akkasumas, qormaataa kanaan, isaan keessaa faaya addunyaatiin gowwoomee wanta Aakhiratti gammachuu zalaalamii isaaf mirkaneessu irraa kan garagalu eenyu akka ta’e ifa baha.
Rabbiin tabaaraka wa ta’aalaa qabeenyaa fi ijoollee faaya addunyaa irraa faaya akka ta’an ni moggaase. Hojiin gaariin turu Isa biratti mindaa fi abdiidhaan irra gaarii akka ta’e ni ibse. Ni jedha:
“Qabeenyi fi ilmaan faaya jireenya addunyaati. Hojiiwwan gaggaarii turaa ta’antu Gooftaa kee biratti mindaadhaan irra caala, ammas abdiidhaan irra caala.” Suuratu Al-Kahf 18:46
Hojiiwwan gaggaariin turan hojiiwwan Rabbiin gammachiisanii fi jaalala Isaa ittiin barbaadaniidha. Hojiiwwan kunniin yeroo hundaa kan turaniidha. Sababni isaas, mindaan isaanii Guyyaa murtii ganda qananii keessatti kan hafuu fi yeroo hundaa kan turuudha. Kanaafi, hojii gaariin akka mindaatti qabeenyaa fi ijoolle caala. (Faaydan qabeenya fi ijoollee irraa argamu kan baduudha. Garuu mindaan (ajriin) hojii gaarii turaadha.)
Ammas, hojii gaggaariin abdiidhaan irra caalaa ta’uu yommuu namoonni qabeenya baay’ee walitti qabanii fi ijoollee kajeelan arginu nuuf ifa ta’a. Jireenya isaanii gara fuunduraa keessatti faayda qabeenyi fi ijoolleen isaaniif fidan abdachuun qabeenya walitti haru, ijoollee argachuuf ni kajeelu. Garuu jireenya addunyaa keessatti qabeenyaa fi ijoollee irraa wanta namoonni abdii itti rarraasan caalaa hojiin gaggaariin mindaan isaa turaa ta’ee nafsee mu’mintoota keessatti abdii guddaa uuma.[1] Jecha biraatin, wanti warroonni amanan hojii gaarii irraa abdatan wanta namoonni qabeenyaa fi ijoollee irraa abdatan caalaa guddaadha.
Namni qabeenyaa fi ijoollee keessatti dhimma argamuun isaa shakkamu fi yeroon isaa gabaabaa ta’e abdata. Namni mindaa hojii gaarii abdatu immoo waadaa guutuu keessatti hundarra dhugaa kan ta’ee (Rabbiin) irraa dhimma waadaa galame argachuuf abdata. Hojii gaarii kanaan faayda addunyaa fi Aakhiratti argamu abdata.[2] Akkuma Rabbii subhanaahu wa ta’aalaa jedhe:
“Dhiiras ta’ii dubartii irraa nama mu’mina (dhugaan kan amane) ta’ee dalagaa gaarii hojjate, dhugumatti jireenya gaarii isa jiraachifna. Mindaa isaaniis irra gaarii waan isaan dalagaa turanitiin isaan mindeessina.” (Suuratu An-Nahl 16:97)
Qur’aana keessatti faaya jireenya addunyaa ibsuuf jecha “Zahrah (habaabo)” jedhu ni fayyadame. Sababni isaas, habaaboon bocaan, bifaan, fooli fi tuqaatin tan faayamteedha. Bocnii fi bifti habaaboo ni bareeda, foolin ni urgaa’a, yommuu tuqan laaftu namatti toltuudha. Faaya biqiltuuti. Garuu habaabon tuni yoosu baddi, umriin ishii gabaabadha, faaydan ishii xiqqoodha. Qananiin jireenya addunyaas akkanuma. Akkuma habaabo ni bareeddi, bocni, fooli fi bifti ishii nama hawwata. Garuu gabaabdu yoosu badduudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Isaan keessaa wanta gareewwan adda addaa ittiin qananiisnetti ija kee hin diriirsin. [Suni] habaaboo jireenya addunyaa kan ittiin isaan qormaatuuf [isaan qananiisnedha]. Rizqiin Gooftaa keeti irra gaarii fi turaadha.” Suuratu Xaahaa 20:131
Asitti “habaaboo jireenya addunyaa” jechuun jireenya addunyaa irraa mi’aa, faayaa fi wanta nafseen hawwitu biroo agarsiisa. Kana booda ibsi aayah:
Qananii garagaraa irraa wanta mushrikota, kaafiroota fi namoota akka isaanii qananiisnetti ija kee itti rakkistee hin ilaalin. (Isaanii fi qananii keessa jiran hin ajaa’ibsifatin). Qananiin gabaabdun tuni jireenya addunyaa tana keessatti faaya baduudha. Ishiidhaan kan isaan qananiisneef isaan qoruufi (fattanuufi). Wanta isaan ittiin qananiisne irra rizqii Gooftaa keeti fi mindaa Isaatu siif caala. Akkasumas rizqiin kuni turaa fi itti fufaadha. [3] Rizqiin kuni maalidha jedhame yoo gaafatame, akkana jedhama: “Addunyaa keessatti beekumsa, iimaana, soorata fi wanta jireenya namaa gahu kan jeequmsaa irra bilisa ta’ee fi qalbiin itti tasgabbooftu isaaf kennuudha. Aakhiratti immoo Jannata keessatti qananii gaarii yeroo hundaa turaa ta’ee isaaf kennuudha.”[4])
Wanta jireenya addunyaa keessa jiru sirritti yoo itti xinxallinee fi manasxirii dhugaatiin yoo ilaalle, faaydaan namoonni irratti wal lolanii fi wal ajjeesaniif faaya gubbaan isaa balaqqeessa ta’e qofa. “Faaya kana keessa faayda guddaa fi turatu jira” jedhanii gowwoomuun nafseen itti dadhabdi, qaamoleen miiraa itti harkifamu. Faaya keessi isaa faayda hangas mara hin qabneef ifaajee baay’ee ifaaju, garuu mi’aan achirraa argamu baay’ee xiqqaa fi gabaabadha. Akka copha bishaanii sibiila ibiddaan hoo’ifamu irratti firfirsameeti. Aakhiraa fi qananii turaa ishii keessa jiruuf qophaa’u dhiisanii faaya addunyaa qofaan ko’oomun gosa taphaati.
Eeyyen, daangaalee Rabbiin kaa’e osoo hin darbin faaya addunyaatti fayyadamuun Aakhiraaf hojjachuun wal hin falleessu. Inumaa, Aakhiraaf hojjachuuf kan nama gargaaru ta’uu danda’a. Inumaa yoo niyyaa gaarii Rabbiif ajajamuun keessa jiruun wal qabsiifame Aakhiraf hojjachuu irraa kutaa tokko ta’uu danda’a. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Jedhi, “Faaya Rabbii kan gabroota Isaatiif baasee fi rizqii irraa wantoota gaggaarii eenyutu haraamaa godhee?” Jedhi, “Ishiin jireenya addunyaa keessatti warra amananiif, Guyyaa Qiyaamaa isaaniif qofa.” Akka kanatti keeyyattoota namoota beekaniif addeessina.” Suuratu Al-A’araaf 7:32
Yaa Rasuula! Mushrikoota kanniinin akkana jedhi, “Dhugumatti Rabbiin gara Masjiida yoo deeman uffata miidhagaa akka uffatan ajajee jira. Ilmaan Aadam hunda qaamaa hormaataa fi naannawa isaa haguugutti ajajee jira. Eenyutu Qureeshotaa fi namoota biroo Ka’abaa irra naannawan qullaa akka naannawan ajajee ree? Uffata gaarii qaama haguugu uffachuu irraa eenyutu dhoowwee? Ammas, Rabbiin azza wa jalla wantoota gaggaarii halaala ta’an irraa akka nyaatanii fi dhugan gabroota Isaa ajajee jira. Eeenyutu nyaataa fi dhugaati halaalaa dhoowwe ree?
Jedhi, “Ishiin jireenya addunyaa keessatti warra amananiif, Guyyaa Qiyaamaa isaaniif qofa.” Kana jechuun, faayni Rabbiin gabroota Isaatiif baasee fi soorata irraa wantoota gaggaarii jireenya addunyaa keessatti warri amananii fi namoonni biroo akka itti fayyadamaniif uume. Garuu faayni fi sooranni kuni Guyyaa Qiyaamaa warra amanan qofaaf ta’a. Kaafironni isaan waliin qooda hin fudhatan. Kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa kaafironni faaya fi soorata gaarii hin argatan. Sababni isaas, Guyyaa san faayni fi sooranni kuni qananii Jannataa irraa ta’a.[5] Jannata kan seenu warra dhugaan amanan qofa. Kaafironni immoo Jannata hin seenan.
Faayni halaalaa warri amanan argatan isaan akka itti fayyadamaniif kan uumame erga ta’e, addunyaa tana keessatti faaya kanatti fayyadamuuf ulaagaaleen ni kaa’amu:
1-Faaya irraa wanta Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dhoowwetti fayyadamu dhiisu. Yookiin haala Inni dhoowwen itti fayyadamu dhiisu.
2- Faaya kanatti yommuu fayyadaman dirqama faaya kanaan wal qabatee cabsuu fi daangaa darbuu hin qaban. Fkn, warqiitti yoo fayyadamanii fi warqiin kuni hamma zakaa itti baasan yoo gahe, zakaa baasun isaan irratti dirqama.
3-Yaadannoo (Zikrii) Rabbii irraa kan isaan hin garagalchine ta’uu.
Sadarkaan ol’aanaan faaya addunyaatti fayyadamu Rabbiif ajajamuu fi Isaaf galata galchuu irratti wanta nama gargaaru fi niyyaa qulqulluun itti fayyadamaniidha.
Faaya addunyaatti fayyadamuun murtiwwan shari’aa shanan ni tuqa. Waajiba (dirqama) ta’uu danda’a, kan akka lubbuun jiraachuuf nyaachu fi dhuguu. Jajjabeefamaa (manduub) ta’uu danda’a, kan akka dargaggeessi ba’aa fuudhaa heerumaa danda’uu fuudhuu. Halaala ta’uu danda’a, kan akka waan lubbuun feetef wanta halaala dhuguu. Makruuh (jibbamaa) ta’uu danda’a, kan akka haajaa ol nyaata nyaachu fi dhugaati dhuguu. Kana keessa miidhaan waan jiruuf. Ammas, haraama ta’uu danda’a, kan akka wantoota Rabbiin dhoowwetti fayyadamu.
Kaayyon Islaamni addunyaa fi faaya ishii xiqqoo fi gadi aantu akka taatetti akka ilaalaniif Muslimoota itti kakaaseef, faaya fi itti fayyadamu irraa dhoowwufi miti. Ammas, jireenya addunyaa akka tapha, bashannana, ijoollee fi qabeenya baay’ifachuu akka taatetti ilaalun Islaamni Muslimoota wantoota kanarraa guutumaan guututti ni dhoowwa jechuu miti. Kana irra, wanti (kaayyoon) asirraa barbaadame, qalbiin ishitti garmalee akka hin rarraaneef ilaalcha mu’minaa (nama dhugaan amanee) keessatti dhimma addunyaa xiqqeessuu, gara Aakhiraa fi qananii turaa akka ilaaluu fi carraaqqi barbaachisu akka godhuufi. Akkasumas wanta guddaa ta’ee kajeelun nafsee fi qabeenya isaatiin wareegamun isarratti akka salphatuufi.[6]
[1] Al-Akhlaaqul Islaamiyyati-2/541-542
[2] Tafsiiru tahriir wa tanwiir 15/334
[3] Tafsiiru muyassar-321
[4] Tafsiiru Sa’dii-602, ma’aariju tafakkuri-8/375
[5] Ma’aariju tafakkuri-4/186-188
[6] Al-Akhlaaqul Islaamiyyati -2/542-545

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
[SQ-Guraandhala 8/2021]
sirna pp balaaleffatuu fi MCBO ni tumsina ABO fi KFOn dhaabota keenya hidhamtoonni siyaasaa Oromoo haal duree tokko malee hiikamuu qabu.
Hidhamtoota siyaasaa keenyaaf lubbuu keenya ni kennina PPn diina Oromoo fi lammiilee Oromiyaati kan jedhu hiriirri mormii Kibba Lixa Shaggar Magaalaa Walisoo keessatti barattoota mana barumsaa sadarkaa 2ffaa fi 1ffaan kan eegale hawaasa maaaglichaa hirmaachisuun gaggeeffamaa jira.
Nagaa fi tasgabbii waaraaf MCBO hundeeffannee gara Filannootti akka deemamuuf wabii nageenya keenyaa MCBO kan qaamota hawaasaa hunda hirmaachise haa hundeeffannu.


text:
Balaa Farshoo
Qorannoon dhiheenya kana argame dhugaatii alkoolii dhuguun dhukkuboota hedduuf nama saaxila jedha.
Amma dura dhugaatii alkoolii dhuguun dhibee kaansarii tiruu namatti fida jedhama. Qorannoon ammaan tana godhame garuu kaansarii tiruu malee dhibeewwaan kaansarii biroo 6f sababa akka ta’e hima. Akka qorannoo kanaatti alkooliin dhugan hammi isaa xinnaa yoo ta’es dhukkuboota kaansarii kanneeniin qabamuu jalaa nama hin oolchu. Qorattoonni akka jedhanitti sababa isaa kan qajeelaa kana jedhanii dubbachuus baatan, qajeelatti kaansariifi dhugaatii alkoolii jidduu hidhatni cimaan akka jiru beekanii jiran.
Biyya New Zealand, yunivarsiitii Otaagoo irraa, qorattuun Jeenii Konor jedhamtu “namoota bara 2012 addunyaa kanarraa du’aan boqotan keessaa cinaan miliyoonaa, sababa kaansarii dhugaatii alkoolii irraa maddeen du’an” jette. Akka qorannoo amma godhamee kanatti dhugaatiin alkoolii kaansariiwwan afaaniifi qoonqoo, kokkee, tiruu, mar’imaan guddaa, garaachaa, harmaafi kaansarii ujummoo nyaataa (issoofagasiif) nama saaxila. Qorattuun Jeenii jedhamtu tun kaansariiwwan torban kanniin wajji alkooliin hidhata akka qabu ragaa guddatu jira kan jette yoo ta’u, dabalataan kaansariiwwan biraatiifis sababa ta’uu akka danda’u akeekte.
Qorannoon kun, namoonni alkoolii baay’isanii dhugan daran kaansarii kanniinif saaxilamanis; namoonni xiqqeessanii dhuganis rakkoo kana jalaa bahuu akka hin dandeenne mul’isa. Akka qorattuun tun jettetti xiqqeessanii dhuguun rakkoo kaansarii jalaa nama hin oolchu. Kaansarii irraa bilisa ta’uuf carraan jiru guutumaan guututti dhiisuu qofa.
Qorannoo tana dura godhameen, waynii diimaa qaruuraa takka dhuguun fayyaa onneetiif gaariidha jedhamee ture. Haa ta’u malee akka qorannoon ammaa mul’isutti, faayidaa onneetiif jecha miidhaa qaama kaawwan irra gahu yoo ilaallu irraa fagaatuun filatamaa dha.
Argamni amma biyya New Zealand keessatti qorattootaan bira gahame kun kan biyya Ingiliizitti ji’a Amajjii darbe keessatti argameen wal fakkaataadha. Qorattoonni biyya UKtis dhugaatii alkoolii xinnoo isiillee dhuguun fayyaa ilma namaa irratti miidhaa guddaa akka geessu ibsa baasanii turan.
Hooggantuun World cancer Research Fund Suuzaan Biraawun akkana jette: “Namoonni hedduun dhugaatiin alkooliidhaa kaansarii tiruu qofa wajji walqabata jedhanii amanu, garuu adaduma qorannoo keenya jabeessaa deemnuun dhugaatiin alkoolii kaansariiwwan hedduuf nama saaxiluu akka danda’u beeyne. Keessattu sababaan kaansarii mar’imaaniifi harmaa dhugaatii alkoolii humnaa oliiti.”
Dhaabbanni fayyaa UK dhugaatiin kun akka nama miidhu osoma beeku bara 1995 warri dhiiraa yuunitii 21 warri dhalaa ammoo yuunitii 14 qofa torbaan takka keessatti akka dhugan ibsa baase. Garuu kunis furmaata fiduu waan hin dandayiniif koorniyaan lachuu yuunitii 14ii ol akka hin dhugne gorsaa ture. Namni garuu achitti dhaabbatuu dide, adaduma itti hoo’uun daddabalataa fayyaa ofii irraan rakkoo gahaa akka jiru qorannoon godhame ni addeessa.


text:
Waggoota 37f Emmerson Mnangagwa harka mirgaa Roobert Mugaabee fi hedduu amanamoo turan. Mananga-gwan jalqaba waggaa kanaa Zimbaabwee waaltaa keessatti hiriira paartii ZANU-PF irratti argamanii turan.
ZANU-PF paartii eebbifamaa dha jechuun jamaa wal ga’etti himan. Hoogganuu itti fufa. Kanneen nutti dutan hojii isaanii itti fufu ZANU-PF garuu aangoo irra tura. Mugaabee waliin fuula duratti. ZANU-PF waliin fuula duratti jechuun dhaadatan.
Baatii xiqqoo keessatti jijjiiramni dhufe kuno. Yeroo ammaa kan aangoo irraa fonqolchaman kan lola Zimbabween walabummaaf geggeessite keessatti tooftaa ripxe loltummaa raawwataniif maqaa “nacha” jedhuun beekaman itti aanaa prezidaant Mananga-gwa Mugaabeen aangoo irraa akka bu’an kan gaafatan keessaa isa duraa ti.
Torban darbe, waraanni biyyattii Mugaabeen akka manaa hin bane ugguruu dhaan Mnanga-gwa-n aangootti akka deebi’an gaafate Mugaabeen fedhii dhaan aangoo akka gad dhiisan gaafate.
Mugaabeen jalqaba baatii kanaa amanamummaa irraa dhabuu dhaan qeeqan. Sochiin isaanii kunis Mugaabeen aangoo Mnanga-gwaan gad dhiisan haadha warraa isaanii uummata biratti hagas fudhatama hin qabaanne kan umuriin waggaa 52 Grace Mugaabeetti dabarsuuf carraa akka kenneefitti fudhatame.
Mnanga-gwaan erga bara 1980 qabee aangoo kaabinee adda addaa kan akka hoogganaa dhaaba basaasaa ta’uun hojjetaniiru. Dhuma irratti bara 2014 itti aanaa prezidaantii ta’uun moggaafaman.
Moggaafamuun isaanii kun paarticha gidduu kan ture qabsoo aangoof jiru hadhaa’aa tasgabbeesse. Waldaa gadamoojjiwwan waraanaa beekamaa kan hooggananiif Mnanga-gwa ka deggeran chris Mutsvan-gwa akka jedhanitti dinagdeen biyyatti daddaaqamuun hanqina hooggana garee ga’eessota haadha warraa Mugaabeen hoogganamuu ti jedhan.
Haa ta’u malee Mnanga-gwaan amma qilleensa gaarii hafuura baafatan jechuu dhaa? Hayyoonni Zimbaabwe battala fixiinsa waraanaan hoogganame kan mormitootaa siyaasa fi gosootaaf itti gaafatamoo ta’uu hubatan. Aangoo irraa darbamanis hagas beekamoo hin taane, garuu kaleessa ibsa kennaniin mootummaa Mugaabee, malaammaltummaa, dandeettii dhabuu, itti gaafatamamummaa dhabuu, dhibaa’ummaa, dhimmi hawaasummaa fi aadaa gad adeemaa deemuu isaan himatan. Hedduun garuu qeeqi kun maaliif amma ta’e jechuun gaafataa jiran.


text:
Akka warrii hiriira qopheesse jedhetti namii hagii tokko saatii 4-5 makiinaa oofee dhufe.Magaalota akka Torontoo,Waaterluu,Ottawaa fi gara garaa dhufan.
“Barattoota Oromoo hidhuu fi ijjeesuun haa dhaabatuu!Qonnaan bultoota Oromoo lafa irraa buqqisuun haa hafuu!Warri ijoollee Oromoo fixe murtii haa dhiyaatuu fi waan gara garaa gaafatan.”
Bakkalcha Abdoosh warra hiriira mormii kana Ottawaatti qopheesse keessaa tokko“Embaasii Itoophiyaa,CBC(Canadian Broadcasting Corporation) Paarlaamaa Kanaadaa,Ministera Haajaa Alaa Kanaadaa, Embaasii USA Ottawaa jiru duratti hiriira baana.”
Najaat Nureddiin Kanaadaa,magalaaa Torontoo dhufte ”barattoota haqaaf falmatan ijjeesuun akka dhaabbatu falmachuu fi barattoota Oromoo waliin dhaabbachuuf dhufee.”
Raayyaa Caalaa Torontoo dhufe “Kanaadaan hamma hammaatti callisaa turee…mootummaan Kanaadaa doolara miliyoona hedduutiin Itoophiyaa gargaaraa jira horiin sun garuu ummata keenna hiraarsaa waan jiruuf akka gargaarsii sun dhaabatu barbaanna.”
Warrii hiriira bahe kun akka mootummaan Kanaadaa rakkoo Oromoon keessa jirtu hubatu gaafachuuf waajjira mootummaa biyya sunii gara garaatti xalayaa galfanne jedha.


text:
Ani ergaan Waraana bilisummaa oromoo ta’ee gara waggaa 6 ttin tirachaa jira. Lola yoo ta’ees lixaa oromiyaa bakka milli kiyyaa hin ejjenne hin jiru. Lola anaaf jaallan koo qaqqaliin Wal taanee diina haleelee keessaa guyyaa tokkof diinni Injifannoo nurratti argaatte hin beektu. Yeroo hunda diina maraachiifnee akka Ilmoo reettiitti qalla. Rasaasa akka bokkaa itti roobsuun lafeeshe akkofnaa. Boonbiin nuti darbannu akka bakakkaatti jireenyaaf namummaa irraa mulqaa.hanga kana keessaa garuu takkayuu gammachuu daangaa darbe gammadee hin beeku.
Haaluma kanaan torbaan lama duraa akkumaa Karaa feesbuukii koon ragaa video fi suuraan waliin deggerameen tarkaanfii diina Irratti fudhanneef Injifannoo argamee gurra isiin buusee ijaan illee isiin daawwachisuun koo ni yaadatama.
Lola kana Irratti diinni guddoo nate ni salphaates. Humni mootummaan naannoo oromiyaa qabu Waraana bilisummaa oromoo to’achuu akka hin dandeenye baranni reeffa Waraana isaaniillee osoo hin kaasiin guyyaa 6 bakkee bule.dhumarratti hawaasniif Waraanni bilisummaa oromoo Wal ta’uun qulqullinaa Naannoof akkasumas fayyaa ofiif jecha ofii keenya reeffa isaanii awwaalleefi jirra.
taate ta’ee kana ilaalanni dhiisuun mootummaa naannoo oromiyaaf yaaddoo ta’era. Humna ittiin waan kana qabbanessaan immoo dhabaniiru. Kunis Wal irraa akka isaan ajaja hin fudhanne tolchee jira. Kana irraa ka’uun angawwoonni mootummaa federaalaa, mootummaa naannoo oromiyaa fi mootummaa naannoo amaaraa walii galtee irraa gahuun humna Addaa naannoo Amaaraatti uffaata waraanaa federaalaa (kumaandoo)itti uwwisuun konkolaataa waraanaafi Tata 45 nin Karaa Wallagga bahaa agamsaa irraan naannoo oromiyaatti galchan . Kunis kan ta’eef humna dirmannaa ta’uun mootummaa naannoo oromiyaa gargaaruun
#WBO
loluuf ture.
Humni addaa mootummaa naannoo amaaraa kun WBO loluun hafee torbaan lamaaf uummata nagaa ajjeesuu hidhuufi qabeenyaa saamuu hojii gadhatan.
Humna amaaraa kana gara horroo guduruutti ceessisuun akka warshaa shukkaaraa finca’aa eegan taasifame.
Egaa dubbiin dirree lola akka uummata harkaa duwwaa dararuufi dhukaasanni ajjeesuu hin ta’u mitiree? Goota godaanisa jaarraa tokkoof walakkaa baatu waliin waliitti dirmaan. Jalqabaa humna Addaa oromiyaatu nu loluuf konkolaataa 3f 3’n dhufee. Caalifnee osoo isaan nuun argiin waan dursinee argineef dabarsinee.
Ittumaa fufuun humni addaa mootummaa naannoo amaaraa konkolaataa 3f 3’n dhuftee. Silayyuu qeerransa Mal nyaadhu Mal nyaadhu jedhuuf reettii na nyaadhu jettu rabbitu waliitti fida mitiree?,Akka isaan bor maqaa keenya hin dhofneetti. Konkolaataa sadanuu namni tokko osoo irraa hin hafiin Jim goonnee fixnee. Loltoota kana keessa namni deebbii dhukaasaa nuuf deebbisee tokkoyyuu hin jiru. Yoo Ajajaa irraa hiiki jedhu laatame irraa hiikuuf bira geenyu hundumtuu dhumee nama lamatu madaa’e jira. Waynee innate, waynee innate waynee innate jecha jedhu qofa afaan isaanii irraa dhageenyee. Yoo bira geenye harkaa kennadhu jennu dhugaa dubbachuuf fincaaniif udaaniin of balleessaniiru!qawweef hidhannoo isaanii hunda erga boojinee konkolaataa isaanii 2 Boombiin waan gubateef ishee tokko haftetti meeshaa naqnee biraa deemne.
Kan naaf****nyonnii torbaan kana boha baatef loltoota ishee namni 36 bakka tokkoti dhumu isaanii ta’uu har’a qaama mootummaa keessaa oduu qulqulluun naa qaqqabee jira.
Gootummaa oromoon jaarraa 16 irraa kaasee kootte dudaa ittiin loleen tilmammee.
Seenaa kanas guyyaa tokko qabadheen dhufa.
Ilmaan Oromoo. Hunduu irraa deebi’een jedha baga Gammaddan.
Jaal Mo’ii irraa
ሰበር ዜና
*******
የኤርትራ ጦር በእንጥጮ (Enticho) ከተማ አከባቢ በከፍተኛ ደረጃ መደምሰሱ ዛሬ ተገለጸ፡፡ በሻዕብያ የውግያ ታሪክ እንዲህ ዓይነት ኪሳራ በጭራሽ ደርሶበት አያቅም ተብሏል፡፡
በአሁኑ ወቅት በዋናነት ከትግራይ ሰራዊት ጋር እየተዋጋ የሚገኘው የሻብያ ጦር ብቻ መሆኑ ይታወቃል፡፡ እንዲሁም በአዲግራት እና በእንዳጋሓሙስ መካከል የሚገኘው የኤርትራ ጦሩም መውጫ አትዋል እየተባለ ይገኛል፡፡
የሻብያ ሰራዊት ባለፉት ጥቂት ቀናት በመቀሌ አቅራቢያ በምስራቅ በኩል ከሚገኙተ ከዉቅሮ እና ከአጉአላ ከተማዎች ተደምስሶ መውጣቱ አይዘነጋም፡፡
የአብይ አህመድ ወታደሮች በአብዛኛው ስለተመቱ በመቀሌ አከባቢ እና በደቡብ ግንባር ላይ ብቻ ነው ተሰባስበው እራሳቸውን በመከላከል ላይ ተጠምደው የሚገኙት፡፡
በመሆኑም ጦርነቱ መልኩን ቀይሮ የሚገኝ ሲሆን የትግራይ ክልል ሰራዊት ከስልታዊ ማፈግፈግ ወደ መደምሰስ ስራ ገብቷል እየተባለ ነው፡፡
Galan Boru
Miidiyaaleen kunnin dafanii furmaata kaa’achuu qabu. Mootummaan Biltsiginnaa Ethiosatiin taphaan ala nu gochuuf hojjaachaa jira. Nuti hoo Orosat in taphaan ala yoo goone hoo? Naol Nafyad Oromia Times Abdi Jemal Habtamu T Gemechu maal jettu?


text:
Jimmaa Raaree
Aanan Jimmaa Raaree aanolee naannoo Oromiyaa keessa tokko yoo ta'u Godina Horroo Guduruu keessatti argama. Maqaan aanaa kanaa gosa Oromoo kan naannoo kana jiraatu Jimmaa Raaree jedhamurraa dhufe. Aanan kun karaa dhihaa Jimmaa Horrootin, karaa kaabaa Guduruun, karaa bahaa fi kibbaa Laga Gudar, kan Godina Shawaa Dhihaarraa adda baasun daangeffamee argama. Teessumni bulchiinsa aanaa kanaa Waayyu dha; magaalan kan biraa kan aanaa kana keessa jriu Gooban jedhama.
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]


text:
Barattoonni Oromoo Gargaarsa Hatattamaa Barbaadu.
(Finfinnee, 29 Bitootessa 2020) Barattootnni Oromoo yunivarsitiiwwan addaa addaarraa gara maatii isaaniitti deebi’aa jiran rakkinaaf saaxilaman.
Oduun Finfinnee irraa nu dhaqqabe akka ibsutti, yeroo ammaa kana barattoonni hedduun sababa dhibee koronaavaayirasiitiin gara maatii sianaiitti deebi’aa jiran.
Haata’u malee,barattoonni Oromoo naannoo qunnamtiin bilbilaa uggurame irraa dhufan maatii waliin walqunnamaa wana hin turreef maalalqa ittiin galan dhabanii buufata konkolaataa Askootti rakkachaa jiru.
Barattoonni Oromoo kunneen bakka bulan dhabanii hanga namoota 60 tahanii otobuusii keessa buluuf dirqamanii jiru.
Kana birattis, waan nyaatan dhabanii gargaarsa barbaadaa akka jiran beekameera.
Barattoonni kunneen dhaamsa dabarfataniin namoonni dandeettii qaban barataa tokkollee yoo ta’e maatii biraan gahuudhaan qooda lammummaa akka bahan gaafataniiru.
*Barattoonni Yunivarsitiiwwan addaddaa irraa gara maatiitti deebi’aa jiran kunneen gargaaruu yoo barbaaddan adaraa karaa email: info@advocacy4oromai.org nu qunanmaa!
Posted on March 29, 2020, in Corona, Events, Finfinne, Information, Koronaa, News, Oromia. Bookmark the permalink. 1 Comment.


text:
Filannoon biyyoolessaa Keeniyaa geggeessamuu isaa torban tokko dura aangawaa filannoo Keeniyaa ajjeesame argame argame ilaalchisee, gurmuulee hawaasaa har’a karaawwan magaalaa Naayiroobii irrratti hiriira bahanii jiran.
Namoonni hedduun har’a gara waajira Koomishina filannoo walakkeessa magaalaa Naayiroobii jiraniitti hiriiruudhaan, waa’ee ajjeefamuu Kiris Msandoo irratti murtiin haqaa akka kabajamu gaafataa oolan.
Qondaalli filannoo Keeniyaa –Kiris Msandoo Jimaata dabre kana achi-buuteen isaa dhabaamee, kaleessa immoo reeffi isaa argame. Akka Koomishinni filannoo Keeniyaa jedhutti, Masandoon ajjeesamuu isaa dura dararamuun isaa reeffa isaa irratti mul’atee jira.
Falmaan farra malaammaltummaa – Joon Gitoongoo, ajjeesamuun Msandoo, deemsa filannoo danquuuf jecha yakka itti yaadamee raaw’atame – jedhu.
Yeroo dararamaa fi ajjeesama isaa ennaa ilaalamu, yeroo barbaachisaa kanatti qaama deemsa filaannoo geggeessuu fi to’atu IEBC keessaa nama ajjeesuun, filannoo geggeessamu sana danquu dha – jedhu – Kitoongoon.
Filannoon biyyoolessaa Keeniyaa geggeessamuuf torban tokko qofa tu hafe. Qaamonni filannoo biyyattii geggeessu, bara dabre keessa, madda wal-mormii ta’ee ture. Namni gidduu kana ajjeesame – Msandoon, itti fayyadama teknooloojii sagalee kenninsaa, “Biometric Voter Technology” jedhamu to’achuu dha – hojiin isaanii.


text:
Dogongora Bara 2018 Hojjetameef Uummatni Keenya Har’a Gatii Guddaa Baasaa jirra.
Damee Boruu: Waxabajjii 13, 2020
Fincilli Diddaa Garbummaa bara 2018 Qeerroo Bilisummaa Ormoon hoogganamee garbummatti xumura gochuu dhabuun dhiiga uummata keenyaa har’a dhangala’aa jiruuf sababa isa duraa ti. Maddi gatiin aarsaa hara’a Uummatni keessa deebi’ee baasaa jiru dogongora bara 2018 tahe irraa dhufe. Amma bara 2018 kaayyoo fi akeekaa, tooftaa fi tarsiimoon Qeerroon Bilisummaa Oromoo qabatee warraaqsa bilisummaa hooggane ture seenaa qabeesaa fi kan dinqisiisamuu qabu. Naamusni, dammaqinsa fi ijaarsi Qeerroo Bilisummaa Oromoo kan sibila caala jabaatuu fi kan uummata biyya lafaaf fakkeenya tahu danda’u yoo jenne of faarsuu hin tahu.
Fincila Diddaa Garbummaa ammam iyyuu aarsaa guddaan uummata keenya haa gaafatu malee seenaa uummata Oromoo keessatti boqqonaa injannoo haaraa galmeesse jira. Harka qullaa waraana Wayyaanee amma funyaan isaa gahu hidhatee jiru injifachuun waan yaadamu hin ture. Garuu Uummanti Oromoo Qeerroo Bilisummaa Oromoon hoogganamee diina dhiiga ilmaan Oromoo dhangalaasuun beekamu kana of irraa kaasuun waan akka laayootti ilaalamu miti.
Warraaqsi uummataa amma aangoo aboomuu hin daneenyetti galama isaa gaheera jechuun hin danda’amu. Biyya lafaa kana irratti warraaqsi uummataa danuun gatagtee hafee jira. Warraaqsi qabsoo Uummata Oromoo bara 2018 waraana Wayyaanee of irraa haa buqqisee malee utuu Fincila Xumura Garbummaa in raawwatiin gatate. Akka yaada koo itti sababni inni duraa fi guddaan warraaqsi keenya humna waraanaa isa utubamuu dhabuu dha. Yaroo sanatti humni WBO dagagee warraaqsicha utubuu hin dandeenye. Inni lammaffaa ijaarsi Qeerroo Bilisummaa Oromoo aangoo qabachuu miti hirmaachuufu waan qophaa’e hin fakkaatu. Hooggannis Adda Bilisummaa Oromoos biyya alaa jiraachuun OPDOn ergamtuun TPLF kan Uummata Oromoo waggaa 27 saamaa fi saamsisaa, hidhaa fi hisisaa, ajjeesaa fi ajjeesisaa ture Uummata Oromoo bakka buutee aangoo aarsaa Uummata keenyaan dhufe dhunfachuuf ayyaana argate.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo aanggoo amboomuuf humna waraanaa guddaa haa dhabu malee mootummaa ceem’umsaa keessaa qooda fudhachuuf dandeetti ni qaba ture jedheen yaada. Haa tahu malee afaanfajii yaaroo jijiramaa sana keessa tahe hundaa dagachaa hin jiru. Yaroo jijjiramaa gabaabduu sana keessatti abbaan Qeerroo Bilisummaa Oromoo eenyu akka ni walaalame. Sana boodas ijaarsi qeerroo bakka adda addaatti waan hirame fakkaata. Namootni baayyeen korojoo of jala butachaa jijjirama kana keessa waan argamu butachuuf fiiguu malee hegeree Uummata Oromoof kan yaadu ni xiqqaate.
Warraaqsi Qeerroo Bilsummaa Oromoo biyya lafaaf fakkeenyaa guddaa tahee jira. Warraaqsi Uummatni Sudaan godhe kan qabsoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo fakkeenya godhate dha jechuun ni danda’ame. Haa tahu malee Uummatni Sudaan EL Bashiir aaangoo irraa yaroo buusuu humni waraanaa Sudaan aangoo yaroof qabatee filmaataaf akka ceesisu barbaadee ture. Uummatni Sudaan tasa didee mootummaa waloo kan uummata fi humna waraanan hooganamu dhaabbate. Kunis barumsa biraa kufaatii keenya irraa baratan jechuun ni danda’ama.
Har’a galatni guddaan gootata hha tahu malee warra faggeessanii habachuu fi olaantummaa mirga saba isaaniif yaadaniin hoogganamee WBOn jabaachaa jira. Uummatni Oromoo xiqqaa fi guddaan, diiraa fi dubartiin kan biyyaa fi diaspora jirru harka wal qabannee WBO tumsuu qabana. Har’a yaroo teenyee quba walitti qabnu miti. Warri lafa argate, warri mana argate, warri konkolaata argatee, warri taa’itaa fudhate jedhamuu fi warri dhabe hundi keenyaa akka Oromootti maraamartoon qabannee jirra. Guddeelcha jifuu hin qabanee bara 2018 of irratti jigsinee wal taanee of irraa kaasuu qabna. Waan hundaa dura kan dhufu jiraachuu dha. Yoo Uummatni Oromoo jiraate qabeenyaa fi taa’itaa ulfina qabu qabaannee biyya keenya keessa yaaddoo fi dhiphuu malee gammachuun jiraachuu dandeenya.
Akkuma hundi keenya quba qabnnu OPDOn dhiiga qaqallii ilmaan Orommon aangoo qabate. Yaroo as deebitee gootowwan kana girisa jettu dhaga’uu caalaa kan mar’imaan koo na waadu hin jiru. Aarsaa gootowan kanaan aangoo argachuu keenyaaf galatoomaa jechuu haa dhiiftu. Aangoo OPDOf dabarsanee laachuun keenya dagamuu akka hubanne jirra. Qarree fi Qeerroon Oromoo harka ol qabatanii lubbuu isaanii tokkotti qaban utuu hin mararsiifatniin mirgaa fi haqa saba isaanii kabachiisuuf waliin kufanii aarsaa tahuun madaala maaliin akka girisa tahu naaf galu. Maddi isaa tuffii akka tahe naaf gala. Sana caalaa immoo ilmaan nafxanyootaa fi Diqaalota Habashaa gammachiisuuf.
Gara fuula duraas waan har’a keessa jiru fi akkamitti akka keessa seene irraa yoo hin baranne deebinee kufaatii kana fakkaatu hin keessumsiifnu jechuun hin tahu. Mootummaa OPDO kufiisuuf wareegama amma Mootumaa EPRDF kufisuu akka nu hin gaafanne ifa jira. Maaliif yoo jettan Mootummaan kun ofuma isaa iyyuu boola qarqara jira. Guyyaa aangoo dheerefachuuf murtee dabarisiifatee kaasee Kononeel Abiyi akkuma OPDO diige Mootumaa EPRDFis seeraa maataa isaani ittiin diigee jira. Kana booda akka mootummatti namni isaan beeku hin jiru.Yoo kana booda dagadhee mootummaa ittiin jedhe dhiifama naaf godhaa.
Yaaddoobiraa kaasuun fedhu rakkina hamaa deddeebiin namoota Oromoo irratti argaa jiru taha. Yaroo mootummaan tokko kufuu waa keessaa argachuuf fiigichi godhamu dhaabbachuu qaba. Akka dhuunfatti kan argachuu dandeenyu dura akka sabatti hegereen saba keenya maal akka tahu yaaduu fi yaadahuu qabna. Akkuma kana dura agarre WBOn utuu Amboo hin gahiin kan korojoo of jala butee Shagar galu hedduu dha. Akkuma har’a Qeerroo Bilisummaa Oromoo bakka meeqatti qoodame WBO illee gargar qooduuf hin yaalan jechuun hin danda’amu. Gargaarsi WBO goone boru WBO karaa tokko tookkoon keenya deemnu irra akka deemuuf utuu hin taane kaayyoo fi akeeka hordofuu, tooftaa fi trasiimoo walbummaa isaa qabatee akka qabsoo bilisuumma Oromoo irratti xumura gudunfuu gochuuf tahuu qaba.
Gadaan Gadaa Bilisummaa Ti!
Injifannoo Ummata Oromoof!


text:
Siyaasa Oromoo: Gamtaan paartilee Oromoo sadanii KFO, ABO fi PBO maalirra gahe?
(bbcafaanoromoo)—Gamtaan paartileen Oromoo jajjaboo sadii, Addi Bilisummaa Oromoo (ABO), Kongirasiin Federaaliistii Oromoo (KFO)fi Paartiin Biyyaalessaa Oromoo (PBO) ijaaruuf waliigalan ‘adeemsumarra jira’ jedhu aanga’oonni paartilee kanneenii.
Hogganoonni paartilee sadanii Amajjii 03 bara 2020 ture filannoo bara kanaaf gamtaa uummachuuf waliigaltee kan mallatteessan.
Ergasii Gamtaan ijaaramu maalirra akka gahe ifatti wanti himames, wanti mul’atus hin jiru.
Dhimma kanarratti kan dubbisne qondaalonni paartii ABO fi PBO dhimmichi ammallee adeemsarra jiraachuu dubbatu.
Akka sagantaa Boordii Filannoo Biyyaalessaatti yeroon paartileen siyaasaa ulaagaa barbaachisu mara guutanii galmee xumuran Guraandhala 30 dhumata.
Gamtaan ijaarame jiraa?
Paartileen sadan Gamtaa uumuuf waliigaltee mallatteessanii qaboo yaa’ii isaanii Boordii Filannoof erguu hogganaan sab-qunnamtii ABO Obbo Qajeelaa Mardaasaa BBC’tti himaniiru.
Qaboon yaa’ii Boordii Filannoof ergamuun alattii garuu hojiin koree dhimma kana raawwachiisu filachuu, dambiiwwan ittiin bulmaataa qopheessuu, manni maree paartilee sadanii walitti dhufanii koree hoji-raawwachiistuufi dura ta’aa filachuu hin hojjetamne akka qondaalli kun jedhanitti.
Wantoonni kunneen Boordii Filannoorraa beekamtii argachuuf ni barbaachisu kan jedhan qondaalli kun ‘kana waan hin guuttatiinif boordicha irraa deebii hin arganne’ jedhu.
Hojileen kunneen hojjetamuu dhabuuf Obbo Qajeelaan sababa kan jedhan paartileen sadan hojii mata mataa isaaniitti qabamuudha.
Kanatti dabalataan “wanti xixiqqaan wal-gidduutti fixachuu qabnu, miidiyaaf hin himamnes jira” jedhu Obbo Qajeelaan.
Dura teessuu itti aantuu Paartii Biyyaalessaa Oromoo kan ta’an Aadde Seenaa Gonfaa garuu koreen dhimma kana hordofu ijaaramee marsaa adda addaaf wal argee mari’ataa jira jedhu.
Ofii miseensa koree kanaa akka hin taane kan himan Aadde Seenaan, koreen dhimmicha harkaa qabu Boordii Filannoo waliin dubbataa jiraachuufi wayita xumuramu ibsi irratti akka kennamu himaniiru.
“Rakkoon nu mudate hin jiru”
Paartileen sadan filannoo Hagayya dhufu raawwatu irratti tokkummaa uumanii akka dorgoman uummatarraa dhiibbaan irra gahaa ture.
Hojiin Gamtaa kana gadi dhaabuu akkaa fi ariitii uummanni fedhuun raawwachuu dhabuun ammoo uummata gaaffii kana dhiyeessaa ture biratti muffii guddaa uumeera.
Namootni hedduun hariiroon paartilee sadanii rakkoo godhachuu akka hin oolle shakkii qaban ibsu.
Haa ta’u malee hogganoonni dubbifne rakkoon homaatuu akka hin jirre dubbatu.
“Dhimmichaaf dursa kennanii irratti hojjechuu dhabuu yoo ta’e malee paartilee sadan jidduu wal-dhabdeenis ta’e wal-hubannaa dhabuun hin jiru” jedhu Obbo Qajeelaan.
- Paartileen Oromoo sadii ‘Gamtaa Federaaliizimii Diimokiraatawaa’ hundeessan
- ‘Waraanni mootummaan WBO fakkeessee bobbaase guute’
Jidduutti paartileen marii qofa qofaa uummata waliin taasisanirratti fuulleffachuu kan himan Aadde Seenaan, “odoo walitti deebinee wanta kana xumura itti goonee” yaada jedhu paartiin isaanii dhiyeessuu dubbatu.
“Amma walitti deebinee marii harkaa qabna, wal-dhibdeen jirus ta’e, rakkoon nu mudate hin jiru,” jedhu.
Paartileen sadan waliigaltee eegalan xumuranii Gamtaan filannootti hin seenan yoo ta’e sagalee uummataa gargar facaasuun sagalee wayyaba mootummaa ta’uu isaan dandeessisu dhabu kan jedhu yaaddoo namoota hedduuti.
Hogganonni paartilee lamaanii dubbifne garuu yeroo boordiin filannoo kaa’e keessatti hojileen hojjetamuu qaban xumuramanii hojiin gamtaa paartilee sadanii ijaaruu milkiin ni xumurama abdii jedhu qabna jedhu.
Waliigalteen isaanii maal ture?
Akka Obbo Qajeelaan jedhanitti waliigaltee paartileen sadan mallatteessan keessaa tokko, “filannoon karaa nagaa akka xumuramu, rakkoolee yeroo filannoo dhalachuu malan waliin furuufi akka hin dhalannes dursanii irratti hojjechuudha.”
Inni biraan “sagalee mootummaa nu ijaarsisuu danda’u yoo arganne, waliin Oromiyaa irratti mootummaa ijaarra kan jedhu” jedhan.
Paartileen kunneen sagaleen isaanii bakka tokkotti akka lakkaa’amuufi mallattoo tokkoonis akka dorgoman akeeka waliigaltee sanaa ta’uu dubbatu Obbo Qajeelaan.
Kuni sadarkaa naannootti yoo ta’u sadarkaa biyyoolessaatti ammoo paartilee sabaafi sab-lammiiwwanii gara garaa kan hirmaachiseefi paartileen sadanis kan qooda keessaa qaban gamtaan biraa ijaaramaa jira jedhu Obbo Qajeelaan.
Paartiin tokko sadarkaa naannoofi biyyoolessaatti gamtaa adda addaa keessatti ijaaramuu seerri dhorku hin jiru kan jedhan qondaalli kun Gamtaan paartilee siyaasaa sadarkaa biyyoolessaatti ijaaramaa jiru adeemsi isaa xumuramaa jiraachuu himaniiru.
- Paartileen Oromoo jajjaboo sadan attamiin walta’uuf mari’ataa turan?
- ABO dabalatee dhaabbileen siyaasaa kudhan walta’an
ABO’n amma dura paartilee torba waliin hojjechuuf waliigaltee mallatteessee akka ture kan yaadachiisan Obbo Qajelaan, Gamtaan paartilee sadarkaa biyyoolessaatti ijaaramuuf adeemu itti fufiinsa waliigaltee sanaa ta’uu himu.
KFO’n akka miseensa ‘MEDREK’tti yookin of danda’ee gamtaa kanatti makamuu danda’a sochiittis jira jedhu.
Akkasuma PBO’nis fedhii qabaachuu dubbatu.
Ulaagaalee barbaachisan hunda guutanii boordii filannoof iyyata galfachuufi torbe itti aanu murteen akka kennamuuf eegaa akka jiran himaniiru.
Akka qondaala kanaatti gamtaan paartilee siyaasaa sadarkaa biyyoolessaatti ijaaramu kan paartileen sadan sadarkaa naannootti ijaaran caalaa hojiin isaa xumurameera.
Gamtaa paartileen siyaasaa sadan sadarkaa naannootti ijaaraniin wal qabatee garuu ammallee hojiin hedduun waan hafe fakkaata.
Dhimma kanarratti Boordii Filannoo Biyyaalessaa irraa yaada dabalataa argachuuf yaallee itti hin milkoofne.
Tokkummaa
An uninformed and viscerally ignorant journo hosting a highly knowledgeable guy — a book author on important themes. Let’s catch this great guy up Melese Diribsa
LTV WORLD: LTV WEKETAWE : አፄ ሚኒልክን እና ኢማም አህመድ (ግራኝን) ለይቼ አለየውም – ክፍል 1
OMN:Sirna Badhaasa HR128 fi Marii Haala Yeroo Seena waliin (March. 3. 2020)
Namni dura abbaa fi haadha himata. Oromoon hidda sanyii isaa yoo xinnaate hanga akaakayyuu torbaatti lakkaa’a. Innuu yoo xinnaatedhe. Fkn, ani hanga akaakayyuu, akaakilee fi abaabilee 15tti lakkaawuu nan danda’a. Kana abbaa kootu ijoollummaatti na barsiise. Abbaa koo qofa miti Abbaan Oromoo hundi ilmaan isaatti himee guddisa. Oromoon tokko balbala, qaccee, lammii fi gosa qabaachuun isaa dirqamuma uumama ilma namaati. Gosoota akka #Maccaa, #Tuulamaa, #Arsii, #Ituu #Humbaanaa #Walloo #Gujii #Booranaa fi kkf qabaachuun rakkoo miti. Uumama waan ta’eef hambisuullee hin danda’amu. Oromoon gosa qabaachuun seeruma jiruu fi jireenyaa ilma namaati. Oromoon saba malee gosa miti. Walloon gosa; Macci gosa kkf Gosti qofaa jiraachuu hin danda’u. Gosti qofaatti waan qabu hin qabu. Fkn, Afaan Oromoo kan Oromoo maraati malee kan gosaa miti, aadaan, seenaa fi dachee Oromiyaa kan saba Oromooti malee kan gosa tokkoo ta’uu hin danda’u. Kun uumama malee yaada miti. Gosti qofaatti lafa hin qabu. Arsii qofaatti lafa hin qabu; macci ykn tuulamni qofaatti lafa hin qabu. Wayita akkas jidhu isa ilmaan nafxanyaa “ Lafti Itoophiyaa hunduu kan lammii Itoophiyaati” jettu waliin wal hin fakkeessiinaa. Inni sun soba adiidha, ani kanin jedhu yaada dhuunfaa ykn ilaalcha koo osoo hin taane haqadha. Oromoon dacheen Oromiyaa kan Oromoo maraati kan jedhuuf sababa qaba. Oromoon dachee Oromiyaa jedhamtu kana suuta suutaan labata tokkorraa isa biraatti daddabarsaa lafa isaas babal’ifataa as ga’e. Ani ilma Oromoo ta’ee yoon Jimmatti dhalladhe lafti Madda Walaabuu kan kootis malee kan warra amma achi jiraatanii qofa miti. Maaliif yoo jenne kan koos abaabileen koo Orom-durii bar tokko achi turan waan ta’eef.
Dabballoonni abbaa garaa #diqaalaa duwwaan gadi yaatee seenaa Oromoo hin beekne Oromoo lagaan , amantii fi gosaan qooduuf akka saree maraattee olii gadi fiigdee shira diigumsaa munaagdu kun hin milkooftu malee rakkoo guddaa Oromoo gidduutti uumaa jirti. Tokkummaan irrtti duuluun dirqama Oromoo hundaati.
Mee hidda latiinsa Oromoo kana keessaa eessa jirta jedhii #diqaalota #Bilciginnaa naa gaafadhu.


text:
Asiyaa fi kibba Ameerikaa irraa kanneen ta’an kanneen dawaa sammuu adoochu Herooyinii fi kokeen jedhamu deddeebisan, biyyoota uffee Sahaaraa gad jiran kanneen bu’uurri misooma isaanii mutaa’aa ta’e keessatti dawaan sammuu adoochu kun nannoo daangaa irra utuu hin beekamin akka daddarbu taasise. Bara 2013 fi 2016 yeroo jiru gidduutti walumaa gala ardii Afriikaa keessatti kan qabame baatii sadan jalqabaa kan bara 2019 caalaa kokeeniin Giinii Bisaawoo fi Keb-verdee keessatti qabame.
Mootummaan Ameerikaa balaa babal’ataa adeeme kanatti duuluu gargaaruuf humnootii naga eegumsaa seera eegisuu irratti bobba’an kan Laayibeeriyaa keessaa fi deggersa meeshaalee adda addaa fi teeknooloojii gochaa jira. yeroo dhiyoo Laayibeeriyaan dhaabbata dhimma dawaatti duuluu LDEA biraa unifoormii, kophee, sibila harka namaa ittiin hidhan, laaptoopp, printer fi meeshaalee namoota dawaa sammuu adoochu deddeebisanitti duuluuf gargaaru argattee jirti.
Embasii Ameerikaa kan Laayibeeriyaa jirutti daayirektorri yeroofii kan dhimmootii dawaalee fi seera eegsisuu Stephen H. Kissik akka jedhanitti Mootummaan Yunaayitid Isteetis waggoota dheeraa dhaaf LDEA waliin michummaan hojjetee jira.
Gaazixaa Laayibeeriyaa Front Page Afriikaa jedhu waliin gaaffii fi deebii geggeessaniin LDEA fi mootummaa Laayibeeriyaa waliin Yunaayitid Isteetis gara fuula duraatti waliin hojjechuu barbaaddi jedhan.
Keeniyaa, Gaanaa fi biyyoonni Afriikaa hedduunis dawaa sammuu adoochu deddeebisuut fi rakkoo isa waliin wal qabatutti duuluuf Yunaayitid istees waliin michummaa uummatanii jiran. Heather Merritt, itti aanaa ministrii dhimma alaa kan dhimmootii dawaa sammuu adoochu kan sadarkaa addunyaa fi seera eegisuu duraanii ti. Dhiyeenya ibsa kennaniin Ameerikaan dawaa deddeeisuu Afriikaa keessaatti duuluuf invest akka gootuuf biyyootii Afriikaa dimokraatawaa ta’an waliin daran michummaa akka jabeessitu ibsaniiru. Dhaabolii dawaa deddeebisan fi yakkamtoota kanneen birootti duuluun dantaa Yunaayitid Isteetisiif ta’a. sababiin isaas nuti kan wal taanee hojjennu biyyoonni Afriikaa keessaa nageenyi isaanii kan eegame, kan badhaadhan akka ta’an barbaanna jedan.
Daldalli akka sosso’u barbaanna, uummati uummata waliin hidhata akka qabaatu feena. Gama biraan immoo michoota cimoo fi dandeettii qaan ennaa qabaannu ni wayyoofna jedhan.
Biyyoonni ennaa yakkamtoota dawaa deddeeisaniin saamaman, jeeqamaa fi mlaammaltumaan mootummoota sirna dadhabsiisuu fi uummataafis balaa ta’uu danda’a.
Mootummoonni Afriikaa deddeebii dawaa sammuu adoochu kanatti akka walabooman gargaaruuf Yunaayitid Isteetis malaammaltummaa fi hojiin yakkaa ni daangeffama jechuun abdatti.
Itti aanaa ministrri duraanii Merrit, akka jedhanitti dhaabiliin dhimma farra dawaa fi seera eegisuu irratti hojjettan kan afriikaa keessaa dandeettii ofii cimsuuf mootummoota waliin wal ta’iinsaan hojjetu jedhan jechuu dhaan gulaalaan har’aa yaada isaa xumura.


text:
Garboonfataan hanga hindiigamnetti, nageenyi biyya tokkoo nii eegamaan, Bilisummaan akka barbaanne sochoonee hojii hojjennaa dhara. Hanga garboonfataa saggoorra kaahatee jirutti sabni tokko cunqurfamuun waanuma jiru.
Garboonfataa qaarisiisuun ammoo, caasaaf jaarmiyasaa hongeessuun dhabama gochuurraa jalqaba. Jaarmiyaan xiqqas ta’ee guddaan, kan garboonfataa jalatti hojjetu garboonfataa teessumarratti eeguuf dirqama mataa mataasaa nii bahata.
Siyyaasni kamuu, Mootummaan kamuu akkasuma dhaabni biyya hogganuuf biyya saamus jaarmiyaa jaarmiyaan socho’a. Jaarmiyaan socho’ee manasaa jabeeffata. Har’a garboonfataa Wayyaanee OPDOtu suphaa jira, isaantu fayyaaleessummaa isaaf dalagaa jira. Haalliif adeemsi OPDO akkuma baroota darbanii, gowwomsaaf, sossobbaan uummata m
irgasaa gaafatu oldachaasuudha. Mirgakeef falmachuuf baatee, deebitee manatti galuun yoo mirgakee kabachiifatte qofaa ture.
Kun hafee gariin hawwaasa Oromoof mirga abbaa biyyummaa falmachuuf bahe, holola Jaarmiyaa maxxantuu Wayyaanee OPDO tiin baraqaanee manatti ol dacha’uu yaaleera. Haalli kun ammoo nyaqarsa garbummaa dabala, garbummaa qancarsa. Har’a waan OPDO’n gootu hundumtuu siyyaasa kan jedhantu jira. Sun dhugaadha. Hojiin isaanii silas siyyaasa. Garuu akkaataan itti hubannu, karaa nu fayyadu hojjetaa jiru jenna taanan soba dubbiiti. Dr. Abiyyi akkuma daawwattootaa naannooleef godinota biyyattiirra naannaahee yakka sabalataa gochaa jira. Yakkasaa sana gara waan gaariitti haqaaqee, holola sobaan kan uummata gowwomsuuf kaahaman ammoo maqaa #TeamLammaa jedhuun ijaaramanii tubboo Wayyaanee ta’uun uummata fajjeessuu yaalu. Badhaasa garboonfataa akka Bineensaa, diina uummata Hayila Maariyaam Dassaallenyiif kennuun Dr. Abiyyi siyyaasan moohadhuudhaafi tapha siyyaasaati kushaa kushara jechoota dhommoqaa akkanaan aafan nutti baruu yaalu. Yaaliiwwan namtichi gochaa jiru martuu, diinummaa ta’uu uummanni cimsee beeka. Kana dura dhaabbachuufis dhaabbachuuttis jira. Kana Wayyaanee ijaaruutti warri bobbaatanis yeroof suphuu dandeessu, waan diigame deebiftanii gadhaabuu matumaa hindandeessan. Horaa Bulaa Injifannoon uummata Oromoof! Ebla 27,2018 Finfinnee Oromiyaa Qalbeessaa Dhangi’aatin


text:
Gootummaa kutaa 2ffaa
Noolee Buttaatiin
Oromoon gaafa lolaaf ba’u “lafee jedhee “nyaata” waliin nyaata namni nyaata sanatti akka tasaa dhaquyyuu dhiisee galuun qaaniidha…….
Kutaa darbe keessatti Gotummaa irratti gootummaa Oromoon dur qabuu fi har’as gootummaa qabaannee ilaacha warra lixaa fi rakkoolee keessaatiin qabsoon Oromoo keessattuu waggoota 11ffaaf adeemsifamaa jiru gara fuula duraatti Humna Ittisa Uummataa kan tooftaa waraana ammayyaa fi waraana riphe lolaa Gadaatti dhimma bahuu qaba ilaalcha jedhurraa ammas kutaa 2ffaa isaa isinii barreessuuf dirqameen jira.
Gootummaa Oromootiif lammiileen alaafi diinni ollaa Oromoo utuu hin hafin barreessaniiru,ragas ba’aniiru. Kan dhiironni barreessanirraa waan dubartoonni Goojjam dhiira isaaniitin jedhan kun qofti ga’aadha!
አመጣለዉ ብሎ ጆሮ ትልትል በረ
ጮማን ገብቶ ቀረ የጎጃም ገበረ
Bara 1840oota keessa hattootni Goojjam keessaa ka’anii uummata Oromoo saamuuf naannoo Horroo Guduruutti yeroo nam’an waraanni riphe lolaa Gadaa laaqii keessatti eeggatanii haleelanii achitti isaan fixaa turan keessattuu laaqiin Raaree Coomman lola kanaaf mijataa akka ture loltoonni yeroo sanaa filachuu isaanii barrooleen Seenaa Oromoo galmeessaniiru.
Yeroon kun yerootti Abiisheen weerartoota yeroo lamaa ol of irraa qolateefi humnoota akka Qadiidaa Wannabee isa Jimmaa Raaree,Teessoo Qannoo isaAmuru Jaartee fi Soorii Galaa isa Jimmaa Gannatii warra alagaa wajjin Goojam irratti qunnamtii tolfatuun waraana Oromoo naannoo sanaa irratti geggeessuuf utuu jiranii,tokkummaa dhabuu Oromoota Horroo Guduruu kan hubatte Haati Mootii Gudayyaa Dojaa Arbaas akkas jette jedhama.
Manakee maddiitii addaraasha ijaaruu
Kan Maccaan ilaaluu,
Kan aangoo wal saamu obboloota keetii
Kan garaan gubatu Ashkaroota keetii’
Barroon sirna Gadaa Qomoo Maccaa walaloo aadaa kana barriccha irraa fuula 282 irratti ‘Addaraasha ijaaruu kan Maccaan ilaalu’ kan inni mul’isu dhufaatii Nafxanyootaati jedhee jira.Kan aangoo wal saamu’ jechuun immoo Oromoon Nafxanyaa jalatti barasana aangoo argachuuf jedhee wal dhabuu isaati! Wal dhabdeen bara sanaa utuma gootummaas akkuma barasanaa qabnuu ammas nutti deebi’uufi qaaniin Oromoota bara sanaas har’as nu muudachuuf hin jiruu laataa?!
Gootummaan adeemsa fi akkaataa garagaraa itti goota nama jechisiisan qaba kan baratee barnoota isaatiin uummata isaa tajaajilu,kan gaafa rakkoo waammatan,kan gaafa dhukkubaa waammatan fi kan gaafa manni itti duufu waammatan darbees ooolmaa addaa fi hawaasa isaanii tajaajilan,jajjabeessan goota jedhamuu malu.
Haa ta’u malee Gootummaan Oromoon ittiin walfaarsuu fi bakka guddaa kennuuf gootummaa diina injifachuuf kennamudha.Bulchiinsa Gadaa Oromoo keessattis lafti kutaan gosaan hambisamaa nama oolmaa isaaf ooleefi gootaaf Oromoon cabsee kenna!
Gadaan Oromoo bulchiinsummaarraa cabaa,abbootii Gadaa jedhamuunis akka qaama aadaa hawaasaa tiksuufi kanarraa kan hafemmoo alagaan ilmaan Oromoo se’anaa akka bulchiinsa Gadaatiin hin hoogganamne gochuun Bulchiinsa Gadaa cabsuun, gootummaan Oromoo,Amantiin Oromoo fi Hwaasummaan,akkasumas diinagdeen Oromoo akka faana golgolaawu ta’eera!
Kadhannaa Gootummaaf Godhamu!
Oromoon Bulchiinsaa fi Amantaa mataa ofii qabaachaa waan tureef, haala jiruuf jireenya isaa keessatti Amantaa mataa isaatii kana wajjin akkaataa Qaalluun Oromoo fi Heerri Tumaa ajajutti waaqa kadhatuufi kana jechuun namni kamuu Ayyaana Daachee,Ayyaana Abbaa fi Ayyaana Booranaa ni bulfata! Baarentuufi Boorana keessatti kan maqaa adda addaattin ayyaaneffatamu ta’ullee,ayyaanichi Oromoo mara biratti wal fakkaatadha.Kana malees hayyoonni Oromoo fi ilmaan Baarentummaa tokko tokko Ayyaanni Booranaa kun ayyaana Yaa’iti Baarentummaa birattillee ni kabajama jedhu.As irratti waa’ee kabaja Ayyaanaa barreessuuf utuu hi kaane, gara ijoo yaadan ka’eefitti yeroon deebi’u Oromoon bakka maratti ilaalcha tokkoon ayyaana bulfata/wadaaja/bulfata.
Akka Aadaa Oromootti Ateetee irratti yoo ta’e dubartiin hori jettee facaasaa intala ishee heerumte yoo ateetee irratti waaman mataatti biiftee haati lubbuudhaan buna qalaa tuqxeefi hori jettiin.Yoo qarree hin heerumne taate immoo faacasicha lubbuu jala qofatti facaasuufin lubbuu dheeradhu jedhamaafi.
Kan ilmaa garuu akkas miti.Gaafa ayyaana bulfatan, damboobbatanii qalanii dhiiga addaan tuqanii “ADDA” godhu” ( Oromoo Tuulamaa biratti Biluu Bilachuu jedhama.)jedhuuni.Addi kun gootummaadhaafi dhiirri akka onnee godhatu,akka gootummaa leellisuu fi akka diina dura dhaabbatuuf umurii inni keessa jiru kan hanga Qoondaalaatti gootummaa leenjisama,ni faarfama ni leellifama.
Ilmi tokko ga’ee fuudha dhaquudhaaf kan gootummaan adda diinaa deebisuurratti hirmaatee Muratee yoo fudha dhaquu barbaade intala gootaa utuu hinshishin fuudhee gala.Abbaan intalaa goota yoo ta’e, gooti akka intalasaa fuudhuu fi firooma gootaa waan barbaaduuf adda diinaa irratti ilmi tokko gootummaan muratee qabatee yoo dhaqe,intalli maatii biraallee itti gammaduun kennamtiifi
Aadaan boonsaan kun bara 2007 naannoo Arsii Lixaa Gadabasaasaa Aanshaa keessatti raawwateera.Qubattuu fi hambaan Nafxanyaa uummata Oromoo naannoo sanaa yeroo rakkiftetti gootichi Abdallaa jedhamu harcaatuu alagaa uummatasaatti roorriftu,itti ba’ee gorra’ee ishee fixee muratee gale.Yeroo kana Abdallaan hawaasa fi maatii Oromoo irraa dhalate akkuma boonse gaafa inni gale komatu qalameefi.
“caccabsaa cabanii buluu
Caccabduu cabashee du’uu
Maal godhu lajuujee abbaa warraa
Kanaaf cabuun tasumaa farra”
Walaloon aadaa sirba balbala dhowwannaa irratti yeroo dargaggeessi fuudha dhaqu qarreen akkanaan arrabsiti. ‘caccabsaa” yeroo jettu kan ishee to’atuu fi hogganu jechuudha.Caccabduun lugna kan haadha manaa/jaartii isaarraa roorroo hi ittisne kan daldaltee hin fadanne,kan qottee hin galfanne jechuudha.Namni hojii akkasii hin hojjenne kun caccabduu waan taateef haati warraa yeroo hunda maatii jiraachisuu fi mana dhaabuuf jecha caccabdi “caccabduu cabashee du’u” kan jettuufis kanaafi.(means that the Oromoo womens wants to be controlled and managed by their powerful and heroes husband)
Micciirraa/Bitawoo
Faayaan kun yeroo ammaa kan hawaasa Oromoo biratti beekamuurra darbee,diinni Oromoollee qabsaayota basaasuuf jecha hanga ofitti hidhanii deemuutti ga’aniiru.Ta’ullee aadaan gootummaa uummati kalee qabu hafee, har’a diinnillee harka mirgaatti hidhatee deema.Garuu,akka aadaa Oromoo kaleessatti kan harka mirgaatti kaawwatu Goota gootummaansaa beekameefidha.
Lootii lootiin faaya gurratti kaawwatamu yeroo ta’u innis dhiirri gurra bitaatti kaawwata.Gootummaan kanaa ajjeechaa adamsaadhaanis ni keeyyatama.
Konkona/cancala Fardaa waraana ykn guksii fardaa irratti Oromoon diina injifatee,meeshaa diinarraa booji’e ykn waan gootummaa isaa ibsu akka faayaatti farda isaatti hidhatee deemuu danda’a kun immoo gootummaan akka dagaagdu taasisa.
Eeboo Bashir/bode/xeerguuree Namni eeboos ta’u meeshaa ittiin diina ofirraa deebise ni jaallata ni kunuunsa,dhalootattis dabarsa.Abbaan yoo du’ellee ilmisaa eeboo abbaakooti kan inni ittin yeroo akkasii ittiin roorroo ofirraa qolatedha jedhu.Naannolee Shaggariifi Wallaggaatti hamman qoradhetti gaafa gooti boqotu,meeshaalee gootummaa akkasii qabatanii yaadannoo isaatiif boo’uufi kunis gootummaa dhaloota dhaalchisuufi.
Isaan armaan olitti eere kun akkaataa itti Oromoon Gootummaa guddifatu yeroo ta’u,bulchiinsi keenya cabuu isaarraan kan ka’e har’as harka alagaa jala jirra.Jala teenyees daandii itti ba’umsaa wal gaafanna .Rakkolee Qabsoo Oromoo keessaa tokko “gootummaa Oromoo kaleessaa dhabuu “ waan ta’eef isaan kana fooyyefachuu qabna.
- Sabni kamuu akkaataa jireenya mataa ofii waan qabuuf,Oromoonis akkaataa kaleessa Oromoon gotummaa itti leenjisu leenjisuufi isas Waraana ammayyaa waliin walitti fiduun dirqama.
- Oromoon seenaan akka ibsutti dubartii fi daa’imman manatti hambisee lolatti bobba’a malee kan kufe kaasee awwaalaa,darbatee waraanee gumaa baasaa ari’a malee boo’icha illee du’a dhiiraa irratti ofii hin boo’u kan boo’an dubartootaa fi ijoollota yeroo waraanarraa deebi’an jechuudha.Warri jaalli isaanii biraa kufe, fira isaa boossifna hirmii baafachiifna jedhu malee ofii yoo faana boo’ani illlee kan boo’u irra jireessaan warra manatti hafe isaan sun,gumaa baasaniifi utuma gaddanii kaan jajjabeessu!Kanaaf dhiirti Oromoo biyya ambaa keessaa faranjii duratti boo’uu dhiiftee hiriyaa fi qeerroo biyya keessaa wajjin hidhannootti seenun gumaa bahuudha!
- Meehsaaleen waraanaa ammayyaas ta’e kan aadaa of harkaa qabna. Haa ta’u malee mootummaan alagaa biyya keenya irratti qaama mootummaa of taasisee fi biyya keenya irratti nu yakkee jiraachuu waan itti fufuu barbaaduuf Oromoon immoo dugduubaan Ijaarsa Gadaa yoo jabeesse,tooftaa waraana kale dhimma itti baanu yoo fayyadamne irra aanuu dandeenya.
- “Marsaalee hawaasaa irratti boo’uu dhiisuu”dhiirri Oromoo utuu gadduu ciniinnatee obese utuu keessaa boo’I boo’I godhuu obese jaalasaa awwaalee kan adamoo/Baqqoo bu’e yoo ta’ellee galee warra isaa boochisee booya malee boo’ichi iddoo qaba waan ta’eef idduma argetti akka dabeettiitti hin boo’u kanaaf miidiyaalee hawaasaa irratti boo’uun jijjiirama akka hin fidne hubachuu,gaafti nama keenyaafi waliif boonyus amma hin taane hubachuun obsa godhannee tarkaanfii bilisummaa keenyaaf barbaachisaa ta’e dhiyeessuu.
- Oromoon gootummaa himachuu yoo barbaade isa kaan hin hadheessu, Jaal abaluun akkas godhe,jaal isa santu akkana taasises hin jedhu.Yoo diina ajjeesee dhufe ta’e akka aadaan kenniteefitti si dura geerara,yoo yeeyyi ajjeefte itti aanta leenca yoo ta’es itti aanta….akkanaan geeraraa gootummaa ofii ibsatu turan.Gootummaan kun yeroo ibsatamu ta’ii hojii keetii akkanan taasisee akkanaanin akkas taasise jettee geerarta malee olola jibbiinsaa fi tuffii irratti hin ooftu innis atis yeroo himattan hawaasi madaalee kan isa caaluu faarsa.Fkn Ajjeesaa lamatu yeroo Walqeeqan Naannoo Oromiyaa Lixa Wallaggaatti akkana waliin jedhuInni tokko baqqoodhaan dhufe jedhe………..
“Jimma Baqqoo seetanii
Isa rakkoof ceetanii
Buna buutuu AbbaaGaroo
Uffattuu kal’ee raroo
Dhaqaaf gala hin kaanneeree
Masaaqula hin baanneeree…”
Warri akkanaan qeeqaman/mikkiiraman yeroo mikkiiruu kan geerarsa kanaan deebisan
Gom’ituun gomma hin buutuu
Gooommana buuti malee
Gom’itee duuti malee”…..
Kana jechuun Uffattuun kal’ee raroo warri Goojjamee Wallagga qaxxaamuranii Buna bu’uuf Jimma deemu akkuma isaaniti malee isin baqqoo hin dhaqne yeroo jedhuun isaan akkas jedhaman kun immoo gom’ituu ykn kan baay’ee yeelaltuu taate immoo Jimmuma sanayyuu hin dhaqxu jechuun deebisuufi.Hawaasis deebi quubsaa kennamu fi dhugaa,gootummaa kee ilaalee si faarsa jechuudha malee arrabsoo akka bara amma miidiyaa hawaasaa fi gartuu fi gurmuutti ijaaramanii wal hin hadheessani.Kanaafuu gootummaa akka kale qabaannee wal haa jajjabeessinu malee waan salphataa hojjechuu haa dhifnu.
- Kanaan dura Oromoon nama qabsoo isaa irratti gufuu ta’uun,keessaayyuu nama kofa uummataa saaqu/icciitii hawaasaa laatu gabaatti baasee guca itti qabsiisee guba.kun immoo fira fi alagaa hin jedhamu kanaaf Oromoon waliigaltee qaba ture.Har’a immoo gandaafi akkaataa amatiitiin illee wal ijaarree waan adeemnuuf yeroo namni gosaa tokko qeeqamu,dubbii dhugaa dhiifnee dubbii gandaatti dachaana.Kanaaf Oromoon dubbii warri seeexaaf seenaa gate itti jiru kana keessaa ba’uuf gootummaa kale sana qabaachuu qaba.
- Dhumarratti kanin jechuu barbaadu Oromoon gaafa lolaaf ba’u “lafee jedhee “nyaata” waliin nyaata namni nyaata sanatti akka tasaa dhaquyyuu dhiisee galuun qaaniidha.Kun immoo Irbuu/Waadaa jaalleewwaaniiti.Amma namni marsaalee hawaasaa irratti maqaa kan wal balleessu kan irbuu waliin qabus miti.Alagaanuu walitti nama naquuf hojjechuu mala.Frummati walii galaa akkan ilaalutti gootummaa daa’imman Oromoo gama tokkoon Oromoo du’u qofa arganii “Oromoofin du’a” jedhan kana jijjiirree “Oromoofin ajjeesa” jedhanii diina akka gombisaniif Waraana Oromoo bulchiinsa Gadaan hoogganamaa ture sana haa yaadatnun jedha! Yeros waraana Humna Ittisa Uumataa ta’e ijaarrachuu dandeenya!.
Injifannoon Uummata Oromootiif!


text:
Lammiwwan Sudaan Kibbaa kuma hedduun humnootii hidhatan giddutti haleellaa gaggeeffamu dheessuun gara Ugaandaatti godaanuu itti fufanii jiru. Kanneen kuma dhibba torba ta’an gara Ugaandaatti kan baqatan yoo ta’u kanneen biroon gara Suudaan, Itiyoophiyaa, Ripaablikii Kongoo,Ripaablikii Afrikaa waaltaatti dheessan.
Waluumaa gala Kan hanga ammaatti Suudaan Kibbaa keessaa ba’an Miliyoona 1.5 ta’u.Dhaabnii baqattotaa kan Tokkummaa Mootummotaa akka jedhutti Godaansii lammiwwan sudaan kibbaa kun addunyaa irratti kan Siriyaa fi Afgaanistaanti aansee sadaffaa dha. Biyyonni itti baqatan kun ofii isaanii iyyu waan ga’u of-harkaa hin qaban.Kanaaf marii nageenyaaf deebi’anii wal ga’uun barbaachisaa akka ta’e ibsamee jira.Gareeleen wal waraanaa jiranis dhukaasa dhaabins akka tolfataniif gaafatamee jira.


text:
Tafsiira Suuratu Al-Ankabuut-Kutaa 2.1
Haadhaa Abbaatti Tola Oolu–Lakk.1
Suuratu Al-Ankabuut irraa kutaa kana keessatti waa’ee haadha abbaatti tola oolu ilaalla.
“Haadha abbaa isaatti tola oolu namaaf dhaamne jirra. Wanta beekumsa itti hin qabne akka Natti qindeessituuf yoo sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin. Deebiin keessan garuma Kiyya, wanta hojjataa turtanis isinitti hima.” Suuratu Al-Ankabuut 29:8
“Haadha abbaa isaatti tola oolu namaaf dhaamne jirra.” Kana jechuun haadha abbaa isaatiif tola akka oolu namaaf dhaamne jirra. Dubbiin, hojii fi qabeenyaan isaanitti tola oola.
- Rabbiin olta’aan akkana waan jedheef dubbiidhaan isaanitti tola oolu qaba:
“Jecha kabajaa isaan lamaanitti dubbadhu.” Suuratu Al-Israa 17:23 (Kana jechuun dubbii isaan kabajuu fi ulfeessun keessa jiru haadhaa abbaa keetitti dubbadhu.)
- Ammas hojiidhaan isaanitti tola oolu ilaalchise ni jedha:
“Rahmata irraa kan ka’e koola(koochoo) xiqqeenyaa isaaniif gadi qabi. “Gooftaa kiyya! Akkuma isaan anaa xiqqaa ta’ee na guddisan Atis rahmata isaaniif godhi.”jedhi.” Suuratu Al-Israa 17: 24
Aayah tana keessatti haadhaa abbaaf of gadi qabuu allaatti yommuu caacuti ishiitiif koola ishii gadi qabduun wal fakkeesse. Hiikni kanaa: Yaa ilma! Rahmata irraa kan ka’e haadha abbaa keetif of gadi qabuu fi garaa laafun kee akka allaatti koola caacutif gadi qabdu haa ta’u.
As keessatti gadi of qabuu fi isaaniif garaa laafun kuni na argaaf ykn qabeenya isaanii dharra’uun ykn faayda addunyaa biroo hawwuun ta’uu akka hin qabne agarsiisuuf “Rahmata irraa kan ka’e” jechuun ni dubbate.[1] Namni na argaaf ykn qabeenya haadha abbaa fudhachuuf osoo hin ta’in isaaniif rahmata gochuuf jecha isaaniif of gadi qabuu fi garaa laafufi qaba.
- Ammas qabeenyaan haadha abbaatti tola oolu ilaalchisee Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Firaaf, harka qalleeyyi fi karaa deemaafis haqa isaa kenni. Qisaasessuu hin qisaasessin.” Suuratu Al-Israa 17:26
Firri nama namatti dhiyoo ta’eedha. Namni hundarra namatti dhiyoo ta’e haadha abbaadha.
Fakkeenyaaf: namni haadha abbaatti qabeenyaan kan tola oolu fi qabeenya isaanitti dhangalaasun homattu kan hin hajamne yoo isaan taasise, garuu dubbiidhaan kan isaan miidhuu fi isaanitti nyakkisu, fuula isaanitti guuru yoo ta’e, namni kuni haadha abbaatti tola hin oolle. Haaluma kanaan, isaan waliin kan kolfu, dubbiidhaan isaanitti laafu, qabeenya isaanitti dhangalaasu yoo ta’e, garuu yommuu haajaan isa waamtu mataa isaatiin isaan kan hin tajaajille ta’e, inni tola hin oolle. Kanaafu, tola oolun dubbiin, gochaa fi qabeenyaan ta’uu qaba.
“Wanta beekumsa itti hin qabne akka Natti qindeessituuf yoo sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin.” [Kana jechuun Anaaf shariika ta’uu isaa wanta hin beekne akka Na waliin gabbartuuf (waaqefattuuf) haadhaa fi abbaan kee yoo humna baasanii fi carraaqan, isaaniif hin ajajamin, isaan hin hordofin.]
Asitti itti qabsaa’un dirqama irratti gochuu, dharraasisuu fi danquu (cinquu)dha. Shirkiitti si ajajuun, kanatti si dirqisiisuu fi sitti danquun akka Natti waa qindeessitu yoo sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin. Yeroo garii shirkii jajuun (faarsun), yeroo biraa immoo tawhiida balaalefachuun, yeroo garii dirqisiisuu fi kajeelchisuun, yeroo biraa immoo firummaa addaan kutuuf sitti zaatun yoo kanarratti sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin. Sababni isaas, haqni Khaaliqaa haqa makhluuqaa dursa. Rabbiitti waa qindeessun (shirkiin) haqa Khaaliqaa keessatti zulmiidha. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe, “Dhugumatti shirkiin zulmii guddaadha.” (Suuratu Luqmaan 31:13). Kanaafu, haqa namoota kanniiniif jettee haqa Rabbii hanqisuun hin hayyamamu.[2]
Namoonni gariin yommuu Islaama keessa seenan haadhaa fi abbaan isaanii Islaama irraa duubatti deebisuuf isatti/ishitti qabsaa’u. Islaama dhiisee wanta isaan waaqeffatan akka waaqefatu, kana jechuun shirkii hojjatu isa ajaju, ni kadhatu. Yookiin immoo miidhaa isarra geessuf itti dhaadatu. Kanaafu, namni yeroo kanatti isaaniif ajajamu hin qabu. Aayan tuni Sa’d ibn Abi Waqqaas ilaalchise akka buute mufassiroonni ni dubbatu.
Sa’d ibn Abi Waqqaas ni jedha: Ani nama haadha tiyyaaf tola oolu ture. Yommuu ani Islaama keessa seenu, haati tiyya ni jette, Yaa Sa’d! Amantiin haarofti ati qabatte kuni maaliidhaa? Takkaa amantii kee kana ni dhiista takkaa immoo ani hanga du’utti hin nyaadhu, hin dhugu. Ergasi yoo ani du’e, sababa kiyyaan ni salphatta. “Yaa nama haadha ofi ajjeese” jedhama. Anis ni jedheen: Kana hin hojjatin yaa haadha koo! Ani homaafiyyuu jedhee amanti kiyya kana hin dhiisu. Guyyaa tokko fi halkan tokko osoo homaa hin nyaatin turte. Dadhabdu taate ni bariisifatte. Ammas, guyyaa fi halkan itti aanu osoo homaa hin nyaatin ni turte. Dadhabdu taate ni bariisifatte. Ammas, guyyaa fi halkan itti aanu osoo homaa hin nyaatin ni turte. Garmalee tan dadhabdu taate bariisifatte. Yommuu kana argu ani ni jedhe: Yaa haadha koo! Ni beekta, Rabbiin kakadhe! Osoo ati nafsee dhibba (100) qabaatte, nafseen hundi takka takkaan si keessaa baate, amanti kiyya kana homaafiyyuu jedhee hin dhiisu. Yoo feete nyaadhu, yoo feete immoo hin nyaatin. Ergasii ishiinis ni nyaatte.”[3]
Sababni bu’iinsa aayah tanaa Sa’d haa ta’uyyu malee ergaan aayah tanaa nama hundaa kan hammatuudha.
“Deebiin keessan garuma Kiyya, wanta hojjataa turtanis isinitti hima.”
Hiikni kanaa, yoo shirkiitti si ajajan haadhaa abbaa kee diduun cubbuu(dilii) akka hojjatteti hin yaadin. Guyyaa Qiyaamaa deebiin keessan garuma Kiyya. Wanta hojjataa turtanis isinitti beeksisa. Asitti beeksisuun (itti himuun) barbaadame wanta isaan wal qabatuudha. Innis adabuu fi qabuudha. Ati tawhiida irra turuu keetiif jazaa nama tawhiida qabatee argatta. Isaan immoo shirkii irra turuu isaaniitiif jazaa mushrikaa argatu. Inumaa wanti kana caale, jazaa mushrikaa gara shirkiitti waamu argatu. Sababni isaas, isaan shirkii hojjachuu itti fufuu waliin shirkii akka hojjatu ilmatti qabsaa’an. Kanaafu, adabbii lamatu isaan irra jira:
1ffaa-Isaan lamaanu shirkii hojjachuu
2ffaa-adabbii gara shirkiitti waamu. Inumaa waamu qofaa mitii, akka ilmi shirkii hojjatu itti qabsaa’an.[2]
[Yoo ati shirkii keessatti isaaniif tole jettee isaan hordofte, kaafirota keessaa taata. Akkuma mushrikoota biroo Guyyaa Murtii jazaa kufrii keeti Jahannam keessa yeroo hundaa turuun argatta. [4]]
Guduunfaa
✏Haadha abbaatti tola oolun karaa sadiin ta’a. Isaanis: dubbiin, hojiidhaan fi qabeenyaan. Dubbii gaarii isaanitti dubbatta, hojii gaarii isaaniif hojjatta, qabeenya yoo barbaadan isaaniif kennita.
✏ Haadha abbaan Rabbiin ala wanta biraa gabbaruutti (waaqefachuutti) yoo ajajan gonkumaa isaaniif tole hin jedhin. Sababni isaas, haqni Khaaliqaa haqa haadha abbaa caala. Kanaafu, Rabbiin ala wanta biraa gabbaruun shirkii haqa Rabbiitiin walitti bu’uudha.
✏Haadha abbaan kaafirota yoo ta’an ilmi Rabbiin ala wanta biraa akka gabbaruuf (waaqefatuuf) karaa adda addaatin itti qabsaa’u. Isaan keessaa: shirkiitti ajajuun, shirkii faarsun, isa kadhachuun, sodaachisuun, miidha isarra geessuuf dhaadachu fi kkf.
✏Kanaafu, namni kana keessatti isaaniif tole jechuu hin qabu. Isaaniif tole jedhee yoo isaan hordofe, Guyyaa Murtii adabbii kaafirotaa adabama. Innis Jahannami.
Kitaabbilee wabii
[1] Ma’aariju Tafakkuri-9/599
[2] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Al-Ankabuut-Ibn Useymiin, fuula 34
[3] Tafsiir Ibn Kasiir 3/446
[4] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi- 15/227


text:
Mormii Mushrikootaa-Kutaa 1
Wantoota Barbaachisoo Mushrikoonni fudhachuu didanii fi faalleessan
Mushrikoota (polytheists)-jechuun namoota Rabbii waliin ykn Isaan ala wantoota adda addaa gabbaran (waaqefatanii)dha. Warroonni shirkii leellisan wantoonni gurguddan isaan faalleessanii fi morman: Tokkichummaa Rabbii (Wahdaaniyyatillah), Guyyaa Aakhiraatti amanuu, Ergama Nabiyyii (SAW) fi Qur’aana Rabbal aalamina irraa isa irratti bu’eedha. Sababni kanniin asitti kaafnuf, namni biroo yaadaa fi amanti akka mushrikoota qabachuun dogongora wal fakkaatutti akka hin kufnee fi akkuma isaanii adabbiif akka of hin saaxilleefi.
1ffaa-Tokkichummaa Rabbii faallessuu fi mormuu
Warroonni kafaran Makkaa Rabbiin isaanii fi wantoota biroo hunda akka uumee ni amanu. Garuu sanama gabbaraa turan. Dhagaan isaan gabbaran kuni gara Rabbitti nu dhiyeessu jechuun odeessu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhagayaa! Amantiin qulqulluun Rabbi qofaafi. Warri Isaa gaditti awliyaa’a (tiiksotaa fi gargaartota) godhatan, “Gara Rabbiitti akka sirritti nu dhiyeessaniif qofa isaan gabbarra” [jedhu]. Dhugumatti Rabbiin waan isaan keessatti wal dhaban ilaalchise jidduu isaanitti ni murteessa. Dhugumatti Rabbiin nama kijibaa akkaan kafaraa ta’e hin qajeelchu.” Suuratu az-Zumar 39:3
Kana jechuun yaa namoota amantiin (ajajamnii fi ibaadan) makaa irraa qulqulluu ta’ee Rabbiif qofa malee eenyufillee akka hin taanee xiyyeeffannoo itti kennaa, mirkaneefadhaa. Wanti shirkii qabu Isa bira hin gahu. Rabbiin warroota shirkii irraa dureessa. Namni hojii ibaada hojjatu keessatti Rabbiin ala wanta biraa itti dabale, Rabbiin isarraa hin qeebalu. Isatti gadi deebisa.
Itti aanse waa’ee mushrikoota dubbata: “Warri Isaa gaditti awliyaa’a (tiiksotaa fi gargaartota) godhatan.” Kana jechuun warri Rabbii gaditti wanta biraa gabbaramtoota (gooftota) godhachuun gabbaran. “Godhatan” jechuun wanta haqaan wal faallessu mataa ofiiti uuman jechuudha. Sanamni isaan gabbaran homaa akka hin uumne, faayda namaaf fiduu fi miidhaa namarraa deebisu akka hin dandeenye isaaniif erga ifa ta’ee booda falmii fi mormiif jecha, “Gara Rabbiitti akka sirritti nu dhiyeessaniif qofa isaan gabbarra” [jedhu].” Kana jechuun sanamoonni ykn taabonni amala gooftummaa ni qabu jennee isaan hin gabbaru. Garuu Rabbiin biratti sadarkaa guddaa fi shafa’aa (jaarsummaa) fudhatama qabu waan qabaniif Isatti nu dhiyeessan jennee isaan gabbarra.”
Falmi kijibaa kana akkana isaaniin jechuun kuffisuun ni danda’ama: wanti isin gabbartan kunniin gara Rabbii akka nama dhiyeessan kan beekan ragaa fi ibsa Rabbiin irraa dhufeeni. Kanaafu, ragaa keessan kitaaba Rabbiin irraa bu’e irraa fidadhaa. Wanta odeessan kanaaf ragaa wayitu fidu hin danda’an. Kanaafi, dhuma aayah irratti isaan kijibdoota fi kaafirota akka ta’an ibsa.[1]
“Dhugumatti Rabbiin waan isaan keessatti wal dhaban ilaalchise jidduu isaanitti ni murteessa.” Kana jechuun Rabbiin Guyyaa Qiyaamaa wanta namoonni keessatti wal dhabanii fi gargar itti ta’an ilaalchise isaan jidduutti ni murteessa. Namni haqa irra jiruu fi namni soba irra jiru Guyyaa san addaan baafamuun namni haqaa mindaa gaarii argata, namni sobaa immoo ni adabama.
“Dhugumatti Rabbiin nama kijibaa akkaan kafaraa ta’e hin qajeelchu.” Kana jechuun nama niyyaan isaa Rabbiin irratti kijibuu ta’ee fi qalbiin isaa mallattoolee, keeyyattoota fi ragaalee Rabbii osoo beektu fudhachuu diddu, Rabbiin gara qajeelinnaatti ykn haqaatti isa hin qajeelchu.[2]
Mushriikota Makkaatti sanama gabbaruun biyyoota ollaa irraa kan isaanitti darbeedha. Kanaafi, waamicha gara Tawhiidaa mormii cimaan faallessan. Rabbiin olta’aan isaan ilaalchisee ni jedha:
“Akeekachiisaan isaan irraa ta’ee isaanitti dhufuun isaan dinqisiisee. Kaafironni ni jedhan, “Kuni saahira (nama sihrii hojjatu), sobaa dha. Sila gabbaramtoota hunda gabbaramaa tokko qofa taasisee? Dhugumatti kuni waan dinqisiisadha.” Isaan (mushrikoota) keessaa namoonni gurguddoon deemanii, “Deemaa, gooftolee keessan [gabbaruu] irratti obsaa, dhugumatti inni kuni wanta barbaadamudha. Amanti gara dhumaa keessatti kana hin dhageenye. Kuni wantuma haarawa uumamee malee homaa miti.” [jedhan]. Suuratu Saad 38:4-7
Mushrikoota Makkaa Nabii Muhammad (SAW) akeekachiisa ta’ee isaanitti dhufuun isaan dinqisiisee. “Sila gabbaramtoota hunda gabbaramaa tokko qofa taasisee?” Kana jechuun sila Gooftaan gabbaramu tokkicha qofa, Isa malee haqaan gabbaramaan hin jiru jedhaa? Mushrikoonni kana garmalee jibban. Sababni isaas, sanama gabbaruu abboota isaanii irraa dhaalan, qalbiin isaaniis shirkiin xuroofte. Yommuu Ergamaan Rabbii (SAW) qalbii isaanii irraa kana akka haaqanii fi Rabbiin akka tokkichoomsan isaan waamu, garmalee dinqisiifachuun, “Sila gabbaramtoota hunda gabbaramaa tokko qofa taasisee? Dhugumatti kuni waan dinqisiisadha.” jedhan. “Isaan (mushrikoota) keessaa namoonni gurguddoon deemanii” Kunniin hoggantoota fi maanguddoota isaanii kanneen ta’aniidha. “deemaa” kana jechuun amantii keessan irratti itti fufaa. Wanta gabbartan (waaqefattan) irratti obsaa. Tawhiida irraa wanta inni itti isin waamuuf hin awwaatinaa. “dhugumatti inni kuni wanta barbaadamudha.” Muhammad (SAW) tawhiidatti kan nu waamuf isin irratti kabajaa fi ol’aantummaa ittiin barbaadufi.
“Amanti gara dhumaa keessatti kana hin dhageenye.” Kana jechuun amanti gara dhumaatti dhufe keessatti Rabbiin qofa gabbaraa kan jedhu hin dhageenye[3]. Amantin gara dhumaa isaan jedhan kuni amanti akka isaanii shirkiin guuttame amanti Kiristaanati. Kiristaanonis Rabbiin waliin waan biraa gabbaru (waaqefatu).
Sababni aayaanni tunniin itti bu’aniif mufaasironni akkana jechuun ibsan:
Yommuu Abu Xaalib dhukkubsatu, Abu Jahl dabalatee Qureeshonni gariin isatti seenanii akkana jedhan, “Ilmi obboleessa keeti wanta gabbarruu arrabsaa jira. Inni wanta akkana akkanaa hojjate, wanta akkana akkanaa jedhe. Maaliif isatti ergitee akka kana hin hojjanne itti hin himnee?” Abu Xaalibis gara Nabiyyiitti (SAW) ni erge. Innis dhufee mana ni seene. Isaanii fi Abu Xaalib jidduu iddoo teessummaa nama tokko teechisuutu jira. Abu Jahl -abaarsi Rabbii isarratti haa bu’uu- yoo nabiyyiin (SAW) cinaa Abu Xaalib taa’ee, inni Nabiyyiif daran garaa ni laafa jedhe sodaachuun utaalee bakka kana taa’e. Nabiyyiinis iddoo teessumaa abbeeraa isaatti dhiyaatu hin arganne, kanaafu balbala bira taa’e. Abu Xaalib ni jedheen, “Yaa ilma obboleessa kiyyaa! Namoonni kee maaliif si komatuu? Wanta gabbaran akka arrabsituu fi akkana akkana akka jettu ni odeessu.” Dubbii itti baay’isan. Ergamaan Rabbiis (SAW) akkana jechuun dubbatan, “Yaa abbeeraa koo! Wanti ani isaan irraa barbaadu dubbii takka akka jedhan qofaadha, dubbii tanaan Araboonni hordoftoota isaanii ta’uu, warri alaa (Islaama keessa hin seenne) immoo jizyah isaaniif kafalu.”
Mushrikoonni dubbii fi jecha isaatiif ni rifatan. Isaanis ni jedhan, “Dubbi takka moo? Eeyyen abbaa keetin haa ta’u, dubbi kudhanu ni jenna! Dubbiin tuni maalidhaa?” Abu Xaalib ni jedhe, “Dubbii tamiidhaa yaa ilma obboleessa kiyyaa?” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni jedhe, “Laa ilaah illallah (Rabbiin malee haqaan gabbaramaan hin jiru)” Qureeshonni kunniinis kana yommuu dhagahan rifatanii uffata isaanii hurgufaa fi akkana jechaa ka’anii deeman: “Sila gabbaramtoota hunda gabbaramaa tokko qofa taasisee?”[4]
Hojii hundarra fokkuu ta’e shirkii dhiisanii Rabbii tokkicha gabbaruun mushrikoota irratti ni ulfaate. Amanti jallataa abboota isaanii irratti ni gogan. Kanaafi, Rabbiin keessan tokkicha Isa qofa gabbaraa yommuu jedhaman mormii cimaa agarsiisan. Garuu shirkiin isaan irra jiran baaxila (soba) waan ta’eef adabbii (azaaba) jalaa isaan hin baasu. Qur’aana keessatti, “Dhugumatti namni Rabbitti waa qindeesse, Rabbiin isarratti Jannata haraama (dhowwaa) taasiseera. Teessoon isaas ibidda. Miidhaa raawwattootafis tumsitoonni hin jiran.” Suuraa Al-Maa’ida 5:72
Rabbiitti waa qindeessuun (shirkiin) bifa adda addaa qaba. Isaan keessaa, wanta uumame (makhluuqa) akka Gooftaatti ilaalun kadhachuu, isaaf of gadi qabu, sagaduu, qalma qaluu fi kkf hojjachuudha. Rabbiin olta’ee shirkii irraa nu haa eegu.
Mormii 2ffaa-Aakhiratti Kafaruu isaanii
In sha Allah boru kutaa itti aanu keessatti ni ilaalla…
Kitaabban wabii
[1] Ma’aarij tafakurri wa daqaa’iqu tadabburi 12/152-153
[2] Tafsiiru Ibn Kasiir 6/439
[3] Tafsiiru Ibn Kasiir 6/408-409
[4] Madda olii


text:
Tafsiira Suuratu Al-Ankabuut-Kutaa 7
Roorroo Ummata Nabii Ibraahim
Nabii Ibraahim (aleyh salaam) ummata isaa Rabbii tokkicha akka gabbaranii fi sanama gabbaruu akka dhiisan affeeraa ture. Kan kana godhuuf faayda isaaniitiif jedheeti. Garuu deebiin ummanni kuni isaaf deebisee deebii roorroo ta’eedha.
“Deebiin ummata isaas, “Isa ajjeesaa yookiin isa gubaa.” jechuu malee waan biraa hin turre. Rabbiinis ibidda irraa isa baraare. Dhugumatti, kana keessa namoota amananiif mallattooletu jira.” Suuratu Al-Ankabuut 29:24
Kana jechuun yommuu Nabii Ibraahim ummata isaatiin, “Rabbiin gabbaraa, Isa sodaadhaa. Yoo kan beektan taatan santu isiniif caala.” Jedheen, deebiin ummata sanii, “Isa ajjeesaa yookiin isa gubaa” waliin jechuu malee homaa hin turre. Isaaniis kana ni hojjatan. Ibiddaan Nabii Ibraahimin gubuu ni barbaadan. Kanaafu, ibidda guddaa isaaf qabsiisan. Ergasii achi keessatti isa darban. Ergasii Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ibidda kanarraa ni baraare. Akka ibiddi kuni isa gubu hin taasisne.[1] Inumaa qabbanaa fi nageenya godheef. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Yaa ibidda! Ibraahimin irratti qabbanaa fi nagaa ta’i” jenne.” Suuratu Al-Anbiyaa 21:69
“Dhugumatti, kana keessa namoota amananiif mallattooletu jira.” kana jechuun Ibraahimin ibidda irraa baraaru keessa namoota Rabbiitti amananii fi shari’aa Isaatti hojjataniif mallatoolee fi ragaaleetu jira.[2]
Mee mallattoolee kanniin keessaa muraasaa haa kaasnu:
1ffaa-Ibiddi kuni garmalee guddachuu waliin dhiibbaa isarratti hin geessine. Namoonni sunniin isa gubuuf qoraan baay’ee walitti qabanii ibidda qabsiisan. Garuu yommuu Ibraahimin keessatti darban homaa isa hin goone.
2ffaa-Ibidda guddaa kanarraa baraarun dandeetti Rabbii, kabaja Ergamaa Isaa, waadaa Isaa dhugaa gochuu fi diinota Isaa salphisuu agarsiisa. Akkasumas, uumamtoonni hundi Rabbiif kan ajajamanii fi bulan agarsiisa. Ibiddi kuni ajaja Isaatin qabbanaa fi nageenya ta’e.
3ffaa– shira namoota waan badaa isatti yaadanii jalaa fashaleessu.
4ffaa-obsaa fi danda’uu Nabii Ibraahim. Sababni isaas, dhimma akkanaa kana namoota akka Nabii Ibraahim (aleyh salaam) ta’an malee eenyulle irratti hin gootomu.
Garuu mallatoolee kanniinitti kan fayyadamu fi hubatu namoota amananiidha. Namoonni hin amanne homaa itti hin fayyadaman.[3]
“Ni jedhe, “Rabbii gadiitti sanamoota [gabbaramoo] kan godhattaniif jireenya addunyaa keessatti jidduu keessanitti wal jaallachuuf qofa. Ergasii Guyyaa Qiyaamaa gariin keessan garii morma, gariin keessan garii abaara. Itti galli keessan ibidda, gargaartonni homaatu isiniif hin jiran.” Suuratu Al-Ankabuut 29:25
Ni jedhe, “Rabbii gadiitti sanamoota [gabbaramoo] kan godhattaniif jireenya addunyaa keessatti jidduu keessanitti wal jaallachuuf qofa.” Kana jechuun Nabii Ibraahim ummata isaatiin akkana jedhe, “sanamoota kanniin gabbaramtoota kan godhattaniif, hariiroon jaalalaa, wal qunnamuu fi isaan biratti wal gahuun akka itti fufufi. Isin [siidaaleen] kunniin homaa akka hin fayyannee fi hin miine ni beektu.”[4]
Kuni hariiroo sabummaa fi biyyummaa irratti ijaarrameen wal fakkaata. Namoonni sabaan tokko ta’an, sabummaa irratti hundaa’anii wal jaallatu. Namoonni biyyaan tokko ta’aniis biyyummaa irratti hundaa’anii wal jaallatu. Namoonni amanti tokko qabaniis amantii san irratti hundaa’ani wal jaallatu. Tarii amantiin kuni amanti sobaa ta’uu danda’a. Haaluma kanaan, ummanni sanama gabbaraniis hariiroon isaan tokkoomsu fi wal jaallachiisu sanama gabbaruudha.
Nabii Ibraahimis (aleyh salaam) kana hubachuun ummata isaatiin akkana jedhe: “Walitti dhufeenyaa fi jaalala keessan Rabbii olta’aa gabbaruu irratti ijaaru dhiistanii sanama gabbaruu irratti ijaartan. Garuu wal jaallachuun keessan kuni jireenya addunyaa tana qofa keessatti ta’a. “Ergasii Guyyaa Qiyaamaa gariin keessan garii morma, gariin keessan garii abaara. Itti galli keessan ibidda, gargaartonni homaatu isiniif hin jiran.” Kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa gariin keessan kan biraa irraa qulqullaa’a, wanta isin jidduu ture wal waakkattu. Gariin keessan garii abaara. Hordofaan hogganaa abaara. Gahuumsi dhumaa keessanis ibidda. Gargaaraan isin gargaaru hin jiru, baraaraan adabbii (azaaba) Rabbii irraa isin baraaru hin jiru. Kuni haala kaafirootati. Haalli mu’mintoota faallaa kanaati.[5]
“Luuxis isaaf ni amane. Innis, ‘Dhugumatti, ani gara Gooftaa kiyyaatti godaanaadha. Dhugumatti, Inni Injifataa, Ogeessa.‘ jedhe.” Suuratu Al-Ankabuut 29:26
Luux ilma obboleessa Ibraahim ture. Luux Ibraahimin dhugoomse isa hordofe. Nabii Ibraahimis ummata isaa gara tawhiidaatti waamun bu’aa buusaa akka hin jirre yommuu argu, “dhugumatti ani gara Gooftaa kiyyaatti godaana.” jedhe. Kana jechuun biyya badiin itti hojjatamu dhiisee biyya Rabbiin qofti itti gabbaramutti godaana.[6] Biyyi tunis Shaami (Filisxeemi fi naannawa ishii).
“Is’haaqi fi Ya’aquubinis isaaf kennine. Sanyii isaa keessatti nabiyyummaa fi kitaaba goone. Addunyaa keessatti mindaa isaa isaaf kennine. Dhugumatti, inni Aakhirattis saalihoota irraayyi.” Suuratu Al-Ankabuut 29:27
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabii Ibraahim qormaata guddaa erga darbee fi gara Shaam erga godaane booda, akka ilmaatti Is’haaqin kenneef. Ilma ilmaa kan ta’e Ya’aquubinis isaaf kenne. Ya’aquub ilma Is’haaqi. Akkuma beekkamu abbaan ilma ilma isaa akka ilmoo ofiitti ilaala.
“Sanyii isaa keessatti nabiyyummaa fi kitaaba goone.” Nabii Ibraahimin booda nabiyyiin tokkooyyu hin dhufne sanyii isaatirraa yoo ta’e malee. Kitaabni sanyii isaa irratti malee hin buune.[7] Nabii Ibraahimin booda Ismaa’il irraa jalqabee hanga Iisaa fi Muhammadin (SAW) gahutti nabiyyonni hundii sanyii isaa irraa turan. Kitaabban akka Tawraat, Zabuur, Injiili fi Qur’aanaa sanyii isaa irratti buufaman. Kuni tola Rabbiiti. Inni nama fedheef tola Isaa kenna. Dhugumatti, Inni beekaadha, Ogeessa (Hakiim).
“Addunyaa keessatti mindaa isaa isaaf kennine. Dhugumatti, inni Aakhirattis saalihoota irraayyi.” Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa mindaa lama walitti isaaf qabe: mindaa addunyaa: kunis diinota isaa irratti injifannoo isaaf kennu, maqaa gaariin dhaloota hunda keessatti kaafamu, ilmaan isaatti gammaduu fi isaan (ilmaan isaa) baay’achuu, rizqii gaarii fi kanneen biroo. Mindaa Aakhirah: kunis garee saalihotaa keessaa ta’uudha.
Saalihoonni namoota gaggaarii sadarkaa ol’aanaa qabaniidha. Asitti wanti barbaadame gosoota saalihota ol’aanoo ta’aniidha. Isaanis nabiyyoota fi Ergamtoota.[8]
Faayda Aayah tana irraa argatan:
1ffaa-Sanyiin Rabbiin namaaf kennu kennaa Rabbii olta’aa irraayyi: “Isaaf kennine” waan jedhuuf. Garuu yoo namni isaan keessatti haqa Rabbii gate kennaan kuni tarii qormaata ta’uu danda’a. Yoo isaan barsiisee fi qajeelche immoo mindaa irratti argata. Yeroo baay’ee namni ilmaan isaa guddisuu fi barsisuu keessatti wanta Rabbiin dirqama godhe yoo hojjate, ilmaan isaa kuni ni fooyya’u.
2ffaa-Namni mindaan (ajriin) isaa addunyaa keessatti isaaf ariifatamu danda’a. Jecha Rabbii subhaanahu wa ta’aalaa kanaaf: “Addunyaa keessatti mindaa isaa isaaf kennine.”
Mu’minaaf mindaa isaa addunyaa keessatti isaaf ariifachiisuun mindaa Aakhiraa akka dhabuutti hin lakkaawamu. Kanaafi akkana jedhe, “Dhugumatti, inni Aakhirattis saalihoota irraayyi.”
Faayda kanarratti dabalatee, addunyaa keessatti mindaa mu’minaaf ariifachiisuun qananii Rabbiin irraa gabrichaaf ta’eedha. Sababni isaas, namni kuni bu’aa hojii gaarii isaa arguun hojii gaarii hojjachu irratti kakka’uumsa horata. Bu’aan kuni wantoota alaa irratti yookiin nafsee namaa keessattis ta’uu danda’a.
Mindaa hojii gaggaarii irraa fakkeenyi kanaa: namni gammachuu, ifaa fi hojii gaariitti boqachuu qalbii isaa keessatti argachuudha. Kuni shakkii hin qabu mindaa ariifataa irraayyi. Fakkeenyi wantoota alaa immoo abjuun gaariin nama gammachiistu isaaf mul’achuudha.[9] Kanaafu, hojii gaggaarii ikhlaasan hojjachuun mindaa addunyaa fi Aakhirah argachuuf sababa guddaa ta’a.
[1] Tafsiir Xabarii-18/381[2] Tafsiir Muyassar-399[3] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ankabuut-fuula 110-111, Ibn Useymiin, Tafsiir Tahriir wa Tanwiir-20/235[4] Zaadul Masiir-1081[5] Tafsiir Ibn Kasiir-6/55[6] Tafsiir Sa’dii-738, Tafsiir Tahriir wa tanwiir-20/238[7] Tafsiir Sa’dii-739[8] Tafsiir Tahriir wa Tanwiir-20/239, Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ankabuut-fuula 132, Ibn Useymiin[9] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ankabuut-fuula 132-134, Ibn Useymiin


text:
Afaan Siwaahilii
Afaan Siwaahilii (akkasumas kan Kiswahili jedhamu) Afaan Bantu tti. Afaanii kunni afaan biyyotta Sahaaraa n jalla jirranitti yeroo bayee dubbatama. Swahilin afaan Ummattaa Swahilikan fixee Gallana Oceanii kabba Somaaliyaafagatte hanga danga Moozaambiik fi Tanzaaniyaa argamaniin dubbatama. Ergaa afaan adda Tanzaaniyaa kufeen bodda, Afaan Siwaahiliin akka afaan tokkoffatti ummattaa Tanzaaniyaan fudhatame, lakkofsii ummatta afaan Kiswahili akka Afaan tokkoffatti dubbatan hanga million 40 guddatte. Haa ta'u malee Siwaahiliin ummatta hanga million 100 ta'aniin dubbatamma. Biyyotta kabba Afrikaa tti fi Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo tti Siwaahiliin lingua franca ta'erra. Siwaahiliin afaan Afrikaa jirran kessa akka afaan hojjii African Union kan fayyadaman isaa qofaatti. Siwaahiliin University gugguddo adunyaa kessatti ni barsifama, akkasumas stationotta akka BBC, Voice of America fi Xinhua irratti ni dabarfama.
- Biyyotta itti dubbatamu
Tanzaaniyaa, Keeniyaa, Yugaandaa, Ruwaandaa, Buruundii, Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo, Somaaliyaa, Komoroos, Moozaambiik.
- Bayyina Dubbatotta
Akka Afaan tokkofatti - 40 million Akka Afaan lammafatti - 100 million
- Kutaa Afaanii itti rammadamu
Niger-Congo->Atlantic-Congo->Volta-Congo->Benue-Congo->Bantoid->Southern->Narrow Bantu->Central->G->Swahili
Afaan tokkoffa Tanzaaniyaa, Keeniyaa, Yugaandaan (2005 jalqabe)tti.
- Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary


text:
Aanaa Kofaleetti cabbiifi bakakkaan miidhaa geessise
(bbcafaanoromoo)–Dilbata Bitootessa 12,2012 Godina Arsii Lixaa aanaa Kofaleetti roobni cimaan waaree booda roobe kan ammaan dura roobee hin beeknedha jedhu Itti-gaafatamaan Waajjira Kominikeeshinii Aanaa Kofalee Obbo Abdulqaadir Guyyee.
Gara galgalaa sa’aatii 11 irraa roobuu kan jalqabeefi sa’aatii tokkoof cabbii qofatu roobaa ture jedhan.
Gandoota aanaa Kofalee sadii kan uwwise yoo ta’u, aanichatti misoomni jallisii mosee baayinaan kan omishamaa jiru waan ta’eef cabbiin kun miidhaa cimaa akka irraan gahes himu.
Bal’ina omisha miidhamees koreen hundaa’ee hojiin qulqulleessuu hojjetamaa jira jedhan.
Cabbiin karaarratti tuulamuun daandii guddaa aanicha qaxxaamuru waan cufeef sa’aatiiwwan muraasaaf tajaajilli geejjibaa gufatee turuus eeran.
Rooba kana keessa bakakkaa bu’eenis daa’imni waggaa 14 ta’u lubbuun kan darbeefi nama tokkorrammoo miidhaan qaamaa gahee hospitaala seenuus himan.
Akka kan kaleessaa sana gahuu baatus naannoo sanatti bokkaan akkanaa torbee darbes roobee turuu himan.
Buufatni raaga qilleensaa magaala Kofalee jiraachuu kan eeran Obbo Abdulqaadir bokkaan cimaan akkanaa akka dhufu raagni mul’ise akka hin turres himan


text:
Oromo News 05/25/2021
Akaam, galatoomi caqasuu dhaaf, kuni Oduu Siouxland Public Miidiyaa Oromiffan Anii Fatiya.
Bulchaan Nebraska Pete Ricketts akka oduu yaa’ii guyyaa har’aa irrati June 1st irraa jalqabee sababa dhukkuba irraa seera bahee ture mara isaatu akka dhaabatto malatteese jira.
Governor sababa hojii dhabdoota Iowa ttif bu’aa Covid-19 kana federa kara $300 akka dhaabdu himtee jirti. sagantaa kunis June 19th kan dhaabatudha.
Nebraska fi South Dakota keessati hojiidhandoonni muraasa akka jiran himan akka state biraatif.
South Dakota bu’aa Federal guyyaa 26th irrati akka dhaabdu himte, Iowa ammo June 13th kan dhaabdu ta’a.
Deparmantiin mana fayyaa Iowa akka gabaasanitti guyyaa har’aa namni haarawa Covid-19 kan due akka hin jirreefi akka biyyatiti namni haarawa qabame 55 akka tae himan, namni tokkoo ammo Woodbury county keessayi. yeroo ammaa Sioux City keessati namni kamuu sababa dhukuba kana yaalamu akka hin jirre himan.
Kuni kanumaan osoo jiru, ogeessi siouxland District health akka jedhetti namni percent 40% oltae Woodbury County keessati hayyamaan akka taalaali corona virus guutuman guututi fudhatani jiran himan. 60% kan tau ammo talaali jalqaba fudhatanii jiran.
Magaalli Sioux City summer kanaaf qophaahani jiru.
Guyyaa har’a, park fi Rec Deparmaniin karoora muraasa gadi dhiisani turan.
Riverside bakka bishaani guyyaa sadihiif yadaannoof kan banamu ta’a akkasumas yeroo itti aanuf June 5th hanga August 15th kan fufu ta’a.
Lief Erikson fi Lewis Pools June 12th hanga August 8th kan dalagamu ta’a.
Magaalan five splash pads ummataf kan banamuu guyyaa sanbata guyyaa hojattootaf kan banamu ta’a.
Dhukubni jalqabuu irraa kae dhumaratti banamuun mana kitaaba magaala Sioux City dhaaf kan barbaachisuudha.
Perry Creek Branch kan Hamilton Boulevard bira jiru ummataaf kan har’a banamu ta’a. locetion sa’aati 10:30 a.m irraa hanga 5:30 p.m kan fufuu ta’a.
Curbside hojiin pichup akka sutee jiru himan.


text:
Ameerikaan hogganaa ol’aanaa waraana Iiraan Jeneraal Qaasim Suleeymaani ajjeeftee
Ameerikaan haleellaa drooniin ganama har’aa buufata xiyyaaara Bagdaad keessatti raawwatteen, hogganaa ol’aanaa waraana Iiraan (IRG) Jeneraal Qaasim Suleeymani fi waahila isaa ajajaa milishoota Iiraaq Abu Mahdi Al-Muhandis kan ajjeefte tahuun beekamee jira. Jeneraal Qaasim Suleeymani Iraan keessatti qondaaltota Waraanaa fi Siyaasaaa hunda caalaa nama dhageettii guddaa qabu yoo tahu, humna waraana biyyattii cimsuu keessattis gahee guddaa kan qabu tahuu odeeyfannoon ni addeessa.
Iraan ajjechaa hogganaa waraana isii irratti raawwatame ilaalchisee ibsa baasteen, Jeneraal Qaasim Suleeymani walitti bu’iinsa Ameerikaa fi hidhattoota Iraaq jiddutti hammaataa dhufe ilaalchisee, qondaaltota mootummaa Iraaq waliin mari’achuuf gara biyyattii kan seene tahuu ibsuun, ajjeechaa kana haaloo bahuuf dhaadatte.
Waajjirri ittisa Ameerikaa Pentagon gama isaatiin dhimmicha irratti ibsa kenneen, Jeneraal Qasim Suleeymani ajaja Prezdaant Traampin kan ajjeefame tahuu mirkaneesse. Haaluma wal fakkaatuun Waayit Haawus ibsa baaseen, “Jeneraal Qaasim Suleeymani dhaabbilee fi humna Waraana Ameerikaa naannichatti argamu irratti haleellaa hamaa raawwachuuf sochii irra osoo jiru, tarkaanfiin irratti fudhatamee jira” jedhe.
Ameerikaan dhuma ji’a dabree haleellaa rokkeetii buufata waraana isii Iiraaq keessatti argamu irratti raawwatameen loltuun tokko ajjeefamuu ibsuun, haleellaa haaloo bahuu hidhattoota Iiraaq mootumma Iraaniin deeggaraman irratti raawwatteen loltoota 25 ajjeefte. Kanuma hordofuun lammiileen Iiraaq guyyaa sadi dura Imbaasii Ameerikaa Bagdaaditti argamutti ibidda qabsiisuun ni yaadatama.
Ameerikaan haleellaa Imbasii isii Bagdaaditti argamu irratti dheengadda mormitoonni raawwatan dabalatee, sochiilee farra Ameerikaa baha jiddu galeessaa keessatti babal’ataa dhufe Iiraantu qindeesse jechuun yakkaa turte.


text:
Sagantaan Eebba Kitaaba Seenaa Shanan Gibee geggeeffamaa jira
Kitaabni Seenaa Shanan Gibee jedhu kan Injineer Ustaaz Gaalii Abbaabooriin qophaa’e Sabtii har’aa, magaalaa Jimmma galma Yunivarsitii Jimmaa keessatti haala ho’aa taheen eebbiffamaa jira. Sagantaa eebbaa kanarratti Ulamaa’ota gurguddoo, munshidootaa fi ustaazonni baay’een affeeramanii irratti hirmaataa jiran.
Ulamoota fi du’aatota sagantaa kanarrati argaman jidduu Prezdaantii Majliisa Oromiyaa Shekh Hajjii Ibraahiim, Sheikh Amiin Ibroo, Ustaaz Anwaar Yuusuf fi Ustaaz Mas’uud Nuuraa keessatti argaman.


text:
Irreechaa bara kanaa ilaalchise 2017
1. Bakka bu’an Mootumma akka achitti hin arganne ibsamee jira. Kana nuuf kabajama
2. Uffanna ilaalchise namni waan qabu ykn fedhe ufate Irreechaa dhaquu danda’a. Garuu Irreechaa kan dhaqnu gaddaafi miti. Kanaaf wayya gurracha ufachuun sirri miti. Dabalataan Oromoon wayya gurracha akka gadaatti hin ilaalu. Namni yoo jalaa du’e kirrii adii mormatti hidhata. Kanaaf wayyaa qalloo ykn kirrii adii addatti hidhadha kan jedhame. Kana waldaa Waaqefannati adunyatti murtese. Garuu kun darqiin ta’u hin qabu. Kan barbaade kirri adii addatti kirri diina harkatti yaa hidhatu.
3. Bakka bulti yoo dhabdan waajira gadaa deema. Garuu imaana isinitti kenanna mormii hin gaggeesina. Yoo dungoo ibsuu barbaadan abboti gada wajjin mari’adha. Isaan yoo isiniif eyyaman qofa gaggeesitu.
4. Qarshii hamma qabda warra Abdi wayaneen buqa’e gumaachu hin dagatina. Gadaan gamoo fuldura Wajira gada jiru bituu waan barbaaduf waan qabdan gumaachaf.
5. Karaan bakka kanatti gargara bahe jira.suura isa yoon argadhe post godha. Kanaaf bitaa keessan qabatanii malka buutu. Mirgaan immo deebitu. Akka wali hin dhiibne bitaan karaa dhaqaniin qofa mirgi karaa deebi’anin. Biraan bahii mirgaan naa galii yaa goticha koo jedhu miti.
Dhumarra Irreechi bara kana nagaan xumuramun Oromoof injifanno guddadha. Kanaaf hundi keenya itti yaa yaadnu.
Via Teferi Nigussie Tafa
Irreechi Aanaa Meettaa Roobii/Walqixxee/ Malkaa Qaajoo gaggeessummaa Abbootii Gadaa fi Qeerroon milkiin Xumurameera!!Baga milkooftan jenneerra
Fulbaana 28,2017) Basaasotni wayyaanee osoo ayyaanni Irreechaa hin ga’in dursanii Bishooftuu akka seenaniif wayyaaneen qopheessaa akka jirtu barame.
Basaasotni diinaa kunniin Qeerroo Oromoo wayyaaneen kanaan dura qabdee hidhuuf barbaaddee dhabde suuraa isaanii qabatanii bakka ayyaana kanaa akka dhaqanii fi dargaggoota kana akka hordofan qajeelfamni darbuufiin ibsameera.
Gama biraan kabaja Guyyaa Ayyaana Irreechaa jeequuf wayyaanee fi tikni isaa, lukkeelee fi farreen shira xaxuu irraa waan hin deebineef dammaqinnii fi to’atnaan akka jabaatu jechuun sabboontotni Oromoo ummata Oromoo ayyaana kana irratti argamuuf dhaamsa isaanii dabarsu.


text:
Wave
Wave kan jedhamu jeqamu space fi yeroo kessa darbuu, kan yeroo heduu daddarbu energy qabuu dha. Wavonni mechanical ta'aan daddarba (medium) barbaduu, daddarban kuniis ergaa waviin kessa darbee bodaa elastic restoring force basuu ni danda'a. Wavonni electromagnetic radiation garuu daddarba malee ademuu ni danda'uu, fakenya: gravitational radiation kan jedhamu vacuum kessaa darbuu ni danda'a. Wavonni energy bakka tokko bakka biratti gesuu fi daddabarsuu ni danda'uu, kanaas kan godhaan daddarba (medium) kessaa partikilotnii diquumma tokko yokaan hommaa osoo hin chocho'iin kessaa darbuun. Kanaaf jabenii (mass) tokkoleen ademsaa hin godhuu jechuu dha. Haa ta'u malee Waves travel and transfer energy from one point to another, often with little or no permanent displacement of the particles of the medium (that is, with little or no associated mass transport); instead there are oscillations around almost fixed positions.