text:
Caaltuun Akka Helan
Obboleeyyan! irra jireessi keessan seenaa “ጫልቱ እንደ ሄለን- Caaltuun Akka Helan” jedhu kanaaf haarawaa miti. Seenaan seenaa intala Oromoo sirna Amaaraa keessa Oromummaan keessaa haqamee, qorqalbiin miidhamtee sababuma saniin lubbuu isii dhabdeeti. Barruun kun kitaaba “Tasfaayee Gabra’aab “የስደተኛውማስታወሻ-ጫልቱ እንደ ሄለን” isa jedhu keessaa fudhatame. Tasfaayeen seenaa Oromtittii tanaa barreessuu isaatiif woreegama guddaa kafale.
Duula guddatu irratti godhame. Duulli kun garuu seenaa Caaltuu fi kitaaba isaa taan caalaa akka beekkamu godhe malee akka isaan yaadan maree sheelfitti hin dachaafne. Akkuma irra jreessi keessan beektan, duulli Tasfaayee irratti godhame kun ka jalqabaatii miti. Tana durallee kitaaba ”የቡርቃዝምታ“ jedhu ka bara 2000 keessa barreesse irratti akka dhiifama gaafadhu jedhanii nu kolfisiisaa turan. Haata’uu garuu duulli dhiheenna Tasfaayee irratti godhame seenaa Amaarran dhoksuu yookiin waakkachuu barbaadan taan caalaa akka dhagayamu taasise. Seenessi sagalee ka “Caaltuun Akka Helan” jedhamee Afaan Oromootti hiikkame dhihoma tana miidiyaalee hawaasaa irratti gad dhiifamee ture. Barruun kun ammoo worra dubbisutti aanjoo qabuuf.
Worri caqasuus ta’ee dubbisuu dandeettan affeeramtaniirtan. Waan dur Amaarri Oromoo irratti raawwatte kana hubadhaa hubachiisaa. Ka biraallee kumii-kitiltu jiraa gad baasaa. Dhiheenna kana Ameerikaa keessatti “12 years slave” fiilmiin jedhamu tokko bahee ture. Haala suukanneessaa dur ummata gurraacharratti raawaatame worri fiilmicha laaltan agartaniirtan. Wontichi yoo laalan waan mataa nama tuqaati. Haata’uu garuu maraattuu “waan kaleessa dalagameef adiidiin ardhaa gaafatamuu qabdi” jedhu argaa hin jirru. Arguullee hin qabnu. Adiidiin arhaa isaan kaleessaatiin adda. Wonni kaleessa dalagame deebi’ee akka hin raawwatamne irraa wolbarsiisan. Daba kaleessa ummata gurracharratti dalagame sirrii ta’uu ka mirkaneessu yookiin ka haalu yoo jiraate seeraan gaafatama. Keennaa fi ka Habashootaa garuu adda. Bara ardhaa “waan Miniliik Oromoorrati dalageef ilmaan yookiin ilmaan ilmaan isaa itti gaafatamuu qabdi” Oromoo jedhu hin agarre. Arguullee hin qabu.
Oromoon ekeraa Miniliik faana hirriba dhabu hin jiru. Garuu Miniliikota ardhallee akka Miniliikitti Oromoo bituudhaaf hirriba dhabaa jiran ufitti dadhabaa jirra. Miniliikiin nutti faarsuu bira taranii, “harkaa-harmi muraa wonni jedhamu hin jiru! kijiba! /“የጥቂትየኦሮሞልሂቃንየፈጠራታሪክነው። Seenaa kijibaa eliitonni muraasni uuman” nuunjedhaa jiran. San birallee taranii ragaa nu gaafataa jiran. Dhiiroo barri “harkaa-harka muraan aanolee” fi “Calii Calanqoo” akkasumas fixxaan kaleessaa fi ardhaa dachii Oromoo irratti raawwatame/aaru fiilmiin hojjatamu dhufaa laataa?
Obboleeyyan! Waan kaleessa ta’ee fi ardhaallee ta’aa jiru qabadhaa kaayaa! Dhalaaf dabarsaa! Kana ka goonu ammoo eennuunuu miidhuuf yookiin balleessuufii miti. Akkuma ummata kamiituu jiraachuudhaaf. Maraafuu caqasa yookiin dubbisa gaarii isiniif hawwa. Dhiheennatti ammoo seenessa mata- duree “Ihaadigicha!” jedhu, ka bara Tigree kana keessa ta’e tokkoon isinitti deebi’aa nagayaan naa turaa.
Amaan Hedatoo ti.
*****
Caaltuun Akka Helan
Afaan Amaaraatiin ka barreesse: Tasfaayee Gabra’aab
Afaan Oromootti ka hiikee: Amaan Hedatoo
Seenaan Caaltuu baay’ee nama ajaa’iba. Garaa nama nyaatas. Haqaaqii irraa kiilomeetiroota muraasa irra ka jiru ganda baadiyaa “Qooftuu jedhamutti ta dhalatte Caaltuun woggaa digdamii shanitti kichuun karatti hafte. Faaya laalanii gara biraa laaluun nama dhibu, ta gamaa gamanni bareeda isii irraa odeesse ijoollee qotatee bulaa turte. Sababa du’a isii, ka biraa hafee maatiin isiituu guutuu hin beeku.
Hennaa ijoollee turte seenaa isii namni hin beekne hin jiru ture. Maqaan isii Tuulama keessa haga Waajjituu, haga Wolmaraa, haga Seeraa, haga Dawwaraa, haga Bachoo, haga Cuqqaalaa, haga Dirree fi Gimbichuutti hanga’ee beekkama ture.
Ka’umsi beekkkamuu isii seenaa Tuulamaa keessatti dhiira woliin dorgomtee injifachuudhaan farda badhaafamuu isii ture. Bareedinni uumamaan qabduu fi dhiiraan qixa farda kaachisuun ammoo caalatti maqaa isii hangaase. Gaaf tokko hennaa woggaa kudha afur turte ture. Fira gaafachuudhaaf kophaa isii Qooftuu irraa gara Tulluu Diimtuu hennaa deemaa turte ka’ima butuudhaaf hordofaa ture jalaa galtee turte. Dargaggeessa durba butuudhaaf bahe hoongessanii galuu jabduun caalu kamtu jira? Dargaggeessi seenaa isii kana hin beenne ammoo hin jiru ture.
Namoonni jajjaboon naannoo, kanneen seenaa isii jaalatan, Caaltuu ilmaan isaaniitti fuudhuudhaaf hawwaa turan. Abbaan isii obboo Midhaksaanis mucayyoo isaanii namoota kanniin dhoorgatanii tursiisuu hin dandeenne. Ufiin bulaa yookin algala tokkoon uduu jalaa hin butamin, maatii kabajamaa tokkoof kennuuf murteeffatan. Haaluma kanaan mucayyoo isaanii ganna kudha shanitti maatii Ada’aa ka Dirree dhufe tokkoof kennan. Kana godhuu isaanii firaa heddutu mormee ture. “Mucayyoon tun uduu barattee…” jedhee ka yaada kenne heddu ture. Martuu hafee Caaltuun heerumte. Garuu qalbii guutuun ka fudhatte hin turre. Maatiin Caaltuu akkuma namoota naannoo sanii qonnaan bultoota ka turan ta’us qotattoota naannoo heddu biratti garuu maatii irra woyyaawaa turan. Abaabayyuun Caaltuu Bantii Dammoo nama heddu horee, hundee maatii baldhaa hambifatee dabre. Kanaafuu maatiin Qooftuu keessa jiraatu irra jireessisaa ka hiddi isaa Bantii Dammootti galu. Caaltuun worra isiitiif takkittii taatullee, maatii baldhaa Bantii Dammoo ka Qooftuu marsee jiraatu saniin marfamtee, hiree matatti baadhatamuudhaa argattee guddatte.
Umrii ijoollummaa isitti seenaa dhaloota dabreetiin kunuunsee ka guddise abaabiyyee isii woggaa dhibbaa ol jiraatanii daran turan. Maqaan isaanii Godee ture. Bantii Dammoo ammoo nama maatiin marti ittii boonu ture. Beekaa miiloo isaa lakkaayee Daacitti galchu. Kana qofaa miti. Abbaa fardaa dhukaasaan beekkamu ta’utti dabalee namoota wol dhaban araarsuu fi galtee gumaa fixuudhaan seenaa gaarii hambifatee nama dabre.
Caaltuu, seenaan dhaloota durii ka abaabibiyyee isii irraa baratte qaama isii ta’ee woliin guddate. Umrii ijoollummaa saniin aadaa fi seenaa Tuulamaa qeensaa haga refeensaatti beekti. Hora Finfinnee dhaquun dur-durii ta’ee hafus, hora Bushooftuutti irreeffachuun hawwiilee qalbii isii keessatti mana ijaaratan keessaa isa tokko ture.
………………………………………
Farda Caaltuun gaaf dur dhiiraan dorgomtee injifattee badhaafamte maqaan Gurraacha ture. Egaa Caaltuun eega Gurraacha badhaafamte as nama hin danda’amne taate.
Guyyaa gurraacha badhaafamte adda babayii duratti utaltee irra buute. Guyyaa san irraa qabee “Caaltuu worra Galaan” jedhamtee maqaa baate. Yaabbii fardaa akka kennaa addaatti dhuunfatte. Egaa “Caaltuu worra Galaan” gurraacha malee jette. Gurraachillee isii malee jedhe. Caaltuu malee namni itti dhihaatu ni dhabame. Dhaabatee maddii yookiin boqoo isii yoo arraabu ‘raajii’ jedhame. Abbootiin gaarii fardaa, kanneen Haqaaqii Basaqaa “qarshii kuma tokkoon nutti gurguri” jennaaniin fuulati cirriiqattee ariite. Yaabbii fardaa namni isii barsiise jiraachuu baatullee, Sambataa haga Sambataa gurraacha hallayyaa Tulluu Diimtuu keessa utaalchifte. Achii yoo kaate harka ufiitiin haga inni cululuqutti dhixxi. Harka ufiitiin nyaachifti. Galgala daree isaatti galfattee, “nagayatti naa buli gurraacha koo!” jettee biraa lixxi. Gurraachillee akkuma isiiti. Caaltuu sagaleedhaan beeka. Waan isiin jettuun hubata. Yoo isiin itti fiissite, bakka jiruu haada kutee dhufee isii bira dhaabata. Maqaan Gurraachaa fi Caaltuu yoo waamamu wol biraa hin hafu ture. “Gurraacha Caaltuu! Caaltuu haadha Gurraachaa!
Guyyaa gabaa gurraacha saggaarsisaa hangaati. Intalti ilma Bantii Dammoo! Caaltuu Midhaaksaa. Imaltoonni Tulluu Diimtuu, Gimbichuu fi Dirreellee uduu hin hafin Caaltuu fi Gurraachi adda bahuu akka hin dandeenne baratan. Hajaallee qabaachuu baattu gabaa Kiibxataa fi Sambataa gurraacha kooratti lixxee gabaa takkaa lama naannofti. Gurraachi isii “gadabee utaala! Daaraa kaasu homboleleettii fakkeessa!” jedhamee jajame. Gurraacha kooratti lixxee yoo kolfaa gabaa naannoftu isii ta’uu maratu beeka. Marumatu itti lallaba. “Caaltuu worra Galaan! Caaltuu haadha gurraachaa!”jedhaniin. “Intalannana akka si hin bunne!” jedhaan ka bareeda isiitiin qalbiin badde. “Digdama hori akka akaakilee keetii!” jedhaan ka eebbisu ammoo. “Caaltuu sanyii Bantii Dammoo!” jedha ka gaachena isiintiin gammade. Wonni jedhamu heddu. Isiinillee kana yoo dhageettu diqqaa hin boontu. Kikissitee kolfiti. Yeroo akkasii bowwuun kolfa isii Tulluu Diimtuu irraan maree mandi’ee taphatee bosona Bilbiloo qalbii jiisa. Kana qofaa miti. Kolfi isii yeroo garii samii Ad’aa Liiban irra mashisuudhaan, hortee Bantii Dammoo qalbii rarraasa. Bira tareellee Shaggar qixxee Dhakaa Araaraa dhaqqabuu dhabuu isaa namni himu hin jiru.
Beekkkamtiin sanyii ilma Bantii Dammoo egaa hagas gahe. Egaa dur! Gaaf dur! Gaafa gurraacha yaabbattee fira gaafachuuf gara Tulluu Diimtuu arreeddu san ijoollee ganna kudha afurii turte. Dhaabaa fi bareedinni akkasumas rifeensi isii ka akka faachoo gurraacha isii asii achi dhangala’u, maashoo ilkaan isii ka yoo kolfitu namaan badutti yoo dabalamu guchii samii bosona bilbiloo dhuunfatee kophaa isaa bararu fakkaatti turte.
Karaa biraatiin akka ijoollee baadiyaa ija laaftuu hin turre. Yoo itti dubbatan saalfattee ta lafa laaltus hin turre. Waan akkasii garayyuu hin beektu. Maatiin isii malee ijoollee biraa waan hin qabneef akka ilma dhiiraatti mirga guutuun guddatte. Uumamni isii ammoo gubbaan dabalame. Akka ilma dhiiraatti manguddoo keessa teettee caqafti. Yoo isaan haasayan waan hin galiniif “akkas jechuun maal jechuu dha?” jettee gaafachuu jaalatti. Hennaa ijoollummaa isii manguddoon “ankoo xinnoo!” jedhaniin ture. Anko dur dur keessa dubartii dureettii akkasumas jajjaba fi mootii Karrayyuu turte. Bakki galmi Ankoo ka dur sun “Ankobar” jedhamee waamamaa akka ture dur duriidhaan itti himamee ture. Kanuma irraa Ankoon durii sun Caaltuudhaaf modeela turte.
Karaa biraatiin ufitti amantaan, akkasumas sodaa malee waa dubbachuun Caaltuu jajjaba akka fardoo lolaa worra Galaan ture. Tumata morma isii gurra jalaa ka’ee haga qomaa bu’u yoo laalan Hindoota diddiimtuu fakkaatti. Diimtuu waan taateef tumanni hanga’ee irraa muldhatu bareeda isii ka hafe ol baasee nama cuullifata. Dhugamatti baras, hallayyaa Quuftuu keessa laphee dhiibdee yoo gurracha utaalchiftu mootittii Tulluu Cuqqaallaa abadaaf jiraattu fakkaatti turte. Maal godhan ree ?! Mucayyoo akkas taate! Isii Biyya maratti dhagayamte! Isiin gurra dhagayatte sun! Ta deebitee hin argamne sun… Ah! Dhalattee woggaa digdamii shanitti…
………………………………………….
Dubbiin akkana. Woggaa kudha shanitti ciini guddaan godhamee heerumte. Garuu akka aadaa naannootti haadha manaa jabduu ta’uu hin dandeenne. Heerumtee baatii sadaffaatti sokkitee gara maatii isii deebite. Sabani bakka itti heerumtee baateef garuu gahaa ta’ee hin muldhanne. Jaarsi isii machaayee galee akka isii dhaanu himattullee gorsaniinii turan. “Abbaan worraa yoo gabaa dhaqee gale waa unuun waanuma jiru. Yeroo tokko tokko ammoo jaartii dhaanachuunillee haarawaa miti!..” jedhanii gara jaarsa isii deebisudhaaf yaalanillee hin taane. Hin didde. Yoo ka isii dirqan ta’e ija qabattee akka baddu akeekkachiifte. Dabalteellee “an intalti ilma Bantii Dammoo machaayaadhaaf harka hidhadhee hin jiraadhu! Machaayaan jaarsa naaf hin ta’u!” jette. Maatiin waan godhu wollaale. Aanaa-aanteen yaa’ee waan jedhu dhabe. Jaarsi biyyaa bahee “qeerransi akkanaa Galaan keessatti dhalatee hin beeku” jedhee wolitti hime. Dhugatti ammoo akka aadaa naannootti, dubartiin hin heerumin farda kaachisuun argaa dhageettiif haarawa ture. Durbi hin heerumin sagalee ol qabattee kolfitee hin beektu. Mataa gad qabattee waan jedhan fudhatti malee, akkanatti manguddoo dura hin dhaabattu. Karaa kanaan egaa Caaltuun nama addaa turte. Uduu maatii isiitiif takkattii, akkasumas intala ilma Bantii Dammoo ta’uu baattee aadaa fi safuun Quuftuu amala durbaa ka akkanaatiif bakka hin qabu ture. Addatti ammoo akka hin fakkaanne abaabayyuu isii Bantii Dammoo fakkaatti ture. Manguddoonni abaabayyuu isii beekan, hennaa isii gurraacha kooratti lixxe argan “Bantii Dammoo deebii’ee dhufe!” haga jechuu deeman ture. Maayii irra dubbi gara godhan wollalanii maatii wolgahee irratti mari’ate. “Dubartiin takka jaarsa jalaa yoo baate deebi’ee ka fuudhu hin jiru. Ka Caaltuu ammoo adda. Amala isii kanaan eennullee isitti hin dhihaatu. Ka akkanatti isii balleessite ammoo Godee dha. Kanaa achi ammoo wonni danda’anii fooyyessan hin jiruu maal godhutu mala?” Ka mala wol gaafatu baay’atee ka fala fidu yeroo barbaadametti dhabamullee maayii irra waan mala jedhan irra gahan.
Caaltuun algabara taatullee Quuftuu guututu jaalataan ture. Ka uumamaan qabdu bareeda fuulaa qofa miti. Uumaan sammuu haxxiyyaa dafee waa hubatullee badhafteenii jirti. Akka dubartoota naannoo ta cunqursaaf ee jettu hin turre. Umriidhaan barumsi irra tarullee “deemtee hiree isii haa yaaltuu” jedhanii irrati wolii galanii akka gara Shaggar deemtu murteessan.
Caaltuun hennaa yaanni kun itti himamu gammachuu guddaadhaan fudhatte. Shaggariin hin beektu. Oduu ammoo ni qabdi. Adaadaa isiittu hennaa tana dura Quuftuu dhufte itti odeesse. San dura naannoo dhaloota isii irraa fagaattee ka deemte haga Haqaaqii basaqaa qofa. Sunis hennaa woggaa kudhan turte. Kanaafuu “Shaggar deemtee haa barattuu” yaanni jedhu baay’ee isii kakaase. Fedhiin barumsaa ka eebjuu ta’ee isii keessatti hafee ture kana dhageennaan kottee baasee ka’ee dhaabate. Woldorgommiin seenaa Tuulamaa, ka injifannoo itti argatte deebi’ee isii keessatti lalisee injifannoo biraa argachuudhaaf hamilte. Maayiirratti, deemsa isii ka gara Shaggar mataan hidhamee qophoofte.
Maatiin ijoollee isaatiif tola hawwuun haqa. Waan ijoollee isaatiif hawwe raawwachuudhaaf tattaafata. Abbaan finnaa ijoollee isaatiif, keessattuu mucaa intalaatiif haga hin qabu. Abbaa Caaltuu obboo Midhaksaallee kanumatu simate. Yaadee mari’atee dhumarratti mucayyoo isaa gara Shaggar obboleettii isaa biratti erguudhaaf murteeffate. Deemsa isii ka gara Shaggar irratti aanaa aanteen yaa’ee nagayaa fi tola hawweef. Jaarsi bahee akka aadaa Tuulamaatti eebbiseen.
“Yaa Waaq! Tokkicha maqaa dhibbaa, Roobaa garaa Taliilaa,
Waaqa sagal Booranaa, Sagaltama garbaa,
Waaqa ciicoo gurraattii, waaqa bokkuu gurraachaa!
Waaqa Tuulama Sadanii, Waaqa sadan Daacii, waaqa jahan Bachoo,
Waaqa jahan Jiillee, waaqa jahan Galaan!Waaqa torban Obboo!
Waaqa sadan Sooddoo! Waaqa shan Kuraa Jiddaa! Waaqa sadan Ada’aa!
Waaqa lamaan Liiban! Waaqa Sadeen Aabbuu!
Waaqa Odaa Nabee! Waaqa Caffee Dongoraa!
Waaqa Caffee Tumaa! Waaqa Yarar Kormaa!
Waaqa Birbirsa Fooqaa! Waaqa Malkaa Hawaas! Caaltuu Midhaksaa! bakka deemtu nagayaan geechi!
Nama baratee abbaa fi haadha gargaaru godhi!
Kan duudhaa fi safuu ofii beektu godhi!
Hayyittii Galaan! Ayyaanni Bantii Dammoo! Abdaariin Quuftuu! Ateeteen haadha teetii bakka deemtu nagayaan si haa geechu! Nama beekee biyyaaf ta’u ta’ii guddadhu! Jedhanii wol duraa duubaan eebba itti roobsan.
Eebba booda Caaltuun namota abdii isii irra kaayatan mara galateeffatte. Namoonni naannootis ta’anii dhalaa- miiloon isii akkanatti isii abdachuun bareeda uumaa isiin qabdu irraa kan ka’e qofaa miti. Amala shamarran naannoo sanii irraa adda ta’e akkasumas ufitti amantaa waan qabduuf ture. Karaa biraatiin intala jabduu akkanaa Quuftuu irratti hidhanii kaayuun yakka ta’ee itti muldhate. Kanaaf jecha gara Shaggar deemtee akka barattu godhame.
Egaa Caaltuun kana mara keessa tartee Shaggar galte.
………………………………………….
Adaadaa fi maatiin isii haaluma gaariin ka isii simatan ta’ullee, guyyaa mana adaadaa isii galte irraa jalqabee wontoonni isiin hin eegin, ka ammallee isiif hin galle muldhataa dhufuu jalqaban. Jaarsi adaadaa Caaltuu doktor Geetaachoon barsiisaa yoo ta’u, nama amantii Oortodooksii hordofu, nama biyya Amaaraa, nama Marraabeeteeti. Maatiin isiin biratti galte ka adaadaa isii ijoollee lama ka qaban yoo ta’u, obboleettiin doktortichaa woyiillee isaan bira jiraatti. Maqaan isii Maarituu dha. Maarituun guyyaa Caaltuun Shaggar mana isaanii dhufte irra qabee Caaltuu afaan Amaaraa akka barsiiftu dirqamni itti kenname. Caaltuun san dura jechoota muraasa bira waan tare afaan Amaaraa irraa waan beektu hin qabdu turte. Jechoota sanis Quuftutti qeensota mana kadhannaa Qobboo fi araata gabaa galu irraa dhageette. San irraa waan hafe Afaan Amaaraa dubbachuufillee yaaltee hin beettu. Birattillee Afaanichi nama dhiba. Adaadaan isii gaafa isiin Shaggar galte galgala maatiin eega wol barsiifteen booda, ganama itti aanu teessiftee, afaan Caaltuun beettuun akkana jettee gorsite. Afaan Amaaraa jireenna isii ka uf duraatiif barbaachisaa ta’uu, Mana barumsaa seenuudhaaf afaan Amaaraa beekuun barbaachisaa ta’uu akkasumas Amaariffa dubbachuu baannaan mana barumsaa galuu akka hin dandeenne tolchitee itti himte. Daftee Amaariffa barachuudhaaf ammoo Afaan Oromoo dubbachuu dhiisuu akka qabdus akeekkachiifte.
Ka itti aane ammoo waa’ee maqaa isii ture. Caaltuu Midhaaksaa maqaan jedhu midhaagina isii ka miidhu ta’uu fi kana hambisuudhaaf ammoo maqaa isiitii fi ka abbaallee jijjiirachuu akka qabdu irra deebitee tolchitee ibsiteef. Hin turre. Caaltuu maqaan jijjiiramee Heelan jedhamte. Mana barumsaa uduu hin seenin dura wagggaa tokkoof afaan Amaaraa akka shaakaltullee itti edaateef. Maayiirratti akkana jetteen. “Bifaa fi argaa akkanaa qabaataa Caaltuu jedhamtee waamamuun si miidha.Tumata mormaa kana immoo sitti godhuu hin malle. Immoo takka ta’eera. Homaa gochuun hin danda’mu. Abbaan kee bifa kee kana fakkaatutti taphate. Bareeda akkana jiru kana akkanatti balleessuun baay’ee nama gaddisiisa. Ta’ullee Amaariffa yoo qajeelfatte homa hin jedhu. Ati jabaannaan ammoo woggaa dhufu Fulbaana irratti barumsa galgalaa si galchina…”.
Haala kanaan Caaltuun jireenna Shaggar takka jette. Haata’uu garuu wonni isiif hin galin waa heddu ture. Jijjiirraa maqaa sammuun isii fudhachuufii dide. Maqaan ijoollummaa isii irraa ittiin boonaa guddatte maaliif jijjiirame? Waan isii hin galle qofa utuu hin taane ka isii dhukkubsu ture. Maruma irra wonni jaalattu yoo jiraate maqaa isiiti. “Caaltuu” jechuun isii waanuma maraanuu maruma caaltu jechuu dha. Kanaafuu “namoonni Shaggar maqaa kana maaliif jibban laata?” baaftee buuftee, buuftee baafte. Hiikkaa maqaa itti moggaafame, ka “Heelan” jedhuullee yaaduun isii hin oolle. Adaadaa isii garuu hin gaafanne. Yeroo Quuftuu turte “Caaltuu worra Galaan!” jedhanii boonsaniin ture. Worra akkas jedhee waamaanii ture, keessattuu dargaggoota Quuftuu yaadatte. Boonni Quuftuu fi wonni Shaggaritti isii simate isima keessatti wol a’e wolin rakkatte. Isii bira taree maqaan abbaallee jijjiiramuun taan caalaa isii cinqe. Maqaan akaakayyuu isii inni “Bantii Dammoo” jedhu isiidhaaf maqaa qofa hin turre. Ka akka dhiigaa qaamaan wol fudhate, hundee eennummaa isii ka ittiin boontu ture. Inni abbaa jedhamee amma kennameef ka “Geetaachoo” jedhu, uffata ergisaa ka hafuura hin tolle itti ta’e. Baafattee ufirraa darbuu kajeeltee dadhabde. Waa’een tumata qaama isiillee baay’ee dhibeen. Tumata mormaa, haga guyyaa Shaggar dhuftuutti wanna dubri qaamaan bareechifattu ta’uttu beekti. Adaadaan garuu “abbaan kee qaama si balleessee” jetteen. Tumanni mormaa akkamitti bareedinna namarraa balleessa? Agartee dhageettee hin beettu. Gaafilee eega gaafa Shaggar dhufte irraa isii marsan, kanneen deebii hin qabne hedduun rakkattee wonni dalagamu marti sirrii itti fakkaachuu baatullee, adaadaan isii akka isii hin miine, waan isiidhaaf tolu qofa ka gootuuf ta’uu uf amansiifte. Ajaja kennamuuf raawwachuudhaaf garuu qalbii shakkiitiin itti qophoofte. Oolmettiin isii obboleettii doktortichaa woliin. Kun ammoo Amaariffa barachuudhaaf hiree ta’eef. Bataskaanaa fi gabaa Maarituu woliin deemti. Maarituun dhiheennuma baadiyaa ta dhufte taatus, akka barbaaddetti bakka barbaadde deemtee afaan isiitiin namaan wolii galti. Caaltuunillee akka isiitti afaan isii akka barbaaddetti, bakka barbaaddetti nama barbaadde woliin uduu dubbattee hawwite. Kun ammoo afaan Amaaraa akka barattu dhiibbaa itti godhe.
Tattaafattee Amaarifficha torbanneen muraasa keessatti dubbachuu jalqabde. Maarituunillee manatti qubee laakkofsifte. Dubbisuu fi barreessuunillee yeroo dheeraa irraa hin fudhanne. Kitaabbilee dur durii suutuma suutaan dubbisuu jalqabde. Barumsi herregaa afaan Amaaraatti dabalamee itti himame guddaa hin dhibneen. Hennaa Quuftuu turte “Takkaan maal? Lama maal? Sadi maal?…” herrega jedhu, ka ijoollummatti sammuu ijoollee herregaan kunuunsuuf maatiin ijoollee barsiisu sirritti beekti. Akkaataan waamicha tapha herregaa sun ammoo ardhallee akka biraa itti tola.
Takkeen maal? Takkaan takkittima!…
Lama maal? Lama mucha re’ee, takkeen takkittima.
Sadi maal? Sadiin suunsummanii, lamaan mucha re’ee, takkeen takkittima,
Afur maal? Arfan muchiin sa’aa, sadiin suunsummanii, lamaan mucha re’ee, takkaan takkittima
Shan maal? Shanan qubiin harkaa, arfan muhiin sa’aa, sadiin suunsummanii, lamaan mucha re’ee, takkaan takkittima….
Haaluma kanaan gaaf tokko galgala haga dhibbaa isiin laakkofnaan jaarsi adaadaa isii; doktortichi ajaa’ibsiifatee “Heelan sammuu cimaa qabdi. Ammuma mana barumsaa galuu qabdi” jedhe.
“Fulbaana dhufu barnoota galgalaa haa seentuu” jette adaadaanillee.
Miluma san gaaf tokko. Uduu gara bataskaanaa deemaaran adaadaan akkana jetteen.
“Helan bareedduu tiyya! Ollaan marti si jaalateera! Mucayyoo cimtuu fi qalbi qabeettii dha jedhanii natti himan. Bareedinnaa fi argaa kee namni hin dinqisiifanne hin jiru. Amaariffi keellee nama maratti toleera. Baay’ee na boonsite. Isa arraba kee hidhu kana garuu balleessuu yaali. Kana yoo goote jireenyi kee jijiirama. Yoo barumsa jalqabde ammoo kana caalaa na gammachiifta. San booba qabaataa barate wayiitti si heerumsiifna…”
Caaltuun Shaggar eega geettee tutturtus, jireenni mana firaa sun isiif mishaa hin turre. Qorumsa heddutu mudateen. Qorumsa kana hubachuudhaaf ammoo Oromoo ta’uun barbaachisaa ture.
Yeroo tokko garuu waan ni ta’a jettee hin yaadin taate. Wanni ta’e sun lafetti isii dhukkubse. Ijoolleen adaadaa isii lama turan. Daa’imman. Lachuu dhiira. Inni tokko woggaa ja’a. Inni kuun ammoo saddeet. Dhiqee ka isaan nyaachisu Caaltuu turte. Ijoolleen sun haadha Caalaa Caaltuu jaalatan ture. Afaan Amaaraa Maarituu caalaa ka isii barsiisan ijoollee san turan. Yeroo haadhaa fi abbaan gara hujii, akkasumas Maarituun gara mana barumsaa deeman Caaltuu woliin oolan. Guyyaa tokko tasuma isii ateetee faarfattu ijoolleen dhagayanii jalaa butanii faarsuu jalqaban. Akki ijoolleen faaruu ateetee itti jedhan kolfisiiseenii irra deebitee uduu itti himtu, ijoolleenillee itti tolee uduma wol jalaa faarsan oolan. Galgala yoo worri galu ijoolleen faaruu ateetee san Caaltuu caalaa bareechisanii faarfachuudhaaf homaa isaan hin hafne.
“Ateetiyyoo woggaan gahee,
Woggaan geenyaan caaccuu furree,
Woggaan geenyaan Sabaroo furree,
Woggaan geenyaan qorxii furree,
Woggaan geenyaan qoloo furree,
Woggaan geenyaan gaadii fi okolee furree” faaruu jedhuun worra simatan ijoolleen sun. Adaadaan Caaltuu kana dhageennaan naasuudhaan ija babaaftee, bakka dhaabattetti afaan qabattee hafte. Jaarsi isii doktor Geetaachoon ammoo kolfaa ture. Wonni ta’e Caaltutti balleessaa hin fakkaanne. Badii guddaa ta’uu fuula aarii fi rifaatuu, ka adaadaa isii irraa hubattee rifatte. Adaadaan garuu aarii fi rifaatutti hin dhaabanne. Fuula baddee “ijoollee hujii shaaxanaa naa barsiisuu jalqabdee?” jetteen.
“Adaadaa bar kun faaruu ateeteetii!?” jette Caaltuun akkuma rifattetti. Isiin kana jennaan adaadaan taan caalaa itti iyyite. “Hin barbaadu! hin barbaadu! Lammata! Lammata ijoollee too waan akkanaa hin himin! Waan hin barbaachifne akka dhiiftu ammoo sitti himee ture” jetteen. Caaltuun iyyansa adaadaatiin rifattee qabbanooftee waan jettu wollaalte. Yeroo kana jaarsi adaadaa isii jidduu seenee “Heelan! Hin rifatin! Kun badooma hin qabu! Garuu ka ijoolleen faarsan kun hiikkaan isaa maal mee nutti himi!” jedheen. Caaltuun hin dubbanne. Bakkuma teettetti mataa lafa keettee caldhifte. “Hin aartee?” jedheen isiin caldhifnaan.
“Lakki hin aarree?” jetee Caaltuun amma ol jettee.
“Adaadaan tee sumaaf yaaddeetii… garuu mee beekumaafii hiikkaan isaa maal? Faaruudha jettee mitii? Mee natti himi”
“Afaan Amaaraatiin hin beeku!”
“Callee, Qaalicha, ayyaana ka jedhan sanii?” Caaltuun ammallee hin dubbanne. Isiin caldhifnaan jalqabe. “Callee, qaallichaa, ayyaana maarroo jedhan san yoo ta’e akkuma adaadaan tee sitti himtu, wonni akkasii mana kana keessatti hin barbaachisu! Nuti kirstaana. Atillee kirstaana! Qaallicha! Callee! Maarroo wonni jedhan kun aadaa sheexanaati! Sheexanni qaawwa akkanaa kanniiniin seenee sammuu qulqulluu dhara hin beekne xureessa. Gooftaan yasuusii fi haati isaa karaa jannataati. Wonni qalbii, onnee fi sammuu kee dhuunfachuu qabu isaan!” jedhee eega itti haasayaa tureen booda “yeroo biyya kee turte bataskaana deemtee beektaa?” jedheen.
“Ee ni deemna ture” jette Caaltuun.
“Akkatti gooftatti galata galfataniin isin hin barsiifnee?
“Wonni isaan jedhan nuuf hin galu ture”
“Eegasuu bataskaana deemtanii maal gootan?”
“Afaan Oromootiin sirbina!”
“Maal jettanii?”
“Baallamii yaa shaammaree shaammaree,
Gootarraa maa dheessan ree namaa gamtu malee…”
“Maal jechuu dha akkas jechuun?”
“Sirba!”
“Tolee… amma… hunduma keennaaf… sifis waa’ee qaallichaa kana mana kanarraa fageessuu woyya. Kun ammoo dogongoraan ka hojjatte waan ta’eef hin rifatin” jedhee dubbii mataa hidhe doktortichi.
Ateeteen Caaltuun faarfatte sun garuu ergaa sheexanaa hin turee? Abadan! Amantii Oromoo keessatti Ateeteen Ayyaana yookiin woliyyii dha. Isii naggeenna haawwanii eegdu, ka hormaata dhabeef waaqarraa kadhattu akkasumas ka waaqni kenne guddiftu jedhamee amanama. Dubartiin Oromoo martuu ateetee mataa isaanii qaban ture. Ayyaanni Ateetee Oromoo guutuu biratti ka beekkamu ta’us akkaataan itti kabajan garaa garummaa qaba. Tuulama keessatti woggaa lama lamaan kabajama. Ayyaana kanaaf uffanni uffatamu, calleen godhatamu, akkasumas hoolaa yookii re’een qalamu adda bahee bekkama. Dubartii yoo eebbisan “ateeteen haadha teetii si woliin haa taatu” jedhan.
Dogoggorri Caaltuu sanitti hin dhaabanne. Sanii asillee dogogora wol fakkaatu ka biraa uumuun isii hin oolle. Guyyaa tokko “ayyaanni irreechaa eessatti kabajama?” jettee gaafatte. Adaadaan Caaltuu yeroo Caaltuun Shaggar dhufte Afaan Oromoo itti dubbachuu dhiisuudhaaf torban tokko hin geenne. Eegasii dhimma kamiifuu afaanuma Amaaraatiin itti dubbatti. Afaan Amaaraatiin waan isii barbaachisu itti himti. Yoo gorsitus yoo loltus afaan Amaaraatiin. Har’as Caaltuun waa’ee ayyaana irreechaa kaafnaan Afaanuma Amaaraatiin itti iyyite. “Mucayyoo nanna! Ati hojii sheexanaa kana dhiisi jennaan dhagawuu diddee mitii? Deebitee waan akkanaa kaaftee Geetaachoon dhageennaan guyyaa tokkolee mana kana buluu hin dandeettu”
Guyyaa biraallee akkasuma waan itti himame dagattee “sirni waaree fi okolee hin godhamuu?” jettee gaafatte. Adaadaan isii ardha taan caalaa aartee, mataa uf ciraa Afaanuma baratteen “Uuuuuuu! Maalumatu naaf wayya! Mucayyoonnana! An sitti himee hifadhe. Akkamuma si godha?! Afaan kamiin akka sitti himu wollaale. Waan yeroo Quuftuu jirtu beektu kamuu akka waan hin uumaminiitti hubadhu siin jedhee ture! Asitti Irreechi hin kabajnu! Waareen hin jiru. Okoleen hin jiru. Ibsaa Oromoo wonni jedhamu hin jiru. Ateeteen hin jiru! Siif gala wonni siin jedhu!? Iyyitee kutuu didde.
Caaltuun waan eega Shaggar dhufte balaaleffatan kana marumaa hammeennatti hin beettu turte. Ibsaan Oromoo ayyaana yeroo birraan bar’u kabajamu. Gara baroota maayii kana ayyaana masqalaa woliin yeroo kabajama. Ibsaan ayyaana Oromoo bara haarawaati. Shubboo bobeessanii ibsuudhaan kabajan.
Waareen ammoo borumtaa ayyaana masqalaa ka kabajamu yoo ta’u, loowwan bakka margi jiidhaan jiru geessanii dheechisuu dabalata. Itti aansee ka kabajamu ammoo ayyaana irreechaati. Irreechi ayyaana Oromoo isa guddaa fi kabajaati. Ayyaana gatii galataa waaqaa itti baasan. Waaqa dukkana gannaa irraa gara ifa birratti nama baaseef galata galu. Marga jiidaa afanii, bunni dhaabamee, asheeta ataraa fi baaqelaa akaayanii ‘waaqaaf galata’ jedhan. Midhaan facaafamee gaarellee akka guutee gahu kadhatan.
Ka biroo Sirna okolee dhaabannaa ti. Inni kun goromaa dhale eebbisuudhaaf sirna godhamu. Aanan goromsaa kuufamee, cinaan raafamee dhadhaa baasanii, kaan itittuu godhanii, shalalaa isaatiin qincoon marqamee, firri wol gahee eega wol eebbiseen booda nyaattama. Bara durii sirni kun baatii Hagayyaa keessa kabajama ture. Eega kiristaanummaan dhufee garuu wonni heddu itti mammakamee ayyaana masqalaa woliin kabajama.
Adaadaan Caaltuu Quuftutti dhalattee ka guddatte ta’us irra jireessa ka jiraatte Shaggar. Isii woggaa kudhan jirtu, Tulluu Diimtutti lafa baldhaa ka qabu abbaan lafaa tokko kiristinnaa kaasee Shaggar geesse. Maqaan isii Gaaddisee ture. Jijjiiranii Immabeet jedhaniin.
Caaltuun halkan gaafa adaadaan isii itti kaate san uduu hirribni ija isii irra hin baane bulte. Sodaa hin beekne woyiitiin liqimfamtee turte. Maaliif akka sodaatte ammoo hin beektu. Yeroo Quuftuu jirtu Sirna Okolee fi Ateetee kiristaanummaan woliin kabajuu baratanii turan. Wontoonni yeroo Quuftuu jirtu jaalattuu fi dinqisiifattu, akkasumas aadaan bareedaan keessatti guddate asitti dhoorgamaa ta’uu hin oolle ka sodaa isitti naqe. Bakka seenuu hin qabne akka waan seenteetti itti dhagayame. Hennaa biyya turte ateeteen woggaa lamatti harka tokko kabajama ture. Sirna “haadh Milkii” irratti yeroo heddu hirmaatteerti. Sirni haadha Milkkii sirna tola lootiif moonaa loonii keessatti godhamu yoo ta’u haati milkii ayyaana nageenna loonii tissiti jedhama.
Sirni biraa ka kabajamu Wodaaja. Wodaanyi sirna kadhannaa naannoo fi maatiidhaaf godhamu galata Waaqaaf galfamu. “Wodaaja biyyaaf bulfatu” jedhama. Kanaafuu Wodaaja eebba biyyaatiif godhatan. Caaltuun kana mara yaaddee yaaddofti. Akka Godeen itti himtetti sirni kun marti uduu kiristaanummaan hin dhufin dura irraa ni jiran ture.
Kun marti bakka amma jirtutti teeda. Dhoorgaa dha. Wonni dhoorgameef ammoo abadan galuufii dide.Yeroo wonni akkanaa isii mudatu garaan lafatti deebitee ciifti.
………………………….
Caaltuun woggaa tokko booda Fulbaana irratti mana barumsaa kutaa afur seente. Barumsa isiitiin cimtuu taate. Woggaa lammataatti qorumsa kutaa jahaffaa fudhattee qabxii quubsaa argatte. Adaadaan isii kanatti gammaddee woggaa sadeessoorratti mana barumsaa seensifte.
Rakkinni Caaltuu irra gahu guddaan ka jalqabe eega mana barumsaa seentee as. Afaan Amaaraa akka gaaritti dubbachuu dandeettullee arraba gara Afaan Oromoo jalaa mucucaatu ufirraa hambisuu hin dandeenne. Gaafa mana barumsa guyyaa dhaxxe irraa jalqabdee jechoota isii cinqan dhagayuu jalqabde. Jechoonni sun naannoo mana barumsaa qofa uduu hin taane naannoo gabaattillee itti isii rakkisan. Namoonni akka waan woliin mari’atanii waanuma tokko isiin jedhan.
“Gaallaa morma tumaa uduu ta’uu baattee bareedduu turte! Ayi hujii gaallaa! Bareeda kana fakkaatu akkanatti balleessan!”
Haasofni akkanaa miidhaa guddaa irraan gahuu itti fufe. Waa’een eenyummaa isii, inni “Caaltuu worra Galaan” jedhaa guddatte haala amma keessa jirtuun faallaa ta’ee jeeqamte. Maqaan isii haarofnillee rakkinna biraa ture. Maqaa gaafatanii “Heelan!” jettee yoo himattu itti kolfan. Wonni kolfaniif ammo hin galuuf. Gaaf tokko barataan tokko “uduu geejjaa ta’uu baattee wol dorgommii ni injifatta ture.” jedheen. Yeroo san jechi sun baay’ee ajaa’ibeenii ture. Gurbaan sun Gajjaa jechuudhaaf dogogoree geejjaa jechuu akka hin oolinitti hubatte. Akka isiin beettutti gajjaan waan ittiin nama arrabsan hin turre. Waan qaanfatan waan turellee miti. Akkamitti gajjaan arraba ta’a? Gajjaan naannoo isiin dhalattetti abbootii fardaa isaan fardaan lolan. Yeroo tokko, abbeeraa isii Barraaqaa Boruu jedhamu woliin farda kaachisaa Gajjaa deemtee turte. Gajjaan mootummaa kamiifuu uduu hin jilbiiffatin worra bilisummaan jiraate ta’uusaaniitiin beekti malee ka ittiin nama arrabsan hin turre. Jannummaa fi ufitti amantiin gajjaa ammoo waan isii hinaafsisu ture. Dur ijoollummaa isiitti worri isii jabeenna isii laalanii “Gajjatti si heerumsiifna!” jedhaanii akka turanillee hin dagattu ture. Haata’uu garuu ardha, mucaan magaalaa sun jechicha jijjiiree “geejjaa” jedhee isii arrabse. Egaa wonni siin jabinnatti dur beektu marti bakka amma jirtutti arraba ta’uun isii galuu baatullee waan gootu waan hin qabneef numa caldhifti. Guyyaa biraallee barataan biraa maqaa isii gaafatee itti himnaan itti kolfe. “Heelaniin hin fakkaattu! Waan Caaltuu jedhaniin woyiiti malee!” jedheen. Yoona akka malee rifatte. Garuu homaa hin dubbanne. Akkasumaan fiigaa galtee waan taate adaadatti himate. “Adaadaa! Caaltuu ta’uu koo namoonni beekaniiru!”
“Dogongortee itti himteerta akka hin taane!”
“An homattuu hin himne!”
“Maal siin jedhan! Mee qajeelchii nati himi!” Tokko tokkoon waan ta’e itti himte. Yoona adaadaa dubbiin galeefii waan jiru ibsiteef.
“Caaltuu ta’uu kee namni beeke hin jiru”
“Caaltuu naan jedhee beeki!” isiin jennaan adaadaan suuta jettee irra deebitee ibsiteef.
“Biyya kanatti Oromoo baadiyaarraa dhufeen Caaltuu jedhu. Yoo dhiira ta’e immoo Caalaa jedhuun. Magaalaa kanatti Caalaa fi Caaltuun akka arrabaatti fudhatama. Namni Caaltuu siin jedhe sun ammoo tumata mormaa fi Amaariffa ati haasoftu irraa ka’eeti. Tumata mormaa homaa godhuun hin danda’amu. Yoo haasoftu arraba kee qajeelfachuu yaali. Yoo arraba kee sirreeffatte ammoo baadiyaa irraa ta’uu kee malee bakka irraa dhufte beekuu hin danda’an. Tumata mormaa Goondaroonnillee ni godhatu…”
Ibsi adaadaa isii kun Caaltuu baay’ee ajaa’ibe. Galuufii dide. Caaltuu fi Caalaan akkamitti arraba ta’a? Adaadaa fi jaarsi adaadaa isii waa’ee bifaa fi bareedinna isii dinqisiifataa, waa’ee tumata morma isiitiif ammoo abbaa isii yoo abaaran irra deddeebitee dhageetteerti. Haata’uu garuu irra deebitee yaaddullee badummaan tumata morma isii abadan! Itti muldhachuu dhabe. Irra deddeebitee daaw’iteedhaan yoo laaltu ammoo akkuma dur itti bareeda. Uf argaa keessatti uf daa’wataa maaliif abbaan isii tumata isii bareeda saniif akka abaaramu galuufii dide.
Maayiirra garuu ilaalchi tumata mormaa saniif qabaataa turte itti hin fufne. Adada tumata mormaa isiitiin isii arrabsaniin suutuma suutaan jibbaa dhufuu jalqabde. Tumanni sun akka uf jibbitu godheen. Faarmaasii seentee karaa tumanni mormaa sun itti baduun gaafattee turte. Abdii woyiituu kan hin qabne ta’uu yoo itti himan akka nama du’eetti uf laalte. Fuuldurri isii dukkanaayee itti muldhate. Adada namni isii mildhatuun waan tumata mormaa san itti kaasan seetee bararraaqxi. Oromoo ta’uu fi tumata mormaa san qabaachuun wontoota qorqalbii isii miidhan keessaa haga tokko. Wontichi waan gaaf tokko.
Wontich waan gaaf tokko ta’e ture. Yeroon yeroo shaakala spoortiitiif dirreetti yaa’aniiran ture. Caaltuun jimnaastikii irratti barattoota maraayyuu ol taanaan barsiisaan akka barattoonni harka dhayaniif godhe. Barattoonnilee wol jalaa fiissaa harka shaaaaaa…. godhaniif. Akkuma harka rukkuttaan sun dhaabateen, “niqqisee gaallaa” sagaleen jedhu gurra isii seene. Arraba kanaan ka isii darbate barataa Samsoon Zallaqaa jedhamu ture. Gammachuun rukuttaa harkaatiin isii fudhatee ture hin turre. Yoosuu tana buutee isii keessaa ta’e. Saalfattee ija waan irra dhaabdu dhabde. Gaallaa jecha jedhu yeroo duraatiif ka dhageette eega Shaggar dhufte as. San dura jecha kana dhageettee hin beektu.Yeroo jalqabaatiif eessatti akka dhageettellee hin dagattu. Hennaa san Shunkurtii akka bittu gara gabayaa erganin. Namticha shunkurtii qircu haasaya isii irraa Oromoo ta’uu eega hubateen booda “ati gaallaa dha?” jedhee gaafateen. “Galaan” jechuu waan barbaade itti fakkaatee “eeyyan! Galaan irraay” jetteen. Akkuma deebitee mana geetteen waan taate adaadaa isiitti himte.
“Namtichi shunkurtii guguru sun Galaan irraa dhuftee naan jedhe”
Adaadaan diqqoo eega yaaddeen booda “Galaan waan jedhan beekuu hin danda’u! Gaallaa sin jedheera!” jetteen. Itti fufteellee ibsiteef. “Dur dur keessa Gaallaa jedhanii nu yaaman ture. Haga mootichi Hayla Sillaaseen kufe dhoorgamee ture. Gariin garuu har’as ittuma fayyadamu” isiin jennaan Caaltuun gaafii biraa aansite. “Gaallaa jechuun maal jechu dha?”
“Hin beeku Helan!”
“Galaan jechuu barbaadanii ta’innaa!?”
“Hin beeku!”
Tumata morma isii laalchiseellee arrabuma fakkaaattu isii simataa ture. Gaaf tokko uduma deemtu, namni isiin hin beekne tokko bira gahee “niqqisee!” jedheen. Kanas galtee adaadaa isii gaafattee turte. Kunillee ni ibsameef. “Jecha afaan keenyaan “Tumaa” jennu Afaan Amaaraatiin “niqqisaati” jedhu. Isuma kana ammoo gabaabsanii “niqqise” tti jijjiiranii ittiin nu yaamu” jettee itti himte.
San boodas namoonni isiin hin bekne “niqqisee gaallaa” jedhaa yoo itti qoosan dhageetteerti. Jechoonni wolitti tisheessaman kun lamaan arraba ta’uu yeroma ittiin isii waaman hubatte. Jechi gaallaa jedhu isa galaan jedhuun hariiroo woyiituu akka hin qabne hubattee jechicha jibbite. “Ijoollee worra Galaan” jedhamaa guddatte waan ta’eef “Galaan!” jedhanii uduu isii waamanii baay’ee jaalatti ture. Maayiirra jecha “niqqisee gaallaa” jedhu jibbuu bira tartee sodaachuu jalqabdeerti. Jechoota kanniin yoo dhageettu, ni birbinyiti. Jireenna isii keessatti arraba waan jedhan hin beetu. Qooftutti namni tokko sababa malee akkanumaan ol ka’ee nama hin arrbsu. Asitti garuu namonni waan tokkolle isiin itti hin dubbatin lafumaa ka’anii arrabsaniin. Gaafa Jimnaastikiidhaan ijoollee maraa ol taatee harki dhayameef san gurbaan Samsoon jedhan maaliif akka isii arrabse galuufii dhabe. Gurbaa saniin san dura gadoo wolitti hin qaban. Isiin mufachuu dhiisii ol jetteetuu nama ija keessa laaltee hin beektu. Dhaabbata, bifaa fi dandeettii akkasumas jabeenna qaamaatiin eenyuuyyuu ol akka taate of beekti. Gaaf san akkuma sochiin jimnaastikii sun dhumeen nama mara keessaa hojja baatee teette. Baay’ee gadditee turte. Garuu nama mara jumlaan jibbuu jalqabdee turte. Fedhiin barachuu keessatti du’eera. Yaadaan bakka mara gettee biyya yaadatte. Baroota gammachuu ka gurraacha isii woliin dabarsite hawwite. Maal qaba uduu deebitee bosona Bilbiloo fi Tulluu Diimtuu keessa gurraacha isii kaachiftee?? Yaada kana mara keessatti baddee haga barsiisaan ispoortii dhufee isii bira dhaabatullee hin agarre turte. Tasuma yoo mildhattu agartee naatee lafaa ol utaalte.
Barsiisichi sun ammoo afaan Oromotiin itti dubbate. “Eechaa dhufte?” jedheen. Afaan Orommootiin namni isii dubbisuun waan hin eegin ture. Barsisichi sun afaan Oromootiin itti dubbannaan waan dur keessa turte yaadattee ibiddi itti qabatee, imimmaan dhanqooleen harra goote. Barsiisichi sossobuu yaallaan ufirra dhaabattee imimmaan haqattee, waan barsiisichi gaafateef deebii kennite, afaan Oromootiin.
“Galaan irraa dhufe!”
“Galaan keechatti eecha?”
“Ganda Quuftuu jedhamuu dha. An akaakilee Bantii Dammooti!”
Afaan isii yoo dubbattu ittii boonaa baate haga diqqotti Shaggar galtee dhabde. Woggoota sadi booda deebitee hiree dubbachuudhaa argannaan ammas imimmaan boqoo dhiqe. Maaliif akka boottu ammoo barsiisichi sun hubachu hin dandeenne.
“Dihana kee nyaattertaa?”
“Eeyyen!
“Eenyu wajjiin jiraatta?”
“Adaadaa koo wajjii nan jiraadha”
“Si dhaanuu!”
“Lakki namuu na hin dhaanu”
Barsiisichi sun waan akkasitti isii boochise hubachuu baatullee haga diqqoo haasofsiiseen.
Guyyaa san arrabni namootaa isii miidhaa ture keessatti du’ee gammaddee oolte. Barsiisichi bareeda bifa isiitiif itti dhihaatee haasofsiisuu akka barbaadullee hin hubanne turte. Ee! Afaan isii dubbachuu qofatu gammachuu san keessatti hore. Cinqaa keessa isiitti ukkaamamee isii dhukkubsu hafuura baafatte. Qajeelcha adaadaa isii irra ijjattee afaan Oromoo haasayuun balleessaa ta’uunillee itti hin dhagayamne.
………………………
Baruma san baatii Arfaasaa adaadaan isii galata bataskaanatti galfattu qabdi ture. Kanaaf jecha Caaltuu woliin Harargee Qullubbii deemte. Bakka bulanitti gara halkanii irkatanii kaanii kaan kaasanii uduma haasayan adaadaan jiddumaan “Amaariffaa fi tumata mormaa kee kanaan si rakkisanii motii?” jetteen. Caaltuun adaadaa isii kana dubbatti jettee hin eegne ture. Garuu homaa hin deebifne. Gubata afaan ufiitiin dubbachuu dadhabanii afaan namaatiin arrabamuudhaa uf keessatti gad afuufattee caldhifte.
“Rabbi isaanii haa dhiisu…”jettee itti fufte adaadaan. “Waan hin beekneefi… waanqni ilma namaa hundumaa qixa godhee uume”
Mucayyoon ammallee hin dubbanne. “Rakkini sirra gahu waan na hin dhukkubsine sitti fakkaataa?” jettee kaatee, afaan Oromotiin itti fufte. “Garaa koo keecha barbadaa abiddaattu jira. Guddachuudhaaf afaan Amaaraa beekuu si barbaachisa. Afaan kana yoo hin beeknee hojii faanchoollee hin argattu. Kan kana hunda si dhiibu sumaaf jedheetan. Gadadoo ati keecha jirtu kana gabaabsuufan!”
Caaltuun waan tokkollee uduu hin dubbanne mataa lafa keettee, ijaan lafatti goddee caqafti.
Kutaa isiin itti baattu keessa Barataa Tolasaa Magarsaa jedhamutu ture. Hennaa maqaan isaa barsiisaadhaan waamamu yookiin ammoo inni maqaasaa himatu barattoonni itti kolfan. Caaltuun adada barattoonni kolfaniin keessa isiitti dhukkubsatti. Heelan ta’uu dhabuu waan beekan seetee cinqamti. Caaltuu ta’uu irratti argan seetee fuuraan isii fudhata. Tolasaanis akkuma isiitti yoo cinqamu agarti. Akka nama qullaa dhaabatateetti yoo maqaa isaatti kolfamu waan ta’u wollaala. Caaltuun Tolasaa woliin guyyaa tokkollee haasoftee hin beettu. Akkuma tasaallee yoo wol bira gahan daftee jalaa gara galti. Yoo maqaa fi Amaariffa isaatti kolfan woliin kolfitee hin beettu. Waan isii kolfisiisullee hin turee. Caldhifteetuma mataa lafa keetti. Karaa biraatiin ammoo barattuu Elsaa Abbabaa Caalaa jedhamtutu ture. Shaggar keessatti dhalattee guddate. Amaariffi isii rakkoo hin qabu. Tumatallee hin qabdu turte. Garuu maqaa akaakayyuu isiittu Caalaa ture. Kanaaf ta kolfaa taate. Barattoonni ‘Caalaa’ jedhanii waaman. Caaltuu kunillee ni ajaa’ibaan ture. Maaliif akaakayyuudhaan isii yaaman? Caalaan ammoo maqaa dhiiraati. Akkamitti dubartiin maqaa dhiiraatiin yaamamti? Naannoo sanitti Caalaan maqaa arrabaa ta’uu ka adaadaan itti himte yaadattus arraba namootaa mucayyoo Elsaa jedhamtu saniin wol biratti laalte. Elsaan mucayyoo michuu dha. Mucayyoo hin dubbanne. Ta nama hin geenne. Akkanumaan ol ka’anii akkamitti nama arrabsan? Hammeenni akkanaa kun maal? Gaafilee tarree itti galaniif garuu deebii hin qabdu. Waan galuuf hin turre.
Gurbaan Samsoon Zallaqaa jedhamu sun arrabaan Caaltuu irraa hin teenne. Diddiga arraba isaatiif garuu guyyaa tokkollee deebii kennitee hin beettu. Inni garuu Caaltutti qoosuu meeshaa taphatuun ka worri biteef godhatee itti fufe. Arrabni isitti baasu mirga addaa itti fakkaate.
Gaaf tokko yeroon ka boqonnaadhaa dacha’an ture. Gabatee gurraacha irraa fakkii dubartii woyiittu muldhata. Fakkichi ka akka sattawwaatti mormi keessaa baheeru woyii ture. Tumannillee irratti fakkeeffameera. Jalatti ammoo barreeffama “Heelan- niqqisee Gaallaa!” jedha.
Barattoonni fakkii san wolitti muldhisaa afaan qabatanii kaakkisan. Heelan homaa hin dubbattu. Bakkuma teettetti gogdeerti. Wonni yeroo sanitti yaaduu dandeette guyyaa itti aanu barumsa dhiiftee gara Quuftuu deebi’uu qofa. Fakkii san ammoo ka haquu yaale hin jiru. Uduu kanatti jiran barsiiftuun Ingiliffaa seenan. Barsiiftuu Xiggee jedhaman. Yoosuu woci dhaabatee caldheesi kutaa fudhate. Barsiiftuun kitaabbilee xarapheezaa irra kaayatanii gabatee gurraacha haquudhaaf yoo as gara galan fakkii san argan. Wonna jalatti barreeffamellee eega dubbisaniin booda gara barattootaa as gara galanii “eenyutu kaase kana?” jedhan. Namni deebii kenne hin turre.
“Eennu itti gaafatamaan kutaa?” jedhan. Mucaan Darajjee jedhamu ka’ee dhaabate. “Eennutu kaase kana?” jedhanii gaafatan.
“An hin garre. Yoo boqonnaadhaa deebinu akkanumatti agarre”
Gara Heelan gara galan. “Eennutu kaase kana Heelan?” jedhaniin. Gad gurraachattee deebfte. “An abbaa kaase hin garre. Garuu akkana jedhaa ka na arrabsu Samsoon” jette. “An hin kaafne!” jedhee iyye Samsoon. “Ka’ii koottu garana” jedhanii itti ka’an. Ka’ee gara barsiiftuu dhaqe. Martuu waan ta’u caldhisee qalbiin laala. Hafuurrillee hin dhagayamu. Barsiiftuun shabbeena goommaa itti fudhatanii “eennutu kaase?” jedhaniin. “Anaa miti” jedhe. Takkittii shabbeennaan iyyansa gad dhiise. “Eennutu kaase?” jedhaniin ammallee.”Barsiiftuu! anatu kaasee dhiifama naaf godhaa!” jedhee mummu’ame. Shabbeena san akkuma qabatanitti diqqoo eega yaadaan badaniin booda “afaan meeqa dubbachuu dandeetta?” jedhaniin. “Amaariffa danda’a” jedhe mummu’amaa ammas. Gara Heelan akeeaa dubbatan. “Heelan afaan lama dandeetti. Afaan Oromoo ni dandeetti. Afaan kee Amaariffallee ni beetti. Afaan Ingiliffaatiinis sii oli! Garuu semistara tokkoffaa Heelan meeqaffaa akka baate beettaa?” jedhaniin. Hin caldhise. “Natti himi kaa Heelan meeqaffaa baate.” kaa!” “3ffaa” jedhe ija qaaniitiin. “Ati hoo?” ammallee ni caldhise. “Si gaafadhaa bar!” jedhaniin. “41ffaa” jedhe amma taan caalaa qaanayee. “Ati barataa shantamii sadi keessaa afurtamii tokkoffaa dha. Isiin sadaffaa dha. Agartee garaa garummaa keessan?! Bor worra kee qabii koottu! Deemii taa’i amma! Dadhabaa!”
Akkuma barsiiftuun Xiggeen kutaa bahaniin Samsoon ol ka’ee dhaabatee Heelanitti dhaadachuu jalqabe. “Si Niqqisee Gaallaa! Waxabajjii soddoma wol garra! Guyyaa san sitti muldhisaa eeggadhu!” jedheen. Baratteen uduu hin taane baranneen ijoollee magaalaa isa marsanii Caaltutti baldan.
………………………
Kana mara keessatti wonni Caaltuu rakkise eennummaa haarawa itti dirame godhachuu wollaaluu isiiti. Yeroo takka takka ka akeekkatte itti fakkaatus eennummaa dur beektuun wol fudhachuufii dide. Adada gara Heelan hiiqaa deemtuun Heelan jalaa deemaa deemti. Caaltuu ammoo irraa fagaataa deemuu yaalte. Uduu hin jaalatin jibbite. Caaltummaan isii keessatti du’aa deemus Heelanummaan isii kessatti guddataa deemuu dide. Barattee nama Shaggar ta’uu fedhii qabdu irraa Heelanummaa waan jaalatte yeroon itti fakkaatu jiraatus Heelanitti qulqullaahuu danda’uu isii irraa amantaa hin qabdu ture. Keessattuu wonni eennummaa isii ka durii isii yaadachiisu argamnaan Heelanummaan isii keessaa dhabamti. Haala kanaan addunyaa isii keessatti wol dhabe, ka tasgabbii isii dhoorge kana keessatti kophaa isii cinqamuun qooda jireenna isii ta’e. Caaltuun Qooftuu fi Helaniin Shaggar yeroo mara isii keessatti wolitti duulan. Kun ammoo yeroo adaadaa isii woliin bataskaana dhaxxu itti hammaata. Yeroo namni kuun waaqa isaa kadhatu weedduu aadaa ka Qooftuu weeddisutu isiif ta’aaf.
“Baallamii yaa shaammaree, shaammaree,
Gootarraa maa dheessan ree namaa gamtu malee…”
Ilmi namaa afaan guyyaa keessa barateen fedha isaa ibsachuun ni ulfaata. Caaltuunillee haaluma akkanaa kana keessa seente. Shaggaritti yeroo du’a firaa dhageettu waan akkanaatiin rakkataa baate. Yeroo akkasitti du’a firaa dhagayan afaan Amaaraatiin booyuu wollaalte. Afaan beekanin malee imimmaanillee akka nama didu agarte. Akkasitti rakkattee yoo Afaan Oromootiin boottu, nama irraa adda baatee, gola tartee kophaa teettee akka boottu godhamaa ture. Adaadaan isii hiriyyootaa biratti jecha “ani bade fira kiyya! Ani haa badu dhala kiyya!” jedhu dhagayuu hin barbaanne. Gadda, naasuu, sodaa, waan tasa ta’e akkasumas gammachuu afaan Amaaraatiin ibsachuun ammoo Caaltuuf hin taane. Itti wollaalte. Haala keessa jirtu keessatti yoo cinqamtu “badde tan Bantii Dammoo!” jetti. Yoo kakattu “Hayyittii Galaan!” yoo naatu “joollee Galaan!” jechuu ufirraa dhisuu dadhabde. Yoo abdii kutattu akkasumas sodaan isii fudhattu aammoo “yaa ateetee haadha kootii maal keecha na galchite?!” jetti. Alattis ta’ee manatti yerroo jechoonni kunniin uduu hin beekin afaani bahan cinqamuun isii hin hafne. Adaadaan isii ammoo waan kana yoo dhageettu irbamtee itti kaati. Kanarratti jaarsa adaadaa isii doktorticha woyya. Yoo wonni akkasii ta’u kolfaa “Heelan! Maal jechuudha mee natti himi” jedhaan. Inumaayyuu yeroo tokko “uduu yeroo qabaadhee afaan Oromoo na barsiiftaayyu” jedheenii ture. Afaan Oromoo akka hin dubbanne dhoorgamuu isii uduu beeku kana jechuun isaa isii galuu dhabus baaftee hin dubbanne. Wonni eennummaa isiitiin wol rukutu, ka manatti, naannotti akkasumas mana barumsaatti ta’u dhamaaseenii barumsa isiitiinis hanqataa dhufte. Bu’aan qorumsaa ka gara kutaa saddeetii tarteen baay’ee jalaa gad bu’ee ture.
………………………………
Ganna san gara worra isii Quuftuu akka deemtu eeyyamameef. Uffataa fi kopheen bitameefii, yeroo jalqabaatiif surree jiinsii itti godhan. Dabbasaa isiillee tottolfattee, boorsaan haarkaa moofaan adaadaa isii kennameefii deemuuf kaate. Uduu deemsaaf hin ka’in garuu adaadaan teessiftee akkana jettee akkeekkachiifte. “Qooftuu yoo deemte Amaariffi jim jedhee si harkaa bada! Kanaafuu Afaan Oromoo ni dagadhe jedhii afaan Amaaraa qofaan itti haasayi! Haadha teetillee taanaan! Caaltuu waan jedhu kana ammoo deebisanii akka si hin barsiifne. Heelan ta’uu kee itti himi. Caaltuu jedhee ka si waame jalaa hin dubbatin.”
Jaarsi adaadaa isii doktortichi garuu kana dhagayee lole. Jaartii isaatiin wolii hin galle. “Maal ati mucayyoo maaliif akana cinqita?” yoo doktortichi jedhu Caaltuun dhageettee turte. Akkana jechuu doktortichaa jaalattus adaadaan isii dogongora dubbatti jettee yaaduu hin dandeenne. Adaadaa isii waan taateef waan isiif hin taane hin gootu. Haala mataa mataajjii isii wollaalchise kana keessa woggaa afur eega turteen booda yeroo jalqabaatiif gara ganda itti dhalate Quuftuu qajeelte. Hennaa Shaggarii kaatu jeeqamteerti; yaadannoo hedduun.
Barri Sadaasa keessa ture. Bara dargaggeeyyii woliin dorgomtee injifattee gurraacha badhaafamte. Gaafii wol dorgommii irratti dhihaate namni gaafateen manguddoo Abbaa Guutaa jedhaman turan. Uduu abbaan Guutaa gaafatanii hin fixin afaanitti qabdee yoo isiin deebiftu eebbi shaaaaa… jedha ture. Gaafilee darzana gahan keessaa takka qofa dhabde. Yeroon woldorgommii san injifattee gurraacha ka dhuunfaa ufii godhatte sun jireenna isii keessatti yeroo cululuqaa ture. Kun ammoo akka hin haqamnetti sammuu isii keessatti maxxanee hafe.
Baras gaaf woldorgommii injifatte san. Gurraachi Ashankitaabiin bareedee qowwaafateera. Ka’imticha woyiittu qabee dhaabata ture. Abbaan Guutaa bacumaa Abbaa Gadaa irra taa’aniiran. Caaltuun ummata bakka maraa yaa’ee dhufee Odaa jalatti yaa’ii marsee taa’u dura akka loltuutti dhaabatti.
“Caaltuu! Waan gaafatamtu deebisuudhaaf qophoofteertaa?”
“Qophaayeera Abbaa Guutaa!”
Caaltuun “Godeen waan hundumaa si barsiifteerti jedhama. Kana si ilaaluudhaaf!” Abbaan Guutaa jennaan kolfitee “na gaafadhaa Abbaa Guutaa! Bantii Dammoo hin saalfachiisu!” jette. Ashaqxeerti. Bara ummanni Oromoo Sirna Gadaatiin bulu biyya Oromoo keessatti abbootii Gadaa heddutu aangoo wolitti kennaa ture. Haaluma kanaan baroota 1800 dura Tuulama keessatti abbootii Gadaa 223 tu baallii wolitti dabarse seenaa jedhutu jira. Gaafileen Abbaa Guutaatiin Caaltuudhaaf dhihaatan kana irraa ka’aniiti.
“Caaltuu!”
“Oo! Abbaa Guutaa!”
“Ada’a eenyu?”
“Ilma Galaan afraffaa dha kaa Abbaa Guuta”
“Ijoolleen Ada’a Sadeen eenyu fa’i?” Afaanitti qabdee deebifte.
“Handa, Dhakkuu fi Ilu”
“Caaltuu Shanan Gadaa Tuulamaa natti himi!”
“Birmajii, Beelbaya, Michillee, Halchiisaa fi Roobalee” Yoona rukkutaan harkaa eebba caalu “shaaaaaaaaaa….” Jedhe.
“Sirna Gadaa Tuulamaa keechatti isaan Birmajii wajjiin dorgoman kam fa’i?”
“Roobalee fi Belbaya”
“Qadaadduun Gadaa Birmajii eenyu fa’i?”
“Halchiisaa fi Michillee dha Abbaa Guuta!”
“Ilmi Bachoo sadaffaan eenyu?”
“Waajjituu dha”
“Abbaan Amuummaa eenyu jedhama?”
“Warra Jaarsoo!”
“Abbaan Jiddaa eenyu jedhama?” Gaafichi itti laafee kolfaa deebifte.
“Galaan!”
“Mucayyoo too Caaltuu?”
“Oo Abbaa Guuta!”
“Ijoollee worra Galaan” jettee si dhaadattu namni hin dhagayin hin jiru! Mee lafa seenaa Galaan keessatti argaman natti himi!”
“Odaa Nabee! Caffee Dongoraa! Caffee Tumaa! Hora Finfinnee! Hora Arsadee! Kanneeni. Garuu kan biraa jiraa Abbaa Guuta!”
“Lakki isaanuma mucayyoo too Caaltuu!”
Gaafii fi deebiin itti fufe.
“Abbaan Galaan eenyu?”
“Daacii dha kaa ! Abbaa Guuta! Akkamittan kun na dhiba!”
“Caaltuu!”
“Oo Abbaa Guuta!”
“Ada’a moo Liibantu angafa?”
“Hangafti Liiban! Quxisuun immoo Gaadullaa dha Abbaa Guuta!”
“Gosooti Tuulamaa dur Miniliik Finfinnee irraa buqqise eenyu fa’i?”
“Gullallee, Yakkaa fi Galaan!”
“Mucayyoo too Caaltu!”
“Oo Abbaa Guuta!”
“Sooddo Ilmaan meeqa qaba ture?”
“ Sadi!”
“Bakki Araarri itti godhamu, kan amma masaraan Miniliik irra jiru maal jedhama ture?”
“Dhakaa Araaraa!”
“Bara Mniliik woraanaan Shaggar qabate Gadaan Tuulamaa aangoon harka ture woggoota sadihiif Odaa Nabeetti yaa’ii akka hin godhamne godhamuu beektaa?”
“Nan beeka Abbaa Guuta!”
“Gadaa isa kam?”
“Roobalee dha” jettee kaatee deebitee sirreessitee “nan dogongoree na hofkalchaa Abbaa Guuta! Birmajii ture” Asii achii namoonni tataa’an ajaa’ibsiifataa “guddadhu mucayyoo! Ijji hamtuun sin argin!” jedhanii eebbisan. Yoona gammaddee kolfite. Gaafii fi deebiin itti fufe.
“Mucayyoo too Caaltuu!”
“Oo Abbaa Guuta!”
“ Waa’ee Raada Nabee dhageetteertaa?”
“Nan beeka Abbaa Guuta”
“Iddoon raaddi Nabee itti dhalatte maal jedhamee waamama?”
“Caffee Tumaati kaa Abbaa Guuta!” Yoona sagaleen guddaan dhagayame. Abbaan Guutaa kolfaa “dogongorte Caaltuu. Caffeen Tumaa bakka dildhuun itti buute. Bakki Raaddi Nabee itti dhalatte Caffee Dongoraa ti” jedhan.
Caaltuun haga Shaggarii kaatee gara Qooftuu deemaa turte waan keessa turte kana mara yaadaa deemti. Dabalees weedduu ijoollummaarraa jaalattu isa yeroo cidhaa faarfataa deemti.
“Emmoo Yaa lashoo kooraa cabee,
Kophatti hafee yaa hiriyyoo too,
Emmoo yaa lashoo!
Alangee Alanagee Alangeen mukumaa!
Woldhabnee woldhabnee,
yaa qe’ee abbaa koo wol dhabnee dhugumaa!
Lammii fi firri koo babbareechaa oolii,
Eeleen caban ooltuu, wal jaalachaa oolii!
Gargar baati hin ooltuu,
Kooraan cabee, kophaan hafee,
Yaa hiriyoota koo!”
Weedduun san qofa hin turre. Yaadannoon woggoota afuriif isii keessatti ukkaamamee akka bahuun dhabe bakka argatee keessaa dhooyee weedduu kaan weeddiftee kaanitti tarte. Irra caalaa ammoo ateetee haadha isii weeddiftee dhiisuun isii dhibe.
“Faana loonii jalaa owwaadhu na jalaa!
Oomii jaalaa faana loonii jalaa,
Owwaadhu na jalaa!
Garbii jalaa, faana jabbii jalaa!
Owwaadhu na jalaa,
Ateetiyyoon dhufteettii!
Ihiiree?
Haa teessu kaa boroo ishii
Haa suuftu kaa qoloo ishii,
Ateetiyyoon dhufteettii,
Ihiiree?
Haa suuqxu kaa mutaa shii,
Haa suuftu kaa mucaa shii!
Haa suuqxu kaa xarbii shii,
Haa suuftu kaa jabbii shii!
Egaa Caaltuun yaadannoo, haala fi yaada biyya isii isii gubaa ture keessa tartee Qooftuu geettus turtiin baatii lamaa gaarii hin turre. Ka eegde akka hin egin harkaa ta’e. Oduu guddaa ka ta’e tokkoffaan jijjiirramuu maqaa isiiti. Kun Quuftuu mara wol gahee waan aanaa fi firaaf hin galle ta’e. Warri isii Amaariffa barachuu jaalatanillee maqaa jijjiirachuu isii garuu fudhachuudhaaf rakkatan. Dabaleellee “Afaan Oromoo dagadheera” jettee Amaariffa qofa haasawuun ta kolfaa isii godhe. Itti amanuu baattus gorsa adaadaa isii faana baate. Akka Amaariffi harkaa hin banneef jecha afaan Oromoo dubbachuu didde. Haati isii kana dhagayan akka salphinaatti fudhatan. Kanaaf jecha kophaa isii teessisanii dubbisan.
“Caaltuu intala too!”
“Oo harmee too!”
“Intala too maqaa abbee fi haatee sii baasne maaliif jijjiirte?”
“Shaggaritti maqaan kun hin ta’u naan jedhan”
“Heelan jechuun maal jechuu dha?”
“An hin beeku harmee too!”
“Abaarsa haa ta’uu eebba, maqaa hiikasaa hin beekneen akkamitti si yaamna ree intala too?”
“Waanuma adaadaan godhi naan jetten godhe ani. Shaggaritti Caaltuu hoo jedhan ni kolfu!”
“Maaliif kolfu intala too?”
“An hin beeku haadha too!”
“Inni haa ta’uu… afaan Oromoo maaliif irraanfadhe jetta ree?”
“Yoo afaan Oromoo dubbatte afaan sidaamaa si jalaa bada. Kanaafuu hin dubbatin naan jedhan”
Egaa Caaltuudhaaf turmaanni quuftuu ka cinqaa ture. Haalli isiin taate yoosuu biyya mara wol gahe. Yoo gabaa baatu, yeroo fira gaafachuudhaaf mandara deemtu, dursanii ka gaafataniin waa’ee jijjiirraa maqaa isiiti. Yoo afaan Oromootiin itti dubbatan Amaariffaan namatti deebisuun isii biyya akkasitti mootomte san keessatti akka tuffatamtu godhe.Yoona namoonni “Caaltuu eechatti gatte Caatltuu?” jedhaniin.
“Caaltuun ni duute!” jettee Amaariffaan deebifti.
“Eechatti awwaalamte ree?”
“Madaanalamii Qobboo!”
Akkanuma jedhaa Helanummaan itti fufte. Karaa biraatiin qalbiin isii farda isii Gurraacha bira hafuu dadhabdus Gurraacha arguu hin dandeenne. Gaafannaan worra gaarii fardaa Aqaaqii Basaqaatti qarshii dhibba torbatti gurguramuu itti himan. Gurguramuun gurraachaa garaa isii gubus baaftee hin dubbanne. Bara isaa garmaamtu yaadattee yaadaan baddus homaa godhuu hin dandeenne. Qarshii inni itti gurgurame haatii kenninaaniif “atuu itti fayyadami” jettee harkatti didde. Egaa amma wonni bakka jiru hin jiru. Hunduu jijjiiramee akka hin jirre ta’eera. “Ijoollee worra Galaan” qe’ee jettetti, qe’ee dhoorgaa malee bashannantee qashaatee akka garaa isiitti kolfite keessatti uf jijjiirtee kophee taakkoo dirattee, boorsaa moofaa rarraafatte nama woliin dhalatteen adda uf godhuu yaalte. Kun garuu kabajaa isiif hin taane. Afaanii baafatanii itti dubbachuu baatanis akka isiin taate kana akka irraa jibban hubatte.
Aanaa fi fira isii beekutti dhaqxee, eega dhungatanii nagaya gaafataniin booda ka gaafatan hiikkaa maqaa isiiti. Isiin garuu deebii hin qabdu. Gaafiin garuu itti fufa. “Afaan Oromoo maaliif hin dubbanne?”
Deebiin kennitu inumayyuu ka hin amansiifne waan tureef deebitee saalfatti. Namoonni seenaa ijoollummaa isii irraa jaalatan “abbatu Shaggaritti ergee galaafate! Mucayyoon akkas fakkaattu sun akana taatee hafte!’ jedhanii yoo dubbatan dhageette. Turmaata baatii lamaa fixattee gara Shaggar gaaf deebitu barsiisaa akkuma isii baadiyaa turee gara Shaggar deemuun miila taatee karaa buute. Barsiisaan sun haga Aqaaqii gahanitti waa’ee cunqursaa Oromoo irra gahaa turee fi jiruu itti haasayaa ture. “Qabsoo Oromoon cunqursaa dhabamsiisuudhaaf godhu! Afaan, Aadaa, Seenaa!! Waan heddu itti haasaye. Isiin garuu itti haa dheeratuu yookiin galuufii haa dhabuu qalbiin hin caqafne.
*********************************
Egaa seenaan Caaltuu Midhaksaa asitti xumurame. Haata’uu haga kutaa saglaffaa barattee turte. San booda bulchaa konyaa tokkotti heerumtee turte. Kufaatii dargii irratti jaarsi isii hidhamuu irraa ka ka’e manni ijaarattee turte ni diigame. Dhalee jaarsa isiitiif mana hidhaatti guduunfutuu mitii ufii isiitiifuu waan nyaattu hin qabdu ture. Gara adaadaa isii ammoo hin deebine. Kaaffee woyii keessa hojjataa haga humna isiitiin mana kutaa diqqaa qabu woyii kireeffattee jiraachuudhaaf yaaltee turte. Manneen bunaa galtee uduu hojjattee galii mishaa argachuu ka dandeettu ta’uu namoonni itti himanii turan; isiin tole hin jenne malee. Umriin isii woggaa digdamii afur ta’us akka nama bara dheeraa rakkoo keessa tureetti miidhamtee ta dadhabde turte. Eega Dargiin kufee waan televizsiinii keessaa dabru hordofaa turte. Oduu afaan Oromootiin darbu arguu isiitti baa’ee dinqamte. Waan akkanaa yoo agartu yeroo jalqabaati. Oromonni maqaa Oromo qaban cunqursaa Oromoo irra gahaa ture kaasanii yoo dubbatan qalbiidhaan caqaftee turte. “Gaafii bilisummaa Ummata Oromoo!” ka jedhullee dabalatee. “Afaan ufiitti fayyadamuu fi dhimma itti bahuu!” ka jedhu garuu guddaa isii hawatee ture. “Sirna Cunqursaa Amaaraa!” wonna jedhamu ammoo qajeelatti hubachuu dadhabde. “Amaarri marti diina!” jechuullee itti fakkaatee ture. Barsiiftuu Xiggee fi jaarsa adaadaa isii yoo yaadattu ammoo kun harkaa bada. Namoota kabajju kanniiniin “cunqursitoota” jechuu rakkatte. Yaanni isii keessatti wol a’u waan hubattuu fi dhiiftu isii wollaalchise. Waan Raadiyoo irraa dhageette keessaa jecha “cunqursaa” jedhu hubachuudhaaf yaaltee turte. Qajeelatti eennu akka isii cunqurse hin beekne. “Namoonni na cunqursan eenyu fa’i?” jettee uf gaafattee turte. Samsoon Zallaqaa…, Namticha shunkurtii gurguruu… moo adaadaa isiiti. Garuu deebii hin arganne. Kufaatii dargii booda wonni haarofni isii keessatti uumame yoo jiraate maqaa “Heelan” jedhu waanuma kamiinuu caalaa jibbuu isiiti. Ka irra caalaa isii cinqe ammoo Heelaniin jibbuu uduu hin taane Caaltuu barbaaddee uf keessaa dhabuu isiiti. Caalaa fi Caaltuun maqaalee jibbaman ta’uusaanii sammuun isii fudhatee ture. Maqaa qabsaayaa Oromoo waa’ee mirga Oromootiif dubbatu maqaa “Abbaa Caalaa” jedhu haguma dhagettullee maqaan Caaltuu jedhu baay’ee cinqeen. Ee! “Caaltuu akka Helanitti” uumuudhaaf diraamaan dalagame diraamaa hin qabanne ta’ee hafe.
Garuu waan isiin taate isii keessatti galaafatee, waan isiin hin ta’in ka taasise eennu?’ Kun ammoo sirna sirnaan eennummaa ummata tokootti duule ta’uun isaa Caaltuuf hin galle. Ka isii dhibe waan biraati. Yoo Heelanitti qulqullaayuu hin dandeenne, Caaltutti deebi’uun ammoo yoo dhibe eennuun taati yookiin ammoo maal taati?
***************
Akka lakkoofsa worra Habashaa bara 1984 baatii badheessa keessa gaaf tokko, dubartiin golgoloofte woyii shaanxaa diqqaa woyii rarraafattee Quuftuu dhufte. Akkuma mataa lafa keettetti balbala mana guddaa woyii geette. Dubartiin manguddummatti deemaniiran, isaan umriin jabeenna qaamaa-qalbii hin tuqin mana san keessaa gad utaalanii dubartii golgoloofte san simatanii itti jigan.
“Caaltuu intala too baga nagayaan naaf galte!”(Bakka tanatti haadha Caaltuu haa fakkaatu) jedhan. Sagaleen dadhabee deebifte. “Aayyoo too naaf dhiisi! Naaf dhiisi harmee…!” (Caaltuu dadhabde haa fakkaatu) jettee morma haadhaatti maramtee bootte. Hagas!
***********
Baatiilee muraasa mana worra irraa dhalattee turte. Guddaa manaa hin baatu turte. Dabree dabree garuu gabaa dhaquun sii hin oolle. Yoo namoonni “Caaltuu” jedhanii waamaniin hin mormine. Wonni mormituufis hin turre. “Heelan” jedhee ka isii waame ammoo hin turre. Deebitee Afaan Oromoo dubbachuu jalqabuun isii isaan ajaa’ibus baasee ka isitti dubbate hin turre. Sammuun isii ammoo naga akka hin jirre maatiin hubatee ture. Yeroon cululuqaan isiin keessa tartee fi waa’ee gurraacha ka isiitti kaasan sammuu isii jeeqame gooharsee fayyisuu hin dandeenne. Baruma san gara baatii gannaa dargageessa yunivarsitii baratu, ka boqonnaasaatiif baadiyaa dhufe tokko woliin haga takka mumuldhattee turte. Namarraa fagaattee kophaa waan turteef barataa san woliin gooharuun sammuu isii ka tasgabbii hin qabne san ni woyyeessa jedhamee abdatamee ture. “Sheexana hamatu tuqeenii jira” worri jedhaa turellee yaada jijjiiree ture. Fulbaana irratti eega barattichi gara Shaggar deebi’een booda garuu kophaa taate. Namatti hin dhihaattu. Nyaatallee homaa hin nyaattu. Gara guyyaa bakka ciiftuu kaatee buna eega dhugdeen booda, qixxaa gogaa afaanumaan qabdee bakka ciiftutti deebiti. Gabaa dhaquu maruma dhiifte. Manaa ka baatu takke takkee qofa. Miilaan diqqoo deddeemtee deebitee ciifti. Haadha malee nama kamiinuu dubbisuu dhiifte. Haaluma kanaan baatii muraasaaf eega turteen booda, guyyaa Sambataa tokko akkuma baratame buna dhuddee deebitee ciifte. Galgaluma san yoo haati irbaataaf kaasuuf dhaqan Caaltuun lubbuun hin turre.
******************


c: text/html

text:
Turkiyaan Gazexeessaan Sa’uudii Qonsilaa Istanbul keessatti ajjeefamuu ragaa Viidiyoo fi sagalee kan qabdu tahuu gabaafame
Turkiyaan Jamaal Khaashoqjii qonsilaa Istanbul keessatti ajjeefamuu isaa ragaa Viidiyoo fi sagalee akka argatte, qondaaltota Ameerikaatiif kan himte tahuu gaazexaan Washington Post gabaase. Akka gabaasa kanaatti, Jamaal gara qonsilaa eega seenee booda garee tikaa Sa’uudiitiin ugguramee qoratamaa akka turee fi booda irra ammoo ajjeefamee reeffi isaa akka ciccirame ragaan Viidiyoo fi sagalee Turkiyaan argatte ni mul’isa.
Jamaal Khaashoqjii October 2/2018 Turkiyaa magaalaa Istanbul keessatti qonsilaa Sa’uudii eega seenee booda achi buuteen isaa dhabame. Mootummaan Sa’uudii Jamaal qonsilaa eega seenee boodaa akka bahe ibsuun alatti, ragaa jecha isaanii mirkaneessu tokkollee hin dhiheessine. Turkiyaa, Ameerikaa fi UK dabalatee biyyoonni heddu, mootummaan Sa’uudii haala dhabamiinsa gaazexeessaa kanaa irratti ragaa gayaa akka dhiheessuuf dhiibbaa cimaa godhaa jiran.
Kanuma hordofuun Sa’uudi fi Turkiyaan waliin qorannoo geggeessuuf kan walii galan tahuu qondaalli ol’anaan Waajjira Prezdaantii Turkiyaa Ibraahim Kalin Anaadooluu Niiwusitti hime. Haaluma kanaan jilli mootummaa Sa’uudi Jum’aa har’aa Turkiyaa kan seene yoo tahu, Sabtii boruu qondaaltonni biyyoota lamaanii haala qorannoo kanaa irratti mari’achuuf kan karoorfatan tahuun beekameera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ጥቅምት 23፣2010 ኦህዴድ የኦሮሞ ሕዝብ አንድነትን በማጠናከር ከሌሎች ብሔር ብሔረሰቦች ጋር በመተባበር ለኢትዮጵያ አንድነት እንደሚሰራ አስታወቀ፡፡ በአዳማ ሲካሄድ የነበረው 7ተኛ የኦህዴድ ድርጅታዊ ኮንፈረንስ ተጠናቋል፡፡…
Addis Ababa, September 25, 2017 (FBC) –Chief Administrator of the Oromia regional state, Lemma Megerssa, today pardoned 6,655 inmates. They were released because they showed remorse and completed serving one-third…
Finfinnee, Adoolessa 28, 2009 (FBC)- Faanaa Broodkaastiing Koorporeet odeeffannoo argateen namoonni malaammaltummaan shakkamanii amma ammaatti to’annaa jala oolfaman 51 qaqqabaniiru. Har’a galgala itti aanaa daayreektara olaanaa Koorporeeshinii Sukkaaraa kan turan…
Finfinnee, Waxabajjii 10,2009(FBC)-Ijaarsi daandii asfaaltii koonkiriitii Dirree Dawaa-Dawwallee kiiloo meetirri 223 Birrii biiliyoona 4.6n gaggeeffamaa jira. Ijaarsi daandichaa 79% xumuramuusaa daayreektarri koominikeeshinii Abbaa Taayitaa Daandiiwwan Ityoophiyaa obbo Saamsoon Wandimmuu ibsaniiru.…
Finfinnee, Waxabajjii 2,2009(FBC) – Hoospitaalli Riifaraala Yuunvarsiitii Wallaggaa Birrii miiliyoona 165 oliin magaalaa Naqamteetti ijaarame ebbifame. Hoospitaalicha preezdaantiin bulchiinsa mootummaa naannoo Oromiyaa obbo Lammaa Magarsaa har’a ebbisanii tajaajila eegalsiisaniiru. Sirna…
Finfinnee, Waxabajjii 2,2009(FBC)-Lammiileen eeyyama hojii fi jireenyaa Saawdii Arabiyaatti hin qabne yeroon laatame osoo hin dhumin, rakkoo mlee akka gara biyyaatti deebi’an mootummaan sochii eegale akka cimsu Waajjirri Dhimmoota Koominikeeshinii…


text:
Finfinnee, Waxabajjii 10,2009(FBC)-Ijaarsi daandii asfaaltii koonkiriitii Dirree Dawaa-Dawwallee kiiloo meetirri 223 Birrii biiliyoona 4.6n gaggeeffamaa jira.
Ijaarsi daandichaa 79% xumuramuusaa daayreektarri koominikeeshinii Abbaa Taayitaa Daandiiwwan Ityoophiyaa obbo Saamsoon Wandimmuu ibsaniiru.
Daandichi cirracharraa gara asfaaltii koonkiriitiitti kan ol guddatu yammuu ta’u, dhaabbata Chaayinaa “CGC Overseas” jedhamuun hojjetamaa jira.
Imalli konkolaataa fe’umsaaf kanaan dura guyyaa guutuu fixaa ture ijaarsi daandichaa yammuu xumuramu, gara sa’aa 3-4tti gabaabbata jedhan obbo Saamsoon.
Yeroo imalaa gabaabsuun ala, hawaasni geejiba filannoon akka argatuu fi buufata Jibuutiitti dhiyeenyan oomishaalee alatti erguu fi gara biyyaas galchuuf haala mijataa akka uumuu danda’u ibsaniiru.
Fulduratti kan ijaarramu daandii ariitii Adaamaa-Awaash-Mi’eessoon kan walqunnamsiisus waan ta’uuf, tajaajila geejibaa baha biyyattii fi buufata Jibuutiif haala mijataa uuma.


text:
Mootummaan Itoophiyaa waa’ee misooma argamsiise jedhu hafarsuu qofa irratti bobba’uudhaan yeroo dheeraadhaaf sadarkaa rakkoo hongee fi beelaa biyyattii mudatee amanuu diduu isaaf qeeqamaa tureera, jedha gabaasni France24. Yeroodhaan rakkoo kanaaf xiyyeeffannaa laatuu dhabuun rakkoo beelaa daran wolxaxaa taasiseera, akka Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti (DMG).
Ummanni naannolee addaddaa( Oromiyaa, Somaalee, Afaar ) qonnaa fi horii isaanii erga dhabanii bubbulaniiru. Hanqina nyaataa irraa kan ka’e ijoollee fi haawwotiin dhibee garagaraaf kan saaxilamutti jiran ta’uu addeessa DMG. Sa’aa kanatti, beelli naannoo biyyattii heddu keessatti ummata miliyoona heddutti laakkayamu dhiibee-dhiibee qarqara du’aa geesseera. Akka gabaasa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti gargaarsi hatattamaa hin argamu taanaan hanga Waxabajjiitti namoonni miliyoona 15 waan afaanitti fidan tokko hin qabaatan.
Ummata beelaye du’a jalaa baraaruuf maallaqani doolaara biliyoona 1.4 kan barbaachisu ta’uu mul’isa ibsi DMG yeroo addaddaatti kennaa ture. Hanga ammaatti hawaasa addunyaa irraa bifa gargaarsaan kan argame garuu doolaara miliyoona 167 qofa.
Rakkoon kuni bifa kanaan itti fufe taanaan namoonni miliyoonni heddu, keessumaayyuu ijoollee fi haawwotiin, du’a jalaa karaan ittiin miliqan kan hin jirre ta’uu agarsiisa ibsi Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii. Itoophiyatti itti gaafatamaan Oxfam, Aymen Omer, gargaarsi hatattamaa dafee isaan dhaqqabuu akka qabu BBC’tti hime. Kuni hin ta’u taanaan wanti hundi too’annaan ala akka bayuuf deemu dubbate.
Gaaga’ama ummata irra gayuu malu, isa uumamaas ta’ee namtolchee, dursee arguudhaan ykn baruudhaan kan ummata balaa jalaa baraaruun irra ture mootummaadha. Itoophiyaa keessatti yeroo addaddaatti kan ta’u faallaa kanaati. Dursanii balaa dhufaa jiru arganii qophaayuu mitii erguma balaan uumameeyyuu dhoksuu fi sadarkaa isaa xiqqessanii dhiyessutu aadeffatame. Beela bara kanaa irrattis kan mudhate kanuma. Erga horii fi qonni ummata irraa galaafatamee ummanni beelaan lafetti jijjiiramee booda fiigichi gargaarsa wolitti qabuuf biyyaa fi biyya alaa keessatti godhamu bu’aa quubsaa argamsiisuun isa shakkisiisaadha. Gargaarsi yoo kan argamus ta’e erga namoonni heddu awwaalamani ykn lafetti geeddaramanii booda.
Uumamniinsa haala El Nino hanbisuun hin danda’amu ta’a. Dhufaatii El Nino fi balaa inni fiduu malu dursanii arguu dadhabuu fi, qophaayina barbaachisu godhuu hanqachuudhaan ummata balaa sadarakaa kanaaf saaxiluun dadhabina qofa osoo hin taane badii guddaadha. Kan hubatamuu qabu haalli qilleensa El Nino kan daawwate Itoophiyaa qofaa miti; guutuu addunyaati. Garuu kan beelayee qarqara du’aa gaye ummata Itoophiyaati. Egaa dhugaa kana jalaa miliqee bayuuf kan mootuummaan dheessuu fi ummatas dhamaasuu hujii godhateef.


text:
Prezidaantiin Yunaayitid Isteets, Doonaald Traamp, har’a, Gumii walii-galaa ka Tokkummaa Mootummootaa irratti haasawa dhageessisaniin, biyyoonni addunyaa walaba ta’aniif akka dammaqinsi guddaan barbaachisu waamicha gochuudhaan, akka hoogganoonni Addunyaa gamtaadhaan mootummoota hamoo kan Kooriyaa Kaabaa, Iraanii fi Venezuweelaa dura dhaabbatan gaafatanii jiran.
Yunaayitid Isteets, guutummaatti of irraa ittisuun yoo diraqama itti tahe, haleellaa Niyukilaraa yokaan Misaahelaa Kooriyaa Kaabaa irraa ofis tahe michoota ishee oolchuuf jecha, guutmmaatti Kooriyaa Kaabaa barbadeessuu dhaa ala, fala ka biraa hin qabdu” jedhan – Prezidaant Traamp.
Hoogganaa Koriyaa Kaabaa – Kim Jong Un-tiinis, “namichi Rookeetii sun, ergama of balleessuu fi mootumaa isaa balleessuutti jira” jechuun itti qoosan.
Iraaniin ennaa qeeqanis, hoogganoonni ishee, ol’aantummaa waraanaa barbaacha, biyya duurettii gara biyya dingdeen ishee manca’ee fi mootummaan ishee hammeenaytti bobba’e taasisan” – jedhan – Prezidaant Traamp.


text:
Garee Yemen keessaa Iraaniin deggeramu – Hutii irraa misaahela har’a dhukaasame, kan masaraa Mootii Saawudii Arabiyaa magaalaa Riyaad keessa jirutti – ka Mooticha Salmaanitti xiyyeeffatee ture fashalsiisuu ishee Saawudiin beeksistee jirti.
Dhukaasa Misaahelaa sanaan namni madaa’e tokkollee akka hin jirre dubbatu – aangawoonni Saawudii.
Ka bara 2014 irraa jalqabee – magaalaa galma-mootummaa Yemen - Sana’aa dhuunfatee ture, gurmuu Hutiitiin, lafa ijoo ka biya Saawudiitti dhukaasamuun baatii lama keessatti kun ka lammataa ta’uu isaa ti.
Eega humnoonni Saawudii Misaahelicha dhawanii fashalsiisanii booda, dho’insaa fi aara guddaa arguu isaanii dubbatu – jiraattonni magaalaa Riyaad.


text:
Addi Dimokraatawaa Oromoo (ADO) ykn ODF erga bara 2013 hundeeffamee kaasee biyyatti deebi’ee qabsoo geggeessuuf akka fedhii qabu yeroo addaddaatti ibsaa ture. Haala biyyatti galuuf isa dandeessisu mijeessuuf mootummaa Itoophiyaa wojjiin sadarkaa garagaraatti wolqunnamtii ummee socho’aa turuus ibsa isaa addaaddaa keessatti ifa godhee ture. Mootummaan biyyattiis hariiroon marii ADO fi mootummaa jiddutti geggessuuf dandeessisu jiraachuu amaneera.
Garuu mariin geggeeffamaa ture akka ADOn barbaadutti saffisaan funduratti deemuufi bu’aa barbaadamu argamsiisuu hindandeenne. Egaa kanaaf dhaabichi wolii galtee addaa osoo mootummaa wojjiin hinmallatteessin gara biyyaatti galuuf kan murtee irra gahe, akka ibsa perezidaantii dhaabichaa ob.Leencoo Lataatti. ‘Amma sun waan lafarra harkifateef biyya dhaqnee mootummaa dubbifnee wolhubannoo irra gayuun akka woyyu nutti mul’ate,’ jedhu ob.Leencoon yoo VOAf ibsa laatan. Hogganni dhaabichaa akka biyyatti galanis itti dabalanii ibsaniiru.
Biyyatti deebi’uun isaaniifi dhaaba isaanii irratti balaa qabaachuufi dhabuu isaa kan gaafataman ob. Leencoon, ‘qabsoon balaa hinqabne qabsoo hujii irra hinjirre qofa. Qabsoon kamuu balaa qaba. Balaa kana beekaa itti seenna,’ jedhaniiru.
ADOn biyyatti deebi’ee filannoo biyyattii keessatti baatii Caamsaa geggeeffamu irraa akka dhaabaatti qooda fudhachuuf haalli isa dandeessisu kan hinjirre ta’uu isaa addeessaniiru, ob. Leencoon. Ta’us, miseensonni ADO tarii akka dhuunfaatti, haalli isaan dandeessisa yoo ta’e, filannoo irraa qooda fudhachuu kan danda’an ta’uu akeekaniiru. Itti dabaluudhaanis, filannoo irratti hirmaachuu caalatti, akka Ob. Leencootti, sagaleen Oromoo dirree siyaasaa biyyatti irraa dhabame ture daandii argame hundaan akka xiyyeeffannaa argatu godhuuf ODF dursa akka kennu dubbataniiru.
Addi Dimokraatawaa Oromoo biyyatti galuuf murteessuu isaa malee guyyaa itti galu ammas kan jala hinsararre ta’uu isaati kan perezidaantichi dhaabaa VOA tti himan.


text:
Prezdaant Rajab Xayyib Erdogaan Imbaasii Turkiyaa kan biyya Falasxiin magaalaa Al-Quds keessatti ni bannaa jedhe. Prezdaanta Erdogaan labsii Ameerikaan baafate hadheeffatanii hoggantoota mormaa jiran keessaa adda dure.
Erdogaan Torbaan dabre keessa Gamtaa biyyoota Islaamaa magaalaa Istaanbul keessatti walgahii ariifachiisaa yaamuun, Alquds magaalaa guddoo Falasxiin jechuun sagalee guutuun labsuun isaanii niyaadatama.Kanuma hordofuun Sabtii hardhaa Prezdaant Erdogaan “Insha Allah, guyyaan Imbassii Turkiyaa ifattii biyya Falasxiin magaalaa Al-Quds kessatti bannuu dhihoodha”jechuun, ammas muraannoo qabu ifa godhee jira.
Gama biraatiin ammoo Turkiyaa magaalaa Ankaaraa, Paakistaa- Karaachii, Jarman-Barliin fi biyyoota addunyaa heddu keessatti labsii Traamp magaalaa Al-Quds ilaalchisee baase mormuun hiriiri gaggefamaa jira.
Comments
Loading...


text:
Yunaaytid Isteetes har’a ifatti Embaasii Ishee Tel Aviv keessa ture gara JerusaleemtTi jijjirtee jirti
Guyyaa har’a yoo xiqqaate Falisxinonni 41 ajjefamanii kanneen dhibba hedduun walitti bu’iinsa uumameen mada’an.
Kunis humnootii Israa’eel waliin nannoo daangaa galoo Gaazaatti walitti bu’iinsa uumameen ta’uun ibsamee jira.
Hiriirrii hokkaraan guutamee lafa itti gaggeeffamu irraa fageenya kilo meetra 100 lafa hin guunnetti aangawoonni Amerikaa fi kan Israa’eel Jerusaaleem keessatti Embaasiin yeroo banamu walitti qabamanii turan.
Mootummonni addunyaa irra jiran Embaasiin Amerikaa Tel Aviv keessaa akka hin baane kanbarbaadan ta’uus prezidaant Traamp baatii Muddee darbe ta’u qaba jechuun diddaa agarsiisan.
Biyyonni hedduun amma iyyu Embaasii ofii Tel Aviv keessaa qabu.Sirna kana irratti kan argaman soddaan Traamp jared Kushner gorsaa waayit Haawuus fi akka jila Amerikaatti sirna kana irratti argamanii jiru.
Kushner haasawaa dhageesisaniin prezidaantoonni Amerikaa duraan turan Embaasii kana iddoo isaa jijjiruuf imaammata yeroo dheeraaf ture fixaan baasuu manna duubatti deebi’an.
Traamp garu waan jedhee hojii irra oolchee jira jechuun abbiyyuu isaa faarse.
Traamp Israaeel fi Falisxinoota giddutti nagaan waariinsa qabu akka argamu gochuuf cichii Amerikaan qabdu kan itti fufuu ta’u Prez Traamp dubbatanii jiru.
Israa’elitti ambaasaaddora Ameerikaa kan ta’an David Friedman embasiin kun gamasitti banamuu galateeffataniiru.


text:
Yaadannoo FDG (1995-2006)
Maatii Sabaatiin
Seenaa Fincila Diddaa Gabrummaa Oromoo seenaa gabroomfama Oromoo waliin hidhata jabaa qaba. Ummati Oromoo guyyaa kiyyoo kolonii jalatti kufee kaasee diddaa fi falmaa addaddaa gochaa jira. Keessayyuu, diddaan kun baroota as dhiyoo keessa qaama dhaloota haaraa fi barattoota Oromoo ta’uun bakka iyyuutti babal’achaa, wareegamni diddaa kana keessatti baafamaa jius dabalaa jira. Kaayyoon barruu kanaan seenaa FDG gabrummaa seenessuu miti; garuu dhalooti har’aa waan dabre akak yaadataniif, yaadannoo gabaabaa FDG kana bara 1995 kaasee haga bara 2016 jiru gabaabsee dhiyeessa.
Barattooti Oromoo qaama haawaasaa kamiyyuu caalaa gochaa diinaa hubachuun hirmaannaa isaanii jabeessuutti jiran. Bara 1990moota keessa barattoti Oromoo hojii farrummaa mootummaan Wayyaanee kana karaa hedduu ummata Oromoo hacuucaa jiru saaxilaa turan.Yeroo sanatti, keessayyuu gobachuu bosona Oromiyaa mormuudhaan, maqaa tuffiin Oromoon waamamuu mormuu dhaan, magaalan guddittin Oromiyaa Finfiinnee irraa Adaamaatti dabruu mormuu dhaan, ajjeechaa fi hidhaa ilmaaan Oromoo irra gahu mormuu dhaan, ifatti wal gurmeessanii mootummaa Wayyaanee dura dhaabbataa jiru. Sababa kanaafis mannee barnootaa irraa arihamaniiru; hedduun hidhamanii gidiraa arganiiru. Kaan ammoo baqatanii biyyaa bahaniiru. Warri kaanis Qubee Afaan Oromoo fi Seenaa Saba Oromoo barsiifamuu eegalamee, akka itti fufu gochuun dirqama eenyummaa isaan irraa eegamu utuu bahanii wareegama qaamaa fi lubbuu kanneen itti baasan hedduu dha. Isaan keessaa warra urjii ta’anii fi garmalee ajjeefaman fakkeenyumaaf yoo kaafne malee hundaa tarrisuun hin salphatu. Warra gootummaan afaanii fi seenaan ofii eenyummaa ofiiti jedhanii itti cichanii utuu barsiisanii aarsaa lubbuu baasan keessaa Shifarraa Fayyisaa tokko.
Hagayya 20 bara 1995 barataa Yuniversitii waggaa 3ffaa kan tahe Shifarraa Fayyisaa mana jireenyaa isaa keessaa gad waamamee poolisii mootummaatiin ajjeesame. Mana isaas sakattaa’anii dokumantii isaa saaman. Sanaan booda reeffa isaa mana yaalaa (Hospitaala) Miniliikitti gatanii deeman. Reeffi Shifarraa awwaalamuu kan danda’e, warri isaa reeffota namoota haala fakkaataan kan wareegamanii mana yaalichaatti gataman keessaa barbaaddatanii erga argatanii ture. Du’a isaaf sababni kenname hin jiru. Shifarraan fedhii isaatiin qubee Laatiin Afaan Oromoo barsiisaa ture. Ilmaan Oromoo eenyummaa isaaniin boonanii fi afaan isaanii dagaagfachuuf Yuniversitii Finfinnee keessaa carraaqan keessaa tokko ture.
Bartootni Oromoo sadarkaa adda addaa baratanii fi akkuma Shifarraa Fayyisaa, kanneen sababa Qubee Afaan Oromoo fi seenaa Saba Oromoo barsiisuu qofaan yakkamanii haala fakkaataan gaagaa’aman hedduu dha. Warri kaanis qabeenya uumaa Oromiyaan qabdu dhabama irraa dandamachiisuuf qooda guddaa kennaa turan; kennaas jiru. Kana keessaa tokko duulli bosona Oromiyaa irraa ibiddaa dhaamsuuf godhan, seenaa qabsoo barattoota Oromoo bara mootummaa Wayyanee keessaa isa tokko.
Qabeenya uumaa Oromoo kan ta’e, bosonni Oromiyaa, ibiddaan gubachaa yeroo jirutti, mootummaan naannoos ta’e kan Feederaalaa, ilaalcha kennuufii dhabuun isaanii,inumaayyuu hooggantoonni sirnichaa ayyaana hundeeffama Wayyaaneen dahatanii Maqaleett argamuun shubbisaa jiraachuufi bosona manca’aa jiruf xiyyeeffannoo kennuu dhabuun, kan isaan belbelche bartootni Oromoo Yuniversitii Finfinnee, waajjira bulchiinsa naannoo Oromiyaatti hiriira bahuun, ibiddicha dhaamsuuf of kenniinsaan duuluuf gaafatan. Gaaffiin kun Yunversitii Finfinnee, Kolleejjota adda addaa fi manneetii barnota sadarkaa 2ffaa Oromiyaa keessaa waliin ga’e. Manneetii barnootaa sadarkaa 2ffaa yeroo san hirmaatan keessaa angafti kan Amboo ti. Itti aansuunis qabeenyaa keenya irraa ibidda dhaamsuuf haa birmannuun Oromiyaa guutuu waliin gahe. Beelaa fi dheebuu utuu hin jenne gara bosona gubataa jiru Baalee fi Gujii keessaatti murannoon haala dhiibbaa fi hordoffii guddaan irra jiru jalatti birmachuun qabeenyaa fi eenyummaa isaafii hinaafoo ta’uu mirkaneessani.
Sochii mooraa Yuuniversitii keessatti haala kanaan eegalee fi mormii Finfinneen magaalaa gudditti Oromiyaa ta’uun haqamuun wal qabatee, barattootni Oromoo baay’een, humna tikaa fi poolisii mootummaa Wayyaaneen reebamanii hidhamaniiru. Kanneen sochii kana keessatti reebaman, hidhaan dararamanii fi ajjeesaman danuu dha. Hundumaa tarrisuun salphachuu baatullee fakkeenyumaaf daddabarree maqaa dhahuun fardii dha. Isaanis:
1ffaa Geetuu Dirribaa barataa sadarkaa 2ffaa Amboo irraa Poolisii Mootummaan itti dhukaafamee kan ajjeefamee dha. Gaafas hiriyyoonni isaa kanneen rasaasaa fi uleedhaan madaawanii fi hidhaan hiraarfaman hedduu dha.
2ffaan barattuu Dirribee Jifaar, mana barnoota sadarkaa 2ffaa Dambi Dolloo irraa Poolisii mootummaan kan ajjeefamte oggaa taatu, hiriyyoonni ishee reebamanii fi madaawan baay’ee dha.
Baruma 2000 kana keessa lammii Tigiree kan ta’e Geetaahuun Kaasaa, ceephoo qor-qalbii Oromoo tuqu barreessuu isaa irraa, barattootni Oromoo Yuniversitii Finfinnee mormii qaban waan ibsataniif hedduun qabamanii hidhamuun barnoota isaanii irraa ugguramani hanga 2001tti kaa’aman. Kana malees, obboleewwan isaanii barataa jiranis, humna tikaa mootummaan ba’uu fi galuu to’atamuun walabummaa waan dhabaniif, “Academic freedom“ Walabummaan barachuu gaafatani. Kana haaloo qabachuun, barattoonni Oromoo bakka dhaqanitti adamsamanii kanneen hidhamanii fi ajjeefaman keessaa kan yoomuu hin irraanfatamne Simee Tarrafaa ti. Simeen ilma Oromoo Yuniversitii Maqaleetti baratuu fi Oromummaa isaa qofaaf ajjeefamee magaalaa irraa km 7 fageeffamee gatamee dha.
Gaaffiin mirgaa fi saba isaaniif falmuu barattoota Oromoo Yuniversitootaa fi kolleejjota adda addaa biyyattii keessaa, hanguma miidhaan Oromoo irratti jabaataa deemeen, caalaatti cimaa dhufe. Bara 2002 keessa “gibirri fi gatiin xaa’oo qotataaf haa hir’atuu fi xaa’oon kennamus kan laficha daran hin borqeessine ta’uun isaa haa qoratamu!” gaaffiin jedhu belbeltuu ta’e. Sababa kanaan warra barnoota isaanii irraa arihamanii fi hidhaman malee, kanneen lubbuuun wareegaman keessaa yoo maqaa dhoofne:Mulugeetaa Akkasaa, Ittafaa Fiqaaduu, Asaffaa Fiqaaduu, Balaay Baay’isaa fi Baay’isaa Baabsaa Shaambu sadarkaa 2ffaa irraa humna poolisii mootummaan ajjeefaman.
Barattootni Oromoo tarkaanfii jiilchaa mootummaan fudhatu kanaan utuu of duuba hin jenne, bara 2003 keessas Finfinnee irratti mirga dhabuu Oromoo fi hojjetootni Oromoo baay’een qe’ee fi qabeenyaa saacaa’anii jiran irraa buqqifamuu Waldaa Maccaa fi Tuulamaan wal tumsanii hiriira mormiii ba’an. Sababa kanaaf barattootni 24 Yuniversitii Finfinnee irraa, 20n ammo Yunivarsiitii Jimmaa irraa ari’aman. Kanneen hidhamanii dararamanis hedduu dha. Daafii kanaan barataan Oromoo Nadhii Cawwaaqaa Yuniversitii Maqaleetii barataa jiru achitti adamsanii reebichaan miidhaa guddaa erga irraan ga’anii booda bakkeetti gatame. Sochii Naqamtetti ta’eenis barattuu Amalawarqi Bulii ajjeefamte.
Mirgi ummatni Oromoo Finfinnee irratti qabu haqamee, Waajjira bulchiinsa naannoo Oromiyaa gara Adaamaatti akka dabruu murtiin duraan kenname, 2004 dalagaatti jijjiiramuun isaa, sab-boontota Oromoo hunda kan aarse ta’uun isaa ifaa dha. Haala kana irratti barattootni Oromoo fi Waldaan Maccaa fi Tuulamaa (WMT) hiriira nagaa waliin qindeeffachuun mormii qaban ibsatan. Kana irraas hedduun isaanii hidhamuun dararamaniiru. Utuu kanaan jiruu, do’ii aadaa OPDOn qophaa’e argisiisuuf mooraa Yuniversitii Siddisti Kiiloo keessatti mormii ka’een ammas hedduun reebamanii hidhaman. Yuunivarsiitii Finfinnee keessaa barattoota 347 fi Yuunivarsiitii Jimmaa irraa ammoo 18 barmoota irraa arihaman.
Tarkaanfii gara jabinaa mootummaan fudhatu kun caalaatti falmachuuf, gootota barattoota Oromoo kakaase malee tasa hin callisiisne. Akka kanaan, ji’a Sadaasaa 2005 irraa eegalanii kanneen sadarkaa adda addaa barachaa jiran, guutummaa Oromiyaa keessatti Fincila Diddaa Gabrummaa (FDG) finiinsaa jiru. Kana keessatti wareegamni baafamaa jiru, daanga dhabeessa. Warra sababa kanaan hidhamanii dararamuun itti roorrifame malee, kanneen aarsaa lubbuu baasan hedduu keessaa daddabrinee maqaa dhahuuf:
- Jaagamaa Badhaanee fi Kabbadaa Badhaasaa mana barnootaa sadarkaa 2ffaa Amboo irraa,
- Lachiisaa Dhaabasaa mana barnootaa sadarkaa 2ffaa Xuqur Incinnii irraa,
- Malkaamuu Tafarraa fi Dabalaa Oliiqaa mana barnootaa sadarkaa 2ffaa Innaangoo irraa,
- Habtaamuu Baay’isaa, Fiqaaduu, Abbabaa Jaagamaa, Waaqjiraa Tafarraa,
- Nuurasaa Girmaa fi Burtukaan mana barnootaa sadarkaa 2ffaa Jalduu irraa,
- Jamaal Leencoo mana barnoota Qoree irraa,
- Ahimad Iluu, Fayyisaa (Fayisaal) Duulaa, Habiiba Raggaasaa mana barnootaa sadarkaa 2ffaa Kofalee irraa,
- Aannanee Addaamuu mana barnootaa sadarkaa 2ffaa Mandii irraa,
- Hayilee Dastaa mana barnootaa sadarkaa 2ffaa Finca’aa irraa,
- Ahmad Abdul-Jabbaar mana barnootaa sadarkaa 2ffaa Kombolacha (Harargee Bahaa) irraa,
- Kunzaa Yaasin barattuu sadarkaa 2ffaa Galamsoo/Baddeessaa (Harargee Dhihaa) irraa,
- Jireenya Nagaraa, Kutaa 10 oso baratu, bara 2005 dhuma baatii Sadaasaa keessa hiriira high school irra gara magaalaa Amuruutti ba’ame irratti humna mootummaatiin rukutamee wareegame.
- Alamaayyoo Garbaa fi Gaaddisaa Hirphasaa Yuniversitii Finfinnee irraa poolisii, humna addaa fi waraana Agaaziin ajjeefaman.
- Kanneen akka Mahaammad Xayib, Morkataa Iddoosaa fi kkf sochii bartootaa kanaan walqabatee manneen hidhaa wayyaaneefi bakkoota adda addaatti warra wareegama lubbuu baasan keessaa ti.
Kanneen hundi haqaa fi mirga saba Oromoof jecha barattoota Oromoo durummaan dhaabbatanii bara 2006 keessa wareegamanii dha.
Hunda caalaa garuu gootota ilmaan Oromoo,Alamaayyoo Garbaa fi Gaaddisaa Hiphasaa, irratti kan raawwatame baay’ee suukanneessaa dha. Oggaa bartootni Oromoo 347 Yuunivarsitii Finfinnee keessaa sababa mormii magaalaa guddittiin Oromiyaa gara Adaamaatti jijjiiramuun arihaman sana isaan ammoo hidhamanii hedduu hiraarfaman. Manneetii hidhaa Maa’ikalaawii fi Karchalee Finfinneetti, booda ammoo mana hidhaa Qaallittiitti daddabarsamanii hidhamanii hiraarfamaatura.Alamaayyoon fincila filannoon walqabattee biyyattii keessatti ka’ee Sadaasa 2005 gara finfinneetti babal’ate keessa beekaa itti yaadamee iddoo inni ciisutti rasaasaan rukutamee ajjeefame. Barataa (Civil Engineering) waggaa 4ffaa kan ture Gaaddisaanis, mana hidhaa Qaallittii keessatti hooggantoota Waldaa Maccaa Tuulamaa fi barattoota Oromoo Yuniversitii Finfinnee biroo waliin hidhamee miidhan guddaan irra gahaa ture. Kophaatti adda baafamee hidhamuun reebicha bultii 14f utuu wal irraa hin cinne irra ga’een, Bitootessa 28, bara 2006tti mana yaalaa Minilikitti osoo wallaansa tokko illee hin argatiin hiriyyoota isaa harkatti boqote.
Yaadannoo FDG kanaan hin dhaabbatu; bara 2006-2016 keessatti immoo daran jabaatee itti fufee jira; kana immoo yaadannoo FDG kutaa lamaffaa keessattin qabadhee dhiyaadha. Nagaan!


text:
Gamaaggama yeroo addaddaatti godhaniin angawoonni Woyyaanee kan irra gayan namoonni angoo irra jiran mootummaa dantaa dhuunfaaf (diinagdee fi taayitaa) oolfachuu isaaniiti. Rakkoo kanaan paartiin isaanii hudhamee qabamuus dubbatu. Kan nama raaju garuu, waan rakkoodha jedhan tarreessuudhaan alatti yeroo rakkoo bal’inaan mul’atu kana sirreessuudhaaf tankaarfiin cimaan fudhatamu hin mul’atu. Rakkoon kan jiru muummee irra. Harki angawoota gubbaa irra jiranii hundi xurii cubbuu fi hannaan laaqameera. Rakkoo kana irra aanuudhaaf namni tankaarfii fudhatuu fi kan tankaarfiin irratti fudhatamu kan dhabameef kanaaf. Hundi wolsodaatu. Hundi woleeggatu. Hundi gandaa fi dantaa ufii tikfatu. Haalli kuni rakkoo cimaa, xaxaa Woyyaaneen keessaa hin bane uumeera, jedhu taajjabdoonni.
Woyyaanee keessa sagaleen lama akka jiruudha kan yeroo dheeraadhaaf dubbatamaa ture. Gareen Itoophiyaan akka jirtu kanatti akka itti fuftu barbaaduu fi garee jijjiirama fiduun filanno osoo hin taane waa’ee jiraachuuti jedhu. Gareen jalqabaa akka irreen biyya dhuunfatetti itti fufuu hawwa. Garee kanatti dallansuu fi dararaan ummataa hin mul’atu. Itoophiyaa keessa, gareen kuni, rakkoon diinagdee, siyaasaa, bulchiinsa gaarii fi dimokraasii tokko hin jiru jedheeti kan dubbatu. Gareen kuni, akkuma bubbulaa deemuun, biyyattii akka qabeenya dhuunfatti kan fudhata. Dantaa isaa tikfachuudhaaf hanga dhumaatti falmata. Gama biraatiin, mootummaa Woyyaanee keessa sagaleen qal’oon daandiin qabanne nu hin baasu, laga nu hin ceesisu jedhaa iyyitus jirti. Yeroo qabsoon biyya keessaa finiintetti sagaleen garee kanaa dabaltee turte. Gareen kuni laakkofsaan heddummaataa, akkasumas yaadaa fi qeeqni isaanii, hanga tokkos yoo ta’e, gurra dhagayu argataa dhufee ture.
Erga Komaand Poostiin (afaan biraatiin daangaan maletti ajjeechaa, hidhaa fi doorsisuu jechuudhaa) biyya dhuunfate madaalliin humnaa fi qilleensi mooraa Woyyaanee keessa ture geddaramaa dhufuu isaati, kan keessa beektonni dubbatan. Sagaleen garee haaromsaa-haaromsaa jedhuu ni qal’ate. Worri humnaa fi ukkaamsatti amanu irree fi abdii godhate. Mooraa garee irree fi ukkaamsatti amanu biratti sodaan ummanni nu balleessuuf deema jechu hir’ataa fi abdiin kana boodas woggaa 30 Itoophiyaa ni bulchina jedhu guddataati kan dhufe. Doorsisuu fi ajjeesuun kan ummata harka kennachiise itti fakkaata, garee kanatti. Gareen kuni cimaa dhufuun, yeroo dhiibbaan ummataan biyyattiin boqonnaa haarawa seenti jedhamee abdatame kanatti, biyyattiin bakkuma dur turtetti gogdee akka haftuuf kan dirqisiise fakkaata.
Mootummaan kana, keessummaayyuu garee haaromsaa gosa kamu afoo dhaabatutti, dhugaan biyyi keessa jirtu itti hin mul’atu. Worri rakkoo arganis, tuffii ummataa qaban waan ta’eef tanakarfii fudhachuuf wanti hirriba isaan dhoorgu hin jiru. Kanaaf tankaarfii sirrii fudhachuudhaaf yeroo hunda kan rakkatan. Akkuma hundi arginu yeroo lubbuun itti dhuftetti marii geggeessina, jijjirama taasisna jedhaa odeessaa turan. Lafa wanti bu’e tokko hin jiru, garuu. Yeroo bitachuuf tooftaa diriirfame malee waan onnee irraa yadamee waan hin turreef. Sa’aa kanatti, akkuma baratame, duubatti mucucaachutti jirti Woyyaaneen.
Hundi kan hawwu, kan lubbuu fi qabeenya woreeguuf, jijjiirama dhugaa arguudhaaf. Hawwiin ummataa hanga ammaatti hin guutamne. Woyyaaneen nagaa fi tasgabbii buusti, mirgaa fi haqa kabajsiisti, bulchiinsa gaarii argamsiisti wanti jedhu tasa waan hin fakkaanne. Jijjiramni kamuu kan dhufuu malu yoo ummanni mootummaa kana dirqiidhaan barbadaa ibiddaa qabachiise qofa. Kuni kan dhugoomu qabsoo itti fufiinsa qabu qofaan.
Barreessaa karaa harun2has@gmail.com qunnamuu dandeettan