text:
GUMAAN WAREEGAMA KEENYAA,
WALBUMMAA OROMIYAA QOFAADHA !!!!
SEENAA Y.G(2005)
Seenaa boonsaa har’a qaamaa qalbiin keessatti qooda fudhachaa ykn ijaan argaa jirru osoo arginuu, kan kaleessaa qofaan of ceepha’uun ykn boonuun yeroon isaa kan irra kutee fakkaata. Wareegamaa fi gootummaan abbootii fi haadhoolii keenyaa , gootummaa ijoollee isaanii ykn dhaloota haar’aan lubbuu godhatee jira. Har’a ykn sa’a kanatti Seenaa boonsaa dubbannee fixuu hin dandeenye, Biyya keessatti guyyuu dalagamaa jira. Seenaan har’aa akka kaleessaa warruma qaroome ykn dammaqoo ta’aniin qofaa waan gaggeeffamtu ta’aa hin jirtu. Ummata Oromoo mucaa garaa keessa jirtuu kaasee, hanga maanguddootti/Beerranitti wareegamnii qaqqaaliin guyyuu kafalamaa jira. Wareegama kana yeroon itti faarsinuu fi kabajaa kenninuuf gama hundaan kan eegalamee fakkaata. Wareegamni har’aa kabajaa argatee waan wareegamni kun kafalamaa jiruuf bakka laannee yoo waliin hin tarkaanfatiin, kasaaraa ol aanaatu mudata. Wareegama kana keessaa qooda fudhachuu dhiisuun badii tokkoffaa yennaa ta’uu, bu’aa wareegama kanaa simachuu dhiisanii kachachaluun badii ol aanaa lammaffaadha. Qabxii kana irratti yeroo biraa itti deebina.
Sochiin qeerroo fi qabsaa’oota Oromoo har’a sadarkaa eenyullee duubatti deebisuu hin dandeenye irra ga’uu ,diina haadi hanga morma seentutti hin amannee fi haada mormatti seenee jiru laaffifachuuf tattaafataa jiruun ifatti amanamee jira. Carraan Siyaasaa fi Biyya Itoophiyaa jedhamtuu guutummaatti harka Ilmaan Oromoo irratti kufee jira. Carraa kana dantaa ofiin yoo sharafuuf deemne, lammaffaa akka hin kaaneetti cabnee hafna. Yoo dantaa dhunfaa fi waan adda addaan laaffisuu dhiifne ammoo, hiree nu harka seentetti dhimma baanee yeroon bu’aa wareegama ijoollee keenyaan, of irra tarree carraa hiree murteeffannaa saboota cunqurfamoof laannu fagoo miti.kana hundaa gochuuf dhalli Oromoo Addunyaa kana irra lubbuun jiru hundi qooda beekumsaa fi dandeetti isaa qindeeffatee waliin socha’uu akka qabu waan nu akeeku waa hedduun nutti dhufaa jiraa of haa qopheessinuun dhaamsa walii galaa katabbi kiyya har’aatii. Qabxiilee hiree Ummata keenyaa fi Ummatoota cunqurfamoo wareegama ijoollee keenyaan as dhihaachaa jiru firii akka godhatuuf dursummaa siyaasaa keenya jabeeffachuuf sochiin yoo hin eegalamiin dadhabiina keenya ta’uu hubannee, amma waan hojjachuu qabnuu waliif dhaamuun murteessaa ta’aa.yaada mata duree adda addaa jalatti kaasu kana bal’ifachuun mirga abbaati.
1. Ibsa Qeerroo, dhaamsa Dhaaboota siyaasaa Oromoof dabarsan ilaalchisee:-
Ibsa dhaloota Boonsaa irraa mormii tokko illee hin qabu. Inumaa deeggaruu qofaa osoo hin taanee, soda isaanii ifatti baasuun barbaada. Dhaloota bilchaataa akkasii Ummati kun argachuu isaatti galatan qaba. warra dhaloota kana qaree asiin ga’ees kabajaa guddaan qabaaf. Seenaan kanaa yeroon itti dubbatamu ni dhufa.
1.1 = Kaayyoon dhaloota har’aa hiree murteeffannaa Ummata isaanii mirkaneessuu ta’uu ifatti ibsatan. Qabsaa’oota waggaa dheeraa tokko tokko yennaan ilaaluu, waa hedduun xiinxalee of keessatti kolfaa jira. Fedhiin namootaa golgaan deemaa ture ifatti ba’uuf waan dhihaateef. Qabsaa’oonni qabsoo kana hundeessanii fi har’allee bakka dhugaa jiran akkuma jiran, kan har’allee ana malee jedhan jiraachuun dhugaa. Qabsaa’oonni Ummata dursuuf hojjatan, UMMATA irra dhiibbaa bulchanii waan barbaadanitti geessuu odoo hin taanee, hiree ummataa kana dhugeessanii fedhii Ummataa kabajuudha. Kun haqadha. Faallaa kanaa, har’allee wareegamuma ijoollee kanaa faarsaa deeggartoota saammatee boriif waa yaaduus jira. Kanneen bu’aa ummata isaanii warra hojjataniif kabajaa malu kennuu irra , namuma dhuunfaaf sagalee boruu irra hin deebi’amnee laatanii afarsaa jiranis ni jiru. kun hundi yaaddoo qeerrooti. Ummata carraa siyaasaa Biyya tokko murteessuuf wareegama baasaa jiru irraa kun waan hin eegamne. Kanaaf daddaffiin of sirreessuu qabna.
1.2 = dhaabbileen siyaasaa Oromoo har’a akkas wal irraa fagaatanii jiran, wareegamni ijoollee isaanii firii argatee wayyaaneen yoo kufee , sirna Biyyatti deebisanii ijaaranii hiree murteeffannaa sabootaa mirkaneessuuf qooda amma wareegama keenyaa yoo hin baasiin, bakka yaannee ga’uu akka hin dandeenye beekamaa. Maarree dhaaboonni siyaasaa Oromoo akkuma bittinnaa’nii jiranitti, carraa siyaasaa Biyya tokko qajeelchuu keessatti qooda hangamii gumaachuu dandeenya jedhanii yaadanii beekuu ? bakkaa fi yeroo murteessaa sanatti walii isaanii gidduu rakkoo jiru furatumoo , waan ijoo sadarkaa Biyyaa jiru irratti hojjatu ? wayyaaneen kufnaan humni jiru kanuma Oromoo qofaa ta’uu isaa qofa odoo hin taanee, wareegama ijoollee keenyaan ga’ee nuuf maluu argachuuf akkas facaanee ni ta’aa ? sodaan qeerroo kanadha.
1.3 = Qabsaa’oonni Oromoo wareegamni isaanii inni adda duraa, ummata isaanii dammaqiinsa har’a argaa jirru argatanii mirga isaaniif akka falman taasisuudha. Kan isaan umurii guutuu itti ifaajjaniif kunoo firiin isaa mul’ataa jira. kanatti maaliif gammaduu dhaban ? dhaaboonni siyaasaa Oromoo hundi isaanii hiree murteeffannaa Ummata isaaniif qabsaa’aa fi qabseessaa jiraatan. Kunoo kunis milkiin goolabamuuf belbelaa jira . har’a maaliif waan kana irraa duubatti harkifatan? Hiree tokkicha irratti waliif ta’uu maa dadhaban ? amma kun waa mul’isuuf deema ? yeroon isaa gaafa ga’uu deebii itti laanna.
1.4 = Dhaabbileen siyaasaa Oromoo Biyya keessaa fi alaa baatii 2n kana keessa ibsa waliin hojjachuun ala furmaati akka hin jirre waliif dhaamuun ibsa adda addaa baasaniiru. Ibsoonni kun ibsa diinoota keenyaa yeroo bitachuuf baasan irraa adda ta’uu qabaa jedheen amana. Ibsoonni kun maaliif hojiin mul’atuu dadhaban ? dhaaboonni kun waamicha waliin ni kabajuu ? wal dhaggeeffachuun dhibee walirraa fagaatanii akka jiraatan kan teesisee atu beekamuu, amma akkamittin walitti dhufuu akka danda’an eeggachuun rakkoodha. Maaliif beektoonni walaba ta’an ykn maanguddoonni wal ijaaranii waan kanaaf furmaata hin soqan ? aadaa qabnaa jechuun qofti eessaan nama ga’a ?
1.5 = Seenaan bara 1991 har’allee haala itti dabalamuuf deemuu ni jira. Yeroo sana waan jiru fiixa baasuuf qophiin hin jiru kan jedhu. Har’awoo ? sodaan qeerroo fi qabsaa’oota dhugaa kanadha. Waamichi isaanii inni haqa qabeessii kana sirreessuufillee ta’uun hubatamuu qaba. dhimmi Ummataa gadi yoo nu hin qabiin, akka wal dhaggeeffannu yoo nu hin taasisiin , dantaa dhuunfaallee yoo hin dursiin , waan dubbannuu akkamiin milkeeffanna ? dhaaboonni Siyaasaa Oromoo Biyya sana dursanii nageenya waaraa buusuuf wixinee hatattamaa baafachuun barbaachisaa qofaa osoo hin taanee, murteessaadha.
Dadhabiina ofii gadi fageessanii dirree kana irratti baasuun bu’aa hin qabu. Kan tarrifaman kun garuu yaaddoo hunda keenyaati. Yaadi kun garuu furmaata hatattamaa barbaada. Furmaati hatattamaa hin argamu taanaan garuu, dhalootii har’aa dhiigaan mirga Ummata Oromoo dhugeessuuf qarqara ga’ee jiru, waan hundaaf dandeettii fi beekumsa akka itti qaban dhaammachaa jiran. Kan isaan ijaarees, kan wareegama waliin kafalees shakkii malee of harkaa qaban. Dhaamsa xumuraa ani qabu garuu , dhaaboonni Siyaasaa Oromoo hundinuu hatattamaan walitti dhufanii, hiree murteeffannaa Ummata Oromoo milkeessuu qofaaf ykn hiree murteeffannaa Ummatootaa maal ta’aa ? qofa irratti odoo hin taanee, sirna bifa kamiitu Biyyattii sana keessatti umamuuf taa’uuf, Itoophiyaan jiraattees dhiistees, waan kun nagaan akka xumuramuuf adeemsa siyaasaa hojjatachuu qaban. Taa’aanii Biyya sana irratti marii gaggeessuu qaban. Bifa tasgabbaa’aan waan hin gaggeeffamne hundi deemee deemee nu miidhuu mala. Dhumaatii bara baraan hin qabbanoofne kaasuu danda’a. kanaaf dursanii waan ta’uu qabu irratti ejjannoo isaanii waliif ibsuu qofaa atu hin taanee, dursummaa siyaasa itti aanuu fudhachuuf of qopheessuu qaban. Abshaalummaan habashootaa kan cabuu danda’uu, yoo dursanii argaman qofaadha waan ta’eef.
2. Abshaalummaa wayyaanootaa irratti :-
Wayyaanee waliin nuuti warra gumaati. Ibsi qaama kamiitu nuuf furmaata hin fidu. Wareegama ijoollee keenyaaf kabajaa qabaannaan, waan ijoolleen keenya itti wareegamaniif milkaa’uu qaba. qaamni kamuu wareegama ijoollee kanaan daldaluu hin danda’u. wayyaaneen kana booda dhiiga ijoollee kanaa irratti shira qabsoo Oromoo diiguu gaggeessuu dandeessi. Dhaabbilee adda qooddee waamuun araaraaf haa haasofnuu, warra kana godhee seeratti dhiheessinaa jettee tapha fokkisaa eegaluu dandeessi. Kanaaf waan nuu maluuf qophaa’uun dansaadha. Ibsoonni fi imimmaan naachaan nu gawwamsuun waggoota 140 oliif nu miidheera. Kanaaf ibsi mummichi ministirootaa wayyaanee isa dhugaa ta’uu hin danda’u. isa dhugaa kan taasisu har’llee wareegama kafaluun mirkaneessina. Karaan amma ammaatti adeemamee kufaatii sirnichaa dhugoomsaa jira. Kana jabeessuu fi toftaalee itti aanan qopheessuu fi isa qopheessan hojiin argisiisuu qofaatu murteessaadha. Wayyaaneen irree keenya atu itti hadhaawu liqimsiisuuf wareegama waa maraa itti jabeessuudha. Wareegamni kafallee hedduudha. Lubbuu namaati. Yoo duubatti deebine kana dacha baasuu dandeenyaa jabaachuu qofaatu wayyaanee cabsa. wayyaaneen gonkumaa marii fi tolaan waa gooti jechuun gawwumaadha. Mariis ta’uu waan fedhe gaggeeffamu sochiin jiru dhaabbachuu hin qabu. Dingdee Itoophiyaa irra Dingadee dhuunfaa wayyaanootaatu ibidda miila jalaa itti ta’aatii kana irratti hojjachuun murteesssaadha.
3. Waan dantaa keenyaaf ta’uu hojjachuu :
Wareegamni dantaa keenyaaf jennee baafnuu bifa hedduu qaba. dantaa keenyaatti kan nu butu hundatti dhimma ba’uun yeroo isaatii. Karaan wayyaanee nuuf laafiisuu fi kuffisu hundatti dhimma ba’uun dansaadha. Qalbiin Oromoo kamuu har’a haalaan bal’achuu qaba. keessattu dhimma keenya addunyaatti dhageesisuu fi dhageetti argachuuf dhalli Oromoo miidiyaa addunyaa kana irra jiru hundatti dhimma ba’uu qaba. ebaluun miidiyaa akkasii irratti mul’atee atu hin taanee, maal dubbateedhaan haa tilmaamnuun. Dhimma Oromoo fi qabsoo oromoof kan dubbatu yoo ta’ee rakkoo waan qabu miti. kanaaf qabsoo kana furgaasuuf qaama kamuu keessa seenanii dhimma itti ba’uuf yaaluun barbaachisaadha. bakka hundaa humna qabaachuu qabna. Wayyaaneen iccittii kamuu akka hin qabaannee taasisuu fi baayyee abshaalummaan tarkaanfachuun fardiidha. Gama biraan saboota nu marsanii jiran bifa kamiinu diina biraa akka nutti hin taaneef, akka nuuf tolutii ijaaruu fi qindeeffachuu qabna. Diinaaf humna yoo ta’an nuuf rakkoo ta’aa waan ta’eef.
GALATOOMAA !!!!!!!!!
HORAA BULAA !!!!!!!!!!


c: text/html

text:
Gooftaan Kee Eenyu-Kutaa 2ffaa
Kutaa darbee irraa itti fufuun Gooftaan keenya eenyu akka ta’e ni ilaalla. Namni addunyaa irraa gara Aakhiraatti erga godaane booda gaafin jalqabaa inni gaafatamu, “Man Rabbuka (Gooftaan kee eenyu)” kan jedhuudha. Namtichi nama dhugaan Rabbitti amanee fi itti bule yoo ta’e, Gooftaan kiyya Rabbii anaa fi wanta hundaa uumedha jechuun deebisa. Nama Rabbitti kafaree ykn munaafiqa yoo ta’e immoo, “Ha, ha! ha!..laa adrii (ani hin beeku)” jedha. Kanaafi, Rabbitti amanuun hundee amantiiti. Akkuma yeroo darbee jenne Rabbitti amanuun wantoota afur of keessatti qabata. Isaan keessaa tokkoffaa ilaalle jirra. Har’a immoo lammaffaa ni ilaalla.
2. Gooftummaa Rabbiitti amanuu (al-Imaanu birubuubiyyatihi)
Rabb jechuun maal jechuudha? Akka afaan Arabiffaatti jechi Rabb jedhu jecha tarbiyaa jedhu irraa kan fudhatameedha[1]. Tarbiyaa jechuun kunuunsu, guddisuu fi barsiisudha[2]. Akka lugaatti jechi Rabb jedhu hiika baay’ee qaba. Isaan keessaa Murabbii (kan guddisuu fi kunuunsu), Maalik (Mooti), Sayyid (Bulchaa), Mudabbir (Qindeessaa), Mun’im (kan waa hunda qananiisu)[3]…
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa lubbu-qabeenyi hundaa qananii fi tola Isaatiin ni kunuunsa, ni guddisa, kaayyooo uumamaniif isaan qopheessee jira. Wanta barbaadan hunda isaaniif dhiyeessee jira. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa haasawa Nabii Muusaa fi Fira’awn jiddutti taasifame haala kanaan hima:
[Fira’awn] ni jedhe, “Yaa Muusaa! Gooftaan keessan eenyu?”
[Muusaanis] ni jedhe, “Gooftaan keenya Kan wanta hundaaf bocaa fi uumama isaa kenneefii ergasii qajeelchedha.” Suuratu Xaahaa 20:49-50
Kana jechuun Gooftaan keenya uumamtoota hundaa Kan uume fi uumamaa fi boca isaaniif maluu kan kenneedha. Garii guddaa, garii xiqqaa, garii furdaa, garii qal’aa fi kkf godha. Bocaa fi suuraa garagaraa irratti uumamtoota uume. Ergasii wanta isaan barbaadanii fi fayyadutti ni qajeelche.
Kanaafu Rabb (Gooftaan) Kan wanta hundaa uumu, bulchu, too’atu, kunuunsu fi guddisu, qindeessu, nyaachisu, obaasu, Mootii wanta hundaa, ajajni hundii kan Isaa kan ta’eedha. Kaaliqni (Uumaan) Rabbiin malee hin jiru, Mootiin Isa malee hin jiru, Kan wanta hundaa ajaju Isa malee hin jiru. Fakkeenyaf, ilma namaa kan uumu Rabbiin malee jiraa? Bishaan samii irraa roobsun biqiltoota kan biqilchu Rabbiin malee ni jiraa? Ilmaan namaa walitti qabamanii samii irraa bishaan ni buusna osoo jedhanii gonkumaa buusu hin danda’an.
Gooftummaa Rabbiitti amanuu jechuun Rabbiin qofti Uumaa, Mootii, nyaachisaa fi obaasaa, Qindeessaa fi Too’ataa wantoota hundaa akka ta’e amanuudha[4]. Rabbiin ni jedha:
“Dhugumatti, Gooftaan keessan Rabbiidha, Kan samii fi dachii guyyoota jaha keessatti uumee ergasii Arshii irratti olta’iinsa Isaaf maluu ol ta’eedha. Ariitiin kan isa barbaadu ta’ee guyyaa halkaniin haguuga. Aduu, ji’a fi urjiwwanis kan ajaja Isaatiin laafiffaman ta’anii [isaan uume]. Dhagayaa! Uumuunii fi ajajni kan Isaati. Rabbiin Gooftaa aalamaa ta’e toltuun Isaa baay’atte.” Suuratu Al-A’araaf 7:54
“’Ariitiin kan isa barbaadu ta’ee guyyaa halkaniin haguuge.’ kana jechuun dukkanni halkanii ifa guyyaatin deema, ifni guyyaa dukkana halkaniitin deema. Halkanii guyyaan ariitiin wal duraa duuban dhufu. Tokko tokkorraa duubatti hin hafu.” Tafsiir ibn Kasiir 3/427
“Inni halkan guyyaa keessa seensisa; guyyaas halkan keessa seensisa. Aduu fi ji’a ni laaffisa, hunduu hanga beellamaa beekkamaa ta’etti ni fiigu. Suni Gooftaa keessan Allaah dha; mootummaan kan Isaati. Isaan isin Rabbii gaditti kadhattan wanta hanga qoola haphii ija timiraallee hin qaban.” Suuratu Faaxir 35:13
Halkan guyyaa keessa seensisa; guyyaas halkan keessa seensisa jechuun tokko tokko keessa seensisa, akkuma tokko dhufuun kan biraa ni deema; tokko dheeratee, kan biraa immoo ni gabaabbata. Fakkeenyaf, Biyya Turkii keessatti yeroo bonaa guyyaan ni dheerata halkan ni gabaabbata, yeroo gannaa immoo halkan ni dheerata guyyaan ni gabaabbata. Fkn, Ji’a kana keessa (June) aduun kan baatu gara sa’aati 11:00 yoo ta’u kan dhiitu immoo galgala gara sa’aati 2:00 ti. Amma Turkitti waqtiin bona.
Kuni hundi ajiiib nama jechiisisa. Dhugumatti, kan akkanatti qindeessu fi sirreessu Rabbiin malee ni jiraa? Asi guyyaa yommuu ta’u biyyaa biraatti immoo dukkana.
Rabbiin Gooftaa wantoota hundaati. Kana jechuun Kan isaan uume, Mootiin isaanii, Kan dhimma isaanii foyyeessu fi sirreessu, qananii Isaatiin, Ergamtoota erguun, Kitaabban buusun Kan isaan guddisuu, kunuunsu fi barsiisu, hojii isaaanitiif jazaa (mindaa) guutuu kan isaaniif kafalu Rabbii Tokkicha. Namni tokko Gooftaan kiyya Rabbi yommuu jedhu, “Kan na uume, na nyaachisu fi obaasu, dhimma kiyya Kan qindeessu fi sirreessu, Kan na qananiisu, Kan na kunuunsu fi guddisu Rabbii Tokkicha.” jechuu isaati.
Hubannaan jecha “Rabb (Gooftaa)” jedhu namoota jaallatan biratti maal ta’inna laata?
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala uumamtoota, Isa tokkichoomsu fi Gooftaa isaanii beeku irratti uume. Ni jedha:
“Karaa haqaatti dabuun fuula kee amantiif sirreessi. Fixrah Rabbii kan namoota hundaa irratti uume [qabaadhaa]. Uumama Rabbii jijjiruun hin jiru. Santu amanti qajeeladha. Garuu irra hedduun namoota hin beekan.” Suuratu Ruum 30:30
Wantoota Rabbii gaditti gabbaraman dhiisun gara Rabbii Tokkicha gabbaruutti fuula kee qajeelchi. Fixrah Rabbii jechuun amantii qulqulluu Rabbiin namoota irratti uumeedha. Amantiin kunis Rabbiin beeku fi Isa tokkichummaan gabbaruudha. Maqaa amantii kanaa Islaama jennaan. Islaama jechuun Rabbiif harka kennuu fi Isa qofa gabbaruu (waaqefachuu)dha. “Uumama Rabbii jijjiruun hin jiru.” kana jechuun amantii Rabbiin namoota irratti uume jijjiruun hin jiru. Amantiin qulqulluun sunis Islaama. Santu amanti qajeelaa Rabbitti nama geessudha. Garuu namoonni baay’een amanti qajeelaa kana hin beekan. Rabbiin dhiisanii wanta biraa waaqefatu.
Rabbiin tokkichoomsu fi gara Isaatti garagaluun dhimma uumamaan nama keessa jiruudha. Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu fi Isatti qindeessuun dhimma haarawa adeemsa namaa keessatti argameedha. Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan: “Daa’imni kamiyyuu hin jiru fixraah (uumama) irratti kan dhalatu yoo ta’ee malee. Ergasii abbaa fi haati isaa gara Yahuudaa yookiin Kiristaana yookiin Majuusaatti jijjiru.” Sahih al-Bukhari 1359
Namni osoo uumama irratti uumame irratti dhiifamee, silaa gara Rabbiin tokkichoomsutti ni qajeela, wanta Ergamtoonni ittiin ergamaanii fi kitaabban ittiin bu’an ni fuudhataa türe. Garuu guddinni karaa sirrii irraa jallatee fi naannoon badaan adeemsa daa’imaa jijjiruu. Ergasii daa’imni haadhaa fi abbaa jallinna isaanii keessatti isaan akkeessa.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala hadiisa Qudsii keessatti ni jedha, “Gabroottan koo hunafaa’a gochuun isaan uume. Garuu sheyxaanonni amantii qajeelaa irraa isaan jallisan.” Sahih Muslim 2865 a
Hunafaa’a jechuun wantoota Rabbii gaditti gabbaraman dhiisun gara Rabbii Tokkichatti qajeeludha. Jecha biraatin Rabbiin qofa gabbaruudha.
Sheyxaanni Rabbii gaditti wanta biraa akka Gooftaatti akka gabbaran isaan taasise. Rabbiin tokkichoomsu irraa isaan garagalchuun gara shirkiitti isaan qajeelche. Jallinnaa fi badiinsa keessatti kufan, garagara ta’an. Warra jallatan hundii isaanitu Gooftaa dhugaa tokkicha dhiisanii gooftaa mataa ofii godhatan. Sababni kanaa, yommuu isaan Gooftaa haqaa dhiisan, gooftolii sobaa gooftaa godhachuun qoraman. Akkuma Rabbiin jedhe,
“Sun Allaah, Gooftaa keessan Kan haqaati. Dhugaa booda jallinna malee maaltu jiraa? Akkamumatti irraa garagalfamtu?” Suuratu Yuunus 10:32
Gariin namootaa Rabbii tokkicha dhiisani taabota gabbaru, gariin nama du’e, garin immoo Nabiyyootaa fi awliyaa’oota gabbaru. Wantoonni kunniin gara Rabbii nu dhiyeessu ykn shafa’aa (araara) nuuf ta’u jechuun gabbaru. Yookiin wantoonni kunniin badii nurraa deebisuu fi waan gaarii nuuf fidu irratti dandeetti qabu jechuun amanu. Kuni hundi baaxila (kijiba).
Muraasni mushrikoota Arabaatii fi Kiristaanonni wantoonni isaan gabbaran kunniin ilma Rabbitti jechuun yaadu. Mushrikoonni Arabaa Malaykoonni intaloota Rabbiiti jedhanii waan yaadaniif malaykoota ni gabbaran. Kiristaanonnis Iyyasuus (Iisaan) ilma Rabbiiti jedhanii waan yadaniif Iyyasuusin ni gabbaran (ni waaqefatan).
Deebii Yaada sobaa (baaxilaa) kanaaf kenname
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala yaada sobaa kanaaf deebii quubsaa kenneef. Mee isaan keessaa tokko haa ilaallu. Deebii namoota Malaykootaa fi Iyyasuusin waaqefataniif kenname:
Rabbiin akkana jechuun namoota kanarratti deebisa:
“Rabbiin ilma hin godhanne. Isa waliiniis gabbaramaan tokkoyyuu hin jiru. [Osoo jiraatanii] silaa gabbaramaan hundi waan uumee fudhatee deema; gariin isaanii garii irratti olta’uu turan. Rabbiin waan isaan itti fakkeessan hunda irraa qulqullaa’e.” Suuratu Al-Mu’minuun 23:91
“Argamsiisaa samii fi dachiiti. Niiti kan hin qabnee fi waan hundaa uumee osoo jiru akkamitti ilmoon Isaaf ta’aa? Inni waan hundaa beekaadha.” Suuratu Al-An’aam 6:101
Rabbiin wanta hundaa “Ta’i” jechuun kan uumu, ilma maal irraa godhaa? Ilmi namaa ni du’a. Sababa kanaaf sanyiin isaa akka itti fuftuuf ilma barbaada. Rabbiin immoo Tokkicha sanyii hin qabne, yeroo hundaa Jiraataa hin duunedha. Kanaafu, ilmoo maal irraa godhaa? Dabalataan, namni ilmoo kan barbaaduf yeroo dullummaa akka isa gargaarufi. Rabbiin Tokkicha Of danda’aa gargaarsa hin barbaannedha. Kanaafu, ilmoo maal irraa godhaa?
Dhugumatti, “Rabbiin ilma qaba” jechuun Isa arrabsuu fi kijiba guddaa uumudha. Ilmoon fakkaataa wanta irraa dhalatee ta’a. Rabbiin immoo fakkaataa fi dorgomaa hin qabu. Rabbiin ni jedha:
“Rabbiin Of danda’aa hirkoo waa hundaati.” Suuratu al-Ikhlaas 112:2
Assamad jechuu-Of danda’aa hirkoo waa hundaati. Kana jechuun Rabbiin Of danda’aa homatti hin hajamneedha. Garuu uummamtoonni hundi Isarratti hirkatu, haajaa isaanii Isarraa barbaadu.
“Hin dhalle hin dhalannes.” Suuratu al-Ikhlaas 112:3
“Qixxaatan (fakkaatan) tokkollee Isaaf hin jiru.” Suuratu al-Ikhlaas 112:4
(Kana jechuun wanti Rabbiin qixxaatu fi fakkaatu tokkollee hin jiru. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa fakkaataa ykn hiriyyaa wayitu hin qabu.)
Rabbiin wanta hundaa kan uumedha. Inni samii fi dachii garmalee gurguddatan kanniin kan uume nama akka fedhetti uumuu irratti danda’aadha. Kanaafu, Rabbiin ilmoo qabaachu irraa qulqullaa’e, olta’e. Subhaanallahi ammaa yasifuun.
Guduunfaa
⌨Gooftummaa Rabbiitti amanuu jechuun Rabbiin qofti Uumaa, Mootii, nyaachisaa fi obaasaa, Qindeessaa fi Too’ataa wantoota hundaa akka ta’e amanuudha
⌨Rabbiin Gooftaa wantoota hundaati. Gooftaa (Rabb) jechuun Kan wantoota hundaa uumu, kunuunsu fi guddisu, bulchuu, qindeessu, too’atudha. Uumamtoonni Gooftaa ta’uu hin danda’an. Kanaafu, Iyyasuus, Malaykoonni fi wantoonni gabbaraman biroo gooftaa ta’uu hin danda’an. Sababn isaas, isaan kunniin uumamtoota waan ta’aniif wantoota hundaa uumu, nyaachisu, obaasu, too’achu hin danda’an.
⌨Gooftaan kiyya Rabbi yommuu jennu, “Kan na uume, na nyaachisu fi obaasu, dhimma kiyya Kan qindeessu fi sirreessu, Kan na qananiisu, Kan na kunuunsu fi guddisu Rabbii Tokkicha.” jechuu keenya. Kana yoo beekne Rabbiin qofa akka gabbarruu fi Isa qofarraa gargaarsa akka barbaannu nu taasisa.
⌨Ilmaan namaa kamiyyuu Rabbiin beeku fi Isa qofa gabbaruu irratti dhalatan. Garuu sababa maatii fi naannootin Rabbiin irraa garagaluun wanta biraa gabbaru (waaqefatu).
⌨Rabbiin Gooftaa Tokkicha wantoota hundaa uumeedha. Hin dhalle, hin dhalannes. Fakkaataa fi hiriyyaa hin qabu. Ilmi namaa fi uumamtoonni biroo fakkaataa fi hiriyyaa qabu. Kanaafu, isaan Gooftaa haqaa ta’u hin danda’an.
Kitaabban wabii
[1] Sharih Usuuli salaasa-fuula 46, 84
[2] https://www.almaany.com
[3] Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 241 Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii
[4] Aqiidatu tawhiid wabayaanu maa yudaaduhaa-fuula 22-29, Saalih bin Fawzaan
Taysiral Kariimul Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani–Abdurahmaan Naasir Sa’dii- Daarus salaam
Bidaa’u Tafsiir-1/142-143 ibn Al-Qayyim

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bulciinsa Naannoo Somaalee keessatti rakkoo caamaa hamaa mudateen uummata miidhame gargaaruuf, mootummaan Federaalaa ka biyyoolessaa, akkasumas, qaamonni sadarlaa Addunyaa hojii hedduu akka hojjetaa jiran, Prezidaantiin bulchiisan naannoo sanaa beeksianii jiran.
Bulchiinsa naannoo Somaalee, godinaa Kirihee, aanaa Kutumbur keessatti ka gabaasaan keenya – Eskindir Firew haasosiise, Abdullaahii Kaliif, caama naannawa sanatti dhufe irraa kan ka’e – beeyiladoota qaban keessaa irra-hedduu dhabuu isaanii dubbatu. Gaalota dhibba tokkoo fi re’ee dhibba lamaa shantama keessaa irra-jireessi jalaa dhumuu gabaasaa VOAf ibsan.
Seenaan maanguddoo kanaa, keessumaa godinaalee Korihee, Doolloo fi Jerer keessatti, caamani dhufe miidhaa hagamii akka geessisaa jiru kan agarsiisu – fakkeenya tokko. Jiraattoonni ka biroon hedduun, xiqqaa haga kanaa irraa haga guddaatti beeyladoota isaanii dhabanii jiran. Karawwan adda addaa bitaa fi mirgatti waa dhabamuu bishaanii ibsi kennamaa jiruu fi mukeen goggogan gidduutti beeyladootni du’anii mul’atan hammeenya caamichaa mul’isan.
Caama haarawa dhufe kanaa booda, baatii Sadaasaa dabre, mootummaa Itiyoophiyaa fi waahiloota isaatiin kan ifatti beeksisame – galmee ittiin gargaarsa namoomaa gaafatan “HRD” jedhamu irratti akka ibsametti, lammiwwan Itiayoophiyaa miliyoona shanii fi kuma dhibba ja’a ta’an tu gargaarsa namoomaa barbaada. Lakkoobsa kana keessaa kanneen miliyoona tokkoo fi kuma dhibba toorba ta’an immoo, bulchiinsa naannoo Somaalee, kan Itiyoophiyaa keessatti argman.
Naannoo uummatni isaa irra-jireessi, horsiisee-bulaa bakka tokko irraa gara biraatti godaanee jiraatu keessatti, namoota gargaaramuu qaban bakka tokkotti dhaqqabuun rakkisaa dha.
Mootummaan bulchiinsa naannoo Somnaalee, bakkawwan bishaanii fi nyaatni itti raabsaman, ka yeroo tahu qoopheessuudhaan ka gargaaraa jiru ta’uu ibsee jira. Ka duraan dubbatan – Abdullaahii Kaliifaa, kanneen bakkawwan gargaarsaa akkanaa jiran keessaa gabaasaa keenyatti dubbatan. Hojiin gargaarsa akkanaa, eega caamni naannoo sanatti uumame irraa jalqabee ka geggeessamaa ture ta’uu – Prezidaantiin bulchiinsa naannoo Somaalee – Abdii Mohammed Omaar, gabaasaa VOA-f ibssanii jiru.
Caama sana dandamachiisuu fi gargaaramtoota dhaqqabuuf carraaqqiin godhamu, arjoomtota adda addaatiin ka deggeramaa jiru ta’uu dubbatan – Prezidaantiin Naannoo Somaalee kun. Gargaartota kana keessaa tokko Yunaayitid Isteetsi. Itiyoophiyaatti, hoji-raaw’achiisaan Embaasii Yunaayitid Isteets – Piiter Bruumaan akka jedhanitti, gargaarsi barbaachisu hagam akka tahe eega ifatti beekamee as, biyyi isaanii gargaarsawwan adda addaa ka gochaa jirtu ta’uu ibsanii jiran.
Bakka Ambaasaddaraa banaa tahe bakka-bu’uun kan hojjetaa jiran – hoji raaw’achiisaa Embaasichaa - Piiter Bruumaan dabalee, waajira Embaasicha Ameerikaa Finfinnee jiru fi Dhaabbata Gargaarsa Misoomaa Yunaayitid Isteets irraa kanneen walitti-dhufan – gurmuun hoogganota hojii, gidduu kana bulchiinsa naannoo Somaalee daawwatanii turan.
Kan Waashingtanii dhufanii fi gurmuu kana waliin gara bulchiinsa naannoo Somaaleetti imalan – gorsaan Dhaabbata Gargaarsa Misoomaa Sadarkaa Addunyaa Yunaayitid Isteets – Toomaas Stool, caamni ammaa kun, ka waggoota xiqqoo dura naannoo sana mudatee ture caalaa hamaa ta’uu hubachiisanii jiran.
Kana cuqaasuun guutmmaa gabaasaa kanaa caqasaa


text:
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Sadaasa, 21,2017
Gaaffiin mirgaa gaafatamaa tureen hanga har’aa deebiin uummataaf deebi’u hidhaaf ajjechaa ta’uu marruu nii hubanna. Akeekni gaaffii barattoota Oromoo sirna garboonfataa Wayyaanee suphuun Wayyaanee haaromsuu utuu hintaane humna afaan Qawweetti amanu dhabamsiisuun, abbaa biyyummaa halagaan molqamne deeffachuudha. Mirga abbaa biyyuummaaf taasifamu keessatti gaaffiin uummataa hanga sirni garboonfataa hundeen buqqa’utti jabaatee kan itti fufu malee, gaaffii addaan ciccitaaf hiiriira addaan ciccitaa gaggeessuun garbummaa qancarsuun nama nyaataa garboonfataa gabbisuudha. Gaaffiin barataa hanga deebi’utti barnoota hinbarannuun barnoota mormuu utuu hintaane sirna bulchiinsaa gaaffii uummataa karaa nagaa gaafatamu gara gaaffii waraanaatti jijjiiru balaaleffachuu ta’uu barataan keenya hubachuu qabdu. Har’a addunyaa dimokiraasii keessa mirga keenya molqamnee ardaaf qabeenyaa keenya halagaan saamamnee akka sinbiraa mana jireenya daggala godhannee jirra.
Harmeen Oromoo kumootaan lakkaahaman ardaaf qabeenyaa isaaniirraa afaan qawween buqqaa’anii jireenya harka namaa eeggachuutti jiru. Biyyi abbaa keenyaa biyyi Oromiyaa saamammee dhumaa jira. Har’a maqaan Oromiyaa hanga baddutti adeemaa jirti. Uummataa Oromoo 600000 kuma dhibba ja’aa ol ardaasaarraa buqqaa’anii jiru. Sirni uummataa keenya lafarraa buqqaasaa jiru sirna Wayyaanee ta’uu beekuun hanga mootummaan Wayyaanee hfeenan barbadooftutti barataan Oromoo yuunibarsiitii keenya barnoota lagachuun uummataa keenyaaf dirmannaa gochuun dirqama Oromummaan mara keenyarraa barbaddu ta’uu hubachuun Fincila Xumura Garbummaa finiinsuuf yeeroon qabnu amma.
Dabballoota Wayyaanee dirqama dabballummaa fudhatanii uummataa keenya burjaajessan kamiif gurra laachuun kufaatii hamaa kufaatii garbummaa keessatti nu geessa. Caasaawwan OPDO kamirraa Bilisummaa kan eeggannu akka hintaane hubachuun barbaachisaadha. Sabaaban isaa Hidhamuun, Ajjeefamuun, Godaansifamuun, Jibbamuun uummataa Oromoo ka duraarra ittuu hammaataa jira. Gaaffiiwwan kaleessaa gaafachaa turre har’a deebii argataa hinjiran. Kanaaf qaamota OPDO uummataa afaanfajjeessan dhagahuun bittaa garbummaa uummataa keenyatti dabaluudha.
1, Gaaffiin keenya tuffatamuu isaa karaa hedduu mooraan ragaa bahataa jira.
2, Saboota cunqurfamoo impaayera biyyattii Oromoo akka Arabsan maallaqaan ijaaree akka barbaadutti saba Oromoo arrabsiisaa jira. Seenaawwan dhiyoo yaadataman kan mooraan Jimmaa Yuunibarsiitii Oromoo irratti dalage “gazetaa Inquun” kan saba Oromoo arrabsu akka mana kitaabaa (library) galu caaphaan mirkaneessee bara 2014 keessa Oromoo akka argu sabni boraan akka abaaruuf daandii saaqaa tureera. Har’as gocha sana kallattiin raawwataa jira.
3, Gaaffii nuti gaafannuuf hidhaaf dararaa hamaa nurraan geessisuun alatti deebii gahaa nuu laatee kan hinbeekne, rakkoo ofii uumuun barattoota Oromoo addunyaa barnootaan ala taasisuu irratti adda durummaan dalagaa tureera. Kanaanis barattoota 2014 keessa gaaffii haqaa gaafatan dirree barnootaan ala kanneen ta’anii jiran hanga ammaan addunyaa dukkanooftuutti darabatamanii jiru. Ammas adeemsa sana kan hinjijjiirin jiru ta’uu tuffii gaaffii keenyaaf qabuun mirkaneeffanneerra
4, Gaaffii barataan Oromoo gara dabarsuu cinatti gartuuweaan siyyaasaa mooraa keessatti ijaaruun Oromoon akka wal qoqqoodnuuf shira xaxaa kan jiru ta’uu ragaawwan gurguddaan argaa jirra. Gartuu siyyaasaa uummataa keenya lafaaf qe’ee dhabsiisaa jiruuf dahoo ta’ee innis nurratti ijaaramee dhiibbaa nurratti godhaa jiruun kan seenaaf seeraan gaafatamu ta’uu hubachiisuu feena
5, Barattoota gaaffiin nagaa gaafatan qabuuf marii jabaarra jiraachuu isaanii icciiti gola isaanirraa argannen hubannee jirra. “Barattoota ijoo ta’anii baratan akka fincilu gochaa jiran adaan nuuf baasaa!” Jechuun ijoollee caasaa isaanii ta’an barataatti lakkisanii jiru. Barataan Kamuu barnootatti kan deebi’u taanan tokko tokkoon funaananuuf qophaa’aa akka jiran hubannee waan jirruuf namni kamuu ejjennoo keenyarra taruun diina uummataa diina Qeerroo ta’uu raagessaa jira. Isa kanarratti tarkaanfii dandeenyu akka fudhachuu qabnu jabeessinee ibsanna.
Waan ta’eef qabsoo jabaa eegallee jiru gadjabeessinee gochuun uummata keenya baha Oromiyaaf dirmannaa gochuun amma. Kanaaf gaaffiin barataan gaaffiin keenya hanga kabajamutti afaan qabachuun, walgaa’ii dabballoota Wayyaanee mooraa keessa irratti hirmaachuun halagaa of tuffachiisuudha.
Yeroon nuti garbummaa keessa bahuuf qabnu ammaaf amma qofa. Kanaaf Uummataa Oromoo nu faana hiriiree jiru gara boqonnaa waaraatti fiduun dirqama barataan qabudha. Mootummaa nageenya biyya abbaa keenya eegsisu Oromiyaa biyyattii keessatti gad-dhaabuuf sochii karaa nagaa taasisaa jirru gadjabeessinee gochuu qabna. Hanga mootummaa Ce’umsaa kan waraana maqaa Liyyiu ayiliitiin Oromiyaa halagaaf kutaa jiru nurraa dhorku dhaabbatutti qabsoo nii finiinsina!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Yuunibarsiitii Jimmaa irraa
Sadaasa 21,2017
Jimma Oromiyaa


text:
Marii gaggeeffamuuf karoorfame kanaaf yaada ittiin ka’uumsa ta’u irratti mari’achuuf Robii dhufuu walgahii gaggeessuuf waamichii dhiyaatee jira.Gama kaaniin paartiileen mormituu yaada tokko qabatanii dhiyaachuuf abdii qabna jedhu.Gareen paartilee mormituu 6 of keessaa qabu yaada isaa barreeffamaan galfachuu isaa kan beeksiise torban kana keessa ture. Gareen paartilee mormituu 11 of keessaa qabu xalayaa yaada wal fakkaataa qabu mana marii bakka bu’otaatti galfachuu isaa har’a ibsa kenneen beeksisee jira.
Paartiin biyya bulchaa jiru gama isaan marii kanaaf fedhii akka qabu, yaada isaas barreeffamaan galfachuuf qophiittiin jira jedha.Gama kaaniin paartilee mormituu qofa waliin otoo hin taane waldaalee sivikii, hayyoota akkasumas kanneen seeraan karaa nagaa yaada isaanii gaggeessan mara waliin dubbachuuf kan fedhu ta’u beeksisee jira.
Gabaasa guutuu kana cuqaasuun dhaggeeffadhaa


text:
Rajab Xayyib Erdoğan
Ado.18/2016
----------------------------
Namni Kuni Maqaan Isaa Rajab Xayyib Erdogan Jedhama. Prezidaantii Biyya Turkiiti. Dhalatee kan guddate Magaalaa Istaanbulitti. Waggoota Kudhaniif Muummee Ministera biyyattii ta'uudhaan tajaajileera. Sana duras Kantiibaa Magaalaa Istaanbul ta'uudhaan tajaajileera. Yeroo ammaa Preİdaantii ta'uudhaan tajaajilaa kan jiru yogguu ta'u waggaa 13 keessatti biyya isaa rakkoo hamaa keessaa baasudhaan adduunyaa irratti biyyoota dagagan jidduu hiriirsisuu danda'eera. Biyyattiinis qabeenyaan miseensa G20 akka taatu, homaa waraanaatin 8ffaa akkasumas miseensa NATO akka taatu godhuu danda'eera. Wayta inni gara aangoo dhufe biyyattiin liqaadhaan maqaan ishee kan ka'aa ture tahus amma mataan ishee Baanki Addunyaatitti maallaqa guddaa kufattee lafaa qabdu taasiseera.
Erdogan Biyyoota tokko tokko biratti Abbaa Irrummadhaan kan himatamu ta'us dorgommii dhiyeenya kana hoggantoota adduunyaa jiddutti kaampaanii qorannaaf qo'annaa biyya xaaliyaanitiin gaggeefameen Baaraak Obaamaafi Bladmir Puutinin dursuudhaan Hogganaa Cimaa ta'uun tokkoffaa ta'ee filatameera.
Guyyaa har'a tasuma gareen hoomaa waraanaa tokko fonqolcha mootummaa gaggeessudhaaf yaalii guddaa godhee ture. Biyyattii too'annaa teenya jala galchineerras jechuun Televizyiinidhaan labse. Jidduu kana Ummanni biyyattii rifaatuu guddaa keessa gale. Haaluma kanaan osoo jiruu Prezidaantin biyyattii eddoo hin beekamnee bilbilaan Ummanni gara dirreetti bahee jarreen kana dura akka dhaabatu waamicha gabaabduu taasise. Miidiyaalefi biyyoonni gara garaa dhaamsa bilbilaa kana dhagayan dhuguma biyyattiin harka Prezidaantichaatii baateerti jechuun labsuu eegalan. Osoo biyyi isa harka jiraattee silaa TV irratti as bayee ummata isaatti dubbata jedhanii dubbatan.
Deebin ummatichi kenne garuu baay'ee nama ajaa'iba. Prezidaantichi waamicha gaggeessee osoo daqiiqaan kudhan hin guutin karaa irratti yaa'e. Preezidaantii keenya osoo nuti hin dhumin ati hin duutu, si waliin jirra, lubbuu teenya siif kennineerra jechuun dhaadannoo dhageessan. Haaluma kanaan ummatichi mootummaa ofiitiif aantummaa agarsiisudhaan namoota fonqolcha kanarratti hirmaatan takka takkaan harkatti galfatee kaayyoo isaanii guutumaan guututti fashalsiisuu danda'eera. Mootummaan aantummaa ummataa qabu, kan filannoo haqaatiin gara aangoo dhufe gaafa rakkoon dhalates ummatuma isaatti dheessa.
Osoo kan keenya ta'ee garam dheessinnu laata?!!!


text:
SEENAA GABAABDUU GABBISAA (ABDURAZZAAQ YOONIS SIIDOO) 1944 – 1978
Abbaa Urjii tiin, Ebla 07, 2018
Qabsoon bilisummaa ummata Oromiyaa arra sadarkaa amansiisaa fii, if booda deebi’uun hin malle geeysee jirti. Arra sabni Oromoo guddaan akka arba ciisutti sodaatamaa ture, bahaa-dhihaa fii kaabaa-kibbaan if baree, waliis baree, arbummaa, bilisummaa fii abbaa biyyummaa Oromiyaa falmachaa jira.
Qabsoon sadarkaa fii haala kana qabaachuu isii tiif wal’aansoo hadhooytuu, dheertuu, wareegama qaalii fudhattee tu gaggeeyfame. Haala kanaan, amna wal’aansoo tan diiramaa keessatti guca dakkana tahuun warra xurree qabsoo bilisummaa ibsan keessaa tokko Abdurazzaaq ykn Gabbisaa dha. Gabbisaan abbaa isaa Yoonis Siidoo fii haadha isaa Zeeynabaa Burushee Karrayyuu irraa Godinaa Baha Oromiyaa, Aanaa Kombolchaa, Araddaa Fal’aanaa Ganda Dhaadheeysaa ja’amutti, toora bara 1944, dhalate.
Akka umrii kaa’imummaa gayeen, haalli jiruu Gabbisaa naannoo itti dhalaterraa sossoosee magaalaa Hara Maayaa qubachiise. Hara Maayaa keessatti odoo hujii hodhaa huccuurratti bobbahaa jiru, namoota ifii dammaqanii hawaasa dammaysan keessaa tokko tahe. Hujii isaa tanaan dafkaan buloota magaalaa Hara maayaa fii naannoo isii jiran lafa jalatti Oromummaan dammaysuu fii jaaruu irratti sossooha bara 1975 fii 1976 godhamaa ture keessatti qooda guddaa gumaache.
Odoo tana keeysa jiruu, mootummaa Soomaalee tii fii tan Dargii jidduu lolli jalqabe. Akkuma lolli ka’een waraanni Soomaalee maqaa Adda Bilisummaa Soomaalee Dhihaa tiin gammoojjii Ogaadeen dhunfate. Haalli kuni, Dargii biraa taree, hortee nafxanootaa kanneen Minilik naannoo Baha Oromiyaa qubachiise garaa gubutti seene. Biyya abbootiin isaanii dhunfata jala galchaniif Soomaaleen irraa fudhachuun jara haalaan dallansiise. “Harree dadhaban gurboota dhawan” akka baananitti, jarri dallansuu isaanii hawaasa Oromootti bahuu jalqaban. Gochi isaanii kuni, sab-boonota Oromoo hedduu keessatti anaannata uumee, haala kana keeysa, qabsoo bilisummaa tiif hidhachuuf, karaa waraana Soomaalee yaase. Sab-boonota haala kanaaf qe’ee deeman keessa tokko Gabbisaa tahe.
Yaroo tanatti, Gabbisaan, nama bultii jaarrate, kan itti gaafatama haadha warraa malees, kan ilmaanii ceekhuurra qabu ture. Akkasumaa waliin, roorroo diinni saba isaarratti hojjachaa jiru arkaa fii dhageeytii jibbee, jiruu isaa tii fii tan maatii caalaa tan sabaa dursuun, mana oowwaa fii bultii bareeddutti duuyda galee, jalqaba bara 1977, qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa tiif Hariirotti qaceele.
Hariiro lafa Oromiyaa tan Hara Maayaa irraa fageenya km 78, timjii Soomaalee irraa km 120 qabdu, tan yaroo sanitti waraanni Soomaalee qabatee, qarmaammee leenjii irratti jaarrate turte. Gabbisaa fii kanneen waliin gamas deeman yaroo achi gayan, waraana Soomaalee tiin gaafii malee gammachuun simatamanii, leenjii toftaa lolaa hatattamaa irratti bobbaafaman. Akka barnoonni barbaachifamu kennamee fiin, Gabbisaan jaallan waliin dhaqanii fii kanneen achitti wal arkan waliin hidhannoo guutuun, Hariiroo-rraa ka’anii Jaldeessaa fii Eeguu keessa hulluuqanii, dhuma walakkaa bara 1977, Sumsuma Muudaa qubatan. Achirraan Gooroo Aaw-Nugus gubbaan Baatee fii Hara Maayaa haroo gamaan daawwatan.
Gabbisaa fii qabsaawonni akkuma naannoo san gayaniin, isaan keeysaa sayliin takka, waraana Soomaalee (Sargoo) irraa adda tahuu isaanii beeysisuuf, magaalaa Baatee-tti duulan. Duula kanaan, dhaadannoo, “Nuti Waraanaa Bilisummaa Oromoo ti!” jettuun waraana Dargii kanneen boolla (mishigii) keessa riphisaa turan irratti geeraraa bulan. Garuu, rasaasota ballaa, warra boolla keessaa jaraan irraa dhukaafaman, keessaa gariin, Rabbi rahmanta haa godhuufii, lubbuu Dhaqqabaa (Abbaas Baldaa) fii Usmaanee ganda Daammotaa galaafatan.
Kaana booda, tarkaanfiin qabsaawonni dura fudhatan, Soomaalota saaminsaaf baadiyyaa keessa olii fii gad laban dhaabu ture. Warra maqaa daldalaa-tiin ooyrota nama keenyaa keeysa deemanii jimaa cabsan, qabeenya saamanii fii hawaasatti roorrisan, malaan Waaqatti galchuu jalqaban. Haala kanaan, yaroo gabaabaa keessatti, ummata baadiyyaa naannoo sanii, roorroo Soomaalotaa irrraa hara baafachiisan. Kana godhaa, haala waraana Soomaalee irraa itti buqqa’an irratti hojjachutti seenan. Baazuuqaa, qawwee, boombii, rasaasaa fii waan adda addaa, xiqqo xiqqoon jalaa mayfachuu hujii godhatan. Akkasiin, qophii gayaa booda, caasaa ajaja Sargoo jalaa buqqa’anii, gara Maayaa Guddoo tarkaanfatan. Achiin Maayaa Qallotti boraafatan.
Oduun qabsaawonni ajaja Sargoo jalaa if bilisoomsuu daftee biyya keessa facaate. Oromoonni waraana Sargoo keessa jiran, akkuma oduu wal-faana dhagayaniin, tuutaa fii tokkeen irraa buqqa’aa karaa Karroo xiixan. Oduun warra waraanaa fii milishiyaa Dargii keessa jiraaniis hin hanqanne. Isaan keessaa-hiis, akkasumatti, warri mirga ifii tiif qabsaawuu murteeffatan fii kanneen dirqiin keessa nayxe, karayyuun Maayaa Qalloo-tti dhangala’an. Haalli kuni, warra waraana Sargoo fii kan Dargii gananii mooraa qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaatti dabalaman baayyisee, Maayaa Qalloo seenaa isii tan gaafa Raabaa Doorii yaadachiisuu jalqabe. Tana keeysa, Gabbisaan qabsaawota biroo waliin, waraana naannoo Maayaa Qallootti jaarame bakka bu’uun, Walgayii dirree qabsoo bilisummaa Oromoo tiif Idlee Duraa taate, tan irkata Bookee iddoo Saaqqata ja’amtutti Birraa 17 – 23, bara 1977 godhamte irraa qooda fudhate.
Gabbisaa fii jilli waliin deeman gaafa walgayii irraa as deebi’an, haalli naannwa sanii jijjiiramee isaan eege. Wanni jijjiirama fide, waraanni Soomaalee kan biyya keeysa hulluuqee ture, waraana Dargii kan tin’isa Raasiyaa, Kuubaa, Yamanii fii Libiyaa arkateen injifatamee fiixeensa aduun itti baate tahuu dha. Qabsaawonni haala ummame kanarraa bu’aa buufachuuf Oromoota waraana Soomaalee irraa buqqanii fii miya jarri if duubatti dhiisanii biraa baqatan barbaadachutti seenan. Gabbisaa fii Saartuu (Maymuunaa Abdallaa) akka hujii tanaaf bobbahaniin, naannoo Dhandhama ja’amtutti harka Dargii seenuu mudatan.
Yaroon, yaroo gammachuun injifannoo waraana Soomaalee Dargii macheeysite turte. San malees, yaroo gammachuu fii injifannoo isaanii walitti dhaabuuf, fuula isaanii gama qabsaawota lafa funyaan isaanii jalaa, Maayaa Qalloo, qarmaammee godhatan irratti duula karoorfachaa itti turani. Haala kana keeysatti qabsaawonni harka seenuun, Koloneel Zallaqaa Bayyanaa, Bakka Bu’aa Dargii, kan yaroo xiqqoo dura, Sargoo akka irraa haleelaniif qabsaawota gunachaa tureef milkii addaa taate. Zallaqaan, akka xiqqo tureen, hawaasa Oromoo, sab-boonotaa fii qabsoota hamilee cabsuuf, bara 1978 toora ji’a Adooleeysaa keeysa, Gabbisaa jaala isaa Saartuu waliin wareege.
Gabbisaan, qabsaawaa lolee lolchiisuun Dirree Qabsoo keessatti jeeynummaan faarfame. Nama lubbuu isaa qabsoo bilisummaa ganamaa tiif kenne. Wareegamni waan manaa bahee fi. Diiyni isaa bilaashitti hin buune. Sabni inni lubbuu isaa kenneef, arra, galii inni wareegameef fiixa baasuuf, yoomiyyuu daran, Bahaa fii Dhihaan – Kaabaa fii Kibbaan; dhiiraa-dhalaan – xiqqaa-guddaan; dhaadannoo isaa, “Oromiyaan ni bilisoomtii!” dhawwaaqaa, sanii fiis wareegama barbaachisu baasaa jiru.
Oromiyaan ni bilisoomti!


text:
Erga kaleessaa, halkan keessa, humna Agaaziitiin ukkaamfamanii kaasee iddoon Dr.Mararaan geeffaman hanga ammaatti osoo hin beekamin hafeera. Humni Agaazii Dr.Mararaa kan ukkaamse firoota isaa nama sadi wajjiin. Dr. Mararaan eessa akka geeffaman kan agafataman, Prof. Bayyanaa Pheexiroos, ‘hin beeknu’ jedhaniiru.
Dr.Mararaan kan ukkaamfaman guyyaadhuma turtii Awurrooppaa guyyaa 20 xumuranii gara Itoophiyaatti debi’aniidha. Akka tajjabdoonni jedhanitti Dr. Mararaa qarriffaa Woyyaanee keessa kan seensise Paarlaamaa Awurooppaa funduratti dhiyaatanii rakkoo Oromiyaa fi Itoophiyaan yeroo ammaa keessa jirtu irraa dubbachuu fi ibsa laachuu isaaniiti. Ammas Dr. Mararaan hawaasa Oromoo Beeljiyem, Nezerlaand, Jarmanii fi Siwiizerlaand jiraatan waliin dhimma Oromoo irratti marii taasisaa turuun isaaniis Woyyaanee hirriba dhoorguu agarsiisa, tankaarfiin amma Woyyaaneen fudhatte kuni.
Akkuma beekamu woggaa tokkoof Baqqalaa Garbaa, Dajanee Xaafaa fi hoogganoota Kongiresii Federlaa Oromoo (KFO) kanniin biroos mana hidhaa keessatti duubaan itti cufameetti kan jiran. Kana jechuun hooggansi KFO hundi mana hidhaa jira jechuudha. Kan Woyyaanen itti jirtu tooftaa Oromoo biyya keessaa hoogansa malee hanbisuu fi isa biyya alaa faffacaasuuti. Gama kanaan, hanga tokko itti milkaayaa jirti fakkaata.
Yeroo ammaatti Dr. Mararaa fi Baqqalaa Garbaa dabalatee Oromoo kumaatamatu mana hidhaa keessatti gidiraa hamaa argaa jira. Namoota kumaatama hidhaa fi du’aan dhabaa jirra. Garajabeennii fi tankaarfiin hidhaa jumlaa kan agarsiisu Woyyaaneen ammas Oromoo tuffachuu fi daandii badii irra dhaabbachuu filachuu isiiti. Kan hidhame hiiksisuu, Woyyaaneen akka nutti hin taphanne taasisuu kan dandeennu qabsoo/sochii cimaa qofaan. Hidhamaa kan hidhame hiiksisuu fi qe’ee teenna diina nutti roorrisu irraa tiksuu dirqama ta’a. Kuni hin ta’u taanaan, guyyaa eegganna malee, tokko tokkoon guuraa nu dhabamsiisuuf deemti Woyyaaneen.
Free Dr. Merera Guddinaa! Free Bekele Gerba & all political prisoners!


text:
Komishiniin Gamtaa Awurooppaa ibsa guyyaa har’aa baaseen tankaarfii mootummaa Itoophiyaa ummata irratti fudhataaru cimseee balaaleffate. Komishiniin Gamtaa Awurooppaa mootummaan Itoophiyaa Dr. Mararaa Guddinaa hidhuu isaa haalaan qeeqee jira. Akka Komishinii kanaatti, mootummaan Itoophiyaa gaafii ummataaf hidhaa fi ukkaamsaa osoo hin taane deebii quubsaa fi hatattamaati laatuu kan qabu. Hidhamuun Dr. Mararaa yaalii rakkoo biyyattiin keessa seente furuudhaaf godhamuuf gufuu guddaadha, jedha ibsi Komishinii Gamtichaa. Ibsi inni ammaa kuni isa kana dura bayaa ture hunda irra cimaa fi akeekkachisa kan uf keessaa qabuudha.
Hidhamuu Dr. Mararaatin yaaddoon guddaan isaan seenuu dubbata Komishiniin Gamtaa Awurooppaa. ‘Yaaddoo keenna mootummaa Itoophiyaa biraan geenneerra’, jette dubbi-himtuun Komishinichaa. ‘Sa’aa kanatti Itoophiyaan kan barbaaddu mormitoota hidhuu osoo hin taane gaafii ummataaf deebii laatuudhaaf tankaarfii qabatamaa fudhachuu eegaluudha’. Labsii yeroo muddamsuun wolqabatee ukkamaasaa fi dhiittaan mirga namaa akka hin raawwanneef akkeekkachiisee ture Komishiniiin Awurooppaa. Hanga ammaatti mootummaan Itoophiyaa gorsas ta’ee akeekkachiisa Komishinii Gamtaa Awurooppaa kan dhagaye hin fakkaatu.
Komishiniin Gamtaa Awurooppaa qaama mootummaa Itoophiyaatiif gargaarsa diinagdee fi siyaasaa guddicha laatuudha. Humna qabu kanatti fayyadamuudhaan, Komishiniin kuni barbaade taanan, dhiibbaa guddaa mootummaa Itoophiyaa irraa kayuudhaan yaaliii jijjiirama bu’uraa biyyattii keessatti fiduudhaaf godhamu keessatti shoora guddaa taphachuu ni danda’a.


text:
Dachaasaa Deebisaatiin
Ebila 3, 2017
Barruukootti utuu hin cehin, mudannoo tokko kanan qabuunan eegala.’
Guyyaa tokko yeros barataa kutaa 10n ture bara filannoo bara 2002 jechuudha. OPDO documentary hadhaa guddaa qabu, documentary dhaaba ABO hadheessu keessi isaa sobaan dhommoqu akkaataa ittiin ABOn uummata Oromoo qalu jechuun barataa agarsiisuuf galma Bulchiinsa maagaalattin keessa jiraadhuutti walitti nu qabde. Jaallan bara sana qabsoo afaan Oromoof hogbarruu akkasuma qabsoo uummatichaa waliin taasisnu faana buunee deemne. Documentary sun is banamee ilaaluu jalqabne. Wanti achirraa marti akka hadhaa qabu waan barreef dursinee walakkattii cufsiifnee gaaffilee gaggabaaboo wal harkaa fuunee dhiyeessineef gaaffiin keenya guddaan deebii dhabe gaafasii “yeroo ABOn akkas godhu kan waraabe eenyu? Inni waraabe sunis mataansaayyuu nama badii kana raawwatedha. Tole erga ABOn akkas uummata darara jettanii badii kana gaafa raawwatu kan qopheessee Video waraabe eenyu jedhama. Hamma video waraabdan abbaa yakka hamaa kana raawwate irraa deebisuuf guumaacha maaf hin goonee? Yoomiyyuu ABO uummata Oromoo irratti kana dalaguuf wixinees ta’ee kaayyoo kanaa hin qabu ” jechuun dhiitnee baane.
Guyyaa nuraasa boodas uummata agarsiisan. Gocha kana hawwaasa keenya gaafa dhaqqabsiisan; Hawwaasi hedduun gara laafessi uummataa
keessattuu dubartoonni yakka hamaa akkanaa yoo argan imimmaan haqachaa galan. Egaa abbaankoos uummata yakka Sana dhugaa se’ee fudhate ture keessaa tokko turan. Achiis gaafa galu balaaleffannaa jarri jechuun hattoonni OPDO dhaaba abdatamaarraa qaban akka himanitti fudhatee
galee tokko lamaan nuuf himuu eegale. Dhugumaan aariin guyyaa Sana aare yoomuu waanan aaru hin se’u. Achiis anis sammuunis ta’ee
guutummaankoo dhiigakoo taasisee waanan ABO of keessatti fudheef, rigatan Irree irratti Qoraattiin ABO jedhee barreesse sanaan qabe
Abbaan koo abidda natti caale. Abbaakoo gaafas itti aarus hubannaaf waan wal dhabneef har’a ittin gammada. Utuu tokko lamaan deebii
arrabaa leelaa jechaa naa laatuu, wal loluun dhufe. Waan jiruu qabatee natti utaalee dirqamaan jechakoo fudhu jechuun guddummaa OPDO waan
hololtootarraa dhaga’e lafa kaahuu eegale. Walitti buunee iyyi iyyamee ollaan nutti dirmate. Akkuma ollaan yaa’ee dhufeen ulee harkatti qabee
jiru lafa buusuun gaafa rakkoo maaltu ta’ee??? Namni gaafatu. “Rakkoo irratti na lole hamma na miidhu hubatee, lafaa kaatee maallaqa naa
kenni jetti” jechuun ollaa nurraa deebise.
An gaafas abbaankoo akka na jaallatun hubadhe. Yaadaaf wal dhabnuyyuu gaafas dabarsee nama na kennu hin taane. Rakkoo jiru
dhiisee waan biraa dubbate. Egaa isin nurra beektu ta’a, Warren ala jirtan kun utuu dubbii keessan fuula nama maraa irratti dhoobuu
dhiiftanii ija laaftuu hin taanu. Adaraa nu hin qaanessinaa! Halagaa nutti hin kofalchiisinaa! Yeroo kamuu wal mararsiifannaan keenya diina
keenyaf halagaaf dhukkuba ta’uu hubachuutu nurra ture. Badii walii gingilchaan firfirsuun halagaa gammachiisuudha. Kaayyoo jaallan
kaleessa nu cina wareegamanii dhommoqsuun dabsinee akka siyyaasaaf nuu tolutti kan fuunee deemnu taanan seenaan bor nu gaafata. Nuti warra
waan Ofii kunuunfatu ta’uu nurra ture. Jaallan xurree qabsoo eeganii asin gahaniif humaa yoo dadhabne kabaja abbuummaa laachuufin aadaa
keenya sanaaf Oromummaaf bakka laachuudha. Har’a siyyaasaa furguggisinee gamaan baasuuf hawwii warra har’a mana hidhaaf hireen
du’aa qabattee ukkaamsuun keenya dhaloota nu booda nu jaabsiisa.
Faajjii Oromoo of dura qabanii duubaan faajjii sana balleessuuf akeekuun haxxummaa miti hattummaadha. Haxxummaan kaayyoo abboota Ofii gaaga’anii utuu hin taanee waan Oromoo kaleessaa deeffatanii lafa qabsiifachuudha. Hattummaan aadaa Ofii maksuu caalu hin jiru. Nuti wal
qusachuuf kaayyoo erga dhabne kaayyoo diinaa galmaan gahaa jirra jechuudha. “Sa’a abbaan gaafa cabse ollaan ija jaamsa ” jedha Oromoon.
Warra waliif dhiiguuf wali dhoksu nuun haa taasisu Barruu “Haxxummaa miti Hattummaadha” jedhuun wal agarra. Kana areerradhaa!!


text:
Hogganoonni daldala kan Briteen biyyattiin gamtaa Awuroopaa keessaa ba’u irratti gaaffii qaban jabeessaa jiru. Kunis torban darbe filannoo gaggeeffameen paartiin biyyatti bulchaa jiru kan Teresaa Meey paarlaamaa keessaa sagalee yayyabaa argachuu eega dadhabee booda.
Mootummaan Briteen gamtaa Awuroopaa waliin isa duraan karoorfame ture caalaa hariiroo walitti dhiyeenya qabu akka qabaaatu fedhu.Gabaa Awuroopaa michuu keenya cimaa waan ta’eef jecha itti gargaaramuuf carraa qabaachuu qabna jedhu.
Filannoo mufannaa hordoofsisee kan kamiisa darbee Sanaa as abdiin dinagdeen biyyatti akka hamaatti kufe.Abbootiin qabeenyaas mootummaa haaraa ijaaruu fi gamtaa Awuroopaa keessaa ba’u kan ilaaleen abdii raafamaa qabu.
Haallii siyaasaa ititaan yeroo ammaa dhabamuun dhibbaa inni hogganoota daldalaa irratti qabaatu hin beekamiin jira.


text:
Yakka naannessa baala sammuu adoochuufi murtii manneen murtii
Seerri adabbii yakkamaa waa'ee baala sammuu adoochuu oggaa ibsu, baala sammuu adoochu qabatanii argamuun, bakkaa bakkatti naannessuun ykn omishuun seeraan akka nama gaafachiisuufi kan gochoota kanneenirratti hirmaatus ta'e walta'u adabbiin seera adabbii yakkamaa keeyyata 525 (1) irratti hundaa'ee adabbii akka irratti darbu tuma.
Barreeffamni maddawwan adda addaarraa qindeeffanne kunis kanumarratti kan bu'uureffateedha. Seera adabbii yakkamaa RFDI asumaan haa ilaallu.
Keeyyata 525 irratti hayyama seera qabeessa malee ykn ajaja ogeessa fayyaa ifa ta'e otoo hinqabaatiin norkotikii ykn saayikootiraapikii summaa'aa, fayyaa namaa miidhu ykn baalawwan fayyina namaatiif balaafamoo ta'an, wahiyyoowwan (elementoota), qorichoota ykn omishoota kan biqilche, omishe, qopheessee kenne, fudhate ykn gurgure hidhaa waggaa 10 hincaalleefi qarshii kuma 200 adabama jedha. Asirratti seerri adabbii yakkamaa baalichaa oggaa ibsu, "Summaa'aa"fi "Kan nama fajachu" jechuuni.
Dhimma dubbisaa jirru kanaan walqabatee tibbana mana murtii olaanaa federaalaatti dhaddachiwwan ramaddii Lidataafi Araadaa murtiiwwan kennan ilaalla.
Haaluma kanaan manni murtichaa murtii adabbii lammiilee biyya alaa (Naayijeeriyaa) sadiirratti jechuunis Chakawudii Kiristiyaan, Alosiyus Ayincheefi Asamaayis Ayinaay jedhamanirratti kan dabarse.
Abbaan alangaa federaalaa himata dhiyeesserratti akka ibsetti, lammiileen Naayijeeriyaa lamaan Caamsaa 17 bara 2009 galgala keessaa sa'aatii 3:00 oggaa ta'u, imala Biraazil, Saa'opoloorraa gara Naayijeeriyaa, Leegositti taasifamaa turerratti tiraanziitiidhaan oggaa buufata xiyyaaraa biyyoolessaa Booleetti sakatta'insi taasifamu garaafi boorsaa keessatti walumaagalatti kokeeyinii giraamii kuma sadiifi 860 qabatanii otoo naannessanii waan argamaniifi.
Lammii Naayijeeriyaa sadaffaanis tiraanziitiidhaan Biraazil, Saa'oppoloorraa kaatee gara Kiiliimaanjaarootti imalaa jirtu Caamsaa 20 bara 2009 galgala keessaa sa'aatii 3:00tti oggaa buufata xiyyaaraa biyyoolessaa Booleetti sakatta'iinsi taasifamuuf boorsaawwan shan qabatte keessatti baalli kaanaabisii giraamni kuma sagaliifi 200 waan irratti argameef adabamuunshii eerameera.
Kanaafuu manni murtichaa dhaddacha Waxabajjii 13 bara 2009 ooleen Chakawudii Kiristiyaan hidhaa cimaa waggaa sagaliitiin, Alosiyus Ayinchee ammoo hidhaa cimaa waggaa sagaliifi qarshii kuma 15 akkasumas Asamaayis Ayinaayin hidhaa cimaa waggaa sagaliifi ji'a lamaafi qarshii kuma 10 adabuunsaa ni yaadatama.
Oolmaa dhaddachaa walfakkaatuun adabamaan Abrahaam Shawaa jedhamu Caamsaa 25 bara 2008 tilmaamaan halkan keessaa naannawa sa'aatii 3:00tti Finfinnee, Kutaa Magaalaa Kolfee Qaraaniyoo bakka addaa Mammihiraan Safar jedhamutti otoo imalaa jiruu haala addaa agarsiiseen ija poolisoota naannawaatti argamanii keessa seena.
Miseensonni poolisii yakkaafi yakkamaa adamsanis haala Abrahaam waan shakkaniif qabanii sakatta'u. Kanaanis kiisiisaa keessaa baala kaanaabisii ulfinnisaa giraamii 277 ta'e argatu. Waa'ee baala kanaa qulqulleeffachuufis gara poolisii federaalaa damee qorannoo yakkaatti qorannoon foorinsikii akka taasifamuuf ergama.
Firiin qorannichaas baala kaanaabisii ta'uu mirkaneessa. Poolisiin adeemsa qorannoosaa qindeessee abbaa alangaa federaalaatti erga. Abbaan alangaas galmee qorannichaa ragaa ga'aa wajjin mana murtii federaalaa dhaddacha 8faf dhiyeessuun adeemsa falmiisaa ittifufa.
Dhaddachichis haala bitaa mirgaa dhaggeeffatee Ebla 13 murtii adabbii kenna. Abbaan alangaas gochichi balaa sukaneessaa hangamii akka qaqqabsiisu ibsuun murtiin kennamu cimaa akka ta'u gaafata.
Himatamtichis bulchaa maatii ta'uufi dargaggeessa amala gaarii qabu, kanaan dura gocha yakkaa kamuu raawwatee kan hinbeekne ta'uu ibsachuun adabbiin akka salphatuufiif kadhata.
Dhumarrattis dhaddachichi seera yakkaa RFDI keeyyata 32 keeyyata xiqqaa 1(a) 525 eeruun baala seera biyyattiitiin akka hin omishamne, hin naanneffamne, faayidaarra akka hin oolle kan dhorkame ta'uu ibsuudhaan, hidhaa cimaa waggaa tokkoofi qarshii 300n adabee galmee cufeera.
Galmee sadaffaatiin himatamaan Mahaammad Isaamaa jedhamuufi jiraataa Dubaay ta'e Ebla 7 bara 2009 galgala keessaa gara sa'aatii 2:00tti Finfinneerraa gara Dubaayitti imaluuf otoo jedhuu sakatta'iinsa taasifameen baala kaanaabisii giraamii 135 paantiisaa keessatti qabameera.
Dhimmicha kan hordofe Mana Murtii Olaanaa Federaalaatti, Dhaddachi Ramaddii Araadaas ragaa abbaa alangaa qorachuufi hir'isa adabbii dhiyaate yaada keessa galchuun Waxabajjii 27 bara 2009 hidhaa cimaa waggaa afuriifi qarshii kuma 10 adabeera.
Ta'us baalli sammuu adoochu summii qofa otoo hintaane qorichis kan irraa hojjetamuudha. Kanaafuu, seera adabbii yakkamaarratti gaalee, “hayyama seera qabeessa” otoo hinqabaatiin jedhu kan galeef.
Miidhaa baalli sammuu adoochu nama dhuunfaa, maatiifi hawaasarraan gahu sukanneessaa ta'uu kan hubatu waan ta'eef gocha iddoowwan hundatti bal'inaan baratamaa dhufe kana dhaabsisuuf wajjummaan socho'uufi ittisuun dirqama ta'a.
Charinnat Hundeessaatiin
Ramaddiin waancaa kubbaa miilaa Finfinnee beekame
Taphni waancaa kubbaa miilaa magaalaa Finfinnee 12fan Fulbaana 28 hanga Onkoloolessa 12 bara 2010tti kan adeemsifamu ta'uu Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Magaalaa Finfinnee beeksise.
Federeeshinichi ibsa Kibxata darbe gaazexeessitootaaf kenneen, kilaboonni Liigii Piriimeerii Itoophiyaa keessatti hirmaatan saddeet ramaddii lamatti qoodamuudhaan taphicharratti hirmaatu.
Kilaboota kanneen keessaa jaha kan magaalaa Finfinnee yoo ta'an lama ammoo kanneen Naannoo Oromiyaarraa affeeraman ta'u federeeshinichi addeesseera.
Hirmaattonnis Magaalaa Finfinneerraa Buna Itoophiyaa, Qiddus Giyoorgis, Dadabiit, Raayyaa Ittisaa, Humna Ibsaafi Kilaba Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee yoo ta'an, kilaboonni Bulchiinsa Magaalaa Adaamaafi Jimmaa ammoo Oromiyaarraa ta'uun beekameera.
Akka carraan taphichaaf ba'e mul'isutti kilaboonni hagafootaa kanneen deggartoota baay'ee qaban Bunni Itoophiyaafi Qiddus Giyoorgis abbaa garee ta'uun filatamaniiru.
Haaluma kanaan ramaddii tokkoffaa keessatti Buna Itoophiyaa, Magaalaa Jimmaa, Dadabiitiifi Bulchinsi Magaalaa Finfinnee, ramaddii lammaffaa keessatti ammoo Qiddus Giyoorgis, Magaalaa Adaamaa, Humna Ibsaafi Raayyaan Ittisaa akka argaman federeeshinichi addeesseera.
Akka ibsa federeeshinichaatti kilaboonni kanaan dura naannoleerraa hirmaachuun shaampiiyoonaa ta'an maqaa malee waancaa fudhachuu hindanda'an seerri jedhu barana jijjiraamuudhaan mo'annaan waancaa fudhachuu akka danda'anitti fooyya'uun isaa beekameera.
Walmorkiin kan adeemsifamu Istaadiyemii Finfinneetti yoo ta'u, gatiin tikeeta ittin galanii tiriibuniin qarshii 150, bitaafi mirgi qarshii 100, Kamaan Anisheen qarshi 50, Kaatangaan qarshii 20fi Mismaar taraan ammoo qarshii 10 ta'usaa federeeshinichi ibseera.
Walmorkii waancaa kubbaa miilaa Magaalaa Finfinnee “City Cup” kun bara 1998 kilaboota Magaalaa finfinnee jiddutti jalqabamuun isaa kan yaadatamuudha.
Atileetonni Itoophiyaa Xaaliyaanitti mo'atan
Waggaa waggaadhaan Xaaliyaan magaalaa, Tireentootti kan adeemsifamu dorgommiin atileetiksi biyyooleesaa Jiiroo Alsaas jedhamu ALA bara 1945tti jalqabame.
Dorgommicharrattis atileetota dhirootaa qofatu hirmaata. Kan baranaa dabalate yeroo 72f adeemsifameera. Baranas Dilbata darbe haala miidhagaadhaan adeemsifameera.
Dorgommii kanarratti atileetoonni injifatan badhaasa olaanaa waan badhaafamaniif atileetoonni addunyaarratti beekaman marti falmii cimaa taasisaniiru.
Fiigicha kiloo meetira 10 kan daandiirratti adeemsifame kanatti atileetoonni Itoophiyaa kanneen biyyoota biroo osoo of jiddu hingalchin tartiibaan tokkoffaadhaa hanga sadaffaa ba'uun mo'ataniiru.
Shaampiyoonaa atileetiksii addunyaa 16ffaa Ingiliz, magaalaa Landanitti adeemsifameetti fiigicha meetira kuma shaniin Moo Faaraah mo'achuun kan dinqisifatame Muktaar Idiriis ammas tokkoffaa ba'uun olaantummaa goonfateera.
Muktaar tokkoffaa kan ba'e dorgommicha daqiiqaa 28:54n yoo ta'u dorgomichas yeroo sadaffaaf mo'achuun isaa beekameera.
Akkasumas, Atileet Xilaahuun Haayilee daqiiqaa 28:55n lammaffaa yoo ba'u, Atileet Hasan Haajii ammoo daqiiqaa 29:13n sadaffaa ba'uun Itoophiyaan olaantummaa akka argattu taasisaniiru.
Muktaar wayita dorgommii kana xumuru akka ibseetti, “dorgommii kanaaf shaakala olaanaa gochun injifannoo koof na gargaareera. Dandeettiin koos yeroodhaa gara yerootti dabalaa dhufudhaan shaampiyoonaa addunyaa ta'uun jireenya koo geeddareera” jedheera.
Guyyaa dorgommiin kun itti adeemsifame sana lammiileen Itoophiyaa kan achi jiraniifi ummanni magaalattii daandii bitaa mirga dhaabachuun atileetoota keenyaaf hamilee kennaniiru.
Tashomaa Qadiidaatiin
Rakkoo atileetiksi Itoophiyaarratti mari'atame
Biyyoota seenaa atileetiksii addunyaarratti maqaa gaarii qaban keessaa Itoophiyaan adda durummaan eeramti. Keessumattuu waggootan kurnan shanan darban keessa maqaan biyyattii irra deddeebiidhaan waltajiiwwan addaa addaarratti kabajaan ka'aa tureera.
Dirreewwan olompikii, shaampiyoonaawwan atileetiksii addunyaa mana keessaafi alaatti, dorgommiiwwan qaxxaamura addunyaatti atileetoonni Itoophiyaa kanneen biroo osoo of jidduu hingalchiin tartiibaan tokkoffaadhaa hanga sadaffaatti wayita galan hawaasa addunyaa biratti ulfinaan simatamaa turaniiru.
Haaluma kanaan biyyaattiin Olompikii Roomirraa kaastee hanga Riyootti, shaampiyoonaawwan adda addaafi dorgommii qaxxaamura biyyaatti walumaagalatti korniyaa lameeniin meedaaliyaawwan 434 argachuu dandeesseetti.
Haata'u malee, ispoortiin biyyattiin addunyaarratti ittiin beekamtu kun ammaan tana laafaa dhufuudhaan meedaaliyaawwan kanaan dura argamaa turan hir'achaa dhufeera. “Maddi rakkinichaa maali?” jechuudhaan qaamni dhimmi kun kallattiidhaan ilaallatu Kibxata darbe marii taasiseera.
Marii galma Hoteela Itoophiyaatti adeemsifame kanarraatti Koreen Raawwachiftuu Hojii Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa,bakka bu'oota federeeshina atileetiksii magaalaa Finfinneefi Dirree Dawaa dabalatee naannoolee Oromiyaa, Amaaraa, Ummatoota Kibbaa, Beenishaangul Gumuz, Gaambeellaa, Hararii, Tigiraayi, Affaar akkasumas, waldaaleen ispoortiichaafi leenjistoonni kilaboota atileetiksii adda addaafi murtee kennitoonni atileetiksi argamaniiru.
Pirezidaantii Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa Atileet Kumaalaa Hayilee Gabarasillaasee marii kana haasawaan wayita banu, ispoortii atileetiksii keenya bakkasaatti deebisuuf dhimmisaa hunda keenya ilaallata jedheera.
Ispoortiin atileetiksii ambaasaaddara Itoophiyaati kan jedhe Haayileen, laafina ammaan tana mul'atuf qaama tokkotti quba qabuurra hundi keenya tokko ta'uudhaan ispoortichi bakkasaatti akka deebi'u gochuun malchisaa ta'uu addeesseera.
Koreen haarawaa Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa hojiisaa erga jalqabee ji'oota saddeet ta'usaa kan ibse pirezidaantichi, ji'oota kanneen keessatti rakkinoota federeeshinii duriirraa isatti darbe hiikuudhaan hojii baay'ee isarraa egamu hojjechuu akka hindandeenye dubbateera.
Kabajamoo Obbo Dubee Jiloo gamasaaniitiin, rakkinni ispoortii atileetiksii Itoophiyaa rakkina caasaati jedhu. Federeshinicha dabalatee kilaboonni atileetiksii biyyattii ummattuummaaf osoo hinta'iin dhaabbilee addaddaa jalatti gurmaa'uudhaan bajata mootummaatiin kan bulan ta'uu ibsu.
Ispoortii atileetiksii kan hordofan ijoollee ummataati; Kanaafuu ispoortiinis kan ummataati kan jedhan Obbo Duubeen, kan ummataa taasisuudhaan bajata mataasaatiin akka of bulchu gochuuf yaaliin taasifamaa jiraachusaa ibsaniiru.
Bakka bu'oonni naannooleefi kilabootaa tokko tokko akka jedhanitti, rakkoon ispoortichaa iddowwan leenjii ispoortii, meeshaalee ispoortii, bajata ga'aa, ogeesoota ispoortii baay'i'naan horachuu dhabuurraa akka ta'e addeessaniiru. Kanaafu atileetoota ciccimoo horachuuf rakkoo olaanaan isaan quunnamu himaniiru.
Leenjistonni garee atileetiksii biyyaaleessaa ammoo akka jedhanitti, burqaan atileetiksii biyyaaleessaa naannoolee waan ta'aniif burqaan kun gognaan atileetiksiin biyyattii waan hinjirreef falli barbaadamu qaba jechuun dhaamaniiru.
Balballoommii Oduu
Tashoomaa Qadiidaatiin
Gatiin Obbo Dinquu Oromoo biratti meeqa?
Sochiilee misooma biyya tokkoo keessatti tattaaffii mootummaan taasisuun cinatti hirmaannaan hawaasa bal'aafi abbootii qabeenyaa dhuunfaa murteessaadha.
Guddina si'ataa waggoota muraasa irraa eegalee biyyattii keessatti galmaa'aa jiu keessattis ga'een abbootii qabeenya dhuunfaa olaanaa akka ture ni himama.
Keessattuu gama waliin ga'iinsa barnootaa keessatti hirmaannaan abbootii qabeenya dhuunfaa olaanaa yemmuu ta'u, gama dhaabbilee barnoota olaanoo babal'isuufi dargaggoota hedduuf carraa hojiifi barumsaa uumuu keessattis ga'ee bakka bu'ummaa hinqabne taasisaa jiru.
Abbootii qabeenyaa wayitii ammaa hojiilee misoomaa mootummaadhaan qofa fiixaan bahuu hindandeenye keessatti bal'inaan hirmaachaa jiraniifi rakkoolee hawaasa hedduu dura dhaabbachaa jiran keessaa immoo Obbo Dinquu Dayyaas isaan tokko.
Mana barnoota Naafyaad irraa eegaluun yerorraa yerootti hirmaannaa misooma biyyaa keessattti dameewwan garaa garaatiin hirmaachuun isaanii cimsee kan itti fufe abbaan qabeenyaa kun, wayitii ammaa manneen barnoota Naafyaad, Yunivarsitii Rifti Vaalii, Riizortii Soodaree, Hospitaala Waliigala Rifti Vaalii, Maaykiroo Faayinaansii hundeessuudhaan rakkoolee hawaasaa hedduuf abdii ta'aniiru.
Wayita hawaasni rakkoolee akka beelaafi kanneen birootiif saaxilamanitti dursanii sagaleesaanii dhaggeessisuudhaan kan beekkaman Obbo Dinquun, hongee bara darbe biyyattii muudatee tureen namoota beelaaf saaxilamaniif gargaarsa guddaa taasisuunsaanii ni yaadatama.
Yunivarsiitiin Rifti Vaalii akka dhaabbata barnoota olaanaa dhuunfaatti barattootarraa qarshii funaanuudhaan barsiisuu qofa osoo hintaane, harka qalleeyyiif carraa barumsa tolaa kennuu akka hojii idileesaatti hojiirra oolchaa kan jiru yemmuu ta'u, barattoota wayita ammaa yunivarsitichatti barachaa jiran keessaa kuma shanii ol kan ta'an tolaan barachaa jiraachuus ragaan arganne ni mul'isa.
Dhaabbata abdii ummataa ta'eefi abbaa qabeenyaa aantummaa ummataa cimaa qabu kanarratti ji'oota jahaan dura duulli maqa balleessaa garaa garaa irratti dhihaachaa turuunsaa ni yaadatama.
Duulli kijibaa kunis abbaan qabeenyaa kun biyya gadi lakkisee baduu irraa kaasee hanga kaampaanotni isaa hundi hojii dhaabanitti odeeffamaa kan ture yemmuu ta'u, kanaanis tajaajilli inni kanaan dura ummataaf kennaa tures akka waan lammata hindeebinetti ka'aa ture.
Haa ta'uu malee, dhaabbilee abbaa qabeenyaa kanaan hundeeffaman hunda of jalatti hammatee kan bulchu kaampaaniin Soorummaa, ololli odeeffamaa jiru kan dhugarraa fagaate ta'uusaa yeroo sanatti ibsuunsaas waan dagatamuu miti.
Kaampaniin Soorummaa dhaabbilee akka Yunivarsitii Rifti Vaalii, manneen barnoota Naafyaad, OBS, Riizoortii Soodaree, Hospitaala Waliigalaa Rifti Vaaliifi Maayikiroo Faayinaansii kan of keessatti hammateedha.
Abbaan qabeenyaa yeroo sana akka waan biyya gadi lakkisanii badaniitti odeeffamaa tureefi dhaabbileensaanii abdii hiyyeessaa ta'an akka waan hojii dhaabaniitti dubbatamaa ture yeroo ummannisaa rakkoo keessa galutti aantummaa baratameen sagaleesaanii dhaggeessisaa jiru.
Ummata Oromoo daanga Somaalee irraa buqqa'ee rakkoodhaaf saaxilameen akkuma durii harka arjummaasaanii diriirsaniiru. Dhaabbileen akka waan tajaajila dhaabaniitti odeeffamaa turan kanneen akka Mana Barumsaa Naafyaadiifi Yunivarsiitiin Rifti Vaalii immoo daa'immaniifi dargaggoota sababa walitti bu'iinsa daangaa Oromiyaafi Somaalee Itoophiyaa gidduutti mudateen qe'eesaanii irraa buqqa'aniif “koottaa isin barsiifnaa” jechaa jiru.
Dabalataanis dhiheenya kana dargaggoota magaalaa Adaamaa gurmaa'anif iskaavetara Ameerikaa, miliyoona 10n bitanii kennaniiru. Kanaafis kantiibaan magaalattii Aadde Adaanach Abeebee galateeffataniiru.
Nama tokko ta'ee abdii miiliyoonotaa kan ta'an Obbo Dinquun, gatiin isaan ummata Oromoo biratti qaban shallaggii waan qabu hinfakkaatu.
Walumaagalatti, namni qabeenyaafi beekkumsa qabuun yeroo hunda ummata isaa bira dhaabbatu, kan yeroo hunda rakkoo sabaatiif dursee owwaatuufi bakka hinyaadamne hundatti dursee argamu galatni inni sabasaa iraa argatu daangaa hinqabu.
Bayyanaa Ibraahimiin
Dhimmoota xiyyeeffannoo paarlaamaa ta'uu qaban
Manni Marii Bakka Bu'oota Ummataa ittigaafatamummaa olaanaan ummataafi biyyaa irra jiru Wixata dhufu, Fulbaana 29 bara 2010 hojiisaa idilee eegala. Akka heera, keeyyata 58/2 irratti ibsametti, yeroon hojii mana marichaa torban dhumaa baatii Fulbaanaa irraa eegalee hanga Waxabajjii 30tti. Jidduuttis yeroo manni marichaa murteessutti boqonnaa ji'a tokkoo ni qabaata.
Manni Marii Bakka Bu'oota Ummataa bara hojiisaatti hojiilee daran heddu qaba. Dhimmi biyyaa mana marichaa hinilaallanne tokkollee hinjiru.
Tarreeffamnisaas heericha, keeyyata 55 jalatti ibsameera. Kanneen keessaa muraasni kunooti. Dhimmoonni lafaafi qabeenya uumamaa akkasumas dhimmi ittifayyadama lageeniifi haroowwan naannolee lamaa ol walitti hidhanii hordofuun qooda hojii mana marichaati. Waljijjiirraa daldalaafi hariiroowwan daldalaa naannolee jidduu jiru ni ilaala. Raawwii mirgoota siyaasaafi dhimmoota filannoodhaan walqabatan heericharratti tumamanii hordofuun ittigaafatamummaa mana marichaati.
Ittigaafatamummaa kana hojiirra oolchuuf tattaaffiin kan eegalamu barri haaraan seenee Wixata dhumaa baatii Fulbaanaa irratti. Kunis akka baranaatti Wixata dhufu, Fulbaana 29 bara 2010 ta'a jechuudha. Haasaan pirezidaantiin biyyattii sirna baniinsaa kanarratti taasisan barichatti qajeelfama waliigalaa biyyaafi ummataa ta'ee tajaajila.
Haasawa kallattii imala guddinaa agarsiisuudhas. Haasaan sirna baniinsaarratti taasifamu haasaawwan baricha keessa sadarkaa kamittuu taasifaman ni caala. Haasaan akka dhagaa golee ykn utubaatti ilaalamu kun haasoftoota biroofis ta'e dameelee hojii mootummaatiif akka wabiitti kan tajaajiluudha.
Haasaa guddaa waan ta'eef of eeggannaa cimaadhaan kan qophaa'u ta'uunsaa hinshakkisiisu. Dubbiilee ijoon dhimmoota biyyaafi ummataa keessa galu jedhamees eegama. Keessumaa dhimmoonni ittaananii tarreeffaman otoo xiyyeeffanaa argatanii gaariidha.
- Sirna federaalaa eegsisuu
Heerichi mootummaan biyya keenyaa caaseffama federaalawaa dimokraatawaa kan hordofuufi moggaasnisaas, “Rippablikii Federaalawaa Dimokraatawaa” kan jedhamu ta'uu boqonnaa tokko, keeyyata tokko jalatti tumeera.
Heerichi biyyattiif gararraa seera kamuu waan ta'eef seerri kamuu, hojmaanni barsiifataa, akkasumas murtiin qaama mootummaa ykn abbaa aangoo yoo kan heericha faallessu ta'e fudhatama akka hinqabaanne keeyyata gararrummaa heerichaa ibsu, keeyyata 9 irratti eerameera.
Lammiin kamuu, qaamni mootummaa, dhaabbileen siyaasaa, waldaaleen biroofi aanga'oonnisaanii heericha kabajuufi kabachiisuuf heerichaaf bitamoo ta'uuf ittigaafatamummaa akka qaban tumameera.
Karaa kamiinuu caasaa sirna federaalawaa dimokraatawaa jigsuun hindanda'amu. Sirna federaalaa eeguufi eegsisuun heericha kabajuufi kabachiisuu jechuudha. Humna mootummaa federaalaatii ol ta'uu baatus iddoowwan takko tokkotti walitti bu'iinsonni sababoota adda addaa ka'umsa godhatan mul'ataa jiru.
Federaalizimiin ka'umsa walitti bu'iinsaa ta'uu akka hindandeenye ummatatti haala ittifufiinsa qabuun beeksisuutu nurra jiraata. Naannolee jidduutti walitti bu'iinsi akka hinuumamneef dursinee hojjechuu qabna.
Eddii uumamaniis mootummaan federaalaa jidduu seenee walitti bu'iinsicha dhaabsisuudhaan ittigaafatamummaasaa bahachuu qaba. Naannoleen tooftaa ofiitiin 'dhaabsisu' jedhamee yeroo fudhachuu hinbarbaachisu.
Sababa federaalizimiitiin irra ce'amaa kan jiru heericha waan ta'eef heericha eeguufi kabachiisuuf filmaata kamuu fayyadamuu qabna.
- Sirna dimokraasii cimsuu
Moggaasni caasaan mootummaa Rippablikii Federaalawaa Dimokraatawaa jedhama. Kanaafuu sirna federaalichaa eegsisuu maddiitti sirna dimokraasii cimsanii ittifufsiisuun murteessaadha. Kana jechuunis daangaa siyaasaa bal'isuudhaan mormitoonni sirnaan akka socho'an taasisuu dabalata.
Paartiileen filannoodhaan barcuma argachuu akka danda'aniifi humna akka godhatan gochuu, paartiileen ejjennoo walfakkaatoo qaban addummaasaanii walunachiisanii adda uummachuun akka qabsaa'an utubuun, dirreen filannoofi adeemsisaa ifaafi amanamaa akka ta'u gochuufaan daran barbaachisoodha.
Adeemsi hojmaata dimokraasii yoo rakkoo qabaate sirni federaalichaas rakkoof akka hinsaaxilamneef adeemsa dimokraasii keenya cimsaa deemuu qabna.
- Balaawwan sirnichaarratti kutattummaan hojjechuu
Balaawwan sirnichaa hundi biyya keenya kufaatiif kan saaxilan yoo ta'anillee keessumaa sassaabdummaa kiraa irreessaa cimsataa waan dhufeef xiyyeeffannaa duraa kennamuufii qaba. Haalli kenniinsa tajaajilaas ammayyuu sirraa'uu qaba. Sassaabdummaa kiraarratti kutattummaan qabsaa'uufi hojjechuun mootummaarraayis ummatarraayis ni eegama.
Charinnat Hundeessaatiin
Hariiroo dippilomaasii Itoophiyaa faayidaa biyyaalessaa mirkaneessuuf
Itoophiyaan biyyoota Gaanfa Afrikaa keessaa nagaafi tasgabbii qabduudha. Ofirra darbitees nageenya biyyoota birootiif waardiyyummaa dhaabchaa jirtuudha. Keessumaa jeequmsa Sudaan Kibbaafi Somaaliyaa tasgabbeessuun nageenyi waaraan naannawichatti akka dhufuuf gumaachi taasisaa jirtu akka fakkeenyaatti kan eeramuudha. Kunimmoo biyyattiin nageenya biyyootaa ollaasheetiifi naannawichaa mirkaneessuuf xiyyeeffannaa qabdu kan argisiisuudha.
Itoophiyaan sochii hawaasdinagdeefi siyaasaa naannawichaa keessatti gumaacha qabdu kana baranas biyyoota ollaasheetiif xiyyeeffannaa addaa akka kennituudha karoorri Ministeera Dhimma Alaa kan mul'isu. Kunis hojiilee gama dippilomaasummaatiin hojjetaman keesatti biyyoota ollaatiif xiyyeeffannaa addaa kennitee kan hojjettu ta'uudha dubbii himaan ministiraa, Obbo Mallas Alam tibbana kan dubbatan.
Akka isaan jedhanitti, ergamni ministeerichaa hojiiwwan dippilomaasii milkeessuufi gama kanaan hojiileen biyyattiin bara darbe hojjetaa turtes milkaa'aafi bu'aa qabeessa.
Barana Itoophiyaan gama dioppilomaasii gamlameeniifi gama hedduutiin sochiin taasiftu cimee akka ittifufuuf qophii barbaachisaan taasifameera. Biyya kamittuu ka'umsiifi ga'umsi faayidaa dippilomaasii faayidaa biyyaalessaa kan kabachiisuudha. Kanaaf faayidaa biyyaalessaa ummataafi mootummaa dhimmi kabachiisuu xiyyeeffannaa ijoo baranaati jedhan.
Keessattuu, hariiroon gamlameenii biyyoota biroo waliin qabdu akka cimuufi sadarkaa fooyya'aarra akka ga'u gochuudha. Kana malees, hawannaa invastimantii guddisuudha jedhu. Itoophiyaan sochii misoomaa olaanaa kan geggeessaa jirtu yoo ta'u, sochii kana kan deeggaru ammoo invastimantiin barbaachisaa waan ta'eef, hojiin invastimantii biyya keessatti hawachuu kan ministeerichaati.
Kanaaf kallattiilee xiyyeeffaannaa invastimantii ta'anii jiraniin hojiileen hawata invastimantii kan hojjetaman ta'uudha kan himan. Keessumaa, invastimantii manufaachariingiifi qonnaarratti akka xiyyeeffatamuudha kan ibsan. Akkasumas, gama ce'umsa teknolojiitiin teknolojiiwwan biyyoota sadarkaan guddinasaanii Itoophiyaan qixa tureefi yeroo ammaa guddina dinagdee fooyya'aa galmeessisan kanneen akka Kooriyaa, Chaayinaa, Turkii, Biraaziilfaa gargaaramuuf kan hojjetamuudha jedhu. Teknolojiiwwan biyyoota kanneenirraa biyyattiin barbaaddu teknolojiiwwan industiriiwwan ammayyeessaniifi jireenya hawaasaa foyyeessan walmadaalchisuun ittifayyadamuuf xiyyeeffannaan kannameera jedhan.
Dabalataan, Itoophiyaan lammiilee biyya alaa jiraatan miliyoona lamatti dhiyaatan kan qabdu yoo ta'u, xiyyeeffannaan baranaas hirmaannaa diyaaspooraa guddisuun isa tokko akka ta'eedha kan himan.
Akkasuma biyyattiin hariiroon biyyoota alaa waliin qabaattu walitti dhufeenya siyaasaa qofa waan hintaaneef, dippilomaasummaan dinagdee Itoophiyaaf wiirtuu ta'ee kan ittifufuudha jedhan.
Akka Obbo Mallasitti, hiriyaa filachuun danda'amus ollaa filachuun waan hindanda'amneef, xiyyeeffannaan biyyatti inni biraan biyyoota ollaati jedhu. Itoophiyaan naannawichatti qofaashee kan tasgabboofteefi misoomte taatee ittifufuu hindandeessu. Somaaliyaan hunkuramtee, siyaasi Sudaan Kibbaa boora'ee, rakkooleen keessoo biyyattii hinfuramin utuu jiruu, Itoophiyaan odola nageenyaa taatee qofaashee itti fufuu waan hindandeenyeef, gama dimokraasii, misoomaafi nageenyaan taasiftuuf haala mijataa uumuuf xiyyeeffanaan hariiroo biyyoota ollaatiif kennameera.
Kana jechuunis Sudaan Kibbaa nagaa akka taatuuf gaaddisa 'IGAD' jalatti hojiilee bal'aan hojjetamaa akka jiran, nageenya Somaaliyaa mirkaneessuu keessatti gahee ijoo kan qabu ijaarsa hawaas-dinagdee biyyattii deebisanii dhaabuu keessattis yaaliin gama Itoophiyaatiin eegalame akka jiru eeran.
Kanaaf hariiroon gama hundaa olloota waliin taasifamu nageenyiifi tasgabbiin akka jiraatu gochuuf qofa utuu hintaane, Itoophiyaan guddina dinagdeefi ijaarsa sirna dimokraasii galmeessisaa jirtu ittifufsiisuuf murteessaa akka ta'eedha kan himan.
Walumaagala, Itoophiyaan Gaanfa Afrikaatti gahee isheen gama hundaan qabaataa jirtu murteessaadha. Faayidaa mataasheetiifis ta'e, kan biyyoota ollaasheetiif gumaachisheen qabdu olaanaadha. Kunimmoo barana xiyyeeffannaa argatee socho'amaa jiraachuun naannawichatti gumaachi biyyattiin gama hawaas-dinagdeefi siyaasaatiin qabaattuufi faayidaa biyyaalessaa ummataafi mootummaa mirkaneessuuf tarsiimoo ijoodha.
Dabalaa Taaddasaatiin
Qabsoon sassaabdummaa kiraa cimee ittifufuu qaba
Gaafiileen misoomaafi bulchiinsa gaarii deebi'aa yoo jiraatanillee quufsaa akka hintaaneedha jiraattonni Godinaalee Wallagga Bahaafi Lixaa konfaransii ummataa tibbana taa'anirratti kan ibsan.
Jiraattonni kunniin konfaransii ummataa Magaalaa Naqamteefi Gimbiitti tibbana taa'amerratti akka jedhanitti, gaafii misoomaafi bulchiinsa gaarii hawaasaa deebisuuf tattaaffiin taasifamaa yoo jiraatellee ittiquufiinsa barbaadamu argataa akka hinjirreedha kan eeran.
Jiraattonni Magaalaa Naqamteefi Godina Wallagga Bahaa nageenya naannawasaanii eeguudhaan misooma ittifufiinsa qabu mirkaneessuuf akka hojjetan konfaransii kutaalee hawaasaa adda addaa hirmaachiserratti Dilbata darbe dubbataniiru.
Konfaransicharratti jaarsoliin biyyaa, abbootiin amantii, bakka buutonni qonnaan bultootaa, dargaggootaafi dubartootaa hirmaataniiru.
Hirmaattota kannneen keessaa jaarsi biyyaa Aanaa Giddaa Ayyaanaa Obbo Xahaa Maammoo yaada kennenniin, waggoota darbanitti ijaarsi bu'uuraalee misoomaa fayyadamummaa ummataa mirkaneessan raawwatamaniiru. “Misooma naannawichaa caalaatti si'eessuuf mootummaa maddii dhaabannee nageenya keenya eeguu qabna” jedhaniiru.
Farreen nageenyaa daangaa Oromiyaafi Somaaleetti walitti bu'iinsi akka uumamu taasisan addaan baasanii seeratti akka dhiyaataniifi lammiileen buqqa'an akka deebi'anii akka bayyanataniif mootummaan tattaaffii eegale cimsee itti fufuu akka qabu yaadachiisaniiru.
Magaalaa Naqamteetti, jiraattuun Ganda 05 Aadde Ristee Cammir gamasaaniin akka jedhanitti, gabaa looniirratti, lafaan walqabatee, daldala daandiirraatiin akkasumas raawwii hojii uumuu dargaggootaarrattiifi bulchiinsa mana gandaa mootummaarratti rakkoon bulchiinsa gaarii hidda gadifageeffateetu jira jedhaniiru.
Miseensi raawwachiistuu hojii ADWUIfi sadarkaa ministiraatti waltaasisaan dhaabbilee dimokraatawoo, Ambaasaaddar Dagifee Bulaa akka ibsanitti, ummanni Oromoo tokkummaasaa cimsachuun nageenyasaatiif waardiyyaa dhaabachuu qaba. Akkasumas misooma naannoosaa si'eessuufi rakkoolee bulchiinsa gaarii furuudhaan hiyyummaa keessaa bahuuf tattaafachuu akka qabu hubachiisaniiru.
Ummatoonni Oromoofi Naannoo Somaalee Itoophiyaa sanyii tokkorraa kan maddan, haala jireenyaa walfakkaataa kan qabaniifi afaaniif aadaa waldhaale kan qaban ta'uus eeraniiru. Rakkinichi kan uumame sassaabsota kiraatiin waan ta'eef yeroo gabaabaa keessatti iddootti deebi'a jedhaniiru.
Ummatoota lamaan jidduu jibbi bu'uuraa waan hinjirreef diinotasaanii wajjummaan seeratti dabarsanii kennuudhaan waldanda'uu, waljaalachuufi walkabajuun nageenyaan waliin jiraachuu kan ittifufan ta'uu mirkaneessaniiru.
Konfaransii ummataa Magaalaa Gimbiitti, adeemsifamerrattis kutaaleen hawaasaa aanaalee 20fi bulchiinsota magaalaa Godina Wallagga Lixaa keessaa babahan hirmaataniiru.
Jiraattonni akka jedhanitti, eddii mootummaan haaromsa gadifagoo geggeessuu eegalee as gama nageenyaa, misoomaafi bulchiinsa gaariitiin jalqabbiiwwan gaariin yoo mul'atanillee sadarkaa barbaadnurra hingeenye jedhaniiru. Waajjiraalee tokko tokkotti beellama dheeressuufi abbootii dhimmaa deddeebisuun, ibsaan addaan ciccituun rakkoolee cimoo ta'uu bakka buutonni jiraattota aanaalee Najjoofi Ganjii ibsaniiru.
Sochiin dargaggoota hojiitti galchuuf taasifamu harkifachuufi babal'achuu dhabuun daandii dhimma jiraattota biraa akka komiitti ka'e yoo ta'u, qabsoon sassaabdummaa kiraa cimee akka ittifufus gaafataniiru.
Waltajjii marichaa kan ogganan waajjira DhDUO Godina Wallagga Lixaatti, ittigaafatamaan damee ijaarsa baadiyyaa Obbo Boggaalaa Shuumaa tattaaffii mootummaan haaromsa gadifagoodhaa as taasiseen dameelee hundarratti jijjiiramni dhufuu ibsaniiru. Gama kenniinsa tajaajilaatiin ittiquufiina hawaasaa caalaatti mirkaneessuuf haaromsi gadi fagoon jabaatee ittifufa jedhaniiru jechuun kan gabaase BOIdha.
Charinnat Hundeessaatiin
Walii abboomamnee nagaa keenya haa gabbifnu
Bara mootii gonfoo keessa mootii Abbaa Jifaar ilmisanii alaa ol seennaan, kursii isaaniirraa ol ka'anii, “Nooruu ilma koo” jennaan namoonni yeroo kana isaan waliin turan, “Maali Abbaa Jifaar ilma keessaniif nooruu kaatuu? jedhaniin. Isaanis “Eeyyee! Yaa fira koo, ulfinni manaa ka'a. Isin martuu kana hubachuu qabdu jedhanii deebisan jedhama.
Eeyyee, deebiin mootii Abbaa Jifaar kun kaleessa qofa utuu hinta'iin har'as boris sirriifi bara tarkaanfatuudha. Jechamni kun akka biyyaattis ta'e naannoofi maatiitti yoo fudhatame dhugaa guddaa of keessaa qaba. Fakkeenyaaf Oromoon maatii tokko ykn qomoo tokko. Maatiin kun ykn qomoon kun utuu nama biraarraa kabaja hineeggatin dura ofirraa, walirraa kabaja argachuu qaba.
Kanaafuu walkabajuufi walii abboomamuun akkanumas nagaan ummanni Oromoo Irreecha dheengaddaa irratti mul'ise baay'ee kan nama ajaa'ibsiisuufi kan nama gammachiisuudha. Maddi nagaa kanaa kabaja ummanni Oromoo waliif taasiserraa kan maddeedha. Kan kana na jechisiise Irreecha baranaarratti haala haaraadhaan nagaqabeessummaan ayyaanichaa kan mirkanaa'e foolleewwan ilmaan sabichaa keessaa babahaniifi leenjii abbootii Gadaatiin kennameefiin ta'uusaati.
Dargaggoonni biroo marti seeraafi sirna irreeffannaatiif akkanumas abbootii Gadaafi foolleewwaniif kabaja kennuun nagaadhaan irreeffatanii sirbanii, shubbisanii gara mana ofiitti deebi'aniiru.
Gocha kanas alnaamusummaa bara darbe abbootii Gadaa harkaa maayikii fudhatanii miira hintaaneen fedhii ofii ibsachuuf yaalmeefi sababa kanaanis lubbuu lammiilee haala suukaneessaadhaan darbeen walcinaatti yoo ilaalamu kan baranaa kan jajamuufi leellifamuu qabuudha.
Gama Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaatiinis Irreechi dirree ayyaanni itti kabajamuufi uumaaf galanni itti galfamu ta'uu qaba jechuun sochiin siyaasaa kamuu akka hintaasifamneefi hidhattoonnis naannawa ayyaanichi itti kabajamurraa akka fagaatan taasisuudhaan qophiin taasise akkasumas gochi inni hojiidhaan mul'ise abboommii ummatichaafi abbootii Gadaatiif qabu kan itti mul'iseedha.
Gama biraatiin garuu namoonni tasgabbii ayyaanichaa booressuuf jalqabarraa kaasee kaayyoo qaban faallaa kallattii mootummaan naannichaa kaa'een ala dhaadannoofi mallattoo siyaasasaanii mul'isuu dhageessisuuf yaalii akka taasisan hubachuun danda'ameera.
Gochi duudhaa ayyaana Irreechaatiin ala ta'e akkanaa akka hinlammeeffamneefis abbootiin Gadaa caalaatti cimanii hojjechuu qabu. Dirreen Irreechaa dirree uumaaf galanni itti galfamu malee dirree dorgommii siyaasaa waan hintaaneef.
Maalumaafuu obsaafi kabaja taasifameen gochi gama maraanuu ayyaana Irreechaa dheengaddaaratti taasifame kan tokkummaa, waldhaggeeffachuufi walkabajuu ummata Oromoo ifatti mul'iseedha.
Duudhaan akkanaa nagaa mirkaneessuun gaarii ofii mul'isanii akka addunyaan daaw'atuufi dinqisiifatu taasisuu galii naannoofi biyyaa gabbisuudhaan, bu'aa dinagdee biyyaatiif qooda guddaa qaba.
Yoo kun ta'uu baate ergama warra addaan nu facaasanii yaad-sammuu keenya cabsanii akka qaanofneetti akka jiraannu fedhanii kan guunnu ta'e, sirni irreeffannaa gara waltajjii walsaamuu, maayikii walharkaa butuu, ulfina abbootii Gadaa xinneessuu keessa seenna. Kanaan ammoo kan gammadan warra gaarii sabichaa hinfeene, warra sirni federaalizimiii akka dhabamu barbaadan, warra aadaafi eenyummaa sabootaa, sablammootaafi ummatootaatti qucarsuufi dhabamsiisuu barbaadan qofa.
Isaan kana gammachiisuun ammoo ergama ummata Oromoo miti. Ummanni Oromoo ummata walqixxummaa sabaafi sablammiitti amanuudha. Ummata aadaasaa kabajatee, mul'isee kan warra biroos ilaalee dinqisiifatuudha. Duudhaa gaarii isaa kana biyya irra darbee addunyaatti mul'isuuf sochiisaa kamuu keessatti nagaadhaaf adda durummaan hojjechuudhaani.
Nagaan ammoo kan uumamu jalqaba walkabajuun, walii abboomamuun aadaa sirnaafi duudhaa ofii haala abbootiin duraan ittiin gaggeeffataa turan utuu hinhaphisiin hojjiirra oolchuudhaani. Lammaffaarratti aadaa, sirnaafi duudhaa warra birootiifis kabaja barbaachisu kennuudhaani. Kanaafuu walii abboomamnee nagaa keenya haa gabbifnu.
Qulqullina barnootaa: Dhimma xiyyeeffannaan irratti hojjetamaa jiru
Barsiisaan gahumsa qabu qulqullina barnootaa mirkaneessuu keessatti gahee olaanaa qaba
Itoophiyaatti waggoota muraasa dura waliingahiinsa manneen barnootaa qaqqabamaa taasisuufi lammiileen umriinsaanii barumsaaf ga'e carraa barnootaa akka argatan gochuuf xiyyeeffannaan hojjetamaa kan ture yoo ta'u, yeroo ammaa ammoo qulqullina barnootaa mirkaneessuun dhimma ijoo ta'ee irratti hojjetamaa jira.
Qulqullina barnootaa mirkaneessuun hojii itti fufiinsaan hojjetamuu qabuudha. Gahumsaafi dandeettii barsiisotaa fooyyessuufi meeshaalee qulqullina barnootaa guutuun qulqullina barnootaa mirkaneessuu keessatti gahee olaanaa qaba.
Ministeerri Barnootaas sadarkaa barumsa barsiisotaa guddisuufi dandeettiisaanii fooyyessuurratti xiyyeeffatee hojjechaa jira. Barsiisotni sadarkaa barumsasaanii akka fooyyeffataniif carraa barumsaafi leenjii bal'inaan kennaa jira.
Ministeerichi ibsa dhiyeenya kana gaazexeessitootaaf kenneen akka jedhetti, barsiisonni qulqullina barnootaa mirkaneessuu keessatti gumaacha olaanaa waan qabaniif ga'umsaafi dandeettiisaanii leenjiifi barumsaan guddisuuf hojjetamaa jira.
Leenjiin Fulbaana 8 hanga 15 bara 2009tti barsiisota dhaabbilee barnootaa mootummaatiif kennamaa tures hojiilee qulqullina barnootaa mirkaneessuuf hojjetamaa jiran keessaa isa tokko. Leenjichi hojiin baruu barsiisuu baranaa dadammaqinaafi kaka'umsa cimaan akka jalqabamuuf kan gargaare ta'uu himu.
Ga'umsaafi sadarkaa barsiisotaa guddisuun qulqullina barnootaa fooyyessuu keessatti gahee olaanaa waan qabuuf hojichi bal'inaan raawwatamaa kan jiruufi gara fuulduraattis itti fufiinsaan kan hojjetamu ta'a. Qulqullina barnootaa mirkaneessuuf barsiisaan hojiisaa jaalatee hojjechuu qaba akka ibsa ministeerichaatti.
Dhaabbileen barnoota olaanaa biyyattii humna namaa industiriiwwan geggeessanii kan omishan yoo ta'u, dhaabbileen teknikiifi ogummaa ammoo humna namaa industiriiwwan sochoosanii dhiyeessaa jiru. Humna nama baratee kana qulqullinaafi baay'inaan omishuun imala haaromsa biyyattii dhugoomsuu akka ta'es ibsameera.
Ministeerichi waggoota muraasa dura waliingahiinsa manneen barnootaa irratti xiyyeeffatamee hojjetamaa akka ture ibsee, yeroo ammaa garuu qulqullina barnootaa mirkaneessuu dhimma ijoo taasifatee irratti hojjetamaa akka jiruudha kan eere.
Qulqullina barnootaa mirkaneessuuf hojiin sadarkaa barumsa barsiisotaa fooyyessuufi kenniinsi barnootaa teknolojiidhaan akka deggaramu taasisuu itti fufiinsaan kan raawwatamu ta'a jedheera. Kana malees faayidaalee barsiisonni argachuu qaban guutuu akka guutamuufi mana jireenyaa akka argatan taasifamaa jira jedha ministeerichi.
Ejensiin Barnootaafi Leenjii Teknikiifi Ogummaa Federaalaa ibsa torban darbe gaazexeessitootaaf kenneen akka jedhetti, qulqullina barumsaafi leenjii dhaabbileen barnootaafi leenjii teknikiifi ogummaa kennan fooyyessuun lammiilee ga'umsaafi dandeettii qaban horachuurratti xiyyeeffatamee hojjetamaa jira.
Walumaagalatti, barsiisaan ga'umsa qabu barattoota ga'umsa qaban waan omishuuf hojiin ga'umsaafi sadarkaa ga'umsa barsiisotaa guddisuuf taasifamaa jiru ququllina barnootaa mirkaneessuu keessatti gahee olaanaa waan qabuuf cimee ittifufuu qaba. Barattoonnis baratanii qabxii olaanaa galmeessisuun sadarkaa biyyaattis ta'e ardiifi addunyaatti dorgomaa ta'uuf cimanii barachuufi qo'achuutu irraa eegama.
Natsaannat Taadasaatiin


text:
Donaald Traamp torbee dabre keessa Imaammata godaantotaa bulchiinsi isaa baase yemmuu ibsu, “Ameerikaan Kaampii godaantotaa hin taatu” jechuun akeekkachiise. Qajeelfamoota bulchiinsi hujii irra oolche jiddu, maatiin godaantotaa seeraan ala gara Ameerikaa seenan ijoollee isaaniitiin gargar baafamanii akka hidhaman kan ajaju ture. Traamp akka jedhetti rakkinni baqattoonni biyyoota Awurooppaa irraan gahaa jiran, Ameerikaa keessatti akka muudatu kan hin hayyamne tahuu akeekkachiise.
Haaluma Kanaan walkkaa Ji’a April /2018 hanag May/2018 yeroo jiru keessatti qofa, ijoolleen 2,000 ol tahan daangaa Ameerikaa fi Meeksikoo irratti maatii isaanii irraa gargar baafamanii jiru.
Imaamatni Bulchiinsa Traamp kan daa’imman maatiin gargar baasu kun guutuu addunyaa irraa balaaleffannaa cimaa kan hordofsiise yoo tahu, UN’tti hogganaan Komishiinii mirgoota namoomaa imaamatichi “rifachiisaa fi kan fudhatama hin qabne” jechuun balaaleffate. Haati warraa Traamps “daa’immaan dirqiin maatii irraa gargar bahan arguun nama gaddisiisa” jechuun imaammata bulchiinsa abbaa warraa isii qeeqxe.
Paartii Ripaablikaan dabalatee dhiibbaa keessaa fi alaan irratti godhameen Doonaald Traamp Arba’aa kaleessaa qajeelfama maatii addaan baasu kan haqe tahuu gabaasni arganne ni mul’isa. Traamp seera kana haquu isaa mallattoon eega beeksiseen booda akka jedhetti, “maatii baqattootaa daangaa Ameerikaa seenan addaan baasuun kan hafe tahus, ammallee taanaan godaantota seeraan alaatiif obsa hin qabnu” jedhe.


text:
Aarii Kee Too’achuuf
Aariin amala ilma namaa keessa tokkodha. Wanti tokko yoo badu ilmi namaa ni aaraa,ni gadda. Akkuma wantoonni hunduu daangaa qaban aarii fi gaddiis daangaa qabaachu qaba. Daangaan aarii kan hundaa’u nama aaruu san irratti. Namtichi garmalee aare yoo daangaa darbee ofiis miidhe namoota biroos miidha. Jiruu fi jireenya ilma namaa keessatti sababa aarii too’achuu dhabuutin rakkoon baay’een uumama. Sababa aarii too’achuu dhabuutin wal ajjeecha fi qabeenya barbadeessun dhufa. Sababa aarii too’achuu dhabuutin niiti fi dhiirsi waliin jiraachu dadhabu. Sababa aarii too’achuu dadhabuutin gochii fi jechii gaabbiin akka ibiddaatti nama gubuu ni uumama. Gaabbiin si keessaa hin baane,kan keessa kee gubuu sababa aarii too’achuu dhiisutin ni uumama. Kanaafu sababa aarii too’achuu dhabuutin gochaa fi jechoota keenyan garmalee akka hin seenofnee fi hin miidhamne maal gochuu qabnaa? Mee haa qaacessinuu.
1.Nyaata xiqqeessu– nyaata baay’isanii nyaachuun aariif sababa ni ta’aa sila jettanii dinqisifachuu dandeessu. Saayinsi biras osoo hin dhaqin gara biraas osoo hin deemin salphatti hubachuu dandeenya. Naannooma keessanirraa ka’aati mee mucaa hiyyeessa fi mucaa dureessa wal bira qabaa. Kamtu garmalee aara? Mucaa dureessa akka jettan nan abdadha. Sababni isaas mucaan kunii bakka wanta fedhe nyaate kan fedhe dhiisu,wanta fedhe hojjate kan fedhe dhiisu keessa jiraata. Rakkoon akka isa tuqxu hin barbaadu. Yoo rakkoon isa tuqxe yookiin aare akka qeerensaatti namarra koruuf deema.
Namni garmalee nyaata fi dhugaati yoo baay’ise rakkoo fayyaa fi xin-sammuu (psychology) baay’etiif saaxilama. Furdinna garmalee(obesity), dhibee sukkaraa fi kkf ni saaxilama,qaamni ni laamsha’a. Sammuun akka hin xinxallinee fi sirritti hin yaanne godha, ni dugulcha. Namni nyaata fi dhugaati baay’isu yommuu aaruu aarii isaa too’achuun itti ulfaata. Takkamaan ol danfa. Aarii isaa qabbaneessuf rakkoo baay’ee geessa. Nama ajjeessun aariin isaa waan irraa galu itti fakkaata. Warra dhihaa kan akka Ameerika osoo ilaaltanii sababa aarii too’achuu dadhabuutin ofii fi namoota biroo galaafatu. Kanaafu namni aarii too’achuu barbaadu nyaata fi dhugaati garmalee osoo hin baay’isin garmalees osoo gadi hin xiqqeessin haala madaalaman nyaate haa dhugu. Kana yaadadhu, garaan yoo nyaata fi dhugaatin guuttame sammuun sirritti xinxalluu fi gadi fageessite yaadu irraa ni cufamti. Miidhaa aariin dhufuu achii fageessite ilaalu hin dandeessu. Nyaata fi dhugaati gadi xiqqeesse jira. Ammas aarii koo too’achuu hin dandeenye furmaata biraa nutti himi mee jechuun keessa way oolaa?
2.Sheyxaana abaarrame Rabbitti mangafadhu – nyaata xiqqeessun qofti furmaata hin ta’uu. Aarii duuba dhaabbatee ibidda aarii kan qabsiisu beeku fi ofirraa ari’uun barbaachisaadha. Yommuu aartu eenyutu ibiddaa aarii sitti qabsiisaa? Eenyutu aarii kee qabbaneessuf wanta hamaa akka hojjattu si kakaasaa? İbidda aarii sitti qabsiisun wanta hamaa hojjatte dhumarratti akka of balleessitu kan si godhuu sheyxaanaa mitiiree? Yeroo aartu,”Namtichi kuni akkana siin jedhe yookiin akkana sitti hojjate ati cal’istee teettaa. Atillee wanta tokko irratti hojjadhu.” Kan sin jedhu sheyxaanaa miti? Atillee ergasii namtichaan,”Afachuu sii godha.” Jettaanii mitiiree? Kana irra ibidda aarii kan sitti qabsiisu sheyxaana osoo ofirraa aritee,nageenya fi tasgabbii argatta.
Suleymaan bin Surad akkana jechuun gabaase:
“Gaafa tokko Ergamaa Rabbii(SAW) waliin osoo taa’u, namoonni lama wal lolan. Lamaan keessaa tokko garmalee aarun fuulli isaa diimate,hiddi dhiigaa isaa ol baye,(kana jechuun garmalee aare). Achii Ergamaan Rabbii(SAW) akkana jedhan,”Dhugumatti ani jecha takka nan beeka. Osoo ishii jedhe silaa aariin isaa irraa deema. أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ (Sheyxaana Rabbitti mangafadha) osoo jedhe aariin isaa irraa gala. Namoonni gariin namticha aare bira deemanii,Ergamaan Rabbii(SAW) “Sheyxaana Rabbitti mangafadhu.” Jedhanii jiru jedhanii itti himan. Namtichi aare kunis,”Maali ani maraatadhaa?” jedhe.” Sahih Al-Bukhaari 3282 volume 4
Kanaafu akka namticha kanaa ani maraatadhaa jenne mormuu dhiisne, yommuu aarru sheyxaana Rabbiitti mangafachuu qabna. Mangafachuu jechuun sheyxanaarraa Rabbiin tiikfama yookiin sheyxaana abaarrame irraa Rabbiin na haa tiksu jechuudha. Gabaabumatti Arabifaan “A’uzu billahi mina sheyxaani rajim” jechuudha.
3.Wudu’achuu fi salaata salaatu– dhugumatti wudu’achuu fi salaata salaatun aarii,gadda,dhiphinna fi dadhabinna qaama namarraa kaasa. Ani garmalee yoo dhiphadhu yookiin dadhabuu yoommuu wudu’adhe salaata salaatu akka waan ba’aan guddaan narraa bu’eetti natti dhagahama. Fuulli fi harkii bishaanin yommuu dhiqamuu,mataan bishaanin yommuu haaxawwamu, nageenyi fi tasgabbiin siif deebi’a. Aarii fi gadda keessa jirru keessaa bahuuf immoo salaata yommuu salaannu, yaada keenya walitti qabne salaata qofarratti xiyyeefachuuf carraaqu qabna. Yoo akkana hin godhiin ‘Salaata nan salaata garuu aarii fi gaddi narraa hin galu.’jenna. Rakkoon salaata osoo hin ta’iin nurra jira. Yaada fi xiyyeefannoon keenya salaata irratti osoo hin ta’iin wanta biraa irratti yoo ta’ee aarii fi gaddii keenya nurraa hin galu. Kushu’an (sodaa fi of gadi qabuun) fi yaada fi xiyyeeffannoo keenya walitti sassaabun salaata irra yoo goone aarii fi gaddii keenya nurraa gala.
4.Du’aayi gochuu– yeroo aaran du’aayi gochuun ni ulfaata. Garuu du’aayi gochuun immoo ba’aa aarii namarraa darba. Nama si aarse san yommuu abaartu sheyxaana gammachisaa jirta. Abaaru dhiiste osoo du’aayi gootefi sheyxaana ni aarsita,aarii kee ni qabbaneessita. Hadhaa jechoota namticha/dubartii sanii of keessatti gadi liqimsitee “Yaa Rabbii nama kana qajeelchi,badii isaatirraa na tiksi,imaana dabaliif…” osoo jette hangam aariin kee sirraa hir’ataa?
Yeroo ammaa kanatti du’aayi nama sanii gochuu dhiisi mataa keenyafu gochuun nutti ulfaata jira. Akka waan ala nutti lallabanii(waamanii) salaata erga xumurre fiigaa baana. Osoo salaata tasgabbiin salaanne,du’aayi goone hojii keenyatti bobbaane jireenyi keenya gammachuu kan qabdu taati. Yeroo hundaa du’aayi gochuu fi towbachuun (gara Rabbii deebi’uun) cubbuu keenya nurraa harcaasa,ba’aa jireenya nurraa hir’isa,aarii fi gadda keenya qabbaneessa. Kanaafu yommuu aartu du’aayi godhii. Jalqaba Rabbirraa balleessa keetiif araarama barbaadi. Ergasii dhiphinna keessa jirtu keessaa akka si baasu itti warwaadhu.
5.Nyakkisuu fi mormii irraa fagaachu – namni yommuu aaru wanta jedhu hin beeku. Summii jechoota afaan isaati bahuu miidhaa turaa akka namatti fiduu danda’u yeroo aaruu gadi dhaabbate hin yaadu. Aarii ofii qabbaneessuf jechootuma arge dubbata. Aariin yommuu irraa galu ibiddi gaabbi keessa isaa gubaa. Yommuu aaran cal’isuu fi mormii irraa fagaachun miidhaa baay’ee hambisa. Yommuu aaran wal mormuu fi nyakkiisuun aarii dabaluu fi miidhaa biraa fiduu malee furmaata fidu hin danda’u. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana nun jedhu:
وَإِذَا غَضِبَ أَحَدُكُمْ فَلْيَسْكُتْ
“Isin keessaa namni tokko yommuu aaree,haa cal’isu.” Sahih al-Jami’; # 693
Kanaafu walitti nyakkisuu fi wal mormuun bu’aa kan fidu osoo hin ta’in miidha kan dhaluudha. Furmaata barbaaduf aariin yommuu namarraa galee waliin mari’achuudha. Yommuu aartu fi nama aarsitu nama sitti nyakkisuu fi si mormuu jalaa deemi. Yommuu aariin irraa gale itti deebi’i waliin mari’adhu. Aariin yommuu namarraa galuu namni kamuu balleessa ofii ni beeka. Amanuu fi dhiifama gaafatutu itti ulfaate malee. Balleessan kee yoo ta’ee dhiifama gaafachuu hin saalfatin. Dhiifama gaafachun miidhaa baay’ee hambisa. Dhiifama gaafachuu akka gadi aantummaatti hin ilaalin. Akkasumas namni yommuu dhiifama si gaafatu gogaa ta’uun(being rigid) ‘dhiifama gonkumaa si hin godhu’ hin jedhiin. Dhiifama gochuu fi gaafachuun aarii qabbaneessa,jireenya tolcha.
6.Seeqachuu- seeqachuun fuula ibsa,qalbirraa ba’aa kaasa. Yommuu abbaan ykn haati kee si arrabsan seeqachuun jechoota isaanii si irraanfachiisa. Nama si aarsu itti seeqadhu biraa deemi. Nama gowwaa irraa gara galii. Humna ykn gootummaa kee itti agarsiisuf yoo deemte ofii fi isallee miita. Ergasii gaabbi fi gatii baay’ee kafalta. Irraa garagaluu fi jalaa deemun furmaata keeti.
7.Dhaabbatu irra gadi taa’u yookiin ciisu– asitti wanti jedhu baay’ee miti. Hadiisni tokko gahaadha. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhu:
إِذَا غَضِبَ أَحَدُكُمْ وَهُوَ قَائِمٌ فَلْيَجْلِسْ فَإِنْ ذَهَبَ عَنْهُ الْغَضَبُ وَإِلاَّ فَلْيَضْطَجِعْ
“Isin keessaa namni osoo dhaabbatu aaree gadii haa taa’u,aariin isaa akka irraa galuuf. Garuu yoo irraa hin galiin haa ciisu.” Sunan Abi Dawud 4782
“Imam Al-Khaxxaab akkana jedhu,”Namni dhaabbatu bakka itti rukutuu fi balleessu danda’u dhaabbate. Namni taa’ee immoo hangas mara akkas hin godhu. Namni ciise immoo homaa hojjachuu hin danda’u(balaa hin geessu). Ergamaan Rabbii (SAW) nama aaretti akka taa’u yookiin akka ciisu kan itti himaniif tarii namni sun wanta boodarra isa seenussu akka hin raawwannefi. Allahu a’alam”1
8.Mindaa aarii too’achuun dhufu beeku– akkuma wanta badaa irraa of tiiksun mindaa argannu aarii keenya too’achuufis mindaa arganna. Mindaan inni guddaan tokko jaalala Rabbii, lama addunyaa fi aakiratti jireenya gammachuu jiraachu,sadii miidhaa sababa aaritin dhufu hanbisu. Fakkeenyaf yoo aarii keenya too’anne maatiin keenya diigamuu irraa ni baraarama,nama biraa fi mataa keenya akka hin miine of gadi qabna. Kanaafu kuni mindaa addunyaa tana keessatti argannu mitiree?
“Gara araarama Gooftaa keessan irraa ta’ee fi gara Jannata warra Rabbiin sodaataniif qophoofte kan bal’inni ishii akka samii fi dachii taatetti ariifadhaa.
Isaan warra yeroo gammachuu fi gaddaa arjoomaniidha. Kan dallansuu liqimsanii fi namootaf dhiifama godhaniidha. Rabbiin toltuu hojjattoota ni jaallata.” Suuraa Ali-Imraan 3:133-134
Yoo aarii keenya gadi qabne jaalala Rabbii keenyaa yoo arganne maal dhabne ree? Aarun wanta bade tokko gonkumaa duubatti hin deebisnu. Humna fi yeroo keenya gubuu malee. Yoo aarii keenya too’anne immoo nama cimaa jedhamna. Akkuma Ergamaan Rabbii (SAW) jedhan:
لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ إِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الْغَضَبِ
“Namni cimaan(kan humna qabuu) nama wal’aanson cimaa ta’ee osoo hin ta’iin,nama yommuu aaru nafsee ofii too’atedha.” Sahih Muslim 2609
9.Miidhaa aariin dhufu beeku– yeroo baay’ee yeroo aarru, miidhaa isaa gadi fageessinee hin hubannu. Aarii too’achuu dadhabuutin meeqa kamtu lubbuu ofitii fi lubbuu namoota meeqaa galaafate. Lubbuu niiti/dhiirsa ofii meeqatu galaafate. Mee seena takka tan Shek Muhammad al-Arifin haasawu isinii haa odeessu. Dargagoota sadii kan garmalee wal jaallatantu ture. Isaan keessaa tokko dubartii Qur’aana haffastee fi Imaana qabdu fuudhe. Kaadhimtoonni haarawa wal fuudhan kunniin garmalee wal jaallachuu fi wal ta’uu jalqaban. Hiriyyoonni isaa tunniin itti hinaafanii karaa isaan addaan baasaniin barbaadan. Akkana waliin jedhan,”Yeroo inni diida deemu ‘Namni tokko dhufee konkolaatan mana keeti haadha manaa tee fudhate waliin deeman.’ haa jennuun” Akkuma waliin mari’atan godhan. Hirriyyoota isaa keessa tokko dhufee oduu armaan olii itti odeesse. Innis deeme hiriyyaa lammataa yoo gaafatu oduu wal fakkaatu innis itti odeesse. Namtichi kunii haadha manaa ofiititti galee, “Maaliif konkolaatan nama akkanaa waliin deemta?” jedhe itti ka’ee. Haati manaas “Ani nama Qur’aana haffasee akkamatti akkana hojjadha?” jetteen. Innis wanta ishiin jettu jalaa hin dhageenne lubbuu ishii galaafate.
Dargaggoon kuni mana hidhaatti galee adabbii du’aa eeggata. Aarii ofii too’achuu dhabuu isaatirraa kan ka’ee fi dubbii hin taane fuudhun lubbuu ofiiti fi kan haadha manaa ofii galaafate. Dhugumatti ciminni wal’aanson yookiin wanta ulfaata ol kaasun osoo hin ta’iin aarii too’achuun. Ergamaan Rabbii (SAW) kana nuu dhaamu: “Namni cimaan(kan humna qabu) nama wal’ansoon cimaa ta’ee osoo hin ta’iin,nama yommuu aaru nafsee ofii too’atedha.” Jecha akkam miidhagu!
“Aarii kee wal danda’un hidhi. Aariin sareen wal fakkaata. Yoo gadii lakkistee miidhaa baay’ee geessa.” Imam Ibn Al-Qayyim
Gudunfaa
Aarii too’achuu yeroo jennu gonkumaa aaruu hin qabnu jechuu keenya miti. wanta aaruu fi aaruu hin qabneef sirritti addaan baafachu qabna. Aariin daangaa yoo darbee cunqursaa fi miidhaa geessa. Gonkumaa yoo hin aarinis salphinnaa fi gadi aantummaa ta’a. Fakkenyaaf osoo namoonni daangaa Rabbii darbanuu aaruu dhiisu fi isaan waliin wanta isaan raawwatan raawwachuun gadii aantummaadha. Walumaagalatti yommuu aarru miira keenya too’achuun tarkanfii barbaachisaa fudhachu fi furmaata fiduuf carraaqudha. Tarkaanfi barbaachisa yommuu jedhu yeroo aarru sanitti osoo hin ta’iin aariin erga nurraa gale booda. Namni murti kennu yommuu aaru murtii akka hin kenniine dhowwamee jira waan ta’eef. Kanarraa kan hafee aarii keenya qabbaneessuf miidhaa ofii fi namoota irraan geessu hin qabnu. Rabbiin nama aarii ofii too’atu nu haa godhu. Amiin
Hanga torbaan mata duree biraatin walitti deebinutti Assalaamu aleykum wa rahmatullahi wa barkatuh
wabii
https://www.kalamullah.com/personality20.html