text:
Al-Fiil
Seenaa Warra Arbaa (As’haabul Fiil)
Seenaa warra arbaa (as’haabul fiil) ilaalchisee wanti armaan gadi gabaafame jira:
Mootiin Zu Nuwaas jedhamu Yaman keessatti namoota Rabbii olta’aatti amanan baay’ee boolla ibiddaan guuttamte keessatti darbuun fixe. Namoonni kunniin Kiristaanota Rabbii tokkichatti amananii fi Isa qofa gabbaran turan. Zu Nuwaas immoo mushrika (polytheist) ture. Lakkoofsi namoota kanniini gara kuma digdamaatti ni tilmaama. Isaan keessaa Daws Zu Sa’labaan malee eenyullee hin miliqne, hundi isaanitu boolla ibiddaatti guuramun dhuman. Daws Zu Sa’alabaan gara mootii Shaam Qaysar (Caesar) dheessun birmanna irraa barbaade. Qaysar Kiristaana ture. Qaysaris gargaarsa Dawsiif akka godhuuf xalayaa Najjaashif barreesse. Najjaashin mootii Habashaa kan turee fi bulchiinsi isaa Yamanatti dhiyoodha. Najjaashinis hoomaa waraanaa guddaa waliin hoggantoota lama gara Yaman erge. Isaanis: Aryaax fi Abraha ibn Sabbaah Aba Yaksuum. Hoomaan waraanaatis Yamaniin seenun Zu Nuwaas qabuuf mana hunda sakatta’an. Dhumarratti Zu Nuwaas galaana keessatti lixuun du’e. Kanaafu, bulchiinsi Yaman harka Habashoota keessatti kufe. Aryaax fi Abrahaan immoo hoggantoota ta’an. Garuu isaan lamaan dhimma isaanii keessatti wal dhaban, wal lolan. Ergasii tokko kan biraatiin akkana jedhe: Loltoonni keenya wal loluun hin barbaachisu. Garuu atis natti as bahuun, anis sitti achi bahun wal haa lollu. Nu keessaa namni nama lammataa ajjeese bulcha Yaman ta’a.”
Kanaafu, lamaan isaanitu yaada kana fudhachuun wal lolu jalqaban. Isaan lamaan duuba bo’oo bishaani akka hin dheessine isaan dhoorgutu jira. Aryaax ol’aantummaa argachuun seyfii isaatiin Abraha dhaye (rukute). Funyaani fi afaan isaa ni mure, fuula isaa ni baqaqsee. Garuu waardiyaan Abraha ‘Atawdah’ jedhamu gara Aryaax utaalun ajjeese. Kanaafu, Abrahaan kan madaa’e ta’e gara Yamanitti deebi’e. Madaan isaa ni wal’aaname. Innis ni fayye. Ergasii Yaman keessatti ajajaa loltoota Habashaa ta’e.
San booda mootiin Habashaa An-Najjaashin wanta Abrahaan hojjateef isa waqqasuun xalayaa barreessef. Biyyee Yaman irra ijjachuun addacha (kallacha) isaa lamatti akka addaan baasu kakatee itti zaate. Abrahaanis qalbii isaa laaffisuu fi isa gammachisuuf kennaa fi meeshaa garmalee qaalii, biyyee Yamaan kuntaala keessa gochuu fi rifeensa addacha isaa irraa buqqisee waliin ergamaa gara Najjaashitti erge. Xalayaa isaa keessatti Najjaashidhaan akkana jedhe: Mootiin biyyee kana irra deemuun kakuu isaa haa guutu. Kuni rifeensa kallacha kiyya gara keetti ani ergeedha.”
Yommuu ergaan kuni Najjaashi dhaqqabu, isa dinqisiise, isarraa jaallatee hojii isaa akka itti fufu mirkaneessef. Ergasii Abrahaan akkana jechuun gara Najjaashitti xalayaa erge: Ani dachii Yaman keessatti beetakiristaana fakkaatan akka ishii san dura hin ijaaramne siif ijaara.” Abrahaanis Sana’aa keessatti beetakiristaana guddoo, ol dheertu fi gara hundaan faayamte ijaaru jalqabe. Araboonni ol dheerinna ishii irraa kan ka’e betakiristaana tanaan Al-Qullays jedhaniin. Sababni isaas, namni gara beetakiristaana tanaa ilaale ol dheerinna ishii irraa kan ka’e koofiyaan (Qalansuwan) isaa mataa isaa irraa kufutti dhiyaatti. Abrahaan hajji Araboota gara beetakiristaana tanaatti naannessu barbaade. Akkuma hajjiif gara Makkaa deeman gara beetakiristaana tanaa akka deeman fedhe. Kanaafu, bulchiinsa isaa keessatti kana ni labse. Araboonni Adnaani fi Qahxaani kana ni jibban. Qureeshonni dallansu cimaa dallante. Inumaa isaan keessaa namoonni gariin gara beetakiristaana tanaa deemuun halkaniin achi keessatti sagaraa bahan. Waardiyonni yommuu sagaraa kana argan, mootii isaanii Abrahatti himan. Akkana isaan jedhan: “Mana ati ittiin morkatteef dallanuu irraa kan ka’e Qureeshota gariitu kana hojjate.” Abrahaanis gara Makkaa deemun Ka’aba akka caccabsu kakate.
Muqaatil Ibn Suleymaan akkana jechuun dubbata: Qureeshota irraa dargaggoonni gariin beetakiristaana tana seenanii ibidda itti qaban. Guyyaa san bubbeen cimtuu turtee. Beetakiristaanittinis gubattee lafatti kukkufte. Sababa kanaaf Abrahaan of qopheessee. Kaayyoo isaa irraa eenyullee akka isa duubatti hin deebisneef loltuu baay’ee fi cimaa waliin imala jalqabe. Arba garmalee guddaa fi furdaa san dura hin mul’anne of waliin qabee deemen. Maqaan arba kanaa Mahmuud jedhama.
Araboonni adeemsaa Abraha fi loltoota isaa ni dhagahan. Dhimmichi isaan irratti ulfaate, ni rifatan. Mana kabajamaa kana irraa balaa deebisuun isaan irratti dirqama akka ta’e ni hubatan. Kanaafu, namoota kabajamoo fi hoggantoota gurguddoo Yaman keessaa namni Zuu Nafar jedhamu Abrahaan wal-qunnamuuf murate ka’e. Zu Nafaris Abrahan wal loluu fi Ka’aba irraa balaa ittisuuf namoota isaa ni waame. Ummata isaa irraa baay’een isaanitii fi kan biroo deebii isaaf ni deebisan. Isaanis Abraha fi loltoota isaatiin wal lolan. Garuu ni moo’ataman. Zu Nafaris ni booji’ame (ni qabame).
Ergasii Abrahan hanga biyya Khas’am jedhamtutti dhiyaatu gara Ka’abaa deemutti qajeele. Yeroo biyya Khas’am tanatti dhiyaatu, Nufeyl bin Habiib Al-Khas’amiyyi fi gosoota Yaman irraa warri isa waliin jiran lolaaf gara Abrahatti bahan. Garuu Abrahaan isaan ni moo’ate, Nufeylinis ni booji’e. Nufeyl ni jedhe, “Yaa Mootii! Ani lafa Arabootaa garmalee beeka, kanaafu na hin ajjeesin. Harki lamaan kiyya kuni ummata kiyya irratti dhagahuu fi ajajamu qabu (kana jechuun ummanni kiyya akka siif ajajaman waadaa siif gala).” Innis isa ni tursiise. Nufeylis hanga Xaa’if gahuutti karaa Abrahatti agarsiisu itti fufe.
Xaa’ifitti namni Mas’uud bin Mu’attab jedhamuu fi namoonni gosa Saqiif irraa Abrahaan wal-qunnamuf bahan. Mas’uud ni jedhe, “Yaa Mootii! Nuti gabroota keeti. Si fi nu jidduu lolli hin jiru. Wanti ati barbaaddus nu bira hin jiru. Kan ati barbaaddu Mana Makkaan keessa jiruudha. Nuti nama gara sanitti si qajeelchu si waliin ergina.” Isaanis gabricha isaanii bilisa bahe maqaan isaa, “Abu Rughaal” jedhamu isa waliin ergan. Hanga bakka Mugammas jedhamu gahuutti Abu Rughaal isaan waliin deemuu itti fufe. Ergasii inni achitti du’e. Isa jibbuu irraa kan ka’e namoonni qabrii isaatti dhagaa darbu. Abrahaan Mugammas irraa nama maqaan isaa Aswad bin Maqsuud jedhamu loltu fuundura erge. Aswadi fi namoonni isa waliin jiran jiraattota Makkaatin wal-qunnamanii gaalota Abdul Muxxalib 200 ta’an qaban (fudhatan).
Ergasii Abrahaan nama Hunaaxah Himyariyyi jedhamu gara jiraattota Makkaatti ajaja kana waliin erge: “Isaan keessaa nama hundarra kabajamaa ta’ee gaafadhu. Ergasii ani isaanitti waraana banuuf osoo hin ta’in Mana kana (Ka’abaa) diiguf qofa akka dhufe itti himi.” Hunaaxanis hanga Makkaan seenu deemu itti fufe. Ergasi Abdul Muxxalib bin Haashimin wal qunname. Hunaaxan ni jedheen: Isin yoo isatti waraana hin baniin, isinitti waraana banuuf akka hin dhufne sitti beeksiisuuf mootiin gara keetti na ergee jira. Mana kana diiguf qofa dhufe. Ergasii isin irraa garagala.” Abdul Muxxalibis ni jedhe, “Nu isaan wal hin lollu; Isaa fi manaa walitti gadi dhiifna (kana jechuun, nuti isa fuundura hin dhaabbannu. Yeroo muraasaf makkan gadi dhiisne baana.) Yoo Rabbiin Mana diigu irraa isa hin dhoowwin, Rabbiin kakadhe, isa waraanuf nuti humna hin qabnu.”
Hunaaxan, “Beena na waliin deemi” jedhe. Abdul Muxxalibis hanga bakka waraanni Abraha qubate gahuutti isa waliin deeme. Zuu Nafar hiriyyaa Abdul Muxxalib ture. Abdul Muxxalib, Zuu Nafarin ni jedhe, “Yaa Zuu Nafar! Wanta nutti bu’e kana nurraa deebisuu dandeessaa?” Innis ni jedhe, “Nama hidhamaa ganama ykn galgala ajjeefamu irraa nagaha hin taane bira gargaarsa maaltu jiraa? Garuu namticha arba eegu “Unays” jedhamu itti siif erga. Kheeyri irraa wanta danda’e mootii biratti akka siif hojjatu fi sadarkaa ati qabduu akka ol guddisuu nan ajaja. Uneysitti ni erge, innis ni dhufe. Zuu Nafar ni jedheen, “Namni kuni hogganaa Qureeshati. Abbaa daldaltoota gareen deeman Makkaati. Lafa diriiraa keessatti namootaa fi gaara keessatti bineensota kan nyaachisudha. Mootin gaala 200 jalaa fudhate jira. Isa fayyadu yoo dandeesse isa fayyadi. Dhugumatti inni hiriyyaa dhiyoo kiyya.”
Uneys Abrahatti seenun ni jedhe, “Kuni Hogganaa Qureeshati. Abbaa daldaltoota gareen deemanii Makkaati. Lafa diriiraa keessatti namootaa fi gaara keessatti bineensota kan nyaachisudha. Sitti seenuuf hayyama si gaafata. Osoo isaaf hayyamte ni jaallatama. Diina sitti ta’uuf ykn si faallessuuf hin dhufne.” Abrahanis ni hayyameef. Abdul Muxxalib nama furdaa, guddaa fi bareeda ture. Abrahan yommuu isa argu, isa ulfeesse kabaje. Isa waliin siree irra akka taa’uu fi isa jalas akka taa’u ni jibbe. Lafa diriira irratti gadi bu’uun isa waliin ni taa’e. Abdul Muxxalib isaan ni jedhe, “Yaa Mootii! Qabeenya baay’ee narraa qabdee jirta. Kanaafu, naaf deebisi.” Abrahanis ni jedhe, “Yommuu si argu, na ajaa’ibsiifte turte. Garuu amma si dhiise.” Innis ni jedhe, “Maaliif?” Abrahanis ni jedhe, “Mana amantii keeti fi abboota keeti ta’e akkasumas eeggumsa isiniif ta’e diiguf dhufe. Waa’ee isaa ilaalchise natti hin dubbanne. Garuu waa’ee gaalaa 200 keeti natti haasofta.” Abdul Muxxalibis ni jedhe, “Ani abbaa gaalota kanniiniti. Manni kuni Gooftaa isa eegu qaba.” Abrahan ni jedhe, “Anarraa mana kana hin eegu.” Abdul Muxxalib ni jedhe, “Suni dhimma keeti.” Abrahanis gaalonni isaa isaaf akka deebifaman ni ajaje. Ergasi Abdul Muxxalib bahee oduu kana Qureeshota beeksise. Karaa gaaraa keessa akka faca’an ajaje. Abrahaan Mughammasatti gara Makkaa seenuf qophaa’e. Meeshaa isaanii akka fe’an loltoota isaa ajaje. Arba isaa ni dhiyeesse. Dhaabbi irra osoo jiruu wanta irratt fe’u barbaade irratti ni fe’e.
Gara Makkaa deemuf yommuu qophaa’an, arbi gara fuunduraa deemu didee dhaabbate. Arbichi gara lafaatti maramee jilbifachuutti dhiyaate. Akaafan mataa isaa ni rukutan, garuu deemu ni dide. Itti deddeebi’anii gara fuunduraatti oofuf yaalan, garuu kan hin sochoone ta’e achitti hafe. Gara Yaman ni qajeelchan, innis gara kallatti kanaatti ni sussukee (ni deeme). Gara Makkaatti yommuu garagalchan immoo ni dhaabbate. Ergasi Arbi gaarota naannoo san jiran keessaa tokkotti dheesse.
Loltoota irratti immoo Rabbiin (subhanaahu wa ta’aala) galaana irraa sinbira Balasaan fakkaattu isaanitti erge. (Balasaan muka magariisa habaabo qabuudha). Sinbirroo hunda waliin dhagaa sadii godhe. Dhagaa lamaa harkatti, dhagaa tokko immoo biiki afaanitti baadhatan. Dhagaan sinbirowwan baadhattan akka shunburaa fi misiraati. Yommuu loltoota irra balali’an dhagaa kana isaan irratti gadi furu. Hoomaa waraanaa keessaa namni tokko dhagaa kanaan yoo rukutame, yoosu du’a. Hoomaan waraanaa hundi dhagaa kanaan hin rukutamne. Gariin isaanii osoo bakka dhufanitti deebi’uuf carraaqanu karaa irratti kukkufanii du’an. Abrahanis dhibee hamaan qabamuun ni du’e.
Nabiyyin keenya Muhammad (sallallahu aleyh wassallam) bara taateen kuni adeemsifame keessa dhalatan.
Kuni qananiiwwan Rabbiin Qureeshota irratti oole keessaa tokkoodha. Warra Arbaa Ka’abaa diiguu fi haftee ishii dhabamsiisuuf muratanii ka’an irraa isaan baraare. Rabbiin isaan moo’atee balleessee, shira isaanii fashaleesse, carraaqqi isaanii duwwaa taasise. Warri Arbaa kuni Kiristaanota turan. Yeroo sanitti amantin isaanii gabbartii sanamaa Qureeshonni irra jiran caalaa Islaamatti dhiyoo kan tureedha. Garuu, kuni (Warra arbaa kana balleessuun) dhufaati Ergamaa Rabbiitiif mallattoo agarsiisuu fi karaa laaffisuudha. Dhugumatti, Ergamaan Rabbii bara kana keessa dhalatan. Kanaafu, arrabni Qadaraa akkana jedha: “Yaa tuuta Qureeshaa! Isin Habashoota irra waan caaltaniif isin hin gargaarre. Garuu Mana Durii (Ka’abaa) Kan Nabiiyyi hin barreessinee fi hin dubbisne erguun kabajuu fi guddisuuf deemnu irraa balaa ittisuuf isin gargaarre.” [Ibn Kasiir]
Kaayyoon suurah tana inni guddaan wanta warra arbaatti raawwatame Qureeshota yaadachisuun jallinnaa fi dhara isaanii irraa akka deebi’an taasisuudha. Qureeshonni humni fi baay’inni isaanii isaan hin gowwoomsin. Dhugumatti akkuma isaan beekan warra arbaa humnaa fi baay’innaan isaan caalan Rabbiin balleessee jira. Kanaafu, yoo isaan didanii diinumaa Nabiyyii fi amanti Isaatiif qaban itti fufan, Rabbiin isaan balleessu irratti danda’adha.
Akkasumas, Ergamaa Rabbii (SAW) gadi dhaabu fi tasgabbeessudha. Rabbiin akkuma Mana Isaa kabajamaa (Ka’abaa) irraa balaa deebisee fi shira warra arbaa fashaleesse, shira Qureeshonni Nabiyyii Isaatti baasaniis daran ni fashaleessa. Kanaafu, kuni Nabiyyi fi warri isa hordofan tasgabbii akka argatan taasisa. [Tahriir wa tanwiir]
﴿أَلَمۡ تَرَ كَيۡفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصۡحَٰبِ ٱلۡفِيلِ١﴾
أَلَمْ تَرَhin argineeكَيْفَakkamفَعَلَhojjateرَبُّكَGooftaan keeبِأَصْحَـٰبِwarraٱلْفِيلِarba
Sila Gooftaan kee warra arbaatti akkam akka hojjate hin arginee?
Jecha “…sila hin arginee?” jedhu wantoota armaan gadii ibsa:
1ffaa-Mirkaneessu (taqriir)-Namni gaafi kana gaafatamu taate kana akka ijaan argee ykn beekumsi isa bira gahuu isaa akka mirkaneessu taasisuu.
2ffaa-Akka gorfamuu fi barnoota irraa fudhatuuf wanta gaafatamuuf xiyyeeffannoo fi yaada isaa akka sassaabu. Yeroo baay’ee namni yommuu gaafi gaafatamu, deebii barbaaduuf jecha yaada isaa ni sassaaba. Kuni akka gorfamu fi barnoota irraa fudhatu isa taasisa.
Asitti “…sila hin arginee (alam tara)?” kan jedhu jalqaba Nabiyyiitti haa qajeelu malee nama hundaaf kan ta’uudha.
Yaa nama arguu hoo! Karaa ijaatiin arguun ykn karaa beekumsa mirkanaa’atiin wanta Gooftaan kee warra arbaatti hojjate argitee jirta. Taate seenaa seera Rabbii of keessaa qabu kana irraa barnoota fudhu. Yoo kan Rasuula kijibsiiftu taate adabbii Rabbii irraa of eegi.[Ma’aariju Tafakkur]
Akkuma beekkamu yeroo Nabiyyiin (SAW) ergaman Qureeshota keessaa warra taatee kana ijaan argantu jira. Ammas warri ijaan hin argine immoo oduu warra arbaa kana abbooti isaanii irraa dhagahanii fi mirkaneeffatanii jiru. Oduun kuni Araboota keessatti garmalee beekkamaa ta’uu irraa kan ka’e, yommuu bara wanti tokko itti adeemsifame dubbatan, “Wanti kuni bara arbaa ta’e” jedhu. Kanaafu, beekumsi kuni ijaan arguudhaan kan wal-qixxaa’e jechuudha. Akkasumas, seenan kuni yommuu dubbatamu, namni dhageefatu akka waan taate kana ijaan arguuti.
Kanaafu, yaa nama seena kana ijaan arguun ykn karaa oduu mirkanaa’aatiin beekte, wanta Gooftaan kee Abraha fi loltoota isaatti hojjate, akkamitti akka isaan balleesse argitee? Eeyyen argite jirta ykn beekte jirta. Kanaafu, warra Rasuula fi wanta inni fide kijibsiisan keessaa yoo taate, seenaa kana irraa barnoota fudhu. Rabbiin akkuma warra arbaa humna guddaan ka’aba diiguf dhufan kana balleesse, warra Rasuula kijibsiisanii fi amanti Isaa balleessuuf carraaqanis balleessu irratti danda’aadha.
Yoo warra Rasuula fi wanta inni fidetti amanan irraa taate immoo, gargaarsa Rabbiin isaaf godhutti tasgabbaa’i. Akkuma Rabbiin Ka’aba irraa warra arbaa kana deebise, Rasuula Isaa irraayis diinota isaa deebisuu irratti danda’aadha.
﴿أَلَمۡ يَجۡعَلۡ كَيۡدَهُمۡ فِي تَضۡلِيلٖ٢﴾
Sila shira isaanii dhabama hin goonee?
Asitti shirri isaanii Ka’abaa diiguu fi namoota achirraa garagalchuuf karooraa fi tooftaa isaan baasaniidha. Dhugumatti Rabbiin karooraa fi tooftaa isaanii kana dhabama taasise. Kanaafu, namoota Ka’abaa irraa garagalchuun gara Yamanitti akka hajjan gochuu hin dandeenye, Ka’abas diigu hin dandeenye. [Mukhtasar Tafsiir]
﴿وَأَرۡسَلَ عَلَيۡهِمۡ طَيۡرًا أَبَابِيلَ٣﴾
Sinbirroo garee gareedhaan isaanitti erge.
﴿تَرۡمِيهِم بِحِجَارَةٖ مِّن سِجِّيلٖ٤﴾
تَرْمِيهِمisaanitti darbitiبِحِجَارَةٍdhagaaleeمِّنirraaسِجِّيلٍxuubii (suphee waddame)
Dhagaalee xuubii (suphee waddame) irraa ta’an isaanitti darbiti.
Yaa nama dubbii kana dhagahu! Gooftaan kee loltoota Isaa keessaa loltoota Isa malee eenyullee lakkoofsa isaanii hin beekne warra arbaa irratti erge. Yeroo sanitti loltoonni kunniin sinbirroota garee gareen wal duraa duuba balali’anidha. Sinbiroonni hundi miilaa fi biiki ishii keessatti dhagaalee xuubii irraa ta’e baadhachuun warra arbaa irratti darbiti. [Ma’aariju Tafakkur]
﴿فَجَعَلَهُمۡ كَعَصۡفٖ مَّأۡكُولِۢ٥﴾
Akka alala (okaa) nyaatamee isaan taasise.
Kuni bu’aa xumuraa dhagaaleen sinbirroonni isaan irratti darban hayyama Rabbiitiin galmaan gahaniidha. Dhagaaleen kunniin gubbarraan yoo isaan irra bu’an jalaan bahu. Kuni akka boombi zamana kanaati. Kanaafu, sababa dhagaalee kanaatin Rabbiin warra arbaa akka asf nyaatame isaan taasise. Asf jechuun qoola ykn baala midhaanii erga ayidame booda lafatti hafuu fi beelladonni nyaataniidha. Isa “citaa” jennuunidha. Yookiin immoo asf jechuun okaa horiin nyaatudha. Okaan biqiltuu magariisa nyaata horiitiif ta’uudha.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa sinbirroota suphee waddamee dhagaa ta’e afaani fi miila isaanii qabsiisuun warra arbaa kanatti akka darban erge. Sababa kanaan isaan kukkufanii dhuman. Haalli isaanii akka haala baala midhaan gogee ykn okaa horiin nyaatu ta’e. Akkuma baalli ykn okaan yommuu nyaatamu cicciramee fi butute faffaca’u, qaamni warra arbaa kunis ciccitee addaan faffaca’e.


c: text/html

text:
Eegii jalqabanii guyyaa abreessoo keessa jiran, dorgommii metirii 10,000 irratti Xirunesh Dibaabaatti daqiiqaa 30 sekondii 43 fi maaykiroo sekondii 35 moohate. Atileetiin Keenyaa Glagys Cherono, 30:45.17 lammeessoo,atileetiin Itoophiyaa Belaaynesh Oli Jiraa ammoo 30:46.98 galtee sadeessoo taate.
Xirunesh dorgommii addunyaa gugurdoo ta akkanaa tana waliin marroo shan moohadhee jettee, moohachaa tanallee guddoo gammadde.
Dorgommii metiri 10,000 ta dhiiraa keessaa ammoo Moh Ibraahim Biritshi dmoohate.Moohan Metirii 10,000 tana daqiiqaa 27,sekondii 21 fi maaykiroo 71tti fixate.
Namii itti aanee moohate atileetii Itoophiyaa Ibraahim Jeeylaniiti,sadeessoo ammoo atileetii Keenyaa Paul Tanuuti.Dorgommii tana ganna dabre keessaa Ibraahim Jeeylanitti moo’ate.
Dorgommii akkanaa tana Federeshiinii Waldaa Atileetiksi Addunyaa IAAF qopheessaa dorgommiin tun dorgommii ganna lama lamatti dorgomanii Olompikiitti aantee dorgommii addunyaa gugurdoo keessaa tokko.
Chaampiyoonaan Addunyaa jarii kun itti jiru guyyaa 10niif dorgoman ,Itoophiyaan atileetota 38 itti filatte.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Abukaatoo Dr. Mararaa keessaa tokko kan ta’n Obbo Wandimmuu Ibsaa akka jedhanti Dr Mararaan kanneenti hidhata tokko waan hin qabneef jecha qophaatti akka ilaalamuuf gaafannee jedhan.murtii kennamees himatamtoonni ka biroon ykn bakka butoonni isaanii eega dhiyaatanii booda gara fuula duraatti kan ilaalamuu ta’a kan jedhu ta’u hubachiisan.
Dr Mararaan yeroo darbe wabiin gadhifamuuf iyyatti dhiyeessan fudhatama eega dhabee booda abukaatoon isaani mana murtii walii gala kan Federaalaatti ol-iyyannaa kan dhiyeeffate yoo ta’u kunis har’a waaree boodatti bellamamee kennee ture.Deebii argamees Wiixata dhufu abukaatoon dhufee deebii kennamu haa dhaga’uu ka jedhu ta’u Obbo Wandimmuu Ibsaa dubbatanii jiru.


text:
Oromo Community of Las Vegas
Aadaa
Aadaan calaqqee jiruu fi jireenya saba tokkooti. Saba tokko saba kan biraa irraa waanti adda godhu ykn kan ittiin beekamu aadaa bultuma isaati. Kunis aadaa uffannaa, aadaa fuudhaa fi heerumaa, aadaa du’aa fi awwaalchaa, aadaa ayyaanotaa fi sirbaa, aadaa waliin jireenya maatii fi firaa, aadaa nyaataa fi dhugaatii, aadaa ijaarsa manaa fi meeshaa itti fayyadaman, aadaa hojii fi hormaataa, taphoota (ispoortii), akkaataa dabbasaa( rifeensa) dhahatan ykn filatan fi waan kana fakkaatan jennee bakka hedduutti addaan qoodnee ilaaluu ni dandeenya.
Sabni dinagdeen guddatee fi siyaasaan qaroome, akkasumas kanneen guddinarra jiranii fi duubatti hafaa jedhaman marti aadaa keessa turanii fi jiraataa jiran, akkuma sadarkaa guddina isaaniitti guddifachaa fi fooyyeffachaa adeemu malee kan tuffatanii gatan hin qaban. Isa beekuuf aadaan qabeenya guddaa kan dhaloota irraa dhalootaan dhaalamuu fi seenaa ummata sanaati. Qaroomaa fi guddinni marti, maddi isaa aadaa sabni sun qaburraa burqa. Aadaa ofii gatanii kan ormaa ergifachuun qaroomuu ykn guddachuun hin danda’amu, ykn ammoo eenyummaa ofii gatanii kan ormaan liqimfamuu ta’a. Kun ammoo aadaa dhablee ta’uun, aadaa saba biraan gabroomuudha. Odeefata bal'aaf....


text:
KAAYYOON MOOTUMMAA WAYYANEE OROMOO FI OROMIYAA BALEESUUDHAA ILAAMAN OROMOO RAAYYAA ITTISA BIYYA FI POOLISII OROMIYAA OROMOO FI OROMIYAA MALEE MOOTUMMAA WAYYANEE YOOKIIN TPLF TAJAJIILUU HIN QABADAN!
BY Elias Jemal Ahmed
Raayyaa ittisa biyya fi seera-kabachiistuu(poolisii) tokko yokina ummanii sabaa bal’aa motummaa gaafa hundeefatu dhaabootaa tajajiila hundeefatu keessaa jachuunis hojjataa mootummaa sadarkaa ol’aanaa . bulchiisaa biyya. Mana Murtii. Mana Barumasaa. Wajjiraa Fayaa. Waajjira Bishanii Daandii, karaa fi kkf isaa keessa tokkodhaa motummaan tokko dhaabootaa asii olitti ibsaamaan fi kkf saababiin itti hundeesuu feedhii ummataa kan siyaasaa kan dingadee guutuuman guutuuti halaa tajajilaa keenuufii mirgootaa fi seera kabachiisuf faayyidaa ummataa faayyidaa kan walii kabachiisu fi amanamummaadhan kabachisufidhaa.
Qaamolee motummaa asii olitti ibsaamaan keessaa raayyaa ittisa biyya fi seera-kabachiistuu(polisii) qaamolee gahee guddaa qabana fi ummataa fi biyyaf gahee tajajiila guddaa qabaniidhaa diraqamanii fi itti-gaafatamummaan itti keenamuu naganyaa ummataa naganyaa biyyaa fi dangaa biyyaa kabachiisu yamuu ta’uu tarkaafiiwaan ummataa irraatti fudhatamu irraa ittisuu fi ummataaf wabii ta’uudhaan guutuuman guutuuti kabachisudhaa. Itti-gaafatamummaa asii olitti ibsaamaan ba’uudhan raayyaa ittisa biyya fi poolisii waadaa jari galaan ana duraa kabajaa ummataa kotti fi kabajaa biyyaa kotti dursaa milkaa’in lubbuu fi kafaltii barbachiisaa ta’ee naraa egaamu hundaa nana kafala kannaafisa waqayyoo nahagargaruu jadhe waadaa galuudhaa. Umanis dirqaamaa fi itti-gaafatamummaa itti kenamee waadaa galee hubachuu fi kabajuun komii tokko malee galii waggaa isaa irraa hir’iisee raayyaa itti biyya fi poolisaa mindaa isaaf uffanaaf hidhaanaa isaaf tajajiila fayaa fi barumasaaf isaaf kan soorama bahe soorama baasa waan barbachiisaa ta’ee hundaaf gamachuudhan keenaf.
Bara mootummaa waayyanee yookaan /TPLF mootummaa kan dhabatee raayyaa ittis biyya seera-kabachiistuu (poolisii) tajajiila ummata irraa kenamu jijiramani jirachuu battus hundeeffamanifi tajajiili yaroo yaroodhan dirqamanii keenamuuf akaakuu wadaa galuun jijiiram baay’ee itti godhaamee jiraa. Jalaqaba raayyaa ittisa biyya kan hundeeffamee akaakuu lamaan. Inii tokkoffaan sabaaf sablammoota wallin kan ta’uu qabu inii lamaaffaa saba biyya san keessaa jiru kan hirmachise ta’uu qaba wanti bara mootummaa waayyanee argaa jiruu hogantotin impaayeera wayyanee guutuuman guutuuti jalaa hanga guubaattii kan ajajamuufi kan buluu saba tigree qofan. Kunis kan ta’ee ajaja raayyaa ittisa biyya jaalaattii kan argaman ajajota waraana 61 keessa aangoo jeneraal hangaa kolonelatii ramadamanii hojjatan keessa dhalaatoota Tigree 57 dhalaatoota Aga’oo 3 dhalata saba Amaaraa tokko ta’uu isaa tti. Dhalata saba bal’aa ummata Oromoo kan bakka bu’uu tokko qoorichaaf keessa hin jiruu. Ummani oromoo bal’aa kun biyya tophiiyaa keessaatti abbaa biyyaa akka hin tanee ragaa agarsiisuudhaa, daabalatan kan ragaa nu ta’uu wayyaneen yookaan TPLFn raayyaa ittisa biyya fi seera-kabachiistuu(poolisii) kan hundeeffaamee wadaa fi dirgamanii isaa mootummaa waayyanee yookaan TPLF tajajiilu ummata oromoo sabaa bal’aa dhiitee angoo fi umrii mootummaa gabaroomasaa waayyanee dheereesuuf qofa. Kanara ka’udhaan ummatafis biyyaafis tajajiilaa faayidaa hin qabanee fi gocha hiika hin qabanee keessatti raayyaa ittisa biyya fi seera-kabachiistuu (poolisii) ummataaf gachaan fi wabii bakka ta’uu qaabuutti garaa jabenya cimaa fi haala sukaneesan ummata oromoo irraatti duulla sanyii dugugaa kan gageesaa jiru keessatuu Agaazii jachun kan bekamu hogantotin dhalaatoota saba tigiree qofan kan hoganamuu tarkaafi haala sukaneesa haala addunyaa irraa hin jiree hogansaa haarawa ajaja nama tokko irraa dhufu (command post) jachun waan addunyaa irraa hin jiree dabalatee goochii yakka dangaa darbee gageesaa jiru ragaa gudadha. Jibbaa ummata oromoo irraa qaban ummata karaa nagahan mirga isaa gafacha jiruuf ilalachii isaan qaban guutuuman guutuuti hamenyaa fi garaa jabenyaa akka ta’e goochaf ilalachii isaanii ragaadhaa. Ijjolleen oromoo raayyaa ittisa biyya fi seera-kabachiistuu(poolisaa) keessaatti hiirmaatan bekkanis ta’ee osoo hin bekin karaa adda addaattin fayidaan ummata oromoof biyya isaanif ofiif fayidaa godha jiran tokko hin jiruu. Kunis ummata ajjesuu biyya baalleesufi offa saphisudhaa. kanaaf ilamana oromoo raayyaa ittisa biyya fi poolisii oromiyaa keessa kan jiraatan !
Itti-gaafatamummaafi bakka bu’iinsi keessaan qomoo ummataa oromoo irraa dhalaatanif keessaa baataniif ta’uu qaba. Oromiyaa fi oromoo tajajiiludhaaf qofa, kan amo umani oromoo kan bekuudhaa. Umani kan beekule waaggota 25 darbaniif yaroo sukaneesa (command post) yokin ajaja nama tokkorraa dhufu ammaa dabalatee yaroo addaa addatti raayyaa ittisa biyya ta’e bu’aa ummata isaa kan egsiisu qabu irraa raayyaa ittisa biyya tokko irraa yaaka hin egamanee ummata keessaa baatan irraatti fudhachaa jirraatu ilaaman oromoo raayyaa ittisa biyya keessa jirraatan fi poolisii oromiyaa yaaka amma duraa fudhachaa tuurtanii ammasa itti jirraatu ,hojiin ammaa itti jirraatan aangoo impaayeer mootummaa wayyanee umarii isaa dheeresa jirraatu. Kaayyoon ilaaman oromoo raayyaa ittisa biyya fi poolisii oromiyaa kaayyoo umarii Abay Tsahayee fi fakatoota isaa garaan bulaa ka akka Abbaa Dullaa Gamadaa fi diina oromoo Mukataar Kadir, Asater Maamon dabalatee namoota binesoota dhiigaa ilaaman oromoo xuuxanii fi kan dhiiqatan kkf egaafi tiksuuti jirraatan.
Yaroo amma kan yaakkoota gurguddoo waaggota 25 gageefamaa tureefi kan amalee jiruu ilamaan oromoo gabruummaan nu gahaa jadhee bakka jiruu ka’e dhiira, dhaala, maangoddo, dargaggoo ijoollee osoo hin jadhin bakka jiruu ka’e falamachaa jiruufi impaayeera wayyanee yookiin TPLF boolla ga’uuf yaroo ga’ee kanti ilaaman oromoo raayyaa ittisa biyya fi poolisii oromiyaa dogoggora kan duraa keessaa jirraatan keessaa baatanii ilaaman oromoo ajeesufi dararuu osoo hin tanee sammuu keessaaninfi kaayyoo keessan kan dhugaatti deebitanii ilaaman oromoofi oromiyaa tajajiiluudhaaf dirqama oromummaa yaroon itti baatan ammaadhaa.
Wayyanee yookiin TPLF jaalaatti kufanii mootummaa tortoree badaa jiruu tajajiilun isiin ga’uu qaba. Mootummaafi siyaasani hin darbaa, umanifi biyyii garuu yoomilee ni jirraattuu. Kanaaf kaayyoo badaa irraa jirraatan dhiisuun tajajiila keessan siirreesun ummata oromoo fi oromiyaa cinnaa dhabaatan yaroon isaa ammaa . Kanaafuu ilaamana oromoo raayyaa ittisa biyyafi poolisii oromiyaa ummata keessanif oromiyaa malee mootummaa wayyanee yookiin impaayeera TPLF tajajiilufi gabroomufi akkan hin qabanee isiin hubachiisaa .
INJIFANNOON KAN UMMATA OROMOO FI OROMIYAATTI !!


text:
Mukis muka caalaam gaafan taa’ee yaadu.
Kan mallattoo ta’ee maqaa dha’u hunduu.
Odaan muka miti sanyiisaatu muka.
Gaaddisa haraaraa kan hin qabne kaka.
Maqaa muka hundaaf hunduu hiika kenna.
Kee garuu tokkicha odaama siin jennaa!
Gurracha Afrikaa yoo ta’es faranjii.
Si dha’u maqaa kee wallaallaan fajaji.
Gaaddisa yoon jedhe kan biros ni ta’u.
Madda Oromumaa jennaanis sin ga’u.
kora Oromootaa Teessoo sirna gadaa.
Mallattoo Oromiyaa kan siif malu Odaa.
Mukan dhabe anoo yogguttiin si faarsu.
An jabaadha jedhee kan ka’u fokkorsuu.
Muki hunduu wal ga’ee odaa odaa jedha.
Anis mirkaneesse kun kennaa uumaadha.
Abdii Tasfayee
Booreenaa irraa


text:
Gumiin hoogganoota gamtaa Afriikaa guyyoota lamaaf geggeessamaa turee kaleessa xumurame hoogganoota Itiyoophiyaa lamaaniif siidaan yaadannoo akka dhaabatu murteesse.
Siidaan kun akka dhaabatuuf kan murtaa’eef mooticha Itiyoophiyaa duraanii H/Sillaasee fi muummicha ministeeraa Itiyoopiyaa obbo Melles Zeenaawii ti.
Ciminaa fi hundeeffamuu dhaaba tokkummaa Afriikaa fi gamtaa Afriikaaf gumaacha isaan kennaniif ta’uun illee ibsameera. Dubbi himaan ministrii dhimma alaa obbo Melles Alem har’a gaazexeessotaaf ibsa kennaniin ittiin ka’umsa murtii kanaa ibsaniiru.
H/Sillaaseen qabsoo lamiiwwan Afriikaa kan farra koloneeffattummaaf deggersa godhan, dhaabi tokkummaa Afriikaa akka hundaa’uuf gumaacha ol aanaa isaan godhan, akkasumas walitti bu’iinsa lammiiwwan Afriikaa gidduutti ta’uu malu dhaabisuuf qooda isaan qabaataniif beekkannaa kennameef ta’ee fudhatamuu qaba jedhan.
Muumichi ministeeraa duraanii obbo Melles Zeenaawii gama isaaniin yeroo ce’umaa dhaaba tokkummaa Afriikaa irraa gara gamtaa Afriikaatti godhame irratti gamaaggama gitoota Afriikaa kan NEPAD ilaalchisuun geggeessameen, wal ga’ii dhimma haala qilleensa naannoo addunyaa irratti Afriikaa hoogganuu dhaan tattaaffii isaan godhan, biyyoota Afriikaa hedduu keessatti walitti bu’iinsi uumame karaa nagaan akka furamu gochuuf humnootii nagaa eegisisan bobbaasuu dhaan, Rwaadaa qabee hanga Burundiitti, Liberia qabee hanga Somaaliyaatti qooda guddaa isaan qabaataniif beekkannaa kennamee dha.
Waggoota 54n darbaniif wal ga’ii dhaaf gara Itiyoophiyaa kan dhufaniif keessummeessaman lammiiwwan Afriikaa keessummoota lammiiwwan Itiyoophiyaa maraa akka turan dubbi himaan kun tuqanii, Kanaaf badhaasi kun kan lammiiwwan Itiyoophiyaa hundumaa ti jedhaniiru.
Hoogganoota kana lamaaniif siidaan yaadannoo dhaabachuun uummata biyyattiif injifannoo guddaa dha kan jedhan dubbi himaan ministrii dhimma alaa Itiyophiyaa obbo Melles Alem lammiiwwan itiyoopiyaa sirnaa fi mootummaa isa kam keessatti illeee taanaan ajendaa Afriikaan amanamoo ta’uu isaanii murtii mul’isu jedhan.


text:
Ebla 18/2014(TOI) – Komishiiniin marii biyyaaleessaa Itoophiyaa hojii hojjetu boqonnaa 4 tti qoodee raawwachaa jirachuu beeksise.Komishiinichi hojii haga ammaatti hojjeteefi kan gara fuula duraatti hojjechuuf karoorfate walittiqabdoota koree dhaabbi mana maree bakka bu’oota uummataafi hoggantoota olaanoo mana marichaaf dhiheessera.
Walitti qabaan komishiinii marii biyyaaleessaa Piroofesar Masfiin Ar’ayaa hojii haga ammaatti komishiinichii hojjeteef kan gara fuula duratti hojjechuuf jiru ilaalichisuun gabaa dhiheessaniiru.
Haaluma kanaan komishiiniin marii biyyaaleessa hojiiwwan hojjetu boqonnaa 4 qooduun hojii jalqabuusa beeksisaniiru.Boqonnaawwan kunis Qophii duraa, Qophii, adeemsa mariifi raawwisaa fi bu’aa mariiwwanii hojiirra oolchuudha jedhaniiru.
Piroofesar Masfiin hojii kana keessatti kan hojjetamaniifi kan gara fuula duraatti hojjetaman hubachiisaniiru.
Gabaasa dhihaate kanarrattis waltiiqabdoonni koreen dhaabbii mana maree bakka bu’oota fi hoggantoonni olaanoo mana marichaa yaadaafi kallatti gara fuula duraa ni kennu jedhamee eegama.


text:
Addunyaalleen duruu woma qabdu guddifattee asiin gahatte. Kubbaa miillaallee tahe ka harkaa, teenisii fi ispoortiin adda addaa amma biyyootiin addunyaa taphachuutti jiran hagi guddaan suutuma suutaan guddachaa dhufan. Ka Oromoollee akkanuma guddisuun nama hin dhibdu, jedhu barreessaan seenaa, maanguddoon umriin toorbaatamii-lamaa, Obboo Dabbasaa Areeroo. Tapha ispoortii duruu Booranatti beekaman keessaa; Obbee hadhuu, Goonii, Korbobboo, Koreekoromooyyaa, Fiigicha, Saddeeqa, Qoraasuma, Kutiisa yokaan Kuruphachuu, Fardaa Gussuu, Waraana Darbachuu, Wallaansa, Adamoo fi kkf hedduutti jira, akka Obboo Dabbasaan jedhanitti.
Kitaaba “The Oromo in East Africa” jedhamu barreessaanii baasuuf carraaquutti ka jiran Obboo Dabbasaa Areeroo,faaydaan tapha aadaa armaa olitti jedhamanii nafa ijoollee jabeessuu qofa mitii, akka waliin hojjatanii fi seeraan hojjatanillee ni barsiisa, jedhu. Fakkeenyaaf Saddeeqa dhahachuun herrega dheeraa, herrega guddaa akka nama barsiisu dubbatan.Aadaa Ispoortii Oromoo keessatti horiin tajaajila guddaa kennuu fi faayidaa guddaa qabu tokko farda jedhu."Farda duula, dooyaa fi adamoollee ittiin dhaqan. Kanaaf, seeri fardaan eegan ka namaatu caalaa ulfinna qabaa," jedhu.
Akka Obbo Dabbassaan jedhanitti, nama farda tokko ijjeese loon sagaltamaa itti muran. Fardii bara dheebuullee, yoo bisaan diqqoon argame nama dura farda obaasan.
"Taphaa fi Ispoortii Oromo ka duruu aadaan jirtu jabeessuun waan horii guddaallee hin gaafanne, waan guddisuunlleen nama hin dhibne." jedhu, Obbo Dabbassaa Areeroo.
Dorgomii Aadaa yokaan Tapha Ispoortii Oromoo Kam faa beektan?
Addunyaa guddachaa deemuutti jirtu keessatti waan ufii qaban jabeeffachuun durumatti nama deemsifti. Kana keessaa Ispoortiin Oromoo qooda guddaa qabdi.
Addunyaalleen duruu woma qabdu guddifattee asiin gahatte. Kubbaa miillaallee tahe ka harkaa, teenisii fi ispoortiin adda addaa amma biyyootiin addunyaa taphachuutti jiran hagi guddaan suutuma suutaan guddachaa dhufan. Ka Oromoollee akkanuma guddisuun nama hin dhibdu, jedhu barreessaan seenaa, maanguddoon umriin toorbaatamii-lamaa, Obboo Dabbasaa Areeroo. Tapha ispoortii duruu Booranatti beekaman keessaa; Obbee hadhuu, Goonii, Korbobboo, Koreekoromooyyaa, Fiigicha, Saddeeqa, Qoraasuma, Kutiisa yokaan Kuruphachuu, Fardaa Gussuu, Waraana Darbachuu, Wallaansa, Adamoo fi kkf hedduutti jira, akka Obboo Dabbasaan jedhanitti.
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
25-11-2022
Hoggantoonnii Marii Araaraa Tigraay Deeman
-
-
-
-
-


text:
Sabquunnamtii hawaasummaa irratti yaada barreessee maxxanseen abban alangaa an himata irratti dhiheesse dargaggoo Yoonaatan Tasfayee Raggaasaa harra hidhaa oggaa jahaa fi ji’a jahaatin akka adabamu manni murtii ramaddii Lidataa dhaddachii 4ffaan itti murteessera.
Yakki Yoonaatan ittiin himatame seera farra shororkeesummaa Keeyyata 6 jala waan ta’eefi hidhaa oggaa kudhanii amma diigdamaatin adabsiisuu akka danda’uu garu ol-iyyanaaa inni dhiheeffate fudhatama waan argateef yeroon xineeffamuufiinis ibsameera.
Dhabbanni mirga dhala namaatii falmu Amnistii Internaashinaal adeemsa mana murtii Itoophiyaa balaleeffatee, Yoonaataan waan Feesbuuki irratti maxxanseen himatamee murtiin akkanaa kennamuun waan nama qaanessu akka ta'e beeksise.
Itti gaafatamaan paartii mormiuu Samaayaawii paartii Obbo Yeshiwas Asaffaa gama isaatiin yeroo dhaddachaa harraa irratti argamuu isaa ibsee, murtii kana akka hin eegne, sirumaa bilisa gadhiifama jedhee yaaduu isaa ibse, kuni diddaan uummataa akka itti fufu malee akka dhaabbatu waan godhuu miti jedha.
Yoonaataan yeroo mormiin Oromiyaa jabaatee ture keessa, Muddee bara 2015 qabamee. Caamsa 2016 seera farra shororkeessummaatin himannaan irratti dhihaate. Yakki itti himatamees wantoota mormii mootummaa irratti deemaa tureen walqabatee fuula Feesbuukii irratti fincilaa waan kakaasan barreese an jedhu.
Abuukaatoon Yoonaayaan murtii kennameen akka gaddan fi ol iyyannoo dhiheefachuuf karoorfachuu ibsan


text:
Filannoon bulchiisa naannoo Tigiraay har’a geggeessamee jira. “Guyyichi guyyaa uummatni Tigiraay kan filate qofaan akka bulu itti agarsiise guyyaa guddaa dha,” jedha mootummichi naannoo. Uummatni sagalee kennuuf ba’e, halkan walakkaa irraa jalqabee filannichatti hirmaachuuf akka gara waaltaalee filannoo deemaa tures ibsamee jira.
“Filannichi kan uummatni Tigiraay waltajjii addunyaa irratti maqaan isaa itti ol ka’ee fi diinoota isaa immoo morma buusise,” jedhu ka magaalaa Maqaleetti, Ewehaatiin bakka-bu’uun dorgoman aadde Keeriyaa Ibraahim.
Paartii Bilisummaa Tigiraay bakka-bu’uun ka dorgoman Obbo Mahaarii Yohaannis immoo, “Filannoon Tigiraay akka filannoo ka biraa miti. Akka filannoo hiree murteeffannaa yokaan Riferendamiitti ka lakkaawamu,” jedhan jedha Mulugeetaa Atsibahaa Maqalee irraa.


text:
Ibsa Suuratu Al-Qiyaamah-Kutaa-1
Suuratu Al-Qiyaamaan addunyaa fi ilmi namaa kuni eessa deemaa akka jiran ni himti. “Yaa namana eessa deemaa jirtaa? Duutee achumaan biyyee taate ni haftaa?” jechuun gaafatti. Suuratu Al-Qiyaamaan boqonnaa ajaa’ibaa nama ishii qorateef gahuumsa isaa itti himtuudha. Ajaa’iba kana hanga kutaa dhumaatti osoo hin jarjarin obsaan mee walumaan haa ilaallu. Nama gahuumsa dhumaa ofii beeku barbaaduf kunoo Suuratu Al-Qiyaamah:
“(1)-Lakki! Guyyaa Qiyaamaatiin kakadha. (2)-Lubbuu of ajiifattuunis Nan kakadha. (3)–Sila namni lafee isaa walitti hin qabnuu yaadaa? (4)-Eeyyen [walitti ni qabna]. Nuti fiixee qubbiin isaatu [akka turanitti deebifnee] sirreessu irratti Danda’oodha. (5)-Garuu, namni badii isaa itti fufuu fedha. (6)-“Guyyaan Qiyaamaa yoomi?” [jedhee] gaafata.” Suuratu Al-Qiyaamah 75:1-6
“Lakki! Guyyaa Qiyaamaatiin kakadha.”
Kuni warra du’aan boodaa kaafamu kijibsiisaniif deebii kennamee fi Guyyaa Qiyaamaa mirkaneessu of keessatti qabateedha. Warroonni Qiyaamaa kijibsiisan, “Du’aan booda kaafamuun hin jiru.” jechuun dubbatu.
Guyyaa Qiyaamaa jechuun Guyyaa namoonni du’an hundi kaafamuun qoratamanii takkaa gara Jannataa takkaa immoo gara Jahannam deemun jireenyaa abadii itti jiraataniidha. Guyyaa Qiyaamaa kan jedhameef sababa sadiif:
1ffaa-Namoonni qabrii (awwaalcha) isaanii keessaa waan ka’aniif
2ffaa-Haqummaan (justice) waan dhaabbatuuf- namoota jidduutti guyyaa san haqaan murteefama. Dhadachi haqummaa ni dhaabbata.
3ffaa-Ragaa fi warri ragaa bahan ni dhaabbatu ykn ni dhiyeefamu- murtii haqaa dabarsuuf ragaa waan barbaachisuuf Guyyaa san ragaaleen ni dhiyeefamu. Qur’aana keessatti, “Guyyaa ragoonni dhaabbatan” (Suuratu Ghaafir 40:51) Malaykoonni, Ergamtoonni fi ummattoonni ragaa bahu.[1]
Aayah keessatti harfii, “Laa (Lakki)” jettuuf ibsi filatamaan, namoota du’aan booda kaafamu kijibsiisan irratti tan deebistuudha. Hiika kana qabdi: “Dhimmi akka isin jettanii miti.” Arabiffaan ni jedhama, “Laa uqsimu billaahi laa fa’altu kazaa.” (Lakki! Rabbiin kakadhe akkas hin hojjanne.)[2] Kana jechuun “Dhimmi akka ati jettu miti. Rabbiin kakadhe ani akkas hin hojjanne.” Kuni deebii nama wanta nuti hin hojjanneen nu yakke irratti deebisnu miti ree?
Kanaafu, Laa uqsimu biyawmil Qiyaamah (Lakki! Guyyaa Qiyaamaatiin kakadha) jechuun “Dhimmi akka isin, ‘du’aan booda kaafamuun hin jiru’ jettanii miti. Guyyaa Qiyaamaatin kakadha! Du’aan booda kaafamun haqa.” Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wanta fedheen kakata. Guyyaa Qiyaamaatin kakachuun guddinna Guyyaa sanii agarsiisa.
“Lubbuu of ajiifattuunis Nan kakadha.” Kana jechuun nafsee of ajiifattunis Nan kakadha! Dhugumatti isin du’aan booda ni kaafamtu.
Of ajiifachuu jechuun wanta gaarii nama jala darbeef ykn badii hojjataniif ykn balaa namatti bu’eef of waqqasuudha.
Mufassiroonni “nafseen (lubbuun) of ajiifattu tuni tamiidha?” gaafi jedhu ilaalchise yaada walitti dhiyaatu kennanii jiru. Gariin nafsee mu’minaa, ‘Yommuu badii hojjattu maalif hojjadhe, maaliif kana godhe? Yommuu hojii gaarii dhiistu, maaliif dhiise?’ jettee of ajiifattuudha.” Jedhan. Gariin immoo nafsee kaafiraati jedhan. Kaafirri Guyyaa Qiyaaama yeroo of ajiifachuun hin fayyanne san of ajiifata. Haala wali galaatin wanta Ibn Jariir Xabarii jedhe dhiyeessu dandeenya: Jechoonni kunniin hiikaan walitti dhiyoodha. Wanti zaahira aayaatin wal fakkaatu [nafseen of ajiifattu] nafsee kheeyri fi sharrii irratti of waqqastuu fi wanta jala darbeef gaabbituudha.[3]
Ibn Abbaas ni jedha: Nafseen hundi Guyyaa Qiyaamaa of ajiifatti. Namni toltuu hojjatu, toltuu baay’ifachu dhabuu isaatiif of ajiifata. Namni badii hojjatu, badii isaatirraa deebi’uu dhabuu isaatiif of ajiifata. Hayyuun Al-Farraa’a jedhamus ni jedha: “Nafseen gaariis taate badduun hin jirtu tan of ajiifattu yoo taate malee. Wanta gaarii tan hojjattu yoo taate, “Osoo waan gaarii dabaladhee maal qaba!” jetti. Waan badaa tan hojjattu yoo taate, “Maal qaba osoo hojjachuu baadhe!” jetti.”
Nafseen hunduu of ajiifattuudha. Nafseen gammadduun badii hojjattee fi waan gaarii dhiisteef of ajiifattee gara tawbaa fiigdi. Nafseen shaqiyy taate (gammachu dhabde) immoo faallaa kanaati.[4]
Guyyaa Qiyaamaa of ajiifachuun kuni sirritti ifa baha. Keessumaayyu kaafirri fi namni badii gurguddaa hojjataa ture Guyyaa san garmalee gaabbun of ajiifata.
“Sila namni lafee isaa walitti hin qabnuu yaadaa?” Kana jechuun sila ilmi namaa Guyyaa Qiyaamaa lafee isaa bututte deebisuu fi bakka adda addaatti facaate walitti qabuu irratti Nuti kan hin dandeenye godhee ni yaadaa?[5] Jecha biraatin: Namni du’aan booda kaafamutti hin amanne Gooftaan yeroo jalqabaa isa uume du’aan booda lafee isaa bututtee fi facaate walitti qabuu hin danda’u jedhee ni yaadaa? Itti aanse gaafi kanaaf akkana jechuun deebii kenna:
“Eeyyen [walitti ni qabna]. Nuti fiixee qubbiin isaatu [akka turanitti deebifnee] sirreessu irratti Danda’oodha.”
Dhimmichi akka inni yaadu miti. Kana irra, lafee isaa hundaa walitti ni qabna. Dandeetti guutuu dadhabbiin keessa hin jirreen akka duraan turtetti ni deebisna. Inumaa fiixee qubbiin isaatu akkuma duraan turanitti deebisnee sirreessu ni dandeenya.
“Fiixeen qubbiinii fiixee qaamaa fi wanta dhumaa qaamni ittiin guuttamuudha. Fiixee qaamaa baay’ee xixxiqoo fi haphii ta’an walitti qabuu Kan danda’u, wanta kanaa gadi jiru irratti caalaatti Danda’aadha. Namoonni yommuu lafee bututtee walitti qabuu akka hin danda’amneetti ilaalan, akkaan isaaniin jedhame: Lafee kanniin caalaa wanta garmalee bittinnaa’e, haphii fi xiqqaa ta’e, fiixee qaamaa irratti kan argamu lafee fiixee qubbiinitu walitti ni qabna.”[6]
Namoonni lafeen gurguddoon qaamaa erga bututtee fi faffacaatee booda walitti qabuun hin danda’amu jechuun yaadan. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa, lafee gurguddoo tana dhiisati lafee xixiqqoo fiixee qaama irratti argamtu walitti qabne sirreessu ni dandeenye jechuun isaanitti deebisa. Namni kutaalee baay’ee xixiqoo kompiyutara keessatti argaman walitti qabuun kompiyutara hojjachuu yoo danda’e, kutaa gurguddaa akka iskiriinii fi kiboordi kompiyutara irratti maxxansuun isa hin dhibu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa waan hundaa irratti Danda’aa fakkaataa hin qabneedha.
“Garuu, namni badii isaa itti fufuu fedha. “Guyyaan Qiyaamaa yoomi?” [jedhee] gaafata.”
As keessatti sababa guddaa fi dhukkuba cimaa Guyyaa Qiyaamaatti akka hin amanne nama taasisu ifa baasa. Namni du’aan booda kaafamutti hin amanne kuni ragaa du’aan booda kaafamu dhabee osoo hin ta’in, umrii isaa hafee keessatti badii hojjachuu itti fufuu waan barbaadufi. Guyyaa Qiyaamaatti amanuun badii isaa irraa akka buqqa’uu fi fedhii isaa akka lugaamu isa taasisa. Garuu namni kuni badii irraa buqqa’uu waan hin barbaanneef Guyyaa Qiyaamaa kijibsiisa.[7]
“Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa haala badaa namaa fi badii isaa itti fufuu ilaalchisee ni beeksisa. Badii, cubbuu, dilii fi ma’asiyaa irraa of hin qusatu, Guyyaa Rabbiin lafee isaa walitti qabuu fi jiraataa godhee isa kaasu hin sodaatu. Kana irra, inni hanga lubbuun jiruu badii hojjachu fedha. Amma badii hojjata, boruu fi guyyaa itti aanus badii hojjachuu fedha. Kuni faallaa nama Rabbii fi ganda Aakhirah sodaatuti. Namni badii hojjachuu fedhu, wanta darbeef hin gaabbu, ammattis badii irraa hin buqqa’u, gara fuunduraattis dhiisuuf ijjannoo hin qabu. Kana irra, itti fufuuf ijjannoo qaba. Kuni faallaa nama tawbatuu fi gara Rabbii deebi’uuti.”[8]
Namoonni badii gurguddaa akka shirkii, namoota cunqursuu, zinaa, qabeenya karaa haraamatin walitti haruu fi kkf hojjatan Qiyaamaa fi adabbii Rabbiin qopheesseetti yoo amanan, badii gurguddaa kanarraa akka of qusatan isaan irraa eeggama. Garuu isaan badii kanniin irraa buqqa’u waan hin barbaanneef, du’aan booda kaafamu fi adabbii Guyyaa Qiyaamaatti amanu didu. Kanaafi, Qiyaamaa kijibsiisuuf “Guyyaan Qiyaamaa yoomi?” jechuun gaafatu. Kana jechuun Guyyaan Qiyaamaa yoom ta’aa? Gaafin isaa kuni gaafi argamuu Qiyaamaa fageessu fi jiraachu isaatiif kijibsiisuudha. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe:
“Dhugaa kan dubbattan yoo taatan waadaan kuni yoomi?” jedhu. “Beellama Guyyaa Tokkoo kan isin sa’aati tokkoof duubatti hin hafnee fi duras hin darbinetu isiniif jira.” jedhiin.” Suuratu Saba 34:29-30
Guyyaan Qiyaamaa beellama Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa yeroo isaa murteessee lafa kaa’edha. Kaafironni waan jarjaranii fi kijibsiisaniif Guyyaan Qiyaamaa yeroo isaa dursee hin dhufu. Ammas, yommuu yeroon isaa gahetti kaafironni fi warra badii gurgudaa hojjatan akka tawbatanii fi haala ofii sirreessaniif duubatti hin hafu. Guyyaan Qiyaamaa yeroo isaa keessatti sa’aati, daqiiqaa fi sakandii eeggate dhufa. Yeroon Qiyaaman dhaabbattu yeroo wantoonni kunniin adeemsifamiidha:
“(7)-[Guyyaan suni] yeroo ijji dhamaatudha. (8)- Jiiyni ifa dhabuudha. (9)-Aduu fi jiiynis walitti qabamaniidha. (10)-Guyyaa san namni “Dheessi eessa?” jedha. (11)-Haa dhorgamu! Iddoon itti baqatan hin jiru. (12)-Guyyaa san bakki qubannaa gara Gooftaa keetiiti. (13)-Namni Guyyaa san wanti inni dabarfatee fi duubatti dhiise itti himama. (14)-Dhugumatti namni of irratti ragaa bahaadha. (15)-Osoo sababoota isaa dhiyeefateyyuu.” Suuratu Al-Qiyaamah 75:7-15
Dhimmi keeyyattoonni kunniin agarsiisan dhimma walitti hidhata qabaniidha. Dhimmi kuni wanta gara fuunduratti adeemsifamu keessaa muraasa sammuu keessatti fakkii kaasun kan mul’isuudha. Mee wantoota gurguddoo Guyyaa san adeemsifaman haa ilaallu:
“[Guyyaan suni] yeroo ijji dhamaatudha.” Kana jechuun yommuu Qiyaamaan dhaabbattu ulfaatinnaa fi sodaa irraa kan ka’e asi achi ilaalu. Ijji isaanii wanta tokko irratti hin xiyyeefattu.[9] Rifannaa irraa kan ka’e bobaasun garaa garana mil’atu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Rabbiin waan miidhaa hojjattoonni (Zaalimonni) raawwatan irraa dagataa ta’uu hin yaadin. Kan Rabbiin isaan tursiisuuf Guyyaa isa keessa ijji sodaadhan bobaastudha.” Suuratu Ibraahim 14:42
“[Yeroo] Jiiyni ifa dhabuudha. Aduu fi jiiynis walitti qabamaniidha.”
Kuni beeksisa waa’ee Qiyaamaati fi haala nama Qiyaamaa kijibsiisaa ture ibsuudha. Namni Qiyaamaa kijibsiisaa ture yommuu wanta kijibsiisa ture san arguu ijji isaa ni bobaasti. Jiiynis ifni isaa ni bada. Aduu fi jiiyni duraan walitti dhufanii fi walitti bu’anii hin beekne, yeroo Qiyaamaan dhabbattu bakka tokkotti walitti qabamu. Rabbii lafee ilma namaa erga bututtee fi fafacaate booda bakka tokkotti walitti qabutu aduu fi ji’as walitti qaba. Guyyaa san gaarii fi badaa irraa wanta namni dabarsee fi duubatti dhiisee hunda walitti isaaf qaba. Qoma Rasuulaa (SAW) keessatti Qur’aana Kan walitti qabe, hojii namootas walitti ni qaba. Ganda kabajaa (Jannata) Isaa keessatti warroota amanan (mu’mintoota) walitti qaba. Gara Isaa ilaalun fuula isaanii kabaja. Warra kijibsiisan immoo ganda salphinnaa keessatti walitti qaba. Akkuma copha bishaan saalaa qaama namaa keessa faffaca’e walitti qabuun nama guutuu uume, kanneen armaan olii walitti qabuu irrattis Danda’aadha.
Kanaafu, namni kuni akkamitti isa, hojii fi jazaa isaa walitti akka hin finne, akkasumas, Guyyaa Qiyaamaa isaa fi namoota akka isaatiin walitti akka hin finne godhee yaada ree?…
Suuran tuni haala bareedaan hiika “Jam’i (walitti qabuu)”jedhu of keessatti qabatte. Guyyaa Qiyaamaa kan Rabbiin namoota jalqaba irraa kaasee hanga dhumaa jiran keessatti walitti qabuun kakachuun ni banamte. Akkasumas, nafsee of ajiifattuu yaaddoon, gaddi, fedhii fi amantin ishii keessatti walitti qabamaniinis kakachuun suuran tuni ni banamte. Jalqabaa fi gahuumsa (Aakhirah), Qiyaamaa xiqqoo (du’aa) fi Qiyaama guddoo, Aakhiratti haala namoota gosa lamaa- fuulli gosa tokkoo ifuu fi fuulli gosa biraa immoo dukkanaa’u of keessatti qabatte.[10]
“Guyyaa san namni “Dheessi eessa?” jedha.” Kana jechuun ilmi namaa yommuu haala Qiyaamaa cimaa san argu, garamitti dheessan? Bakki itti dheessan eessa? Rakkoo kana jalaa bakki itti jalaa bahan jiraa? Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Haa dhorgamu!” kana jechuun dheessuu fi baqachuun hin jiru. Sababni isaas, har’a dheessun nama hin baraaru.
“Iddoon itti baqatan hin jiru.” kana jechuun ajaja Rabbii dhiyaate kanarraa mooraan, gaarri fi iddoon eeggumsaa itti baqatan hin jiru.[11] (Wazar jechuun badii irraa of eeguf iddoo itti baqataniidha. Kanneen akka gaaraa, mooraa fi kkf. Guyyaa Qiyaamaa kaafirri iddoo adabbii irraa ittiin of eegu hin argatu.) Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Rabbiin irraa Guyyaan deebisaan isaaf hin jirre dhufuun dura Gooftaa keessaniif awwaadhaa. Guyyaa san isiniif iddoon itti baqatan hin jiru. Mormiinis isiniif hin jiru.” Suuratu Shuuraa 42:47
Kana jechuun Guyyaan Qiyaamaa eenyullee deebisuu hin dandeenye Rabbiin irraa isinitti dhufuun dura, Gooftaa keessaniif ajajama. Isaaf ajajamuun kan ta’u: Rabbii olta’aatti amanu, hundeewwan iimaanaa biroottis amanuu, wanta Inni ajaje hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe irraa fagaachudha. Guyyaa san iddoon itti baqattanii azaaba irraa isin eegu hin jiru. Akkasumas, badii hojjattanii dabarsitaniif mormu hin dandeessan. Wanti isin hojjattan hundi kitaaba keessatti barraa’e waan jiruuf.
“Guyyaa san bakki qubannaa gara Gooftaa keetiti.” Kana jechuun iddoon deebii fi gahuumsi dhumaa gara Gooftaa keetiti. Bakka kana irraa eenyullee of dhoksuu fi dheessu hin danda’u. Kana irra, hojii isaatiif mindeefamuuf ykn adabamuuf iddoo kana isa dhaabun waan hin hafneedha.[12] Qorannoo fi murtii booda iddoon qubannaa dhumaa takkaa gara Jannataa takkaa immoo gara Jahannam ta’a.
Kitaabban Wabii
[1] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Tafsiiru Suuratu Furqaan, Ibn Useymiin, fuula- 293[2] Tafsiiru Xabarii-23/468, Tafsiiru Qurxubii-21/405[3] Tafsiiru Xabarii-23/470-471, Tafsiiru Ibn Kasiir-7/432[4] Bidaa’u Tafsiir-3/224-225[5] Tafsiiru ibn Kasiir-7/432[6] Bidaa’u Tafsiir-3/226[7] Ma’aariju tafakkuri-2/474-475, Tafsiiru Tahriir wa tanwiir-29/342, https://www.englishtafsir.com/Quran/75/index.html#sdfootnote5sym[8] Bidaa’u Tafsiiru 3/227[9] Tafsiiru Ibn Kasiir-7/433[10] Bidaa’u Tafsiir-3/229-330[11] Tafsiiru Xabarii-23/484, Tafsiiru Qurxubii-21/414[12] Tafsiiru Ibn Kasiir- 7/434, Tafsiiru Sa’dii-1061


text:
Bineensi Kun Ameerikaa Keessatti Ifaa Dhaamsaa Biyya Rakkise
Tana Quba Qabduu?
Dhaabbanni humna ibsaa Ameerikaa akka himetti, bineensi squirrel jedhamu irra deddeebiidhaan ifaa Ameerikaa hedduu balleessuun beekama. Ameerikaa keessatti ifaan yeroo heddu hin dhaamu. Garuu adaduma ifaan dhaamee qorannoon irratti godhamuun, hedduminaan sababaa tahee kan argamu bineensa squirrel jedhamuudha. Bineensi sanyii tuqaa keessatti ramadamu kun ujummoolee sararri ifaa keessa dabru keessa seenuun, haada elektriikaa cicciree nyaatee, ofiifis du’ee elektriikas balleessa. Keessattu waggaa keessatti waqtii Caamsaa; baatiiwwan Waxabajjii, Onkololeessa fi Sadaasaa keessa uumamni kun hedduminaan ujummoolee keessa seenuudhaan, Haada elektiriikaa cicciree balleessa.
Manni daara baaftuu ykn Aaroo akka huccuu madaan haguuganitti ykn bandeejiitti tajaajilaa ture
Bara qaroomina Giriikii fi Roomaa keessatti manni aaroo haalaan barbaadamaa ture. Doktoroonni yeroo san turan madaa dhukkubsataa isaanii mana daarabaaftuu ykn sarariitiitiin haguugaa fayyisaa turan. Manni aaroo kun uumamaan albuuda antiseptic fi antifungal of keessaa qaba. Kun ammoo akka madaan qulqulluu tahuu fi infekshina hin godhanne gargaara. Dabalataanis Vitamin K of keessaa qaba. Kun ammoo akka dhiigni ititu taasisa. Sababuma kanaaf doktoroonni bara sanii mana aaroo walitti qabanii mana kuusaa isaanii keessa kaayyataa turan.
Lafee qaama keenya keessa jiru keessaa parsantii 25 kan tahu faana miilaa jalatti argama
Faanti teenya takka lafee 26 qabdi. Lamaan yoo walitti idaanu 52 taha. Walumaa galatti baay’ina lafee qaama keenya keessatti argamuu keessaa dhibbentaa 25 kan caalu faana miilaa keessa jira. Faanti xiqqoon tun lafee kana hunda eessaa fidde jechuu ni dandeessu. Hubadhaa! qaama keenya kilograama 50 fi Sanaa ol ulfaatu faana xiqqoo tanatu baadhatee deemaan. Isiin utaalla, isiin fiigna. Kanaafuu lafee hedduu achi keessaa qabaachuun keenya dizaayina ajaa’ibaa Rabbii keenyaa akka hubannu nu taasisa.
Biyya Sweden keessatti dhiiga arjoomtanii yoo dhiigni keessan nama dhiiga barbaaduuf kenname dhaamsa gabaabdutu isiniif ergama.
Biyya Iswiidiin keessatti namni heddu buufata fayyaa dhaqee akka dhiiga arjoomu jajjabeessuuf jecha, univarsiitiin tokko mala text message ajaa’ibaa tokko qopheesse. Fakkeenyaaf Isin har’a dhayxanii dhiiga arjoomtanii biraa baatu. Warri dhiiga isinirraa fuudhe ammoo lakkoofsa telefoonaa keessan galmeessee isin gaggeessa. Sana booda wayta namni dhiigatti haajamu dhufe, dhiiga keessan fuudhanii kennaniif. Itti aansuun “galatoomi, arjummaan kee lubbuu nama tokkoo baraare” dhaamsa jedhutu isin dhaqqaba. Yaa gammachuu nama dhiiga isaatiin lubbuu nama tokkoo baraaree.


text:
Waamicha ummati oromoo jaarmiyaalee siyaasaa Oromoof taasisaa turee fi jiru ka’umsa taasifachuun, qabsoo Oromoo gara fuuladuraatti tarkanfachiisuuf,
tokkummaan jaarmiyaa Oromoo murteessaa ta’uun isaa ifaadha. Kanumaaf jecha ABO (jaarmiyaalee oromoo arfan tokkooman) fi IBSO marii baldhaa fi
bilchaataa eega taasisanii booda, murtee seena qabeessa irra geenyee jirra. Bifuma Kanaan, akka jaarmiyaa siyaasaatti qophaa qophaa deemuu irra hirree
tokkummaan, diina keenya falmannee bilisummaa Oromoo milkeessuu fi biyya keenya Oromiyaa ijaarrachuuf, adda tokko huumnee, sagantaa jaarmoleewwan
lameenuu jiddu galeessa ta’e baafannee waliin wajjin ojjachuun bilisummaa uummata keenya mirkaneesuuf qabxiiwwan kanaan gaddi irratti walii-galleerra.
Mirga saba biraa otoo hin tuqiin biyya Oromoo, Oromiyaa ijaarachuu fi bilisummaa Saba Oromoo dhugoomsuu akka dandeenyu, kanaafis akka
qabsoofnuu; mala tarsiimoo fi toftaa galma gahiinsa kanaaf waadaa waloo masakama chaartara keenyaa ta’a;
Masakamni keenya sirna dimokraasii fi dandeettii qabsoo sabaa tarkaanfachiisuu danda’uu irratti kan hutubamu ta’a;
Giddu-galli qabsoo keenyaa, Oromoo humneessuu (hidhachiisuu, dammaqsuu, dirree qabsoo dachee Oromiyaa keessatti gadi dhaabuu fi waraana
bilisummaa Oromiyaa jabeessinee ijaaruu dha;
Qabxiilee kanaa olitti tuqaman dhugoomsuuf ijaarsa Waraana Bilisummaa Oromiyaa, hojii dippilomaasii fi dinagdee qabsoof malu karoora waloon kan
hoogganamu akka ta’u gochuuf waliigallee jirra.
Dhaabbilee siyaasaa Oromoo qaama tokkummaa kana keessatti hin hirmaanne ammas humna tokkoon akka mooraa tokkummaa qabsa’otaatti makaman
jajabeessinee waamicha goona.
Hunda dura, abbaa qabsoo kan taate uummatni Oromoo biyya keessaa fi biyya alaa jiraattan, qabsoo bara dheeraaf haarsaan guddaan itti kaffalame galmaan
gahuuf carraaqaa turtan, qabsoo bilisummaa jabeessuuf hirmaannaa roga hundaa akka gootan waamicha isiinii goona. Keessumaa dhaloonni harawaan itti
gaafatama seenaa sirra jiru bahuuf akkuma yeroo ammaa haarsaa qaqalii kaffaluudhaan xurree goototi kaleessaa saaqan galmaan gahuuf, ijaarsa bifa hundaa
keessatti hirmaachuu fi caasessuun akka Qabsoo Bilisummaa Oromoo galiin geessu waamicha addaa siif goona. Qabsoo bilisummaa fi abbaa biyyummaa
dhugoomsuuf dhaabni kee IBSO fi ABOn bifa harawaan hooggansa qabsoon gaafatu kennuuf qophii ta’uu isaa siif dhugoomsa.
Dhaabbileen siyaasaa Oromoo bifa gara garaan ijaaramtanii Qabsoo Bilisummaa Oromoo gaggeessaa jirtan, yeroo kamuu caala tokkummaan qabsa’otaa
murteessaa ta’ee jira. Kanaaf jecha, qabsoo Oromoo galii isaan gahuuf walirratti xiyyeefachuun dhiifamee akka diina keenya waloo humna taanee irra aannu
waamicha goona.
Dhuma irratti mootummaa Wayyaanee yeroo ammaa aangoo qabachuudhaan ilmaan Oromoo fi Oromiyaa balleessuuf duula bifa hundaa Oromiyaa irratti banee
jiru, oolee bulee itti gaafatama jalaa akka isa hin baafne beekee, badii irratti badii dabalchuu irraa akka dhaabbatu akeekkachiisaa, ilmaan Oromiyaa yeroo ammaa
guca bilisummaa qabsiisuudhaan haarsaa qaqalii kaffaltanii Oromiyaaf falmaa jirtan roga hundaan isin cinaa dhaabbanna.
Ilmaan Oromoo beekas ta’ee, otoo hin beekiin, sirna cunqursaa Wayyaanee tajaajilaa jirtan itti gaafatama seenaa jalaa bahuuf jecha, diinaaf tumsa taatanii jirtan
keessaa baatanii, akka mooraa qabsoo Oromiyaati dabalamtan waamicha Oromummaa isiniif taasifna. Waamicha ilmaan Oromoo isiniif godhaa jiru dhagahuu yoo
diddaan, badii irratti badii dabalachaa kan deemtan yoo ta’e, bifa kamiinuu murtii uummata Oromoo jalaa kan hin miliqine ta’uu keessan akka beektan isin
hubachiifna. Kanaaf jecha, yeroon otoo hin darbiin akka mooraa qabsoo Oromoo keessatti qooda fudhatan waamicha isiniif taasifna.
Injifannoon kan Ummata Oromooti!
Adda Bilisummaa Oromoo Ijaarsa Bilisummaa Saba Oromoo
abosperson@gmail.com
Ibso.oplo@yahoo.com


text:
Amajjiin tokko guyyaa WBO fi Uummata Oromoo keessaa fi Alaa biratti haala ho’aan kabajama. Kanaaf gaafa Amajjii 1/ 2016 akka DC sa’a 2=00 pm fi akka Awropa sa’a 8=00 galgala irraa kaasee Karaa sararaa paltolk Mana wiirtuu Gadaa Bilisummaa Oromoo ti ,Guyyaa kana Gurmuun Miseensota WBO Biyya Ambaa waliin akka ayyaneffattan kabajaan hafeeramtaniittu,guyyaa kana Hogganni ABO Dhaamsa Bara Haaraa fi dhimma haala yaroo irratti ibsa nuuf godhu.Seenaa Guyyaa WBO ilaalchisee .Hawwisooti WBO kan Biyya Alaa keessatti arkamanii fi Artstooti Oromoo kan Afeeraman wal duraa duubaan faaruu warraqsaa dhiheessuun isin bashannansiisu,akkasumas Walaloolee ,geerarsa fi Makamasan . Miseensoti WBO warren qabsoo irratti Qaamaa hirratan fi Mana Hidhaatti Torchiidhaan miidhaman haasawaa godhu akkasumas tartiiban isin keesumsiisu.Dhimmi FDG haala bilbiltuu dha suniis ni kaafama akkamitti akka uummata keenya bira dhabbatnu irratti yaada wal dabarfatna.
Injifatnnoon Uummata Oromoof!!!


text:
Hogganoota partii mormituu ka Kongreesa Feedaraala Oromoo fi kanneen biroo irratti raga-baatoota yeroo dhumaaf ka dhaggeeffatamu Kamiisa Amajjii 5 bara 2017 akka ta'e manni murtii federaalaa olaanaan kan ramaddii Lidataa beeksisee ture. Garu abbaan alangaa raga-baatoota dhiyeeffachu hin dandeenye, jechuun mana-murtiitti waan iyyateef jecha guyyaa 19 booda dhaggefachuuf murteessee jira – manichi-murtii.
Abukaatonni himatamtootaa murtii kana morman iyyu manni-murtii gama isaan sababaa amansisaa taanaan guyyaa biraatti dabarsuun ni danada'ama, jechuun murticha cimsee jira. Abukaatonnis bellamni itti-aanu isa xumuraa akka ta'uuf gaafachuun isaanii beekamee jira. Bellamni sababaa addaan yeroo dabarfamuu kun yeroo shanaffaa dha jedhu abukaatonni hidhamtoota.


text:
Monthly Archives
October 2022
Finfinnee, Onkololeessa 21, 2015(FBC)- Magaalaa Finfinnee Kutaa Magaalaa Addis Katamaatti shakkamtuun hojjechiistuu ishee haala suukkanneessaan ajjeeste to’atamuu poolisiin magaalichaa ibse.…
Siwiidiin Ityoophiyaatti ijaarsa nageenyaa dubartootaaf deeggarsa Doolaara miiliyoona 2 taasifte
Finfinnee, Onkololeessa 21, 2015(FBC)- Siwiidiin Ityoophiyaatti ijaarsa nageenyaa dubartootaaf deeggarsa Doolaara miiliyoona 2 taasisuu ibsame. Deeggarsichi ijaarsa nageenya waaraa…
Bakkeewwan Allaamaaxaa hanga Qobboo jiran tajaajila elektirikaa argatan
Finfinnee, Onkololeessa 21, 2015(FBC)- Waraana garee shororkeessaa ABUT baneen miidhaa bu’uuraalee misoomaa elektirikiirra gaheen magaalonni tajaajilli elektrikaa irraa cite ture tajaajila…
Rakkoolee Afrikaa furuuf dandeettii dargaggootaa fayyadamuu barbaachisa- Obbo Adam Faarahi
Finfinnee, Onkololeessa 21, 2015(FBC)- Rakkoolee Afrikaa furuuf dandeettii dargaggootaa haalaan fayyadamuu barbaachisa jedhan Ittaanaan Pireezidaantii Paartii Badhaadhinaa Obbo Adam Faarahi.…
Giddugalli Tajaajila Geejjibaa ‘Ii-Koomersii’ Daandii Qilleensa Ityoophiyaa yeroo dhiyootti hojii…
Finfinnee, Onkololeessa 21, 2015(FBC)- Giddugalli Tajaajila Geejjibaa I-Koomersii Daandii Qilleensa Ityoophiyaa Doolaara miiliyoona 50 ijaaramaa jiru yeroo dhiyootti hojii kan eegalu ta’uu…
Ityoophiyaatti qonnaan bultoonni miiliyoonni 3.7 kilaastaraan oomishaa jiru jedhame
Finfinnee, Onkololeessa 21, 2015(FBC)- Ityoophiyaatti qonnaan bultoonni miiliyoonni 3.7 kilaastaraan oomishaa jiraachuu Inistiitiyuutiin Tiraanisfoormeeshinii Qonnaa Ityoophiyaa ibse.…
Mootummaan Ityoophiyaa Hindiitti riqiichi jiguun lubbuu namootaa darbeef gaddi tti dhagahamuu ibse
Finfinnee, Onkololeessa 21, 2015 (FBC)- Mootummaan Ityoophiyaa guyyaa kaleesaa Hindi Bulchiinsa Gujaraatitti riqiichi jiguun lubbuu namootaa darbeef gadda itti dhagahame ibseera. Guyyaa…
Baankiin Misoomaa Ityoophiyaa abbootii kalaqaa haaraa deeggaruuf Birrii biiliyoona 4 ramaduu ibse
Finfinnee, Onkololeessa 21, 2015(FBC)- Baankiin Misoomaa Ityoophiyaa abbootii kalaqaa haaraa deeggaruuf Birrii biiliyoona 4 ramaduu ibseera. Baankichi abbootii kalaqaa haaraa deeggaruufi…
Dhaabbileen fayyaa tajaajila si’ataa ummataaf kennuu qabu jedhame
Finfinnee, Onkololeessa 21, 2015 (FBC)- Fedhii tajaajilaa faayyaa ummataa guutuuf dhaabbileen fayyaa tajaajila si’ataa fi dhaqqabamaa kennuu akka qaban Afyaa’iin caffee oromiyaa Aadde…
Godina Jimmaatti kutaaleen hawaasaa garaagaraa Raayyaa Ittisaaf dhiiga arjooman
Finfinnee, Onkololeessa 21, 2015 (FBC) – Godina Jimmaatti kutaaleen hawaasaa garaagaraa mata duree "dhiigakoo raayyaa ittisa biyyaaf" jedhuun Raayyaa Ittisaaf dhiiga arjoomaniiru.…


text:
Sirkanan Ahmed
Nama khana gargaaruuf As Tuqaa
The purpose of this campaign is to raise funds for the medical
treatment of Mr. Adam Usman (better known as Adam “Daakhaa”).
Since being severely wounded in 2007 Adam has not recieved the
necessary treatment and is badly in need of medical attention. We
ask that you donate generously and help this young man who
sacrificed himself for his people. Adam is a close friend of the late
Aisha Ali, the 14 year old girl who was assisting Adam when she
was abducted and brutally murdered by Ethiopian security forces at
Mount Sufi (Gaara Suufii) in 2007. His bography is written
below.—————————————
Seenaa Aadam Usmaan Boruu (ykn Aadam Daakhaa)
Maqaa guutuun kiyya Aadam Usmaan Boruu ja’ama. Maqaan
moggee fi ittiin beekkamu Daakaa dha.
Ani Baha Oromiyaa, ona Ituu, aanaa mi’eessoo ganda Daalachaatt,
bara 1982 abbaa kiyya Usmaan Boruu fi Haadha tiyya Mareenaa
Roobaa irraa dhaladhe.
Ani wayta umriin koo barnootaaf gahutti carraa barachuu sababa
adda addaatiin argachuu hin dandeenye. Garuu waytaan umrii
dargaggummaa gahu barachuu dhabuun kiyya tasgabbii naaf
laachuu dinnaan umrii koo ganna 21ti mana bornootaa sadarkaa
1ffaa odaa asaboot, bara 2001 jalqabe.
Osumaan barnoota koo hamilee fi ciminaan barachaa jiruu haalonni
tokko tokko kan alagaan biyya bulchaa jiru ummata oromoo fi
barattoota keenya irratti raawwatu onnee na tuqaa deeme. Namoota
akkuma koo keessi saanii miidhama ummata oromoo hubatan waliin
taanee gaafii mirgaa gaafachuu jalqabne.
Gaafii keenya kan nagayaatiif garuu deebiin jaraa faallaa tahuun
aarii dabalataa nutti qabsiise. Gaafii mirgaa gaafachuu keenyaaf
sardamuu, dhaanamuu, tumamuu fi hidhamuun deebii nuuf godhan.
Yeroo kana lubbuu teenya baasuuf fincille. Warra yaadaaf akeeka
wal fakkaataa qaban waliin gaara suufii kan ja’amu seennee, sochii
fincila diddaa gabrummaa finiinsine.
Shiraa fi duguggii sanyii diinaan ilmaan oromoo irratti raawaatame
hedduu keessaa suukanneessaa fi hangafni bara 2007 fixiinsa gaara
suufiitti ilmaan oromoo irratti raawwatame, sammuu nama hedduu
keessatti cilee gurraattii uumee dabruun isaa kan dhokatuu miti.
Waraana mootummaa biyya bulchaa jiruun dargaggootaa fi
shamarran oromoo baayyeen naannoo gaara suufii kanatti
rasaasaan bobeeysanii fi kan harka isaanii bu’ees, mana hidhaatti
uleen illeeysani lubbuu nama meeqaa akka gaaga’anii fi kaaniis
rasaasaan madeessanii qaama hir’uu taasisuun imimmaan jiidhaa
kaleessaati. Warra harka diinaatiin ajjeeffaman keessaa Mahammad
Saanii, Yuusuf Ibroo, Mahammad Iliyas, Mahammad Boruu, Ahmad
Kulee…. fi kkf , warra dubartootaa keessaa du’a sheenaa tan
ajjeesan Ashaa Alii(kormee) faa dha.
Ani ammoo rasaasa diinaatiin qaama kootii dhawamee/rukutamee
du’u baadhuus akka hamaa madaawee, wal’aansa gahaa malee
mana hidhaa wayyaanee keessatti dararamaa tureen, qaawaan
argadhetti fayyadamee bara 2013 mana hidhaa ma’akkalaawii irraa
badee, lubbuu tiyyaa eewaluuf biyyarraa baafadhee, biyya ollaa
keessa jireenya rakkoo jiraachaa jira.
Hanga arraa wal’aansa gahaa argachuu dhabuu irraa kan ka’e
madaan qaama kootii daran natti hammaatee fayyaa kootiif
yaaddoo keessa na galchaa jira. Iddoon rasaasni na rukute bakka
balaaf salphatti saaxilamtu tahuun ishii madaan kun akka natti
afraawu taasisee jira. Rasaasni qaama saalaati olii fi handhura gad,
iddoo hoffaa fi mudaammuddii jidduun seenee gama duubaan waan
na baheef, sagaraa/booyliifi fincaan kootiis yeroo ammaa
cinaachaan waan bahuuf miidhaa irraan jira.
Yaa ilmaan oromoo ani amma kaniin isinitti iyyadheef dirqameeti.
Ani jireenya baqattummaa irra waanin jiruuf wal’anamuuf taaytaan
qabu. Fayyaan koo yaaddeessaa tahaa dhufe jira. Yaa ilmaan saba
kooi, obboleeyyan koo, nuti waliif qoricha, nuutu waliif dirmata waan
taheef, naaf dirmadhaa. Na gargaaraa akkaan wal’aanamuu
dandahu na dhaqqabaa. Warri kanaan dura na gargaaraa turtaniis
galatoomaa.
Sirkanan Ahmed


text:
Maddi rakkoo tasgabbii dhabuu Oromiyaa Lixaa inni guddaan waraana mootummaa fi qaama hidhatee socho’u, WBO gidduutti deemu waan taheef karaa itti rakkoon furamu barbaadamuu qaba, jedhu Dargaggootni Magaalaa Naqamtee VOAf yaada isaanii kennan hagi tokko.
Barsiisaan Gaazexessummaa fi Komunikeeshinii Yunivarsiitii Amboo Gargaaraa Piroofesaraa Daannoo Indaaluus “Nageenyi gar-tokkeen waan hin jirreef rakkoon tasgabbii mullatu akka rakkoo guutummaa Oromiyaatti ilaalamee akkaataa dantaa fi egeree Oromoo kabachiisuu danda’utti furamuu qaba,” jedhu.
Gabaasaa guutuu caqasaa


text:
Waajiirra tika nagaa fi tajaajiila nageenyaa kan Sudaaniif Daayreekteera waliigala angawaan turan Salah Abdallaa Mohammed Salih vizaa Amerikaa seensisuu akka hin arganneef Amerikaan uggurtee jirti.
Sababaan isaas dhittaa mirga namoomaa kan walii galaan gaggeeffame keessaa harka qabu himata jedhuun ta’uun ibsamee jira.
Uggura kana Robii kaleessaa kan labsee ministriin dantaa alaa Amerikaa akka jedhutti angawaan maqaa Salah Gosh jedhamuun beekamu bara aangoo irra tureetti dararaa geesisuu keessaa harka akka qabu ragaa qabatamaatu jira jedha.
Umriin isaa 63 kan ta’e Gosh aangoo isaa erga baatii Eblaa kaasee gadhiise.Kunis waraanni prezidaantii Sudaan duraanii Omar al Bashir aangoo irraa eega ari’ee booda.
Gosh humnootii nageenyaa waliin waggoota 40f hojjataa turan.Hiriirtoota al bashirii aangoo irraa akka bu’u dirqisiisan sana ajjeefamuu fi kakaasuu keessaa Gosh harka qaba himata jedhuuti irratti dhiyaate.


text:
Caamsaa 25/2014(TOI) – Yuunivarsiitiin Dirre Dawaa kan ijaarsisee buufanni Raadiyoo hawaasa Yuunivarsiitii Dirre Dawaa FM 104.5 eebbifamuun tamsaasa yaalii jalqabe.
Buufata Raadiyoo hawaasa kana eebbisuun kan hojii jalqabsiisan Kantiibaa bulchiisa magaalaa Dirre Dawaa obbo Kadir Jawaarfi Pirezidaantii Yuunivarsiitii Dirre Dawaa Ubaahi Adam dha.
Obbo Kadir Jawaar sirna eebbaa kanarratti ergaa dabarsaniin buufanni Raadiyoo hawaasaa kun hawaasaaf odeeffannoo sirrii ta’e ariitiin gahuun hojii misoomaafi nageenyaa jalqabame caalaatti milkeesuu keessaatti gahee guddaa qaba jedhaniiru.
Raadiyoon hawaasaa kun hojii magaalaa Dirre Dawaa magaalaa jiddugala daldalaafi Indastirii Itoophiyaa bahaa taasisuuf hojjetamu keessatti gahee olaanaa bahuu danda’a jedhaniiru.
Ebbaa buufata Raadiyoo hawaasaa kanarratti hoggantoonni bulchiisa magaalaa Dirree Dawaa, Ijaarsaa buufaticha kan raawwatee hoggantoonnii FBC fi keessummoonni biroon argamaniiru.


text:
# HARMEEN NI BOOCHII. Caqasuuf as tuqi
# Dhala ishee ajjeesanii haadha Oromoo boochisuun, ilma abbaa irraa ajjeesanii awwaalcha mucaa ofii irraa dhorkuun hagam tokko ulfaataafisuukanneessaa akka ta’e kan hubachuu danda’u silaa dhaluma namaa, kan namummaa qabuu fi namummaan itti dhaga’amu ture.
Wayyaanee/TPLF fiergamtootni diinaa kan caasaa gara garaa keessa jiran, warri meeshaa diinaa hidhatee qe’ee Oromoo keessa luffisuun Oromoo akka sabaatti gadda ulfaataafkennaa jiran namummaa namaa keessa hin jiran.
Jaarraa21ffaa kana keessa gochi akkanaa nama irratti ni raawwatama jedhanii herreguun tasumaa namaa hin dhufu. Waan fedhes ta’u namni akka namaa gocha fokkataa fiqaanessaa, gaddisiisaa fi suukanneessaa ulfaataa akkanaa nama akka isaatii irratti raawwachuun hedduu gaddisiisaa dha.
Wayyaanee/TPLF diina innikkaa saba Oromoo ta’uun har’a miti kan hubatame. Kan nama aarsuu fidhiifamnillee hin godhamne garuu warraOromoo ta’ee, ykn Oromoo irrajiraatee, Oromoon nama ta’ee deebisee Oromoo miidhaa jiranii dha. Jarri kun wayyaanee faana hiriiranii namummaa keessaa ba’anii saba Oromoo irratti gocha gaddisiisaa firifaasisaaraawwatu.
Wayyaanee fijarootni kun, keessumaa warri hidhannoo diinaa baatee qe’ee Oromoo keessatti saba Oromoo irratti gocha jaarraa ammaa kana keessa nama irratti hin raawwatamne raawwachaa jiran isaanitti fakkaatee ti malee, waan har’a namoom-dhabaan saba Oromoo irratti raawwataajiran kanaafmurtii ummata bal’aa Oromoof dhihaachuun isaanii kan hafu miti.
Deesseen Oromoo magaalaa Gimbii, haati Oromoo magaalaa D.Doolloo, abbaan ilma Oromoo magaalaa Awwadaa, abbaan ilma gootaa magaalaa Giincii, walumagaalatti imimmaan haadha Oromoo, abbaa Oromoo Bahaa – dhiha, Kaaba – Kibba irraa akkalolaa lola’aa jiru, imimmaan isaanii galaana ta’ee warrahar’a aangoo qabna jedhanii yakka suukanneessaan ummata kabajamaa kana qe’ee ykn oobdii isaa keessatti fixaa, warraboo’ichaa figaddaa godhaa jiran kana haxaawee akka darbu shakkiin hin jiru.
Tibba kana magaalaa D.Doolloo irraa imimmaan deessee Oromoo, boo’icha haadha gootaa fisagalee gaddaa ishee kan argee fidhaga’e hagam tokko akka aaru, garaan nama gubatu, gara diddaa isa caaluutti akka nama geessu tilmaamuun nama hin dhibu. Wanti haadha Oromoo kana irratti raawwatame dhugumatti maalummaa wayyaanee caalaatti kan mul’ise, gocha abdii kutannaa isa dhumaa, yakka dhiifama hin qanbe, gocha bineensummaa ishee daran kan addunyaaf ifa godhee dha. Mucaa haadha irraaajjeesanii, haadha deebisanii mucaa ishee irrateessisanii achi irratti yeroo tuman arguu fi dhaga’uun nama surura. Sammuu nama nyaata. Diinni kana godhus namummaa namaa kan hin qabne, bineensa irraa adda miti.
Imimmaan deessee Oromoo, gaddi abbaa Oromoo kun dhaabbatee gara gammachuu fibilisummaatti geeddaramuun isaa fagoo hin ta’u. Gaddaa fiboo’ichatti xumura gochuun bilisummaa dhaqqabuun murtee Oromoo ti. Murtee kana kan fuudhee deemuu fihojii irra oolchee dhugoomsu warraaqsi ummata bal’aa Oromoo FXGn finiinaa jiru isa kana milkeessuufi.
Kanaaf murteen keenya murtee ta’ee warra haadhaa fi abbaa keenya boochisaa jiru, biyyaa fimirga nu sarbee qabeenya nu saamee namummaa nu baasaa jiran muree akka darbuuf qabsoo roga maraa, warraaqsa FXG karaa danda’ame cufaan finiinsinee itti fufuu qabna.
# Bilisummaan uummata bal’aaf.


text:
Jaarmayaan ABO takkomee fi Addi Tokkummaa Walabummaa Oromiyaa(ADWO) dhiyeenyatti biyyatti galuuf ka jiran ta’u beeksiisan. Mummichi ministeera Itiyoophiyaa Dr. Abiyyi Ahamd Ugaandaa daw’atanii yeroo turanti hogganaan ADWO birgeedar Jeneraal Kamaal Galchuu waliin dubbachuu isaanii fi guyyoota dhufa kana keessa jilli tokko Finfinnee akka seenuuf jiru ibsamee jira.
Jaarmayaan ABO tokkomee gama isaan karaa kallattii hin taaneen mootummaa waliin dubbataa akka jiruu fi qabsoo gaggeeffamuu biyya keessatti saba ofii giddutti deebisuuf murteessuu isaa beeksiise.Garu biyya ofiitti galuuf bellama kan hin barbaachifne ta’uus guyyichi kan sabaa himaan labsamuuf jiru ta’u hubachiise.
Gama kaaniin Kan dhiyeenya kana biyyatti deebi’ee Adda Dimokraatawaa Oromoo(ADO) jijjiramanii argan isa eegeen ol ta’u ibsee jira. Carraa argamee Kanaan hojjachuuf jaarmayoon Oromoo wal danquu dhisanii walii wajjiin hojjachuu qabu jedhee jira.Knaafis irbuu walii seenuun barbaachisaa akka ta’e beeksisee jira.
Gabaasa Guutuu Caqasaa


text:
Bakka Bashaanana Haroo Wanti. Dacheen oromiyaa uumamaan badhaatudha. Haroo wancii mee wal-baraa!
- Haroon Wancii godina Kibba Lixaa Shawaa, Aanaa Wancii keessatti, Finfinnee irra fageenya 152km, magaalaa godina (Waliso) irra 38km, magaalaa Aanaa irra 27km fagaachuun bakka gahumsa tuuristii argamudha.
- Daandiin cirraachaa hanga haroo kanattii geessu kan jiru yemmu ta’u yeroo ammaa daandii asphaaltii hojeechuuf mootummaan karooraa keessatti qabatee jira.
Hawwatumma Haroo wancii
- Bishaan qulqulufi bareedina addaa qabu haroo geengoo (Circlar slope) keessatti argamu, isaafi bosona ummama magarsiisan (alphine vegetation) marifame argamu isaa,
- Mandaroota iddo olka’aa qarqara bishaanii irratti argaman (Village on peninsula), Batas kana durii ciituu lafaa irratti argamu (the small islan with monastery), mannenifi magariisaa qarqara bishaanii irratti argamu (the houses and gardens on the lake side) haroo kana bakka addaa dawwatamu qabu isaa tasiisu.
- Gosa Mukolee gurguddoo 15 bosona ummama, gosoota sinbiroo adda addaa (many aquatic and terrestrial bird species), Bineensoota bosona kan akka jaldeessa (colobus monkey), Fincaa’aa, bishaan albuudaa fi kkf haawwatumma haroo kana dabalu.
- Haroon kun tuuristoota Ispoortii bishaanii, Doonii fi fardooleen deemufi bashananu barbadaniifi bosona dawwataniif, bishaan ho’aa ummamattii fayyadamu barbadaniifi bashanana Iko-tuurizimiin walqabatee barbadaniif bakka mijataadha.


text:
Adeemsa raawwii marii biyyaalessaa ilaalchisee garaagarummaa yaadaa mootummaa fi qaamolee dhimmi ilaallatu gidduu jiru ilaalcha keessa galchuudhaan, yaadaa fi tarsiimoo sirna dimokiraasii dhugaa gadi dhaabuudhaaf ni ta’a jennee itti amanne dhiyeessuuf Gamtaa Paartilee Mormitootaa hundeessinee jirra.
Kanaaf, nuti paartileen siyaasaa maqaan keenyaa xumura barruu kanaa irratti tarreeffame, walitti dhufuudhaan Gamtaa Paartilee Mormitootaa kan hundeessine yoo ta’u, paartileen miseensa gamtichaa taane rakkoo siyaasaa yeroo ammaa Itoophiyaa mudate wal waraansaa yaaddessaatti ce’ee jiru marii karaa nagaatu fala ta’a jennee amanna. Rakkoofi muddama siyaasaa yeroo ammaa Itoophiyaa mudatee jiru furmaata waaraa diriirsuudhaaf mariin biyyaalessaa hundumaa hirmaachise barbaachisaa akka ta’e, paartii biyya bulchaa jiru dabalatee paartileen siyaasaa marti waliigalanii jiru. Mootummaan yaa’ii paartilee siyaasaa irratti qooda fudhachaa kan jiru yoo ta’u, yaa’iiwwan kanneen irrattis qajeelfamoonnii fi adeemsi marii fi waliigaltee biyyaalessaa mari’atamanii jiru. Haatahu malee paartileen siyaasaa fi qaamoleen dhimmi ilaallatu tarsiimoo marii fi waliigaltee biyyaalessaa bu’a qabeessa gaggeessuudhaaf mari’achaafi wal falmaa wayita jiran kanatti, paartiin biyya bulchaa jiru immoo yaada paartilee siyaasaa cinaatti dhiisuudhaan, wixinee seera adeemsa mariifi waliigaltee biyyaalessaa ilaalchaa fi dantaa garee tokkoo qofa giddugaleessa godhate tumee hojiirra oolchuudhaaf abbalaa jira.
Adeemsi marii fi waliigaltee biyyaalessaa jalqaba irraa eegalee haga dhumaatti qaamolee dhimmi ilaallatu mara kan hirmaachisu ta’uu kan qabu yoo ta’e iyyuu, paartiin biyya bulchaa jiru garuu jalqabuma irraa eegalee haalli itti kommishiniin mariifi waliigaltee biyyaalessaa hundeeffame amanamaa miti. Akkasumas komishiniin hundeeffame jedhamu kun qaamolee sochii siyaasa biyyattii irraa uugguramanii fi qaamolee mootummaa waliin wal waraanaa jiran akka quunnamuufi mariisisuuf qajeelfamni tumame tokkollee hin jiru.
Gamtaan Paartilee Mormitootaa gaaga’ama siyaasaa yeroo ammaa biyyattii mudateefi gara wal waraansa hamaatti ce’ee jiru, marii fi waliigaltee biyyaalessaa haqa qabeessaa fi qaamolee dhimmi ilaallatu mara hirmaachise qofaan furmaata argata jennee amanna.
Waan kana ta’eef, Gamtaan Paartilee Siyaasaa adeemsa dogoggoraa fi shira marii fi waliigaltee biyyaalessaa gaggeessuudhaaf raawwatamaa jiru hubachuudhaan, shira kana dura dhaabbachuudhaan marii fi waliigaltee qaamolee hundumaa hirmaachisee fi bu’a qabeessa ta’e gaggeessuudhaaf yaada furmaataa sochii sirna dimokiraasii diriirsuuf taasifamu gabbisuufi kallattii dogoggoraa mootummaan qabatee jiru sirreessuuf fala ta’u dhiyeessuuf murteessinee jirra. Waan kana ta’eef, Gamtaan Paartileen Mormitootaa marii fi waliigaltee biyyaalessaa rakkoo siyaasaa, hawaasummaa fi dinagdee biyyattii mudatee jiruuf fala ta’u gaggeessuudhaaf, adeemsi marii fi waliigaltee biyyaalessaa dhimmoota armaan gadii dabalatee, ulaagaalee sadarkaa idil-addunyaatti yoo xiqqaate guutamuu qaban guutuu qaba jedhee amana: Naannoo Tigiraayi, Affaar, Amaaraa, Kaaba Itoophiyaa, Oromiyaa fi Beneeshanguliifi Somaalee dabalatee kutaalee Itoophiyaa mara keessatti waliigalteen dhukaasaa dhabuu sadarkaa idil-addunyaatti fudhatama qabu raawwatamee lolaa fi wal waraansi gaggeeffamaa jiru haala amansiisaa ta’een dhaabbachuu qaba.
Mootummaa fi qooda fuudhattoonni ijoo ta’an waliin ta’uudhaan adeemsi raawwii mariifi waliigaltee biyyaalessaa haqa qabeessaa fi qaamolee dhimmi ilaallatu mara kan hirmaachise ta’uufi kanaanis paartileen mariifi waliigaltee kana kan raawwatan adeemsicha kan deggeraniifi murtii marii biyyaalessaan booda kennamus fudhatanii hojiirra oolchuudhaaf qophii ta’uu isaanii mirkaneessuu qabu.
Adeemsi marii biyyaalessaa walaba akka ta’uuf, iftoomina akka qabaatuufi qaamolee hundumaa kan hirmaachise ta’uu isaa mirkaneessuudhaaf, paartileen siyaasaa marti miseensota Komiishinii Marii Biyyaalessaa keessaa bakka bu’ummaa ga’aa qabaachuu fi adeemsa filannoo miseensotaa fi ulaagaalee filannoo keessatti qooda fudhachuu qabu. Dabalataanis tumaaleen wixinee seerichaa kanneen ta’e jedhamanii namoota dantaa dhuunfaa isaanii milkessan filachuudhaaf tumaman, fakkeenyaaf namoota maddi isaanii Itoophiyaa ta’eef paaspoortii Itoophiyaa qabaachuun akka ulaagaatti ka’amee kan jiru ta’us, tumaaleen akkanaa haqamuu qabu.
Dhimma ajandaa qopheessuutiin wal qabatee, adeemsi iftoomina qabu kan qooda fudhattoonni dhimmi ilaallatu marti loogii tokko malee akka irratti mari’ataniifi mirkaneessaniif carraa kennuuf diriiruu qaba.
Yeroo addunyaa guutuun akka ollaatti walitti hidhamee jiru kanatti, Itoophiyaan odola bishaan qofaan marfamtee argamtuufi qofaa baatee jiraachuu dandeessu waan hin taaneef, murtiiwwan nuti murteessinu biyyoota biroo birattis fudhatama kan qaban ta’uu qabu. Kanaaf, marii fi waliigaltee biyyaalessaa kana haqa qabeessa gochuudhaaf qaamoleen idil-addunyaa walabaa fi amanamoo ta’an akkaataa barbaachisummaa keessatti qooda fudhachuu qabu jennee amanna. Adeemsi marii fi murtiin kennamu kamiyyuu iftoomina kan qabuu fi qaamolee dhimmi ilaallatu mara kan hirmaachise ta’uu qaba. Nageenya hirmaattoota ijoo ta’anii sadarkaa amansiisaa ta’een tiksuu, hordoffii qaamolee idil-addunyaa jabeessuu, hidhamoota siyaasaa mara hiikuu fi namoota hubamaniif deggersa nyaataa fi qorichaa dhiyeessuu dabalatee tarkaanfiwwan nama amansiisan fudhatamuu qabu jennee amanna.
Bu’uuruma fedhiifi dantaa uummata keenyaatiin, gaggeesitoonni paartilee mormitootaa marii biyyaalessaa kanarratti qooda fudhatan akka hin dorsifamneef, akka hin miidhamneef yookaan ajjeechaan akka irratti hin raawwatamneef, hirmaattota marii biyyaalessaa ijoo ta’aniif tiki nageenyaa amansiisaan diriiruu qaba.
PAARTILEE MISEENSA TA’AN
1. Paartii Haqaa fi Dimokiraasii Uummata Affaar
2. Paartii Uummata Affaar
3. AREENAA TIGRAAYI
4. DHAABATA DIMOKIRAATAWAA UUMMATA DOONGAA
5.HIBIR ITOOPHIYAA
6. MEDREK
7. Adda Bilisummaa Ogaadan
8. Kongireesii Federaalistii Oromoo (KFO)
9.Adda Bilisummaa Oromoo (ABO)
10. Warraaqsa Biyyaalessaa Uummata Walaayittaa
Finfinnee, Itoophiyaa
05/06/2022


text:
Maqaalee Rabbii (Subhaanahu)-Kutaa 8.3
B- Bu’aa Maqaalee Ar-Raaziq, Ar-Razzaaq beeku fi itti amanuun argamuu–Kutaa 2ffaa
3-Sababoota haraama ta’an dhiisu fi rizqiif jedhanii haqa faalleessu dhabuu– Namoonni amantin isaanii yommuu xiqqaatu karaa haraamatin rizqii argachuuf carraaqu. Fakkeenyaaf, hanna, malaamaltummaa, mattaa, gowwoomsu fi kkf. Ammas, yeroo garii namni haqa Islaamaa qabate, yommuu abbaan aangoo haqa akka dhiisu ykn wanta sobaa akka hojjatu ajaju, “Rizqii narraa kuta” jedhee sodaachun haqa dhiisa ykn wanta sobaa hojjata. Namni kana hundarraa baraaramee gammachuu fi milkaa’inna argachuuf, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Ar-Razzaaq akka ta’e mirkaneefachuudha. Rizqiin harka namaa osoo hin ta’in harka Rabbii waan hundaaf rizqii kennuu keessa jira. Haqa akka dhiisaniif diinonni Islaamaa rizqii nama dhoowwachuun sodaachisu. Rizqiin akka waan harka isaanii jiru godhanii yaadu. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Isaan ‘Hanga addaan bittinaa’anitti namoota Ergamaa Rabbii bira jiran irratti hin baasinaa’ kanneen jedhaniidha. Kuusaawwan samiiwwanii fi dachii kan Rabbiiti. Garuu munaafiqonni hin hubatan.” (Suuratu Al-Munaafiquun 63:7)
Aaya tana ilaalchise Sayyid Quxb (rahimahullahu) ni jedha: “Wanti munaafiqonni jedhan kuni amalli isaanii hangan badaa fi fokkuu akka ta’ee mul’isa. Suni karoora beelessu mormitoonni haqaa fi iimaanaa bakkaa fi yeroo adda addaatti amantii sirrii ta’etti duuluuf waliif dhaamaniidha. Kunis kan ta’eef, namoonni kunniin miirri isaanii gadi aanaa waan ta’eef jireenya keessatti hanbaan nyaataa wanta hunda akka ta’etti yaadu. Ergasii mu’mintoota ittiin duulu.
Kuni karoora Qureeshonni itti fayyadamaniidha. Akka Nabiyyii (SAW) hin gargaarree fi isarraa faca’an Qureeshonni nyaanni bani Haashim akka hin geenye dhoowwite. Akkasumas, akkuma aayan tuni murteessitu, tooftaan beelessuu fi nyaata dhoowwachun tooftaa munaafiqonni itti fayyadamaniidha. Akka isaan yaadanitti yoo beelli sahaabota rukute, nabiyyii (SAW) dhiisanii irraa faca’u.
Warri kooministiis namoota amanti qabatan akka beelaan du’aniif ykn amanti dhiisanii fi hin salaanneef mirga soorannaa dhoowwatu. Yeroo ammas, diinonni Islaamaa biyyoota Muslimaa keessatti ergaa Islaamatti duuluuf tooftaa kanatti fayyadamu. Tooftaan kunis: Muslimoota hidhuu, beelessuu, karaa rizqii ittiin argatan cufuu fi kkf. Haala kanaan mormitoonni iimaanaa durii fi ammaa, haqa salphaa Qur’aanni ayah armaan olii keessatti isaan yaadachisu dagachuun maloota fokkuu kanatti fayyadamu. “Kuusaawwan samiiwwanii fi dachii kan Rabbiiti. Garuu munaafiqonni hin hubatan.”
Kuusawwan Rabbii kan samii fi dachii keessa jiran irraa warroonni haqatti diina ta’an kunniin rizqii isaanii argatu. Isaan mataa ofiiti rizqii kan uumani miti. Rizqii namoota biroo irraa kutuuf yommuu carraaqan, isaan gowwoota akkamitii! Ee xiqqaate hubannaan isaanii! Haala kanaan, tooftaa badaa kanatti qabsaa’uuf Rabbiin warroota amanan tasgabbeessa, qalbii isaanii jabeessa. Kuusaan samii fi dachii namoota hundaafu banaa akka ta’e isaanitti hima.”[1]
Gabaabumatti kuusaan (kaaznaan) rizqii harka Rabbii akka jiru namni yoo beeke fi amane, dhabiinsa rizqii sodaachun wanta haraama hojjachuuf hin carraaqu.
4-Qalbii keessaa haafayuu fi doy’ummaa fageessun arjoomu fi tasgabbaa’u- Namni maqaa Rabbii, “Ar-Razzaaq” jedhu sirritti yoo hubatee fi itti amanee, qalbii isaa keessaa haafayuu fi doy’ummaan ni fagaata. Sababni isaas, rizqii irraa wanta nama harka jiru, beekumsa fi qajeelchi qalbii keessa jiru hundi Rabbiin irraa akka ta’e isatti dhagahama. Miirri kuni nama amane akka gadi of qabu, beekumsaa fi qabeenya irraa wanta argate karaa Rabbii keessatti akka baasuu fi warroota itti hajamaniif akka kennu isa kakaasa. Rizqiin bal’achuun Rabbiin irraa namaaf qormaata. Maal akka ittiin hojjatu isa ilaalu fi shukrii isaa qoruuf rizqii bal’isaaf. Qur’aana keessatti: “Rabbiin Kan dachii keessatti bakka buutota isin godhee fi waan isiniif kenne keessatti isin qoruuf jecha garii keessan garii irra sadarkaan ol fuudhedha. Dhugumatti, Gooftaan kee adabni Isaa saffisaadha, ammas dhugumatti Inni Araaramaa Rahmata godhaadha.” Suuratu Al-An’aam 6:165
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Rabbii fi Ergamaa Isaatti amanaa. Waan Inni isa keessatti bakka buutota isin taasise irraas kennadhaa. Isin keessaa kanneen amananii fi arjooman, isaaniif mindaa guddaatu jira.” Suuratu Al-Hadiid 57:7
“Waan Inni isa keessatti bakka buutota isin taasise irraas kennadhaa.” Qabeenya Rabbiin dhaaltota isin godhee irraa kennadhaa. Qabeenyi isin qabdan yeroo hundaa kan isin waliin turuu miti. Kaleessa namoota biraa harka ture. Tarii abboota keessan harka ture. Har’a immoo isaan ajjeese isin immoo qabeenya kana akka dhaaltan taasise. Isinis qabeenya kana zalaalamiif hin horattan. Isin ajjeesun dhaloota isin booda dhufu dhaalchisa. Kanaafu, wanta yeroo hundaa turaa ta’ee maaliif hin horannee? Wanti turaan suni qabeenya keessan baasun mindaa guddaa Aakhiratti argattaniidha. Aa’ishaan akka gabaastetti, gaafa tokko hoolaa qalanii foon namoota hiyeeyyiif qoodan. Ergasii Nabiyyiin (SAW) ni jedhan: “Ishii (hoolaa) irraa maaltu hafee?” Aa’ishaanis ni jette, “Ceeku malee homaa hin hafne.” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni jedhan, “Ceeku ishii malee hunduu hafee jira.” (Jaami’u At-Tirmizii 2658) kana jechuun wanti Rabbiif jedhamee kenname kan hafee fi olkaa’ameedha. Guyyaa Murtii mindaa wanta kennanii fi baasanii waan argataniif.
5-Rizqii halaala ykn haraama gochuun aangoo nama osoo hin ta’in aangoo Khaaliqaati (subhaanahu wa ta’aalaa)–Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Ar-Razzaaq erga ta’ee fi wantoonni dachi keessa jiran hundi kan Inni uumee erga ta’anii, namni hanga fedhe haa qabaatu wanta Rabbiin haraama godhee halaala gochuu hin danda’u. Ammas wanta Inni halaala godhe namni haraama gochuu hin danda’u. Sababni isaas, wanta tokko haraamaa fi halaala gochuun hojii Gooftaa qofa. Namni kana keessatti Isaan morkate, Gooftummaa Isaa keessatti shirkii hojjate jira. Namni wanta Rabbiin haraama godhe halaalessu ykn wanta halaala godhe haraama godhu keessatti osoo beeku itti gammadee makhluuqaaf ajajamee, Rabbii gaditti makhluuqa kana gooftaa godhatee jira. Fakkeenyaaf, Qeeysonni wanta Rabbiin haraamaa hin goone haraama godhu ykn wanta Rabbiin olta’aan halaalaa hin goone halaala godhu. Namni osoo beeku itti gammadee qeeysotaf ajajamee Rabbii gaditti qeeysota gooftaa godhatee jira. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Rabbii gaditti hayyootaa fi moloksee isaanii gooftolee godhatan, akkasumas Masiih ilma Mariyamis [gooftaa godhatan]. Gabbaramaa Tokkicha gabbaruu malee homattu hin ajajamne. Isa malee gabbaramaan haqaa hin jiru. Wanta isaan itti qindeessan irraa Inni qulqullaa’e.” Suuratu At-Tawbaa 9:31
Asi oliitti “gooftoleen” danuu (hedduminna) “gooftaa” ta’a. Kiristaanonni fi Yahuudonni, “Rabbii gaditti hayyootaa fi moloksee isaanii gooftolee godhatan”. Aayah tana hubachuuf mee gara hadiisaa haa deebinu. Yeroo Nabiyyiin (SAW) ergaman Adiyy ibn Haatim Kiristaana ture. Yommuu Islaamawuf Nabiyyii bira dhufe akkana jedha: “Morma kiyya irratti maskala warqii rarraafadhe gara Ergamaa Rabbii (SAW) dhufe. Nabiyyinis ni jedhan, “Yaa Adiyy! Taabota kana morma keetirraa darbi.” Anis ni darbe. Suuratu Tawbaa irraa aayah tana osoo dubbisuu isatti dhufe: “Rabbii gaditti hayyootaa fi moloksee isaanii gooftolee godhatan” Anis ni jedhe, “Yaa Ergamaa Rabbii! nuti isaan hin gabbarru.” Nabiyyinis ni jedhan, “Wanta Rabbiin halaala godhe haraamaa hin godhanii? Isinis [isaaniif ajajamuun] haraama gootu. Ammas, wanta Rabbiin haraama godhe halaala hin godhanii? Isinis halaala gootu.” Anis ni jedhe, “Eeyyen.” Innis ni jedhe, “Kuni isaan gabbaruudha.”[2]
Kuni haala Kiristaanotaa fi Yahuudotaati. Ragaa Rabbiin irraa dhufe osoo hin qabaatin, qeeysotaa fi paappasota hordofu. Wanta Rabbiin haraama godhe qeeysonni, paappasonni fi molokseen isaaniif halaala godhu. Ykn wanta Rabbiin halaala godhe haraama godhu. Ummanniis isaaniif ajajama. Ammas, seera Rabbiin amanti keessatti hin buusne, isaaniif kaa’u. Akkaataa ibaadaa itti hojjatan kan Rabbiin hin ajajne paapasonni kunniin ajaju. Fkn, namni tawbachuu barbaadu, qeeysi bira deemee cuubaa, luka dhiqu fi wanta biraa hojjata. Akkasumas, ummanni Kiristaanaa ifa beekumsaa dhaban qeeysotaaf gadi of qabanii masqala dhungatu. Dhugumatti kuni gooftaa isaan godhachuudha. Hundemaa Gooftaan kan namoonni isaaf ajajamanii fi isaaf of gadi qabaniidha. Sadaqallahul aziim (Rabbiin Guddaan dhugaa dubbate).
Akkasumas, Iyyasuusin gooftaa akka godhatan wanta beekkamudha. Garuu namoonni kunniin ajaja Rabbii isaan uume faallessanii jiru. “Gabbaramaa Tokkicha gabbaruu malee homattu hin ajajamne. Isa malee gabbaramaan haqaa hin jiru.” Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ergamtoota erguun, “Gabbaramaa Tokkicha gabbaraa, Rabbiin malee haqaan gabbaramaan biraa hin jiru.” jechuun isaan ajaje. Gabbarrii fi ajajamu Isa qofaaf akka qulqulleessan, jaalala, garmalee ol guddisuu, gadi jechuu fi kadhaa Isa qofaaf akka godhan ajajaman. Garuu isaan ajaja Rabbii dugda duubatti darbuun Isa waliin wanta biraa gabbaru. Isa qofaaf gadi jechuu fi ajajamu dhiisanii qeeysota, paappasota fi molokseef gadi of qabu, isaaniif ajajamu. “Wanta isaan itti qindeessan irraa Inni qulqullaa’e.” Wanta isaan Isa waliin gabbaranii fi kabajaaf guddinna Isaatiif wanta hin malle kan isaan jedhan irraa Inni qulqullaa’e. “Rabbiin ilma qaba” jedhan. Rabbiin kana hundarraa qulqullaa’e olta’e.
Wanti asirraa hubannu, hayyootaa fi hoggantoota beekumsaa fi ragaa malee hordofuu dhiisudha. Hayyoonni fi hoggantoonni wanta tokko haraama ykn halaala yoo jedhan, “ragaa keessan fidadhaa” isaaniin jechuudha. Ragaan isaan fidan Qur’aanaa fi Sunnah irratti yoo hundaa’e, suni waa tole, wanta isaan jedhan fudhachuudha. Garuu yoo ragaa hin qabaatinii fi wanti isaan jedhan Qur’aanaa fi Sunnah kan faallessu yoo ta’ee, “achumatti” isaanin jechuun irraa fagaachudha. Ta’uu baannan, ragaa fi beekumsa malee isaaniif ajajamuun akka namoota armaan olii taana. Rabbiin kanarraa nu haa tiiksu.
Kitaabban wabii:
[1] Walillahi asmaa’ul Husnaa fad’uuhu bihaa– lakk.61,62; AbdulAziz bin Naasir Jaliil
[2] Tafsiiru Xabari– -11/417-418


text:
Zinaa Irraa Akkamitti Of Eegan?-Guduunfaa
Guduunfaa
Tooftaalee zinaa (sagaagalummaa) irraa ittiin of eegan hanga ammaa ilaalle haala kanaan haa guduunfinu:
- Wantoota zinaatti nama geessan irraa fagaachu. Kanneen akka haraama ilaalu, saalaa faallaa waliin haajaa tokko malee haasawu, isa/ishii waliin kophaa ta’uu…
- Adabbii zinaa itti xinxalluu
- “Akkas yoo godhe, akkas hin ta’uu” jechuun baditti tarkaanfachuu irraa of qusachuu
- Boodarra nan tawbadha jechuun ibidda zinaa harkaan qabachu irraa of eegu
- Namni wanta haraamaa jaallatu Rabbiif jedhee dhiise, wanta san karaa halaalatiin akka argatu ykn kan san caalu Rabbiin akka bakka isaaf buusu beeku
- Filannoo lamaan keessaa tokko filachu-adabbii lamaan keessa adabbii salphaa ta’e filachuun irratti obsuu
- Fuudhu ykn heerumu, yoo kana dadhaban soomu
- Hiriyyaa badaa irraa fagaachu
- Yeroo hundaa gara Rabbii azza wa jalla dhiyaachuu fi ikhlaasa qabaachuuf carraaqu
Mindaa Nama Zinaa irraa Of eeguu
Dhugumatti, namni zinaa irraa of eegu, badhaasa fi mindaa hangana hin jedhamne addunyaa fi Aakhiratti argata. Badhaasni guddaan namni addunyaa tana keessatti argatu maal akka ta’e beektu? Eeti, badhaasni guddaan namni hundi halkanii guyyaa argachuuf carraaqu, “Tasgabbii qalbiiti fi Boqonnaa sammuuti” Tasgabbiin qalbii fi boqonnaan sammuu kan namatti dhagahamu, sodaan, gaddii fi jeequmsi yoo namarraa deemedha. Akkasi miti ree? Namni yoo hin gaddin, hin sodaatinii fi hin jeeqamin tasgabbii fi boqonnaa argata. Zinaan hojii fokkuu waan ta’eef gadda, sodaa fi jeequmsa namatti fida. Kanarraa kan ka’e, tasgabbii fi boqonnaa sammuu dhaban. Akkasi miti ree? Faallaa kanaa, namni zinaa fi wanta zinaatti nama geessu yoo hin hojjatin, tasgabbii fi boqonnaa sammuu ni argata. Eeti, kana waliin iimaanni fi hojii gaggaariin jiraachu qaba. Iimaana osoo hin qabaatini fi hojii gaggaarii hin hojjatin, zinaa qofa irraa fagaachun tasgabbii fi boqonnaa namaaf hin fidu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Isaannan amananii fi iimaana isaanii zulmiin walitti hin makin, isaaniif tasgabbiitu jira. Isaanis qajeelfamoodha.” (Suuratu Al-An’aam 6:82)
Zulmiin (miidhaan) guddaan kufrii fi shirkii (Rabbiin waliin waan biraa gabbaruudha). Itti aanse badiiwwan gurguddoon haqa Rabbii fi haqa namootatiin wal qabatan zulmii (miidhaa)dha. Namni yommuu wanta Rabbiin isarratti dirqama godhe dhiisu ykn wanta Inni dhoowwe hojjatu, nafsee ofii miidha (zolloma). Sababni isaas, adabbii guddaaf of saaxila. Ammas namoota irratti yommuu daangaa darbu isaanii fi nafsee ofii miidha. Kanaafu, tasgabbii fi qajeelfamni namaa hamma iimaana inni qabuu fi hangam zulmii irraa akka fagaate irratti hundaa’a. Namni iimaanni isaa guutuu ta’ee fi zulmii irraa guutumaan guututti fagaate, tasgabbii fi qajeelfamni isaa guutu ta’a. Namni iimaanni isaa hanquu ta’ee fi zulmii irraa guutumaan guututti hin fagaanne immoo tasgabbii fi qajeelfamni isaa akkasuma hanquu ta’a.
Dhugumatti, tasgabbiin qalbii, boqonnaan sammuu fi qajeelfamni mindaa guddaa maallaqni biliyoonatti lakkaawamu hin binneedha. Sababni isaas, tasgabbii qalbii irratti Kan buusu, jeequmsa oofun sammuuf boqonnaa Kan kennuu fi karaa sirriitti nama qajeelchu danda’u Rabbii tokkicha. Isaan ala eenyullee kana hojjatu hin danda’u. Osoo Inni sodaa fi jeequmsa namatti buuse, eenyutu namarraa oofu danda’aa?
Kanaafi, namni wanta badaa Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dhoowwe yommuu hojjatu, sodaa fi jeequmsi gara hundaan isa marsa. Gabaabumatti, namni iimaana sirrii qabaachuun hojii gaggaarii yoo hojjatee fi zinaa irraa yoo fagaate, tasgabbii qalbii, boqonna sammuu fi qajeelinna badhaafama.
Aakhiratti immoo mindaan isaa hangana hin jedhamu. Mee mindaa san keessaa muraasa haa ilaallu:
“Nama Gooftaa isaa fuundura dhaabbachuu sodaatef Jannata lamatu jira.” Suuratu Ar-Rahmaan 55:46
Nama Fuunduree Rabbii dhaabbachuu sodaachun wanta Inni itti ajaje hojjate fi wanta Inni irraa dhoowwe dhiise, Jannata lama meeshaaleen, faayni fi ijaarsi isaanii warqii irraa ta’antu isaaf jira. Jannata lamaan keessaa Jannanni takka waan dhoowwame dhiisu isaatiif mindaa isaaf kennamuudha. Jannanni biraa immoo wanta itti ajajame hojjachu isaatiif mindaa isaaf kennamuudha.[1]
“Namni Gooftaa isaa dura dhaabbachuu sodaate fi lubbuu ofii waan ishiin hawwitu irraa dhoorge, dhugumatti Jannanni bakka qubannaa isaati.” (suurat An-naazi’aat (79):40-41)
Namni Guyyaa Murtii qorannoo fi murtiif Gooftaa isaa fuundura dhaabbachuu fi badii gurguddaaf adabbiin haqaa hojii irra akka oolu sodaatee nafsee ofii fedhii daangaa akka darbu isa taasisu hordofuu irraa dhoowwe, dhugumatti Jannani qananii iddoo qubannaa isaati. Iddoo itti galuudha. Namni kuni nafsee ofii ma’asiyaa fi badii gurguddaatti taruu irraa dhoowwe, dirqamoota bakkaan gahuu fi wantoota dhoowwaman irraa dhoowwun Rabbiif ajajamuu irratti ishii (nafsee ofii) leenjise.
Hawaa– jechuun wanta jaallattutti nafseen dabuudha, osoo wanta san keessa miidhaan, sharriin, badii fi diliin (cubbuun) jiraateyyuu.
“Hawaa” keessa hiika “bakka ol’aanaa irraa bakka gadi aanatti kufuu fi bu’uutu” jira.[2] Dhugumatti, namni hawwii fi fedhii lubbuu badaa hordofe bakka ol’aanaa irraa bakka gadi aanatti kufa. Fkn, namni iimaana fi hojii gaggaariin of faayee yoo badii gurguddaa hojjatee fi dafee hin tawbatin, sadarkaa ol’aanaa irraa sadarkaa gadi aanatti kufa. Addunyaa tana keessatti kabajni isaa ni kufa. Osoo hin tawbatin yoo du’ees Jahannam keessatti kufa. Jahannam iddoo gadi aanaa ta’eedha. Namni tawbatee fi fedhii lubbuu hordofuu irraa of dhoowwe immoo, sadarkaa ol’aanaa irra gaha.
Imimmaan Tawbah
Hanga ammaa akkaata zinaa irraa ittiin of eegan ilaalaa tureerra. Tarii namni fedhiin isaa isa moo’achuun badii kanatti mucucaate hin dhabamu. Namni akkuma dhoqqee irratti yoo mucucaate ka’ee deemu, namni xurii zinaa irratti mucucaates keessaa bahuuf ni tattaafata. Akkasi miti ree? Akkuma yeroo mucucaa, dhoqqee nama tuqe bishaaniin qulqulleessan, xurii zinaa qalbii fi sammuu irraa tawbaan qulqulleessan. Akkasi miti ree? (Tawbaa jechuun badii irraa buqqa’uun gara Rabbiif ajajamutti deebi’uudha.)
Namni yommuu akkaataa zinaa irraa ittiin of eegan beeku, “Osoo kana dura kana beeke silaa badii kanatti hin mucucaadhu.” jechuun gaabbu danda’a. Eeti, gaabbin isaa kuni tarkaanfi jalqabaa gara tawbaatti isa/ishii fudhatuudha. Adabbii zinaa addunyaa fi Aakhiratti nama qunnamu yaadachuun imimmaan tawbaa boqoo isaatirra/ishitirraa yaa’u jalqaba. Tarii imimmaan kanaan badiin fokkuun kuni qulqullaa’u danda’a.
Inni/ishiin Guyyaa Murtii qorannoof Rabbii olta’aa fuundura yommuu dhaabbatu/ttu hojii kanaaf akka hin salphanneef har’a isaaf/ishiif akka araaramu qalbii gadi cabsuun araarama Rabbiin irraa kadhata/tti. Adabbii warra zinaa raawwatanii yaadachuun, akka adabbii san Rabbiin rahmata Isaatiin isa/ishii irraa deebisu halkanii guyyaa kadhata/tti. Du’aayi Ergamaan Rabbii (SAW) Abu Bakrin barsiisan kana yaadachuun yeroo hundaa godha/gooti:
اللَّهُمَّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي ظُلْمًا كَثِيرًا وَلاَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ أَنْتَ، فَاغْفِرْ لِي مَغْفِرَةً مِنْ عِنْدِكَ، وَارْحَمْنِي إِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ”
Allaahumma innii zalamtu nafsii zulman kasiiran walaa yaghfiru zzunuuba illaa anta. Faghfirlii maghfiratan min indika warhamnii innaka ant-al-ghafuuru rahiim.” Sahiih al-Bukhaari 834
Hiika jechoota: Allaahumma (Yaa Rabbii), innii (dhugumatti ani), zalamtu (miidhee jira), nafsii (lubbuu tiyya), zulman (miidhaa), kasiiran (baay’een), walaa (hin jiru), yaghfiru (kan araaramu), zunuuba (badiiwwan), illaa (malee), anta (Si), faghfirlii (naaf araarami), maghfiratan (araarama), min indika(si biraa), warhamni (rahmatas naaf godhi), innaka (dhugumatti ati), ghafuur (kan namaaf araaramu), rahiim (rahmata kan namaaf godhu).
Hiika himaa: Yaa Rabbii! lubbuu tiyya miidhaa baay’een miidhee jira. Badii kan araaramu Si malee hin jiru. Kanaafu, araarama Si biraa ta’een naaf araarami. Rahmatas naaf godhi. Dhugumatti Ati Araaramaa, Rahmata godhaadha.
Xurii zinaa keessa turuun akka dhoqqee keessa turuu ta’etti waan beekaniif dafanii tawbaa fi istighfaaran ofirraa dhiqu. (Istighfaara jechuun araarama kadhachuu). Yommuu inni/ishiin wanta fokkuu kana keessaa tawbaa fi istighfaaran bahuun gara Rabbii deebi’u/deebitu, warroota gaggaarii Rabbiin faarse keessaa ta’a/taati:
“Isaan warra yeroo faahishaa (wanta fokkuu) hojjatan yookiin lubbuu ofii miidhan, Rabbiin yaadatanii ergasii badii isaanitiif araarama kadhataniidha. Rabbiin malee eenyutu badii araaramaa? Isaan osoo beekanu waan hojjatanirra kan hin turreedha.” Suuraa Ali Imraan 3:135
Yommuu badiin guddaan ykn sanii gadii isaan irraa argamu, gara tawbaa fi istighfaara (araarama kadhachuu) fiigu. Rabbii isaanii, adabbii warra Isa faallessaniif waadaa galee fi mindaa warra Isa sodaataniif waadaa gale ni yaadatan. Kanaafu, badii isaaniitiif araarama kadhatan. “Araarama kadhatan” jechuun badii isaanii akka isaaniif haguugu fi isaan hin adabne Rabbii olta’aatti warwaatan. “Rabbiin malee eenyutu badii araaramaa?” kana jechuun nama badii hojjateef kan irra darbuu fi badii san isaaf dhoksuu Rabbiin malee hin jiru. “Isaan osoo beekanu waan hojjatanirra kan hin turreedha.” Rabbiin azza wa jalla badii san akka dhoowwee fi nama badii sanitti taree adabbii cimaa akka waadaa galee osoo beekanu badii hojjachuu itti hin fufan. Kana irra, badii irraa buqqa’uun Rabbii olta’aa araarama kadhatu.[3]
Jazaa (mindaa) nama wanta fokkuu kanarraa tawbatee waan beekaniif, dafanii xurii kanarraa of qulqulleessu. Mindaan nama xurii zinaa irraa tawbaa, istighfaaraa fi hojii gaggaariin of qulqulleesse:
“Isaan sun mindaan isaanii araarama Gooftaa isaanii biraa ta’ee fi Jannata laggeen ishee jala yaa’aniidha. Isaan ishii keessatti hafoodha. Mindaan hojjattootaa waa tole!” Suuratu Aali-Imraan 3:136
“Isaan sun” warroonni Rabbiin sodaatan amaloota kanaan ibsaman: yeroo rakkoo fi toltu qabeenya ofii wanta gaarii irratti baasan, dallansuu liqimsan ykn too’atan, namootaaf irra darban, yommuu wanta fokkuu hojjatan Rabbiin yaadatanii araarama kadhatan, osoo beekanu badii hojjachuu kanneen itti hin fufne, “mindaan isaanii araarama Gooftaa isaanii biraa ta’ee fi Jannata laggeen ishee jala yaa’aniidha.” “araarama Gooftaa isaanii biraa ta’ee” kuni badii hojjatanii dabarsaniif isaan adabuu dhiisu fi isaaniif irra darbuudha. Badii hojjataniif erga isaaniif irra darbee, Jannata laggeen jala yaa’an isaan seensisa. Dhugumatti, araaramni fi Jannani mindaa garmalee guddaa ta’aniidha. Sababni isaas, araarama Isaatiin adabbii (azaaba) jalaa nagaha bahan. Jannani qananii ijji namaa hin agarre, gurri hin dhageenye fi qalbii irra hin qaxxaamurreen tan guuttamteedha. “Mindaan hojjattootaa waa tole!” Rabbiif jedhanii warra hojjataniif mindaan isaanii Jannata ta’uun ee waa tole, ee bareede!
Warri kuni adabbiin Gooftaa isaanii cimaa ta’uu waan beekaniif badii zinaa irra hin turan. Ammas, rahmanni isaa bal’aa ta’uu waan beekaniif, rahmata Isaa irraa abdii kutuun badii zinaa itti hin fufan. Jecha Rabbii olta’aa gabroota Isaa kanneen nafsee isaanii irratti daangaa darban akkaan jechuun yommuu waamu dhagahanii jiru:
“Jedhi,’Yaa gabroottan Kiyya kan lubbuu ofii irratti daangaa dabartan! Rahmata Rabbii irraa abdii hin muratinaa. Dhugumatti Rabbiin balleessaa hundaa ni araarama. Inni Araaramaa, Rahmata godhaadha.’” Suuratu Az-Zumar 39:53
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa hojii fokkuu kamirraayyu nu haa tiiksu. Dogongorree yoo itti tarre immoo tawbaa fi istighfaaran nu haa waffaqu. Rahmata fi araarama Isaatiin nu haa haguugu.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Sa’dii-fuula 979
[2] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-15/61
[3] Tafsiiru Sa’dii-fuula 157, Tafsiiru Xabarii-6/62