text:
Waggoota 86 dura bara 1928tti Xaaliyaaniin Itoophiyaa weeraruudhaan; baruma sana Ebla 27 Maarshaal Baadooliyoon alaabaa magariisa, keelloo fi diimaa Itoophiyaa buusuudhaan alaabaa Xaaliyaanii fannisuu isaa seenaan ni yaadata.
Xaaliyaaniin waraana Adiwaa bara 1888tti adeemsifameen injifannoo ishee irratti argame fudhachuun waggoota afurtamaaf qopjhii olaanaa tasisaa turuun; yeroo lammaffaaf bara 1928tti Itoophiyaa weeraruun ishee kan beekamuu dha.
Mosolooniin Itoophiyaa Afriikaa keessatti gama baay’eedhaan iddoo murteessaa qabdu weeraruun kutaa gita bittaa Xaaliyaanii keessaa tokko gochuuf; kana malees maqaa biyya isaa haaromfachuuf qophii olaanaa of eeggannoodhaan taasisaa jiraachuun isaa seenaadhaan ni eerama.
Kanaaf akka isa gargaaruttis loltoota kuma 300 gadi hintaane; xiyyaarota waraanaa 500 ta’an; akkasumas taankota 500 ta’anu jalqaba bara 1928tti Xaaliyaaniin Itoophiyaa irratti waraana akka bantuuf jecha karaa Mitsiwwaatiin Maarshaal De Boonoof ergamuun isaa seenaadhaan galmaa’ee argama.
Barreessitoota seenaatiin galmaa’ee akkuma argamu; biyya Afriikaa keessaa biliisummaa ishee kabachiistee jiraachuun beekamtu Itoophiyaa guddittii too’achuuf tattaaffii olaanaa taasisaniiru. Garuu sababa gootota Itoophiyaatiin guutummaa Itoophiyaa utuu hintoo’atin hafaniiru.
Yuunivarsiitii Finfinneetti barsiisaan seenaa Saamu’eel Nagaash; ayyaanni injifannoo waggaa waggaadhaan Ebla 27 kabajamu; birmadummaan Itoophiyaa waggoota muraasaaf Xaaliyaanotaan sarbamee waan tureef; qabsoo sana deebisuuf taasifamee fi dhuma irratti injifannoo argame yaadachuuf akka ta’e Addis Maaledaatti himaniiru.
Xaaliyaannonni daangaa Itoophiyaa cabsanii erga seenanii booda waggoota shaman turanittis bakkeewwanii fi magaalota hedduu too’achuu danda’uu isaaniitiin; qonnaan bultootaa fi hojjettota Xaaliyaanii gara Itoophiyaatti fiduudhaan lafa filatamaa ta’e akka qoodaniif ni ibsama.
Itoophiyaanonni beekumsaa fi aartiidhaan akka hinjabaanneef manneen barnootaa cufuu irraa jalqabee abbootii amataa bebbeekamoo; maanguddoota biyyaa fi gootota ni ajjeesu turan. Kunis Itoophiyaanonni qabsoo biliisummaa isaanii jabeessanii akka itti fufan isaan dirqisiisuun ni eerama.
Keessaattuu immoo Gurraandhala 12 bara 1928 Finfinnee keessatti Maarshaal Giraaziyaanii ajjeesuuf yaalii taasifameen; Xaaliyaanonni ummata irratti gaaga’amni raawwatan qabsoo goototaa akka sibiilaatti kan cimsee fi ummata Itoophiyaa hundas biliisummaa isaatiif hadheeffatee akka lolatu taasisuun isaa namoota baay’eedhaan kan dubbatamuu dha.
Xaaliyaanonni utuu weerara hinjalqabin dura Finfinnee; guutuu biyyattii; akkasumas raayyaa ittisa biyyattii keessatti basaastota baay’ee naquudhaan Itoophiyaa injifachuuf tattaaffii olaanaa yoo taasisanis; yeroon ummata itti gabbarsiisan; akkasumas tasgabbaa’uudhaan hojiiwwan bulchiinsaa nageenyaan kan itti raawwatan waggaan tokko illee akka hinjirre ragaalee hedduutu mirkaneessa.
Yeroo sanatti gootota irra hubaatiin akka qaqqabu kan taasisanuu fi turtiin faashistootaa akka dheeratuuf baandaawwan wajjin hojjetanu malee; gootonni bosonaa fi hallayyaatti gootummaa fi kutannoodhaan biliisummaadhaan falmaniiru. Gootonni dubartootaas gala qopheessuu fi kennuu irra darbuun waraanatti hirmaachuun; daa’immanis umurii fi waa’een cimina qaamaa utuu isaan hindaangessin gatiin biliisummaa isaaniitiif gumaachan kan haalamu miti.
Guutummaan Afriikaa waanjoo sirna bittaa keessa wayita turetti Itoophiyaan biyyoota adunyaa birmadummaa qaban keessaa tokko ta’uu isheetiin miseensa waldaa mootummoota adunyaa ta’uun ishee ni yaadatama. Kana bu’ureeffachuunis mootichi Hayile Sillaasee weerara Xaaliyaaniin Itoophiyaa irratti raawwatte akkasumas daba hammaataa ummata irratti raawwataa jirtu mootummoota adumyaatti beeksisuudhaan furmaatan fida jechuun gara Geeneevitti qajeeluun dhimmicha yoo ibsanis kan isaan dhaga’u argachuu hindandeenye.
Kana waan ta’eef; mootichi sababa kanaa fi kan biraatiin kan dhaga’u hinjiru jechuun harka maratanii akka hintaa’in ni himamaaf. Akkaataa meeshaalee waraanaa fi humna waraanaa hammayyaa’aa Xaaliyaaniitiin wayita ilaalamu waraanni Hayile Sillaasee duubatti hafaa akka ture sirriitti yoo hubatanis; biyya hormaa taa’aniis gootonni hinbitamnu jechuudhaan Xaaliyaanii akka waraananuuf hojii isaanii hojjetaa turan kan jedhan ni jiru.
Barsiisaan seenaa Saamu’eelis mootichi biyyaa bahuu isaaniitiin garaagarummaan yoo jiraates; biyya isaaniitti guyyaan injifannoo akka dhufuuf qooda olaanaa gumaachuu isaanii kaasaniiru. Akka mootota Itoophiyaa duraanii aarsaa lubbuu kaffalluuf qophaa’uutu irra ture jechuun biyyaa ba’uu isaanii kan morman yoo jiraatanis; lakkii adeemuun isaanii faayidaa ni qaba kan jedhanis baay’ee dha jedhaniiru.
Kanaanis; aasaan mootummoota duratti bahuudhaan taasisan hundeeffamuu Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitiif bu’ura isaa ti erga jedhanii booda; biyyoota adunyaa sadaffaa dha jedhamaniif yaada fayyadu dhiyeessaniiru jedhu.
Awurooppaanonni duraan itti qoosaa turan booda irra waraana adunyaa lammaffaadhaan wayita gaaga’aman Itoophiyaa akka isaan yaachisu taasiseera ittiin jedhu akka yaadatan isaan taasisa barnoonni jedhu ni kennama; jechuun hubachiisan.
Namoonni baay’een Gurraandhala 12 bara 1928 enyutu jalqabe? Jechuun gaafatu. Ta’us garuu yaada kana kan fidanii fi guutuu isaa kan qindeessan mooticha Hayil Sillaasee ta’uu cimsanii kan dubbatan ni jiru.
Yaaliin ajjeechaa Giraaziyaanii irratti taasifame milkaa’uus milkaa’uu baatus ummata irratti dhumaatii olaanaa fiduu akka danda’u dursanii tilmaamanii kan ture yoo ta’es; wanti kamiyyuu kan biliisummaa caalu miti jechuun akka raawwatamu taasisaniiru jedham.
Itti fufuun; adunyaa irratti ka’uuf kan ture waraana adunyaa lammaffaaf guyyaan injifannoo gootota Itoophiyaa akka arifatuuf qooda qabaachuu isaatu ka’a.
Biyyoonni gurguddaan wayita sanaa Ingiliizii fi Faransaay; Itoophiyaan akka meesha waraanaa hinbinne dhorkaa yoo turanis; Xaaliyaan Germeen waliin tumsuu isheetiin; Ingiliiz qabsoo gootota Itoophiyaa deeggaruun Xaaliyaanii waraanuuf akka karoorfattu taasiseera. Kanaanis deeggarsa loltummaa taasisuudhaan Hayile Sillaaseen gara biyya isaaniitti akka galan dandeessisuu isaa galmeewwan nutty himu.
Humni waraanaa lammii Ingiliiz Kaaniinghaamiin durfamus Keeniyaa ka’ee gara giddugaleessa biyyaatti wayita qajeelu waraanni general Pilaatiin durfamu immoo Sudaanii ka’ee karaa Asmaraatiin gara giddugaleessa biyyaatti akka qajeelu taasifamuu isaa ragaaleen seenaa ni mul’isu.
Mootichaan kan hoogganamu waraanni gootota Itoophiyaa fi gorsitoota Ingiliiz of keessaa qabu immoo Sudaan irraa karaa Goojjamiin gara giddugaleessa biyyaatti seenuuf as qajeeluun isaa galmaa’eera.
Kana boodas waraanichi cimee itti fufuu isaatiin; yeroo ji’a lama hinguunne keessatti Xaaliyaanonni Finfinnee gadhiisanii akka bahan beekama.
Waraanni Keeniyaa irraa ka’uun gara giddugaleessa biyyatti qajeelus deeggarsa goototaa dabalatee; Bitootessa 28 bara 1933 Finfinnee seenun isaa ni himama.
Kana hordofees; guyyaan yaadannoo injifannoo goototaa Bitootessa 28 jechuun kan dubbatan yoo jiraatanis; guyyaa kanaa kaasee hanga Ebla 27tti mootichi Goojjam keessa waan turanii fi teessoo isaanii irra akka hintaa’in eeruun ayyaana injifannoo guutuu dha jedhamuu akka hindandeenye kan ibsan ni jiru.
Mootichi ji’a tokkoof sababni Goojjam keessa turaniif Ingiliizonni gootonni Finfinnee akka seenan waan hinbarbaadiniif kan jedhani ni jiru.
Barsiisaan seenaa kun falmiin ayyaanni injifannichaa yoom kabajamuu qaba jedhan akka turan kaasanii; inni duraa gaafa Ingiliizonni Xaaliyaanii baasuun Finfinnee seenan haata’u kan jedhanii dha. Kan biraa gaafa mootichi Finfinnee seenanitti kabajamuu qaba kan jedhu ni jira. Wanti guddaan garuu injifannicha jedhaniiru.
Ingiliizonni erga Finfinnee seenanii booda waan godhan dhiisuudhaan; isaanis utuu hinhirmaatin ta’ee injifannichi ni arifata turee laata jedhanii yaaduu akka barbaachisu kaasaniiru.
Ta’us gootonni Finfinnee turan kana waan mormaniif Ingiliizonni yaada isaanii kana akka itti hinfufinii fi Ebla 27 bara 1933 mootichi Hayile Sillaasee dabaalama olaanaadhaan guyyaa saafaa addabaabayii masaraa Minilik lammaffaatti alaabaa Itoophiyaa magariisa, keelloo fi diimaa sana deebisanii akka fannisan seenaadhaan kan himamuu dha.
Guyyaa sanas “sagaleen dhageessan kun kan kook an mootii keessanii kan Hayile Sillaasee ti” jechuun aasaa jalqabaniin; Xaaliyaaniin daangaa Itoophiyaa cabsitee waraana banuu ishee mootummoota adunyaatti hiyyata dhiyeessuu isaanii; gootonni Itoophiyaa gootummaa uumama isaanii ta’een akkamitti diinatti akka qabsaa’an eeruun; guyyichi waggoota shan keessatti uummanni Itoophiyaa gaaga’ama qe’ee isaatti isa mudataa ture ture irraa kan itti biliisome guyyaa gammachuu olaanaa ta’uu isaa ibsaniiru.
Waliigalaanis Itoophiyaanonni mootii isaanii irraa jalqabee hanga daa’immaniitti qabsoon biliisummaa isaaniitiif taasisan; Xaaliyaaniin turtii waggaa shan hincaalle akka qabaattuu fi Itoophiyaanis biliisummaa ishee irra-deebiin eegsisaa akka itti fufte dandeessisuu isaatu eerama.
Faayidaa ayyaana injifannichaa
Ayyaanni injifannoo kun dhaga’amummaa Itoophiyaan adunyaa irratti qabdu kan jabeesse; akkasumas uummata moo’ataa biliisummaa isaa mariif hindhiyeessine akka qabdu kan mirkaneessee dha. Isa irra darbees dhaloonni dhufu afuura moo’annaa qabatee sab-boonummaan akka jiraatu kan taasisu faayidaa seenaa fi siyaasaa olaanaa kan qabu ta’uu isaa barreessitoonnii fi qorattoonni seenaa gara garaa ni ibsu.
Ta’us ayyaanonni injifannoo baay’een xiyyeeffannaa fi ulfina isaaniif malu argataa hinjiran jechuun kan ibsan barsiisaa seenaa Saamu’eel Nagaashi.
Akka ibsa isaaniitti; wal-dhabiinsa gama seenaatiin jiru; akkasumas taateewwan seenaadhaan argaman busheessanii ilaaluun keessumattuu waggoota 30 darbanitti ayyaanonni injifannoo ulfinnaa fi surraa isaanii guutuu wajjin wayita kabajaman akka hinmul’atin eeran.
Wayita guyyaan isaa gahu akkuma ta’etti kan kabajamuun ala; ulfinaa fi bakka isaaf malu kennuuf fedhii fi kaka’umsi waan hinjirreef yeroo yeroon xiyyeeffannaan kennamuuf hir’ataa dhufuu kaasan.
Haalli kun yeroo ammaas akka hinfooyya’in eeranii; “gatiin nu kaffalchiise hinilaalamne; seenaa irraa barachuuf kutannoon dhabamuu caalaa daandiiwwan seenaa ittiin barsiisanis akkuma dhiibamanitti jiru” jechuudhaan itti dabalan.
Adeemsi keenya gatii nu kaffalchiisaa fi nu miidhaa jira kan jedhan barsiisichi; akkasitti yoo itti fufnemaaltu akka nu mudatu wantoonni amma arginu tokko tokko ni mul’isu jedhan.
Seenaadhaan walqabatee rakkoowwan uumaman keessattuu waggoota 10 dura biyyoota adunyaa irra jiranuttis rakkoo akka ture ibsaniiru. Ta’us waggoota 10 as garuu biyyoonni Afriikaa baay’een utuu hinhafin seenaa isaaniitiif gatii kennuudhaan dadammaqaa jiraachuu mul’isaniiru.
Kanaanis seenaa irratti ciminaan hojjechuu akka barbaachisuu fi kunis tokkummaa, guddinaa fi misoomaaf faayidaa olaanaa akka qabu hubachiisan.
“yeroon kun injifannoowwan dhaloota darbe irraa dhaalleef ulfina kennuu fi irraa barachuudhaan dhaloota dhufu miira biyyummaa olaanaa fi tokkummaan kan itti qopheessinu ta’uu qaba” jechuunis dhaamaniiru.
Yaadannoo guyyaa injifannoo kanaaf siidaan Araat kiilootti kan argamu yoo ta’u; guyyaan goototaa bara kana yeroo 81ffaaf kabajama.
አዲስ ማለዳ Ebla 22 2014 No 46


c: text/html

text:
Dallaa Yunaaytid Isteetes fi Meeksikoo gidduu ijaaruuf jecha labsii yeroo hatattamaa prezidaant Traamp labsan irratti Demokraatonni mana maree bakka bu’ootaa keessa jiran murtii haaraa prezidaantichaf rakkisaa ta’u dabarsuuf jiru.
Murtiin kun Ripaablikaanticha kutaa Teeksaas Joaquin Kastroon qophaa’ee kun Jimaata borii dhiyaatee manni marii bakka bu’ootaa baatii Bitooteess dhufu walakeessatti sagalee irratti kennuuf jira.
Afaan-yaa’ii mana maree Yunaaytid Isteetes Naansii Palosii Robii kaleessaa xalayaa baasaniin seera tumtoonni Demokraatotaa fi Ripaablikaanootaa murtii dhiyaate akka gargaaranii qopheessanti akka mallatteessan jajjabeessan.Kunis tarkaanfiin fudhatamu akka milkaa’iina argatee hojii irra oolu gargaara jedhan.
Prez Traamp labsii yeroo hatattamaa kan labsan torban darbee erga kongreesnii Amerikaa akka dallaan biyyoota lamaan gidduu hojjatamuuf/ doolaara Biliyoona 1.4 qofa eega raggaasisanii booda.
Traamp garu waliigalaan dallaa biyyoota lamaan gidduu ijaaruuf Doolaara Biliyoona 5.7 gaafatan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gaazexeessituun Naayijeeriyaa Amiinaa Yugudaa badhaasa 'BBC World News Komla Dumor' mo'atte
Gaazexeessituun Kaaba-Baha Naayijeeriyaa badhaasa 'BBC World News Komla Dumor' 3ffaa injifatte.
Amiinaa Yugudaa Neetwoorkii Televizhiinii naannoo Gooteel jedhamu keessatti dhiyeessituu oduu yoo taatu, shororkaa Bookoo Haraam dabalatee oduu gurguddoo gabaastee jirti.
Fulbaana kanarraa eegalee ji'oota 3'f BBC Landan keessa hojjachuu eegalti.
Badhaasni kun dhiyeessaa sagantaa 'BBC World News' kan ture Komlaa Dumoor erga tasa lubbuun isaa bara 2014tti darbeen booda isa yaadachuuf qophaa'uu eegale.
Yugudaan badhaasa kana injifachuun ishee ''kabaja guddaa dha'' jette jirti.
''Gammachuun guutameen ture. Namoonni odeessa afaaniin daddarbu himan, Afriikaa keessatti shoora guddaa taphataniiru, kana kan nu ibsu. Amma garuu gaazexeessitoonni itti gaafatamummaa sana fudhachaa jiru.''
Haalli isheen odeessa itti himtu/gabaastu fi dandeettii isheen yaada walxaxaa hordoftoonni akka hubatanitti gootee dabarsuuf qabdu, anqaa/koree badhaasaa baay'ee dinqisiise.
Guumaacha dhaabbatichi horsiisee bultoota naannoo ishee jiran irratti qabu qabata godhachuun, BBC keessatti hojjachuuf kaka'umsa akka qabdu iyyata isheerratti eertee jirti.
''Namoonni naannoo kootii barnoota idilee xiqqaadhaan yookiin ammoo ciruma osoo hin baratiin, matadureewwan adda addaarratti hubannoo qabu. Waa'ee Pireezdaantummaa Tiraamp, diddaa Kooriyaa Kaabaafi walitti dhufeenya Raashiyaan biyyoota alaa waliin bulchiinsa Puutiin jalatti qabdu fi kan biroos.
Daarikteerri 'BBC World Service Group' Firaancheeskaa Aansiwoorz Aadde Yugudaan badhaasicha moo'uuf filannoo sirrii dha jedhaniiru.
Nama gulaalliiwwan ciminaa Koomlaa guutu argachuun waan nutti toludha, Amiinaa waliin hojjachuufis kaka'umsa guddaa qabna.
Dhiyeessituu oduu lammii Uganda Naansii Kaachungiiraa fi gaazexeessituun biizinasii Diidii Akiniyeluuree kana dura warreen badhaasa kana kan injifatanidha.


text:
Gootummaa kutaa 2ffaa
Noolee Buttaatiin
Oromoon gaafa lolaaf ba’u “lafee jedhee “nyaata” waliin nyaata namni nyaata sanatti akka tasaa dhaquyyuu dhiisee galuun qaaniidha…….
Kutaa darbe keessatti Gotummaa irratti gootummaa Oromoon dur qabuu fi har’as gootummaa qabaannee ilaacha warra lixaa fi rakkoolee keessaatiin qabsoon Oromoo keessattuu waggoota 11ffaaf adeemsifamaa jiru gara fuula duraatti Humna Ittisa Uummataa kan tooftaa waraana ammayyaa fi waraana riphe lolaa Gadaatti dhimma bahuu qaba ilaalcha jedhurraa ammas kutaa 2ffaa isaa isinii barreessuuf dirqameen jira.
Gootummaa Oromootiif lammiileen alaafi diinni ollaa Oromoo utuu hin hafin barreessaniiru,ragas ba’aniiru. Kan dhiironni barreessanirraa waan dubartoonni Goojjam dhiira isaaniitin jedhan kun qofti ga’aadha!
አመጣለዉ ብሎ ጆሮ ትልትል በረ
ጮማን ገብቶ ቀረ የጎጃም ገበረ
Bara 1840oota keessa hattootni Goojjam keessaa ka’anii uummata Oromoo saamuuf naannoo Horroo Guduruutti yeroo nam’an waraanni riphe lolaa Gadaa laaqii keessatti eeggatanii haleelanii achitti isaan fixaa turan keessattuu laaqiin Raaree Coomman lola kanaaf mijataa akka ture loltoonni yeroo sanaa filachuu isaanii barrooleen Seenaa Oromoo galmeessaniiru.
Yeroon kun yerootti Abiisheen weerartoota yeroo lamaa ol of irraa qolateefi humnoota akka Qadiidaa Wannabee isa Jimmaa Raaree,Teessoo Qannoo isaAmuru Jaartee fi Soorii Galaa isa Jimmaa Gannatii warra alagaa wajjin Goojam irratti qunnamtii tolfatuun waraana Oromoo naannoo sanaa irratti geggeessuuf utuu jiranii,tokkummaa dhabuu Oromoota Horroo Guduruu kan hubatte Haati Mootii Gudayyaa Dojaa Arbaas akkas jette jedhama.
Manakee maddiitii addaraasha ijaaruu
Kan Maccaan ilaaluu,
Kan aangoo wal saamu obboloota keetii
Kan garaan gubatu Ashkaroota keetii’
Barroon sirna Gadaa Qomoo Maccaa walaloo aadaa kana barriccha irraa fuula 282 irratti ‘Addaraasha ijaaruu kan Maccaan ilaalu’ kan inni mul’isu dhufaatii Nafxanyootaati jedhee jira.Kan aangoo wal saamu’ jechuun immoo Oromoon Nafxanyaa jalatti barasana aangoo argachuuf jedhee wal dhabuu isaati! Wal dhabdeen bara sanaa utuma gootummaas akkuma barasanaa qabnuu ammas nutti deebi’uufi qaaniin Oromoota bara sanaas har’as nu muudachuuf hin jiruu laataa?!
Gootummaan adeemsa fi akkaataa garagaraa itti goota nama jechisiisan qaba kan baratee barnoota isaatiin uummata isaa tajaajilu,kan gaafa rakkoo waammatan,kan gaafa dhukkubaa waammatan fi kan gaafa manni itti duufu waammatan darbees ooolmaa addaa fi hawaasa isaanii tajaajilan,jajjabeessan goota jedhamuu malu.
Haa ta’u malee Gootummaan Oromoon ittiin walfaarsuu fi bakka guddaa kennuuf gootummaa diina injifachuuf kennamudha.Bulchiinsa Gadaa Oromoo keessattis lafti kutaan gosaan hambisamaa nama oolmaa isaaf ooleefi gootaaf Oromoon cabsee kenna!
Gadaan Oromoo bulchiinsummaarraa cabaa,abbootii Gadaa jedhamuunis akka qaama aadaa hawaasaa tiksuufi kanarraa kan hafemmoo alagaan ilmaan Oromoo se’anaa akka bulchiinsa Gadaatiin hin hoogganamne gochuun Bulchiinsa Gadaa cabsuun, gootummaan Oromoo,Amantiin Oromoo fi Hwaasummaan,akkasumas diinagdeen Oromoo akka faana golgolaawu ta’eera!
Kadhannaa Gootummaaf Godhamu!
Oromoon Bulchiinsaa fi Amantaa mataa ofii qabaachaa waan tureef, haala jiruuf jireenya isaa keessatti Amantaa mataa isaatii kana wajjin akkaataa Qaalluun Oromoo fi Heerri Tumaa ajajutti waaqa kadhatuufi kana jechuun namni kamuu Ayyaana Daachee,Ayyaana Abbaa fi Ayyaana Booranaa ni bulfata! Baarentuufi Boorana keessatti kan maqaa adda addaattin ayyaaneffatamu ta’ullee,ayyaanichi Oromoo mara biratti wal fakkaatadha.Kana malees hayyoonni Oromoo fi ilmaan Baarentummaa tokko tokko Ayyaanni Booranaa kun ayyaana Yaa’iti Baarentummaa birattillee ni kabajama jedhu.As irratti waa’ee kabaja Ayyaanaa barreessuuf utuu hi kaane, gara ijoo yaadan ka’eefitti yeroon deebi’u Oromoon bakka maratti ilaalcha tokkoon ayyaana bulfata/wadaaja/bulfata.
Akka Aadaa Oromootti Ateetee irratti yoo ta’e dubartiin hori jettee facaasaa intala ishee heerumte yoo ateetee irratti waaman mataatti biiftee haati lubbuudhaan buna qalaa tuqxeefi hori jettiin.Yoo qarree hin heerumne taate immoo faacasicha lubbuu jala qofatti facaasuufin lubbuu dheeradhu jedhamaafi.
Kan ilmaa garuu akkas miti.Gaafa ayyaana bulfatan, damboobbatanii qalanii dhiiga addaan tuqanii “ADDA” godhu” ( Oromoo Tuulamaa biratti Biluu Bilachuu jedhama.)jedhuuni.Addi kun gootummaadhaafi dhiirri akka onnee godhatu,akka gootummaa leellisuu fi akka diina dura dhaabbatuuf umurii inni keessa jiru kan hanga Qoondaalaatti gootummaa leenjisama,ni faarfama ni leellifama.
Ilmi tokko ga’ee fuudha dhaquudhaaf kan gootummaan adda diinaa deebisuurratti hirmaatee Muratee yoo fudha dhaquu barbaade intala gootaa utuu hinshishin fuudhee gala.Abbaan intalaa goota yoo ta’e, gooti akka intalasaa fuudhuu fi firooma gootaa waan barbaaduuf adda diinaa irratti ilmi tokko gootummaan muratee qabatee yoo dhaqe,intalli maatii biraallee itti gammaduun kennamtiifi
Aadaan boonsaan kun bara 2007 naannoo Arsii Lixaa Gadabasaasaa Aanshaa keessatti raawwateera.Qubattuu fi hambaan Nafxanyaa uummata Oromoo naannoo sanaa yeroo rakkiftetti gootichi Abdallaa jedhamu harcaatuu alagaa uummatasaatti roorriftu,itti ba’ee gorra’ee ishee fixee muratee gale.Yeroo kana Abdallaan hawaasa fi maatii Oromoo irraa dhalate akkuma boonse gaafa inni gale komatu qalameefi.
“caccabsaa cabanii buluu
Caccabduu cabashee du’uu
Maal godhu lajuujee abbaa warraa
Kanaaf cabuun tasumaa farra”
Walaloon aadaa sirba balbala dhowwannaa irratti yeroo dargaggeessi fuudha dhaqu qarreen akkanaan arrabsiti. ‘caccabsaa” yeroo jettu kan ishee to’atuu fi hogganu jechuudha.Caccabduun lugna kan haadha manaa/jaartii isaarraa roorroo hi ittisne kan daldaltee hin fadanne,kan qottee hin galfanne jechuudha.Namni hojii akkasii hin hojjenne kun caccabduu waan taateef haati warraa yeroo hunda maatii jiraachisuu fi mana dhaabuuf jecha caccabdi “caccabduu cabashee du’u” kan jettuufis kanaafi.(means that the Oromoo womens wants to be controlled and managed by their powerful and heroes husband)
Micciirraa/Bitawoo
Faayaan kun yeroo ammaa kan hawaasa Oromoo biratti beekamuurra darbee,diinni Oromoollee qabsaayota basaasuuf jecha hanga ofitti hidhanii deemuutti ga’aniiru.Ta’ullee aadaan gootummaa uummati kalee qabu hafee, har’a diinnillee harka mirgaatti hidhatee deema.Garuu,akka aadaa Oromoo kaleessatti kan harka mirgaatti kaawwatu Goota gootummaansaa beekameefidha.
Lootii lootiin faaya gurratti kaawwatamu yeroo ta’u innis dhiirri gurra bitaatti kaawwata.Gootummaan kanaa ajjeechaa adamsaadhaanis ni keeyyatama.
Konkona/cancala Fardaa waraana ykn guksii fardaa irratti Oromoon diina injifatee,meeshaa diinarraa booji’e ykn waan gootummaa isaa ibsu akka faayaatti farda isaatti hidhatee deemuu danda’a kun immoo gootummaan akka dagaagdu taasisa.
Eeboo Bashir/bode/xeerguuree Namni eeboos ta’u meeshaa ittiin diina ofirraa deebise ni jaallata ni kunuunsa,dhalootattis dabarsa.Abbaan yoo du’ellee ilmisaa eeboo abbaakooti kan inni ittin yeroo akkasii ittiin roorroo ofirraa qolatedha jedhu.Naannolee Shaggariifi Wallaggaatti hamman qoradhetti gaafa gooti boqotu,meeshaalee gootummaa akkasii qabatanii yaadannoo isaatiif boo’uufi kunis gootummaa dhaloota dhaalchisuufi.
Isaan armaan olitti eere kun akkaataa itti Oromoon Gootummaa guddifatu yeroo ta’u,bulchiinsi keenya cabuu isaarraan kan ka’e har’as harka alagaa jala jirra.Jala teenyees daandii itti ba’umsaa wal gaafanna .Rakkolee Qabsoo Oromoo keessaa tokko “gootummaa Oromoo kaleessaa dhabuu “ waan ta’eef isaan kana fooyyefachuu qabna.
- Sabni kamuu akkaataa jireenya mataa ofii waan qabuuf,Oromoonis akkaataa kaleessa Oromoon gotummaa itti leenjisu leenjisuufi isas Waraana ammayyaa waliin walitti fiduun dirqama.
- Oromoon seenaan akka ibsutti dubartii fi daa’imman manatti hambisee lolatti bobba’a malee kan kufe kaasee awwaalaa,darbatee waraanee gumaa baasaa ari’a malee boo’icha illee du’a dhiiraa irratti ofii hin boo’u kan boo’an dubartootaa fi ijoollota yeroo waraanarraa deebi’an jechuudha.Warri jaalli isaanii biraa kufe, fira isaa boossifna hirmii baafachiifna jedhu malee ofii yoo faana boo’ani illlee kan boo’u irra jireessaan warra manatti hafe isaan sun,gumaa baasaniifi utuma gaddanii kaan jajjabeessu!Kanaaf dhiirti Oromoo biyya ambaa keessaa faranjii duratti boo’uu dhiiftee hiriyaa fi qeerroo biyya keessaa wajjin hidhannootti seenun gumaa bahuudha!
- Meehsaaleen waraanaa ammayyaas ta’e kan aadaa of harkaa qabna. Haa ta’u malee mootummaan alagaa biyya keenya irratti qaama mootummaa of taasisee fi biyya keenya irratti nu yakkee jiraachuu waan itti fufuu barbaaduuf Oromoon immoo dugduubaan Ijaarsa Gadaa yoo jabeesse,tooftaa waraana kale dhimma itti baanu yoo fayyadamne irra aanuu dandeenya.
- “Marsaalee hawaasaa irratti boo’uu dhiisuu”dhiirri Oromoo utuu gadduu ciniinnatee obese utuu keessaa boo’I boo’I godhuu obese jaalasaa awwaalee kan adamoo/Baqqoo bu’e yoo ta’ellee galee warra isaa boochisee booya malee boo’ichi iddoo qaba waan ta’eef idduma argetti akka dabeettiitti hin boo’u kanaaf miidiyaalee hawaasaa irratti boo’uun jijjiirama akka hin fidne hubachuu,gaafti nama keenyaafi waliif boonyus amma hin taane hubachuun obsa godhannee tarkaanfii bilisummaa keenyaaf barbaachisaa ta’e dhiyeessuu.
- Oromoon gootummaa himachuu yoo barbaade isa kaan hin hadheessu, Jaal abaluun akkas godhe,jaal isa santu akkana taasises hin jedhu.Yoo diina ajjeesee dhufe ta’e akka aadaan kenniteefitti si dura geerara,yoo yeeyyi ajjeefte itti aanta leenca yoo ta’es itti aanta….akkanaan geeraraa gootummaa ofii ibsatu turan.Gootummaan kun yeroo ibsatamu ta’ii hojii keetii akkanan taasisee akkanaanin akkas taasise jettee geerarta malee olola jibbiinsaa fi tuffii irratti hin ooftu innis atis yeroo himattan hawaasi madaalee kan isa caaluu faarsa.Fkn Ajjeesaa lamatu yeroo Walqeeqan Naannoo Oromiyaa Lixa Wallaggaatti akkana waliin jedhuInni tokko baqqoodhaan dhufe jedhe………..
“Jimma Baqqoo seetanii
Isa rakkoof ceetanii
Buna buutuu AbbaaGaroo
Uffattuu kal’ee raroo
Dhaqaaf gala hin kaanneeree
Masaaqula hin baanneeree…”
Warri akkanaan qeeqaman/mikkiiraman yeroo mikkiiruu kan geerarsa kanaan deebisan
Gom’ituun gomma hin buutuu
Gooommana buuti malee
Gom’itee duuti malee”…..
Kana jechuun Uffattuun kal’ee raroo warri Goojjamee Wallagga qaxxaamuranii Buna bu’uuf Jimma deemu akkuma isaaniti malee isin baqqoo hin dhaqne yeroo jedhuun isaan akkas jedhaman kun immoo gom’ituu ykn kan baay’ee yeelaltuu taate immoo Jimmuma sanayyuu hin dhaqxu jechuun deebisuufi.Hawaasis deebi quubsaa kennamu fi dhugaa,gootummaa kee ilaalee si faarsa jechuudha malee arrabsoo akka bara amma miidiyaa hawaasaa fi gartuu fi gurmuutti ijaaramanii wal hin hadheessani.Kanaafuu gootummaa akka kale qabaannee wal haa jajjabeessinu malee waan salphataa hojjechuu haa dhifnu.
- Kanaan dura Oromoon nama qabsoo isaa irratti gufuu ta’uun,keessaayyuu nama kofa uummataa saaqu/icciitii hawaasaa laatu gabaatti baasee guca itti qabsiisee guba.kun immoo fira fi alagaa hin jedhamu kanaaf Oromoon waliigaltee qaba ture.Har’a immoo gandaafi akkaataa amatiitiin illee wal ijaarree waan adeemnuuf yeroo namni gosaa tokko qeeqamu,dubbii dhugaa dhiifnee dubbii gandaatti dachaana.Kanaaf Oromoon dubbii warri seeexaaf seenaa gate itti jiru kana keessaa ba’uuf gootummaa kale sana qabaachuu qaba.
- Dhumarratti kanin jechuu barbaadu Oromoon gaafa lolaaf ba’u “lafee jedhee “nyaata” waliin nyaata namni nyaata sanatti akka tasaa dhaquyyuu dhiisee galuun qaaniidha.Kun immoo Irbuu/Waadaa jaalleewwaaniiti.Amma namni marsaalee hawaasaa irratti maqaa kan wal balleessu kan irbuu waliin qabus miti.Alagaanuu walitti nama naquuf hojjechuu mala.Frummati walii galaa akkan ilaalutti gootummaa daa’imman Oromoo gama tokkoon Oromoo du’u qofa arganii “Oromoofin du’a” jedhan kana jijjiirree “Oromoofin ajjeesa” jedhanii diina akka gombisaniif Waraana Oromoo bulchiinsa Gadaan hoogganamaa ture sana haa yaadatnun jedha! Yeros waraana Humna Ittisa Uumataa ta’e ijaarrachuu dandeenya!.
Injifannoon Uummata Oromootiif!


text:
YALI(Young African Leadership Initiative) bulchiinsii perzidaanti Obaamaa dargaggoota Afrikaa egerii biyya bulchuu dandahan jedhee gama gamaa walti filee leenjisaa bahe.
Sagantaan YALI bara 2010 keessa bulchiinsii perezidaanti Obaamaa dargaggoota Afrikaa,ogummaa fi dandeetti akka akkaa qaban hujiin isaanii nama hedduu fakkeenna taate wal barsiisuuf,huji isaanii wal agarsiisuu fi waan barataniin biyya gargaasisuuf jalqabe.
Bara 2014 keessa ammoo caasaan kun biyya Afrikaa hedduu gahee ijoollee 500 Afrikaa keessaa filanii akka biyya bulchan, akka dinadee guddisan,akka dubratii gargaaranii fi waan hedduu irratti wabarsiisan.
Leenjiin torbaan jahaa tun dargaggoota tana yuniverstii,biirolee mootummaa,dhaabbilee motummaa hin tahinii nama gara garaatiin walti fiddee wal irraa wa barsiifti.
Bulchootii Amerikaa dargaggoo tana waan hedduu jedhaniin jajjabeessan.
Perzidaanti Obaamaan dargaggoota tanaan ammoo, “isaniin cuftii jabeenna Waaqii isaniin uumetti jiraa jabeenna keessan ufi keessa barbaadaa.”
Aadaa hamaamtuu perzidaanti Obaamaan baduu malte jedhe “dargaggota Afriakatit hime,niiti dhaanuu,ijoollee dubraatii dhaqanqabaa qabuu,abbootiin teessan hojjattullee tun aadaa hamtuu,dubraa butuun aadaa hamtuu…”
Itti aantuun itti gaafatamtuu ministera haajaa alaa damee Afrikaa, Linda Giriin Fiilda ammoo,“isan bulchoota boriiti mitii isan bulchoota hardhaati.”
Richaard Stengel itti aanaan minsitera haajaa alaa damee ummataa ammoo, “jireennii Nelson Maandellaa waan hedduu nu barsiisee biyyiti isan eegati waan barattaniin biyya barsiisaa.”
Liindaa Giriin Fiild tana maleellee, “yoo imaltuuf Afrikaa irra maru,wal agarraa, akka waan barattan, muuxannoo argattaniif leenjii tana ummataan gargaaran isan irratti arguu feennaa deemaa biyya jijjiiraa.”
“Warrii dhufe ammoo Afrikaatti Afrikaan wal mari’ate,dandeetti teenna wal irratti agarre,laafinnaa fi jabeenna keenna beenne, wallaala keenna hubanne,” fi waan akka akkaa ufiin jedhe.
Wannii sagantaan YALI jedhan ka maqaa perezidaanti Afrikaa Kibbaa ka durii Nelson Mandellaatiin moggaasaniif akka ijoolleen dargaggoo kun fkn Maandellaa irraa waaan heddu baratan tolchuuf.


text:
Vaayiresiin koronaa biyya ishee weeraruu dhaan dinagdee ishee gad bu’e irraa battala dandammachuuf kan abdatte Chaayinaan weerarrichi sadarkaa addunyaatti hammaachuun isaan kan ka’e lafa irra harkifachuun beekamee jira.
Meeshaawwan warren gama dhiyaa bituuf ajajanii turan hambisuun oomishi akka dhaabatu dirqisisee jira. Kaan isaanii kan akka meeshaa wal’aansa fayyaa fi maaskii oomishuutti jijjiranii jiran.
Xiinxaltoonni akka jedhanitti kun gara fuula duraatti namoonni hojii akka dhaabaniif sababaa ta’ee, baarattoota Yuniversitii eebbifaman kanneen miliyoona sagal ta’an hojii male hambisuu malae.
Addunyaan amma iyyuu Chaayinaa irraa Maaskii kan bitatu yoo ta’u guyyaatti hanga miliyoona 200tti oomishama.


text:
Waggoottan darban, naannoleen Affaarii fi Somaalee magalaaleen irratti wal falmaa turan jechuun Adeeyituu, Garba’iisee Gadaamaayituu fi Unduufoon, gandeen baadiyyaa naannoo isaanii jiran humnoonni Affaar waan to’ataniif jecha naannoo sanaa buqa’uu isaanii kan ibsan jiraattonni VOAf ibsaniiru.
Jiraattonni kun itti dabaluu dhaan humnoonni Affaar naannoo sana to’achuu isaanii irra iyyuu dhalattoota Somaalee magaalaalee kana keessa jiran irratti ajjeechaa fi qe’ee irraa buqqisaniiru jechuun himataniiru. Namoonni kuma 60 ta’u jedhameef naannoo sana irraa buqa’an jedhaman naannoon itti argaman misooma bu’uuraa kan hin qabaanne waan ta’eef naannoon Somaalees gargaarsa ittiin ga’uu waan hin dandeenyeef mootummaan federaalaa deggersa akka godhu gaafataniiru.
Kan torban darbe raawwatamuun isaa himamuu fi buqqaatonni Somaalee haleellaan humnoota naannoo meeshaa gurguddaa dhaan raawwatame jechuun ibsan, jiraattonni magaalaalee sanaa qe’ee irraa buqqa’u fi du’uuf sababaa ta’uu dubbataniiru.
Jiraataa Unduufuu kan ta’an Mahaadii Ladiiyyee magaalattii irraa fageenya km 70 fagaachuun bosona keessa akka jiru VOAf himee jira. Itti gaafatamaan waajjira sodaa balaa obbo Abdfattaa Mahaammed buqqaatota kanaaf nyaataa fi gargaarsa kan nyaataa hin taane dhiyeessuuf yaaliin ta’us, naannoo buqqaatonni kun jiran helikooptaraan yoo ta’e malee konkolaataa dhaan dhaqqabuun akka hin danda’amne ibsaniiru.


text:
Qorichawwaniifi baala Haraaraa (Araada) Nama qabsiisan
Sadarkaa adduunyaatti, namooti tokko tokkoofi hawaasni, rakkoowwan qoricha dhorkamanii isaan muudataa jira. Qoricha hin hayyamamineen fayyadamuudhaan,namooti dandeettii isaanii akka hindhugoomsine / humna keessa isaanii, guutumaan akka hin mul’isine/ kan isaan ittisuufi guddina hawaasaafis guufuu ta’an jiru.Gabaabumatti qorichawwan kunniin, fayyadamtoota, maatii,uummatafi hawaasa irratti,rakkoo hamaa kan geessisanidha.Addunyaa’rratti qorichawwan seeraan dorkaman,to’annoo ala ta’anii,kan omishaman,bifa daldala seeraa alaan kan daddabarfamanidha.
Fak. Kookeeyin,Heeroyiin,Hashish,Jiimaa,Baarbitureetiis,Seedatibees,Tiimboofi dhugaatii alkoolliidha .Jiimaan ykn Caatiin akkaataa dhaabbata fayyaa adduunyatti [ WHO] Qorichooti jaboo (“Hard Drugs”) jalatti kan ramadamu yoo ta’u, sababa keemikaala “ Kaatooniin” jeedhamu waan of-keessaa qabuuf sadarkaa 6faa irratti argaama.
Warri qoricha fudhatan, baayinaan qoricha fudhachuu isaanii’rraa kan ka’een, sammuu isaanii’rratti miidhaa uuma.Egaa kun dhukkuba qoricha sammuu hadoochu waliin uumaamu ta’uu’saa argsiisaa [ is a form of substance-related disorder} Kaneen Sammuu haddoochan, fakkeenyaaf, qorichooti,tiimboo, alkoolliifi keemikaala sammuu namaa hadoochan sababoota adda addaaf fudhachuu, Wantoti sammuu haddoochan, keessa qaama uumamaa /fiisiyooloojii fi miira fayyadamtoota ykn warra biroo irratti dhiibbaa kan fidudha.Wantoota sammuu haddoochaniifi yekka hojjetan, qoricha sammuu nama hadoochu kan fudhatan / drug dependence abuse jiddu wal quunnamtii cimaatu jira.Fayyadama qorichaan kan ka’een umurii jireenyaa kan gabaabsuufi bara omisha namoota hedduus kan baleessudha.
Akka Gabaasa Dhaabbata fayyaa adduunyaa A.LA bara 2013 tti, tilmaamaan namooti qoricha sammuu haddoochaniin fayyadamaan kan 187, 000 ta’an umuriin osoo hinga’iin du’u. (premature death). Addunyaa irratti A.L.A. bara 2012 tti, tilmaamaamaan namooti umurii 15-64 gidduu jiran kan milliyoona 162 _324 ta’an,dhibeentaa 3.5fi dhibeentaa 7.0 qorichawwan dhorkamoo rakkoo sammuu fidan[ “Illicit Drugs”] keessumaiiyyu “Kaanaabis, opoid, Kookeeyin,“amphetamine–type stimulants group” jedhamaniin,bal’inaan kan fayyadamaan ta’uu’sanii qorannoon ni ibsa. Sadarkaa addunyatti, namooti umuriin isaanii waggaa 15 ol, Alkoolliifi wantoota sammuu haddoochan kan fudhatan, billiyoona 2,yoo ta’an, Kan timboo xuuxan’mmoo billiyoona 1.3, Qorichoota birootiin kan fayyadamaan’mmoo milliyoona 185 ol akka ta’an gabaafameera. [Madda: WHO, 2002].
Akka ragaan biiroo qorichaafi yekkaa mootummoota gaamtoomanii adduunyaa A.L.A bara 2013 ibsetti, adduunyaa’rratti tilmaamaamaan namooti miliyoona 246,ta’an qoricha dhorkamaniin fayyaadamaniiru.Biyya U.S.Ameerikaa keessatti namooti qorichawwan, dhugaatii alkooliifi timboodhaan fayyadaman kan lakkoofsi isaanii baayi’ee ta’e, du’aaf kan saaxilaman yoo ta’uu; wagga waggaan namoota 500,000 olitti lakkaa’amaniif sababa du’aa ta’eera.Biyya Ameerikaa keessatti, nama afuur keessaa tokko alkoolii, timboo ykn qoricha sammuu nama hadoochaniin fayyadama.
Fayyadamni qorichooti seeraa alaa, sababa guddina/ babal’ina/ magaalootaa, industriifi baayy’ina uumataan dabalaa deema.Keessumaa biyyoota guddachaa jiran keessatti, gara fuula duraa baroota dhiyoo dhufan keessatti,dhibeentaa 25 niin ni dabaala jedhamee tilmaamama. Biyyoota kunniin keessatti feedhiin fayyadama qoricha seeraa alaa, kana caalaa dabalaa akka deemu, mootumoota gamtoomanii adduunyaatti,dhaabbati farra qoricha sammuu nama hadoochanii gabaaseera.
Qorichootaafi baala sammuu namaa hadoochan ilaalchisee oddeeffannoon amanamaa, baldhaafi waliigala ta’e Afrika keessa hinjiruu. Haatu’u malee, ragaan muraasi jiru akka ibsutti, Afrikaa dhihaafi giddu-galeessa keessatti, “ canaabis” jeedhamuun hanga dhibeentaa 12.4 kan ta’an itti fayyadamu. Rakkoowwan qorichooti sammuu nama hadoochan fayyaa irraatti geessisan keessaa, dhibeewwan kan akka HIV/AIDS, dhukkuba tiruu “hepatitisi B fi C”jedhamaniif nama saaxila. Yeroo baayi’ee deddeebisanii qoricha hedduu fudhachuun, gara du’aatti nama geessa.Namooti qorichawwan kana bifa lilmeen fudhatan, namoota hin fudhanne caalaa daachaa 15 oliin, du’aaf ni saaxilamuu. Qorichooti seeraan dhorkamaan kan “controlled drugs” jedhaman kunniin, aadaa/ /duudhaa/, haala jireenyaafi diinagidee biyyaa irrattis miidhaa ni fiduu. Akkasumas qorichoota miidhaa fidan kunniinin fayyadamuun, dandeettii waa adda basuu, hubannoo/murtee, xiyyeeffannaa/ fedhiifi qaama ofii too’achuu irratti rakkoo guddaa fidu.
Itiyoophiyaa keessatti qorichooti sammuu nama hadoochan fudhachuun akkuma biyyoota guddachaa jiranii rakkoon isaan fidan dabalaa dhufeera. Walitti dhiheenyi addunyaa (globalization)fi dinagideen gabaa bilisaa, rakkoowwan kunniin akka itti caaluufi akka babal’atuuf karaa baneera.Biyyoottan kan akka Itiyoophiyaa, waanjoo koloneeffattootaa jalatti yoo kan hin bitamne ta’anillee, balaa kana irraa baraaramuu hindanda’an.Rakkoowwan qorichi/baala/ sammuu namaa hadoochu kun gara fuula duraatti gufuu guddaa uummata addunyaa mudatuudha.Biyya keenya keessatti yeroo baayi’ee kan fayyadaman alkoollii,Hashiishiifi jiimaa yoo ta’an, kan itti fufu immoo kaanabiisiifi kkf. dha [ fakk. Beenziinii].
Jimaan / caatiin/ keemikaala sammuu garmalee dadammaqsu/ kakaasuu/ of keessaa qaba. Itiyoopiyaa keessatti bal’inaan itti fayyadamni isaa sadarkaa lammaffaa irratti argaama. Jimaan biyyoota akka Itiyoopiyaa, Keenyaa, Yemen, Afrikaa kibbaafi Maadagaskaar keessatti kan biqiiluu yoo ta’uu, barmaatiilee Jimaa qama’uun kun osoo biyyoota kunniin keessa qoofatti hin dangeffamin, karaa kooluu galtootaan /godaantotaan/ gara biyya US.Amaarikaafi Awuuropaaatti’llee babaldhateera.
Miidhaa baalli /qorichowwan/ sammuu hadoochanii- Akkaataa qorannoon agarsiisutti rakkoo bal’aa faayyaa hawaasaafi diinaagdee irratti inni fidu guddaadha.Innis qaama namaa keessaa, sammuu, jeequmsa sammuu’rratti miidhaa guddaa fida.Sababii kanan yaallii of-ajjeesuu gochuu, dhukkuba qaamaa, haala hojii qaamaa dadhabsiisuufi jeequmsa irribaa namatti fida. Timboo xuuxuufi dhugaatii alkoolii dhuguudhaan rakkinni dhufu’mmoo; nyaata hamma barbaadamuu gad-nyaachuu/ hirdhina nyaataa/, deddeebi’anii dhukkuba sammuun dararamuu, balaa HIV fi dhibee qaama saalaaf saaxilamuu, dhibee tiruu,amala hamaa ykn yekka adda addaaf kakka’uufi rawwachuu, kkf.Ijoolleefi dargaggooti/shamarran/ baala/qoricha/ sammuu haddoochu kunniiniin, akka hin fayydamne/akka hinsaaxilamneef/ hawaasi, manneetiin barnootaa,warri ijoolleefi dhaabbiileen mootummaafi miti mootummaa dhimma kanaa wajjin hojjetan, itti gaafatama guddaa qabu.
Walumaa galatti, akkaataa gabaasa barruulee qorannoo Qorichaafi Alkoollii Afrikaa, A.L.A 2007’tti; “Itiyoopiyaa keessatti rakkoon baala/qoricha/ sammuu haddoochu, haalan baay’ee yaaddessaa ta’aa dhufuusaa agarsiisa. Rakkoon kun baadiyyaafi Magaala, dhiiraafi dhalaa, ga’eessotaafi dargaaggoota, biyyoota misoomaniifi hinmisoomne, osoo hin jedhin miidhaa cimaa geessisuu irratti argama.Rakkoon baala/ qoricha/ sammuu haddoochanii,biyya Itiyoophiyaas dabalatee akka sadarkaa addunyaatti bifa weeraraan tatamsa’uu irratti waan argaamuuf,caalisun fala hin ta’u. Kanaafuu, balaan kun dhaloota abdii borii irratti kan agaameefi ajjeessaa kan jiruu waan taheef,rakkoo kan dhabamsiisuuf qaamni mootummaa, mit-mootummaa, hawaasni, mootummaan biroo, biyyooti addunyaa maartinuu hariiroo cimsuudhan kan irratti duulan, yeroon isaa ammadha.Beektonnis/hayyotis/ qo’annoofi qorannoo gad-fageenyaan adeemsisuudhan furmaata fiduuf akkasumas rakkoo kana dhabamsiisuufi ittisuun itti danda’aan, yeroo yeroodhan hubannoofi beekumsa uummataa foyyeesuu qabu.
Hailu Dhuguma (MA.PH )
0924111572


text:
Kaawunsiliin mirga dhala namaa kan Tokkummaa mootummootaa hayyuu walaba Alioune Tine jedhaman mootummaan Maalii akka mirgii namoomaa akka kabajuu akkasumas jajjabeesuuf bara 2018 keessa ramadee ture.
Tine..n Kibxata dabree ibsa tuuta oduuf kennaniin, Guraandhala 8 hanga 17 tti gamasitti imaluun akka ilaalanti Maalii waaltaa fi gama kaabaa keessatti haallii nageenya foyya’insii akka jiru dubbatan.
Fransaayiin muddamas mootummaa waraanaa biyyatti waliin uumameen, humnootii ishee Maalii keessaa baasuu ishee Guraandhala17 eega beeksiiftee as, Michoonni addunyaa biyyatti gadhiisanii ba’uun kan isaan yaaddeesse ta’u ibsan.
Tooftaa nageenyaa caalaatti qindaa’ee kan uummataaf eegumsa taasisuu akkasumas, mirga namoomaa isaanii kabajsisuu irratti qiyyaafateetu barbaachisa jechuun Tineen haasawa isaanii xumuuran.


text:
Fannoo Diimaan Lammiiwwan Libyaa Gargaarsa Argachuu Qabu Jedha
Presidaantiin waldaa fannoo diimaa addunyaa Jakob Kellenberger Libiyaan gara wal waraansaatti seentee jirti jedhan.
Kellenberger akka dubbatanitti waraanaa hammaachaa deemeen lakkoofsi namoota du'anii dabalaa deemutti jira. Namoonni kuma lama madaa'u isaanille gabaasamuu dubbatan. Lakkoofsi kuni garu hin mirkanoofne.
Namoonni baay’een Libiyaa lixaatti argaman kan gara bahaa keessa jiraatan caala akka waraana kanaan hubaman amanu presidaantiin waldaa fannoo diimaa kun.
Kellenberger itti dabaluun akka dubbatanitti naannoo mootummaa Libiyaatiin to'atamu jaarmiyaan isaanii akka senuu hin dandeenye ibsan. Kanaaf gargaarsi namoomaa barbaachisu hagam akka ta'e beekuun hin danda'amne.
Fannoo Diimaan Lammiiwwan Libyaa Gargaarsa Argachuu Qabu Jedha
Fannoo Diimaan Lammiiwwan Libyaa Gargaarsa Argachuu Qabu Jedha
Oduu
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
-
-
30-09-2022
Himannaa ABUT fi Deebii Kenname


text:
Rippabliikii Federaalawaa Dimokraatawaa Itiyoophiyaa jedhamuudhaan kan beekamtu biyya Gaanfa Afrikaatti argamtu yoo taatu, erga Eertiraan irraa bara 1993 G.C. cittee booda biyya lafa qofaan marfamte taatee jirti. Itoophiyaan kaabaan Eertiraan, dhihaan Sudaanin, kibbaan Keeniyaan, kaaba-bahaan Jibuutiin fi bahaan immoo Somaaliyaan daangeffamtee argamti.
Itiyoophiyaan biyyoota umrii guddaa qaban (biyyoota qaroomsa durii qaban)jalatti yoo ramadamtu, Afrikaa keessaa baay'inna ummataan lammaffaa irratti argamti. Barbaadina dhufaati ilma namaa irratti ga'e guddaa kan qabdu biyyittiin tun, maqaa cradle of mankind (bakka dhaloota sanyii nama jechuudha) jedhamuuf filatamuu dandeessee jirti. Itiyoophiyaan biyyoota Afrikaa keessaa koloniin kan hin qabamin keessaa tokko dha. Laayibeeriyaan koloniin qabamu baatullee, biyyittin Laayibeeriyaa kanitti dhaabatte koloni Afrikaanota Ameerikaa taate want turteefi. Itoophiyaan waggaa shaniif 1936-1941 G.C. Faashistii Xaaliyaann haa qabamtu malee, dhuma irratti Itiyoophiyaan gragaarsa Ingilaandiitiin mo'achuu dandeesseetti. Jaarraa 4ffaa kessatti kan gara kiristaanummaatti jijjiramte biyyi kuni, addunyaa keessaa biyya mootummaa kiristaana qabanii turan keessaa ishee lammaffaa dha.
Haa ta'u malee biyyi Itoophiyaa seenaa hacuuccaa fi ukkaamsaa dheeraa keessa kan turte yoo ta'u keessaayyuu bara mootummaa Minilik, Hayila Sillaasee, Dargii, fi ADWUI hidhaa, reebicha(tortue), fi ajjeechaa keessa darbite. Namoonni mirgaa fi wal qixxummaaf qabsaahan hedduun haala kanaan ukkaamfamaniiru.


text:
Jawaar Mohaammad: ''Jijjiirama qeerroon dhufetu yaada Eertiraa jijjiirsise''
Pireezidaantiin Ertiraa Isaayaas Afawarqiin, Ertiraan maree walitti dhufeenya bu'aa fiduuf, jila gara Finfinneetti akka argitu ibsan.
Pireeziedent Isaayyaas , Ayyaana Yaadannoo Wareegamtootaa Eertiraa har'a kabajamaa jiru irratti haasa'aa taasisan irratti jila isaanii erguuf akka ta'e kan beeksisan.
Ammatti jiilli mootummaa Ertiraa yoom Finfinneetti akka ergamu hin beekamne.
Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad gaaffii nagaafi araaraa Itoophiyaan Eertiraaf dhiyeessiteef deebii gaarii kennaniif Pireezidantii Eertiraa Isaayyaas Afawarqii galateeffatan.
Jila mootummaan Eertira gara Finfinneetti ergu haalaan simachuuf qophii ta'uu isaaniis kara hogganaa waajjira Ministira Muummee Obbo Fitsum Araggaa beeksisaniiru.
Pireezident Isaayyaas maal jedhan?
Haallii naannoo isaanitti addatti ammoo Itoophiyaatti dhiyeenya ta'aa jiru dhimma xiyyeeffannaa barbaadudha jedhanii, ''Imaammata gaaga'aa Adda Bilisa Baasaa Uuummata Tigraayi(ABUT) fi hooggantoota isaaniin'' hariiroo rakkisaa biyyoota lameen gidduutti uumameen lammiileen Itoophiyaa daran miidhamuu kaasaniiru.
''Wanti lammataa guddaan dhabne kan maddu hariiroo biyyoota lameenii gaariifi guddina diinagdee naannoon kun irraa fayyadamaa ta'u jeeqxummaa ABUT'n boora'uu dha'' jechuunis Pireezident Isaayyas dubbataniiru.
Guddinni naannoo kanaa qabeenya fi dandeettii lammiilee biyyoota lamaaniin milkaa'uu kan danda'u akka tures kaasaniiru.
Gaaga'amni uummata Itoophiyarra gahaa ture humnaa ol waan ta'eef mormii uummataa 'ni gaha' jedhu kaasisuu, kunis ''shirri ABUT gara dhumaatti akka dhufu taasiseera'' jedhaniiru.
''Haalli kun taphichi xumura argateera 'game over' jedhamee ibsamuu danda'as'' jedhan.
''Itoophiyaan amma daandii qaxxamaaruurra ykn ce'uumsarra jirti,'' kan Jedhan obbo Isaayyaas, ''Galmi isaa eessa? Akkamittiin galma gaha? Gaafiileen jedhan gaaffilee yeroo ka'uu qabaniidha.''
''Yaada hamaa ABUT fi yaadannoo hojiisaanii badaa haquun fi miira michummaa fiduun yeroo fi ifaajjii kan gaafatu ta'us, daandiin haaraan eegalame ifa dha.''
''ABUT jijjiirama ta'aa jiru waan hin feeneef, taphni siyaasaa isaanis xumuramaa akka jiru waan beekaniif, naannicha tasgabbii dhabsiisu hin dhiisan.''
Haalota aangoo isaanii ittiin tursiisuuf yaalanii fi jijjiirama ta'aa jiru itti danqan keessa tokko Ertiraa keessatti muddama uumuu fi qoqqobbii kaahan itti fufsiisuudha jedhanii kan amanan akka ta'es ibsa miidiyaa biyyattiin kallatiin darbe irratti himaniiru.
''Akkuma gama Ertiraan jiru, gama lammiileen Itoophiyaa nageenyaa fi waliin jireenya gaarii ni fedha. guyyoota darban keessa ergaaleen dabarfamaa turen filannoon isaanii kan ta'uu mul'isa'' jedhaniiru.
Fedhiin lammiileen biyyoota lameenii waliin badhaadhuuf qaban bu'uura aarsaa dhaloota lamaan darbanii waan ta'eef ammas gama isaaniin dhimma hunda dura si'oominaan irratti hojjetana akka ta'es eeraniiru.
''Kanumarraa ka'uun jila yaada jijjiiramaa amma jiru ifatti fi gadi fageenyaan ilaaluu fi fuulduratti wantoota hojjetamuu qaban karoorsu gara Finfineetti ni ergina'' jedhan.
Ji'a lama dura Ministira Muummee ta'uun gara aangootti kan dhufan Dr. Abiyy Ahimad, hariiroo Itoophiyaan Eeertiraa wajjin qabdu fooyyessuu akka barbaadan kan himan, guyyaa muudamanii aangoo qabatan haasa'aa lammiilee biyyattiif taasisaniin ture.
Koree hojii raawwachiiftuun ADWUI's waliigaltee Aljeers bara 2000tti hooggantoota biyyoota lamaan gidduutti mallattaa'e guutummaan guutuutti akka waliigalu tibba kana beeksisuunis ni yaadatama.
Xiinxaltoonnni maal jedhu?
Daayreektarri olaanaa OMN fi xiinxalaan Siyaasaa Jawaar Mohaammad, hooggnatootni biyyoota lameenii marii araraa eegaluuf murteen murteessan sirrii dha jedh.
''Muummichi ministeera lola biyyoota lachuu miidhe guduunfaa itti gochuudhaaf, araara buusuudhaaf tarkaanfiin mataa isaatiin fudhate sirrii ture'' jedha Obbo Jawaar.
''Pireezident Isaayyaasis mataa jabaachuudhaanii kan hamatamu, amma garuu san dhiisee araara buusuudhaaf deemuun isaanii waan sirriti''jechuun biyyoota lameeniifu waan gaariidha jedha.
Walitti bu'iinsi biyyoota lameenii lola daanga qofa osoo hin taane olaantummaa siyaasaa argachuuf fedha ture akka ta'es obbo Jaawaar ni Amanu.
''Qabsoo qeerrootiin Itoophiyaa keessatti olaantummaan ABUT guyyaadhaa guyyaatti barbadaa'aa deemaa jirachuun, hunda caala humni Oromoo cimee as bahuun isaa warrii Eertiraa yaada isaanii akka jijjiiran waan godhe natti fakkatas'' jedha.
Isaayyas Afawarqiin hasa'aa isaanii keessatti 'game over' jechuun isaanii olaantummaan ABUT dhumateera jechuu isaanii akka ta'e kaasuun ''dantaa dhuunfaaf jecha ABUT Itoophiyaa fi naannoo san jeequufi gooluun dhumee jira'' jechuudhas jedha.
''Sudaanirraa hanga Eertiraatti, Itoophiyaarra hanga Kuwaatariitti Oromoon aangootti dhufuu wanti deeggaraniif madda tasgabbii, madda nagayaa, madda obboleeyyummaa naannoo saniiti jedhanii waan amananiifi muummichi ministeeras kan ifatti waan agarsiisaniifi'' jechuun sochiin jiijiiramaa biyya keessa tokkummaa biyyoota baha Afrikaa bu'a akka buusu Obbo jawaara dabalanii ibsaniiru.
Waamicha mootummaa Itoophiyaa
Koreen Hojii raawwachiiftuun ADWUI walgahii idilee isaa Waxabajjii 5, 2018 eegaleen, wal diddaa Itoophiyaafi Ertiraa jidduu tureef furmaata waaraa kennuuf jecha waliigaltee Aljeersiifi murtee Komishiinii Daangaa akka fudhatu ibseera.
Waldiddaa ummattoota obboolota biyyoota lameenii jidduu ture hiikuun nageenya walitti fufiinsa qabu uumuuf waamicha daabarseera.
Wal waraansi ALI bara 1990tti eegalee tures, walitti bu'insa daangaa biyyoota Afriikaa kamiyyuu caalaa kan gama lamaaniinu lubbuu namoota hedduu galaafate ta'u kan eere ibsichi, kanneen kumaatamaan lakkaa'amanis naannoo daangaatii buqqaafamaniiru.
Walumaagalattis, waggoota 20 darban keessa ummattoota gama lamaan irrayyu dhiibbaa dinagdee, hawaasummaafi siyaasaa bal'aan gahusaas himeera.
Kanaafuu, walitti dhufeenyi biyyoota lamaan maal ta'u mala? jedhus gaaffii lammiilee Itoophiyaafi Ertiraa akkasumas kan hawasa addunyaa ta'ee tureera.
Wal waraansaaan boodas jaaarsummaa dhabbata motummoota gamtoomaniifi Gamtaa Afriikaatiin waliigalteen Aljeersi taasifamus, waggoottan 20 darbaniif nageenyis ta'e waraanni osoo hinta'iin turaniiru.
Gaazexessaan waraana Itiyoo-Ertiraa irratti hirmaate maal yaadata?
Gaazexessaa marsaa lamaan waraana biyyoota lamaan jidduutti uumamee ture addawwan sadiirraa gabaasee ture yaadannoo isaa BBC'tti himeera.


text:
Finfine Area Oromia special Zone Sebeta City Woreda court
Jul 14, 2022
Caalbaasii
R/himattuu Masaay Abbaayinahiifi R/himatamaa Birhaanuu Nagaash gidduu falmii raawwii jiru ilaalchise qabeenya walfalmitootaa kan ta`e 1ffaa mana jireenyaa qorqoorroo baallee 40tiin uwwifame lafa kaaremeetira 200 irra jiru Bu/Ma/Tafkii ganda 04 keessatti argamu caalbaasii ifa ta’een gatiin ka`umsa caalbaasii qarshii 230,000tiin 2ffaa mana jireenyaa lafa kaaremeetira 500 irra jiru qorqoorroo baallee 48tiin uwwifame caalbaasii ifa ta’een gatiin ka`umsa caalbaasii qarshii 350,000tiin gaafa 15/11/2014 sa’aatii 4:40 – 6:00tti ni gurgurama. Kanaafuu, namoonni caalbaasii kana irratti dorgomuudhaan bitachuu barbaaddan iddoo qabeenyichi argamutti dhiyaattanii bitachuu kan dandeessan ta’uu manni murtii ajajeera.M/M/A/Sabbataa Awaas


text:
Ministeera Nageenyaan kan qophaa’e waltajjin marii fi hirmaannaa hawaasaa gaggeeffama jira
Finfinnee, Onkololeessa 21, 2013 (FBC) – Ministeera Nageenyaan kan qophaa’e waltajjin marii fi hirmaannaa hawaasaa gaggeeffama jira.
Waltajjicha irratti haasaa kan taasisaan, Ministiri Deettaan Ministeera Nageenyaa obbo Alamaayyoo Ijjiguu jijjiirama Ityoophiyaan eegalte kunuunsuu fi sadarkaa barbaadame irra akka ga’uuf hunduu dirqama isaa bahachuu akka qabu himaniiru.
Waltajjichi guyyoota 7f kan turu yoo ta’u qorannoon garagaraa barreefamaa dhiyaachuun irratti ni marii’atama.
Olaantummaa seeraa fi kabaja lammiilee akkasumaas wantoota kanaan walfakkaatanirratti mariin ni taasifama.
Waltajjicharratti hoggantoonni naannoolee, bulchiinsa magaalaa, godinaa fi aanaa hirmaachaa jiru.
Odeeffannoo waqtaawaa argachuuf Teelegraama keenya https://t.me/afanoromofana subiskiraayib godhaa.


text:
Siyyuum Tashooma: Namoonni miliyoona 2 akka irratti hirmaatan ni tilmaamna
Hiriirri kaayyoon isaa Ministira Muummee Dr. Abiyyi Ahmadiif deggersa agarsiisuuf jedhame Sanbata dhufu Waxabajjii 23, 2018 magaalaa Finfinneetti gaggeessuudhaaf qophiin taasifamaa jiraachuun dhaga'ameera.
Warra hiriira kana qindeeessaa jiran keessaa tokko kan ta'an Obbo Guddataa Galaalchaa kaayyoo hiriira kanaa yeroo BBC'tti himan, "Ar'a biyyi keenya jijjiirama keessa galtee jirti.
Jijjiiramni kun ammoo kan uummataa waan ta'eef uummanni isa argameef galateeffachaa warra qabsoo kanarratti lubbuu isaanii dhaban, warra qaamaa hir'ataniifi maatii isaanii irratti dhaban yaadachaafi galateeffataa ooluudha," jedhan.
Keesumattimmoo, Obbo Guddataan yeroo ammaa Dr. Abiy Ahmad Ministira Muummee biyyatti ta'eera. Kaayyoofi dhimmuma uummanni qabatee ture qabatanii fuula duratti deemaa waan jiraniif jabaadhu nutillee si waliin jirraa jechuudhaa jedhan.
Koree qindeessitu hiriira kanaa keessaa kan ta'an kan biraan barreessaafi barsiisaa Siyyum Tashoomeedha. "Hiriira kana gaggeessuudhaaf adeemsa barbaachisu dhibba keessaa 75 xumurameera, " jedhan.
Akka Obbo Siyyum jedhanitti kaayyoon hiriirichaa mirgoota dimokiraasii ofii fayyadamuufi tarkaanfiiwwan gaarii ministirri muummeen haaraa fudhataa jiruuf deggersa qaban agarsiisuudha.
Namoota dhiyeenya kana hidhaarraa hiikaman Habtemikaa'el Abbabbaa (Abbabaa Qastoo) fi Sintaayyoo Chekkol dabalatee namoota ja'a ta'an kaka'umsa dhuunfaa isaaniitiin hiriira kana akka qophaa'u kan jalqaban.
Hiriirri nagaa kun akka gaggeeffamu erga baramee booda gaaffileefi yaadonni kana waliin walqabatan dhaga'muutti jiru.
Akka Obbo Guddataas ta'e Obbo Siyyum jedhanitti hiriira deggersaa kana keessaa paartiin kamiyyuu harka keessaa hin qabu.
"Ani miseensa paartii kamiiyyu miti, ana waliin hiriira deggersaa kana qindeessaa kan jiran Obbo Guddataa Galaalchaa, Abbabaa Qastoofi Sintaayyoo Chokkol dabalatee hundi keenya sirna kana keessa kan hidhamneefi dararaan nurra ga'edha," jedhan Obbo Tashoomeen.
Gaaffiin Ministirri Muummee kan gara aangootti dhufan ammallee guyyoota 100 osoo hin guutiin kan gara itti fo'amu hin beekamiin jiru dursanii hiriira deggersatiin bira dhaabachuun waan ariifatame hin fakkaatuu kan jedhu ture.
"Shallaga guyyootaa akkasii kana keessa seenuu caalaa jalqabbii gaarii ministirri muummee agarsiisaa jiru deggeruun qajeelaadha," jedhan Obbo Siyyum.
Ibsa koreen giddu-galeessaa ABUT gidduu kana baase qindeessitoota hiriira kanaatiif ka'umsa akka ta'e dubbatanii sababiin ijoon hiriirichaa garuu "mirgoota dimokiraasii keenya hojiin agarsiisuu fedhuu keenyadha," jedhan.
Barsiisaa Siyyum Tashoomee hiriira deggersaa Sanbata dhufu kana irratti namoonni miliyoona 2 ta'an ni argamu jedhanii akka yaadan dubbataniiru.


text:
Ephream Sileshi Addis Abeba, November 29/2019 – In what could potentially be a major blow to Abiy Ahmed’s philosophy of “Medemer” and his subsequent move …Read More »
Kitaaba kana bakka argitanitti gubaa!
Obboo Lammaa Magarsaa walitti makamuu Paartiilee ADWUI kan hin fudhanne tahuu beeksise
Odeeyfannoo #Nuuralhudaa November 29, 2019 Obbo Lammaan gaafii fi deebisaa raadiyoo sagalee Ameerikaa VOA waliin godheen, Jalqabuma irraa yaada Ida’amuu jedhuu fi Paartiilee walitti mukuu …Read More »
“Jawaariin simatte naan jedhanii hojiirraa na dhorkan”
Hogganaa barnoota sanbataa Bataskaana Dabresalaam Qiddisti Maariyaam Waashingitan DC jiruu kan tahan Lubni Saamu’eel Biraanuu Jabeessaa kaleessa wal gahii Jawaar Mahaammad hawaasa Oromoo waliin taasise …Read More »
Gurguddoon Oromoon hariiroo Toophiyaa waliin qaban taliila gochuu qabu
Daddaaqinni tokko tokko karaa sirrii jalqaban irraa Oromo maqsuun haafa Nafxanyaa tuffachiisaani jira. Eegeetu rakkisaa jira yoo tahe of irraa kutu dha. Itophiyaan gola barbaadde …Read More »
Dhuguma gaafiin Afaan Oromoo deebi’ee jiraa? Ililchitee harka dhawuu dura kana caqasi!
Yaalii ajjeechaa Jawar irratti raawwatamee keessaa eennu harka akka qaba?
Yaalii ajjeechaa Jawar irratti raawwatamee keessaa eennu harka akka qabu dhageeffadhaa!Posted by Kedir Yadi on Thursday, November 14, 2019Read More »
Soba Amiin Jundii….
Interview betalam kanaa jalaa yoo rabbin nama basee malee jalaa bahanii hin dandahani hhhPublicerat av Obsi Nani Onsdag 13 november 2019Read More »
OPDO abdachuu fi sobamanii jalatti of dagachuun akka ofiin of balleessuu (suicide)tti laalamuu qaba.
Dr. Maraaraa irra Rakkoon Oromoo mudate guddaan amma jaarmaya ofii dhabuudha. Miseensonnii fi hooggantoonni Opdo irra jireessaan ilmaan alagaati. Gudeeda Oromoo keessaa warra bayee miti. …Read More »
Jaarmiyaaleen Siyaasa Oromoo (JSO) ejjennoo waloo irra gahanii jiru.
=============== Ejjenno Waloo Jaarmiyaalee Siyaasa Oromoo (JSO) I. SEENSA Nutii Jaarmiyaaleen Siyaasa Oromoo (JSO) jijjiirama siyaas-dinagdee yeroo ammaa naannoo fi biyya keenya keessatti dhufe irratti …Read More »


text:
(Saphaloo Kadiir irraa)
“Waan sababsatu haa dhabuu jaarsa harree irra kaayi” jedha Oromoon. Ati hoo maaliif maakmaakte naan hin jettaniiree? Hoggantoonni ABO kanaan dura durii dur qabsoon ummanni keessa hin jirre akka galma hin geenyee himee, ummanni waan danda’uun ka’uu akka qabu dubbachaa ture. Gaafas dhuguma ummanni rafaa turan jechuu ni dandeenya. Dhuguma qabsoon ummanni keessa hin jirre gatii hin qabdu. Kanaaf ummanni fincilaa jechaa ture. Akka gabrummaa didaniis dur himaa turan. Kanumarraa ka’uun ayaanoota ABO kan akka dhaabaatti kabajamu keessaa guyyaan Fincila Diddaa Gabrummaa (FDG) wagga waggaan akka kabajamuus murteessan. Ayyaanichuma kabajuu malee osoo guyyaa tokko hojii ololaa irratti hin hojjatin ummanni dhaaba wal diiguu malee bisummaa isaatiif dhimma qabu dhabnaan ofuma isaatiif mudhii hidhatee ka’e. Kan gabrummaa jalatti if hidhuus kan of bilisoomsuus isuma mataa isaa tahuu waan hubateef ‘mudattee aayyoo bultee’ jedhe.
Duuba eega warraaqsi ummataa qabsoo keessatti gahee guddaa qabaachuu kan beekan tahee, yoo dhuguma san kaka’uumsaafi dammaqina ummataatti kan gammadan tahee bara 2014 irraa jalqabee fincilli ummataa kunoo hanga arraa itti jiraa maaliif haxuphsuu dhabanree? Duraan ummata keenyaatu rafe jennee shakkaa turre. Amma immoo ummanni dammaqnaan Hogganni ABO rafuu jalqabe fakkaata. Fincila diddaa gabrummaa duraanumaahu kan jalqabe barattoota dhaabbiilee ol’aanaa baratani malee hoggana ABO miti. Qabsoo godhamu keessatti fincilli diddaa barbaachisaa tahuu amanee ABO’n guyyoota ayyaanaa keessaa tokko godhee kabajachuu jalqabame. Kaayyoon ayyaanichaas kanneen fincila adda addaa irratti wareegaman yaadachaa ummanni bal’aan akka gabrummaa diduu qabu yaadachiisuufi dadammaqsuuf kabajama ture. Arra hoo ree? Yoo kaleessa ummanni Oromoo waan rincicaniif qabsoon kan laaffachaa turte tahe, arra hoo kan ummanni Oromoo harka duwwaa qabso jiran hoo maal sababsaturee? Waan sababsatu haa dhabuu jaarsa harree irra kaayi tan jedhan tana kunoo. Amma harree irra keenyee maal sababsatan?
Arra immoo ummanni fincila diddaa gabrummaa san gargaarsa tokko malee fuudhee kunoo fincila xumura gabrummaa (FXG) irraan gahee jala bultii bilisummaa jira. Laata kana booda hoo ayyaana fincila diddaa gabrummaa kan bara baraan Sadaasa 9 irratti kabajachaa turre san gara ayyaana fincila xumura gabrummaa jijjiirree kabajna moo maquma duraaniin kabajuu itti fufna? Ayyaanichi silaas hanguma Oromoon bilisoomtu malee san booda kabajuun gatii hin qabu. Eega bilisoomnee gabrummaa tam diduuf fincillaree? (Yoo warri amma ABO hoggana jedhu kun nu hogganan irraan oollu) Kanaaf maqaa duraaniitiin akka hin kabajne yeroon isaa dabree jira. Maqaa FXG jedhuun kabajuuf immoo kan galmeesse ummata malee ABO miti waan taheef FXG’n kabajna jechuun salphina. Kanaaf tahuus hin qabu. Sababniis injifannoo ABO’n galmeessuun ummanni kabajachuu qaba malee injifannoo ummanni galmeesseen kabajachuun qaani. Kaleessa ummanni bilisummaaf ABO eega ture. ABO’niis ummata eegaa ture yoo kan jennu tahe, amma ummanni qabsoo jalqabee ABO’n maal eegaa jiraree? Ummanni WBO, WBO’n ummata eegaa yoo ture amma Ummanni ka’ee WBO’n maal eega jira? Bilisummaa, akka naan hin jenne qofa hadaaraa! (Qis..qis…qis…. mataan gara hudduu, hudduun gara mataa.)
Dhaabni qabsoo tokko waggaa 25 guutuu if ijaaraa, haala mijjeeffachaa jiraachuu ibsaa ture ammallee qophaa’uuma jira. Kun hanqinaafi dadhabina hogganootaa irraa akka tahe beekkamaadha. Garuu dhaabichi ayyaana injifannoo namni biraa galmeesse maqaa moggaasee kabajachuu qofaa kaayyoon isaa? Ani akkaan beekutti kaayyoon ABO bilisummaa Oromoofi walabummaa Oromiyaati. Kaayyoo kana dhuguumsuuf immoo hidhannoon qabsaa’ee, wareegama qaalii kafalee malee taa’ee galmeessa kan jedhamu hin jiru. Injifannoo ummanni qabsaa’ee galmeesseen Oromiyaan walaboomtee, Oromoon bilisoomti hin jedhu kaayyoon ABO. Duuba mee gaafa ummanni harka duwwaa qabsaa’u taa’ee gaafa injifannoon galmaa’u maal nuuf godhan. Gaafa ummanni iyyatu didee eega ummanni moohate booda marqaa cidhaa nyaachuuf dhaquu hin qabu. Kanaafuu, ABO’tu ummata Oromoo malee bilisummaa fiduu hin dandeenye malee ummanni Oromoo ABO malees bilisummaa akka fiduu danda’u ragaan kan itti jiran caalaa hin jiru. WBO’n hangi jiru kan silaa ummataa waliin lolu hoggana cimaa murannoofi kutannoo oromummaa qabu dhabuun hojii malee ta’anii jiran. Yoo immoo haaluma amma jiran kanaan kan itti fufan tahe Hogganni ABO kun kaayyoo kaleessaa Ummata Oromoo bilisoomsuuf jedhu san osoo hin tahin kaayyoo haareya ummata Oromoo gabrummaa jalatti hidhuu jettu baafachuu isaanii qabatamaan ummataaf ni mirkanaawa. Kana hubatanii salphina seenaa jalaa of baasuuf yeroo gabaabaa keessatti hogganoota isaa jijjiiruun, jijjiirama bu’aa qabsoos qabatamaan mul’isuu qaban. Yoo hin taane immoo…..
“Arraas boruus ABO’n hafuus ummanni Oromoo bilisummaa isaa ni fida.”
Saphaloo Kadiir | Abdulbasit
Adoolessa, 2016


text:
(Saamraawiit Girmaa)
Oromiyaa bal’oon magariisaafi uumamaan kan badhaate akka taate beekamaadha. Gosoota bineensotaafi beeladootaa, biqiltoota, gaarren, lageen, haroowwaniifi uumamawwan biroos of keessaa qabdi. Oromiyaan magariisaa ta’uusheetiin gosoota biqiltootaafi mukeenii heddumminaan qabdi. Bosona Itoophiyaan qabdu keessaa harki caalaan naannoo kanatti akka argamu qorannooleen ni mirkaneessu.
Gosoota mukeenii keessaas kanneen akka Odaa, laaftoo, birbirsa baddeessaa, harbuufi kanneen biroo tarreessuun ni danda’ama. Barreeffama keenya har’aatiinis kabajaafi jaalala Oromoon muka Odaatiif qabuufi Odaan wiirtuu seenaa Oromoo ta’uusaa ilaalchisuun kan kitaaba ‘Sirna Gadaa, Siyaasa Oromoo Tuulamaa’ jiildii 1fa irraa arganne akka gaazexaa keenyaaf ta’utti qindeessinee isin dubbisiisna.
Odaan muka lalisaa ta’ee uumamaan biftisaa harbuu yookaan qilxuu fakkaatuudha. Mukti kun yoo ongeen dheeratellee hingogu. Kana malees, uumamaan lafa jala bakka bishaan ykn jiidhinni jirutti biqila. Guddinnisaa hanga ta’e ol ka’ee dameensaa waan waggaa waggaan dalga dagaaguuf gaaddisa guddaa ta’uudhaan namaafi looniif qabbana kenna. Mukti kun umrii dheeraas kan jiraatuudha.
Seenaa ummata Oromoo keessatti erga sirni Gadaa jalqabamee (yeroonsaa sirriitti beekamuu baatullee) wiirtuun amantii, siyaasafi dhimmoota hawaasummaa gaaddisa jalatti gaggeeffama. Gaaddisni kunis gaaddisa Odaati. Sababnisaas aadaa Oromoo keessatti Odaan muka ulfaataafi eebbifamaa akkasumas, madda qabbanaati. Gaaddisni Odaa iddoo itti miseensonni Gadaa sadarkaa tokkorraa gara sadarkaa ittaanuutti ce’uusaanii itti ayyaaneffataniifi bakka itti Oromoon siyaasa itti gaggeeffatuudha. Akksumas gaaddisni Odaa bakka itti ayyaanni Muudaa itti raawwatamuudha. Galmi Muudaafi teessoon Abbootii Gadaa Odaa jalatti ijaarama.
Karaa biraatiin aadaafi seenaa Oromoo keessatti Odaan akka madda nagaa, mallattoo eenyummaafi tokkummaatti ilaalama. Faayidaa amantiifi siyaasa Oromoo keessatti qaburraa kan ka’e Odaan mukeen jiranirra kabajamaadha. Odaan wiirtuu amantii ta’unsaa mallattoo seenaa dhaloota darbee agarsiisa. Dhaloonni ammaa yommuu Odaa jalatti amantii gaggeessu dhalootaafi seenaa dhaloonni darban dabarsan yaadachaati.
Karaa biraatiin gaaffiilee maaliif?, yoom?fi attamitti? Oromoon Odaa akka wiirtuu amantiifi siyaasaa godhatee ittifayyadamuu jalqabe jedhuuf yeroo kanatti jedhamee deebii gahaa kennuuf ragaa guutuun akka hinjirreedha kitaabicharratti kan eerame.
Barreeffamoonni yeroo addaddaa barreessitoota garagaraatiin waa’ee seenaafi amantaa Oromoorratti barreeffamaniis Oromoon Waaqa gurraachatti akka amanu, amantiinsaammoo naannawa burqaa bishaaniifi mukeen guddaa Odaa jedhamu jalatti akka gaggeeffatu ibsu malee gaafiilee irranatti eeramaniif deebii kennan akka hinqabnes kitaabichi kaa’eera. Ta’us Oromoon Odaa jalattii uumaasaa kadhachuu kan eegalee amantii musliimaafi kiristaanaa dura akka ture afoolliwwan ni mul’isu.
Amantii Oromoo (Waaqeffannaa) keessatti, Waaqayyoo namoota waliin kan walqunnamu karaa ayyaanaati. Dureewwan amantii akka bakka bu’oota Waaqaatti ilaalamu. Akka amantichaattis Waaqayyo ayyaanota (‘God Sprit’) kana lageen, tulluuwwaniifi mukeen guguddoo keessa kaa’eera. Kanaaf bakkeewwan ayyaanonni jiraatan lafa eebbifamoofi kabajamoo jedhamanii amanamu. Bakkeewwan eebbifamoon kunneen bakkatti namoonni amantii itti gaggeeffatan, wareeggataniifi Waaqa itti kadhataniidha.
Akka ragaa seenaarraa ka’uun tilmaamuttis Odaan siyaasa Gadaa dura akka wiirtuu amantiitti waan jalqabe fakkaata. Haaluma walfakkaatuun ummanni Kuush hedduun amantiisaanii keessatti duudhaa walfakkaataa qabaachuusaaniis barreessitoonni ni ibsu.
Himamsa afoola Oromoo keessatti jalqabbii Gadaafi seenaan Odaa walqabata. Afoolicha akkas jedha: Dur dura Waaqaa (samii)fi lafti walitti dhihoo turan. Yeroo tokko bokkaan cimee caamuu didnaan beeladoota keessaa gaangeen Waaqa dhiitte. Guyyaa sana eegalee Waaqni namaanis gochaanis namaafi uumamarraa fagaate. Cubbuun namni oole yoo beekamuu baates caamsaan bara dheeraadhaaf ittifufe jedhama.
Haa ta’u malee caamsaa bara dheeraaf ture kana keessatti mukeen keessaa Odaa, burqaawwan keessaa Walaabuu qofatu otoo hingogiin hafe. Odaan gaaddisa loonii akkasumas, kan namoota yoo ta’u burqaan Walaabuu immoo maddaa bishaanii turan. Kun osoo kanaan jiruu namoonni walga’anii bakka Odaa kanatti kadhaa araaraafi rooba akka ragatan kadhachuu jalqaban jedhama.
Himamsi kun eegaa seenaa tokkummaan Waaqa kadhachuu (jalqaba amantii)fi iddoo kadhaan Waaqaa itti jalqabe ta’uu hubachiisa. Akka himamsichaattis, kadhaa yeroo dheeraa kan ka’e Waaqayyo ilmasaa hangafa (Qaalluu) yookiin Nabii erge. Qaalluun seera, safuu Waaqaa barsiisuufi kabachiisuu dhufe jedhamee amanama.
Qaalluun duraa kunis bakka burqaa Walaabuutti Odaa jalatti mul’ate jedhama. Himamsi biraa ammoo akkana jedha: Durdur hawaasa Walaabuu keessa namtichi fayyaalessi tokko loon tikfatee jiraata ture. Ummanni Walaabuu garraamticha nama Walaabuu jedhanii waamu. Guyyaa tokko goromsi tokko funyaanshee Waaqatti olqabdee gara kaabaatti jalaa badde.
Garraamtichi Walaabuus otoo goromsa sana barbaaduu gaaddisa Odaa jalatti argate. Innis waan dadhabeef gaaddisa jala taa’ee osoo boqochaa jiruu hurriin Waaqarraa gad dhufee Odaafi naannawasaa uwwise. Waaqnis seera uumamaa namni kabajuu qabu garraamtichi Walaabuu akka barsiisuuf ittihime.
Guyyaa sanaa kaasees Garraamtichi Walaabuu ergamaa Waaqaa (Abbaa Raagaa) ta’ee seera Waaqaammoo Odaa jalatti barsiisaa ture jedhama. Odaanis guyyaatti sagaleen Waaqaa irratti murtaa’ee eegalee lafa eebbifamaa ta’e jedhamee amanama.
As keessatti waanti hubatamuu qabu tokkoffaa, jalqaba siyaasa Gadaan dura akka yaadni amantii tureefi lammaffaammoo seera Waaqarraa seerri Gadaa fudhatamuusaati. Qaalluunis seeronni kunniin sirriitti hojjetamuusaaniifi haqni jireenya hawaasaa keessa akka jiru to’ata. Kanaaf, Odaan bakkatti Waaqni hariiroosaa nama wajjin haaromsate waan ta’eef iddoo kabajamaa jedhamee amanama.
Eegaa akkuma irranatti eeruuf yaalametti horteen Kuush baay’eensaanii sirna Gadaa aadaafi seenaasaanii keessatti qabu. Haata’u malee barreessitoonni baay’een walitti dhufeenya seenaa, amantii Kuushotaafi sirna Gadaa walqabsiisanii hinqoranne. Akkasumas yeroo akkasii jalqabame jedhanii waan kaa’an hinqaban. Garuu akka barreessaan ‘Ehert’ jedhamuu kaa’etti yaadni amantii hortee Kuush kan jalqabe Dhaloota Kiristoos Dura bara 7000 irratti akka ture tilmaama. Ka’umsiifi jalqabni gurmaa’ina umriirratti hundaa’es Dhaloota Kiristoos Dura naannawa bara 3500 hanga 1000 gidduu akka ta’e dubbatama.
Qorannoon yeroo dhihoo afoola Oromoofi lakkoofsa Gadaa fayyadamuun Dr. Gammachuu Magarsaatiin gaggeeffame akka mul’isutti jaarmiyaan hawaasummaa kun Dhaloota Kiristoosiin Dura bara 3060tti jalqabuunsaa akka hinoolle ibsa. Lakkoofsi kun ammoo dhahaa jahaatama (waggoota 360×60) fayyadamuudhaani. Dhaha kana keessatti jahaatamoota sagaltu darbe. Kun immoo yaada ‘Ehert’ isa Gadaan akka jaarmiyaatti Dhaloota Kiristoosiin Dura naannawa bara 2000tti jalqabe jedhu deggara.
Qabxiilee barreessitoonni muraasni kaasan kunneen egaa waa’ee Odaa waan muraasa akka kaafnuuf nu gargaaru. Odaa isa kam akka ta’e yoo beekamuu baateyyuu seenaan Odaa akka wiirtuu amantiifi siyaasaatti yoo xiqqaate Dhaloota Kiristoosiin Dura waggoota 2000 dura jalqabee hojjechaa ture jechuun ni danda’ama jedha kitaabni barreeffama kana irraa arganne.
Walumaagalatti, Odaan muka seenaafi amantii ummata Oromoo waliin walitti hidhamiinsa guddaa qabaatullee akkaataa jalqabbii wiirtuu seenaa itti ta’eerratti qorannoo ga’aan hinmul’atu.
Kanaaf hayyuuleen Oromoofi qaamni dhimmichi kallattiidhaan ilaallatu irratti hojjechuu qabu. Isin dubbistooonnis dhimma kanarratti seenaas ta’e afoola beektaniifi kan naannawa keessanitti dubbatamu yoo dhageessan karaa teessoo keenyaa yoo nuuf ergitan ni keessummeessina.
*********
* Originally published on Bariisa, titled “ODAA: Bakka Waaqni hariiroosaa nama wajjin ittihaaromsate ”


text:
Mudde 14,2015 Godina Lixa shaggar Aanaa Meettaa Roobiitti warraaqsii Warraaqsii biyyoolessaa Oromiyaa FDG daran jabaachuun Uummataa,
Dargaggootaa ,Hojjettoota Mootummaa,Barattoota fi Uummata Qonnaan Bultootan jabaachuun itti Fufe jira. Sochiin uummataa kun Aanaa
Guddicha lixa Shaggar Meettaa Roobii keessatti Gandoota 41 fi Magaalota Xixiqqoo hedduu kan Of keessa qabu,keessatti qabsisan.
Uummatni magaalota akka Minaaree, Eelaa fi Goorootti akka waraanni hin seenne ittisan . Erga Waraanniuumataa Oromoo Jalduu karaa nagaan
Jaarsaa biyyaan Bulaa jiru irratti Banamee dhumuu qabna Malee uummata keenya Meeshaa malee dhumaa jiruuf haa dirmannu jechuun warraaqsii
itti fufuun yeroo amma kana Sochiin warraaqsaa uummata haalaan jabaachuun itti fufe. Waraanni Wayyaanee Raayyaan ittisa biyyaa
konkolaataan Oraalii 7tti fe’amee Gara Meettaa Roobiitti geeffamaa jira, daandii uummatni cufeen karaa dabaa dhabuun rakkoo meeqa
keessaan Uummata Oromoo Meettaa Roobii fixuuf adeema jiru, Halli har’an tana gara Meettaa Roobii jiru haalaan yaaddeessadha.
Mudde 14/2015 Godina Kibba Lixa shaggar Aanaa Ammayyaattii Warraaqsii biyyoolessaa Oromiyaa FDG daran jabaachuun Uummataa, Dargaggootaa ,Hojjettoota Mootummaa,Barattoota fi Uummata Qonnaan Bultootan jabaachuun itti Fufe jira. Erga Waraanni Magaalaa walisoo fi aanaawwaan Godina walisoo keessa qubsiifamee jiru Aanaa Ammayyaatti uummata irratti dhukaasaa jira.
Haaluma walfakkaatuun uummatni oromoo Aanaa Wanciis dhaadannoo sagalee jabaan dhageesisa jira. Guutummaan godina Kibba lixa Shaggar
godinni walisoo warraaqsaa guddaa keessa galtee jirti. Waraannis sagalee dhukaasaa meeshaa gurguddaa dhageesisuu itti fufe. Uummatni
daandii Cufuun karaa nagaa sagalee mormii guddaa gochuu fi daandii cufuu itti fufe!!


text:
Manni Marii Ministerota Mootummaa abbaa irree Wayyaanee Sirna EPRDF/TPLF (ADWUI) Labsii yeroo Muddamaa Sirna abbaa irrummaa kufaatii irraa dandamachiisuuf deeggarsa tokko malee dirqamaan raggasisee bulchiinsa waraanaan uummata biyyatti addatti immoo Oromiyaafi Uummata Oromoo hiraarsa ture har’a labsii yeroo muddamaa kaasuu ibsa jira.
Wanti hubatamu qabu:
1.Labsichi duras nageenya uummataafi biyyaaf yaadamee utuu hin ta’iin Sirna EPRDF/ADWUI kufaatii irraa baraaruuf kan labsame ta’uu tasuma dagatamuu hin qabu.
2. Yakkotaa ajjeechaa, reebicha, madeessuufi saamicha labsii kana keessatti uummatarratti rawwatameefi nageenya uummataa bulchiinsa waraanaa kanaan boora’eef sirni EPRDF(ADWUI)n itti gaafatamumma fudhachuu qaba!!
3. Waraanni sirna EPRDF(ADWUI)n hogganamu kun Waraana itti gaafatamumma uummataa hin qabneefi waraana dhaaba siyaasaa mootummaa afaan qawween biyya bulchaa jiru qofaa bakka bu’uu waan ta’eef diigamuu qaba!!
4. Yakka ajjeecha waraanni Wayyaanee EPRDF godinaalee Oromiyaa garaagaraa Keessattu Boorana Moyaalee, Harargee Calanqoo, Hammarreessaa, Cinaaksaan, Gujii, Baalee, Walloo Baatee, Shaggar Lixaa Amboo, Giincii, Wallagga Dambii Doolloo, Naqamteefi bakkoota garaagaraatti jeneraalootni waraana wayyaanee ajaja dabarsuun guyyaa saafaa uummata Oromoo rukuchiisuun yakka duguuginsa sanyii uummata Oromoo irratti rawwatan seeraatti dhiyaachuun itti gaafatamuu qabu!!
5. Hundeen bu’uura gaaffii uummata Oromoo kabajamuu gaaffii mirga abbaa biyyummaafi bilisummaa uummata Oromooti. Gaaffiin uummatni Oromoo addatti Qeerroon Bilisummaa Uummata waliin hiriiree hiriirsisuun gaafachaa turefi jiruuf hanga ammatti deebiin hin kennamne gaaffii uummtni Oromoo waloon roga hundaan gaafata ture moggatti qabanii olola afaanfajjii umrii sirna garboomsaa dheeressuu qofaaf adeemsi maqaa haaromsa jedhuun rawwatama jiru rakkoo siyaasa biyyatti waliigalaafi gaaffii bu’uura uummatni Oromoofi Qeerroon bilisummaa gaafatuuf deebii hin ta’u. Gaaffii uummata Oromoo kan kabajamuu mirga abbaa biyyummaafi bilisummaa ilaalchisuun gaafatamaa jiruuf deebii kennuufi olaantummaa uummataafi olaantummaa seeraa kabajuun mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu uummataaf kennuudha malee ofii aangoo afaan qawween tikfataa dhiigaa uumataa dhangalaasaa mirgaafi sagalee uummataa ukkamsuun jijjiramni dhufu tokkollee akka hin jirre hubachiifna!!
6. Gabaabaa dhumatti uummaatni Oromoo jaarmiyaalee siyaasaa Oromoo nuuf dadhabsiisa, murna murnatti hiraa biyyatti nuuf galchaa, kan biyya keessa karaa nagaa uummata keessatti qabsaa’uu caccabsaa dadhabsisaa, jaarmiyaa bilisummaafi walabummaa keenyaaf hidhatee falmaa jiruu irratti nuuf duulaa jedhee mootummaa abbaa irree ADWUI’f gaaffii dhiyeessee hin beeku. Isaan nu haa bulchan , “abbaan biyyaa Oromoodha”, “abbaan biyyaa ABO dha” dhaadannoo Sochii warraqsa Qeerroofi uummatati. Abbaan irree kana hundaafi gaaffiin uummata maal akka ta’ee utuu beekuu uummata Oromoo gama siyaasaan dadhabsiisuuf shirri siyaasaan uummata Oromoo irratti dalagamaa jiru dachaa ta’uun hubatamee jira, dhugaan lafa jirus kanuma ibsa. Kanuma waliin hanga gaaffiin bu’uura uummata keenya waliin taanee gaafata turreefi jirru gaaffiin bilisummaafi walabummaa Oromoofi Oromiyaa deebi’utti qabsoo haala yeroo irratti hundaa’een sochiin warraaqsa FXG daran jabaatee kan itti fufu ta’uu waamicha qabsoo dabarsina!!
7.Oromoo taatani Kaneene mootummaa abbaa irree gargaaruun jaarmiyaalee dhugaan uummataaf qabsaa’aan dadhabsiisuuf jecha bu’aa battalaa, fedhii murnaafi faayidaa bubutuu butachuuf jecha ajendaa siyaasaa qabsoo bilisummaa Oromoo, tokkummaa siyaasaa Oromoofi hawwaasummaa Oromoo dadhabsiisuuf sosocho’aa jirtan sagantaafi akeeka afaanfajjii uummataaf qopheessuurraa bakkuma jirtanitti akka dhaabbattani kabajamuu mirgafi bilisummaa uummata Oromoo kabachiisuu irratti adeemsa xiyyeeffateen uummata keessan cina akka dhaabbattan gadi jabeessuun hubachiifna!! Itti dabaluun shira siyaasaa uummata Oromoo irratti xaxamu irratti dammaquun yoo hin dhaabbatne kanuma waliin gaaga’ama siyaasaa Oromootti dhufuuf itti gaafatama seeraafi seenaa jala kan galtan ta’uu ni akeekkachifna!!
Kanaafuu uummatni Oromoo akka uummataattis, akka jaarmiyaattis tokkummaafi ejjennoo akeekaafi kaayyoo qabsoo bilisummaa Oromoo jabeessuun jaarmiyaaleen Qabsoo Bilisummaa Oromoo hundii adeemsa siyaasaa Oromoon qabu facaasuuf shira diinaan aggaamamu kamuu of irraa qolataa gaaffii kabajamuu mirga abbaa biyyummaa Oromoofi bilisummaa uummata keenyaa yeroo irraa gara yerootti gaafacha as geenye daran jabeessuun uummata Oromoo bilisoomsuufi Oromiyaa walabomsuuf yeroon qabsoo keenya irratti cichinee galiin ga’uuf carraaqnu amma ta’uu irra deebiinee dhaamsaafi waamicha keenya dhiyeessina!!
Injifannoon Uummata Oromoof
Gadaan Gadaa Xummura Garbummaati!!
Ibsa Ijo Dubbii Qeerroo Bilisummaa Oromoo!!
Waxabajjii 2/2018.
Kaafamuu Labsii Yeroo Muddamaa Wayyaaneefi Dhimmoota Haala Yeroo ilaalchisuun (Ibsa Ijoo Dubbii Qeerroo Bilisummaa Oromoo irraa kenname):
Manni Marii Ministerota Mootummaa abbaa irree Wayyaanee Sirna EPRDF/TPLF (ADWUI) Labsii yeroo Muddamaa Sirna abbaa irrummaa kufaatii irraa dandamachiisuuf deeggarsa tokko malee dirqamaan raggasisee bulchiinsa waraanaan uummata biyyatti addatti immoo Oromiyaafi Uummata Oromoo hiraarsa ture har’a labsii yeroo muddamaa kaasuu ibsa jira.


text:
Godina Wallagga magaalaa Naqamtee fi naannoo ishee keessatti Wayyaaneen ergamtoota ishee bobbaasuun suura goototaa konkolaattota irraa buqqaasaa jirti. Istiikeroota Alaabaa ABOn faayyamanii fi Barruulee alaabaa ABOn bara,anii jiranis karaa ergamtoota isheetiin konkolaattota irraa yaasaa jirti.
Ka,umsa dubbichaaf sababni guddaan torbanoora darban keessa konkolaachistoonni magaalichaa walgahii firqiidhaan akka dhiyaataniif gara galma Naqamteetti waamamanii turan.
Akeekni walgahichaas konkolaachistoota kanaan dura hojii dhaabuun diddaa lagannaa gabaa irratti qooda fudhatan irratti akeekkachiisa kennuu fi lamuu itti deebinaan adabbii maallaqaa guddaa tahe adabamtu kan jedhuun doorsisuuf turan.
Konkolaachistoonni magaalattii garuu tokkummaan walii galuun wal gahii sirna wayyaanee lagatan.
Kanumaan wal qabatees yeroo ammaa gochi gara jabeenyaa konkolaattota kanneen irratti raawwatamaa jira.
Kanneen keessaa adabbii dabarsaadhaan uummata fe,uu jedhuun adabbii maallaqaa humnaan oliin adabuu,baruulee garaa garaa konkolaachistoota irraa buqqisuu,fi konkolaachistoota qabanii ukkaamsuu faatu mul,ataa jira.
Gochoonni akkasii kufaatii mootummaa wayyaanee caalmaatti kan daffisiisaniidha malee qabsoo keenya dhaabuu kan hin dandeenyeedha jechuun konkolaatonni magaalichaas tokkummaan jibba mootummaa wayyaaneef qaban agarsiisaa jiru.


text:
1.Itti gaafatamtichi hojiiwwan waajjirichaa nihoggana; nibulcha
2.Keewwatakana,keewwata xiqqaa(1)irratti kan ibsame akkuma eegametti tahee:
a)Ittigaafatamtichi aangoofi hojiiwwan Labsii kana keewwata(4)iin waajjirichaaf kennaman hojiirra nioolcha;
b)Akka seera bulchiinsa hojjattoota mootummaa naannichaa ni qacara,nibulcha.
c)Baajataafi sagantaa hojii kan waggaa qopheessee af-yaaโichaaf nidhiheessa;yeroo hayyamamuus,hojiirra nioolcha;
d)Herrega waajjirichaa nisochoosa;
e)Walqunnamtiiwwan qaamota sadaffaa wajjin taasifaman hundaa waajjirricha bakka buโa;
f)Gabaasa sochii waajjirichaatiifi herregaa Af-yaaโiichaaf nidhiheessa;
g)Hojiiwan biraa Af-yaaโichaan kennamaniif niraawwata;
h)Hojii ariifachiisuuf jechaa,hojiiwwan isaa keessaa gara-tokkee bakka buโiinsaan hojjattoota waajjirichaatiif kennuu nidandaโa;taโuus,bakka buโiinsi kennamu jiโa tokko kan caaluyootahe,af-yaaโichi raggaasuu qaba.


text:
Waxabajjii 26,2017 /Ambuulaansiin biyya Oromiyaa keessatti dalagaawwaan humna
Waraanaa baadiyyaa keessa bittimsuuf, sabboontota qaqqaalii rukuttee addunyaa kanarraa dhabamsiisuutti fuullefatee jiraachuu gurriif ijji Oromoo nii beeka. Keessattuu dalagaan Ambuulaansii biyyatii keessatti namota rakkataniif dhibaman yaaluun hafee erga humnoota mootummaaf aanga’ota jalaa Baaasastota amanamoo aanaaf ganda gidduu deemsisuurratti dalagaa jirti.
Bara darbe maallaqa kuma afurtamaan (40,000) sabboontota ilmaan
Oromoo ajjeesuuf aanattii keessatti konkolaachisaa obbo Daggaafee
Tamasgeen walii galee maallaqni kuma digdamaan (20,000) harkatti kan
laatameef, karaarratti Qeerroo Oromoo aanattii keessaa adda durummaan
gaaffii mirgaa gaafatan addatti barataa maqaansaa dhahamuuf hinfeene
rukutuuf bakka inni deemuuf hiriyaasaa wajjjinillee walitti qabee
rukutuuf utuu aggaamuu, isaanuma keessaa of eeggannoo akka godhatuuf
akekkachiisa laatameen hafee ammallee barataan kun konkolaata kana
gaafa argu halaalatti dheessaa jiraata. Haaluma kanaan gaaffii karaa
nagaa gaafatameef akkamiin ajjeesuuf yaaltu jechuun gurmuun Qeerroo
aanichaa tarkaanfii jabaa dhagaan konkolaatattii burkuteessanii turen.
Bara kanas guyyaa
30-09-2009 akka lakkofsa habashaatti ganama keessa
12:30tti Qotebultoota hubatoo ta’an kanneen gaaffii haqaan aanattii
gaafatan irratti murtii hamaa akka fudhatuuf ramadamee dogongora
tokkoon alatti daandiirra utuu adeemanii Qote bulaa Obbo Dhugaasaa
Gabbisaa jadhamu konkolaataan rukutuun addunyaa kanarraa akka darbu
taasisee jira. Du’a obbo Dhugaasaa Gabbisaaf sababaa jabaan karoora
seeraan ala qotebulaatti dhufu, gaaffii maallaqaa seeraan ala uummata
saamanii ittiin durooman dura dhaabbatee mormuusaa qofa yoo ta’u.
Daballiwwaan gibiraaf gaaffiiwwaan barbaachisoo waltajjii jala deemtuu
Wayyaanee OPDO naannichaa irratti gaaffii haqaa gaafachuusaa qofa
ta’uu icciita du’asaa kanneen beekan dubbatu. Obbo Daggafeen Tamasgeen
maallaqa guddaan Qote bulaa kana ajjeesee akka bor jirenya gaarii
jiraachisan waadaan aanicha irraa galameeraaf jedhu, Kaabinoota
amanamoon uummataa SQ f yaada kennan. Kaabinoonni sabboonummaa qaban,
kunnee du’a obbo Dhugaasaaf miira gaddaa cinaa keessa jiraachuurra
darbee hanga Biiroo keessatti namoota shira kana xaxan faana wal
dhabanitti gahaa jiraachuu dubbatu.


text:
Kutaa darbe keessatti hariiroo Islaamaa fi siyaasa, Islaamaa fi diinagdee jidduu jiruu fakkeenya muraasa kaasun ilaalle jirra. Har’as itti fufun Islaamaa fi hawaasummaa jidduu hariiroo jiru ni laalla. Kuni hubannoo nuti Islaamaaf qabnu akka bal’isu taasisa.
Islaamaa fi Hawaasa
Islaamni nageenyaa fi tokkummaa hawaasummaatiif xiyyeefanno guddaa kenna. Wanta hawaasa jeequu fi miidhu karaa adda addaatin ittisuuf yaala. Karaalee kanniin keessaa, waan gaariitti ajajuu fi waan badaa irraa dhoowwu, gara tokkummaatti namoota waamu, daangaa darbitoota irratti tarkaanfi barbaachisuu fudhachuu fi kkf dha. Kanaafi, Qur’aana keessatti ni jedha:
“Haada Rabbii hunda ta’aa qabadhaa, adda addas hin bahinaa (hin faca’inaa). Yommuu isin diinota walii turtanii qalbii keessan wal simsiisuun qananii Isaatiin obboleeyyan taatan; qarqara boolloo ibiddaa irra turtanii ishii irraa isin baraare, qananii Rabbii isin irra jiru yaadadhaa. Akka qajeeltaniif Rabbiin akka kanatti keeyyattoota Isaa isiniif addeessa.” Suuratu Aali-Imraan 3:103
Hundi keessanu Kitaaba Gooftaa keessanii fi qajeelcha Nabiyyi keessanii sirritti qabadhaa. Addaan faffaca’utti wanta isin geessu hin hojjatinaa. Qananii guddaa Rabbiin isin qananiise yaadadhaa: Yaa mu’mintoota yommuu isin Islaama dura diinota walii turtan, Rabbiin Isa jaallachuu fi Ergamaa Isaa jaallachuu irratti qalbii teessan walitti qabe. Wal-jaallachuu qalbii teessan keessatti darbe. Kanaafu, tola Isaatin obboleeyyan wal jaallattan taatan. Qarqara ibidda jahannam irra turtan. Islaamaan isin qajeelchee ibidda irraa isin baraare. Akkuma mallattoolee iimaanaa sirrii isiniif ibse, akka karaa qajeelaatti qajeeltaniif, hordoftanii fi irraa hin jallanneef wanta fooyya’iinsi keessan keessa jiru hundas isiniif ifa godha.[1]
“Isin keessaa gareen namootaa gara wanta gaarii ta’e hundatti waaman, wanta sirrii ta’etti ajajanii fi wanta badaa irraa dhoorgan haa jiraatan. Warri sun isaanumatu milkaa’odha. Akka warra ragaaleen ifaa erga isaaniif dhufanii booda addaan faca’anii fi wal dhabanii hin ta’inaa. Warra san adabbii guddaatu isaaniif jira.” Suuratu Aali-Imraan 3:104-105
Yaa warra amantan! Isin keessaa gareen namootaa (jama’aan) gara khayrii waaman, ma’aruufatti ajajani fi munkara irraa dhoowwan haa jiraatan. Asitti khayrin (wanti gaariin) wanta gara Rabbii olta’aa nama dhiyeessu fi dallansuu Isaa irraa nama fageessu hundadha. Ma’aruuf jechuun bareedaa fi sirrii ta’uun isaa sammuu fi shari’aan kan beekkameedha. Kan akka namootaaf tola oolu, haqummaan hojjachuu fi kkf. Munkar jechuun immoo fokkuu ta’uun isaa shari’aa fi sammuun kan beekkamedha. Kan akka shirkii, zinaa, hanna, zulmii (cunqursaa fi miidhaa) fi kkf.
Aayah tana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Muslimoota keessaa gareen gara karaa Isaatti waamanii fi namoota gara Islaamatti qajeelchan akka jiraatan ajaja. Garee kana keessa, beektonni amanti Islaamaa namoota barsiisan, daa’iwan namoota Islaaman ala jiran gara Islaamaa seenutti waaman, namoota jallatan akka qajeelan waaman, namoonni karaa Rabbii keessatti qabsaa’anii fi kanneen biroo ni seenu.[2]
Itti aanse addaan bittinnaa’u fi gargar ta’uu irraa ni dhoowwa. Yaa warra amantan! Akka abbooti kitaabaa (yahuudotaa fi kiristaanotaa) diinummaa fi jibbummaan isaan jidduutti uumamuun garee gareen addaan faca’anii fi erga haqni ifa isaaniif ta’ee booda hundee amanti isaanii keessatti gargar ta’anii hin ta’inaa. Warri kuni adabbii guddaatu isaaniif jira.[3]
Addaan bittinnaa’un, garagar ta’uu fi wal dhabuun tokkummaa fi jabeenyaa hawaasaa dadhabsiisa. Diinotaf karaa bana. Badii fi jeequmsi akka baay’atuu fi gaarummaan akka xiqqaatu taasisa. Islaamni kana hanbisuuf gara tokkummaatti waama. Garuu, “Tokkummaa hawaasaa” yommuu jedhamu, “namoota amanti biroo hordofan waliin tokkoomu qabna” jechuudhaa? Kuni tuqaa baay’ee barbaachisaa qorannoo fi ibsa bal’aa barbaadudha. Ammaf mata-dureen kuni bal’aa waan ta’eef itti hin seennu. In sha Allaah yoo ajalli hin dhufin, mata duree al-walaa’u walbaraa’u jedhamu jalatti ilaalun keenya hin oolu.
Ammas, Islaamni nageenya hawaasatiif xiyyeefannoo kenna. Wantoota nageenya hawaasaa booressan keessaa tokko oduu sobaa ykn oduu dhokfamu qabuu ummata keessa facaasudha. Qur’aana keessatti warra oduu nageenya hawaasaatiin wal qabatu facaasan ilaalchise akkana jedha:
“Yeroo tasgabbii yookiin sodaa irraa dhimmi wayii isaanitti dhufe, [namoota keessa] tamsaasu. Osoo gara Ergamaa yookiin isaan keessaa abbooti dhimmaa (taaytaatti) deebisanii, silaa kanneen isa irraa xumura sirrii baasan ni beeku turan. Osoo tolti Rabbii fi rahmanni Isaa isin irra jiraachu baate, muraasa malee sila sheyxaana hordoftanii turtan.” Suuratu An-Nisaa 4:83
Yeroo oduun tasgabbii yookiin sodaan wal-qabatu namoota iimaanni qalbii isaanii keessatti hidda hin qabannetti dhufe, oduu kana namoota keessa ni raabsu. Fakkeenyaaf, yeroo lolaa Muslimoonni yoo moo’ataman ykn miidhaman, namoonni iimaanni isaanii dadhabaa ta’ee fi jarjaran, oduu kana ni tamsaasu. Ergasii hawaasa keessatti sodaa fi jeequmsi ni uumama.
Osoo namoonni jarjaran kunniin tamsaasun dura oduu dhagayan gara Ergamaa Rabbiitti (SAW) yookiin gara beektotaa fi abboota taaytaatti deebisanii, silaa warroonni xinxallanii fi qoratan, dhugaa oduu sanii ni beeku turan. Erga beekanii booda xumura oduu kanaa ilaalanii fooyya’iinsi keessa yoo jiraate ni labsu. Ta’uu baannan ni dhoksu. Osoo Rabbiin tola isin irratti ooluu fi rahmata isiniif gochuu baate, isin keessaa namoota muraasa malee sheyxaana hordoftanii turtan.
Kana keessa qajeelfama bu’uura naamusaatu jira. Innis, dhimmoota keessaa dhimma tokko qorachuun barbaachisaa yoo ta’e, namni kanaaf malu akka hojjatuu gochuudha. Namoonni dandeetti qaban ni hojjatu, isaan dursuun hin barbaachisu. Sababni isaas, namoonni dandeetti qaban dhimma san yoo qoratanii fi hojjatan, xumurri isaa gara sirriitti dhiyoo ta’a, dogongora irraa ni fagaata.
Ammas kana keessa, dhimma ykn oduu tokko akkuma dhagayaniin tamsaasu irraa dhoowwutu jira.[4] Namni oduu tokko yommuu dhagahu raabsun dura, oduu kana keessa fooyya’insi ni jiraa? Miidhaan oduu kana raabsun dhufu maalidha? Jedhee itti yaadu fi xinxalluu qaba. Keessumayyuu, oduu maatii fi hawaasan wal qabate akkuma argan tamsaasun balaa guddaa fida. Osoo namoonni soshaal midiyaa fi karaalee biroo fayyadamuun oduu akkuma argan hafarsanii namoota irratti miidha fidan, aayah tana beekanii hojii irra oolchanii maal qabaa!
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Muyassar-63
[2] Tafsiiru Sa’dii-149
[3] Tafsiiru Muyassar-63
[4] Tafsiiru Muyassar-fuula 91, Tafsiiru Sa’dii-205