text:
Obbo Juneddin Saaddoo, pirazadaantii Mootummaa Naannoo Oromiyaa duranii, wa’ee hirmaannaa siyaasaa sadarkaa Oromiyaa fi federaalaatti waggoota hedduuttiif godhani ilaalchisee barreeffamni barreessanSIITUBE.COM irratti uummanni Oromoo akka dubbbisuuf qoodaniiru. Bara pirazadaantii Oromiyaa turanitti, doggoggora uumaniifis uummata Oromoo dhiifatama gaafataniiru.
Barreeffamni isaan barreessan kan SIITUBE.COM irratti maxxanfame kan arman gadiiti.
1. Waliigala
Ani Juneeydi Saaddoo Cirrii Siyaasaa Ummata Oromoo keessattis ta’ee siyaasa biyyatti keessatti haala adda addaatiin bara 1976 irraa jalqabee hirmaachaan turee. Dhaloonni kiyyaa Godina Arsii, Dheerinna Gaara Cilaalo gara bahatti, labbaa Tulluu Denestari jedhamtu, ollaa Tullu Begoo, ganda Sheemachaa keessattidha. Akka waligalaatti Godina Arsii keessa waggoota gara 19 yo jiraadhu, Finfinne keessammo waggota 32 jiraadhee. Waggota 4 mana barnootaa keessa turee malee kan hafan hojii motumma keessatti biyyaafi ummata tajaajilaa turee.Bara 2000 irraa jalqabee sadarkaa hoggansa ol’aanaatti Oromiyaafi biyyattidhaaf hojjachaan turee. Syaasaa biyyatti keessatti, bara 1991 booda adeemsifamaa turee, kallattiidhaan akka miseensaatti kan hirmaachuu jalqabee bara 2001dha. Baatii Qaam’ee 2001 Magaaalaa Naqamtee keessatti Yaaii OPDOn adeemsifteerratti miseensaafi hogganas ta’e filatame. Ergasi ka’e hanga Onkololeessa 11, bara 2012tti siyaasaa biyya sani keessaa qooda qabaachuun kiyya ifaa. Rakko bara 2012 guutuu na mudataa tureerraa kan ka’e, gara baqaa deemudhaan kunoo amma Ameerikaa keessattin argamaa.Ibsii asi gaditti dhiyeessu, seena kiyya dabre keessaa wantoota gabaabdu qofa Ummata biyya keessa jirufi biyya alaa jiruf dhiyeesudhaan Saba Oromoo dhiifama gaafachuudhaafi.
2. Bara ijollummaa
Yeroon kuni bara dhaladhee kaasee hanga mana barnoota Yunivarsitii Finfinnee xumurutti kan ilaaludhaa. Ilma qonnaan bulaa, baddaa Arsitti jireenna hamaa Ummanni keenna keessa jiraatu keessatti dhalachu qofa oso hintayiin seenaa, odeeffanno, rakkoo fi makko ummatichaa kan na waliin dhalate keessatti waggota 5niif mana barnoota sadarkaa 1ffaa, magaalaa Loodee-Jimaataatti Kiloometrii 12 deddebi’udhan baradhee. Bara Sochiin barattota Yunivarsiti jalqabuu, ani sadrakaa 1ffaa keessan turee. Bara HSn kufuu kutaa saddet turee. Labsii lafa baadiyyaa gammachuudhaan fudhachuudhanis hirira qabsoo, isa jalqabaa, keessatti uf argee. Baruma sana gaazeexa Ihiaappaa (EPRP) kan dimookraasiyaa jedhamtus dubbisee. Bara ittiaanu, 1975, Assallaatti seeraan sosochi barattoota keessa galudhaan hirmaannaa bal’ina qaba jedhamee waamamu dndayu taasiissa turee. Manni barnootas akka cufamu hiriiroota adda addaa keessatti qooda fudhachuudhaan barnoota dhaabee gara Magaalaa Hurutaa deebi’udhaan sochii lafa jalaa bal’aa adeemsiissa turee. Bara ittiaanuu dirqamaan gara mana barnoota nudeebisaniyyu sochiin kuni itti fufee. Dargiin ijoollee hiriyyoota kiyyaa heddu hidhuun, ajjeesufi tumuun (torcher) (goolii diimaa), qabsoon kuni akka laamshayu taasiisee. Waggoonni lamaan hafan, bara “siyaasaa fi Korreenti fagootti” jedhamee namni hundi mataa gadi qabate turee. Bara 1981 yeroo jalqabaatiif gara Finfinnee deemudhaan Kaampaasi Kiilo 4 seenudhaan barnoota itti fufee. Waggoonni 4n kunniin yeero “politically dormant” ittiin tureedha.
3. Bara Hojii Ogummaa
Bara 1984 irraa kaasee hanga 1991tti, seektara bishaani keessatti hojjachaan turee. Yeeroma kana, waggota lamaaf gara Ingiliiz (Fuulbaana 1987) deemudhaan barnoota digrii lammaffaa waa lamarratti wagoota lamaan kessatti barachuudhaan gara biyyaatti deebi’ee. Waggota 7n kana keessatti Dargii hamachuufi jibburra dabree wanti qabatamaan godhee hinturree. Marii guyyota Jimaataa hunda waajjiraalee motummaa keessatti adeemsifamanirraa hafuu, buusii adda addaa diduufi seera laaffisurra waan dabre hinhojannee.Bara 1991 yeroo Dargiin kufuu ani waajjira bishaan Magaalaa Finfinne keessatti Projektoota gugurdorrattiin hojjachaa turee. Yeroo bishaan Finfinnee keessa hojjadhuu, magaalaa Finfinnees akka baru carraa guddaan argadhee. Maastar Pilaani 1990-2006 hojjatamee kessattis qooda fudhadheen turee. Ilaalchi magaala sana maal akka ta’e, fedhiinifi hawwiin maal akka ta’e kan baree yeeroo sana turee. Jijjiramicha 1991 akka gaaritti fudhadheen garummo ufeggannodhaan ilaalaa turee. Naannoleen Afaaniifi Aadaa isaanitiin uf habulchan, seenaan Itophiyaa waggaa dhibba tokko qofa, hire ufi ufiin murteeffachu, hacuucaa sabummaa fonqolchuu, lafti akka hingurguramne, kkf dhimmoonni anaaf ijoo tayan kun sirnicha haraya dhufe kanaaf gurra akka keennu nataasiisee.Bara 1995 Jia Adooleessa, Mootummaan Naanno Oromiyaa, kan OPDOn gaggeeffamu nawaamudhaan seektara Bishaaniifi Albuudaa akkan hogganu nagaafatee. Gaaffi kana fudhachuudhaan Hojii naanno keennaa jalqabee. Yeero kanatti namni waan miseensummas taye waan biraa natti kaase hinturree. Hojii bishaani garaa guutuudhaan itti uf gadiidhiisee hojjadhee. Biiroo deebiseen akka gaaritti ijaaru, caasaa godinaalee cimsuu, sirna sivil sarvisi diriirsuu, ogeessa baliinaan qaxaruu, ogeessa baliinaan biyya keessaafi biyya alaatti ergani horachuu, sirna hirrigaa fi qabeenna motummaa hannaaafi saamicharraa tiksuu kan dandyu sirna ijaaruu, koontraatoota gurguddo biyya alaatiifi biyya keessa raawwachuudhaan dhiyeessiin bishaan dhugaatii baadiyyaa fi magaaloota Oromiyaa keessatti akka diriirfamu tasiisuu fi kkf hujeen jiraa. Sadarkaa biyyaa qofa oso hintaanee sadarkaa Afriikaatti ilaalamu kandandayan hojileen gurguddoon hojjatamani jiruu. Lafa Oromoo, ganda Oromoo, kan dur essa jiraan hinbeekkamne, Moyaalee kaasee hanga Cinaaksan, Hidhabu Aboteeti kaasee hanga Mandiitti, badda fi gammojji barachuu, nama barachuu, rakkoo qabatamaa hiikudhaan Ummata kiyya bira dhaabbadheen jiraa. Lafa ABOn keessa jiru hindeemiin oso naan jedhan lafa akka Gawgaw, Breeda Leenca, Milqaay, Raayituu KKf keessa deemeen hojjadhee jiraa. Uf keenne hojjadhee. Ennuyyu gammachiisuuf miti. Caasaa Oromoo kan lubbu qabu tokko ijaaru kiyyattis gammachuun qabaa. Haala Kanaan uwwisa bishaani dhibbentaa gara 15 qofa turee waggota shanan keessatti dhibbentaa 41 olitti kaasuun dandayameera! Hojjattootafi ogeessota bishaan Oromiyaa yoomiyyu hinirranfadhuu!Bara paartii biyya bulchaa jiru keessatti rakkoon baqaquu ka’e, ani dame dinagdee Naanichaan hogganaa turee. Gara dhumatirrattis haala heeddu rakkisaa tayee keessatti hojiwwan dame kiyyaa qofa oso hintayiin kan dameelee heddu (kan waajjira Preezidaantichaas dabalatee) halkani guyyaa hojjachuudhaan Waajjirri Motummaa Naanoo Oromiyaa akka hincufamne taasiseen turee.Akka seensa kiyyarratti dubbadheetti, bara 2001 Jia Onkololeessaa keessa, Preezidaantii naanichaa tayeen Caffeedhaan Filatamee. Hojiwwan walxaxaafi rakkisaa tayanis hojjachuu kan jalqabee yoonarraa kaaseetii. Yeeroon kuni yeeroo motummaan jiddugaleessatiifi kan naannolelle heddu dadhaban turee. Motummaan maqaa malee caasaan isaa hinhojjatu turee. Mormiin Ummataa gara hundaan akka ibiddaatti bobayaa turee. Haala kana keessatti hojiin hojjadhee, hanqinoota turan, dogongoroota turaniifi badilee turan akka itti aanutti Ummataaf dhiyeessaa:
- Haalli hojii naannicha hogganuuf itti fudhadhee akka salphaatti hinturre. Waggaa tokkoo lama dura barnoota dooktarummaatiif biyya Ingliiz deemen erga egaleen booda rakko mahallaqa mana barnootaarratti na qunnameerra kan ka’e biyyatti deebi’ee mahallaqa gara Dolaara kuma 54 dhaabbolee adda addaarra ergan walitti qabeen booda motummaan deemsa naa’eyyamuu waan dideef hafee. Haa tayu malee deebi’ee deemuuf fedhii guddaa waan qabaachaa tureef yeroo hojiin Preezidaantumma natti kennamu mormii torban tokkoo olif, marii ta’amaa turerratti, dhiyeessen jira. Haa tayu malee sochii naannicha keessatti adeemsifamaa tureerraan kan ka’e namni hundinuu (gaggeesitoonni OPDO) naannorratti ramadamani hojjachuudhaaf diddaa waan agarsiisaniif ani hojii kana akka hojjadhu murtaayee.Erga hojitti seeneen booda garaa guuraa hinhojjannee. Caasaafi motumma Ummata Oromoo kan lubbu qabu ijaarudhaaf carraaquttin seenee. Akkaa amantaattis biyya Itophiya keessatti sirni bulchiinsa Fedeeraalizimi kunii haqaan hojirra yo oole, Ummanni keenna mirgi isaa kabajamu dandayaa, kanaaf immo nuti Oromoonni ufii keenna “prove” uf godhu qabna, biyyarraa baqachuudhaan, ummatarraa addaan ciccituudhaan bu’aan dhufu hinjiru, rakkoon siyaasaa OPDO keessattis tayee, OPDO fi dhaabbolee biraa jiddutti jiraachu nidandaya, ha tayuti garuu, qabsoo dimookraatawaa, qabsoo olaantummaan seeraa keessatti kabajamu, qabsoo mirga hiree keennaa ufi keennaan mirkaneeffachu itti dandeennu karaa nagayaatiin adeemsiisudhaan carraa Saba Oromo jijjiiru nidandeenna, jijjirus qabna jedheen itti amanee hojjadhee.
- Oromoon uf bulchuu hindandayu kan jedhamu furshii taasiisudhaan caasaa ufitti amanuufi ummataa isaa bulchu, rakko isaa hiikuu dandayu ijaarudhaaf guddaa dhama’een ture.
- Haala Kanaan qaamolee sadan motummaa (qaama raawwachiiftuu, qaama seera baasuufi qaama seera hiikuu/mannen murtii) akka addaan bahani ijaaraman, yeero jalqabaatiif taasifneerra. Qaamoleen kunii mirga guutuu qabaatuu baatanille, tarkaanfii karaa sirrirratti fudhatameedhaa. Caasaa Motummaa gutumatti akka haarayaatti deebifnee ijaaruu, Naannichi kaabineen akka hogganamu taasiissuu, caasaa godinaaleefi kan aanootas kaabineen akka hogganaman taasissu fi humna namaatiin hanga dandayameetti akka guutaman taasifneerra.
- Beela biyyattirratti bu’e (bara 2001-2003 nama miliyoona 13-14ttu beelaaf saaxilame) ilaalchisee Ummata Oromoo Miliyoona 3.8 beelawee turee, oso balaan hamaan nuhinqunnamiin toyachu akka dandayamu aantummaafi kaka’umsa sabbonummaa guddaatiin caasaan naannicha hundi hirmaanna guddaa akka taasiisufi balicha akka dhaabbatu taasifneerra. Seena biyya sani keessatti waggota lama keessatti qofa namoota kuma 300 oli qubachiifneerra. Yeroo Dargii, waggota heeddu keessatti nama kuma 600 qofa (sanummo akka biyya guutuutti) kan qubachiisan yo tayeelle, dhumarratti qubannaan sun, %85 kan fashalaaye tayuun niyaadatamaa! Baroota 2002-2003 garuu, naannoon Amaaraafi Naanoon Tigraayi ummanni waan dideef, kan qubachiisu dandayaan namoota kumoota kurnaniin laakkayamanidha. Oromiyaan maaliif milkoyte? Yeero jalqabaatiif Ummanni Oromoo qubachu barabaadufi waan nuti (bulchiinsii naannicha) jennu nu amanurrayi. Kana malees tokkummaafi birmannaa Ummanni keenna walii godhuu qabatamaan waan argeefidha. Warra tokkummaa keenna shakkuufis deebii amansiisaa kan itti muliifnee yeero kanaa. Ummanni Wallagga Lixaa, Wallagga Bahaa, Iluu Abba Boraa fi Jimmaa mana qubataa ijaarudhaan, biddeena oo’aa mana isaati fiduudhaan, eddo tokko tokkottimmo saawwa dhaltii dabarsee keennudhaan waan ajaa’iiba tayee tokko hojjatee jiraa. Hojiin kuni halkani fi guyyaa toyannaa cimaafi, bakkatti (eddotti) argamuudhaan kan hojjatameefi hirmaannaa Saba Bal’aatiin kan milkaaye, caasaan Oromiyaa halkaniifi guyyaa karaa ijaarudhaan, bishaan baasudhaan, Kiliinika horiitifi kan namaa ijaarudhaan, ogeessi ufi isaati itti amanee eddoolee kanatti argamee akka hojjatu taasiisudhan wanta seena qabeessa taye raawwaanne jirra. Ar’allee, Ummata Oromo kan qubateefi kan qubachiisee, hojjattootaafi hoggantoota Oromoo aarsaa kaffalani Ummata keenna baraaraan galata guddaa galchaafi. Ijoon dubbi kanaa; yeeroo kamiyyu, yo rakkoon si mudatuu, abbaa falaafi abbaa malaa kan tayee Saba bal’aa Amani, Sabatti uf kenni, ajajuu oso hintaane yaada isaa irraa fudhadhuuti hojitti geeddarii, Ummatatii uf kenni. Kuni hojii kamiifu, yeero kamiyyu, eddo kamittu nihojjata jedheen amanaa.
- Rakkoon inni biraa cimaan naqunnamee turee haala siyaasaa Oromiyaa kan ilaaludhaa. Akkuma asi olitti tuqeetti yeero lola Ertraafi Itophiyaa jiddutti adeemsifamaa tureerra ka’ee, paartii biyya bulchaa turee jiddutti rakko siyaasaa umameen, keessa keessa dubbiin danfa’aa dhuftee motummas haalan dadhabsiisaa kan fidde yo ta’u, Oromiyaa keessatti mormiin barattootaa garmalee cimaa akka turee niyaadatamaa. Bara 1999 yookiin 2000(?) keessa bosona Baaleefi Gujiitti ibiddi qabatu waliin walqabatees sosochiin barattoota Oromoo heddu owwaa turee. Bara 2001-2003ttis sochiin kuni keessattu godinaale gara lixaa jiran (Shawaa Lixaa, Wallagga Bahaafi Lixaa) keessatti rakkoo turee. Rakkoon yeeroo sanii akka ammaa kana, gadi bayu dhorkamuu ijollee oso hintayiin jeequmsa adda addaa toyachuutu rakko turee. Barattoonni mannen barnootaa fi qabeenna adda addaarratti miidhha geessaa turan akkamitti toyanna kan jedhu motummaa reefu debi’e dhaabbata jiruuf qormaata guddaa turee. Fakkennaf Magaalaa Walisootti kan argamu, manni barnoota Garasuu Dhukii gubachuun ni yaadatamaa. Haala kana keessatti gara tokkoon sochi ijoolle kana toyachuun akkasumas toyannaa kana keessatti miidhaan namarra akka hingeenne godhuun akkamitti dandayama kan jedhu dubbi hamaa akka tayee namni hundi hubachu nidandayaa. Kanarraa kan ka’een tooftaan ani itti fayyadame (1) sochiin ijoolle harka keenna ala akka hinbaane tooyachuu, yeerodhaaf ijoolle eddo muraasa tayanitti qabani tursiisudhaan spoorti hojjachiisani gadi lakkisuu akka filannoo tokkotti fudhadhee. Hanga ani beekutti haala kana keessatti ijoollen hidhamte torbaan 4-5 yeero hincaallef qofa akka tureedha; (2) dhimma ijoollen kaasan qabanne gara Ummataatti deemudhaan ijoollefi Ummatichaa mariisisuudhan rakko furuu, (3) pooliisiin Oromiyaa nama akka hinajjefneefi akka hinmadeessiine ufeggannoon ol’aanaan akka godhamu taasiisuu, (4) poolisiin Oromiyaa muxannoo jeequmsa toyachuu waan hinqabneef, yeero jalqabaatiif biyyatti keessatti humna jeequmsa bittinneessu (Riot Police) nama 500 ijaarudhaan meeshaan waraanaa dirree hiriiraa kamiyyu akka hinseenne taasiisu, (5) hidhamtoonni mana hidhaa Oromiyaa jala jiru hunda keessa jiran akka hintumamne qajeelfama cimaa poolisi fi bulchiinsa mana adabaa/hidhaatiif dabarsuufi kkf raawwachuudhhan balaan caalu akka nuhinmudanne taasisuf hojjadheen jira. Fakkeennaaf Bulchiinsa Motummaa Ummattota Kibbaa keessatti mormii Ummanni Sidaamaa Magaala Hawaasaa irratti kaaseen guyyaa tokko keessatti namni 25 akka du’e niyaadatamaa. Garuu Oromiyaa walakkaa keessatti (Lixa Oromiyaa guutuu) jeequmsii yeeroo dheeraaf adeemsiifama turee, balaan guddaan oso hinqunnamiin kan dabreef iccitiin isaa maali, jedhee namni hundi yaadu nidandayaa. Ijoolleen Yunivarsiti Finfinnee Biiroo tiyyatti dhufudhaan akka fedhanitti yaada mormii isaani dhiyeeffachaa akka turaniifi mariilee babal’aa adeemsiisaa akka turrefi nagayaan addaan akka deemaa turre beekkamu qabaa. Kana keessatti hanqinaafi dogongorri hinturre jechu kiyyammo akka hintaanee namni hundi akka naaf beeku gaafachaa eddo isatti, barreeffama kana keessatti akka kaasu nan mirkaneessaa.
- Yeroo ani bulchaa tureetti hidhamaan mana hidhaa keessa jiru rakko dhiphiina eddo, rakko nyaataafi saaniteeshinii qabaachaa turani. Kuni durumarraa kan dhaalameedhaa. Haala manneen hidhaa keessa turan foyyeessuf hanga dnadayametti tarkaanfiwwan kanatti aanan fudhadheen turee; (1) bara 2003 namni 5800 akka dhifatamaan gadilakkifamu, bara 2004mmo 3500 akka galakkifamau taasiisneerra; kuni immo seenaa biyya sanii keessatti (keessahu sirna kana keessatti) kan jalqabaa turee, (2) mannen hidhaa hedduurra deemuudhaan ilaaluu, hidhamtoota waliin marii gaggabaabaa adeemsiisu, (3) manni fincaanii, dhiyeessiin bishaan dhugaatitiifi kan dhiqannaa akka dhiyaatuu taasiisuu, (4) eddoon midhaan itti bilcheessan akka foyya’an taasiisuu, (5) nyaata hidhamtootarratti jijjirama guddaa taasiissu fi kkf raawwatamaniru.
- Dhiimmi biraa rakkisaan hanga ammaa hinfuramne dhimma Magaala Finfinneeti. Isa kana qorachiisuuf yo yallelle, dubbichi dhimma seeraa oso hintayiin dhimma siyaasaa tayuun isaa adeemsaan hubannee. Finfinneen lafa Tuulamaa, lafa weerara diinaatiin qabamtee, lafa Ummanni Oromoo Tuulamaa kuma hedduun laakkayamu lola yeero heddu (Eekkatti, Gaara hexootti, Gullalletti, Ejereetti) adeemsiifameen irratti dhumeedhaa. Qe’een Oromootaa, guututti ibiddaan barbaadaye, qabbenni isaa guutumatti saamamedha. Finfinneen AWWAALA Oromoo irratti ijaaramtee. Finfinneen handhuura Oromiyaa qofa oso hintaanee, seenaa Sabni nagaya biyya ufii keessatti mirga lubbuun jiraachuu dhabee itti dhume qabdii. Dhiigni namaafi looni weerartootaan gadi naqame akka bishaani laga keessa akka ya’aa ture seenaan nimu’lisaa. Dhimmi akkanaa, dubbi ogummaa seeraatiin hikkamuu oso hintaane, deebii siyaasaa qofaan akka tayee beekudhaan, haala yeeroo san tureen (ammas ni hammaatee malee wanti foyya’ee hinjiruu), gutumattis tayu dhabuu, akkamitti furmaata xixinnaa keennuun dandayama ka jedhu ilaallee turree. Haaluma Kanaan, (1) bulchaan Magaala Finfinne nama Oromoo akka tayu (mayor of the city), (2) mana marii bulchiinsa magaala Finfinne keessa barcuumaan %25ni Oromoodhaaf qofa akka hambifamee Motummaan Naannoo Oromiyaa namoota dandeetti qaban Magaala Finfinnee keessayis tayee Oromiyaarraa waldorgoomsiisee akka ramadu, barcumaa hafanirrattis namni Oromoo namoota saba biro waliin waldorgomee yo filatamee eddo qabachuu akka dandayu, carraan banaa akka tayu, (3) galii Magaalli Finfinne galchiitu keessaa %10-20 tayu Oromiyaadhaf akka galu, (4) xurii, hasbaafi shama Finfinnee keessa gadiyaa’u warshaaleen hundi fayyisani (treated waste) malee akka gadi hinlakkifnee akkasumas manni qopheessaa, xurii fi kosii goggogaa seera egumsa naannoo eggateen akka maqsuufi Buulchiinsa Motummaa Naanno Oromiyaa waliin akka hojjatu kan jedhuuf kan biroolle akka mariatamaa tureefi wixineen yaadaafi seeraa akka dhiyaataa turee ninbeekaa. Kannen hunda keessa laakkofsa 1ffa jalatti kan tuqe qofti hojirra yoo oolu kan hafan akka hojirra hinoolles ninbeekaa. Rakkoon Siyaasaa Finfinnee Rakkoo Siyyaasa Ummata Oromootiin addaan baafame ilaaluun akka hindandaymnee adeemsa kana keessatti baradheen jiraa. Hanga sani bulchiinsi motummaa Oromiyaa Magaala Finfinne keessa akka turuu, dhimmoonni Oromummaa agarsiissan tokko tokkos akka ijaaraman, fakkennaaf manneen barnoota afaan Oromoo, jiddu gala aadaa Oromoo…. Kannen keessayis wanti jalqabame yo jiraatelle harkifannaafi foqooqaa akka tayee amanuun barbaachiisaadhaa.
- Rakkoon Siyaasaa Ummata Oromoo, gara tokkoon yoo ilaalamu, rakkoo magaalaa fi baadiyaa tayee argamaa. Ummanni Oromoo gaafa ani Oromiyaa turee (2001-2005), %89 baadiyyaa keessatti bittinnaayee jiraataa. Magaaloonni naanno Oromiyaa, keessattu Finfinnerra gara bahaatti kan argaman kan ijaaraman Ummata Oromootiin akka hintaanee namani hundii nibeekaa. Magaalli lafa siyaasaan, daldalli, walqunnamtiifi odeeffannooon baliinaan keessatti argamuudhaa. Caasseffama (socio-economic hierarchy) hawaasoota biyya guddataa jirani keessatti magaaloonni mataa yoo tayan badiyyaan isaani gadidhaa. Ummanni Oromoo, Magaalota keessaa akka ari’atamu, magaaloonni lafa hidhaa, lafa afaaniif aadaan isaa itti qaaneeffamu, walumaagalatti biyya isaa oso hintayiin akka waan biyya ormaa dhaqeetti akka itti dhagayamuu godhamani ijaaramani. Bulchiinsii, ilaalchii, amantiin, propogaandaan midiyaale, qaani tokko malee waggota 136f ololaafi maqaa balleessaa Orommoorratti adeemsiisaa turani. Bara 1991 booda erga bulchiinsii naannolee ijaaramee kaasee, Magaaloota Dirre Dhawaafi Finfinnee malee kan hafan Oromiyaa jalatti akka bulan yo taasifamu, ummanni magaaloota kana keessa jiru garuu garri caalu Oromoo waan hintayiiniif rakko ifatti mul’atu akka ta’ee hubachuudhaan Ummanni Oromoo magaaloota Naanno isaa keessa jiranitti akka galu yaalii godheen dhiibbaan ifaafi ifa hintaanee narratti adeemsifameeraa. Projeektiin kunis akka fashaalaayu taasifamuun isaa dhimma gadda guddaadhaan yaadadhuudhaa. Sababni isaas, Oromoon lafa qotee, horii horsiisee qofa ummata biro kan magaalotaa fi kanafu, siyaas-dinagdee isaa toyatu qallabuun yakkaa jedheen waan amanuufi. Ummanni Oromoo ar’aa oso hintayiin bara 1990mman keessa magaalota isaa toyachuu qaba turee. Ummata Oromoo biyya keessa jiruufi daayaasporaa adda addaa akka biyyatti galee lafa fudhatu yeero jalqabaatiif anatuu yaali godhee. Yaanni kiyyas kan maddu, lafa Oromoo gurguruuf oso hintaanee siyaas-dinaggee magaaloota isaa akka inni toyaatuuf turee. Haluma amma jiru keessattis dhimmi sirrifi mirga ennuyyu oso hintuqnee mirga Oromoo kan tarkaanfachiisuu dandayu ajandaa ebbifamaa turee. Kuni danqaa siyaasaa fi dhiibba bal’aafi olola dubbi micciruutiin fashalaaye. Kuni aangoo Motummaa Naanno Oromiya fi mirga OPDOti turee; garuu hintaanee.
- Dhimmi biro dhimma Jimaatii. Jimaan, keessayyu kan baha Oromiyaa amma sadarkaa lammaffarratti sharafa biyya alaa kan galchiitudhaa. Jimaa tana garuu, Oromoon keessatti miskinayee, gadadoofi hiyyuummaadhan jala deeme omishuu, gaheen inni keessa qabuu, heddu xiqqaadhaa. Saamtoonnii (motummaafi motummaa alas kanjiran) adda addaa daldaltoota Oromoo hintayiin waliin waltayuudhaan Oromoo dhiiga isaa xuuxaa jirani. Kana jijjirudhaaf qonnaan bulaa godinaalee Hararghee lamaan keessa jiran waldaya gamtaatiin waliitti ijaarudhaan gandi hundi waldaya tokko akka qabaatu godhuudhhan waldaalee godina lamaanimmo Yuniyeeni (union) Humbanaa-Carcar ijaarudhaan sosochi abdi nama keennu uumnee turree. Haa tayu malee, caasaan hannaan xaxamee daldaltoota saamtootaa Oromoo quncifachaa jiraniin waliigaludhaan Yuniyeeni keenna akka diiggamuufi waldaaleen b’uuraas akka diiggaman taasifamu isaa, gadda zamanni hinshaarren yaadadhdhaa! Rakkoon Jimaa Oromiyaa dhimma Ijoo siyaasaati malee dhimma daldaalaa, kan teekinika akka hintaanees hubadheen jiraa. Jimaan qabxii qabsoo Oromoo keessaa isa tokko akka tayees niinamanaa! Ragaa Oromoon qabeenna isaarratti abboomu dadhabuu Jimaafi Bunaa ol wanti dhiyaatu akka hinjirree, qabsaayeen, hojjadheen argeeraa.
- 4. Dhimmoota dogongoraa fi dhiifama irratti Gaafadhuu:
Bara 2001-2012tti motummaa amma biyya bulchaa jiru kessatti eddo gara gararratti sadarkaa gaggeesummaatti hojjadheen jiraa. Yeroo kana keessatti dhimmota imaammataa fi dhimmota seeraafi siyaasaas dabalatee murtilee gurguddo murteesseen jiraa, yookaan immo akka murtaayan sagalee kiyya keennudhaan qooda keessatti fudhadheen jiraa. Kuni, motummaa naannos tayee motummaa feedeeraalas nidabalataa. Murtilee kana hunda isaanituu Ummanni Oromoos tayee Umaanni biyyatti akka miidhaman, akka badan, akka cunqurfaman yaade murtii kamiyyu murteessu baadhuulle, murtileen ani murteessefi akka murtayaan ani gargaaree Ummattooto biyyattifi Ummata kiyyas (Ummata Oromoo) kan miidhan yo jiraatan hal duree tokko malee dhifaman gaafadhaa. Ani ilma qonnaan bulaa, haccuccaafi hiyyummaan baadiyya maal akka taate beeku, Ummata waggota 136f mirga isaa gonfachuuf qabsaayu keessaa bayee. Ilaalchi kiyya yoomiyyu hawwi Ummata Oromootiin addaan hinbayuu. Murtiwwan ani raawwadheen Sabni bal’aa fi namoonni dhuunfaas kan waliin hojjadhees taye hojjachiise kan miidhaman yo tayan dhiifaman gaafadhaa.Bara 2001-2003 ykn 2004 jeequmsa barattoonni kaasaa turan keessatti hanga ani beekutti barattoonni lama rasaasa poolisi Oromiyaatiin du’un isaani ni beekkamaa. Haala asi olitti baliinaan ibsee sana keessatti of eggannoon ol’aanaan fudhatamulle garuu, dogongoronni akkanaa dhabamu waan dandayan hinseyu. Mgaala Shaambuutiifi Magaala Amboo kessatti akkuma rakkoon kuni umamuu dhagayeen poolisooni dhukaasa kana banan to’annaa jala oolani akka seeratti dhiyaatan yo taasiisu, gara biraatiin Gumaan Lubbu waarra ijolleettif oso oolee hinbuliin akka kafalamu taasiiseen jiraa. Tayulle lubbuu namoota dabraniitiif haal duree tokko malee dhiifamaan gaafadhaa.Barattota Yunivarsiti Finfinnee 300 tayan kan arisiisee Juneeydidha jedhame kan haasayamee citu didee hanga ar’aa deemaa jiru kijiba adiidhaa. Ijollee kana kan ari’ee motummaa Fedeeraalaati. Dubbiin oo’itee jennaan warri feedeeraalaa gara keenna darbatee. Oromiyaa guutuu keessatti ilmaan Oromoo Yunivarsitii keessa jiran hundi akka waan ari’amanitti waan ololfameef deebii gara midiyaatiin ani akka keennu OPDOn murteessee. Haaluma Kanaan gabaasa warri fedeeraalaa gara keenna ergeerratti (ijolleen foodda layibraarii caccabsuu, sirni baruufi barsiisuu akka gufatu taasiisuu, preezidanticha Yunivarsiti waajjira isaatti marsuudhaan guyya walakkaaf (hotage) godhuufi kkf) hundaayudhaan ibsa kennee turee. Ibsi sunis (1) namni Oromo Yunivarsitiwwan saddettan yeero san turan keessatti baratu kuma 10ni ol akka taye, (2) ijoolleen kuni karaa nagayaatiin mormii isaani dhiyeffachuu oso dandayaan qabeenna caccabsuufi preezidaanti hostage godhani qabachuun sirri akka hinturrefi murtiin motummaan fedeeraalaa fudhate sirridha kan jedhu turee. Kanarratti dogongorri kiyya akkataa ibsa san itti kennedha malee murtii keenname sani anis tayee OPDOn jijjiruu hindandayu turee! Hinbeekus turee! Murtiin ariisaa ijoolle sanis murtii siyaasaa turee malee murti bulchiinsaa hinturre. Murtii qaamni biraa murteesserratti ibsa akkasi keennuun kiyya dogongora akka tayee bara 2005 Baatii Adooleessa barattoota Yunivarsitii, kumaatamatti laakkayaman baati tokko oliif, Hadamaarratti OPDOn leenjisurratti, guyyota 5nif anis qooda fudhadheen, achirratti barataaf haala kana ibseefi gocha oso hintayiin jecha kiyyaf dhiifama gaafadhee barataan guutuun gammachuufi oo’ina guddaadhaan harka dhayee narraa fudhateera. Ani nama barnoonni Oromiyaa gandoota 6500 keessatti akka diriirfamu taasiiseedha. Bara kiyyaa, hojiiwwan hojjataman keessa inni guddaan mannen barnootaa gandoota baadiyyaa Oromiyaa akka walgayan, Oromoon humna isaatiin, qabeenna isaatiin, mana barnoota akka ijaaruu, mana barsiisota baadiyya akka ijaaruu, manneen barnnotaa akka qabeenaa ufitti fudhatee akka qooda keessattis fudhatuu Ummata Keennatti warwaadheen amansiisee hojii guddaa hojjadhee jiraa. Oromoon waggaa dhibbaf akka farda lugaamame bishaan taliila yaa’u dhuguu dadhabee bira dhaabbatutti barnootarraa ittiifamee turee; amma garru seenaa kana hajijjirru jedheen Ummatati booyee, boochisee haala jijjiree. Ar’aa “dhaloota qubee” jedhamee kan waamamu kuni kan ardii Oromootirra oldammaqee Oromummaa finiinsaa jiruu kuni qabsoo hadhaawaadhaan dhufee. Bara san bara barsiisaan paantiitti deebi’ee Chalk ittin barsiisuu lafa kaayee dhoqqee dhiitee mana maarigee/laambubeedha. Barri sun, bara Oromoon guyyaa tokkotti mana barnoota sadarkaa tokkoffa itti ijaare fixu turee, barri sun Oromoon qabeenna ufi baasee, baati 3 fi 4 keessetti mana barnoota sadarkaa lammaffas tayee kan BLTO xumuratee biiro tiyyaafi biiroo barnoota Oromiyaas dhufee barsiisaa nukeenna jedhaa turee, barri sun bara mannen hirriba kollejjotaa gara kutaa barnootaatti jijjirre ijoollef immo qarshii nyaataafi kiraa manaa kafalle Oromiyaa keessatti raajiin hojjatameedha. Asirratti hojii guddaa akkanaa kana kan hojjadhee kophaa kiyya miti. Bu’ura Obbo Ibsaa Guutamaa bara ce’umsaa lafa kaayeerratti hogganoota Biiroo Barnoota Oromiyaa kan yeerro adda addaa hundayyu (Mulugeetaa Ammannaa, Birhaanuu, Yohaanis Gendaa, Haaruun Hussen…) dhamaatii isaanitiif kan galatoonfadhu yo ta’eyyu, Obbo Darajjee Asfaaw kophaattiin yaadadhaa. Darajjee was the stabilizer of Oromiyaa Education. Kanaafi Ummanni Oromoo bal’aan kan biyyafi biyya ormaa keessa jiru haqa turee, hanqina tureefi haala turee yaada keessa galchee murti isaa akka keennu isaaf dhiisaa.Dhimmoonni biro kan midiyyarrattis tayee waltajjii adda addarratti dubbadhee mala qaroomina walqunnamtiitiin (communication science) kan hindeggaramne akka tayee ninbeekaa. Haala Kanaan jechoota nama hinharkifne, kan nama waraananiifi kan nama dhuunfaas tayee Saba tuqaan jiraachuu nimalu. Jechoota faallaa mirga Oromoo tayani mul’atan hundaa, Ummanni akka irra naaf taru gaafadhaa.Bara 2012 rakko babal’aa Ummata Musliimaatiifi motummaa fedeeraalaa jiddu tureerratti ana ilaalchiisee walhubannaa dhabiitiin akka umamee ninbeekaa. Ani Oromoodha. Oromummaan mallatto ennummaa kiyyaatti. Ani Muusliima. Kunis ennumma kiyya. Rakkoo deemaa turtee keessatti (hiikudhaaf) kan qooda fudhadhee gara baatii Gurrandhala, 2012ti. Ijjannoon kiyya, (1) ummanni musliimaa bakka lamatti walqoodee walfixuun irra hinjiraatu, kanaafis ummata kiristaanaa Ortodooksii, Kaatolikii, Protestaantii ilaalaa, yoo walihingalles garaa garummaa keessan walif kabajaati jiraadhaa kan jedhu, (2) waajjira majiliisa Islaamatiifi warra Towhiida jedhaman walitti fidudhaaf yaalli godheeraa, (3) haala yeero sana tureen kana godhuun kiyyas paarti biyya bulchaa jiruuf waan gaaridha malee hamaadha jedhee hinyaannee, (4) haalli biyyatti keessa turee rakkisaa waan tayeef (mummichii ministroota dhibee keessa waan tureef, yo inni fayye galee anatu isiin fuudhee biraa dhaqnee waan barbaaddan gaafattani. Hanga sani ummata tasgabeessa kan jedhu ture). Ani kana godhaa kan tureef namoota muusliima tayan kan kaabinee feederaalaa keessa jiran gara 7 ykn 8 tayan keessaa, isaan caalaa muusliima tayee oso hintayiin dhimmi ummataa, yeeroo kamiyyuu waan nadhibuuf cal jedhee ilaaluu hindandeenne. Garuummo, Yaaliin kiyya gara motummaatinis tayee gara ummataatiin ija gaariin hin’ilaalamnee. Asirratti amanti Ahbash jedhamtu kan Shek Abdalla Adareetiin biyya Lubnaan (Lebanon) irra hogganamtuf gartummaa agarsiiseen turee. Sababnis, ani (traditional Islam) kan jedhamu hordofaa waanan tureef, amantiin Jaarsi kuni oofus Kanaan walitti waan dhuftuuf turtee. Haa tayu malee, ani ummanni musliimaa kan Towhidaa amantii isaa hinadeemsifatiin jedhee gaafa tokkos dubbadhee hinbeekuu. Warri matooti amantii kanaas kan Oromoo tayan hundaayyu ninbeekaa. Gartummaa Ahbashi agarsiisuu kiyyaf garuu, dhiifaman gaafadhaa.
- Dhimmota sirrayu qaban:
Ani hanqinoota heddu nama qabuudhaa. Muxanno hojiifi ogummaa adda addaa heddu yo qabaadheelle, ammas hanqina heddu akkan qabuu nama ufbeekudhaa. Kanaafu yeero hundaa waltajji jireennaafi qabsoo kamirrayyu dafee barachuudhaaf yaalii taasiisaa tureera. Kanaaf hanqinni akka narra jiru barudhaan hojiifi adeemsa kiyya foyyeessuf carraaqaan ture ammas ittiin jiraa. Haa tayu malee, ololoota akka faashisti ani tayeetti oofaman ninbalaaleefadhaa! Ani nama waan fascism taye bareechee beekudhaa. Ani, naanno yoon bulchaa tureefi fedeeraala keessa yeeroon hojjadhutti nama Oromoos tayee nama biraa tokkolle, eddo kamittu akka ajjeefamu karaa ifa tayeefi karaa dhoksaa tayeenis wanti tokko ani raawwadhee hinjiruu. Ittis hinamanuu. Kana malees yeroon ummata Oromoo bulchaa turee, Ummatatti ufkenneeti hojjadhe malee ummatarraa uf hinqabnee. Diriirfadhee taaiitaa ooisaa hinbaanee. Gandoota Oromoo dhaqabuudhaan, qe’ee isaa oso hinyaadatamne dhaquudhaan, mana isaa seenuudhan, urgaa isaa urgeeffachuudhaan waggota afran dabarsee. Yo biiroon rakko fiddus, gara baadiyyaa deemaan turee. Baadiyyaa yo deemu ninfayyaa! Fakkeennaaf yeero tokko Magaalaa Mandii- Wallagga Lixaa keessatti, hojii ilaaluf yeeroon deemu waraanni biyyaa, naannawa sana jiru hidhanno guutuu qabatee ummata bayee karaa gamaa gamana dhaabbatee nasimachuuf bayerratti, fuulaan itti garagalee qawwee gara ummataa qabee animmo jiddu sana akka dabru qophaayee turee. Battalumatti, waraanni kuni asi ka’u malee lafa daaw’annaa san hindeemu jedhee diduudhaan namicha basaasaa naanno sana jiruun hatattamaan akka kaasu itti himee. Innis nageenna keetiif jennaan, ani ummata Oromoorra uf hineeguu, waan ummata Oromoorra dabreemmo humni dafee dhaqabaa Oromiyaa (kan Yoonaatanniifi Dirribaa Aariqoo leenjisan) nama 10ni gadi kan hintaaneetu nawaliin jiraa. Eegumsa warana biyyaa, Oromiyaan hingaafanne jechudhaan waraanicha kaasiiseen ummata keessa miila kiyyaan deemee, harka fuudhee, waliin nyadhee dhugee, Oromummaa agarsiiseen Oromummas argeen galee. Mandiin lafa hoggansi OPDO hanga guyyaa sanitti dhaqee hinbeekneedha. Lafti sun, lafa hoggantoonni ABO tokko tokko itti dhalatan waan taateef akka lafa ABOtti fudhatamtii. Edoo kamittu, yeeroo kamiyyu Ummata Oromoorra hinqoollifanne. Oloola maqaa balleessaafi ennumma namaa biyya faranjii, biyya iftooma qabduu keessa ta’aani oso haqaafi dhara addaan hinbaafne namarratti duuluun Oromoo diiguudha jedheen abaaraa.Waayee amantirratti Sheekkota areeda dheeraa qaban isinirra haada jedheeni; jedhamee saalfii tokko malee warri oduu kana gadidhiisuu, ammas Ummata Oromootiifi ana waldhabssiisuf warra carraaqudha. Warroonni kunimmo biyya keessafi (caasaa motummaa keessafi isaa alas) biyya alas warra jiran akka tayee ninbeekaa. Ani warra amantii dhiisiti nama kamiyyu, garaa garummas yon qabaadhees nama kabajudhaa. Kanammo Sabni bal’aan nibeekaa. Caasaa OPDO keessatti namni biiroo isaa Ummata Oromootiif yeeroo jalqabaatiif bane anadhaa. Qonnaan bulaan, hojjataan, warrii amantii, hiyyeessi, dureessi, dhiiraafi dhalaan, diqqaafi guddaan biiroo tiyya hindhufne hinturree. Namni kaffalti geejibaa gara biyyatti galuun dhabees na bira dhufaa turee. Mahallaqa kiisii tiyyaa fixeen hojjattoota na gargaaranirra liqeenfachaa akka turee, gaafa tokko ragaan kun ifa tayaa.OPDO ilaalchisee yaadonni keennaman addaan baafamani ilaalamu qabani. Yaada kana kaniin kennuf OPDO “defend” godhuufi miti. OPDOn kan ijaaramtee TPLFn akka tayee OPDOn mataa isii waggoota 20 booda amantee jirti. OPDOn sabbonummaa Oromummaa qabuufi kan hinqabne akka jiran beekkamu qabaa. OPDO keessa akka namni alaa ilaalu oso hintaanee qabsoo hamaatu gaggeefamaa. Qabsoon kunis Oromummaafi waan Oromummaa hintaanee jiddutti adeemsifamaa. Miseensi OPDO sababa adda addaatiin kumaatamaan ari’atamu, hojii ala tayee waan nyaatu dhabee kararratti kufuu, kan mana hidhaa keessa jirus baay’eedha. Fakkennaf, hattertaa jedhamee kan gadi aanu, mana hidhaatti kan darbatamuuf waan Oromumma cimaa agarsiisuufi. Hanna Yoo ta’ee akkuma biyyattitittu, rakko hikkamu hindandeenne keessa erga lixame tureeraa. Kanaafi humnii biyya alaa jiru, OPDO yo xinnaate miseensa miliyoona 3 qabuu, kana keessa %80 qonnaan bulaa keenna waraqaa ennumma argachuuf miseensoome, akkasumas sabbontoota jajjaboo, OPDO rakko qabu waliin moyyee takkatti naqani akka midhaan findigoo, findiguun dogongora waggota 25niif irraa baratamu dadhabameedha waan tayeef, sirrayu qabaa jedheen amanaa. Goota, goota haqqisuu; sabboonaa bobayaa buluu, haala rakkisaa tayee keessatti aarsaa garmalee kaffalaa kan jiru akka lafarra jiru beeknee yaadaan gargaaruun Oromummaa cimsa malee hindiiguu, hindadhabsiisu, hinballeessu.Ani biyya tana ergan gayee waggota lamaa. Yeroo kana keessatti haala daayaspooran keessa jiru hubachuuf yaalaan jiraa. Yeeroo kana keessatti namootaa adda addaa waliin bilbilaan haasayuudhan karaa Oromumman itti cimtuufi tokkummaan Ummata keenna itti jabaaturratti yaada kiyya laadheen jiraa. Yeeroo amma kanatti dhaaba siyyas tayee garee siyaasaa kamiyyu keessa kan hinjirreefi qo’aannaa fi barnootarra akkan jiru ibsuun barbaadaa. Kanuma waliinis, Oromoon daayaaspooraa keessa jiru eddo dhalootaafi qoomoodhaan walqooduun isaa, dhimma Oromummaa ifatti miidhu tayuun isaa beekkamuu qabaa. Qomoon Oromoo hundinuu, faaya keenna. Faayaa kana tuttuquun, walii dabarfachuu dhabuun, ufeggannoo malee jechoota nama miidhan akkuma fedhan qomoo tokkorratti ykn kan biraarratti darbachuun waan nu diigudhaa. Muxannoo kiyyarraa wantiin argee, Oromoo morma walqabatee walitti booyuu malee Oromoo walirratti duulu miti. Biyya keessatti haalli kuni hinjiru jechuun nidandayamaa. Qaawwa hintaanee ufi ufitti bannee waan ufdadhabsiisnee natti fakkaataa. Kanaafu hojii namni hundi foyyeessuu qabu jedheen amanaa.
Galatoomaa
Juneeydii Saaddoo Cirrii
Bitooteessa 5, 2016


c: text/html

text: [SQ, mudde 11,2017] Barattoota nagaa uummata isaanii ummata Oromoo Booranaa kanneen maqaa liyyuu Poolisii #Abdii_Illeen durfamanii wayyaaneen bobbaafamaniin uummata qe’ee buqqaa’aa jiran kanneen dubbisuu deeman mootummaan Wayyaanee hidhuu qeerroon gabaase. Barattoota diramannaa uummataaf mooraa Yuunibarsiitii irraa dhaqan kana jaleen Wayyaanee bulchaan godina Booranaa Liiban Areeroo waraana itti yaamuun barattoonni 7 hidhamani 2 garmalee miidhamanii jiru. Jedha gabaasni keenya itti dabalee Haaluma kanaan barattoota miidhaa guddaan irra ga’ee fi kanneen hidhaman 1.B/taa Badhaadhaa Ayyalaa (Jimma University) hidhaame 2. Zennebee Waaree (Jimma University) hidhame 3.B/taa Abduuba Dheengee (Amboo U)” hidhame 4. B/taa Elemaa Waariyoo Reebichaan miidhame 5. B/taa Caalaa Garboolee Reebichaan miidhame

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dorgommiin Liigii Daayimandii waggaa waggaadhaan magaalota biyyoota Awurooppaa, Ameerikaa, Isiyaafi Afrikaa 14n adda addaatti haala miidhagaadhaan adeemsifama.
Liigiin Daayimandii kun kan adeemsifamu Waldaa Federeeshinii Atileetiksii Addunyaa (“IAAF”) yoo ta'u, atileetonni addunyaarratti maqaa olaanaa qaban martuu akaakuuwwan ispoortii atileetiksii adda addaatiin hirmaatu.
Dorgommicha kubbaaniyoonni, dhaabbileen ispoortii dureeyyonni Awurooppaafi Isiyaa doolaara miiliyoona heedduutti lakkaa'amuun ispoonsara waan taasisaniifi waldichi atileetota mo'ataniif badhaasa cimaa waan kennuuf dorgommicha hawataa taasisa.
Kanaafuu atileetonni ardii tanarratti akaakuuwwan atileetiksii adda addaatiin beekaman badhaasicha hammaarrachuuf waan hirmaatanif daaw'ataan ispoortii, Waldaan Federeeshina Atileetiksi Addunyaafi kubbaaniyoonni akkasumas dhaabbileen ispoonsara godhan guyyaa dorgommichi itti jalqabamu hawwii olaanaadhaan eegaa jiru.
Waldaan Federeeshinii Atileetiksii Addunyaa kun dargommii liigii Daayimandii baranaa kanaaf walumaagalatti korniyaawwan lameeniinuu atileetota mo'ataniif doolaara miiliyoona 3.2 badhaasuuf qophaa'eera.
Dorgommiin liigii Daayimandii kun kan barana dabalate yeroo torbaffaaf adeemsifama. Sagantaan federeeshinichaa akka mul'isutti dorgommiin kun iftaan magaalaa guddoo Doohaa, Kuwaataritti jalqabama jedhamee eegama.
Guyyaa dorgommiin kun itti jalqabamu kana fiigichi atileetonni Itoophiyaa irratti qooda fudhatan ni gaggeefama jedhameera. Haaluma kanaan fiigicha meetira kuma 1fi 500 dubaraan atileet Habtaam Alamuu, Gudafaay Tsaggaayee, Basuu Saadoofi Almaaz Tashaala ni hirmaatu.
Atileet Habtaam Alamuu, kan Morookoo Raabaabee Araafaay, kan Afrikaa Kibbaa Kaastaar Seeminiyaafi atileetii Keeniyaa Neelii Jeepkosaskaayiif garanumaa babdiin kennameera. Dorgommiidhuma kanaan atileet Tolasaa Tareessaa dhiiraan Itoophiyaa bakka bu'uun kophaasaa ni hirmaata.
Itoophiyaannonni korniyaawwan lameeniinuu fiigicha meetira kuma sadiin kan hirmaatan yoo ta'u, abdiin isaan mo'achuuf qaban olaanaa ta'uu federeeshinichi ibsaa jira. Walumaa galatti dorgommii Dohaa kanatti akaakuuwwan atileetiksii 15 ni adeemsifamu.
Dorgommiin iftaan jalqabamu kun Hagayaa 10n bara 2010 Magaalaa guddoo Beeljiyeem,Biraaseelsitti xumurama jedhameera.
Tashaoomaa Qadiidaatiin
Balballoomii Oduu


text:
Afaan Afiroo-Eeshiyaatikii
Afaan Afiroo-Eeshiyaatikii maatii afaanii guddaa, kan afaanota walitti dhiyaatanii fi loqodoota dhibba baayyetti lakkaawwamu of keessaa qabu dha. Akka tilmaama Etinoloogii bara 2009tti, afaani fi loqoda amma dubbatamaa jiran naannoo 300 ta'utu maatii afaanii kana keessa jira. Afiroo-Eeshiyaatikiin baayyinaan afaanota naannoo Giddugala Bahaa, Kaaba Afrikaa, Gaanfa Afrikaa, fi nannoo Sahil keessati dubbatamani of keessatti qabata. Maatin Afiroo-Eeshiyaatikii damee seenaa qorannoo afaaniitiif barbaachisaa dha, kunis seenaa dheeraa galmeeffame maatii afaanii kamiyyuu caalu waan qabuu fi.


text:
Kan kurna afuriif aangootti cichanii turan Prezidaantiin Zimbaabwee Roobert Mugaabeen fedha isaaniin aangoo gad dhiisuu isaanii afaan yaa’ii mana maree biyyattii beeksisan.
Xalayaan Roobert Mugaabeen aangoo gad dhiisuu isaanii mana maree kan dhaqqabe har’a wayita seera tumtoonni adeemsa dirqiin aangoo irraa isaan buusuu jalqabanitti ta’uu afaan yaa’ii mana maree biyyattii kan ta’an Jaakoob Mudeendaa Beeksisaniiru
Yunaayitid Isteetis Hoogganoonni Mugaabee Biyyattii Gara Nagaatti Akka Geggeessan Gaafatte
US hoogganoonni zimbaabwee biyyattii gara ce’umsa gaariitti akka geggeessan akkasumas mormitoota biyyattiif waltajjii siyaasaa kennuu dhaan uummati biyyattii hegeree isaa akka murteeffamu akka eeyaman gaafattee jirti.
Itti aanaan ministrii dhimma alaa kan dhimmootii Afriikaa Donald Yamamoto kaleessa tuuta oduuf kaleessa galgala ibsa kennaniin akka jedhanitti jijjiirama dinagdee fi siyaasaa isa dhugaa hojiitti hiikuun fedhii lammiiwwan Zimbaabsee hiikuuf dhimma isa ijoo dha jedhan.
Ergaan kun kan dhaga’ame afaan yaa’iin paarlaamaa Zimbaabwee prezidaant Roobert Mugaabeen aangoo gad dhiisuu isaanii utuu hin labsin sa’aatilee hanga tokko dura.
Yamaamotoon akka jedhanitti hawaasi addunyaa uggura Zimbaabwee irra kaa’ame irraa kaasuu fedha, biyyattiin sabatiinsa hoolloota ishee keessatti gumaacha siyaasaa bu’a qabeessa akka qabaattu illee arguu fedha.


text:
Baarentuu Gadaa Irraa//
Erga wayyaaneen uummata Oromoo weerartee waggaan 26 darbeera. OPDOn har’a fakkeessiif akka waan aantummaa uummata Oromoo qabduu qabaa gadi na dhiisaa jechaa jirtus erga Wayyaaneedhaan uummata Oromoorratti ijaarmtee waggoonni 27 darbaniiru. Dhaabni tun guyyaa gaafa ijaaramteerraa kaatee dirqama Wayyaaneerraa fudhatteen uummata Oromoo keessumaa qaroo ilmaan isaati bobbaate yakkoota lakkoofsa hin qabne raawwachaa turuu fi jiraachunis beekamaadha!. Dhaabni yakkamtuun maqaa uummata Oromootiin daldalaa turtee fi jirtu tun gaafa ijaaramturraa kaatee dirqama Oromoo gabroomsuu, saamuu kan dide ammoo ajjeesuu, hidhuu,dararuu fi biyyaa godaansisuu itti kennitee kan bobbaafte booji’amtoota waraana dargii turan kanneen akka Abbaa Duulaa fi waayiloota isaa ti.
Abbaan Duulaa waayiloota isaa kanneen akka Kumaa Dammaqsaa, Dagifee Bulaa, Suleeymaan Daddafoo, Baacaa Dabalee,Alamisheet Dagifee,Ittafaa Tolaa fi kanneen biroo waliin ta’uun waggoota 26n darban wayyaaneef ergamaa dhugaa ta’ee dalageera. Booji’amaan kun booji’amtoota waayiloota isaa dabalatee ergamtoota biroo kanneen Oromoo saamanii deegsuu,hidhanii hiisisuu, ajjeesanii ajjeechisiisu irratti isaan gargaaran dabalachuun waggoota 26n darbaniif uummata Oromoo goolaa tureera.
Lammaa Magrsaa, Abiyyi Ahimad , Warqineh Gabayyoo, Dammallaasha Gabramikaa’eel, Alamaayyoo Taganuu, Dammaituu Hambisaa, Asteer Maammoo fi kan fafakkaatan kanneen waggoota 26n darbaniif Booji’amtoota akka Abbaa Duulaa Gammadaa fi Kumaa Dammaqsaatti makamanii ummata Oromoo madeessaa turan keessaa muraasa ta’uu uummanni Oromoo quba qaba. Jarreen kun keesumaa yeroo ammaa kana yakki isaan Wayyaanee waliin ta’uun uummata Oromoorratti raawwachaa jiran yakka waggoota 26n itti turaniif ragaa guddaa fi argisiiftuu dha. Har’a yoo waraanni Wayyaaneen leenjiftee hidhachiiftee uummata Oromootti bobbaafte Aga’aazii fi Liyyuu hayiliin Sumaalee ajjeechaa sukanneessaa fi jumulaa raawwatu, yoo Oromoo kuma dhibba 6 ol qayee fi qabeenyarraa buqqisu, dhibbootaan ajjeesuu fi kumootaan madeessu karaa miidiyaa adda addaa as bahanii holola gaggeessuu malee wanti isaan miidhaa Oromoorra gahe kana dachaasuuf qabatamaan fudhatan hin jiru. ergama wayyaaneerraa fudhataniin kan aantummaa Oromoo qaban fakkeessanii haa hololan malee dhiiga Oromoo dhanagalahe, qabeenya Oromoo mancaheef itti gaafatamtuu kan taate wayyaaneedhaan yoo waa jedhan hin muldhannees, hin dhagahamnes. Kan isaan yeroo ammaa itti jiran maqaa uummata waraana wayyeen bobbaafte liyyuu hayilii sumaalee kanaan horii funaanuudha. Holola fakkeessii gaggeessuun bara bittaa fi saamichaa Oromoorratti dheereessuuf tattaaffachuudha. Isa kana ammoo kanneen dursan keessaa tokko, booji’amticha abbaa Duulaa Gammadaa fi ergamtoota dhahaata dhaaba jalee kanatti makaman kanneen akka Lammaa Magarsaa, Abiyyi Ahimad, Addisuu Araggaa fi Warqinaa Gabayyoo fe’i.
Eeyyee fakkeessitoonni maqaaf dhaaba Oromoo OPDO jedhamuu ijaarre jedhanii ittiin of waaman kunneen eenyummaan isaanii yoo saaqamee ilaalame wayyaanee ta’uun eenyufuu ifaadha. Jarreen kun waan amma uummata Oromoorratti wayyaaneedhaan raawwataa jiru kana akka waan haaraatti amma arganii fi dhagahanii of fakkeessuuf yaalanis isaawuu diraamaa siyaasaa wayyaaneen shaakalchiifteen warruma waggaa 26n darbaniif ummata Oromoo ficisisiaa turan ta’uu Oromoon tolchee beeka. Waggoota 26n darbaniif akka dhaaba Oromoo hin ajjeessinitt, akka Oromoo saamanii hin saamsisiniitti, akka waan Oromoo hidhanii hin hisiisinitti of muldhisuuf yaalanis Oromoon ragaa waliin isaan beeka.
Booji’amtoonniii fi ergamtoonni dhahaata dhaaba ergamtuu wayyaanee taate OPDOtti makaman kunneen Keessumaa Lammaa Magarsaa, Addisuu Araggaa fi Abiyyi Ahamad nama aantummaa uummata Oromoo qabu fakkaatanii hololli gaggeessaa jiran addatti ammoo Diraamaan abbaan Duulaa tibba kana itti jiru diraamaa dhama hin qabne, diraamaa fokkisaa dha. Diraamaan kun mammaaksuma “Bineensi biyya hin beekne dhaqee itillee naaf afaa jedhe” isa jedhan san fakkaata, akkasumasi. Abbaan Duulaa meeshaa Wayyaaneedhaan tolfameedha. Meeshaa kanatti kan dhimma bahaa turee fi jiru ammoo abbaadhuma tolfateedha. Kan waggoota 26n darbaniif argines kanuma. Abbaa Duulaa Qofa osoo hin ta’inis Waayiloonni isaa warri dhaaba ergamtuu OPDO jedhamtu tana keessa turanii fi dhahaata itti irkatan akkasuma warra sammuu Wayyaaneetiin dalaguu dha.
Tibba Darbe Ergamtichi Abbaa Duulaa Gammadaa jedhamu yoo karaa Tv fi Raadiyoo gadi bahee holola haar’aa wayyaaneen qindeessitee itti kennite hololu dhageenyee agarree jirra. Namni kun holola isaa kanaan “Ergan aangoo qabuun mirga Oromoo kabachiisuu hin dandeenyee aangoon irra jiru Afayaa’ummaan natti haa hafu, gadi dhiisee jira”. Jedheera. Ergamtichi kun “afyaa’ummaa koon gadi dhiisa malee OPDO dhaaboo koo gadi hin dhiisu, hojiilee dhaabni kiyya natti kenne nan hojjedha” jedheerasi. Eeyyee nama holola Abbaa duulaa kana irra isaa qofa ilaaluu fi yakka Abbaan Duulaa fi Dhaabni isaa OPDOn waggoota 26n darbaniif uummata Oromoo irratti keessumaa ilmaan isaa sabboontotarratti Wayyaanee waliin ta’ee dalage quba hin qabne “namni kun aantummaa uummataa waan qabuuf kunoo aangoo guddaa qabu gadi dhiise” jechuu mala. Dubbiin garuu akkasii miti, diraamaa Wayyaaneen qindeessite dalagaa jira. Fakkeessuuf odeesse malee haangorraa bu’uufis hin jiru.! Kan amma ammatti muldhachaa jirus kanuma!
Abbaan Duulaa diraamaa baayyee fokkisaa ta’e dalagaa jira. Diraamaa akkanaa ammoo nama waa hubatuu mitii daa’ima harma hin gu’inilleen ittiin moogsuun hin danda’amu. Duraan dursa abbaan duulaa eenyu kan jedhuuf uummata Oromoo qofaafii mitii uummattoota impaayeerittii keessa jiran maraafuu ifa waan ta’eef ibsa dabalataa hin barbaadu. Abbaan Duulaa ergamaa Wayyaaneen dhaaba OPDO jedhan bixxiltee itti kenniteedha. Namni kun ammoo aantummaa Wayyaanee malee gongumaa aantummaa Oromoos ta’e aantummaa uummata kamiituu hin qabu. Namni kun nama uummata Oromoo fixaa fi ficisisaa, saamaa fi saamsisaa tureedha. Kan biraa haa hafuutii yoo tibba kana wayyaaneen “Mana marii nageenya biyyooleessaa” /National security council/ jettee wayyaaneen murna maqaa nageenyaatiin duula uummata Oromoorratti bane ajjeechaa raawwatu hundeessitu Abbaa duulaas ta’ee qondaaloonni OPDO kanneen akka Lammaa Magarsaa fi waayiloonni isaa harka dhahanii fudhataniiru.
Namni waggoota 26f hogganaa OPDO, Pireezidaantii naannoo Oromiyaa, minsteera Ittis biyyaa, Afyaa’ii mana marii yeroo 2f ta’ee tajaajjilaa ture kun har’a ka’ee yoo ani quuqamaa uummata Oromooti, isaaf jecha kunoo aangoo tokkoo gadi dhiise jedhu kan amanu eenyu..? diraamaan akkanaas of gowwoomsuu yoo ta’e malee eenyuyyuu gama kanaan gowwoomsuun hin danda’amu.
Odoo Abbaan Duulaa jiruu Oromoon waggoota 26n darbaniif Aga’aaziin dhumaa ture, sabboontonni Oromoos tika Wayyaaneetin ija isaa duratti dararamaa fi mana hidhaatti guuramaa turan. Namni kun Yoo ilmaan Oromoo waggaa 26 guutuu ija isaa duratti maqaa ABOn dhuman eessa ture..? Har’a maaltu dhalateetiree kan namni yakkamaan Wayyaanee waliin waggaa 26 guutuu Oromoorratti yakka hojjetaa ture kun dulluma keessa ennaa soorama bahuuf jirutti hirriibarraa dammaqe..? Yoo Oromoon mirga isaa waan gaafate qofaaf shororkeessaadha jedamu inni aangorra hin turreeyyuu..? eeyyee tureera. Kanumarraa ka’uun kan amma Abbaan Duulaa itti jiru yoo danda’e diraamaa adda addaa dalagee Duula qabsoo Oromoo kallattii jijjiruti.
Mee hayyee, Tole Abbaan Duulaa har’a hirriibaa dammaqe haa jennu. Ykn wanta liyyuu hayiliin uummata Oromoorratti raawwataa jirutu aarsee dammaqse haa jennu. Mee aantummaa uummata Oromoo waan qabuufis jennee humnumaan haa amannu. Kana amannee kaanee namni kun dhuguma yoo qulqullummaan wantoota tarreeffaman kanaaf jedhee Af-yaa’ummaa mana marii uummataa ykn paarlaamaa gadi dhiise, yoo dhuguma Oromoof nahe, Yoo onnee qabaate maaf miseensoota OPDO hunda amansiisee mootummaa feederaalaa kan wayyaaneen gaggeeffamu, kan ummata Oromootti waraana bobbaasee ficisiisaa jiru san keessaa gutumatti dhaaba isaa fudhatee hin bane. Kana hin dandeenye yoo jedhame ammoo maaf aangoo qabuu hundumaa gadi dhiisee, OPDOyos gadi lakkisee hin bane ykn maaf yakkaa fi shira Oromoorratti waggoota 26n darbaniif Wayyaanees ta’e OPDOn uummata Oromoorratti raawwachaa turan adabaabaayitti baasee himee ykn saaxilee Oromoo dhiifama hin gaafanne….? Inni garuu kana godhuu hin feene, kaayyoo isaas miti. Inumaawuu yoo dubbatu kan dhageenye “dhaaba koo OPDOn akka cimuun hojjedha” yoo jedhuudha. Kun maal jechuudha jennee yoo salphumatti ilaalle OPDO uummata Oromoorratti cimsuun Wayyaanee cimsuudha, maaliif jennaan Wayyaaneen OPDO kan ijaarteef dantaa Oromoof osoo hin taane dhimmi ishiitiifi. OPDO qabattees waggoota 26n darbaniif Oromoo saamaa, ajjeesaa, hidhaa fi biyyaa godaansisaa turteetti. Kanumarraa ka’uun namani kun Diraamaa haaraa wayyaaneen qindeessiteef, kan bor-iftaan adeemsa keessa agarru hojechaa jira malee dhuguma miidhaan Uummata Oromoo itti dhagahameetii miti. Aangoon inni gadi dhiise hin jiru. Namni kun duraanis lakkoofsaaf maqaa Oromootiin achii taa’ee haa daladalu malee aangoo mirga Oromoof dhaabbatu harkaa hin qabu. Kanarraa ka’uun Abbaan Duulaa achirraa ka’ees dhiisees qabsoo Bilisummaa Oromoo irratti waan dabalus waan hirrisus hin qabu.
Oromoon osoo Abbaan duulaa Fi waayiloonni isaa maqaaf aangoo gurguddaa qabatanii addawaawii ykn IHDG keessa taa’anuu, keessumaa Osoo Abbaan Duulaa waraana Wayyaaneetti karaa argisiisee hidhaa jjeechaa, saamicha raawwachaa jiruu qabsoo isaa FXG finiinsee sadarkaa har’a irra jiru kanarraan gahe. Oromoon fuunduraafis Abbaa Duulaas ta’e fakkaattoota akka isaa ergamtoota OPDO ofiin jedhan kanneen akka Lammaa Magarsaa, Abiyyi Ahimadii fi kannene biroorraa daboon bilisummaa isaaf eeggatu hin jiru. Hololli isaan gaggeessaa jiranis qabsoo Oromoo gongumaa gufachiisuu, ykn duubatti deebisuu hin danda’u. Har’a Oromoon alaa manaa bilisummaa isaaf ka’eera. Eeboo Abbaan Duulaa fi waayiloonni isaa wayyaanee waliin ta’anii Ittiin waraanan Ofirraa buqqisaa jira. Kun jabaatee itti fufuu qaba. Eeyyee Oromoon holola diinaaf osoo gurra hin kenniin qabsoo isaa, qabsoo bilisummaa cimsee itti fufuu qaba. kan faayidaa qabuu fi galmaan nama gahus isa kana malee holola fakkeessii diinni dhiphuurraa ka’ee hololuu miti.


text:
****Fayyaan faaya****
1. Erga miilla dhiqannee booda miila keenya kafanaan haxaawuu
qabna. Kun seelotaa gogaa irratti dudu’anii hafan baakteeriyaa
keessummessan waan balleessuuf
2. Miilla keenya shayiidhaan (tea) dhiqachuu (sukkaara osoo hin
taane shayii). Kunis asidiin tannic acid kan shayii keessatti argamu
waan gargaaruuf. Guyyaatti daqiiqaa soddoma torban tokkoof walitti
fufnee miilla keenya keessa kaa’uu qabna.
3. Bishaan ashaboodhaan bulbullee miilla keenya ittiin dhiqachuun
gogsinee osoo bishaan biraa itti hin dabaliin gogsinee dhiisuu.
4. Miilla keenya gogsuu qabna. Kunis baakteeriyaan jiidha waan
jaallataniif akka carraa hin arganneef.
5. Antiperispirant kan dafqa ittisan kan yeroo baayyee bobaa
keenyaaf fayyadamnu miilla keenyaafis fayyadamuudhaan akka hin
dafqine ittisuu dandeenya. Kun jiidhina balleessuudhaan akka
baakteeriyaan wal hin horre godha.
6. Daakuu (Powder) baking soda bishaanitti naquun ittiin miilla
keenya dhiquu. Kun alkaline yokaan beeziii waan tahuuf
baakteriyaa irraan miidhaa gaha.
7. Vinegar bishaan waliin walitti makuun miila keessa kaa’achuun
asiidiin vinegar keessa jiru akka gargaaru taasisa.
8. Kaalsii yeroo yeroon jijjiirrachuu, yoo boqonnaa fudhannu kophee
baaqqee (sandels) kaa’achuu, kophee yeroo yeroon dhiqachuu,
Fayyaan faaya
Dr. Gurmeessaa
- 21Shares
- Tweet


text:
Summii Siyaasaa Dammaan Makaa: Waaqa Addaachaa Roobuu fi Fira Kokkolfaa Nama Miidhu Jedha Oromoon dur
Via Ibsaa Nagawoo, Caamsaa 6, 2018
Dubbiin Dr Abiy Ahmed Mummichi Ministera ADWUI kana fakkaata. Camsaa 04/2018 Uummata Oromoo Godina Baalee Irratti Loltootni Humni Addaa Somaalee Wayyaanee ADWUI’n deeggaraman ilmaan Oromoo Baalee irratti waraana banuun Lubbuun ilmaan Oromoo wareegame, Qabeenyi saamamee, ilmaan Oromoo muraasni immoo ukkaanfamuun loltoota humna addaa somaaleen fudhatamanii achi buuteen akka dhabame Uummatni ifa godhaniru yakki waraanaa kun jalbultii dhufaati Dr Abiy Ahimed rawwatame.
Caamsaa 05/2018 Dr Abiyi Ahimed Godina Baalee Magaalaa Roobeetti Uummata gidduutti argamuun Gootota Oromoo mirga bilisummaafi walabummaa uummata Oromoo fi Oromiyaa kabachiisuuf wareegaman faarsaa olee. Kaayyoo Gootota keenyaa galmaan geenyaa jedha. Gootota Oromoo miliyoonaan Manneen hidhaa biyyatti keessatti ukkamsanii, kaan achi buuteen isaanii dhabamee utuu jiruu Maqaa Gootota Oromoo wareegamaniin Uummata gowwomsuuf adeemsaafi toftaa qindaa’aa ta’uu isaa haallaan qabatamaan lafarratti uummata Oromoo irratti rawwatamaa jiruufi haasawaa waltajjii qabatanii dubbii walaloo fakkeeffatani dubbachuu irraa hubachuun ni danda’ama. Kun uummata Oromoo addaatti beektoota Oromoo wallaalaa Siyaasaa gochuun ofii immoo Wayyaanee EPRDF/TPLF/OPDOn qaruuxee of gochuu ishee argisiisa.
Dhimma ilmaan Oromoo kumoota dhibbootaan lakkaa’aman kan waraanni wayyaanee Liyuupoolisii Somaalee ofiin jedhu qe’eefi qabeenyaa irraa buqqisee Godina Baalee hurufa keessa qubatanii rakkoo beelaafi haala hamtuu keessa jiranii qabxiin tokkoollee hin dubbatamne, akka nama hin beekneetti callisan, kanneen ajjeefaman, kanneen madeeffamanii yaalaa dhabanii rakkataa jiran waa’ee isaanii ni haguugan shira shira caalutu uummata Oromoo irratti rawwatama jira. Qaamni uummata irraa waraana dhaabsisuu hin dandeenyee, uummatarraa komandii Poostii kaasuu hin dandeenyee kun uummata fuldura dhaabbatanii bookkisuun qaanii guddaadha.
Yaaliin gowwomsaa qindaa’aan Baaleetti utuu waltajjii irraa uummatarratti gaggeeffamuu uummatni Oromoofi Qeerroon Bilisummaa irratti dammaquun warraaqsa irratti dhoosuun deebii gahaa kennaniif. Siyaasaa Summii Dammaan makaa qophaa’ees dura dhaabbataniiru. Kun Godinaalee Oromiyaa hundaaf barnoota guddaa ta’uu qaba!!
Qabsoon itti fufa Garboomsaan ni Kufa!!
Injifannoon Uummata Oromoof!!
Caamsaa 5/2018.
#OromoRevolution Caamsaa 05/2018 Ummanni magaalaa Roobee hiriira cimaa godhaa jiran Haaroomsi haa dhufu kabinee saamtun Baalee Qofa irraa osoo hin taanee Oromiyaa guutu irraa nurra haa ka’an Nadhii gammada Eessa jira jedhaa jiru #IttiMuddi
Video: Mamuna Boo


text:
Leelloo Sabaan
Akka seera addunyaatti, dirqammi mootummaa tokko inni olaanaan, biyya irratti gaafatama qaba jedhamu san keessatti, lubbuu fi qabeenna ummattootaa gaaga’ama seeraan alaa irraa tiksuun nagummaan jiraatee diinagdee isaa akka guddifatuuf haala aanjaa uumuu dha. Mootummaan tokko, ogguu aangoo biyya tokko ofitti fuudhu, dirqama kana akka raawwatu heera biyyaa suni qabatee ummata duratti irbuu seenee hojii eegala. Raawwiin hojii mootummaa tokkos, lubbuu fi qabeennya ummata biyyichaa balaa irraa tiksuu irratti hagam akka hojjeteen ilaalama.
Lubbuu fi qabeenni ummata Oromiyaa, kan balaaf saaxilame, guyyaa gabrummaa Impaayera Ixoophiyaa jalatti kufe irraa eegaleetu. Miniliki Oromiyaa irratti duulee ogguu gabroomfatu, ummata Oromiyaa miliyoona shan lolaa fi dhukkubaan akka fixe ragaaleen seenaa hedduu dha. Dargiin illee akkasuma, qabeenna ummata Oromiyaa saamuu fi saamsisuu, akkasumas, dargaggoo Oromoo afaan qawweetiin manneetii barnootaa fi oomisha adda adda irraa walitti guuruun lola isa hin ilaaletti galchee lubbuu isaan balaaf saaxiluun aangoo irraa jiraachaa ture. Kana malees, ogguu beelli ummata Oromiyaa mudatu, callisee ilaaluun, beelaan akka dhumatan shira hojjechuun lubbuu ummata Oromoo balaaf saaxilaa kan turee dha. Mootummaan Wayyaanee/Aggaamee, ammaan tana aangoo Impaayera Ixoophiyaa harkaa qabu ammoo, ummata Oromiyaa sab-bicutti jijjiiruun gaaffii siyaasaa ummata kanaa gaaffii sab-bicuutti gadi xiqqeessuuf imaammata ifatti labsatee lubbuu fi qabeenna ummata Oromoo balaa dhabamaaf saaxilee argama.
Ardii Afriikaa keessaa, humna waraanaa, hidhannoo fi baay’inaan olaantummaa qabu ijaarratee akka jirutti osoo dhaadatuu, ummata Oromiyaa irratti duulamee lubbuu fi qabeenni isaa oggaa dhabamsiifamu, Lubbuu fi qabeenna ummata kanaa tiksuuf danta dhablummaan mootummaa Aggaamee/Wayyaanee kun, akkuma mootummoota Ixoophiyaa isa dura turanii, jibbansa ummatichaaf qabanii fi ummaticha sab-bicuutti gadi xiqqeessuun, sababa baay’ina isaa irraa gaaffii haqaa kan siyaasaa fi diinagdee ummatni Oromoo akka seenaa fi seeraatti qabu dhabamsiisuun umurii cunqursaa siyaasaa fi saamicha diinagdee Oromiyaa irratti dheereffachuuf imaammata qabani irraa akka ta’e ifatti beekamuu qaba.
Shiftooti ollaa Oromiyaa irraa hidhatanii lubbuu fi qabeenna ummata Oromiyaa oggaa dhabamsiisan, callisuu qofa osoo hin taane gargaaruun, bakki kosii itti gatan, balaa inni lubbuu fi qabeenna ummata Oromiyaa naannoo san qubatu irraan gahuu danda’u dursanii qoratuun ummaticha balaa irraa baraaruuf dursanii tarkaanfii fudhatuu dhabuun, dhumaatii Haroo Arsadee kan bara 2016, haala nyaataa fi dhugaatii ummataa hordofanii ummatni beelaan akka hin gaaga’amneef dursanii midhaan bitanii kuusuun ogguu ummatni beela’u nyaataa fi bishaan dhugaatii dhiyeessuufiin lubbuu isaa baraaruun, bonni beeylada isaa jalaa fixee ummatni Oromiyaa beelaaf akka hin saaxilamneef haala qilleensaa irraa
haalli roobaa maal ta’uuf akka deemu tilmaamuun horiif nyaata kuusuun ogguu roobi caamu horiif margaa fi bishaan dhiyeessuun akka hin dhumne hojjechuun qabeenna ummata Oromiyaa dhabama irraa baraaruu dhabuun, daangaa biyya Eritiraa kutatee Tigraayitti dabalatuuf lola kaaseen dargaggoo Oromoo dura fanjii awwaluun akka irra deeman godhee fixuuni, ABO deggertu jechuudhaan dargaggoo fi shamarran Oromoo egeree Oromiyaa ta’an akka gadamsaa adamsee ajjeessuun karaa irratti fi bosona keessatti gatuuni fi kkf hundi, lubbuu fi qabeenya ummata kanaa dhabamsiisuuf imaammata mootummaan kun hordofu irraa kan madde ta’uu ummatni bal’aan Oromiyaa beekuu qaba.
Kana waan ta’eef, mootummaan gabroomfataa Wayyaanee/Aggaamee, lubbuu fi qabeenna ummata bal’aa Oromiyaa ni tiksa jedhanii abdatuun, Killeen bofaa lukkuu ni dhala jedhanii abdatuu dha. Lubbuu fi qabeenni ummata bal’aa Oromiyaa tikfamee, ummatni kun: bilisummaa, nagaa, badhaadhinaa fi gammachuun jiraachuu kan danda’u, Oromiyaan gabrummaa Ixoophiyaa jalaa baatee fi Mootummaan Walaba Oromiyaa ijaaramee, ummatni bal’aan Oromiyaa, bilisa ta’ee, seeraa fi hooggana: mirga, lubbuu fi qabeenna isaa tiksuufii danda’u yoo tolfate qofa. Mootummaa kana ijaarratee lubbuu fi qabeenna isaatti iggitii godhatuuf karaa takkichi ummatni bal’aan Oromiyaa qabu, qabsoo bilisummaa Oromoo fi Walabummaa Oromiyaa Adda Bilisummaa Oromootiin geggeeffamu jala hiriiree qabsoo finiinsuun mootummaa gabroofataa lubbuu fi qabeenna ummata Oromoo dhabamsiisaa jiru kana Oromiyaa irraa buqqisuu qofa.
Leelloo Sabaa
16/03/2017
Injifatnoon Ummata Bal’aa Oromiyaaf !


text:
Tokkummaa mootummootaatti ambaasaaddora US kan ta’an Samantha Power, ennaa ayyaana waggaa kana maatiin Amerikaa wal ga’anii ayyaaneffatan kanneen ayyaana waggaa maatii waliin kabajuu dhaban, kanneen ayyaana dhalootaa ijoollee ofii kabajuu dhaban, haadha, obboleessa, hiriyootaa ykn holloota keenya mootummaan sagalee isaanii ukkaamsee hidhaatti darbe yaadanna jedhan.
Baatiwwan ayyaana waggaa kana keessa mootummaan United States dhimma hidhamtoota naannoo adunyaatii haqi isaanii jala’ateef maatii isaanii dhiisanii hidhaa keessa jiranitti ilaalcha kenna jedhan.
Itti fufuu dhaanis ambaasaadderittiin kun seenaan namoota kanaa rakkoo maatiwwan hidhamtoonni siyaasaa keessa jiran cimaa ta’e mul’isa. Maatiwwan isaanii jal’atan waliin yeroo dabarsuun irra ture hidhaa keessatti dabarsaa jiran jedhu.
Yeroo guyyaan mirga namaa addunyaa kabajamu kanatti mootumoonni martinuu hidhamtoota siyaasaa kana mana ofiitti akka deebi’an akka gad dhiisan gaafanna. Jedha. Kanneen kunis Obbo Baqqalaa Garbaa Oromiyaa irraa, Ilgar mammasov, Azerbaijan irraa, Ole
Sentsov, Ukraine irraa, Khalil Matouk Syria irraa, Leopoldo Lopez, Venezuela irraa, Narges Mohammadi Iran irraa, Ilham Tohti, china irraa, Julio Alfredo Ferrer Tama Cuba irraa, Omar Mohamed Ali Masrii fi Fanta Jawara Gambiyaa irraa ti.


text:
Dhaawannaa Dr. Abiyi – Baaleeti Godhe fi Gaaffii Ummata Oromoo Caamsaa 6, 2018 Ayyoon teenya kaleessa kabinee Baalee irraa dhukkee kaftee dura goottuma qabdi ishiin nuuf jiradhu rabbii umrii haragesa siif haa kennu nuuf jiradhu horii bullii Qabsoo kaleessas hardhas!… Read More »
Seenaa #Garba Gurraacha: Seenaa hundeeffama magaalaa Garba Gurraachaa. Via Kennaa Kabbadaa Kooruu, Caamsaa 6, 2018 Garba Gurraacha beektuu? Silas Garba Gurraacha lafa seenaa maaltu wallaala akka jettan abdiin qaba. Lakki hin beeku warri jettan yoo jiraattan ammoo Garba Gurraachi Magaala Guddittii Oromiyaa #Finfinnee irraa… Read More »
Summii Siyaasaa Dammaan Makaa: Waaqa Addaachaa Roobuu fi Fira Kokkolfaa Nama Miidhu Jedha Oromoon dur Via Ibsaa Nagawoo, Caamsaa 6, 2018 Dubbiin Dr Abiy Ahmed Mummichi Ministera ADWUI kana fakkaata. Camsaa 04/2018 Uummata Oromoo Godina Baalee Irratti Loltootni Humni Addaa Somaalee… Read More »
Remembering Eritrea-Ethiopia border war: Africa’s unfinished conflict By Tesfalem Araia – May 5, 2018 (BBC Tigrinya) — Two decades have passed since two of Africa’s poorest countries began the continent’s deadliest border war. The conflict between Eritrea and Ethiopia left tens… Read More »
SBO Sagalee Bilisummaa Oromoo, Caamsaa 6, 2018 SBO Caamsaa 6, 2018. Oduu fi Haala Yeroo irratti Gaaffii fi Deebii Miseensa Shanee Gumii GS-ABO fi Dubbi Himaa A BO kan ta’an Jaal Toleeraa Adabaa Waliin taasifame Kutaa2ffaa.


text:
Giddu galeessa daldalaa addunyaa,Beejiingi
Chaayinaan waggoota muraasa dura hiyyummaa hamaa keessa turte. Gulantaa guddinaanis tarree Itoophiyaa turuushee seenaan biyyattii ni ibsa. Haa ta’u malee, humna namaa dabalatee qabeenya dacheesheerra jiru qixa sirriin fayyadamuun yeroo gabaabaa keessatti raaree hiyyummaa keessaa ba'uu dandeesseetti. Yeroo ammaa guddina dinagdeen addunyaarratti sadarkaa 2fa qabachuun addunyaa ajaa’ibsiisteetti.
Itoophiyaatti Ambaasaaddarri Chaayinaa Mistar Laa Yiifaan akka dubbatanitti Chaayinaatti ‘’Misoomni ummataan ummataaf,” yaadni jedhu kabaja guddaatu kennamaaf. Guddinniifi misoomni biyyattii kamiyyuu fedhii ummata biyyaarratti kan bu’uureffamedha. Guddina ariifachiisaa galmeessuun kan danda’ames fedhii ummataa dursuun ummata abbummaan misoomarratti hirmaachisuuni. Haaluma kanaan cimsanii hojjechuun ummata miliyoona 700 hiyyummaa hamaa keessaa baasuun danda’ameera. Gama galiin garaagarummaan galii lammiilee biyyattii hagas mara kan gargar faggaatu miti. Imaammatni ummata biyyattii guddina dinagdee biyyattiirraa walqixa hirmaachisu qixa sirriin diriiree jira.
Haaluma walfakkaatuun gorsaa mootummaa biyyattii kan ta’an Mistar Yaangi Ji’eechi akka jedhanitti, Chaayinaan guddachuuf jecha imaammata biyya kamiiyyuu kireeffachuuf hindirqamne, faana warra guddataniis dunuunfattee hinhordofne caalaatti falaasama mataasheen guddatte malee. Garuu ummata addunyaa waliin hojjetanii walqixa fayyadamuutti ni amanti. Gochaa olaantummaafi gadaantummaa cimsitee balaaleffatti, cophii bishaanii walitti dhufee akkuma garba guddaa uumu, mi’eessituun garagaraa akkuma walitti dhufee nyaata mi’eessu Chaayinaanis addunyaa walqixxummaan, walkabajuufi bu’aa waliin qooddachuun keessatti mirkanaa’e uumuuf ni hojjetti. Kana milkeessuufis sagantaalee garagaraa sadarkaa idila addunyaatti diriirsitee hojiitti hiikaa jirti.
Akka Mistar Yaangi jedhanitti Chaayinaan guddina dinagdee addunyaaf %30 gumaachuurra darbee bara 1950-2016tti ummata addunyaa gargaaruuf maallaqa biyyattii yuhaan biliyoona 400 gumaachiteetti. Kana malees bara 2013tti sagantaan,’The Road and Belt Initiative’ jedhamuun misooma ummatni addunyaa walqixa irraa fayyadamaa ta’u diriirsuun cinatti aadaa waliin hojjetanii waliin guddatan akka dhugoomu taasisaa jirti. Sagantaan kun biyyoota 100 oliifi dhaabbilee idila addunyaa 40 ta’an kan of keessatti hammate yommuu ta’u bu’uuraalee misooma biyyoota addunyaa kan akka daandiifaa walqabsiisuus of keessaa qaba. Haaluma kanaan, daandii guddichi biyyoota Afriikaa Bahaa walqabsiisuuf ijaaramaa jiruufi daandiin baaburaa saffisaan Eeshiyaafi Awurooppaa walqabsiisu yaada kana bu’uureffachuuni. Maallaqa doolaara Ameriikaa miliyoona 250 Chaayinaan liqiin Itoophiyaaf kennuuf murteessite qaama sagantichaati.
Kana malees, pirezdaantiin biyyattii Zyi Jiinpiing yaa’ii Amajjii darbe Jenevaatti adeemsifamerratti haasaa taasisaaniin akka ibsanitti, biyyisaanii biyya kamiyyuu waliin hojjettee karaa iftoominaafi walqixxummaan fayyadamuuf sagantaalee garagaraa diriirsaa jirti. Haaluma kanaan, waggoottan shanan dhufanitti wantoota alaa galchituuf baasii doolaara Ameeriikaa tiriliyoona saddeet, investaroota alaa hawwachuun galii doolaara Ameeriikaa biliyoona 600 akkasumas biyyoota adda addaa keessatti invastii gochuuf baasii doolaara Ameeriikaa 750 akkasumas, guddina tuuriizimii addunyaaf baasii doolaara Ameeriikaa 700 hojiirra oolchuuf ni hojjetti. Kun ammoo sadarkaa addunyaatti carraa hojii uumuu keessatti shoora guddaa taphata.
Kanaafuu, imaammatni Chaayinaa kun Itoophiyaa dabalatee biyyoota baay’ee fayyadamoo taasisa.
Xiinxallii Oduu
Waaqshuum Fiqaaduutiin


text:
Gubaa fi miirri gaarii hin taane naannoo lapheetti(heart burn) namati dhaga'amu, namoota baay'ee irratti mulla'ata. Gubaan kun yeroo baay'ee erga waa nyaatani kan nama eegalu yoo ta'u halkanis haalli nama eegalu jira. Gubaan laphee yoo ciisanii fi dugdaan gadi jedhan namati hammaata.
Sababii
Qaamni sirna bulla'insa nyaataa kan ta'e liqimsituun(esophagus) nyaata afaanii gara garaachaati dabarsuuf oola. Liqimsituu fi garaacha jidduuti maashaan 'esophageal esphincter' jedhmutu jira. Maashaan kun nyaatni gara garaachaati erga darbee kottonfachuun nyaata fi asiidiin garaachaa gara liqimsituuti akka ol hin deebine dhoorka.
Sababa adda addaatiin maashaan kun yogguu laafu ykn dhiibbaan asiidii garaachaa gara liqimsituutti ol deebisu yoo dabale asiidiin liqimsituuti ol deebi'e baqqaana liqimsituu miidhuun miiri dhukkubbii ykn gubaa naannoo lapheeti nutti dhaga'muuf sababa ta'a.
Saaxilama
* Gosti nyaataa fi dhugaatii tokko tokko gubaa laphee nutti kaasu.
√ nyaata mi'eessituun itti baay'ate
√ Qullubii,barbaree
√ Loomii, burtukaana,timaatima...
√ nyaata coomaa /fatty or fried foods/
√ Alkoolii, karameellaa, chokoleetii, bunaa fi dhugaatiwwan lallafaa
* Furdinni garmalee fi nyaata humnaa ol nyaachunis gubaa lapheef nama saaxilu
* Dubartiin ulfaas gubaa lapheen rakkachuu dandeessi.
Fala
* Gubaan laphee rakkoo fayyaa hagas mara cimaa ta'ee miti. Wantoota sababa ta'an tokko tokko sirreessuun ogasuma fooyyee argachuun ni danda'ama.
√ nyaata nutti kaasan irraa of qusachuu
√ nyaata sooratanii ciisuu/rafuun dura yoo xiqqaate sa'aatii 2 turuun barbaachisaadha
√ uffatni naannoo garaa keenya nu dhiphise yoo ta'e furuu barbaachisa.
√ Tamboo xuuxuu dhiisuu
√ Hirriba dura kan nu eegale yoo ta'e mataa siree ol kaasudhaan ciisuu/boraatii dabalataa fayyadamunis gaaridha/
√ Soodaa/baking soda/ falla'ana tokko bishaan kubbaayyaa tokkotti dabaluun dhuguu,bishaan baay'inaan dhuguu,
√Maastikaa(hancaqqee) alanfachuu, muuzii/apilii nyaachuu fi shaayii jinjibila qabu(qishira) dhuguun faanti gubaa laphee ni wayyeessa.
√ Warri garmalee furdaa taatan waliigala fayyaa keessaniif furdina hir'isuu qabdu.
√ Qorichi dhukkuba garaachaa nuuf kenname yoo jiraate haalaan fudhachuu.
√ Aarii fi dhiphachuun rakkoo kana waan namati cimsuuf miira ofii too'achuu
** Gubaan laphee haala aramaan oliin kan nama hin dhiisne, kan namati deddebi'uu fi hojii keenya irratti dhiibaa kan geessisu yoo ta'e rakkoo cimaa ta'uu waan danda'uuf gara mana yaalaa deemuun ilaalamuu.
** Gubaan laphee mallattoo dhukkuba onneetiin waan waliti dhiyaatuuf namni dabalataan mallattoon akka hafuura kutaa, dadhabbii cimaa fi dafqi garmalee faanti irratti mulla'ate dafee gara mana yaalaa deemuu qaba.
Maddi; "myoclinic" fi Dooktar Yoonaa


text:
Muummichi minsteeraa Itiyoopiyaa Haayila Maariyaam Dassaaleny taayitaalee 21 kan of keessaa qabu taayitaatti muuduu fi kaasuu kaabinee har’a ifa taasisanii jiru.
Akkuma Kanaan Dr. Warqineeh Gabayyoo minitrii haajaa alaa ta’anii muudamaniiru.
Kaabinee Itiyoopiyaa miseensota 30 qabu keessaa itti aanaa isaanii obbo Demmeqee dabalatee salgan isaanii taayitaa dhuma qabaniin kan itti fufan ta’uu muummichi ministeerichaa ibsaniiru.
Kanneen hafan immoo waajjira Ka biroo keessatti taayitaa addaatiin muudamaniiru ykn itti gaafatama qaban irraa kaafamaniiru.
Kanneen haaraa muudaman jedhan muummichi ministeerichaa dandeettii fi beekumsa kanneen qaban.
IHADEG jalqaba waggaa haaraa irratti tarkaanfiwwan jijjiiramaa ni fudhatamu jedhe keessaa inni kun tokko. Ramaddii namootaa sirreessuu ykn taayitaatti muuduu fi kaasuu kaabinee. Muummichi ministeerichaa kanneen haaraa muudaman 21 mana maree bakka bu’oota uummataatti dhiyeessanii raaggaasisaniiru.
Kan ilaalcha hawate keessaa bakka taayitaa ministrii haajaa alaa ti.
Minitrii geejjibaa kan turan Dr. Warqinee Gabayyoo ti. mootummaa federaalaa keessaa taayitaa miistrummaa ijoo jedhamu kan ministrii dhimma alaa kan qabatan.
Dr. Worqineen itti aanaa dura taa’aa OPDO ta’anii ennaa filataman mootummaa federaalaa keessattis taayitaa ol aanaaf yaadamaniiru. Taayitaa ministrii dhimma alaa kan eege garuu hin turre.
Waggoota 25 IHADEG aangoo irra turetti Dr. Warqineen ministrii dhimma alaa 3ffaa ta’uu isaanii ti.
Taayitaa isaanii kan ifa godhan muummichi ministeeraa Hyila Maariyaam muuxannoo hojii Dr. Warqinee ibsaniiru.
keessaa degeree isaanii doktorummaa immoo Yuniversitii Afriikaa kibbaa irraa saayinsii imaammataan argataniiru.


text:
Sochiin Warraaqsa Biyyoolessa Oromiyaa ykn Fincilli Xummura Gabrummaa (FXG) Uummata Oromoo Ilaalchisee Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Yakka Waraanaa guyyaa har’aa ajajabmootummaan abbaa irree Wayyaaneetiin uummata Oromoo mirga isaaf falmachaa jirun Oromiyaa Arsii Lixaa Shaashamanneefi Oromiyaa Bahaa Harargee keessatti wareegamaniifi madoo ta’aniif gadda guddaatu nutti dhagaahama. Waraanni Wayyaanee ergama diinummaa Ummata Oromoo irratti rawwachaa jirtan gaafatama seeraafi seenaa jalaa bahuu hin dandeessan.
Qeerroon Bilisummaa Oromoo Sochii Warraaqsa biyyoolessa Oromiyaa bifa ijaarameefi qindoomina qabuun Ebla 15 bara 2011 irraa egaluun sochii guddaa taasifamaa hanga 2014 itti iraa jalaan injifatnoon uldhisaa as gahame,bara 2014 irraa kaasee ganna sadii (3)f itti fufinsaan uummata keenya hirirsisuun falmannee falmachiisaa diina kufaatii isa xummuraa irraan kan geenyee jirru ta’uun beekamaadha. Qabsoo hadhooftuu Uummata keenya waliin ta’uun wareegama qaalii kanfaluun falmaa Bilisummaafi walabummaa biyya keenya Oromiyaaf gaggeessaa turreen Injifannoo dachaa galmeessuun diina kufaatii isa xummuraa irraan geenyee kan jirru ta’uun ifaadha. ilmaan Oromoo mooraa diinaa keessatti ittifamanii roorrifamaa jiraataniif dammaqinsaafi waamicha qabsoo irra deddeebiin godhaa turreen mooraan qabsoo bilisummaa Oromoo akka gabbatuufi tokkummaan uummata keenyaa daran akka jabaatuuf injifannoon har’a argaa jirtan kun cufti qabsoon kan argamedha. Akkuma Kabaja Ayyaana Irreecha booda walitti deebina jinnee dhaammanneetti Ayyaana Irreechaa Onkololessaa 1/2017 Bishooftuu Hora Harsadeefi Onkololeessa 8/2017 Burraayyuu Malkaa Ateeteefi bakkoota garaagaratti Kabajame irratti hojjechuun nagaan, milkiifi injifannoo boonsaan akka xummuramuuf caasaan Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi hogganni isaa irratti hojjechaa turreefi dhimma roorroo gabrummaa,yakka waraanaa biyyaa keessaafi dangaarraan uummata keenyarratti gaggeeffama jiruufi qabsoo bilisummaa Oromootti xummura gochuuf waadaafi eejjennoo keenya haaromsine furmaatni tokkichi tokkummaa uummata keenyaa jabeessuun warraaqsa FXG finiinsa jirruutti jabaachuudha jenne murtii uummata waliin dabarfanneetti tarkaanfachuun har’a Warraaqsa Biyyoolessa Oromiyaa FXG finiinsa kan jirruu ta’uu hubachiifna.
Diina biyya dhuunfatee jiru keessatti sochii Ficila diddaa gabrummaa tokko karaa nagaa irratti qophaawanii gaggeessuuf icciitiifi sansaka naamusa Qeerroo Bilisummaa Oromoofi Qabsoon Bilisummaa Oromoo hordofuu qabu hordofuun irratti hojjechaa turre gara hojiitti jijjiruun Onkololessaa 10/2017 Irraa eegaluun Sochii Warraaqsa Biyyoolessa Oromiyaa FXG uummata Oromoo hunda kan hirmaachisa jiru bifa haarawaan Oromiyaa keessatti finiinsuu eegalee jirra. Onkololeessa 11/2017 Godinalee Oromiyaa hedduu keessatti Warraaqsi keenyi addatti jabaatee finiinuu irraan mootummaa abbaa irree wayyaanee TPLF fi ergamtoota wayyaanee rifatuu hamaa keessa buusee kan jiru ta’uun beekamaadha. Warra abbummaa qabsoofi qindeessuummaa Sochii Warraaqsaa Biyyoolessaa Oromiyaa nu haaluun Warraaqsichi jalqabarra hanga hanga har’atti Abbaan Qabsoo Warraaqsaa Biyyoolessaa Oromiyaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo ta’uufi Uummata Oromoo baldhaa gamtaan Qeerroo waliin hiriiree falmachaa jiru ta’uu diinaafis firaafis mirkaneessinee jirra. Haaluma kana sababeeffachuun Sochii Warraaqsa Biyyoolessa Oromiyaa FXG finiinsa jirru ilaalchisuun Qeerroon Bilisummaa Oromoo Ibsa gabaaba armaan gadii kana Uummata Oromoo hundaaf dabarsa!!
- Yeroon kun uummata Oromoo hundaaf yeroo kam iyyuu caalaatti yeroo murteessaa ta’uu hubachuun Uummatni Oromoo hundii biyya keessafi alaa utuu hin jedhiin bakka jirtan hundaa harka walqabachuun tokkummaan qabsoo finiinsa jirruu cina akka dhaabbattan waamicha keenya irraa eebinee haaromsina!!
- Waraana maqaa saboota ollaa Oromiyaa Poolisii Addaa Somalee jedhuun mootummaan Wayyaanee uummata keenya Bahaa Oromiyaa Harargee, Kibba Oromiyaa Booraanafi Kibba Bahaa Oromiyaa Baaleef
Gujii irraan lola nurratti gaggeessa jiruuf Lixa Oromiyaa Saboota Gumuziin hidhachiisuun lola nurratti gaggeeffamuuf aggamama jiru uummatni Oromoo cufti gamtaan hiriirree mootummaa Wayyaanee of irraa buqqisuuf Warraaqsa FXG gaggeessa jirru bakka hundatti akka jabeessitan dhaamatna!!
- Gaaffiin Mirga abbaa biyyummaa kan mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu uummata keenyaaf hanga kabajamutti qabsoon keenyaa itti fufa!!
- Hidhamtootni Siyaasaa Oromoo hundii haalduree tokko malee akka gadi lakkifamaniif qabsoofna!!
- Nageenyaa biyya keenyaaf, uummata Oromoofi sabaaf-Sablammoota cyunqurfamoo biyyaattiif akka ta’uuf Mootummaan Ce’umsaa ABOfi Jaarmiyaalee Sayaasaa hunda kan hirmaachise atattamaan akka hundeeffamuuf gadi jabeessinee gaafatna!!
- Wayita Mootummaan abbaa Irree Kufaa jiru kanatti gaaga’ama nageenya uummata keenyaarran Abbaan irree wayyaanee lola maqaa Poolisii Addaa Somaaleefi saboota ollaa dahateen rawwachaa jiru uummata keenyarraa ittisuufi kashalabboota nageenya uummata keenyaa booressuu malan Ittisuuf Poolisiin Addaa Oromiyaa walaba ta’ee atattamaan akka gadi dhaabbatu Qeerroon Bilisummaa Oromoo Komishinii Poolisii Oromiyaaf Waamicha keenya dabarsina!!
- Dhaabileen hawaasummaa Manni murtiifi Waajjirri Poolisii Federaalaa, Naannooofi Sadarkaa hundarratti argamtan Mootummaa abbaa irree aangoorratti tiksuurra harka keessan akka kaafattan Qeerroon bilisummaa Oromoo waamicha isiniif dhiyeessa.
- Yeroo amma mootummaan abbaa irree wayyaanee kufaatii isa dhumaarra jiraachuu hubachuun Saamicha qabeenyaa gurguddaa biyyatti keessa jirurratti geeggeessa akka jiru barameera kanaafuu qabeenyii kamuu Oromiyaa keessa akka hin sochoonee qabsoo keenyaan dura dhaabbatnee ni ittifna!!
Injifannoon Uummata Oromoof!!
Gadaan Gadaa Xummura Gabrummaati!!
Finfinnee,Oromiyaa
Onkoloolessa 11 Bara 2017


text: Delhiin uls ornii hil hyazgaar, uls tur, gun uhaan, technology, baildah urlag, hudaldaa, huvtsas, urlag, uran zohiol, hel soyoliin hureend CHingis haan, Mongoliin ih gurnii uldeesen nulee mash ih. Ene nomond negen suu bilegt hun delhiin uchuuhen untsegees (bor gerees)ehlen Delhiin ih gurniig baiguulj orchin uyeiin tuuhend muree herhen uldeesen uneheeriin gaihamshigt unen bodit tuuhiin talaar uguuleh bolno. Chingis haan geheer l bidnii tarhind aluurchin, tsust yargachin, irgenshsen hugjiltei niigmiig ustgasan zerleg nuudelchin, moritonii tuhai tuseeldeg. Gevch unendee bol Chingis khan Aziin soyoliig Europiin soyoltoi holbon ugch ul tuseelegdem shine technologi, hudaldaa, oyun sanaanii uriig tarij ugchee. Chingisiin ongon nutgiig eren haih az tohioson Professor Jack Weatherfordiin buteeld CHingis haanii gaihamshit tuuhees, tuunii hojmiin zalgamjlagchid, tednii baildan daguulal, delhiig herhen uurchilsen talaar bichsen. CHingis haan buslen tsohih, hurdtai dairalt, baildaanii urlag, zevsegiig gaihamshigtaiaar uurchilen huvsgaj, taliin nuudelchin Mongolchuud Aziig ezelj, Islamiin yertentsiig muheej, Europiig donsolgoj chadjee. 100000 tseregees hezee ch hetreegui CHingis haanii udirdsan Mongoliin tsuuhen tseregt armi Romiin ezent gurnii 400 jil bolj ezelsen gazar nutag uls ornoos ch iluu ihiig yerdee 25 han jild ezeljee. Sibirees Enetheg, Vietnamaas Ungar, SOlongosoos Balkan hurtelh augaa uudam nutgiig ezelsen Mongoliin ih guren delhiin gazar zurgiig ahin shineer uildej, salangi tusgaar haant ulsuuddig negen shine yertentsed argamjij chadsan tuhai uguulsen. Zohiolch tsaash ni Mongolchuud baildan daguulaliin masteruud tudiigui ezent gurnee togtoon barihdaa uhaalag, tasraltgui bodlogo yavuulsan suu bilegtnuud baiv gejee. Yamar ch untsegees harsan CHingis haaniig hemjih hemjuur ni tuuniig hiij buteesen zuil bolno. CHingis haan tsoo shineer setgegch udirdagch, huchtei zahirgaa huuliin dor mash olon gurniig zangidsan anhnii hosgui udirdagch bugeed shashnii erh chulee, surguuli soyoliig uusgeh, diplomot yosiig togtoon, hun ardiig erh chuleetei bolgon, hudaldaanii shine zamiig neesen. TUunii buteesen hudaldaanii zam ni ashigtai zah zeeliig buteen, shine technologi, shine mergeshil, shine sanaag ugsen. Mongolchuud delhin tuuhend anh udaa tsaasan mungiig, shuudangiin uilchilgeeg anh nevtruulj, nom hevleh, uher buu, luujin g.m technologiin huvisaliig hiisen. MOngolchuud undesniii hool hunsee hereglen, huvtsas, umdiig heregleh soyoliig delhiid taraasan. Mongolchuud delhiin tuuhiin gol tsag hugastaand amidraliin shine zamiin uran barilgachid baijee. Hargis hertsgii, bichig useggui hemeegdehees uur tsolgui CHingis haan, nuudelchin Mongolchuudiin unen tuuhiig Jack.Weatherford uneneer ni uudlan bichjee. Guivuulsan unen tuuhiig zasan zalruulsan Unge gyalbaa tsatsruulsan enehuu buteel ni augaa ih udirdagch, tuunii aldar suu, tuunii egel daruuhan unen dur turhiig haruulsan. Odogiin bidnii orchin tsagiig herhen CHingis haan buteesniig dahin ergej shineer harahiig Weatherfordiin buteel urialan duudaj abian, Jack Weatherford ni Minnesota mujiin Macalestar Collegiin ugsaatnii zui, hun sudaalch professor bugeed Indian Givers, Native roots, Savages and Civilization, THe history of MOney zereg nom bichjee. 2-r heseg Jack. Weatherford. Genghis khan and the making the modern world. Nomiin udirtgal. Mongoliin zaluu uyeiihend zahih ni: Amin Mongoliin tuuhiig hamgaalan uldeheer Altan amia duraar zoliosloson Augaa ih uhaant mergedee Amid yavaa nasandaa hezee ch buu martaarai. (Weatherford. Bidend surgamjtai zahias heljee) Enehuu sur javhlant ezenii ner Chingis khan Erin zuundaa tereer aldar suugaa manduulj Ene delhiin haa ch tuunees uur Egel buhnii shuteen ugui bailaa. (Yertentsiin eznii domog) Chaucer. c.1935 Orshil heseg: Ereed olohgui Delhiig baildan daguulagch 1937 on. Olon zuunii turshid ezen CHingisee bishren deedelj, hairlan hamgaalj irsen unen susegt lam nariin nutag Shanhiin hiidees Saran goliin daguu CHingis haanii sunh uzegdsengui. 1930 onii uyed Staliniig tahin shutegchid lam nariin soyol urlag, suseg bishreliin esreg udaa daraa turemgiilel uilden Mongoliin 30.000 lamiig alj huneesen. Eelj daraalan sum hiidiig suitgen tonoj, lam nariig buudan alj, gelenmaa nariig doromjilon huchirhiilj, nomiin san, sudar nom, urlagiin buteeliig galdan shataajee. Ezen CHingisiin sunsees avral ersen lam nariin ami nasiig naidvartai hamgaalahaar Ulaanbaatart homoroglon barivchilj avchirav. Gevch ted hezee ch ergen irsengui... Tuv Aziin gund zuunaas zuun damjuulan Munh tengeriin huchin dor har, tsagaan suldet tsugaa deedlen irsen taliin malchin baatruud. CHingis haan tsagaan morinii suuleer hiisen tsagaan suldet tugaa enhiin tsagt hereglej, har morinii suuleer hiisen har suldet tugaa dain dajinii uyed hereglej irjee. Ezen CHingisiin Tsagaan suldet tug tuuhiin urtad alga bolj, har suldet tugaa Mongolchuud hamgaalan uldjee. 16-r zuund CHingis haanii udam ugsaa under gegeen Zanabazar suldet tugaa shiteh zorilgoor Shanhiin hiidiig baiguuljee. Ene hiidiig zalgamjilan suusan olon lam nar aluulj har har suldet tug ezengui bolov. Suldet tugaa hiih hojimoo delhiin taliig baildan daguulah mongol morid ezen haand hangalttai baijee. Balchir huu, hojmiin ih ezen CHingis baga nasandaa doromjlol, yaduural, ushee avalt, murden mushgeltiin dund usch, amidraliin uhel muheliin dund baga nasaa ungereej hatuu hetsuu amidralaas yer busiin har uhaaniig surchee. Baga nasandaa duugee huneej, daisandaa olzlogdon, orgon zugataaj baijee. Baga nasandaa nohoinoos ain uildag huu hojmiin delhiig daguulsan suut hun bolson. Amidraldaa chingis haan hoyor ih nuherlel buteesen. Nasan bagiin unench nuherlel, ider nasnii daisan boldon Jamuh, hojmiin ih baildan daguulagchidiig turuulsen nasan turshiin hairt hun Burte hatnaa oljee. Gobi, Shar murniig gatlan Hyatad gurniig baildan daguulj, TUrk, Persiig ezelsen. CHingis haanii baildaanii shildeg urlagiig ezemshin, hund zevsegt daisnaa hungen zevseg, hurd hucheer amarhan diilj bailaa. CHingis haan uuriin humuust baildah urlagiig zaahiin hajuugaar ezelsen gazar nutgaa uyes ueyed, olon zuunaar, gurvan uyedee udirdan zalah erdmiig zaajee. 25 han jild Romiin huchirheg gurnii 400 jild ezelsen gazar nutgaas ch iluu nutag, gurniig ezeljee. Niit ezelsen ulsiin too, ezelsen gazat nutgiiin hemjee, niit hun amiin toogoor delhiin tuuhend garsan busad baildan daguulagchidaas darui hoyor dahin ih bailaa. Mongol moriton baatruud morin tuurai hureh gazar, Nomhon dalain huveenees Gazariin dundad tengis hurtelh nutgiin usaar moridoo usalj baijee. Orgil uyedee, Mongoliin ih guren 11-12 saya havtgai durveljin gazar nutgiig ezelj, Afrik tivees iluu gazar nutag, Hoit Americ, Canad, Meksic, Kariviin ornuudiig niiluulsnees ch iluu asar uudam nutgiig ezelj orshjee. Sibiriin huiten taigaas, Enethegiin haluun bus, Vietnamiin tsagaan budaat nutgaas Ungariin tarian talbai, Solongosoos Balkan hurtel telen orshij baijee. (P.S. Garahdaa ch uhehdee ch ter emeeleesee hovhordoggui gandan buurahgui huchtei zuun myangahan moriton) orchin uyeiin gazriin zurgaar bol 30 ulsiig bagtaasan, 3 terbumiig baildan daguulj chadjee. 13-r zuund CHingis haan delhiin gazriin zurgiig ahin shineer buteelgesen. Tuunii urlan buteeh uhaan ni had chuluund bus undestendee orshij baiv. Mongolchuud Zuun Europiin olon tarhai jijig ulsiidiig, Oros orniig negen tsul guren bolgon negtgej, zUun Azid gurvan uyeiin turshid Hyatad gurniig negtgen, udirdan zalj ih guren baiguulsan. CHingis haanii Mongoliin ih guren olon irgenshsen soyolt ulsuudiig negtgen argamjsan. 1162 ond Temuujin tureh uyed ene olon soyolt ulsuud hursh zergeldee ulsaa medehgui shahuu bailaa. Hyatadiin tuhai Europ medehgui, Europiin tuhai Hyatad sonsoogui bailaa. 1227 CHingis haan nasan boloh 65 han jild edgeer uls gurnuud uur hoorondoo diplomat arga, hudaldaa naimaagaar salahiin argagui holbogdson bailaa. Tereer hudaldaanii tatvariig bagasgan, emch, bagsh, murgelch, bolovsrold zoriulj baiv. CHingis haan ene olon ulsad zoriulsan negdmel hudaldaanii chuleet busiig uusgen, too burtgeliin huuli, olon ulsiin shuudangiin systemiig anh udaa bii bolgojee. CHingis haan bayan tansag amidaral, ed hurenged shunalgui, uls gurnii amgalang erhemlen, ard tumend bayalagiig taraaj baijee. Chingis haan munh tengeriin huchin dor negdsen negen huuliar olon ulsiiin huuliig bii bolgoson. Ter tsagt Chingis haanii huuli ihenh uls gurnii zahiargchaas avaad engiin honichind uilchilj baijee. Uunii tuld olon urvagch, deeremching ustgaj baiv. Tereer shashnii erh chuleeg erhemlen, olon undesteng negtej chadjee. CHingis haan baritsaand avahaas tatgalzan, tuunii orond diplomat yosiig erhemlen turiin altan argamjaar gurnee enh amgalan bailgaj baiv. CHingis haanii Mongoliin ih gurnen 150 jiliin tursh tsetseglen hugjsen. Tsag hugatsaanii erheer ih guren olon huvaagdsan ch hojmiin ur udam ni, jisheelehed Moguliin haant uls Enethegiig 1857 hurtel zahirch baiva. Angliin huchin irj suulchiin haan Bahadur (baatar)Shah (haan) II, tuunii hoyor huu, achiin hamt tolgoig taslah alsnaar Moguliin uls buren muhjee. CHingis haanii udamiin Alim khanii uls, (Buhariin ezen) Uzbekstanid Orosiin huvisgal (1920) hurtel orshijee. Tuuh bol olonh augaa ih humuusiin uhleer, duuren. 33 nasandaa Ih Alexander haan Babylond aluulj, tuunii hureelegchid ni ger buliig ni ustgajee. Juli Zesar zaluugaaraa Romiin senat nart horlogdon uhej, Napoleon Bonapart ih baildan daguulaliinhaa daraa gantsaardan uhej bailaa. Harin barag 70 nastai CHingis haan uuriin hairt humuuseeree hureeluulen aldar suutaigaa hamt amgalan munhed noirsson. Plani Di Carpini tuuniig ayangand nirguulj nasan uud bolson gej, CHingis haanii ach huu Huvalain Mongoliin ih Yuan hurend ailchilsan Marco Polo nomondoo CHingis haaniig sharhnaas bolj, zarim eh survalj tuuniig horlogdson gej bichjee. Uur negen domog bol Tangudiin haanii id shidiin hucheer uhsen geh medee bii. Bas uur neg ni Tangudiin olzlogdson hatan tuuniig horloson gejee. Bor gert turen yertentsiig baildan daguulsan CHingis haaniig bas haan gertee nasan uud bolson gedeg. Ih Chingis haaniig nasan uud bolsnii daraa tuunii ariun shariliig tursen nutagt ni zaljee. (P.S. ISgelen myangan agtnii tuvergeend noirssoon CHingis haan,Ingen temee uiluulsan Haldashgui ongon Deluun boldog) CHingis haan magadgui delhiin tuuhen deh baildan daguulagch naraas hamgiin olon guuriig buteesen hun. Mongolchuud tarhsan gazar nutagtaa hudaldaa ariljaag neehiin satsuu shine sanaa medlegiig delgeruulj yavjee. Mongolchuud German uurhaichinf Hyatadad, Hyatad emchiig Persed avaachsan uls. Parisaas Mongoliin huurai tald barilga bariulahaar tumerchin avchirch, Angli yazguurtang gegeeruleh uild yavuulj, Hyatad huruunii heeg Persed uldeelgej chadsan. Mongolchuud Hyatadad CHristiin sum barihiig sanhuujuulj, Buddist sumiig Persid, Muslim Koran sumiiig Orost bariuljee. Dariig buteen, uher buu hiijee. CHingis haanii ach huu Hubilai tsaasan mungiig anh delhiid gargaj, buh huuhded undsen bolovsrol olgoh anhan shatnii surguuliudiig baiguulsan. Mongolchuud 10 myangan jiliin tsag toonii bichgiig gargan mash unetei gazriin zurgiig uildsen. Europiin haad, Romiin Poptoi Mongoliin ih guren haritsaj bailaa. SHine technologi, medleg, sanaa, hudaldaanii huchin chadal ni Europiin sergen mandaliig avchirsan. Mongolchuudaas damjin orj irsen shinechleiin achaar nom hevleh bolomj burden Angli heleer bichsen anhnii zohiol Geoffrey -n Canterbury tale buyu Mongolin CHingis haanii tuhai nom 1395 ond hevlegdsen. Urgeljel 3-r heseg CHingis haanii tuhai mash olon yanziin medeellees bid tuunii amidraliin talaar bichsengui uldlee. Ali ch baildan daguulagchtai adil bus tereer uuriin zurag hurgiig uldeesengui. CHingis haan hezee ch uuniig zuvsheereegui aj. CHingis haanii dur turh negent uldeegui bolohoor delhii uneeder zuvhen tuseelj baina. Nasan uud bolsnoos hoish buten hagas zuun ungerehed olon soyol irgenshilt tumen olon yanzaar zursan. Hyataduud huchirheg baatar eriin duriig bus hugshin hunii dureer, Persuud CHingis haaniig Turkiin sultan adilaar, Europuud hargis buduuleg dureer uursdiin undesten bolgon zurj uldeesen. Mongoliin buuts uund baigaa buyu.) Tuuh zohiogchid, tuuhchid Chingis haanii baildan daguulaliin tuhai on saraar bichihees tuunii undsen mun chanar, zan aash, huviin amidraliig bichsengui. Nuuts buhnee uldeen nuuts heveeree uldjee. Hyatad, Pers tuuhchid domgiin chanartai eh survalj ashiglan harin uye zalgamjilsan Mongoliin Ezent gurnii uyed tuuhee bichihiig hicheejee. Rasihd Al Din bichihdee ene buhen gadnii nuleenees hamgaalsan nuugdmal zuil gejee. Tuuniig mash olon yanzaar tuseelen olon hureg zurag zursan. Solongosoos Armen hurte, ted CHingis haanii tuhai olon ulger domog zohioson. Nuugdmal bodit tuuhees gaduur tuuniig hargis alan hyadagchaar l tuseelj baijee. CHingis haanii tuhai, Mongol neriig hurtel olon yanzaar tuuhiiin uneniig saarmagjuulahaar bichij baiv. 19-r zuund hamgiin muuhai uvchiig Mongoliod hemeen zarlaj Mongolchuudiig doromjilih bolson. Orosuud huchirheg boltoloo udsan ni, Japanii tsergiin huchin ustelee udsan ni, Persuud hursh orondoo diildej baisan ni yerdee Mongolchuudiin hiisen baildan daguulal bailaa. Enetheg Britanii coloniig eserguutseh chadvargui bailaa. Arabiin uls turchid helehdee atomiin bumbegiig Americaas uridan arabuud hiih baisan. Hervee Mongolchuud Arabiin nom sudar, hotiig ustgaagui bol.. 2002 ond Afganid Americiin huchin orohod Taliban tserguud Americiin tserguudiig Mongolchuudtai adiltgan helsen. 8 zuunii turshid Afganid suurishsan Mongoliin ur udam Hazaruudiig olnoor yargalan alsan ni uuntei holbootoi. Saddam Hussein helehdee Americuud negen turliin Mongol gej helsen. CHingis haanii turelh nutag Mongol 20-r zuund communismiin nuleen dor delhiin ulsaas angid bailaa. Mongoliin tuuhiiin undsen barimt bichig Mongoliiin Nuuts Tovchoo mongol heleer uldeegui tudiigui oldoogui ni CHingis haanii ongoniig haihtai adil nuuts heveeree uldsen. 20-r zuund 2 tom ahits garsan ni CHingis haanii unen tuuhiin barimtuud ilersen yavdal. Beejingiin nomiin sangaas negen erdemten sudlaach nuutsaar hulgailan hyatadaar bichsen huulbar Nuuts Tovchoog delhiid delgesen. Gevch ene ni turelh mongo heleer bus hytad huvilbar baisan. Iinhuu ungersen zuunii eheer Mongoliin nuuts tovchoo Mongoliin nuuts tuuh delhiid ergen irsen. 1953 Stalin nas barj, 1961 ond Mongol uls Negdsen Undestnii baiguullagiin buren erht oron bolsnoor Mongoliin tuuhiin talaar tsuvral medeelleiig ard tumend gargaj ehleheer bolson. 1962 on buyu CHingis haani mendelsen 800 jiliin oig temdeglen Tumer-Ochir, zasgiin gazriin hoyordahi erh medel buhii hun CHingis haanii tursen nutag Onon goliin derged erdemtediin chuulgan huralduulsan. Mark, CHingis haanii husheeg bosgon, CHingis haanii alga bolson har suldiig husheend munheljee. 800 zuunii daraa hurtel CHingisiin har suldet tug oyun sanaanii gun utga chanaraa hadgalsaar bailaa. Oros, Hyatad guren Mongoliin nuleen dor orsshon tuuhee niited delgehguin tuld tuuniig haaj bailaa. Tiinhuu Tumer-Ochiriig alban tushaalaas ni huuj, nutag zaan, hojim busdiin gart zerlegeer sejigteigeer amia aldsan. Chingis haan, tuuhiiin talaar duugarsan hen buhniig shiitgej shorond horij bailaa. Tumer-OChiriin basgsh baisan buruutnaar Hudeegiin Perlee shorond orj, olon seheetnuud ajilgui bolj nutag zaagdsan. Ted emnelgiin tuslamj avah , ajil turel hiih erhgui bolon shiitgegdsen. Enehuu 800 jilin oin tsag muchid CHingis haanii har suldet tsug ahin uzegdeegui. Harin gadaad uls ornuud Oros, German, Frants, Ungar ulsuud Nuuts tovchoog hurvuulen orchuulj eheljee. Mongoliin tuhai unen bodit medeelelguigeer, eh survaljguigeer sudalgaa hundreltei uchirch baiv, 1970 ond Mongol angliar hevlegden garlaa. Tuuhiin aguulga, ner us zuin utga, gazarzuin tomyololuud turelh nutagt ni ochin sudlahaas naash tuuhiin unen barimt bolohgui bailaa. 20-r zuund garsan hoyordahi tom ololt ni 1990 ond garsan. Communiszmiin nuleenees garch Mongol uls Aziin gund anhnii ardchilaliig baiguulj, delhiin busad orond uud neelttei bolson. Iinhuu ene uyes gadaadiin erdemted CHingis haanii turelh nutagt ni sudalgaa hiih buren bolomj neegdsen. Minii (Jack Weatherford) sudalgaa Hyatad, Dundad Azi, Europiig holboson Torgonii zam, delhiin hudaldaanii tuuhen deh nuudelchin ard tumnii tuuhiin uureg roliig sudlah zorilgotoi biasan. Beejingees avaad Tuv Azi, Turk hurtel tuuhen hotuud, nomiin sanguud, tuuhch erdemtedtei uulzaj yavlaa. 1990 onii eheer l Sibiriin mongol gazar nutag Buriat ulsad anh ochloo. Tuuhiiin zamaar mushgen Oros, Hyatad, Mongol, Uzbekstan, Kazakstan, Tasikstan, Kyrgizstan, TUrkmenstanaar ayalsan. Mongol gazar nutgaas tasran garsan Turkiin ertnii nuudliin zamaar mushgej bailaa. Daraa ni Marco Pologiin uldeesen Umned Hyatadaas Vietnam hureh zamaar, Malacca-s Enetgheg, Arabiin uls, Venezed ochson. Enenhuu olon ayalal asar ih medeelel ugsen hedii ch minii bodsonoor aria uur bailaa. Minii az tushsen enehuu urt udaan hugatsaanii ayalal sudalgaa maani 1998 ond Mongold irsneer erliin suuliin buteeldee orno bolno gej bodson. Chingis haanii zaluu nasaa ungeruulsen nutagt hiih sudalgaa maani tiim ch udaan urgeljilehgui gej tootsoj bailaa. Gevch ene ayalal maani ahin buten tavan jileer urtsaj, minii tuseelsnees iluu ur duntei bailaa. Mongolchuudiig ezen haanaa gun hundetgedeg, erh chuleet uls bolohiig medersen. CHingis haanii ner yum buhen deer aldarshij bailaa. Gevcj ene hun hen be? Mongoliin erdemten nuhed, zaluustai nuherlen bidnii hamtarsan buteel ehelsen. Bid CHingis haanii ongoniig olohoor haisan. Buten uder morior 50 mile yavahdaa modon emeel, mongol deel, busnii uchiriig oilgoson. Halaasandaa hadgalsan hatuu aaruuliin chuhaliig oilgoson. , N=4 Tugsgeliin buleg CHingis haani munhiin ariun dogshin suns Eh tuuhee martsan nit a bidnii buruu yu? Jargalsaihan .D Gengis haanii Mongoliin ih guren delhiin tuuhen deh nuudelchin ard tumnii buteesen hamgiin suulchiin hamgiin tom guren bailaa. CHIngis haan nuudelchin, suurishimal ard tumnii hoorondoh dain baildaanii 10 myangan jiliiin udam zalgamjilj baisan. ROmiin ezent gurniig unagaasan Hun nariiin adail buural tuuh. Genghis anh orchin uyeiin delhiin hudaldaa ariljaa, hariltsaa holboo, negdmel ahuig uldeesen. Ter hun humuusiin sain saihnii tulee shine zuiliig buteej baisan. Mongoliin armi delhiin gantsaarchilsan soyol irgenshiliig muheen negdmel soyoliig avchirsan. Heden zuunii umne CHingis haan halisan ch gelee CHinigs haani sur javhlan odoo bidnii uyed sonsogdoj baina. 2000 onii 4 sard Temuujin, tuunii ger buliin humuusiin gargasan 800 jiliin umneh nuuts zamaar ayalj yavlaa. Temuujingiin nasnii morind eremgii, tashaa urgen bustei mongol deeltei, malchin mongol huvguud heden zuunii umneh turheeree bidnii hajuud bailaa. Bid Temuujingiin 9 shargiin adil 9 moritoi yavsan. Mongolchuud nuudelchin mongol turheeree, zun bilgeeree gol gatlah guyehen gazriig, tsasnii nimgeniig medej chadna. CHingis haan delhii yertentsed asar ih zuiliig uurchilj chadsan. Harin Chingis haan tursen gazar shoroondoo yug ch uurchilehiig zuvsheereegui egel turheer ni hadgalsan. Nudee anih horomdoo Hyatad, Enetheg, Europ hursen mongol moridiin uurseeg odoo ch bi sonsoh met boldog. Arhiniii deejees baigali delhiidee gurvantaa urgeh yosiig bi medersen. Chingis haanii Mongol undesten odoog hurtel orshsoor, Nadad tuslahaar irsen hen buhend talarhalaa herhen ilerhiilehee bi medehgui. Sarlag unaad bidend us duhuulj ugch bui jaahan ohiniig, uur negen uder nadad jims aaruul avchirch hen negen, negen saihan uder nadad shine angiin mah avchirch ugeh zaluu anchin huug bi yaj martaj chadah bilee. Malchid uursdiin oron gertee tuhtai bailgahiin hajuugaar id�e budaagaar dailj, hen negen ni nadad unah mori, ideh honi avchirch ugch baisan. Hugshin buural mori unaad yavahiig ni haraad, 4 saihan zaluu bidniig chonotoi gazraas hamgaalan tusalj baisan. Ted nadad angiin ever, jijighen modon mori, honi yamaa, beleglesen. Buu udganuud bidend amjilt yereej, lam nar arts hujeer san tavij bidend tusalj baisan. Zarim humuus jijighen chuluu ch beleglej dursan yavahiig belegsheen bailaa. Ene buh setgeliin belgiin hariug bi hezee ch tulj diilehgui. Mongol duu gedeg hamgiin saihan beleg bailaa. Hen negen duulahad ni minii uram sergej yavlaa. Urt udriiin ayand aljaasan biye setgeliig jaahan ohinii miniii umne zogson bishuurheh atlaa yaruuhnaar duulah ayalguu sergeej baisan. Morin huur, amitanii ayalguug duurian, mori yantsgaah ene saihan hugjim, tal shigee saihan urtiin duu ene buhniig bi martaj chadahgui. Mongoliin aldart duuchiin Norovbanzadiin ayalguu, Chingis haanii Jargalsaihan, delhiin shildeg hugjmiin zohiolch Jantsannoroviin ayalguu ene buhniig bi martaj chadahgui.