text:
(SBO/VOL – Onkoloolessa 16,2016) Gootichi WBO Zoonii Kibbaa Onkoloolessa 16,2016 guyyaa har’aa Godina Booranaa Ona Miyoo keessatti waraana wayyaanee haleeluun kasaaraa guddaa...
(Oromiapress.com) #WBOZooniiKibbaa: Godina Booranaa Aanaa #miyoo keessatti waraana cimaatu #WBO fi waraana wayyaanee/Agaazi gidduutti adeemaa jedhu namootiin ijaan argan yeroo ammaa kana,lolli...
Abdur Rahman Alfa Shaban with EUROPEAN UNION EXTERNAL ACTION 3 hours ago ETHIOPIA The High Representative of the European Union (EU) for...
Onkoloolessa 15,2016) Humni Ittisa Ummataa Lixa Oromiyaa keessa sossohu tarkaanfilee mimmiidhagoo fudhataa jiraachuun ibsame. Erga dhumaatii suukanneessaan Ayyaana Irreechaa Hora Arsadii Bishooftuu...
IHADEG Uummataaf Oolmaa Ooluu Yoo Fedhe Mootummaa Tokkummaa Biyyoolessaa Haa Hundeessu jedhan Mormitoonni (Suuraa Faayilii) Qoodi Print Yaadawwan Ilaali WASHINGTON, DC — Hoonnganoonni...
By Addis Getachew ADDIS ABABA, Ethiopia Turkish companies dominated a construction and technology event in the Ethiopian capital Addis Ababa on Friday....
Onkoloolessa 14,2016) Onkoloolessa 12,2016 halkan Finfinnee naannoo kutaa magaalaa Kolfee Qaraaniyootti ibsaa kutaalee magaalaa sanaa walitti qabee kan jiru tiransiformerii irratti tarkaanfii...
ኦሮሞ ነኝ: Jirenya shifarra #OromoProtests **New Oromo Music 2016
Geetaachew Reddaa USA balaaleyfate!!
“freedomhous”‘Ethiopia Undermines Financial Support for Human Rights Groups
Ethiopians who fled over land rights now face eviction from Calais “Jungle”
Oromo Voice Radio (OVR) Broadcast-24 Onkoloolessa 2016
jijjiramaatiin OPDO keeysati Raawwachaa Jiru wayyaanee baduu irraa hin olchu.
Oromo Protest in Washington DC on Oct. 21, 2106 Concluded Successfully
Abiyyi Ahimad eenyu ?? Barentoo Gadaatiin
Gabaasa Haala Waliigala Oromiyaa
Ilmaan oromo 29 hidhannoo guutuu wajjiin TPLF jalaa milqin.
SBO 23 Oduu, Gabaasa Tarkaanfii Waraanaa ABO
AN OROMO DILEMMA: THE NATIONAL QUESTION AND DEMOCRATIC TRANSITION
Ibsa Ejjennoo Qeerroo Bilisumaa Oromoo Hojeettoota Mootummaa Naannoo Oromiyaatiif
Dutch farmer on Ethiopia violence: ‘I was terribly scared’
Ethiopia’s Declaration of State of Emergency and Derg’s “Red Terror’
(SQ)Qophii Onkoloolessa 21,2016
waraani TPLF ABOti makamuu itti fufan!!
Akka sabaatti kabajamnee fi ulfaannee jiraachuuf dhaloota ammaa gootummaa hidhannoo wajjin haa barsiifnu!
Gaafiif Deebii Ajajaa Shantamaa Kumalaa Jabeessaa
U.S. citizens urged to defer travel to Ethiopia -State Department
Humni Addaa WBO Godinoota Oromiyaa Adda Addaa Keessatti Tarkaanfilee hedduu fudhate.
Lammaa Magarsaa; Yayyii Erbee Hoolaa Uffate Moo “Quqamaadha”? Baarentuu Gadaa Irraa
(HRLHA) Ethiopia – A Human Catastrophe is Looming in Ethiopia
Ethiopia state of emergency affecting work of US embassy
Hawaasa Oromoo Hundaaf- Boordii Deeggarsa Qeerroo Idila Addunyaa Irraa
Marii Waldaa Abboota Seeraa Oromoo Landanitti Geggeeffamu
1 Dambalii Warraaqsaa Irrecha 2016 Horaa Arsadee
(SQ) Qophii Onkoloolessa 20, 2016
Hawaasni Oromoo Biyya Ugaandaa jiraatu, ayyaana irreechaa bara 2016 kabajate .
OMN: Mormi OPDO irratti Buraayyuu ti ka’e (Must listen to)


c: text/html

text:
SHAAHO ICHCHASHA
Ne “SHemppuwaa Heemmiyaagaakkonne Naagiyaagaakko” Simma
Ha brooshuriyan odettida metotuppe issoy woy daroy ne bollikka gakkidee? Yaatikko, hegaa mala metoy gakkiyoy ne xallaa gidakka. Xoossawu ammanettidi oottida, beni wode deˈida daro asata gidin ha wodiyan awu ammanettidi oottiya darotakka hegaa mala paacee gakkiis. Eti Yihoowa maaduwan he paaciyaa xoonidoogaadan neenikka xoonana danddayaasa.
“Yihooway tana mule aggibeennaagaa akeekaas; taappe koyettiyay akko simmiyoogaa xalla”
NEENI akko simmiyo wode, Yihooway nena maaddanaagaa ammanetta. Nena unˈˈissiyaabaa genccanaadaaninne qohidabaa giigissanaadan, qassi qumˈˈenna kahaa demmada ufayttanaadaaninne woppu gaanaadan Yihooway maaddana. Yaatin, neeni hara Yihoowa Markkatuura kaseegaadan Yihoowayyo oottanawu koyana. Ne hanotay koyro xeetu layttan deˈida amarida Kiristtaanetuugaa mala gidana. Kiitettida PHeexiroosi, “Intte oge balida dorssa mala; shin ha77i intte shemppuwaa heemmiyaagaakkonne naagiyaagaakko simmideta.”—1 PHeexiroosa 2:25.
Yihoowakko simmiyoogee neeni oottana bessiya waannaba. Aybissi? Yaatikko Yihoowa ufayssaasa. (Leemiso 27:11) Nuuni oottiyoobay Yihoowa ufayssees woy azzanttees. Yihooway nuuni a siiqanaadan woy ayyo oottanaadan giddennaagee erettidaagaa. (Zaarettido Wogaa 30:19, 20) Geeshsha Maxaafaa erancha gidida issi bitanee he xiqisiyaa qofaa hagaadan giidi qonccissiis: “Hara uri ne wozanaa dooyana danddayenna. Ne wozanaa dooyana bessiyay nena.” Yihoowa wozanappe siiqidi awu oottiyo wode, nu wozanaa dooyoos. Nuuni hegaadan oottikko, Yihoowa keehi ufayssiya alˈˈo gididabaa awu immoos; hegeekka, nuuni awu wozanappe aqidaageeta gidiyoogaa bessoos. Tumakka, Yihoowawu goynniyoogan ayyo bessiyaabaa immiyoogaappe aadhidi nuna ufayssiya harabi baawa!—Oosuwaa 20:35; Ajjuutaa 4:11.
Hegaa bollikka, zaarettada Yihoowawu oottiyoogaa doommiyo wode ayyaanaaban neeyyo koshshiyaabaa demmaasa. (Maatiyoosa 5:3) Waatada? Kumetta saˈan deˈiya asay, ‘Nuuni ha saˈan deˈiyoy aybissee?’ yaagidi oychees. Qassi deˈuwawu halchettidabi aybakko eranawu asay keehi koyees. Etawu hegaa mala koshshay deˈidoy Yihooway asi hegaa malabaa koyanaadan oottidi medhido gishshataassa. I nuuni awu haggaaziyoogan ufayttanaadan oottidi medhiis. Nuuni Yihoowawu oottiyoy a siiqiyo gishshataassa gidiyoogaa eriyoogan ufayttiyoogaa keeni hara aybinkka ufayttana danddayokko.—Mazamure 63:1-5.
Hayyanaa, Yihooway neeni akko simmanaadan koyiyoogaa hassaya. Hegaa waata erana danddayay? Ane hagaa qoppa: Ha brooshuriyaa daro woossidinne qoppidi giigissida. Qassi neenikka hegaa demmadasa; geella hegaa gubaaˈe cimay woy Yihoowa Markka gidida hara uri neeyyo immennan aggenna. Neenikka ha xuufiyaa nabbabada an deˈiya zoriyaa oosuwan peeshshanawu murttadasa. Hagee ubbay Yihooway nena dogibeennaagaa bessiya naqaasha. Ubba, i qaretan nena zaarettidi baakko ehiiddi deˈees.—Yohaannisa 6:44.
Neeni akko simmiyo wode, Yihooway nena maaddana
Awu oottiyoogaa aggida ba ashkkarata Yihooway mule dogennaagaa eriyoogee keehi minttettiyaaba. Doono giyo michiyaa hegee tuma gidiyoogaa ba deˈuwan akeekaasu. A hagaadan gaasu: “Taani leddan leddan tumaa ogiyaappe wora simmaas; shin darotoo Mazamure 139:23, 24n deˈiya qofaa hassayanaadan oottiyaabay ta deˈuwan haniis. Xiqisee, ‘Abeet Xoossau, tana qorada, ta wozanaa era; tana paaccada, ta qofaa era. Ane tanan iitabai de7ikko xeella; xeellada, merinaa ogiyan tana kaaletta’ yaagees. Taani alamiyaa bagga gidennaagaa, ubba alamee tawu mule injjetennaagaanne taani deˈana bessiyoy likke sohoy Yihoowa dirijjitiyaa giddoona gidiyoogaa erays. Yihooway tana mule aggibeennaagaa akeekaas; taappe koyettiyay akko simmiyoogaa xalla. Qassi akko simmidoogan keehi ufayttays!”
Neeni zaarettadakka Yihoowappe beettiya ufayssaa demmanaadan wozanappe amottoosinne woossoos. (Nahimiyaa 8:10) Yihoowakko simmiyoogan mule zilˈˈettakka.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"ATTENTION: After heating it may be hot"
Sain uu!
Onoodor zohion bichlegee bicheed baisan chin bur denduu ih bodol orj ireed bugdiig saihan emh zambaraatai buulgah gej neleed tsag zartsuullaa. Minii zohion bichlegiin sedev n "Conversation between 3 generations of me". Angli heleer bichij baigaa l daa. Untaj bosoj ircheed margaash arai oor nudeer haraad saijruulah sanaatai baina. Yer n yamarvaa buteeliig, yalanguya bichgiin huv'd ehleed cholootei, bodson bolgonoo bichchiheed heseg hugatsaany daraa, teriigee martchihsny daraa ch yum uu, dahiad haraad yanzlah n chuhal yum shig baigaa yum.
Onoodriin sonirholtoi medee gevel Germany "Spiegel" setguul "sonirholtoi zaavruud Amerikt hamgiin ih baidag" geed zarim negen jishee gargasan baina. Ter n bol yamar negen baraan deerh zaavryg helj baigaa yum. Jisheelbel "ugaalgyn mashind muur ugaaj bolohgui", "ug buteegdehuuniig halaachihval haluun bolno gedgiig anhaaraarai", "ene usnii hataaguuryg untaj baih uyedee buu heregleerei", bas negen niitiin jorlond jorlongiin usny savny deer n "ene usnaas uuhyg horiglono" gej baisan gene. Tuunees gadna "ene gal asaaguuraa karmand asaaj bolohgui", "tergiig huuhdee gargasny daraa huraagaarai" gesen jishee baigaa yum baina. Ug n Spiegel setguul Yapond sudalgaa hiisen bol uunees dutahgui goyo jishee oloh baisan daa. Jisheelbel negen dalain ereg deer "herev ta jivj baigaa bol changa duugaar tuslamj duudaarai" gej tsagaan hooloigoor zarlaj baisan gej duulsan. Oor jishee medeh uu?


text:
Jechoota Afaan Oromoo
Sagaleef sagaleen(Sagalee + Sagalee) walitti dhufuun jecha uuma.
Sagaleen gara garaa akkaataa hiika qabaaachuu dandaánitti yoo walitti dhufan, jechoota adda addaaa uuma.
Jechi sagaleewwan ykn sagaleelee garagaraa lamaa fi isaa oli irraa ijaarama.
Jecha Afaan Oromoo.
Sagaleef sagaleen walitti dhufuun jecha uuma.
Sagaleen gara garaa akkaataa hiik qabaaachuu dandaánitti yoo walitti dhufan, jechoota adda addaaa uuma.
Jechi sagaleewwan ykn sagaleelee garagaraa lamaa fi isaa oli irraa ijaarama.
Afaan Oromoo keessatti jechi bifa adda addaaatiin ijaarama: Isaanis:
1. Sagalee dubbachiiftuu fi dubbifamaa irraa
Ma + na = Mana
Ka + na = Kana
Bo + so + na = Bosona
I + ja = Ija
Mar + ga = Marga fi kkf jechoota sagalee adda addaarraa uumamaniidha.
2. Jecha tokko irraa jecha biraa baasuu:
Jecha tokko fudhannee, jecha sanarraa jechoota biroo heddu uumuun ni dandaáma.
Fkn: Mirkanaaé: Jecha Mirkanaaé jedhurraa jechootni hedduu bahuu danda’u.
Isaanis: -kana -aanaa
-miá -karaa
-ana -naannaé
3. Hundee jechaa irraa dhaalatoo baasuu.
Deem: Hundee kana irraa jechootni uumamuu dandaán:
-Deeme
-Deemte
-Deemne
-Deeman fikkf faá.
Dhamjecha:
Jechi tokko dhaamsa ykn ergaa tokko ykn tokkoo ol of keessaa qabaachuu danda’a.
Jechi tokko dhaamsaawwan tokkoo ol yoo of keessaa qabaate, unkaawwan(forms) dhaamsaawwan adda addaa agarsiisan,
addaan baafatanii beekuun ni danda’ama. Unkaan dhaamsa tokko qofa qabu Dhamjecha jedhama.
Fkn: Jecha ‘’Saroota’’ jechu yoo fudhanne dhaamsa lama dabarsa.
1. ‘’Saree’’ ykn beeylada miila afurii kan jedhu yoo taú
2. ‘-oota’ kan jedhu immoo baayina agarsiisa.
Walumaagalatti jechi ‘saree’jedhu dhamjecha tokko yommuu taú,
jechi ‘-oota’ jedhu dhamjecha biraati.
Sararri xiqqaan(-) kun, dhamjechi kun dhamjecha biraa irraa foxxoquu agarsiisa.
Dhamjecha Hirkata:
Dhamjechi hirkataan gosa sadi(3) qaba.
1. Dhamjecha hirkataa duree(prefix).
2. Dhamjecha hirkataa gidduu(infix).
3. Dhamjecha hirkataa duubee(suffix).
Dhamjechi hirkataan dureen, dhamjecha jalqaba jechootaarratti maxxanee dhufuudha.
Fkn: al- alidilee
Wal- walmaddii
Gar- garmalee… fkkf fakeenyota dhamjecha dureeti.
Dhamjechi hirkaan gidduu, dhamjechaa hundee jechaa gidduu galuudha.
Hub: Afaan Oromoo dhamjecha kana hin qabu.
Dhamjecha hirkataa duubee; kunis dhamjecha dhuma jechaarratti maxxanee galuudha.
Fkn: ‘-oota’ jecha saroota jedhu irraa cite
‘-icha’ jecha namicha jedhurraa fudhanne
‘-dhaan’ jecha eboodhaan jedhu ilaaluu dandeenya….
Fikkf dhamjechoota dhuma jechootaarratti maxxanuun baayína, akkaataa, fikkf agarsiisaniidha.
Jecha Tishoo
Jechoota hiika qaban lama walitti fiduundhaan jecha hiika qabu tokkoo fi baay’achuu ykn danachuu danda’u uumu, Jecha Tishoo jedhama.
Akka seerluga Afaan Oromootti, Jechoota tisheessuun haala lamaan ijaaramuu danda’a. Isaanis:
1. Sarara xiqqaan walitti fiduu(-)
Haala kanaan jechootni tisheeffaman jechoota lamaan gidduu sarara xiqqaa galchuudhaan.
Jechi inni jalqaba irratti dhufu sun yoo sagalee dheeraan xumurama ta’e qubee tokko irraa gatuun sararri xiqqaan gidduu gala.
Fkn: Seenaa + qabeessa = seena-qabeessa
mataa + duree = mata-duree
faayidaa + qabeessa = faayida-qabeessa
Jechi inni jalqabaa sun sagalee gabaabaan xumurama taanaan, sagalee sana irraa haqnee sarara xiqqaa itti hiina.
Fkn: koola + galtuu = kool-galtuu
roga + sadee = rog-sadee
saba + lammii = sab-lammii
2. Walitti Siiqsuun barreessuudha.
Inni kun mala jechoota tisheessuu isa lammaffaa yommuu ta’u,
innis jechoota lameen walitti siiqsanii iddoo duwwaa gidduu jechootatti osoo hin hambisin
afuura tokkoon akka dubbifamuuf, walitti siiqsanii barreessuudha.
Fkn: gara + dhabeessa = gardhabeessa
saba + lammii = sablammii
mataa + duree = mataduree
Jechi Tishoo jechoota qeenxee fi danoomuu danda’uudha.
Qeenxee: ……. Danuu
seena-qabeessa …… seena-qabeeyyii
mata-duree …… mata-dureewwan
faayida-qabeessa ……. faayida-qabeeyyii
kool-galtuu …….. kool-galtoota
rog-sadee ……. rog-sadoota
sablammii …… sablammiilee/sablammoota
gardhabeessa ……. gardhabeeyyii


text:
SEENAA SUKKUUMAME
Carraan akka aduu ji’a muddee daftee bariitee namarraan dhiiti. Kan toleefis akka bokkaa waxabajjii Yandoo buusaa roobuufi hinoolu. Ganama abbooroo ka’een gara buufata konkolaataa magaalaa Asallaatti qajeele. Asallaan magaalaa Oromiyaa keessaa tokko kantaateefi Sabaafi sablammoonni kallattii biyyattii addaa addaarraa dhufan kan keessa jiraatanidha. Wanti adda ishee godhus yoo jiraate atileetonni addunyaarratti maqaa biyyaa waamsisan burqaan isaanii godinuma kana.
Biiftuun ba’uuf halluu miidhagaan qeensaa yaafattee gaara cilaaloorran mul’adhuu, mul’adhuu jetti. Hojiin uumaa kanaa ajaa’iba. Qorri miillaafi harka walitti butee, fuula walitti shuntuuree jiraattota magaalaa hundaa akka wali hinhubanneef huccuu miillaa hanga mataatti oolgatanii akka adeemaniif isaan dirqisiiseera. Kanuma keessaan biiftuun qorraan natu olaantummaa sirratti qaba, dabareen kanokooti waan jettu fakkaatti.
Gara buufata konkolaataatti dhiyaachaan jira. Imalakoo kanan eegale, karooraan ta’uu baatus dirqamni manaa nabaaseera. Yeroon biyyan itti dhaladhe Dheeraa gadhiisee gara Asallaa dhufu umuriinkoo waggaakoo 18. Dheeraan magaalaa xiqqaa godina Arsii keessatti argamtudha. Oomishni qamadii keessatti babal’atee argamasaa achi fakkeesseera. Maqaan magaalaattii kanaa akkuma magaalota Oromiyaa biroo maqaan dhalootaa irraa mulqamee ‘Deeraa’ jedhamtee erga waamamuu jalqabdee bubbulteetti. Dhaloonni amma magaalattii keessa jirus, maqaa dhuma ‘deeraa’ jedhamu malee Dheeraa kan jedhu waan beekan hinfakkaatan. Namoonni umuriin bubbulaniifi qorattoonni seenaa kanarratti yoo hojjechuu baatan seenaan dagatamee, eenyummaan bakka dhabee ilmi maqaa akaakayyuu himachuu yeroo itti wallaalu fagoo hinfakkaatu. ”maqaan baduu mannaa mataan baduu wayyaa” jedha mitiiree Oromoon.
Carraan isheen takkaa natti bubbiftee fuula naduraa dhokfattee nabiraa hinhafne jedheen dhiira baqadha. Jiilaan qabaka. Kanaafan sodaadha. Amma buufata konkolaataattan dhiyaachaa jira. Namichi dheeraan akka leemmanaa duukaakoo ariitiidhaan tarkaanfachaa naqaqqabuuf waan fiigu fakkaata. Ofirra mil’adheen ilaale. Obboleettii maal na eegiikaa jedhee sagalee nama naasisuun. him…him…him..maal jettanii jedheen akkan waanan dubbiisaa hindhageenyeetti irra deebi’een gaafadhe. Nama karaa dheeraa deemu fakkaatta; anis karaa dheeraa waanan deemuu jedhe sagalee ciccirachaa. Maali namni akkanaa akkan karaa dheeraa deemu maaltu isatti hime. Dafee akka walbarruufis ariifateera jedheen sagalee gurrakootti malee hindhaga’amneen duddubachaa anaa yaadaan liqimfame jiru maqaa wal haabarrukaa jedhe harka alangaa roobii fakkaatu kan qorri barii irra bu’e fakkaatu ashaboo fakkeesse natti hiixachaa, hoollachaan ani him..him..him.. anillee Eebbiseen jedhama jedheen afuura ciccituun itti hime. Animmoo Bultoosaa Gurmeessaan jedhama. Tole haata’u jedheen maqaasaa sammuutti qabachuuf, sagalee anatti malee isatti hindhaga’amneen isatti deddebi’e.
Mucaankoo innin hirriba ho’aarraa kaasee dugdakootti hidhadhe, nibeela’ee fakkaatati socho’u jalqabe. Nama hubatee ilaaleef malee akkan mucaa dugdarraa qabu, kaaniif waan hubatamu hinfakkaatu. Buufata konkolaataa geenyee xiyyoo qabannee dhaabanneerra. Namoonni buufata konkolaataa kana dhiphisaniiru. Gaafa baay’ina namootaa ilaalan magaalichatti waan hafe hinfakkaatu. Buufata konkolaataa geenyee xiyyoo qabannee dhaabanneerra. Namoonni buufata konkolaataa kana dhiphisaniiru.
Hundi xaxatee waan ka’e fakkaata. Ijjisaanii namarra osoo hintaane, konkolaataa toora gale dhaabaturra jira. Konkolaataan ittiin imalu adda baasee beekuudha baadhus bakkan deemu maqaa waanan beekuuf yeroo waaman eeguun qaba jedheen ofitti asaasa.
Maal haasa’ikaa garam deemaa jirta jedhe Bultoosaan. Iii..i… Baalee, Baalee Madda walaabuun deema jedhee itti hime. Si’aayee, Maarree imalli keenya tokko. Ati mucaa baattee hiriira hindhaabatiin. Anuu teessoo nama lamaaf ta’u nanqabaa jedhe. Nanshakke. Takka itti yaadeen. Maaloo sirakkisuu hinta’uun jedhe. Akkasi hinjedhiin. Nama gargaaruu Rabbi nama hindhorkatiin jedheetu gara nama konkolaataa yaabbachuuf hiriiraniitti nabiraa sokke. Amma dhuguma namichi kun nagargaaruufimoo, namooksuuf? lakkii namooksuuf miti; innisoo gara madda Walaabuun deema jedhee mitii? jedhee utuu yaadakoo buusee baasuu balballi konkolaataa baname.
Namoonni dabaree qabatan turan suuta osoo hintaane, wacaa, huursaa waldarbachaa gara keessaati seenan. Anis abdiin gara teessoo naaqabameetti qajeele. Ijaan asiif achi jedheen Bultoosaa barbaade. Bakka taa’ee oljedhee kottu bakkeen siif qabame asidha jedhee ta’uukoon dura mucaako akka haphee qorra bariitiin hadoode natti maxxanee Sanyiin dugdakoorraa buuseen gara harkakootti dabarfadhe. Sanyiin mucaakoo isa duraati. Dhalatee reefuu waggaa guuta. Oliif gadi sosocho’ee boonyaanan sossobuuf yaale. Maaliree mucaankee boo’ewoo…Osoo walirraa hinkutiin furmaata kennikaa jedhee sagaleen tasgabbii ofirraa qabu.
Ijji Bultoosaa takka garakoo, takkammo Sanyiirra jira. Harma gogee kan jiidha hinqabne afaan kaa’ee, Sanyiin boo’ichasaa ittuma fufe. Namoonni konkolaataa keessa jiran, haadha ta’uukooyyuu waan shakkan fakkaatu. Bultoosaan qofti waan rakkookoo hubate fakkaata. Lakkii osoo konkolaataan hinsocho’iin waan inni nyaatu yookaan dhugu bituufi wayya jedhee konkolaataarra gadi bu’e. Bultoosaan utuu takka hinturiin Sanyiif Mi’ooftuu bitee oldeebi’e. Konkolaatichi buufatasaatti nagaa dhaamee imalasaa eegaleera.
Foddaa konkolaataan uumama dachee Oromiyaa ijaan daawwachaa deemsa keenya si’aa’aa taasifneerra. Maaliree hinyaada’iinkaa haasa’i malee jedhe Bultoosaan. Tole nan haasa’a garuu waanan haasa’uyyuu eessaa akkan jalqabu waan narakkiseef callisuu filadheera. Ati nama Baaleetimoo jedhe yeroo dubbii itti jalqabu. Him…Him..anillee Nama Baalee miti; Firatu gara sana jira jedheen gabaabsee deebiseef. Maarree Baaleen lafa seenaa qabeettiidha.
Fira qofa osoo hintaane, bineensota bosonaa, mukkeen walxaxanii, walirratti hi hirkatan asiif achi dhangala’aa baga nagaan dhuftan jedhanii nama simatan daawwachuuf deemuunis akkam boqonnaa namaaf kenna seete. Ittuma fufee garuu hinumaa ati carraa hinqabdu; nanrifadhe. Dafee natasgabbeessuuf; jechuunkoo dur yeroo bosonni Baalee akka qilleensa isa hinseenneef, walitti maxxanee biqiloota gaachana qaban of jala naqee dhaabbatu hinagarreefan akkana siin jedha. Qabeenya keenya kunuunsaaf osoo hintaane, baay’inaan afaan abiddaafi balaa hedduu irraa hafee har’a ga’e.
Sa’a abbaan gaafa cabse Ormi ija buruqsa jedhan mitiiree… ? Kanuma hafte kanayyuu bubbee itti bubbisaa lolaa biyyoo dhiqee hidda bakkeetti hambisu kanarraa yoo ittisuu dhiifne, waan irra ga’uu danda’u tilmaamuun sinrakkisu jedheen yaada.
Namoonni konkolaataa keessa jiran, anaafi Bultoosaa akka nama wal-beeku tokkootti waan hubatan natti fakkaatu. Haalli Bultoosaan waa’ee manca’uu qabeenya uumama Oromiyaa ittiin dubbachaa jiru, lola waan fakkaatuuf kaan yaadaan liqimfamanii, kaan ammoo waan dhimmichi isaan hin ilaalle of fakkeessanii gamaafi gamatti waacca’anii Bultoosaa ijaa tuffiitiin ilaalu. Ani akka namaoota kanaatti isa hubachuu dhiisus yaadan ofii keessa jiruufi kan inni natti himaa jiru sammuukoo keessatti wal lolaa, bakka walirraa fudhachuuf falmiin isaan taasisan alatti ba’anii waan mul’atan natti fakkaataa jiru.
Kanumaafi mitiiree ” kan beela’eetti kan gaggabe dhufa” kan Oromoon jedhuuf. Deebii gahaa narraa dhabuun isa mufachiisuu dhiisus akkan callisee haasaasaa isaa qofa dhaggeeffadhuuf eeyyamamaa miti. Ammas deebi’ee ”maal haasa’ikaa! mucaankees waan rafe fakkaata” jedhe. I..im nan haasa’a. Akka nama hirribaa wareereettan yaada keessaa dammaqe. Nan haasa’a jechuunkoo yaadadhus waanan haasa’u, eessaa akkan jalqabu nadhibeera. ”Maqaan mucaakeeti eenyu? jedhee yeroo dubbii ittiin eegalu, waa xiqqoo tureen, maqaan isaa Sanyiidha. Sanyii eenyuu jedhee deebisee Bultoosaan. Akka nama hin dhageenyeettiin callise. Irra deebi’ee ”maqaa abbaa isaa eenyu naanjettee? jedhe. Sodaachaan maqaan abbaasaa Waaqwayyaadha. Waaqwayyaa Badhaadhaa jedhama. Waaqwayyaa Badhaadhaa jedhamee ofii isaati sagalee gadi bu’een dudubbata. Yaadachuuf jecha waan irra deddebi’uu fakkaata. Maal hinbeektumoo? jedheen deebii isaa gurra hawwiitiin dhaga’uuf hawwe.
Sagalee gurrakootii malee isatti hindhaga’amneen Tarii Bultoosaan Waaqwayyaa wajjin wal-beeku ta’innaa! Maaliif irra deddeebi’ee jedheen qofaakoo haasa’e. Takka turee ”Waaqwayyaa Badhaadhaa naan jette, maqaa abbaa mucaakeetii?” jedheen qofaakoo haasa’e. Takka turee ”Waaqwayyaa Badhaadhaa naan jettee, maqaa abbaa mucaakeetii? jedhe. Eeyyee…Waaqwayyaa, Badhaadhaati. Anillee isa hinbeeku, garuu maqaan kun anaaf haaraa miti. Nama Badhaadha Beekaa jedhamutu biyya kana keessa jira. Ilma isaa ta’innaa jedheetu e…eeyyeen, isuman jedheen sagalee ciccituun. Waan shakke fakkaata. Maarree atiyoo nama Asallaati eessatti wal bartaniree? jedhee duubatti nadeebise. Takka seeqeen maal, namni walbarutu dhibaa? jedheen gaafiidhaan rarraasee hambise. Sirriidha. ”kunoo anaafii siinis daandiitu walitti nufidee wal-nubarsiisee mitii jedhee fuula ifaadhaan. Eeyyeeni dhugaadha! jedheen callise.
Haala aniifi Waaqwayyaan itti walbarre baruuf waan ariifate fakkaata. Of bir’achaa maaloo eessatti walbartaniree? jedhee gaaffii kadhaa of keessaa qabuun. Kadhaa, kadhaa dubbii nama baasisu. Takka tureen, Waaqwayyaa wajjin kan walbarrellee Asallaatti miti. Ariifateera Bultoosaan. Ahaa…yoo Asallaa ta’uu baatemmoo as turtekaa, madda walaabuu jedhee bifa gaaffiitiin. Lakki madda Walaabuu maqaa qofaanan beeka. Biyya Waaqwayyaan itti dhalate ta’uusaa qofa. Kan walbarre yeroo inni hojiidhaaf gara magaalaa dheeraa dhufettidha. Yeroo sana ani abbaakoofi haadha biddeenaakoo wajjiniinan jiraachaa ture…
©Beekan Guluma Erena, 2016


text:
Saturday, May 16, 2015
OPDO waayyannee umurii dheeresse
Dhaabbaanni OPDO jedhamu Uummata oromoof bakka bu’een hojjedhaa kan jedhu maqaaf malee lubbuu hin qabu. Kana immoo uummatnii Oromoo ragaadha. Maqaa uummataan jiraacha uummataa Oromoofi lafa Oromoo waayyanneeti dabarsee gurguraachuun ofi garboomee Uummata oromoo garboomsuuf hojechaa jiraachuun isaa wal nama hin gaafachisu. Haa tahuu malee dhigaa barattoota Oromoo beektoota fi uummata Oromootif itti gaafatamummaa jala kan hin baanefi seenan kan isaa hin daganeedha. Biyya keenya keessati heerifi seeri jiru waraqaarra malee hojjiin kan hin jireedha. Waayyannees ta’ee OPDOn ofi tufaani ofumaa kan arabaan! kana jechuun seerrii isaan baasani addunyaatti of beeksisaanif kan isaan ittin hojettaan wal hin argu. Garuu, uummaanni keenya hanga yoomitti gowwoonfama? Maalif sobamaa? Bu’aa xiqqoon uummaanni keenya maalif midhamaa? Keessuma hojettootni OPDO Oromoo ta’aan maal ofiin jedhuu? Akkamitti of hubatuu? Kana of gaafachuun dirqamaa lamummaa isaani ba’uu qabu. Akka fakkeenyati yoo fudhaane dandiin uummataaf kan hojjettamuu yeroo filannoon ji’oota muraasati galtee? Ibsaan, bishaan dhugaati kan kana fakkaataan filannoo yeroo filannoo qofaa? Kan namaa dhibuu mootummaan Itoophiyaa jecha da’immaa dubbatee. Anii “Dandiin Finfinnee gara wallagaa namaa geessuu tokko tahuufi magaalaa Amboo keessatti dandiin dhiphaa akkasi jiraachuun isaa anaafu haaraadha” jedhee. Hin fakkaataree? kun moo wal gowwomsudhaa? Kan kaleessa hin yaadamiin buufata xayyaara isiinif ijaara jedhee dhagaa ka’uun hoo? Akka kootis ta’ee dhugaan addunyaa kanarra jiru dheerina umuriifi sammichaa qabeenya uummaata oromoof kan kaayyeeffate fakkaata. Kanarraatti olaantuma gudda kan qabu ummata keenya. Uumurii waayyannee gabaabsuuf yeroo isa amma.
OPDO dhaabbaa ilmaan oromoof dhaabbatee osoo hin ta’iin dhaabbata ilmaan Oromoo gurguruf kaayyeeffatedha. Haaraa guyya gara guyyaati ilmaan Oromoo mootumma abbaa hireetin hidhama, ajeefamafi reebama jiru. OPDOn erga uummataf dhaabbate maal eega jira? Maqaaf malee dubbachu danda’aa? Kan uummataa miti ofi isaanif dhimaa mirga isaani dubbachuu danda’uu? Erga hawaasa kana bulchuufi gaggeessu hin dandeenyee maalif waayyannee umurii dheeressu?
Dhimmoota kanaan wal qabatee yaadoota heddu kaasun hin danda’aama. Garuu, haaraa maaltu beektoota, barattootafi ummata keenyarra egamaa?
A) Beektoota ilmaan oromootif : Beektootni ilmaan oromoo ummata oromoof ijaadha yoo hawaasa keessanif quqamtaanif. Boruu seenan isiin gaafata yoo osoo beektani, argitaani lammiin keessan osoo mirgaasaf falmaatu hidhamu, ajeeffamufi biyyarra baqatee bineensaan nyaatamu. Kanaaf ogummaa qabdaanif waan gochuu dandeessanif ummata keessanif kallaatidhanis haa ta’u al kallattidhaan gargaraa. Ummaanni keenya human qabeenya qaba qindeessuun gahee keessan akka ta’ee beeka.
B) Barattoota Oromoof: Barattootni Oromoo abdii uummata Oromooti. Boruu biyyittin amma bilisummaa dhabdee akka bishaan gachaana raafamtu kun isiintu bulchaa. Akka haaraa dhitama ajeefamafi hidhaama jirtaan osoo hin taane aduun bilisummaa hin baati. Kun immoo yeroon ishee dhihoodha. Yeroo ishee gabaabsuuf immoo tokkummaan barattoota oromoo murteessadha. Kanaaf lafa jirtaanniti, hawaasa keessaan gorsuufi cimsuun akka eenyumma isaanitti boonan gochuun gahee keessani. Akkasumaas, isaa rafee damaqsa.
C) Uummata Oromoof: yoo qabeenya keenyati gargaraamne abbaan hangoo hawaasa. Kanaa jechuun abbaa barbaadee filachuu kan isaaf hin taane fonqolchuuf mirga guutu qabu. Tolaanis, lolaan of buusuf olaantummaan kan uummataati. Uummanni keenya waan xiqqoof gowwoomfamu hin qabnu. Xiqqoof jenne gudda hin baalleessinu itti yaadu qabna. Uummata keenya keessa oromoon lama tahuun isaa yommiiyyu hin dagataamu. Maalif yoo jettaan tokko abbaa garaa inni biro abbaa sabaati. Ati kam akka taatee situ beeka. Keessumma warrii ergamtoota waayyaannee taatani saba keenya baasasuufi gurguruu, ajeessuu irratti argamtaan abba garaa ta’uu keessan nama hin shakkisisu. Kanaaf kabajoomtootni uummatni keenya dhimma isaaf ta’uu irratti xiyyeeffannoo kennu qaba. Yeroo filannoo qofa sobamuu hin qabu. Dhagaa ka’uun biqiltuu dhabuu miti. Dhagaatu dhagaa dhabaa! guddina kan hin fene.
Waluma galati filannoo bara kana uummaanni keenya eenyuu akka filaatu ni beeka. Yoo sagaleen isaa hatamees addunyaaf ibsu qaba. Ga’e keenya ba’uun mirga keenya kabaachifachuun nurra eegama.
Galatooma!
Boonsa Caalchisaa
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
DAUD IBSA AYANA (SHANEE) :Daud ibsa erga waggotaa hedduf koree gidduu galessa ABO kessati dalagaa turee bodaa bara 1999 hayu-durree adda bilisummaa Oromo tahun filatamee bodaa qabsoo hedduu tattafachisaa turee jiraa. obbo Daud adda bilisummaa Oromo akka motumma woyyane hirbaa dhorkuu irrati ciminan dalagaa tureraa, kessatuu barotaa 1999-2003 yeroo addi bilisummaa Oromo midhaa bara carteraa irra itti dandamacha turee kan jabesee turee. Tahus barottaa 2003 bodda yeroo rakkolen adda adda morraa qabsoo bilisummaa Oromo kessaitti mulatan akka turee himamaa rakkolen bulichinsa obbo Duad kessati erraman kessa addan bafnee haa laluu
1: rakkoo diplomacy : rakko kuni isaa gudda akka tahee kani himamu yeroo rakkolen ummata Oromo baldhinan itti addunya birraa gahuu qabuti oso rakkon ummata hin genee haferraa
2 bulchinsa garii (good leadership quality) morraa qabsoo tokko kessati bulchi sadarka olii irra hanga madhetii ykn gurmuu xiqatii kan dirriru hayuu duree irra yoo tahu innis biffaa walqixummaa nannoo, gossa, ammaniti, fi kkk nin akka qabson qabso ummata tahuu dalagmuu qaba garuu bulchinsa shanee kessati qodinsii nannoo fi gossaa kan itti babbala’ata turee dha kanuman kane morran qabsoo bilisummaa Oromo itti dadhaba dhufee jiraa
3 ICCITII SOCHII QABSOO : qabson takka kan galma getun yoo hallii sochi morraa qabso sana bifaa amanaf iccitii qabesan dalagamen tahuu qaba kunis akka dinni morraa sana kessa senee hin dignee tasisaa shanee kessati iccitin hin jiruu wan dalagan miti wan dalaguu barbadanuu intranet irratii maxxansu oso hin dalagaminin duraa sanan bodda akka dalagamu tasifama. kun immoo qabsa’ota ficisisuu tahaa
4 ANGOO WAL JIJJIRUU (POWER EXCHANGE) Daud bara 1999 ango adda bilisummaa Oromo kan qabate akka serraa ABO ti angoni kan walirra fudhamun akka sirna gada tin inis wagga sadeti sadetin tahaa garuu obbo Daud wamichaf xalayaa korii saba kabaju didu dhan akkuma motummotaa abba irre afrikati angoo gadi dhisuu didun angoo irra jiraa.
J/ KAMAL GALCHU: jenaral kamal kan garaa morra qabsoo Oromo ti makamee bara 2006 yoo tahu garu misensa adda bilisumaa Oromo kan turee fi koree kessati hirmata kan turee oso motumma woyyane wajjin dalaguu akka tahee nii himima jenaral kamal ijarsaa ilman oromo gamma bilisumatii akka godhan hojjata kan turee mana dinnaa kessa tahee akka tahee nin bekka jenaral kamal biyyaa kessati qabsoo jajjabduu gegesa ergaa turen bodaa iccitii ilimani Oromo dinnaf dalagdun ergaa jala bahen bodaa hallii ergaa itti jijjirameni boddaa ummata qabsahuf qabsoo jabesuf jechaa matii ofii dinaa jalatii gatee worrana dinnaa guratun gara qabsoo oromoti makamee .bara 2006 erga qabsoti makameni bodaa ajjaja worrana wbo tahee lenjii worrana tif qabsoo jabesuu itti fufee hoggana worra wbo tahe dinnarrati tarkanif fudhachuf gafillee garagara hayu duree isatif dhihesaa akka turesi ni himama garu shanen gumii eyama kenuf bodaa korii saba jal Daud ibsatif gafii angoo akka gadi dhisuu ergaa gafaten bodaa wan itti hin milkofnef bara 2008 jijjirama qabsoo bilisummaa Oromo labsamee bodda jenarak KAMAL hayu duree adda bilisumaa oromo jijjirama tahee filatamee jenaral kamal nama hojii worrana kessa woggaa dherraf turee. qaroo hayuu fagotii waa lallee hubbatuu dha erga hayuu duree ABO tahen bodaa moraa qabso bilisummaa qulqlesuu akka barbadan ibsa basan namota shane gumii jala tahan malaqaa Umman Oromo gutu addunya irra walitti busanitti karra cuffu egalee addaa bilisummaa Oromo morraa basasota oso hin tanee moraa qabsahota godhuf kutanon dalagaa egalee milkis argachuu egalee garuu namotaa wagga dherraa Umman Oromo akka mirgaa ofitif hin falmane barbadne irraa komii kahuu egalee sababa fayida dhunfa dhabanif qequu adda adda irrati kasuu egalani “ani qabsof bahee erga qabsof bahee bodaa dubati debie ummata kiyya hin nyadhu qabson kiyya dinnaa ummata Oromo umur gabruma itti dheresuu mararatii” jedhee dhadano dhagesise kanuma wal qabate namoni angoo bulchinsa shanee jala turaa irra gadi dhisuu egalan Lencho Bati, Hassan hussein, Aman jundi fii namoni biros misensuman gadi dhisan sababani isas jenaral kamal dictator jechun labsu egalan fayyadan dhunfa dhabbamnan maqaa nama balesuu egalan jenaral kamal immoo qabsoo kessati dictatoruman hin jiruu anu ummataf jedhe jiruu dhunfa tiyaa garii dhisee bahee jedhee bara 2010 obbo Lencho Bati gara Nairobi immalee jenaral kamal irrati dullii banamee ummani Oromos guraa oso hin keninef jenaral kamal wajjin qabsoo egale barra 2010 kubba mila addunya south Africa ti gegefamee irrati jili obbo Tamam Batutin hoganamu allaba Oromo ummata addunya ti agarsise ——


text:
Waxabajjii 11, 2014
Oduu amma Hammaareysaa Irraa nu gahe
Reefa namoota jumlaan ajjeefamani magaalaa Harar iddoo Hammaareysaa jedhamutti kaambi waraanaa keeysatti arkaman keessaa kan nam lamaa osoo hin tortorin arkameeraa. Kun kan agarsiisu ajjeechaan dhihotti kan raawwatame tahu mirkaneeysa.
Reefka lameen keessaa inni tokko ijjii saa kan carqaan hidhame yammuu tahu kan biraa ammoo afaan isaa cancalame harki saa dubbatti micciirame hidhamee fi akkuma marxoo marxifateetti (mbrxoon uffata Aadaa Oromoo Harargee Bahaa ti) argamuu saa gabaafame.
Lafeen namoota jahaa kan argame yammuu tahu ajjeechaan saani garuu kan ture dha. Jedha maddi oduu keenyaa.
ODEEYFANNO MURTI-GUUTO
Magaalaan Harar ar'an tana dirree waraanaa taate oolte!!
Lafeen wareegamtoota Murti-Guuto Afran Qalloo kanneen mootummaa Dargi fi Wayyaanen ajjeeffamani fi gatamani kaampi waraana wayyaane keessatti akkuma cancalaan harkaa fi milli hidhametti bolla kaambiti awwaalaman magaalaa Harar bulchinsa araddaa haakim iddoo Hammaareysa jedhamutti kaambi waraana wayyaane kan ture keessatti argamera jedha oduun achirraa nu geesse.
Sababa kambin investeraf kennameen gireedaraan lafa otuu qotaa jirani reefki jiidhan kan waggaa lamaafi sadi dura ajjeeffame fi lafeen namaa baayyinaan argame.
Oromoon harar, Murti-Guutoon akkuma jirutti bahee iyyansaan dachifi sami gargalchuudhaan ilmaan Oromoo kanneen murti guutani falmatan kan mootummaa Habashaan ukkaamfamani achi buuten saani hin beekkamne kuno haqni saani iyyee!! "way yaa Afran Qalloo!! way yaa Murti-Guuto..." jechuun waraana mootimichaa kan isaan ittisuuf bahee wajjiin falmi guddaa adeemsisaa ooleraa.
Dhukaasni ummata irratti baname jira, karaan makinaa yeroo ammaatti waan cufameef dirree dhawaa deemuun hin dandayamu. Namootni dhukaasaan namootni 3 madaawan jiran je'a oduun iddorraa nu gahe. Ammallee jeequmsi hamaan gadgeeffamaa akk jiru madda oduu keenya irraa hubachuun dandayame.


text:
(نوايا الأذان)
Yeroo azaanaaf ka’u kan asiin gadii kana niyyadha:-
- Mu’umintoota amanamoo irraa tahuu niyyadha
- Gabroota Rabbii filatamoo irraa tahuu niyyadha
- Hanga fageenya sagaleen tiyya dhaqqabduutiin Rabbiin naaf araaramuu niyyadha
- Wantoonni sagalee kiyya dhagahan hundi ragaa naaf bahuu, na dhugoomsuu fi araarama naaf kadhatuu niyyadha
- Du’aayii fi araaramni Rasuulli (SAW) worroota azaananiif kadhatan akka na dhaqqabdu niyyadha
- Worroota azaanan mormi isaanii guyyaa qiyaamaa waan dheeratuuf mormi kiyyas akka dheeratu niyyadha
- Sawaabni (ajriin) nama azaana kiyya saniin na woliin salaatee naaf barraahuu niyyadha
- Azaanni kun kan sababaa jannata seensaa naaf ta’u ta’uu niyyadha
- Sheeyxaana ari’uuf azaana kanaan sababa tahuu niyyadha
- Cufa azaanaatiin toltuun jahaatamaa (60) naaf barraahuu, cufa iqaamaatiin toltuun soddomaa (30) naaf barraahuu niyyadha
-
6.Salaata Jum’aa (سادسا: صلاة الجمعة)
Yeroo salaata Jum’aa salaatuuf deeemu kanneen armaan gadii niyyadha:-
- Maasiyaa tiyya tan jum’aa lamaan jidduu Rabbi naaf dhiisuu niyyadha (kun kan tahuu danda’u yoo maasiiyaan gurguddoon hin dalagaminiidha)
- Rabbiin maasiyaa guyyoota kurnan (10) dhuftu keessa narraa argamu naaf dhiisaa niyyadha
- Rabbiin ibidda irratti qaama kiyya haraama godhuu (ibidda irraa na fageessuu) niyyadha
- Hanga gara jum’aa deemeen ajrii nama qurbaana (silatii) Rabbiif dhiheessee argachuu niyyadha
- Tarkaanfii ani gara jum’aa tarkaanfadheen Rabbiin ajrii soomaa fi dhaabbatiinsa waggaa tokko guutuu naaf barreessuu niyyadha
- Imaamni osoo kuxbaaf minbara hin korin (minbara gubbatti hin bahin) gara jum’aa dhufuu kiyyaan malaa’ikaan maqaa kiyya galmee isii keessatti na galmeessuu niyyadha
(نوايا بر الوالدين)
Isaan lamaanitti tola ooluun kanneen armaan gadii niyyadha:-
- Isaanitti tola ooluun dhaamsa Rabbii tahuu niyyadha
- Isaanitti tola ooluun Rabbiin biratti irra jaalatamaa dalagaa ilma namaa ta’uu niyyadha
- Isaan lamaan irra caalaa nama tola itti oolinsa haqa godhatuu ta’uu niyyadha
- Toltuu isaan natti oolan irraa hanga taatellee taatu isaaniif deebisuu niyyadha
- Isaanitti tola ooluun jihaada (qabsoo) tahuu (keeyirii nama karaa Rabbiititti qabsaayeetiin qixa tahuu) niyyadha
- Jannanni koomee isaanii jala jiraachuu niyyadha
- Sababa isaanitti tola ooluutiin Rabbiin riziqii fi umrii kiyya keessa barakaa naaf kaayuu niyyadha
- Sababa isaanitti tola ooluutiin Rabbiin cinqaa narraa furuu (deemsisuu) niyyadha
- Sababa isaanitti tola ooluutiin Rabbiin maasiyaa tiyya hedduu kan taate narraa haquu niyyadha
- Du’aayii isaan lamaan naaf kadhatan Rabbiin naaf awwaatuu niyyadha
- Rabbiin du’aayii tiyya naaf qeebaluu (awwaatuu) niyyadha
- Yoo isaan jaalachiise Rabbiin narraa jaalatuu niyyadha
- Rasuulli(SAW) du’aayii Jibriil kadhate irratti Aamiin jedhan. Du’aayiin sun “Namni Haadhaa fi Abbaa isaa yookiin lamaan keessaa tokko dhaqqabee jannata hin seenin haa hoongayu” jedhee kadhate san jalaa nagaha bahuu niyyadha
- Isaanitti jallatuun maasiyaa gurguddaa waan taheef irraa fagaachuu niyyadha
- Nama Haadhaa fi Abbatti jallatu dalagaan isaa hin qeebalamtu, Rabbiin ija rahmataatiin gara isaa hin ilaalu, Qiyaamaa jannatas hin seenu , abaarsa haqa godhata tahuu niyyadha


text:
IBSAA EJJANNO (CAAYA TOKKUMMAA OROMOO MASRII) IRRA
Posted by MADDA WALAABUU PRESS on 3/15/2016
Bitootessa 15, 2016 | CAAYA TOKKUMMAA OROMOO MASRII irraa
Duraan duursee nagayaa fi fayyaan Oromoo hunda bakka jiranitti haadhaqabu isiniin jenna. Akkuma beekkamu dhiheenya kana guyyaa 12/3/2016 ayyaanni OMN kan amata 2ffaa sababeefachuudhaan masri magaalaa kaayroo keessatti kabajamuun niyaadatama haata’u malee qaamni hinbeekamne dahoo OMN godhachuudhaan summii baqattoota Oromoo biyya masrii baqatummaadhaan jiraattan keessatti uumuun niyaadatama, akkasuma wanni ayyaana kana irratti argame ajandaa ykn qabxii guddoo ta’ee hawaasa Oromoo addunyaa keessa faca’ee jira walumaagalatti qabsoo amma biyya keessatti deemaa jirutillee gufuu guddaa ta’ee argamee jira.
Yeroo jalqabaatiif diigaminsa hawaasa Oromoo sababii itti ta’e eega Kamal Galchoo bara 2006 tti mootummaa itoophiyaa irraa ummata oromootti makame booda, akkasuma yeroo kanarraa kaasee Oromoo keessattiis paartiileefi garaagarummaa guddaa fidee jira,kun immoo qabsoo Oromoo akkamaletti laamsheessee jira wanni baayee nama gaddisiisu yeroo umanni Oromoo bal’aan biyya keessaa tokkummaan harka duwwaan diina qawwee baadhate duratti ifaan ifatti mirga isaaniitiif falmaa jiru keesatti,garuu wanni magaalaa kaayroo kana keessatti argaa jirru kan kanaan walfaaleessu.
Qabsoo umatta Oromoo keessatti takkaa namni alaabaa Oromoo irraa mufii qabu arginee hinbeeynu, garuu alaabaa Oromoo umanni Oromoo hundi itti amanu kanatti alaabaa biraa fidanii alaabaa dhiiyni ilmaan Oromoo iratti dhangala’e kan isaani gubbaa kaayaanii alaabaa umanni Oromoo itti amanu kana ukkamsuuf yalii godhaaturuun ni yaadatama kun immoo saba Oromoo bal’aa kana salphisuudha akkasuma hawaasa Oromoo biratti mufii guddaa fidee jira.
Sadarkaa addunyaa maratti akkasuma biyya keessattiis qeerroon ykn hawaasni Oromoo bal’aan hawwan,dargaggoo,shamarran,qotee bulaa fi daldaltoonni hundi alaabaa Oromoo beekamtuu fi tan seenaa qabdu tan walaalaan Oromoo fi hayyuun Oromoo iratti wareegame kana sodaa takka malee biyya keessatti olqabaa jiran nuus baqattoonni Oromoo alaabuma tana olqabaa jirra,akka baqataa Orommoottillee alaabaan haareeyni kun dantaa baqataa keenya kan miidhu tahuu cimsinee isiniif ibsuu barbaanna,kuniis:-
Nutiis akka CTBOBM tti ayyaana OMN guyyaa 12/3/2016 kan waggaa 2ffaa sababeefachuuf ayyaaneefame kana iratti qaamni hinbeekamne dahoo godhachuudhaan waan qabsoo ummata Oromoo laamsheesuu fi dantaa baqataa dura dhaabatu argamuun hedduu nutii fi hawaasa Oromoottiis mufachiisee jira, nutiis yaaduma kana irraa kan ka’e Ibsa Ejannoo armaan gadii kana baafnee jirra .
HUBACHIISA
Koreen CTBOBM tii fi irra caalaan hawaasaa Oromoo biyyaa Masrii waan rakkoo tana hubatani irra gahaniifi ayyaana OMN kan waggaa 2ffaa kan magaalaa kaayroo iratti gaggeefame kana irraatti hinhirmaanne, akkasumaas warreen ayyaana saniratti hirmaatan rakkoo kana ifaan ifatti hubatanii jiran.
Injifannoon Ummata Oromoo bal’aaf haata’u
Koree CTBOBM
Guyyaa 15/3/2016
Best Regards
KOREE CTBOBM
UORA – EGYPT
United Oromo Refugees Association in Egypt
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Jawaar Muhammad [Haasawa walgahii Yaadannoo Jaarraa Abbaa Gadaa tan Altanta, USA irraatti dhihaate]
Bu’ureessitota qabsoo Oromoo kanneen tarree duraarratti maqaan isaanii dhawamu keessaa, tokko, Jaarraa Abbaa Gadaati. Wanni Jaarraan qabsoo tanaaf addatti gumaache maali? jennee yoo of gaafanne adeemsa dheeraa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) jaaruuf godhame keessatti carraaqqii godhamteefi milkii argamteef shoora sadarkaa duraa tapahcuu isaati hubanna. Roorroo Oromoorra gahuuf joollumamaadhaan laalachuu isaatiin ganamaan qabsoof bobbahe; bara 1966 Asabootirraa Minishir bitatatee qabsaa’ota barbaadee dirree falmii Baaleetitti makamee lolee lolchiise. Qabsoodhaaf meshaafi leenjii lolaa garayyuun ammayyee taate qabaachuun akka barbaachisu waan hubateef gargaarsa barbaacha gama Somaaliyaa, boodas Bahar Diimaa ceehee Adan, Baagdaadifi Damaasqoo dhaqe. Achirraahis akeeka tokkooni qasaawoota leenji’amaniifi meeshaalee lolaa ammayyee tahan waliin deebi’uuf karaa bu’e. Akeekni sunis Qeeyroo Ganamaatiin Qabsoo Hidhannoo Eegaluudha. Wanni argame ammoo, milkii osoo hin tahin harka mootummaa Soomalee bu’anii hidhamuu tahe. Mudannoon hamtuun waggaa shaniitiis murannoo diina Oromoo qabsoo hidhannootin cabsuuf qabu isa keessatti hin laaffifne. Bara 1976-tti yeroo haalli Warraaysaa biyyattii jijjiiree hamilee qabsoo hidhannootiif jirtu laamshesse sanitti, sirni jiru hiddaan buqqa’u malee Oromoof furmaanni hin jiru jechuudhaan, qawwee lameen Elemoo Qilxuufaarraa gaafa lola Xirroo hafte bakka itti awwaalamanirraa baafatee daggalatti galee WBO humnaafi caasaadhaan ijaarutti seene. Jaarraan gaafa yeroo duraatiif Asabootitti Minishir bitaterraa eegalee hamma guyyaa du’aan addunyaarraa galetti goota dawaan cunqursaa qawweedha jedhee amanu ture; saba isaatinis hidhadhaa “ qarshiin jahaannam haa dhayxuu qawwee bitadhaa daggala seenaa” jedhee dawwaaqaati jiraate.
Akeekni barruu tanaa seenaa Jaarraa Abbaa Gadaa (Abdukariim Ibraahim Haamid) barreessuu miti. Gumaacha inni qabsoo Oromootif godhes guututti keessa deemuu hin hedu. Barruun tuni waa tokko qofarratti fuulleeffatti: Jaarraa Abbaa Gadaatiifi Qabsoo Hidhannoo bifa waliigalaatin mil’achuudhaan sababoota gootichi kuni maloota qabsoo keessaa kan hidhannootitti akka gamuufi ittiis cichu isa godhan maal akka tahan xiinxaluudha.
Kanatti aansinee sababoonni Jaarraa Abbaagadaa qabsoo hidhannoo akka fardeeyfatu goadhan maal fa’a akka ta’an xiinxaluuf yaalla. Sababoonni wahitti nama kaasan hedduudha. Kan wahitti akka cichan nama godhanis akkasuma. Akka hubannaa kiyyaatti waa afuriitu ilaalcha Jaarraan qabsoo hidhannootiif qabu qare. Afranis:
- Seenaa abbootii saa (seenaa warraa): seenaa qaccee irraa dhalateetifi kan Oromoo naannawa sanii tan inni joolummaarraa dhagayaa guddate
- Argaa-dhageettii gocha gootummaa ilmaan Oromoo kanneen diinni ‘shiftaa’ jedhuun kanneen akka Habiibifi Haamidoo faan nafxanyaarraan gayaa turanii
- Roorroo Oromorra geessu heeraafi sirna jiru keessaan furuuf yaalii godheerra waan hubate.
- Hirmaannaa sossoha Baalee keessatti godhe.
I. Seenaa abbootiiJaarraan nama “ani qaccee abaluuti ykn hortee shanyii abaluuti” jedhee dhaloota isaatiin dhaadatu hin turre. Kanaafuu hamma dhihoo tanaatitti waa’ee dhaloota isaa wanni beeynu waa xiqqo ture. Waan kana ta’eefis seenaan inni abbootii isaatirraa dhaale ilaalcha isaatirratti dhiibbaa akkam akka qabaate dilas hin xiinxalamne. Fooddaan garasitti fuulleeyachuuf hiree nuu laatte banamuun dhimma dhiheenya kanaati. Barruuleefi haasawa Jaafar Aliitifi kitaaba “Raammisoo” Abdurashid Abdurahmaan nuuf dhiheesseetu fooddaa sun nutti mul’ise. Abbaa Urjii (Abdurashiid Abdurahmaan ) kitaaba isaa “Raammisoo” keessatti seenaa abbootii Jaarraa akka kanatti aanu kanaan kaaye.
“Walakkaa bara 1876, gaafa Ibroo Shaxaa, abaabayyuun Jaarraa Abbaa Gadaa, lola Cirrachaatti waraana Misraa kan Ra’uuf Baashaa tiin hoogganamuun odoo loluu wareegame, ilmi isaa, Haamid, dardara ture. Lola Calanqoo booda, bara 1889 keessa, gaafa Minilik, summii buna keessatti naqeen, Haamid Ibroo galaafatu, ilmi isaa, Ibraahim, joolle. San booda, bara 1936 keessa, gaafa Ibraahim Haamid, nafxanyoota hawaasa Baha Oromiyaa sirna gabrummaa hoonga hin-qabneen araraasaa bahan, adamuun, hijaa irraa bahaa ture, ilmi isaa, Abdukariim hoggaas dhalata.”Wanni kanarraa hubannu abaaboo, akaakoofi abbaan Jaarraa weerara ummanni Oromoo dhuma bardhibbee 19fatifi jalqaba bardhibbee 20fa keessa mudate, kan boodas alagaa jalatti isa oggolchiise keessatti warra diina faccisuuf suduudaan hirmaatan tahuudha. Jaarraanis akkuma guddattuu kamiitittuu seenaa abbootii isaa kana dagaayaatiifi qomattiis galfachaa guddachuun akka malu tilmaanmna. Kanafis ragaan keenya waa’ee qabsoo Oromoo hoggaa haasayu Jaarraan yeroo hedduu seenaa lola calanqoo, gootummaa Murti Guutootifi jabeeenya Raabaa Doorii akka fakkeenyaatti dhiheessa. Seenaa akaakayyuu isaa kan Ibroo Shaxaatifi kan akaakoo isaa Haamid Ibrootrraa garaagarummaa qawweee qabaachuufi dhabuu, akkasumattis ammayyummaan hidhannootiifi gurmuu waraanaa shooraafi sadarkaa lola keessatti qabaatan waan hubate natti fakkata.
Warraani Misraa kan Ra’uuf Paashaatiin ajajamu baha Oromiyaatin osoo hin bayin dura Oromoon naannawa sunii heeraafi seera sirna Gadaatin walbulchaa, waraana ofii Raabaa Doorii jalatti jaarratanii biyya ofii diinarraa eeggachaati turan. Weerara kamuu ofirraa faccisuudhaan, daangaa ofii kabajsiisanii olloota waliin qajeellotti wal beekanii kabajaadhaan waliin jiraachaa turan. Waraanni Misraa kan gaafasii waraana cimaa Ingilizoonni jalaa-guubbatti meeshaa ammayyee hidhachiiftee bobbaafte ture. Waraanni Raabaa-Doorii, jechuunis waraanni Oromoo seera Raabaa Dooriitiin ijaarame, diina akkasii achiin dura takkaatuu argee hin beeku. Akkasiinuu waraanni Orfoo Jilootin hogganamu sun, gootummaan isaa hanqattee, aadaa luynaa ladda’atee dirree lolaatii hin dheessine; tokkummaa sirni Gadaa isa badhaafte jabeeffatee qabatee hidhannoo qabuun: eeboo, mancaa, wantaafi xiyya isaatin diina dura dhaabbate. Madaafa ibidda tufuus jalatti siqanii afriidhaan afaan danqaranii cal’isiisuudhaan gootummaa seenaan dinqifatte galmeessuu dandayanii jiru. Haala sun keessatti tooftaan waraana Ra’uuf Paashaa hulluuqqoo marsaa keessaa ittiin bahu argachuu qofa tahe. Akkasiin raphaasa rasaasa itti roobsee hulluuqqoo xiqqoo takka banatee magaalaa Adaree Biyyoo dhuunfate. Akkasiinuu ganna kudhaniif darbii magaalaa Adaree keessaa gadi bahuu kutanii, biyya Oromoo kolonii Ingilizii jalatti galchuu hoongessanii, bara 1885-tti injifannoo goonfatanii waraana diinaa biyya ofii keessaa baasanii jiru.
Pirofesor Mohammed Haasaniifi Jilchaa Hamid akka katabanitti lolli waraana Misraa waliin godhame kun injifannoo Oromootiin goolabamus, humna waraanaa Oromoo akka maleedha laafffise. Tokkoffaa, waraana Raabaa Dooriitirraa nama 20,000-30,000 ta’utu dhume. Lammaffaa qondaalonni Raabaa Doorii mooyxaa waraanaa qaban heeduun, abaabayyuu Jaarraa, Ibroo Shaxaa dabalatee, ni wareegaman. Sadaffaa, lola dheeraa kanarraa kan ka’een faradoon hedduun rasaasaan, beelaafi dhukkubaan waan dhumaniif cibirraaleen faradoo (cavalry) guututti diigaman. Afraffaa, lolli dheeraan kun leeccalloo ummataa xuuxeeti humna diinaggee biyyaa laaffise.
Oromoon osoo daadarkaa tanarraa dandamachaa jirtu weerarri haarayni gara kaabaatin eegalame. Waraanni Misraa darsa saa guurratee bahee waggaa sadihiitti, bara 1887, waraanni nafxanyaa Calanqoon as bahe. Warraanni Minilik kuni Oromoo naannawa biraa cabsee injifannoodhaan machaawee, waan saameen diinaggeedhaan of cimsee, qawweelee ammayyee garii shammadatee gariihis kennaadhaan argatee, ogeeyyii waraana warra faranjiitin gargaaramee tarsiimoo lolaa baafatee waraana Afran Qalloo (Murti Guutorratti) lola bane. Oromoon immoo, qawwee dudullatti lakkooysaan dhibba tokko hin geenye kan waraana Paashaarraa buufatan, rasaasni waa xiqqo qoftiin keessa jiruun diina dura dhaabbatan. Cibirraaleen fardoo waan laamshayeef mancaa, eeboofi wantaa isaa qabateeti lafoo dura dhaabbachuuf dirqame. Akkasumaanuu waraanni Murti Guutoo, waraana Minilik kan lafootiin (infantry) qaawwedhaan caalamuus bobbaa diinaa hedduu ofirra faccisuu dandayeeti ture. Booda garuu madaafa yuusaa ibidda tufu, bakka fagoo eeboofi mancaan hin dhaqqabne dhaabaniin duubbee Raabaa Dooriin loltuu irraa bobbasuufi madoo itti wal’aanatu ibidda itti roobsan. Bifa saniin qawween sodaattuun hidhatte habalee gootaa moohattee, nafxanyaan akkuma kutaalee Oromiyaa kanneen birootti gootetti dachii Humbannatis qabate. Qondaalota Raabaa Doorii kanneen gaafa Calanqoo Calii baraaran, kanneen akka Hamid Ibroo (akaakoo Jaarraa) kopha kophatti galaafatanii ummatas hoggana silaa bakka caphanii isaan kaasu dhabsiisan.
Gaaga’amni weerarri Misraatifi kan Minilik Oromootarraan gahe biyya teenya qofatti osoo hin tahin addunya guututti, gaafni injifannoon lolaa gootummaa loltootaatifi qaruutummaa tarsiimootiin walcaaluun murtaawu sun akka dabarte dhawwaaqe. Fakkeenyaaf lola waraana Sudan kan Darbuush jedhamuuf, kan Abdullaa Al-Taashitin hogganamuufi waraana Ingilizi jiddutti, bara 1898, dirree lolaa Umdurmaanitti godhamerratti waanuma Calanqotti ta’etu raawwatame. Winston Charchil, kan booda muumicha ministeera Ingiliz ta’ee, warrana san keessatti akka loltuufi gabaafutti hirmaate, gama isaa jajuun akka gabaasetti; lola gaafasii keessatti warraana Darbuush 52,000 ta’utu kan Inglizi 8,200 aan moo’ame. Iccitiin injifannoo tanaa garuu akkana. Warri Suudan qawwee dullattii takka nyaatteefi meshaa harkaa kanuma akka Oromoon qabuu saniin itti baye. Warri Ingiliiz ammoo madaafa ammayaa gurguddaa, qawwee otomaatikaa, akkasumattis loltuu uffata raasaasafi eeboon laaftutti hin dirre ( body armour) uffateen dhihaate. Yeroo lolli ganama subii banamu, osoo lultuun Suudan meetira 2750 bira as hin dhihaatin muraasni madaafaa (artillery brigade) kurkurruu ibiddaa itti gadi roobse. Qawwee warri Suudan hidhatee keessaa tan akkam jabduu rubuu fageenya kanaa deemuu hin dandesssu ture. Waraanni Darbuush gootummadhaan reeffarra waltarkaanfataa mukatti dahataa ori’us osoo meetira 50 wuu dahoo Ingilizitti hin dhihaatin dhukkaawan. Lola sa’aa jaha qofa ture kana keessatti, Darbushoota nama 10,000 du’aan, 13,000 modoon, kuun ammo qabamuun moo’amuu mudatan. Gama Ingiliziin garuu nama 47 qofatu du’e, madoon 382 ture. Darbushoonni Suudaan, akkuma Raabaa Doorii Oromoo, guutummaafi tarsiimoo lolaatiin diina caalanis, qawwee ammayyaatin moo’amanii bittaa alagaatiif oggoluu dirqaman.
Abdukariim Ibraahim (Jaarraa Abbaa Gadaa) abbaa isaatifi manguddoota biyyaatirraa seenaa gootummaa Murti Guutoo kana dhagayaa guddachuun isaa, murni akkasitti gootaa akkamiin cabee alagaaf jilbiiffate? gaffiin jettuus mataa saa keessatti uumamuun kan hin hafin natti fakkata. Seenaa abaaboofi akaakoo isaatti dabaltee kanummaan abbaa isaatuu yaada kana cimsuu mala. Abbaan isaa Ibraahim Haamid, nama hayyummaa isaatitti fayyadamuuf mootummaan Haylasilassee ofitti dhiheessee aangoo keennef ture. Garuu beekkomsi isaatiifi aangoon alagaan kenniteef kuni saba saatiif hamma fedhe laalatuus roorroo ummata isaaairra gayaa ture irraa ittiisuuf isa hin dandeessifne. Kanaaf ammo deebiin isii; luynaafi goota onneedhaan , hayyuufi doofaa harsamni qaruutaadhaan gargar tahuun isaanii hafee, qawween luyna goota gootee doofaas hayyuu akka gootu waan hubate fakkata. Hanquun Oromoo diinaaf cabsite maal akka taate waan hubateef Oromoon deebi’ee mirgaafi kabajaa isaa goonfachuuf malli tokkichi ‘ibidda alagaan ittiin nu gubu san nutis horachuudha’ yaanni jedhu ganamumaan sammuu isaa keessatti habaqaalame. Bifa waliigalaatiin hubannoon seenaarraa goonfate sababoota Jaarraan umrii saa guutuu qabsoo hidhannootitti akka cichu godhan keessaa tokko jechuu nu dandeessisuuf ragaa jabaadha.
II. Fakkeenyummaa “Shiftoota” OromooOromoon diina hidhannoodhaan ol’aantummaa qabuun caalamee cabuus gadi aantummaa fudhatee roorroo amanfatee bilisummaa irraanfatee akka hin jiraatin ragaan hedduudha. Bakka takka takkatti hogganoonni hawaasaa hambaalee sirna Gadaatifi tan Raabaa Doorititti fayyadamanii ummata gurmeessanii finciluudhaan yeroo gabaabduufilleev taatu nafxanyaa offiraa buqqaasuu yaalaati turan. Bakkoota biraatti ammoo, matayyoonni Oromoo kanneen addatti roorroo, gidiraafi miidhaan itti hammaattetti haluu baafachuuf hawaasa keessaa bahanii gaaratti gaman. Akka moggaasa sirna nafxanyaatti “Shiftaa” tahan jechuudha. Oromoota bifa kanaan fincilanii maqaa horatan keessaa Salaaletti kan akka Hagarii Tulluuti, Muluu Wasanuutifi Asaffaa Shaaroo Lammii, Arbaa Guugutti Tuntunaa fa’aa maqaa dhawuun ni dandayama. Baha Oromiyaatti ammoo Hamidoo Ibroofi Habiib gootoota fincilli isaanii hidda nafxanyaa raase keessaa warra hangafaati. Gootoonni kun maqaa ‘shiftaa’ jedhuun haa beekkaman malee, shiftoota Habashaatirraa adda akka ta’an hubachuu feesisa. Shiftoonni Habashaa sababni gaaratti galaniif ummata saamuu dalagaa godhachuufi. Seenaa ‘shiftoota’ Oromoo bebbeekkamoo yoo qorannu ammoo, wanni manaa isaan baase roorroofi saaminsa nafxanyoonni irraan gayan hifachuudhaan akka fincilan agarra. Hedduun isaanii nafxanyoota biyya bulchan ajjeesuudhaan qawwee irraa fudhatanii gaaratti galan. Nafxanyoota midhaan ummataa saamanii fe’atan reebanii buufatan malee kan ummata nagayaa hin tuqan. Fakkeenyaaf waan Haamido fincilsiise Abdurashiid kitaaba saa‘Raammisoo’ keessatti bifa armaan gadii kanaan kaaye:
“Haalli Haamidoo fincilaan gaye roorroo nafxanyaan Weeyzaro Kaasaye ja’amtu, obboleessa isaatirraan geesse. Gaafa tokko sababa saffarrii irbootiin itti dallantee, qaallitti obboleessa irra guddaa Dashoo Ibroo, xilaan garaftu Haamidoon arke. Intalti dhalaa ilma dhiiraa tokko warra isaa duratti harka itti laachuun onneen Hamidoo fudhachuu didde. Coraan suukannaawe. Gocha qaallitti tuffii tuffii olitti fudhate. “haalli kun narra numa hin geenye” ifiin je’ee bara 1942 keessa umrii diiydamii shaniitti, Albeen “caphaa tokkoon gara gaara seene. Odoo hin bubbulin , Xuullo keessa idoo Khadee Ashee ja’amutti nafxanyaa ganda hiraarsu tokko galaafate. Itti aansee Aanaa Masalaa, naanno laga Xuuxxootti kan biraa tokko dhabamsiise. Oduun tuniis nafxanyoota baadiyyaa keessa aka fedhanitti sossohaa turan ni bir’atan. Kanaaf ashkaroonni mootummaa gaaraafi dakatti isaan barbaaduu jalqaban. Gaafa kaan, Haamidoofi waraanni isa barbaada deddeemu Eeldhaaye gama dhihaa, irkata Boortee Dhuuggootii’ol, iddoo qalaya jedhamutti wal afaan dufan. Haamidoon, Shaalaqaa waraana if duuba tarrisee boonaa dura deemu halaalaa adda keessa dhawee gaangeerraa lafatti darbe. Qaallichi lafa dhooynaan waraanni isaa dheeyfa dhukkee kaase. Mootummaan haala ashkaroonni isii mudate raadiyootti ibsullee baattu gurra ummataa seenuu dhoorkuu hin dandeenye. Ummanni biyyaa gama isaanitiin akkana jechuudhaan gooticha saa faarfate:
Tarkaanfiilee gootummaa Haamidoon fudhate nafxanyoota dhiiga ummataa xuuxan bahaa-gala dhoorkiteeti Oromoota onnachiiftee gara gaaraa qaceelchite,“Haamidoo Ibroo dhaa leenca haati deeyse
Mataa malee hin dhawuu mangistiin dhageeyse
Shiftaa gaara Guuguu hunda qaqqabanii
Kan Laga Dabbasoo Haamid dadhabnii
Gabbatee Kharra hin seenu,qarmaammee diigan malee
Beelawee shaashoo hin quufu, mirgoo gorro’an malee” jedhanii ilma isaanii kanaan boonan
“…cifroonni isaa yeroo gabaabaa keessatti dhibba caalan. Kun nafxanyaa gibira guurtu bira dabree mootummaa guddittiihuu baarayse. Haala kanaan “Ilmi Ibroo Haamidoon, waggaa diigdamii afuriif mootummaa Habashaaa lubbuu itti guraaraa bahee , bara 1966 keessa, seenaa dhaloonni naannoo sanii ittin boonuu qaban dhiisee, umrii 49tti kute. Seenaan Haamidoo, haawsni keenya yoo akka isaatti ifirratti lolan bulchiinsa Habashaa jalaa walaboomuuf yaroo dheertuu akka irraa hin fuune hubachiise,” (Raammisoo, f. 296)Jedha Abdurashiid seenaa Haamidoo bifa gabaabduun dhiheesse yoo goolabu.
Oromoota dalagaa Haamidoo tanarraa waa hubatanii booda faana isaa dhahanii qabsoo bilisummaa saba Oromoo hidda gadi dhaaban keessaa tokko Jaarraa Abbaa Gadaati. Gaafa Haamidoon gaaratti galu Jaarraan daa’ima waggaa jahaati, gaafa inni wareegamu ammo, dargaggeessa waggaa soddomaati. Kanaafuu umrii sammuun isaa waa qabattu (formative years) keessatti dalagaa gootummaa Haamidoo dhagayaatifi argaati guddate. Moyxannoon fincila matayyoota akka Haamidoo fa’arraa argame hubannoo ilaalchaafi tarkaanfii booda fudhateef bu’ura jabaa gaafas horate jechuun ni dandayama. Hubannooleen kunis;
Kan duraa, garaagarummaa nama qawwee qabuufi hin qabne jidduu jirtu. Namni qawwee qabuufi itti fayyadamee alagaa rukute, mirga ifiitifi kan fira isaa kabachiisuu akka dandayu. Kan lammataa matayyaan tokko onnatee hidhatee yoo fincile nafxanyoota injifachuu isaaniitiin of tuulanii waaqaan if qixxeessan wareerarsee mootummaa isaanii tan ‘waaqarraa kennamteef’ sun daddaaysuu ni dandaya. Akkasumattis, kan sadaffaa, namni qawweedhaan diina hangas raase, ummata isaa kan hamileen caphxee, jiruun itti jallattee gabrummaa qaama godhate yeroo gabaabduu keessatti a dammaqsee qalbii caphxees akka kabsachiisu hubate
III. Yaaliin sirnaafi heera jiru keessaan qabsaa’uf godhe fashaluuJaarraan seenaa finciltoota Oromootirraa hubannoon joollummaadhaan qomatti qabate kun moyxannoo sirna nafaxanyaa keessatti matuma isaatiifu isa mudataniin daran jajjabaatan. Seenaan Jaarraa kan hedduminaan beekamu kanuma warraaysa keessaati. Haa ta’aa ammoo Jaarraan Abbaa Gadaa akkuma Oromoota hedduu, osoo warraaysatti hin seeninin dura mootummaa jirtu keessaan dantaafi mirga saba isaa kabachiisuu yaalee ture. Asabootitti manguddoon biyyaa paarlaamaa Itoophiyaatti filamee akka dantaa isaanii mootummaa biratti eegsisuuf itti waywaannaan, nafaxanyaa tokkoon waliin dorgome. Filannoo paarlaamaa tab bara 1965tiif ummanni naannawa suniitis buqqa’ee baheeti Abdukariim (Jaarraa) file. Sagaleen isaanii garuu, bakki buute dhabamtee namichi kuun moohate jedhaniiti deebisanii irratti shuuman. Kanarraahis Jaarraan filannoon mootummaa sanii tan dharaatifi nafxanyoota ummata xuuxaa jiran waarsuufi ‘halaal’/tan heeraa (legitimize) fakkeessuuf godhamtu tahuu ni hubate. Namni haqaan ummata isaatif falmuu barbaadu filamuu akka hin dandeenyeefi ummanniis hamma fedhe bahee yoo filate nama ifii barbaadan bakka buufachuu akka hin dandeenye ragaa harkatti qabate.
Moxannon xumuraa tan Jaarraa qabsoo hidhannootif garaa murachiifte yaalii haqa intala Oromoo takkaa gara mana murtiitin argamsiisuuf godhe. Mudannoo jireenya Jaarraatiifi seenaa Oromoo jijjiiruuf teeysu tana Abdurashiid bifa armaan gadiitiin kaaye.
“…Guyyaa tokko , niitii jaarsi mana hidhaa Asaboot keessatti irraa ajjeefame , tan hulaa foolis xaabiyaa duraa boochu takkaan walitti dhufe. Kan warri arkan marti bira kutan, Jaarraan, nahuufii bira dabree, akkuma amala isaatti, gargaarutti seene. Tattaafanni niitii bira dhaabbachuu kun Jaarraafi ajajaa foolis xaabiyaa, Shaambala, tooyanna isaa jalatti namichi du’e, wal afaan buuse. Jaarraan dhiiga namichaa baasuuf Shaambalticha mana heeraatiif dhiheeysuu murteeffate. Haa ta’uu malee , Jaarraan Adareefi Asaboot jidduu deddeebi’ee, Amaarticharraa wahuu siiysuu dadhabe. Waraqaa yaamicha mana heeraa tan Adaree itti fidu , Shaambaltichi, ija isaa duratti cicciruu bira dabree “ aante Gaallaa aselechihaallehu” ( yaa Gaallicha siin hifachiisa) jechuuniin heeraa ol tahuu isaa irra deddeebi’ee mirkaneesseef. Gama biraatiinis , doginyoota haala kanarratti gargaarsa gaafatu keessaa, “dubbii tana yoo dhiifte irra siif wayya,” warra ja’uun malee kan tin’isa laatuuf dhabe. Ijibbaanni Shaambalticha mana heeraa dhiheessuuf godhu , guyyuma guyyaan Jaarraa rakkaa dhufe. Dubbii if dura dhiibuu dadhabuun , guyyaa bira taree, halkan hiiriba isa dhoorke. Kana keessa seenaan Haamidoofi Habiib sammuu boo jihan.”( Raammiso, f. 327 )Moyxannoon tun yaada Jaarraan joollummaarraa eegalee surrii keessatti baadhatee dhawaataan bilchaachaa ture gadi jabeessiteef. Kunis warri qawweedhaan aangoo yaabe hammamuu ummataan jibbamuus dadaan sireerraa bu’uuf akka hin teenya qajeellotti ifa taateef. Sirni qawweedhaan jaaramee qawweedhaan tikfamaa jiru qawweedhaan diigamu malee mirgaafi dantaan sabaa walarkuuf akka hin teenye mamii takkallee garatti hin hambifne. Gaafasii kaasee Jaarraan qabsoo hidhannootin sirna sun hiddaan buqqisuuf tarkaanfii fudhatu mara itti fufe.
IV. Sossoha Baaletti HirmaachuuWanni Jaarraan finciltoota akka Haamidootirraa hubate bu’aa isii qofa osoo hin tahin hanquu isiitisi. Finncilli matayyoonni hiraar jalaa bahuuf kophaatti yookin nama muraasaan godhan nafxanyoota naannawa sanii agabsee mootummaa san shoorarkeessus sirna cunqursaa hiddaan buqqaasee ummata bilisummaa goonfachiisuu akka hin dandeenye ni arge. Wal simannoon qawweefi gootaa jijjirama waaraa fiduu kan danda’u ummata gurmeessee fincila walootiif yoo bobbaase qofa yaanni jedhu mataa isaa seenuun tarkaanfi kanatti aansee fudhaterraa hubachuu dandeenya. Kunis qawwee bitate baadhatee kophaa gaaratti galurra, ilmaan Oromoo bifa gurmaayeen fincila geggeessaa jiran iyyaafatee, bara 1966 gara Baalee qajeele. Gaafa Oromoon malkaa xiqqaa gamattuu walwallaalchisame san keessatti, gosaafi naannawa isaa keessaa bayee, Waabee gamatti, warra arraanni ( dialect) isaanituu qaceellotti hin galleef waliin duulee wareegummaaf of qopheessuun isaa qabsoon hidhannoo bifa gurmaaween godhamtu hangam takka barbaachiftuu tahuu hubachuu isaatiif ragaadha.
Sossoha Baalee keessatti hirmaachuun hubannoo biraatis ni kenneef. Kunis fincilaaf umna gaaratti galurra ummata dammaysanii loluun irra wayya tahuus, leenjiifi hidhannoo ammayyee qabaatee caasaa sirna qabuun jaaramuu baannan lafa garaa sun gahuu akka hin dandeenyee arguu isaati. Fnficilli Baalee ummata guutuu sochoosee, nafxanyota dachiirraa buqqasee naannawa san dhuunfatuus, jaarmaya waraanaa ititaafi tarsiimoo yeroo dheeraa dhabuurraa sadarkaa sirna mootummaa sun fonqolchuurra gayuu hin dandeenye. Kanaaf, Jaarraan waraana bifa ammayyaatiin leenjifameefi caasaa turuu danda’u waaraa ( sustainable) jaaruuf gara biyya Yaman magaalaa Adanitti qajeele. Akkuma yaadettis qabsaa’ota akka isaa walitti qabuudhaan Qeeyroo Ganamaa, nama 36 of keessaa qabdu, kan leenjii gahaan qaramteefi bifa ammayyaatiin jalaa-olitti jaaramteen Oromiyaatti as qajeele. Dogongora addeela imalaatirraa dhalatteen mootummaa Soomalee harka bu’uun akeekni Qeeyroo Ganamaa akka yaadametti fiixa bahuu baatus, hidhaa waggaa shanii booda hubannoo seenaa abbootii isaa, mooyxannoo finciltoota Oromootiifi sossoha Baaletirraa argate osoo hin dagatin, bara 1976tti Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) gadi dhaabuu dandayeeti jira..
Goolabbii
Barruu tana keessatti moyxannoon Jaarraan joollummaadhaan keessa dabre qabsoo hidhannoo Oromoo jaarufi boodas itti cichuuf murteessaa akka tahan agarsiisuun yaalameeti jira. Jaarraadhaaf Oromoon qawweedaan caalameeti caphe, qawwee dhabaaf oggolee jiraate; furmaanni kanaatis qawwee barbaaddatanii diina ibiddaan namatti roorrisu ibiddaan dura dhaabbachuudha.
Sabboontonni qabsoo Oromoo bu’eerressan Oromoo sirna cunqursaa jalaa baasurratti akeeka tokkicha qabaachaa turan. Akeeka kana galmaan gayuuf ammoo, tarsiimoo, tooftaafi bifa jaaramayaa akkamiitu irra faaydaa qabaata yaada jedhurratti garaagarummaa ilaalchaa qabaataa turuun isaanii beekkamaadha. Sababoota garaagarummaa fidan keessaa, tokko, akkaataa ormi kun itti dammaqanii qabsoo Oromootif itti lafaa ka’ani jedheen yaada. Akkaataa dammaqiinsa bu’ureessitoota qabsoo Oromoo bifa waliigalaatti bakka lamatti qooduu ni dandeenya. Murni tokko warra mudannoo roorroon mataa saaniitiif saba isaaniitirraan geessen dallananii qabsoof ka’ani taha. Murni lammataa warra hubannoo xiinxallii siyaasaa: akkaataa Oromoon bittaa alagaa jalatti itti kufte, waan irra gahe, akkasumattis siyaasaa addunyaa, manneen barnootaatiifi kitaabota dubbisaniifi dhagayanirraa kanneen dammaqan of keessaa qabaata. Garaagarummaan tuniis akkaataa sabboontonni kun gara qabsoo itti seenanii qabsoo bilisummaa Oromoo ijaaruu keessati wanni durfama qabu (priority) maali? waan jedhurratti ilaalcha adda addaa akka qabaatan isaan godhe.
Warri mana barnootaatitti dammaqe xiin-laalcha saatteeysuufi bilcheessuuf durfama kennan. Qabsoo jabduu milkiidhaan xumuramtu gaggeessuuf dhaadannoon jalatti hiriiran “ummanni dummaqee, gurmaawee, hidhatee qabsoof bobbohe ni injifata” kan jedhu taha. Akka ilaalcha kanaatti sababni guddaan Oromoon cunqursaa jala akka jiraatu godhe wallaala ykn doofummaadha jedhan. Sabni diinaafi fira ofii adda baafatee hin beekne, wal hin beeku; waliinis qabsaawuu hin dandayu. Mirgaafi dirqama isaa adda baafatee hubachuu baannaan mirga isaa falmatee dirqama saa hobbaafachuu hindandayu. Kanaafuu saba tokko cunqursaa jalaa baasuuf seenaa isaa, haala jireenya isaa, firaafi diina isaa, barbaachisummaa qabsootifi tarsiimoo qabsoo sunii barsiisuun dirqama taha. Nama akkanaan dammaqe jaaruun ykn gurmeessuun laaftuudha; hidhatee hoggaa bobbahees goobaan galeeti bu’aa buusa.Warri ilaalcha akkanaa leellisan “Namni hin dammaqin hidhatus bu’aa hin buusu” yaada jedhu waan qabaniif qabsoo hidhannoo labsuu dura, qabsoo siyaasaa gaggeessuun dirqama jedhan.
Warri moyaxannoo ofiitirraa dammaqee qabsoo eegale yaada ummata dammaqsuufi ijaaruu jedhu kana jibbuu baatanis akkaataa qabsoon ittiin eegalamtuufi ittiin guddachuu qabdurratti ilaalcha biraati qaban. Moyxannoo isaaniitirraa wanni hubatan humnaaf maddi guddaan qawwee tahuu itti mul’ata. Jaarraan murna kana jalatti ramadama. Ilaalcha dammaquu, jaaramuu, hidhachuu jedhu kana jibbuullee baatu, hidhatanii falmuuf haal duree kaayuun hin barbaachisu nama jedhu ture. Akka ilaalcha isaatti hidhannoon jiraannaan saffisaan galma gayuun ni dandayama. Sababni isaatis wanni ummata tokko oggolchiisee akka cal’isan godhe, sodaafi abdi kutannaa humnaan caalamuun fidde tahuudha. Ummata onneen keessatti darrattee abdii kutate tokko hanga fedhe itti lallaabaa oolan kan keessaa dammaqu nama muraasa qofa. Hangi xiqqaan kunis kan wallaalarraa oggole osoo hin tahin kan qawwee dhabarraa osoo keessi isaa gubatuu diina jalatti buluuf dirqame. Irra jireessi ammoo, humna bilisummaa ittiin horatan hin arkannu jedhee waan amanuuf gorsaafi barnoonni kennamuuf gurra tokkoon seenee kaaniin yaa’a. Kanaafuu ummata akkasii dammaqsuuf, qawwee diinni qabu sun horachuu akka danda’u, hidhateetis diina dura dhaabbachuu akka dandayu, haala qabatamaan agarsiisuun barbaachisaadha. Humna hidhateetu ummata dammaqsa, ummata dammaqe sunis of jalatti hiriirsee diinarratti bobboosuuf dandeettiifi qophii qaba jedheetin yaada. Yaann kuniis kaka’uumsa ummataa dabballee takkaan maletti gaafa Haamidoon faan nafxanyaa karaa dabruu dhoorkan saniifi , akkasumas sossoha Baalee kan sagantaa siyaasaa takkaan maleetti ummanni guutuu biyyaa diinarratti bobba’e sanirraa ragaa qaba.
Ilaalchi addaa kan Jaarraan Abbaa Gadaa horate kuni hoggaa bara 1976-tti inni Finfinnee dhufe waan ta’erraa ifatti mul’ata. Gaafas sabboontonni jaarmaya qabsoo jaarurratti bobbahan, hiree kufiinsa mootummaa H/ Sillaasee booda argamtetti fayyadamanii, mootummaa harayatti jaaramaa jirtu keessatti hirmaachuun, Oromoof waa buusuudha yaalaa turan. Kanaafuu yaanni qabsoon hidhannoo haa eegalamtu jedhu hangas mara dhageettiis fudhatamas akka hin argatin ifa jira. Akka Jaarraan jedhetti namoonni hidduun yaada inni ammuma qabsoo hidhannoo haa eegallu jedhu saniin mormuu baatanis hamilee guddaa hin qaban ture. Irra hedduun isaanii ummanni sirritti waan hin dammaqiniif, leenjiifi hidhannoo gahaan waan hin turiniif qabsoo hidhannoo eegaluuf yeroon hin daraarre yaada jedhu qabaachaa turan. Gariin isaanii inumaatuu mootumma haaraya jaaramtu tana keessa harka naqannee tooftaadhaan angoo harka Oromootti galchina jedhanii abdachaa akka turanis ni himama.
Jaarraan garuu osoo oollee hin bulle humna waraanaa jaaruu qabna ejjannoo jettuutti ciche. Sababni inni dhiheessuus, kan duraa, mootiin dullachi kufus humni qawwee ammas harkuma alagaati jira; madaalliin humnaa osoo hin jijjiramin, sirni cunqursaa hiddaan buqqa’e jechuun hin dandayamu. Kanaafuu roorroon Oromorra geessu yeroof laaffattus ijaaramnee humna horree ofirraa ittisuu dandeenyu malee, bakkatti deebi’uun isii waan hin oolle. Kan lammataa ammoo, qabsoo hidhannoo eegaluuf hanga ummanni guututti dammaquufi hidhannoo gahaa qabaatu eeguun barbaachisaa miti; namaafi meeshaa waa ittiin jalqabnu qabaannaan waan hafe dhawaataan jabeeffachaa deemuudha dandayama yaada jedhu dhiheesse. Ejjannoo tanaan Harargetti deebi’ee qawwee lameen Elemo faarraa hafte bakka itti dhooyfamterraa baasee Mul’is Abbaa Gadaa faa wajjiin Gobeelle bu’ee qabsoo hidhannootiif xurree saaqe.
Akkuma yaada isaattis tooftaa qawwee takka nama lamatti hidhuu jedhuun eegale; waraanni isaatis hidhannoo loltoota mootummaatif nafxanyootarraa booji’uun sagliirraa buttaatti, buttarraa muraasatti guddatan. Lolli gaafas Soomaleefi Itoophiyaa jiddutti eegalamees madda qawwee ni bal’ise. Waraanni Bilisummaa Oromoo qawwee matamatatti hidhatee ummataafuu raabsuu eegale. Gaafa Darguun barattootaafi barsiiftota duguguutti ka’u, WBOn humna magaalatti namaa dirmatu, dahoo ilmaan Oromoo itti baqatanii afaan bineensaatirraa itti eewalaman abdii jabaa taate. Qabsoon Oromootis ilmaan goota tahaniifi qarayyoo waa baratan dabalatte.
Cichi cimaan Jaarraan qabsoo hidhannootiif qabu bu’aa yeroo muraasa keessatti argamsiifteen dhugaan galteef. Silaa hanga sirritti qopheeyfamutti waraana jaaruun tursiifamee, hiree lolli Soomaleefi Itoophiyaa uumtetti fayyadamuun hin dandayamu ture. Ummanni kumaatamaan lakkaawamu gara Soomaaliyaa daqee hidhatee biyyatti hoggaa deebi’u, jaarmaya isa simatee gurmeessee bobbaasu shoora hoggansaa taphatu tahe.
Haala qabsoo Oromoo gaafa Jaarraan WBO itti ijaareefi isa ammaa jidduu walfakkeenya hedduutu jira. Gaafas qabsoon hidhannoo hin barbaachiftu, qawwee hin argannu, qawwee yoo kaafne diinaatu nutti baay’ata, qophii gahaa hin qabnu, dirreen qabsoo mijjooytuun hin jirtu, ummanni sirritti hin dammayne, dura jaarmayoonni jiran tokko ta’uu qabaniifi yaada kana fafakkaataniin qabsaa’onni Oromoo wal atakaaraa turan. Haala sun keessatti Jaarraan kutannoodhaan qabsoo hidhannoo eegaluun, sabboontonni Oromoo atakaaroo hinjirreen mataa waldhukkuubsuurra gara hojii qabatamaatti akka tarkaanfatanii seenan carraa bane. Jaarraan akkuma yaadettis ummanni Oromoo humna waraanaa diinni ittiin isa cabsee ittiinis isa bitaa jiru sun inninis akka horatu ni godhe. Har’as yeroo maraamartoon gaafasii itti deebitee Oromoota atakaaraan dhuunfatte keessa jirra. Yeroo kanatti dhaloonni ar’aa atakaaroo dhiisanii gara tarkaanfii Oromoo humna horachiiftu, tan akka Jaarraan fudhate sunitti, fuula deeffachuudhan qabsoo tana sadarkaa itti aantu ceesisuu qabna.
Ummanni tokko mirga isaa eegsifachuuf akkaataa mootummaan isaan bulchitu aangoo isii itti fayyadamtu eemaruu danda’uu qaban. Sun ta’uuf ammoo aangoon sunuu tan fedhiifi hayyama ummata saniitin jaaramte ta’uun barbaachisaadha. Ummanni aangoo harkatti hin galfatin, mirgaafi kabajaa namummaa isaa eegsifachuu hin dandayu. Maddi aangoo guddaan ammoo humna. Maddi humnaa guddaan waraana. Humni waraanaa, lafee dugugguruu qabsoo sabaati. Sabni bilisummaaf falmatu, kan waraana hin qabne, akka foon lafee maleeti. Yoomuu of danda’ee hin dhabbatu, alagatti irkatu malee. Waldanda’ees waliin hin dhaabatu, garuma garatti jiga. Jaarraan tana hubate. Nutis waan irraa barannu hedduu qabna.
=====================================================================
Maddeen
Hassen, Mohammed “The Egyptian Occupation of Harer and Its Impact on the Oromo in Harerge,” The Journal of Oromo Studies, Volume 15, Number 2 (July 2008): 33-60.
Hamid, Jilcha. “The Ten Year War: Egypt’s Attempted Colonization of Eastern Oromia (1875-1885)
Leencoo, Libah. “The Man Who Lived His Dream- An Assessment of Jaarraa Abbaa Gadaa’s Life Journey | The Gulele Post.” The Gulele Post. N.p., n.d. Web. 06 June 2013.
Abdurashiid Abdurahmaan. “Seenaa Jaarraa Abbaa Gadaa Bifa Gabaabaan.” Bitootessa, 2013
Abdurashiid Abdurahmaan . “ Raammiso” Maxxansa lammataa, Bitootessa 2013
Jaafar Ali “ Gaafiifi Deebii Jaarraa Abbaa Gadaa waliin” 2008, Sanaa, Yamanhttp://www.youtube.com/watch?v=Yypfx6H-I-M


text:
Amajjii 28, 2013- Ollaa Finfinnee, ganda Galaan Guddoo
Humni Addaa WBO Amajjii 28, 2013 ganama saáa 8: 15 qarqara Finfinnee ganda qotee bulaa Galaan Guddoo jedhamu keessatti Itti aanaa Biiroo Qulqullinaa fi Miidhagina Magaalaa kan kutaa Magaalaa Yekkaa kan tahe dabballicha Shifarraa Garramoo jedhamu irratti tarkaanfii maayyii fudhate. Qondaalli mootummaa kun balfa mana fincaanii magaalaa Finfinnee keessaa waraabamee lafa ganda kanaa keessatti kuufamaa jiru irratti ummanni gaaffii nurraa dhaabaa jedhu irra deddeebiée kaasaa ture humnaan ukkaamsuuf jecha ummata walitti qabee doorsisuuf osoo garasitti sosso’aa jiruu Humna Addaa WBOtiin galaafatame. Tarkaanfiin kun wayta fudhatametti konkolaachisaan dabballichaas madaa’uun beekameera.
Amajjii 25, 2013- Harargee Dhihaa, Ona Mi’eessoo
Humni Addaa WBO guyyaa eerame kanatti Harargee Dhihaa ona Mi’eessoo araddaa Odaa Roobaa jedhamu keessatti qondaala poolisa Wayyaanee Ajajaa 50 Biraanuu (maqaan abbaa yeroof kan hin baramin) fi basaasaa beekamaa waahila isaa tahe kan Hasan Huseen jedhamu irratti tarkaanfii ajjeechaa fudhate. Qondaalli poolisaa kunii fi basaastichi ummata naannichaa hiraarsuudhaan seenaa yeroo dheeeraa warra qaban tahuun mirkanaaweerra.
Amajjii 26, 2013- Magaalaa Dirree Dhawaa
Guyyaa eerame kanatti Humni Addaa WBO magaalaa Dirree Dhawaa ganda Saabbiyaan jedhamu keessatti qondaalota tikaa diinaa:
- Siisaay (maqaan abbaa yeroof hin beekamne),
- Abinnet Hagoos fi
- Taaddasaa Geetinnat
Guraandhala 2, 2013- Wallagga Bahaa, ona Haroo Limmuu
Humni Addaa WBO godinaa kana keessa sosso’u guyyaa eerame kanatti ona Haroo Limmuu fi Yaasoo gidduutti kan argamu bakka Abbaa Mo’aa jedhamutti basaastotaa fi saamtota Wayyaanee maqaa investarummaatiin lafa kana qubatatanii ummata Oromoo saamanii fi hiraarsisan irratti tarkaanfii adabbii fudhachuun akka hamaatti madeesse. Basaastonni tarkaanfiin irratti fudhatame kunniin:
- Leewii Bayyanee (abbaa qabeenyaa)
- Admaasuu Baarnaabaas (abbaa qabeenyaa) fi
- Caannee Asaffaa (waardiyyaa investaroota lamaanii)
Guraandhala 5, 2013- Wallagga Bahaa, ona Saasiggaa
Guyyaa eerame kanatti Humni Addaa WBO godinicha keessa sosso’u ona Saasiggaa bakka Goottoo jedhamtu tan magaalaa Naqamtee irraa K.M. 26 fagaattee argamtu irratti dabballee fi basaasa Wayyaanee beekamaa kan tahe namticha Tewoldee Eliyaas jedhamu irratti tarkaanfii maayyii fudhate. Qondaalli diinaa hojii dabballummaa fi basaastummaa geggeessuun beekamu kun onoota Giddaa, Guutoo Waayyuu, Diggaa Saasiggaa fi Heebantuu keessa naanna’uudhaan ummata basaasee hiisisuu fi doorsisuudhaan beekama. Tarkaanfiin kun kan fudhatame osoo dabballichi makiinaa fe’iisaa ummataa tokko yaabbatee Saasiggatti galuuf jedhuu karaa irratti dhaabsisuun yoo tahu, konkolaachisaa ummataa san irratti balaan tokko illee osoo hin gahin barnoonni dammaqiinsaa kennameefii geggeeffameera.
Guraandhala 18, 2013- magaalaa Mi’eessoo
Humni Addaa WBO Oromiyaa Bahaa keessa sosso’u guyyaa eerame kanatti magaalaa Mi’eessoo keessatti kan argamu buufata boba’aa Shell kan qabeenyaan isaa basaasticha TPLF tahe irratti haleellaa fudhateen faayidaan ala taasise. Abbaan qabeenyaa Shell kanaa maqaa Aabboo jedhamuun kan beekamuu fi basaastummaadhaan ummata naannichaa kan rakkisaa turee fi gorfamees kan deebi’uu dide wan taheef tarkaanfiin kun irratti fudhatame.
Guraandhala 18, 2013- ona Mi’eessoo- Tarkaanfii ummataa
Guyyaa kanatti ona Mi’eessoo bakka Bordoddee jedhamutti basaastotni Wayyaanee lammiilee Oromoo fi Soomaalee gidduutti walitti bu’iinsa eega qabsiisanii booda Soomaalota tumsanii lammiilee Oromoo hidhannoo-maleeyyii rukutaa fi rukuchiisaa turan. Ummatni of ittisuuf tarkaanfii waraana diinaa lammiilee Oromoo rukutuuf hidhatee naannicha qubate irratti fudhateen diina irraa 7 battalumatti yoo ajjeessu 9 akka hamaatti madeesse.
Guraandhala 19, 2013- ona Mi’eessoo
Humni Addaa WBO guyyaa kanattis humna diinaa kan dirmannaa tarkaanfii farra ummatummaaf konkolaataatti fe’amee bakka lolli tahetti sosso’aa ture irratti haxxee hidhuudhaan konkolaataa fi waraana irratti fe’amee ture barbadeesseera. Lakkoofsi waraana konkolaataa san irratti fe’amee turee yeroof hin gabaafamne tahu illee, tarkaanfiin kun akka malee kan diina baaragsee fi lammii gammachiise tahuun hubatameera.
Guraandhala 23, 2013- Wallagga Bahaa, ona Haroo Limmuu
Humni Addaa WBO guyyaa kanatti ona Haroo Limmuu bakka Tikishaa jedhamutti humna waraana diinaa irratti haxxee hidhuun tarkaanfii fudhateen 4 irraa ajjeesee 3 madeesse. Wayta tarkaanfiin kun fudhatametti humna diinaa irraa qawweeleen AK47 lama booji’amuun qabeenyaa WBO taasifamaniiru.
Tarkaanfii ummataa
Gama biraan ummanni onuma Haroo Limmuu fi Galiilaa gama isaatiin tarkaanfii akka ummataatti fudhateen waajjira gandoota onichaa fi mana murtii onichaa ibiddaan barbadeessuun beekameera. Ummanni tarkaanfii kana kan fudhateef manni murtii onichaa haqa jal’isee lammiilee nagaa sobaan yakkee adabuun kan beekamuu fi akkasumas, hojiin bulchitoota gandeeniis imaammata farra haqummaatiin ummata doorsisuu waan taheef diddaa mootummaa agarsiisuuf akka tahe beekameera.
Walumaa galatti WBOn Oromiyaa bakkoota adda addaatti baatii lamaan dabran kana keessa tarkaanfii haleellaa fudhateen qondaalota diinaa gurguddoo ajjeefaman shanan dabalatee waraana diinaa kudhanoota ajjeessuu fi madeessuun, akkasumas, qabeenyaa diinaa kan akka konkolaataa, tiraakteeraa, buufata boba’aa fi kan biroos barbadeessuun diina irratti kasaaraa humna namaa fi dinagdee dhaqqabsiiseera. Tarkaanfiin waraanaa haqa ummata Oromoo cunqurfamee fi daandiin qabsoo karaa nagayaa itti cufamee falmuuf fudhatamu kun Oromiyaa guutuu keessatti jabaatee kan itti fufu tahuu ajajni Humna Addaa WBO hubachiiseera.
Injifannoo Ummata Oromoof!


text:
Camadaa Hundee irraa*
Qabsoon bilisummaa Oromoo yeroo gara yerootti guddachaa fi gabbachaa deemuun dirqama. Siyaasa keessatti yeroo hunda jijiramatu adeema. Dhaaba siyaasaa tokko keessatti jijjiramni tarsiimoo kan dhufu, bifa lamaan ta’a. tokkoffaan haalli waltajjii addunyaa fi naannoo yeroo jijjiramutti, tarsiimoon qabsoo haala jijjirame wajjin kan wal simatu, guddachaa fi sirreefamaa deema. Inni lamataa ammoo, tarsiimoon qabsoo yeroo jalqabaaf wixiname galii isaa qaqabuun, tarsiimoo haaraa maddisiisuun ni danda’a. jijjiramni inni lamataa kun, tarsiimoon duraan lafa ka’ame, galii isaa waan rukuteef, tarsiimoo haarawaa baafachuuf eddu rakkisaa hin ta’u. ta’us garuu bilchinaa fi ga’umsaan xiinxala gahaa gochuu gaafata. Haala jijjirama addunyaa fi naannoo irraa kan madde jijjiramni tarsiimoo dhufu garuu tarsiimoo duraan lafaa qaban dirqamaan kan nama jijjirsisuu dha. tarsiimoo dura lafaa qaban, jijjiruu jechuun dhiisuu ykn galii duraa lagachuu jechuu miti. Kallattii fi mala inni galma ga’uu danda’u bifa harawaan tarsiimoo harawaa maddisiisuu jewchuu dha.
Jaarmiyaan siyaasaas ta’ee dhaabbileen kamuu guddachaa fi injifannoo ykn bu’aa qabeesummaa argachaa kan deeman yoo tarsiimoo ifa ta’ee fi akka gaariitti xinxala irratti hunda’ee, gaaffii waltajjiin yeroo keessa jiru deebisuu danda’ee dha. tarsiimoon ifa ta’ee fi xiinxala irratti hin hundoofne yeroo hunda bu’a qabeessa hin ta’u. faalla kanaa jaarmiyaan siyaasaa jeeqamaa fi adaduma bulu dadhabaa deema. Tarsiimoo dhuga qabeessa dhabuun madda jeequmsaa ti. Keessumaa dhaaba siyaasaa keessatti rakkoon inni dhalchu edduu dha. tarsiimoon jaarmiyaa siyaasaa tokko karaa irraa jallannaan deebisuuf ykn sirreessuuf haarsaan inni gaafatu guddaa dha. keessumaa hoogganni jaarmiyaa siyaasaa tokko, tarsimoo qabsoo yeroo gara yerootti qorachaa fi gabbisaa hin deemu taanan, yeroo hunda gaga’amaa fi madda jeequmsaa ta’ee jiraata. Hoogganni jaarmiyaa siyaasaa tarsiimoo isaa gabbifachaa fi haala addunyaa fi yeroo wajjin sirreefachaa hin deemne, dhuma irratti diina ofirratti baayyisaa fi miseensa abdii kutachiisaa deema.
Tarsiimoo jaarmiyaan siyaasaa kaleessa irratti of hutubee qabsoo gaggeessa ture tokko haala waltajjii yeroo wajjin jijjiruuf haarsaa guddaa gaafata. Hooggana of kennaa fi of irratti amantaa qabuu fedha. Hunda caala hooggana seenaa kaleessaan jiraatu otoo hin taane, hooggana seenaa boruu tilmaamee lafa ka’u barbaada. Hoogganni egeree jaarmiyaa siyaasaa sirnaan hubachuu anqatu yeroo hunda kan ardhaa fi boruu dubbachuu irra kan kaleessaa irra ture leellisuu fi isaan jiraachuu barbaada. Kun dadhabbina jaarmiyaa siyaasaan tokko qabu kan muldhisuu dha. hoogganni jaarmniyaa siyaasaa tokko tarsiimoo jaarmiyaa maddisiisuu fi jijjirama jiru fudhachuuf kan of qopheesse ta’uu qaba. (strategic leadership must embracing changes) hoogganni jaarmiyaa siyaasaa gaaffii sadarkaa tarsiimoo deebii hin qabnee fi jijjiramaaf of hin qopheessine jaarmiyaa laamshesuun ala bu’aa hin qabu.
Jecha biraatiin hoogganni jaarmiyaa siyaasaa jijjirama jiru xiinxalee fudhachuu qaba yeroo jedhamu, waantota sadii sirnaan ilaaluun gaarii ta’a.
- muldhata jaarmiyaa siyaasaa, ifatti gaaffii waltajjii yeroo wajjin lafa ka’uu qaba (clarifying strategic intent)
- jaarmiyaa siyaasaa sirnaa fi bifa bu’a qabeessa qabuun ijaraafuu fi caasessuu qaba (building an organization)
- aadaa hojii fi amantaa siyaasaa yeroo gara yerootti bu’uuressaa deemuu qaba (shaping organization culture)
Hoogganni kana gochuuf ammoo dirqama lama bahuun barbaachisaa dha. tokkoffaan jaarmiyaa siyaasaaf qajeelfamaa fi jijjirama wal irraa hin cinne kennuu dha (guiding the organization to deal with constant change). Inni lamaataa ammoo miseensaa fi hoogganoota jaarmiyaa siyaasaa isaaf sadarkaa dandeettii, beekumsaa, fi aadaa dhaaba isaa olkaasuu fi jijjirama haala waltajjii wajjin akka deemuuf, yeroo gara yerootti jabeeffachaa deemuu dha (providing the leadership skill to cope with the ramifications of constant change).
Bifa kanaan yoo mooraa QBO ilaalle xiyyeefannaan keenya dhimmoota qabsoo keenya gara fuula duraatti adeemsisan moo dhimma xixiqaadhaan qabamaa jirraa? jennee ilaaluun gaarii dha. siyaasa keenya keessatti ifatti dhugaa jiru gadi baasanii dubbachuun barbaachisaa dha. qabsoo Oromoo kan sirreessu nama dhuunfaa ykn garee murta’e miti. Dhimma waloo ti. Dhimma waloo irratti ammoo namuu gahee mataa isaa qaba. yeroo tokko tokko itti gaafatama qabsoo Oromoo nama muraasaaf yeroo kenninu argina. Kun sirrii natti hin fakkatu. Dhimma qabsoo keenyaa ifatti dubbachuu fi itti hirmaachuun gahee lammii hundaati. Dhimmootiin irratti dubbachuu qabnu ammoo waanta bu’uura ta’an tauu qabu. kanaan ala aadaan atakaaroo fi qabsoo keenyaaf bu’aa hin qabne irra deddeebinee yoo iyyaa oolle fayidaa hin qabu.
Qabsoo bilisummaa Oromoo gara fuundiraatti tarkaanfachiisuuf anqinoota qabsoon keenya qabu dhugaatti walitti imuun barbaachisaa dha. dhimma ololaa irratti yeroo balleessuun qabsoo Oromoo laaffisuun ala bu’aan inni qabu hin jiru. Waltajjii haala amma qabsoon Oromoo irra jiru sirnaan isa dhugaa sana walitti imuun barbaachisaa dha. akka amma argaa jirrutti dhimma ijoo dhiifnee kaayyoo ganamaa fi kaayyoo galgalaa jechuun atakaaroo wal qabuun bu’aan keessaa argamu hin jiru. Keessumaa waa baranne warri jedhan, haala qabsoon keenya keessa jiruu fi tarsiimoo qabsoon Oromoo gaafatu otoo beekanuu, isa dhugaa diisanii darga aasa’uu ykn wal mooksuun eessanuu nama hin ga’u. gaga’ama amma yoonaa irraa barachuun barbaachisaa dha. jijjirama mooraa qabsoo Oromoo keessa jiruu fi haala waltajjii addunyaan keessa jiru walitti finnee xiinxaluun barbaachisaa dha.
Yeroo tokko tokko dadhabbinni keenya kan madde tokkummaa dhabuu irraa dhufe kan jedhu irra deddebi’amee dubatama. Tokkummaa dhabuun keenya dhugaatti nu miidhee jira. Maaliif tokkummaa dhabne kan jedhu gaaffiin yeroo ka’u gara nama dhuunfaa ykn rakkoo garee tokkoo goonee dhiyeessina. Dhimmichi rakkoo garee ykn nama dhuunfaa miti. Namni dhuunfaa qabsoo keessatti rakkoo uumuuf gumaacha xiqqoo qaba. Garuu murteessaa miti. Rakkoo amma yoonaa keessa jirruuf namni dhuunfaan ykn garee tokko kan dhalchee miti. Rakkoon qabsoo keenya mudatee fi tokkummaa nu dhoowwaa jiru gaaffii deebii argachuu qabu deebisuu dadhabuu keenya. Tokkummaan waanta faarsaniif hin dhufu. Tokkummaan kan fidu, galii siyasaa fi tarsiimoo bilchinaan maddisiisfametu fida. Kun bakka hin jirretti miiraan waanta ta’uu qaba jenneef dhufu hin jiru. Hunda dura haqa lafa jiru ofittis namatti imuu gaafata. Wal mooksuun ykn fedhii “Otoon” guutameen masakamuun itti bahi isaa kufaatii dha. adeemsi siyaasaa of jijjiraa fi haala waltajjii wajjin of muuxachiisaa deema. Hoogganni tarsiimoo fi galii isaa waltajii addunyaa fi naannoo akkasuma guddina siyaasaa sabaa wajjin wal hin simsiifne gaga’ama keessa jiraata. Injifannoo irraa fagaata. Waldhibdeen dhuma hin qabneen wal jeeqa. Kana kan dhlche garuu nama dhuunfaa ykn garee miti. Kana kan dhalchu galii fi tarsiimoo qabsoo keenyaa yeroo gara yerootti gabbifachuu dadhabuu keenya. Jewcha gara biraatiin dhugaa lafa jiru walitti imuu irra dharaan wal gowwoomsaa deemuu dha. kana irraa barachuun barbaachisaa dha.
Otoo rakkoon mooraan Oromoo qabdu nama dhuunfaa ykn garee ta’ee, yeroo namni dhuunfaan ykn gareen jaarmiyaa siyaasaa keessa bahe waanti hunduu karaa qabata. Kun garuu yeroo ta’e hin jiru. Aadaan wal mooksuu kun afuu qaba. yeroo ammaa rakkoon qabsoo akka nama dhuunfaan dhufetti, yeroo namatti imamu qaaniin hin jiru. Rakkoon qabsoo keenyaa nama dhuunfaa ykn garees miti. Rakkoon qabsoo keenyaa galii fi tarsiimoo qabsoo keenyaa bilchinaan haala waltajii yeroo wajjin lafa ka’uu dadhabuu keenya. Kana jechuun hooggana kana ifatti fudhatee haqa jiru qabsa’aas ta’ee ummatatti imu dhabamuu isaati.
Haata’uu garuu yeroo ammaa kana wal urursaa deemuu irra, rakkoo qabsoon keenya qabdu ifatti walitti imuun jalqabamee jira. kun guddina siyaasa Oromoo ti. Hanqinni qabsoon keenya qabu, rakkoo namootiin dhuunfaan dhalchan otoo hin taane hooggana haala yeroo hubatee muldhata jaarmiyaa fi tarsiimoo jaarmiyaa sirreessuu dhabuu dha. kana hadhahus ofitti himuun barbaachisaa dha. warri qabsoo keessa jirru, haqa kana ofitti himuu sodaannus ummati Oromoo haala kana sirnaan hubachaa jira. gaaffiin amma jiru, nutu uummata hoogganaa jiramoo ummatatu nu hoogganaa jira jennee of gaafachuu qabna. Olola atakaaroo keessaa baanee, rakkoo qabsoo keenya mudate akkuma amma jalqabamee jirutti walitti imuun hunda caala. Yeroon amma keessa jirru, yeroo galii ganamaa fi galgalaa jennee atakaaroo wal qabnuu miti. Yeroon isaa yeroo haqa lafa jiru ofitti imnuu dha. kan kaleessaa seenaa dha. seenaa ammoo irraa barannee waltajjii amma keessa jirruuf dhimma itti bahuu dha. akkasuma seenaa kaleessaan jiraachuu hin dandeenyu. Seenaa mataa keenyaa hojachuu qabna. Seenaan mataa keenyaa ammoo waltajjii amma keessa jirruu dha. qabsoo waltajjiin yeroo gaafatu gochuun ammo daandii injifannoo ti.
___________________________________________________________________________________
* Camadaa Hundee: camadaa@gmail.com
Gadaa.com


text:
Waa’een Dooktoroota Afur Hospitaal Naqamtee Keessaa Hariyatamanii fi Hidhamanii, Shira Moo Haqa?
Posted by Madda Walaabuu Press on 4/06/2013
Ebla 05, 2013 | VOA
Namoo Daandii
Akka maatiileen isaanii jedhanitti, afuran keessaa garii, waggoota 15 caalaa Hospitaala Naqamtee keessaa tajaajilan. Dr. Addaam Lammaa, oguma addaa baqaqsanii hodhuu yokaan Serjeriin n ka tajaajilanii fi Kilinika, “Kilinika Maayoo Ol’aanaa” jedhamu ka dhuunfaatti qaban. Dr. Isaayyaas Birhaanuu oguma addaa fayyaa gadameessaan kan Hospitaalicha keessaa tajaajilanii fi Kilinika “Yuuniversaal Kilinik” - jedhamu dhuunfaatti qaban, Dr. Belaay Beete-Maariyaam, oguma addaa fayyaa gadameessaan kan Hospitaala Naqamtee keessaa hojjetanii fi Kilinika dhuunfaa “ABDII CLINIC” - jedhamu keessaa kan hojjetan, Dr. Taammenee Abarraa, ka baatii ja’a dura Daarektara Medikaalaa Hospitaala Naqamtee turanii fi amma Yunivarsitii Finfinnee, Damee Xiqur Anbassaa keessaa Ispeeshaalistummaa yokaan oguma addaa barataa jiran ta’uu dubbatu, firoonni isaanii kun.
Akka maatiileen jedhanitti -- Dooktoroonni kun qabamanii hin hidhamuu isaanii dura -- xalayaa tu, Biiroo Fayyaa irraa mata mataatti isaan dhaqqabe.
Qabiyyeen xalayaa sanaas -- “Badii kana dura Hospitaala Naqamtee keessatti dalagafmaa ture keessatti ga’ee ol’aanaa waan qabaattee argamteef, baatiilee lamaaf mindaan kee rarraasamee, baatiilee lamaaf hojii irraas dhaabamtee jirta” - ka jedhu akka ta’e nuuf ibsan. Itti-fufees, Kilinika Kam iyyuu keessaa akka hin hojjenne kan ittisu, xalayaan ka biraan Giddu-gala Fayyaa Naqamtee irraa isaan dhaqqabuu dubbatu.
Dooktoroota afuranii ala dooktorri dhalata Kooriyaa, kan oguma addaan fayyummaa lafee tajaajilan, Dr. Ho Rim Jong, hojii irraa hariyatamuu illee nuuf ibsan.
Hidhamuun dooktoroota kanaa ilaalcha polotikaa waliin hidhata qaba, jedhu.
Koomishina Poolisii Oromiyaa irraa kan ibsa nuuf kennan Komaander Abbebee Leggesee, dooktoroonni afuranuu yakka oguma isaanii wajjiin wal-qabateen shakkamanii kan harka poolisii jiran ta’uu dubbatan. Qorannaa dooktoroota sana irratti geggeessamaa jiruuf kan sababaa duraa ta’e, maatii namoota sadii irraa himannaa dhihaate, jedhu. “Dubartoonni da’umsaaf yeroo adda addaatti gara isaanii deeman, tajaajila isaaniif malu argachuu dhabuu irraa du’an,” jedhan – Komaander Abbebeen.
Daarektarri Medikaalaa Hospitaala Naqamtee, Dooktor Caalaa Olaanis, kanuma mirkaneessan. “Yeroo gabaabaa keessatti, haadhotiin da’umsaaf gara hospitaalichaa dhufanii wal’aansa irratti du’an kudha-lama,” ka jedhan, Dr. Caalaan, dhimmi isaa waan seeraan qabamee jiruuf, himannaa tokko tokkoo dooktoroota sanaa irratti dhihaate ilaalchisee ibsa bal’aa kennuu akka hin dandeenye dubbatan.
Namoo Daandii
Akka maatiileen isaanii jedhanitti, afuran keessaa garii, waggoota 15 caalaa Hospitaala Naqamtee keessaa tajaajilan. Dr. Addaam Lammaa, oguma addaa baqaqsanii hodhuu yokaan Serjeriin n ka tajaajilanii fi Kilinika, “Kilinika Maayoo Ol’aanaa” jedhamu ka dhuunfaatti qaban. Dr. Isaayyaas Birhaanuu oguma addaa fayyaa gadameessaan kan Hospitaalicha keessaa tajaajilanii fi Kilinika “Yuuniversaal Kilinik” - jedhamu dhuunfaatti qaban, Dr. Belaay Beete-Maariyaam, oguma addaa fayyaa gadameessaan kan Hospitaala Naqamtee keessaa hojjetanii fi Kilinika dhuunfaa “ABDII CLINIC” - jedhamu keessaa kan hojjetan, Dr. Taammenee Abarraa, ka baatii ja’a dura Daarektara Medikaalaa Hospitaala Naqamtee turanii fi amma Yunivarsitii Finfinnee, Damee Xiqur Anbassaa keessaa Ispeeshaalistummaa yokaan oguma addaa barataa jiran ta’uu dubbatu, firoonni isaanii kun.
Akka maatiileen jedhanitti -- Dooktoroonni kun qabamanii hin hidhamuu isaanii dura -- xalayaa tu, Biiroo Fayyaa irraa mata mataatti isaan dhaqqabe.
Qabiyyeen xalayaa sanaas -- “Badii kana dura Hospitaala Naqamtee keessatti dalagafmaa ture keessatti ga’ee ol’aanaa waan qabaattee argamteef, baatiilee lamaaf mindaan kee rarraasamee, baatiilee lamaaf hojii irraas dhaabamtee jirta” - ka jedhu akka ta’e nuuf ibsan. Itti-fufees, Kilinika Kam iyyuu keessaa akka hin hojjenne kan ittisu, xalayaan ka biraan Giddu-gala Fayyaa Naqamtee irraa isaan dhaqqabuu dubbatu.
Dooktoroota afuranii ala dooktorri dhalata Kooriyaa, kan oguma addaan fayyummaa lafee tajaajilan, Dr. Ho Rim Jong, hojii irraa hariyatamuu illee nuuf ibsan.
Hidhamuun dooktoroota kanaa ilaalcha polotikaa waliin hidhata qaba, jedhu.
Koomishina Poolisii Oromiyaa irraa kan ibsa nuuf kennan Komaander Abbebee Leggesee, dooktoroonni afuranuu yakka oguma isaanii wajjiin wal-qabateen shakkamanii kan harka poolisii jiran ta’uu dubbatan. Qorannaa dooktoroota sana irratti geggeessamaa jiruuf kan sababaa duraa ta’e, maatii namoota sadii irraa himannaa dhihaate, jedhu. “Dubartoonni da’umsaaf yeroo adda addaatti gara isaanii deeman, tajaajila isaaniif malu argachuu dhabuu irraa du’an,” jedhan – Komaander Abbebeen.
Daarektarri Medikaalaa Hospitaala Naqamtee, Dooktor Caalaa Olaanis, kanuma mirkaneessan. “Yeroo gabaabaa keessatti, haadhotiin da’umsaaf gara hospitaalichaa dhufanii wal’aansa irratti du’an kudha-lama,” ka jedhan, Dr. Caalaan, dhimmi isaa waan seeraan qabamee jiruuf, himannaa tokko tokkoo dooktoroota sanaa irratti dhihaate ilaalchisee ibsa bal’aa kennuu akka hin dandeenye dubbatan.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Namtichi morkataa roorroo jedhamu kun ammaan dura otuu carraa biyya 3ffaa hin argatin dura biyya keenyaa magaalaa naironi akka ture kabn dubbatu odeeffannoon keenya yeroo sana keessattis hojiin inni hojjachaa ture yoomiyyuu kan dagatamuu qabu miti jechuudhan kan gabaafame yommuu ta'u barreeffamni kun irra deddeebi'uudhan kan inni barreessee shira akka morkataan ilmaan oromoo irratti hojjachaa ture gonkuma alagaadhanuu ilmaan oromoo irratti hojjatamee hin beeku erga jedhee booddee hojii farrummaa morkataa roorroo yeroo gabaabbinaan ibsu biyya keenya magalaa nairobi keessatti embassy ethoipia warra kenya keessa jiran wajjin hariiroo chimaa tolfachuudhan ilmaan oromoo warra fincila diddaa gabrummaa baqatanii biyya sana keessatti lubbuu isaanii jiraachisaa jiran keessaa kan alagaati gurgurate 1-henok moosisa
2-mohamed abbaa garoo
3-girmaa tolosa
4-bekele olanaa
5-muusaa adam
6-zaakir huseen fii nama 3 kan yeroof maqaan isaanii hin argamin irratti shira xaxee qarshii dhuma hin oollef jecha ilmaan oromoo gurguratee akka keeziin/case/isaa atattamaan gara biyya sadaffaa qaqqabuuf gochuudhan tarkaanfii inni oromoota warra lubbuu isaanii baraaruf biyyaa baqatan irratti shira akkasii erga hojjachaa turee booddee biyya 3ffaa argatee gara biyya norway erga deemee boodas haaluma kanaan walii galteen ilmaan oromoo kaayyoo tokko irratti akka waliin hin hundoofnef tattaaffii inni gochaa turee fii kan inni yeroo ammaa kanas hojjachaa jiru akka malee kan nu gaddisiise jechuudhan odeeffannoon keenya gabaasee jira.
Haaluma kanaan wal qabatee hojiin namichi kun hojjachaa ture kana duwwaa otuu hin ta'in bara 2008 fii 2009 keessa guyyaa kabajaa gootota oromoo yaadannoo qophaawe irratti olola amantii kaasudhaan yaada adda addaa dhiyeessee shakkii guddaa oromoota ayyana goototaa kana kabajuuf magalaa oslo keessatti wal gahan akka walitti muufatanii addaan bittinaawan godhee kan jiru yommuu ta'u amantii waaqeffataa fii amantiilee gara biraa walitti buusuf yoo tattaafateyyuu yeroo sanaaf akka hin milkaawin kan dubbatan warri ayyaanicha irratti argaman garuu sababa sana irraa kan ka'een jiraattota biyya norway keessa jiraatan hirphaa gaanfurree;tottoobaa,ilfinash qannoo fii oromoota amantiin isaanii waaqeffataa ta'e warra islama ta'an wajjin walitti buusuuf carraaqqii guddaa akka gochaa tures hubatamee jira.
Bara 2011 kabajaa ayyana irreechaa ykn irreessaa kan biyya norwayitti oromootan qophaawe irratti yaada inni kenne keessaa amantiin waaqeffataa jedhamu hin jiru,jiraachaas hin turre,jiraachuus hin danda'u kan jedhu dhiyeessee yaada kanaan oromoota hedduu walitti buusuf tattafachaa kan ture ilmaan oromoo meeqatam akka walitti dallanan godhee jira.namni kun hanqina dammaqinaa kan qabu yommuu ta'u garee isa deeggartu kan dhalootan biyya tokko ta'anii fii warra sheekanaa husseenitti amanan deeggartoota ijaarratee akka mormii guddaan ka'u godhee jira.
Egaa ilmaan oromoo ayyanicha irratti argaman yeroof yoo walitti muunnoon jiraateyyuu yeroo ammaa kana garuu waanti nama yaachisuu tokkollee akka hin jirre maddi odeeffannoo kun irra deddeebi'ee addeessee jira.haaluma kanaan kan wal fakkaatu addi bilisummaa oromoo biyya keessatti dargaggoota oromoo lafarraa ficcisiisaa jira jechuudhan facebook isaa irratti barreessaa akka turee fii waa'ee amantii irra deddeebi'ee barreessaa kan jiru namni kun amantiin kan abbaati biyya garuu waliin qabna jedhamee erga itti himamee boodallee hojii isaa irraa kan of qusachuun irra ture dhiisee cimee hojjachuu akka jalqabes qorannoo namota isa beekan irraa argame irraa hubachuun danda'amee jira.
Sana malees sarara paltalk irratti ummata oromoo warra gamtaa tokkummaa oromoo irratti wal mari'achuuf yeroo isaa gubee yaada wal jijjiirrachuutti jiru jidduu seenee seenaa amantootaa fii kutaan oromoo kudha tokko miti kutaa lama qofa jechuudhan yaada sana akka hirmaannan ilmaan oromoo hin milkoofnef yaada hin barbaachifne kan amantiilee oromoo kan waaqeffannaa,islma,chiritian,jechuudhan kaasee walitti diraa ture ammas haaluma sana irratti argama jechuudhan gabaafamee jira.
barreeffamni kun ammallee hin raawwanne fuula duraaf itti fufa..