text:
Finfinnee- Taaddasaa (Fidoo) Eebbaa (PhD), Aanaa Najjoo, Ganda Guduruu bakka addaa Qoxee Ginnasii keessatti, bara 1943 dhalate. Maatii qotee bulaa keessatti waan dhalateef loon tiksaa fi hojii qonnaa irratti hirmaachaa guddate. Dr. Taaddasaan, dura mana barnootaa Qeesitti galuun. Barnoota kan eegale yoo ta’u, sana booddee barnoota sadarkaa duraa mana barnootaa Swedish Evangelical Mission School Najjoo jirutti barate bara 1956 xumurate. Giddutti yeroo kutaa 7 baratu ji’a lamaaf hidhame ture. Barnoota sadarkaa 2ffaa, 9-12tti Jimma Agricultural Schoolitti barate. Barnoota sadarkaa 2ffaa akka xumureen Koolleejjii Qonnaa Haramaayaatti waggaa afur baratee, qabxii olaanaa fiduudhaan digirii tokkoffaa (BSC) argachuun bara 1965 eebbifame.
Barnoota isaa akka itti fufuus carraa barnoota argateen USA, Yunivarsiitii Wisconsin State tti digirii isaa lammaaffaa (MSC) argachuudhaan eebbifame. Biyyatti deebi’uun Koolleejjii Haramaayaa barsiisuu eegale. Barsiisuun cinaatti qorannoo Saayinsii adda addaa godhaa ture. Qorannoo inni godhe hanga har’aatti bakka guddaa qabatee jiru Xaafii irratti qorannoo inni godheedha. Qorannoo Xaafii kana bara 1969 xumuruun kitaaba tokko barreesseera. Qorannoo inni gaafa sana jalqabeen har’a gosa Xaafii 3842 akka jiranii fi maqoota xaafii kan akka Daabii, Kara Debi, gea lamme, muri fi kkf moggaafamanii jiru.
Ammas carraa barnootaa argateen British Columbia University, Vancouver, Canada dhaqee barachuun, bara 1974 PhD eebbifame. Gara biyyaatti deebi’ee “Ethiopian Research Institute” keessatti qacaramuun hojii qorannoo itti fufe. ‘Ethiopian Gene Bank’ ykn ‘Plant Genetic Resource Center’ jedhamu bara 1976 dhaabuun hanga bara 1979 biyyaa bahutti hogganeera. Akeeki dhaabbata kanaa sanyii mukkeenii fi midhaanii walitti qabuun akka hin badneef ol kaa’uu fi akka ija gaarii godhatan qorachuudha. Dhaabbatni Dr. Fidoon hundeeffama isaa irratti qooda guddaa qabu kun har’a “Ethiopian Biodiversity Institute” jedhamuun beekama.
Dr. Fidoon hojiisaa gosa mukaa fi midhaanii walitti qabuu kanaan bakka dhaqetti seenaa fi aadaa Oromoo qorataa ture. Oromoon guyyooti 27 akka qabu, guyyootiin kun tokko tokkoon maqaa akka qaban qorate, kitaaba isaa Gadaa Melbaa jedhu keessatti barreessee jira.
Dr. Fidoon, yeroo inni barnoota PhD isaa xumuree biyyatti deebi’e yeroo ABO hundeeffamaa jiru waan tureef, innis hundeessitootatti dabalamuun qooda isa irraa eegamu kennuu jalqabe. Bara 1978, karoorri waraana bilisummaa Oromoo, Dirree Bahaa irraa gara naannoo Gudar-Ambootti dabarsuu akka karoorfameen Dr. Fidoon geejjiba qopheessuu keessatti hirmaate. Waraanni bakka jedhame gahee osoo haala hin mijeeffatiin oduun isaa mootummaa bira gahee humnootni tikaa yeroo qoratan kan geejjiba sana mijeesse Dr. Fidoo tahuu baranii qabanii Maa’ikalaawwitti hidhan.
Dr. Fidoon yeroo “Ethiopian Gene Bank” dhaabe gargaarsa mootummaa Jarmanii fi Siwudin irraa kennameen waan tureef, mootummootni kun lameen akka inni gadhiifamu dhiibbaa godhaniin hiikame. Dr. Fidoon hidhaarraa haa hiikamu malee tika dhaabbatana irra kaa’ame ture. Odeessa murtii deebifame hidhamu akka dhaga’een, sagantaa hojii gara Wallaggaa geessu baasuun haga magaalaa Kurmuk, daangaa Sudaan deemuu qopheessuun garas imale. Achumarraan utuu warri isa eegan quba hin qabaatiin miilaan daangaa cehee Sudanitti harka kenne.
Dr. Fidoon yeroo biyya Sudaan seenu Kaartum keessatti wajjirri ABO baname hojiin jalqabee waan tureef hogganoota achi turanitti dabalamee hojii eegale. Akka Sudaan seeneen maqaa “Gadaa Melbaa” jedhuun kitaaba “Oromia: A Brief Introduction to the history of the Oromo People” jedhamu barreesse. Yeroo biyya ture hojii ija mukkeenii fi midhaanii walitti qabuuf guutummaa biyyichaa keessa naanna’aa tureetti carraa seenaa, duudhaa fi aadaa Oromoo qorachu argate ture. Kitaaba kana dura afaan Ingiliziin barreessee booda afaan Oromootti hiikame. Kitaabni kun Oromoon eenyu akka ta’e, maddi dhaloota isaa, aadaa fi amantii isaa maal akka ta’e, Oromiyaan qabeenya akkamii akka qabdu fi seenaa Oromiyaa bifa salphaa ta’een barsiisa.
Dr. Fidoon, walgahii Jila Qabsaa’otaa bara 1988 dirree Dhihaatti godhame irratti miseensa Koree Giddugaleessa fi Waajjira Siyaasaa ta’ee filame. Gaafatamaa Damee Diinagdee ta’uun hojjachuu cinaatti, Waldaa Gargaarsa Oromoo (WGO-ORA) jabeessuu fi guddisuu keessatti qooda guddaa taphateera. Michuuwwan dhaaba Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) gargaaran horachuu irratti guddoo tattaaffateera. Suudanoota, akkasumas ummatoota hundeen isaanii Kush ta’an kan akka Nubiyaa fi Dungulaa faa barbaaduun wal baree akka ABO gargaaran godhaa ture.
Dr. Fidoon, hariiroo gaarii Suudanoota wajjiin uumametti dhimma bahuun bara 1988, baatii Waxabajjii keessa Suudaniin gaafatee daandii qilleessaa argamsisuun Raadiyoo Sagalee Bilisummaa Oromoo (SBO) gadi dhaabeera.
Dr. Fidoon bara 1988 irraa kaasee miseensa WJS ta’ee hoggana kennaa turee, Kora Hatattamaa 1998 booda hamma Kora Sabaa 3ffaa bara 2004 godhameetti miseensa Barcuma Yubaa ta’ee dirqama isaa bahaa ture. Kora Sabaa 3ffaa irratti miseensa Gumii Sabaa ta’ee filamee Damee Dantaa Alaa jalatti hanga bara 2012tti Gaafatamaa Hojii Dippilomaasii ta’ee hojjateera. Walgahii Gumii Sabaa bara 2010 godhame irratti miseensa Gumii Shanee akka ta’u sagalee guutuun filame. Akka kanatti Gaafatamaa Damee Dantaa Alaa ta’ee dirqama isaa baheera.
Dr Fidoon, dirqama qabsoo itti kennamu raawwachuu qofa utuu hin taane dandeettii barreessuu qabuun maqootii dhiiraa fi dhalaa Oromoo 5000, hiikaa isaanii waliin yeroo dheeraadhaaf walitti qabaa ture, bara 2018 kitaaba “Moggaasa: Maqoota Oromoo fi Hiikota isaanii” jedhu maxxanse. Kitaabni kun maqooti Oromoo fi hiikaa isaanii tarresssuu qofa osoo hin taane maqaan maal akka ta’e, sirna maqaan itti moggaafamu, madda maqoota Oromoo, ayyaanota fi aadaa Oromoo gad fageenyaan ibseera.
Bara 2018 yeroo hogganni ABO biyyatti deebi’e Dr. Fidoon gara Asmaraa dhaquun hogganoota biroo waliin waggaa 27 booda biyyatti deebi’e. Bara 2020 jalqaba irratti biyya USAtti deebi’ee milli isaa dhukkubuu jalqabnaan yeroo ilaalamu dhukkuba kaansarii sammuu akka isa qabate itti himame. Dhukkuba kaansarii kanaan waggaa lama guutuu waldhaansoo qabaa turee, Caamsaa 1, 2022 du’aan boqote.


c: text/html

text:
Lakkoofsota fuulaa
Barreessaa keessatti, lakkoofsi fuulaa, dirree ati barruu kee keessaati saaguu dandeessudha.
Lakkoofsoota fuulaa Saaguu
Fuula lakkoofsaa iddoo qaree ammeeti saaguuf Saaguu - Dirreewwan - Lakkoofsa fuulaa fili.
Barruu "Page number" jedhu bakka lakkoofsaa yoo agarte, Mul'annoo - Dirree Maqaaleefili.
Haa ta'u malee, yommuu barruu dabaltuu ykn haqxuu dirreewwan kunnen iddoo jijjiiru. Kanaafuu fuula dirree lakkoofsaa mataduree ykn jaantoo keessaati kan iddoo walfakkaataa qabanii fi kan fuula kamiyyu irraati irra deebi'aman saaguun gaaridha.
Chooseor to add a header or footer to all pages with the current page style.
Fuula lakkoofsaa hiikame waliin eegaluu
Amma lakkoofsota fuulaa irraati to'aannaa dabalata barbaadda. Galmee barruu fuula 12 irraa eegalu irrati barreessaa jirta.
-
Galmee kee keessaati keeyyata tokkoffaa irratti cuqaasi
-
Dhangii - Keeyyata - Yaa'a Barruufili.
-
Iddoo qurxinsaa keessati, Saagii dandeessisi. Lakkoofsa fuulaa lakkoofsa haaraa akka qindeessu gochuuf Haalata Fuula Waliin danddeessisi. TOLEE cuqaasi.
lakkoofsi fuulaa haaraan amala fuula keeyyaata tokkoffaati.
Haalata lakkoofsaa fuulaa dhangeessuu
Lakkoofsota fuulaa Roomaa i, ii, iii, iv, fi k.k.f tarreeffaman barbaadda.
-
Dirree fuula lakkoofsaa dura sirriin yeroo lama cuqaasi. Qaaqa Dirreewwan Gulaala ni ilaalta.
-
Dhangii lakkoofsaa filuun TOLEE cuqaasi.
Haalaawwan lakkoofsa fuulaa adda addaa fayyadamuu
Fuuloota haalata lakkaawwii warra Roomaan barreefamani, kanneen hafan haalata birootin kan barreeffaman si barbaachiisa.
Barreessaa Keessatti, haalatawwan Fuula adda addaa si barbaachiisa. Haalatni fuula tokkoffaa jaalantoo lakkoofsota roomaniitif dirree fuula lakkoofsatin dhanga'ee of keessaa qaba. Haalatni fuulaa itti aanuu jaalantoo dirree fuula lakkoofsatin dhangeeffame of keessaa qaba.
Haalataaleen fuula lameenu qurxinsa fuulatin adda bahuu qabu. Barreessaa Keessatti, qurxisawwan fuulaa ofumaani fi qurxisawwan fuulaa hujekaan saagaman qabaachuu ni dandeessa.
-
qurxinsi fuulaa ofumaani yommuu haalatni fuulaa "akkaataa itti aanu" addummaa qabaate dhuma fuulaa irraati mul'ata.
For example, the "First Page" page style has "Default" as the next style. To see this, you may press Command+TF11 to open the window, click the icon, right-click the First Page entry. Choose from the context menu. On the tab, you can see the "next style".
-
qurxinsa fuula hujeekaan saagamee haalatawwan fuulaa jijjiirun ykn osoo hin jijjiirin fayyadamuun ni danda'ama.
Yoo Ctrl+Enter dhiibde, qurxiinsa fuulaa osoo haalatawwan hin jijjiirin fayyadamuu ni dandeessa.
Yoo Saagii - qurxiinsa hujeekaa filtee, qurxiinsa fuulaa osoo haalata hin jijjiirin ykn jijjiirun ykn fuula lakkoofsaa jijjiirun saaguun ni danda'ama.
Wanti gaarii jettu galmee kee irraati hunda'a: qurxiinsa fuulaa haalatawwan fuulaa jidduu hujeekaan saagaman fayyadamuuf, ykn ofiin jijjiiraa fayyadamuuf, fuula mata duree haalata fuuloota biroo irraa adda ta'e tokko yoo barbaadde, mala ofumaan fayyadamuu ni dandeessa.
Fuula tokkoffaadhaf haalataalee fuulaa adda addaa fayyadamuuf
-
Galmee kee keessaati fuula tokkoffaa irratti cuqaasi.
-
Choose View - Styles.
-
In the Styles window, click the Page Styles icon.
-
Haalata "First Page" yeroo lama cuqaasi.
Amma fuulli mata duree keetii haalata "First Page" qaba, akkasumas fuulootnii itti aanan ofumaan haalata "default" qabu.
You can now for example insert a footer for the "Default" page style only, or insert footers in both page styles, but with differently formatted page number fields.
Jijjirama haalataa fuulaa hujeekaan saagaman fayyadamuuf
-
Gubbaa fuula iddoo jalqabbii keeyyata iddoo haalatni fuulaa adda addaa itti fayyadamamee cuqaasi.
-
Saagii - qurxinsa hujeekaa fili. Qaaqa Qurxiinsa Saagii ilaalta.
-
Tarree sanduuqaakeessatti, haalata fuulaa fili. Fuula lakkoofsa haaraas qindeesuu dandeessa. cuqaasi.
Haalatni fuula filamee keeyyata ammee irraa eegalee hanga qurxinsa itti aanuti haalataan fayyadama. Haalata fuula jalqabaa haaraa uumuu danda'uu qabda.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
By Jawar Mohammed
Dargaggoonni miseensa OPDO ta’a dhibbaatamaan lakkaayaman har’a irraa eegalee magaalaa Adaamaa keessatti walgahiif akka taa’aan beekamee jira. Kanumaan walqabatee rakkoo hoji-dhabdummaa dargaggootaa hir’isuuf mootummaan Oromiyaa Birrii miliyoona 300 akka ramade miidiyaaleen sirnichaa hafarsaa jiru.
Akeekni konfaransii kanaa dargaggoota sossobuun qabsoo laamshessuu akka ta’e dhoksaa miti. Garuu haasayni rakkoo hoji dhabdummaa furra jedhu hammam dhugaadha? Hammamis milkaaya?
1) Yeroo amma kanatti mootummaan Oromiyaafi Itoophiyaa rakkina baajataa hamaa keessa waan jiraniif maallaqa miliyoona 300 gahu ramaduuf eessaa fidan? Mootummaan mindaa hojjatttottaa kafaluu dadhabee rakkataa jiru maallaqa hammasii samii buusamoo dachee keessaa baasa?
2) Osoo maallaqni sunuu argamee rakkoo hoji dhabdummaa dargaggoota Oromiyaa furuu dhiisi hirdhisuufuu hin gahu. Ummata Oromiyaa keessaa harki 70 ol umrii 30 gadi jira. Ummata waliigalaa keessaa hamma miliyoona 10 kan ta’u umrii dargaggummaa ( 15-29) jidduu akka jirutti tilmaamama. Dargaggoota kana keessaa yoo xiqqaate dhibbeentaan 40%( dargggoo miliyoona 4 ol jechuudha) hojii akka hin qabne ragaan mootummaa ni agarsiisa. Warri hojii qabus irra jireessi isaanii galiin argatan baasii jireenyaatiin akka wal hin gitne beekamaadha. Maarree birriin miliyoona 300 jechuunis doolaarri miliyoona 15 rakkoo ummata dila kanaa furuu dhiisaatii haara galfachiisuufuu ni geessii?
3) Biyya san keessatti mootummoota dhufaa dabraa hunda jalatti hammi lakkoofsa dargaggoota hojii dhabanii kun dabalaa malee hir’atee hin beeku. Dargaggoonni marii kanarratti akka hirmaattaniif affeeramtan mee geefii kana of gaafadhaa. Diinaggeen Itoophiyaa kan waggoota kudhaanii oliif dijitii lamaa oliin guddataa jira jedhame, rakkoo hoji dhabdummaa kana hir’isuu akkamiin dadhabe? Deebiin kanaa hiddi rakkoo hoji dhabdummaa akkaataa caaseffamaafi raabsaa diinaggee biyyaattii ( structural and distribution) akka ta’e akkeeka. Rakkoo hiddi isaa gadi fagoo ta’e kana caasaafi raabsaa isaa jijjiiruun malee yeroma dargaggoon fincile maallaqa xiqqoo itti facaasuun hin furamu. Maddi rakkoo hiddi fagoodha hoggaa jennu, galiin diinaggee biyyattii irraa argamu deebi’ee ummataaf kan raabsamu osoo hin taane harka namootaafi gartuulee muraasaatitti hafaa jira. Namoonnifi gartuuleen fayyadaman kun ammo namootumaafi gartuulee aangoo siyaasaa dhuunfatanii jiran ta’uun ifa. Kanaafuu rakkoo hoji dhabdummaa dargaggootaa hiddaan furuudhaaf sirna ol’aantummaa saba tokkoo biyya sabaafi sablammii hedduu qabdurratti tuulamee jiru kana hiddaan buqqisuun dirqama.
4 ) Diinaggee Oromiyaa/Itoophiyaa keessatti har’as ummanni dhibbeentaa 80 ol har’as hojii qonnaatirraa galii argata. Garuu adaduma lakkoofsi ummataa dabalaa deemu lafti qaonnaa wal hanqataa deemaa jira. Lafuma wal hanqataa jiru kanaa ammo maqaa invastimantiitin Oromoo irraa fuudhudhaan alagaan gurguramaa jira. Kanatu ilmaan qonnaan bulaa akka rakkoo hoji-dhabdummaatiin hiraaran godhaa jira.
5) Damee diinaggee warshaa ( manufacturing), daldalaa ( trade) fi tajaajilaa ( service) keesssatti qoodni Oromoo akkan xiqqaadha. Kan gaafa Darguu saniiyyuu gadi yeroo ammaa. Kanaafuu Oromoon waa barate gara dameelee kanaatiin hiree uummachuuf akka hin dandeenye balbalti cufaadha. Ol’aantummaan alagaan dame kanneenii hamma itti fufee jirutti rakkoo hoji dhabdummaa ni furra jechuun of sobuudha.
Kanaafuu diinaggeen Oromiyaa hoji dhabdummaa furuu wanni dadhabeef imaammannifi tarsiimoon gubbaadhaa gadi dhufu galiin argamuu namoota muraasa saba Tigree irraa dhufan akka fayyaduuf waan bocameefi. Akkuma nama golfeen qabame qorichi michii hin fayyifne, gaafuma Oromoon dallane birri muraasa itti facaasuun rakkoo hoji dhabdummaa dargaggootaafi hiyyummaa sabni Oromoo keessatti kufe furuu hin danda’u. Dargaggoon Oromootis, rakkoo hoji dhabdummaa jala of baasuufi hiree hojjattanii jiruu keessan fooyyessuu qabdan bal’ifachuu yoo barbaaddan furmaanni takkiitiin jiru sirna loogii sabummmaa irratti jaarame kana diiguun mirga abbaa biyyummaa Oromoo mirkaneessuu qofatu nu baasa.


text:
Bishaan Darba Gaheen
#OromoProtests
Moggaasa Sobaa Weyyaannee.
….. ……. ……. …. ……. …… …… …. ……. ..
Dhimma Naannawa ofii(dhuunfaa)
…………… ……… …….. …….. …….. …….. …
kufaatii itti dhufeef akkuma weyyaanneen Rakkoo bulchiisa gaariitti maxxansite, akkuma OPDOtti obbaafattee, haqattee teesse,.. Kunoo aanaalee Hundattis OPDOonni ammoo rakkinni nutti galekun rakkoo kira-sassaabdummaa keenyaati jedhanii jiru. Yeroo ammaa kana sababoonni sobaan fakkeessanii tooftaa weyyaannotaan akka irratti hin dammaqamne fayyadamaa jiran kira-sassaabdummaa, dhiphummaa, Oftuulummaa fi rakkoo bulchiisa gaariiti.
Jechoota kana mee ballifnee madda isaanii fi burqaa dhufaatii isaanii haa ilaallu. Weyyaanneen yeroo hunda rakkoo mudatuuf deebii qopheessitee teessi. Fkn yeroo rakkoon jiru rakkoo bulchiisa gaariiti jedhamu ummanni dhugaa se’a, gaaffiin gaafatamuu qabu garuu Rakkoon bulchiisa gaarii eenyurraa uumamuu jalqabe? Eenyu biraa qaawwa argata ? “Directly” weyyaannota biraati. Maalif rakkoon bulchiisa gaarii hinfuramneree ammayyuu jirahootii ? Weyyaanneen mataanshee furuu dandeessi garuu furuu hinbarbaaddu. Nuti wal lollee ofii nagaa jiraachuu barbaaddi, yoo tokkoomne isheedhaaf hamaa waan ta’eef jechuudha.
Rakkoon kira-sassaabdummaa garuu rakkoo Obboloota keenya OPDO miti, kaabinoonni, hooggantoonni biyyattii Oromiyaa ammaa nunkomatinaa. Balleessaan kira-sassaabdummaa isin miti waan ta’eef. Rakkoon kira sassaabdummaa garuu maddi isaa hanqina baajataa, durgoo fi xinnaachuu fi ga’uu diduu mindaa hojjetaa hundaati. Namni mindaa ga’aa irratti darbee waan biraa kan isa kajeelchisu hanqina qabeenyaa qofa, hooggansi baajata projektiif itti kennameen mana ijaarrachuun rakkoo mindaan isaa gahaa akka hintaanee fi qaalayinsi jireenyaa gurgurtaa meeshaalee weyyaanneetiin beekaa kan taasifaman ta’uu isaa kan agarsiisudha. Weyyaanneen mataanshee beetti akka baajeti dhufu hundi mana ijaarsa kaabinootaa hundayyuuu hingeenye garuu akka dubbichi jeratti maxxanfamuf dhiifti. Jerris manatti fixanii danda’anii misooma biyyaa gaafatuuree ?Mindaan hojjetaa kuma afur(4000), afurtamii torba(4700) tahuun maalgodha, yoo gabaatii ammoo bittaan meeshaa jireenyaa mindaa namaa caalaa hindabalu ta’e malee ? OPDOn garuu gaaffii mirga sabasaatii gara kanatti jijjiiree gaafachuu dadhabeeti isa weyyaanneen xibaartuun guutamee galee ummatas guuta. Gaaffii qabna, biyyattii kira sassaabdummaatu kuffisaa jira erga ta’eetiimaalif Kaabineen keenya hundi gamoo hin ijaarratuu ? Mee yaadaa horiin kira sassaabdummaan dhume ummata hagam tajaajila ture ? Kira-sassaabdummaa keessatti inni kufe maaf adabbiitti hindhiyaatu ? Humni gamoo adda addaa ijaaru maaf finfinnee keessa qofa ta’ee ? Maaf biyyi aanaan hinsooromu ? Sababnisaa siistamichatu achii ol qofaadha.
Nuti ummanni Oromoo yoo eenyuyyuu(kaabinee, bulchaan, hooggansi) duroome wanti nugubu tokko hinjiru, kallattiidhaan karaa gabaabaa isin hojjechiifatee kan gamoo meeqaatama finfinnee keessatti sooromee ijaarratee tola dhugaa jiru nutti mullannaani malee. Dubbiin dubbii deebii sobaa rakkoo uumametti weyyaanneen laattu buruqee haadubbatamu, OPDOn hinsobaminaa. Gemmoo jijjiiruun ittoo hin mi’eessu mammaaksi jedhu kanaafi. Kanaafuu kan nuhiyyoomsaa jiru weyyaannedhuma malee kira sassaabdummaa ykn Bulchiisa gaarii miti.
Dhiphummaas yoo ta’e kan akka biyya itoophiyaatti yaadu hinjiru, erga H/Maariyaam Dassaaleny taaytaatti dhufees ummati kibbaa yeroo jalqabaaf jannata lafarraatti galee jiraa. Yeroo biyyasaaf gaaffii Oromoon gaafatu ammoo dhiphoo jedhama. Gaaffii gaafachuu dura namni dhiphummaa, naannummaa, kira sassaabdummaatti hiikamaa laata jedhee ofsodaata, kanaaf lammata gaaffiin mirgaas, biyyaas hinaasa’amu jechaadha waanuma itti kenname irratti waltumuu malee kkkk.


text:
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Onkoloolessa 18,2018
Finfinnee Oromiyaa
Gidiraa hammataa gurraaf dhaga’uun illee nama sururu, rakkina guddaa ba’aa ulfaatu ta’e baatee uummatni keenya Oromoon jiraachuun; utuu qabuu saamamee iyyoomee, nagaa utuu beekuu nagaas utuu jaallatuu nagaa molqamee humna gittoota bittaaf nafxanyaan waggootni qananii isaa duraa uggaramee jireenya rakkiftuu jiraachuun: nu aarsee, nu onnachiisee, booree nutti horee qabsoo guddaa gochuuf haala hammaattuu keessatti dhaaba Oromoo ABO jala hiriiruun akeekaaf kaayyoo dhaabichaa galmaan gahuuf ittiin hogganamnee Qeerroon Bilisummaa Oromoo qabsoo gochaa turre ittis fufnee jirra.
Qeerroon Bilisummaa Oromoo nagaa uummata Oromoo mirkaneessee, uummata Oromoo waanjoo garbummaa jalaa baasee dimokiraasii dhugaa mirkaneessuun biyyattii gara tasgabbiitti ceesisuuf jaarmiyaa lubbuu utuu hinqusatin afaan rasaasaa jala dhaabbatee wal ijaaruun qabsoo finiinse ta’uun beekamaadha. Akeekni Qeerroo Bilisummaa Oromoo nagaa Oromoo mirkaneessuun nagaa saboota Cunqurfamoo impaayera biyyattis mirkaneessee biyyattii irraa humna garboomsaa hundeen buqqaasuuf qabsoo taasisaa ture ittis jira.
Nuti Qeerroo Bilisummaa Oromoo qabsoo gochaa turre keessatti karaa nagaa gaaffii haqaa waan gaafanneef wal qixxummaa saboota impaayera Xoophiyaa akka mirkanaa’u, saamicha albuudaa akka dhaabbatuuf jechootni xiqqeessii saba Oromoo fi saboota Cunqurfamoo impaayera biyyattiirraa akka dhaabbatu waan gaafanneef qofa irbaata rasaasaa ta’uun garii awwaallee, gariin ammoo qaamaa qalbii hir’atnee har’as qabsoo sabaatti cichuun akeeka ganamaa ABO qabatee bahe galmaan gahuuf kallattii nuu aanja’e maraan qabsootti jirra. Aarsaan keenya kaleessa kaffalle, humna saamaa ture aangomsee, cunqurfamoo irbaata du’aa taasisuuf akka hintaane hubataa, ajjeechaan gara jabinaa biyyattii keessatti Oromoo irra gahu, qaama saalaa muruu, qaama saalaa gubuu fi ajjeesanii reeffa namaa gubuun Oromoo fi akkasuma saboota cunqurfamoo kam irrayyuu gahaa jiru akka dhaabbatu gaafanna.
Nagaan biyyattii keessatti wayiita abdatamaa jirutti, humna nagaa eegsisu Foolisoota Oromiyaa bakkoota rakkoon uumameetti bobbaa taasisanii jiranirra addatti ajieechaan Wallagga keessatti irra gahaa jiru akka dhaabbatuuf qaamni dhimmisaa ilaallatu hatattamaan rakkina uumamaa jiruuf furmaata akka laatu nii gaafanna.
Ilmaan Oromoo Oromummaaf qofa manaaf qabeenyisaanii duraa gubataa jiru, gochaan suukaneessaan torban kana Baha Oromiyaa Cinaaksan fi Wallagga keessatti mana uummataa gubuu raawwataa jiru kan balaaleffatamuuf gocha jallataa jaarraa kanaaf hinmalle ta’uu hubatuun dararamni Oromoo irraa akka dhaabbatu nii gaafanna!
Qaamotni nageenya uummataaf dirqama qaban nagaa uummata keenya Oromoo akka eegsisan, ajjeechaa gara jabinaa nurraa akka dhaabsisan gaafataa; rakkoo kanaaf furmaata kennuu irraa ammas duubatti kan harkifatan yoo ta’e balaaf kasaaraa nurra qaqqabaa jiruuf qaqqaabuuf jiruuf itti gaafatamummaa kan qaban ta’uu hubachiifna!
Maayii irratti nuti Qeerroon Bilisummaa Oromoo nageenyi uummata keenya Oromoo fi saboota Cunqurfamoo impaayera biyyattii hanga mirkanaa’utti, galma qabsoo keenyaa hanga geenyutti qabsoo itti fufna! Aarsaan nuti kaffalleef kaffalaa jirru nageenya Oromoo kan mirkaneessu akka ta’uuf hojjetaas turre hojjechuuttis jirra.
Injifannoon Uummata Oromoof
Gadaan Gadaa Xumura Garbummaati!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Onkolooleessa 18,2018
Finfinnee Oromiyaa


text:
Biyyoonni yoo ajaja manaa akka hin bane ittisuuf kaa’ame laaffisuuf hatattamaan tarkaanfii fudhatu ta’e faca’innni vaairesii koronaa deebi’ee akka ka’u godhu jechuu dhaan angawoonni jarmayaa fayyaa addunyaa akeekkachiisan.
Yeroon kun yeroo itti dagannu miti. Fuula duratti attamiin jiraachuu akka dandeenyu mala dha’uuf of qopheessuu qabna jechuu dhaan Pasific gama dhiyaatti daayirkterr WHO ,” Dr. Takeshi Kasai, ibsaniiru.
Ergaan of eeggannoo kun kan dhaga’me ennaa mootummoonni naanoo addunyaa attamiin tarkaanfii faca’ina vaayiresii koronaa kan baatii afuriif jireenya addunyaa danqe dhabsisuuf fudhatan laaffisuuf itti yaadaa jiranitti.


text:
Yunivarsiitiin Odaa Bultum Akka Godina Harargee Lixaatti Qonnaan Bultoota Horii Gabbisuu Irratti Moodeela Ta’aniif Leenjii Gabaabaa Hubannoo Isaanii Cimsu Kenne.
Leenjiin kunis kolleejjii qonnaa Yunivarsiitii Odaa Bultumiin kan qophaa’e yammuu ta’u,qonnaan bultoota muuxannoo horii gabbisuun gabaaf dhiheessuun galii olaanaa argachuun moodeela ta’an lakkoofsi isaanii 15 ta’eefi ogeessonni misooma qonnaa 2 Aanaa Ciroo irraa babahan irratti hirmaataniiru.
Leenjichi horii gabbisuun muuxannoo gaarii yeroo dheeraa qaban qonnaan bultoota Harargee Lixaatiif karaa saayinsawaatiinis fayyadamuun jiruufi jireenya isaanii akka ittiin jijjiirratan isaan dandeessisuu keessatti carraa guddaa ta’uun isaas ibsameera.
Qabiyyeen leenjichaas haala nyaata horii madaalawaa karaa saayinsawaan qopheessuu,itti fayyadamuu, filachuu, oomishuu ,kunuunsuufi itti fufsiisuun danda’amu irratti kan xiyyeeffate ta’uun isaa beekamera.
Kana dhugoomsuufis biqiltuu nyaata horiif oolu gosa 26 irratti qorannoo gaggeessuun gosawwan biqiltuu kana leenjii gochaaf oolchee leenjitoonni daawwannaa dirree taasisuun hubannoo gaarii irraa horachuu danda’aniiru.
Leenjitoonnis gama isaaniitiin leenjiin akkanaa kun muuxannoo isaanii cimsuu keessatti shoora olaanaa taphachuu kan danda’u ta’uusaa ibsanii hubannoo leenjicharraa horatanis hawaasa bal’aaf kan dabarsan ta’uusaanii ibsaniiru.
Kolleejjichis bakka qaawwaan mul’atetti qorannoon addaan baasuun leenjiilee akkkanaa kana itti fufinsaan kennuun itti fayyadama hawaasaa oomishaafi oomishtummaa horii qulqulluu godinichaafi biyyatti mirkaneessuurratti kan hojjatu ta’uusaa ibseera.
Kan Qopheesse : Daareektooreetii Qunnamtii Uummataafi Alaa Yunivarsiitii Odaa Bultum
Sadaasa 22/2014


text:
Hagayya 25, 2018
Abbaa Urjii tiin:
Hegereen bilisummaa tan arra guutuu Oromiyaa keessaa hanga’aa jirtu, yaroo takkatti, sadrkaa gara-garaaatti, billiqa afuufan dhaamtu turte. Amna dukkanaa, dheertuu, shakkisiisftuu, san keeysatti, warri yaroo adda-addaatti, fiixa bahuu isii mamanii abdii irraa kutatan, kanneen mooraa qabsaawonni keessa baasanitti deebi’anii, fii, warri gananii bobaa diinaa jala seenan hedduu dha. Akkasumaa waliin, fedhiin diinaa tan billiqa san dhaamsuu, qabsaawota jibir, kanneen haala rakkisaa san keeysaan iftiina arraa arkaa turaniin, daddeebi’ee, irra aanamuu dandayee jira. Warra arkii san jeeynummaa hoonga hin qabneen faayanii, wareegama lubbuu isaanii tiin, billiqa saniif gaaza tahan keessaa tokko Yuusuf Sheekh-Dooni.
Yuusuf abbaa isaa Sheekh-Doon Alii fii haadha isaa Faaxumaa Muummad irraa toora bara 1952-aa, Baha Oromiyaa, Godinaa Afran Qalloo, ona Oborraa, magaalaa Deder, Ganda Gorgaaddatti beekkame, kan mana barnoota Aberraa Gizaaw (maqaa Dur) bira jirutti nama dhalate.
Yuusuf barnoota ammayyaa kan hamma hulaa saddeetii, mana barnootaa kanuma ganda isaanii bira jirutti akka xumureen, barbaada kan Sadarkaa lamadaa tiif, toora bara 1966, qe’eerraa fagaatee, Biyyoo Adaree dhaqe. Adaretti, Mana Barnoota Medhaane’elemitti, barnoota hulaa kudha lamaa bara 1970-tti xumuree, caalaa itti fufuuf, Shaggar bahe. Achitti, bara 1974, University Addis Ababaa (Finfinnee)-rraa Qu’ata Diinaggee (Economics)-tiin eeybifame. Xumura barnootaa booda, barbaanni hujii, Tajaajila Misooma Ooyruu kan Cilaalootti (Ye Cilaaloo Irshaa Limaat) mindeeysee, biyya Arsii geeyse.
Akka Yuusuf Cilaaloo keessatti jireenyaan wal fudhachutti seeneen, qabsoon, baroota hedduunf, diddaa bulchiinsa mootummaa Hayle Sillaaseerratti gaggeeyfamaa turte mooticha sireerraa fonqolchitee, tan Dargii tiin bakka buute. Dargiin, aangoo bulchiinsa ol-aanaa dooginyootarraa laqaaqee akka fudhateen, caasaa bulchiinsaa tan duraanii diigee tan isaa tiin bakka buusuu jalqabe. Haala kanaaf, barbaanni gaggeeysaa bulchiinsa Aanaa Oborraa, Yuusuf Sheekh-Doon, ilma qe’ee kan barnoota ammayaa tiin faayamee fii Dargii walitti fide.
Hawaasa qe’ee itti dhalatee guddate jiran tajaajiluuf carraa arkachuun, Yuusuf, haalaan gammachiise. Kanaaf, gaafa warri Dargii yaada muudama kanaa tiif itti dhihaatan, gaaficha qoma bantee fudhate. Akkasiin bara 1977, ji’a Bitooteessaa, muudama bulchiinsa Aanaa Oborraa fudhatee, karoora ummata magaalaa fii baadiyyaa dammaysuu fii gurmeeysuu tiin, halkanii fii guyyaa, hifaata malee, bobbatti seene.
Walakkaan bara 1977-aa, kan Yuusuf hawaasa magaalaa fii baadiyyaa Aanaa Oborraa tajaajiluuf marxifate, yaroo, sossoohinsi qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa, toora sanitti, hidda hidhate ture. Dhufiinsa isaa dura, hidda godhachuu qabsoo hanqisuu fii mancaasuuf gama bakka bu’oota Dargii tiin, ijibaanni godhamanii fii, tarkaanfiileen haala kanaaf fudhataman hedduu dha. Ijibbaata kanaaf shororkaaleen mootumaan gaggeeyfaman, naannoo sanitti, girgirii abaluu fii abaluutti moggaafanii jiru. Girgiriin haala kanaaf, duraa tan Balaachoo ja’amti. Balaachoon yaroo hamma takkaaf, itti gaafatamaa Hizb-dirijjitii naannoo sanii ti ture. Yaroo san, aangoo isaa tan daangaa hin qabnetti dhimma bahuun, Oromoota naannoo sanii kanneen sab-boonummaa qaban je’ee shakku hunda hidhatti guure. Isaanii fii sab-boonummaa adda baasuuf, mana hidhaa keessatti uleen araraase.
Balaa Balaachoo booda, tan nama Radi’eet ja’amuu tu arkame. Girgiriin Radi’eet, tan Balaachoo bilaash goote. Magaalaa Deder bira tartee, Oborraa hunda shororkeessite. Ilmi Asfaaw, Radi’eet, Ganda Aadam Daadhiitti namoota kudha torba dirretti gate. Burqaatti Maammad Zakuurii fii Shamshuu Usmaan Birqee ummata walgayiif yaamaman duratti ajjeese. Baddaa Qoree, Cubbotti, kaa’imman shaggooyyee taphachaa jiran galaafate.
Ummanni Oborraa, kan shororkaa armaa olii tiin wal fudhatan. ilma isaanii Yuusuf, akka kan Rabbi biraa ergameefitti fudhatan. Kanaa fiis, xiqqaa fii guddaan gammachuu harka samitti ol qaban. Dhufiinsi Yuusuf ummata bira dabree, wal’aansoo bilisummaa tiif xaa’oo tahe. Kuni, agarsiis aadaa kan qophii baazaaraa irratti dhihaateen ifa if godhe. Gaafana, warri miseensota hawwisoo tahanii qophii tanarraa qooda fudhatan, dooyaa agarsiisaarratti bahanii, daawwiin, dhiichisaan, hellee fii geeraaan onnee Oromootaa danfisanii tan diinaa raasan.
Yaassin Booranaa, Rabbi rahmata haa godhuufii, ummata dirree kubbaa magaalaa sanii guutan duratti gadi bahee, geerara qoma keessaa maddu, goomara sagalee leencaa bilaasha gootuun dabaalaa,
“Baranaan bururuyasaa
Mataa qoomee goggoysaa
Bilisummaaf dhiiga buusaa
Bineensa ooyruu fixe irraa guuysaa
Aduun dhiitee galgalaa
Loon galee Mistjaabaa
Aduun dhiite hin deebituu
Nafxanyaaf tanaan himaa.” je’e.
Isa malees, Abdi Yuun, wallisaan hawwisa Caffee Gadaa, billawa tojorraa kan mudhitti hidhate, galkaa keeysaa luqqisee, lulaa,
“Qara billawni koo gamni lachuu
Kaniin diina kiyyaan halaalchuu
Maalayyaa isaaniin wal fakkaachuu
Nuti hin feeenu waliin jiraachuu.”
jechuun, fedhii ummanni eega gaafa lola Calanqoo garaa qaban, tani ol baasuun rakkaa turte, dooyarratti lallabee, garaa qabbaneeyse.
Qophii gaafasiirratti, dhaamsa gama hawwisoo tiin dabran biratti, Yuusuf Sheekh Doon, haasawa seena-qabeeysa qoma ummataa fudhate dubbatee, akkuma aadaa isaatti, “adawwiin ummata bal’aa shishim!” jachuun dhaadatee, dhaadachiise.
Qophii tana booda, odoo hin turin, qabsaawotaa waliin hidhata qabdaan Yuusuf Sheekh-Doon qabamee, mana hidhaa Biyyoo Adareetti darbame. Isa waliiniis, obboleeysa, hoogganoonni waldayoota qotee buloota naannoo sanii tii fii, barattoonni kittillayyoonni Dargii quba itti laatan marti guuramanii Biyyoo Adaree geeyfaman. Xiqqo booda, Yuusufii fii warra waliin qaban keeysaa, obboleeysa isaa Mahammad Sheekh-Doon, hojjataa waajjira bunaa; Alii Mikaa’el, daldalataa; Bakhrii Daminaa, barreessaa waajjira bulchaa Aanaa; Abdullaa Aammad Sheekhaa, hoogganaa qotee buloota waldaya naannawa Kiyyoo; Abdallaa Sulee, hoogganaa qotee buloota waldaya 14-ii fii, barattoota keeysaa Abraahim Abuubaker (Dibbee); Yuusuf Aammad Baddannoo tii fii Toowfiiq Daawid, odoo mana heeraa hin geeyfamin, ajaja Koloneel Zallaqaa tiin, halkan, ji’a Sadaasaa, kan bara 1978-ii keeysa, mana hidhaa tii fuudhanii wareegan.
Ajjeechaa qofatti quufuu dadhabanii, reefka isaanii ummata daawwachiisuuf, magaalaa itti dhalatanii guddatan keessa facaasuu murteeyfatan. Kanaa fiis, kan Yuusuf Faras Magaalaatti, kan Bakhrii dukkaana Aammad Haadii duratti; kan Alii Mikaa’el seennaa Faras Magaalaa, mana adaadaa isaa duratti; kan Abdallaa Sulee magaalaa Jimaatti; kan Abdallaa Aammad magaalaa aananiitti dirree afan. Warra Deder malees, kanneen naannawaa tiin doorsisuuf, reefka Abraahim magaalaa Calanqotti, kan Mahammad Sheekh Doon Magaalaa Qobbootti, kan Yuusuf Aammad Baddannoo seennaa magaalaa Qobboo, iddoo Bikkiyyee ja’amtutti afanii, guyyaa guutuu ummata daawwachiisaa oolanii, galgala, reeyfa bokoke, boolla naannoo Mishini-tti qotaniifitti walirratti haranii, biyyee irratti deebisan.
Gocha farra mirga namoomaa kana bira kutanii, Sheekh-Doon, jaarsa ilmaan lama irraa ajjeesan, hidhatti darban. “Abbaa shiftootaa” ja’anii, haluu malee cafaqanii, yaroo tumiinsi lubbuu keessaa baasuu bira gaye, alatti darban. Sheekh-Doon, Rabbi rahmata haa godhuu fii, illaa tumaa jaraa tiin adunyaarraa galuu mudate.
Abbaan Yuusf, Sheekh-Doon, nama biyya Soomaaletti dhalate. Biyyaa fii sabaaf Soomaaleerraa haa tahu malee, akka hireen naannoo san fiddeen, hawaasaan wal seenee, aadaa fii hoodaan wal fudhatee, fuudhee, lammoomee, Oromoo caalaa kan Oromoof anaannatu tahe.
Sheekh-Doon, ilmii sheekhummaa isa muudde biratti, nama mukni kamtu maaliif qorichaa irratti qarooma cimaa qabu. Kanaaf jecha, rakkataan kadhaa Rabbii tiif, dhibamaan qorichaaf, fardaa fii lafaan nama barbaadan ture. Sanirratti Sheekhni, nama goofataa dha. Haala kanaaf seenaa irraa odeeyfaman heddu qaba. Isaan keessaa takka, tan namicha wal’aansaaf manatti isa yaame tokkoo ti. Namichi, Sheek-Doon dura, nama wal’aanaasa beekaaf manatti fide tokkorraa milkii dhabnaan tumee manarraa arhuu tu himama. Sheek-Doon kan oduu tana dhagaye, akka mana namichaatti jimaa qamahee mirqaaneen, abbaa manaa tiin, “amma mirqaannee, wal’aansaa fii ulee keessaa tokko filadhu. Ani hundaa fuu qophii dha.” je’ee, bordoo khaliixaa keeysaa gadi baasee namicha agarsiise ja’ama.
Sheekh-Doon, kan haala olii kanaan, hawaasa keessatti hin dhalatinii fii irraa hin tahin aammatee dagaage, diinni badii takkaan alatti, abdiin adda baasee, ilmaan hara itti baafachuuf dhalee guddifate waliin, galaafate. Isaa fii ilmaaniis haa galaafatu malee, hawwii fii fedhii isaanii, garuu, waliin biyyee uwwisuu hin dandeenye. Arra, wal’aansoon isaan galaafatamaniif, sadarkaa fiixa bahiinsi isii mama hin qabne bira geeysee jirti.
Galanni isaanii bilisummaa haa tahu!


text:
Mariin filannoo ilaallatee eega fashalee booda humnootiin wal morman Dilbata kaleessaa magaala Moqadishoo keessatti dhukaasii darbee darbee dhaga’amaa ture.
Namoonni ijaan arganii fi jiraattonni akka jedhanti wal waraansii kun humnootii Mootummaa Abdullaahii Farmaajoo fi miseensoota waraana biyyatti kanneen gama hogganoota mormiituu goran giddutti ture.
Jiraattonni gara galgalaa soomana ramadaanaa faxaruu yeroo jalqaban magaala Moqdishoo bakka maqa k- 4 jedhamuutti walitti bu’iinsii jalqabe.Sodaa nageenyaaf jecha akka maqaan isaa ifatti hin himamnee namnii gaafate akka jedheetti,humnootii mootummaa fi humnootiin isaan morman meeshaalee xixiiqqoo fi dhukaatoota Rokeetaan darbaman gaafa walitti dhukaasan arguu isaa dubbate.
Namoonni meeqa akka ajjeefaman garu hin ibsamnee.Mootummaan Fedeeraalaa fi hogganoonni mormituu Ebla 12 eega paarlaamaan inni gad aanuu akka barri aangoo mootummaa waggaa lamaan dheeratu murteessee as danqaa keessa jiru.
Prezidaantiin Somaaliyaa murtii darbee kana mallatteessanii jiru.


text:
Yemen keessatti lammi Somaalee ajjestan jedhamuun waggaa 8 duraa kaase hidhaa keessa kan jiran Naziif Mohammad fi Xaahiir Kadiir manni murtii sadarkaa olaanaa kan yemen himata jedhameef ragaa tokko dhabuu isaa ibsee walaba nuun jedhe murteessu iyyu hidhaa keessatti dagatamne jedhu.
Baqattoota ta’uu keenyaaf dhaaba baqattootaa ykn UNHCR biraa waraqaa qabna garuu UNHCR waan dhimma keenya nu xumuure hin qabu jedhan.
Hidhaa keessaa yoo baane iyyuu, maatiin namicha ajjefamee haaloo waan nu irratti ba’aniif jecha yemen keessa jiraachu hin dandeenyu yaaddoo jedhu qabu.
Waajirri UNHCR Sana’aa jiru garuu dhimma baqattoota kanaa hordofaa kan jiruu fi gara fuula duraatti itti dhiyeenyaan kan ilaaluu ta’uu ibseera.
Guutuummaatti MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Indii fi Afrikaan ganna sadiin durratti New Delhiitti marii taahanii akka egerii waliin hojjachuu dandahan irratti mari’atan.Mariin dhiyoo tana Finfinneetti teette lammeessoon tunillee faana marii sunii dhfutee bulchootii Afrikaa akka Indii waliin hojjachuu dandeettu irratti mari’atan.
Akka muummeen ministera Indi,Manmohan Singh kora Finfinneetti taahe irratti jedhanitti biyyitii isaanii $b5 Afrikaa kennitee akka isiin ganna sadeen dhufaatti ufiin wallaantu faluu feeti.Daldala qofaa mitii akka Afrikaan misoomaa fi gama barmusaalleen ufi dandeettu tolchuuf.
Muummee minsitera biyya tanaalleen tanumatti Afrikaatti imatuu fide.
Afrikaan waan addunyaa keessaa qooda qabaachuu malaniin cufaa hin qabdi,tanaafuu biyya addunyaan guddinnaa eegattu tahuu dandeetti.Tanaaf ammoo Afrikaan qalbii haaraa qabaachu malte.Gama barmusaa fi waa akkanaatiin wallaanuuf ammoo liqee $miliyoona 700 kennina.”
Gama kaaniin Indiin hujii karaa baabura Itoophyaa –Jibuutii hojjachuuf ammo gargaarsa $kuma 300 kennuuf waadaa galte.
Indiin biyya doolara biliyoona hedduu baaftee lafa Afrikaa ta namii waan heduduuf abdatu keessatti hojjachuutti jirtu keessaa tokko.
Mee oduu tana MP3 irraa nuu caqasaa.


text:
BEEKSISA
MORMII MARSAA 3FFAA Irratti tarkaanfilee fudhataman
– Mormiin kun tooftaa mana oolu ( stay-at-home) ta’a. Kana jechuun
– Namni hundi mana isaa ooluun daandilee duwwaa godha
– Geejjibni ni dhaabbata
– Manneen daldalaa ni cufamu
– Hojiin waajjiraa hin jiraatu
– Mormiin guyyoota lamaa qofaaf tura ( Wiixataafi Kibxata)
– Raaw’ii mormii kanaa Qeerroon ni hordofa,hojiitti hiikamuu isaa mirkaneessa
Kana beekuun hawaasni keenya wantoota guyyoota lamaaniif isa barbaachisan ammumaan akka guuttatu dhaamsa dabrsina. Sochiin geejjibaa waan hin jiraanneef warri imaluuf karoora qaban amumarraa karoora isaanii akka sirreeffatan gprsina. Uggurri kun hojjattootaafi konkolaataalee tajaajila hawaasaa murteessoo ta’an kan akka hospitaalaafi awwaalchaa hin dabalatu.
Hubachiisa: raaw’iin mormii kanaa Qeerroodhan kan too’atamu ta’ee warra uuggura diigan irratti akkuma amma dura tarkaanfiin kan fudhatamu ta’uu asumaan isin beeksisuu feena.


text:
Jiraattonni Hong Koong kumaan laka’man motoummaa magaalattiin wixineeffamee kan ture himatamtoonni murtii dhaaf gara chaayinaatti akka ergaman seera gaafatu mormuu dhaan hiriira mormii geggeessaa turan har’as buufata xayyaara sadarkaa addunyaa Hong Kongitti geggeessuu itti fufaniiru.
Mormitoonni kun galma buufata xayyaara sadarkaa addunyaa bal’aa sana guutanii dibbii dha’uu dhaan Hong Koong” walaba taatee jechuun hiyya isaanii akka turan gabaasameera.
Waa’ee sochii isaanii tuuristootatti beeksisuuf jecha afaan Ingiliffaa fi Mandariiniin kan barreeffame barruulee fi dhaadannoolee raabsaa akka turan illee ibsameera. Mormiin sun erga jalqabamee dilbati dhuftu torban arfaffaa isaa ti.
Imaltoota sadarkaa addunyaa kurna kumaan laka’aman amansiisuuf jecha buufata xayyaarattii guyyoota sadiif weeraruuf karoora akka qaban ibsaniiru.


text:
Wanni sabni ittiin beekkamu keessa tokko afaani. Kana hubachuun, diinni afaan Oromoo dhabamsiisuuf ijibbata gudda godhe. Ijibbaanni diinni godhaa ture, arra namatti mul’achuullee baatu yaroo isaa sanitti, haalaan cimaa ture. Afaan Oromoo kan arra mana barnootaatti ittiin barsiifamu, waggaa 25 dura, afaan du’aaf deemu ja’mee, jachoota isaa seenaaf harshif galchinaan, kuusaa jachootaa akka qopheessaniif, Dargiin koree jaareefii ture.
Garuu, afaan Oromoo du’a oolee, sakaraata keessa turerraa bayyannacuun, hawwii diinaa fiixa bahuu hanqise. Duuba, ijibbaanni afaan Oromoo ajeesuuf diinni godhe, akka laafatti qaxara hin caphne. Hawwii diinaa kolaasuu fii guddinni afaan Oromoo iddoo amma jiru akka gayuu godhuurratti wareegama barabaachisu warra kennantu jira. Isaan keessa hayyuun angafummaan maqaan dhawamu Sheekh Bakhrii Saphaloo ti. Isatti aansee, guddina afaan Oromoo tiif qooda himanaa olii gumaachuun, seenaa guddina afaanichaa keessatti qooda dinqifamee kan galmeesse, Sheek Mahammad Rashaadi.
Sheekh Mohammad Rashaad, abbaa isaa Kabiir Abdullee Kabiir Mummayyaa fii haadha isaa Faaxumaa Shurraa Aammad irraa, odoo Xaaliyaan biyya teenya hin seenin waggaa lama dura, bara 1934, Baha Oromiyaa, kutaa Bareentumaa, konyaa Cercer, baadaa Habroo, aanaa Gubbaa Qorichaa, naannoo Laga Arbaa, ganda maqaa akhaakhoo isaa, Khabiir Mummayyaan moggaafame-tti nama dhalate.
Sheekh Mahammad Rashaad, barnoota amantii Islaamaarraa waan abbaan beeku akka baratee fixeen, itti fufuuf, gama Hirnaa sossoohe. Hirnatti, Sheekh Aliyyii Dabruu biratti, Fiq’hii (barnoota seera amantii Islaamaa) keessaa Baafadlii fii Umdaa, akkasumatti ammaas, Tawhiida (barnoota tokkummaa Waaqa)-rraa hamma tokko barate. San booda, Dhidhiibama dhaqee Sheekh Aammad Sheekh Maammad Jaldii iratti Zubad barate. Eegas ganda isaaniitti deebi’ee Sheekh Ibraahim Bakhaarratti Toowshiiha barate. San booda Qe’eerraa fagaachuun Kortoo dhaqee Sheekh Abuubakar Usmaan Odaa ykn Sheekh Bakh’rii Saphaloo irratti, ilmii Manxiqa (seeralugaa jiddu gala afaan Arabaa) fii Herrega eega baratee booda gama Fadis sossoohe. Fadisitti Sheekh Yuusuf Aammad Bareedaa irratti Minhaaj Nawawiyyaa (Qaceelfama seera amantii Islaamaa kan Imaam Shaafi’ii) xumure.
Akkanatti waan barnoota amantii Islaamaarratti rarraa’aa kan naannoo san jiru xumuree, kan biyya alaa itti dabalachuuf, ilma indooyyee ykn haboo isaa, Usmaa’il Alii waliin, bara 1951, Biyyee Dareerraa sossoohan. Karaa Jijjigaa tiin Zeeylaa dhaqan. Achirraa halkan, dukkana dahoo gaodhachaa, miilaan Jibuutii seenan.
Akka Jabuutii gayaniin, walqabatanii safaaraa Xoophiyaa dhaqanii, biyya Arabaa deemanii barachuuf baasaboora akka kennaniif gaafatan. Namichi Safaaraa, “Yo isin biyyaarra fagaattan, eentu boqqolloo nuuf qota?” gaaffii jettu dhiheesseef. Sheekni oomisha boqqolloo tiif warri biyyatti hafan ni gayaniin, namicha amansiisuu ijibbaatullee, waan fedhan irraa argachuu hin dandeenye. Garuu, baasaboora dhabuun abdii if dura deemuu hin kutachiifne. Waraqaa eenyummaa malee, harka qullaa, galaa malee, doonii gama Yaman deemtu yaabbatan. Abbaan doonii, akkuma warri ammaa godhutti, Sheekhaa fii ilma indooyyee odoo lafaan hin gayin, xarafa malkaa, baharuma keessatti buuse. Achii, heera malee, dambaliin odoo if duuba harkisuu, bishaan mudhii gayu keessa dhiibachaa, warri uffanni, daboon, tan ifiifuu bakka meeqatti erbamte irratti cicciramte, lubbuu qarqara Ganda Dabaab ja’amtuun gayan.
Dabaabrraa bikka ka’aniif gayuuf, miilaan karaa Ta’iz sossoohan. Ta’izzirraa karaa Zabiidiin Mansuur keessaan Hudeeydaa qaxxaamuranii, warri amnitti miilaa akkaa gara dhoorkite, magaalaa timjii biyya Su’uudii, tan Jiizaan ja’amtu gayan. Jiizaanirraa Hijaaz keessaan dabranii Xaa’if seenan. Yaroon karaa kanarra deemaa turan Bona ture. Biyya gammoojjii tan lafti isii Bona hanqatee Ganna ibidda tuftu, guyyaa nama dhokochaa, odoo halkan dukkana keessa tiratanuu, aman miilaa kan ji’a sadihii tiin Xaa’if gayan. Xaa’if irraa makiinaa yaabbatanii, baatii Eblaa tan bara 1951, Makka seenan.
Akka biyya Sa’uudii seenaniin, wanni Sheekni dura godhuu barbaade, Hajii dha. Odoo Soomana furnoo goggoyduu bishaan Zamzamiin jiifatee furuu, Hajjii isaa godhe. Akka Hajjii fii ziyaaraalee barbaadu mara raawwateen jalqaba bara 1952, karaa Ordon (Jordaan) sossoohe. Akka achi gayeen Qudis dhaqee Beetul Maqdas ziyaare. San booda miilaan karaa biyya Shaam (Suuriyaa) sosoohe.
Dimishq (Damaskes) magaalaa muummittii Shaamitti, Sheekni barnoota biyyaa baheefitti deebi’uuf hiree arkate. Mana barmootaa kan Fathul`islaam je`amutti, barnoota waggaa shanii booda, raga Muftumma`aa fudhate. Sheekni oduma baratuu imaama masgiidaa tahe. San malees, masgiidotarra daddeemee kuxbaa guyyaa Jim’ataa godhu jalqabe. Haala kanaan, baroota jaha Shaam eega jiraate booda, bara 1957 keessa Suuriyaarraa karaa biyya Lubnaan sossoohe. Magaalaa Beeyruutitti markaba karaa biyya Misraa deemu yaabbatee, Iskindiriyaan Qaahiraa seene. Karaalee dila irra deemee fii naannoolee qubate keessatti haala isa mudate mara, Sheekni seenaaf sirritti galmeessee jira.
Qaahiraa akka dhaqeen, Universitii Azhar, Kulliyyaa Usuuliddiinitti (Koolleejii Hundee Amantii)-tti barnoota jalqabe. Waggaa afurii booda, bara 1962tti, barnoota isaa sadarkaa ool’aanatti gaggeessuun, ragaa caalinsaa harka Bokkuu biyyaa Jamaal Abdulnaasir irraa fuudhate.
Sheekh Mahammad Rashaad, Masrii keessatti Oromoota biyya san keessa turan waliin warra hiriira diddaa Mootummaa Hayla Sillaase bahan keessaa tokko. Gaafasitti, Hayle Sillaasetti hiriira bahuun hafee, dura dhaabbachuu yaaduunuu raajii dha. Warri hiriira sanirra qooda fudhatan keessaa kanneen biyyatti deebi’an, basaasota mootummaatiin adamamanii hidhatti guuraman. Warri isaan keessa ajjeefamaniis jiru. Haalli kuni, Sheek Mahammad Rashaad keessaa, hawwii biyyatti deebi’ee waan barate barsiisuu sammuu baase. Kanaaf akka barnoota fixateen Qaahiruma keessatti barsiisu jalqabe. Isaa haala kana keessa jiru, Soomaaleen bilisoomte. Gaafana, hojjataa Universitii Azhar tahee, biyya Soomaaleetti amantii Islaamaa barsiisuuf, ji’a Adooleessaa kan bara 1963 magaalaa Bur’oo dhaqe. Achitti, barsiisummaa malees, Masgiida guddaa magaalaa sanii keessatti Jim’ata-Jim’ata kuxbaa gudhutti seene. Eega bara sadi akkasitti ture booda, dandeeytii afaanii kan qabuun hajjataa mootummaa Soomaalee tahe.
Wanni Sheekni naannoo sanitti Oromoof hojjate keessa kan jalqabaa raadiyoona biyya sanii keessaan sagantaa afaan Oromoo jalqabsiisu. Bara 1965 raadiyoon soomaalee afaan Oromoo tiin dabarsuu kan jalqabe tattaafata Sheek Mahammad Rashaad godheeni. Sheekni sagantichi maqaa afaan Gaallaa akka qabaatu fedhe. Garuu diddaa alagaa fii nama keenyaarraa itti xixxeen maqaa afaan Qottuu tiin dabruu jalqabe. Sheekni Qottuurraa Gaallaa filatee kan qabsoo godheef waaltina sabaa uumuu dhaaf ture. Akka Sheekni galmeessetti, bara 1968, gaafa Jeneral Kabbadaa Gabree, ajajaan waraana mootummaa Hayle Sillaasee, biyya Soomalee dhufe, yaadaa fii komii Ziyaad Barreetiif dhiheesseen sagantaan afaan Qottuurraa gama afaan Gaalla’aa-tti geeddarame. Sheekni haala kanarraa akkaan gammade. Gammachuu isaatiis akka
aramaa gadii kanatti walaloon galmeesse.
Kan Gaallaa didu takkaayuu diinumaa
Takkaayuu galtu’uu tanaaf isaan moroma
Takkaa ni hin laalinii taariikha isaatii
Takkaa wahiif fedha baduu maqaati
Yaa lammii too dubbii too dhagayaa
Maqaafii afaaniin harka tokko tayaa
Namni afaan keetii inni shanyii teetii
Qoqqottee hin gaafatin maali gosti teeti
Maqaa gosaa dhiisaa ka dhiyoo argame
Isa dur qabdhaa kan akkaan barame
Maqaan durattii isaa walitti qaba
Gosa sabaa hundaa taarikaas ni qaba
Hujiin dinqifamaan Sheekhaa kan sagantaa raadiyoonaatti aanu, qubee afaan Oromoo ti. Sheekni hayyoota afaan Soomaalee tiif qubee moggaasan keessa tokko. Gaafa karoora san fiixa baasaa ture, hawwii fii manaamni isaa sagantaa san keessaan afaan isaa guddisuu dha. Hawwii isaa kana, bara 1973, kitaaba Furaa afaan Oromoo ja’u harfii Laatiniin barreessee maxxansuun hujiirra oolche. Haatahu malee, akkuma gaafa sagantaa raadiyoonaatti, ammaas, warra maqaa kana dura dhaabbataniin hujiin isaa balaaleeffatamee, maqaan kitaabicha, Furaa Afaan Abbootti akka geeddaramu godhame. Garuu, bu’urri inni gaafas afaanichaaf lafa kaaye, sab-boonota booda ka’aniin fudhatamee, qubeen Laatiin afaan Oromoo tiin wal simatan. Yo if duuba deebi’amee laalame, wanni inni gaafas godhe, guddina Afaan Oromoo tiif asaasa cimaa tahe.
Sheek Mahammad Rasdhaad, bara 1965 irraa hamma 1984 raadiyoona Soomaalee keessaan amantii fii seenaa odoo barsiisuu, haala amantiin Islaamaa naannoo Gaafa Afrikaa itti seente akka qoratuuf jilaa waliin karaa biyya alaa ergame. Qormaata kanaaf biyya Yaman, Iraaq, Kuweetii fii Su`uudii dhaqe. Akka dalagaa ergameef rawwateen Sheekni Maqdisho`otti deebi’uu irraa oolee, biyya Su`uudii qubachuun kitaabbaan afaan Oromootti barreessuu fii kan Arabaa-rraa kan Oromo`ootti garagalchuu hujii godhate.
Sheekh Mohammed Rashaad, barreessuu fii afaan Arabaarraa garagalchuu jidduu, kitaabban 23 afaan Oromoo tiifii sabaaf gumaache. Isaan malees, hiikkaa hadiisa afurtamaa kan Nawaawii afaan Oromootti garagalchea. Sheekni, kitaabbaan amantii malees, Tooftaa Riphee Loltuu, Seenaa gaafa Afriikaa, Geerarsa Oromoo, Taarika Aammad Giraanyi, Qubee afaan Oromoo tii fii Akkaataa Qubeen Afaan Oromoo itti kaayaman nama barsiisan nama barreesse.
Hujiin guddoon Sheekh Mahammad Rashaad ittiin beekkame Qur’aana Afaan Oromootti hiikuu dha. Qur’aana afaan tokkoon hiikuun hujii haalaan guddoo ti. Warri waan akkanaa godhu, dandeeytii malees, warra tin’isa diinaggee fii hamilee tan mootummaa ykn garee if duubaa abdatu. Sheekh Mahammad Rashaad garuu, gargaarsa malee, kophaa isaa hujii guddoo tana nama hojjate. Gaafa hujii baroota meeqaantam irratti dhama’e maxxasuuf dhiheesse, kan mudate, galatoomii odoo hin taane, dura dhaabbii dha. Warri dura dhaabbataniis alagaa ykn Araboota odoo in tahin Oromoota. Jara san maqaa dhawuunilleen barbaachisu baatu seenaaf galmeeffachuun dirqama sabaa ti. Sababni jarri dhiheesse tokko afaan kuni qur’aana ittiin hiikuuf gayaa miti kan ja’u. Sheekh Mahammad garuu, qabsoo godheen jara irra aanee, hiikkaan isaa sagaleen kaasetatti waraabamee, ummata isaatiif tola akka hiramu godhe. Akkuma kaaseenni hujiirra ooleen, hiikkaa barruun basuuf irratti hojjachuu jalqabe. Duuba, kanaas gaafa xumure, akkuma kan sagaleetti, warrummaan Sheekkotii Oromoo ti ifiin ja’an dura dhaabbatan. Haa tahu malee, Sheekni akkuma kan sagaleetti, dura dhaabbii barruutiis injifatee, akka maxxanfamee saba harka seenu godhe. Sheekni kan kana hunda godheef, maqaa ittiin argachuuf odoo hin taane, lammii isaa irraa wararrii wallaalaa dhabamsiisuu fi.
Sheekni waan afaanii fii aadaan tahan nama ganamaan akkaan hubate. Kanaaf, Afaan Oromoo afaan waan hunda ittiin hojjatamu tahuu mirkaneessuuf waggaa shantam caalaa ijibbaata adda hin citin godhe. Jaalalti Sheekni guddina afaan isaatiif qabu himanaa oli. Jaalala isaa kana walaloo isaa keessati akkanatti ibse.
Yaa Afaan Oromoo Rabbii si guddisee
Nama siin dubbatu sumaaf heddummeesse
Adunyaan si beekaa anilleen si wallaaluu
Karaa keetiin malee nu alaa hin gallu
Ormi adunyaa dhaa yoo dubbii kee kaase
Afaan muuziqaa dhaa je’ee ti si faarse
Yaa afaan Oromoo yaa kan zalaalamii
Kan sii je’ee du’e hammamii hammamii
Mee akkamiin si gannaa nuti siin mul’annaa
Odoo ati baddee matumaan dhabamnaa
Karaa kan kee kanaan harka tokko taanaa
Sumaan gurgurannee wal irraa bitannaa
Yo nu karaa banne siin karaatti deebinaa
Yoo nu dhukkubsanne sumaan wal gaafannaa
Yaa Afaan Oromoo mee akkamiin si gannaa
Salaamtaa jaalalaa siin walii erginaa
Yaa Afaan Oromoo yaa haadha guddinaa
Har’aa fi borullee nuti siin mul’anna
Gooytaan haa guddisu warra si mul’isuu
Dachee haa seensisuu warra si saph’lisu
Namni si saph’lise rakkatuuf jiraataa
Gaafa tasaa geessee biiluu tee irraa baata
Akkuma olitti ibsametti, Sheekh Mahammad Rashaad nama barnootaa ti. Hayyuu afaan Oromoo, Soomaalee fii Arabaa ti. Amantii malees, Falsafaa, taligaa haala namaa, heera taliga`aa, Ilminnafsi, Joograafii fii barnoota miya lolaa nama barate. Sheekni barruu leexaa malees nama yaada isaa walaloon qarqabu. Haala kanaan, walaloota jaalalaa, jaalala biyaa, hamilee namaa dammaysanii fii kakaasan heddu barreesse. Kitaabban haala kanaan afaan Arabaa fii Oromoo tiin barreesseen Majistraa ykn Maastreet fudhate. Haaluma saniin, dandeeytii isaa kanaan Universitii Engilzirraa Dooktaraa ykn PhD gonfate.
Sheekh Mahammad Rashaad, haala armaa olii kanaan odoo hifaata malee saba isaa tiif hojjatuu, jiruu baqaa tan waggaa shantamii fii saddeetitti booda, bara 2009itti biyyatti deebi’e. Eega biyyatti deebi’ees, akkuma duritti waan itti amanu ifatti dubbachuu irraa if duuba hin deebine. Haaluma kanarraa kan ke’e, yaroo gabaabduu dura, warra Ahbaash ifiin ja’an, kanneen mootummaan Wayyaanee meeshaa godhattee deemmatuun balaaleeffatteen, mana adaamaa keessatti duraan kennameef irraa arihamee, Dirree Dhawaa qubachuu dirqame.
Sheekni, ergarama jiruun baqaa tiifii umriin muddeen odoo yaratuu, Ebla 25, bara 2013, umrii waggaa torbaatamii sagaliitti, magaalaa Dirree Dhawaa keessatti aakhirame. Ogummaa baratanii fii hayyummaa horaniin dantaa mataa isaanii gatanii, waan dhimma sabaa if dura oofaa warri hojjatan, yarumaa hundaa, qoma lammii isaanii kessatti jaalala addaa qabaatu. Awwaalcha Sheekhaa irratti kumaatamni Oromoo akka argamu kan godhe kana. Sheekh Mahammad Rashaad haala takkaa argamee ykn dhagayamee hin beekkamnetti awwaalame. Inni awwaalamuus, maqaan isaa abad baduuf hin jiraatu. Sab-boonummaa fii murannoo ajaa’ibaatiin faayamee, qoonni guddina amantii Islaamaa tii fii afaan Oromootiif gumaache, lammii dhufaa jiruun kan dinqifamu taha.
Waaqni Jannataan haa qananinu!
Abdurashiid Abdurahmaan (AbbaaUrjii)
Waxabajjii 02, 2013
Torontoo, Kanadaa
Hub: Seenaan Sheekhaa kuni, Guyyaa Yaadannoo isaa kan Magaalaa Torontootti qophaaweef, barreeffama isaa keessaa kan dubbuuyfame.


text:
Shirri kalee Waajjirri MM keessatti beekkamtii MM akka xaxameef, itti aanaan MM fi hoogganaan paartii ADP Obbo Dammaqaa Mokonnin police commissioner waliin akka hoogganee raawwachiisuuf yaalee himamaa jira. Poolisiin Addaa MNA keessatti hirmaachuun himamaa jira. Fashalaahuun shira kana ADP keessatti dallaansuu fi abdii kutannoo guddaa uumee jedhama. Carraan qabsoo Oromoo dhaamsuu fi olaantummaa Amaaraa deebisuu harkaa nu bahee jedhan. Karoora kana hooggantoonni MNA wal ijjeessuun dura kan turee jedhama. Silaa Sagantaan kun akka karoorfameetti osoo deemee Waajjira OMN too’achuuf karoora ture. Dhaaduun hoogganaan MNA dhiyoo gaazeexeessaa OMN Dejene Gutema dhaadate kanaan walqabachuu hin ooluu jedha keessa beekaan iccitii kana naaf qoode kun. Qorannoon waajjira MM fi MNA irratti xiyyeeffachuu qabaa jedhe. Taarkaaffiin Abiy fudhatu—hagam tokko inni waan kana harka keessaa qabu ni mullisa.
Waajjirri mm dubbii kana faana balleessuuf OMN fi Jawaar irratti duula ololaa ballaa banuu deeman. Duula ZeHabesha, Esat, Ethio 360 fi miidiyaa Habashoota guddaa achirraa qopheessan. Akka Jawaar waan kana uume, akka inni itti gaafatamaa ta’e, waraana amantii fi waraana sabaa Naannoo Oromoo akka ka’u irratti xiyyeeffadhaa hojjadhaa, MM qusadhaa jedhaniin. Falmii Qeerroo yoo hin dhaabbannee ta’e, falmii bataskaanaa Ortodoksii yaamna, achii booda mootummaan kun ni dhoowaa, angoo harkaa fudhannaa jedhanii yaadan jedha keessa beekaan oduu kana naaf qoode. Abin, Ezema fi ADP waliin hojjachaa jiran.
Kun kanuma osoo jiru ODP haala kana irratti bakka lamatti qoodamutti mullata. Warri Jawar Mohammed araarfannaa jedhuuf warra duula irratti banuu fedhu. Gabaasa kana ballinaan bor live qabadhee dhufa.


text:
Qajeelfamoota Toora Intarneetii
Piroojectiin dldl walitti dhufeenya dirrawwan hojii fi gareewwan qooda fudhattoota ta’an gidduu haala mijeessuun fi wal-jijjiirraa beekumsa aadawaa (kan biyya keessaa) Kaaba-Kibbaa jajjabeessuun kaayyoo isaa galmaan gaha. Keessumayyuu, yaad-rimeewwan fakkeenya ta’an fi hallan dirqisiisoo idil-addunyaa qopheessuun qu’annaa fi hojii irra oolmaa hiraarsa idil-addunyaa fi hiraarsa saalaa biyyooleessaa (kan mana keessaa) hojjechuun ol’aantummaa seenawaa hawaasa Kaabaa qolachuu barbaada.
Toorri Intarneetii kun kan hundeeffame kaayyolee kana galmaan gahuuf fi beekumsa haaraa qabiyyee piroojecticha waliin wal-fudhachiisuuf haala mijeessuu dha. Dhiyeessiiwwan piroojekticha waliin walitti dhufeenya qaban pieces dabaltee haguuguuf dhiyeessitoonni (booji’amtoonni/submissions) ni danda’u. Sakatta’amaniiru:
- Wal-simannaa ilaalchota amantaawaa, fayyaa xin-sammuu namaa, fi hiraarsa mana keessaa (biyya keessaa)
- Mala dhiyeessii Lubummaan, barumsi Dubbii Waaqayyoo (theology), ilaalchi amantaawaa ykn ulaagaaleen amantaawaa hiraarsa mana keessaa (biyya keessaa) irratti akka birmatan gochuu (tokkoomsu) keessatti Giddu-galummaa, deeggarsa xiin-sammuu fi tooftaalee bu’aa qabeessummaa maddisiistota yaada haaraa ittiin madaalan
- Dhimma koornayaan, fuudhaa fi heerumaa akkasumas hiraarsa mana keessaan, (biyya keessaan) wal-qabatee lubootaa fi hirmaattoota yaa’iif leenjii fi hubannaa cimsu qopheessuu, haala mijeessuu
- Muuxannoowwanii fi duub-deebiiwwan waa’ee hiraarsa mana keessaa sabootni xixiqqoo (baay’ina miseensaatiin) fi godaantotni qaban michuuwwaan dhimma koornayaa fi amantaaf si’aa’inaan addeeffamaniiru.
Qopheessitoota hojiilee toora Intarneetii ogeeyyii qu’annaa fi qorannaa, ogeeyyii fayyaa fi seeraa, ogeeyyii xiin-sammuu, tajaajiltoota hawaasummaa lubootaa fi barattootaa, fi dammaqsitoota uummataa keessaa akka guutuu adduynaatti afaanii fi akaakuu abbaa fedhe irraa ni affeerra. Hojiileen dhiyaatanis qu’annoowwan hojii irra oolmaan isaanii kan ragga’e, barumsawwan fi bu’aalee qu’annaa sagantaawwan jaarmiyaa (organizational programmes) irraa argaman, muuxannoowwan ilaalcha saayinsawaa sabootaa iddoo isa ilaallatu; ykn eddattoowwan hawwachiisoo gad-fageenyaan yaaduu hawaasicha keessatti uumuuf kaayyeeffate qooda fudhattoota adda addaa nuti waliin qabsiisuu barbaadnu irraa kan ta’anii dha.
Maddisiistota yaada walabummaa (bilisummaa) kan nuti deeggarru; poostaroota, walaloowwanii fi mudannoowwan gaggabaaboo dabalatee gumaachi barreeffamaa, kan sagalee fi suur-sagalees ni simanna. Gumaachi barreeffamaa qajelfamoota kanaa gaditti tarreeffaman kan giddu galeeffate ta’uu qaba. Eddattoowwan sagalees kan suur-sagalees qajeelfama galii godhamuu danda’uu eegu qaba. Kunis maxxansoota miira walabummaa qaban waliin kan wal-simatan ta’uu qabu.
Gumaachawwan kanaa olitti tarreeffaman galchuuf fedhii yoo qabaattan email piroojectichaa soasflf@soas.ac.uk dhaan wal-qunnamuun yaada wal-jijjiiruu fi wayitii yeroo isaa irratti walii galuun ni dandeessu.
Bu’aawwan barreeffamaa
Dheerinni barreeffamaa: baay’ina jechoota 800 fi 1200 gidduu ta’an ta’uu qabu. Kan kana irraa dheeratu galchuu barbaadnaan qindeeffama isaa irratti mari’achuuf garicha waliin wal-qunnamaa (contact).
Ulaagaaleen (daangaan) barreeffamootaa: barreeffamoonni galan marti Word File New Roman’n, hammi qubee (font size) 12 fi bakkeewwa banaa dachaa ta’uu qaba. Barreeffamootni wabiis bakka barbaachisuutti bifa hyperlink’n ta’uu qaba; kunis haala dhiyeessii kitaabolee wabii eegaan ta’a. Barreessitootni maddaawwan banaa dubbistootni keessattuu UK’n ala jiran hundaaf haala gahuu danda’uun akka fayyadamn ni jajjabeeffamu. Wabiin kitaabaas tooftaa APA kan eege ta’uu qaba (https://apastyle.apa.org/style-grammar-guidelines/references/examples#textual-works). Yaadolee kallattiin fudhataman (kanneen akka dhugaa bahiisaa) qoodduuwwa fugguu barreeffaman lamaan barreeffamuu qabu. Yaadonni kallaattiin waraabbaman jechoota afurtamaa ol yoo ta’an bitaa fi mirgaan cm 1 fagaachuun fi qoodduu malee barreeffamuu qabu.
Walii galtee qubeeffannaa Ingiliffaatti fayyadamuuf qajeelfamoota tooftaa dhiyeenyatti argaman fayyadamaa. Afaanota biroof garuu daangaan nuti keenyu hin jiru. Haa ta’u malee, barreessitootni filmaata sirna qubeeffannaa fi fooftaa barreeffamaa xiyyeeffannaa guddaa kan kennan ta’uu qabu.
Naamusa (ethics) istaandardiiwwan: qabiyyeewwan marti naamusa gaarii fi istaandardii amansiisaatiin kan gabbatanii kan bakka bu’an akkasumas qu’annaawwan hiraarsa mana keessaa fi hojiirra oolmaa idil-addunyaa kan giddu galeeffatan ta’anii dhiyaachuu qabu. Odeeffannoowwa kanaan dura toora Intarneetii irratti tajaajilan bu’uura eegumsa odeeffannoo ammeetiin mijeeffamaniiti faayidaa irra ooluu kan qaban. Istaandardoonni kun maal akka ta’e hubannoo yoo hin qabaatin gumaacha keessan dhiyeessuu yommuu qophooftanitti garee piroojectii waliin mari’achuu qabu.
Eeyyamaa fi Mirga Abbummaa: beekkamtiin/abbummaan barreessitootaaf kan kennamu yomuu ta’u, maqaa eeyyama uummata idil-addunyaa Creative Commons Attribution-NonCommercial (CC BY-NC 4.0) jalattis ni maxxanfama. Kun jechuun qopheessitootni barreeffama sanaa mirga abbummaa guutuu qabaatu. Garuu, jalqaba hojii isaanii toora Intarneetii piroojektichaa irratti maxxanfuuf walii galu. Jechuunis namni kamuu hojii sana haala fedheen fayyadamuu danda’a; garuu, dadalaaf hin eeyyamamu. Mirgi abbummaan kun qopheessaa hojii sanaa hojii isaa fedhii daldalaatiin alatti sirreessuu fi gabbisuu isa dandeessisa. Hojiin haaraan sun toora Intarneetii piroojectichaaf maxxansaa jalqabaa akka ta’u fi haala daldalaan ala ta’een akka fayyadamu beekkamtii kennuu qaba (must). Ta’us, hojiin wal-fakkaataa walii galtee walfakkaataa qabaachuu hin qaban.
Hojiiwwan sagalee fi suur-sagalee
Gosoota Gumaachaa: hojiiwwan bifa sagaleen dhiyaatan seeneessa gabaabaa, faaruu, afoola, ilaalcha dhuunfaa, sonaawwan qu’atamoo hawaasa tokkoo, deeb-gaaffii ykn waliin dubbii waraabbamee, k.k.f. dha. Hojiiwwan suur-sagalee garuu, suuraa qeenxees baay’ees, fakkiiwwa adda addaa, poostarootaa fi odeeffannoowwa bifa suuraatiin dhiyaatan ta’uu danda’u.
Dheerina: hojiiwwan sagalee daqiiqaa 20 ol ta’uu hin qaban (yoo dhimmi daqiiqaa dheeraa fudhachuun isaa dursa itti kenname malee). Gumaachaawwan suuraa garuu yoo baay’ate suuraawwan 10 qabaatu. Kunis maqaa (ibsa) suuraa fi barreeffamoota seensaa gabaabaa /gaggabaaboo/ qabiyyee suuraawwanii gabaabsanii kan ibsan[1] ta’uu qaba. Hojiiwwan hunduu kaayyoo piroojectichi fi toorri Intarneetii hundeeffamaniif kan dhaabbatani deebii kennuu danda’an ta’uu qabu.
Foormaatii ittiin dhiyeessan: gumaachitootni hojii akkaawuntii bilisaa abbaa hojii sana ta’uu isaanii ittiin adda baafamu akka qopheessan gorfamu. Sagaleen waraabbaman divaayisii (meeshaa) dhuunfaa irratti qophaa’uu fi sanaan booda formaatii fudhatama qabuun sound cloud irratti ni maxxanfama. Si’a tokko maxxanfamnaan qopheessitootni hojii sanaa liinkii isaa koppii godhanii toora Intarneetii irratti maxxansuuf gara garee keenyaatti ergu. Gumaachawwan suuraa formaatii jpeg ykn jpg’n erguu qabu. Yookaan immoo odeeffannoowwan paakeejiiwwan MS Office’n (fkn. Word, Excel or another design tool) bifa mu’achuu danda’uun fi qulqullinni isaa bifa beekkamuu danda’uun erguu qabu.
Naamusa (ethics) istaandardiiwwan: qabiyyeewwan marti naamusa gaarii fi istaandardii amansiisaatiin kan gabbatanii kan bakka bu’an akkasumas qu’annaawwan hiraarsa mana keessaa fi hojiirra oolmaa idil-addunyaa kan giddu galeeffatan ta’anii dhiyaachuu qabu. Odeeffannoowwa kanaan dura toora Intarneetii irratti tajaajilan bu’uura eegumsa odeeffannoo ammeetiin mijeeffamaniiti faayidaa irra ooluu kan qaban. Istaandardoonni kun maal akka ta’e hubannoo yoo hin qabaatin gumaacha keessan dhiyeessuu yommuu qophooftanitti garee piroojectii waliin mari’achuu qabu.
Gumaachitootni wanta dhiyeessan sana irratti mirga ittiin fayyadamuu qabaachuu qabu. Maqaa eeyyama uummata idil-addunyaa Creative Commons Attribution-NonCommercial (CC BY-NC 4.0) jalattis ni maxxanfama. Kun jechuun qopheessitootni barreeffama sanaa mirga abbummaa guutuu qabaatu. Garuu, jalqaba hojii isaanii toora Intarneetii piroojektichaa irratti maxxanfuuf walii galu. Jechuunis namni kamuu hojii sana haala fedheen fayyadamuu danda’a; garuu, dadalaaf hin eeyyamamu. Mirgi abbummaan kun qopheessaa hojii sanaa hojii isaa fedhii daldalaatiin alatti sirreessuu fi gabbisuu isa dandeessisa. Hojiin haaraan sun toora Intarneetii piroojectichaaf maxxansaa jalqabaa akka ta’u fi haala daldalaan ala ta’een akka fayyadamu beekkamtii kennuu qaba (must). Ta’us, hojiin wal-fakkaataa walii galtee walfakkaataa qabaachuu hin qaban.
Latest Posts
- The choice between being a real man, a loving partner and a respected head of the family: a study on masculinity, religiosity and IPV in Zambia 18 August 2022
- Project dldl/ድልድል Principal Investigator collaborates with UK- and Ethiopia-based filmmakers to produce multilingual docudrama on domestic violence in Ethiopia 4 August 2022
- Programme summary and evaluation report published: Training Ethiopian Orthodox clergy to respond to domestic violence in Ethiopia 20 June 2022
- Project dldl/ድልድል and EOTC DICAC held an all-Amharic interfaith meeting on domestic violence with religious leaders in Ethiopia 20 June 2022
- Dr Romina Istratii participated in Egypt interfaith retreat on the environment, diversity and heritage, 7-11 May 2022 21 May 2022
- Project dldl/ድልድል Podcast Series Episode 3: Domestic violence in Ethiopia and the feminist movement / በኢትዮጵያ የቤት ውሰጥ ጥቃት እና የፌሚኒሰቶች ንቅናቄ 8 April 2022
- Project dldl/ድልድል completes week-long ‘refresher’ trainings on domestic violence with 155 clergy previously trained in Amhara region, Ethiopia 4 April 2022
- Project dldl/ድልድል Launches New Podcast Series on Domestic Violence in Ethiopia 15 March 2022
- Dr Romina Istratii’s study on conjugal violence in Tigray is now available open access 5 March 2022
- Exploring African Conservative Clergy and Service Providers’ Experiences of Supporting African Christian Women Survivors of Intimate Partner Violence in England: A Clergy Perspective 15 February 2022
- Project dldl/ድልድል becomes a member of the Faith and Violence against Women and Girls (Faith and VAWG) Coalition 10 December 2021
- 16 Days of Activism against Gender-Based Violence: Domestic Violence, Faith, and the Ethiopian Orthodox Tewahedo Church 5 December 2021
- Project dldl/ድልድል completes one year of activities and receives congratulatory letter from Orthodoxy Cognate Page 1 November 2021
- Project dldl/ድልድል has trained 156 Ethiopian Orthodox Täwahәdo clergy in Amhara region of Ethiopia 7 October 2021
- Exploring ‘cultural sensitivity’ among frontline workers addressing violence against women in Lewiston, Maine 26 April 2021


text:
Wareegama kaffalaa as geenyeen Qabsoon keenya warra gufuu qabsoo oromoon hin laamsha’u ammas wareegamnee Oromiyaaf ni Falmanna.
Ibsa Qeerroo Bilisummaa oromoo irraa kenname.
Fulbaana 6/2019
Finfinnee, Oromiyaa
Akkuma beekamu Qeerroon Bilisummaa oromoo bara hundeeffama isaa irraa kaasee hanga ammaatti wareegama qabsoon gaafattu kaffalaa osoo dadhabe beela’e, dheebodhe,waanin uffadhun dhabe hin jenne ummata cunqursamaaf dhaabbatee cunqurfamtoota gidduutti argamee qabsoo hadhooftuu gaggeessaa wareegama qaalii of duuba hin deebines kaffalaa as gahe ;ammas itti jira.
Qeerroon Bilisummaa oromoo qabsoo hadhooftuu gaggeesseen humna waraanaa mootummaa Abbaa irree Agaazii fuuldura harka duwwaa dhaabbachuun kan wareegame wareegamee ,kan qaamaa hir’ate hir’atee ,kan mana hidhaatti darbatame qabsoon Irbuun wareegamtoota wareegamaniin Seenamtee finiinte akka abidda saafaa wal harkaa fuudhaa Dhalootni qubee wareegama kamuu sodaa malee dura dhaabbatee jijjiirama dhufe jedhamu dhiiga isaan dhugoomseera.
Qeerroon Bilisummaa oromoo gaafa Hundeeffama isaa irraa eegalee dargaggootni hedduun hidhamaa ,biyyarraa ariyatamaa,ajjeefamaa qabsoon oromoo akka ija godhatu warra godhan keessaa adda dureedha.
Qeerroon Bilisummaa oromoo ABO jalatti taliigamuun elaa fi elaameen wal dhagahuun kaayyoo fi Akeeka ABO galmaan gahuuf halkan guyyaa hojjechaa ture hojjechaas jira.
Mootummaan Abbaa irree akkuma guyyaa hundeeffama Qeerroo Bilisummaa oromoo irraa eegalee mormaa ture dargaggoota hedduu dhiiga dhangalaasaa jijjiirama Qeerroon fidetti humna waraanaan barcuma isaa tikfachaa jira.
Qeerroon Bilisummaa oromoo kan hundeeffame nagaa,walqixxummaanii fi democracy biyyittii keessatti akka jiraatuuf malee teessoo namoota dhuunfaa eeguuf miti.
Mootummaan aangoo irra jiru kan opdon durfamu kaleessas wayyaanee jala deemuun Qeerroo oromoo mana hidhaatti guursisaa ajjeesisaa ture gaafa jijjiirama Qeerroon qabsoo hadhooftuu godheen biyya kanaaf nagaaf tasgabbiin haa jiraatu jedhee jijjiiramicha dhiiga dhangala’u malee karaa wal dhagahuun dandahamuun fuulduratti ceesisaa laata jedhee yerootti Qeerroon sochii mootummaa godhu obsaan har’a boru ni fooyya’a jedhee eegutti opdon dhiiga Qeerroon aangootti baatee waraanaan barcuma teessoo ishee tikfachaa warra jijjiirama kana fide ammas afaan qabsiisuuf akkuma kaleessa TPLF jalatti oromoo balleessuuf bixxilamte Akeeka ishee sana galmaan gahachuutti jirti.
Ilmoon Hantuutaa haadha jalatti Gumbii uraa barti akkuma jedhan har’as Dr Abiyyii waanuma kaleessa Mallasaa jalatti bare erga aangoo of harkatti galchatee humna waraanaan of tiksaa kan barbaade ajjeesisaa ,mana hidhaatti guursisaa dhiiga Qeerroo oromoo kan baroota TPLF aangoo irra tureen yoo ilaallu Dr Abiyyiin dachaan kan caaludha dararaan waggaa tokko keessatti galmee Qeerroo Bilisummaa oromoo qaqqabe kan ibsu.
Dargaggoota hedduu Misirroo wal fuudhan dabalatee qabeenyaa ummataa gubsiisaa kaan saamsisaa hojii idilee godhatee jira.
Kanaaf nuyi Qeerroon Bilisummaa oromoo kan dhiigaan fidne nagaan eegsifachuun erga dadhabamee ammas qabsoo hadhaawaa waggoota lama dura gaggeessaa turre deebisnee abidda hin dhaabne akka qabsiifnu nu dirqamsiisaa jira.
Qeerroo Bilisummaa oromoo nagaa , democracy fi walqixxummaan inni barbaade ykn itti hundeeffame hanga bakka gahutti Qabsoon keenya kan itti fufu tahuu keenya ni beeksifna.
Dargaggoota miseensota ABO jechuun Manneen hidhaa adda addaa keessatti addatti immoo Sanqallee, xoollaytti dararamaa jiran haalduree tokko malee yoo hin lakkisne qabsoon Qeerroo Bilisummaa oromoo gaggeessuu hadhaawaa fi kan of duuba hin deebine waan taheef mootummaan aangoo of irraan qaba jettu kan Dr Abiyyiin dursamu akka hatattamaan furmaata kennu gaafanna .
Fulbaana 5/2019 halkan keessa Humni hidhate kan mootummaa dargaggoota qaroo Qeerroo Bilisummaa oromoo tahan shan qabeenyaa isaanii waliin mana itti cabsuun saamichi gaggeeffame daran kan nutti hadhaawe waan taheef akka Qeerroo Bilisummaa oromootti dargaggoota kana qabeenyaa kanneen akka bilbila harkaa ,computers fi Qarshii isaan saamtan deebisuun isaaniinis akka lakkistan cimsinee gaafanna.
Dhuma irratti qabsoon Qeerroo Bilisummaa oromoo gaggeessu hanga warreen hidhaman hiikamanii waraanni mootummaa oromiyaa lixaa fi kibbatti duulee jiru gara mooraatti hin deebinetti guca qabsoo hin dhaamne biyya kana keessatti qabsiisuuf jirtu waan taheef akka hatattamaan of ilaaltanii deebii kennitan isin gaafanna.
Bara kana akkuma bara nagaa jechuun labsaa jirtan nagaa fi nageenyi kan jiraatu yoo kan hidhame hiikame ajjeechaa fi saamicha dabalatee mana gubuun yoo dhaabbate qofa .
Maayii irratti Qeerroo Bilisummaa marii guyyaa har’aa Fulbaana 6/2019 gaggeeffateen wantootni kun yoo deebii hin arganne fi mootummaan karaa nagaa hin filanne akkasumas miseensota Adda Bilisummaa oromoo akka barbaadametti sochii isaanii hin gaggeeffanne kan hin goone tahe waamicha FXG manneen barnootaa keessatti qabsiisuun aangoo isin waraanaan of tiksitan sagalee keenyaa harka duwwaa akkuma ammaan duraa goone tooftaa qabsoo Qeerroon beekuun isin kaafna.
Qeerroon Bilisummaa oromoos bakkuma jirtanitti sochii keessan akkaataa diina qolannu irratti marii karaa caasaalee keenya duraan turanii fi akkaataa quunnamtii keenyaan wal hubachiisaa kan deemnu waan tahuuf akka quba wal qabaachaa deemnu isin beeksifna.
Injifannoon ummata Oromoof!!!!
Qeerroo Bilisummaa oromoo
Fulbaana 6/2019
Finfinnee,


text:
Roobi yandoon qilleensa hamaa makatee roobe kun naannoolee biyyattii uummanni hedduun keessa jiratan dha'uuf jira. Bubbee hamaan maqaa Saandii jedhamuun beekamtu kun gara andaara galaanaatti bubbisaa kan jirtu si'a ta'u bebbeewwan ka biroo lama waliin walitti makamtee ti. Balaa bubbee kanaan uummata miliyoona 60 ta'an dhibeen adda addaa mudachuu mala.
Kanneen haala qilleensaa tilmaaman akka jedhanitti bubbeen kun andaara Verjiniaa tii qabee hanga masaachuseesitti deemuu mala.
Bubbeen kun magaalaalee gurguddoo kan akka Washington, Philadelphia fi New York keessa kanneen jiran manneen brnootaa fi tajaajilli geejjibaa akka cufaman dirqiseese.


text:
Caamsaa 9,2016, Mootummaan kun karaa horaa baacaarraa ka’ee gara ganda nagaa Hawwiitti geessu isiniif baasna jechuun uummatarraa qarshii funaanaa ture; dabalataanis lafa qotee bulaan qabu fuudhee namoota dhuunfaaf kennuun uummanni waan irratti bareef nagayee Fi dookimentoota balleessuuf, qabeenya maqaa misoomaatiin saame diinumantii ofumasaa bulchiinsa gandaa gubuun isintu gube jedhee namoota 20 ol gara waajjira poolisii aanaa Nuunnuu tti fiduun hidheera.
Namoota Kanas arguus ta’e haasofsiisuun waan dhorkameef maqaan adda baasuun hin danda’amne. Namoota hidhaa jiran keessaa tokko hojjetaa waajjira qonnaa, tokko immoo ogeessa fayyaa(mid wifery) akka ta’an barameera. kanneen Hafan hunduu qonnaan bultoota gandasanaa akka ta’an ni himama.


text:
Hiikkaawwan duula farra malaamaltummaa
Itti gaafatamtoonni mootummaa olaanoo, dallaaloonnii fi daldaltoonni 34 yakka maallaqa uummataa biiliyoonaan lakkaa'amu hiri'suun shakkamuun to'annaa jala oluun isaanii ifa taasifamuun ni yaadatama.
Ergasii kaasee dhimmi abbootii taayitaa fi daldaltoota malaamaltummaan walqabatee hidhamanii mataduree marii muummee ta'uun itti fufeera.
Duulli mootummaa qondaaltootaa fi daldaltoota malaamaltummaan shakkaman hidhuutii hanga amaattuu kan dhaabbate hin fakkaatu. Yeroo garaa garaattis dhaabbilee mootummaa fi kan biroo irraa yakka malaamaltummaa cimaa raawwataniiru jedhamuun namoonni shakkaman qabamuun mana murtiitti dhiyaataniiru.
Isaan keessaayis kanneen ittigaafatamtoota sadarkaa mootummaa ol'aanaa irra turan kan akka Deetaa Minisitira Maallaqaa fi Diinagdee Obbo Alamaayyoo Gujoo tokkodha.
Miseensa Mana marii ummataa kan turan Obbo Alamaayyoon, to'annaa jala kan oolan erga mirgi himatamuu isaan irraa kaafameen booda ture.
Ammas lakkoofsi shakkamtoota to'annoo jala oolanii fi mana murtiitti dhihaatan kan dabalaa jiru wayita ta'u, mootummaanis tarkaanficha kan eegale qophii gahaa fi qorannoo bal'aa taasisuun duula sadarkaa olaanaa kiraa sasaabummaa irratti waadaa galaa ture eegalu kiyya jechaa jira.
Taayitaa wajjiin walqabatee ilaalchi dogoggoraan jiraachusaa kan amanu ibsi tibba sana waajira dhimmoota komunikeshinii motummaatiin bahe, itti gaafatamummaa cimsuu fi yakkamtootas seeratti dhiheessuuf hojjetaa akka jiru dubbateera.
Haa ta'u malee, qeeqxonni tarkaaffii walta'iinsa waajjira qorannoo poolisii federaalaa fi mana murtii olaanaan fudhatame irratti shakkii qaban ni ibsu. Milkaa'ina duula kanaa irratti gaafii kan qaban akkuma jiran, sababa duubaa dhiibaa jiru haala qabatamaa siyaasa biyyattii wajjin kan walitti fidanis hin dhiban.
Qorumsa malaammaltummaa
Obbo Abdulmannaan Mohaammad, ogeessi herreegaa dhaabbilee mootummaa fi miti mootummaa torbaatamaa oliif hojii oodiit raawwatan. Waggoota torban hojiirra turaniittis malaamaltummaan baballachaa adeemusaa akka taajjaban dubbatu. Kunis matta'aa xixiqqoo irraa jalqabee hanga maallaqa guddaa fudhachuu kan ilaalatu ta'uu dubbatu.
Dameewwan malaamaltummaan sadarkaa olaanaa raawwatamu keessaa, kenniinsa waligaltee hojii fi bulchiinsi, bulchiinsa lafaa fi gibirri keessatti argamu.
Kaayyoon isaa mummee malaamaltummaa fi yakkawwan kanaan waqanatan iratti qabsaa'u kan ta'e, wajjira Tiraansiparanti Intarnaashinaal damee Itiyoophiyaa gama isaatiin, daandiiwwan sadarkaan saanii gadaanaa Magaalaa Finfinneetti ijaaraman akka fakkeenyaatti agarsiisa.
Mootummaan karaa Abbaa Taayitaa daandiiwwan Finfinnee rukutun saas kan ''nama jajabeessudha'' jedheera.
Ministeerri Maalaqaa fi Misooma Diinagdee, Bulchiinsi Misooma Manneenii fi Korporeshiniin Shuukkaaraa dhaabbilee oggantoonni isaanii baayyeen maallaqa qisaasaniiru jedhaman keessaa hidhamaniidha.
Qabeenyi shakkamtootaas akka hinsochooneef ittisaman yoo ta'u, naannoolee garaa garaa keessattilleen itti gaafatamtoonni dhibbaan lakka'aman shakkamuun akka hidhaman ta'aniiru.
Waajjiricha dabalatee, Itiyoophiyaan malaammaltummaan qoramaa ta'usheetiif, ragaa madaallii malaammaltummaa ummataa kan dhaabbata Traansipaaransii Intarnaashinaal A.L.A. bara 2016 akka ragaatti dhiheessa. Haala madaallichaatinis,
Itoophiyaa biyyoota 176 keessaa sadarkaa 108ffaa qabachuun ''tarreefama biyyoota malaammaltummaan keessatti dagaage'' keessa galtee jirti. Biyyoonni malaamaltummaa irraa qulqullummaa qabxii 100 argachuu danda'an 34 qofa. Haala madaallichaatinis, waggoota 15 darban keessatti sadarkaan biyyattii giddugalaa naannoo 109ffaa ti.
Akka Obbo Abdulmannaan jedhanitti, sababni tokkooffaan akka malamaltummaa babal'atu taasise, harki mootummaa qabeenya diinagdee keessaa galuusaati jedhu. Kana malees dhaabbileen qabeenyaa ummataa bulchuu fi to'achuu qabaatan baayyee dadhaboo ta'usaanii akkasuma gahee olaanaa qaba jedheera.
''Dhimmoota bulchiinsaa keessa jiddu galumsii siyaasaa barbaachisoo hintaanees'' malamaltummaaf daandii kan mijeessu dha jedhu.
''Dhaadachuu qofa''
Dhaabbata dhunfaa Magaala Finfinnee tokko keessa qaxaramee kan hojjetu Biruuk Zalaalam, malaamaltummaa hambisuuf mootummaan fedhii qaba jedhe hin amanu. ''Yeroo hunda kun rakkina keenya adda baafanneera yeroo jedhan dhageenya. Tibba tokko ho'iisuun booda ammoo ni dagatama,'' jedha. Duula waggaa darbee keessa malaamaltummaa balleessuuf ciminaan geggeeffamaa ture, ji'a tokkoon booda qabbanaa'uun isaa dhimma kana ''dhaadannoo qofa'' akka fakkeessu dubbata.
Abdulmannaanis gamasaatiin, malaamaltummaa biyyattii keessatti hundee isaa gadi fageeffate duulaan furamusaa irratti gaaffii qaba.
Muummichi Ministeera Haayilamaariyaam Dasaalanyi tibba ji'a Amajii darbe keessa garee xiyyeefannaa isaa malaamaltummaa qorachu ta'e hundeessuu ifa taasisanittis, motummaan isaanii qondaaltoota olaanoo taayitaa isaanii dantaa dhunfaa isaaniif olchan irratti tarkaanfii cimaa akka fudhatu waadaa galanii turan. Wayita sanattis namoonni gara 130 ta'an malaamaltummaan shakkamanii to'annaa jala ooluun isaanii ni yaadatama.
Tarkaanfiiwwan kunnis haala adda ta'een madda alaa dhiibaa jiru qabaachu saanii kan falman Obbo Abdulmanaan, sochiileen mormii waggoota lamaan darban keessattis, eddoowwan biyyattii garaa garaa keessatti ka'anii turanis mootummaa irratti tasifamaa turan mootummaa irratti dhiibbaa uumuusaanii amanu.
Malaammaltummaan hojii uumuu, tattaafii fi dorgommii haqa irratti hundaa'e quucarsuun guddina diinagdee irratti danqaa cimaa uumaa jira kan jedhan ogeessi kun, manneen murtii agarsiisa dadhabiinsa dhaabbilee fi loogii siyaasummaa ta'anis wal rukkuttaan daangaa motummaa fi kan paartii uumuudhaan siyaasas unkuruun isaa hubatamaa jira jedhu.


text:
Abdii Boruutiin
Oromoon yoo mammaaku: “Ibidda fira jedhanii itti hin siqan ykn harkaan hin qaban, waan nama gubuufi; diina jedhanii irraa hin fagaatan, waan isa barbaadaniifi” jedha. Waan yeroo ammaa mooraa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) keessatti godhamaa ykn ta’aa jiru yoon dhaga’u, waayeen keenya akka ibiddaa waan ta’e natti fakkaata. Tokkummaan qabsaa’otaa milkaawuufi jennee yeroo abdii dhaan eegaa jirrutti maqaa wal xureessanii wal yakkuutu mul’achaa jira. Kun maal jedhama? Garamitti (karamitti) nu oofa? Egereen keenya hoo maal ta’ina laata? Waayee kana akkan kaasu kan na taasise, waan guyyoota dabran keessatti marsaa bilisummaa.com irratti argamaa jiru dha. Pal talk barreeffamatti waan jijjiirame fakkaata. Yeroo tokkummaa dhaan, irree tokkoon diinarratti duulamuu qabutti, diina walitti ta’anii wal yakkuu fi walirratti duuluun akka qabsoo bilisummaa kana fi uummata Oromoos gaaga’u ykn miidhu otuu hin hubatin hafne moo otuma beeknuu akkana goona?
Yeroo ammaa, yeroo hidhaa fi ajjeechaan uummata keenyarra gahaa jiru yoomiyyuu caalaa hammaachaa dhufetti; barattootni keenya mana hidhaatti guuramaa jiranitti; kuun ammoo bakka-buuteen isaanii hin beekamnetti; yeroo Wayyaaneen kufuu dhaaf fiixee hallayyaarra geessee jirtutti; haalli ardii Aafrikaallee jijjiiramaa jirutti; uummatootni Suudaan kibbaa guyyaa walabummaa isaanii labsachuuf jiranitti; nuyis tokkummaa keenya ijaarree fi cimsinee; humna keenya jabeessinee; bilisummaa keenyaaf qabsoo kana cimsuu qabnutti; sirba’uma dur barame sanatti deebinee sirbuu dhaan; maqaa wal xureessuun, wal yakkuun, olola walirratti oofuun; diina dhiisanii walirratti duuluun; diinaaf (Wayyaanee dhaaf) yoo ta’e malee, uummata Oromootiif bu’aan tokkollee hin argamu. Ammas akkuma dur diinaaf qaawwa uumna; balbala banna ykn karaa baafna malee, haala kanaan qabsoon bilisummaa keenyaas cimuu hin danda’u.
Wayyaaneen, ilmaan Oromoo amantii, naannoo fi kutaa dhaan akka wal qoqqoodan; kana meeshaa godhatanii akka walirratti duulan godhuuf, tooftaalee adda addaatti fayyadamtee addaan nu hirtee; humna keenyas dadhabsiiftee; qabsoon tunis akka laaftu fi qancartu godhaa turte. Kan nama gaddisiisu garuu gochaa diinaa kanarraa barachuu dadhabuu keenya fi har’as akkuma dur ija diinaa fi alagaa fuunduratti wal nyaachuu keenya dha. Yeroo kuun qabsoo kana keessatti dhiiga ofii dhangalaasanitti; mana hidhaa keessatti dararamaa jiranitti; biyya abbaa ofiirraa baqatanii, biyya alagaa keessatti nagaa dhabanii jireenya hamaa keessa jiraatanitti; kuun ammoo biyyoota nagaa keessa taa’anii Pal talk fi marsaalee intarneetaarratti wal arrabsuun, wal abaaruun, wal jibbuu fi wal yakkuun abalu qabsaa’aa dha nama hin jechisiisu.
Qabsaa’aan dhugaa qawwee qabatee; gara dirree qabsoo deemee diinarratti rasaasa dhukaasee injifatnoo fiduu yoo dadhabellee (silaa qabsaa’aan dhugaa kana ture!!!), xinnaatullee karaa danda’amu hundaan; qabeenya, humna, barumsa, beekumsa fi dandeettii qabuun qabsoo kana keessatti gahee ofii taphata ykn qooda ofii gumaacha malee, yakka namootaa irratti yeroo fi humna ofii waan fixu natti hin fakkaatu. Kana hundaa godhuunillee yoo hafe, waan Oromummaa fi Oromoo diigurraa of qusata. Waayee diigaa akkanaatiif bakka hin kennu jechuu kooti. Yoo dhugaa fi garaa qulqulluu dhaan yaadan; yoo uummata Oromootiif – uummata irraa dhalatan kanaaf quuqaman; yoo Oromummaatti amanan, wanti qabsoo kana keessatti dalaguu danda’an baay’eetu jiru. Kan biraa hafee, diinaaf qaawwa uumuu, balbala banuu fi karaa baasuu dhiisanii; kana hundaa itti cufuu yaaduu fi yaaluunuu gahee guddaa taphachuu dha.
Kan bakkee tokko tokkotti mul’achaa ykn argamaa jiru garuu faallaa kana hundaa ti. Gochaa Oromummaa diigu dha. Maaliif kan dabrerraa barachuun rakkisaa ta’a? Ilma namaa ta’ee kan balleessa hin dalagne hin jiru. Balleessa dabrerraa barachuu danda’uunis akkasuma waan ilmaan namootaarraa eegamuu dha. Akka ilmaan namootaatti, nuyis Oromootni maaliif waan dabrerraa barachuu dadhabna? Hamma yoomiitti diina dhiifnee wal nyaachaa yeroo fi umurii keenyas fixna? Hamma yoomiitti qabsoon kunis akka qancaru goonee diina keenyas ofirratti cimsina? Wayyaaneen bar-kurnee lama kan nutti taphachaa jirtu humni ishii caalaa cimaa ta’ee otuu hin taane, tokkummaa fi humni keenya waan laafeefi. Kun dhugaa ifa ta’ee mul’atu malee, dhara miti. Laafinni mooraa keenyaa jabina fi cimina mooraa diinaa akka ta’u abbaa fedhe jalaayuu waan dhokatu natti hin fakkaatu.
Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) dhiiga fi lafee ilmaan Oromootiin ijaarame; qabsoo bilisummaa hadhaawaatu isa dhalche. Ilmaan Oromoo kumaatamaan lakkaawamantu itti wareegaman. Ilmaan Oromoo meeqatu har’allee maqaa kanaan hidhamaa, dararamaa fi ajjeesamaa akka jiran Oromoo dhiisii addunyaa kana jalaa illee hin dhokanne. ABOn jaarmayaa seenaa qabu; kan seera fi heera qabu; jaarmayaa kaayyoo isaatiif lubbuun meeqa itti wareegamte; kan laphee fi sammuu Oromoo keessatti guddate fi dagaage; jaarmayaa abdii bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa ta’e dha malee, jaarmayaa abbaan fedhe lafaa ka’eetuma akka mallattoo daldalaatti (trade mark) itti fayyadamu fi maqaa fi aangoo ittiin argachuu barbaaduu miti. Kaayyoo isaa bakkaan (galii dhaan) ga’uuf qabsaa’uu dhiisanii maqaa kanarrattii wal nyaachuun seenaa fi maqaa jaarmayicha jaalatamaa kanaas xureessuu ta’a.
Dhugaa dha, mooraa jaarmayichaa kana keessatti, waa baay’een dalagamee jira; balleessi guddaanis hojjetamee jira. Kuni ammoo waan dhokachuu danda’uu miti. Kana dhoksuun yoo yaalamellee, seenaanuu hin dagatu. Itti gaafatama seenaa jalaa abbaan fedhee bahuu hin danda’u jechuu dha. Namootni jaarmayaa kana keessatti balleessa dalagani fi dalagaas jiran ykn dalaguuf deemanis hunduu gaaf tokko itti gaafatama seenaa kana jalaa hin bahani; bahuus hin danda’an. Kun dhugaa waliigalaa ti. Rakkoo jiru gadi baasuun; shira xaxamaa jirus saaxiluun barbaachisaa dha. Waan kaleessa godhame fi ta’e dhalootni har’aa; kan har’a godhamaa fi ta’aa jiru ammoo dhalootni dhufu beekuu qabu jechuu dha. Iccitiin jirullee gaaf tokko ifa ta’uun waan hin oolleef, kanas uummata keenyatti himuunis akkasuma barbaachisaa dha.
Haa ta’u malee, shira jiru saaxiluun, iccitii jirus gadi baasuun bakkee fi yeroo qaba jedheen yaada. Bakkee’uma fedhanitti, yeroo’uma fedhan, waan fedhan dubbachuun ykn barreessuun sirrii natti hin fakkaatu. Oromoon safuu fi aadaa qaba. Aadaa Oromoo bareedaa keessaa inni tokko wal kabajuu, xinnaan guddaa kabajuu fi manguddootaaf bakkee guddaa kennuu dha. Aadaan kun ammoo kan itti dhalannee wajjin guddanne waan ta’eef, har’a biyya faranjii keessa waan jiraannuuf aadaa fi safuu kana hirraanfachuu ykn dagachuu hin qabnu. Asirratti wantin jechuu barbaade, namoota maqaa isaanii yaamanii (asitti abalu, abalu jechuu hin barbaadu) kabaja dhabanii gamaa gamanaa wal yakkuun, wal abaaruun aadaa keenyas xureessuu dha malee, dhumarratti qabsoo kanaafis ta’ee uummata Oromootiif bu’aa hin qabu. Dhugaan kun hunda birattuu hubatamuu qaba.
Waayeen akkanaa kun akka salphaa ykn laayyootti ilaalamuu hin qabu. Bu’aa maal argachuuf ykn argamsiisuuf jennee diina dhiifnee wal nyaanna? Maaliif diinnis haala nu uumnutti fayyadamee, umurii bittaa nurratti dheereffata? Akka mammaaksi Oromoo “Foon lafa jiruuf allaattiin mukarratti wal nyaatti”jedhu maaliif taana? Kan har’a waliigaluu hin dandeenye; yoo amantii, gosa, naannoo fi kutaa dhaan kan wal qoqqoodnu ta’e, bilisummaa barbaadnu kanaa kan argannu yoo ta’e (mee dura bilisummaanuu haa argamu naan jechuu dandeessu!), boru akkamitti biyya takka ijaarrannee nagaan wajjin jiraachuu dandeenya?Waayeen keenyas akkuma biyya Somaaliyaa ta’uu hin maluu? Waan har’a goonu qofaa otuu hin taane, kan boru taanu ykn boru nurra gahuu danda’us har’a itti yaaduun barbaachisaa dha jedheen amana.
Dhumarratti, barruu kiyya otuu hin xumurin dura, akkuma yeroo biraa carraa kanaan dhaamsa Oromummaa dabarsuun barbaada. Jaalannus jibbinus; amannus amanuu baatnus; fudhannus fudhachuu baatnus; ilmaan Oromoo ijoollee abbaa fi haadha tokkoo waan taaneef, amantii, gosa, naannoo, kutaa fi gandaan wal qoqqoodnee wal jibbuu haa dhaabnu. Jibba dhuunfaa qabannee yookaanis dallansuu dhaan wal yakkuu fi walirratti duuluus haa dhaabnu. Kun diinaaf malee, Oromoo dhaaf bu’aa hin qabu. Balleessa godhameef ykn shira xaxameef wal qeequun barbaachisaa ta’ullee, akka ilma namaatti, akka obboleessaa fi obboleettiitti wal haa kabajinu. Hunda caalaa ammoo, balleessa namootni dalaganiin kan ka’e, jaarmayaa jaalatamaa kana (ABO) maqaa fi seenaa akkasumas kaayyoo inni ijaarameef xureessuu haa dhaabnu. Kan biraa, daqiiqaa takkallee yoo ta’e, uummata Oromoo biyya keessatti hidamaa, dararamaa fi ajjeefamaa jiru, keessumaayuu dargaggoota fi barattoota keenyaa haa yaadannu.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Jaal Jaarraa Abbaa Gadaa
Ilma qaalii ilmoo Oromiyaa
Malattoo qabsaawoota bilisummaa Oromiyaa
Hangafa qabsoo hidhanno ammayaa
Duree Waraana Bilisummaa Oromiyaa
Goota gotaa oli ilma qaalii jagnna Oromiyaa
Jaal jaarraa Abbaa Gadaa.
Maal taateeti ,duuti mortuun si injfatee?
Maal taate yaa du’aa? Ati hoo maaf jala marxifatee?
Yaa du’aa yaa mortuu, mormortuu
Yaa du’aa, yaa jibamtuu, yaa xirooftu
Ilmi namaa si jibbee sii abaaraa jira attuu akka irraa duutu
Ati biffa maalitti qabdaa laata?
Diimtuu , adii,dalacha, magariisa moo gurraachaa?
Ati maaliif garaa nuutti jabaataa?
Ati saali kee maalii ?dubarti moo dhiiraa ?
Yaa du’aa maaf taatte gootaaf farra?
Atu mataa keettifu yoom nurraa duutaa?
Yaa du’aa maaluma si goone laata ?
Jagnna lamiif gachanaa
Goota biyyaa Orom-biyyaa
Jaal Jaarraa Abbaa Gadaa
Maal si godhee nu jaalaa fuutaa- yaa du’aa ?
Maaf jala marxiifatee , yaa du’a abaaramtuu
Oromoon si abaare, duraannu duri du’a jibbamtu
Yaa garaa jabaatu , mortuu, mormoortu
Maaiif jala hin deemne garichoo abbaa garaa
Maaf nuurraa hin guuree sodaatuu dhimma dhuunfaa
Maaf nuu irraa hin guure hookoolee diinaa
Kumaatamaan cisaa lafa guutee albaadheesi abbaa garaa
Lafa guute bar lubbuun hookoo diinnaa
Kan garaaf bule,gurgurate ilmaan ayyaa.
Yaa du’a tortortu Oromoon si aja’ibee, si jibbe
Goota jaalatamaa, lugna jibbamoota dura dursuu keettif,anileen si xireefadhe
Muka lama al tokkoti kortuu fi jilbifatu dura goota gota ooli dursitee?
Yaa du’aa, ati moo, maaf ilma lammii jecha dadhabe fuutee?
Maaf hin fuune meeshaa diinnaa kan Oromiyaan jibbitee lammiin xireeffate.
Du’a yaa jibbamtuu, mortuu fi mormoortuu
Dhalii Oromoo kan dhugaa si jibba, yeroo fuutu goota lammiin jaalatu
Du’a yaa jibbamtuu maaf hin fudhane kan Oromiyaan guutuun jibbe
Maaf nurraa hin fuune kumaatamaan meeshaa diinnaa
Atis, akkumma gabroonfatoota Habashaa nutti jirtaa laata?
Annu si shakkee, gargaarsa jaraaf baatee laataa?
Du’a mee waa si gaafadhu,maaf naasuu dhabdee goota si hinsodane
Goota Oromiyaa kan bosona raamsi fi Gobeele
Kan gaareen fuguugi dabaal mootii gaarraa
Goota baabbiilee, Dadarii fi Aniyaa
Goota gaarra fuguugii, Fadiis, Baalee fi Haroo Maayaa
Goota qaalii jaalatamaa ilma Oromiyaa
Jaal Jaaraa Abbaa Gadaa.
Yaa du’aa ani si taajabe
Lubbuu goota keenya fudhachuu keettif, duraanu duri daran si jibbe
Maaf nuuf hin tursisiin, hanga bilisummaa ijaan arguu
Gammadee guyyaa tokko illee buluu
Ati moo, yaa du’aa ,yaa mortuu- mormortu
Silaa maal goona ,ati hunda keenya irraahu hin oltu.
Jaal jaaraa Abbaa gadaa,
Ilma qaalii sabni jaalatu gooticha Oromiyaa
Kan du’a hin sodaanne mallattoo qabsaawoota walabummaa Oromiyaa.
Osoo du’a mortuu waliin qabsooti jirtuu
Osoo sakaraatati jirtuu
Afuura dadhabii sasaabate
Maal ture kan dhaamtee ?
Humna kee kan maayyiitti dhimma baatee
Maal maalffaa Saba keettif dhaamatee?
Jaal Jaarraa Abbaa gadaa
Tokkicha Oromoo ilma ayyaa
Goota qaalii falmataa walabummaa Oromiyaa kan dhugaa
Mallatoo qabsaawoota bilisummaa Oromiyaa.
Humna kee kan maayyii sasaabate
Yaa ilmaan Oromoo na dhagayaa jeette
Mee amma Jeneraal Taadasaan Birruu yoo ka’ee akkanatti nu arge,
Mee amma Elemoo Qiltu yoo ka’ee akka jirru kanatti nu arge mee maal jennaan jettee? Nuu gaafatee…
Tokkummaa keessan jabeefadhaa
Faashisttoota ABUT biyya Oromiyaa irraa baasaa
Oromiyaa Walaboomsaa jette dhaamate
Hayyee goota Oromiyaa …nutis ilmaan Oromiyaa si dhageenye
Dhaamsa qalbii fi Onnee keenyatti fudhanne
Dhaamsa mallattoo qabsoo bilisummaa Oromiyaa
Jaal Jaarraa Abbaa Gadaa
Si dhageenye ilma ayyaa lammii qaalii ilma Oromiyaa
Bakkaan gahuuf qabsoo,kan itti dadhabde kaayyoo ganamaa
Gadii dhaabuuf Dimokiraatik Ripuubilika Oromiyaa
Irra deebiine kakanee ,walis kakachifne guyyaa hardhaa.
Jaal Jaarraa Abbaa Gadaa
Atis,beenu ka waan sii gonnu hin jiru nagaan gali
Du’a mortuutu nuu irraa si fudhate goota keenya qaalii
Haqa keettif falmatee , haqa haqaa oli
Jaal Jaarraa Abbaa Gadaa goota goototaa oli
Beenu kee silaahu tee jennataa olii buli.
Dhaamsa kee kakuun fudhane dhaamsa qaalii
Eeee badne kaa, sitti dhaamane naaga maayyi nagaa qaalii.
Si yaadana , siin dhaadana hanga galii keenya maayyii.
Dacheen Oromiyaa kan ati jaalatu
Beekamaadha kaa akka sii simatee sitti salphatu !!
Allah /waaqnni / beless his soul.
Ibsaa Nagawoo irraa dhihaate.


text:
Dhukkubi infuluweenzaa ykn flu jedhamu kun keessumaa daa’imman, maanguddoota, dubartoota ulfaa fi namoota qaami isaanii dhukkuba of irraa ittisuuf humna xiqqaa qaban akkasumas kanneen yeroo dheeraaf dhukkubsataa turan irratti daran jabaata.
Dhukkubi influweenzaa baatii qorri itti hammaatu Fulbaanaa qabee hanga Bitootessaa gidduutti bifa weeraraan kan ka’u ta’uun beekama.
Kutaa minisootaa keessa ka jiru Klinikii meeyoo kan Hospitaala meenkeetoo irraa Dr Amaanuuel Oljirraa maallummaa dhukkuba kanaa ibsaniiru. kuataa duraa gaaffii fi deebii kanaa mallattoo armaan gadii tuquun dhaggeeffadhaa.


text:
Oromia: Irreecha Birraa Bara 2017 Malkaa Soorii fi Malkaa Caffee Bookaatti irreeffatame. Oromians in Western Oromia peacefully and colorful celebrated Irreecha at Malka Soori in Iluu Abbabora and at Malkaa Caffee Bookaa in Horroo Guduruu Wallagaa. November 27, 2017Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Africa, Irreecha, Irreecha (Irreesa) Oromoo, Irreecha Birraa 2017, Malkaa Caffee Bookaa, Malkaa Soorii, Oromia, Oromo
trackback
Irreecha Birraa 2017 irreeffachuun itti fufee jira. Akkuma kanaan Sadaasa 26 Bara 2017 Malkaa Soorii, Koodoo, Mattuu fii Malkaa Caffee Bookaatti haala miidhagaan irreeffatamee oole.
Irreechi Malkaa Soorii, Iluu Abbaa Booraa, Lixa Oromiyaatti haala ho’aan bakka namni kumaataman irratti qooda fudhaterratti nagaan irreeffatameera.
Haaluma walffakkaatuun guyyuma kana Irreechi Malkaa Caffee Bookaa, Aanaa Abee Dongoroo, Horroo Guguruu Wallaggatti kabajameera.
Suuraalee (Irreecha Malkaa Soorii)
Irreecha Birraa Malkaa Caffee Bookaa
Dabalataaf as tuqaa illaalaa, Irreecha 2017, Horroo Guduruu Wallaggaa, Aanaa Abee Dongoroo, Malkaa Caffee Bookaa.
Comments»
No comments yet — be the first.


text:
Prezidaantin Somaaliyaa Haasan Sheek Mohaamud kantiibaa magaala Moqaadishoo fi bulchaa kutaa biyyaa Baanaadiir kaasuudhaan nama biraa bakka buusunn isaanii beekamee jira.
Dubbii himaan Prezidaanti Somaaliyaa Abdiikariim Ali kaar suur -sagalee gaazexessootaaf erganiin, yaada ministeera dhimma biyyaa keessaa irra dhihaate fudhachudhaan prezidaantichii kantiibaa magaala Moqaadishoo jijjiruu isaanii akka ibsan Moohaamad Dhaaysen Moqaadishoo irraa VOA daaf gabaasee jira.
Erga bara 2019 jalqabee kantiibaa magaala Moqaadishoo kan turan Omar Filiish kan bakka buufaman Yusuf Huseen Jim’aletiin yemuu ta’u , Yusuuf Jim’alee yeroo prezidaantiin amma aangoo irra turan bara 2015 hanga 2017 ti kantiibaa magaalaa Moqaadishoo nama turaniidhaa.
Prezidaantiin haaraan namoottan imaammata misoomaa fi nageenyaa isaan qopheeffatan hojii irraa olchuu danda’an aangoo irra kaa’aa akka jiran xiinxaltoonni himuu isaanii gabaasnii Muhaamad Dhaayisen kun ibseera.
Je’a Hagyyaa darbee keessaa gareen hidhatootaa al Shabaab magaala Moqaadishootti hoteelaa tokko keessaatti haleellaa raawwateen namoonii 21 du’anii 100 ol madaa’un isaanii ni yaadatama.


text:
ODUU Gaddaa,
IJoollee Oromoo Lama Kanneen Enyummaan isaanii Hin beekkamin isaanii Gara Sa’udi Arabiyaa Deemaa jiru, Guyyaa 11/12/2014 Daanggaa Biyya Sa’udi Arabiyaa Qaxxaamuruun Naannoo NAJRAN ja’amtutti Rasaasa ibiddaa Poolisii ittisa Daanggaa Biyya Sa’udii tiin Rukutamuun Ajjeefamuun isaanii mirkanaawe.
Namoonni Suuraa iJoollee tanaa Daawachuun Beektan yoojiraate akka Warraa maatii isaanii beeysiftan Dirqama Oromummaatiin Khabajaan Isin gaafanna.
Dabalata: Dhaabbiilee fi Miidiyaaleen ummata Oromoo Biyya Ambbaa jirtan martinuu akka Yakka kana mootummaa Sa’udi Arabiyaa Gaafattan Khabajaan isin Gaafanna!!
Galatoomaa,
Koree Waajjira Kominiiti Tokkummaa Baqattoota Hawaasa Oromoo Yaman.
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Libiyaa keessatti humnootiin bulchiisoota wal mormanii giddutti walitti bu’iinsa uumameen yoo xiqqaate namnii 23 ajjeefamanii kanneen biroon 140 ta’an madaa’uu ministriin Fayyaa ka biyyatti Dilbata kaleessaa beeksisee jira.
Daandiilee magaala galma mootummaa biyyatti Tripolii irratti kokolaataan gubaman kan mul’atan yoo ta’u, humnootiin hidhatan kan gama lameenii magaalatti to’ataa jiru. Kunis waggaa lamaaf tasgabii hangii tokko eega argamee booda hokkarri eega deebi’ee eega ka’ee booda.
Sabaa himaan naannoo akka gabaasanti, milishoota brigeedii warraaqsaa Tripolii jedhaman kan Hitham Tajouriin hogganamuutu, garee milishaa ka biraa Abdel-Ghani Al-Kikli waliin wal ta’e kan Gheniwaan hogganamuu waliin wal waraanan.
Mootummaan mummicha ministeeraa Abdul Hamid Dbeibah kan Tripoolii keessatti maadheeffate akka jedhutti, milishaan tokko milishaa isa kan biraaatti ennaa dhukaasu walitti bu’iinsii uumamee.
Dorgommii aangoo mummicha ministeeraa Dbeibah fi his mormituu kan ta’e mummicha ministeeraa magaala handaara galaanaa Sirte jedhamtu keessa madheeffatee gidduu jiruutu, hokkara kana dabran kan hammeesse fakkaata.
Qabeenya boba’an kanbadhaatee Libiyaan hogganaan ishee abbaa irree kan yeroo dheeraa Moammar Gaadaafii aangoo irraa darbamanii bara 2011 eegaa ajjjefamanii booda, jeeqamsa keessatti kufte.


text:
NYAATOTA FEDHII WAL-QUNNAMTII SAALAA HORAN
1. Hanqaaquu: Hanqaaquun nyaatota fedhii walquunnamtii saalaa dabalan keessaa isa tokkoodha. Hanqaaquun “vitamin D” of keessaa qaba. Vitamin D’n kun ammoo hoormoonii testestronii dabaluu irraatti gaheen isaa olaanaadha. Kanaaf egaa hanqaaquu soorachuun fedhii walquunnamtii saalaa dabaluu keessatti gaheen isaa guddaadha. Hanqaaquun egaa nyaata haala salphaan naannoo keenyatti argannu waan taheef guyyaa guyyaan hanqaaquu tokko tokko yoo sooranne fedhiin walquunnamtii saalaa keenyaa akka dabalu taasisa.
2. Ocholoonii(loozii)Looziin egaa nyaata fedhii walquunnamtii saalaa namatti kakaasu keessaa isa duraati. Loozii kana keessatti ammoo elementii ziinkii jedhamutu argama.elementiin ziinkiin kun ammoo hoormoonii dhiira to’ata. Dabalees ammoo dhaabbachuu dhadhabuu qaama saalaa ittisa. Kanaaf egaa ocholooniin fedhii walquunnamtii saalaa dabaluu keessatti gaheen isaa guddaadha. Walumaagalatti looziin fayyaa walquunnamtii saalaa keenya eeguu keessatti fayidaan isaa olaanaadha.
3. Avokaadoo Vitaaminonni akka C,K,B kan argaman avokaadoo keessatti. Avokaadoon pirootiiniis waanta ofkeessaa qabuuf fedhii walquunnamtii saalaa namatti horuu keessatti gahee olaanaa qaba. Vitamin K’n dhiigni sirnaan akka qaama keenya keessa tatamsa’u taasisa. Avokaadoon egaa gaheen isaa akka olaanaa tahe ni hubatama. Dabalataanis avokaadoon bareedinaafis ni fayyada
4. Muuzii kessatti egaa vitaaminii “bromelain” jedhamutu argama. Vitaaminiin kun ammoo dhiirri fedhii walquunnamtii saalaa akka godhatu taasisa. Dabalees sanyiin kormaa akka baayyatu godha.walumaagalatti muuziin dhala namaaf fayyidaa guddaa qaba.
5. Kaarotii keessatti egaa vitaaminoonni hedduminaan argamu. Vitaaminoonni kunneen ammoo qaamni saalaa dhiiraa jabina akka argatu taasisa.dabalataanis yaainsa dhiigaa naannoo qaama saalaa jiru akka dabalu godhu. Akkasumas kaarotiin ija namaa ni qara.kaarotiin egaa dhala namaaf baayyee barbaachisaadha. Kanaaf kaarotii soorachuun fayyidaa armaan olii qaba.
6. Aajjaa: Ajjaa keessatti kemikaala “serotin” jedhamuun beekamutu argama. Keemikaalli serotin jedhamu kun ammoo yaaddoo fi dhipina nama irraa hirrisa. Dabalataanis pirootinii waan of keessaa qabuuf hoormoonii testestrone jedhamu dabala.
7. ChokoleetiiChokoleetii keessatti keemikaala ‘L-Arginine hcl’ jedhamutu argama. Keemikaalli kunis hoormooni maddisiisuuf gargaara. Walumaa Galatti Osoo Qarshii keessan Qorichoota biroo fedhii walquunnamtii saalaa kakaasu danda’aa jedhanii isiniif kennanitti baasuun.