text:
Muduraalee qaqqaalii
Dachii tana keessa wantoota qaqqaalii heddutu jira. Gariin makiinaa, kaanis sa’aatii harkaa gatii haalaan qaalii taheen wayta bitatu argineerra. Garuu sooratni haalaan qaalii tahe hoo akka jiru quba qabduu? Biyya teenya keessatti biddeenaa fi daabboon wantoota nama hunda biratti walqixa baramaniidha. Sooratni baay’inaan sooratamus kanuma. Taajirri mallaqa guddaa qabuufi, hiyyeessis kanuma soorata. Kan kanarraa hafe Muduraalee sooratuun dureessaaf qofa hayyamame jedhamee amanama. Arraan tana Burtukaanaa fi Muuza gatii qaaliin bitanii sooratuun namoota hedduuf ulfaataadha. Sababni isaatis biyya keenya keessatti gatiin Muduraalee haalaan qaalawee jira. Biyyoota gurguddatan keessatti fayyaa ilma namaatiif Muduraan haalaan barbaachisaa waan taheef namuu guyya guyyaan bitatee soorata. Gatiin Muduraalee biyyoota garii keessa jiru ammoo nama rifachiisa. Barruu tanaan Muduraalee haalaan qaalii tahanirraa muraasa isinii dhiheessina.
Gatiin barruu kana keessatti ibsame hundi gatii avereejii bara 2022 yoo tahu, gatiin doolaara tokkoo birrii 70tti shallagamee dhihaate.
Square Watermelon (ISKUWEER WATAR MIILOON) (Hab Hab Rog afree) dolaara 800
Mudurri kun Jaappaan keessatti oomishama. Hab Habni roga Isquweerii qabu tokko jaappaan keessatti hanga dolaara 100 kan gurguramu yoo tahu, biyyoota biroo keessatti ammoo hanga dolaara 800 olitti gurguramaa jira. Hab habni kun sanduuqa roga Isquweerii qabu kan isa qofa keessatti biqilchuuf qophaaye keessatti oomishama. Roga isaatiin alatti, halluufi dhandhamaan hab habuma kaawwaniin wal fakkaata. Sababaan gatiin isaa akkanatti qaalaweef maal akka tahe hin beekamu, garuu namoonni mallaqa guddaa qaban mudura kana ni bitu. Keessattuu yeroo sagantaa gurguddaa qopheessan, Muduraa bakka birootti hin argamne sagantaa isaanii irratti garsiifachuuf, Hab haba rog afree kana doolaara 800 fi sanii oliin bitu.
Ruby Roman Grapes. (RUUBII ROOMAAN GIREEPS) Dameen tokko dolaara 4000
Mudurri kun sanyii inabaa ykn wayniiti. Inaba dachii tanarra jiru keessaallee isa irra qaaliidha. Akkuma Square watermelon Muduraan kunis Jappaan keessatti argama. Haalaan mi’aawaa fi bifti isaatis kan gara diimaatti dhihaatuudha. Akkasumas sanyiilee Inabaa hedduminaan beekkaman keessaa irra guddaadha. Guutuu isaa bitachuu yoo barbaaddan dolaara 4000 ykn ammoo birrii kuma 280 ol kafaluu qabdan. Natti qaalawe jettanii yoo ka sodaattanii ammoo firii takka takkaan bitachuu ni dandeessu. Firii takkaaf dolaara 225 ykn birrii biyya teenyaa 15,750 ol kafaltan.
Dansuke watermelon (DANSUUK WATAR MEELOON) Dolaara 6000
Habhabni Dansuke jedhamu kunis Jaappaan keessatti argama. Hab Hab qaalii tahan keessaallee isa tokko. Mudurri kun bifti isaatis kan addaati. Akka Hab Haba biroo sarara kan qabuu miti. Guutumaan guututti bifti isaa kan duubaa gurraacha. Hab habni kun waggaatti 10,000 qofatu oomishama. Inni tokkos dolaara Ameerikaa 6000 ykn birrii kuma 420 olitti gurgurama.
Yubari King Melon (Yubaarii Kiing Meeloon) dollaara 10,000-30,000
Mudurri kunis jaappaan keessatti argama. Yubari King Melon Magaalaa Jaappaan tan Yubaarii jedhamtu keessatti oomishama. Mudurri kun Sanyii Muduraa kan kantaloop jedhamu lama walitti diqaalomsuun kan oomishameedha. Yubari King Melon waggaa sadihiin dura doolaara Ameerikaa kuma 23tti gurguramee ture. Yeroo ammaa kanatti gatiin isaa dachaan hir’atee jira. Tahullee ammas Muduraalee qaalii tahan keessaa isa tokko. Yeroo ammaa kanattis habbaan tokko dolaara Ameerikaa kuma 10 ykn birrii kuma 700tti dhihaatuun gurguramutti argama.
Lost Garden of Heligan Pineapple (LOOST GAARDAN OOF HELIGAAN PAAYINAAPPIL) dolaara 15,000
Muduraawwan qaalii barruu tana keessatti isiniif dhiheessine keessaa isa kana qofatu Jaappaaniin alatti oomishama. Mudurri sanyii Anaanaasii kun Biyya ingliiz keessatti oomishama. Bara kanattis Muduraalee gurguramaa jiran keessaa isa irra qaaliidha. Habbaa takka qofa bitachuu yoo barbaaddan doolaara kuma 15 ykn ammoo birrii miiliyoona tokkoo ol kafaluu qabdan. Haala qilleensa Ingiliiz keessatti Anaanaasiin hin biqilu. Haa tahu malee inni kun bifa addaatiin kutaan addaa qophaayeefii oomishama. Isa oomishuufis ifaajee guddaatu barbaachisa. Kanaaf fakkaata Anaanaasii tokko gatii Makiinaatiin kan gurguraniif.
Qophii Abu Ibtisam


c: text/html

text:
Ambo (magaala)
Ambo magaalaa Oromiyaa gara dhihaatti aanaa Amboo keessatti argamtu. Magaalaan Amboo naannoo Oromiyaa godina Shawaa Dhihaa kessatti argamti. Magaalaan kun Finfinneerra gara dhihaattii Kiilomeetira 125 fagaattee argaamti. Ol ka’iinsi lafaa naannoo Amboo meetira 2101 yeroo ta’u laatiitiyuudii fi loongitiyuudiin ishii 8059’N 37051’E ta'a.
Ambo waan baayyedhaan beekkamti. Kana keessa tokko hora (mineral water) Ambotti. Warshaan hora kanarraa Bishaan Amboo oomishu magaalaa Amboorraa kiilomeetira 5 fagaatee argama. Kan biraa dhagaa mana ijaarsaaf oolu dhagaan Amboos achumatti argama. Manneen naannoo sana baayyeen kan ijaarraman dhagaa Amboo kanaani.
Ambo bishaan oo’aa(hot spring) lafa keessa burqu qabdi. Bishaan oo’aan kun bashannanaafis ta’ee fayyaa ofii eeguuf tajaajila guddaa kenna. Ambo naanno ishiitii iddoowwan turistii harkisan baayye qabdi. Kana keessa Finca’aa Gudar, Fincaa’aa Hulluuqaa, Haroo Wancii, fi kkf kaasuun ni danda’ama.
Ambo keessa Yuunivarsiitii tokkoo, manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa lamaa fi manneen barnoota sadarkaa tokkoffaa baayyetu jira. Manni Barumsaa Sadarkaa 2ffaa Amboo mannen barnoota gurguddo Oromiyaas ta’e biyyattii kessa jiran keessa tokko.
Akka lakkoofsa uummataa bara 2005tti, magaalaan Ambo uummata 49,421 qabdi. Uummanni magaalaa Amboo Oromummaa kan labsanii fi deeggartoota Adda Bilisummaa Oromoo(ABO) akka ta’an dubbatama. Kanaafis akka ragaatti kan kaafamu Mana Barumsa Sadarkaa 2ffaa Amboo keessatti baratoonni yeroo baayyee mormii mootummaarra qaban ibsaa turuu isaaniiti.
{{
- [[]]}}==Wabii==

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Monthly Archives
March 2022
Finfinnee, Bitootessa 22, 2014 (FBC) – Kaabineen naannoo Somaalee lammiilee hongeen miidhamaniif kan oolu baajataa dabalataa Birrii miiliyoona 70 raggaasiisuu Hogganaan Biiroo…
Waldaan Kiristiyaanaa Beetel Bulchiinsa Magaalaa Shaashamannee waliin ta’uun lammiilee hongeen…
Finfinnee, Bitootessa 22, 2014 (FBC) – Waldaan Kiristiyaaaanaa Beetel Afaan Oromoo Bulchiinsa Magaalaa Shaashamannee waliin ta'uun lammiilee Godina Baalee Bahaa sababa hongeen miidhamaniif…
Buraayyuutti mana nama dhuunfa dhiyeessi lojiistikii Shaneetin shakkamte keessatti meeshaan waraanaa…
Finfinnee, Bitootessa 22, 2014 (FBC) – Buraayyuutti mana nama dhuunfa dhiyeessi lojiistikii Shaneetin shakkamte keessatti meeshaan waraanaa cimaa fi rasaasni to’annaa jala ooleera. Namni…
Adaamaatti baazaarii fi egzibishiinii waldaalee IMX hirmaachise baname
Finfinnee, Bitootessa 22, 2014 (FBC) –Magaalaa Adaamaatti baazaari ifi egzibishiinii waldaalee IMX hirmaachise guyyoota shaniif turu ifatti banameera. Ce'umsa waldaalee IMX marsaa 12ffaa…
Jeneraal Ababaaw Taaddasaan gita isaanii Sudaan Kibbaa waliin mari’atan
Finfinnee, Bitootessa 22, 2014 (FBC) – Itti aanaan Eetamaajoor Shuumii Raayyaa ittisa Biyyaa Jeneraal Ababaaw Taaddasaan gita isaanii Sudaan Kibbaa Leetinaal Jeneraal Tooy Chaaniyii Rooyiit…
Warshaan Daabboo Shaggar dandeetti oomishasaa dabalaa jiraachuu ibsame
Finfinnee, Bitootessa 22, 2014 (FBC) – Warshaan Daabboo Shaggar dandeetti oomishasaa yeroodhaa gara yerootti dabalaa jiraachuu ibsameera. Itti aanaa kantiibaa magaalaa Finfinnee obbo…
Mootummaan Biritaaniyaa deeggarsa Mootummaa Ityoophiyaatiif taasisuu cimsee akka itti fufuu…
Finfinnee, Bitootessa 22, 2014 (FBC) – Mootummaan Biritaaniyaa tumsa misoomaa fi deeggarsa Mootummaa Ityoophiyaatiif taasisuu akka itti fufuu gareen waloo paarlaamaa biyyatti …
Seenaa gabaaba Jaal Galaasaa Dilboo
Finfinnee, Bitootessa 22, 2014 (FBC) – Dacheen Oromiyaa Dhihaa nama jabaa tokko biqilchite,Umrii isaa guutuu dhimma qabsoo Oromoof kan gumaache gootichi tokkummaa dheebotu Jaal Galaasaa…
Konkolaattoonni deeggaarsa namoomaa fe’an 21 guyyaa har’aa karaa Afaariin gara Naannoo Tigraayitti…
Finfinnee, Bitootessa 22, 2014 (FBC) – Konkolaattoonni gurguddoon deeggaarsa namoomaa fe’an 21 guyyaa har’aa karaa Afaariin gara Naannoo Tigraayitti imaluu eegaluu Tajaajilli…
Addi Bilisummaa Oromoo boqachuu Jaal Galaasaa Dilboof gadda itti dhaga’ame ibse
Finfinnee, Bitootessa 22, 2014 (FBC) – Addi Bilisummaa Oromoo boqachuu Hayyuu Duree Duraanii dhaabichaa jaal Galaasaa Dilboo Ilaalchisee Ibsa Gaddaa baaseera. Qabsoo Bilisummaa Oromoo…


text:
Qorsa Jaalalaa-Kutaa 2ffaa
Yeroo darbee keessatti qorsa jaalala waliin mari’achuuf yaalle turre. Kunoo kutaa lammafa itti fufun qabadhe isin dhihaadhe jira.
6. Qabsoo– Qabsoon/ jihaadni cimaan qabsoo lubbuu ofii waliin adeemsisaniidha. Qabsoo kana moo’atuu fi kufuutu jira. Akkuma ibn Kasiira tafsiira isaani keessatti jedhan,”Mu’iminnii(Namni Rabbitti amanee) yommuu diinan ajjeefame shahiida(martyr) ta’a. Yommuu diina keessaa kan ta’ee sheyxaanan moo’atame immoo shiftaa(bandit) ta’a. Dabalatee mu’iminni diina ifaatin moo’atamee ajrii(mindaa) argata. Kan diina keessaatiin moo’ataman immoo cubbuu keessattii irbamuu fi jallatoota ta’an. Sheyxaanni bakka namni hin agarree waan nama arguuf Kan sheyxaanni arguu hin dandeenyetti kana jechuun Rabbitti mangafachuun mu’imintootaf wanta garmalee barbaachisuudha. Rabbitti mangafachuu jechuun sheyxaanni abaarramaan dhimmaa amantii fi addunyaa kootii akka hin miine;wanta ajajametti duubatti akka na hin harkisne; wanta irraa dhowwamee akka natti hin bareechisne Rabbitti mangafadha,Rabbiin tiikfama jechuudha. “ Tafsiira ibn Kasiir Suuraa Al-Fatihaa Vol.I page- 56 (English Translation-Darusalam)
Qabsoon sheyxaana waliin adeemsifamuu qabsoo salpha miti. Ilma namaa jallisuuf halkanii guyyaa hin boqatu. Silaa hojiin isa ilma namaa jallisuu malee hojii biraa maal qabaree? Sharrii fi wanta fokkuu hunda ilma namaatti bareechisun itti affeerudha. Ilma nama erga jallisee raawwate booda immoo akkana jedhe ilma namaa kaada
“Yeroo dhimmichi murteeffamu sheyxaanni ni jedha, “Dhugummatti Rabbiin waadaa dhugaa waadaa isinii galee. Anillee waadaa isiniif galee garuu isin gane. Ani aangoo wayituu isinirratti hin qabuu turee isin affeeru malee. Isinis naa awwaattan. Kanaafu ana hin komatinaa matama(ofuma) keessan komadha. Anii isiniif birmataa mitii isiniis naaf birmatoo miti. Ani waan isin duraan Rabbitti na qindeessittan mormeera. Dhugumatti zaalimtootaf(wrongdoers) adabbii laalessaatu jiraaf.” Al-Qur’an 14:22
Fakkii mormii cimaa sammuu ilma namaa keessatti kaafamuu danda’uun Qur’aanni namaa ibsa. Qur’aana keessatti Rabbiin suuraalee baay’ee keessatti ilma namaa sheyxaana akka hin hordofne akeekachiisa. Mee isaan keessaa muraasa haa ilaallu.
“Yaa ilmaan Aadam akka abbaa fi haadha keessan qaama saalaa isaanii isaanitti mul’isuuf uffata isaanii isaan irraa mulquun jannata keessaa baasetti akka shayxaanni isin hin mokkorre.Dhugumatti innii fi gostii isaa iddoo isin isaan hin agarre irraa isin argu. Nuti warra hin amanneef shayxaanota jaalalle goonee jirra.”Al-Qur’an 7:27
“Yaa warra amantan Islaamummaa keessa guutuu guututti seenaa kottee/tarkaanfi sheyxaanas hin hordofinaa. Dhugumatti inni(shayxaanni) isiniif diina ifa bahaadha. “Al-Qur’an 2:208
“Yaa warra amantan kotteewwan sheyxaanaa hin hordofinaa. Namni kotteewwan(tarkaanfilee) sheyxaanaa hordofe,inni(sheyxaanni) gocha fokkataa fi jibbamaa ta’anitti ajaja. Odoo tolli Rabbii fi rahmanni isin irra jiraachu baatee silaa tokkoon keessanis gonkumaa badii irraa hin qulqullooftanu türe. Garuu Rabbiin nama fedhe ni qulqulleessa. Rabbiin Dhaga’aa Beekaadha.” Al-Qur’an 24:21
“Yaa namoota dhugumatti waadaan Rabbii dhugaadha. Kanaaf jireenyi duniyaa akka isin hin gowwomsine. Gowwoomsan(sheyxaanni) waa’ee Rabbii akka isin hin gowwoomsine.Dhugumatti sheyxaanni isiniif diina. Isinis diina isa godhadhaa. Hordoftoota isaas warra ibidda boba’a keessaa akka ta’aniif qofa isaan waama.” Al-Qur’an 35:5-6
Rabbiin kottee sheyxaana hin hordofinaa erga nuun jedhen booda maloota ittiin diina kana injifachuu dandeenyu nutti akeeka. Humna keenya qofaan diina keessa keenya moo’achuun garmalee ulfaata fi qabsoo baay’ee nama barbaachisuudha.
“Yoo garagalchaan shayxaana irraa ta’e tokko (ajaja Rabbii irraa) si bute Rabbitti mangafadhu. Dhugumatti Inni(Rabbiin) Dhagayaa, Argaadha” Al-Qur’an 7:200
Akkamitti sheyxaanarraa Rabbitti mangafachuu akka dandeenyu Rasulli(SAW) fi Qur’aani nuu barsiisanii jiru.
Muxannoo kootirraa yeroo baay’ee du’aayi tana fayyadamuun sheyxaanatti qabsaa’a.
“Jedhi ‘Gooftaa kiyya, ani hasaasa sheyxaanotaa irraa Sittiin mangafadha.Gooftaa kiyyaa isaan natti dhufuu irraa sitti mangafadha. “ Suuraa Mu’iminuun:97-98
Yookin immoo A’uzubillahi mina sheyxaani rajiim jechuudha. Hiikni isaas Sheyxaana abaarrama Rabbitti mangafadha.
Sheyxaanni akkanumatti lafaa ka’e nama gara baditti hin harkisu. Maloota garagaraa fayyadama. Nama gorsa gaarii namaa kennu fakkaate namatti hasaasa. Fakkeenyaf, akkana siin jedha,” Osoo dubartii tana salaama/nagaya jetteeni, Rabbirraa mindaa hin argattu? Ergasiis kanatti hin dhaabbatu osoo wal bira teettanii waliin taphattanii rakkoo maaltu jira silaa zinaa hin hojjattanii?” Namtichi kana tole yoo jedhen sadarkaa itti aanutti dabarsa. Addatti wal qunnamuu,bilbila walii bilbiluu dhumarratti zinaa akka hojjatan isaan godha. Sheyxaanni haala kanaan sadarka sadarkaan gara baditti nama geessa malee takkaan nama hin jallisu. Namtichi beekkate sadarkama jalqabaatti yoo dide sheyxaana salphatti ni moo’ata. Yeroma inni sadarkaa jalqabarratti waa’ee badii namatti hasaasu du’aayi armaan olii haa jedhu.
Du’aayi armaan olii yoo jettes takkaan gadi si hin lakkisu. İrra deddeebi’i jedhi. Rabbiin sheyxaanarraa akka si tiksu hundee qalbitirraa kadhadhu,itti warwaadhu. Hanga feete aalimaa fi nama Rabbiin sodaatu yoo taate, yoo Rabbiin si hin gargaarin gonkumaa sheyxaana moo’achuu hin dandeessu. Rabbiin kan itti warwaattu(kadhattu) taate ,Rabbiin dhagayaa fi deebii deebisadhaa.
Kanaafu nama tokkorraa jaalalaan yoo qabamte,sheyxaanni gara baditti akka si hin bunne Rabbitti mangafadhu. Hasaasa isaa jalaa hin dhagayin. “Badi asii ani gonkumaa si hin dhagahu. Yoo Rabbiin jedhe si moo’adha malee na moo’attu” jedhiin. Zinaarraa Rabbiin akka si tiiksuuf du’aayii godhii. Nama jaalatte san gara fuunduratti fuudhu/itti heerumu yoo barbaadde salaata İstikaara salaati malee zinaan itti hin dhiyaatin.
Qabsoon kuni sitti jabaachu danda’a. Shayxaanni karaa adda addaatin gara baditti si harkisa. Kanaafu wanta ‘Qorsa Jaalala kutaa 1ffaa” keessatti tarreessine hordofi. Insha Allah milkaa’innaan sheyxaana ni injifattaati.
7.Fuudhu fi Heeruma – Rabbiin ilma nama wanta nafseen isa hin dandeenya irra hin kaa’u. Jaalalli humna cimaa onnee namaa keessatti uumamuudha. Osoo jaalalli jiraachu baate silaa fuudhaa fi heerumni hin jiru. Sababa kanaatin silaa horteen ilma nama ni citaa ture. Kaayyoon fuudhaa heerumaa inni guddaan fedhii wal-qunnamtii saalaa qabbaneessu osoo hin ta’iin maatii fi hawaasa ijaarudha. Namni fedhii isaa qofa qabaneessuf fuudhu ykn heerumu fedhiin erga qabannaa’e booda dhaabbanni fuudhaa heeruma dhihootti diigama. Kanaafu waa’ee fuudhaa heeruma yoo yaannu kaayyoon keenya inni jalqabaa fi guddaan maatii fi hawaasa cimaa uumuuf ta’uu qaba malee fedhii gabaabdu dabartuf ta’uu hin qabu. Fedhiin akka uffata halluu gadi furuutitti feedi gochuu danda’a.
Yoo gara mata-duree keenyati deebinu ibidda jaalala qabbaneessuf qorichi itti fayyadamnu keessaa tokko fuudhaa heeruma. Waa’ee fuudhaa heerumaa Abdullah akkana jechuun gabaasan.
Yeroo dargagummaa fi qabeenya hin qabne taane Ergama Rabbii waliin turre. Ergamaan Rabbii(SAW) akkana jedhan “Yaa warra dargaggoota namni isin keessaa fuudhu danda’u haa fuudhu. Sababni isaas ija ofii akka gadi qabatuu fi qulqullumaa isaa akka eeguf isa gargaara(kana jechuun zinaa akka hin hojjanne isa gargaara). Namni fuudhu hin dandeenye haa soomu. Soomun fedhii wal qunnamtii saalaa hir’isa.” (Sahiih al-Bukhaari,jiildii 7 Kitaabu nikah boqonna 3,lakkofsa 5066-From English translation)
Dhugumatti Hadiisni kuni furmaata gahaa lafa godhe. Yoo danda’e fuudhu qabaa malee humna fi sanyii ofii bakkuma argetti qisaasessu hin qabu. Namni kana hin dandeenye hoo maal haa godhu?
8.Soomuu fi nyaata hir’isuudha kaa- Hadiisuma armaan olii irraa ka’uun namni fuudhu hin dandeenye fallii isaa soomudha. Soomni fedhii keessa namaa keessatti boba’u hir’isa. Namni yoo nyaata baay’ise fedhiin isaa ni kaka’a. Hormoniin testosterone jedhamuu fedhii wal qunnamti saalaa geessatti gahee guddaa taphata. Akka qorannoon agarsiisanitti hammi Testosterone yoo dabalee fedhiin wal-qunnamtii saalaas akkasuma dabala. Qorannoon itti fufuun akkana jedha “Namoonni filmii wal-qunnamtii saalaa ilaalan 35% nin hammi Testosterone isaani ni dabala.”
Akkuma beeknu hormonooni kan uumaman sababa kemikaalota adda addaa nyaata nyaannu keessatti argamaniirraayi. Nyaanni nyaannu baay’ee fi gosoota garagaraa kan ta’uu yoo ta’e maddii hormonootas akkasuma dabala. Mee haa xinxallinuu biyyoota hiyyeeyyi keessatti moo dureeyyi keessatti zinaan/sagaagalummaan, gudeeddan baay’ataa?
Kanaafu soomu fi nyaata hir’isuun hormoniin Testosterone kuni garmalee madduun fedhii namaa akka hin kakaasne taasisa. Mee ilaala furmaata akkam bareedu fi yeroo kamifuu turuu danda’u Islaamni jaarraa 14 dura lafa godhe. Ija keessan gadi qabadhaa yoo jedhu Rabbiin faaydaa keenyaf malee faaydaa ofiitifii miti.
9.Sabrii fi Mindaa Rabbirraa eegu- sabriin jireenya hadhaawa gara mi’aawatti geeddara. Namni sabri hin qabne mi’aawa dhandhamu hin danda’u. Mindaan sabriin argamuun addunyaa aakiratti xiqqaa miti. Rabbiin (Subhana wa ta’ala) waa’ee warroota obsanii fi mindaa isaani yoo dubbatu akkana jedha:
Jedhi “ Yaa gabroottan kiyyaa kan amantan! Gooftaa keessan sodaadha. Warra duniyaa tana keessatti toltu hojjataniif toltu jira. Dachiin Rabbiis bal’oodha. Warri obsan mindaan isaani kan isaaniif kennamu lakkoofsa malee dha.” Al-Qur’an 39:10
Kanaafu warra obsaniif mindaa lakkoofsa maleetu isaaniif kennama. Addunyaa aakiratti wanta gaaritu isaan qunnama. Eeti yeroo dargaggummaa wanta haraamarra obsuun ni jabaata. Hadhaan jaalala garmalee keessa namaa macheessu danda’a. Namni sabriin hadhaa kana liqimsee bira darbe dhugummatti jireenya gaarii jiraata. Namni Rabbiin sodaatu fi mindaa sabrii beeku fedhii hadhaa yeroo gabaabaf turtu irratti sabbaruun itti hin ulfaatu. Hadhaan jaalala bar yeroo dheeraf hin turu. Yoo tures ji’a sadii ykn sanii oli. Namtichi yoo hojii gaggaarin of ko’oomse hadhaa jaalalatin garmalee hin haleelamu. Torbaan tokko garmalee sitti jabaachu danda’a. Yoo torbii kana obsaan dabarsite fi tarkaanfi garagaraa gara wal-qunnamtii saalatti nama dhiiban yoo fudhachuu baatte,Insha Allah(yoo Rabbii fedhe) torbii itti aanuu sirraa qabbanaa’a. Ammas torbii biraa hadhaan kuni sitti deebi’u danda’a. Ammallee akkuma torbii darbe obsaan bira dabarte torbii kanallee obsaan bira darbii. Insha Allah ni milkooftati.
10.Adabbii fi badii zinaa8sagaagalummaa) dhalatu hubachuu- Rabbiin badii zinaa ilaalchisuun akkana nuun jedha:
“Sagaagalummattis hin dhihaatinaa. Dhugummatti inni hojii fokkataa fi karaa hamaa ta’ee jira. “ Suuraa Al-Isra 17:32
Adabii fi badiin zinaa irraa dhalatu hangana hin jedhamu. Namni fedhii gabaabdu guuttachuun dura bu’aa fi miidhaa isaa gadi dhaabbate madaalu qaba. Osoo hin madaalin jarjare yoo itti lixe akka hantuuta waan xiqqoo nyaachuuf jette waxmadii keessa seente ta’a. Namoonni fedhii ofii karaa zinaatin(sagaagalummaan) guuttatan fokkinni zinaa erga rawwatanii booda itti dhagahama. Hangam jibbisiisaa akka ta’ee hadhaan isaa itti dhagahama. Kanaafu hadhaan sabriin darbuu fi hadhaan zinaa irraa dhalatu gonkumaa wal hin gitu. Hadhaan sabrii gara mi’aawatti jijjirama. Hadhaan zinaa immoo gara kamittu hin jijjiramuu hadhama ta’ee hafa. Sammuu fi fayyaa nama miidha.
Dhibeewwan yeroo amma zinaa irraa dhufan lakkoofsa hin qaban. Isaan keessaa lubbuu namoota biliyoona galafatanii fi galaafataa jiran Edisii,fanxoo,cophxoo, fi kkf dha.Namtichii osoo hin toowbatiin yoo du’e immoo balaan zinaa kanaa caalaa.
Sayyid Quxbiin(Rabbiin isaa rahmata haa godhuu) waa’ee zinaa ilaalchisee qabxii garmalee ijoo lafa kaa’ee.
“Zinaan karaa baay’een ajjeecha bakka bu’a. Inni ajjeechadha sababni isaas, dhimma jireenya bakka dogongora ka’uun qisaasessa. Yeroo baay’ee wanta uumamaan argamee karaa dhala baasuu fi daa’ima ajjeesutiin hordofsiisa. Yoo daa’imni baraarame fi akka jireetu hayyamameef jireenya gadadoo fi sarbamaa keessatti dagatama. Kuni karaa biraatin ajjeechadha.
Dabalataan, zinaan ajjeecha hawaasati sababni isaas hariiroon maatii ni bada, funyoon dhiigaa(blood ties) wal dhaba. Namoonni daa’imni isaan guddisaa jiran kan isaani ta’uu itti amanamummaa xiqqaa akka qabaatan godha. Haala kanaan hariiroon hawaasummaa dadhabaa adeema, afuurri(spirit) isaani guddate ykn xiqqaate ni du’a. Sababa adda addaa irraa kan ka’ee ajjeecha hawaasummaa akka ta’eetti ilaallamu danda’a. Zinaan karaa salphaatin fedhii ofii akka guuttatan balbala waan banuuf, fuudhaa heeruma barbaachisa akka hin taane fi ittigaafatamummaan maatii akka dhabamu taasisa. Wanti irraanfachu hin qabne maatiin mana sirrii ijjoolleen itti guddifamanii fi dhalli namaa inni gaarii ta’e wal qabate itti ijaarramudha. Maatiin mana guddinni dhiiraa fi dubartii haala walqixaatin itti mirkanaa’udha. Seenaa keessatti hawaasni sagaagalummaan akka babal’atu hayyame kufiinsa mataa ofiitti kan fideedha.”
In the Shade of the Qur’an jildii 11 ffaa irraa fudhatame.
Kanaafu yeroo ibiddi jaalala nama keessatti qabatuu fi boba’u adabbii fi badii zinaa yaadachuun qabbaneessun ni danda’ama. Qorsii jaalala inni dhumaa adabbii zinaa/sagaagalummaa yaadachudha.
Gudunfaa
Hanga amma qorsa jaalala kan itti fayyadamnu fi muxannoo namota irraa arganne tarreessine jirra. Namni qorsa kanniin fayyadamu ni milkaa’a. Kana kan dide fedhii gabaabdu guuttachuuf sheyxaanaf harka kenne Rabbii isa haa qajeelchu, karaa sirritti isaa haa deebisu jennaan. Amantiin Islaama furmaata gahaa dhuunfaa,hawaasa guutumaan guututti addunyaaf ta’u of keessatti kan hammateedha. Namoonni furmaata kanarraa garagalanii furmaata biraa barbaadutti yoo ka’an badii malee wanti isaan eeggatu tokkollee hin jiru.
Kanaafu namni Islaama duuka bu’u addunyaa aakiratti ni milkaa’a. Warra dhihaa irraa qorsa jaalala argadha jette osoo deemte dhibee san caalu malee wanta biraa hin argattu. Akkamatti fedhii akka bobeessan sitti himuu malee akkamatti akka qabbanessan sitti hin akeekan. Gaafa tokko osoo barruu wayii dubbisuu “Rakkoo jaalalaa maal akka godhan hin beeku, akka itti too’atan hin beeku.” jedhe barreesan barruu.
Hanga humni koo danda’een barruu kana qopheessuf carraaqe jira. Wanta dhala namaa fayyadi jedhe yaade barreesse jira. Alhamdulillah,galanni fi faarun Rabbii haa galu. Gargarsa isaatin hojii keeyrii hundaa hojjanna. Namni dogongora irraa hin fagaatu. Yoo dogongore na sirreessa. Hiikkawaan keeyyatoota Qur’aana armaan olii “Hiika Qur’aana Kabajama Afaan Oromotiin” fi Sahih İnternational English Translation irraa fudhataman. Yaa Rabbii dogongora keenya nu araarami,hojii keyrii keenya nurraa qeebali.
Gara funduratti daran akka isin taajajilu yaada keessan asitti qicaa bira darbaa.
Qunnamtiif sammubani@hotmail.com


text:
Godinii Baalee lafa Oromiyaa ta bonaa fi oolaan itti hammaate keessaa tokko.Baaleen lafa gaarren,laga,paarkii fi waan hedduu faarsaniin qabdu.
Bonaa fi oolaan haga itti dabre akka warrii lafaa ka Dalloo-Mannaa dubbifne jedhutti laga akka Weeb, Welmel, Didiimoo fi Shaawweee faallee ya gossee bisaan irraa qaqallise.
Baddaan uumamaa ka akka Harannaa, Riraa,Sannee faatii ka lafa qabbaneessuun beekaman faati lafa amma goggodde.
Gatiin midhaanii akka warrii lafaa jedhutti xaafiin kintaala tokko qarshii 1,400, boqqolloon kintaala tokkoo ammoo qarshii 850 jireennii guddoo qaalii.
Aanaleen akka Dalloo-Mannaa,Madda-Walaabuu,Haroo Dumaalee, Gasaraa, Ginniir fi Jaaraa faan bonaan guddoo miidhaman.
“Gammoojjummaan hammaachuun irraan gaallii guddaan kun haga ilmee re’eetti deebihee wayita du’u agarre.”
Bonii kun namaa fi horii qofaa mitii qabeenna uumamaallee guddoo miidhee jedha namii rakkoo jirtu achii nutti hime.
“Baddaan Harannaa akkuma biyya Itoophiyaattuu sadakraa lammafaa irratti argamaa bosona guddaa.Bosona ilma namaa dhiisii shimbirtinu keessa bararuu hin dandeenne.Saannateen durii qabbanaan beekamtu hardha lafa T-shirtn keessa deemta.”
Gama gargaasaatiin ammoo gargaarsii hin mullatuu ka dhufullee akka jiraataan gada Dalloo-Mannaa kun jedhutti jidduutti gorfatan.
“Dhaabbati ykn mootummaa yoo gargaarsa kenna jedhee ergu dafanii hin kennan.Maallaqa nama irraa fudhatanii gargaarsa sii kennu.Yo kennites ‘si calalla’jechuun maallqa haga qarshii 200-500 keessatti nama irraa fudhatan.Yoo kennuu dadhaban garuu duwwaa gala gargaasii hin kennamuuf.Gargaarsii hin jiruu diqqaa kennamullee bulchota naannoo jidduutti gurgurata.”
Itoopiyaatti amma nama miliyoona saddeetiitti dhiyaatutti gargaarsa eegata. Akka itti gaafatamtoota rakkoo balaa Itoophiyaa keesaa obboo Mitikku Kaasaa jedhutti mootummaan qarshii miliyoona hedduu baasee ummataa gargaaruutti jira.
Jiraattotii godinoota Oromiyaa keessaa dudubbifne yoo hedduu ammoo gargaarsa banana kana hin arginuu diqqaa dhufullee jidduutti gorfatanii gurguratan jedhan.


text:
Chaayinaan koriyaa kaabaa waliin daldala jabeessuu isheen kan ka’e prezidaantiin Amerikaa Traamp akka jabaatti qeeqanii jiru.
Amerikaan dhiyeenya kana Chaayinaa waliin walta’iinsa garaa garaa tolfachuuf walii galuun ni yaadatama. Traamp qeeqa kana kan dhiyeessan walgahii biyyoota dureeyyii G-20 jedhaman irratti argamuuf gara Polaanditti ituu hin qajeeliin dura ture.
Walgahii sana irratti prezidaatiin Chaayinaa argamuuf jiru.Traamp dhaamsa Twiitar irratti barreessaniin daldallii Chaayinaa fi Koriyaa kaabaa gidduu Nuusa waggaa isa jalqabaa irratti 100 keessaa harka 40 guddate.
Chaayinaan nu waliin hojjachuuf itti baayyata, garu akka yaalaniif carraa laannaaf jedhan. Sagantaa oomiisha meeshaalee Nukleeraa Koriyaa kaabaa fi yaalii dhukaasa misaa’eelaa lafa fagoo deemuu kan Kibxata kaleessaa gaggeeffameen Traamp dura dhaabannaa isaan mudatee jira.
Traamp dhiyeenya kana akka jedhanti yaalii chaayinaan gootu hedduu kan dinqsiifatan ta’uus yaaliin ishee hin milkoofne.
Ta’uus immoo chaayinaan yaaluu ishee nan beeka jedhan Traamp.


text:
Manni hidhaa Qilinxoo gubachuu isaan wal qabatee ammaan dura namoonni 38 himatamuun ni yaadatama.Wiixata darbe Amajjii 30 bara 2017 namootai biroo 121 irratti himannaa wal fakkaataan dhiyaachuu abukaattoota keessaa tokko ka ta’an Obbo Wandimmuu Ibsaa dubbatanii jiru.
Kanneen haaraa himannaan irratti dhiyaate kun dhaddacha duratti maqaan isaanii eega waamamee booda mootummaan akka abukaatoo dhaabuuf barbaadu yoo ta’e gaafatamanii irra jireessi isaanii “hin barbaannu waaqayyo abukaatoo keenya” deebii jedhu kennan.Mootummaan beekaa isintu gubee jechuun waan nu himateef waan fedhe nu irratti haa murteessu kan jedhan qabu.
Sana booda manni murtii baatii Guraandhala dhufuutti bellama akkuma kenneen hidhamtoonni dararaa guddaatu nu irratti rawwatama, mana dukkanaa keessatti hidhamnaa, gola tokko keessatti hunda keenya kaa’uu waan ta’eef iddoon dhiphachuu irraa kan ka’e akka itti ciifnu hin qabnuu jechuun manni murtii mana hidhaa Qilinxootti ajaja akka kennu gaafachuun wacan.
Manni murtii garu dhimma keessan abukaatoon barreeffamaan haa dhiyeessu jechuun waan cufeef jeeqamsii uumamuu kan dubbatan Obbo Wandimmuun booda irra mannu murtii inumaa iyyu mufannan keessan hanga isin irraa caamuutti jedhee Baatii tokko itti dabalee bellama duraan Guraandhalatti kenne baatii Bitooteessaatti dheeresse jedhan.
Manni murtii dhimma hidhamatootaa obsaan ilaalee iyyata isaanii dhaggeeffachuun murtii kennuu manna bellama kana akkanatti dheeressuun ija seeraan yeroo ilaalamuu sirri miti jedhu abukaatoo Wandimmuu Ibsaa.


text:
ODUU
Oduu afaan Oromoo
Hogganaa ABO Ol’aanaa obbo Abdii Raggaasaa Hidhaarraa Hiikaman
Ibsa Kongirasii Biyyooleeysa Oromoo Irraa Kenname. Jun 23/2021
KELLO MEDIA SAATALAYITII IRRAA UGGURAMUU ILAALCHISEE
IBSA WALOO ABO fii KFO June 21/2021
OROMO DRAMA | DUKKANAAN DUUBA
HD ABO OBBO DAWUD IBSA HIDHAA MANAA IRRAA AKKA GADILAKKIFAMAN AMNESTY’n GAAFATE
HUNDEEFFAMA WAGGAA 33ffaa SBO Wax. 15/2021
ODUU AMMEE: HIDHAMTOONNI SIYAASAA LAGANNAA NYAATAA EEGALAN
Ibsa ABO | Waamicha – Maree Hunda Hammate taasisuun Daandii Furmaatati
TWITTER ACCOUNT KARAA SALPHAAN BANACHUUF TARTIIBA KANA HORDOFAA
Ibsa Haala Yeroo Irratti HD ABO ob. Dawud Ibsaa Kennan
HD ABO ob. Dawud Ibsaa Wajjiin Haala Hidhamtoota Siyaasaa fii Biyyaa
(Amboo) Hiriira Mormii Barattotaaf Qeerroo Magaalaa Amboo
Share/Qoodi more Barattoonni Mana Barnoota Sad.2ffaa fii Qeerroon Magaalaa Amboo Guyyaa Arraa Hiriira Mormii Jabaa Gaggeeysanii Jiran. Qeerroo Amboo Hiriira Kana Irratti Qeerroo fii Qarreen Dhaadannoo Haqni Hiriira Kanarratti Qeerroo fii Qarreen Dhaadannoo “Hanga Haqaa fii Gumaan Art. Hacaaluu bahutti Oromoon Callisee hin taa’u, Hidhamtoonni Siyaasaa Oromoo Akka Hiikamanii fii dhaadannoollee biroo jajjabduu dhageeysisanii Jiran.
Gaafiif Deebii Sab-Qunnamtii ABO ob. Battee Urgeessaa Waliin Godhame
Breaking: Hidhamtoonni Siyaasaa Oromoo hidhaa Qaalliittii jiran diddaa nyaata lagachuu eegaluu isaanii maatiin Gabaasan
Waajjiraalee ABO cufaman Keeysaa Hanga Tokko.
(ICG) – “Mariin biyyooleessaa furmaata rakkoo siyaasa Itoophiyaa ammaati!” Jedhe International Crisis Group.
Ethiopia’s Oromia conflict: Why a teacher was killed ‘execution-style’
Share/Qoodi moreEthiopia’s Oromia conflict: Why a teacher was killed ‘execution-style’ IMAGE COPYRIGHTKITILAA GUDDATA The shooting dead of Kitilaa Guddata has left his family in shock. The 32-year-old high school teacher was among the latest casualties in the conflict between government forces and rebels in Ethiopia’s Oromia region. The violence centres around demands by an insurgent group …
Ethiopia’s Oromia conflict: Why a teacher was killed ‘execution-style’ Read More »
Breaking: Abbay Tsaayyeefi Siyyum Masfin dabalatee hoggantootni TPLF afur ajjeefaman.
Share/Qoodi moreHogganaa Korporeeshinii Sukkaaraa duraanii Itoophiyaa kan turan Obbo Abbay Tsaayyeefi Ambaasadar Siyyum Masfin dabalatee hoggantootni TPLF afur ajjeefamuu Humna Ittisaa Itoophiyaa wabeeffachuun miidiyaaleen biyya keessaa gabaasan. Hogganaa Bobbii Humna Ittisaa Itoophiyaa kan tahan Birgeder Jeneraal Tasfayee Ayyaaleew Ambaasadar Siyyum Masfin dabalatee hoggantootni TPLF olaanoon afur ajjeefamuun gariin to’atamuu himan. Oppiresshinii barbaacha hoggantoota TPLF gaggeefamaa jiruun …
Breaking: Abbay Tsaayyeefi Siyyum Masfin dabalatee hoggantootni TPLF afur ajjeefaman. Read More »


text:
ODUU GADDAA,
Guyyaa Arraa kana Magaalaa Sana’a Keesatti Baqataan Oromoo Tokko maqaansaa, ABDUNASIR SUFIYAN HUSSEN, kanja’amu Sababii Ji’a kudhan dura naannoo Magaalaa RaDaa ja’amtutti rasaasni Lafee Duydaa dhawamuun mudhii gadiin Laamshaawee ture,Kanaas tahee Baqataan kun sababa Xalayaa enyummaa Baqattummaa (mandate) waan hinqabneef Waajjirri UNHCR dameen Sana’aa Wallaansa sadarkkaa duraa malee(rasaasa keesaa baasuu) qofa kannaniif yootahe, Baqataankun achiin booda Ji’a Sadihii ol tajaajila fayyaatiin ala haala rakkoo akkana ja’amee himamuu hindandayamne keesa jiraataa ture, achiin booda waajjira IOM dameen yaman Tajaajila Fayyaa akka manayaalaa (Nashwaan) itti yaalamu hayyameefi ture, garuu Baqataa kanaaf jijjiiramni fayyaa qaama isaaratti dhufe hinjiru waan taheef Baqataan kun Abdii jiruu fuula duraa isaa dhabuudhaan guyyaa arraa 04/11/2014 lubbuu isaa harka saatiin addunyaa irraa of dabarse,
Yaa jiruu Biyya Ormaa…


text:
Kitaabonni kanaan dura Beekan Gulummaa Irranaa-tiin hanga ammaatti maxxanfamanii hawaasa Oromoo bira ga’an lakkoofsaan 19 dha. Kan barreeffamanii maxxanfamuuf qophaa’anii jiran 9 dha. Warreen hawaasa qaqqabanii jiranis kanneen armaan gadiiti.
1. KOOTICHA KOTA’AME. Seenaa Asoosamaan Qindaa’e.
2. LOOKOO JAALALAA. Asoosama Dheeraa
3. GAACHANA DHOMMOQE. Asoosama Eenyummaa Gonfachiisu. 2013.
4. BU’UURA BARUMSA AFAAN OROMOOfi AFOOLAa 2013. (Nama Faana).
5. IMAANAA JIREENYAA. 2013. (Nama Faana)
6. HAMUUMMANNAA: Kuusaa Weedduu Oromoo. 2013.
7. BAKKALCHA: Oduuu Durii Oromoofi kan biroo: .2013.
8. MUDATA: Baacoowwan Gaggabaaboofi kan biroo. 2013.
9. OONNATA: Geerarsa Oromoofi kan biroo. 2013.
10. DHIKKIFANNAA: Kuusaa Walaloofi Saayinsiisaa. 2012.
11. GUUBOO SEENAA:Maxxansa 1ffaa. 2012.
12. GUUBOO SEENAA:Maxxansa 2ffaa. 2013.
13. BIIFTUU: Guddina Afaanii. 2012.
14. WAL’AANSOO: Gorsa Dhalootaa. 2012.
15. YANDOO: Ogumaafi Ogwalaloo Oromoo. 2012.
16. NAATOO: Duudhaa Gaa’eela Oromoo. 2011.
17. KATTAA: Ogummaa Barreessuu. 2011.
18. SANYII: Ogummaa Dubbisuu. 2011.
19. DILBII: Bu’uuraalee Afoola Oromoo. 2011.
II. Kitaabota xumuramaa Jiran.
1. FAAJJII SAMII KEESSAA: Asoosama
2. WALDIIGESSA BARII: Asoosama
3. WARQEE QABSOON BOODAA: Asoosama
4. GALAANA RAAFAME: Asoosama
5. JOOBIRA: Mala Barreessuu Ogumaa
6. DHIIGA DHIIGA XUUXE: Walaloo
7. OGUMA AFAANII: Kitaaba Barnootaa
8. NADHII: Afoola Oromoo
9. GIIMII UKKAAMAME: Asoosama
III. Kitaabota Ani Gulaale keessaa Muraasa:
1.GUMAA GALAATE: Asoosama Dheeraa.
2. ILKEE ARRABAA: Asoosama Dheeraa, Maxxansa 2ffaa
3. CANCALA: Asoosama Dheeraa.
4.IRREECHA; HORA ARSADII-Kitaaba Duudhaa Oromoo.
5.MIL’UU MILIQUU-Asoosama Dheeraa
6. CARRAA ILMAAN WARAABUU- Asoosama Dheeraa.
7. BISHAANTU DHEEBOTE -Kitaaba Walaloo.
8. AMARTII IMAANAA: Asoosamaafi Walaloo.
9. KUDHAAMA SEENAA: Kitaaba Seenaafi Duudhaa |Oromoo.
10. WARAANSA LAFEE: Kuusaa Asoosama Gaggabaaboo.
11. JI’A DUKKANAA: Asoosama Dheeraa.
12. GOLA ICCITII: Walaloo.
13. WAL’AANSOO JIREENYAA: Asoosamaafi Afoola.
14. HUURUU HARREE: Asoosama Dheeraa.
15. KAAYYOO: Kitaaba Walaloo.
16. WAL’AANSOO JIREENYAA: Asoosama Dheeraa.
17. SUBII: Kitaaba Barnootaa
18. DUKKANA BARII JALAA: Asoosama Dheeraa.
19. SOOKOO JAALALAA: Asoosama
20. DHUNDHUMA HINDHUMANNE: Asoosama Dheeraa.
21. EELAA JIREENYAA: Asoosama Dheeraa.
22. BURQAA: Kitaaba Walaloo.
23. GALAA EGEREE: Asoosama Dheeraa.
24. HIMALA JIREENYAA: Asoosama Dheeraa.
25. MADAA CIQILEE: Asoosama Dheeraa
26. ABBAA HINQABU: Asoosama Dheeraa.
27. SAFUU: Asoosama Dheeraa.
28. QAROO DHIIGA BOOSSE: Asoosama Dheeraa.
29. ILKEE ARRABAA: Asoosama Dheeraa: Maxxansa 1ffaa
30. MAAL KOLFA DHALOONNI: Kitaaba Walaloo.
31. DUUB DEEBII SEENAA: Kitaaba Seenaa.
32. KARRAMOO KARAADHA: Kitaaba Walaloo.
33. JINNII NYAARAA: Asoosama Dheeraa
34. ABDII HAADHAA: Asoosama Dheeraa.
35. DHAMAATEE HARMEE: Asoosama Dheeraa.
36. CINIINSUU: Asoosama Dheeraa.
37. ONNEE RIPHE: Kitaaba Walaloo.
38. SEEXAA: Kitaaba Xiinsammuu.
39. SAFUU OROMOO: Kitaaba Duudhaa Oromoo.
40. YABOO YEELLOFTE: Asoosama Dheeraa.
41. QABSOON OROMOO: Eessaa Karam-Kitaaba Seenaa.
42. ILMAAN BOOREE: Kitaama Asoosamaafi Walaloo
43. MIILTOO: Kitaaba Saayikooloojii
44. HIREE DUKKANOOFTE: Asoosama Dheeraa
45. SUSSUKA ADOOLESSAA: Asoosama Dheeraa.
46. DHAAMSA DHUMAA: Asoosama Dheeraa
IV . Galmee Jechootaa ani gulaale.
1.Borana -Barentu: Special Oromo-English-Amharic Dictionary
V. Barruulee Oromoo (Oromo Magazine) ani Gulaale.
1. SIIFSIIN JILDII 1ffaa
2. SIIFSIIN JILDII 2ffaa
3. SIIFSIIN JILDII 3ffaa
VI. Moojuloota Barnoota Ani barreesse.
1. Seensa Afoola Oromoo (introduction to Oromo Folklore)
2. Malleen Qorannoo (Research Method)
3.Xiinloogaafi Waaltina Afaanii (Dialectology and Language Standardization).
VII. Moojuloota Barnoota Ani barreesse.
1.Ogbarruufi dhimma uummataa (Liteartaure and Human Concern).
2. Bu’uuraalee Og-barruu (Fundamentals of Literature).
3. Ogbarruufi dhimma uummataa (Literature and Human concern).
4. Quunnamtii Sabaa (Public Relations).
VIII. Kitaabota Amantiilee ani gulaale.
1. Bu’uura Leenjii Wangeelaa (Basic Evangelism Training).
2. Leenjii Wangeelaa Giddu galeessaa (Intermediate Evangelism).
3. Leenjii geggeessummaa (Leadership).
4. Ulfa Baasuu (Abortion).
5. Naamusaa Kiristaanummaa (Christian Ethics).
6. Lallaba Kiristoosiin gidduu galeeffate (Christ centred preaching.
7. Ogeessa ogeessaan olii (More than the carpenter).
8. Jireenyaa Kiristaanota Shamarranii
9. Geggeessummaa Afuuraa (Spiritual Leadership)
10. Tajaajila Soortummaa (Pastoral Ministry).
11. Wantoota Rakkoolee Naamusaa Fidan
12. Jireenya Kiristaanummaafi Dargaggummaa.
13. Gurraa Godhadhu.
*********
”Tuullaa beekumsaa kan sammuu keenya keessa taa’ee jiru mannaa, beekumsa fal’aana tokkittii kan waraqaarra taa’ee lammii keenya bira nuuga’e irra wayya” Lammiinkoo Jabaadhaa Barreessaa!!
BARRUULEE AFAAN OROMOO BEEKANIIN BARREEFFAMANIIFI GULAALAMAN TOKKO TOKKO
Kitaabonni kanaan dura Beekan Gulummaa Irranaa-tiin hanga ammaatti maxxanfamanii hawaasa Oromoo bira ga’an lakkoofsaan 19 dha. Kan barreeffamanii maxxanfamuuf qophaa’anii jiran 9 dha. Warreen hawaasa qaqqabanii jiranis kanneen armaan gadiiti.


text:
LibreOffice 7.3 Help
Taattoo masaka fuula duraa irraa Akaakuu taattoo filuu ni dandeessa.
Bu`uura akaakuu taattoo: galfata tarjaa moggafame, Kabala, Muraangoo, fi kkf fili.
Akaakuu bu`uura taattoo irratti hundaa`uudhaan filannoo caalu kennuuf qabeentootni hark mirgaa ni jijjiiramu.
Filannoodhaan, filannoo kamiyyuu cuuqaasi.Qindaa`inoota masaka keessatti jijjiirtuyyuu, galmee keessaa taattoon maal akka fakkaatu ilaaluuf durargii ilaali.
Gargaarsa barruu baay'ata tooachuu fi ilaaluuf Shift+F1 dhiibuudhaan agarsiisi.
Qindaa`inoota ammee fayyadamuun masaka cufuu fitaattoo uumuuf fuula masaka kamiiyyuu irra Xumuri cuuqaasi.
Fuula masakaa itti aanu ilaaluuf ykn gara fuula dhaquuf galfata gama hark bita masaka Kan itti aanu cuuqaasi.
Fuula masaka duraanii ilaaluuf Deebi'ii cuuqaasi.
Masaka taattoo uumame malee cufuuf Dhiisi cuuqaasi.


text:
Amerikaatti nama miliyoona hedduutti kadhimamtoota perezdaantummaa filachuutti jiran.
Qara nama 20 dhiyaatutti jalqabee amma torbatti walti hafe.Warrii walti hafe hagii tokko dureeyyii horii biliyoona hedduu qabu,hagii tokko ogeeyyota fayyaa addunyaan beettu, hagi tokko warra siyaasaan addunyaatti beekamu namuu waan akka akkaatiin beekama.
Amerikaan perzdaantii filachuuf kaadhimamtoota wal dorgomsiifachuutti jirti.
Paartii Rippaabilikaan keessaa nama shanitti wal hafe Demokiraati keessaa ammoo lama.
Nama hardha ‘Super Tuesday’ filannoo godinii 12 bahee kaadhimamaa filatu moohate abdii perzidaantii tahuuf abdii guddaa horata.
Filannoo hardhaa Super Tuesday irratti warrii dorgomu cufti godina Amerikaa gamaan itti baafatee akka ummatii bahee filatu iyyachuutti jira.
Ministerii haajaa alaa USA ta durii, Hilary Clinton, godina gama Kibbaa irraa abdii qabdi.
Warrii haga ammaatti namii hedduun hin fialtain deeggarsa hedduu hin qamne ka akka Dr.Ben Carson faatii dafanii nama argachuu baannaan filannoo keessaa bahuuf falachuutti jiran.
Namii akka Ted Cruz faatii Trumph dhaqabachuuf waan qaban waan hambifatan hin fakkaatan.
Dureessii Amerikaa beekamaan horuma ufiitii doolara miliyoona hedduu baasee filannoo tanatti dorgomuutti jiru,Donald Trumph fi Hilary Clinton deeggarsa dansaa argatanii abdiin filannoo tanatti jiran.
Woma taateefuu abbaa filannoo hardhaa Super Tuesday moohatu hardhuma galgaluma kana beennaa abbaa fahatee ummata galateeffatee filannoo keessaa galullee hardhuma beennaa nama miliyoona hedduutti filannoo kuroo jira.


text:
Talaallii COVID-19 Ijoollee fi Dargaggoo umriin 12-17
Waxabajjii 21, 2022: Daa'immanii fi ijoolleen ji'a 6 fi isaa ol ta'an amma talaallii COVID-19 fudhachuu ni danda'u
Talaalliin COVID-19 Moderna fi Pfizer(faayzar) amma nama umriin isaa ji'a 6 fi isaa ol ta'eef yeroo mudaamatif akka oolu hayyamameera.
Bakkeewwan talaallii dhiyeessii eegaacha yaalamttoota xixiiqoo ta’an tajaajiluuf qophaa'aa jiru, kanaafuu bakki talaallii itti kennamu hundi garee umurii kanaaf talaallii kennuudhaaf hatattamaan qophii hin ta’u. Beellamni talaallii dabalataa jalqaba ji’a Bitootessa keessa jiraachuu qaba.
Baakkee fi beellama talaallitif Kiing Kawuuntii keessat talaallii argachuudhaf kan jedhu daawwadha.
Seera qabbessa kan ta’e enyudhaa?
Namnii kamiyyuu kannumriin isaa kan waggaa 5 fi ol ta’ee kamiyuu yeroo amaamttii talaalii COVID-19 talaalamuudhaaf seera qabbeesa dha. Yeroo ammaa kanatti, talaallin, COVID-19 ijoollee umriin isaani waggaa 5 gadii jirannif seeran hin eyyamamne. Daa’imanii xixiqoodhaf yaalin kilinikaalaa ammallee yaalamaa jira.
Warra umriin isaani kudhanaan kessa jirannif filannowwan talaalli COVID-19
- Pfizer: umrii waggaa 5 fi ol
- Johnson & Johnson: umrii waggaa 18 fi ol
- Moderna: umrii waggaa 18 and ol
Talaalliin J&J rakkina itituu dhiigaa hamaa xiqqoo qaba, keessayyuu dubartoota umri 50 gadiitif. Talaalliiwwan Pfizer fi Moderna rakkina kana hin qaban, kanaaf Talaallii duraa fi olkaasaatii talaallii J&J irra gorfamu (marsaaritiin Ingiliffa qofaan).
Yemmuu sagantaadhaaf belamamtuu, talaalin siff kennamee akka ramadii umrii kettiit akka ta’ee mirkannefadhu.
Waraqaa Beeksisaa:
Gara sagantaa belama talaalli kettitii yemmuu dhuuftu wanta qabattee dhuftu
- Sanada urmi kee mirkannesuu: kutaa biyya, gosa, ykn waraqaa enyuummaa kan federalan kenname, waraqa raqaa dhalootaa, warqaa enyumaa mana baruumsa, ykn waraqa ragaa mana yaalaa kan maqaa fi guyyaa dhalootaa qabu fayadamuun ni danada'ama.
- Ciqilee olaanaa keettii irrattii taalilicha warraannamuudhaaf akka mijaawuf shamizii kan dachafama dheeraa qabu ykn kan dachafamnii isaa salphaa ta'ee fi kan hin cinqinee uffadhu.
- Waliigaltee nama gaa’eessa eeyyama qabuu: Yoo umrii 18 gadi taate, talaallii argachuuf waliigaltee nama gaa’eessa eeyyama qabu si barbaachisuu mala. Ofumaaf waliigaluu dandeessa yoo kan bilisa baatee taate, yoo nama gaa’eessa fuute/itti heerumte, ykn yoo bakkeen talaallii ati nama umriin daa’imaa bilchaate (Ingiliffaan) jedhee murteesse. Bakkeewwan talaallii martuu murtee umriin daa’imaa bilchaate kennuu hin danda’an.
- Nama gaa’eessa si’iif murteewwan yaalaa gochuuf eeyyama mana murtee (seeran guddisaa, kunuunsaa, ajaja manaa ala kaa’uu) qaban
- Warra
- Nama gaa’eessa si’iif murteewwan yaalaa gochuuf eeyyama barreeffamaa warra keetii qaban
- Nama gaa’eessa kunuunsa fayyaa keetif itti gaafatamu
- Haala tokko tokkotti, nursii mana baruumsaa, gorsaa mana baruumsaa, ykn bakka bu’aa barataa mana hinqabnee
Namoonni gaa’eeyyin eeyyama qaban waliigaltee ijoollef gochuu danda’an kan dabalatu:
Yoo namni gaa’eesssi eeyyama qabuu si wajjin beellama talaallii irratti argamuu baate, waliigaltee nama gaa’eessa eeyyama qabuu ykn seeran bilisa ba’uu maalin akka mirkaneeffattu dhiyeessa talaallii kee wajjin ilaali.
Fayyaa Hawaasaa – Siyaatil fi King Kaawuntii – unka waliigaltee ijoollee talaallii COVID-19 (PDF)
Unka kuni bakkeewwan talaallii Fayyaa Hawaasaa – Siyaatil fi King Kaawuntii irratti fayadamu, bakkeewwan talaallii Auburn fi Kent fi kilinikoota Fayyaa Hawaasaa dabalatee. Yoo namni gaa’eesssi eeyyama qabuu si wajjin beellama talaallii irratti argamuu baate, unka kun akka waliigaltee barreeffamatti fayyadam. Hojjatoonni Fayya Hawaasaa waliigaltee afaanii bilbilaan ykn nama gaa’eessa ta’erraa yaadachiisa barreeffamaa fudhachuu ni danda’u. Yoo beellamni talaalii keessanii bakkee Fayyaa Hawaasaatti ta’uu baate, waliigaltee nama gaa’eessa eeyyama qabuu ykn seeran bilisa ba’uu maalin akka mirkaneeffattu dhiyeessa talaallii kee wajjin ilaali.
Akka seera mirga siviilii/nama lolutuu hin taanee kan Feedeeraala tti , Fayyaan Hawaasaa- Siyaatilii fi Kiing Kaawuntiin sagantaa ykn sochiiwwan kam irratti iyyuu haala ramaddii eegumsa dhuunfaa, sanyittii qofa otto hin daangoofne; bifa, bakkee dhalootaa, amantii, saala (haala saala ofii ibsu dabalatee), qabachiisa saalaa, miidhama qaamaa, umurii fi haala heerumsaa irratti hundaa'uudhaan qooda hin taasisu. Himannaa yoo qabaattanii fi iyyata banuu yoo barbaaddan, ykn tarii qoodumsa irratti gaafii yoo qabaattan, maaloo sagantaa mirga civilii kan Kiing Kaawuntii teessoo armaan gadiitiin quunnamaa: civil-rights.OCR@kingcounty.gov; 206-263-2446 (hiika afaaniitiif maaloo afaan dubbattan ibsaa; TTY Relay 7-1-1; ykn karaa poostaatiin (401 5th Ave, Suite 800, Seattle, WA 98104).
Link/share our site at www.kingcounty.gov/youthvaccine/oromo


text:
Prezidaantiin Ferensaay Immaanu’el Maakroon vaayiresii koronaan qabamuu isaanii mootmmaan beeksisee jira. . Prezidaantichi COVID-19 qabamuun kan dhaga’ame mallatoon dhibee sanaa kan jalqabaa irratti erga argamee booda qorannaa geggeessameen ta’uu ibsa waajjira prezidaantii biraa ba’e irraa hubatameera.
Mootummaan akka jedhetti Maakroon akka qajeelfama biyyoolessaatti guyyoota torbaaf qofaatti kan of baasan yoo ta’u, mana taa’uun hojii isaanii kan itti fufan ta’uun beekameera.
Prezidaantiin Ferensaay prezidaantii Briteen Booris Joonsenii fi prezidaantii Yunaayitid Isteetis Doonaald Trampiin dabalatee hoogganoota biyyaa COVID-19n qabamanitti makaman.
Jarmayaan fayaa addunyaa jalqaba baatii Amajjii garee qorannaa gara Chaayinaatti kan erge uummata addunyaa kanaa miliyoona 1.6 vaayiresiin galaafate kun maal irraa akka ka’e adda baasuuf jecha. Uummata addnyaa kanaa miliyoonni 74.2 COVID-19n qabamaniiru.
Gareen qorattootaa miseensota 10 of keessaa qabu kun galmee wal’aansa fayyaa fi qorannaa geggeessame xiinxaluu dhaan vaayiresiin koronaa attamiin bineensa irraa namatti akka darbe qoratuuf jira. Qorattoonni hedduun akka amananitti vaayiresiin bara 2019 jalqaba magaalaa Chaayinaa Wuuhaan keessatti argame simbira halkanii irratti mul’ate.
Gama biraan Yunaayitid Isteetis keessatti adeemsi sirnaa talaallii COVID-19 ka lammataa raggaasisuu kibxata jalqabamee jira.
Koreen gorsa dhimmi talaallii kan bulchiinsa nyaataa fi dawaa galmee talaallii Massaachuseets keessa kan maadheffate kampanii dawaa Modernaa fi waaltaa eegumsa fayyaa biyyoolessaan qophaa’e xiinxaluuf jira. To’attoonni jaarmayaa nyaataa fi dawaa jalqaba torban kanaa milkaa’inaa fi amansiisaa ta’uu talaalii Modernaan qohaa’ee mirkaneessaniiru.
Gurmuun gorsitootaa talaallii Modernaa raggaasisnaan, bulchiinsi nyaataa fi dawaa hanga jimaata boriitti talaalliin yeroo hatattmaa akka kennau eeyamuu mala. Kana jechuun jalqaba torban dhuftuu irra doosii miliyoona ja’a kan ta’u guutummaa Ameerikaaf raabsamuu danda’a jechuu dha.
White House kaleessa akka beeksisetti itti aanaa prezidaant Maayik Peens jimaata borii talaallii fudhachuuf jiru. Gareen yeroo ce’umsaa akka beeksisetti immoo filatamaan prezidaantii Joo Baayiden torban dhuftu keessa tallaalamuuf jiru. Kan umuriin waggaa 78 Baayiden umurii isaanii kanatti kanneen vaayiresii kanaaf saaxilaman keessaa ti.


text:
UNHCR Egypt balaa tamsa’ina COVID-19 hir’isuun koolugaltoota keenya tajaajiluu itti fufuu akka danda’uuf af-gaaffii RSD fageenya irraa gaggeessuu eegaleera. Waa’ee adeemsa gaaffii fi deebii fagoo karaa viidiyoo kanaa bal’inaan baruu dandeessu:
1. Kaayyoon af-gaaffii haala baqattummaa murteessuu maali?
Af-gaaffiin RSD dhimma kee akka dhiheessitu si gargaaruu fi muuxannoo fi haala kee biyya dhaloota keetii baqachuuf si taasise guutummaatti akka ibsitu si gargaaruudha. Gaaffii fi deebii kana irratti hundaa’uun UNHCR hiika baqattootaa guutuu fi dhiisuu kee murteessee akkaataa seera baqattootaa idil-addunyaatiin sadarkaa baqattummaa ni kenna.
2. Af-gaaffii Murteessuu Haala Baqattootaa
Yeroo gaaffii fi deebii haala baqattummaa dhuunfaa (RSD) murteessuuf beellama qabaattu, waa’ee af-gaaffii RSD si beeksisuu fi af-gaaffii dura tarkaanfiiwwan fudhachuu qabdu irratti si gorsuuf bilbilli sagantaa siif bilbila. Bilbila sagantaa booda, ergaa gabaabaa liinkii iyyannoo Mallattoo qabu siif ergama, yoo af-gaaffii fagoo irraa akka taasifamuuf walii galte. Kana malees, marsariitiin RSD rsd.unhcregypt.org/refugeeresult.aspx irratti guyyaa beellama keessanii wajjinis ni haaromfama. Beellama RSD irratti jijjiiramni jiraachuu waan danda’uuf, akkasumas yeroo hunda marsariitii akka ilaaltu si gaafatama, keessumaa beellama RSD kee dura sa’aatii 48 dura.
Yeroo adeemsa RSD, akkas gochuun dirqama:
- Iyyata keessan ilaalchisee sanadootaa fi ragaa jiru kamiyyuu ni dhiheessa;
- Waa’ee miseensota maatii kee si waliin jiran UNHCR beeksisi. Miseensota maatii ga’eessota ta’an dhuunfaan af-gaaffiin ni taasifama;
- Dhugaa dubbadhaa tumsa godhaa;
- Bilbila ismaartii kaameraa fuulduraa hojjetuu fi interneetii tasgabbaa’aa qabu qabaachuu, yoo gaaffii fi deebii fagoo irraa gaggeessuuf walii galtan;
- Kutaa keessa kophaa ta’i, yoo gaaffii fi deebii fagoo irraa walii galte.
Yeroo adeemsa RSD, mirga qabda:
- Afaan ittiin wal qunnamsiisuu dandeessaniin af-gaaffii taasifadhaa;
- Abukaatoo ykn bakka bu’aa seeraa, kan hojimaata UNHCR’n hundeeffameen akkasitti ulaagaa guutee, yeroo adeemsa RSD keessanitti bakka bu’uuf.
Akkasumas hubadhaa:
- Tokkoon tokkoon iyyataa piroofaayilii, seenaa, fi sababa biyya isaa baqateef adda addaa qaba; kanarraa ka’uun, tokkoon tokkoon dhimmaa dhuunfaan, akkaataa seeraa fi hojimaata UNHCRtiin ni madaalama.
- Maaloo, oduu baqattoota biratti waa’ee seenaa addaa baqataa ta’uun akka kennamuuf dhiyaatu ilaalchisee oduu ba’uuf xiyyeeffannoo hin kenninaa.
- Itti yaadanii UNHCR waa’ee dhugaa dhimma keetii ykn eenyummaa kee dogoggorsuun hanna. Kun adeemsa dhimma keessanii irratti dhiibbaa hamaa akka fiduu fi murtoo hamaa fiduu akka danda’u hubadhaa. UNHCR haala akkasii keessatti tarkaanfii barbaachisaa ta’e fudhachuuf mirga qaba.
- Ibsi fi sanadoonni keessan iccitii ta’anii kan qabaman yoo ta’u, hayyama keessan malee UNHCRn qaama sadaffaa biroof hin qoodamu. Hubadhaa haala kamiinuu UNHCR odeeffannoo keessan mootummaa biyya dhaloota keessaniif hin qoodu.
- Sanada kamiyyuu yoo dubbifame, hubatamee fi siin mirkanaa’e malee hin mallatteessiin.
Masrii keessa osoo jirtuu akkuma alagaa kamiiyyuu seera, duudhaa fi duudhaa hawaasa si keessummeessu kabajuun si irraa eegama.
- Hojjettoota UNHCR afaanii fi qaamaan doorsisuun seera biyyaalessaa kan cabsudha. UNHCR nama doorsisa akkasii godhu kamiyyuu poolisiitti ni gabaasa namni kun seeratti dhiyaachuu danda’a.
3. Gaaffii fi deebii RSD irratti maal qopheessuu/ fiduu qaba?
- Kaardii galmee koolu galtootaa UNHCR keessan;
- Sanadoota himannaa baqattummaa keessan deeggaruuf barbaachisoo ta’an kamiyyuu;
- Sanada eenyummaa kee fi miseensota maatii keetii jalqabaa (kan akka paaspoortii, waraqaa eenyummaa, kitaaba xiqqaa waraanaa, waraqaa ragaa gaa’ilaa, ragaa dhalootaa, gabaasa yaalaa yoo jiraate fi kkf);
- Ragaa kanaan dura Waajjiraalee UNHCR birootti galmaa’uu isaanii.
4. Hojimaata murtii haala baqannaa koo keessatti bakka bu’aa/gorsaa seeraa na gargaaru qabaachuu nan danda’aa?
Yeroo af-gaaffii murtii haala baqattummaa keessanitti bakka bu’aa/gorsaa seeraa isin gargaaru qabaachuuf mirga qabdu. Masrii keessatti, Tajaajilli Baqattoota Saint Andrews (StARS) odeeffannoo, gorsa, rifaralaa, bakka bu’ummaa, fi abukaatoo koolu galtootaa fi baqattoota Masrii keessa jiraniif bilisaan kenna, akkaataa StARS itti ga’an caalaatti beekuuf, maaloo kutaa michoota keenyaa ilaalaa jalatti (tajaajila eegumsaa).
5. Sadarkaa jalqabaa irratti hojimaatni adda addaa maaliif jira?
UNHCR Masriin walxaxiinsa dhimmootaa irratti hundaa’uun hojimaata adda addaa qabdi. Dhimmoonni tokko tokko af-gaaffii tokko keessatti af-gaaffii galmee fi haala baqattootaa (RSD) waliin taasifamu, kunis hojimaata Galmee Walitti Makame/RSD jedhama; dhimmoonni tokko tokko galmee adda addaa fi af-gaaffii RSD qabu; akkasumas dhimmoonni tokko tokko Waajjirri hojimaata RSD xumuruuf odeeffannoo gahaa qabaachuu isaa mirkaneessuuf af-gaaffii RSD tokkoo ol qabu.
6. Beellama RSD yoo na jalaa darbe hoo?
Ibsa madaalawaa malee beellama RSD irratti yoo hin argamne dhimmi keessan cufamuu akka danda’u isin beeksifna. Yoo beellama si jalaa bade, sababa waajjira sanatti dhiyaachuu hin dandeenye ibsuun daftee haaraa gaafachuun itti gaafatamummaa kee ti. Beellamni haaraan kan kennamu maaliif akka hin argamne ibsa madaalawaa yoo kennitan qofa akka ta’e hubadhaa.
7. Miseensonni maatii koo, kanneen na biratti galmaa’an, af-gaaffii murtii haala baqattootaa irratti argamuun dirqamaa?
Namoonni galmee keessatti galmaa’an hundi gaaffii fi deebii haala baqattummaa murteessuuf yoo isin beeksifne malee argamuun barbaachisaadha. Miseensonni ga’eessota dhimmichaa hundi UNHCR keessatti af-gaaffii addaa ni darbu.
8. Baqataa ta’ee yoo beekamtii argadhe maaltu ta’a?
Yoo akka baqattuutti beekamtii argatte, beellama beeksisa bu’aa kan bakka, guyyaa fi sa’aatii ifatti agarsiisu siif kennamaaf. Murtii walitti qabuuf, yeroo UNHCRtti dhiyaattan waraqaa galmee koolu galtoota UNHCR fi sanada eenyummaa keessan (paaspoortii ykn bifa adda baasuu biroo) hojjettoota simannaa UNHCRf dhiyeessuun isin irraa eegama.
Yoo akka baqattuutti beekamtii argatte, atii fi hirkattoonni kee kaardii baqataa UNHCR ni kennamaaf.
9. Baqattummaa yoo na dhowwame maaltu ta’a?
Gaaffii fi deebii sadarkaa jalqabaa booda baqattummaa yoo si dhorkame, beellama beeksisa bu’aa kan bakka, guyyaa fi sa’aatii ifatti agarsiisu siif kennamaaf. Murtii walitti qabuuf, yeroo UNHCRtti dhiyaattan waraqaa galmee koolu galtoota UNHCR fi sanada eenyummaa keessan (paaspoortii ykn bifa adda baasuu biroo) hojjettoota simannaa UNHCRf dhiyeessuun isin irraa eegama.
Guyyaa muudama keessanitti, xalayaan murtii negaatiivii kan isiniif dhiyaatu yoo ta’u, kunis sababoota iyyanni koolu galtummaa akka dhorkamuuf sababa ta’an irratti ibsa of keessaa qaba. Murtii negaatiivii ta’een yoo isin beeksiftan guyyoota 30 keessatti gaaffii ol’iyyannoo dhiyeessuuf mirga qabdu. Murtii sadarkaa jalqabaa iyyata koolugaltummaa kee dhorku irratti ol’iyyannoo dhiyeessu yoo hin barbaanne, kana booda akka nama UNHCR yaaddessutti hin ilaalamtu.
10. Murtee Murteessuu Haala Baqattummaa koo akkamittan naaf beeksisa?
Murtoon RSD kee erga qophaa’ee booda, guyyaa/beellama bu’aa kee agarsiisuuf ergaa gabaabaa ykn bilbila siif ergama. Murtee keessan karaa Iyyannoo Mallattoo fageenya irraa ni beeksifama ykn beeksisa Waajjira keessaa siif beellama. Tokkoon tokkoon nama dhuunfaa mala, bakka fi guyyaa beeksisa isaanii bilbilaan/SMS dhaan ni beeksifama.
Gidduu kana karaa kutaa haala RSD marsariitii kanas ilaaluu dandeessu https://rsd.unhcregypt.org/RefugeeResult.aspx, kan guyyaa/beellama beeksisa bu’aa keessaniis calaqqisu, erga argamee booda. Murtiin iyyata koolu galtummaa kee irratti kennamu beekamtii kennuu ykn diduu ta’uu danda’a.
11. Gaaffii ol’iyyannoo akkamittan dhiyeessu danda’a?
Unka gaaffii ol’iyyannoo kutaa Unkaalee fi Barruulee marsariitii kanaa https://rsd.unhcregypt.org/FormsAndLeaflets.aspx. irraa buufachuu dandeessu. Unka gaaffii ol’iyyannoo keessan keessatti, kanneen armaan gadii dabaluu qabdu:
- Sababoota murtoon negaatiivii sadarkaa jalqabaa dogoggora jettee yaaddu,
- Odeeffannoo quunnamtii keessan kan haaromfame.
Sana booda unka iyyannoo ol’iyyannoo sirnaan guutame keessan yookaan iimeeliidhaan
Ol’iyyannoo/Deebi’anii Banuu [email protected] yookaan Gamoo RSD daandii 44A, dhiyeenya 2ffaa, Aanaa 8ffaa, Magaalaa Waxabajjii 6 Waxabajjii Magaalaa/October City torbanitti dhiyaachuudhaan dhiyeessuu dandeessu, kunis guyyaa beeksisa isaaniitti namoota dhuunfaaf ni ibsama.
12. Adeemsa ol’iyyannoo keessatti maaltu ta’a?
Hojjettoonni eegumsa UNHCR kanneen murtii sadarkaa jalqabaa jalqabaa keessatti hirmaatan irraa adda ta’an gaaffii ol’iyyannoo hunda gamaaggamu. Gaaffiin ol’iyyannoo hundi gara af-gaaffii ol’iyyannootti hin geessu. Yoo af-gaaffiin ol’iyyannoo barbaachise, guyyaa af-gaaffiin ol’iyyannoo kee karaa ergaa gabaabaatiin ni beeksifama, akkasumas beellamni kutaa haala RSD marsariitii kanaa https://rsd.unhcregypt.org/RefugeeResult.aspx keessattis ni argama.
Murtiin sadarkaa jalqabaa yoo kufe, baqattummaa siif kennama; yoo murtoon sadarkaa jalqabaa mirkanaa’e, faayilii kee ni cufama.


text:
Freedom House dhaaba akka gaazexeessitotii hujii isaanii hojjachuuf mirgii isaanii eegamuf falmuuf.Dhaaba kana Amerikaatti horiin gargaara.Baruma baranaa rakkollee gaazexeessitota irraa geettee hujii isaanii hojjachuu irrtti gabaasa baasa.
Dhaabii kun hardhallee akkuma baruma baraana baasu gabaasa baase. Jennifer Dunham Freedmom House keessatti daarktera olaantuu. Akka jecha isiitti biyyitii cuftii silaa mirga namaatii fi ka pireessii addunyaa eeguuf seera ittin bulan fudhatanii kabajaniin ittiin buluutti hin jiran.
Freedom House ardii cufa tokko tokkoon qoratee tamitti maan tolchuutti jiraa jedhee gabaasa baasa.Akkuma kanaan akka jecha Jenniferitti Afrikaan akka durii kaan akka malee duuba jirtii jechuu hin dandhan.
Akka ardiitti Eurosia,Afikaa gama Kaabaa fi Jidduu Gala Bahaa faatti mirga gazexeesitota akka malee gadi qabuun dura jira.
Afrikaa keessallee biyyootii ammallee rakkoon qaban hedduu, Ugaandaa fa.Gama Itoophiyaati ammoo
"Gaafa Afrikaa keessaa Itoophiyaan biyya haalii isiin keessa jirtu guddoo hammaate.Keesattu hiriira mormiitii fi labsii muddamsuutiin wal qabatee rakkoon jirtu dabalaa dhufte.”
Tana maleellee akka gabaasa Freedom House baasetti Itoophiyaatti akka gaazexessitotii ya’anii hujii hin hojjanne dhowwan.Fkn Hagayya dabrte keessaa akka gabaasa kanatti gazexeessitota dhaaba oduu Amerikaa PBS lamaa fi miilota isaanii sadii isaanii Shaashamannee fi naannoo sunii lafa bonii itti hammaate dhaqani oduu dabarsaa bahan qabanii Finneetti raranii akka achii hin baane tolchan jedha
Gaazexeessitota waan hiriira mormii gabaasanillee haaloo itti bahuutti jiran jedha Freedom House.
Afrikaan gamii Dhiyaa akka jecha Jenniferiitti amma akka durii kaan waraana keessa hin jirtuu garuma wayyaahaa deemuutti jirti gama mirga namaa eeguutiin.
Biyyooti hedduun yoo filannoon geettuu dhiba fidan.Fkn paartileen dorgoman cuftii mirga walqixxee media jiru irratti waan jiruu ummatatti himachuu dhabuun rakkoolee jirtu keessaa tokko.
Fkn waan dhiyoo mumullachuutti jiraa keessaa akka jecha daarktera Olaantuu Freedom Houseitti bulchootaa fi deggartotii isaanii gaazexeessitotatti dheekkamuu arrabsuu fi miidhuu faatti keessa jira.
Biyyootii mirgii gaazexeessitota keessatti “bilisa” jedhan ka akka Brazil, Czech Republic, Denmark, France, Hungary, Poland, Serbia, Afrikaa Kibbaa,Kooriyaa Kibbaa, Spain, Tunisia, fi USA faati warra mirga gaazexeessitotaa gadi qaban keessaa tokko.
Dheekkamsii akka pirezidaantiin Amerikaa Doonaldi Tiraampi amma ittiin deemu kun bulchooa abbootii irraa jajjabeessee hujii gaazexeessitotaa miidhuu dandahaa jetti Jennifer
Bulchootii abbootii irree mirga pireessii irratti Amerikaa silaa akka fkn dansaatti laalan amma ammoo ohoo eeyee eegii Amerikaanuu akkas tolchite nulleen tolchuu dandeenna jechuu dandahan.Hidhuu,waan feenu tolchuu tanaafuu namii nu gaafatu hin jiruu.
Freedom House akka biyyitii cufitii akkuma itti amantee mirga namaa eeguuf waadaa galteen mirga ummataa eegdee hujii gaazexeessitotaallee kabajju gafattte.


text:
Naannolee Oromiyaa magaalaalee adda addaa keessatti mormiin erga ka’e waggaa tokko darbeera. Mormiin kunis gara magaalaalee adda addaa keessumaa gara naannoo Amaaraatti babal’atee, mormiin Gonder keessatti ka’e gara naannolee amaaraa ka birootti illee darbee jira.
Naannoo uummattoota kibbaa akkasuma Koonsoo keessatti gaaffiin ofiin of bulchuu mormiin dhaqqabsiise wagga tokkoo ol ta’eera.
Kanaanis lubbuun namoota hedduudarbeeraa, qaamni hir’ateeraa, qabeenyaan barbadaa’eera. Akka lakkoobsa Itiyoopiyaa Fulbaana 28 baatii ja’aaf kan turu labsiin yeroo hatattamaa labsamee jira. Erga labsamee baatii lama guutuuf guyyoonni xiqqoon kan hafan akka labsii kanaatti namoonni kummi 11600 to’annaa jala oolaniiru.
Muummichi ministeeraa Haayilamaariyaam Dassaaleny torban tokkodura Finfinneetti kan argamu miseensota hawaasa diplomaasummaa waliin marii geggeessaniin labsii yeroo hatattamaa Kanaan wal qabatee nagaa fi tasgabbiin biyyattii baka duraan turetti deebi’uu isaa dubbatan.
Jiraattota magaalaalee adda addaa ka biyyattii keessaa irraa namoonni VOAf akka ibsanitti akka duraanii ba’anii mormii dhageessisuun waan hin jiru waan ta’eef biyyattiin tasgabbii waan qabaatte fakkeesse jedhan.
Haa ta’u male kana dura mormii keessatti hirmaataniiru, gara fuula duraattis hirmaachuu danda’u jedhamuun kanneen shakkaman martinuu naannolee irraa qabamanii fudhatamaniiru. Manneen barnootaa utuu hin hafin mana hidhaa ta’aniiru jedhu.
Dubbi himaan waajjira kominikeeshinii mootummaa Itiyoopiyaa Dr. Nagarii Leencoo labsiin yeroo hatattamaa biyyattii keessatti nagaa fi tasgabbii buusuuf gargaareera jedhu.


text:
Nomoota hojii barbaacha biyyoota giddu-galeessa bahaa deeman irratti reebicha, humnaan gudeeddii fi ajjeechaa dabalatee dhiittaan mirga namoomaa akka geggeessamu waggootaaf eega gabaasamaa turee booda, aangawoonni Keeniyaa lammiwwan isaanii hojii barbaacha giddu-galeessa bahaa deemaniif leenjii waa’ee mirga isaanii kennaa jiran.
Eega baatii Sadaasa dabree tii as, lammiiwan isaanii giddu-kaleessa bahaa, keessumaa Saawudii Arabiyaa keessatti miidhaan akkanaa irratti geggeessame yoo xiqqaate 23 tahuu dubbatu – aangawoonni Keeniyaa kun.


text:
Wal-muddinsa Awurooppaa gama Bahaa keessaa fi carraaqqii dippiloomaasii taasisamaa jiru dhimma ilaallateef kan gara Yukireenitti imalanii turan ministarri dhimma alaa Yunaayitid Isteetis Antoonii Bilinken, “Raashiyaan gara walitti-bu’insaatti seenuu irra karaa dippiloomaasii filatti,” abdii jedhu akka qaban kaleessa magaalaa galma-mootummaa Yukireen, Kiyeev keessatti, Itti-gaafatamtuu Biiroo VOA, kan Awuroopphaa Bahaa, Mirooslaav Gongaadiizee waliin gaaffii fi deebii deemsisaniin ibsan.
“Ifatti, karaan irra wayyaawaan, karuma kana,” jedhan, Bilinken.
Raashiyaan booruma kaatee Yukireeniin yoo weerarte Yunaayitid Isteetis maal gochuu akka dandeessu, gaaffii Mirooslaav gaafatteef ennaa deebisan, “harka tokkotti haasaa fi dippiloomaasii harka biraatti walitti-bu’insaa fi daafoo isaa” Raashiyaadhaaf filannoo ifa tahe dhiheessuu isaanii eeranii, Raashiyaa waliin yeroo ammaa karaa NATO fi karaa dhaabbata Tumsa Tasgabi fi Naga-eegumsaa Awurooppaa yokaan OSCA aa mariiwwan dippiloomaaasii ciccimoon ka geggeessamaa jiran tahuu dubbtan.
“Raashiyaan weerara Yukireen irratti geggeessite kan haaressitu yoo tahe garuu, nu, Yunaayitid Isteetis qofa otuu hin taane, biyyoonni baay’een guutummaa Afrikaa keessa jiran, sanaa ala illee kanneen jiran, humna jabaan deebii kennina,” jedhan - Bilinken. Guutumama gaaffii deebii isaanii Liinkii kanatti aanee jiru banachuun caqasaa.


text:
Abdii Boruutiin
Oromoorraa dhaladheef otuu hin taaane, wanti dhugaa ta’e fi ibsuu barbaadu, uummanni keenya (Oromoon) dhalootaan ykn uumaa dhaan daba waan beeku natti hin fakkaatu. Ormaa laachuu fi obaasuu; dhimma ofii dura dhimma ormaatiif dursa kennuu; waayee ofii caalaa waayee ormaatiif of miidhuu; daangaa ofiitiif caalaa daangaa ormaatiif wareegamuu; dhimma ormaatiif lubbuu ofii dhabuu fi kkf. amaloota Oromoo waan ta’aniif, waayee kanatti fayyadamanii, uummata keenya gowwoomsanii, addaan hiranii nu bitaa turan, amma illee itti jiru, borus yoo carraa argatan akkasumatti itti fufuu barbaadu. Kanaaf, diinni keenya Afaan isaaniitiin jecha “yawwaah” jedhu illee nuuf moggaasu.
Gabrummaa bar-dhibbee tokko fi wal’akkaa dhaa ol keessa jirru kana keessatti wanti uummanni keenya gabroonfataa irraa barate yoo jiraate, daba, wal tuffachuu, wal inaafuu, of guddisuu fi of tuuluu, anatu caalaa beeka jechuu, of jajuu fi kkf dha. Isaan kanatu aadaa keenyarratti dhiibbaa godhaa ture, amma illee itti jiru. Isaan kanatu amala keenya jijjiire. Amalli akkanaa ammoo qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti gufuu tokko ta’ee argama.
Biyyi keenya Oromiyaan akka teessuma isaatti (geographically) handhuura impaayaricha kanaa ti. Saboota fi biyyoota baay’ee dhaan marfamee jira. Kuni ammoo bittaa ykn gabrummaa Habashaa wajjin waa baay’ee nutti fide. Fakkeenya tokko tokko kaasuu dhaaf, sababa kanaan Oromoon saboota biroo wajjin fuudhaa fi heerumsaan akkasumas amantii dhaan walitti makamuu danda’e. Isaan kun ammoo sababoota qabsoo bilisummaa keenyaatti gufuu ta’an keessaa isaan gurguddoo dha. Akkamitti gufuu ta’uu danda’u? Oromoonni tokko tokko kan abbaan ykn haati isaanii saba (uummata) biroo ta’an, dhaloonni isaanii wal’akkaa (half) waan ta’uuf, Oromummaa dhaan boonuurra Itiyoophiyummaa filatu. Dhaloota wal’akkaa yoon jedhu abba fi haati isaanii waan gara gara ta’aniif jechuu kooti.
Karaa biraatiin ammoo amantiin, saba Oromoo keessatti, gahee guddaa taphachaa ture ammas jira. Akkuman kanaan duras barruu kiyya tokko keessatti ibsuu yaale, fakkeenyaaf, amantiin ortodooksii kristaanaa kan gabrummaa Habashaa wajjin dhufe fi kana keessatti illee gahee guddaa taphachaa ture fi jiru, aadaa keenyarratti dhiibbaa guddaa waan godhaa tureef, Oromoonni tokko tokko akka eenyummaa ofii dagatan taasise. Sababa kanaan kan ka’e, isaanis sabboonummaa fi Oromummaa dhaan boonuu dhiisanii itiyoophiyummaatti amanu. Kanaaf egaa, sababoonni gara garaa kun QBO keessatti gufuu ta’uu danda’u ykn ta’an kanan jedheef.
Kan kanaa olitti ibsame hundaa walitti qabuu dhaaf, sababoonni gara garaa kan akka amaloota badaa, kan gabrummaa irraa dhufan; waayeen fuudhaa fi heerumsaa; akkasumas ilaalcha adda addaa kan amantii wajjin walqabate yoo ilaalle, kun hunduu QBO keessatti gahee (role) guddaa taphatu. Kanaaf, hamma rakkooleen akkanaa kuni fi ilaalchi namootaa adda addaa jiraatanitti, Oromoo hundaa Oromummaa tokkoon qofaa walitti fidanii kaayyoo tokkoof hiriirsuun baay’ee ulfaataa ta’a. Diinni keenyas kanatti fayyadamee, akka Oromoon waliigalee kaayyoo tokkoof wajjin (waliin) hin dhaabbanne godha. Kana qofaa otuu hin taane, gara gara addaan nu hiree akka walirratti duullu, wal dadhabsiifnnu kan nu godhu waayee kana tooftaa godhatee ti.
Wanti ani har’a barruu kiyyaa kana dhiyeessuu barbaadeef, yeroo ammaa filannoo as deemaa jiru wajjin walqabsiisanii yaalii Habashoonni godhaa jiran hubachuu waanan danda’eefi. Kaayyoon Oromoo, kan ilmaan Oromoo miliyoonaan lakkaawwaman lubbuu isaanii dhabaniif, kan uummanni keenya har’a illee wareegama kaffalaa jiruuf, bilisummaa fi abbaabiyyummaa humnaan dhabe deebisee argachuu dha. Erga gabrummaa jalatti kufee kaasee, kan uummanni keenya qabsaa’aa ture fi amma itti jirus kanumaafi. Hamma kun argamutti qabsoon kunis itti fufa malee waan dhaabbatuu miti. Humni fe’ee dhufu kana dhaabuu ykn dhabamsiisuu hin danda’u. Dhaloota irraa dhalootatti dabra malee hamma kaayyoon kun galii ga’utti qabsoon kun itti fufa jechuu dha.
Bu’aalee qabsoon bilisummaa Oromoo fide ykn argamsiise keessaa inni guddaan tokko Oromiyaan akka kaartaarratti mul’atu fi addunyaa keessattis beekamu ta’uu dha. Egaa injifannoon kun kan kadhaa dhaan argame otuu hin taane, kan qabsoo hadhaawaa dhaan, wareegama ijoollee Oromootiin argamee dha. Kana ammoo abbaan fe’e, humni fe’e nurraa fudhachuu ykn diiguu hin danda’u. Yaaliin Habashoonni godhan ykn godhuu barbaadan, baay’ee kan nama dinqu dha. Tokkummaa immiyyee Itiyoophiyaa isaaniirratti haal-dureen hin jiru. Hiree uummata Oromoorratti garuu haal-duree uumuu barbaadu. Kana qofaa otuu hin taane, egereen biyya keenyaa maal akka ta’u murteessuu barbaadu. Tuffiirraa, eenyutu maal nu godhaarraa kan ka’e waan ta’eef malee, abbaan fe’e murteessuu hin danda’u. Hiree ofii uummata Oromoo qofaatu ofiif murteeffata; ormi murteessuufii hin danda’u.
Kan baay’ee nama dinqu fi hammam uummata keenya fi human bilisummaa uummata keenyaa akka tuffatan kan agarsiisu, Oromiyaa qabsoo dhaan argame kanaa kutaa kutaatti gargar baasuu fi akka amma jiru kanatti tokkummaan isaa akka itti hin fufne godhuuf yaaduu fi yaaluu isaanii ti. Kun maaliif ta’uu danda’e? Deebii gaafii kanaa ta’uu kan danda’an sababoonni gara garaa jiraachuu danda’u. Tokko tokko ibsuun yaala. Sababni tokko, akkuman kanaa olitti ibsuu yaale, rakkoolee saba keenya keessa jiranitti fayyadamuu isaanii ti. Oromoon tokko tokko waan Oromummaatti hin amannee fi akkasumas ilaalcha adda addaatiin tokkummaa Itiyoophiyaatti waan amananiif Habashootaaf meeshaa (gargaarsa) ta’u. Kaayyoo Oromoo isa guddaa kan walii dhiisanii ykn dagatanii kaayyoo biraatiif jara kana wajjin hiriiru, Oromoo obboleessa fi obboleettii isaanii dhiisanii diina keenyaaf tumsa ta’u jechuu dha.
Sababni biraa ammoo waliigaltee fi tokkummaa cimaa dhabuu qabsaa’ota keenyaa ti. Keessumaayuu, addaan hiramuu fi amma illee (hamma ammaatti) deebi’anii tokkoomuu dadhabuu ABO garee sadeenii fi human bilisummaa kan diina keenya sodaachisu cimaa tokko horachuu dadhabuu keenya hubatanii ti. Humni cimaan kan kaayyoo keenya galii dhaan ga’u, akka uumamuu danda’u Habashoonni nu caalaa beeku. Haa ta’u amlee, hamma waliigaltee fi tokkummaan Oromoo keessumaayuu kan qabsaa’otaa, hunda hammataan tokko hin jirretti, humni isaan sodaachisu fi uummata keenyaaf ammoo waabii ta’uu danda’u waan uumamuu hin dandeenyeef, diinni keenyas kana hubatee nurratti qoosaa jira. Sababni sadaffaan diinni keenya haala addunyaan amma keessa jirtutti fayyadamuu dhaan keessumaayuu firoota isaanii kan ta’an warra dhiyaa maqaa tokkummaa impaayaraatiin gargaarsa argachuu akka danda’an waan beekaniif ykn hubataniifi.
Kan ta’es ta’u, diinni keenya addaan nu hiree, humni keenya akka dadhabu godhuun; tokkummaan Oromoo akka hin ijaaramne waan danda’an, karaa danda’aniin yaalii godhuun isaanii Oromoo dhaaf haaraa miti. Tokkummaa fi humna keenyaan malee addunyaa kana irraayis, keessumaayuu mootummoota warra dhiyaarraa akka gargaarsa hin argannes kanuma beeknu dha. Kan nama gaddisiisu garuu, har’a (amma) illee haalli bitaa fi mirga jiru ulfaataa akka ta’e otuu beeknuu; diinni tokko yoo dabru, kan biraa taraa ofii eegee deebi’ee nu gabroomsuu dhaaf qophaayaa jiraachuu otuu arginuu, tokkoomuu dadhabnee; ammas akkuma dur waliin mormuu keenya dha. Kaayyoon keenya tokko akka ta’e otuu beeknuu garaa garummaa xixiqqoo dhaan kan ka’e waliigaltee dhabuu dha.
Otuu balaa nurra ga’uuf nutti deemaa jiru alaalatti arginuu; diinni tooftaa fi tarsiimoo jijjiiree deebisee nu gabroomsuuf yaalii hundaa godhaa akka jiru otuu hubannuu; Oromiyaan qabsoo hadhaawaa dhaan ijaaramte tun gara garatti hiramuuf akka deemtu diinni keenya waayee kana ifatti nutti himaa otuu jiranuu; waliigallee, tokkoomnee tumsa walii ta’uun dirqama akka ta’es otuu beeknuu; hamma yoomiitti ija diinaa fuulduratti waliigaluu dadhabnna? Deebii gaafii kanaa qabsaa’ota fi jaarmayoota bilisa baasota, keessumaayuu ABO garee sadeeniif dhiisuun barbaada. Isaan qofaa otuu hin taane Oromoon hunduu gaafii kanaaf mataa mataatti deebii barbaaduu fi argachuu qabu. Yoomiyyuu caalaa yeroon tokkummaa barbaachisu amma.
Otuu waan hamaa fi badaan nurra hin gahin dafnee furmaata waliin barbaaduu qabna. Ani gara kiyyaan furmaata ykn mala jedhee kanan dhiyeessu: Tokkoffaa, ABO garee sadeen marii araaraa kan irra jiran milkii dhaan xumuranii, dafanii tokkoomuu qabu. Kun tarkaanfii hatattamaa fi isa duraa ti. Yoo isaan tokkooman booda yoomiyyuu caalaa WBO cimsuu dha.Lammaffaa, Yoo ABO garee sadeen walitti deebi’anii tokkooman booda, ULFO wajjin (waliin) tokkummaa hunda hammataa tokko ijaaruu dha. Loltoota hundaa walitti fidanii caasaa tokko jalatti waraan bilisa baasaa cimaa (WBO cimaa) ijaaruu dha. Kun tarkaanfii lammataa ti. Sadaffaa, hawaasa Oromoo keessatti, keessumaayuu biyya alaa keessatti tokkummaan ilmaan Oromoo akka cimu fi Oromummaan akka guddatu fi dagaagu godhu. Yoo qabsaa’onni fi jaarmayoonni tokkummaa hunda hammataa tokko ijaaran, kun tokkummaa ilmaan Oromoo hundaafuu fakkeenya ta’a.
Afraffaa, kun kaayyoo keenya, sun kaayyoo keenyaa miti jedhanii otuu waliin hin mormin ykn karaa walitti hin cufin, warra biyya keessatti bilisummaa Oromoof jedhanii walaba ta’anii socha’an wajjin hojjechuu, wal gargaaruu fi tumsa walii ta’uu dha. Kun qabsoo keessa fi alaan cimsuu dhaaf barbaachisaa dha. Tokkummaa cimaan ijaaramuu fi waraanni sodaachisaa fi abdachiisaan duuba akka jiru yoo beekan, diinni keenyas akka barbaadan nurratti ta’uu ykn/fi waan barbaadan godhuu hin danda’an. Yoo nuyi waliigaltee dhabnee, walumaan mormuu qofaa ta’e garuu, akka makmaaksa Oromoo “Ofiifuu ni duuti, maaliif of huuti” jedhanii nutti kofluu fi nutti qoosu. Kana qofaa dhaan hin hafan; humna danda’ame walitti qabatanii, qindeessanii nu bituuf halkanii fi guyyaa irratti hojjetu; kanuma godhaa jiranis dha. Yoo keenya laafaa deemu, humni isaanii cimaa deema jechuu dha.
Dura Oromian autonomy harkatti galfanne sana booda walabummaa Oromiyaa barbaadna otuu jennuu, diinni keenya siriidhaa kan amma argamee, Oromiyaa teenyaa diiguuf waan deemaniif, otuu biiftuun ammas nutti hin lixne yeroo dhaan mala fi furmaata haa barbaadnu. Furmaanni tokkummaa cimaa hunda hammataa fi qabsoo hidhannoo cimaa dha. Kana waabiin keenya. Kan kanarraa hafe, kana booda humna ofii malee orma abdachuun gowwummaa dha. Oroma wajjin tumsa ijaaruun waan hin oolle yoo ta’e illee, dura ofiif tokkoomuu fi humna ofii cimsuu dha. Tumsi biraa kan barbaadamu sana booda ta’uu qaba jechuu kooti. Kan dabrerraa haa barannu. Kaayyoon Oromoo bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabe deebisee argachuu dha malee, kan argate fi ijaarrate sanaa deebisee diiguu miti.
Galatoomaa.
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Protein dhigaa
From Wikipedia
Protein dhigaa, kan maqaa birra serum proteins jedhamuun bekkamu kuni protein plasma dhigaa kessatti argamu dha. Proteinotni kuni fayyidaa bayye qabu kan kessa tokko ademsaa molekulotta akka lipid, hormone, vitamin fi sibilaa (metal) nafa kenya kessatti ta'u qarqara. Akkasumas akka enzyme, protease inhibitors fi kininn precursors ta'anii ni fayyadu. Serum proteins kan jedhaman kuni fayyida bayee cell alla ta'e fi immune system kenya kessatti qabu. Proteinotta kana electrophoresisiin gargari basuun bayye barbachisaa dha.
Gossa proteinotta dhigaa:
- Albumin- Normal level 3.5-5.0g/dl
- Globulinss
- Fibrinogens - Normal level 200-450mg/dl
- Regulatory
Proteinotni plasma hunda tirru kessatti hojjatamu, gamma globulinsiin alla. Globulins gossa sadiit jirru- alpha,beta fi gamma.
alpha1-antiproteinase alpha2-macroglobulin
Gossoni birra protein dhigaa:
1) Lipoproteins (chylomicrons, VLDL, LDL, HDL)
2) Transferrin
3) Prothrombin
Persentiin 60% protein plasma kunii protein albumin ofii kessa qabu, kunis dhibaa osmotic plasma kessa, kan ademma lipid fi steroid hormone sababa ta'u kessatti kenitotta tokkoffa dha. Globulins kan jedhaman persentii 35% protein plasma yoo ta'an, kunis ademsaa ion, hormone fi lipid kan immune system qarqaru kessatti tajajillu. Persentiin 4% immoo fibrinogen, kunii immo walitti-qabamu dhigaa coagulation kessatti fayyida kan qabuu yoo ta'u kunii immo gara fibrin kan makamuu hindandenetti jijiramu ni danda'a. Protein ademsistu (regulatory protein) kan jedhaman kan persentii protein dhigaa 1% gadii ta'an kuniin protein akka enzyme, proenzyme fi hormone.


text:
Waraana Tigraay: Humni Addaa Oromiyaa ABUT (TPLF) waraanuuf bobbaafame
Waraana garee ABUT (TPLF) waliin godhamaa jiru ilaalchisee waamicha naannoon Amaaraa godhe fudhatee loltoota humna addaa gara iddichatti akka bobbaase mootummaan naannoo Oromiyaa beeksiseera.
Hogganaa Waajjira Komunikeeshinii Naannoo Oromiyaa kan ta'an Obbo Getaachoo Baalchaa yaada miidiyaa 'Al Ain'f kennaniin, "naannicha fi ummatichi kana kan godhu itti gaafatamummaa biyya tiksu waan qabuufi" jedhan.
Lola ji'oottan saddeetiif gaggeeffaman booda mootummaan Federaalaa labsii waraana dhaabuu labsuun raayyaan ittisa biyyaa naannoo Tigraay keessaa akka ba'u gochuun isaa kan yaadatamudha.
Loltoonni mootummaa federaalaa ba'u isaani hordofee humnoonni ABUT magaalaa Maqalee dabalatee magaalota adda addaa to'ataniiru. Guyyaa kaleessas bakkeewwan Koram, Allaamaaxaa fi Maaytsabrii jedhaman to'annoo isaani jala galfachuu beekameera.
Kana hordofee naannoon Amaaraa ibsa har'a laateen, "Humnoonni ABUT naannoo Raayyaa Allaamaaxaa, Koram fi Baallaa, Tsogbij, Zaataa, Abargallee, Walqaayit fi Maaytsabriitti weerara lammaffaa narratti baneera, kanaafuu ittisuurra gara haleelutti darbeera," jedhe.
Lola kanaafis naannolee biroof waamicha kan taasise yoo ta'u hanga ammaatti mootummoota naannoo Oromiyaa fi Sidaamaa waamicha kana fudhachuun loltoota isaani erganiiru. Loltoota meeqa akka ergan garuu kan ibsame hin jiru.


text:
Bitootessa 29/2014(TOI) – Dhaabbileen Amantaa duudhaalee waliin jireenyaafi nageenyaa caalaatti cimsuuf gamtaan hojjechuu akka qaban waamichi dhiyaate.
Bulchiinsi Magaalaa Finfinnee waldanda’uu amantaalee ilaalichiisuun Abbootii amantaa garaa garaa waliin mari’achaa jira.
Mariin kunis ‘duudhaa waldanda’uu amantaa abootiin keenya eeganii nu dhaalchisan itti fufsiisuuf itti gaafatamummaa qabna, dhaabbileen amantaa bu’uura ijaarsa nageenyaati’ mata duree jedhuun gaggeeffamaa akka jiru himameera.
Maricharrattis dhaabbileen amantaa duudhaalee waliin jireenyaafi nageenyaa, akkasumas haqummaafi dhiifama caalaatti jajjabeessuuf gamtaan hojjechuu akka qaban waamichi dhiyaateera.
Marii Biiroon Kominikeeshinii fi Yaa’iin dhaabbilee amantaa magaallichaa waliin ta’uun qopheessan kanarrattis Hogganaa Biiroo Komunikeeshinii Magaalaa Finfinnee Obbo Yoonas Zawdee dabalatee, Abbootiin amantaa, Abbootiin Gadaafi kanneen biroo hirmaachaa akka jiran himameera.


text:
Check Also
Ani Johar Muhammed tuqame jedhee murtii kana hinfudhanne.
WARREEN WAAN JOHAR MUHAMMED TUQAMEEF DHAABARRAA UFBAAFTEE JETTANII KEESSAN NA GAAFATTAN HUNDAAF DEEBISAA KIYYA. Ani …
2 comments
-
Afuuftuu! Tigireetu si bitee si odeesisa. Harcaatuu hambaa Tigiree jelaa ba’iitii waa’ee hooggana ABO haasa’i. hangasitti kan si hubatu hin jiru.Odilee haasaan beeka jettee waan hin beekne xibaarte. Deemii HOOGGANA Irraa dirqamicha fuudhii uummata oromoo bilisoomsi.
Wasilaatta.
-
maaluma haasawa namtichi,?nuti jaa,inni ykn isaan eenyu? komiif dhufe moo hujiifi?


text:
የአዲስ አድማስ ጋዜጣ ባለፈው ሳምንት “ከ60 በላይ የጅግጅጋ ዩኒቨርሲቲ መምህራን “ከለላ ይሰጠን” አሉ” የሚል ዘገባ ማቅረቡ ይታወሳል። በጉዳዩ ዙሪያ የተጠየቁት የትምህርት ሚኒስቴር ኃላፊ አቤቱታው ቀርቦላቸው እንደነበር ገልፀው ከመምህራኑ ጋር በመወያየት ወደ ስራቸው እንዲመለሱ “መስማማት” ላይ መደረሱን ዘገባው ያስረዳል። ነገር ግን፣ መምህራኑ ያቀረቡት “ለደህንነታችን እንሰጋለን” የሚል አቤቱታ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ ከመምህራኑ ጋር በሚያደርገው ውይይት የሚፈታ አይደለም። ምክንያቱም፣ 60 የዩኒቨርሲቲ መምህራን መንግስት ከለላ እንዲያደርግላቸው የሚጠይቁበት ምክንያት ከዚህ ቀደም በደህንነታቸው ላይ የተቃጣው አደጋ ስለነበረ ወይም ደግሞ በቀጣይ ጥቃት ይፈፀምብናል የሚል ስጋት ስላደረባቸው ነው።
ስለዚህ ትምህርት ሚኒስቴር ሆነ የጅግጅጋ ዩኒቨርሲቲ በጉዳዩ ላይ ከሰጡት አስተያየት በተጓዳኝ፣ ጥያቄውን ያቀረቡት መምህራን በጉዳዩ ላይ ሃሳብና አስያየት መስጠት አለባቸው። በዚህም ሕዝቡም ሆነ መንግስት በጅግጅጋ ዩኒቨርሲቲ ያለውን ነባራዊ ሁኔታ በአግባቡ አውቆ ለጥያቄው በተገቢው ሁኔታ ምላሽ እንዲሰጥ መምህራኑ በተግባር የታዘቡትንና ከመንግስት ከለላ የጠየቁበትን የደህንነት ችግር በዝረዝር ማወቅ ያስፈልጋል። በዚህ መሰረት መምህራኑን በማነጋገር በጉዳዩ ላይ ሃሳብና አስተያየት እንዲሰጡ ጠይቀናቸው ነበር። እነሱም ከጅግጅጋ ዩኒቨርሲቲ፣ ትምህርት ሚኒስቴር እስከ ኦሮሚያ ክልላዊ መስተዳደር ድረስ ያለፉበትን ውጣ-ውረድ በዝርዝር የሚያስረዳ ፅሁፍ በኦሮምኛ ቋንቋ በመፃፍ ለEthio-think-thank ድረገፅ ልከዋል። እኛም ፅሁፉን እንደወረደ ለአንባቢያን አቅርበንዋል።
RAAGAALEE BU’UURAA KAN RAKKOO UMMATA OROOMOO MAGAALAA JIGJIGAAFI NAANOO ISHEE IRRAA GA’EE MUL’ISU.
IRRA GUDDEESSAN KAN BARSIISOTAA FI HOJJETTOOTA BULCHIINSAA YUUNIVERSITII JIGJIGAA KAN FULBAANA 02-09/2010
I. Ragaa Walii galaa
Akkuma beekaamu lolaa dangaa irratti banamee jiru ilaalchisuudhaan rakkoon aadda addaa bahaa oromiyaa , jigjigaa fi naannoo ishiiitti mula’achuun isaa akka biyyatti ni beekama. Keessummaayyuu gaafa fulbana 2/2010 irraa eegalee jiraattota oromoo kan magaalaa jigjigaa (kellaa ykn ganda 07) jiratan irratti saamichaa, reebichaa fi qabeeyna barbadeessuun jalqabeera.
Gaafa fulbaana 3/2010 ganama dafqaan bultoota oromoo kan bufaata konkolaata jigjigaa keessaa dalagan hundaa daguuganii konkolaataadhan fuudhatanii deemaniiru. Kana malees kanneen karaa irratti argaman hundaa reebuun gara mana hidhaatti guuraniiru, kana fan immoo konkolatadhan bakka hin beekamnetti guuratti turan. Kan du’anis hedduudha.
Guyyuma kana waaree booda immoo humni adda naannoo kanaa mana irra naanna’uudhaan oromoon jiraa jedhaanii gaggaafachuu eegalan . Dargaggootni somaalii magagala jigjigaas bakka hundattii oromoota irratti dhagaa darbachhu egaalanii jiran. Fakkeenyaaf, konkolaataa nama du’e awaalanii bakka kidanemihret jedhamuu irra ddebi’uutti jiru caccabsuudhaan ummata saba biraallee dabalatee rebuudhaan adda tamsaasaniiru.
Hata’umalee nuti barsiisotni oromoo kan jigjigaa yuuniversitii fi oromoonnii magaglaa jiraatan kun hanga ammattillee eegumsaa fi wabii tokkollee kan hin arganne tu’uu isaa bulchiinsii mootummaaa naannoo oromiyaaa beekuu qaba.
Kana malees eejjennoonifii ibsii mootummaan federaala kaaraa midiyaalee adda addatiin uumataf ibsaatti jiru illee kan lafa hin geenyeefii gamaa motummaa somaleetiin hanga fuulbaana 8titti hojiirraa kan hin oolleefi gochaan buqqisaanii arii’uullee kan itti fufe ta’uusaa akka nuuf beektan barbanna.
Dabalataniis meeshaaleen keenya itti jiraannuu akka manca’ee, amileen hoji keenyaa fi jiruu keenyaallee kan bade ta’uu isaa isin hubachiisna.
Hunda ol nuti barsiisotniifi hojjettotni yegguu baqannutti bakka adda addatti kan rakkachaa jirufi maatiin keeny achitti afan illee rakoo gudda keessa akka jiran isin hubachiisuu barbanna.
II. Armaan gaditti taatewwan rawwatan hundaa tokko tokkon ibsineera;
Fulbaana 3/2010
Ganama keessaa naannoo saa’a 4 irraa eegalee dargaggoonni fi milishootni somalee gurmaa,uudhaan mannee irraa naanna,uudhaan oromoota baasaati gadi kennaa jechaa dhagaa manarratti darba turan.
Kana ilaalchisees jiraattotni sablammotaa biro walitti qabamuun gara waajjira gandaa 06 deemuun yemmuu iyyatanitti, aangowwan/bulchinsi gandichaa dhimmi kun isiniin kan ilaallatu mitii oromoota isin walin jiruu dabarsati dargaggota kanaaf kenna jechuun deebi kennaniru.
Fulbaana 4/2010
-Barsiisaan qabamee reebameera, mataa isaatti shugguxii qajeelcuun gara mana hidhattis geefaammera. Boodarratti birmanna bulchiinsota yuniversitii jigjigaatiin fudhamee gara mooratti geefamuu danda’eera.
-Guyyuma kana barsiisan oromoo hundinuu socho’uufi gadi ba’uullee waan hindandeenyeef qaamota yuniversitii hogganutti bilbilachuun magaala keesaa basanii gara mooraa yuuniversitichaattii akka nu fudhatan gaafachaatti turre. Kana booda galgala keessa sa’a 1:00 irraa eegalee konkolattotni yuniversiti jigjigaa magaala kessa nanna’uudhaan barsitottaafi maati isaani gara mooratti galchuu dhan dormii kennufin lubbuu isaani barareera. Kana keessaatti daa’immaniifi hadholee dabalatee nyaatafi uffata halkaniillee osoo hin qabatin rakkoo guudda keessa galaniiru.Qorrafi rooba ammatafis saaaxilamaniru.
Fulbaana 5/2010
- – ganama yuuniversitichi cireebarattotaa iraaqoodun nu nyaachisuu danda’eera,
- -warren tikeeta xiyaara argataniifi immo hanga buufata xiyyaaratti geggessun kan gargaare ta’uuisaa,
- -Guyyuma kana waaree booda sa’aa saadet irraa eegalee kiliniki barattoota mooraa keessaa jiruu haala hin beekamneeen gubachhuu yeroo eegalutti barsiisotnii walitti guuramanii Block itti aanuu keesa jiraan naassuufi dhiiphina guddaa keesaa kan galan ta’uu isaaa,
- _ yerumaa sanatti humni baalaa ibiddaa waamamuun ibiddicha kan dhaamse ta’us, humni liyyuu policy somalee carra kanatti fayyadamuun mooraa kan seene ta’uu isaa,
- -kana boodas akkumaa duraan shakkameetti barsiisota kunnin mati isaani walin dormii gadi dhiisanii akka ba’an erga godhanii booda, roobba cimaa ture keessaa da’ima isaanii walin dhoqqee irra tessisuun kilinika kana kan gube isin keesaa jiraa baasaa jechuun moobayila isaani irraa guuruun sodaachisaa gara mana hidhaatti guuruf yemmuu yaalannitti qaabni bulchiinsaa yuniversitichaa olaanaan bakka sanatti argamuun kadhaa guuddaa booda baraaruu danda’eera.
- -yeroo barsisotni kun dhoqqee keessaa teessifamanii gaafatamaa jiruttis hojjettotnifi barsiisotni saba biraa kan yuunversitii jigjigaa hundii yeroo hojii baan sanattii foddaa konkolataa keesaan ilaala fi gaddaa turan. Kunimmoo gochaa suukkannesa barsisota ormomofi maati isaani irratti raawwatedha.
- -Gochaan kunillee ammilee barsisota kana irrattii miidhaa guddaa kan fide ta’uun isaa ni beekama.
Fulbaana 6/2010
Guyya kana namoota isaanii gara dormii barsiisotni keessa jiraniitti erguun akka basasan gochuun barsiisota irratti soda guuddaa uumaniiru.
Magalaa keessa deemuunillee namoota mana nutti kiressee doorsisuun bakka jarri jiraan nutti himaa jechuun rakkisaa turaniiru.
Guyyuma kana barsiisonni fi hojjettotni bulchinsa dura baqatanii finfinnee senan gara waajjiraalee oromiyaa deemuun dhimma kana hubachiisaniiru.
Fulbaana 7/2010
Guyyaa kanas barsiisota manatti hafan barbaaduudhaan isiin oromootaa koottaa ba’aa jechuudhaan Namoota saba biraa ta’an sodaachisaani qarshii akka kennanuf taasisani jiru.
Bakka barsiisota argachuu hin dandenyetti immoo mana isaan kessa turan cabsun samaniiru, maatii isaani achitti hafanis reebaniiru, boossisanirus…..
Fulbaana 8/2010
Hanga guyya kanaatti barsiistonni heedduun xiyyaara fayyadamuun finfinnee seenuu danda’aniru.
Barattoota mooraa sana keessatti hukkamsamani turanif yuniversitiin konkolaata mijeessuun gara magaala hararritti akka socho’aan tasiseera.
Baqattootnii baqatanii finfinnee seenan kunniin gara waajjiiralee oromiyaa deemudhan galma’aanii iyyata isaanis ibsataniru. Battaluma sanattii koree lama hundeessuun tookko gara biiroo barnoota oromiyaa( Dr. Tolaa Bariisoo) tiifi tookko immoo gara Ministeera barnootatti (Dr.Samu’eel Kidaaneetti) deemmuudhaan haala nuti keessa jiruu fi kanaboodallee gara sanattii deebinee hojjechuu akka hin dandeenyeefi gara yuuniversitii oromiyaa keessa jiranuuttillee akka nu jijjiran iti himneerra.
Qaamni kunis qaamoota federalaa waliin mariyatee hatattaman deebii kennuuf fulbaana 9/2010 tti beellama qabate ture..
Fulbana, 09/2010
Guyyaa kanatti ministerri barnootaafi qamootni olaanon DH.D.U.O waliin ta’uun deebii atattamaa kennuf akka toluuf jecha Bulchiinsaa Yuuniversitiicha keessaa itti aanaa presidaanti chaa kan ta’an obbo Sahala Hajii tifi kan gama paartii Ethiopia somale keessaa immoo gorsaa presidenti Naanoo sana kan ta’an Obbo Ummaar nama jedhaman affeerun isaani ni beekama. Yaadni gama yuuniversititin jirus kana booda eegumsiifi deggersi guuddan akka barsiisotaa buqqan kanaf tasifamu ibsuun waada galun isaani ni beekama. Kan gama Paartii somaali immoo mootumman kana boodaa dhibbantaa dhibbaan (100%) nageenya naannoo sanaa ni mirkaneessaa jechuun dhaamsa qabatanii dhufan dabarsuun osoo daqiquma 15n illee hin turiin obbo Abdi Mohammad omar finfinnee waan dhufanif jecha isaan simachuuf nu dhiisanii ba’aniiru.
Bakka bu’an gama ministerera barumsaatii dhufan Dr.Samu’eel (Deta) nis yaaduma kanafi yada mumichi ministeera akka labsiitii dabarsee kan nageeyni naannoo sana ni mirkanaa, qaabni rakkoo kana uumes seeratti ni dhiyaata jedhuu guduunfuun nutti himan.
Kanatti aansudhanis gaaffii barsisaan rakkoo hawwasummaa, dinagdeefi nageenyaa waliin wal qabsiisun kaasefis Dr. Samu’eel dhimma isaani ol ta’ee waan ta’eef qaama ilaallatuu waliin dubbatanii deebii nuuf kennuuf koreen barsiisota keessa akka filatamuufi torban itti aanuutti akka isaan qunnamuu kallattii kaa’uun xumuranii ba’aniiru.
Fulbana, 15/2010
Guyyaa kana koreen barsisotaa gara Wajjira ministeera barnootaa deemudhaan yeroo gaafatuttii kabajamoon Dr. Tilaye (Ministeera) fi Dr. samu’eel waliin ta’uun yadaa jaarsummaafii gorsa fakkatu nuuf kenaniiru. Kan isaan jedhanis biyyi kun biyya Sirna Federalizimii tiin bultu waan taatef yoo rakkoon hagam jiraateyyuu nama kaminis ta’u barsiisaa bakka tokko irraa bakka biraattii jijiruun hin danda’amu. Yoo kun ta’ee sirnichi ifumaan ifatti diigamuu isaati nuun jedhan. Kanafis isin hundi bakkumaa jeequmsi jirutti deebitanii hojjettu, eegumsis gama mootumma somaaleeefi federaalatiin isinif godhama jechuun yaada isaanii kan namoomaa dhiisanii isaa kan siyaasa boriifi fuulduraa nuuf ibsuun isaanii abdii kan nu kutachiiseefi soodaa gudda kan nu keesaatti uume ture.
Yaaduma kana qabachuudhaanis guyyuma kana sa’a booda gara waajjira Mootummaa nannoo oromiyaa deemnerra. Bakka kanatti immoo dhimma iyyannoo ummataa kan ilaallatu biroo lakkofsa 107 yeroo seenuutti nagaa nu gaafachuun dhimma keenya nu gaafatani, nus waan uumame hunda boo’ichaa waliin itti himne. Kana boodas deebin isaan nuuf kennan bakkuma dhufnetti deebi’uu akka qabnuufi yoo ta’uu baate immoo bakka buufata uummanni buqqa’e e iitti gargaaramaa jirutti (Adaamaafi Harar) deemnee akka galmoofnu ture. Kanattis gaddudhaan gara obbo Lammatii nu dabarsaa yeroo jennutti isaanin argachuu akka hin dandeenye nuuf ibsaan. Kana booda nutis gargar facaanee. kaan finfinneetti kaan immoo gara adda addaaitti.
Fulbaana 15-22tti
Deebiin tookko illee, qarqaarsi tokko illee nuuf hin godhamnee, Hireen keenyas hin murtoofne
Har’a fulbaana 22 kanattis deebiin nuti karaa waajjira DH.D.U.O tin arganne inni dhumaa yoo jiraate, rakkoo kana furuuf mootummaan naannoo Oromiyaa baayyee kan muddamee hojjechaatti jiru ta’uu isaatii. Haaluma kanannis barsiistonni baqanne (buqqaane) hundi Yuuniversitiidhumaa jigjigaatti deebi’uu akka qabnuu Dr. Abiyyii Ahimad dubataniiru. Kanuman wal qabatee dhimmi barattoota oromoo kan yuniversitii jigjigaa hanga ammatti deebii kan hin argatiniifi ministerri barnootaa marii irratti gochaa kan jiru ta’uun isaa ibsamera.
Guyyaa boris qaamonni federalaafi bulchitootni naanoo lammaani dhimma kanaf finfinneetti akka mariyatan odeffannoon ni jira.
Hubachiisa!
Xumura irratti barsiisotaafi barattoota oromoo kan yuuniversitii jigjigaa irratti soda guddaa kan ta’e haala yuuniversitichaa osoo hin taane haala magaalaafi naanno ishe keessatti ta’aatti jirudha. Nageeynii mooraa keessaa polisii federalatiin eegamuu danda’a, garuummoo ilaalchi amma yeroo kanatti uummata keesatti uumame sun kan uummaticha ibsu ta’uu batus madaafii jibbiinsa guddaa sammuu umatichaa kessatti kan uume ta’uun isaa shakkii kan hin qabnedha. Nuti barsistonni kan jiraannu umata waliinidha. Kan barsiisnuus uumatuma sanafii sablammoota achi jiraatanudha. Hanga tasgabiinifi nageenyi uummata gidduutti hin deebinettimoo nuf soda guddaadha.
Dhuma irratti jalqaba eegalee hanga har’atti hordoffiifi qarqaarsa yuniversitiin jigjigaa nuuf godheeef maqaa ummata oromootin fi keenyaan guddaa gudaa isaa galateefaanna.
Finfinnee, Fulbaana 22/2010


text:
kutaa-3-
Tolchaan abbaa fi haati isaa “ni dhufan” jedhamee itti himame maaliif akka hafan hin beenne. “Maal ta’an laata?” jedhee, kaanii kaan yaadaa turee, maayiirratti gara dhufaatii Taajuddiin Alii fi saahibban isaa durii, kanneen lubbuun jiranii fi hin jirre yaadutti deebi’e. Keessattuu Taajuddiin Alii maqaa Kormee Abbaa Biyyaatiin beeku lubbuun jiraatee, arguun baay’ee isa ajaa’ibe. Caalaa fi Lataa, harka diinatti kennachuu didanii ajjeefaman biraa akka itti hafe, eega barasiitii ammoo bakka itti dhalate Cirotti akka hin deebi’inii fi dhokatee, dhiha Oromiyaa magaalaa Jimmaa akka jiraatu adhuma isarraa dhagaye. Ima yaade. Yaadaan uf duuba gara gale.
Bara 1993 haga 1998 nama kudha tokkoon turan; jajjabee torbaa fi dabballee afur. Isaan keessaa Lataa Boruu, Caalaa Hunde, Kormee Abbaa Biyyaa fi Duulaa Galaan komaandoo jiddu galeeyyii turan. Finiinsaa Xiiqii, Irreessoo Gammachuu fi inni daattuu qilleensaa yookiin air born turan. Hirphaa Ayyaanaa, Jabboo Milkii, Leencoo Simboo fi Abdii Biqilaa dabballee dhaabaa turan. Caalaa Boruu, Lataa Hundee fi ka isa dubbise Kormee Abbaa Biyyaa lubbuun akka hin jirretti beeka; Tolchaan. Hirphaa Ayyaanaa, Finiinsaa Xiiqii fi Irreessoo Gammachuu qabamuu hin beeka. Hirphaa malee, kuuwwan lamaan, gara jiran, worrummaan qabeyyuu marti hin beeku. Jiraatanii lafa tana irra yookiin du’anii biyyee jala jiraachuu isaanii, ka beeku waaqa qofa. Hirphaadhaan, baatii lama dura, mana hidhaa amma jirutti dimmaa wol arganii, eega bara adda faca’an, bara 1998tii, manuma hidhaa jiraachuu itti hime.
Namoonni eega gaafa faca’aniitii inni quba hin qabne ammoo Duulaa Galaanii fi Jabboo Milkii ti. Ka harka diinatti kennatee faca’iinsa kana maraan isaan gahe, Abdii Biqilaati. Oromiyaa guutuu keessatti tankaarfii fudhataniin Tigree birbinyeessaa turanii, maayiirratti Abdiin qabamee iccitii mara saaxile. Egaa! worra bara sanii maraa eegasii argee hin beeku; Abdii kana maraan isaan gahe malee. Abdii, OPDO dilbii, dabree dabree hin arga; TV dhaan. Abdiin baras akka nama hujiif isaan barbaaduutti waamee yookiin itti dhaqee, garii isaanii marsisiise. Finiinsaa, Irreessoo fi Hirphaa qabaman malee, Lataa fi Caalaa bakkuma tokkotti woraanni Tigree akeekamee dhaqe, isaan harka kennachuu dinnaan, manuma jiranitti itti nam’ee fixe. Kormeenillee jaruma woliin ture. Ammoo akka tasaa ta’ee uduu woraanni Tigree hin dhufin dursee bahe. Kana ammoo jara dhumtee fi isa qofatu beeka. Yeroo san namni jara beekullee akkasumatti amanaa ture. Ka achii as Tolchaatti himamellee, kanuma. Jabbo, Kormee, Leencoo fi Duulaan, akka Abdiin harka kennatee diinaaf hojjataaru dhagayanii karaa irraa goran. Maayii barbaachi itti jabaannaan martuu biyyaa bahan.
Akka amma dhagayetti namoota baras woliin turan kudha tokko keessaa, biyya keessa ka lubbuun akka jiru beekkamu; isa, Hirphaa isa woliin jiruu fi Kormee qofa. Duulaa Galaan ammoo dirree baqaatti du’uu namni isatti hime hin jiru. Kana isa dhiisii Kormeenuu hin beeku. Bara adda faca’an san, innillee, gocha Abdii Biqilaa dhagahee karaa irraa goree, hariiroo isaa karaa biraatiin tolfatee, haada qabsoo sufee uduu hojjatu, achii as, woggaa saddeet adhaa qabame.
Uduma irkatee kana mara yaadu loltoonni Tigree lamaan hidhamaa tokko “eeyyama eennuutiin kutaa baate! Kun bosonaa miti! Bilisummaa bilisummaa’ jedhaa bakka muka keessa deemtanii nama saamtanii miti ka jirtu! Jaalattee jibbitee akkanatti dhidhiitamaa jiraatta! Dhiitamuu miti! Lubbuu tee yoo baafne ka nu gaafatu akka hin jirre wollaaluun kee wollaalummaa kee hima! Jaalattee jibbitee nu jala jirta!…” jedhanii karra kutaa saniitti dhiitichoo fi uleen wolitti itti taran. Sanitti hin dhaabanne. Isa tumaa kaanitti dhaadatan. “Asii achi bitamtan! Haga barbaanne isin binna! Jaalattanii jibbitanii akkanatti dhiinnee binna! ABOn isin ittiin dhaadattanillee homaa isiniif hin godhu! Akkanumatti uduu gubattan dhumtan malee homaa hin fiddan! Homaa! Harriin! …” jedhaa, nama san tumaan lubbuu itti suruuranii, kutaa sanitti ol darbanii, balbala duubaan cufanii lixan.
Tolchaa, jechi isaanii kun garaa dhukkubse. ABO iddituun akka kinniisaa, tuqaa didduun akka qeerransaa, leenca ilkaan hin qabne ta’ee hafuun ammoo isa gube. “ABO eennumatu Leenca ilkaan hin qabne godhee hambise?” Sariin dachaate wol nyaattu ta’uu ammoo wollaalee hin turre. Wonni deebii dhabe tokko, yeroo kamuu gaafima waan namatti ta’uuf uf gaafate. Yoom akka aarii dhiisu hin beeku. Aaruu dhiisa jedhus arraiin isa hin dhiiftu. Hin yaade; aariidhaan. Garuu aarii waa gootu hin turre; ta ufumaa gubatan malee. Ima yaada. Jara Oromoo darartu sanitti, goonni isaanuma qofa fakkaachuun ammoo isa ajaa’ibe. Ammallee hin yaade. Ummata “an lunna” ufiin jedhu dhagahee hin beeku. “Ummata kamuu keessa beekaa fi wollaalaan, qaroo fi gowwaan, jabaa fi laafaan akkuma jiru gootaa fi lunnillee jira malee ummanni tokko jumlaan goota yookiin lunna jedhamee waamamu hin jiru. Jarri kun maaliif akka waan goonni isaan malee hin jirree uf godhan? Ka qawwee qabate martuu gootaa? Ka qawwee hin qabne martuu lunnaa?” jedhe. Akka qawween nama gootomsitu ammoo, ka ufii isaatii bara woyii arge, eega takkaa yaadee yaadate.
Dargiin jigee bara lammataa gaaf tokko. Tolchaa fi Duulaan magaalaa Amboo, gabaa keessatti loltoota Tigree re’ee bitattee qalachuuf yaatu, quqqurxaa qoraaniitiin asii achitti qaarisanii, eega kilaashii irraa guuratanii, loltuun Tigree inni meeshaa harkaa fudhate tokko “na hin ajjeesin” jedhee ka itti worwaate yaadatee “ee bada qawwee!” jedhe garaa isaatti, nama tumaan caccabsanii gaggabee ciisu laalaa. Baras Irreesso, Kormee fi inni garee tokko, Lataa Hundee, Caalaa Boruu, Duulaa Galaanii fi Finiinsaa Xiiqii garee biraa ta’uudhaan uduu meeshaa woraanaa tokko hin qabatin, onnee qofaan, magaalaa Finfinnee keessatti Tigree dhiiga dhaabaa turan. Egaa, eega saahiba isaa durii, Kormee Abbaa Biyyaatiin adda lixanii kutaa isaatti deebi’ee kanumaa fi kana yaadaa turee maayiirratti bakkuma irkate sanitti silim jedhe.
Jaarsaa fi jaartiin, lafa hin beenne, ka baadiyaa dhufan sun, bakka silaa gahuu qaban yeroodhaan hin geenne. Dallaya mana hidhaa Qaallittii duubaa, karaa naannayaniin irraa badanii, iyyaafata heddu booda yoo karra jedhame gayan, saa’aan safaya, sadi irra tareera. Loltoota meeshaa woraanaa baatanii, karra mana hidhaa cufameeru dura jiran, kanneen nama ceela’an malee homaa hin mul’atan. Karratti dhihaatanii, loltuun tokko isaan dubbifnaan, waan deemaniif itti himatan. Hidhataan sun, saa’aan nama gaafatan taruu malee, guyyaa itti aanullee nama achi jiru gaafachuun akka danda’amu, jaarsa sanitti hin himne. Wonni biraa ka jaarsa sanitti hime yoo jiraate ammoo, akka bakka sanii deeman qofa.
“Beena haadha Tolchaa! Waqayyoodhumatu nu hin argisiisinii?” jedhan jaartii uf dalgatti laalaa.
“Maal siin jedha abbaa Tolchaa?” jedhan jaartiin, jaarsa ija keessa laalaa.
“Yeroon tareera jedha”
“Arguu hin dandeenyu jechuudhaa?” jedhan jaartiin mummu’amaa.
“Akkas jedhan!”
“Mee an kadhadhuu?” jedhanii jaarsa gaafatan jaartiin.
“Afaan beekanii ree? Utuu beekaniis tole siif hin jedhuu!” jaarsi jennaan jaartiin sodaataa, gara loltuu jaarsaan waa jedhaa turee dhihaatanii, “maaloo gooftaa koo! Biyya fagoodhaa dhufnee! Ilmuma hoo qabaattan… ilmuma keechanii jedhaa nu gargaaraa…” jedhanii ganaa lamaanillee jala qabanii kadhatan , jaartiin
“Maal jetta namittii?!” jedhe loltuun sun coraa bade, Afaan jaartiin hin beenneen.
“Maaloo ilma koo waaqayyoodhumaa jedhaa! ilma koo maaloo ilma koo!” jedhan jaartiin ammallee. “Wonni kadhattu woyiituu hin jiruu… bakka tana gadhiisi namittii!” jedhe amma taan caalaa biibbee, harka darbaa Afaanuma jaartiin hin beenne saniin. Worri isa bira dhaabatu, ka haga lamaa woyii ammoo hin dubbatu. Jaarsi achi siqanii dhaabatan. Jaartiin, waan loltuun sun jedhe hubachuuf, afaan Amaaraa inni itti dubbate beekuun isaan hin barbaachifne. Waan inni jedhu haaluma isaa irraa hubatanii imimmaan haqataa, gara jaarsi jiran qajeelan. Jaarsa bira gahanii, isaan lachuu, waan jedhanii fi gara deeman wollaalanii dhadhaabatan. Hidhattoota waan nama irraa uumaman uf hin seene san ammoo, san caalaa qaaquunii hin dandeenne. Maal godhuu danda’an ree?
“Abbaa Tolchaa! mucaa koo utuu hin argin gala?” jedhan ammallee imimmaan haqataa jaartiin.
“Maal godhuu dandeenya? Hanga Sambata dhufuu ammoo as turuu hin dandeenyuu? Duras utuu lafa hin beekne, kophaa keenya dhufuun sirriidhaa miti. Kanaafuu gara biyyaa galleetoo… yeroo biraa nama qabannee deebi’uu malee malli biraa meeti haadha Tolcha?” jedhan jaarsi.
“Waaqayyoodhumatu hin arginaa jedhee beena haadha Tolcha koo!” jedhan, jaartii dhaabatanii, akka waan mucaa isaanii dallaya san irraan arganii, gara dallaya mana hidhaa ufirra achi laalaniin. Uduma garaan isaanii mucaa isaaniitiif booyu, yeroo biraa, nama lafa beeku qabatanii dhufanii arguuf murteeffatanii, siree qabatan bulanii, ganamaan ka’anii gara biyya isaanii, gara baadiyaa Jalduu qajeeluuf qajeelan; Abbaa fi haati Tolchaa.
Taajuddiin Alii, eega mana hidhaa Qaallittii dhaqee Tolchaa dubbisee, tuttureera. Akka jedhe torbaanitti hin deebine. Gaaf gara baatii tokkoo fi cinaa booda deebi’e ammoo, akkuma gaaf duraa dallaya san irraa hiixxatee, warra hidhamtoota firri barbaadutti lallabuun “Tolchaa Magarsaa!” jedhe. Tolchaan garuu hin waamame malee hin dhufne.
[audio:http://www.opride.com/hamba/audio/Lallaba/KUTAA 3FFAA.MP3|loop=yes]
**********************************************************


text:
Torban darbee Suudaan Kibbaa keessatti butamanii ka fudhataman hojjattonni gargaarsaa 10 gadhiifamuu koreen fannoo dimaa kan addunyaa beeksisee jira.
Jarmayaan fannoo dimaa ibsa baaseen hojjattoota kurnanuu lammiwwan sudaan kibbaa ta’an xayyaaraan magaala Yei cinaa fudhuun har’a Jubaa geessan.
Garee SPLM jedhamu irraa Lam Paul Gabriel garee isaanii hojjattoota gargaarsaa kana Roobii darbee qabee hidhuu ibsan. Hojjatonni kun Gara yei ituu hin dhufiin dura garee keenyatti waan beeksiisan hin qaban jedha. Jaarmayaan fannoo dimaa akka jedhutti geejibaan gargaaruun ala gadhisiisuuf maanguddummaa gaggeeffamee keessaa harka hin qabu.
Waajirri gargaarsa dhala namaa kan Tokkummaa mootummotaa ykn OCHAn Roobiid darbee hojjatoonni isaa eessa buteen isaanii dhabamuu fi tarii butamanii fudhatamuu malu jechuun gabaase.