text:
Dhaabbii Keenyaa fi Kan Isaanii
Dur dur bara barreessaan kun yero ijoollee ture namooti “Polotiikaa” (malbulcha) akka soba jechuutt ilaalu turan. Ilmoo namaa nagaan ni shakala hin se’amu. Kan baratan sana furaa gowwaatt ilaaluun ogummaa bulchaa godhanii dhiheessu. Gadaa kanatt yoo ilaallu furaan jara “gowwaa” kan dhugaatt hiiqu fakkaata. Kanaaf sobi dhugaa ta’eera. Kan aangoo, qubqabsiisii fi horii harkaa qabu sobee galuu danda’a. Yoo abbaa hirrooti bubbucuun waa’ee gocha yk abbaltii yakkaa saanii bu’aa ofii yk kan murnaa fudhachiisuuf soba adii gad dhiisanii mirkanii fi herrega mimicciran argan nama hin dhibu. Heeroti, qajeelfamootii fi ajajooti kan bahan abbaawummaa fi itt gaafatama abba abbaa agarsiisuuf jedhameetu, garuu dhugaan saa golgaa foddaa, laaqii duba jiru dhossuu tolfamani. Iyyaatiin finnaa fi qubqabsisoti gad dhiisan utuu yaada saanii fi madda saanii hin mirkaneeffatin liqimfamuu hin qabani. Caalaan saanii sobaa. Buusaaleen itt haanan gara garummaa walabummaa barbaachuu fi finnaa empayera demokratessanii akka jirutt tursuu agarsiisuufi. Garagarummaa kaayyoo taliila gidduu saani jiru juujuu qofatu hin argu. As irratt “keenya” jechuun kanneen walabummaa leellisan, “isaanii” jechuun mootummaa fi mormitoota amanamoo saa fi amanamoo ta’uuf deeman jechuufii.
Qabee saaf utuu hin ta’in akka inni itt tolfamee jedhanii dhaabi Oromoo maqaa qaban heera Itophiyaa hofkalchan hin turree. Ummati nan tajaajila inni jedhu tolcha saa irratt qooda hin fudhanne. Kanaaf danbii keessaa dhaaba tokkoo irraa waan wayyu hin qabu. Dhimma tolfameef, seeraan bulmaata fakkeessuu, tajaajileeraa, tajaajiluttis jiraa. Saanan hawaasa addunyaa, kan gargaarsa haala duree malee kennaafii bahe komee irraa oolchuuf, sirni gola hedduu labsamee ture (ango 56). Jecha Habashaa “Indaayamaahi xiraawu, indayibalaa gifaawu” (Akka si hin komanne waamii, akka hin nyaanne dhiibii) jedhutt dhimma bahanii kan barbaadan keessaa hambisuu akka dandahan waan beekaniif itt hin canqamne. Kanaaf kennata gufachiisuun galmeeffamuu duraa jalqabee hanga darbansa duubaatt yayyabamee shaakalamaa ture. Sirna empayeraa irraa kana caalaa wanti eegamu hin jiru. Kennata qajeelaa fi bilisi hafee nagaan jiraachuu eeggachuunuu dordhummaa dha. Bulchooti akka wareegama saaniin aangoo argatan yeroo hunda beeksisuu.Yoo barbaadde akkuma keenyatt argadhu jechuu saaniiti. Karaa kanaan abaabilee saanii “shiftoota” irraa adda addummaa hin qabani. Yo dirqaman malee Habashaan waan dudhaa saanii fedhaan yoomuu gadi hin dhiisani jechuu dha.
Kanneen heericha tokkummaa empayera kolonii Habashaa labsu fudhatan Wayyaaneen demokraatoftee dhiistee akka jarrii dhihaa jedhanitt “mormituu amanamtuu” ta’uun galmeeffamaniiru. Seena Habashaa keessatt mormituu tahu kan jedhamaniin yeroon itt waldandahame hin turre. Angoo kan fudhatu mormituu didaa qofaa. Kana mirkaneessuuf seenaa saanii Teedroosii kaasee hanga hardhaati kan nagaan angoo waljijjiran dhibuu ilaaluun ni gaha. Empayerri uumamuun dudhaa sana caalaatt gad jabeessee. Utuu buusaa qaama saatt hin caccabin seenaa keessatt empayerri demokratawe hin jiru. Kanaaf irbuun mormitootaa, hundaaf demokraasii fiduu, agarsiisa daguutii. Seenaa sana jijjiiruuf wareegama baasuun qooda koloneeffatamaa mitii. Akeeki mormituu seenaa sana jijjiiruu utuu hin ta’in kan aangoo irra jiru bakka bu’anii jajjabeesuu dha. Haasaan waa’ee demokraasii holola kennataatt akka minyaawu godhuu qofaa. Qabsoon cunqurfamaa gooftolii gidduu filachuuf utuu hin ta’in birmadummaa ofii gonfachuufii.
Gabaabaatt garaagarummaan mormituu amanamtuu fi sochiin walabummaa, sochooti walabummaa ummatooti hundi nagaa, birmadummaa fi walabummaa akka barbaadan amanu. Kana argachuuf dura qabaa diinaa fi hacuucama jala bahuu qabu. Waa’ee ummatoota kolonummaa jala jiranii fi saba koloneeffataa yaaduuf tokko tokkoon saanii of bilisomsanii olla waliin dhoofsisuuf fedha walaba qabaachuutu irraa eegama. Oromoon kanneen akka walqixeett wal ilaalani fi fedha walii walii ulfeessan wojjin diriira dhoofsisaatt dhihaachuuf rakkina hin qabu. Yoos qofa kan isaan hariiroo saanii fuulduraa hala duree malee waliin dhoofsisuu kan danda’an. Mormituu kaan kaan Oromoon bilisummaa kanneen biraaf loluu fi empayericha demokratessuu irratt qooda fudhachuuf dirqama qaba jedhu. Walabummaa Oromiyaa ni mormu. Akeeki afoo mormituu amanamtuu mootummaa angoo irra jiru, Wayyaanee, fonqolchanii bakka bu’uu dha.
Sochoota walabummaaf qabattee guddaan mootummaa fonqolchuu utuu hin tahin empayera diiganii bilisummaa kanneen jala jiranii mirkaneessuu dha. Sun dhoofsisaan yk qabsoo hidhannoon dhugoomuu dandaha. Waan hogganoota empayerichaa ilaalutt turfachuu haa tahu kosiitt dabuun dhimma ummata saniiti. Oromiyaa walabi yoo gaafatame olloota karaa saanii barbaaduu irratt gargaaruu danda’a malee bulchoota hin filuufii. Tokkummaan ofuma saan nafii fixataa hin qabuu, yoo kan tokkoomuuf deeman fedha fixataa qabaatan malee. Akka biraatt, walqixxummaa ummata hundaa fudhachuu, mirga saanii hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachu fi seeraan bulmaataa fudhachuun haala waa hunda dursuu qabu. Sochooti bilisummaa, dhibamuun mirga murnaa, mirga abba tokkootaa irratt dhiibbaa qaba jedhu. Kanaaf tokko kan biraa malee dhahamuu hin danda’uu. Mormitootaaf mirgi abbatokkee kan murnaa sirreessuu dandaha. Sana jechuun isaan waa’ee mirga abba tokkee waliigalaa malee kan walabummaa Oromiyaa hin dubbannu jedhu. Gaaffii sabaa, waldaa dubartii, waldaa qotee bulaa, iddirii kkf waliin tarree galchu.
Sochooti bilisummaa yoo koloneessitummaan see hin raawwanne Itopiyaan demokratawuu hin dandeessu jedhanii amanu. Kan mootii amma jiru bakka bu’u fedu, bulchaan isaan addda tahuu hin dandahu. Empayerri humnaan malee hin bulfamu. Kan Wayyaanee bakka bu’u hundi tokkummaa empayeraa humnaan tissue malee dhugaa amma jiruun utu diddaa sabboonotaa gara jabinaan gadi hin qabin bulchuu hin danda’u. Kanaaf maqaa jijjiiruu yoo hin ta’in ummatoota Itophiyaaf garagarummaan fidan hin jiraatu. Kanneen hawaasa sabgidduu fi sabboonotatt sagantaa keenya gurgurre gargaarsa argamsiifna jedhan isa angoo irra jiru hanga nama locutt komachuu fi tokkummaa tokkummaa jechuu malee qurrama gurguddaa jiruuf filmaati dhiheessan hin jiru. Xaxaa dudhaa imperial beekamaa irraa gargar of baasuu dandeenye. Gaagaa barbaachisu fudhatanii gargar bahuu irra, lakkuu walitt maxanani dhalatan tahanii hafuu filataniiru.
Akka maqaan saa agarsiisutt ABOn bilisumaa Oromoof dhaabbata. Ilaalchi addunyaa inni qabu akka sagantaa malbulchaa saa irratt agarsifame. Amantee jabaa kan Oromiyaa irratt saba Oromoo qofatu moo’ummaa qaba jedhu irratt hundaawaa. Kanneen danuu seenaan jiraattota Oromiyaa tahan biroon hanga moo’ummaa Republika Walaba Oromiyaa fi heera see fudhatanitt Oromiyoo dha. Egaa qabsoon ABOn gaggeeffamu mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu sabaa hanga walabummaati Oromiyoof mirkaneessuuf. Dhoofsisi mirga Oromiyoo kana hin beekiniif, dhaloota sammuu walaba qabu kamiinuu fudhatama hin qabaatu. Kanaaf rifaatiin firii hin qabne boonaa fi jibba hin taane irratt hundaawe kan gargaaru wal dhaala abbaa hirrootaa, nagaa, tasgabii fi misaa godinichaaf hubaa tahe qofaa. Itt fufa empayeraa raggaasisuuf bara kana illee kanneen tuqii tahan, Oromoo fi halagaa nagaan waliin jiraatan walitt naquuf yaalan jiru. Kanaf keettoo ofirroo ummata nagaan jiraatan gidduu facaasaniiru. Isaan sun namoota nagaan jiraataan Oromoo isaan dandahe jirachise tuffachuu fi salphsuutt akka bobba’an kakaasuu yaalaniiru. Hamaa gahun jarjaraan hubamuu dandaha. Tuqiin adaba seeraa jalaa miliqxuu fi kanneen halaalaa tuttuqan saaxilamuuf bara eggatu. Oromiyoo nageeyyiin waliin jiraataa qabsoo bilisummaa fi misooma Oromiyaatt bobba’u dandahu.
Oromiyaan yeroo hin beekamnee kaasee biyya seeraan bulmaataa fi Gadaa demokrasii turte. Akeekota sana kan qabsaawota Oromoo masaku. ABOn nagaa fi gamtaan olla fi addunyaa waliin jiraachuuf deggeruu saa mirkaneesseera. Tokkummaan malbulchaa dantaa sabaawaa walii waliif kabajuu irratt hundaawe ummachuun akka dandahamus lafa kaa’eera. Tarsimoon saa qabsoo nagaa fi barbaachisaa yoo ta’u hidhannooti. Haalli Itophiyaa keessa jiru qabsoo nagaaf waan hin tolleef 1974 ka’ee qabsoo hidhannoott bobba’e. Ala hedduu rakkina jiru nagaan furuu yaalee hin milkoofne. ABOn buubaa hidhatee dhufe ummata irraa facisa malee ummata hin hidhanne nagaa irratt harka saa kaasee hin beeku kunis daafa sanaan dhufu sodaachuun utuu hin ta’in seera dudhaa Oromoo fi aadaan safuu waan ta’eefi. Oromoon dirree diliitt namaa hin hilu ta’a isaa alatt garuu boojuuttillee hin bu’u. Oromoon nammi hundi akka dudhaa saatt obbolummaan mirga walqixeen yoo itt dhufan ni jaaldhata. Oromoof fedha ofii kan biraa irrati fe’uun daba.
Akka olitt himamett ABOn dhaabbii kanneen mirga Oromoo hiree ofii ofiin murteeffachuu fudhatan waliin waldhibdee nagaan fixachuu agarsiisaa dhufe. Kun mirga ilmoo namaa halle dhuunfataa eenyuu hin qoqobamne tahuu amana. Kora Paris 1993 irratt mormitooti mirgicha erga fudhatanii Kora Shaggar irratt argamuuf waliigaluun kanaaf ragaan tokko. Garuu mootummaan miseensa jila saa yoo hidhu waligaltechis murnoota mormitootaa walgahaniin ni ganame. Heerri fakkeessaa kan aangoo irra jiruu bilisummaa walgahii tumeera; garuu hojii irra olchama jedhee dhooftuu sobaa irraa enyuu hin eeguu. Kanneen bulcha jiru bakka bu’uuf dharra’aa jiran aangoo tumaa kanaa hagam soba tahus ni mormuu. Wayyaaneen hojii irra oolchee dhiisee aangoon heera saa 39 tumaa mirga ilmoo namaati. Sun maaf heera irra ta’aa jedhanii mormuun eenyuufuu namummaa bahuu yoo tahu sun ilmaan koloneeffamoon mormame taanaan gantummaa taha. Malbulcheessitooti Habashaa kan aangoo 39n mormaniif eenyummaan kolonooti addatt qaban isaaniin ukkaamamaa bahe akka hin beekamneefi. Yeroo kolonooti takaallaa kutatanii lamuu itt hin deebinu jedhanittt isaan hardhallee dubbee saanii fudalii imperiyalummaa irraa gargar bahuu hin dandeenye.
Ilaalcha duubatt hafaa akkasiiti akka ummati Afriikaa sagalee tokkoon hin dubbatanne kan tolche. Afriikaan si’ ana keessa deebii kolenoomaan doorsifamaa jirtii. Fageessanii ilaaluu dadhabuu saanii qofa utuu hin ta’in humnooti garba gamaas akka isaan afaan tokkon hin dubbane fedhu. Afriikaa keessas keetoleen isee gurgurachuuf qophawan jiru. Ummatooti naannaa rakkina gidduu saanii jiru gad ta’anii dhoofsisun furmaata argamsiisuun amma. Gurguddooti Habashaa durdurii surraa saanii durii gatanii kan darbe sirreessuun hundaan nagaa buusuuf hordoftoota saanii masakuu qabu. Gaaffiin tokko tokkoon murnootaa gaafatan deebi utu hin argatin ejjennoo saanii aarsaa guddaa itt baasaa dhufan jijjiiru jedhanii eeguun gowwummaa yk tuffii dha. Wal qayyabachuuf yaadi toolaan jiraannaan nagaan ni bu’a. Ummatooti Afrikaa yoo harka walqabatanii ka’an qabeenya jarri kaan gorora coccobsaniif irraa buufachuu fi akka xaxaa sadoo kukutan gargaaraa.
Aanga’ooti fi diinagdooti guguddoon addunyaa, namoota mirga ilmoo namaatt roorrisaniin bulfamanuu haalli biyyoota Afrikaa keessa jiru akkuma jirutt turuu saa barbaadu. Kaan kaan kan sababfatan dhimmaa keessaa biyyootaa quba hin keenyu kan jedhu. Garuu yero jaraaf meeshaa lolaa, leejjisa fi bajeta ittisaa fi qaruuteef kennan hangammeessa walfakkaataa hin hordofani. Hanga dantaa saanii eegsisaniifitt hallekaas (mootora) abbaa hirrummaa cululuqsuu leellisuu. Afriikaa kan dhufan qabeenya see bolquufi malee gadadoo ummata see dandamachiisuuf miti. Saamtuu, ummata seeraan abbaa itt ta’e qabde waliin akka dubbachaa jiran itt hin dhagahamu. Dhiheenyuma kana bakka Ministeera alaa FAT (USA) waliin walgahaa turan irraa mayila shantama caalaa hin fagaannett qalooti Finfinnee barattoota Oromoo, barsiisota, cireessota fi ijoollee lakkoofsa hin qane gad ciraa turani. Namoota dhiiga ummata bulchanii lolaasaa jiran akka lolaa walfakkaataa Sudaan kibbaatt tahaa jiru dhaabsisan mari’atanii ka’an. “Dajaach Habtee egaa hin galtee sattee boongaa galafatee dubbiin busee karaatt haftee?” jedhan jedhama warri Anfilloo.
Sabbonoti Oromoo addunyaa keessa jiran hundi aarii saanii mootummoota anga’oo hundatt ifsataniiru. Iyyaatiin sun utuu jiruu qaliin ijoollee Oromoo walgahii “US-AFRICA Leader Summit” jedhamu galma mootumma Amerikaatt afaramani. Hunduu akka walii waan ta’aniif kan ijoollee qaluu waliin hin teenyu jedhanii hogganoota Afrikaa keessaa kan morman hin turre. Hariiroon sabgidduu jabinaa fi beekumsa taatotaa irratt akka hundaawuu beekamaa dha. Kan murna dadhabaa hin amanamne miiltoo godhatu hin jiru. Garuu sun yakka oofkalchuu fi mataa “shororkeessotaa” bashannansiisuuf hayyama hin kennu.
Oromoon amantoota guguddaa hunda of keessaa qabu. Gamummaa fi karisummaan hin beekamani. Caalaan saanii gidduutt of harkisu. Hamajaajoti Oromoo baayyina lakkoofsa nambiyyoota Oromiyaa mosliman irraa ka’uun addunyaa baragsiisuu yaalan jiru. Jechi mirkanii hin taane irraa ka’u hundi murtii dogoggoraatt geessuu dandaha. Karisummaan nagaa addunyaa qofaaf hamaa kan ta’u osoo hin taanee warraaqsa Oromoo ol adeemaa jiruufillee hubaa dha. Kanaaf akkuma kan Oromiyaa qabatee jiru of irraa kaasuuf godhu karisummaa kara fedhee dufus dammaqee eeggachuun dantaa saatii. Bulcha Itophiyaaf kan hacuuccaa saan mormu hundi “gooltuu” dha jechuun akka hundi gurra qeensu tolcha. Gaaga’amtooti kanaa garri caalaan sabboonota Oromooti. Ragaa qabataman utuu hin jiraatin deggertuu gooltuu jedhamanii booqaan itt maxxansame jira. Kun duubatt dhiittachuun, itt bahisaa kan se’an irraa fagoo akka tahuu ifaa dha. Nammi tokko hagam sarmaa ta’ullee yeroo keenyanitt hirkifamu hobbaatii saa kan beeku hin jiru. Akki itt dhalootee of oolchuun nammi deebii itt kennu mancaasaa fi kan kanaan dura hin argamne ta’uu dandaha. Gadooda Oromoo dhaggeeffachuu dhabuun miira saanii jijjiirisuu akka dandahu beekamuu qaba.
Beekumsa nama taraaf “gooltummaan” haala dursee hin beekamne haleellaa utuu hin yaadin nama nagaa hin hidhanne irratti bakka fi yeroo isaan abjuunuu hin yaadnett tolfamu. Kun buta, dhoosa, sagaleen sodaachisaa yk ajjeechaa haamaa fi laala qabeessa ta’uu dandaha. Sun karaa fedheyyuu qabsoo ummataa roorrisaa ofirraa ittisuuf tolfamu dabalachuu hin qabu. Si’ana garuu furaan saa kan roorrisaa irratt qabsoo hidhannoo gaggeessan hunda akka golgu godhamee jira. Aanga’oo gurguddan “Goolii” irratt lola gaggeessaa jiru. Dulaaf miltoon fedha qabu ni hawwatam. Kana irraa kan ka’e bulcha roorrisootaa kan maqii “gooltuu” jedhu dhahaniin salphaatt gowwomuun duruunfatanii gochaaf sardamuu dandahu. Utuu namoota aangoo irra hin jirre hunda jechuu ta’uun fixaqacceett hin geessinii fi midhamtoota hamaa caalaatt hin dhiibin maal jechi shororkaa (goolii) yabboo sabgidduutt furamuu gaafata. Kan malee hariiroo sabgidduu hubuu dandaha.
Oromoon akka sabaatt yk dhaaboti malbulchaa saa namoota nagaa sanyii fi amantee kamuu irratt harka kaafatanii hin beekanii. Yoomallee dirree dilitti jannummaan saanii daangaa hin qabaatin gooltuu ta’uuf miira sabaawaa akkasii hin qaban. Kanaafi maqaballeessa diinaaf qaammi sadaffaan raga bahu kan hin jirreef. Malbulchessoti Addunyaa caba mirgi of ibsuu namoota hanga tokko irra hidhaa gaheef mootummaa yoo balaaleffatan ni dhageenyaa, garuu Oromoo kumoota sobaan gooltuu jedhamanii hidhaatt guuramanii fi ajjeefaman callisanii darbuu filatani. Bu’aan waatattaa kan isaan nafii keenya ulfooo jedhanii dhaadatan caaleef jechuun malbulchi kaayyoo irra haanuu jechuu dha.
Golooti malbulchaa tokko tokko “Kiristiyaan Demokratic” jedhamaniif seefiin kirri namatt hidhu jechuumitii. Akkasumas yoo sochiin bilisummaa Oromoo “Adda Islamaa yk Adda Waaqeffannaa kkf. Bilisummaa Oromoo”yoo ofiin jedhe addatt ilaalmuu hin qabu. “Islamist” kan jedhaman ijaarsa sabaawoo mitii. Sabgiddeessoo dha. Kanaaf ijaarsi bilisummaa Oromiyaaf dhaabbate qooqa Islamik jedhu itt suteef gubaan “Islamist” jedhamuu itt bahuu hin qabu. Bu’ursaan jaarmaa amma hin jirree yeroo hunda dhahamu (lubbuun saa qabbana haa ciistu) akka goota sabichaatt kan beekamu ummata saan jaallatamaa fi ulfaataa kan ture. Sochiin bilisummaa Oromoo, Oromoo godinaa fi amantee adda addaa hiriirsee wareegama dhumaa waliin baasaa jiru. Godinaa fi amanteen isaan gargar baasuu yaaluun sobduu ta’uu dha.
Ummati empayerichaa hundii ummatoota kibbaa kan Oromoo, Somaalee, Affaaryk kanneen biro dabalatu nagaafi ulfinaan beela fi roorroo irraa bilisa ta’anii jiraachuun hawwa saaniiti. Ummati Habashaa taraan, kana irraatt hawwaan garaagarummaa hin qaban. Garuu waggoota dhibban darbaniif kan birmadummaatt gufuu tahani hafan gurguddoo Habashaa aangoo irraa fi alaa dafqaa fi qabeenya saboota biraan jiraataa bahanii. Lolooti hundi kan ummataa utuu hin ta’in kan saanii turani. Nuti nagaa fi birmadummaa godinichaa fiduuf empayerichi diigamee kan fedha ofii malee qabaa saa jala jiran hundi gad dhiifamanii hariiroo fulduraaf birmadu kan tahantu dhoofsisa jenna. Isaan ejjennoo kanan duubatt hafaa, fottoqsaa fi dubatt harkisaa dha jedhu. Afriikaan dureeyyii garba gamaaf qircamuuf dorsifamaa jirtii. Nammu yoo isaan dhaabu hin dandeenye Afrikaaf keessaa waa buusuuf dhoofsisuu dandahuu qaba. Garuu godinaa keesssatt utu wal qayyabannoo uumuun hin dandahamin waa’ee Afriikaa dubbachuun abjuu dha; abjuu gaaf tokko guutinna jennu. Hangasitt namooti dhiigaa jiraatu, garuu dhalootaa dhalootatt waa’ee egree ifaa abjoochuun itt fufa.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Hagayya 2014


c: text/html

text:
Oromiyaan biyya abbooliin Oromoo yeroo hin yaadatamne kasee diina irra ittisaa, tokkummaa saanii cimfataa, seeraa ilmaan nama hunda walqixxummaan ilaaluun of bulchaa turan. Diinota saanii yeroo hedduu dabsataniiru, yeroon jalati kufanis ture. Duulli jaarraa kudha shanii kaasee godhame haala facaa jalaa of baasanii gumaawun jarmaa saanii cimfatanii biyya saanii itt deeffatan ture. Jaarraan shan itt haanan kan duulaaf bobba’anii walitt deebi’uu dadhaban ture. Kara karaan walitt deebi’u yoo yaalan ollaan meeshaa ibidda tufuu hidhateen hankaafamanii qabaa halagaa jala seenan. Kan bakka kufanitt akka hafan barbaadan sana akka hin yaadanne itt ori’uu. Suun seenaa saanii gootota kukumkuma itt dhaban waan ta’eef yoo irraanfatan lafeen saanii isaan warana. Onneen saanii ammallee ijoollee saanii keessatt hafeera. Kanaaf hamilee horanne, galata dhiiga gootawan kufanii sirriiqaa, gaabbituu gataa imaltuu keenya itt fufaa jirra.
Kolonummaa fashalsuuf yaaliin godhaman hedduu dha. Garuu jaatamoota keessa marii fi ijaarammii dargaggoo Oromoo kallattii hundaa walitt dhufaniin tolfaman kan caalaatt sabicha boonse mataa ol qabachiise. Addi Bilisummaa Oromoo hobbaatii gurmuu yeros uumameeti. Kaayyoo inni ittiin bobba’e kaayyoo saba saa, Demokratik Republik Oromiyaa ofiin bultu bilisa, kan ummati see nagaa fi gammachuun keessa jiratu gad dhaabuu dhaa. Jagnooti sun abbaan biyyummaa Oromoo kan hin biinxa’amne moo’ummaan saa kan gaaffii jala ooluu hin qabne ta’uu labsani. Kun mirga sabummaa hiree ofii ofin muteeffachuu addunyaan beeken dhugooma.
Kurnan afur darban keessa lubbuu hedduutu galafatame, qaama hedduutu naafate, qeyee hedduutu faca’ee, maatii hedduutu guraarame, qabeenya hedduutu barbadaawe. Wareegama dargaggoon sun baasanii fi miidhama ummata Oromoo irra gaheen jija gurguddaatu galmeeffame. Kan lubbuun hafan keessa mamiin kaayyoo utuu hin facaane caalaatu galmeeffama ture. Xiinxala sanaa seenaaf dhiisuu dha. Gaaffii belbelaan dargaggoo si’anaa fuldura jiru, amma maal yoo goone kaayyoo dhiigi sun hundi itt lola’e fiixaan baafna kan jedhu. Deebin saa jaaramaa cimfachuu, waan qabaniitt dudhama (commitment) qabaachuu dha. Sun dhaaba sabaa angaafichi akka jabaatu utubaa sibilaa ta’uufii danda’a. Dargaggoon yerosii kan akka tasaa wareegama irra hafan amma dulloomaa jiru. Rakkinni isaan bobbaase ammayyuu hin furamne. Caalaattuu, sabichi tuffatamaa, amanteef jeeqamaa, biyyattiin dureeyyii alaatt gurguramaa, ummati araddaa hiddi hannuura saa itt awwaalamee kan dur caalaa buqa’aa jira. Kana caalaa maaltu didhaa nama irra kaa’uu danda’aa? Didhaa sana baasuuf ciminaan ijaaramuu, ijaaramuu, ijaaramuu dha!!
Egaa, filmaati jiru qabsoo waggoolii 40 dura eegale jabeessanii itt fufuu yk harka kennatanii kan diinni namaa darbatuun salphina lulluuqqataa jiraachuu dha. Kaayyoo dargaggoon ganama jala bobba’anii dhuman dogoggoraa ture kan nuun jechuu barbadan jiruu. Jechi kun dhaloota haaraa karaa irraa ceessisuuf kan karoorfame. Diina akka utabaa jaanjarott fudhatanii sossosuu saaf abdii kutachuun jalummaa fudhachuun isaaniif ni liqimfama ta’a. Duddi saanii ba’aa hin daddhabu. Sabboonotaaf garuu sun salphina ilmoon namaa hafee kotte duudaanuu ni obsaaf hin jedhamne. Hanga yoonaa karaa kabajamaan gaaffiin Oromo itt deebi’u kan ABOn dhihesse irra wayyaa ta’e hin dhihanne. Dhugaan jiru want dhihataa jiran hundi kanneen shakalaan fashalan malee raajii addaa tolchu kan dandahan as hin baane. Daayi (vision) ummata Oromiyaa hiree saa irratt abbaa tahuuf bilisoomuu dha. Kan sanaan alaa fafa.
Oromiyaa irra fagaatanii kan jiraatan laalaan saa hanga kanneen gubataa jiranii itt hin dhagahamu taha. Nammi biyyaa guyyuu ildiimamaa, doorsifamaa, dhiitamaa, ajjeefamaa, ari’amaa, yoom natti dhufu jedhee birdhuun goolamaa jiraata. Kun haala galtuu fi gantuunillee jalaaa miliquu hin dandeenye. Ala jiraachuun yoo hardha itt hin dhagahamne oolee bulee ijoolleen saanii jeequmsa eenyummaa jalaa bahuu hin dandahanii. Kanaaf waan danda’aniin dirmatanii qabsoo saba saanii jajjabeessuun duubbee ittiin boonan uumuufii danda’a. Qabsoon wal danda’isaa fi obsa gaafata. Dantaa ofiif durfannoo yoo kennine eessaanu hin ga’u. Ofirrumaa, of jaja fi of tuuluun farra qabsoo fi jireenya hawaasomaati. Miira basaasa diinaan jajjabeeffamusii.
Deemsa ofii keessatt cabsaa cabsaatt dhabbatanii of qoruun kanneen harkiftuu of duubaa hin qabnee carraa of sirreessuu kennuufii danda’a. Qabsoon gaagaa qabdi, kan ittiin of mullisan utuu hin ta’in kan golgaa jalaan itt lo’ani. Dilooti gurguddaan ofiinuu of mullisuu, hangasitt kan tahu ofuma keessatt qabatanii eeggachuu dha. Hoduu haleellaa laga hin ceeneen bitaa fi mirga baargsuun bu’aa saa irraa badin fidu caaluu danda’a. Nammi dhaaba tokkott miseensa ta’e heera fi seeraa saan bulun dirqii dhaa. Sana keessatt dirqamoota fi mirgooti miseensaa ni tarreeffamu. Kan dirqama bahataa jirutu mirga gaafachuu dandaha. Dirqama ofii tuqaa tokko illee bahachuu dhabuun rakkina gahuf guutummaatt itt gafatamuun jira. Sana dagachuu miti. Nageenyi, jireenyii fi sochiin dhaabaa waan miseensi humna, beekumsaa fi qabeenyaan gumaachu irratt hundaawa. Sabboonaan fedhaa fi ofiffummaa lafa kaa’ee wareegama barbaachisu baasuuf kan dhihaatu. “Tolus baduus dhaaba Kiyyaa” kan murteeffate malee kan komee guungumaa oolu miti.
Ganfa Afrikaa keessatt Oromoon wayyaba jedhama, sun jireenya isaa irratt maaf hin calaqisne? Gaaffi dargaggoo hundi of gaafachuu fi qorachuu qabani. Yeroo hundaa qama nuu alaa komachuu irra dura keessa ofii qorqoruu dha. Gara caaluu laafinni keessaa ka’a. Qaawwaa laafinni keessaa uumeen halagaan seenee cidii itt sutaa. Ilaalcha duubbee baadiyya keessaa of baasanii ballisanii naannaa guddaa hubachuu dadhabuun laafina keessaa tokko. Dargaggoon ABO qarruu sabichaa tahan kan gad bahan yeroo nammi of irraanfatee Oromoo ofiin jechuullee hin uggine. Yeroo hedduun “gaallaa” ofiin jechuu qaama godhatee fi kaan gosa fi amantee fa’iin of waamu ture. Duula of bara malbulchaa guddaa dargaggoo sanaan haalli sun jijjiirame. Garuu jaarmaan sababa adda addaan itt bahaa deemuu hin dandeenye. Gumaawanii gamtaan hin sosso’an taanaan abba tokkoota. Kanaaf bucuun ijaarame akka barbaadett isaan oofa. Of ijaaruu dhabuun sabi guddaan kun salphate bucuun itt rorriste malee raajiin biraa yk abaarsi hin jiru.
Koloneeffataan yero Oromiyaa qabate godinaa gosa fi qommoo gargar baasutt caase. Fakkeenyaaf Macca yoo fudhannee godinoota afuritt ciree. Gosaa fi qomoon sun irra hin geenye hin jiru. Hardha sana fa’iin wal ciiga’uu yaalla. Diinnis dunyaa fi tahitaa gumjaasisuun obbolaa wali gansiisaa jira. Qabsoon bilisummaa kan qabsaawoti dantaa biyya saaniif lubbuu saanii kennuuf dhihatan malee kan bu’aa ofiif irratt wal caccabsan miti. Kaabaa dhufee Kibbaa, Bahaa dhufee Gidduu fi Lixaa, diina qoomee du’uuf hiriire. Akka jirtu wallaala taha malee du’a walitt hin hinaafanii. Sana gochaa akka jiru hubanne hin fakkaatu. Qabsaawaan yaada irratt wal sukkuuma malee murneessaaf bakka hin qabu. Kan sana godhan qabsaawota dhugaa utuu hin ta’in “laga marqaa jennaan beerri boojjitoo gurtee yaate” isa dur jedhamu sanaa. Akka guddinni dilormaa (population) kun dhimma itt baasu dargaggoon itt yaaduu qabu.
Dargaggoon si’anaa, hariiroo gandaa fi amanteen, qabsoo malbulchaa waliin qabuuf hubannoo waloo qabaachuutu irra eegama. Yaada qaban diriira irra kaa’anii garaa qulqulluun mari’achuu qabu. Farreen walqixxummaa fi obbolummaa qabsoo bilisummaa sadarkaa lammafaatt gad dhiibuf fedhaa murnaa fuldruatt dhiibu yaalaa jiru. Sun kufaatii salphaatt keessaa ol hin ka’amnett geessuu danda’aa. Bara guddina teknolojii fi duula gabaa bilisaan addunyaan ganda tokko taati jedhamu kana yoo itt damaqne malee eenyummaanuu baduuf deemna. Yeroo akkasii yaada duubatt hafaa murnummaan mataa walcabsina taanaan garbummaa keessaa bahuun hin jiru. Biyyi murnoota hedduu qabu, sana walii kabajaa fedhaa waloo irratti tokkummaan xiyyeeffatu malee wal balleessa. Hololli amantee fi ganda irratt hundaawe kan juujuu fi keettoo diinaa, bilisummaa Oromoo laashessuuf qophaawe. Kanaaf maqaa gandaa fi amanteen kan nama gamaaggamuu barbaadu farra Oromummaati. Jarattii Harargee, jarattii Arsii, jarattii Shawaa, jarattii Wallagaa kkf jedhanii afuura xiraawaa namatt baafatan hundi farra tokkummaa Oromootii. Utuu baafatanii hin fixin funyaan qabatanii irra garagaluun dirqama sabboonotaati.
Nammi ganda saa fi amantee saa leellisuu hin qabu hin jedhamu. Leelloon sun jaalala saba saatiin kan dorgomu utuu hin ta’in kan deggeruun ta’uu qaba jechuu dha. Mirgi ganda fi amantee ofii kan eegamuu danda’u biyya walaba taate keessatt. Sabooti sababa kamiinu fedhaa biyya ofii walitt dhiisan hin jiran. Kana seenaa addunyaa keessatt hubachuu ni dandeenya. Amantee tokko utuu qabanii dhiiga walii lolaasaa jiraatani. Kan keenyas sanaan ala hin ta’u. Nuti hunda dura Oromoo dha. Oromummaan kufne, Oromummaan ka’uuf wuxxifataa jirra. Mirgootii nuti qabsaawaa jirruuf, mirga ilmoo namummaa addunyaan beekame. Akka saba tokkoott biyyaa fi qabeenya keenya irratt abbaa tahun mirga keenya jenna. Sana dhugoomsee bilisummaa, walqixumaa fi gammachuun jireenya ummataatt iggiti gochuuf ABOn dhaabbate. Biyya keenyaa ala kan amantee walfakkaataa hin qabne Waaqeffataa qofa. Jara sanaan quunnamtiin uumnu tokkummaa keenya kan fallessu ta’uu hin qabu. Biyya kabajamaa yoo qabanne halagaan amanttootaa fi mirgoota qabnu nuu kabajaa. Quuqama amantee keessa gugachuun garagarummaa koloneeffataa waliin qabnu irra nu ilaalchisuu kan yaalaa jiran ni agarra. Kan halagaan bukeessaa jiru hubatanii bu’aa keenyaaf akka tolfannu dargaggoon irratt mari’achuun ni barbaachisaa.
Biyyi keenya qabeenya guddaa qabdi. Diinni qabatee nageenya naannaa, fayyaa ummataa fi egeree dhaloota itt haanuuf utuu hin yaadin gara laafina tokko malee findigee qisaasuutt jira. Irraa buufatanii dhimma itt bahuun bilisummaa dhiheessuu ni danda’a. Sun kutannoo fi wareegama guddaa gaafata. Hunda caalaa onnee barbaachisa. Du’a hin oolle yoo dhufte utuu hin romm’in ija itt baasaa jala dhaabbachuun badiisa irra lammii baraara. Of irratt hirkannoon jedhamu sanaan dhufa. Dhaloonni ummata ofii fi qabeenya biyya saa qabsoof oolchuu hin dandeenye igruu hin gahu. Kadhaa fi baalchaan bilisoomuun hin jiru. Sanaaf of humneessuun jaarmaa qilleensi hin galle fedhaa. ABOn akka jirutt nagaa hin fakkaatu. Daddaaqxuu fi keettoon halagaa kan afuura itt baafatte fakaata. Kanaaf faloo bahanii of qulqulleessuun dirqii ta’a. Dhalooti soolla’aa jiru hamma danda’u hojjetee asiin gahee jira. Dhaaba saanii tokkomsuuf carraaqni dhiheenya godhan boonsaa dha. Itt birmannaan dargagoo egeree qabsoo abdachiisaa.
Haalli qabsoon Oromoo keessa darbe, kan jalaa ka’aniin Baallii walitt dabarsuu hin mijjeessine ta’a. Rakkina turee fi haala itt jiramu hubatanii fala barbaaduu irratt qooda fudhachuu malee qubaa walitt qabuun booree baqachuu akka hin taane eeggachuu dha. Hamajaajii fi keettoon diina hogganoota hambaa du’aa, kaayyoo ganamaatt cichaa jiran ciqun dibuu yaalu. Hogganooti kun miseensota ABOn kanneen kurnan afur dura “Oromiyaan haa jiraatuu”, “Oromiyaan ni bilisomti” jedhanii dhaadachuun diina baragsiisan keessa turan. Dhaadannoo sun itt fufa jireenya empayeraa dorsise. Empayerri kan diigamu yoo ummatooti walaboman qofa. Yoo inni diigame malee qajeeltuu, bilisummaa, walqixxummaa fi demokrasiin hin dhufani. Kan sana diiguu dandahan sabboonota kaayyoo taliila tokko jala hiriiranii fi namoota nagaa fi demokraasii jallatani. Oromoon lata eenyuuyyuu miti. Minilik kan empayeritt ijaare illee “Mootii Itiyoophiyaa fi biyyoota Gaallaa” ofiin jedhe malee jara humnaan qabaten Itiyoophiyaa dha hin jenne.
Namooti qaba halagaa jala taa’uu dhanna godhatan “Eenyutu eenyu irra fottoqa” jedhanii dhaadatu. “Nuti jirma malee dame miti” jedhu. Rimsammi qaammi tokko tokkummaa yk waldaa keessa jiru irraa dacha’ee ofiin dhaabbachuu “secession” jechuun fottoquu jechuu miti. Sana kan jedhan isaan waan diinni afaan kaa’e xibarani. Kan ofii kan biraa keessaa ni dachaafatu malee hin fottoqsani. Kanaaf qooqa “Englishiin secession” jedhamuu afaan Oromoon furan wal gitu dacha’uu malee fottoquu miti. Rimsama dogoggoraa kanaan halagaa waliin dhoofsisuu afarsu.
Qabaa halagaa jala taa’anii kan dura waliin dhoofsisan waa’ee isa jalaaa bahuuti malee waa’ee gamtaa isa waliin qabaachuu miti. Kan walqixxee hin taanee, isa waliin sodaa malee balchummaan waa’ee gamtaa dhoofsisuu hin danda’u. Haala sanaan dhoofsisuun kan danda’amu akka itt harka kennatan qofaa. ABOn bilisummaa gaafachuu akka badiitt kan ilaalan hedduun miidhama Oromoo irratt takkaa koloneeffataa balaaleffatanii hin beekani. Waggaa dhibbaa ol sana akka waan tolaatt ilaalaa bahan. Oromoon ilmoo nama ta’u, laalaan cunqursaa akka itt dhagahamuu fi fedhi birmadummaa kan waliin dhalatan ta’uu ni irraanfatu. Cunqursaan, cunqurfamaa birmadummaas qabeenyas ni mulqe. Kan diinaan qabame qabeenya saa fi mirga birmadummaan jiraachuuf faccisaa yoo du’e salphina malee want itt hafu hin jiru.
Dargaggoon ABO bu’uursan dhaloota yero Tokkummaan Afrikaa (Pan Africanism) hundaan hawwama tureetii. Tokkummaan Afrikaa ummata gurraacha kan hamilee kennuu fi misa Afrikaa fi nagaa addunyaaf akka gumaachu kan amanani. Ummati Afrikaa yaayyoo (kaartaa) koloneeffataan uumeen gargar faca’anii caasaman. Furmaati isaa hidda handhuuraa koloneefataan walitt hidhamte kutanii kan ummatootaa walitt fufuu dha. Sanaaf ummatooti sagalee walaba qabaachuutu irra jira. Walabummaan Oromiyaa sana dhugoomsa malee ummatoota kan addaan fageessu miti. Tokkummaan ummatootaa kan uumamuu danda’u ummatoota bilisa ta’aniin. Kanaaf dura bilisa ta’uu malee filmaati biraa hin jiru. ABOn dhaalmaa duubbee demokraatawaa ta’e qabaachuun satoo guddaa dha. Walqixxummaatt kanneen amananiif fedhaan waliin hiriiru kan barbaadan wajjin gamtaa uummachuun akka dandahamu jalqabaa ka’ee hubachiisaa ture. Qabaa diinaa jala taa’anii garuu sun hin yaadamu. Sana jalaa bahuufis mirga sabootaa, hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachu kan fudhatan waliin qabsoo qindeeffachuu ni danda’ama. ABOn gamataa ummatoota gidduutt ta’uuf rifaasuu (allerjii) akka hin qabaanne dur beeksise.
Sochiin malbulchaa Oromoo jalqabumaa bakka lamatt banka’e. Kanneen bilisummaa gaafatanii fi kanneen Itiyoophiyaan akka demokratoftu gaafatani. Mooraan bilisummaa ilaalcha sabummaan gaggeeffama. Kallachi qabsoo kanaa sabboonota Oromoo turan. Mooraan demokraasii ilaalcha qabsoo gitaan gaggeeffamaa. Yoo qabsoon gitaa injifannoon bahuu rakkina sabootaa fi sabummootaaf furmaata argamsiisuu danda’a jedha. Kallachi qabsoo saanii gurguddoo Nafxanyaa turan. Dhaabota Nafxanyaa sana keessa Oromoo hedduutu ture. Yeroof maqaa Oromoon dhaabota maxxannee tokko tokko hayyamaniifii turan. Booda garuu akka hin taanett of keessaa qulqulleessan. Fayyaatt Oromoo kan amanan hin fakkaatu.
Oromoo galtuun illee demokratummaa dhanna ofii keessa qaba. Gurguddoon Habashaa dhagahuu malee waa’ee demokrasii shakaluu kan abjootee beeku hin fakkaatu. Mootummoota jaarraa kudha salgaffaa kaasee jiran yoo ilaalle hundi foloso ummata ofiif illee gara laafina hin qabne turan. Angoo kan nagaan walitti dabrsan hin jiran. Hundi humnaan dhufanii salphinaan gaggeeffaman. Sun ummati saanii qajeeltuu fi jireenya demokrsii hin jaallatu jechuu miti. Ummati hundi bilisummaa ni fedhaa. Hamtuu isaan keessaa baatef roorrisi barsiifata hin gaddhiifne tahe. Jijjiramuuf qabsoo hadhaawaa bara hedduu isaan barbaachisu hin hafu. Utuu kana beekanii Oromoon empayera Itiyoophiyaa demokratessina jedhanii kakachaa jiran jiru. Waan hin danda’amne kan lafa kaa’an ummata ofii daguuf malee dhuguma milkiin baana jedhanii miti. Jarri akkasii murna adda addaatt haa hiraman malee itt galli saanii tokkuma. Kan tokko maqoo golgaa jalatt akka qabamu barbaadu, kaan waan barbaadu qullaa dhaabee mullise.
Ilaalcha demokrasii akkasiin kan ka’an eenyufaatu waan deggeran fakkaata yoo jenne, Baqattoota 1992 keessa dhufa ABOn guddaa buufatanii amma barattiin deebitee dhuftii abjootan, yakkaan barbaadamna jedhanii of ciicachuun golgaa barbaadan, kanneen “investor” ta’anii hori cubbuun Oromoo buqqisuu irratt halagaa tumsanii dhaabicha keessa gugannee faloo baana jedhan, ergamsa diinan mooraa qabsoo haphisuu kan dhufan, kaayyoon utuu hin ta’in wal beekuu fi gandaan kan walduukaa yaa’an, kaayyoo ganama dhagahuu hin feenu kan jedha, cillaanfattuu, yoo gooti kuffisee kufu qabsoo bilisummaa diina waliin haddheessaa mooraa saa o’isaa, hambaa funaana batee tufamnaan as deebite, dallantuu hongaatu fallaa keesaa furuuf qabsaawuurra keessaa baqatte, kan maaliifuu dudhama hin qabne gaagaa malee bu’aa tuuluu fetu, kan adda ta’uu hariiroo ummatoota gidduu fi qabsoo qajeeltuuf godhamuu hin beeknee, carra gaadduu bor hin beeknee of hin beeknee kan hurrise hunda waliin girristu yaada qeeqaa hin qabne.
ABO ilaallan akka isaan barbaadan kaayyoo ganamaa ganuu hin dandeenye. Kanaaf akka dinnicha gubaa lafaan dhahanii irraa garagalanii. Dhodhommoqoo dha; kam irraayyuu garagaluufis rakkina hin qabani. Kanaaf dargaggoon haala naannaa jiru hunda qorataa deemuun dhumargaa (horizon) saanii ballisa. Waan halle irra gulufuu miti. Gadi fageessanii quwachuu dha. Iyyaatiin aangoo akka ta’e irraanfachuu miti. Seenaa fi mala qabsoota addunyaa keessatt deemaa turanii fi deemaa jiran bu’a ofiif qorachuu dha. Of barsiisuun yaa’a wal irra hin citne. Kan barbaachisu itt baasanii maqoo ofii eeggachuu fi kan ofii alaa argachuun dirqama of baraaruuti. Beekumsi qabsaawaa teknoolojii waliin guddachuu qaba. Jaallewwan gidduutt wal amanuu fi garaa walii laafuun barbaachisaa dha. Qabsoo mijjeessuu qofaaf utuu hin ta’in miira qabsaawaa irra eegamus. Dhaabis miseesota kanaan leejjifatuu qaba. Dhaabi ibidda keessa illee bahuu qaba yoo ta’e rakkina miseensaf hin geenye dhaaba guutuu dha jedhamu hin qabu.
Hunda caalaa kaayyoo saba ofii bakkaan ga’uuf kutannoo fi dudhama qilleensi hin raasne qabaachuu dha. Sun jaarma cimaa waliin raajii hojjechuu danda’a. Jaarmaa cimaan miseensota namusa jabaa akka sibiila qaban, gochii saa hundi miseensota saaf keessaanlaalii kan ta’e, maqoon dhaabaa damaqinaan kan eegamu, rakkinni keessaa yoo dhalate akka itt furatu dursee kan qopheeffate, masaka saatiif qormaataa fi quwannoo walirraa hin citne kan gaggeeffatu, hamaa irra of eeguuf yoomiyyuu qophee kan ta’e fi heera dhaabaa mamii fi faanfana malee hojiirra oolchuuf hoggansa murteessoo tahan kan qabu jechuu dha. Kana argamsiisuuf gufuu kan nutt ta’u yoo jiraate qabsoon sirreeffanna malee kaayyoo keenya ganne faallaa saa hin filanu
Dargaggoon ammaa booreen dargaggoo darbanii irra jira. Sana bahachuuf sochii bilisummaa keessatt qooda fudhatanii kutannoo qabsaawuu dha. Kutannoon ejjennoo ititaa gaafata. Qabsaawaan akeeka bilchaataa qabu yoo hammaate barcuma duubaa fudhata malee gamaa gamanatt hin utaalu. Akeeka utuu hin ganin fulduratt nama tarkaanfachisa taanaan kennanii waa fudhachuun akka. Malbulchaan gamna ta’uu agarsiisa. Kan ofirra qaarsisee fagoo ilaaluutu sana danda’a. Dargaggoon dubbisuu, quwachuu, qorachum fi irratt waliin mari’achuu miira godhachuun hedduu gargaara. Hariiroon malbulchaa warraa kaasee hanga biyyaatt uumamu kan Oromiyaa caasaa hundaa olitt ilaaluu fi Oromummaa gabbisu tahu qaba. Hariiroon kamuu kan Oromummaa gadi qabu utuu hin ta’in kan baasee muldhisu ta’uutu eegama.
Gaafa Oromiyaan walaba baate fedhi ummataa hundi akka achi keessatt kabajamuf gochuu ni danda’ama. Walabummaan baannu akka kolonoota walabooman jedhame irraa agarrett faajjii balaliisu qofa miti. Ummati birmadummaa saa mirkaneeffatee seera hunda walqixxeett bulchu labsachuun biyya nagaa fi gammachuun keessa jiraatu argamsiisuu dha. Sun Oromiyaa halgaan hin bulle ofiin bultu walaba qofa keessatt danda’ama. Oromiyaan walaba taate mudaa hagamiiyyuu haaqabaattuu halagaan mo’amuu irra hin wayyuu laata? Hamaan ofii yoo xinnate safuu cabsuun hamaa qabdu beeka. Fira haa ta’u halagaa cunqursaan cunqursaa waan ta’eef Habashummaan bilisummaaf qabsaawuun adda addummaa hin qabu kan jedhan jiru. Cunqursaan cunqursaa tahun dhuguma garu jechichi Oromiyaan gaaffi mirgaa adda ta’e hin qabdu jechuu hin ta’u? Yaacii sodaatanii hirriba malee hin bulan jedhama. Sodaan gurguddoo Oromoo boriif qabnu qabaa diina jalatt hafuu nu hin filachiisuu. Tolus baduus biyya qabaachuun qananii halagaa hunda caalaa. Kan empayericha mararfatanii fi sana alatt of hin se’anneef adda addumaa hin qabu ta’a.
Oromoon kamu yaada barbaadan jalatt hiriiruun mirga saaniiti. Yoo safuu dudhaaf harka fi afaan walitt hin dabare rakkina hin qabu. Hanga yoonaa hedduutu akka simbirattii “cuckoo” jedhanii mandhee ABO keessatt hanqaaqee quucarse. Sun dadhabina sabboonotaati malee ofirraa qola’aa kan tokko isaan irratt godhu isaanis waan gochuu hin dandeenyeef hin ture. Akka dhaabaatt garagarummaa walii eeganii socho’uun sirrii dha. Haa tahu malee harka lafa jalaatin walitt luuxanii galuun seenaa sochootaa keessatt beekamaa dha. Kanaaf daallichatu of dagata.
Jaarsi akka firoota saa durii fi dargagoo, ari’ee diina qabu, dheessee jalaaa ba’uu hin danda’u ta’aa. Garuu sana gochuu kan danda’an qubee seerfaanii (grammar) itt amanuun gorsu hin dadhabu. Sun komputara duubas karaarra deemaas ni danda’ama. Kanaaf sanaan gowwaa yk walhinbeeknee qofatu walkomata. Karaa dandeenyuu fi nutt tolee hundaan hanga sammuu yaadu qabnutt beekumsaa fi muuxannoo qabnu irraa kaanee dargaggoo keenya dhamsa dabarsuu hin dhaabnu. Yeroon kun kan Gadaa haaraati, yaada fedhan hordofuu mirga qabu. Qoodi keenya haada angofootan walitt fuftu akka hin cinne gochuu dha. Sansakkaan Baallii walitt dabarsuun yoo hin mijjoofneyyuu dirqama yeroo saanii bahachuu sun hin dhorgu. Dhaaba maqaqabeessa dhiigaa fi lafee jagnootaan ijaarame jagnatu utubee kaayyoo kufaniif fiixaan baasa. Jagna fi gamna kan taatan waan qabdaniin itt birmadhaa. Dargaggoo keenya Waaqi Ayyaana akaakilee saanii jabina fi beekumsa haakennuuf jenna. Oromiyaan haa jiraattu! Viva Oromiyaa!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Bitotessa 2013
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yaanni bu’uura diddaa uummataa (Civil Disobedience) jedhu kun falaasfota garaagaraan hiikkaa garaagaraa kan qabaatu ta’u illee, yaanni isaanii deemee deemee qabxuma tokko irratti kan walii galu ta’uutu mul’ata. Akka fakkenyaatti,
The Columbia Encyclopedia (2001-2005)*n akkana jedha;
“Diddaan Uummataa (Civil Disobedience)n uummanni tokko sirna ykn seera tokkoon haqummaan hin jiru jedhee sirna ykn seera san jalatti hin bulu jedhee diduu isaa mul’isuudha jedha. Uummata diddaa isaa mul’isu kana irra, miidhaan qaamaa fi qor-qalbii, akkasumaas, hidhaan fa’aa sirna saniin akka irra ga’u otoo beekanii haga sirnichi jijjirramutti wareeggama barbaachisu kafaluun itti deemuu jedha”.
*Falaasfaan Ameerikaa Henry David Thoreau jedhamu ammoo akkas jedha; “Namni tokko aangoo fi bakka bu’ummaa mootummaa tokkoof kennee yeroo aangoo fi bakka bu’ummaa kenneef keessatti haqa-dhabummaan seeraa gaafa mul’atu aangoo kenneef san irraa fudhatuuf diddaa isaa mul’isaa jedha”.
Egaan akkuma armaan olitti ibsuu yaalle, hiikkaan diddaa uummataa (Civil disobedience) beektotaa fi falaasfota hedduu biratti akkaataan itti hiikkame gargar ta’u illee, hundi isaanii uummanni sirna mootummaa tokko jala jiru, sirna bulchiinsa san keessatti
haqa-dhablummaan seeraa dhabamuu, olaantummaan seeraa kabajamuu dhabuu, mirgi namoomaa fi mirgi dimokraasii sarbamuun bal’inaan sirnicha keessatti mul’ataa yoo deeme, uummanni sun sirnichi akka jijjirramuuf diddaa isaa kan ibsatu ta’uu irratti walii galan. Namoonni ykn uummanni diddaa uummataa (Civil Disobedience) keessatti hirmaatan, bu’aa dhuunfaa isaanii dagatuun, balaawwan gurguddoo dhufan kamiifuu murannoon dura dhaabbatuu fi bilisummaa isaanii dabarsanii kennuu irra hidhaa fi wareeggama barbaachisu hundaa haga dhumaatti kafaluuf warreen muratanii ka’anidha.
Kanaaf, yaanni bu’uura diddaa uummata (Civil disobedience) ega hagana jennee, baroota dur irraa biyyoonni diddaa uummataa kanaan milkaa’an eenyu fa’aati kanneen jedhan ilaaluun barbaachisaadha.
*Diddaa Uummataa (Civil Disobedience) biyya Ameerikaatti, waggaa 200 dura. * Seenaa Ameerikaa waggaa 200 keessatti, diddaan uummataa jijjirrama siyaasaa, hawaasummaa fi diinagdee yeroo ammaa Ameerikaa keessattis ta’ee adduunyaa irratti mul’atuuf shoora ol’aanaa taphateera. Diddaawwan uummataa deemsifamanii fi Ameerikaa gara walabummaa ishiitti geessan keessaas;
1. Lammiiwwan gita bittummaa Maaschuusti jala turan mootummaa Ingiliiz keessatti bakka bu’ummaa otoo hin qabaatiin gibira akka kafalan dirqisiifamuu isaanii mormuun, biyyuma Maaschuusti jedhamu kana irraa baala shaayii markabaan fe’amee dhufe gara galaanaatti akka gargalu taasisaniiru.
Kun gochaawwan diddaa uummataa isa calqabaa fi Ameerikaa gara walabummaa ishiitti tarkaanfachiise keessaas isa tokko dha. Diddaan uummataa kuniis “The Boston Tea Party” jedhamuun beekkama.
2. Bara 1848 haga 1920 A..L.A tti, dubartoonni kumaatamatti lakkaawwaman mirga filuu isaanii kabachiifachuuf, hiriira nagaa fi diddaa nyaata dhaabuu fa’aa gaggeessaniin irra deddeebiin hidhaaf saaxilamaniiru. Dhuma irratti garuu mirga isaanii kabachiifachuu dandahaniiru.
3. IWW fi ICIO waldaaleen hojjettootaa jedhaman, diddaa hojii dhaabuun, haalli bakkeewwan hojii akka faayya’u, hojiin torbaan tokkoo sa’a 40 qofa akka ta’uu fi bu’aawwan adda addaa hojjettootaa akka faayya’u gaggeessuun jijjiramoonni kanneen akka argaman ta’eera. 4. Dr. Martin Luther King fi gurraachota Ameerikaa kaaniin kan hoogganame sochiin mirgoota waliqixxummaa kabachiisuuf taasifame guutumatti Ameerikaa jijjiireera.akka kanaan dhaabbanni “Koongireesii Wal-qixxummaa Sanyii” jedhamu baroota 1940ta keessa “adeemsota bilisummaa” jechuun kan qopheesse keessaa otoo hin sochoone bakka tokko taa’anii hafuu kanneen jedhan kabajamuu mirgoota Ameerikaanota gurraachaaf kan dursaa ta’eera.
Walumaa gala diddaawwan kannee akka ka’umsaatti jaarrota lamaan darban irraa diddaan uummataa (Civil Disobedience) Ameerikaa keessatti eegale har’a Ameerikaa biyya wal-qixxummaan itti kabajamu, ol’aantummaan seeraa kabajamu, biyya sagaleen yayyabaa itti kabajamuu fi gutuutti biyya dimokraatawwaa ta’uu irra dabree, biyyoota adduunyaaf fakeenya jajjabaa ta’aa jira.
Qabxiiwwan kana akka ka’umsaatti haa kaasnu malee, biyyoonni adduunyaa hedduu har’a diddaa uummataa kanaan milka’uun mirgi uummata isaanii akka kabajamu kanneen taasisan hedduutu jira.
Kanaaf, biyyoonni adduunyaa diddaa uummataa kanatti haga jaarraa keessa jirruutti itti milkaa’an eenyu fa’aati? Karaa fi maloonni isaan itti deeman hoo maal fa’aati? Kanneen jedhanii fi qabxiiwwan diddaa uummataa (Civil Desobdencie) keessatti ka’an barreeffam itti aanuun wal hubachiisaa deemna.


text:
Demokrasii America hin hubatamin hafe
Akka badii Oromoott keessummummaa Amerikaan basha’ee sodaa fi doorsisa malee waggaa dheeraan jiraadhe. Abjuun kiyya yeroo hundaa ofiin bulummaa biyya tiyyaa, Oromiyaa fi nagaa fi tasgabii olloota seeti. Sadaasi 8, 2008 abdii koo kana caalaatt jabeesse. Seenaa addunyaa Ammayyaa keessatt mallatoo kan tahu. Guyyichi guyyaa namoota sanyii, amantee fi gita jireenya hunda afaan bansiise ture. Yeroo imimmaan osoo hin beekin ijoota duulaagaloo sochii mirga noolaa akka Jeesii Jakson keessaa lola’an argan miirri nama hagam akka tuqameef ragaa ture. Qabsoon saanii mirga walqixxe ilaalamuu fi kennataa wareegama guddaa itt baasan irra qaari’ee jira. Kun kaleessuma ture. Ammaa hooda hunda caccabsanii waajjira biyyatii olhaanaatt filamuun dandahamee jira.
Waan raajii itt tahee imimmaan saanii dhaabuu hin dandeenye. “Eyee ni dandeenya” ture dhaadannoon isa filamee yeroo dorgomuu jalqabee hanga hasaa injjifannoo tolchett. Sun abdii saanii faaruu “irra haanna” jedhun ifsaamaa ture kililche.
Kanneen demokraasii seenaa irra barataniif demokrasiin Amerikaa kan sobaa fakkaata. Gargaarsi isaan abbaa Hirrootaa akka Haayila Sillaasee, Mallas, Mobutu, Shahn Shah, Pinochet kkf godhaa bahan Amerikaan demokraatawaa tahuu seeyyuu nama ciicachiisa ture. Hangammeessi qara lamaa isaan Afrikaatt agarsiisan demokrasii waanti fakkaatu keessaa hin mullatu ture. Mudaan kun haasaa, ifsaa fi heera saanii guddicha keessatt hin mullatu. Garuu dubbiin sadarkaa hojiirra oolchaatt karaa irra jallatta.
Hogganni haaraan akka Washington itt hojjetu urgufuuf irbuu seenee ture. Sana jechuun shakala waajjirbulchii dullachaa kan sammuu namoota itt ramadaman xaxee to’atu urgufuu jechuutt fudhatame.
Yoo sun tahe qofa kan kanneen biraa geedaramicha irra bu’aa argatan. Mirgaa fi bitaan Washington urgufuun akka barbaachisaa tahe itt dhagahameera. Sana malee michooti ummataa akka diina Amerikaatt yoo tarreeffamaan diinoti ummataa garuu michuu saa tahanii ilaalamu. Murnoota mootummaa michuu Amerikaa tahaniin lolan hundi shororkeessituu akka hin taane, mootummooti Amerikaa michuu tahan hundi naannaa saaniif qajeeloo fi demokraatawoo miti. Michoommi ummataa waliinii kan barabarati; kan abbaa hirrootaa garuu jireenya saanii irra hin darbu. Kun naannaa keettota jijjiiramaa Amerikaatiin daawwatamuu qabu. Abbaan hirree eessattuu farra demokraasiiti. Abbaa hirree Itiyoophiyaa abbaa hirree Zimbaabween haa tahu bakka biraa addatt ilaaluun qajeeltummaa Amerikaa addunyaa biratt mamii keessa galcha. Hangammeessi qara lamaa demokraasii mittii yoo tahu Amerikaa mitiidhas jechuu dha.
Kanneen seena Amerikaa hordofaniif heerri Federeeshinicha dhaabe yerosiif waan addaa fi demokratawaa hunde buqqis ture. Heerichii kanneen garba bulfataniin birmadootaaf kan tolfamee ture. Kan hafan qabssoo saniin birmadoomuun itt dabalamuutu irra ture. Sanatu sochii mirga noolaa fii walabooma dubartii kakaase. Demookrasiin waan qabsoon argamu malee akka mannaa kan gubbaa nama harca’u miti. Akka hoggana addunyaatt Amerikaan gara kamiifuu osoo hin loogin dirreen qabsoo kanaa akka didibbee tahu gargaaruu dha. Waan mirga ilmoo nama ilaalutt qaabannoon hariiroo biyya tokkoo waliin dur qabanii akka sirni addunyaa haaraan dogoggora si’ana jiru hin sirreessine gufuu tahuu hin qabu.
Heerri Amerikaa bara dhalootaan gogaa saa muuxataa deeme. Muuxannaan sun akka fooyyessi dabalamee ta’umsaa seera tumoota darban dursanii hin agarre akka golgu tolfame. Waanti heera irratt kennaman eegalee barbaachisan gara caalu qabu turan. Garuu mariin eenyutu itt dhimma baha jedhu hin xumuramne? Amerikaaniin kan biraa gadi argachuutt amanu hin jiru. Kan mirga heera dhorgame abba tokkeen yk murnaan akkaataa itt lolatuu filmaata qaba. Walabummaan of ifsuu fi walgahuu kana fa’iif beekamu. Amerikaanoti hundi kan abjootan, durooma, carraa walqixxee fi jireenya gammachuutt. Garuu wanta heeraan kennamee fi qajeelloon hojii irra oolchaa wal gichisiisuun yeroo fudhate. Abjoototaaf haa galatu amma waliitt dhufuu eegalaniiru.
Biyya yaada dudhatissaan dhuunfatamett geedarammii, kan malbulchaa, hawaasomaa, yk diinagdee tahus walitt fufina qabaachuu qaba. Geeddarammi hundeebuqis tahe bu’uura fonqolchee badii hin yaadamin fiduun bu’aa jabinaan argaman fittee irra buusaa sodaatu. Murnooti mirgatt duufan jiru. Garuu garagarummaa fiduuf gahatt hundee buqisoota miti. Kanaaf yoo bitaan kennata moohellee geedarammi sirnaa dhiibbaa hawaasaan malee ilaalcha addunyaan hin dhufu. Addunyaan ariitiin jijjiiramaa jira. Yoo akkaataa dullacha irratt sisirreessi tolfame malee waan bu’uuraa irratt illee to’annoo dhabuun dhufuu dandaha. Sabdoommi daandii hundaa Wall Street fi Main Street nama jaamsa. Nammi utuu dantaa ufittummaatt ija babaasuu malifaa fi madaallii dhabuu dandaha.
Yeroo waggaa shantamaa gadi keessatt nammi bifa gogaan addaan qoodama ture. Adii fi gurraacha waliin atobusi, bunoo (mana bunaa), bakka taphaa kkf tokkoo waliin hin seenan turani. Qaanii malee namooti “gurraachaaf hin hayyamamu” jedhanii balbala mana nyaataa yk bunoo saanii irratt maxansu turan. Sun tahus Amerikaanoti bifa yk amantee osoo hin laalin mirga walqixxeef qabsawan turani. Jijjirama kenna heera irratt hundaawes dirqisiianiiru. Heerichi of keessaa yaa’umsa jijjirama haammachuu dandahu qaba.
Akeeki wal eegumsaa fi madaalaa gargar yaa’umsa kana kan hayyaman keessaa meeshaa tokkoo. Itt daballi nambiyyaa, dhiibbaan lammigidduu, fi guddinni teknoolojii abjuun Amerikaa akka hin dhaamne gochuu keessaa qooda qabu. Addunya kana keessa wanti hin dandahamne akka hin jirre nammi Amerikaanii irra barachuu dandaha.
Heerri Amerikaa humna riphaa ammallee dhimma itt hin bahamne qaba. Eegaloota dhokataa kan yeroo haalli bilchaatu mullatan qaba. Karaa dullachii dandeettii Amerikaan addunyaa hogganuu fi burjaajii qeyee too’achuu qabaachuu gaaffi jala galchee ture.
Sadarkaa addunyaatt sirni moofaan burkutaawuu jalqabeera. Amerikaan itt rarra’uun waan buufatu hin qabu. Humna riphaa saatti dhimma bahuun kuruphisee “sirna addunyaa haaraa” kan kallattii haaraa qaata qabachuu eegale keessatt, bakka saa akkaa fudhachuu qaba. Sanafi kan ciigoo sanyii waggaa hedduu ture gatee dandeettii jijjirama fiduu irratt xiyyeefate. Kun, akka filamaa Presidantiin jedhett fuula seenaa jijjiiruu dha. Amerikaan jaamaa halluu tahaa jira. Sana jechuun Amerkaanii hundi jijjiramicha leellisa jechuu miti, Amerikaa kan adda godhu murtee demokraasii komee malee fudhachuu dha. Wanti 2008 tahe, yooma Obamaan irbuu seene fiixaan baasuu dadhabellee, ofumaanuu jija ilmoo nama guddaa dha.
Yoo nammi jabaatee dhugoomsuuf hojjete Americaan biyya irbuu hedduuti. Biyya abjuu, abjuu dhugoomuu dandahuu malee kan yaacii miti. Mullisi saa amma biyyoota demokraasii hin taane hunda dambalii rifaatuu itt gaddhiisa. Akka ajajaa olhaanaa humnoota saatt Amerikaan waan hin yaadamne, goota duulaa dhiisee, dardara gurraacha kana filuun hammam akka hariiroo ilmoo nama gidduuti jijjirama fiduu sirinyaa tahan agarsiisa. Hunduu Amerikaan akka durii ofirroo fi hallee dhuunfataa osoo hin tahin hooggana addunyaa gara laafessa fi demokraatawaa taha jedhee abdata.
Kennati si’ana yaada Amerikaaniin mirga ilmoo nama fi ormootaa irratt qabu geeddara jedhamee yaadama. Yoo miseensi murna bucuu Amerikaa keessatt olhaantummaati guddachuu dandahu tahe abbaa hirrootaa biyya ofiitt nama gidirsanii kalchuuf maalifaan himatu hin jiruu. Dantaan Amerikaa shakala democraasii alaa, keessaayyuu kan Afrikaaf, hubaa tahuu hin qabu. Oromoon, hangammeessi yaadaa nama gurraacha angootti ol darbate, Afrikaafis dhimma itt bahama jedhee abdata. Qabsoon saa haala sirrii keessatt argamuun akka ilaalamu Oromoon ni abdata. Meeshaan lolaa Amerikaa, horii fi ogummaan saa faallaa ummata kamifuu dhimma itt bahamuu hin qabu. Demokraasiin Amerikaa yeroo dhufu osoo hin tahin, ammaan tana sana dhugoomsa jennee haa abdannu.
Amerikaan amma kuusaa demokraasii tahuu saa addunyaatt agarsiiseera. Heerri saa hin dulloomu. Hundaaf jireenya wayyaa abjoochuun saa gonka hin dhaabbatu. Aabjuu ofii, abjuu qajeeltuu, bilisummaa, carraa walqixxee fi mirgoota ilmoo nama fi ummataa mirkaneeffachuuf qabsaawutt ummatisaa fakkaatii taha.Kennati Barak Obaamaa fuula demookrasii Amerikaa hamma yoonaa donnummaa dureeyyii fi ango qabasoon waliin dhahamaa ture mullisee jira. Kan dhimma baasu waliin dhahamaa fi nafii kuufatee of keessaa qabu gargar baafachuu dha. Amma adunyaan, demokraasiin hawwama qofa osoo hin tahin, waan shakalamuu dandahu tahuu saa huubateera. Kan demokraasota keessa jiraatan hundi demookraatawoo miti. Kanaafii kanneen dhahatan tokkoo tokkoo, qayyabamuu dhaba demokrasii Amerikaatt kan gumaachan.
Qabsoon Afrikaa Amerkaa sochii birmadummaa kaasee hamma sochii noolaa jaatamootaatt jiru amma Masaraa Adiiin isaan gahee jira. Qabsawota jaatamootaatt maqaan meeqa bahee ture garuu amma seenaan faloo baasee jira. Garuu demookraasiin ammallee mudaa hin qabnee miti; tahus heerri yeroo hundaa furmaata qaba. Murni bucooti Amerikaa hundi qabsoo saaniin faanfanama hunda, kan sanyii, saala, amantee, yk akkaataa jireenyaa irra ni bilisoomu. Ulfinni fi surraan kanneen walqixummaa ilmoo nama fi barruunqabii guddicha, “Heera Ameerikaa” hamaa irra eeganiif haa tahu. Amerikaanoti wareegama saniin jabaatanii hojjechuun waanti hin dandahamnee akka hin jirre addunyaa agarsiisanii jiru. Kun cunqurfamoota hundaaf barnoota guddaa dha. Hammam rakkisaa fi giixirsaa yoo tahellee kutannoon irra haanna. “Eeyyee ni dandeenya” jeenni kutannee haa kaanuu.
Milkii argatanii fi Amerikaanotaa fi demokraatota Addunyaan ishoon jedha! Akka Obaamaaf beekumsaa fi jabina kennu Waaqan kaddhaaf. Namoota biyya koof jabaadhaa hojjedhaa Abboomaa keenya argamsiisaa bilisoomaan jedha! Bilisummaan tarkaanfii tokkoo qofa fagaattii. Eeyyee ni dandeenya!
Qabsoon itt fufa! Ni moona! Eeyyee ni dandeenya!
Ibsaa Guutama
Ibsaa Guutama was Minister of Education of Ethiopia (1992) representing the OLF.
November 2008


text:
Moggaasa fi Ilaalcha Akkaa
Waabarii ijoollumaatt moggaasi maqaa dhuunfaa nama, bakka yk wayiiti jennee baranne. Miira, akaakuu yk haala uumama addaa ifsuuf nama yk wayiif kennama. Abbaan taha jedhee duuba kan dhufu hundi kan biro caalaa ragaa dhuunfachiisuu dandahu dhiheeffachuu qaba. Abbaa isa dhugaa tahuu raggaasisuuf barrunqabilee fi/yk kan yeroo dhalatu ijaan arge dhugaa baasuuf ni waamama. Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) maqaa moggaasaa waggaa afurtama dura kanneen bu’ursan kennaniif. Guddina saatiif kaayyoo, tarsimoo fi tooftaa inni hordofu lafa kaa’anii jiru. Gochi saa egeree hundi, heera, sagantaa fi dambileen masakama. Eenyummaa ABO kan ciicataniif maxansaa buleen bu’uurfamaa fi ragaan namaa lubbuun jiranii mirkaneessu dandaha.
Yeroo gargar bahiinsi ilaalchaa yk dhugeeffannoo tahu murnooti yaada wiirtuu gad hin dhiisani. Wal nokkorri, eenytu caalaa kan durii gad hin dhiifne kan jedhu irratti. Hunduu moor tokkoo dhahatu, fura yoo hin taane qooqqtaa fi qindoon moorichaa hin geedaramu. Yoo geeddarame maqaa addaa fudhatu moor addaa baafatu. Barruunqabileen ABO waloon kan dhumaa bara 1998 yeroo ABOn tokkicha ture foyyeffaman. Gargar ba’isii sana duuba tahe murna lama (QC fi Shanee) maqama sana fi kaayyoo tokkoo himatu taha kan jedhaman uume. Osoo mirkanummaa gar tokkott hin deebisin Shaneen akka ilaalcha murna saa tolutt waa itt dabaluu fi qooqota tokkoo tokkoo mimiciiruun heera foyyefadhe jedhe. Inni kaan ammalee seerotaa fi sagantaa malbulchaa 1998tt dhimma baha.
Hamma yoonaa kaasaan gargar bahaa xiyyeeffannoo gahaa hin arganne. Itt hansee Shaneen bakka lamatt banka’uun (2008) garrii haaraan gabaabaatt Jijjiirama jedhame waamamuutt ka’ee. Jijjiirammi, amma sagantaa ABO irratt tartiiba hin baramneen geedarama bu’uuraa xaliila tolchuun (2012) as bahe. Jaarma haaraa kan kaayyoo dhaabaa darbe keessaa hundee hin qabnetu dhalate. Gabaa Itiyoophiyaatt timuufis maqaa ABOtt dhimma baha. Fooyyessi Shaneen godhe empayera demookratessuuf karaa kan banu yoo akeeku kaayyoo eegalaa irraas hedduu fagaachuu kan mame fakkaata. Akka ABOmman fedhutt ooffalch’ormaa (Referndum) irra uggee qaari’uu hin dandeenye. Yoomii fi ango kamitt gargar bahinsi itt haanu akka dhufu se’a hundaati. Tokkummaa kaayyoo tissuuf mana ofii dammaqanii afaalla’uun dirqama warraaqxotaati.
Geedarammi Jijjiiramaan tolfame miira ABO hedduu waan gatef caalaatt dhaabota Oromoo mormitoota seerawoo EPRDF (OPC & OFDM) fakkaata. Erga isaan Madrak keessatt baqanii OPDOn hunda caalaa unkaan Oromoo fakkaatee mullata. Didduu fi mormituun kaayyoo addaa qabu. ABOn adda bilisummaa malee adda sarmitu miti, mormituun sarmituu dha. ABO kan adda tolchu maqaa qofa miti garuu sagantaa jalqaba malbulchaa, diinagdee, hawasomaaan manii qabsichaa, kaayyoo saba akeeku inni lafa kaa’e; seenaa jaalbiyyoota kumkuma kaayyichaaf aarsaa tahan qabachuu fi manguddoo hanga daa’imaatt kumkummi mararfatan jiraachuu dha. Eegalee tuqaman kana keessaa tokkoo yoo hanqate ABO ofiin jechuun soba. Madaala kana kan hin guutne maqaa biraa baafachuu malee ABO ofiin jechuun ofumaa dhama’uu taha. “Damma utuma minyaawu maragu” jedha Oromoon”. Kanaaf qilleensaa badaaf ol kaa’uchuu wayyaa. Jaalbiyyooti qalaman yeroo darban qaabannoo saanii keessaa ofiinbulummaa Oromiyaa fi ABO qabaata akka turan yaadadha.
Jijjiirammi dhaaba Itiyoophiyaa tahuuf murteeffatee dhoofsisaa jiru. ABOn dhaaba qabaa fi kurkursaa Itiyoophiyaa jalaa bahuuf qabsaawu. Dhaaba diinni balleessuu yk too’achuuf gaggabu. Sanas tahee kana eenyuu yaada jijjiirrachuuf mirga qaba. Hariiroo Oromiyaa fi Ityoophiyaa gidduu jiru irratt maal jedhuu kukumootaa achi gatanii ejjennoo xalliila fudhachuuf jabina agarsiisaniif qabsaawoti Jijjiirama keessa jiran dinqisiifamu qabu. ABOn ala, moggaasa walitt tahu baafachuun jabina walfakkaatu gaafata. Amma kan empayera demokratessina jedhan danqama ilaalchaa ABO keessa hanga yoonaa ture raawachiisanii of gurmeessuun, jaarmiyaa ilaalcha saaniin walgitu dhabbachuu dandahu. Sunimmoo ABO addatt dhiisuu gaafata. Dillisi dibbee qaata mooraa Itiyoophistotaa keessatt eegale eenyuunu malachiisuu yk ifachiisuu hin qabu, “Hamajaajiin bulgaatii gudee namaa gammada” jedhamaa. ABOn akka xurree qabsoo saa kan eeegalaa hin dhifnee fi gonka dhiisuuf hin jirres beeku. Garuu aggamsi saanii dandeettii didaa dambobsuu saaniif badhaasa coomaa fi sararaa qabsoo saaniif jajama saba saanii irra argachuu dha. Yoo kan sobaayyuu tahe, faacha dudhaan ajjeesaa gaafatun dhichisuun saanii hin hafu. ABO inni dhugaallee yoo harka kennate lolaa kosii keessa gad dhidhima malee ummati Oromoo mirga sabi hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachu qabu dhugoonfachun walabummaa osoo hin gonfatin garaan saa hin fayyu.
Egaa, qabsaawoti akeeka taliila Itiyoophiyaa demokratessuuf qaban tuuta keessaa of baasanii fulduratt dhufuun qabsoo sabichaaf hulluuqa guddaa dha. Garagarummaa hin labsamin qabatanii waldukaa yaa’uun yeroo dheeraaf dhaabicha lashessaa jiratee. Yoo kanneen amantee walfakii qaban qaqaana’uu dhiisanii isaanitt makaman sochiin jijjiiramaa kun hamaa baayyee baraara. Filmaati jiru kan hafan empayera demokratessuuf sararaa Jijiiramaa haaraa irra bu’uu yk kanneen ityoophiyaa irraa walaba tahuuf qabsaawaniin harka walqabatanii hiriiruu dha. Ilaalcha jaaldhatan filachuu irratt eenyuu akka ofii tuqamett fudhatee garaan walitt hammaachuu hin qabu.
Rakkoon tumsa filchuu irratt dhufina taha. Tumsi obbolessa kan suduudaan obboleessatt diru yoo tahe obboleessi sun kodee osoo hin tahin qaama diinaa taha. Dhaaba yoo xiqqaate mirga heera Wayyaanee 39 irra jiru hin fudhanne fi fedha saas humnaan gad dhaabuu murteeffatett yoo galan obbolummaan achumatt raawwatti. Akka seenaa saba fi warra fulduratt kan kolfa hin taane eeggachuun barbaachisaa dha.
Bilisummaan qaamaa fi sammuun hacuuccaa, garbummaa, sodaa fi wallalina irra gad lakkifamuu dha. Ummati bulcha kolonii jala jiru; lafti ummataa diinaan jalaaa qabatame; abba tokkeen fi murnooti birdhuu fi raatessaa diinaa keessa seenan, hundi bilisoomuu qabu. Oromiyaan biyya qabaa jala jiru waan taheef bilisummaa gara hundaa, kan qaamaa fi sammuu dabalatu fedha. Kanaaf murnootaa fi abba tokkoota Oromoo tuffiin ilaalamaniyyuu yero hunda barartii fi hambaa jilbeenfachiisu maal akka tahe qorachuun warraaqxota Oromoo irraa eegama. Of bilisoomsuuf abboolii saanii caalaa carraa qabaatanillee hedduun raatessaa halagaa jala bahu hin dandeenye. Dhaabota koloneeffataaf kan kakuu seenaniif rakoo tahu ni dandaha. Garuu kan baratanii fi muxxannoo sana jala hin dabarreef kan jechuun dandahamu dhabiisa ofbara Oromummaa, ilaalcha hedduu sammuu koloneefammaa irra bilisa baaseeti. Jara kana duubbee saanii dukkanaa keessaa bilisomu kan qaban.
Kan bilisomuun irra jiru kanneen qabaman qofa miti, horee nafxanyaa dubbee saanii kolofeeffataa fudal ture yaadanis ni fesisa. Hedduun waa’ee “biyya akaakileen keenya lafee saanii caccabsanii dhiiga saanii dhagalaasuun nuu tursan akkam gad dhiifna” jedhanii yoo dhaadatan yk gadoodan dhagahaman jiru. Kanneen qabaman dhugumaa osoo ittisa dandahan hunda, kan walakkaan dilormaa saanii irratt dhume hin bobbaasin diinaaf hin jilbeenfanne. Ilaalchi seena harcaatuu Nafxanyaa durii wareegama abboolii saanii yartuu kan koloni taadhii jaarraa tokkoo ol badhaase, humna nama ergatanii fi loluuf argamsiise qofa afarsu. Bara meeshaa halle mancaasaan, hariiroon alaa fi iyyaatiin dhuunfaa saanii ture rorroo fi barbadeessa hammaa baha geessisan herrega keessa hin galchani.
Kolonooti harka duwwaa, ulee, eeboo fi daaya fi xiyya qofaan kanneen meeshaa arganii hin beekne fagoo ibidda tufu jala dhaabbatan. Harcaatuun kun yakki biraa hafee ijoollee, dubaroo, manguddoo fi beelladi meeqa ibidda sanaan jiraatt mana saanii keessatt akka gubatan se’achuu hin fedhan. Seenaa jara ajjeessuu dhaqanii du’anii afarsu. Kanneen yeroo sanatt deebi’anii jiraachuu abjootan mirkanii jiru akka hubatan gargaaramuu qabu. Amma kanneen qabaman ol ka’anii haaloo osoo hin tahin qajeeltuu gaafataa jiru. Kan dhimma baasu yeroo amma malee, isicha qaabata dur darbe fidee waldhabdee dhuma hin qabnett nama harkisu miti. Nageenyaa fi qabbana eegereef gorsi beekaa boqonnaa moofaa cufanii haaraa banuuf biyyaa fi bilisummaa saanii irraa qoqqobamaa kan jedhu. “Akka durii fi harka xuriitt hin hafan” jedha Oromoon.
Waggoota digdaman darbaniif Qabsoon Bilisummaa Oromoo haleellaa hamajaajota keessaa fi alaa jala ture. Alaan abbaltiin ABO “Salaamaawii Oneg”iin bakka buusuuf 1992 godhame fi murnoota Oromoo gargar babaabftuu uumuuf tolfame ni fashale. Haa tahu malee burjaajiin keessa keessa keessa luuxxee galtootaan danfifaama ture. Ergammi saanii sanyii wal mamii sabboonota gidduu facaasuu, tokkummaa sabichaa dhiisanii amanamummaa murna jalee jajjabeessuu, fi daayaa bilisummaa fi walabummaa sabichi qabutt bishaan naquu dha. Haleellichi jabina jaarmaa irratt dhiibbaa qaba garuu hawwi bilisummaa fi walabummaa yoomuu caalaa ni wajiije malee hin qabanoofne. Kub wacabbarrii kamuu dargaggoo Oromoo dhiicha gara Republika Oromiyaa Walaba ijaaruuf godhan irra dhaabuunii akka hin dandahamne mullisa.
Kanaaf utuu tarkaanfii qabsoo ummata saa hubu hin fudhatin daaya saba guddaa kanaa herrega keessa galchanii itt baha saa madaaluun itt gaafatama sabbonota hundaati. Sochiin bilisummaa ni tirata taha malee dhaabuun hin dandahamu. Dhalooti qabsaawota amma jiranii jaarmaan dadhaboo ta’aa, garuu qabsicha itt cichanii tursuuf hin hanqatani. Haleellaan QBO irratt tolfamaa jiru kan xiyyeeffate fedha walabummaa irratt qofa osoo hin tahin tokkummaa sabichaas ni dabalata. Kanaaf taatoti beekuu kan qaban, balleessaan murtii saanii hardhaa fiduu malu, gaabbuu qofaan yeroon hin dhinsamne dhufuu akka dandahu.
Nammi keessa ofiitii laalaan saba Oromoo itt dhagahamu wal harkisoon itt fufee yeroo fi giidoo sabichaa akka qisaasu hin hayyamu. ABOn dhaaba wareega guddaa baasee ujuu sabichaa tahee jiru. Ammayuu kumkumooti kaayyoo ganamatt cichanii fi hanga lubbuun jiranitt aarsaa barbaachisu baasuuf qophee tahan jiru. Sana shira keessaa tahee dorsisi koloneeffataa doomsuu hin dandahu. Jaarmiyaan qaban bar tokkoo laafe jechuun barri itt jabaatu hin dhufu jechuu miti. Obsa dhabuun yoo hardha hin taane du’een argama jechuun wallaalina. Yoo kanneen Oromoo dha ofiin jedhan humna kana jala dhaabbachuu filatan walfixa obbolaa hin dhaabbannett akka geesu mamiin hin jiru. Waan bara durii Goobanni Daaccee humna Oromoo ummata ofiitt garagalche irraanfachuu hin qabnu. Tuqaan qaanyii dabsatamu fi ulfina namoomaa dhabuun yeros tahe hanga hardha godaannisa guddaa ayyaamii sabichaa irratt dhiisee darbe. Murni fedhe karaa ofii barbaade haa filatu, garuu suukii jibbaa fi salphinaa obbolaa gidduutt kakasu irraa of qusachuu dha. ABOn misensota saa gochee irra adda. Wal mamaa fi qoccolloo miseensota ol tahuu qaba. Inni waliinjiroo gargar hin biinxa’amne, kan miseensoti dhiisanii bahu yk itt galmaawuu dandahani. Qabeenya sabaa, kan yoo miseensi hundi dhiisee deemellee maqaa saa waan inni hin bu’ursaminiif olchuu irra akka jirutt ol kahamuun irra jiru. Goototi sabaa hundi kan darban qaabannoo ABO fi kaayyoo inni ooofu waliini. Qaabannoti sun ulfina argachuu qabu. Wabarii kam irraayyuu haa tahanii nama ofii gidduutt nagaa fi qayyabannoo dhaabbataa argamsiisuuf hunduu sana akka jirutt dhiisuun dirqama Oromummaan gaafatu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Amajjii 2012
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


text:
Siinqee: Kabachiiftuu mirga dubartootaa
(Charinnat Hundeessaa)
Seera sirna Gadaatiin tumameef kabachiisuu keessatti siinqeen baatee seeraan falmachuun mirga dubartoota hundaati. Dubartoonni dhiibbaa korniyaa isaanirra gahu ofirraa faccisuuf siinqeetti fayyadamu. Kunis miira ho’aan haala armaan gaditti barreeffameen akka dhiyaatuudha maanguddoonni Oromoo keessumaa Arsiitti kan ibsan.
“Kaleessa seera Gadaa keessatti hanfalas naa kenniteetta jaarmiyaa siinqees naa dhaabdeetta. Dhiibbaa akkanaatu narra dhaqqabee naa argi, dhugaa tiyya naa murteessi” jettee himatti. Kanaan booda hanga murtii dhugaa argattutti qe’eetti hingaltu. Inumaayyuu akka armaan gaditti ibsameen dhaadatti.
“Diidallee (ala) bulu waraabo nan nyaatuu,
Waan kiyyaaf ta’aa waraana hinbarbaaduu
Dhugaa tiyya balleessee, ani dhaltiisaa hinelmuu,
elemtuu silgaati isaa hinelmuu,
elemaa mirgaa isaa hinqabuu,
Farda kooraa isaa hinqabuu,
natuffate, uumaa tiyya kessaa na baasee.”
jettee himannaan, battaluma sanatti hayyoonni bayanii furmaata kennuuf.
“Dubartiin hinsobdu” jedhamee waan amanamuuf dubartiirratti ragaan hingaafatamu. Yeroo kana namni (abbaa warraa) himannaan ykn komiin irratti dhiyaate wanti adabamu ni jira. Kaninni adabamuu qabus akka akkana jechuun ibsatti.
“Korma Horaa malee,
Dhaltii boollaa malee hin nyaadhu.
Mirgoo hinbeeku dilgoo hinbeeku”
jettee dhaadannaan yaada isii ibsatti jechuudha.
Shanachis (‘The judicial body’) yeroodhuma sana bayee raawwachiisaaf. Beektuu cimoo sirna kanaa kan ta’an Aadde Bujjaa Jiloo yoo ibsan, “Akka seera Gadaatti guyyaa seeraa “Ganyaan (dubartootaa obboleeyyan abbaa tokkoofi gosaa fuudhaniifi naannawa tokkotti argaman) dhufte jedhamee miira sodaatiin simatamna, nyaara aggaree qabna. Gaafa morkaa ulfina guddaa dhiirarraa argannaa” jechuun ibsu. Dabalataanis akki jedhan, “keessumaayyuu guyyaan nuti dubbannuufi itti mul’annu guyyaa sana.
Sababiinsaas Gadaatu Woyyooma keenya nuuf tume jedhu. Seerri tumame ammoo hindaaqu, hinjigu. Hawaasa bira amantaa cimaan, dubartiin jagna, jagna deessi, gamna deessi. Isheen ibsaadha. Biddeenni, jiruufi jireenya maatii hundaa ishiidha, amantiin jedhu jira. Kanaafuu iddoo hundatti kabajaan isaani ifa bahuu qaba jechuun ibsu. Namni seera malee dubartii tuqe hofkaltii hinqabu jedhu.
Dhugaan kun siinqeen humna jabaa akka qabduufi seerri cimaanis akka tumameef waan namatti mul’isu qaba. Siinqeen mallattoo seeraati jechuudha. Dabalataanis siinqeen humna dubartiifi safuu qabdii jedhu. Kitaabota adda addaa keessattis, dubartoonni yeroo rakkoon isaan mudatu mana, daa’immaniifi loon gatanii gara waltajjii iyyannaatti akka bahan ibsu.
Yeroo iyyannaaf baatu kana, akka maatiisaa hinkunuunsine, nyaata hinqopheessine, loonsaa hinbobbaafne, hingalchineefi hinelmine weedduun ibsataa baati jechuudha. Kana jechuun akkuma waliigalaatti dubartiin hundi eleelfattee waan waltti baatuuf manni hundi sochii tokko malee rakkoo guddaafi jeequma keessa oola. Kanaafi, maanguddoonni battala rakkoon kun uumametti bahanii furmaata kana kennaniif. Kun immoo hangam siinqeen humna dubartootaa akka taate ibsa.
Gama biraatiin, akka aadaa Oromootti dhiirri diinqa ykn gola hinseenu. Kunis seenaa mataasaa qaba. Sababa kanaas maanguddoonni oggaa ibsan, yeroo tokko dubartiin takka korma kolaafte jedhama. Yeroo sanatti dubartiin korma kolaasuun safuufi gahee hojii isiif kennameen ala waan ta’eef jaaroleen bahanii seera tuman jedhama.
Seerri isaan tuman sunis, waanti diinqaa (golaa) gadii kan dhiiraa, waanti diinqaa olii kan dubartii ta’uu daangessan. Dhiirri diinqa seene qurquraa (waan fokkuu) haa ta’u, dubartiinis daangaa qabeenya bulchituuf isiif kenname sanaa ala yoo baate waan seerri hinkenniniif hojjatte waan ta’eef seeraan adabamti jedha (adabbiinsaa maal akka ta’e ibsamuu baatus).
Kanumarraa ka’uunis dhiirri gola seenuun hanga yeroo dhiyootti safuufi akka saalfiitti ilaalamaa turuusaa jaaroleen ni ibsu. Ammallee darbee darbee dhiirri diinqa seenuun akka saalfiitti ilaalamuun ni mul’ata.
Yeroo sanatti dubartiin abbaa manaatiin yoo wallolte ykn walitti bu’insi yoo uumame gara diinqaa ykn golaatti dheessuudhaan siinqeeshii qabatti. Yeroo kana hanga fedhe aarus itti hindubbatu. Hindhaanu. Irraa deebi’a. Yoo gola seenee osoo isiin siinqee qabattee dhaabattuu loleen ykn dhaane ni adabama. Tokkoffaa ishii diinqatti ol dheessite faana seenuufi lammaffaa ishii siinqee qabatte dhaanuun adabbii cimaa akka qabu maanguddoonni himu. Dubartiin abbaa warraatiin wallooltee gara diinqaatti dheessite mararteefi kabaja akka qabdus ni dubbatu.
Ilmi haadhasaa ani dhiira jedhee hindhaanu, hintuffatus. Haadhasaa kabajuu qaba. Ilmi yoom haati waan fedhe isa irratti raawwattellee jalaa dheessa malee hinloluun. Ilmi haadha dhaanu yoo jiraate adabbii qaba.
Akka tasaa yoo ilma dhalteen dhaanamte ykn ija hamtuunuu ilaalamte itti ililfattee horii dhaltiin inni qabu akka irraa qalamu taasifti. Yoo qabaachuu baates waanuma qabuun akka adabamu taasifama.
Himannaanshiis akkanatti dhiyaata,
“Intala aayyaa dhageettee!
Oduun si geettee!
Ilmatu na dhaanee dhageettee!
Oduun sigeettee”
jennaan dubartoonni hundi mana ilma haadha dhaanee dhaquun akkana jedhu:
“Harki haacitu ka dhiigeessaa,
Haadha dilgoo tiyyaa sii saffeessa”
Mucichis yeroodhuma sanaa jaarsolee barbaaddatee akka dubbii fixaniif gaafata. Haaluma kanaan horii dhaltii irraa qalatanii haadhatti woyyaa uffisiisanii daadhii bookaa naqee akka tufsiifatu taasifama. Asirratti wanti hubannu tokkoffaa, siinqeen qabiyyee amantaa waaqeffannaa waan qabduuf lammaffaa ummanni safuu waan eeggatuufi cubbuutu dhufa jedhee waan sodaatuuf ofumaa of ceephessuun dubbii ofirraa kan fixu ykn seeraaf kan bitamu ta’uusaati.
“Sirna Gadaa keessatti dubartiin ulfaa akkasumas deessuun baay’ee sodaatamtuudha. Dubartii ulfaa hintuqan. Qoraan cimaallee ishii biratti hinbaqaqsan. Yoo itti dheekkamanis handaara wayaatiin dhaanan (rukutu) malee miidhaa hamaa irraan hingahan”. Walumaagalatti, namni dubartii ulfa tuqe sa’a qala.
Qanafaas (dubartii dhiyoo deesse) dhadhaafi dammaan sooru, ni qananiisu jedha seerri ganamaa. Deessuun bakka hundattuu kabaja guddaa qabdi. Fakkeenyaaf mana namaa yoo seente diinqa malee hagicha (fuuldura) hinteessisan. Dhadhaa dibattu malee hinbaatu. Warri gabaatti waa gurguratu jabeessee itti hindubbatu. Aduun itti hinbaatu. Qanafaan dubartoota biratti faarfatamtuudha.
“Qanafaa hindheessaa
Tan faana fixeensaa
Deettuu tiyyaa maaloo
Rabbittiin si dheessa” jedhanii faarsan”.
Dubartii Qanafaa kallacha qabdu dhaanuun adabbii qaba. Oftuulummaan, seera dabsuun ykn adabbii kennamu diduun hindanda’amu. Akkaataan itti adabsiisanis, dubartittiin Qanafaa rukutamte ykn dhaanamte siinqee ishii qabattee, elelfatti (waamicha naaf birmaadha dabarfatti). Yeroo kana dubartoonni qe’ee (ganda) sanii hundinuu walwaamanii siinqeesaanii qabatanii ba’uudhaan haala armaan gaditti ibsameen sagalee komiisaanii dhageessifatu.
“Ayyoo dhalee mucha aannanii,
Aana waamanii,
Jaalleen Olmaa’a
Na dura hindhaaninaa Qanafaan Wayyumaa,
Qanafaan aadaa deettuu dubartii,
Jaalleen tiyya dhaanamtee dhufnee nu murtii,
Qanafaan Wayyumaa qabaa,
Harra maal, yakka maaliitiif siin cabaa”
Dhaltii mucha ( harma) aannanii tiyya dhaananii
Ana waamanii
Uuma na dabsee
Qanafaa na cabsee” jechaa elelfate baanaan adabbiin yakka kanaa daran cimaadha. Sirna kana keessatti, namichi kan seeraaf hinbitamneefi yakkamaa ta’uusaas gara manasaa deemuudhaan faarfannaan ibsatu.
*********
* Originally published on Bariisa, titled “Siinqee: Kabachiiftuu mirga dubartootaa”


text:
Dabballoonni wayyaanee dargaggoota Oromoo reebichaan qaama hiri’suun hammaatee itti fufe.
Lukkeewwan TPLF kanneen ta’an dabballoonni OPDO uuaammata addatti Dargaggoota Oromoo doorsisuu, hidhuu, qaama hiri’suu fi ajjeesuun guutuu Oromiyaa irratti guyyuu guyyuun hammaataa deemaa jira. keessattuu yeroo ammaa kana guutuu biyyaa keessatti
Haala kanaan, magaalaa Dirree Dawaa keessatti dargaggoo Oromoo Kurnaasoo Aliyyii jedhamu sababa hiri’oottan isaa humnoota nagaan gar-buuteen isaanii dhibe waajira poolisa magaalaa gaafachuu deemeen reebichi hamaan irraan gahamee jira. Dargaggoon Kurnaasoon, ijoolleen hiri’oonni isaa yakka tokkoo malee maaliif ukkaamsaman? yoo ta’e ammoo amma eessa jiru? jedhee waan gaafateef qofa reebichi sukkanneessaan kun akka irra gahe gabaasonni Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO) gama Dirree Dawaa irraa nu-qaqqabe mirkaneessa.
Akka jecha dargaggoo Kurnaasoottis tahee, akka dargaggoota Dirree Dawaatti reebichii fi ajjeechaan qabsoo keenya irraa nu hin dhaabu, qabsoon uummata keenyaas itti fufa jechuun lukkeewwan OPDOtti ifaan ifatti akka itti himniis gabaasonni nu qaqqaban dabalataan ibsu.


text:
Waxabajjii 29, 2015 – Finfinnee
Hariiroo Jorgoo – Qeerroo Bilisummaa Oromoo – Oromiyaa!
Lafa kana kan uume Waaqa yoo ta’ellee, lafa Oromiyaa kana irratti eenyuuyyuu dura kan uumame Oromoo waan ta’eef, lafti kun kennaa Waaqni Oromoof kennedha. Kanaaf lafti kun kan Oromooti! Akkasumatti Waaqxi ardiilee kaanittis biyyoota hundatti uummata uumeera. Biyyootni kunneen lafa Waaqxi isaaniif kenne seera ittiin tikfatan niqaban. Lafti uumaa waaqaa ta’us, abbaan arge akkuma arge utaalee biyya namaatti hin seenu.
Kankeenya garuu lafuma keenya irratti; biyya abbaa keenyaa irratti kan silaa warra kaan gabbarsiisnee of jalatti seera keenya keessatti bulchuu malletti nuti halagaa biyya keenya seeraa ala humnaan nudhaaltee koloneeffatte gabbarree bulaa jirra. Yeroo har’aa biyyattii kana irratti kan gibira ol aanaa kaffallu Oromoodha. Kan vaatiifi taaksii kkf biyyattiif galchu Oromoodha. Sharafa biyya alaatiis kan argamsiisu qabeenyaa Oromoofi Oromiyaati! Albuuda Oromoof Oromiyaa kanneen akka warqee Shaakkisoo,pilaatiniyeemii Yuubdoo, Oppaalota Harargeefi godinaalee hedduu saamanii gurgurachaa jiru.
Bunaafi jimaa gogaa beeyladaa, oomishoonni qibaa kanneen akka nuugii, salixaafi suufii kkf Oromiyaarraa maddan. Lafeen dugdaa dinagdeefii jiruu biyyattii kanaa Oromoofi:- Adeemsi Qabsoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo Adeemsa Qabsoo jaarraa 21ffaati


text:
Amni (adeemsi) qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) roga adda addaa shan (5) walitti hidhaman keessaan hoogganamaa jira. Isaanis (1) Qabsoo aadaa Oromoo kunuunsuu, (2) Qabsoo afaan Oromoo qaromsuu, (3) Qabsoo seenaa Oromoo fi oromummaa ifatti baasuu, (4) Qabsoo hawaasummaa fi dinagidee Oromoo dagaagsuu, fi (5) Qabsoo siyaasaa saba Oromoo aangoomsuu ti. Qabsoon bilisummaa roga shananuu kessaan hoogganamu martuu wal-tumsun amna QBO injifatnoo gutuun xummuru. Haa ta’uu malee kitaabi kun roga siyaasaa QBO qofaa irratti xiyyaafata. “Bu’aa-ba’ii amna QBO kaleessaa, har’aa fi borii” xinxaluuf barruleen barrefaman martinuu odeeffannoo barruulee fi kitaaboota adda addaa, daandilee oduu, dhaggefachuu, arguu, hordofuu, fi odeeffannoo namoota adda addaa irraa argaman irratti hundaawu.
Walumaagalatti mata dureelee kurnan kana: (1) Fincila diddaa gabrumaa uummata Oromoo: (2) Qabsoo Bilisummaa Oromoo, (3) Jaarmaa adda bilisummaa Oromoo (ABO), (4) Waldhibdee jalqaba mooraa ABO keessatti bara 1978 foxxoqiinsa dhalche, (5) Bara 1992 dura injifatnoolee ABO galmeesse, (6) Waldhibdee 2ffaa mooraa ABO keessatti bara 2001 foxoqinsa dhalche, (7) Waldhibdee 3ffaa mooraa ABO keessatti bara 2008 foxoqinsa heddumesse, (8) Wal-fakkii fi garaa-garummaa waldhibdee yeroo sadanuu mull’atan, (9) Jaarmaa ABO bara 1992 booda, fi (10) Xummura amna qabsoo bilisummaa Oromoo jalatti gaaffiilee soddomii saddeti (38) namoota adda addaaf dhihaatan irraa odeeffannoon argaman wal-fakkaatu.
Rakkoo fi furmaata amna qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti dhalatan arguuf ragaaleen walitti guuraman kutaalee armaan gadii shanan jalatti gurmaawudhaan xinxalaman: 1ffaa Diigamuu mootummaa Oromoo fi dirirfamuu mootummaa Habashaa, 2ffaa Bilisummaan Oromoo aangoomuu siyaasaa qabsoo bilisummaa Oromoodhaan dhugooma, 3ffaa Rakkolee keessaan adeemsa qabsoo bilisummaa Oromoo takaalan, 4ffaa Siyaasa walabummaa fi feediraalummaa Oromoo, fi 5ffaa Adeemsa qabsoo bilisummaa Oromoo xiinxaluuf gaaffillee qopheefamanii fi cuunfaa deebiilee qaamoota adda addaa irraa kennaman.
Malkamuu Jaatee


text:
Category Archives: Drama
Short Oromo Film- Mr .Master killer
Dhaamsa Shamarran Oromoo Maraaf. Walaleessituu Oromoo irraa
Dhaaduu Gootummaa Gaaraa Fi Bosona Kutaa 2
Dhaaduu Gootummaa Gaaraa Fi Bosona Raasaa Dhawaata Dhufe Kutaa 2 Orma gamaa gamanaa Oromoon walii kafanaa Arsii laga sadiinii Biyya goota sanniinii Gurraacha A/ Gannaalee Ijjoollee Tolaa Baalee Waamatu laafaa jabaa Maraa dafee dhaqqabaa Bakka kufee ... Read More »
WAYYAANEEN GADAAN
WAYYAANEEN GADAAN CINNA Ambayyoo Dhiltee Dhinnaa? Wayyaanneen Gadaan cinna. Dhiigarraan kaloon margee Harriin dheeddu argee Jabaan dhiisee halangee Biyyaa dhiibamee darge. Gowwaan halangee dhaalee Hafuuraan garaa laalee Badiin hagadur caalee Akka godhu wallaale. Biqilaa marga dhiigaa ... Read More »


text:
Fulbaana/September 13, 2014 Stockholm, Sweden
Fulbaana 13, 2014, hawaasni oromoo biyyaa Sweden magaala Stockholm keessatti qophii kabaja ayyaana Irreechaa fi qophii gargaarsa Oromia Media Network (OMN) haala bareedan gaggeessan jiru. Qophii kana irratti hawaasni oromoo Sweden, Norway, fi Denmark irraa baaynaan irratti hirmatani jiru. Qophiin Ayyaanni Irreechaa, magalaa gudditti Sweden, Stockholm baka Lötsjö (Sundbyberge) jedhamutti sa’a 10:30 hanga 12:30 kan gaggeeffame yoo ta’u, itti aansudhaan aada Irreechaa fi barbaachisumaa aada oromoo guddisuu ilaalchisee, akkasumaas barbaachisumaa jarmiyaa haawaasa oromoo ilaalchisee barumsi fi mariin baldhaan gaggeeffame jira. Qophii kana irratti baachisummaa miidiyaa cimaa fi haala OMN ilaalchisee ibsi kennamee jira. Qophii kana milkeessudhaaf dubartoonni oromoo Stockholm jiran hirmaannaa guddaa godhani jiru. Qophii kana irraa galiin argamee hundi OMN akka oolu kan godhame yoo ta’u dabalataan OMN jabeesudhaaf hawaasni deeggarsa addaa godhee jira. Galgala guyyaa kanaa, Artist Hayluu Kitaabaa hawaasa gammachiisudhaan qophiin kun daran akka bareedu godhee jira. Dabalata…


text:
Uummanni keenya,ummanni Oromoo bal’aa guyyaa tokkoof illee, eeyyamee sagalee isaa siif kennee sirna abbaa hirrummaa keessan jalatti tole jedhee bulee akka hin beekne, isin lukkeewwanii fi qondaaltonni sirna abbaa hirree mootummaa wayyaanee eenyumaa ol tolchitanii beektu. Kana sirnaan eenyumaa oluu hubattanii fi beektanii otoo jirtanii tuffii fi maal dhibdeen waggaa 25f gochaawwaan sukkanneessaa gara jabinaan…
Filannoon wayyaanee kan fakkeessaa fi dhara ta’uun duruu beekkamu, calqabuma adeemsa sagaleen itti kennamu irraa eegalee karaa fi mala adda addaan haga har’aatti haala hedduu yaaddessaa ta’een guutuu Oromiyaa keessatti itti fufaa jira. Akka gabaasni gama Oromiyaa adda addaa irraa dhagahamaa fi mul’ataa jirutti, yeroo sagaleen itti kannamaa jiru irraa eegalee, waraqaan sagalee ittiin kennamu…
Akkuma beekkamu guyyaan har’a itti jirru, jala bultii filannoo guutuu impaayera biyyittii keessatti gaggeeffamuuf deemu irra jirra. Filannoo mootummaan wayyaanee gaggeessuuf deemu kun filannoo dharaa fi fakkeessaa ta’uun kan mormii hin qabne ta’uun isaa hagamuu ifa ta’u, uummanni Oromoo yeroo mootummaan abbaa hirree wayyaanee filannoo dharaa gaggeessuu eegale irraa guyyuu tokkoof illee, kan sagalee kennee…
Qabsoo roga hundaan jabeessuu fi tokkummaan dhaabbachuun bilisummaa Oromiyaaf wabii dha. Ibsa ABO jijjiramaa haala yeroo irratti. Ilmaan Oromiyaa bilisummaa sabaa fi abbaa biyyummaa isaanii goonfachuuf qabsoo hadhooftuu fi haarsaa guddaa gaafachaa jiru yeroo dheeraaf gaggeessaa jiru. Qabsoon bilisummaa fi mirga dimokraasii goonfachuuf taasifamaa jiru, yeroo kamuu caala muldhataa fi danboobaa ta’ee qarqara injifannoo isa…
Kutaa tokkoffaa qabxii kana jalatti, yaada bu’uura Diddaa Uummataa ykn (Civil Disobedience) maal akka tahe haga ta’e ilaallee jirra. Qabxiiwwan ilaalle gahaa jechuu otoo hin ta’iin, hubannoof haga ta’e nu gargaaruu mala kan jedhu irraa akka ta’e hubatuu qabna. Kutaa 2ffaa kana keessatti, qabxiiwwan gurguddoo Diddaa Uummataa keessatti mul’atan maal fa’aa akka ta’anii fi maloonni…
Haa ga’u;- 1. Dhaabbilee siyaasa Oromoo kanneen hidhannoon sossootaniif, Dhaabbilee Siyaasa Oromoo kanneen biyya keessaa sossootaniif, Dhaaba OPDOf Activists Oromoof Sab-himaalee Oromoof, 6. Maanguddootaa fi Hayyoota Oromoof Uummata Oromoo hundaaf Uummanni ykn sabni gabroome tokko tokkummaan humna isaa jabeeffatee diina isa gabroonfate irratti yoo hin duulli diina gabroonfate of-irraa fonqolchee mirga isaa sarbame deeffachuuf…
Yeroon itti jirru kun yeroo mootummaan wayyaanee filannoo dharaa fi fakkeessaa ittiin umurii isaa dheereffachuuf jecha uummata biyyittii addatti dargaggoo Oromoo maqaa filannoo gufachiisuu fi filannoon booda sochii fincilaa natti kaasuu malu, sababa jedhuun doorsisuu, qaama hir’isuu fi hidhuun dararaa jajabaa irraan gahaa jiraachuu dargaggoo Oromoo jalaa waan dhokate hin qabu. Kanaaf, gochaa mootummaan abbaa…


text:
Sagantaa Siyaasaa ADO
SEENSA SAGANTAA SIYAASAA ADDA DEMOOKRAATAWAA OROMOO (ADO) Itoophiyaan erga dhuma jaarraa 19ffaatti, lola gabroomsaa fi gara-jabeessa mootummaa Menikin geggeefamen, akka biyyaatti ijaaramtee jalqabdee mana hidhaa fi dararama sabootaa, sab-lamootaa fi ummataa ti. Hidhamtoota kanneen keessaa Oromoon saba tokko. Weerarri gabroomsaa Minilikin geggeessame kunis duguuggaa sanyii ummata biyyichaa irraan gahuu bira dabre lubbuu hedduu beelaa fi dhukkubaan galaafatee. Balaa lola kanarraa maddeen Oromoon bilisummaa dhabee, abbaa biyyummaa sarbamee, qabeenya isaa saamamee sadarkkaa gabrichaatti (faanshotti) gadi bu’uu bira lufee (serfs) sirna jibbamaa gabbaarummaa (gabbar system) jalatti kufe. Oromoon yeroo sana irraa eegalee bilisummaa fi kabajaa eenyummaa isaa deebisee gonffachuudhaaf lola walirraa hincitne…
Labsa Kora Bu’ureessaa Adda Dimokiraatawaa Oromoo (ADO)
Nuti, miseensonni Kora Bu’uressaa Adda Dimokiraatawaa Oromoo (ADO) sochii politikaa Oromoo haaraya dhugoomsuu keenya labsina. Sochiin haarayni kunis, kan haqa Oromoo fi saboota Itophiyaa maraaf falmu ta’a. Tarkaanfiin fudhanne kun seenaa qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti boqonnaa haaraya saaqa. Kana qofa osoo hin taane, empayerummaa Itophiyaa hundeedhaan buqqisee sirna federalummaa demokraatawaadhaan bakka buusuu akeekkata.