text:
Maqaalee Rabbii (Subhaanahu)-Kutaa 4.1
Al-Hayy, Al-Qayyuum
Imaamu Ibn Al-Qayyim (rahimahullahu) akkana jedha: “Jaalalli muka qalbii keessa jiruudha. Hiddi isaa jaallatamaaf of gadi qabuudha, jirmii isaa immoo Isa beekudha. Dameen isaa Isa sodaachudha. Baalli isaa immoo Isa saalfachuudha. Firiin isaa Isaaf ajajamuudha. Albuunni dhugaatii fi [soorata] isaaf ta’u immoo Isa yaadachuu fi faarsudha (zikriidha). Yeroma jaalalli wantoonni kanniin keessaa tokko dhabe, hir’uu ta’a.[1]”
Jaallatamaan hundarra jaallatamu qabu Rabbii olta’eedha. Isa caalaa fi Isa waliin wanti jaallatamu hin jiru. Wanti tokko Isa caalaa ykn Isa waliin yoo jaallatame shirkii guddaa ta’a. Isaa gaditti wanti jaallatamu faarfamaa kan ta’u, Isaaf jedhanii yoo jaallataniidha. Akkuma jecha Ibn Al-Qayyim keessatti argine mukni jaalalaa qalbii keessatti guddatu hidda, jirma, damee, baalaa fi firii qaba. Jaalalli nuti Rabbii Olta’aaf qabnu kana hunda akka baafatuuf carraaqqi nurraa barbaadaa miti ree? Karaan hundarra gaariin kana galmaan itti gahan waa’ee maqaalee fi sifaataa Isaa ilaalchise beekumsa qabaachudha. Kutaa darbe irraa itti fufuun maqaalee Rabbii subhaanahu wa ta’aalaa haa ilaallu:
A.Hiika Al-Hayy fi Al-Qayyuum
Akka lugaatti “Al-Hayy” jechuun “Jiraataa” jechuudha. Jireenyi faallaa du’aati. Jiraataan faallaa wanta du’eeti. Rabbiin Jiraataa yeroo hundaa turaa ta’e, du’aa fi badiinsi gonkumaa Isa hin qunnamneedha. Inni kana hundarraa qulqullaa’e olta’e.
Xabariin tafsiir isaa keessatti ni jedha: “Al-Hayy (Jiraataan) Kan hin duunee fi hin banneedha. Isaa gaditti wantoonni akka gooftaatti ilaallamuun gabbaraman hundi ni du’u, ni badu. Namoota irratti akkana jechuun falma: Kan hin bannee fi hin duune gaditti wanti baduu fi du’uu gabbaramaa gabbaramuu ta’uu hin danda’u. Sababni isaas, Gabbaramaan [ykn Gooftaan] Kan yeroo hundaa turu gonkumaa hin duunee fi hin banneedha. Kunis Rabbii Isa malee haqaan gabbaramaan hin jirreedha.” (Jaami’u Al-Bayaan 3/109) (Wantoonni Rabbii gadi jiran hundi waan du’aniif ykn badaniif gooftaa gabbaramu ta’uu hin danda’an. Rabbiin immoo yeroo hundaa jiraataa hin duunee fi hin bannee waan ta’eef Gooftaa haqaan gabbaramuudha.)
Hiika Al-Qayyuum
Maqaa al-Qayyuum jedhuuf hiika hayyoonni baay’een kennan bakka lama jalatti guduunfuun ni danda’ama[2]:
1ffaa– Al-Qayyuum jechuun Ofiin dhaabbataa fi Of-Danda’aa homattu hin hajamne.
2ffaa– Al-Qayyuum jechuun uumamtoota hundaa Kan dhaabe. Kana jechuun uumamtoota hundaa kan argamsisee, dhaabu, jiraachisu fi eegu Rabbiidha. Uumamtoonni hundi Isatti hajamu. Isa malee gonkumaa of danda’ani dhaabbachuu fi jiraachu hin danda’an.
Ibn Al-Qayyim ni jedha: “Al-Qayyuum jechuun Ofiin Kan dhaabbate fi Isaan ala wantoota jiran hunda Kan dhaabudha.” (Sawaa’iqu Al-Mursalati 4/1327,1329)
B.Sifaata Maqaaleen kunniin of keessatti qabatan
Maqaa Al-Hayy (Jiraataa) jedhu keessa sifata (amala) jireenyaatu jira. wanta tokkoon jiraataadha yoo jette, jireenya ni qabaa jechuudha. Akkuma qajeelfama bu’uura Asmaa’a wa sifaata keessatti ilaalle, sifaanni Rabbii fi sifaanni uumamtootaa wal hin fakkaatan. Kanaafu, jireenyi Rabbii fi jireenya uumamtoota wal hin fakkaatan. Jireenyi Rabbii jireenya guutuu badiinsaan hin durfamnee fi yoomiyyuu duuti hin qunnamneedha. Hanqinni fi hir’inni wayitu gonkumaa Isa hin tuqu. Gooftaan keenya kana hundarraa qulqullaa’e olta’e. Qur’aana keessatti ni jedha:
﴾ وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱلۡحَيِّ ٱلَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحۡ بِحَمۡدِهِۦۚ﴿
“[Yeroo hundaa] Jiraataa gonkumaa hin duune irratti hirkadhu. Faaruu Isaatiniis Isa [faarsii] qulqulleessi.” suuratu Al-Furqaan 25:58
Ibn Al-Qayyim ni jedha: “Jireenyi Rabbii jireenya hundarra guutuu taatedha. Jireenya sifaataa (amaloota) gugguutuuf barbaachistudha. Gama kaminiyyuu faallaa ishii ni dhabamsiifti. Wanta jireenyan wal-qabatan keessaa tokko hojii filannoon hojjachuudha. Jiraataan hundi hojjataadha. Jiraataa irraa hojiin argamu guutummaa fi hir’inna jireenya isaa irratti hundaa’a. Kan jireenyi isaa hunda caalaa guutuu taate, akkasuma hojiin isaas hunda caalaa jabaa fi guutuu ta’a. Dandeettin isaas akkanuma. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu waan hundaa irratti Danda’aa ta’e, wanta fedhe hunda hojjata. (Rabbiin jireenyi Isaa gara hundaan guutuu waan taatef Inni waan hundaa irratti Danda’aadha.)” Shafaa’u Al-Aliili-1/187)
Al-Qayyuum dhimmoota lama agarsiisa:
1ffaa– Durummaan Rabbii guutuu ta’uu. Inni Of Danda’aa uumamtoota Isaa irraa Dureessa ta’eedha. Akkuma Kitaaba Isaa keessatti jedhe:
“Yaa namoota! Isinumatu gara Rabbiitti hajamoodha. Rabbiin Isumatu Dureessa Faarfamaa dha.” Suuratu Faaxir 35:15 (Namoonni gara hundaan Rabbii olta’aatti hajamu. Gonkumaa Isarraa of danda’anii jiraachu hin danda’an. Uumama isaaniitiif Isatti hajamu. Osoo Inni isaan argamsiisu baate silaa hin argaman (hin uumaman). Humna fi kutaalee qaamaatiif Isatti hajamu. Osoo Inni kutaalee qaama fi humna isaaniif kennu baatee silaa eessaa argatu? Soorataa fi qananii keessaa fi alaatiif Isatti hajamu. Osoo tola Isaatiin isaaniif laaffisuu baatee silaa soorataa fi qananii wayitu hin argatan. Rakkoo fi wanti jibban akka isaan irraa deebi’uuf Isatti hajamu. Osoo Inni isaan irraa deebisuu fi rakkoo isaan irraa saaqu baate silaa rakkinni fi ulfaatinni isaan keessa jiran itti fufa.[3] Kanaafu, namoonni gara hundaan Isatti hajamu. Garuu Inni Dureessa Faarfamaadha.)
2ffaa-Dandeetti fi Too’annaan Isaa guutuu ta’uu- Inni Dandeetti Isaatin uumamtootaa hunda kan dhaabu fi jiraachisuudha. Uumamtoonni hundi gara Isaatti hajamu. Libsu ijaatiif Isarraa of danda’anii jiraachu hin danda’an. Arshiin, Kursiyyiin, samiwwan, dachiin, gaarreen, mukkeen, namoonni, beelladonni, bineensonni hundi isaanitu gara Rabbii olta’atti hajamu.[4] Qur’aana keessatti ni jedha: “Dhugumatti, Rabbiin samii fi dachiin [bakka isaaniitii] akka hin deemne qaba. Osoo bakkaa deemanii Isa malee wanti tokkoyyuu isaan lamaan hin qabu. Dhugumatti, Inni Obsaa, Araaramaa ta’eera.” Suuratu Faaxir 35:41, “Mallattoolee Isaa irraa samii fi dachiin ajaja Isaatiin dhaabbachuudha.” Suuratu Ar-Ruum 30:25
Dhimmoota lamaan armaan olitti kaasne Ibn Al-Qayyim akkana jechuun guduunfa: Al-Qayyuum guutummaa durummaa Isaatii fi guutummaa Dandeetti Isaa of keessatti hammata. Sababni isaas, Inni Ofiin Kan dhaabbateedha, gama kaminiyyuu kan Isa dhaabutti gonkumaa hin hajamu. Kuni wantoota Isaan ala jiran hundarraa Dureessa fi Of danda’aa ta’uu Isaa irraayyi. (Kana jechuun gara hundaan Dureessaa fi Of Danda’aa waan ta’eef homattu hin hajamu.) Ammas, Inni wantoota Isaan ala jiran Kan dhaabudha. Wantoonni Isaan ala jiran yoo Inni isaan hin dhaabin dhaabbachuun isaaniif hin jiru. Kuni immoo guutummaa dandeetti fi Jabeenya Isaa irraayyi. (Kana jechuun Dandeetti fi jabeenya guutuu waan qabuuf uumamtoota hunda Kan dhaabu, jiraachisuu fi eegu Isa.)” (Bidaa’u Al-Fawaa’id 2/410)
Maqaaleen Rabbii gaggaariin Al-Hayy Al-Qayyuum irra naanna’u
Wanta darbe irraa maqaaleen lamaan kunniin “Al-Hayy Al-Qayyuum” hiika maqaalee gaggaarii hunda walitti kan qabaniidha. Isaan lamaan irra maqaaleen gaggaariin naannawu. Hiikni isaanii hundi gara isaan lamaanitti deebi’a. Sifaanni Rabbii subhaanahu maqaalee kanniin lamaanitti deebi’an waan ta’eef.
Maqaan “Al-Hayy (Jiraataa)” jedhu- sifaata Zaataa walitti qaba. Sifaanni Zaata kanneen akka dhagahuu, arguu, harka, beekumsa fi kan kana fakkaatan. (Jiraataan beekumsa kan qabu, dhagahu, arguudha). Al-Qayyuum immoo sifaata hojiiwwanii (Al-Af’aala) walitti qaba. Kanneen akka uumuu, razzaquu (sooru), qananiisu, jiraachisuu, ajjeesu fi kkf. (Hiika Al-Qayyuum keessaa tokko uumamtoota kan dhaabu waan ta’eef, Inni ni uuma, ni soora, ni qananiisa, ni jiraachisa, ni ajjeesa yeroo fedhetti lamuu ni kaasa.) Kanaafi, hayyoonni gariin maqaaleen lamaan kunniin maqaalee gurguddaa yoo Rabbiin ittiin kadhatame deebii itti deebisuudha jedhan.[5]
Hirribaa fi Mugaatiin hiika maqaalee armaan olii kanniin waan faallessaniif Rabbiif hin malan
Qur’aana keessatti “Allaah, Isa malee haqaan gabbaramaan hin jiru, [Inni] Al-Hayy Al-Qayyuum. Mugaatis ta’e hirribni Isa hin qabu.” (Suuratu Al-Baqarah 2:255)
Hiika sadaffaa Al-Qayyuum jalqabatti hin kaasne kaasun mee kutaa kana haa xumurru. “Hiika Al-Qayyuum keessaa tokko yeroo hundaa turaa hin banneedha. Hiika kanatti sheykhul Islaama ibn Taymiyaan (rahimahullahu) akkana jechuun akeeke jira: Maqaan Al-Qayyuum jedhu hiika “Inni kan hin banne ta’uu” of keessatti qabata. Guutummaa Isaa booda gonkumaa hir’uu hin ta’u. Inni duraanis turaadha, ammaa fi gara fuunduraattis turuu itti fufa, abadii azalii sifaata guutuudhaan kan ibsamuudha. (Azalii jechuun jalqabaa fi dhuma kan hin qabnee yeroo hundaa jiraataa kan ta’e.) Osoo hir’inni itti hin argamin ykn osoo hin jijjiramin Inni yeroo hundaa turaadha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Al-Qayyuum. Kanaafi, haala guutuu ta’een Al-Qayyuum ta’uu irraa kan ka’e hin badu, hirribni fi mugaatin isa hin qaban. Hirribaa fi mugaati keessa badiinsa hiika Al-Qayyuum faallessutu jira. Jireenyi, beekumsi fi dandeettin guutuun hirribaa fi muguu keessatti waan hir’ataniif. Nama hin rafne waliin wal bira yommuu qabamu namni rafe hanqinni beekumsaa, dandeetti, dhagahuu, arguu, dubbachuu fi kan biroo isa qunnama. Kanaafi, hirribni obboleessa du’aati jedhama.[6]” Namni rafee akka nama du’eeti. Hanga hirribaa dammaqutti wanta naannawa isaatti raawwatamu hin beeku, hin argu, hin dhagahu, hojii biroo hojjachuu hin danda’u. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wantoota hundaa halkanii guyyaa kan dhaabu, jiraachisu, too’atu, eegu, qindeessu waan ta’eef gonkumaa hin rafu, hin mugu.
Guduunfaa
☛Al-Hayy jechuun Jiraataa jechuudha. Rabbiin subhaanahu Al-Hayy (Jiraataa) gonkumaa hin duunee fi hin banneedha.
☛Al-Qayyuum jechuun Of Danda’aa homattu hin hajamne, wantoota hundaa kan dhaabu, jiraachisu fi eegudha. Akkasumas, Al-Qayyuum jechuun yeroo hundaa turaa gonkuma hin banneedha.
☛Maqaan Al-Hayy (Jiraataa) jedhu Rabbiin jireenyaa guutuu hanqinna wayitu hin qabne akka qabu agarsiisa.
☛Maqaan Al-Qayyuum jedhu immoo waa lama agarsiisa: 1ffaa-Rabbiin gara hundaan dureessaa fi of danda’aa ta’uu. 2ffaa-Dandeettin, jabeenyi fi too’annaan Rabbii guutuu ta’uu.
☛Hirribni fi mugaatin amaloota armaan olii waan faalleessaniif Rabbii olta’aaf hin malan. Subhaanahu wa ta’aalaa=Inni Qulqullaa’e olta’e
Kitaabban wabii
[1] Rawdatul Muhibbiin 554
[2] Tafsiiru Qur’aanil Kariim-Faatiha wa Baqarah-3/251 ibn Usyemiin, Fatawa Ibn Baaz
[3] Tafsiiru Sa’dii-fuula 806-807
[4] Fiqhu Al-Asmaa’il Husnaa– fuula 88, Abdurazzaaq bin AbdulMuhsin Badri
[5] Madda olii
[6] Walillahi asmaa’ul Husnaa fad’uuhu bihaa– lakk. 7 fi 8, AbdulAziz bin Naasir Jaliil


c: text/html

text:
Kaawunsilii mirga dhala namaa kan Tokkummaa Mootummotaa duratti torban darbe biyyoota gabaasa ofii dhiyeeffatanii mariin irratti gaggeeffamee keessa Itiyoophiyaan tokko turte.Itiyoophiyaan waggaa afurii fi walakkaa duras gabaasa dhiyeessite mariin marsaa jalqabaa kan irratti gaggeeffamee ture ta’u kan ibse dargaggoo Hiikaa Dhugaasaa inni torban darbee kun marsaa lammataa akka ture ibsee jira.
Jila Itiyoophiyaa hogganuun kan argaman Obbo Biraanee Gabree Kristoos Itiyoophiyaan biyya kabajamuu mirga dhala namaan beekamtuu fi biyya sabaa fi sablamonni wal qixxummaan keessa jiraatan ta’u ibsuu isaanii walgahii kana irratti kan hirmaate Dargarroo Hiikaa Dhugaasaa beeksisee jira.
Biyyootiin gama dhiyaa gabaasa Itiyoophiyaa dhiyaate irratti yaada kennaniin dhittaan mirga namoomaa itiyoophiyaa keessa akka jiru dubbatanaii keessumaa labsii Itiyoophiyaan baafatte kan farra shorookeessummaa fi kan dhaabatoota dhunfaa ykn enjioo irratti mormii qaban jabeessanii ibsanii jiran.
Biyyoota Afrikaa keessaas dhittaan mirga dhala namaa Itiyoophiyaa keessa akka jiru kan ibsan akkuma jiran kanneen biroon immoo akka walii tumsaatti kan dhiyaatan akka jiran ibsamee jira..
Mormii baratonni Oromoo karaa nagaan dhiyeessaniif mootummaan Itiyoophiyaa deebii rasaasaa kennuun sirri akka hin taane kan ibsame ta’uus mootummaa bakka bu’uun kanneen dhiyaatan garu namoota seeraan ala ta’an irratti tarkaanfii fudhatamee jechuun falmuu isaanii Dargaggoo Hiikaan ibsee jira.Armeeniyaan garuu Oromiyaa keessa rakkoon akka jiruu fi walumaagaltti hookkarii gosoosta adda addaa irratti akka geggeeffamu beeksifte.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kooriyaa Kaabaatii fi Amerikaan gannuma gannaan waraana waliin leejifatan.
Waraana kana bisaan gubbaa fi jalatti, gaaraa fi gammoojjii keessatti,qilleensaa fi waan akka irratti wal leenjisan.
Leenjii waraanaa mi’aa waranaa maq-malee akka akkaatin wal leenjisan tana kalee jalqabanii guyyaa 10 turti.
Taankii,xuyyuura waraanaa fi waan hedduutti leejiii tanatti jira.
Leenjii waraana tana waraana Kooriyaa Kibbaa 50,000 fi ka Amerikaa 17,000 itti jira gabaasii akka akkaa.Fulaan akkana itti wal leejisan tun lafa cittuu Kooriyaa lamaan jidduu jirtu.
Kooriyaan Kaabaa Amerikaa fi Kooriyaan Kibbaa waraana barbaadaa fi mootummaa isii gara galchuuf waraana leejifatan jetti.
“Dubbii barbaada akkanaa tana garaa naasuu hin qamneen haaloo baanaa,” jetti Kooriyaan Kaabaa.
Amerikaan ammoo isii fi biyya isii gargaartu humna jabeessuuf waraana leenjifnaaf jetti.
Kooriyaa Kaabaatii fi ta Kibbaa durii biyya tokkoo waraana addunyaa lammeessootti bara 1945 keessa gargar kute.
Kooriyaan Kaabaa eeguma ufi argiteeyyuu maatiitti walii dhaalaa bulchuutti jirti.
Kooriyaan Kibbaa ammoo biyya Amerikaan walii jaalaa demokiraasiin bultu.
Kooriyaan Kaabaa nukileera waraanaa hamaa qabdii tanumaan halkanii fi guyyaa addunyaa doorsifiti.


text: Manni marii olaanaa Dhimmoota Islaamummaa Magaalaa Jimmaa bakka keessummoonni adda addaa argamanitti yaa’ii Idilee 2ffaa geggeessaa ture milkiin xumure. Yaa’iin kun ganama Sabtii kaleessaa Qur’aanaa fi du’aa’ii ulamootaatiin eega jalqabamee booda, dura ta’aan Majlisa Magaalaa Jimmaa Sheikh Muhammadamiin Tamaam haasaya baniinsaafi keessummoota yaa’icha irratti argaman anaa dhufu jechuun simatanii jiru. Yaa’ii kana irrattii gaabsni raawwii […]Manni marii olaanaa Dhimmoota Islaamummaa Magaalaa Jimmaa yaa’ii Idilee 2ffaa geggeesse


text:
WAASHINGITAN, DIISII — Dhimmaa qeeraa harree Bishooftuu ganda Dhibaayuuf Qaajimaatti ijaarrama ture hojii jalqabuu isaa laalchise sagantaa torbaan darbe kantiibaa magaalittii Dr. Dadhii Wadaajoo dubbisnee ture. Isaaniis mormii ummanni kaasee ture mootummaan an hubatuu ta’u nutti himan.
Amma bulchiinsi magaalatti warshaan kun hojii akka dhaabu ajeja dabarsee jira. Xalayaan akka lakk. Itoophiyaatti Ebla 8 2009 ( Sambat-duraa darbee jechuudha) nannoo Oromiyaatti Bulchiinsa magaalaa Bishooftuu irraa dhaabbata Shandoogi Dongi Ejiaa jedhamuu ergame fi Dr. Daadhii Wadaajoo irratti mallatteessan dhabbatichi akka hojii dhaabu gaafata.
Jiraattonni magaala bishooftuus “Gammanneerra” jedhan. Warshaan Shandoongi Dongi garuu wanti nurratti godhamee sirrii mitii, walitti dhufeenya investerootaa fi biyyaatti miidha jechuudhan qeeqan. Daayreektara Qeeraa harree Shandoogi Dongi Obboo Akliluu Tafarraa dubbisneerra.
Dhabbanni ‘The Donkey Sanctuary‘ jedhamu kunuunsa harree irratti hojiiatu gama isaatiin, mootummaan Itoophiyaa murtii kana irra gahuu dhinqisiifatee, kun baayyina harroota akka addunyaatti gadi buusa jennee sodaannee ture jedha.
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Adda bilisummaa Oromoo qaama dantaa dhuunfaa ykn dhaaba isaa irra bu’aa uummataa qofa irraatti fuulleffatu, kan jaarmiyaan isaan hundeeffaman illee shiminuuf sirriiquun ala egeree uummata Oromoof ganamaa galgala hirriba dhaban ta’uu eenyullee beeka. Haqni har’a walitti himnu susukkuummaaf fakkeessin “ani ABO nan jaaladha” jechuu qofaa utuu hintaane erga jaallattee kunuunfachuun dirqamakee ta’uu sii himuufani.
Biyyattii keessatti jaallannus jibbinus nagaa uummata Oromoof fiduu dhaabni danda’u ABO dha. Maaliif? Yoo jettan, impaayera afaan qawween si ajjeesee si cunqursuuf meeshaa ammayyaan sitti dhaadatu Qawweef qawwee qofatu sirraa gabgodha. Kanaafoo? Kanaaf ammoo qamni hidhatee diina innikkaa Wayyaanee waliin wal’aansootti jiruuf daangaakee kabachiisuuf abdatamus, kan kufee kuffisuutti jiru ABO/WBO/Qeerroo Bilisummaa qofaaf jaarmiiyaa ABO qofadha. Kaawwan maqaa Oromoof saboota biyyattiin jaarmiyaa hundeeffatanis addatti Oromoof dhaabni hidhatee loltoota Oromiyaa keessa facaasee jiru ABO qofa. Kanaaf ABO kunuunfachuun waaroo salphinaa waggaa dheeraa sirra buufate sirraa kaasa.
Hingowwomin! Daaraan daakuu hinta’u. Afaan toluun hojii toluu mitii dammaqi! Halagaan halaguma, ilkaan isaaf haasaa isaan akka baraqanaa jirtu waan dubbatu kana sii guutuuf dhiisee isaa atuu beekta, diina faana Tokkummaan uumanis siyyaasa addunyaa kam keessayyuu hinjiru. Maqaa Tokkummaa jedhuun holola afaan fajjii OPDO fudhattee garbummaa ofitti hindheeressin. Oromoon Tokkummaa dhabee hinbeeku, yaadni/ideology kun kan xiinsammuukee saamanidha. Jecha ‘aandinnat’ jettu hiikanii kumaaraa waggoota dheeraa nurratti taphatanidha. “Oromoon tokkumma, garuu gamtaa’inaan diina waraanuu dadhabe malee tokkummaa yeroo kamuu dhabee hinbeeku Oromoon lamas miti” jedha hayyuun Oromoo dhiyoo hidhaarraa bahe.
Qaama alaa maallaqaaf bookkisaa tures hangam akkanni sii dhimmu waan Madaalaa jirtu natti fakkata. Agartee? “Nuti durumayyuu barnootaaf biyya alaa baane” “OPDO jala hiriiraa! OPDO jabeeffadhaa!” Jechuun OPDO alaa ta’uu raageeffatan mitii? Nuti qabsoo asiin geenye achiin geenye jechuu jalqabaniiru ilmaan TPLF guddifate. Isaan ABO irratti maaliif akka duulanis sii galan se’a. “ABO’n akka suphamuu hindandeenyeetti diigame!” Jechuun haamilee si daakanii ABO irraa abdii si kutachiisuuf dhaamatii godhames addaan baastee waan beektu natti fakkaata. Qorannoo jibba ABO qabuuf dhabamakeef itti yaadamee qophaa’e dubbifteettaa? Yoos kabkaabbaa alaa Bargarii quufee huskii itti dabalatee cookuuf deebiinkee gahadha. Jaallannee OPDO alaaf keessaa bbalaaleffanna miti ykn afaanuma keenyatu isaaniin abaaruu barran utuu hintaane, hojii isaanii karoora isaan Oromoof qaban fuulduratti waan dursinee arginuuf dhaabbadhaa! Jechuu itti fufne.
OPDO’n keessaas karaa haamilee kee daakanii diinatti harka si kennachiisan qofaa hojjetu. “ABO’n wanti jedhamu badeera, lammatas hinijaaramu. Kanaafuu isuma jiru OPDO jajjabeeffadhu!”siin jedhu. OPDO jajjabeessuun maal jechuudhaa? Siyyaasa kana nyaattanii alanfataa jirtuu yaa dargaggo? OPDO jajjabeessuun Wayyaanee jajiabeessuu ta’uu beektuu/beettuu? Maaliif? Qaamni OPDO jedhamtu mul’ataaf kaayyoonshee Wayyanee tiksuudhaa bar. Qaamni kamuu mul’atasaan adeema. Kanaaf isaan har’as boris sirna nama nyaataa Wayyanee qaama tiksudha male hingowwomin qaama Bilisummaakee barbaadu miti.
Maa sobamnaa? Maa waggaa dhufaa darbaa Wayyaneen gowwomfamnaa? Nuti ejjennoof kaayyoo erga qabaanne, Bilisummaa keenyaaf erga aarsaa hangana kaffallee akkamiin qabsoo keenya diinatti laannee isaaniin galmaan gaha jennee tilmaamnaa? Sii galee? Jaallattu fudhu, jibbitu dhiisi! OPDO(Lammaa Magarsaa) diinakee kaleessaa diinakee boriiti. Dr. Abiyyi Ahemad diinakee kaleessaa diinakee boriiti. Lamaanuu xoophiyaa sitti faarsu malee waa’ee biyyakee Oromiyaaf mul’ata lafaa qaban hinqaban. Soba dhugaa hinfakkaanne “xoophiyaa lafee Oromootu ijaare” jedhanii jaalala xoophiyaa si keessatti itichuu barbaadu. Gootonni kaleessaa kanneen akka J/ Taaddasaa Birruu, Buushaan Mijuu, Abishee Garbaa, Leenjisoo Diigaa, Dhugumaa Jaldeessoo, Likkaasaa Wagii, Fi Agarii Tulluu dabalatee hedduun xoophiyaa ijaaruuf lafee bitiman miti, mul’anni isaanii uummata ofii waanjoo garbummaa jalaa baasuudha. Xoophiyaa jaalala isaan si kuffisuuf sitti faarsaa jiru. Akkati “immiyyee xoophiyee” jechuurra geessutti sitti lallabamaa jiraachuu beeki. Inni alaas inni keessaas xoophiyaa biyya gaddaaf gadadoo keessatti agarte sitti faarsa.
Oromoon biyya abbaasaaf qabsaa’aa ittis jira. Raafama amma itti jiru jalaa dhaloonni of danda’ee dhaabatuu qaba. ABO’n dhaaba fiixee Bilisummaa irraan qabsoo Oromoo gahee ammas itti jirudha. Akka waan harka kennatuutti ol kaasanii miidiyaan afarsuu, waan hinfakkaanne ABO biyya galaa jira jedhanii dhaaba hogganaa malee humaa hinqabne maqaa qofa miidiyaatti baasanii akka si hunkuraa jiran hubadhu. ABO biyyaa bahee hinbeeku gurbaa. Dhaabni miseensaaf caasaa jaarmiyaan sii qabsaa’aa jiru, hidhannoo kan qabuuf kaayyoo garbummaa jalaa si baasuu qabatee jiru ABO dha. Karaa dimokiraasii milkii dhabanis KFO dha. Kanaan ala inni lamoome, tokkoome jedhan kan haamileekee xuquuf wayyaaneen hojjettedha. Isa ABO bittine jedhanii qorannoo/ Research sobaa hojjetan dhugoonfachuuf kan diinnikee bixxiledha.
ABO’n yoom galaa?
Gaaffi kana akka of gaafattun shakka. Namana haqa walitti himna ABO’n biyya abbaasaa keessaa bahee hinbeeku. Ammas suma bira biyya Oromiyaa keessa jira. WBO meeqaaf Qeerroo bilisummaa dila keessa teessee ABO’n biyya hinjiru jettaa? Maal gurbaa WBO suma biraa diina meeqa qabee, meeqa ajjeesaa jiraa bar. Hololtoonni akka dubbatan seetee fagoo akka waan sirraa jiruutti ilaaltaa taanaan qoricha si fayyisu sii qicuu gaafata.
ABO’n kotota OPDO kana yoo malatanii harka itti kennataniin ala Wayyaanee waliin walitti qabee ccacabsee yeroo dhiyootti bilisummaa biyyattii nii dhugoomsa. Karaa nagaa akka rakkoo biyyatti furuuf gaafataa turee ittis jira. Yoo karaa nagaa didan ammo humnaan abootee wayyaanee biyya baasuuf waan dadhabu hinqabu. Oromoon waan kunuunfachuu qabu ABO hanga hinkunuunfannetti Bilisummaa isaa gonfatee nageenyasaa hinmirkaneeffatu! Kanaaf ABO kunuunfadhu!
Horaa bulaa
Qalbeessaa Dhangi’aati
Waxabajji 9,2018
Finfinnee Oromiyaa


text:
Holeta Poly Technique collage
Sep 15, 2022
Caalbaasii
Kollejjii Poolii Teekniika Hoolataa bara baajataa 2015tiif
- Meeshaalee Uffata Seeraa
- Meeshaalee Baarreeffamaa
- Meeshaalee Qulqullina
- Meeshalee Dhaabbii
- Meeshaalee Elekitirooniksii
- Gommaa Konkolaatawwaanii
- Meeshaalee COCtiif kan Oolaan Caalbaasii Ifaatiin wal-dorgomsiisee Bituu barbaada. Kanaafuu, Daldaaltonni Ulaagaalee arman gadii guuttan hundi dorgomuu ni dandeessuu.Eyyama daldalaa gosa meeshicha irratti dorgomu kan qabu,eyyama haarome kan qabuufi gibira bara kanaa kan kaffale.
1.Ministeera Maallaqa Walta’iinsa Dinagdee irraa Dhiyeessan galmaa’ee Waraqaa Ragaa kan qabu.
2. Dorgomtootni Galmaa’aa VAT ykn TOT ta’uu isaa ragaa dhiyeessuu kan danda’u.
3. Kabachiisa caalbaasiitiif qarshii 10,000 (kuma kudhan) CPO Baankiidhan Mirkanaa’e ykn Cheekiidhan qabsiisuu kan danda’u fi Daldalaan Dorgommicha mo’ee Gatii waliigala moo’ate irraa 10% Baankiidhan qabsiisuu kan danda’u.
4. Dorgomaan Dorgommicha mo’ate meeshicha Baasii mataa isaatiin hanga Kolleejjii Poolii Teekniika dhiyeessuu kan danda’u.
5. Waajjirichi Qulqullina Meeshichaa mirkaneeffachuu yoo barbaade samuuda fudhachuu ni danda’a.
6. Dorgommichi Beeksifni Caalbaasii kun guyyaa Gaazexaa Kallachaa oromiyaarratti maxxanfamee bahe irraa eegalee Walitti aansee guyyoota hojii 15 (kudha shanii) Qilleensa irra kan oolu yoo ta’u gaafa guyyaa 16ffaa sa’aatii 8:00 irratti kanxumuramu fi guyyuma kana sa’aatii 8:30irratti dorgomtootni ykn bakka bu’aan Seeraa qabeessaa iddoo jiranitti ifatti kan banamu ta’a.
7. Dorgomtootni Sanada Caalbaasii qarshii hin deebine 200 (dhibba lama) Kolleejjii Poolii Teekniika Kutaa bittaa fi Bul/Faayinnsi lakk. 5 bituu ni danda’u.
Hubachiisa:-Waajjirichi karaa Fooyya’aa ykn filannoo biroo yoo argate caalbaasicha Walakkaadhan ykn guutummaan guutuutti haquuf Aangoo guutuu ni qabaata. Odeeffannoo Dabalataaf Lakk.Bilbilaa:-0112370372/0911021996/ 0911004109 Kollejjii Poolii Teekniika Hoolataa.


text:
Pirezidantiin OIB Obbo Aabbe Saanoon Pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa ta'an
Waggoota 10 oliif Pirezidantii Baankii Intarnaashinaala Oromiyaa ta'uun kan tajaajilaa turan Obbo Aabbe Saanoon Pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa ta'uun muudaman.
Waggoota 10 dura pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa kan turan Obbo Aabben kan dhihoo ambaasaaddara ta'un muudaman, Obbo Baacaa Giinaa, bakka bu'u.
Obbo Baacaan bara 2010 Obbo Baqaaluu Zallaqaa bakka bu'un Pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa ta'un waggaa 1 fi ji'a torbaaf hoggantummaan baankicha tajaajilan.
Osoo achi hin seenin dura immoo Baankii Hoji Gamtaafi Baankii Awaashitti pirezidantii Itti - aanaa ta'un hojjetaniiru.
Turtii Baankii Daldalaatti taasisaniin kanneen hojii cimaa akka hojjetan kaasan ni jiru. Gama kaaniin, sababni yeroo gabaabaa keessatti akka ka'an isaan taasise ifa miti.
Hojii baankii irratti muuxannoo waggaa dheeraa kan qaban Obbo Aabben, Baankiin Intarnaashinaala Oromiyaa akka guddatu taasisuun dabalatee baankiin isaan hoogganan akka biyyaatti tajaajilli dhalarraa bilisa ta'e akka eegalu taasisaniiru.
Obbo Aabben guyyaa kaleessaa eegalee baankicha akka hoggantummaan tajaajilan kan muudaman yoo ta'u har'a ganama hojjettoota waliin walbaraniiru.
Dhihoo Baankiin Daldala Itoophiyaa hanqina qarshii gabaa keessa socho'un rakkataa turuun isaa ni yaadatama.
Obbo Aabben eenyu?
Obbo Aabben Yunivarsiitii Finfinneedhaa digirii jalqabaa akkaawuntingidhaan digirii lammataa immoo 'Business Administration' dhaan Yunivarsiitii of Landan irraa eebbifamaniiru jedha gaazexaan Addis Forchuun.
Hojiis Baankii Daldalaatti akka eegalan amanama.
Boodarras waggaa tokkoof pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa ta'un waggaa tokkof erga tajaajilanii booda bakkicha Obbo Baqaaluu Zallaqaaf dhiisanii Baankii Oromiyaa hoogganuu eegalan.
Yeroo Baankii Daldalaa turanis hooggansa cimaa kennuun maqaan isaanii akka ka'u kanneen damee baankiirra hojjetan ni himu.
Hanga har'a bakka duriitti deebi'anittis waggoota kudhan olif Baankii Intarnaashinaala Oromiyaa gaggeessaa turan.
Dabalataanis, Pirezidantii Waldaa hojjettoota Baankii Itoophiyaa ta'un tajaajilaa jiru.


text:
Yunaayitid Isteetis lola kaaba Itiyooophiyaatti geggeeffamaa jiru ilaalchisee akeekkachiisa kennuu dhaan jilli addaa Yunaayitid Isteetis gareen lamaan nageenyaaf daandii akka banan gaafataniiru.
Sochii waraanaa kaaba Itiyoophiyaa keessatti hammaachaa dhufeen yaaddoo guddaa nutti dhagahama. Lolaaf wal barbaaduun deebi'ee eegaluu cimsinee balaaleffanna, jechuu dhaan dubbi himaan ministrii dhimma alaa Ned Price ibsaniiru.
Gochaaleen kun mootummaan Itiyoophiyaa fi aangawoonni naannoo Tigiraay fedhii marii nageenyaa ibsan waliin kan wal hin simne dha jedhan. kana irratti oduu dhaa booda gabaasaa qabna.


text:
Diddaa, Gabaasa Qeerroo Bitootessa 19,2015
Dhaabbilee barnootaa Yuuniversitii, koollejjii, godinaalee oromiyaa naannoo adda addaatti FDG gaaffii dhimma gubachuu bosona Oromiyaa, dubbii Abbaa Tsaayee fi mirga walabumaa Oromiyaaf falmuun wal qabsiisudhaan Qeerroon Oromiyaa keessatti diddaan ka’ee jira, bakka gabaasa Qeerroo ibsu irraa kana gaditti kan argamuudha.
-
Haromayyaa Yuuniversitii:-
Mooraa yuuniversitii guddicha Haromayyaatti Bitootessa gaafa 18/2015 dhaabaa ibsaa fi manaa irratti barruu mata dureen isaa “Sabboontotni Oromoo FDGf Kaaffee keenya Keessatti Ganama Sa’a 7:30 Irratti Wal Arguun Dhaamsa Dabarsina” jedhuun dhaadannoolee qabxii 8 qabu waliin bakka garagaraatti maxxanfamee bule odeessi Qeerroo yoo addeessu, dhaadannoon qabxiidhaan maxxanfamanis
- Bosonni oromiyaa mootumma wayyaaneetiin gubachaa jira,manca’aa jira
- Ilmaan Oromoo yoo xiqqaate 35,000 ol mana hidhaa keessaa gadhiifamuu qabu,
- Barattoota ajjeefamaniii fi hidhamaniif mormii keenya itti fufuu qabna
- Poolisiin federaalaa mooraa keessaa haa bahu
- Mirgi diimokiraa fi uummataa haa eegamu
- Kaardii filannoo sobaa hin fudhannu
- Abbaay Tshaayee uummata oromoo arrabsuun seeraan gaafatamuu qaba
- Maqaan Master Pilaanii kana booda ka’uu hin qabu.
Kan jedhu dhaadannowwan kanaa olii kana mooraa keesatti bittimsuun humni waraana wayyaanee gubbaadhaa socho’uun kaleessa naannoo fi keessa mooraa Yuuniversitii Haromayyaa buufatee akka jiru odeessaan Qeerroo addeessa. Barattootnis nyaata kaaffee lagachuudhaan barumsas dhaabuun kan beekame, humni ittisa biyyaa sochii barattootaa kana dhaamsuuf garasitti ergame diddaa barattootaa dhaamsuu akka hin dandeenye odeessaan ibsa.
-
Yuuniversitii Jimmaa:-
Akuma beekamu yeroo darbe sadarkaa itti aanaa fi gorsaan mootummaa Itoophiyaa kan ta’an Abbaay Tsaahe dhimma Master Pilaanii dubbiin afaanii baafate ilmaan oromoo kamuu jalaa dhokataa miti,kanumaan kan wal qabate diddaan mooraa barnootaa yuuniversitii oromiyaa keessa jiru mara keessatti dhimma qabeenyaa oromiyaa gubataa fi manca’aa jirus dabalatee gaaffiin ka’aa akka jirus odeessa Qeerroon darbaa jira, haala kanaan kaleessa Bitootessa 18/2015 yuuniversitii Jimmaa mooraa Kiitoo Fardiisaa(Engineering Compus) jedhamee kan beekamu, mana yaalaa barattootaa moorichaa keessatti Qeerroodhaan barruun afaan Oromoo fi afaan Ingiliffaatii fuula 9 qabu mata duree “Master Pilaaniin Hojii Irra Ooluu Hin Qabu fi Dubbii Obbo Abaay Tsahe Dubbates Tuffii Uummata Oromoo Akka Tahe” keessattis waamicha diddaa kan ibsu barruun kun bakka namni argu lama lafa kaa’amee jira, jalee mootummaatiin argamee yeroodhaan toohatame malee mooraa yuuniversiti keessatti barruu hedduun akka maxxanfamee jiru Qeerroon odeessa isaa nuun gaha,kanumaan mootummaan wayyaanee mooraan xiyyeeffannoo guddaadhaan akka eegamu,humna ittisaa mijeeffachaa mooraa Yuuniversitii sana qofaaf mijeeffachaa akka jiru odeessaan Qeerroo addeessa. Akka Yuuniversitii Jimmaatti mootummaan sodaa guddaa keessa seeneera, barataan Oromoo diddaadhaaf of qopheessee akka jiru hubachuu irraan, barruuleen waamichaas mumul’aa waan jiraniif hordoffii jabeeffachuun karoorfata, haaluma kana fakkaatuun guyyaa har’aas barattootni mooraa keessatti sochii diddaa mul’isuun dhagayamee jira, diddaan itti fufuu qaba.
-
Adagirat Yuuniversitii:
Gaafiin mooraa Yuuniversitii kanatti ka’ee jiru dhimma amantaan kan wal qabate tahullee barattootni Oromoo heddumminaan keessatti gaaffii miidhaan saba Oromoo kaasuun, gubachuu bosonaa fi warshaalee Oromoo keessa jiranis kaasuudhaan gaaffii barattootaa gara gaaffii mirgaatti naannessanii guyyoota lamaan kana jechuun Bitootessa 17 fi 18 barumsi dhaabbatee akka jiru odeessaan Qeerroo gamasii addeessaa jira. Barumsas akka hin baranne Oromiyaan boca uumamashee mootummaa Wayyaanen utuu gadhisaa jirtuu, ilmaan Oromoo mana hidhaatti osoo gidirfamuu jireenya dhuunfaa keenyaaf barumsa kennee lafa dhiituun haa dhaabbatu jechuun diddaan mooraa kanattis qabatee akka jiru odeessi nugahee jira.
-
Naannoo Wallootti:-
Aanaa Gudayaa ganda Konkaa Ijaa jedhamau Bitootessa gaafa 15 fi 19 /2015 mootummaa irraa ergamee hojii basaastummaa aanaa kana keessatti kan hojjetu dhalootaan Amaara kan tahe tokko nama dhalootaan oromoo tokko sabboonummaa qabu harka mootummaatti dabarseekennuu irraan tarkaanfiin ajjechaa basaasaa mootummaa wayyaanee kana irratti raawwatamee jira. sababa kanaan manneen jireenyaa saba amaaraa 4 ol tahus ibiddaan gubateera,diina mootummaan ergamee uummata hammeenyaaf kennaa jiru kana irratti boombiinis darbatamee namoonni hedduun mada’anii jiru, odeessa Qeerroo hubatamu irraa uummanni tarkaanfii mootummaa wayyaanee irratti fudhachuu eegalee jira,deggertootni mootummaas sodaa kana keessa seenuudhaan hojii isaanii irraa akka deebi’aa jiran dhalootaan saba biraa kan tahan, ilmaan habashaa hojii diinummaa irratti bobbahanii jiranis naannoo sana irraa uummataan ariyamaa akka jiran odeessi Qeerroo addeessa.


text:
Obbo Iskindir Naggaa dabalatee kanneen hidhaa keessa jiran miseensonni hooggana paartii Baalderaasiin filannoof adeemsi kaadhimummaan galmeessuu jalqabamuu boordiin filannoo beeksisee jira.
Boordichi, hoogganni paartichaa bakka isaan itti dorgomaniif maxxansiisee kan ture waraqaa filannoo miliyoona 1.3 ta’u akka gubamu ajaja dabarsuu isaa ibsee jira. Boordichi kana kan beeksise kamisa har’aa mana murtii federaalaa dhaddacha dhimmootii filannoo tokkoffaaf ibsa kenneen ture.
Dura teessuun boordii filannoo aadde Burtukaan Miikeksaa dhaddachichaaf akka himanitti, paartiin Baalderaas kana dura bakka kaadhimamtoota galmeessisee turee, namoota akka filannootti dhiyaatan barbaadu akka beeksisiu karaa waajjira isaanii gaaffiin dhiyaateeraaf.
Akkuma kanaan paartichi guyyaa kaleessaa kaadhimamtoota haaraa dhiyeeffachuu isaa beeksisaniiru.


text:
Barattoonni Oromoo, kanneen Yuniversitii Jigjigaatti barataa turanii fi barsiisonni isaanii haala nageenyaa amma yaaddesaa ta’e keessatti gara sanatti deebi’uun lubbuu keenyaaf sodaachisaa dha jechuun iyyataa jiran. Mootummaan Itiyoophiyaa garuu rakkoo nageenyaa uumame furuuf waan carraaqqiin jabaan godhamaa jiruuf deemuun isaanii miidhaa hordofsiisu hin qabu jedha.
Bulchiinsa naannoo Somaalee keessaatti badii adda addaa dhaqqabsisaa kan turan hidhattoota adda bilisummaa uummata Ogaadeen waraanuuf kan leenjifamee Liyyuu Poliis badii akkanaa dhaqqabsisuun kaayyoo hundeeffameef miti jedhu Itti-gaafatamaa Biiroo Dhimmotoa Koomunikeeshinii Mootummaa Federaalaa Itiyoophiyaa Dr. Nagaii Leencoo.
Uummattonni gosa adda addaa bulchiinsa naannoo Somaalee keessa waan jiraataniif jecha itti gaafatamnii Liyyu Pooliis addatti ba’e kan Somaalee qofa ta’u hin qabu jedhan.Kana malees Yunivarsitiin Jigjigaa Kan Bulchiinsa Naannoo Somaalee Miti.Kanaaf Barsisoonnis Ta’e Barattonni Sodaachuu Hin Qaban jedhan.
Koreen addaa qaamoota adda addaa of-keessaa qabu hundeeffamee jabinaan irratti hojjataa kan jiru ta’uus ibsanii jiru.
Gaaffii fi Deebii gaggeeffame caqasaa


text:
1) Abbebee Mokonnon – Ni wareegame
1) Waaggarii Bultoosaa
2) Daani’eel Ashannaafii
3) Maarii Yaayyaa
4) Abdii Gammadaa
5) Kennaasaa Tasgaraa
6) Misgaanuu Taayyee (Kan kaleessa madaa’e)
7) Asfaawu Bulii (Kan kaleessa madaa’e)
8) Isaayyaas Fayisaa achuma Ukkee
9) Abdallaa Ibraa’im Ammaduu Ganda Keenaaf.
10) Amaanu’eel Bultii
11) Taarik Daggafaa
12) Abdii Taarraqenyi
13) Maammoo Asiraat
14)Gammachiis Kabbadaa
15) Yohaannis Ibsaa
16) Eebbaa Caalaa
17) Abdiisaa Indaalee Fufaa
18) Yoseef Herregaa
19) Taammiraat Baqqalaa
20) Saamsoon Biraanuu
21) Saamu’eel Amsaaluu
—
Lixa Oromiyaa magaalaa Ukkee keessatti mormiin jabaan geggeeffamaa ooluu maddeen gabaasan.
[SQ, Gurraandhala 28,2018] Guutummaa lixa Oromiyaa keessatti tibba kana mormiin fxg geggeeffamuun mootummaa wayyaanee raasaa kan jiru, harras itti fufuun gara aanolee baadiyyaatti darbuudhaan mormiin geggeeffamaa jira. Karaa guddaa naannoo Amaaraafi Oromiyaa wal qunnamsiisu bakka addaa Ukkee jedhamutti hawaasni ba’ee cufuudhaan konkolaataan tokkollee akka hin dabarre beekameera


text:
Uummaata Oromoo Hundaaf Baga Jalbultii Guyyaa Gootota Oromoo Ebla 15 Ittiin Isin Gahe. Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo Irraa Kenname!!
Baatiin Eblaa Seenaa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti baatii addaati. Addatti immoo Ebli 15 Bara 1980moota keessaa Guyyaa Goototni Oromoo Hooggantootni Qabsoo Bilisummaa Oromoo Imala Qabsoo Bilisummaa Oromoof utuu tattaafatanii harka shiftaa Mootummaa Ziyad Baarree bu’uun Hoggannoonni ABO qaroon namootni 10 haala suukkaneessaan wareegamanii boolla Tokkotti awwaalamuun Tokkummaa Uummata Oromoo waliigalaaf siidaa bu’uuraa kaa’anii darbani, Guyyan Ebli 15 Guyyaa Gootota Oromoo ta’ee bara baraan akka yaadatamuufi kaayyoofi akeekaa Goototni Oromoo qaaliin roga garaagaraan Wareegama qaalii baasaa jiran galiin gahuuf furmaatni keessa deebii hin qabne Qabsoo Bilisummaa Oromoo ijaaruu, itti ijaaramuun Kaayyoo Goototni Oromoo hanga ha’aa Miliyoonotaan itti Wareegamaa asiin gahaan kan galiin isaa Bilisummaa Uummata Oromoofi Walabummaa Oromiyaa jabeessuu ta’uun beekamadha.
Waliigalatti ABO Ebli 15 Guyyaa Gootota Oromoo ta’ee akka kabajamuuf murtii akka jaarmiyaatti dabarseen uummatni Oromoo Oromiyaa keessa jiraatuufi biyyoota ollaafi bargama jiraatu guyyaa Seenaa qabeessa kana bifa adda ta’een
kabajachaa kan tureefi Kaayyoofi akeekaa Qabsoo Bilisummaa Oromoo Gootootni Oromoofi Uummatni Oromoo baldhaan irratti wareegama qaalii baasaa jiruuf Qabsoo isaa daran tarkaanfachiisuun injifannoolee gurguddaa Gama Siyaasaa, Aadaa, Afaan, Eenyummaafi Hawwaasummaa har’a muldhatuu kanaafi Sadarkaa Qabsoon Bilisummaa Oromoo har’a irraa gahee jiru kanaan gahuun danda’amee. Galatnifi Ulfinni Wareegamtoota Ilmaan Oromoo qaaliif haa ta’u!!
Ammas Irra deebinee baga Guyyaa Seenaa qabeessaa Guyyaa Gootota Oromoo Ebla 15 Ittin Isin gahe jechaa Wayita Guyyaa Seenaa Qabeessa kana yaadannuufi kabajannuutti qabxiilee kanneen akka ijootti jabeeffachuun barbaachisaa ta’uu uummata Oromoo hundaaf dhaamna!!
1. Bakkaa jirruu hundaatti guyyaa seenaa qabeessa kana yaadachuufi ulfinaafi kabaja guddaa Gootota Ilmaan Oromoo wareegama qaalii baasaan hundaaf qabnu argisiisuun Oromiyaafi Addunyaa Oromoon keessa jiru hundatti kabajachuun dirqamaa ilmaan Oromoo hundaati!!
2. Injifannoowwaan kuufama Wareegamtoota Gootoota Oromoon Argamaan ija Gootota Wareegamaniin ilaaluufi tiksuun , kabajuufi kabachiisuun dirqama ilmaan Oromoo hundaa ta’uu ni hubachiifna!!
3. Qabsoo Bilisummaa Oromoo sadarkaa xummura gabrummaa irra gahee jirutti xummura gochuuf haala yeroo Qabsoon Bilisummaa Oromoo barbaaduun dammaqinsaan Qabsicha cina dhaabbachuun mootummaa abbaa irreefi sirna gabroomsaatti xummura gochuun Bilisummaa Uummata Oromoofi Walabummaa Oromiyaa mirkaneessuuf uummaatni Oromoo cufti haala fedhee kaamiin iyyuu utuu hin daangeffaminiifi wal hin daangeessiin tumsa Qabsoon Bilisummaa Oromoo barbaadu gochuun kaayyoo wareegamtoota ilmaan Oromoo galiin haa geenyu!!
4. Har’a Qabsoon Bilisummaa Oromoo sadarkaa bishaan guutee waan hunda buqqisee darbuu danda’uu irra gahee jira; Yeroo kanatti akkuma bishaan guutee garuma luuchaa’insa isaatiin itti seenanii daakuun of olchuun ni danda’ama jedhamu, Diinnifi Caasaan ergamtootni diinaa sagantaa siyaasaa ittin uummata Oromoo Bilisoomsuu miti mirga kabajuu danda’an utuu lafa irraa hin qabaatiin, injifannoolee Wareegama qaaliin argaman gara dabarsuuf yaada jechaafi gochaan waliif faallaa ta’een uummaatni keenya gowwomfamuu akka hin qabneefi dammaqinsaan qabsoo isaatti akka jabaatuufi injifannoolee wareegama qaaliin argamaan akka hin sharafamneef wareegama feesisuun akka tikfamu dhaamsa dabarsina!!
5. Kabaja Guyyaa Gootota Oromoo Ebla 15 kan bara 2018 kana sababeeffachuun Uummaatni Oromoo caalatti Jaarmiyaa jabeeffachuu, Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO)f tumsa taasisuun caalaatti humneessuufi waan barbaachisuun Qabsootti dirmachuufi Sochii Warraaqsa Biyyoolessa Oromiyaa FXG jabeessuuf Qeerroo Bilisummaa Oromoof cina dhaabbachuu sochii haala yeroo irratti hundaa’een Qabsoo finiinsuun sirna garboomsaatti xummura gochuun dirqama haala yeroo ta’uu waamicha keenya dabarsina!!
Gadaan Gadaa Xummura Gabrummaati
Injifannoon Uummata Oromoof!!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo!!
Ebla 14/2018


text:
Caamsaa 27,2016 Mootummaan Abbaa Irree Wayyaanee EPRDF/TPLF jedhamu maqaa olola Caamsa 20 waggaa 25ffaa kabajuu jedhuun Magaalota Oromiyaa akka Amboo, Naqamtee,Shaashamannee, Harargee Qobboo,Gimbii, Shaambuu, Jimma, Adaamaa, Arsii fi Godinaalee Oromiyaa hundarra Hoomaa Waraanaa Qubsiisuun Uummata goolaa jira, Warraaqsii FXG daran jabaachuun itti fufe!!
A) Godina Harargee Bahaa, guyyaa kaleessa godina Harargee Bahaa Aanaa Dadar Magaalaa Qobboo keessatti Warraaqsii FXG daran jabaachuun itti fufee kan olee fi Godinaalee Harargee dhihaa bakkoota garaagaraattiis diddaab uummataa jabaachuun abbaa irree boqonnaa dhorkachuu irratti argama.
B) Godinaalee Arsii Bahaa fi Lixaa keessatti uummatni Oromoo Waraana abbaa irree Wayyaaneen goolamuu fi uummatnis ayyaanii Caamsaa 20 kun Uummata Oromoo nu hin ilaallaatu, camsaan 20 uummataa Oromoofi sabaaf sablammoota cunqurfamoo biyyattiif guyyaa gaddaa waan ta’eef nuti uummatni Oromoo diiddaa keenyaa daran jabeessuun mirga keenyaaf falmachuu itti jabeessuun walqabatee waraannii Wayyaanee hedduminaa guddaa qabu Godina Arsii lixaa fi fi Bahaa irraa qubsiifamuun uummata doorsisuu irraatti kan argamu ta’uun beekame jira.
C) Godina Lixa Shaggar Amboo fi Aanotni Naannoo Ambootti argaman galgala kanaa Waraana agaazii Wayyaaneen goolamaa jiraachuun beekame, aanota godina Lixa shaggar 18’n keessatti Humni agaazii kaleessa galgala kana dabalataan qubsiifamaa jiraachuu fi bakkoota hedduutti
namoota nagaa daandii deemaan dhaabanii sakkatta’aa jiraachuun ibsamee jira. Naannoo Magaalaa Giincii fi olaankomiitti immoo uummatni Oromoo dachaan hidhaatti guuraama jiraachuun gabafame jira.
D) Godina Wallaggaa Bahaa Magaalaa Naqamtee fi aanota Godinichaa keessatti Maqaa Caamsaa 20 kabajuu jedhuu fi warraaqsaa Sagalee uummataa fi qeerroo baarattoota Oromoo koolleejjii barsiisota Naqamtee ukkaamsuuf wayyaaneen waan qabee gadhiisuu dhabaa jira. sochiin daran jabaachuun itti fufe jira. Waraannii Wayyaanee guddaan kaleessa galgalaa kana godina Jimmaa irraa gara Naqamtee fi Naannoo isheetti guuramaa jiraachuun ibsamera. Diddaan Uummata Oromoos Aanota Godinichaa hedduu keessatti daran jabaachuun kan itti fufee jiruu
ta’uun beekamera.
E) Gidduu gala Oromiyaa Magaalaa Finfinnee fi Magaalota garaagaraa keessatti diigumsii manneen jireenya jiraattoota waan itti fufee jiruuf Uummtani jiraattootni magaalaa Finfinnee fi naannoo Finfinneetti argaman bakka jireenyaa fi dahoo jireenyaa dhabuun rakkoo guddaaf saaxilamaniru. Mormiin uummata Oromoos magaalaa Finfinnee fi naannoo isheetti daran jabaachuun itti fufee mootummaa abbaa irree yaaddoo keessa buusee jira.
F) Godinaalee Kibba Lixa shaggar Magaalaa Walisoo fi Naannoo isheetti diddaan uumataa fi Sochiin warraaqsaa waan Wayyaanee sodachiseef
Humna waraanaa guddaa Magaalaa Walisoo fi guutummaa Godinichaa irra qubsiisee jiraachuu fi uummataa goolaa fi dararaa jiraachuu ibsame
jira!!.
G) Godina Horroo Guduruu wallaggaa keessatti Sochiin warraaqsaa FXG gaggeeffamuu jabaachuu irraan mootummaan wayyaanee yaaddoo guddaa
keessa galuun human waraanaa bifa haaraawaan Shambuu, Hammuruu, Finfa’aa fi Kombolcha irra qabsiisaa jirachuun ibsamera. Haaluma walfakkaatuun godinaalee Oromiyaa cufa keessatti uummatni Oromoo Caamsaan 20 waggaan 25 Oromoo cufa biratti bara gaddaa, bara gadadoo fi bara nmirga namummaa fi dimookiraasii itti sarbamuun qe’eefi qabeenyaa keenyaa saamamnee, bara hidhatti guuramnee fi ajjeechaan duguuggaa sanyii nurratti rawwatamee waan ta’eef mirga keenya qawween sarbamnee deeffachuuf bakka hundaa qabsoo diddaa keenya Warraaqsaa FXG jabeessuu kan yaadannuu fi falmannu ta’a jechuun dhaamsa waliif dabarsan.


text:
Itiyoophiyaa gama kaabaa keessatti lakoobsii namoota gargaarsa nyaataa isaan barbaachisuu dabalee gara Miliyoona 9.4tti kan tilmaamamuu ta’u sagantaan Nyaata Addunyaa kan tokkummaa mootummootaa har’a hubachisee jira.Kunis kallattiin walitti bu’iinsa gaggeeffamaa jiruun ta’u beeksisee.
Kan walwaarsii keessatti gaggeeffamaa jiru bulchiinsii naannoo Amaaraa keessatti lakoobsii kun guddaa dabalee kanneen gargaarsa dhala namaa kan hatattamaa ka barbaadan lakkobsaan Miliyoona 3.7 dhaqqabuu ibsameera.
Biyyatti gama kaabaa keeessatti kanneen gargaarsa dhala namaa kan isaan barbaachisuu keessaa harka 80 ykn Miliyoona 7.8 kanneen ta’an lafa wal waraansii gaggeeffamuu sana duuba jiru.
Lafa wal waraansii itti gaggeeffamuu sana darbuun gargaarsii nyaataa maatiwwan barbaachisuuf dhaqqabsisuun barbaachisaa ta’u jaarmayichii hubachisee jira.
Sagantaan nyaata addunyaa marsaa ammaan Tigraay keessatti uummata Kuma 100 fi kuma 80f nyaata kan raabsee yoo ta’u, kunis uummata dhaqqabuuf barbaaduu Miliyoona 2.5 keessaa harka 7 qofa jedhee jira.
Naannoo Amaaraa keessatti marsaa ammaan gargaarsa nyaataa raabseen uummata Kuma 200 fi Kuma 20f nyaataa fi gargaarsa nyaata madaalamaa kanraabsee yoo ta’u, uummata kuma 600 fi kuma 50 tti guddisuu akka fedhu ibsee jira.
Naannoo Afaar keessatti uummata kuma 100 fi kuma 24f nyaata kan raabsee yoo ta’u kunis kanneen gargaarsa argachuu qaban kuma 500 fi kuma 34 keessaa ta’u beeksisee jira.
Gargaarsa dabalataaf maallaqnii kan isa barbaachisuu ta’uus sagantaan nyaata addunyaa beeksisee jira.


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
DURADUBBII
Dubbiftoota barruu tanaa jaalatamoo fi kabajamoo, isa kutaa tokkoffaa keessatti isiniif dhiyaate akka argachuun duukaa-buutan abdiin qaba. Kunoo, ammammoo kutaa lammaffaa itti-fufeen jiraa, yoo yeroo fi wanni biraa isiniif hayyame mee duukaa-bu’aa!
Kanaan dura Finfinnee Shaggar irraa kaatanii akka magaalaa Ejeree dhaqabuun achitti haara-baafattan ni yaadattu. Magaalaa Ejeree kana keessaa fi mooggaa isaa deddeemuun Biyya Oromoo bareedaa Waaqni bareechee, uummata Oromoo bareedaa kana badhaase akka daawwattanii itti-gammaddan nan abdaddha. Mee ammas otoo adeemsa keessan kana jalqabdanii karaa Ambo nama geessu hin qabatin, qarree Ejeree isa gara fuula kibbaa jiru dhaabaddhaatii hamma ijji keessan arguu dandaye “Oromiyaa Jiituu” doowwaaddhaa! Goodaa Bachoo baldhicha kana irraan yoo gara kibbaa ilaaltan, gooroon samiitti ijaajjee isainitti muldhatu sun Gooroo Sooddoo-ti. Gooroo kanatu garaa isinitti jabaatee isin dhoowwe malee, silaa biyya Oromoo Arsii keessatti kan argamu hara Laaqii Dambal (“Ziwaay“) agartuuyyu. Amma ishii tana akka duradubbiitti erga qalbeeffattanii bakka ganamaan kaataniif san, gara Ambootti qajeelaa!
QAAMADUBBII
Kunii amma, wantee (kiilomeetira) 65 irratti magaalaa Olonkomii (6) – geessanii jirtu. Magaalawwaan Oromiyaa Waltajjii (“Shawaa“) keessatti argaman gariin, walaloo uummata Oromootiin walaleeffameef qabu:
“Olonkomii, Olonkomii
yaa karadeemaa Olonkomii
Farsoo burcuqqoon mitii
Xaasadhaan komokkommii
Diddeemmoo nuttin fidin koomii!“
Egaa, akkuma walaloon uummataa kun isin gorsetti farsoo garbuu Meettaa erga haleelttanii, xiqqooshii deemtanii booda magaalattii Barooddoo (7) – dhaqqabdu. Amma karaa kanaan daangaa Bachoo fi Ada’a Bargaa cinaa jirtu. Gooroo isa gara kaabaa jirutu biyya Oromoo Ada’a Bargaa-ti. Ada’a Bargaatti karaa kaabatiin aanee Ada’a Waayyuu-tu jira. Inni karaa kaabatiin Laga Abbayyaa tuqa. Booda magaalatti Barooddoo irraa kaatanii otoo magaalaa Giincii hin gayin jidduu lamaan isaaniitti daangaa Oromoo Tuulamaa fi Oromoo Maccaa irra tarkaanfattu. Biyyi Oromoo fi dhiigni Oromoo tokkumaa biizaan waan isin barbaachisu isinitti hin fakkaatini. Kunoo, Biyyi Oromoo inni Oromoon Maccaa irra qubate bakka amma jirtan kana irraa ka’eeti: Giincii, Ambo, Naqamte, Gimbii fi Beegii irraan qaariyee Sudaan Kibbaatti ijjata. Dabaleesoo, biyyi Oromoo Maccaa kun Wambaraa isa Goojjam keessaa irraa ka’eeti:Horroo Guduruu, Jimma Raaree, Jimma Tibbee, Daannoo, Limmuu fi Jimma Abbaa Jifaar irraan tarkaanfatee Laga Shabbee irratti daangaa uummata Kafichootti ijjata. Inni karaa baldhina lafaatiin xiqqoo-shii Biyya Amaaraa ni caala. Biyyi Oromoo Tuulamaas as irraa ka’ee: Olonkomii, Shaggar, Bishooftuu fi Adaamaa faa irraan dabree naannoo magaalaa Walancittii-tti biyya Oromoo Karrayyuutti ijjata.
Kunoo, amma kiilomeetira 80 irratti magaalaa Giincii (8) – seenaa jirtu. Giinciin magaalaa keekii-tii isinitti urgaawaa jira mitii? Tulluun Cillimoo, kan Giinciin jalatti hundeeffame, huurrii isaatiin cillimsee yoo isin dhoorkuu baate, biyya sirriitti arguu dandeessu. Naannoon kun biyya jagna Oromoo durii isa sonaan beekamuu biyya Abbaa Dooyyoo, biyya Waamii Garoo-ti. Dur biyya Sadan Liiban-itti (Ammayya-tti Waliso-tti, Kuttaaye-tti) bakka uummanni walgawuun sirbaan ayyaaneffatutti: manneen gaayilaa (cidhaa), galgala gaafa daboo faatti otoo Waamii Garoo geerrarsaan hin faarfamin daadhiin hin dhugamu. Ilaa-kaa, isa keessaan waa isiniif kaasa.
“Waamii-dha-woo
Hoo (jalaa-qabduu)
Daadhii-dha-woo
Hoo“
Erga kun yedalloo naannee-tiin jedhamee booda:
” Amma yaa Waamii Garoo
Amma yaa Waamii Garoo
Amma yaa Waamii nanaa
Waamii Garoo isa Giincii
Kan Tulluu Maccaa jalaa
Ka’ii gali yaa-bbayyoo
Diinniwoo nutti miixxii
Durattoo sinuuf malaa!“
Ayyee, yaa Oromoo isin “walaloo Waamii Garoo faarsu nutti qiccee kan daadhii faarsu maaf nuuf dhiyeessuu diddde?“, naan jettuu, mee kan daadhiis kunoo! Durseen waayee daadhii irratti mee waa jedha. Aannan bishaanitt aanee uummata Oromootiin baay’inaan akka dhugamu, hundatu beeka. Dur sadarkaa sadaffaa irratti kan biyya Gadaatti dhugamu daadhii ture. Kunis waan bulbula-dammaa akka gosa daadhii isa jalqabaatti lakkoofnuufi. Barachiisaan (pirofeessarri) Biyya Awustiriyaa (“Austria“), kan Ph. Paulschschke jedhamu, jalqaba bara dhibba-kudha-sagalii fi saddeettamaa (“1880s“) keessa Biyya Oromoo keessatti qorannoo aadaa fi Afaanii Oromoo irratti adeemsisee ture. Inni miidhagnaa fi sooressummaa Afaan Oromoo hedduu raajeffata. Biyya Oromoo keessaa inni naannoo Barentuu (“Harargee“) ture. “Daadhiin dhugaatii saba Oromooti” (“Oromo national drink“) jedhee lafa kaaye*. Oromiyaan teenya tun biyya aannanii fi dammaa turte jechaa dha. Oromoon daadhii akaakuu garagaraa heddumminaan qaba. Dr. Mohaammad Hasan barroo isa keessatti Oromoonni Shanan Gibee daadhii akaakuu 14 qabu jedha**. Kun baay’ee fi kan sonaan nama raajeffachisu! Akkan ani manguddoo Jimma Abbaa Jifaar irraa dhagayetti uummanni Abbaa Jifar daadhii gosa 20 ol qaba. Akkuma naannoo Tuulamaa fi Macca Bahaatti Oromonni Biyya Abbaa Jifaaris mootii daadhii, isa gaarummaan tokkoffaa taheen, “booka” jedhu. Mee kunoo, geerrarsa daadhii faarsu:
“Daadhiin gola jiraa, yaa daadhoo
Tisisatu nattimee, yaa daadhoo
Bookeetu nattasaasee, yaa daadhoo
Gaanii keessaa qoqaa
Ejersatu mataa hooqaa
Yaadha warra gaffidii
Yaabbaa warraa as-qicii
Yaabbaa warraa as-qicii!“
Egaa, erga Giinciitti keekii hamma feetan haleeltanii, geerrarsa goota Oromoo Torban Kuttaayee, isa Waamii Garoo fi daadhii Oromoo faarsu dhageessanii, daadhiis irratti idayattanii (ida’attanii) karaa keessan itti-fufaa! Qarqara magaalaa Giincii kana irratti lagattii xiqqoo wayii tan hanga dolooldhoo geessu ceetu. Ee, Laga Awaash guddicha sanatu otoo guddatee gayeessa hin tayin, ammana gaya. Maali isinis mucummaa keessaniin akkanuma xiqqaa/ xiqqoo turtan mitii? Awaash akkuma Waamii Garoo farfaamaan kun asirraa xiqqoo fagaatee bakka Warqa jedhamu irraa madda. Booda laggeen naannoo Oromoo Tuulamaa, naannoo Oromoo Walisoo, naannoo Oromoo Karrayyuu, naannoo Oromoo Arsii, naannoo Oromoo Walloo fi naannoo Oromoo Ituu irraa itti-yaa’aniin laga Oromoo, ilmi Oromoo Looreet Xaggaayee Gabramadin Qawweessaa akkasitti walaloo isaatiin faarsu sana taha. Lagni kun handhuura Oromiyaa irra dhangalawuun, lafaa-marga, sa’aa-nama dheebuu baasaa biyya obboleessa Oromoo, Biyya Afaar keessa kutee Hara Abbee kan daangaa impaayera Toopphiyaa fi Biyya Jibuutii irratti argamuutti yaa’ee achumatti hafa. Akka Looreet Xaggaayeen jidhutti: “akka laga Abbayyaatti biyya-koo hin ganu jedhee” biyya isaa irratti akkuma gootolii Oromoo biyyee seenee hafe.
Mee otoo isin Giincii irraa hin fagaatinan waa itti isiniif dabala. Ani gaafa biraa dhaqxu jedheetan malee, waayee Jalduu fi Gindabarat irraanfaddheetii miti. Akkamittan Jaldu keessanii fi Gindabarat keessan kan nama isaa dhiisitii lafti isaatuu jagna tahe irraanfaddha? Karaan konkolaataa Giincii irraa ka’uunCillimo keessa kutee, magaalattii Shugguxee (9) – yookaan Jaldu jedhamtu keessa bayee wiirtuuGindabarat, magaalattii Kaachisii (10) – kaatee seena. Ammaan tana namni Oromoos, lafti Oromoos akka durii miti. Akkuma Oromoon bara Minilik irraa kaasee: “erga Sidaamni biyya keenya seenee asiiyyi biyyi bade. Erga Sidaamni biyya dhufee, kormi gorba koruu dide. Bakki miilli Sidaamaa irra ijjate midhaan hin baasuu, midhaan sirriitti marguu didee beelli biyya seene.” Maqaan Jaldu jedhamu kun Biyya Oromoo jiidhaa, Waaqni Oromoo jiisee kenneef san kan nutti himu. Maqaan “Jaldu“-u kun jecha Afaan Oromoo isa “jaldeessa” jedhamu wajjin wal-simata. Dabalees duumessi akka malee gurraachawee roobuuf aggaamu, inni samii fi dachee dukkaneessu sun “jaldoo” jedhama. Lachuu bifa akka jaldeessaa gurraachawu ibisu. Oromoof duumessi akkanaa kun, bokkaan roobee biyya gabbisu kun milkii akkaan gaarii tahe. Dur otoo miilli nafxanyaa Jaldu seenee biyyee Oromoo irra hin ijjatin, Jaldu kun marga lalisaa fi bosonaan kan jifaarame, biyya rooba fi bosonaan akka jaldeessaatti gurraachawe ture.Oromoon Oromiyaa Waltajjii kun: “Sidaamni bulguu muka nyaatu” jedha. Ammas “Bulguun mukaa” yoo iluufii baateyyuu: Manjii, Gondorii fi Tigraay hin fakkaannee, Jaldu daggalaa fi caakkaa ni qaba.
Ergan maqaa Jalduu jedhamu irratti waa jedhee, Gindo-mmoo “maa na irraanfatte” naan jedhaa, mee waayee jecha “gindabarat” jedhamuu irrattan waa jedha. Akkuman kanaan dura bakka tokkotti waa jedhe san, warri Jalduu fi warri Gindabarat lolumaaf dhalatani. Warri Amaaraa biyya keenya qabachuuf, bara mootii isaanii isa jalqabaa bara Yikonno-Amlaak, jechaan bara 1270 irraa kaasanii wanni isaan hin yaalin hin turre. Booda bara dhibba kudha-torba (1700) irraa kaasanii karaa Goojjamiin biyya Oromoo Sadan Liiban qabachuuf numa dhufu, garuu Laga Abbayyaa ceyanii Gindabarat keessatti daaraa tawu. Jarri Oromoota naannoo kanaa bira gadi-dabruu gonkumaa hin dandeenye. Oromoonni keenya kun warra Amaaraatti dallaa sibiilaa itti tahan jechaa dha. Kanaaf, Amaartonni bara sanii:”ye-gindibarat“, jechuun “mooraa sibiilaa” yookaan “dallaa sibiilaa” jedhaniini. Jarri yeroo sanuu meeshaa waraanaa kan Portugaal irraa argataniiyyu qabatanillee, “dallaa sibiilaa” kan Oromoo kana cabsuu hin dandeenye. Otoo warri Amaaraa maqaa kana naannoo Gindabaratiif hin baasin dura, naannoon kunii fi Laga Abbayyaa gama fuullee isaa biyyi jiru, jechuun Goojjam keessa “Liiban” jedhama ture. Inni Goojjam keessaa ammallee maqaadhuma “Liiban” jedhamuun beekama.
Amma Giincii irraa kaatanii erga xiqqoo deemtanii booda magaalattii bicuu takka, tan Asgorii yookaanAsgorii Abeebee (11) – jedhamtuu geessu. Gara kibbaa yoo ilaaltan tulluuwwan lakkuu argitu. Tulluu Boddaa fi naannoo Boddaa biyya dhaloota Looreet Xaggayee jechaa dha. Magaalattiin Boddaa (12) – Giinchii irraa wantee 21 faaggatte jirti. Gooroon waan isinitti jigu fakkaatu sun immoo Gooroo Dandii isa kutaa duraa irratti isiniif tuqame sana. Gooroo kanatu isin dhoowwe malee, silaa Hara Dandii kan Oromoon “mundhii shooxee dubara Oromoo fakkaata” jedhuun, kan mundhii lakkoofsa saddeetii fakkaatu, kan asitti Dambal Dandii jedhamuu agartuuyyu. Naannoon lamaanuu: Boddaa fi Dandi biyya Afran Walisoo keessaa isaan gara kaabaa jirani. Gooroo Dandii fi gooroo isa karaa fuula Goojjamiin isinitti muldhutu kanaa, jechuun Gooroo Ilfataa jidduu naannoon jiru kun naannoo faarfamaa, biyya jagnoota hedduu kan Abeebe jedhamu. Akkuma naannoon Jalduu biyya dhaloota goota Oromoo, kan Koloneel Alamuu Qixxeessaa tahee san, Abeebes biyya dhaloota gootichaa, biyya Zoogaa Boojiyaa-ti.
Mee amma walaloo uummata Oromoo kan dhiichisaan dachee sochoosu, isa Abeebe faarsu keessaan tokko qofaa gurra isin buusee, akka kutaan kun isinitti hin dheeranneef asuma irratti dhaaba.
“Yaa Abeebee, Abeebee
Maal kaajeelee, kajeelee
Bobokkisa kormii
Maal abbaasaa nu doorsisa ormii!”
“Yaa Abeebee
Abeebe isa Jawwee
Yaa Abeebee
Biyya Asaquu Horaa
Yaa Abeebee
Achi galuun hawwee
Goota-keessaa lolaa!”
Asaquu Horaa jagni bara durii kun akaakayyuu jagnicha Oromoo isa Dargiin nu jalaa galaafatee, kan Zoogaa Boojiyaa-ti. Egaa, kutaa sadaffaa irratti hamma walitti deebinutti: nagaa fi nageenyi qeyee keessan irraa hin dhabamini!
Itti-fufa —!
============== Hubachiisota Miiljalee ==============
* Ph. Paulschke – “Ethnographie Ordost-Afrikas“, Berlin 1896.
** Mohammed Hassen – “The Oromo of Ethiopia, A History 1570-1860“, Trenton 1994.


text:
Biyya tee bareedduu, biyya biyaa olii
Tan diinni gororuuf, guyyaa fii halkanii
Irraa quba qabdaa, laata beeytaa ati
Milqaayee bahaa, itittuu sakiinaa
Irkata Waaccuu dhaa, bar an Weeniin baanaa
Seenaa goototaa tii, nu Xirroon ni boonna
Hoomachoo Dagaagaa, Gaaleeytii Bookkisaa
Tarraa waaran saawwan, dirree makkanniisaa
Irraanfata tahaa, hogoggoraan Qarsaa
Jilboo haadha muuzaa, asaassii aalaadhaa
Burqaa biyya saawaa, diroo baaduu dhadhaa
Buna khee yaa Jaaja, leliftuu xuuxxoo dhaa
Jimaa Illikoo hoo, sa Mojoo hoo beeytaa?
Gaara Khurfaa Callee, maaltu irraa taphataa?
Ka tanboof araade, Dannabaan aaggataa
Oomishaa bishingaa, Fadis khoo yaa raaree
Khoosum dhiisuu hintaatu, jimaan siin daraaree
Tuujii fii hinquuftuu, Gurawatti hin garree
Daree biyyoo bulii, qaari Aaw-wadaayittii
Dhangoosha hoomachaa, garta karrarrattii
Seenaa qabsoo gaaphu, siif himan dirretti
Silaa imaltaawaa, ejjedhu taanittii
Dadhabduus dhiqadhu, Haroo Maayaa tittii
Baate hin irraanfatin, haadha jeeynotaa tii
Atuu ni hamuuntaa, saabunee dinnichaa
Dhaqii dhara bahi, walakkaa Kombolchaa
Malkaa raafuu bu’ii, irraa fuudhi galchaa
Seenaa faaruu teetii, qindeeysan walleenii
Dirree Dhawaa dhaqii, dhageeyfadhu boonii
Jajjabaadhaa ji’iin, bar qooda qabanii
Irraanfata hin taatu, Awwaallee ni beeytaa
Keeysummummaa hinyaadin, tajaajila arkattaa
Xiqqaa guddaan saanii, siin marsee kholataa
Dheereeysi tarkaanfii, lixi baaburattii
Galma burtukhaanaa, bu’i Ererittii
Khofli shamrraniin, Awwaaleef Afdamittii
Goohaa weeyduu feetu, dabri Mi’eeysottii
Gooticha dunfuraa, laali Asabootittii
Salaammadhuu Awaash, qaari Bililettii
Shir ji’ii naannawi, Gubbaa Qorichaattii
Haasawiin manguddoon, odaa Hancaarittii
Ahmad Taqii gaaffu, warra Galamsootii
Itti fufu imaltuu, Awaash Qaxxaamurii
Tuulamaa fii Maccaa, Walloo keessa marii
Daawwadhu biyya tee, lammiiniis wal bari
Jimmaa Abbaa Jifaar, Iluu Abbaa Booraa
Hinquuftu daawwattee, bunni dachii maraa
Gaafa Arsii dheeyxu, dhihanni khee deeymaa
Kana hundaa kee ti, biiyti tee bal’oodha
Uumaan hin yakkanne, jahan fayya qabdaa
Mee if gaafadhu gaa, maa irraa agabdaa?
Gootota hin dhabne, qeeyroo alaa hingalle
Guuddaa bira dabree, xiqqaan tarree galee
Keetumaa si cabse, arraa fii kaleellee
Roorroo gabroomfataa, ulfina dadhabdee
Kan itti iyyattee, naa dirmadhu jettee
Dhufee si lallaaqe, qabsaawaa fakkaatee
Siila aannan keetii, raasaa dhadhaa duraa
Kan ati nyaachifte, irraa hidhattee garaa
Xophiyaan yaammannaan, gulufe si biraa
Galee ijaan gartaa, Finfinnee dhiichisaa
Sii fii waahellan kee, dhiisee dirree keessaa
Siin angoo barbaada, didadhu shira isaa
Laga Gobeelletti, meeqa lubbuu baasee
Ta Jaajaa Dagaagaa, takkaatuu dhageeysee?
Waarraa quba qabdaa, jeeyna Gaara Khasee
Kulana waraaboo, ka dur raqa bare
Jiraa lubbuu baasuu, itti galee tarree
Tusiin isaaf sodaa, Baaburatti walgarre
Luugama sitti butee, raroo si godhatee
Qabsaawaa fakkaatee, diinaaf si gurguree
Si keessa jiraatee, maqoo sitti taa’ee
Firraa haqii darbi, waararrii habeenoo
Si godhatee dabraa, bar hara baafannoo
Daboo shira isaa, firraa laaliif fannoo
Hadoodi siif geeysee, sobaan gaadiyyamuun
Jeedalloo osoo gartuu, hoolaa fitti fakkeeysuun
Dhaadadhu jeeynotaan, warra siif dhaadatuun
Hin sodaatin dhugaa, soba in dubbatin
Ta gooteen dhaadadhu, ifiis hin bir’atin
Qabsoo itti jabaadhu, siif geeyse fe’amuun
Jaarraa Abbaa Gadaa
Waxabajjii (June) 18, 1992


text:
Pirezidaanti Tiraampi torbaan tokko keessatti bara hujii fixate.Paartiin Demokiraati pirezidaanti Tiraampi waajjira kongireesii Amerikaatti hiriira yaame qabeenna balleessee seeraa guddaa cabse jedhanii himachuutti jiran. Wannii himatniin kun impeachment jedhan. Nama biiroo mootummaa guddoo keessa hojjatu seera base himatan.
Pirezidaanti Tiraampi tana waliin marroo lama seera cabsuun kongireesiin himate.Tiraampi waan himataniin kana yaayyuu mormate.
Paartii Rippaabilikaanii fi Demokriaati keessaa nama hedduutti akka pirezdaanti Tiraampi hujii irraa buusan itti wal gargaaruutit jiraa seeraa itti qixeeffchuuf falachuutit jiranillee.
Demokiraatotii pirezidaanti Tiraampitti akka deeggartootii isaa Capitol Hill dhaqanii lafa jeeqan tolche jedhanii himatan
Miseensotii mana marii Amerikaa harka paartii Demokriaotota jiru ammaan tanaayyuu karaa pireizdaantiin ammallee himatanii karaa guyyaa diqqaa hafetti hujii irraa buusuu dandahaniin irratti marii jiranii waahellaa itti barbaadachuutti jiran.
Gama kaaiin ammoo Amerikaan warra torbaan dabre keessa Capitol Hill ykn kongireessii Amerikaa duudee caaccabse barbaaddee qaqqabuutti jirti akka kanaan haga amma anama 70 wanjalaan himachuutti jirti.
Haga ammaatti warra balleessaa sun keessa jiru nama 170 beekan barbaadatti jiran.
Jarii deeggarsa pirezidaantii Tiraampii fi lubbuun namaa harka isaaniitit baatee qabeenna hedduu baleesse barbaadutti jiran laakkuma guyyaa bulee kahuun walti guuraa deemaan dhiba hedduu tahuuf deema.


text:
Akkaataa qo’annoofi qorannoo ogeessota xin-sammuutti, haala (amala) namootaa bakka lammatti qoodu.Inni tokkofaa, Abdii Qabeessota [“Optimist”] jedhaama. Kana jechuunis, waan hundumaa ija gaariin [positives] kan ilaalaniifi fudhatanidha. Fakkeenyaf ani kitaaba sirraa ergifadhee, sababa rakkoo yaadaa, hubannoo dhabuufi xin-sammuu qabu irraa kan ka’een kitaaba kana yerootti siif hindeebisne. Ati garuu deebii gaarii anaaf qabdu akkam akka ture atumti murtii kenni.
Kanaaf namoota garee kana keessatti ramadaman, namoota biraaf jeecha, kan mata isaanii dhisuudhan, namoota biroo gaamachiisuuf kaneen tattaaffii godhanidha.Kallattiin dadhabbii nama biraa irratti hinmurteessan. Dadhabina isaa sireessuuf malee hin qeeqatan.Hinabbaaranis. Garuu ni gaadduuf, garaa laafuuf. Fakkeenyaaf burcuuqqoo shayyii ati of –eegannoodhan qabate, yoo lafa bu’ee waan caabeef, sitti hin dheekamaan. Sababiin isaas “rakkoo muldhate kana booddee maddi rakkinichaa waan biraa ta’uu waan danda’uuf. Yookaan harkaa mucucaatee, yokaan’mmoo isaa gubnaan ta’a”Jedhanii yaadu.
Fakkeenya biroos fudhannee haa ilaaluu:- Mana reestoorantii (mana nyaataa) tokko keessa seentee, nyaata ajejattee,erga nyaatte booda, errega kaffaluuf, boorsaa uffatakee keessa harka keessee, yeroo sakattaatu, qarshii dhabda. Batalumatti naatee daafqitee jeeqamta. Haata’u malee, abbaan mana nyaata saanaa,haalakee sirriitti hubatee siif gaduudhan, kaffaaltiin kun akka siif hafuu godha.Abbaan qabeenyaa mana reestoraantii kanaa, nama haala abdii qabeessadha.(“Optimist”)dha.Rakkookee ija gaariin ilaale.
Waan gaarii hojechuun diina kee’llee akka injiifattu sii gargaara jedhanii yaadu. Namoota yaada qajeelloo akkasii qabaan keessaa yeroo ammaa kana preezidaantummaa Amaarikaaf dorgoomaa kan jiran Doonaald Trump, Hojii daldala’saanii’rratti yeroo baa’yee kasaaraa irratti kufanii turan.Garuu kasaaraa kufan keessaa ba’uuf jabinaan hojjetanii yeroo ammaa dureessa cimaa/ biliyeenera ta’uu kan danda’an abdii qabeessa waan ta’aniifidha.
Akkaataa beektoota xin-sammuutiin namooti haala lammaffaa qaban“Jalloota”/namoota waan badaa yaadan/ [ “Pessimist”] jedhamu.Namooti akkasii, waan hunduumaa duukaneessanii kan ilaalaniidha. Sammuu isaanii keessatti namootaaf waan gaariifi qajeelaa ta’e kan hin yaannedha. Namoota waan siirrii ta’eelee,sirrii miti jedhanii, jallisanii faallaa yaadanidha.Waan isaan fayyadu kennuuf yoo waamtan ni didu.Mammaaksa Oromoo keessatti “Ijoollee nyaataaf waaman ergaa seetee diddi”Jedhu. (“ijoolee nyaata akka nyaattuuf waaman iddoo tokkotti erganii hojii nahojjeechiisuuf na waamu jettee diddi “) jechuudha.
Egaa yaa dubbistootaa! isin garee kaam akka taataan of-sakatta’aa.Namooti “Yaada Qajeelaa”(Optimist) ta’an maqaan isaanii bifa gaarummaan ka’a.Namoota’rraas jaalalaafi kabajaa qabu.Namooti “Yaada jalloo” (Pessimist) ta’an’mmoo maqaan isaanii bifa badummaan ka’a. Hawaasa jiraatan keessatti jaalala hin qabani.Sammuun namaa inni qajeelaa, wantoota haraaraa nama qabsiisaniinis baduu danda’a.
Isaan kunniin keessaa qorichaafi baalli sammuu nama hadoochan haala namootaa’rratti dhiibbaa guddaa uumuu danda’u.


text:
Ibsa ejjannoo barattoota Oromoo dhaabbilee ol’aanoo irraa kenname
================================
Nuti qeerron barattoonni Oromoo dhaabbilee ol’aanoo(yuunivarsitii) tokkummaan ibsa ijjannoo armaan gadii baafanneerra.
1) Hooggantoonni KFO fi ilmaan Oromoo sababa gaaffii mirgaa gaafataniif jecha mootummaa gabroomfataa abbaa irreetin mana hidhaatti dararamaa jiran gad haa dhiifaman
2) Mootummaa gabroomsaa wayyaanee ilmaan Oromoo lafarraa duguugaa jiruun hin bullu. Gabrummaan nu gaheera.
3) Waraanni mooraa yuunivarsitii mandheeffatee jiru mooran barnootaa bakka hayyuu itti leenjisanii baasan malee dirree waraanaa waan hin taanef mooraa gad lakkisee nurraa haa bahu.
4) Reebichi, hidhaan, ajjeechan waraana mootummaan ummata keenya irratti raawwatamaa jiru hatattaan haa dhaabbatu.
5) Finfinneen handhuura Oromiyaa waan taatef Oromiyaa jalatti buluu qabdi.
6) Ummanni Oromoo miliyoona walakkaa ol tahu waraana liyyuhayl fi makkalaakayaa wayyaanen irratti bobbaasten buqqifamanii qe’ee malee dirreerra faca’anii rakkachaa jiraniif manaa fi qabeenyi ittiin jiraatan kennameefii magaalaa barbaadan keessa haa qubsiifaman.
7) Qaamoleen ummata Oromoo buqqisan kan akka Abdi Illey fi qondaaltonni waraanaa TPLF seeratti dhihaatanii haa adabaman.
8) Yuunivarsitii keessatti gochaan saboota biroo barattoota Oromoo irratti ijaarun barattoota Oromoo irratti dhakaa akka darbatan, arrabsoo garaa garaa raawwachuun walitti bu’iinsa sabaa uumudhaaf mootummaa abbaa irreen raawwatamaa jiru nurraa haa dhaabbatu.
9) Waraanni Makkalaakayaa fi poolisiin federaalaa beekkamtii mootummaa naannoo Oromiyaan alatti Oromiyaa weeraree duula duguuggaa sanyii ilmaan Oromoo irratti raawwachaa Oromiyaa gad lakkisee nurraa haa bahu.
10) Nuti qeerron Oromoo dhaabbilee ol’aanoo keessatti argamnu hidhaa, doorsisaa, reebicha, ajjeechaa sodaaf jennee hanga qabsoo eegalle galmaan geenyutti qabsoo irraa boodatti hin deebinu. Hanga dhumaatti qabsoo eegalle jabeessinee itti fufuun galmaan ni geenya.
Ibsa ejjanoo barattoota oromoo
Ibsa ejjannoo barattoota Oromoo dhaabbilee ol’aanoo irraa kenname


text:
Abdii Boruutiin
Waayeen kun afran: gandummaa, naanummaa, amantii fi Oromummaan qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti gahee maal taphatu? Gaheen isaan taphatan hoo gaarii dha moo badaa dha? Kamtu gahee gaarii taphata, kamtu gahee badaa taphata? Kamtu qooda gaarii gumaacha, kamtu qooda badaa gumaacha? Waayee kana ilaalchisee gaafiilee baay’eetu ka’uu danda’u. Haa ta’u malee, barruu kiyya kan har’aa keessatti, gaafiilee asitti ka’an kanaaf deebii kennuu ykn barbaaduun yaala. Gaafiilee kanaaf deebii otuu hin barbaadin dura garuu waayee’uma kana afran irratti waan tokko tokko jechuun barbaada.
Dhaloota, guddina fi jireenya ilmaan namootaa yoo ilaalle, namni tokko nama lamarraa dhalata, isaanis haadha fi abbaa dha; dura isaanuma lamaan kana beeka, isaanuma hubatas. Kanatti aansee maatii fi fira dhiyoo baraa deema; isaan kunis obboleessa, obboleettii, adaadaa, heessuma, abbeeraa, akkawoo, akaakayyuu fi kan kana fakkaatanii dha. Yoo guddatee sirriitti of baraa deeme, bakkee dhalootaa (bakkee itti dhalate) fi ganda keessatti guddate sana sirriitti bara. Gandi kun eessatti ykn naannoo kamitti akka argamu beekuuf yaada babali’saa deema; achumaanis naannoo kam akka ta’e barachaa fi beekaa deema jechuu dha. Sababa adda addaatiin fakkeenyaaf barumsa fi/ykn hojii dhaan kan ka’e naannoo biraa ykn kutaa biyyaa kan biraa yoo deemu fi hawaasa biraa keessa jiraatu, waan ofii sana yaada; warra ofii, maatii fi fira ofii kana bira illee dabree ganda itti dhalate sana fi naannoo itti guddate sana yaada. Kun seera’uma uumaa ti.
Biyyaa biroo ykn hawaasa haarayaa keessa kan jiraatan, keessumaayuu biyyaa alaa biyya faranjii keessatti namoonni ganda fi naannoo tokko keessaa dhufan kan wal barbaadanis, waayee’umti dhalootaa sun waan walitti isaan harkisuuf malee, dhiphina ilaalchaa kan isaan gandummaa ykn naanummaarratti qabaniin kan ka’e waan ta’u natti hin fakkaatu; kun ilaalcha kooti. Haa ta’u malee, waayee kana namoonni hunduu yeroo hundaa akkanatti hin ilaalan ta’a. Namoonni tokko tokko naanummaa fi gandummaatti waan amananiif, dhiphina ilaalchaas waan qabaachuu malaniif, hawaasa keessatti walqoqqooduun akka uumamu fi cimu illee godhu. Kun karaa lamaan ilaalamuu danda’a. Tokko, otuu hin beekin; waayeen akkanaa kun diigaa akka ta’es otuu hin hubatin warra sababa dhuunfaatiin rakkoo kana uumanii dha. Karaan biraa ammoo warra yaada oftuulummaatiin; anatu caalaa beekaa dhaan; tuffii kan birootiif qabaniin kan ka’e waayeen gandummaa fi naanummaa akka calaqifamu godhuu dha.
Gara amantiitiin yoo ilaalle ammoo, akka ilaalcha kiyyaatti, abbumti fe’ee amantii wajjin hin dhalatu; amantiin kan namni tokko yoo guddatee of bare booda argachuu ykn qabaachuu danda’u dha jedheen yaada. Kun karaa lamaan argamuu danda’a. Inni tokko amantii warri (abbaa fi haati) isaa qaban fudhachuu dha. Inni kan biraa ammoo hawaasa keessa jiraatu keessatti amantii ofiif fedhe ykn barbaade filachuu fi fudhachuu dha. Waayeen kun biyya fi aadaa keenya keessatti baramuu fi beekamuu baatu illee, biyyoota alaa tokko tokko keessatti, bakkee diimookraasiin aadaa ta’e keessatti fi hawaasa baranee keessatti namni tokko amantii barbaade hordofa; amantii dur qabu illee jijjiiree kan biraa fudhachuu danda’a. Kana godhuu dhaaf garuu sababoonni gara garaa jiraachuu qabu; fakkeenyaaf fuudha fi heerumsa keessatti tokko amantii tokkoo fudhachuu danda’a jechuu dha. Haa ta’u malee kun seera uumaa otuu hin taane, fedhii dhuunfaa ti.
Waayee gandaa, naannoo fi amantii gabaabinaan erga ilaalle booda amma gara Oromummaatti haa deebinu. Oromummaan gabaabumatti “eenyummaa Oromoo” ti. Afaan, aadaa fi seenaa tokko qabaachuu agarsiisa; kan dhalootaan, uumaa waaqaa/rabbiitiin argamu dha; kan jijjiiramuu hin dandeenyee dha. Oromoo kan tokko godhu Oromummaa dha. Nuyi ilmaan Oromoo bakkee feenetti dhalannee haa guddannu; naannoo ykn kutaa kamiyyuu keessaa haa dhufnu; amantii feene haa qabaannu; eenyummaan keenya tokko. Oromoo taanee dhalanna, Oromoo taanee guddanna, Oromoo taanee jiraanna, Oromoo taanee duunas; jibbinu illee kana jijjiiruu hin dandeenyu. Akka xurii qaamaa ofirraa dhiqnee qulqulleessuu hin dandeenyu. Wal jaalannus, wal jibbinus, waliigallus, waliigaluu dadhabnus, tokkoomnus, gara gara facaanus, ilaalcha adda addaa qabaannus eenyummaa keenya Oromummaa kan nurraa fudhatu hin jiru. Kan walitti nu fidu, kan waliin qabnu eenyummaa keenya Oromummaa dha.
Egaa, gara gaafiilee kanaa olitti ka’anitti deebi’uu dhaaf, gaafii isa duraatiif deebii gabaabaan : gandummaa, naannummaa, amantii fi Oromummaan qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti gahee guddaa taphatu, garuu gaheen isaan taphatan gaarii ykn badaa ta’uu isaa ilaaluun barbaachisaa dha. Akkuman kanaa olitti tuqee dabre, ganda ykn naannoo keessaa dhufaniif ilaalcha kophaa qabaachuun; waayee kanaaf illee dursa kennuu yaaduu fi yaaluun uumaa’uma namaa waan ta’eef, kun akka badaatti ilaalamuu waan qabu natti hin fakkaatu. Namoonni ganda ykn naannoo tokko keessaa dhufan wal barbaaduu fi walitti siquun kan biraa jibbuuf otuu hin taane, waa baay’een waan isaan walitti harkisuufi jedheen yaada. Gara amantiitiin yoo ilaalles akkasuma. Kanaaf, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatti, hawaasa tokko keessatti waayeen akkanaa yoo mul’atu, kun akka waan badaatti ilaalamuu hin qabu.
Haa ta’u malee, waayee kanatti fayyadamanii, isaan kana meeshaa godhatanii, eenyummaa ofii kan waliin qaban dagatanii, Oromummaa hirraanfatanii sababa adda addaatiin ykn jibba dhuunfaatiin wal qoqqooduun; kun naannoo kana, sun naannoo sana; kun amantii kana, sun amantii sana jedhanii gara gara wal hiruun; tokkummaatti gufuu ta’uun, kana bira illee dabranii akka diinaatti wal ilaaluun; diina waliin qaban “gabroonfataa” dhiisanii ofiif walirratti duuluun; humna walii dadhabsiisuun badaa qofaa otuu hin taane diigaa dhas; kun farra tokkummaa ti. Akka dhukkuba qoricha hin qabnee ykn hin argannee ti. Yoo eenyummaa ofiitiif “Oromummaa” dhaaf dursa hin kennine, yoo isa kana duubatti hanbisanii waan biraatiif kan dursa kennan ta’e, kun summii jibbaa hawaasa keessa facaasuu dha jedheen amana. Waayee akkanaatiif qorichi ykn furmaanni maali? Furmaanni rakkoolee akkanaa kan argamuu danda’u yoo Oromummaatti amanne fi isa kanaaf hunda caalaa dursa kennine qofaa dha.
Gaafiilee: Qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti, Kamtu gahee gaarii taphata, kamtu qooda gaarii gumaacha? fi Kamtu gahee badaa taphata, kamtu qooda badaa gumaacha? jedhaniif akkuman kanaa olitti ibsuu yaale, kan gahee badaa taphatan ykn qooda badaa gumaachan yoo Oromummaan dagatame ykn hirraanfatame fi yoo kanaaf dursi hin kennamne dha; yoo eenyummaa keenyatti hin amannee dha. Yoo kanaa alatti waan biraatiif dursa fi bakkee guddaa kan kenninu ta’ee dha. Dhugaan jiru fi kan nama hin mamsiifnne; jireenya hawaasaa keessattis ta’ee qabsoo bilisummaa Oromoo kana keessatti kan gahee gaarii fi murteessaa taphatu fi qooda guddaa fi murteessaa gumaachu hunda caalaa “Oromummaa” dha. Yoo eenyummaa keenyatti amanne fi kanaafis dursa kennine, hawaasa keessatti nagaa fi tasgabbiin ni uumama; wal jaalachuun, wal kabajuun, wal mararfachuun, waliif na’uun, wal amanuu fi wal amansiisuun, wal obsuun kan jiraatan ykn jiraachuu danda’an yoo eenyummaa keenyaaf dursa kennine fi akka Oromoo tokkootti, akka uummata tokkootti wal ilaallee dha.
Oromoon dhiiga fi foon tokko; ilmaan abbaa tokkoo ti. Eenyummaan keenya Oromummaan kan walii ti; kan kanaa alaa hunduu kan dhuunfaa ti. Maaliif kan waliin qabnuuf dursa hin kennineree?? Uummanni Oromoo duris taanan har’a kan gabrummaa jala jiru; kan hidhamu, dararamu, ajjeefamu, hidhaan bara dheeraa fi duuti irratti murteeffamu akka Oromootti malee ykn waan Oromoo ta’eef malee, akka naannoo Walloo, Shawaa, Wallaggaa, Arsii, Baalee, Booranaa, Harargee,….. keessaa dhufee ykn keessa jiraatuutti miti. Kaayyoon qabsoo bilisummaa Oromoos Oromoo bilisoomsuu fi Oromiyaa walaboomsuuf malee, Wallagga, Shawaa, Arsii, Baalee,….. kophaatti baasanii bilisoomsuufii miti. Oromoon tokko; Oromiyaanis takka’uma. Kanaaf qabsoon bilisummaa Oromoo Oromummaarratti hundeeffamee gaggeeffamuu qaba. Yaaliin kanaa alaa diinaaf karaa baasee tolcha malee uummata keenyaaf bu’aa takka illee hin fidu. Oromummaa nu dagachiisanii, karaa biraatiin akka walqoqqoodnu kan godhan diinota keenya dha. Kun tooftaa gara gara hiranii bituu ti. Kanaaf ammoo meeshaa ta’uu hin qabnu.
Qabsoon kun akka cimu fi galii hawwame akka ga’u, tarkaanfiin duraa Oromummaa guddisuu fi summii gandummaa, naannummaa fi amantii dhaan kan ka’e hawaasa keessatti faca’e kana balleessuu dha. Akkuman kanaa olitti jedhe, ganda, naannoo fi kutaa keessaa dhufaniif ilaalcha ofii qabaachuun badaa miti. Amantiinis kan dhuunfaa waan ta’eef, kan barbaadan qabaachuun mirga abbaa fedhee ti; mirga ilma namaa ti; kana hin godhin jechuun sirriis miti; mirga dhala namaatiin mormuu ta’a. Haa ta’u malee, kan dhuunfaa akka dhuunfaatitti jiraatee, kan waliitiif ammoo dursa kennanii eenyummaa ofiitiin boonuun waan filannoo biraa hin qabnee dha. Ilaalcha adda addaa qabaachuunis uumaa’uma ilma namaa ti. Ilaalcha fi yaada gara garaa dhiyeessanii; kanarratti waliin mari’atanii; rakkoo uumame yookaanis ammoo dhimma walii tokkoof furmaata waliin barbaaduun akkasuma waan ilmaan namootaarraa eegamuu dha. Oromummaan mallattoo keenya dha; meeshaa qabsoo bilisummaa Oromootis. Kanaaf, Oromummaa dhaaf dursa haa kenninu. Isa kanatu tokkummaa ilmaan Oromoo ijaaruu danda’a. Gandummaan, naanummaa fi amantiin tokkummaa ilmaan Oromootti gufuu ta’uu hin qaban.
Galatoomaa.
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
LibreOffice 7.4 Help
Durtiidhaan LibreOffice wardiilee sadii "Wardii1" hanga "Wardii3", tokkoon tokkoo wardii haaraa keessatti agarsiisa. Caancaloota wardii jala argii irra jiru fayyadamuudhaan wardiilee tokko irraa gara biraatti taruu dandeessa.
Wardiilee galmeen kee qabu mara mul'isuuf qabduuwwan naannessaatti fayyadami. Qabduu qarqara bitaa ykn mirgaa irratti cuqaasuun, duraaduubaan, caancala wardii jalqabaa ykn dhumaa mul'isa. Qabduuwwan jidduu fayyadamaa akka fuulduraa fi duubatti caancaloota wardii hunda keessa marfatu dandeessisu.


text:
Atileet Salamoon Tufaa dorgommii Tekuwaandoon lammii Tuuniziyaa injifateeraa?
Olompikii Tookiyoo 2020 irratti gosa ispoortii tekuwaandoon Itoophiyaa kan bakka bu’e atileet Salamoon Tufaa dorgommii tekuwaandoo kilogiraama 58tin lammii biyya Jaapaan mo’achuunsaa ni yaadatama.
Atileet Salamoon dorgommii lammaffaasaatin atileetii biyya Tuuniziyaa Mahaammad Kalil morkateera.
Gaazexeesitoota dabalatee namootni baay’eenis atileet Salamoon dorgomicha mo’achuusaa barreessaa jiru.
Haa ta’u malee odeeffannoon kun soba ta’uu Itoophiyaa Cheek kan mirkaneeffate yemmuu ta’u dorgommichi injifannoo atileetii biyya Tuuniziyaan xummurame.
Kanaafis atileet Salamoon Tufaa gara walakkaa maayiitti osoo hindarbin hafeera.
ወቅታዊ መረጃዎችን ቀጥታ በኢሜልዎ ለማግኘት ይመዝገቡ
ያቀረቡትን የግል መረጃ በግላዊ መመሪያችን መሠረት እንጠብቃለን::


text:
Namoota torban darbe keessa mana hidhaa Itiyoophiyaatii gad lakkisaman keessaa shamaree Caaltuu Taakkalaa fi Obbo Badhaasaa Tolaasaa tokko. Caaltuun waggaa kudhan dura kan hidhamte ta’uu dubbatti. Enna sana Yunivarsitii Siddist Kiiloo irraa barattuu polotiikaal Saayinsii waggaa sadaffaa akka turte nuuf himtee jirti.
Tokkummaa siyaasa biyya tokkoo humnaan booressuu himannaan jedhu kan irratti dhiyaate ta’uu kan ibsite Caaltuun ani garuu kana keessaa harka hin qabu jetti.
Ka biroo namni waggoota 11 dura dhuka’aa qabatanii argaman jedhamuun namoota hidhaman shan keessaa Badhaasaa Tolaasaas torban darbe hiikamee jira.


text:
Kan Raashiyaan qopheessite refarandamiin namoonni qaama Raashiyaa ta’uu barbaadan gaafatu naannolee Yukireen to’atte jitu keessaa jalqabee jira.
Sagaleen kennamu kun Jimaata har’aa naannolee Luhansk, Kherson fi kan gar-tokkoon Raashiyaan to’attu Zaporizhzhia fi Donetsk keessatti eegale jira.
Sagalee kennuu kun, Raashiyaan naannolee kana ofitti makamuuf karaa ittiin sababa ta’uu danda’u bal’inaan kan ilaalamu yoo ta’u, biyyoota gama dhihaatiin bal’inaan balaaleffatamaa tureera.
Dhaabbanni Nageenyaa fi Tumsa Awurooppaa rifarandamii gaggeeffamaa jiru seeraan ala ta’uu ibseera.
Filannoo ykn rifarandawaan naannoo Yukireen irratti gaggeeffamu kamiyyuu seera biyyoolessaa fi ulaagaalee sadarkaa addunyaa eeguun qaamolee seera qabeessa ta’aniin qofa labsuu fi gaggeeffamuu danda’a,” jechuun Dhaabbanni Nageenyaa fi Tumsa Awurooppaa ibsa baaseen ibseera. Kanaaf referendamiin karoorfame seeraan ala ta’a.
Sagaleen Jimaata har’aa kennamu pirezidaantiin Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin Yukireen keessatti “hojii waraanaa addaa” taasisaniif loltoota dabalataa kuma 300 bobbaasuuf akka yaadan beeksisuu isaanii hordofee ti.


text:
MOORA IJAA- (Cataract)
Moorri Ijaa hurraayuu leensii Ijaa kan uumamaan qulqulluu ta’e yoo ta’u, innis akkuma jalqabeen ta’uu baatus dhawaata dhawaataan argaa ijaa haguugaa deemuu danda’a. Haalli argaa ija moora qabduu akka nama daawwitii hurriin haguugamee kessaan waa ilaaluu san jechudha. Nama moora Ijaa qabuuf ifa gahaa malee waa duubbisuun, dukkanaan konkolaataa oofuun akkasumas lafa dukkanaa keessa waa guuttatanii ilaaluun ulfaataa itti ta’uu danda’a. Dandeettiin arguu Ija moora qabdu haaluma guddinnafi bal’inna moora saniitiin dadhaba kan deemtudha.
Maaltu Moora Ijaatiif nu saaxiluu danda’a?
- * Umriin dabalaa deemuu
* Dhukkuba Sukkaaraa qabaachuu
* Ifa aduutiif baay’ifnee of saaxiluu
* Tamboo/sigaraa aarsuu
* Furdinna gar malee guddaa ta’e qabaachu
* Dhibbaa dhiigaa qabachuu
* Kana dura dhukkubni ykn miidhaan ija keenya irra gahe jiraachuu
* Opireeshiinii amma dura ijaaf godhame qabaachuu
* Qorichoota corticosteroid’ jedhaman yeroo dheeraaf fudhachuun
* Alkoolii baay’isanii dhuguun wontoota moora Ijaatiif nama saaxiluu danda’an jedhamanii shakkaman keessaa isaan ijoo ta’aniidha.
* Moorri Ijaa yeroo dhalannu irra kaasee jiru (Congenital cataract)ykn umrii ijoollumatti mul’atu sababa gadaamessa keessatti infeekshiniif saaxilamuufi sababa biroo irra ta’uu danda’a.
Mallatoon isaa maal ta’uu danda’a?
* Moorri Ijaa Suuta suutaan baldhaata ykn guddataa kan dhufu yoo ta’u jalqabaa irratti mallatoo nutti hin mul’isu. Haa ta’uu erga baldhataa ykn guddataa dhufe booda:
- – Nutti didimisuu, dukkanaayuufi waa sirritti guutattu dadhabuu ijaa.
- – Ifni xiqqamaan haala malee waan balaqeessa’e ta’ee nutti mul’achuu.
- – Yeroo dukkanaa waa ilaaluu dadhabuu
- – Dubbisuu fi wontoota ilaalaa hojjatan dalaguuf ifni guddaan nu barbaachisuu
- – Halluun wontoota namatti daalachayee muldhachuu
- – Qaama ifaa tokko yoo ilaalu akka waan jidduun isaa duwwaa ykn boola ta’ee woyitti namatti mul’achuu.
- – Yeroo tokko tokko ija moora qabdu irratti wonti tokko akka wan lamaatti namatti mul’achuu.
- – Yeroo hedduu Moorri Ijaa Ija lachuu kan miidhu yoo ta’u yeroo tokko tokko Ija tokko qofa miidhuu ykn Ija takka ija kaan caalaa miidhuu danda’a.
Maal haa goonu?
* Mana yaalaa deemnee qorannoo sassalphaa dandeeti ilaalu ijaa fi meesha ija qorataniin nuuf godhamu dalagsiifachuu.
* Akkataa qorannoo kanaanifi sadarkaa Moorri irra jiru irratti hunda’uun yeroodhaf Dawwitii Ijaa nuuf ajajamuu danda’a. Haa ta’u malee yaalli bu’a qabeessa ta’e kan opireesiniin leensii hurraye san baasanii leensii nam-tolche bakka buusan san dha. Opireshiinin Moora ijaatiif godhamu kun ka mana yaala nama cibsuulle miti, rakkinni biraa yoo hin jiraanne guyyama opireeshinichi hojjatame san gara manatti galuun ni danda’ama. Garuun madaan keessaa sun fayyuuf hanga torbaan saddeti turuu danda’a. Opireeshiinii kana booda qaroon ykn argaan namoota 95% ta’u ni fooyya’a.
* Yoo ijji lachuu Moora Opireeshiinii barbaadu qabaatte erga kan jalqabatif dalagamee fayye booda inni lammataas dalagamuu danda’a.
* Moora ijaa qabaachuun keenya beekamee hanga Opireeshiniin kun nuuf hojjatamuuf:
• Halkaniin/yeroo dukkanaa konkolaataa oofuu dhabuu.
• Yeroo dubbifnu ifaa dabalannee dubbisuu.
• Yoo ifa aduutitti ykn ifa biratitti baanu dawwitii Ijaa kaawwachu.
Fayyaa ta’aa, fayyaa dahaa!
Horaa, bulaa, deebanaa!
—
©Dr. Nuredin Luke


text:
Manni Maree Bakka Bu’oota Ummata Ameerikaa adeemsa himannaa Donaald Tramp irratti banamee, Khamiisa kaleessaa miseensota koree adeemsa himannaa fi murtii irrattii hirmaatan, abbaa seeraa mana murtii olaanaatiin kakachiisuun ifatti jalqabsiise. Dabalataanis qabxiileen Prezdaant Traamp ittiin himatame mana marichaatiif dubbifamee jira.
Himannaa xumuraa amma eegalame kanaan Traamp yakkamaa ta’ee yoo argame aangoo irraa kaafamuu mala. Haata’u malee murtiin prezdaanticha aangoo irraa kaasuu deeggarsa miseensota mana maree 2/3 yoo argate qofa tahuu ibsame.
Qabxii Prezdaantichi ittiin himatame kan jalqabaa, Maallaqa deeggarsaa Seeneetiin Ameerikaa Yukreenif akka kennamu murteesse, Donaald Traamp aangoo isaatiin ala fedhii dhuunfaa isaatiif Yukreen irraa qabee tursiisuu kan jedhu yoo tahu, akka qorannoon kanaan dura geggeeffame mul’isutti Traamp filannoo prezdaantummaa Ameerikaa bara dhufuu irratti morkataa isaa Joo Baaydanii fi Ilma isaa irratt mootummaan Yukreen qorannoo akka gaggeessu dhiibbaa godhaa ture.
Qabxiin himannaa kan lammataa ammoo Donaald Traamp koree mana maree dhimmicha qorataa ture irrattis seeraan ala dhiibbaa uumee jira kan jedhu tahuu odeeyfannoon ni addeessa.
Adeemsi himannaa Traamp kun seenaa Prezdaantota Ameerikaa keessatti 3ffaa yoo ta’u, kanaan dura Biil Kiliintan bara 1998, Andiriiw Joonsan ammoo bara 1868 himatamanii turan. Haata’u malee lamaan isaaniituu aangoo irraa hin buune.


text:
Muskox-Uumama haala qilleensa qabbanaawaa keessa jiraatu
Maqaan isaa jechoota lama irraa kan mogga’eedha. Musk fi OX irraa argame. Musk jechuun hafuura jechuudha. OX ammoo Sangaadha. Kanaafuu Sangaa hafuura qabu jechuu fakkaata. Haa ta’u malee uumamni kun horii osoo hin taane re’ee fi hoolaadhaan walitti dhiheenya qaba. Ummanni naannawa isaatti argamu ammoo Oomingmak ykn ammoo kan areeda qabu jedhanii waaman. Gabaabumatti uumamni kun sanyiilee Bovidae jedhaman kanneen akka horii fi hoolaa keessatti ramadama.
Muskox gogaa irraa rifeensa baqqaana (layer) lamaa qaba. Inni alaan jiru jabaa fi tuucha’aa yoo ta’u, kan gara keessaatti argamu laafaa fi gabaabaadha. Gogaan uumama kanaa rifeensa magaala gara gurraachaa dabuu fi dheeraa ta’een uwwifamaadha. Kan sanyiilee garii rifeensi guutumaan guututti gurraacha. Rifeensi gubbaan jiru qabbana, qilleensaa fi jiidha kan dhoorku yoo ta’u, inni gogatti aanee jiru ammoo qaama isaa hoo’isuudhaaf tajaajila. Muskox rifeensa jalaan jiru yeroo qabbanti hin jirretti ofirraa harcaasa. San booda tibbi qabbanaa yoo dhufu deebi’ee biqilaaf. Kormaa fi dhaltuun uumama kanaa gaafa ni qaban. Gaafni kormaa kan dhaltuudhaa ni caala. Kormaan kallacha gubbaa qaama dabalataa kan gaafatti maxxanee argamu qaba. Dhaltuu fi kormaallee waan kana laaluudhaan adda baasuun ni danda’ama.
Kormaan Muskox meetira 1.5 kan dheeratu yoo ta’u, dhaltuun ammoo meetira 1.2 dheeratti. Ulfaatinni kormaa haga kilograama 400 ta’a. Dhaltuun ammoo haga kilograama 225 ulfaatti. Ulfaatinni Muskox guddaan ulfaatina fardaatiin walqixa ta’a jechuudha. Gaafni Muskox dheeraan seentimeetira 76.2 dheerata. Qaamni Muskox kan haala ajaa’ibaatiin uumame kun qilleensa ulfaataa Arctic keessaa dandamatee akka jiraatu isa gargaare. Muskox akkuma firoottan isaa kottee baqaqaa kan qabu yoo tahu, isatti fayyadamuudhaan cabbii qotuu danda’a. Kottee kanaan cabbii haadhee marga jalaan jiru dheeda. Ijji isaa agartuun (pupil) dagalee (horizontal) kan ciifteedha. Kun ammoo aduu cabbiirraa balaqqeessa’urraa akka dandamatu isa garagaara.
Muskox hoomaadhaan jiraata. Qubsumni tokko miseensota haga 18 of keessaa qaba. Gamtaan jiraachuun kun diinarraa akka of ittisan isaan gargaara. Kormaan gurguddaan kottee isaaniitiin diina ofirraa dhiitaa, gaafaanis ofirraa waraanaa deebisuudhaaf yaalu.
Muskox naannawa Alaaskaa, kaanaadaa, Greenland, Raashiyaa fi Norway keessatti argama. Naannawa qabbanaayaa Arctic thundra jedhamu keessa jiraata. Naannoon kun wagga guutuu naannawa cabbii ofirraa hin dhabneedha. Tibba hoo’aa keessatti qilleensi xiqqoo hoo’uu fi margis biqiluu danda’a. Saniin ala hedduminaan naannoon kun cabbiin uwwifamee tura. Yeroo cabbiin bu’utti haga danda’een uumamani kun gara lafa ol ka’aa deema. Lafa ol ka’aa irratti cabbiin haphii waan ta’eef kottee isaatiin qotee soorata isaaf ta’u argatuu danda’a. Yeroo aduun baatutti gara lagaattis dhihaatee qarqara lagaarra deemuudhaan marga dheeda.
Arctic Wolves ykn Yeeyyiin Arctic fi Grizzly Bear warra Muskox adamsanii sooratan keessaa adda dureedha. Yeeyyiin gamtaan kan adamsu yoo ta’u, ilmoolee xixiqqoo ykn ammoo isa umriin dulloome, hoomarraa fooyanii ajjeesanii sooratu. Dargaggoonni Muskox diina itti dhufe kotteedhaan ofirraa dhiitanii deebisuu danda’u. Yeeyyiin Muskoxiin dhiitame carraan lubbuun jiraachuuf qabu xiqqaadha. Qaamaan miidhamuun isaa garuu waan hafuu miti. Sababa kanaaf yeeyyiin dargaggoota dhiisuun warra dulloome ykn ilmoolee humna hin qabne irratti xiyyeeffata. Grizzly Bear ammoo uumama kophaa jiraatu waan ta’eef Muskox adamsuun itti ulfaata. Kanaafuu Muskox dhibeen ykn humnaan dadhabee homaarraa cite yoo argate soorata. Kanniin lamaaniin cinatti ilmi namaa fi haalli qilleensaa diina hamaa uumama kanaati. Ilmi namaa fooniif akkasumas gogaa isaa furdaa saniif jecha adamsee ajjeesa. Haalli qilleensaa yoo haalaan jabaatee cabbiin bu’e, margi dhabamuu danda’a. kun ammoo soorata gahaa akka hin arganne isa godha. Muskox rakkoon kanniin cufaan marfamus uumama lakkoofsi isaa heddummaataa jiru keessatti galmaayeera.
Muskox tibba hoo’aa keessatti wal hormaata geggeessa. Yeroo kanatti kormaan hafuura humna jabaa qabu qaama isaa keessaa baasa. Maqaa isaatis kanumarraa argate. Eega hafuura san baaseen booda kormaaleen jiran dhaltuurratti wal morkatu. Wal morkiin gaafaan wal haleelus of keessaa qaba. Humna guddaa fayyadamanii walitti bu’anis Muskox sababa kanaaf miidhamu hedduus hin jiru. Kormaan injifate mirga walqunnamtii walhormaataa raawwatuu argata. Rimayni Muskox ji’oota saddeetiif tura. Yeroo tokkoonis ilmoo takkatu dhalata. Ilmoon Muskox akkuma dhalateen hedduus osoo hin turin humna jabaa godhata. Battaluma sanitti hoomaa waliin fiiguufii deemuu ni danda’a. Dhaltuun Muskox ji’oota saddeetiif mucha hoosifti. Ta’us ilmooleen haga gaafa wagga 2 guutanitti haadharraa hin fagaatan. Hayyama Rabbiitiin uumamni kun haga wagga 20 jiraatuu danda’a.


text:
Aarsaa Gurguddaa Oromoon Har’a Kaffalaa Jirruuf Gaafatamni Jiraachuu Qaba!
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Hagayya 12,2019
Finfinnee Oromiyaa
Yakkaawwan ajjeechaa suukanneessaa fi dararamni uummata keenya Oromoo irra akkuma bara Chaarteraa bara 1991 raawwataa jira. Yeroo uummatni keenya sagaleen isaa ukkaamamee rakkoo gurguddaa keessummeessaa jiru kanatti haalli dinagdee saba keenyaa illee sadarkaa nu yaaddessu irra gahee jira. Uummatni keenya dinagdeen, siyyaasaan, rakkoo fayyaan akkasuma ka dhibiin illee miidhama ulfaataaf saaxilamee jira.
Oromiyaa Lixaaf Oromiyaa Kibbaa qaamni Mootummaa afaan Qawween bulchaa abbaa barbaadu manaa gadi waamee ajjeesuu irratti argama. Akkuma kana Kibba Baha Oromiyaa Baalee keessatti ammoo rakkoo dinagdee Mootummaan dhalcheen uummatni keenya miliyoonaan lakka’amu Beelaaf saaxilameera. Wayiita uummatni keenya beelaaf kaadhimamee jirutti maqaa uummata keenyaatiin qaamni mootumma deggarsa biyyoota garaagaraa irraa argataa jira. Deggarsa maqaa uummata Beelaa’aa jiruun argatuun garuu uummatni keenya akka gargaaramu gochuu irra Rasaasaa fi Qawwee of hidhachiisee uummata nagaatti waraana banee jira.
Nuti Qeerroon Bilisummaa Oromoo deemsa olii kanaan jechuun adeemsa Beelaan wal qabatee qaamni mootummaa yakka lama Oromoo irratti raawwataa jira jennee amanna. Yakki jalqabaa uummata Oromoo maqaa saboota ollaan daheeffatee qee’ee isaarraa waraana isaan kan buqqaase mootummaa EPRDF ta’uu fi yakki lammataa maqaa uummata qe’ee irraa buqqaa’ee beelaan dhumaa jiruun gargaarsa argatuun Qawwee fi rasaasa bituudhaan yakka waraanaa Oromiyaa irratti banee jiraachuu hubatna. Kanaaf yakkoota kanaaf qaamni bu’uura ta’eef hirmaataan rakkinicha uumuu keessatti gahee qabu mootummaan EPRDF gaafatama jalaa bahuu hinqabu. Kana malee: hidhaan ilmaan Oromoo irratti ka duraan ol adeemaa jira, dargaggeessi hojii misoomaa danqamee, qore bulaan hojii misoomaa danqamee jira.
Yakkootni Oromoo irratti bara kana keessa raawwataa jiran daangaa godhachuu dhabuun, ajjeechaan Kaaba Oromiyaa Walloo qabatee nu Oromoo irratti adeemaa bahe qaama walabaan qoratamuu qaba. Bara kana keessa lubbuu kumootaan lakkaa’amu dhabdee kan jirtu Oromiyaan, yakkoota daguuggaa sanyiif saaxilamnee jiraachuu keenya nii hubanna. Kana malees hanga ammaa waraanni mootummaa fandalalaa ta’uudhaan mana Oromoo akka barbaade gubee barbadeessaa jira. Kun ammoo olaantummaa seeraa cabsuu keessaa isa hangaafati.
Qaamni olaantummaa seeraa fi heera biyyatti cabse gaafatama godhachuu qaba ejjennoo jedhun jabeessinee gaafanna. Manneen Oromoo Lixa Oromiyaa, Iluu Abbaa Booraa fi Kibba Oromiyaatti waraana EPRDF’n gubatan bara kana gara Kumaatti lakkaa’amu. Kun yakka ciigasiisa addunyaa kana irratti raawwatee hinbeeknee fi Oromoo sirna kam keessattu akkas gidiramee hinbeeku jennee fudhanna.
Walumaa gala gochaawwan badaan waraanni mootummaa uummata keenya Oromoo irratti raawwataniif gaafatamni jiraachuu akka qabu gaaffii keenya ka duraan olitti bara itti aanuttillee gaafachuuf nuti Qeerroo Bilisummaa Oromoo qophii ta’uu keenya hubachiifna!
Injifannoon Uummata Oromoof
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Hagayya 12,2019
Finfinnee Oromiyaa


text:
Baqatonni mooraa UNHCR Sana’aa Yemen jiru fullee baatilee darban kudhaniif dahatanii turan Bitooteessa 27 bara 2012 irraa kaasee humnaan iddoo adda addaatti geessamaa kan jiran ta’uu dubbatan.
Kanneen gara mooraa Al-Qaras geessaman baqattoonni 202 “nyaata, bishaan, dahannaa tokko ituu nuuf hin kenniin UNHCR gammojjii Sahaaraa keessatti nu gatee deebi’e” jedhu.Kanneen 400 ta’an immoo konkolaataan gara immigireeshiina Yemen kan Sana’aa keessaatti geessamnee gamoo jala hidhaa keessa ka’amnee guyyaa tokko booda Waldaan Fannoo Diimaa Ruuza nuuf kenne, jedhu.
Gama kaaniin, wellisaa Kadir Martuu Bitooteessa 27 bara 2012 jalqabee Kaartum keessatti bakka itti hidhamee ture irraa fuudhamee eessa akka geessame hin beeknu, jedhu baqatonni isa beekan. Polisiin Kaartuum garuu, Kadir ehama ituu hin argatiin wellisaa waan tureef seera cabseera, garu hin hidhamne jedhee jira.
Dubbi himaan Ministrii Dantaa alaa Sudaan fi dhaabni baqattootaa, UNHCR dameen Kaartum dhimma kana irratti deebii kennuuf waadaa seenan hojii irra hin oolchine.
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Bara 2007 keessa dhaabi Danboobduu jedhu kutaa US Chicago keessatti hundeeffame. Kaayyoon dhaaba kanaa ijoolleen durbaa yoo barnoota isaanii itti fufuu illee dadhaban yoo xiqqaate barnoota sadarkaa lammataa hanga xumuranitti akka baratan deggeruu dhaan akka of danda’an gochuu dha. Yeroo ammaa Danboobduun gargaarsa namoota dhuunfaan kan deggeramu si’a ta’u dhaabbata Actioin for Basic Developent /ABDI/ jedhuu kan dubartoota hiyyeeyyii baadiyyaa Oromiyaa keessa jiraniif barnoota tolaa kennuun illee ni deggerama. Hanga yoonaa barattoota shaniif scholarship/gargaarsa barnootaa kan meeshaalee mana barnootaa isaanii danda’u kan kenne si’a ta’u waggaa dhuftu hanga ijoollee 50tti gargaaruuf abdannaa jetti dhaaba kana kan hundeessite dubree Seenaa Jimjimo.
Seenaan kan qabdu degeree isee jalqabaa political science,degeree lammataa Public Health fi Public Adminstration dhaan University Ilinois irraa argattee jirti.