text:
Antiraaksii
Antiraaksiin dhibee hamaa yoo ta'u kan inni dhufus baakteeriyaa Baasiles Antiraasis (Bacillus anthracis) jedhamuuni. Gosti dhibee kanaa baayyen isaa kan nama ajjeesu yoo ta'u dhibeen kun bineesotaa fi nama qaba. Yeroo ammaa dhukkuba kanaaf talaalliin kan jiru yoo ta'u erga dhibeen isaa nama qabeeyis antiibaayootiiksiidhaan yaalun gosa dhibee kanaa muraasarratti amma tokko ni hojjata.
Akkuma miseensota jenasii Baasiles, Baasiles Antiraasisiin indoospoorii(gabaabumatti ispooriis ni jedhama) mugaa yoo uumuu kunis haala qilleensaa hamaa keessa waggaa kudhanii hanga jaarraa tokkoo jiraachuu danda'a. Ispooriiwwan kun ardii addunyaa hundumarratti argamu, Antaarkitiikaa dabalatee. Ispooriiwwan kun yeroo qillensa wajjiniin ykn nyaata wajjiniin qaama keessa seenan ykn madaa qaamaa irra yoo qubatan, battalumatti mugaatii isaanii keessaa dammaquun saffisaan wal horuu jalqabu.
Antiraaksiin baayyinaan bineensota biqiltuu nyaatan kan manaa fi kan bosonaa qaba; kunis yeroo marga dheedan ykn yeroo afuura baafatan ispoorii kana yeroo liqimsani. Irra caalaa dhiibeen bineensota biqiltuu nyaatan kan qabu nyaata wajjin liqimsuuni. Bineensonni foon nyaatan ammoo irra caalaa bineensota dhibee kanaan qabaman nyaachudhaan qabamu. Bineensonni dhibee kanaan qabaman dhukkuba kana namatti dabarsuu danda'u; kunis foon bineensa dhukkubsatee kanaa nyaachun ykn qaaman wal-tuquun (fkn dhiigni faallame yoo madaa tuqe) ta'uu danda'a.
Antiraaksiin qajeeltodhumaan dhukkubsataa tokkorraa kan biraatti hin darbu; karaa ispoorii qofa namatti darba. Ispooriiwwan kun uffataa fi qopheedhan iddoo tokkoo gara biraatti geeffamuu danda'a. Reeffi bineensota dhibee kanaan du'anii madda ispoorii ta'uu danda'a. Jabina ispooriwwan kun qabaanii fi oomishuun salphaa waan ta'eef, akka meeshaa waraanaatti itti fayyadamuuf baayyee mijataa dha. Antraaksii akka meeshaa waraanaatti fayyadamuun kun yoo xiqqaate biyyoota shaaniin hojjatameera: Yunaayitid Kingidem, Jaappaan, USA, Raashiyaa fi Iraaq. Akkasumas biyyoota biraa baayyedhaan yaallame.
Hanga jaarraa 20ffatti wagga waggaadhan adunyaarratti antiraaksiin namoota fi bineensota hanga kuma dhibba tokkoo ol ajjeesse. Saayintistiin Firaansi Luuwii Paaster talaallii antiraaksii bara 1881tti yeroo jalqabaatif hojjate. Jaarraa tokkoo oliif talaalli bineensotaa, bobbaa bineensotaa qulleessuu, fi sagantaa antiraaksii balleessuu kan Ameerikaa Kaabaa, Awustireliyaa, Niwuu Ziilaandi, Raashiyaa, Yuurooppi, fi kutaa Afrikaa fi Eshiyaa keessatti geggeeffameen, dhukkubni antiraaksii bineensot manaa irratti mul'atu baayyee xiqqaadha (waggaatti baayyee muraasatu gabaafamea). Antiraaksiin keessumaayyuu saree fi adurree irratti baayyee hin mullatu, fakkeenyaaf bara 2001tti USA keessatti tokko qofatu galmaa'e.
Dhibeen antiraaksii bineensota foon nyaatanii fi raqa qulqulleessan (scavengers) hin qabu; yoma foon bineensa dhibee kanaan qabamee nyaataniyyuu hin qabaman. Dhukkubni kun bineensota daggalaa biratti yeroo yeroodhan deeddeebi'eet ka'a. Dhibeen kun biyyoota mana yaalaa namaa fi kan horii baayye hin qabne keessatti baayyata. Jaarraa 21ffaattillee, antiraaksiin biyyoota hin guddatin keessatti rakkoo guddaa ta'ee argama. Fakkeenyaaf biyya Filippiinsi keessatti foon bineensa dhibee kanaan du'ee nyaachuun bara 2010tti namoonni 400 ol yoo dhukkubsatan yoo xiqqaate namoonni 2 akka du'an gabaafameera.
Ispoorin Baasiles Antiraasis biyyee keessa jiraata. Yeroo dheeraa jiraachuu waan danda'uuf, ispoorin antiraaksii addunyaa guutuu keessa jira keessaahuu iddoowwan awwaalaa bineensota dhukkuba kanaan du'aniitti argama. Iddoo awwaalaa tuttuqamerraan kan ka'e erga dhukkubsataan du'ee waggaa 70 booda dhibeen kun reeffarraa nama qabu danda'eera.
Mallattoo Dhibee Kanaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Somba[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Miidhaan sirna argansuu jalqaba waan akka qufaa(utaalloo) fakkaatee guyyaa muraasa kan turu yoo ta'u, itti aansee dhibee nimooniyaa(pneumonia) fi miidhaa sirna argansuu guddaatu dhufa. Dhibeen kun nama ajjeessuun isaa 92% yoo ta'u, yoo yaaliin akkuma dhibeen kun jalqabeen kennameef garuu gara 45% gadi bu'a. Dhibee antiraaksii sombaa dhibee sirna argansuu isa kaanirraa dafanii adda baasun dhibeen kun dafee yaalii akka argatu gochuuf waan tajaajiluuf baayyee barbaachisaadha. Malli ittiin kana addaan baasanis kalaqamee jira. Dhibeen kun cimee deemnaan, ammuma fe'eyyuu yoo yaalii argate, carraan nama ajjeesuu isaa 97%.
Dhibeen nama qabee kan amma nama ajjeessutti ga'uu yoo ispoorii(spore) naannoo 10,000-20,000 qilleensaan wajjin (yeroo hafuura baafatan) yoo gara qaamaa seene. Akkuma dhibee kaanii, carraan ittiin dhibeen kanaan qabaman nama tokkoorra nama biraatti gargar yoo ta'u, namoonni tokko tokko salphaatti saaxilamu; ragaan barreeffame ta'e kan giddu-galeessatti ispoorii meeqatu nama saaxila jedhu hin jiru. Antiraaksiin argansuun nama qabu kun dhibee warraa wuul footuu ykn warra wayyaa dulloomee gatame funaantuu jedhameet beekkama. Hojiiwwan kun bineensota dhibee kaan qabmaniif waan nama saaxiluuf warri hojii kana hojjatan salphaatti dhibee kanaaf saaxilamu. Hojiiwwan kanaaf nama saaxilan keessaa kan biraa gaanfaa bineensotaa kolbaa hojjachuuf caccabsuu, rifeensaa bineensotaa kan ittiin buruushii hojjatan tuttuquu, fi gogaa bineensotaa ti. Gogaan bineensaa kan dhibee kanaan du'an irraa kan dhufe ta'uu ykn ispooriin ittin godhamee lafa kan kaawwame ta'uun hin beekkamu. Malli kun dhibee kana akka meeshaa baayolojiikaawaa itti fayyadamuuf gargaara.
Garaachaa fi marrimaan[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Antraaksin garaachaa fi marrimaanii nama kan qabu foon dhibee kanaan qabame nyaachun dhufa; mallattoon isaas dhukkubbii garaachaa fi marrimaanii, dhiiga hoqqisuu, albaatii hamaa, garaa gubaa marrimaanii fi nyaata jibbuu dha. Marrimaan, afaanii fi qoonqoon yeroo baayyee hin madaa'a. Erga baakteeriyaan kun garaa keessa faffaca'ee booda, itti aansun gara dhiigaatti darbee qaama keessa faffaca'a, summiis oomishuu ittuma fufa. Antiraaksin garaachaa fi marrimaanii yaallamuu kan danda'u yoo ta'u yaaliin dafee jalqabuu fi turuu isaarratti hunda'ee, carraa nama ajjeesuu 25%-60% ta'u qaba. Gosti antiraaksi kanaa bayyee xiqqaadha.
Kan Gogaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Antiraaksiin goaa namarratti madaa kan uumu yoo ta'u gidduun madaa kanaa hin gurraacha'a. Gurrachi madaa kanaa baayyee nama hin dhukkubu. Antiraaksiin gogaa kan inni ummamu bakka ispoorin itti gogaa namaa keessa seenetti yoo ta'u kunis erga seenee guyyaa 2 hanga 5tti jalqaba. Akka madaa kaanii odoo hin ta'in, madaan antiraaksii gogaa nama hin dhukkubu.
Antiraaksiin gogaa kan uummamu erga ispoorin Baasiles Antiraasis(Bacillus anthracis) gogaa namaa kessaa karaa madaatin seenee booda. Gosti antiraaksii kun baayyinaan kan nama qabu yoo bineensota dhibee kanaan qabame/du'e tuqanii.
Antiraaksiin goaa yoo yaalii argate yeroo baayyee nama hin ajjeesu, sababiinsaas miidhaan isaa gogaa irratti kan murtaa'e waan ta'eefi. Kunimmoo dhibeen kun qaama keessoo akka hin miine godha. Yoo yaalii argachuu baate, carraan nama ajjeesuu isaa 20% ta'a.
Ka'umsa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Baakteeriyaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Baasiles Antiraasisiin bifa ulee fakkaatu kan qabu baakteeriyaa eroobiikii (aerobic bacterium) ti; guddinii isaa naannoo maayikiroomeetirii 1 amma 9 ta'a. Baakteeriyaan kun dhibee akka inni fidu kan beekkame bara 1876 Rooberti Kookin ture. Rooberti Kook kana kan argate dhiiga sa'a dhibee kanaan qabamtee fudhatee, baakteeriyaa kana erga adda baasee booda hantuuta keessa kaa'e. Baakteeriyaan kun akka indoospooritti biyyee keessa taa'a, haala kanaan waggaa kurna baayyee turuu danda'a. Bineensonni biqiltuu nyaatan, yeroo marga dheedan ykn baala nyaatan qabamu, keessaahuu yeroo biqiltoota jabaataa, kan gubuu, fi qara qabu yeroo dheedan: sababiinsaas biqiltoonni akkasii madaa garaachaa fi/ykn marrimaanii uumuu waan danda'aniif, baakteeriyaan kun salphaatti karaa madaa kana tishuu keessa seenuu danda'a. Erga liqimfamee ykn madaarra bu'ee booda, baakteeriyaan kun saaxilamaa kana keessatti wal horuu jalqaba, dhukkubsataa qabame sanas guyyoota ykn torban muraasa keessatti ajjeesa. Insoospooronni bakka itti tishuu keessa seenan sanatti biqiluun sana booda karaa dhiigatiin gara liimfatiiksiitti faffaca'u, achittis wal horu.
Baakteeriyaan kun summii lama kan eksoo-tooksiin(exo-toxins) jedhamuu fi leetaal tooksiin (lethal toxin) jedhaman kan oomishuu yoo ta'u kan nama ajjeessuus summii kana. Doktoroonni du'a dhibee kanaan dhufe adda baasuf tokkoffaa tasa kan dhufe ta'uusaa, fi lammaffaa ammoo dhiiga gurraacha hin itinne kan qaama keessaa karaa uraa adda addaa yaa'un tilmaamuu danda'u. Erga dhukkubsataan du'ee booda, yeroo daqiiqaa muraasa hanga sa'a gabaabaa keessatti, baakteeriyaan antiraaksii baakteeriyaan an'eroobiikiin moo'amuudhaan ni balleessa. Haa ta'u malee, baakteeriyaan antiraaksii kan dhiiga wajiin qaama keessaa ba'e ispoorii jabaataa uumuu danda'a. Baakteeriyaan tokkoo ispoorii tokko uuma. Maaltuu baakteeriyaa antiraaksii ispoorii akka uumu akka godhu amma ammaatti wanti beekkame hin jiru, garuu ooksijiinitti saaxilamuunii fi nyaata dhabuun shoora akka tabatu ni tilmaamama. Ispooriin, tokkicha uummamnaan balleessuuf baayyee ulfaataadha.
Bineeldonni biqiltuu nyaatan (yeroo tokko tokko namoonnis) dhibee kanaan karaa argansuun kan qabaman akka kanatti: ispooronni qilleensa wajjin erga liqimfanii booda, qilleensaan hooffamuudhaan sombaa keessa alviyoolaa seenuu. Ispooronni somba keessaa seelota qulleessituun (scavenger cells - macrophages) fuudhamuudhaan karaa veeseloota xixiqqoo (small vessels - lymphatics) keessa hooffamudhaan gara liimfi noodii (lymph nodes) geeffamu. Miidhaan ispooronnii fi baasiilaayi qomarraan ga'u mallattoon dhibee qomma keenyarratti akka nutti dhaga'amu fi hafuura baafachuun akka ulfaatu godha. Erga liimfi noodii seenanii booda, ispooronni biqiluudhan gara baakteeriyaatti jijjiiramu, achiis saffisaan wal horuu jalqabu. Wal hormaata kanaan seelota qulleessituu dhoosuun baakteeriyaa baayyeen dhiiga keessa seenee gara qaama hundaatti akka faffaca'u godhu. Erga dhiiga keessa seenaanii booda, baakteeriyoonni baasilaayi kun pirootiinota sadi'i kan letha factor, edema factor, fi protective antigen jedhaman gadi lakkisa. Pirootiinonni sadanuu mataa isaanitti summii kan hin qabne yoo ta'u, walitti makamni isaanii garuu namaaf summii hamaa ta'a. Protective antigenin warreen lamaan hafan wajjin walitti makamuun summii lethal toxin fi edema toxin jedhamu uuma. Summiwwan kun miidhaa tishuu, dhangala'uu dhiigaa, fi du'a fidu. Yoo antiibaayotiiksiin turee kennameef, antiibaayotiiksiin baakteeriyaa kana yoo ajjeesee fixeyyuu, summii kanaan dhukubsataan sun ni du'a. Sababiinsaas summiin baakteeriyaa baasilaayiin uummame kun baayyina nama ajjeesuu danda'uun dhiiga keessatti waan hafuufi.
Ammeenyi dhibee antiraaksii amala baakteeriyaa kanaa lamarratti hunda'aa: (i) poly-D-glutamic acid capsule, kan baakteeriya kana faagoosaayitoosisii(phagocytosis) neutrophils dhukkubsataa irraa dhowwu, fi (ii) tripartite protein toxin, kan summii antiraaksii (anthrax toxin) jedhamu dha. Summiin antiraaksii makaa pirootiinota sadi'iitti: (i) protective antigen (PA), (ii) edema factor (EF), fi (iii) lethal factor (LF). PA fi LFn lethal toxin uumu, PA fi EF ammoo edema toxin uumu. Summiin lethal toxin du'aa yoo fidu, edema toxin ammoo dhiita'a tishuu/qaamaa fida.
Seeloota keessa seenuuf, endema fi lethal factor pirootiinii biraa kan baasiles antiraasis oomishu kan protective antigen jedhamutti fayyadamu. Protective antigen qabduu seelotaarratti argamu gosa lamatti of maxxansu. Inzaayiimii seelotaa kan pirooti'eez jedhamu PA bakka lamatti cabsa: PA20 fi PA63 tti. PA20n marsaa summeessuu keessaa bahee waan seelota ala turutti jijjiiraama. PA63n garuu sana booda caccabaa PA63 kan biraa ja'a wajjin oligomerize gochuun prepore uuma; kunis bifa geengoo qaba. Erga bifa kana erga godhatee booda, EF ykn LF sadi'i wajjin walitti qabachuun resistant complex uuma. Itti aanuun karaa rissepteroota seelootaatin endocytosis geggeeffama, karaa kanaan summiin kun seelota keessa seenuun keessoo seelotaa argata. Naannoon asidaawaa kan endosome keessaa kun heptamer akka LF ykn/fi EF cystosolitti gadi lakkisu godha. Akkamitti akka summiin kun seelota ajjeesu garuu sirriitti hin beekkamu.
Saaxilamuu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Namoonni baayyeen dhibee kanatti karaa ittiin saaxilaman keessaa inni guddaan iddoo hojiitti bineeldota dhukkubstan ykn bu'aa bineeldota dhukkubsatanii (gogaa, foon, fi rifeensa(wool)) tti saxilamuudhaani. Hojjattoonni bineeldota du'anii fi bu'aa bineeldotaa kanaaf saaxilaman balaa dhibee kanaa guddaa keessa seenu, keessahuu biyyoota dhibeen kun baayyatu keessatti. Horiin yeroo goodatti bayee marga dheedu, bineensota daggalaa wajjin walitti makamuu waan danda'aniif, dhibeen antiraaksii darbee darbee karaa kana ni dhufa. Hojjattoonni baayyeen rifeensa uffata ta'urra (wool) fi gogaarra hojjatan ispoorii antiraaksii xiqqoodhaaf ni saaxilamu, garuu saaxilamni akkasii kun baayyensaa dhibee antiraaksii fiduuf ga'aa miti. Ittisni qaamaa saaxilama xixiqqaa akkasii kana ofirraa dhowwuu danda'a jedhamee yaaddama. Namoonni kun yeroo qabaman gosa dhibee kanaa kan antiraaksii gogaa jedhamuun qabamu. Seena dheeraa keessatti, antiraaksiin qilleensa wajjin seenu inni hamaan Woolsorters' disease jedhama, sababni isaas iddoo hojiitti namoota wool foo'an waan qabuufi. Yeroo amma, dhibeen karaa kana dhufu bineensonni dhibee kanaan qabaman waan hin jirreef baayyee xiqqaadha. Fakkeenyaaf, biyya USA keessatti dhibeen karaa kanaan nama qabe, yeroo dhumaaf bara 1976 yoo ta'u, kunis wool biyya Paakistaanii dhuferraa kan aka'e ture.
Ittisuu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Talaallii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Talaalliin antiraaksii kan loonii fi namootaaf kennamu seenaa qorichaa keessatti iddoo guddaa qaba, argannoo Luuwii Paaster horiirratti godhe kan jaarraa 19ffaadhaa hanga oomisha ammayyaa (Bio Thrax) jaarraa 20ffaa keessa loltoota Ameerikaa waraanaa baayoloojikaawaarraa dhowwuuf ooletti dabalatee. Talaalliin antiraaksii kan namootaa Tokkummaa Sooviyeet keessatti bara 1930n keessa yoo hojjatamu, USA fi UK keessatti ammoo bara 1950n keessa hojjatame. Kan yeroo ammaa TNQ(FDA) USAn fudhatame fayyadamaa jirru bara 1960n keessa oomishame.
Yeroo ammaa, talaalliin antiraaksii kan namaa gosa acellular(USA) fi live spore(Raashiyaa) kennama. Talaalliin amma kennaman hundi mallattoo murtaawaa fi waliigalaa dhibee (madaa, qaamni hoo'uu, gogaan qaamaa diimachuu) agarsiisa; namoota naannoo 1% ta'an ammoo miidhaa jabaan irra ga'uu danda'aa.
Yaaluu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Antiraaksin namarraa namatti qajeeltodhaan hin darbu, garuu uffannii fi qaamni namaa ispoorii antiraaksin faallamuu danda'a. Faallama kana balleessuuf, saamunaa farra jarmii fi bishaanin sirriitti miccuu barbaachisa. Bishaan faallame qulqulleessuuf farra jarmiitin yaaluu barbaachisa. Meeshaalee biraa qulqulleessuuf, meeshaa sana daqiiqaa 30 ol danfisuu/affeeluu barbaachisa. Kilooriniin yaalun ispoorii balleessurratti bayyee bu'aa kan hin qabne yoo ta'u formaldehyden fayyadamuun garuu bu'aa qaba. Uffata faallame gubuunis mala biraa ittin ispoorota balleessani. Erga ispoorin mala kanaan balleessinee booda, nama dhibee kana qabu namoota biraarraa adda qooduun barbaachisaa miti.
Antiibaayotiiksii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Antiibayotiiksiidhaan dafanii yaaluun baayyee murteessaa dha - yaaliin yoo turee jalqabe carraa fayyisuu isaa baayyee xiqqeessa.
Yaaliin dhibee antiraaksii fi dhibee baakteeriyaan dhufan kan biraa antiibayotiiksii akka fluoroquinolones (like ciprofloxacin), doxycycline, erythromycin, vancomycin, or penicillin doozii baayyee liqimsuu fi waraannachuu barbaada. TNQ kan mirkaneeffaman ciprofloxacin, doxycycline, fi penicillin dabalata.
Antiraaksi qilleensa wajjin somba seenuuf, dafanii antiibayotiiksii prophylaxis yaalun du'aa oolchuuf baayyee murteessaa dha.
Caamsaa 2009tti, Human Genome Sciences eeyyama Biologic License Application qorichaasaa haaradhaaf galchate, qorichi kun raxibacumab kan jedhamu yoo ta'u antiraaksii qilleensa wajjin seenuf yaaluuf tajaajila. Yoo dhukkubsataan antiraaksiin du'e, reeffa sana kobaatti adda baasanii kaa'un jarmiin antiraaksii akka hin baballanne dhowwa. Reeffa awwaaluun ispoorii antiraaksii hin ajjeesu.
Waggaa as dhihoo keessa, qoricha antiraaksii haaraa oomishuuf yaaliin adda addaa godhaama jira, garuu qorich duraan jiruyyuu yoo yaaliin yeroodhaan kennamuu jalqabe dhibee kanarraa ni fayyisa.
Monoclonal antibodies[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Mudde 14, 2012tti, TNQ USA raxibacumab antiraaksii qilleensaan seenuu yaaluu akka limmoodhaan kennamu eeyyame. Raxibacumab antiibodii monoclonial kan summii Baasiles Antiraasisiin uummamu sana halaksiisa. Summiin kun tishuurratti miidhama hin fayyinee fi du'a fida. Antiibodii monoclonial kun pirootiinii antiibodii namaa fakkaatu yoo ta'u qaamota alaa nama keessa seenan kan akka baakteeriyaa fi vaayiresii barbaadanii balleessa.
Seenaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Jechichuma[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Maqaan antiraaksii jedhu kan dhufe jecha Giriik anthrax[άvθpaE] irraa yoo ta'u jechi kun maqaa 'dhagaa cilee' (coal) ture. Maqaan kun kan kennameefis miidhaa dhibeen kun gogaa qaamarraan ga'uu bifa gurraachaa waan qabuu fi. Dhibeen kun kan qoratamee argame bara 1876 Rooberti Kookin ture.
Argamargama[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Doktoriin lammii Jarmanii Rooberti Kook baakteeriyaa dhibee antiraaksii fidu yeroo jalqabaatiif bara 1875 Wolsztynitti argate. Argannoon isaa kan jaarraa 19ffaa gara dhumaa keessaa kun, dhibeen lubbu qabeeyyii ijaan hin mullanne (microbe) xixiqqoodhaan akka dhufu hubachiise. Yaalii (experiment) gurguddaa hojjateen, Rooberti Kook marsaa jireenyaa fi mala ittiin antiraaksiin darbu adda baasee argate. Yaaliin isaa kun antiraaksii hubachuuf qofa odoo hin taane, dhibeen lubbu qabeeyyii ijaan hin mullanne (microbe) akka dhufu hubachiisu keessatti ga'ee guddaa qaba; sana dura dhibeen karaa ittiin dhufu hin beekkamu ture. Kook ittuma fufuudhaan akkataa dhibeewwan biraa ittiin darban qorate. Kanaafis, Badhaasaa Noobelii kan bara 1905 baakteeriyaa tuberkiloosis (dhukkuba somba) fidu waan argateef badhaafame.
Talaallii Jalqabaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Caamsaa 1881tti, Luuwii Paaster yaalii uummataaf banaa ta'e kan yaadaa talaallii agarsiisu geggeesse. Paaster garee lamaan hoolota 25, re'ee tokko, fi saawwan muraasa qopheesse. Horii garee tokko keessa jiraniif talaalliin Paaster qopheesse garaa garummaa guyyaa kudha shan gidduutti si'a lama kennameef, garee kan lammataatii garuu talaallin wayiituu hin kennamneef. Erga talaalliin jalqabaa kennamee guyyaa soddoma booda, gareen lamaanuu baakteeriyaa antiraaksii lubbuu qabu waraannaman. Horiin garee talaallii hin fudhatin keessa turan hundi yoo dua'an, horiin garee talaallii fudhatan keessa jiran tokkollee hin duune.
Talaalliin antiraaksii kan namaa bara 1954 gadi lakkifame. Talaalliin kun kan seelii hin qabne dha, kan Paaster horiidhaaf fayyadame seelii lubbuu qabu ture. Talaalliin seelii hin qabne irra fooyya'aan bara 1970tti bahe.
Kanas Ilaali[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- Meeshaa ittii antiraaksii qoranii argan
- Talaallii Antiraaksii
- Summii antiraaksii
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Liinkii Alaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Wikimedia Commons on Antiraaksii
- Anthrax, Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
- Template:CDCDiseaseInfo
- US EPA National Homeland Security Research Center Publications
- CDC - Anthrax - NIOSH Workplace Safety and Health Topic
- Template:ECDC
- Louis Pasteur and the Anthrax Vaccine
- Agent Fact Sheet: Anthrax, Center for Biosecurity
- "Anthrax". CDC Division of Bacterial and Mycotic Diseases. Retrieved 17 June 2005.
- Bioterrorism Category A Agents – Information Resources
- "Bacillus anthracis and anthrax". Todar's Online Textbook of Bacteriology (University of Wisconsin-Madison Department of Bacteriology). Archived from the original on 19 June 2005. Retrieved 17 June 2005.
- "Focus on anthrax". Nature.com. Archived from the original on 12 July 2005. Retrieved 17 June 2005.
- 2008 Ivins Court Documents and DOJ Report[dead link] in convenient form.
- Bacillus anthracis genomes and related information at PATRIC, a Bioinformatics Resource Center funded by NIAID
- 3D electron microscopy structures of Anthrax toxin proteins at the EM Data Bank(EMDB)
- Timeline resources and general review of anthrax in a security context at Biosecurity Commons, a wiki database


c: text/html

text:
Miseensoonni fi Deeggartoonni ABO Kora Godinaa Awroppaa waggaa kanaa bakki itti tahuu Magaalaa Muenchen Biyyaa Germany tti.
Addi bilisummaa Oromo ABOn Birgedara G/Kamal Galchuu tin Hogganamuu Hawaasa Oromoo fi Sabaa Sablamoota hunda Kabajaa waliin Issin afeeree jiraa hirmaadhaa. Marii iratti argamaa waan isniif hin galin gaafadhaa hubadhaa. Galgalli bashannana oromos jira. Wallisaa oromo beekkamaa Obboo J.A. Abbaa Gadaa isin bashannansiisuuf qophaawaa jiraan.
Guyyaan:May,31.2013 Miseensa qofaaff Sa´aati 14:00 irraa egala.
Guyyaa: June,01.2013 Hawaasa oromooti fi Sabaafi Sablamootaf Sa´aa 14:00 irraa egalaa
Iddoon : Levelingstrasse.12
81673 Muenchen Germany. Akkaatan ittiin dhaqamu Baahnhof ykn cetaral station irraa U5 ykn S.Bahn naan haga Ostbahnhof deemtanii achiraa; Traama 19 Richtung St.veit strasse kan deemu qabattanii dhaabbata lama deemtanii sadaffaa dhatti buutaan. Haltstele Schlüsselbergstrasse kan jedhurratti buutanii Tram. Gara duubaatti firraa gara galtanii gara harka mirgaa tirratti gadi tarkaanfattani meetira 50 yoo deemtan Lidle tti dhuftan. Karuma Lidle gubbaa deemuu sani.
Koree Qindeessituu Kora kanaa bilbila kanaan qunnamuu ni dandeessan
1.Lalisaa/ bakalcha-8.2 Tel.0049.8939295371 / 004915216890359
2.Wallo23. Tel. 0049.8161871745/ 004915210111060
Galatoomaa nageyaan jiraadhaa
Lalisaa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kaappaasiterii
Kaappaasiteriin (duraan kondenserii jedhama ture) ruuqoo elektirikaalii mugaa kan tarminaalii-lama qabu wayita ta'u faayidaansaas anniisaa elektirikii karaa elektiroostaatikii ta'een elektirik fiildii keessatti kuusee ka'u dha. Gosti kaappaasiterii baayyetu jira, garuu hunduu kondaakterii lama (pileetii) kan daayi'elektiriin (insuleeterii) gargar ba'e qabu. Kondaakteriin kaappaasiterii keessa jiru irra-dibaa haphii, fooyilii, ykn elektirlaayitii kondaakterii ta'e, kkf ta'uu danda'a. Daayi'elektiriin elektirikii hin dabarsine ammoo humni chaarjii kuusuu kaappaasiterii akka dabaluuf gargaara. Daayi'elektiriin fuullee, seraamikii, pilaastikii happhii, qilleensa, vaakiyuumii, waraqaa, maayikaa, oksaayidi leyerii, kkf irraa kan hojjatame ta'uu danda'a. Kaappaasiteriin baayyinaan qaamaa elektirikaal sarkiyuutiitti meeshaalee elektirikaalii ta'uun tajaajila. Faallaa rezisteriitin, kaappaasiterii gaarin anniisaa salphaatti hin gatu (disspate). Faallaa gatuu, kaappasiteriin anniisa haala elektiroostaatik fiilditiin pileetii isaa lamaan gidduutti kuusee kaa'uu qaba.


text:
Godina Lixa Shaggar keessatti goototni barattootni Oromoo manneen barnootaa sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa Amboo walga’ii afaan fajjeessa mootummaa abbaa irree Wayyaanee irratti iyyannoo gaaffii mirga abbaa biyyummaa qabxii 11 qabate galfachuun diddaa guddaan walga’ii wayyaanee dura dhaabbatan.
Mootummaan Wayyaanee waan qabee gadhiisu dhabuun maqaa Walga’ii jedhuun Dhiphachaa jiru, yeroo amma kana barattoota Oromoo manneen barnoota sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa keessatti humna poolisiitti fayyadamuun walitti qabuun dirqamaan walga’ii dirqamaa teesisaa utuu jiru barattootni oromoo manneen barnootaa Amboo fi naannoo isheetti argaman kanneen akka:
1ffaa M/B Liiban Maccaa Amboo sadarkaa 2ffaa kutaa 9ffaa fi 10ffaa
2ffaa M/B Amboo sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa Amboo, keessatti barattootni wayyaaneedhaan dirqamaan walitti qabamanii teesifaman walga’iin wayyaanee walga’ii uummata keenya garboomsuuf teesifamu waan ta’eef hin fudhannu jechuun mormii itti qabsiisuun Iyyannoo dhiyeeffachuun guyyaa kaleessa walga’iin wayyaanee utuu hin teesifamiin mormii kanaan ugguramee jira,
Haaluma walfakkatuun Barattootni Oromoo sadarkaa 2ffaa fi qopha’ina barachaa jiran manneen barnootaa kanneen akka:
3ffaa M/B Giincii sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa,
4ffaa M/B Dandii Sadarkaa 2ffaa
5ffaa M/B Gudar sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa,
6ffaa M/B Xuuqur Incinnii sadarkaa 2ffaa fi qopha’ina Dirree Incinnii,
7ffaa M/B Midaa Qanyii sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa
8ffaa M/B Jalduu sadarkaa 2ffaa fi qopha’ina
9ffaa M/B Geedoo sadarkaa 2ffaa fi qopha’inaa keessatti
barattootni Oromoo Walga’iin Wayyaanee nu hin ilaallatu, Wayyaaneen waraana nutti bobbaasee utuu nu ajjeesaa jiruu walga’ii wayyaanee taa’uun bu’aa hin qabu jechuun mormii fi gaaffii mirga abbaa biyyummaa ergamtoota wayyaanee irratti qabsiisuun waan qabdee gadhiiftu dhabuun ergamtootni Wayyaanee wawwachaa jiraachuun ibsame jira.
Barsiisotni hogganootni manneen barnoota kanneenii akka leenjii barattoota kana dabballoota wayyaanee waliin gaggeessaniif dirqisifaman illee nuti gaaffii barattootni nutti kaasaniif/gaafachaa jiraniif/ deebii deebifnuuf hin qabnu waan ta’eef hin hirmaannuu jechuun manneen barnoota akka Gincii sadarkaa 2ffaa fi qopha’inaa fi mana Barumsaa aanaa Dandii sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa keessatti mormii waan kaachiisaniif walga’ii wayyaaneen mannee barnoota sadarkaa 2ffaa mormii guddaan walga’ii wayyaanee dura dhaabbatan. Ergamtootni dabballeen wayyaanee mormii barattoota kanaan waan qabanii gadhiisan dhabuun dhiphina guddaa keessa seenanii jiraachuu mudachaa maddeen keenya Godina Lixa shawaa irraa nuuf gabaasa jiru. gabaasaan kun itti fufa!.


text:
Baajati bara 2004 Kun qarshii biliyoona 100 fi biliyoona 17 fi qabxii 8 yoo ta’u sagalee mormii tokkoon raggaasifame.Bajati kun gad cabuu qaba jechuun gaaffiin mormii dhiyaate fudhatama dhabee jira.
Karoora miliyenamii fixaan baasuuf mootummaan Federaalaa bulchiinsoota naannoof qarshii biliyoona 15 bifa bajataan ramaduu keessatti,akkaataan itti kenname mirga bulchiinsi naannoo qaban kan dhiibe ture gaaffii jedhu bakka bu’an gamtaa MEDREK dhiyessanii, mummicha ministeeraa Mallas Zenaawwii kun sirrii miti jechuun falman.
Biyya keessatti gatiin bittaa fi gurgurtaa hammaachuu ilaalchisee gaaffii dhiyaateef obbo mallas, kun rakkoo sadarkaa addunyaa irraa madde waan ta’eef biyya keessatti fala arguu hin dandeenyu jedhu.
Itiyoophiyaan Taankiwwan 200 bituuf karoorfachu ishee kan hin haallee obbo mallas, garuu haaraa binna otoo hin taanee kan yeroo xiqqoof hojii irra oolan bituuf jirra jedhu.
MP3 tuquun gabaasaa guutuu dhaggefadhaa
Paarlaamaan Itiyoophiyaa Bajata Waggaa Raggaasise
Baajati bara 2004 Kun qarshii biliyoona 100 fi biliyoona 17 fi qabxii 8 yoo ta’u sagalee mormii tokkoon raggaasifame.Bajati kun gad cabuu qaba jechuun gaaffiin mormii dhiyaate fudhatama dhabee jira.
Oduu
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
25-11-2022
Hoggantoonnii Marii Araaraa Tigraay Deeman
-
-
-
-
-


text:
Prezidaantiin Keeniyaa Wiiliyaam Ruuttoo muummicha ministeeraa Itiyoophiyaa Abiy Ahimed waliin mari’achuuf jecha Finfinnee seenuu isaanii hoogganoonni lamaan fuula twitter isaaii irratti barreessaniiru. Prezidaant Ruuttoon twitter isaanii irratti akka bareessanitti hariiroo Itiyophiyaa waliin qabnu keessatti dantaa waliinii keessumaa gama teeknooloojiitiin akkasumas badhaadhina waliinii hordofuuf akka haaraatti ilaalaa jirra jedhan.
Akkasumas muummicha ministeeraa Abiy Ahimed waliin marii biyyoota lamaanii fi Safaariikoom Itiyoophiyaan jalqabuu isaa ilaalchisee kan mari’atan ta’uu tuqaniiru.
Muummichi ministeeraa Abiys gama isaaniin prezidaant Rutoo baga nagaan gara Itiyooophiyaa dhuftan jedhan. Hariiroon Keeniyaa fi Itiyoophiyaa gidduu jiru hundee jabaa irra kan dhaabatee fi dhimmoota tumsa gaarummaa dantaa waliinii irratti kan fuuleffate jechuun fuula twiteer isaanii irratti barreessanii jiran.
Manni maree mootummaa Keeniyaa fuula twiiter isaa irratti barreessuu dhaan prezidaant Williyaam Ruuttoo muummicha ministeeraa Abiy Ahimed Alii buufati doonii Laamuu kibba Itiyoophiyaaf akka buufata doonii haadhootti akka fayyadu gaafachuu isaanii ibsee jira.


text:
Finfinnee, Waxabajjii 25/2013 (TOI) – Atleet Yoomiif Qajeelchaan dorgommii Daayimand Liigii meetira kuma 3 Osilootti gaggeeffameen injifateera.
Dorgommii Daayimandi Liigii meetira kuma 3 dhiiroota gidduutti Noorwey magaalaa Osilootti gaggeeffameen Atleet Yoomiif Qajeelchaan daqiiqaa 7 fi seekondii 26 fi maayikiroo seekondii 25 xumurun injifateera.
Fageenyuma kanaan atileetin Itoophiyaa biroon Atileet Taddasaa Warquu 7:37.48 galuun saatii fooyya’a ofisaa galmeessun torbaffa ta’ee xummureera
Dorgomii fageenya meetira kuma 5 dubartoota gidduutti gaggeeffameen ammoo Heelan Obirii Keeniyaarraa 1ffaan yoo xumurtu, Faantuu Warquun sadarkaa 2ffaan xumuruu ragaan Afrikaa Atleetiksiirraa argame ni muul’isa.


text:
Artist Laggasaa Abdii akka lakkoobsa Itiyoophiyaatti Onkololeessa 11, 2011 du’aan boqotee, awwalchi isaa boorumtaa isaa Onkolooleesa 12 magaalaa Finfinnee Waldaa Qiddist Sillaaseetti raaw’atame.
Laggasaa Abdii artistii Oromoo angafa Masanqoo xabachuudhaan baay’ee beekame yoo tahu, akka lakkoobsa Itiyoophiyaatti bara 1927 Salaalee, bakka Yaayyaa Qacamaa jedhamutti dhalate.
Hiriyyaa abbaa isaa ka ture – wallisaa Oromoo angafa isa masanqoon baay’ee beekamu Wasanuu Diidoo irraa argee Masanqoo taphachuu ka jalqabe Laggasaa Abdii, umuriin isaa waggaa digdama yeroo tahu Wasanuu waliin gara Finfinnee dhufee Mana tiyaatiraa Haager Fiqiritti tapahchuu akka jalqabe dubbata – seenaan isaa.
Achii boodas, mana Tiyaatiraa Biheeraawii yokaan Biyyaalessaa, Mana Tiyaatiraa fi Aadaa Magaalaa Finfinnee, Orkeestiraa Poolisii, Kibirzabanyaa fi hoteela Hiiltan keessatti hojjetaa ture. Wallisoota Oromoo hedduuf illee fakkeenya tahe. Kanneen keessaa tokko – artisitii beekamaa – Jaamboo Jootee ti.


text:
Ibsii midiyaaf ergamee fi beeksisii balbala masaraa mootii kan Baakinghaam Paalaas jedhamu irratti maxxanfame akka agarsiisuutti mootiin Fiiliip umrii isaanii 99tti du’an boqotanii jiru.
Haatii warraa isaanii Motittiin ykn Kuwiin Esizaabet abbaa warraa isaanii kan biyya Griikti dhalatan Filiip du’an of biraa dhabuu isaaniif hedduu gadduun isaanii ibsamee jira.
Priins Filiip jalqaba bara 2021 irra kan duraanuu qaban dhukkuba onneen torbanneeniif hospitaala seenanii turan.Wal’ansii baqaqsanii suphuu erga godhameefii booda baatii Bitooteess darbe mana ofitti deebi’anii turan.


text:
Aljeeriyaan yeroo naannichi dhimmoota qoqqoodinsa uumuu danda’an walitti aanan irratti bakka waloo argachuuf wal’aansoo qabaa jirutti, yaa’ii 31ffaa konfiraansii Arabaa waggaa guddicha Kibxata fi Roobii qopheessaa jirti.
Liigiin Arabaa miseensota 22 qabu yeroo dhumaaf yaa’ii isaa kan gaggeesse bara 2019, osoo weerarri vaayirasii koroonaa hin mul’atin dura. Waggoota sana booda jiran keessatti qormaanni haaraan ajandaa naannichaa haalaan irra deebi’ee kan qophaa’e yoo ta’u, Israa’elii fi biyyoota Liigii Arabaa afur dabalataa gidduutti hariiroo dippilomaasii uumuun, akkasumas kufaatiin waraana Yukireen keessatti mul’ateera.
Dhimmoonni sun hundi yeroo Aljeeriyaan yeroo jalqabaaf walgahii kana qopheessitutti waltajjii giddugaleessaa ta’u jedhamee eegama.
Sagantaan kun biyyi guddittii Afrikaa naannoo dhaan addunyaa Arabaa keessatti hoggansa ishee agarsiisuuf carraa kan kennu dha. Aljeeriyaan boba’aa fi gaazii oomishuun kan beekamtu yoo taatu, ennaa rakkoon enerjii addunyaa mudatee jiru kanatti biyyoota Awurooppaa biratti akka dhiyeessituu ijootti ilaalamti.
Qabxiilee marii walgahii kanaa keessaa inni guddaan rakkoo nyaataa fi enerjii, wal dhibdee baha Awurooppaa keessaan hammaatee jiru ta’uu hin oolu. Rakkoon kun daafoo hamaa dhaqabsiisuu dhaan biyyoota Arabaa biroo dabalatee Masrii, Libaanon fi Tuunisiyaan uummata isaaniif qamadii fi boba’aa gahaa biyya alaatii galchuuf rakkachaa jiranif haala hamtuu uumee jira.
Akkasumas, ji’a darbe keessa hongee hamaan waggoota kurna hedduu keessatti mudate miseensota haaraa Liigii Arabaa keessaa tokko kan taate naannoo Somaaliyaa mancaasee, naannolee biyyattii tokko tokko qarqara beelaatti fideera.


text:
Bulchiinsa naannoo Tigraay aanaa Waajiraat magaalaa Baahirii Tsebaa keessatti kaneen jiraatan gidduu gala aanaa haa taanuu jechuun har'a yeroo afraffaaf hiriiranii jiru.
Mootummaa biraa hanga deebii argannuutti hiriira itti fuufna jedhu.
Bulchiinsa naannoo Tigraay, godiina kaaba dhiyaa keessa namoonni jiraataniis gaaffii wal fakkaataa jkan qaban yoo ta'u daandii shiree indaasilaasee fi Daddabitiin wal agarsiisuu guyyaa 11f eega cufanii booda kaleessa hogganoota waliin mari'achuun akka banamuu ta'uun ibsamee jira.
Dhimma kana irratti deebii gama aangawoota naannoo argachuuf yaaliin ta'e hin milkoofne jechuun Muluugeetaa Atsebahaa gabaasee jira.


text:
Adam Tukkaale Alii
Kan dhalate godina Hararghee bahaa aanaa Cinaaqsan, ganda Mullisaa Igguutti yoo tahu, warra gootota dhalchuun beekamuu, goota ilma Jaarsoo Dagaa Qallooti. Mullis Gadaa nama Afaan Oromoo fi Afaan Arabaa malee afaanoota biraa hin dubbanne ture. Garuu Abshaalaa fi gamna gameessootaati. Qabsoo Oromootiif biyya Arabaa, biyya Somaalee, biyya Tigree, biyya Amhaara fi bakka adda addaa iddoon inni hin joorin hin turre. Dhugumatti FALMAA MIRGA DHALA ILMAAN OROMOO GUDDAA fi HANGAFA ture.
Shoorri Jaal_Mullis_Gadaa qabsoo Bilisummaa Oromoo Keessatti qabu kan hammana hin ja’amne yoo tahu, garuu hanga gumaacha isaa takka hin seeneefamneefi. Qeerroo ganamaa marsaa duraa keessaa osoo mana hidhaa Somaaliyaa hin seenin kan hafe Mullis Abbaa Gadaa ti ture. Mullis Gadaa miseensa qeerroo ganamaa tahu qofa osoo hin tahin qabsa’oota Oromoo akka lakkoofsa faranjii bara 1969 dhaaba ABO unkuran muraasa keessa nama tokkoo fi hangafa ture. Gumaachaa Jaal Mullis qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti gumaache himnee fixuu hin dandeenyu waan tahef, ammaaf qabsoo inni taasise keessaa akka qajjiisatti tokko qofa keessaa harkisnee ilaaluun, goota maqaan isaa dagatamuu hin qabne kana haa yaadannu!!.
Barri isaa 1973 G.C ti Hoggansi ABO kan jalqabaa fi miseensoonni Qeerroo ganamaa 36 osoo hidhatanii soomaaliyarraa gara biyyaa seenuuf yaalan mootummaa Somaaliyaatiin qabamanii mana hidhaa mandheeritti hidhaa jiru. Yeroo kanattis Qeerroon gamamaa marsaan tokkooffaa waggaa 3 ol mana hidhaa keessatti lakkoofsisanii jiru. Duuba Qeerroon ganamaa marsaan lammaffaa Hooggansa gootoowwan ELEMOO QILXUU fi HINDEE DHAABAAtiin durfamaa biyya Yaman Edanirraa ka’aanii, Soomaaliyaa keessa darbuun Carcar koonyaa Habroo, XIRROOti lola mootummaa Haayileesilaaseerratti jalqaban. Lola Guyyaa jalqabaatiin waraana mootummaa irraa nama 125 galaafatan. Yeroo kana Mullis A Gadaa Soomaaliyaa keessa jira ture.
Haala Sochii biyya keessatti deemuu jalqabamte tana gabaasni ishii Hayyuu Duree gaafasii kan tahe fi mana hidhaa Mandheritti kan argaman Jaarraa Abbaa Gadaa faa dhaqqabuu qabdi. Kanaaf Mullis Abbaa Gadaa ergama haala sochii biyya keessatti Elemoo Qilxuu faan itt jiran hordoofuu, Deeggarsa Qabsoo kanaatiif Loltoota Ertriyaa wajjiin walitti hidhata uumuu fi raawwii sochii kanaatis biyya Soomaalitti hidhaa kan jiran qeerroo ganamaatiin gahu dirqamni itti kenname. Dirqama kanas fudhatee Soomaaliyaarraa gara Oromiyaa miilaan imaluu jalqabe. Yoo kana Elemoo faanis amma reefuu Hararghee seenan. Mullis Isaan akkumma jirutti itti dhiisee, yoo Oromoon bahaan sochii kana jalqabu warri Eertriyaatis kaabaan qabsoo finiinsanii akka yeroo gabaabduti Mootummaa Haayilee kuffisan mari’ate. Osoodhuma Ertriyaa naannoo Karan jiru elemoo faan Xirrootti qabsoo finiinsaa jiraachuu fi waraana Mootummaa 125 ajjeessuu Raadiyoon dhagaye.
Yoo kana dhagayu dafee gad deebi’uu waan qabuuf gara finfinee dhufe. Haala sana deeggaruuf Carcar Habroo dhaqe. Guyyaa inni Carcar Galamso gahu Elemoo fi Hundeen wareegamanii jiru. Haa tahu malee sochii kanaan Oromoonni carcar daranuu dammaqanii , kaka’uumsi qabsoo mana mana oromoota Carcar hunda seene jira. Raawwii qabsoo Xirroo kanaa, daddamaqiinsaa fi sosoochii dargaggoonni Carcar sana booda itti jiran gabaasa qabate. Gabaasa Haala sochii kanaa Hoggoonsi Mana hidhaa mandherr jiru argachuu waan qabuuf, ammas miilaan ofbooda gara Soomaaliyaa imaluun mana hidhaa mandheeritti Jaarraa abbaa gadaa faan oduu saniin dhaqabe. Qeerroon ganamaa tan mana hidhaa mandheer keessa jiraniif haala kana dhageeysisee, Hamilee isaanii tan hidhamuu isaaniitiin miidhamte, Oduu kanaan dhaqabee daran Onnee isaanii abdii fi kutannoon guute. Gammoojiiif Baddaa, Gaaraa fi Tulluu, Biyya keessaa fi Ala, lafti inni bilisummaa Oromoo mirkaneessuuf hindhaabbatiin waan jiru hin fakkaatu.
Mullis Abbaa Gadaa qabsoo Oromoo keessatti nama qalama hin haqamneen ofgalmeessuu dandayye. Goota Shoora culluluuqaa kaayyee addunyarra darbee dha. Seenaan isaa tulluu guddoo akka gaaraatti, barruu gabaabduu tanaan kan dhumtuu miti. Yoo rabbi ja’e Fuuldura itti dachaana .
Jaal Mullis Abbaa Gadaa Rabbi Jannataan haa qannaniissu!!


text:
(Sultan Abdo)
Finfinneen Magaalaa guddoo Oromiyaa akka taate heera Mootummaa Naannoo Oromiyaa fooyya’e labsii lakk.94/1997 kwt.2(3) irratti tumameera. Heerri mootummaa RDFI kwt. 49(5) jalatti Finfinneen gidduu Naannoo Oromiyaatti kan argamtu waan taateef Faayidaan-Addaa Oromiyaan Finfinnee irraa argachuu qabdu ni eeggama jedha.
Faayidaan-Addaa kuniis tajaajila hawaasaa, qabeenya uumamaa, bulchiinsa waliinii fi dhimmota biroo kana fakkaatan akka ta’e heerichi ni tuma. Tarreeffamni isaa immoo seeraan akka murtaa’u tumameera.
Haa ta’u dhimma kana ilaachisee hanga ammatti seerri bahe hin jiru. Yeroo ammaa garuu Mootummaan faayidaa kana qoratee seera baasuuf hojjachaa jira. Kanaaf anis seerri bahu dhimmoota armaan gadii hammachuu qaba yaada jedhu qaba. Isaanis:-
1. Tajaajila hawaasaatin (social service) walqabatee bu’uraaleen misooma Magaalaa Finfinnee kanneen akka ibsa, daandii, giddugala fayyaa, manneen barnootaa fi kkf; Hawaasa Naannoo Oromiyaa keessatti argamaniis fayyadamaa taasisu qabu.
2. Qabeenyi uumamaa Magaalaa Finfinnee hawaasa naannoo ishee jiraniifis ooluu qaba. Gama biraatin warshaaleen Finfinnee keessatti argaman qabeenya uumama Naannoo Oromiyaatti fayyadamu. Qabeenya uumamaa fi hawaasa naannoo irratti miidhaa qaqqabsiisu. Kanaaf galii warshaalee fi qabeenya uumamaa kanneen irraa argamu hammi ta’e faayidaa ummata Naannoo Oromiyaatiifiis haalli itti oolu danda’u uumamuu qaba.
3. Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee keessatti Oromiyaa barcuma (reserved seat) qabaachuun barbaachisaadha.
4. Finfinneen handhuura Oromiyaa fi Magaalaa guddoo Oromiyaa waan taateef aadaa fi afaan oromoo babal’achuu qaba; iddoowwan seenaa fi eenyummaa ummataa agarsiisan babal’achuu qabu.
5. Manni murtii dhimmoota Oromiyaa ilaalu Finfinnee keessatti hundeessuu. Keessattuu seerri deemsa falmii yakkaa manni murtii Oromiyaa yakkoota wajjiraalee fi qabeenya naannichaa irratti raawwataman ilaaluu akka danda’ u beekkamtii kennuu qaba.
6. Faayidaalee biroo kana fakkaatan.
Kanaafuu seerri bahu faayidaalee Oromiyaan argachuu qabdu ifatti kan tarreessu ta’uu qaba. Seericha hojirra oolchuuf caaseffamaa fi sirna diriirsuu qaba. Seerotni Bulchinsa Magaalaa Finfinneetiin bahan faayidaa kana calaqqisuu qabu.
Karoorri hojii fi bajataa Magaalaa Finfinnee faayidaa kanaa fi kkf haammachuu qaba.
*********
* Sultan Abdo is a Training Coordinator at Oromia justice Sector Professionals Training and Legal Research Institute. He obtained LL.M in law and development at University of Warwick.


text:
INNAA LILAAHII WA’iiNAA ILEEYHII RAAJI’UUN PROF Mahdii Hamiid Muudee (Abbaan Gaazexaa Bariisaa) Hayyuun Oromoo guddaan gara ganda Aakiratti godaanuun Dhagahame.Nama guddaa waan guddaa fuuldurattiis irraa Eegaa jirru dhabne.Rabbiin Jannataan Haa qananiisu , Firaa isaanii tiifii Ummata Oromoo hundaaf Rabbiin Sabrii Haa kennu.
Check Also
Seenaa kana dr.Kabajaa Alii Birraa mataa isaatu natti hime.
Barreessaan: Afendi Muteki. Alii Biiraa fi sheek Haashim Al-Hararii Seenaa ani aadaa kanaan barreesse Dr.Kabajaa …


text:
Oromo / Oromoo
Sagaleen kee filannoowwan Seattle keessatti akka dhagahamu taasisi.
Sagantaan Vaawuchara Dimokraasii (The Democracy Voucher Program) jiraattota Seattle akka filannoo naannoo keessatti hirmaatanii fii waajjiraaf akka dorgomaniif sakaallaawan hir'isuuf madda gargaarsaa dhiyeessa.
Vaawuchara Dimokiraasii (Democracy Voucher) jechuun maal jechuudha?
Magaalaan Seattle (City of seattle) jiraattotaaf Vaawuchariiwwan Dimokraasii (Democracy Vouchers) ni dhiyeessiti. Vaawuchariiwwan Dimokraasii (Democracy Vouchers) waraqaalee ragaa gatii $25 qaban akka duula naannoo irratti fayyadamaniif tokko tokkoo jiraattotaatif kennamudha.
Kaadhimamaa kamtu Vaawuchariiwwan Dimokraasii (Democracy Vouchers) argachuu danda'a?
Sagantaan kuni kaadhimamtootaf filannoodha. Kaadhimamtootni saganticha keessatti hirmaatan vaawuchariiwwan fudhachuu ni danda'u. Vaawuchariiwwan Dimokraasii (Democracy Vouchers) kaadhimamtoota Mana Maree Magaalaa, Abbaa Murtii Magaalaa, Seattle keessatti kaantibaa ta'uudhaaf dorgomaniif kennamuu ni danda'a.
Filannoon Magaalaa Seattle (City of seattle) kan itti aanu yoomi?
Filannoon Magaalaa Seattle (City of seattle)inni itti aanu 2023 keessa.
Vaawuchariiwwan Dimokraasii (Democracy Vouchers) argachuu ni dandeessa yoo:
- Jiraataa Seattle taate,
- Yoo xiqqaatte Umrii waggoota 18, fi
- Lammii U.S, Jiraataa U.S, yookiin jiraataa dhaabbii seera qabeessa.
Filataa galmaa'e yoo taate, kallattiidhan Vaawuchariiwwan Dimokraasii (Democracy Vouchers) kee argatta.
Waa'ee kaadhimmamtootaa ani akkamittan baradha?
Waa'ee kaadhimamtoota waajjiraaf dorgomanii baruudhaafFuula Beeksisa Kaadhimamaa ilaali
Kaadhimamtoota hirmaatanfuula kaadhimamtoota hirmaatanii. ilaali
Gaaffiwwaan? Maaloo (206) 727-8855 bilbili (gargaarsi afaanii ni jira).
Hawaasa kee keessatti fayyadamuudhaaf barruuwwan kanneen buufachuu ni dandeessa.
Ati gadibuusuu yookiin nmeeshaalee kana piriintii gochi hawaasa kee keessaatti fayyadamuuf
Uunka Sagantaa Filannoo Dimookiraasii


text:
Baatiilee kurnan darbaniif kaa’amee kan ture labsiin yeroo hatattamaa ka’uu isaa mootummaan Itiyoophiyaa beeksisee jira.
Haalawwan labsiin kun akka labsamu taasisan akkaan gad xiqqaachuu isaa ministeerri ittisaa Siraaj Fageessaa beeksisaniiru.
Kanneen hookkara fi jeeqama kaasuun shakkaman namoonni 7,737 garuu hidhaa keessa jiraachuu isaanii fi manneen murtii adda addaatti dhimma isaanii hordofaa kan jiran ta’uu ibsaniiru.
Hoogganaa paartii mormituu kan ta’an Professor Beyene Peexroos garuu labsiin sun durumaanuu labsamuunis baatilee kudhaniif turuunis irra turre jedhan.
Gaaddisuu sodaa fi dhiibbaa biyyattii irra kan buuse ture jedhan.
Akka lakkoobsa Itiyoopoiyaa Fulbaana 8 bara 2009 hanga guyyaa har’aa jechuun Hagayya 8 bara 2009tti kaa’amee kan ture labsiin yeroo hatattamaa ka’uun kan beeksisame har’a ganama wal ga’ii mana maree bakka bu’oota uummataan geggeessame irratti ture.
Labsiin kun akka ka’uuf yaada murtii kan dhiyeessan hoogganaa waajjira Command Post fi ministeera ittisaa Siraaj Fageessaa haalli nageenyaa wayyaawuu isaa ibsaniiru.
Walumaa gala sababaalee gabaasa sana keessatti dhiyaatan ittiin ka’umsa godhachuu dhaan hojiiwwan Command Post qabatee ture humnootii naga eegumsa naannoo qaamotii dhimmi isaan ilaallatu-tti sadarkaa sadarkaan dabarsuu dhaan itti dhiyeenyaan deggeraa tureera.
Haala walii galaa gamaaggamuu dhaan, waantonni xixiqqoon furmaata hin arganne jiraatan iyyuu, kanneen akkasii kun immoo yeroo kaan iyyuu mudachuu akka danda’an yaada keessa galchuu dhaan qaama humnoota nageenyaa fi angawoota naannootiin ol akka hin taane waan irra gaa’ameef labsiin yeroo hatattamaa ka’ee, hojiin hafe sirnaan akkuma kana duraatti hojjetamuu akka itti fufu yaadi murtii mana maree bakka bu’ootaaf dhiyaatee jira.


text:
Bombiin Bitootessa 10,2012 nama jaha caalaa fixxee 60 caalaa madeessite.Keenyaan yoo wannii akkanaa galtu yoo hedduu milishoota AL-Shabaab barbaaddi.
Warrii qaqqabame Slyvester Opiyoo fi miilota akka isaa ijoollee kahimaati,jara kana shakkanii wa gaafachuuf qaban.Opiyoo kana Muddee dabre keessallee milishoota AL-Shabaabiin harka wal keessaa qaba jedhanii qaban.
Woma taateefuu balaan milishoota AL-Shabaab ta Naayroobii jirtuun shakkan kun nama hedduu rakkoo irra buuse.
Keenyaan waraana Waldaa Afrikaatti dablamee Somaaleetti ergiti keessaa tokko.Balaan kunilleen eegii bulchootii biyya tanaa waraanii isaaniillee ka Waraana Waldaa Afrikaa AMISOMITTI dabalamee Somaalee jiraa jedhanii irra bahan saatuma diqqoo tokkoo turanii Naayroobitti bombii nama fixxe.
Akka warrii jara nama fixe kana ilumaan arge jedhutti nama makiinaa dabruutti jirutti bombii tana fulaa otoobusiin dhaabatu keessa buuse.
Warrii dhumtee dhumatee madoolee hospitaala Naayroobii Kenyaataa jiruttiin dabran.
Akka itti aanaan daarektera wallaansa hospitaala Kenyaata Dr.Simion Mondatti nama 40 oli akimiif hospitaala Kenyaataa fidan.
“Nama lamatti adoo wallaananuu asitti du’e.Nama sadii fidan,tokkoo reeffumaan dhufan.Tana jechuun ammoo namii asi dhume shan jechuu.”
Milishootii AL-Shaab ta milishoota Al-Qaayidaatiin harka wal keessaa qaban jedhan eegii Keenyaan jara kana hadhuuf Soomaleetti waraana duulsiftee asitti akkanuma biyya tana wayiin itti jirti.


text:
Gaa’ila Islaamaa-Lakk.8.1
Nikaah Hidhachuu -Kutaa 1ffaa
Dhiiraa fi dubartiin mana fuudhaa heeruumaa ijaaruuf wal filatan, karaan isaan walitti dhufanii kaayyoo fi fedhii itti guuttatan nikaah wal hidhachuuni. Kutaalee darban keessatti sadarka sadarkaan akkamitti akka haadha manaa ykn abbaa manaa filatanii fi kadhatan ilaalle turre. Tanaan dura bakka fagoodhaa nama jireenyaa gaa’ilaaf namaaf ta’u ilaala turan. Ergasii warra intalaatti siquun ykn nama itti erguun “Ani intala teessan waliin jireenya fuudhaa heerumaa ijaaru barbaada.” Jedhan. Yoo warri dide, Subhaanallah jechuun murtii Rabbii olta’aatti gammadan. Yoo warri tole jedhe immoo, Alhamdulillah jedhanii tarkaanfi itti aanutti deeman. Tarkaanfin itti aanuu maalidhaa? Tarkaanfin itti aanu hayyama warra ishiitiin nikaah hidhachuudha. Akkuma yeroo darbe jenne nikaaha jechuun walii galte fuudhaa heerumaati. Nikaahan dura waliif alagaa fi nyaapha turan. Nikaaha erga wal hidhatanii booda firaa fi jaalallee garaa ta’u.
Nikeenyi gocha barakaa qabu dhiiraa fi dubartii walitti fiduudha. Nikeenyi kuni akkanamutti lafaa olka’anii wanta raawwatamu miti. Sharxii, ruknii fi dirqama qaba. Sharxii fi ruknin yoo hin jiraatin, nikeenyi baaxila ykn sirrii miti. Osoo beekanu dirqama dhiisun badiidha (cubbuudha). Kanniin tokko tokkoon ni ilaalla.
Sharxiiwwan (Ulaagaalee) nikaah
Sharxii (ulaagaa) jechuun wanti tokko sirrii ta’uuf haal dureewwan guuttamuu qabanii jechuudha. Yoo ulaagaan hin jiraatin, wanti suni sirrii hin ta’u. Fakkeenyaf, wudu’a godhachuun sharxii salaataa keessaa tokko. Wudu’a malee yoo salaatan salaanni sirrii hin ta’u. Haaluma kanaan nikeenyis sharxiwwan qaba. Sharxiwwan nikaah kanneen armaan gadiiti:
1-Eenyummaan Cimdiwwanii Beekkamuu
Kana jechuun dubartii fi dhiirri wal fuudhan eenyummaan isaanii beekkamu qaba. Fakkeenyaf namni shamarran baay’ee qabu osoo maqaa shamaraa hin dhayin “Ani intala tiyya sitti heerumsisee” yoo jedhe, nikeenyi sirrii hin ta’u. Sababni isaas, shamarri tamiin akka taate hin beekkamtu. Akkasumas, nama ilmaan dhiiraa baay’ee qabuun, “Ani ishii ilma keetitti heerumsisee,” jechuu hin qabu. Kanaafu, eenyummaa ishii adda baasu qaba. Takkaa maqaa ishii /isaa dhayuu takkaa immoo amala ishii/isaa dubbachuudha. Fkn, “Intala tiyya Faaxumaa sitti heerumsisee” jechuu qaba. Ykn intala tiyya hangafaa ykn ishii xiqqoo sitti heerumsiisee jechuu qaba.
2-Walitti Gammaduu
Namoonni wal fuudhan lamaan walitti kan gammadan ta’uu qabu. Namni intala isaa umrii saalfannaa geesse dirqiin heerumsiisuu hin danda’u. Sababni isaas, fuudhaa heerumni jaalalaa fi rahmata irratti kan hundaa’edha. Namoonni wal hin jaallanne lama akkamitti mana tokko keessa jiraachuu fi wal jaallachuu danda’uu? Kanaafu, warri intala ofii nama tokkootti heerumsisuu yoo barbaadan, hayyama ishii gaafachu qabu. Yoo tole jette itti heerumsiisan. Yoo didde immoo ni dhiisan. Ragaan kanaa: Hadiisa Abi Hureeyraan gabaase keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
لاَ تُنْكَحُ الأَيِّمُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ وَلاَ تُنْكَحُ الْبِكْرُ حَتَّى تُسْتَأْذَنَ ”
“Dubartiin duraan heerumte hanga mari’achiifamtutti malee hin heerumsifamtu, dubarrii hanga hayyama ishii gaafatanitti malee hin heerumsifamtu.” Sahiih Al-Bukhaari 5136
Kana jechuun dubartii heerumtee abbaa manaatin addaan baate ykn inni irraa du’ee, nama biraatti heerumsisuu yoo barbaadan, ishii waliin mari’atan. Fuudhaa heeruma irratti walii yoo galan itti heerumsisan. Ta’uu baannan, ishii dirqisiisuun hin jiru. Ammas, shamara hin heerumne, nama tokkotti heerumsiisu yoo barbaadan, hayyama ishii gaafatan.
3-Waliyyiin dubartii mirkaneessu ykn Hayyamuu
Akka lugaatti Waliyyi (Guardian) jechuun nama waan tokko irratti itti gaafatamummaa fudhatee too’atuu fi eegudha. Asitti waliyyi dubartii yommuu jennu dubartiin suni akka heerumtuuf dhiira nikaah hidhuudha. Waliyyiin dhiira, sammuun fayyaa kan qabuu, umrii saalfannaa kan gahee fi Musliima ta’uu qaba. Waliyyi malee nikeenyi dubartii sirrii hin ta’u. Walii galtee fuudhaa heerumaa raawwachuuf waliyyiin mirkaneessu ykn hayyamu qaba. Ragaaleen kanniin armaan gadiiti. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Hayyama warra isaaniitiin isaan fuudhaa. Mahrii isaaniis haala gaarii ta’een isaaniif kennaa. Tiikfattu ta’anii, sagaagalummaa kan hin raawwannee fi hiriyyaa dhiiraa kan hin qabne ta’anii [fuudhaa].” Suuratu An-Nisaa 4:25
Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ”
“Waliyyi malee nikeenyi hin jiru.” Abu Daawud 2085
3.1 Waliyyiin dubartii Eenyuu?
Waliyyiin dubartii tartiibaan kana fakkaata:
(1)Abbaa ishii ➨(2)Akaakayyuu ishii ➨(3)Ilmaan ishii (yoo jiraatan)➨(4)Ilmaan ilmaan ishii (yoo jiraatan)(5)➨obboleeyyan ishii➨(6)ilmaan obboleeyyanii ➨ (7)Abbeerota ishii ➨(8)Ilmaan abbeerotaa
Hundemaa abbaan waliyyii dubartiiti. Yoo abbaan hin jiraatin ykn kaafira yoo ta’e, waliyyiin ishii firoota dhiiraa gara abbaatiin ishitti dhiyaataniidha. Tartiiba armaan olii hordofuun nama tokkorra gara nama biraatti darba.
Yoo firoonni ishii Musliima hin ta’in, qaadin waliyyii ta’aaf. Ragaan kanaa:
Hadiisa Aa’ishaan (RA) gabaaste keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Dubartiin tamiyyuu hayyama waliyyii malee heerumte, nikeenyi ishii baaxila (soba), nikeenyi ishii baaxila, nikeenyi ishii baaxila. Yoo ishitti seene, wanta inni ishirraa argateen mahriin ishiif ta’a. Yoo wal dhaban sulxaanni (namni aangoo qabu) nama waliyyi hin qabneef waliyyiidha”. Sunan Abi Dawud 2083, Jaami’a at-Tirmiizi 1102
3.2 Dubartiin Ofiin Nikaah of hin Hiitu, Dubartiin biraas ishii hin hiitu
Dubrtiin ofiin of nikaah hidhuu ykn dubartiin biraa ishii nikaah hidhuu hin dandeessu. Ragaan kanaa:
“ لاَ تُزَوِّجُ الْمَرْأَةُ الْمَرْأَةَ وَلاَ تُزَوِّجُ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا”
“Dubartiin dubartii biraa hin heerumsiiftu (nikaah hin hiitu), dubartiinis mataa ofii heerumsiisuu hin dandeessu.” Sunan ibn Maajah 1882
Sababni kanaa, osoo dubartiin ofiin nikaah of hiite, silaa rakkoo guddaa keessa seenti. Nama gaarii jette yommuu itti deemtu, namni suni erga haajaa ishirraa fixate booda ishii gatee bira deema. San booda rakkootti kan hafu ishiidha. Waa’ee kanaa ilaalchise, seenaadhaan yeroo darbe “Gola Gaddaa” jalatti ilaalle jirra. Islaamni mirga ishii sarbuuf osoo hin ta’in mirga ishii eegsiisuuf abbaan ykn firoonni ishii dhiiraa ykn qaadin waliyyii akka ta’an murteesse.
3.3 Waliyyiin Dubartii Heeruma irraa ishii Dhoowwu Danda’aa?
Waliyyin akkuma dubartii takka heeruma irratti ishii dirqisiisuu hin dandeenye, nama ishiin feete fi ishii madaalu irraa dhoowwu hin danda’u. Namni ishiin jaallatte suni nama ishii madaalu fi ishitti galuu yoo ta’e, abbaan ishii ykn firoonni ishii isarraa ishii dhoowwu hin danda’an. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Yeroo dubartoota hiikatanii beellama isaanii guuttatan, yoo isaan lamaan waan gaarii irratti walii galan, dhiirsota isaanii [jalqabaatti] heerumuu irraa isaan hin dhoowwinaa. Suni isin irraa nama Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanutu ittiin gorfama. Suni isiniif irra gaarii fi irra qulqulluudha. Rabbiin ni beeka, isin hin beektan.” Suuratu Al-Baqarah 2:232
Sababni Aayan (keeyyanni) tuni itti buufamteef kana: Ma’qil bin Yasaar akkana jedha: Aayan tuni ana ilaalchistee buute. Ani obboleetti tiyya namticha tokkotti heerumsiisee. Innis ni hiike. Yommuu iddaan (yeroon turtii) dhumate, dhufee fuudhaaf ishii kadhate. Anis ni jedheen, “Sitti heerumsiisee, meeshaa siif dhiyeessee, si kabajee ergasii ati ishii ni hiikte. San booda dhuftee ishii kadhatta. Rabbiin kakadhee gonkuma ishiin sitti hin deebitu.” Namtichi nama rakkoo hin qabneedha. Dubartiinis (obboleettin tiyyas) isatti deebi’uu barbaadde. Ergasii Raabbiin aaya armaan olii buuse. Anis ni jedhe, “Yaa Ergamaa Rabbii amma nan hojjadha (gara isaatti akka deebitu nan hayyamaaf)”. Innis yeroo lammataaf ishii fuudhe.” Sahiih Al-Bukhaari 5130
Waliyyiin dubartii inni bulchuu heeruma irraa yoo dhoowwe, waliyyummaan isarraa gara nama biraatti darba. Abbaan yoo dide, fira ishii keessaa namni ishiitti dhiyaatu ishii heerumsisa. Fakkeenyaf abbaan yoo dide, obboleessi ishii ishii heerumsiisa. Yoo obboleessi dide, ilmi obboleessaa ishii heerumsa. Tartiiba waliyyi jalqaba irratti kaasne hordofuu dandeessi. Yoo firoonni ishii guutun didan immoo gara qaadi deemti. Ragaan kanaa hadiisa armaan olitti kaasnedha.
Yoo wal dhaban sulxaanni (namni aangoo qabu) nama waliyyi hin qabneef waliyyiidha”. Sunan Abi Dawud 2083, Jaami’a at-Tirmiizi 1102
Garuu kuni sharxii qaba. Abbaan ykn firri ishii heeruma irraa ishii dhoowwu kan hin dandeenye dhiirri suni ishii kan madaalu yoo ta’eedha. Ishiin hanga feete haa jaallattu, ishii kan hin madaalle yoo ta’ee, mirga dhoowwu qabu. Fakkeenyaf, dhiira kaafira ykn faasiqa (nama Rabbiif hin ajajamne) yoo jaallattee fi itti heerumu barbaadde, warri ishii dhoowwu danda’u. Sababni isaas, dubartiin Musliima kaafiratti heerumu hin dandeessu. Namni kuni ishiitti hin galu ykn hin madaalu.
Garuu dhiirri ishiin jaallatte nama gaarii fi iimaana qabu yoo ta’e, warri ishii dhoowwu hin danda’an. Aayataa fi hadiisa armaan olii irraa hubachuun ni danda’ama.
3.4 Waliyyiin dhiyoon yoo hin jiraatin waliyyiin fagoon heerumsiisuu
Hundemaa waliyyiin dhiyoon osoo jiruu waliyyiin fagoon heerumsiisuu hin danda’u. Garuu waliyyiin dhiyoon kan hin jiraanne fi osoo isa eeganuu faaydaan dubartii kan jala darbuu yoo ta’e, waliyyummaan gara waliyyii fagootti darba. Fakkeenyaf, abbaan kan hin jiraanne yoo ta’e, obboleeyyan ykn abbeeronni ishii heerumsiisu.
3.5 Waliyyiin dubartii heerumsisuuf nama biraa bakka buusu danda’aa?
Waliyyiin nama biraa dubartii takka akka heerumsisuuf bakka buusu ni danda’a. Erga bakka buusee booda wanti waliyyiif mirkanaa’u, bakka bu’aafis ni mirkanaa’a.
4-Ragaaleen argamuu
Sharxiin biraa nikeenyi itti sirrii ta’uu, xiqqaate xiqqaatu ragaaleen dhiira Musliima ta’an lama argamuudha. Ragaaleen argamuun ykn nikeenyi ifatti labsamuun fuudhaa heerumni sagaagalummaa irraa adda baha. Ragaaleen yoo hin jiraatin ykn fuudhaa heerumni yoo ifatti hin labsamin, namoonni lamaan wal fuudhun akkamitti beekkamaa?
Ergamaa Rabbii (SAW) irraa akkana jechuun gabaafame:
“Waliyyii fi ragaalee amanamoo lama yoo jiraatan malee nikeenyi hin jiru.” ibn Hibbaan 4075 gabaase
Sababni ragaaleen akka sharxiitti kaa’amaniif, sanyii keessatti fi mormii of eeggachuufi. Tarii bakka ragaaleen hin jirreetti yoo nikaah hidhan, namtichi haajaa ofii erga fixate booda, ani ishii hin beeku jedhee mormuu danda’a. Garuu ragaaleen lama yoo dhiyaatan, kana mormuu hin danda’u. Seera fuunduratti dubartiin ragaalee kanniin dhiyeessun mormachuu dandeessi.
5-Dhiiraa fi dubartiin wal fuudhuf walitti dhufan wanta fuudhaa heeruma dhoowwu irraa qulqulluu ta’u- kana jechuun dhiiraa fi dubartii jidduu sababni fuudhaa heeruma dhoowwu jiraachu hin qabu. Fakkeenyaf, dubartiin inni fuudhu hedu isaaf hariiroo dhiigummaa, hoosisuu ykn soddummaa fuudhaa heeruma dhoowwu kan hin qabne ta’uu. Kana yeroo darbe “Dubartoota yeroo hundaa fuudhun dhoowwaman” jedhu jalatti ilaalle jirra. Akkasumas, dubartiin inni fuudhu hedu yeroo gabaabaf fuudhun dhoowwama taate keessaa ta’uu hin qabdu. Kanas yeroo darbe, “Dubartoota Yeroo murtaa’af Dhoowwaman” jalatti ilaalle turre. Gabatee irraa ilaalu ni dandeessu: Gabatee Dubartoota Fuudhun haraama ta’an
Guduunfaa
➤Namoonni lamaan erga wal filatanii fi wal jaallatanii booda karaan tokkichi walitti dhufanii fi fedhii ofii itti guuttatan nikaah wal hidhachuuni.
➤Nikeenyi sirrii ta’uuf ulaagaalee, ruknii fi dirqamoota qaba.
➤Sharxiwwan (ulaagaaleen) nikaah kanneen armaan gadiiti:
➽Dhiiraa fi dubartiin wal fuudhan eenyummaan isaanii beekkamu.
➽Isaan lamaan wal jaallachuu fi walitti gammadu- dirqii tokko malee wal fuudhu.
➽Waliyyiin jiraachuu
➽Ragaaleen jiraachuu
➽Dhiiraa fi dubartiin wantoota fuudhaa heeruma dhoowwan irraa bilisa ta’uu.
➤Waliyyiin nama dubartiitti dhiyoo ta’ee fi yeroo fuudhaa heerumaa nikaah hidhuudha. Namni dubartii takkaaf waliyyii ta’uuf ulaagaaleen kanniin guutuu qaba: (1)-Musliima ta’uu, (2)-Dhiira ta’uu, (3)-Nama sammuun fayyaa qabu ta’uu, (4) Umrii saalfannaa gahuu,(5)-Gabrummaa irraa bilisa ta’uu (hurriyyah)
➤ Dubartiin takka ofiin nikaah of hin hiitu. Waliyyiin jiraachu qaba.
Kitaabban Wabii
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3,fuula 132-145, Abu Maalik
Quest for Love and Mercy Fuula 55-68
Fiqhu Maysiir fii daw’il Kitaabi wa sunnati– fuula 295
Az-zawaajul Islaamiyy Sa’iid,Mahmud Masrii, fuula 331-332
https://islamqa.info/en/answers/98244/her-father-refused-to-marry-her-to-someone-so-the-judge-did-the-marriage-for-her
https://islamqa.info/en/answers/196668/her-parents-are-divorced-can-she-get-married-without-her-fathers-permission


text:
Sadaasa, 15/2014(TOI) – Lammiin Itoophiyaa kamiyyuu birmadummaa biyyaa kabachiisuuf Ministira muummee FDRI dooktar Abiy Ahimad hordofuun gara adda waraanaatti duuluu akka qabu Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa beeksise.
Ministirri Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa dooktar Laggasaa Tulluu ibsa har’a kennaniin Ministirri muummee dooktar Abiy Ahimad adda waraanaatti argamuun hoggansa kennaa jiraachuu himaniiru.
Murtoon ministira muummee kun Itoophiyaanotatti haamlee guddaa horuun adda waraanaattis injifannoon guddaa galmaa’aa jiraachuu himaniiru.
Murtoon Ministirri muummichaa gara adda waraanatti duulun fudhatan murtoo isaanii kun fakkenyummaa kan qabufi hoggansa dhugaa ta’uu isaanii kan agarsiidha.
Itoophiyummaan ol waanni jiru hin jiru kan jedhan dooktar Laggasaa Tulluu,Itoophiyaanoonni hoggansa isaanii hordofanii gara adda waraanaatti duulun birmadummaa biyya isaanii kabachiisuu qabu jedhaniiru.
Diinni alaa fi keessaan Itoophiyaa irratti duulus Itoophiyaan ni hinjifatti jedhaniiru.Hoggantoonni mootummaa olaanoo waamicha ministira muummee fudhachuun gara adda waraanaatti duula jiraachuu himaniiru.
Kanneen gara adda waraanatti hin duulles hojii idilee isaaniirratti xiyyeeffannoo guddaa kennuun ni hojjetu jedhaniiru.Kanas Itti aanaa Ministira muummee fi ministirri dhimma alaa Obbo Dammaqaa Mokonniin kan qindeessan ta’uu himaniiru.
Labsii yeroo aarifachiisadhan gochaan shororkeessumma garee shororkeesitootatiin kaayyeeffamee ture fashalaa’uu ministirichi himaniiru.
Dooktar Laggaasaa Tulluun hundeeffamuu naannoo 11ffaa Naannoo Uummatoota Kibba Lixa Itoophiyaa ilaalichisuun naannicha baga gammaddan jedhaniiru.
– Naannoo kee eegi!
– Gara adda waraanaatti duuli!
– Raayyaa Ittisa Biyaa deeggari!


text:
Saba Oromo Attamiti Magaleesina?
Magaaloota gugurdoon Ethiopia keesa jiran harkii caaluu Oromia keesa jiru, Finfinee dabalatee. Garuu Oromian haa magaaloftu malee, sabni Oromo amma eegamu magaaloota Oromia keesa qubatee hin jiru. Kuni maaliif akka ta’ee beekamadha, seena Oromo wagga 150n darbaan yoo xinxalee deebii argganna. Kan tau’uu ta’ee amma bakka jiru jira.
Maal yoo goonee saba Oromo magaalota Oromia keessattii akka bay’aatuu taasifna? Gaafiin kunii yeroo dhiyoo keessa irra deddeeb’aamee ka’aa jira. Keesaayyuu hoggantooni ODP waan kana irra deddebi’aanii yoo kaasaan nan dhaga’aa.
Gaafii kanaaf deebii yoo kennan, waan akkas fakkaatu jedhu: dargaggoon Oromo hojjaa ottoo hin filiin ykn hin tuuffatiin, akkuma saba kaanii itti nam’ee magala keesa kuphatee, hojjatee jiraachuu calqabuutuu irra eegama!
Waan kana irratii yoo dubbatan yeroo hundaa, “kophee haxaawuulee yoo ta’ee” jechii jedhamuu itti makama. Akka nattii mul’aatutii, ODPn gaafii kanaaf ammam kuttanoo fi fedhii akka qaban jela muranii dubbachuun barbaadannii akka ta’ee naaf gala.
Waantii kuni akkanattii muddamani ariitiin taasisuu waan danda’aamuu mitii. Yoon hasaa hooggantoota ODP dhageefadhuu, makmaaksa warri English jedhan tokkon yaadadha: One cannot begin to milk a dry cow simply because one is desperate for some milk. Hikni saas: ammamu hannan dhabanii yoo muddaman, sa’aa gu’aa elmuu hin calqabaan. Ittan dabala, namni bishaan daakuu baruu, kara bishaan gaddi fagootiin ottoo hin taanee, kara bishan hol dhiyaatee jiruun, itti seenee, xuxuqaa, kufee ka’aa barata.
Walittii dhiyeenyii dinagdee baadiyaafi magaala, xaxama wayii ijaa ta’ee asittii siirriittii hibsuu waanan danda’uu natii hin fakkatuu. Waantii jela muramee beekkamu qabuu tokko, ottoo rakkina hoomisha baadiyaa hin hiikiin, namni baadiyaa akka magaalatii dhufuu kakaasuun ibbiddaan xabachuudha. Kan ta’uu qabuu akkassi:
Sadrka 1. Dargaaggoon baadiyaa bakkuma jiruutii yeroo gabaaba keessatii jireenya isa akka geedaruu gargaaruu. Investment baadiyaa keesaatii babali’ssuu. Hoomisha baadiyaa dabaluu. Qotee bulaan tokko kan isa fi maatii saatii barbaachiisuu caala hoomishuu dandaa’uu isa mikaneefachuu. Kana yoo ta’ee hoomishtii waarii baadiyaa kan nyaatuu bira darbee magaala dhiyaataa, walitii fufiinsaan. Yoo baadiyaadha dargaggoon qotiisa dhiisee magala dhufee inni achiitii hafee waantii hoomishuu offi saatii fii wara magaalaa deemee gawuu danda’uu qabaa.
Sadarka 2. Kan kana oli yoo mirkanayee, ottodhuma baadiya jiruu horii magaala dhaqee ittiin hojjatuu qusata, holkaawataa. Ottoodhuma mootumaan kootuu hin jedhii, gargaarsa xiqaadhaan magaala keesa dhufee qubata. Kophee haxaawuu ottoo hin barbaachiifnee hojja qajis qabeesa uummaataa. Maal hojjatee buluu akka barbaaduu abbaatuu beeka. Kana hojjattuu malee jedhanii, waan dargaggoo hin feenee maqaa gorsaatiin itti kaasuun barbaachisa mitii. Yoo rakkatee abbaatuu filatee, ottodhuma itti hin imamiin hojjata. Gorsii afchaalumaa akkasii sun ottoo hafee waayaa. Waaggootii kurnan darbee nan yaadadha, University eebiisuu deeman hundaatii waayee koble stone turee.
Sadarka 1 fi sadarka 2, wal duraa duubaa dhufuu, yeroo eeggattanii. ODP ta’ee motummaan bira kan gochuu qabuu, sadarka 1 hattattaman xumuramee, sadarkaa 2 akka qaqabamuu deegarsa barbaachissan hunda taasisuudha. Kuni kan ta’uu qabuu, jiruu kootii jedhamee, karoora keesa galameetii malee, suuta jecha, qaxxisaa; mamaafii maggalaa mitii.
“Ottoo suuta jedhamuu, magaalooni Oromia namoota naanoo biraatii dhufaaniin guutamtii” yaadni jedhu ka’uun hin ooluu. Kuni rakkoodha jedhee hin yaaduu. Sodaan akkasii kan ka’uu polotika jalaatee jiruu irraattii hunda’ee, soda jiruu irrayii. Kamiis ta’uu kamiis magaalii Oromia kanuma Oromotii, yoomiyyuu. Kunii akka ta’uu kan seeraa fi umnaan eeguu danda’uu, dargagoo Oromo hojjaa yaraa hojjata, yookin kashlabbee ta’ee magaala keesa nana’uu otto hin taanee, tasgaba’ee sooroomee, jiruu gaarii qabaatee, boruu magaalattan gala jedhee waara baadiyaa jiraatuu. Abdiin cimaan achii burqa.
“Maalii atimoo hojjaa yaraa maaliif jetta” jedhee kan nattii mufatuu ni jiraata ta’aa. Biyyaa lafaarraatii waayee hojjafii mindaa irraatii kan qoratuu fi beekuu, ILO dha (International Labor Organization). Bakka deemanitii “hojja gaarii, minda gaarii” jedhuu (decent wage, decent work). Kun dhadannooo ILO ti. Kuni kaayyoo ilma namatis. Hojja yaraan hojjadhaa, yookin hojjata jedhanii hin saganteessan. Tasuma kuni hin barbaachisuu.
Akkan dura jedhee, magaalii Oromia kanuma Oromotii, mottumaadhuma Oromotuu bulcha, bulchuus qaba. Hiriguu nu jellaa hin dhaquu. Magaalooni Oromo, Oromo Oromo akka urgaa’aan akki itti taasisan bay’eedha, nama Oromo bay’inaan keesa qubachiisuu duwwaanii mitii. Magaala Oromia keessatii, Afaan Oromo akka dagaaguu taasiisuudhaanis tawu danda’aa. Amma Afaan Oromo fi aadaan Oromo keessatii akka calaqiisuu taasifameetii, rakkoon hin jiruu.
Waantii beekamee, jela muramuu qabu tokko, ottoo hoomishtii baadiyaa Oromia hin dabaliin, dargaagoon gara magaalaatii akka galuu kakasuun bala guddaa qabaa. Lakkoofsaafi ni mijata ta’aa. Dinagdee Oromia garuu ni huba. Dargaggeesii magaalaatii galee kuni hojjaa xixiqqaa hojjatee jiraachuu yoo calqabuu itti hin gammadu ta’aa. “Maal warri kan inuma hojjatuu mittiyyii!!!” jechuun mala. Garuu kan beekamu qabuu, Oromian jiituudha. Warri kaan filanoo hin qabaan.
Dargaggeessi Oromo garuu, ammas dhiphatee hin guddanee. Dhiphachuu issa gad bu’uu kana dafee itti hin baruu. Hojaa itti hin gammanee hojjachaa, hoomisha dabaluun hin danda’aamuu. Gabaabaatii, dinagdee magaala huba.
Lammata, ottoo hoomishtuumaan hin dabaliin, namni tokko badiyaadha magaalatii galee jechuun, hoomishtii badiyaa ammasuma hir’aata jechaadha. Kuni beela fida. Magaala fi baadiyaatis qalayiinsa hammeesa.
Akkan duraanuu jedhee, yoo hannan barbaadhan, sa’aa gu’aa elmuu yaaluu nama hin baasuu. Sa’aa hariisisuutuu dursaa. Saani ni dorooba. Ji’aa sagal booda ni dhala. Enna sana “maaliif sa’a kana elmita” jedhee kan gaafatuu hin jiruu. Itti yaadamee, karoorfamee irratii hojjatamee, yeeroo isa eegaatee waan dhufee ijaa ta’eefuu!


text:
Fakkeenyota Ajaa’ibaa Balaa irratti obsuu keessaa-1
Kutaa darbe keessatti rakkoolee irratti obsuun bu’aa guddaa akka qabu ilaalle jirra. Namni bu’aa kana argachuuf waa lama ilaalla. 1ffaa-namni na dura balaa fi rakkoolee gurguddaa irratti obsuun bu’aa kana argatee jiraa? 2ffaa-Ani yoo obse bu’aa kana nan argadhaa? Gaafi kanniin lamaaniif deebiin keenya gara seera Rabbii ilaaludha. Seerri Rabbii uumamtoota Isaa keessatti gadi dhaabbataa waan ta’eef, namni balaa isatti bu’eef obsee fi ulaagaalee isarraa barbaadamu yoo guute, mindaa fi bu’aa obsaa ni argata. Dhugaa kana beekuuf mee seenaa irraa fakkeenyota ajaa’ibaa haa ilaallu.
1-Obsa Ibraahimi fi Ismaa’il (isaan lamaan irrattu nageenyi haa jiraatu):
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa gootummaa obsaa irraa seenaa gootummaa adda taate nuuf hima. Ilmaa fi abbaan isaa qormaata ajaa’ibaa Rabbiin irraa ta’e gootummaa obsaa kana dabarsan. Isaan lamaan nabiyyoota, ergamtootaa fi obsitoota turan: Ismaa’ili fi abbaa isaa Ibraahim (isaan lamaan irratti nageenyi fi rahmanni haa jiraatu).
Rabbiin abjuu hirribaa keessatti Ibraahim ilma isaa Ismaa’iliin akka gorra’uu ni ajaja. Ibraahimis obsa ajaa’ibaatin ajaja Gooftaa isaa ni fudhate. Ilma isaa Ismaa’iilin ni jedhe: “Yaa ilma koo! Ani hirriba keessatti kan si gorra’u arge.” Kana jechuun abjuu hirribaatin Gooftaan kiyya akka si gorra’u na ajaje. Abjuun nabiyyootaa haqa murtiin ajajaa ittiin mirkanaa’udha.
Ilmi qajeelaan abbaa Gooftaa isaatiif ajajamuun akkana jedhe: “Yaa abbaa koo wanta itti ajajamte hojjadhu, yoo Rabbiin fedhe warra obsan irraa ta’uu na argita.”
Isaan lamaanu obsuun dhimma isaanii Rabbiif kennan. Gorra’aa fi gorra’amaan ajaja hojii irra oolchu jalqaban. Yommuu Rabbiin ajajamuu isaaniitii fi dhugaadhaan harka kennuu isaanii beekuu, akka furaatti korbeessa isaaniif buuse. Ajajni abbaan ilma gorra’uu ni dhaabbate, korbeessa gorra’uun ni guuttame. (Ismaa’iil osoo hin gorra’amin ni hafe, bakka isaa korbeessi ni qalame.)
Qur’aanni seenaa kana dhiyeessun, hanga fedhe nafsee biratti jabaa fi jibbamaa haa ta’u, ajaja Gooftaa hojii irra oolchu keessatti obsuun sadarkaa guddaa akka qabu faarsa. Ammas, wantoota jibbamoo fi rakkoolee eggaman irratti obsuuf akka of qopheessan nama qajeelcha.
Yommuu seenaa Ibraahim fi ummata isaa dhiyeessu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jedha:
“(98)-Dhara isatti fedhan, garuu hundarra gadi-aantota isaan taasifne. (99)–[Ibraahim] ni jedhe, “Ani gara Gooftaa kiyyaatti deema, Inni na qajeelcha. (100)–Gooftaa kiyya! [Ilma] warra gaggaarii (saalihoota) irraa ta’e naaf kenni.” (101)–Ilma obsaadhaan isa gammachiisne. (102)-Yommuu isa waliin deemu gahuu, [Ibraahim] ni jedhe “Yaa ilma koo! Ani abjuu keessatti kan si gorra’u arge. Kanaafu, ilaali maal yaaddaa?” Innis ni jedhe: “Yaa abbaa koo wanta ajajamte hojjadhu, yoo Rabbiin fedhe warra obsan irraa ta’uu na argita.” Suuratu As-Saffaat 37:98-102
(103)–Yommuu isaan lamaan [fedhii Rabbiitiif] harka kennanii kallacha isaa irratti ciibse. (104)–[Akkana jechuun] isatti lallabne: Yaa Ibraahiim! (105)–Abjuu dhugoomsitee jirta. Dhugumatti, akka kanatti toltuu hojjattoota mindeessina. (106)–Dhugumatti, kuni qormaata ifa bahaadha. (107)-Gorra’iinsa (wareega) guddaan isa furre. (108)-[Yaadannoo gaarii] warra boodaa keessatti isaaf dhiifne. (109)–Ibraahim irra nageenyi haa jiraatu. (110)–Akka kanatti toltuu hojjattoota mindeessina.” Suuratu As-Saffaat 37:104-110
Seenaan kuni seenaa ajaa’ibaa wanta nafseen jibbitu irratti obsuu fi gootummaan itti tarkaanfachuu agarsiisu irraayyi. Ammas, seenaa ajaa’ibaa ajaja Rabbiitti buluu agarsiisuudha.
Obsaa fi gootummaan wantoota ulfaatanitti tarkaanfachuun nafsee guddoo keessatti amalli gaariin hidda qabachuu agarsiisa. Ismaa’iil wanta jecha isaa “yoo Rabbiin fedhe warra obsan irraa ta’uu na argita” jechuun labsee hojii irra oolche. Kanaafu, yommuu isaa fi abbaan isaa ajaja Gooftaa hojii irra oolchuuf carraaqan, Ismaa’iil obsa irraa qooda guddaa kan qabu ta’ee jira.
Seenaa keessatti wanti ajaa’ibsiisaan, gorra’aan ilma isaa irratti rahmataan kan guuttameedha, gorra’amaan immoo wanta hundarra addunyaa keessatti jibbamaa ta’eef (du’aaf) harka kennee jira. Isaan lamaanu fiixee Gooftaa isaanitiif harka kennu fi ajajamuu irra gahanii jiru. Abbaan ilma isaa gorra’uuf kallacha isaa irratti ciibse. Wanta isaan ittiin qore irratti obsuun dhimma isaanii Rabbiif kennan. Qormaata keessatti milkaa’uu isaanii yommuu mirkaneefatan, Rabbiin bakka bu’aa isaaniif buuse, yeroon qormaataa akka dhumatee ni beeksisee. Rabbiin isaan filachuun sadarkaa guddaan milkaa’un deebi’an.
Ajaja Gooftaa isaatti buluuf ilma isaa qaluutti tarkaanfachuu keessatti obsi Ibraahim, qalmaaf harka kennuu keessatti obsa Ismaa’iili gadii miti. Dhimmi lamaanu wanta garmalee jibbamoo jireenya keessatti namatti bu’uudha.
Guduunfaa
☛Seenaa Ibraahimi fi Ismaa’iil yommuu ilaallu, sadarkaa ol’aanaa irra gahuun qormaata jajjaboo erga darbanii booda akka ta’e ni hubanna. “Dhugumatti, kuni balaa (qormaata) ifa bahaadha.” jedhu keessatti ni arganna. Gama biraatin Ibraahim ibidda guddaa keessattis darbamee ture.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa qormaata gurguddaa kana booda Nabii Ibraahimin imaama (hogganaa) namoota taasise:
“Yommuu Gooftaan isaa ibraahimiin jechootaan qoree innis guute [yaadadhu]. [Rabbiin] ni jedhe, “Dhugumatti, Ani namootaaf imaama si taasisa.” [Ibraahimis] ni jedhe, “Sanyii kiyya irraas [taasisi].” [Rabbiin] ni jedhe, “Waadaan Kiyya zaalimtoota (miidhaa hojjattoota) hin hammatu.” (Suuratu Al-Baqarah 2:124)
☛Ajajni Rabbii hanga fedhe nafsee irratti ulfaataa haa ta’u, obsaan ajaja kana bakkaan gahuun milkaa’inna guddaatti nama geessa. Addunyaa fi Aakhiratti mindaa guddaa argamsiisa. Nabii Ibraahim yommuu ajaja Gooftaa isaa obsaan bakkaan gahu, mindaan isaa maal ta’ee? Mee Qur’aana irraa haa ilaallu:
“(120)–Dhugumatti, Ibraahiim hogganaa,Rabbiif ajajamaa, qajeelaa ture. Warroota Rabbitti waa qindeessan (mushrikoota) irraas hin turre. (121)-Qananiiwwan Isaatiif (Rabbiitiif) galatoomfataa ture. [Rabbiin] isa filatee gara karaa sirrii isa qajeelche. (122)-Addunyaa keessattis toltuu isaaf kenninee jirra. Dhugumatti, inni Aakhiraa keessatti warra gaggaarii irraayyi.” SuuratuAn-Nahl 16:120-122
Kunoo akka kanatti mindaan obsa ifa baha…
Kitaaba wabii:
Al-Akhlaaqul Islaamiyyatu wa ususuhaa-2/314-316


text:
Asoosama kana Amaan Hedatoo-ttu barreesse. Amaan Hedatoo amma biyya Ameerikaa, isteeta (kutaa) Koloraadoo, magaalaa Denver keessa jiraata. Amaan waayee adda addaa irratti nama asoosamoota gaggabaaboo heddu barreesse. Kitaaba xumuree harkaa qabu maxxansee ummataa dhiheessuuf hiree barbaadataa jira. Namni isa qunnamuu fedhuuf, teessoon isaa: misxira@yahoo.com
Lallaba hin dhagayamne
/Asoosama gabaabaa- Amaan Hedatootiin/
*****************************
-1-
Guyyaan Dilbata ganama. Saa’aan guyyaa gara tokkoo fi cinaati. Hin roobu. Duumessi garuu ulfaateera. Ulfaachuu qofaa miti. Gurraachateera; Finfinnee guutuu irratti. Namni naannoo Qaallitti akkuma namoota naannoo kaanii duumessa dorrobeeru uf gubbatti laalaa gara hajaa isaa wol mura. Jaarsaa fi jaartiin woyii konkolaataa jiddu jireessa nama fe’u woyii keessaa bu’anii dhadhaabatan. Gurbaan cufantaa konkolaatichaa qabatee dhadabatu “kuunno achii dhaqaa” jedhee karra woyii itti akeeke. “Qaallittii maarramiyaa” jedha barruun afaan Amaaraatiin karra san gubbaa mudhatu. Mana hidhaa Qaallittii.
Jaarsaa fi jaartiin sun yoo gara karra itti akeekamee, achi laalan loltoota haga lamaa sadihii woyiittu karra san irraa mudhata. Gurbaa san eebbisaa gara karra itti akeekamee qajeelan. Isaan karra bira geennaan loltuun tokko itti as dhufee “maal barbaaddan?” jedheen, Afaan Amaaraatiin. “As nama woyii gaafanna jenneeti?” jedhan jaarsi Amaariffi harkaa qoqonyatu.
“Eessaa dhuftan?” jedheen.
“Amborraa dhufne?” jedhan jaarsi.
“Guyyaa adhaa karri nama gaafatan asiinii miti. Asiin deemaa duubarra naannayaa. Duubasiin malee asiin hin gaafatan” jedhee harkaan gara deemuu qaban itti akeeke.
Karaa ka hin beennee fi lafaafillee haarawa ta’uu itti himnaan “an homaa isin gargaaruu hin danda’u! asiin deemaa duubas naannayaa” jedhee, ceela’aa, dallaya keessa turetti ol deebi’e. Jaartiin jaarsa san woliin jiran Afaan Amaaraa, ka hin beenne ta’us, fuula loltuu sanii irraa tola hin dubbifne. Loltuun sun biraa lin’aan “maal siin jedha?” jedhanii jaarsa gaafatan. Jaarsi waan jedhaman itti himanii, karaa jedhame jaartii jalaa qajeelan. Bakka jedhaman ammoo ka beekanii dhaqanii kaan hin beenne. Jaartiinillee waan duddaa qaban tottolfataa, jaarsa faana qajeelan.
Moonaa loltuun sun itti ol deebi’e keessa, blookota kutaaletti qoodaman, kanneen namootaan guuttaman heddutu jiran. Kutaalee sanniin keessaa balbalti tokkoo ban’a. Namtichi tokko jaakkeettii gullootti deebi’ee, harka kiisii kaayatee, karra kutaa sanii afoo garaa dhiibaa biqiqa. Namni kutaa san keessa jiru, garri irra jiru bakka ciisuuyyuu ka’ee hin jiru; Tolcha Magarsaa Jiloo Qilxuu woliin taa’ee haasayu malee.
Du’a Oromootaa, ka guyyaa lama duraatiin kutaan guutuun akkuma guyyichaa dukkanaayeera. “Dhibee baasaa ka mana hidhaa keessatti ka’een du’an” haa jedhamuu malee waan isaan ajjeese qajeelatti ka beeku Waaqa tokkicha.
Sagale guddiftuun mooraa san keessa, bakka woyiitii, maqaa namaa waamu ammoo, mooraa san qofa uduu hin taane, fagotti namoota karaa deemanittillee dhagayama. Namoonni gara shanii sagale-guddiftuu saniin waamamanii yaa’aniiran; kutaa sanii.
“Dheengadda woliin mana murtii oollee bar”
“Akkam jira gaafas?”
“Fayyaalessa! Wolumaan turre!”
“Maaltu tuqe ree yoo ufumaa ajjeesan malee…hay Gammuu! Dabre inni!”
“Kuuwwan hoo laata?” jedhe ammallee ka gaafatu, kuun cadhifnaan.
“Gammachuun yaaluma dhabaaf. Kaan ammoo kama uleen ajjeefte baasaan maqaa itti badde” Ima haasayan; Tolchaa Magarsaa fi Jiloo Qilxuu.
“Ajaa’ibni ka mucattii saniiti?”
“Ishii woggaa kudha shan kennaniif san baantaa?”
“Yaa rabbi!” jedhee mataa irbe Jiloon. Tolchaan cadhifnaan “eeguma Oromoo du’e yaadachuunillee hidhaa woggootaa ka namatti murteessisiisuu…” jedhe.
“Dhiisi obboleessa koo!” jedhee mataa irbee itti fufe kuun. “…dubbiin yoom qawwee dhukaasuu fi dhiisuu taate… Oromoo ta’uun…” jedhee uduu Tolchaan hin fixatin, sagale guddiftuun wol faana iyyitu maqaa isaa dhoofte.
Waamichi waanuma eegaa ture ta’us maqaa isaa dhageennaan rifate. Nama dhiheenna kana, akkuma tasaa dhufee isa dubbisetu, abbaa fi haati isaa akkasumas namni biraa guyyaa adhaa dhufee akka isa dubbisu itti hime. Namni biraa, ka dhufee isa dubbisu eennu akka ta’e inni gaafannaan “namuma beektu! Hin shakkinii dubbisi!” jedheen namni gaafas kana itti hime sun. Akka namni guyyaa adhaa dhufee isa dubbisu ammoo, nama amma woliin haasayu Jiloo Qilxuutii fi namoota muraasatti himeera. Akkuma maqaan isaa waamameen Jiloo achumatti dhiisee ka’ee balbala laale. Umriin shantama dhudhuleera. Hojjaa hin gikkata. Bifti adha gurraachatus dur diima ta’uu hin beessisa. Qaamaan ammoo duruu qadhaadha. Ammoo jireenna keessa jiruun taan caalaa xochateera.
Gabbahee bitaa-mirga midhatee, jaakkeettii moofaa wolitti harkfataa gara waaman qajeele. Rifachuu irraa dhikkifni onnee isaa waan yeroo san dhagayu mara caalaa itti dhagayama. Haga qabsoo Oromootti makame garaan malee ijaan booyee hin beeku. Wanni nama boochisaa waan isa hin qunnaminiifii mitii. Meeqa fi meeqa keessa tare? “Dhiirti hin aarti malee hin boochu. Yoo booches imimmaaniin fuula hin dhiqattu. Garaa ishii keechatti!” jedhan dur akaakayyuun isaa. Jecha akaakayyuu isaa irraa dhagayaa guddate santu, imimmaan isa dhooggaa laata? Hin beeku. Yoo silaa taa’ee ka booyuu ammoo, mara caalaa ka isa boochisu, ka waahiloota isaa, isa biraa kufaniiti. Adha garuu Tolchaa garaan malee ijaan booyee hin beenne, imimmaan ija keessa mare. Abbaa fi haadha isaa arguuf deemaara. Keessattuu haadha isaa,ta yeroo baay’ee “Tolaa koo” uduu jedhaniin woggoota heddu dura adda baheen.
Eeydoowwan rarraatoo moonaa mana hidhaa sanii marsanii muldhatan heddu. Waardiyyoonni isaan keessa taa’anii yookiin dhaabatanii waan moonaa san keessatti ta’u hordofan. Kutaaleen mana hidhaa dallaa san keessa jiran irra caalaan qorqoorroodhaan adda bahaniiran. Kutaan Tolchaan fa’a jiranii fi ka gara dhihaatiin jiru tokko garuu shiboon adda haqaaqamaniiran. Xurree qaldhoo qorqoorroo fi shiboo jidduu jirtu keessa uduu deemaru dallaya shiboo gamarraa, hidhamaan gara kutaa deebi’aaru woyii dubbisee “akkam taate dheengadda?” jedheen.
“Kudha torba badhaafame!”
“Homaa mitii hin yaaddayin kaa!”
“Atuu ima jirtaa mitii!” jedheenii nama saniin wol bira taran. Tolchaan worra hidhaan isaa gad itti murtaaye biratti itti dhagayamullee umrii guutuu nama amma isa dubbisetti murteessan biratti woggaan kudha torba homaa itti hin fakkaanne. Ka isa yaachise kanaa miti. Ka abbaa-haadha woggoota dheeraa dura adda bahe arguuti ka harkaa isa qabu. Adda bahuu woggoota kudha afuriitiin booda haadhaa fi abbaan isaa akkam jiran laata? Keessattuu haati isaa? Yaadaa tankaarfata. Tankaarfataa yaada.
Kallattiin Sambataa fi Dilbata hidhamaa gaafataniin kaabaa fi baha manicha hidhaatiin. Namni alaa dhufu bakka hidhamaadhaan wol argu gahuuf, karra sakattaa ka kophee, qabattoo fi jaakkeettii nama mulqachiisu sadihiin booda. Bakka san yoo gahan dallaya lamatu wol irraa fageenna meetira tokkoo fi cinaatiin ijaarameera. Hojjaanillee san hin hanqatu.
Bakka gahee, yoo achi midhatu namni dallaya keessa jiru hin baay’atu. Ka dallaya duuba jiru ammoo marsee ijaajja.Nama maraa laale. Ka beeku hin agarre. Abbaa fi haadha isaa keessa soqe. Namootuma san keessatti wollaalinnaa? Morma baasee hiixxate.Namoota dallaya duuba jiran keessatti jaartolee fi jaartoleen ka mudhatan ta’us namni abbaa fi haadha isaa fakkaatu itti mudhachuu dhabe. Namoonni alarraa, akkuma isaa hiixxatanii dallaya keessa achi laalan martuu, isallee ijaan dhayaa ka biraatti taran. Innillee ka ijaan isa dhaye maraa itti gogee laalaa ka biraatti tara. Daqiiqaa muraasaaf akkasumatti barbaadaa ture. Homaa hin agarre.
Ijibbaatee, jara sagale-guddiftuudhaan hidhamaa namni barbaadutti lallaban bira gahee, nama isa barbaadu uduu gaafataaru “Tolchaa!” qoonqa jedhu dhagahee dallaya irraan achi midhate. Namni isa waame, gobbuu namaa tarree galee dallaya duuba ijaajju keessaa gara dallayaa as hiiqaa isa haatate. Sakondoota muraasaaf dhaabatee nama san xiinxalle. “Tokkicha mana samii! Waaqayyoo koo na dhaqqabi! Namni woggoota kudhan dura du’e boollaa keessaa biyyee booratee ka’e? moo samii bu’e?! moo namatu wol natti fakkaate?!…” jedhaa, harkaan afaan qabatee nama san laalaa, itti achi tankaarfate. Namoota irraan hiixxatee harka fuudhaa “baga jiraatte!” jedheen namni sun. “Baga jiraatte!” jedheen innillee. Nama shake ta’uun nama isa dubbisee hin qulqulleeffanneef. Namni sun isa woliin qaaquuf dallayatti as maxxannaan bitaa-mirga midhate. Poolisoonni dallaya lamaan jidduu, adda fageenna yoo guddate meetira sadi sadihiitiin, muka dalgaa furdaa, dallaya lamaan wolitti maagareeru irra tataa’anii ija hafarsan. Jarri ammoo wol-qixxee poolisoota lamaanii jiran; Tolchaa fi namni amma isa dubbise.
Nama yakka gara garaatiin himatame, ka mana hidhaa san jiru keessaa harki sagaltamii shan hidhamaa siyaasa Oromoti. Hidhamaa Oromoo kana keessaa ammoo harki sagaltamni, ka nama isa gaafatu hin qabne qofaa miti. Ka du’aa jireenna isaatuu firri hin beenne. Worri akka jiru beekamullee hammi gaafatamu haga diqqoo dha. Namni mana hidhaa san hidhamaa gaafachuuf dhaqu dursee gaafii ka gaafatamu yoo ta’u gaafileen sun mataan isaaniituu nama sodaachisan. “Eessaa dhufte? Ati eennu? Maaliif gaafatta? Ati maal isaati? Namni gaafattu maaliif hidhame?…” gaafilee jedhan bira, nama taretu hidhamaa san dubbisa. Ka waan gaafatamuuf dursee uf qopheessetu uggee achi dhaqa jechuu dha. San bira yoo tare garaa haadhaa-abbaa obsuu dadhabetu achi nama fida. Egaa namni gaafatamuuf rakkoo hin qabne, irra caalaan hidhamaa yakka gara garaatiin himatame, ka saba biraati. Namoota kanniin gaafachuuf yeroo takka namni dhufu tokko irra taree sadii- afurillee ta’uu danda’a. Kanaafuu namni dallaya duubaa jiru baay’inna irraa wol hucuucee, wolitti maxxanee, dallayatti as irkatee, qoonqa ol qabatee gabayiffa nama gaafachuu dhufeen wolitti woca. Ka gurraa fi afaan wolitti akeeke malee wonni namni wolitti qaaqu hin dhagayamu. Innummaan wolitti haasawuuyyuu waan jedhu mara wol irraa hin hubatu.
“Ati Kormee dhaa?” jedhe Tolchaan uduma kuun nagaya gaafatu, itti jedhee, qoonqa gad qabatee, ija keessa laalaa, eega nagaya wol gaafataniin booda.
“Lakki; Taajuddiin Aliidhaa beektaa?” jedheen namni sunillee gad qabatee.
“Maarree! Biyyee jalaa kaate moo ekeraa teettu samiidhaa bu’e?”
“Eessaa baate?” jedhe ammallee kuun caldhisee ija keessa laallaan.
“Namaan konkolaataa keeysatti wal barreetiin as jirtaa kee dhageenyaaniin dhufe! Wanni fadhe haa tahuu jedheetumaan dunuunfadhee dhufe! Yoo akii si gaafatan ilma adeeroo kiyyati ji’i. Maqaas Taajuddiin Gulummaa jettaan. Gulummaan adeeroo kee ta’uu ammoo hin wallaaltu. Waraqaa maqaa saniin qaba. Yoo kana cufa bira taran kaa humaa godhuu hin dandeenyu! Waan ta’u qeebaluu dha!” jedhe, namni sun.
“Eenyu namni wol bartaniin?” jedhe Tolchaan mataa raasee.
“Guddataa dha!”
“Namoonni si bira dhufan naan jedhee ture. Tokko harmee fi abbaa kooti. Hanga ammaa hin agarre. Namni biraas si dubbisa kan inni naan jedhe ammoo suma ta’uu hin oolu kaa?”
“Eee!”
“Hayyee baga jiraatte kaa obooleessa koo!”
“Atiis baguma jiraatte! Ka jiru yoo hireen jiraatte numa wal arkaa!”
“Ee! ka biyyeen nyaatte malee!” jedhee gadde Tolchaan.
“Akkam mee… Guddataan murtii arkachuudhaaf deema naan je’ee ture… akkam taate?”
“Argadheera!”
“Hangam sitti murteeysan?”
“Dhiis abboo! waanuma xinnooshii narra keette”
“Hangam?”
“Kudha torba”
“Waggaa moo?” jedhee afaan qabate Taajuddiin Alii.
“Guyyaa yookiin ji’a ree?” jedheen Tolchaan ija keessa laalaa.
[audio:http://www.opride.com/hamba/audio/Lallaba/KUTAA 1FFAA.MP3|loop=yes]
****************************************************************


text:
Itiyoophiyaan waaltaalee ijooolleen warra maleeyiin keessatti walitti qabaman cufuuf akkasumas dhabbatoota biyya alaa kanneen biyyatti keessatti ijoollee guddifachaan gara biyya alaatti ergan hedduu harkaa ehama hojii fudhuuf karoorfatte jirti.
Kunis daldalli da’immanii jabaataa dhufe jechuun qeeqexonni ka dubbatan iraa ka’uun akka ta’e beekameera.Waaltaa ijoolleen warra hin qabnee keesa jiraatana kan “ Bright Hope Center” jedhamuuf Daayreekteera ka ta’an Getaahuun Nesibuu Tesemmaa, ijoolleen kun firoottan isaanii Itiyoophiyaa keessaa barbaadamanii itt kennamuu qaban, gara biyya alaatti guddifachaan erguun, carraa isa dhumaa ta’u qaba, jedhan.
Waggaa keessa jirru 2010 keessa qofa ijoollee kuma 5 tu, lammiwwan biyya alaati guddifachaan kenname.Jarreen ijoollee Itiyoophiyaa gara biyya alaatti baasuun guddisan kun, haala kana xumuursisuuf mata mataa ijoolleetti doolaara kuma 20 hanga kuma 35 baasu. Ijoollee kuma shanan waggaa kana keessa alatti ergaman keessaa walakaa ykn 2500 ka ta’an, gara Yunaaytid Isteetisitti ergaman. Kun immo, lakkoofsi ijoollee haala kanaan gara biyya alatti ergamanii ka bara kanaa ka wagggoota dhiheenya dabran keessaa dachaa kudhaniin caaluu agarsiisa. .
Lakkofsii ijoollee Itiyophiyaa kanneen guddifachaan gara biyya alaatti ergaman kun haala ariifachisaan dabaluun, gareelee mirga ijolleef qabsa’an biratti yaaddoo uumeera.Ministriin haajaa alaa kan Amerikaa dhiyee -nya kana ibsa baaseen,ijoollee guddifacha -an biyyaa baasuu waliin wal qabatee,shiraa fi gochi seeran alaa hojjachu akkasumas, dararaa raawwatamu ilaalchisee yaaddoo qabu ibsee jira.
Angawaan Waajirra UNICEF kan Finfinnee jiruu, Dough Webb, akka jedhanitti mallaqqi guddaan sababaa guddifachaan harka namaa galuu kun biyya iyyeettii tokko keessatti gomjii guddaa uuma.Caasaa guddufachaa itti geggeessamuu fi raaw'atamu keessatti gochaaleen seeraa-alaa raaw'atamuu ragaan agarsisuu dabalaa jira, edhan Mr. Webb.
Gabaasaa guutuu MP3 tuquun dhaggeefadhaa


text:
Tawbah-Kutaa 5ffaa
Sadarkaalee Tawbah*
Tawbaan sababa badiitiin ykn gaflaatin erga Rabbiin irraa fagaatanii booda gara Isaatti deebi’uu waan ta’eef, tawbaan sadarkaalee garagaraa qaba. Sadarkaalee tawbah haala armaan gadiitin tarreessu ni dandeenya:
1-Shirkii fi kufrii irraa tawbachuun gara iimaanatti seenu- Namni Rabbiin waliin waan biraa gabbaru (waaqefatu) ykn guutumaan guututti Rabbitti hin amanne, tawbachuun gara amanti Islaamaa seena. Fakkeenyaf, Namni Kiristaana ta’e, Iyyasuus waaqefachuu dhiise gara Islaamatti seenuun Rabbiin qofa yoo gabbare, shirkii irraa tawbate (deebi’e) jennaan.
2-Badii gurguddaa irraa tawbachuun sadarkaa taqwaatti ol bahuu- Namni badii gurguddaa akka zinaa, hatu, qumaari fi kkf irraa deebi’uun warroota Rabbiin sodaatan keessa ta’uu danda’a.
3-Badii xixiqaa irraa tawbachuun sadarka taqwaa ol’aanutti ol bahuu- namni badii gurguddaa erga dhiise booda badii xixiqaa irraa akkuma tawbatuun, taqwaan (Rabbiin sodaachuun) isaaf dabalamaa adeema.
4-Wantoota jibbamoo hojjachuu fi wantoota jaallatamoo dhiisu irraa tawbachuun gara sadarkaa al-birr itti olka’uu- kana jechuun wantoota jibbamoo dhiisu fi wanta jaallatamoo hojjachuun, namoota “Abraar” jedhaman keessaa ta’uudha. Abraar jechuun warroota waan itti ajajaman hojjatan, waan irraa dhoowwamaniis dhiisaniidha. Garuu akka dabalataatti hojii gaggaarii jaallatamaa baay’isanii ni hojjatu. Ammas, hojii jibbamaa (makruuh) ni dhiisu.
5- Hanqinna sadarkaa guutuu namummaa akka hin geenye nama taasisan irraa tawbachuun gara ihsaanitti ol siqu.
6-Kanaa oliis Rabbiin irraa yeroo garii gaflaa keessa ta’uu irraa tawbachuun gara Muqarrabiinatti ol bahuu. Muqarrabiina jechuun hunda caalaa warroota Rabbiitti dhiyoo ta’aniidha.
Tawbaan nabiyyoota tawbaa sadarkaa ol’aanudha. Kana jechuun sadarkaa ol’aanaa ihsaanaa fi muqarrabiina akka hin geenye hanqinna nama taasisu yoo of keessatti argan, ni tawbatu, araarama kadhatu.
Kanaafi, Ergamaan Rabbii (SAW) guyyaatti si’a 70 ol tawbataa fi istighfaara gochaa akka turan gabaasan mirkanaa’e jira. Nabiyyiin badii hojjatanii osoo hin ta’in sadarkaa ol’aanaa muqarrabiina keessaa ta’uu fi ummataaf fakkeenya ta’uudha. Sahiih Muslim keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhu:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ فَإِنِّي أَتُوبُ فِي الْيَوْمِ إِلَيْهِ مِائَةَ مَرَّةٍ ”
Yaa namoota gara Rabbii tawbadhaa! Dhugumatti ani guyyaatti si’a dhibba gara Isaatti tawbadha.” Sahiih Muslim 2702
Abdullah Ibn Umar akkana jedha: taa’umsa tokko keessatti Ergamaan Rabbii si’a dhibba
“رَبِّ اغْفِرْ لِي وَتُبْ عَلَىَّ إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ” (‘Rabbighfirlii wa tub `alayya innaka Antat-Tawwaabur-Rahim)” akka jedhe lakkaa’aa turre.” Suunan Ibn Maajah 3814
Rabbighfirlii-Yaa Rabbii naaf araarami, wa tub alayya-tawbaas narraa qeebali, Innaka-dhugumatti ati, anta-Ati, tawwaabu- baay’isee kan tawbaa namarraa qeebalu, rahiim-garmalee kan namaaf rahmata godhu.
Hiika hima: Yaa Rabbii naaf araarami, tawbaas narraa qeebali, dhugumatti Ati baay’isee tawbah Kan namarraa qeebalu, garmalee Kan namaaf rahmata godhuudha.
Rasuulli kan diliin (cubbuun) isaanii hundi kan araaramameef si’a dhibba yoo tawbatanii fi araarama kadhatan, warroonni badii hojjatan hoo si meeqa tawbachuu fi araarama kadhachuu qabuu?
Tawbah fi Hojii gaggaarii
Namni badii irraa erga deebi’ee fi buqqa’ee (tawbatee) booda, keessa isaatti duwwummaa fi dhiphinni itti dhagahama. Akkasumas, hasaasni sheyxaanaa itti jabaachun baditti deebi’u danda’a. Erga tawbatanii booda karaan of fooyyessanii fi badii guutumaan guututti itti haaqan hojii gaggaarii baay’isanii hojjachuudha.
“Qaccee lamaan guyyaatii fi yeroo halkan irraa ta’ee salaata sirreessi salaati. Toltuwwan hamtuu ni deemsisu (ni haaqu). Kuni warra gorfamaniif gorsa.” Suuratu Huud 11: 114
Qaccee lamaan guyyaa jechuun jalqabaa fi dhuma guyyaati. Jalqabni fi dhumti guyyaa salaata fajrii (subhii), zuhrii fi asrii qabata. Yeroon halkanii immoo salaata maghriibaa, ishaa’i akkasumas, salaata leyli of keessatti hammata.
Toltuwwan hamtu (cubbuu) xixiqqoo haaqu. Namni salaata sirnaan yoo salaatee fi hojii gaggaarii biro yoo hojjate, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa hamtuu xixiqoo inni hojjate irraa haaqa. Hamtuun ykn badiin xixiqoon yoo namarraa haaqaman, badii gurguddaatti akka hin geenye sababa ta’u.
Akkasumas, namni badii gurguddaa irraa erga tawbatee booda hojii gaggaarii qulqullinnaa fi baay’innaan yoo hojjate, Rabbiin badii isaa isaaf haguuga, adabbiis isarraa deebisa. Rabbiin ni jedha:
“Gooftaan keessan of irratti rahmata katabe: Namni isin keessaa wallaalummaan hamtuu hojjatee ergasii san booda tawbatee fi toltuu hojjate, dhugumatti Inni araaramaa rahmata godhaadha.” (suuratu Al-An’aam 6:54)
Gooftaan keessan gabroota Isaa badii hojjataniif rahmata akka godhuuf of irratti dirqama godhee fi Lawhal Mahfuuz keessatti katabee jira. Qabiyyeen rahmata kanaa: “Namni isin keessaa wallaalummaan hamtuu hojjatee ergasii san booda tawbatee fi toltuu hojjate, dhugumatti Inni araaramaa rahmata godhaadha.”
Kana jechuun namni badii erga hojjatee booda badii san irraa buqqa’ee fi gaabbee gara Rabbii deebi’uun hojii gaggaarii hojjate fi wanta balleesse fooyyesse, Rabbiin isaaf araarama, rahmata godhaaf. Badii isaa ni haguugaaf, isa hin adabu.
Kanaafu, badii erga hojjatanii booda tawbachuu fi hojii gaggaarii baay’ee hojjachuun, dhiibba badiin namarraan gahe akka deemu sababa ta’a. Kanaafi, Sahaabonni badii wayii erga hojjatanii booda ni tawbatu. Ergasii hojii gaggaarii baay’isu. Akka fakkeenyaati, Ka’ab ibn Maalik Duula Taabuk irraa duubatti hafuun dogongora guddaa hojjate. Sababa kanaan namoonni hunduu Ka’ab irraa ni fagaatan ykn ni oodaniin. Ergasii inni ni tawbate. Isaa fi hiriyyoota isaa lamaan irraa Rabbiin tawbah akka qeebale aayah buusun beeksise. (Suuratu Tawbah 9:118).
Ergasi Ka’ab bin Maalik Nabiyyi bira dhufuun akkana jedhe, “Yaa Ergamaa Rabbii! Tawbaan kiyya akka guuttamuuf qabeenya kiyya akka sadaqaatti Rabbii fi Ergamaa Isaatiif gadi dhiisu barbaada.” Ergamaan Rabbiis ni jedhan: “Qabeenya kee muraasa qabadhu, santu irra siif gaariidha.” Anis ni jedhe, “Qooda kiyya kan Khaybar nan qabadha.” Sunan Abu Dawud 3317, Sunan an-nasaa’i-3824, Hadiisa guutuu Sahiih al-Bukhaari 4418 keessatti argachuun ni danda’ama.
Kunoo haalli namoota badii hojjatanii ergasii tawbatanii akkana ture. Erga tawbatanii booda hojii gaggaarii baay’ee hojjatu.
Garuu namni tawbadhe jedhee hojii gaggaarii yoo hin hojjatin hangas mara jireenya keessatti jijjirama hin argu.
Tolee, namni erga tawbatee hojii kam irraa jalqabu qaba? Jedhee gaafachu danda’a. Deebiin isaa haala armaan gadiitiin ta’a:
1-Salaata
Namni shirkii, kufrii fi badii biroo irraa tawbachuun gara Rabbii erga deebi’ee, hojiin jalqabaa inni hojjatu salaata. Sababni isaas, salaanni karaa hundarra gaarii gabrichi Gooftaa isaa itti qunnamuudha. Akkasumas, salaanni faaru Rabbii, gargaarsa kadhachuu, istighfaara, qajeelinna kadhachuu fi du’aayi biroo kan of keessatti qabateedha. Namni erga tawbatee booda salaata shanan dirqama (waajiba) ta’an salaatuf ni carraaqa. Kuni karaa qajeelaa irratti akka jabaatu fi badiitti akka hin deebine isa taasisa.
Namni salaata dirqamaa erga salaatee booda salaata sunnaah ykn nawaafila salaatun tawbaa ofii guutuu danda’a. Salaata nawaafila (dabalataa) keessaa salaanni gaariin salaata halkaniiti. Salaata halkanii yommuu salaatu istighfaara haa baay’isuu.
2-Zikrii fi Du’aayi Baay’isuu
Yeroo hundaa Rabbiin yaadachuun baditti akka hin kufne nama gargaara. Salaataa fi zikrii ilaalchisee Qur’aana keessatti ni jedha:
“Kitaaba irraa waan gara kee buufame dubbisi. Salaatas sirreessi salaati. Dhugumatti salaanni wantoota fokkatoo fi jibbamoo ta’an irraa nama dhoowwa. Zikrii Rabbiitu [waan hundarra] guddaadha. Rabbiinis waan isin hojjattan ni beeka” Suuratu Al-Ankabuut 29:45
Salaanni zikrii (yaadannoo fi faaruu) Rabbii of keessaa qaba. Salaata keessattis ta’i salaatan ala qalbii fi arrabaan Rabbiin yoo yaadate fi faarse, wantoota fakkatoo fi jibbamoo irraa ni eeggama. Salaata keessatti fi salaatan alatti zikrii fi du’aayi godhan hadiisa keessatti dhufe jira. Namni zikrii sanniin fayyadamu danda’a. Bal’innaan linkii kanarraa argachuun ni danda’ama: http://sammubani.com/category/zikrii-fi-salaata/
Garuu kanniin keessaa nama tawbatuuf du’aayi fi zikrii baay’ee barbaachiso ta’an sadii osoo ilaalle gaariidha.
Sayyidul istighfaar- Du’aayi hundarra caalu
Du’aayin armaan gadi du’aayi hunda caalu araarama ittiin kadhataniidha. Asitti bakka waan fudhatuuf linki kanarraa ilaalun ni danda’ama. http://sammubani.com/2017/08/23/naamusa-duaayi-2/#more-3487
Nama du’aayin armaan olii itti ulfaate, du’aayi tana gochuu danda’a:
اللَّهُمَّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي ظُلْمًا كَثِيرًا وَلاَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ أَنْتَ، فَاغْفِرْ لِي مَغْفِرَةً مِنْ عِنْدِكَ، وَارْحَمْنِي إِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ”
Allaahumma innii zalamtu nafsii zulman kasiiran walaa yaghfiru zzunuuba illaa anta. Faghfirlii maghfiratan min indika warhamnii innaka ant-al-ghafuuru rahiim.” Sahih al-Bukhari 834
Hiika jechoota: Allaahumma (Yaa Rabbii), innii (dhugumatti ani), zalamtu (miidhee jira), nafsii (lubbuu tiyya), zulman (miidhaa), kasiiran (baay’een), walaa (hin jiru), yaghfiru (kan araaramu), zunuuba (badiiwwan), illaa (malee), anta (Si), faghfirlii (naaf araarami), maghfiratan (araarama), min indika(si biraa), warhamni (rahmatas naaf godhi), innaka (dhugumatti ati), ghafuur (kan namaaf araaramu), rahiim (rahmata kan namaaf godhu).
Hiika himaa: Yaa Rabbii! lubbuu tiyya miidhaa baay’een miidhee jira. Badii kan araaramu Si malee hin jiru. Araarama Si biraa ta’een naaf araarami. Rahmatas naaf godhi. Dhugumatti Ati Araaramaa, Rahmata godhaadha.
Itti xinxallaa arrabaan zikrii armaan gadii baay’isuu:
سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَأَتُوبُ إِلَيْهِ
Subhaanallahi wa bihamdihi astaghfirullahi watuubu ileyh“
Faaruu Isaa waliin Rabbiin Qulqullaa’e; Rabbiin araarama kadha, gara Isaatti deebi’a.” Sahiih Muslim 484
3-Sadaqaa kennu
Namni qabeenyi isaa hamma zakaa itti kennan yoo gahe zakaa kennu. Kana yoo dadhabe immoo hanga humni isaa danda’e sadaqaa kennuun badii hojjate irraa qulqullaa’u danda’a.
4-Sooma soomu
Ji’a Ramadaanaa erga soome booda sooma dabalata soomun, hojii badaa irraa of qulqulleessu danda’a. Sooma, sadaqaa fi salaata halkanii ilaalchise, Nabiyyiin (SAW) Mu’az bin Jabalin akkana jedhan: “Balbaloota keeyrii (waan gaarii) sitti akeeku? Soomni gaachana, akkuma bishaan ibidda dhaamsu sadaqaanis badii dhaamsiti (haaqxi); salaata halkan qixxee namtichi salaatu.” Sunan Ibn Majah 3973
5- Hajjii fi Umraa- humna yoo qabaate, hajjii fi umraa gochuun hojii gaggaarii gurguddaa badiin akka namaaf irra darbamuu taasisaniidha.
Kanaa gaditti hojiwwan gaggaariin lakkawamanii hin dhuman. Haadha abbaaf tola oolu, beekumsa barbaadu, waan gaaritti ajajuu fi waan badaa irraa dhoowwu, fi kkf… Hojiiwwan armaan olii kunniin qaaman qofa osoo hin ta’in qalbiinis kan wal-qabataniidha. Hojiin qaamaa niyyaa qalbii keessa jiru irratti hundaa’a. Kanaafu, namni hojii hojjatu keessatti niyyaa ofii qulqulleessuf tattaafachu qaba.
Guduunfaa
➠Namni hanga fedhe badaa haa ta’uu, hojii fokkuu irraa yoo tawbatee fi hojii gaggaarii hojjate, sadarkaa kabajaa ol’aanu gahuu danda’a.
➠ Namni Kufrii, shirkii fi nifaaqa irraa tawbachuun sadarkaa iimaanatti seena.
➠ Badii gurguddaa, badii xixiqaa fi wantoota duubatti nama harkisan irraa akkuma tawbatuun sadarkaan isaa dabalaa adeema. Fakkii :Badii fi hanqinna irraa tawbachuun sadarkaa xiqqarraa gara sadarkaa ol’aanutti darbuu. http://sammubani.com/wp-content/uploads/2019/03/Badii-fi-hanqinna-irraa-tawbachuun-sadarkaa-xiqqarraa-gara.jpg
➠ Namni badii irraa erga tawbatee booda akkuma hojii gaggaarii baay’isee hojjatuun badii irraa qulqullaa’aa adeema.
Kitaabban Wabii
*Al-Akhlaaqu Islaamiyyat wa ususuhaa– Jiildi 1 fuula 690-691 Abdurahman Habankah
Kitaabban Tafsiira


text:
Itita Dhiigaa
Coagulation akkatta xaxama dhigni walitti qabame jabba ta'u dha. Kuni immo kutta hemostasis (walit-anne jiggu dhigaa) kessa isaa barbachisaa dha, kunis yerro girgidaan tuboon dhigaa midhame jirru yoo walitti qabama platelet fi fibrin ofii kessa qabun dhiga'un yoo dhabatte, tuboo midhame qajjelchu jalqabu dha. Disorderiin coagulationiin kuniin midhama dhiga'u fi/yokan walit-qabamu dhiga fi embolismii fiddu danda'a.
Biology kessatti coagulationiin bayye eggama; hosiftotta hunda kessatti, coagulationiin kessatti lachuu: cellular (platelet) fi protein (coagulation factor) ofii kessa qaba. Akkataan coagulation kuni nama irratti waan bayye qo'atamuf nama kessatiis akkanuma bekkama.
Coagulationiin kan jalqabu yerro bayye ergaa nami tuboo dhigaa irratti midhama argatte midhami kuni immo endothelium (tartibaa tuboo) midhee dhufaa. Osoo hin turiin Plateletonni dhigii jiggu akka dhabatu hemostatic plug ummu kunis primary hemostasis (hemostasis duraa) jedhame bekkama. Yeroo hunda itti anne secondary hemostasis (hemostasis lammaffan) bakka fudhata, kunis yeroo proteiniin blood plasma kessatti argamu kan coagulation factor jedhamu yoo dafee dhaqabuf fibrin umme akka plugiin plateletiin umamee akka jabatuu godha.


text:
Magaalaa Finfinneetti Ayyaanni Irreechaa har’a irraa eegalee kabajama jedhame
Magaalaa Finfinneetti Ayyaanni Irreechaa har’a irraa eegalee kabajama jedhame
Magaalaa Finfinneetti Kabajni Ayyaana Irreechaa guyyaa har’aarraa eegalee hanga Fulbaana 21, 2015tti bifa ho’aan kan kabajamu ta’uu bulchiinsi magaalichaa ibse.
Guyyaa har’a guutuu magaalichaatti mariin paanaaliifi egzibishiniin kan gaggeeffamu ta’uu eerameera.
Bifuma walfakkaatuun guyyaa boruu sadarkaa kutaa magaalaatti mariin paanaalii kan gaggeeffamu ta’uu addeessameera.
Fulbaana 20, 2015 ammoo sadarkaa giddugaleessaatti mootummaa naannoo Oromiyaa waliin ta’uun mariin paanaalii xumuraa kan gaggeeffamu ta’uu ibsameera.
Fulbaana 21, 2015 Ayyaanni Irreechaa Hora Finfinnee abbootii gadaa qofaan gaggeeffamuun kan kabajamu ta’uu ragaan waajjira kantiibaa magaalichaarraa argame ni mul’isa.