text:
BEEKAN: Beekan Gulummaa Irranaan jedhama lixa Oromiyaa, godina wallagga bahaa aanaa Nuunnuu Qumbaa jedhamuttan dhaladhe.
SAFUU: Mee haala guddinakee nuuf himi.
BEEKAN: Ani ilma qotee bulaati. Rakkoo guddaa keessattan guddadhe. Abbaankoo dubartoota sadii qaba ture. Isaan keessaa haatikoo ishee sadaffaa yoo taatu, abbaakoof nama lama (dhiira tokkoof shamarraa tokko qofa) deessee boqotte. Ani ammayyuu haadha hinqabu. Abbaankoo garuu jira. Innis ijoollee 17 waan horeef carraa barnootaa nama muraasatu arganne. Kaan qonnaarra jiru; Sababa baay’ina keenyaa haata’u hinbeeku, waliigalteen nugidduu hagas mara hinjiru. Sababiinsaa lafarratti waan yeroo mara loltaan jiruuf. Kanaafuu ani hamman Yunivarsiitii galetti gidiraa gurguddaa dabarseera. Mana barnootaas karaatti kuteen ture. Sababa waliigalteen maatii keessa hinjirreef gargaarsa maatii maleen baradhe. Gabaa keessa foqoquun kan akka ashaboo, buna, loomiifi kan biroollee bitee gurguruun akkasumas midhaan garaagaraa kan akka KM 20 ol mataatti baadhee fiduun bu’aa isarraa argamuunan sadarkaa tokkoffaafi lammaffaa baradhe. Ergan Yunivarsiitii galees Kaameeraa ‘YAASHIKAA’ jedhamu namni naabiteetu, yeroo boqonnaakoo Yunivarsiitii Jimmaa keessa suuraa kaasee dhiqsiisee gurguruunan baradhe. Kaamerattiin ammayyuu jirti.
Kanaan duras warri qoqqoodaniii bulchuun jiruu isaanii taate sun akka Oromoon baratee, dubbisee seenaa qoratee as hinbaafne ukkaamsaa turan. Oromoon barachuun dhukkuba sammuu isaanii ture. Bara Hayile Sillaaseen Oromoo cabsaa ture sanatti Habashichi ‘Akiliiluu Habte Woldi’ muummeen ministeericha yerosii Taaddasaa Birruutiin akkana jedha ture; “Taaddasa! Eega duula kana oogganuu jalqabdee asitti waa’een kee waanuma barnootaati. Barsiisuun gaarii. Garuu eenyuun akka barsiisuu qabnu siif gale hinfakkaatu. Fakkeenyaaf, Yoo [Oromoon] barate, qaroome galaanam bari; nuliqmsam! Nuti, beektaa jaarraa tokkoon saba kana boodatti hambifneeti kan bitaa jirru” jedha ture. Akiliiluun Taaddasaa Amaara se’e iccitii qabu sodaasaa isa isaaf hin oolle faana gadi jijjigse. Akka yoo Oromoon kun barate galaanummaasaa kanaan lafa kana dhuunfatu diinni Oromoo har’as taanaan beeka. Meeshaan guddaan barnoota jedhamu kun kan ittiin jireenyi dhuunfaa guddatu, intalli/gurbaan maatii hiyyeessaa ittiin hayyuu beekamaa; ilmi qotee bulaa bulchaa biyya guddaa ta’udha. Yaada kana kan jabeessu hooggantichi Afrikaa Kibbaa, Nelson Mandela, “Education is the great engine of personal development. It is through education that the daughter of peasant can become a doctor, that a son of mine worker can become the head of the mine; that a child of farm workers can become the president of a nation” jedha.
Namni barate oguma gadi fageenyaan yaaduu, jijjiirama amalaa, ofirra darbanii dhalootaaf yaaduu gonfachuu danda’a. Barumsaa keessatti obsa, naamusa, kabaja, cimanii hojjechuu, waliif yaaduufi waldanda’uutu horatama. Barnoonni jireenya dhuunfaarraa ka’ee, maatiis darbee hanga biyyaatti faayidaa hedduu qaba. Jireenyi dhuunfaa nama tokkoo gaafa guddataa deemu, hawwiin namni tokko biyya guddisuuf qabu keessasaatti guddataa deema. Kanaafuu barnoonni qaama dhuunfaa tokko dandeettii uumamaan namni qabu namaa qaruuf, amala qajeelaa ta’e horachuuf, mul’ata guddinaa akka argatuuf, jiruufi jireenya fuulduraaf qophaa’uuf, beekamtummaa argachuufi haala itti naannootti of madaqsanii waliin jiraataniif nama dhuunfaas ta’e guutuu biyyaa tokko gargaaruu danda’a.
Barnoonni hawaasa tokko akka inni of kabachiisee jiraatuuf, muuxannoo hawaasa biroo qooddachuuf, jireenya waliinii guddifachuuf, mirga ofiif falmachuuf, haqa jal’ate deeffachuuf, sodaa keessaa gara gootummaatti akka ce’anuuf daran gargaara. Barnoonni akka biyyaatti dirqama itti gaafatamummaa, hooggansaafi bulchiinsa gaarii horachuu, sabaafi sablammii garagaraa faana waldanda’anii jiraachuu, guddina kallattii hedduu gonfachiisuufi walirraa barachuuf balbala dorgommee hinqabnedha.
Hawaasni barate mirga hiree ofiisaa ofiin murteeffachuu, of beekuu, waan naannoosaatti dalagamu beekee qooddataa ta’uu, namni ofiisaatti araaramee mul’ata qabu soroorfachuufi itti gaafatamaafi adaraa akka maatiif biyyaatti namarra jiru fiixaan baasuuf nama dandeessisa.
Karaa barnootaatiin odeeffannoon, ogumni, muuxannoon, walii galli jiruufi jireenya aadaa keessa jiruuf kan biroo addunyaarra jiran saffisaan addunyaarra tamsa’uu danda’a. Namni hinbaranne; dubbisuus barreessuus hindadeenye tokko gowwummaa hundumaaf saaxilamaadha! Namni barate mana foddaansaa addunyaa maratti qaa’u keessa jiraata jechuun nidanda’ama. Karaa foddaa sanaa guutuu addunyaa kanaa daawwachuu waan danda’auufi. Kanaafuu anaaf barnoonni meeshaa ammayyaa guddicha ittiin hiyyma cabsan, doofummaa awwaalan, garbummaa hunkuteessan, bilisummaa finiinsaniifi walqixxummaa dagaasanidha.
Egaa gumaachaafi mudannoo isa jette ilaalchisee ammoo gumaachan taasise qaba; mudannoos qaba. Gumaacharra yoon ka’e, yeroon kutaa 9fi 10 baradhu naannaa dhalootakoo lixa Oromiyaa keessaa Kattaa iddoo jedhamtutti, mana citaa dhundhuma afur taatu tokko ijaareen dallaa mana jireenyaa keessa jirru keessatti barnoota barsiisuu jalqabe. Kanan barsiisus humni ibsaa lafa sana waan hinqaqqabneef faanosii tokko bitadheen isumatti gaazii naqadheen ganama abbooroo sa’a 11-12:30 suubiidhaan barsiiseen, isaan booda gara aramaafi hoiiwwan garaagaraatti bobbaana ture. Yeroo jalqabaaf nama 78 kan carraa barnootaa tasumayyuu hinarganne walitti qabee barsiisuun gara nama 40 ol ta’an gara daree kutaa lamaatti dabarsiiseera. Kanas waajjirri barnootaa aanichaa dhaga’eetu kitaabotaafi boronqii nagargaaraa ture. Waraqaan raagaa yeroo sana al lama naaf kennamellee amma naharka jira. Suuraa baratoota sanaas muraasa isaanii qabadheen jira. Yaadnikoo sunis gaafan mana barnootaa sadarkaa lammaffaaf gara Arjoo jedhamutti ani ol darbu ni dhaabate. Mudannoonkoos gaafa waajjira barnootaarraa namoonni deddeebi’anii na ilaalanii hojiikoo ajaa’ibsiifachuu jalqaban abbaankoo lafakoo mootummaa najalaa fudhachiisuufi jedhee anas barattoota sanas iddoo sanaa nu ari’ee akka nuti lammata deebinee wal hinbarsiifne nugodhe. Ijoollonni ani barsiisaa ture sunis namoota umuriin isaanii mana barnootaarra darbeefi jajjabo waan ta’aniif gurbaan kun ijoollee keenya hojiirraa fuudhee mana barnootaatti naquuf jedha jedhanii natti guguungumuu jalqaban. Ammallee humna dhabaaf malee mana barnootaa daa’immanii adda ta’e tokko utuun hundeessee baay’een dheebodha. Namni barate nama kamiifuu garba hinta’u!
SAFUU: Egaa akkuma amma namni baay’een beekutti, ati barataa, barsiisaafi barreessaadha. Mee kun akkamiin ta’e.
SAFUU: Hanga ammaatti kitaabota meeqa barressite yookaan gulaalte? Qabiyyeen isaaniiwoo?
BEEKAN: Kitaabota 19 barreesseen jira. Kitaaba 9 kan ta’u ammoo xumuramee guaalliisaa qofatu nahafee jira. Kitaaba Afaan Oromoo shantamaa ol gulaaleen jira. Kitaabota barnootaa biroos qopheesseen jira. Baay’een kitaabota kanaa kan dhaloota qubee ammaatiin barreeffamanidha. Qabiyyeen kitaabotakoofi ani gulaalee akka waliigalaatti asoosamoota, kitaabota walaloo, kitaaba seenaafi kan barnootaadha. Keessumattuu kitaabotakoo harka caalaas sababa dhabinsa maallaqaatiin tola nama maxxanfatuufan kennaa ture. Kaayyoonkoo guddaanis maallaqarra utuu hintaane, qaawwaa ogbarruu Oromoo namudataa ture duuchuuf ture. Kanas kankoofi kan hayyoota gulaaleefi faana karumakoo qofaa kitaabonni gara kooppii 130,000 ol ta’an Oromoo biyya keessaaf alaa qaqqabanii jiru.
SAFUU: Dargaggoota hedduu of duukaa hiriirsitee jirta. Keessumattuu namni sifaana gaaf tokko gadi taa’ee haasa’ellee barreessaa ta’a jedhama; kun dhugaadhaa? Dargaggoonni kun eessa eessarraayii?
BEEKAN: Barreessitoonni kun guutummaa Oromoiyaafi kanneen laga gamaallee jiru. Dhugumaaf taanaan namni ana waliin hiriyaa ta’u baay’eensa wa barreessa. Kanammoo ergan nama sana faana takka haasa’een booda yoo nama yaadaan bilchaataa ta’uusaa argadhe akka inni barreessuufan jajjabeessa. Beekumsi hammi qabnu akka ukkaafamee nu keessa taa’u ani hinbarbaadu. Hamma dandeenyu dhalootaaf qooduun bu’aa malee dhiibbaa hinqabu. Keessumattuu dhaloonni amma ka’aa jiran kun hedduu nama boonsu. Oromiyaan hayyoota amma ka’aa jiran kanaan boonuu qabdi. Ijoollee kanaaf ogummaa tolaafi gargaarsa hayyuummaakootii yeroon qooduuf gammachuunkoo daangaa hinqabu. Qabeenyikoos isaanumadha.
SAFUU: Mudannoo yookaan gufuuwwan gama barruulee kana maxxansuutiin siquunnaman dubbistootaa keenyaaf qooduu dandeessaa?
BEEKAN: Gufuun yookaan mudannoowwan hedduutu jiru. Muraasa isaanii yoon maqaa dha’e, kanneen akka rakkoo ilaalchaa tokko tokko (namni kitaaba afaan Oromoo bitus ta’e gurguru doorsifamuufi reebamuu), rakkoo mana maxxansaa Oromoo bal’inaan dhabuufi qaala’uu gatii maxxansaa, rakkoo raabsaan walqabate, rakkoo qeeqxota barruuwwan kanaa dhabuu, rakkoo imaammata afaaniifi sirna barnootaa faana walqabate, rakkoo deggarsaa dhabuu, dhaabbata giddu gala waa’ee afaan, seenaafi aadaa Oromoo qoratu tokko dhabuu, rakkoo waan hojjetamaa jiru kana miidiyaan fuudhee sabaan ga’uu dhabuu, rakkoo Oromoofi Oromoodhumti walhubachuu dhabuufi aadaan dubbisuu saba keenya gidduutti akka mucaa reefuu daa’imtuu ta’uuti.
SAFUU: Gufuuwwan kanaaf falli maali jettaree? mee kan irratti sirnoota mootummaa darbanii kan Tafarii (Obbo Hayile Sillaasee) hanga ammaatti kan jiruun nuuf dhugoomsi.
BEEKAN: Egaa kana kanaf fala kan barbaaduu qabu uummata Oromoo mara. Afaan tokko duubaan kan dhaabatu hawaasa afaan sana dubbatudha. Har’a afaan Oromoo sadarkaa 1ffaa tii hanga dhaabbilee barnoota olaanaa biyyaalessaa keessatti barsiifamaa fi qoratamaa jira. Haa ta’u malee, afaan Oromoo sadarkaa abdi qabeessa irra yeroo ga’etti og-barruun isaa Ongee hamaatiin rakkachuun isaa nama rifachiisa. Kanarraa wanti hubatamu, afaan Oromoo yeroo ammaa kanas hamma ta’e guddatee haa jiraatuyyu malee gama guddina og-barruu afaanichaan yoo ilaalame ammas rakkooleen hedduu akka jiran nu hubachiisa. Hayyoonni ammas itti fufuun barreessuudha qabu; abbaan qabeenyaafi mootummaan ammoo cina isaanii dhaabatee haamileefi maallaqaan tumsuun barbaachisaadha. Warreen doorsisaafi sodaachisa garaagaraa namarratti dhiyyeessan ammoo danda’amnaan seeratti dhiyeessuudha. Seerriifi heerri biyya kanaa afaan saba kamiifuu mirga walqixxee laateera. Kana ilaalchisee heerri mootummaa biyya Itoophiyaa keewwaata 5 lakk 1 qooqni Itoophiyaa kamiyyuu mootummaa biratti beekamtii walqixxee qabaatu “All Ethiopian Languages shall enjoy Equal state recoginition” jedha. Dabalataanis Heerri Mootummaa Riippaabliika Dimookiraatawaa Itoophiyaa keewwata 39 lakkoofsa 2 irratti akka ibsametti, Sabni, Sablammiin, uummanni Itoophiyaa kamiyyuu mirga qooqa isaatiin dubbachuu, barreessuu, qooqa isaa guddisuufi aadaa isaa ibsuu, babal’isuu akkasumas seenaasaa kunuunsuu qaba jedha waan ta’eef mirga heerri kun nuuf laateen diina afaan keenyaafi seenaa keenya akk hinkunuunfanne taasisu dura ciminaan dhaabbachuuti qabna. Dhimma rakkoo gama wiirtuu qorannoofi qo’annoo afaanii ilaalchisee ammoo humnasaa kan qabu mootummaadha. Kanarratti mootummaa naannoo Oromiyaa ijaarsa amma jalqabeefi waajjiroolee dhimma afaaniif seenaa Oromoo ilaallaturratti ogeeyyii hojicha gitan ramaduufi xiyyeeffannoo guddaa kennee hojjechuuti qaba. Barreessitoota ka’aa jiran kanallee sadarkaa biyyoolessaatti ijaaree jajjabeessuufi waajjiraalee meeshaalee barreessuuf gargaaraniin cinaa dhaabbachuu qaban jedha ani. Kanarraa kan hafe ammoo Oromoon abbaan afaaniifi seenaa falmachuudha qaba.
Seenaafi waan galmaa’ee jiru akka nutti himutti, sirnoota darban keessa, keessumattuu Labsii bara 1944 hojiirra oole yoo fudhannee ilaalle, afaan Amaaraatiin ala afaan biroo akka ittiin hin baranne, ittiin hin hojjatamne, akkasumas akka ittiin hin dubbatamne dhorkamaa ture. Akkasumas afaan barnootaa, hojii mootummaafi og-barruu hundi afaan Amaaraa qofa akka ta’uuf kan murtaa’e ture. Bara eerame kanatti Afaan Oromoo qofa osoo hintaane Afaan sabaaf sab lammoota hundaa bara itti hacuucamaa turedha. Labsiin bara 1944tti ba’e kun afaan Oromoo afaan barnootaa, afaan hojiifi miidiyaa akka hin taane kan dhiibbaa irraan ga’aa ture ta’uu ibsa.
Sirna nama nyaataafi garboomfataa abbaa irree Habashaa kana jalatti uummanni Oromoo akka galaa, lammii lammaffatti yoo ilaalamu uummanni Amaaraafi Tigiree garuu akka abbaa biyyaafi lammii biyyichaarratti murteesso ta’eetuu yaadama. Aadaa, duudhaafi Afaan Oromoon immoo akka mallattoo doofummaa, boodatti hafummaa, kan hin baranne, kan hin qaroomne, kana qofas osoo hin taane, qaroomuullee kan hin dandeenyeetti waan lakkaa’amuuf daa’imman Afaan Amaaraa barachuuuf dirqamaa turan . Har’as harcaatuu sum’ii kanaa keessatti kan argaman hindhabamne.
Ittifufees sirni bulchiinsa HayileSillaasee aangoo gadhiisuus barsiifata badaafi hammaataa kana lafa qabsiisee ilaalcha hawaasa impaayeratti keessa jiraatu immoo daba seenaan bokoksee Hantuuta Jawwee liqimsitee eegee baasuuf wixifattu godhee waan darbeef Oromummaa laaffisuu qofa utuu hin taane, lammiin Oromoo hedduun eenyummaa isaa akka wallaaluufi ogbarruufi duudhalee isaallee akka dagatuuf gumaacha hammeenyaa kana gumaacheera. Kun immoo lakkoofsi ogbarruu Oromoo maaliif baay’ina dhabee? dhalootni Oromoo hammana baay’atan maaliif fedhii og barruu Oromoo dubbisuu dhabaniifi afoolonni Oromoo yeroo ammaa maaliif akkuma afoola sabaafi sablammilee biroo haalaan baay’atanii maxxanuufi raabsamuu dadhaban kan jedhuu waan baay’ee nama yaachisudha. Keessumattuu dhaloota Qubee amma ka’aa jiranillee wayya malee Oromoon sum’ii jaraatiin laaqame hedduunsaa kitaaba Oromoofi aartii Oromoo baay’ee hin leellisan. Egaa dubbiin akkanaa Oromoorratti fe’amaa turte. Bara mootummaa Dargiis yoo ta’e afaan ofii barachuufii afaan ofiin barachun carraansaa hinturre. Mootummaa dargiis yoo ta’e, qaroowwan Oromoo hedduu dararsuufi dhabamasiisuu malee homaa hu hintolle. Gootota akka addunyaatti beekaman bara sana keessa dhabneerra.
Kanarraa kan ka’e Afaan saba guddaa kun bara dheeraaf hacuucamaa tureera. Kessumattuu labsiin bara Tafarii ture kun labsii Afaan tokko, biyya tokko, amantii tokko jedhu waan tureef ukkaamsaa guddaatu ture. Amma garuu kun waan xiqqoo furame fakkaata. Haata’u malee hayyoonni Oromoon sodaa bara duraa sanaan waan hidhamani jiran fakkaatu. Ammaan kana harcaatuun dhiibbaa tokko tokko jiraattus injifachuun waanuma danda’amudha. Hayyoota baay’eetu waa barreessee ammayyuu maxxansuu sodaatee jira. Warra akkasii kana seenaan isaan gaafata. Dhaloonni qubee amma ka’aa jiran garuu yoo sirriitti qabamaniif jijjiirama amansiisaa argamsiisaati jiru. Galaanni sodaachisaan kun olaantummaasaa mirkaneeffachuun mirkana.
SAFUU: Siyaasarratti ilaalcha akkamii qabda? gareenkees kami? Oromummaa yookaan sabboonummaa haala kamiin ibsita?
BEEKAN: Barreessaan gartuu siyaasa kamiiyyuu miti. Giddu gala taa’ee waan haqaafi dhugaa ta’e loogii tokko malee barreessuutu irraa eegama. Egaa sadarkaa yaadaan ammoo gama haqaaf hojjetu cina hiriiruun dirqama sammuu taati. Haalli qabsoo guyyuu namni guyyaa guyyaatti keessa jiraatuyyuu siyaasadha. Namni siyaasarra bilisa ta’ee kan hinjiraanne yoo ta’es, siyaasa walqixxummaafi haqaa akkasumas jijjiiramaaf hojjetu nan ajaa’ibsiifadha. Gama Oromummaatti yoo deebine ammoo eenyummaan Oromoo Oromummaa isaati. Oromummaatu saba keenya saba biraa irraa adda godhee, Oromoo akka jedhamnu nu taasise. “Nuti Oromoodha.” kan ofiin jennu, yookaan Ormi “Isaan Oromoodha.” kan nuun jedhuuf Oromummaan keenya ibsituu eenyummaa keenyaa waan ta’eefidha. Kun ammoo kan itti dhalannedha. Kan Oromummaa isaatiin hinboonne garbicha, bitamaafi isa wallaalchifamedha. Amantii, kutaafi gosaan, gargar ba’uu malla. Oromummaan maqaafi qabeenyaa Oromoon marti waliin qabdudha. Namoonni tokko tokko humnumaan abashoomuuf yaalu. Isaan akkasii kun jiraatti warra raata’anii jiranidha. Afaaniifi aadaa ofii duubatti gatanii kan Ormaa leellisuu caalaa garbummaan hinjiru. Kanaafuu Oromummaan Afaan, aadaafi seenaa ofii jaallachuufii kunuunsuurratti kan ijaaramudha. Oromummaafi sabboonummaan dhuunfaarraa jalqaba. Yaada kana Baxter, (1996:101) “The Oromo will never become good Ethiopians before they become good Oromo” jechuun Oromoon dursee of akka beekuu qabu ibsa. Sabboonummaa kan jedhus yoo ta’e, Sabaan-boonuu kan jedhurraa dhufa. Saba ofiin boonuu jechuun saba biraa hacuucuu jechuu miti. Of ta’anii kan biraafis kabaja kennuudha malee. Oromummaafi sabboonummaa dagaagsuudhaaf ammoo dhiigni Oromummaa inni hidhaa jaalalaan walitti nama qabu xiyyeeffatamuu qaba. Sabni tokko tokkummaa qabaachuuf yookaan eenyummaa isaa waliin dagaagsee guddisuuf, dirqama kutaa tokko keessa jiraachuu hin qabu. Dirqamaan amantii tokko hordofuunis isa hin barbaachisu. Akkasumas dirqama ilaalcha siyaasaa tokko qabaachuun irra hin jiraatu. Amantii, kutaaniifi ilaalchi siyaasaa garaagarummaa bu’uuraa osoo hin taane, ilaalchaafi jireenya dhuunfaati. Sababa adda addaanis jijjiiramuu ni danda’u. Kanaafuu Oromoon dhugaatti Oromoorraa dhalate Oromummaasaa jabeessee qabateetu sabboonummaa ijaara!
Afaan Oromoo afaan uummata miliyoonota hedduun dubbatamu ta’ee osoo jiruu hacuuccaa fi cunqursaa waggoota danuu oliif humna koloneeffattootaan irra gaheen, akka ittiin hin baratamneefi hin hojjetamne godhamee akka baduufi afaan amaaraan akka liqimfamu gochuuf warra yaalamaa ture keessaa isa tokkodha. Haata’u malee qabsoo uummati Oromoofi ilmaan cunqurfamoo kan biroo waliin godhaniifi injifannoo bara 1991 argameen afaan Oromoo, Oromiyaa keessatti afaan barumsaafi hojii akka ta’uuf carraa yookaan hiree argate. Haala kanaan bara 1991 yeroo ABOn handhuura Oromiyaa Finfinnee seene irraa kaasee Qubee Afaan Oromoo barachuufi barsiisuun duula guddaatu godhame. Kitaabonni barumsaa kumaafi kitilaan maxxanfamee manneetii barumsaaf raabsaman. Barruuleefi galaalchonni hedduun bahuu jalqaban. Barruulee yeroo sana dhalataniifi maxxanfamuun uummata bira gahaa turan keessaa, kanneen akka Qabee, Madda Walaabuu, Gadaa, Ichimaafi Biiftuun kan yaadataman yoo ta’an, galaalchota yeroo sana turan keessaa ammoo kan akka Bakkalcha Oromiyaa, Madda Walaabuu, Urjii, Coqorsa, Seyfe nebelbaal, Risaafi Irreecha kan jedhaman ni yaadatamu. Haa ta’u malee barruuleen kunneen akka jalqabanitti itti fufanii guddachuufi babl’achuu hin dandeenye. Hidhaafi dararama namoota waan kana hojjetan irraan gaheen qopheessitoonni galaalchotaafi barruulee kanaa hojii isaanii itti fufuu hindandeenye. Artistoonni yeroo sana kessa mul’atanillee gariin ni ajjeefamani kaan ammoo biyyaa baafaman. Naasisuufi sodaachisuu akkasiirraan kan ka’e gidduutti waa’ee barruu Oromoo kan iddoodhaa kaasu dhibee barruu Oromoof bara dukkanaatu ture. Yeroo ammaa kanammoo keessumattuu waggaa lamaa aaitti waan abdii namatti horu hedduun mul’achuu eegalaniiru. Kitaabonni dhibbaan lakaa’amanis amma gabaarra jiru. Barruuleen kanneen akka SAUU, SIIFSIIN, GADAA, ARSADIIFI kan biroonillee yeroo ammaa kana hawaasa keessa jiru. Dhiibbaan amma jiru akka yeroo darbee sana ta’uu baatus, ammas waan kan Oromoo ta’e kanarratti dhiibbaan taasifamaati jira. Kunoo ijoolleen barruu Oromoo gurguraa jiran reebamanii kaan hidhaa kaan ammoo doorsifamaati jiru. Haata’u malee kana booda waa’ee dhimma afaan Oromoo ukkaamsuurratti qaamni hojjetu Oromoo milyoonota 50 olitti tilmaamamu kana tuffachuu waan ta’uuf irraa of qusachuu qaba. Kana booda galaana guddaa kana dura goruun ittiin dhidhima buufamuuf yoo ta’e malee, haala kamiinuu luugama garbummaa jalatti deebisuun akka hinyaadamne diinni Afaan kanaa beekuutu irra jiraata.
SAFUU: Waa’ee barnoota dooktorummaa amma itti jirtuufi bu’aasaa nuuf himi.
BEEKAN: Ani amma barataa waggaa lammaffaati. Carraa barnootaa argadhetti gammadeera. Afaan Oromoo sadarkaa dooktorummaatti banamuu dhabuusaaf gadda guddaa qabaadhus, Afaanuma Ingiliziitiin dhimma Afaaniif aadaa Oromooratti qorachuu eegaleera. Mata dureen qorannookootiis ‘DOCUMENTATION AND SEMANTIC ANALYSIS OF OROMO ORAL POETRY’ kan jedhudha. Mata duree kanaan waa’ee sabakootii argannoo guddaa tokko bira akkan ga’u nanbeeka. Waan Oromoon dubbatama afaaniin keessasaa ibsachaa tureefi jiru keessaan hiika dhokatoo barbaaduudha xiyyeeffannaankoo. Kanaafuu waggaa dheeraa nafudhatus gargaarsa Waaqayyoon galma nan gaha. Waa’ee maqaa dooktorummaa argachuuf utuu hintaane, waan dhokatee jiru ifa gochuu danda’uutu nama boonsa. Baay’een namaa waraqaa dooktorummaa harkaa qabaatus mataasaaf malee, sabasaaf utuu hinjiraatiin du’eera; kan jirusillee jira.
SAFUU: Oromoof dhaamsa akkamii qabda? Abjuukee fuula duraas tarii yoo nutti himtes gaaiidha. Mee kaayyoo barreessuuf ati ammas fuuladuraaf qabdu maal akka ta’e ifa nuuf godhimee.
BEEKAN: Oromoon tokkummaan ijaaramuu qaba. Kutannoo, murannoofi obsi ammoo akka callee aadaatti morma nama keenyaatti rarra’uuti qaba. Keessumaa dhaloonni amma ka’aa jiru kun jijjiiramaaf banbanaadha. Kanaafuu hubannaan oogganamuu qaba. Abjuunkoo Oromiyaa dagaagdee ilmaanshee jalaa faffaacaate dachaafattee nagaafi tasgabbii guddaadhaan ijaaramte arguudha. Kaayyoo barreessuun walqabate ilaalchisee ammoo barreessitoota Oromoo dhokatanii jiran ifatti baasuu, jajjabeessuufi karaa agarsiisuu akkasumas ‘waldaa barreessitoota Oromoo addunyaa-International Oromo writers association’ hundeessuudha. Waldaan hundaa’u kun ammoo Afaanota addunyaa hedduu baratee ilaalcha, falaasamaafi duudhaa Oromoo addunyaatti akka agarsiisuu danda’uuf qabsaa’uudha. Dabalataanis Afaan Oromoo afaan mana barnootaa sadarkaa olaanootti gosa barnootaa kamiyyuu ittiin baratan ta’uu mirkaneessuufi biyya kana keessatti afaan hangafummaasaa mirkaneeffatu ta’uusaaf tumsaafi wareegama narraa eegamu mara taasisuudha.
SAFUU: Hayyoonni baay’een gaafa baratan jennu gara biyya ambaatti godaanu. Kanarratti yaada akkamii qabda? Kankeewoo kaayyoon gama kanaan maal fakkaata?
BEEKAN: Namni kamuu biyyasaa nijaallata. Akki inni itti biyyasaa gadi lakkisee adeemus garaagara. Kaan garaafi kaan ammoo dararfameeti. Hata’u malee isa hayyoonni Oromoo baay’ee nuu baratan jennu kun biyya faranjiitti godaanan kana ani nan morma. Biyya ormaa taa’anii jireenya dhuunfaa qofa fooyyeeffachuurra saba ofii faana gidiraa arguutu filatamaadha. Waan mormamuu qabullee keessuma taa’anii mormuutu gaariidha. Hayyoota qaroo ta’an ofirraa dhabuun hiyyuma hiyyuma caaludha. Akkakootti ammayyuu mootummaan naannoo Oromiyaa hayyoota Oromoo Yunivarsiitii addunyaa kamirrayyuu barsiisaa jiraniif haala hunda mijeessee Yunivarsiitii Oromiyaa keessa jiru kanatti yoo dachaase, yeroo dhiyoo keessatti argannoowwan dhokatoo ta’aniifii guddina sadarkaa addunyaatti dhaga’amuu danda’u ijaan arguu dandeenya. Ani gamakootiin biyya Ambaa keessa barakoo guutuu jiraachuu hinfedhu. Barnoota dabalataa baradhee yoon deebi’e garuu nanjaalladha. Oromiyaarraa fagaadhee jiraachuu garuu hindanda’u. Gaman danda’en ammoo hayyoota ala jiranuu gara biyyaatti dachaasuuf carraaqqii dhuunfaakoo nantaasisa. ‘Waanuma abbaa dhibetu abbaaf dhibeedha’ jedhu mitiiree?
SAFUU: Lammiilee biroon afaan keenya barachuu qabu jettaa? yoon dogoggoruu baadhe yaalii akkasii Yunivarsiitii Amboo keessatti jalqabdee turte jedhama. Mee yaada kana gadi fageenyaan naaf ibsi. Mudannoon gama kanaan ati qabdu jiraa?
BEEKAN: Dhaloota amma ka’aa jiru kanaaf hagas mara dhaamsa dhaamuufiinuu waan barbaachisu miti. Humni amma ka’aa jiru kun waa’ee ofiisatii jala muree beeka. Halgaafi fira, diinaaf lammii gargar kan baafatedha. Dhaloota amma kana keessa lbooba mul’ataa kan akka abidda saafaa keessa isaaniitti guuranii kan yaa’aa jiran lakkoofsaan xiqqoo miti. Kanaaf ammoo iji amma bubu’uu eegale kun ragaadha. Akka saba cunqurfamaa tokkootti ammoo Oromoon hoj-mannee isaa waan xumurate hinfakkaatu. Aggaammii fuulduraaf tarkaanfiin jalqabaa kun bu’uura ta’us, waan ifa ta’erra waan dhokatee jirutu madaala caala… Oromoon Oromummaan isaaf gale tokko ciisee hinboqotu; nyaatee hingabbatu; biftis hinfurdatu… Dhaloonni haarawaan Oromticha borii, Oromummaatiif wabii ta’u kan danda’u seenaa Oromoo, nagaa Oromoo, hawaasa Oromoo, jireenyaafi jiruu Oromoo akka gaariitti qoratee, xiinxalee yoo galmeeffatee dhalootaa gara dhalootaatti dabarfatedha. Gama kanaan barreesitoonni qodni qaban guddaadha. Qodni isaanii kun wanti guddaa ta’uuf ammoo, rakkoo jiruufi jireenyi uumuuf osoo hinjilbeenffanne, yoo dhugaafi nagaa Oromoo, akkasumas dhugaa dhala namaatiif dalagu ta’e bu’aan isaan galmeessan hunde guddina hawwinuu ta’a. Namni waa barreessu akka aduufi ji’aa dukkana fageessee ifa tamsaasa. Guutummaatti uumaafi dhala namaaf waan tolu leellisee, wan badaa qeeqa; tulluu wallaalummaa diiga. Kana gochuun ammoo itti gaafatama guddaadha. Siidaa seenaa har’a dhaabaterra taa’ee dhaloonni borii gaara birmadummaa ijaara. Yoo seenaa hin hojjenne, seenaatu nurratti hojjeta. Kan afaaniin dubbannu caalaa kan barreessinutu sammuu qara; du’as dandamata. Oromoon tokkummaafi jaalalasaa cimsachuuti qaba. ‘Warra wal jallaatu dhiyaanni hin hanqatu’ jedha mammaaksasaatiinis. Tariiti sum’ii kaleessa halagaan sammuu dhalootaa keessa tamsaase sun numiidheera ta’a; har’a garuu haaromsa haaraa labsuu qabna. ‘utuma gubannuu kolfina jette akaayiin’ jedhu mitiiree…? gubannaan daangaarra darbe garuu…Waliin taanee utuu qabsoofne gaara hiyyumaafi garbummaa mara hundeedhaan garagalchuu dandeenya. ‘Moluu cabbii dandeesse bakakkaaf abdatu’ jedhan. Yoo bilchaataafi hangafarraa gorsa fudhanne, wallaalaan keenyas xiyya bilisummaa finiinsa. Beekumsiifi qilleensi galgala dhufa’ jedhu mitiiree? Beekumsi ammoo bishaanis miti lagaa hinwaraabamu; garuu muuxannoofi mudannootu walitti dhufee galaana beekumsaa hundeessee doofummaa dhidhima buusa…
BEEKAN: Gumaacha uummata bal’aa kanaaf gochaa jirtaniif galata argadha!


c: text/html

text:
Wednesday, October 16, 2013
http://www.change.org/petitions/international-media-urge-to-exposing-the-countless-stories-of-oromo-persecutions-in-ethiopia?share_id=xmsrLHTTRh&utm_campaign=share_button_action_box&utm_medium=facebook&utm_source=share_petition
hirriyyootaa kee Natti himi ati eenyu akka taateen sii tti himma
Dalijjeessa(OPDO) fi kannisaa(Waayyaanee) walti miichee jeedhan .Dura kanniffin (Waayyaanee) maabarra baasse . kanniffin(Waayyaanee) inna maabara baasu Damma dammeesse eege . Dalijjeess(OPDO) maabara dhufee walaalaa damma nyaatee . kana boddee dalijjeessi (OPDO) maali inni kani akkana miinyaa'uu maaliirraa qopheesitee jeedhe gaafatee ? Kanniffin(Waayyaanee) kuni uuddaan kooti jeedhe .
achuumaan dalijjeess(OPDO) mana ofitti galee uuddaan ofi kuusee eege .gaafa maabarra yammu kanniffin(Waayyaanee) ka'ee mana dalijjeessa(OPDO) dhufee FOOLNI UUDDAAN DALIJJEESSA AKKA BIRATTI XIRAA'A .
Sana bodDee kanniffin (Wayyaanee) dalijjeessa(OPDO) hiddee .achuumaani inna dalijjeessi(OPDO) kaatu qamaleen muka irraa teesse koolfitee yaa dalijjuu(Opdo) AKKA MICHUU GARA BADEE DHEENFAA HIN BADNI BIISHAAN TTI JETTE . DALIJJEESS(OPDO) BIISHAAN SEENE ,BIISHAAN KEESSA TTI DU'EE .
Amma wanti OPDOn jeenuu akka michuu Waayyaanee gara badee dheensuu hin badin . Otoo hin dukanaayiin Waayyaanee irraa fagaachuu tuu irraa jira . waayyaanee tti dugdaan garaagaluu baribaachiissa jeenaa . yerroon ummata ofi kiissaan amma . namaa itti himuu malee itti hin hidhaan . Wayyaaneen hordofituun diina dhadhaa ibidda bu'ee haa taatu . Oromon dhugaan kani isaa wani ta'ee fuu hin moo'a
Saturday, October 12, 2013
Teesse hin ilaalini badiItu si eega
Maalifi kurrupheen hin gabannee yojjanne gaafanne
Bosonaa keessatti hinyaadofitti har'a na ajjeessu boru na ajjeessu yookan bineenisaa na nyaata jette waan yaadoftuuf hin gabbatuu fooni eeshii yerroo qalani dimmaadha , hin commtuu. Bosonnuniis fooni eessa dimmaadha .
Ya leenca Oromo otoo isini jirtanuu Oromo garba ta'ee kunoo waggaa 22 oli jiraata garbummaa Habashaa jalaa .warri garbomistuni Habaashaa lafa Oromo Oromiyaa gubba nagaadhaan deemun irraa hin jiru otoo isin jirtanu . lafitti Oromo diina akka ibiddaa tti kotee isaan gubuu tuu irraa jira . diini Oromo yeroo hundaa akka kurruphee bosonaa keessa yaaddon jiraachuu tti irra jira malee ofi immananii jirachuun irraa hin jiru . akka bosonuuf kuruphee tti yaaddon akka jiraatan gochuu nurra jiraa malee quba yeroo afaan nu keese gororuun hin barbaachiisuu ciniinu malee .
AKKA INDAANQOON JETTE YOON NYAADHE SI FIXUU BAADHU , HADHEE SII BALEESSU HIN DHADHABUU JETTE .
Akka biyoon Oromo lukka eeshii gubbu gochuu nurra jira . lafa Oromo gubba tti wali hora jirtti . booru biyyi Oromiyaa keenya jetti , akka harree dhagaa sitti feeti . yo lolaa dadhabdee lee dhagaa isaan tti darbadhu . teesse hin ilaallini badi tuu si eega . ka'i jabaadhu rabbii wajjiin
Bosonaa keessatti hinyaadofitti har'a na ajjeessu boru na ajjeessu yookan bineenisaa na nyaata jette waan yaadoftuuf hin gabbatuu fooni eeshii yerroo qalani dimmaadha , hin commtuu. Bosonnuniis fooni eessa dimmaadha .
Ya leenca Oromo otoo isini jirtanuu Oromo garba ta'ee kunoo waggaa 22 oli jiraata garbummaa Habashaa jalaa .warri garbomistuni Habaashaa lafa Oromo Oromiyaa gubba nagaadhaan deemun irraa hin jiru otoo isin jirtanu . lafitti Oromo diina akka ibiddaa tti kotee isaan gubuu tuu irraa jira . diini Oromo yeroo hundaa akka kurruphee bosonaa keessa yaaddon jiraachuu tti irra jira malee ofi immananii jirachuun irraa hin jiru . akka bosonuuf kuruphee tti yaaddon akka jiraatan gochuu nurra jiraa malee quba yeroo afaan nu keese gororuun hin barbaachiisuu ciniinu malee .
AKKA INDAANQOON JETTE YOON NYAADHE SI FIXUU BAADHU , HADHEE SII BALEESSU HIN DHADHABUU JETTE .
Akka biyoon Oromo lukka eeshii gubbu gochuu nurra jira . lafa Oromo gubba tti wali hora jirtti . booru biyyi Oromiyaa keenya jetti , akka harree dhagaa sitti feeti . yo lolaa dadhabdee lee dhagaa isaan tti darbadhu . teesse hin ilaallini badi tuu si eega . ka'i jabaadhu rabbii wajjiin
Friday, October 11, 2013
Oromoo Norway Sirna Mootummaa TPLF Mormuun Hiriira Nagaa Bahan
Hawaasi Oromoo Magaalaa Otta Norway Sirna Mootummaa EPRDF Mormuun Hiriira Nagaa Bahan
(Madda Oduu ABO/MOA/Fulbaana 1, 2013) Hawaasi Oromoo magaalaa Otta Norway jiran mormii motummaan Wayyaanee sababa adda addaan ummata Oromoo irratti duulee jiru fi sababoota adda adaan Oromoota kumaatamaan lakkaawaman manneen hidhaa ifaa fi dhokataa ta’an keessatti guuree gidirsaa jiraachuun, kaan ammoo lafa isaa irraa buqiftee deegsaa jiraachuu, garii ammoo maqaa amantiin ajjeessaa jirtu balaaleffachuun Hagayya 23, 2013 hiriira mormiin sirna Wayyaanee gahan.
Kana malees biyya Norway dabalatee mootummootiin dhihaa gargaarsaa fi tinnisa sirna diktaatera ta’e Wayyaaneef gargaaraa jiran irraa akka dhaabbatanii fi dhibdee biyyichaa sirnaan akka qoratanii hiikkaa hunde qabeessaaf karaa akka banan gaafachuun ijoo hiriirichaa keessaa isa tokko ture.
Ummanni hiriira ta’e kana irratti argaman Oromoon amantiin gargar bahee hin beeku, ammas gargar hin bahu jedhanii oromon amantii adda addaa qaban uguu rakinni amantii tokko irra gahu kan amanti biraa qabu walii tumsuu akka qaban akka fakkeenyaatti hogganoota ABO jalqabaa nuyi amantiin gargar hin baanu jehaniiboola tokko keessati owwaalaman sana faaji dhiga isaanii qabannee qabsaa’uu qabna kan jedhu Oromootti mullisuuf jecha hiriira mormii gaggeessan.
(Madda Oduu ABO/MOA/Fulbaana 1, 2013) Hawaasi Oromoo magaalaa Otta Norway jiran mormii motummaan Wayyaanee sababa adda addaan ummata Oromoo irratti duulee jiru fi sababoota adda adaan Oromoota kumaatamaan lakkaawaman manneen hidhaa ifaa fi dhokataa ta’an keessatti guuree gidirsaa jiraachuun, kaan ammoo lafa isaa irraa buqiftee deegsaa jiraachuu, garii ammoo maqaa amantiin ajjeessaa jirtu balaaleffachuun Hagayya 23, 2013 hiriira mormiin sirna Wayyaanee gahan.
Kana malees biyya Norway dabalatee mootummootiin dhihaa gargaarsaa fi tinnisa sirna diktaatera ta’e Wayyaaneef gargaaraa jiran irraa akka dhaabbatanii fi dhibdee biyyichaa sirnaan akka qoratanii hiikkaa hunde qabeessaaf karaa akka banan gaafachuun ijoo hiriirichaa keessaa isa tokko ture.
Ummanni hiriira ta’e kana irratti argaman Oromoon amantiin gargar bahee hin beeku, ammas gargar hin bahu jedhanii oromon amantii adda addaa qaban uguu rakinni amantii tokko irra gahu kan amanti biraa qabu walii tumsuu akka qaban akka fakkeenyaatti hogganoota ABO jalqabaa nuyi amantiin gargar hin baanu jehaniiboola tokko keessati owwaalaman sana faaji dhiga isaanii qabannee qabsaa’uu qabna kan jedhu Oromootti mullisuuf jecha hiriira mormii gaggeessan.
DHAAMSA
Ilmi Oromo kani taanee hundii keenya bukkee Sabonntoota Oromo wajjiin dhabaachu nurra jira . maalif yoo jeenee ? Wayyaaneeni yoomu yoo ta'ee aangoo galaakiftee hin deemtuu . Jirrun Oromo Wayyaanee qaarruu keessa akka damma mii'ayee fi
Amma lafa jalaa labsaa labsinee yoo akka namaa tokkotti dhaabaannee Wayyaanee fi OPDO gonbissuun salphaa ta'aa .
otoo warrana Wayyaanee keessa Ijoolleeni Oromo gatani ba'an warraan Wayyaanee YAA'II BOOKEE taati
Sirnaa Waayyaanee issa namma nyaatu yoo kuffiisuu alkaan guyyaa yoo hojaachuu baanee Sirnii kuni sirnaa abbaa ajjeesse ilma itti darbu . abbootin keenya bayee nutti gadduu . Akka jeedhan NAMAA DHAALU MALEE OFI HIN DHAALAN jeedhu .Abbootin keenya yerro saani sirnaa Haile Silaase fi sirnaa Darggii kuffisaan
Kanaafuu nutti dargaggoon Sabbonttotaa OROMO bukee dhaabanee amma bilisomnu tti diina saba keenyattin lollee saba keenya garbuma Wayyaanee jalaa baassu nura jiraa .amma lafa jalaa wali galteen yoo har'a jabaane hojaane malee boru bilisummaa eeguun rakkoo ta'aa . kanaafuu ifaan sorraan malee dukkana hin daakaan .
Oromoon haa bilisomu diini iddi fardi irraa hijaatee haa taatu
Amma lafa jalaa labsaa labsinee yoo akka namaa tokkotti dhaabaannee Wayyaanee fi OPDO gonbissuun salphaa ta'aa .
otoo warrana Wayyaanee keessa Ijoolleeni Oromo gatani ba'an warraan Wayyaanee YAA'II BOOKEE taati
Sirnaa Waayyaanee issa namma nyaatu yoo kuffiisuu alkaan guyyaa yoo hojaachuu baanee Sirnii kuni sirnaa abbaa ajjeesse ilma itti darbu . abbootin keenya bayee nutti gadduu . Akka jeedhan NAMAA DHAALU MALEE OFI HIN DHAALAN jeedhu .Abbootin keenya yerro saani sirnaa Haile Silaase fi sirnaa Darggii kuffisaan
Kanaafuu nutti dargaggoon Sabbonttotaa OROMO bukee dhaabanee amma bilisomnu tti diina saba keenyattin lollee saba keenya garbuma Wayyaanee jalaa baassu nura jiraa .amma lafa jalaa wali galteen yoo har'a jabaane hojaane malee boru bilisummaa eeguun rakkoo ta'aa . kanaafuu ifaan sorraan malee dukkana hin daakaan .
Oromoon haa bilisomu diini iddi fardi irraa hijaatee haa taatu
Monday, October 7, 2013
Sanynii wani faccaassani biqiltii
Garbuu facaafitee qamadii hin marguu garbuu malee
sanyii qoomaaxaa fuudhuumaa fuudhii abba toorbaa hin darbituu
sanyii budda sii fuudhuumaa fuudhii abba toorbaa hin darbituu
sanyii gowwa hin fuudhin abba toorbaa keessa hin baatu .
wanti dhaalatee hundii gowwa taati kunoo akka OPDO saba ofii jira hawaaltee diina guddftti . generation akka jiru ti fool ta'aa . oolaa taati qubaa afaan keessu sii cinintuu goroorru malee .akka OPDO taati jechaadha .
Waayyaanee fi Opdo maali fi namaa hin sodaanee yoo jeenee ?
1) jireenyii qarru keessa akka damma itti mii' ee
2) Wani kanani dura hojataani wani beekani fi akka yaraati aangoo hin galaakissan
kara biraa imoo akkumma Waayyaanee fi OPDO isaani namaa sodaatan namni bira sii wani isaani sodaatuu waan itti fakkaatu fi
namaa hin sodaatuu malee , gootuumma fi mitti . kanaafuu yaa Ijoollee Oromo Waayyaanee fi ergamtuu diina(OPDO) hin gobnaa malee hin sodaanu .
lafti Oromo kani diini itti hawaalaammu malee kani irra jiratu mitti .
Oromon haa bilisomuu . diini iddi fardi irraa hejatee haa taatu
sanyii qoomaaxaa fuudhuumaa fuudhii abba toorbaa hin darbituu
sanyii budda sii fuudhuumaa fuudhii abba toorbaa hin darbituu
sanyii gowwa hin fuudhin abba toorbaa keessa hin baatu .
wanti dhaalatee hundii gowwa taati kunoo akka OPDO saba ofii jira hawaaltee diina guddftti . generation akka jiru ti fool ta'aa . oolaa taati qubaa afaan keessu sii cinintuu goroorru malee .akka OPDO taati jechaadha .
Waayyaanee fi Opdo maali fi namaa hin sodaanee yoo jeenee ?
1) jireenyii qarru keessa akka damma itti mii' ee
2) Wani kanani dura hojataani wani beekani fi akka yaraati aangoo hin galaakissan
kara biraa imoo akkumma Waayyaanee fi OPDO isaani namaa sodaatan namni bira sii wani isaani sodaatuu waan itti fakkaatu fi
namaa hin sodaatuu malee , gootuumma fi mitti . kanaafuu yaa Ijoollee Oromo Waayyaanee fi ergamtuu diina(OPDO) hin gobnaa malee hin sodaanu .
lafti Oromo kani diini itti hawaalaammu malee kani irra jiratu mitti .
Oromon haa bilisomuu . diini iddi fardi irraa hejatee haa taatu
Subscribe to: Posts (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
onsdag 30. april 2014
FDG Itti Fufuun Gootonni Barattooti Oromoo Magaalaa Naqamteetti Alaabaa Habashaa Guban. Har’a Ebla 29,2014 FDG Magaalota Gudar,Dambi Doolloo Fi Adaamaa Keessatti Eegale. Magaalaa .
Fincilli diddaa gabrummaa itti fufuun gootonni Qeerrooo Bilisummaa Oromoo magaalaa Naqamtee keessa jiraan diddaa jabeessuun har’a sa’aa 6:00 ganama irraa kaasee mana barumsaa Biiftuu irratti kan eegale uumataan wal qabtee diddaan itti fufuu gabaafame. Haala kanaan loltooti Mootummaa Wayyaanee barattoota Oromoo reebuu fi dararuun eenyummaa isaanii xiqqeessuun waan itti fufee jiruuf jecha Oromiyaan biyya abbaa qabu taatee bilisummaa barbaadna jechuun alaabaa Habshaa gubuun diddaa isaanii itti fufan. Haala kanaan loltooti Wayyaanee maqaan Agaazii jedhaman humna guddaan barattoota irratti bobba’anii akka jiran gabaasi nu gahe addeessa.
Gama biraan diddaan magaalota Gudearii fi Dambi Doolloo keessatti itti fufee jira.Magaalota Shambuu fi kannen hafan keessattis sa’aa kana akka eegalee jiru hogganni Qeerroo bilisummaa Oromoo ibsee jiraachuu dhagahama.
Abonner på: Legg inn kommentarer (Atom)


text:
AMMUMA NATTI HIMTUU?
= = = = =
Biyya xinnaaf guddaan keessatti salphatu
Sabnis qaama dhabee iddootti naafatu
Biyya qeerroof qarreen keessatti gufatu
Haqasaaf falmatee du’ee biyyoo nyaatu
Biyya hayyootatti diina guddaa taatee
Kaan hidhaatti naqxee kanis biyyaa baafte
Biyya haati dhiiraa keessatti salphattu
Dhalaaf da’oo taatee rasaasaan reebamtu
Biyya kan barate jooraa ta’ee labuu
Waan siyaasni dhorkeef gita hojii dhabu
Biyya mirgi dubbii raawwatee dhorkamu
Foddaa harka mootiin sobni hololamu
Biyya tokko hojjetee kaan ajjeesee saamuu
Kumoota beelessee ofii sagal haamuu
Biyya sobni teessoo qabatee garmaamuu
Haqa sabaa dabsee dafqa hiyyeessaa raamuu
Biyya namni marti aangoof ariifatuu
Garuu iddoo qabatee jiruusaa tolfatu
Biyya sabboonummaan keessatti dhorkamu
Ofiisaa ibsannaan shororkeessaa jedhamu
Biyya lagaaf naannoon taayitaan raabsamuu
Miira ofii ibsannaanan ajjeechaaf waamamu
Biyya sabni xiqqoon biyya dhiitee bulchuu
Gootni akka galaanaa biyyarraa didichuu
Biyya ba’uuf galuun sodaa jabduun guutte
Leenci iddoo dhabee booyyeen nyaattee quufte
Biyya kan barate keessatti maraatee
Tuqaan boollaa yaatee abbaa biyyaa taate
Biyya manni hidhaa dachaan babal’atu
Namnis nama ajjeesee karaarratti gatu
Biyya biyyoonsaallee magariisaan guutuu
Garuu nyaata dhabdee kan daa’imni duutuu
Biyya bulchiinsisaa caasaa sobaan goobee
Kan qubaan lakkaa’amu irratti dorrobe
Biyya hamiif oduutti yeroon namaa dhumu
Hunduu hojii dhaabee dantaadhaaf guungumu
Biyya namni hundumtuu sodaataa jiraatuu
Hamma harkisaa qabe hammaaree baqatu
Biyya Afaan Oromoo keessatti dhiitame
Qolli kitaabotaas siyaasa jedhame
Biyya itti digiriin gabaadhaa bitamuu
Beekkumsi salphatee suuqiidhaa raabsamu
Biyya Oromoon sooromnaan itti dararamu
Malaamaltummaadhaan hidhaatti geeffamu
Biyyatti jaarmiyaan siyaasaa hinoofkalle
Dubbatee hinjiraanne guyyaa tokkoofillee
Biyya karaa nagaan mormachuu dadhaban
Yoo dubbii dubbatan hidhaan adabaman
Biyyatti mul’anni quucaree coollagu
Namni iddoo ga’uurraa gufatee hankaakuu
Ani biyya kana maqaan itti dhabe
Miidiyaa hawaasaan gama hundaa labee
Mee yaa Oromookoo qomoon ardii guutuu
Maqaa biyyatti kanaa ammuma natti himtuu?
= = = // = = =
Beekan Gulummaa Irranaa – Bitootessa 2016


text:
MASARAA EEGUMSAA (MAXXANSA QOʼANNAA) Onkoloolessa 2016
Maxxansi kun mata dureewwan qoʼannaa Sadaasa 28 hanga Muddee 25, 2016tti qoʼataman kan qabate dha.
SEENAA JIREENYAA
Anis Fakkeenya Gaarii Taʼuuf Carraaqqii Godheera
Obboloota bilchaatoo taʼan irraa jajjabinni argannu, galma faayidaa qabu akka baafannuu fi akka hordofnu nu gargaaruu dandaʼa. Toomaas Maakleeyin warri kaan akkamitti fakkeenya gaarii akka isaaf taʼanii fi innis warra kaan akkamitti akka gargaare dubbateera.
“Warra Ormaatti Gaarummaa Argisiisuu hin Dagatinaa”
Waaqayyo warra orma taʼan akkamitti ilaala? Namni biyya biraatii dhufe tokko gumii keessatti bilisummaan akka itti dhagaʼamu gargaaruuf maal gochuu dandeessa?
Biyya Biraatti Yeroo Tajaajiltan Karaa Hafuuraa Akka hin Miidhamne Of Eeggadhaa
Kiristiyaanonni hundi fayyaa hafuuraa ofii isaanii fi kan maatii isaaniitiif dursa kennuu qabu. Taʼus, biyya biraatti tajaajilaa kan jirtan yoo taʼe, rakkoowwan adda taʼantu isin mudatu.
‘Ogummaatti ni Jabaattaa’?
Ogummaan, beekumsaa fi hubannaa irraa adda kan taʼe akkamitti? Garaagarummaa isaanii beekuun si fayyaduu dandaʼa.
Amantii Wanta Abdattan Irratti Qabdan Jabeeffadhaa
Namoota amantii qabachuudhaan yeroo harʼaattis taʼe bara duriitti fakkeenyota gaarii nuuf taʼan irraa jajjabinaa argachuu dandeenya. Amantiin keessan cimaa taʼee akka itti fufuu gochuu kan dandeessan akkamitti?
Amantii Waadaawwan Yihowaan Gale Irratti Qabdan Hojiidhaan Argisiisaa
Amantiin maali dha? Keessumaa immoo, hojiidhaan argisiisuu kan dandeessu akkamitti?
Kana Beektaa?
Warri Roomaa jaarraa jalqabaatti abbootii taayitaa Yihudootaatiif Yihudaa keessatti mirga hammamii kennu turan? Bara duriitti namni tokko maasii namaa irratti inkirdaada facaasa yaanni jedhu amansiisaa dhaa?


text:
Caamsaa 01, 2014 | Y.G(2005) Irraa
Gidduu kana Intarneeta irraa waanan dubbisee fi natti tole keessaa, Mammaaksa tokkodha. Maal jedha seetan, “Taa’anii Buqqee jedhamu mannaa/irra, ka’anii bubbee ta’u wayyaa ” kan jedhu. Mammaaksi kun qalbii koo hawwateera. Sochiin Biyya keessaa ijoole’e GOOTA UMMATA isaanii ta’aniin gaggffamaa jiru, maaliif kutaa hawaasaa, addatti, Hojii Mootummaa ta’uu kan biroo irratti bobba’ee jiraniin utubamee mul’achuu dadhabe? kan jedhuu fi Ijoolleen kaleessa Koleejoota keessatti gaaffii kaasaa turan, mindaa ji’aan deebii argatee??? jedhee akkan of gaafadhu na taasise. Gaaffii kun na keessatti hafuu hin qabu jedheen katabe. Kun qalbii Namoota hedduu keessas ni jira. Warra gaaffiin kun isaan ilaallatu, deebii kennuu qaban. komeen kun dhara miti. Waanuma arginuudha. sababaan ammoo, gabrummaan walii gala keenya irra waan jiruuf. Gaaffii Ummata Guddaa kanas, Mindaa fi Abbaa qabeenyaa ta’uun qofa kan dhaabbatu akka hin taane qalbiitu beeka. Gaaddisaa Hirphasaa, Jaagamaa faa’aa, Mindaa fi Imaaxaa wayyaaneef hin wareegamne. Qalbiin keenya hanga kanas gadi bu’ee yoo ta’ee, Diinni keenya shira qorannoo jabaan utubameen nu dhabamsiisuf deemu, ykn waan nu qaraa jiru kana dubbisaa .shirri wayyaanee nu qophaa’aa jiru, Hojjataa Mootummaa fi barataa jedhee adda kan baasuu miti. Shira kana kan hubate,wareegama kamuu kafaluuf, ijoollee kana cinaa akka dhaabbatu hin shakku. Yoo dabeessa nyaatee buluun Bilisummaa itti fakkaate hin ta’iin. Ijoollee kana cinaa dhaabbachuun dirqama sabummaati.


text:
Falaasama
Falaasamni qorannoo rakkoolee bu'uuraa fi waliigalaa ti, rakkoolen kunis wantoota akka dhugaa, jireenya, beekumsa, gatii, sababa (reason), sammuu, fi afaani wajjin wal qabatu. Falaasamni tooftawwan biraa ittiin rakkoo akkasii furan irraa kan adda isa godhu adeemsa tooftawaa waliigalaa fi qajeelfama fudhatamaa irratti bu'uureffamuu isaa ti. Haasaa tasaa namoonni godhan keessatti, yoo ballifamu, falaasamni "amantii bu'uuraa, yaada, fi ilaalcha namoota dhuunfaa ykn garee" ta'uu danda'a. Jechi "filoosoofii" jedhu jecha durii φιλoσoφίa (filosoofiyaa) jedhurraa dhufe, hiikaansaas "jaalala beekumsaa/ogummaa" jechuu dha. Jechoota "filoosofera" fi "filoosoofii" jedhu kan jalqaba fayyadame filoosoofera Giriiki durii Paayitaagoras ture.


text:
Caffeen Oromiyaa, Kabajamoo Obbo Maashoo Olaanaa Bultoo Hoogganaa Biiroo Bulchiinsaafi Itti Fayyadama Lafa Baadiyyaa Oromiyaafi Kabajamoo Obbo Abraahaam Aduulaa Daariyrektara Dhaabbata Raadiyoofi TV Oromiyaa ta'anii akka hojjetaniif muudama isaanii mirkaneessee...Gutuu isaa Dubbisuuf
Caffeen Oromiyaa baajata Mootummaa Naannoo Oromiyaa bara 2009 raggaasee jira.########
Caffeen Walgahiisaa Idilee 4ffaa Waggaa 1ffaa Bara Hojii Caffee 5ffaatiin Wixinee Labsii Baajata Hojiiwwan Mootummaa Naannoo Oromiyaa Bara 2009 ittiin raawwatamu...Gutuu isaa Dubbisuuf
Caffeen Oromiyaa rakkoo uummataa dhiyeenyatti hordofuun qaamolee mootummaa sadan waliin sirna hordoffiifi to’annoo cimaa diriirsuun kan hojjatu ta’uun ibsame.#########
I/A/Afyaa’ii Caffee Oromiyaa Kab. Addee Roozaa Umar Gabaasa Raawwii Hojii Bara 2008fi...Gutuu isaa Dubbisuuf
Jilli Biyya Awustaraaliyaa Naannawaa Kutaa Bulchiinsa Viiktooriyaa Caffee Mootummaa Naannoo Oromiyaa daawwachuun isaa muuxannoo gama hojii bakka bu’ummaa uummataan hojjetamuuf gahee guddaa qaba jedhame###############
Jilli Pireezidaantii Dhaabbata Qaama Seera Baasaa /President...Gutuu isaa Dubbisuuf
Caffeen Oromiyaa oolmaa isaa Adoolessa 12/2008tiin waaree boodaatiin gabaasa raawwii hojii bara 2008fi kallattii karoora bara 2009 Mana Hojii Oodiitara Muummicha Oromiyaa /MHOMO/ irratti mari’atee mirkaneessee jira#########
Gabaasa Raawwii Hojii Bara...Gutuu isaa Dubbisuuf
Caffeen Oromiyaa oolmaa isaa Adoolessa 12/2008 waaree duraatiin Gabaasa Raawwii Hojii Bara 2008fi Kallattii Karoora Bara 2009 Manneen Murtii Oromiyaa dhagegeffatee sagalee guutuun mirkaneessuun isaa beekame.############
Pir. MMWO Kab. Obbo Addisuu...Gutuu isaa Dubbisuuf


text:
Uummatni ykn sabni gabrummaa keessa jiru yoomiyyuu jiruu fi jireenya gaarii qabaachuu baatullee, haalli uummatni keenya, uummatni Oromoo keessa jiru yeroodhaa yerootti hammaachaa dhufee; sadarkaa hamaarra akka gahe kan ifaa ifatti mul’atu waan ta’eef, kanaaf ragaa dhiyeessuun barbaachisaa natti hin fakkaatu. Sabni Oromoo, qabeenya uumaadhaan badhaafame Oromiyaa dacheen ishii jiituu fi badhaatuu taate otuu qabuu, har’a diinotni isaa biyya isaarratti abbaa qabeenyaa ta’anii yeroo sooramaa jiranitti, uummatni keenya garuu akka nam-tokkoottis ta’ee gamtaadhaan jiruu namaa gadii fi gadadoo daangaa hin qabne keessa jira. Rakkoolee uummata keenya hudhanii qaban nan barreessa yoon jedhe, tarreessee fixuu waanan hin dandeenyeef, kana keessaa bahuuf Oromoon maal godhuu qaba waan jedhutti xiyyeeffachuun barbaachisaa dha jedheen yaada.
Qabxiin guddaa ani kaasuu fedhu fi sararas jala butuu barbaadu, har’a gabrummaa Habashaa, kan yoomiyyuu caalaa hamaa ta’e keessatti uummatni keenya dararamuun waan diinni keenya jabaateef otuu hin taane waan Oromoon fedhii tokko dhabeefi. Fedhii tokko dhabuun ammoo kaayyoo adda addaas akka qabaatan nama taasisa. Fedhii ykn kaayyoo adda addaa qabaachuun adeemsa qabsoo bilisummaa sakaala; karaa bilisummaa dheeressa; diina keenya jabeessee uummata keenya hamilee cabsa… Oromoon fedhii ykn kaayyoo tokko qabaachuun murteessaa dha. Fehdii Oromoon qabu ammoo fedhii dhuunfaa otuu hin taane fedhii sabaa (national interest) ta’uu qaba. Bu’aa dhuunfaa yeroof argannu dhiisnee bu’aa uummata keenyaa fi egeree saba keenyaa yaaduu qabna. Bu’a har’a diina jala kaannee argachuu dandeenyu caalaa bu’aa boru akka sabaatti argannu ilaaluu qabna. Kun ta’uu kan danda’u, yoo fedhii tokko qabaanne fi akka ilmaan abbaa fi haadha tokkootti walbira dhaabbanne qofaa dha.
Fedhii tokko qabaachuu jechuun maal jechuudhaa? Yoo tokko gara bitaa deemu, kan biraa gara mirgaa deemuun; yoo tokko qabsoo saba keenyaatiif lubbuu isaa dhabu kan biraa diina jala kaachuun; yoo tokko dhukkubsatee waan ittiin tajaajilamu dhabu; beelayee fi dheebotee waan ittin bitatu dhabu; qayee isaarraa buqqayee, kadhataa ta’ee karaarratti argamu; kan biraa jiruu gaarii jiraachuuf jecha maxxannee diinaa ta’ee umurii gabroonfataa dheeressun fedhii tokko dhabuu dha. Warrumti qabsoo kana keessa jirraniyyuu, qabsoo bilisummaa Oromoo irra deebi’anii xiinxaluu qabu. Qabsoon bilisummaa Oromoo maaliif eegalame? Gaafiin uummata Oromoo gaafii gabrummaa (colony) ti moo miti? Jedhanii irradeebi’anii gamaaggamuun barbaachisaa dha jechuu kooti. Gaafiin saba keenyaa gaafii gabrummaa akka ta’e waan nama mamsiisu natti hin fakkaatu. Haalli keessa turre fi har’as keessa jirru kan waan kana mirkaneessu dha. Maarree, gaafiin gaafii gabrummaa yoo ta’e ammoo, uummatni gabroome bilisoomuu fi biyyi diinaan qabamtes walaboomuun dirqama ta’a. Kaayyoon QBO ifaa ifatti hiikkamuun (clearly defined ta’uun) barbaachisaa dha.
Wareegama hir’isuuf, karaa hidhannoo dhiisnee karaa nagaatiin qabsoofna jechuun yaaduma ka’uu qabuu dha. Otuu karaa kanaan galii tokko gahuun danda’ame, kun silaa waan gaarii ture, akka hawwiitti. Haa ta’u malee, karaa nagaatiin qabsoofna jechaa hidhamuun, dararamuun, ajjeefamuun, biyyarraa baqachuun, baqataniis du’uun eega hin hafinii karaa kanarratti cichuun eessa gahuufi? Diina keenya qawwee itti kaasuu baannus, inni qawwee nutti dhukaasuu hin dhaabnee bar!! Dubbichi akka makmaaksa Oromoo: “Harka ormaatiin ibidda qabuun nama hin dhibu” jedhu hin ta’in malee, yoo lolan malee karaa biraatiin bilisummaan uummata Oromoo fi walabummaan Oromiyaa waan argamu natti hin fakkaatu. Diinni humnaan, qawweedhaan dhufe, humnaan malee namarraa hin deemu. Kana isaanuu ifaa ifatti dubbachaa turan, jirus. Akka keenyatti lolaatii bilisummaa argadhaa nuun jechaa jiruu mitii?
Har’a kan dur caalaa haalli Oromiyaa fi Oromoon keessa jiran baay’ee baay’ee yaaddessaa ta’ee jira. Diinni tooftaalee adda addaatti fayyadamee, duguuginsa sanyii nurratti dalagaa jira. Saba bal’aa gara saba bicuutti jijjiiruuf ciminaan irratti hojjetamaa jira. Dachee Oromiyaa cicciranii dhiphisuuf; kan hafte sanaayyuu bakkee lamatti addaan kutuuf; lakkoofsa uummata keenyaa xiqqeessuuf duula hamaa nurratti gaggeessaa jirti Wayyaaneen. Gochii duguuginsa sanyii Oromoo kanatti milkaayuuf, tooftaalee Wayyaanotni lafa kaawwatan keessaa inni tokko Maastar Plaanii Finfinnee ti. Karoora kana bakkaan gahuuf, tooftaa isaan baafatan keessaa inni tokko waayee misoomaa fakkeessanii; Oromoota fedhii dhuunfaatiif dursa kennan ofitti harkisuuf maqaa “DIYAASPORAA OROMOO” jedhuun Oromoo oromoodhaan balleessuuf karoorfatanii jiru. Har’a Oromoon yaamicha kanaaf owwaachuun hafee; gamtaadhaan tokkummaadhaan shira kana dura dhaabbachuu baatnan badiin nutti dhufaa jiru jala kaattuu diinaatiifillee waan hafuu miti.
Yeroo Oromoon walbira dhaabbatee tokkummaadhaan diinaan falmu amma ta’uu baatnan, bilisummaan nu barbaadnu fi Oromiyaan nuti ijjaarrachuuf hawwinus abdjuu ta’anii hafuu akka danda’an shakkiin hin jiru. Kun sodaa fi abdii kutachuus miti; balaa namatti deemaa jiru alaalatti arguu danda’uu dha. Kan amma nu nyaachaa jiran Wayyaanotni nama-nyaaatan otuu jiranuu; warri sirna durii sana nutti deebisuuf hawwii fi abjuu qabanuu kutatanii loluuf qophaayaa yeroo jiran kana Oromoon callisee taa’uun; fedhii sabaa dhiisee kan dhuunfaatiif dursa kennuun badiitti nu geessa jedheen amana. Hamma balaan deemaa jiru tokko nama bira gahee harkaan nama qabatutti ykn nama hudhutti callisanii ilaaluun badiif of qopheessuu dha. Shira diinni nurratti dalagaa jiru dura dhaabbachuuf; qabsoo keenyas cimsinee uummata keenya gadadoo fi qaanii keessaa baasuuf qabxiilee armaan gadii akka dhaamsa Oromummaatti dhiyeessuun fedha:
- Oromoon amantii fi ilaalcha fedhe haa qabaatu, garuu akka ilmaan abbaa fi haadha tokkootti wal jaalachuu, wal kabajuu, wal obsuu fi keessumaayyuu ammoo yeroo rakkoo walbira dhaabbachuu;
- Jiruu fi jireenya gaarii har’aatiif yookaanis bu’aa yerootiif jennee fedhii uummata bal’aa Oromoo kan faallessu, diina jala kaachuu fi ergamtuu isaanii ta’urraa of qosachuu;
- Oromoon akka nama tokkoottis ta’ee gamataadhaa dirqama Oromummaa bahuuf maaltu narraa/nurraa eegama jedhee/jettee ofgaafachuu fi karaa danda’amu hundaan qabsoo kanaaf gahee taphachuu ykn/fi qooda gumaachuu;
- Uummata ijaaramee fi gurmaayetu humna ijaaruu waan danda’uuf, bifuma fedheenuu haa ta’u wal ijaaruu fi uummata keenyaaf sagalee ta’uu;
- Tokkummaan jaarmayootni Oromoo uuman ykn uumuu barbaadan, tokkummaa waraqaarratti mul’atu qofaa otuu hin taane, kan hojiidhaan agarsiisee bu’aa ykn jijjiirama tokko fidu ta’uu qaba;
- Karaa nagaatiin qabsoon kun milkaayuu akka hin dandeenye hubatamee; qabsoo hidhannoo cimsuu; Waraanna Bilisummaa cimsuuf Oromoon hunduu dirqama ofii bahuu qaba. Akkuma OMN kunoo maallaqa uummataatiin ijaaramee milkaaye, maallaqa uummata Oromootiin Waraana Bilisummaas jabeessuu fi cimsuuni ni danda’ama;
- Warri, qabsoon karaa nagaas ittifufuu qaba jedhanii tooftaa kanarratti cichanillee caalaatti kan sodaatamuu fi kabajamuu danda’an qabsoon hidhannoo yoo duubaan cime qofaa dha jedheen amana; Kanaafuu, isanillee qabsoo hidhannoo balaaleffachuu dhiisanii karaa lafa jalaatiin deeggarsa godhuu qabu;
- Kayyoo addaa addaa fi karaa garagaraallee yoo hordofan, jaarmayootni Oromoo walaba ta’anii ijaaraman kaayyoo fi karoora waloo kan yeroo gabaabaa tokko uummachuu fi isa kana bakkaan gahuuf TUMSA ijaaruu;
- Hoggantootni jaarmayoota amma jiranii hunduu, dhaloota haaraa ofjalatti ijaaranii hogganummaadhaaf qopheessuu; suuta suuta hoggantoota dhaloota haaraatti dirqama dabrsuu fi ofiif gahee gorsaa taphachuu;
- Hoggantootni jaarmayoota Oromoo, haala qabsoo kana ittiin gageessani fi aadaa hogganummaa ittin kennan yookaanis adeemsa (approach) isaanii jijjiiruudhaan hogganoota uummata wajjin quba walqabu; kan uummataan mar’iatu fi uummata mari’achiisee yaada uummataa dhagawus ta’uu qabu.
Galatoomaa.
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
ADARAA SABAA – DHABADHAA OF ILAALA!!!- Hunde Dhugassa
–
Akkan adaraa seeraa hin jenne seeraa ittin wal bulchinus ta’e biyya keessatti wal bulchinu hin qabnu, kanaafu ADARAA SABAA dabadhaa jechuun filadhe. Giddu kana namootni sababii “eenyu abban qabsoo” jedhuun garee qabattaanii duula wal irratti oofaa jirtu. Duulli wal balessuu kun diyaasporaa Oromoof haaraa miti. Yoo xinnaate marsaa jahaaf(6) waggottan 18n darban keessatti gaggefamaniiru. Akkuma hundi keessan argitan midhaa gurgudda gesisani darbaniiru. Tarii hanga har’atti akka garbumma wayyanee jala turru waan nu godhe keessa sababii hangafa ta’uu dandaha. Gaga’amni duula moraa Oromoo geessatti gaggefameen dhaqabe, WBOn diinaaf saaxilamuu irra kaasee qabsaa’otni baay’ee qabsoo lagatanii akka dhugaan saba keenya qancartu godheeera.
Egaan amma gandaa fi amantiidhaan walitti ta’uun kun salphina keenya nurratti dheeresurra darbee eessanu nu hin gahu. Kun garuu yeroo itti qoosnu fi mana teenye itti wal arrabsinu miti. Daqiiqaan wanta kana katabaa jirutti Oromoo kumatamaan ‘torture’ ta’aa jira. Inni kaan lubbu isaa dhabaa jira. Kaan beelaa fi hiyyumadhaa dhumataa jira. Baay’een keessan beela’uu fi rakkachu, torture ta’uun maal akka ta’ee iyyu hin beektan. Qabsoon kun nama tokko ykn Dhaaba Siyaasa tokko waaqessuuf ykn aangomsuuf hin jalqabamne. Kaayyoon isaa saba keenya garbumma jalaa baasuu, manaa fi masii isaa irratti ajajaa taasisuu dha. Har’a osoo gidiratti jirru, nama tokkof jenne ykn dhaaba tokkof jenne yoo Oromummaa xuresina ta’e, gaafa biyya taane akkam wal godhuuf deemna yaa jaraa? Haa jabaatus haa laafus; miseensa itti taanes dhiifannes, Dhaabilee Oromoo hunda kabajuun dirqama keenya dha. Qabsaa’ota keenyas (yaada isanii wali galles, dhiifannes) kabajuun barbaachisaa dha. Otoo isaan hin jiran ta’ee afaan ittin wal arabsinuu fi dhimmi itti wal arabsinu iyyu waan bira ta’uu mala. Wanti nuti asii ittin wal xiqqesinu kana immo diinni waraabde ittin saba keenya hamilee cabsaa jirti.
Qabsoon kun namuu kan dirqama adda adda fudhatee kaayyoo tokkof itti boba’uu ta’uu qaba. Tokko isa kaan caalaa barbachisumma isaa agarsifachuuf wanta inni godhu jiraachu hin qabu. Mee qaama nama tokko fudhadhaa. Ija, gurra, funyaan, onne, miila fi kkf hundi nama tokko lubbun jirachisuuf uumaman. Hojiin warra kaani mul’ata dha, inni kaan dhokataa dha. Funyaani fi gurri fulduratti waan mul’ataniif, anatu irra barbaachisa warri kaan gatii hin qabdan otoo jedhan; onnen keessa dhahachu dhaabdi. Dhuma dubbiiti. Diyaasporaan hundi hirmannaa fi gaheen keenya harka lamaffaa tahuu irra deebine haa hubannu. Uummata keenya osoo lubbu isaanii hin sasatiin dhugaa sabaaf jedhanii of wareegan ilaalati of-ittummaa fi of-tullummaa keessan nurra dhaaba. Oromoo keessa ani waan hundan beeka, ani gorsi na hin barbaachisu kan jedhu yoo jiraate, inni dhibee gudda ta’uuf deema. Namni hundi dhabatee of haa ilaalu. Aarsaa fi dadhabbii saba keenya boolatti naquu hin qabnu.
Icitii fi qindoominni qabsoo keessatti barbaachisaa dha. Haa ta’u malee, namootni qabsoo kana gaggeessan maqaa icitii hojiitin iftoomina fi itti gaafatamumma sabaa jalaa of golguu hin qaban. Qabsoo hunda galessaa fi hunda hirmaachise gochuu irratti hojiin baay’ee akka hafuu ifa galaadha. Midiyaleen Oromoo jiran hanga qabeenya uummataa jedhanii of labsanitti: OMN, Gadaa, Oromo TV, Simbirttuu fi kkf Oromoo fi qabsaa’ota ishee loogii tokko malee wal qixxumadhaan tajaajilutu irra eegama. Ilaalcha siyaasa tokko ykn qabeenya namoota muraasa ta’uu hin qaban. Hanga yaada diina hin taanetti Oromoon bakka inni itti wal dhagahu tahuu qaba. Ammumaan wal ukkamsuu fi wal-xiqqeesuun dhabachuu qaba. Oromoon saba bal’aa dha, ilaachi, aadaa fi hubannan isaas akkuma kana bal’ata. Yoo jabannee hojjanne, Ityophiyaa irra dabarre boqonnaa Afriikaa ille ta’uu dandeenya. Haala amma itti jiruun yoo itti fufne garuu, bara gabrumma keenya dheeresina. Saba keenya tuffachiifan. Kanaafu, wal nyaachu dhiifne wal haa gorfannu, walis haa dhageenyu. Waliirratti dhiifne, waliif haa dirmannu.
ADARAA SABAA !!!
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- MAAL WAYYA - February 3, 2017
- XIMQATAA KUMARRAA (WALOOFI BARREESSAA KITAABA AFAAN OROMOO) Kutaa 1ffaa - January 30, 2017
- Jechoota mana Jireenyaa dhala namaa fi gola bineeldotaa Waliin wal qabatan muraasa:Abdiisaa Guuttataa’tiin - January 29, 2017


text:
geggeeffameera.
Friday, May 9, 2014
Videos: Oromo Communities Around the World Demonstrate against TPLF genocide
May 9, 2014, WASHINGTON, DC (VOA) — Hiriirri kun magaalaa Finfinnee magaalottii naannoo jiran kan Oromiyaa waliin wal qabsiisuuf master palan qopahaa’ee mormuu dhaan barattootaa fi uummata hiriira mormii geggeessu irratti tarkaanfii mootummaan fudhate mormuuf ture. Click More for Videos
Kanneen Washington DCtti hiriiran irraa xalayaa isaanii kan fuudhan ministrii haajaa alaa irraa itti gaafatamtuu deskii Itiyoopiyaa Vernelle Trim yoo ta’an kanneen maatii namoonni hiriira sana irratti duraa du’aniif gadda itti dhaga’ame ibsuu dhaan dhiittaa mirga namaa Itiyoopiyaa keessatti raawwatamaa jiru akka dhaabatuuf irratti hojjenna jedhan jechuu dhaan qindeessitoonni ibsaniiru. Hiriirri fakaataan kutaalee US garaa garaa dabalatee biyyoota kan akka Afriikaa kibbaa Germany, Netherlands, Asustrlia, Switzerland, Sweden, Yemen fi kanneen biroo keessatti
geggeeffameera.
geggeeffameera.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Aminoo Asidii
chemistry kessatti, amino acidiin molekulii amine fi carboxyl functional group kan ofii kessa qaba. biochemistry kessatti immo, maqaan kuni kan ibsuu alpha-amino acidotta formula waluma-galatti NH2CHRCOOH ofii kessa qabani dha.[1] Molekulotni kuni immoo kuttan amino fi carboxylate jedhaman kan carbon tokkotii walitti qabataan yoo ta'an kuni immo a–carbon jedhamuu. Alpha amino asidonii garagara kan itti gargari ba'an garagarumma side chain (kutta R) alpha carbon isaanii irratti hunda'et. Garagarumman kunii immoo guddinan, diqicha hydrogen atom glycine kessatti argamu irra jalqabe, methyl group alanine kessatti argamu biraa darbee, hanga guddicha heterocyclic group tryptophan kessatti argamut ademma.
Alpha-amino asidoni proteiniin kan irrati hunda'e dha. Proteiniin kan umamuu yoo amino asidoni walit qabamaniin yoo ta'u kunis sansalata amino asid peptide bondiin walit qabaman umuudhan. Proteiniin gargara hunda, amino acid garagara ta'e ofii kessa qaba, tartibii kunis tartibaa protein tokkofaa dha. Akkumaa qubeen gargara waliti dhufaani maqaa garagara ummuu danda'anii hunda, amino asidoniis tartiba gargara gargaran walitti qabamanii proteinotta gargara ummuu ni danda'u.
Proteinotaa standard amino acids ta'an kan cellotan protein biosynthesis kessatti tajajilaman digdama (20)t jiru, isaanis kan himaman genetic code isaanitiin. Amino asidonii 20n kuni kan midhafaman molekulotta birra irra ta'ulee, Organizimotti gargara amino asid midhasu danda'aniin fi amino asiidonii nyattaa isaani kessatti barbachisuun gargari jirru. Gossi amino asid organizimotaan midhafamu hin dandenne essential amino acid jedhamani wamamu.
Wikimedia Commons on Aminoo Asidii
- ↑ Proline garuu formula wal-galla kana alla dha. Innis kutta NH2 ta'ee hin qabu.


text:
Warra eenyummaa saba tokkoo hin kabajne wajjin biyya waloo takka ijaaruun hin danda’amu
Posted by Madda Walaabuu Press on 8/11/2013
Hagayya 12, 2013 | Abdii Boruutiin*
Gara qabiyyee barreeffama kiyyaatti otuu hin seenin dura, duula nafxanyoonni yeroo ammaa Oromummaarratti godhaa jiran ilaalchisee, deebii mooraa keenya keessaa kennamaa jiruuf akka waliigalaatti; keessumaayuu ammoo Sabboonaan keenya Dargaggoo Abdii Fiixee dandeettii isaa addaa kanaan deebii inni kennaa jiru We Don't Expect a Dove From Snake Egg (Ke Ibab Inkulal Irgib Antebikim) baayi’see galatteffachuun barbaada. Asirratti gootummaa Dhaloota Qubee yoon dinqisiifadhu, waan Sabboonaan keenya Obboo Jawaar godhaa jiru hin daganne. Gaafii fi deebii inni EthioTube wajjin dhiyoo kana godhes http://gadaa.com/GadaaTube /8609/2013/08/07/ethiotube-presents-obbo-jawar-mohammed/ yoomiyyuu caalaa kutannoo dhaloota haaraa agarsiisa. Akka waliigalaatti yoo ilaalame, haalli yeroo ammaa kun waan adda addaa akka hubatan nama taasisa. Inni tokko Oromoon Oromummaadhaan bilchaatani fi Sabboonummaan isaanii cimaa ta’e, akkamitti gamtaadhaan dhimma saba Oromoo akka ittisan agarsiisa. Karaa biraatiin ammoo, tuffiis haa ta’u sodaa qabanirraayis haa maddu; sababni kanaa waanuma fedhes haa ta’u, jibbi Habashootni keessumaayuu nafxanyoonni Oromummaaf qaban ukkaamamee fi iitayee ture amma akka dhodhowaa jiru agarsiisa.
Gara mata dureetti deebi’uudhaaf, mee dura gaafiilee tokko tokkon kaasuu barbaada: Haala yeroo ammaa kanarraa Oromoon maal barata?Keessumaayuu warri Habashoota wajjin waliigallee, hojjennee biyya takka waliin ijaarra jedhanii yaadan, dhugumatti projektiin isaanii kun ni milkaaya jedhanii amauu? Makmaaksi: “Diinni diina kiyyaa michuu kiyya” jedhu akka waliigalaatti dhugaa haa ta’u malee, qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti waan hojjetu hin fakkaatu. Har’a, diina hamaa, Wayyaanee nama-nyaata kana injifachuuf jedhanii, Habshoota biroo, kan yoo haalli mijateef sirna dulloomaa durii sana deebisanii ijaaruuf hawwi qaban, wajjin tumsa uumuuf yaaduun ykn yaaluun deebiin isaa akkuma weellisaan keenya Adam Haruu ”Waraaboon narraa bu’ee, qeerransi narra bayus, bineensi bineensumaa,…” jedhe sana ta’a. Oromoon diinota hamaa lama akka qabu yoomiyyuu caalaa hubachuu qaba. Isaanis nafxanyoota haaraa (Wayyaanota) kan nu nyaachaa jirani fi nafxanyoota moofaa, kan muuxatanii bifa haaraadhaan nutti deebi’anii nu nyaachuuf hamuummachaa jiran; kanaafis halkanii fi guyyaa hojjechaa jirani dha.
Warra, maaliif eenyummaa keessan himattu? Maaliif maqaa kanaan of waamtu (yaamtu)? Kan nuti isinirratti feene (Ethiopiawinet) dhiistanii maaliif eenyummaa keessaniif dursa kennitu? jedhanii duula nurratti oofaa jiran wajjin, akkamitti biyya takka biyya waloo kan hundaafuu taatu ijaaruun danda’ama? Yoomuma shirri Habashootaa kun nutti mul’ata laata? Hanga yoomiitti gara gara faffacaanee; akka diinni kophaa kophaatti nu rukutu carraa kenninaaf? Kaayyoo hin milkoofneef ykn milkaayuu hin dandeenyeef maaliif yeroo keenya gubna? Maaliif beekumsa, dandeettii fi qabeenya Oromoos waan hin taanerra oolchina?Otuu nu arrabsaa fi nu abaaraa jiranuu, akkamitti isaanitti deemnee isaan wajjin hojjechuu yaadna? Namni bilisummaa namarraa fudhate akkamitti deebisee namaaf kenna jennee waayee bilisummaatuu isaan wajjin haasofna? Oromoo, jarri kun warra injifannoolee QBOn hanga ammaatti argamsiise kanaayyuu balleessuu barbaadaniidhaa bar. Mee hubadhaa waan isaan jechaa jiran. Mee ilaalaa waan tajaajiltootni isaanii barreessaa jiran. Mee ittiyaadaa akkamitti isaan seenaa saba keenyaa xureessaa jiran. Waan isaan nurratti dalagaa jiran lakkaawamee hin dhumu. Egaa, jara akkanaa wajjinii kan biyya takka waliin ijaarree nagaan wajjin jiraachuu dandeenyu?
Erga waayeen uummata ykn saba Oromoo TV Aljaziraa irratti mariitti dhiyaate fi achirratti Obboo Jawar “I am Oromo first!” jedhee dubbate booda, dhimmi kun nafxanyoota haaraa fi moofaallee tokko isaan taasise. Oromummaadhaan falumuun yookaanis Oromummaa dura dhaabbachuun kaayyoo jara lamaaniituu waan ta’eef, asirratti gamaa gamanaa waliif mirmatan (dirmatan). Oromoon hoo maal godhaa jira? Hanga yoomiitti callisanii taa’uun filatama? Oromoo fi Oromummaarratti karaalee adda addaatiin duulamaa jira. Biyya keessatti duguuginsi sanyii Oromoo akka jalqabetti ittifufaa jira. Wanti Oromiyaa bahaatti yeroo ammaa ta’aa jiru kun diraamaa fiilmii otuu hin taane, badii uummata keenyarratti banamee dha. Kan yeroo dhiyoo kana naannoo Arsiitti musliimota Oromoorra gaye; hojii sukkaneessaan kun, kan Apaartaayidiin Aafrikaa Kibbaa yeroo duri sana uummata gurraacha irraan gahaa ture sana wajjin walfakkaata. Uummata keenyarratti rasaasa dhukaasaa duuban itti kuflaa akka jiran waan viidiyoorratti mul’atee dha. Asirratti waayee kana yoon kaasu, dubbii gamaa gamanaa walitti fiduuf otuu hin taane, duulli nurratti godhamaa jiru kun hunduu kaayyoo tokko waan qabuufi.
Biyya alaatti, nafxanyoonni har’a kan Oromummaarratti duulaniif maaliif jennee yoo ofgaafanne, deebiin isaa ulfaataa waan ta’u natti hin fakkaatu. Habashootni, karaa tokkoon sodaan isaan Oromoorraa qaban akkuma jirutti ta’ee, karaa biraatiin garuu tuffii nuuf qabnirraa akka maddus dagachuu hin qabnu. Haa ta’u malee, maaliif nu tuffatu jennees ofgaafachuu qabna. Sababni inni tokko Oromoodhumatu Oromoo tuffachiisa. Oromootni mooraa ofii dhiisanii mooraa diinaatti ykn alagaatti kaachuun Habshootaaf hamilee kenna. Asirratti, sirbi Artistin keenya Haacaaluu Hundeessaa: “Alagaan alagumaa maaltu alagaadhaan fira jedhe…” jedhee weellise qabiyyee fi dhaamsi isaa Oromoota hundaafuu waan gale natti hin fakkaatu. Karaa siyaasaatiinis yoo ilaalame, impaayara dulloomtee kufuudhaaf dhiyaatte tana diimookraatessinee haaraa ijaarra warri jedhanii, asii fi achi dhama’anis akkasuma Habashootaaf hamilee akka ta’an waan nama mamsiisuu miti. Itoophiyummaa faarsuun jara keenyaa kunis, akka mooraan QBO laaffatte waan mul’isuuf, warra Oromummaarratti cichan kophaatti dadhabsiisuuf akka itti tolu waan hubataniif, sababa kanaan Sabboontota keenyarratti duula oofu.
Diinni silaa diinuma, alagaanis akkasuma, wanti isaan dalagan nama hin dinqu kan nama dinqu garuu, eenyummaa keessan hin himatinaa jedhanii yoo akkanatti nurratti duulan kana, warri nuti Oromoo dha; bilisummaa Oromootiif qabsoofna jedhanii dubbatan, karaa biraatiin garuu Habshoota akkanaa wajjin biyya takka ijaaruuf kaayyoo qaban, akkamitti of ilaalu? Eenyummaa ofii duubatti hanbisaniiti bilisummaa Oromootiif qabsaa’u moo Itoophiyaatu dursa jechaa; garuu maqaa saba Oromootiin fedhii dhuunfaa bakkaan gahuu barbaaduu? Waayee yeroo ammaa deemaa jiru kanarratti ejjannoon namoota keenyaa kun maali? Oromummaa dha moo Itoophiyummaatu dursa jedhanii otuu gaafatamanii, deebiin isaanii maal ta’ina laata? Namni eenyummaa ofiitiif hin quuqamne, eenyummaa isaa/ishii akkamitti ilaala? Nafxanyootni, kan dubbiin “Ani dura Oromoo dha” jedhu kun akkanatti isaan maraache, eenyummaa saba Oromoo kabajanii; biyya waloo hundaafuu taatu ijaaruu akka hin barbaadne yoomiyyuu caalaa ifa godhanii jiru. Kanaafuu, dhaamsi ani akka ilma Oromoo tokkootti Oromoota kaayyoo Oromummaarratti hin hundoofne qabaniif dabarsuu barbaadu: Tokkummaa ilmaan Oromoo, tokkummaa Oromummaa malee karaan biraa isinis ta’ee uummata Oromoo kan gabrummaa keessaa baasuu danda’u hin jiru.
Dhumarratti, carraa kanaan waan tokko ibsuun barbaada. Akkan Raadiyoo Simbirtuu (08/08/2013) irraa dhagayetti, Obboo Jawaar Mohaammad Prezidaantii Waldaa Qorannoo Oromoo (Oromo Studies Association – OSA) ta’ee filatamuun isaa baay’ee na gammachiise. Kun karaa adda addaatiin ilaalama. Tokkoffaa, Sabboonaan keenya kun, yeroo abaarsi fi arrabni Habshootaan irratti roobamaa jiru kanatti ittigaafatama knaaaf filatamuun isaa, isaafis ta’ee uummata keenyaaf kabaja guddaa dha. Lammaffaa, dargaggoo beekaa, xiinxalaa fi kutataan kun hogganummaa jaarmayaa kanaa fudhachuun isaa dhaloota haaraadhaaf fakkeenya gaarii ta’a. Jaarmayaan kunis bara itti aanee dhufu kana keessatti kan dur caalaa waan guddaa tokko dalagee; mooraa keenya keessatti jijjiirama fi bu’aa tokko akka fidu abdiin qaba. Obboo Jawaar, dandeettii kee kana uummata Oromootiif akka oolchitu, Waaqni/Rabbi fi Ayyaanni Oromoo si haa gargaaru, jabaadhu Sabboonaa keenya jechuun barbaada. Dargaggoo Abdii Fiixees akkasuma dandeettii qabdu kanaan uummata kee caalaatti akka tajaajiltu fi qabsoo kana keessattis gahee guddaa akka taphattu abdiin qaba. Atis jabaadhu. Hundi keessanuu dhaloota haaraaf fakkeenya gaarii ta’uu qabdu. Oromoon isinnii boona. Nuti yoomiyyuu dura Oromoo dha!
Galatoomaa!
===================================================================
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com
Gara qabiyyee barreeffama kiyyaatti otuu hin seenin dura, duula nafxanyoonni yeroo ammaa Oromummaarratti godhaa jiran ilaalchisee, deebii mooraa keenya keessaa kennamaa jiruuf akka waliigalaatti; keessumaayuu ammoo Sabboonaan keenya Dargaggoo Abdii Fiixee dandeettii isaa addaa kanaan deebii inni kennaa jiru We Don't Expect a Dove From Snake Egg (Ke Ibab Inkulal Irgib Antebikim) baayi’see galatteffachuun barbaada. Asirratti gootummaa Dhaloota Qubee yoon dinqisiifadhu, waan Sabboonaan keenya Obboo Jawaar godhaa jiru hin daganne. Gaafii fi deebii inni EthioTube wajjin dhiyoo kana godhes http://gadaa.com/GadaaTube /8609/2013/08/07/ethiotube-presents-obbo-jawar-mohammed/ yoomiyyuu caalaa kutannoo dhaloota haaraa agarsiisa. Akka waliigalaatti yoo ilaalame, haalli yeroo ammaa kun waan adda addaa akka hubatan nama taasisa. Inni tokko Oromoon Oromummaadhaan bilchaatani fi Sabboonummaan isaanii cimaa ta’e, akkamitti gamtaadhaan dhimma saba Oromoo akka ittisan agarsiisa. Karaa biraatiin ammoo, tuffiis haa ta’u sodaa qabanirraayis haa maddu; sababni kanaa waanuma fedhes haa ta’u, jibbi Habashootni keessumaayuu nafxanyoonni Oromummaaf qaban ukkaamamee fi iitayee ture amma akka dhodhowaa jiru agarsiisa.
Gara mata dureetti deebi’uudhaaf, mee dura gaafiilee tokko tokkon kaasuu barbaada: Haala yeroo ammaa kanarraa Oromoon maal barata?Keessumaayuu warri Habashoota wajjin waliigallee, hojjennee biyya takka waliin ijaarra jedhanii yaadan, dhugumatti projektiin isaanii kun ni milkaaya jedhanii amauu? Makmaaksi: “Diinni diina kiyyaa michuu kiyya” jedhu akka waliigalaatti dhugaa haa ta’u malee, qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti waan hojjetu hin fakkaatu. Har’a, diina hamaa, Wayyaanee nama-nyaata kana injifachuuf jedhanii, Habshoota biroo, kan yoo haalli mijateef sirna dulloomaa durii sana deebisanii ijaaruuf hawwi qaban, wajjin tumsa uumuuf yaaduun ykn yaaluun deebiin isaa akkuma weellisaan keenya Adam Haruu ”Waraaboon narraa bu’ee, qeerransi narra bayus, bineensi bineensumaa,…” jedhe sana ta’a. Oromoon diinota hamaa lama akka qabu yoomiyyuu caalaa hubachuu qaba. Isaanis nafxanyoota haaraa (Wayyaanota) kan nu nyaachaa jirani fi nafxanyoota moofaa, kan muuxatanii bifa haaraadhaan nutti deebi’anii nu nyaachuuf hamuummachaa jiran; kanaafis halkanii fi guyyaa hojjechaa jirani dha.
Warra, maaliif eenyummaa keessan himattu? Maaliif maqaa kanaan of waamtu (yaamtu)? Kan nuti isinirratti feene (Ethiopiawinet) dhiistanii maaliif eenyummaa keessaniif dursa kennitu? jedhanii duula nurratti oofaa jiran wajjin, akkamitti biyya takka biyya waloo kan hundaafuu taatu ijaaruun danda’ama? Yoomuma shirri Habashootaa kun nutti mul’ata laata? Hanga yoomiitti gara gara faffacaanee; akka diinni kophaa kophaatti nu rukutu carraa kenninaaf? Kaayyoo hin milkoofneef ykn milkaayuu hin dandeenyeef maaliif yeroo keenya gubna? Maaliif beekumsa, dandeettii fi qabeenya Oromoos waan hin taanerra oolchina?Otuu nu arrabsaa fi nu abaaraa jiranuu, akkamitti isaanitti deemnee isaan wajjin hojjechuu yaadna? Namni bilisummaa namarraa fudhate akkamitti deebisee namaaf kenna jennee waayee bilisummaatuu isaan wajjin haasofna? Oromoo, jarri kun warra injifannoolee QBOn hanga ammaatti argamsiise kanaayyuu balleessuu barbaadaniidhaa bar. Mee hubadhaa waan isaan jechaa jiran. Mee ilaalaa waan tajaajiltootni isaanii barreessaa jiran. Mee ittiyaadaa akkamitti isaan seenaa saba keenyaa xureessaa jiran. Waan isaan nurratti dalagaa jiran lakkaawamee hin dhumu. Egaa, jara akkanaa wajjinii kan biyya takka waliin ijaarree nagaan wajjin jiraachuu dandeenyu?
Erga waayeen uummata ykn saba Oromoo TV Aljaziraa irratti mariitti dhiyaate fi achirratti Obboo Jawar “I am Oromo first!” jedhee dubbate booda, dhimmi kun nafxanyoota haaraa fi moofaallee tokko isaan taasise. Oromummaadhaan falumuun yookaanis Oromummaa dura dhaabbachuun kaayyoo jara lamaaniituu waan ta’eef, asirratti gamaa gamanaa waliif mirmatan (dirmatan). Oromoon hoo maal godhaa jira? Hanga yoomiitti callisanii taa’uun filatama? Oromoo fi Oromummaarratti karaalee adda addaatiin duulamaa jira. Biyya keessatti duguuginsi sanyii Oromoo akka jalqabetti ittifufaa jira. Wanti Oromiyaa bahaatti yeroo ammaa ta’aa jiru kun diraamaa fiilmii otuu hin taane, badii uummata keenyarratti banamee dha. Kan yeroo dhiyoo kana naannoo Arsiitti musliimota Oromoorra gaye; hojii sukkaneessaan kun, kan Apaartaayidiin Aafrikaa Kibbaa yeroo duri sana uummata gurraacha irraan gahaa ture sana wajjin walfakkaata. Uummata keenyarratti rasaasa dhukaasaa duuban itti kuflaa akka jiran waan viidiyoorratti mul’atee dha. Asirratti waayee kana yoon kaasu, dubbii gamaa gamanaa walitti fiduuf otuu hin taane, duulli nurratti godhamaa jiru kun hunduu kaayyoo tokko waan qabuufi.
Biyya alaatti, nafxanyoonni har’a kan Oromummaarratti duulaniif maaliif jennee yoo ofgaafanne, deebiin isaa ulfaataa waan ta’u natti hin fakkaatu. Habashootni, karaa tokkoon sodaan isaan Oromoorraa qaban akkuma jirutti ta’ee, karaa biraatiin garuu tuffii nuuf qabnirraa akka maddus dagachuu hin qabnu. Haa ta’u malee, maaliif nu tuffatu jennees ofgaafachuu qabna. Sababni inni tokko Oromoodhumatu Oromoo tuffachiisa. Oromootni mooraa ofii dhiisanii mooraa diinaatti ykn alagaatti kaachuun Habshootaaf hamilee kenna. Asirratti, sirbi Artistin keenya Haacaaluu Hundeessaa: “Alagaan alagumaa maaltu alagaadhaan fira jedhe…” jedhee weellise qabiyyee fi dhaamsi isaa Oromoota hundaafuu waan gale natti hin fakkaatu. Karaa siyaasaatiinis yoo ilaalame, impaayara dulloomtee kufuudhaaf dhiyaatte tana diimookraatessinee haaraa ijaarra warri jedhanii, asii fi achi dhama’anis akkasuma Habashootaaf hamilee akka ta’an waan nama mamsiisuu miti. Itoophiyummaa faarsuun jara keenyaa kunis, akka mooraan QBO laaffatte waan mul’isuuf, warra Oromummaarratti cichan kophaatti dadhabsiisuuf akka itti tolu waan hubataniif, sababa kanaan Sabboontota keenyarratti duula oofu.
Diinni silaa diinuma, alagaanis akkasuma, wanti isaan dalagan nama hin dinqu kan nama dinqu garuu, eenyummaa keessan hin himatinaa jedhanii yoo akkanatti nurratti duulan kana, warri nuti Oromoo dha; bilisummaa Oromootiif qabsoofna jedhanii dubbatan, karaa biraatiin garuu Habshoota akkanaa wajjin biyya takka ijaaruuf kaayyoo qaban, akkamitti of ilaalu? Eenyummaa ofii duubatti hanbisaniiti bilisummaa Oromootiif qabsaa’u moo Itoophiyaatu dursa jechaa; garuu maqaa saba Oromootiin fedhii dhuunfaa bakkaan gahuu barbaaduu? Waayee yeroo ammaa deemaa jiru kanarratti ejjannoon namoota keenyaa kun maali? Oromummaa dha moo Itoophiyummaatu dursa jedhanii otuu gaafatamanii, deebiin isaanii maal ta’ina laata? Namni eenyummaa ofiitiif hin quuqamne, eenyummaa isaa/ishii akkamitti ilaala? Nafxanyootni, kan dubbiin “Ani dura Oromoo dha” jedhu kun akkanatti isaan maraache, eenyummaa saba Oromoo kabajanii; biyya waloo hundaafuu taatu ijaaruu akka hin barbaadne yoomiyyuu caalaa ifa godhanii jiru. Kanaafuu, dhaamsi ani akka ilma Oromoo tokkootti Oromoota kaayyoo Oromummaarratti hin hundoofne qabaniif dabarsuu barbaadu: Tokkummaa ilmaan Oromoo, tokkummaa Oromummaa malee karaan biraa isinis ta’ee uummata Oromoo kan gabrummaa keessaa baasuu danda’u hin jiru.
Dhumarratti, carraa kanaan waan tokko ibsuun barbaada. Akkan Raadiyoo Simbirtuu (08/08/2013) irraa dhagayetti, Obboo Jawaar Mohaammad Prezidaantii Waldaa Qorannoo Oromoo (Oromo Studies Association – OSA) ta’ee filatamuun isaa baay’ee na gammachiise. Kun karaa adda addaatiin ilaalama. Tokkoffaa, Sabboonaan keenya kun, yeroo abaarsi fi arrabni Habshootaan irratti roobamaa jiru kanatti ittigaafatama knaaaf filatamuun isaa, isaafis ta’ee uummata keenyaaf kabaja guddaa dha. Lammaffaa, dargaggoo beekaa, xiinxalaa fi kutataan kun hogganummaa jaarmayaa kanaa fudhachuun isaa dhaloota haaraadhaaf fakkeenya gaarii ta’a. Jaarmayaan kunis bara itti aanee dhufu kana keessatti kan dur caalaa waan guddaa tokko dalagee; mooraa keenya keessatti jijjiirama fi bu’aa tokko akka fidu abdiin qaba. Obboo Jawaar, dandeettii kee kana uummata Oromootiif akka oolchitu, Waaqni/Rabbi fi Ayyaanni Oromoo si haa gargaaru, jabaadhu Sabboonaa keenya jechuun barbaada. Dargaggoo Abdii Fiixees akkasuma dandeettii qabdu kanaan uummata kee caalaatti akka tajaajiltu fi qabsoo kana keessattis gahee guddaa akka taphattu abdiin qaba. Atis jabaadhu. Hundi keessanuu dhaloota haaraaf fakkeenya gaarii ta’uu qabdu. Oromoon isinnii boona. Nuti yoomiyyuu dura Oromoo dha!
Galatoomaa!
===================================================================
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com
Subscribe to: Post Comments (Atom)