text:
Obsa-furtuu milkaa’inna fi Gammachuu-kutaa 3ffaa
Meeqa kamtu obsa dhabee milkaa’innaa fi gammachuu irraa duubatti mucucaate! Obsii yeroo tokko tokko akka ibiddaa nama guba. Garuu gubaan isaa gara waan gaarii fi ifatti jijjirama. Namoonni gubaa obsaa kana baadhachuu dhabuu isaanitirraa kan ka’ee gubaa hamaa san caalu wanta jarjaniifi dhandhamu. Ilmi namaa jarjaraa fi ariifataadha. Wanta tokko dafee argu barbaada. Kuni garuu miidhaa malee bu’aa isaa fidu hin danda’u. Seenaa ummattoota darbanii yoo ilaallu, Nabiyyoota isaanitiin, “Adabbii ittiin nu sodaachistan fidaa dhugaa kan dubbattan yoo taatan.” jechuuni turan. Wanti Nabiyyoonni isaani itti waaman obsaan fudhachuu dhiisanii, adabbii waadaa galamanitti ariifatu. Wanti itti ariifatan isaanii hin oolle isaanitti bu’ee isaan balleesse. Kuni hundi obsa dhabuu fi jarjaruudha.
Meeqatu obsa dhabee karaa walakkaa milkaa’innaa irratti hafe. Ga’uuf xiqqoon osoo isa hafuu naafxan obsaa jalaa dhumatte baditti konkolaate. Namoonni yeroo lama keessatti obsii isaani jalaa dhumatu danda’a. ısaaniis: yeroo rakkoo fi yeroo toltuu. Garuu obsii yeroo toltuu baay’ee ulfaatadha. Namoonni baay’een yeroo rakkoo filannoo biraa waan hin qabneef obsuu danda’u. Garuu yeroo toltuu nama ijjannoo cimaa qabutu obsa. Obsa dhabuu irraa kan ka’ee mitii qabeenya ofiitin wanta fokkuu itti hojjatan? Obsa dhabuu irraa kan ka’ee miti namni yommuu qabeenya argatu Rabbiiin irraa garagaluu fi daangaa Isaa darbuu? Kana irraa kan ka’ee hadhaa wanta hojjataa turanii dhandhamu.
Insha Allah har’a adeemsa jireenya keenya keessatti obsa akkamitti akka jabeefannu mee haa ilaallu.
Obsa jabeefachuuf beekumsaa fi gocha nu barbaachisa. Waa’ee wanta tokko yoo hin beekin obsuun ni ulfaata. Erga beekanii booda beekumsa san hojitti yoo hin hiikin obsi dhufuu hin danda’u. Obsii beekumsaa fi hojii waliin kan wal qabateedha.
Obsi guddaa fi jalqabaa nuti jabeefachuu qabnu obsa ‘Ibaada Rabbii fi Isaa ajajamuu’ irratti. Namni tokko jireenya isaa keessatti imaana dhabnaan jireenya akkamii addunyaa aakhiratti gaggeessa? Ee kasaara isaa kan imaana dhabe! Addunyaa keessatti qabeenya dhabuun kasaaru dandeessa. Garuu yeroon booda qabeenya san ni argatta yookiin atu du’aan addunyaa tana gadi lakkista. Imaana yoo dhabde hoo akkam taata? Imaana malee addunyaa tana irraa yoo deemte adabbii akkamitu si eeggata? Warroota Rabbiin qofa gabbaruu dhiisani fedhii lubbuu isaani, sheyxaana fi namoota gabra ta’uun jireenya daraara akkamii akka jiraata jiran mee ilaali. Baay’achuu qabeenya isaani hin ilaalin. Inuma qabeenyi itti baay’achuun daraara irratti daraara, dhiphinna irratti dhiphinna, machaa irratti machaa isaani dabala jira.
Rabbiin qofa gabbaruun bilisummaa, gammachuu fi milkaa’inna dhugaa yommuu namaa laatu, Rabbiin alaa wantoota biraati gabra ta’uun ba’aa hin dandeenya namatti fe’a. Mee ilaali warroota faashini hordofan. Wanti haarofti baye yommuu jedhamuu wanta kaleessa bitan achi gatanii haarawa kana bituuf figu. Ammalle haroofti kuni isaan hin quubsu, kan biraa fedhu. Mee ilaali dubartii kabaja fi hamilee ofii gurgurtee. Warshaan faashinoota uffata tarsa’aa fi qaama ishii agarsiisu oomishuuf. Sheyxaannis kana itti bareechise kabajaa fi hamilee ofii uffata kana uffachuun gurgurti. Salphinna fi hoongo akkami! Kuni adabbii addunyaa nama Rabbiin qofa gabbaruu fi Isaa ajajamu dideeti. Yommuu imaana malee addunyaa keessaa bahan adabbiin isaani dacha dachaa ta’uun hadhaa wanta hojjataa turanii dhandhamu. Kanaafu imaana irratti obsa qabaachun hin barbaachisu ree?
Sheyxaanni imaana kee si jalaa hatuuf boqonnaa hin qabuu, yeroo hundaa wanta tokkoon si dhamaasun imaana kee sirraa mulquu barbaada. Yeroo kanatti obsaa, beekumsa, carraaqi, zikrii fi du’aayi barbaachisa. Meeqa kamtu fedhii ofii hordofuun sheyxaanni isa qabate karaa irraa jallise, erga kabajamee booda salphate. Aayan tuni fakkeenya gaarii nama imaanan booda duubatti deebi’e nuuf dhiyeessiti.
“Oduu nama Aayatoota (mallatoole, keeyyattoota, barnoota, raga ifa bahaa) keenya isaaf kenniinaan ishee irraa bahee, sheyxaanni isa hordofee fi jallatoota irraa ta’ee isaaniif odeessi. Odoo feenee isheedhaan (Aayatoota keenyan) ol isa fuunaa turre. Garuu inni gara dachiitti dabe, fedhii lubbuu isaas ni hordofe. Fakkeenyi isaa akka fakkii saree yoo ariite arraba baasuu, yoo dhiistes arraba baasuuti. Kuni fakkeenya ummata Aayatoota keenya kijibsiisaniiti. Akka isaan xinxallaniif jecha seenaalee odeessi.” Suura Al-A’araaf (7):175-176
Aayan tuni nama Aayatoota Rabbii erga beeken booda irraa garagalee hundaaf taati. Namtichi kuni Rabbitti erga amaneen booda yommuu fedhii lubbuu ofii hordofuu, sheyxaanni isa qabuun daandii haqaa irraa isa jallise. Jireenya Aakhiraa yeroo dheeraf turtuu dhiise jireenya addunyaa tanatti of maxxanse. Amantii ofii gurguree fedhii addunyaa jala fiige. Yommuu addunyaa irraa waa kennamuuf hin quufu, ammallee kan biraa barbaada. Inni akka saree arraba baasuti. Fakkeenya akkam fokkatu!
“Imaanni koolu gara sadarkaa ol’aanatti ittiin ol bararuu isaaf kennaa ture. Garuu inni sadarkaa gadii aanaa irraa gadii aanatti of gadi deebise.” Qajeelcha Rabbii dhiise lubbuu ofii hordofuun of hoongesse. Imaanni isaaf nageenya fi tasgabbii ta’aa ture. Garuu yommuu imaana irraa garagaluu addunyaa tanaa fi lubbuu ofitiif gabra ta’uun sheyxaanaf harka kenne. Kana caalaa hoongaa’a fi namni badaan ni jiraa ree?
Kanaafu imaana keenya eeguuf sirritti carraaqu qabna. Yommuu imaana keenya eeguuf carraaqnu obsa guddaa nu barbaachisa. Yeroo tokko tokko sheyxaanni imaana keenya akka bubbeen muka hurguftuutti hurgufa. Hurguffi kana yoo dandametti jala dabarte imaanni kee daran cimaa adeema. Fuggisoo kanaa garuu hurguffi kana yoo kufte imaanni kee ni dadhaba. Munaafiqni fi mu’iminni hurguffi kanaan adda bahu. Munaafiqni ni kufa. Mu’iminni immoo injifannoon bira darba. Akkuma hurguffi (qormaata sheyxaana) kana obsaan bira dabartuun sheyxaana irratti angoo argataa adeemta. Namni qormaata kana kufe immoo sheyxaanni aangoo isarratti horata.
Hurgufiwwan (qormaata sheyxaana) keessaa mee muraasa haa ilaallu:
1.Shakkii qalbii kee irratti darbuun imaana kee hurgufa (sochoosa)– Waa’ee Rabbii, Qur’aana, Guyyaa Qiyaama fi kkf ilaalchise shakkii qalbii kee irratti darba. Dhugaa soba, soba immoo dhugaa sitti fakkeessa. Dhama’iinsi fi dukkanni si muudata. Ni hurgufamta. Rabbiin sii haa eegu duubattis mucucaatun akka namticha armaan olii ta’uu dandeessa. Falli kee maalii ree?
a.Sheyxaana Rabbitti mangafachuu
Sheyxaanni dukkanaa, shakkii fi dhama’iinsa namatti buusun qajeelinna irraa nama dabsa. Yommuu sheyxaanni gaafiwwanii fi shakkii adda addaatin ilaalcha kee dukaneessu, Rabbitti isa mangafadhu. Sababni isaas Rabbiin “Yoo waswasaan (yaanni badaan) sheyxaana irraa ta’ee si jallisuuf dhufe, Rabbitti mangafadhu. Dhugumatti, Inni (Rabbiin) Dhagahaa, Beekadha.” Jechuun nu ajaja. (suura Fussilat(41):36)
Yeroo kanatti irra deddeebite Rabbitti mangafachuu fi obsuu si barbaachisa. Yoo obsa qabaatte yaanni badaa fi dukkanni suni sirraa deemun ifaa fi mi’aa imaana dhandhamta.
Namoonni yeroo baay’ee yommuu sheyxaanni waswasaa isaanitti darbuu, ni mormuu, qajeelinna irraa jallinatti mucucaatu. Qajeelinna barbaadu fi fudhachuu dhiisani, karaa sheyxaana jallinnaa hordofu.
“Jedhi ‘Gooftaa kiyya, ani hasaasa sheyxaanotaa irraa Sittiin mangafadha.Gooftaa kiyyaa isaan natti dhufuu irraa sitti mangafadha. (Rabbi a’uuzu bika min hamazaati shayaaxiin wa a’uuzu bika rabbi a’yahduruun) “ Suuraa Mu’iminuun:97-98
b.Karaan biraa qormaata sheyxaana jalaa itti baatu ‘beekumsa barbaadudha’. Beekumsi wantee (gaashaa) namaati. Wallaalummaan immoo diina fi badii ilma namaati. Sababa beekumsa sirrii dhabuu fi karaa qajeela hordofuu dhiisutin ilmi nama daraara keessaa hin baane keessa jiraataa jira. Beekumsi sheyxaana ittiin moo’attu filoosofii fi saayinsii ammayyaa osoo hin ta’iin gara Qur’aana fi Sunnaah Ergamaa Rabbii (Sala Allahu aleyh wa sallam) itti deebi’uudha. Sababa maddoota lamaan kanniin irraa garagaluutin jallinni ardii irratti baay’ate. Yommuu gara beekumsa kanaa deebituus mallatoolen gaafii baay’een sammuu keessatti kuufamu danda’u. Mallatoolen gaafii hunduu deebii qabuu yoo obsaan beekumsa kana barbaadde. Gaafiin hunduu takkaan deebii hin argatu. Obsa barbaachisa. Wallaalummaa irraa kan ka’ee namoonni dhugaa ifa jiru kijibsiisun lubbuu ofii miidhu. Wanta salphaa dhiisanii wanta beekumsii isaani bira hin geenye irratti sammuu ofii dadhabsiisu, ni dhiphisu. Waa’ee Rabbii ilaalchise Qur’aana fi hadiisa dhiisanii filoosofi adda addaatti taruun sammuu ofii dugulchu, ifa irraa dukkana jallinaatti taru. Kuni qormaata sheyxaanati.
c. Gaafiwwan hin fayyyanee gaafachuu dhiisu fi mormii irraa dheessu- Yommuu jireenya kee keessatti gaafiwwan si hin fayyanne gaafattu fi mormii baay’istu dukkana irratti dukkana ofitti dabalta. Baniin Israa’il wanta salphaa ajajaman hojjachuu dhiisanii gaafi hin fayyanne Nabii Muusaa (AS) gaafachuun dhimmicha ofirratti jabeessan. Nutis wanta nu hin fayyanne yommuu gaafannu, dhimmi salphaa ofirratti dukkaaneessaa adeemna. Yommuu gaafiwwan hin taane sheyxaanni qalbii kee irratti darbu Rabbitti mangafadhu. Namoota waliinis ol’aantummaa argachuuf yookiin na argaaf hin mormiin, lubbuu kee miitati. Warroota bu’aa malee si mormaniis irraa garagali. Wanta beekumsa irratti hin qabne nan beeka jette hin mormiin. Wanta hin beeknef hin beeku jedhi.
d.Salaata sirnaan salaatun furmaata guddaa qormaata sheyxaana jalaa itti baatudha. Salaanni siif jabeenya fi wantee si ta’a. Salaata akkuma argite yoo salaatte yookiin hundemaa dhiiste, sheyxaanni si qabachuun daandii haqaa irraa si jallisaa. Kanaafu salaata yeroo isaa eeguu fi sirnaan salaatun balaa sheyxaana jalaa bahuu dandeessa.
e.Qormaata sheyxaana jala imaana kee baraaruf falli biraa ‘Du’aayi fi zikrii’ baay’isuudha. Akkuma zikrii baay’istuun sheyxaanni sirraa dheessa. Akkuma Rabbiin dagattuun sheyxaanni dukkannatti si dabarsa. “Yaanni nama qoru sheyxaana irraa dhufuu jaaminnaaf sababa ta’a, Rabbiin yaadachuun immoo ijaa fi qalbii bana. Yaanni sheyxaana namoota dukkanatti dabarsa, gara Rabbii deebi’uun immoo ifaa kennaaf. Yommuu namoonni qajeelcha Rabbitti hidhatan, sheyxaanni isaan irratti angoo hin qabu.” Kanaafu akkuma zikrii fi du’aayi baay’istuun imaana kee baraara adeemtaa jechuudha. Du’aayiwwan babbareedo keessa kanniin yeroo hundaa gochuu hin dagatin:
يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ
“Yaa Kan qalbii Jijjirtuu hoo! qalbii koo Diinii(amantii) kee irratti gadi dhaabi.”
“Gooftaa keenya erga nu qajeelchitee booda onnee keenya dhugaa irraa hin jallisin. Si biraas rahmata nuuf kenni.Dhugumatti Ati akkaan kennaadha.” Suura Ali-Imraan 3:8
f. Badii fi cubbuu irraa dheessi– akkuma cubbuu fi baditti dabartuun imaanni kee dadhabaa adeema. Akkuma badii irraa dheessituun imaanni kee cimaa adeema.
2.Qormaanni lammaffaa sheyxaanaa salaata irraa duubatti si harkisuudha. Sheyxaanni akkanumatti lafa olka’ee nama tokko gabra hin godhatu namticha keessatti dadhabinna yoo arge malee. Namtichi jalqaba salaata dhiisa yookiin sirnaan hin salaatu. Ergasii fedhii ofii hordofa. San booda harka sheyxaanatitti kufa.
“Isaan boodaas bakka bu’oota salaata dhiisanii fi fedhii lubbuu isaani hordofantu hafe. Hallayyaa Jahannam qunnamuuf jiru. Garuu namni tawbatee, amanee, hojii gaarii hojjate, warri sun jannata seenu; homaa hin miidhamanu.” Suura Mariyam (19): 59-60
Kanaafu addunyaa tana waliin osoo ko’oomnuu fi fedhii teenya jala deemnu yoo salaata dhiisne, adabbii guddatu nu eeggata. Rabbiin irraa nu haa tiiksu. Aalimni Al-Qaasim bin Mukhaymirah akka jedhanitti Aaya tana keessatti salaata dhiisu jechuun hundeema salaatu dhiisu osoo hin ta’iin yeroo fi sirna isaa eeganii salaatu dhiisudha, yeroo irra dabarsuudha. Hundeema salaata dhiisu yoo ta’ee immaa kuni kufrii ta’a.” (Ilaali Tafsiir ibn kasiir, tafsiira Aayaa tanaa)
Qormaata lammataa kana jalaa bahuuf:
a.Gara masjiida fiigu fi jama’aan salaatu– akkuma gara Masjiida fiigdu fi Jama’aan salaattun, salaata irraa mi’aa argataa adeemta. Akkuma jeedalli hoolaa addatti argatte liqimsitu, sheyxaannis nama addatti argate karaa irraa dabarsa. Kanaafu haala kamiyyuu keessatti jama’aatti maxxanuun hulaa sheyxaana cufuudha. Jama’aa irraa dheessani adda fiigun immoo afaan diinaa keessa bu’uudha.
b.Yommuu azaanni azaanamu hojii hojjatan dhiisanii gara salaata fiigu– Yommuu bartee kana irratti of shaakalsiistu, sheyxaanni salphatti si hin qabatu. Garuu osoo azaanni bahuu akka waan hin dhagayinitti hojii addunyaa tee yoo itti fufte, hadhaa baay’ee dhandhamta. Yommuu azaanni bahuu, wanta hojjattu san dhiisun gara masjiida fiigi. Kana gochuuf carraaqqi waan si barbaachisuuf, obsaan carraaqi.
c.Erga gara salaata deemte booda yaada addunyaa alatti dhiisun salaata irratti xiyyeefachuuf carraaqi. Akkuma yaada kee guutu salaata irratti sassaabuf carraaqxun, salaata irraa mi’aa argatta. Kunu hunduu obsa waan barbaachisuuf obsi.
d.Erga salaata xumurte booda fiigde ba’uu osoo hin ta’iin du’aayi baay’isi. Akkuma salaata booda du’aayi baay’istuun salaata irraa mi’aa argatta, jabeenya horatta. Istigfaara (araarama kadhachuu) baay’isi.
Haala Kanaan Qormaata sheyxaana jalaa bahuu dandeessa. Kunu hunduu obsa gaafata. Obsa jechuunu wanta gaarii lubbuun tee hin jaalanne irratti gadi qabuu yookiin wanta si miidhu garuu lubbuun feetu irraa of qabu jechuudha.
Rabbiin gabbaruu irratti obsuun bu’uura wanta hundaati. Namni kana irratti obsuu dadhabee akkamitti ibidda jahannam irratti obsaa? Dhiiro beektu sila obsii hanguma duuti nutti dhuftuuti. Sana booda namtichi rakkinna Aakhiratti isa qunnamu obsee dhiise jijjirama wayitu hin qabu. (Ilaali suuratu Xuur (52):16) Rabbiin obsaa fi sabaata nuuf haa kennu. Amiin Yaa Rabbal aalamiin.


c: text/html

text:
Amala Gaarii-Kutaa 1ffaa
Gaalee husnul khuluq (amala gaarii) jettu gurri yommuu dhagahu, qalbiin ni mirqaanti. Inni/ishiin amala gaarii qaba/qabdi yommuu jedhamu, namoonni isa/ishii marsu, waliin hiriyyoomu barbaadu. Kanaafi, amalli gaariin sadarkaa ol’aanaa qabate. Garuu amala gaarii (husnul khuluq) jechuun maal jechuudhaa? Gosoonni isaa hoo maal fa’aa? Kana beeknaa laataa? In sha Allah har’a yeroo keenya kanarratti dabarsina. Wanta baranne immoo hojii irra oolchuf tattaafanna. Isin qophiidhaa? Haa jalqabnu…
Hiikkaa fi Ramaddii Amala Gaarii
Seenaa keessatti beektonni Islaamaa amala gaariif hiika adda addaa kennanii jiru.
Amala (khuluq)-jechuun suuraa keessa namaatti argamuudha[1]. Kana jechuun haala fi uumama namaati. Namni keessi fi uumamni isaa gaarii yoo ta’e wanti hojjatus gaariidha. “Gaarii” yommuu jennu immoo wanta bareedaa, tolaa, gammachisaa fi faaydi qabuudha.
Akkana jedhame jira, amala gaarii jechuun salphinna irraa of qulqulleessu fi wantoota gaggaariin of faayudha.
Ammas amala gaarii jechuun waan gaarii hojjachuu fi wantoota fokkuu dhiisudha.[2]
Kanaafu, hiikni amala gaarii isiniif galee? Yoo isiniif hin galin ramaddii armaan gadii irraa akka hubattan abdiin qaba.
Musliimoota yeroo ammaa keessa amala gaarii ilaalchise yaada dogongoraatu jira. Namtichi namaaf kan mararfatu, gaarii fi mi’aawaa yoo ta’e, inni amala gaarii qaba jedhu. Namtichi osoo salaatu ykn soomu baateyyu amala gaarii qaba jedhuun. Inuma namni tokko yaada akkana dhagahu danda’a, “Inni hin salaatu garuu amala gaarii qaba.” Kuni kan ibsu hubannoon yaad-rimee khuluqaa (amalaa) hir’uu ta’uu agarsiisa[3]. Amalli wantoota baay’ee kan of keessatti hammateedha. Amala gaarii bakka afuritti ramaduun (qoodun) ni danda’ama.
1.Amala gaarii Uumaa (Rabbiin) waliinii– namni tokko amala gaarii qaba kan jedhamu ramaddii afran kanniin yoo qabaatedha. Keessattu amalli gaariin Uumaa waliin qabu cimaa ta’uu qaba. Namni yoo hin salaatin amala badaa Rabbitti agarsiisaa jiraa jechuudha. Akkamitti namni amala gaarii qaba jedhama amalli inni Gooftaa isaa waliin qabu badaa ta’ee osoo jiru? Dhugumatti namni kuni mi’eessitu amala gaarii dhabee jira.
Ibn Useymiin (Rabbiin rahmata isaaf haa godhu) “amalli gaariin Rabbiin waliinii wantoota sadii of keessatti kan hammateedha” jedha.Isaaniis;
(A)- namni tokko wanta Rabbiin buuse hundatti shakkii tokko malee amanuu fi fudhachu qaba. Fakkeenyaf, waa’ee Guyyaa Qiyaamaa ilaalchise Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ibse jira. waa’ee Jannataa fi Jahannam maal akka ta’e Qur’aana fi sunnaan ifa taasise jira. namni kana shakkii tokko malee amane yoo fudhate amala gaarii Rabbitti agarsiisaa jiraa jechuudha.
(B) Ajajoota Rabbii fudhachuu fi hordofuu- wanta Rabbiin itti ajaje gammachuun hojjachuu fi wantoota Inni irraa dhoowwe dhiisudha. Fakkenyaf, salaata, sooma, zakaa fi kkf sirnaan hojjachuu. Ammas wantoota dhowwamaa kanneen akka zinaa, ribaa, alkooli fi kkf irraa fagaachu qaba. Namni wanta itti ajajame yoo hojjate fi wanta irraa dhoowwame yoo dhiise amala gaarii agarsiisaa jiraa jechuudha.
(C) Murtii Rabbii gammachuu fi obsaan baadhachu– jireenya namaa keessatti yeroo hundaa wanti gaariin nama hin qunnamu. Rabbiin ilma namaa qoruuf karaa adda addaatin wantoota isaan hin jaallanne itti murteessa. Fakkeenyaf, dhukkuba, hiyyummaa, du’aa fi kkf. Namni yommuu balaan (musiiban) itti bu’u obsu qaba. Dallanuu fi wantoota dhowwamaa kanneen akka uffata cicciruu, iyyuu fi qaama ofii rukutuu irraa fagaachu qaba. Kana irra, balaa isatti bu’e obsaa fi gammachuun fudhachuun Rabbiin irraa mindaa (ajrii) eegu qaba. Namni kana yoo godhe amala gaarii agarsiisaa jiraa jechuudha. Ta’uu baannan amala badaadha.
2.Amala gaarii namoota waliinii– namoota waliin amala isaa ni bareechisa akkuma beektonni gariin jedhan, “Amala gaarii jechuun- azaa (miidhaa) dhiisu, kennaa kennuu (arjoomu) fi fuulli bashaasha (ifaa fi kan seeqatu) ta’uudha.” Miidhaa dhiisu yommu jennu namoota arrabaan fi qaaman miidhu dhiisudha. Fakkeenyaf, arrabsuu, hamachuu, dhiiga dhangalaasu, rukutuu fi kkf gochuu dhiisudha. Kennaa kennuu yommuu jennu immoo qabeenya, beekumsa fi kkf isaanii qoodudha. Fuula bashaashaa qabaachu- yommuu namoota qunnamu seeqataa fi fuula ifaatin isaan qunnamudha. Gabaabumatti isaan miidhu irraa of qaba, wanta gaarii isaaniif kenna ykn tola ni oolaf akkasumas, fuula ifaatin isaan qunnama. Kuni amala gaariidha.[4]
Aayan Qur’aanaa suuratu al-A’araaf keessatti argamtu amala gaarii namoota waliin qaban tan of keessatti hammateedha.
“Haala [namootaa irraa isa] laafaa qabadhu (khuzil ‘afwa); toltuuttis ajaji. Wallaalaa irraahis garagalii.” Suuratu Al-A’araaf 7:199
Khuzil ‘afwa yommuu jedhu-wanta lubbuun isaanii hayyamte fi hojii fi amala irraa wanta isaanitti salphatu irraa fuudhi.[5] Fakkeenyaf, namoota yommuu waan gaariitti ajajju, wanta itti ajajje guutuu dhibbaan dhibbatti hanqinna tokko malee galmaan akka gahan hin eegin. Hanqinna isaanii irra darbiif. Ammas wanta isaan hin dandeenye irra hin kaa’in (itti hin ajajin). Isaan waliin yommuu jiraattu wanta barbaaddu guutumaan guututti akka siif guutan hin eegin. Fkn, niitin tee wanta barbaaddu hunda haala ati barbaaddun akka siif gootu hin eegin. Hanqinna ishii irra darbiif. Wanta ishiin siif hojjatte fudhu. Kan hafe dhiisi.
Toltuutti ajaji– jecha gaariitti, hojii bareedatti, namoota dhiyoo fi fagootti amala gaarii agarsiisutti, firummaa sufuutti, haadha abbaaf tola oolu fi kan kana fakkaatanitti ajaji.
Yommuu namoota waan gaaritti ajajanii fi kakaasan azaan (rakkoon) jaahila (nama wallaalaa) irraa nama muudata. Kanaafi, Rabbiin nama wallaala irraa akka garagalu ilma namaa ajaja. Akkuma inni wanta badaa sitti hojjate atille wanta badaa itti hojjachuu hin qabdu. Kana irra nama si dhoowwate, atillee isa hin dhoowwatin; nama hariiroo firummaa kee addaan kute ati immoo sufi; nama si zollome (miidhe) ati immoo nama haqaa ta’i.
Gaafii: osoo namni tokko si haleelun ykn qabeenya kee fudhachuun ykn si salphisuun ykn kan kana fakkaatan sitti hojjachuun daangaa sitti darbee fi si miidhee, irra darbuufi wayya moo haqa kee irraa fudhachu wayya?[6]
Ibsa kana ilaalchise akkana jenna: namtichi kuni nama dharaa, badaa yoo ta’ee fi yommuu isaaf irra dabartuu, inuma kan duraa caalaa si fi namoota birootti daangaa kan darbuu yoo ta’e, irra hin darbiniif. Haqa kee irraa fudhu, hin dhiisin.
Garuu namtichi amala gaarii kan qabu yoo ta’e haa ta’uu malee wanta badaa kana ni hojjate. Haala kana keessatti wanti irra gaariin isaaf irra darbuudha. Rabbiin (Subhaanahu wa ta’aala) akkana waan jedheef, “Namni dhiifama godhee [hariiroos] tolche galanni isaa Rabbiin irra jira.” Suuratu Ash-Shuuraa 42:40
Gabaabumatti namtichi nama dharaa fi badaa, yoo irra darbiteef miidhan isaa kan sitti dabalu yoo ta’e irra hin darbiniif. Haqa kee irraa fudhu. Garuu namticha nama gaarii. Tarii dogongore wanta badaa yoo sitti hojjate irra darbiif. Bu’aan irra darbuu islaaha (fooyya’insa, tolchuu) waan ta’eef.
3.Amala gaarii nafsee ofii waliinii- namtichi lubbuu ofii sirnaan kunuunsu fi wanta badaa ishii balleessu irraa eegu qaba. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ni jedha: “Harka keessaniin gara baditti of hin darbinaa.” Suuratu al-Baqarah 2:195
Fakkeenyaf, sigaaraa xuuxu, caati qama’uu, alkooli dhuguu fi kkf irraa lubbuu ofii fageessu qaba. Ammalle wanta hojjachuu hin dandeenye ofirratti fe’u hin qabu.
Lubbuu kunuunsuf karaan hundarra gaariin Rabbiif ajajamuu fi beekumsa karaa qajeelatti nama qajeelchu barbaadudha.
4.Amala gaarii lubbu-qabeenyi biroo fi lubbu-dhabeenyi waliinii- namni amala gaariin of faayu lubbuu qabeenyi birootif rahmata gochuu qaba, isaan miidhu hin qabu. Fakkeenyef, harree, horii, saree fi kkf sirnaan kunuunsu fi itti fayyadamu qaba. Hadiisa dubarti adurree hiite beelan ajjeeste ergasi jahannamin seente hundii keenya dhagahu dandeenya. Ammas dubartiin biroo bishaan boolloo keessaa waraabun saree dheebote obaaste. Ergasii Rabbiin badii ishii ni araarameef. Kanaafu, lubbuu qabeenyi birootti amala gaarii agarsiisu qabna.
Lubbu-dhabeenyi yommuu jennu immoo wantoota lubbuu hin qabne kanneen akka bishaanii, saantimaa fi kkf qisaasessu irraa of qusachuu fi sirnaan itti fayyadamu qabna. Namni yommuu wantoota kanniin qisaasessu amalli isaa badaa akka ta’e agarsiisa.
“Dhugumatti warroonni qisaasessan obboleeyyan sheyxaanati. Sheyxaanni Gooftaa isaatti akkaan kafaraa ta’eera.” Qur’aan, Suuratu al-Israa 17:27
Guduunfaa
•Amalli gaariin beekumsa, niyyaa fi hojii irratti kan ijaarramedha. Keessumattu, niyyaa fi hojiin namtichaa gaarii yoo ta’e, amalli isaa gaariidha. Ta’uu baannan, gaarii miti jechuudha.
• Amalli namaa kan madaallamuun amala inni Gooftaa isaa waliin qabuudha. Rabbii isaa waliin amala gaarii yoo qabaate, amaloonni hafan gaarii ta’u.
•Amalli Rabbii ofii waliin qaban wantoota sadii of keessatti kan hammateedha:1) Wanta Inni buuse fi beeksisetti dhugaan amanu, shakkuu dhiisu. 2)Ajaja Isaa hordofuu fi itti buluu. 3)Murtii Rabbii obsaan fi gammachuun fudhachu
•Amalli gaariin namoota waliin qabnu wantoota kanniin kan hammateedha: 1)Isaan miidhu fi rakkisu dhiisu, 2)isaanitti arjoomu fi tola oolu, 3)fuula ifaati fi seeqatin isaan qunnamu fi nagaha gaafachu, 4)miidha isaanirra nama muudatu obsuu fi irra darbuufi ykn araaramufi.
•Lubbu-qabeenyi biroo fi lubbuu dhabeenyi miidhu dhiisu fi sirnaan itti fayyadamuun amala gaarii irraayyi.
Like https://www.facebook.com/jireenyabadhaatu/
Kitaabbilee wabii:
[1] Sharihul aqidatil wasaxxiyyah 2/352 Ibn Useymiin
[2] Madaarija Saalikiin- 595 Ibn al-Qayyim (Ar-Risaala Publisher)
[3] Commentary on the Forty Hadith of An-Nawawi- 2/837-839
[4] Sharihu Riyaadu saalihiin 3/556-557 Ibn Useymiin
[5] Taysiral Kariimul Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani- fuula 355-Abdurahmaan Naasir Sa’dii- Darus salaam
[6] Sharihu Riyaadu saalihiin 3/556-557 Ibn Useymiin

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kuulaniin barcuma miila sadii qabu tokkorra teessee, harka isheen maddii ishee utubdee farda yaadaan takka dachaa bu’aa, takka immoo tabba bahaa imala dhuma hin qabne imalaa jirti. Kan kaleessaa duubatti deebitee yeroo yaaddu duwwummaan isheetti dhaga’ame. Keessumaa yaadni kaleessa Bashaatuun dhiyeessiteef immoo caalaatti mataa bowwuu isheetti ta’e. Gara itti gortu wallaalte. Fira mariyattu hin qabdu. Ofii ishee murteessuuf humna dhabde. Lamaan isaa keessaa tokko filachuun dirqama.Garuu isa kam? Yoo tole jette Marartuu of biraa dhabdi. Yoo didde immoo kan caalu Marartuu lubbuudhaan dhabuu dandeessi ta’a. Sanas ta’u kana tokko hin oolu.Yeroon garuu hin jiru. Marartuun manaatii taa’iifi dhaabii ishee dhorkatteetti. Erga taphattee kokkolfitee bubbulteetti. Hiriyyoonni ishee hundi qalamaafi dabtara (barruulee) bitatanii guyyaa manni barumsaa banamu hawwiin eeggachaa jiru.
Marartuun garuu barana barumsa itti fuufuu akka hin dandeenye erga bartee keessi ishee nagaa dhabeera. Kuulaniinis dhiphina Marartuu kana hin wallaalle. Garuu humna isheetii olta’e malee. Dameefi Lalisaan barumsaaf ga’anii irra darbaniiru. Manni isaanii dukkanaan liqimfameera.
Marartuun irbaata qopheessitee, Lalii ka’ii bishaan harkaa buusi jette. Mana Kuulaniitti seerri hangafaafi quxisuu ni kabajama. Hunduu waliif ajajama. Kan isaanitti hir’ate safuu, maal jedhuu osoo hin ta’iin qabeenya qofa. Lalisaan bishaan harkaa erga buusee booda, Marartuun nyaata fiddee gidduu isaanii keesse, Buddeen isheen dhiyeessite gabateerraa hin mul’atu. Raafuun irra tuulamee gaara cilaaloo fakkaata.
Marartuun garuu nyaachuuf fedhiin nyaataa ishee waan cufame fakkaata. Sababa isheen diddeef Kuulaniin hin wallaalle. Dameefi Lalisaan nyaachuu jalqabaniiru. Kuulaniin; Maree koo nyaata dhiisuun furmaata hin ta’uum! Dhukkubni kee dhukkuba kooti, rakkinni kee rakkina kooti, ani isin malee hin qabu, isinis na malee hin qabdan. Garuu homaa isinii gochuun dadhabe. Humnas nan dhabe. Abbaan keessan yeroo turetti hunduu nu jaallata ture. Amma garuu maal rakkattan nama nuun jedhu dhabne jettee waa’ee jireenyasaanii dukkana keessaan seenessiteef. Manni isaanii ibsaa hin qabu. Isaanoo silaa hiyyeessa ta’aniiti, warruma qabaniifuu ibsaan magaalaa Shaambuu dabareedha. Yeroo tokko tokko immoo achumaan badee daakuun manaa dhumee kan beela’u danuudha. Shaambuun hara Fincaa’aa, Amartiifi Nashee ollaa teessee yeroo dukkanaan weeraramtu kun salphinaa dha.
Manichi waan dukkanaa’eef fuula isaaniirraa hin mul’atu malee ijoolleen imimmaan hiyyummaa lolaasaa jiru. Harmee bara baranaa barumsa itti hin fufu taanaan…jettee imimmaan ishee hudhe jennaan waan dubbachuu barbaadde osoo hin xumuriin rarraastee hambiste. Osoo wal falmii jireenyaa dukkana keessaan gaggeessanii, bokkaan jandoon sagalee dhokfatee deemu gadi jignaan, manni isaanii dhimphisee haasaa isaanii addaan kute.
Waan isheen barbaaddu hunda nan guutaaf, barumsa ni baratti, nuyi lachuu ganama baanee galgala galla. Yeroo hundaa mana cufaatti galuurra jedheetan malee hojiin hamma kanaatti nu rakkisu hin jiru, as teessee qorra hiyyummaan hadooduurra, barattee boru nama ta’uu isheef wayya, siifis wabii taati jettee Bashaatuun Kuulaniitiin sossobde. Kuulaniin waan dubbattu dhabdee lafa ilaaltee calliste.
Calleensa xiqqoo booda ol jettee, Bashaatuu waan ati dubbatte kana wallaaleen miti, garuu… ijoolleen koo imaanaa dha, imaanaa abbaa isaanii, akka hin rakkaanne, akka hin beelofne, akka hin dheebonne kufii ka’ii naaf guddisi jedheera, ani garuu humna ittiin dhaamsa isaa galmaan ga’u nan dhabe. Egaa ani kanan siin jedhu waanan sitti himu kana yaadachaa dhala koo naa barsiisi. Imaanaa abbaashee dabarsee sitti kenneera jette imimmaan ishee sabbata bututtuu mudhiisheetiin haqachaa. Bashaatuun waan gaddite fakkaatti. Boquu cabsitee lafa ilaalti. Yeroon isaa haa fagaatu malee osoo akka har’aa hin ta’iin karfaffuun hiyyummaa ishee xuqeera. Har’a garuu barri sun akka lolaa lola’ee darbeera.
Homaa tokko hin yaadda’iin dhalli kee nabiratti hin miidhamtu jette Bashaatuun oljettee kuulanii ilaalaa. Waan walii galan fakkaatu. Boru ganama akka walargan walitti himanii nagaa walitti dhaamanii adda bahan. Lachuu hamma mana mana isaanii ga’anitti yaada mataa isaanii waliin haasa’aa galan.
Marartuuf guyyaa haaraan yaada haaraa qabatee dhufeera. Dubbii kana yeroo dhagessu keessi ishee nagaa dhabe. Ni jeeqamte , barnootaaf jettee maatii isheerraa adda bahuun, sanuu mana namaa galuun hammam akka ulfaatu gamanumatti tilmaamtee sodaatte. Dammeefi Lalisaan yeroo dhimmicha dhaga’an ni rifatan. Tokkittii obboleettii isaanii dhabuu hin barbaadan. Garuu hojii humnaa hojjetanii ishee barsiisuuf irree hin jabeeffanne. Waan godhan yeroo dhaban wal cinaa taa’anii boo’uu qofa filatan. Sanas ta’u kana Marartuun obsitee deemuuf murteessite. Guyyaan deemtu boru ta’ullee, eessa akka deemtu mana eenyuu akka deemtullee adda hin baafanne. Kuulaniin takka takka gaabbiin keessasheetti dhaga’ama.
Bashaatuun haala hunda mijeeffattee deemuuf qajeelteetti. Marartuunis qophooftee uffatashee peestaalii keelloo tokkotti naqattee harmeeshee cinaa dhaabbattee imimmaan lakkuu lakkuu dhangalasti. Obboleessi Bashaatuu shaanxaa dugdatti baatee isaan bira darbe, Bashaatuun boodasaa dhufte. Bashaatuun yeroo Kuulanii agartu “ni gaabbitee?” jette. Kuulaniin lakki jette sagalee gadi bu’een. Garaanshee mooga’eera. Bashaatuun qarshii dhibba sadii sabbata kuulanii isa qarshii digdamaa ol baatee hin beeknetti suuqxee koottu ni deemna bareedduu koo jette Marartuudhaan.
Marartuunis Dameefi Lalisaa maddii isaanii keessa dhudhungattee harmeesheetti maramtee nagaa itti dhaamtee osoo boossuu fuulashee gara fuulduraatti naanneffatte. Deemuu isheeti, isaanirraa adda bahuu isheeti, Dameefi Lalisaan bitaafi mirgaan wandaboo harmee isaanii qabatanii dhabbatanii ijaan ishee gaggeessan. Kuulaniin dhalashee waan gurguratte isheetti fakkaatee ofitti gaddite. Deebitee immoo qoraan laga boxoo guurtee ijoollee barsiisuuf haalli fayyaashee sodaachisaa ta’uusaa yaadattee of jajjabeessite.
Kuulaniin Magaalaa Shaambuu ganda 02 keessaa naannoo mana barumsaa Moodelii sadarkaa tokkoffaa jiraatti. Manni isheen keessa jirtu godoo laga boqqollootti ijaarratanirra waa malee hin jirtu. Qoraan laga boxoofi sakkeetii guuruun maatiishee bulchiti. Yeroon goonaan malee yeroo abbaan manaashee Dhugaasaan jiru akkuma hiriyyaashee naqxee obasteetti, tolchitee nyaachifteetti, beela nama oolchiteetti. Warri isheen yeroo san gargaarte har’a nagaa waaqayoollee ishee lagan. Silas “namni dhadhaa afaan kaa’an dhagaa afaan nama kaa’a” jedhu mitiiree jettee itti dhiisteetti.
Bashaatuun ganda baadiyyaa Bariisootti dhalattee guddatte. Barnoota sadarkaa 1ffaa mana barumsaa Moodeliitti osoo barattuu, maatiin ishee Tolasaatti heerumsiisan. Bashaatuun garuu Tolasaa waliin bultii gadhattee jiraachuun du’a isheetti ta’e.
Tolasaan qabeenya qaba malee umuriidhaan abbaashee gadi hin ta’u. kanaan booda Bashaatuun Tolasaa jalaa baddee magaalaa Naqamtee kan jirtu adaadaa ishee bira deemte. Barnootas itti fuftee achumaan abbaa warraa ishee isa ammaa Gammachuu waliinis wal barte. Erga guyyaa Tolasaa jalaa baddee deemtee Shaambuutti hin deebine. Kun yeroo jalqabaa isheeti. Kanallee akkoon ishee boqonnaan dhufte malee dhufuuf fedha godhattee miti.
Marartuun magaalaa Shaambuutii ba’uun yeroo jalqabaasheeti Konkolaataan saffisa isaa waan dabale fakkaata. Sirbi konkolaataa sana keessaa immoo Marartuu garaa booresse. Sirba Abitawu Kabbadaa; fageenya na dhowweef malee siyaaduu hin dhiisne haadha koo, maaliin godhaa garuu fageenyatti haa hammaatu nagaan taa’i, rakkattus rabbi jiraa beeloftus obsii taa’ii… imimmaan kee gaafasii yemmuu nagaggeessituu, deessee guddistee na dhabde haadha koo attam sii ta’uu… Kan jedhu dhaggeeffattee waan du’atti deemaa jirtu isheetti fakkaate malee kan jireenyatti deemtu itti hin fakkaanne. Addunyaa onteettu, kan namni irraa godaane, addunyaa simboo hin qabnetti waan deemtu isheetti fakkaate.
Ji’a sadii booda, Marartuun magaalaa Naqamtee ammallee keessashee hin beektu. Guyyaa hojii mana keessaa hojjechaa ooltee, galgala baratti. Iddoo barruuleen ishee jiru kan yaadattu yeroo barumsa deemtu qofa. Hojiin isheetti ulfaateera. Haalli hundumtuu akka isheen eegdetti hin taane. Bashaatuun iddoo dubbattetti hin argamne. Waadaashee eeguu dadhabde.
Marartuun haala nama gaddisiisu keessa jirti. Keessumaa erga guyyaa maatii isheerraa adda baatee afuurasaanii dhageessee hin beektu. Baay’ee isaan yaaddeetti. Maaliif hin yaadduree? Simboo qabeettiin intalaa yaaddoon fuulashee waan coologse fakkaata.
Ta’us miidhaginnishee uumamaa keessuma darbee ofitti nama hawwata. Dabbassaan ishee inni dibata tokko malee nuugii tumaa tole fakkaatee dugda isheerratti jigeeru sun qalbii nama hata. Dhaabbiin ishee kan namatti tolu shooxee mudhii ribuu taatee soolana guddachaa jirtu dha. Harmishee reefu guntutee akka gaafa jibichaa gamaaf gamanaan dhaabbatanii waan nama taajjaban fakkaatu. Hojiin hammam isheetti ulfaatullee haamileen keessashee cimaafi barumsasheef dammaqxuu ta’uu ibsa.
Dilbata ture guyyaansaa. Qe’een Bashaatuu calleensaan guutameera. Marartuun yeroo namni hin jirretti televizyinii ykn teeppii bantee hin taphachiiftu. Yoo yeroo argatte kitaabota adda addaa dubbisuu jaalatti. Keessumaa kitaabota asoosamaa Gammachuun yeroo barataa turetti bitee mana naqeeru sana tokko tokkoosaa dubbistee fixxeetti. Har’a garuu hojiitiin qaamnishee waan bututeef, callistee footee (soofaa) gubbaa akka ciisuu taateetti. Sagaleen balbala manaa yeroo xiix jedhu ofirra mil’attee Gammachuu ta’uu bartee iddoo teessuu kaatee gara golaatti dabarte.
Fuulli Gammachuu yeroo kaan caalaa waan ife fakkaata. Akkuma seeneen kootii isaa baafatee taa’ee “Marartuu mee bishaan dhugaatii naaf buusi” jedhe. Marartuun bishaan fiddee yeroo itti hiixattu harkaa fuudhuu dhiisee “har’a baay’ee sitti bareedeera’ jedhe ijashee keessa ilaalaa. Marartuun akka bishaan qabattee jirtutti gadi jettee jirti. Boquushee caalaatti dabsite malee homaa hin dubbanne. Harki isaa hiixatee burcuqqoo bishaanii bira darbee harkashee qabate. Isheenis rifattee burcuqqicha lafatti yeroo dhahamu altokkoon xamarmaree of jala ishee buuse. Maalinni waliinsaa? Gaashee! Maal taate? Jechaa gadhiifachuuf yaalii goote. Humnishee garuu kan irree Gammachuu jalaa ishee baasu miti. Walmorkii daqiiqaa yartuu booda Gammachuun fedha foon isaa isheerratti raawwate. Hamma daqiiqaa 30 tti Marartuun of hin barre. Hammasheen of bartutti qoqophaa’ee, yeroo isheen oljettu shugguxii baafatee addasheetti xiyyeeffate. Badiin isa ammaati. Dirqamaan gudeedamtee lubbuushees dabarsitee kennuuf jirti. Aarsaa gatii dhabeessa taate lubbuunshee. Marartuun akka allaadduu bishaan keessaa rom’ite. Dhimma kana Bashaatuutti dubbannaan reeffakeen gugguba jedhee doorsise. Ka’i amma na dhukkuba jedhii ciisi jedhee manaa bahe.
Gammachuun Bashaatuu erga fuudhee boqonnaa hin qabu. Keessumaa heerumtee kan baate ta’uushee erga dhaga’ee immoo argaashee jibbeera. Sababa kanarraa kan ka’e qarshii isaatiin dubartoota mana bunaa waliin yeroo hedduu deddeebi’ee ciiseera. Guyyaan sun darbe. Osoo Bashaatuun hin beekiin yeroo hedduu deddebi’ee Marartuu bira ga’eera. Marartuun dhimma kana himuuf lubbuusheef sodaatte. Dhiisuuf isa waliin waan akkasii raawwachuun du’a isheetti ta’e. Haaluma kanaan ji’oonni ja’a darban. Akka tasaa gaaf tokko osoo Marartuun dhaqna dhiqattuu Bashaatuun ergaa itti himtee deemuuf kutaa dhiqannaa yeroo bantu, Marartuun bakkuma dhaabbattetti gogdee hafte. Dhofkachuuf yaalii gootus ulfishee hin dhokanne. S ii namni baratu? Sii namni kaayyoo? Itti iyyite. Kashalabbee! Amma iddoo fiddetti narraa fudhuu deemi ija koo duraa! Saree! Jette Bashaatuun. Duruu baasa hin toltu. Marartuu dacheen gargar banamtee ishee hin liqimsitu. Samiin ol ishee hin fudhatu. Lafa hin beektu, nama hin beektu, qarshii hin qabdu. Keessumaa waa’ee maatiishee yeroo yaaddu imimmaanshee akka burqaa gannaa lola’a, harmeen koo anaaf jettee qoraan baatte, namaaf ergamte, har’a humnishee dadhabnaan as na ergite. Yeroo kana dhageessu immoo… Jettee yaadasheetti dhiphachaa guyyaa tokko bulte. Bashaatuun Gammachuutti yeroo himtu callise malee homaa hin dubbanne.
Silas waan godhe beeka Bashaatuutu hin beektu malee.Marartuu ani nama taata jedheen si fide. Ati garuu mul’anni nama ta’uullee si keessa hin jiru. Sobdee afaaniin dubbii kuulta malee. keessaa baatee dhala hiyyeessaa! Anaan maqaa koo xureessuuf natti dhufte! Jettee Bashaatuun Marartuu cephaate. Bashaatuun sobdee akkana jetti malee Marartuuf hin yaaddu.Maatiisheellee dubbisiistee hin beektu. Marartuun jiruu warrashee quba hin qabdu. Harmeenshees boossee dadhabdeetti. Har’a garuu dogoggorri uumamnaan Bashaatuun Kuulaniitti bilbilte. Kuulaniin yeroo bilbilli akka ishee barbaadu dhageessu, tibirbirtee, mucaa koo lubbuutiin jirtaa garuu? Hammanuma garaa jabaattaa? Jettee imimmaanshee qabachuu dadhabde. Harmee har’a lubbuun jira. Boru garuu hin beeku,haala badaa keessan jira, waa’ee koo lamuu hin yaadiin…jettee bilbila cufte. Heloo! heloo! Marii koo! Jennaan sagaleen homtuu hin jiru. Kuulaniin achumatti gaggabde. Bashaatuunis lamuu hin bilbille. Obboleessi ishees odeeffannoo Kuulaniif akka hin kennine akeekkachiifte.
Marartuun akka manaa baatu murtaa’eera. Gammachuun akka carraa mana hin turre. Kan qabdu sassaabbattee manaa bahuuf qajeelte Marartuun.
Yeroo manaa bahuuf jettu waraqaa tokko minjaalarra keessee baate. Bashaatuun golaa gadi baanaan Marartuun balbalarra geesseetti. Waa hattee baati jettee peestaaliishee sakattaate. Garuu homaa dhabdee of duuba deebite..
Marartuun amala akkasii namaafuu ni jibbiti. Iji Bashaatuu waraqaa minjaalarra bu’ee jirurra qubate. Daftee fuutee bantee dubbisuu eegalte;
Aadde Bashaatuuf, Bashaatuu ani dhala hiyyeessati. kan sibira nafides hiyyuma kooti. Abbaakoo du’atu narraa fudhate, harmee koo hiyyuumaatu mogoleeshee buuse malee isaan ana jaalatu, anaaf gaddu ture. Maal godharee “Akka garaa ta’aaree marqaan galaa ta’aaree” jedhe geeraraan. Akka garaa koo ta’uu didee akka carraa koo naaf ta’e. Carraa badaa! Ati garuu arraba dhadhaa godhattee harmee koo sossobdee anaan fudhatte. Isheenis osoo imimmaanshee cobsituu akka imaanatti sitti na kennite. Anattis dhugaa fakkate. Ati garuu mana kee geessee waadaa kee dagatte. Dheebuu barumsaatu maatii koorraa adda na baase. Sibira dhufnaan ba’aan garbiraa natti fe’ame. Haata’u carraa kooti! Badii ati narratti raawwatte irratti dabalee abbaan warraa kee inni ofittoon, inni of malee siin hin jaalanne sun immoo caalatti keessa onnee koo na madeesse. Fedha foon isaa narratti raawwatee akka nama nagaatti afaansaa qabatee taa’e. Hojii keessan barri isiniif haa baasu malee! Ani gara carraan na geessite deemeen dararaafi cunqursaa ilmaan hiyyeessaarra jiru irrattin qabsaa’a malee lubbuu koos hin balleesu. Atis jireenya keetti fayyaa buli.
Bashaatuun barreeffama kana erga dubbistee booda, Marartuu! Jettee sagalee guddaan waamtee balbala banattee baate. Marartuun miilla fageeffatteetti. Ijashee duraas dahatteetti. Bashaatuun manatti ol deebitee aalbee qara lama qabu tokko fudhattee dhaabbattee yaadde, Gammachuun mana hin jiru. Osoo jiraatee silaa…aalbicha minjaala jala dhoksitee dhufaatii Gammachuu eegde. Marartuun naannoo Calalaqiitii baatee gara bakkee Jamaatti osoo deemtuu aadde Ganamee harka buute. Ganameen taliila garaa qulqulluu nama rakkate waliin rakkachaa ooltudha. Maal godha silaa gaariif hin toluutii Ganameen dhala hin qabdu (dhabduu ) Marartuu argitee garaan ishee mooga’ee jennaan fudhattee galte.
Har’a Marartuun deessee haadha ilma tokkooti. Fafa kana baattee callistee hin rafne booree isheetti ta’e. Balbala aadde Ganamee fuulduratti godoo buufattee; guyyaa bunaafi shayee daldalti, galgala immoo barumsa baratti. Maamiloonnishee hunduu yaada jajjabinaa isheef kennu. Maddi galiishees dabalaa waan dhufeef, harmeesheef bilbiltee qarshii ergiteettiif. Jireenyishees fooyya’eera. Marartuun abdii kutattee, hamileen jireenyaa osoo keessasheetti hin laafiin rakkina hunda dandeessee barnoota itti fufte. Dogoggorri uumame dogoggorashee akka hin ta’iin waan beekteef, rakkoo kana keessaa bahuuf mudhii hidhatte. “Abbaatu of mara jedhe bofni” jedhu mitiiree kunoo har’a barnoota saayinsii komputeraan Yuunvarsiitii Haroomayaa irraa eebbifamtee, waajjira olaanaa ta’e kan finfinnee keessatti argamu tokko keessatti miindeffamtee hojjechaa jirti. Harmeesheefi obbolaashee ifa jireenyaatti baaste. Aadde Ganameefis oolmaashee dachaan deebisaa jirti. Marartuun xiiqii akkasiin imimmaan imaanaa Gammachuun haxoofte.
Barreessaan: Turaa Amanuu 0910 53 30 93


text:
TAAJJABBII -Kutaa 42ffaa
–
Oduu Boordii OMN Keessaa Mimmiliqanii Bahan
——
Dursee sababan oduu kana ifa baasuu barbaadeefan hima. Oduun kun akka namtokkeetti eenyuunuu hin ilaallatu. Bulchiinsa OMN qofa ilaallata. Ammas, duraanis waa’ee OMN kanan barreessaa ture namtokkee irratti xiyyeefachuuf miti. OMN bulchiinsa isa madaalu, kan dhaabbati addunyaa isa fakkaatan qaban qaba moo hin qabu gaaffii jedhu deebisuun akka danda’amuufi. Yoo hin qabaanne, qaamni dhimmichi isa ilaalu irratti ha hojjetuuf jedheeni. Hawaasni Oromoo biyya alaa jiraatan, kanneen dhaabbaticha qaarshii buusanii jiraachisan rakkoo jiru baranii sirreessuu irratti qooda isaanii akka gumaachaniif odeeffannoo dhugaa kennuufiif jedheeni. Gara oduu boordii keessaa mimmiliqaniittan darba.
Oduun miliqxee baate tokkoffaan haala Abdi Fite itti hojii irraa ariyatameen walqabata. Ariyamuu isaa dura waa tokkotu ta’e. Namootni bulchiinsa OMN wajjin hidhata qaban suuraa argitan kana qopheessanii “gaazexeesitoota jaallatamoo” jedhanii waamuun Facebook irratti walitti daddabarsan. Akkuma argitan Abdi Fite keessa hin jiru. Namootni bulchiinsa OMN wajjin hidhata qaban kun Abdi Fite hojii irraa ariyamuuf akka jiru dursanii beekaniiru jechuudha. Abdi Fite ummata Oromoon jaallatamuuf dhiisuu isaa akkamiin baran gaaffii jedhu kaasa.
Oduun lammataa kallatiidhaan Boordii OMN keessaa maddite. Akkuma yaadatamu, Abdiin otuu inni hojii isaa hojjetaa jiruu waamee “ammaa jalqabdee hojii irraa ariyatamteetta” kan jedheen Mohammed Abdosh ture. Namni kun duraan Dayrektara Ittaanaa OMN kan ture yeroo ta’u hojii isaa dhaabee bulchiinsa OMN keessaa bayee ture. Abdii hojii irraa ariyuun yeroo barbaachisu, waamamee hojiitti deebi’e. Nama hojii irraa ariyamee turetu deebi’ee nama hojii irra jiru ariye jechuudha. Waanti akkasii dhaabbata kamuu keessatti ammaan dura dhagahamee beeka hin fakkaatu.
Oduu sadaffaan qooda Henok Gabisa OMN keessatti qabu ilaallata. Akkuma namni hedduun beeku, namni kun duraan OMNiif gorsaa seeraa (legal advisor) ture. Garuu innis gara waggaa lamaa dura hojii isaa akka gadhiisu ta’ee ture. Bakka isaa kan bu’e/buute fira miseensa boordii tokkooti. Ammaaf maqaa isaa/ishee dhahuu hin barbaadu. Namni kun yeroo bakka Henok bu’u/buutu, ogeeyyiin seeraa akka dorgoman hin taasifamne. Kubbaaniyaa/Dhaabbata kamuu keessatti namni tokko hojii irratti kan ramadamu namoota kan biroo wajjin dorgomee yoo mowate qofa. OMN kana hin goone. Duunyettiidhaan fira boordii OMN sana gorsaa/gorsituu seeraa taasisee ramade. Henok hojii isaa duraanii irratti kan deebi’e Abdi Fite hojii irraa ariyuun geenyaani. Amma Abdiin hojii irraa ariyatamuu mudhii hidhatee deggeraa kan jiru isa.
Oduu afuraffaan dhimma maallqaqaa ilaallatti. Maallaqi ummata irraa guuramaa jiru iftoominaan hojiirra oolaa jira moo hin jiru gaaffiin jedhu boordii OMN keessatti gaaffii cimaa kaasee wal mormii cimaan deemsifamaa jira. Gaaffiin kun akka hin kaane kanneen jedhan jiru. Kanneen, lakkii qoratamee dhugaan jiru iftoominaan ummatatti gabaafamuu qaba jedhanii kan falmaa jiranis jiru. Namootni OMNiif ittigaafatamaa dinagdee ta’an kan beekan maallaqa isa USA keessaa haala sirna qabeessaan walitti qabame qofa beeku malee isa Awurooppaa, Awustraaliyaa, Afriikaa Kibbaa fi Biyyoota Arabaatii walitti qabamu kan beeku Daayrektara OMN qofa. Kunis boordii keessatti gaaffii cimaa kaasee jira. Walfalmiin keessoo boordii kun garamitti baasuuf akka jiru amma beekuun hin danda’amu
Oduu shanaffaan har’a taatee. Daayrektarri OMN addunyaa mara keessatti hanga har’aatti qaamoota OMN Local Chapter jedhaman hunda %100 diigee namoota isaaf amanamoo ta’an bakka buuseera. Keessa beektoti akka dubbatanitti, Jawar Mohammed tarkaanfii battalaa kana fudhachuun isaa maallaqa towachuun akka hin danda’amneef jedheeti. Dhimmi kunis miseensota boordii keessatti gaaffii guddaa kaasee irratti dubbatamaa jira. Ammaaf oduun mimmiliqanii bahan as irratti xumuramu. Walitti deebi’uun keenya akkuma barii yeroo eegdee dhufuun waan hin hafne.


text:
Ogeessonni seeraa lammiiwwan Oromoo naannoo addunyaa jiran walitti dhufuu dhaan dhaaba tokko uummatanii jiran. Maqan dhaaba isaanii waldaa Abukaatolee Oromo kan sadarkaa addunyaa jedhama.
Kaayyoon waldaan kun itti hundeeffamee fi godaantotaa fi koolu galtoota biyyootii adda addaa keessa jiran kanneen mirgi isaanii maal akka ta’e hin hubanne gargaaruu kanneen gorsa gama seeraa barbaadanis degeersa gama kanaan jiru kennuun gargaaruuf jecha.
Dhaabiin kun yeroo jalqabaaf kan hundaa’ee Hagayya 1 bara 20014 wal ga'ii geggeeffateen hundeeffama isaa labse. Eeyama seeraa argachuun sirnaan beekkannaa yeroo argatutti dhaabi kun waajjira isaa haadhoo Asuma Washington DC godachuu dhaan hojii isaa kan jalqabu ta’uu dur taa’aan waldaa kanaa obbo Baayisaa Waaqwayyaa nuuf ibsanii jiran.


text:
Soba Shirkii-Kutaa 1
Wanti Rabbii olta’aa gaditti gabbaramu (waaqefatamu) hundi soba (baaxila)
Jalqaba soba ykn baaxila jechuun wanta haqa faallessu, hundee hin qabnee fi baduudha. Rabbii olta’aa gabbaruun haqa gadi dhaabbataa hin jijjiramneedha. Isaan ala wanta biraa gabbaruun immoo soba hundee fi ragaa hin qabneedha. Namni Rabbiin gabbaruu gabbarrii (ibaadaa) isaa irraa firii argata, ni mindeefama. Namni Rabbiin ala wanta biraa gabbaru immoo gabbarri isaa irraa firii homaatu hin argatu. Wanti inni hojjatu hundi ni bada. Akka awwaaraa bittinaa’a. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa hojii namoota Isaan ala wanta biraa gabbaran (waaqefatanii) ilaalchisee ni jedha:
“Hojii irraa gara wanta isaan hojjataniitti qajeelle. Dhukkee faca’aas isa taasifne.” Suuratu Al-Furqaan 25:23
Mee asi gaditti wantoonni Rabbiin alatti gabbaraman soba ta’uu ragaaleen haa dhiyeessinu. Asitti “wantoonni Rabbiin alatti gabbaraman soba” yommuu jennu, wantoonni kunniin wantoota gabbaramuu (waaqefatamu) hin qabneedha, gabbarriin (ibaadaan) isaaniif godhamu soba (baaxila), mataan isaanitu kan badaniidha jechuu keenya.
Sanamoota gabbaruun (waaqefachuun) soba (baaxila)
Sanamoonni danu (hedduminna) sanamaati. Sanamni siidaa dhaabbame waaqefatamudha. Ingliffaan “Idol” Amaariffaan “Xaa’ot” jedhama.
Akkuma dubbiin soba jedhamuun ibsamu, hojii fi amantiinis soba jedhamuun ni ibsama. Akkuma dubbii dhugaa hin taanen “Kuni dubbii sobaati” jennu, amantii dhugaa hin taanenis “kuni amanti sobaati.” Jenna. Akkasumas, hojii faayda hin qabnee fi bu’aa homaatu hin buufnen “Kuni hojii sobaati” jenna. Namni sanamoonni ni fayyadu, miidhaa ni deebisu jedhee amanuun isaan waaqefate, amantii fi hojiin isaa kuni soba. Sababni isaas, sanamoonni siidaa nama fayyaduu fi miidhaa namarraa deebisuu hin dandeenyedha. Kanaafu, namni sanamoonni na fayyadu ykn miidhaa narraa deebisu jedhe amanti sobaa amanee jiraa jechuudha. Yoo sanamoota kana waaqefates bu’aa homaatu waan isaan irraa hin arganneef hojii sobaa hojjatee jiraa jechuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dhugaa kana akkana jechuun ibsa:
“Sila wantoota ofiifuu uumamtoota ta’anii waa tokko uumuu hin dandeenye Rabbitti qindeessuu? Isaan gargaarus hin danda’an, ofis hin gargaaran.” (Suuratu Al-A’araaf 7:191-192
“Sila wantoota ofiifuu uumamtoota ta’anii waa tokko uumuu hin dandeenye Rabbitti qindeessuu?” Kana jechuun sila mushrikoonni wanta homaa uumuu hin dandeenye Rabbiin waliin gabbaruu (waaqefatu)? Wantoonni isaan gabbaran kunniin sanamoota uumamaniidha. Sanamoonni dhagaa ykn muka bocamanii akka siidaatti ol dhaabbamaniidha. Rabbiin ni uuma, sanamoonni kunniin immoo homaa hin uuman. Ibaadan (gabbarrin) Khaaliqa qofaaf ta’a. makhluuqaaf hin ta’u.
Osoo dhimma uumuu sanamoonni hin dandeenye dhiisnee wanta uumuu caalaa salphaa ta’e, kan akka gargaaru fi fayyadu ilaalle, sanamoonni kunniin kana gochuu ni danda’uu? Gaafii kanaaf deebiin aayah itti aanu keessatti ni dhufe:
“Isaan gargaarus hin danda’an, ofis hin gargaaran.” Kana jechuun Rabbiin yoo waan badaa namoota kanniinitti buusu barbaade, sanamoonni kunniin isaan gargaaru hin danda’an. Inumaa “ofis hin gargaaran” kana jechuun osoo namni tokko sanamoota kanniin caccabsuu ykn arrabsuu barbaade, of gargaaru hin danda’an, waa tokkollee ofirraa hin deebisan.
Namni wanta tokko kan gabbaruuf (waaqeffatuuf) isarraa faayda argachuuf ykn miidhaa akka isarraa deebisuufi. Akkasi miti ree? Wantoonni isaan gabbaran kunniin immoo isaan hin fayyadan, miidhaas isaan irraa hin deebisan. Inumaa mataa ofiitu fayyadu ykn miidhaa ofirraa deebisuu hin danda’an. Kanaafu, wanta homaa uumuu hin dandeenye, nama biraa dhiisii ofuyyuu fayyaduu fi miidhaa ofirraa deebisuu hin dandeenye, akkamitti faayda irraa argachuuf ykn miidha ittisuuf gabbaranii (waaqefatanii)? Kuni zulmii fi gowwummaa hunda caalee malee wanta biraa ta’uu danda’aa?[1]
“Yoo gara qajeelinnaatti waamtan, isin hin hordofan. Isaan waamtanii yookiin isin cal’iftoota taatanis isin irratti waluma qixa.” Suuratu Al-A’araaf 7:193
“Yoo gara qajeelinnaatti waamtan, isin hin hordofan.” Yaa mushrikoota sanamoota kanniin osoo gara karaa qajeelaatti waamtanii, isin hin hordofan. Sababni isaas, sanamoonni kunniin lubbu-dhabeenyi waan ta’aniif hin hubatan, hin dhagayan.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa sanamoota isaan gabbaran haala kanaan ibsu kan barbaadamef guddinna dogongoraa isaaniitii fi fokkinna filannoo isaanii beeksiisuufi. Ni jedha: wanti gara qajeelinnatti waamamee fi itti beeksifamee qajeelinna kana hin beekne, jallinnaa fi qajeelinna addaan hin baasne, akkamitti gara qajeelinaatti isin qajeelchaa? Waamu fi cal’isuun namaa wanta kana biratti wal qixa. Sababni isaas, sanamni waamicha namaa hin hubatu, sagalee isaa hin dhagayu. Kanaafu, amalli isaa akkana kan ta’e akkamitti gabbaramaa (waaqefatamaa)? Gooftaan gabbaramu nama Isa gabbaru kan fayyaduudha, nama Isa faallessu immoo kan adabuudha. Waliyyi Isaa kan gargaarudha, diina Isaa kan salphisuudha, nama Isaaf ajajame gara karaa qajeelatti qajeelchudha, kadhaa nama Isa kadhatee kan dhagayuudha.[2]
“Isaan waamtanii yookiin isin cal’iftoota taatanis isin irratti waluma qixa.” Kana jechuun sanamoota kana waamtanii cal’istanii isaan biratti waluma qixa. (Waamtanis cal’istanis deebii isiniif hin deebisan.) Sababni isaas, sanamoonni dhagaa ykn muka ykn sibiila waan ta’aniif hin dhagayan. Kanaafu, wanta nama hin dhageenye akka nama gargaaruuf akkamitti kadhatanii? Namni sammuu qabu yoo itti xinxalle, gabbarriin (waaqefannaan) isaaniif godhamu soba akka ta’ee fi namni isaan waaqefatu gowwaa akka ta’e jala muree mirkaneessa.
“(194)-Kanneen isin Rabbii gaditti kadhattan akkuma keessanii gabroota. Kanaafu, dhugaa kan dubbattan yoo taatan, mee isaan waamaa isiniif haa awwaatanii. (195) Sila miila ittiin deeman qabuu? Yookiin harka ittiin qabatan qabuu? Yookiin ija ittiin argan qabuu? Yookiin gurra ittiin dhagayan qabuu? Jedhi, “Shariikota keessan waamadhaa, ergasii shira natti baasaa. Yeroos naaf hin kenninaa. (196)-Dhugumatti waliyyiin (tiiksaa fi gargaaraan) kiyya Rabbii kitaaba buusedha. Inni saalihoota ni gargaara, ni eega. ” Suuratu Al-A’araaf 7:194-196
“Kanneen isin Rabbii gaditti kadhattan akkuma keessanii gabroota. Kanaafu, dhugaa kan dubbattan yoo taatan, mee isaan waamaa isiniif haa awwaatanii.” Kana jechuun wantoonni isin Rabbiin alatti gabbartan (waaqeffattan) akkuma keessanii uumamtootaa fi Rabbiif kan bulaniidha. “Wantoonni kunniin ni miidhuu ykn ni fayyadu, gabbarriin isaaniif ta’u” jechuu keessatti dhugaa yoo dubbattan, “mee isaan waamaa isiniif haa awwaatanii.” Yommuu isaan waamtan mee waamicha keessaniif haa awwaatanii.[3] Kana jechuun wantoonni isin waaqefattan hanga feetan osoo waamtanii isiniif hin awwaatan. Sababni isaas, isaan kana hin danda’an. Sanamni fi taabonni dhimmi isaanii beekkamadha. Sababni isaas, kunniin muka ykn dhagaa homaa hin dhageenyedha.
Namoota du’an yoo ta’an, waan du’aniif homaa hin dhagayan. Isaan irraa warri gaggaariin Guyyaa Qiyaamaa nama isaan gabbare ni mormu.
“Sila miila ittiin deeman qabuu? Yookiin harka ittiin qabatan qabuu? Yookiin ija ittiin argan qabuu? Yookiin gurra ittiin dhagayan qabuu?”
Namni faayda fiduuf ykn miidhaa ittisuuf amaloota kana hojjachuuf isa dandeesisan qabaachu qaba. Amaloota kanniin keessaa kan jalqabaa beekumsa, dandeetti, jireenyaa fi fedhiidha. Kana waliinu meeshaalee miiraa fi sochii kan akka argituu, dhageetti, harka ittiin waa qabatan, miilli ittiin deeman jiraachu qabu. Wanti amaloota kanniin hin qabne nama biraatiif faayda fiduu ykn miidhaa irraa deebisuu dhiisiti mataa ofiitifu faayda fiduu ykn miidhaa ofirraa ittisuu hin danda’u. Dhugaa kana aayan armaan oli akkana jechuun ibsiti: “Sila miila ittiin deeman qabuu? Yookiin harka ittiin qabatan qabuu?” Kana jechuun sanamoonni isin gargaaruuf miila ittiin deeman qabuu? Yookiin miidhaa isin irraa deebisuuf harka ittiin waa qabatan qabuu?
“Yookiin ija ittiin argan qabuu? Yookiin gurra ittiin dhagayan qabuu?” Kana jechuun hanga haala nama isaan gabbaruu beekanitti ija ittiin argan qabuu? Yookiin gurra sagalee nama isaan kadhatuu ittiin dhagayan qabuu?
Ijji sanama (siidaa) gubbaatti godhamte waa arguu hin dandeessu. Gurri isaaniif godhamees sagalee homaatu hin dhagayuu. Kanaafi, ija ittiin argan, gurra ittiin dhagayan qabuu jedhe.
Wantoota kana gabbaru fi kadhachuun hir’inna sammuu keessatti gowwummaa daangaa ol’aanaa irra gahee fi hubanna qulqulluu dhabuu irraa kan maddeedha.[4] Erga miila ittiin deeman, ija ittiin argan, gurra ittiin dhagayan hin qabaatin isaan kadhachuu fi gabbaruun faayda maali qabaa? Kanaafu, ibaadan (gabbarrin) gonkumaa sanamoota kanaaf hin malu.
“Jedhi, “Shariikota keessan waamadhaa, ergasii shira natti baasaa. Yeroos naaf hin kenninaa.” Kana jechuun wantoota gabbartan kan isin ibaadaa keessatti Rabbiif shariikota gootan kanniin gargaarsaaf waamadhaa. Ergasii isaan waliin wanta badaa fi jibbamaa natti buusuf walitti qabamaa. Na hin tursiisinaa, kana daddafsiisaa (ariifachiisaa). Ani Rabbiin irratti waan hirkadheef wantoota gabbartan danta itti hin kennu.[5]
Firiin affeerraa kanaa, wantoonni isaan gabbaran yoo isaaniif deebii hin deebisin dadhaboo akka ta’an mul’isuufi. Kanaafu, sanamoonni isaanii homaa akka hin dandeenye, shirkiin isaanii hojii sobaa hundee hin qabnee fi yaada sobaa akka ta’e ni mirkanaa’a.[6]
“Dhugumatti waliyyiin (tiiksaa fi gargaaraan) kiyya Rabbii kitaaba buusedha. Inni saalihoota ni gargaara, ni eega.” Asitti kitaabni Qur’aana. Saalihonni namoota gaggaarii niyyaan, hojii fi dubbiin isaanii toleedha.[7] Rabbiin subhaanahu saalihoota ni gargaara, ni eega. Akkuma aayah biraa keessatti jedhe:
“Rabbiin waliyyi warra amananiiti. Dukkana baay’ee keessaa gara ifaatti isaan baasa.” Suuratu Al-Baqarah 2:257
Asitti waliyyin kan gargaaru, eegu fi qajeelchudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala warroota amanan ni gargaara, ni eega, ni qajeelcha. Dukkana kufrii, badii fi shirkii keessaa gara ifa iimaanaa, beekumsaa fi qajeelinaatti baasa. Dhugumatti kuni eeggumsaa fi gargaarsa guddaadha.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Xabarii-10/632-634, Tafsiiru Sa’dii-354, Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-5/102
[2] Tafsiiru Xabarii-10/634
[3] Madda olii-635,
[4] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-5/106-108
[5] Tafsiiru Muyassar-175
[6] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-5/109
[7] Tafsiir Sa’dii-355


text:
Haleellaa Magaalaa Triipoolii keessatti buufata baqattootaa irratti raawwatameen namoonni 40 ol ajjeefaman
Qondaaltonni Liibiyaa akka jedhanitti haleellaa kana waraanni Jeneraal Khaliifaa Haftaariin hogganamu kan raawwate yoo tahu, namoota ajjeefamaniin alattis baqattoonni 80 ol kan madaayan tahuu ibsan. Dubbi himaan tajaajila yeroo balaa Osaamaa Alii AFPtti akka himetti, daa’imman dabalatee namoonni 120 ol buufata xiyyaaraan haleelame kana keessa kan turan tahuu ibse.
Baqattoonni haleellaa ganama har’aa raawwatame kanaan miidhaman irra hedduun lammiilee Afrikaa gara Awrooppaatti baqataa turan tahuus odeeyfannoon ni addeessa. Dhaabbata mootummoota gamtoomaniitti Ejensiin Baqattootaa UNHCR ajjeechaa kana kan balaaleffate yoo tahu, haalli baqattoota Liibiyaa keessatti argamanii ammas hedduu yaaddessaa tahuu beeksise.


text:
Sadaasa 30,2015 Gabaasa Qeerroo Jaarsoo
Wallagga Aanaa Jaarsoo baadiyyaalee adda addaa fi gandoota baadiyyaa Haro Birruu jedhamu keessatti uummanni gamtaan ka’ee diddaa guddaa deemsisaa jira.
FDG aanaa kana keessatti ta’een wal qabatee barattooti Oromoo sadii rasaasa Wayyaaneen rukutamanii buufata fayyaa aanaa Jaaroo keessatti waldhaanamaa jiru haala Kanaan barattootaa fi qonnaan bulaa akkasumas jiraattota aanicha keessaa manneen hidhaatti guuraman hedduu waan ta’aniif ammatti guutuutti adda baafachuun nama dhiba.
Haala walii galaan aanaan Jaarsoo qabsoo farra gabrummaa olaanaa keessa galanii jiru,waraanni Wayyaanee humnaa ol ta’uu irraan humna dabalataa Gimbii irraa yaammatee naannichi dirree lolaa fakkaachuun waraana Wayyaaneef buufata ta’aa jira.


text:
This language is currently in review and will be available soon!
Tima ilaalchisee mala dhiyeessii nuti qabnuTimni keenya kan maddu timawwan armaan dura irra deddeebiin hijii irra oolaa turan ykn hiikamaa turan tooftaalee kanneen akka Eurocentric, Programmatic, short-sited irraayi. Amala Piroojectiin kun kaayyeeffate isaan kana dhiisuu dha. Ka’uumsi keenya inni ijoon yaad-rimee ykn falaasama Gidduu galuu hiika qabeessa fi tima qabeessa ta’e fi hundee isaati irraa ragaalee qabatamoo fi muuxannoowwan jireenya keessa darbaniin kan deeggaramuu dha. Qu’annaan hiraarsawwan mana keessaa irratti tasifame Eurocentric hunda galeessaa keessa kan ramadamu ta’ee, hiraarsi mana keessaa yommuu uumamu maal fa’a of-duubaatti qabatee dhufa, ykn hidda dheereeffatee akka turu kan isa taasisu maali dha, akkasumas namoota fi hawaasa ittiin miidhame fi dhugaa jireenya guyya guyyaa irraa yommuu fagaatu faayidaa fi hojii irra oolmaan isaa shakkisiisaa ta’a.
Piroojectiin amma jiru bu’aa qu’annaa-yeroo dheeraa itiyoophiyaa keessatti dhugaalee qabatamaan hiraarsa mana keessaa deegaran hubachiisu fi amantoota fi luboota waliin adeemsifamee dha. Muuxannoon sun saaxilamtoota hiraarsa mana keessaaf akkasuma yakkamtootaaf deebii kennuun wal-qabatee qophaa’ummaa lubootaa dagaagsuun bu’aalee gaggaarii fi barbaachisoo argamsiisuuf qoodafudhattoota amantaa fi amantaan alaa kan walitti fiduu isaaf ragaa nuuf ta’a.
Malleen dhiyeessii qindaa’aan fi naanoodhuma barbaadame irratti bu’uureeffatan hun deeggarsa, ogummaa fi fedhii guutuu qu’attootaa fi ogeeyyii, qooda fudhattootaa fi hawaasaan ala galmaan gahuu hin danda’u. Kanaafuu, piroojectichi mala dhiyeessii michummaa marii waliinii, ibsa dhuunfaa fi fayyadamummaa waliinii isa shariikummaa dagaagina ogummaa qaamolee kamiyyuu mirkaneessu lafa qabsiisuuf kan kutatee ka’e dha. Gareen misoomuun/dagaaguun tima ijoo kaayyoo piroojektii kanaa ti.
Piroojektichi paakeejiiwwan gooree timaa kaayyoolee sadan kana irraa maddaniin kan hogganamu ta’us; akkuma qarqaartota, qooda fudhattoota fi koreewwan biyyoota Itiyoophiyaafi Ingiliizii keessatti jiran waliin itti fayyadama qabeenyawwan haaraa irratti tima bulchuuf bobbaane hundatti haallan haaraatiin walbaruu fi dhimmoota haaraa irraa fayyadamuuf hiika TIMAA qu’annaa fi qorannaaf akka ta’u turtii guutuu piroojectichaaf banaa taasifna.
Kaayyooleen timaa piroojektichaa akka itti aanutii ibsamuu danda’u.


text:
Waggootii kudhanii fi sanaa oliif iddoo kana keessa jiraanne kan jedhan jiraatonni, mootummaa biraa tajaajiila adda addaa argataa turre, baasii adda addaa kan hanga qarshii miliyoona tokkooo fi walakkaa ta’u kennu keenyaaf ragaa qabna jedhu.
Yeroo manneen kun diigamanis beeksisa tokko malee akka ta’e, humnootiin hidhatanis namoota reebuu isaanii akkasumas kanneen hidhaman akka jiran ibsamee jira.
Dhimma kana kan ilaaleen aangawaan deebii akka kennan gaafataman isinii dubbisuuf yeroo hin qabu jechuu dhaan odu gabaasaa raadiyoo sagalee Amerikaa Mallaskaachoo Ammahaaf deebisanii jiru.


text:
llmi Mootii Fiiliip, abbaan warraa giiftii Elizabeet ganna 99tti du'aan boqotan
Waggoota 73f abbaa warraa giiftii Biritish Elizaabet 2ffaa kan ture Ilmi mootii Fiiliip, Duukiin Edinbiraa ganna 99tti du'aan boqochuu masaraan biyyaalessaa Bakiingihaam beeksise.
Ilmi mootii Filiip fi intalli mootii Elizabeet kan bultii ijaarratan bara 1947 ture, kunis Elizabeet Giiftii ta'uu waggaa shan dura ture. Gaa'illi isaanii seenaa warra mootii Biritish keessatti isa dheeradha.
Ibsi masaraa Baakingiham akkas jedhe: "Kabajamtuu kan taate Giiftiin [Elizaabeet] gadda guddaadhaan abbaan warraa ishee jaalatamaa ta'e, ilmi mootii Fiilip, Duukiin Edinbarg boqochuu isaa beeksifti."
"Ilmi mootii Filiip ganama kanaa Masaraa Windisoor keessatti nagaan boqoteera."
MM UK Booriis Joonsan duukichi "jireenya dargaggoota hedduuf dadammaqina ykn hamilee uumee ture" jedhan.
"Maatiin warra mootii mamii tokko malee dhaabbata jireenyi biyyaalessaa keenya gammachuu fi madaala akka qabaatu godhuu keessatti barbaachisummaa qabu akka ta'e gargaareera."
'Cichoomina jabaa'
Hogganaan paartii warra Leebar Sar Keer Istarmer UKn "tajaajilaa uummataa adda ta'e" dhabde jedhe. Itti dabaluunis "Cichoomina adda ta'ee fi Giiftiif of kennuu isaatiin" yaadatama jedhe.
Bulchituun Iskootilaand Nikoolaa Isturjen, du'a duukichaan "gaddeera" jette. "Ergaa jajjabinaa kan dhunfaa koo, kan mootummaa fi uummata Iskootilaand - kabajamtuu giiftii Elizaabetiifi maatii isheef dhaamna" jette.
Namoonni bebbeekamoo kaanis du'a duukichaan gadda itti dhagaahame ibsataa jiru
Duukiin Edinbiraa, ilmi mootii Fiilip Bitootessa darbe ture hospitaala 'King Edward VII' kan jiddugaleessa Landan jiru, iddoo baatii tokkoof itti wal'aanamaa turanii kan bahan.
Achitti rakkoo onnee yaalamaa turan.
Ilmi mootii Filiip fi Giiftiin Elizabeet ijoollee afur, akkawoo saddeeti fi akaakilee 10 waliin horaniiru.
Odeessa kanarratti wanta haaraa jiru jala jalaan isin biraan geenya.


text:
Hawi Guddina, Mechara…West Hararge another massacre, another wound. It is being reported that at least 26 people have lost their lives and as much as 40 wounded. It is becoming apparent that these massacres are are not isolated incidents but strategy to eliminate us. It is an ongoing offensive so, we do not even have the total tally of lives lost or the wounded. What now?
Hawwii guddinaa dhaqqabaa
“Ummata hawwii guddinnaatiif dirmadhaaf.Lola guddaa deemaa jira.”
Godina Harargee Lixaa Aanaa Hawwii Guddinnat hardha Muddee 6 2010 Poolisii Oromiyaa 5 Miliishaa 6 Hawaasa irraa nama 22 Akkasummas ummata Somaalee irratis Namnii hedduun Shiira Mekelakeyaan xaxeen Ajeefamaniiru .
Woraani hamma ammat Hawaasaf mekelaakeya giddut deema jira .
kashalaboon TPLF Dantaa Siyaasa isaanitif jechaa miidha hammana gahuu hawaasa gubbat dhaqabsiisun garaa nama madeessa .
Haala deema jiru kana Hatatamaan Qaamon Mootummaa Naanoo Oromiyaa ol’aanon Itti gaafatamtoon Godina Hararghee lixaa , Manguddonif Qeerron wol tahuun tasgabiin akka argamu irrat hojjachuun dirqamaadha .
Dhaabbileen fayya naanawwa sanit argamtanii dirqamnii guddaan issin irra jira madoolen hedduun gamma keessanit dhufaaru Dhaabani Fannoo Diima biyyat san keessa yoo jiraate Hatatamaan hawaasaf akka dirmatu dhaamsa qaama dhimmii kun ilaaluf dabarsa .
Woreegamtoota Huunda Rabbiin janataan haa qananiisu !
Firaa fiixa maraaf obsaaf jajabina hawwina
Poolisiin Oromiyaa Harargeetti arkamtan, sabboonummaan teessan gaafa ummata keessanirraa diina cabsitan qofa. Aantummaan keessan qaamaa-qalbiin hawaasa keessanitti aanuun haa mullattu. Gochi Ambotti gaggeeffame fakkeenya gaarii isiniif haa tahu. Osoo muydanii arraas namni keenya Harargee lixaa aanaa Hawwii guddinaatti dhume. Qawween harka keessan jirtu bishaan hin tuftu, maali yoo duula bantanii lafa ormaa saamuu baattanis lola ifirraa ittisuu gootan? Maal eegaa jirtan?
Irra daddeebitee Wayyaaneen wanni nutti himaa jirtu, jabaattanii gaafa lola kaaftan malee akki barbaaddan hin jiruudha. Biyya ol’aantummaan seeraa hin kabajamne keessatti, nama si dhawe numa dhoyta malee miira mariitiin miidhaa sirra geyse hiikkachuun numan taane. Dhagaa tokkicha diinatti darbannuutu haasawa kuma caala. Haqa keenya deeffachuuf dubbii hin haqaarru. Humna, humnaafi humna.
https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=806956529493043&id=505293446326021


text:
Kitaabni jireenya waggoota shantamaa (50) ungulaalu maxxanfamaa jira. Kitaabni Afaan Ingilisiitiin barreffame kun dhimmoota garaagaraa mataduree 100 kessatti qabatee jira. Dhimmootni matadurelee kunneenii bifa gaggabaaboo dhaan barreffaman (miiltoo lameen ilaali). Barreffamoonni akkasitti qopheffaman kunneen Afaan Ingilisii gara hawaasa Oromootti kan fidedha. Dhimmootni irra guddeessi irratti xiyyeffataman Oromiyaa fi Oromoo calaqqisu.
Kitaabichi Afaan Ingilisii gara hawaasaatti kan fide dhimmoota guyya guyyaa dhiheessuudhaani. Waliin jireenyi hawaasaa bifa ifaa ta’een seenaa sana keessatti ibsamaniiru. Umamni naannoo uumama kanneen akka mukaa baalaa, lageenii, bineensota, beeyiladoota, martinuu jiraachuuf dhama’uun garuu immoo walii wajjin jiraachuun haala gahaa ta’een ibsamaniiru.
Caalmaatti immoo Afaan Ingilisii bifa sirrii ta’ee fi bareedaa dhaan barreffame. Kunis kitaabicha sadarkaa kitaabilee gaarii (Good Books) jedhaman keessatti argamanii taasisuu danda’a. Haalli kun immoo kitaabichi manneen barnoota olaanoo keessatti Afaanichi akka xiyyeffannoo argatu gochuu danda’a. Akkuma beekamu Afaan Ingilisii biyya kana keessatti waggoota baayyeef gadi bu’aa dhufee jira. Kitaabichi Koolejoota keessatti adeemsa baruu fi barsiisuu keessatti barattootaa fi barsiitota ni fayyada. Mee gaafa kitaabichi maxxaanfamee as ba’u (Amajjii/January 11, 2020) Galma Giddugala Aadaa Oromootti irratti haa mariyannu.
Eebba kitaabichaa irratti argamaa naa ho’isaa!
Taaddalaa Tafarraa Dhaaba
Jireenya Laafaa – roga faallaa
Jireenyi Laafaan hawwii nama hundaa ‘fakkaata’. ‘Fakkaata’ kan jedhu jecha sirrii dha; sababni isaa namni martinuu jireenya keessatti yaadrimee laafina jireenyaa jedhu jaallachuu isaa/ishee hin beeknu. Hojii bifa bareedaa fi haaraa ta’een hojjechuu namoota kalaqaa fi haaromsa beekan biratti ni jaallatama. Yoo hojiin hamaan bifa haaraa dhaan akka laaffatu gochuun danda’ame warri hubachuu hin dandeenye isa laaffifame sana jaallachuu hin danda’ani. Sababa kanaaf ‘Jireenya Laafaa’ hubachuuf fakkeenya dhiheessuun barbaachisaa ta’a. Gama birootiin immoo jireenyi laafaan miidhaas ni qabaata.
Kumpiyutarri an barreffama kana qopheessuuf itti fayyadame fakkeenya kalaqaa ti. Sirna barreffamaa isa duraa isa arsama, nuffisiisaa fi dadhabsiisaa ta’e fooyyessuuf fayyade. Meeshaan ittiin barreessan inni duraa (typewriter) yeroo isaatti harkaan barressuu manna fooyyee qabaatu illee dogoggora xiqqoof jecha irra deebi’amee barreessuuf nama dirqisiisa ture. Kompiyutarri garuu bu’aa ajaa’ibaa hojii keenya irratti nu argamsiiseera. Yeroo gabaabaa keessatti bu’aa hojii baayyee kan qulqullina qabu nu argamsiisa. Kompiyutarri haala akkasiitiin hojiidhaan jiruu fi jireenya keenya akka fooyyeffannutti nuu gumaacha.
Fooyyeen kun jiraatu illee dhaloota dargaggoo fi shamarree keessaa warri fooyyee kana ija jaalalaa tiin hin ilaalle jiru; ifaajee/dhamaatii dhalootni darbe fooyyee kana fiduuf galmeesse hin faarsani. Sababa fooyyee argame kanaa qofaaf gama ofiitiin hojii qulqulluu (fakkeenyaaf barreeffama qulqullina qabu) osoo hin gumaachin bu’aa isaaf/isiif hin malle argachuuf nafaa’uu hin barbaachisu.
Fakkeenyaaf gama qunnamtii tiin fooyyee argamsiisuun dhimmoota adda addaa kanneen akka informeeshinii daddafanii erguu fi fudhachuutiif baayyee gaarii dha. Hanga dhiheenya kanaatti qunnamtiin gama bilbilaa tiin ture quubsaa hin turre. Har’a bilbilli (telefoonni) keessumaa mobaayilli namoota fageenya dheera irra jiran walitti fiduu dhaan dadhabbii imalaan wal arguu hambisee haalaan fooyyee argamsiiseera. (News of the passingilaalaa).
Jireenyi laafaan bu’aa ifaajee kalaqaa tiin argameetti gammaduun waanuma jiru waan ta’eef nu hin falmisiisu. Ta’u illee jireenya laafaa akkasii hawwuuf jecha bu’aa mullataa jiru tokko itti cichuuf jennee kaachuun fudhata hin qabaatu. Sadarkaa jireenya laafaa irra gahuuf hojjechuu tu nu irraa eegama; yoos bu’aa keenya jennee marafanna.
Mee daa’imni tokko maatii dureessa keessatti dalate haa jennu. Daa’imni kun kunuunsa gaariin guddatee sadarkaa ga’eessumma gaha. Haa ta’u malee qabeenyaa fi carraa maatii isaa qofaan jiraachuu itti fufa. Qabeenyi fi carraan uumame sun akka salphaatti waan hin dhumatneef jireenya laafaa sana ittuma fufa. Kana jechuun ofiin of danda’uuf carraaquu dhiisa jechuu dha. Haalli akkasii bifa waliigalaa keessatti cam-caraqii hin qabaatu (mi’aayina hin qabaatu). Jireenyi laafaan akkasii gara badii fi yeroo hojiif malu qisaasuutti nama geessa. Of irratti badii araada miidhaa fiduu, daagummaa (laziness), maal na dhibdee, namaa qooduu/yaaduu hafuu fi jaalalaaf bakka dhabuutti (loss of passion and not appreciative) nama geessa. Haala akkasii keessatti namaa fi bineensa ykn beyilada adda baasuun hin jiraatu.
Jireenyi laafaan silaa hujii keenya kallattii irratti bobbaanetti bareechinee hujuu qabaannu callisnee teenyee osoo gumaata ofii hin qabaatin bu’aa namoota birootiin jiraachuuf dhiibamuuf sababa ta’uu hin qabu ykn badii kamiifuu gaafatamuuf karaa banuu hin qabaatu. Maatileen dureessi tokko tokko qabeenya isaanii ilmaanitti dabarsuu dhiisuuf sababni guddaan tokko kana ta’uu qaba.
Itti-gala dubbii: Yeroo jireenya laafaa hawwinu ofiifis ta’e warra biroof gahee keenya gumaachuuf haala nu dandeessisu yaaduu qabna. Laafinni jireenyaa sababa qabeenya qabaanneef qofa bifa callisnee teenyee yeroo dabarsuu tiin ilaalamuu hin qabaatu. Hunda caalaatti kan jiraannu ofiif qofa osoo hin taane warra birootiifis ni jiraanna: Maatiif itti gaafatama fudhanna; hawaasa keessa jiraannuuf itti gaafatama fudhanna; akkasumas hawaasa koo ti kan jennuu fi badhaadhina kan hawwinuufiif waan gaarii/misha hojjechuu qabna. Kun yeroo jireenya keenya ardii kanaa irrattii bu’aa fidni keessaa isa tokko ta’uu qaba. (Amajjii 20, 2017)
Mucicha Akkoon reeban
Gama ana tiksuutiin Akkoon qoosaa hin beekan; yeroo sanatti an maatii keessatti ilma tokkichan ture. An ilma isaaniif mucaa angafan ture. Akkoon ilmaan lama du’aaf dhabuu natti himaa turani; isaan keessaa tokko angafa abbaa koo turan. Isaan angafaa jabaa fi hojii kan jaallatu yoo ta’an isaan quxisuun immoo beekaa turani. Akka Akkoon natti himanitti Abbaan koo gama lameeniinuu “hir’ina” qaba. Lameenuu dhibee Akkoon hin beekneen darbani. Yeroo baayyee haala ilmaan isaanii kana ilaallatu dubbataa turani. Ta’us yeroo hundumaa Waaqa galata galfataa turani. Yeroo baayyee, “Waaqayyo cabsee dhidhiiba!” jedhu turan.
Gaafa tokko naannoo mana keenya osoon jiruu gurbaan umriin na caalu tokko bakka Akkoon jiranutti na reebuuf quqummaadaa ture. Yeroo nuti wal arrabsinu Akkoon dhagaa’an! Osoo waa tokko hin xiixin gara kootti dhihaatan yoo inni na rukute na irraa dhorkuuf. Yeroo isaan gara kootti dhihaatan inni immoo manaa fi oogdii gidduutti na bira gaheera.
Akkuma tasaa hoffaa boqqolloo lafaa fudhatanii mucicha gara mataa isaa irraa jalqabanii daddafanii irra deddeebi’anii rurrukutani. Reebicha isaanii kana keessatti hoffaan morma mucichaatti maramee aanca’e. Rukutuuf yeroo isaan harkisan mucichi harkifamee lafa dhahe!
Tarkaanfii battalaa sanaa keessatti qaamuun hoffaa morma mucichaa mureera ta’a. Sodaa isatti dhagahame irraan kan ka’e daafee haala abdii kutannaatiin ol ka’e; gara qarmitti achi baqate; akkasumas boo’aa jaartii arrabsuutti ka’e. Akkoon waan garaa isaanii hojjetaniiru waan ta’eef deebii tokko illee hin kennineef. Tarkaanfiin isaan akkuma calaqqee batii tokkotti raawwate. Miirri yeroo sanaa garuu hanga ammaa sammuu koo keessatti lafa qabataee jira.
Itti-gala dubbii: Akkoon sababa mucichi bakka isaan jiranitti na doorsisuu isaatti baayyee aaranii turan jechuu dha. Aadaa Oromoo keessatti maanguddoon kabaja guddaa qabu; bakka isaan jiranitti namni nama hin doorsisu ykn nama gara isaaniitti baqate hin rukutu ykn namni gara isaaniitti baqatus na irraa dhorku jedhee abdii uummata. Sareen illee gara maanguddootti yoo dheessite akka hin rukutamnetti tika qabaatti.
Fakkeenya bar tokkoo: Seenaa dheeraa darbe keessatti Arsii keessatti Aanaa Siraaroo bakka Shaallaa jedhamutti namootni bineensa adamsuuf ba’an bosonuu ari’anii bosonuun sun moonaa mana lammii aadaa/duudhaa biyyaa tiksan tokkoo keessa seene. Warri adamsaa turanis bakka inni dhokate sana gahanii ajjeessani. Abbaa mana sanaa ni aarani; namicha bosonuus sana ajjeeses ni ajjeesan! Dhimmichi Abbaa Gadaa naannichaaf dhihaate. Yeroo dhimmichi gama seeraan ilaalamutti Abbaan Seeraa Aadaa naannichaa murtii kenneen tarkaanfiin abbaan manichaa fudhatan seera qabeessa jedhe. Abbaan Gadaa murtii kenneen namas ta’e wanti fedhe lubbuu hambifachuuf yeroo namatti dheessu ajjeechaan irratti raawwatamuu hin qabaatu jedhe. (Maddi Alamaayyo Diiroo). Dhugaa dubbachuuf namni nama ajjeesse illee yoo gara Abbaa Gadaatti dheesse tarkaanfiin gadoo/haaloo irratti hin fudhatamu! (Wondimu Ibsaa, Abukaatoo, Hagayya 17, 2019, OBS)
Shochii diddaa ummata Oromoo dhiheenya kanaa keessatti (Sadaasa 2015 irraa jalqabee) qonnaan bulaan Harargee tokko foolisii mucicha itti dheesse tokko rukutuuf itti deeme mancaa dhaan mataa irraa kutuu dhageenye. Oduun taatee kanaa torban lama sadiif irra deddeebi’ee dubbatamaa ture. (Caamsaa 25, 2015)


text:
Kan Dhiigaa Duguun Guddate Hanga Du’uu Dhiiga Dhugu Malee Hin Jiraatuu
Ajjeechaa Sukaneessaa Waranni Wayyaanee ilmaan Oromoo fi Saboota Biroo Irratti Raawwatamaa Jiru Gadi Jabeessinee Balaaleffatna
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Motummaan Wayyaanee bara 1991 gargaarsa Mootummaa Amerikaa, Inglizii, Sudan fi akkasumas mootummootaa fi humnoota biraan deggaramuun humna waraanaan aangoo Empira Itophiyaa qabate. Aangoo kanatti ol bahuu fi gaafa aangootti bahee irraa kaasee olee osoo hin bullee dhiiga ilmaan Oromoon sooratuu dalagaa isaa godhate. Dhiiga Gammachiis Dhaabaa Negellee Boranatti dhangalasee jalqabee fi ilmaan Oromoo Wajjira ABO Dirree Dawaatti dhangalaasee dabalatee waggootii 26 darban kana dhiiga ilamaan Oromoo mootummaan Wayyaanee soorataa as gahe of booda deebinee yoo ilaallee guyyaa itti dhiigni ilmaan Oromoo hin dhangala’iin hin jiru yoo jenne dhaadhessa hin tahuu. Gochaa isaa kanaaf kanneen aangoo irratti isa baasan irraa tumsa ol aanaa argatee hara’a illee tumsa ol aanaa argataa jira. Akka kanaan dhiiga ilmaan Oromoo Kumaatamaan lakkaawaman dhangalasuu irraa of qusatee kan hin beeknee fi hanga umuriin mootummaa kanaa jirutti dhiiga sooratuun kan dhaabbatu akka hin taane hundaaf ifaa dha. Continue reading →
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...


text:
BBC Afaan Oromoo
Waraanni bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ‘ABO-Shanee’ jechuun paarlaamaan shororkeessummaan faraje, erga bulchiinsa Abiy Ahimad waliin wal waraanuu eegalee amma waggoonni sadii ol lakkaa’amaniiru.
Mootummaan naannoo Oromiyaafi Federaalaa humnoota kanneen balleessuuf yeroo adda addaatti oppereeshinii gaggeessaas ammallee waraanni itti fufeera.
Duula waraanaa mootummaan gaggeessaa jiruun hidhattootni kunniin sadarkaa ”yaaddoo biyyaa hin taanerra gahaniiru” jedhamus haleellaawwan tibba kanaa magaalota Gaambellaa, Dambidoolloofi Gimbii milkaahina duulota mootummaa gaaffii keessa galcheera.
Torban darbe keessa Adda Bilisummaa Uummata Gambeellaa waliin ta’uun magaalaa Gambeellaatti haleellaa raawwatee baheen namootni 40 ta’an ajjeefamuun gabaasameera.
Mootummaan naannichaa hidhattoota magaalaa Gambeellaatti haleellaa gaggeessan kunneen keessaa kan 40 ta’an ajjeesuu himullee, gareen hidhattootaa kana haaluun kaayyoo opereeshinicha gaggeessaniif milkeessanii bahuu himatan.
Akkasumas, haleellaa Waxabajjii 18, 2022tti Wallagga Lixaa aanaa Gimbii, ganda Toleetti gaggeeffameen namoonni nagaa lakkoofsi isaanii mootummaan ta’e qaama walabaatiin hin ibsamne hedduu ajjeefamuun gabaafamee.
Deetaan Ministeera Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa obbo Kabbadaa Deessisaa magaalota sadeen keessatti hidhattootni haleellaa raawwachuu mirkaneessanii mootummaan tarkaanfii fudhachuu itti fufeera jechuun BBC’tti himan.
Hoogganaa WBO kan ta’e Kumsaa Dirrabaa (Jaal Marroon) yaada BBC’f kenneen ammoo kaayyoon haleellaawwan kana humni isaanii magaalota eegumsa qabanis to’achuuf gahumsa qabaachuu agarsiisuuf ta’uu dubbatan.
Dimma yeroorratti gaafiif deebisa BBC Hogganaa WBO Jaal Marroo dirribsaa waliin taasise
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Gaddaaf gadadoon uummata keenya Oromoo irraa hanga kaafamutti FXG guutuu Oromiyaa makate hindhaabbatu!
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Adoolessa 16,2018
Finfinnee Oromiyaa
Uummata Oromoo waanjoo garbummaa jalaa baasuuf rakkoo gita bittaa habashaan irra gahu jalaa baasuuf qabsoo hadhooftuu gochaa turre ittis jirra. Qabsoon Qeerroo nagaa gaanfa Afrikaaf abdachiisaa ta’us mootummaan nagaa uummata keenya eeguuf rakkoo saba keenya furee uummata Oromoo irraa dararama kaasuu irratti qabsoorra jira. Har’a araddaa Oromoo wayiita abiddaan gubamee, qabeenyaaf manni uummaata Oromoo gubataa jirutti, rakkoo keenya nuu furuuf tattaafatuurra gaachana uummataa kan ta’e Qeerroo adamsuuf Waraana Bilisummaa Oromoo WBO sakatta’uu kan jedhuun ittuu nageenya uummata Oromoo hammeessaa kan jiru Mootummaan EPRDF rakkoo karaa nagaa furamuuf haasa’ames goolii ofumaa uumuun dhabama gochuurratti karoora ABO balleessuu irratti bobbaa bal’aa taasisuutti fuulleffannoon hojjetaa jira. Uummata nagaa uummata Oromoo manaaf qabeenyasaarraa buqqaasuun hanqatee manaaf qabeenyasaa waliin gubuu irratti mootummaan EPRDF kan fuulleffate, nagaa uummataa eeguurra nagaa caasaa isaa eeguuf karaa dabaa socho’uun mootummaa kan nama gaddisiisu ta’uu Qeerroon hubachiisa.
Akeeka uummata keenya maqaa Liyyuu Ayiliin lafaaf qabeenyasaarraa buqqaasuuf hojiin hojjetamaa jiru kan nama gaddisisu ta’ee utuu jiruu, uummata Oromoo Lixa Oromiyaa, Giddu Gala Oromiyaa, Kaaba Oromiyaa, Kibba Oromiyaa irratti waraana humnaan ol bobbaasuun “WBO sakattaana!” ajandaa jedhuun goolii uumee nagaa uummataa booreesse, mirga uummata sarbee kan jiru mootummaan, yakkasaa fokkataa waggoota 28 Oromoo irratti raawwate hanga dhaabutti qabsoo itti fufnee jiraachuu beeksisaa; guutummaa Oromiyaa keessatti Jimaata as adeemurraa ykn Adooleessa 21,2018 irraa qabnee sagalee Mormii guutuu Oromiyaa keessatti FXG fincila Xumura garbummaa kan dhageessifannu ta’uu uummataa Oromoofis Qeerroo Bilisummaa Oromoofis akkasuma waayillaan qabsoo keenyaaf ibsuu barbaanna.
Haaluma kanaan yakka Cinaaqsan, Baabbilee, Mi’eessoo, Keessatti yakka dabaa daguuggaa sanyii nurratti fudhataamaa jiru nii balaalefanna! Akkasuma dararama uummata keenyarra maqaa WBO sakattaa’uu jedhu dhahatee adeemu kan balaaleffannu ta’u hubachiisna. Qabxii gadii kanas kan guutummaa Oromiyaa keessatti dhageessifannu ta’a.
- Manaaf ardaa keenyarratti nu ajjeesanii nu gubuun haa dhaabbatu! Mana jireenya nurratti gubuun haa dhaabbatu! Nu qaluun haa dhaabbatu!
- Ajjeechaan nurraa haa dhaabbatu!
- ABO dhabamsiisuuf duulli nutti banamee, yakka daguuggaa nurratti raawwachuuf jedhu nurraa haa dhaabbatu!
- WBO’n irreef gaachana keenya!
- Mootummaa Ce’umsaa nageenya keenya mirkaneessu nuuf haa dhaabbatu!
- Sirni nu ajjeesaa waggoota dheeraa jiraate sirni EPRDF guututti haa diigamu!
- Jijjiirraa sirnaa barbaanna!
- Lafaaf qabeenyaa keenyarratti shororkaa’uun nurraa haa dhaabbatu!
- Nageenyi uummata Oromoo haa mirkanaa’u!
- Waraanni Liyyuu Ayilii haa diigamu!
- Abdii Illee Seeratti haa dhiyaatu!
- Yakkamtoonni seeratti haa dhiyaatan!
- Olaantummaan seeraa haa mirkaanaa’u!
- Qawween hinbullu!
Dhaadannoo jedhuun guutuu Oromiyaa keessatti itti fufee kan adeemu ta’a.
Maayii irratti Gaddaaf gadadoon uummata keenya Oromoo irraa hanga kaafamutti fincilli xumura garbummaa (FXG) guutuu Oromiyaa makate hindhaabbatu! Waan ta’eef ilmaan Oromoo bakka maraa Oromoota maqaa Liyyuu Ayilii jedhuun dararamaa jiraniif kanneen sakattaa WBO jedhuun qe’eensaanii goolamaa jiruuf dhaabbachuun sagalee ta’uufiin jaalala Oromummaaf qabdan aantummaa sabaa akka agarsiiftan isinitti dhaammanna! Bilisummaa namni namaa hinlaatu abbaatu itti cabee, itti dhiigee gonfata!
Injifannoon Uummata Oromoof
Gadaan Gadaa Xumura Garbummaati!
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Adoolessa 16,2018
Finfinnee Oromiyaa


text:
Prezidaantiin Somaaliyaa Mohamed Abdullahi Farmaajoo biyyi isaanii hongee hamaa fi rakkoo midhaan nyaataan rakkataa ennaa jirtu kanatti labsii balaa uumamaa labsanii jiran.
Tokkkummaan mootummootaa akka jedhetti rakkoon somaaliyaa keessaa uummata miliyoona 6.2 rakkoof kan saaxile yoo ta’u kunis baayy’ina lakkoobsa uummatichaa walakkaa oli. Haalli kun biyyattii gama kaabaa keessatti daran hammaatee jira.
Yeroon roobaa walitti aansaan dhabamuu isaan kan ka’e oomishi midhaanii fi lakkoobsi beeladaalee akkaan gad cabe.
Jarmayaan fayyaa addunyaa akka jedhetti hongeen kun dhukkubi akka faca’uuf sababaa ta’e. erga jalqaa baatii Amajjii qabee namoota kuma ja’atu dhibee koleraan qabamuu isaaniitu gabaasame. Kanneen kuma 2,500 ta’an immoo gifiraan qabamuu isaaniitu shakkama jechuun jarmayichi gabaasee jira.
Tokkummaan mootummootaa hanga walakkeessa bara 2017tti gargaarsa uummata biyyattiif kan oolu gargaarsa doolaara miliyoona $825 gaafatee jira. Bara 2011 keessa beelli Somaaliyaa mudate uummata kuma 260tti heddamu galaafate.


text:
Boosat magaalaa Booleetti waraanni mootummaa namoota nagaa fixe jedhame.
Haleellaa Roobii dhengaddaa godina Shawa Bahaa aanaa Boosat Magaalaa Boolee keessatti humnoonni mootummaa raawwataniin lubbuun namoota 12 darbeera jedhame.
Haleellaan kun gaafa kibxataa eegale jedhu jiraattoti.
Kibxata lolli humnoota mootummaa fi WBO jidduu akka ture jiraattonni OMN’tti himanii jiru.
Gaaf kana waraanni mootummaa magaalaa gadhiisuun magaalaan harka WBO’tti kufte.
Roobii ganama immoo magaalaan dhukaasi kan biraa humnoota lamaan gidduutti baname.
Kana hordofee Waraanni Biliisummaa Oromoo lola banameen lammiileen nagaa akka hin miidhamneef ergama isaa xumure waan ta’eef ganamaan magaalaa gad dhiisee akka ba’es jiraattonni garasirraa dubbisne himaniiru.
Haa ta’uu malee erga haalli tasgabbaa’ee sochiin magaalichaa bakkatti deebi’ee, namni gara hojii hojiisaatti deebi’us Roobii waaree booda humnoonni mootummaa haleellaa uummata nagaa iratti banan.
Poolisiin humna addaa Oromiyaa lammiilee nagaa daandiirra deemanii fi jiraattota magaalattiirratti dhukaasa baneen lubbuun nama kudha lamaa darbuu fi namoonni nagaa hedduun akka madaa’an OMN-tti himan.
Namoota qalbiin hir’uu magaalaa keessatti beekaman sadii dabalatee maanguddoota, dargaggootaa fi hawaasa nagaa walumatti kudha lama rasaasa poolisii humna addaa Oromiyaarraa dhukaafameen lubbuun isaanii darbeera jedhan jiraattonni.
Yeroo ammaa kanallee magaalaan Boolee hin tasgabbaa’in jiraachuu kan himan jiraattonni, hidhaa, reebichaa fi saamicha dabalatee gudeeddiin dubartootaallee dhaga’amaa akka jiru mirkaneessan.
Oromiyaa kutaa hedduutti waraanumaa fi ajjeechaa, saamichaa fi yakkoota waraanaa hamaatu dhagahama jedhan jiraattonni.
Haalli itti deemaa jirru akkaan yaaddessaa dha kan jedhan jiraattoonni falli tokkichi gamtaan dhaabbachuu dha jedhu.


text:
Kan dhiyeenya kana du'an boqotan dubartii haadha murtii mana murtii mummicha Yunaaytid Isteetes iddoo akka bu'aniif kan prezidaant Traamp maqaa dhahan Emii Baaret, Manni Murtii imaammata baasuuf yaaluu hin qabu, isa kana prezidaantii Amerikaa fi Kongreesaaf dhiisuu qabna, jedhan.
Kunis Wiixata har'a kaasee muudama haaraa kanaaf dhiyaachuu isaanii kan ilaaleen senetaroonni falmii gaggeessaa jiru.
Emiin dursanii ibsa baasaniin qooda mana murtii olaanaa kan ilaaleen rakkoo hundumaa furuuf ykn dogoggoora jiru sirreessuu miti jedhan,