text:
Dhamsa Warrqsa Libya
Dumbbulshoo hundi gara lama qaba. “Warraqsi Warsha” akka itt salphaatt waa homishan uumuun akkaata jireenyaa jijjiire. Warraaqsa sanaan kan ka’e daldalli caalaatt baballachuun addunyaa hunda waliin gahe. Sun barbaachaa fi gabaa waan homishamanii caalaa argamsiise. Barbaachisummaan waan homishamanii fi gabaa ballaa biyyoota warshaawoo keessa jiru qufsuuf fedhi jiru biyyoota biraati duuluu dirqisiise.
Diinagdeena Awuropaa misha tahuf maddi waatattaa dheedhii fi humni namaa bushwaan too’atamu qabu turan. Sun akki “Afriikaa wal harkatt qabuun” itt dhufe keessaa tokko. Si’ana waa’een jeeqama diinagdee addunyaa hedduutu dubatamaa fi mullataa jira. Diinagdeen akkuma jaarraa 19ffaa biyyoota misan rifachiisuu eegaleera. Duula NATOn Libyaa irratt gaggeessaa jiru hedduun akka rifaatii kana irra ka’ett ilaalu. Kanaafi kan Lixii ummati cunqurfame karaa danda’u hundaan abbaa hirrootaa roorrisoo ofirraa fonqolchuuf mirga akka qabu ifati hubannoo saaniitt galfatan. Sun hidhanoo fi barbaachisaas taanaan tumsa kanneen “fedha qabaniis” dabalachuu akka dandahu dubbatu.
Bartuu kerkertuu yoo too’atan qabeenya fedha saanii qufsu irra harka buufachuun akka salphatuutu itt mullata. Bu’an argamu kan waloo ta’uu dandaha. Waliigalati hobbaatiin dhumaa qabeenya mirgisaa Liibiyaa, Ghadaafiin dhunfatamee jirutt fulaa baasuu kan argamsiisuu tahu qaba.
Warraqsi Liibiyaa abba abbaan akka adda addaatt ilaalamuu dandaha. Dargaggoota hedduu utuu leenjisa hin qabatin garaa qulqulluun qabsichatt makamaniif bilisummaa fi ulfina ilmoo nama kurnan afuriif abbaa hirrootan dhidhiitamuf aarsaa godhamuun irra jiru. Kanneen hoogansa qabsichaa fudhataniif, daba irraan geessiseef yeroo itt hoggana saanii durii irratt carraa haaloo bahatan tahuu dandaha. Isaan keessaa hangi tokkoo kan lafa jala halagaa waliin hidhata uummatan ta’uu dandahu. Kanneen nokkorroo gitaa fi gosaa ariifachiisuu keessaa qooda qabaniif, diinagdee saanii bososaa jiruuf qabeenya Libiyaa dhuma hin qabne argachuu tahuu dandaha. Kaan kaaniif yaada walaba fi ofirrummaa Ghadaafiin qabu irratt haaloo bahachuu carraa argamsiisaaf taha. Motota Arabaaf Ghadafiin hoolaa wareegaa kan “Ayyaana jara Lixaa” qabaneesee sirna saanii dullacha “Birraa Arabaa irra baraaruuf ciincessani. Afrikaanota gurraalee Liibiyaa jiraataa turaniif dhumiisa kanaan dura argame hin beekne, namoota kooluu gala barbaacha yk humna saanii gurguratanii jiraachuu barbaadan irra gahe.
Maltummaan NATO dhimma Afrikaa keessa seenuuf godhe farrisa hamaa fulduratt dhufuu dandahuuti. Yaadanmalli moo’ummaa kan Awuropaa keessatt mise rakkina yeros saboota gidduu jiru furuufi. Waan uumameef hamma yoonaati maa’ii baasee jira. Ammaa booda garuu kan naannaa tokkoott qotaa naannessanii eenyuu akka hin qaxamurre dalla itt ijaaruuf falchoo (formula) ulfoo tahuu dandahu miti. Akka gabaan hin jeeqamneef baquleessaa yk sirn addunyaa haaraa kan jedhamu hin uggamnee fakkatu kun, rakkina hunda kan mirga ilmoo nama fi ummataa dabalatu baaquleessee furmaata argamsiisuu qaba. Maalifaan duula mootummaa Ghadaafii irratt tolfamee kanuma jedhama.
Akkasitt yoo laalame baaquleessaan bulgu sagalee nama callisiisuuf utuu hin tahin caalaatt ol kaasuuf kan dhufee. Kan jedhamu hundi kan hojii irra olchamu akka hin taane beekna. Garuu giddeessota (media) Lixaa kan bubbisa olaanaa waliin deemuun dubbatoota ango qabootaa tahuu saanii calaqisaniif haa toluu, si’ana haasaa fi gochi akka hanga tokkoo waliin deemaa jiran gabaasa saanii irra hubachuun ni dandahama.
Afriikaan hardhallee duudaa waan taatef qabeenya kennitu qabdii. Kanneen bilisoman jedhaman hogganoota see nama nyaatota addunyaa waliin hidhata qabantu naafessee. Qunnamtii keettolee akkasii waliin qaban ture bara imperiyalism kan Awuroopa Afrikaa qabachuu gargaare. Amma Korporationoti saba qari’an bara baaquleessaa kana keetolee akka fedha saaniiti dhandhoonaman sana caalaa qabu. Gargaarsa saaniitiin biyyoota Afriikaa walabummaa hanga tokkoo agarsiisuu yaalan irratt timaa jiru. Sun sadarkaa batattisaati; barrisuun sichi dhufa. Hogganooti Afriikaa hedduun miira farra demokrasii tahe kan ummata irra gargar isaan baasu baayyee qabu. Kanaaf kan isaan balalefachiisuu danda’u sababa hedduutu jiraa.
Warraqsi homisha toluun empayera Awuropaa jaarraa 18 hanga 20tt jiru keessatt gumaacha guddaa qaba. Garba, dhagaa fi kililcho minyaa, ilka, agala, koko, bunaa fi kkf. qabaachuun kolonummaa yerosiin humnoota keessaa fi alaan Afriikaan akka gaaga’amtu tolche. Yero amma guddinni dilormaa, balaan uumaa fi namaan gaha jiru fi bololli luugama hin qabne hanqina waan sorataa qabeenyi ofii qofti hin qufsine uume. Sun qaata dureeyyii addunyaa sakattaa lafaa fi qabeenyaa saamuutt bobbaase. Karoorri ijoollee warraa dhalatu dangahu bakka hin gargaarrett, hanga tokkoo waan ittiin jiraatan qoqqobuu fi guddina dilormaa gadi qabuun ni jajjabeeffama. Fakkeenyaa fi busaa balleessuu irra to’achuutu gad jabeeffama. Akkasumas jeejee hundee balleessuun yaalamuu dhabuun maalifaan saa sana tahuu agarsiisa. Qormaati dhukuba gammoojii fi sombaa akka barbaachisummaa saati hin utubamne, kkf.
Furmaati biraa kaasaa barbaadanii lola oofuu dha. Lolli adunyaa keessaa hundi meeshaa abbaa warshaatiin tolfamu. Sun warshaa ittisaaf galii dha. Waraanni hin barbaachifne addunyaa keessatt akka itt kaafamanis agarreerra. Hedduun maalifaa hin qabnee dha jedhanii haa iyyan malee hundi sababa malee hin taane. Lolli hundi kumkumoota mancaasanii caasjalee hedduu barbadeessu. Kaaniif sun badii yoo tahu kaaniif immoo kan hojii fi carraa indoo (investment) argamsiisu. Duulli Awuropaan Liibiyaatt bobbaase eegumsa nooleef jedhameera. Xiyitii yk bombii kamtu ji’a torban darban keessa nooleef hilee, kan Ghadaafii, finciltootaa moo kan NATO? Utuu dubbiin hin caamin kan ragaa bahuu dandahu jiraa? Dubbiin caamuun dhihoo hin tahu. Yeroo dheeraa dhufaniif kan walii bahan hedduu tahu. Baasii NATO hunda eenyutu baasa? Abbaan tokkoo dandahu qaba; kan isa amma ilaalutt Libiyaa yk gabbaraa baaftuu Lixaatu eegama. Kan qabeenya Libiyaa guddaa sana hiratan yarsuuf kumootatu ajjeefamee. Kuusaan sabichaa biyyoota alaa bira ture hanga biyyooti sun eenyutu hangam akka argatu murteessaniti ni hadoochame.
Akka tokkeessoo Afrikaa dhugaatt Ghadaafiin Libiyaa tokkummaa Afrikaa gidduu kaa’e. Kan iseen lafquwiin haa tahuu seenaan keessa taate achi. Jibbi NATOn isaaf qabu hariiroo sana gara haqamuutt geessaa jira. Finciltootii gurra Awuropaatt qeensaa jiran furmaata Afriikaa dhaggeeffachuu ni didan. Hooganooti Afrikaa yaada furmaataa dhiheessuu dhaqan ciiga’amun salphisamanii. ST (UN) illee dhimmama saaniif ulfina hin kennine. Liibiyaa keessa kutaa diinagdee adda addaan Afrikaanoti gurrachi qaxaramanii hojjetan turani. Kan abbaa hirrootaa Saharaa gadii baqachuun garba gamaa kooluu gaafachuu karaa sana darbaa jiranis turani. Sanneen keessa Oromoon hedduu dha. Finciltooti Afriikaanota gurraalee kana bitamtoota Ghadaafiif lolan jechuun gara jabeenyaan hiraarsuu, guraaruu fi ajjeesuuti jiru. Noolee (sivilian) NATOn hamaa irra eeguuf abbaawummaa fudhatett lakkaa’amuuf bifa gogaa saanii malee kan hafaniin wanti adda godhu hin jiru. Ilaalchi sanyeessituu Araboota Liibiyaa tokkoo tokkoo Ghadaafiin damboofamee ture amma gaddhiisaa tahe. Haalichi NATOn kan ija babaasaa jiru bu’a biyyoota wakkaluuf argamsiisu malee nageenya ilmaan namaa akka hin taane hubachiise.
Liibyaan biyya gosoolii tayitaa jabaa gidduun walitti qabame. Baroota darban diina alaa dhufu irratt waliin haa dhaabbatan malee akkuma hawaasa gosa hundaa morma keessaa qabu. General Abdul Fattah Younis maaliif akka du’e eenyutu beekaa? Sadoo sabgidduu (international) moo waldhabdee gosootaati? Kan fedhe haa tahu jibbi waloon warra mootiif qaban dhibdee jiru yeroo Ghadaafii duubatt dabarsuu hin oolu. Roga kanaan yoo laalamu fincilaan fincilaa irratt, gosi gosa irratt haaloo bahachuu fi hirmannaa boojuuf, akkasumas Liibiyooti fedha saba saanii waan ilaalu irratt biyyoota NATO irratt ka’uun ni hafa jedhanii yaaduun rakkisaa dha.
Geengoon warraqsa Arabaa naanna’uutt ka’eera. Bakka tokkoo tokkott giiddu seena humnoota alaan gufachuun mudachuu dandaha. Bakka biraatt giddu seenni akkasii jijjirama jararsiisuu ni dandaha taha. Waliigalatt humnaan bulchi Arabaa hundee sosso’ee jira; danbooba gabbaarota Arabaa eenyullee sii achi akka turett eeguu hin qabu. Sun kan fedhe tahus addunyaan bara kana keessa yoomiyyuu caalaa, ummatooti abbaa hirrootaa qabsoo humnaan ofirraa buusuuf mirga akka qaban beekeeraafi. Yoomallee ifaan deggersa hin agarsiisin, warraqtota Yemen, Sawudii, Bahiren fi biyyoota Lixaaf michuu tahan biro balaaleffachuun saanii hin mullatu. Kanaan dura hangammeessa tokkoo akka isaan hin qabaanne beekamaa dha. Kaka’i saanii si’anaa maaliyyuu haa tahu mootummooti Lixaa sagalee saanii ol kaasanii mootummoota tokkoo tokko kan mirga ilmoo namaatt roorrisan fi ummata saanii hin dhaggeefanne irratt adaba yoo buusanii fi balaleffatan dhagahama. Kun qaama nafii fi akeeka demokraasii himataniiti. Kan deggersa sabgidduu hawwachuun dadhabame laafina qabsaawota malee lolli qabanaawaan dhaabbachuu miti. Geengoon ummatoota Afriikaa ofumaa naanna’uu itt fufee funcaa kolonummaa baroota darbanii, kolonummaa haaraa fi duula haaraa irra of bilisoomsuu qaba.
Biyyoota amma mararfannoo addunyaa argatan keessaa kan akka Oromoo, saba Baha Afrikaa, kumkumkuma 30 ol tahu himatu, hacuucame, itt roorrifame yk salphisame hin jiru. Kunis gartokkoon kan tahe afanfajjii gurguddoo sooressoota utuu karaan bahaa fi bu’ii saa hin geedaratin maarshii jijjiratanin faca’eeni. Kanneen akka sanaa itt gaafatamma nambiyyoota fi jallewwan saanii caalaa, kan hacuucota ummata saaniitu itt dhagahama. Wareegama gootota ummataa, ragaa itt tahan illee akka waan hinjirrett rakoo malee irra darbu. Kanatti dabalanii waan muxannoo itt qaban hankaaksa luuxxee galtuun tolfamu illee saaxiluuf qophee miti.
Ummatooti badiisa irraa ooluuf mana saanii soneeffatan dhihaachuun yeroo addunyaan rakkina saanii callisee irra darbuuf maalifaa hin qabne kana. Gara warraqxota sabaan kan eegamu ilaacha yaada ofii ballifachuu fi kaayyoo ummataaf dudhama daddaaqinni keessa hin jirre agarsiisuu dha. Kan sirrii tahe hundi kutannoo murnaa fi hojiirra oolchuuf gocha walirraa hin citne qabaachuu gaafata. Xiyyeeffanoo hin feesifne dogoggorsituu keessaaf kennuun akka nammi tokkoo dantuu guddaa bilisummaa sabaa fi nagaa naannaa hin laalle gochuu dandaha. Oromoon biyya jiru goleett galfamee karisuu malee filmaata biraa dhabaa jira. Al tokkoo goleett galfamnaan filmaati jiru raquu yk hanga du’ati ofirraa lolachuu qofa. Hundu jecha waraqxicha Ameriikaa, Patrick Henry dubbatame jedhamu, “Bilisummaa naa kennaa yk Du’a naa kennaa” hordofuu dirqisiifamu.
Kolonummaan itt haanu akka isa darbee gardhabaa hin tahu. Akka tarsiimoo warraaqsa Liibyaa isa ifatt hin mullane, kan hacuucamoota wayyabaan hammatamu taha. Dhiheessuun saa Afriikanota jaarraa lamaaf tajaajila suduudaa imperiylistotaa akka kennan gargar qabamanii fi xaxamanii turan fura taha. Kanneen abbaa hirrootaa naannaan cunqurfamaniif haalli si’an sabgidduu jiruu utuu hin gaabbamin yeroon rorrisootatt qabsoo oo’isan amma. Surraa fi ulfina ofii deeffachuuf akka namaa fi ummataatt mirga ofii gad jabeeffachuu dha. Hammatiima biyyooti Afriikaa biraa argatanillee yoo tahe bilisummaan Oromiyaa yeroon itt darbeera. Utuu wanjoo kolonummaa eegalaa ofirraa hin darbin sadaffaan qaata seene. Lafi saa fi bilisummaan saa jawwisoota albaadhessaan butamaa jiru.
Ummatooti beelaa fi dhukkubaan faalamaa, hiraarfamaa, hidhamaa, guraarfamaa, biyyaa ari’amaa, fi qeeyee saaniitt rorroo hundi Oromoo tahuu saaniif irratt raawataa jira. Saba Oromoof jireenyi nagaa fi demokrasii hanga dhiibbaa alaan jeeqamutti dudhaa saanii ture. Angoo malee, murni seerummaa hin qabne, fedha saa hanga dugdi citutt humnaan irratt fe’ee jiraate. Qabiyyeen Oromoo jara lafa saa irra qotanii homisha argamu Oromoo beela’aa jiru biyya ofiitt erganiin dhuunfatamee. Empayerri Itiyoophiyaa suuta “banaanaa republikitt” jijjiramaa jira. Banaanaa Republik kan jedhaman biyyoota Kaaribiyaan indoosoti alaa dhufanii muuzii qochiisiifatan akka fedhan mootummaa jijjiruun haatawu qabiyyee baballifachuun dhimma itt bahani.
Warraaqsi Liibiyaa dhamsa lama qaba. Tokko dhimma Afriikaa keessa seenuuf anga’oota gamtaan tokkummaa Afrikaa akka isaan hin barbaachifne; kan isaan masaku fedha lammoota saanii qofa tahu agarsiisa. Kanaaf keessa deebi’anii Afriikaa qabachuu kan isaan dhowwu hin jiru. Lammafaan ummati cunqurfame bulcha abbaa hirrootaa diduun waan dandahe hundaan lolatee ofirraa finqilchuu akka dandahu fudhachuu anga’ootaa hima. Qaamaa fi aadaan baduu dura ofirraa lolachuu caalaa wanti ariifachiisaan hin jiru. Lixi fi Oromoon nafii fi akeeka demokraasii irratt fedha walfakkaataa qabu. Sana caalaayyuu addunyaan dubbii Oromoo irra ilaale akka hidabarre itt gaafatama safuu fi seeraa qaba. Kan namoota biraa irra gargaarsa argachuu dandahan kanneen of gargaaran qofa tahun beekamaa dha. Mee hundi walii galee yaacii dhuma hin qabne ummata birdhachiisaa jiraate kana haa raawwwachiisu. Yoo hundi walabummaa fi walqixummaan ka’e, bilisummaan Oromiyaa, bilisummaa fi tasgabii cunqurfamoota Gaanfa Afrikaa hundaa kan Habashaas dabalatu argamsiisuu dandaha. Gochi akkeefamu qabu qaata tolfame, “Birraan Arabaa” keessaayyuu Liibyaan hangameessa lafa kaa’eera. Abbaan hirrootaa ofittoo fi hamooti, deebi’ee koloneeffamuu Afriikaa mijjeessaa jiru. Sanaan ofii fi waldayyicha (continent) dhadhaqii keessaa of baasuun abjuu badde tahuu dandahutt dhiibaa jiru. Ofii dhidhimu malee qabsoo qajeeltuuf godhamu hambisuu hin dandahanii.
Ulfinaa fi surraan dabaankufootaaf; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Fulbaana 2011
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo


c: text/html

text:
Dhugaa Baatonni Yihowaa Dhiiga Kan Hin Fudhanne Maaliifi?
Yaada Dogoggoraa
Soba: Dhugaa Baatonni Yihowaa ogeessonni fayyaa akka isaan gargaaran waan hin amanneef yaalii fayyaa hin fudhatan.
Dhugaa: Ofii keenyaafis taʼe maatii keenyaaf yaalii fayyaa gaarii argachuu barbaanna. Rakkinni fayyaa yeroo nu mudatutti, doktoorota yaalii fayyaa baqaqsanii walʼaanuu dhiiga malee kennamu irratti dandeettii qaban bira deemna. Guddina gama yaalii fayyaatiin argamaa jiru baayʼee dinqisiifanna. Yaaliin fayyaa dhiiga malee taasifamu Dhugaa Baatota Yihowaatiif jecha kan jalqabame taʼus, amma namoota hundumaa gargaaraa jira. Biyyoota hedduu keessatti dhukkubsataan kam iyyuu rakkinoota dhiiga fudhachuudhaan mudatan, kan akka dhukkuboota dhiiga keessatti argamaniin qabamuu, wantoota dandeettii qaamni dhukkuba of irraa ittisuuf qabu miidhanii fi rakkinoota dogoggora namaatiin uumaman irraa fagaachuuf murteessuu dandaʼa.
Soba: Dhugaa Baatonni Yihowaa, amantiin nama tokko dhukkuba irraa fayyisuu dandaʼa jedhanii amanu.
Dhugaa: Dinqiidhaan namoota hin fayyisnu.
Soba: Yaaliin fayyaa dhiiga malee godhamu baasii guddaa gaafata.
Dhugaa: Baasiin yaalii fayyaa dhiiga malee godhamuuf baʼu baayʼee muraasa dha. *
Soba: Dhiiga fudhachuu diduu isaaniitiin kan kaʼe, ijoollee dabalatee Dhugaa Baatonni hedduun waggaa waggaadhaan ni duʼu.
Dhugaa: Yaadni kun guutummaa guutuutti soba dha. Ogeessonni yaalii fayyaa baqaqsanii walʼaanuu, walʼaansa baqaqsanii hodhuu wal xaxaa kan akka onnee, yaalii baqaqsanii hodhuu lafee fi yaalii qaama jijjiiruu dhiiga malee hojjetaniiru. * Ijoollee dabalatee, dhukkubsattoonni dhiiga malee walʼaanaman, yeroo baayʼee akkuma warra dhiiga fudhatanii ykn isaan caalaa dafanii fayyu. * Kanas taʼe sana, dhukkubsataan tokko dhiiga fudhachuu waan dideef ni duʼa ykn waan fudhateef fayya jedhanii dubbachuun hin dandaʼamu.
Dhugaa Baatonni Yihowaa Dhiiga Kan Hin Fudhanne Maaliifi?
Kun dhimma yaalii fayyaa utuu hin taʼin dhimma amantii ti. Kakuu Moofaanis taʼe Kakuu Haaraan dhiiga irraa akka fagaannu abboommii ifa taʼe kennu. (Uumama 9:4; Lewwoota 17:10; Keessa Deebii 12:23; Hojii Ergamootaa 15:28, 29) Akkasumas, Waaqayyo dhiiga akka jireenyaatti ilaala. (Lewwoota 17:14) Kanaafuu dhiiga kan nuti hin fudhanne Waaqaaf abboomamuuf qofa utuu hin taʼin, jireenya kennuu kan dandaʼu isa qofa akka taʼetti waan ulfina isaaf kenninuufi dha.
Jijjiirama Ilaalchaa
Yeroo tokko, ogeessonni fayyaa qorichawwan dhiiga malee yaalii fayyaa gochuuf gargaaran balaa kan geessisan, darbees nama ajjeesuu akka dandaʼanitti ilaalaa kan turan taʼus, waggoota dhihoodhaa asitti ilaalchi kun jijjiirameera. Fakkeenyaaf, bara 2004tti, mata dureen barruu barumsa yaalii fayyaa tokko keessatti baʼe, “malawwan dhukkubsattoota Dhugaa Baatota Yihowaa taʼan gargaaruudhaaf jalqabaman gara fuulduraatti balʼinaan hojiirra oolu” jechuudhaan kaaʼeera. * Matadureen barruu Heart, Lung and Circulation jedhamu irratti bara 2010tti baʼe, “‘dhiiga malee baqaqsanii hodhuun’ Dhugaa Baatota Yihowaaf qofa utuu hin taʼin guyyaa guyyaatti yaalii fayyaa baqaqsanii walʼaanuu keessatti baramaa taʼeera” jedheera.
Addunyaa irratti doktooronni kumaan lakkaaʼaman dhiiga malee baqaqsanii walʼaanuu wal xaxaa taʼe raawwachuuf, malawwan dhiigni akka gar malee hin dhangalaane godhanitti fayyadamaa jiru. Filannoowwan kun biyyoota guddachaa jiran keessatti illee hojii irra oolaa kan jiran yommuu taʼu, dhukkubsattoonni Dhugaa Baatota Yihowaa hin taane hedduun illee itti fayyadamuuf gaafachaa jiru.
^ KEY. 8 Transfusion and Apheresis Science, Volume 33, No. 3, p. 349 ilaali.
^ KEY. 10 The Journal of Thoracic and Cardiovascular Surgery, Volume 134, No. 2, pp. 287-288; Texas Heart Institute Journal, Volume 38, No. 5, p. 563; Basics of Blood Management, p. 2; and Continuing Education in Anaesthesia, Critical Care & Pain, Volume 4, No. 2, p. 39 ilaali.
^ KEY. 10 The Journal of Thoracic and Cardiovascular Surgery, Volume 89, No. 6, p. 918; and Heart, Lung and Circulation, Volume 19, p. 658 ilaali.
^ KEY. 14 Continuing Education in Anaesthesia, Critical Care & Pain, Volume 4, No. 2, page 39.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Afaan Oromoo Hundee Oromummaati
Afaan Oromoo afaan baay'innaan Afrikaa keessatti dubbataman keessaa sadarkaa afraffaa irra jira. Kana jechuun afaan Arabaa, afaan Kiswahiliitiif, afaan Hawusaatti aana jechuudha. Afaan Arabaa fi afaan Kiswaahilii afaan biyya ormaa yoo ta'an, Afaan Oromoo afaan Afrikaa keessatti dubbatamu keessaa tokkoffaa ta'a; osoo mootummaa qabaatee immo addunyaa irraatti sadarkaa sadaffaa ta'uu ni mala.
Afaan Oromoo kutaa afaanii Afroo-Eshiyaatiik (Afro-Asiatic) jedhamu jalatti ramadama. Afaan kun Afroo-Asiyaatiik keessaa gare afaanii Kuush jalatti qoodama. Afaanota Kuushii keessaa Afaan Oromoo afaan sabni baayyeen dubbatu yoo ta'u, uummata miliyoona 60 ol ta'utu dubbata. Uummatni afaan kana dubbatu Itoophiyaa fi kaaba Keeniyaa keessa jiraata. Akka warri afaan qoratan jedhanitti, Afaan Oromoo loqoda(garee) afur qaba: Oromoo Boorana-Arsii-Gujii, Oromoo Bahaa, Orma, fi Oromoo Dhihaa fi Giddugaleessa ti.


text:
Siiqee/Siinqee
Abbaa Hoduu, jette Jiituun. Manguddoo heddutu ulee siiqee jedhamu manaa qabu. Dhimmi ulee kanaa maanni? Abbaan Hoduu fakkaatii siiqee beekuu gadi baasee itti hodeessuuti ka’e.
Siiqee dubaroo Boranaa, Arsii fi kan biraa fi kan Waaqittii Masir, Isis
Fakkaattiin gara bitaa fakkaatii Siiqee dubaroo Booranaati jedhe. Fiixeen saa saala dubartii caalaa kan dhiiraatt gaalcha. Inni itt haanu kan dubarti Arsii dhuma jaarraa 19ffaati . (“The Oromo” Qannoo laali) Kan itt haanu akka dubartummaa calaqisutt goodame. Arfaffaan walbira qabanii ilaaluun akka toluuf siidaa Isis masir duriiti. Durbi Oromoo yoo seeraan eerumtu haadhi deesse Siiqee (Siinqee) fi filaa kennitiif ture. Siiqeen mallatoo mirga dubartummaati. Yeroo jila irratt qooda fudhachuu dhaqxu Siiqee see qabattee baati. Yeroo waa kadhattu, yoo hoo qubaa galchitu, yeroo nama araarsitu, yeroo birmattu hunda Siiqeen harkaa hin dhibu. Siiqee qabattee waan gaafateef deebii kennuun dirqii seeraa fi aadaa Oromooti. Kun kooti jettee dubartiin fiixee Siiqee seen tuqnnaan waan sun gulummaa see tahuu agarsiisa. Nammi biraa aangoo irratt hin qabu.
Horii qalmaaf dhihaate haati warra siiqeen hariirti. Mataa kaastee hanga randaatt siiqee see irra butte eebbisti jechuu dha. Siiqqeen ulee ulfoo dha. Nammi hundi ni kabaja. Siiqeen nama haatahu horii hin rukutan. Dhaabata hin godhatan. Yoo dubartii Siiqee qabattu namatt dhuftu karaa irra goruuf. Yoo farda irra jiraatan bu’anii Siiqee na ooffalchi jedhanii darbu.
Siiqeen dubartii mirga kenna jennee jirra. Yoo itt dabame, yoo seerri cabe dubartiin ollaa Siiqee qabatanii yaa’uun akka sirreessamu gaafatu. Mirgi siiqee Seeraan beekamaa dha. Kanaaf warri seera tissue dafanii faluu qabu. Kan itt dabame fi seerri Waaqaa fi nama cabe sirraawuu, kan jalaa fudhatame bakka buufamuu qaba. Kan balleesses ni adabama.
Sirni Siiqee sirna Gadaa waliin deema ture. Erga Gadaan cabee qabatanii jila deemuu irra darbee waan seeraan eegamu tahuun hafee jira. Seeraan bulummaatu rarra’e, mirga ilmoo namaatu haqame. Oromiyaa gara caalu keessatt immoo Siiqeen kan irranfatame fakkaata. Kanaaf deebisanii jiraachisuun fedhaa fi kutannoo dubaroo Oromo gaafata. Jilumaafuu osoo dubartii hundi akka qabattu godhamee mirga ittiin gaafachuun itt haanee dhufuu dandaha. Kanaaf kan beektan kan hin beekne ittiin gamteessaa jechuu malee maal jenna.
Intala eerumtuu akkuma Siiqeen kennamuuf gurbaa fuudhufis Horooroon (Orooroo) ni kennama ture. Dhiirri olhantummaa waan qabuuf hoodumaaf malee horooroon mirga dabaluuf kan qabu hin fakkaatu. Akka mallatoo aaboott, dhiiraaf Bokkuu, Kallacha fi Alangaan (Lichoon) jira. Garuu kan hin qondaalomne jila adda addaa irratt yeroo iseen Siiqee qabatu inni orooroo qofa qabata ture. Akkuma Siiqee Orooronis ulee ulfina malee kan ittiin sa’a tissan yk hamaa ofirraa itt fachisan miti. Lachanuu mi’a hawaasomaati. Kan gahe hundi waan qabatu malee akka Bokkuu fi Lichoo martii xinnoott hin dangahamu.
Siiqeen meeshaa dubarti erga tahee danaan saa dubartummaa (dhalfa) agarsiisuu qaba kan jedhan jiru. Mallatoo dhiirri qabatu akka kallacha fi Bokkuu seeruu dhiiraatt gaalcha. Siiqqeen ol jirus fiixeen qara. Kanaaf dubartummaa mamii malee hin calaqisu. Siiqeen amantee calaqqisuu qaba. Amantee dubartiin dhiira waliin mirga walqixee qabdi jedhu. Adda malee gadii akka hin taane kan mirkaneessu. Mukichi mallatoo amantee kanaa malee ofii amanticha hin tahu.
Egaa Siiqeen mallatoo mirgaa fi ulfina dubartiiti. Ulfinaa fi mirga badde deeffachuun dirqama uumaati. Akkuma bofi “… abbaatu of mara” jette dubartiins falachuu qabdi. Tokkummaan dubarti tokkummaa biyyaati. Siiqeen mallatoo tokkummaa dubartiiti. Tokkummaan humna jedhama. Dubartii hundi Siiqee qabatee walii haa birmattu. Hamma yoonaa nammi dubartiin malee wal hin horree. Jabinni see jabina horee mirkaneessa.
Attis deemi haadhi kee akka gaafa cida keetiif siiqee sii qopheessitu gaafadhu, jedhe abbaan hoduu Jiituun.
Abbaa Hoduu
Abbaa Hoduu! Mee hoduu kee natti hodeesi!
Waa’ee sa’a kooti isa muchi saa lafa taraaru gaafi saa waaqaa taaraaru sitti himeen ture. Hardhammoo waan hammaa hin baaneen sii himaa dhaggeeffadhu.
Oromoon durii jedhe abbaan hoduu, barruun osoo hin tahin dubbii afaniin seenaa sabasaa daa’ima barsiifata. Gara caaluu halkan yeroo ibddati marsanii qaammatan hamma nyaati gahutt beekaan wan tokkoo tokkoo itt hima. Abbaan hoduu hardha Haadha Dalleen qabatee seena Nabee hima.
Haadha Dallee hirribaa gadi qabaa jiru, sagalee dhageesse. Qilleensatu bubbisaa Dallee? Namatu na dubbisaa Dallee, jete? Sagalichi ittuma fufe. Sa’atu dallaa diigaa Dalleee? Fardatu garbuu lixee dallee? Barat darbuu didee jettee Dallee? Jette. Dallee mana hin jiru ture. Harme maal taate anatu sidubbisaa jedhee raaseen Disiis, gurbaan ollaa. Akka dammaquu taatee, yaa Ayyaana Odaa Nabee, sumatu abjuu nati ta’ee gurbtii nana jetteen; silaa Odaan Nabee yoo gadditus, yoo waa dinqunis, yoo gammaddus, yoo waa harkaa bu’es afaan see keessaa hin bu’uu.
“Harmee!”, jedhe gurbaan ollaa, Dissiis, yeroo hundaa Odaa Nabee, yaa Ayyaana Odaa Nabee jetta Nabeen kun maal keeti jedheen. Maal maal jettee olkaatee harmasee golxa afuuffee afuurabaafate fakkaatu rarraasaa. olgaa sireerra teessee. Warri kee iseema kana illee sitti hin himnee, jette dinqisiifattee? Gurbaa kan Odaa Nabee hin beekne warra sanyii ol dhihoo qofa ture. Waa’een Nabee osoo sitt hin himamin yoona gahanii? Kun maan jiraadhee kana dhagahe na jechisiisa jetteen. Ati maal gootee galtuu sanatu siballeessee jette itt haansuun. Abbaa saa isa xaaficha (barreessicha) jechuu seeti.
Dur dur jettee gurbaatt himuu eegalte. Janna biyya tokkoo lola irratt madaawee jiru niitiin deessi. Madaan saa hamaa waan tureef fayyuu hin dandeenyee. Faarri waan itt hin tolleef bakka ciisee wallaanamutt ilma koo fidaa nan laalaa jedhe. Deessuun yeroo malee ulumaa baatee mana madoo lixuun waan hoodaati sitt haa hafu jedhaniin. Innis akka haati fiddee dhuftu cimsee gaafateen. Yoo diddan foqoqeen ibidda ollaatt kaa’a jedheen. Muka ichima of harkaa hin dhabu ture. Akka inni kan jedherraa hin deebine beeku. Kanaaf niitiin laguu hunda cabsitee dhalattuu akka fiddee dhuftu tolchan.
Kun naabee! (anaa bee) jedhe. Danaan kee kootii onnee koo sif haa kennu. Darbattee hin dhabin. Kan lammii guddisee mullisu tahi. Dhalooti dhufu hundii kan si yaadatu tahi jedhee itt tuttufee eebbise. Haadhaanis ulumaa cabsii bahi. Yoo feete eerumi yoo feete qabeenya koo hunda too’adhuu ilma kee guddisi jedhe. Iseettis tuttufee eebisee ulumaatt deebi’i jedhe. Aadaa cabe hundaaf Waaqaa fi lammiin siif haa dhiisu jedhe.
Hanga iseen gadi baatee ija duraa badduti caqasaa ture. Intala loomaa, kan mudhiin soonsaa, dhihoo dahe hin fakkaanne ture. Soora ulumaatt argateen fullisee duru durii qabee dhadhaa fakkaate ture. Jannichi imimmaan itt dhufnaan yoo ol deeffatu ni muldhata ture. Osoo ati jiraachuu baattee qacceen koo badde jedhe garaa saatt.
Jaarsolii achi jiraniin yoo guddatu dhaamsa kana itt himaa jedhe. Abbaan koos akaakayyuun koos ilmoo takka caalaa hin godhanne. “Kan an si godhadhe ergan qancareeti. Ati godhachuu baattullee maqaan keenya si irratt akka hin hafne waan bara baraan yaadatamu dhiisii darbi naa jedhaani”. Seena hafe isinuu beektu itt himaa jedhee ija cufate. Aara haagalfatu jedhanii suuta biraa deeman. Borumtii cireesi dhufee dammaqsuu yoo yaalu inni goggogeera. Lammiin hoduu kanatti hedduu rifate. Fardaa fi lafaan yaa’ee gaggeessaa isa dhumaa argamee hin beekamne godheef. Meeshaan lolaa fi mirgi saa hundi duukaa bahee ambatt mullate. Goota gaafa xiiqii dhabani. Lafoonis abbaan fardaas waraana mirmirsanii dhaadatan. “Eesaan dhaqxa?” jedhanii du’a sodaachisuu yaalan. Inni waan hin hafne garaama jabaatanii biyyoo itt deebisanii galani.
Nabeen kunuunsa lammiitiin guddate. Haammachiisaa yoo gahu warra ayyaanaati geessan. Qaalichis qoratee abbaan “kun naabee” jechuu haa dhagahuu, ayyaanni itt haamullisuu maqaa saa Nabee jedhe moggaase. Yeroo namummaa gahu akkuma dargaggoo biyyichaa yaa’a leejjisaa hedduu jala darbee qondaalome. Yeroo gabaabaa keessatt jabduu gurguddaa raawwate. Beekumsaa fi jabina saa ilaaltee hiriyaan hoggana godhate. Bara abbaa duulaa ture tokkoo diina daangaa irra fageessuun mala eegumsaa adda addaa itt tolche. Weedduun lolaa “Ari’ee balleessee, warraan gahu laataa? jedhu baras bahe jedhama.Haa tahu malee Nabeen nuti kan namaa hin barbaadnu asumati dhaabbadhaa jedhe waraana saatiin. Leenjisi ijoollee isa beekamu caalaa akka fooyya’ee itt fufu tolche. Dargaggoon biyya sanaa kan farda garmaamsuu, waraana darbachuu, bishaan daakuu, gaaduu hin dandeenye hin turre. Hojiin harkaa akka wayyaa dhahu, sibila tumuu, gogaa duuguu fi lafa qotuun baras baballate jedhama.
Yeroon saa gahee bar saddeetiif abbaa Gadaa yoo tahes bulchi qajeeltuu biyyasii muda hin qabnee tahe. Seeraan bulummaa hunda caalaa gad jabeesse. Seera daddaaqa malee hojiirra oolchuun walqixxummaa nambiyyaa mirkaneesse. Balleessaan eenyuunuu walqixee akka adabsiisuu dandahu labse. Nagaa fi araaraan osoo hin yaalamin hirreen keessan fira tahee halagaatt hin dabin jedhe. Kan humnaan namatti dhufe ofirraa faccisanii lamuu akka hin deebine iggitiin itti haa godhamu jedhee tume.
Bara gadamojjummaa saa keessa waan raajiitu irra gahe. Ganama tokkoo yoo kahu gola saa keessaan odaa biqiluuf ol quuqu arge. Muki dagalatt yoo hin taane ona keessatt malee hin biqilu. Mana daawwataan itt heddumaatu akka kan Nabee keessatt odaan ni marga jedhee kan yaadu hin turre. Dubbiin saa isa dhibnaan raaga biyya bira dhaqee gaafate. Dhiisi baalaa shan haa baasuu. Isa booda orma waamiiti waan tahe itt himi. Odichi maal tahuu akka barbaaddus dhaammadhu. Jireenyi kee sichi dhumatt dhihaatee jira jedheen. Nabeen hanga sanatt ilmoo hin qabu. Dubartii hedduutu jalaa du’e. Iseen amma jirtus dulloomteett. Akkuma abbaan saa jedhe ilmoo malee du’uu saati.
Akkuma raagichi jedhe odaan hanga baala baasutt eegee. Raajiin biraammoo naannaa mana saa akka tarkaanfii kudhanii ol odicha irra fagaatanii odooti diidatt biqilani. Odoota sana biras garbii tokkoo tokkotu ture. Odaanis garbiiin biraas naannaa hin turre. Nabeen raajii kana ifa baasuuf dhangaa guddaa qopheessee biyya waame. Erga nyaachisee obaasee booda hooda odaan mana saa keessaa biqiluu dubbate. Tokkoo tokkoonis akka ilaalanii galma afeerraatt deebi’an itt hime. Hunduu ilaalanii raajeffachuun bakka saaniitt deebi’ani. Isa booda, firoota koo jedhe, ani sichi lubbuun baayyee akka hin turre raagi keenya natt himeera. Barri kiyyas fagaatee jira.
Akkuma beektan ilmoo hin qabu. Anas abbaan dhalatuutt narraa du’ee lammitu naguddise. Kan ana dura turanis ilmoo tokkoo tokkoo malee hin godhanne. Ana irratt qaceen keenya raawwachuu saati jechuu dha. Kanaaf Odaa kana akka ilmoo kooti kanneen alati biqilan akka obbolaa saatti ilaalaa guddifadha, maqaa kootiinis naa waamaa jedhe gaafate.
Nammi hedduun tokkoo tokkoon ol kahanii sanyii Nabee akaakayyuu hedduu kaasee biyya saaniif maal akka godhan tarreesani. Inni tokkoo ka’ee, “Na ooffalchaa!” jedhe. Hunduu sagalee tokkoon “ooffali” jedhanii huursan. Hardha Nabee fi sanyii saa jajuun homaa hin baasu. Dhaamsa saati kan lafaa fi garaa lammiitt hafuu dandahu. Kan barbaachisu maqaa gootota kanaa oolfachuu dha jedhe. Kanaaf, jedhe, Abbaan Gadaa kallachaan hunda keenya akka waan Nabeen gaafate hojii irra olchinu nu haa kakachiisu jedhe. Hundi kana irratt walii galee, Abbaa Gadaa fulduratt kallachatt qubaa qabee walfaana kakate. Ergasii Odaan sun maqaa Nabeen waamamee hafe. Kuunnoo Dukamii fi Tulluu Gujii gidduu jiraa dhaqii ilaali jette.
Bara dhibba torba dura Oromoon hima raagaan bakka dur irra godaanett deebi’uu murteeffate. Battala saa Madda Walaabuu kahee ol deebi’uti yoo eegale Odaa Nabee qubate. Oromoon duraan achi turan gurmuu guddifachuu saanii gammadanii seeraan ofitt dabalan. Sana duuba mootummaa Oromoo cimaa fi amansiisaa tahe. Firoota kanaan dura kara karaa faca’an barbaaduuf dulli kallatii hundati bobbaafame.
Bulee bulee duulli sun wiirtuu irra fagaachaa deeme. Sun tahus Odaa Nabee hin irraanfachiifne. Garuu too’annaan gidduu hanga waliigalati cituti haphataa deeme. Sana duuba Tuulama qofatu akka muummee tokkummaa bulcha Gadaatt dhimma itt baha. Isa caalaamoo guyyuu nammi fagoo itt yaa’ee kaan ni muuda, kaan wareega galcha, kaan achi jalatt wal araarsa, kaan Waaqa saa kadhata, kara deemaan qabbana saa jalatt aara itt galfata, horiin jala ciisti, jette haadhi Dallee.
Ilmoo koo waan ani sitt hime kana atis hiriyootaa fi ijoollee keetti dabarsi. Waggaa saddeet saddeetiin yoo danddeessan itt godaanaa seenaa keessan wal yaadachiisaa. Hanga alaabaan Oromiyaa bilisii deebitee dhaabbatutt maqaa Nabee hin irraanfatinaa. Isa duuba, yaadannoo barabaraa lammiinuu irra deebi’ee ni tumaafi. Seena boonsaa darbee fi lafee akaakilee keessanii yaadadha. Sanyiin sanyii keessanii gammachuu fi qananiin akka jiratu bilisummaa gonfachuuf carraaqaa. Kan tokkoon bulu nama fakkaata malee nama miti horii dha. Alaabaan keessan kan qabsoo haa tahu kan seenaa lafa hin kaa’inaa. Tokkumaa, aangoo fi surraa Odaa Nabeett qabaataa turtan isin malee kan isinii deebisu hin jiru. Yaadannoo siif haa tahu jettee kuula wayyaasee moofaa adii, diimaa fi gurraachaan goodame tarsaaftee, kun halloota Odaa Nabee irra balali’aa turanii ol kaa’adhu jette gurbaa kenniteef.
Gurbaan gaafa guddatu hammam gorsa see akka yaadate waanti an qoradhe hin jiru, jedhe Abbaan Hoduu.


text:
Aliimmaa fi Da'ii Bekkaama Adunyaa Kan tahan Dr Bilal Filiips kan Hiidhaaman ta'uu Bekame.
Aliimmaa fi Da'ii Bekkaama Adunyaa Kan tahan Dr Bilal Filiips kan Hiidhaaman ta'uu Bekame.
Dr Bilaal Filiips Eerggaa guyyaa kalleesa Toora Fesbuuk Dhunfaa issaanitiin dabarsaniin Maggaala Filiipins Dava'oo Mana Hiidhaa Emigriishin jedhamuut kan Hiidhamaan ta'uu fi Fayyaa Guttuu irra jiraatu issaanii ibsaniiru. Dr Bilaal Filiips Hawaasa Magggaala Marawii sitii,Zamba'ongaa fi Biyyoota birootis kabaaja fi Jalaala issaniif qaban ibsachuuf Hiriira naggaa bahani galatoomfatuun Hiiriiri naggaa kun akka kayyoo issaa irraa gar birraati hin gedaraamne fi Jequumsi hin kane wammiicha issanii hawasaaf dhihesaaniru.
Ambasadar Naggaa kan Furmaani Dhaloota Barnootan hiikkaama jechuun ejjaanoo qabanii fi Hasaawa Islamawwaa fi Barnoota issaan tasiisaniin Adunyaa gutuu irraati Bekumtii adunyaa guttuu irra kan argatan yoo ta'u Dr Bilaal Sabaaba ifa fi ifati hin bekamneen Biyyooni tokko tokko akka issan biyya issanii hin senneef dangefamaniru. Biyyoota akka issan hin senneef dhorkaman kessaa muraasni Amerikaa, Ingland, Jermeni, Kanadaa , Keniyaa fi Biyyootni biroos barnoota issanii xurreesun Vizaa dhorkataniiru.
Dhuuma irratis Dr Bilaal Filiips Rakkoon issan qunaame guddaa kan hin ta'inii fi Seerraan kan hiikkaamu danda'u ta'uu beksiisaniru. Nelsen Mandelaa Yerroo Apartayiidiit Shoroorkesa jedhamanii Yerroo itti farajamaniit Amerikaan akka inni Biyya Ishii hin senneef Dhorkuu yadaachisuun Dr Bilaalis Dhorkaan Amerikaan Yerroo ammati akka issan biyyaa ishii hin senneef dhorkites kan Mandelaa Wajjiin kan adda hin jire ta'uu ibsaniiru.
Ullaama'aa Keenya Kan Rabbiin Nuuf Haa tiksuu!!!!!!!


text:
Jaallannee Gammadaa | VOA
WASHINGTON DC — Ijoollee Oromoo bara kana barnoota sadarkaa adda addaatiin xumuruun as Yuunaaited Isteetes keessatti eebbifaman keessaa tokko kan taate Biiftuu Dureessoo kutaa New Yoorke magaalaa Raachestertti kan argamu mana barnootaa sadarkaa lammaffaa “Wilson Magnet High school” jedhamu keessatti qabxii ol aanaa galmeessisteen guyyaa eebba sanaatti haasaa “Valedictorian” ykn haadaa guyyaa ayyaana eebbaa akka gootu filatamtee haasawicha dhageessistee turte.
Jaallanneen Biiftuu Dureessoo fi kan yeroo dheeraa dhaaf maamila radiyoo sagalee Ameerikaa sagantaa Afaan Oromoo turan abbaa ishee Obbo Jamaal Abdullaahii Dureessoo haasofsiistee jirti.
– VOA
—–
Also on VOA’s English Program:


text:
Seenaan of haa maruu yk haa walaluu nuti amma gaadiduu jaarraa 19faa lixaa jirra. Bara sana” sirna “Walharkatqaba Afriikaa” jedhamuu sabooti Awuropaa fi Habashaan Afriikaa qircatan. Ergasii addunyaan jeeqama diinagdee fi malbulchaa hedduu jala baate jirti. Gareett wal hirtee al lama warana walitt baafteett. Yoo ilmoon namaa dimshaashatt baduu akka danda’u sodaatan malee sadaffaanis hin oolu. Lolli inni duraa biyyoota Awurpaa hedduu butuche.
Dubbiin saa qabsoo biyyoota kaptalismii giddu anjaa wayyaaf gaggeeffam fakkaata. Dhumma saa keessaa garuu mooraa komunistii Ruusiyaan hoogganamuu fi sooshalism sabaawaatu (fashistii) bahe. Tokko bitaa tokko mirga moggaa jechuu dha. Lachuu ilaalcha kapitalistitt kan galan hin turre. Karisummaan fashistii lola addunyaa isa lammaffaati geese.
Lola lammaffaa keessaa bilisoomuu kolonootaa fi mooraa lama kan kapitaalistii gabaa walabatt amanuu fi kan sooshalistii gabaa karoorfamett amanutu bahe. Oromiyaan garuu kolonummaatt hafte. Sun waggaa torbaatamf lola qabanaawaatti geese. Addunyaan ilaalchaan Kaapitalismii fi Socialismiitt hiramte. Kapitlism lola kan injifannoon yoo xumuru hogganooti saa “Sansakkaa Addunyaa Haaraa”tu diriirfamaa irbuu seenan. Innis Amerikaan akka hoogganamu Jorji Bush Angafi hubachiise. Xexxebi “sansakkaa addunyaa haaraa” jedhu erga dhimma itt bahamu jalqabe fagoo sanaan dura ture. Heddun sana jedhan addunyaa, bilisummaa, walqixummaa, qajeeltuu fi nagaan hin qoqobamin keessatt dagaagu jechuu saanii ture.
Oromiyaan akkuma biyyoota sanaan empayera jalaa walaba ta’anii carraa hiree ofii ofiin murteeffachuu akka argatu mamii hin qabdu turte. Garuu kan dubbatameef kan ta’e tokko hin ture. Afriikaan ala hundaa hongaatuu yoo taatu ammas joonjessa Kolonummaa Dulachaa kan Kolonummaa Haaraan muuxataa jiru jalaa caffatee bahuu hin dandeenye..
Dhumi jaarraa 19faa yeroo ummati Awuropaa dachaan guddatee fi teknolojiin hedduu mise. Magaloti gurguddoonis yero itt baayyatan ture. Gurgurtaan garbaas seera ala godhame. Sanaan akkaataan jireenyaas hedduu jijjiiramaa dhufe. Jijjiirammichi hoomisha industrii hedduu gaafachuutt ka’e. Dorgommeen industroota gidduu hoomisha fedha naannaa ol gochuuti ka’e. Waatattaan naannaati argamus dorgommee duruunfatanii itt namman sanaaf hanquu ta’aa dhufe. Nammis lafa ballaa gaafachuutt ka’e. Haalli dhalate kun karaa itt afuura baafatu argachuu baannan kan biyyoota Awuropaa jequmsa keessa galchuu ta’uu danda’a.
Misiyoonotaa, keettotaa fi saaroobdoti dursanii Afrikaatt ergaman haalli waldiyyaa sana keessa jiru gabaaf tolaa akka ta’e jara Awuroopaaf iyya’an. Jarri sun Afrikaanota waan xixinnoo gowwoomsanii araddaa irra qubatan mallateessifataa turani. Olloota fi hogganoota keessaas walitt naquun hariiroo dudhaa booressaa turani. Waan sun dursee ta’eef hedduun walgidduutt araaraa buusuu irra, karaa isa gabra cehee dhufu firomfatan soquutt ka’an. Meeshaan lolaa ammayyaan (qawween akaakuu addaa kan akka” machine gaan” jedhamu) jaarraa sana keessa hojjetame. Kan isa dura maskettoo suuta dhukaatu turte. Motorri danfaan socho’u fi qorichi busaa, kiniiniin baras argame. Haalli walii galaa Awuropaan gabaa fi waatattaa dheedhii argachuuf akka duulu mijjeesseef.
Aangoo ofiitt amanti argachuun nagaa fi malaa qofaan utuu hin ta’in mootummooti Awuropaa Afrikaa humanan qoodatanii humnaan qabachuuf walgahii Barliin (1884-85) irratt walii ta’ani. Sun seenaa keessatt “Walharkatqaba Afrikaa” jedhamee beekama. Bakkoota tokko tokkoon saanii duraan qabatanis walii beekan. Qawwee maskeettoo duraan bahan kan bitachuu danda’an mootota Afrikaa yartuu turani. Kanneen haaraa bahan Afriikaanotatt akka hin gurguramne dhowwame. Habashaan garuu karaa dhibantoota saanii koloneeffatoo bitachuu fi kennaan argachuu danda’anii turani. Anjaa inni Habashaaf kennee Dilii Adwaa fi duula Oromiyaa fi biyyoota olla see qabachuuf godhame irratuu muldhateera. Mootorri danfaa, doonii bishaan akka Kongoo faa irra salphaatt balalii’uun rakkina geejjibaa salphise. Kanaan akka karoorfatanitt qabachuutt yoo ka’an mootiin Shawaa biyyoota kibba saatt akka bobba’u meeshaa fi ogeeyyii lolaa dabalanii fe’aniif. Biyyi walharkatqabichaan hin tuqamin biraan kan qaata garboota Ameriikaa dhufaniin qabame, Layibeeriyaa qofa ture.
Fedhi yeros addunyaa keessa ture ammas mullataa jira. Teknolojiin akka internet faa, kan geejjibaa fi quunnamtii shaffisiisan yoomu caalaa addunya walitt gunnuuffachiisaa jiru. Dilormaan biyyootaa guddataa waan dhufeef nyaachisanii bulchuuf qabeenya jirtu wal saamuuf dorgomuun o’aa jira. Korporeeshinooti saanii kara karaan lafa qabachuuf yoo wal dorgoman agarra. Hardha kan wal gaarreffachaa Afrikaa keessa labaa jiran Awuropa qofa utuu hin ta’in Azhiyaas ni dablata. Yoo karaa sana irra tattaafatan malee diingdeen saanii jeeqamlixaa jiru keessaa kan bahu itt hin fakkaatu. Afrikaan waatattaa dheedhii, humna namaa rakasa fi lafa qonnaa ballaa dureeyyiin addunyaa dharra’aniif hardhas qabdi. Dooyyaaleen saanii kara karaan lafa dhiphisaa jiru. Moototi Afrikaa ammayooti isaan duroomsa taanaan ummataaf haa tahu ulfina ofiif dhimma hin qabani.
Abbaaan hirrootaa qaani hin qabneen lafa Oromoo kan caalaa baaseefitt gurgurachuuf dharraa qabu. Kanaaf erga samicha lafaa korporeeshinota danga darbootii kaasee ummati caalaatt hiyyoomaa, caalaatt buqa’aa jira. Jarjartii samtoti kun homisha guddaa fi bu’a olhaanaa argachuu irraa kan ka’e haddhaa naannaaf hamaa ta’ett dhimma bahuun ballinaan gaggeefamaa jira. Akka hobbaatii kanaatt kan gabaafame dolollii fi laggeen binoo fi nammi dhuganii fi nyaata ittiin tolfatan faalamuu dha. Kana irratt waa’een Hara Qooqaa hedduu jedhameeraa. Keessaayyuu wayyabummaan Oromoon akka hin mullannett gocha shiraan xaxameen caasaa addaa itt baasaa jiru. Lafa saanii karoora magaalaa fi indoon qabatanii erga isaan buqqisanii duuba lammi biraa qubachiisuu. Bulchooti horii dheebotoon kun Oromoo wayyabummaa dhabsiisuuf haawaasa Oromo haaraatt caasaa jiru. Isaan buqisuun murnoota lammi biraa magaalotaaf karoora baafna jechuu fi indoo harkisuun yoo qubachiisan argamu.
Duuloti si’anaa akka durii ifatt doonii lolaa fi loltuu leenjifamte fudhatanii hin dhufnee. Keettolee biyya keessaa hidhachiisani hiyyeessa biyyaa mirga ofii gaafatu dorsisisaa, hiraarsaa, hiisisaa fi ajjeesisaa jiru. Fedhi ofii eegamnaan akeeka keenya bu’uura kan jedhan, mirgi ilmoo namaa kabajamuun, duubatt dhiibama. Caalaattuu yoomallee garaan saani beeke, kanneen mirga saaniif lolatan “gooltuutt” ramadamanii bakka dhaqan hundatt moggeeffamuu. Haa tahu malee roorroon kan itt hadhaawe dabaa fi hamaatt akka hin fincille gochuu hin dandeenye. Si’ana sochiin ummataa golee hundaa bokokaa fi dhoowaa jira.
Mudde 18, 2010 ganda biyya Tunisiyaa tokko keessatt ibidda dardarri Mohamed Bouazizi jedhamu ofitt qabsise irraa qaanqeen ka’ee biyya Arabaa hedduu waliin gahe. Kaka’isi sanaan dhufes “Arab Spring” (Birraa Arabaa) moggaafame. Sochii ummataa duraan addunyaa keessatt tahaniin walitt akeekuun moggaafame kan jedhan jiru. Birraan yeroo want halle lelisee daraaree bareede mullatu waan ta’eef sochii kana keessaa waan gaariin bahuuf deemaan yaadameetu kan jedhanis jiru. Waan halleefuu gaaffiin ka’e biyyoota Arabaan danga’amuuf hin deemu, dhukkuba daddarbu ta’eera. Naannaan Baha Gidduu ammayyuu gabii hin arganne. Sochii kanaan mootummooti Tunisiyaa, Libiyaa, Masir, Yaman, Ukrayina yoo jijjiraman waan gaariin keessaa hin bahin jira. Arabooti jeeqamaa fi diigamaa keessaa utuu hin bahin kan itt dabalaman jiru. Warraaqsi Yukrayinaa kan ida’aman keessaa tokko.
Sochii ummataa kan kaasu hiyyummi dangaa dhabuu, mirga ilmoo namaatti cobuu, faalama, aangoon kachachaluu fa’ii. Waliigalatt roorroon yoo hammaa bahu jireenya irra du’anii baduu filachiisa. Bakka hallett kanatu mullataa. Ummati roorroo sarmuu didee yeroo ka’u salphaatt gadi hin qabamu. Kanaaf sochiin saa injifannoon bahu qaba. Yeroo hedduu waraqsi ummataa kun collootaa mararfatoo ummataa fakkaatanii of dhiheessaniin butama. Yukrayinaa irra sun gahu hin hafne. Utuu akka ka’ett nagaan xumuramee Krimiyaan cituuf sababi hin argamu ta’a.
Yukraayina fi Rusiyaan hundeen saanii tokko ta’ullee sabummaan adda addaatti wal ilaalu. Ummati Yukrayinaa keessa jiran hedduu dha. Kan lammi Yukrayina ta’an 78%, Ruusiyaan 17%, Belarus 6%, Krimiyaa fi Tatar 5% akka ta’an himama. Lakkoofsi saanii sanaa gadi kan ta’anis hedduun jiru. Lammi Ruusiyaa kan ta’an baha fi kibba Yukrayina gara Rusiyaatt haanani jiraatu. Yukrayinaan miseensa Tokkummaa Soviyet waan turteef diinagdeen see Ruusiyaa waliin hidhata qaba. Garuu erga walabummaa argatanii gara Awuropaa ilaalutt ka’ani. Hanga yoonaa kan harka keessa qabataan ummata Yukrayinaan gutummaatt irratt walii hin galamneef fakkaata. Ruusiyaanis NATOn akka hanga ollaatt jala seenu hin fedhu. Qoccolloon uumamuu dandahu gara hundaan sodaatamuu hin oolle.
Ummati Yukrayina yeroo hedduu roorroon itt baayyachuu, hojii dhabisaa fi abdii kutannaan kan ka’e mootummatt hiriira nagaa bahee buqqisaa ture. Si’anas sochii “Euromadian” jedhamu jalqabee ture. Ka’ka’ichi aanga’oota Lixaa irraa degerssa ifatt argate. Hiriirichi nagaan ta’uun hafee meeshaan waljala dhaabbatame. Isaanis Presidantiin biyyatii ari’amee Ruusiyaatt kute. Mootummaa yeroo ofiin jedhe kan bakka saa bu’e Lixi harka ballisee simate. Sabboonummaan Yukrayinnummaa olka’aa dhufuun ummata lammiin Ruusiyaa ta’e hedduu rifachiisee. Haasaan dabbalooti Yukrayinaa haaraan tolchanis lammii Ruusiyaa akka moggeessu naasisu kan dagatan fakkaata.
Parlamaan Ruusiyaas mootummaan saanii akka laamii Ruusiyaa Yukraayinaa keessa jiraataniif eegumsa godhu seera tumani. Itt haansee ummati Krimiyaa mootummaa haaraa hin fudhannu jedhanii walabummaa saanii labsanii Ruusiyaati dabalamuu gaafatanii. Ruusiyaan mamii malee gaffii saanii fudhate. Krimiyaan jaarraa 18th kaatee hanga 1954tt bulchisee Yukrayinaatt naanna’utt Ruusiyaa jala turte. Anga’ooti Lixaa murtee Krimiyaa fi Ruusiyaa kana seermalee jedhanii balaaleffatanii tarkaanfii Ruusiyaa ittiin adaban fudhataa jiru. Garuu hanga yoonaa qawween lolla hin jenne. Amma aanga’ooti lamaan Ruusiyaa fi Lixi waliin nokkoruu eegalaniiru. Haalli saa addunyaan gara lola qabanaawaa moo, o’aatti deemti gaaffii jedhu kaasaa jira? Lachu umumatoota Yukrayinaaf kan tolu miti. Dirree lolaa anga’oo lamaa ta’uun jira.
Erga dhuma “Lola qabanaawaa” as addunyaa Amerikaatu hoggana ture. Amma Ruusiyaan bakka kufee ka’e fedhi koo yoo tuqamu callisee hin laalu, mootummaa Yukrayinaa yeroof dhaabbates hin beeku jedhe. Yoo sun ta’e “Addunyaan Banti Tokkee” tahun ni hafa jechuu dha. Ammayyuu biyyooti shan waldaa BRICS jedhamu dhaabbatanii jiru. Banti hedduun itti haanu maal fakkatinaa, nammuu heduuti ka’eera. Ummati Yukraayinaa kan Ruusiyummaa qabanis mootummicha hin fudhannu jedhanii didaa jiru. Goloti mirgaa, akka faaashistii faa Ruusiyaanota, Yihudotaa fi komunistoota ni haleella jedhanii dhaadatu. Sanaan hireen Yukraayinaa fanxa lixee jira. Qaama saa irraa Krimiyaan qaata cittee. Ruusiyaan hogganummaaf sadarkaa baaqulaatt kan dorgomu taanaan hariiroo gamtaa Lixa waliin jalqabe irraa garagalee gara Asia, Amerikaa kibbbaa fi Afrikaa ilaala ta’a. Tokko fedha kaanii tuqe malee waliigalteen bu’aa hirmachuun barsiifata addunyaa miti. “Sansakkaa Haaraa Addunyaa” Jorji Bush Angafi herrege bifa jijjiirrata taha.
Wal sukkuma aanga’ootaa kana keessaa waliigalatt Afrikaaanoti, keessaattuu Oromoon eessa of kaa’anii ilaalu? Sana yoo murteeffatan gara itt deemanis waliin qayyabachuu danda’u. Akka nammi biraa mirga ummata keenya ulfeessu gaafachuu dura ummati keenyaa biyya ofii irratt mirga abbaa biyyumaa qabachuu amanuu qabna. Mirga qaba yoo jedhame, mirga sana ulfeessuu fi ulffeessisuuf kutatoo ta’uu gochaan mirkaneessuutu gaafatama.
Olantummaan bulcha seeraa fudhatamuu fi sirna demokratawe guddifachuun akeeka muummicha ta’uu qaba. Oromiyaan jaarraa tokoo oliif qabaa diinaa jala jirti. Qabaa kana jalaa bahuuf dhiibbaa fi dorsisa qaama sadaffaa malee mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu mirkaneeffachuun waan irra hin darbamne. Jijjiirama sun fiduun bu’aa fi fedhi tuqamu hedduun jiraachuu danda’a. Kanaaf seerri addunyaa nu deggeraa qofaan utuu hin ta’in, ifaajjee fi dafqi ilmaansee akka barbaachisu.hubatamuu qaba. Qabsoon kutannoo fi dudhamaan gaggeeffamu tumsaa hin dhabu. Sana malee aanga’ootatt iyyachuu qofaan mararfannoo argadhaa yaaduun, gooftaan ergamee kan nama saame naaf deebisisa jedhanii gooftichatt iyyachuu ta’a. Iyyannoon akkasi ergamsichi milkaawuu fi akka kan saame keessaa hin hambifanne gabaasuu qofa ta’ee hafa. Kanneen biyya bulchan garri caalu fedhaa fi miira walfakkaataa qabu. Waa’e demookrasii fi mirgi ilmoo nama irratt wanti qaaqanii fi hojii irra kan oolchan adda addaa.
Demokrasii jechuun sirna mootummaa ummati fedha saatiin diriirsuu fi olantummaa irratt qabu jechuu dha. Sanaaf fakmishoon tokko hin jiru. Jarri Lixaallee caasaan ittiin wal gaggeessan kan walii irras kan Grikii durii irraas adda. Sun akka nuu tolett marii, tokko tokkoon ummata keenyaan gad dhaabbanna. Fakmishoon Gadaa Oromoo duriis keessa deebi’amee ilaalamuun anja qabaa. Ummati eenyummaa tokko dhahatu bilisummaan waliin dhaabbachu yoo danda’e qofa ummatoota naannaa waliin hariiroo walgituf dhoofsisuu danda’a. Sana malee ajajamaa malee fedhaa jedhamuun hin danda’amu. Tokkoon bulaa malee ofiin bulaa yk walaba hin jedhamu.
Waa’een nagaa fi fedha ummatoota addunyaa ilaalu dhoofsisa walqixummaan tahuun murteefama. Akkasitt yoo deemame kan kee kootiin hafee, dugda naa hooqii anis keen siif hooqaa jechuun akka ta’a. Garuu nammi kan waa it gurguratu hattuu yk saamtuu tahu yoo ciicatellee waanuma gabatt argate bitata. Saamtuu saa irra haane kan bituuf homisha saa argamsiisuun giroo abbaa waantichi kiyya jedhuuti. Fedhi bittuu kan dhiheessuu dandahe irraa tajaajila argachuu dha. Sun akka sana yoo ta’u akeeki carraa walqixee qabaachuu ilmoo namaa dagatamuu hin qabu. Hiree saa abbaatu murteeffata malee nammi namaaf hin murteessu jechuu dha. Rakkinni Afrikaa tokko, hogganoota ofitt amananii fi ummati itt amanu dhabuu dha.
Hundi dureeyyii addunyaatt hudduu gatatanii ummata ofii waliin saamuu fi hiraarsuu malee madaalli hariiroo addunyaa keessaa eegsisufii kan kutatan miti. Kanaaf ummatooti Afrikaa fulduratt dhufanii mirga ofii, hariiroo walii fi addunyaa gidduu sirreeffachuu qabu. Tokkomichi tokkummaa ummatootaa ta’uu qaba. Tokkummaaan Afrikaa amma jiru Afrikummaa caalaa sabgidaawaa fi kan fedha adddaa tajaajilu ta’ee mullata.
Oromoon lakkobsaan ummata guddaa dha. Ummata seenaa qaroomaa boonsaa qabu. Oromiyaan lafa jalaa fi irraa madda qabeenyaa hin tuqamin qabdii. Ummati shee naannaa keessa jiru homishaawummaan kan isa caalu hin jiru. Kan gurguratuu fi bitatuuf gabaa guddaa dha. Kan indo dhagalaasuu fedhuuf Oromiyaan carraa guddaa laattii. Ummati shee kan nagaa fi qajeeltuu jaallatu, safuu eeggatuu dha. Aadaa Gadaa (demokratawaa) fi seeraan bulmaataa qaba. Barnootaa fi hobbaati teknolojiitt dhimma bahuuf kan sammuun saa bana ta’e.
Jannummaa fi gamnummaa dhabuu saa lugnaa fi daallicha qofaatu komata. Oromoon aadaa fi dudhaa dubbii gidduutti harkisu qabu. Kanaaf sirna dhiibba silaa karisummaa erga faca’anii fi kolonaawanii ilaalchotaa fi amantoota keessaan itt dhufuu danda’an caalaa cimaa qaba. Sanaan “gooltu” jedhanii Oromoo komachuu aggaamuun tooftaa sobdootaa fi sadootati. Ummati Afrikaa hammana gahu kan konyee hin guutneen ukkaamamee jiraachuun qaanessaa ta’a. Hamma ofii agarsiisuun tuffii dillisee qabaa hin guutnee walirraa hin citne, dadhabaa fi sodaattuu jedhamuu irraa nama oolcha.
Oromoon haala addunyaa amma mullatu keessatt hiroo gahaa argachuuf tattaafachuu qabaa. Hanga yoonaa ba’aa fi bu’ii guddaa jalatt afaan ofii fi eenyummaa sabummaa saanii hammaa tokko hamaa irraa baraaranii hardhaan gahaniiru. Kan bade deebifatanii kan egereefi bu’uura buusuun jarjarsaa dha. Sochiin blisummaa Oromo waan bacancare haa fakkaatu malee karaa adda addaa misooma agarsissaa jira. Dhaaboti jabina dabalan bibbiqilaa jiru. ABOnis dandamachuuf ifaaja’aama jira. Humna abdachiisaa ta’uuf ida’ii tolaatu sabboonota irraa eegamaa. Dhaaba kaayyoon ummataa egereef itt fufiinsa qabaachisu hoggansa sochii bilisummaa biyyati gad dhaabuu akka ta’u mirkaneessisuu dha. Abba tokkooti namootaa, ni dadhabu, ni du’u, ni ganuu, ni baqatusi.
Dhaabi fedha ummataa dhalootaa dhalootatt haa dabarsuuf itt yaadamee, mari’atamee, bu’uurfamee wayyabi hanga ergamsa saa raawwatutt gula jiraatu. Dhaabi malbulchaa daboo farsoo mitii, sansankaan akka qilleensi hin gallett ijaaramee iyyaatiin naannaa fi haalaa fiixee quba saa irra jiru, kan hogganootaa fi miseensoti saa abbaawummaa fi itt gaafatama qaban, kan naamusa cimaan gaggeefamu ta’u malee hafuu saa wayya. Dhaabi malbulchaa gaarrenii fi sulula biyya ofii keessatt baroodu dandahuu qaba. Kana dhugoomsuuf hundu beekumsa, ogummaa fi humna saa qusachuu hin qabu. Fedhi ummataa akka dhaabi saa isa gidduutt argamu. Dhaabi ummataa baqataa ta’ee hafnaan ni halagooma. Baqataan sin hoggana jechuun hafeee yaaduunuu safuu tahu qaba. Faranjooti, “Fedhoota dhaabbatoo malee michoommi dhaabbatoon. malbulcha keessa hin jiran” jedhu. Qabsaawoti Oromo kana attamitt ilaaluu? Fedhi ummata Oromoo dhaabbataan walabummaa, biyya ofii irratt mo’aa ta’uu dha. Fedha halagaa guutuuf kana irraa maquun tuffatamaa fi salphisaa dha. Michooma malee walabummaan hin dhoof sifamu.
Ulaagaan firoomaa fedha walii walii kabajuu, walqixummaa fi kabajaan wal ilaaluu dha. Kan hardha diina jennuuun bor sana guutnaan fira tahun shaakala beekamaa malbulchaatii. Dantaa ofiif warregamuun jalqaba seenaa kaasee gocha boonsaa ta’uun beekamaa dha. Oromoon akka isa dura Walharkatqaba Afrikaa Haaraanis akka hin gaagamne waan danda’an hunda gochuu qabu. Sansakkaan addunyaa jijjiiramu humni dhaabuu danda’u hin jiru. Abbaan fedhe haa hoogganu Oromoon dammaqanii waa keessaa buufachu of dandeessisuuf qophee ta’uu dha. Kellaatt ittisuun yoo hin danda’amnellee taatoti saa akka mirga ofii seerawaa namaa baran gochuun barbaachisaa dha. Qabsoon sadarkaa saboota moo’ummaa qabanii keessaa bakka keenya argachu itt fufaa.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Ebla, 2014


text:
(نوايا الصيام)
Yeroo soomu isaan armaan gadii niyyadha:-
- Soomni fakkeenya (waan isatti qixxaayu) kan hin qabne tahuu niyyadha
- Soomni kan Rabbiiti, isatu jazaa naaf deebi’aa niyyadha
- Ibidda irraa tika (wontee) naaf ta’uu niyyadha
- Sababa hamtuu irraa of qabiinsaa akka naaf tahu niyyadha
- Rabbiin biratti manguddummaa akka naaf dhaabbatu niyyadha.
- Gammachuu lamaa argachuu, gammachuun takka yeroo sooma faxxaru (furu), tuun immoo yeroo Rabbiin wolgahu (guyyaa Qiyaamaa).
- Worroota hafuurri (shurufkaan) afaan isaanii shittoo caalaa Rabbiin biratti urgaayu tahuu niyyadha.
- Nama soomu du’aa’iin isaa waan qeebalamtuuf, kadhaa tiyya akka Rabbiin naa qeebalu niyyadha.
- Hunda guyyaa an soomuutiin Rabbiin fuula kiyya ibidda irraa woggaa 100 fageessuu niyyadha
- Worra booddeen isaanii sooma irratti taate teessoon isaanii Jannata waan taheef isaan irraa tahuu niyyadha
- Balbala Rayyaan (dheebu baatuu)[1] jedhamtu tan warri soomu qofti seenan san akka seenu niyyadha
[1]Tan ofii isiitii dheebuu baatee namallee dheebuu baaftu jechuudha


text:
Camadaa Hundee irraa*
— Kutaa lammaffaa
Barreefama kiyya kutaa tokkoffaa keessatti dhimma waamaicha tokkummaa ilmaan Oromiyaa ilaalchisuun, waanuma natti muldhatee fi ittiin guungumaa deemu, maalifan yaada kiyya nama wajjin hin qooddanne jedhee, waanta haarawaa qabaachuu baatus, waan hundi keenya quba qabnu barruun dhaammachuu barbaade. Dhugaa dubbachuuf yaadi ilmaan Oromiyaa dhimma barruu kanaan wal qabsiisanii naaf gumaachan eddu barumsaa fi gorsa oromummaa irraa argadhee jira. Yaada gummaacha gabbisaa fi qeeqa gara garaa lammiin koo naaf kennitan hundi keessan ulfinaa fi galata argadhaa jedha.
“Waa malee manni hin haaru” jedha Oromoon yeroo waatu jiraa nama akeeku. Anis dhimma tokkummaa ilaalchisuun barruudhuma gaggabaabduu barreessu keessatti waa tutuquun koo hin oolle. Garuu ammam akka hojiitti hiikamaa jiru ilmaanuma Oromoof dhiisee gama kiyyaan garuu qulqullinaan dhimmi tokkummaa qabsa’otaa akka lalisu haarsaa inni akka dhuunfaatti nagaafatu bahuuf mamii hin qabu. Asi irratti waantan jechuu barbaadu tokko garuu tokkummaan qabsa’otaa kan dhufu fadhaa fi hawwii gara ykn qaama tokkoon kan dhalatu otoo hin taane, of kenniinsa qaama hundaa gaafata. Yoo hawwiin tokkummaa afaanirra hin darbinee fi waan tokkummaan gaafatuuf hin abboomamne jecha irra darbee bu’a qabeessa hin tahu.
Asi irratti dubbiftootaan oofkaltii naaf kennaa jechaa, mee dhimma tokkummaa kana irratti akkaataa hooggantootii fi namooti tokko tokko ilaaluu yaadan kaasuu barbaada. Dhaabbileen siyaasa Oromoo fi abbootiin siyaasaa tokko tokko dhimma tokkummaa mooraa Oromoo fiduuf Oromoon bara baraan gaafachaa jiru hundeen hubannoo qabaachuu dhabuun isaanii rakkoo mataa isaa dandahee dha. Qabsoon Oromoon itti jiru bilisummaa, abbaa biyyummaa fi mirga dimokraasii alagaan nurraa fudhatame deeffachuuf qabsootti jira. Qabsoo qara sadii (galii) qabdu gaggeessaa jirra. Tokkoffaan qabsoo abbaa biyyummaa Oromiyaa deeffachuuf taasifamuu dha. Lammaffaa qabsoo bilisummaa sabaa (Oromoo) akka dhuunfaattis ta’ee akka sabaatti qabnu goonfachuu dha. Sadaffaan mirga dimokraasii sarbamne argachuuf. Asi irratti galiin qabsoo sadan kunuu hubannoof yoo tahe malee dhimmoota addaan bahanii ilaalaman miti. Haatahuu garuu sadan isaaniiyyuu madaallii isaanii eeggatanii hin deeman yoo tahe rakkoon isaan mooraa qabsoo keessatti dhalchan salphaa miti. Kan mooraa qabsoo Oromoo keessatti mudataa jiru galii sadeen kana madaallii isaanii eegnee deemuu dhabuu keenya muldhisa.
Sadan kana keessaa tokko yoo hirdhuu ykn hanqina qabaate, qabsoon harkifachuun dirqama ta’a. Madaallii galii qabsoo Oromoo sadan kana eeganii deemuun ammoo dirqama hooggantoota jaarmiyaalee Oromoo ti. Jaarmiyaaleen siyaasaa Oromoo walitti dhufeenyaa fi garaagarummaa galii qabsoo Oromoo sadan kana hubachuu dhabuu irraa kan maddu, yeroo rakkoo gara garaaf saaxilamnu argina. Tokkummmaan mooraa qabsoo Oromoo keessatti dhufuu qaba yeroo jedhamu madaallii galii qabsoo Oromoo sadan kana kan dhugoomsu tahuun dirqama. Jaarmiyaan siyaasaa mirga dimokraasii miseensaa isaa hin eegnee ykn kabajee hin kabachiifne bifa kamiinuu galii abbaa biyyummaa fi bilisummaa sabaa eegsisuu ykn dhugoomsuu hin danda’u. Akkasuma jaarmiyaan siyaasaa bilisummaa mataa isaa qabaatee bilisummaa miseensaa fi jaarmiyaa biraaf hin qabne, mirga dimokraasii fi abbaa biyyummaa Oromiyaa dhugoomsuuf humna itti hin qabu. Bifuma wal fakkaatuun galiin siyaasaa abbaa biyyummaa Oromiyaa dhugoomsuuf hin warraaqne itti bahi isaa karaatti afuu dha. Asi irratti waanti jala muramee ilaalamuu qabu galiin qabsoo Oromoo sadanuu yoo madaallii isaanii eeggatanii deeman duwwaa qabsoon furga’uu dandeessi. Dhimmoota sadan kanaan yoo dhaabbilee siyaasaa Oromoo fi hooggantoota isaanii madaalle ykn keessa isaanii sakattaane rakkoo maaltu jira ykn jabina maal qabu jennee ilaalla tahe, maal tahuu akka malu dubbiftootaaf dhiisa. Waanta tokko garuu dhimmi kun sadan madaallii isaanii eeganii deemuu dhabuun, tokkummaa qabsa’otaaf rakkoo akka tahe jala muree darba.
Dhimma kana waantan kaaseef, qabsoo keenya guddina siyaasaa Oromoo wajjin wal qabsiifnee akka ilaalluuf. Dhimmootiin sadan galiin qabsoo Oromoo ammachuu qabu kun fardii dha. Dhalooti qubee dhimma sadan kanaaf baayyee itti dhihoo duwwaa otoo hin taane, qooqaa fi jireenya isaa taasifatee jira. Qabsoon Oromoo jaatamoota keessa ittiin masakamaa ture falaasama siyaasaa warra bahaa fi dhihaa (Koministii fi Kappitaalistii) ka’umsa taasifatee dhimma qabsoo Oromoo ilaaluun isaa yeroo sanatti sirrii dha. Waltajjii amma irra jirru kanatti garuu, haala guddina siyaasaa Oromoo wajjin muuxeffachuun dirqama. Jaarmiyaaleen siyaasaa Oromoo ykn hooggantootiin 60moota keessa turan haala guddina siyaasaa Oromoo ammaa wajjin of sirreessuun dirqama taha. Tokkummaan mooraa qabsoo Oromoo kan dhufuu malus yoo kun dhugoome duwwaa jedheen akka nama dhuunfaatti yaada qaba. Kanaan ala garuu seenaa kaleessaa dubbachaa fi waltajjii amma keessa jirru dagachaa yoo deemna ta’e, tokkummaan nuti mooraa qabsoo Oromoo keessatti hawwinu tasa hin dhugoomu. Haalli amma irra jirru yoo wal sobuu fi wal mooksuu taate malee, yeroo sirreessa hundee barbaaduu dha.
Yeroo tokko tokko akka amma argaa jirrutti dhimma tokkummaa Oromoo dhimma caalanii argamuu jaarmiyaa siyaasa tokkoo taasisanii namootiin ilaalan ykn jaarmiyaan siyaasaa ilaalu ifatti muldhatu. Dhimma tokkummaa kana irrattis yeroo waa jedhan jaarmiyaa ofii keessa jiran duwwaan daangahanii, yeroo ilaalanii fi yaada kennatan ilaalla. Kan nama ajaa’ibu garuu, jaarmiyaan tokko ykn namni dhuunfaan tokko jaarmiyaa isa kan biraa ykn nama dhuunfaa wahii dhiifama gaafachuu akka qabutti yeroo ilaalanii fi irraa dubbatan dhageenya. Kun kan muldhisu barbaachisummaa tokkummaa mooraa qabsoo Oromoo egeree qabsoo sabaa wajjin otoo hin taane, fayidaa fi daangaa dhimma jaarmiyaa ofii keessa jiranii ykn abbummaa nama dhuunfaa tokko dhugoomsuun kan milkahuu ykn raawwatu taasisanii ilaaluun ammas rakkoo jiru hubachuu dhabuu dha. Karaa biraatiin ammoo rakkoon tokkummaa mooraa qabsoo Oromoo keessatti dhabameef nama dhuunfaa ykn garee wahii itti gaafatama godhanii ofii qulqulluu tahanii dhihaachuu yaaluu dha. Kun bifa kamiinuu tokkummaa hin fidu. Rakkoon hunda keenya bira akka jiru of amansiisuu dha.
Barruu kiyya keessatti yeroo hunda dhimma tokkummaa waantan kaasuuf akka hubannoo kiyyaatti egereen qabsoo Oromoo fayidaa jaarmiyaa siyaasaa fi nama dhuunfaa caala, egeree qabsoo sabaaf fafa inni qabu waantan hubadhuuf. Abbaa biyyummaa Oromiyaa, bilisummaa saba Oromoo fi mirga dimokraasii ilmaan Oromiyaa dhugoomsuuf qabsoon itti jirru haala walxaxaa addunyaa fi fala waloo waanta gaafatuu dha. Yeroo tokko tokko dhimma numarsee jiru waanta dagannus ni fakkaata. Galiin qabsoo Oromiyaa dhimmoota sadan (abbaa biyyummaa, bilisummaa sabaa fi mirga dimokraasii) ammatee shaffisaan galma hin gahu taanaan, haala walxaxaatu numudata. Dhugaa dubbachuuf tokkummaa dhabiinsi dhaabbilee siyaasa Oromoo rakkoo gara garaaf qabsoo saaxilee jira. Dhimma amantaa, naannummaa fi maal nadhibeen marfamee jiraachuu duwwaa otoo hin taane, ittiin masakamuun jalqabamee jira. Haalli kun yoo yeroon fala isaaf malu waloon itti kennuun hanqate, gaabbii dhalootaaf darbu lafa kaahaa akka jirru hubachuu barbaachisa. Dubbiin ebelu najaata ykn najibba jennee haqa lafa jiru dhiisuun hin danda’umu. Kanaaf tokkummaa waanti jedhamuuf akkaataa namootiin tokko tokko itti dubbatan otoo hin taane, egeree qabsoo sabaaf murteessaa waan taheef. Kun ilmaan Oromiyaa hunda keenya yaaddessuu qaba. yaaddahuu duwwaa otoo hin taane falli isaas nu harka akka jiru itti amanuu qabna.
Falli inni duraa jaarmiyaan tokko ykn namni ebelu jedhamu kaleessa kana raawwate jennee yeroo isa itti hafarsinurra hin jirru. Kan kaleessaa seenaaf dhiifamee kan hardhaa fi boruu akkamitti qajeelfachuu akka qabnu yaaduutu karaa dha. Ilmi namaa kamuu yeroo hojatu dogongora ni raawwata. Waanti guddaan irraa barachaa deemuu danda’uun ammoo beekumsa. Qabsoon bilisummaaf goonu yeroo hunda waantota qajeeltoo duwwaarra deema jechuu miti. Rakkinas dhalchuun isaa beekamaa dha. Kanas beeknee sirreefachuu dha. Akkuma Mohandas Gandhi “freedom is not worth having if it does not include the freedom to make mistakes” jedhe sana adeemsa siyaasaa keessatti namuu rakkoo gara garaa keessa seenuu ni mala. Sababni isaa saba ofii miidhuuf otoo hin taane, filannoon gara garaa hoogganatti muldhachuu mala. Rakkoo kan tahu garuu isa irraa barachuu dhabuu ykn maaliif kaleessa ebelu akkas godhe ykn keessa seene jedhanii yaaduun mataa isaatiin rakkoo kan biraa dhalcha. Kanaaf dhimmi tokkummaa Oromoo kun yoo dhukaan ilaalle malee, akkumma baratame dhimma olola gareef dhimma itti baana yoo tahe eessayyuu hin geenyu.
Dhuma irratti dhaabbileen siyaasaa kamuu tokko kan biraa caalee ykn fayya qabeessa tahee, jaarmiyaa biraa irraa affeerraa ykn dhiifama eega yoo tahe, ammas “Bacaqii Roobaan, dhukkee ykn hawwaara kaasuuf lafa dhiitaa” akka jiru beekuu qaba. Bacaqii roobaan hawaarri olkahu tasa waanta hin jirreef.
Kutaa sadaffaan walitti deebina …
Ulfaadha
* Camadaa Hundee: camadaa@gmail.com


text:
Barumsa 28
Weeb Saayitii Keenyarraa Maaltu Argamuu Dandaʼa?
Yesus duuka buutotasaatiin, “Namoonni hojii keessan isa gaarii arganii, abbaa keessan isa waaqa irraaf ulfina akka kennaniif ifni keessan akkuma kanaatti namoota duratti haa ifu!” jedhee ture. (Maatewos 5:16) Kana raawwachuufis, Intarneetii dabalatee teknoolojii ammayyaatti fayyadamaa jirra. Waaʼeen amantiifi sochii Dhugaa Baatota Yihowaa teessoo Weeb saayitii www.jw.org jedhamurratti argama. Weeb saayitii kanarratti maalfaatu argama?
Deebii Macaafni Qulqulluun Gaaffiiwwan yeroo baayʼee kaʼaniifi kennu qabatee jira. Weeb saayitii keenyarraa gaaffii barbaachisoo namoonni yeroo baayʼee gaafatan tokko tokkoof deebii argachuu dandeessa. Gaaffiiwwan kana keessaa jaʼansaanii tiraaktii Dhugaasaa Beekuu Barbaaddaa? jedhamuufi Weeb saayitii keenyarratti gara afaan 400n argamurratti deebii argataniiru. Akkasumas Macaafa Qulqulluu Hiika Addunyaa Haaraa afaan baayʼeedhaan, kitaaba Macaafni Qulqulluun Maal Barsiisa? jedhamu dabalatee, barreeffamoota Macaafa Qulqulluu qayyabachuuf gargaaran hedduu, Masaraa Eegumsaafi Dammaqaa! dhiheenyatti maxxanfaman argachuu dandeessa. Barreeffamoota kana keessaa baayʼeensaanii Weeb saayitiidhuma sanarratti kan dubbifaman siʼa taʼu, kaanimmoo meeshaalee, sagalee, ‘PDF’ ykn ‘EPUB’ taphachiisanitti daawun lood godhamuu dandaʼu. Nama fedhii qabuufi afaansaatiin barreeffama argachuu barbaaduufis Weeb saayitii kanarraa maxxansuufii dandeessa. Barreeffamoota afaan mallattoo hedduu viidiyoodhaan qophaaʼanis Weeb saayitii kanarraa argachuun ni dandaʼama. Dubbisa Macaafa Qulqulluu sagaleedhaan qophaaʼe, diraamaa Macaafa Qulqulluufi muuziqaa gaarii yeroo boqonnaa keetti dhaggeeffachuu dandeessus daawunlood godhachuu dandeessa.
Waaʼee Dhugaa Baatota Yihowaa odeeffannoo sirrii qabatee jira. Oduufi viidiyoo waaʼee hojii keenya dhihootti hojjetamanii ibsu, dhimmoota Dhugaa Baatota Yihowaa ilaallatan addeessan, obboloota balaan irra gaʼe gargaaruuf carraaqqii goone ibsan argachuun ni dandaʼama. Beeksisa waaʼee walgaʼii gurguddaa fuulduratti goonu ibsuufi teessoo waajjiroota damee keenyaas argachuu dandeessa.
Wantoota kanatti fayyadamuudhaan hamma handaara lafaatti dhugaan akka ifu gochaa jirra. Antaarkitiikaa dabalatee namoonni ardii hundarra jiran qophii kanarraa fayyadamaa jiru. Waaqayyo ulfina akka argatuuf, ‘Dubbiin gooftaa [Yihowaa] iddoo baayʼee akka gaʼu’ ni kadhanna.—2 Tasaloniiqee 3:1.
Weeb saayitiin www.jw.org jedhamu, namoonni baayʼeen dhugaa Macaafa Qulqulluu akka baran gargaaraa kan jiru akkamitti?
Weeb saayitii keenyarraa waaʼee maalii ilaaluu barbaadda?


text: Akka dhaadheffamaa as gahetti waan baheessa fakkaata.Waanuma fedhehuu tahu tattaaffii godhameef warri bifa fedheenuu irraa hirmaatan Oromoo biraa galatatu tahaaf.Amma akkaataa itti dhihaatu waan ilaaluun akki itti jalqabame natti hin tolle.Akkanatti qunxuranii yeroo dheeraa fudhachiisuun ilaaltotatti hin tolu.Utuma homaa hin hubatin dhumata.Kaajii nama hin baasu.Xinnaatu sa’a tokkoof agarsiisanii yoo feesise ammas irra deddeebisuun agarsiisuu dha malee qicaan homtuu irraa hin hubatamne mi’aa fi hubatamuu isaa xinneessa.Namni eegaa oolee utuu homaa hin dhandhamin xumurama.Ykn akkaataa CDn isaa itti argatamu namaaf himuu dha.


text:
Ulfummaa Kaayyoo Qabsoo Sabaa
Raayyaa halagaa guddaan seenaa, aadaa, dudhaa fi afaaniin adda ta’e hidhannoo fi mala addaa qabu biyya Oromoo irra dhangla’ee qabachuun dhumisi irraan gahe waan galmeen jiru. Sanaan biyyaa fi qabeenyi saanii ni dhunfatame. Nammi dhuma irraa hafe kaan gabaa garbaatt gurgurame, kan tola akka raayyaa diinaa tajajilu tolfame. Erga cabuu saanii mirkaneeffatee duubas abbaa biyyumaa saanii haqee gabbarummaati jijjiire. Sadarkaa itt haanuuf karoorri diinni baafates akka olhantummaan saa bara dheeraaf hin uggamne, kan qabame mataa ol qabatee akka isa hin ilaalle tolchu ture. Eenyummaa ofii haqee aadaa, afaan, seenaa diinaa akka kan ofiitt fudhatu dirqisiisuu yaale. Battala amantee saanaaii fi caffee saanii miseensota rayyaa saa fi jala kaatuu bakka bakkaa funaane qubachiseee. Sana gochuun mandara naannaa irraa barsiifataan, hojiin, ilaalchaaan adda ta’e ijaare. Wanti ammayaa ta’e hundi achiin burqee dudhaa sabichaa baadiyyaa irratt hundaawe keessa holola diigaa fi dhibee facaasuutt ka’e. Oromiyaan “qinyi hagar” kooti jedhee labse. Hacuuccaa fi arrabsoon ummati bokoke jaatamoota keessa marii gaggeeffateen mootummaa walaba dhaabbachuun furmaata akka ta’e murteeffate. Biyya walaba keessa bilisummaa, walqixxummaa fi gammachuun jiraachuun kan barbaachisu hunda baasuun kaayyoo sabicha ta’e. Walabummaa fi birmadummaan mirga uummaa ilmoo namaati. Kanaaf ulfoo dha. Mirga kana mirkaneessuuf ABOn dhaabbate. Ergasii dammaqinni ol ka’eera. Haa ta’u malee diinni mirga fakkeessaa hiixataa isa dhugaa duubatt dhiibaa Oromoo lakoofsaan buceessaa, hiyyoomsaa, abbaa biyyummaa saa gaaffii jala galchaa, gadadoo kan durii caale, kan eenyummaa sabicha haquu danda’u irrati fe’aa jira. “Sirni Addunyaa Haaraan” rakkoo walfakaatu furuuf anjaa uume kanneen kaasaa saniif kutannoo fi dudhama qaban dhimma yoo itt bahan Oromiyaan qabsaawoti see afaan wal wallaaluun caalaa dhabaayyuu jirti.
Barumsi ammayyaan haala sabgidduun yeroo irratt dirqisiifames, sirni barumsaa halgaan baase waan ummatichi sagalee keessaa qaabu hin turre. Kan aadaa, afaan fi seena koloneeffato gidduu godhate ture. Kan barachuun hayyamameef itt qoosamaa, kurkurfamaa, arrabsamaa, gad ilaalamaa baratan. Hunda caalaa afaan ofiitt qana’anii maqaallee afaan halagaatt akka jijjiirratan taasifaman. Bulee bulee ummati waan kan saa ta’an hunda akka duubatti hafaa baricha keessa anja hin kennineefti fudhatee ittiin walqixu dhama’utt ka’e. Sirni bulchaaf yayyabame kanneen baratan naannaa itt dhalatanitt akka hin hafne kan tolchu ture. Hojii mootummaa naannaa fi carraan kan kennamu ijoollee nafxanyaa fi jalakaatuu amanamtuu qofaaf. Sun hardhas hin hafne; hojiin federalaa nama afaan Amaaraa beekuuf qofa kennama.Ijoolleen haaraa baratan qaama qofaan utuu hin ta’in nameenyaaman naannaa saanii buqqisee haaraatt dhandhoonu yaale. “Wal taanaa” utuu hin ta’in “nu taatuu” murteeffate. Hanga tokko milkaawun saa ni mullatta. Hardhallee kanneen lagaa saanii keessaa afaan Amaraa afaan Oromoo dursee bahuuf sardamu jiru. Kanuma jalaa rincicanii eenyumaa saanii utuu hin irraanfatin maalummaa saba saanii dhaloota itt haanutt dabarsuu kan danda’an turan. Jara sana kan raacitii sochii bilisumaa ta’an. Gaaffiin saanii gaaffin mirga ilmoo namaa waan ta’eef dagaagaa dhufe malee hin quummanne. T a’us miiddhaan eenyummaa saanii irra gahe waldhaansa guddaa barbaada.
Badiisi lubbuu, malbulchaa, diinagdee, hawaasomaa, naannaa fi eenyummaa ummata Oromoo irratt tolfamaa dhufe kun akka fixa ilmoo namaatt utuu hin ta’in akka yaaloott itt qoosamaa jira. Fixiisi ilmoo namaa, ummaticha balleessuuf akeekame kana dhaabuuf addunyaan homtuu godhamaa hin jiru. Hamma beekumsa saa fi dandeett saatt kan badiisa irraa hafe eegee hardhaan gahe qotee bulaa Oromooti. Ummatichkan humnaan irraa fudhatame nagaan deeffachuu yaalee badii caalaa itt fide. Kanaaf malee Oromoo caalaa kan nagaa fi araaraan waldhabdee furachuun aadaa ta’eef hin jiru. Bakka sun hin danda’amnett qawween duubatt dhiittatu gamsiisufis, yaadaanis, gochaanis kutannoon itt bobba’anii jiruu. Tuffii fi salphinaa kan gugguufee hafu cunnuura abaaramaa qofa.
Qaaman qabamani walkeessa haa yaa’an malee wayyabi yaadaan diina saaniin gamaa fi gamana jiraachuu amannu turan. Garuu isaan keessaa gamatt cehanii moora diinaa kan gabbisan jiru. Haa ta’u malee mirga ilmoo namaa fi ulfina biyya ofiif qabsoon godhamu kan gamana jiraniin finiinama dhufe. Gamana dhaabbatanii hundi yeroo walitt dubbatan miidhama ummata saanii irratt kan waliigalan fakkaata ture. Garuu walitt fakkeessan malee akka walii hin galle booddana hubatameera. Yaada dhokataa fi mamiin kaayyoo kofa keessa dhokfatan bulee harca’utt ka’e. Kana irraa kan ka’e gurguddoon Oromoo hardhas akka bara Oromiyaan qabamtee humnaa fi dandeettii saanii diina gumaachuun ni muldhata. Sanatt hin qaana’an hin gaabbanis. Isaan nyaataniif kan ummmatichi quufu, isaan saadamaniif kan inni kabajamu, isaan qanansiifamaniif kan isatt tolu fakkeesuu yaalu. Kaan kaan jiraachuu jennee diinaa gugguufne jedhu. Finciluuf yoo onnee hin qabane filmati jiru kanuma. Hin komataman. Garuu yakka inni raawwatu irratt qooda fudhachuun daangaa darbuu ta’a. Kan nama dhibu kan kanneen utuu hin rakkatin diina saba saanii jala kurkuraa ummata saanii buqqisee akka isaan dhaabu barbaaduun eegee jala raasaa oolani. Kun Oromoo hidhaatt guraarama, biyyaa ari’amaa, ajjeefama jiranii fi lafa saanii irraa buqqa’anii alabulaa tahanii kadhatummatt gad bu’an dabarsani du’aaf kennu addatt hin laalamu.
Jarri akkasii kanneen ummatichaaf mirga namoomaa gaafatan badhaasa saaniitt hinaafanii kan jeeqanitt fudhatu. Diina waliin duula hololaa fi ulee itt banu. Kaan qabsaawa fakkaatanii jaarmaa walaba ummati saanii qabu diiguf yoo hojjetan mullatu. Kan guyyaa tokko diina adda baasanii badii saa hin dubbane qabsawota busheessuuf arrabi qoonqoo keessaa lolloqa. Qabsoon isaan keessa hin jirre kottee akka dhaabdutt kan fudhatan jiru. Sun dhukkuba yaalamuu qabu. Qabsoon bilisummaa walabummaa biyyaa qofa utuu hin ta’in sammuu ofirrummaa fi kolonummaan faalame hunda bilisomsuus ni dabalata. Sabboonummaan walkeessati qayyabannoo uumuu, fedha ofii ukamsanii dhaaba saba ofii jabeessuu, jabina halagaa faarsuu irra dandeettii dadhabaa ofii akka itt olkaasaan heduu gaafata. Dirreen qabsoo baldhaa dha. Kan hojjetamuu eegus akkasumaa. Balleessaan yoo argame gamatt quba qabuu dura wanti of qeeqan yoo jiraate of qorunis miira gaarii beekaati. Kan qulqullumaan of qoru qoricha hin dhabu.
Akka qayyabannoo keenyaatt ummati Oromoo ummata walaba, biyya fi qarooma beekamaa kan qabu fi birmadummaan erga yeroon eegalee qabee kan jiratee. Kan itt duulan jara amma qabate dabalatee ofirraa faccisaa ulfina saa fi kan biyya saa boonsaatt tiffataa ture. Tasa seenaan utuu hin fedhin bulcha halagaa jalatt kufe. Sun erga ta’ees fedhaa bilisa ta’een haala keessatt kufe fudhatee hin beeku. Kanaaf halagaan fedhaa saa malee akka barbaadett biyya saa, qabeenya saa fi mirga saa irratt abboomuu morme ka’e. Seeraan haata’u uumaan wanti akka halagaan bulchuun hayyamu hin jiru. Kanneen mootummaan Habashaa biyya saa irraa kolonota addati hin laalle jedhan akka lafti saanii itt bulfamu ilaalun ni gaha. Bara Nugusootaa ifatt “ye gaallaa mareeti” jedhama ture. Abbaa fedhanii kennu. Lafti Habashaa “ye rist mareeti” jedhama kan lammiiti nama biraaf kennamuu hin danda’u. Hardhas kan buqqa’aa jiru ummata koloneeffame. Lafti saa biyya keessaa fi garba gamatti gurguramaa jira. Dhiigaa fi dafqa ofiin harkaa baafatan malee abbaa biyyumaa kan deebisee kennuuf hin jiru. Kun yoo hubatame kaayyoo sabaa fiixaan basuun salphata.
Ummata Afrikaan walii galani rakkiina jireenyaa waliin furu yaaluun anja qabachuu kan haalu hin jiru. Garuu mirgaa fi fedhi ofii kabajamuu mirkaneeffachuun durfannoo qaba. Sun bakka dhaabbatanii dhoofsisanii fi nageenya gaafata. Waliigalteen kan uumamu birmadoota gidduutt malee gooftaa fi lolee yk gooftaa fi garbicha ta’anii utuu jiranii miti. Garbicha jechuun nama birmaduu hin taane, boojuu ajaja nama biran bulu kan seeraan mirga dhahatu hin qabne jechuu dha. Garbummaan sanyii miti hariiroo nammi dabaan uume. Kanaaf dhoofsisa nagaa haa ta’u michooma yero ummachuuf dura hariiroon sun jijjiiramutu irra jira. Barri saa bara abbaan taankii gurbaa ulee qofa qabate macalaqsee jannumaaf dhaadatu. Kanaaf kan yeroon kenneef irraa gara laafumaan hin eegamu, kan kaaniif dabaa, isaaf tolaa dha. Safuu hin beeku.
Kan hacuuccaa jala jiru bishaan keessa dhabbatee dheebotaa, ofii beela’ee halagaa laataa jiraachuu qofa osoo hin ta’in qilleensa fudhachuu dhorgatamee golee keessatt ukaanfamee jiraachuun itt fufa. Sun hiree ummata halagaan qabame hundaati. Waliin dhaabbatanii diduutu baasaa. Oromiyaan qabeenya gudda qabdi. Sanatt dhimma bahuuf wareegama barbaachisu baasuu irra hirpha alaa gaafachuun qaanii tahu qaba ture. Walabummaan ofii ummata ofii fi qabeenya ofii irratt hirkachuun malee halagaatt hirkatanii hin argamu. Gargaarsi halagaa haada itt hidhamtu qabdi. Haadi sun maal of duubatt akka guduunfatte hundi hin beekin malee bakka baalchaan fedhutt nama qawisuun see waan hin oolle. Dhiyaanni tolaa hin jiru jedha mitii faranjiin? Maddi biraa gargaarsa Oromoo badiii hundi irratt wal caccabsu. Innnis doolara tokkoon sochi to’achu fedha. Qabsaawoti waa’ee of irratt hirkachuu keessa deddeebi’anii ilaaluu qabu.
Furmaati jiru lama. Tokko dhama’uu taha malee, akka halagaan hammeenya saa garaa laafee yaarsu kadhachuu dha. Inni kaan karaa danda’an hunda roorroo diduu dha; ajajaa diinaatt rincicuu dha. Inni tokkoffaan ulfina ofii wareeganii seexaa madaaween jirachuu fida. Garbichi gooftaa miilla dhungachuun, dhiitama, gurgrama fi tuffatamuu irraa oolchuun dhagahamee hin beeku. Badhaasi argamus miir goofticha guyyuu irratt hundaawaa. Inni lammattaa lubbuu ofii gaafata. Maqaan barabaraan jiraachuu, onnee guutuun du’a yoomu hin oolle ija keessa ilaalaa itt deemuu jechuu dha. Kanneen isa tokkoffaa filatan gosa lama. Hangi tokko “nammi waan jette haa jettuu, na garaan nattii haajettu” kan jedhanii. Irra dibuu jara hin rakkanne. Kaan filannoo saaniif maalifaa adda addaa tarreessuu yaaluu. Tooftaa abjuun tolfatan qabu. Kana goonu malee addunyaan nu hin deggeru faa jedhu. Akeeki lachanuu tokko,fedha ofiffoo bahachuuf bilisummaa ummata qabsiisuu dha. Jara kana kan hardha of qusannoo malee waa’ee “kaayyoo ganama” maa xixxu kan jedhan. Haalli si’ana, dur irraa adda godhu, hundu Oromoo ta’uu himachuu dha. Garri tokko of baruu jalqabu sanaaf roorroon itt hamaataa akka deemu amana. Garri birammoo walqixxummaa afarsuu irra akka bulchooti jedhanitt yoo bulan rakkinni hin hammaatutt amanuu. Ilaalcha lamaan kanatu diddaa yk sarmatt geessa.
Malaan haa lixxuu kadhaan haa maxantuu ashkarummaan horii fe’iisaa nama gooti. Dhama iseen qabdu keessaa xuuxanii hanga tirtirii see waliin baasanii darbanitt faarsaa dhaanichan walmake dhandhamataa jiraachuu taati. Gurguddoon Oromoo akka Goobana Daaccee, Qusee Diinagdee, Garasuu Dukki, Balayi Zallaqaa kkf maaltu irra gahee? Dhuma irratt tajaajila saaniif “galati keessan hin badiin” utuu hin ta’n “galata dhabaa” jedhamanii haqaman. Kanneen si’anaawoo maaliin adda taana jjedhanii itt galuuf gamuu? Yaada bucuu afarsaa wayyabumaa ummata Oromoo dhahachuu fedhu. Ummata saanii keessattis halagaa birattis isaan murna bucuu ta’uu hin hedani. Inni kaan ofiin dhaabbannee mirga ofiif filmaata qabnu hundaan falmanna yoo jedhu, jarri hafan hanga diinni dimokrasii fudhatutt eeguu qabna jedhu.
Bulchooti empayera Ityoophiyaa kan si’ana abalu jedhamanii hin waamamne onneen dhiitawee eenyutu nutt xiixa jedhaa jiru. Fakkeenyaaf gaaffi moslimman dhiheeffatan waggaa irra darbuyyuu deebiin hanga yoonaa argame ajeechaa, hidhaa fi guraarama qofa. Birdhuu anga’oota lixaa sababfatanii hundaan “gooltuu” jechuun balaaleffata kanneen mirga ilmoo namaaf dhaabbatanii ofirraa faccisaa jiru. Halagaa diriira dhofsisaatt fiduun ijaarsa cimaa barbaada. Ijaarsa cimaa kan qabu waan inni jedhuuf akka hin sermine waan beekuf ofitt hin butu. Barattooti Oromoollee bor natt hammatinu jedhee sababa ofii uumeen ajjeesaa, hidhaa, barumsa saaniirraa ari’a akka jiru ni agarra. Kanneen ofirrumaa diina naalchine waliin hojjechuu dandeenya jedhan jaarma isatt tolu qabataniitu. Kan egeree sabichaa domsaa jiruuf tumsa dhaqu jechuu dha.Hanga nammi gamana jiru cehee hin tumsiniifitt gara barbaadanitt Oromoo oofuun hafee jala xiixuu hin danda’an turan. Kanneen cehuuf gaman yoo ofiif dhaabbatan kan du’a dheessan, gamaa halagaan lubbu bira kan kennuuf itt fakkaata. Lubbuttiin kanuma saaniiti garuu bu’aa halagaaf seenaa keessaatt of ajeessuuf deemtii. Waan hin oolleef maqaa fokkuu qaccee ofii irra keessee dabarti.
Abbooliin Oromoo jechoota akka “baraa fi murxuxxee gugguufanii jala darbu”; “akka baranitt utuu hin ta’in akka baraati bulu” jedhan guduunfanii shakaluu yaalanii turan. Mootota nama nyaatoo shantu ilkaan caalaa qarameen irratt wal jijjiiran malee barri jijjiramuun mirgaa fi qabeenya saanii sarbame hin deebifneef. Sanatu fincilatt geesseen. Hardhas jechoota fashalan sana irra deebi’uu haa yaallu kan jedhan jiru. Barri hagam gegeeddaramu roorrisaan sossobbiin akka nama irraa hin dachaane muuxannoo jaarraa oliin raggaasifameera. Mirga ofii kabachiifachuun dirqama abbaati malee barrii kan hayyamus kan dhowwatus miti.
Barrii tolaa fi hamaa qaba. Ijoollumatt “Bara Nyaataa” kan jedhamu akka ture dhagaha guddanne. Bineensota daggalaa beelaan haata’u quufaan qeeyee namatt duulanii namaa fi beellada nyaachuu eegalani. Nammi bakka bakkaa walii birmatee dhumiisa irraa wal oolche jedhama. Isaa asis, ammma ganna torbatama ni ta’a, hawaannis akka tasaa dhufee biqiltuu hunda raame. Barasis walii birmatanii dhumisa irraa lammii oolchani. Barichi “Bara Hawaannisaa” jedhama. Hardhas Oromoon Bara Nyaataa fi Hawaannisaa sana kan fakkaatu keessa jira. Oromoon baratan, dureeyyii fi dandeettii kan qaban Nyaataa jala gugatanii qarmii fudhaannatu taanaan sanyiinis eenyummaanis sabichi baduuf deema. Adeemsa baaquleessaan (globalization) Oromoon salphaatt miidhamuu danda’a. Baquleessan waliigalatt gabaa fi mirga gaddhiisee jira. Oromoott garuu gabaa gaddhiisee mirga hidhaatt hambise. Jijjiirama dhufett dhimma bahuuf sun gaddhiifamuun dirqii dha. Bilisummaa fi walqixummaan dhaabbatee dorgommee saba addnyaa keessatt qooda fudhachuu yoos dandaha. Biyyaa fi qabeenya Oromoo irratt diina waliin sadanii kan saaman yakka mirga ilmoo namaa irratt tolfame ta’uu beekuu qabu.
Galtuun durii eenymmaa ofii gattee garaa ququlqulluu Itiyoophummaan tajaajilaa baate. Erga mootichi Haaya Sillaaseen kufee as garuu galtuulee harki hedduun Itiyoophiyummaa ol kaasanii haa faarsan malee Oromummaa saanii ni himatu. Maqaa saba saaniin kan of ijaaranis jiru, garuu hangi tokko “Garbicha Itiyoophiyaa!” jedhani dhaadataa jiru. Harka jalaan haa ta’u suduudan kan of ijaarsisees halagaa dha, kan dhaadachiisanis isaanuma. Akeeki halagootaa kan walabummaan of ijaare irratt hamajaajii ijaaruu ture. Hanga tokkos milkaaweera. Firummaa, bitamtummaa fi gowwummaan, walabummaan kan of ijaare maqaa haddheessuun, keessa seenanii jeequun dadhabsiisaa jiru. Sun hanga dammaqiisi keessaa dagaagutt malee barabaree hin ta’u. Walabummaan haa ta’u hirkatanii mirgi of ijaaruu kan beekame wareegama gootota WBO ABOn hiriirseen ta’uun hin haalamu. Namooti ABO gaggeessan mudaa hin qaban hin jedhamu. Mudaa sana qofa irratt xiyyeefatame waan inni dhaabbateef dagatamu hin qabu. Kaayyoon bilisummaaa, masakaa sabaa kan eenyummaa fi fedhii saa itt calaqifamu, kanaaf ulfoo dha. Mudaa hooggansii fi miseensi qaban Kora hiriyaatu sirreessaa. Kan qabaniin tiratu malee hin ergifatani. Balleessaa saaniitt qub qabna. Dhiibbaa sirreessaa ta’e hunda irra keenya, karaa dandeettiin saanii itt ol ka’u gorsina, beekumsaa fi qabeenyaan birmannaaf malee namummaa saanii salphsun farra.
Beekoti Oromoo hangi tokko waldaa qorumsa Oromiyaa dhimma baasuu gaggeessuf ijaaranii jiru. Maqaa Oromoon, Oromoon sadarkaa sabgidduutt wanti akkasii ijaaramuun kan jalqabati. Galata guddaa qabu. Miseensota saanii keessa kan sochii bilisummaaf miseensa yk mararfataa ta’ee hin beekne jira hin fakkaatu. Ijaarsi saanii wagga waggaan qormaatota dhahata adda addaa iratt ni dhiheessa. Garuu addati Oromoon jeequmsa malbulchaa keessa seeneef kaasaa fi furmaata kan ta’u fi taatoti dhimma itt bahu dandahan dhiheessan hin fakatuu. Beekoti biyya bira malaa fi meeshaa qabsoof barbaachisan irratt quwatanii hojiirra oolchuuf kallacha ta’uun beekamu. Si’aawoo dhas. Maqaaf garuu beekota mirkabeekii (sayinsi) uumaa fi hawaasomaa, ingineroota, cireessota kkf addunyaan walgitan qabna. Garuu gara Oromo millatanii kan hin laalleetu caala. Kaan akka dabballoota dhaabota malbulchaa isaan godha. Kanaaf akka qabeenya waloott abdachuun ni rakkisa. Dhaaboti Oromoo jabinaa fi dadhabina aka qaban kan hin baratinuu ni arga; garuu “Hin ta’a jennaan harree qallee hin ta’u jennaan harree gatne, qoricha jennaan barbaadnee dhabne” kan abbooliin jedhan sana dursee heda. Beekaa irraa sana caalaatu eegama. Kun beekota keenya komachuuf miti, beekaanis waldhaalanis walqabatee mugaa akka jiru agarsiisuufi. Isa daljeesi taa’aa walitt quba qabdu sana ta’uutu nati muldhata. Jaarmaa yk waldaa Oromoo kamtu kamirra wayyaa? Daaraan daalattii nana jettee daakuutt kofalte jedhani. Hundi of ilaalaa hijirani haa dammaqani!
Utuu haalli halle sirratee qabsaawoti Oromoo jabina saanii akka caalaa cimfatan, dadhabina saanii shaffisaan akka irra haanan hundu duuluu qaba. Kara kanaa oganeessoti (artistoti) Oromoo ifaajjee boonsaa gadhaa jiru. Lubbuu fi jirenya qananiis itt wareeganiiru. Kan darbeef dinqisifata fuldurattis weedduun, walaloon, goodaan akka ummata saanii kakasuu irraa hin deebine jajjabeessuu qabna. Qormaati beekota kana irratt karaa agarsiisuu danda’a. Yoos hundaaf falli mirkanbeekii ta’e argama. Kana fudhannu malee dukkana keessa deemuu ta’a. Dhibeen saba keenyaa fi jaarmaa saa xiinxalamee qoricha fayyisu dhiheessuu malee dhukubfataa dhiisanii dhuukubaa waldhaanuu akka hin taane eeggachuu dha.
Sun ta’uu baatus rakkinichi yeroo fudhata malee yeelalsiisus ofiinuu of fura. Fedha bu’uuraa namoomaa irraa waan ka’eef geengoon bilisummaa kan dhaaabuu danda’uu hin jiru. Kanaaf kan sabichi jeequmsa malbuchaa irra gahee keessaa na baasinnuu jedhee kanneen waa hubatanii fi bolola addaa ol ta’an abdatu. Oromummaan yaadaanmalamee roga jireenya Oromoo hundaaf bifa tokkoon gaggeeffamaa hin jiru. Garuu jalqabaa kaasee sochii biisummaa sabaaf urjii dhahaa ta’ee jira. Dhaaba biraa irratt ida’uuf oso hin ta’in, ilaalcha sabaa akka tokomsuuf qorachuu fi irratt mari’achiisanii yaadanmal haalaan walfudhate misomsuuf ifaajja’uun qooda beekotaa ta’uu danda’a. Oromoon ofiin bulummaa Oromoott hin amanne Oromoo ta’uu dhahatan, Oromoon Oromiyaa ala jiraatan wanti waloon safeeffatan yoo hundan beekame Oromummaa jabeessa.
Wal mormiin anga’oota addunyaa fiixee saa yero ga’e ture cunqurfamooti dhagahamuuf filmaata qabu turani. Amma yeroo fedhi bu’uuraa korporeeshinoota addunyaa wal keessa lixe kana keessaa, qarummaa ofii qofatu innaa hamtuu kana keessa huluuqsisa. Rakkinni kun kan harka kennachuun yk gargar faffaca’anii hamajaajii didhuun jalaa bahamu miti. Hammam of jaallatan, hammam beekaa ta’an, hammam walitt aaran, hammam tuttuqan xiiqii qabsiisaman, giroo saba ofiif dursa kennanii walfaana hiriiruun mallattoo sabboonummaati. Jagnummaa dhas. Sabboonummaan onnnee Oromummaan guute malee barumsa yk leenjisa addaa hin gaafatu. ABOn kallacha sochii bilisummaa Oromiyaati. Akeeki saa Oromiyaa bulcha halagaa jalaa baatee ofiin bultu gad dhaabuu dha. Kunis mirga hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachuun dhugooma. Gaafas hundi gara barbadetti ummaticha kakaasuu danda’a. Garuu ABOn walabummaa Oromiyaaf kan dhaabbate waan ta’eef qabsoon saa ooffalch’ormaan (referanddum) hiree murteeffannaan hin dhaabbatu, sadarka itt haanu keessaas qodaa guddaa qabata. Sana as gufannaan ABOn ABO ummati gaggabuuff sana hin ta’u. Yoo ergamsaa fi sardama biraa hin qabaanne hangasitt hundi waliin joga’uu danda’u.
Addi Bilisummaa Oromoo dhaabota Oromoon ummate keessaa guddinaan, beekamuu fi akaakuun kanneen inni ummate keessaa hunda dursa. Aaarsaa qeeyeen Oromoo hundi godhe irratt waan ijaarameef yoomiyyuu hin jigu. Bu’aa ba’ii, kufaa ka’i eenyuufuu kan oolu miti. Jaarmaan kunis dhugaa kanaa alatt ilaaamuu hin qabu. Qoodi sabboonotaa yoo inni kuffisu harka rukutuu qofa utuu hin ta’in yeroo inni kufus jala lixanii ol kaasuun tirachiisuu fi jajjabeessuu dabalata. Janni marfame hanga mala ittiin caffate ba’u argatutti ni ripha. Jannooti ABOs ni riphan malee hi dune, guyyaan caffatanii itt bahan fagoo hin ta’u. Rakkinni amma jiru hirqinfuu hin caalu. Sadarkaa fayyisuun hin danda’amnett hubamee kan itt fakkatu jiru ta’a. Sun dhugaa taanaan dogoggora. Oromoon sammuun hubame jiru ta’a; isaanu sadarkaa hin fayyine gahan jennee abdii kutachuu hin qabnu. Kan bilisummaaf socha’amaa jiru sana faatt qoricha soquufi.
ABOn ayyaanaa, kan walabummaaf dhaabbatan hundaaf mallattoo dha. Kanaaf yeroof bitintirulee madaallii saa hin jaldhatu. Dinni kaayyoo saatiif baleessuu barbaada, vidyoo laallibbata rifachisa jedhu itt baaseera, bombii dhoosee isatu godhe jedhera, gooltuu dha jedhe hololla hin ofin hin qabu. Waan miidhes qaba. Ofumaa ari’ee, baqatummaan akka hin fudhatamnellee ifaja’aa jira. Oromoon ibda inni qabsiisutt cidii guuran ballessaa diinaa hunda ni mararfatu jechuu dha. Dhaaba walabummmaa Oromiyaaf fedha gaarii kuuse, qeeyeen Oromo hundi lubbuu fi qabeenya hagana hin jedhamne itt baase hamaa yaaduufiin eenyutt haa tolu jedhameetu? Jagnooti sabaa kan dabe sirreessani, kan hanqate guutanii dhaaba saani angafa oolfatu malee kosiitt gatuuf hin gamani. ABOn kan warra sanaa kan warra kanaa jedhee booqaa itt baasee busheessuu kan yaalu kan diinatt galee fi juujuu qofaa. Qondaaloti ABO maaf tuqamu, maaf qeeqamu hin jedhamu. Garuu tuqaa fi qeeqi sun kan daba sirreessuu, cabaa dhinsu ta’u qaba malee kan ABO balleessuuf aggammate taanaan callisee kan hin laalle hedduu dha. Muka tokko buqqisanii balleessuun ni danda’ama. Yaada altoko faca’e garuu balleessuun hin danda’amu. ABOn tokko yoo bade ABO kukummatu baka bu’aa. Ilmoo namaaf bilisummaan kan midhaan nyaatan, bishaan dhuganii fi afuura fudhatanii gaditt ilaalamu miti. Kanaaf kaayyoo bilisummaa Oromoo ofumaa dhama’uu yoo hin tane balleessuun gonka hin danda’amu.
Oromoon si’ana murnaa fi abba tokkeen adeeemsa malbulcha keenyaa irratt haa mari’annu jedhaa jiru. Waa mari’atanii murteeffachuun aadaa Oromooti. Erga qabamanii akka itt kiyyoo keessaa itt bahan mari’ataama dhufan. Waggaa shantama dura mariin garaa qulqulluun eegale ABO dhalche. Isaan ummatichi ija banachuutt ka’e. Hardhas ABOn galfata itt kenname bakkaan ga’uuf keessa deebi’ee of qoruu qaba. Gadaan bar saddeet sadeettiin of haaromsa. Sochiin ABO biyya walaba keessatt waan hin taaneef aka sanatt of gaggeessuun yoo hin danda’amnellee itt akeekuun irraa eegama. Sanaaf akki humni haaraan itt dhaqu mijjaawuu qaba. Dardari jalaa ka’u yoo hin jiranne dhaabichi dhaaba gadamoojjii ta’uuf deema. Akka aadaa fi dudhaa Oromott qabsoo gaggeessuuf biyyarraa bobba’amuun barbaachisaa dha. Ummati ala jiru akka biyya keessa jiruutt malee akka namoota biyyaa hacucca jala jirani, agabu bulanii booree bahachuf fedhaan of kennuun isa dhiba. Idaa (Biili) fi soora duubaatu itt muldhata. Kanaaf qooda fudhannaan saa kan walakka yerooti, guutuu ta’u haala jireenyatu hin hayyamu.
ABOn meeshaa malbulchaa Oromoo guddicha. Mariin sabboonotaan bakka bakkati tolfamu kan meeshaa sana caalaatt qaruu fi sochii walabummaa gabbisu malee kan qoccolloott sabicha geessu ta’uu hin qabu. Kanaaf mariin kamuu tuqalee jaba hanga yoonaa misoomfanne kan laaffisu utuu hin ta’in kan hanqina gaangalataa dhufan gutee sabicha boonsu yoo ta’e hundu ishoo jedha.Marii jechuun kan qaammi walgahe bu’ura saa to’atu, dhahata irratt dubbatamu kan fedhe hundi gumaachu fi kan dura ta’aa saa ofii filatu jechuu malee yabboo gareen tokko yaada murtawe itt jeekkaru ta’uu hin qabu; ulaaga kana guutnaan yaadi hundi dhimma itt bahu dandahu burquu mala.
Kanneen qabsoo Oromoo hogganna jedhanii fi sochii haaraa eegalla jedhanis biyyatii ala jiru. Akka akeekaatt ala teenyee biyyati qabsoo oofuu dandeenya kan jedhanis jiru. Kaan hogganni ummata gidduutt argamee qabsoo qindeessuu qaba jedhanuu yeroo hin murteessine. Bara fashistiin Italiyaan Itiyoophiyaa qabate Hayila Sillaaseen alatt baqate. Si’a addunyaan garee lamatt hiramee wal garreffataa jiru garri Britin jirtu Haayilaa deggere. Itiyoophiyaaa keessatt jaalbiyyooti garee gareen bakka bakkati ijaramanii fashitii nagaan bulchuu dhowwatan. Sana gidduutt Hayila Silaaseen wagga shan duuba humna alaan deggeramee erga isaan fashistii laaffisanii, loltuu alaa qabatee biyyatt loo’ee galuun sossobaa fi dorsisaan jaalbiyyoota (patriots) of jalatt galchee anatu isinii moo’a jedhe.
Biyya itt dhalatee alatt of ijaaree halagaan utubamee kan deebi’ee moo’e isa. Fakmishoo (modela) kana fudhatanii alatt ijaaramanii deebi’uun mala filamaa akka tahe kan oofan jiru. Hayilan akka mooti duriitt fedha dansa kuufate qaba, Jaalbiyyootis garaa guutuu akka inni hin deebine hin mormine. Baqattoota keessaa tokko ture malee nambiyyumaa saas hin jijjiirre. Jaalbiyyoota Oromiyaa qabsaawaa hunda walqixxummatt ilaalu malee biyya saanii diinaaf ramacii godhan hoggana hin beekne keessumsiisuuf akeeki hin hayyamu. Haalli Hayila anjaa kenne hundi hin jiru. Barrichi bara internet. Haalli addunyaa keessa jiru kan yartuun alatt of ijaartee wayyaba irratt dhaqxee of tultu miti. Kan achumatti ijaaramee jireenya ummatichaa jiraatee qabsaawutu barbaachisa. Sun haala Iraaqii fi Afgaanistan keesssa tureraa hubatamuu ni dandaha. Kan alatt qopheeffaman hedduun ni fashalani. Fakmishoon deebii jara Yahudiis kanaan walitt hin dhufu, isaan eenyu, eenyutu gargaree qorachuu dha.
Ummati Oromiyaa qabeenya, amantee fi ilaalcha saaf harka diinaatt guraarama jira. Sabboonota irraa kan eegamu kan qaban jabeeffatani kan hanqate guuttatanii ummatichichaaf dhaqabuu malee yaadanmal hin yaalamne irratt qoccolloo heddumeessuu miti. Ajjeechaa fi hidhaan, badiisi heddummaataa deeme malee hin foyyofne. Samichii fi hacuuccan waggooti afurtam duran turan ammas caalaa hammaatanii jiru. Diinni sanuma irra diddibee akka haaraatt of dhiheessaa jira. Garuu ummati jijjiirama hundeef malee kakkabeebsaaf qabsaawaa hin jiru. ADBU (PDO) haa ta’u qondaalamuun abba tokoota kibbaa, uumaa empayerichaa jijjira jedhee kan gowwomu jira hin fakkaatu. Luugammi empayera hardhallee abbaa hirroota harkaa hin buune. Kan bu’u akkasitt miti. Oromoon akka diinaatt tooftaa yeroon gaafatu jijijiiruuf haala mijjatu hin arganne. Hamajaajiin akka yeroo hin arganne lola itt banuu qofa utuu hin ta’inis jeequmsi keessaa itt fufaama deeme. Maaliifu dura walabummaan dhaabbatee abba barbachise waliin dhoofsisuuf jequmsa keessaa bahu qaba. Hanga sochiin bilisummaa ABO fi kanneen kaayyoo ganamaa hordofaniin gaggeeffamu jirutt mirga Oromoon walabummaaf qabu kan dabarsee kennu dandahu hin jiraatu.
Kan olitt fecca’amee dhihate kaayyoo sochii bilisummaa ganama qabsaawoti irratt waliigalan wal yaadachiisuuf. Oromoon gannoota afurtama dura kan qabsoo eegale ashkarummatt hafuuf osoo hin ta’in nakkarummaa saa labsachuuf. Abba tokkooti, hariiroon isa humnan qabate waliin jiru, akka hin jijjiiramne fedhan jiru ta’a. Fedha wayyabaa dura hanga hin dhaabbannett mirga saaniiti. Diinni ABO balleessuuf kutateera. Oromoon akka Oromiyaan dhaaba walaba bilisummaa saaf dhaabbatu hin jiranne fedhan diinaan addatt ilaaluun rakksuu danda’a. Yaada ofii qabachuun yaada obbolaa utuu hin midhin ta’uu qaba. Sabboonota dargaggummaa saanii bosona Oromiyaa keessatt qabsoon dabarsan, kan du’anis jiranis ulfina guddaa qabu. Gootota keenya hamajaajiin xureessuuf rafee hin bulle. Walabummaa ummata ofii jedhani waggaa afurtama utu hin ta’in guyyaa tokkollee kanneen rasaasa foolii fuudhan ni dinqisiifanna. Yeroo hedduun keenya bakka ofirra hin laalle jirannu isaan haddhaa qabsoo dhandhamataa turani. Lubbuu ofii kan caalu hin jiru. Garuu kaayyoon qabsoo saba saanii sana caalaa ulfoo ta’uu saa aarsaa ta’uun mirkaneessan. Jannummaa saanii walaloo fi faaruun kaafnee dhaloota haaraa ittiin didhchiisuutu nurraa eegama malee maqaa cabsinee gootota dhahannu of dhabsiisuun miti. Yoo hin qabnellee ni uummatu. Goototi lubbuun jiran keessaan laalummaa dhabanii dimimmisa keessa dhaabbachuun booqaa adda addaaf karaa mijjeessuu irra utuu ulaagaa ummati ka’erraa gad hin buune boonsoo sabaa ta’anii hafu. Oromiyaan akka walaboomtuuf umati sees akka bilisan biyya ofii ijaarratu yoomuu mamii hin qabannu. Injifannooo kutataatu fida.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Guraandhala 2013
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan kees