text:
Sirna Waaqeffannaa keessatti Dhibaayyuun iddoo guddaa kan qabuudha. Dhibaayyuu jechuun eebba ykn kadhannaa Waaqaa Oromoon Waaqa ofii ittiin kadhatuudha.Dhibaayyuun Oromoo garuu bakka hundatti akka tokkotti kan gaggeeffamuu miti. Dhibaayyuun Booranaa, fakkeenyaaf, kan naannoo Oromoo birootti ‘Irreechaan’ baay’ee walfakkaata.
Sirni aadaa Waaqeffannaa Oromoo Booranaa, Dhawaa Dhibaayyuu, muka yaa’a eebbaa ykn kadhaa Booranaa maraa ti. Kana waanta’eef Abboottiin Gadaa qajeelumaan yoo gooroo guutan kadhaan ykn eebbi isaanii milkaa’ina uummataaf in ta’a jedhanii amanu.
Dhibaayyuu bahuuf dursa galmi jaaramuu qaba.Jila buttee dhaabuu doorii,doorii ardaa badhaasaatti jilatame akka armaan gadiitti ibsama.
Erga jilli buttee dhaabuu jalqabamee, oolee bubbullee, sirbi guyyaa Saddeetii (8) xumuuramee dooriin bantii haaddatee booda, dhibaayyuun jalqabdi.
Guyyaa jila dhibaayyuu ganama ka’anii osoo loon moonaa hinboobbahin Abbaa korma Buttaa Buuranii itti dhaabbatan.
Buuranii jechuun mi’a aadaa kan jaarrotiin mormatti keeyyattu yoo ta’u, guyyaa kana karra loonii duratti, abbaan kormaa butumee dura taa’ee namuu buuranii qabatee dhufee itti kenna.Kennaa kanaan ‘itti dhaabatan’ jedhama.
Oromoon Booranaa kennaa kana yoo kennu; eebba, hormaataafi bultuma akkana jechuun kadhata: “buuran kormaa sitti dhaabbadhaa, kormaa goromsaan na horsiisi”!Yoojedhan, abbaan kormaa’immoo “kormaa, goromsaan horii” jedhee eebisa.Buurana kana abbaan kormaa guyyuma kana irraa eegalee mormatti hidhata.
Oromoon Booranaa wayta wal’eebbisu, “Waaqnii jaarsa morma buuranii sihaagodhu” jedhee kan wal’eebbisuf sababaa kanaafi.Maarree nutis “Jaarsa morma buuranii ta’aa” Jenna.
Korma Buttaatiifi Buttee duraan Galma keessatti dhibaafachaa turan, gara moonaa dhibaayyuutti geessu.Asirratti wanti hubatamuu qabu, moonaan dhibaayyuu itti bahan ala waanta’eefidha.
Maaliif jennaan warra keessatti namni dubbachuu danda’a ykn ijoolleen dubachuu dandeessi waanta’eef, bakka namni biraa hinjirre callisaan taa’anii qalbii tokkoon waaqa ifii kadhachuudhaafidha.
Akkasumas akka jecha Booranaatti, “Onnee qulqullittiifi Wayaa qulqulluun waaqa kadhatuu” jedhama.
Achiin booda niitiin warra dhibaayyuu bahuun foduumoonaa keessaafi foduu butumee duubaa haratti.
Abbootiin Gadaa dhibaayyuuf yoobahan, osoo loon moonaa ciisanuu, moonaa keessa bahuun butumee dura taa’ee, waan aadaan qabaachuu maltu, mi’a aadaa kan akka waddeessaa qumbii fiixeetti hidhee, dhaadhaa baafatee, wayaa aadaa qofa uffatee, fuula ila boruutti(kallattii bahaatti) deeffatee taa’ee, haadha warraa isaa eega.
Elelleen (niitiin) isaa ciicoo dhibaayyuutti aannan naqattee, dhadhaa dhirsa dhibaayyuu deemu muuddu qabattee dhuftee, dhirsaa dhadhaa muuddiif.Ciicoo dhibaayyuu dhirsatti kenniti.
Yeroo dhadhaa muuddu akkana jettee muuddi, “hoo buulensa” jettee muuddi.Innis akkana jedhee deebisa, “butteen bulaa sihin dhabin, bulee moonaa hindhabini” jedhee eebbisa.
Namni jila dhibaayyuu bahu waddeessa qabatee fiixeerratti qumbii bututtuun hidhee, ciicoo dhibaayyuu fudhatee, ruufa mormarra godhatee, qumbii biifatee niitii isaatiin karra loonii foduu haramte duratti, dhadhaan muudama.
Erga dhibaayyuun muudamtee booda namuu ciicoo’ofii fudhattee gara moonaa dhibaayyuuti sirriiqa.Yoo deeman kana warri bakka lamatti walqooda.Moonaa dhibaayyuu kanatti, dhibaayyuufi sirbillee walfaana waan deemuuf,warri hayyuufi namoottan dhibaayyuuf qoodaman gara moonaa dhibaayyuu sochoo’u.
Warroottan sirbaaf qoodaman immoo yoodhibaayyuun xumuuramtee moonaa dhibaayyuu seeneen sirba dooromaa ka’umsa duraa eegaleeti kaan sirbuu jalqaban.
Isaan hundii waleeganii ‘fororee’dhawachaa deemuu, akkana jechuun;
Hoo fororee infororee —————————————————–hoo
Fororsaan roobee————————————————————hoo
Roobee laga yaasee———————————————————-hoo
Madda gabbisee————————————————————-hoo
Maddoo arise—————————————————————-hoo
Areedaa nuu bulchee———————————————————————————–hoo
Jechuun waljalaa qabaa faarsa moonaa dhibaayyuu gahu.Yeroo achi dhaqqaban fororee faarsuu dhiisanii, namni dhibaayyuu dhufu hundii Gaangelee (qophee) yaafatee walduraa duubaan balbala moonaa dhibaayyuutti fuula deebi’ee, hayyuufi bokkuun duubaan akkaataa hangaftittiin taa’ee,akkasumas, makalii duraan walduraa duuban taa’uun muratu.
- Dhibaayyuun moonaa dhibaayyuu duratti muratu.
Haay haay, waaqa Dooriin yaasi____________________yaasi
Doorii lubaa bulchii_______________________________________bulchi
Dubbii murteessi__________________________________________murteessi
Dheengee urgeessi________________________________________urgeessi
Collee urgeessi____________________________________________urgeessi
Waaqi robe__________________________________________________________roobe
Lafa sugeessi________________________________________________________sugeessi
Kormaa fi goromsaa horsiisi_____________________________________horsiisi
Nuu kaayoomsi_____________________________________________________kaayomsii
Akkanaan warri adulaa jedhaman walirra marsanii yoofixan,moonaa dhibaayyuu seenanii, akkaatuma jalqaba tahan kaaniin tahan.Jaarsii mana galmaa sadeen (3)n bitaan taa’uun aadaa dhibaayyuu qajeelchu.Dhibaayyuu warra waliin dhawata.
Jila butte dhaabuu Doorii kan Abbaa Gadaa kuraa Jaarsoon durfamuu, dhibaayyuun hamma kan Gadaa kaani hingeessu.Moonaa dhibaayyuu seenanii tartiibaan taa’anii ‘hoyoyyoo’jilaa qofa dhawatu.
- Moonaa dhibaayyuu
Maaliif jennaan sadarkaa dooriitti yeroo jalqabaaf dhibaayyuun amma jalqabdi.Hamma warri keessaa baratutti dhibaayyuu salphoo dhibaafatu.Jila dhibaayyuu ‘hoyoyyoo’jilaan jalqaban.
Yoo hoyoyyoo jilaan haa_____________________________________________haa, haa, hee
Waddeessii gadaa qaraa yoo hoyoyyoo jila_______________________haa ha hee
Mataan bututtuu qabaa yoo hoyoyyoo jilaa______________________haa ha hee
Bututtuu sunittii qumbii qabaa yoo hoyoyyoo jilaa____________haa ha hee
Qumbii sunitti ilmoo qabaa yoo hoyoyyoo jilaa _______________ haa ha hee
Ilmaa intala qabaa yoo hoyoyyoo jilaa—————————–haa ha hee
Jiloon aaba naa dhaamee yoo hoyoyyoo jilaa_____________________haa ha hee
Aabba akaakuu dhaamee yoo hoyoyyoo jilaa_____________________haa ha hee
An ilma kiyyaa dhaamee yoo hoyoyyoo jilaa____________________haa ha hee
Jila hinoolline jedhaa yoo hoyoyyoo jilaa_________________________haa ha hee
Oolchaa hindhabina jedhaa yoo hoyoyyoo jilaa___________________haa ha hee
Jilaa hoo——————————————————————jilaan nadeemaa hoo
Nageennii horaa hoo—————————————————ardaan nagayaa hoo
Horiin nagayaa hoo—————————————————-dhagamsaan gobaahoo
Gadaan tun roobaa hoo———————————————-gobaafi Geerarsaa hoo
Roobaa fi nagayaa hoo————————————————ollaan nagayaa hoo
Golilleen nagayaa hoo————————————————-hoo hoyoyoo jilaa
Jiloon jila guutattee yoo hoyoyyoo jilaa__________________________haa ha hee
Aadaa jila guutattee yoo hoyoyyoo jilaa___________________________haa ha hee
Saqaa harka guutattee hoyoyyoo jilaa_______________________________haa ha hee
Ciicoo mijuu guutattee hoyoyyoo jilaa____________________________haa ha hee
Ulfaataa manxafattee hoyoyyoo jilaa——————————–haa ha hee
Ulfaan bokaayaa roobee hoyoyyoo jilaa—————————-haa he hee
Ulfaan ilmaa dhalatee hoyoyyoo jilaa——————————-haa ha hee
Uumamaan ariifadhuu hoyoyyoo jilaa——————————haa ha hee
Dhalootan fulaa gayii hoyoyyoo jilaa——————————-haa ha hee
Guddinnaan ariifadhuu hoyoyyoo jilaa—————————–haa ha hee
Bultumaan fulaa gahii hoyoyyoo jilaa——————————————-haa ha hee
Bulee gaamaruu ta’ii hoyoyyoo jilaa——————————————haa ha hee
Dhibaayyuun moonaa guutee hoyoyyoo jilaa——————————–haa ha hee
Deebanuun moonaa guuttee hoyoyyoo jilaa———————————haa he hee
Dhibaayyuun mootii jilaa hoyoyyoo jilaa————————————–haa ha hee
Jila mootii waaqayyoo hoyoyyoo jilaa——————————————-haa ha hee
Jilaa hoo———————————————–jilaan naa deemaa hoo
Nageenni horaa hoo horiin————————horoiin nagayaa hoo
Gadaan tun roobaa hoo—————————-roobaafi nagayaa hoo
Ardaan bultumaa hoo—————————-ollaan nagayaa hoo
Gadamsan goobaa hoo—————————–goobaafi geerarsaa hoo
Golilleen nagayaa hoo——————————hoo hoyoyyoo jilaa
Jiloon araddoo nuuraa yoo hoyoyyoo jilaa—————————–haa ha hee
Jiloo balbaltii dhibbaa yoo hoyoyyoo jilaa——————————haa ha hee
Andaqaan laallee dhibbaa yoo hoyoyyoo jilaa————————-haa ha hee
Balaanbali xayyiin dhibbaa yoo hoyoyyoo jilaahaa——————–ha hee
Dhibbaa namayyoo horii hoyoyyoo jilaa——————————–haa ha hee
Horiin daari bahii yoo hoyoyyoo jilaa———————————–haa ha hee
Horaa nagayaan galii yoo hoyoyyoo jilaa—————————–haa ha hee
Jiloon aaba galalee yoo hoyoyyoo jilaa———————————–haa ha hee
Galalchi maxxaarrii yoo hoyoyyoo jilaa———————————-haa ha hee
Maxxarrii qalloo waayyuu yoo hoyoyyoo jilaa————————–haa ha hee
Qallina kan hinlaalini yoo hoyoyyoo jilaa —————————–haa ha hee
Sunumaan ca’ee buusaa yoo hoyoyyoo jilaa—————————–haa ha hee
Jedhuun eebifatan.‘Hoyoyyoo jilaa,’ yoo dhibaayyuu qofa osoo hinta’in yeroo ijoollee mqaa baasanillee nidhawatu.Garuu yeroo jila butte doorii kana qofa dhawatu.Dhawacha tana addaan hinkutan.Haga dhibaayyuun galtuttii ittuma fufu.
Gara qootii deemanii akka yooganamaa karaa moonaa dhibaayyuu deeman, fororee dhawachaa qootii irra maran.
Infororee infororee, fororsaan roobee,
Roobee laga yaasee infororee, fororsaan roobee
Ilmee laguu yaasee infororee, fororsaan roobee
Madda nuu gabbisee infororee, fororsaan roobee
Maddii nuu arreesse infororee, fororsaan roobee
Arreedaa nuu bulchee infororee, fororsaan roobee, jechaa fulaa qootii yoo dhaqaban waddeessa walitti kenatan. Waddeessa yoo wal’irraa fuudhan, nami gara qootii deebi’u waddeessa mataa qabatee akkas jedha;
“Moonaa fadii
Fadii diida buuse,
Horree diida baane,
Gooroo marmaari,” jedhanii wal’ eebisaa waddeessa wal’irraa fudhan.
Dhibaayyuun yoobaatu waahundaa afaan seedan, waan hundaa maqaa biraan yaamu.
Ykn dhibaayyuun amala ofdanda’e qabdi.Fkn,namii dhibaayyuu tokkolleen hidhaa hinkeeyyatu ‘soqolee, ooblatee’ jedhan ykn wayaa qofa huyyifatan.
Dubartiin walitti hin dhiyaatan.ykn qunnamtii saalaa dhowwa.
Yoo fiincawan qaama saalaa hinqabatan.
Ol’ejjaan(dhaabbatanii) hinfinca’an, gadtaa’aniifincaa’an malee.
Fulaa dhibaayyuun oolan namii dhibiin keessaa hinbahuu.
Waan heddu maqaa jilaa kanaan waamu malee, maqaa biraan (sirriin) hinwaamani.
Fkn
Nadheeniin “elellee”
Looniin “leennoo” jechuun yaamuu.
Re’een “saasoo”
Agaraan “kaltuu”,
Billaan “suluudaa”,
Nafa dhiiraatiin “ejersa”
Nafa dhalaan “haroo” jedhanii waamu.Haala kanaan afaan sedan, yeroo turtii dhibaayyuu hundaa.
Eegaa dhibaayyuun moonaa dhibaayyuuttii dhibaafachaa jirtu kan eeleelleen ykn nadheen dhibaayyuu tanaa talboo jedhanii, aannan okolee hidhaa dhirsaa kan aadaa gubbaa ka’an qabattee gara moonaa dhibaayyuu fidi.
Yoodhuftu moonaa dhibaayyuu hinseentu.Akka fakkii kanarraa argitan kana elelleen talboon dhuftee moonaa dhibaayyuu dura dhaabbati.Wannii adiin elelleen harkaa qabdu tun hidhaa dhirsaati.Aadaan talboo dhuftuun hidhaa irra keette.
Ala dhaabbattee namni luba warra doorii kana tahe qoftii talboo irraa fuudhee kophee yaafatee moonaa dhibaayyuu seenee dhibaayyuutti kenna.Yeroo kennu kana akkana jedhee ittii kenna “, hoo sii gumaachaa,”yoojedhu, “dhibaayyuu bonaa gannaa gumaachi” jedha, irraa fudhatee namni hundii dhugaa hoo sii gumaachaa jechaa walirraa marsaa.Yoodhuganii deebisan;
“Kormaan galte waareen,
Mamarratte waareen”
Kee jaaladhu” jechaa walirraa fuudhu.
Eega dhibaayyuun kadhaa nagaa, bokkaa, marraa-bishaaniif yaamatan, namaa-sa’aaf kadhatu, diqqaa-guddaaf kadhatu,akka loon gabbatanii rimaa’an kadhatan, milkaa’ina kaayyoman diina irratti olaantummaa akka argatan waaqa kadhatan. Kana qofaamitii,“sugaafi bokkaa” akka argatan galma jaaranii waaqa’ofii yaammachaa jilatu (Jaatani Diidaa, 2014).
Dhibaayyuun doorii tunniin bultii kudhan itti fuftti.Bulitii kudhaniin booda guyyaa tokkoof dhibaayyuu manatti bahan.Walumaa galatti dhibaayyuun onnee qulqullittiin waan waaqa kadhataniif qulqulummaa guddoo barbaaddi.
Wanni surree hinkeeyyanneef qulqulumaaf.Wanni elelleen ykn nadheen moonaa dhibaayyuu hinseeneef qulqulumaaf, maaf jennaan aadaa huwwaa(hawwaa) fa’a qabaachuu waan dandeettuuf, moonaan tun immoo moonaa qulquloo waan taateef, dhowwamti.
Akkasumas yoo dubartiin gara namaa dhufte yaadni namaa fedhuu fa’a waan danda’uuf, qalbiin namaa akka tokko taatu gochuuf yaadameetidha.
Asirratti wanni beekamuu qabu dhibaayyuu moonaa keessa jirtu ummatni keessummoomaa ykn galata himataa dhufuufi namnii daawwiif yaa’u moonaa dhibaayyuu kana marsee dhaabbata.Waldorgommiin galataa(duulli nafiladhaa) asitti geggeefama.Duullikun ‘baanattoo’jedhama.
Akkuma beekkamu hayyuu adulaa, hayyuu meedhichaafi garbaa yeroo hundaa gama gosaatiin duulli nafiladhaa ni geggeefama.
Warraa alaa dhufe qofa osoo hinta’iin olla doorii kan keessaattii namii filannoo dhufuuf qophaa’u hedduu ka qubatee jiru.kun hunduu bakka kanaattii dorgommii jalqaba.
Booranatti hayyuu dorgomuuf gosa, abbaafi ilmaan walgargaaran, namni gosaan alaa hingargaaru.
Waa’een filmaata hayyuu waan uummanni Booranaa, horatti, gabaatti, eelaattifi bakka walargan maratti irratti dubbatuuf dhimma biyyaati.Gosa tokko keessaa namii filatamuu fedhu, heddutu jira.Dhimmikun immoo deegarsa argachuuf jecha falmii guddaa kaasa.
Garuu falmii kana, kan murteessu gosti isaan keessaa dorgoman sun, akka gosaatti gadifageenyaan taa’ee ilaaluun eenyutu moo’a, eenyuttu goota, eenyutu obsaadha, tolaafi nama araaraa ta’uu danda’a.
Eenyutu Seera, Seenaafi Aadaa beekaa.Isakamtu dandeettii dubbattanii amansiisuu, Safuu uummataa eeguu danda’aa jedhee, gosaan madaalamuun, abbaa gosti itti waliigaleen gara Gadaafi doorii dhufu.Asiti, galata nuufuudhaa geggeessan.
Duulli filmaataa Kun waan abbootiin ijoollee filatamuuf walmorkatan fakkaatu.Garuu ofiif miti.Ijoollee ofiif duula geggeessu. Yoo galata himatan waan namnii galata himataniif Kun ittiin filamuu danda’u jajjabinna isaa akkasumaas seenaan abbaa isaa akkam akka ture ni ilaalama.
Fakkeenyaaf, Abbaan akkana jechuun ilma bakka bu’ee dorgoma.Maqaan jaarsa kanaa Halakee Bukunee jedhama.Akkanatti ijoollee isaatti hayyuma dhawa.Ani Booranaa beeka; Booranni nabeeka, luba ammaa yuuba kan liiban jaldeessaa fa’a namnii aangoo itti keenne warra keenyaa.
Booranni nu amanee Gadaa abbaa hedduu aangoo nutti keennera.Ammas akka nutti kennu hinmamu.
Mucaan keenya qaroo qarooma isaa booranni ni beeka, jabaa, seeraafi aadaa eega, laduu eega, goota, gosa danda’a, Boorana mara danda’a, Boorana bira dabree Oromoo balloo danda’a.
Dirqama Oromoon itti kennee nama sirriitti raawatu, warra isaa boorannii itti guutee gannama.
Nama dheebuuf beela itti obsan nama ummata danda’udha.Aadaa beeka, duudhaa beekaa,beekee qajeelcha.
Nuwaan ummatni nugaafatu hirdhifnee hinbeeknu, jaarsi keenyaa,yuubii keenya,laduun teenya,raabii keenyaa, ulfina Booranaa fudhannee hinrafnuu.Boraannii dhufee hojii nuuhinyaamu,durabaana nusooreyyiidha, dura malee duuba hindeemnu.
Maqaa waaqaatiifi maqaa dhibaayyuu tanaatiin isin kadhadhee ilma keenya galata isaa nuu fuudhaa nuudhalaa jedhee galata himata.Garuu asitti warrii dhibaayyuufi yaa’ii doorii Kana’irra barbaadatan waaqni sittihinka’in qofa jedhan.Dhibaayyuun akkuma sirbaa kaan guyyaa dhumaarratti ruddiin baate.
Guyyaa kudhaneessoo kaan ruddiin/cokoo/ baattee eebbifamte galte.Guyyaa kudhatokkeessoo dhibaayyuu manaa bahan.
1.Dhibaayyuu Manaa
Dhibaayyuun Alaa guyyaa kudhan (10) turee; guyyaa kudhatokkeessoo dhibaayyuu manaatti tolfatu/rawwatu.Dhibaayyuun Manaa akkuma dhibaayyuu kaanii kadhannaa waaqaatiin kanwalmake, sirni nyaataafi dhugaatii manaa, manatti geggeefama.
Manni itti geggeefamu kun mana namni dhibaayyuu keessaa bahe qofa. Kadhannaa kanaaf, akka yeroo ayyaana kaanii mana’irra deemanii waadhuganii wal’eebbisuun gammachuun walsimachaa dabarsu.Nyaata, dhugaatiifi quufaaf sirriitti qophooftee dhibaayyuun jilaan oolte.
2. Korma Miingaa
Kormii Miigaa, korma obbaatii jila dhibaayyuutiif qalamuudha.Akkuma dhibaayyuun manaa xumuuramteen borii/boromtuu korma obbaatii jila kanaa Abbaan Gadaa fiixee diorama/obboroon ka’ee qala.
Namni hundii haaluma duraa duubaatiin dhufee ariirratee loon qalamee foon isaa nyaatama.Korma miiggaa irratti warri hayyuu murachuun hinjiru.Kormi miigaa kan’qalamuuf, obbaatii jilaa Sirba dooromaafi dhibaayyuutiif jedhamee akka aadaatti qalama.
Garuu obbaatii jila duraan tuqame kana malee jila guddaan dhibiin/biraa duubatti hafuun’isii beekamuu qaba.
3. Gargalfattoo Ardaa Jila Buttee
Jila buttee kana keessatti Aadaa jilaa kana bakkuma qubatan sanatti jila cufa walgula/faana hintolfatan.Aadaaf ardaa garagalfatan qe’eetti jila biroo raawwatan. Ardaan kun ardaa korma itti gadhiisan jedhama.
Korma buttaa duraan waabatti galchanii nyaachisaafi obaasaa turan ardaa kanatti gadhiisan.Oromoon Booranaa akkuma beekkamu ardaa tokkoo; gara ardaa biroo godanuun sirna jilaa raawwata.
Maaliif jennaan, lafa tokko irratti qubatee erga wayyoomsee booda, ammas gara lafa biraa deemee qubatee wayyoomsa.Dooriin Booranaa ardaa badhaasaatti jila geggeefataa.Gargalfattoo kana irratti bakka jilaa kanduraa irraa gara kibbaatti godaanuun jilatu.
Aadaaf godaanan malee, godaantiinkun fageenya hinqabdu.Godaantiin warraa fageenyaa 200m hincaaltu.Yoo godaanan akkaatuma ardaa butteetti waliin qubatan sanaan asittillee qubatu.
Korma buttaa akkuma duraanii waabaa namni keessaan arguu hindandeenye jaaranii itti galchan.Bultii xiqqoon duubatti karrabbaanbuttaa qalu.
Karaaba jechuun sangaa jechuu.Kanaafuu ardaa kanatti karrabbaan buttaa abbaan warraa hundiinuu niqalata.Namnii sangaa ykn karaaba hinqabne hoolaa qalata. Karaaba yoojennu horiin qalamu kun dirqama karaaba ta’uu hinqabu.
Karaaba aadaaf haajedhani malee jibichaa, kormaafi hoolaa ta’uunidanda’a. Karaabbaan kanqalatan, eebbifatanii foon nyaachaa oolanii, guyyaa mataa haaddatan.Warri doorii duraan mataa hin’haadatu.
Mataa osoo hinhaaddatin kanturan kaan’immoo guyyaa har’aa kana ofirraa buusuu (haadatu).Abbootiin warraa hedduun isaani har’a mataa haadatu.
Elelleen dhirsa yoo mataa haaddu
Mataa kana yoo haaddan akkaataa duraan mataan itti haaddamu osoo hinta’in bifa jilakanaatiin haadama.
Dursa bishaan qoriitti naqani,qumbii keessa buusuun, aannan xiqqoo itti cobsanii mataan dhiqatan.Achiin duuba elelleen (haatii manaa) isaanii haaduu qabattee akka fakkii irraa kanatti haaddiif.
Namni asirratti rifeensa mataa hinhaaddanne Abbootii Gadaa Sadeeniifi nama hayyuu meedhichaa barbaaddatu kan ollaa kana keessa qubatee jiruu qofa.Namni hayyuu meedhichaa fudhatu guyyaa kana mataa haaddadhuu yoojedhameen, hayyuu barbaadachuu dhabdee jechuu.
Hayyuu sihingoonuu ergaa jedhu ofkeessaa qabda.Abbootiin Gadaa Sadeen (Arboora, Hawaxxuufi Koonnituu) gaafa hayyuu lallabatan, warra hayyuu lallaban (muudan) waliin mataa haaddatu.
Kanaaf har’a mataa jara kana waliin hinhaadanne.Yoo mataa haaddatanii xumuuran, boriyyaa/boromtuusaa korma buttaa gadhiisan.Korma bultii 30 oliif dhoksanii nyaachisaa turan har’a gadhiisan.Korma kana duraan wanni hidhaniif diinaan ofirraa ittisuuf hidhan.
Haalli kun barmaatiilee ta’ee itti fufe.Yoo gadhiisan kana kaattoo waliin Abbaa kormaa ykn abbaa durii irraa fudhatanii galchaniif.
Kaattoon abbaa korma kanaa korma waliin kennaniif akka aadaatti loon 30 ta’a.Doorii kana irratti Abbaan kormaa loon 30 muraniif aadaan kadhatan loon kudhalama(12) kennaaniif.
Guyyaa kana korma buttaa moonaa keessaa baasuun namnii dhiiraa hundii waraana harkatti qabatee, korma dhibii/biraa kan alatti qalan waliin moonaatti oofan.Namni hundii waraana fudhatee duula fakkaatee korma ofdura oofaa gara alaa deemuu.
Maaliif jennaan dur durii korma buttaa kanaan waan duulaniif yeroo ollaan walitti horme, olaantumaan diina irra aanuuf korma kanaan duulan.Yoo sirna kana raawwatan diina irra aananu jedhanii amanu.
Amma immoo aadaan duulaa sun badee, aadaa duulaa Sana fakkeessuun akka duulaa alatti bahanii deebi’anii; korma loon kaattoo waliin abbaa kormaatti Kennan.
Galgala moonaa bahanii alatti korma biroo kanwaliin oofan qalatanii nyaachaa ala bulanii, obboruusaa/ganama achumaan korma buttaa oofaa warra irraa faggeessanii uchuma aadaa buufatanii eebbifatanii gadiin deebi’u.Yoo galaniin kaattoo loon kennameef sana waliin kennaniif abbaa kormaati.
Yoo alatti bahan Abbaan Gadaa balbalatti lallaba.Balbala duratti lallabuun waan mallattoo gaafa duullii jiruu kan muldhiftu waan taateef amma immoo balbalatti korma gadiin bahanii deebi’u.
Achiin booda korma obbaatii jilaa qalatanii eebbiifatanii waraana garagar keeyyatan.Waraana gargar keeyyatan jechuun gargar godaanu jechuudha.
Yeroo kana Abbootiin Gadaa walitti dhufuun, Abbootiin Gadaa Hawaxxuufi Koonituu Abbaa Gadaa Harbooraa yaamanii “jaala Gadaa naa kenni”jedhaniin.Inis “Gadaa sii hin kennuu; damee siikennee” jedha.
Jechii “Gadaa naakennii”jedhuufi “Damee siikennee”jedhu Abbaan Gadaa kan ibsuu, kan waldhabbii hinqabne aadaan walirraa godaanan, eebbaafi diimokrasii ofkeessaa waan qabuuf, muraan isaanii akka kan Abbaa Gadaa Taatuu, bara gadooma isaanii mirkaneesseef fulaa/eddoo saditti(3) bahanii jilatan.
Aadaa goggeessi tokko akka kanaan Gadaa sadeen(3)n ta’ee gargar godaanuu kun,waan mittoo irraa dhufeedha.(Jaatani Diidaa,2016)
Madda: Bonayyaa Diidoo (Un published Paper ); Biiroo Aadaafi Turiizimii Oromiyaa


c: text/html

text:
Agartuu Qeerroo
Uummanni Oromoo gaddaaf gadadoo waggoota 26 dabarsee olitti, gidiraa ulfaataan bara bulchiinsa Lammaa Magarsaa ammaa kana hedduuulfaataaf kan baroota darbeeyyuu nii caalaa.
“Guyyaan kan abbaa jabaa, halkan kan abbaa lafaa tuun akka kotteen fuutetti jedhe Waraabessi fiigicha jalqabee
Uummanni Oromoo gaddaaf gadadoo waggoota 26 dabarsee olitti, gidiraa ulfaataan bara bulchiinsa Lammaa Magarsaa ammaa kana hedduu caalaa dhufeera. Miliyoonaa walakkaan Uummanni takkaatti buqqaafamuun bara bulchiinsa ammaa kana argame. Haalli jireenya uummata Oromoo gara furmaataarraa deemuurra, qoqoobbii halaagaaf ykn TPLF ittuu hammaate. Shiraaf shiminni qabsoo, akkasuma basaasummaan Wayyaaneef dalaganii wayyaanee utubuun bara ammaa kun kaleessarra caala. Uummata Oromoo gidduutti jibbiinsa facaasuuf waan tokkummaa uummataa nyaatu, waan dhaloota haaraa gidduutti falmiif qoqqooddaa fidu jechoota dhaanquun illee bara bulchiinsa ammaa haalaan hidda fageeffate. Diinummaan diinaa haalan baragee haa mul’atus malee qabsoon Oromoo qabsoon Bilisummaaf abbaa biyyummaas akkanumaan jabaateera. Qabsaa’ooonni hanga wal guddifataa adeeman Wayyaaneen basaasaa bitachuunis amma caala.
Haalota siqiqii ulfaattuu kana keessatti qabsoo uummanni keenya taasisu finiinaa jira, dhaabbachuus hinqabu. Ajjeechaan jumulaan kan akka malee gobbatee adeemsifamaa jirus ka duriirra amma caala. Keessattuu naatoo dhala namaaf akka hinqabne mul’isaa kan jiran gartuun saamtota Wayyaanee, uummata nagaan waaqasaa kadhachuuf bahe irratti dhukaasuun ajjeesuu itti fufee haala addaan adeemsisamaa jira. Galma waaqeffanna garaagaraatti dhukaasaan uummata nagaa ajjeesuun bara bulchiinsa ammaa jabaatuun bineensummaa halagaaf diinummaa OPDO nii saaxile. OPDO’n kaleessas har’as uummata Oromoof haaromuurra uummata Oromoorratti haarofti. Nuu qaramuurra nutti qaramaa bulti.
Uummata Waldiyaa irratti, dhukaasa banuun guyyaa dheengaddaa balaa dhaqqabsiiseen wayyaaneen lubbuu nama 20 ol galaafatan. Ilma namaaf Lubbuu dhala namaaf takkaa naasuuf aantummaa dhabuun waraabummaa isaanii mul’isaa jira. Akkasuma duuti guyyaa guyyaatti uummata keenyarra adeemaa jira. Ilmaan Oromoo nagaa mana barnootaatti ajjeesuun ittuma fufe. Kun ammoo adeemsa isaaf kaayyoosaa haqaati. Kaayyoon mootummaa Wayyaanee addatti kaayyoon TPLF uummata biyyattii mara daguuganii bargaanfatanii jiraachuu kan hawwan ta’uu wal nama hinfalmisiisu.
Haalli OPDO ammaas ta’ee gooftaashee TPLF ammaa kan uummataaf balaa malee waan uummataaf oolu yoomiyyuu qabatanii kan jiran miti.
Yeroo kamuu diinni ofii waan gaariif waan fayyadu ajandaa uummataaf oolu qabatee kan hindhufne ta’uun beekaamadha. Hanga ammaattis kan agartuun Qeerroo argaa jiru waan uummata isaa fayyadu takkumaa Diinaaf qaama diinaarraa kan argaa jiru akka hintaane himuu feena. Ajandaan wayyaanee ajandaa dhabama Oromoof uummata cunqurfamoo akkasuma dhabama qabsaa’otaa akka qabatee dhufaa tureef jiru beekamaadha. Ammas taanan ajandaa nu fayyadu Wayyaaneef jaarmiyaa Wayyaanee OPDO irraa eeguun gowwummaadha. OPDO’n akka jaarmiyaatti qaama Wayyaanee tajaajiluuf tajaajilaa jiru yoo ta’u, ammas utubaa sibiilaa taatee Wayyaanee tajaajiluun ala akka jaarmiyaatti kan uummataaf hinojjenne ta’uu haallan isheen irra jirtu martuu ragaadha.
Wayyaaneen Tibba darbe akka mana hidhaa maakalaawwii cuftu dubbatte. Maakalaawwii cufuu dursitee garuu; mana hiraarsaa bifa addaan dalagamee akka xumurame keessa beektonni himan. Akkasuma hidhamtoota siyyaasaa mara akka hiikuu qabdu karaa miidiyaa lallabde, sunis gaafa oduu ittiin of dhaadeessuuf ittiin simatamuuf dubbatuun ala hanga ammaa hidhamtoota siyyaasaa nan hiika jette keessa kurnootaan kan lakkaa’aman qofa gadlakkifte. Kanarrattuu ergasiis ammayyuu jumulaan hidhuuf hiraarsuu dachaa dachaan hiitee bakka buusuu ittuu fuftee adeemaa jirti. Doorsisa uummataaf saamicha uummataas ittuu fuulleffattee dalagaa jirti. Kaleessaas nu ajjeesaa, nu gidirsaa kan turte ammas ittuu gidiraaf gadadoo uummata keenya Oromootti jabeessitee jirti.
Wayyaaneen akkasuma jaarmiyaanshee OPDO’n diinummaa kan haaronfataa jiran, malee haaroomsa nagaa haaromsa uummataaf bu’aa buusu kaleessaas haaraa’anii hinbeekan ammas akkasuma. Gowwomsaaf afaan dhadhaa dibatanii uummataarraa cookuun alatti uummata Oromoo waan fayyadaa jirtu humaatuu hinqabdu.
Dhugumatti kan dubbannu taanan balaan uummata Oromoorra dhaqqabaa jiru ka duraa olitti fuulleeffatee ittuu hammaataa dhufe malee wanti laaffate humaatu hinjiru. Miidiyaa qabatanii gurra uummataa duuchuun afaaniin uummata mirqaansuu irratti shoorri OPDO’n bahataa jirtu kan Wayyaanee jabeessaa jiru malee Wayyaanee laaffisaa jiru Miti.
“Duuti namaa kana booda Oromiyaa keessaas ta’ee biyyattii keessaa kana booda nii dhaabbata, hidhaan nii dhaabbata” erga jedhame ittuu duuti hammaate. Ittuu hidhaan danbalee adeemuutti jira. Dubbii kana erga Obbo Lammaa Magarsaafaan dubbataniillee duutiif saamichi ittuu jabaatee akka adeemaa jiru argaa Qeerroo jalaa dhokataa miti. Haa ta’uu malee afaaniin uummata Oromoo sobuun akkuma kaleessaan olitti fuulleffatee kan adeemaa jiru, utuu qe’eef qabeenyaasaa irraa uummanni buqqaa’aa jiru, utuu ajjeechaaf godaansi, reebichi nurraa dhaabbatee hinjiraatiin akka daangaa godhateetti of dhaadessuun murna gartuu OPDO diinummaasaanii duraa kan gadjabeessaa jiru ta’uu hubatamaadha. Utuu maatiin keenya bosooma ta’uu qalanii nyaatanii dhiichisuun utuu beekuus utuu hinbeekinis qaamni yeroo rakkoo kanatti gammachuu garaagaraa ibsatu diinummaadha.
Akkuma mata duree agartuu Qeerroo har’aan “Guyyaan kan abbaa jabaa, halkan kan abbaa lafaa tuun akka kotteen fuutetti jedhe Waraabessi” jenne, OPDO’n gocha farrummaa dalagaa jirtuun abbaan jabaate kan falmatee irra aanu ta’uu baannan, galgalli uummata Oromoof saboota cunqurfamoo ammas taanan du’aaf ajjeechaaf hidhaa ta’uu wantoota hedduun raageessuurratti argamu.
Murni bitamtuu OPDO fi Wayyaaneen qabsaa’ota haqaa mara mana hiraarsaa baasuu dhiisuu cinatti, qorannoo jabaan akka Qeerroo irratti taasifamuuf gooftoliinshee dirqama fudhatanii yoo bobbaafaman illee harka rukutuun ala furmaata waan laachuuf yaalte kan hintaane ta’uun ifaadha. Akkasuma dargaggoota caasaa ABO ta’aniif jaarmiyaa ABO Qeerroo Bilisummaa Oromoo kan onneeffatee kaayyoo abbootasaa kaleessaa, falma abbaa biyyummaa gadjabeessee jiru sakattaa’uun deggarsa Wayyaaneef gochaa kan turteef gartuuwwaan kunneen basaasummaan Wayyaanee tajaajilaa kan turaniif ammallee basaasummaan tajaajiluu kan itti fufan ta’uu agartuun Qeerroo argaa dhagaa’aa jira.
Akka agartuun Qeerroo mirkaneeffatuttis, gochaa hammeenyaa kaleessaa halagaan nurratti geessisaan nu dagachiisuun akka warra gumaa faana hariiroo uumnu dalaguu irratti bobbaan OPDO alaaf keessaa ammaa nii agarsiisa. Har’a gocha Aanoleef Calanqoo kan nu dagachiisuuf deeman ilmaan garaaf bultootaa kunneen, bor ammoo gocha gara jabinaa Mootummaa wayyaanee akkasuma gocha hameenyaa gartuun TPLF nurratti fudhataa tureef jiru nu dagsiisuuf akka deeman hinshakkamu.
Kanas ta’e sana murnoota diinaaf murnoota gantuuf, jala sararee agartuun Qeerroo kan dhaamuu, Sochiif warraaqsa jabaa finiinaa jiru FXG hanga galiin geenyee abbaa biyyummaa Oromoo mirkaneeffannutti sochiin wal unataaf fincilli walitti fufiinsaa haalaan jabaatee jiru akka jabaatee itti fufu akkasuma dhommoqa mootummaa wayyaanee ammaatti xumura akka gochuuf jiru jala mure dhaamaaf.
Duuchaatti gartuun bitamtuu halagaa bu’aawwan bubuutuuf bu’aawwan garaacha ittiin guddifattu argattuuf diinummaa uummata Oromoo irratti dalagaa jiran kamuu kaleessas milkii gonfatan kan hinqabne, har’as milkii qabsoo uummata Oromoo balleessuun argatan kan hinqabne ta’uu himuu feena. Shira halagaa faana qaamonni Oromoodha ofiin jedhan dalagaa jiran, kan seenaan gaafatu ta’uu gamanumaan dhaamna. Shiroota hammeenyaa qabsoo Bilisummaa Oromoo irratti xaxamaa jiran, yeroo kamuu quncisnee uummataaf nii dhiyeessina.
Horaa Bulaa!
Injifannoon uummata Oromoof!
Gadaan Gadaa Xumura Garbummaati!
Qopheessaaf barreesaan
Qalbeessaa Dhangi’aan ture
Finfinnee Oromiyaa
Like this:
Like Loading...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Damee Booruu Irraa
Bultii sadan darban kana keessa daa’imaan Oromoo sadiin biyya Somaleland jedhamu keessatti akka ibidaan gubatan burqa oduu adda addaa tamsa’aa jira. Utuu biyyi lamaan waraana irra jiraatanii illee daa’imaan waan waraana keessaa qooda in fudhannee humni daa’ima miidhu abbaaramuu fi seera biyya lafaa duratti itti gaafatama qaba. Bakka waraanni hin jirretti ilmaan Oromoo waan tahaniif qofa ibidaan gubamuun abbarsaa fi balaalefanaan bira darbamuu kan hin danda’amne cubbuu guddaa dha. Warri hojii sukkannessaa fi hojii gadadoo hojjetan kun seera biyya lafaa duratti dhiyyaachuu qabu.
Diinni Uummata Oromoo inni duraa Mootummaa TPLF akka tahee yaroo gabaabduuf iyyuu dagachuu hin qabnu. Qabsoo bilisummaa uummatni Oromoo ggootummaa guuddan bilblichaa jirru gara dabrsuu tattaafii fi yaalliin TPLF akka aduu ifati argaa jirra. Waraana “Liyuu Haayil” jedhuu leenjiftee, hidhachiiftee fi gala keniteef uummata Oromoo irratti Bahaan, Kibba Bahaa fi Kibbaan bobaaftee lubbuu hedduu galaafachaa fi qabeenya guddaa barbadeessuu erga jalqabdee ooltee bultee jirti. Uummatni Oromoo fi uummatni Somalee akka wal diinaftu gootee ofii araara nagaa buusuun jiddu galtee nagaan jiraachuuf abbalti. Haa tahu malee uummatni ilmaan Kuushi tahe kun lamaan karaa hedduun kan walitti siiqu tahuu duwwaa utuu hin taane bara baraan uummta nagaan waliin jiraataa ture waan tahee akeeka TPLF kana harkaa fashalsiisaa jira. Yaroof ashakariin Wayyaanee Abdii illee Oromoo kaan ajjeessee, kummatamaan kan lakkawwan qabeenya isaanii saamee Ogaadeen keessaa hattattamaan yaroo arii’uu Uummatni Oromoo Somaalota kuma dhibaan lakkawwaman kan biyya Oromoo keessa jiraatan itti hin buune.
Kana irratti kan hubachuu qabnu bishiina siyaasa fi dammaqinsi Saba Oromoo sadarkaa abdii qabu tokko irra akka gahaa jiru dha. Utuu uummatni Oromoo akkuma Abdii ille uummata Somaalee Oromiyaa keessaa utuu arii’ee jiraatee akkeeka TPLF bakkaan gaahaaf ture. Bara kana akeekni TPLF akkuma TPLF hokkolaa jira. Karaa hundaan saboota xixxiqqaa uummata Oromo irratti kaasuuf yaalliin godhamaa jiru itti fufee jira. Uummatni bal’aa saboota naannoo keenya jiranii fi ergamtoota TPLF adda baafnee hubachuu qaba. Ergamtoota ishee warra hidhatee uummata Oromoo gooluuf deemuu akka lammaffaa lafaa kanetti daaraa gochuun barbaachisaa dha. Maqaa warra hidhatee uummata Oromoo irratti TPLF bobaaftuun jennee namoota saba isaan keessaa dhalatan miidhuun qabsoo keenyaa bu’aa hin qabu.
Daa’ima ilmaan Oromoo gubuun tooftaa TPLF sadarkaa olaanaa tahuu isaa ti. Gubanaan daa’ima ilmaan Oromoo dhiiga hunda keenyaa kan danfisu dha. TPLF ilmaan Oromoo qaroo tahan mana hidhaa keessatti ibidaan gubaa baate. Qabsoo saba keenyaa finiisisuu malee aarree gubannee waan ishee goonne jiru. Har’as qabsoo bilisummaa dacha dachaan finiinsiisuu itti hojii TPLF nuuf kenitu hojjechaa hin jirru.
Bu’aan hojii diinaa kun sab boonummaa Oromoo daran jabbeessaa fi haphee tahee wal itti maxxansaa jira qabsoo keenya miidhaa hin jiru. Waloon hidhamuun, waloon saamamuun, waloon ajjeessamuun, waloon qabsuwwuun uummata keenya dhugaan tokko gochaa jira. Yaroo Abdi ille Oromoota arii’uu Oromonni Oromiyyaa keessa jiran kan dirmannee, kan gargaarsa hin goonee fi kan mana koo koota fudhaa hin jenne hin jiru. Haalli kun waan hundaa caalaa diina keenya rifachiisee jira. Si achi uummata tufachuu fi gowwoomsuun waan isaan baasu miti.
Ammaan kana TPLF tooftaa biraan as bahuun waan hafu miti. Akka Seenaa irraa hubannuu yaroo mootummaan Impayeera Itopiyyaa kuufii akka hoola maraamartoon qabee of irraa naannawaa jiru kan utubee kufaatii olshu namoota dhalootaan Oromoo tahan akka tahee waan ifa jira. Har’a mootummaan TPLF akka qiinqanii nyaatamtee daraa tahuuf deemaa jirtu kana warri Impaayeera Itopiyaa kufaatii irraa oolshuuf lafoo utuu hin taane fardaan gulufaa jiran agarra. Ummatni warra kana TPLF irraa adda baasee yoo ilaallee dhiigni obbolaa keenyaa bilaashaa tahuu isaa ti.
Uummatni Oromoo kaayyoo abba biyyumma murtfachuuf qabatee amma dhumaatti yoo hin deemnee fi gaaffii xixxiqqaan yoo gowwomsame ilmaan Oromoo akkuma dhaloota har’a kana barba baraan gubachaa hafu. Dhaloonni Oromoo har’a jirruu kun garbummaa irratti xummura gochuu itti gaafatama seenaa guddaa qaba. Qabsoo bilisummaa erga jalqabnee kaase akka yaroo har’a kana uummatni Oromm dammaqee irree tokkoo kun isa duraa ti.
Haalli dogongora uummata jiddutti uumuu danda’an tokko tokko dhalachuun ni mala yoo jennee of gaafanne, hin beekamu. Keessattuu TPLF wajjin warra hojjechaa fi jiraachaa ture qalbiin hubachuun barbaachisaa dha. Fakkeenyaa warri OPDO keessatti aangoo qabaachaa turan namootni akka Abbaa Duulaa Gammadaa fi Lammaa Magrsaa utuu uummataa isaanii wajjin hiriiroo galaanii uummata keenya salphinaa fi gubbannaa kana keessaa baasan isa darbeef namni isaani irra ilaalu hin jiru. Amma ammaati Lammaan afaaniin illee taatu akka Uummata Oromoo wajjin dhaabbatu dubbachaa jira. Ammaan kana Abbaan Duulaa mana marii Impayeera Ityoopyaa keessa hojii isaa fedhiin gadhiisee bu’ee jira jedhama. Kan ilaalamuu fi hordofamuu qabu bu’ee humna isa kam wajjin dhaabbachuuf deema? Isa jedhu taha. Yaaddoon koo inni guddaan yoo humna warra Impaayeera Itoopiyaa wal itti suphanii kufatii olshuuf deeman wajjin yoo dhaabbate qabsowwan Oromoo fi Uummatni Oromoo TPLF caalaa Abbaa Dulaa sodaachuu qaba dha. Akka hubannaa koo yoo tahe Abbaa Duulaa Gammadaas tahe Lammaa Magrsaa saba isaanii wajjin tahanii seenaa boonsaa Sabni Oromoo galmeessuuf deemu kana keessaa qooda fudhachuu filatu malee seenaa garbummaa xurraa’aa saba isanii irratti fe’anii darbuu waan hin filatan natti hin fakkatu.
Akkuma qabsoon uummataa jabbaachaa dhufeen humni siyaasaa waan wal calalaa deemuuf gara fuula duraatti arguuf jirana. Uummatni Oromoo abba biyyumaa isaa mirkanneefatee , alabaa isaa dhaabbatee olaantummaa dingadee fi siyaasa biyyaa isaa irratti qabatee, Oromiyyaa keeassatti afaan hojii fi burmusaa afaan Oromoo amma tahu itti qabsoo hadhooftuu gochuu malee filmaata biraa hin qabnu.
Injifannoo uummata Bal’aa Oromoof!
Gadaan Gadaa Bilisummaati!


text:
Ijoolleen 'warshaa daa'imaa' keessaa baraarfaman
Akka miidiyaaleen Naajeeriyaa gabaasanitti daa'immaniifi ijoolleen 162 ta'an wirrtuuwwan guddifachaa seeraan alaa Naajeeriyaa keessatti argaman keessaa baraarfaman. Bakkawwan guddifachaa seeraan alaa kana keessaa tokko "warshaa daa'imaa" jedhamuun beekama.
Haalli sirrii bakka guddifachaa seeraan alaa warshaa daa'imaa jedhamuun beekamuu kun ifa miti.
Jechi kun yeroo tokko tokko qe'ee ijoolleen gataman ykn haadhaafi abbaa hin qabne bu'aadhaaf itti gurguraman ibsa.
Akka dhimma yeroo darbe dhaga'ametti garuu, jechi kun bakka dubartoonni ulfa ta'an hanga da'anii daa'imman isaanii gurguratan itti turan ta'e ibsa.
Waa'ee ijoollee 162 baraarfaman yeroo dubbatanitti, Kutaa Leegoositti Komishinarri Misooma Dargaggootaafi Hawwaasummaa akka jedhanitti:
Eegumsa ijoollee mirkaneessuuf jecha wiirtulee guddifachaa seeraan alaa sadii cufneerra jedha. Isaan kana keessaa, tokko akka warshaa daa'imaatti yeroo hojjetu lamaan hafan ammoo manneen hin galmaa'iinidha.
Ijoolleen warshaa daa'imaa kana keessaa baraarfaman kunuunsaafi eegumsa barbaachisuuf manneen kunuunsaa mootummaan mirkanaa'oo ta'anitti galaniiru."


text:
Addisuu Araggaa har’a dhugaa bahe. Haa galatoomu. Dabballeen jammaariin suuta jedhaa, adeemsa dubbii jarjaraan osoo hin taane qalbiin hubadhaa!
Oduu VOA Itti gaafatamaan dhimmoota kominikeeshinii bulchiinsa mootummaan naannoo somaalee kan tahe Idiris Ismail akka jedhutti wanti obbo addisu araggaa haasahu kun dhugaarraa kan fagaate jechuun VOAtti himan liyyu police oromiyaa seene ummata oromo fixaa jira inni jedhame dhibbaa dhibbatti dhara jechaa jira qaamoolee hidhatantu oromiyuma keessaa dhufuudhan gara jabeessummaadhan ummata keenya ka somaletifi ummata oromotillee fixaa jiraa qamoleen kun eenyu faadha jennaa adda bilisummaa oromo tifi jawar mohammed faa komataa jira mee dhagaha jara dhamaayyuu tana
በአጎራባች የኦሮሚያና የሶማሌ ክልሎች ግጭት
በምሥራቅ ሐረርጌ ጭናቅሰን ወረዳ ውስጥ ለአራት ቀናት ውጊያ ሲካሄድ እንደነበር የአካባቢው ምንጮች ለቪኦኤ ገልፀዋል።


text:
Boruu Barraaqaa irraa*
Viidiyoo gaafa Fulbaana 14, 2014 maqaa Obbo Daani’eel Dafaatiin Ayyaantuu.com irratti maxxanfame daaw’adhee irribni na qabuu dide. Viidiyoon sun gaaffii danuu sammuu koo keessatti uume. Gaaffiilee kana tuffadhee callisee ciisuuf yaalee naaf hin taane. Eeboo qeeqaa sammuun koo natti luqqifate jalaa baqaadhee eessan gaha? Kanaafuu dhaamsa gabaabduu tana barreessuufan dirqame.
Duraan dursee dhaamsa kana kanin barreessu maqaa kiyya Boruu Barraaqaa jedhuun mataa koo qofa bakka bu’ee tahuun hunda birattuu naaf haa beekamu. Duraanis akka Boruu Barraaqaatti barreessaan ture, ammas nan barreessa, borus hangan fiigicha koo fixadhutti callisuu danda’a natti hin fakkaatu.
Dhimma kaaneefitti haa seennu. Komiin Obbo Daani’eel akka bokkaa Hagayyaatti Dr. Mararaa irratti roobse kan yeroo isaa eeggate tahee natti hin mul’anne. Dr. Mararaa fi namoonni hagoon biroon bara 1990oota keessa gaazeexaa Urjii irratti wanni walitti deddeebisaa turan amma yeroo of duuba deebinee yaadannu akkaan qaanfachiisaa ture. Sabboonummaan Oromoo bara sanaa akka baay’eetti san fakkaataa ture. Keessumattuu akka Oromoo Dhihaa fi Oromoo Giddugalaatti wal afoo dhaabbachuun, amantiidhaan wal tuquun, maqaa wal balleessuun, walitti dhaadachuun mallattoo “hayyummaa” barasii godhamee akka laalamaa ture umrii joollummaatiinis tahu hordofaan ture.
Jechoonni Dr. Mararaa bara saniis sabboontota Oromoo danuu akka aarse nan yaadadha. Har’as warri yaadatee aaru danuu tahuu danda’a. An garuu waan kaleessaa yaaannee kan walitti aarru yoo tahe, eenyumtuu qeeqa jalaa hin bahu waan taheef seenaa dabre cufnee isa egeree keenyaa irratti fuulleffachuutu nu baasa jedheen amana. Badii kaleessa walii keenya gidduutti tahe of duuba deebinee lakkoofna yoo jenne keessaa hin baanu. Siyaasaa fi qabsoo haqaaf itti jirru kanas tapha joollee nu jalaa fakkeessa.
Jechoota Obbo Dani’eel keessaa kan natti dhagahmu tokko tokko irratti osoo waa hin jedhin dabruuf nan rakkadha. Obbo Daani’eel wayta Dr. Mararaa qeequ dubbii Jaal Baaroo Tumsaa kaase. Du’a jaala qabsoo hangafa kanaa irratti bara 1990oota keessa waan Dr. Mararaan roga qabatee dubbate nan balaaleffadha. Dhugaan jiru garuu, Jaal Baaroon (akkuma Obbo Daani’eel jedhe) kutaa itti dhalateef osoo hin taane Oromoof du’e. Kana immoo kan nutti himuu qabu namoota akka Obbo Daani’eel kan dhaloota kutaatiin Jaal Baarootti dhihoo tahan tahuu qaba jedhee hin amanu. Yeroo Daani’eel “Ilmaan Baaroo nuun jette” jedhee kutaa tahe tokko bakka bu’ee falmu kan faallaa kanaan yakkamus akka kutaatti dhaabbatee akka falmuuf kakaasuu taha. Akkasitti wal waamuu fi quba walitti qabuun dhufnaan bakka itti dhaabbatu hin qabu. Kanaafuu ani osoon Obbo Daani’eel tahee gaaffii sana akkasitti dhiiga danfee, hidda yaasee, sagalee dheekkamsaatiin Dr. Mararaatti hin dhiheessu. Sa’aa sanatti dhiiga Dr. Mararaa keessattis maaltu akka dhagahamuu danda’u herreguutu narraa eegama waan taheef.
Baaroon Oromoo ture. Oromummaaf du’e. Kanaafuu Oromoon inni Bahaas Baaroof falma. Inni kibbaas, inn kaabaas, inni giddu galeessaas Baaroo qabsaayaa hangafa saba isaa godhatee kabaja, yaadata. Maqaan Baaroo akka malee yoo tuqamu Oromoon seenaa qabsoo isaa beeku hundi dheekkamuu qaba. Obbo Daani’eelii fi namoota kutaa Obbo Baaroon itti dhalatetti dhalatan qofa addatti wanni dheekkamsiisu hin jiru. Waldhibdee fokkattuu gaafas jaallan gidduutti dhalattee balaa du’a Jaal Baaroo fi Jaal Badhoo mudde yeroo yaadannu, har’a kutaadhaan quba walitti qabanii wal abaaruu caalaa wanni qaanfachiisaan hin jiru. Seenaa sana qotaa ooluun faayidaan isaa maal akka tahe naaf hin galu. Summiin dubbii kana irraa maddite har’a obboleeyyan keenya kutaalee lamaan kana gidduutti hidda babal’ifattee yeroo qoccolloo wal gidduutti dhalchitu bakka hedduutti argee taajjabeera. Guyyaa sana kan wal sababe namoota dhunfaa ti. Kutaaleetu akka akka kutaatti bahanii wal lolan miti. Namoota guyyaa sana wal sababan bakka dhaloota isaanii ilaalanii waggaa soddoma afurtama booda har’a kutaadhaan quba walitti qabuun sabboonummaan keenya har’ayyuu qacalee tahuu isaa agarsiisa. Ulfina tokkummaa Oromoo isa salphina jalaa nu baasuu saniif osoo hin taane ulfina kutaa itti dhalanneetiif waardiyyaa dhaabbachuu dursuu keenya mul’isa.
Dr. Mararaan bar tokkotti diinota Oromoo waiin dhaabbatee sabboontota dhugaa irratti dhagaa darbaa ture tahuu danda’a. Har’a garuu achi hin jiru. Dhalli namaa barataas tahu wallaalaa, bara jireenya isaa keessatti numa dogoggora. Gariin dogoggoree achumaan hafa. Gariin dogoggora isaa sirreeffatee eebbifama. Dr. Mararaan warra dogoggora ofii sirreeffatee dhaabbii tolfatu keessatti laalama. Kanaafuu kabajaatu malaaf malee badii waggaa digdama duraatiin ammas hawaasa keessatti abaaramuu fi salphifamuun hin toluuf. Ulfina walii kennuu barachuu qabna. Akka dhunfaatti jibba wal irraa qabna taanaan akkuma dhunfaatti fixachuu dha malee, rakkoo dhunfaa sana gara ummataatti (public) fidnee maqaa wal balleessuun jabina miti. Obbo Daani’eel irraa wantin arge kana.
Viidiyoon Obbo Daani’eel wayta kanatti bifa kanaan qindaawee dhihaachuun faayidaan isaa maal akka tahe anaafis ifaa miti. Yaa Mararaan maa dogoggora keessatti hafuu diddee mooraa Oromootti as deebite jechuu dha moo maali? Oromoo keenya isa OPDO keessa jiruunuu saba keessanitti deebi’aa jechaa jirra. Waggaa 23 guutuu waywaannee ofitti waamaa jirra. Mararaan ilmi Oromoo kaleessa dogoggorus dogoggoruu baatus karaa itti fakkaateen Oromumaaf dhaabbataa ture. Akki itti Dr. Mararaan fa’aa jaaramanii fi dhaabbatan Oromoof faayidaa fideera moo hin fidneen dubbii biraa ti. Sun mata duree biroo keessatti laalamuu danda’a. Amma gaaffiin ka’uun irra ture (kaasuun barbaachisaa tahee yoo argameef), “Yaa Mararaa keenya, kaleessa akkas akkas jettee dogoggoraa turte, har’a garuu as deebite fakkaataa, yaada kee kaleessa afaanii si bahe sana amma yoo yaadattu maaltu sitti dhagahama?” gaaffii jettu tahuutu irra ture jedheen amana.
Viidiyoo Obbo Daani’eel wanni olola jechisiisu kan biraa, dhaamsa maayyii irratti dabree dha. Oromiyaa republika taate arguuf hawwii qabaachuun Obbo Daani’eel gaarii dha. Ammoo, sabboontota Oromoo furmaanni biraa itti mul’atuufis mirga isaanii eeguu fi wal kabajuu barbaachisa. Obbo Daani’eel biyya demokraasiin itti dagaage keessa akka jiraatan quban qaba. Biyyoota akkasii irraa wanni dhaaluu qabnu wal dandeettii akkasii tahuu qaba. Ani Oromiyaa walabattin amana yoo tahe hayyoota saba kiyyaa warra falli biraa itti mul’atu yaadaan mormuun mirga kooti. Abaaruu fi salphisuun garuu narraa hin eegamu. Fagoo dhaquu dhiifnee Scotland kan torbaan kana keessa mirga hiree murteeffataa jirtu irraa waan guddaa barachuu qabna. Hanga wayta barruun kun qophaawuutti sagalee 49 fi 51 wal dursaa jiran. Warri Scotland walabtittii fo’atus tahee warri UK waiin jiraachuu deeggaru hundinuu ilmaan Scotlandi. Hundinuu wal malee waa hin qabani. Hundinuu sabboonummaa Scotland qaban. Garuu dhimma bu’aa siyaasaa irratti murtee kam nuu wayya jedhanii adda bahan. Dhimmi Scotland fi dhimmi Oromiyaa fagoo wal gata. Kun beekamaa dha. Garuu wal dandeettii yaada ummataa agarsiisuuf akka fakkeenyaatti waan hin laalamneef hin qabu. Qaroomina akkasii irraa waa dhaaluu qabna. Duudaadhuma waggaa digdama soddoma biyya faranjii teenyee bilchinaa fi gara bal’ina faranjootaa irraa hin barannu taanaan, lammii keenya isa baadiyyaa Oromiyaa keessatti wallaalumaan marfamee marga dheedaa fi eela bishaanii irratti wal dhabee dhiiga wal dhangalaasu irraa maaliin adda taana? Maal barannee wal barsiifanna? Nuti warri hayyuu ofiin jennu hegeree Oromiyaa ilaachisee yaade fedhe qabaachuu dandeenya. Kan murteeeffatu garuu ummata. Dr. Mararaan Federaalism dhugaa keessatti rakkoon Oromoo furama jedhee yoo amane mirga isaa ti. Namoonni yaada kanatti walii galanis isa deeggaruuf akkasuma mirga qabaatu. Obbo Daani’eel dhaaba siyaasaa Oromoo tokko kan hogganan tahanii yoo walabummaa Oromiyaaf lallaban akkasuma mirga qabu. Ummanni kanatti amanus mirgi isaa eegamuu qaba. Ummanni Oromoo wayyabni garuu maal barbaada kan jedhutu yaada lamaan walitti araarsa waan taheef wanni wal dhabamuu fi wal arrabsaniif hin jirtu.
Kan biraa wanni caalaatti na gaddisiisu, yaada namoonni danuun viidiyoo sana irratti kennatani. Baay’een namoota keenyaa ammas akkuma kutaatti dhaabbatanii nama kutaa isaanii tahe deeggaruudhaan yaada yoo darbatan mul’achuun itti fufeera. Kana irraa guddachuu dadhabne. An yoon Wallaggatti dhaladhe nama dhalataa kutaa kiyyaatiin yoo waa jedhame dafee arraba qaradhee gadi bahuun sabboonummaa osoo hin taane gandummaa dha. Yoon Shawaatti dhaladhee namni dhalataa kutaa kiyyaa tahe tokko qeeqamu taf jedhee ol ka’ee nama sanaaf dubbachuunis akkasuma. Hawaasni keenya qaroomina siyaasaa agarsiisaa deemuutu irraa eegama. Nama tokko yoo deeggarrus tahee yoo balaaleffannu kutaa dhaloota isaa, yookiis amantii isaa irraa haajaa qabaachuu hin qabnu. Kutaadhaanis tahee amantiidhaan ana waliin tokko tahees ilaalchi isaa na miidhuu ni danda’a jedhanii yaaduu barbaachisa. Kutaa yookiin amantiidhaan tokko tahuu bira kutee yoo obboleessa kiyya tahe illee, ilaalchaan wal madaaluu qofa aadeffachuutu mallattoo guddina hegeree ti. Hanga dhibdee kana fakkaatu keessaa baanutti “tokkummaa Oromoo” jennee dubbachuun soba taha.
Wanni nama raaju, jabina diinota keenyaa irraa waa laallee barachuu hanqachuu keenya. Amaara isa kamtu Gojjaamummaa fi Manzummaadhaan quba walitti qabnaan agarre? Eessatti Gondarummaa fi Saayintummaadhaan wal dhibanii tokkummaa Amaarummaa isaanii dadhabsiifnaan dhageenyee beeyna? Tigirootas tahu warri heddumminaan TPLF keessatti aangoo qabu joollee Adwaa ti haa jedhaman malee, akka Tigireetti jabaatanii waliin dhaabbachuu isaanii malee kutaadhaan wal dhabanii tokkummaa sabummaa isaanii irratti balaa isaan dhaqqabsiisan arginee hin beeynu. Olola siyaasaatiif jecha “olaantummaa warra Adwa” haa jedhamuyyu malee, gandummaan qabatamaatti mul’atee tokkummaa hawaasa siyaasaa san qoqqoodee jabina isaanii yoo miidhu hin mul’anne. Achi ceenee warra Ertiraas yoo laalle akka sabaatti wal gidduutti garaagarummaa aadaa, amantii, afaanii fi waan biroo hedduu osoma qabanii akka biyyaatti “Eritrea” jedhanii yoo waliin du’an agarra.
Duuba keenya maali rakkoon? Amma yeroo dhibamnee jirrutti garaa irraa walitti urgoofnee walitti dhangala’uu yoo hin dandeenye gaafa kami? Hayyuu keenya jennu tokko kutaa dhalootaatiin tokko taanee qofaaf deeggaruun, kutaadhaan adda taanee qofaaf jibbuu yookiin balaaleffachuun gaafa kam dhaabbata? Ilaalcha dhihaate tokko madaallee mormuu yookiin deeggaruun hafee “ilaalcha sana eenyu dhiheesse, nama kutaa eessaa ti” gaaffii jedhu dursinee kaanee ejjennoo fudhachuu irraa yoom guddanna? Gaaffiilee kana namuutuu of gaafachuu qaba. Wal sirreessuun of sirreessuu irraa eegala. Akka kutaatti wal barsiisuun, wal gorfachuun, hanqina walii jabinatti jijjiiruuf waliin yaa’uun badii hin qabu. Galaana Oromummaa isa bal’aa keessatti ulaagaa Oromummaa guuttatanii walqixxummaa Oromummaatiin waiin jiraachuuf jecha akkuma walitti dhiheenyaatti wal sirreessaa deemuun gaarii dha. Kana tahuun hafnaan, walitti dhufeenyi lagaa fi amantii galaana Oromummaa guddaa sana gargar jajalisanii corroqatti gadi xiqqeessuu taha. Akkasitti Oromiyaa bifa fedheenuu bultu boruu hogganuu fi qaroomsuun hin danda’amu. Dhuma irratti wannin dhaammadhu, faayidaa tokkummaa diinota keenya Habashoota irraa, miidhaa gosummaa fi xinxaalummaa amantii ammoo firoota keenya Soomaalita irraa HAA BARANNU!
Yaada qabdaniif
* Boruu Barraaqaa: gulummaa75@gmail.com


text:
Wal dhabaii daarii Oromiyaatii fi naannoo Somaalee kun nama kuma hedduu baqachiise.
Teessoo mootummaa naannoo Somaale,Jijjigaa keessaanyuu nama kuma kurnya hedduutti baqatee Oromiyaatti gale.
Atileetotii Oromiyaa marii dhiyoo tana atileetotii Oromoo waliin itti jiranitti ummata rakkoo tanaan baqate gargaaruuf mari’atan.
Tanumaaf jedhanii kaleellee Finfinneeti kora taa’an.Waldaan Atileetota Oromoo waldaa wal jaaruuf yayyabamuutti jiru.Atileeti Ibraaim Jeeylan pirezidaantii waldaa kanaati.
Jal-bultii Irreechaa irratti Galma Jidduu Gala Aadaa Oromoo keessatti ummata baqateef horii walti qabuuf qophiitti jirra jedha.
Akka atileetota, artistootaa fi ummatilleen tana keessaa qooda qabaatu fedhan. Hujii tana ammoo artititoota Oromoolleen ya wal mari’atan.
Ammallee Kamisa dhufullee tanumaaf jedhanii marii taa’an.
“Nama 500 caalaa arganna jennee abaddanna,” jedha pirezidaantiin waldaa kanaa Ibraahim Jeeylaan.
“Akkuma beekamu ummannii kenna hedduun qabeennaa fi qa’ee isaa irra buqqa’aniiru nullee ni illaallata.Hawaasa keenna maatii keenna. Waan nurraa eegu isaani gumaachuu qamna jennee,” jedha Ibraahim.
Tana malee waldaan kun atileetota Federeshinii Itoophiyaa waliin fiigihaa “lammiin lammiif, ‘jedhu fi teletoonii qopheessee ummata gargaaruuf kurfoo jira.
Qophii tana cufa irratti akka namii bahee ummata wal kanaan baqate gargaaru fedha.


text:
Oromiyaan lafa badhaatuufi misooma qonnaatiif mijataa ta'e kan qabduudha. Qonni utubaa dinagdee biyyaa akkuma ta'e Oromiyaanis gahee dinagdee qonnaa irra jireessan kan qooddattuudha. Yeroo ammaa humni qonnaa naannichaa akka dagaaguufi mala qonna naannichaa ceessisuudhaan dinagdee barbaadameef oolchuuf humna namaarratti hojjechuu feesisa.
Dinagdee biyyaa ijaaruu keessatti qonni akkuma gumaacha qabaatu qonna kana ceessisuuf ammoo humni dargaggeessaa murteessaadha. Humna kana misoomsuun dinagdee biyyaa kan utubee jiru damee qonnaarratti ciminaan hojjetamuufi dargaggoota damecharratti bobbaasuun hojii ijoo ta'uu yaa'ii caffee Oromiyaa 7fa tibbana Magaalaa Adaamaatti geggeeffamerrattii pirizidaantiin naannichaa, Obbo Lammaa Magarsaa kan dubbatan.
Gabaasaa raawwii karoora raawwachiiftuu hojii naannichaa kan baatiiwan ja'aa akka dhiyeessanitti qonnaa arfaasaa bara 2009/2010 lafa hektaara kuma 643 ol misoomerraa omishni kuntaala 9.5 kan argame ta'uufi qonna gannaa baranaatiinis omishni kuntaala miliyoona 178.7 ni argama jedhamee eegama jedhu.
Omishaalee qonnarraa bu'aa barbaadame argachuuf humna qonna biyyattii qabee jiru, humni jaarsaa gara harka dargaggeessaatti naanna'uu akka qabuudha kan ibsan. Kunis qonna ceesisuuf teknolojii qofti gahaa akka hintaaneefi humni dargaggeessaa barbaachisaa ta'uu eeru.
Humna dinagdee Oromiyaa jijjiiruu kan danda'u qonnaa ta'uutti kan amanu mootummaan naannichaa, dargaggeessi ammoo sababa hojii dhabdummaatiin rakkoo guddaa keessa seenee kan jiru ta'uu ibsu. Oromiyaa keessa dargaggoonni miliyoonotaan lakka'aman hoji malee taa'aa akka jiran dubbatanii, dargaggoonni kunneen hojjetanii biyyasaanii utuu gargaaranii gaarii waan ta'eef rakkoo dargaggoota miliyoona ja'aa waggaa tokkotti hiikuun hindanda'amu jedhan.
Darggootaaf carraa hojii dameewwan gara garaarratti banuun bal'inaan kan hojjetamaa jiru ta'ee, humni guddaan Oromiyaan qabduufi dinagdee Oromoo jijjiiruu danda'u sadarkaa tokkoffaatti qonna waan ta'ef, qonni kunis harka dargaggootaa galuu akka qabuudha kan ibsan. Qonna kanaaf ammoo teknolojiiwwan xixiqqaa dinagdee qonnaa kan tumsan dhiyaataa jiraachuufi dargaggoonni qonnatti bobba'anii hojjechuu akka qaban hubachiisu.
Qonna ceesisuuf teknolojiiwwan waggaa dhibba hedduu tajaajilanitti gargaaramuun utuu hintaane, teknolojii ammayyaatiin akka gargaaraman gochuuf hojjetaa jiraachuu dubbatan. Teknolojiiwwn murteesoo ta'an galfamaa kan jiraniifi yeroo muraasa booda kan ifooman ta'uus himan.
Inni biraan, rakkoo dhabdummaa hojii furuu kan danda'u qaawwawwan xixiqqoo argaman keessa suuquun furmaanni akka hindhufne tuquun, industiriifi invastimantii babal'isuun rakkoon dhabdummaa hojii waarinaan furamuu akka qabu dubbatan. Kanaaf, dargaggoonni carra argame hundatti gargaramanii hojjechuu akka qaban dubbatu.
“Waa'ee dinagdee qonnaa ijaaruu, industiriifi invastimantii babal'isuu wayita dubbannu, qonaan bulaa lafasaarraa buqqisaa utuu hintaane lafti irratti hinhojjetamne hedduun waan jiraniif isarratti ciminaan hojjechuu qabna” jedhu. Kanaaf dargaggoonnis kutannoodhaan hojiitti seenuu akka qabanillee hubachiisan.
Walumaagalatti, dinagdee biyyaa ijaaruuf qonni murteessaadha. Humna qonna geggeessaa jiru ceesisuun teknolojidhaan deggeruun warraaqsa dinagdee naannichatti eegalame tumsuun murteessaadha. Kanas guddina dinagdee naannichaas ta'e akka biyyattii qabamee socho'amaa jiru milkeessuuf dargaggoonni kutamnnoon hojjechuu qabu.
Dabalaa Taaddasaatiin


text:
Sabaa himaan Iraan hiriria mormii farra mootummaa geggeessameen halkan edaa namoonni kudhan du’uu gabaasee jira. Prezidaant Hassan Rouhani immoo humnootiin nagaa eegsisan kanneen jeeqama kaasanii fi seera cabsan irratti tarkaanfii ni fudhatu jechuun dhaadatan.
Haala dinagdee biyyattii keessaa akkasumas haala Siiriyaa, Iraaq fi Yemen keessaa akkasumas Saaud arabiyaan naannoo sana irratti dhiibbaa qabaachuuf lola geggeessamaa jiru ilaalchisee momitoonni dhibbaan laka’aman to’annaa jala oolaniiru.
TV biyyattii akka gabaasetyti hiriirtonni mormii hidhatan hangi tokko buufataalee fi maadheelee waraanaa hanga tokko to’achuuf yaalaniiru, garuu dura dhaabbannaa humnootii nagaa eegisisan cimaatu isaan mudate jedhee jira.


text:
Balfi pilaastikaa bishaan galaanaatti gadi darbamaa jiru waan dabaleef faalamni bishaan galaanaa dabalaa jiraachuu Jaarmayaan Mootummootaa beeksise. Jaarmayaan Mootummootaa dhimma kana furuuf tumsa ‘Clean Seas’ jedhamu Gurraandhala bara 2017 kaasee hojiirra kan oolchaa ture yoo tahu, dhimma kanas Walgahii Gumii Eegumsa Naannoo kan Jaarmayaa Mootummootaa 3ffaa Naayiroobiitti gaggeeffame irrattis mariyateera.
Walgayii kana irratti kan hirmaatan biyyootiin 193 rakkoo faalama qilleensaa addunya mudataa jiru furuuf walii galteerra gahaniiru.


text:
Kilaboonni liigicha dursaa jiran qabxii qooddatanii ba'an
Kilaboota Liigii Piriimeeri Itioophiyaa 16 jidduutti adeemsifamaa kan jiru shaampiyoonaan kubbaa miilaa marsaa duraa torban 14fa Kibxata darbes magaaloota naannoolee adda addaatti itti fufee yoo oolu, kilaboonni liigicha dursaa jiran qabxii qooddatani ba'aniiru.
Walmorkiiwwan adeemsifamanitti liigicha dursaa kan jiran Qiddus Giyoorgis Kilaba Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee wajjiin 1-1n, sadarkaa lammaffaarra kan jiru Magaalaan Adaamaa Raayyaa Ittisaa wajjiin 0-0n adda ba'uun qabxii qooddatani adda ba'uu danda'aniiru. Torban kana walmorkiiwwan saddeet kan adeemsifaman yoo ta'u, Bunni Itoophiyaa Baankii Daldalaa Itoophiyaa 5-2n mo'achuudhaan sadarkaasaa fooyyeffateera.
Kilabni Magaalaa Hawaasaa Jimmaa Abbaa Bunaa 2-1n, Bunni Sidaamaa Dadabit 2-0n, Magaalaan Dirree Dawaa Kilaba Faasil Kanamaa 1-0n yoo mo'atan, Magaalaan Waldiyaafi Humni Ibsaa1-1n, Walaayitaa Dichaafi Arbaaminciin 0-0n adda ba'aniiru.
Walmorkiiwwan hanga ammaatti adeemsifameen kilabni Qiddus Giyoorgisiifi Bulchiinsi Magaalaa Adaamaa garaagarummaa galchaan walcaalanii walqixa qabxii 26n sadarkaa 1fafi 2farratti argamu.
Akkasumas Dadabitiifi Bunni Sidaamaas galchaan walcaalanii qabxii 24, 24n sadarkaa 3fafi 4farratti argamu. Torban darbe sadarkaa torbaffaarra kan ture Bunni Itoophiyaa qabxii 23n sadarkaa lama fooyyessuudhaan gara 5fatti siiqeera.
Torban darbe sadarkaa 6farra kan ture Arbaaminci qabxii 21n ammas sadarkaasaa osoo gadi hinlakkisin achumarratti yoo argamu, Kilabni Faasil Kanamaa qabxii 20n sadarkaa lama gadi sigigaachuudhaan 7farra taa'eera.
Raayyaan Ittisaa qabxii 19n, Waldiyaan qabxii 18n, Walaayitaa Dichaa qabxii 17n, Dirree Dawaan qabxii 15n, Baankiin Daldala Itoophiyaa qabxii 13n sadarkaa 8fa hanga 12fatti argamaniiru. Humni Ibsaafi Magaalaan Hawaasaa walqixa qabxii 11,11n, Jimmaa Abbaa Bunaa qabxii 10n, Bulchinsi Magaalaa Finfinnee ammoo qabxii sagaliin sadarkaa 13fa hanga 16fa qabataniiru.
Shaampiyoonaan baranaa kan marsaa duraa xumuramuuf torban tokko qofti kan hafu yoo tahu, kilaboonni Bulchiinsa Magaalaa Hawaasaa, Jimmaa Abbaa Bunaafi Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee walmorkii marsaa 2fatti ciminaan hintaphatan taanaan liigii biyyaaleessaarraa gadi bu'uuf qarqararratti argamu.
Koreen walmorkii qopheessituu Federeeshina Kubbaa Miilaa Itoophiyaa duraan dursee sagantaa baaseen akka mul'isetti, shaampiyoonaa baranaa kanatti kilaboonni liigii biyyaalessaarraa sadarkaa 1fa hanga 3fa argatan gara Liigii Piriimeerii Itoophiyaatti ce'u waan jedhuuf jaalalaanis ta'u dirqamaan kanneen sadarkaa dhumaa argatan sadan bara 2010tti gadi bu'uunisaanii hinhafu.
Kilabni Bulchiinsa Magaalaa Hawaasaa waggoota dheeraaf Ummattoota Kibbaa bakka bu'uudhaan Shaampiyoonaa Liigii Piriimeerii Itoophiyaa keessatti kan hirmaachaa tureefi yeroo tokko shaampiyoona ta'uudhaan waancaa fudhachunsaa kan yaadatamuudha.
Kilaboonni Jimmaa Abbaa Bunaafi Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee ammoo bara tare liigii biyyaaleessaa keessa kan turaniifi barana liigii piriimeeriitti kan ce'aniidha.
Tashoomaa Qadiidaatiin
Waggoota afur booda meetii biyyatti deebite
Sirna badhaasa duraanii
:Itoophiyaan sadarkaa Addunyaatis ta'u Afrikaatti gosawwan ispoortii hedduudhaan walmorkiiwwan gara garaarratti hirmaachaa turteetti; ammas hirmaachaa jirti. Kanneen keessaa guutuu addunyaa maraarratti maqaa gaarii kan itti galmeessisteefi galmeessisaa jirtus gosa ispoortii atileetiksiitiin ta'uusaa kan beekamuudha.
Dirreewwan Olompikiis ta'u shaampiyoonaa atileetiksii addunyaatti dorgommiin atileetonni Itoophiyaa irratti hinhirmaanne dorgommii hin fakkaatu jechuun yaada jaallattoonni ispoortii kaasan akka ragaatti dhiyeessuun nidanda'ama.Yaadni kunis onnee tokkoon tokkoon jaalattoota ispoortii addunyaa keessatti yaadamuudha.
Yeroo ammaa fiigicha meetira adda addaatiin Olompikiifi shaampiyoonaa atileetiksii addunyaatti rikardiin shan qabame jiraachuunsaa ammoo, Itoophiyaan maqaa akkanaa akka argattuu ishee taasisee jira.
Kana malees, Sadarkaa olompikiitti dorgommii maaraatoniitiin yeroo sadi walitti aansitee mo'achuudhaan maqaan ishee warqiidhaan barreeffamee galmee olompikii keessatti kabajaan galmaa'ee jiraachuunsaas akka fakkeenyaatti kan eeramuudha.
Itoophiyaan Olompikii MeelBoorni, kan ALA bara 1956 irraa kaastee hanga ammaatti olompikoota 13 irratti hirmaateetti. Waggootan kanneen keessatti meedaaliyaawwan 53 argachuu dandeetteetti. Isaan keessaas Warqiin 22, meetiin sagaliifi nahaasni 22 ta'uudhaan ummata keenya biratti beekamtii argachaa tureera.
Biyyattiin yeroo 12faf kan adeemsifame ALA bara 2012 Olompikii Landanirratti dorgommii atileetiksiin hirmaatte keessaa fiigicha gufachiisaa meetira kuma sadii dubartoota jidduutti adeemsifame keessaa tokko ta'uun isaa kan yaadatamuudha.
Seenaa olompikii Itoophiyaatti dorgommii kanaan dubartootaan meedaaliyaa nahaasaa Atileeti Sofiyaa Asaffaatiin argateetti.
Haa ta'u malee waggota shan boddee meedaaliyaan nahaasaa Sofiyaa Asaffaa argatte tun gara meetiitti geeddaramuudhaan meedaaliyaan meetii Olompikii waggoota shan booddee biyya keenya galuudhaan Sofiyaan mormatti akka diratu ta'uusaa Koreen Olompiki Itoophiyaa beeksiseera.
Koreen Olompikii Itoophiyaa kaleessa Hoteela Dirimlaayinaritti, sirna meedaliyaan meetii Sofiyaaf kennamerratti akka ibsetti, wayita dorgommiin olompikii Landan adeemsifamu 1fa ba'uun meedaaliyaa warqii tan argatte atileeti Ruusiyaa Yooliyaa Zaaraapoovaa qoricha humna namaaf kennu fudhachushee qorannoo fincaanii taasifameen koreen Olompikii biyyooleessaa bira ga'uusaatiin qaphxiin duraan galmaa'ee ture jijjiiramuusaa ibseera.
Bu'uuruma kanaan 2fa tan turte atileeti Tuniziyaa Haabibaa Gaaraabii sadarkaan ishee fooyya'uudhaan meedaaliyaa warqii yoo argatu, 3fa tan turte Soofiyaa Asaffaa ammoo 2fa ta'uun meedaaliyaa meetii yoo argataniiru. Arfaffaa tan turte atileeti Keeniyaa Miilkaa Cheemzii 3fa akka taatu gochuun meedaaliyaa nahaasaa fudhateetti.
Seenaa olompikii keessatti ALA bara 1980 Mooskootti adeemsifameetiin atileeti Isheetu Turaa dorgommii gufachisaa meetira kuma sadiin 3fa ba'uun meedaaliyaa nahaasaa argamsiisuusaa kan beekamuudha.
Meedaaliyaan meetii Sofiyaan amma argatte tunis Itoophiyaadhaaf kanaan dura meetii sagal kan ture gara kudhanitti akka guddatu ta'uusaas koreen olompikii biyyaaleessaa adeesseera.
Tashoomaa Qadiidaatiin
Itoophiyaatti jalqabbii kabaja guyyaa dhibee juzaamaa
Lammiileen dhibee juzaamaatiif saaxilaman kunuunsa fedhu
Itoophiyaan ALA bara 1970 irraa eegaltee dhibee juzaamaa ittisuuf sagantaalee hedduu baasuun wiirtuulee addaddaatti hojjechaa turteetti. Haala kanaan bara 1983tti sirni walta'iinsa wal'aansa qorichaa kan jalqabame yemmuu ta'u, bara 1995tti yaalli fayyaa sirnaan akka kennamu godhamaa tureera.
Jalqabbiifi qabiyyeen kabaja guyyaa dhibee juzaamaa kan eegale bara 1954tti yoo ta'u, kan bu'uuresse ammoo lammii biyya Faransaayi akka ta'e ragaaleen Ministeera Hojjetaafi Hawaasummaa Itoophiyaarraa argaman nimul'isu. Yeroo sanattis kaayyoonsaa inni guddaan miidhamtoota dhibee juzaamaatiin dararfamaniifi dhiitamuu mirga namummaasaanii hawaasa idil-addunyaatti beeksisuun jijjiirama fiduufiidha. Kana malees, wayita sana dabalataan kaayyolee kanneen akka miidhamtoota dhibee juzaamaa akka namaatti kabajuu, walabaan akka jiraatan gochuu, wal'aansa fayyaa akka argatan taasisuu, leeyyoofi sodaa hir'isuu, kunuunsuufi dandamachiisuu kan jedhan ture. Ka'umsuma kanaan ALA bara 1954 irraa eegalee ji'a Amajjii dhumaa Dilbata akka biyyoolessaatti akka kabajamu ta'eera; ammas kabajamaa jira.
Itoophiyaattis Waldaan Miidhamtoota Dhibee Juzaamaa bara 1992tti erga hundeeffamee booda mootummaafi qaamolee deggarsaatiin beekamtii argachuun walta'iinsaan guyyaan kun baroota kurnan lamaan irraa jalqabee akka biyyaalessaatti Finfinneetti ittifufiinsaan kabajamaa turuusaa Dura Taa'aan waldichaa Obbo Caannaaloo Hibistuu nidubbatu. Finfinneedhaa alattis Hawaasaa, Jimmaa, Injibaaraa, Baahirdaar, Maqalee, Shaashamanneefi Haroomaayaatti kan kabajame yoo ta'u, bara kana ammoo marsaa 18faf Naannoo Amaaraa Nagaalaa Daseetti kabajamuuf qopheerratti argama jedhu Obbo Caannaaloon. Kaayyoonsaa inni guddaan miidhamtoonni dhibee juzaamaa carraafi hirmaannaa taasisaniin fayyadamoo akka ta'an gochuu, qoqqoodiinsaafi loogummaa isaanirra gahaa jiru maqsuun balaarraa akka ofqusatan taasisuu, ilaalcha dogoggoraa hawaasa keessa jiru cabsuun sirreessuu, qaamolee hubannoo hawaasaa gabbisuuf hojjetan waliin qindoominaan hojjechuu, miidhamtoota dandamachiisuun ofitti amantiin hawaasatti akka makaman gochuufi seerota dhibee kana ittisuuf akka addunyaatti, akkasumas akka biyyaalessaatti bahanii jiran hojiitti hiikamuufi dhiisuusaanii mirkaneessuuf akka ta'e Obbo Caannaaloon ibsu.Akka ibsa Obbo Caannaalootti, biyya keenyatti miidhamtoonni dhibee juzaamaa dhukkuba fayyaatiin alatti rakkoo hawaas-dinagdeefi xinsammuuf nisaaxilamu. Rakkoon kun ammoo kan nama tokkoo osoo hintaane kan guutummaa hawaasa biyyattiifi dhimma biyyaas waan ta'eef, madda dhibichaa hundeedhaa gogsuuf miidhamtoota gurmeessuun barsiisuufi furuun dhimma yeroon itti laatamuu hinmalleedha. Gama kanaan tamsa'ina dhibee kanaa to'achuuf miidhamtootaafi maatiisaaniif dhaabbileen tajaajila fayyaa kennan, manneen barnootaa, yunivarsiitonni, dhaabbileen amantii, dhaabbileen daldalaa, midiyaaleefi jaarmiyaaleen addaddaa xiyyeeffannoo addaa kennuutiin gaheesaanii bahachuu akka qaban Obbo Caannaaloon hubachiisu.
Gama biraan ammoo hawaasni biyyattii dhibee juzaamaa ofirraa ittisuuf mallattoolee dhibee kanaa hubachuun barbaachisaa ta'uusaa dubbatanii, buusaaleen harkaafi miilaa lallaafuun, akkasumas qubootni harkaafi miilaa onnachuu dhabuun mallattoolee gurguddoo dhibichaa yoo ta'an, wal'aansa fayyaatiin fayyuun kan danda'amu ta'uus dagatamuu hinqabu jedhu Obbo Caannaaloon. Kunimmoo ALA bara 1983 irraa eegalee lammiilee hedduu miidhaa turullee akkuma dhukkuba kamiiyyuu yaalaan ji'oota 6-12 gidduutti fayyuun kan danda'amu ta'uusaati. Kunis, juzaamaan qomoo, halluu, amantiifi saalaan osoo adda hinbaasiin dhala namaa miidhaa tureera; ammas hubaa jira jechuudha.
Akka ragaaleen tokko tokko mul'isanitti, dhibeen juzaamaa Dhaloota Kiristoos Dura bara 600 keessa kan ture yoo ta'u, baroota dheeraa kana keessatti hubannoon namootni qaban xinnoo ta'uusaatiin lammiileen rakkoolee hedduuf saaxilamaa turuusaaniirra darbee ajjeefamuun gara hallayyaatti darbatamaa turaniiru. Ta'us, bara 1873tti lammiin Noorweyi Jeeraardi Armawar jedhamu dhibeen kun baakteeriyaa 'maayikoobaakteriyeem' jedhamuun kan nama qabu ta'uusaa qorannoo taasiseen argannoosaa dhiyeessee mirkaneesseera. Kunimmoo dhibeen juzaamaa(qurcummaa) ilaalcha dogoggoraa qomoo, amantii, abaarsaafi kkfn namatti dhufa kan jedhuuf deebii gahaa argamsiisuu danda'uusaa kaa'eera jechuudha.
Takkaalliny Gabayyootiin
Indastiriin konistiraakshinii rakkoolee hawaas-dinagdee furuu mala
Dameen konistiraakshinii guddina dinagdee biyyaa keessatti gahee olaanaa kan qabu yoo ta'u, sochiiwwan indastirichaas galma ga'umsa guddina hawaas-dinagdee biyyaalessaa keessatti, mana jireenyaa dhiyeessuun, bu'uuraalee misoomaafi hojii uumuu keessatti gahee olaanaa kan qabuudha. Sochiileen ijaarsawwan geggeeffamanii guddina dinagdee haala danda'amuun kan tumsu yoo ta'u, guddina ittifufiinsaaf indastirichi murteessaadha.
Itoophiyaanis damechaan guddina dinagdee jiru tumsuuf Ministeerri Konistiraakshinii bifa haaraan hundeeffamuun, gahee guddina dinagdee biyyaatti keessatti qabaatuu akka deeggaruuf sochiin eegalameera. Haaluma kanaan sektarri konistiraakshinii Ministeera Konistiraakshiniin ogganamu erga hundeffamee hojiilee konistiraakshinii biyyattiitti geggeeffaman ga'umsaan ogganuun hojiilee jajjabeessoo ta'an hojjechaa jira. Kanaanis raawwii damechaa kan baatiiwwan ja'an darbanii Koree Dhaabbii Dhimmootaa Misoomaa Magaalaafi Konistiraakshiniif dhiyaaterratti torban kana bal'inaan mari'atameera.
Akka gabaasa dhiyaateefi waltajjii marii gamaaggama gabaasichaarraa hubachuun danda'ametti, hojiileen damee konistiraakshiniirratti baatiiwwan ja'an darban hojjetaman akka ministeerichaatti jajjabeessaa ta'ee dhiyaatus, gama koreewwan dhaabbiitiin garuu hojiileen karooraan qabaman ciminaan akka hinhojjetamneedha kan ibsame. Rakkoon ijoo hanqinichaas humni namaa guutamuu dhabuu, humni namaa jirus waajjiricha gadhiisuu, ministeerichi bifa haaraan hundeeffamuurraan ka'ee gaheesaafi gahee qaamolee ittiwaamamoo addabaasuu bira darbee hojiilee ijoo ciminaan geggeessuu dhabuudha kan eerame.
Gabaasa dhiyaaterratti bal'inaan kan mari'atameefi gaaffii miseensotaa korechaarraa akka ijootti ka'an keessaa hojiileen konistiraakshinii biyyattii yeroo jedhame keessattii xumuramuu dhabuufi hanqinni qulqullinaa akka mul'atuudha. Rakkoo kana bu'uurarraa furuudhaaf xiyyeeffannaan hojjechuurrattii yaaliin taassifamaa jiru maal akka ta'e akka ibsamuuf miseensota korecharraa dhiyaateera. Akkasumas, qophii dizaayinii, kenniinsa eeyyamaa, dhiyeessii leecalloo, ragaalee seeraan alaafi kkf walqabatee ilaalchaafi gochaa sassaabdummaa kiraa damecharratti mul'aturratti wanti ibsame akka hinjirreefi ministeerichi dhimma kanarratti maal akka hojjetaa jiru ibsi akka kennamuuf dabalataan gaafatameera. Gaaffileen biroonis kan gaafataman yoo ta'u, dhimmoota kanarratti ogeessota ministeerichaatiin deebiin kennameera.
Haala kanaan ministeerichi haaraa hundeeffamuun walqabatee ogeessonni hedduun baatiiwwan ja'aan darban keessatti hojii kan eegalan ta'uufi yeroo ammaas hojiiwwan biroo caalaa gurmaa'ina hojii ministeerichaaf xiyyeeffannaan kennamee hojjetamaa akka jiruudha kan ibsame. Ta'us ka'umsi rakkoo leecalloofi yeroon xumuramuu dhabuu hojiilee konistiraakshinii rakkoo malaammaaltummaa ogeessotaan walqabatee jiru ta'uu eerameera. Kanumaan walqabatee mana maree indastirii konistiraakshinii hundeessuuf wixineen dambii qopheeffameera. Kanas qaamolee dhimmi ilaallatuuf dhiyaateera jedhu ogeessonni damichaa.
Meeshaaleen konistiraakshinii bal'inaan biyyattii akka galaniif sirnaan to'achuun gara hojiitti seenuuf dambii meeshaalee konistiraakshiniirratti wixineen qophaa'e raggaasifamuuf akka ta'e eerameera. Inni biraan, qajeelfama hojmaata odiitii konistiraakshinii, kan beekumsaa maahaandisummaa gaafatu, kan dizaayiniifi pirojektoota odiitii godhurratti yaada walitti qabuun wixineensaa raggaasifamee wayita hojiitti seenamu rakkoolee duubatti harkifannaa pirojektootaa, dabaluu maallaqa ijaarsaa yookaan qulqullina dhabuu dizaayinii, pirojektii, kontiraaktaraa, gorsaa, to'ataafi hojjechiisaatti waan adeemamuuf hojmaatasaarratti xiyyeffatamee hojjetamaa jira kan jedhu tuqameera.
Kenniinsa eeyyamaa, ragaalee sobaa, ilaalchaafi gocha sassaabdumma kiraan walqabatee deebii ogeessotaan kennameen gochaaleefi ilaalchi sassaabdummaa kiraa jira jechuurra darbee gara hojii qabatamaatti wanti seename hinturre. Kenniinsa eeyyamaafi ragaalee sobaan walqabatanii rakkoolee jiran adda baasuun qaamolee kuma tokkoofi 600 ta'anirratti tarkaanfiin akka fudhatamuuf oggantoota olaanoof dhiyaateera. Kanaanis kanneen 500 ta'an adda baasuun gama Komishinii Ittisaafi Farraa Malaammaltummaa Federaalaafi Poolisii Federaalaatiin Waajjira Ministira Muummeef dhiyaatee murteen kennameera. Murtichis hojiitti reefu seenamaa jiraadha kan jedhame. Innis kanneen sadarkaa 1-3 jiraniifi yeroofi qulqullinarratti rakkoo uuman seeraan akka gaafatamaniifi sadarkaa afurii olirra kanneen jiran faayillisaanii calalamuun sadarkaa amma jiraniin eeyyamnisanii haareffamee akka kennamuuf murtaa'eera.
Gabaasa dhiyaateerrattis gama Ministiraa Konistiraakshiniitiin Injinar Ayishaa Mahaammadiin gaaffilee ka'an birorrattis deebiin kennameera. Kanaafis wantootaa sirreeffamuu qaban gama miseensota korechaatiin kennamerratti ciminaan hojjechuun bu'aa argamsiisuuf akka hojjetanis ibsaniiru. Walittiqabaa korechaa Obbo Furii Dilgaasaatiin yaaddeebii kennameenis, karoorri baatiiwwan ja'a keessatti qabaman baatii ja'an qabaman keessatti xumuramuu qabu. Rakkooleen bulchiinsa gaariifi sassaabdummaa kiraa ittisuurratti bu'aan inni baatiiwwan ja'a keessatti argamsiise adda ba'ee qabatamaan taa'uu akka qabuufi yoo xiqqaate rakkoolee kanneen guutummaatti dhabamsiisuu baatamus, tokko jedhamee eegalamuu akka qabu yaaddeebiin kennameera. Kana malees kutattummaan kan barbaachisu ta'uu eeruun, teknolojiiwwan ijaarsaa gama fooyyessuutiin kan hafu ta'uu, sagantaa dhaabbilee qorannoo, dhaabbilee barnoota olaanoofi walitti hidhamiinsa indastiriifi dhaabbilee barnootaa cimsuun barbaachisaa akka ta'e ibsaniiru. Kanaaf dhimmootaa akka hanqinaattii eeramanirratti hirmaannaa cimaa kan gaafatu ta'uu hubachiifameera.
Dabalaa Taaddasaatiin
Fedhiin hawaasni addunyaa Itoophiyaa waliin hojjechuuf qabu dabalaa jira
Yaa’ii biyyoota miseensa Baankii Bu’uuraalee Misooma Eeshiyaa ta’anii
Itoophiyaan rakkoo bulchiinsa gaariifi kiraa sassaabdummaatiin xaxamtee baroota dheeraaf raaree hiyyummaa keessa daakkaraa turte. Waggoottan muraasaa as hiyyummaa seenaa taasisuun daandii guddinaarraa saffisaan imalaa jiraachuun hawaasa addunyaa biraa simannaa ho’aa gonfachaa jirti. Kanarraa kan ka’e yeroo ammaa dhaabbileen idila addunyaa kumaatamaan lakka’aman biyyattii keessatti misoomarratti bobba’anii kan argaman yoo ta'u, baay’een isaanii ammoo investii gochuuf fedhii qaban daran mul’isaa jiru. Haaluma kanaan guddina dinagdee saffisaa galmeessaa jirturraa kan ka'e walitti dhufeenyi biyyoota waliin qabdus dabalaa jira.
Haaluma kanaan abbaan qabeenyaa biliyoonaa lammii Naayijeeriyaa Aliikoo Daangootee jedhamu kanaan dura warshaa simintoo doolaara Ameerikaa 600n Itoophiyaa keessatti hundeessuun simintoo qulqullinnisaa olaanaa ta’e omishaa jira. Kun ammoo hojidhabdummaa furuun alatti guddina dingdee ariifachiisuu keessatti shoora guddaa taphachaa jira jechuudha. Invastarri kun tibbana wayita gara Itoophiyaa dhufee turetti marii Muummee Ministeera biyyittii Obbo Haayilamaariyaam Dassaalany waliin taasiseen akka dubbatetti, misooma simiintoo alatti damee qonnaafi omisha shukkaaraarratti bobba’uuf fedhii guutuu qaba.
Kana malees, michuu gaarii Itoophiyaa kan taate Chaayinaan Itoophiyaa keessatti dameewwan garaagaraatti bobbaatee jirti. Yeroo dhiyoo as Chaayinaa dabalatees biyyootni Eeshiyaa baay’eensaanii Itoophiyaa waliin hojjechuuf fedhii guddaa agarsiisaa jiru. Akka tamsaasni Raadiyoo Jarman ‘Dochewelee’n tibbana gabaasetti Itoophiyaan miseensa Baankii Bu’uuraalee Misoomaa Eeshiyaa akka taatuuf biyyootni miseensa baankichaa hawwii qaban mul’isaniiru.
Baankiin kun namoota biyyoota Eeshiyaa, Awurooppaafi Ameerikaa Kibbaa keessaa walitti dhufaniin kan hundaa’e ta’uunsaa biyyoota maallaqa mootummaan bu’uuraalee misoomaa babal’isan kanneen akka Itoophiyaaf faayidaan argamsiisu baay’ee guddaadha. Kunis, kaayyoon baankichaa maallaqa bu’uuraalee misoomaa babal’isuuf oolu bifa liqaanis ta’e gargaarsaan waan gumachuufi. Hogganaan Koomishinii Dinagdee Afrikaa duraanii Mister Kaarlos Loopeez akka jedhanitti, barana biyyootni akka Sudaan, Itoophiyaa, Ayeerlaandiifi Kanaadaa miseensa baankichaa ta’uuf haalduree xumuraniiru. Baankichi olaantummaa Chaayinaan gaggeeffama jedhamee dubbatamus Itoophiyaan michuu Chaayinaa waan taateef simannaan Chaayinaarraa gonfatte olaanaadha.
Gorsaan Imaammata Industirii Muummee Ministeera Itoophiyaa Doktar Arqabee Iqubaayi gamasaaniin, biyyi ijaarsa bu’uuraalee misoomaaf bajata mootummaa %60 fayyadamtu baankii kana keessatti qoodi fudhachuu maltu hangam akka ta’e ammaaf ibsamuu baatus miseensa baankichaa ta’uun guddina Itoophiyaaf madda maallaqaa ta’ee guddina jalqabame caalaatti saffisiisuuf shoora guddaa akka taphatu hubachiisaniiru.
Walumaagalatti, yeroo ammaa nageenya biyyattii keessa jiruufi guddina dinagdee saffisaan galma’aa jiruun walqabatee lakkoofsi hawaasaafi dhaabbilee idila addunyaa biyyattii waliin hojjechuu fedhanii dabalaa jira. Gama siyaasaa, hawaasummaafi dinagdeen dhiibbaa biyyi kun addunyaarratti uumaa jirtu daran kan nama boonsudha. Dhiibbaa imaammata biyyoota Dhihaa kireeffachuun biyya bulchuu moggaatti dhiisuun imaammata ofiitti cichuun guddina hinyaadamne galmeessuun boriyyuu qalbii hawaasa addunyaa harkisuun kan itti fufudha.
Waaqshuum Fiqaaduutiin
Bineensatti dhagaa darbachuun kan nama adabsiisu ta'uusaa ibsame
Ilaalcha duubatti hafaa hawaasa keessaa madduun namoonni tokko tokko makammaaksa dhagaa tokkoon sinbira lama jedhutti kan fayyadaman yoo ta’u, yaadichi bineensota qabeenya uumamaafi hawata tuuristii galii guddaa biyyaaf argamsiisaniif ilaalcha gadi bu’aa qabaachuun kan mammaakamu akka ta'e mammaakamu akka ta'e abbaan taayitichaa dubbatan.
Abbaa Taayitaa Qabeenya Bineensota Bosonaa Itoophiyaa ibseera.
Abbaa Taayitichatti Daariktara Waliigalaa kan ta’an Obbo Daawud Muummee ibsa Kibxata darbe galma waajirichaatti gaazexeessitootaaf kennanirratti akka dubbatanitti kanaan dura bineensonni bosonaa biyyittii xiyyeeffannoo dhabuurraa kan ka’e balaaf saaxilamoo akka turanidha kan himan.
Rakkoo ilaalchaa namoota keessa kanaan dura tureen bineensota gurguddaa ajjeesuun akka gootummaatti ilaalamaa waan tureef lakkoofsi bineensota gosa garagaraa balaa kanaan dhumanii tokko lama akka hintaane daariktrichi dubbataniiru. Ilaalcha boodatti hafaa gama kanaan jiru maqsuufis bakkeewwan paarkiileen gurguddoo biyyittii itti argaman irratti xiyyeeffannoo taasisuun rakkinicha furuuf hojiin gama mootummaan hojjetamaa jiru jajjabeessaa ta’uu Obbo Daawud himaniiran.
Sadarkaa biyyaatti bakkeewwan bineensonni heddumminaan itti argamaniifi hanga ammaa xiyyeeffannoo hin argatatiin hafan sakatta’uun paarkiilee dabalataa hundeessuuf haalaan hojjetamaa jiraachuu Obbo Daawud yoo himan isaan kana keessaa Naannoon Beenishaangul Gumuuz isa tokko akka ta’e himaniiru.
Babal’achuun paarkiilee kun galii addaa biyyittiin sharafa alaa irraa argattu ol guddisuurra darbee carraa hojii hoji dhabdootaaf kan banu akka ta’edha Obbo Daawud kan himan.
Xiyyeeffannoo mootummaan bineensota bosonaaf kennuu eegaleen yeroo ammaa iskaawtota nageenya bineensotaa hordofan leenjisuun paarkiilee keessatti eegichaaf kan bobbaasee jiru yoo ta’u galiin gama tuuristootaan argamaa jirus jajjabeessaa ta’uu daariktarichi dabalanii mul'isaniiru.
Kanaan dura galiin tuuristoota irraa argamaa ture haala nageenyaa waliin walqabatee gadi kan bu’ee ture yoo ta’u, yeroo ammaatti haalaan sochii gaariirratti akka argamudha Obbo Daawud kan dubbatan.
Keessumattuu nageenya bineensota bosonaa qabatamaan mirkaneessuufi daldala seeraan alaa bineensotaafi bu’aalee bineensotaa irratti raawwatamu to’achuufis hordoffiin barbaachisaa ta’e buufataalee xiyyaaraa akka Afrikaatti daddabarsa kanaaf ijoo ta’an irratti xiyyeeffannoon kennamee hojjetamaa akka jiru daarektarichi himuun buufataaleen xiyyaaraa daldalli seeraan alaa itti gaggeeffama jedhamanii adda bahan buufata xiyyaaraa Itoophiyaa Boolee, kan Keeniyaa Joomoo Keeniyaataafi kan Afrikaa Kibbaa Johaanisbargiiti.
Waasihuun Takleetiin
“Dhaloota sababa juzaamaatiin miidhama qaamaaf hinsaaxilamne uumuu qabna”
-Ministira Hojjetaafi Hawaasummaa
Dhalli namaa yeroo kamuu dhibeewwan addaddaa kanneen akka HIV/AIDS, kaansarii, busaa, dhibee onnee, dhiibbaa dhiigaa, juzaamaa kkf, akkasumas balaawwan uumamaafi namtolcheetiif saaxilamuunsaa mudannoo guyyuu keessa nama mudatu akka ta'e ragaalee hedduun nimul'isu.
Keessumaa ammoo biyyoota guddachaa jiran keessatti Itoophiyaa dabalatee hubannoo hawaasni qabu baay'ee gadaanaa ta'uusaa irraan kan ka'e rakkooleen sababoota dhibeefi balaa garagaraatiin mudatan yaaddessaa akka ta'an taasisaniiru. Ka'umsuma kanaan Itoophiyaa keessatti juzaamaa ilaalchisee hubannoon hawaasni qabu baay'ee gadaanaa waan ta'eef, lammiileen dhukkuba kanaaf saaxilaman xinsammuutiin hubamuurra darbanii miidhamni qaamaa bal'inaan irra gahaa akka jiru Ministeerri Hojjetaafi Hawaasummaa biyyattii beeksiseera.
Ministirri Ministeerichaa Aadde Taaddalach Daalachoo Roobii darbe kabaja Guyyaa Juzaamaa biyyaalessaa sababeeffachuun waajjirasaaniitti gaazexeessitootaaf ibsa kennaniin akka jedhanitti, sirnoota darban keessatti namoota dhibee juzaamaatiif saaxilamanirratti qoqqoodinsaafi loogii raawwatamaa ture seerri dhorkatu hojiitti hiikamaa hinturre. Kunimmoo namoota dhibee kanaan qabamanirratti dhiibbaa hangamii geessisaa akka ture kan mul'isu yoo ta'u, jarreen kunneen rakkoo ulfaataa keessa darbuusaanii kan ifatti argisiisuudha jedhaniiru. Haa ta'u malee rakkoolee gama hubannoon jiran furuuf mootummaan baroota muraasa darban keessa tarkaanfii fudhachaa kan ture ta'ullee juzaamarratti hangas mara hubannoon hawaasaa kan hingabbanne ta'uusaa Aadde Taaddalach eeranii, kanaanis qoqqoodinsiifi loogummaan namoota kanarra gahaa jiru jireenya hawaas-dinagdeerratti dhiibbaa hamaa geessisaa jira jedhaniiru.
Akka ibsa Aadde Taaddalachitti, dhibee juzaamaa ilaalchisee wayita ammaa mootummaan paakeejiiwwaniifi karoora tarsiima'aa baasee bal'inaan hubannoo hawaasaa gabbisuuf sochii walirraa hincitne taasisuurratti argama. Kanuma fiixaan baasuufis barana guyyaan dhibee juzaamaa akka addunyaatti si'a 63fa, akka biyyaalessatti ammoo si'a 18faf mata duree, 'Labata sababa juzaamaatiin miidhama qaamaaf hinsaaxilamne haa uumnu' jedhuun Amajjii 27-28/2009 Naannoo Amaaraa Magaalaa Daseetti kan kabajamu ta'uu ibsaniiru. Kaayyoonsaa inni guddaanis hubannoo hawaasni dhibee kanarratti qabu jijjiiruun qoodinsaafi loogii gahaa jiru haalaan xiqqeessuu akka ta'e Aadde Taaddalach eeranii, lammiilee juzaamaaf saaxilaman misooma dinagdee keessatti akka nama kamiiyyuu gaheesaanii akka bahatan gochuudha jedhaniiru. Kanaafis rakkoo kana maqsuuf qaamoleen hunduu tumsuu akka qabanis Aadde Taaddalach dhaamaniiru.
Dura Ta'aan Waldaa Miidhamtoota Juzaamaa Biyyaalessaa Obbo Caannaaloo Hibistuus yaaduma walfakkaatu kaasanii, maalummaan dhibee juzaamaa osoo hinbeekamiin dura qomootiin, abaarsaafi kkfn nidaddarba jedhamee waan amanamaa tureef lammiilee hedduun wal'aansa argachaa hinturre. Kunimmoo keessumaa harkaafi miilli namoota kanaa haalaan waan miidhamuuf mirgi namummaa, kabajnisaaniifi jireenyi hawaas-dinagdeesaanii jeeqamaa ta'uurra darbee rakkoo xinsammuutiin daran hubamaa turaniiru. Juzaamaan sadarkaa dhukkubaatti sirnaan beekamaa waan hinturreef amalootasaafi karaa daddarbasaa hubachuu dhabuutiin qoqqoodinsiifi loogummaan gama hawaasaan gahaa jiru salphaa miti jedhaniiru. Kanaafis, dhibeen kun qomootiin waan hindaddarbineef xiyyeeffannoo argachuu qaba jedhanii, lakkoofsa lammiilee dhibee kanaan qabamanii daran hir'isuuf martuu tumsuun akka irraa eegamu Obbo Caannaaloon hubachiisaniiru.
Balballoommii Oduu
Takkaalliny Gabayyootiin
Dhaabbatichi rakkoo maxxansaalee biyyattii furuuf hojjechaa jira
Wayita Pirezedaantichi maashinoota haaraa bitamaniiran daawwachaa jiran
Dhaabbanni Birihaaninnaa Salaam dhaabbata hojii maxxansaalee gara garaa irratti bobba'ee jiru wayita ta’u hundeeffama isaa bara 1914 irraa eegalee dameewwan siyaasaa, hawaasummaafi dinagdee biyyaa wiirtuu godhachuun kan hojjetaa jiruufi namoota hedduuf carraa hojii banuurra darbee sadarkaa biyyaatti aantummaa isaa karaa garagaraan agarsiisaa kan jiruudha.
Kanaan dura maxxansaalee kanneen akka kitaabaafi gaazexaalee maxxansuun ogbarruu biyyittii biyya keessaafi alatti gama maraan beeksisaa kan ture akka ta’eefi naga'ee, lootariifi maxxansaalee iccitii adda addaa maxansuunis hojii hawaas-dinagdee biyyattii saffisiisaa tureera. Fuuldurattis daran ciminaan hojjechuun bu’aa gama kanaan eegamu ol guddisuun maxxansaalee dabalataa eegaluuf sosochiirra jira.
Sosochii dhaabbatni kun itti jiru cimsuufis bara kana gamoo haaraa abbaa darbii torbaa ijaaruun kan eebbisiise yoo ta’u sirna eebbaa kanarrattis Pirezedaantiin Dimokiraatawaa Federaalawaa Itoophiyaa Doktar Mulaatuu Tashoomaa argamuun haasawa taasisaniin dhaabbatichi gama siyaasa, diinagdeefi hawaasummaan aantummaa lammiifi biyyasaaf qabu mul’isuutti jira jedhaniiru.
Keesumattuu ilaalcha biyyoonni biroo waa’ee Itoophiyaa ilaalchisee qaban irratti ijaarsa yaadaa taasisuuf maxxansaalee afaan Ingiliziifi Arabaan kan raawwataa jiru yoo ta’u biyya keessatti ammoo Afaan Oromoofi Amaariffaan taasisaa jiraachuu Pirezidaantichi himanii yeroo ammaattis maxxansaalee dabalataa adda addaa oomishuun baasii humnaa olii Itoophiyaan baasaa jirtu hambisuu akka danda'u himaniiru.
Maxxansaaleen iccitii kanaan dura biyya alaatti maxxanfamaa jiran nageenya biyyaafis ta’e baasii humnaa olii hambisuuf biyya keessatti akka oomishamaniif dameen kun cimuu akka qabu kan himan ammoo De'etaa Ministeera Waajjira Kominikeeshinii Federaalaa Aadde Fireehiwoot Ayyaalew yoo ta'an fuuldurattis dhaabbatichi maxxansaalee kan akka lootarii atattamaa, waraqaa eenyummaa biyyaalessaa, paaspoortiifi maallaqa biyyittii maxxansiisuuf jecha meeshaalee teknolojii ammayyaan deeggaramuun bu’a qabeessummaa isaa mirkaneessuuf hojjechuutu irra jiraata jedhaniiru.
Bara kanas eebba gamoo haaraa abbaa darbii torbaa ijaaramee sababeeffachuun hundeeffamasaa waggaa 95fa wayita kabajate kanatti Hojii Gaggeessaan Dhaabbata Birihaaninnaa Salaam Obbo Takkaa Abaadii haasaa taasisaniin dhaabbatichi yeroorraa yerootti meeshaalee teknolojii haaraan deeggaramuun hojii maxxansaalee gara garaa raawwachaa turus hanga barbaadame akka hintarkaanfanne mul'isaniiru.
Rakkoolee gama kanaan mudachuun mul’ata dhaabbatichaa booddeetti harkisaa jiran furuufis meeshaalee maxxansaa ammayyaa haaraa bituun tajaajila addaa qulqullina irratti hundaa'e kennuuf akkasumas baankota gara garaaf cheekii maqaan hojjetu maxxansiisuuf maashina barbaachisu dhaabuun hojii kan eegaleefi sosochiirra kan jiru ta’uu Obbo Takkaan himanii, humna nama baratee damichaaf barbaachisoo ta’anis simachuun leenjiin barbaachisaa kennamaa jira jedhaniiru.
Fuuldurattis dhaabbatichi rakkoo maxxansaalee gara garaa Itoophiyaa keessatti mudatan teknolojii ammayyaan deeggaramuun yeroon, qulqullinaafi lakkoofsaan fooyyessuun baasii humnaa olii biyyittiin baasaa turte hambisuufi carraa hojii dargaggootaaf banuun aantummaa biyyittii mirkaneessuutu irraa eegamas jedhaniiru.
Balballoommii Oduu
Waasihuun Takleetiin
Waldaaleen deeggarsa meeshaalee kaappitaalaa argatan jijjiirama argisiisaa jiru
Aadde Fiqirtee Haayiluu ogeettii dizaayinii uffannaati. Isaanis waldaa IMXn gurmaa'uun omisha uffannaafi borsaawwan garagaraa oomishuun gabaaf dhiyeessu. Isaanis idileedhaan kan omishan cinaatti ajajaan kan hojjetaniifi yeroo ammaa waldootii guddatoo ta'an keessaa tokko. Interpiraayizichi isaaniin kan ogganamu yoo ta'u Waldaa Aksiyoonaa Daldala Faayinaansii Meeshaalere Kaappitaalaa Oromiyaarraa deegarsaa meeshaalee omishaa argachuu akka danda'an baazaariifi egzibiishinii industiriiwwan manufaakchariingii giddugaleessaafi xixiqqaa biyyaaleessaarratti wayita hirmaatan Gaazexaa Bariisaaf eeraniiru.
Akka ibsasaaniitti duraan omishaasaanii maashinoota lama qofaan akka hojjetaa turaniifi kunis yeroosaanii qisaasessaa akka ture ibsu. Darbee darbees manatti harkasaaniitiin hojjetaanii hojiisaanii akka tarkaanfachiisan, yeroo biraa ammoo bakka biraattii kaffaltiidhaan hojjechiisaa akka turan dubbatu. Erga deeggarsa meeshaalee kaappitaalaatiin maashinoota dabalataa argatanii, “Amma waan hundaa naaf salphiseera. Yeroo koos akka gaariitti fayyadamaan jira” jedhu. Duraan maashinoota muraasaan waan hojjetaniifis galiinsaanii gadaanaa ta'uu eeruun, amma garuu galiinsaanii akka fooyya'eedha kan himan.
Akkasaan jedhanitti deeggarsa maashiniiwwan uffannaa tokko guutummaatti hodhee baasuu sagal liqiidhaan argatanis yeroo ammaa walakkaadhaa ol liqiisaa kaffalanii akka xumuran himu.
Waldaa Aksiyoonaa Daldalaa Faayinansii Meeshaalee Kaappitaalaa Oromiyaatti Ogeessaa kan ta'an Obbo Pheexiroos Tafarii ibsa Gaazexaa Bariisaaf kennaniin, waldichi kan dhaabbate sektara manufaakchariingii deeggaruufi interpiraayizoonni hanqina meeshaaleetiin hojiinsaanii hudhaa akka hingodhanne deeggaruuf akka ta'e himaniiru. Yeroo ammaas waldaaleen IMX jalqabduu keessattuu, barattoota yunivarsitiirraa eebbifamaanii sektara manufaakcharingii, agiroo pirosesiingiifi hodhaa huccuurratti gurmaa'aniif maashina dhiyeessaa akka jiran dubbataniiru. Akkasumas, waldaalee buleeyyii sektaricharratti bobba'aniif deeggarsa maashinii akka taasisan dubbataniiru.
Waldichi waldaalee IMXf meeshaalee dhiyeessuuf qorannoo bu'uuraalee misoomaa qabaachuu, waarummaa karooraa bizinasiisaani, leecalloowwan omishaa naannawaa itti hundeeffaman jirachuun erga mirkanaa'eefi xiinxalameen booda akka ta'e kan eeran Obbo Pheexiroos, waldaaleen meeshaalee kan fudhatan yeroo ammaa carraa hojiisaan kanneen hojii hinqabneef uumaa jiru jedhaniiru. Kana malees jijjiirama qabatamaa argisiisaa akka jiran dubbataniiru.
Waldaan aksiyoonaa kun erga hundeeffamee waggaa lama kan hinguutne keessatti waldaalee 225 oliif meeshaalee kaappitaalaa 706 akka Oromiyaatti kan dhiyeesse ta'uu ragaan waldicharraa arganne ni mul'isa.
Balballoommii Oduu
Dabalaa Taaddasaatiin
Aadaan boodatti hafaa ammallee miidhaa geessisaa jira
Dubartoonni biyya keenyaa waggoota dheeraadhaaf rakkoolee hawaasummaa garaa garaa keessa kan turan yoo ta’u, ammaan tanas guutummatti rakkoolee kana jalaa bahuu hindandeenye.
Dhaqna qabaan dubartootaa rakkoo yeroo dheeraaf dubartoota balaa garaagaraatiif saaxilaa ture yemmuu ta’u, dubartoonni kunniin isaan dhaqna hinqabamneen wal bira qabamanii yemmuu ilaalaman wayitii da’umsaatti ciniinsuun irra turuufi rakkoolee birootiif caalatti kan saaxilaman ta’uus ragaaleen ni mul’isu.
Dubartoota umriin isaanii heerumaaf osoo hinga’in heerumsiisuunis aadaalee boodatti hafaa yeroo ammaa dubartoota miidhaa jiran keessaa isa tokko yemuu ta’u, sochiiwwan waggoota muraasa darban keessatti taasifamaniin hamma tokko xiqqaatus rakkinichi ammas iddoowwan tokko tokkotti bal’inaan kan mul’atu ta’uu Ministerri Dhimma Dubartootaafi Daa’immanii ni ibsa.
Ministerichi barmaatileen boodatti hafoo dubartootaafi daa’immanirratti dhiibbaa geessisaa jiran hundeedhaa haala furuun itti danda’amu irratti qaamota dhimmichi ilaalu waliin Magaala Hawaasaatti Wiixataa eegalee mari’achaa jira.
Ministerichatti Deetaa Dame Dubartootaa kan ta’an Aadde Alamituu Umad waltajjiicharrati haasawa taasisaniin, waggoottan kurnan lamaan darbanitti hirmaannaan dubartootaa dame hundarratti guddachuu irra darbee guddina biyyaa irraayis fayyadamoo ta’uu himanii, sagantaalee kunuunsaafi eegumsa daa’immanii hedduu hojirra oolchuudhaan daa’immaniif faayidaa akka kennaniifis hojiiwwan hedduu hojjatamaa turuusaanii dubbataniiru. Haa ta’u malee rakkoolee kanneen guutummaatti ittisuun ammas kan hindanda’amne ta’uus ibsaniiru.
Rakkoolee dubartootaafi daa’imman irra gahaa jiran kanneen furuu keessatti shoora olaanaa kan taphatan abbootii amantii, abbootii Gadaafi ijaaramoota hawaasa garaagaraa ta’uu himanii, waltajjichis qindoominni qaamota kanneenii akka cimuufi aadaalee boodatti hafoo kanneen irratti injifannoo boonsaa galmeessisuudhaaf kan gargaaru ta’uu dubataniiru.
Ministerichatti Qindeessituu Garee Hubannoo Uumuufi Sosochii kan taate Durbee Maahdar Bitaawu gamasheetiin, iddoowwan tokko tokkotti barmaatileen miidhaa dubartootarraan gahan kunniin hir’achuu irra dabalaa akka jiran himanii, keessattuu akka ragaan dhiheenya kana bahe ibsutti naannolee akka Gaambeellaafi Somaalee keessatti rakkooleen kunniin bifa jijjiirataa ammas babal’achaa jiraachuusaanii dubbatu.
Itoophiyaan bara 2025tti kittaanaa dubartootaafi heeruma umrii malee guutumatti dhabamsiisuudhaaf waliigaltee Landani mallatteessunshee ni yaadatama.
Balballoomii Oduu
Bayyanaa Ibraahimiin


text:
OPDO Waliin Marii Geggeessuuf Qabxiilee Sadii Lafa Keenyeerra: KFO
WASHINGTON, DC — (voaafaanoromoo) —-Koreen hoji raawwachiistuu Kongresii Federaalawaa Oromoo wal ga’ii godhateen haala yeroo ilaalchisee dhaabbata dimokraasummaa uummata Oromoo DhDUO waliin qabxiilee ijoo sadii irratti mari’achuuf karoorsuu isaa beeksise.
Qabxileen marii isaanii ka jalqaba kanaa waltajjiin siyaasaa akka bal’atu, miseensonnii fi hoogganoonni paartii kongresii federaalawaa Oromoo akka hiikaman akkasumas filannoon walabaa akka geggeessam ta’uu itti aanaa dura taa’aan paartichaa Mulaatuu Gammachuu ibsanii jiru.
Gama biraan hojjettoonni biirolee naannoo Oromiyaa irraa walitti dhufuu dhaan kan waggoota lama ta’uuf mana hidhaa keessa turan dura taa’aa kongresii federaalawaa Oromoo Dr. Mararaa Guddinaa mana hidhaatii gad dhiisamuu isaaniif gammachuu itti dhaga’ame ibsuuf kaleeassa mana jireenyaa isaanii- tti argamuu dubbatu. Simannaa kana kan qindeessan keessaa abbaa taayitaa geejjiba Oromiyaa irraa obbo Lalisaa Margaa mana Dr. Mararaa dhaquu dhaan ergaa maalii dabarsuu akka barbaadan illee ibsanii jiru.
Hoji-dhaabinsi Hiriirri Mormii Har’a bal’inaan Oromiyaa Keessatti Geggeessame. Madda-Walabuutti Namoota Sadii Tu Ajjeesame
Godinaalee Oromiyaa hedduu keessatti, hidhamtoonni siyaasaa haal-duree tokko malee akka hiikaman gaafachuudhaan, akkasumas, gaaffiilee mormii hedduu kaasuudhaan manneen hojii fi geejjibawwan guutummaatti cufaa ooluu isaanii jiraattoni dubbataa jira.
Manneen hojii mootummaa, manneen barnootaa, suuuqiileen daldalaa, hoteelonni cufaa tahuu isaanii dubbatu – jiraattonni. Magaalaalee akka Buraayyuu, Holotaa, Sabbataa, Galaan, Bishooftuu, Amboo, Sulultaa, Shaashemannee, Jimmaa, Roobee, Gobbaa, Shaambuu, Naqamtee, Dambi-doolloo — akkasumas – godinaalee akka Buunoo Beddellee, Illu-abbaboor, Arsii Lixaa, Harargee Lixaa fi ka biroo keessattis hojii-dhaabinsi mormii kun ka geggeessamaa oole tahuu tu dubbatama.
Hoji-dhaabinsi mormii Oromiyaa keessatti bal’inaan geggeessamuu, bakkawwan tokko tokkotti immoo hiriirawwan geggeessamuu madda Oduu Mootummaa Oromiyaa – OBNf kan ibse – Biiron Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaa immoo, Godinaa Baalee, aanaa Madda_Walaabuutti hiriirtoota mormii fi qaama naga-eegumsaa mootummaa gidduutti walitti-bu’insa uumameen namoonni sadii du’uu dubbatee jira. Guutummaa qophii keenyaa dhaggeeffadhaa.


text:
Oromia: OMN:Gaafiif Deebii Gaazexeessaa DHRTVO Duraanii Yihun Ingidaa Waliin Godhame. December 20, 2016Posted by OromianEconomist in #OromoProtests.
Tags: #OromoProtests, #OromoRevolution, Africa, Genocidal Master Plan, OMN, Oromia, Oromo, SAY NO, yihun Engidaa
trackback
Naga’e!
Murtoo kanarra ga’uuf akkan harkifadhe nan beeka; Ta’us yeroon waan darbite natti hin fakkaatu. Ani kana booda miidiyaa mootummaa keessa dalaguuf mooraalii hin qabu. Qabsoo saba kootii dura dhaabbachuunis kaayyookoo miti! Nama dhugaan quuqama uummataa qabu taatee miidiyaa mootummaa keessa dalaguun du’a dachaadha. Uummatakeefis ofiikeefis hin taatu. Uummati sitti gadda, sammuukee dhabda. Ogummaa keettis hin taatu; diinagdeenkees 0 dha. Hundaa ol kan nama ajaa’ibu ammoo mootummaan ati hojjettuufillee si hin amanu. Waan maraafuu miidiyaa mootummaa keessa ta’ee hojiin hanga ammaatti dalagaa tureen namoota natti gadditan hundumaa dhiifaman gaafadha? Anis akka ilma Oromoo tokkootti qaama qabsoo saba kootii ta’uukoo akka naaf hubattanin barbaada! Namoonni kabajaa fi jaalala obbolummaa naaf qabdaniin, miidiyaarratti na arguu barbaaddan akka jirtan nan beeka. Isin tarii miidiyaa dhugaan hawaasa tajaajiluun, yeroo booda tajaajila ogummaakoo deebitanii argachuu dandeessu jedheen yaada. Kun ta’uu yoo baate garuu gamanumaan dhiifaman isin gaafadha, Galatoomaa!
(Yihun Ingidaa, Gaazexeessaa) Onkoloolessa 3 bara 2016
Comments»
No comments yet — be the first.