text:
Posted by OromianEconomist in African Literature, Oromo Literature.
Tags: Africa, African Studies, Beekan Guluma Erena : Author of more than 29 Afaan Oromoo Books, Oromia, Oromo Literature, Oromo people, Sabboontuu Inkoosaa
Beekan Guluma Erena Short biography
By Sabboontuu Inkoosaa, gibetube.com
Beekan Guluma Erena was born in April 24, 1984 at West Oromia, East Wollega zone, in a district called Nunu Kumba. He was born in a very extended family. His father had three wives of which Beekan’s mother was the third. Finally, he had 16 children from those three wives. There were only few children that got educational opportunity. Most of them remained farmers. Beekan faced many ups and downs of life due to the number of his brothers and sisters and unbalance of resource with the number of family households.
Most of the time, his brothers and sisters had continues conflict on the issue of land. This made Beekan face great challenges until he joined Jimma University, Ethiopia for his BED degree. He even remembers that there was a time at which he was forced to drop his education because he couldn’t continue. He was educated without the support of his family.
When he was primary school student, he used to purchase commodities like coffee, salt, lemon and so on and bring them to the market from a distant area walking more than 30 kilo metres on his feet. The he sells the commodities and makes use of its benefit. He spend some years on street with homelessness.
After he joined University to attend higher education, somebody gave his a photo camera called “Yashka.” This was good opportunity for Beekan. Then he used the device for commercial purpose in the campus free times and this was the only financial source he had in the University.
Beekan was medium student at primary education level. Though he made sure that he had educational potential, the bad situation he lived in restricted his ability not to be released. Whatever his situation was, he firmly believed that the best tool to eradicate poverty is education.
He had many memories of what he contributed for his society. To mention one, when he was grade 9 student, he made a tent whose width was only about 2 metres and began to teach uneducated people in his area. Because most of his students were farmers, the only conducive time for this activity was from 5:00 am to 6:30 am. He taught more than 78 people who never got the education opportunity to go to school. At last, 40 students could successfully be promoted to grade two. Now they are in the university. The local government that understand his innovative works supported him by providing him necessary materials like chalk and books. Finally, Mr. Guluma Erena—Beekan’s father—disallowed him not to teach people in his compound because he was afraid that the government may take the land from him and build school there. He got a certificate for this contribution. Finally, Beekan disappear from the area for the difficulties he face many times. Then after his mother passed away and he grown up without family.
Beekan had a dream to be lecturer when he was only grade 7. Fortunately, his childhood dream was realised and he became a lecturer in Ambo University, Ethiopia. Having taught for one years in Ambo University, he was sent to Addis Ababa University to pursue his second degree. He received his M. ED by Oromo language teaching and literature from there and got back to Ambo University. Based on his successful performance, the University after teaching three years sent him again to Addis Ababa for for his PhD education. He is one of the students from the department of Documentary Linguistics and Culture. He is conducting research on a title called ‘Documenting oral poetry and its semantic analysis.
Besides his teaching profession, he is also successful writer. He remembers that he used to write what was in his mind during his primary education. He wished to be a good writer and now he has realised that. Currently, he wrote and published 28 books in his mother tongue that is Oromo. He has been edited more than 60 books which also written in Afaan Oromo. His literary focus is politics, language skills and indigenous oral tradition. His contribution in Oromo literature is bidirectional. First, he wrote many books and made it available for the Oromoo people. Second, he has motivated and supported hundreds of young people to write what is in their mind. As a result, many young people became good writers. Most of his books were published by businessmen and Beekan got no financial support from them. This is because of his financial limitation. Whatever it is, he is happy to give his books to business men because his attention is to help his people rather getting money.
Finally, Beekan has received many trainings and certificates for his multidirectional contribution for his people in one way or another (see his CV attached). But due to his scholarship and cultural and literary activism, the leading political party in Ethiopia has placed him on a blacklist. The current Ethiopian government heavily censors Oromo writers from writing about the political circumstances of the Oromo people. He currently living under a lot of mental and emotional stress and worrying about his safety and life because of the threats he has been receiving from different individuals. These threats to his safety and life are hindering his Ph.D studies at Addis Ababa University. He cannot focus on his studies. He feel afraid and terrorized and he do not move around freely. Sometimes he leave home and go home in a very timely manner out of fear that something will happen to him. Those who are threatening him believe that there is nothing he can do to defend himself from them, and so they continue to threaten. It is as if these men have been appointed official judges and have passed a death sentence on him, without any interrogative examination or involvement of the court. Currently, he is on writing ofNovels, short stories and reference books in Afan Oromo (his mother tongue).
all of his books are available at www.borofa.com. You can order them now.
Original Post at www.gibetube.com
SEENAA JIREENYAA BARREESSAA BEEKAN GULUMMAA IRRANAA
Sabboontuu Inkoosaatiin, gibetube.com
Hojii inni hamma ammaatti hojjete umurii isaa waliin wal hin simu. Dargaggoon waggaa 30 kitaabota Afaan Oromoo 29 barreessee, kitaabota 85 ol akkasumas barruulee adda addaa gulaaleera jechuun waan ulfaatuuf, namoonni yeroo hedduu akka waan inni jaarsa ta’eetti yaadu. Yeroo jalqabaaf yommuu isa argan wanti gaaffii namootatti ta’u umurii isaa kana waan ta’eef, “Ani dargaggoo akkanaa si hin seene!” isaan jedhu. Yeroo isaatti haalaan fayyadamuun beekama. Isaaf tokkoo tokkoon daqiiqaa sa’atii keessa jirtuu, tokko tokkoon sa’atii guyyaa keessa jirtuu, tokkoo tokkoon guyyaa torban keessa jirtuu, tokkoo tokkoon torban ji’a keessa jirtuu, tokkoo tokkoon ji’a waggaa keessa jirtuu hiika addaa qabdi. Nan boqodha jedhee hiriyyoota waliin taa’ee utuu bashannanuu hin argamu. Guyyaanis—isaaf—halkanis yeroo hojiiti. Hojiif ilaalcha adda ta’e qaba. Dadhabbii fi nuffa malee yeroo dheeraa taa’ee hojjechuun hojii ajaa’ibsiisaa hojjeteera. Ofii barreessuu isaa qofa miti wanti nama ajaa’ibu. Dhaloota qubee keessaa barreessitoota hedduutti hamilee taasisuun, jajjabeessuun, hojii isaanii harkaa fuudhee toora qabsiisuun, onnachiisuun hedduu isaanii kaaseera.
Lixa Oromiyaa, Godina Wallagga Bahaa, aanaa Nuunnuu Qumbaatti maatii qonnaan bulaa irraa kan dhalate Beekan Gulummaa Irranaa, yeroo ijoollummaa isaa rakkoo gurguddaa dabarseera. Abbaan isaa obbo Gulummaa Irranaa dubartoota sadii qaba ture. Isaan keessaa harmeen Beekan sadaffaa yoo taatu, abbaa isaaf ijoollee lama (dhiira tokkoo fi shamara tokko qofa) deessee boqotte. Abbaan isaa garuu ammallee lubbuudhaan ni jira.
Abbaan Beekan—obbo Gulummaan—walumaa galatti ijoollee 17 waan qabaniif ijoollee isaanii keessaa carraa barnootaa kan argate muraasa qofadha. Kaan isaanii hojii qonnaa irratti bobba’anii jiru. Walii galteen gidduu isaaniitii hagas mara dhibuu isaaf tarii baay’inni isaanii sababa ta’uu akka hin oolle shakka.
…Sababa baay’ina keenyaa haa ta’u hin beeku walii galteen nu gidduu hagas mara hin jiru…
Ijoolleen obbo Gulummaa Irranaa deddeebi’anii dhimma lafaa irratti wal lolu turan. Kun immoo hanga gaafa Yuunivarsiitii seenuutti Beekan gidiraa gurguddaa akka dabarsu taasiseera. Rakkina irraa kan ka’e yeroon inni itti barnoota isaa addaan kutellee akka ture yaadannoo isaati. Sababa walii galteen maatii isaa keessa hin jirreef gargaarsa maatii malee barate jechuun ni danda’ama. Gabaa keessa foqoqee kanneen akka ashaboo, buna, loomii fi kanneen biroollee bitee gurguruudhaan akkasumas fageenya KM 20 oliirraa midhaan garaa garaa bituudhaan mataatti baatee daldalee bu’aa sana irraa argamuun barnoota isaa sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa barate. Erga Yuunivarsiitii seeneehoo akkamitti barate jettanii gaafattu ta’a. Seenaa kana barreessuuf yeroon odeeffannoo walitti qabachaa ture gaaffii fi deebiin isa waliin taasise keessatti natti himeera. Anis darbee darbee jechoota isaa kallattiidhaan nan fayyadama. Waa’ee barnoota isaa Yuunivarsiitii Jimmaa akkana naan jedheera:
….Ergan Yuunivarsiitii galees kaameraa “Yaashikaa” jedhamu namni naaf biteetu, yeroo boqonnaa koo Yuunivarsiitii Jimmaa keessaa suura kaasee dhiqsiisee gurguruunan baradhe. Kaamerattiin ammayyuu ni jirti…
Kutaa gadiittii barnoota isaatti barataa giddu galeessa ture. Dandeettii (potential) qabaatullee, ijoollummaa isaatii ka’ee yaadnii fi yaaddoon isa xuuxaa waan tureef, samuu isaatti haalaan fayyadamuu dadhabuu isaarraa kan ka’e dandeettiin yaaduu isaa yeroo irraa yerootti gad bu’aa deema ture. Ta’ullee, kellaan hiyyummaa qabsoo barnootaatiin akka diigama jala muree beeka ture. Barnoonni humna dhokataa keessoo keenyaa karaa ittiin ifa taasisnu akka ta’e ni amana ture. Barnoonni gosa lama qaba: idilaawaa fi mit-idilaawaadha. Barnoonni mit-idilaawaan maatii fi naannoo irraa yommuu argamu idilaawaan immoo mana barnootaatii argama.
Ilmi namaa kallattii hedduun barnoota akka gonfatu beekamaadha. Maatii irraa, naannoo irraa, mana barnootaa fi muuxannoo/mudannoo jiruu fi jireenyaa keessa isaatti walitti qabame irraa ta’uu danda’a. Uummanni Oromoo bara dheeraaf barumsa karaa mit-idilaawaa ta’e waan dubbatamuun (oral) muuxannoo bara dheeraa walitti dabarsaa tureera. Har’a garuu maddoonni beekumsa irraa argannu baay’achaa jiru.
…Isuma dur afaaniin darbaa turetu gara barruutti dhufuu danda’e/a. Saayinsaawaa ta’eetu falaasamni keessaa waraabama. Qabeenyumti uummatichaayyuu falaasama!…
Beekan Gulummaa gumaachawwanii fi mudannoowwan hedduu qaba. Gumaachawwan inni taasise keessaa mee tokko haa ibsu. Barataa kutaa 9 fi 10 yeroo ture mana citaa dhumdhuma 4 taatu ijaaree ijoollee naannoo sana jiran keessatti barsiisuu eegale. Yeroo sana humni ibsaa naannoo sana waan hin qaqqabneef faanosii tokko bitatee boba’aa itti guuttatee barsiisa ture. Hojii qonnaa waliin deemuuf yeroon barumsichaaf mijataa ta’e ganama obboroo sa’a 11:00-12:30 qofa ture.Kanaafuu, yeroo hundumaa ganama ganama barsiisee akkuma hojii barsiisuu isaa xumureen gara hojii qonnaatti bobba’a jechuudha. Hojii kanaan ijoollee carraa barnootaa tasuma hin arganne 78 barsiisuudhaan isaan keessaa namoota 40 ol gara kutaa lammaffaatti dabarseera. Waajjirri barnootaa aanichaa kana dhaga’uun deggersa barbaachisaa kanneen akka kitaabotaa fi boronqii taasiseef. Gumaacha kanaaf Waraqaa Ragaa inni yeroo lama fudhate hanga ammaatti harka isaa jira. Suurri barattoota sanaas muraasni yaadannoof isa bira jiru. Hojii gaariin inni eegale sun yeroo inni barnoota sadarkaa lammaffaaf gara Arjoo deeme achuma irratti dhaabate. Itti dabalees addaan cituu hojichaaf sababa kan ta’an wantonni biroon turaniiru. Fakkeenyaaf, abbaan isaa obbo Gulummaan namoonni waajjira barnootaa aanaa irraa deddeebi’anaa daw’achaa fi jajjabeessaa akka turan argee mootummaan lafa isaa waan irraa fudhatu itti fakkaannaan sodaatee achii isaan ari’uudhaan lammaffaa akka isaan wal hin barsiifne taasiseera. Namoonni Beekan barsiisaa ture kanneen umuriin isaanii barnoota irra darbee fi gurguddoo waan turaniif, hawaasi naannoo ijoolleen isaanii hojii qonnaa dhiisanii barnootatti waan jalaa goran itti fakkaannaan itti gumguman. Sababoonni kunneen walitti ida’amanii hojii baruu fi barsiisuu mana citaa dhumdhuma 4 keessatti eegalamte addaan kutan.
…Humna dhabee malee ammallee mana barnootaa daa’immanii adda ta’e tokko utuun hundeessee baay’een dheebodha. Namni barate nama kamiifuu garba hin ta’u…
Dhalootumaan mul’anni uumaa biraa namaaf kennamu ni jira. Beekan barataa kutaa 7 yommuu ture barsiisaa ta’uuf akka jiru ni beeka ture. Gaafa guddate naal ta’uu akka inni barbaadu namoota isa gaafatan maraaf deebiin isaa tokkoo fi ifaa ture: Barsiisaa sadarkaa ol-aanaa ta’uu! Hawwiin isaa ganamaa milkaa’eefii amma sadarkaa ol aanaarra barsiiseera. Yuunivarsiitii Ambootti barsiisaa Afaan Oromoo fi Oguma (Literature) ta’ee hojjechaa tureera. Barsiisuutti dabalee, barreessuunis mul’ata isaa ganamaa akka ture ni yaadata. Yeroo barataa ture walaloowwan hedduu fi wantota sammuu isaa keessa dhufan mara waraqaa irratti barreessee ol kaa’aa ture. Wanti barreeffame tokko gara kitaaba ta’uutti akka dhufu garuu yeroo sana waan isaaf hin galiiniif wantota yeroo sana barreesse amma argachuu hin dandeenye. Amma garuu bokokni keessa isaa jiru futtaafachuu waan eegale fakkaata.
Jalqaba akkuman ibse hanga ammaatti kitaabota 24 barreessee maxxansiiseera. Kitaabota hedduu immoo barreessee gulaalee maxxansaaf qopheessee jira. Beekan xiyyeeffannoon isaa hojii mataa isaa qofa irra miti. Barreessitoota biroo kaasuu fi deggeruun beekama. Kanaafuu, kitaabota hedduu gulaaleera. Qabiyyeen kitaabota inni barreessee fi gulaalee walumaa galatti asoosamoota, kitaabota walaloo, kitaaba xiin-sammuu, kitaabota seenaa fi kan barnootaati.
Beekan kitaabota isaa keessaa harka caalaa akka isaan tola maxxanfataniif namootaaf kennaa ture. Kun sababni isaa dhabinsa maallaqaati. Kaayyoon isaa kitaabota isaa irraa maallaqa argachuu irra ni caala.
…Kaayyoon koo inni guddaan maallaqa argachuu utuu hin taane, qaawwaa ogbarruu Oromoo duuchuudha…
Kitaabota isaa fi kan namoota inni gulaaleefii—karaa isaatiin—kitaabonni kooppii 130,000 ol ta’an guutummaa Oromiyaa irra rabsamaniiru.
Barreessaa fi barsiisaa Beekan Gulummaa dhaloota qubee keessaa barreessitoota hedduu of duukaa hiriirsee jira. Barreessitoonni isa waliin hiriiranii jiran kunneen guutummaa Oromiyaa irraa kan argaman, akkasumas laga gamallee kan jiraniidha. Dhugumaaf taataan, namoonni isa waliin hiriyyaa ta’an hedduun waa barreessu. Yeroo murtaa’eef erga waliin haasa’ee booda namichi yaadaan kan bilchaate ta’uu isaa yoo argate akka inni barreessuuf jajjabeessa. Beekumsi namoonni qaban ukkaamfamee akka isaan keessatti hafu hin barbaadu. Hamma dandeenyu dhalootaaf qooduun bu’aa malee miidhaa akka hin qabne ni amana. Keessumaa hayyoonni dhaloota haaraa kana keessaa ka’aa jiran hamma malee akka isa gammachiisan deddeebi’ee dubbata.
….Oromiyaan hayyoota amma ka’aa jiran kanaan boonuu qabdi…
Ijoollee kanaaf ogummaa tolaa fi gargaarsa hayyummaa isaa yeroo qoodu gammachuun isaa daangaa hin qabu. Qabeenyi isaa isaanuma akka ta’e dhugaa ba’a.
Kitaabota isaa maxxansiisuu keessatti gufuuwwan isa mudatan maal maal akka ta’an akka naaf ibsuuf gaaffii ani gaafadheef deebii naaf kennee jira. Gufuuwwan hedduun akka jiran ibsa. Rakkoolee ilaalchaa tokko tokko (namni kitaaba Afaan Oromoo bitus ta’e gurguru doorsifamuu fi reebamuu isaa), rakkoo mana maxxansaa Oromoo bal’inaan dhabuu fi qaalawuu gatii maxxansaa, rakkoo raabsaan wal qabatee jiru, rakkoo qeeqxota barruuwwan kanaa dhabuu, rakkoo imaammata afaanii fi sirna barnootaa faana wal qabate, rakkoo deggersa dhabuu, dhaabbata giddu gala waa’ee afaanii, seenaa fi aadaa Oromoo qoratu dhabuu, hojii hojjetamaa jiru kana fuudhee sabaan kan nuuf ga’u miidiyaa dhabuu, rakkoo Oromoo fi Oromoon wal hubachuu dhabuu fi aadaan dubbisuu saba keenyaa gidduutti akka mucaa reefuu daa’imtuu ta’uu isaati.
Ilaalcha siyaasaa inni qabu akka naaf himuuf gaaffii ani gaafadheef deebii bilchaataa naaf kenne:
…Barreessaan garee siyaasaa kamiyyuu miti. Giddu gala taa’ee waan haqaa fi dhugaa ta’e loogii tokko malee barreessuutu irraa eegama…
Sadarkaa yaadaatti garuu gama haqaaf hojjetu cina hiriiruun dirqama sammuu akka taatu amana. Haalli qabsoo guyyuu namni guyyaa guyyaatti keessa jiraatuyyuu siyaaasa akka ta’etti yaada. Namni siyaasa irraa bilisa ta’ee kan hin jiraanne yoo ta’es, siyaasa wal-qixxummaa fi haqaa akkasumas jijjiiramaaf hojjetu ni ajaa’ibsiifata. Gama Oromummaatti yoo deebine immoo, eenyummaan Oromoo Oromummaa isaa akka ta’e jala muree dubbata. Saba biraa irraa adda nu taasisee, Oromoo akka jedhamnu kan nu taasise Oromummaa keenyadha. “Nuti Oromoodha” kan ofiin jennu, yookaan ormi “Isaan Oromoodha” kan nuun jedhuuf Oromummaan keenya ibsituu eenyummaa keenyaa waan ta’eefidha. Kun immoo kan itti dhalanneedha.
…Kan Oromummaa isaan hin boonne garbicha, bitamaa fi isa wallaalchifameedha. Amantii, kutaa fi gosaan gargar ba’uu malla. Oromummaan garuu maqaa fi qabeenyaa Oromoon marti waliin qabuudha…
Walumaa galatti, Beekan Gulummaa Irranaa Yuunivarsiitii Jimmaa irraa akkuma eebbifameen dorgomee Yuunivarsiitii Ambootti barsiisaa Afaan Oromoo ta’ee ramadame. Yeroo xiqqoo erga barsiisee booda Yuunivarsiitii Finfinneetti ergamuudhaan barumsa digirii lammaffaa Afaan Oromoo fi Ogumaan eebbifame. Sana booda gara Yuunivarsiitii Ambootti deebi’ee barsiisuu fi qorannoowwan adda addaa qorachuu eegale. Ammas baay’ee utuu hin turiin digirii sadaffaa (doktorummaaf) gara Yuunivarsiitii Finfinneetti deebi’e. Yeroo ammaa kana muummee “Documentary Linguistics and Culture” jedhamu keessaa barataa Ph. D waggaa sadaffaati. Mata duree “Documentation and semantic analysis of some selected Oromo Oral Poetry” jedhamuun qorannoo isaa hojjechaa jira.
Barnoota isaa barachuutti dabalee kitaabota Uummata Oromoo biratti bal’inaan beekamoo fi jaallatamoo ta’an hedduu barreessee maxxansiiseera, ammas barreessuutti jira. Hanga ammaatti hojiiwwan hojjeteef akkasumas leenjiiwwan yeroo adda addaatti fudhateef waraqaalee ragaa fi badhaasawwan hedduu argatee jira. Kanneen keessaa muraasa caqasuuf, Waraqaa ragaa qophii kitaabota barnootaa kutaalee 5-8; Hirmaannaa guddina afaanii fi aadaa Oromoo irratti taasiseef Yuunivarsiitii Amboo irraa waraqaa ragaa; Bara 2011 leenjii bu’uraa Kompiyuutaraa fudhateef dippiloomaa; Hirmaannaa dagaagina afaanii fi aadaa Oromoo irratti taasiseef Biiroo Aadaa fi Tuuriizimii Oromiyaa irraa waraqaa ragaa; Leenjii poolisiiwwan mootummaa federaalaa Itoophiyaa irratti; Bara 2010 leenjii sagantaa fooyya’insa afaan Ingilizii barsiisotaaf kenname; Bara 2006 Tokkummaa Barattootaa Kiristaana Oromoo leenjisuu, barsiisuu fi geggeessuu; Hojii fi sochii barsiisummaa keessatti Fiixaan Ba’umsa guddaa taasiseef Yuunivarsiitii Ambootti waraqaa galataa; Peedaagoojiitti dippiloomaa ol-aanaa, Yuunivarsiitii Finfinneetti tola ooltummaa taasiseef waraqaa tajaajilaa; Yuunivarsiitii Jimmaatti Tokkummaa Barattoota Yuunivarsiitichaa tajaajiluuf waraqaa ragaa (1998); Sagantaa Statistical Package for the Social Sciences (SPSS) jedhamu irratti hirmaannaa taasiseef waraqaa ragaa; kanaa fi kanneen kana fakkaatan hedduu argatee jira.
Kanatti dabalees, rakkoolee baruu fi barsiisuu hedduu furuuf yeroo adda addaatti qorannoolee hedduu taasiseera. Moojuloota barnootaas kan qopheesse hedduu qaba.
Dhugaaf taanaan dargaggoon kun ogummaa fi kaka’umsa qabu walitti fiduun gara fuula duraattis hojiiwwan gurguddoo hojjechuuf akka jiru hin shakkisiisu.
Kitaabootaa isa www.borofa.com irrati argaachuu nii dandeesuu.
- DIINQA KEENYA: Bissii Walaloo 2015
- CAFII: Oguma Oromoo 2015
- BISSII FOOKILOORII; Afoola Oromoo 2015
- KIKIKSABaacoo Gaggabaaboo Oromoo 2015
- QASAATII: Baacoo Oromoo, 2015
- DIMDIMOO: Seenaa Ce’umsa Barruu Oromoo, 2015
- DANBALII: Oguma Afaanii, 2014
- GIIMII: Asoosama Dheeraa, 2014
- HIRQINFUU: Kuusaa Walaloo, 2014
- KOOMTOO; Documentation of Oral Tradition, 2014
- HAANQUU; Kuusaa walaloo, 2014
- KOOTICHA KOTA’AME: Asoosama Dheeraa.2014 Finfinnee.Eleni Printing Press.2013. Novel.
- LOOKOO JAALALAA: Asoosama Dheeraa.Finfinnee. Subi Printing Press.
- MUDATA: Baacoowwan Gaggabaaboofi kan biroo: Finfinnee, Subi Printing Press.
- GAACHANA DHOMMOQE, Asoosama Dheeraa. (2013). Finfinnee, Subi Printing Press.
- GUUBOO SEENAA: 2013. Asoosama Dheeraa.
- BU’UURA BARUMSA AFAAN OROMOOfi AFOOLA OROMOO. (2013). Finfinnee, Subi Printing Press.
- IMAANAA JIREENYAA. 2013. Book.
- BAKKALCHA: Oduuu Durii Oromoofi kan biroo;. (2013). Finfinnee. Subi Printing Press.
- HAMUUMMANNAA: Kuusaa Weedduu Oromoo.(2013). Finfinnee, Subi Printing Press.
- OONNATA: Geerarsa Oromoofi kan biroo.2013. Finfinnee, Subi Printing Press.
- DHIKKIFANNAA:KuusaaWalaloofiSaayinsiisaa. Finfinnee. Subi Printing Press.
- GUUBOO SEENAA: 2012. Gaaffii Deebii Dhabe. FinfinneeSubi Printing press (Asoosama Dheeraa)
- BIIFTUU: GuddinaAfaanii; 2012 SubiFinfinnee
- WAL’AANSOO: Gorsa Dhalootaa; 2012 , SubiFinfinnee
- YANDOO: Ogumaafi Ogwalaloo Oromoo 2012 Finfine
- NAATOO: DuudhaaGaa’eelaOromoo 2011, Finfinnee
- KATTAA: OgummaaBarreessuu 2011 Finfinnee
- SANYII: OgummaaDubbisuu; 2011, Finfinnee
- DILBII:Bu’uuraAfoolaa,OgafaaniifiAfwalalooOrom:
- DIMDIMOO: Oromo Cultural Book
- NADHII: OROMO JOKES AND HUMBORS
- GINDILLAA: NOVEL
- SEENAA BARRESSITOOTA OROMOOFI HAAROMSA OGBARRUU OROMOO WAGGAA 120 ASII
http://gibetube.com/dargaggoon-waggaa-30-kitaabota-afaan-oromoo-26-barreessee-kitaabota-85-ol-akkasumas-barruulee-adda-addaa-gulaaleerabeekan-gulummaa-irranaa/?utm_campaign=shareaholic&utm_medium=facebook&utm_source=socialnetwork


c: text/html

text:
Waancaan Addunyaa 21ffaan Ruusiyaatti eegale
Waancaan Addunyaa 21ffaan sa'aatiiwwan muraasaan dura magaalaa guddittii Ruusiyaa, Moskootti haala ho'aa taheen jalqabameera.
Gareewwan 32 tapha kanarratti kan hirmaatan wayita tahu, Ruusiyaanis qarshii biliyoonootaan lakka'amu baasii gooteetti.
Sagantaan baniinsa tapha jaallatamaa kanaas, istaadiyemii 12n biyyattiin qopheessite keessaa guddicha kan tahe, istaadiyamii Luzhnikiyaatti taasifame.
Sagantaan baniinsaa kunis aadaa fi seenaa Ruusiyaan qabdu kan mullise yommuu tahu, weellisaan Ingiliiz beekamaa Roobii Wiiliyaams hojiisaa dhiyeesseera.
Agarsiisa baniinsaa kanarrattis alaabaan biyyoota 32n taphicharra qooda fudhatan haalli itti dhiyaate ajaa'ibsiisaa tahuu namoonni hedduun haasa'aa jiru.
Sagantaa baniinsaa kanarratti kan argaman pireezidantiin Ruusiyaa Vilaadmir Puutiin, jaalattoota kubbaa miilaa isteediyemichatti walgahaniif, 'Yooyyaa, baga nagayaan gara Ruusiyaatti dhuftan' jechuun hasawasaanii eegalaniiru.
Keessumman biraa ammoo Pireezidantii FIFA kan tahan Jiyaanoo Infaantiinoo, ergaa baga nagaan dhuftanii Afaan Ruusiyaa fi Afaan Arabaatiin dabarsaniiru.
Guyyoota 30n itti aananiif, Ruusiyaan kubbaa miilaan dhaalamti, addunyaanis tapha kubbaa miilaa ruusiyaarraa dhaalama jedhaniiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ministiroonni dhimma enerjii kan gamtaa Awurooppaa hirkattummaa dhiyeessii Raashiyaa irratti qaban hir’isuuf jecha itti fayyadama gaazii uumamaa dhibba irraa harka 15% hir’isuuf karoorsuu isaanii Kibxata darbe raggaasisan.
Waliigaltichi Hagayyaafi Amajjii gidduutti fedhii dhaan hir’isuu kan of keessaa qabu yoo ta’u, biyyoonni miseensa ta’an baatilee qorraa dhufan dura dhiyeessii akka kuufatan taasisa.
Yoo balaan tasaa uumame, Gamtaan Awurooppaa gaazii hir’isuu kana dirqama gochuu mala. waliigaltee irra ga’uuf jecha haala tokkoo tokko wal simsiisuuf, hangi tokko dirqama kana irraa bilisa ta’uu malu.
Walii galteen kun kan dhufes Raashiyaan Yukireen weeraruuf qoqqobbii Gamtaan Awurooppaa irra kaa’eef deebii kennuu dhaan dhiyeessii gaazii Gamtaa Awurooppaatiif ergitu akka addaan kuttu yaadamee ti.
Dhaabbati gaazii Raashiyaa Gazaaproom, Raashiyaa roobii irraa eegalee dhiyeessii duraanuu suuta jedhame gara Awurooppaatti ergitu daran akka hir’istu Ibsite.
Gaazproom hir’ina kanaaf suphaa sarara ujummoo “Nord Stream” irratti taasifamuuf himate, garuu angawoonni Gamtaa Awurooppaa tarkaanfiiwwan kun kaka’umsa siyaasaa ta’uu himaniiru.


text:
Tafsiira Suuratu Yuusuf-Kutaa 20
Kutaa darbe keessatti Ya’quub (aleyh salaam) dhaamsa gaarii isaaniif dhaamun Biniyaamin obboleeyyan waliin akka erge ilaalle jirra. Kutaa kana keessatti immoo Biniyaamin Misirin erga gahee booda wanta adeemsifame ilaalla:
“Yommuu Yuusufitti seenan, obboleessa isaa ofitti dhiyeesse. ‘Dhugumatti ani obboleessa keeti. Kanaafu, wanta isaan hojjachaa turaniif hin gaddin.’ jedheen.” [Suuratu Yuusuf 12:69]
Akka odeefametti, yommuu obboleeyyan Yuusuf dhufan, Yuusuf haala gaariin isaan keessumeesse. Nama lama lama gochuun gabataa nyaataa irra teesise. Biniyaamin kophaatti hafe. Biniyaamis ni jedhe, “Osoo obboleessi kiyya lubbuun jiraate, silaa isa waliin taa’aa ture.” Ergasii Yuusuf ofitti isa qabe. Ni jedhe: “Ani gurbaan kuni kophaa ta’uu isaa arga.” Kanaafu, gabataa nyaataa irra isa waliin taa’e. Yommuu halkan dhufu, obboleeyyan lama lama ta’uun bakka hirribaa waliin rafan. Garuu Biniyaamin kophaatti hafe. Yuusufis, “Kuni na waliin rafa” jechuun fudhate. Yommuu isa waliin kophaatti bahu Yuusuf akkana isaan jedhe, “Karaa haadhaa keetiin obboleessa qabdaa?” Biniyaaminis ni jedhe, “Karaa haadhaatin obboleessa tokko nan qaba. Garuu inni ni bade (ni du’e).” Yuusufis ni jedhe, “Bakka obboleessa kee du’ee san ani obboleessa kee osoo ta’ee ni jaalattaa?” Innis ni jedhe, “Yaa mootii! Obboleessa akka keeti eenyutu argataa? Garuu ati Ya’quubi fi Raahiil irraa hin dhalanne.” Yuusufis ni booye. Ergasii olka’e isa hammate. Ni jedhe, “Dhugumatti ani obboleessa keeti. Kanaafu, wanta isaan hojjachaa turaniif hin gaddin.”[1]
Yommuu Yuusuf ijoollummaan biyyaa baafamu Biniyaamin xiqqaa waan ta’eef fuula isaa hin beeku. Garuu erga guddate booda wanta Yuusufitti raawwatamee fi eenyutu akka inni baduuf sababa ta’ee dhagahuun isaa waan hin hafneedha. Amma yommuu obboleeyyan kurnan waliin dhufu, Yuusufin akka nama alagaatti ilaale. Obboleessa isaa ta’uu hin beekne. Kanaafu Yuusuf “Dhugumatti ani obboleessa keeti.” jechuun isa tasgabbeesse. Tarii obboleessa isaa ta’uu mirkaneessuuf Yuusuf eelatti darbamuu irraa jalqabee hanga sadarkaa aangoo kana irra gahuutti seenaa isaa Biniyaamitti himuun isaa hin oolu.
Biniyaamin wanta obboleeyyan Yuusufitti hojjataniif garmalee gaddaa ture. Kanaafu, Yuusufis ‘wanta isaan hojjachaa turaniif hin gaddin’ jedheen. Kana jechuun gaddu dhiisi, amma gadda kee gammachuun bakka buusi.”[2] Duraan obboleessa garaa waan dhabeef gaddaa ture. Amma immoo obboleessa waan argateef gammaduu qaba.
Yuusuf tooftaa baasun Biniyaamin of biratti hanbisuu akka barbaade dhoksaan Biniyaamitti beeksise. Tooftaa kana itti aane ibsa:
“Yommuu meeshaa isaanii isaaniif qopheesse, xaasaa fe’aa obboleessa isaa keessa kaa’e. Eegasii lallabaan, “Yaa daldaltoota dhugumatti isin hattoota” jechuun lallabe.” Suuratu Yuusuf 12:70
Kana jechuun yommuu Yuusuf obboleeyyan isaa hundaaf midhaan safaruun qopheesseef, xaasaa fe’aa obboleessa isaa keessa kaa’e. xaasaan meeshaa dhugaatii ittiin dhuganii fi midhaan ittiin safaraniidha. Gara naannawa Arsiitti quccubalu jedhamuunis ni beekkama. Aayata itti aanu keessatti “siqaayah (xaasaa)” kana “suwaa’a (safartu)” jechuun ibse. Kuni hiika quccubalu qabaa jechuudha.
Yommuu obboleeyyan isaanii meeshaa isaanii fe’atanii deemuu jalqaban, tajaajiltoota fi gargaartoota Yuusuf keessaa namni tokko sagalee isaa olkaase akkana jechuun lallabe: “Yaa garee daldaltootaa! Dhugumatti isin hattoota.”
Isaanis gara isaanii garagaluun,”Maal dhabdanii?” jedhan” Suuratu Yuusuf 12:71
Kana jechuun obboleeyyan Yuusufis gara tajaajiltoota Yuusufii garagaluun, “Maal dhabdanii?” jechuun gaafatan.
Isaanis ni jedhan ‘Safartuu mootii dhabne. Nama isa fideef fe’aa gaalaatu jira. Ani kanarratti waadaa galaadha. Suuratu Yuusuf 12:72
Kana jechuun tajaajiiltoonni Yuusuf ni jedhan, “Xaasaa mootii dhabne. Nama isa fideef badhaasatu jira. Badhaasni kunis fe’aa gaalaa tokko argachuudha.” Hogganaan tajaajiltoota ni jedhe, “badhaasa kana kennu irratti ani waadaa gala.”
Safartuu (xaasaa) mootiin wal-qabsiisuun, wanti masara mootii keessa jiru qabeenyi mootii akka ta’ee fi kana hatuun yakka guddaa akka ta’e ibsuufi.[3]
Isaanis ni jedhan, “Rabbiin kakanne! Dhugumatti akka nuti dachii keessatti balleessaa raawwachuuf hin dhufne beektanii jirtu. Nuti haattotas miti.” Suuratu Yuusuf 12:73
Obboleeyyan Yuusuf ni jedhan: Wallaahi (Rabbiin kakanne) sababa amaloota gaggaarii nurraa argitaniin dachii (biyya) Misir keessatti balleessaa raawwachuuf akka hin dhufne mirkaneeffatanii jirtu. Hattoota ta’uun amala keenya irraayyi miti.[4]
“Isaanis ni jedhan, “Yoo kijibdoota taatan, adabbiin isaa maalidhaa?” Suuratu Yuusuf 12:74
Tajaajiltoonni Yuusuf obboleeyyan Yuusufiin akkana jedhan: jecha keessan “Nuti hattootaa miti” jedhu keessatti kijibdoota yoo taatanii fi meeshichi qalqalloo keessan keessatti yoo argame, akka seera keessanitti adabbiin nama hatee maalidhaa?
Isaaniis ni jedhan, “Adabbiin isaa; namni fe’aa isaa keessatti [safartuun] argamee [fudhatamuudha]. Suni adabbii isaati. Akka kanatti zaalimoota adabna.” Suuratu Yuusuf 12:75
Kana jechuun obboleeyyan Yuusuf akkana jedhan: akka seera biyya keenyaatti adabbiin hattu akkana: namni meeshaan safaraa fe’aa isaa keessatti argame fudhatamuun gabroofamuudha. Kana jechuun namni meeshaa kana hate nama irraa hateef wagga tokkoof gabricha ykn tajaajilaa ta’uudha. Akka kanatti hannaan warra daangaa darban adabna.[5]
[1] Zaadul Masiir-708
[2] Tafsiir tahriir wa tanwiir, Ma’ariju Tafakkur wa daqaa’iqu tadabbur-10/711
[3] Ma’ariju Tafakkur wa daqaa’iqu tadabbur-10/713
[4] Tafsiir Ibn Kasiir
[5] Tafsiir Wasiix, Ma’ariju Tafakkur wa daqaa’iqu tadabbur-10/714, Tafsiiru Muyassar


text:
Jiraattotni naannoo Oromiyaa Godinaalee tokko tokkoo akka jedhanitti humnoonni nageenyaa mootummaa hidhattoota deggertu, nyaachistu, akkasumas isaan waliin hidhata qabdu jechuun Uummata dararaa jiru jechuun himatu.
Motummaan naannoo Oromiyaa gama isaatiin namoonni hidhamaa jiranii fi Seeraan gaafataman kanneen garee hidhattootaa galaa, odeeffannoo fi wantoota adda addaatiin deggerani jechuun deebise.
Komii hawaasa irraa ka'ee kanaa fi deebii motummaan kenne irratti Ogeessa seeraa dubbisnee jirra.


text:
Gabaasi Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa Dhiyeesse Adda Bilisummaa Oromoo Kan Hin Amansiisnee fi Fudhatama Kan Hin Qabneedha
Ibsa ABO, Hagayya 27/2021
Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa akka waan mirga dhala namaatiif falmuu fi sarbiinsa mirga dhala namaa Itoophiyaa keessatti raawwatamaa jiru qorachaa jiruutti dubbata. Haatahu malee gabaasawwan komiishinichi dhiyeessu tokko tokko loogiidhaan kan guutamanii fi dantaa siyaasaa bu’uura kan godhatan ta’uu yeroo baay’ee irra deddeebinee taajjabnee jirra. Dhaabbati Mirga Dhala Namaa walaba ta’e tokko, ga’ee fi dirqamoota mirga dhala namaa ilaalchisee qabu, haala oogummaa bu’uura godhateen loogii tokko malee walaba ta’ee sirnaan raawwachuu qaba jennee amanna. Akkasumas dhaabbanni mirga dhala namaatiif falmu tokko, sarbiinsa mirga dhala namaa raawwatame qorachuudhaaf, qaamolee naannoo sarbiinsi mirga dhala namaa itti raawwatame keessatti argaman kanneen akka maatii, miidhamtootaa fi ragoolii ijaan argan, akkasumas jiraattota naannoo, qondaaltota mootummaa irraa ragaalee fi odeeffannowwan barbaachisoo ta’an walitti qabuudhaan bu’uura seera biyyaalessaa fi seerota idil-addunyaa dhimmichaan wal qabatuun mirkaneessuutu irraa eegama jennee amanna.
Haatahu malee hooggantoota olaanoo fi hojjettoota Komiishinii Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa irraa mala qorannoo sirrii, walaba ta’ee fi oogummaa bu’uura godhate argachuu hin dandeenye. Dhaabbanni Komiishinii Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa dhaabbata qaama mootummaa ta’ee fi dantaa siyaasaa murnaa tokkoo tarkaanfachiisuu fi faayidaa saba tokkoo tiksu waan ta’eef, walaba ta’ee ga’ee fi dirqama isaa sirnaan raawwachuu akka hin dandeenye beekamaadha. Gabaasawwan komiishinichi yeroo darbe dhiyeessaa turre qalbiidhaan yoo xiinxalle, keessumaa gabaasawwan naannolee walitti bu’insa Amaaraa fi sabaaf sablammoota biroo kanneen akka Oromoo, Beneeshaangul Gumuzii fi Tigraayi ilaalchisee dhiyaatan loogii dhaan faalame ta’uu hubachuun ni danda’ama. Odeeffannowwan jiraattota naannoo irraa arganne (kanas kallattiidhaan jiraattota naannoo dubbisuun mirkaneessuun ni danda’ama), akka ibsanitti gabaasawwan Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa dhiyeesse kunniin odeeffannoowwanii fi ragaalee qondaaltota mootummaa sarbiinsa mirgaa raawwatan irraa walitti qabame bu’uura godhachuudhaan qophaa’e. Qorannoon komiishinichi dhiyeesse bakkoota tokko tokkotti, ragaalee namoota miidhamanii fi qaamolee sarbiinsa mirgaa raawwataniin wal qabatan hin ibsine. Gabaasawwan komiishinichi dhiyeessaa ture baay’een isaanii ragaa qabatamaa kan hin qabne, loogiidhaan kan guutamee fi oogumaa bu’uura godhachuun kan hin raawwatamne ta’uu qalbifachuun ni danda’ama. Gabaasawwan kunniin hedduun isaanii loogii kan guutaman yookaan dhugaa qabatamaa lafarra jiru dhoksuun, odeeffannoo sobaatiin uummata dogoggorsuuf dhiyaatan. Akkasumas, komiishinichi sarbiinsa mirga namaa gurguddoo fi hamoo ta’an, garuu ammoo fedhii fi dantaa komiishinichaa waliin wal hin simneef xiyyeeffannoo hin laanne. Dabalataanis komiishinichi adeemsa ragaa fi odeeffannoo funaanuu keessatti namoota odeeffannoo kennaniif iccitii eeguu dhabuun, namoonni odeeffannoo kennan qaamolee mootummaatiin dabalata akka miidhamaniif kan saaxile ta’uu taajjabnee jirra.
Tibba darban keessa gabaasawwan loogiin guutamanii fi uummata dogoggorsan hedduu taajjabaa kan turre yoo ta’e iyyuu, ibsi komiishinichi gaafa guyyaa Hagayya 26/2021 baase addatti qalbi keenya hawwatee jira. Ibsichi haleellaa/miidhaa gara jabeenyaa Milishaan Amaaraa fi humnoonni mootummaa uummata Oromoo nagaan jiraatuu fi hidhannoo hin qabne irratti raawwatan xiqqeessuudhaan, kan miidhamtoota Amaaraa garmalee dhaadhessee jira. Gabaasi Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa dhiyeesse kun akka waan Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBOn), Godina Wallaggaa Bahaa, Aanaa Giddaa Kiramuu keessatti jiraattota saba Amaaraa 150 ajjeeseetti ibsee jira. Dabalees, gabaasichi akka waan ajjeechaan saba Amaaraa irratti xiyyeeffatee raawwatameetti eeree jira.
Haatahu malee miidhamtootaa fi jiraattota naannoo irraa akka mirkaneessinetti, ibsi Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa dhiyeesse, waa’ee diraamaa siyaasaa osoo taateen kun hin uumamin guyyoota muraasa dursee raawwatame hin eerre. Akkuma duraan baratame, qaamoleen mootummaa fi miiltowwan isaa, lolli kun osoo hin eegalin guyyoota muraasa dursanii diraamaa siyaasaa tokko qindeessanii turan. Kaayyoon diraamaa kanaas sochii WBOn naannicha keessatti gaggeessu irratti duula maqa-balleessii banuudhaaf ture. Taateen kun osoo hin raawwatin guyyoota lama dursanii, Humni Amaaraa hidhatan laga Abbayyaa ce’uudhaan, aanaalee kanneen akka Giddaa Ayyaanaa, Kiiramuu, Hagamsaa fi Amuuruu Jaartee qabatan. Ergami isaanii jalqabaas dubartootaa fi daa’imman Amaaraa naannicha jiraatan buqqaasuu ture. Kanumaan mootummaan dhoksaadhaan gocha duguuggaa sanyii akkanaa raawwachuudhaaf sarara tajaajilaa bilbilaa fi quunnamtii naannichaa addaan kute. Ergamni isaanii lammaffaan lola banuudhaan namoota nagaa heddumminaan erga ajjeesanii booda, akka waan WBOn garee saba tokkorratti xiyyeeffatee ajjeechaa raawwatuutti fakkeessuudhaan miidiyaalee garaagaraa irratti ololanii bu’aa siyaasaa irraa argachuudhaaf ture.
Dubartoonnii fi daa’imman erga buqqaa’anii boodas, miliishaan Amaaraa, humnoota mootummaa waliin ta’uudhaan baayyatanii meeshaalee waraanaa gurguddoo hidhachuun uummata Orommoo magaalota kanneen akka Wasti, Sireedooroo, Hagamsa fi Haroo/Lalisee keessa jiraatan irratti lola banan. Lolli kunis guyyoota sadiif walitti fufiinsaan kan gaggeeffame yoo ta’u, uummata Oromoo nagaa hidhannoo hin qabne hedduu ajjeesan. Gabaasi Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa dhiyeesse garuu gocha duguuggaa sanyii uummata Oromoo hidhannoo hin qabne irratti raawwatame dhoksuudhaan, akka waan ajjeechaan jiraattota Amaaraa naannichatti argaman irratti raawwatamee fakkeessuun garmalee dhaadhessee kan ibse yoo tahu, kanaanis miidiyaaleen garaagaraa WBO balaaleffachuu irratti fuuleffatanii jiru. Kanaaf ABOn, ibsi Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiuaa gaafa guyyaa Hagayya 26/2021 Godina Wallaggaa Bahaa keessatti jiraattonni Amaaraa 150 ajjeefamaniiru jechuun baase, loogiidhaan kan faalame, hir’uu fi soba jedhee amana.
ABOn jiraattotaa fi maatii sababa walitti bu’insa kanaatiin miidhamaniif jajjabina hawwa. Dabalataanis, naannichi haga ammaatti walitti bu’insaa fi hokkoraan jeeqamaa waan jiruuf, baay’ina namoota ajjeefamanii yeroo gabaabaa keessatti ragaa quubsaa fi amansiisaa argachuun ulfaataa waan ta’eef, gara fuulduraatti mirkaneessinee kan beeksifnu ta’a.
Waan kana ta’eef, ibsa Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa gaafa guyyaa Hagayya 26/2021 baase ilaalchisee, uummanni Oromoo fi Uummati Itoophiyaa, akkasumas hawaasi idil-addunyaa odeeffannoo sirrii fi dhugaa akka argataniif dhimmichi qaama walaba ta’een akka qoratamuuf waamicha goona.
BBC Afaan Oromoo dabalatee miidiyaaleen marti gabaasa Komiishinii Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa loogiidhaan faalame kana gabaasuun uummata dogoggorsuu irraa akka of qusatan dhaamna. Kanarra, miidhamtoota kallattiidhaan dubbisanii ragaa sirrii fi dhugaa argachuun akka gabaasan beeksifna.
Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti, Gamtaan Mirga Dhala Namaa Idil-Addunyaa (UNHRC) fi gareewwan mirga dhala namaatiif falman biroon, Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa gocha loogii fi amanamummaa dhabuu kana irraa of qusatee, bu’uura qajeelfamoota Mirgoota Dhala Namaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii fi danbiiwwan mirgoota dhala namaatiin ga’ee fi dirqama isaa sirnaan akka raawwatuuf hordoffii barbaachisan akka gootan gaafanna. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti, Gamtaan Mirga Dhala Namaa Idil-Addunyaa (UNHRC), Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa hojii isaa oogummaa bu’uura godhachuudhaan loogii tokko malee karaa haqaa fi dhugaatiin hojjechaa kan jiru ta’uu uummata uummata Itoophiyaaf mirkaneessuuf dhiibbaa gochuu qaba.
Dhuma irrattis, Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa yaada, ilaalcha siyaasaa fi saba irratti hundaa’uudhaan loogii raawwachuu irraa of qusate, hojii isaa bu’uura qajeelfamoota mirga dhala namaa UNHRC tiin akka raawwatu gorsina.
Injifannoo Uummata Bal’aaf!
Adda Bilisummaa Oromoo
Hagayya 27/2021
Finfinnee, Oromiyaa


text:
Ugaandaan haga ammaatti talaalii dhukkuba Koviid-19 ittisu 900,064 kan argattee yoo ta'u duula talaalii kana kennuuRobii borii kennuu kan jalqabdi. kunis talaalii kuma dhibba tokko dabalataan eega argattee guyyaa kama booda ta'u isaa ti.
Ministeerri Fayyaa kan Ugaandaa akka jedhutti hojjattonni eegumsa fayyaa warra jalqaba talaalii kana
argatan ta'u fi barsiisonnii fi kanneen vaayrasii kanaaf saaxilamoo ta'an itti fufuu jedha.
Talalaalii kan argachuu jechuun faca'iina dhukkubichaa ittisuuf of-eeggannoo hojii irra olaa jiru dhiisuu miti jechuun ministriin kun hubachisee jira.


text:
Fuula kana irratti
Faayidaalee hoji-dhabdummaa | Heyyama hojii kanfaltii qabu kan Maatii & Medikaalaa | Hojiilee fi leenjiii
Faayidaalee Hoji-dhabdummaa
800-410-0758 irratti bilbiluun iyyadhu. Oromo’n gargaarsa argachuuf Kan itti fufu 21 irratti bilbili (turjumaanni kanfaltii tokko malee ni argama). Duudaa yoo taate, rakkoo dhageettii, yoo qabaatte,yookaan dubbachuu hin dandeessu yoo tahe, 711 irratti bilbliluudhaan Tajaajiloota Rileey Waashingitan(Washington Relay Services) qunnamuu danda'eessa.
Yeroo lakkoofsicha irratti bilbiltu, ergaa kana (faayila wav) afaan Ingliffaan dhaga’uu dandeessa. Akkas jedha:
“Sababa bilbila baayyee keessumeessaa jirruuf, yeroo kanatti bilbila keessan kaasuu hin dandeenyu. Maaloo xiqqoo turaatii deebisaa bilbilaa, yookaan odeeffannoo hoji-dhabdummaa kara www.esd.wa.gov. marsariitii keenya irra barbaadaa. Obsa keessaniif galatoomaa. Nagaatti.”
Danuuma bibila heedduu keessumeessinu kana, is gargaaruf kutannee jirra. Turjumaanota ni qabna. Yoo karaa bilbilaa iyyachuu barbaadde, gorsawwan kunneen si gargaaruu danda’u.
- Carraa warra bilbila kaasan qaqqabuu argachuuf ganama bariidhaan yookaan galgala waariidhaan bilbili.
Sa’aatiilee hojii fi odeeffannoo giddugalichaa argadhu.
- Bilbilicha kaasi Nu tahuu danda’a! Maqaa keenya ID galmee bilbilaa kee irratti hin argamu. Yoo bilbilli keenya si darbe, deebistee nuu bilbiluu qabda, kun adeemsa iyyannoo kee irratti yeroo dabala.
Utuu hin iyyatin dura:
- Yoo lammii U.S. miti taate, ammayyuu faayidaalee hoji-dhabdummaaf iyyachuu dandeesa. Waa’ee lammummaa fi mirga hojjechuu keetii caalmaatti hubadhu.
- Waa’ee eService, marsariitii nageenya isaa eegame kan Employment Security Department’s(Waajjira Nageenya Qaxarrii) caalmaatti hubachuuf qajeelcha kana Faayidaalee hoji-dhabdummaaf iyyachuuf, iyyannoo torbanii galchuuf akkasumas waa’ee faayidaalee kee odeeffannoo argachuuf eService fayyadami.
Iyyachuu:
- Waa’ee waan nuti yeroo sarara irratti(online) hoji-dhabdummaaf iyyattu gaafannu caalmaatti hubadhu
Iyyannoo booda:
- Yoo xalayaa murteeffannaa nu biraa fudhattee itti walii hin galtu tahe, karaan salphaan ittiin ol iyyatan sarara irra (online) eServices keessatti. Yookaan, Guca Oliyyannoo faayidaalee fayyadamuu dandeessa.
- Faayidaalee argachuuf, hojii barbaaduu qabda. Waa’ee ulaagaalee hojii barbaaduu caalmaatti hubadhu.
- Barruulee garagaraa hojjetootaaf fuula Gara hojiitti deebi’uu
- Fuulli hojii diduu gaaffilee waa’ee hojjetoota hojii isaaniitti deebi’uu didaniif deebii kenna.
- Kanfaltii dabalataa kan uumamu yeroo namni wayii faayidaalee fudhatee nuti booda akka isaan ulaagaa hin guunne bira geenyu dha. Maaloo yaadachiisa Kanfaltii dabalataa bira hin darbin.
Paid Family & Medical Leave(Heyyama Maatii & Medikaalaa kan kanfaltii qabu)
Paid Family & Medical Leave(Heyyamni Maatii & Medikaalaa kanfaltii qabu) faayidaalee hojjetoota Waashingiteniiti. Yeroo rakkoon fayyaa hamaan hojiirraa si dhorku yookaan miseensa maatiif kunuunsa gochuuf, daa’ima haaraa wajjin turuuf yookana miseensa maatii tajaajila waraanaa biyya biraatti godhamuuf qophaa’u wajjin yeroo dabarsuuf yeroo barbaaddu siif jira.
Waa’ee Paid Leave (Heyyama hojii kanfaltii qabuu) caalmaatti hubadhu
Hojiilee & leenjiiwwan (Afaan Ingliffaa fi Ispaanish)
Hojii yookaan ogummaa kee itti aanu argachuuf WorkSource si gargaaruu danda’a. Eegaluuf gara WorkSourceWA.com deemi. Leecalloolee jalatti, argarsiituu bakkaa WorkSource fayyadamuun biiroo sitti dhiyoo argadhu akkasumas tajaajila akkamiitu kara interneetaa akkasumas qaamaan argamuu akka danda’u ilaali.


text:
Kanneen galmee Obbo Gurmeessaa Ayyaanoo irratti himataman hogganoota KFO fi kanneen biroo irratti murtii Kenniina Jechuudhaan manni murtii federaalaa Lidataa dhaddachii 4ffaa torban darbe murteessee ture.Kunis hogganoota KFO arfan irratti mana murtii jeeqxan jechuun mata mataatti hidhaa baatii ja’aan eega murteesse booda.
Garuu bellama har’atti qabame irratti manni hidhaa Qilinxoo himatamtoota hin dhiyeessiin hafe. Maaliif akka hin dhiyeessin hafe manni murtii kan gaafate yoo ta’u looltuun waa’ee dhimmi mana hidhaa qilinxoo raawwatu deebii kenneen akka har’a dhiyaachuu qaban hin dhageenye jedhee jira.Sana booda manni murtii bellama ka biraa kennee jira.
Gabaasa Guutuu Caqasaa


text:
Kanumaan wal-qabatee “Yemusliim Guddaayooch – jechuun, Dhimmoota Musliimaa” gaazzexaa jedhamuuf qopheessaa ol’aanaa ka ture – gaazzexeessaa YOOSEEF GETAACHEW, hidhaa waggoota afurii tii booda gad-lakkisamuu isaatti ka gammade ta’uu --- gareen mirga gaazzexeessotaaf galmu – CPJ-n beeksisee jira. “Yooseef, duraanuu hidhamuun irra hin turre” jedha – gareen kun.
Kanneen otuu “hojii ogummaa isaanii hojjetanii hidhan” ittiin jedhu – gaazzexeessota hafan kaan illee Mootummaan Itiyoophiyaa akka hiiku gaafatee jira – CPJN.
Maatiileen hoogganoota Koongiresa Federaalawa Oromoo yeroo ammaa mana hidhaa jiranii, namoota isaanii mana-hidhaa Qilinxoo, kaan immoo mooraa Baatuu jiran ijaan arguu isaanii dubbatan iyyuu, “garuu, haalli itti namoota keenya arginuu fi yeroon waliin turru jijjiiramee jira” jedhu, maatiileen kun.
Eega Hagayya ja’a ibiddii fi dhukaasni mooraa Hidhaa Qilixoo keessatti ka’ee lubbuu hidhamtoota hedduu galaafatee booda har’a yeroo jalqabaatiif namoota isaanii arguu isaanii ti – maatiileen kun. Akka qajeelfama haaraatti, “hidhamaan tokko yeroo tokkotti maatii keessaa nam-tokko qofa wajjiin wal-arguu danda’a. Maatiin harka fuudhee dubbisuu irraa kan hafe fira isaa hidhame waliin homaa dubbachuu hin danda’u. Ka duraan maatiin haga daqiiqaa 30 illee finna isaa waliin turu, amma daqiiqaa lama caalaa turuu hin danda’u” jechuudhaan, jijjiirama amma tahe ibsan. Kan har’a mooraa hidhaa Baatuu deebi’anii deeman haati-warraa Obbo Dastaa Dinqaa, abbaan-manaa isaanii “haalli isaa jijjiiramee, ergaramee, miilla duwwaa, fiddoo fi qomee harka gabaabduu qofa uffatee natti dhufe. Torban tokko caalaaf akkanumatti ture” jedhan.
Daarektarri sab-qunnamtii kan manneen sirreessaa Itiyoophiyaa obboo Gizaaw Tasammaa himannaa maatiileen dhiheessan kana ilaalchisee gafatamanii "ani waanan beeku hin qabu, amma sirraa dhagahuu kooti" jechuudhan VOAti himanii jiru.


text:
Ibsaa Jireenyaa-Lakk.10
HUMNA GARA BADIITTI NAMA DHIIBU TOO’ACHUUF
Namni tokko yommuu qophaa jiru, humni guddaan gara baditti isa dhiibu keessa isaatti ni dhooya. Yeroo interneetin babal’ate kanatti, dargaggeessi adda jiru wanta badaa ilaalun jireenya ofii ni balleessa. Yommuu interneeti irratti waan badaa ilaalu akka waan wanta nama macheessu dhugee sammuun isaa ni laamshofti,salphatti waa dagata. Tasgabbii fi nageenya hin argatu. Kanaafu furmaanni kanaa maali ree?Yommuu adda jiran humna guddaa gara baditti nama harkisu too’achuuf maloota kanniin fayyadamuuun ni danda’ama:
1. Miira, “Rabbiin na argaa jira.” jedhu of keessatti uumuu- wanti Rabbiin irraa dhokatu tokkollee hin jiru. Namni, “Rabbiin wanta ani hojjadhu hunda ni arga. Adabbii hamaa na adaba…” jedhee yommuu yaadu, wanta badaa irraa na fagaata.
2. Qisaasessu sammuu fi yeroo itti xinxalluu- namni wanta badaa addatti yommuu yaadu ykn hojjattu, sammuu fi yeroo ofii ni qisaasessa. Halkan hanga wanta badaa ilaalun hirriba ofirraa ari’u osoo rafee, sammuu fi qaamni isaa boqonnaa argata. Guyyaa sirnaan hojii hojjatuun nama bu’a-qabeessaa fi milkaa’u ta’a. Yommuu humni keessaa gara baditti isa dhiibu akkana ofiin jechuu danda’a, “Kuni wanta badaa sammuu fi yeroo kiyya qisaasessu malee wanta homaa na hin fayyanneedha.Kanaafu maaliif wanta akkanaa hojjadhaa ykn yaadaa? A’uzubillahi mina sheyxaani rajiim.”
3. Kabajaa dhabuu fi salphinni nama haguugu itti yaadu- namni yommuu wanta badaa dhoksatti hojjatu bu’aan wanta sanaa yoosu mul’ata. Qalbii namootaa keessatti kabaja dhaba. Keessa isaattis salphinni ni dhagahama. Kanaafu, namni tokko kabaja argachuu fi salphinna irraa baraaramu yoo barbaade, dhoksaa fi ifatti wanta badaa hojjachuu irraa dheessu qaba.
Mi’aa milkaa’innaa obsaa fi carraaqqi waliin dhandhaman. Namni milkaa’innaaf tarkaanfi jalqabe ni carraaqa. Namni carraaqu immoo ni obsa. Namni obse immoo In sha Allah ni milkaa’a.
Amaloota dubartii kabajaa fi iffaa(qulqullummaa) ofii tiikfattu keessaa:
1) Hayaa’a (saalfannaa)- dubartiin kabaja ofii tiikfattu saalfannaa qabdi. Namuma argite waliin haasawu fi akka feete ta’uu hin barbaadu. Dhiirota alagaatti makamuun waliin hin kokkolfitu.
2)Hijaaba sirnaan uffatti
3) salaata sirnaan salaatti.
4) Yoo tan heerumte taate,qabeenya abbaa manaa ni tiiksiti, ofiis badii irraa ni tiiksiti. Dhiirsa ishii hin kaaddu (hin gantu)
5) Jireenya keessatti kaayyoo ol’aanaa qabdi- kaayyoon ishii Jaalala Rabbii argachuu fi Jannata seenudha. Kaayyoo kana galmaan gahuuf hojii badaa irraa ni dheessiti, hojii gaarii ni hojjatti.
Amaloota Dhiira gaarii keessaa:
1. Hayaa’a(saalfannaa)-hayaa’a (saalfannaa) jechuun “Rabbiin na arga yookiin namni maal naan jedha?” jedhanii hojii badaa dhiisu ykn hojii gaarii hojjachuudha. Saalfannaa bakka lamatti qoodu dandeenya. Isaanis: hojii badaa hojjachuu irraa saalfachu fi hojii gaarii dhiisu irraa saalfachuudha. Fakkeenyaf,namni hojii badaa akka zinaa raawwachu, alkooli dhuguu irraa “Rabbiin olta’aan na arga.” jedhee ni saalfata. Saalfannaa akkanaa yoo qabaate, hojii badaa kanniin hin hojjatu. Akkasumas, salaata dhiisu ni saalfata. Yeroo baay’ee saalfannaan dubartii qofaaf jennee yaanna. Kuni dogongora. Dhiirris saalfannaa qaba. Saalfannaan jireenya qalbiiti. Sababni isaas, hojii badaa hojjachuu fi hojii gaarii dhiisu irraa yoo saalfate qalbiin isaa ni jiraatti.
2. Gadi of qabuu (tawaadu’u)- of-tuulu fi dhaadachuun amala fafeedha. Faallaa kanaa, namni of tuulu fi wanta qabuun dhaadachu yommuu dhiisu, Rabbiin birattii fi qalbii namootaa keessatti jaalala argata.
3. Badii irraa of qulqulleessu-eeti namni tokko dogongoraan badii hojjachuu danda’a. Garuu akkuma dogongora ofii bareen dafee gara Rabbii deebi’uun araarama yoo kadhatee fi hojii gaarii hojjate, badii irraa of qulqulleessun nama gaarii fi kabajamaa ta’a.”Dhugumatti Rabbiin warroota baay’isanii tawbatanii fi of qulqulleessan ni jaallata.” Suuratu Al-Baqaraa 2:222
Waadaa Namoota Amananii fi Rabbiin Sodaataniif Galamee
“Dhagayaa! Dhugumatti, Awliyaa’ota Rabbii irra sodaan hin jiru, Isaan hin gaddanis“
Isaan warra amananii fi Rabbiin sodaachaa turaniidha.
Jireenya addunyaa keessattis ta’ee kan Aakhiraa keessatti gammachutu isaaniif jira. Jechoota Rabbitiif Jijjiraan hin jiru. Suni isumatu milkii guddaadha.” Suuratu Yuunus 10:62-64
Awliyaa’oota Rabbii jechuun namoota Rabbiin jaallatu fi hojii gaggaarii hojjachuun Isatti dhiyoo ta’aniidha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa awliyaa’onni kunniin hojiwwan isaanii, amaloonnii fi mindaan isaanii maal akka ta’e ni ibsa. Ni jedha: “Dhagayaa! Dhugumatti, Awliyaa’ota Rabbii irra sodaan hin jiru.” kana jechuun gara fuunduraatti wanta isaan qunnamuuf hin sodaatan. “Isaan hin gaddanis” kana jechuun wanta darbeef hin gaddan. Kanaafu, yommuu sodaan isaan irra hin jirree fi kan hin gaddine yoo ta’an,nageenyi, gammachuu fi wanti gaariin lakkoofsa hin qabne isaaniif mirkanaa’a. Ergasii amalli isaanii maal akka ta’e ni dubbate: “Isaan warra amananii fi Rabbiin sodaachaa turaniidha” Awliyaa’onni Rabbii warra Rabbitti,Malaykoota Isaatti, kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti, Guyyaa Qiyaamatti fi Qadaratti amananiidha. Imaana isaanii taqwaa fayyadamuun ni dhugoomsan. Taqwaa (Rabbiin sodaachu)-jechuun wanta Rabbiin itti ajajee ni hojjatan, wanta Inni irraa dhoowwe ni dhiisan. Namni mu’mina ta’e (dhugaan amanee) fi taqwaa qabu hundi Awliyaa Rabbii ta’a. Warra kanaaf, “Jireenya addunyaa keessattis ta’ee kan Aakhiraa keessatti gammachutu isaaniif jira.” Addunyaa keessatti gammachuun isaaniif jiru maqaa gaariin faarfamu, qalbii namoota amananii keessatti jaalala argachuu, abjuu gaarii arguu, hojii gaarii akka hojjatanii fi amala gaarii akka qabaatan Rabbiin isaaniif laaffisuu fi wanta badaa isaanirraa deebisuudha. Aakhiratti immoo gammachuun isaaniif jiru, ruuhin isaanii yommuu qabamtu (du’an) irraa jalqaba. Malaaykonni isaan irratti bu’uun “hin sodaatinaa, hin gaddinaa Jannata waadaa galamtaniin gammadaa.” Isaaniin jedhu. Qabrii keessattis, jaalala Rabbii fi qananii itti fufaan gammachifamu. Guyyaa Murtii immoo Jannata seenu fi adabbii (azaaba) irraa baraaramuun gammachuun isaaniif guuttama. “Jechoota Rabbitiif Jijjiraan hin jiru.” Kana jechuun wanti Rabbiin waadaa galee dhugaadha. Jijjiruu fi geeddaruun hin danda’amu. Sababni isaas, Rabbiin Qulqullaa’an olta’e dubbii Isaa keessatti dhugaa dubbata. Wanta Inni murteesse eenyullee faallessu fi diigu hin danda’u.”Suni isumatu milkii guddaadha.” Sababni isaas, wanta sodaatamu irraa baraaramu fi wanta barbaadan argachuu of keessatti hammate. Madda: Tafsiir Abdurahmaan sa’diyyi-fuula 423 Akka hubachiisatti awliyaan nama qarshii namarraa nyaatu fi namoonni itti deeman osoo hin ta’in, nama dhugaan amanee fi taqwaa qabuudha.
“Namni yeroo isaatin dura wanta tokkotti jarjare, wanta san dhabuun adabama.” Fakkeenyaf namni tokko fuudhaa heerumaan dura hariiroo haraamaa yoo uume, nama san dhabuun adabama. Ammas, namni tokko qabeenya nama biraa dhaaluf nama tokko haqa malee yoo ajjeese, ajjeesan kuni nama haqa malee ajjeese kana hin dhaalu. Gabaabumatti, namni wanta tokko argachuuf karaa haraamatin jarjare, wanta san dhabuun ykn gadda cimatti seenun adabama.


text:
Shamarree Laakkaa Mitikkuu Nagaasaa magaala Finfinnee keessatti dhalattee kan guddatte yoo ta'u baruumsa sadrkaa duraa fi lammaffaa fixxee qabxii olaanaan dabartee Yunivarsitii Maqaleetti ramadamtee barnoota Doktorummaa Fayyaa jalqabuuf otuu jettuu maatiin ishee gara Yunaaytid Isteetesitti godaane.
Ameerikaa keessattis digirii duraa Baawulojii fi Saaykoloojiin xumurtee eebbifamuun barnoota ishee itti fufuuf gara kutaa Ohaayoo magaala KIliivlaanditti godaante. Karoora manaa baateef otuu fixaan hin baasiin Amajjii 13 bara 2013 konkolaataa guddaan daandii irraa cabbii haxaa'uu ishee rukutee gara meetra 30 lafa irra eega ishee harkisee booda achitti ishee gatee miliquu isaa polisootaa fi sabaa-himaan naannoo sanaa gabaasaa turan.
Wal'ansa fayyaa jabaa fi wal irraa hin cinnee kan waggaa lama caalaa fudhateen Laakkaan jireenya haaraa akka daa'iima reefuu dhalattutti jalqabde. Dubbachuu, barreessuu, adeemuu fi kanneen biroo tokko jettee jalqabuun jabaattee dhiyeenya kana Yunivarsitii Joorj Waashingtan irraa Fayyaa Uummataa keessattu imaammata Fayyaa (public Heath, majoring in Health Policy) digrii lammataa ykn Maastarsii ishee argachuun eebbbifamtee jirti. Guutuummaa seenaa ishee caqasaa.
Kutaa 1ffaa:
Kutaa 2ffaa:


text:
Qopheessaan: Liqa Gubaa’ee Qalama Warqi Wubineh
Gara Afaan Oromoottii kan hike:- Soorii Moosisaa
Gooftaa
fi Fayyisaan keenya Iyyasuus Kiristoos erga cuuphaameen booda guyyaa afurtama kan
soome; nutis akka soomnuuf Mana Kiristaanaa keenya irraa kan ajajamne keessaa
Soomni Guddaan isa tokko dha. Nuti amantoonni gocha Gooftaan keenya raawwate
fakkeenya godhachuudhan ni soomna. Soomni Guddaan torban saddeet (guyyoota 55)
qaba. Sanbattan Sanbata Duraa 8 fi Dilbata 7 of keessaa qaba. Kunis guyyoota 15
jechuu dha. Guyyoota 15 kana keessattis nyaata soomaa ykn bu’aa loonii fi
beelladotaa manaa kanneen biroo irraa soomama malee midhaani fi bishaan irraa waan
hin soomamneef guyyoota 40 ta’a. Soomni kunis maqaa garaa garaatin waamama.
- Sooma Guddaa:- Gooftaan keenya erga cuuphameen booda kan
soome waan ta’eef; “Waaqayyo guddaa dha, magalaan waaqa keenya garaa irratti
galanni guddaa dha.” Faar.47(8):1
“Gooftaan keenya guddaa dha humni isaas guddaa dha.” Faar.146(7):5 akkuma
jedhame Gooftaan keenya kan soome waan ta’ef Sooma Guddaa jedhame.
- Sooma Hudaadee:-Hudaadee jechuun lafa qonnaa ykn ooyiruu
mootummaa bal’aa jechuu dha. Hojii ooyiruu mootummaa kana namni hundumtuu itti
bobba’ee hojjata. Soomni Gooftaa baay’ina guyyootaan soomawwan kanneen biroo
caala. Akkasumas, soomni guddaanis sooma Gooftaan keenya Mootiin samiif lafaa
soome waan ta’eef namni hundumtuu akkuma
hojii ooyiruu mootummaa irratti bobba’ee hojjatu sana, sooma Gooftaa soomuu akka qabu agarsiisuuf Sooma Hudaadee jedhame.
- ‹‹በአተ ጾም›› jedhama:
seensa soomaa jechuu dha.
- Sooma Afurtamaa jedhama:- Gooftaan keenya Iyyasuus Kiristoos
guyyaa afurtamaa fi halkan afurtamaa waan soomef. Maat.4:1
- Sooma Gooftaa (Iyyasuus):- Gooftaan keenya soomee soomaa
jedhee waan ajajeef.
- Sooma Muusee
Kan Gadi-Bu’e (Zawarada)
Torbeewwan
sooma guddaa keessaa inni jalqabaa kan
gad-bu’e ykn Zawarada (bara
Addaam) jedhama. Zawarada:- jechuun
gubbaa irra kan dhufe, kan gadi bu’e jechuu dha. Kunis Waaqni keenya Addaamii fi
ijoollee isaa du’a irraa fayyisuuf Gooftaan keenya Iyyasuus Kiristoos nama
ta’uu isaa fi hojii fayyinaa raawwachuu isaa agarsiisa. “Samii irraa kan bu’een
alatti gara samiitti kan ba’e hin jiru.” Kan jedhe jecha Gooftaa Keenya Iyyasuus
Kiristoos irraa ka’uun hayyuun Qulqulluun Yaareed “ዘወረደ እምላዕሉ አይሁድ ሰቀሉ ወሚመ ኢያእመሩ እግዚአ ኵሉ ዘየሐዩ
በቃሉ፡፡”
jechuudhan jalqaba Digguwaa Soomaa irratti guyyaa kana ibse. Hiikni isaas
“Addaamin fayyisuuf samii irraa kan bu’e Yihuudonni fannisan. Aangoo samii kan
qabu Gooftaa hundaa akka ta’e eenyumtiyyuu hin beekne.” Kattabbiin (ድርሳን) kunis Mana Kiristaanaa keenyatti Sanbata jalqaba soomaa
ta’e jala bultii isaa ni faarfatama, ni galateeffama. Torbee kana keessayyuu
dilbaataaf Wiixata galatni dubbatamu kitaabolee Ooritii fi Raajotaa keessaa kan
fudhatamanii dha. Lammaffaa torbeen kun Muusee jedhamuun beekama. Waaqayyo
Gooftaan samii irraa bu’uu fi fannoo irratti fannifamuun Addaamin fayyisuu isaa
waan yaadachiisuufi dha. Dabalataanis, torbeen kun Sooma Hirqaal jedhama.
Hirqaal (Eeraaqliyas) mootii Biizaantaayinii ture. Torbeen kun maqaa isaatin
sababni waamamuuf bara sanatti
Faarisoonni Iyyeruusaalemiin weeraranii Fannoo Gooftaa keenyaas booji’anii
fudhatanii turan. Mootin kunis gara Faaris deemee Fannoo Gooftaa isaan irraa
fudhatee gara Iyyerusaalem deebi’eera. Hirqaal Faarsi wajjin osoo wal hin
waraanin dura Duuka Bu’ootni Sinoodoosii isaani irratti namni nama ajjeese
umurii isaa guutuu haa soomu jedhanii murteessanii seera baasanii waan turaniif
soomii kana sodaatee waan tureef amantoonni Iyyerusaalem turan yaada isaa kana deeggaruun
“ati diina keenya nuuf balleessi, Fannoo Gooftaa keenyaas nuuf deebisi malee umuriin
nama tokkoo 70 yoo baay’ate 80 waan ta’eef guyyaa shan shan addaan qooddannee
siif soomna” jechuun soomaniifi jiru. Kana bu’uura godhachuun warreen hin
hubanne si’a tokko soomuun kan dhiisan yoo ta’u; warren hubatan garuu,
dursayyuu Duuka Bu’oonni soomaa turan jechuun waggaa waaggaadhan jalqaba sooma
guddaatti sooma Hirqaal kan sooman ta’eera. Manni Kiristaanaa keenyas kana
bu’uura gudhachuudhan torbee jalqaba Sooma Gooftaa Keenya Iyyasuus Kiristoos
maqaa sooma Hirqaal jedhu kennuufin akka soomamu taasisteetti. (Sinkisaara
Bitootessa 10). Sooma Digguwaa Qulqulluu Yaared irratti Zawarada jedhamee kan
beekamu waqtii sooma afuurtamaa keessaayyuu Katabbii (Dirsat) torbee jalqabaa faarfatamu
dha. Yaadni ijoon of keessatti qabates faayidaa soomaa, kadhannaa, kennaa fi jaalalaa
guddisee kan barsiisu dha. Hayyichi Qulqulluu Yaareed Digguwaa Sooma irratti
“Waaqayyo Muuseedhaan uummannis horiinis hundumtuu sanbata dadhabbii isaanii irraa
haa boqotan jedhee ajaje.” jechuudhaan sanbatni
ilma namaaf qofa osoo hin taane lubbuu kan qabu hundi akka itti boqatu jechuun
guyyaa boqonnaa ta’uu ishee dubbata. /S.Ba’uu.20:10, 25:12,/. Waqtiin (barri)
kunis bara sooma Muusee jedhama. Sooma soomuun fedhaan qofa osoo hin taane kan
ajajamee dha. Raajichi Iyyu’eel “Sooma fi qabadhaa, cimsaa, Sagantaa Kadhannaa
labsaa, jaarsoliis mana uumaa keenyaatti sassabaatii tokkummaadhaan garas Waaqayyootti
iyyaa.” Jedheera. Iyyu.1:11, 2:12, 12:15-16 Duuka Bu’aa Qulqulluu Phaawuloosis “Soomaa
fi Qulqullummaadhaan murtaa’atii Waaqayyoon tajaajilaa.” Jedheera. 2Qor.6:4-6
Soomni
osoo hin barbaachisnee ta’eetii Gooftaan keenya “Yeroo soomtaniitti akka warra
of-tuultotaa (of-agarsiistotaa) hin ta’inaa…qajeelummaaf jedhanii kan beela’an
kan dheebotan isaan eeebbifamtoota dha.” Jedhu ture. Maat.5:6-16 Raajichi
Daawwitis “Jilboonni koo soomuun dadhabaniiru, foon koos dibata dhabuun
huuqqateera.” Faar.108:24 jechuun isaa barbaachisummaa soomaa nu hubachisa.
Daan.9:3-4, 10:5 Akka maxxantuutti nama waliin kan jiraatu afuurri xuraawwaan
seexanni kan bahu soomaan akka ta’e Gooftaan keenya Iyyasuus Kiristoos
dubbateera. Maat.17:21, Maar.9:2
Qulqulloonni
Duuka Bu’oonni “Misirroon isaan biraa yeroon itti fudhamu ni dhufa yeroo san ni
soomu” kan jedhe jecha Gooftaa bu’uura
godhachuun Gooftaan keenya du’aa erga ka’ee fi ol ba’een booda soomanii seera
soomaas hojjataniiru. H.D.B.13:3 Abboota
318. “Duuka Bu’oonni kan soomanii fi akka soomnu kan ajajan soomuu
qabna.” Jechuun sooma akka soomnu murteessuun isaanii jecha Gooftaa kana bu’uura
godhachuuni dha. Gooftaa fi Fayyisaan keenya Iyyasuus Kiristoos hundeessaa
seeraa kan ta’e guyyyaa 40 fi halkan 40 soomee akka soomnu ajaje malee callisee
soomaa hin jenne. Kanaafuu, soomni ajaja ta’uu isaa hubannee hundi keenyaa
soomu qabna. Soomnee akka eebbifamnu nu haa gargaaru!!!
Galanni
Waaqayyoof haa ta’u!!!


text:
Magaalaa Awwaday keessatti hiriirtoonni daandiin cufuun goommaa karaarratti gubuun hiriira isaanii finiinsaa oolan. Kanumaan wali qabatee Mormii Awwaday keessatti ka’e irratti waraanni Agaazii dhukaasuun yoo xiqqaate namoonni 4 ajjeefaman ja’a oduun garasii nugahe
#Oromoprotests, Mudde 15, 2015Magaalaa Awwaday keessatti hiriirtoonni daandiin cufuun goommaa karaarratti gubuun hiriira isaanii finiinsaa oolan. Kanumaan wali qabatee Mormii Awwaday keessatti ka'e irratti waraanni Agaazii dhukaasuun yoo xiqqaate namoonni 4 ajjeefaman ja'a oduun garasii nugahePosted by Saphaloo Kadiir on den 15 december 2015


text:
Akka warrii hiriira qopheesse jedhetti namii hagii tokko saatii 4-5 makiinaa oofee dhufe.Magaalota akka Torontoo,Waaterluu,Ottawaa fi gara garaa dhufan.
“Barattoota Oromoo hidhuu fi ijjeesuun haa dhaabatuu!Qonnaan bultoota Oromoo lafa irraa buqqisuun haa hafuu!Warri ijoollee Oromoo fixe murtii haa dhiyaatuu fi waan gara garaa gaafatan.”
Bakkalcha Abdoosh warra hiriira mormii kana Ottawaatti qopheesse keessaa tokko“Embaasii Itoophiyaa,CBC(Canadian Broadcasting Corporation) Paarlaamaa Kanaadaa,Ministera Haajaa Alaa Kanaadaa, Embaasii USA Ottawaa jiru duratti hiriira baana.”
Najaat Nureddiin Kanaadaa,magalaaa Torontoo dhufte ”barattoota haqaaf falmatan ijjeesuun akka dhaabbatu falmachuu fi barattoota Oromoo waliin dhaabbachuuf dhufee.”
Raayyaa Caalaa Torontoo dhufe “Kanaadaan hamma hammaatti callisaa turee…mootummaan Kanaadaa doolara miliyoona hedduutiin Itoophiyaa gargaaraa jira horiin sun garuu ummata keenna hiraarsaa waan jiruuf akka gargaarsii sun dhaabatu barbaanna.”
Warrii hiriira bahe kun akka mootummaan Kanaadaa rakkoo Oromoon keessa jirtu hubatu gaafachuuf waajjira mootummaa biyya sunii gara garaatti xalayaa galfanne jedha.


text:
Somaaliyaan waggaa 11 keessatti beelli marsaa lammataa ishee mudachuufkan jiru ta’uun ibsamee jira. Kunis waggoota 40 keessatti caama hamaa mudateen erga waggaa lamaa as roobnii dhabamee omishinii facaafamee karaatti hambisee beeleedaalees eega fixee booda.
Abdiin Robaaf jiru marsaa 5ffaaf dhabamee yeroo jiru kanatti, lubbuu ummataa baraarsuuf yeroon gagaabbataaa kka jiru baatii kana keessa kan akeekkachiis kenname yoo ta’u, arjoomtoonni gargaarsa kaayyoo kanaaf oluu dablataan akka kennan gaafate.
Tokkummaa mootummootaa tti aangawaan gargaasa dhala namaa kan ta’an Martiin Griifiz akka jedhanti, haallii amma jiru beela isa bara 2011 mudatee uummata 260.000 galaafate sana caala.kanneen yeroo sana dhuman keessaa walakkaa caalaan ijoollee umriin isaanii waggaa 6 gadii turan.
Sababaa duula waraanaa Yukreen keessatti gaggeeffamuun kan ka’e, gargaarsii suuta gara Somaaliyaatti tirataa jiru kun, gatii geejiba ittiin ergamee fi gargaarsii hatattamaa gatiin akka dabaluu taasisee jira.
Namoonni hedduun gargaarsii ergame kun keessumaa ijoolleef erga yeroon dabree booda dhaqqaba sodaa jedhu qabu.


text:
jjeessu ersus joseus jeesua jeisus jwesua ekesus jeesa jeeds jewssus hesus jeesss kesus jeedus jrecus jresu jjeesus jeeszus heesuz hwesus jeeuas ejesud jeesuf jeeusc jewss jeeesuss jweaus heseus jressu ejeus jeesya keesys jorsus joesuc jwesuss heesuc jeeezus joess heesu jeosua jeeeesus jeecud jesous joeesus jseus jeswus jeessu jeesuss jersuc jeeccus keecus jeesos jeeauss keseus jeeuzs eesuz jeosud jeests jeersus jjeecus heessu jeossus ewsus jreesus jeeauus jeezus jeaus jeeas eejesus jeessuc joesua jeesd jees eezus
(lue lisää)
torstai, 21. joulukuu 2006


text:
Gamtaa Carraa Walqixxummaa fi Bakka Bu’ummaa Haqaa-GCW-BBH (Alliance for Equal Opportunity and fair Representation – AEOFR)
Hundeeffama irra kan jiru gamtaan kun, Dhaabbata Safariom irratti duula banuudhaan imala isaa takka jedhee injifannoon kan eegale, yeroo ammaa damee Oromiyaa dabalatee sabaafi sablammoota akka Affaar, Walaayittaa, Sidaamaa waliin hojjachuu kan eegale akkasumas, saboota carraa walqixaafi hirmaannaa haqa-qabeessa barbaadan dabalaa kan simatu tahee biyya keenya Itoophiyaa keessatti kallattii hundumaan hirmaannaa haqa-qabeessaa fi carraa walqixaa hojiirra akka ooluuf gahee keenya bahuuf humna dargaggeessaa gurmaayedha. Ibsi kun kallattiidhaan Gamtaa AEOFR-Damee Oromiyaa irraa kan kenname yoo tahu, Imala haqa haqaaqame gaafachuun eegalameefi kallattii gara fuulduraa bifa armaan gadiitti gabaabsee tarreessa:
– Imalli haqa haqaaqame gaafatu takka jedhee dhaabbata Safaricom irraa eegale injifannoo-waloo ajaa’ibaa ifatti muldhate argamsiisuun kan eegaleefi injifannoowwan arganne lafarratti akka gadi bu’aniif qindoominnaan hojjachaa jiraachuu yoo ibsinu GAMMACHUU guddaadhaani.
– Injifannoo duula Safaricom irratti gaggeessineen argame kan Ummata Oromoo hunda mataa Ol-qabachiise waan taheef, qindoominni keenya humna keenya akka tahe amanuu qofa osoo hin taane waltumsuudhaan tulluun nuti hin sochoofne akka hin jirre kan qabatamaan itti-hubanne akka tahe hedduu keenyaaf barnoota guddaa ta’ee darbeera.
– Injifannoo arganne jennu tokko tokkoon maqaa tarreessinee waamuu keenyaan dura waanti qabatamaan lafarratti haa muldhatu jennee waan amannuuf ammatti maqaa waamnee tarreessuu irraa ofqusanneerra.
– Gaaffiin qindoominnaan karaa Safaricom takka jedhee jalqabame kun dhaabilee hedduu keessatti deebii argachuu qaba jedhee kan amanu gamtaan keenya, #AEOFR, damee walfakkaataa Sabaafi Sablammoota Itoophiyaa gaaffii walfakkaataa qaban hirmaachisuudhaan yeroo ammaa gamtaa 4 ofjalatti horateera. Kunis Aadaa, Seenaafi Sirni Gadaa Oromoo kan keessatti dhalannee guddanne kophaatti fayyadamuu, hatuu fi saamuu irraa ilmi Oromoo bilisa tahuu kan mirkaneessu waan taheef, qabatama hawaasa keenyaa ifatti agarsiisa jennee waan amannuuf gammachuu guddaatu nutti dhagahama.
– Imala eegalle qajeellootti lafa qabsiisuu fi hirmaannaa hunda-galeessa tahe mirkaneessuuf, ilmaan Oromoo hundi kallattii Oromiyaa Arfan keessaa, Amantii hunduma keessaa fi Saala lamaan keessaa garee kana keessatti qooda fudhachuudhaan ‘Carraa Walqixaafi bakka bu’ummaa haqa-qabeessa’ akka mirkanaayu gahee isaanii akka taphatan hojiin jalqabame lafarratti gadi bu’ee hojjatamaa kan jiruudha. Kanaanis gamtichi guyyaa kaleessaa Sadarkaa Giddu-galeessaatti ‘Marii Waliinii’ kan gaggeesse yoo tahu karooraa fi kallattii barbaachisaa, akkasumas carraalee jiran irratti mari’ateera.
– Marii Sad. Giddu-galeessatti godhame irratti kan argaman Dargaggota ‘Duula Safaricom’ jalqabaniifi finiinsanii ummata kakaasaa turan, akkasumas Ummata Oromoo bakka bu’uudhaan Dhaabbata Safaricom’ dubbisanii gaaffii ummataa kan kan dhiyeessan hundumti keessatti kan hirmaatanii fi kanneen dabalataan kallattiilee Oromiyaa hunda keessaa gamticha bakka bu;aniidha.
– Marii waliinii Sadarkaa giddugaleessatti godhame kana keessatti, ‘Gamtaan kun qaama ykn garee siyaasaa kamiinuu akka hin hundaayiin’, ‘Garee ykn qaama Siyaasaa kamirraallee ajaja ykn gorsa kan hin fudhatin akka tahe’, ‘Faayidaa ykn fedhii garee ykn namoota muraasaa ykn naannoo tokkoo eegsisuuf osoo hin taane carraalee waggoota dheeraaf akka sabaatti nutti cufamee ture, qoodiinsa maqaan, sabummaan, tuffatamuu Afaan keenyaafi eenyummaa keenyaa afoo dhaabbachuudhaan ilmaan Oromoo hundi lagaafi gandaan, amantiin, maqaan osoo hin taane dandeettii fi beekumsa qabaniin akka lammii biyya kanaatti carraalee jiran irratti hirmaachuufi irraa fayyadamuu akka qaban faayidaa waliiniitiif waliin dhaabbachuu fi waliif tumsuu qofarratti kan fuulleffate ta’uun waliif galameera.’
– Hojiin ‘Carraa Walqixaa fi Bakka Bu’ummaa haqa-qabeessa’ raawwachiisuu gahee mootummaa biyya bulchuu ta’us, mootummaan itti gaafatamummaa sana waan hin baaneef teenyee komii dhiyeessuu irra beekumsaafi humna qabnuun hamma dandeenyu sirreessuuf yaalii nurraa eegamu taasisuu irratti argamna. Sochii dhaabbata Safaricom irraa tokko jenner eegalle kana qaamni mootummaa kamuu haqummaa gaaffii dargaggootaa ta’uu ni fudhata jennee abdanna.
– Bu’uura heera Mootummaa Itoophiyaa Keeyyata 25 irratti ‘Carraa Walqixaafi Bakka Bu’ummaa haqa-qabeessa’ mirkaneessuuf, qaamni mootummaas tahee mit-mootummaa akkasumas, qaamni dhimmi ilaallatu deeggarsa barbaachisaafi gahee isaan irraa eegamu bahachuudhaan sochii gamataa kana jajjabeessu jennee amanna.
– Imala haqa haqaaqame, gamtaan kun dhaabbata Saafaricom irraatti eegaleen dhaabbatichi rifaatuu hamaa keessa seenuu bira darbee, ‘waadaalee adda addaa kallattiifi al-kallattii hedduu kan seene waan taheef, waadaalee ummataaf seeneef deebii dabalataa kennuuf torbaan kana keessa walgahii marsaa 2ffaa nu waamee waan jiruuf… Carraa Walqixaa fi Bakka Bu’ummaa Haqaa gaafanne qabatamaan lafarratti ummatatti agarsiisuuf xiyyeeffannaan hojjachaa jiraachuu keenya mirkaneessina. Akkasumas, tarkaanfiin itti aanu maal akka tahe dhawatumaan kan wal-yaadachiisaa deemnu taha.
– Marii waliinii Sadarkaa giddu-galeessatti godhame kana keessatti, gamtichi siyaasa kamuu irraa walaba tahuu, hordoftoota amantii hundaa hirmaachisuu, kutaalee Oromiyaa hundarraa qooda fudhachiisuu, yoo faayidaan ykn carraaleen kennaman jiraatan ifaatti ilmaan Oromoo ulaagaa guutan dhoorkii tokko malee akka fayyadaman taasisuu. Dabalataanis, Sabaafi Sablammoonni biyyattii hunduu bifa walqixaafi akkaataa heddummina saba isaaniitiin – ‘Carraa Walqixxummaa fi Bakka Bu’ummaa Haqaa’ kanarraa fayyadamoo akka tahan tumsa gochuu irratti gamtaan kun cichoominaan kan hojjatu akka nuuf hubatamu jala-sararree hubachiisuu barbaanna.
– Namoonni Ogummaa adda addaatiin dhaabbaticha keessatti carraa hojii barbaadanii dorgomaa turan, akkasumas dhaabbilee bakka-bu’ummaafi hojiilee adda addaatiif dorgomaa turan, kanneen sababa maqaa, eenyummaafi Afaan isaaniitiif dhiibamanii dorgommiin ala godhaman kallattii adda addaatin Komii dhiyeeffachuufi yoo carraan jiraate hirmaachuuf heddumminaan, namoota gamtaa keenya keessa jiraniif dhuunfaa dhuunfatti gaaffii dhiyeessaa jiru. Gaaffii dhiyaachaa jiru kana dhuunfatti keessummeessuun ulfaataa akka ta’e gamtaan keenya waan amanuuf, wal gargaaruun hojii salphisuuf, bakka barbaachisaa ta’etti miseensota gamtichaaf hojii qooduun hojicha saffisiisuun akka barbaachisu kallattiin kaa’ameera. Gaaffilee dorgommii keessaa dhiibamuufi komii namoonni keenya dhaabbata Safaricomitti dhiyeessuu barbaadan keessummeessuufi qindeessuun barbaachisaa tahee waan argameef, namoonni ykn dhaabbilee ‘Ani/Nuti osoo ulaagaalee barbaachisan guunnuu, muuxannoo gaafatames qabnuu, iddoo ykn hojii sanaaf nama sirrii ta’uu keessan beektanii, garuu maqaa kiyyaaf, eenyummaafi Afaan kiyyaafan dhiibame warri jettan, ragaalee barbaachisoo tahan hundumaa, kanneen Dhaabbatichaaf dhiyeessitanii turtan gara T.E(Email) Gamtichaa: allianceforequalopportunities@gmail.com akka ergitaniifi adeemsa itti aanu obsaan akka hordoftan kabajaan isin hubachiifna. Dabalataanis, kanumaan walqabatee marsariitiin Gamtichaas yeroo gabaabatti kan ifoomu taha.
Gamtichis yeroo yerootti Odeeffannoolee adda addaa hawaasaaf ifoomsaa kan adeemu taha.
Gamtaadhaan haqa keenya gaafanna!
Gamtaa Carraa Walqixxummaafi Bakka Bu’ummaa Haqaa | Alliance for Equal Opportunity and fair Representation – AEOFR | ለእኩል ዕድል እና ፍትሃዊ ውክልና ህብረት
Email: allianceforequalopportunities@gmail.com
Maddi: miidiyaa hawaasaa


text:
Muusaa Manziinii: Osoo sammuun isaa baqaqsamee yaalamuu nama gitaara taphatu
Ogeessi gosa muuziqaa Jaaz lammii Afrikaa Kibbaa osoo ogeessonni sammuu isaa baqaqsanii yaalanii gitaara taphataa ture yeroo gabaabaa keessatti bayyaanachaa jira.
Muusaa Manziinii tajaajila baqaqsanii yaaluu sammuu isaa keessaa xannacha baasuuf sa'a jahaaf taasifame irratti gitaara taphachaa ture.
Kunis dandeettii qubasaa sochoosee gitaara taphachuu danda'u isaa tursiisuufi jedhameera.
''Murtoon kun ogummaa koo kan gidduu galeessa godhatedha,'' jechuun ogeessi muuziqaa fi barsiisaan yuunivarsiiti kun dubbate.
Adeemsichi kan raawwate hospitaala Chiif Albert magaala Darbaan jiruttidha.
Wal'aansichi kan kennameef torban darbe ogeessota ispeeshalistii narviin yoo tahu, erga bara 2006 as dhibeen xannachaa kun narvii isaa waliin akka wal qabatee ture hima.
Dr Eniker qoricha guutummaatti hadoochu fayyadamuu irra xiqqoo akka of beekutti dammaqee wal'aansa baqaqasanii yaaluu hojjechuun balaa sammuurra gahu xiqqeessa jedhu.
Haala kanaan osoo xannacha sana hin baasiin kutaalee sammuu sakatta'uu dandeenya jedhan.
Ogeessonni kunneen laamsha'uu qaamaa ykn hojii dhaabuu kutaa sammuu kan sochii fedha namaa to'atuu xiqqeessuuf akka tooftaa kana fayyadamanis himaniiru.
Muusaa Maanziinii yaala argateef galata erga galcheen booda "ogeessotni fayyaa keenya galata isaaniif malu argataniiru jedhee jin yaadu" jedha.
Guutummaatti gaafa fayyus akka gara waltajjiitti deebi'uu barbaadu himeera.


text:
Tsunamis
Tsunami (tsoo-nah-mee) kan jedhamu kunin waves walitti-qabame demmu yoo ta'u, kan jalqabus yeroo qammi bishaani kan akka gallana dafee bakka isaa irra humna guddan yoo chocho'e dha. Tsunamin kan ka'u danda'un sababa kaneenif ta'u danda'a Earthquake, chocho'a humna gudda bishaan irraa yokan bishaan kessa, olii dhibama volcano, toka'a bishaan jalla , milliqu lafa landslides, dhibaa gudda fi yerro yalli nuclear weaponii bishaan irra. Kuni hundinu tsunami fidu danda'u. Midhaan tsunamin fiddu danda'u kan bekkamu hin dandenne hanga nama riffachisu danda'u garagaruma qaba.
Maqaan tsunami jedhu kuni kan dhufe Afaan Japan irra yoo ta'u, hikkan immo harbor dha. Akka afaan Japanitt jechi tsunami jedhu kuni akka waan tokkotti (singular) fi akka waan bayyetti (plural)itt fudhatamulle, English kessatti tsunami akka waan tokko, tsunamis immo akka waan bayye (plural)iit fudhatama. Maqaan kun kan ba'ef namotta qurxummi qabaniin yoo ta'u, akki basuu danda'anif guyya tokko qarqara bishaan isaani dhaqan "harbor"iin isaani tsunamin cacabe ergaa argani bodaa. Isaanis bishaan bana jiru (open water) kessa "wave" ni jirra jedhani hin egne ture. Tsunamin Japanese history kessatti bayye kan jirru yoo ta'u, kan galma'e bekkamu hanga 195 ni ta'a.
Tsunamin qarqara gallana (offshore) irratti olii dherina wave bishaani (amplitude yokan wave height) diqqa kan qabu yoo ta'u wavelength dherra (Km dhibaan lakka'amani qabu), walumma galatti kanaf tsunamin osso hin bekamin gallana kessani dabru. Tsunamin tidal wave jedhamani bekkamu kunis, yoo lafa dhaqabani waan cimma ta'anii, tide (olka'u fi gaddi bu'u bishaan) gudda qabattu. Kuni immo "tide" bishaan irra kan gargari itti gorun, bishaan irratti "wave" salpha kan bubeen demmu yoo qabattu kun immo waan nami yerro hunda gallana kessatti argu danda'u dha. Haa ta'u malee tsunamiin "tide" (olka'u fi gaddi bu'u bishaan) wajjin wal-fakkena homma waan hin qabnef oceangrapherotni akka maqqa "tidal wave" jedhu akka hin fayyadatamne dhowwu.


text:
Mirga walii gala kan barnootaa keessumaa ijoollee durbaaf kennuun, inverstmentii guddisuuf deebii isa ol aanaa dha. “Qorannaan dhiyeenyaa tokko akka mul’isutti, doolaara tokkoon tokkoon isaa mirga ijoollee durbaa fi barnoota isaaniif oolchuun, biyyoonni guddataa jiran doolaara $2 fi saantima 80 ta’ee akka deebi’uuf taasisa. Waggaan barnootaa itti dabalaa tokko, galii dubartii tokkoo dhibba irraa harka kudhanii gara digdamaatti ol guddisuu danda’a.
Itti dabaluu dhaanis, waggaan barnootaa itti dabalaa tokko tokkoon isaa dargaggoon tokko carraa walitti bu’iinsa keessa seenuu dhibba irraa harka digdamaan gad xiqqeessa. Kan nama gaddisiisu, weerarri COVID-19 sirna barnootaa naannoo addunyaa miidhee jira. Kanaaf ijoolleen durbaa, baqattoonnii fi namoonni biyya ofii keessatti mana qe’ee ofii irraa buqqa’an, amma iyyuu carraa mana barnootaa dhaquu argachuu hin dandeenye.
Kanaafi kan jarmayaan gargaarsa misoomaa addunyaa kan US USAIDn barnootaaf deggersa doolaara miliyoona $37 haaraa sagantaa “barnoonni dhaabatee hin eegu” jedhuuf kan labseef.
Sagantaan “barnoonni dhaabatee hin eegu” jedhu kun, barattoonni daree barnootaatiin ala akka baratan, humna aduutiin reediyoo hojjetu irratti barnoota tamsaasuu dhaan naannolee walitti bu’iinsi keessa jiru barnoonni akka dhaqqabu daandii itti dabalaa saaqa.
Naannolee wal waraansaan bututan Afgaanistaan, Yemenii fi Itiyoopohiyaa keessaa sagantaan kun ijoollee fi dargaggoonni moggaatti ittifaman kanneen miliyoonaan laka’aman barnoota isaanii akka itti fufan gochaa jira.
“Yunaayitid Isteetis, sagantaan “barnoonni dhaabatee hin eegu” jedhu bara 2016 erga hundeeffamee qabee gargaaraa jirti. Deggersa keenya illee guddisuu keenyaaf boonuutu nutti dhaga’ama… Sababiin isaas ennaa barnoota qulqullina qabu qixxee ennaa argamu, ba’iin isaas ifa gala dha: guddina dinagdee guddaa, bu’aa fayyummaa wayyaawaa ta’e, dimokraasii cimaa, hawaasa nagaa qabuuf daran cimaa akkasumas ijoollee fayyaalessa ta’anii fi milkaa’ina argatan argamsiisa jechuu dhaan gulaalaan har’aa yaada isaa xumura.


text:
Siiraa-Lakk.5
Seenaa Warra Arbaa (As’haabul Fiil)
Seenaan kuni Qur’aana fi hadiisan kan mirkanaa’edha. Qur’aana keessatti suuratu fiil gara seenaa kanaa akeekti. Boodarratti suurah tana guutuu ishii ni dhiyeessina. Hadiisa keessatti immoo: Rasuulli (SAW) yeroo Hudeybiyah hanga bakka As-Saniyyah jedhamtu gahanitti adeemsa itti fufan. Bakka kanatti gaalli inni yaabbatu jilbifattee gara fuunduraatti deemu didde. Namoonni ni jedhan, “Hal,Hal! (Jecha kana yommuu gaalli deemu didde itti fayyadaman) Dhaabbachuu didde akkasumatti jilbifattee turtee. Ammas namoonni ni jedhan, “Al-Qaswaa [lafatti] gogde.(Al-Qaswaa gaala nabiyyiiti (SAW)). Nabiyyinis (SAW) ni jedhan: Al-Qaswaan hin gogne, suni amala ishiiti miti. Garuu arba Kan qabetu ishiis qabee. (Akkuma Rabbiin arba Abraha gara fuunduraatti akka hin deemne dhoorge, gaala tanas akka hin deemne dhoowwe.) (Sahiih Al-Bukhaari 2731)
Seenaa warra arbaa ilaalchisee siiraa Nabiyyii Abu Haatim gabaase keessatti haala kanaan dhufee jira: Mootiin Yaman keessatti arba qabuun ni madaqse. Mootiin kuni hundeen isaa Abisiniyaa (Habashaa) irraayyi. Maqaan isaa Abraha jedhama. Sana’aa keessatti Betakiristaana ijaarun “Al-Qulleys” jedhee moggaase. Hajjii Arabootaa gara beetakiristaanaa kanaatti akka garagalchuu ni odeesse. Kana galmaan gahuuf gara Makkaa deemee Ka’aba akka diigu kakate. Mootota Himyar keessaa mootiin Zuu Nafar jedhamu lolaaf gara Abrahaatti bahe. Garuu Abrahaan isa moo’atee ni booji’e (ni hidhe). Zuu Nafar Abrahaan akkana jedhe, “Yaa Mootii! Na hin ajjeesin. Na ajjeessu irra na tursiisuun kee faaydaa siif qaba.” Innis ni tursiise garuu ni hidhe.
Ergasii Abrahan hanga biyya Khas’am jedhamtutti dhiyaatu gara Ka’abaa deemutti qajeele. Yeroo biyya Khas’am tanatti dhiyaatu, Nufeyl bin Habiib Al-Khas’amiyyi fi gosoota Yaman irraa warri isa waliin jiran lolaaf gara Abrahatti bahan. Garuu Abrahaan isaan ni moo’ate, Nufeylinis ni booji’e. Nufeyl ni jedhe, “Yaa Mootii! Ani lafa Arabootaa garmalee beeka, kanaafu na hin ajjeesin. Harki lamaan kiyya kuni ummata kiyya irratti dhagahuu fi ajajamu qabu (kana jechuun ummanni kiyya akka siif ajajaman waadaa siif gala).” Innis isa ni tursiise. Nufeylis hanga Xaa’if gahuutti karaa Abrahatti agarsiisu itti fufe.
Xaa’ifitti namni Mas’uud bin Mu’attab jedhamuu fi namoonni gosa Saqiif irraa Abrahaan wal-qunnamuf bahan. Mas’uud ni jedhe, “Yaa Mootii! Nuti gabroota keeti. Si fi nu jidduu lolli hin jiru. Wanti ati barbaaddus nu bira hin jiru. Kan ati barbaaddu Mana Makkaan keessa jiruudha. Nuti nama gara sanitti si qajeelchu si waliin ergina.” Isaanis gabricha isaanii bilisa bahe maqaan isaa, “Abu Rughaal” jedhamu isa waliin ergan. Hanga bakka Mugammas jedhamu gahuutti Abu Rughaal isaan waliin deemun ergasii achitti du’e. Isa jibbuu irraa kan ka’e namoonni qabrii isaatti dhagaa darbu. Abrahaan Mugammas irraa nama maqaan isaa Aswad bin Maqsuud jedhamu loltu fuundura erge. Aswadi fi namoonni isa waliin jiran jiraattota Makkaatin wal-qunnamanii gaalota Abdul Muxxalib 200 ta’an qaban (fudhatan).
Ergasii Abrahaan nama Hunaaxah Himyariyyi jedhamu gara jiraattota Makkaatti ajaja kana waliin erge: Isaan keessaa nama hundarra kabajamaa ta’ee gaafadhu. Ergasii ani isaanitti waraana banuuf osoo hin ta’in Mana kana (Ka’abaa) diiguf qofa akka dhufe itti himi.” Hunaaxanis hanga Makkaan seenu deemu itti fufe. Ergasi Abdul Muxxalib bin Haashimin wal qunname. Hunaaxan ni jedheen: Isin yoo isatti waraana hin baniin, isinitti waraana banuuf akka hin dhufne sitti beeksiisuuf mootiin gara keetti na ergee jira. Mana kana diiguf qofa dhufe. Ergasii isin irraa garagala.” Abdul Muxxalibis ni jedhe, “Nu isaan wal hin lollu; Isaa fi manaa walitti gadi dhiifna (kana jechuun, nuti isa fuundura hin dhaabbannu. Yeroo muraasaf makkan gadi dhiisne baana.) Yoo Rabbiin Mana diigu irraa isa hin dhoowwin, Rabbiin kakadhe, isa waraanuf nuti humna hin qabnu.”
Hunaaxan, “Beena na waliin deemi” jedhe. Abdul Muxxalibis hanga bakka waraanni Abraha qubate gahuutti isa waliin deeme. Zuu Nafar hiriyyaa Abdul Muxxalib ture. Abdul Muxxalib, Zuu Nafarin ni jedhe, “Yaa Zuu Nafar! Wanta nutti bu’e kana nurraa deebisuu dandeessuu?” Innis ni jedhe, “Nama hidhamaa ganama ykn galgala ajjeefamu irraa nagaha hin taane bira gargaarsa maaltu jiraa? Garuu namticha arba eegu “Aniis” jedhamu itti siif erga. Kheeyri irraa wanta danda’e mootii biratti akka siif hojjatu fi sadarkaa ati qabduu akka ol guddisuu nan ajaja. Aniisitti ni erge, innis ni dhufe. Zuu Nafar ni jedheen, “Namni kuni hogganaa Qureeshati. Abbaa daldaltoota gareen deeman Makkaati. Lafa diriiraa keessatti namootaa fi gaara keessatti bineensota kan nyaachisudha. Mootin gaala 200 jalaa fudhate jira. Isa fayyadu yoo dandeesse isa fayyadi. Dhugumatti inni hiriyyaa dhiyoo kiyya.”
Aniis Abrahatti seenun ni jedhe, “Kuni Hogganaa Qureeshati. Abbaa daldaltoota gareen deemanii Makkaati. Lafa diriiraa keessatti namootaa fi gaara keessatti bineensota kan nyaachisudha. Sitti seenuuf hayyama si gaafata. Osoo isaaf hayyamte ni jaallatama. Diina sitti ta’uuf ykn si faallessuuf hin dhufne.” Abrahanis ni hayyameef. Abdul Muxxalib nama furdaa, guddaa fi bareeda ture. Abrahan yommuu isa argu, isa ulfeesse kabaje. Isa waliin siree irra akka taa’uu fi isa jalas akka taa’u ni jibbe. Lafa diriira irratti gadi bu’uun isa waliin ni taa’e. Abdul Muxxalib isaan ni jedhe, “Yaa Mootii! Qabeenya baay’ee narraa qabdee jirta. Kanaafu, naaf deebisi.” Abrahanis ni jedhe, “Yommuu si argu, na ajaa’ibsiifte turte. Garuu amma si dhiise.” Innis ni jedhe, “Maaliif?” Abrahanis ni jedhe, “Mana amantii keeti fi abboota keeti ta’e akkasumas eeggumsa isiniif ta’e diiguf dhufe. Waa’ee isaa ilaalchise natti hin dubbanne. Garuu waa’ee gaalaa 200 keeti natti haasofta.” Abdul Muxxalib ni jedhe, “Ani abbaa gaalota kanniiniti. Manni kuni Gooftaa isa eegu qaba.” Abrahan ni jedhe, “Anarraa mana kana hin eegu.” Abdul Muxxalib ni jedhe, “Suni dhimmi keeti.” Abrahanis gaalonni isaa isaaf akka deebifaman ni ajaje. Ergasi Abdul Muxxalib bahee oduu kana Qureeshota beeksise. Karaa gaaraa keessas akka faca’an ajaje. Abrahaan Mughammasatti gara Makkaa seenuf qophaa’e. meeshaa isaanii akka fe’an loltoota isaa ajaje. Arba isaa ni dhiyeesse. Dhaabbi irra osoo jiruu wanta irratt fe’u barbaade irratti ni fe’e.
Gara Makkaa deemuf yommuu qophaa’an, arbi gara fuunduraa deemu didee dhaabbate. Arbichi gara lafaatti maramee jilbifachuutti dhiyaate. Akaafan mataa isaa ni rukutan, garuu deemu ni dide. Itti deddeebi’anii gara fuunduraatti oofuf yaalan, garuu kan hin sochoone ta’e achitti hafe. Gara Yaman ni qajeelchan, innis gara kallatti kanaatti ni sussukee (ni deeme). Gara Makkaatti yommuu garagalchan immoo ni dhaabbate. Ergasi Arbi gaarota naannoo san jiran keessaa tokkotti dheesse.
Loltoota irratti immoo Rabbiin (subhanaahu wa ta’aala) galaana irraa sinbira Balasaan fakkaattu isaanitti erge. (Balasaan muka magariisa habaabo qabuudha). Sinbirroo hunda waliin dhagaa sadii godhe. Dhagaa lamaa harkatti, dhagaa tokko immoo biiki afaanitti baadhatan. Dhagaan sinbirowwan baadhattan akka shunburaa fi misiraati. Yommuu loltoota irra balali’an dhagaa kana isaan irratti gadi furu. Hoomaa waraanaa keessaa namni tokko dhagaa kanaan yoo rukutame, yoosu du’a. Garuu namoonni hundi dhagaa kanaan hin rukutamne. Kana ilaalchise Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Sila Gooftaan kee abbooti arbaa irratti maal akka dalagee hin arginee? Sila tooftaa isaanii dhabama hin goonee? Sinbira garee gareedhaan isaanitti erge. Dhagaalee xuubii (suphee gubate) irraa ta’an isaanitti darbiti. Akka alala (okaa) nyaatamee isaan taasise.” Suuratu Al-Fiil 105:1-5
(Tooftaan isaan baasan Ka’abaa diigudha. “dhabama hin goonee?” Tooftaan isaan galmaan ni geenya jedhanii yaadan jalaa bade. Muraada isaanii (wanta yaadan) hin geenye.[1] “Akka alala (okaa) nyaatamee isaan taasise.” Asf (okaa)-wanta horiin nyaatu ykn irraa nyaatudha. Okaan horiin nyaatu bakka sadiitti qoodama: 1ffaa-Okaa nyaatamee gara faltiitti jijjirame. 2ffaa-okaa horiin irra deemee balfa (koshaashaa) ta’e. 3ffaa-baalli isaa nyaatamee kan jirmii isaa hafee fi gatame. Haaluma kanaan warri arbaas qooda sadii ta’an: Isaan keessaa qoonni 1ffaan– tortoranii fooliin isaanii ajaa’e. Hanga akka faltii horii ta’uutti qaamni isaanii ni jijjirame. Qoonni 2ffaan-walitti marqaman, gariin garii irra bahuun wal caccabsan. Akka margaa fi midhaanii horiin wanta isaanitti tolee nyaatanii kan hafee immoo irra deemanii caccabsan, warri kunis walirra babbahuun wal caccabsan. Margii fi midhaan horiin irra deeman kuni balfa gatamu ta’a. Qoonni 3ffaan-warri arbaa gariin isaanii asii fi achitti faffaca’an. Akkuma jirmaa fi sharxummee horiin baala irraa nyaatanii ergasii asii fi achitti bittinaa’an, warri kunis bakka adda addaatti faffaca’an.[2])
Rabbiin Abraha irratti dhibee qaama isaa miidhu itti erge. Loltoonnis biyya keessa darban hunda keessatti kukkufaa gara kallatti Yamanitti dheessan. Fiixen qubbin abrahas kukkuufu jalqaban. Dhawaatuma fiixen qubaa kukuftuun malaa fi dhiigni keessaa jiga. Yaman yommuu gahuu hiriyyoota isaa hafan keessatti akka caaccuti allaatti ta’e. Ergasii ni du’e.” (As-Siiratu An-Nabawiyyah, By Abu Haatim As-Subtii (fuula 34-39)
Ibn Isihaaqi fi Ibn Hishaam akka gabaasanitti, Abrahan gara Makkaa osoo deemaa jiru, Abdul Muxxalib qubee (wanta akka geengoo) balbala Ka’abaa irra jiru qabate. Qureshota irraas namoonni hagaa isa waliin dhaabbachuun Abraha irratti injifannoo akka argatan Rabbiin gargaarsa kadhatan. Ergasii Abdul Muxxalib qubee balbala Ka’abaa gadi fure. Isaa fi namoonni isa waliin jiran gara gaaraatti dheessan. Gaara kana irra dhaabbachuun Makkaan yoo seene wanta Abrahaan hojjatu ilaaluf qophaa’an. Kana booda gabaasan seenaa akkaata Abraha fi loltoonni isaa itti badan hime.”
Barnootaa fi faaydaalee seenaa warra Arbaa kanarraa fudhatamu
1-Kabajni Ka’abaa ifa bahuu. Ka’abaan mana jalqabaa ibaadaf dachii irratti hundeefame ta’uu waliin kabajni fi gatiin inni qabuu guddaadha.
2-Namoonni ummata ganan dhumarratti salphinna ofirratti fidu. Arabni gariin Abrahaf basaastu ta’an, gariin immoo gara Ka’abatti qajeelchuuf walii-galan. Namoonni kunniin jiruu tanaa fi Aakhiratti abaarramanii jiru. Mee ilaali akka fakkeenyatti Abu Rughaal. Qabriin isaa mallattoo ganuu taate. Seenaa keessatti namoonni garmalee isa jibbu. Namni kamu yommuu qabrii isaa biraan darbu dhagaan rukuta.
3-Dhugaan waraanaa Rabbii fi diinota Isaa jidduutti adeemsifame ifa bahuu- Abdul Muxxalib akkana jechuun ergamaa Abrahaatti hime, “Nu isaan wal hin lollu; Isaa fi manaa walitti gadi dhiifna (kana jechuun, nuti isa fuundura hin dhaabbannu. Yeroo muraasaf makkan gadi dhiisne baana.) Yoo Rabbiin Mana diigu irraa isa hin dhoowwin, Rabbiin kakadhe, isa waraanuf nuti humna hin qabnu.” Kuni waraana Rabbii fi diinota Isaa jidduutti adeemsifamu agarsiisuf jechoota gadi fageenyaan kan ibsameedha. Hanga fedhe humni diinota guddaa haa ta’u, sakandii takkaaf humnaa, qabaa fi dandeetti Rabbii fuundura dhaabbachuu hin danda’an. Inni (subhaanahu) jireenya kan kenneedha. Yeroo fedhettis kan fudhatuudha.
4- Kabajni Araboonni Mana Rabbii qulqulluuf qaban ni dabale. Mana kana, tapha mufsidoota (balleessitoota) fi warra mala baasan irraa ni eege. Akkasumas, Kabajni Araboonni Qureeshotaaf qaban ni dabale. Ni jedhan, “Isaan namoota Rabbiiti. Inni isaaniif gahe, diina isaan irraa deebise.”
5-Seenaan Arbaa ragaa Nabiyummaa agarsiisan keessaa tokko-Hayyoonni akka Al-Maawardii fi Ibn Taymiyyah seenan arbaa mallattoolee nabiyummaa Muhammad (SAW) agarsiisan keessaa tokko akka ta’etti ilaalu. Taateen arbaa kuni erga adeemsifamee booda Nabiyyiin guyyaa 50 booda dhalatan.
Yommuu dhaloonni Nabiyyi dhiyaatu, mallattoolee Nabiyumma agarsiisan ni baay’atan. Mallattolee gurguddoo kanniin keessaa wanta Abraha fi loltoota isaatti uumameedha. Akkamitti? 1ffaa-Osoo Qureeshonni Abraha waliin wal lolanii fi ergasii injifatamanii, silaa isaan booji’amuun gabra taasifamu. Garuu Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) Abraha balleessun Nabiyyii akka gabraatti dhalachuu irraa ni eege. 2ffaa-Amantii fi gocha isaanii irratti hundaa’e Qureeshonni loltoota Arbaa irraa eeggamuun isaaniif hin malu. Isaan warra kitaaba irraa hin turre. Kana irra, warra sanama gabbaranii fi dhugaa irraa garmalee fagaataniidha. Gara Makkaan eegutti yommuu dhufne, wanti baay’ee barbaachisaan Ka’abaa kabajuu fi Nabiyyiif karaa laaffisuudha. Yommuu Araboonni wanta Rabbiin warra arbaatti hojjate beekan, Makkaa fi Qureeshota kabaja guddaan kabajan.
Ibn Taymiyaan ni jedha, “Taateen Arbaa kuni, bara Nabiyyiin (SAW) itti dhalate keessa adeemsifame. Namoonni naannawa Ka’abaa jiraata turan mushrikoota sanama gabbaran turan. Amantiin Kiristaanaa (Kana jechuun amantin Abraha) amanti mushrikoota sanama gabbaranii (idol worshipers) caala. Kanaafu, mallattoon kuni (haala ajaa’ibsisaan loltoota Abraha balleesun) warroota achi jiraataniif kan adeemsifame osoo hin ta’in, Ka’abaa [eeguuf] yookiin Nabiyyi bara kana dhalateef ykn isaan lamaanifu ta’a. Kanniin keessaa kamillee yoo ta’e, taateen arbaa kuni mallattoo nabiyummaa isaa agarsiisudha.”
Waa’ee taatee arbaa kana osoo dubbatu Ibn Kasiiris ni jedha, “Kuni ergama Nabiyyitiif (SAW) mallattoo fi haal-dureedha. Sababni isaas, nabiyyiin bara kana dhalate. Akka waan Qureeshotaan akkana jedhameeti: Yaa tuuta Qureeshotaa! Isin Habashaa caalaa gaarii waan taataniif Rabbiin isin isaan irratti hin gargaarre. Garuu Mana durii (Ka’abaa) kan gara fuunduraatti Nabiyyii xumuraa (SAW) erguun isa kabajuu fi tasgabbeessuu eeguuf [waraana Abrahaa balleesse].”[3]
Maddoota
[1] Zaadul Masiir-1590
[2] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-2/18-19, Abdurahmaan Habanka
[3] As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 39-44, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/67-75


text:
Iyyasuusi fi Haadha Isaa Waaqeffachuun Sirriidhaa?-Kutaa 2
Iyyasuus (nageenyi isarratti haa jiraatu) “Ani Gooftaadha na waaqefadhaa” akka hin jenne hundi keenyaa ni beekna. Dhugumatti ergaan isaa guddaan: “Rabbii Gooftaa kiyyaa fi Gooftaan keessan ta’e gabbaraa (waaqefadhaa), Isaan ala wanta biraa hin waaqeffatinaa” kan jedhu ture. Tarii namni kana yommuu dhagayuu, namoonni maal ta’aniitin “Iyyasuus gooftadha” jechuun waaqefatu ree? jechuun gaafachuu danda’a. Gaafi isaa kanaaf deebii karaa adda addaattin kennuun ni danda’ama. Garuu isaan keessaa inni ijoon: osoo sirritti itti hin xinxallin namoota yeroo duri wanta Iyyasuus hin jenne jedhan hordofuudha. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jedha:
“Jedhi, “Yaa warra kitaabaa! Amantii keessan keessatti dhugaan ala daangaa hin darbinaa. Fedhii ummata duraan jallatanii darbanii, namoota heddus jallisanii fi karaa qajeelaa irraa jallatanii hin hordofinaa.” Suuratu Al-Maa’idah 5:77
Kuni Kiristaanotaaf gorsaa guddaadha. Dhugumatti, Iyyasuus gooftaa akka hin taanee ragaalee fi mallattooleedhaan ifa ta’ee jira. Kana booda namni sammuu qulqulluu qabu, “Iyyasuus gooftaa erga hin taane, Kiristaanonni eessaa fidanii gooftaa jedhan ree?” jechuun gaafata. Aayan armaan olii deebii gahaa isaaf kenniti. Iyyasuus gooftaadha ykn ilma gooftaati kan jedhe namoota duraan fedhii qullaa hordofaniidha. Akkuma macaafni qulqulluun mirkaneessu yeroo jalqabaatiif Iyyasuus ilma waaqayyooti kan jedhe nama Phaawulos jedhamuudha.
Namni kuni amanti Kiristaanaa jallisuu keessatti gahee ol’aanaa kan taphateedha. Phaawulos nama Yahuudi ture. Maqaan isaa “Saa’ol” jedhamaa ture. Inni Iyyasuusin hin argine. Yeroo Iyyasuus gara diinii (amantii) Rabbiitti namoota waamu fi isaan gammachisus hin dhageenye. Yeroo isaa jalqabaa irratti, Phaawulos Kiristaanota Iyyasuusin hordofanitti namoota diina ta’an gurguddaa keessaa tokko ture. Inumaa, isaan adabaa fi garmalee rakkisaa ture. Erga Rabbiin Olta’aan Iyyasuusin gara samii ol fuudhee booda Phaawulos tasa gara Kiristaanummaaa seenu isaa labse. Erga itti seenee booda oduu addaa odeessu jalqabe. Yeroo gara Damasqoo deemu ifni akka isa marsee fi gooftaan samii irraa akka itti lallabee ni dubbata. Ergasii gara mana sagadaa deemun “Iyyasuus ilma waaqayyooti” jechuun namoota itti waamu jalqabe. Yeroo san irraa eegale, amantin sobaa kuni Kiristaanota keessa babal’ate. (Ragaaf ilaali Macaafa qulqullu: “Hojii Ergamtootaa Boqonnaa sagal, lakkoofsa 1-6 fi 19-21, Hojii Ergamtootaa Boqonnaa 22, Lakkoofsa 3-11)
Iyyasuus gooftaadha ykn silaase keessaa tokko kan jedhes namoota fedhii qullaa hordofaniidha. Dhimma Iyyasuus ilaalchisee wanta jechuu fi amanuu qaban mari’achuuf yeroo adda addaa keessatti wal gahanii jiru. Wal gahii kanniin keessaa ijoo kan ta’an mee haa eerru:
Wal gahii Tokkoffaa Nikaya (First Council of Nicaea)– Wal gahin kuni ajaja mootii sanama (idol) waaqefatu maqaan isaa Konistantayn jedhamuun bara 325 tti adeemsifame. Konistantayn mootii Impaayara Roomaa ture. Kiristaanummaa fudhachuu isaa erga labsee booda, Kiristaanonni amanti tokko irratti akka wali galaniif bakka adda addaa irraa qeeysota walitti qabe. Namoonni wal gahii kana irratti argaman bakka sadiitti qoodaman:
1ffaa-Warra Rabbiin tokkichoomsanii fi “Iyyasuus gooftaa miti” jechuun mormaniidha. Garee kana nama Ariyos jedhamutu hoggana.
2ffaan-Warra Iyyasuus yeroo hundaa abbaa waliin jiraatadha jedhaniidha. Namni ilaalcha kana deeggaru Paappasi Aleksander jedhamuudha. Akkasumas, namni Asanasiyus (Athanasius) jedhamuus isa waliin ture.
3ffaa-Warra wal gahan keessaa gariin isaanii ilaalcha armaan olii lamaan walitti araarsu barbaadan. Isaan keessaa nama Awsiyoos jedhamuudha. Ni jedhe, “Masiih dhabama irraa hin uumamne. Kana irra, abbaa irraa dhalate.”
Ilaalchi kuni ilaalcha garee lammataa irraa garagaraa miti. Mootiin Konistantayn ilaalcha kanatti dabe. Ilaalcha kana qeeysonni 318 ni deeggaran. Kanneen hafan immoo Ariyosin deeggarun ilaalcha kana ni faallessan. Sababa kanaaf Ariyosi fi deeggartonni isaa ni ari’aman. Kanaafu, qeeysonii 318 wal gahii Nikaya irratti murtoo baay’ee baasan. Isaan keessaa inni ijoon Iyyasuus waaqayyoo akka ta’e labsuudha.[1]
Hafuurri qulqulluun (Manfas quddus) silaasse keessaa tokko ta’uu wal gahii kana irratti hin tuqamne. Kana irra, wali gahiin kuni wal dhabbii isaanii ‘ilmaa fi abbaa’ jedhu ilaalchise furu ture. Hafuurri qulqulluun silaase keessaa tokko kan jedhame yeroo wal gahii Konistantipol (Council of Constantinople) bara 360 keessa adeemsifameedha.[2]
Phaawulos ergaa isaa keessatti yeroo garii Iyyasuus nama akka ta’e dubbata, yeroo biroo immoo waaqayyoo akka ta’e dubbata.[3] Phaawulos wal gahii kanaan dura ture.
Akkuma barreefama armaan olii irraa hubannu, “Iyyasuus gooftadha ykn ilma gooftati.” Kan jedhe Phaawulos, qeeysotaa fi mootii Rooma Konistantayn dha. Akkuma Qur’aanni nutti himu namoonni kunniin fedhii qullaa ofii hordofuun amanti sobaa kana kaa’an. Kanaafi Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa aayah armaan olii keessatti ni jedha: Fedhii ummata duraan jallatanii darbanii, namoota heddus jallisanii fi karaa qajeelaa irraa jallatanii hin hordofinaa.”
Hanga Qur’aanni bu’uutti namoonni duraani kan akka Phaawulos, Aleksander, Asanasiyus fi kanneen biroo “Iyyasuus gooftadha ykn ilma gooftaa ykn sillaase keessaa tokko.” jedhan namoota meeqaa meeqa jallisanii! Dhugumatti namoota baay’ee jallisanii jiru. Ofillee haqa irraa jallatanii namoota biroos jallisan. Haqni: “Rabbiin tokkicha, ilma hin qabu. Kan gabbaramu qabu Isa qofa. Iyyasuus ergamaa qofa. Gooftaa ykn ilma gooftaati miti.” Namoonni kunniin fedhii qullaa isaanii hordofuun, “Iyyasuus gooftadha ykn ilma gooftaati ykn Rabbiin sadaffaa sadeeniti (silaase)” jedhan. Ergasii, Iyyasuusin ni waaqefatan. Haala kanaan, dhugaan ala amantii keessatti daangaa darban. Fedhiin qullaan wanta haqa faalleessuudha. Kanaafu, yaa Kiristaanota! Amantii keessan keessatti dhugaan ala daangaa hin darbinaa. Fedhii qullaa namoota isiniin duraa ofillee jallatanii namoota baay’ees jallisan hin hordofinaa. Isaan hordofuun wanta haqa faallessu hin jedhinaa. Kana jechuun “Iyyasuus gooftadha ykn ilma gooftaati ykn sillaase keessaa tokko” hin jedhinaa.
Guduunfaa
☛Iyyasuus (aleyh salaam) “Ani Gooftaadha na waaqefadhaa” hin jenne. Garuu “Iyyasuus gooftadha ykn ilma gooftaati” kan jedhe namoota isa booda dhufaniidha. Kan akka Phaawulos.
☛Sababa ergaa nama kanaatin, “Iyyasuus gooftaadha moo gooftaa miti” jedhu ilaalchisee wal dhabbii fi mormiin kiristaanota jidduutti ni uumame. Mormii fi wal dhabbi kana furuuf wal gahin bara 325tti ni adeemsifame.
☛Namoonni wal gahi kanarratti argaman: warra Rabbiin tokkichoomsan, “Iyyasuus gooftaa miti.” jedhanii fi warra “Iyyasuus abbaa waliin jiraatadha” jedhaniidha. Namoonni yaada jalqabaa deeggaran Ariyosi fi hordoftoota isaati. Namoonni yaada lammata deeggaran immoo paappasi Aleksandarii fi mootii Roomaa Konstantiyinidha.
☛Xumura wal gahii irratti: Ariyos fi hordoftoonni isaa “Iyyasuus goofta miti” waan jedhaniif ni ari’aman. Ergasii, Iyyasuus gooftadha ykn ilma waaqeyyooti yaanni jedhu mirkanaa’e labsame.
☛ Akkuma asirraa hubannu: Iyyasuus gooftadha ykn ilma waaqayyoti kan jedhe Iyyasuus osoo hin ta’in, namoota isa booda dhufan kan fedhii qullaa hordofaniidha. Kanaafi, yaanni “Iyyasuus gooftaadha ykn ilma gooftaati” jedhu yaada wal faallessuu fi walitti bu’uudha. Fedhiin qullaan walitti kan bu’uu fi nama jallisuu waan ta’ef, namni sammuu qulqullu qabu yaanni kuni soba akka ta’e takkamaan beeka.
☛Kanaafu, namni wanta namoonni darban lafa ka’aniin gowwoomu hin qabu. Ta’uu baannan, namoota durii ofillee jallatanii namoota biroos jallisan yoo hordofe, adabbii fi dallansuu Rabbiitiif of saaxila. Sababni isaas, Rabbiin ala wanta biraa waaqefachun yakkaa guddaa Rabbiin hin araaramnedha.
Kitaabban wabii:
[1] Juhuud ulamaa’il Muslimiin fii raddi ala nasaaraa fii qarni raabi’a ashar hijriyy-fuula 339-340, (Size 20.3MB)
https://en.wikipedia.org/wiki/First_Council_of_Nicaea[2]
https://en.wikipedia.org/wiki/First_Council_of_Nicaea
[3] Juhuud ulamaa’il Muslimiin fii raddi ala nasaaraa fii qarni raabi’a ashar hijriyy-fuula 383