text:
Ogganummaa Siyaasaa Oromoo fi Sirna Gadaa
(Oromo Political Leadership and the Gada system)
Achii as dhufuu sirna Gadaa fi safuu Oromoo gadi fageenyaan ibsuun yaroo gahaa ta’e fudhatanii qorannoota biyya Oromiyaa keessatti beektota adda addaatiin taasifaman keessa deebi’anii xiinxaluu, qaamaan biyyattii keessatti argamanii manguddoota beekumsaa fi muuxannoo gahaa qaban irraa qorachuu, akkasumas hayyuuwwan (intellectuals) dhimma kana irratti qorannoo gadi fageenya qabu (detail research) taasisuudhaan barreeffamoota fudhatama argatan lafa kaawuu danda’n irraallee hubannoo argachuu gaafata. Walumaa galatti, waayee hoogganummaa Sirna Gadaa fi safuu fi safeeffii sirnichaa irratti hundaawuudhaan baldhinaan dhaggeeffattoota keenya barsiisuun hojjaa fi qophii guddaa akka barbaadchisu ni amanna. Ammaaf kaayyoon qophii kanaa dhimmoota hoogganummaa fi akkaataa uummanni keenya hooggana isaa hordofu irratti hubannaa sirna gadaa, aadaa fi safuu Oromootiif qabnu irratti hundoofnee yaada dhaggeeffattoota keenya jidduutti marii kasee yaada bilchaataa sabni kun ittiin ogganamu kaasuu danda’a jennu dhiyeessuu dha.
Gaaffiiwwan kaafnee ilaallu keessaas: – “ogganummaa siyaasa Oromoo fi ilaalcha hoogganummaa walii galaa (Oromo Political Leadership and general leadership concept) attamiin ilaalla? Essatti wal fakkaatu eessaatti ammo adda addummaa qabaatu? Siyaasni maqaa qabsoo bilisummaa Oromootiin gaggeeffamaa jiru sirna ogganummaa attamiihordofuu qaba? Oromoonni qabsoo bilisummaadhaaf taasifamu keessatti hirmaatan, deggaran akkasumas dhiyeenyaan (closely) hordofan ilaalchi hooggnummaa siyaasaatiif qaban attamitti ibsamuu danda’a? Rakkoo qabsoon Oromoo amma keessa jiruuf hoogganummaan waan gumaache qabamoo hinqabu? Hooggnummaan hordoffii qabaachuu waan gaafatuuf rakkoo siyaasaa Oromootiif hoogganumaadhuma duwwaa komachuu qabnamoo akkaataa hordofummaa (followership) uummata keenyaallee ilaalu qabna? Rakkoo kana keessaa ba’uudhaaf karaa hooggantootaas ta’ee karaa uummata qooda ofii hirraanfatee hoogganuma duwwaa irraa waa hunda eeguu maaltu hojjatamuu qaba?” dhibdees tahe rakkoolee dhalatanii nu laaffisaniif ogganuma qofa komachuun furmaata arganna jennee yaadna moo akka nam tokkeettis nuf frumaata tahuu dandeenya? kanneen jedhaniif KKF kaasuun ni danda’ama.
Gaaffiiwwan kanaa olitti tarreeffamaniifis ta’ee gaaffiiwwan biraa kan hoogganummaa siyaasa Oromoo ilaalchisuudhaan ka’uu danda’aniif deebiiwwan kennaman hubannoo, muuxannoo fi ilaalcha siyaasaa namoonni (murnoonni) adda addaa qaban irratti ijaa hundaawaniif bakka itti wal fakkaatanii fi wal dhaban qabachhuu danda’u. Kaayyoon qophii kanaas deebii walii galaa tokko kennuu yookii dhaggeeffattoonni keenya gaaffiiwwan kanaaf deebiiwwan walfakkaatan akka qabaatan taasisuu miti. Kaayyoon guddaan qophiin kun irratti hundaaye, hooggantummaa siyaasa Oromoos ta’ee akkaataa uummatichii hoogganummaa waliin deemaa ture, ammas deemaa jiruu fi gara fuunduraattillee deemuu qabu ilaalchisee gaaffiiwwan ka’uu danda’an tokko tokko lafa kaawuudhaan akka sirna Gadaa fi Safuu Oromootti yaadota deebiillee ta’uu malan jennee amannu dhaggeeffattoota mari’achiisuu danda’an dhiyeessuu yaaluudha.
Haala qabatamaa qabsoon Oromoo amma irra jiru keessatti gaaffiiwwan hoogganummaa fi hooggana hordofuu ilaalan kaasuun gara fuunduraatti ennaa rakkoowwan qabsoo keessatti mul’atan hiikamanii, dogoggorris ta’ee dadhabbiiwwan adeemsa keessa uumaman hubannaa gahaa ta’e argachuudhaan sirraawan, uummanni keenya hoogganummaa siyaasaa gahaa ta’e irraa qajeelfama kennamu jalatti hiriiree qabsoo bilisummaa akka jabeessu, wareegama irraa eegamus of qusannaa tokko malee akka kaffalu taasisuudhaaf gargaara amantii jedhu qabna. Yoo hubannaa kana hin qabaannu tahe, akka amma deemaa as geeynetti eger borii beekaa siyaasaa nuuf ogganu hafnaan, bakka bu’aa gandaayyuu dhabuuf akka deemnu beekuun dirqii taati.
Sirna Gadaa Hoogganummaa
Akka seenaan uummata Oromoo inni qorannaa dhugaa irratti hundaa’uun barreeffamee fi beektota aadaa fi seenaa irratti qorannaa bara dheeraa taasisan biratti fudhatama qabu ibsutti, Oromoon otoo bittaa alagaa jalatti hinkufiin dura sirna dimookiraatawaa ittiin wal taliigu, wal bulchu Sirna Gadaa jedhamuun kan beekamu qaba ture.
Sirni gadaa sirna Oromoon sadarkaa umrii xinnaa irraa kaasee garee adda addaa keessatti qoodamuudhaan tajaajila uummatatiif of qophessaa guddatee ennaa dabareen isaa (umriin isaa) gahes sadarkaa ogganummaa qabatee yaroo ykn bara murtaayeef ittiin biyya bulchuudha. Sirna Gadaa keessatti dhaloonni tokko umriidhaan qaqqabee daandii sirnichi gaafatuun taayitaa qabachuu jechuun immoo karaa hunda ol’aantummaa qabaatanii bu’aa ofiitiif dursa kennuu otoo hinta’iin uummataaf ergamaa ta’anii karaa bulchiinsaa, seeraa, ittisaa fi kkf tajaajila dhalootaa kennuu jechuudha. Dhaloonni gadaa tokko keessatti taayitaa hoogganummaa irra turemmoo ennaa yaroon gadaa isaa dhume iddoo hooggantummaa hunda gadhiisee dhaloota itti aanutti dabarsa. Dhaloonni hooggantummaa irraa umrii saatiin (dabaree isaa fixuudhaan) bu’es iddoo mirgi hangafummaa isaaf kenne qabateetu kabajaa fi jaalalaan karaa adda addaatiin uummata isaa tajaajila. Bakka dabe sirreessee baka cabettis supphee (repair), wal gorsuun ittiin wal oggana.
Akka seenaan ibsutti sirna Gadaa keessa dhaloonni tooko iddodhuman dabaree Gadaa kootiitiin qabadherra tureetan umrii koo guutuu ol’aantummaadhaan bulcha ilaalcha jedhu qabaachuu hin danda’u. Yaroo murtaayeef (waggoota saddetiif) tajaajila irraa eegamu kennee dhaloota itti aanuutti daandii nagaatiin wal eebbisee taayitaa dabarsuun dirqama dhalootaa kan sirnichi gaafatuudha. Kun immoo sirni gadaa akka sirnoota bittaa biraa sirna ol’aantummaa fi gadi aantummaa, yookii sirna aangoo yaroo tokko qabatame irratti humnaan rarra’anii turuu otoo hinta’iin sirna walqixxummaa fi diimookiraasii isa taasisa. Beektonni hedduun sirini Gada Oromoo sirna diimookiraasii hammaayyatiif fakkeenya guddaa ta’uu danda’a kan jedhaniifis kanaafi.
Seera ittiin bulmaata hawaasummaa Oormo keessaa inni kabajamaan tokkommoo safuu Oromooti. Safuun Oromoo karaa gara garaa ibsamuu danda’a. Jecha “Safuu” jedhuuf garuu hiika tokkicha duwwaa kennuun rakkisaadha. Saba Oromoo biratti waanti fudhatama hinqabne baay’een waan safuu uummatichaatiin ala ta’aniidha. Fakkeenyaaf, hanni, sobni, otoo beekanii yakka gara garaa hojjachuun, wal jibbuun, wal salphisuun, sobaan wal irratti dhugaa bahuun, wal tuffachuun, angafa ofii kabajaa dhowwachuu fi …. kkf safuu Oromootiin jibbamoo dha. Namni faallaa kanaa adeemu safuu hin beeknee waan taheef ummaticha keessaa tufama Akka safuu Oromootti quxusuun hangafa kabajuun, wallaalaan beekaa irraa barachuun, beekaan immoo wallaalaa barsiisuun, waldhabbii jiddu galummaa manguddootaatiin hiikani araarri namoota wal dhaban jidduutti akka bu’u taasisuun, dhiirris ta’ee dubartiin, xinnaas ta’ee guddaan, dhimmoota gara garaa irratti akka wal dhaggeeffatanii wal hubatan taasisun dirqama. Keessattuu namoota isaan dura bu’anii geggeessan kabajuun waan diriqiin namtti fe’amu utuu hin tahin waan adaa fi safuu sabichaa keessatti itti guddatanii fedhii fi jaalaln fudhatanii ittiin bulanii dha.
Namuu akkuma fedhee fi akka ofii jaallatu qofatti hin jiraatu, mirga qabaachuuf mirga namoota kaanii kabajuun safuu dha, fuudhaa fi eerumni, nyaataa fi dhugaatiin, dubbii alanfachuun, beekaa qorachuun, arraba ofii adabachuun, uumaaf ulfina laachuun safuuu dha.
Oromoon ilaaf ilaameetti amana. Waan dhugaa qabatamaan ala waan lafumaa umaniin (artificial) taheen wal hin himatu, yoo himates yoo komates dhuga qabeessa tahuun isa iraa eegama. Waan hiamtuu fi waan komatu irrattis dhugaa waan qabuuf, garaa garummaaa yaadaa yookii ilaalchaa iratti hundaayee wal hin lolu, akka diinaatis wal hin ilaalu. Warri gumaallee wal dhaghee aadaa fi safuu akkasumas hayyoota isa geggeessan kabajee walitti araarama. Oromoon hundi hundee tokko irraa saba madde waan ta’eef akka obbolaatti wal ilaala malee diina wal hin taasisu. Manguddoon Oormoo uummata saani biratti kabaja guddaa qabu. Beekaan Oromoo wallaalaa Oromoo barsiisuun dirqama saati. Kan waa beeku ni kabajama, mala gaafatama, bekaan Oromoo saba ofii daandii dogoggoraa irraa gara daandii sirriitti deebisa. Oromoon fira (dhiiga) ofii dhiifnaan alagaafillee, amma karaa nagaatiin itti dhiyaatetti, kabajaa fi jaalala guddaa kenna. Kuni hundumtuu safuu Oromoo keessatti kan ilaalamuudha.
Siyaasaa Oromoo fi oggana isaa
“ogganummaa siyaasaa” ennaa jennu dhaabni hojjaa siyaasaa hojjachuu irratti hundaayee dhaabbate tokko kaayyoo isaa bakkaan gawuudhaaf hordoftoota isaatiif qajeelcha barbaachisu hunda kennuudhaan hojjaawwan hojjachuudhaaf karoorfate sirna ittiin gaggeessu jechuu keenya. Hojjaan siyaasaa akka adeemsa amantii daandii kana duwwaarra deemuu qabna kan jedhamee hordofamu miti. Haala yaroodhaa gara yarootti jijjiiramu xiinxaluudhaan bakka itti galaa yaadametti daandii geessuu danda’u tilmaamuu, mala ittiin hojjatamus (adeemamus) akkuma haalli gaafatutti gegeeddaruudhaan hordoftoota gaggessuu fi qajeelchuu gaafata. Kunimmoo tarkaanfii hoogganni haala jiru ilaalee yaroodhaa gara yarootti fudhatu irratti hundaawuu qaba. Hoogganummaa ennaa jennuu hordofummaa (followership) akka qabu ijaa agarsiisuuf hoogganummaan siyaasaa hordoftoota siyaasichaa biratti yoo fudhatamuu baate kaayyoon siyaasaa tokko akeeka yaadameef ga’uu hindanda’u. Jechuun, hoogganni siyaasaa gargaarsa/deeggarsa akkasumas kabaja hordoftootaa (miseensotaa) hin qabu yoo ta’e waan dhaabbateef bakkaan gawuu hin danda’u. Miseensonni (hordoftoonni) dhaaba siyaasaa kaayyoo dhaaba isaanii fiixaan baasuudhaaf gara kutannaa, walii galtee fi ciminaan hojjachuu kan danda’an hooggana cimaa kan hojjatee hojjachiisuun yoo gaggeefamani. Hoogganni cimaan qajeelcha bu’aa buusuu danda’u kennuu fi haala ittiin adeemamu barsiisuu, iddoo barbaachisaa ta’ettimmoo yaada hordoftoota dhaggeeffatee irraallee kan baratu ta’uu qaba. Oggaanni cimaan qarooma umamaan gonfate irratti yaada fedhii saba geggessuu dhaghuun cuunfee hojiitti hiikuun fudhatama argachuu dha. Sabni yaada isaa yeroo kennatu dhageeffachuun akka dura bu’aa saba tokkootti tooftaa ittiin hojiitti hiiku malachuu dha
Edda sabni Oromoo sirna gadaas ta’ee safuu Oromoo jalatti akka hinbulle humnaan cabee biyyuma ofii keessatti alagaadhaan dhiitamee bitamuu calqabee kaasee karaa amantii, hawaasummaa, beekumsaa, ilaalcha siyaasaa fi teeknooloojiitiin geeddaramni gurguddaan Oromiyaa, Itoophiyaas ta’ee adunyaa irratti mul’ateera. Geeddaramni kunimmoo akkaataa jireenyaa duwwaa otoo hinta’iin lafa bakka jireenya namoota baay’eellee jijjiireera. Jijjiiramni kunimmoo ilaalchi sabni keenya hoogganummaa siyaasaatiif qabu garaa gara akka ta’u duwaa otoo hinta’iin seenaa fi aadaa Oromoo irraallee kan fagaate akka ta’u dhiibbaa uumeera jechun ni danda’ama. Egaa hoogganummaa siyaasaa daandii sirna gadaa fi safuu Oromootiin wal bira qabanii ilaaluun wal hubannoo gahaa ta’e uumuudhaafis ta’ee sirna boonsaa nuti seenaadhaan beeknu aabbootiin keenya garuu kaleessa ittiin bulaa fi wla bulchaa turan keessaa maal fudhanna isa jedhullee filanii baasuudhaaf nu gargaara. Kanaafuu, Oromoon biyya Oromyaa/Itoophiyaa keessa jiraatus ta’ee kan biyyoota addunyaa gara garaa keessa faca’ee jiraachuuf dirqame, qabsoo bilisummaa keessatti karaa danda’ame hundaan hirmaachuudhaaf hoogganummaa siyaasaa gahaa ta’e barbaada.
Karaa biraammoo namoonni hoogganummaa irra jiran akkaataa itti adeeman, maal akka hojjatan, attamitti akka saba saaniitiif dhaaba saanii gaggeessaa jiran, kkf of duuba deebi’anii ilaaluu qabu. Jechuunis, tokkicha sadarkaa hoogganummaa irra geenyerrawoo waan barbaannu itti himuu fi gumaacha barbaachisaa ta’e qabsoo nuti hooggannuuf akka kennan gaafachuu irraan kan hafe namoota qajeelcha keenya hordofuu qaban irraa homaa hin eegnu jechuu hin danda’an. Isaanumtis yaroodhaa gara yarootti akkaata uummanni isaan hordofuu fi hojjaa isanii ilaalu irratti gaaffiiwwan gara garaa of gaafachuu fi deebii itti barbaaduu qabu. Yoo kan hordofu hin jiru mataa ofii qofa ogganuun hin danda’amu.
Fakkeenyaaf, uummanni dhaabbanneerraaf jennu waan nuti hojjannu attamitti ilaalaa jira? Tarkaanfii nuti fudhanne irraa bu’aa attamii argateera? Waan nuti hojjannu irraan kan ka’e bu’aan uummanni keenya argatee yookiimmoo rakkoon irra qaqqabe jiraa? Walumaa galatti sabni keenya komii attamiitu nurraa qaba? Dogoggorrii nurratti muldhate jiraa? Ijaadhuma iddoo hoogganummaa dhaaba kenyaa qabanne saba niqabsoofnaaf jennu irraa akka malee fagaanneerramoo daandii danda’ame hundaan itti dhiyaanneetu adeemsa qabsoo keenyaa attamitti akka ilaalu irraa barachaa jirra? gaaffiiwwan jedhan kaasanii deebii dhugaa irratti hundaaye argachudhaaf yaaluu qabu. oggantoonni qabsoo Oromoo gaaffiiwwan akkasii of hin gaafatan yoo ta’e uummata dhaabbanneerraaf jedhan sirriin gaggeessaa jirra ofiin jechuu hin danda’an. Sirni dimookiraatawaa ta’e inni Oromoon kaleessa ittiin bulaa ture adeemsa akkasiinu barsiisuuf gahaa dha. Adeemsa kanaa ala baanee waan addunyaa biraa irratti milkaa’e kallattiin sabatti fidna jechuun, of keessa deebi;anii of gamaaggamuun hin jiru taanaan, ogganni kun oggana sirrii miti jenna.
Egaa ilaalchi hardha Oromoonni sirna gadaa fi safuu Oromootiif qaban akkaataa uummanni keenya ogganummaa qabsoo Oromoo hubachuu, horodfuu fi iddoo barbaachisaa ta’ettimmoo komachuu fi sirreessuullee qabu agarsiisuu irratti gayee guddaa qaba. Aadaan boonsaan uummanni Oromoo otoo abbaa biyyummaa isaa hindhabiin itiin bulaa fi dhimma isaa ittiin qajeelfachaa ture ilaalcha uummanni Oromo hoogganummaa siyaasaatiif qabu qofa irratti otoo hinta’iin wal diddaa yookii wal mormii amma Oromoota adeemsa siyaasa Oromootiif ilaalcha gara garaa qaban jidduutti babaldhachaa dhufe sirreessuudhaafillee ga;ee guddaa kennuu danda’a.
Dogoggora Sireessuu
Dirqama hooggannummaa bawuudhaaf hojjaan hojjatamu, murtiin darbu, yookii tarkaanfiin fudhatamu yeroo hunda bu’aa eegame fiduu danda’a jennee eeguun ogummaa miti. Murteen tokko tokkoommoo dogoggrallee ta’uu danda’a. Kana jechuun garuu namoonni ogganummaa isaaniirratti hundaawuudhaan tarkaanfii bu’aa eegame (tilmaamame) fiduu dadhabe fudhatan ta’e jedhaniituma (beekaadhuma) badii dhaaba hoogganan sana irra qaqqabsiisuudhaaf hojjatan jechuunis sirrii miti.
Nama waa hojjatu dhiifnaa qodan ittiin hojjetanillee ni dogoggora. Wanti sammuu dhala namaan hojjetemu dogoggora malee galma gahu hin jiru, hin jiraatus. Kan hindogoggorre Waaqa uumaa fi kan homaa hin hojjanne qofa. Keessumaa, murni (gareen) hojjaa siyaasaa haala rakkisaa ta’e keessatti gaggeeffamu hoogganu sababoota gara garaa irraan kan ka’e tarkaanffii sirrii hin taane fudhachuu ni danda’a. Kan dagatamuun irra hinjirre garuu, hoogganni tokko tarkaanfii fi murtee kamiyyuu ennaa fudhatu kaayyoo dhaabbateef irra miidhaa qaqqabsiisuuf akka hin taaneedha. Murteen kamiyyuu kan kennamu kaayyichi murtee sana irraa bu’aa argata jedhameeti. Murteen (tarkaanfiin) hundimmoo bu’aa yaadame fiduu dhiisuu akka danda’u waan waliif gallu nutti fakkaata. Wanti guddaan dogoggora hojjatame irraa barachuudhaan tarkaanfii dogoggora hojjatame sirreessa hatattamaa (immediate corrective action), fudhachuu dogoggorri wal fakkaataanis akka lammata hin raawwanne of eeggannaa gochuu dha. Ibakka barbaachisaa ta’ettimmoo, dogoggora hojjatame hordoftootaaf ifa godhanii ibsuudhaan dhiifama gaafachuun walitti dhufeenyaa fi wal amantii oggantootaa fi hordoftoota jidduu jiru cimsa. Amanamummaa ogganni sun ummta ogganuuf qabus caalaatti mirkaneess.
Wanti hubatamuu qabu tokko qabsaawota ogganummaa qabatanii kaleessa saba saaniitiif waan haalli keessa jiran isaan hojjachiise hunda hojjatan, hardhas karaa gara garaa hojjachaa jiran saba Oromootu sagalee kennee isaan file yookiimmoo akka seenaan sirna Gadaa isbsutti dabareen gadaa saanii gayeetu iddoo hoogganummaa qabatan miti. Hundumti saaniituu amantii, dandeettii, fedhii, hubannoo fi sabboonummaa qaban irratti hundaawaniitu qabsoo bilisummaa keessa seenan. Edda itti lixanii garuu jaalleewwan waliin qabsaawaniin filamaniitu bakka ogganummaa qabatan malee ofuma saanitiif oggana of taasisan jechuu miti. Qabsaawonni kuni waanti biraa yoo hafe dhimma saba isaanii ilaaluuf dabarsanii of kennuu saaniitiifuu kabajamuu qabu malee salphachuu fi akka malee arraba itti dhiqachuun ofumaafuu of arrabsuun wal hin caalu. Akka aadaa fi safuu Oormoottimmoo umrii (hangafummaa) saaniitiinis kabaja guddaa argachuu qabu. Dogoggorris ta’ee balleessaan hojjatan jedhamullee ragaa qabatamaa ta’een kan ibsamuu danda’u yoo ta’e, daandii seera qabeessa ta’een gaafatamuu qabu malee akka Oromoonni tokko tokkoo yaroo ammaa kana teknooloojii hammayyaatiin gargaaramanii gochaa jiranitti salphachuu hinqaban.
Sabni hedduun hayyuu ofii, beekaa ofii, qabsaawaa ofii kabajuun beekamu. Kan keenya garuu akka Oromoonni tokko tokkoo amma gochaa jirnaitti wal xinneessu nutti fakkaatu. Akkuma qophii kana keessatti irra deddebi’amee ibsuun yaalame Oromoonn immoo, saboota biyya Itoophiyaa sana keessatti argaman kamiyyuu caala, aadaa, safuu fi seenaa boonsaa ittiin wal kabaju qaba. Akka karaa meeshaawwan sabquunnamtii gara garaa argaa, dhagahaa fi dubbisaa jirrutti saba Itoophiyaas dabalatee saboonni biyya adda addaa hoogganoota saani irratti dogoggora argan ifa baasanii dubbatu, ifa baasanii itti himu, wal gorfatu, wal qusatu. Gaaffii yoo qabaatanis ni gaafatu. Akka Oromoonni tokko tokko amma gochaa jiranitti garuu hooggana saanii hin xinneessan, hin abaaran, hin salphisan, maqaa hin xureessan. Oromoo, wal salphisuun kuni eessaa nutti dhufe? jennee wal gafachuu qabna. Adaa qaroominaa hedduun utuu jiruu waan gad nu deebisee guddaa keenya xiqqeessu maaliif dhaalle? Ummanni Oromoo rakkoowwan baay’ee qaba. Rakkoowwn kana keessaa bawuudhaaf immoo akka amma argaa jirrutti faffaca’ee otoo hinta’iin walitti dhufee, ijaaramee, harka walqabatee tokkummaadhaan qabsaawuutu irra jira. Kana taasisuudhaaf hooggana gahaa ta’e nubarbaaaachisa. Akka waggoota darban keessa baay’een keenya argine, dhageenye yookii barreeffamoota gara garaa irraa dubbifne hangafooota keenya warra kaleessa haala rakkisaa ta’e keessatti ijaaramanii dhimma saba isaaniif qabsaawuudhaan bu’aawwan gara garaa amma of harkaa qabnu nnu nbadhaasan ni kabajnu yoo ta’e dhaloota haaraa gara hoogganummaa qabsoo keenyaatti attmaitti fiduu dandeenya? Kuni gaaffii Oromoon hundi irratti yaaduu qabu jenneetu amanna.
Ogganummaatti wal guddisuu
Hoogganni hordoftoota (miseensota) isaa wajjin walitti dhiyeenyaan hojjatu, namoota gara fuunduraatti gara ogganummaatti guddachuu danda’an addaan baasee hoogganummaadhaaf qophessuu qaba. Kunimmoo hoogganni amma taayitaa hoogganummaa irra jiru egeree dhaaba gaggeessuutiif kan yaadu ta’uu isaa agarsiisa. Ogganni qaroo fi fageessee yaadu ‘ani yoon hin jiraanne maaltu nadhibe’ kan jedhu ta’uu hin qabu. Hordoftoota keessaa dandeettii fi fedhii kan qaban ilaalanii gara ogganummaatti baasuudhaaf qopheessuun kaayoo dhaabni siyaasaa qabatee ka’e bakkaan gawuudhaaf miseensota (hordoftoota) gumaacha adda ta’e taasisan adda baasanii beekuu, kaayyoo dhaabni qabatee ka’e irratti amantii miseensonni kuni qaban ilaaluu, fedhii hojjii qabaachuu fi itti gaafatamummaa fudhachuudhaaf qophii ta’uu saanii hubachuu gaafata. Sadarkaan adeemsa sirna gadaa akkaataa ilma gaheessa tokko ogganatti guddasan kanaaf fakkeenyaa bareedaa nuuf tahuu qaba. Qabxiiwwan kuni edda adda baafamaniin booda yaroo gahaa ta’e fudhatanii muuxannoo hojjaa fi leenjiii barbaachisaa ta’e akka argatan taasisuun warra amma sadarkaa ogganummaa irra jirurraa kan eegamuudha. Kanarraan kan hafe dandeetti fi fedhii hojjaa ilaaluu malee kan boru gara ogganummaatti dhufuu qaban hooggna hardhatiif warra jilbeeffatan qofa ta’uu qabu (walitti dhufeenya addaa hooggana amma waliin kan uuman ta’uu qabu) qabxiin jedhu akka ulaagaatti fudhatamuun irra hin jiru. Ogganni gameessi tokkoo waan har;a itti dadhabee asiin gahe nama bor harkaa fuudhee bakkaan gahuu qopheessuun qabsoo isaa ija horachiisuu tahaaf.
Qabsoo bilisummaa Oromoo keessattis kan mul’atuu fi dhagahamu garuu yaada kanaa olitti ibsuun yaalame wajjin kan deemu hin fakkaatu. Karaa qabsaawota ogganummaa qabatanii bakka qabatan kan umrii guutuu taasisanii ilaaluu malee dhaloota boodaa keessaa kan isaan bakka bu’an haalaan leenjisanii (akka muuxxannoo hoogganummaa argatan taasisanii) qopheessuu waan jiru hin fakkaatu. Oromoota hoogganummaa irra jiran tokko tokko biratti qabsoon bilisummaa kan wareegama guddaa amma lubbuu ofiillee kennuutti gaafatu ta’uun isaa hirraanfatameetu iddoo hoogganummaa qabachuun akka taayitaa guddaatti fudhatama kan jedhanillee hedduu dha. Qbaxiin kun ogganoota keenya keessatti haalaan irratti yaadamuu qaba.
Hordoftoota irraa maaltu eegama?
Siyaasa Oromoo keessa karaa hordoftootaas (miseensotaas) rakkoon akka jiru wal dhoksuun hindanda’amu, hin barbaachisus. Miseensi calliseetuma waan hunda hooggana irraa kan eegu fakkaata. Waan hunda hooganuma duwwaa irraa eeguu dhiisanii, akka miseensaatti ani maalan gumaache? Maal gumaachuutu narraa eegama? Maal gumaachuun danda’a? jedhanii of gaafachuun waan jiru hin fakkaatu. Hirrinni guddaan tooko yoo mul’ate hoogganatti quba qabuu, komachuu, maqaa xureessuu, kkf akka aadaatti fudhatamaa jira. Kunimmoo qabsicha ni laaffisa duwwaa otoo hinta’iin ni ajjeesa. Akka ka’uu hindandeenyettillee kuffisuu danda’a.
Yaroo ammaa qabsoo Oromoo waggoota dheeraa lakkoofsise kan Adda Bilisummaa Oromootiin (ABOdhaan) hoogganamu keessatti kan arginus kanuma. Qabsicha bakka guddaa inni irra ture irraa sadarkaa amma jirutti gadi akka bu’u taasisuu keessatti akkuma hoogganni gayee mataa isaa qabu miseensonni fi deeggartoonnillee, beekaniis otoo hinbeekinis, waan gumaachan akka qaban beekuun barbaachisaadha. Miseensonni fi deeggartoonni ABO baay’een dhaabichi bu’aa barbaadamu argamsiisuu dide jechudhaan abdii kutanii yookii qaama hoogganaatti dallanuurraan kan ka’e waa’ee qabsoo tasummayyuu dhiisanii mana mana ofiitti galanii taa’uudhaan qabsoon bilbisummaa bay’ee akka laafu duwwaa otoo hinta’iin adeemsa hordoftoota hinqabne akka fakkaatullee taasisaniiru. Kaanimmoo gartuu tokkoof tumsanii isa tokko balaaleffachuu akka qabsootti fudhachuu filataniiru. Walumaa galatti Oromoonni baay’een diina biyya irraa fudhate hirraanfatanii waluma irratti diina ta’uudhaan rakkina bittaan halagaa nurra qaqqabsiise caalaa wal miidhaniiru, ammas wal miidhaa jiru. Dogoggorri karaa hoogganaa hojjatame jirallee yoo ta’e maaliif akka hojjatame baranii sirreessuu yaaluu malee abdii kutachuus ta’e akka diinaattti wal ilaaluun bu’a hin fidu. Rakkoo fi hirrina ogganni agarsiisee erga beeknee, sanatti gad teenyee walii keenya xiqqeessuu irra, fala ittiin qaanii kana keessaa bahuu mallu barbaaduu maaliif dadhabne?
Wal dhabbii Nagaan Hiikuu fi Tokkummaan fala barbaaduu
Wal dhabbiin dhaaba guddaa ummatni milliona 40 gahu irraa waa eegu hafnaan maatii haadhaa fi abbaa tokkorraa dhalatan gidduuttu ni uumama. Adeemsa qabsoo fi wallansoo keessa wal dhabbiin (wal diddaan) hooggantootas ta’e miseensota jidduutti ennaa uumame, ka’umsi waldhabbii maali? Attamitti rakkoon dhalate hiika argatee qabsoon fuunduratti akka tarkaanfatu taasisun danda’ama? Hoogganni yoo waldhabe akka miseensotaatti fi deeggartootaatti maal yoo goone wayya? Miseensi yoo wal dhabe hoogganni attamitti walii galchuu qaba? jedhanii ofis walis gaafahcuurra hamii adda addaa irratti hundaawuudhaan garee tokko akka diinaatti ilaalanii isa tokko faarsuu, hooggantoota umrii ijoollumaa saaniitii kaasanii qabsoo kanaaf of kennuudhaan wareegama kafalaniin hardha Oromoon baay’een eenyummaadhuma isaayyuu beekee afaan guutuu “ani Oromoodha” akka ofiin jedhu taasisan salphisuu, darbees akka diinaatti ilaaluun Oromoodhaf qabsaawuu ta’e waan fudhatame fakkaata. Haalli kunimmoo dhaloota duubaa dhufuuf ergaa attamiitu dabarsa? jennee ennaa ilaallu deebii gaddisiisadha arganna. Hooggantoota kaleessa hojjaawwan gurguddoo maqaa qabsoo kanaatiin hojjatan akkuma nama Oromoodhaaf homaa hojjatee hinbeekneetti ennaa gatii dhabsisiifnu dargaggoo ciccimoo humnaa fi beekumsa haaraadhaan jalaa ol bahanii itti darbanii qabsoo fiixaan baasuu danda’an wareerseetu dhimma Oromoo irraa akka fagaatan taasisa.
Ol-adeemaan ilama Oromoo waan amma hooggantootta irratti adeemsifamaa jiru arganii fi dhagahan “boru nutis saba keenyaaf bu’aa buufna jennee waanti hojjanne tokko tarii bu’aa yaadame yoo buusuu baate waanuma hangafoota qabsoo Oromoorra qaqqabetu nurras qaqqaba” jedhanii akka uummata tajaajiluu irraa of fageessan taasisa. Diinni qabsoo Oromoollee dhimma akkanaa kanatti fayyadamuudhaan mooraa qabsoo diiguudhaaf karaa argata. Waanti argaa dhufnes ta’ee hardhas argaa jirruu ijaaramnee tokkummaadhaan qabsaawuu otoo hinta’iin diigamnee guyyuma guyyaadhaan addaan faffaca’aa deemuu keenya.
Haalli waldiiguu, walfafacaasuu fi akka diinaatti wal ilaaluu geeddaramuu qaba ilaalcha jedhu irratti garaa garummaan waan jiru nutti hinfakkaatu. Garaa garummaa nu jidduu jiru xinneessinee, tokkummaan keenya akka jabaatu taasisuudhaaf kaayyoo Oromummaa jalatti ijaaramnee qabsoo dhaabota maqaa duwwaa qaban bay’ee horate, qabatamaadhaan garuu karaa hunda baay’ee laafaa jiru jabeessuutu nurra jira. Ijaaramnee qabsaawuun rakkoo kaleessa abbootiin keenya keessa jiraatan, hardhas nuti keessa jirru, boru garuu ijoollee keenyatti akka hin darbine taasisuudhaaf nugargaara. Ijoolleen keenya rakkoo kaleessa abbootiin keenya arganiif hardha nuti argaa jirru irraa bilisa kan ta’an biyya Oromoon akka baay’ina nama isaa, baldhina lafa isaatii fi qabeenya isaattitti iddoo guddaa keessatti qabaatu ijaarrree itti dabarsuu (dhaalchisuu) yoo dandeenye qofaadha. Biyya akkasii ijaaruu kan dandeenyummoo alaala dhaabbannee hooggana hamachuu fi komachuudhaan yookii maqaa ijaaramuutiin iddoo kudhanitti ciccinnee waliin falmuudhaan otoo hinta’iin rakkoon Oromoo rakkoo hunda keenyaa ta’uu hubannee tokkummaadhaan yoo qbasoofne qofaadha. Aarii keenya oggana keenya irraa kaafnee waliin mare goonee qabsoo keenya gara fuulduraatti tarkaanfachiisuun dirqama dhaloota jabana kanaa tahuun hin dagatmin jenna.
Tokkummaadhaan qabsaawuudhaaf hooggana ciminaan halkaniif guyyaa hojjatee tokko nutaasisu, mataa ofiitiif otoo hintaane saba ofiitiif yaadu, bu’aa xixinnoo hardhaa otoo hinta’iin bu’aan guddaan dhaloonni Oromoo boruu waan nuti amma hojjanuu irraa argatu maali? jedhee baay’ee fageessee ilaalu qabaachuun murteessaadha. Hooggana akkasii of keessaa baasuudhaafimmoo kaayyoo ol’aantummaa Oromoo fidu jalatti ijaaramuun filannaa hinqabu. Kanaafimmoo dhaabni Adda Bilisummaa Oromoos ta’ee hoogganni isaa, inni diigama amma argaa jirru dura ture, akka fakkeenyaatti ilaalamuu danda’a.
Akkana yeroo jennu maal jechuu keenya? ogganni kaleessa 0 (duwwaa) irraa ka’ee rakkoo baay’ee keessatti ijaramee qabsoo bilisummaa Oromoo tokko jedhee calqabe, bu’aa ijaaramuun fidu hubateemmoo Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) dhaabuudhaan wareegama lakkaawwamee hindhumne taasisee mirga (gahaas ta’uu baatu) amma uummanni kenya biyya Itoophiyaa jedhamtu keessatti qabaachuu danda’e argamsiise hooggana mataa ofii bira darbee dhaloota boruutiif yaadaa ture jenneetu amanna. Jaalannus jibbinus wareegama hooggannii suni kalessa kaffalee fi warri lubbuudhaan jiraachuu danda’e hardhumas kaffalaa jirutu dhaloonni Oromoo ammaa “ani Oromoodha, aadaa, afaan, seenaa, sirnaa fi safuu mataa kootii qaba, biyyi koo Oromiyaa jedhamti” akka ofiin jedhu dandeessise. Beektotaa fi gara kuteeyyii Oromoo ABO jalatti iddoo hoogganumaa qabatani bu’aa kana nu’argachiisan kabajuu, galateeffachuu, otoo danda’ameemmoo badhaasuu qabna malee arrabsuu, xinneesuu, maqaa xureessuu fi salphisuu hinqabnu. Keessumaa dhaloonni Oromoo rakkina gara garaa irraan kan ka’e biyya ofii keessa jiraachuu dadhabee biyyoota adunyaa gara garaa keessa faffaca’ee jiru teeknooloojii hammayyaatiin gargaaramee, maqaa sobaa jala dhokachuudhaan duulli hooggana siyaasa Oromoo irratti adeemsisaa jiru aadaa fi safuu Oromootiin ala.
Haala amma jiru keessattis taanaan, sababa adda addaa irraan kan ka’e adeemsuma kamiyyuu haa filatuu, qaamni Oromoodhaan ijaaramee maqaa saba Oromootiin waa hojjachuu yaalu, Oromoodhaaf dubbatu, akkuma haalli isaaf hayyametti Oormoodhaaf falmu kabajamuu qaba. Akka irra guddaan dhaggeeffatoota qophii kanaa beekan dhaabota siyaasaa maqaa Oromootiin biyya keessa jiran dabalatee yaroo ammaa kana maqaa Adda Bilisummaa Oromoo kan himatan dhaabota gara garaatu jira. Oromoon hundi deeggarsas ta’ee mormii dhaaba kamiifuu qabu yaroodhaaf gara cinaatti dhiisee waan hooggantoonni dhaabota kanaa akka dhaaba siyaasaatti ni hojjanna jedhanii dubbatan yoo ilaale hundumti saaniiyyuu rakkoo saba saanii isa kaleessa ture, hardhas jiru, boris jiraatee ijoollee keenyatti darbuu hin qabu, kanaafuu ijaaramnee tokkummaan qabsawuudhaan mirga keenya gonfachuu qabna jedhu. Jechi kun immoo rakko Oromoo hiikuudhaaf sirrii ta’uun isaa wal nama hingaafachiisu.
Keessumaa yaroo ammaa kana Oromoon biyyuma ofii keessatti dhiitamee bitamuun sunuu sitti guddate jedhamee lafa itti dhalte irraa humnaan buqqifamee garbummaa warra humna qawween bitanii irraa gara garbummaa warra qabeenyaan lafa isaa saamaniitti darbaa jira. Kana jecchuunimmoo biyittiidhuma ishii, bay’een kenya qaamaan silaa keessa hinjirruu, maqaadhuma ishii duwwaa qabannee iddoo kudhanitti wal hirree afaanuma qofaan “nibilisoomsina” jechaa jirru sanayyuu dhabudhaaf deemna jechuudha.
Rakkina kana keessaa bawuun kan danda’amu hoogganni, miseensonnii fi deeggartoonni dhaabota maqaa Oromootiin socho’an kamiiyyuu garaa garummaa xixinnoodhaan addaan faca’uu irraa of qusatanii akka dhaloota saba biyya ofii dhabuudhaaf deemu keessaa bahanitti bakka jiran hundaa wal wal gurmeessanii aadaa fi safuu Oromoo kabajuudhaan walitti dhufanii hooggana walii galaa jalatii hiriiranii yoo qabsoo saanii haala cimina qabuun gaggeessan qofaa dha.
Madaaluma kamiinuu ennaa ilaalamu haalli sabni Oromoo amma keessa jiru yoomuu caala kan bay’ee nama yaddessuu dha. Haala baay’ee yaaddessaa ta’e kana keessaa uummata guddaa kana baasuudhaaf, akka hooggantoota siyaasaattis ta’ee akka miseensota ykn deeggartoota dhaabota siyaasatti, ilaalchii fi hubannaan ogganummaa fi hordoffii siyaasa Oromootiif qabnu sirraawuu qaba. Qaamni ogganummaa qabate qajeelcha haalaan itti yaadame kennee qabsoo abbaa biyyuummaa Oromoo hinjifannoodhaan fuundurratti deemsisuu karaan danda’u isa kam akka ta’e, karicha irrammoo attamitti akka deemamu yoo agarsiise, miseensonni fi deeggartoonnis namoota ogganummaa irra jiraniif otoo hintaane kaayyoo jarri gaggeessaniif kabaja barbaachisu hunda kennuudhaan iddoo gaaffii kaasuun malutti seeraan gaaffii dhiyeessaa, iddoo dogoggorri mul’atetti sirreessaa, walumaa galatti haala wal hubannaa qabun yoo adeemuun danda’ame Oromoo qaanii amma keessa seene keessaa baasuun ni danda’ama.
Dhuma irratti, dhmmi gurguddaan mata duree “ogganummaan Siyaasaa Oromoo (Oromo Political Leadership) aadaa Sirna Gada fi Safuu Oromoo waliin ennaa ilaalamu” jedhu jalatti qophiiwwan darban keessatti dabarsine yaaduma ka’umsa marii dhaggeeffattootaatiif akka ta’uuf jecha qophaayee kana qofaan hubannaa gahaa ta’e argata amantii jedhu hin qabnu. Akkuma itti seensa qophii kanaa keessatti ibsuun yaalame, dhaggeeffattoonni keenya qabxiiwwan nuti kaafne irratti hundaawuudhaan marii mataa saanii taasisu yoo ta’e hoogganummaa fi hordoffummaa ilaalchisee wal hubannaa akka Oromootti qabaachuutu nurraa jira jennee yaannuuf, gahaa ta’uus baatu, qabxiiwwan nugargaaru wayii lafa keenyeerra jechuudha. Gara fuundurratti, beektota dhimmoota kana irratti barumsa gadi fageenya qabu kennan afeeruudhaan sagantaa baldhaa qopheessinee dhiyeesuudhaaf yaalii fi tattaaffii ni goona jechaa mata duree kutaalee ——–tiif darbaa turan asumaan xumurra.
Meeshaa Sab-Qunnamtii Ammayyaa ittiin wal ijaaruuf moo Golgaa Godhannee ittiin wal diiguuf?
Mata duree kana irratti akkan waa jedhu kan na kakaase keessaa inni hangafti jaalalaa fi dheebuu qabsoo bilisummaa oromoo ti. Sabni Oromoo erga sirna gabroomfataa jalatti kufee eegalee itti fufiinsaan ha deemuyyu malee qabsoon ummata Oromoo caasaa isaa tolchatee erga hogganummaa ABOn socho’uu eegalee waggoota 40 ol lakkoobsisee jira. Waggoota kana keessatti qabsaa’oota hedduu lubbuu isaanii qaalii waakkii tokko malee kennan kumaatamaan lakkaawamu horateera. Isaan kana firiin wareegama isaanii ija horatee argina waan taheef seenaan isaan yaadataa jiraata. Duuchaadhumatti qabsson Oromoo baroota lakkawwamsiise kana keessatti bu’aa hedduu argamsiisuun isaa kan nu wal falmsiisu miti. Bu’aa wareegama qaaliin itti ba’ee argame kanatti Oyeroo gammadu, dinni ammo bakka duritti deebisuuf halkanii fi guyyaa irratti hojjetaa akka jiru hunduu ni hubanna jedheen amana.
Bu’aalee wareegama qaalii kanaan argaman keess keessaa daangaan Oromiyaa beekamuu, afaan Oromoo afaan hojii fi barnootaa ta’uu, Oromummaatti qaana’uun hafee Oromoon ani Oromoo dha ofiin jechuun, ittiin boonuun seenaa fi eenyummaa isaa baruu fi ittiin boonuu, hiree murteeffannaan ummatootaa akka seera biyyatti keessatti dabalamuu, kkf gurguddaa xuquun ni ga’a. Kun hundi ta’ee garuu ummatni Oromoo hara’as bakka galii isaa maayyii hin ga’in jira. Amma iyyuu harka cunqursaa abbaa irree haaraa jalatti dararamaa, ajjeefamaa, qe’ee isaa irraa buqqa’aa, mana hidhaatti guuramaa fi biyya isaa irraa buqqifamee gara miilli isa baasetti baqabtaa jira.
Akka Oromoo tokkootti yeroon qabsoo Oromoo haala inni keessa darbee fi jiru ilaalu waan natti mullatutu jira. Waggota 40 qabsoon ifatti geggeeffame kana bakka lamatti qoodnee ilaallu fedha.
ABO bara 1991 duraa fi booda. Barooti 1991 duraanii baroota Oromoon waa’ee qabsoo isaatti haalan hin hubatin fi deggersa gahaa hin laatin ture. Barooti kun harki caalaan isaa bara hogganootaa fi qabsaa’ota ABOf hedduu hadha’aa fi abdii kutachiisaa ture yoo jenne soba hin ta’u. Haala kanas kan hedduu rakkisaa taasisu bifa walqunnamtii yeroo sana turee fi technology hedduu boodatti hafaa fi dhiibaa dha.
Akkaataa qabsaa’oti bakka adda addaa jiran itti wal qunnaman haalaan rakkisaa akka ture seenaan adda Bilisummaa Oromoo nu barsiisa. Wal quunnamtiin tahuu malu bakka tokkoo ka’ee bakka biraa ga’uu yeroo dheeraa fudhataa ture. Meeshaan wal qunnamtii waraanaa hedduu rakkisaa fi boodatti hafaa ure. Deggersi ummataa hedduu xiqqaa waan tureef biyyoota Oromiyaa keessa socho’anii hojjechuun haalaan dhibaa ture. Bara 1991 booda yoo fudhannee ilaalle ammo haalotti teessuma biyyaa (geo-political) biraan danqaa haa ta’an malee kanneen bara 1991 dura rakkisaa turan hedduun isaanii hamma tokko furmaata argatanii jiru. Kenneen keessaa hanga ta’e yoo xuqne, ummati Oromoo dhaaba ABO duukaa hiriire, tumssaa fi deggersa barbaachisu of qusannoo tokko malee kenne. Oromoon bahaa dhihaa, kaabaa kibbaa, kutaa fi amantiin osoo adda hin ba’in wal baruun akka Oromootti qabsoo isaa cina dhaabbachuun qabsoo isaa haalaan finiinsee jira. Bu’aa qabsoos dhadhamuun dhaaba isaa cina hiriiree kanneen hafan galmaan ga’uuf of qusannaa tokko malee kennuuf of kenne.
Qabsoo ABO haala mijeessuun tarkaanfii gurguddaa fudhate. Baroota 20 darban kana keessatti haalaan sab-qunnamtiin toluun kan waggaa 20 dura wal arguu fi wal qunnamuun ji’oota fudhatu, baroota 20 darban keessatti jijjiiramuun battala xiqqoo keessatti haalaan wal qunnamuun danda’ame. Egaa fooyya;uun technology qabsoo keenyaaf bu’aa guddaa buusuu isaa hubanna.
Gama kaaniin garuu qaroominni technology kun itti fayyadama isaa gara balleessuu (abuse) gochuun faallaa inni qabsoo keenyaaf gumaachuu malu irratti bobba’amee mul’ata. Namootni yaada ijaaraa fi jaalalaa facaasuuf itti maa’ii ba’uu irra, yaada diigaa fi jibbaaf itti maa’ii ba’uun bahaamaa turuu fi jiraachuun waan wal haallu ykn falamsiisu miti. Keessaahuu Oromooti biyya alaa jiraatan haalli fayyadama meeshaalee kanaa akka gaariitti waan mijateef waan qabsoo fi ummatni Oromoo itti jiru dagachuun waan diiggaa irratti bobbahuun maqaa wal xureessuu fi waan wallansoo lubbuun itti wareegamee as gahe gatii yeroo dhowwatan agarra. akkuma oromoon “harka namaan abidda qabachuun nama hin dhibu” jedhu, ofii biyya soda fi rakkoon hin jire keessa ta’uun yeroo boqonnaa isaanii qabsoon oromoo akka wal hin qabanne gochuun ga’ee guddaa xabataniiru.
Akkuma hunduu quba qabu media baranee kan akka Paltalk yoo fudhanne; kan biyyootii fi sabooti biroon ijaarsaaf maa’ii itti ba’uun biyya isaanii gabroomfataa jalaa ittiin bilisoomfatan, kan keenya garuu ittiin walii isaa irratti bobba’uun wal balleessuu irratti kaayyoo godhatee baroota kurnan darban wal mancaasaa jira. Maqaaf afaan Oromoo dubbataa Hoggana isaa kabajaa dhorkachuun, ani Oromoodha jechaa qabsoo bilisummaa Oromoo irratti computer duuba taa’ee maqaa sobaa/dhokataan dhagaa Oromoo irratti guuraa oolee bula. Fi safeeffii Oromoo dagatee, guddaa fi xiqqaa salphisaa jira. Namooti yartuun safuu oromoo dagachuun, qabsoo Oromoofis yaaduu dadhabuun guyyaadhaa gara guyyaatti hojii diiggaa hangafa jireenya isaanii godhachuun baroota kurnan darban ilmaan Oromoo afaan wal buusaa fi qabsoo Oromoo irraa ummati akka baqatu godhaa turan, ammas itti jiru. Egaa mata duree kana jalatti akkan irratti waa jedhu kan na taasise inni hangafti waa’ee namoota warra qabsoo irraa fagoo taa’anii sababa haalli mijateef, manaa waan internet fi computer qabaniif kopha diiggaa irratti bobba’uun ummata Oromoo adda diigan kanaatu na kakaase. Ummati Oromoo waa’ee jarreen kanaa maal gochuu wayya jedhees akkan yaadus na taasise. Akkan yaaduu fi hubadhutti jarreen kun osoo Oromoof ni yaadu ta’e ilmaan Oromoo hamma humnaa fi beekumsa isaa saba isaaf du’e tokko illee hin balaaleffatan, ilmaan Oromoo kaleessa qabsoo kanaaf manaa bahanii jireenya isaanii laatan hin salphisu, ofii ga’ee isaa gumaachuu dhiisee maaf kaan deemee naaf hin du’uu hin jedhu, silaa ga’een koo maal jedhee mata duree godhatee hojiin ummata isaa agarsiisuun akka ummati qabsoo isaa faana hiriiru taasisa malee. Kanaaf jarreen akkasii diiggaa kophaatti oggummaa qaban kana ummati Oromoo hojii isaanii hojii diiggaa fi badiisaa ta’uu hubatee dammaqee jarreen kana gorfachuun yoo sun dadhabame ammo diiggaa kana irraa of eeguun yeroon isaa amma jedheen yaada. Jarreen maqaa dhokataan barreessanii fi dubbatan kun ummata Oromoo bu’aa isaan buusan irra diiggaa isaan adeemsisan waan irra taruuf jarreen kanaan dogoggoruu irraa of qusachuun hedduu barbaachisaa ta’a.
Jarreen kun waan nammi hin jedhin jechuun yaada namootaa jallisanii dhiyeessuun akka ummati Oromoo ija isaa banatee waan isaaf ta’u hin ilaalle daangessuu fi dukkana itti aguuguu jiruu isaanii godhachuun namoota burjaajessuu dura dhaabbatee waan isaan akka fedhanitti dhiyeessan dhaga’uu dhiisuun ofii isaaf waan dhaga’ee fi arge irratti hundaa’uun murtoo gochuu irratti akka xiyyeeffatu yaada koo dhiyeessa.
Ummati Oromoo jarreen yeroo mara jibbiinsa, diiggaa, fi nu kophaatu ummata Oromoof yaada jedhan kanaan falamachuu fi dura dhaabbachuuakka jalqabu hawwii kooti, hanga yoomitti namooti waan isaan hin jedhin jedhan jechuun hiiikaa ofii isaanii itti kennaa Oromoo addaan qoqqooduun akka inni yaadaa fi qalbii tokkoo qabsoo ummata Oromoof tola jedhu, dhaaba ummata Oromoof bu’aa buusa jedhee yaadu duukaa akka hin buune taasisan kana harkaa ergaa jibbiinsaa fi wal salphisuu isaan bu’uura godhatanii halkanii fi guyyaa hojjetan kana harkatti fashalsuun furmaata jedheen amana. Jarreen kun ijaaruu irra diiguun waan toluuf ummati Oromoo amala jaroota kanaa hubachuun eeggannaa barbaachisu gochuun qabsoo gara fuulduraa godhamuuf murteessaa ta’a. Egaa kan saba keenyaa kan nama gaddisiisu yeroo sabooti qarooman technology dhimma bahanii kaan of bilisoomsee kan ammo ittiin of qaree bakka guddaa ga’e, kan keenya daandii sana irraa faallaa kan ta’e ittiin of balleessuu filate. Kun maal irraa madda yoo jenne, beekumssaa fi bilchina dhabuu irraa madda. Waan hojjennu maaliif akka hojjennu wallaaluu irraa madda, waan hojjennuu fi waan dubbannu bu’aa fi badii maalii fida jennee tilmaamuu dadhabuu irraa madda.
Egaa dhuma irratti akka yaadaatti kan dhiyeessuu barbaadu kana booda Ummati Oromoo wal diiguu irra akkaataa diina isaa itti diigu wal mari’achuu, wal balleessuu irratti xiyyeeffachuu dhiisee wal ijaaruu irratti xiyyeeffachuu, wal salphiisuu dhiise wal utubuu, wal hamachuu dhiisee ifatti waliif himuu, maaltu nu baasa kan jedhu yaaddoo fi soda tokko malee mari’achuu, namoota jallinaan Oromoo diigan gorsuun akka isaan ijaarsa irratti bobba’an taasisuu, yaada diiggaa isaanii harkatti diduun fi laamshessuu ykn fudhatama harkatti dhabsiisuu, jarreen dhoksaan yaada diigaa facaasan kun ifatti bahanii eenyummaa isaanii mullisanii akka yaada isaanii dhiyeessan malee yaada isaanii fudhatama dhabsiisuu fulduar qabsoo Oromoof gummaacha guddaadha jedheen yaada. Yoo ummati Oromoo tarkaanfii akkasii kan fudhatu ta’e, jaareen kun bakka dhabuun yookaan amala isaanii kana dhiisu ykn kanneen isaan fakkaatan kopha waliin hariiroo ummachuun lakkoobsaan yaratanii hafu jedheen amana.


c: text/html

text:
Loading...
Published on May 2, 2013
Today (May 1, 2013) the vivacious Oromo community in Oslo staged another huge rally against the dictatorial regime of Ethiopia denouncing its human right abuses and land grabbing. The protesters also demanded the release of Oromo political prisoners. It was just 3 days ago that this vibrant Oromo community effectively aborted a planned fundraising attempt by woyane. RAB was in the middle of the rally and talked to protesters and organizers.
Guyyaa har'aa, Caamsaa 1, 2013, hiriirri nagaan guddaan tokkoo sabboontota miseensota hawaasa Oromoo Oslootiin magaalaa Oslo keessatti adeemsifameera. Jaarmiyaa Hawaasa oromoo Oslootiin kan qindaa'e kaayyoon hiriira nagaa kanaa dhiiticha mirga dhala namaa mootummaa Woyyaaneetiin Oromoota irratti raawwachaa jiru balaalefachuuf akasumas hawaasni addunyaa kana akkaa beekuu godhuufi. Hiriirri akkasiitorban lamaan darban keessatti biiya Norway keessatti yeroo ta'u kun isa sadaffaa si'a ta'u magaalaa Osloo keessatti immoo guyyaa sadii keessatti kun isa lammaaffaa akka ta'e nibeekama. RAB hiriira kana gidduutti argamtee gabaasa qindeessite kunooti.
Standard YouTube License
Loading...
Loading...
Loading...
Loading...
Loading...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guyyaan Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) gaafa Sanbataa Amajjii 25, 2014 magaalaa guddoo Ameerikaa, Washington, DCtti sirna ho’aan kabajame.
Kabaji guyyaa WBO kun akka aadaa Oromootti eebba maanguddootaan kan eegalamee yoo ta’u, eebba kanatti aansuudhaan faaruun alaabaa Oromoo faarfameera. Itti aansuudhan sagantaaleen yaadannoo guyyaa kanaa waliin wal-qabataan barsiisoo fi hamileessoon walduraa duubaan qindessitoota Koynaa ABO Washington DC fi keessumoota kabajaa guyyaa kanaan dhiyaatanii jiru.
Akkuma kanaan, bakka bu’aan Konyaa ABO Washington, J/ Kabiir Abbaa Gumbul hasawa baniinsa sagantaa kanaa godhaniin ABO fi WBOn yeroo adda addaatti halawwan hagam hadhawaa fi abdi kutachiisoo isaan mudataa ture gootummaan keeysa dabruudhaan injifannoo qaqqaalii ka galmeessisaa turan ta’uurrayyuu guyyaadhumti har’a kabajnu kuniyyuu yaadannoo WBOn sadarkaa diinni ummata Oromoo gaachana keenya kana dhabamsiisuf irratti bobba’e if irraa qolachuudhaan sochii isaa gara injifannootti jijjiiree dirree waraanaa qulqulleeffate irratti yeroo calqabaaf goototi ilaaman Oromoo waloodhaan Amajjii guyyaa 1, 1980 akka guyyaa WBOtti kabajachuu eegalan yaadachuuf ta’uu ibsanii, guyyaa kana kan kabajannu gootota lubbu isaanii bakka bu’a hin qabne haqa ummata isaaniif kitimaa godhan akkasumas gootota yeroo ammaan tana diina koloneeffataa kuffisanii kufaa jiran faarsuuf ta’uurrayyuu injifannoolee boonsaa QBO tiif argamsiisaa jiraniif nuti lammiin Oromoo humna, dandeettii fi hamlee dhaan isaan bira dhaabachuun dirqama lammummaa ta’uu hubannee WBO cina hiriiruuf kan itti waadaa haaromsinee kanas hojiidhaan mirkaneessinu akka ta’e dhaamanii jiruu.
Guyyaa kanatti Obbo Abdii Boruu haala yakkaa fi dhiittaa mirga dhala Oromoo irratti yeroo ammaa gahaa jiruu fi isaan mataa isaanii irra gahe, akkasumas gochaa suukkanneessaa fi dhokataa hagana hin jedhamne mana hidhaa Wayyaanee kannnen akka Maa’ikelawwii fi Qaallittii keeysatti isaanii fi ilaam Oromoo irra gahaa jiru ragaa maqaalee ilaaman Oromoo tuquudhaan kan dhiyeessan yeroo ta’u Oromoon qe’ee isaa irratti ajjeeffamuun, reebamuun, jumilaan hidhamuun, lafa isaarraa buqqifamuun walumaa galatti gochaan faashistummaa murna TPLF/Wayyaaneetiin Oromoo irra gahaa jiru kan hambisuun danda’amu yoo ummati Oromoo tokkumaan fuundura dhaabbatee of irraa qolate ta’uu ibsani,i furmaati Oromoon akka ummataatti Oromiyaan akka biyyaatti jiraachuuf qabanus tokko taanee humna keenya jabeeffachuudhaan diina keenya akkaataa dhufaatii isaatti ofirraa deebisnee waaroo salphinaa jaarraa 21ffaatti keeyssa jirru keeyssaa if baasuu qofa akka ta’e jala muranii jiruu.
Itti aansuudhaan Obbo Abarraa Tafarraa bakka bu’aan ULFO dhamsa dabarssaniin bu’aa bahiin qabsoon bilisummaa Oromoo keeyssa dabre rakkisaa ta’uu ibsanii, ilaalchota faallaa adeemsaa fi kaayyoo qabsoo bilisummaa Oromoo keeyssa riphanii turan miidhaa diigumsaa geeysisaa turuu ibsanii humnoonni mooraa bilisummaa Oromoo keeysatti hafan ammatti kan irraa eegamu tumsa tolfachuu osoo hin taane haal-duree tokko malee tokko ta’uu akka qabanii fi tokkummaan kunis hoggana tokko, jaarmiyaa tokko, caasaa tokko fi alaabaa tokko jalatti deebi’uu ta’uu hubachiisanii jiru. Kana gochuu hanqachuudhaaf sababi himatan tokkollee akka hin jirre tuqanii miidhaa gara jabinaa fi jireenya gadadoo Oromoon akka ummatatti keessa jiruu fi kan diinoti durii fi ammaa wal-ta’uudhaan qabeenya fi namuma keenyaan qe’ee keenya keeysatti nu ajjeessaa fi nu gubaa jiran tokko taanee wal-dhagayuudhaan irree keenya jabeeffannee yeroo dhumaatiif ifirraa hundeedhan buqqifnee gatuu qabna jedhanii jiru.
J/ Abbaa Caalaa Lataa, MSG fi gaafatamaan Jaarmiyaa fi Siyaasaa ABO gama isaaniitiin hasawa godhaniin seenaa gaddisiisaa fi honnee lammii Oromo kamuu kakaasu qabsoon bilisummaa Oromoo keeysa dabartee yeroo ibsan, dirreen qabsoo Oromoo bikka hedduutti haala hadhaawaa keeyssa kan gaggalaa ture injifannootin irra aanaa kan as gahe yoo ta’u keeysattu dirree qabsoo lixaa irratti haala hamaa fi rakkisaa keyssatti diinni Oromoo miidhaa qaqqabsiisuu yaaletti dabaltee wareegama hoggantootaa fi haala gantummaa isaan mudate bira tarudhaan gara-kutannoo guddadhaan socho’anii humna isaanii dhabamuu irraa gara sadarkaa amasiisaa fi humna guddaa ta’uutti of jijjiiruu akka danda’an tuqanii, hojii bu’uuraa haarsaa qaqqaaliidhaan hundee jabaa irratti ijaaraman lammiin Oromoo marti keessattuu dhalooti haaraan waadaa abbootii haaressuudhan qabsoo Oromoo gara dhumaatti qaqqabaa jiru akka saffisiisanii bikkaan gayan hubachiisanii jiru. Itti dabalaanis, isaan akka qabsayaa Oromoo tokkootti jiruu fi jireenya dhuunfaa isaanii gaaffii haqaa fi ka bilisummaa ummata isaaniif dabarsanii haarsaa gochuudhaan sadarkaa amansisaa amma irra jiruun waan gayaniif dhalooti ammaa immoo wanta irra gayame irra tokkumaan ijaajjuudhaan wal-qeequu fi dura dhaabbachuu irra harka wal-qabatuun haarsaa qabsoon kun gaafatuuf if qopheeyisanii gaaffii Oromoo galamaan akka geessisan dhaamsa isaanii dabarsanii jiru.
Guyyuma kana galgala sagantaalee biroo konyaan ABO Wahsington, DC qopheessee ture keessaa caalbaasiin qomee (T-Shirt) suuraa J/ Laggasaa Wagii ifirra qabuu caalbasiif dhiyaatee sabboontota Oromoon gatii guddaadhaan ka bitame yoo ta’u, sirna WBO dinagdeen gargaaruu fi bira dhaabbachuudhaaf geeggffame irratti qooda fudhattooti guyyaa WBO haala nama hamilchiisuu fi nama gammchiisuun gargaarsa maallaqaa godhaniiru.
Dhuma irratti sagantaa gaaffii fi deebii geggeeffameen hirmaattoti kabaja guyyaa kanaa gaaffilee adda addaa waa’ee haala qabsoo bilisummaa Oromoo irratti keessummoota kabajaa guyyaa kanaa sadaniif dhiyeessaniin mariin geggeeffamee deebii quubsaanis keessumoota hunda irraa kennamuun sagantaan kabaja guyyaa WBO Washington, DCtti injifannoon xumuramee jira.


text:
Dubratootni Oromoo biyya UK jiraatan jaarmayaan humna ta’uu isaa hubachuu dhan gaafa Guraandhala 2, 2014 Magaalaa London keessatti walgahanii waldaa isaan dhaabbataniiru.
Walgahii kana irratti dubartootni Oromoo London fi London alaa jiraatan argamaniiru. Akkasumas, dhiirri Oromoo hedduminaan argamuu dhan deeggarsa dubartootaaf qaban mul’isaaniiru. Jabina waldaa dubartootaaf waan dandahamuun akka bira dhaabatanis ibsaniiru.
Walgahii kana iraatti bu’uuressituu fi dura teessuun WDO-UK, adde Addisee Dheeressaa, kaayyoo waldaa kanaa ilaalchisee ibsa bal’aa godhaniiru. Akkasumas, seenaa Oromoo keessatti dubartootni mirga isaaniif falmuu keessatti qooda guddaa akka qaban hubachiisaniiru. Keessatuu dubartootni Oromoo duri irraa kaasee ”Siiqqee” itti dhimma bahuu dhan mirga isaanii kabachiifachaa akka turan ibsaniiru. Itti dabalees, dubartootni Oromoo yeroo Oromoon gabrummaa jalatti kufe irraa kaasee karaa adda addaa falmaa guddaa gochaa akka turan ibsanii ; kunis qawwee qabatanii diina lolaa akka turan, ammas lolaa akka jiran beekamaa ta’uu isaa ibsaniiru.
Diraamaan hacuuccaa dubartootaa fi akkaataa itti falmatan agarsiisu karaa dargaggootaa fi shamaaran Oromoo agarsiifamee jira.
Itti dabalees, Aadde Dirribee Tibbaa, miseensi koree WDO-UK, walaloo aadaa fuudhaa fi heerumaa Oromoo ilaalu dhiheessuu dhan aadaan Oromoo hangam bareedaa akka ta’e mul’isaaniiru.
Dr Trevor Truman, falmaam mirga Dhala namaa Oromoo, rakkina yeroo ammaa dubartoota Oromoo baqqatoota ta’an irra gahaa jiru ibsuu dhan mirga isaaniif falmachuuf ijaaramuun hedduu barbaachisaa akka ta’e hubachiisaniiru.
Dhuma irratti dubratootni Oromoo miseensummaaf galmeeffamanii Walgahii milkiin xumurameera.
Waldaa Dubartoota Oromoo (WDO) biyya UK
London
Guraandhala 2, 2014


text:
Is’haaq Niiwtan
Is’haaq Niiwtan fiiziziistii, ogeessa herregaa, astroonoomara fi falaasessaa uumaa biyya Birixaaniyaa ture. Kitaabni itti-bultoota herrega fi falaasama umaa irratti inni bara 1687tti katabe seenaa sayinsii keessatti kitaabota dura-bu’oota keessaa tokko, kitaabota herregaa gurguddaa duubarra dhufaniif utubaa tahuudhaan. Kitaaba kanarratti Niiwtan akkaataa ufitti-harkisa lafaa fi heera sochii sadiin addaan baasee ibsa. Dhufiinsa Diifaranshaal kaalkulas fi intagraal kaalkulasiitiif, herrega keessatti Niiwtan, Gootfrad Liibniz waliin galata qaba.


text:
Ergamtooti Wayyaanee Abbaa Duulaan durfamu Embassy Itophiyaa Washington, DC keessatti ergama raawwatuuf yaalaa jiru.
Ayyaantuu.com, Washington, DC | Gurraandhala 2, 2014
Ergamtooti mootummaa abbaa irree Wayyaanee/TPLF kan Abbaa Duulaa Gammaadaa (Minaasee W/Giorgis) durfamu ajaja TPLF irraa itti kenname qabatee gara Washington, DC dhufuun beekame.
Abbaan Duulaa ykn Minaaseeni fi gareen isaa Embassy Itoophiyaa Magaalaa Washington, DC jiru keeyssa riphuudhaan warreen faayidaa dhuunfaa isaaniitif akkuma isaanii mirgaa fi haqa ummata Oromoo fi Oromiyaa dabarsanii gurguran/kennan waliin ta’uudhaan dhoksaadhaan kaayyoo dharaa kan manneen barumsaa Oromiyaa keeysatti babal’isuuf jedhuun gargaarsa qarshii walitti qabuuf yaalii gochaa akka jiranii fi sochii dhoksaa kanas sabboontoni Oromoo irratti dhaqqabuu ifa ta’ee jira. Read more…
Categories: Afaan Oromoo, Art & Culture, Oromia Tags:
Nairobi, Keenya Keessatti Yaadannon Dhumaatii Oromoo Anoolee, Calanqoo fi Oromiyaa Bakka Adda Addaatti Tahe Kabajame.
Amajjii gaafa 26, 2014 biyya Keeniyaa magaalaa Nairobi keessatti guyyaan yaadannon dhumaatii (Genocide) saba Oromoo Anoolee, Calanqoo fi Oromiyaa bakkoota gara garaatti sirna Nafxanyaa fi abboota irreetiin raawwatame kabajame.
Guyyaa kanatti lammiin Oromoo magaalaa Nairobi kessa jiraatan martii heedduminan kabaja guyyaa yaadannoo kanaaf kan bahan yoo ta’u, sagantaan walaloolee fi diramaawwan adda addaa dhiyaataniiru. Artistooti Oromoo bebbeekamoon kan akka Abdii Ibrahim, Faaxee Anniyaa fi Aliye Sabetis argamanii ergaa kara ogummaa isaaniin dabarsaniiru. Read more…
Categories: Afaan Oromoo, Human Rights, Kenya Tags:
Manni adabaa bakka yakkamaan itti amala isaarraa sirratu dhamoo,kan biraa?
Ittaanaa Guuttataa | Amajji 17, 2014
Seenaa misooma impaayera itiyoophiyaa keessatti, erga mootummaan wayyaanee gara aangootti dhufe bara 1983 asitti jijjiiramni addaa ta’eera yoo jedhame ragaan kanaa firootaafi miseensota waayyaanee qofa. Qotee bulaan ooyiruusaarraa beebyaa tokko malee ijaarsi gamoowwanii, daandiiwwaniifi kkf dhugaatti saffiseera. Hireen qotee bultoota kanaas ilmaan isaanii waliin daandii bukkee ta’aanii harka isa ol darbuufi gad bu’uu ilaaluu, jecha dhaga’ee inbeenneen buusii kadhachuu, gaddee kofalchiisuu, rakkatee duuromsuu dha. Manneetiin barnootaa fi yaalaa, bu’araaleen misoomaafi wirtuuwwan hayyootniifi dargaggootni Oromoo masaanuuwwan wayyaanee akka korbeessa re’ee itti hidhaman manneetiin adabaa sadarkaa isaanii hineegganne haalaan baballataniiru. Abishaalichi mootummaa wayyaanee MB 1fi manneetii adabaa 2, kellaawwan fayyaa 2fi wirtuulee ilmi oromoo itti mirga namummaa isaa sarbamu baballisuun karooraa guddinaafi tiraanisfoormeeshinii keessatti xiyyeeffannaa addaa argateera. Odeeffaannoowwan garaagaraa akka eeranitti Impaayera Itiyoophiyaa kessatti kan hidhamee jiruu 86% Ilmaan oromoo ta’uun isaa kan isaaf falmuu tokko ille akka hin jirree ta’uusa ni ragaasiisa. Read more…
Categories: Afaan Oromoo, Oromia Tags:
Biyya Tuffatan Harreen Irra Garmaamu!
Baarentuu Gadaa irraa | 12/01/2014
Salphinni salphina caalu biyya ofiirratti salphifamuu dha. Salphinni salphina caalu Qayee abbaa ofiirratti salphifamuu fi nama tahanii dhalatanii namaa gadiitti ilaalamuu dha. Tuffiin tuffii caalus biyya ofirratti tuffatamuu dha.
Salphifamuu fi tuffatamuun nama dhuunfaa bira darbeesadarkaa sabaatti yoo ta’usalphina dorgomaa hin qabnee fi salphina, salphina caalu akka ta’e eenyuufuu ifaa dha. Sabni tokko; akka sabaatti murna alaa isa weerarareen biyya isaarratti salphifameetuffatamnaan salphina kana of irraa darbuuf xiiqiin hin socho’u taanaan ani saba akkasii ti; biyyi koos akkas jedhama jechuu qofti salphina hin haqu. “Ani saba aadaa, seenaa fi duudhaa akkasiiqabuudha” jechuunis gongumaa waan miidhaguu miti. Kan har’a uummanni Oromoo keessa jirus salphina akkanaa,salphina weeratotaan itti dhufe keessa. Read more…
Foolii Namaa !
Ogeeyyii wal’aansaa fi Ayyaantuus gaafadhee,
Dhukkuba koo fayyuuf baay’een tattaafadhe.
Hanlkan na hin raffisu kaasee na teessisaa,
Hoomaa “Namaa” keessaa Nama na feesisa.
Foolii Namaan dhabe, Maaloo Foolii Namaa!
Kanaaf na dhukkubaa, galgalaa fi ganamaa.
Dunquqquu kophxummaa keessaa wiwirriiqee,
Foolii Namaa suufuuf, “Nama”tti achi siiqee,
Namni na mil’atu tokko illee ni dhabamee,
Hundumtuu ko’eessa waa lamaan qabamee. Read more…
AFAAN KEENYAAF AFAAN KEENYAAN HAA-KAANU
Gadaa.com: Music In Response to Teddy Kassahun’s Ignorance and Arrogance Towards Southern Peoples in the Ethiopian Empire in General, and the Oromo, in Particular
Horii dha moo ‘Digimtii’ Dha?
Malkaa Caffee Irraa | Mudde 29, 2013
Horii dha moo ‘Digimtii’dha, Baddallee maaltu dhamaasee?
Maaliif Bulguu nutti faarsuu? Kan hortee keenya gabaabse.
Yaa Baddallee warra Biiraa, maallaqa moo nama feetuu?
Warra gumaaf wal barbaadnu, maal dhabdanii jala ceetu?
Minilik diina gumaa ti, Bulguu Bulgaatti isa beeknaa,
Yoo isa faarsuun akka taate, abbaa toltuuf numa eegna !
Maallaqni nama maraachaaf Baddalleen maallaqa reebaa,
Wallaallis diina gurraachaa, Teediin waan hin beekne xeebaa.
Aannolee madaan hin qoorree, Calanqoos lafeetu addaataa,
Wal tuttuquu hin dhiisnu taanaan, haalli isaa badaa fakkaata.
Si gorsinaan hin dhageessuu, Teedii gunfuree ilma Kaasaa,
Mee bakka geessu si ilaallaa, burraaqi kaa maal abbaa isaa?
Nutis aariin quba of nyaannaa, atis sirbii lafa dhiitii,
Teedii akaakayyuu Garmaamaa, of wallaaluun nama miitii.
Nutis mormii ofitti hin laafnuu, atis dhaadi nama dhaadduu,
Maayyii dhugaatu irra aanaa, numa ilaallaa nama gaabbu !
Ergii dubbiin tana taatee, wal dhabuu keenya fakkaattii,
Gara Daadhiitti achi yaanaa, Baddalle egaa atis Nagaatti! (2)
Malkaan Caffee teessoo emailii “Malkaacaffee@gmail.com” tiin quunnamuu ni dandeessuu.
Categories: Afaan Oromoo, Oromia Tags:
Categories: Afaan Oromoo, Asia Pacific Tags:
Radiyo Simbirtuu: Qophii addaa FDG 2013 sababeffachun dhimmota adda-addaa irratti haasawaa HD-ABO Oslotti taasisan.
Categories: Afaan Oromoo, Europe, Oromia Tags:
OCO: 5th Year Anniversary of the OROMO HOUSE, Washington DC,
OROMO COMMUNITY ORGANIZATION
JAARMAYAA HAWAASA OROMOO
6212 3RD STREET, N. W., WASHINGTON DC. 20011
October 11, 2013
Dear all Oromo Community Members:
It has been five years since the Oromo Community in Washington, DC Metro Area purchased
its single permanent center, the Oromo House, at 6212 3rd St, NW, Washington, Dc 20011. This
Property was acquired by financial support of many members of the community, mortgage
obtained from Eagle Bank and additional investment in valuable time spent and efforts made by some members of the community over many years. It has been sustained by the concerted and continued supports and efforts of the Oromo Community members.
The Oromo House is fulfilling the objectives it was purchased for. It is a rendezvous for members of the community for various social gatherings, meetings and entertainments. It is a training facility where computer training, seminars, orientations are provided and an office for the Oromo Community Organization. As an Oromo, all of us, individually and collectively, should be proud to have such a precious place of our own in Washington, D.C.
On November 9, 2013 we are celebrating the 5th Anniversary of the OROMO HOUSE at the Washington Ethical Society, 7750 16th St. NW, Washington, DC 20012 beginning 6:00PM. The Oromo Community Organization is cordially extending its invitation to you to come to this pleasant event with friends and family.
Regards,
Oromo Community Organization
6212 3rd street, NW, Washington DC, 20011
Website: www.oneoromo.org
Email: info@oneoromo.org
Phone: 202-234-1151


text:
Warshaan shukaara Matahaaraa gara hojii omishuutti darbaa jiraFinfinnee Amajjii 29 2006(FBC) Warshaan shukkaaraa Matahaaraa gara hojii omishaatti darbaa kan jiru yammuu ta’u waltajjii gara sadarkaa omishuutti darbuusaa ifoomsus qopheesseera.
Sirnicharratti hojjettoota warshichaa lakkoofsaan kuma 7 caalaniif beekkamtiin kennameera.
Sirna kanarrati kan argaman sadarkaa itti aanaa ministira muummichaatti qindeessaan damee bulchiinsa gaariifi ministirri siiviil sarvisii obbo Muktaar Kadir hasawa dhageessisaniin hojiiwwan misomaa Itiyoophaatti adeemsifamaa jiraniin misooma humna Namaatiif xiyyeeffannoon ol’aanaan kennameera jedhaniiru.
Warshaan shukkaaraa Matahaaraa mala hojmaataa kaayizan hojiirra oolchuudhaan gara hojii omishaatti darbuu akka danda’es obbo Muktaar dubbataniiru.
Dayireektarri koorporeeshinii Shukaaraa obbo Shifaraaw Jaarsoo gamasaaniitiin warshichi hanqina humnaa kanaan dura qabutti furmaata argamsiisuudhaan wayita ammaa warshaawwan shukaaraa kanneen birootiif fakkeenya akka ta’e dubbatan.
Warshichi kanaan dura waggaatti shukaara kuntaala miliyoona 1fi kuma 300 kan omishaa ture ta’us waggootaan dura gara kuntaala kuma 800tti gadi bu’ee tures jedhaniiru.
Hojjecttoonni warshichaa abbuummaadhaan hojechuu dadhabuun,hanqinni hordoffiifi too’annoo mudachuun,akkasumas kaka’uumsi hojii gadi aanaa ta’uun rakkolee mudachaa turan akka ta’aniifi wayita ammaa garuu sochii oggansaafi hojjettootaatiin rakkooleen eeraman kunneen furmaata akka argatan daayireektarichi dubataniiru.
#Hits:370
Balballoomii Oduu
Hundeeffamni waggaa 24ffaa DHDUO har’a kabajamaa jira
Finfinnee Bitootessa 17 2006(FBC) Koreen jiddu galeessa dhaabbata Demookraatawa Ummata Oromoo(DHDUO) kabaja ayyaanichaa sababeeffachuudhaan kaleessa ...
Wal ga’iin mana maree ADWUI kallattii fuulduraa kaa’uun xummurame
Finfinnee Bitootessa 16 2006(FBC) Wal ga’iin idilee mana maree adda demokraatawa warraaqsa ummattoota Itiyoophiyaa(ADWUI) kallattiiwwan gara fuulduraa...
Koreen hojii raawwachiisaan ADWUI raawwii hojii baatii jahaa qorate
Finfinnee Bitootessa 07 2006(FBC) Koreen hojii raawwachiisaan Adda Demookraatawa Warraaqsa Ummattoota Itiyoophiyaa(ADWUI) raawwii hojii dhaabaafi Moot...


text:
WASHINGTON,DC
—
Chelsea
Gareen kubbaa miilaa Inglish Piriimer Liigi,Chelsiin garee kubbaa miilaa Awurooppaatti beekamtuu ta marroo hedduun moo’achuun beekamtu.Dhiyoo tana Amerikaa gama Kaabaatti dorgommii hariyummaa irra turte.Adoo dorgommiin isaanii ta marsaa 2013-2014 jala hin qabinuu deeggartoota haaraa dabalachuu ka jiran jabeeffachuu fi ufillee boqonnaaf Amerikaa dhufan.
Dorgommii dhiyoo tana Istaadiyoomii RFK,Washington DC taphatanitti Chelsiin AS Roomaa 2-1 moo’atte.
Cheslsiin dorgommii Awurooppaa UEFA ta bara 2012 fi Chaampiyoonaa Awurooppaa bara 2013 akkanuma moote Roomaan ammoo dorgommii Serie A
bara dabree jaheessoo baate.
Woma taateefuu dorgommi hariyummaa ykn jaalalaa ta dhiyoo tana Chelsii waliin taphatetti taphattoota isii cufaa guurratee dhuftee taphatte.Yoo taphii jalqabee kubbaa haga guddaan ufuamtti qabaadhachaa taphachaa turan.
AS Roomaan daqiiaa 21eessoo irratti dogongora namichii Chelsii goolii eegu uumeen goolii tokko keessa buufatte.Chelsiilleen boqonnaan duubatti taphattoota akka Dembaabaa,Lempaardii fi Hazard tapahtti dabaltee daqiiqaa 61essoo fi 88eessoo irratti goolii Lukaakuu fi Lampard galchaniin taphii moote.
Akka manaajerii Roomaa,Garsiyaan taphaan duubatti gaazexeessitotatti himetti tapha kana irratti laafinna ufii waan arganiif tapha itti aanutti ufi jabeessanii tapha marsaa dhufuutif qophii jiran.
Dorgommiin EPL torbaanuma kana keessa jalqaban.
Mee Qophii Ispoortii dorgommii tana irratti qopheessine MP3 tana irraa caqasaa.
Mee tana ammoo caqasaa


text:
Paartiin aangoo mootummaa harkaa qabu IHADEG Koongiresa isaa sagalaffaa irratti wanna haaraa as baase hin qabu. Wanni haaraan hagi tokko ka mul’ate gumiilee paartiwwan miseensota Ihadeg afuranii dursanii geggeessaman irratti, jedha – as Yunaayitid Isteetis, Kolombiyaa Yunivarsitii keessatti barnoota siyaasaa sadarkaa ol’aanaa irra ka jiu – Jawaar Mohammed.
“Irra caalaa jijjiiramni qalbii namaa hawatu ka mul’ate paartiilee miseensota Ihadeg lama: Dhaabbata Dimookitaatawa Uummata Oromoo yokaan OPDO fi Sochii Biyyoolessaa Saba Amaaraa yokaan BIADEN keessatti” ka jedhu – Jawaar Mohammed, “lameen keessatti jijjiiramni mul’ate ka wal-faallessu. OPDO keessatti hoogganoota gameeyyii fi muuxannoo-qabeeyyii dhaabicha keessa turan akka Obbo Abbaa-Duulaa Gammadaa fi Obbo Girmaa Birruu faa koree hoji-geggeessituu keessaa baasanii gara Koree gidduutti gad-buusan, faalla isaa: BIADEN keessatti immoo hoogganaa gameessa waggaa lamaa fi walakkaa dura Gumii dhaabichaa saddeetteffaa irratti soorataan akka ba’an taasisaman, Obbo Addisuu Leggesee faa koree hoji-geggeessituu dhaabichaatti deebisan,” jechuun itti fufee ibse.
Kunis maaliif akka ta’e gad-fageenyaan ennaa ibsu, “OPDO keessatti akka lakkoobsa Awurooppaatti bara 2010 irraa jalqabee hoogganoota gameeyyii dhaabicha keessatti hoogganoota fudhatama guddaa qabanii fi uummata birattis hojii isaaniin jaallatama argatan taayitaa irraa buusuuf gama hoogganoota haga xiqqoo Adda Bilisummaa Uummata Tigiraayitti hidhata jabaa qabaniin carraaqqiin godhamaa ture. Yaaliin kun dhaabicha keessatti qoqqoodaminsa uume, amma waan ta’es qaamuma wal’aansoo sanaa ti,” jedha – Xiinxalaan siyaasaa, Jawaar. Kanaa fi ka biroof xiinxala bal’aa kennee jira.
Guutummaa qophichaa as irraa dhaggeeffadhaa


text:
WASHINGTON D.C.
—
Kitaaba Afaan Oromoo
Kitaabi haaraan mata dureen isaa “Kudhaama Seenaa” jedhamuu fi kan seenaa, aadaa fi amantii oromoo ibse maxxanfamee ba’ee jira.
Barreessaan kitaaba kanaa ogumaan balaliisaa xayyaaraa yoo ta’an barnoota phisics baratan Obbo Leellisaa Aadaa kitaaba barreessuuf kan na kakaase bal’ina aadaa fi seenaa Oromoon qabu jedhan.
Kitaaba kana barreessuuf hayyootaa fi hoogganoota qabsoo oromoo hedduu na jajjabeesse, akkasumas kitaabota waa’ee oromoo ilaalchisuun afaan Ingliziin barreeffamantu wabii naaf ta’e jedhan obbo Leellisaan.
Gaaffii fi deebii guutuu armaa gadiitti dhaggefadhaa


text:
Hirribi boqonnaa qaamaa fi sammuu yoo ta’u yeroo rafan waan naannoo ofiitti ta’a jiru
hordofuun rakkisaa ta’a.
Yeroo hirriiba rafan sochiin qaama namaa, hoo’i qaamaa, dhibbaan dhigaa afuura baafannaa fi kanneen biroon suuta jedhu.
Garu sammuun namaa yeroo rafan illee hojii isaa itti fufa. Waan suutaan hojjatu hin qabu.
Yeroo itti rafan dhaabbattaa gochuun eeguu, waan nama daddamaqsan kan akka Bunaa fi kanneen biroo dhuguu dhiisuu, sagalee naannoo ofii jiran gad xiqqeessuun hirriiba gaarii rafuuf kanneen gargaaran keessaa hanga tokko.
Guyyaatti sa’atii 6 hanga 8 rafuun barbaachisaa dha jedhu ogeessonni.
Gaaffii fi Deebii gaggeeffame kutaa 1ffaa caqasaa


text:
Gatii omisha Boba’aarratti sirreeffamni taasifame
Finfinnee Guraandhala 01 2006(FBC) Gatii omisha Boba’aarratti fooyyessi gatii muraasni taasifameera.
Gatii gurgurtaa omisha Boba’aarratti taasifame kun Guraandhala 01 bara 2006 irraa eegaluun hojiirra kan ooludha.
Ministeerri Daldalaa ibsa Faanaa Biroodkaasting Korporeetiif ergeen akka beeksisetti sadarkaa idila addunyaatiin omisha boba’aarratti dabalatin gatii akka jiru ilaaluudhaan dabalata gatii taasisuun murteessaadha jedheera.
Akkaatuma kanaan
-Beenzilli wal makaan leetiroon tokko Birrii 20fi saantima 47
-Naaftaa adiin Birrii 18fi saantima 55
-Keeroosiin Birrii 15fi saantima 75
-Naaftaa gurraachi salphaan Birrii 16fin saantima 33
-Naafxaa gurraachi Birrii 16fi saantima 65
-Boba’aan xiyaaraa Birrii 23fi saantima 01 akka ta’uuf murteeffameera.
Gatiin boba’aa sireeffame kun har’a Guraandhala 01 bara 2006 irraa eegalee raabsaawwan Boba’aa Itiyoophiyaatti argaman hunda keessatti hojiirra kan oole akka ta’e ministeerichi beeksiseera.
#Hits:435


text:
Jiruu Warraaqxota Oromoo eeggatu
Jiruun warraqxota Oromoo eeggatu in jalqabaa bilisummaa Oromiyaati. Hanga yoonaa qaccee nafxanyaaf akka addaatt haa ta’u ifaatt yoo xinnaate waggoota shantamaaf fedha ofii ifsuu yaalaa turani. Oromoon mala akka ta’an hubatamuu kadhataa bahani. Garuu kanneen fedhi dhuunfaa jaamse hin dhaggeeffatan yk waan jedhamin qofa dhaggeeffatu. Dhaggeeffachu dhabuu qofa utuu hin ta’in si’ana qabsaawota Oromoo jiruu saanii muummicha irraa maqsuuf duula afaanii ballaa gaggeessutt ka’aniru. Haleellaan saanii afaanii waldhahaa fi hunde hin qabnee akeeka Oromoon dirrirfatan irratt dhiibbaa hin qabne. Kan isaan maraachaa jiru ol ka’a dhaloota haaraa Oromoo giidoo caalaa, dammaqina malbulchaa wayyaa fi qaroo, bilisummaa Oromiyaaf murannoo fi dudhama yoo hin caalle akka angafoota saa qabuuti. Waggaa dhibbaa oliif koloneeffatoon meeshaa qunnamtii dhuunfachuun ummati akka iyyaatii hin arganne tolchaa jiraatan. Si’ana garuu hamma saatt hunduu fulaa teeknoloojiitt gad baasuu argateera. Kanaaf raawwannaan bara doorsisootaa fagoo miti.
Oromoo hangi tokko carraa barachuu kan argatan kanneen koloneeffataan faranjii bakka buufachuuf fo’ate turani. Hojii bulchaafi waabariin qeesii madda guddicha wan ta’aniif jarri biraa carraa “Zabanyaa” ta’uu argachuufillee dorgomuu hin danda’an turani. Sana irratt ijoolleen koloneeffataa kumaan Waabarii beekamoo manyaa gamaatt ergamanii hoogganoota dhaloota itt haanuu leenjifachuuf ergamaa jiraatani. Oromoon baasii akka gibiraa, kudhan keessaa tokkoo, humna tolaa fi irboo sanaaf gabbaraa bahani. Garuu dubbiin akka isaan karoorfatanitt hin deemne. Diddaa dingatawaan cunqurfamoon tolfame akka sirni Nafxanyaa moofaan itti hin fufne hankaaksee. Jara sana amma badiisa irra seenaa micciiranii durdurii “haada sharraxee” kan fakkaatu waa’ee ofii fi mootota saanii uumuu kan eegalan. Durdurii dhimma hin baafne akkasiif gurra kennuun Oromoof bu’aa tokkollee hin qabu. Namoota Oromiyaan jiraachuu haalan waliin afaan banuun dhimma hin baasu. Biyya keenya dhiigaa fi dafqa keenyaan eeggachuu malee eenyu waliinuu” tarat tarati” hin taphannu.
Ta’innaan murna duubatt harkiftuu kanaa kan koloneeffataa eegala mootichaa nama nyaataa Ankobar irra kan qaari’uu. Innillee garagarummaa Itophiyaa fi “Biyyoota Gaallaa” (akka inni kolonoota saa kibba biyya saatt argaman waamutt) beeka ture. Ilmaan Nafxanyaa maraataa jiran kanaaf Oromiyaan biyya saanii jaarraa 16tffaa keessa Oromoon humnaan irra fudhate. Akka qiliwwee waan isaan jedhan kan irra deebi’an seena mimicciirama kana mamii malee kan qiliwissan jiru. Utuu ijaajjanii of gaafatan ta’ee hogganoota saanii yaadaa Oromoon afaanii fi aadaan jara Masirii fi Nubiyaa duriin akkamitt firoomuu danda’an jedhanii gaafachu qabu turani. Utuu sana godhan ta’ee Oromoon jiraattota eegalaa Afrikaa Bahaa Mediterranianii hanga manyaa Hindiitt jiran keessaa tokko akka ta’uu danda’an ni hubatu turan. Jaarraa 16ffaa sochii kan dur fudhatame deeffachuu sabaawota to’annaa halagaa jalaa bilisoomsuuf kan tolfamme qofa ture. Oromoon firooma empayera Daamoti kodee saanii tahan hafee, mootota Merowee fi Nappaataa, Kantakotatta, eenyuu caalaa himachuu hin danda’u.
Waltajjii kanatt waa’ee seenaa ta’innaa irratt hasa’uun , jiru nu fulduraa furuu waan hin dandeenyeef barbaachisaa miti. Rakkinni ija babaasaa jiru waa’ee lubbuu, bilisummaa fi ulfina ilmoo namati. Wanti jarjarsaan ummata biyya ofii keessatt halagaan humnaan of jala galchee hacuucaa, birmadummaa fi qajeeltuu dhabsiisee akka malee qorqaa jiru irra ba’aa itt fe’ame salphisuu dha. Gaaffiin saa gaaffii mirgaa fi ulfina namummaa badde deeffachuuti. Hambooti qaccee Nafxanyaa hadhessa ragaa hin qabne akka dhumiisa Baddannoo fi Arbagugguu kan jedhan kaasuun qabsaawota Oromoo hojii hiiksisuu fedhu. Mootota tahitaa irra jiraniin reeffa Amaaraa qilee Hinquufneett darbe jedhamee kan haddeeffame Adda Bilisummmaa Oromoo ture. Dhaabi sun battaluma sana akka harka keessaa hin qabne labseera. Gochi namummaa bahe akkasii fi reeffa namaa alatt afanii dhimma hololaaf olchuun Oromoof safuu waan ta’eef balaaleffateera. Yakki akkasii akka qaama hin baabsineen ariitiin qoratamu yaada dhiheessee ture. ABOn akka sana hin raawwane garaan saanii waan beekuuf akka dhugaan baatu isaan keessaa kan dhibbaa godhe hin jiru. Garuu gocha hin mirkanoofne lallabuun daanyaa fi seerbeekaa isanumti ta’anii murtii dabarsaa oolu. Utuu firoota keenya jara jedhan sana kan itt roorrise duukaa bu’anii qajeeltuuf dhiheessanii mirga ilmoo namaaf gumaacha guddaa ta’a ture.
Sana gochuu dhabuun maqaa saba Oromoo xureessa jiraachuuf kan isaan gargaaru itt fakkaata. Gochi Baddannoo kun yakka hamtu kan dubbicha dhiheessaniin tolfame hafakkaatu malee hanga qoramutt kan wacaa jiran kunis keessa hin jiran jechuun hin danda’amu. Kan abbaawummaa itt qaban fana dhahamanii qajeeltuutt dhiheeffamuu qabu. Oromoon dirree lolaatt loltuu dinqisiifamoo ta’uun beekamaa dha. Dudhaan Oromoon kan hin hidhatiniif dubaroo ajjeesuun safuu fi qaanessaa akka ta’e beekamaa dha. Kanaaf gochi kun akka gocha dabeessaatt kan abaarame. Wanti kun qooda seeraati. Kanaaf qabsaawoti Oromoo gurra kennuufii hin qabani. Garuu kan qotanii dhugaa baasuu barbaadanitt gamtaa agarsiisuun barbaachisaa dha. Karaa biraa qabsoon hiree murteeffannaa saboota yaa’a biraa fi kan hobbaatiin addaa irra eegamu waan ta’eef haddheessa yakkaa homishame waliin walmakuu hin qabu. It bahii qorqora yakkaa, kan fedhe ta’us, abba tokkeen itt gaafataman malee mirga walabummaa ummataaf godhamu waan ilaalu hin qabu.
Manca’i seenaan ummata Oromo irratt tolfaman galmeeffamanii jiru. Calanqoo fi Aannoleen fiixee qofa. Fixiisi golee Oromiyaa hunda keessatt tolfamaniiru. Kanneen Walloo, Tuulama, Macca, Jimma, Geeraa, Geeraa, Soor fi Gabbaa fi bakka biraatt tolfaman hin irraanfatamne. Qacceehaqi dambalii nafxanyaa jalqabaan eegalame bulchoota itt haananii dhufan hunda keessatt gonka dhaabbatee hin beeku. Fakkeenyaa fi ajjeechaan hogganootaa fi hordoftoota Oromo ajajoota Haayila Sillaasee, Immiruu fi Axinaaf Saggad jedhamaniin Guyii fi Beddelleett 1930oota keessa tolfaman waan irraanfataman miti. Dubartootaa fi ijoollee mana waliin Areeroott 1970oota gubaman fi ilmaan Geedi’oo isaan dura boombiin itt robe qabannoo ummataa keessaa hin badu. Hunduu ajaja saanii Battala tokkoo argatan. Sun hundi galmeeffamaniiru. Kanneen Hawaasii fi Wataris kurnan lama dura fi isaan asiis loqee, gambeelaa fi Teepiitt kan tahan akka qosaatt darbani.
Badhaasi mootii saanii gadadoo fi deega keessaa isaan baasee haroo qabeenyaa fi aangoo abjuunuu arganii hin beekne keessa isaan cuube. Karaa biraammoo mancaasaa lubbuu, birmadummaa fi qabeenya olloota saa ture. Qaabannoon durii saaniitt qabanii fi jaalalli mootii saanii akka ajjeestuu ijoolee fi dubartii fi cirtuu harkaa fi harmaatt ilaalamuu irraa isa hin oolchu. Namooti maaliif madaa bulett mimmixa firfirsuu yaalu laata? Dhiibuun darbachuutt yoo geese, lolli Adwaa koloneeffatoo lamaan gidduutt ta’e qabattee malee darbuu hin qabu. Feccoo irra darbuun dhugaan baduu hin qabu. Koloneeffatoo lachuu loltuu kolonota saanii keessaa fedhanis dirqiinis sirna saaniif madaqfatan hiriirsaniiru. Lamaanuu meeshaa ammayyaa yeros walitt qabachuu danda’an hidhataniiru.
Garri lachuu firomsatt jabaatt of ijaaraniiru. Raayyaan Itophiyaa saamicha hawaasotaa, keessaayyuu kan Walloo fi Tigrayi irra jiraataa bahe.Lakkoofsaan raayyaan Itophiyaa yoo xinnaate harka shan k an diina saa caala ture. Ijaarsi, tooftaa fi ayyaanni, halluu gogaa irratt hin hundaawani. Qondaaloti gurraachi nakkaroota saanii adoota albaasuun hin haalamu. Yeroo abbaan faradaa Walloo hallayyaarra utaalee diina hin yaadin haleelu Habashootii Goorgisii dha jechuu aggamani. Tuffiin Oromoof qaban dandeettii fi jannummaa saanii baruufii hin dandeessifnee. Caalaatti kadhaaan mootichaa fi niitii saa injifannoo akka argamsiisantu himame. Danddeettii qondaalota waraanaa Afrikaa fi loltuu saanii gar tokkoo yoo faarsinu gara biraan kan injifataman keessa looltuun Afrikaanota tahan gara kaan caalaa toofta baasoo adii haa qabaatan malee akka jiran hin dagannu. Gurraaleen sun kan balaa dirree dillii irraa oolan, dharraa beekamaa mootichi arfan ciruuf qabu baasaniiruu.
Injifannoon adda waraanaatt argame barsiifata roga qacceehaqaa, asii fi bakka biraati mootichaan tolfaman golguu hin qabani. Akka sanyi oo’istooti gar lachuu nu amansiisuu yaalan utuu hin ta’in, carraa walqixxee argannaan dirree kamittuu caalmaa waanti jedhamu adii fi gurracha gidduu jiraachuu akka hin dandeenye Adwaan raga ta’a. Sun namicha hirmannaa Afrikaa qircachuu keessatt qooda fudhatee, bakka gahe hundatt lagi dhiiga imime farsuuf ooluu hin qabu ture. Waa’ee mooticha kanaa akka dummunyii Afrkaatt faarsanii gabaasuu fi barreessuun hedduutu duroome. Waa’ee gidiraa kolonota garuu kan barreessan namoota dhugaa yartuu qofa.
Seenaan kan yaadatamu dogoggorri darbe akka keessa hin deebi’amneefi. Garuu namoota marataa jiran kanaaf kufaatiin saanii maal irraa akka ka’e hafee kufuu saaniiyyuu fudhataa hin jiranii. Bara koloneeffatoo Awuropaa waliin biyya qabachuuf dorgoman hoggantooti saanii hanga Hara Viktooriyatt keenya akka jedhan ogeeyyota faranjii isaan gorsan qabu turan. Akkasitt kan Habashaan seenaa Itophiyaa durii waliin dhaahanii kan ofii fakkeessuutt kan ka’an. Sirna soba irratt hundaaweef madaqfamanii abbooliin biyyaa hundii kan alaa dhufani qabatan jechuu eegalan. Kanaaf xaxatanii haa bahan jedhu. Sana malee hojjetaa godaantummaan tola nu tajajilu qabu akka jechuuti. Yaadaan gulufa akkamiiti? Keenya miti kan jedhaniin keessanuma jechuun gamnamoo daallee nama jechisiisa laata? Isaaniif seenaan ba’a bu’iisa ilmaan namaa keessa darban utuu hin ta’in kan akaakileen saanii nafxanyooti dhandhoonaniifi. Jarri kun godinaaf haa ta’uu addunyaaf hamoo dha. Kanaafi kan karaa mootichaa qofatu empayera badde deeffachuuf furmata ta’a jedhanii qaabannoo saaf sagaduu kan eegalan. Qabsawoti Oromoo maramarrtoo kana keessa utuu hin seenin dorsisa caalaa fala barbaadanitt bobba’uu dha. Deebiin dabaaf kennan kan itt yaadamee fi hobbaati qabu akka duula “Biira Baddallee” irratt tolfamee milkiin bahame sanaa ta’uu qaba. Haasaan qaccen nafxanyaa waa’ee Aannolee fi Calaqoo irratt godhaa jirtu akka beekaa seenaa micciruuf tolfaman qofatt ilaalamu hin qabu, joonjee dhaabbataa ta’uu danda’a. Seenaa raajii ta’e mootii saaniif uumaa jiranii fi faarsii duula saa qaccehaqaa ta’ee haala akkasii agarsiisa. Garuu gita bittuu Habashaa fi ajjeesuu, ibiddaan nama jiraa gubuu, qaama irraa ciruun fakmishoo tooftaa ittiin biyya bulchaniiti. Kanaaf jarri gadooddu kun yoo hiree argatte adda taati jedhanii yaaduu miti.
Kanneen waabarii empayera Itophiyaa dhaqan hundi waa’e injifannoolee warana surra qabeessoo jedhaniinii hanga locutt barsiifamaa turani. Sanaan roorroo itt tolchan hunda sammuu Oromoo keessaa haqneerra jedhanii amanan. Amma waa’ee mootii saanii yeros hin himamne uumuun akka waan Oromoon dhagahuu feedhuutti haaressanii fudhachiisuu yaalaa jiru. Akkuma warri saanii itt himaa turan warri Oromoos ijoollee saanii akka duubbee saanii hin irraanfanne galgala galgala abidda biratt yaadachiisaa dhufani. Egeree ofii danaa itt gochuun qooda ijoolletiiti. Raatessaan nafxanyaa wan cabeef si’achi dorsisuunii kan danda’u hin jiraatu. Du’aa fi awwaalli mootii saanii sun yeroo saatt akka nammu hin barre akaakilee saanii fi hogganoota amantee saaniin dhoksamee ture. Akka nammi ariin hin kaane yeros kan dhoksame amma eenyuun tuttuquu yaalaniitu du’a ga’ii kan waamani? Kana yaaduun saanii hanga yoonaa siidaa saa Birbirsa jiruu utuu hin finqilchin hafuu gaga’amtoota saa tuffi itt bulcheeni. Hunduu mirga teessoo malbulchaa Gullallee siidaan irratt ijaarame deebfachuuf mirga seeraa akka qaban beeku. Bakkuma sanatt Galmi yaadannoo bareedaan tokko deebi’ee ijaaramuufiin akka ta’aa.
Leellistooti gonfoo fi komunistooti Gola Hojjetoota Itophiyaa kan kaleessa ajeechaaf walbarbaadan hardha wal arraabaa jiru. Lachanuu kufaatii sirna nafxanyaaf gadooduu fi qabsaawota bilisummaatt roorrisuuf yoo walitt hudduu gatatan mullata. Gooliin qooda irratt fudhatan yk isaanuu gaaga’amtoota itt ta’an gara cinaatt dhiibamee ta’isi xixinnoon hammaa ol afuufamanii hololamaa jiru. Akka dargaggoon Itophiyaa hiriyoota saboota biraa waliin naannaa wayyaa uummachuuf qayyabannoo hin uummane dhukkuba saanii itt dabarfataa jiru. Yeroo Oromiyoo, Tigraawwayi, Sidaamaa, Walayittaa kkf. ifatt biyya ofii keessatt afaan ofiitt dhimma bahan dhiiga saaniitu danfa. Yoo nagaa naannaa feesisa ta’e ofirroota akkasi sabootii keessa biqilan ofirraa fageesuu qabu. Oromoon nagaa jaallachuun, jannummaan, arjummaan, Safuu eeggachuun beekamu. Kolonomuun namoota dudhaan saanii walitt hin galletti bahan. Soda moggeeffamuu fi baayyina hacuuccaan ofirratt amantee dhabuun tokko tokko yoo of halan mullatu. Rifannaa akkasii keessaa bahuuf yeroo yartuu saa irraa fudhachuun hin hafu. Hacuuccaa namummaa bahe kana dura dhaabbachuuf warraaqxoti Oromo Oromummaa deebisanii dhaabuuf waliin ka’an.
Ofbara Oromoon kan baaragan “Itophiyaanistii” abdi kutatooti of tolchan kun qabaan nu hin danda’u jedhaanii burquqaan sabboonota Oromoo duukaa bu’aa jiru. Ejjennoo angafoota saanii warraaqxotaa irra deebi’uun “Nut dura Oromoo dha”jechuu saaniif arraba adda addaa itt robsani. Battaluma sana gooltota jechuun akka addunyaan hiriiruuf yaalaniiru. Namoota badoo miira sanni jibbaa kan biraatt haqacuu barbaadanii. Kan nammuu sammuutt qabachuu qabu ummati akka ummataatt badaa ta’e hin jiru. Murna digaluu taatee ummata keessaa biqilteetu badduu ta’uu dandeessi. Barreessaan kun golee biyya Habashaa hedduu argeera. Ummatooti inni arge hundii namoota gaarii nama keessumsiisuun miira ta’eefi. Kanneen badduun isaan keessaa baate akka isaan hunda caalanii fi kan hafan ilmoo namaa akka hin taane mataatt naqanillee keessummaa nagaan itt dhaqett hamaa hin yaadani. Qaccee nafxanyaa yartuuf jedhamee sabi keessaa bahan hammeeffamuu hin qabu. Ummati gadadoo fi deegaan simboo sobaan jiraataa bahe. Jarri amma bakka saa buunee dubbana jedhan kun takkaa itt deebi’anii waan saamichaan argatan hiraniifii hin beekani, kophaama sorratan.
Ummatootii barabaraan akka ollaatt waliin jiraachuuf deemu. Kan wallanamuu qaban yoo jiraatan huuba ummatoota keessaan biqilani. Waaqaa kan bu’e waan hin taaneef empayerri isaan ijaaran burkutaawaa jira. Ummatooti mirgoota fi boona saamaman deeffachuuf ka’a jiru. Ummatooti Afrikaa hundi birmadummaan waliin ni ka’uu. Kan irraanfatamuu hin qabnee Oromiyooti qaccee nafxanyaa ta’an hedduun bilisummaa, qajeeltuu fi walqixxummaaf qabsaawaa wareegaman jiraachuu dha. Jarri sun nambiyyoota saanii Oromiyaan walqixxee akka ta’anii fi hireen saanii wal keessa kan jiru ta’uu fudhataniiru. Akaakileen saanii biyya fagoo dhufan ta’a, isaan garuu biyyoo sana malee kan biraa hin beekani. Bilisummaa saaf hojjechuu fi du’uufiin akkuma nama dhalootaan Oromoo ta’ee isaaniifis dirqii ta’uu fudhataniiru. Jiruun qabsaawota Oromiyaa irraa eegamu qaaqa kannen durii saanii fudal koloneessaa dhuma hin qabnen qabamuu. Qabsoo bilisummaa xumuraan gahuu dha. Injifannoo lola qajeeltuu keessaan abdiin biliqqisuu cunqurfamaa hundaaf ni jiraata. Kanaaf jarmaa cimfatanii kaasaa qajeelaa fulduratti dhiibuu kan kanaan duraa caalaa shaffisiisuu dha. Sareen duttu matumaa nama hin ciniintu jedhama garuu maaltu beeka? Tuffachuun akka ta’us hundi saanii itt qabamuu utuu hin ta’in akki itt qabamu yayyabamuu fi waan halleefuu dammaqanii eeggachuu fesisa. Dargaggoon kaayyoo Oromummaa bakkan gahuuf fulduratt bahaa jiru. Oromoon waggaa hundaa isaan utuubuu fi duuba saanii eeguun dirqama. Dargagggoon kun karaa ofii barbaaddataa waan jiraniif deggersaa fi jajjabeessa barbaachisa. Dargaggummaan jarjartuu tolchuunii danda’a. Obsaan caqasuu fi bu’aa mamii kennuufiin akka.
Tokko tokkoon dhugeeffannoo kabajamuu barbaachisa. Oromiyaan biyya amantootaati. Duulli amantee, dargaggoo ilaalchisee gandaa fi dhugeeffannoon irratt tolfamu dafee doomuu qaba. Oromoon dudhaan karisummaa hin qabu. Haddheessi sana irratt hundawe iyya dabarsa sobaa waan ta’eef hamaa irraa eeguun barbaachisaa dha. Oromoon afaan, aadaa akka sirbaa, weeduu, oginaa, sportii faa waliin qaba. Akka hundi kunuunsaa fi ulfina kennuuftu eegama. Murni hamaa aadaa afarsu keettoo halagaa malee fira ta’uu hin danda’u. Dafanii wal gorfacuu fi wal hubachiisuun waan eegamu. Yeroo qortuu kana wal dhabdeen keessaa yoo araarsuun dadhabame gara duubaatt dhiibamuu qaba. “Citaa mana keetii hin ajjerin kabi/hamaa nama keetii hin ajjeesin qabi” kan jedhamu si’anaaf akeeka ta’innaa? Wanti ati barbaadduu kan kee kan tahe qofa ta’uu saa fi sana argachuuf kan gaafatamu hunda baasuuf kutataa ta’uu kee hunda mamii malee hubachiisuu dha.
Oromiyaan kan Oromiyoo hundaati. Moo’ummaan see hin uggamu. Kanneen seeraan mirga utuu qabanii Oromiyaa walaba keessa bilisummaa fi walqixummaan jiraachuu hin feene filmaata bira barbaaddachuuf birmadummaa qabu. Garuu lamuu angoo fagootiin Oromiyaa irratt qondaalamanii deebi’uun akka hin jirre beekuun barbaachisaa dha. Badhaasi mootii saanii kan raawwatu bakka mirgi koloneeffatamoo jalqabutt. Warraqxoti Oromiyaa gowwaa mit, mirgoota sana deeffachuun kan danda’amu qoccolloon utuu hin ta’in jabina qaamaa fi sammuu ofiitiini. Injifatooni bu’aa saanii kan gad dhiisan yoo dandeettii fi jaarmaan caaluun irra haanan qofa akka ta’e kan empayeritti keessa jiraatan hundi beeku. Jiruun qabsaawota Oromoo eeggatu daandeettii ofii ol kaasuu fi jaarmaa qilleensi hin gallee uummattanii, biyya saanii jaallatamtuu, Oromiyaa bilisomsomsuun, sirna mirgi ilmoo namaa ulfina itt qabaatu, olaantummaa seeraan keessa jiraatamuu fi Oromiyoo hundi birmadummaa fi carraa walqixxee qabaatanii waliin jiraatan diriirsuu dha.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Amajjii 2014
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


text:
Walgahii Tokkummaa ABO – London
Walgahii in ibsa walhubannoo ABO SG , ABO QC fi GQM ABO gaafa Guraandhala 16, 2013 London keessatti ta’e milkiin xumurame. Walgahii kana irratti miseensotni, deeggartootni fi ummatni Oromoo London jiraatanii fi biyya Ingilizi naannoo adda addaa irraa hedduminaan argamtanii ture. Haalli waliigaltee fi Walhubannoo karaa bakka bu’ootaa Qaamota sadeenii wal duraa duubaan insame.
Ibsa booda sagantaan maree fi gaaffii fi deebiin bal’inaan ture. Walgahii kana adda kan taasise Oromoon haala adda addaan walirraa fagaatee ture bakka tokkotti hafuura tokkummaan walitti dhufuu isaa ti. Sagantaa kana irratti ummatni Oromoo yeroo dheeraaf tokkummaa hawwaa ture gammachuu guddaantu itti dhagayame; guyyaan araaraa kunis seenaa Oromoo keessatti bakka guddaa akka qabuu fi armaan booda wal duukaa hiriiree mirga isaaf falmatuu bu’uura guddaa akka ta’e ibsaa turan. Gammachuu irraan kan ka’e ummatni immimmaan yaada isaa ibsataa ture.
Ummatni Oromoo tokkummaan hiriirree WBO fi QBO bira dhaabbachuuf hamilee guutuun ibsaa ture. Tokkummaan jalqabame kana hujiitti hiiikuu irratti dhaabni keenya akka jabinaan hojjetu; nutis bakka jirutti tokkummaa jabaannee waadaa galaa turan.
Xumura walgahii booda waliin bashannanni ni ture .
Ummata Oromoo biyya UK
Title: Walgahii Tokkummaa ABO – London
Duration: 10:14
Category: Advocacy/Activism, News, Youth Movement
Added on: Guraandhala/February 19th, 2013


text:
WASHINGTON,DC
— Maratoonii Addunyaa NY,Amerikaa namii kuma 50 irratti dorgome dhiiraa fi nadheenilleen Keenyaatti moohee,Itoophiyaan ammoo dhiiraa fi nadheenilleen lammeessoo taate.
Dorgommiin ING NY Maratoon jedhan tana Atileetotii Keenyaa Gefrey Mutaahii fi Priscah Jeptoo moohe.
Itoophiyaa Bizunesh Dhaabaa ta Bronx NY jiraattutti fi Tsegaayee Kebbedeelleen akkanuma lammeessoo bahe.Jepeeetoo Keeniyaa maratoonii km 42 tana 2:25:07 moote Jeffreyn ammoo 2:08:24 moohe.
Dorgommii maratoonii NY tana kaamera 1500,saree bombi suuftu 49 fi poolsii hedduutti lafa eegaa walumattu doolara miliyoona tokkootti lafaan eeguuf ittti bahe.Namii dorgommii tana moohe doalra kuma 100 harata.
Gama kaaniin ammoo dorgommii addunyaa U-17 ijoollee gannii isaanii 17 gadii ta biyya UAE-tti taphachuutti jiran Naayjeriyaan waancaa dabartee Sweden waliin taphachuuf qophii jirti.
Dorgommii kubbaa miilaa ijoollee ganna 17 gadi U-A-E Emirate Arabaatti tapahachuutti jiran. Dorgommii addunyaa tana biyya 24 tapahtaa;Afrikaa keessaa Ivoracy Coast, Moroko,Naayjeeriaa fi Tunisaatti dorgomee oli dhiyaate.
Dorgommii waancaa kubbaa miilaa Addunyaa,wadlaan Federeshiinii Kubbaa Miilaa Addunyaa FIFA, bara 2014 Biraazilitti qopheessan haga hardhaatti biyya 21 dabaree,11 eeguutti jiran.
Afrikaalleen dorgommii walumatti jiranii Naayjeeriyaa fi Ethiopian tapha lammeessoo torbaaniin duubatti Naayjeriyaa Calabaritti tapahtanii ka drogmmii tanaa dabruuf hafullee gaafas keessaa beekan.
Dorgommii Qillee Amerikaa(Hockey Game)
Garee Qillee(Hockey) DC,Washington Caps., fi Ta Florida,Panthersitti Istaadiyoomii Verzioniitti Taphatee, Caps 3-2 Panthers Moote
xGaree Qillee(Hockey) DC,Washington Caps., fi Ta Florida,Panthersitti Istaadiyoomii Verzioniitti Taphatee, Caps 3-2 Panthers Moote
Taphii kun dorgommii Amerikaatti guddoo beekaman keessaa tokko.Durii kanadaatti guddoo beekkamullee amma Amerikaa fi biyya hedduu waliin gahuutti jira.
Dorgommii baranaa ji’aan duratti jalqaban,dorgommii gareen DC,Washington Caps.,fi Florida Panthers waliin taphatanitti Caps 3-2 moote.
Dorgommii tana dirree cabbii irratti taphatanii,warrii taphatu ammoo kophee goommaa wqabdu keeyyatee cabbii irratti taphata.
Mee tana ammoo caqasaa


text:
News
Harra
- Prime Ministeriin British Tony Blair yoo Labour Partyiin nama isaatti anne dhufu beksisee, bara kana june 27tti birro akka dhissu iffa godherra.
- Biologistonni bekkamonni adunya irra walitti qabamanii wa'e gossa jirenya lubbu qabanii hunda kan hanga million 1.8 ta'anni programii Enyclopedia of Life jedhamutti bassufi hojjachu jiranni.
Oduu Ture News 09-05-2007 (G.C)
- Kenya Airways Flight 507 kan jedhamu ergaa bararru jalqabee diqoo turee kufii danda'erra. Xuyurichi kan ka'e Douala, Cameroon irra yoo ta'u, namonni du'anni immo namotta kessa jiranni hunda (114) dha.
- Military base Fort Dix jedhamu kan New Jersey, USAtti argamu kessatti namonni ja'a qophiii namotta
achii kessa jirannu ajjessu irra osoo jirannu qabamaniru.
- Dhowaan Northern Ireland Assembly wagga afurrif wallaka bodda dhumee, Northern Ireland angoo offi debifachu dandertetti. Ian Paisley kan DUP irra dhufee birro First Minister yoo fudhattu, Martin McGuinnes kan Sinn Fein irra dhufee birro Deputy First Minister fudhaterra.
- Herod 1 kan Nigus Judaea bara 37 hanga 4 BCE kan turee, Awwalli isaa Herodium, Jerusalemitt argamerra.
- NASAn argammu SN 2006gy iffa godherra. Supernovan kunii iffaan tokkoffa akka tatte mirkaneffamera.
- UMP Kessatti ango ce'ufi fillatame kan ture, Nicolas Sarkozyiin akka Presidanti Francetti fillatamerra, kan inni mo'attes fillatama Socialist kan ta'e Ségolène Royal dha.


text:
Nikolaa Teslaa
Nikolaa Teslaa (Afaan Sarbiyaatin: Hиkoлa Tecлa; Adoolessa 10, 1856 - Amajjii 7, 1943tti jiraate) lammii Sebiyaa-Ameerikaa fi kalaqaa(inventor), injiinera elektirikii (electrical engineer), injinera makaanikii, fi qorataa fiizikisii(physicist) yoo ta'u kalaqa inni ittiin beekkamu keessaa tokko elektirikii danbali'uuni (alternating current).
Teslaan hojii elektirikii fi bilbilaa kan jalqabe gara Ameerikaatti(USA) bara 1884 Toomaas Ediseniif hojjachuuf odoo hin godaanin dura ture. Ameerikaatti odoo baayyee hin turin gargaarsaa fi waliigaltee namoota gara garaa wajjin godheen laabiraatorii qorannoo waa'ee meeshaalee elektirikii keessattii geggeessu dhaabe. Mirga paatentii motora elektirikii (AC induction motor) fi tiraanisfoormerii (transformer) kan inni qabu dhaabbanni Joorji Westiinghaawus (George Westinghouse) jedhamu eeyyama kan argate yoo ta'u, akkasumas dhaabbanni kun Teslaa akka gorsaatti elektirikii danbali'uuni (alternating current) hojjachuuf akka isaan gargaaru qacare. Dabalataanis, Teslaan, qorannoo voolteejii guddaa fi firiquweensii guddaa naannoo Niwuu Yoorki fi Koloraadoo Ispiriingisitti geggeesun kan walqunnamtii raadiyoo, qorannoo X-ray, fi mala humna elektirikii shiboo malee (wireless transmission of electricity) ittiin tamsaasu oomishuuf isa gargaarun ni beekkama.
Bu'aawwan qorannoo gara garaa kan raajii fakkaatan kun Teslaan addunyaarratti akka beekkamu isa gode. Teslaan, qorannoosaarraa qarshii baayyee yoo argatellee, horiisaa kana qorannoowwan gara biraa irratti balleesse. Kanarraa ka'uun bara dullumsaa keessa hoteela Niwuu yoorki Hoteel (New York Hotel) keessa kutaa 3327 kessaa jiraachaa ture; darbe darbee maxxansaalee gara garaatif yaada adda ta'e ni kennas ture. Sababaa yaada inni kennuu fi qorannoo inni geggeessuun kan ka'e, Teslaan maqaa saayintistii maraataa jedhamu kennameefi. Dhumarrattis, bara 1943 hiyyoomee fi liqaa keessaa jiraachaa turee du'e. Hojiiwwan Teslaa baayyeen sana booda dhokatanii turanillee bara 1990n keessaa kaasee beekkamtummaan isaa fi aadaa keessatti kaafamuun isaa dabale. Bara 2005tti, Teslaan Ameerikaanota Gurguddoo 100 filaman keessatti maqaan isaa dabalame.
Bara 1960tti, kabajaa fi yaadannoo Teslaatif, walgayiin General Conference on Weights and Measures for the International System of Units safartuu jabinaa human maagineetii safaruuf gargaaru teslaa jehee moggaase.
Dahloota Isaa[edit | Lakkaddaa jijjiiri]
Nikolaa Teslaan bara 1856tti Adoolessa 10 maatiisaa lammii Sarbiyaa ta'an irraa mandara Isimiljen, biyya Awustiriyaa (biyya amma Kirooshiyaa) keessatti dhalate. Abbaan isaa, Milutin Teslaan, luba waldaa Ortodoksii Sarbiyaa turan. Haati Teslaa, Dukaa Teslaa, kan abbaan ishiis luba waldaa Ortodoksii Sarbiyaa turan, dandeettii fi kennaa meshaalee mana keessaa hojaachu fi walalooo Sarbiyiffaa dhedheera ta'an yaadachuu qabdi. Haa ta'u malee barumsa hin qabdu turte. Sanyiin maatii Teslaa Dhihaa Sarbiyaa naannoo Montenegrootii maddan.
Teslaan maatii isaa ijoollee shan qabaniif mucaa afraffaa ture. Obollessa angafasaa kan Deen jedhamuufi obboleeyyan durbaa Milkaa, Anjeliinaa fi Maarikaa jedhaman qaba. Obboleettiin isaa deen balaa farda yaabbachuutin yeroo inni umuriin isaa waggaa shani duute. Namoonni tokko tokko akk ajedhanitti frda dammaqsuun balaa kana kan uume Nikolaa Teslaati. Bara 1861tti, Teslaan mana barumsa sadarkaa 1ffaa mandara Isimiljen keessa jirutti barumsa gale. Achittis Afaan Jarman, Herreega fi amantii barate.
Bara 1862tti, maatin Teslaa gara Goospiich, biyya Awustiriyaa, bakka abbaan isaa akka lubaatti tajajiltti galan. Nikolaanis barumsa sadarkaa 1ffaa fixee akkasumas barumsa giddu galeessaas fixe.
Bara 1870tti, Teslaan Kaarlovaak, Kirooshiyaatti barumsa sadraka lammaffaa xumuruuf gale; achittis barsiisaa Herreegaa Maartiin Sekuliichin baayye booji'ame. Teslaan integraal Kaalkulesii waraqaa malee sammuudhumaa isaa keessatti hojjata ture, barsiisonni isaa garuu waan goowwoomsu itti fakkaata ture. Achittis barumsa waggaa afurii waggaa sadi'i keessatti xumuree bara 1873tti eebbifame.
Bara 1873tti, Teslaan gara mandara Isimiljenitti deebi'e. Erga deebi'ee odoo hin turinis, dhukkuba koleeraatiin qabamee ji'aa sagaliif sireerra ciise. Yeroo baayyes inni du'a jedhamee sodaattamee ture. Abbaan Teslaa, abdii kutuun yoo inni fayyee mana barumsaa injineriingii beekkamaa akka isa galchu waadaa galeef (duraan abaan isaa akka inni luba waldaa ta'u barbaada ture).
Bara 1874tti, Teslaan diqama loltuu waraanaa ta'uu jalaa gara Tomingaaj, naannoo Girachaakitti baqate jalaa ba'e. Achitti tulluu baayye akka adamsituuti koree yaabee arge.


text:
Morkiin piriimeeri liigii biyya keessaafi biyyaalee alaa itti fufuun adeemsifama
Finfinnee Guraandhala 01 2006(FBC) Morkiin piriimeerliigii Itiyoophiyaa boru Magaaloota gara garaatti itti fufun kan morkatamu ta’a.
Akkaatuma kanaan kilabiin Qiddus Giyoorgiis kilabii Magaalaa Arbaaminci wajjin,Biiraan Harar kilabii Buna Sidaamaa wajjin,Simintoon Muugar kilabii Buna Itiyoophiyaa wajjin kilabiin Biiraa Daashin humna ibsaa wajjin sa’aatii walfakkaataa sa’aatii 9 irratti taphatu.
Piriimeer liigii Ingliiziin ammoo har’a Liivar puul Anfiild Arsanaal wajjin sa’aatii 9fi daqiiqaa 45 irratti morkata.
Cheelsiin-Niwuukaastil,Noorwiichi Maanchastar Siitii waliin sa’aatii walfakkaataa sa’aatii 12 irratti morkachuu eegalu
Dilbata boruu ammoo Speen laaligaadhaan Riiyaal maadiriid Vilaariyaal wajjin galgala keessa sa’aatii 4 irratti tapahtu.
Atileetikoo maadiriid ammoo Eelmeeriyaan waliin halkan keessaa sa’aatii 6 irratti morkachuu eegala.
Siiviyaan Baarseloonaa wajjin halkan keessaa sa’aatii 5 irratti taphachuu eegala.
Seeri’aa Xaaliyaaniin har’a Naapooliin dirreesaa irratti Eesii miilaan wajjin halkan keessaa sa’aatii 5fi daqiiqaa 45 irratti morkachuu eegala.
#Hits:284
Ispoortii(Radio)
- Marii ispoortii Roobii Ganamaa Primeerliigii Itiyoopiaa Fi Tapha Chaampiyoons Liigii AwurooppaaTaasifame Guraandhala 12 2006.
- Marii Spoortii injifannoo atleetonni Itiyoophiyaa galmeessisaniifi fabxiiwwan birw irratti xiyyeeffate wixata,guraandhala 10,2006.
- Marii Ispoortii Robii Ganamaa 5-06-06 Fiigicha qaxxaamura intarnaashinaala Jaanmeeda gaggeffame irratti taasifame
- Marii Spoortii dhimmawwan spoortii tibbanaa irratti xiyyeeffate Wiixata Guraandhala 03 bara 2006.
- Marii Ispoortii Federeshinii kubbaa miilaa Itiyoopiyaa gamaggama taasifame irratti Robbii ganamaa Amajji 28, 2006.
- Marii Spoortii garee biyyaalessaa fi dhimmawwan biroo irratti xiyyeeffate Wixata Amajjii 26, bara 2006.
- Marii Ispoortii Shaampiyoonaa guddatoo ta Itiyoopiyaa 2ffaa fi Garee biyyaalessa Itiyoopiyaa waan caa Afriikaa bara 2015 tiif qophii ta'u qabu Amajji 21, 2006.
- Marii Spoortii garee Kubbaa miillaa Itiyoophiyaa fi dhimmawwan biroo irrattii xiyyeeffate .Wixata Amajji 19, 2006.
- marii Spoortii tapha guutuu oromiyaa fi dhimmaululan tibbanaa irratti xiyyeeffate amajjii 12, bara 2006.
- Marii Spoortii Garee Kubbaa mullaa Itiyoophiyaa fi dhimmawwan biroo irrattii xiyyeeffate .Wixata Amajji 07, 2006.