text:
Ibidda Jaalala-kutaa 2ffaa
Kutaa darbee keessatti ibiddi jaalala akkamitti akka jalqabamu ilaalle turre. Insha Allah har’a immoo maloota ittiin qabaneessan ilaalla.
Ibiddi yommuu qabatee balaa geessuf deemu bishaan itti naquun akka dhaamu taasifamaa mitiree? Akka ibiddaa jaalala guutumaan guututti dhaamsu osoo hin ta’in balaa akka hin geessine qabaneessun ni danda’ama. Wanti hubachuu qabnu jaalalli mataan isaa balaa osoo hin ta’in hojii namtichaatu balaa geessa. Namtichi yoo of too’ate balaan jaalalan dhufu hin jiru. Namtichi garuu yoo of too’atu dadhabe akkuma arge ta’ee bu’aa hojii isaa ni dhandhama. Karaa jaalala ittiin too’atan baay’ee isaa barruule qorsa jaalala jettu jalatti kaasne turre. Kan armaan gadii akka dabalataati.
Towbaa– ilmi nama ni dogongora. Dogongore akka sheyxaana dogongora ofitti kan lixu osoo hin ta’in dogongora ofii erga baree karaa sirriitti kan deebi’udha. Dogongorte fuudha heerumaan dura hariiro haraama uumu dandeessa ta’a laata. Garuu yeroo muraasan booda hadhaan hariiro kanaa si dhukkubsaa adeemu danda’a. Hariiroo kana addaan kutuun nama sii ta’uu guyyaa Rabbii jedhe karaa halaalan fuudhu/itti heerumu barbaadda. Wanti ati hojjataa turte dogongora akka ta’e hubatte jirta. Kallatti jireenya keeti jijjiruun jireenya gammachuu jiraachu barbaadda. Falli kee maali ree yeroo kanatti?
Abshiir fallii ni jira yoo itti fayyadamte. Dargaggoonni baay’een ibidda jaalala kana qabaneessuf hariiroo uumuf tattaafatu. Erga hariiroo uumaniin booda rakkoo fi dhiphinna duraani caalaa dhiphinna biraa ofitti dabalu. Yeroof bakka tokko waliin ta’uun gammachuu argachuu danda’u. Gammachuun isaani kuni yeroo dheeraf osoo hin turiin gara hadhaa fi gaddaatti jijjiramaa. Jireenyi itti dukkanoofti. Fedhii gabaabdun sun dabarte jirti. wanti hafee gaddaa fi gaabbi qofa. ‘Ah osoo akkas hojjachuu baadhe silaa har’a akkana ta’a.’ jette iyyiti gaabbin nama keessaa.
Dhugumatti akkuma vaayrasin qaama namaa ajjeessu, cubbuunis sammuu namaa ajjeesa. Uumama namaa sirrii diigun tartiiba dhabsiisa, namtichi boqonnaa sammuu fi tasgabbii akka hin arganne taasisa. Sababa cubbuutin/dilliitin haqaa irraa qalbiin ni gogdi, gurri ni duuda, ijji ni jaamti, -wanta ishii fayyaduu fi toluu hin dhageessu,hin agartu, hin hubattu. Namtichatti ba’aa ta’u. Karaan hundarra gaarii cubbuu itti fayyisan towbaa dhugaa towbachuu, araarama Rabbirraa kadhachuu fi hojii gaarii baay’isanii hojjachuudha. Yommuu towban dhugaan, araaramni fi hojii gaggaarin walitti makaman madaa cubbuun uumame ni fayyisu, cubbuu ni haaqu. Uumama namaa sirrii fi tasgabbii dhabame ture ni deebisu. Kanaafu cubbuu yommuu raawwattu gara towbaa, araarama kadhachuu fi hojii gaarii hojjachuutti fiigi Insha Allah yeroo san gammachuu fi tasgabbii argattaati.
Hanga feete cubbutti yoo dabarte sheyxaanni abdii si kuchisiisun galaana cubbuu keessa akka bololitu si hin taasisin.
“(Yaa Muhammad) jedhi,”Yaa gabroota kiyya kan lubbuu ofii irratti daangaa dabartan! Rahmata Rabbii irraa abdii hin muratinaa(hin kutatinaa). Dhugumatti Rabbiin balleessaa hundaa ni araarama. Inni Araaramaa, Rahmata godhaadha. Gara Rabbii keessanii deebi’a, Isaafis ajajamaa odoo adabbiin isinitti hin dhufiniin duratti. Sana booda hin tumsamtanu.“ Suuraa Az-Zumar 39:53-54
Tasa duuti osoo hin dhufiin jireenya keessa jirru haa jijjirru. Duuti erga nutti dhufteen booda gargaarsa wayitu hin argannu. Mu’iminoonni (warroonni dhugaan amanan) wanta fokkuu hojjatan kanneen itti hin fufnedha. Dafanii dogongora ofii beekanii gara Rabbii deebi’uun jireenya ofii sirreefatu.
“Isaan warra yeroo waan fokkataa hojjatan yookiin lubbuu ofii miidhan Rabbiin yaadatanii badii/cubbuu isaanitiif araarama gaafataniidha. Rabbiin malee eenyutu badii/cubbuu araaramaa? Isaan osoo beekanu waan hojjatanirra (cubbuu ofitirra) kan hin turreedha. Isaan sun mindaan isaanii araarama Gooftaa isaanii biraa ta’ee fi jannata laggeen ishee jala yaatudha. Isaan ishe keessatti hafoodha.Mindaan hojjatootaa (jannata ta’uun) waa tole.” Suuraa Ali Imraan 3:135-136
Mee seenaa towbaa armaan gadii haa dubbisnu.
Adabbii Rabbii irra duuti Gaariidha
Yeroo tokko daldalaan sorreessi tokko mana isaa keessatti osoo hara galfatu nama balbala mana isaa dhahu dhagaye. Yommuu balbala banu intalli garmalee bareeddu jireenya isaa keessatti hin agarre arge. Ishiif dharra’ee gara keessaa akka seentu affeere. Haa ta’uu malee ishiin fedhii isaa guutuf tan dhufte osoo hin ta’in garmalee hiyyeetti waan taatef qarshii kadhachuuf akka naannoftu dirqamte. Kadhaa gargaarsa ishii osoo homattu hin lakkaa’in gara keessaa akka seentu sossobe. Sagalee ifaa fi kabajaatin akkana jette deebisteef, “Rabbii kiyya ganuu irra duuti naaf gaariidha.”
Erga kana jetten booda dhiiste biraa deemte. Garuu guyyaa muraasan booda ni deebite. Haalli ishii garmalee itti jabaate, ammalle gargaarsaf kadhatte. Akkuma dura namtichi daldalaan kuni deebima jalqabaa deebiseef.
Osoo imimmaan boqoo ishii irra gadi yaa’u gara mana isaa seente. Ammalle akkana jette itti warwaatte, “Rabbii jedhii na nyaachisi!”
“Lakkii! Hanga fedhii kiyya akka guuttadhuf naa hayyamtutti si hin nyaachisu,” jedheen namtichi.
Intallis “Duuti azaaba(adabbii) Rabbii caalaa gaariidha.” Jette itti iyyite.
Yommuu ishiin mana gadi lakkistee baatu, jechooni dhugaan ishiin dubbatte mataa namticha keessa qillisan. Jireenya dheeraa cubbuu raawwachuun erga jiraaten booda imimmaan gaabbi yeroo jalqabaaf ija isaatirraa dhangala’uu jalqabe. Gara Rabbii deebi’uun toowbate. Intalattis ni nyaachise. Yeroo muraasan booda intala tana fuudhun jireenya gaa’ila gammachuu waliin jiraatan.
(Kanaafu gara dhumatti wanta barbaadu argate, garuu karaa halaala ta’een. Mee haa ilaallu seenaa kana irraa waa meeqa barannaa! Yommuu namni Rabbii jedhe waa badaa dhiisu Rabbiin waan gaarii bakka buusaf. Namtichi kuni Rabbii jedhe dhiise. Garuu boodarra karaa halaalatin walitti dhufani jireenya gammachuu jiraatan. Osoo fedhii ofii karaa haraamatin guuttate turee silaa intala tanalle lamuu hin argatu, ofiille jireenya gammachu hin qabne jiraataa ture. Nullee yoo Rabbii jenne hariiroo haraama irraa dheessine Insha Allah Rabbiin nama barbaanne sanitti nu fida yookiin nama san caalu. Intalli tuni mataa ofii fi namticha kanas baraarte badii irraa.Yaa obboleetti tiyya imaana akkanaa Rabbiin siif haa kennu.)
Kan Yeroo Hundaa Jiraatu Gonkumaa hin rafu
Lamaan isaanitu magaala xiqqoo namoota muraasa dhibbaatamatti lakkaawaman of keessa qabdu keessa jiraatu. Inni ishirraa jaalalan qabame. Maarree halkan tokkoo osoo ishiin adda deemtu arge. Hanga gara hundaatti ishiin siqxu hordofe. Yommuu ishitti dhiyaatu “Dubartinan si barbaada.” Jedheen.
Ishiinis,”Jalqaba deemi namoonni hunduu rafuu isaani ilaali.” Jetteen.
Innis deebii ishiitti gammaduun magaalatti keessa naanna’uun gara ishiitti deebi’ee “Namni hunduu rafan.” Jedheen.
“Rabbii (Azza wa jalla) hoo? Inni sa’aa kanatti rafaa jiraa?” jette gaafatte.
Innis,”Dubartii maal jechaa jirtaa?” jedhee itti iyye. “Dhugumatti Rabbiin hin rafu:gonkumaa mugaatinis hirribnis Isa hin qabu.”
Ishiinis, “Rabbii gonkumaa hin rafne nu arga osoo namoonni nu arguyyuu baatani. Isa hin sodaattu sila Kan hin rafne, wanti tokkollen Isa jala kan hin dabarree?” jetteen.
Namtichi imimmaan osoo ija isaa keessaa dhangala’uu ishii dhiise biraa deeme. Wanti sammuu isatti hafe fedhii gara Rabbii gonkumaa hin rafne fi wanti tokkolle jala hin dabarre deebi’udha. Gara Rabbii deebi’uun towbaa dhugaa towbachuudha.
Tolee seenan lamaan kanarraa waa baay’ee baranna. Dogongorte waa baay’ee jireenya kee keessatti hojjatte ta’a. Ammarra hariiroo haraama keessa yoo jiraatte addaan kutuuf carraaqi. “Ni ulfaata addaan kutuu hin danda’u” jechuu dandeessa. Osoo haala kana keessatti duuti namatti dhufte adabbii ibiddaa addaan kutuun ni danda’ama ree? Akkuma namoota armaan olii Rabbii jedhii dhiisi waan gaarii argattaati. Gaddaa fi gaabbi addaan hin cinne irraa baraaramtaati. Halkaani guyyaa bilbila walitti qu’u fi meesaji walii ergu irraa baqqaa asitti ni gaha jedhiin. Jireenya cubbuu duraani dhiise jireenya haarawa jiraachu barbaada jedhiin. ‘Yoo hanga karaa halaalatin walitti dhufnu obsite, anillee ni obsa. Ta’uu baannan hayyee nagahatti.’ jedhiin.
Zirkii fi hojii gaggaari– towbaan dhugaa fi araarama kadhachuun bu’aa kan buusan yoo hojii gaggaarii dalaguu baay’isaniidha. Diina ilma namaa kan ta’ee sheyxaanni ilma namaa jallisuuf halkanii guyyaa carraaqa. Rabbirraa isaan fageessun jireenya gaddaa fi badii akka jiraatan barbaada. Karaan sheyxaana ittiin moo’atan zikrii fi hojii gaggaari baay’isuudha. Yommuu Rabbiin yaadatan inni namarraa dheessa. Namni Rabbiin yoo dagatu garuu sheyxaanni hiriyyaa cimaa akka fedhe isa godhu ta’aaf. Wanta fokkuu guutu itti bareechisa. Waadaa sobaa waadaa seenaf. ‘Dargagummaa keetti fayyadami aboo, duuti ganaadha. Amma yoo hin fayyadamiin yoom fayyadamuuf? Boodarra ni towbatta fedhii kee guuttadhu.’ Jedhaan. Haala kanaan nama kasaarsa.
Akkuma zikrii baay’istuun sheyxaanni sirraa fagaata adeema. Bakka kamu, yeroo kamiyyuu keessatti zikriwwan garagaraa Rasuulli (SAW) jedhan arraba kee irratti deddeebisi jedhi. Fakkeenyaf:
لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ
La ilaha illal-lahu wahdahu la sharika lahu, lahu-l-mulk wa lahu-l-hamd, wa huwa’ala kulli Shay ‘in qadir (Rabbiin malee kan haqaan gabbaramu hin jiru. Inni Tokkicha, shariika hin qabu. Taaytan(mootummaan) hundi kan Isaati, faarun hundi kan Isaati. Wanta hundaa irratti Inni danda’aadha.) Zikrii kana yommuu deddeebisne kan jennu taane sheyxaana ofirraa ariina jechuudha.
Zikrii kana malee kan biros jechuu dandeenya. Fakkeenyaf yommuu sheyxaanni fedhii kee kakaasun wanta fafeetti si harkisu, jedhi ‘Rabbi A’uzu bika min hamazaati shayaaxiin. Wa a’uzu bika rabbi a’yahaduruun.’
“Jedhi ‘Gooftaa kiyya, ani hasaasa sheyxaanotaa irraa Sittiin mangafadha.Gooftaa kiyyaa isaan natti dhufuu irraa sitti mangafadha. “ Suuraa Mu’iminuun:97-98
Yommuu zikriwwan kanaa fi kanniin fakkaatan deddeebiste jettu Insha Allah sheyxaanni sirraa dheessa. Hojii gaggaari hojjachutti maxxani. Keessumatti dirqamoota Islaamni namarra kaa’e bahuun diina keenyatti qabsaa’u dandeenya. Salaata kan dhiisnu yoo taane diinaf irbaata taana, salphatti baditti kufna.
Gudunfaa
karaan badii fi wantoota fokkuu irraa ittiin dheessan gara Rabbitti dhiyaachudha. Rabbirraa fagaannan karaa sheyxaana badii fi gaddatti nama geessu qofatu jira. Rakkoo fi gadda addaan hin cinnetti nama darba. Haala jireenya keenya kan darbe badiin kan guuttame ta’uu danda’a. Garuu carraa jireenya keenya gara gaariitti jijjiru hardha ni qabna. Carraa kana duuti nu harkaa fudhachuu hin qabdu. Yeroon carraa kanatti fayyadamne gara Rabbii haa deebinu, jireenya keenya haa foyyessinu. Hanga barruu biraatin walitti deebinutti Assalamu aleykum wr wb.
Like www.facebook.com/jireenyabadhaatu
Madda Seenaa Armaan olii: Stories of repentance


c: text/html

text:
Akka Lammileen Itiyoophiyaa Taanzaaniyaa jiraatan dubbatanitti ammas weerarri dhibee Vaayresii Kooronaa biyyattii keessatti xiyyeeffannoo hin qabu. Mootummaan biyyattiis weerarri kun jiraa jedhee waan hin amanneef nami dhuunfaan yoo eeggate male qajeelchi of eeggannoo labsamee jiru hin jiruu jedhu.
Lammiin Itiyoophiyaa Taanzaaniyaa ganna 20’f jiraatan haala jiru yoo dubbatan, duraan dhibeen kun akka mullateen daangaan cufamee waanti martuu dhibee kana to’achuuf carraaqamaa ture jedhan. Achii mootummaan dhibeen kun weerara miti jennaan waanti martuu bakkatti deebiye.
Lammileen biyya alaa as jiran garuu sana dhiisanii of eegagnnoo taasisaa turan. Ammayyuu haga dhiyeenya kanaatti namoota hedduutu dhibee kanaan du’aa jira garuu, namni kunneen ‘COVID 19’n du’an jedhamee hin himamu jechaan dubbatu.
Jiraataan kun dabalanii lammilee Itiyoophiyaa Taanzaaniyaa jiran keessaa nami takka dhibee kanaan dhukkubsatee qorannoo dhibee Kooronaa vaayres gaafatus ogeeyyii fayyaan dhorkamuu dubbatanii, haga yoonaa garuu warra hojiif Taanzaaniyaa jiran lammilee Itiyoophiyaa keessaa nami du’e hin jiruu jedhan.
Gama biraan gaaffiin an kaaseef waa’ee waraqaa qorannoo fayyaa imaltootaaf kennamuuti. Lammileen Itiyoophiyaa taanzaaniyaa jiran yoo gara biyyaa deeman waraqaan kun mootummaarraa akka kennamuufidha kan VOA’tti himan.
Komiin lammileen Itiyoophiyaa kaasan kaan waa’ee hundeeffama hawaasa Itiyoophiyaa Taanzaaniyaa jiraniiti. Jiraattonni kunneen kanaan dura lammileen Itiyoophiyaa Taanzaaniyaa jiratan gumii hawaasaa mootummaa Taanzaaniyaa biratti galmeeffachuuf gaafatanis lafarra harkifamuu dubbatan.
Ambaasaadder Yoonaas Yooseef, Taanzaaniyaatti Ambaasaaddera Itiyoophiyaati. Lammileen Itiyoophiyaa Taanzaaniyaa jiraatan lakkoofsaan diqqoo tahuu dubbatan. Kaan garuu warra seeraan ala godaanan ta’uu eeranii isaanis to’annaa poolisii jela kan jiranii fi mana hidhaa biyyattii bakka adda addaa keessa ka jiran tahuu himan.
Yeroo weerarri vaayresii kooronaa mullate kanas hedduu godaantota kanaa warra dhibee hin qabne biyyatti deebisaa akka turan eeran.
AMbaasaadder Yoonaas waan talaallii COVID – 19 gaafatamanii turan. Taanzaaniyaan haga yoonaa dhibee kana waan hin dhugeeffanneef lammileen Itiyoophiyaa achi jiran talaallii kana akkamitti akka argatan waanti beekamu jiraa gaaffii jedhuuf yoo deebii kennan, “Talaalliin walqabatee isaan ejjenoo mataasaanii qabu; haa tahu malee hawaasni haajaa alaa biyyoota hedduu as jiran gaaffii
dhiyeeffataniiru, gaaffii kanas ministeera biyya alaa Taanzaaniyaaf dhiyeessanii deebii eegaa jiru, egaa eyyamamnaan nu qofaafii miti, hundaafi jechaadha” jedhan. Dabalaniis talaalliin kun seenuufis ulaagaa biyyattiin keessee qabdu jiraa sanaan ta’aa, garuu ejjennoo mootummaa biyyattiiratti hundoofnee waajjira ministeera alaa itiyoophiyaa waliin ta’uun akka itti lammileen keenya as jiran talaallii kana itti argatan soqna jechaadha, jechuun VOA’tti himaniiru.
Dhumarrattis Ambaasaaddere Yoonaas dhimma duubatti harkifamuu hundeeffama hawaasa lammilee itiyoophiyaa Taanzaaniyaa, mootummaa taanzaaniyaa waliin dubbataa akka jiran himanii sunis furmaata akka argatu abdii qaban ifoomsan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
#OromoProtests
Via Beekan Gulummaa Irranaa
Yoosef hambaa Tolaatiin
DUBBISAA WALIIF RAABSAA!
Barattoota Qormaata Biyyoolessaa Kutaa 12ffaa fudhachuuf kaadhimamtanii jirtan hundaaf: Tokkummaan kaanee ilkaan wayyaanotaa waan irraa harcaafneef baga gammadne jechuun fedha. Wayyaaneen akkuma kaleessa dhiiga barattoota keenyaa lafa irra lolaasaa turte karaa qormaata biyyoolessaan immoo ijoollee keenya miidhuuf kan karoorfatte qaaniin lafa ilaaltee haga sabni Oromoo ga’us barteetti. Injifannoo nama boonsuudha. Tarkaanfiin itti aanu maali?
1. Barattootni hunduu qormaati darbeera jettanii barruulee keessan boraafattanii akka hin ciisne. Ijoolle, qabxii bareedaa fidanii darbuunis injifannoo caalu akka ta’e asumaan beekaa. Kanaafuu, ammuma irraa eegaltanii dubbisuudhaan akka of qopheessitan isiniin jedha!
2. Barsiisonni keenya akkuma beektan ijoolleen qabsoo irra waan turaniif barnoota isaanii haalaan hin xumurre. Adaraa dirqama lammummaa fudhaatii bakka hin xumuramne hundaa barattoota keenya xumursiisuu yaalaa. Qaamoleen mootummaa kanaaf ‘budget’ kennuu dhiisuu danda’u, waanuma fedhe yoo ta’e iyyuu isin dirqama lammummaa ba’aa!
3. Barattootni keenya immoo aadaa waliin qayyabachuu, walqayyabachiisuu fi wal gaafatanii wal irraa baruu horadhaa. Muuxannoon qabu irratti hundaa’ee kun baay’ee jabaatee nu biraa hin mul’tu.
4. Qormaata biyyoolessaa bara jalqabaatii ka’ee haga ammaatti jiru barbaadaatii sirriitti irra deddeebi’aa hojjedhaa. Waan isin ajaa’ibu akkan argee darbetti kanneen osoo bifa hin jijjiirratin irra deddeebi’anii dhufan jiraachuu malu.
5. Baatilee biiroon barnoota biyyattii isiniif kenne keessatti adaraa hojii biraa hojjechuu dhiisaatii akkuma nama midhaan daakuu barnoota keessan sirriitti qayyabadhaa bulleessaa.
6. Maatiin barattootaas ijoollee keessaniif baatilee kennamaniif kana keessatti tumsa jabaa godhaafi. Ijoollonni waan ta’ee fi ta’aa jiru hundaa maatii keessan sirriitti hubachiisaa!
7. Kan xumuraa fi kan booree……WALTAANEE KARAA HUNDAA MIRGAAN HAA GALLU! Namoonni yeroo qayyabattan yookaan ‘qormaata baroota darbanii’ osoo hojjettanii kan isinitti cimu yoo jiraate anas ta’e ilmaan Oromoo addunyaa kana irra faca’anii jiran karaa “social media’’ kana gaafachuu hin sodaatinaa! We are ready to help you! Galatoomaa! Injifannoon Saba Bal’aa Oromoof!


text:
Godinaa Horroo Guduruu Wallaggaa, aanaa Jimmaa Gannatii, magaalaa Haratoo keessatti humni ibsaa yeroo dheeraaf dhamamee turuu isaa irraa kan ka’e kaleessa hiriirri mormii geggeessame humnoota poolisiin bittimsame, jedhu jiraattonni magaalattii fi itti-gaafatamaan Koongiresa Federaalawa Oromoo, kan aanichaa Obbo Dagabaas Waaqayyoo. Akka Obbo Dagabaas jedhanitti, humni ibsaa sun eega magaalaa Haratoo keessaa bade baatii sadi’ii ol ta’ee jira. Eega sanaa naannawa waajira bulchiisa aanichaatti malee ibsaan ifee hin beeku. Jiraattonni midhaan daaksifachuuf illee gidiraa guddaa argaa jiran. “Rakkoon ummata magaalaa Haratoo, uummata aanaa Jimmaa Gannatii fi kan aanaalee ka biroo mudatee jiru ka biraan hidhaa fi hiraarsa humnoota mootummaatiin jiraattota, keessumaa dargaggoota irratti geggeessamaa jiru” kan jedhan – Obbo Dagabaas, humnoonni mootumaa sababaa ga’aa tokko malee “ati ABO dha” jedhanii nama yakkuu fi hidhuun waanuma aanaalee mara keessatti mul’ataa jiru ta’uu dubbatan.
“Hiriira kaleessa barattoonnii fi jiraattonni magaalaa karaa nagaa ba’aniif deebii qajeelaa fi nagaa kennuu mannaa humnoonni poolisii aanichaa hiriirtota reebuu fi hari’achuudhaan adda facaasan. Kanneen miidhaman hedduu dha. Kaan immoo bosonatti baqatanii haga ammaatti dhokatanii jiru,” jedhu – Obbo Dagabaas. Bulchaan aanaa Jimmaa Gannatii, Obbo Gadafaa Goshuu garuu, ibsaan gara baatii tokkoo fi torban lamaaf bade ture sababaa traansfoormeriin gubateefi. Amma garuu, mootummaan jijiiruuf deebii kennee jira. Ogeessi dhufee qorachuuf jira.” Jedhu. Kanneen hiriira geggeessanis magaalattii keessaa garee xiqqoo – godinaa tokko qofa akka ta’etti dubbatu. Poolisiin hiriirtota addaan facaase – ka jedhames ni haalan.
Qophii guutuu dhaggeeffadhaa


text:
Keenyaan perzdaantoi Obamaan simachuuf waan hambifattee hin qabdu fakkaatti.Karaa Naayrobii dhiqanii,qulqulleessanii lafallee haranii eeguutit jiran.
Perezdaanti Obaamaan kora guddaa,General Entrepreneur Summit(GES) dureeyyotii addunyaa doolara biliyona hedduu qabachuun beekaman itti dhufan irralleetti dubbachuuf deema.
Keenyaan lafa abbaan Obaamaan itti dhalatee itti awwaalamellee. Abbaan isaa mootummaa perezdaanti Keenyaa ka qaraa keessa hojjate.Obaamaan gaafa bara 2006 keessaa Senetera Amerikaa tahee dhufee Keenyaa dhufee amma ammoo akka perezdaanti dhufe.
William Ruutoo itti aanaa perezidaantii Keenyaati.
"Pperzdaanti Obaamaan akkuma perezidaantota Amerikaa ta dhbiitiimiti.Sanyi isaa keessa Afrikaatti jiraa,sun keessaa ammoo sanyii keenyaa jira.”
Haga guddaan investimenti fi waan nagaa mari’atan.Akka jecha minsitera haajaa alaa Keenyaa Amina Mohameditti wannii guddoon;
"Akkii nu waan nagaa irratti waliin hojjannu seenaa-qabeessa.Durumaaanuu akkanuma mari’anna,taatullee ganna diqqaa asitti jabeeffachaa yaane.Nuu fi addunyaallee hin yaaddessa doorsisii kun.”
Dinagdee fi imaltuu perzdaanti Obaamaa
Akka minseensii manamarii keenyaa ka durii Mohaammad Galgaloo jedhutti Keenyaan dhufataii perzdaanti Obaamaatiin gargaarsa hedduu argachuu, investimentii fi turiizimiin isii jabaachuu fi waan hedduun gargaarsa argatti.
Obaamaan Keenyaatti imaltuu dhaquun faaydaa dhibii qabdi.Akkuma beennuu Chaayinan biyyoota Afrikaatti baafattee dinagdeen Afrikaa fudachuutit jriti.Akka perezdaanti Obaamaan BBC irrati dubbatetti Chaayinaan horii Afrikaatti jissitee qabeenna Afrikaa guurrahuutit jirti.
USA ammoo akka Afirkaan waan faaydaa qabaa argattu tolchu.Perezdaanti Obamaan yoo kora GES irratti dubbatu bulchoota biyya hedduuttiin wal arge akka dhaabbilee Amerikaa Afrikaa dhufani hujii hojjachuu dandahan karaa hedduu miyyeessaaf.
Uhuru Kenyaataa gaafa filate gara biyya Dhiyaa ilaaluu mannaa gara biyya Bahaa, Chaaynaa fi Raashiyaa hariyummaa jabeeffannaa jedhe.
Akkuma filameen Raahsiuyaa fi Chaayina dhaqaaa jedhe.Sun hin taanee isaa gaafa filannoo biyya isaa ummata wal ficciiis jedhanii himatan.
Milishotii AL-Shabaab Keenyaa nama hedduu fixuutti dabaran.Jireennii Keenyaatu itti jabaate.USA,Keenyaan nagaa tahuu baannaan Ameriaka investimentii hojjachuu fi bashannanaaf yaahuun dhiba taati.
Wanni Keenyaatti tahe Amerikaalle hin hanqattu jettee milishota Islaamummaa biyya nagaa dhowwan achumatti ufi dhowwuuf itti duulte,Amerikaan.
Woma taatefuu USA Afrikaa harkaa dhabu hin feetu.Perzdaanti Obaamaalleen tanumaaf miilota isaa dhibbaa hedudu waliin achi dhaqe.Perezdaanti Obaamaan amma Keenyaa gahe.Perzdaanti Obaamaa jalaa fi gubbaalleen eeguuti jiran.
Doonii waranaa USA gara Mombaasaatiin lafa eega.Jeetiin waranaanaa gama gamaan qilleensa gubbaa eegdi.Hojjattootii nagaa Amerikaa Obaamaan dura dhufanilleen nagaa eeguutit jiran.
Akka itti gaafatamaan poolisii Naayroobii Benson Kibue jedhetti Naayroobii poolisii 12,000 eeguutit jira.Woma taateefuu perzedaanti Obaamaan Sanbata guddaa Itoophiyaatti dabra.
Achilleetti muummee minsitera Itoophiyaa obboo Hayilee Mariyam Dessaalenyii bulchoota bulchoota Waldaa Afriakaa waliin haajaa dhufueef dubbatee Kibxata USA deebihuuf achi kaha.


text:
Afaan Oromoo keessatti qubeen dachaa dabalataa ni barbaachisaa? Wanti irraa hir’atu hoo jiraachuu malaa? Yoo tahes, adeemsi isaa akkam tahuu qaba?
Inistitiyuutii Qo’annoofi Qorannoo Oromootti qindeessaa garee caaslugaa kan tahan kaadhimamaa Doktoraa Baqqalaa Buukkoo, qubeen haaraa yoo filatamu seera mataasaa kan qabuufi adeemsa saayinsaawaa kan hordofudha jedhu.
”Gareen tokko ka’ee akkasumaan Qubee kana uumuu hin danda’u. Saayinsiin qubee ittiin filatan jira,” jedhu.
Barreessaa fi qorataan etinoogiraafii Afandii Mutaqqii namoota qubeen dachaa ‘kh’ Afaanicha keessatti ni barbaachisa jedhan keeysaati.
Afandiin dhimma kana ilaalchisee barruu 2017 keessa onlaaynii irratti qoreen ”Ogeeyyiin afaanii tokko tokko Oromoonni Harargee sagalee kana afaanota kanneen akka Somaalii, Hararii fi Arabaa irraa ergifatan kan jedhuun akka walii hingalle kaasa.
”Yaadni kun bu’uura hinqabu. Sababiin isaa sagaleen ”kh” loqoda Oromoo kaan birattis ni argama,” jechuun jechoota ergifannaan afaanota biraarraa fudhataman qofa osoo hin taane, jechoota bu’uura Afaan Oromoo qaban keessattis ni argama.”
Fakkeenyaafis jechoota kanneen akka: “khaleessa”, “khannuu”, “khaayuu”, “khiyya”, “khoottu” lafa kaa’eera.
Jaarsoo Goollisaa Roobaa kitaaba ‘Mammaassa Oromoo Booranaa’ jedhee maxxansise irratti, barreeffama Afaanichaa keessa qubeen dachaa dabalataa barbaachisaa tahuu hima.
”Qubee dacchaa durii jaha qabani Afaan Oromoo kha nu beennu, Afaan Oromoo damee Afaan Booranaa kheessatti ammoo woma yaadde cufaa qoruuf qubee dacchaa torbeessitootti feesisa,” jechuun fakkeenyaanis ni kaasa.
Barreessaan kitaaba ‘Khulleessa Nageellee Booranaa” Halakee Dabbasoo gamasaatiin: ”Jechi k fi kh nu biratti akkaataan qooqa isaa gargari,” jechuun Afaan Oromoo yeroo barreeffamu akka dubbatamutti jedha.
Odeessa guutuu: https://bbc.in/3RI56QL


text:
Adem Misoma irraa
(Bitootessa 27,2016) FXG finiinaa jiruun walqabatee kufaatii OPDO mudate irratti gamaaggama guyyoota Shaniif Galma Aadaa Oromoo Magaalaa Finfinneetti Hoogganaa Giddu Galeessa OPDO fi miseensota isaa giddutti taasifame goolabamuu isaa maddeen keenya gabaasaniiru. Kana irratti Cuunfaa gabasa kana kan ta’e gaaffii kaabinootni gaafatanii fi deebii argatan cuunfaan isaa kan armaan gadii kana dha.
FXG guutummaa Oromiyaa keessattii qeerroo barattoota Oromootiin qabsiifamee ummata Oromoo hirmaachisuun ji’oota Afurii oliif Mootummaa Abbaa irree Wayyanne hiddaan raasaa jiruun wal qabatee, Mootummaa naannoo Oromiyati kan ofiin jedhu OPDOn soda Warraaqsa ummata kana irraa qabuun dhiphuu hamaa keessa kan seene Galma magaalaa Finfinnetti kaabinoota miseensota isaa garii waliin marii hatantamaa taasisaa tureera.
Haaluma kanaan Kaabinoonni fi Miseensonni dhaabichaa hogganoota isaanii walgahicha geggeessaa turaniif gaaffii haala yeroo irratti hundaa’an gaafachuun yoo eegalan;OPDOn uummta oromoo bulchuu dadhabee humni ittisa biyyaa bulchaa jira;kun dhaba kanaaf salphina,caba guddadha kana akkamitti ilaala mootummaan naannoo Oromiyaa?jechuun gafachuudha gabaasaan nu dhaqqabe kan ifa godhu.
Gaaffii itti aanuu yeroo gaafatanitti ammoo “Tontoommattee nutti haatattee achi deemiif as deemii nu wallaalchistee”akkuma jedhan,dhimmaa Mastar plan ilaalchisee ibsi kennamaa ture laaqamaa, maanxamaa fi waldhiitaa dha; kana irratti muummichi Ministeraa ajanda kana bara 2006 dhaabnee jedhe, Mootummaan naannoo Oromiyaa immoo hanga uummatni hin fudhannetti hojiirraa hin oolu hawaasa mar’iachiifna jedhaa ture, abbaan master plan kanaa hoo eenyu?jechuun gaaffii isanii akka dhiheeffatantu barame.
Itti dabaluun Gaaffiiwwaan biroo kanneen haala yeroo irratti rarra’an oggaa gaafatan, Afaan oromoo maaliif afaan hojii federaalaa hin taanee? OPDOn Ummata Oromoof qabsaawe erga ta’ee ummata mil. 40 olii kanaaf akkamitti hojjechuu dadhabee? Gama biraatiin ammoo Sabboontota mirga saba isaaniitiif falman waayaneen sadarkaa ministeeraatti akka muudaman hin fedhan kun maaliif taha? Oromoon mummicha minsteeraa, itti aanaas tahee hin beeku maaliif rakkoonsaa dandeettiimoo qabsoo dhaaba kanaan gaggeeffamutuu rakkina qaba?
Fkn yoo fudhanne,jeneralota dhiyoo kana muudaman namoota 60 keessaa Oromoon nama lama qofa; isaaniyyuu otoo qoratamanii oromoo tahuu dhiisuu danda’u, Oromoon hin qabsoofne moo goota hin qabu maaliif akkas tahe?jechuun gaafachuudha maddeen kan addeessan.
Gaaffiiwwaan xumura irratti mariidhaaf dhihaataniin, investmentiin Oromiyaaf bu’aa buusaa hin jiru; Ummatni kan Daangotee gubeef Oromoon fayyadamaa miti.“abbaa Ooruu Jaldeessi keessa kaase”akkuma jedhamu,Waardiyyaa karrarraa kaasee hanga hoggaanaa Warshichaatti fayyadamaan saba biraa taa’ee abbaan lafaa Oromoon osoo qabuu kan ofii dhabee rakkattuu fi kadhattuu ta’ee jirata kun maaliif ta’ee? Inveestimentiin naannoo Finfinnee fi godina Addaa duguuggaa sanyiiti yoo jenne waan soba nu jechisiisuu miti; Kanaafis dhugaa jiru yoo wal afoo qabne naannoo Bulbulaa, Aqaaqii fi Jamoo irraa qonnaan bulaan Oromoo Afaan Amhaaraa hin beektu ittiin jedhamee Waardiyaas ta’uu dadhabee lafa isaa irraa buqqa’e daandii irratti rakkattuu, kadhattuu fi maraattuu ta’ee jiraataa jira; kun akkamitti ta’aa? Kanaan kan walfakkatan gaaffiiwwan hedduun hogganoota OPDO kan jedhaman waltajjicha geggeessaa turanitti ka’aniiru.
Gaaffiiwwan armaan olitti dhihaatan kanaaf Itti aanaa Pirezedaantii mootummaa naannoo Oromiyaa ti kan jedhamu Isheetuu Dassee yoodeebisu, akka rakkoon ilaalchaa fi dhiphummaa jiruutti dhugaa mana keessatti ka’e dabsee ibsuuf yaaleera. Dhimma qotee bulaa buqqa’uun wal qabatee wanti foyyahu jira jechuun yakka raawwataa turan haguuguuf yaaleera; ykn qaama biraatti haqachuuf.
Walumaagalatti rakkoon amma uumame kun rakkoo hoggansa keenyaa ti, rakkoo bulchiinsa gaarii ti, keessoo dhaaba keenyaatu rakkina qaba ilaalchaan hogganaan keenya qulqulluu miti, rakkoo kiraa sassaabdummaa guddatu dhaaba keenya keessa jira, hoogganaan keenya aantummaa uummtaa dagatee jira, gaaffiin uummataa sirrii ture jechuun hanqinoota jira jedhan tarrisuuf yaaleera. As irratti dhugaa ummata keenyaa Isheetuu Dasee haguuguuf yaale gaaffii ummata keenyaa kan mirga abbaa biyyummaa, bilisummaa fi lafa ofii irraa buqqa’uu diduu, Finfinnee gadhiisanii Oromiyaa iddoo lamatti kukkutuu mormame gara rakkina bulchiinsa gaariitti hidhee dhiheessuuf wacabbareera. Kun ammoo yoomuu fudhatama hin qabu; kufaatii dhaabittiin seentes kan keessaa baatu hin ta’u.
Rakkoo keenya sirriitti ummatatti himannee dhiifama kadhachuu qabna,Uummata ofitti araarfachuu qabna, Gaaffii uummatni gaafatu rakkoo bulchiinsa gaarii ariitiidhaan akkaataa uummanni barbaadeen deebiisuu, Dimookiraasii diriirsuu ukkamsuu dhiisuu uummatni akka barbaade akka dubbatu gochuu, Hoogganaa uumatni hin feene hojiirraa kaasuu, Soba dhiisuu fi Kutannoodhaan uummata ijaaruu akka qabsaa’uu gochuudha jechuun ergamtichi wayyaanee Isheetuun waan wayyaaneen gooftaan isaatuu waggaa 25 guutuu hojii irra hin oolchin hojii irra oolchina jechuun waanuma hojii irra oolchuu hin dandeenye lallabaa ture; waan jedhi jedhamee itti himame olole.
Xumura marichaa irratti Ishetuun ergamtichi diinaaf dutu akkana jedhe. “Waliigalatti mormii kanaaf sababa kan tahe ABO dabalateee mormitoota kamuu osoo hin taane, Hoogganoota OPDO sadarkaa sadarkaadhaan aangoo irra jiranii dha. Hanqinnoota hoogansaa keessoo keenya keessatti dhalate kanaanis wal qabatee hoggantootni hojiirraa ari’aman bulchitoota godinaa 4 fi hoggantoota sadarkaa adda addaatti Oromiyaarra jiran namoota 400 ari’amanii jiru; kanaafis akka fakkeenyaatti Bulchitootni godinaa ari’aman bulchaa godina Addaa, bulchaa godina Arsii lixaa, bulchaa godina Wallagga lixaa fi bulchaa godina Harargee Bahaa ti; qorannaan kun kana qofaan kan dhabbatu osoo hin taane hanga sadarkaa miseensa godaattii itti fufa.” Jechuun walgahicha gudunfe ergamaan kun.


text:
Check Also
“Kan nutti aanu TPLF malee ABO miti”. Abbaa Duulaa Gammadaa
Ee yaa Oromoo cidhi hunduu 4 kiiloodhaaf malee siif waan madaala kiiloo tokko kaastu of …
3 comments
-
Abboo fayyaa tahi; jiraadhu. Yohannes Lata Lammeessaa nu gurguratuu deema. Namuu waan kana beekuu qaba.
-
Oddu odessun salphadha. Kan ta’e jeetu irra hin attii oddesitu iyyuu diigama oromo male jalala oromo gidutti hinfiduu. Yoo qabsaa taate dhaqi qeerroo wlain qabasai oddu dhisitti
-
Seenaa beektu hunda duubaa kaasii uummataaf ibsi. Kan hanga ammaa dubbatte bareeda ta’us Ibsa kee keessatti gaaffiin baayyeen deebii malee hafaniiru. Wanti irraa hambistu hin jiraatin. Eenyuu sayibban Dr. Bagaashawu? Israa’eel eenyuun faa leenjiste? maalif isra’el waa’ee kana keessa galte? Amaarri nurraa nyaachufi nuun saboota hafan qabatee akka duriitti seenaa akaakayyuufi abaabilee deebisuuf halkanii guyyaa hojjetu. keenya maalif kan jaallan Oromiyaa Walaboomte uumuf qabsoo irratti kufan galmaan gahuuf hin hojjenne?


text:
Sadaqaa- Bantu Hulaa Rizqii
Sadaqaa jechuun hojii gaarii kamiyyuu gara Rabbii ittiin dhiyaatun ajrii (mindaa) itti argataniidha. Fakkeenyaf, Subhaanallah, Alhamdulillah, Allahu akbar jechuun sadaqaadha, maallaqaan nama gargaarun sadaqaadha. Garuu yeroo baay’ee sammuu namaatti kan dhufuu maallaqa namoota harka qalleeyyitiif kennuudha. Eeti, sadaqaan isaan qofa irratti kan daangeefamu osoo hin ta’in firoota fi hawaasa bal’aaf gargaarsa fi deeggarsa kennu kan of keessatti hammatuudha.
Utubaalee badhaadhinnaa keessaa tokko sadaqaan iddoo guddaa qabata. Muslima dhiisatii nama Musliima hin taane namoota rakkataniif maallaqa kennuun (sadaqachuun) balbala soorataa (rizqii) akka banu ni amanu. Kaafironni Rabbitti waan kafaraniif aakhiratti mindaa wayitu hin argatan. Garuu Rabbiin galata namaa waan hin balleessineef addunyaa tana keessatti qabeenya isaaniif ni dabala. Namni Musliima ta’e immoo ganda lamaanittu mindaa ni argata. Niyyaa nama Musliimaa yoo tole sababa sadaqaatin qabeenyi isaa yoo dabalameef, Aakhiratti mindaa hin dhabu. Fuggisoo kanaa, mindaa kee Aakhiratti argatta jedhame addunya tana keessatti sababa sadaqaatin qabeenyi isaa hin hir’atu. Dhugaa kanniini dhugoomsuf hadiisota armaan gadii lamaan ragaa godhachuu dandeenya:Anas ibn Maalik akka gabaasetti Ergamaan Rabbii akkana jedhan:
Kaafirri yommuu hojii gaarii hojjatu, addunyaa tana irraa sababa hojii gaarii saniin soorata akka argatu taasifama. Mu’iminaaf (nama dhugaan amaneef) immoo Rabbiin mindaa hojii gaarii isaa Aakhiratti ni kuusaf; Rabbiif waan ajajameef Rabbiin rizqii (soorata) addunyaa keessattis ni kennaaf.” Sahiih Musliim 2808
مَا نَقَصَتْ صَدَقَةٌ مِنْ مَالٍ
Qabeenya irraa sadaqaan homaa hin hir’istuu.. Sahiih Musliim 2588
Sadaqaa kennuun qabeenya barakaa akka qabaatu fi hammaanis akka dabalu taasisa.Osoo namni tokko, “Sadaqaan akkamitti qabeenya hin hir’isne; fakkenyaf, qarshii 100 irraa qarshii 10 yoo kennite, qarshii 90 hafa. Kuni hin hir’anne ree?” jedhe. Deebiin isaa, kuni hangi isaa ni hir’ate, garuu haala biraatin ni dabala. Rabbiin balbala rizqii (soorata) biraa banaaf. Osoo ati hin beekin qarshii kumaa gara ta’een argatta. Yookiin immoo qabeenyi kee barakaa akka qabaatu taasifama. Wantuma xiqqoo qabdutu siif barakata. Mee nama mindaa 10,000 argatee garuu sadaqaa hin kenninee fi nama mindaa 3000 argate sadaqaa kennu wal bira qabi. Namni jalqaba maallaqa wanta hin taane irratti balleessun barakaa keessaa haaqa. Namni lammataa immoo haa xiqqaattulle yoo sadaqaa irraa kenne takkaa mindaan isaa baasii mana isa geetti takkaa immoo mindaan isaa ni dabalamaaf.
Qur’aana keessatti warroonni sadaqaa kennan fakkeenya ajaa’ibaa qabu.
“Fakkiinyi warra qabeenya isaanii karaa Rabbii keessatti arjoomanii, akka fakkeenya firii [boqqolloo] mataa torba baaseti; mataa hunda keessa firii dhibbatu jira. Rabbiin nama fedheef dachaa taasisa. Rabbiin [kenni isaa] bal’aa, Beekaadha.” Suuratu Al-Baqarah 2:261
وَمَآ أَنفَقْتُم مِّن شَىْءٍۢ فَهُوَ يُخْلِفُهُۥ ۖ وَهُوَ خَيْرُ ٱلرَّٰزِقِينَ
“Wanta kam irraayyu waan isin kennattan Inni (Rabbiin) bakka ni buusa. Innis irra caalaa warra soorata kennaniiti.” Suuratu saba 34:39
Yommuu nuti waa kennuun Rabbiin karaa adda addaatin bakka nuuf buusa. Kanaafu, aayan tuni sadaqaan utubaa badhaadhinnaa fi misoomaa akka taate ni agarsiisti. Namni sadaqaa kennu qabeenyi isaa ni bal’ata, diinagdeen isaa ni dabala. Namni dony’i immoo ofii fi namoota biros ni rakkisa.
Wanta kana caalun isin gammachiisu sila? Eeti yoo jettan, sadaqaan kennattan qabeenya yeroo hundaa turuudha. Akkamitti?
قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ” أَيُّكُمْ مَالُ وَارِثِهِ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنْ مَالِهِ ”. قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا مِنَّا أَحَدٌ إِلاَّ مَالُهُ أَحَبُّ إِلَيْهِ. قَالَ ” فَإِنَّ مَالَهُ مَا قَدَّمَ، وَمَالُ وَارِثِهِ مَا أَخَّرَ
Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: Isin keessaa qabeenya isaa caalaa qabeenyi warroota isa dhaalanii isa biratti jaallatamaa kan ta’e eenyu? (Jecha biraatin, eenyutu qabeenya ofii caalaa qabeenya warra isa dhaalanii jaallataa?) Sahaabonnis ni jedhan, “Yaa Ergamaa Rabbii nu keessaa nama qabeenyi isaa isa biratti jaallatamaa ta’e malee hin jiru.” Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan, “Dhugumatti qabeenyi isaa wanta duraan kennate dabarseedha. Qabeenyi warroota isa dhaalanii immoo wanta inni tursiisedha.” Sahiih Al-Bukhaari 6442
Kana jechuun wanti namtichi Rabbiif jedhe sadaqaa kennate, Guyyaa Qiyaamaa fuundura isaatti ni arga. Wanti inni tursiise immoo erga inni du’ee qabeenya warra isa dhaalaniti. Kanaafu, wanta Rabbiin jaallatu irratti baasi, qabeenyi turaan kee sanii.
Ammalle inuma jireenya keessatti wanta qabeenya caalaa barbaaddun si gammachiisu? Maal ta’inna laataa?
ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَٰلَهُم بِٱلَّيْلِ وَٱلنَّهَارِ سِرًّۭا وَعَلَانِيَةًۭ فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
“Warroonni qabeenya isaanii halkanii fi guyyaa, dhoksaa fi ifatti mul’isanii arjooman mindaan isaanii Gooftaa isaanii bira isaaniif jira. Sodaan isaan irra hin jiru; isaan hin gaddanis.” Suuratu al-Baqarah 2:274
Addunyaa fi aakhiratti sodaa fi gaddi sirraa yoo deeme, maaltu si dhiphisaa? Dabalataanis mindaan kee Jannata yoo ta’ee kana caalaa maal barbaaddaa?
Wanti dagatamuu hin qabne yeroo sadaqaa kennuun madallamaa ta’uu qabna. Dony’as ta’uu hin qabnu, akka jiruun wanta qabnuus kennu hin qabnu. Jiddu lamaani hordofuu qabna.
Sadaqaa eenyu fa’aaf kennu qabnaa? Qur’aanni haala kanaan ibsa:
يَسْـَٔلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ ۖ قُلْ مَآ أَنفَقْتُم مِّنْ خَيْرٍۢ فَلِلْوَٰلِدَيْنِ وَٱلْأَقْرَبِينَ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا۟ مِنْ خَيْرٍۢ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِهِۦ عَلِيمٌۭ
“[Yaa Muhammad] maal akka sadaqachuu qaban si gaafatu. Jedhi ‘Qabeenya irraa wanti gaariin kennattan haadha abbaa, firoota, yaatimota, hiyeeyyi fi kara-deemaaf ta’uu qaba. Toltuu irraa waan isin hojjattan Rabbiin akkaan beekaadha.’” Suuratu al-Baqarah 2:215
Mee ilaali tartiiba armaan olii. Haadha abbaa irraa ka’uun hanga kara-deemaa gaha. Nuti yeroo baay’ee haadha abbaaf ykn firootaf qabeenya kennuun akka sadaqaatti nutti hin dhagahamu. Kuni yaada dogongoraa sirreessu qabnuudha. Haadha abbaa fi firootaa fuula Rabbii barbaadun, qabeenya kee yoo kenniteef waa lama argatta. 1. Mindaa sadaqaa, 2. Hariiroo firummaa sufta (eegda). Inuma faaydan sadaffaan kadhaa irraa isaan baraarun kabaja keeti fi kan isaanii tiiksita.
Wantoota Sadaqaa Balleessan
Bu’aa armaan olii fi kan biroo lakkawamee hin dhumne sadaqaa irraa argachuuf, wanta sadaqaa keenya nu jalaa balleessan irraa fagaachu qabna. Isaaniis:
1.Ar-Riyaa– na argaaf ykn na dhagayaaf qabeenya kennuun, sadaqaan Rabbiin biratti fudhatama akka hin arganne taasisa.
“Isaannan qabeenya isaanii akka namoonni isaaniif arganiif arjooman, kan Rabbii fi Guyyaa Aakhiratti hin amanne, [isaan hiriyyoota sheyxaanati]. Namni sheyxaanni hiriyyaa isaaf ta’e, hiriyyummaan isaa waa fokkate!” Suuratu An-Nisaa 4:38
2.Ittiin of dhaadachuu fi namoota sadaqa fudhatan rakkisuu. Rabbiin akkana jedha:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ كَالَّذِي يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۖ
“Yaa warra amantan! Sadaqaa keessan dhaadannaa fi nama rakkisuudhaan hin balleessinaa akka nama qabeenya isaa namoonni isaaf haa arganiif arjoomufi Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti hin amannetti.” Suuratu al-Baqarah 2:264
Nama saniif akkana godhe, hawaasa saniif akkana hojjadhe jedhani of dhaadachuun sadaqaa nama jalaa balleessa. Akkasumas, nama kennaniif sanii dubbinis ta’ii wanta biraan rakkisuun sadaqa balleessa. Fakkeenyaf, “Waan gaafa kaan siif kenne maal ittiin goote? Kuni hiyyeessa waa hin qabne ture anatu nama isa godhe fi kkf” jechuun sadaqaa balleessa.
3.Jaallatanii osoo hin ta’in jibbaa sadaqaa kennu-Rabbiin (Olta’e) akkana jedha
وَمَا مَنَعَهُمْ أَن تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَىٰ وَلَا يُنفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ
“Rabbii fi Ergamaa Isaatti kafaruu, gara salaatas hifatoo ta’anii malee kan hin dhufnee ta’uu fi kan jibban ta’anii malee kan hin arjoomnee ta’uu malee wanti sadaqaa isaanii isaan irraa qeebalamuu dhorge hin jiru.” Suuratu At-Tawbaa 9:54
Ifa akka ta’uuf amaloota munaafiqoota sadaqaan ykn hojiin gaariin isaanii akka hin qabalamne taasisan keessaa: 1.Rabbii fi Ergamaa Isaatti kafaruu (itti amanuu fi itti buluu diduudha), 2.gara salaata hifannaan malee kan hin dhufne ta’uu (Gara jama’a hifannaan dhufu. Adda yoo ta’an inumaa hin salaataniyyu. Salaataf mindaa hin abdatan, salaata yoo dhiisaniis adabbii hin sodaatan. Nifaaqni ibaadaa keessatti hifannaa fi dadhabbii namatti uwwisa-Tafsiira Qurxubii-Jildii-10,fuula 239), 3.yommuu sadaqaa kennaniis jaalatanii osoo hin ta’in jibbanii kennuudha. Kanaafu, nifaaqa irraa qalbii teenya qulqulleessuf tattaafachu qabna.
4.Rabbii, Ergamaa Isaa fi Guyyaa Aakhiraa (boodaatti) kafaruu– Aayatoota armaan olii irraa hubachuun ni danda’ama.
Guduunfaa
•Sadaqaa kennuun qabeenya dabaluu fi barakaa itti naquu qofaa mitii sodaa fi gaddi akka namarraa deemu sababa ta’a.
•Sadaqaa yommuu kennitu Jaalala Rabbii fi mindaa Isaa argachuuf akka ta’e sammuu keessatti galfadhu.
•Harka kee saantima kudhan irraa kaasi sadaqaa kennu barsiisi.
•Yommuu sheyxaanni wanta hin taane irratti maallaqa kee akka baastu si ajaju, ati immoo nama rakkate barbaadun gara sadaqaatti jijjiri. Hanga wanta garmalee si hin barbaachisne bituun qabeenya kee qisaasessitu sadaqaa kennuun baanki aakhiratti dabarsuu dandeessa.
•Aalima tokkotu nyaanni isaaf qophaa’e. Osoo inni nyaatu heduu kadhataan balbala dhadhaye. Ergasi nyaata san fuudhe kenneef. Aalimni kuni wanta nyaatani fixan akka darbu garuu kan sadaqa kennan akka namaaf hafu sirritti hubate jira.
•Sadaqaan akka fudhatama argattuuf taqwaa qabaachun baay’ee barbaachisaadha. Wantoota sadaqaa balleessan irraa dheessun nurraa eeggama.


text:
OMN:
Halli ammaan kana magaalaa Mandii keessatti muldhataa jiru gar-malee yaaddessaa ta’uu jiraattonni dubbatan.
Labsii qindaawaa magaalota Oromiyaa jechuun Caffee Oromiyaatiin dhihaatee turee fi, mastar Pilaanii Finfinneetiin wal qabatee, Godina Wallagga lixaa aanaa Mana Sibuu magaalaa Mandii keessatti guyyaa hardhaa mormii jabaan geggeeffamee ooluu isaa himame.
Mormiin kun mana barumsa qophaahinaa Mana Sibuu keessatti kan jalqabe yoo ta’u, booda irra ammoo gara daandii magaalaa Manditti babaldhatee akka jiru jiraattonnii fi barattoonni dubbataa jiran.
Mormii ka’een wal qabatee haga ammaatti namoonni sadii rasaasa humnoota tikaa mootummaatiin itti dhukaafameen kan madaayan yoo ta’u, kan hafan ammoo reebichi hamaan irratti raawwatamee akka jirus himamaa jira.
Jiraataan magaalattii tokko OMN f akka himanitti, mormiin barattootaa kun ganama jalqabee ture. Barattoonni mormii sagalee jabaa dhageeesisuun, mooraa mana barumsaatiin alatti bahuun mormii isaanii gegeessaa oolaniiru.
Yeroo muraasaan booda daandiin magaalaa Mandii humnootii tikaa meeshaa waraanaa hidhataniin guuttamaniiru. Reebichaa fi dhukaasa jalqabameen battalumatti namoonni sadii rasaasaan rukutamanii jiran.
Namoonni rukutaman kun wayta ammaa kana mana yaalaa gara garaatti walaadhanamaa akka jiranis namni kun akkasitti dubbatu.
Akka namni kun jedhanitti, ammaaf namoonni rasaasaan rukutaman sadii haa ta’u malee, lakkoofsi namoota rasaasan rukutamanii dabaluu akka hin oollees himanii jiru.
Namni kun akka jedhanitti, Barattoonni kun mormii isaanii dhageesisuun duratti, hiriira nagaa geggeessuuf, bulchiinsa magaalaa Mandii gaafatanis deebii argachuu hin dandeenne.
Kana booda dhadannoolee gara garaa dhageesisuu isaanii itti fafanii jiru.
Mormii barattoonni dhageesisaa oolan kana ilaalchisuun, barataa tokko dubbifnee akka jedhutti, mormiin kun mooraa mana barumsaa qophaahina Mana Sibuu keessatti kan jalqabame yoo ta’u, Mastar pilaaniin Finfiinnee karoora ummata Oromoo lafarraa buqqisu waan ta’eef hujii irra ooluu hin qabu.
Akkasumas labsii qindaawaa magaalaalee Oromiyaa jedhuun, Federaala jala galchuuf mootummaan karoorfate kun, misoomaaf osoo hin taane, aadaa, seenaa fi eenyummaa ummata Oromoo balleessuuf kan qindaaye waan ta’eef, kana dura dhaabbachuu qabna jechuun mormii isaanii dhageesisuu nutti himee jira.
Mormiin barattootaan jalqabame kun, jiraattota magaalaattii hunda dabalatee, magaalaa keessatti babbaldhatee ture.
Hiriira mormii geggeeffamaa ture dhaabsisuuf humnootiin tikaa magaalaa guutuu marsuu isaaniillee barataan kun ni dubbata.
Jiraataan magaalattii fi barataan kun wal duraa duubaan akka dubbatanitti, wayta ammaa kana haalli magaalaa Mandii keessatti muldhataa jiru gar-malee yaaddeessaadha jedhan.
Wayta ammaa kana manniin barumsaa magaalattii keessatti argamu cufamuu isaa barataan kun nutti himee jira. Hanga jiraattota magaalaa Mandii dubbisaa turretti, sagaleen dhukaasaa fi Ambulaansii dhagahamee jira.
Sadarkaa itti aanaa Pireezidaatitti bakka bu`aan mootummaa naannoo Oromiyaa fi itti gaafatamaan waajjiira OPDO Obbo Dhaabaa Dabalee dhiheenna kana miidiyaa biyyattiif ibsa kannaniin, ummanni Oromoo yoo hin fudhannee mastar pilaaniin Finfinnee hujii irra hin oolu jechuun isaanii kan yaadatamuudha.
Usmaan Ukkumeetu gabaase.


text:
Ummanni Oromoo abbaa biyyumma isaa sarbamee impaayera Ethiopia sirna kolonii
Habashaa jalatti fedhii isaatiin alatti eega ammatamee eegalee miidhaan gara jabinaa mootummoota abbaa irreetiin walduraa duubaan dhufaniin irratti raawwatamaa ture, arrallee itti fufeetumma jira.
Habaashoonni ummata Oromoo sirna bulchinsa isaa diiganii biyya abbaa isaa irratti eega abbaa ta’anii booda sadarkuma sadarkaan ummata tooftaata jijjiirachaa ajjeechaa suukaneessaa ,lafa isaa irraa buqqisaa ,jumlaan mana hiidhaatti guuraa qabeenyaa isaas saamuudhaan Oromoo hiyyummaa, deegaa fii gadadoo daangaa hinqabne adda addaatiif saaxilee jira.
Ummatni Oromoo roorroo fi miidhaalee bifa adda addaatiin itti aggaamatamaa ture kana yoomiyyuu fudhatee jilbiifatee osoo hin bulin diddaa fi falmaa qabsoo isaa bifa fincilaa fi jaarmayaatiniis ijaaramee dura dhaabbachuun ummata seenaa boonsaa qabu ta’uu isaa baroota dheeraaf mirkanneessee turullee, arralle gabroofatoota ufirraa buqqisee abbaa biyyummaa isaa deeffachuu hindandeenye.
Hata’uu garuu arra akkuma ijaan arkaa, gurraan dhagayaa jirrutti gabroomfattoonni haarofni tooftaa hammeenya dhoksaa qabuun gurmuu Oromoo diiganii dachii hanga Oromoo harkatti haftellee dhabamsiisuuf humna waraanaatiifi humna tikaatiin qaroomanii qabeenya dachii ummata keenyaa gurguraadhaan horataniin duroomanii gama hundaan nurratti duulanis, gootonni dargaggootaa fi baratoonni Oromoo akkuma abbootii isaanii gootummaadhaanToftaa TPLF maqaa maastar pilaaniitiin Oromiyaa mudhii kutuun Biyyaa addaa tan kununsa habashootaa taatu handhura Oromiyaa keessati biqilchuuf imaamatamee/saganteeffatame dura dhaabbachuu fi falmaa abbaa Biyyimmaa qabsoo karaa nagayaatiin hiriira bayan, deebisaan konoleefataa/TPLF rasaasaa taate osoo hin sodaatin, seenaa qabsoo Oromoo keessatti boqonnaa haaraya saaqan.
Addi Bilisummaa Oromoo Tokkoome (United OLF) gaafii Kaa’immanfi Baratoota Oromoo gaafii eenyummaa fi Biyyuu, akkasumaas awwaalcha Oromoota kaleessa gaafa gabroomfatoonni handhura Oromiyaa boortaan qubatan murruqii geesisan jaarra kanattiis harayoomsuutti laala.
. • Gochaa maqaa maastar pilaaniin gabroomsaan TPLF saganteeffate,Ummata Oromo Biyya maleeyyii godhuu, Kaa’iman (mata gurra/dhaloota hegeree) kichuu kutuun ummata Oromoo shanyii gabaabsaa, akkasumaas biyya isaa irraa buqqisee galaanafi allatii biyya ormaa nyaachisa jira kan kana godhe sirna imammata policy TPLF hordofu ol’antumma saba tokkoti. Addatti Baratoota Oromoo gaafii karaa nagayaan gaafatan murni gabroomsaan deebii afaan isaa rasaasa godhate, Ummata qaroo maleeyyii taasisuu diinni keenya kaayyeefate waan taheef, Addi Bilisummaa Oromoo humna qabu hundaa dura dhaabata, qabsoos irrati godhaa akkuma ture daran cimsee finiinsa.
- Qabsoo gootowwaan Baratoota Oromoo fi Kaa’iman Oromoo falmaa Oromiyaa keessaatti mirga fi eenyummaa Saba ifii dhabama irraa oolchuuf qabsoo godhaa jiran Addi Bilisummaa Oromoo bifa hundaan ni deegara, wareega falmaa kana keessati kafalamee fi kafalamaa jiru olkaasee cululuysuu/mullisa, Akkuma gumaa goottan kabaja Sabaaf kana dura wareegaman kafalees, kafalaa jiru, gumaa goottan tarree wareega qaalii irra jiraniis baasuuf irbuu seena.
- Ummatni Oromoo bakka hunda jirtan , barattoonni oromoo godinaalee adda addaa keessatti argamtan toftaa haaraya maqaa master pilaaniitiin ummata Oromoo hoongessuu, hiyyomsuu fii maayyitti dhabamsiisuuf irratti karoorfatame kana falmachuuf kallatti Oromiyaa hundarraa kichuu ilmaan keessan (kaa’iman) kanatti makamtanii akka dura dhaabbattan waamicha Oromummaa dabarsina. Ummanni Oromoo iddoowan falmaan qabsoo irrati deema jirtu jiraatan akkuma Ummata keenya jiddu gala Oromiyaa,Amboo, Roobe, gandoota lixa Oromiyaa Gulisoo, gincci, Ayraa, Haramaayaa, Naqamte, akkasuma golee Oromiyaa hunda keessatti dahoo ilmaan keessanii guyyoota murasa darba ilmaan keessan diinni gocha suukanneessa irrati hojate akka bineeyyii adamsuuf taatan Addi Bilisummaa Oromo tokkoome ittin boonees galataa fi ulfina Sabummaas dhaama. Ummanni Keenya golee Oromiyaa mara keessa jiraattan itti fufaan dahoo ilmaan keessanii akka taatan jabeesinee dhammanna
- Ummatni keenna biyyoota anbaa keessatti faffacatani jirtan akkuma asiin dura godhaa turtan, Dhabama diinni Ummata keenya fi Biyyee Oromiyaa awwaala abboti fi akaakilee saganteefate, ajjeechaa ,dararaa, beelaa fi hiyyummaa murni konoleefataan TPLF ummata Oromoo irratti bifa haarayaan itti jiru kana mormuufi saaxiluun akka falmaa ummanni keenya biyya keessa itti jiru tokkummaan bira dhaabatan. Qabeenya fi beekkumsaan, danda’amnaan qaamaanis itti makamtanii akka qaama falmaa qabsoo bilisummaa taatan waamicha goona.
- Dhaaboleen Oromoo biyya keessaa jirtan tahee ala, garaagarummaa xixxiqqoo qabdan cinaa kaayuudhaan danda’amu fixachuudhaan, hiree qabsoo boqonnaa haaraya amma daa’iman keenyaan baname kana kununsuun fuula keenya gama tokkummaatti deeffannee akka sochii Baratoota keenyaa kana milkeessinu maqaa qabsaawota oromootiin yaamicha isinii goona.
Tokkummaan Irreen ummataa Oromoo fi qabsawoota Oromoo haa jabaattu.
Gochi diinaa yeroof qalbii keenna cabsa malee lafee keenna nu hincabsu!!
Injifannoon Ummata Oromoof!!
Tokkummaan Qabsaawotaa Xurree injifannooti!!
Adda Bilisummaa Oromoo
Muddee 2, 2015
===============================================================================================Barreessaa Duree ABO: barreessa.abo@gmail.com
Dubbataa ABO: abosperson@gmail.com


text:
Obsa-Kutaa 3
Wantoota namni ittiin qoramu keessaa rakkoo fi wantoota jibbamoodha. Rakkooleen yommuu namatti bu’an namni wanta lama yaadachun hadhaa obsaa laaffisu danda’a: 1ffaa-Rakkooleen badii fi cubbuu namarraa haxaawu, 2ffaa-sababa obsaatiin mindaa guddaa argatan. (Dhugaa kanaa seenaa irraa fakkeenyaan kutaa dhumaa keessatti ni ilaalla. In sha Allah).
Rakkoo jalaa bahuuf du’aaf hawwuu irraa dhoorgu:
Mu’minni (namni dhugaan amane) rakkoolee fi wanta nama laalessan irratti obsuun badii isaa akka haxaawu, sadarka isaa olkaasu, miira laalaa hunda waliin Rabbiin biratti mindaan guddaan akka katabamuuf yommuu beeku, Rabbiin irraa waan gaarii fi tola guddaa keessa akka jirutti ilaala. Rakkoolee jalaa nagaha bahuuf du’aaf hawwuun jireenya irraa dheessu, itti-gaafatamummaa qormaataa jalaa baqachuu fi gabayaa daldalaa bu’aa dacha dachaa qabu keessaa bahuu akka ta’etti ilaala. (Asitti gabayaan daldalaa-hojii gaggaarii hojjachuun mindaa (ajrii) guddaa argataniidha.) Kanaafi, rakkoolee fi wanta nama dhukkubsan jalaa bahuuf inni du’aaf hin hawwu. Umriin isaa dheerachuun namoota toltuu hojjatan irraa yoo ta’e, toltuu dabalachuuf, warra badii hojjatan irraa yoo ta’e immoo tawbachuu fi of fooyyessuuf carraa akka ta’etti hubata. Sababa kana hundaaf, Ergamaan Rabbii (SAW) du’aaf hawwuu irraa ni dhoowwe.
Abu Hureyraan akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Tokkoon keessan du’a hin hawwin. Takkaa nama toltuu hojjatu yoo ta’e, hojii gaarii dabalata, takkaa immoo nama badii hojjatu yoo ta’e, badii isaa dhiisee tawbata.” Sahiih Al-Bukhaari 7235
Kana jechuun, namoota lama keessaa tokko ta’a:
Takkaa nama toltuu hojjatu ta’a. Haala kana keessatti umriin dheerachuun toltuu fi hojii gaggaarii dabalachu kajeela.
Takkaa immoo nama badii hojjatu ta’a. Haala kana keessatti immoo dheerachuu umriitiin tawbachuu, araarama kadhachuu, hojii gaggaarii hojjachuu fi badiin isaa akka haxaawamu kajeela.
Abu Hureyraa irraa Muslim akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Isin keessaa eenyullee du’a hin hawwin, isatti dhufuun duras [duuti akka isatti dhuftu] hin kadhatin. Sababni isaas, tokkoon keessan yoo du’e hojiin isaa addaan cita. Mu’minni (namni dhugaan amane) umriin isaa waan gaarii malee isaaf hin dabalu.” Sahiih Muslim 2682
Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) mu’minni umriin isaa dheerachuun waan gaarii qofa akka isaaf dabalu ibsan. Jireenya isaa irraa wanta danda’e Aakhiraa isaatiif saamachuuf ijjannoo cimaan, dhugaa ta’uun, obsaan, gadi dhaabbannaan, itti fufiinsaan, ifaajee fi qabsoon itti-gaafatamummaa isaatti wal’aanso bahuu qaba.
Anas irraa Al-Bukhaari fi Muslim akka gabaasanitti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Tokkoon keessan rakkoo isatti bu’eef du’aaf hin hawwin. Garuu du’a hawwuutti yoo dirqame, akkana haa jedhu: “Yaa Rabbi! Jireenyi anaaf gaarii hanga taatetti na jiraachisi. Yoo duuti naaf gaarii taate immoo nafsee tiyya fudhu (na ajjeesi).” Sahiih Muslim 2680, Sahiih Al-Bukhaari-6351
Hadiisni kuni akkuma agarsiisu, mu’minaaf wanti irra caaluu Gooftaa isaa irraa du’a barbaadu keessa seenu dhiisudha. Dhimma du’aa murtii Rabbiitiif dhiisudha.
Kanaafi, jireenya caalaa duuti isaaf jaallatamaa haala ta’e irra gahuu waliin Kabbaab ibn Al-Aratt du’a of irratti hin kadhanne.
Qays Ibn Haazim ni jedha: daawachuuf Kabbaabitti seenne. Qaama isaa irra bakka torba shuuffen godhameefi (waan dhibamuuf bakki torba gubamee jira). Kabbaabis ni jedhe: Hiriyyoonni keenya [gadaa Rasuulaa] du’an addunyaan tuni mindaa isaanii osoo hin hir’isin darban. Garuu nuti qabeenya baay’ee biyyee malee bakka keennu hin argine arganne. Osoo Nabiyyiin sallallahu aleyh wassallam du’a of irratti kadhachuu dhoowwu baate, silaa ani [duuti akka natti dhuftu] nan kadhaa ture.” Sahiih Al-Bukhaari-5672
“Garuu nuti qabeenya baay’ee biyyee malee bakka keennu hin argine arganne.” kana jechuun mana ittiin ijaaru fi ashaakilti ittiin misoomsu malee qabeenya bakka itti baasnu hin argine arganne.
Kabbaab hiriyyoonni kiyya na dura du’an qabeenya ani argadhe kana osoo hin argatin du’an. “Qabeenyi baay’een argadhe kuni mindaa kiyya hir’isuu fi sadarkaa isaaniiti gadi na gochuu danda’a” jechuun sodaate. Kanaafu, nafsee ofii keessatti du’a hasaase. Garuu duuti akka isatti dhuftu hin kadhanne.
Barnoonni Islaamaa kuni dhimmi isaa, jireenya keessatti keessa (hafuura) Muslimootaa olkaasu, ijjannoo isaanii cimsuu, nafsee fi qalbii isaanii keessaa nuffii fi dhiphinna haaqudha. Ammas, Muslimootaa fi karaa namoota baay’ee of galaafachuutti mucuceessuu jidduu cufaa cimaa kaa’a.
Namni Rabbii fi Guyyaa Aakhiratti amanuu dhiisee fi hubannoo Islaamaa gurguddootti amanu dide immoo, yeroo jalqabaa rakkoon isa tuqeef jireenya irraa nuffii fi dhiphinni nafsee isaa keessatti dhalata. Wal duraa duuban taaten dhiphinnaa deddeebi’u waliin dhiibbaan (pressure) nama ajjeessu nafsee isaa keessatti walirratti tuulama. Karaa bahiinsaa hin argatu. Sababni isaas, karaan rakkoo keessaa itti bahan tokkichi toora (gama): Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanuun, murtii Rabbiitti gammaduu fi mindaa guddaa Rabbiin warra obsaniif qopheesse abdachuun malee hin dhufu. Karaa bahiinsaa osoo hin argatin jireenya irraa nuffuu fi dhiphachuun erga walitti tuulamee booda haalli dhoowwinsa nafsee ni argama. Dhoowwinsi kuni gara of galaafachu (ajjeessu) ykn maraatutti ykn yakka fokkuutti ykn araadota nama macheessaniin qabamutti nama geessa. Kana hunda keessa sharrii fi balaa guddaatu jira.
Galanni Rabbiif haa galu, mu’mintoonni (warri amanan) balaa kana hundarraa nagaha ta’u. Biyyoonni Muslimaa dhibee badaa kanarraa biyyoota biroo caalaa nagaha kan ta’aniidha. Kunis sababa eeggumsa dhokataa iimaanni hojjatuuni.
Haa ta’uu malee, yeroo ammaa kana keessatti ijoolleen Musliimaa gariin dhibee warra kaafiraatin tuqamanii jiru. Rabbiitti, murtii fi ogummaa Isaatti kafaruun, Guyyaa Aakhiraa fi jazaa isa keessa jiruutti kafaruun yommuu qalbii isaanii keessa seenu dhibeen warra kufrii isaan tuqe. Kan akka of galaafachu, maraatu, dhugaati nama macheessu dhuguu, yakka fokkuu hojjachuu fi kkf.
Guduunfaa:
☛Du’aaf hawwuun qormaata jireenyaa irraa dheessu fi daldala bu’aa guddaa qabu keessaa bahuu akka ta’etti ilaallama. Daldalli bu’aa guddaa qabu, amanuu fi hojii gaggaarii hojjachuun Guyyaa Qiyaamaa mindaa guddaa argachuudha.
☛Namni aaqilli du’aaf hin hawwu. Sababni isaas, umriin isaa dheerachu irraa waa lama ni hubata:
*Nama hojii gaggaarii hojjatu yoo ta’e, hojii gaggaarii dabalataa hojjachuun sadarkaan isaa akka olka’u kajeela.
*Nama badii hojjatu yoo ta’e immoo tawbachuu fi of fooyyessu kajeela.
☛Iimaanni qalbii keessa yoo hin jiraatin dhiphinni walirra tuulamuun nafsee keessatti dhoowwinsa uuma. Dhoowwinsi kuni gara of galaafachu, maraatu, wanta fokkuu hojjachuu fi kan kana fakkaatanitti nama geessa.
☛Karaan tokkichi rakkoo keessaa afuura itti baafatanii fi bahan toora Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanuun, murtii Isaatiif harka kennuu fi mindaa warra obsaniif qopheesse abdachuun dhufa. Qur’aana keessatti, “Namni Rabbiin sodaatu, Inni karaa bahiinsaa isaaf godha.” Suuratu Ax-Xalaaq 65:2
Namni Rabbiin kan sodaatu yoo Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amaneedha. Hundeen taqwaa iimaana.
Kitaaba wabii:
Al-Akhlaaqul Islaamiyyatu wa ususuhaa-2/312-314


text:
Magaalaa galma mootummaa Somaaliyaa Moqaadhishoo keessatti kan mudate boombiin konkolaataa irraa dho’e hedduu galaafatee miidhaa itti dabalaa dhaqqabsiisee jira.
Mohammed Daaysaanee Moqaadishoo irraa akka gabaasetti, magaalattii keessatti kan argamu daandii qaxxaamuraa namoonni irra heddummaatan Zoobee irratti dho’iinsi boombii dhaqqabe kun namoota ajjeesee jira jedha. Maqaan isaanii akka hin tuqamne kan gaafatan miseensi poolisii tokko gama isaaniin dho’iinsi sun tokko naannoo ministeera barnootaa Somaaliyaatti raawwachuu isaa dubbataniiru.
Namoota haleellaa kanaan ajjeefaman keessaa gaazexeessaan biyya keessaa Mohaammad Isaa Konaan akka ta’e mirkaneessaniiru.


text:
Sa’uudiin lammiileen biyya biroo hajjii bara kanaa irratti kan hin hirmaanne tahuu labsite
Ministeerri Hajjii fi Umraa ibsa baaseen, Sirna hajjii bara 1442 lammiilee Sa’uudii fi namoota biyyattii keessa jiraatan qofaaf kan hayyamame tahuu beeksise.
Lakkoofsi namoota Sirna hajjii bara kanaa irratti hirmaatanis Kuma 60 qofa akka ta’uufi akkasumas namoonni hajjii godhuuf jiran hundinuu warra talaallii Covid-19 fudhatan qofa akka tahan ibsame.
Weerara Covid 19 walqabatee bara dabres namoonni muraasni Sa’uudii keessa jiraatan qofti hajjii godhuun ni yaadatama.


text:
Amaan …Read More »
Ilmi gootaa goota
Ilmi gootaa goota enyummaa isaa boonsaa Hidda isaatu hayyuu abbaaf abaaboonsaa Isaanirraa dhaale sabboonaan sabasaa Kanaaf Oromummaa waan hunduma dursa. Jawar Mohammed hayyuu dargaggeessa Jiraadhuu …Read More »
Koollejiin Minisootaa,USA Afaan Oromoo Akka Barnootaatti Barsiisuuf Qophii Jirti
WASHINGTON,DC — Koollejjiin Teknikaa fi Ummataa (MCTC) Fulbaana 24,2013 jalqabee afaan addunyaa 12tti dabaltee Afaan Oromoollee akka barnootaa tokkootti barsiisuuf qophii jirti. Barnoota tokko akka damee …Read More »
My Minnesota: Oromo student takes part in unique show
When 14-year-old Hamdi Abdujalil first arrived in Minnesota in November 2009, he surveyed the bleak snow-covered landscape near his south Minneapolis home. Reunited with his father, Mohammednur, …Read More »
Diina guyumaan qalu nama isaa Namomaan aleen wajji itti tumsaa
Akkana Aanaan irraan eegganne Maalumaa keeyssaa luqise onnee Diina guyumaan qalu nama isaa Namomaan aleen wajji itti tumsaa Mar’imaan darbbaafi liqimsee tiruu Nyaatee madaqeef dabeesaaf …Read More »
Joohar Leencca kheenya jiraadhu ammalee
Rabbiin galatoosa mee durssee waa hallee Ayyuub nurraa fuudhee joohar nu kafelee Joohar Leencca kheenya jiraadhu ammalee Kha ilmmaan nafxxanyaa qonddoo ija kuulee Oboleeysi Khankkee …Read More »
Nazaret dabra ziyon Addis ababa
Nazaret dabra ziyon Addis ababa Sa biyyan qabuu teenyati gaggabaa Abddis Ababaa moo abddii gaggaba Ta dhib barbbadaan ta qabu dhabaa Silaa Finfinnee du’ulleen ju’uu …Read More »
Malli maali Ayyoo Haadha koo yaa Harmee?!
Ayyoo Akkam jedhee waamu, jechan na rakkisaa Yoon itti yaadullee, wallaale waan isaa Yaanni naaf hin dhufuu, bay’ee na rakisaa Ol yaaduu fi gadi yaaduun, …Read More »
Moromaa Hin Feesisu!!
Gaafiin teenya kurfo fedhiin teenya ifaa Wanni nu barbbaannu bilisummaa qofaa Wanni fedhe hafee isii arakannu quufa Wanii isiin achii dhufus booda dhufaa Waa takalleen …Read More »
Jalqabni waa maraa maquma Rabbiitii
Jalqabni waa maraa maquma Rabbiitii Alhamdulillah galanni kan isaati Kan nu jiraachisu baraa fi baratti Nagayaaf raahmanni Rassuula irratti Yoomuu haa jiraatu hanga dhumaatitti Isa …Read More »


text:
Biyya USA ykn Ameriaka jennuun tanatti ammitii yoo cabbiin itti buutu taatullee,ta baranaa godina Kaaba-Bahaatti buute waan diqqaa asitti arganii beekanii miti.
Kalee galgala jalqabdee bu’aa bultee hardhallee ittuma jirtii,ollaanuu walti daanduu dadhabuutti jira.
Fulaan hedduutti tuulamtee dhundhuma geetti,haga gariitti ammoo jilbaa oli,fulaa tokko tokkotti ammoo metirii tokkoo gahuufuu jaluma jirti.
Amma godinoota Amerikaa garba Atlaantikitti dhiyaatan akka itti bu’uutti jirti.Qara godinoota Amerikaa Kibba-Bahaa waliin dhahaa dhuftee,Kaaba-Bahaa geennaan humna jabeeffattee, manneen barnootaa kuma hedduu,hojjattoota kuma hedduutii fi xuyyuura kuma hedduu hujii irraa oolchite.
Gara teessoo mootummaa Amerikaa,DC faatti cabbii seentimetirii 30 taatutti lafa ciisa,ollootaa DC alaatti ammoo cm46 geetti.VA fi MD faalleen rakkuma akkanaa keessa jiran.Namuu durattu beekkamtee nyaataa dhugaatii lafa jalattu bitatee qahee oole.
Geejjibaa karaa yaahu,xuyyuura,makiinaa,baabura,otoobusii fi wannii hedduun haga guddaan cabbiifiifuu chochohuu dadhabanii ufi irraa oolan.
Tana malee cabbiin lafa itti buute tanatti nama kuma 300 irraa ibsee dhaamsite.Gara godina Teksaas faatti makiinaan mumucaatee wal dhahee nama sadii fixe.Kaan karaayyuu hin yaahu.
Akka raagii qilleensaa jedhutti godina akka North Carolina,Atlaantaa, New York faatti cabbi hedduutti bu’e,haga tokkoo saantimetirii 20 taatuti rlafatti tuulame.
Cabbiin lafa cancaneessite tun caamaa deemuutti jirti hagasittu namuu karaa harachaa walti daanda.


text:
Walga’ii har’a magaalaa Beejiingitti geggeessame irratti “Wal-dhabinsa hunde-qabeessa qabna” – jechuun, ministara dhimma-alaa Chaayinaatti dubbatan – Poompihoon.
Hariiroo daldalaa Yunaayitid Isteetsii fi Chaayinaa gidduutti hammaateef ka Yunaayitid Isteetisiin balaaleffatan – ministarichi dhimma-alaa Chaayinaa – Waang, akkaataan itti mootummaan Waashinton Taayiwaan waliin itti hojjetaa jirtu, fayidaa ijoo Chaayinaan qabdu miidhuu isaa dubbatan.
Guyyoota haga xiqqoo dura immoo, itti-aanaa prezidaantiin Yunaayitid Isteets – Maayik Peens, dhimma miidhaa waraanaa, hanna daldalaa, dhiittaa mirga dhala-namaa hammeessuu fi mormii Traampiin dhimma filannoo Yunaayitid Isteets keessa harka galfachuutti Chaayinaa balaaleffatanii turan.


text:
Prezidaantiin Raashaa Vlaadmiir Putiin abba biyyummaa biyya isaanii kabajsisuuf waan jiru mara nan gargaarama jechuun ibsa eega baasanii booda, Ministeerri haajaa alaa Amerikaa Antonii Bliikan immo,
Raashaan meeeshaa Nukleeraa walitti bu’iinsa Yukreen keessaaf gargaaramuuf wanni jechaa jirtu kana dhaabuu qabdi jedhan.Kanas Yunaaytid Isteetis ifattis ta’e dhunfaan Raashaaf ifa taasiftee jirti jedhan.
Waan daafoon kanaa hordoofsisuuf deemu Raashaan nu irraa dhaga’uu qabdi, nu irraas baruun akkaan barbaachisaa dha kan jedhan Bliinkan kanas haala daran ifa ta’een ibsinee jirra jechuun Televiziyoona sii bii es(CBS) wakiin Dilbata kaleessaa galgala gaaffii fi deebii gaggeessan Bliinkan dubbatan.
Meeshaa Nukleeraa gargaaramuun biyya itti gargaaramteef daafoo hamaa qaba biyyoota kanneen biroo hedduufis jedhan Bliinkan.
Torban dabree putiin waraana biyyatti eeggataa turan kuma 300f waamicha dhiyeessuun duula baatii 7 itti fufee jiru akka gargaaran gaafachuu fi meeshaa Nukleeraa gargaaramuu malla jechuu isaanii booda deebiin Amerikaa kun dhaga’ame.
Wraanni Raashaa duubatti deebi’uun Humnootiin Yukreen biyyatto Kaaba bahaa keessatti lafa Raashaan qabattee turte, deebisanii eega to’atanii booda, Putiin waraana isaaniif waamicha dhiyeessan.
Ministriin ittisaa kan Briteen wiixata har’a akka jedhutti, looltonni waamichii dhiyaateef maadheelee waraanaa dhaqqabii jalqabanii jiru. Garu Raashaan waraana kanaaf leenjii kennuuf, rakkoo bulchiinsaa fi loojastikaa qabdi jedha.


text:
Godina Kelem Walaggaa magaalaa Dambi Dolloo keessatti kaleessa galgala namoonni lama rasaasa humnoota mootummaa biraa dhuka’een ajjeefamuu jiraattonni nuuf ibsanii jiru.
Namoota nagaa daandii irratti kaan immoo mooraa mana ofii keessatti itti dhukaasuun ajjeesan jedhu jiraattonni kun.
Kanneen dhukaasa magaalattii bakka garaagaraa keessatti baname jalaa utuu miliquu yaalanii rasaasaan dha’ame jedhan dargaggoo Haayiluu Efreem yoo ta’u ka biraan Ibsaa Rundee namni jedhamu immoo mana isaa cinatti ajjeefamuu dubbatu.
Haati Haayiluu mucaa koo ajjeesanii erga diriirsanii booda iyyaa ennaan achi ga’u intala koo durbaa waliinan ture jedhan. Achuman reeffa mucaa koo irra taa’i naan jedhanii intala koo illee ajjeesuuf natti dhaadatan jedhan. San booda miilla isaanii jala daa’imeetan maaloo ilmoo koo na jalaa hin ajjeesinaa inni du’ee ciisus kanuma kootii jedheen oolfadhe. Anaan garuu reeffa mucaa koo irratti na tuman jechuun imimmaaniin nuuf ibsasn.


text:
By Jawar Mahammed:
Haasaya isin uummata Burraayyuu waliin gootan dhaggeeffannee jirra. Hunda dura nama akka keessan onneerraa dubbatee garaa saba isaa jiisu mooraa gamasii keessatti arguunuu waan guddaadha, ammas ija hamaa sirraa ha qabu jenna. Itti aansuun dhimmoota lama isin kaaftanirratti yaada kennuun barbaada.Dhimma Maastar Pilaanii Finfinnee ilaalchise ‘ummanni Oromoo yoo hin barbaanne hojirra hin oolu’ jettan. Bar wanni ‘yoo’ jedhan hin jiru. Ummanni ifaan ifatti akka mormu irra deddeebi’ee ibseera. Waggoota lama dura ilmaan Oromoo 78 lubbuu isaanitiin, dhibbatamni dhiiga isaaniitiin, kumaatamni ammoo walabummaa isaa mana hidhaatti dhabuun mamii tokko malee mormuun ejjannoo isaanii isiniif ibsanii jiran. Dabalataanis hayyoonni Oromoo addunyaa guutuurraa miidhaa Maastar Pilaanii kanaa qorannoo bifa hedduutiin mirkaneessanii jiran. Akkasumas miseensonni keessanuu waltajjii garaagaraa irratti ifatti Maastar Pilaanii kana mormanii jiran. Kanaafuu ‘yoo’ wanni jedhamu wanti hafe hin jiru. Isiniif Caffeen Oromiyaa isin hooggantan dhuguma yoo uummataaf dhaabbate ifatti as bahee Maastar Pilaanii kana dhaabaa!
Dhimma labsii magaalota Oromiyaa ilaalchisee ‘dogoggorri yoo jiraate nutu seera baase, jijjiiruufis aangoo guutuu qabna’ jettanii jirtan. Rakkoo labsichi qabu bifa armaan gadiitti tarreessuun akka jijjiirtan isin gaafanna.
1)Labsiin kun mirga addaa jiraattota magaalaatiif kennuun dantaa sabni Oromoo magaalota Oromiyaa irraa gara fuulduraatti argachuu malu dhorkuun, kan seenaadhaan hir’atee jiru daran akka hammaatu godha. Akkuma beekamu dhiibbaa sirnoota durii irraan kan ka’e uummata magaalota gurguddoofi giddu-gala ta’an keessa Oromoon lakkoofsaan xiqqaadha. Afaaniifi aadaan Oromoos dhiibbaa walfakkaatu jala gala jechuudha. Labsiin fooyya’ee bahe kun immoo imaaammanni misooma magaalaa cufti fedhiifi dantaa jiraattota magaalaatin ta’a jedha. Kana jechuun labsiin kun magaalonni Oromiyaa imaammata Oromoo osoo hin taane harka caalu qubattoota bakka biroo dhufan akka fayyadutti kaayame. Kun ammoo imaammanni farra Oromoo ta’e yeroo wayii akka baafamuufi Oromoon akkuma dur daran magaalarraa akka dhiibamu (push factor) karaa bana. Magaalonni Oromiyaa keessa jiran dantaa hawaasummaafi diinagdee Oromoo eegsisuun guddachuu qabu. Kanaaf ammoo mirgi addaa jiraattota magaalaatiif labsii kanaan kenname fuulduree Oromoof balaa guddaadha hanga Oromoon magaalota Oromiyaa keessatti gama hundaan caalmaan argamutti. Magaalonni akka qaama
Oromiyaatti Oromiyaa waliin guddachuu qabu. Kanaaf akkuma amma duraa bulchiinsi magaalaa bulchiinsa godinaa jala galee imaammanni misooma magaala kan gandoota baadiyyaa naannoo sanittin walitti hidhatee deemuu qaba. Kana jechuun imaammata magaala irratti kan murteessuu qabu jiraattota magaalaa qofa osoo hin taane jiraattota godina magaalaan sun keessa jirtuu cufa ta’uu qaba. Imaammanni mootummaa yeroo dheeraaf qabamuu qabu, Oromoo deebisanii magaalota Oromiyaa keessatti ijaaruu ta’uu qaba.
2)Isin akka jettanitti magaalonni walitti makaman kanneen Oromiyaa keessaa qofa. Kun garuu labsii kanarratti ifaa miti. Magaalota ollaa jedha malee kan Oromiyaa jedhee ifatti lafa hin kaayu. Fakkeenyaaf Shaashamanneefi Hawaasaan, Awwadaayifi Harar ‘fedhii jiraattota isaaniitin’ walitti makamna yoo jedhan, labsiin kun ni aanjessa malee hin ugguru. Keessattuu magaalonni daangaa irra jiran balaa hamaa jala galu. Dabalataanis yaannummaan magaalan lama yoo babal’ate walitti makamuu qaba jedhu kun falaasama jallaa misoomaa magaalaatin wal hin qabanneedha. Magaalaan lama babal’atanii yoo walitti seenanis, bulchiinsi isaanii tokkotti deebi’uu barbaachisummaa hin qabu. Biyyoota hedduu keessatti magaalonni waliin ollaa baay’een guddatanii walkeessa waan seenaniif daangaa uumamaatuu hin qaban; garuu daangaa bulchiinsaa (administrative boundary) fi bulchiinsa mataa isaanii qabatanii turu.
3)Maqaa magaalotaa jijjiiruu ilaalchisee, dhugaadha sirnoonni durii magaalotaaf maqaa alagaa kennan. Galanni qabsoo Oromootiif haa ta’u magaalonni sun amma maqaa Oromootti deebi’anii jiru. Magaalan hanga ammaa maqaa alagaa baattee jirtu Finfinnee qofa. Maarree yaadni maqaa magaalaalee jijjiiruu kun labsii kana keessatti haammatamuu maaltu barbaachise? Maqaan magaalaa seenaadha.
4)Caaseffamni magaalaalee labsii fooyya’e kana keessatti kaayames rakkoo qaba. Magaalota sadarkaa regiopolis kennameef aangoo godinaa jalaa baasuun shira wayii akka qabu shakkaa turre. Shakkiin keenya sun amma mirkanaa’ee jira. Ibsii kaleessa Mootummaan Federaalaa baase qaamni haaran “Federal Land Development Corporation” jedhamu dhaabbatuuf akka deemuufi hojiin qaama kanaatis magaalota sadarkaa metropolis fi regiopolis qaban keessatti karoora misooma lafa magaalaa raawwachiisuu akka ta’e ifa godhee jira. Kana jechuun lafaafi imaammanni magaalota Oromiyaa sadarkaa regiopolis kennameef suduudaan qaama Mootummaa Federalaa kanaan buluuf deema jechuudha. Labsimmaan Caffeen baaseyyuu karoora “Federal Land Development Corporation” kana dhaabanii magaalota Oromiyaa of jalatti galchuuf qabaniif karaa
banuuf ta’u amma shakkiin hin jiru. Kun ammoo heera mootummaa Itoophiyaatifi kan Oromiyaatis unkuteessani, federaalizimii diiganii akka duritti sirna jiddu-galeessaa (centralized form of government) dhaabuun adda hin ta’u. Mootummaan Naannoo Oromiyaa kan isin hooggantan lafa magaalaa keessaa geggeeffamaa jira; Oromoofi Oromummaafis balaa guddaadha.
Kanaafuu yoo dhuguma akka jettan gorsa namaa dhagahuu qabdu yoo ta’e, dogoggora labsii fooyya’e kanaa sirreessuuf aangoo qabaattan, labsiin kun mirgaafi dantaa Oromoofi Oromiyaa dabarsee waan laatuuf akka fooyyessitan isin gaafanna. Akkaataa itti fooya’uu qaburratti gorsaafi tumsa ogeeyyota seenaa, seeraafi teeknikaa yoo barbaaddan, ilmaan Oromoo dhibbaatama biyya keessaafi alaa akka isiniif dirmatan shakkii hin qabaatiinaa!
Ulfina Wajjiin Obboleessa kee Jawar Mohammed [Mallattoo]
GG
Kab. Muktaar Kadiir Pirazidantii Oromiyaatiif
Kab. Abbaa Duulaa Gammaa,Afa-Yaa’ii Manamarii Itoophiyaatiif
Dhaabbata Dimokraasummaa Ummata Oromootif


text:
Gaa’ila Islaamaa-7.4
Dublatul Khixbati (Qubee Kaadhimannaa)
Yeroo ammaa namoonni yommuu gaa’ilaaf ka’an, qubee meetaa ykn warqee harkatti diratan bituuf yaadu. Kaadhimataan qubee quba irratti diratan bituun gara kaadhimamtuu isaa deema. Ergasii osoo inni ishiif ajnabiyyaa ta’ee jiruu harka ishii qabuun qubee tana quba ishiitti dira. Ishiinis qubee biraa itti dirti. Kunis kan adeemsifamuu affeerraa dhiirooni fi dubartoonni walitti makaman keessatti. Gochi kuni Islaama keessaa ta’uu dhiisiti, gocha fokkuu wantoonni badaan baay’een itti raawwatamaniidha.
Akkuma yeroo darbee jenne, kaadhimataa fi kaadhimamtuun ajnabiyyaa (nyaapha) waan waliif ta’aniif harkaan wal tuquu fi kophaa waliin ta’uu hin danda’an. Kanaafu, dhiiraa fi dubartiin ajnabiyyaah ta’an yommuu harkaan wal tuttuqan wanta badaa baditti isaan geessu raawwachaa jiru. Nikahan dura qubatti qubee wal diruun aadaa ummata biraa irraa dhaalameedha. Islaama keessa wanti akkanaa hin jiru. Gochi akkanaa Kiristaanota akkeessudha jedhama. Waa hundaafu, kaadhimamtoonni lamaan qubatti qubee wal diruun jaamaa akkeessu fi kuffaaran wal fakkaachudha. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhaa: “Namni namootaan wal fakkaate, inni isaan irraayyi.” (Abu Daawud 4031)
Kaadhimannaa irraa deebi’uu
Dubartii kadhachuun (kaadhimannaan) mataan isaa nikaah hidhachuu miti. Garuu nikaha hidhachuuf waadaa galuudha. Warri intala isaaniitiif waan gaarii yoo argan, heerumaaf ishii kennuu irraa deebi’u danda’u. Akkasumas, intalli gurbaa san yoo jibbite diduu dandeessi. Sababni isaas, nikeenyi walii galtee umrii guutuu waan ta’eef yoo wal hin jaallatin dararaan kan itti fufu ta’a. Ishiin of eeggachuu fi hiree ofii ilaalu dandeessi. Gurbaanis yoo rakkoo irratti argee, nikaah irraa deebi’u danda’a.
Garuu rakkoo fi sababa tokko malee waadaa kaadhimannaa diigun, amalaa badaa fi mallattoo nifaaqati. Abu Hureeyran(RA) akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلاَثٌ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ
“Mallattooleen munaafiqaa sadii: Yommuu dubbatuu ni kijiba, yommuu waadaa seenu, ni diiga, yommuu amanamuu ni gana.” Sahih Al-Bukhaari 6095
Dhiirri tokko dubartii takka erga kadhatee fi isaaf tolee jette booda, rakkoo tokko malee ishii dhiisun miidhaa baay’ee ishirraan geessu danda’a. Inumaa dhiironni gariin “Si fuudha” jechuun waadaa galuuf. Ergasii dubartiin fayyaaleettin, “Nikaaha dura isaan kophatti wal qunnamuun haraama ta’uu” hin beekne, isaan wal qunnamti. San booda, dhiirri Rabbiin hin sodaanne kuni kabaja ishii irraa mulqee fi ulfa garaatti gatee biraa deema. Ergasii kan waliin rakkatu dubartii miskiina tana. Dhugaa kana hubachuuf seenaa gaddisisaa tokko osoo waliin ilaalle hoo maal isinitti fakkataa?
Gola Gaddaa[1]
Namni seenaa kana himu akkana jedha:
Hiriyyaa gaarii tokko qabaa ture. Isa waliin taa’uu fi isa arguun na gammachiisaa ture. Isa waliin yeroo dheeraa wal jibbi keessa hin jirre dabarse. Ergasii ani Kaayiroo irraa godaanoon yeroo dheeraaf ture. Urga sanii xalayaa waliif ergaa turre. Garuu xalayaa walii erguun kuni yeroo dheeraaf itti hin fufne. Addaan cite. Haalli isaa kuni na shakkisiise. Ergasii gara Kaayiroo deebi’uun isa barbaadu jalqabe. Garuu hin arganne. Gara mana isaa deemun ollaa gaafadhe. Ollaanis, urga asii godaane turee jira nan jedhan. Eessa akka deemes hin beekan. Anis abdi kutuun ammaan booda isa hin argu jechuun taa’e.
Garuu gaafa tokko osoo halkaniin gara mana kiyyaa deebi’uu, karaa wallaalee xurree (karaa dhiphoo) tokkotti nan seene. Dukkanaa’u irraa kan ka’e waan galaana keessatti lixe fi iddoon kuni iddoo jireenya jinnii natti fakkaate. Osoo dukkana kana keessa raata’u, mana namni irraa dheesse takkatti dhufe. Obboleettin takka keessaa aaddi. Obboleettiwwan biroos itti fufuun aaduu jalqaban. Sagaleen isaanii kuni dhiibbaa narratti fiduu jalqabe. Ergasii xurree barbaadun karaa mana kanaatti qajeele. Balbala manaa nan rukute. Mucayyoon umriin ishii waggaa kudhan hin caalle natti gadi baate. Anis ishiin nan jedhe, “Isin bira namni dhukkubsataan ni jiraa?” Hiddi onnee ishii hanga cituu dhiyaaatutti booyu jalqabde. Ni jette, “Yaa Namticha! Abbaa kiyya dhaqqabi machii du’aa waliin qabsaa’aa jiraati.” Ergasii na fuundura ni fiigde. Anis hanga gola xiqqoo balbala loxee qabdutti dhufutti ishii duuka deeme. Yommuu isa bira gahu, afuura baafataa fi deeffataa jira. Harka kiyya kallacha isaa irraa kaa’e. Innis ija isaa banun fuula kiyya yeroo dheeraaf ilaale. Ergasii suutuma suuta hidhii isaa ni bane. Sagalee gadi bu’aan akkana jedhe, “Rabbiin galateefadha hiriyyaa kiyya argadhe.”… Anis haala isaa nan gaafadhe. Maaltu haala kanarra isa geessee? Ani isa waliin taa’uun waan gammade fakkaata. Ol na qabaa jechuun ni akeeke. Harka kiyya gara isaa diriirsuun ol qabee teechise. Seenaa armaan gadii naaf himuu jalqabe:
Waggaa kudhaniin dura anii fi haati tiyya mana tokko keessa jiraachaa turre. Cinaa mana kanaa ollaa qabeenyaa fi badhaadhinna baay’ee qabantu jiraa ture. Gamoon isaanii shamara garmalee bareeddu takka of keessaa qaba. Nafseen tiyya ishii qunnamuuf garmalee dhibamu jalqabde. Shamara tana sossoobuu (abaabbalu) eegale. Ishiinis ni didde. Wanta hundaan qalbii ishii argachuuf nan carraaqe. Garuu hin dandeenye. Ergasii waadaa ishii fuudhuu seenef. Ishiinis diddaan ishii ni qabbanaa’e, naaf tole jette. Guyyaa takkaan qalbii fi kabaja ishii jala saame. Garuu guyyoota muraasa malee homaa hin turre, ulfi garaa ishii keessa akka jiru nan beeke. Anis itti yaadu jalqabe. Waadaa ishii nan guutaaf moo funyoo jaalalaa ishii addaan kutaa? Kan jalqabaa irra kan lammataa filadhe. Mana ishiin natti dhufaa turte godaanee biraa deeme. Achi booda dhimma ishii homaa hin beeku.
Taatee kanarratti waggoonni baay’een ni darban. Gaafa tokko xalayaan kuni karaa postaatiin ishii irraa natti dhufe. (Abbaan seenaa himu ni jedha) :Harka isaa hiixachuun booraatii jalaa xalayaa daalachaa’e ni baase. Anis wanta armaan gadi xalayicha keessatti nan dubbise:
“Osoo waadaa bade ykn jaalala darbee si waliin haaromsuuf kan siif barreessu ta’e, silaa sarara tokko siif hin barreessu ture. Qubee takkas hin barreessu. Waadaa akka keeti diigamaa kana, jaalala akka keeti jaalala kijibaa kana nan yaadadha yookiin waan gaabbef nan haaromsa jedhee gonkumaa hin amanu.
Ulfa rakkataa fi ibidda qabsifamaa jiru cinaatti yeroo na dhiistee deemtuu beekte jirta. Kuni wanta darbee irratti gadduudha. Yeroo sanitti immoo wanta dhufuuf sodaachudha. Dararaa ati narraan geessite achi hin mil’anne, imimmaan gadi jiigsite harki kee akka xuruuru hin taasisne. Kana hunda haajaa tokko malee narratti gattee deemte. Kana booda ati dhiira kabaja qabu jedhee yaadu nan danda’aa? lakkii…. Inuma ati nama jedhee yaadu hin danda’u…
“Si jaalladha” jechuun kijibdee jirta. Lubbuu tee malee homaa hin jaallattu. Lubbuu tee gammachisuuf karaa natti argatte. Karaa kee keessatti na biraan dabarte. Osoo akkas ta’uu baate, silaa balbala natti hin dhadhooftu turte. Fuulas hin argitu turte.
Yommuu fuudhaa heerumaaf waadaa naaf galte naa gante. Nafsee teetin deemte, waadaa kee diigde. Dubartii mujrimaa sadarkaa hin qabne fuute. Yakki ykn salphinni kuni homaayyu miti badii harki kee hojjatee malee. (Kana jechuun sababa badii narratti dalagdeen atis deemun dubartii badii hojjattuu fi salphattu fuute. Al-jazaa’u min jiinsil amali (Gosa hojiitiin jazaa argatan)). Osoo ati jiraachu baatte, silaa dubartii badii hojjattu fi salphattu hin ta’uu ture. Dhimmi kee sirritti ilaaluf garmalee carraaqe ture. Akka daa’imni xiqqaan abbaa irree guddaa fuunduratti kufu anis si fuunduratti kufee jira. Durbummaa (qulqullumma) kiyya hatte. Nafseedhaan salphattu, qalbiidhaan gadditu ta’ee jira. Jireenya ofirratti ulfeesse. Dubartii dhiiraaf niiti ta’uu hin dandeenye, daa’imaaf haadha ta’uu hin dandeenye jireenya keessatti mi’aa maaltu jiraa? Inuma mataa ishii yoo gadi qabattee, nyaara ishii gadi buustee fi ganaa ishii boqoo irra keesse malee hawaasa ilma namaa kana keessa jiraachu hin dandeessu. Warra qoosanii fi baacan sodaachu irraa kan ka’e, kutaaleen qaama ishii ni hollata, mar’imaan ishii ni baqa (gubata).
Jireenya toltuu tiyya na saamte. Sababni isaas, erga wanti kuni uumamee booda jireenya haadha fi abbaa kiyya waliin gamoo keessaa jiraachaa ture dhiisee dheesse. Qananii san hunda of duubatti dhiisee mana gadi bu’aa, iddoo jireenyaa namni irraa baqate, eenyullee hin beeknee fi balbala hin dhoofnetti gale. Jireenya kiyya irraa wanta hafe asitti dabarsuuf dhufe.
Haadhaa fi abbaa kiyya ajjeeste. Akka isaan du’an beekee jira. Waan na dhabanii fi na qunnamuu irraa waan abdi kutaniif malee waan biraatiif waan du’an natti hin fakkaatu.
Na ajjeestee jira. Jireenya haadhawaa kana kubbaayyaa kee keessaa dhuge. Yaaddon dheeraan qaamaa fi nafsee kiyya hunda gahee kan ani wal’aane sababa keetini. Firaasha du’aa irratti akka jibrii shaamaa ofiin of gubduu ta’ee jira. Rabbiin akka naaf dhagayee fi du’aayi kiyya naaf qeebale; ganda du’aa fi dararaa irraa gara ganda jireenyaa fi gammachuu na dabarsuu akka fedhe nan yaada. Ati nama kijibaa fi gantuudha. Hattuu nama ajjeesudha. Rabbiin hanga haqa kiyya sirraa naaf fuudhutti waan si dhiisu natti hin fakkaatu.
Xalayaa kana kan siif barreessu, si waliin waadaa haaromsuuf ykn jaalala kadhachuuf miti. Ati kana irra na biratti garmalee salphataadha. Ani afaan qabrii fi jireenya irraa addaan bahuu irra jira. Anaaf jaalala hin hawwiin, waadaafis bakka hin kenniin. Kan ani xalayaa kana siif barreessef amaanaa na bira keessetu jira. Ishiinis intala teeti. Kan qalbii kee keessa rahmata fuudhe, rahmata abbummaa yoo siif dhiise, gara ishii deebi’i. Dararaan haadha ishii irra gahee ishiirras akka hin geenye gara keetti ishii fudhu.”
Abbaan seeenaa himu itti fufuun akkana jedha: Xalayaa dubbisuu hin fixne. Yommuu isa ilaalu imimmaan boqoo isaa irra gadi jiga. Akkana jechuun isa gaafadhe; “Kana booda maaltu raawwatamee?” Innis ni jedhe: Xalayaa kana hin dubbisne hanga hollannaan qaama kiyya keessa deemu natti dhagahamutti malee. Gaddaa fi yaaddo irraa kan ka’e, qomni kiyyaa qalbii koo irraa akka waan tarsa’uu heduutti yaadi. Gara mana ishiitti nan fiige. Manni ishii kunoo mana ati amma keessatti na argaa jirtu kana. Gola kana keessatti reefa gogde hin sochoone siree kanarratti ishii arge. Intala ishii ishii cinaatti booyinsa hadhaawa boottu arge. Ulfaatinna argeen nan gaggabe. Yakka ishii gowwoomsu kiyya akka waan bineensa nama miidhuu fi wanta gurraacha walitti qabamee natti fakkaate. Gola ani, “Gola Gaddaa” jedhee moggaase tana akka gadi hin dhiisne, jireenya ishii akka jiraadhu fi du’a ishii akka du’u Rabbiif waadaa gale…”
Dubbii isaa kana caalaa itti hin fufne. Arrabni isaa ni hidhame. Fuulli isaa ni dukkanaa’e. Firaasha isaa irratti kufe. Osoo akkana jedhu ruuhi isaa ni kenne: “Intala tiyya yaa hiriyyaa koo!” Sa’aati tokkoof achi turee wanta hiriyyaan hiriyyaaf raawwachuu qabu nan raawwadhe. Ergasii janaazaa isaa akka gaggeessan hiriyyootaa fi namoota isaa beekanatti nan barreesse.
Rabbiin ni beekaa yommuu seenaa isaa barreessu booy’insa kiyya too’achuu hin dandeenye. Yeroo addunyaa gadi furuu wanta jedhee fi jecha kana hin dagadhu: “Intala tiyya yaa hiriyyaa koo!”
Yaa dhiirota qalbiin jabaate hoo! Dubartoota nafseen isaanii dadhaboo ta’aniif garaa laafaa. Kabaja fi qulqullummaa isaanii irraa yommuu isaan gowwoomsitan, isin hin beektan. Qalbii tamiin darartuu, dhiiga kamiin jiigsituu!”
Barnoota Irraa Baratamuu
➦Namni jireenya keessatti amanamaa ta’uu qabaa malee fedhii lubbuu gabaabdu guutuuf kijibaa fi gantuu ta’uu hin qabu.
➦Dubartii yommuu kaadhimatu, nikaahan dura ishii salphisee biraa deemuf osoo hin ta’in dhugaadhaan niiti godhachuuf kaadhimatu qaba.
➦Dubartiinis nikaahan dura isatti dhiyaachu hin qabdu. Seenan armaan oli barnoota guddaa ta’a. Osoo ishiin nikaahan dura isa waliin kophaa ta’uu baatte, silaa balaan kuni hundi ni uumamaa?
➦Kanaafi Islaamni dubartii nikaahan dura dhiira waliin kophaa akka hin taane dhoowwa.
➦Yommuu dubartiin dhiiran gowwoofamtee kabaja ishii dhabdu, mee gadda ishii ilaali: “Durbummaa (qulqullumma) kiyya hatte. Nafseedhaan salphattu, qalbiidhaan gadditu ta’ee jira. Jireenya ofirratti ulfeessa. Dubartii dhiiraaf niiti ta’uu hin dandeenye, daa’imaaf haadha ta’uu hin dandeenye jireenya keessatti mi’aa maaltu jiraa?
➦Dhiirri dubartii takka gowwoomsun wanta badaa yoo itti hojjate, adabbiin badaan akka isa eeggatu dagachuu hin qabu. Abaarsi nama zullomame (miidhame) waan isarratti bu’uuf.
➦Sababa zinaatin daa’immaan yoo dhalatan, jireenya keessatti garmalee miidhamu.
Kitaabban Wabii
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3,fuula 124-125, Abu Maalik
[1] 100 Qissatu min nihaayati zaalimiina Fuula 251-255


text:
Siiraa-Lakk.19
Hikmaa (Ogummaa) Makkaan keessatti waraana banuu irraa of qusachuu keessa jiru fi Nabiyyiin (SAW) ijaarsa keessaa jabeessu irratti xiyyeefachuu
Kutaa darbe mata-duree siiraa jalatti rakkoo fi dararaa Nabiyyii (SAW) fi sahaabota isaanii irra gahee ilaalle turre. Gara waggaa kudhanii Makkaan keessatti haa rakkifamaniyyu malee Muslimoonni Qureeshota irratti waraana hin banne. Gaafa tokko Abdurahmaan ibn Awf fi hiriyoonni isaa gara Nabiyyii (SAW) dhufuun akkana jedhan, “Yaa Nabiyyii Rabbii! Nuti mushrikoota taanee osoo jirruu jabeenya qabnaa turre. Erga amannee booda immoo xiqqaatota taane.” Isaan kan kana jedhaniif iimaana isaanii shakkanii osoo hin ta’in mushrikoota isaan rakkisan waraanan ofirraa deebisu barbaadaniiti. Ergasii Nabiyyiin (SAW) akkana jedhan, “Dhugumatti, ani irra darbuutti ajajame. Kanaafu namootaan wal hin lolinaa.”[1] Kana jechuun Rabbiin akka isaaniif irra darbuu fi obsuu na ajaje, kanaafu isaanitti waraana hin baninaa.
Marsaa Makkaa keessatti iccitii Muslimoonni waraanaa irraa dhoowwamu keessa jiru, hunda caalaa Rabbii olta’aatu beeka. Qorattoonni Islaamaa gariin iccitii kana keessa jiruu itti xinxalluuf yaalanii jiru. Mee xinxalli san keessaa muraasa asitti haa eerru:
1-Jireenya Nabiyyii keessatti marsaan Makkaa, yeroo leenjii fi wanta dhufuuf itti of qopheessaniidha. Leenji keessaa tokko sahaabota Nabiyyii (SAW) rakkoo isaan qunnamuuf akka obsan, fedhii ofii osoo hin ta’in ajaja Nabiyyii hordofuu fi of too’achuu isaan barsiisu fi leenjisuudha.
2-Hawaasa akka Qureesha keessatti jeequmsaan da’waa gochuu irra nagahaan da’waa gochuun bu’a-qabeessaa fi faayda guddaa kan qabuudha. Mushrikoonni Qureeshota garmalee kan of tuulanii fi gosaan dhaadataniidha. Osoo yeroo kanatti lolli banamee silaa Qureeshonni daran diddaa fi of tuuluu guddaa agarsiisu. Silaa namoonni gadoo baafachuuf ajjeechaan isaan keessatti ni babal’ataa ture. Kanarraa kan ka’ee, silaa Islaamni sammuu namootaa keessatti ergaa cimaa ta’uu irraa gara fincilaatti jijjirama ture.
3-Ammas, tarii makkaan keessatti waraana irraa dhoowwamuun mana hunda keessatti dirreen waraanaa akka hin adeemsifamne dhoowwufi. Muslimoota kan rakkisuu fi azzabuu hoggantoota Qureeshota qofa osoo hin ta’in warris bakka bu’ummaa Muslimoota rakkisuu ni fudhatan. Fkn, abbaan ilmi isaa Muslima yoo ta’e, isa ni rakkisa. Haala akkana kana keessatti waraana banuu jechuun mana hunda keessatti waraanni fi lolli ni adeemsifamaa jechuudha. Ergasii, Islaamni ni balaalefatama. Inuma yeroo Muslimoonni waraana irraa akka of qusatan ajajamaniyyuu Qureeshonni namoota gara hajjii dhufaniin “Muhammad abbaa fi ilma addaan baasa” jechaanii turan. Osoo waraanni abbaa fi ilma jidduutti adeemsifamee hoo dhimmi akkam ta’inna laataa?
4-Tarii namoonni Muslimoota rakkisaa turan gara fuunduraatti tawbachuun loltoota Islaamaa ta’u. Akka fakkeenyaatti Umar ibn Al-Khaxxaab loltu qofa osoo hin ta’in hogganaa cimaa ta’ee jira.
5-Yeroo sanitti Muslimoonni lakkofsaan xiqqoo fi jireenyi isaanii Makkaan keessatti kan daangefameedha. Ergaan Islaamaa namoota naannoo sanii fi addunyaa biroo hin dhaqqabne. Osoo Muslimoonni mushrikoota waliin dirree lolaatti seenanii, tarii Muslimoota irraa miidhan guddaan gahuu danda’a. Yoo Muslimoonni kuni ajjeefaman eenyutu ergaa Islaamaa addunyaatti geessaa? Kanaafu, hanga irree jabeefatanii rakkoo irratti obsuun barbaachisaadha.
Akka yaada keenyaatti sababoonni armaan olii kunniin sababoota muraasaa waraana irraa of qusachuuf barbaachisaniidha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa leenji sahaabotaa guutuu fi ba’aa gara fuunduraatti isaan eeggatuuf isaan qopheessuf waraana irraa akka of qusatan, salaata sirnaan akka salaatanii fi zakaa kennan ajaje. Akkasumas, carraaqqi fi hojiin isaanii nafsee ofiitiif osoo hin ta’in Rabbiif jedhanii fi karaa Isaa keessatti akka ta’uuf.
Taateen tokko hojii tokko jalqabuun dura barbaachisummaa miidhaa fi bu’aa isaa madaalu keessa jiru sahaabota barsiise jira. Taaten kunis: sahaabonni gariin wanta Qureeshonni gabbaran ni arrabsan. Qureeshonnis wallaalummaan Rabbiin subhaanahu arrabsuu jalqaban. Sahaabonni wanta gaarii hojjataa jiru. Garuu miidhaan Qureeshonni Rabbii olta’aa arrabsuu irraa dhalatu guddaadha. Kanaafu wanta Qureeshonni gabbaran arrabsuu akka hin qabne sahaabonni ni hubatan. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Kanneen [mushrikoonni] Rabbii gaditti gabbaran hin arrabsinaa, daangaa darbuun beekumsa malee Rabbiin arrabsaniiti. Akka kanatti ummata hundaaf hojii isaanii bareechisneef. Ergasii deebiin isaanii gara Gooftaa isaaniiti. Wanta hojjataa turanis isaanitti hima.” Suuratu Al-An’aam 6:108
Kana jechuun sanama, taabota fi wanta biroo mushrikoonni Rabbii gaditti gabbaran hin arrabsinaa. Mushrikoonnis gadoo bahuuf jecha, Rabbii hanqinna hundarraa qulqulluu ta’e daangaa darbuun beekumsa malee arrabsu.
Haala kanaan qajeelfama bu’uuraa kana sahaabonni baratan: hojiin sirriin gara miidhaa guddaatti kan geessu yoo ta’e, hojii sirrii san ni dhiisan, hin hojjatan. Hayyoonni Islaamaas bu’uurri kuni yeroo hundaaf kan turuudha jedhu. Kaafironni jaboo fi mootummaa Islaama jalatti kan hin bullee yoo ta’an, wanta isaan gabbaran yoo arrabsan isaaniis Islaama ykn Rabbiin ykn Nabiyyii ni arrabsan jedhamee yoo sodaatame, wanta isaan gabbaran ykn amanti isaanii arrabsuun Muslimaaf hin hayyamamu. Muslimni gochoota armaan oli keessaa tokko yoo hojjate namoota biroos baditti kakaasu ta’a waan ta’eef.
Namni marsaa Makkaa waggaa kudha sadiif turee yommuu itti xinxalluu marsaa leenjii, qopheessu fi amantii sirrii qalbii keessatti hidda qabsiisu akka ta’e ni arga. Akkasumas, amanti dhugaa kana qalbii namootaa keessatti hidda qabsiisuuf jarjaru akka hin qabne ni hubata. Amantiin sirriin erga gadi dhaabanii booda hordoffii, eeggumsaa fi itti fufiinsa barbaachisa. Dhimma guddaa kana keessatti jarjaruu fi gugachuun firii barbaadamu hin buusu.
Har’as Muslimoonni barnoota armaan olii kana barachuu qabu: shirkii, kufrii fi wallaalummaa buqqisanii balleessuuf leenjii fi obsa guddaa barbaachisa. Nabiyyiin (SAW) sahaabonni nafsee ofii akka too’atanii fi obsaan of faayan ajajaa turan. Hariiroo Rabbiin waliin qaban akka jabeessanii fi ibaadadhaan gara Isaatti dhiyaachu akka qaban isaan qajeelchaa turan.
Nuufis barnoota akka ta’uuf, leenjii Nabiyyii fi sahaabotaaf godhamee keessaa mee muraasa isaa Qur’aana irraa haa ilaallu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jalqaba suuratu al-Muzzammil keessatti Nabiyyiin halkan akka salaataan dhaabbatu ajajee:
“Yaa kan [uffataan] of maree! Xiqqoo malee halkan [salaataaf] dhaabbadhu. Walakkaa isaa yookiin xiqqoo isarraa hir’isi. Yookiin isarratti dabali. Qur’aanas suuta dubbisi.” Suuratu Al-Muzzammil 73:1-4
Boqonnaan suuratu Muzzamil tuni sahaabota barbaachisummaa halkan salaataan dhaabbachuu, yeroo hundaa Rabbii olta’aa yaadachuu, dhimmoota hunda keessatti Isarratti hirkachu, obsuu fi araarama Isa kadhachuutti isaan qajeelchite jirti. Dhugumatti halkan walakkaa ykn gara dhumaatti salaataaf dhaabbachuun bu’aa hangana hin jedhamne qaba. Rakkoo fi qormaanni jireenyaa namaaf akka salphatu taasisa. In sha Allah guyyaa tokko suuratu al-Furqaan keessatti waa’ee ibaadu Rahmaan yommuu ilaallu faayda salaata halkanii kaasu dandeenya.
Wanti biraa Nabiyyii fi sahaabotaaf jabeenya ta’e Qur’aana. Yeroo Makkaa keessatti aayanni Qur’aanaa bu’an sahaabotaaf bohartii guddaa ta’anii jiru. Bu’aa kana tuqaa lama jalatti guduunfuun ni danda’ama:
1ffaa– Keeyyattoonni Qur’aanaa Nabiyyiin (SAW) akka sahaabotatti xiyyeefannoo kennuu fi isaan irraa hin garagallee ajajuu.
2ffaa– Seenaa ummatoota darbanii isaaniif odeessun isaan booharsu. Akkuma isaan rakkifaman ummanni darbaniis harka kaafirotaa keessatti rakkifamaa akka turan isaaniif ibse. Kuni sahaabotaaf fakkeenya ta’a. Yaada akkana jedhu isaaniif dabarsa, “Karaa Rabbii keessatti isin qofa osoo hin ta’in ummanni isiniin duraas baay’ee rakkifamanii jiru. Garuu rakkoo kana hunda obsaan dabarsan. Kanaafu, isiniis isaanitti hidhachuun obsaa.” Ammas, Qur’aanni hojii garii sahaabota faarsuu fi mindaa guddaa isaaniif waadaa galuun ijjannoo fi kakka’uumsa isaanii cimse. Gama biraatin kaafirotaaf adabbii guddaan akeekachisa. Kuni hundi warroota amananiif bohaarti ta’a.
Kitaabban wabii:
[1] Ilaali As-Siirah An-Nabawiyyah As-Sahiihah (1/158)
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula162-163, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/416-418


text:
El Ninoon mudannoo haala qilleensa addunyaa yeroo adda addaatti mudatuu fi tilmaamaan waggaa lama lamaa hanga torbaan kan dhaaqqabu.
Ennaa El Ninoon mudatu kanatti ho’ii garba pasifiik kan andaara galaana Ameerikaa kaabaa kan kana duraa caalaa ho’a. yeroon ho’aa kun immoo naannoo dhaloota Gooftaa Yesuus ykn Christmas jalqaba.
Waggaa itti aanu Birraa keessa hoo’i galaanaa ammas ni dabala. Sanaanis ho’i qilleensaa hamaa kan akka balaa lolaa fi hongee dhaqqabsiisuu dhaan dhibeen koleeraa ka’uuf sababaa ta’a.
Tilmaamaan uummata miliyoona 177tu naannoo ennaa El Ninoon mudatu koleeraan keessatti hammaatu keessa jiraatu. Haa ta’u malee El Ninoon Afriikaa keessaatti fayyaa irratti dhiibbaa inni fidu murtaa’aa ta’uuf ragaan jiru xiqqoo ture.
Qorannaan maxxansaa “Proceedings of the National Academuy of Science” irratti akka maxxansametti ogeessi fayyaa kan waa’ee dhukkuboota daddarbanii Sean Moore garee Afriikaa kibbaa keessatti dhibeen Koleeraa dabaluu bira ga’e hoogganan.
Waggaa wagaatti biyyootii huffee Sahaaraa gadi keessaa namoonni kuma 150 ta’an dhibee koleeraan akka qabantu tilmaamama jedhu Moore. Qorannaan waa’ee El Nino garuu gaanfa Afriikaa keessaa dhibeen koleraa kuma 50n dabalee jira.
Haalli koleeraa kun kan ittiin madaalame ennaa El Ninon mudate bara 2000-20004 gidduu yeroo jirutti. Afriikaa kibbaa keessaa lakkoobsi kun gara kuma 30 ta’u ennaa El Ninon mudatu jiraachuun kan gabaasamee jira.
Dhibeen Koleeraa wal’aansa hin argatu taanaan lakkoobsi namoota du’anii dhibba irraa gara harka 50tti ol guddachuu danda’a.
Gabaasa guutuu kana cuqaasuun dhaggeeffadhaa


text:
Boeing nageenya caalaa bu'aaf dursa kennuusaaf himatame
Seera baastonni US kampaaniin xiyaara omishu Boeing "irra deddebiyuudhaan qulqullina omisha isaa dhoksuudhaan" himatan. Kun kan ta'es, yeroo xiyaara 737 Max 8 akka mirkaneeffannaa ga'umsaatiif gaafatetti kan ta'e ture.
Himannaan Boeing irratti seera baastota kanaan kan dhiyaates, wayita Hoji-gaggeessaan dhaabbatichaa Deniis Mu'ileenberg Koree bakka bu'oota ummataa dhimmi ilaallatu duratti dhiyaatee gaafatamutti ture.
Miseensonni bakka bu'oota ummataa Ameerikaas akka jedhanitti Boeing nageenyaaf osoo hin taane bu'aa isaatiif dursa kennuuf jecha osoo qulqullinaafi ga'umsa omisha isaa hin mirkaneeffatiin hojiitti bobbaasuuf fiiguun guddaa isaan yaaddesseera.
Balaan kufee caccabuu xiyaaraa 737 Max 8 kanaan dura uumamee walumaa galatti namoota 346 galaafateera.
Obbo Mu'ileenberg dhaabbanni isaanii kun "dogogora" hojjeteera.
"Balaawwan lamaan nu mudatanirraa barannee jijjiiramawwan barbaachisan adda baafanneerra," jedhan.
Bara darbe Onkoloolessa keessa Boeing 737 Max kan Daandii Xiyyaaraa Laayoon ta'e caccabee namoonni 189 keessa turan hunduu dhumaniiru.
Ji'a shanii booda ammoo Boeing 737 Max qabeenyummaan isaa Daandii Xiyaara Itoophiyaa ta'e kufee caccabuudhaan namoonni 157 keessa turan hunduu dhumaniiru.
Seera baastonni Boeing rakkoo sirna to'annoo 737 Max 8 keessa jiru kan MCAS jedhamu osooma beekuu dhiisuudhaan rakkoon kun akka uumamu gochuu isaatiin himatan.
Balaa xiyaarota caccabaniif ka'umsa kan ta'e ammoo rakkoo sirna to'annoo sana keessa turedha.
Maatiin namoota balaa xiyaaraa kanaan dhumanii hedduun isaanii himannaa kanarratti argamanii dhaggeeffataniiru. Maatiin kunneenis, haalli Obbo Mu'ileenbeerg kan baayyee nama madeessu waan ta'eef aangoo isa gadi dhiisuu qaba.
"Ani osoo asiifi achi hin qabiin lubbuu namootaa 346 sababii balaawwan tureen dhumaniif itti gaafatamummaa nan fudhadha jechuu qaban. Sababiin isaa balaan kun kan hambisuun danda'amudha ture," jedhan Paawul Nijoroogee.
Paawul Nijoroogeen balaa Daandii Xiyyaaraa qaqqabeen miseensota maatii isaa keessaa namoota shan dhabeera.
Adnaan Stumoo ammaa nama obboleettiin isaa Samyaa jedhamtu balaa Daandii Xiyyaara Itoophiyaan jalaa duute yoo ta'an Obbo Mu'ileenberg aangoo gadi dhiisuun hidhamuu qaba jedhan.


text:
Artistii Hacaaluun Hundeessaa Waxabajjii 25 Finfinneetti galaafatan. Sunitti aansee Jawaar Mohaammad,Baqqalee Garbaa fi hedduutti waliin hidhame.
Akka OMN gabaasetti itti aansee istuudiyoon isaanii Finfinnee cufan,achii ammoo Hamzaaa Booranaa,Girmaa Guutamaa fi nama hedduutti hidhame.
Amerikaa fi Awurooppaa keessallee hiriira mormii hedduu deemuutti jira. Warrii DC,MD,fi VA Ministirii Haajaa Alaa Amerikaatti DC jiru duratti bahee akkoo himate.
Minisootaa,achitti ammoo qonsilaa Itoophiyaa St.Paul durattii fi "haqa barbaada baanna,dhugaa barbaada,"jechaa achumaan bulchiinsa magaallan MN fi St.Paul duralleetit bahan jedha Abdurqaadir Duube.
Gootin keenya,Hachaaluu Hundeessaa wareegamuu isaatiin,goototin keenya Jawaar Mohaammad,Baqqalaa Garbaa fi namoonni baa'een hidhamuu isaanii dhageessifachuuf baane,jette Gennet Gurmeessaa.
“Hidhaa fi ajjeechaan akka dhaabatan manneen qotee bulaa gubuunis nurraa akka dhaabatu barbaadna."
Iftuu Kebbedee warra MInistera Haajaa Alaa Amerikaa duratit hiriira bahe keessaa tokko. "Biyyii sun wanti tasgabbaahuun irra jiraatuuf asi dhufe.Laftii keennas nuhis rakkinnii nu gahe,”jette.
"Jawaar Mohaammad,Beqqelee Garbaa,Hamzaa Booranaa fi hooggantoonnaa fi qaroon Oromoo hedduun hidhamaniiru,”kana himachuuf dhufe jedhe Abdurqadir Duubee.
Amerikaa alatti biyya hedduu keessalleetti hawaasii Oromoo hiriira mormii akkanaa yaamee "qaroo,aktivistootaa fi abbootii qabsoo isaaf falmachuutti jira" jedha warrii hiriira bahe.


text:
DABRA ZAYIT
DABRA ZAYIT
Akka sirna mana kiristaana Ortodooks Tewaahidoo Itiyoophiyaatti sooma guddaa kana keessatti dilbata shanaffaa Dabra Zayit jedhamuun waamama.
Dabra Zayit kan jedhames tulluu ejersaa biyya Israa’el keessa jiru yoggu ta’u bakka gooftaan keenya itti dhufa jedhamee amanamudha (Zak.14:4; Hoj. Erg 1:11).
Mata-dureen faaruu Q/Yaarediin ayyaana guyyaa kanaaf kennames “እንዘ ይነብር እግዚእነ ውስተ ደብረ ዘይት” (Gooftaan keenya Dabra zayititti ta’e osoo jiru) isa jedhudha.
Sirna Qiddaasee guyyaa Dabra Zayit keessatti kutaaleen Kitaaba Qulqulluu keessaa dubbifaman warren armaan gadii jiranidha:
v Tasaloonqee 4:13
v Eergaa Peexroose isa lammaffaa 3:7
v Hojii ergamootaa 24:1
v Misbaakiin guyyicha: Faarsaa Daawit 49:2
እግዚአብሔርሰገሀደይመጽእ Waaqayoo ifatti hindhufa
ወአምላክነሂኢያረምም Waaqni keenya ni dhufa caluumas hinjedhu
እሳትይነድድቅድሜሁ Ibiddis fuuldursaatti hinboba’a
v Wangeelli Qulqulluu guyyicha dubbifamu፡ Maatewoos 24:1-36
Madda :Weebsaayitii Waldaa Qulqullootaa, Fuula Amaariffa irraa


text:
Lagni Awaash Godina Shawaa kibba Lixaatti irran dhangala'ee namoota kuma kudhani ol ta'an irratti midhaa dhaqabsisuun isaa himame.
Namoota bishaaniin marfaman baasuu fi gargaarsa namooma dhaqabsisuuf humna bidiruun fayyadamuu irra caalee waan rakkisaa ta'eef Hilikooptariin gargaaramuuf Raayya ittisa biyyaf gaafin dhihaate eeggamaa jirachuu Komishiniin Hoggansa Sodaa Balaa Oromiyaa beeksisee jira.
Kanneen Lagnii Awwaash Jieenya Irraa Buqqise Maal Jedhu?
Lagni Awaash namoota 10,000 ol ta'an irratti midhaa dhaqabsise
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
-
-
02-12-2022
Gamtaan Afrikaa Galata Dhiyeessee Jira