text:
Mirga Ormaa, mirga abbaa, demokrasii fi hiree ofii ofiin murteeffacha akka ilaalcha Oromoott
Irraan laala
Mirga Ormootaa, mirga abbaa, bulcha demokrasawaa fi mirga hiree ofii ofiin murteeffachuun xexxeboota Habashooti taphaaf malee itt bahi saanii gonka itt hin tolle. Yeroo amma rimsamooti kun keessa deebi’amanii danaa itt baasuun, maaljecheessiisun, gabaa Habashaa fi hawaasa addunyaatt gurgurachuuf warshaa gurguddoo Habashaa keessatt dhandhoonamaa jiru. Jalqabumaa himamuu kan qabu, Oromoon “mirga murnaa” kan isaan jedhan gaafataa akka hinjirre, garuu ofiin bulummaa ormaa akka tahe. Kun empayera jiga irra oolchuuf tarsiimoo qabanitt karaa geessu haxaawuuf tooftaa haaraa dumbulfataa jirani.
Akka abba tokkeett Oromoon lommoxoo fi surra qabeessoo dha. Qaroo fi hojii irratt harka o’oo dha. Kan isaan arraba sanyeesstuu senanii fi kan itt roorrifamu, dhaaba qaamaaf osoo hin tahin madda sabummaa saaniifii. Namoota saa gidduutt ajjechaan heddummaannaan mootichi labsa “nama hin ajjeesinaa Gaallaallee (Oromoollee) yoo tahe” jedhee labse. Namooti saa Oromoo nama jedhanii fudhachu ciicataaf “Gaallaa illee yoo tahe” xexxeba jedhu labsa saatt dabale jechuu dha. Kun ilaalcha bu’uuraa koloneeffataa tahee utuu jiruu qabattee bu’uuraa mirgoota hiree murteeffannoo achi gatanii amma Oromoon akka dhiheessa saaniitt, mirgaa fi demokraasii dagachiisaa, akka fudhatu fedhu.
Yeroo koloneeffamanii eegalanii, Oromoon waa’ee miiddhaa saanii kanneen barbaachisan hundaf iyya dabarsaa bahani. Bara 1974 qabiyyee lafaa waan ilaalu irratt jeeqammi guddaan hawaasa Oromoo keessatt dhalatee ture. Diddaa dingataawaa tahan golee golee muldhachuun sirna kolonummaa baaragsan. Seena warraaqsa ture. Yero sana kan murni loltuu fira hacuucamootaa fakkaatee empayera baraaruuf dhufe. Si’a warraaqsichaa qabbaneessuuf looltuun sun sirna abbaa gonfoo isinii finqilche jedhe; mirga tokkoo tokkoos sabaa fi sabummaa empayera keessaa jiraniif beekuutt kahe. Empayerichi waan miiddhaa gahaa qaata argateef yoo taabota afurtamii arfaniif wareeganillee kan darbee deebisuun harma jige.
Dur Oromoo namummaa baasanii salphisuuf hedduutu koloneeffataan tolfame. Kumkumooti ni carabaman, kumooti garbummaatt gurguramanii kan hafan looltuu fi waajjirbulchii koloneeffataaf daakuu daaksifaman, horii fe’iisaaf okaa hamsifaman, karaa fi dallaa ijaarsifaman, mooraa saanii qarree gaararra jiruuf bishaan dakaa ol guuruu dirqisiifaman. Hedduunis akka horii fe’iisaatt duula saanii walirraa hin citneef ba’aan itt fe’ame. Hoogganooti saanii lafarraa haxawaman, kan lubbuun hafan yoo jiraatanis hidhaa gaara Habashaatt akka lamuu biyya saaniitt hin deebinett hidhaman. Afaan, aadaa fi dudhaan saanii ni hacuucaman. Qacce dhabsiis waliigalaa kan lubbuu, aadaa fi dudhaa barbadeesse ture. Sochiin Oromoo jaarraa tokkoof quummanee diddaa dingataawaa fi faffaca’aa suuqa suuqaatt dangahamee kan hafe kanaafi. Tuffii fi ofirrummaan dhaloota Habashaa si’anaa seenaa rorroo sana keessaa madde.
Oromoon waabarachuu irratt shaffisoo dha. Mootichi addunyaa shaffisaan misaa ture keessatt qondaalota saa jujuu qofaan sirna bulcha kolonii gaggeessuu hin dandeenye. Kanaafi kan isaan kolonota keessa nama yartuuf balbala waabarii saanii banuu kan eegalan. Sun Oromoof foddaa gad itt ilaalu saaqeef. Barumsa waaggota yartuu booda hang tokkoo sirnicha keessatt madaqfaman. Isaan keessaa hedduun lolataa fi bulcha noolaa keessatt sadarkaa olhaanaatt guddatanii turan. Hedduun saanii yoo Habashooman, baayyee yartuun namoota saaniitt maxxananii hafan. Isaaniif kan sirni kolonii qaqaawwutt ka’ee guyyuu guyyuun iyyaatiin qubaa gooftolii kolonii gidduun osoo hin fedhamin gadgaloof coccobuu eegale. Sun dammaqina Oromoo fi uumama sochii hawaasomaa fi malbulchaatt geese.
Kallachi qabsoo Oromoo Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) sochoota sana keessaa dhalatee sagantaa saa malbulchaa 1974 keessa labse. Isa keessatt akka kaayyoo ormichaa, didhaa sabicha manii injjifannoott geessu masaku, akka sararaa dhumaan gahu kakate. Sanaafis Oromoon kumootaan dhiiga saanii lolaasan. Kanaafi kan qabsicha hanga injifannoott dhaabbuun kan hin dadahamne.
Ergasii erbala meeqatu dhihaate, maree gaggeeffame, iyyaafanno tahe, ejjennootu labsame, duula malbeekii fi diliitu bu’e. Hatahu malee Habashootaa fi kanneen Oromoo irra akka digaluutt jiraatan barbaachisummaan waan itt himamuu galaafii hin jiru. Oromiyaan Itiyoophiyaa miti, kolonii Itiyoophiyaati. Raayyaa hanga Mooyyaalee, Begii hanga Jaarsoott biyya tokkoo kan koloneeffataan fafaawe. Suuqi tokkoo tokkoo kan namoota abbaa biyyaa tahanii daangaa ofii qaban Oromiyaa keessa jiru. Akkuma biyya addunyaa kamiiyyuu hojjetanii jiraachuuf Oromiyaa alaa kan dhufan jiru. Kana malees hambaan warana koloneeffataa durii fi kan bara si’anaa biyya irra buufatee jiruus ni argama.
Ollooti Oromiyaa yeroo Oromoon walitt ilaalaman lakkofsa dilormaa yartuu qabu. Baayyeen saanii kaasaa Oromoo kan saaniin tokkoo akka tahe garaa dhaa itt dhagahama. Karaa biraammoo gurgurdoo saanii yaroon akkuma kanneen Oromiyaa keessaas koloneeffataa kalchanii bilisummaa Oromoo fi kan saba saaniin morman jiru. Kanneen cunqursaa kalchan keessaa Oromootu heddummata. Cunqurfamoota keessaas Oromoon wayyaba. Oromiyaa walabi diinni waloo kun kalchituu akka hin arganne tolchuu dandaha. Kanaa fi furamaa fi walabummaan hundaaf taha. Oromiyaa bilisomsuu jechuun dilormaa fi lafa godinichaa wayyabaa bilisomsuu jechuu dha. Kanaaf ofiin bulummaa Oromoo bilisummaa fi tasgabii godina walii galaaf iggitii taha kan jedhamu.
Mootummaa dhufee darbu waliin hammeenyi bulchoota Habashaa itt caalaa deema. Yoo gaaga’amooti waliin dhaabbachuu baatan hacuuccaa fi ajjeechaan shaffisaa guddaa fi haxxummaan kanaan duraa caaluun dhaloota koloneeffataa haaraan itt fufuu dandaha. Namooti kibbaa, Oromoo dabalatee sadarkaa jireenya nambiyyaa lammaffaatt gad buhanii jiraataa bahani. Yartuun dantaa orma saanii bulchitootatt gurguruun bu’aa argataa jiru. Galtooti kun ammayyuu koloneeffataa waliin sadanii waan harcaatu funaannachuuf haalli akka turett akka itt fufu barbaadu. Oromiyaan biyya dhugeeffannoo hedduuti. Oromoon akka sabaatt haa bultu dubbiin jedha malee dubbiin hin dhisuu. Garuu Habashaa fi galtooti garee “lola aadootaa” gaggeeffamaa jiru keessatt Humnoota Lixa naasisuun Oromoon akka garee Addunyaa Islaamaatt ramaduu barbaadu. Ofumaa dhama’u malee qabsoo seerawaa saanii irra sun isaan hin deebisu.
Waaqeffataa, Musleman fi Kiristanni harka wal qabatanii gara bilisummaatt ni joga’uu. Oromoon jireenya goolamaa jiraata. Goolii irratt kan duuluu dantaa eenyuyyuu fiixa baasuuf osoo hin tahin ofii jedheetu. Kanaaf Oromoon balleessaa ofii golguuf osoo hin tahin, akka sabaatt badiirraa ooluuf lolattuu farra goolii hundaaf tumsaa uumaatii.
Waa’ee Oromiyaa waan hamaa hamaa jechuun orma ballaas sodaachisuu barbaadu. Oromiyaa fi finnooti kibbaa, kolonoma dura bara hedduu kaasanii walirratt hirkataa dhufani. Ammas yoo tahe Oromiyaa bilisi kibbaaf bilisummaa qofa fida. Akka waliin kufan waliin ka’uuf tattaafachuu qabu; Homtuu hariiroo sirinyaa kana jeequu hin qabu. Muki sodaachisaa tokkoo gargaarsa angoti guddoon koloneeffataa kennani. Garuu qabsichi cunqursaa fi cunqurfamaa naannaa gidduu waan taheef rogaasaan Angoti Gurguddoon mirgoota Ormaa fi mirga ilmoo nama fi walabummaa abba abbaa dura dhaabbataniif hin jiru. Qabsichi Oromiyaa bilisoomsanii nagaan bulcha seeraa fi nafii demokraasii jala jiraachuu dha. Nammi tokkoo hanga laalaan itt dhagahametti fi bilisa tahuuf kutannoo qabutt, dagaagaa hagamii keessaa maddullee, bulchaa goolii jala sababii hin dhaabbanneef hin jiru.
Oromoon namooma ni jaallatu. Olloota saaniitiin akka gara laafotaatt beekamu. Ilmaan halagaa rakkina jala jiruullee sanyii fi dhugeeffannoo osoo hin laalin akka guddisan beekamaa dha. Kanaaf nageenyi kanneen maqaa gaariin Oromiyaa keessa jiratanii mamsiisaa tahuu hin dandahu. Oromiyaan qabeenya riphaa olloota gaariif hojii kennisiisu qabdi. Oromoon akka koloneeffataa kan takkaa bulcha diktaatoraa ala hin beeknee, osoo hin tahin bara walaba ture sirna demokraataawaaf walqixxoomaa beekamaa qaba ture. Ammallee sun haala Oromoo amma irratt ni muldhata. Oromiyaa keessa kan jiraatan hundi sirna kolonummaa du’aa jiruuf gadooduu dhiisanii Oromoo waliin Oromiyaa walabaa fi demokraatoftuuf yoo qabsaawan wayya. Koloneeffataan yeellaasifamee tuqaan wal dhabdee maal akka tahe gad bu’ee baruu qaba. Yeros qofa, kan hunduu waliin akka ollaa gaarii ormi saanii bara baraan wal cinaa jiraachuuf deemuutt, rakkina fula dura saanii jiru tokkummaan furuu kan dandahan.
Ilaalcha Oromoo
Oromiyaan kolonummaa bahuu fi empayerri diigamuun kan yeroon itt darbe tahuu Oromoon ni amana. Empayerri hundi akkasumatt waan baqaniif kan Itiyoophiyaa adda hin tahu. Sadoon kamuu geengoo seenaa konkolaachuutt kahee dhaabu hin dandahu. Oromoon yoo ilaa fi ilaamee halagaa waliin gaggeesse kana salphaatt akka fiixaan baafatu irratt tahuu qaba. Mareen biraa Itiyoophyaanota gidduutt gaggeeffamu keessatt qooda fudhachuun hafee Oromoon mataa nagaa qabu akka hoduutt illee dhagahuu hin fedhu. Mareen saanii naannaa qabeenya Oromiyaa fi humna namaa rakasa itt bolqan irratt malee akka itt nagaa Oromoo waliin busan miti.
Ejjennoo saanii raggaasuuf waa’ee uumaa finnaa empayera Itiyoophiyaa soba hoomishanii orma saanii garraamichaa fi hawaasa addunyaa sooruu yaalu. Galtuu akka Impayera Fransaa keessatt “évolué” jedhama turanii galmeeffachuun jaarmaan keenya sabhedduu dha jechuu yaalu. Kun qaama gowwoomsaa saba saanii fi addunyaa qopheessaniiti malee dhugaan saa hundu Itiyoophiyaa qulqulluu (“nitsuhi Ityoophyaawii”) fi habashaawota.
Ormi baldhaan Habashaa waggoota hedduuf soba kanneen isa bulchaniin guutamaa dhufe. Dhugaa waan isaan itt himanii gaafatanii hin beekan, akkuma dhugeeffannoott hordofaa bahan. Kanaaf waa’een madda saanii, gocha saanii, ergama saanii, dhugeeffannoo saanii, seenaa saanii kkf gaafii kaasanii hin beekan. Ammallee bara teknoolojii iyyaatii kana akka empayerri Itiyoophiyaa baraabaree tahe amansiisuuf yaalaa jiru. Gaaffiin tokkoo tokkoo “qinyi gizatii” saanii irra walaba tahuu dhiheessan hamaa maltuu Wayyaaneen ijaarsa baraabaree kana diiguuf tolfamaa jiru jedhu. Soba ofii hoomishan dhugeeffachuutt waan ka’aniif waan isaan balleesuu dandahu duubaan jiru arguu hin dandeenye.
Xurree yaada saanii dullacha kana hordofuun gurguddoon Habashaa, qaata waa’ee gaaffii Oromoo kumkumooti itt dhuman achi dhiibanii waa’ee mirga murnaa fi abba tokkee dubbachuutt kahani. Murni akka beeknutt waan akka tuuta dhugeeffannoo, saalaa, hiriyaa, mandiisota, fedhaa addaa, kkf. Duubatt harkifattuun kun saba tokkoo akka waan murna sirna saanii keessaa tokkootti ilaaluu barbaaddi. Sabi akka Oromoo murna sana hunda akka of keessaa qabu ilaaluu hin barbaadani. Of akka halle dhuunfataatt waan fudhataniif ofiinjiroo biraa, kan isaan dhahatan kan dhahatu, jiraachuun barbaachisaa tahee itt hin muldhatu. Mirgi kamuu mirkaneeffamuuf dura Tigreen aboo irra maqsamuu qaba jedhu. Tigree fi Amaara gidduutti dorgommeen angoof tolfamu akka dorgommee sirna tokkoo jalatt gola malbulchaa lama gidduutt tolfamuuti. Sabgidduuf jedhanii akka hunda haammataatt mulchuu barbaadu, dhugaan saa garuu Gaanfa keessa kan nama ciigahu akka saanii hin jiru. Oromoon akka orma tokkoott hidhata saanii tahee hin beeku, gaafa sun tahe kan dhumatuuf isaanitt fakkaata.
Geedarammii mootummaa gaaffii Oromoo hin deebisu. Dhaaba Oromootii gaaffii kan deebisu mootummaa taahitaa empayerittii irra jiru. Barcuma angoo Habashaaf Oromoon hin dorgomu, ofiin bulummaa irra gaafata malee. Kan hubatee ilaaleef, miseensoti gita kufee haajjisa tahan kun, dhaloota bara iyyaatii osoo hin tahin abbooliin Nafxanyaa Minilik kan deebi’anii dhalatan fakkaata. Oromoof Amaarris Tigreenis angoo haa qabatanii empayerri gilgila tahee hanga hafett garagarummaa hin qabanuufi.
Rakkoolee gurguddaa empayeritt hubachuutt, mootummaan amma angoo irra jiru kan darban hunda caalaa beekaa dha. Hariiroo kolonotaa fi finnaa empayerichaa gidduu jiru beekee jira. Qayyabanno sana irratt of bu’urseetu kan seerota hoomishuun ofiin bulummaa kolonootaa hin oolleef ragaa hin taane walitt qabu irra mesharkaa hacuuccaa hunda Oromiyaa shaffisaan saamu gargaaran tolfate. Sana qofa osoo hin tahin, dhaaltuun gita kufee akka isaan wilitt hin taane hubatee, bolqa irratt qooda hin fudhachiifne. Kanaaf hanga guyyaa hunduu biyya Habashaatt waliin dacha’uuf dirqisiifamanitt kophaa fiiguu filate. Garuu akka gooticha saa Yohaannis IV daangaa biyya toohatu irra qaari’ee ollaatt lola banaa jira, inni si’anaa Somaliyaa dhaa. Carraan gooticha saa yoo irra gahe ammas akkuma yerosi Amaarri tahita deeffachuuf ayyaana argataa laata?
Umaa seenaa fi mirkaniin ittiin jiraatee mootummaan amma jiru kan itt jiru caalaa waan addaa tolchuu hin dandahu. Gaaffii demokraatawaaf furmaata kennuun dandeettii saa ala. Haa tahu malee hanqina saa kana hubachuun, yeroof ilaacha hamaa biyya keessaa fi sabgidduu gara dabarsuu jedhee tooftaa yayyabate jira. Sana waan tolcheef Oromoo akka hin beekamnett hidhuu, butuu, fi mankaraasuu irra hin dhaabbanne. Miseensoti gita kufee fi kalchituun saanii, seena duriif qaabannoo mararaa qabu. Kana irraan kan ka’e mirga Oromoon hiree ofii ofiin murteeffachuuf qabu beekuufii hin fedhani. Angoon 39, Wayyaaneen dubbii qabaneessuuf heera saatt galchellee akka rifachiisuun hin dhoksani. Isa keessatt badii malee eebba hin argan. Waanti orma dagachiisuuf tolfaman hunda haquu fedhu. Bulchi fakmishoo mootii moototaa irratt hundaawe humnaan deebi’ee dhaabbachuu qaba jedhu. Hanga orma kaan ofitt bulchuu dandeenyett angoon seeraa ofiin bulummaa dubbatu jiraachuun barbaachisaa akka hin taane orma saaniitt himu.
Adeemsa qabsoo Oromoo keessatt qabatteeleen mirga Ormaa, mirga abba abbaa, demokrasii fi hiree ofii ofiin murteeffachuu warraaqxota Oromoo gidduutti kahanii furmaati itt tolfamee jira. Sanneen yaa’a sochii bilisummaa Oromoo keessatt eegaloota gurguddaa mare Oromoo turani. Sagantaan malbulchaa ABO kan tolfame erga hunduu hariiroo isaan gidduu jiru hubatee booda. Osoo lubbuu saanii sabaaf wareeguu hin bahin qabsaawoti sadarkaa hundaa qabatteelee kana irratt qayyabannoo waloo uummatanii turanii. Mareen walfakaataan moora Habashaa keessattis gaggeeffamaa turani; isaan garuu olhantummaa deebisanii dhaabuu malee furmaati biraa itt hin mullanne. Bakka Oromo of dhaabanii dubbii xinxaluu irra, ilaacha qajeelaa karaa irra maqsan darbachuun, rimsama mirga abba tokkee fi mirga ormaa irra jiru waliin dhahanii amba waliigalaa dogoggorsuu yaalu. Kan as irratt soba buusisaa jirru sana.
Oromoon saboota ta’iisa “Walharkatt qaba Afrikaa” jedhamuun gaagahaman keessaa akka tokkootti of ilaala. Isaan dura sirna malbulchaa koloneeffataa irra adda tahe qaba ture. Sirna democraasii kan akeeka Gadaan gabbifame ture. Akka orma addaanjiroo fi akka kolonii Habashaatt gaaffiin isaan bilisummaaf dhiheeffatan seerawaa dha. Qaammi addunyaa akka kolonooti hundi bilisaawan labseera. Daangaan Habashaa fi Oromiyaa addaan jiru. Kan empayericha ijaare, Minilik illee “ Mootii mootota Itiyoophiyaa fi Biyyoota Gaallaa” ofiin jedha ture. Isaan gara duubaa kana, kan nu gaddhiisaa jedhaa jiran. Yoo seerri sabgidduu, bilisummaa Oromiyaa golguuf gahaa tahuu baatullee bowwaa jiru guutuun warraaqxota Oromoo irra eegama.
Habashaan bifa gogaa fi dhiheenya biyya saatiin qabatee koloneeffamoon orma tokkoo of fakkeessee fudhatamuuf yaalaa jira. Deggertooti saas gaaffii Oromiyaa ofiin bulummaaf qabdu akka hin dhaggeeffanne gurra qabataa jiru. Hanga hamaa koloneeffataa irratt hin uumnett akka jirutt itt fufuu saa filatu. Hawaasi Oromoo naga jaallataa fi walqixxoomaan jiraataa dha. Haleellaa qixawaatt dhimma bahuuf dantaa dhabuun saa, akka waan fedhee garbummaa fudhateett jalaa fudhatame. Garuu Oromoon gonkumaa fedhaan bulcha Habashaa jala galee hin beeku.
Koloneeffatoon murna bucuu keessaa kan bahanii fi angoo dhabuu akka dhuma jireenyatt kan fudhatani. Namoota kolonii saanii kan akka qabeenyaatt ilaalan hafee kan saaniiyyuu seenaa saanii keessatt gonka akka walqixxeett fudhatanii hin beekanii. Haa tahu malee ormi saanii hanga tokkoo yeroo kolonummaa irra bu’aa argatu jarri kaan waan halle dhabani. Jireenya waatattaa qottuu Habashaa fi kanneen biro walbira qabanii ilaaluun waliqixxee dha jechuun, hololli oftuulummaa saanii, olhaantummaa ayyaamquwii isa jalqabaatii argamsiise irraanfachuu dha. Hiyyummii biyya Haadha saanii keessa jiru bilisummaa Oromiyaa rarraasuuf sababa tahuu hin qabu. Oromiyaan kan hoomishte caalaa baste jirti. Abbooti waraanaa jalqabaa kan saammatan biyaa alaa tuuluu fi qananii alaatt bashannanuu mannaa osoo biyya saanii misoomsanii ni dandahu turani. Akka amma TPLF kurnoo lama keessatt Tigrayiin misoomsaa jiru ilaaluun hinaafuun gatii hin qabu, Tigree tuffatan caalaa yeroo qabu turani.
Carraan rakkina Oromoo itt salphisuu dandahan hedduu irra ilaaluun darbamani. Jalqabaaf rakkina malbulchaa waggaa hedduu tasgabii godinaa dorsisaa bahe furuuf Oromoon bara 1991 humnoota Habashaa waliin furmaata akka barbaaduu dhibbaan irratt tolfame. Chartarri Cehumsaa empayericha koloneffatummaa irra baasee orma koloneeffatameef bilisummaa saanii deebisee dhaabuuf akka dhooftuutt gargaaruu dandaha ture. Isaan wal amanteen uumamee sabootii fi sabummaa hedduun, carraa feedhiin ofiin bulumaa fi tokkummaa malbulchaa akka tokkoo gidduu filachuu dandahu turani.
Garuu abbaa hirrooti Habashaa angoo empayeritt gaddhiisuuf fedha akka hin qabnee fi Oromiyaa ofitt akka hin dhiisne yeroo shakala cehumsaa 1991/92 agarsiisanii jiru. Sun akka hariiroo isaan waliin tolfamu keessaa yoomiyyuu furmaati demokraatawaa tahe bahuu hin dandeenye barnoota hin irraanfatamne dhiisee darbe. Kanneen seenaa irra waa hin baranne qofa kan Habashaan fedhaan ni demokraatawa jedhanii eeggatan. Akka sabaatti amantee demokraasii irraa qabatanii hin beekani. Tigraawwayiif kun carraa angoo irra turuu isa dhumaati. Dimookraasiif bucuu tahanii hafuu. Yoo karaa biraa barbaadatu tahe malee biyya Habashaattis maaddhaa dha. Sanaaf Oromiyaan gidiraa arguu kan qabdu.
Furmaati tokkichi Oromoon qabu waan argate hundaan qabsoo saa finiisuu dha. Qabsoon akka sii kan hin barbaachifne gochuuf mootummaan amma heera saa keessatt “mirga sabaawaa hiree ofii ofiin murteeffachuu” fudhatee jira. Garuu sun qooqa konkaa dha. Bilisaa baana jedhanii yaadu jedhamanii namooti kurkurfamaa fi ajjeefamaa jiru. Kan cafatanii bahan hafee goolooti Itiyoophessitooti illee kophaatt hin dhiifamne. Haala ukkaamsaa akkasii jalatt nagaan ofiin bulummaaf qabsaawuun waan hin fakkaanne. Shororkaan kanneen angoo irra jiran maddisiisan, gaaga’amtooti akka fincilanii, mala isaan dhimma itti bahaniin ofirraa faccisan dirqisiisaa jira.
Karaa biraa Amaarri waacaan yaadannoo bara mooti mototaaf qabu hiree ofii ofiin murteeffachuu akka yaalii maltuu qolqullummaa Itiyoophiyaa gadi qabuuf dhufeett fudhatu. Habashaa malee empayera sana keessatt sabi biraa jiraachuu hin fudhatani. Kan hafan hunduu murna gosaati. Sona amma jiruun fedaralismii gosaa, godinaa gosa irratt hundaawe jedhu. Qabee Itiyoophiyaa keessatt “gosa” jechuun maal jechuu akka tahe beekuun saanii mamisiisaa dha. Gosi qooqa Oromoo Habashaan waan wal gitu hin qabneefi. Jarri kun kanneen mallatoo imperial kan ajjeechaa Oromoo irratt qabatama turanii fi namoota dhumiisa sana hoogganan afarsanii. Mallattoota haa tahanii hoogganooti sun kanneen haala badaa sana isaan qayyabachiisan waan taheef Oromoon yaadachuu hin fedhani. Mallattoota akkasii fi hoogganoota sana faarsuun waraana deebisanii labsuu fi bowwaa isaan gidduu jiru ballisuu yaaluutt fudhatama.
Oromoof heerri Itiyoophiyaa seera koloneeffataa keessaa tokkoo. Akka sabaatt tolchuu saa irratt hin afeeramne. Dhaaboti Oromoo seerawoon akka ABOllee, akka dhiibbaa irratt hin qabaanne dursanii darbatamanii. Kanaaf gaaffiin Oromoo isa irratt osoo hin tahin mirga saanii dhalootaa fi seera sabgidduu irratt hundeeffama. Gaaffii fottoquus miti. Fedhaan gara finnaa Habashaa tahanii hin beekani. Humnaan qabamanii, kan seera Habashaa ulfeessanis jaallatanii osoo hin tahin waan afaan qawwee duuba jiruufi. Kanaaf wanti Oromoon gaafatan ofiin bulummaan saanii akka deebi’uufii. Yoo seerri ilmoo nama amma jiru daba jiru qajeelchuuf dandeettii hin qabu tahe, seerri uumaa bakka buhe qajeelcha malee, dabaan akka dabett haa hafu hin jedhamu. Yeroo sana kan cunqurfamooti waan dandahan hundaan akka bilisa of baasan offalchaman.
Garaa garummaan mootummaa amma jiruu fi gita kufee, inni ormi adda addaa empayera keessa jiraachuu saaniif, Itiyoophiyaan akka amma jirtutt seenaa jaarraa tokkoo akka qabdu huubachuu saati. Karaa biraammoo jarri kaan Itiyoophiyaan akka amma jirtutt waggoota kuma sadii lakkoofsifteett jedhu. Garuu Itiyoophiyaan hafee finnaan Habashaa Aksumitt waaltahe kumaalee tokkoo jiraachuunuu hin beekamu. Asoosammi saanii kun kanneen karaa saaanii dantaa godinichaa keessa seenuu barbaadaniif sababa taheefi.
Kan gola hariiroo waliin qabachuu barbaadduun dubbachuu dandeessu Oromiyaa bilisa qofaa. Sana malee quunnamtii kamuu ormichaaf kolonaawaa fi dabaa dha. Waan Oromoof dansa jedhu halagaan nama biraatt himuun arrabsoo fi ofirrummaa taha. Mirga waan itt tolu filachuu kan qabu Oromoo qofaa.
Ilaalcha koloneessitu dulloomaa
Gubbaatt yoo waa’ee ilaalcha Oromoo dubbannu kan saaniis tokkoo tokkoo kaafnee jira. Isaaniif Oromoon orma xaqilaayii gizaatii Gonfoon daangawe adda addaa keessa jiraatan. Finnaan Oromiyaa jedhamu hin jiru. Dilormaan saanii biyya biyya irra faca’ee dangaa waloo murtaawe hin qaban. Isaan irra eegumsa kan barbaadan gidduu saanii sabi bucuun jiru. Xaqlaayi gizaatii hundi godinaa bulchaa finnaa Habashaati. Baroota darbaan walqixxummaan hin fudhataman turani. Roorroon mirga ilmoo nama xaqlaayi kibba fi xaqilaayii Gaallaa irra gahaa turan.
Isaaniif kan barbaachisu akka roorroon sun itt hin fufne. Mirgi afaanii fi aadaa saanii misoomfachuu seeraan eegamuufii dandaha. Garu afaan Amaaraa akka afaan sabaawaatt fudhachuu qabu. Hamma Tigreen tahitaa irra jirtutti mirga ilmoo namaatt roorrisuu fi biyyattii gosaan hiruun hin dhaabbatu. Kanaaf mootummaan Tigree jalqaba buqqa’ee humnoota tokkummaan (Amaara) bakka bu’uu qaba. Isa booda eegumsii mirgootaa itt fufa. Addaan Oromootti roorrifameera inni jedhamu hammaa baasameetu.
Oromoon akkuma Itiyoophiyaanota gaaga’amoota hundaa bulcha abbaa hirree jala turan jedhu. Amaara Tigree fi gosi biraas kan Mallasaan gaaga’amanii hidhaa turan jiru jedhu. Naamoota isaan dhahan keessatt kanneen dabaanbulummaa fi seera malee mootummaa finqilchuu yaaluun haddheeffaman faatu argamu. Akka isaanumtuu jedhanitt eenyummaa sabummaa saanii fi ejjennoo faallaa finnaa Itiyoophiyaa irratt qabaniif kan hidhaman Oromoo qofa. Garuu akka garaa garummaan bu’uuraa hin hubatamne, irra dibanii darbuu barbaadu. Nammi Itiyoophiyaa hundi bakka barbaade jiraachuuf hojjeechuu mirga qaba jedhu. Sana jechuun ormi biraa biyya of dandahe qabu empayeritii keessa hin jiru jechuu dha.
Abbooliin keenya biyya kana wareegama guddaa, lafee itt cabanii, dhiiga saanii dhagalaasanii nuu tursani. Kanaaf nuti ijoolleen saanii akka turett eegnee dhaloota dhufutt dabarsuuf galfatatu nurra jira jedhanii munaaqu. Kan darbeef want gaabbamuu fi aagiin itt tufsiifamu hin jiru. Lafa kana argamsiisuuf sochii tolfameen gaaga’ammi kan itt dhagahame yoo jiraatan waan barbaachisu argatan jechuu dha. Ergamichi ergama qaromsaa kan manii saa rukute ture. Silaa kan tahuu malee, yaada jijjiirrannee eegumsa mirga ilmoo nama isaaniifis diriirsuu keenyaaf galata turee. Aadaa Kiristinaa Habashaa hanga hin hubnett afaanii fi aadaa gosa saanii misoonfachuu ni dandahu. Isaan tokkoomanii aboo keenya didhchiisuun akka safuutt ilaalamuu qaba.
Nammi tokkoo irba tokkoo akeeka jedhu irratt hundaawuun tokkoo tokkoon saanii walqixxummaan akka jiraatan, mirga kennachuu fi kennatamuus akka qabaatan balbala keenya banaafii jirra. Mirgi abba tokkummaa fi walabummaan noolaa mikkillee moo’ummaa Habashaa keessatt ni eegamaaf. Mallatoon tokkummaa fi jannummaa Itiyoophyaa durfannoon kennamuufii qaba. Dhaalmaa keenya nu qaabachiisuuf qodaa, uffannaa, midalgaji, faayi, kkf hundi halloota Habashaa magariisa, keelloo fi diimaa ofirraa qabaachuun barbaachisaa dha.
Akkasitt hallooti sun akka waan kaleessa argamanii waan halle irratti bobooxa’amanii agarra. Collootaa fi madda galii yoo tahan, daallichaaf qaabannoo gadoodchaa tahanii jiru. Akkasitt kan isaan yaadan. Akka orma Gaanfaa hunda irratt mootii tahanii uumaan foo’amati. Waan yartuu kakkabeebsuu qofaan osoo kan darbeefi dhiifama hin gaafatin hundi amanee kan waliin jiraachuu itt fufu itt fakkaata. Ujootii saanii Teedroosii hanga ammaatt dhiiga Oromoo akka lagaa lolaasaa dhufani. Jarri kun isaaniif ulfoo dhaa. Ejjennoon saanii kun kan misee tuffii orma kolonii qaban, ofirrummaa, bolola fi doofummaa irratii. Waan yeroo irra hangam akka cehan qaaqa saanii nama locu irra hubachuun gahaa taha. Bara baaquleessaa kana abjuu bara darbee keessa jiraachuun kan itt tole fakkaatu. Empayerooti Rusiyaa fi Yugoslaviyaa ija saanii duratt yoo burkutaawan kan saanii waliin walitt firomsanii ilaaluuf dandeetii dhabani.
Xumura
Korri Idilee ST namoota harki caalan haalli jiru akka hin jijjiiramne fedhaniin guutame. Kanneen fageessanii ilaalanii fi demokraatawan gufuu meeqara qaarsisanii wuxineen seeraa dhiheessu. Innis yoo xumuramu akeektii saa hin rukutu. Dimimmisaawaa taha. Kanaaf wanti achiin darbu hundi gutummaatt fedha nagaa fi walabummaa deebisuu dandaha jedhamee hin eegamu. Haa tahu malee buusaan seeraa gubbaatti moggaasa jalatt tarreeffaman suukii keessa seera tumootaa abbaltii mishan qophaawe tahuun hin haalamu. Dhanquu sanaan yoo laalamu, gaaffii Oromoof deebiin furmaata tahu kan argamu seeraa fafa sabgidduu irra qofa osoo hin tahin kutanoon Oromoos itt dabalamuu qabaa.
Koloneeffatoon addunyaa moo’uuf fedha dulloomaa qaban irratt dhoofsisuu hin barbaadani. Abbaltii dagaa murna tokkoon, abba tokkeen fi murnooti akka sona cehumsaa keessatt qooda fudhatan afeeraman malee, sochii Habashaa deebisanii dhaabuu keessaa murni Oromoott yaada fudhatee dhihatee beeku hin turre. Isaan keessaa aadaa fi dhaaba Oromoo barbadaawee fi fixakaakuu akaakoon saani orma kolonaawoo irratt raawwataniif kan gaabbiin itt dhagahamee dhiifama gaafate hin jiru. Nama Afrikaa tokkoof osoo gumaa yk faloon hin bahin fira nama lammii saa ajjese waliin nyaachuun abaarsa cimaa dhaa. Ammallee kan Oromoo sugugguraa jiru sana tahuu hin hafu. Isaan sana beeku, garuu koloneeffamoof tuffii waan qabaniif yakka saanii darbeef faloo bahuu dhimma hin godhanne. Hoogganoota, arfanii fi harma muran; garbummaatt gurguranii fi gocha namuummaa baasaa fi salphisoo tahan Oromoo irratt raawwatan, farsuu fi akka ujuutti ilaaluun, suduudaan yakkoota sana kan godhaniin gargarbahee hin laalamu. Arraba miiddhaa irratt ida’uuf dhalooti si’anaa badii akaakilee saanii irratt tolfamaniif “ishoo” jedhu jedhanii Oromoo eegu. Akkasumas dhalooti nama ajjeesstuu si’anaa, garaa laafina Oromootti agarsiisaniif akka dinqisiifataman barbaadu. EEyyee, amma dhoofsiftuu shaffisee fi garaa ciifsituu taatett dhimma bahu, isaanis kan durii caalaa heddumminaan Oromoo numa mankaraarsu, ni ajjeesuu, akkasumas ni salphisu.
Dur orma ballaa dukana keessatt ittisanii dorsisaa fi shororkaan fedha saanii irratt fe’aa bahan. Amma bara iyyaatiiti. Fakmishoon bulcha walfakaataa itt fufuu hin dandahu. Isaaniif ammayyummaan wal gituun yeroo itt fudhata. Itt bahi sanaa hamaa guddaa fiduu dandaha. Oromoo mirga hiree sabaawaa ofii ofiin murteeffachuu mirkaneeffachuu gaditt kan quubsu hin jiru. Sana kan mirga ormaa ittiin jennu. Mirgi abbatookkee fi walabummaan noolaa, orma abbaan sun miseensa itt taheen eegamaaf. Koloneeffataa takkaa yaada shakala demookraasii fi seeraan bulmaataa qabaatee hin beekne mit kan akka itt mana saa bulfatu Oromoott himu.
Akka orma nagaa jaallatuutt Oromoon manii saanii gahuuf karaa nagaa filatu. Garuu hamajaajiin saanii buubaa waan taheef goleett dhiibaa jiraa. Goloota biraan waliin gamtaan gara qayyabannoo walootti geessuu yoo hin jiraanne lola cimaa buusuu malee filmaata biraa hin qabani. Oromoon gola mirgummaan ofiinjiroo tahuu saanii bareef kamiinuu waliin dubbachuuf qophii dha. Dhaloota weerartuu amma jiran irra balleessaa abbooliin saanii irratt raawwatan hundaaf dhiifama akka gaafatanis ni eega. Sanaan boqonnaan gadadoo xumuramee akka olloota dansaatt jalqabi haaraan ni eegala. Kana malee dhiigi sun hunduu qoosaan hin dhangalaane. Kaayyoo fiixaan baasuuf kakatameetu.
Filmaati Oromoon qabu akka sabaatt jiraachuu yk abba tokkeen galtuu Habashaa tahanii haa hafan jedhamaa jira. Yoo ollooti gamtaa qabaatan waanti boji’amu Oromiyaa caaluutu addunyaa baaqulaawe kana keessa jiraa. Yaada hamaan dhisama naannaa uumuun badiisa waloo fiduu dandaha. Oromiyaan yoo bilisoomte dhugaatti addunyaa keessaa fakmishoo demookraasii fi biyya seeraan bulmaataa, isee caalu hin jiratu. Mirgi ilmoo nama fi walabummaan noolaa, bara Gadaa irra misee as baha. Yoo sun hanqate qabsoon bilisummaa Oromoo injifannoo as bakka itt dhaabbatu hin qabaatu. Wareegama guddaa fi waggaa hedduu fudhachuu dandaha, akka fedhe yoo tahe, lamuu jireenya salphinaa fi roorroo ormaaf jilbeenfachuun hin jiratu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Onkololessa 2007
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo


c: text/html

text:
Charteerii Maammila Charteerii Maammila
mul'ata
Filannoo chanalii kan moootumma fi tajaajilawwan warrra dhaabbata mootumma kan hintanen kalatii internetitiin.
- Suuqii tokkoo dhabudhan tajaajila onliniitif(internetidhan).
- Odeeffannootti fayyadamudhan,walqunnamitii fi tajaajila transakishinalii kara tekinologii ammayyattii kan sadarka isa egeen.
- Tokkumma guddina Itiyoophiya fi kayyoo jijjirra.
- Ciminaan kan filatamuu mamilaa chanalii gidduu galeesatin haala gariidhan rabisuu fi saliphadhan tajaajila itti fayyadamuu kara mala elektironikatin uummata walqunamisisuu tajaajila kan uummata fi dhunfaa.
- Iddoo undumattii yaada debii ‘uuummata fi imammata qona irrat hirmachudhan fi kara haala ammayatiin tajaajiluu.
Kaayyoo:
- Tajaajili chanali kan kenamuu 24 x 7 dhan.
- Tajaajila elektironikatiin mamilitoota tajaajiluu.
- Tajaajila Ministeera kan dhabii hinqabineen itti fayyadamuu.
- Jiduugalessa marii forumitiin fi ykn blogsiidhan lammuma fi hirimmanna daldaloota fi yaada imaamata fi yaada ‘uummata.
Maammiltoota:
· Lammii tookkoo tokkon hunduma fi jiratoota Itiyoophiya.
· Daldaloota.
· Bulchinsa ‘Uummata fi mindeeffamtoota .
· Foyya'insa fayyaa.
· Dhaabbata Mootumma kan hintanee fi dhaabbata adungaleessa.
Sadarikkalee isa kan egee waligala:
- Nui waligaltee sirri ta'eetti fayyadamudhan fi dhugaqabesa odeeffannoo kara portal ministeeratiin .odeeffannoon barbachisa ta'ee kara portalii ministeeratiin ni ammayefama akka barbachisa ta'eetti..
- Nui kan dhugomsinuu 24 X 7 X 365 fayyadammi kan persenttii 99 % hanga yerron ga'utti portal irra fayyadamun nidandama.
- Nui kan walitti fidinuu egumissa tekinologii walitti fiduudhan industrii data mamilitoota eguudhan akka hinjijiraminee ykn hinbadinneef.portalii Kenya kan of'keessatti qabaate paswaordii ittin lixaa sistemicha fi protokolii SSL data kan dhokisuu.
- Portaliin ministeera 100% Interneti Eksploreri vershini 6.0 kan walfakkatudha fi isa ol,fi bayyinan kan walfakatuu firfoksii, Netskapi fi waligala broseroota webii tidhan .
- Portaliin minsteera kun kan qopha'ee Afaan oromo,afaan Amahaara, Afaan Ingilizii fi Afaan Tigirenya tindha.
- Nui yaada jajjabina fi yaada debi tajaajila kenyaarratti fi portalii kan ittin darbuu midiyya karaa gara garatiin bifa qayyabanna,bifa yaada debii fi forumiitin..
- Nui tokkon tokko fi mirgaa namumma fi ofittiamanuumma kan kabajinnuudha.
- Portaliin ministeera kan ibsamuu dhabinsa waligaltumma adeemissa ittin tokkumaa uumuf mamiltoota cimisuuf gargaruu fi jajabesudha.
Hiikaa tajaajila sadarikkaa murta'ee:
Fayyaduman Odeeffannoo portalii ministeera fi tajaajilawan uummamee fi kan gargarmuu mootummalee gara gara fi dhaabbata mootumma kan hintaneen,fay'idan tajaajila kana fi sirrumman odeeffannoo ittigafatamumma kan uummata kabajisuu kara kara tajaajila portalii ministeeratindha.
Kabaja fi hiri'naa mamiltoota
Nutii kan qophofinuu ciminan isiin gargaruu fi garagassa cimadhan isiin gargarudha yeroo unduma. Nutii isin niamana cimuuma Kenya malee ,wantootin yeroo haala garidhan demuu didee fi yeroo numudatuu isinirrs dhaga'udhaf bayyee qopha'ootadha.Yoo rakkinii isiin mudatee kara tajaajila Kenya kami'yuu kan kara zportalii biyyaleessa ykn yaada keenudhaf kan itti fayyadamitan /yaada debii, kabajan isiin gaffanna akka nuqunamittan karaa chanaloota armaan gidiin ittifufaaniin.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1Anii :nyoo Bāwulō, āboontē keey Tēmētēēwō kēēyēchinē Kāārārookiintēēt Yēēsu yiisyēēt. Āsirwook biikaab Yēēsu Kiriistō ām Filiibi ākoo kāāntōōyik āk toorētik. 2Kōōbēruurook :Baaba Yēyiin āk Mokoryoontēēt Yēēsu Kiriistō ōnyōōru kaalyeet. 3Yoo āsōōtook, ābirchinē ākookoy Yēyiintēēnyuu kōōnkōy. 4Yoo āsoowook akweek tukul, āsooyē ām ng'erekweek, 5kuuyu kikēēyēētyēēchinoonu keey ām yiisyēētaab lōkōōywēk chēē kāroomēch kuchakee bēsyoonoo kyōōnyōōru ng'aleechu ākoy ku ra. 6Āchāmtooy kule makutas taay :Yēyiin kōōtitiirook nyoo kitoowu yiisyēēt nyēē karaam ām wōlēē ōmiitē. Yēyē kuu nyooto ākoy yoo /kaakiiwaang'ta ām bēsyoonoo itiilchinē :Yēēsu Kiriistō ng'aleek. 7Misyoo āsōōtook kuu nyooto, kuuyu ōboontēēnoo mooyēēt. Mēēkuuyo yoo arataat ām nyōrōōrōōnik nto yoo āyēētē keey ānkāā-āmtooy lōkōōywēk chēē kāroomēch, kēēyēmtooy :tukul āk akweek bērurtaab Yēyiin. 8Inkēt :Yēyiin kule āmchoo anii :yēēmootēēt akweek tukul ām chamateetaab Yēēsu Kiriistō. 9Āsoowook kule kuner :chamateeng'woong' miisin ōnyōōru kiirnātēētaab Yēyiin ānkōōrōōtootē ng'aleek kāroomin 10soomuuch okwey kiyēē karaam, ānkōōtililiitu āmōōboontē lēēlis bēsyoonoo itiilchinē :Kiriistō ng'aleek. 11Āsoowook ōyēyē ākookoy tukuuk chēē churtootiin kubununēē :Yēēsu Kiriistō /sikiitōrōōr /ankiikaasta Yēyiin. 12Lēyyē, mbo ng'eetaabiya, āmāchē āmwoowook kule kiyēē kiyeyakay ām wōlēē āmiitē kōōkuyēētyēēchi kutas taay :lōkōōywēk chēē kāroomēch. 13Inkētē mbo raat :riibiik tukul chēbo kaytaab bāytooyiintēētaab Rooma āk biiko alak tukul kule arataat :anii kuuyu āyēchinē Kiriistō yiisyēēt. 14Kookuyey rātiisyēēnyuu kunyōōr mooyēēt :mbo ng'eetaabiya chēē chaang' ām Mokoryoontēēt kwaamta lōkōōywēkaab Yēyiin nyēē kōrōōm miisin āmēēywēyē. 15Man sinee mii :biiko alake chēē āmu lōkōōywēchoo bo Kiriistō ām tuuyintaab moo ānkukwiiloo, nteenee mii :alake chēē āmu lōkōōywēchoo ām mooyēēt nyēē karaam. 16Yēyē :icheek ng'aleechu kubo chamateet kuuyu inkētē kule kikwērwoo :Yēyiin wōli saayeet lōkōōywēkyii. 17Māng'āloolēē Kiriistō ām mooyēēt nyēē lēēl :bichooto kābo taay, nteenee ng'āloolēē kubo tuuyintaab moo. Isōōtē kule nto /kēētāsyi /kēēwuso yoo tāāmiitē wōlēēb kāābrātiisyō. 18Nteenee mā :kiy! Ang'erechaat kule /kyoomtooy Kiriistō ām keel ake tukul. Yoo āmtooy :alake kōōsōōtē nyēē miyaat, kwoomtooy :alake kōōsōōtē nyēē karaam. Ātāsē taay āng'ērēchē 19ānkētē kule +/makiityaaktaa /ānkēēsārwoo, kuu yoo ōsoowoo ānkuyēētyēēchoo :Tāmirmiryēētaab Yēēsu Kiriistō. 20Ākēnēē keey ng'ālyoontooni: mākoy /kiimuuyoo. Nteenee +māākiil raawuut kuu kwaak sāātōrōōrē Kiriistō ām wōlēē ābuurtooy yoo tāāsoboot nto yoo kaameey. 21Sobēēng'waanii ku Kiriistō, nto yoo /kākēēbēk ku karaam. 22Yoo tāāsoboot āyēchinē Kiriistō yiisyēēt nyēē karaam, nteenee -māānkētē kiyēē +maakwey. 23Kanama :ng'aleechu tukwaay. Ābērē nto āwēēchi keey wāābuurtēē keey Kiriistō, kiy nyēē karaam miisin, 24nteenee kaykay ām wōlēē ōmiitē :akweek yoo āsoboot :anii. 25Ānkētē miisin kule +māābuur kōōrooni āk akweek tukul sāāyēētyēēchook ōng'ērēchē ānkōōkiilchē ām kaakaaseeng'woong' 26soong'erech ām Yēēsu Kiriistō kubo anii yoo +mākēēboontē keey subak. 27Māchāksē kityō ōbuurē kuu yoo mwooyē :lōkōōywēkaab Kiriistō, si yoo kachaakasaak nto kamachaakasaak, +māānkēt kule ōkiilchinē kiy akeenke, ānkōōwuulyēē :tukul lōkōōywēkaab Kiriistō 28āmōōmuyēē buunikwook. Yoo kakas :kwiilōōtichoo wōlēē ōyēnchintooy Yēyiin, mākōōboor :yooto kule kōōkubootyo ānkōōboor kule makooraraachaak akweek :Yēyiin nkit. 29Mēēbērē /kiikēēchāmwook sōō kule okaasee keey baateey Kiriistō, nteenee /kiikēēchāmwook /kiinyāliilook kubo inee. 30Ōmiitē :nkakweek ō-āmē booryoonoo kyōōkāsē ā-āmē :anii ānkutāā-āmē ku ra.
Copyrighted Material
Learn More


text:
Kutaa 3ffaa
Guraandhala 18, 2013
Y.G(2005)
HIWAATOONNI HAMMEENYA ANGOO OF HARKA TURSUUF HOJJATAN BARAARUUF SHIROOTA QOPHEEFFATAN, kanneen tarrifaman keessaa torbee 1-6 ilaalu yaallee jirra. Har’a isa hafe xumurree waan fala nuuf ta’an waliif dhaamna.
Ummatoota dhaabbilee mormitootaa harkaa baasanii ofitti qabuu,
Dhaabbilee siyaasaa Biyya keessaa bifa kamiinu haa ta’uu, diigu hanga dhabamsiisuu ,
Humna waraanaa , tikaa fi polisaa waan hundaa dura dhaabbatu hundeessu ,(tu’annaa isaanii jalatti )
Sabboonummaa sabootaa laamsheessuu (itoophiyummaa fudhachiisuu )
Dhaabbilee mormitootaa Qabsoo hidhannoo gaggeessan hundumaa diiguu ykn dhabamsiisuu ykn harka kennachisuu ,kaayyoo jijjirsiisuu. Ykn qubsuma Biyya keessaas ta’ee alaa dhabsiisuu,
Deeggarsa humnoota alaa irraa argachuuf ykn gaaffiilee dhaabbilee mormitootaa ykn iyyannoo isaanii ykn mormiilee Biyyoota alaa keessatti gaggeeffamu fudhatama dhabsiisuuf, sochiilee gama alaan irratti hojjataman hundumaa fashalsuuf, akkasumas gaaffii ummataa ykn mormii ummataa biyya keessaa ka’u mormii humnoota alaa irraa ka’uu ukkaamsuuf, maloota lama keewwatan . inni tokko tajaajiletuu isaanii ta’uu fi Naannoolee keessatti dhimma akka qabaatan taasisuu keewwatan. Qabxii ja’affaa kana Ummatoota irraa abdii yoo dhabne humnoota alaa yoo qabanne ni jiraanna jedhanii yaadu irraas ni dabalata .
Mormii Biyya keessaa laaffisuuf Ummata dantaan adda qooduu,odoo hin beekne garba isaani taasisuu ,
Ummatoota hiyyummaa keessa tursuu ,
Abbootii Biyyaa ykn Namoota gaaffii kaasan alatti ari’uu
Dhaloota itti aanu keessatti ol aantummaa isaanii , gama barnootaan , tekinolojiin , beekumsaan, kkf itti fufsiisuuf shiroota bal’aa raawwachuu,
Finfinnee keessatti baayyina Ummataanis ta’ee kan biroon ol- aantummaa isaanii mirkaneessu.
Saboota gidduu fi Biyyoota olla giddutti rakkoo uumanii waan sana furuuf jiraachuu ykn sirnicha irratti akka hin xiyyeeffanneef gidduu isaanitti rakkoo uumuu .
Waldaalee Amantii keessatti shiroota gara garaa gaggeessuun walitti bu’iinsa babal’isuu . addatti Amantii Islaamaan wal qabsiisanii rakkoo umanii xiyyeeffanna warra alaa argachuu . kkf irratti hojjatan. qabxiilee tarrifaman kannen qofa mee tokko tokkon haa ilaallu:-
Kutaa 3ffaa:-
7. HUMNA UMMATOOTAA LAAFFISUUF, DANTAA GARA GARAAN UMMATOOTA ADDA QOODU,ADDATTI DARGAGGOOTA ILAALLATA.,
Wayyaanoonni humna Ummatootaa laaffisuuf, sabummaa ykn gandummaa ykn naannoo dhalootaan, ykn amantiin qofaa miti adda qoodanii ykn walitti buusanii kisaaraa ummatootaan jiraachuuf kan yaadan . Ummatoota ykn saboota giddutti adda addummaa jireenyaa fi dantaa umuun, hawaasi odoo wal gaarreeffatuu akka jiraatu taasisu. Yeroo tokko tokkos Ummatoonni ykn hawaasni dantaa sababaa gara garaan xaxamee, dantaa isaaf jecha odoo wayyaanee jibbuu , jiraachuu wayyaanee akka fedhan taasisuun wayyaaneen umurii dheerachu irratti hojjattee jirti.
Qabxii kan mee tokko tokkon haa ilaallu :
A . Dargaggoota mooraa waraanaa keessa tursuu:-
Wayyaaneen dargaggoota hojii dhabsiisanii akka abdii dhaban taasisuun , waraana isheetti akka seenan kan taasiste xiqqo miti. Kanaan alatti kompiyutaraan magaalaa teessanii loltu fi mindaa ajaa’iibaa isiniif kaffalla jettee , Dargaggoota abdii Ummatootaa ta’an Ummata keessaa fuudhanii mooraa waraana wayyaanee keessatti , jireenya amma hidhaa hin caalleen jiraachisaa jirtu , kumoota 200tti tilmaaman. Wayyaaneen hammeenya dhalattee guddatte, dargaggoota kana Daangaa fi Mooraa waraanaa lammiilee isaanii gidduu yoo jiraatan ni jijjiiramu jedhanii shakkuu irraa , humna waraanaa Biyyattii keessaa irra jireessa , maqaa Daangaan, Daangaa Tigiraayii fi Tigiraayi keessa akka jiraatan taasifamaa jira. Kun maqaa waraanaan dhaloota har’aa ummata keessaa baasanii mooraa tokkotti jiraachisaa jiraachuu mul’isa .
B.Maqaa Yunivarstileen shiroota wayyaanee:-
Hiwaatoonni Biyyattii keessatti yunivarstilee qofa 20 ol bananii jiran. Wayyaaneen dhuguma Ummatootaaf yaaddee yunivarstilee kanneen bantee ? yoo jenne, hedduun keenya gara laafessummaan deebii tolaa laachuu danda’an. Wayyaaneen yoo Ummatootaaf yaaddee bantee ta’e maaliif , yunivarstii ga’ummaa qabu hin taasfne ? meeshaalee barnootaa bakka hin jirretti barnooti eessaa dhufa ? nyaataa fi bakka ciisichaa ga’an bakka hin jirreetti , addatti barsiiftoonni ga’umsa qaban bakka hin jirreetti, barataan barataan bakka baratanitti , akkamiin dhaloota Biyyaaf tolu ummachuun danda’ama .
Wayyaaneen carraa kana ganda isaanitti banuufin, dhaloota qalbii hatuuf, eebbifamuuf jecha callisee jiraata jechuu irraa daddaffiin mana ijaaramee hin dhumnetti ijoollee naqanii dhaloota maqaa isaa katabuu hin dandeenye heddummeessaa jiraachuu warri keessa beekan kulkulfatanii dubbatu.waggoota 21n dabran dhaloota qilleensa irra jiru nu kuusanii jiran. Dhaloota tokko barnootaan har’uu ta’e nu kaa’an . dhaloota kanas deebisanii warshaa isaanii keessatti qacaranii akka barbaadan itti taphatan.
C.Maqaa Maayikiroo xixiqqaan:-
Hiwaatoonni Dargaggoota hiyyummaa keessatti mankaraarsan , jiraachuun dirqama itti taate, yeroo carraa kan biraa dhabanitti , miseensa keenya yoo taatan carraa hojii gara garaa isaniif laanna jechuun , ega gurmeessitee miseensa taasiftee booda, maqaa mayikiroo xixiqqaa jedhanii liqii of irraa baasuu hin dandeenye oggaa itti laattee mallattesisitu, dhaaba dhimma siyaasaa kamu keessa akka hin seenne kakuu seensuun ta’uu eenyufu ifadha. kana malees Dargaggoota kumoota dhibbaan lakkaa’aman keessattu ilmaan qotatee bultootaa , maatii isaanii lafa akaakilee fi abaabilee irraa buqqisuu qofaa odoo hin taane, barnoota isaanii addaan kutanii , Abbootii qabeenyaa Biyya alaa fi wayyaanootaan kan ijaarame warshaalee fi kubbaaniyoota isaanii ykn qonnaa isaanii keessa gatii rakasaan akka hinjjataniif dirqisiisuun Dargaggoonni kumoota dhibbaan lakkaa’aman dhimma ummata isaanii garaatii odoo isaan gubu akka callisan taasifamanii jiran.
Wayyaanee Ihaadeeg dhaloonni sabootaa akka hin barannee fi qaroominaan walitti hin dhufneef shirri isaan hin raawwatiin hin jiru . haala kanaan dhalooti itti aanu haala hedduu yaaddeessaa keessatti argama jachuu ni dandeenya .Hiwaatoonni sodaan dhaloota itti aanu irraa qaban akka salphaatti kan ilaalamu miti. Kanaaf yeroo ammaa kana dargaggoonni hedduun idaa wayyaanee of irraa baasuuf jecha, nageenya akka barbaadan taasisuun ijoollee mirga isheef falmattu illee akka basaasanii fi dabarsanii kennaniif irratti hojjachaa jiraachu keessa beektoonni ragaa qabatamaa waliin dhiheessaa jiran.
D.GAMA EENYUMMAA ISAANIIN WAAN IRRATTI HOJJATAMU :-
Hiwaatoonni sirna bittaa isaanii hegareef akka tolufitti dhaloota of hin beeknee fi eenyummaa isaa hin beekne , yoo beeke illee kan isaan harka kaa’aniif dursa kennu ummachuu barbaadan. Haala kanaan wayyaanee fi waa’eellan isaanii sochiilee sabootaa gama aadaa fi Artiin jiru harkaa fuudhanii , akka ofii barbaadanitti oofaa jiran . dhaloota har’aa gara keessa isaa odoo hin taane gara Biyyoota qaroomanitti harkisanii , aadaa warra alaan mankaraaraa akka jiraatu barbaadan .
Hiwaatoonni warra daboo ba’aniif waliin ta’uun, aadaa Ummatootaa booressuu , isa kaaniin wal keessa makuu, ilaalcha isaa hatuu , maqaa wal qixxummaan , addatti waan Oromoo ilaallatu gadi qabanii isa kaan irra akka aanu taasisuu, addatti gama sirbaa fi diraamaa waan jiru hundumaa ofii tu’annaa isaanii jala galchuudhaan , sirbis ta’ee diraamaaleen dhihaatan hundumtu , eenyummaa sabootaa kan dhoksan, Afaan amaaraan qofaa akka hojjataman taasisuun , ijoollee Oromoo mataa isaanii yoo afaan amaaraan hojjatan maallaqa ol aanaa argchuu akka danda’anitti kaa’uun dhaloota amaariffaaf sagadu umaa jiran.
Gama kanaan miidiyaaleen naannoolee irra jireessa shiroorta garee BARAKATI SIMI’OONFAAF banaa ta’ee tajaajilaa jira . qophiilee dargaggootaaf tolan cufanii , gara TV fidaraalaatti akka hojjatan taasisaa jiraachuu ifatti argaa jirra . kun hundumtu dhaloota itti aanu keessaa sabboonummaa dhabamsiisanii , waan barbaadan keessa kaa’uuf dhaloota har’aa irrattii kan hojjatamaa jirudha.
E,AKKA HAWAASAATTI ADDA ADDUMMAA UMUUF SHIROOTA HOJJATAMAN,
Wayyaaneen qalbii Ummatootaa hatuuf shiroota hedduu gaggeessitee jirti. Keessattu hawaasa qabsoo keessaa harkisuuf jecha, gama hundaan toftaalee gara garaa gargaaramuun , shiroota qopheeffatan keessa galchatanii jiran. Inni guddaan , Ummatoota gurmeessanii kubbaaniyoota, dhaabbilee daldalaa , Baankiilee , Akisiyoonaa fi kkf. Akka ummatan taasisanii hawaasa keessattu kan barate gaadi’anii taa’anii jiran. Hawaasa haala kana keessatti hammatame, Ummati isaa miidhamuus, dantaan isaa akka itti hin hafneef jecha , mootummaa maatii isaa galaafataa jiraatu , jiraachisu yaaduun dirqama itti ta’a. kun ammo shirri wayyaanee akka milkaa’u taasisa. Namni waldaalees haa ta’uu hojii akkasii keessa seene, dhaaba siyaasaa kamu waliin hidhata akka hin godhanne akeekkachiifamee itti seenama. Haala kanaan dhalootaa fi humna ummata keenya keessatti murteessaa ta’e harkaa fi miilli isaa hidhamee jiru lakkoofsa hin qabu.
Inni kaan hojjataas ta’uu , barsiiftoota kanneen boiroos dabalatee filannoo biraa dhabsiisuun bara baraan wayyaaneef sagaduunn alatti jiraachu akka hin dandeenye taasisuun lammiilee miliyoonaan lakkaa’amu afaan qabanii jiran.carraan hojii argachuu fi kanneen biro hundumtu wayyaanee ta’uu qofaa ta’uun , carraan hundumtu wayyaanee harka akka jirutti ummata amansiisuu fi isaaniin alatti falli biraa akka hin jirre, kan abdatan yoo qabaatan illee abdii akka irraa kutatan taasisaa jiran.
8.UMMATOOTA HIYYUMMAA KEESSA TURSUU :
Wayyaaneen hanga har’atti naannoolee wayyaaneef hin jilbeeffanneef carraa hojiilee misoomaa hin laatiniif jirti. Karaan misoomaa wayyaanee qofaadha. Jireenyi dansaan wayyaanee keessaan qofaa argama. Kana kan hin fudhanne, hiyyummaa keessa jiraachuun waan hin hafne. Ummati waan barbaadu yoo argate , waan hafeef gaafata jedhanii waan yaadaniif yeroo maraa Ummatoota hiyyummaa keessa tursuutti ni amanan . kanaaf kan isa ilaallatuun alatti , hiyyummaa keessaa akka ba’u hin barbaadamu. Inni duroomu barbaadu yoo jiraate, dureessummaa isaatiin ummatoota gadi qabee ykn ummatoota irratti shira gara garaa wayyaanee waliin hojjatee jiraachuun dirqama isaatii . walumaa galatti ummatoonni hayyama wayyaanootaan alatti duroomuu miti guyyaatti lama nyaachuun hin danda’amu.
9.NAMOOTA SHAKKAN BIYYAA BAASUU :
Wayyaaneen nama ishee keessa taa’ee dhukkuba itti ta’e, hiitee ykn ajjeeftee qofaa miti kan afuura baafattu. Asi taa’ee na rakkisuu irra Biyya alaatti haa yaa’an jedhanii karoora biyyaa baasuu fi biyya dhuunfachuu qabdi. Wayyaaneen ega angoo qabattee Ummatoota miliyoonaan lakkaa’aman Biyyaa baasanii jiran . beekaa fi warra qaroo baasanii bakka isaanii dhunfatanii jiran. Wayyaaneen kan Biyyaaf yaada jettu hundumaa Biyyaa yaafteetti yoo jedhame dhugaa irraa fagaachuu hin ta’u . Lammiileen Biyya alaatti argaman , kan bara wayyaanee , kan sirnoota sadan dabranii akka caalu himama. Humna namaa Biyya keessaa baasu kana warra dhihaa humna namaa barbaadaniin wal ta’amee akka hojjatamu ni dubbatama. Humnoonni alaa qabeenyaa Biyya tokko hegareef jedhanii waan keewwatanii ykn saamuuf jecha, beektoota qabeenyaa ofiin fayyadamu jedhan Biyyaa ariisisuu fedhan. Beekaan tokko waan biyyaaf hojjatu waan beekaniif Biyya isaanitti hanbisanii, maallaqaan biyyatti deeggaru barbaadu. Wayyaaneen adeemsa warra maraatuu kanaa waan beektuuf shira kanaan gargaaramtee jiraachaa jirti.
Ani akka Nama tokkotti humnoota alaa addunyaan nu harka jirti jedhan kana waan ittin ibsuun qaba. Warri adii waan dubbatanii fi hojjatan akkuma qubee ingiliffaa isaaniitin jedha. Qubee ittin dubbatanii fi kataban tokko miti. Fakkeenyaaf , “c” qubee kana yennaa nu barsiisan “sii” jedhaniiti . yeroo kataban garuu bakka “k”tti fayyadamu. “z” zedi jedhanii nu barsiisan. Garuu katabbii irratti “th”n bakka buusu . yoo barbaadanis, qubee hin dubbifamne jecha keessa kaa’u. hojiin isaanis akkasuma. Kan jedhanii fi hojjatan tokko miti . walii faallaadha. Waan suduudaan jiru , duubaan jedhu. Dimokiraasif dhalannee jedhu . abbaa dimokiraasiis ofiin jedhu. Garu waan argaa jirru , akkuma qubee isaaniiti.
10.DHALOOTA BORII KEESSATTI OL-AANTUMMAA ISAANII KABACHIISUU:
Wayyaanoonni fi waa’eellan isaanii walii galanii dhaloota borii illee haala itti gabroomsuu danda’an irratti hojjataa jiran. Keessattu ilmaan Oromoo barnootaa fi qaroomiina irraa fageessaa jiraachuu waan argaa jirrudha. Ilmaan sabootaaf haalli baruu fi barsiisuu gaggeeffamaa jiru, kufuun hin jiru isa jedhuun yennaa ta’u, kan isaanii garuu teekinolijiin deeggaranii qabatamaatti hojii isaanin malee dabruun akka hin danda’amne taasisaa jiran. Ilmaan isaanii waan hegareef barbaadan irratti bobbaasanii barsiisu. Ilmaan sabootaa garuu waajjiraalee keessa qofaa akka ta’anitti barsiisu. Kan isaanii barnoota bulchiinsaa, Dinagdee ol-aanaa keessatti barsiisaa jiran. Akka itti biyya bulchanii fi saayinsii militarii irratti baraasisaa jiran. Kan sabootaa garuu carraa kana hin qaban. Dhaloota maqaa isaa katabuu hin dandeenye nu omishaa jiran. Kasaaraa dhalootaa nuuf kudhaaman.
11, FINFINNEE HADHUURA DINAGDEE ISAANII TAASISUU :
Miniiliik Abbootii Biyyaa Finfinnee irra jiran kaasuuf hammeenyi raawwate seenaan kan dagatuu miti. Ummata keenya 3000 ol humnaan kaasuu fi heeddu galaafatuu akkasumas mana isaanii fi qabeenyaa isaanii barbadessuu seenaatu raga ba’a. H/Sillaasee fi Dargiin Oromoo Finfinnee keessatti humna dhabsiisuu fi dachee keenya ta’uu dhoksuuf tattaafachuu irra taranii , saboota biroo suutuma itti makaa deemanii heddummaachuu isaanii maanguddootatu nuf hime. Kan wayyaanee garuu kana irra adda . wayyaaneen hundee keenyaa nu dhabamsiisaa jirti . wayyaaneen waggoota 21 suuta Finfinnee keessaa nu dhiibanii baasuu haalaan irratti hojjachaa haa turan malee, kan Filannoo 2005 booda ta’e garuu, waan addaati. Qinjiti fi dhaabbileen Oromoo Finfinnee keessattii mo’uun wayyaaneef irriiba hin laanneef. Battalumatti sagantaa Finfinnee ijaaruu jedhuun , Abbootii Biyyaa fi Amaara Finfinnee keessaa buqqisuuf jecha , manneen Kondominiyeemii Finfinnee keessatti ijaaraman hundumaa kan itti gale ilmaan wayyaanee fi wayyaaneedha.
Ummati Tigiraayi 100,000 ol Finfinnee qubatee jira. Isa irratti dabalatee warri Tiwulidda Itoophiyaawwii jedhamanii Biyyoota ollaa irraa itti godaanan, kumoota 100n lakkaa’aman, wayyaaneef harka mirgaa ta’anii hojjachuu irraa, hundumtuu manneen ijaaramanii fi ofiin akka ijaarratan taasifamanii qubatanii jiran. Jarri kun ABBOOTII BIYYAA irra amanamoo ta’anii waan hundumtu guutamaafii jira. Wayyaaneen Filannoo 2015 shakkii tokko malee Finfinnee keessatti akka mootu hin shakkitu. Yeroo kana taasisanitti hojjattoota Mootummaa Naannoo Oromiyaa gurmaa’anii akka lafa fudhatan jedhamee , qarqara Finfinnee akka qubatan taasifame. Markaatoo keessaa wayyaanoonni GURAAGEE baasuuf jedhanii shirri hojjatan hedduu nama dhiba. Markaatoo warra alaatti gurguruuf wayita jedhan mormiin itti heddummaate. isa booda gabaa daldalaa kan akka markaatoo 100n lakkaa’amu ganda ganda kutaalee magaalitti keessatti ijaaran. Ummati markaatoo dhaqee rakkoo meeqaan manatti deebi’u irra Naannoo isaati bitachuu eegale. Yeroo kana guraageen gabaa dhabdee , Garjii , gullallee, kotabee tti achi ba’uu eegalte . yeroo kana wayyaanoonni deebi’anii gidduu qabatanii har’allee waan barbaadan hojjataa jiru.
Wayyaaneen Dinagdee ishee hegaree mirkaneessuuf, Finfinnee hanga K.M 45 tti bal’isuuf hojjataa jiru. Kana hundaa qorannoon nama isaanii qubsiisanii jiran . Inveestaroonni wayyaanee fi Tiwulidda Itoophiyaawwii . jedhaman, chaayinaa , Hindii , Jaappaan, Ameerikaa ,Engilizii kkf hundi isaanii waajjira Investimantii isaanii asi keessatti akka ijaarratan taasisuun gaffii keenyallee haala itti ukkaamsuu danda’aniif karaa cirataniiru. Dhaabbileen ykn kubbaaniyoonni wayyaanee harki 80n Finfinnee keessa jiran. Kubbaaniyoonni allaamuddiin 26 hojjattootaa kuma 60 ol qabu harki 90n Finfinnee keessadha. Hojjattoota isaa kana maraaf mana ijaaree liqii yeroo dheeraan kenneera. Keessattu Naannoo masaraa mootummaa fi 4 kiloo guutuu allaamuddiin manneen Daldalaa fi manneen jireenyaa ijaaru hundumtu hojjattoota isaaf qoodamanii dhumaniiru . 4kilo hanga Magganaanyaatti manneen jiran lammiilee Tigiriffaa dubbatan , miseensoota waraanaa 30 oltu qubatee jira. Kun maatii waliinii . humna polisaa fi Tikaa itti dabalaa . sagantaan bara 1997 kaasee ba’e tokko akka ibsutti , Daandii geengoo magaalaa Finfinnee keessa qofa ummata M.4 qubsiisuuf yaadamee ture. Har’a garuu miliyoona 7 akka caalu ibsamaa jira.
Walumaa galatti Finfinnee siiriyaa har’a addunyaan irratti wal falmaa jiran taasisanii jiran. Yeroo laachufiin tarii waan kana caalaattu nutti hammessee nu dhabamsiisa. Yoo dafnee dhimma keessa keenyaa keessaa baanee yoo falmannee hanga tokko of ibsannee abdii isaanii kutuu dandeenya.
12.SABOOTA GIDDUTTI RAKKOO AWWAALUU:
Daangaalee Naannoolee wal keessa daangeessuun rakkoo dhaloota boriif kaa’aa jiran salphaa miti. Keessattu Ummata Oromoo irratti shirri hojjatan guddaadha. Ilmaan abbaa tokko bakka heddutti cicciranii , boruu rakkoo keessatti akka kufu taasisu irrattii hojjachaa jiran. Dhibdeen Ogaadeen waliin nuuf kaa’aa jiran salphaa miti. Dhibdeen Tigiraay, Amaara , Affaar, Adaree , Ummatoota kibbaa waliin nuuf ka’an boruu hedduu kan nu midhuu fi isaan qabamnee rakkachaa akka jiraannuuf har’a dhuka’aa borii nuuf tolchaa jiran. Daangaa qofaa odoo hin taane, Oromoon of danda’ee jennaan miidhaan isin irra ga’u salphaa miti, ofiin of-Bulchuu har’a argattan kana ni dhabdan jedhanii ummatoonni akka ilkaan nutti qaratan taasisuu keessatti wayyaaneen waa hedduu hojjattetti.
Gama Biyyoota ollaatiinis haalli wal fakkaataan boruu nu miidhu danda’an nu irratti hojjataniiru. Biyyoonni ollaa dantaa Oromiyaa keessaa akka qabaatan taasisuun , dantaa isaanii kana kabachiisuuf waayyaaneen ala furmaati birii akka hin jirre, keessattu Qabsoo Oromoo gufachiisuu keessatti qooda mataa keessanii ba’aa jettee wayyaaneen shira nu irratti hojjatte irratti nuuti ammam sochoone ? yoo jenne hegareen keenya waa hedduun xaxamu isaa argina.addatti Ummattoota kibbaa waliin baraanu akka walitti hin deebineef hedduu nu irraa fageessaa jiran.
13.AMANTIIN WAL QABATEE :
Wayyaaneen waldaalee Amantii giddutti shirri hojjattu waggoota 21f daawwataa jiraanne. Wayyaaneen waldaalee Amantii keessatti hammeenya hedduu hojjachuun miidhaan geesfte lakkoofsa hin qabu. Wayyaaneen ilaalcha warra alaa ilaallachuun Amntiilee daangaan alatti akka heddummaatan kan taasifte wayyaanee mataa isheetii . yeroo haalli itti tolu didu ammo isin tu’adhe malee kan jettus isheema mataa isheetii . waldaalee Amantii baayyisuu fi hordoftoota giddutti , obbolaama giddutti shirri hojjatte , maatiin tokko bakka meeqatti adda ba’ee akka wal nyaatuu fi rakkoon hawaasummaa hammaatu taasisuu keessatti shirri hojjatame seenaatu baasa. Wayyaaneen Amntiilee amma kanaaf beekumtii laattee jirti Amnti waaqeffaannaaf garuu xiyyeeffannaa laattee hin beektu . kun dantaa wayyaanee Waldaalee Amantiii keessaa barbaachii akka gaaritti kan argisiisudha.
Har’as waldaa Amantii Islaamaa keessatti gaggeessaa kan jirtu haala wal fakkaataadha. Amntii haaraa galchitee balbala amantii heddummeessu wayyaanee mormuu irraa wayyaaneen har’a waan qaanii hordoftoota Amantichaa irratti hammeenya hojjachaa jirti . kana keessan ammoo Goftolii ishee irraa deeggarsa argachuuf , mootummaa Islaamummaa dhaabuu barbaadu jettee shira gaggeffatti . kun hundumtu dhiroota wayyaanee umurii dheeraffannaa fi isa kaan dhabamsiisuuf gaggeessituudha.
SHAKKII WAYYAANEE HEGAREE ISHEEF YAADDA’UU :
Wayyaanoonni (gareen mallasaa ykn Barkatifaa ykn Adihaanoomfaa) adda durummaan gaaffii Oromoo irraa shakkii ol-aanaa qaban. Kana irraa ka’uun hojiilee misoomaa naannoo isaanitti hojjatatan akkuma jirutti ta’ee , hegaree isaanii yaadu irraa , Hidha Takazee ijaaruu , warshaalee adda addaa ijaaruu , kkf ala, Daandilee sudaan geessan, Jibuutii geessan, akkaataa boba’aa sudaan kibbaa baasanii QARQARA TIGIRAAYI irraan geessanii jibuutii geeffatan irratti waan wixinamee jiru hedduu nama raja kan jedhan ni jiru. Kana jechuun kiyya Tigiraayi ni foxxoqxi jedhee yoomu hin yaadu. garuu abbootiin Biyyaa Biyya nu harkaa fuunaan waan kana hojjachuu hin dandeenyu jedhanii saamichi gaggeessaa jiran salphaa miti. Egaa diinni akkasi gama lamatti saganteeffatee nu dhamaasaa jira.
SHIRA OPDO KEESSAN NU IRRATTI HOJJATAN;
Hiwaat ijaarsa isaa kaasee iccitti hedduu qabaachuu har’a bakka gara garaati saaxilamaa jira. Hiwaati keessatti addaa addummaan bara 1976 kaasee jiraachaa ture, har’a qabsoo keenya keessatti dhiibbaa taasisaa jiraachuu waan mumul’isan ni jiran. Yeroo biro kan itti deebinu. Hiwaatoonni Ijaarsa OPDO irraa kaasee shirri hojjatan lakkaa’amee kan dhumu mit. Keessattu gandaa fi Amantiin Oromoota adda qoodanii walitti buusuuf ykn wal dura dhaabuuf shirri gaggeeffame ni jira.
OPDOn loltoota booji’amtoota Dargii irraa ijaaramuun waan haqaati. Dadhabiina gandummaa waggoota 150 oliif nu diigaa ture, har’allee waan kana of keessaa baasuu dadhabnee itti wal takkaalluun waan hojjatte qabdi. Wayyaaneen OPDO ega Biyya qabatanii kaasanii hanga bara pirazadantummaa JUNADDIITTI Angoo irra kaa’anii kan itti fayyadamaa turan, ilmaan Oromoo dhalotaan godinaalee gara garaa jiraatanis, irra jireessa warra karaa dhihaa fi Amantiin isaanii Kiristinnaa ta’e qofaa irra kaa’auun waan jiru gaggeessaa turte. Haaluma kanaanis sochiin Dargaggootaa , hojjattootaa fi Barattootaas gama kanaan kan heddummaatuu fi giddu gala keessaallee kan hammaatu ture.
Kana booda wayyaaneen caasaa jiru hundumaa diiguf jecha, warra duraan dhalattoota karaa dhihaa ta’an hundumaa irraa buuftee, humna ykn garee JUNADDIIN durfamu, abbaa Duulaanis utubamu angotti fidanii , gareen junaddii warra kiristaanaa Ormiyaa bulchaa ture irraa akka angoo fudhatetti ittii himanii akka ijaa ba’u taasisan. Junaddiin Hojjattoota Mootummaa Oromiyaa fi Barattoota irratti yakka seenaan hin dhiifneef hojjachuuf kan garaa jabaate, junaddii Amantii Islaamummaa leellisu ta’u hubachuu fi gara jabiinaan caasaa jiru nu diiga jedhanii hammeenya sana hundaa akka raawwatu taasisan. Isa booda Junaddiin caasaa isaa ijaaruuf , namoota akkamii angotti akka fidee fi maal akka hojjate seenaaf haa dhiifnu. Waan inni Biyya keessatti ijaare garuu Biyya alaatti ce’ee dhiibbaa nu irraan ga’e hundatu beeka. Kan nama raaju toftaan wal fakkaataan Bulchiinsa Mootummaa Oromiyaa keessatti gaggeeffamuu fi ramaddiin barbaachisu gaggeeffamuu ega eegalee waggaa lakkofsiisee jira. Haalli kun haala akkamiin akka of mul’isu arguuf teenya.
Hordoffiin waggoota 20 kun kutaa 3n ykn fuula 30n kan katabamee dhumu miti. Gara fuuala duraatti itti fufa. Garuu diina akkamiitu akka nu fuuldura jiru hubachuu fi adeemsa keenya sirreeffachuuf kan nu gargaarun kaa’ee. Qabxiilee kutaa 3n kaase kun maaliif barbaachisee jechuun hin hafu. Deebii gabaabaan , diinni hangam gadi fageessee nu irratti hojjataa akka jiruu fi nuuti ammo garraamummaa keenyaan maal keessa akka jirru haa hubannufii.ya diina qara meeqa nuuf qabatee jiru , dhalotaan yaadee nu irrati hojjatuuf, sagantaa siyaasaa fi seera bulmaataa jennee daaddee jechuun keenya hamileema ummataafu maal jechuu akka ta’e itti haa yaannufii . diinni humna nu dhabsiisuuf jecha karaa nuuti hin beekneen nu seenee , adda nu diigee ofii jiraachuu akka danda’ullee hubachiisuufii.
Dhimmoota ykn shiroota wayyaanee ani kaasee harka sadii caalan ni jiran.fakkeenyaaf, wayyaanee keessaa Qabeenyaa saamanii Biyya alaatti kan kuufatan Doolaara Biliyoona 15 ga’uu addunyaatu irraa haasa’a . maallaqa kana Biyyaa baasuuf Baankileen seeraan Biyya keessaa hojjatan eenyufaati ?akkamiin Qabsoo Ummatootaa Biyya alaa jiru diiguuf itti fayyadamu ? gara fuula duraatti kan irratti katabamu. Garuu shiroota wayyaanee ani kaase keessaa dhimma Oromoo kan ta’e harka 90 ta’a. dhaaba ABO kan jedhuuf abbaa qabaachuu isaan dhiifnee jechuu kiyya . kan hafan hundumtuu Oromoo ilaallata malee garee tokko ykn dhaaba ykn miseensa ykn deeggaraa qofaa kan ilaallatu miti. Dhabamuun keenya hunda keenya ilaallata. Waan walitti nu ilaallatu irratti ammo, hundi keenya harka wal qabachuun nu irra jiru mul’isuufan seenaa darbeen wal qabsiisee kaa’e. diina qorannoon nu irratti hojjatu , kufaatii isaas qorannoon hin taasifnu taanaan rakkoo nutti fida. Dhalooti har’aa akkamiin hegareen isaa odoo kolfaa jiraatu akka itti dukkanaa’utti malaan irratti hojjatamaa jiru hubachuu isaan barbaachisa. Qeerroo Oromoo Qofaa odoo hin taane, Ummati Oromoo bakka jirutti sochii irraa eegamu taasisuutu irraa eegama. Ummati keenya bakka lama , sadii dhaabbatee miti bakka tokko dhaabbatee iyyuu jabiina hin qabu taanaan diina shiraan dhalatee guddate kana dura dhaabbachuun rakkoo ta’a.
Kana malees hojiileen nu eeggatan hangam bal’aa akka tan illee gamanumaa beekun dansaadha. wayyaaneen dhala Oromoo fi qabsoo isaa dhabamsiisuuf karaa hundaa mataa nu maraa jiraachuu kan hubattan natti fakkaata. Toftaa diinaa mataa itti nu maran hin beeknu ykn quba hin qabnu taanaan , nuutiyyuu shira diinaa keessatti hirmaannee of balleessuun hin hafu. Yoomillee taatu akka diinni jedhutti isa kuffisuun hin danda’amu. Shiroota wayyaanee kana hundaa of irraa dhaabuun haa hojjannu.
Keessaan akkamiin nu maraa jiran ?
Waan gabaabaa kaa’u barbaadu, wayyaanoonni, deeggartoonni sirnoota kaleessaa fi humnoonni alaa , waan barbaadan keessa nu galchanii kaayyoo ganamaa nu harkaa baasuuf , kaayyoo nu jijjirsisu irra ga’uu isaanii fi bakka kaleessaatti nu deebisuuf mataa nu maraa jiraachuu isaanii .
Alaan akkamiin mataa nu maraa jiran ?
Humnoonni qabsoo Oromoo dhabamsiisanii bara baraaf jiraachuu barbaadan shirri nu irratti gaggeessaa jiran kan kutaa sadiin dubbifatan kanadha. Wayyaanee keessaa addatti waan kana adda durummaan kan gaggeessan eenyufaatii ? yeroo isaatti itti deebina . garuu wayyaaneen Oromoo laamsheessuuf Oromummaa isaa dhabamsiisuu waan jedhuun hammeenya nu irratti hojjatan , akka ka’umsaatti kan dubbistan kanadha.
Kanaaf Oromoo fi qabsoo isaa dhabamsiisanii bara baraaf jiraachuuf keessaanis alaanis mataa nu maranii , adeemsa biyya keessaa Ummati keenya itti jiru hoggeessu barbaadan.
DHALA OROMOO IRRAA MAALTU EEGAMA ????????????????
Ummati Oromoo waan irratti gaggeeffamaa jiru kana haalaan hubachuuu isa feesisa. Isa booda waan irratti shiramaa jiru kana fashalsuuf hojjachuu qaba. Warri Biyya keessa jiraatan qabsoo itti jiran jabeessuudha. Addatti kanneen siyaasa wayyaaneen keessa isaan hin galchine dantaa har’aaf jedhanii ummata bishaanii fi midhaan itti qabee jiraachisaa jiru dura dhaabbachuu irra dabranii , wayyaaneef utubaa ta’anii jiran , suduudaan itti himuu fi mormuu . Fincila diddaa gabrummaa jabeessuu , qabeenyaa wayyaanootaatti duuluu , hundumtu bakka jirutti diina irraa of qulqulleessuun murteessaadha. Akka hawaasaattis waan nu irratti hojjatamaa jirutti damaqnee miidhama nu irra ga’uuf deemu addatti waan dhaloota hegaree irratti hojjatamaa jiru dhaabuuf socha’uu barbaachisa.
Dhalli Oromoo Biyyoota hanbaa jiran , waan sabummaa keenya dhabamsiisuuf deemu irratti akkaataa qalbii tokkon dhaabbachuu danda’an irratti hojjachuu feesisa. Keessattu Biyyoota wayyaaneen wal ta’ee gaaffii keenya ukkaamsaa jiru , waggaa keessatti 2,3 hiriira ba’anii qabeenyaa keenya saamuuf jecha , ummata keenya hin ficcisiisinaa !! jedhanii hiriira itti ba’uu akkamiin dadhabu? Waan dhunfaa irraa kaasee nu ilaallatu hundumaa , itti gaafatamummaa isaa fudhanne hojjachuun dirqama keenya ta’uu qaba. Diina waloon nu dhabamsiisee bara baraaf jiraachuu barbaadu callisanii ilaaluun haa dhaabbatu. Waan hundaa dhaaba ykn garee tokkof qofaa dhiifnee taa’uun kun, sibiila nu irratti ijaaramaa jiru , of irratti jabeessun ala fala nu fidu hin qabu.
Humnoonni Qabsoo Oromoo gama tokkotti luucceessuuf halkani fi guyyaa hojjachaa jiran , hojiitti seenanii roorroo Ummata isaanii kana dhaabuuf Ummata sagalee tokkon ijaaruuf socha’uutu irraa eegama. Kan komee hafte illee qabu , shira nu irratti gaggeeffamaa jiru kana hubatee , waan dursa kennuu qabuuf dursa kennee wal dhaggeeffachuu danda’u qaba. Keessattu Hawaasi Oromoo Biyya ambaa jiraatu sochiin taasisu dachaa ta’uu qaba. Biyyoota dantaa isaaniif jedhanii nu awwaalaa jiran gama hundaan mormuun akka dhaga’aman taasisu qaban. Humna wayyaanee nama nyaataa akkasii of irraa kaasuuf sochii akkamii akka nu gaafatu tilmaamuun nama hin dhibu. Garuu akka Baqqalaa Garbaa mana hidhaa baasuuf mallatto ilmaan oromoo 20000 dhabee sanaa taanaan qaaniidha. Diinni soda tokko malee bara braaf nu qorqa. Waan nu irra eegama akka ummataatti fi dhuunfaatti baasuuf haa sochoonu.
Kanaaf dhabama irraa baraaramuuf yeroo keenyatti haa fayyadamnu . garraamummaan keenya dhaabbachuu qaba. Hundumtu daandii irra jiru haa hubatu. Hegaree keenyaaf walii galuu haa dandeenyu. Biyyi Qabsoofnuuf, Ummati qabsoofnuuf, Ummataa fi Biyyi qorannoo fi seenaa katabnuuf , sirbinuuf……har’a haala yaaddeessaa keessa jiru. Ammi waliigale , humna ta’ee asi ba’uu fi diina duraa dhaabbatee sochii Biyya keessaa jabeessuun haalaan murteessaadha. Yoos, marfama siyaasaa keessaa baanee Ummata keenyaaf wabii taana.
Wayyaaneen Waraana Afriikaa irraa humna wa hundaa qabu fakkeessee dhiheessun kun shira isaa keessaa tokko ta’u hubachuu nu feesisa. Muuxannoo Addunyaa irraa haalaan yoo xiinxalle, abbootii irree qawwee hanga funyaanitti hidhatan kan kuffisan, Ficila Ummataan ta’uu guyyaa argaa jirra. Maarree kana maaliif hin qindeessinu ?????????????maaltu nu hanqate. Wayyaanee kan dhabamsiisu fi harka laachisu kana qofaadha.
Yaada qabaannaan, burqaa430@gmail.com
Tan dabran:http://ayyaantuu.com/horn-of-africa-news/oromia/mataa-nu-maraa-jiruu-2/
http://ayyaantuu.com/horn-of-africa-news/oromia/mataa-nu-maraa-jiruu/


text:
Oromummaa fi Dhaabota Bilisummaa
Waa’een Oromummaa, humna tochoosaa sochii bilisummaa ta’ee, beekotaa fi barreessootaan hedduun jedhameera. Oromummaan mullisa mararfannaa jaalbiyyuummaa bilisummaa, nagaa fi walabummaa Oromiyaati. Innis jaalala biyyaa, ummataa, seenaa waloo surra qabeessa, aadaa, dudhaa, hoodaa, afaanii fi akaakilee tokkicha, qabaachuu irratt hundaawa. Sunis akkaataa Oromoon firomsaan hawaasa ilmoo nama walii galaa keessatt of ilaalani. Maddi saa hacuuccaa wiirtuu tokkoo itt dhufee fi didhaa akka murna addaa tokkott irra kaa’ame. Oromummaan ilaalcha addunyaa bilisummaati; ilmaan nama hunda akka walqixee, tokkoo kan biraa ol hin taanett fudhata. Kaasaan hundee sochichaa biyya, birmadummaa, boona sabummaa fi ulfina namuummaa humna halagaan dhabsiifamuu dha. Hacuuccaan walittii hin citne ummaticha erga sadarkaa nammummaa keessaa baasee gita gadi galoo godhee boda waliigalatt hirriba itt buusee ture. Hawaasi waanti halle guutuu tahe kan qabu hunda saamamee deegaa tahe. Sana fuggisiisuuf jarmoti ka’an haleellaa fuula hedduu walirraa hin citnetu irra gahaa bahe.
Garuu mormiin qabamuu abba tokkootaa fi murnootaan tolfamu guyyaa jalqabaa ka’ee dhaabbatee hin beeku, hanga bilisummattis kan isa dhaabu hin jiru. Sun suuta dammaqiisa Oromummaa kan mootora warraqsa Oromoo duuba dhufuuf jiruu tahee gargaaree ture. Jiraachuu Adda Bilisummaa Oromoof sababa kan tahe bulcha kolonii jalaa Oromiyaan bilisummaa dimshaashaa akka argattuf, Oromummaa gara sanatt qajeelchuun barbaachisaa tahu dha . Yaa’a qabsoo keessatt gufuu xixiqqoon bakka bakkatt mudattee turte ammas mudataa jirti, ta’us qabsoo qajeeltuuf gaggeeffamu ijaajjisuun hin dandahamu.
Oromoon balaa hedduu mootummoota wal duraa duuba dhufaniin irra gahe, kanneen akka dhumiisa Maqadallaa, Walloo Kaabaa, Aannolee, Raayyaa, Gujii fi Watar kkf dandahe jiraate. Sanneenii fi yakkooti walduraa duuba tolfaman akkasumas Oromoo bulchaan addati qoqooduun guddina Oromummaa dhorguu hin dandeenye. Jireenyi qaanii waliin hirmatani fi qacceen dudhaa Gadaa dhaalmaan dhuftee fi afaan waloo badii meeqa jalaa oole taasisa tokkummaa ta’eefi.
Daba Oromoo irraan gahama ture gurguddoota koloneeffataa keessaa kan bahee morme hin turre.Garuu yeroo Oromoon fincilee ka’u hedduun gaaga’amticha komachuu fi arrabsuu jalqaban. Doomsuu yaalaniis ni dadhabani. Qaanii malee Oromoon qabsoo aangoo keessa saanii irratt akka gargaaru eega turani. Si’ana Oromoon ulfina ofif qabu harka itt hin hiixatuu. Abjuun Oromummaa kaayyoo saa, manii jireenya birmadummaa, bacarraa, nagaa fi gammachuu mirkaneeffachuu dha. Qoodii jaarmota malbulchaa giidoo Oromummaa gara manii kanaatt dhiibuu dha. Laafinni jaarmaa, luuxaanii galli fi hankaaksi abjuu ummata hin dhaabu.
Dhaabi kallachi balleessaa ofiin gara hamaatti dhiibamee. Garuu ammayyuu si’aawaa saatu jira. Fardaa mana farsoo yk daadhii jalatt hidhamee hattuu addagee kara deemtuun hiikkattee mac jettu miti. Ummati dammaqina malbulchaa qabu abbaa fardaa sobaatiin hin gowwoomuu. Kanaaf sabboonoti ta’iisa akkasii afarsuu hin qabani. Kaayyoo fiixaan baasuuf wareegan yeroo fedhe haa fudhatuu fulduratt oofuun gara dandeettii saanii ijaaruutt arreeduu dha.
Mooraa hoogga’ootaa keessa kan jiran kosii seenaatt darbamuun akka caalaa hin cubuluqne, kan mooraa sabboonotaatii miliqe nu fayyisa jedhanii yaadu. Kanaaf sagalee dibbee fi fiinoo daangaa hin qabne dhageesisaa jiru. ABOn hariiroo qajeeltuu, wal kabajaa, qayyabannoo waloo fi walqixummaa irratt hundaaween jaarmota ollaan harka walqabatee egeree wayyaaf hojjechuu akka dandahu erga ifsee qaataa. Of sirreessanii dhihachuu malee fedhi akkasii kan ciiga’amuu hin ture. Hanga yoonaa goloota sabhedduu jedhaman keessaa sirna empayeraa yaaduu kan dhiise waan hin jirreef ejjennoo Oromoon addatt qabu kan bareef hin jiru. Eenyuu akka Oromoo haa tahu akka Habashaa kkf finnaa empayeraa jajjabeesuf dhufa taanaan gaaffii Oromoon walabummaaf qabu tokkumma. Jaarmoti bilisummaa goloota sabahedduu jedhamanii kan haala jiru akkuma sanatt tiksuu fedhaniif tumsan, sammuun sirrii hin fakkatu. Oromoon “Maal habaasuuf dhama raasu jedha”. Gaffii salphaa fakkatu kana irra hedduun baramu dandaha.
ABOf Oromoon abbaa fi haadhaan yk tokkoon saaniitin kan Oromoo tahe. Karaa biraammo Oromiyoon kan Oromiyaa keessatt dhalate yk itt guddifamee fi mirgaa fi itt gaafatama inni fidu kan fudhate dabalata. Kanaaf Oromiyoo hundi duubbeen lammii saanii osoo hin laalamin akka ittisa irratt qooda fudhatan yk deggeran eegamu. Oromoon gara laafessa, nama akka saa hafee uumaa hundaaf dudhaa mirga eeguu qaba. Hanga yoonaa moototi walitt haansanii dhufan hundi hamaa irraan gahaniiru. Barnooti irra argamu waan jiruuf sana akka irraanfatan hin eegamani. Utuu yeroon laalaa ture gadi qabu baateyyuu sana akka sababaatti fudhatee haaloo bahachuun miira saa miti. Sanammoo kan Oromummaa sirritt hin huubanne Oromoott hin himu. Haatahu malee nagaan gargar deemuu fi ollaa wal hubatu tahuu eeguun waanuma uumaatii.
Labsi dhiheenya qodaalota waranaa dhiheenya ABO qorachuuf Itiyoophiyaa gananiin bahe malalchiisaa hin taane. Akka Abbaa Odaa caalaa halluu sadan Itiyoophiyaaf amanamoo tahan mullisani. Kan isaan jedhan hundi calaqqee suduudaa muxannoo darbee, kan hawwa Oromoon walabummaa fi bilisummaaf qabu faallessu. Kan kutanii baqatan keessaa ejjennoo akkasii fudhachuuf isaan kanneen jalqabaa miti kan dhumaas hin tahani. Akka abba tokkeett haa tahu akka murnaatt mirga sana kan isaan dhowwatu hin jiru.
Garuu harkifachuu fi haala dursee hin muldhanneef yk ayyaan laallatummaa irraa kan kahe daddaaqni tuutaa jirachuu dandaha. Ta’us gumaan tokko sochii sabaa irratt cittuu dhiibbaa faallaa fiduu dandeessu jaaree, murtii gaddeebistuu dabarsiisuun akkaa fi qajeelaa hin tahu. “Bakka maleekaan qaxxisuu sodaatan, daallichi keessa burraaqa” jedhama. Cittooti ilaalcha tokkoo qabna jedhan hundii laabba’oo, rakkina seeraan furuuf obsa hin qabnee, waliigalatt ambatti guriri’uu malee yeroon itt qaama waaltaa kuffisuun dhagahaman yartuu dha.
Sun akka fedhe haa tahu, Itiyoophiyummaan mirgi malbulchaa qabattee Oromoo ilaalu irratt qaban bakka gaaffii Oromoon bilisummaaf qabu jalqabutt akka dhaabbatu beekuutu irra jira. Qondaaloti guddaaf eegaman kun karaa faallaa Oromummaatt gessu ammas filachuun nama gaddisiisa. Oromoof nokkorroon hariiroo Oromiyaa fi Itiyoophiyaa gidduu jiru kan dur xumuramee waan taheef isaan ejjennoo geeddarachuun mooraa halagaa keessatt diina Oromoo gobbisa yoo tahe malee annisaan dabalaniif hinjiru. Jarri akka mooraa sabbummaa gad dhiisan beeku, yoo booqee maqaa karra irra ture tahe malee mooricha hin fudhanne. Garuu godaannisi hankaaksitummaa yk garlamummaa hanga du’aa boodaattillee isaan biraa hin hafu.
Kaasaan hundee sochii, bilisummaa biyya, birmadummaa, boona sabummaa fi ulfina namummaa halagaan dhabsiifamuu dha. Hawaasi waan halle guutuu qaban hunda samamanii deegaa tahan. Sana fuggisiisuuf jarmoti ka’an haleellaa fuula hedduu walirraa hin citnetu irra gahaa jira. ABO fi dhaaboti kaayyosabichaatt cichan walcalaluun yeroo yartuu itt fudhata taha. Garuu jarmaan jiraatee dhiisee geengoon isaan kurnan afur dura konkolaachisan Oromummaan oo’ifamuun sadarkaa dhaabuun hin dandahamne gahee jira. Abba tokkoota, murnoota yk jaarmotaan ganamuun xinnoo gufachiisina malee hanga maniin karoorfame, kaayyoon sabaa, fiixaan bahutt hin qabbanaawuu. Sonaawuun jaarmotaa naamusaa fi shaffisa manii ittiin gahan tolcha. Golgaan soqolameera. Filmaati jiru ifaa dha; garee kee filadhuu, deebi’ii tuuta’ii kanneen ilaalcha fakii waliin gara manii akeekkateett joga’i. Hin daddaaqin arreedi! Kun yeroo ayyaan qabeessa tahuu dandahaa dhimma itt bahu yaali. Qabsoon walabummaa hanga gaaffiin Oromoo deebii argatutt itt fufaa. Qabsoon bilisummaa ogummaan ijaaramee fi afurri Oromummaa, tokkummaa fi eenyummaa sabichaa dogoggorsitoota guyyaa duuba dhufan irraa ni baraara.
Oromiyaa walabi haa jiraattu!!
Humni koloneeffataa fi kittilayyoon haa gombbifaman!!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Amajjii 2012
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan kees


text:
(Oromedia, Melbourne, 21 Muddee 2011) Hawaasti Oromoo Australia magaalaa Melbourne keessa jiraatan guyyaa aadaa fi eenyummaa isaanii sirna oo’aan kabajachuun aadaa Oromoo addunyaatti beeksisan; sabqunnamtiin addaddaas ayyaana kana dinqisiifatan.
Sirna wiirtuu magaalaa Melbourne, waltajjii ‘Federeeshiin Iskuweer’ jedhamutti Muddee 18, 2011 yeroo arfaffaaf kabajamee oole irratti qaamoti hawaasaa marti akka dandeettii fi beekumsa isaaniitti hirmaatanii aada fi eenyummaa Oromoo haala ajaa’iba ta’een mul’isanii jiru.
Ayyaana kana irratti dubartooti Oromoo sirboota aadaa fi bilisummaa Oromoo leellisan kan dhiyeessan yoo ta’u, wayituma kana sirni aadaa bunaa illee waltajjii irratti dhiyaatee seenaa madda bunaa Oromiyaa waliin hidhata qabu mul’isee jira.
Ayyaana Irreechaa Oromiyaa keessatti gaggeeffamu illee fakkeessuun sirni Irreeffannaa tolchame aadaa fi eenummaan Oromoo hagam boonsaa fi miidhagaa akka ta’e hawaasa addunyaaf mul’isee jira.
Dargaggooti Oromoos gama isaaniitiin uffannaa aadaa Oromoo calaqqisuun faayamanii waan Oromiyaan qabuu fi Oromooti ta’an haalaan beeksisanii jiru.
Shamarranii fi dardarooti Oromoo kunneenis dhugaadhumatti egeree Oromiyaa ta’uu isaaniihojiidhaan mirkaneessanii jiru.
Shamarranii fi dardarooti Oromoo agarsiisa aadaa fi eenummaa Oromoo karaa sirna uffannnaan mul’isan, kana malees, bakka iyyuutti ambaasaaddara aadaa fi eenyummaa Oromoo ta’uu isaanii waan mirkaneessaniif dinqisiifannaan guddaa daaw’attoota irraa argatanii jiru.
Maanguddoon Oromoo sirna kana irratti yeroo jalqabaaf argamanis, “bagan guyyaa kana ija kiyyaan arge; kun mallattoo Bilisummaa Oromoo ti!” jedhanii jiru.
“Sabni Oromoo saba aadaa gammataa qabu, ammoo humna alagaan akka addunyaatti hin beeksifanne godhamee dha,” kan jedhan maanguddoon Oromoo kun, “sabni dhaloota gawoo fi jajjaboo guddifate yoomiyyuu garbummaan dhaalamee akka hin hafne kan mirkansuu dha,” jechuun bilisummaan Oromoo dhiiga ilmaan Oromoon akka mirknaa’u abdii guutuun dubbatanii jiru.
Agarsiisa Aadaa fi Eenyummaa Oromoo kana irratti walaloolee dargaggoota Oromoon dhiyaatan irra kan hubatames iyyannaa saba Oromoo kan ibsuu dha. Walaloolee kunneen keessattis miidhaa fi roorroo saba keenya gidirsaa jiruuf ummati Oromoo gamtaan akka awwaatu, sabni addunyaa immoo dirqama namummaa fi seeraa akka bahatu gaafatee jira.
Dursituun Waldaa Hawaasa Oromoo Australia, Aadde Toltuu Tufaa, ayyaana kana irratti dhaamsa ummataaf dabarsiteen gamtaan hojjachuun yeroon bilisummaa akka dhiyaatu godha jettee jirti.
Ayyaana kana irratti kanneen argaman yaada gabaasaa keenyaaf kennaniin, agarsiisti akkasii kun eenyummaa Oromoo addunyaatti beeeksisuun alattis miidhaa fi hiraarsaa ummata irra gahaa jiruuf sagalee ta’a jedhanii jiru.
“Saba Oromoo irraa dhalachuun kootti hedduu akkan boonu nu taasise kan jedhe, barataan biraa immoo, “yeroo mootummaan Wayyaanee ummata Oromoo biyya keessatti hiraarsaa jirutti, tokkummaaa keenyaan sagalee keenya dhageessisuun akka diinni keenya refitu, sabni keenya seexatu godha jedhee jira.
Ayyaana kana ilaalchisee gabaasaaleen maxxanfaman akka mul’isanitti, hawaasti Oromoo Australia shakkii tokko malee dirqama ambaasaaddarummaa isaa bahataa jira.
Ayyaanni aadaa Oromoo kun bara 2008 kan eegale yoo ta’u, yeroo sanii eegalee otuu walirraa hin citiin marsaa arfaffaaf haala dinqisiisaa ta’een kabajamee jira.
This slideshow requires JavaScript.


text:
The Most Talked About Habashaa Election 2015
By Ibsaa Guutama*
It is going to be five whole years since Wayyaanee won all parliamentary seats, but one. The opposition condemned the election as not free and fair for that moment. But it could change nothing. It was usurpation of power under the façade of election, and no election was conducted. That TPLF strategy was endorsed for reasons by great powers can be guessed from the manner in which they reacted to the outcome. “No democracy no cooperation” of long ago was proved to be an empty promise. No wonder, initially the TPLF went for the pseudo-multiparty system with some external pressure. In addition, it was advised by a Western guru to form a dominant peasant-oriented party ignoring what was provided in the written Constitution. The advice was accepted for it fit the Habashaa political thinking in general, and Tigrawayi’s in particular. It is with that in mind that the 2015 May election has to be viewed. Already, it is much talked about around the world by friends and enemies of the regime. It is election in a one-party system; however, it may pretend to be otherwise. That means, the result is predetermined. The complaints and lamentations by the opposition amount to what is said “much ado about nothing.”
Democratic countries accepted the rule of law after struggles that costed many lives. They found some points from the ancient Greek democracy, from which they developed and adopted their system. Greek democracy was a practice among free men of Athens and did not include foreigners, women and slaves – groups which were in majority. This trait is still reflected in Western democracy, though not so flagrantly. De jure, everyone is equal, but de facto, some are more equal than others. This is more vivid in election campaign costs, which the have-not cannot afford. Anyone who has got power by force or through election would not hate to hang on to power forever. But the West has thwarted such thought by introducing constitutions that created a check-and-balance system through the divisions of power. The Americans went further by limiting an elected president to run only for two terms. Countries which do not have such a system remain at the mercy of the leading elites. The Ethiopian empire is yet in the pre-Magna Carta era (1215) in its political practice.
It might have been after a bitter struggle that the Oromo founded the Gadaademocratic system of governance. Society is divided into pre-determined five parties (gogeessa) that could stay in power for eight years to come back only after forty years with different actors on the saddle. Since the sequence is arranged generationally, there was no overshooting the eight years; the Office has to be evacuated immediately. To see that political tradition is honored, there is a party of previous rulers for overseeing. Three generations: Raabaa Doorii, Lubaand Yuba, check the balance of power, and respect for the rule of law and tradition. In that way, ancient Oromo prevented autocratic rule. The present Oromo generation has a system to fall back to and emulate, if it desires.
Wayyaanee had set up guiding rules for its own activities and that which it wants the world to consider as a Constitution. It is a document imposed on the people, not the vise-versa. It is written more for international recognition than to guarantee rights for peoples in the empire. According to this document, it has created a federal administrative structure. It has also created an Election Board of its own choice and the federal police. The federal police are its long arm, without limited jurisdiction and authority. It has proclaimed many oppressive laws, the most flagrant of them being the proclamation against terrorism. All organizations that oppose its Constitution are branded as terrorists. The West is shying to endorse it, probably for not yet defining terrorism based on its own democratic tradition. But, it is tacitly accepting what its terrorist turned disciple fed it.
Any person that the Wayyaanee did not like “colors of their eyes,” their walks, talks or their sneezes – any of those designated as terrorists will be subjected to assassination, disappearances, persona non grata, or imprisonment. It also commits genocide. Because it has proclaimed OLF as a “terrorist” – under that pretext, it is putting in jeopardy Oromos who are not members of that party. Wayyaanee will do anything that it thinks will make it maintain the monopoly of power forever. It will continue manufacturing terrorists as long as its international partners want to use it. That is the nature of power and the unbridled powerful. It is up to the Habashaa people to keep their house in order. They are the ones who have to put a leash on their leaders. The way the empire is ruled cannot continue as it is used to be. The world is not in the 19th or in the 20th century, but in the 21st century – which is an era of advanced information technology. Foreign relations are no more in the confines of government alone, but open to world public scrutiny. This has added more vigor to the rising political consciousness of the peoples to demand for their legitimate rights.
Every subjugated people want to be independent and free. To recognize this without further blood shade requires understanding of how serious the consequence would be. As a signatory to the UN Charter and its conventions on people’s rights, Habashaa rulers have a duty to help subjugated people anywhere to be free. When the case is of their own empire, they become more duty bound to release them if they have to continue as a legitimate partner to the world body. It is by understanding this and accepting freedom as dictates of natural law that the Oromo demand for the independence of Oromiyaa, not for fair and free election – while colonized. The election is an internal affair of Habashaa.
Several parties that have accepted Wayyaanee’s “constitution” are going to take part in the election in May 2015. There are powers that advocate for the maintenance of the status quo in the name of peace and stability of the region. But, there will be no peace and stability if there is intra-regional harmony. It is not something that could be imposed from outside. On the contrary, Wayyaanee’sunruly nature is helping the rise of Amaaraa extreme right wing Fascism that could create more devastation than its own. On the other hand, Oromo value Nagaa and Araaraa (Peace and Conciliation) more than anything else. There are no extremists among their nationals, but freedom lovers. Wayyaanee’s cry of “terrorist!” is meant to serve as a scarecrow designed for the international community. Whether one is Waaqeffataa, Christian, Muslim or others, Oromo have the same national character and ethical standard or “safuu” when it comes to human rights – irrespective of their faith. It is safuu (taboo) to attack anyone that is not armed, and that did not come to deny them their freedom. The Oromo are not what their subjugators propagate, but are people of the highest moral principle by any standard. Therefore, all who have biases against them in the past prompted by the influence of Habashaa and cronies have to pause, inquire and reconsider their position.
Whichever party wins in the election, it has to answer the Oromo question for independence. That could be the Wayyaanee, other Habashaa groups or galtuu, it does not matter. But by design, it is and must be Wayyaanee that wins the election; it cannot commit suicide by subjecting itself to dictates of the ballot box. All criminal codes applied by international courts of justice seem to have been adopted to try it. Tempted by that, Amaaraa elites have already started inflammatory propaganda against Oromiyaa and the Southern States. They are crying about ethnic cleansing of the Amaaraa at different spots of the empire state. Clashes among national groups have been and are happening everywhere in the empire. It is Habashaainherited policy of divide-and-rule that is the culprit; so they cannot wash their hands off the crimes for which they were the major actors in instigating. Genocides against Oromo like those in Gujii area during the Darg era, the recent massacre in Dhiddheessaa valley, and the evictions and attacks on Oromo peasants throughout Eastern Oromiyaa, are issues nobody should overlook. It is inexcusable to condone or hide suffering of the innocent for any reason. Trying to use such events for group propaganda is also no less a crime. Habashaa Election 2015 is not of Oromo concern, except for information it imparts. The struggle for independence shall continue!
Honor and glory for the fallen heroines and heroes; liberty equality and freedom for the living and nagaa and araaraa for the Ayyaanaa of our fore parents!
Kennata Habashaa Hedduu Hodeefamaafii Jiru 2015
Ibsaa Guutama irraa*
Wayyaaneen erga kennata parlamaan barcuma tokkoof malee hunda moo’atee waggaa shan guutuuf adeema. Mormitooti bilisaa fi tolaa hin turre jedhanii balaleffafatanii .Garuu homaa jijjiiruu hin dandeenye. Fakii kennata sobaa duubaan finqilcha aangoo gaggeeffame malee kennati hin turre. Akaataa isaan hobbaatii kennatichaa itt ilaalan irraa aanga’ooti akka gocha TPLF deggeran heduun ni dandahama. “Demokraasiin hin jiru taanaan gamtaan hin jiraatu” kan jedhamaa ture jecha konkaa tahuun ni saaxilame. Wayyaaneen jalqaba irratt dhiibbaa alaan sirna golahedduu fakkeessaa fudhachuun nama hin dhibu. Sanatt dabalamee heera barruun jirun kan kenname utuu wayitt hin hedin, akka gola olhantummaa qabu qoteebulaa irratt hundaawe ijaaru waabeekaa Dhihaan gorfame. Gorsichi yaada malbulchaa Habashaan wan walitt tahuuf ni fudhatame; kennati 2015, Caamsaa keessa gaggeeffamuu sanaani walitt ilaaluu dha. Firaa fi hamajaajii bulchichaan waa’een kennata 2015 qaata naannaa addunyaatt ballinaan hodeeffamuu eegale. Waan biraa fakkeessuu haa yaalu malee kennatich kennata gola tokkooti. Kanaaf hobbaatiin saa dursee kan murtaawee. Komee fi gadoodi mormituu “lafa duwwaatt wacabbara” isa jedhani.
Biyyooti demokratawoon seeraan bulmaata kan fudhatan erga qabsoon morma hedduu galaafatee booda. Sirna Grikii keessa tuqaalee argatan tokko tokko gabbisuun kan isaaniif tahu guddifatanii. Demokrasiin Greeekii dhiirota bilisa Ateenaa gidduutt shakalamaa ture malee halagaa, dubaroo fi garboota kan walitt qabaan wayyaba tahan hin dabalatu ture. Qacceen kanaa shaakala demokrasii Dhihaa keessatt ni mullata. Seeraan hundi walqixeedha garuu mirkaniin tokko tokko kaan caalaa walqixxee dha. Kun dhaadhessa kennataa kan waa hin qabne keessatt dorgomuu hin dandeenye caalaa bakki inni itt mullatu hin jiru. Kan humnaan haa tahu kennataan angoo irra bahe utuu barabaraan itt hafee ni jibba hin jedhamu. Garuu Dhihi heera hirmannaa aangoo uumuun madalaa kan to’atu itt tolchee, sun akka hin taane doomsee. Amerikanooti caalaattuu akka Presidantiin tibba lama caalaa kennataaf hin dhihaanne dangahanii. Biyyooti sirna akkasii hin guddifanne akka gurguddoon saani godhan tahuutt hafani. Empayerri Itophiyaa shakala malbulchaan ammayyuu bara Magna Kaartaa Inglizii (1215) duraa keessa jiraa.
Oromoon bulcha sirna Demokraasii Gadaa kan bu’uursan qabsoo hadhaawaa booda tahuun hin oolu. Hawaasi golla (gogeessa) shan duraan murtaawett hiramee waggaa saddeeti duwwaa akka aboo irra turu yeroo tumamu itt deebi’uuf hogganoota haaraa waliin waggaa afurtama booda mullata. Tartiibi saa dhalootaan waan qindaaweef waggaa saddeeti irra darbuun hin dandahamu; waajjirichi amaa fi ammatt gaddhiifamuu qaba. Dudhaan malbulchaa kabajamuu mirkaneessuuf kan too’atan golli bulchoota duraa ni jiru. Dhalooota sadii, Raabaa Doorii, Luba fi Yubi akka madaalli aangoo fi ulfinni seeraan bulmmaataa fi dudhaa eegamu to’achuu irratt wal gargaaru. Akkasitt Oromdur biqiluu abbaa hirree quummansanii. Dhalooti Oromoo si’anaa barbaadnaan sirna itt garagalee jabeeffatu qaba.
Wayyaaneen danbii ittiin masakamu fi kan addunyaan akka heeraatt heduufii barbaadu qopheeffateera. Sun barrunqab ummata irra buuse malee heera ummati tumate mitii. Hojiirra oolchuu tahee furuun saa akka suukannii Wayyaaneen keessa jiruutt taha. Addunyaan mootummaa demokratawaatt beekamuuf barreeffame malee mirga ummatoota empayerittii eegsisuuf jedhamee miti. Akka barrunqab kanaatt caasaa bulchaa Federeeshinaa diriirseera. Kan fedha saa guutu Boordii Kennataa fi Poolisa Federeeshinaa, hirreen saa dheeraa naannaaa fi aangoon saa hin daanga’ane uummate. Seera hacuucoo hedduus labseera; isaan keessaa hamaan kan waa’ee gooltuu irrati bahe. Dhaaboti heera saa fudhachuu didan hundi gooltuu jedhee gubaa itt baase. Dhihi, fedha ofii jechuun waan kaayyoo dudhaa saa faallesu barattuun saa, gooltuutti jijjiirame tolchu callisee irra darbaa jira.
Nammi Wayyaaneen hallu ija jibbe, kan akka jara gooltuu jedhamaniitt milla fuudhu, dubbatu yk haxxiffatu biliqfama, tasa butama, nama hin fedhamne tahu, yk hidhamuutu isa eegata. Fixa qaccee ni gaggeessa. ABOn gooltuu dha kan jedhe yoo tahu, qabata saan Oromoo jibbu hunda at ABO jedhee gaaga’aa jira. Wayyaanee waan isa bara baraan angoo irra tursu se’u hunda gochuuf qophii dha. Sun uumaa aangoo fi humna qabeessa luugama hin qabneeti. Mana saanii soneeffachuun dhimma ummata Habashaatii, kan hoogganoota saaniitt lookoo kaa’uu qabanis isaanuma. Akki itt empayerri bulfamaa dhufe itt fufuu hin dandahuu. Addunyaan Jaarraa 19faa yk 20faa keessa utuu hin tahin 21faa bara teknolojiin iyyaatii hedduu guddate keessa jira. Sunimmoo ummatootaaf ofbara malbulchaa dagaagaa jiru irratt si’aayina hedduu akka mirga seeraan qabu gaafatu dabaleeraafii ji.
Ummati gad qabame hundi walabaa fi bilisa tahuu fehda. Kana beekuun kan darbe caalaa dhiigi akka hin lolaane itt bahisaa maal tahuu akka dandahu qayyabachuu barbaachisa. Akka malletteessaa Chartara fi konvenshinoota mirga ilmaan namaa ST irratt bahaniitt Mootummooti Habashaa dirqama bilisooma ummataa bakka hallee gargaaruu irraa eegama. Yeroo dubbiin Empayera saanii kan ilaalu tahu miltoo seerawaa qaama addunyaa sana tahanii itt fufuuf kan isaan jalaa gad dhiisuufi dirqama caalaa qabu. Oromoon kana qayyabachuu fi birmadummaan ajaja uumaa tahuu fudhachuuni kan walabummaa Oromiyaa gaafataa jiru malee kennata bilisaa fi tola bulchoota empayeraaf miti. Kennatichi dhimma keessaa Habashaatii.
Gollii hedduun kan “heera” Wayyaaneefudhatan kennata Caamsaa dhufu irratt qooda fudhachuuf deemu. Maqaa nagaa fi tasgabii godinaaf haalli akka jirutt itt fufuu aanga’oon lallabanis jiru. Garuu nagaa fi tasgabiin kan jiraachuu dandahu yoo godinichi atoomma keessaa qabaate. Kun kan alaa namatt fe’amu mitii. Haalli jiru haa turu jechuun maaliifuu furmaata hin tahu. Gochi gad dhiisaan Wayyaaneecalcala hin qabne, kaka’a qoochoo mirgaa faashisti Amaaraa, badii inni uumuu deemu kan saa caaluu maluuf kaasaa taha jira. Gara biraan Oromoon waan hunda caalaa Nagaa fi Araaraa nafii guddaa kennaa. Sabaawoo Oromoo keessa kan birbadummaa jaallatan malee kan dubbii dhisan hin jiranii. Gadoodi Wayyaanee “Gooltuu!” jedhu Hawaasa subgidduu ittiin sodaachisuuf kan karoorfame. Waaqeffannaa, Musilmummaa, Kiristanummaa haa tahu kanneen biraa Oromoon dhugeeffatan yero dubbiin mirga ilmaan namaa kahu miira sabaawaa walfaktaa fi safuu sadarkkaa tokkoo qabu. Nama hin hidhatin midhuu fi kan birmadummaa saanii dhabamsiisuuf hin dhufne tuquun safuu dha. Oromoon kan itt roorisan akka afuufan utuu hin tahin ummata hangammeessa kamiinuu akeeka hamilee olhaanaa qabanii. Kanaaf kanneen dhiibbaa wayyeeneef michootaan ciga’aa turan dhaabbatanii qorachuun, ejjennoo qabaniif keessa deebi’anii ilaaluun barbaachisaa dha.
Golli kennaticha dabsate kamuu gaafii Oromoon walabummaaf qabu deebisuutu isa eega. Sun Wayyaanee, golota Habashaa kan biraa yk galtuu yoo tahes homaa mitiYayyabaan kennaticha Wayyaaneetu moha. Ajaja saanduqa irbaatt of kennuun of hin ajjeesuu. Seerri yakkaa Dhaddachi Qajeeltuu subgidduu hojiirra oolchaa jiru isaaf kan tolfame fakkaata. Gurguddoon Amaaraa Oromiyaa fi ummata kibbaa irratt holola ibidda qabsiisuu dandahu jalqabaniiru. Kolonoota sanii bakka bakka keessaa Amaarri duguugamaa jira jedhanii wowwaataa jiru. Ummatoota gidduu walitt bu’i empayeratii keessa bakka hallett tahaa jira. Kun imaammata Habashaagargar baasii bulchi jedhu dhaalmaan kan dhufe irratt kan hundaawe kan isaan taatota kootama itt tahan waan taheef keessaa hin qabnu jedhanii harka dhiqachuu hin dandahani. Dubbiin akkasii yoo kahu, qaccefixiisi Oromoo irra gahe, kanneen akka bara Dargii naannaa Gujiitt tahan, ummataa sulula Dhiddheessaa irra kan gahe fi dhiheenya duulli qotee bulaa Oromiyaa Bahaa qeyee saatii buqisee fi lubbuu hedduu gagahe hedamuu qaba. Yeroo ummati sababa kamiinuu gidiraa argaa jiru callisanii ilaaluun yk beekaa irra darbuun waan fokkuu dha. Ta’isa akkasii holola waliigalaaf dhimma itt bahuu yaaluun yakka sanaa gadii hin taanee fi eenyuunuu hin gargaarre akka tahe beekamuutu irra jira. Kennati Habashaa2015 gara isaan itt deemaa jiran baruuf yoo hin taane Oromoof dhimma saanii mitii. Kan qabsoofnus kan dhoofsinuunis kan empayra hogganuuf dhihate waliin taha. Qabsoon walabummaa it fufa!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
<
p style=”margin-right: 0px; margin-bottom: 15px; margin-left: 0px; padding: 0px; border: 0px; vertical-align: baseline;”>* Ibsaa Guutama: Gubirmans.com


text:
Waaliyaawwanii fi gitisaanii Jibuutii tapha isaanii gulaallii marsaa jalqabaa kan taphatan guyyaa sa’a 9 jalqabee Isteediyamii El Hajii irrattidha.
Kanaanis gareen Biyyaalessaa Itiyoophiyaa garaagarummaa goolii bal’aa 5 fi 1n injifateera.
Waaliyaawwaniif Geetaanaa Kabbadaa gooliiwwan afur wayita galchu, goolii ishee tokko Mulu’aalam Masfin lakkoofsiseera.
Gareen Biyyaalessaa Itiyoophiyaa tapha gulaallii ‘CHAN’ 2018 jalqabaa isaa dirreesaan alatti taphatee injifannoo gonfateera.
Waaliyaawwan torban dhufu Isteediyamii Biyyoolessaa Hawaasaa irratti Jibuutii waliin tapha deebii kan taphatan ta’a.
Itiyoophiyaan qabxii ga’anii deebi’uun Jibuutiin yoo injifatamte carraa dorgommii ‘CHAN’ irratti hirmaachuu si’a sadaffaaf nidhabdi.
Gareen Biyyaalessaa Itiyoophiyaa fi Jibuutii yeroo dhumaaf kan wal-morkatan A.L.A 2009 Naayiroobii irrratti yoo ta’u, Itiyoophiyaan Jibuutii 5 fi 0n injifachuunshee kan yaadatamudha.