text:
(Charinnat Hundeessaatiin)
Naannolee saglan mootummaa federaalaan hundeessan keessaa Naannoon Ummatoota Hararii isa tokko. Naannoo kana keessa ummata Oromoofi Hararii dabalatee sabaafi sablammoonni biyyattii gara garaa kanneen aadaalee, duudhaaleefi amantaalee adda addaa hordofaniifi qaban waljaalalaafi walkabajaan jiraatu. Magaalaan Harar teessoo Godina Harargee Bahaa ta’uunis tajaajilaa jirti.
Nutis dhiyeenya kana wayita hojiitiif gara Magaalaa Harar deemnetti duudhaaleefi aadaalee magaalattiin ittiin ibsamtu baay’ee arguu dandeenyeerra. Kanumarratti xiyyeeffachuunis Ogganaa Ittaanaa Biiroo Aadaafi Turizimii Naannoo Ummatoota Hararii, Obbo Ayyuub Abdullaahii waliin gaafdeebii taasifneerra. Innis akka armaan gadiitti dhiyaateera.
Bariisaa: Harar akkamitti ibsitu mee? Obbo Ayyuub: Maqaan Harar haa jedhamu malee Harar jechuun jaalala, waliin jireenya, walii yaaduudha. Magaalattiin bakka saboonniifi sablammoonni tokko ta’anii keessa jiraataniidha. Harar biyya namni itti hinbeelofneedha.
Bariisaa: Harar maalfa’iin beekamti?
Obbo Ayyuub: Harar magaalaa seenaa guddaa qabduudha. Magaalattiin umurii waggoota kuma tokkoo ol lakkoofsisteetti. Dachee xiqqoo kana keessatti masgiidonniifi awoolee (bakka barnoonni sirni amantii Islaamaa itti kennamu, Rabbi itti kadhatan, ijoollee quraana itti barsiisan) hedduutu jiru. Baay’ina masgiidotaa magaalaan Harar qabdu sadarkaa biyyaatti kan eeramuu danda’uudha. Magaalittiin addunyaarraa Makkaa Madiinaafi Qotisitti aantee magaalaa Musliimotaa afraffaa jedhamuun moggaafamteetti.
Magaalattiin, Jogol (dallaa) keessa qofatti masgiidota 82, akka waliigalaatti Harar masgiidota 150 qabdi. Dachii xiqqittii tana keessa masgiidonniifi awoolonni hangana baay’atan jiraachuun magaalattii seena qabeettii taasiseera.
Bariisaa: Duudhaaleen kunniin haala kamiin kunuunfamaa jiru?
Obbo Ayyuub: Hanga ammaatti faranjootatu dhufee seenaa keenya barreessaa ture; jirus. Akka kitaabilee seenaarraa dubbisnee hubachuu dandeenyetti faranjiin Sidinii jedhamu qo’annoosaatiin awooleen 137 jechuu kan ibse yoo ta’u, qo’attuun biraa Kaamilaagiit jedhamtu ammoo 272 jetteetti. Kanaaf biiroon keenya dhugaa dhimma kanaa qulqulleeffachuuf qo’ateera.
Qo’annoo kanaanis Jogol qofa keessatti awooleen 254 akka jiran bira geenyeerra. Akka naannootti ammoo 437 akka jiran hubanneerra. Amma nuti seenaa keenya nuu himuu kan qabu faranjii miti jechuun ofii barreeffachuutti kaaneerra. Kana keessatti kan qo’annu seenaa Hararii qofa miti. Kan Oromoos ni qo’anna. Oromoon masgiidaafi awoolee keessatti qooda maalii akka qabu ni qo’anna. Achumaanis waan hariiroo keenya jabeessu arganneerra.
Awooleen quraana qaraasisu; Rabbis ni kadhatu. Yoo hanqinni roobaa mudate ni kadhatu; ni rooba. Dhimma kana yoo sirriitti qorannee of bira dabarre namoota biroos barsiisuu dandeenya. Bu’aa hambaan kun turizimiif qabus ni hubanna. Otoo ofii hinbariin turistiitti agarsiisuu hindandeenyu. Kanaaf seenaa keenya gadi fageenyaan qorachaafi barreessaa jirra.
Bariisaa: Haala moggaasa karroota shanan magaalattii naa ibsaa mee? Aadaafi afaan sabootaafi sablammiilee naannoo kana keessa jiraatanii akka dagaaguuf hoo maaltu hojjetamaa jira?
Obbo Ayyuub: Waa’ee kanaa qorachaatuma jirra. Kun waan guddaadha. Waantota nama ajaa’iban baay’eetu jiru. Fakkeenyaaf, dura karroota kaneeniif maqoonni adda addaa moggaafamaniiru. Kun maaliif akka ta’e qorannoo barbaada.
Oromoon karroota kanneen Karra Fal’aanaa, Karra Ammarreessaa, Karra… jechuun yoo moggaasu, Amaariffaan Shawaa Barri, Fal’aanaa Bar, Eerar Barri, Sangaa Barri, Budaa Barri jedhamee moggaafameera. Harariinis akkasuma afaansaatiin Asaddiin Bariifaa jechuun moggaafateera.
Araboonnis karruma kanneen Baabulnasirii, Baabunhakiimfaa,fi kkf jedhanii moggaasaniiru. Haala kanaan karri tokko moggaasa afur qaba waan ta’eef kun maaliif akka ta’e qoratamuu qaba.
Ijoolleen tokko tokko maqaa lama qabdi. Tokko ollaatu baasaaf; tokko ammoo maatiitu moggaasaaf. Amma maqaa kitaabaafi warraatu bahaaf. Fakkeenyaafi Umariifi Adam jedhamee. Dubbiin tarii akkanatti dhufte ta’innaa laata? Kun gadi fageenyaan qoratamuu qaba. Maqoonni adda addaa haala kanaan moggaasuun kun maalirraa akka madde hinbeekamu.
Maqaa biroo moggaasanis jaalalaan waliin jiraataa jiru. Waanti guddaanis kana. Keessumaa ummanni Oromoofi Hararii aadaa walfakkaatu heddu qabu. Garaa garummaa heddu hinqaban. Waliigalteen keenyas cimaadha. Haalli awwaalchaas ta’e cidhaarratti adda addummaa hinqabnu. Yoo garaagarummaan jiraate Hararummaafi Oromummaa qofa. Aadaadhaan walkeessa jirra. Waljaalachaa jirra. Walakabajaas jirra.
Bariisaa: Hariiroon sabni Hararii kanneen biroo waliin qabu maal fakkaata?
Obbo Ayyuub: Harariin lakkoofsaan saba xiqqoodha. Nin heddummaadha jechuu yoo fedhe walhoruudhaan heddummaachuu hindanda’u. Kanaaf jaalala kennuu qaba. Ogguu kana namni biraas isa jaalata. Hariiroo keenya Gondar, Tigraayiifi kanneen biroo waliin cimsachuuf hojjetaa jirra.
Bariisaa: Harar maal faa qabdi?
Obbo Ayyuub: Karra shan qabdi jenneerra. Bara 500 booda Amiir Nuur dhufee Jagol ijaare. Amiir Abaadir ammoo Magaalaa Harar ijaare. Amiir Abdullaahiin eddii Araboonni waggoota 10f bulchanii bahanii booda akka bulchu muudame.
Bariisaa: Hawatoonni turistii magaalattiin qabdu maal fa’i?
Obbo Ayyuub: Hawanni turistii magaalattiin bakka xinnoo kana keessatti qabdu waa hedduudha. Akkuma siidaawwan Aksuumiifi Faasiladas manneen Harar, Jogol ni jiru. Manneen jireenyaa saba Harariis hawata turistiif faayidaa qabu. Aadaan sabichaas akkasuma. Masgiidonni, awooleenis qaamuma hawatoota turistiiti.
Daandiilee dhidhiphoon Jogol keessa jiru. Namni wallole otoo walhinxuqiin walbira taruu waan hindandeenyeef karaa qal’oo ykn dhiphoo kanarratti ni araarama. Kanaaf karaan kun bakka namoonni waldhaban itti araaramaniidha. Waanuma dhiphaa ta’eef jecha. Karaa kana Faranjoonni daran jaalatu. Kan biraa, waraabessis ni jira. Waraabessi kun nama waliin jiraata. Kanas turistoonni baay’ee jaalatu.
Bariisaa: Eddii kaaftanii mee waa’ee waraabessa kanaa natti himaa?
Obbo Ayyuub: Naannawa kanatti waraabessi beeladoota nyaataati kan ture. Warri beeladoota kanneenii ammoo loon keenya nu jalaa nyaate jedhanii waraabessa ajjeesaa turan. Namoonni ni ajjeessu; waraabessi inuma loon jalaa nyaata. Kana booda araaramuuf maanguddoonni biyyaa mariif taa’an. Haalatti araaramuun danda’amurrattis ni dudubbatan. Boodarras nyaata qopheessinaaf jechuun murteessan.
Nyaata keessaayis marqaa dhadhaadhaan qopheessanii waraabessa waaman. Waraabessi duraa dhufee dhadhaasaa dhandhamee waan tolaa ta’uu hubate. Sana boodas waraabessi biraa dhufee nyaate. Sana booda loon nyaachuu dhiise. Araarris ni bu’e. Marqi kun ammallee waggaatti al tokko ni qophaa’aaf.
Guyyaa ashuuraa (tibba ayyaana Idalfaxir) isaafis ni qophaa’a. Ennaa nyaatu duraan dursee dhadhaasaa xuuxa. Eddii dhadhaasaa fixee booda marqaasaa nyaata. Gaafa waraabessi marqaa kana sirriitti nyaate barri quufa jedhama. Yoo sirriitti hin nyaanne ta’e ammoo beela jedhama. Waraabessa kana turistoonni baay’ee jaalatu.
Bariisaa: Turizimiin waraabessaa kun erga jalqabee waggaa meeqa?
Obbo Ayyuub: Turizimiin waraabessaa kun eddii jalqabamee waggaa kuma tokko ni ta’a. Fooniifi lafee itti kennuu ykn sooruun eddee eegalamee jiddugalaan gara waggaa 55 ni ta’a.
Bariisaa: Waraabessi kun namaafi beelada hintuquu?
Obbo Ayyuub: Horii hinnyaatu. Yoo aare malee namas tuqee hinbeeku. Komii waan qabatuuf yoo tuqame namas ta’e saree namaa deemuun ni ciniina.
Bariisaa: Waraabessi kun bajata eenyuutiin bula?
Obbo Ayyuub: Waraabessoonni kunniin kan bulan galii tuuristootarraa argamuuni. Guyyaatti waraabessa tokkoof re’oota lamatu qalama. Tuuristiin heddummaachaa yoo dhufe waanti inni nyaatus dabalaafii deema.
Bariisaa: Magaalaan kun turizimii kanarraa hangam fayyadamaa jirti?
Obbo Ayyuub: Turistiin ennaa waraabessi foon sooratu ilaaluuf gara magaalattii dhufa. Turistoonni gara magaalattii wayita dhufan hoteelonniifi daaw’achiiftonni galii ni argatu. Akkasumas meeshaan gabaa argata. Turistiin mana aadaa daaw’achuufis qarshii waan kanfaluuf magaalattiin gama kanaanis galii ni argatti.
Bariisaa: Bakka tuurizimii kana ammayyessuuf maaltu hojjetamaa jira
Obbo Ayyuub: Harar bakka turistii kana ammayyessuufi haaromsuuf karoora qabdi. Waan turistoonni daaw’atan hundayyuu fooyyessuuf karoorfameera. Naannoo keenyatti hojiin turizimii waraabessa sooruu kun nama dhuunfaa tokkoon eegalame. Waraabessi foon argannaan bakka fedheeyyuu ni dhufa.
Jogoliifi manneen kunniin Yuuneskoodhaan galmaa’aniiru. Yuuneskoodhaafis waggaa waggaadhaan gabaasa ni dhiyeessinaaf. Jijjiiramaafi fooyya’insa argamanis gabaasicharratti ni eerra. Waanti nuti haaressinu hundumtuu hayyama Yuuneskootiin ta’a. Akkaataa kanaan karoora keenya Yuuneskootti erguudhaan bajata mootummaafi ummatarraa argamuun akkasumas galii embaasiiwwaniifi dhaabbilee mitmootummaarraa argamuun haaressaa jirra.
Bariisaa: Dhumarratti dhaamsa yoo qabaatan?
Obbo Ayyuub: Harar haaromsuuf karoora qopheessineerra. Aadaa sabaafi sablammoota ummata naannawichaa guddisuufis tattaaffii cimaa gochaa jirra. Namoonnis karoora kana beekuudhaan akka gargaaran taasisa.
*********
* Originally published on Bariisa, titled “Magaalaa Harariifi duudhaaleeshii ”


c: text/html

text:
(Charinnat Hundeessaa)
Seera sirna Gadaatiin tumameef kabachiisuu keessatti siinqeen baatee seeraan falmachuun mirga dubartoota hundaati. Dubartoonni dhiibbaa korniyaa isaanirra gahu ofirraa faccisuuf siinqeetti fayyadamu. Kunis miira ho’aan haala armaan gaditti barreeffameen akka dhiyaatuudha maanguddoonni Oromoo keessumaa Arsiitti kan ibsan.
“Kaleessa seera Gadaa keessatti hanfalas naa kenniteetta jaarmiyaa siinqees naa dhaabdeetta. Dhiibbaa akkanaatu narra dhaqqabee naa argi, dhugaa tiyya naa murteessi” jettee himatti. Kanaan booda hanga murtii dhugaa argattutti qe’eetti hingaltu. Inumaayyuu akka armaan gaditti ibsameen dhaadatti.
“Diidallee (ala) bulu waraabo nan nyaatuu,
Waan kiyyaaf ta’aa waraana hinbarbaaduu
Dhugaa tiyya balleessee, ani dhaltiisaa hinelmuu,
elemtuu silgaati isaa hinelmuu,
elemaa mirgaa isaa hinqabuu,
Farda kooraa isaa hinqabuu,
natuffate, uumaa tiyya kessaa na baasee.”
jettee himannaan, battaluma sanatti hayyoonni bayanii furmaata kennuuf.
“Dubartiin hinsobdu” jedhamee waan amanamuuf dubartiirratti ragaan hingaafatamu. Yeroo kana namni (abbaa warraa) himannaan ykn komiin irratti dhiyaate wanti adabamu ni jira. Kaninni adabamuu qabus akka akkana jechuun ibsatti.
“Korma Horaa malee,
Dhaltii boollaa malee hin nyaadhu.
Mirgoo hinbeeku dilgoo hinbeeku”
jettee dhaadannaan yaada isii ibsatti jechuudha.
Shanachis (‘The judicial body’) yeroodhuma sana bayee raawwachiisaaf. Beektuu cimoo sirna kanaa kan ta’an Aadde Bujjaa Jiloo yoo ibsan, “Akka seera Gadaatti guyyaa seeraa “Ganyaan (dubartootaa obboleeyyan abbaa tokkoofi gosaa fuudhaniifi naannawa tokkotti argaman) dhufte jedhamee miira sodaatiin simatamna, nyaara aggaree qabna. Gaafa morkaa ulfina guddaa dhiirarraa argannaa” jechuun ibsu. Dabalataanis akki jedhan, “keessumaayyuu guyyaan nuti dubbannuufi itti mul’annu guyyaa sana.
Sababiinsaas Gadaatu Woyyooma keenya nuuf tume jedhu. Seerri tumame ammoo hindaaqu, hinjigu. Hawaasa bira amantaa cimaan, dubartiin jagna, jagna deessi, gamna deessi. Isheen ibsaadha. Biddeenni, jiruufi jireenya maatii hundaa ishiidha, amantiin jedhu jira. Kanaafuu iddoo hundatti kabajaan isaani ifa bahuu qaba jechuun ibsu. Namni seera malee dubartii tuqe hofkaltii hinqabu jedhu.
Dhugaan kun siinqeen humna jabaa akka qabduufi seerri cimaanis akka tumameef waan namatti mul’isu qaba. Siinqeen mallattoo seeraati jechuudha. Dabalataanis siinqeen humna dubartiifi safuu qabdii jedhu. Kitaabota adda addaa keessattis, dubartoonni yeroo rakkoon isaan mudatu mana, daa’immaniifi loon gatanii gara waltajjii iyyannaatti akka bahan ibsu.
Yeroo iyyannaaf baatu kana, akka maatiisaa hinkunuunsine, nyaata hinqopheessine, loonsaa hinbobbaafne, hingalchineefi hinelmine weedduun ibsataa baati jechuudha. Kana jechuun akkuma waliigalaatti dubartiin hundi eleelfattee waan waltti baatuuf manni hundi sochii tokko malee rakkoo guddaafi jeequma keessa oola. Kanaafi, maanguddoonni battala rakkoon kun uumametti bahanii furmaata kana kennaniif. Kun immoo hangam siinqeen humna dubartootaa akka taate ibsa.
Gama biraatiin, akka aadaa Oromootti dhiirri diinqa ykn gola hinseenu. Kunis seenaa mataasaa qaba. Sababa kanaas maanguddoonni oggaa ibsan, yeroo tokko dubartiin takka korma kolaafte jedhama. Yeroo sanatti dubartiin korma kolaasuun safuufi gahee hojii isiif kennameen ala waan ta’eef jaaroleen bahanii seera tuman jedhama.
Seerri isaan tuman sunis, waanti diinqaa (golaa) gadii kan dhiiraa, waanti diinqaa olii kan dubartii ta’uu daangessan. Dhiirri diinqa seene qurquraa (waan fokkuu) haa ta’u, dubartiinis daangaa qabeenya bulchituuf isiif kenname sanaa ala yoo baate waan seerri hinkenniniif hojjatte waan ta’eef seeraan adabamti jedha (adabbiinsaa maal akka ta’e ibsamuu baatus).
Kanumarraa ka’uunis dhiirri gola seenuun hanga yeroo dhiyootti safuufi akka saalfiitti ilaalamaa turuusaa jaaroleen ni ibsu. Ammallee darbee darbee dhiirri diinqa seenuun akka saalfiitti ilaalamuun ni mul’ata.
Yeroo sanatti dubartiin abbaa manaatiin yoo wallolte ykn walitti bu’insi yoo uumame gara diinqaa ykn golaatti dheessuudhaan siinqeeshii qabatti. Yeroo kana hanga fedhe aarus itti hindubbatu. Hindhaanu. Irraa deebi’a. Yoo gola seenee osoo isiin siinqee qabattee dhaabattuu loleen ykn dhaane ni adabama. Tokkoffaa ishii diinqatti ol dheessite faana seenuufi lammaffaa ishii siinqee qabatte dhaanuun adabbii cimaa akka qabu maanguddoonni himu. Dubartiin abbaa warraatiin wallooltee gara diinqaatti dheessite mararteefi kabaja akka qabdus ni dubbatu.
Ilmi haadhasaa ani dhiira jedhee hindhaanu, hintuffatus. Haadhasaa kabajuu qaba. Ilmi yoom haati waan fedhe isa irratti raawwattellee jalaa dheessa malee hinloluun. Ilmi haadha dhaanu yoo jiraate adabbii qaba.
Akka tasaa yoo ilma dhalteen dhaanamte ykn ija hamtuunuu ilaalamte itti ililfattee horii dhaltiin inni qabu akka irraa qalamu taasifti. Yoo qabaachuu baates waanuma qabuun akka adabamu taasifama.
Himannaanshiis akkanatti dhiyaata,
“Intala aayyaa dhageettee!
Oduun si geettee!
Ilmatu na dhaanee dhageettee!
Oduun sigeettee”
jennaan dubartoonni hundi mana ilma haadha dhaanee dhaquun akkana jedhu:
“Harki haacitu ka dhiigeessaa,
Haadha dilgoo tiyyaa sii saffeessa”
Mucichis yeroodhuma sanaa jaarsolee barbaaddatee akka dubbii fixaniif gaafata. Haaluma kanaan horii dhaltii irraa qalatanii haadhatti woyyaa uffisiisanii daadhii bookaa naqee akka tufsiifatu taasifama. Asirratti wanti hubannu tokkoffaa, siinqeen qabiyyee amantaa waaqeffannaa waan qabduuf lammaffaa ummanni safuu waan eeggatuufi cubbuutu dhufa jedhee waan sodaatuuf ofumaa of ceephessuun dubbii ofirraa kan fixu ykn seeraaf kan bitamu ta’uusaati.
“Sirna Gadaa keessatti dubartiin ulfaa akkasumas deessuun baay’ee sodaatamtuudha. Dubartii ulfaa hintuqan. Qoraan cimaallee ishii biratti hinbaqaqsan. Yoo itti dheekkamanis handaara wayaatiin dhaanan (rukutu) malee miidhaa hamaa irraan hingahan”. Walumaagalatti, namni dubartii ulfa tuqe sa’a qala.
Qanafaas (dubartii dhiyoo deesse) dhadhaafi dammaan sooru, ni qananiisu jedha seerri ganamaa. Deessuun bakka hundattuu kabaja guddaa qabdi. Fakkeenyaaf mana namaa yoo seente diinqa malee hagicha (fuuldura) hinteessisan. Dhadhaa dibattu malee hinbaatu. Warri gabaatti waa gurguratu jabeessee itti hindubbatu. Aduun itti hinbaatu. Qanafaan dubartoota biratti faarfatamtuudha.
“Qanafaa hindheessaa
Tan faana fixeensaa
Deettuu tiyyaa maaloo
Rabbittiin si dheessa” jedhanii faarsan”.
Dubartii Qanafaa kallacha qabdu dhaanuun adabbii qaba. Oftuulummaan, seera dabsuun ykn adabbii kennamu diduun hindanda’amu. Akkaataan itti adabsiisanis, dubartittiin Qanafaa rukutamte ykn dhaanamte siinqee ishii qabattee, elelfatti (waamicha naaf birmaadha dabarfatti). Yeroo kana dubartoonni qe’ee (ganda) sanii hundinuu walwaamanii siinqeesaanii qabatanii ba’uudhaan haala armaan gaditti ibsameen sagalee komiisaanii dhageessifatu.
“Ayyoo dhalee mucha aannanii,
Aana waamanii,
Jaalleen Olmaa’a
Na dura hindhaaninaa Qanafaan Wayyumaa,
Qanafaan aadaa deettuu dubartii,
Jaalleen tiyya dhaanamtee dhufnee nu murtii,
Qanafaan Wayyumaa qabaa,
Harra maal, yakka maaliitiif siin cabaa”
Dhaltii mucha ( harma) aannanii tiyya dhaananii
Ana waamanii
Uuma na dabsee
Qanafaa na cabsee” jechaa elelfate baanaan adabbiin yakka kanaa daran cimaadha. Sirna kana keessatti, namichi kan seeraaf hinbitamneefi yakkamaa ta’uusaas gara manasaa deemuudhaan faarfannaan ibsatu.
*********
* Originally published on Bariisa, titled “Siinqee: Kabachiiftuu mirga dubartootaa”

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Waraannii naannoo Soomalii, Oromoo daangaa Soomaletti dhihaattu ammaas weeyrare, namni kumaan lakkaawamu balaa haarayaaf Saaxilaman.
Gabaasaan Mayyu (ona Anniyyaa) irraa nu dhaqqabe akka mirkaneeysutti Waraannii dhaabbataan naannoo Soomalii kan Ogaaden fii loltoonni Liyyuu Polis kan Ogaaden keeysatti ummata shoorarkeeysuun beekkame, daangaa naannoo Oromiyaa cabseee, lafa Oromoo Anniyyaa, Mayyuu Muluqee humnaan dhuunfate. Akka gabaasaa tanaatti, torbaan dabre guyyaa Salaasaa, tuutni loltoota Somalee lamaanuu harka tokko tahanii Oromoorratti waliin bobbahanii jiraattoota Oromoo kanneen naannoo Mayyuu qubatan balaa guddaa irraan gahanii jiran.
Gaafa dura humna waraanaatiin dhufanii Oromiyaa dhunfatan, Wayyaaneen Ummata Oromoo kan amma wayyaba tahe saba xiqqatti deebisuun nidandayama yaada ja’u Mallas dubbatee ture. Sagantaa dabaa, tan ummata Oromoo xiqqeeysuufii lafa isaa dhiphisuu kana hojiirra oolchuuf Wayyaneen, ollaalee Oromiyaa gara hundaan hidhachiiftee Oromoorratti bobbaasaa jirti. Humni Liyyuu Poolis, humna wayyaaneen jaartee hidhachiifte tahuun hubatamaadha.
Tarkaanfiin Liyyuu Poolis fii humna waraana Ogaaden kan amma Mayyutti bobbahee kuni Oromoo lafa isarraa buqqisani saba biraa qubsiisuuf sagantaa lafa kaayyame dalagatti hiikuuf duula walirraa hin cinne tahee jira.
Akka kanaan baatii ( ji’a ) jahan dabre baha Oromiyaa kutaa Harar, Oromoota Anniyya, Oromoo Jaarsoo tiifii Oromoo naannoo Mi’eeysoo qubatan lafa isaaniirraa buqqiftee Ogaadenootaafii Issaaf kennanii ummatoota Oromoo fii Soomalee jiddutti xifaa uumani jiran. Baatii April tana keysa, lafa Anniyyaa ona Mayyuu irratti duulli gara Ogaadeniin baname Oromoo kumaatamaan lafa isaa, Mayyurraa buqqisee jira. Oromoon meeshaa,humna waranaatiifii lojistikii (logistics) akka isaanii waan hin qabneef lola itti baname dura dhaabbatuu hin dadeenye. Warri Oromoo Anniyyaa, Jaarsoofii Mieeysoon lolaa jiru kun eenyu faa? 1, Waraana mootummaa naannoo Soomalii fii,2, waraana addaa ka liyuu police ja’amu, ka wayyaaneen akeeka ykn dalagaa tanaaf qopheeyfatte.
Mayyu lafa jidduu Cululiifii laggeen Ereriifii Gobeelle jiddutti argamti. Lafti Mayyu ja’amtu tun hedduu guddoodha. Dheerinni isii kaabaa kibbatti km 350 ni caalti, baharraa dhihatti KM 180 ni caalti. Lola haaraya kanaan Qabeenyi Anniyyarraa a’ame (saamame); Loon 475, Gaala 25 fii Harree 15
Ummanni Oromoo Anniyyaa kan ona isaarraa buqqa’ee Huusetti walitti qabamee jiru 500,000 ni gayan ja’ama
Namoonni gataniis ni jira. Lafa qonnaa kani duraan qabaniifii oomisha isaanii akkasumatti dhiisanii biraa baqatan. Ummanni Oromoo qawwee gayaa hin qaban. Bakka heddutti mootummaan irraa hiiktee jirt. Hanga xiqqaa harkatti hafeef ammoo rasaasa hin qaban. gara geejjibaatiin akkasumatti ir’ina guddaa qaban. Yeroo kuni tahu Soomalootaafii Wayyaanota hidhannoo fii rasaasni konkolataa, xayyaaraa fii gaalatti fe’mee jala deema. Karaa biraatiin yoo Oromoon Anniyya humna waraana Soomalee kan ofirraa dhawan OPDOn hidhannoo ni hiikkachiifti.Torbaan dabre yeroo ummanni Oromoo Anniyyaa humna Soomalee ifirraa ittisuuf tattaafate, OPDOn ajaja Wayyaneetiin namoota Oromoo kudhanirraa qawwee hiikanii turan.
Balaan ammaa tuni tan Anniyya, Jaarsoo fii Mi’eeyso qofa xiyyeeffattee miti. Balaan tuni tan Wayyaneedhaan karoorfamte; balaa duguugiinsa shanyiiti. Kanaafuu Oromoon gara hundaan harka walqabatee, duguuginsa shannyi kan akka ummataatti isaan aaggate kanarraa if eewaluu qaba.


text:
Dhaabbata mootummoota gamtoomanitti Itigaafataamaa Dhimma gargaarsaa Maartiin Griiftis kaleessa akka madda oduu Rooyterstti himanitti Tigraay keessati beellii cimuu akka hin oolle dubbataniru.
Konkola’atonni gargaarsa fe’anii Tigiraayiin seenan ergaa danqamanii ji’a sadii ta’uu isaa kan himan Maartiin Giriiftis beelichii waan namaan uumame waan ta’eef kan fala argaachuu danda’us tarkaanfii mootummaan fudhatuun jedhaniru.
Bakka namoonni 400 000 ol haala beelaa keessa jiranitti gargaarsii seenuu danda’e dhibeentaa 10 qofaa akka ta’ee kan dubbatan itti gafatamaan dhimma gargaarsaa kun, konkola’attootaan fe’isa gargaarsaa hedduun Tigraayiin seenanii waan hin deebiineef rakkoon konkola’taa akka jiru himaniiru.
Ji’a Adoolessaatii kaasee boba’aan waan Tigraayiin seenaa hin jirreef konkola’attoni sun waan ittiin deebi’an dhabani ta’a jedhaniiru Maartiin Giriifti. Dhaabanni mootummoota gamtoomanii Fulbaana 16 ibsaa baaseen konkola’attotaa gargaarsa fe’anii Tigraayiin seenan 466 keessaa 38 qoftii akka deebi’an ibseera. Dhaabanii Midhaan nyaataa adduunyaa WFPn kaleessa tooraa Tiwutarii isaa irratii akka ibsetti konkola’attonii 61 tibbana Tigiraayi keessaa bahaniiru.
Walgahii mootummootaa gamtoomanii irratti itti aanaa muummee ministeeraa fi ministeeraa dhimma alaa Ityoophiyaa Obbo Demeqee Mekonen wajjin wal arganii haasa’uu isaanii kan himan Maartiin Giriftis akkataa haallii gargaarasa fe’uu mijeessuu irratti fooyya’iinsii jiraachuu isaa Obbo Demeqeen ibsuu isaanii dubbatnii, Fooya’eeraa jechuu qofa ittuu hin ta’in caalaa fooyyeesuun waan hedduu barbaachisaadha jechuun isaanii gabsameera.


text:
Gaafa qaraa sirbee Karrayyuu jedhee sirbee sirba ijoolleen dargaggoo Karrayyuu galgalaa horii faarsaa,wal wallaalan sirbe.
Jireenna Oromoo karrayyuu sirbaan agarsiisuuf sirba isaan horiin faarsan Karrayyuu jedhee baase.Achumaan Addisu Karrayyuu jedhanii moggaasan.
“Karrayyuun baayyee hawaasa ani jaaladhuudhaa, hawaasa jaalala beekuu, hawaasa kanaaf gumacha guddaa godhuuf tattaaffachaachuman jiraa.”
CD isaa ta qaraa Karrayyuun moggaasee ta dhumaa ammoo CIDHA jedhee kabajaa fi ulfinnaa, fi jaalala fuudha keessa jiru sirbe.
“Laga tokkoo waraabee,qori tokkotti yaamee,” jedhee sirbee fuudhaa fi ulfinna isaa faarse.
“Abbaa tahuun baayyee ulfaataa,jaalala maatiin kiyya naaf qabuu ilmo kiyya irratti beekee,gaahelii waa hedduu irraa sidaangessaa waan hedduuf ammoo akka ati qabsooftu sigodha.”
Fuudhaan maan jetta jennaan fuudhii yoo qeeroon itti misuu, “haaraa hora jedha warrii keenna,gaafa qeerroon fuudhu muka Harooressaa boroo dhaabaniif kophummaan kaleessaa raawwateeraa jechuu.”
Sirba baranaatii fi ka bara durii yoo walbira qabdu maan jetta jennaan:
“Dhalootii bara kamittuu ergaa qaba.siraba durii yo dhageeffattu albeemii isaa guutuu dhaamsa innii hawaasaa qabu dhageffatta,sirbaa Alii Birraa ykn Nuhuu Goobanaa TV argee hin binne ergaa isaanii dhagaheetan barbaadee bite. Dhaloonni ergaa isaani sirriitti dhaamuu qaba.”
Aartiin maal jetta jennaan:
“Anaaf aartiin jaalala,anaaf aartiin dinagdee,aartiin anaaf siyaasa,aartiin anaaf waan hunda.Haala kami keessaatuu yoo ilaaltu misaayila jabaa caala,aartiin baayyee humna qaba,sabnii aartii hin qamne sabaa hin tahuu,” jedha.
“Mullata keessan ufi keessatti hin dhaamsinaa aartii aafanai aadaa hawaasa keessani guddisaa.”
Ijoollee jalaa oli dhfutu ta aartiin guddachuu feetuun maan jetta jennaan:
"Dhaamsii guddaan ani qabu nu ispoonserallee dhabnee yeroo asi geennetti jiraa jabaadhaa,mullata keessan ufi keessatti hin dhaamsinaa."
Addisuu karrayyuu waan aartii Oromoo rakkisuutti jiru keessaa tokko COPY RIGHT,hujii weellisaa akkuma fedhan jalaa baayyisanii gurugruu ykn laaffisuutti mullataa jedha.
Akka kun hin taane hawaasii nama aartii jabeessuu qaba. “aadaa fi seenaa ufii guddisuuf aartii jabeessuu qabaa.”


text:
Dubbii fi Hojii Iimaana Diigan-Seensa-1
Kabajamtoota dubbistoota sammubani.com Assalamu aleykum wa rahmatullahi wa barakaatuh (nageenyi, rahmanni fi barakaan Rabbii isin irra haa jiraatu) Gara waggoota lamaaf waa’ee iimaana, Islaamaa fi tawhiida osoo ilaallu kuno as geenye. Alhamdulillah Rabbiil aalamiin. Sababa barreefama kanaatin iimaana keenya ijaarrachuu fi bareechisu akka jalqabne abdii qaba. Biqiltuu iimaanaa keenya kana guyyaa guyyaan beekumsaa fi hojiin kunuunsaa akka jirru abdi qaba. Akkuma wanta biqiltuu teenya tana jabeessuu fi guddisu beekuu fi hojii irra oolchuuf carraaqnu, wanta biqiltu tana balleessu beekuu fi irraa fageessuuf carraaqun nurraa eeggamaa miti ree? Hanga ammaatti wanta biqiltu iimaana dagaagsu fi jabeessu ilaalaa tureerra. Amma immoo wanta biqiltu iimaanaa balleessu ilaalla. Isin qophiidhaa?
Akkuma wanti iimaana jabeessu fi dagaagsu waggaa tokko fi ji’a 11 nurraa fudhate, wanti iimaana diigu kana qorachunis yeroo dheeraa nurraa fudhachuu akka danda’u hin dagatinaa. Ammaf kitaaba, “Nawaaqidul Iimaanil qawliyat wa amaliyyat” jedhuu irraa jalqabna.
Seensa
Dhugumatti, faarun hundi kan Rabbiiti. Isa faarsina, gargaarsaa fi araarama Isa kadhanna. Sharriwwan nafsee teenyaati fi badii hojiwwan keenyaa irraa Rabbiin tiikfamna. Nama Rabbiin qajeelche, kan isa jallisu hin jiru. nama Inni jallise kan isa qajeelchu hin jiru. Rabbii tokkicha shariika hin qabne malee haqaan gabbaramaan akka hin jirre ragaa nan baha. Ammas, Muhammad gabrichaa fi ergamaa Isaa ta’uu ragaa nan baha.
“Yaa warra amantan! Sodaa dhugaa Rabbiin sodaadhaa. Muslimoota taatanii malee hin du’inaa.” Suuratu Ali-Imraan 3:102
“Yaa namoota! Gooftaa keessan Kan lubbuu takka irraa isin uume, ishii (lubbuu takkatti san) irraa cimdii ishee uumee fi isaan lamaan irraas dhiirotaa fi dubartoota baay’ee facaase sodaadhaa. Rabbii ittiin wal kadhattanii fi firummaas [muruu] sodaadhaa. Dhugumatti, Rabbiin isin too’ataadha.” Suuratu An-Nisaa 4:1
“Yaa warra amantan! Rabbiin sodaadhaa; jecha sirrii dubbadhaa. Inni (Rabbiin) dalagaalee keessan isiniif tolcha, badiiwwan keessaniis isiniif araarama. Namni Rabbii fi Ergamaa Isaatiif ajajame, dhugumatti milkii guddaa milkaa’e jira.” Suuratu Al-Ahzaab 33:70-71
Itti fufuun…
Seensi kuni wanta armaan gadi of keessatti qabate:
Barbaachisummaa mata duree kanaati fi sababoota filannoo isaa
Barbaachisummaan mata-duree: “Dubbii fi hojii iimaana diigan” jedhu karaa adda addaatin ifa baha. Isaan keessaa:
1-Wanti iimaana diigu badii hundarra guddaa ta’eedha. Namni wantoota iimaana diigan keessaa tokko hojjate, amanti keessaa bahee jira. Wantoota iimaana diigan kanniin keessaa tokko jiraachu waliin iimaanni hin ta’u. (Iimaanaa fi wanti iimaana diigu bakka tokkotti waliin ta’uu hin danda’an.) Hojii gaarii hunda balleessa. Kanarratti dabalatee, Rabbiin nama wanta iimaana diigu irratti du’e hin araaramuuf. Kana irra, namni kuni ibidda Jahannam keessa zalaalamiif jiraata. Akkuma kitaaba Rabbii olta’aa keessatti dhufe:
“Dhugumatti, warroonni kafaranii fi kaafiroota ta’anii du’an, isaan keessaa namni tokko warqii dachii guutuun osoo ittiin of bituu [fedheyyuu] irraa hin fuudhamu. Isaan sun adabbii laallessaatu isaaniif jira. Isaaniif tumsitoonni hin jiran.” Suuratu Aali-Imraan 3:91
Kana jechuun, namoonni Nabiyyummaa Muhammad (SAW) mormanii fi Rabbii fi Ergamaa Isaatti kafaranii osoo jiranuu du’an, Guyyaa Qiyaamaa isaan keessaa namni tokko warqii dachii guutuu adabbii Rabbii jalaa nagaha of baasuuf osoo kennu danda’e, gonkumaa isarraa hin fuudhamu. Isaan suni, adabbii garmalee nama dhukkubsutu isaaniif jira. Adabbii Rabbii jalaa kan isaan baasu hin jiru.[1]
“Namni iimaanatti kafare, hojiin isaa jalaa badee jira. Inni Aakhiraatti warroota hoonga’an (kasaaran) irraa ta’a.” Suuratu al-Maa’ida 5:5
“Warroonni kafaran ibidda Jahannamtu isaaniif jira. Akka du’aniif [duuti] isaan irratti hin murteefamu. Adabbii ishii irraas homtu isaan irraa hin salphifamu. Akka kanatti akkaan kafaraa hunda jazaa kafallaaf.” Suuratu Faaxir 35:36
Dhugumatti, warroonni kafaranii fi karaa Rabbii irraa [namoota] dhoowwan, ergasii kaafiroota ta’anii du’an, Rabbiin gonkumaa isaaniif hin araaramu.” Suuratu Muhammad 47:34
Ibn Taymiyaan (rahimahullahu) dhimma kafarsiisuu fi bu’aalee achirraa dhalatuu yommuu dubbatu, wanta jedhe keessaa:
“Beeki, dhimmoonni kafarsiisuu fi fassaqsiisuu dhimmoota maqaalee fi murtiwwan keessaa kan waadaa fi sodaachisni ganda Aakhirah keessatti isaan wal qabatuudha. Akkasumas, ganda addunyaa keessatti jaalalummaa fi diinummaan, ajjeessu fi eegunii, fi kanneen biroo wal qabataniidha. Dhugumatti, Rabbiin subhaanahu Jannata mu’mintootaaf dirqama godhe, kaafiroota irratti immoo Jannata ni dhoowwe. Kuni yeroo fi bakka kamittuu murtiwwan wali galaa irraayyi.”[2] (Kafarsiisu jechuun inni kaafira jechuun irratti murteessudha. Fassaqsiisu jechuun inni faasiqa jechuun dubbachuu ykn irratti murteessudha.)
2-Balaa wantoota iimaana diigan kanniinii ilaallaan, isaan beeku fi gosoota isaanii baruun nurratti dirqama ta’a. Itti kufuu irraa of eeggachuuf karaan kaafirootaa ifatti mul’achuu qaba. Rabbiin azza wa jalla ni jedha:
“[Haqni akka mirkanaa’u] fi karaan yakkamtoota ifa ta’uuf akka kanatti keeyyattoota addeessina (ibsina).” Suuratu Al-An’aam 6:55
Bakka kanatti imaamu ibn Al-Qayyim ni jedha: “Rabbiin olta’aan kitaaba Isaa keessatti karaa mu’mintootaa bal’innaan, karaa yakkamtootaa (kaafirotaa fi namoota badii hojjatan) bal’innaan, dhuma mu’mintootaa bal’innaan, dhuma yakkamtoota bal’innaan ibsee jira. Warroonni Rabbiin, kitaaba Isaatii fi amantii Isaa beekan, karaa mu’mintoota bal’innaan beekanii jiru, karaa yakkamtootas bal’innaan beekanii jiru. Kanaafu, akkuma nama imala deemuuf karaan gahuumsa yaadetti isa geessu fi karaan wanta isa balleessutti isa geessu ifa ta’eef, karaaleen lamaan kunniin isaaniif ifa ta’anii jiru. Namoonni kunniin uumamtoota hunda caalaa beektota kan ta’aniidha, namootaaf faayda kan buusanii fi dhugaa ta’aniidha. Sababa kanaafi, hanga Guyyaa Qiyaamaa sahaabonni namoota isaan booda dhufan hunda caalan. Dhugumatti, isaan karaa jallinnaa, kufrii fi shirkii keessatti guddatan. Bal’innaan karaa kana ni beekan. Ergasii, Ergamaan Rabbii (Sallallahu aleyh wassallam) dhufuun dukkana cimaa keessaa gara ifa guututti isaan baase. Shirkii keessaa gara tawhiidaatti [isaan baase]. Kanaafu, hamma isa (tawhiida) argatanii fi hamma wanta keessa turanii ni beekan. Dhugumatti, wantoonni faallaadhaan ifa ta’u.
Dhama’iinsi kan uumamuu yommuu beekumsi karaalee lamaanii ykn isaan keessaa tokko dadhabaa ta’uudha. Akkuma Umar (radiyallahu anhu) jedhe: qabannoon Islaamaa tokkoon tokkoon kan diiggamu yommuu namni wallaalummaa (jaahiliyyah) hin beekne Islaama keessatti guddateedha.” Kuni beekumsa guutuu Umar (radiyallahu anhu) irraayyi. Namni karaa yakkamtoota hin beekne fi isaaf ifa hin taane, karaa isaanii garii karaa mu’mintoota akka ta’etti yaadun isaa hin oolu. Dhimmoota baay’ee ilaalchise akkuma ummata kana keessatti uumame…” (gabaabbinnaan, Fawaa’id fuula 101, 102, ilaali Al-Fataawaa 10/301, Ibn Taymiyah)
Barbaachisummaa mata duree kanaa sheykh Abdullah bin sheykh Muhammad bin Abdulwahhaab akkana jechuun ifa godha:
Osoo hin beekin akka itti hin kufneef dhimmoonni kunniin wantoota barbaachisoo mu’minni xiyyeefannoo itti kennu qabuudha. . Akkasumas, Islaamaa fi kufriin isaaf ifa akka ta’u, hanga dongongorri sirrii irraa isaaf adda bahuutti, kanaafu, diini Rabbii keessatti beekumsa ifaa irratti ta’utti [wantoota iimaana diigan xiyyeefannoo itti kennuu qaba.] Warra wallaalaa fi shakkaniin gowwoomu hin qabu. [Wallaaltoonni fi shakkitoonni] osoo lakkoofsan baay’ee ta’aniyyuu, Rabbiin biratti, Ergamaa Isaatii fi mu’mintoota biratti gatiin isaanii xiqqaadha.” (Ad-Duraru As-Sinniyatu fii ajuubati najdiyyati-8/118)
Guduunfaa
Wantoonni gurguddoon iimaana diiganii fi Islaama keessaa nama baasan kufrii fi shirkiidha. Kufrii fi shirkiin gosootaa fi dameewwan baay’ee qaba.
Namni tokko iimaanni isaa yoo jalaa diigamee fi Islaama keessaa bahe, du’aan dura yoo hin tawbatin, adabbii Jahannam keessa zalaalamiif jiraata. Kanaafu, wantoota iimaana diigan beekun garmalee garmalee barbaachisaadha.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Muyassar-61
[2] Majmuu’ al fatawaa-12/468
“Nawaaqidul Iimaani qawliyat wal amalayat” fuula 3-6, Abdulaziz bin Muhammad


text:
Somaaliilaand guyyaa itti walabummaa ishii argatee oggaa 25ffaa Roobii harraa kabajje. Addunyaan garuu biyyumaa ishiituu fudhachaa hin jiru, ammallee akkuma qaama Sumaaliyaa taatetti ishii beeka.
Namaa saanii, gaalli, harroonni, leenci odoo hin hafin, hunduu haalluu alaabaa Somaaliilaand (magariisa, adii fi diimaa) uffataniiru. Hunddi isaanii hiriira fi agarsiisa kabaja ayyaana oggaa 25ffa Somaaliilaand Repuublikii Somaaliyaa irraa itti cittee, walabummaa ishii labsite irratti argamuf qophaahan.
Mohaammad Ahimaad, daayireektara ol-aanaa dhabbata harggessatti argamuu ‘ Somaliland Non State Actors Forum’ jedhamuuti. Akkuma jiraatoota Somaaliilaand kaanii innis jechaa Labsii Ofii ( self-declared) jedhu, jecha namoonni walabummaa biyya isaanii adduynaa biratti fudhatama akka hin arganne ibsuudha fayyadaman hin jaalatu.
Walitti bu'iinsa biyyatti keessaati oggaa sadii ture booda bara 1991 Somaaliiland Somaaliyaa irraa citte, Somaaliyaan walabummaa biyyatti mirkaaneessuu baattus, akka naanoo tokkotti ofbulchuu isaanii garu dhoowwu hin dandeenye. Amma Somaaliilaand mootummaa fi waraana maataa ishii qabdi, qarshii adda ta'e han offi qabdi. Paaspoortii ofiis akkasuma. Garuu biyyaa beekamtii hin arganne waan taatef, paaspoortii biyyichaatiin fayyadamanii deddeemuun rakkinaa bayyee qaba jedhan. Akkasis ta’ee, hoo biyyootya kibba ishitti jiraaniin walitti laalan Somaaliiland amma tokko nagaaa qabdii.
Proofeeseriin Yunversiitii Minisootaa , Abdii Samataar garuu Haawaasnni Addunyaa Somaaliiilaand bekkamitti dhowwachuun isaa sababa amansiisaa qaba jedha. Abdiin dabalees, biyyattiin waan argatte jiraatus, ammas rakkina baayyee keessa jirachuu, “ Puntilaand wajjin daaangaa irratti walii galaa hin jiran, lammiwwaan biyyattii hojii dhabuudhan rakkachaa jiran. Namnii baayyeen goodaansa seeraan alaa fi sodaachiisaa karaa garba Medetiraaniyaan godhamuutti seenuudhan dararamaa jiran," jechuudan tarreessa.
Amma bara 1960tti Somaaliyaan gabroomsota Ingliiziiti fi Xaaliyaanitin lamatti hiramuun ishii hin yaadatama. 1960 oggaa gabrummaa jalaa bahanii tokkooman. Walii galteen tokkumaa isaanii garu walitti bui'nsa bara 1988tiin cabe.


text:
Ayyaanni Irreechaa Hora Finfinnee duudhaasaa eeggatee haala tokkummaafi waliin jireenyaa Itiyoohiyaanotaa cimsuun akka kabajamu kan nu gargaare uumaa keenya nan galateeffadha.
Qaamota Kabaji Ayyaana Irreechaa Hora Finfinnee milkaa’ee akka xumuramu taasisan galateeffachuun barbaada.
Ayyaanni Irreechaa duudhaasaa eegee dhaloota dhalootatti akka darbu kan taasiftan, har’as dammaginaan akka kabajamu qooda guddaa kan baatanabbootii Gadaafi Haadholii Siinqee galatoomaa jechuun barbaada.
Ayyaanicha kan miidhagsitan Qeerroofi Qarree uffata aadaan faayamtanii maalummaa Irreechaa beeksisuurra darbitanii tokko tokko eeguudhaan nagaaf dhaabattanii gumaacha taasiftaniif galatoomaan jedha.
Jiraattonni magaalaa Finfinnee hundi waan qabdaniin keessummoota keessan kabajaan simattanii keessummeessuudhaan jaalala agarsiiftaniif maqaa koofi maqaa mootummaa naannoo Oromiyaatiin galatan isiniif dhiheessa.
Hunda caalaa aduufi qorra osoo hin jedhiin nageenya ummataaf jecha dhamaatanii ayyaanichi nagaan akka xumuramu kan taasiftan qaamoleen nageenyaa Federaalaa, Oromiyaafi bulchiinsa magaalaa Finfinnee galatan isiniif qaba.
Dhaabbileen miidiyaa biyya keessaafi biyya alaa kabajni ayyaana Irreechaa tuurizimii akka hawatu hawaasa addunyaaf kan beeksiftan galatoomaan jedha.
Xumurarratti, Irreechi magaalaa Bishooftuu Hora Harsadeetti guyyaa boruu kabajamu akkuma Hora Finfinnee duudhaasaa eegee nagaan akka kabajamu hawaasni hundi ga’eesaa akka ba’u ergaa dabarsaa ammas irra deebi’uudhaan ayyaana gaariin isiniif hawwa.
Ayyaana Gaarii
Shimallis Abdiisaa, pirezidaantii mootummaa naannoo Oromiyaa
Fulbaana 21,2015
Finfinnee


text:
Lolli Itoophiyaa fi Ertiraan daagga irratti godhan erga xumuramee ogoota 16 booda daangaa biyyoota lamaanii, nannoo Tsooronaa jedhamutti sambata kaleessa dhukaasni dhagahamuu fi lolli jiraachuu isaa gabaafamaa jira. Ammaaf biyyoonni lamaanuu quba walitti qabaa jiran. Karaa Eertiraatiin dubbii kana qulquleeffachuudhaa yaaliin goone milkaahuu baatus, ibssi mootumman Eertiraa kaleessa baase ; " Mootummaan TPLF harra jechuun Sanbata Amajjii 12 bara 2016, karaa Adda Tsoronaatin Eertiraa irratti haleellaa baneera. Sababni haleellaa kana itti bananis ta'e bu'an isaan barbaadan ammaaf ifa miti. Mootummaan Eertiraa dhimma kana iratti ibsa dabalata akka kennu beeksisna" jedha.
Itti gaafatamaan dhimma kominikeeshinii Itoophiyaa obboo Getaachoo Raddaa garuu " Han dubbii kakaase Eertiraadha, humnni keenyaa deebii kenuutu irra ture" jedha. Obboo Getachoon dabalees “Mootumman Asmaaraa jiru, humna waraanaa keenyaratti hubaatii geechisuu erga yaalere booda, humni waraanaa Itoophiyaas tarkaanfii barbaachisu fudhachuusa gaafii fi deebii Heenook Samaagzabeer wajjin godhee irratti himeera.
Obboo Getachew Radaa sababnni Eeriraan dubbii kaasteef gabaasnni dhitta mirga dhala namaa mootumman Eertiraa lammiiwwan biyyichaa iratti geechiisaa jiru Mootummota Gamtoomanitti, komishiniin mirga dhala namaatin dhiheenya kana waan baheef, addunyaan akka san dagatee kanatti gurra qabuufi jedha.
Jiraattonni nanoo Tsoorona gama isaanitin dhukaasaa meeshaa waraanaa gurguddaa dhagahuu isaanifii dangaa Itoophiyaa gara Kaabaatti sochii loltootaa meeshaa jajjabaa hidhatanii arguu isaanii midiiyaawaan biyyaa keessaa fi biyya alaatti himaan.
Lola Itoophiyaa fi Ertiraan bara 1998 jalqabee gara oggaq lamaa olii godhamee irratti namni kuma 70 dhummuutu tilmaamama. Ergasii as Biyyootnni Ollaa ta’an lamaan walitti dhufeenya gaarii hin qaban.


text:
Afaan
- Kanaslaali 👉 qooqa
Afaan meeshaa ilmi namaa ittiin walii galuudha. Afaan qaama afaanii ykn harka fayyadamuun dubbachuun ykn mallattoon karaa itti wal-qunnamaniidha. Namni tokko jaalalaa fi jibba, gaddaa fi gammachuu, beekkumsaa fi wallaala, gaaffi fi deeboi, ilaalchaa fi yaada isaa namoota biroof ibsuuf afaan ni tajaajiila.
Ulaagaalee sabni tokko ittiin beekkamu inni guddaan afaan isaati. Afaan aadaa fi duudhaa sabaa ni calaqqisa. Itoophiyaa keessa afaanota 86 kan galmaawantu jira. Addunyaarra immoo tilmaamaan afaanota 5,000 - 7,000tu jira.
Guddinni afaan saba tokkoo guddina hawaasa isaa waliin deema. Kana jechuun, bal'inniifi dagaaginni afaan tokkoo guddina qabeenyaafi aadaa jechuun, bal'inniifi dagaaginni afaan tokkoo guddina qabeenyaafi aadaa saba sanaa waliin walqabata jechuudha. Qabeenyiifi aadaan saba tokkoo yoo guddachaa deeme, isaan dabalaman kana moggaasuun barbaachisaa ta’a. Kun ammoo, guddina afaan saba sanaatiif karaa bana. Kanaafi guddinni hawaasaafi afaanii walqunnamtii qaba kan jedhamuufis.
Amaloota afaaniiEdit
Amaloota afaan hunduu waliin qaban kan armaan gadiiti.
- Afaan hunduu barumsaan argama.
- Afaan hunduu seera mataa isaa qaba.
- Afaan hunduu guutuudha.
- Afaan ni dhalata, du'uus ni danda'a.
- Afaan guutuma guututti kan mataa ofii danda'ee mit, ni liqeeffata.
- Afaan ni jijjiirama.
- Afaan hundu walqixa waa ibsuu danda'u.
- Afaan qabatamaa miti.
- Afaan mallattoodha.
Faayidaa afaaniiEdit
-Yaada wal jijjiiruuf
-Waliigalle ilmoof
- Waa'ee sababa himachuuf
-Gaaffii gaafachuuf
-Deebii argachuuf
-Walii galuuf
-Waliin falmuuf
-Yaada waliigaluuf


text:
Godinaa Wallagga Bahaa, aanaa Limmuu, magaalaa Galiilaa keessatti Roobii fi Kamisa dabre hiriira daragaggoonni geggeessuu isaanii dargaggoonni fi itti gaafatamaan Waajira dargaggootaa aanichaa VOAf ibsanii jiran. “Hidhamtoonni siyaasaa Oromoo haa hiikaman, hidhattoonni dhiiga uummata Oromoo dhangaasan seera duratti haa dhihaatan, qoramaanni COC jedhame nu irraa haa dhaabatu!” dhaadannoolee jedhanii fi kanneen biroo hedduu ol kaasanii dhaadachuu fi sirbuu isaanii dubbatan – barattoonnii fi itti-gaafatamaan waajira dargaggootaa aanichaa – Obbo Darajjee Gonfaa.
Barattoonni akka jedhanitti, Kamisa gara boodaa irra barattoonni hagi tokko konkolaataa Naqamte irraa magaalattii gala jirutti yaabbachuudhaan, alaabaa ofii hodhatan alaabaa ABO fakkaatu ol kaasanii qabachuudhaan dhaadannoo isaanii itti fufan. Achii booda, ppolisoonni idileen aanichaa hiriiricha bittimsuuf ol qabanii dhukaasan. “Yeroo sana barattoonni dhagaa darbachuudhaan poolisii fi namoota nagaa ka biroo madeessan” – jedhu – Obbo Darajjeen. Kanneen gochaa yakkaatti shakkaman barattoonni halkan tokkoof hidhamuu isaanii fi Sanbata gad lakkisamuus dubbatanii jiran. Gabaasaa guutuu dhaggeeffadhaa.


text:
Itti aanaan Pirezidaantii Naannoo Amaaraa haaraan muudama isaanii irratti maal jedhu?
Dr Faantaa Maandafiroo yuunvarsiitii Finfinneetti barsiisaa fi qorataa yoo tahan naannoo Amaaraattis Hojii Gaggeessaa Olaanaa yaa'ii gorsitootaa tahuun tajaajilaa turan.
Kaleessa ammoo mana maree naannoo Amaaraan itti aanaa pirezidaantii tahuun muudamaniiru. Muudama isaanii boodas BBC waliin dhimma muudama isaanii irartti gaffiif deebii taasisaniiru.
Gumaacha akkamiin taasisa jettaniiti muudamicha kan fudhattan?
Dr Faantaa: Waan baay'ee gumaacha jedheen yaada. Sirna siyaasaa Itoophiyaa keessatti walakkaa jaarraa tokkoo kan tahuuf qonnaan bultootni Itoophiyaa giphii isaanii keessaa akkasumas haadholiin sabbata isaanii irraa hiikanii barsiisan hayyootaan dhiibamaa turaniiru. Mudannoo ture irraa ka'uun.
Kun ammoo imala keenya rakkoo keessa galcheera. Kanaaf ani akka dhuunfaakootti kana booda siyaasa Itoophiyaa ala taa;'ee qeequu qofaan sirreessuun danda'ama jedhee hin yaadu.
Keessa gallee namoota siyaasaa dabalatee gargaaruun jijjiiruun ni danda'ama jedheen amana jedhan.
Barnoonnis koos jalqaba bulchiinsa uummataa, digirii 2ffaas 'local and regional development' kan jedhuun xumure. Digirii 3ffaas qorannoo misoomaa [ developmental studies] kan jedhuun xumure. Muuxannoon barsiisummaa, qorannoowwaniifi kaan keessatti dabarse hojiikoo ammaa waliin walitti hidhaminsa waan qabuuf waan guddaan gumaacha amantaa jedhun qaba.
Nama siytaasaa tahuufi ogummaa barnootaan tajaajiluun garaagarummaa qaba namoota jedhaniif maal jettu?
Dr Faantaa፡ Ani kaniin dhufe ogummaan baradheen tajaajiluufidha. Aango siyaasaa fudhachuuf qofa miti.
Rakkoowwan bu'uuraa siyaasa Itoophiyaa fi naannoo Amaaraa mudatan duubatti deebinee yoo ilaalle tajaajilli uummataa quubsaa tahe dhibamuu isaati.
Kana deeggaruuf ammoo namootni siyaasaa qofaa isaanii tahuun miti. Namoota ogummaa kanaan baratan qabaachuun barbaachisaadha.
Nama siyaasaa tahuufi ogummaa [acadamician] tahuun garaagara. Garuu nama barnootasaan tajaajilu tahuu jechuun siyaasa hin beeku jechuu miti.
Jireenyi keenyas hawwaasuma kana keessa waan taheef nama akka keenyaa ogummaa kanaa fi saayinsii siyaasaa barate dhiisii namni ogummicha irraa fagoo jiru iyyuu ejjennoo siyaasaa mataa isaa ni qabaata. Garaagarummaan isaa aangoo siyaasaa of harkaa qabaachuufi dhiisuu tahuu mala.
Ani ammoo saayinsii siyaasaas baradheera waan taheef siyaasa jechuun maal jechuu akka tahe sirriittan beekan.
Muudama gaggeeffame irratti miseensotni mana maree mormii qaban kaasaniiru. Naannicha irraa ka'uun gara federaalaatti namootni fudhatamuun naannicha dadhabsiisuudha jechuun kan kaasan jiru. Ilaalchi akka dhuunfaatti qabdan maali?
Dr Faantaa፡ Waan nama sodaachisu natti hin mul'anne. Obbolootni keenya gara federaalaa deeman kanneen asitti dhalatanii asumatti uummata isaanii tajaajilaa kanneen turanidha.
Gara biyyaalessaa deeman jechuun siyaasa naannoo kanaa gonkumaa dagatanii deemu jechuu miti.
Siyaasni naannoo kan biyaalessaa keessatti bakka bu'insa akka qabaatu fi faayidaawwan siyaasaa, dinagdee fi hawwasummaa akka jiraatu taasisuudha.
Nuyi ammoo namoota samii irraa dhufne miti. Ammas namoota lama qofatu Finfinnee irraa dhufe. Kanaaf rakkoo tahee natti hin mul'anne.
Namoota yaada isaanii kennanis hammina ykn ilaalcha hamaa biraanidha jedhee maqaa balleessuu hin barbaadu. Siyaasni biyya kanaa fuulduratti akka deemu yoo barbaadames maqa balleessii akkasii keessaa bahuu qabna.
Dr Faantaan gaaffi fi rakkina uummatni naannchaa kaasaa ture deebisuuf jalqaba hunduma isaa miira tasgabbiin akka ilaalnii fi mariin bifa uummata naannchaa fayyaduun akka hojjetanis himaniiru.
Hojjettoota mootummaa jajjabeessuub kaka'umsaan damee hundumaan uummata isaanii akka tajaajilan gochuuf akka hojjetanis himaniiru.


text:
Naannoo Benishaangul Gumuz, Godina Matakkal keessatti, riphxe loltoota mootummaan “ABO Shanee” jedhee waamuu fi humnoota biroo deggeruutiin namoonni shakkamanii waggoota muraasaa fi baatiiwwaniif hidhamanii turan wabiin gad-dhiifamuu isaanii kanneen gad-dhiifaman sana keessaa hagi tokko dubbatan.
Namootni ammallee mana hidhaa keessatti hafan akka jiran immoo maatii keessaa dubbatan.
Itti gaafatamaan sab-quunnamtii, Waajira Abbaa Alangaa Waliigalaa Federaalaa Obbo Awwal Sulxaan, namootni gocha yakkaan shakkaman hedduun mana hidhaa naannoo Benishaangul Gumuz keessaa mirga wabiidhaan hiikamuu dubbatanii, warri hin hiikamne, yakka mirga wabii hin kennisiisneen waan shakkamaniif hafan jedhan.
Dhimma kana ilaalchisee hooggantoota Komaand Poostii godinaa Matakkal irraa ibsa odeeffannoo dabalataa argachuuf yaaliin goone hin milkoofne. Gabaasaa guutuu caqasaa.


text:
Ajajaan humna addaa Beenishaangul Gumuz duraaniifi namoonni sadi 'qaamolee hin beekamneen' ajjeefaman
Ajajaan poolisii humna addaa Beenishaangul Gumuz duraanii dabalatee namoonni sadi hojiif imalarra osoo jiranuu qaamoota hinbeekamneen ajjeefamuu qondaaltoonni naannichaa BBC'f mirkaneessan.
Ajajaan humna addaa naannichaa duraanii Obbo Farada Boojjii namoota biraa waliin hojiif gara Godina Kamaashii, aaanaa Sadaal wayita imalaa turaniitti guyyaa Roobii ajjeeffamuu himan.
Komishinarri Ittaanaa Poolisii Naannoo Beenishaangul Gumuz Misgaanaa Injifataa BBC'tti akka himaniitti, ajajaan duraanii Farada Boojii hanga dhiheenya aangoorraa kaafamaniitti waggoota dheeraaf ajajaa humna addaa naannichaa ta'uun hojjatanii turan.
Ajajaa duraanii kana waliin namoonni sadii kan ajjeefaman yoo ta'u, kanneen ajjeefaman keessaa tokko qondaala paartii biyya bulchu Badhaadhinaa yoo ta'an, tokko ammoo konkolaachisaa isaanii turan jedhan.
Hanga ammaattis shakkii malee qaamni ajjeechaa kan raawwate eenyu akka ta'an akka hinbeekamne himuun, kana adda baasuuf qorannoon atattamaan kan gaggeeffamu ta'uu dubbatan.
Ajajaan duraanii kunis haaluma nageenyaatiin walqabatee hojii motummaatiif osoo deemaa turanuu daandiirratti qaamoolee hanga ammaatti adda hinbaaneen ajjeeffamuu himan qondaalli mootummaa kun.
''Taatee kanaan ajajaa Farada dabalatee namoonni sadii battalumatti yoo ajjeefaman, tokko lubbuun bahee, tokko ammoo eessa buuteensaa hinbaramne,'' jedhan.
Namoota ajjeefaman kanneenis guyyaa Kamisaa sirni awwalcha isaanii raawwatamuufi dhimmicha qorachuuf garee bobbaasuuf akka jiran Komishinarri Ittaanaa Poolisiin Naannoo Beenishaangul Gumuz Misigaanaa BBCtti himan.
Naannoo Beenishaangul Gumuz keessatti haleellaa yeroo garagaraatti taasifamuun lubbuun namoota baay'ee yoo darbu, kaan immoo miidhamaaf saaxilamuu yeroo garaagaraatti gabaafamaa ture.
Haleellaa naannichatti raawwatuun du’aa fi miidhama qaamaan dabalataan, namootni kumaatamaan lakkaa’aman qe’eerraa buqqa’aniiru.
Qondaaloti naannichaa warreen haleellaa irra deddeebiin dhaqqabsiisan, ’’finciltoota, ergamtoota TPLF fi ABO-shanee waliin hojjetu,’’ jechuun yeroo garagaraatti ibsaniiru.
Haatahu malee haleellaa kanaaf qaamni achii as bahee ifatti itti gaafatamummaa fudhate hin jiru.


text:
Sadaasa 30,2016
Mormiin guddaa mooraa Jimmaa Yuunibarsiitiitti erga finiinee asitti sabboontotni ilmaan Oromoo haala akkaan ulafaataa keessatti dararaa
hammaataa mana hidhaa Xoollay keessatti irra dhaqqabaa jira.Gama biraan barattoota hedduu torbee darbe humna Command Post n qabaman
eessa buutee isaani hamma ammaa hin baramin ka jiru yoo ta’u.Barattoota hafani doorsisuun hidhannoo guutuun keessa socho’anii
hidhuun akkan gadi jabaatee jira.
Odu biraan Wallagaa Yuunibarsiitii keessatti barattootni humna hidhannoon socho’u dura dhaabbatanii erga mormii dhageessisanii asitti haalli sochii achi keessa Oromoo yoo taatee qofaaf hanga reebamuuf ukkanfamuu waan na m geessisuuf yaaddeessaadhaa jedhu
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...
Sadaasa 29,2016 Warraaksi biyyoolessaa mooraa yuunversiitii wallaggaa keessatti hidda gadi jabeeffachuun gootowwan qeerroo mooraa yuunversiitii wallaggaatiin finiinuu itti fufee jira.
Mooraan Yuunversiitii Wallaggaas hoomaa federaalaan dhuunffatamuun baratoonni jumlaan reebamuu fi hidhamaa akka jiran beekamee jira.
Humni federaalaas sadaasa 29 halkan keessaa naannoo sa,a 7:30 irratti baratoota moorichaa kanneen damee fb baratan doormii itti cabsuudhaan reebicha humnaan olii baratoota moorichaa irratti raawwachaa bulee jira.
Reebicha humni federaalaa baratoota moorichaa irratti gara laafina tokko malee raawwachaa bule kanaanis baratoonni moorichaa heeddumminaan miidhamanii akka jiran beekamee jira.
Diddaa mooraa yuunversiitii wallaggaa keessatti finiinaa jiru kanaan wal qabatees baratoonni moorichaa sababii oromoo ta,an duwwaaf mooricha keessaa heeddumminaan butamanii achi buuteen isaanii dhabamaa akka jiru maddeen keenya qeerroo mooraa yuunversiitii wallaggaa irraa nuqaqqaban ifa godhanii jiru Warraaksi mooraa yuunversiitii wallaggaa keessatti dhohee kunis magaalaa naqamtee keessatti no baballata sodaa jedhuun mootummaan garboonffataan wayyaanee sadaasa 30/11/2016 guutummaa yuunversiitii wallaggaa fi naannoo ishee irratti humna federaalaa jumlaan dabaluun baratootaa fi uummata naannoo sanaa doorsisaa akka jiru bira ga,amee jira.
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...
Sadaasa28,2016
Humni waraana Wayyaanee dararaa uummatarraan gahuu itti fufuun barattoota 300 siqan mooraa Jimmaa qofarraa ukkaamsee jiraachuu yeroo gara yerootti gabaasi garaagaraa ifa taasisaa jira.Haaluma kanaan barattoota Mooraa guddicharraa mormii Mooraa keessatti dhoheen wal qabsiisanii qabaman Mooraa hiraarsaa Xoollaay keessatti dararamaa kan jiran yoo ta’u hiriyyoonniif maatiin firoonni akka hin argineef dhorkamaa jiraachuu akkasuma haala ukkaansaa isaaniirraan wal qabatee lubbuun jiraachuun isaaniillee shakkii guddaa keessa nu seensisaa jira jechuun Maatiif hiriyoonni sanboontotaa qulqulluummaan sababa Oromoo ta’ani kunneen dubaata jiran.
Haala kana keessatti hojiiwwan maatii hidhamtootaaf hidhamaa dhoksuu kun bakkeewwan hedduutti mul’achaa kan jiru yoo ta’u haalli kun Ilmaan Oromoo ija Hawwaasaa ta’an dhoksanii ajjeesuuf akka haala mijeessu barameera.
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...


text:
Addi Bilisummaa Uummata Tigraay biiyya ani hin bulchiine diigamuu qabdi jedha kan jedhan itti aanaa prezidaantii bulchiinsa naannoo uummattoota Itiyoophyaa gana Kibbaa obbo RistuuYirdaaw yeroo waggoota dheeraan biyyatti bulchaa turees dinagdee, siyaasaa fi hawaasummaa biyyatti irratti miidhaa hedduu geesisaa ture ture jedha.
Prezidaantiin bulchiinsa naannoo Sidaamaa Obbo Taaddasaa Laaddaam gama isaanii abdii kan kutatee kan ittiin jedhan ABUTraayyaa ittisa biyyaa irratti haleellaa geesisuun biyya diiguuf yaalii ifatti ta'e jechuu isaanii Yonaataan Zabdiwoos gabaasee jira.


text:
Wayyoo Nan Badee!!
Namicha tokkotu ture. Kutaa USA magaalaa Filoriidaa jiraata. Tilmaamaan umuriin isaa nama guddaadha. Umuriin isaa nama guddaa haa ta’u iyyu malee, gaa’ela hin dhaabbanne. Guyyaa tokko biyya Oromiyaatti galee fudhuuf murteeffate. Erga murteeffatee booda tikkeettii isaa kutatee xiyyaara koree fuudhaaf gara biyyaatti qajeele.
Akkuma biyya ga’een shamarree umuriin ishee 20 hin caalle tokko ilaallate. Akka fuudhuuf ishee barbaadus itti himnaan; silaa nama biyya alaa irraa dhufe namni didu hin jiru waan ta’eef, isheenis tole jette. Battaluma kana cidha godhatanii wal fuudhan. Namichis baatii tokko erga ishee waliin dabarsee gara Filoriidaatti deebiye.
Magaalaa Filoriidaatti erga deebiyee booda akka isheen gara isaa dhuftuuf wanta gochuu qabu hunda gochuu eegale. Dhimma isaa kana ilaalanii mootummaan Amerikaas haadha mana isaaf ‘Visa’ erganiif. Akkuma Visan ishee dhufeen, abbaan manaas tikkeetti kuteefii akka isheen dhuftu godhe. Mucayyoonis xiyyaara ishee kortee nagaan Abbaa manaa ishee bira geesse. Waliin jireenya jalqaban.
Otuma waliin jiraatanii baati muraasa booda akkuma lafa barteen mucayyoon abbaa manaa ishee dhiistee dargaggeessa tokkotti galte. Abbaan manaa ishee kunis wanta ta’e dhaga’ee baayy’ee aaree ishee deebifachuuf yoo yaalus, hin milkoofne. “Umuriin keenya waliin hin deemu; kanaaf ani si waliin jiraachuu hin danda’u” waan jetteef wal dhiisan. Kanaa booda namichi baayy’ee waan gaddeef, erga wal hiikanii booda ammas biyya galee fuudhuu murteeffate.
Ammas tikkeettii isaa kutatee gara biyyaatti imaale. Akkuma biyya ga’een ammas shamarree umuriin ishee xiqqoo tokko argatee waliin cidha godhatan. Jiila kana duraa waan qabuuf ulfeessee deemuu murteeffate. Baatii lamaaf wallakkaa erga ishee waliin turee booda ulfaa’uu ishee mirkaneeffatee gara Filoriidaatti deebiye. Mucayyoon silayyu isatti heerumte osoo hin taane, maqaa ‘Amerikaa’ jedhutti waan heerumteef, akkuma inni luka isaa xiyyaara keessa galfateen ulfa sana of irraa baaste.
Erga inni Filoriidaatti deebiyee baatii tokkoon booda akka ulfi ishee irraa ba’e itti himte. Dhukubni busaa na qabee jennaan qoricha isaa yeroon liqimsu ulfa narraa baase jettee abbaa manaa ishee amansiisuu yaalte. Innis otuma garaan isaa gadduu “tole!” jedhee akka isheen isa bira dhuftuuf wanta gochuu qabu gochuu eegale. Dhimmi ishee kunis dafee raawwatee nagaan gara Filoriidaa dhuftee waliin jireenya eegalan. Haa ta’u malee, isheen kunis otuu hin turiin dargaggeessa bartee manaa baatee badde. Namichi yeroo kana gadda guddaan waan itti dhaga’ameef abdii kutate. Kanaa boodas akka biyya galee hin fuune ni kakate.
Kanuma gidduutti mucaan dargaggeessi tokko mana bunaatti namicha kana argee “yoom biyya galtee fuuta” jedhee gaafata. Namichis “lakki anoo kanaa booda biyya galee hin fuudhu” jedhee mucaa dargaggeessa sanaaf deebisa. Kanumaan mucaan dargaggeessi kun baayy’ee aaree “Maali dabaree koo irra geessee biyyaa fiduu dhiistaa?” Jedhe fuula aariin namichatti dubbate. Umm mucaan yoo jaarsichi sadeeffaa biyya galee fuudhe yeroo inni fidu jalaa fudhachuuf dabaree eeggachaa jira. Kana nu haa baraaru!


text:
Dhimmaa haalaa qilleensaa irratti jilli addaa Prezidaantii Yunaayitid Isteets Joon keerii yemoo dhiheenyaa kana biyyaa Jaappan daawwatan , Tattaafii waa’ee jijjirama qilleensaa biyyoottan lamman irratti maryataniiru.
Yunaayitid isteets gazii gubataa nageenyaa naannoo miidhuu biyyootan qilleensa irratti gad lakkisan keessaa Chaayinaatti aantee lammaffaa irra jirti . Jaappan sadaffaa dha.
Jaappan waggoottan 30 dhufan keessatti karoorrawan hedduu bakkaan gahuudhaaf murteesiteetti.
"Jaappan murtoowan cimaa irra geesseetti. Waggoottan kudhanan dhufan keessatti gaazii nageenyaa qilleensa naannoo midhan dhibeentaa 45,46, amma 50 ti hirdhisuudhaaf itti gala lafa keeyyateetti. Kunis qaama karoo isaa baraa 2050 ti zeeroo ti gad buusuu ti," jedhan joon keerii.
Waa’ee enerjii haaronfamaa, waa’ee qilleensii gubataan warshaalee keessaa bahu akkaa qileensa keessatii infacaane gochuu, waa’ee kaarboonii warshaalee keessaa bahan hanqisuu irratii beekumsa haaraa maddisiisuuf Yunaayitid isteets fi Jaappan wajjin hojachuudhaaf walii galtee ol guddisaniiru.
Biyyoottan lammaan bara 2021 kaassee jarmiyaaleen umna kasalaatiin socho’an akka gargarsaa mootummaa hin argganne murteesaniiru.
Tattaafii biyyoottan guddachaa jiran, eegumsa haalaa qilleensaatif taasisaa jiran deggeruudhaaf biyyoottan dureeyiin waggaatti qarshii doolaara Biiliyoona 100 gumachuudhaaf murtoo taasisan keessaatti biyyoottan lamman qooda isaanii hin gumaachu.
Bar kurneen kun tarkaanfii dhimma qilleensaa ilaachisee fudhatamuu qabu irratti isa murteessaa akka ta’e Yunaayitid isteets fi Jaappan walii galaniiru.
Jilli addaa yunaayitid isteets joon keerii maqaa uummataa Amerikaatiin ministeeraa eegumsa naannoo Jaappaan Shinjiro Koizumi galateeffataniiru
"Jabeenyaa waltii dhufeenyaa yunaayitid isteets fi jaappan gidduu jiru irratti galataa guddaa isniif qabna. Tattaafii rakkina haalaa qilleensaa irratti taasifamaa jiruuf gargaarsaa keessaniif baayee isin galateeffanna," jedhan joon keerii.


text:
Caamsaa 13/2014(TOI) – Konfireensiin Qorannoofi Qo’annoo Turiizimii biyyaalessaa 10ffaan Magaalaa Samaraatti gaggeeffamuu eegale.
Konfirensichi Waliin ta’iinsa Inistiitiyuutii leenjii Turiizimii Itoophiyaa, Biiroo Aadaafii Turizimii Naannoo Affaariifii Yuuniversiitii Samaraatu waliin qopheesse.
Kaayyoon isaas Qabeenya Turiizimii naanicha jiran beeksisuun,sababii weerara Covid-19, waraanaafi kanneen biroon qorree kan ture damee Turizimii naannichaa dadammaqsuufi jedhameera.
Waltajjii kana irratti Waraqaan qo’annoo dhimma Turiizimii naannichaa kan dhiyaatu yoo ta’u aanga’oonni olaanoo mootummaa Federaalaafi Naannoo Affaaris argamuu isaanii himamee jira.


text:
TENDER
Clarification Request #1
BEEKSISA
Waajjirri keenya gita hojii armaan gaditti eerame irratti humna namaa dorgomsiisee Waajjira Olaanaatti qacaruu barbaada. Kanaaf namootni ulaagaa dorgommiif kaa’ame guuttan hundi guyyaa eerame keessatti bakka eerametti galmaa’uu kan dandeessan ta’uu isin beeksisna.
Namootni yoo xinnaate ulaagaa armaan olitti eerame guuttan hanga guyyaa 26/09/2013 sa’a hojiitti ragaa barumsaa, muuxannoo hojii fi kan biroo oriijinaalaa fi koppii kan hin deebine qabachuudhaan qaamaan argamtanii galmaa’uu kan dandeessan ta’uu isin beeksisna.
Bakki Galmee:- Waldaa Aksiyoona Ijaarsa Walaabuu Waajjira Olaanaa Magaalaa Finfinnee bakka addaa Labuu Mana Muuziqaa ; Baankii Daldala Itiyoophiyaa (Dame Eertuu Labuu fuuldura) gamoo jirru irra ta’ee darbii 5ffaa dha.
Hubachiisa: - Afaan Oromoo sirriitti dubbachuu, dubbisuu fi barreessuun dirqama.
Rapidiously orchestrate one-to-one imperatives with covalent core competencies. Compellingly procrastinate excellent e-commerce whereas principle-centered expertise. Progressively brand compelling architectures before optimal ideas. Dynamically evisculate high-payoff leadership and leading-edge customer service. Dynamically parallel task enabled materials whereas value-added markets.


text:
Oromiyaa
-
Odeeyfannoo
Faawundeeshiniin Dubartoota Rufeydaa Barattoota 168 sadarkaa Dippilomaan Eebbisise
Faawundeeshiniin Dubartoota Rufeydaa barattoota 168 kanneen damee barnoota “Islamic study” jedhuun waggaa lamaaf barsiisaa ture, sadarkaa dippilomaan eebbisiise. Sagantaan eebbaa…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Yaa’iin idilee Majlisa Godina Arsii milkiin goolabame
Yaa’iin idilee 4ffaan majlisa godina Arsii guyyaa lamaaf Fulbaana 15-16/2014 geggeeffamaa ture milkiin goolabamuu gabaafame. Sagantaa kana irratti perezdaantii Majlisa…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Ijaarsa Koolleejjii Islaamaa Jimmaatiif Dhagaan Bu’uuraa Kaayame
Ijaarsa Koolleejjii Islaamaa godina Jimmaa magaalaa Jimmaatti ijaaraamuuf, guyyaa kaleessaa iddoo hoggantoonni mana marii Dhiimmoota Islaamaa Itoophiyaa fi Naannoo Oromiyaa…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo Biyyaa
Munshiid Haaj Aloo Kabiir Umar gama ganda Aakiraatti godaanan
INNAA LILLAAHI WA INNAA ILEYHI RAAJI’UUN Munshiid Haaj Aloo Kabiir Umar dhukkubii yeroo dheeraa irra tureen gama fuula RABBII deemuun…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Markazni Fath kan magaalaa Gimbii Marsaa 5ffaaf Barattoota 40 Hifzii Qur’aanaatiin Eebbisise
Godina Wallaggaa lixaa magaalaa Gimbiitti kan argamu markazni Hifzii Qur’aanaa Fathi barattoota waggoota lamaaf barsiisaa ture marsaa 5ffaaf dhiira 20…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Aalimni guddaan biyya keenyaa Sheikh Haaj Abdussamad Muhammad gara ganda Aakiraatti godaanan
INNAALILLAAHII WA’INNAA ILEEYHII RAAJI’UUN Godina Jimmaa aanaa Saxxammaa magaalaa Gaatiraatti waggoota dheeradhaaf barnoota diin Islaam barsiisuun akkasumas hawaasa isaaniif tajaajiluun…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo Biyyaa
Waldaan Tola oola Diida’aa Harka qalleeyyii 300 deeggarsa godhe
Waldichi baatii Kabajamaa Ramadaanaa sababeeffachuun Alhada kaleessaa Ramadaan 13,1442 harka qalleeyyii fi rakkattoota magaalaa Roobee Diida’aa fii naannawa saniitti argaman…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo Biyyaa
Dr. Jibriil Qamariif Magaalaa Adaamaatti Simannaan godhame
Aalima keenyaa guddaa Dr Jibriil Qamariif guyyaa har’aa sagantaan simannaa guddaan geggeeffame. Sagantaa kana irratti hawaasni muslimaa magaalaa Adaamaa lakkoofsaan…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Manni Marii olaanaan Dhimmoota Islaamummaa Bulchiinsa magaalaa Bishooftuu Yaa’ii Idilee 1ffaa geggeesse
Manni marichaa Yaa’ii Idilee isaa tokkoffaa kan bara kanaa gurraandhala 28,2013 iddoo keessummoonni fi miseensonni mana marichaa argamanitti gaggeesse. Ajandaaleen…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Makinaan Darasoota fe’attee imaluu ture gargaluun lubbuun nama 5 dabre
Makinaan Isuzu’n barattoota diinii (Darasoota) lakkoofsaan 20 ta’an fe’attee godina Arsii lixaa Saaguree irraa bahe gara Kofalee deemaa ture, guyyaa…Guutuu dubbisi...


text:
Siiraa-Lakk.7
Du’a Haadha Nabiyyii (SAW), fi Nabiyyiin Akaakayyuu isaa jalatti guddachuu ergasii abbeeraa isaa jalatti
Akkuma yeroo darbe jenne abbaan Nabiyyii (SAW), Abdullah ibn Abdul Muxxalib osoo nabiyyiin garaa keessa jiran addunyaa tana irraa godaane (amri ta’e). Daldalaaf gara Sooriyaa deemee osoo deebi’aa jiruu karaa irratti dhibame. Magaalaa Madiinaa iddoo eessummaan isaa jiran yommuu gahu ni du’e.
Nabiyyiin (SAW) yommuu umriin isaa waggaa jaha gahu haati isaa fira ziyaaruf (daaw’achuuf) gara Madiina deemteen. Osoo gara manaa deebi’aa jirtuu, Makkaa fi Madiina jidduutti bakka “Al-Abwaa’u” jedhamtutti duuti ishitti dhufte. Haadha mararfattuu dhabuun nabiyyii irratti gaddi kophummaa ni tuulame. Haati erga duute booda akaakayyuun isaa Abdul muxxalib itti gaafatamummaa guddisuu ni fudhate. Abdul-Muxxalib baay’ee isaaf kan mararfatuu fi jaallatu ture. Gaaddisa Ka’aba jalatti firaasha isaatirra teechisaa ture.
Yommuu Nabiyyiin (SAW) umriin isaa waggaa saddeet gahuu akaakkayun isaas ni du’e. Hadhaa yatimummaa kan duraa caalaa cimaa ta’e si’a lammataaf ni dhandhame. Abdul Muxxalib yommuu du’uu, abbeera Nabiyyi kan ta’e Abu Xaalibitti, akka Nabiyyi guddisuu fi kunuunsu dhaamsa itti dabarse.
Abu Xaalib ilma Abdul Muxxalibi. Kana jechuun obboleessa abbaa Nabiyyiti. Abu Xaalibi fi Abdullah garaa tokko. Abdul-Muxxalib erga du’e booda Nabiyyiin (SAW) mana Abu Xaalibitti guddifamuu fi kunuunfamu jalqabe. Abu Xaalibis isaaf kan mararfatuu fi jaallatu ture.
Barnoota Asirraa fudhatamu
Namoota balaa guddaaf saaxilaman keessaa tokko ijjoollee yatiima ta’aniidha. Nabiyyiin (SAW) yatimootaaf fakkeenya gaarii fi guddaa ta’u. Abbaan isaa osoo inni garaa keessa jiruu irraa du’e. Haatis waggaa 6 booda duute. Jaalala haadha fi abbaa osoo hin dhandhamn ykn dheebu hin bahin, haadha fi abbaa dhabe. Kana keessa iccitii baay’etu jira.
1-Eeggumsa Rabbiin isaaf godhe– Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) nabiyyi xumuraa addunyaaf ifa ta’u qopheessuf daa’imummaa irraa eegalee eeggumsa guutuu godheef. Qalbii akaakayyuu fi abbeeraa isaa keessatti jaalalaa fi mararfannaa darbe. Hanga ilmaan ofii caalaa isa jaallatan gahanitti garmalee kunuunsan. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ni jedha:
“Sila yatiima ta’uu si argee [si] hin hirkifnee?” Suuratu Ad-Duha 96:6
Kana jechuun Gooftaan kee yatiima abbaa fi haadha hin qabne taatee si arge. Ergasii eeggumsaa fi kunuunsa Isaatiin si marse. Nama tokko ofitti hirkisee yommuu jettu, ofitti qabee, eeggumsaa fi kunuunsa kiyya jala godhee jechuu keeti. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Abdul Muxxalib Nabiyyii akka guddisuu fi kunuunsu taasise. Qalbii isaa irratti jaalala nabiyyiif qabu darbe. Erga Abdul Muxxalib du’ee booda Abu Xaalib akka isa guddisuu fi eegu taasise. Abu Xaalibis ijoollee ofii caalaa nabiyyii jaallataa ture. Kuni hundi eeggumsaa fi kunuunsa Rabbiin isaaf godheedha.
Barnoonni guddaan namni asirraa fudhatu, namni hanga fedhe abbaa fi haadha haa dhabu, eeggumsi fi kunuunsi Rabbii isa waliin yoo jiraate, nama abbaa fi haadha qabu caala. Seenaa keessatti namoonni gurguddoon yatiima turan. Nabiyyiin (SAW) fakkeenya guddaa yommuu ta’u, itti aanse kan akka Imaamu Ahmad bin Hanbal, Imaamu Bukhaari fi kan biroo yatimoota turan. Eeggumsi Rabbii yoo jiraate, yatimummaan salphinna osoo hin ta’in kabaja ta’a.
Ammas barnoonni biraa asirraa fudhatamu, dubartiin ijoollee qabdu yommuu abbaan manaa ishii irraa du’uu abdii kutuu hin qabdu. Dubartoonni gariin yommuu abbaan manaa irraa du’u, “Eenyutti na gattee deemtaa? Si booda ijoollen tee yatiima salphatan taati.” jechuun iyyu, abdi kutu. Kuni dhugumatti, iimaanni hanquu ta’uu agarsiisa. Rabbitti yoo amante, ishii fi ijoollee ishiitiif Rabbiin gahaadha. Yoo mu’mina (dhugaan tan amantu) taate, Rabbiin eeggumsaa fi kunuunsa guddaa ishi fi ijoollee ishiitiif godha.
Suuratu Al-Kahf keessatti dhugaa kana ni arganna. Suurah tana keessatti waa’ee adeemsaa fi waliin haasawa Nabii Muusaa fi Khidr osoo dubbatu ijoollee abbaan irraa du’e ni hima. Khidr gabricha gaarii Rabbiin beekumsa addaa isaaf kenneedha. Nabii Muusaa fi inni osoo waliin deemanu dhaaba manaa diigamu hedutti dhufan. Khidr mana kana sirnaan deebisee ijaare. Namoonni ganda kana keessa jiran Nabii Muusaa fi Khidr yommuu nyaataf isaan gaafatan keessumeessu ni didan. Nabii Muusaan kana yommuu argu, Khidrin akkana jedhe, “Osoo feete, mindaa mana ittiin ijaarte irraa fudhattaa turte?”
Khidris dhumarratti dhaaba manaa diigamu hedu kana mindaa tokko malee maaliif deebisee akka ijaare Nabii Muusaatti akkana jechuun hime: “Dhaabni manichaa kan ijoollee yatimootaa lama magaalatti keessa jiraatani ture. [Dhaaba manaa kana] jala qabeenya awwaalame kan isaaniitu jira. Abbaan isaanii nama gaarii ture. Gooftaan keetis ijoolleen yatiimaa lamaan kunniin umrii ciminnaa gahanii rahmata Gooftaa keeti irraa qabeenya awwaalame akka baafatan fedhe.” (Ilaali suuratu Al-Kahf 18:82)
Aayah (keeyyata) tana keessatti waa lama hubanna: 1ffaa- abbaan ijoollee tanaa nama gaarii (saaliha) ta’uu. 2ffaa- yommuu inni du’u sababa inni nama gaarii ta’eef, Rabbiin ijoollee isaatiif eeggumsaa fi kunuunsa godhe. Hanga umrii gaheessummaa fi ciminnaa gahanii qabeenya mana jalatti akka awwaalamu taasise. Ergasii umrii gaheessummaa yommuu gahan baasanii itti fayyadamu. Haaluma kanaan, abbaa fi haati gaarii ta’anii isaan keessaa tokko ykn lamaanu yoo du’an, ijoolleen kunuunsaa fi eeggumsa Rabbii hin dhaban. Kanaafu, dubartoonni teenya dhiira saaliha (gaarii) ta’etti heerumuuf haa carraaqan. Ammas, dhiironni keenya nama gaarii ta’uuf haa carraaqan. Dubartoonnis daran gaarii ta’uuf haa tattaafatan. Rabbal aalamiina irraa isaanii fi ijoolleen isaanii eegumsaa fi kunuunsa argatuuti.
2-Qabeenyaa fi qananiin gowwoomu dhabuu- yeroo baay’ee namoonni abbaa fi haadha qaban yoo qabeenya qabaatan, qabeenyi kuni isaan gowwoomsa. Of tuuluu fi amalli badaan baay’een isaanirraa mul’ata. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabiyyi (SAW) kaayyoo guddaaf waan qopheessaa jiruuf qabeenyaa fi qananiin akka hin gowwoomne yatiima ta’ee akka guddatu fedhe. Kanarraa kan ka’e, Nabiyyiin addunyaa tana garmalee ol hin guddisan. Kana irraa Aakhirah qananiin guuttamteef hawwuu. Addunyaan badduudha, Aakhiraan turtuudha. Kanaafi, Rabbiin akkana jedheen:
“Dhugumatti, Aakhiratu addunyaa irra siif caala.” Suuratu Ad-Duha 93:4
Wanti namni asirraa baratu, hanga fedhe yatima ta’uun qabeenyaa fi qananii abbaa haadha haa dhabu, yoo mucaan kuni Rabbiif ajajamuuf carraaqe, Rabbiin subhaanahu rahmata Isaatin isa qananiisa. Kanaafi, Rabbiin suuratu Ad-Duha kana keessatti akkana jedheen:
“Daalla taate si argee si qajeelche. Hiyyeessas ta’uu si argee si duroomse.” Suuratu Ad-Duha 93:7-8
Akka lugaatti jechi “daalla” hiika kana qaba: “Baduu, hafuu fi dhokachuudha.” Jechi kuni mataa ofiitin dhaabbachuun itti fayyadaman. Yommuu karaa barbaaddee karaaleen hundi wal fakkaatanii fi dhamaate dalaltu xariiqa jetta. Sababni isaas, takkaa karaa kana hin beektu turte, takkaa immoo ni dagatte. Akkasumas, wal-qabsiistu “An” walitti maxxanuun itti fayyadaman. Ni jetta, dalaltu ani xariiqi (karaa irraa bade).
Aayah tana keessatti hiikni sirriin haala nabiyyiitiin wal simatu, karaa qajeela sirrittii fi bal’innan beeku dhabuudha. Kana jechuun waa’ee iimaana fi kitaaba wallaaludha.[1] Rabbiin subhaanahu kitaaba isatti buusun waa’ee iimaana fi kitaaba akka beeku taasise. Haala kanaan karaa qajeelatti qajeelche. Namni yeroo ijoollumaa waa’ee iimaanaa fi kitaaba takkaan baratee hin fixu. Suutuma suuta barachuun sadarka guutuu irra gaha.
Ammas, nabiyyin yeroo ijoollummaatti abbaa fi haadha waan hin qabneef hiyyeessa turan. Rabbiin subhaanahu isa duroomse. Yommuu umriin isaa waggaa 25 gahuu dubartii dureetti Khadijaa jedhamtu fuudhun nabiyyin (SAW) ni duroome.
Kanaafu Rabbiin keessaa alaan isa duroomse. Keessa isaa iimaanaa fi beekumsaan yommuu duroomsu, ala immoo qabeenyaan duroomse. Kuni kunuunsaa fi eeggumsa guddaa Rabbiin isaaf godheedha. Haaluma kanaan, namni ijoollummaa isaatti yatima yoo ta’ee fi karaa Rabbii yoo qabatee, Rabbiin iimaanaan, beekumsaa fi qabeenyan isa duroomsa.
3-Gara-laafinnaa fi of gadi qabuu-namni koolu haadha abbaa isaa jalatti guddatee yoo qananii adda addaatin qanani’ee, qalbii isaa keessatti garaa jabaachu fi of tuulun itti dhagahama. Rakkoon namatti baay’achuun immoo qalbiin akka laaftu fi amala badaa of tuulu akka gatan taasisa. Nabiyyiin (SAW) wal duraa duuban hadhaa yatimummaa ni dhandhaman. Rakkoon akkanitti isaanitti baay’achuun rakkoo namoota biroo salphatti akka hubatanii fi garaa laafan isaan taasisee jira. Namoota keessaa hunda caalaa kan garaa laafu fi mararfatu nabiyyiidha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti,Ergamaan isin irraa ta’e, rakkinni keessan isa irratti kan jabaatu, kan isiniif bololu, mu’mintootaaf mararfataa, rahmata godhaa ta’e isinitti dhufee jira.” (Suuratu At-Tawbaa 9:128)
“rakkinni keessan isa irratti kan jabaatu” Yommuu rakkattan kan dhiphatu fi cinqamu. “Kan isiniif bololu” jechuun keeyri (wanta gaarii) isiniif kan jaallatu, isin akka gahuuf kan carraaqu, iimaanatti akka qajeeltaniif garmalee kan fedhuu fi sharrii kan isiniif jibbuudha. Akka irraa fagaattanis ni carraaqa. Mu’mintootaaf (warroota amananiif) mararfataa (garaa laafaa) fi rahmata godhaa kan ta’eedha. Kuni hundi amala gaggaarii Nabiyyiiti.
Wanti namni asirraa baratu, rakkoon namatti baay’achuun garaa akka laafanii fi of gadi qaban taasisa. Yeroo hundaa qananii keessa jiraachun immoo qalbiin akka gogduu fi of-tuulan taasisa. Qalbiin yoo gogde immoo namaaf garaa laafun hin jiru. Kuni gara daangaa darbuutti ergasii gara adabbiitti nama geessa. Akka fakkeenyatti moottota abbaa irree fi warroota qananii ilaali. Kanaafi, aalimoonni gariin ,”rakkoon nama tuquun rahmata Rabbiin irraa ta’eedha” jedhu.
4- Abdii fi ijjannoo- nabiyyiin (SAW) yatiima haa ta’uyyuu malee abdiin isaa ifa, ijjannoon isaa cimaa ture. Abbaa fi haadha hin qabu jechuun dukkana abdii kutuu keessatti hin tarre. Yatiimni wanti asirraa baratu, karaa sirriin yoo carraaqe gargaarsa Rabbitiin bakka guddaa akka gahuu abdachuu fi ijjannoo qabaachudha. Rakkoo isa muudatuuf harka kennuu fi abdii kutuu hin qabu. Dukkanni deemee ifni akka dhufu haa abdatu.
Maddoota
Siiratu Nabawi– fuula 163, Abul Hasan Nadawi,
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 53-54, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/90-92
[1] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-1/567, Abdurahmaan Habanka


text:
Dubbii Iimaana Diigu-Kutaa 11.3
Akkaataa Du’aan booda Kaafama Mormuun Iimaana itti diigu-kutaa 1
2-Shakkii hin qabu, kaafama mormuun iimaana kan diigudha. Kaafama mormuun karaa adda addaatin ta’a: kaafama ruuhii fi qaamaa mormuun ta’uu danda’a, deebii ruuhii amanuu waliin deebii qaama mormuu ta’uu danda’a. Yeroo biraa immoo kaafama mormuun ruuhin gara qaama biraatti dabarti jechuun ta’uu danda’a.
Amma, akkaataa du’aan booda kaafama mormuun wantoota iimaana diigan keessaa tokko itti ta’uu haala armaan gadiitin ni dhiyeessina:
(A)-Rabbiin azza wa jalla du’aan booda kaafama mormuun Gooftaa aalamatti kafaruu akka ta’e beeksisee jira. Ni jedha:
Yoo dinqisiifatte, wanti dinqisiisaan jecha isaanii “Biyyee erga taanee uumama haarawa keessatti ni taanaa?” [kan jedhuudha]. Isaan sun warra Gooftaa isaanitti kafaraniidha. Isaan sun sakaallan morma isaanii irra jira. Isaan sun warra ibiddaati. Isaan achi keessatti hafoodha.” Suuratu Ar-Ra’d 13:5
Yoo ajaa’ibsiifatte, wanti ajaa’ibaa jecha warra kaafama mormanii, “Akkuma du’a keenyaan dura turetti uumamni keenya ni haaromfamaa?” jedhuudha. Kan isaan akkana jedhaniif du’aan booda kaafama mormuu fi kijibsiisuufi. Namoonni du’aan booda kaafama morman, mindaa fi adabbii waakkatan, isaan warra dandeetti Gooftaa isaanii waakkatanii fi Ergamaa Isaa kijibsiisaniidha. (Rabbiin subhaanahu namoota du’an hin kaasu jechuun dandeetti Isaa mormu. Waa’ee du’aan booda kaafamu ilaalchise odeefanno Ergamaan fide akka sobaatti ilaalu.) Guyyaa Qiyaamaa sakaallan morma isaanii irra ta’a. Isaan warra ibidda keessa jiraataniidha. Abadii achii keessa turu.[1]
Ammas, Rabbin olta’aan ni jedha:
“Guyyaa Qiyaamaa fuula isaanii irratti jaamaa, kan hin dubbannee fi duudaa ta’anii walitti isaan qabna. Itti galli isaanii Jahannami. Dhawaatuma gadi laaftun, gubaa ibiddaa isaaniif daballa. Sababa isaan keeyyattoota Keenyatti kafaranii fi “Sila erga lafee fi wanta butute taanee, nuti dhugumatti uumama haarawa taanee ni kaafamnaa?” jedhaniif suni jazaa isaaniiti.” Suuratu Al-Israa 17:97-98
Du’aan booda kaafamuun iimaana diiga, dhugoomsu qalbii fi mirkaneessuu arrabaa faallessa.
(B)– Du’aan booda kaafamu mormuun maqaalee fi sifaata Rabbii dhabamsiisu of keessatti qabata. Akkasumas, beekumsa, dandeetti fi ogummaa Rabbii subhaanahu mormuu of keessatti qabata. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Sila Nuti taphumaaf waan isin uumnee fi gara Keenyatti kan hin deebifamne ta’uu ni yaaddu? Rabbiin Mootii haqaa ta’e olta’e. Isa malee Kan haqaan gabbaramu hin jiru. Inni Gooftaa Arshii kabajamaati.” Suuratu Al-Mu’minuun 23:115-116
Imaamu ibn Al-Qayyim ni jedha: Dhugumatti mootummaan Isaa haqa ta’e ajaja, dhoowwaa, mindaa fi adabbii Isaa barbaachisa. Akkuma kana, Ergamtoota erguu, kitaabban buusu, Guyyaa jazaa namni gaarii hojjate gaarumma isaatiin itti mindeefamu, namni badi hojjate badoomsa isaatin ittiin adabamuuf kaasu barbaachisa. Namni kana morme, haqiiqaa motummaa Isaa mormee jira, mootummaa haqaa Isaaf hin mirkaneessine. Kanaafi, namni kana mormu, Gooftaa isaatti kan kafareedha, osoo addunyaa kan uumee ta’uu mirkaneesseyyu. Mootii haqaa sifaata gurguddaan ibsamutti hin amanne.” (At-Tibyaanu fii aqsaamil Qur’aani-fuula 101)
(Mootii jechuun kan ajajuu fi dhoowwu, mindaa kennuu fi adabuu, wanta fedhe kennuu fi dhoowwatuudha. Ammas, Mootiin aangoo ol’aanaa kan qabuudha. Kanaafu, Rabbiin Mootii haqaa waan ta’eef ni ajaja, ni dhoowwa, ni mindeessa, ni adaba. Mootiin kan ajajuu fi dhoowwu, mindaa kennuu fi adabu erga ta’ee, karaaleen wantoota kanniin itti raawwatu jiraachu qabu. Akkasi miti ree? Ilmi namaa addunyaa tana keessatti Rabbiin ilaalu waan hin dandeenyeef, karaan hundarra gaariin isaan itti ajajuu fi dhoowwu Ergamtoota erguu fi kitaabban ajajoota Isaa of keessaa qaban buusudha.
Ajajuu fi dhoowwu booda wanti sammuu namaa keessatti dafee dhufu qorannoo fi jazaadha. Namni wanta tokkotti erga ajajamee fi wanta tokkorraa erga dhoowwame booda, qoratamee jazaa argachuu qabaa miti ree? Wanta itti ajajamaniif mindaan yoo hin jiraatin, wanta irraa dhoowwamaniif adabbiin yoo hin jiraatin, bu’aan ajajuu fi dhoowwu maali ree? Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Mootii haqaa waan ta’eef namoota erga ajajee fi dhoowwe booda dhumarratti isaan qorachuun jazaa isaaniif ni kafala. Garuu iddoo fi Guyyaan qorannoo fi jazaan kuni itti adeemsifamu murtaa’a ta’uu qaba. Namni tokko yoo qaxaramee, jiiyni mindaa itti kafalamu osoo hin gahiin mindaan ni kafalamaafi? Yeroo murtaa’e keessatti hojii isaa erga hojjatee booda mindaan ni kafalamaaf.
Rabbiin Mootii Ogeessa waan ta’eef Guyyaa fi iddoon mindaa nama hundaaf itti kafalu dursee murteessee jira. Guyyaa kanaan Guyyaa Qiyaamaa ykn Guyyaa Murtii jennaan. Iddoon immoo dirree wal-qixxaa’a bakka namoonni hundi walitti qabamaniidha.[2] Kanaafu, isaan qorachuu fi jazaa isaaniif kafaluuf du’aan booda namoota kaasun dirqama ta’aa jechuudha. )
Ibn Al-Qayyim bakka biraattis ni jedha: “Rabbiin subhaanahu beekumsi, dandeetti fi ogummaan Isaa guutuu akka ta’e dubbachuun du’aan booda kaafamu mirkaneessa. Warroonni du’aan booda kaafama morman yaadota sadan kana sammuu keessatti galchuun kaafamatti amanuu didu ykn shakku:
1ffaa-Kutaaleen qaama namootaa haala addaan baasun hin danda’amneen biyyeen walitti makamuu.
2ffaa-Dandeettin kanaan wal hin qabatu. (Kutaaleen qaama bututanii lafa keessa erga badanii booda dandeettin kana walitti qabuun nama guutuu godhu hin jiru jechuun yaadu.)
3ffaa-“Kuni dhimma faaydan keessa hin jirreedha. Yookiin sanyiin ilma namaa tokkoon booda kan biraa akka itti fufu ogummaan barbaachise. Akka kanatti abadii itti fufa. Akkuma dhaloonni tokko du’uun dhaloonni biraa bakka bu’a. Sanyiin ilma namaa hundi dhumee ergasii kaafamu keessa immoo ogummaan (hikmaan) hin jiru.” jechuun yaadu. Kanaafu, ragaan kaafamu agarsiisan Qur’aana keessatti hundee sadan irratti ijaarramuun dhufan:
1ffaa-Beekumsi Gooftaa guutuu akka ta’e mirkaneessu. Akkuma nama: “Lafee erga bututtee booda eenyutu jiraachisa?” jedhu irratti deebii deebisuuf jedhe: Jedhi “Kan yeroo jalqabaa ishii (lafee) uumetu jiraachisa.” Inni uumama hundaa Beekaadha.” Suuratu Yaasin 36:78-79
Ammas Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti, waan dachiin isaan irraa hir’iftu beeknee jirra. Galmee tiiksatu Nu bira jira.” Suuratu Qaaf 50:4
“Kana jechuun lafee, foon, gogaa fi rifeensa isaanii irraa wanta dachiin nyaattu dhugumatti ni beekna. Eessatti qaamni isaanii akka bittinaa’e fi lafeen isaanii bututte takka takkaan ni beekna. Dabalataan galmeen kuni hundi keessatti galmaa’e Nu bira jira.” (Ibn Kasiir 7/395)
2ffaa-Dandeettin Isaa guutuu akka ta’e mirkaneessu. Dandeetti Isaa kana mirkaneessuf ni jedha:
“Rabbiin Kan samiiwwanii fi dachii uume, isaan uumuu keessatti kan hin dadhabin du’aa kaasu irratti danda’aa akka ta’e hin arginee sila? Eeyyen! Dhuugumatti, Inni waan hundaa irratti Danda’aadha.” suuratu Al-Ahqaaf 46:33
“Suni Rabbiin Haqa waan ta’eefi, Inni warra du’an waan jiraachisuufi, Inni wanta hundaa irratti Danda’aa waan ta’eefi.” Suuratu Al-Hajj 22:6
3ffaa-Ogummaan Isaa guutuu akka ta’e mirkaneessu- (Ogummaa (hikmaa) jechuun keessaa fi ala, jalqabaa fi xumura wantoota beekuu fi wanta hundaa bakka isaaf malu kaa’udha. Kanaafu, ogeessi wanta hojjatu hundaa kaayyoof kan hojjatudha. Gonkumaa wanta taphaa hin hojjatu.) Kanaafi, hunda caalaa Ogeessa kan ta’e ni jedha:
“Samiiwwan, dachii fi wantoota isaan lamaan jidduu jiran taphaaf hin uumne. Haqaan malee isaan lamaan hin uumne. Garuu irra hedduun isaanii hin beekan.” Suuratu Ad-Dukhaan 44:38-39
Ammas ni jedha: “Sila Nuti taphumaaf waan isin uumnee fi gara Keenyatti kan hin deebifamne ta’uu ni yaaddu?” Suuratu Al-Mu’minuun 23:115
Kanaafi, wanti sirriin, du’aan booda kaafamuun shari’aa waliin sammuun kan beekkameedha. Gooftaan guutuu ta’uun, maqaalee fi sifaanni Isaa guutuu ta’uun du’aan booda kaafamu dirqama taasisa. Akkuma guutummaan Isaa hanqinna biroo irraa qulqulluu ta’e, wanta namoonni kaafama morman jedhan irraa Inni qulqulluudha.” (Al-Fawaa’id-fuula 6-7)
Kanarratti dabalatee, kaafama mormuun waa’ee Rabbii azza wa jalla ilaalchisee yaada badaa yaadudha. Akkuma Ibn Al-Qayyim jedhe: “Namni, ‘Du’aan booda mindaa fi adabbiif, uumamtoota Isaa dhugaa waan isaan irratti wal dhabanii isaaniif ifa gochuuf, aalama hundaaf dhugaa Isaatii fi dhugaa Ergamtootaa Isaa mul’isuuf, diinonni Isaa kijibdoota akka ta’an ifatti baasuf, gabroota Isaa ganda Aakhiratti walitti hin qabu.” jechuun yaade, dhugumatti Isa ilaalchise yaada badaa yaade jira.” (Zaadul Mi’aad 3/230)
Guduunfaa
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Xabarii-13/432-434
[2] http://sammubani.com/2019/10/11/maqaalee-rabbii-subhaanahu-kutaa-7-5/#more-11824
“Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 222-224 Abdulaziz bin Muhammad


text:
Waxabajjii, 22/2014(TOI) – Liigiin Dubartoota Paartii Badhaadhinaa yaa’isaa jalqabaa mata duree ”Hirmaannaa dubartootaafi fayyaadamummaa hunda galessaa badhaadhinaaf” jedhuun magaalaa Hawaasaatti ta’amee jalqabeera.
Yaa’ii kanarratti Itti aanaa Pirezidaantii Paartii Badhaadhinaa Obbo Adam Fahaara, Pirezidaantii naannoo Sidaamaa obbo Dastaa Lendaamoo, Pirezidaantii liigii dubartoota Paartii Badhaadhinaa aadde Masarat Masqalee, akkasuma koree hojii raawwachiifituufi jiddugaleessaa paartichaarrafi hoggantoonni liigichaa naannooleerraa hirmaataniiru.
Yaa’iin kun hanga Waxabajjii 24/2014 kan turu yoo ta’uu dhimmoota biyyaafi waqtaawwaa adda addaarratti ni mari’ata jedhamee eeggama.


text:
Farda
Fardii beyladaa manaa tahe kan yaabbiif itti fayyadamaniidha.
Farda Bosonaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Fardeen bosonaa Gaara Qundhudhoo kan Godina Harargee Bahaatti Aanaa Gursumitti argamaniifi waggoota muraasaan dura baduutti dhiyaatanii turan amma lakkoofsi isaanii dabalaa jira jedhameera.
Afrikaa keessa yeroo dheeraaf fardeen diidaa/daggalaa biyya kibba ardichaatti argamtu gammoojjii Naamibiyaa keessa qofa akka jiraatan tilmaamama ture.
Waggoota dhiyoon asitti garuu hayyuleen Itoophiyaa Kafanaa Ifaan (PHD) durfaman, jiraachuu fardeen gaaraa erga qorannoon deeggaramuun mirkaneessanii booda, dhimmichi gurra horate.
Akka gareen qorattootaa ALA bara 2013tti Gaara Qundhudhoo gubbaa fardeen 11 duwwaatu ture. Bara 2010tti garuu 18 akka turan gareen qorattootaa kun ibseera.


text:
Barattoota Yunivarsiitii Walqixxee: 'Alarraa ergama fudhattanii mooraa jeeqxu jechuun nu ari'an'
Barattoonni Yunvarsiitii Walqixxee 200 ta'an baatii kana keessa barnoota irraa ari'aman, akka hin taaneen waan ari'amneef qaamni ilaallatu fala akka nuuf barbaaduuf iyyachaa jirra jedhu.
Barataan muummee 'Governance' waggaa tokkoffaa Jiisaa Tamaam barattoonni Oromoo Yunivarsiitii Walqixxee keessa baratan gaaffii adda addaa karaa seera qabeessa ta'een gaafataa turan.
Barattoonni Oromoo tokko tokko Afaan Amhaaraatiin sirriitti waliigaluu waan hin dandeenyeef, hawaasa Yunvarsiitichaa waliin walitti bu'insi ni jira jedha barataa Jiisaa.
"Kanaaf, gaaffiin tokko sababa afaan hin beekneef dhiibbaan nurra gahu haa dhaabbatu kan jedhudha. Gaaffiin lammaffaa ammoo Gumiin Dagaagina Afaaniifi Aadaa Oromoo akkuma yunvarsiitota biraa yunvarsiitii kana keessatti nuuf yaa hundaa'u jedhanii gaafatanii turan."
Yeroo gaaffii kana karaa seera qabeessa ta'een gaafachaa jiranitti dhimmi qormaata dandeettii Afaan Ingliffaa madaaluu akka jiraatu beeksisni bahee barattoota saboota biroo dabalatee mormii kaasise jedha barataan kun.
Qormaata dandeettii afaan Ingliffaa madaalu barattoota waggaa jalqabaaf qophaa'e kana barattoonni waggaa tokkoffaa hundu wayita mormaa jiranitti bulchiinsi yunvarsiitii ammoo gaaffii ijoolleen Oromoo duraan gaafachaa turaniin walqabsiisanii mormii kana isaanitu kaase jechuun nu ari'an jedha.
"Ajandaa siyaasaa fakkeessuun, akka waa qaama alaa irraa ergama fudhachuun mooraa jeeqneetti, taappellaa akkasii nutti maxxansanii waan hin beekneen barattoota 31 waraqaa kennaniif ari'anii, barattoota 200 ol ammoo waraqaas osoo hin kenniiniif, waraqaa eenyummaa barataa irraa fudhatanii mooraa irraa dhorkan."
Barattoonni kunneen osoo addaan hin ba'iin Finfinnee dhufanii Ministeera Dhaabileen Barnoota Ol-aanaa yeroo gaafatan akka quba hin qabnetti itti himanii, booda irratti ammoo dhimma isaa qoradheen akka irra deebiyanii isiniif ilaalan nan taasisa jedhaniis hanga ammaatti garuu fala waan hin arganneef Finfinnee keessatti akka rakkachaa jiran ibsa.
''Waan Oromummaa mullisu uffatanii achi keessa deddeebiyuu hin danda'an''
Akka amantaa barataa Jiisaatti rakkoon kun akka addaatti kan isaanirra ga'eef, jibbinsa Oromootu mooraa sana keessa bal'inaan jira.
"Hooggansi mooraa sanaa ijoollee Oromoo irratti dhiibbaa addaa addaa ni godha. Keessattuu yeroo baayyee ijoolleen Afaan Amhaariffaa hin beekne ni rakkatu. Uffata aadaa ykn waan Oromummaa mullisu uffatanii achi keessa deddeebiyuu hin danda'ani."
Barataa Fayyisaa Qana'ii ammoo barataa Makaanikaal Injiinarignii waggaa 4ffaadha. ALI 2008 yeroo Yunivarsiiti sana seenerraa kaasee ijoolleen Oromoo waggaa waggaan akka ari'aman dubbata.
"Bara ani jalqaba Yunvarsiitii sana seene barattoota 43 ta'an ari'amanii turan. Isaan keessaa barattoonni 27 mana hidhaa Walqixxeetti hidhamanii wabii qarshii 5,000'n gadhiifaman.
ALI 2009 ammoo barattoonni 15 ta'an ari'amaniiru. Yeroo kana hunda yoo iyyatanis namni iyyannaa isaanii kana dhaga'u hin jiru."
Pirezidaantiin Yunvarsiitii Walqixxee Piroofeser Dajanee Ayyalaa rakkoo barattoonni nurra ga'eera jedhan ka'umsa rakko kanaa irraa ka'anii ibsu.
Barattoonni lama doormii keessatti wal-lolanii ijoolleen kunneen warra Oromoo ta'an deggeruun ka'anii qabata isaatiin gaaffiiwwan biroollee kaasan jedhan.
Gaaffilee kaasan kanaafis pirezedaantiin dhufee nu haa dubbisu yeroo jedhaniii gaafatan, walga'ii Hawaasaatti itti jiran dhiisanii dhufanii akka barattoota kana dubbisan ibsu Prof. Dajanee.
"Yerooon isaan dubbisetti gaaffiin isaanii dhimma baruufi barsiisuun ala kan ta'aniifi siyaasadha," jedhan.
Profeesar Dajaneen gaaffilee barattoota kanaa hanga isaan ilaallatu deebisuun kan hafanillee yeroo beellamanii jiranitti dhimmi qormaata dandeettii afaan Ingliffaa madaalu akka barattootaaf kennamu yeroo beeksisni bahu jeequmsa biraa uuman jedhan.
Qormaanni ture sun akka qormaata madaallii gahumsaa (COC) ta'etti fudhatanii okkara uuman, jedhan Pirezedaantichi.
Qormaanni afaan Ingiliffaa sun isaan fayyaduuf jedhamee karoorfamullee, waan isaan mormaniif akka hafu taasifameera jedhan. Jeequmsa kana barattoonni qindeessan akka jiran himanii, oduu dharaa barattoonni lama ajjeefamaniiru jedhu ololuudhaan dubbii hameessuuf yaalamaa akka ture ibsu Prof. Dajanee.
"Warreen adda durummaadhaan qindeessan poolisoonniifi waardiyyoonni mooraa keessaa kan adda baafatanii koree naamusaatiin himanni irratti baname.
Warreen ol aantummaatiin kakaasan akka guutummaan guutuutti Yunvarsiiticha irraa akka ariyaman, hanga tokko gahee qaban akka waggaa lamaaf adabaman, kanneen biroo digdama ta'an ammoo akeekkachiisaan akka bira darbamu murtaa'eera."
Warra koree naamusaan adabaman kana malees ofuma isaanii shaanxaa isaanii qabatanii mooraa gadhiisanii kan deeman akka jira dubbatanii, kanaan booda deddeebiyuun hin dada'amu jennee karra keenya cufanne jedhu Pirezedaantichi.
Warra koreen adabaman malee barattoonni fedhii isaaniitiin mooraa gadhiisanii deeman 167 ni ta'us jedhan.
Yeroo hedduu yaalii gorsuufi tasgabbeessuun akka barumsa dhiisanii hin deemne taasisan akka hin milkaa'iin kaasanii, humni nageenyaa mooraa seenee akka dubbii hin hammeessine hojjechaa turre jedhan.
''Siyaasa mooraa alatti godhadhaa jenneeerra''
"Ijoolleen sun hedduu kan nama sodaachisan ture. Rakkoo tokko uumanii ykn barataan tokko du'ee yookaan ammoo balaan guddaan tokko dhalatee akka sabni tokko saba biraa irratti ka'u kan taasisu ture osoo loltuu mooraa seensifneerra ta'e ijoolleen kun dubbii kakaasuu danda'u."
"Barattoonni kun bara kana gonkumaa barumsatti hin deebiyan. Ijoolleen kun ciree nyaatanii laaqan akka bela'an kan hin beeknedha. Ani barattoota akkasii gaggeessuudhaaf hin dhufne.
Balaan tokko dhalatee reeffa barataa fe'ee hin deemu jedheen maaloo obsaa, tasgabbaa'aa.
Gaaffii tajaajila waliin walqabatu kamiyyu na gaafadhaa, siyaasa garuu mooraa alatti godhadhaa jenneerra."
Bara kana qormaata xumuraa kenninee waan xummurreef ijoolleen kunneen gara maatii isaaniitti galuu qabu kan jedhan Prof. Dajaneen yeroo ji'a lama ta'u keessatti seeneetii walitti qabnee murteessinee fuula Yunvarsiitichaa irratti akka labsan himaniiru.
"Ana baran yunvarsiitii kana hoogganu keessatti du'aatii ykn miidhamuu barattootaa arguu hin barbaadu."
Gaaffii Gumii Afaaniifi Aadaa Oromoo hundeeffachuuf gaafataniin walqabatee komee jirus akka barattoonni barbaadaniin keessummeessuuf fedhii akka qabanillee kaasaniiru.
Garuu, "Gumii kana hundeeffachuun kaayyoo isaanii isa hangafa hin turre.
Koree hundeessaatii waa'ee gumii kanaa yaa dubbannuu isaaniin jedhee jennaan guyyaa tokko afur ta'anii ana bira dhufaniiru. Waldaa Barattoota Oromoo yoo ta'ee hin danda'amu.
Waldaan barattootaa yunvarsiitii tokko keessa kan jiraachuu danda'u tokko qofaadha. Gumii afaaniifi aadaa ofii guddifachuuf jedhuuf ammoo nuunillee waamtanii, nu afeertanii hirmaachisaa guddisuu ni dandeessu jedheen ture.
Ani ofii koo warra Tiyaatirikaal Artiifi Waldaa Barattootaa isiniif waamee akka isin gargaaran gochuu nan danda'a jedheera," jedhan.
Barataan Istaatiksii barana eebbifamuu male Ahimada Jabal sababii ittiin ari'amellee qabatamaa miti jedha. Yunvarsiitichi si'a meeqa akkeekkachiisaafi gorsa kenneef of sirreessuu mallatteessifnee ariine jedhan. Garuu ani qaamni tokkollee kana goote ykn balleessaan kee kana jedhee kan na gorse ykn natti dubbate hin jiru jedha.


text:
Archive for month: June, 2017
“Iyyeruusaaleem Keessa Turaa”in Tibbana
“Iyyeruusaaleem Keessa Turaa” Luqa. 24:49
Luba Misgaanuu Aagaasaan
Caamsaa 26/09/2009 B.A
Gooftaan keenya Iyyasuus Kiristoos du’aa ka’umsa isaatiin booda guyyaa afurtamaaf yeroofi bakka adda addaatti duuka bu’oota isaa barsiisaa tureera. (H.Er. 1:3)
Guyyaa afurtamaa Isaatti barattoota Isaa gara Biitaaniyaatti qabatee ba’eetu “Isin garuu samii irraa hanga humna argattanitti Iyyeruusaaleemiin turaa .”jedheen.(Luq.24:49-50)
Iyyaruusaaleem jechuun magaalaa nageenyaa jechuu dha. Maqaan ishee durattii Saaleem ture (Ser.um 14:48). Booda Iyyaabuus (Iyya 15:63,18:16),Tsiyoon(far 136:1)jedhamuun waamamteetti. Mootummaa Daawwitiin booda garuu maqaa Iyyaruusaaleem jedhamuun jabaattee magaalaa guddoo Israa’eelootaa taate.(2 saamu 5:6-10).
Iyyaruusaaleem baroota (waggoota) hedduuf mootota Asooriifi Baabilooniin balaan weeraramuufi diigamuu irra ga’eera.(2 mooto.25:1-30). Lammii ishee booji’anii fudhachuun wanjoo gidiraafi rakkina suukkanneessaa ta’e irraan ga’aniiru. Qulqulluun Daawwit “ Lageen Baabiloon teenyee yeroo Iyyaruusaaleemii yaadnetti ni boonye…. Yaa Iyyaruusaaleem yoon si irraanfadhe mirgi kiyya na haa irraanfattu,yoon si hiyyaadanne arrabni kiyya laagaa kootti haamaxxanu ,gammachuu koo hundaa olitti yoon Iyyaruusaaleemiin hin jaalanne”( far 136/137:1-6) jechuun kan faarse gidiraa isaanii kan ija raagaatiin waan ilaaleefi dha. Israa’eelonni magaalaa isaanii Iyyaruusaaleemiin baay’ee jaallatu. Dallaa ishee ijaaranii,balbala (karra) ishee cufanii diinota jalaa akka itti baqachuuf danda’anitti hojjetanii ittiin fayyadamaniiru. Kanaafuu Tsiyoon hambaa,hirkoo,itti baqannaa jechuun waamaa turaniiru.
Gooftaafi fayyisaan keenyas barattoota isaan kan akeekachiise magaalaa kanaatii hin ba’inaa jechuuni. Sababiin isaa yeroo sanatti Duukaa Bu’oonni humna Afuura Qulqulluu waan hin gonfanneef, bakkeen qorumsi cimaan jiru obsaan dabarfachuu waan hindandeenyeef dha. Kunis “hanga Samiirraa humna argattanitti…” jechuusaatiin ifa ta’eera. Dabalatas, Iyyaruusaaleem bakka aarsaan qulqulluun Waaqayyoof itti dhiyaatu,manni qulqullummaa Taabota isaa wajjin bakka itti argamu dha. Gama biraanis Inni uumaan keenya Iyyasuus Kiristoos keessa deddeebi’ee keessatti kan barsiise,dhiigaafi foon isaa bakka itti nuu laate,du’aa ka’umsa Isaa bakka itti agarsiise(mul’ise), walumaagala biyya Gooftaan eebbisamteefi bakka fayyinaa dha.
Ajajaa kana eegu kenneefii booda harka Isaa qulqulluu diriirsee tokkoo tokkoo isaanii eebbise sanaan booda osuma isaan ilaalanii gidduu isaaniitii gara samiitti ol ba’e. Eyyamaafi fedhii Isaatiin samii samii irraa gad bu’ee Qulqulleettii Maariyaamii irraa nama ta’e,addunyaa kana keessa deddeebi’e,ni fayyise,ajaa’iba Waaqummaa Isaa raawwate,harka Yihuudotaan qabamee fannifame,ni du’es. Awwaala keessa guyyoota sadiifi halkan sadii ture. Guyyaa sadaffaatti aangoofi humna Isaan du’a ajjeesee awwaala keessaa ka’e. Du’aa ka’ee guyyaa afurtamaffaa Isaattis eeyyamaafi dandeettii Isaatiin kabajaafi ulfina ol’aanaatiin samiitti ol ba’e,”Waaqayyo ililleefi faaruun ol ba’e….” jechuun akkuma ibsame. (Faar.47:5-6) Ijoo dubbii keenyaatti yeroo deebinu guyyaa humnaafi aangoo Isaatiin samiitti ol ba’e kana ajaja Gooftaan dabarse hanga humna argattanitti Iyyaruusaaleemiin turaa kan jedhu, sababiin isaa yoo Iyyaruusaaleemiin turan ol irraa humna argattu jedhameera; yoo achi hin turre immoo humna hin arganne jechuu dha.
Seenaa eerame kanarraa barachuun, Kiristaanotaaf Iyyaruusaaleem isheen nuyi keessa turuu qabnu maali ?
- Mana kiristaanaa dha. Manni kiristaanaa dhiiga Gooftaa keenyaan kan hundeeffamte,lafa jabaa (kattaa) irratti kan hundoofte,jireenyafi fedhii addunyaa irraa adda baatee bakka Waaqeffannaa kan taate dha. Maate.16:18
“Isa bakka kanatti kadhate. Kadhannaa Isaaf ija koo nan banaaf,gurri koos ni dhaggeeffataan. Ammas maqaa koo bara baraaf akka achi jirutti mana kana filadheera; qulqulleesseeraanis. Ijjii fi yaadni koos yeroo hundaa achuma ta’u.(2seena bar.7:15-16).
Haaluma kanaan Duuka bu’ootaan Iyyaruusaaleemii hin deemiinaa jechuun Isaa Afuura Qulqulluu jalaa dhabanii humnichi kan deebi’u ta’ee osoo hin ta’iin waan qulqulluun(eebbi) bakka eebbisamaatti ( qulqullaa’aatti) argachuun waan barbaachisuuf.
Kiristaannis jireenyi isaa yoomuu qulqullinaan jiraachuu waan qabuuf,qulqulleetti mana kiristaanatti yoo argamtan ni qulqullooftu,ni eebbifamtu,humna Afuura Qulqulluutiin guutamtu jechuu isaati.1Qoro 1:2;3:16-17. Manni kiristaanaa qulqulleetti dha. Mana kiristaanaa malee qulqullummaan,amantaafi sirni, barumsifi qulqullummaan (eebbi) hin argamu. Kanaaf Waaqayyoon amananii mana Isaa keessa jiraachuun dirqama kiristaanaa ti.
- Iyyaruusaaleem Giiftii keenya Maariyaamii dha. Iyyaruusaaleem isheen Gooftaan keessa deddebi’aa ture biyya jireenya Isaa turte. Haati keenya giiftii Maariyaamiin immoo ji’a(baatii) sagal guutuu magaalaa(biyya) inni Gooftaan keessa jiraatu taateetti. Kanaafuu biyyi (magaala) dhugaan Iyyaruusaaleem Inni kan keessa jiraate,foon ishee irraa foon,dhiiga ishee irraa dhiiga fudhatee kan irraa nama ta’e giiftii keenya Maariyaamii dha. “Waaqayyo Tsiyooniin (Maariyaamii) filateera, bultoo isaa akka taatuuf jaalateera,akkana jedhee,Isheen kun bara baraaf bultoo kooti,ishee filadheera, irra nan bula”.(faar.131/132:13) jedhamee akkuma ibsame Iyyarusaaleemiin ishee dhugaa haadha koo Maariyaam irraa fagaattanii humna (afuura) Waaqayyoo argachuuf hin dandeessan jechuu Isaati. Duuka bu’oonni Isaa kana amananii ishee jidduu (walakkaa) isaanii teessisanii soomaafi kadhannaatti jabaachaa turan. Kan Waaqayyo kabaje kabajuun Isa kabajuu waan ta’eef Waaqayyoon kan filatamteefi kabajamte(Luq 1:39;42)giiftiin Maariyaamiin abdii kiristaanotaati. Kanaaf eebba Waaqayyoo argannee,cubbuu irraa qulqulloofnee jireenya qulqullummaatiin akka jiraannutti ishee waammachaa hojii dinqii Waaqayyoo hubannee ittiin galateeffachaa jiraachuun nurraa eegama.
- Iyyarusaaleem Mootummaa Samii ti. Dhalli namaa guyyaa dhufaatii Kiristoos lammataatiin booda kan keessa jiraatu Iyyaruusaaleem ishee samii jedhamti. Isheeni mootummaa Waaqayyoo kan amantoota Isaaf qopheesse.( Maat.25:34). Mul’ata yohaannis irratti “Iyyaruusaaleem isheen qulqulleettiin akka misirroo abbaa warraa isheef faayofteetti qophooftee samii irraa Waaqayyo biraa yeroo buutu nan arge”(Mul’a 3:12,21:2) jedhamee akkuma ibsame. Qulqulluun Phaawuloosis “Haa ta’uutii gara tulluu Tsiyooniifi gara magaalaa Waaqayyo jiraataatti gammachuun gara walitti qabaman gara Ergamoota kumaataatti (kitilaatti)…”jechuun kan ibse isheen Iyyaruusaaleem mootummaa Waaqayyoo booda kan kiristaanonni qulqulloonni keessa jiraatani dha.(Ibro.12:22). Gooftaan duuka bu’ootaan Iyyaruusaaleemiin turaa jechuun Isaa amantaafi hojii naamusaa gaariin jabaatanii abdii mootummaa Waaqayyo isa bara baraa kan taate Iyyaruusaaleem ishee samii yaadachaa abdachaa jiraadhaa jechuu Isaati.
Nuti kiristaanonnis qorumsa seexanaafi gowwoomsaa biyya lafaa irraa akka fayyinutti amantaa duuka bu’ootaa Kanaan jabaannee abdii mootummaa Waaqayyoo (Iyyaruusaaleem) ishee samiin jiraachuun nurraa eegama. Dhaaltuu mootummaa samii Iyyaruusaaleemiin akka taanu ajaja Waaqayyoo eeguun jabaannee, araarsummaa giiftii keenyaan amannee mana kiristaanaa keessa akka jiraannu. “Iyyaruusaaleemiin turaa” jedhamneerra.
Bara jireenyaa keenya hunda mana Isaa keessa akka turru Waaqayyo nu haa gargaaru. Ameen !
Interesting linksHere are some interesting links for you! Enjoy your stay :)
Categories
- Advert
- Barumsa Amantaa
- Deebii Gaaffilee
- Dubbii Qulqullootaa
- Faarfannaa Fi Hog Barruu
- Icciitii mana kiristaanaa torban
- Icciitii utubaalee shanan
- Icciitiiwwan mana kiristaanaa
- Kana Beektuu Laata?
- Lallaba
- Qu'annaa Kitaaba Qulqulluu
- Seenaa Mana Kiristaanaa
- Tibbana
- Uncategorised
- Uncategorized
- WALDAA QULQULLOOTAA TELEVIZYINII AFAANOROMO
Archive
- May 2021
- April 2021
- March 2021
- February 2021
- December 2020
- September 2020
- August 2020
- May 2020
- April 2020
- March 2020
- February 2020
- January 2020
- December 2019
- November 2019
- October 2019
- September 2019
- August 2019
- July 2019
- June 2019
- May 2019
- April 2019
- March 2019
- February 2019
- January 2019
- December 2018
- November 2018
- November 2017
- October 2017
- September 2017
- August 2017
- June 2017
- May 2017
- April 2017
- March 2017
- February 2017
- January 2017
- November 2016
- October 2016
- September 2016
- August 2016
- July 2016
- June 2016
- May 2016
- April 2016
- March 2016
- February 2016
- January 2016
- December 2015
- November 2015
- October 2015
- September 2015
- June 2015
- May 2015
- April 2015
- March 2015
- February 2015
- January 2015
- December 2014
- November 2014
- October 2014
- September 2014
- August 2014
- July 2014
- June 2014