text:
Gabaasa Qeerroo Aaanaa Xuruur Inninnii Sadaasa 25,2015
Sadaasa 25/2015 Godina Lixa Shaggar Aanaa XUQUUR INCINNIItti FDG Galgala Kan eegale Goototni uummatni Oromoo fi Gootootni Qeerroon
Barattootni dargaggootni Oromoo FDG Magaalaa Dirree INCINNII(Dirree Badhaas) keessatti dhoosuun Mormii MASTER Plan Finfinnee fi Labsii
Magaalota Oromiyaa Irratti Dabarfame Mormuun Gaaffii Mirga Abbaa Biyyummaa Dhiyeeffachuu warraqsa guddaa gaaggeessa jiru.
Fincilli Guddaan galgala kana uummataa fi qeerroo dargaggoota Barattoota Oromoon qabsiifame kun Kaabinoota ergamtoota wayyaanee
Karoora Maaster plan Finfinnee fi Magaalota Oromiyaa dirqamaan fudhachuu qabdu jechuun uummataa fi dabballotaa ishaa dararaa jirtu
irratti Tarkaanfii fudhachuun UUmmatni FINCILAtti seene. Tarkaanfii fudhachaa jiruu kanaan Uummatni mana galmaa kaabinootaa fi ergamtuu
Diinaa OROMIYAA dabarsitee gurgurachaa jirtuu fi Oromoo hiisisaa fi Ajeesisaa, Ragaa sobaa irratti qindeessuun Shira dalagduu irratti Mana
Galmaa Diiguun uummatni HALKAN KEESSA SA’AA 1:00n FDG kaan eegalee Magaalaa XUUQUR INCINNII Yeroof uummanni to’achuu danda’ee jira. Halkan keessaa sa’aa 2:00 Irratti Warraanni Wayyaanee humna darbatamaa jedhamuu Magaalaa Gudar egaa kan jiruu Konkolaataa Sadiin XUQUR INCINNIItti ergamuun Waraana guddaa uummatarratti banuun Magaalaa Dirree Incinnii(DIrree Badhaas) dirree waraanaatti jijjiramee jira, Uummatni Mana galmaa kaabinootaa fi dabballoota ergamtuu diinaa hedduu diigee, biyya keenya Oromiyaa gurgurtanii, Oromoo ajjeesisaa fi
hiisisaa nu keessa hin jiraattan jechuun, Fincilli Uummataan gaggeeffamaa jira. Gabaasaa Guutuun walitti deebina


c: text/html

text:
Oromiyaa keessatti yakki raawwatameera, jedhame yoo odeeffannoon qaama dhimmi ilaalu dhaqqabe, dur qorannaa kan gaggeessu poolisii ture, kan jedhan prezidaantiin mana-murtii waliigalaa Oromiyaa, obbo Taaddelee Nagishoo, yeroo dhiyoodhaa as garuu, polisiin abukaatoo waliin taa’ee qorannoo akka gaggeessu tasisamee jira, jedhu.
Faayidaa kun argamsisuus ennaa ibsan, “polisiin yeroo fudhatee eega qoratee booda,dhimma isaa abba-alangaatti dabarsa, abbaan-alangaa immoo sana booda galmee jiru jalqabaa kaasee qoratee dhiyessaa waan tureef, sun immoo dhimmi lafa irra harkifatee akka yeroo gabaabaa keessatti fala hin arganne akkasumas,sirni haqaa amantaa uummataa akka hin horanne taasisee ture” jedhan obbo Taaddeleen.
“Namni kam iyyuu barnoota seeraa fi dandeetti qaba taanaan, dorgomee Abba seeraa ta’ee hojjachuuf mirga guutuu qaba” jedhanii, kanas ka filatee caffee mootummaa Oromiyaatti dhiheessu, Gumii Bulchiinsa Abboota seeraati, kanaaf ‘namoota mootummaa ykn paartii biyya bulchaa jiruuf amanamoo ta’an qofatu, filama’ jechi jedhu dhugaa irra kan fagaate,” jedhan prezidaantiin Mana-murtii Walii-galaa Oromiyaa, Obbo Taaddelee Nagishoo.
“Himannaan tokko sadarkaa oromiyaa ykn Federaalaatti ilaalmuuf murteessaan qaama himannaa dhiyeessu qofa,” kan jedhan, obbo Taaddeleen, nama to’annaa jala oolee dararuun, dhorkaa ta’uun heera biyyatti irra ka’ameera, jedhan.
Walumaagala, Oromiyaa keessatti namni to’annaa jala oole sa’a 48 keessatti seera duratti dhiyaatee, sana booda, dhimmi isaa baatii 3 keessatti xumura argata” jechuun Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsan, prezidaantiin Mana-murtii Walii-galaa Oromiyaa, Obbo Taaddelee Nagishoo.
"Nama To’annaa Jala Oolee Dararuu Heera Biyyattiitu Dhorka" Prezidaantii Mana Murtii Walii-galaa Oromiyaa
- Jaallannee Gammadaa
Polisii fi Abukaatoon wali-wajjin yakka qorachun, yeroo gabaabaa keessatti murtii kennuuf gargaara, jedhu presidaantiin mana-murtii walii-galaa Oromiyaa Obbo Taaddelee Nagishoo.
Oromiyaa keessatti yakki raawwatameera, jedhame yoo odeeffannoon qaama dhimmi ilaalu dhaqqabe, dur qorannaa kan gaggeessu poolisii ture, kan jedhan prezidaantiin mana-murtii waliigalaa Oromiyaa, obbo Taaddelee Nagishoo, yeroo dhiyoodhaa as garuu, polisiin abukaatoo waliin taa’ee qorannoo akka gaggeessu tasisamee jira, jedhu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Adeemsi qabsoo bilisummaaf taasifamu bu’aa ba’iiwwan jajjabaa fi hadhaahaa kan qabu yoo ta’u; bu’aa ba’iiwwan kanneen keessaas, yaadaan wal dhabuu qabsaa’otaa, addatti hoogantoota gidduutti uummamu isa tokko ta’uun waan mamii qabu miti. Yaada xixiqqooniis ta’ee, yaada bu’uuraan walii galuu dhibuun qabsaa’ota gidduutti uummamuun seenadhuma qabsaa’ota adduunyaa kamuu keessatti mul’ataa turee fi har’as itti jirudha. Waan guddaan yaadaan wal dhibuu otoo hin ta’iin, dhibdeewwan xixiqqoo cinaatti dhiisuun bu’aa uummataa dursisiisuun ammoo hunda caalaa bilchinaa fi ga’umsa ta’uu irra dabree karaa adeemsa qabsoo gaggeeffamuu kan gabaabsu ta’a. Wal dhibdeen hoogantoota qabsoo Oromoo gidduutti irra deddeebiin mul’ataa turees dhugaa kana irraa kan hin fagaatnee ta’ee, karaan bilisummaa uummata Oromoos akka dheeratu ta’ee jira.
Kanaaf, dhibdeewwan xixiqqoo cinaatti dhiisuun, bu’aa uummataa irratti xiyyeeffachuun, gaaffii fi hawwii uummanni Oromoo tokkummaa mooraa qabsoo Oromoof qabu dhugoomsuu irra dabree, waamicha Koreen Sochii Fincila Oromoo (KSFO) irra deddeebiin taasiseef deebii kennuun, qabsoon uummata Oromoo karaa amansiisaa fi abdachiisaa irra gahee akka mul’atu ta’ee jira. Walii galteen taasifame kun kanneen mooraa qabsoo Oromoon ala jiraniifuu fakkeenya guddaa ta’uu akka danda’u hubatamuu irra, uummanni Oromoo warreen kophaa fiiganiif kanaa booda kan gurra hin kenninee fi yeroon isaa irra dabruu dursee waan hubateef, qaamonni qabsaa’ota Oromoo kamuu mooraa qabsoo tokkoome kanatti hin makamiin hafan yoo jiraataniis, mooraa qabsoo tokkoome kanatti makamuun kan filmaata hin qabne ta’uus akeeka guddaa akka ta’ee mul’ata.
Walumaa gala, walii galtee hoogantoonni Adda Bilisummaa Oromoo (Jijjiramaa, Adda Bilisummaa Oromiyaa, Gurmuu Qabsaa’otaa fi miseensota Adda Bilisummaa Oromoo( GQM-ABO),Miseensota Koree Yeroo Adda Bilisummaa Oromoo (KY-ABO) fi Miseensotaa fi Hoogantoota ABO Durii, nam-tokkee fi qabsaa’ota gidduutti taasifame, uummata Oromoo kan boonsee fi abdachiise waan ta’eef, seenaa qabsoo Oromoo keessatti galataa fi bakka guddaa kan qabdan ta’a. kanaafiis, uummanni Oromoo addatti dargaggoonni mooraa qabsoo tokkoome kana cinaa hiriiruun bilisummaa uummata Oromoo akka dhugoomsan hiree guddaa ta’a jennee amanna.
Dhuma irratti, hoogansi mooraa qabsoo humneeffame kana keessatti muudame, hoogansa maqaan muudamee bara baraan taa’u otoo hin ta’iin, imaanaa guddaa uummanni itti kenne kana hubatee, bilchinaa fi obsaan dhibdeewwaan qabsoo uummata Oromoo keessa jiru sakatta’ee, falaa fi mala itti kennuun alaa fi keessaan qabsoo uummata Oromoo irraatti dhiibbaa guddaa (Influence) uumuun waanjoo gabrummaa uummanni Oromoo waggoota hedduuf baatee jiru, irraa mulqee bilisummaa Oromoo akka dhugoomsu hawwii keenya isa guddaa ta’uu ibsina.
Injifannoon Uummata Oromoof!!!
Ibsa Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO).
Caamsaa, bara 2015.
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Caamsaa 1,2016
Mootummaan gabroonfattuu Waayyaanee saamicha lafaa yeroo gara yerootti gaggeessaa jirtuun kan milkoofte itti fakkaatullee warraqsaa
dachaan fardiseesee jira.Laga waamarraa biyyoo gabbataaf bineensota hedduu kan qabdu ta’ullee saamicha waayyaaneerraan kan ka’e bosonni
ciramee gara Investment yaada jedhuun bineensota hedduu goodaansaaf saaxilee jira.
Qabeenya bineensaa waamaa dhiyootti dhabde keessaa,Leenca,Gafarsa,Warrabboo yoo ta’an har’allee dawwoo taatee kan hafuuf jettu laga waamaa karaa Nooraa Bonayyaa Facaaseef Qassoo wal qunnamsiisu kan Bonayyaa keessatti argamu Ciramee barbadeeffamaa jira. Bosonni waamaa ciramus gaaffiif quuqqaan badii Waayyaanee kun Uummata Teesisaa Kan hin jirre yoo ta’u.Waamaa karaa Oliitiin lafa Waayyaaneen gurguratte deebifachuu Namoonni Bakka Galatee jedhamtu keessa jiraatan gamtaadhaan itti duuluun namni kudha saddeet dheedicha looniii gurguramte deebifachuu Waarraqsa jabaa taasisaa jiru.Kanumaan wal qabatee bulchitoonni aanaa namoota18n kanatti himata itti banuun erga mana murtii godinaatti dabarsanii booda Manni Murtii Godina Wallagga Bahaa Hidhaa Waggaa Lama Lamaa fii Qarshii Kuma Lama Lama akka adabaman Namoota kudha sadeetitti murteesse.Himata kana Ol iyyata fudhachuun lafichi dheedicha loonii akkasuma bosona guddaa ta’uusaa n
Ol iyyataan mutii dinni itti murteesse Fashala’ee jira.
Achuma Luugoo waamaa naannoo Baanqootii Qabiyyee Firrisaa Waakkennee itti dabaluun humni gabroonfataa humnaan erga Luugoon walitti qabee gurguree Waggota lamaa ol lakkoofsisee jira.Uummannis jechuun Namoonni laftisaanii irraa fuudhame hortee Firrisaa Waakkeenneef ollaan isaanii wal gargaaruu nama Oyruu saamee dhuunfachuuf dhufe ofirraa gaggeessanii laficha deebifatanii jiru.
Bosonni Waamaa Gurguramuuf erga karoorfamtee kaatee gurgurtaanshee hanga har’atti kan jiru ta’ullee uummati daran mootummaa Hattuu of
irraa gaggeessuuf hunduu walii galanii jiru.Yeroo dhiyootti warra Karaa Nooraa ciranii barbadeessaa jiran akka qolatanii gaggeessan
Abdii guddoon jira


text:
Abdii Boruutiin
Dubbiin akka mata dureetti dhiyaate kun hiikni isaa mormisiisaa ta’uu mala. Maaliif yoo jedhame, manni hidhaa amma jiru tokko yoo diigame, kan biraa haaraan ijaaramuus waan danda’uuf, isa haaraa kana keessattis hidhamuun waan ooluu miti; kanaaf kun hiikkaa hin qabu kan jedhutti waan nama geessuufi. Dhugaa dhas; dubbiin akkuma namni ilaalu fi hubatutti hiikamuu danda’a. Kan ijaaramee jiru keessattis ta’ee kan gara fuulduraatti haaraa ijaaramu keessatti warra hidhamuuf garaagarummaa hin qabu. Bareedee ijaaramullee manni hidhaa manuma hidhaati. Haa ta’u malee, wantan dhimma kana kaaseef sababan qaba. Yeroo baay’ee warri bilisummaa sabootaatiif ykn uummatootaatiif qabsoofna jedhan, “Impaayarri Itoophiyaa tun mana hidhaa sabootaa ti” jedhu. Akkuman dursee ibsuu yaale, imaayarittiin mana hidhaa sabootaa taate tun, hanga diigamtee sabootni achi keessatti hidhamanis walaba hin taanetti; deebitee haaromtee kan ijaaramtullee yoo taate, manni hidhaa manuma hidhaa waan ta’uuf uummatootnis deebi’anii keessatti hidhamuun isaanii hin oolu. Dhugaa kanatu akkan mata duree kana kaasu na taasise.
Maarree, namni waayee mana hidhaa tokkoo beeku, manni hidhaa kan biraa tokko fooyya’ees kan ijaaramu yoo ta’e, warra hidhamuuf jijjiirama akka hin qabne akkamitti hubachuu dagata? Ani akkan ilaalu fi yaadutti, impaayarri Itoophiyaa tun sirna ishii diiguu qofaa otuu hin taane, sirnas ta’ee teessoodhumti ishiituu hundeedhaan yoo diigame malee sabootni achi keessa jiran bilisummaa dhugaa waan argatan natti hin fakkaatu. Uummatni biyya ofii keessatti tuffatamaa; qabeenyi isaa saamamaa; ijoolleen isaa hidhamaa, dararamaa, ajjeefamaa waggaa dhibba tokkoo ol gadi-aantummaa keessa jiraachaa ture fi jirus, akkamitti lammii biyyattii dhiigaan ijaaramte tanaa ta’ee jiraachuu danda’a? Akkamitti eenyummaa ofii dhiisee kan namni biraa ittimaxxansuuf deemu fudhata? Uummatni Oromoo kan har’allee jaarraa 21ffaa keessatti biyya ofii keessatti dararamaa jiru waan irra gaye fi gayaa jirus hundaa hirraanfatee; Oromummaa dhiisee Itoophiyummaa ni fudhata jedhanii yaaduun gamnummaa dha moo ofis uummatas gowwoomsuu dhaa? Har’a yeroo Oromummaa fi Sabboonummaan guddachaa dhufan kanatti uummata keenyaan kana sii wayya jchuun booddeen isa maala akka ta’u hubatuu?
Warri bilisummaa sabootaatiif qabsoofna jedhanii asii fi achi fiigan, beekaniituma xiiqiidhaan yookaanis aangoo qabachuuf hojii sabootaaf jijjiirama hin fidne kan dalagan yoo ta’e malee, dhugumatti manni hidhaa kun otuu hin diigamne sabootni achi keessa jiran bilisa bayuu hin danda’an. Karaa tokkoon, natu sii beeka fi si bulchaan algaa uummata Oromoorraa hafuu qaba jechaa; karaa biraatiin garuu kan siif ta’u nutu beeka; kana siif wayyaa isa fudhadhu jechuun waan walfaallessuu dha. Hiree ofii kan murteeffatu uummaticha bal’aa dha malee, namni tokkooyyuu murteessufii hin danda’u. Ana kan naaf hin galle, warri Itoophiyaa diimookraatessinee; achi keessatti mirgi uummata Oromoo kabajamuu danda’a jedhan, filannoo kana uummata bal’aa Oromoo gaafataniiti moo akkuman duraan jedhe nutu siif murteessa jechuufii? Oromummaa yookaanis lammii Oromiyaa dhiisiitii Itoophiyummaa fudhadhu jechuun isaanii dammaqinsa uummata keenyaa tuffachuu hin fakkaatuu? Sadarkaa bilchinni Oromummaa fi Sabboonummaa har’a irra gaye wallaalaniiti moo numatu beekaa dha, numatu waa siif godhuu danda’a jechuudhaan oftulummaa agarsiisuu dhaa?
Jaarmayootni Oromoo, kan duraan ijaaramanii jiranis ta’ee kan yeroo ammaa haaraa labsame, kan impaayarittii tana diimookraatessinee bilisummaa Oromoo fidna jedhan, hunduu sadarkaa Sabboonummaa uummata keenyaa keessumaayuu kan dhaloota haaraa (dhaloota Qubee) waan hubatan natti hin fakkaatu. Keessumaayuu warri biyya alaa jiran hammuma uummata bal’aa Oromoorraa fagaatanii jiran sana, sammuudhuma bar-kurnee lama duraatiin waan yaadan fakkaatu. Dammaqinsi uummata keenyaa fi guddinni Oromummaa achuma dhaabbatee baakkeedhuma dur sanatti hin hafne. Yaadni fi ilaalchi uummatni keenya qabu kan biraa ti. Har’a warri baratan hafanii kan barumsa hin qabnellee, qonnaan bultootni Oromoollee waan isaan yaadani fi dubbatan baay’ee nama dinqa. Jaarmayaa amma haaraa labsame Adda Diimookraatawa Oromoo (ADO) ilaalchisee, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, kun har’a otuu hin taane otuu bara 1991 dura ijaaramee turee, tarii sammuu namootaa jijjiiruu danda’a ture. Har’a laafullee kan sammuu fi onnee Oromoo keessa jiru ABO qofaa dha jedheen amana. Har’a uummatni keenya kan barbaadus akka mooraan QBO cimu malee jaarmayaa haaraan akka ijaaramuu miti.
Akkuman kanaan duras irra deddeebi’ee ibsaa ture, abbaan fedhe karaa itti amanuu fi danda’uun qabsaayee uummata keenya gabrummaa jalaa baasuu kan danda’u yoo ta’e ani akka ilma Oromoo tokkootti kanarraa rakkoo hin qabu. Karaa itti amanuun yoon jedhu garuu tooftaa fi tarsiimoo barbaadutti fayyadamee qabsoo kana cimsuu ni danda’a jechuu kooti malee kaayyoon gootonni keenya itti wareegamaniif dagatamee projektiin hin milkoofne haa yaalamu jechuu kiyyaa miti. Itoophiyaa diimookraatessuu jechuun mana hidhaa jiru diiganii kan biraa haaraa ijaaruu jechuu dha. Hidhamtootaaf (sabootaaf) garuu, hanga walaba ta’anii, waan ofiif barbaadan sana hiree ofii ofumaan murteeffachuu hin dandeenyetti; hanga waan siif ta’u nutu siif beeka jedhanii isaaniif murteessuun yaalamutti; wanti jijjiiramu waan argamu natti hin fakkaatu. Kun ilaalcha fi amantaa kiyya dha. Haa ta’u malee, ammas gaafiin kiyya: Warri Itoophiyaa diimookraatessinee bilisummaa Oromoo argamsiisuu dandeenya jedhan, kaayyoo kana walsaamuu dhiisanii; erga maqaa Oromootiin ijaaramanii fi socha’anitti humna, qabeenya fi dandeettii gara gara hiruurra; humnootni Oromoo ilaacha tokko qaban akka jabaatan maaliif tokkummaa kaayyoo hin ijaarre? kan jedhu dha.
Gaafii walfgakkaataan kun warra walabummaa Oromiyaatiif qabsoofna jedhanis ni ilaala. Isaaniis taanan akkasuma gara garatti hiramanii humna ofii dadhabsiisuurra maaliif tokkummaa kaayyoo hin uumne? Maqaadhuma bareedaa uummatni Oromoo jaalatu qabatanii jijjiirama tokko otuu hin fidin taa’uun isaaniifis ta’ee uummata keenyaaf bu’aan argamu hin jiru. Kanaaf, tokkummaan kaayyoo gama hundaanuu barbaachisaa dha. Yoo kun hin taane; yoo jijjiiramni tokko hin mul’ane, ammasa gara fuulduraatti gareeleen ykn jaarmayootni haaraan uumamuun isaanii waan dhaabbatuu miti. Kun ammoo uummata keenyaaf afaanfaajjii guddaa uuma. Jaarmayaan tokko hojiidhaan kan biraa caalee argamuun barbaachisaa dha; garuu akkuma makmaaksi Oromoo “Namni mana tokko ijaaru citaa wal hin saamu” jedhu, kaayyoo qabanis walsaamuun bu’aa hin qabu. Waan waliin ijaaruu barbaadan sana yoo tumsa waliif ta’anii walumaan ijaaran xumuruu danda’u.
Dhumarratti, jaarmayaa haaraa ijaarame ADO ilaalchisee, gaafii fi deebii Radio Marii Obboo Leencoo Lataa waliin godhe dhaggeeffadheen wanti tokko na dinqe. Akka ilaalcha kiyyaatitti, deebii Obboo Leencoon gaafiilee dhiyaataniif kennan dhugumatti quubsaa miti. Kan nama dinqu dubbii waliin dhayuu isaanii ti. Walabummaan Oromiyaa barbaachisaa miti jechuuf aggaamanii; deebi’anii ofqusachuudhaan “dirqii miti” jechuun ejjannoo sirrii ta’e hin agarsiisu. Erga hin oollee, erga Itoophiyaa diimookraatessuun kaayyoo ifaa isaanii ta’ee, maaliif guutumaa guututti barbaachisaa miti jechuu sodaatan? Ofqusachuu maaltu fide? Warra har’a miseensota Koree Hojii Raawwachiistuu jedhamanii ramadaman keessa warri kanaan dura Adda Walabummaa Oromiyaa (AWO) jedhanii jaarmayaa ofii dhaabbatanii turan, ilaacha fi kaayyoo sana hundaa dhiisaniiti walabummaan Oromiyaa hin barbaachisu ykn dirqii miti jedhuu? “Buddeenni gaariin eeleerratti beekama” jedha Oromoon. Walabummaan Oromiyaa haa hafuu, mee uummata keenyaa gabrummaa jalaa baasuu kan danda’an yoo ta’e, jabaadhaa Waaqni isin haa gargaaru jechuun barbaada. Garuu manni hidhaa tokko akkuma jiruitti yoo diigame malee, haaromees yoo ijaarame deebi’anii keessatti hidhamuun waan oolu natti hin fakkaatu.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
=
Utuu dhugaatti namoonni biyya hambaa kana keessa jiraannu kun Oromummaaf, saba cunqurfamaaf, haadha hiyyeessaa du’aa jirtuuf, hayyuu dukkana keessatti Wayyaaneen dhidhiitamaa jiruuf, qotee bulaa keenyaa harka qullaa dhumaa jiruuf, lafa keenyaa fudhatamaa jiruuf, eenyummaa keenyaa dhabamaa jiruuf….dhukkubsanna/qabsoofna/dubbannaaf/dhaabbannaaf ta’eeti:
1. Miidiyaaleen Oromoo biyya ambaa kana keessaatti akka warshaa wal hin horu (Silaa caasaa tokko jalatti ijaaramee, iftoomina qabaatee, sabaafi waliif amanamee, uummataan filatamee ijaaramee ‘satilaayitii sa’a 24 qofa bitachuudhaan achirratti qophiiwwan garaagaraa kumaa ol torbanitti hojjechuun dheebuu sabaa baasuun hindanda’ama….qabeenyiifi humni biraan miidiyaalee biro ijaaruutti dhumu humna siyaasaafi loltuu jabaa Oromoon ittiin diinasaa faccifatu tokko ittiin tumsuufi ijaaruun danda’ama ture.
2. Walgahiin gurguddaan kaan GGO kaan ammoo OLC jechuudhaan (Minesotaafi DC) tti nuwaamuudhaan humna, maallaqa, beekumsaafi yeroo Oromoon qabu mara qisaasessuun anatu caalaa jechuudhaan hindorgomamuuyyuu ture;…walitti dhufameetu mana/utubaa tokko jalatti ijaarameetu walduraafi duubaan waldhagahee iddoo walii kennuun humna qisaasa’uufi maallaqa qisaasa’u sana mara dhimmoota Oromoo jajjabdudhaf oolfamee bilisummaan sabaa dafee saffisuun sabni bara dheeraaf dhiitame kun ifa arga ture,
3. Jaarmiyaaleen siyaasaa amma maqaa ‘’O’’ jedhu ofitti maxa’etee iddoo kudhanitti wal horee, ganda/naannoo, amantiifi ilaalchaan walqoqqoodee utuu hinbaa’yatiin mana/dawoo tokko jalatti ijaaramee ooggansa amanamaafi humna guddaa qabu tokko ijaaree waliin socho’uun hawaasa addunyaa duratti dhageettii qabaatee uummata Oromoo qabsoo cinaa hiriiruu barbaadu marallee of jalatti dabalatee silaa humna tokkoon tulluu garbummaa kana saffisaan iddoodhaa kaasa ture,…gargaarsa dabalaataafis mana habashootaatti galuunuu hinbarbaachisus ture.
–
ammamee kan dhalataan biyya keessaa garaasaa qooqqifatee utuu falamtuu soora allaattiifi rirmaa ta’aa jiru kun gara tokkummaatti nama hinfinne ergamaa/maleekaa maaliitu waaqaa bu’ee saba keenyaa kana humna tokkummaatti deebisee fuulduratti nama deemsisa laata? Oromoo taanee dhalachuu keenyaan hammuma boonaa turre, gargarba’uu kana arguun garuu……
–
yaa uumaa yookaan tokko nugodhi/yookaan hunda kenyaa fixi!!


text:
Afriikaa Kibaatti lafa wanti warqii fakkaatu argametti poolisii qubachiisan
Afriikaa Kibbaa manadara xiqqoo Kwazulu-Natal jedhamtuufi namoonni hedduun warqii qotuuf dhaqaa turanitti warqiin argamnaan poolisiin achitti qubachiifame.
Kantiibaan naannichaa Dixi'e Niki akka madda oduu NEWS 24 jedhamutti himtetti, argannoon kunis torban darbe keessa mandara KwaaMaachi jedhamtu keessatti hojjattoota daandii dhakaa falaxaniin kan taasifameedha.
''Isaanis dhagaa gurraacha durii kan fakkaatu hinarganne,'' jetti. '' kanarras dhakkaa warqii fakkaatu argatan.''
Oduun kunis baayyee babal'achuun warra bitan hunda harkise. Jiraattonni gandichaa qottoo, faasiifi waanuma qaban hundaan halkanifi guyyaa qotaa turan fedhii dabaluuf jecha.
Garuu wanti isaan argatan dhuguma warqii yaa ta'u yaa dhiisuu hinbaramne, jetti Addee Niki. Garuu saamudi isaa ilaalamuuf gara laaboraatoriitti ergameera.


text:
Qabsoon ummanni keenya roorroo diina jalaa bilisa ta’ee ulfinnaafi kabajaan jiraatuufi geeggeffamaa ture milkiin isaa bakka gayuu dhabullee injiffannooleen goonffatame kan akka salphatti shalagamuu miti. …Read More »
Beeksisa Filannoo Bara 2015 fi Garee TPLF/EPRDF 100% Mo`adhe Jechuu Isaa.
The Announcement of TPLF/EPRDF’s “100%-Victory” in Election 2015. ? Akkuman kanaan dura Barreeffama kiyya duraa irratti ibsetti filannoon Ethiopia baranaa hangam tokko bilisaa fi …Read More »
Filmaata bara 2015 IHWEHAT/IHADEG mara injifate jedha..
Abduush Haajitiin Ba’ii filannoo jabn bara 2007 ifa kan taasisan dura taa’aan boordiin filannoo professor Merga Baqqaanaa raga hanga ammaatti argameen paartiin biyya bulchu IHADEG …Read More »
Filannoo dhaa booda ibsa hoogganoonni Medrek gaazzexeessotaaf kennan
Mootummaan Korojoo Filannoo Saametti Akka Taajjabdoonni Mallatteessan Humnaan Dirqsiisa, Jedhu Mormitoonni
VOA afaan Oromoo Aanaalee Filannoo Oromiyaa hedduu keessatti humnoonni hidhattootaa Mootummaa akka taajjabdoonni korojoo humnaan harkaa fudhatamee fi irraa hariyatamnitti mallatteessanii fi seera-qabeessa fakkeessan doorsia, …Read More »
The two faces of Ethiopia’s democracy
(Aljazeera) Ethiopians go to the polls for the first time since the death of strongman Meles Zenawi.Read More »
“Yoo bakka Korojoo kanatti na ajjeeftan anaaf maqaa dha isiniif garuu salphina bara baraati..
Seenaa Abdissa Wanti ta’e kun Godina Shawaa Kibba Lixaa Wallisoo bakka Dilallaa jedhamutti dha.Dubbiin akkas taate.Magaalaa kana keessatti Taajjabdoonni Afur kan ramadaman yoo ta’u isaan …Read More »
Dhaamsaa Dr.Mararaa Guddinaa
=============================== “Kunoo amma Amboorraa deebi’uu kooti.Deggarsaa keessanif galatoomaa.Ergaa uummataa keenyaa bilisummaa dhugaa akka barbaaddatu daddammaqsinee haalaa seenaa qabun xummurreerraa.Namootaa miliyoonaan lakkaawwaman keessaattu dhalootaa haaran kun …Read More »
Qophii Addaa Ka Guyyaa Filannoo Biyyoolessaa Itiyoophiyaa
Sirna sagalee kennuu magaalaa Amboo Filannoo har’a, Caamsaa 24, bara 2015 Itiyoophiyaa keessatti geggeessamaa jiru ilaalchisuun, gabaasaalee keenya magaalaalee adda addaatti bobba’anii jiran dubbisnee jirra. …Read More »
Barattoonni Yunversiitii gara garaa akka sagalee hin kennine ugguraman jedhu
Dhimma Filannoon wal qabatee Guutummaa Oromiyaa keessatti Mootummaa fi Uummata gidduutti rakkoon uumamaa jira jedhu. Akkasumas Barattoota Oromoo Yunversiitii irra jiran sababa Garaa garaatiin akka …Read More »


text:
Ambaasaaddarri Ertraa Girmaa Asmaroom Teesfaay torban kana dura ta’a komishiina Afrikaa Jean Ping duratti dhiyaatan.
Ertraan diddaa yeroo dheeraa booda jaarmayaa miseensoota 53 qabuutti dabalamuu isheetti kan gammadan ta’uu Mr .Ping ibsanii jiran.
Itiyoophiyaan walii galtee nageenyaa wal waraansa daangaa 1998-2000f tolfame diigde jechuu dhaan mormii qabdu ibsuuf jecha, Ertraan yeroo sana Ambaasaaddara ishee Finfinnee keessaa waamuun ni yaadatama.
Ministriin dantaa alaa kan Itiyoophiyaa akka jedhutti, haalli kun uumamuun hariiroo biyyoota lameenii danqamee ture waan foyyessu hin qabu.
Gabaasaa guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Magaalaa guddaa Oromiyaafi Itoophiyaa kan taate Finfinnee keessattidha.Ji’a Waxabajjii bara 2002.Guyyaansaa Dilbatadha.Guyyaan kun guyyaa boqonnaakoo waan ta’eef hiriyaakoo dhukkubsatee mana waldhaansa fayyaa,Xuqur Ambassaa ciisee waldhaanamaa jiru gaafadhee, sana boodammoo nama meeshaa daldalaa biyya alaatii naa fichisiisuutti horii kennuuf sagantaan qabadhe.Manni waldhaansa fayyaa Xuqur Ambassaa kun keessummoota dhukkubsattoota dubbisuu barbaadaniif sagantaa baase irratti, Guyyoota Dilbataafi Sanbataa sa’atii7:30-10:30tti, Wiixataa hanga Jimaata waaree boodaatti sa’atii 11:30_1:30ttii, Ganama ammoo sa’aatii 12:30-1:30tti waan ta’eef hiriyaakoo Haatoluu jedhamuu wajjin iddoo lamaanuu deemuuf ganda Birbirsa Gooroo (Piyaassaa)kaafee Cheentirootti sa’atii ja’atti wal beellamne.
Ani yeroo fedhe yoo ta’e sa’aatii beellamaakoo nin kabaja.Dhaabbata daldalaakoo keessattiifi hiriyootakoo biratti haalakoo kanaanin beekama.Walumaa galatti sa’aatii beellamaa kabajuun aadaakooti jechuu nin dnda’a.” Jedha namtichi kabbadaa jedhamu.Nama umriinsaa waggaa 40-45ta’udha akka tilmaamakootti. Seenaasaa kana isatu seenessa.
“Gaafa sana sa’aatiitti iddoo beellama keenyaa dursee kan ga’e ana.Konkolaataa koo Liifaan jedhamtu gamoo Araadaa jala dhaabee korojoo horii keessatti qabadhe gatiittii koo’rratti diradhee, konkolaataa koo cufee,shugguxii mudhii koorraa jajjabeeffachaa, yeroon mana kaaffee kana ga’u sa’aatiin 6 ta’eera.Manni kaaffee kun karaa dura waan ta’eef gabaa guddaa qaba.Yeroon achi ga’u kursii duwwaa kan namni irra hinteenye dafee argachuu hindandeenye.Xiqqoo dhaabbadhee bitaafi mirga ilaalee, kursiin duwwaa natti muldhachuu didnaan gara boodaatti yeroon ofirra garagalu, naduubaan kallatii moggaa tokkoon miinjala kursiin sadii itti marsee jiru kan namni irra hin jirre argadheen taa’e.
Keessummeessituun tokko dhuftee;”Maal ajajamu?” jettee nagaafatte. Laaqana sababii hin nyaanneef Shaayee,buna ykn. maakiyaattoos haata’u dhugaatii lallaafaa ajajachuu hinbarbaannen ture.Garuu utuu waa hinajajatin taa’uun hindanda’amu waan ta’eef dhugaatii lallaafaa ajajadheen, hiriyaakoo eeguun jalqabe.Sa’aatiin harkakoo irraa 6:15 jette. Hiriyaankoo Haatoluun hindhufne.Namooti lama dhufanii kursii lamaan nabira jiranirra taa’uuf ;”Namni as jiraa?” naan jennaan namni jira jedheen akka irra hinteenye dhorke.Sa’atiin 6:30 jette.Hiriyaankoo ammallee hin dhufne.Sa’atiin 6:45 jette.Mobaayiliikoo(Bilbila) baaseen gara hiriyaakoottin bilbile.Bilbilli isaa deebii hin kennu jedha.
Haala kanaan utuun jiruu intalli baayi’ee bareeddu tokko ol seente.Wandaboo gabaabduu Dakkuu fakkaattu kan gudeeda ishee ifatti saaxilu Afaan Igiliziitiin “Miniskartii” jedhamtu uffatti.Isheenis akkumakoo jalqaba iddoo taa’umsaa bitaafi mirgaan ilaaltee kursiin duwwaa ana bira akka jiru hubattee gara koo dhuftee “Namni jiraa?”jettee Afaan Amaaraatiin nagaafatte.Anis akka nabira teessu barbaadeen, “Lakkii nama hinqabuu taa’uu dandeessa”,Ittiin jennaan nabira teesse.
Urgooftuun isheen ofitti biifte urgaansaa baayi’ee nama gammachiisa. Baayi’een gammade.Utuun morma ishee jala seenee caalaatti ishee suufee jedheen hawwe.Intalli kun umriin ishee waggaa 25 hin caalu.Bifti fuulaa,dhaabbatni qaamaa,uffannaafi ijoollummaan ishee urgooftuu dibattee wajjin walitti dabalamee qalbii dhiiraa salphaadhaan kan booji’udha. Miilla ishee walirra kaa’atte.Wandaboon ishee ol sassaabamee gudeeda ishee hanga oliitti saaxilee muldhise.Yaabiyyoo nanyaadhu ! Haalli ishee kun fedhii dhiirummaakoo kakkaasee tasgabbii nadhorkate.Yaa biyyoo nanyaadhu ! Kana maaltu natti ergee ? Jedhe. carraan intala kana itti arge dinqisiifadhe.Haala miira kana keessa daakaa sababiin jiruuf waa’ee dhufuufi hafuu hiriyaakoo yaaduu nan irraanfadhe. Utuun ishee bira taa’aa oolee bulee, ishee ilaalee kanan quufu natti hinfakkaatu.
Intalattiin kun siiniimaa kana nadaawwachiisuuf natti ergamtemoo dhimmasheef Maakiyaattoo ishee unachaa jaalallee ishee as teessee eeguuf dhuftee? Jaalalleen ishee kun akkam ayyaantuudhaa?Intala kana fakkaattu kana ammatee dhungachaa wajjin ciisu akkam ayyaantuudha laataa?Innimmoo akkam bareeda laataa? Yoonaa baayi’ee miidhagaa kan Shamarran hawwatee onnee isaanii booji’u ta’a.Boo ! yoona fokkisa akka kootu horiidhaan ishee mo’ee ammatee wajjin ciisa ta’a.Yaabiyyee nanyaadhu ! Erga dhuftee teessee takkaallee daguungortee nanilaalle.Dhugaa qabdi maalkootu ishee hawwannaan nailaaltii?Yoona faaraan kun maal fakkaataa? Akkam fokkisaa?jettee garaa isheetti natuffachaa jirti ta’aa. Yaa biyyee nanyaadhu! Qormaata guddaa keessa nagalchite.
Sa’atiin hiriyaakoo itti beellame darbuusaa utuman beekuu sa’atii harkakoo ammas ammas ilaalaa,achumaanis intalattii ija hatee ilaaluu ittin fufe.Isheenis akkuma koo sa’atii harka ishee al kudhan ilaalaa, Maakiyaattoo ishee unachaa, Mobaayilii ishee baastee bilbilte. O!O!O!Mobaayiliin ishee kan abbaa kuma kudhaniiti. Yaabiyyee nanyaadhu ! dhiiraa wajjin kan dubbattu ta’uu ishee haasaa isheerraan hubadhe. Dhiira beellamtee kan duraa hafe natti fakkaata.
Sa’atiin harka ishee,Warqeen qubaa,kan mormaafi Shawaaliyaan (Ambaarriin) harka ishee kan biraati. Uffannaan ishees Jaakeettaa, Wandaboofi kopheen boottii hanga jilba isheetti dheeratu gogaarra kan oomishaman si’a ta’an, gatii guddaadhaan kan bitaman natti fakkaata.Uffata gogaa (kal’oo,Leezerii)biyya faranjiitti hodhamee biyya keessa gale ta’uusaa hubadheera.Magaala iftu ilkaan ishee akka aannanii kan addaatan si’a ta’an, rifeensi mataa ishee gatiittii isheerra akka hiddaa gadi kan jige, intala baayi’ee bareedduu, dhiira gomjaasiftudha.Yaabiyyee nanyaadhu Qaama kana amma biyyoon ni nyaataa ? Jechaa utuun uumama ishee dinqisiifadhuu yaadi tokko sammuukootti dhufe.
“Dhiifama, obboleettii!Sa’atiinkee meeqa jettii? Kankoo kun sirrii natti fakkaachuu diddee”.Jedheen ishee gaafadhe.Ishee haasofsiisuuf barbaadeetani malee sa’atiin harkakoo sa’atii warqee kan qarshii kuma kudhaniin bitamedha.Ishee karaan itti haasofsiisu barbaacha soba dubbachuukoo sammuufi sa’atiinkoo kan nataajjabu natti fakkaate.Kanas haata’u sana isheen gaaffiikootiif deebii kennuuf “Okkee! sa’atii torba”jette. Sagaleen ishee akkam namatti tolaa?Yaabiyyoo nanyaadhu.
Intalli kana fakkaattu kun na haasofsiisuun ishee qofti garaa naqabbaneesse.Anis kana qofaan hin dhiisne.Itti fufeen utuun sodaadhuu “Dhiifama giiftii!ammas gaaffii tokkon qaba.”jedhe.Yaabiyyoo nanyaadhu!Isheen garuu “It’s all right go ahead”naan jette.Afaan Ingilizitiin. Yaabiyyoo nanyaadhu!.Intala barattedha.Sagalee koo ciccirachaa;nama beellamaa sa’atii tokko dabarsu siquunnamee beekaa?Utuu haalli akkasii siquunname maal jettaa? jedheen walitti aansee gaaffii dhiyeesseef.Isheenis “O ! my God !Ani obsa akkasii hin qabu.Inni nabeellame daqiiqaa shan dabarsinaan dhiiseen deema.Akka carraa anis akkuma kee namaa wajjin walbeellamee eegaan jira.Amma dhiisee deemuuf daqiiqaa muraasatu naahafe.”jette.
“Anis kunoo hiriyaakoo gara sa’atii tokkoo eegeera.Rakkoo isarra ga’e hubachuuf bilbillaanis bilbillisaa hin deebisu jedha.Utuun isa eeguu laaqana hin nyaatinin jira.Amma garuu obsakoon fixadhe.Utuun isa eeguu beelli natti jabaate”.Jedheen akka qoosaa dubbadheen ofumakootiif kolfe.Isheen garuu akkakoo hin kolfin malee akka kolfuu taatee ilkaan ishee isaan adii, hidhii ishee isaan haphii, haalluu diimaa dibamanii goraa bilshaate fakkaatan, saaqxee kolfakoo tumsite.
Itti aanseen,”haalli keenya walfakkaata akkan hubadhetti.Atis namni beellamte kan siduraa hafe natti fakkaata” jedheen dubbadhe.
“Sirriidha”
“maarree laaqana yoo wajjin nyaanne maal sitti fakkaata?”
“Innillee gaarii ture.Garuu…” jette utuu haasaa ishee hin xummuuriin mataa ishee gara bitaafi mirgatti sochoosaa calluma jette.
“Garuu maalii? Rakkoon jiraa ?”
“Rakkoonillee hinjiru.”
“Maal yaaddofteree ?”
“Nama hin beeknee wajjin calluma jedhanii laaqana nyaatuu ?”
“Maal qabaree wal barrakaa !Ani maqaankoo Kabbadaadha.”
“Okkee ! animmoo Shankoriinaan jedhama.”
“O ! maqaa bareedduu, intala bareedduudhaaf kenname “ Jedheen maqaa ishee dinqisiifadhe.
Shankoriinaa wajjin tokko lama jennee haala kanaan wal barre.Mana kaaffee Cheentiroo kana Keekii malee laaqanni nuti barbaadnu sababii hinjirreef hoteela guddaa tokko waliin deemnee nyaata ajajannee nyaanne.Biiraas ajajannee daddabalannee dhugne.Amma haasaa dheeraa booda sirriitti walitti madaqne.
Shankoriinaan yeroo haasoftu Akka Faranjii Afaan Amaaraa baratetti dubbatti.Afaan Amaaraa wallaaltee osoo hintaane akka of jajuu natti fakkaata.Anis maqaankoo Kabbada haata’u malee uffannaankoo konkolaataan,sa’atiin warqee,warqeen kaateenaa harka koo,kan ammayyaa waan ta’eef Shankoriinaan baayi’ee akka jaallatte naaf ibsite. Keessumattuu qarshiifi Doolaarii korojoo koo keessa jiru yeroo argituf walumaagalatti haala jireenya mijaawaa ani jiraachaa jiru yeroon itti himu ammoo,caalaatti natti siqxe.Keessa garaa ishees bantee natti muldhiste.
Egaa haala kanaan erga walitti madaqnee, mana ciisichaa hoteelichaa tokko seennee,akka xinnoo boqonnun ishee gaafadhe.Isheenis daftee deebii naaf hin kennine.Xinnoo erga yaadaa turte booda haala tasgabbaa’een:
“Ani jaalallee qaba. Isa malee dhiira gara biraa wajjin ba’ee hinbeeku. Siwaliin garuu haalli ittiin walbarreefi waliin amma teenyu nadinqa”.jettee kofalte.Anis ishee wajjin xiqqoo kolfeen mammaksa Oromoo isa,”Mana haadhakoon dhaqa jettee goraa bira hindarbin”jedhamu gara Afaan Amaaraatti hiikef.Ammas akka kolfuu taate;
“Ani Itoophiyaa keessa hinjiraadhu U.S.Ameerikaa, magaalaa Washingiton keessan jiraadha.Asii daa’ima waggaa kudhanii baran ture dhaqee, achittin guddadhe.Haatiifi abbaankoo yeroo ammaa achi jiru.Ani boqonnaafin dhufe.Kanan buufadhe ammoo hoteela keessa miti.Hosteela tokko keessa kutaa tokko ji’a sadiif kireeffadhen keessa jira.Sitti agarsiisuu nan danda’a.Akka carraa erga walbarree mana ani kireeffadhe sitti agarsiisuu nandanda’a.Kanaaf mana ciisichaa hoteelaa hin seenu.” Naan jette.
Shankoriinaan yeroo akkas naan jettu gammachuu natti dhaga’ame ibsuun nadhiba.Gammachuu daangaa hin qabnetu natti dhaga’ame.Intalli bareedduu burtukaana fakkaattu kun akka naharka galten hubadhe.Kana gidduutti Mobaayilliin ishee bilbillaan kaaste.Iccitii kan dubbattu natti fakkaata.”Heloo! yeroonsaa yeroo ga’u siin bilbila!Okkee?”Jettee Mobaayila ishee cufte.
Sirni affeerraakoo kan hoteela kana keessatti raawwatamu erga dhume booda,ganda isheen mana kireeffadhe jette ganda Qarsaa (Kaazaanchiis) konkolaataa Liifaaniikootiin dhaqne.
Manni isheen kireeffadhe jettu kun Mana Viillaa bareedaa ammayyaa si’a ta’u, naannoo dallaa gimbii manichaa wajjin wal qabatanii,Supheefi dhagaa Ambootiin manneetiin kutaalee kudha lama wal qabatanii ijaaraman jiru.Ani yeroon gara mooraa kana keessa seenu hin hubanne malee Peensiyooneedha (mana ciisichaaf kireeffamanidha.)Manni Viillaa guddaanis akkasuma.Mana Viillaa guddaa kana yeroo seennu Soofaan bareedaa keessummoonni irra taa’an jira.Kutaaleen ciisichaa baayi’eenis mana Viillaa kana keessa jiru.
Egaa akkuma ol seenneen Shankoriinaan soofaa guddaa kana harkaan natti agarsiisaa akkan yeroof irra boqodhu na’affeeraa; “Furtuu fideen dhufa” jettee gara intala teessee nama keessummeessitu (receptionist) deemte.Korojoo ishee keessaa birrii hamma ta’e itti kennitee furtuu fiddee dhufte.Harkaan nawaamtee gorduuba mana kanaa keessaa karaa borootiin baane.Manneetii ciisichaa kudha lamaan gidduudhaa lakkoofsa tokko furtuu harkatti baattuun bantee ol itti seenne.
Kutaan ciisichaa kun gorduuba xiqqaa kan qabu si’a ta’u kursii xixiqqaa lamaafi miinjala xiqqaa tokko,siree bareedaa,Saanduqa uffataa dhaabbatu kan keenyan manaa wajjin walqabatee tolfame qaba.Kutaan dhiqannaas akkasuma baayi’ee ammayyaa’adha.Baayi’ee bareeda.Walumaa galatti keessi mana kanaa baayi’ee bareedaadha.Shankoriinaan akkan taa’u harkaan siree natti agarsiisaa;
”Manni ani ji’a sadiif kireeffadhe egaa kana fakkaata ! Eenyu jettee maqaakee ?”
“Kabbadaadha !” Jedheen itti hime.Isheenis
“Okkee! Kebbee! Mannikoo hinbareeduu ?“ Jettee nagaafatte.Anis;“Kan biraadha.Baayi’ee bareedaafi ammayyhaadha!” Jedheen mudhii ishee isa akka mudhii soonsaa qallatu ofitti qabee hidhii isheerra dhungachuuf jennaan maddii ishee natti qabde.Anis hidhii ishee bira darbeen maddii isheen argadhe.Hidhii ishee sababii nadhorkatteef kanuman argadhen dhungadhe.Haalli ishee akka Faranjiiti.Kan isheen natti himterraa ka’uudhaan biyya Faranjiitti sababii guddatteef aadaa Faranjootaa fudhatte jedheen ishee hubadhe.
Shankoriinaan battalaan utaaltee nabiraa kaatee mana dhiqannaa seente.Kan isheen dubbattu natti hin dhaga’amne malee bilbilaan haasa’uu ishee hubadheera. Haala ishee kanaafis waan gara biraatti ishee hin shakkine.Maal akka haasoftus hordofuu hinyaalle.Xiyyeeffannaankoo yoom dhuftee waliin ciisna kan jedhu ture.Xiqqoo turtee qullaa ishee dhuftee nafuldura dhaabbatte.Yaabiyyoo nanyaadhu!Kan qaama ishee irratti hafe butaantaafi qaboo harma ishee malee uffati gara biraan irra hin jiru. Kokkolfaa;
“Atis akkakoo baafadhuutii na eegi !”Jettee kutaa dhiqannaatti deebite. Anis Shugguxiikoo Boraatii jalatti ruuqeen uffatakoo hundumaa ofirraa baasee,duddaan ciiseen ammaa amma dhufti jedheen balbala kutaa dhiqannaa utuun ilaaluu, balballi mana ciisichaa baname. Kan ol natti seene garuu Shankoriinaa utuu hin ta’in dargaggoota lama kan hanga jirmaa gagga’anidha. Yaa biyyoo nanyaadhu! Dargaggeessi tokko Cuubee, inni tokko ammoo Shugguxii natti aggaame.Isheen ammoo uffata ishee uffattee kutaa dhiqannaa keessaa natti kokkolfaa gadi baatee;
“Kabbee ! Diraamaan keenya kun asirratti raawwata” Naan jette. Kursii irra deemtee miila ishee walirra naqattee teesse. Edaa isheen hoggantuu hattootaati. Ani kana hin hubanne.Horii hallayyaa marga duubaan jiru utuu hin argin marga dheedhuuf itti gamun ta’e.Hattuun shugguxii natti aggaamee;“Okke ! qajeelfama amma ani siif kennu raawwadhu.Harka kee lamaaniin mataa kee qabadhuutii siree ciisturraa gadi bu’ii jilbeenfadhu.”naan jedhe.Anis “Yaabiyyoo nanyaadhu!”jechaa akka mucaa wallaaltuu boo’aan akka isaan na ajajan jilbeenfadhee harka koo lamaaniin mataa koo qabadhe. Hattooti kunniin nanrukunne.Korojoo koo bananii keessa kan jiru Doolaarii U.S.Ameerikaa kuma 50fi qarshii Itoophiyaa kuma 100arganii burraaqan.Sa’atii warqee harka koo, kaateenaa warqee harka koo irraa,warqee qubaafi morma koo,uffata koo,kootiifi surree qarshii kuma kudhaniin biyya alaatii bitadhe,kophee qarshii kuma shanii,Moobaayilii koo kan qarshii kuma kudhanii walitti qabanii korojoo koo keessatti naqan.Battala kana akkuma mataa koo qabadheen;”Yaabiyyoo nanyaadhu!”jedheen akka tasaa dubbadhe.Yeroo kana sadan isaanii altokko natti kolfan. Akkas jechuun natti bare.Aadaa godhadheera.
Hattooti kunniin erga qabeenya koo sassaabbatani booda natti kolfuufi qoosuu jalqaban.Furtuu konkolaataakoo dabalatee qabeenyakoo hundumaa erga narraa fudhatani booda,inni tokko “Eenyu maqaan isaa Jeerii?“jedhee Shankoriinaa gaafate.Edaa maqaanishee Jeeriidhaa?”Eenyu maqaan isaa Jeerii?”Jedhe irra deebi’ee.”Ani eessa abbaasaattin isa beeka.Kabbadaa naanjedhe.Isin garuu Kabbee yoo jettanii waamtan nigammada.Kanaaf Kabbee!Jedhaatii waamaa !Jettee ammas kofalte.Isaanis wajjin kolfani.Kolfa isaanii erga raawwatani booda inni tokko:“Kabbee!”naan jedhe.Anis “Abeet!” jedheen owwaadhe.Ammas sadan isaanii altokko natti kolfaa erga turan booda;”Amma butaantaakee uffadhu.Garuu intalattii kanaaf sirriitti qophooftee turte”. Jedhanii ammas natti kolfani.”Amma kana booda baatee akka deemtu sii hayyamna ! Garuu karaa balbalaamoo karaa foddaa ba’uu barbaaddaa?”
“Karuma isin jaallattan.”
“Lakkii nutti himi”
“Egaa karuma balbalaa ba’uu naaf wayya.”Jennaan Ammas altokkoo natti kolfan.Hattoota kaneen keessaa inni shugguxii natti aggaame;
“Lakki Akkas miti.Siree keessa galee uffata qorraa uffatee haaciisu.”Naan jedhe.Akka isaan na ajajanitti yeroon sireetti ol ba’u Shugguxiikoo boraatii jala suuqee ture baafachuuf carraan argadhe.Hattooti sadan kunniin yeroo naciibsanii qabeenyakoo saamanii, ba’uuf ofirra garagalan Shugguxiikoo baafadheen hattuu shugguxii baatu laphee isaarra dhayeen lafa irratti diriirse.Isaan lamaan sanas jilba jilba isaaniirra dhayeen lafa irrattin isaan conqolaase. Lafa kufanittimmoo akka hin sochoone isaan akeekkachiise.
Tarii bayyaannatanii akka natti hin dhukaasneef Shugguxii hattootaa utuu harkaan itti hin bu’in quba miillakootiin isaanirraa fageesseen sochiisaanii dhaggeeffadhe. Inni Shugguxii natti aggaame battalaan lubbuunsaa keessaa harattee baate.Onnee isaarran dhaye. Intalattiifi hatichi tokko ammoo rasaasi jilba isaanii dhoofte baayi’ee sababii isaan miiteef ciisanii aadu.”Maaloo nunajjeesin” jedhanii nakadhachuu jalqaban malee socho’uu hin dandeenye.
Yaa biyoo nanyaadhu.”Harkaan idaa sanyoon nama dhaana” jette niitiin.Kana booda reeffa hattuu du’e sanaa baatanii kutaa dhiqanaa keessa akka galchanin isaan ajaje.Yoo kana gochuu baatan isaaniinis adda adda isaanii dhayee akkan isaan ajjeesu akeekkachiisnaan utuu aadanii reeffa hiriyaa isaanii lafarra harkisanii mana dhiqannaa keessa galchan.Yeroo kana sadan isaanii mana dhiqannaa sana keessatti furtuudhaan balbala irratti cufeen furtuusaa korojookoo keessan ka’e.Kana booda uffatakoo uffadheen qabeenyakoo hundumaa fudhadheen balbala mana ciisichaa sanas furtuudhaan irratti cufeen furtuu isaas fudhadheen konkolaataakoo keessa bu’een mooraa sanaa ba’e.”
”Yaabiyyoo nanyaadhu. Kan gaafa sanaa hin irraanfadhu!.”Jedhe Kabbadaan.
Asoosama kana hayyama barreessichaa malee kitaaba irratti, sabquunnamtii garaa garaa irrattis ta’e diraamaadhaan fayyadamuun seeraan gaafachiisa .
Isaayyaas Hordofaa Miijanaa


text:
Jilli qondaaltota mootummaa Sa’uudii fi bakka bu’oota hawaasa daldala biyyattii miseensa 50 qabu kun, itti aanaa ministeera haajaa alaa Sa’uudii Ahmad Al-Qaxaanin kan durfamu yoo tahu, daaw’annaa guyyaa sadihiif Ityoophiyaa seene. Haaluma kanaan Mr. Al-Qaxaaniin Itti aantuu ministeera haajaa alaa Aadde Hiruut Zammane waliin mari’atanii jiru.
Marii kana irratti aadde Hiruut Zammane, hariiroon Ityoophiyaa fi Sa’uudii hariiroo mootummaa biyyoota lamaanii irra darbee, hariiroo ummata biyyoota lamaanii yeroo dheeraaf ture tahuu ibsite. Aadde Hiruut itti dabaluudhaanis, hariiroon dippilomaasii biyyoota lamaanii bara 1940 kan eegale yoo ta’u, hariiroo Ityoophiyaa fi Sa’uudii gama siyaasaa, diinagdee, investimantii, turizimii fi misoomaatiin caalatti cimsuun waliin hojjechuuf Ityoophiyaan qophii tahuu ibsuu isii odeeyfannoon ni addeessa.
Itti aanaan Ministera Haajaa Alaa Sa’uudii Ahmad Al-Qaxaanii gama isaatiin, simannaa godhameef galateeffachuun hariiroon zamana dheeraaf biyyoota lamaan jidduu ture kun cimee akka itti fufu, biyyi isaa karoora qopheessitee gama adda addatiin hojilee heddu raawwataa jiraachuu ibse.
Jilli mootummaa Sa’uudii turtii isaatiin qaamolee mootummaa gara garaa fi hawaasa daldalaa dhaabbilee dhuunfaa waliin haala hariiroo Ityoophiyaa fi Sa’uuudii cimsuun danda’u irratti marii ni geggeessu jedhamee eegama.


text:
Waggaa darbe gara jabina poolisii fi logii sanyii tooftaan geggeeffamee ilaalchisuun hiriirawwan mormii kan kakaase ajjeechaa Joorj Filooyidiin kan himatame Derek Chauvin irratti manni murtii kutaa Minnesootaa yakka ilaalcha geggeessu kamisa har’a itti fufee jira.
Gareen murtii seeraa roobii darbe, kaameeraa poolisiin huccuutti kaayyatu irraa viidiyoo daqiiqaa 20 ennaa poolisiin konkolaataa Filooyiditti deemuu fi ennaa inni Ambulaansii keessa kaa’amu daawwatee jira.
Filooyid nama qaamni isaa guddaa ture, waan waa fudhate fakkaata jedhe Chauvin.
Chauvin Filooyid afuura baafachuu hin danda’u utuu jedhuu daqiiqaa 9 fi sekoondii 29f morma Filooid irra jilba isaan dhaabate. Poolisii adii kan ta’e Chauvin, Flooyiid du’ee guyyaa tokko booda kutaa poolisii magalaan hojii irraa ari’aame.
Grumuun murtii seeraa Filooyid utuu hin ajjeefamin yeroo hanga tokko dura nama suuqii keessaa Filooyiditti tamboo gurgure dabalatee namoota ragaa ba’an hedduu irraa dhaga’ee jira
Poolisiin ajjeechaan himatame balleessaa hin qabu jedhee jira. Abukaatoon isaas sirna leenjii fudhatee hordofe, Filooid kan du’eef dhibee onnee fi dawaa sammuu adoochu waan fudhateef jechuun falme
Bulchiinsi magaalaa Minneapolis maatiiwwan Filooyidiif balaa fi dararaa dhaqqabeef gumaa doolaara $27 kennuuf walii gale.


text:
Bara 1893 keessa Afriikaa kibbaa keessatti abukaatoo lammii Hindii daraggeessa ta’an Gaandhiin baabura imaltootaa teessuma sadarkaa duraa ta’uuf malllaqa itti baasan irraa kaafamanii gara warreen adii hin taane taa’an sadarkaa gad aanutti akka darban ajajaman.
Presidentiin gumii “forth Freedom Forum” jedhuuf barreessaan kitaaba “Gandi and Beyon” jedhamuu David cortwright akka jedhanitti haala sana kan addunyaa guutummaa keessatti garaagarummaa guddaa fide.
Jireenya isaanii keessatti yeroo jalqabaaf loogiin sanyii isaan mudate. Hedduu gaddan, hedduu aaran. Waa’ee kanaa yeroo yaadan, qabsaa’uun akka irra jiraatu dhugoomsatan.
Haa ta’u malee hookkaratti hin amanan. Gaandiin hookkarri hookkara ka biroo akka kaasu, tarkaanfiin yeroo fudhatamu deebiin akka jiru, inni kaan isa kaan ijaa akka ba’u hubataniiru. Marsaa hookkaraa hamaa kana cabsinee keessaa ba’uun akka nu irra jiraatu Gaandiin hubatanii jiran jedhan.
Akkuma Hinduu kan tauran Ghandhi, Kirstiyaana hojjetaa Wangeelaa kan ta’an Dr. Martin Luther king leellistummaa polotiikaa isaanii kan bu’uursan amantii isaanii irratti.
Akkuma amantiin Gaandhii Hinduun barsiisu ilmoon namaa martinuu diina ofii iyyu haa ta’u siin gad kan hin taane fakkeenya uummaa ti. Marthin Luther king fi duuka buutonni isaaniis ajaja Yesuus Kiristoos diinni kee maddii kee tokko yoo kabale isa kaan itti qabadhuu ti, isaaf kadhadhuuf bakka isaa iyyuu fidirmafiif, dhuma irrattis dhiifama godhiif ka jedhu hordofu.
Dr. king dandeettii gidirsuu isaa dandeettii gidirfamuutiin ofi irraa deebisna. siin gad kan hin taane fakkeenya uummaa ti jedhan.
Kana kan dubbatan TMtti ambasaddora Ameerikaa hidda dhalata Afriikaa isa duraa fi michuu Dr. Martin Luther keessaa tokko kan ta’an Andrw Young.
Fiilmee seena galmeessa “Do not Walk Alone” Qofaa kee hin deemin jedhuufi waa’ee sochii mirga namaa mull’isu daawwatan. Fiilmii kana keessaa hirira hookkaraan alaa bara 1964 Saint Augustine, Floridatti geggeessameef yeroo daragaggummaa isaanii isaan hoogganan tu keessatti argama.


text:
Magaalaa Hawaasaa keessatti guyyaa sadiif gaggeeffamaa kan ture korri ADWUI inni 11ffaan har’a xumuramee jira. Dr. Abiyyi Ahmad dura ta’aa addichaa akkasumas obbo Dammaqaa Makonnan itti aanaa dura ta’aa gochuuf falatee jira.
Jaarmayoota miseensa ADWUI ta’an arfan irraa mata mataatti namoonni 250 waluumaagalatti kumnii tokko walgahii kana kan gaggeessan yoo ta’u toora adda addaa irraas taajjabdummaan kan itti hirmaatan akka jiran ibsamee jira.
Walgahii kana irratti Taajjabdoota ta’uun kannen argaman keessaa hayyuu seeraa fi biyya Inglizii keessa jiraataa kan ture Hundee Dhugaasaa tokko.
Deemsa walgahii ADWAUI kana kan ilaaleen yaada kenneen walitti bu’iinsa biyyattii keessaa keessumaa Oromiyaa keessatti kan mudatee fi mudachaa jiru dhaabsisuuf uummanni, dhaabileen siyaasaa martii fi mootummaan walii wajjiin hojjachuu qaba jedha.
Gaaffii fi Deebii Guutuu Caqasaa.


text:
Ka duraan bulchaa kutaa Masaachuusets turan Miit Raamnii, kaadhimamaa dorgommii Prezidaantummaa Yunaayitid Isteetiif guyyaa dorgommiin kutaalee hedduu keessatti geggeessame fi “Super TuesdaY” jedhame irratti sagalee haga xiqqoon injifatanii jiran.
Kutaa Michigaan ka jiru, Keetering Yunivarsitii irraa kan dorgommii Rippaablikaanotaa xiinxalan, Dr. Izqeel Gabbisaaakka jedhanitti injifannoon Raamnii haga silaa tahuu male fagaatee hin deemne.
Waggoota afurii dura, yeroo Joon Mikkeen dorgommii prezidaantummaaf kora sabaa Rippaabilikaanotaan kaadhimaman ka sadarkaa lammaffaa irra turan Raamniin nama marsaa itti aanuuf sagalee guddaa argachuun kaadhimamuuf jiran jedhamee ture.
Garuu amma injifamuu dhaa baatan iyyuu, dorgomtuu isaanii, Riik Saantoram irraa nokkortii cimaa tu isaan mudatuuf jira. Kutaaleen Raamniin ammaa booda keessatti dorgoman kanneen abdii isaaf kennan miti.
“Raamniin Saantoramiin injifachuuf maallaqa hedduu baasuu qaban. Otuu Obaamaa waliin dorgommuu hin ga’iin dura maallaqa hedduu fixatanii dadhabanii achi ga’u. Ennaa Obaamaa bira ga’an mammadaa’aa isaanii tu jira, jechuu dha.
Kana malees, imaammata kan Obaamaa irra wayyaawee isaan injifachiisu hin qaban. Imaammatni isaanii kan Prezidaant Buush duraanii waliin tokkumma” jedhu, Dr. Izqeel.
Guutummaa gaaffii fi deebii kanaa MP3 tuquun dhaggeeffadhaa.


text:
Angawoonni akka jedhanitti jiraattonni kutaa New South Wales kan sidiniin magaalaa guddoo taateef, namoonni umuriin isaanii waggaa 16 ol ta’an dhibba irraa harki 80ni tallaalii waan fudhataniif jecha qalbii dhaan uggura irraa dandammataa jiru. Mana keessatti maaskii kaayyachuun hafee, manneen nyaataa, manneen dhugaatiif bakki spoortii itti hojjetan namoota talaallii guutummaan fudhatan simachuu jalqabaniiru.
Gama biraan, jiraattonni melborn Austraaliyaa jimaata dhuftu uggura kana irraa guutummaan ni walaboomu jedhemee kan eegamu yoo ta’u, kutaan Viktooriyaa immoo jiraattonni ishee dhibba irraa harka 70ni guutummaan talaallii fudhachuuf karoora jirutti dhiyaataa jirti.
Austraaliyaan uggura sochii akkaan cimaa ta’e kaa’uu dhaan faca’ina COVID-19 to’achuutti milkooftee jirti. Haa ta’u malee vaairesiin koronaa Delta jedhamu haaraan Sidnii keessatti baatii Waxabajjii keessa ka’e Austraaliyaa guutummaa keessaa angawoonni uggura sochii cimaa deebisanii magaalaalee irra akka kaa’an dirqisiise.
New Zealnd magaalaan Auckland keessaa uggurri sochii akkuma kaa’ametti jiraachuu muummichi ministeeraa biyyattii Jacinda Ardern beeksisaniiru. Akkuma Austraaliyaa, New Zealandis faca’ina vaayiresii koronaa kanneen to’atan biyyoota xiqqoo keessaa ti.


text:
Addi Bilisummaa Oromoo muudama Abiy maqaa ABOtiin kenne “maqaa dhaabichaafi maqaa uummata Oromoo balleessuudha” jechuun balaaleffate.
[SQ Onkoloolessa 8/2021]
Bilisummaa Oromoo ibsa Onkoloolessa 8/2021 baaseen muudama Abiy kenneefi kan maqaa ABOtiin daldalame irratti yaada kenneera.
Ibsa kana keessatti Addi Bilisummaa Oromoo irra deddeebiidhaan filannoon marsaa jahaffaa jedhamee Waxabajji 21/2021 geggeeffame seerawaa akka hin taaneefi fudhatama kan hin qabne ta’uu uummata Itoophiyaa fi dhaabbilee Idil-Addunyaaf ibsaa turuu eeruudhaan filannichi jalqabarraa haga dhumaatti wal xaxaafi haqa qabeessa kan hin taane, waliin dhahamee kan keessa darbame ta’uu ibse.
Itoophiyaa keessatti filannoon haqa qabeessaafi dimokiraatawaa ta’e jiraatee kam hin beekne ta’uu kan ibse ABOn, jalqabumarraa Abiy Ahmed qaama biyya bulchu kan duraan ture EPRDF seeraan ala diiguudhaan paartii mataasaa PP uummatee kaayyoo ofii galmaan ga’achuuf hojjechaa kan tureefi jiru ta’uus hubachiiseera. Dhaabni seeraan ala ijaarameefi tokkichummaa (Unitary) leellisu PPn filannoo qindeessuufis ta’e biyya hogganuuf seerummaafi fudhatama kan hin qabne ta’uu ABOn ibseera.
“Abiy Ahimed akkuma aagngoo qabateen gaaga’ama heeraa dhalchee paartii isaa PP akka mootummaatti ijaaruudhaaf qabeenyaafi humna akka malee fayyadameera”.
Filannichi geggeeffame paartilee hunda kan hin hammanneefi ABO fi KFOn humnaan dhiibamanii filannoo keessaa ba’anii PPn akka fedhetti filannoo geggeessuunsaas ibsa kanaan tuqameera.
Yeroo filannoo kana keessa kutaalee biyyattii kan akka Lixa Oromiyaa, Kibba Oromiyaa, Kaaba Oromiyaa, Giddu galeessa Oromiyaa, Affaar, Somaalee fi Naannoo Tigiraay keessatti walitti fufinsaan lolli geggeeffamaa akka ture kan ibse ABOn, haala ulfaataafi bakkoonni hedduun sababa waraanaatiin filannoon keessatti hin geggeeffamiin hafe keessatti PPn filannoo sobaa kanaan uummata biyyattiifi uummata Addunyaa dogoggorsuuf yaaluu akeeke.
Yeroo ammaa paartiin tokkichummaa Abiy Ahimed of haaressee kan ‘mootummaan ijaara’ ofiin jedhu kun yaada Abiy dhugaa gochuudhaaf dhama’aa kan jiruu ta’uu akeekuudhaan, adeemsa kana keessatti kan ‘mootummaan ijaara’ ofiin jedhee walitti qabame tutni kijibaa maqaa ABO fi kan uummata Oromoo seeraan ala akka malee itti fayyadamuusaa Addi Bilisummaa Oromoo cimsee kan mormu ta’uu ibsee jira.
“Mootummaan Dr Abiy maqaa Adda Bilisummaa Oromoo fayyadamee seerawaa of gochuuf uummata Addunyaa fi uummata Oromoo gowwoomsaa jira”
Haala kana erga ibsee booda Addi Bilisummaa Oromoo paartilee siyaasaafi saboota biyyattiif waamicha dhiyeessee jira. Waamichi ABOn dhiyeesse:
1. Oromiyaan nagaafi tasgabbii akka argattuuf Lammiileen Oromiyaa Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaa akka jabeeffatan,
2. Filannoon haqa qabeessaafi hunda hammate geggeeffamee adeemsa heeraa hordofuudhaan Mootummaan Baraaraa akka ijaaramu saboota, sablammoonniifi uummatoonni biyyattii dhiibbaa akka godhan fi of qopheessan,
3. Dhaabbileen Idil-Addunyaa tokkummaadhaan jeequmsa karaa hundaa Itoophiyaa mudate kana furuuf dhiibbaa akka godhaniifi qaamota dhimmi ilaalu hunda hirmaachisuudhaan nagaafi tasgabbiin akka bu’u adeemsi ce’umsaa tokko akka uumamu marii siyaasaa akka qopheessan ABOn waamicha dhiyeesseera


text:
Kutaa 3ffaa fi kan maayyii.
#stopTPLF #StopabayTeshaye #Oromoodidaa
Qabsoon bilisummaa saba oromoo hooggana gahaa fii waalta’aa akkanaa tokko dhabu irraa kan ka’ee haccuccaa haalaan cimaa ta’ee keessa jiraachuun mamii maleedha. Sabni keenya sadarkaa biyyaatti fi adunyaattis gola sirna siyaasaa kan waliigala( National institution) humnoota, jaarmayootaa fi qabsaawoota Oromoo mara irraa ijaarame qabaachuun isaa bu’aa kana jedhamee herregamu hin dandeenye qabaata. waan ammaan dura hin guutamne akka guutatuus isa gargaara jechuu dha. Kanneeniis;
• Baayy’ina humna namaa, qabeenya, beekumsaa fi muuyxanno bakka bakkatti fafacca’ee wal quba hin qabne bakka takkatti deebiisuu fi qindeesuun diina Oromiyaa irraa buqqiisuu qofa irratti akka fuula deefatu godha,
• Qabsoo bilisummaa Oromoo bilchina siyaasaa goonfachiisee ollaa fi adunyaa birratti fudhatama ykn dhageeyytti guddaa akka argatu waan gochuu danda’uuf,
• Humnoota qabsoo bilisummaa Oromoo bakka bakkatti jaaramani walhubannoota dhabarraa kan ka’e sababa gahaa hin taaneen akka diinatti wal-ilaaluuf wal-irratti duulan, waljibuu fi wal abaaruu hojii godhatan, waliin hojjachuu dhabuun, waliitumsuu dhabuun , dabreetiis diina kaayyoo faashisttoota ABUT dagachuun humna, diinagdee fi yeroo walirratti balleeysuu waan dhabamsiisuuf jecha, isaan kana illee waan qajeelchuuf,
• Gaafatama gararaa kan dhimma guutuu biyyaa, tabaroo fi daangaa siyaasaa qabsoo bilisummaa Oromoo murteeysuu, hiree saba keenyaa ilaalchiise harka Gola Agoobara Adda Tokkummaa (maqaa fedhee itta haa baafatan) kanatti waan galchuu jecha sabni keenya murtii akka dhihoo kana humna Oromoo yartuu takkaan murtaawuun akka hin rakkanne ykn hin dararamne waan gochuu danda’uuf,
• Rakko ijaarsaa fi hoogganaa irraa kan ka’een qabsaawoota hamilee fi abdiin isaanii tuqamtee, qabsicha irraa uf igiitan rakko isaanii hiikee abdii fi hamilee guutuun deebi’anii qabsoo bilisummaatti akka bobba’an waan karaa saaquuf,
• Hayyootni Oromoo samuu bilisa ta’een , tilmaamsa diinagdee Oromiyaa kan eega Oromiyaan bilisoomte booda ittin bultuu fi sirna bulmaata ishiile ilaalcha dhaaba tokkootiin alatti seenaa bulchiinsaa fi muuxannoo sabichaa irratti hirkachuun bilisa ta’anii akka qopheeysan gochu irratti fuula akka deeffatan waan gargaaruuf jecha,
• Akkuma bilisummaan dhihaachaa dhufuun, murnnooni aangoof machaawwan tokkummaa Ummata Oromoo jeeqama keessaa akka hin seesine waan hanqiisuuf jecha,
• Dhaabootni Oromoo waan irratti waliif galu dadhaban hunda murtii ummata Oromoof bulchuudhaan ( haa bultu dubbiin) waannuma irratti walii galan irratti akka hojjatan daangaa daangaa hundaan beekame waan goosisuu danada’uuf,
• Wal dorgomii siyaasaa bilisummaa booda karaa nagaatiin dhaabootin siyaasaa Oromoo gochuun barbaachiisaa ta’uu itti amanaan sirna gadaa( dimookiraasi) aadaa siyaasaa Oromoo kan boruu ta’u waan ragaasiisu danda’u jecha,
• Alagaa birratti sagalee tokkoon tokkummaan dhaabachuu fi iyyachuun akka danda’amu waan godhuuf jecha,
• Garaagarummaa ilaalcha bulchiinsa siyaasaa (administrative ideology) xiqqaan tokkummaa keenya guddaa fi murteeysaa ta’ee akka hin tuqamne ykn hin diigamne , garaagarummaa jiru waliif beekani akka waliif kabajan waan gochuu danda’uuf jecha,
• Murtii sabni Oromoo eega bilisa ta’ee booda murteeysuuf tabaroo itti qabu irratti, waa murteeysuu fi murteeysu dhabu irratti wal falmuu dhiisuun carraa uummata Oromoo murtii sanaan isa gahuu qofa irratti akka xiyyeeffatamuu waan karaa waloo saaquuf jecha,
• Dhawaata kana keessatti walbulchuu fi waliifis buluu irratti muuxxanno waan sabichaa fi qabsaawootas goonfachiisuu jecha,
• Qorranno tikka Oromiyaa fi duuguugaa sanyii saba Oromoo irratti godhame sirnaan godhuudhaan waan gabroonfataan biyya teenya keessatti yakka daangaa hin qabne saba Oromoo irratti hojjatee fi hojjachaa jiru keessa isaa beekuuf tattaaffi godhamu waan gargaaruuf jecha,
• Hamilee ummata Oromoo haalaan ool-kaasee tokkummaan bilisummaaf akka kaka’u daran waan isa gargaaruuf jecha,
• Tokkummaan ummata Oromoo akka sibiilaatti akka jabaatu waan karaa haxaahuu fi gargaaruuf jecha,
• Hooggana wal-hubannootaa fi marii gola Gola Agoobara Adda Tokkummaa ( Broad based National liberation institution) kan walligalaa kanaatiin alatti mataa isaatiin waan isatti fakkaate hojjatee rakko fidu buqqiisuun akka danda’amu waan gargaaruuf jecha,
• Sabaa , saba lamootaa fi umattoota akka Oromootti cunqurfaman maraaf tarsimoo waloon irratti hojjatu kan waliigalaa haaraya baafachuuf waan qabsicha gargaaruuf jecha,
• Oromoon ajanadaa isaa irratti hirkachuuu fi sirriittis beekuu fi uftummaan humnoota motummaa Wayyaanee morman ijaaruuf waan isa gargaaruuf jecha,
• Gadaa (umurii) diina kaayoo waan gabaabsuuf jecha,
• Dhimma dhaabaa tokko irra dhimmii guutu biyyaa fi dantaa ummata Oromoo kan waloo waan hunda kan caaluu akka ta’ee hubannoota gahaa ummatichaaf waan akeekuuf jechaa fi
• Humna waraana Oromoo jabaa tokko kan wabii nageenyaa fi guddina ummata Oromoo ta’ee tokkoo, kan bu’urii isaa lafa irra jiruu fi qabsaawaas jiru dandeetti WBO karaa humana namaa, qabeenyaa fi dhiheesiin ol kaasuun tarsimoo ool aanaatti waan tarkaanfachiisuuf jecha tokkoomuun qabsaawootaa fi ummata Oromoo argamsiisuu fi tiksuun bilisummaa sabichaa fi biyya Oromiyaatif murteessa dha.
Haali barruu kutaa 1ffaa, 2ffaa fi sadaffaa kana kessatti hanga tokko tutuqame kuni guutamnaan, deebiisaan mata duree barreeffama kanaa Oromiyaa daandii”Siyaasaa fi diinagdee kammiirra garam? “ jedhuuf , daandiin Oromiyaa gabrummaa irraa gara bilisummaa fi walabummaatti malee karaa biro ta’uu hin danda’u. Karaa diinagdeenis yoo ta’ee, qabeenyaa ummata Oromoo bara 150 ol saamamaa bahee fi ammas itti jiramu hunda qabeenyaa mootummaa ummata Oromoo jalatti deebbiisuun, saba Oromoof wal qixatti akka dhuunfaa isaa jallatti deebbi’u gochuun alatti mali biro hin jiru. Yoo haali kuni hin guutamne garuu, gaafii kanaa faalla ta’uun bakkuma jiruutti lafa dhiituu fi of duubba deebbi’uun ilee ni mala soda jedhuun qaba. Itti gaafatama seenaa haalaan ulfaataa ta’e kana bahuu dhabuun ummata Oromoo dhumiinsa lamafaaf qopheeysudha. Waan ta’eefis, haalleen kuni akka guutaman gochuuf Oromoo martuu dirqama dhalootaan qabuun gurmaawuun kan isa irra jiru ta’uu hubatee, itti gaafatama seenaan dhuunfaa fi waloon isaan feete kana bahuu qaba. Karooraa fi ajandaa isaaf ifaa ta’een hojjachu qaba malee ajandaa faashistootni isa doorsiisuuf malaan dadarbatan irratti yeroo isaa gubuu fi waccuu hin qabu. Keessaahuu, hayooni Oromoo kaneen waldaya qormaata Oromoo keessatti uf ijaaranii haala ummata Oromoo bali’naan qoratanii fi guutmatti sab-boonntootni Oromoo bu’ura barruu kana keessatti kaka’an kana irratti hojjachuutu irra jira. Oromoo tokkeen yoo rakkoo saba isaa irra gahaa jiru itti dhagahamee itti gaafatamummaan itti dhagahame, guutuun sabaas mirga tokkee Oromtichaaf/tiitif/ yoo kan dhaabatu ta’ee, sirnaan gurmoofne yoo kaane injifannoon fagoo hin ta’u. Diinni keenya hedduu dha.Isaan kana dura dhaabachuuf afaanin qofa osoo hin taane hojii lafa irratti jijjiirama fiduun injifannoon keessaa bahuuf jaalanuus jibbinuus tokkummaan qabsaawuun keenya dirqama seenaan nuun fedhe ta’u hubanne itti gaafatama seenaa kan waloon qabnu kana bahuu irratti fuula deefachu qabna. Yoo kana goone, Kufaatti faashistoota ABUT shaffisiisuun bilisummaa ummata oromoo fi walabummaa Oromiyaa shaffisiisuu dha jedheen amana.
Tokkummaan humana!
ABOn shakkii malee ni humnooma!!
Oromummaan haa jiraatu!
Injfannoo ummata Oromoof!


text:
Qajeelfamoota Bu’uuraa Asmaa’a Wa Sifaata-Kutaa 1
Bismillah Rahmaani Rahiim
Faaruu fi galanni Rabbii Guddaa maqaalee babbareedoon waamamuu fi amaloota gugguutuun ibsamuuf haa ta’uu. Amaloonni guutuun hanquu hin qabne hundi kan Isaati. Amaloota hanquu hunda irraa qulqulluudha. Namni Gooftaa ofii maqaalee fi amaloota Isaatiin beekee, gammachuu fi nageenya dhiyootti hixatee argata. Maqaalee fi Sifaata Rabbal aalamiina sirritti baruuf jalqaba irratti bu’uurri akka nu barbaachisu yeroo darbe ilaalle turre. Bu’uuraalee kanninitti seenuun dura mee hiika maqaalee fi sifaata haa ilaallu. Namni hiika jechaa yoo beeke, ergaa jecha sanii sirritti hubata.
Maqaan maal akka ta’e hundi keenya ni beekna. Maqaa jechuun kan wanti tokko ittiin waamamuudha. Amma mee caalatti waa’ee sifaata haa ilaallu. Hayyoonni sifaata (amaloota) Rabbii akkana jechuun hiiku:
“Sifaata jechuun Zaata Rabbitiin kan dhaabbatee fi wanta biraa irraa Isa kan adda baasudha. [Sifaanni kunniinis] Qur’aanaa fi hadiisa keessatti kan dhufaniidha.”[1]
Zaata jechuun haqiiqaa wanta tokkoo fi nafsee isaa[2]. Ingliffaan “Self” jechuun hiika[3]. Zaata namaa yommuu jennu qaama isaa guutuu fi nafsee isaati. Zaata Rabbii immoo ibsuu hin dandeenyu. Sababni isaas, nuti Rabbiin subhaanahu wa ta’aala addunyaa tana keessatti hin arginu. Zaatni Isaa akkana jenne gonkumaa dubbachuu hin dandeenyu. Qur’aana keessatti, “Wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru. Inni Dhagahaa, Argaadha.” (Suuratu Ash-Shuura 42:11) “Kana jechuun uumamtoota Isaa irraa wanti Rabbii olta’aa fakkaatu tokkollee hin jiru. Zaata Isaatiin, maqaalee Isaatiin, amaloota Isaatiinii fi hojii Isaatiin wanti Isaan wal fakkaatu tokkollee hin jiru.”
“Sifaata jechuun Zaata Rabbitiin kan dhaabbatee…”
Hima kana ibsuun dura mee wanta idaafah jedhamu haa ilaallu.
Akka seer-luga Arabiffaatti Idaafah jechuun maqaa tokko maqaa biratti maxxansuun ykn dabaluun qabeenyummaa akka agarsiisu ykn ergaa addaa akka dabarsu gochuudha. Fakkeenyaf, maqaaleen Allaah fi Rasuul yommuu walitti dabalaman, “Rasuulullah” ta’u. Gara Afaan keenyaatti yommuu deebisnu, maqaalee “Rabbii” fi “Ergamaa” yommuu walitti finnu, “Ergamaa Rabbii” ta’a. As keessatti, maqaan jalqabaa mudaafa (possessed (qabaatamaa)), maqaan lammataa immoo mudaafa ileyh (Possessor (Qabaataa)) ta’a[4]. Fakkeenyaf, Kitaaba Ahmad yoo jenne, “Kitaaba” kan jedhu qabaatamaadha. Kana jechuun kitaabni qabeenya Ahmadi. Ahmad immoo qabaatadha. Kana jechuun Ahmad abbaa kitaabati.
Kana irratti hundaa’un wanti Maqaa Rabbii (Allaah)tiin walitti hidhamu bakka lamatti qoodamu:
1ffaa-Idaafatu Mulk- Walitti daballi qabeenyummaa
2ffaa– Idaafatu Wasaf- Walitti daballi amalaa
Walitti daballi qabeenyummaa jechuun wanti mataa isaatiin dhaabbatu tokko maqaa Rabbiitti dabalamuun qabeenyummaa agarsiisudha. Fakkeenyaf, maqaalee Beyt fi Allaah jedhan yommuu walitti daballu Beytullah ta’a. Afaan Oromootiin: Maqaalee manaa fi Rabbii yommuu walitti daballu “Mana Rabbii” ta’a. Asitti mana Rabbii yommuu jennu mana Rabbiin keessa galu jechuu osoo hin ta’in manni kuni qabeenya Rabbiiti jechuu keenya. Rabbiin qulqullaa’e olta’ee (Subhaanahu wa ta’aalaa)! Mee Qur’aana irraa fakkeenya akkanaa haa ilaallu:
“Ergamaan Rabbiis isaaniin ni jedhe, “Gaala Rabbiitii fi dhugaatii ishii [eeggadhaa]!” (Suuratu Shams 91:13)
Asitti maqaan gaala fi maqaan Rabbii walitti dabalamuun qabeenyummaa agarsiisan. “Gaala Rabbii” kan jechuun gaalli tuni tan Rabbiiti. Rabbiitu ishii uume. Ammas Qur’aana keessatti:
“[Rabbiin] wanta uumee hundaa kan tolchee fi uumama namaas suphee irraa kan jalqabeedha. Ergasii sanyii isaa bishaan dadhabaa baafamee irraa godhe. Sana boodas isa wal-qixxeessee ruuhii Isaa isa keessatti afuufe. Dhageetti, argaa fi qalbii isiniif taasise. Xiqquma galateefattu. ” Suuratu As-Sajdah 32:7-8
Asitti Ruuhi Isaa jechuun Ruuhii Rabbiin uumee jechuudha.
Idaafatu Wasaf– Walitti daballi amalaa- kana jechuun wanta wanta biraatiin dhaabbatuu fi wanta saniif amala ta’uu, adda ofii bakka itti dhaabbatu kan hin qabneedha. Fakkeenyaf, beekumsi, dandeettin wanta biraa irratti maxxanaa malee adda ofii kophaa dhaabbachuu hin danda’u. Beekumsi akka manaa fi gaalaa adda dhaabbachuu danda’aa?
Mee kanas Qur’aana irraa fakkeenya fudhannee haa ilaallu:
“Mushrikoota irraa namni tokko yoo eeggumsa kee barbaade, hanga inni Dubbii (Kalaama) Rabbii dhagahuutti eeggumsa isaaf godhi. Sana booda iddoo nagaha itti ta’utti isa geessi. Kun waan isaan ummata hin beekne ta’aniifi.” Suuratu Tawbah 6:9
Asitti Dubbii (Kalaama) Rabbii bakka jedhutti dubbiin sifata (amala) Rabbiiti.
Garaagarummaan walitti daballi qabeenyummaa fi walitti daballi amalaa jidduu jiru: walitti daballiin qabeenyaa mataa isaatiin kan dhaabbatudha. Fkn, mana Rabbii, gaala Rabbii yommuu jennu, manaa fi gaalli mataa isaanitiin kan dhaabbataniidha. Walitti daballin amalaa immoo mataa ofitiin dhaabbachuu kan hin dandeenye garuu wanta biraa irratti maxxanuun wanta saniif amala ta’uudha. Fkn, Beekumsa Rabbii, Dandeetti Rabbii. Asitti beekumsaa fi dandeettin adda dhaabbachu hin danda’an. Kanaafu beekumsaa fi dandeettin Rabbiif amala ta’u. Gosoonni idaafah lamaan isaanitu maqaa irratti maxxanan dursanii dhufu. Fakkeenya armaan olii keessatti mana, gaala, beekumsa fi dandeetti kan jedhan maqaa Rabbii dursanii jalqaba irratti dhufan.
Kanaafu kana erga hubanne, “Sifaata jechuun Zaata Rabbitiin kan dhaabbatee…” jechuun Rabbiin sifaata Isaatiin wassafama (ibsama); sifaanni Isaa Isarraa adda bahuun kophaa hin dhaabbatan.
“wanta biraa irraa Isa kan adda baasudha.”
As keessatti hojii sifaata akeeka.Rabbiin guddaan olta’e sifaata baay’een of ibsuun gabroota biratti of beeksisee jira. Sifaanni kunniin Khaaliqa wantoota Isaan ala jiran irraa adda kan baasanii fi guutummaa Rabbii ifa godhaniidha. Gabroonni sifaata (amaloota) Isaatiin Rabbin beeku.
“[Sifaanni kunniinis] Qur’aanaa fi hadiisa keessatti kan dhufaniidha.”
Waa’ee sifaataa Rabbii ilaalchisee Qur’aanaa fi hadiisota sahiih ta’an keessatti wanta dhufe qofarratti dhaabbachu qabna. Sifaata Rabbii irraa wanta Qur’aanaa fi hadiisni mirkaneesse qofa mirkaneessina. Imaamu Ahmad akkana jedha: “Eenyullee Rabbiin ibsuu hin danda’u wanta Inni ittiin of ibsee ykn ergamaan Isaa ittiin Isa ibse malee. Qur’aanaa fi hadiisni irra hin darbaman.”
Kana jechuun Rabbiin kan itti ibsan (wassafan) sifaata Inni ittiin of ibseen ykn ergamaan Isaa ittiin Isa ibsee qofaani. Sifaanni kunniin Qur’aanaa fi hadiisa keessatti dhufanii jiru. Qur’aanaa fi hadiisan ala bahuun hin danda’amu.
Qur’aanaa fi hadiisni karaalee sadiin sifaata Rabbii mirkaneessu:
Karaa 1ffaa-Sifaata ifatti dubbachuun
Qur’aana irraa
﴾فَلِلَّهِ ٱلۡعِزَّةُ جَمِيعًاۚ ﴿
“Jabeenyi hundi kan Rabbiiti.” Suuratu Faaxir 35:10
Asitti jabeenyi sifaata (amaloota) Rabbii keessaa tokko.
﴾أَنَّ ٱلۡقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعٗا ﴿
“Humni hundi kan Rabbiiti.” Suuratu Al-Baqarah 2:165
Asitti humni sifaata Rabbii keessaa tokko
﴾وَرَبُّكَ ٱلۡغَنِيُّ ذُو ٱلرَّحۡمَةِۚ ﴿
“Gooftaan kee Dureessa Abbaa rahmataati.” Suuratu Al-An’aam 6:133
Asitti rahmanni sifaata Rabbii keessaa tokko
Qur’aana keessa aayata akkanaa baay’ee arganna. Akkasumas, hadiisota keesssattis ni arganna.
Karaa 2ffaa- Maqaaleen sifaata of keessatti hammachuu
Aqiidaa Ahli Sunnah wal jama’aa keessatti dhimmoota mirkanaa’an keessaa tokko maqaaleen Rabbii gaggaariin sifaata of keessatti hammachuudha. Maqaaleen hundi amaloota Rabbii of keessaa qabu:
Fakkeenyaf Rabbiin Qur’aana keessatti, Al-Aziiz, Al-Khaaliq, Ar-Rahiim jechuun Of waame jira.
Asitti: Maqaan Al-Aziiz (Injifataa) jedhu amala jabeenya of keessaa qaba.
Al-Khaaliq (Uumaan) amala uumu of keessaa qaba. Rabbiin Uumaa wanta hundaa waan ta’eef uumun amala Isaati.
Ar-Rahiim amala (sifata) rahmataa of keessaa qaba. Rabbiin ar-Rahiim waan ta’ef rahmata namaaf gochuun amala Isaati.
Maqaaleen Rabbii sifaata Isaa irraa kan bahaniidha.
Karaa 3ffaa- Hojii yookiin sifaata san wanta agarsiisu ifatti dubbachuu
Qur’aana keessatti akkana jedha:
﴾ وَكَلَّمَ ٱللَّهُ مُوسَىٰ تَكۡلِيمٗا ﴿
“Rabbiin haasofsiisa [kallatti] Muusaa haasofsiise” Suuratu An-Nisaa 4:164
Asitti Rabbiin haasawuu ykn dubbachuu agarsiisa. Kanaafu, haasofti ykn dubbiin sifaata (amaloota) Isaa keessaa tokko.
“Dhugumatti Rabbiin waan fedhe murteessa.” Suuratu Al-Maa’ida 5:1
Asitti fedhiin sifaata Isaa keessaa tokko.
“Namni osoo beeku mu’mina ajjeese, jazaan isaa achi keessatti kan hafu ta’e Jahannami. Rabbiinis isa irratti dallanee isas abaare jira. Adabbi guddaas isaaf qopheesse.” Suuratu An-Nisaa 4:93
Asitti dallansun sifaata Rabbii keessaa tokko.
“Rabbiin ni jedha, “Kuni Guyyaa warra dhugaa (saadiqiin) dhugaan isaanii [isaan] fayyaduudha. Isaaniif Jannattoota jala isaanii laggeen yaa’antu jira, yeroo hundaa achi keessa jiraatu. Rabbiin isaan irraa jaallateera. Isaaniis Isarraa jaallataniiru. Suni Milkaa’inna guddaadha.” Suuratu Al-Maa’ida 5:119
Asitti jaallachun sifaata Rabbii keessaa tokko.
“Dhugumatti, Gooftaan keessan Rabbiidha, Kan samii fi dachii guyyoota jaha keessatti uumee ergasii Arshii irratti [olta’iinsa Isaaf maluu] ol ta’eedha.” Suuratu Al-A’araaf 7:54
Asitti Arshii ol olta’uun (Istiwaan) sifaata Rabbii keessaa tokko.
Waa’ee sifaata hanga kana yoo barre, In sha Allaah kutaa itti aanu keessatti bu’uuraalee asmaa’a fi wa sifaata ni ilaalla.
Hubachiisa: Wanti asi olitti barreesse wanta ofirraa fuudhee as godhe osoo hin ta’in, Qur’aana fi hadiisa irratti hundaa’un wanta hayyoonni beekkamoon kan akka sheykul Islaam ibn Taymiyaan lafa godhaniidha. Hanga danda’amuun gara Afaan Oromootti hiikuf yaale jira. Hanqinna hundaaf Rabbiin araarama kadha. Dhugumatti wanta armaan olitti eerre sirritti hubachuun shubuhaat baay’ee namarraa oofa. Namoonni hundi hubanna wal-qixaa waan hin qabneef tarii wantoota armaan olitti eerre hunda hubachuu dhiisu danda’u. Dubbistoonni sirritti hin hubatin yoo jiraattan, kitaaba barreefamni kuni irraa fudhatame, nama beekumsa amantii fi Arabiffaa qabu akka isiniif ibsu osoo gaafattani irra gaariidha. Kitaaba kana linkii kana irraa buusu dandeessu: Fuula 12-18 fi 25-29 https://ia800809.us.archive.org/12/items/FP54554/54554.pdf
Guduunfaa
☝Sifaanni Rabbii kan Inni ittiin of wassafe (ibsee) fi Isarraa adda bahuun kophaa dhaabbachuu kan hin dandeenyedha. Fkn, Beekumsi, dandeettin, jabeenyi, jaallachuun, dallansuun, dubbachuun, arguun, dhagahuun, rahmanni, uumun, fedhuun, araaramuun fi kan biroo Qur’aana fi hadiisa keessatti dhufan sifaata Rabbiiti.
☝Maqaaleen maqaa Rabbii irratti maxxanan gosa lama.
1ffaa-Idaafatu mulk- walitti daballi qabeenyumma. Kuni qabeenya agarsiisa. Kana jechuun wanti kuni kan Rabbii ta’uu fi Rabbiin wanta kana uumu agarsiisa. Kuni yeroo baay’ee wanti kuni kabaja qabaachu agarsiisa. Fkn, Beytullah (Mana Rabbii). Kana jechuun manni kan Rabbiiti. Manneen jiran keessaa manni kuni kabajamaadha. Masjiinni Haramaa Makkaan keessatti argamu Beytullah jedhama. Sababni isaas, Masjinni kuni dachii irratti mana hundarra kabajamaa ta’eedha.
2ffaa-Idaafatu wasaf-walitti daballi amalaa- Kuni maqaa Rabbiitiin walitti dabalamuun amala Rabbii agarsiisa. Beekumsa Rabbii yommuu jedhu beekumsi amala Rabbiiti.
☝Garaagarummaan idaafah lamaan kanniin jidduu jiru: walitti daballiin qabeenyummaa wanta Rabbiin uumee fi adda ofii dhaabbachuu kan danda’uudha. Gaala Rabbii, mana Rabbii yommuu jedhu gaalaa fi manni wanta uumamanii fi adda dhaabbachu kan danda’aniidha. Walitti daballiin amalaa immoo kophaa dhaabbachu kan hin dandeenye fi Rabbiif amala kan ta’eedha. Amalli kuni wanta uumame miti. Kana irra, amala Rabbii yeroo hundaa Isa waliin turuudha. Beekumsa Rabbii, Dandeetti Rabbii. Beekumsaa fi Dandeettin amaloota Isaati.
☝Qur’aana fi hadiisa keessatti karaalee sadiin sifaanni (amaloonni) mirkanaa’anii jiru:
Karaa 1ffaa-Sifaata ifatti dubbachuun
Karaa 2ffaa- Maqaaleen sifaata of keessatti hammachuu
Karaa 3ffaa- Hojii yookiin sifaata san wanta agarsiisu ifatti dubbachuu
Kitaabban wabii
[1] Sifaatu ilaahiyyati-fuula 12-18, 25-29
[2] Sharihu Risaalat Tadmuriyyah-fuula 153,
[3] https://www.almaany.com/ar/dict/ar-en/%D8%B0%D8%A7%D8%AA/
[4] Learning Arabic Language of the Quran fuula 95-96


text:
Jaallan Gaddaa/Ayyaantuu.com
Nagaan haa dursu
Rakkoo Kaayroo keessaa jechuun Koree Caayaa baqattoota Oromoo biyya Masrii waan facaase dubbisnee jirra .Nuhi kan amma Kaayroo jiru fi isin kan biyya Faranjii jirtanis ilmaan Oromoo tahuu caalaa hamma tokko jiruu baqattummaa keessa baatanii akka dabartan fi muuxannoo kanas akka qabdan dursinee hubanna.
Kaayroo keessatti Waldaaleen Oromoo jiran inni tokko “Waldaya baqattoota Oromoo biyya Masrii“ kan bara 2004 dhaabbate yoo tahu, inni kuun kan bara 2011 Waldaya irraa fottoqee maqaa “Caayaa tokkummaa baqattoota Oromoo biyya Masrii“ baafatee dha.
Asirratti kan isin yaadachiisuu feenu garuu jiruu baqattummaa rakkisaa kana keessatti, rakkoo jiru waliin hiikuu kan dandayu numa baqataa Oromoo biyya kana jiru malee, kan biraa akka hin jirree dha.
Koreen Caayaa maqaa dhayee Waldaya jechuus yoo baate “Jaarmaa Oromoo kan naannoo kana jiru fi kan farreen tokkummaa fi basaasota Wayyaanee ammate“ jechuun maal akka itti yaadame beekuun yoo isin kan biyya Faranjii jirtaniif tahe malee nuuf gaafii miti!
Barattoota Oromoo barmootaan biyya kana dhufanii (Universitii Azharitti) utuu baratan baqattummaatti hafan irraa kaasee, baqattoota Oromoo waggoota dheeraa Saudii Arabiyaatti jiraatanii Saudiitti jiruun itti jabaannaan biyya Masrii dhufan, dabalatee, kanneen yaroo dheeraa Suudaaniif Ertraa turan fi kanneen 1990 dura irraa kaasee Paaspoortii Soomaliyaa baatan waliin baqattoonni Oromoo hedduutu biyya kana jira, yoo kun Embasii Itoophiyaaf hojjachuu tahe, yookaan basaasummaa tahe, Oromoon biyya alaa keessattuu biyyoota Arabaa keessatti jiraate fi jiraataa jiru hundinuu basaasa Itophiyaa, kan Ertraa kan Suudaan jechuu dha.
Dhimma Hafooshaa kaasanii hafarsuu caalaa, xiyyeeffannaan ololaa “Suuraa nama tokkoo jedhu“ eenyuun akka hafarsamaa jiru beekna, waa hunda dura garuu Hafooshaan waan nannoon hundi qabu waan taheef sababii Hafooshaan wanni badu yoo jiraate madda galii malaan nyaattotaa waan taheef gara keennaa hojjatanii jiraachuu qabu jenna, kanumaanuu Kutaaleen Oromoo hundi kaluutti wal toohatuu fi wal gargaarsa jireenyaaf jedhanii Hafoshaa jaaratuun waan jiru yoo tahu “Suuraa nama tokkoo kan jedhame Suuraa Abbaa Jifaar “waan taheef, dabballeen odeeffannoo san isinii erge dursee dura dhaabbatuu kan qabu, baandaa bahaa kan ol, aantummaa joollee “Biiftuu Bahaa” ture.
Dhimma firummaa fi farrummaa ABO kan jedhames, waan haaraya miti. Dabballoota ABO kanneen ufiin jedhan Asmaraa fi Kaatuum Saudii Arabiyaa irraa dhufanii as jiran, biyyi Masrii nutti kennameera Jaarmaya hawaasaa diignee jaaruu qabna jedhan, tarkaanfii duraa maadhee Elemoo Qilxuu jedhu fi Biiftuu Bhaan eegaluu caalaa, olola dhimma baqataa Oromoo irratti dhiibbaa fi miidhama geessu irraa uf eegnee akka baqataa jiraachuun mirga keenya, baqataan Oromoo Kaayroo jiru hafee baqataan Itoophiyaa kan fayyadamaa jiru (Oromo Case) tahuun beekkamaa dha, kanaaf jecha jaarmaya hawaasaa kan ilaallu akka jaarmaya hawaasaa baqataa malee akka maadhee dhaabaa waan hin taaneef olola farrummaa fi firummaan wal xureessuu yaroon isaa eega dabre waggaan laakkayame dhiifnee waan yaroon amma itti jiru yaaduu fi hojjattuu barbaachisa.
Sababiin wal dhabbii Waldaya fi Caayaa kana jennee isinii erguu yoo dirqamne, rakkoo keenya himatuuf ummata Oromoon gayuu mirga keenya akka nuu kabajjan gaaftaa, san gayuu dura garuu rakkoon baqataa Oromoo Mooraalee fi Magaalota biyya baqattummaa keessatti argamtu ololaan akka hin hiikkamne beekanii Koreen Caayaa fi dabballoonni geggeessan baqataa Oromoof nagaa akka kennan gaafataa isin warri Meshaa sabqunnamtii geggeessitanis odeeffannoo bilisa hin taane burqaa nama tokkoo irraa fudhattanii utuu keessummeesssuu dhiistanii nutti tola. Dhuma irratti yoo barbaachise qaama dhimmi ilaalutti fi himanna kan jedhan, oduu irra turan waan taheef inni guddaan hujii isaanii fuuala dhugaa ilma Oromoo sodaachisuuf doorsisuu irratti kan hundaayee dha, itti milkaayuuf dhiisuullee muuxannoon isaanii ragaa harkaa qaban waan taheef murtii isaaniif dhiifna, UNHCR tahee biyyi Masrii baqataa hudaaf wal qixa waan taheef waan hojjatuu barbaadan isinitti dhaamuu utuun taane akkuma beekan kallattii dhaan yoo nutti ergan simatuu dandeenya.
Galatoomaa
Koree Huji Waldaya Baqattoota Oromoo Biyya Masrii
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Suuraan bakka humnootni nageenyaa naannoo Gambellaa nama nagaa irratti ajjeechaa raawwatan keessaa tokko irraa kan fudhatame Naatinaa’eel Fiixeetiin @NatieFit Finfinnee, Fulbaana 29/2022 - Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa gabaasa qorannoo sarbiinsa mirga namoomaa magaalaa Gambeellaatti hidhattootni humna nageenyaa naannichaa, Waraana Bilisummaa Oromoo (kan mootummaan Shanee jedhe waamu) fi
Finfinnee, Fulbaana 29/2022 - Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa haleellaa eenyummaa irratti hundaa’e irra deddeebiin hidhattoota al-idilee naannoo Amaaraa, miseensota Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) (baay’inaan aanga’oota mootummaatin Shanee jedhamuun beekaman), akkasumas hidhattoota dhuunfaa Lixa Oromiyaa, Godina Horroo Guduruu keessatti argaman raawwataniin torban sadii keessatti lammiileen nagaa
Yuunivarsiitiin Jimmaa Naatinaa’eel Fiixeetiin @NatieFit Finfinnee, Fulbaana 23/2022 - Yuunivarsiitiin Jimmaa, Yuunivarsiitichaatti sagantaa barnoota fagoo Muummee Sooshiyoolojiitiin kennamuun moojula gosa barnootaa ‘Sociology of Ethiopian Societies’ jedhamuuf barattootaaf qophaa’e irratti dhimma seenaa ummata Oromoo irratti ibsi “dogoggoraafi seer-maleessa” kennameen walqabatee hojjettoota lama hojiirra ittisuun murteewwan adda


text:
Magaalaan Kaachisii ajjeefamuu barsiisota isheen gadda cimaa keessa jirti jedhu jiraattonni.
Godina Shawaa Lixaa aanaa Gindabarat magaalaa Kaachisiitti humnootiin mootummaa barsiisota 2 Abbaa warraa fi haadha warraa ulfa ji’a torbaa taate manaa gadi waamuun bakka tokkotti itti dhukaasanii ajjeesan.
Taateen rifachiisaa kun kaleessa halkan akka raawwatame namoonni ijaan argan OMN-tti himaniiru.
Barsiisaa Getaachoo Kiisii magaalaa Kaachisiitti barsiisaa Mana Barumsaa Bultii Addaa Sadarkaa 1ffaati.
Barsiistuu Gannat Birrii immoo barsiiftuu Mana Barumsaa Kamisaa Sadarkaa 1ffaati.
Waliin bultii ijaarratanii daa’ima xixiqqoo lama qabu.
Kan 3ffaa dahuuf ji’oota muraasatu hafaaf.
Barsiisota dhaloota qaranii fi waliin bultii ijaarratan kanatu bifa sukkaneessaan bakka tokkotti halkan kaleessaa rashaname.
Waanti ta’e akka kana. Namoota ijaan argantu OMNtti hime.
Barsiisaa Geetachoo Kiisii Baayisaa dabalatee haati warraasaa Barsiistuu Gannat Birrii, firri isaanii hojjetaa baankii Siinqee ta’e gaa’ila ijaarratee akka aadaa naannoo sanaatti shanan baasuuf waamicha isaan waamnaan garas adeemani.
Kennaalee adda addaa isaaf bituun Barsiiftuu Gannatii fi Geetachoon qe’ee ofii daa’imman xixiqqoo fi obboleettii barsiistuu Gannatitti dhiisuun qofaa ofii gara waamicha kanaa dhaqani.
Erga isaan manaa ba’anii humnootiin nageenyaa mootummaa muraasni gara mana jireenya barsiisota kanaa adeemuun karra rurrukatan, kan isaanitti gad ba’ee haasofsiises obboleettii barsiistuu Gannat turte.
Qaamoleen nageenyaa kunniin barsiisaan Geetachoo fi Gannat mana akka hin jirree fi eessa akkasaan jiran gaafachuun daa’imman kanarraa erga adda baafatanii booda, fuula isaanii fi afaan qawweesaanii gara mana waamichaa isaan jiraniitti naanneffatani.
Humnoonni mootummaa kunis, bakka waamichaatii nama itti erguun akka gad ba’aniif waamsisan.
Farri hamtuun akka isaan hordofaa jirtu kan quba hin qabne Barsiisaa Geetachoo Kiisii, “silas sa’atiin waan deemeef nutis galuu qabna” jechuun nagaa isaanitti dhaamuun haadha manaasaa ulfa ji’a torbaa taate barsiistuu Gannat harka qabachuun mana keessaa gad ba’e.
Battaluma sana garuu waamichi gammachuu isaan dhaga’anii garas adeeman, waamicha gaddaatti gedderame.
Humnootiin nageenya mootummaa balbalarra dhaabbatanii isaan eegan rasaasa itti dhukaasuun Barsiisaa Geetachoo kuffisan.
Geetachoon rifaatuunis ta’u xiiqii, rukutamee battaluma ol ka’uun haadha warraasaa dhoksuuf yoo yaalu ammas rasaasni dabalataa isa rukute.
Rasaasni diinaa kun ulfa garaatii qabdu ta’uusheefillee ishee hin hedanne. Barsiistuu Gannat Birriis rukutuun abbaa warraasheetti dabalani.
Barsiisaa Geetachoo Kiisii battaluma sana lubbuun isaa kan darbe yoo ta’u, Barsiistuu Gannat ammoo turtii sa’atii tokkoo booda bakka itti rukutamtee kaafamuun, Hospitaala erga seentee booda lubbuun ishee darbe.
Guyyaa gaafa ajjeefamtee ganama barsiistuu Gannat Buufata fayyaa Gibdabarat dhaquudhaan hordoffii ulfaa taasiftee turte.
Gara jabeenyi humnootii nageenya mootummaa kun, Abbaafi haadha dabalatee dhalootee sichi dhalattu ulfa ji’a torbaa waliin miseensota maatii bakka tokkotti galaafate.
Ajjeefamuu isaanii dura doorsifni adda addaa kaabinee fi humnoota nageenya mootummaarraa isaan qaqqabaa akka ture kan himan maddeen OMN, miseensota maatii barsisota kanneenii keessaa muraasni miseensa Waraana Bilisummaa Oromoo waan ta’aan qofaaf haaloo baafannaan irratti raawwatamee jedhu jiraattonni.
“Firoonni keessan bosona keessa jiran utuu nu ajjeesanii, isin nagaatiin as hin teessan” doorsifni jedhu yeroo adda addaatti akka irra ga’aa ture, barsiisaa Geetachoon hiriyootasaatti himaa akka ture OMN-tti himaniiru.


text:
Erga isaan dhalatanii booda karaa sarara kompuuteraa galmeessisuu ykn akkumma isaan dhalataniin battalumatti akka beekamuuf galmee isaanii ifaa fi biliisan (kan sabaa) akka ta’uuf filachuu keessan raggaasisuu.
Daa’ima keessan CollegeBound Saint galmeessuu kan dandeessan yoo isaan guyyaa gaafa Amajjii 1, 2020, kan dhalatan ta’ee fi ulaagaa armaan gadii keessaa tokko kan guutan ta’e qofaa ta’a:
Daa’imni tokko akka jiraataa Saint Paul fudhatamuu kan danda’u, yoo xiqqaate abbaa ykn haati, eegduun, ykn guddiftuun yoo bakka jireenya isaanii Seeyint Poul keessa kan godhatan ta’e.
Yoo daa’imni keessan xiqqaan karaa irra jiraate, CollegeBound Saint Paul dursee-galmeeffamuu isaa sirriitti adda baasuu. Dhalachuu isaa/ishee dura galmeessuun daa’ima keessan sagantaa kanaaf kan galmeessisu miti. Kanaafuu, yeroo daa’imni keessan dhalatutti akka galmeesitaniif isin yaadachiifna.
CollegeBound Saint Paultti erga galmeessitaniin booda, karaa sarara e-meeyilii isa odeeffannoo, akkamittiin akka lakkoofsa herregaa kan daa’ima keessanii guutuuf fayyadamtan sanaa waraqaan simannaa kan baga nagaan dhuftan jedhu isiniif kan kennamu ta’a. Yeroo sanattis, haftee horii, qarshii kuufame, fi kan biroon hagam akka ta’e beekuutu danda’ama.
Gaaffiiwwan kamiin iyyuu?
Gaaffilee?


text:
Wantoota Sooma Balleessan
Wantoonni sooma cabsan /balleessan gosa lama. Isaaniis
A.Wantoota sooma cabsan qadaa kan barbaachisu
B.Wantoota sooma cabsan qadaa fi kaffaaraa kanneen barbaachisan
A.Wantoota sooma cabsan qadaa kan barbaachisu
1.osoo beekanuu nyaachu ykn dhuguu– karaan afaanitiin ykn funyaanitiin nyaanni ykn dhugaatin gara gahuudha. Nyaataa dhugaatiin kuni wanta nama fayyadu fi hin fayyanne, kan nama miidhu fi hin miine kan of keessatti hammateedha. Yoo kuni uumame soomni cabe ykn bade jira osoo afaan takkaa ykn habbuuqqi takkaa ta’eeyyu. Garuu foolii fuunfachuun sooma hin cabsu, fooliin garaa waan hin geenyef. Namni osoo beeku nyaate ykn dhugee qadaa baasu qaba.
Haa ta’uu malee, dagatee ykn dogongoraan yoo nyaate ykn dhugee qadaa baasun isarra hin jiru nyaataa dhugaati osoo beeku fi yaadatu yoo itti hin fufin. Ergamaan Rabbii (SAW) waan akkana jedhaniif:
مَنْ أَكَلَ نَاسِيًا وَهْوَ صَائِمٌ فَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ، فَإِنَّمَا أَطْعَمَهُ اللَّهُ وَسَقَاهُ ”
“Namni tokko osoo soomu dagatee yoo nyaate, sooma ofii haa guutu. Rabbitu isa nyaachise obaase waan ta’eef.” (Sahiih Al-Bukhaari fi Musliim)
Kanaafu namni tokko dagatee yoo nyaate ykn dhuge, dhiphatu hin qabu. Akkuma yaadaten ykn namni biraa isa yaadachiseen nyaata ykn dhugaati san dhiisun sooma ofii itti fufu qaba.
2.Afaaniin ala wanta garaa gahuu– karaa afaanitiin ala namni wanta tokko garaa isaa geesse, soomni isaa ni caba, qadaa baasu qaba. Fakkeenyaf, karaa taa’atiin qoricha ykn wanta biraa seensisuun sooma cabsa. Yookiin karaa funyaanitiin qoricha galchuun sooma cabsa. Karaa gurraatin qoricha galchuun wal dhabbii (kilaafaa) keessa jira.[1]
“Lilmoon (marfeen) akka nyaatatti itti fayyadaman, yoo namtichi fudhate soomni ni caba. Lilmoon tuni nyaata ykn dhugaati haqiiqa ta’uu haa dhiistuyyuu malee akka nyaataa dhugaatitti waan nama gargaartuuf hukmiin (murtiin) ishii hukmii nyaataaa dhugaatiti. Garuu lilmoon akka nyaatatti nama hin gargaarre, sooma hin cabsitu (hin balleessitu).” Majaalisu shahru Ramadaan-fuula 100
3.Osoo beekanuu hoqqisuu (haqqisuu)- hoqqisuu (haqqisuu) jechuun nyaata ykn dhugaati deebisuu ykn garaa keessaa gara alaatti baasudha. Haqqisuun nama tokko moo’ate ofiin yoo bahe, sooma qadaa baasun ykn kaffaaran isarra hin jiru. Hadiisa Abu Hureeyran irraa odeefame keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) waan akkana jedhaniif:
“ مَنْ ذَرَعَهُ قَىْءٌ وَهُوَ صَائِمٌ فَلَيْسَ عَلَيْهِ قَضَاءٌ وَإِنِ اسْتَقَاءَ فَلْيَقْضِ ”
Osoo soomu nama haqqisoon isa moo’ate, qadaan isarra hin jiru. Garuu kan of haqqisiise (osoo beeku akka haqqisu kan of taasise), sooma qadaa baasu qaba.” Abu Daawud
osoo beeku haqqisuu yoo jennu gochoota nama haqqisiisan raawwachuun of haqqiisisudha. Fakkeenyaf, garaan wanta keessa jiru akka baasu humnaan walitti dhiibu, quba gara kokke seensisuun of haqqisiisu, wanta tokko fuunfachuun ykn wanta nama haqqisiisu ilaalun of haqqisiisu. Haala akkanaa kana keessatti namni tokko sooma isaa qadaa baasu qaba hammi haqqise xiqqaa osoo ta’eyyu.
4.Heydii (laguu) fi nifaasa (dhiiga dahaa)– Akka walii galtee aalimmanititti dubartiin takka laguu ykn dhiiga dahaa yoo argite, soomni ishii ni caba. Maghriiban dura daqiiqa muraasa osoo ta’eyyu laguu ykn nifaasa yoo argite soomni guyyaa sanii ni bada, qadaa baasun ishii irratti dirqama.
5.Osoo beeku maniyyi (dhangala’oo saalaa dhangalaasu)– harkaan qaama hormaata kakaasanii yookiin dubartii dhungachuun ykn hammachuun ykn wanta biraa fayyadamanii dhangala’oo saalaa dhangalaasun, sooma balleessa. Hadiisa al-qudsi keessatti Rabbiin waan akkana jedheef: “Sababa Kiyyaaf fedhii foonii, nyaata fi dhugaati dhiise.” (Sahiih Al-Bukhaari)
Dhangalaa’o saalaa dhangalaasun fedhii foone (shahwaa) waan ta’eef osoo beekani fi yaadatanuu maniyyi dhangalaasun sooma cabsa. Qaada baasun isa/ishii irra jira.
Garuu maniyyi abjuun yoo dhangalaasan yookiin immoo gocha homaatu osoo hin raawwatin yaadan maniyyi yoo dhangalaasan, soomni hin cabu (hin badu). Abjuun maniyyii dhangalaasun filanno namtichaatin ala waan ta’eef. Akkasumas, wanta sammutti nama dhufe hojitti yoo hin jijjiriin namni suni hin qabamu. Ergamaan Rabbii (SAW) waan akkana jedhaniif:
إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ عَنْ أُمَّتِي مَا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا، مَا لَمْ تَعْمَلْ أَوْ تَتَكَلَّمْ ””
“Dhugumatti, Rabbiin wanta nafseen isaanii itti hasaaste ummata kiyyaaf irra darbe yoo [wanta yaadan san] hojii irra hin oolchin yookiin hin dubbatin.” ( Sahiih Al-Bukhaari )
6.Islaama irraa garagaluu– namni guyyaa Ramadaanaa keessa Islaama irraa garagale (kafare), soomni isaa ni bada. Guyyaa kana keessa ta’ii guyyaan kuni erga dhumateen booda ta’ii yoo gara Islaamaa deebi’e, guyyaa kana qadaa baasun isarra jira. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) waan akkana jedheef: “Yoo Rabbiin wajjiin waan biraa gabbarte, dalagaan kee ni bada.” (Az-Zumar (39):65)
Soomni ibaadaa (gabbarrii) waan ta’eef Islaama irraa garagaluun (kafaruun) ibaada kana balleessa.
B.Wantoota sooma cabsan qadaa fi kaffaaraa kanneen barbaachisan
Namni niiti isaa waliin guyyaa adiin ji’a Ramadaanaa keessa wal-qunnamtii saalaa raawwate, soomni isaa ni caba /ni bada. Wantoota sooma cabsan keessaa kuni isa guddaadha. Kanaafi, qadaa baasu qofaa miti kaffaaras kafaluun namarra jira. Akkasumas, namni guyyaa soomaa zinaa raawwate, soomni isaa ni caba. Soomni isaa cabuu qofa mitii badii guddaas raawwate jira. Kanaafu, dhugaan tawbachuu, qadaa baasu fi kaffaaraa kafaluu qaba.
Abu Hureeyran akkana jechuun gabaase: Namtichi tokko gara Ergamaa Rabbii (SAW) dhufuun, “Ani bade”jedhe. Ergamaan Rabbiis (SAW) ni jedhan, “Maal taate?” Namtichis ni jedhe, “ [Guyyaa adii] Ramadaanaa keessa niiti tiyya irratti kufe (wal-qunnamtii saalaa raawwadhe).” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni jedhan, “Wanta gabra bilisa ittiin baastun argattaa?” Namtichis ni jedhe, “Lakkii!” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni jedhan, “Ji’oota lama wal duraa duuban soomu dandeessaa?” Namtichis ni jedhe, “Lakkii hin danda’u.” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni jedhan, “Hiyyeessota 60 (jahaatama) nyaachisu dandeessaa?” Namtichis ni jedhe,”Lakkii hin danda’u.” Ergasi Ergamaan Rabbiitiif (SAW) Araq (baaldii) temirrii keessa jiru kenname.” Namtichaan akkana jedheen, “Kana fudhu, sadaqadhu.” Namtichi ni jedhe, “Namoota nu caalaa hiyyeessa ta’aniif moo? Gaarren [Madiinaa] lamaan jidduu nu caalaa namni hiyyeessa ta’e hin jiru.” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni jedhan, “ Fudhuu maatii kee nyaachisi.” (Sahiih Al-Bukhaari fi Musliim)
Hadiisni kuni tuqaa ijoo baay’ee agarsiisa. Tokkoffaa, namni tokko kaffaaraa wantoota sadiin armaan gadi keessa tokkoon kafaluu danda’a.
- Gabricha ykn gabritti bilisa baasu. Namtichi gabricha /gabritti yoo hin qabaatin, bite bilisa baasu danda’a.
- Ji’oota lama wal duraa duuban soomu
- Hiyyeessota 60 (jahaatama) nyaachisu. Akkanatti jabaachun adabbii, yakka wal-qunnamtii saalaa guyyaa adii Ramadaanaa keessa raawwachuu guddaa akka ta’ee agarsiisa.
Aalimman dhiirsa fi niiti kaffaaraa kafaluu qaban moo dhiirsa qofatu kafalu qaba kan jedhu irratti wal dhabanii jiru. Akkaataa jamhuura (aalimman harka caalutti) osoo beekanu fi yaadatanuu guyyaa adiin ramaadaana keessa wal-qunnamtii saalaa yoo raawwatan lamaan isaanii irra kaffaaraan ni jira. Haa ta’uu malee, yoo inni isa waliin akka qunnamtuuf niiti isaa dirqiisise, isa qofatu kaffaaraa kafala. Ishiin kaffaaraas ta’ee qadaas hin kafaltu, waan dirqisifamteef. Garuu yoo ishiin sababa wayitiif hin soomin, homaa ishii irra hin jiru.
Aalimman gariin immoo akki jedhan, isa qofatu kaffaaraa kafala, Ergamaan Rabbii dubartii osoo hin ta’in namticha kaffaaraa akka kafalu waan ajajaniif. Garuu ilaalchi jalqaba irra jabaadha- “lamaan isaanitu kaffaaraa kafalu qabu” kan jedhutu irra jabaadha.
Hubachiisa: Niitin ykn dhiirsi dagatanii yookiin wallaalummaan yookiin dirqiin guyyaa ramadaanaa keessa wal-qunnamtii saalaa yoo raawwatan, qadaas ta’ee kaffaaran isaan irra hin jiru. Kuni Adeemsa Abu Haniifaa, Shaafi’i fi Ahmad (Sahiihu fiqhu sunnaah fuula 109)
Kaffaaran tartiiban ta’uu qabaa? (4)
Jamhuurri (aalimman harki caalan) tartiiban deemu qaba jedhu. Ji’oota lama soomutti hin darbu gabra bilisa baasu yoo dadhabe malee. Hiyyeessota jahatama nyaachisutti hin darbu ji’a lama soomu yoo dadhabe malee.
Imaam Maalik immoo kan isatti tole filachuun kaffaaraa kafalu danda’a ilaalcha jedhu qabate.
Wal-qunnamtii saalaa irra deddeebi’uun kaffaaran irra ni deddeebi’aa?
- Guyyaa Ramadaanaa keessa wal-qunnamtii saalaa raawwate ergasii kaffaraa kafalee, ammallee guyyaa biraa wal-qunnamti saalaa yoo raawwate, kaffaaraa biraa kafaluun isarra jira.
- Guyyaa tokko keessatti wal-qunnamtii saalaa yoo irra deddeebi’e raawwate, kaffaaraa tokko qofatu irra jira. fakkeenyaf, guyyaa sa’aati torbatti raawwate sa’aa lamaan booda yoo itti deebi’e, kaffaaraa tokko qofatu irra jira.
- Namni guyyaa ramadaanaa wal-qunnamtii saalaa raawwate, guyyaa kanaaf kaffaaraa kan hin kafalle ta’ee osoo jiru guyyaa biraa yoo itti deebi’e maal gochuu danda’a? Kana ilaalchise ilaalcha lamatu jira.
Tokkoffaa: guyyaa hundaafu kaffaaratu isarra jira. guyyaan hunduu ibaadaa of danda’e waan ta’eef. Kuni ilaalcha Maalik, Shaafi’ii fi gareeti.
Lamaffaan immoo wal-qunnamti saalaa jalqabaa irraa kaffaaraa yoo hin kafalin, kaffaaraa tokko qofatu irra jira ilaalcha jedhudha. Ilaalchi kuni ilaalcha Abu Haniifaa fi saahibota isaa, Al-Awzaa’i, Az-Zuhrii.(4)
Hadiisa kana irraa tuqaan biraa fudhatamu, namni dadhabaan kaffaaraa kafaluu dadhabe, kaffaaraan isarraa bu’a hanga kaffaaraa kafaluu danda’utti.
Gudunfaa
Namni tokko wantoota sooma jalaa balleessan beeke, irraa fagaachuf tattaafachu qaba. Wanti hin dagatamne tokko immoo namoonni ji’aa Ramadaanaa guutu wal-qunnamti saalaa halaalaa irraa fagaatan jiraachu danda’u. Wal-qunnamtiin saalaa niiti ofii waliini kan dhowwame guyyaa adii ji’a Ramadaanaa fi yeroo itikaafaa malee halkan hanga obboroo kan dhowwame miti. Halkan niiti isaatin wal-qunnamu danda’a.(Ilaali suuratu Al-Baqaraa 2:187) Garuu akkuma subhii (fajrii) irraa sooma jalqabeen hanga galgala lulluqatutti wal-qunnamtii saalaa niiti isaa waliin raawwachuu irraa fagaachu qaba. Namni tokko niiti isaa ji’a Ramadaanaa keessa dhungachuu fi hammachuu danda’a yoo maniyyiin kan hin dhangalaane ta’e ykn gara wal-qunnamti saalatti kan hin geessine yoo ta’e.(Majaalisu shahru ramadaan-fuula-99)
Xiqqaatus guddatus wantoota sooma cabsan tarreessine jirra. Alhamdulillaah Rabbil aalamiin. Yaa Rabbii nuuf araarami.
Kitaabile wabii
[1] fiqhul ibaadati– Hasan Ayyuub- fuula 440
2.Majaalisu shahru Ramadaan– ibn Useymiin fuula 98-102
3.EssentialsOfRamadhan By Tajuddin B.Shu’aib (fuula 108-114)
4.Sahihu Fiqhu Sunnaah-jildii 2ffaa Abu Maalik, fuula 103-110