text:
Lammaa Magarsaa fi Sabboontonni OPDO Tokko Tokko?
Baarentuu Gadaa Irraa
“Sabboonummaan maali, eenyutu sabboona dha? Eenyu yoo maal godhee fi hojjete sabboonaa jedhama” Gaafii jedhuuf deebiin namootaa ykn akki itti sabboonumaan ifu namootarra namootatti addaa addummaa xixiqqoo qabaachuu mala. Haata’uutii dhugaan nama hundumaa walii galchu jechi “Sabboonummaa” jedhu walittii hidhaa jechoota lamaa ta’uudha. Hikkaan jechoonni kun walitti qaanja’uun kennanis ifa waan ta’eef burjaaja’ins hiikoo gama kanaan muldhatu hin jiru. ykn harki guddeessi namaa ibsa dabalataa malee hiikoo jecha kanaa irratti walii gala.
Sabboonummaan jecha “Saba” jedhuu fi “Boonuu” jedhurra akka maddu eenyufuu ifaadha. Jechoonni kun lamaan walitti qaanja’uun ergaa barbaadamu dabrsaa turaniiru dabrsaas jiru. Saba + Boonuu= Sabboonaa, sabboontuu, sabboontoota jechuu dandeenya.
Maddi jecha kanaa erga kana ta’ee ergaan isaas maal akka ta’e eenyufuu ifaadha. Jechi sabboonaa ykn sabboontuu jedhuu kun kallattiidhaan ergaa “Saba ofiitin boonuu” jedhu dabarsa.Saba ofiitiin boonuun ammoo nama afaan Oromoo dhagahu maraafuu hikni isaa ifaa dha.
Jechu sabboonaa, sabboontuu, sabboontoota jedhu kun hikkaan isaa kana caalaas guddaa fi ulfaatadha. Hiikoo saba ofiin boonuu jedhu qofaan jecha Loggomamuu miti. Hiikoo hedduu gadi fagoo ta’e kan jechaan ibsuun hin danda’amne qaba. Sabboonummaan yoo xiqqaatee xiqqaate saba ittiin bonana saniif quuqamuu, quuqamaniis rakkoo saba ittiin boonan sanirra gahuuf badaduu gaafata. Roorroo fi balaa saba ittiin boonan sanirra gahuuf falamuu, amma wareegamaa deemanii sabicha dura ana na’aansaa osoon ani jiru sabni koo hin miidhamu itti hin roorrifamu jechuu gaafata. Walumaa galatti sabboonumaan yoo xiqqaatee xiqqate yeroo sabni ofii diinaan lolu cinaa goranii waliin loluu gaafata.
Bineensa biyya bineesummaan isaa beekamutti itillee naaf afaa …
Dhaggeeffattoota keenya hiika gadi fageenyaa jechi sabboonaa, sabboontuu, sabboontoota jedhu kun qabu cinaatti dhiifnee isuma salphaa yoo lammiin diina ofirraa lolatu lammii cinaa dhaabbatuun diinaan lolu jedhu fudhannee ilaalle namoonni nuti sabboonadha, sabboontudha, sabboontoota jennuun kan akkamiiti? mee takka of haa gafaannu. dhugaa namoonni nuti sabboonaa sabboontuu jennuun saba isaaniin boonuu, saba isaaniif wareegama lubbuu kaffaluu, ykn kaffalaniiruu, lakkii saba koo hin xuqxu jedhanii diina dura waan danda;aniin dhaabbataniiru? Mee namoota miidiyaa hawaasumama kanneen akka FB, Tuwterii, weebsaayitoota adda addaarratti barreessinu ykn raadiytoo fi TV irratti faarsaa ollu of duuba garagallee yaa ilaallu.
Dhuguma namoonni nuti dhihoodhayis haa ta’u fagoodhaa abaluun sabboonadha ykn sabboontuudha jennuun akkuma hiikoo sabboonummaan qabuutti sabboontootaa? Ummata isaaniif ni falmuu,? Ummata koo dura balaan dhufe ana nahaa fudhatu jedhuu? Kana isnuma warreen hiikaa sabboonummaa osoo hin beekne kan argitan mara miidiyaa haawasummaarratti baatanii ragaa malee, dhugaa malee haasawa faanii qofa ilaalatnii nama duuban diina waliin dhaabatee ummata isaa ficisiisaa oluun abaluun sabboonaa, sabboontuudha jechaa oltanii fi bultaniifan dhiisa.
Tibba kana odoon ‘Face Book’ fi weebsaayitoota adda addaa sakata’uu ykn waan namoota adda addaatiin maxxanfaman dubbisuu waayee miseensota OPDO arge. Barruun gabaabaan ‘FB’ irratti maxxane kun ‘Lammaa Magasaa fi Miseensoota OPDO tokko tokko’ ilaallata. Namni barruu kana maxxansemmoo nama wayyaaneen na dararte jedhee biyyaa baqatee Ameerikaa Tiraanpiin bulaa jirtu keessa jiruu dha. Barrichi akkas jedha, “Pireezidaantiin naannoo Oromiyaa Lammaa Magarsaa fi sabboontonni Oromoo OPDO keessa jiran tooko tokko haalli amma itti jiran Wayyaanee waliin walitti buusuun isaa hin oolu” jedha. Barruun kun dheeraa ta’us ani isheedhuma ‘ijoo dubbii’ keenyaa taate kan “Lammaa Magarsaa fi sabboontoota OPDO keessa jiran tokkoo tokko” jettu tanan keessaa fudhe. Hubadhaa “Lammaa Magarsaa fi sabboontonni OPDO keessa jiran tokko tokko” hima jettu tana. Akka hima kanaattii fi itti fufiinsaan dubbisetti “Lammaa Magarsaa sabboona dha”, himni kun Lammaa qofaanuu hin dhaabbanne. Lammaa Bira darbees isa birattuu Sabboontonni qondaalonni OPDO biros jiraachuu nutti himuu yaala.
Raajidha!
Kabajamtoota dubbiftoota ykn dhaggeeffattoota! gaafiin guddaan asirratti ka’uu qabu waayee hiika sabboonummaati? Innis Erga Lammaa Magarsaa fi waayiloonni isaa warri wayyaanee waliin ta’anii waggoottan 25n darbaniif ilmaan Oromoo ficisiisaa turanii fi jiran ummata bulchaa jirra jedhan ajjeesaa sabboontota ta’anii inni Oromoof du’aa turee fi jiru maal haa jedhamu? isaan saba isaanif jedhnii baadiyyaa magaalaatti waraana Aga’aaziitin dhumaa turnaii fi jiran hoo maal jedhamu? Maal jennaani? Isaan saba isaanitiif mana hidhaatti manakaraaraa jiran, isaan saba isaaniif jedhanii waraana Wayyaaneetiin qaamaa hirdhatan, Isaan tikkoota wayyaaneetiin eessa buteen isaanii dhabame maqaa maaliin waamamu?
Qondaalonni OPDO kun keessumaa Lammaa Magarsaa waggoota 25n darbaniif Oromoo ajjeesuu fi ajjeechisiisuu malee maal Oromoof hojjete?
Ammumallee Aga’aaziin Maqaa Komaandi Postiin Oromootti bobba’ee yoo fixu mee maal dubbate? Ammas kan OPDO irraa argaa jirru dhiphuu qabsoon Oromoo itti bulcherraa warra Wayyaaneen ergamanii sobanii nama Oromoof nahan fakkaatanii warra bara bittaa Wayyaanee dheereessuuf hidhii xuuxaa jiraachuu isaaniti. Isas ta’ee wayiloonni isaa gantoota!
Isaan kanarraa ammoo sabbonummaan ni calaqqisa jedhanii dubbachuun ykn barreessuun maal jechuudha? Kun dhugaa dubbachuudhaaf dhiiga namatti qoosuu dha! Wareegama qeerroo Oromoo haranii hallayyaatti gatuuf tattaafachuudha! Haasaan akkanaa gita lammii ta’uu dhiisanii; gita diinaa ta’uu dha ifatti mirkaneessa. Lammaa Magarsaas ta’ee waayiloonni isaa qondaaloonni OPDO karaa kamiinuu sabboontoota ta’uu hin danda’an, quuqama Oromoos hin qaban.
Wayyaaneen Irraa-Jalaan Ummata Oromoo Fixaa Jirti, Kun Dacha’uu Qaba
Qondaaloonni OPDO keessaawuu Lammaa Magarsaa fi kaabinoonni isaa isaanuu Wayyaaneedha, isaanuu Aga’aazi dha, isaanuu liyyuu Hayilii ummata Oromoo fixaa turanii fi jiranii dha. Warri har’a waltajjii adda addaarratti afaan mi’eeffatanii haasawaa jiran kun hunduu sobdoota, kijibdoota, warra harkii isaanii dhiiga ilmaan Oromootiin xuraayeedha, Cubbamtoota dhiigni ilmaan Oromoo isaanirraa iyyaa jiruu dha. Gumaatu irra jira, isaaniif Oromoon warra gumaati. Nama harki saa dhiiga namaatiin xuraayee ammoo sabboonaa jedhanii waamuun yakka. yakka yakka caaluudha. Namni yakkamaa saba isaa gurgurate sabboonaa jedhee yaamus, inni owwaatus yakkamtoota. Namni waan ka’uumsa dubbii kanaa kan ta’e Lammaa Magrsaa Fi Sabboontoota OPDO tokko tokko jedhee barreessees haata’u kanneen biroo waan walfakkaataa karaa miidiyaa hawaasaa facaasaa oolan beekees haa ta’u osoo hin beekiin kan itti jiran yyakka ta’uu hubatanii osoo irraa dhaabbatanii dansaadha! Dhiiga ilmaan Oromoo saba isaaniif wareegamaa turanii fi jiranirratti qoosuu jiru waan ta’eef dhiisaa jedhamuu qabu. Gochi akkanaa gantummaattis nama rammachiisa! Kanarraa ka’uun waan jedhanirratti xiinxalaa fi beekumsa gahaa qabaachuun dansaa dha!
Gantoonni kalees hara’as bara hamaa dabrfachuuf sobanii maqaa saba kanaatin haa daldalan malee aantummaa saba Oromoo hin qaban, Lammaa Magarsaas ta’ee qondaaltoonni OPDO ergamtoonni Wayyaanee hunduu sabboonummaa mitii quuqama takkaawuu ummata Oromoo maqaa isaatiin daladalaa jiraniif hin qaban. Hojiin isaan ittiin beekamanii fi ittiin jiraachaa jiran ergamummaa dha. Oromoo ajjeesaa, hidhaa fi hisiisaa bara saamichaa fi bittaa Wayaanee dheereesuu dha. Kun dhugaa qabatamaa, hojii saanii ifatti beekamuu fi kan waggoota 25n darbaniif itti turaniidha. Jarreen kanaaf sabboonummaa kennuun ammoo yakka.
Cubbuudhasii.
Kanumarraa ka’uun namni kamuu lafumaa ka’ee ergamtoota, garaaf bultoota saba isaanii gurgarataa jiran kanneeniin beekaas haa ta’u osoo hin beekiin “Sabaan Boonaa, Sabaan Boontuu, sabaan Boontoota walumaa galatti sabboontoota” jechuun gadhummaa dha! Doofummaadha!
Qondaaloonni OPDO yakkamtoota, xurooftoota seenaati! Gataa Boosattiiti! Mujjaa, Buqqee kosiirra biqilan; warra quuqamni namummaa keessa hin jirree dha!
Xurooftoota seenaa, atalaa, koosii Wayyaanee yakkamtootaa fi ergamtoota kanaaf ammoo maqaa hin fakaannee fi gotota Oromoof kennamu itti maxansuun qoosaa dha. Qoosaa akkanaa qoosuurra ammoo kan ta’uu qabu; warri beekaas haata’u odoo hin beekin maqaa isaanii hin malle itti tolchuuf kaachaa jiran kun odoo ummat Oromoo fi qabsaawoota ilmaan isaa WBO/Qeerroo duukaa hiriiruun waan danda’aniin jajjabeessanii, kosii Wayyaanootaa kana ofirra gatuu keessatti hirmaatanii irra dansaadha! Kan sabboonummaa namatti uwwisuu fi sabboonaa, Sabboontuu nama godhus hojii akkanaati malee oduu hin fakkaanne odeessuu miti!


c: text/html

text:
Taammanaa Bitimaa irraa
DURADUBBII
Dubbiftoota barreeffa kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, baga nagaa fi nageenyaan naaf turtanii kutaa sadaffaa kana duukaa-buu’uuf dhuftani! Akkuma isin amma gara mandhee tanaa dhuftan mee nagaa fi nageenyi, walabummaa fi bilisummaan Oromiyaa taanyaaf haa dhufu!.
Egaa, erga Asgorii Abeebeetti gortanii Oromiyaa miidhagduu tana keessaa isa reera (naannoo) kanaa waa agartanii amma garuma kaataniif sanatti qajeelaa! Ilaamee kuunnoo, gandi gara fuula kibbaatti argitan sunGololee jedhama. Galmoota naannoo kanaa kanneen beekamoo tahan keessaa inni Gololee kun kan hunda caala beekamu. Naannoo Amboo fi naannoo Bishooftuutti galmoonni Waaqefannaa hin bannee ammallee heddumminaan jiru. Galmi kun “Galma Maaram Jijoo Gabataa” jedhama. Jijoo Gabataa qaalluu naannoo kanaa fi kan naannoo Afran Walisoo kan ture. Ilmi imla isaas kan ayyaanni itti-bu’e Allabbaa Xaafaa, nama bara Hayila-Sillaasee ture. Maqaaleen Oromoo kanneen Allabbaa Xaafaa Jijoo Gabataa hammachiisaa irratti baase kan hedduu raajeffatamu. Inni ennaa baay’ee gaafa namni tokko hammachiisaaf galma isaa dhaqe, nama hammachiisaaf mucaa yookaan mucayyoo san geesse, “maqaan abbaa-saatii” yookaan “maqaan abbaashii-tii eenyu jedhama?” jechuun gaafata. Maqaan ilma/ intala sanii oggaa maqaa abbaa wajjin waamamu akka himtee (“sentence“) guutuu tahu fedha, qaalluun keenya beekaa fi beekamaan sun. Mee maqaalee inni baase keessaa, hamma tokko fakkeenyumaaf waa haa ilaallu!
Kan warra dhiiraa: “Urgeessaa Miidhagsaa Bultii, Tarreessaa Dhaabaa Galmaa, Lamuu Sarbeessaa, Gaaromsaa Bayii, Lammeessaa Gonfaa, Ifaa Goobanaa, Dabalaa Eebbaa, Waaqjiraa Magarsaa, Hundee Jabeessaa, Gammachuu Cimsaa, Bantii Tulluu, Guyyaa Milkii, Aagaa Seenaa, Dhugaasaa Barii, Dammasaa Tufaa, Abdii Dinagdee, Malkaa Guutuu, Garbii Gooroo, Kumsaa Dachaasaa, Doorii Dagaagaa,Tolchaa Araddaa, Gurmuu Naatayii, Keelloo Birraa. Kan dubaraa: “Daraartuu Lammii, Eebbisee Guddisaa, Caaltuu Booranaa, Boontuu Dabalaa, Ifee Fidaa, Kumee Boruu, Ayyaantuu Birraa, Toltuu Guyyaa, Leelloo Fufaa, Taliilee Barii, Urgee Jiruu, Kuulanii Jifaaraa, Kumanii Gammadaa, Nagaasee Godaanaa, Meetii Caalchisaa, Obsee Eebbisaa, Dammee Baay’isaa, Lalisee Tolaa, Gumarii Gadaa, Biiftuu Olii, Galaanee Malkaa, Kumalee Boonsaa, Badhaatuu Badhaasaa, Margee Guddisaa, Guddattuu Tarreessaa. ” Naman ani beeku keessaan mee kan obboo Lataa Goobanaan isiniif dhiyeessa. Gaafa inni dursee dubra argachun hammachiifatu: “Uumee Lataa.” Ilmi ishiitti aanummoo “Margaa Lataa“, inni Margaatti aanu “Nadhasaa Lataa“, isa qixisuu immoo “Tarreessaa Lataa” jechuun hammatee, eebbisee maqaa kana baasseef, Allabbaa Xaafaa! Amma duudhaa miidhagaa fi boonsisaa akkanaatu badaa jiraa, mee yaa Oromoo koo gara madda keenyatti deebinee irraa haa waraabbannu!
Jechi kanaa olitti “Maaram” jechuun ka’e kun maali jettu taha. “Maaram” ayyaana warra Jijoo Gabataa-ti. Bara tokko ergan bara dheera Biyya Faranjii tureen, gombifama mootummaa Dargii boodan walakkeessa bara 1992 biyya kiyyaatti deebiye. Shaggar hedduu turullee Amboo fi Waliso dhaquu firoottan kiyya na dhoowwani. Waraanatu Oromoo fi warra Wayyaanee jidduu ture. Ergan gara baatii tokko tureen “karaa cabe haa yaasu” jedhee, Waliso bu’e. Lunchiinaa irraa bakka dhaabbii otobusiitti bu’een, gaarii tokkoon magaalaa keessa deema. Abbaan gaarii sun otoo akka gaafa garmaamaatti gulufsiisuu, tasa daandii guddaa irraa gara isa xiqqaatti maqe (gore). Yoona dubartii baadiyaa tan qoraan dugda ofiitti baattee deemtuu takkatti tasuma gaariin sun “tuf” itti-jedhe. Ishiin naateeti: “maaloo yaa Maaram Jijoo Gabataa” jette. Ani oggaan kana dhagawu hedduun gammade. Mootummaan Habashaa kan Dargii jedhamu sun galma gubee gubisiisee, caaccuu, kallachaa faa meeshaa eebbaa barbadeessullee, sammuu fi onnee uummata keenyaa keessaa aadaa Oromoo fi amantii Oromoo haqee darbachuu hin dandeenye. Kanatu gaaf san onnee fi qalbii tiyya qabbaneesse.
QAAMADUBBII
Erga waayee maqaalee Oromoo fi waayee Maaram irratti waa qalbeeffannee, mee amma biyya doowwachaa haa deemnu! Kutaa lammaffaa keessatti waayee Gooroo Ilfataa isiniif kaasen ture. Kunoo, amma sirriitti isa gara harka mirgaatti argaa jirtu. Isaan duubni Gindabarati. Gindabaratiin duubni, Laga Abbayyaa gamni Goojjami. Maaf afaan keessa na eegdu? Akkan Goojjamiin duubni Sudaan, Kaartum —, Kaayiroo, isaan duubni Roomaa, Biyaanaa, Barliin jedhee ganda kiyya isin fidu barbaaddu moo maal dubbiin? Urufni miidhagaan miidhaguun diriiree bakka jirtan kanaa fi Gooroo Ilfataa jidduutti isinitti muldhatu kun Warqa. Biyya Torban Kuttaayee keessaa: Warqi, Xuqurii fi Maatii-n biyya kormi keessaa bookkisu, biyya sangaan keessaa baroodu, biyya fardi keessaa imimsu. Biyyi Torban Kuttaayee fi guutuun biyya Sadan Liiban, biyya gamni keessaa lallabu, biyya jagni keessaa dhaadutu. Maarree, biyyi gosolii Oromoo marti: kaabaa-kibbi, bahaa-lixni akkanuma mitii-ree? OtooGamnummaa, jagnummaa fi arjummaa irratti walmorkiin saboota biyyalafaa jedduutti kurfeeffamee, tarii Oromoon geeba argachuu dandaya.
Kunoo, amma kilomeetira 95 irratti magaalaa Meexxii (13) – dhaqqabdanii jirtu. Kuunnoo, tuullu isa gara fuula Walisootiin (kibbaatiin) isinitti muldhatu san agartuu? Inni Tulluu Goromtii jedhama. Otoon gamnoota fi jagnoota durii kanneen qeyeen isaanii ganda Goromtii turee, isinitti hin himin yoon dabre, seenaan Oromoo na komata. Mootiin mootolii Amaaraa kan Susiniyoos jedhamu, ilma Oromoo akka ture dhageessan taha. Oromoon nama moggaafatees, nama guddifates ilma ofii isa dhalche irraa akka waa tokkollee addaan hin baafne ni beektu. Seenaan isaa dheeraa dhaa gabaabsuufan yaala. Oromoonni biyyi isaanii Biyya Habashaatiin waldaangessu kanneen akka Oromoo: Raayyaa, Yajjuu, Walloo, Tuulamaa keessaa Abbichuu, Jirruu, Jidda, Galaan, Salaale, Darraa, Macca Keessaa Sadan Liiban, Guduru, Horroo fi Amuruun bara sonaan dheeraa dallaa sibiilaa isa waayee Gindabarat irratti ibsame san tahuun, Habashoota biyya isaa qabachuuf itti-duulan ofirraa ittisaa, ofirraa deebisaa turani.
Jarri biyya Sadan Liiban kana kan oggaa san: Jahan Ammayyaa, Afran Walisoo fi Torban Kuttaayee abbaa gadaa tokkoon, odaa tokko jalatti walbulchan hedduu rakkisani. Loon boojiyu, midhaan oobruu keessa jiru gubu, gandeen ibiddaan barbadeessu. Booda rakkannaan yaa’iin Sadan Liiban kun bakka bokkuu isaa (caaffee yaa’ii isaa) Incinii-tti walgayee seera tume. “Erga Sidaamni homaa nu dhiisuu didee, erga waraanaan biyya keenya barbadeessu hojjaa ofii taasifatee, amma nuti waraana kana biyyuma isaa geessina!” San booda waraanni Sadan Liiban kun ofirraa ittisuu bira kutee, Laga Abbayyaa cewuun isaanin loluu jalqabe. Sana booda biyyi isaanii nagaa tahe. Ennaa isaan dabranii dabranii Abbayya cewuun itti-dhufan inni akka saganteeffate sanitti Abbayya ceewuun waraana biyya isaanii “geessa“. Waraana akkanaa keessatti ilmi mootii Amaaraa, Susiniyoos kun boojiyame. Oromoon akka nama waraana irratti boojiye qaama fi qalbii isaa hin madeessine, akka warra Habashaa, warra Arabaa fi warra Faranjii faa akka boojuus tahe nama biraa hin gurgurre ni beektu. Ilmoo namaatiin daldaluun amantii Waaqeffannaa keessattilaguu dha, hooda, haraamuu dha! Kana Seerri Gadaa maddi dimokiraasii dhala namaa tahe kunis seeraan dhoowwa. Nuti dukkanaa fi wallaalummaa ginni-bittee Habashaa nu aguuggachiise irraa kan ka’een ilmoo namaa cufatti himachuu daddhabne malee, inni kun waan uummata Oromoo raajeffatamaa kana guutuu addunyaa tanaa irratti raajeffachiisu ture. Ammas “dabre” jennee dhiisuu mitii mee itti haa jabaannu!
Namni waraana irratti boojiyame, hamma waggaa lamaatti akka warri isaa Oromoo wajjin waliigalanii, nagaa buusanii inni biyya isaatti deebiyuutti eega. Sana tahuu baannan fedhiin nama sanii gaafatamee feenaan biyya ofiitti deebiya, feenaan immoo moggaafamee qaama uummata Oromoo keessaa isa tokko taha. Warri Suusiniyoos sun isa hin barbaanne. Innis gara isaanitti deebiyuu hin feene. Akkuma Seera Gadaatti yaa’iin Sadan Liiban walgayee isa moggoofate. Seera moggaasuu akkanaa keessatti nama isa boojiyetu akka abbaatti isa fudhata. Abbootii waraanaa kanneen Sadan Liiban keessaa namni isa boojiye sun nama Lammiin isaa Abeebe Booranaa tahe, abbaa duulaa Bokkuu Kuraa kan jedhamu. Bokkuu Kuraa kun manni isaa kuunnoo, Tulluu Goromtii san jala ture. Suusiniyoos akka seera mooggaafama saniitti, akka kakuu yaa’ii sanitti: sabni isaa Oromoo, gosni isaa Sadan Liibani, lammiin isaa Abeebe, biyyi isaa Biyya Oromooti jechaa dha. Inni akka seera Oromootti karaa abbaa isaa jechuun karaa Bokkuu Kuraa hamma balbala sagaliitti, karaa haadha warraa Bokkuu Kuraa hamma balbala torbaa asiitti fuudhuu hin dandayu.
Susiniyoos Afaan Oromoo dafee baratamaa fi qabatamaa kana ennasuma baratee, booda yaa’ii keessattillee ka’ee lallabuu jalqabe. Sangaa fardaa kennameef saniin garmaamaa diina Oromoo leenjisuutti ka’e. Waggaa saddeet guutuu Biyya Oromoo keessa akka Oromootti aadaa fi duudhaa Oromootiin jiraate. Booda biyya isaa isa duriitti deebiyuuf, hayyama gaafate. Akka Oromoon Sadan Liiban waraana fardaan kurfeeffame kennuufis damboobinaan gaafate. Oromoon walmariyatee silaa nama garaan ka’e, miilli hin taa’uu, akkuma inni gaafatetti hayyameefii, loltuu abbootii fardaa 400 wajjin isa eebba fi jaalalaan gaggeesse. Inni loltuu Oromoo saniin obboleessa isaa isa bakka isaa dhaale san moyee, akkuma aadaa isaanitti obbolaa isaa cufa mana hidhaatti naqee mootome. Barri inni boojiyame 1596 yoo tahu, kan inni biyya ofiitti deebiye bara 1604 keessa. Maal godhu-ree akkuma aadaa isaanii taahee waggaalee muraasa booda harka laateef nyaatee, kakuu caffee achi darbatee Oromootti duuluu jalqabe. Waan tooftaa fi tarsimoo waraana Oromoo waggaa saddeet guutuu barateef, isatti dhimma bawuun waraanni Habashaa kun kan duraanii caala Oromoo miidhaa deeme.
Namni lamaffaan kan ganda Goromtii sun immoo nama gamna ture. Gamna keessaas, raagaa (falaassama) kan ture. Kiftii Kofalee jedhama. Kiftii Kofalee raajii akka nama hiibboo hiikuutti kan namaaf ibsu ture. Namoonni naannoo Ambo jedhamee beekamaa dhufee kun, “maal nuti gamnootaa fi jagnoota isaanuma kaanaa olitti kaafte duwwaa qabnaa?“, jechuun ija natti babaasu taha. Yaa foon kiyya maaloo na dhiisaa? Ani warra Wayyaanee irraa firooma dhiigaas, firooma taliigaas waa tokkollee hin qabuu, ija natti hin babaasinaa! Dhugaa dha; akka namni saayinsii “Isaac Newton (1643 – 1727)” jedhetti dhalli namaa hundi jaldeessa irraa, akka Macaafni Qulqulluun jedhutti immoo Addaam irraayyi maddee, “waddii” Abbaay Tsahaayee fi ilmi wasiila isaa, “wandim” Difaabbaachawu faa wajjin jaldeessa yookaan Addaam irratti walgeenya. Achi irratti walgeenya malee, takkaa biyya tokkoo fi seenaa tokko isaan waliin qabaannee hin beeknu. Kanaaf, na dhiisaatii isaanumitti ija babaasaa! Mee yaa Waaq isin yoom isaanitti ija babaasuu callaa irratti dhaabattu! Mee haa tahuutii seenaan keessan inni hardhaa kun seenuma keessan isa durii fakkaataa, erga jettanii maqaalee gamnoota fi jagnoota keessaniin, keenyaan hamma tokko duwwwaan kaasee dabra. Ambo keenya gamnaa fi jagna goluma golaan qabawoo ani meeqan himee dandaya? Kunoo qarqaruma magaalaa Amboo kana ture, qeyeen jagna durii kan Ibsaa Bashar. “Baaduu bulee dhugnaa, yaa Deessis Araddaa baatuu Xule gubbaa“, jedhee akkan isiniif geerraru feetuu? Mee ammaaf haa bultu dubbiinii: Deessis Aradda, Oshoo Bantaa, Dhaabii Sontee, Gondol Waaqoo, Dambal Jibittii, Jamboolaa Curree faa jechuun meeqaa meeqan tarreessaa oola-ree? Isaan durii dhiifnee isaanuma waraanni Agaazii nu jalaa nyaate keessaa: Daraaraa Kafanii awwaalli isaa achuma magaalaa Amboo keessatti argama. Waayee Maammoo Mazzammir faa gaafa Gudar Gabaa Jaafaroo, faarfamaa biyyaa geenye waa kaafna. Garuu akkuma magaalaa Amboo seentaniin konkolaataa keessaa bawuun, daqiiqaa lama ijoollee fi namoota Oromoo isaan bara dabre diina biyya keenya qabateen nu jalaa galaafatman san, kanneen lakkoofsaan 70 tahan mee yaadaddhaa! Gumaan isaanii bilisummaa fi walabummaa Oromiyaa akka tahes qalbeeffaddhaa!
Kunoo, otuma seenaa kana dhaggeeffattanuu, ganda Awwaaroo bira dabritanii wantee 105 irratti Ambo (14) – hambaa seenaa keenyaa seentanii jirtu. Warri abbaa mancaas, isaan aadaa, seenaa fi afaan keenya mancaasaa turan sun Amboon “Hagara-Hiywoot” jedhanii turani. Mee amma dubbii biraa dhiisatii gara finna (“xabala“) Amboo dhaqaatii nafa (dhagna) keessan isa konkolaataan olii-gad raasee butuche kana dhiqaddhaa! Finna bishaa hoowwa Waaqni hoowwisee nu badhaase jechuu kiyya. Bishaan Amboos (“mineral water“) bishaan eebbatii isin cululuqsaa, faaraan dhugaatii bayyanaddhaa (haara galfaddhaa)! Waan hundaafuu:
“Bishaan Amboo, bishaan Amboo”
Jedhaatii waammaddhaa
Walabummaan Oromiyaa hin ooluu
Cimsaatii abdaddhaa!
Itti-fufa!
============== // ==============

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tajaajil Baabuuraa magaalaa Finfinnee humna ibsaa gahaa waan hin arganeef mamiltoota isaaf tajaajila geejjibaa gahaa kenna akka hin jire himameera.
Dhiyeessiin humna ibsaa furmaata kan hin arganne yoo ta’e, filaannoo biraatti fayyadamuuf Jeneretaara bituuf karoora akka qabu hogganaan dhimmoota Komunikeshinii obboo Awaqaa Muluu himaniiru.
Tajaajilli Baabuura magaalaa Finfinnee maallaqaa liqii Mootummaa Chaayiiinaa irra argame dolaarii biiliyoonaa dhibba Afurii fi biiliyoona 75n kan ijaarame.
Tajaajilli Baabuuraa kun waggaa tokkon dura tajaajila Gejjiibaa kennuu akka jalqabe ni yaadatama.
Pirojektiin tajaajila Baabuuraa kun gutumaatti osoo hin xumuramin rakkoon dhiyeessi humna ibsaa mudateen tajaajila geejjibaa haala amansiisaa fi itti fufiinsaan akka hin laaneef gufuu itti ta’eera
Rakkoon humna ibsaa tajaajila Baabuuraa magaalaa Finfinnee kan mudate kuusaa dhiyeessii humna ibsaa biyyaaleessa irra akka ta’e obboo Awaqaan dubbataniiru.
Addaan ciccituun humna ibsaa , konkolatoonni sarara daandii Baabuuraa irratti balaa qaqqabsiisuu akkasumas lakkofsi baabuura tajaajila kennanii xiqqaa ta’uun hanga yaadamen tajaajila geejjibaa akka laaneef sababa jedhaniiru.
Hogganaa Itti-aanaa Humna Ibsaa Itoophiyaa Obboo Abbaabaa Kaahisaay gamasantiin, rakkoon addaan ciccitruu humna ibsa kun buufatalee tamsaasa humna ibsaa irra akka ta’e himaniiru.
Rakko kana furuuf akka hojjatan dubbataniiru
Waggoota hedduuf hogganaa Koorporeeshinii Daandii Baabuuraa Itoophiyaa kan turan Doktoor Getaachoo Batiruu fedhiin aangoo isaanii akka gadi dhiisuun ni yaadatama.
Tajaajilli Baabuuraa magaalaa Finfinnee Humni ibsaa waan addaan ciccituuf tajaajila gahaa kennu akka hin dandeenye beeksiiseera.
Tajaajil Baabuuraa magaalaa Finfinnee humna ibsaa gahaa waan hin arganeef mamiltoota isaaf tajaajila geejjibaa gahaa kenna akka hin jire himameera.


text:
One Response to RSWO Waxabajjii 8 2017 – ODUU, ARGAA FI DHAGEETTII FI DHAAMSA RSWO
-
qero June 10, 2017 at 10:49 am #
Hi,
RSWO bayee gallaatooma hojaa hojataaniif, garu wan tokko yerroo bayee motumaan malee godhaa jiraa jetaanii gaffaatuu;
1. Ummaanii Oromo yeroo ammaa kanaa motumaa hin qabu, woyaneen moutuumaa issaa mottii, kana ottoo bakkaataanu malliffii mootumaa jeetuu,woyaanee? Keessattuu ummaattaa Oromotiif.
2. Ummannnii Oromo, Muttuumaan issaa yeroo ammaa Qeerroo dha, Qeerroonis ittii gaafatuumaa kana fudhaatee ummaattaa hirissee komandii postii ummaataa irraa kassuu fi kkf hojaa irraa olechu yallu wan qabu natii fakkataa, Ummaanii Oromos Qeerroo tii demmuu qabaa mallee wayaaneen ykn wajirii OPDO dhimmaa naff hikkaa jedhaanii ittii deemmun dhabaachu qabaa, jedheen amana. Koamand postii ta’ee, militia, kkf hundumaa off irraa dha’uu qabaa jedheen yaadda.
3. Ummaannii Oromo OPDO ciminaan bassaassu qabaa, woyaanees akkaasumaa, garuu OPDO ciminaan bassassu qabaa. Biyaa keessatiis, Biyaa allaatiis.
Gallaatoomaa,


text:
Average Rating: 0
Total Votes: 0
Singaari pyaari pyaari pyaari oyaari vaadi vaadi vaadi singaara maara maara maara oyaara raaraa raaraa raaraa pesu pesu pesu - metteduthu pesu pesu pesu veesu veesu veesu - muththeduthu veesu veesu veesu singaari pyaari pyaari pyaari oyaara raaraa raaraa raaraa singaari..... kaadhali kaadhali kaadhali kaalai maalai kaadhali kaadhali kaadhali kaadhala kaadhala kaadhala neeillaadha kaadhala kaadhala kaadhala kaadhali kaadhali kaadhali kaalai maalai kaadhali kaadhali kaadhali kaadhala kaadhala kaadhala neeillaadha kaadhala kaadhala kaadhala poo edu pOn edu poovidhazh Othadam thandhidu nOvudhu kai edu vanji naan pinjudhaan maavadu kattuk kaaval vittup pOna pottu paavai neeyaa ? thOttu paarkka vetkam yaavum vittup pOna kaayaa ? Oradi eeradi pOttu vandha poongkOdi singaari pyaari pyaari pyaari oyaara raaraa raaraa raaraa singaari..... therdhalil therdhalil therdhalil thaerndhedutha devane devanae devanae thaerinil therinil therinil aeRivandha deviyae deviyae deviyae therdhalil therdhalil therdhalil thaerndhedutha devane devanae devanae thaerinil therinil therinil aeRivandha deviyae deviyae deviyae kOdayil vaadayil mellavum OOrndhidum Odai neer maalayil sOlayil manmadhan sOllidum paadamae acham kOndu aadai kOndu micham meedhi mooda pattukkOttai paattu pOla pakkam vandhu aada Oradi eeradi pOttu vandha poongkOdi singaara maara maara maara oyaara raaraa raaraa raaraa Singaari pyaari pyaari pyaari oyaari vaadi vaadi vaadi pesu pesu pesu - metteduthu pesu pesu pesu veesu veesu veesu - muththeduthu veesu veesu veesu singaara maaraa maaraa maaraa oyaari vaadi vaadi vaadi singaara.....Tweet


text:
Average Rating: 0
Total Votes: 0
aayiram nilave vaa oaraayiram nilavae vaa idhazhodu suvai saera pudhup paadal ini paadap paada - aayiram nalliravu thunaiyirukka naamiruvar thaniyirukka naanamenna bhaavamenna nadaithalarndhu povadhenna(2) illai urakkam ore manam ennaasai paaraayo (2) un uyirilae ennai ezhudha ponmeni thaaraayo - aayiram mannavanin tholirandai mangai endhan kai thazhuva kaar kuzhalum paay virikkum kan sivandhu vaay velukkum (2) indha mayakkam ezhil mugam muththaaga verkkaadho (2) andha ninaivil vandhu vizhundhen koththaana poovaaga - aayiram alli malar meniyilae aadai ena naan irukka kalla vizhip paarvaiyile kaanum inbam kodi pera (2) chinna idaiyil malar idhazh pattaalum noagaadhoa (2) inbam idhuvo innum edhuvo thandhaalum aagaadho - aayiram poiygai enum neermagalum poovaadai porththirundhaal thenral enum kaadhalanin kai vilakka verththu ninraal enna thudippo aval nilai nee unara maattaayo andha nilaiyil andha sugaththai naan unarak kaattaayo - aayiramTweet


text:
Abdii Boruutiin*
Gaafii akka mata dureetti dhiyaate kanaaf otuu deebii hin barbaadin dura gaafii biraa kaasuu fi walbira qabaniis ilaaluun barbaachisaa dha. Innii kunis, qabsoon hidhannoo maaliif barbaachisa ykn maaliif barbaachise? kan jedhu dha. Gaafii isa lammataa kanaaf deebii kennuudhaaf qabsoo bilisummaa Oromoo akka fakkeenyaatti fudhadhee waan tokko tokko ibsuun yaala. Oromoon ykn uummatni Oromoo kan qabsoo hidhannoo filateef jaalatee otuu hin taane sababaalee adda addaatiin dirqamee ti. Isaan kana keessaa kan ijoo ta’an tokko tokko kaasuun yaala.
- Tokkoffaa, durumarraa kaasee humnaan ykn qawweedhaan injifatamee; gabroonfattoota Habashaatiin biyyi fi bilisummaan isaa waan irraa fudhatameefi.
- Lammaffaa, erga gabrummaa jalatti kufee jalqabee hanga har’aatti biyya abbaa isaa keessatti hidhamaa, ajjeefamaa, qabeenyi isaa saamamaa; diinni garuu Oromiyaa keessatti sooramaa; uummatni keenya ammoo beela fi gadadoodhaaf saaxilamaa; jireenya namaa gadii jiraachaa waan jiruuf, isa kana keessaa bawuuf jecha qabsoo hidhannoo gaggeessuuf dirqama.
- Sadaffaa, akkuma seenaan impaayarittii agarsiisutti, mootummoonni Habashaa kan dhufaa dabran hunduu karaa nagaatiin jijjiirama fidanii hin beekan. Aadaa karaa nagaatiin aangoo walitti dabarsuutuu hin qaban hin beekanis. Aadaa akkanaa kana keessatti ammoo karaa nagaatiin bilisummaa argachuun sirumaa waan hin danda’amneef, qawwee kaasuu ala filannoon biraa hin jiraatu.
Egaa, barbaachisummaa qabsoo hidhannoo gabaabumatti ergan ibsuu yaale booda, gara mata duree barreeffama kanaatti deebi’uudhaaf, akkan barreeffama kana dhiyeessu kan na taasise marii Oromo-TV irratti Obboo Baqqalaa Garbaa waliin godhame dha. http://finfinnetribune.com/Gadaa/2015/10/marii-obboo-baqqalaa-garbaa-waliin/
Gara qabiyyee marii sanaatti otuu hin seenin dura garuu Obboo Baqqalaa ilaalchisee waan tokko tokko jechuun barbaada. Obboo Baqqalaan dhimma saba keenyaatiif jedhee wareegama kaffaluun isaa dhugumatti kan goota Oromoo isa jechisiisuu dha. Dirqama Oromummaa isarraa eegamu waan baheef, akkuma gootota lubbuudhaan wareegamanii innis galmee seenaa Oromoo keessatti bakkee guddoo qaba. Karaa itti amanuun qabsoo kana keessatti gahee isaa taphachuu fi qooda isaa gumaachuunis uummata Oromoo biratti kabaja guddaa isaaf kenna jedheen amana. Haa ta’u malee, marii sana keessatti deebii inni gaafiilee tokko tokkoof keessumaayuu waaye qabsoo karaa nagaa irratti kennuu yaale na hin quubsine.
Kaayyoon barreeffama kiyyaa Obboo Baqqalaa qeequuf otuu hin taane, yaada inni ibsuu yaale irratti yaadan qabu ibsuufi. Dhugaa dha, akka waliigalaatti yoo ilaalame, qabsoon karaa nagaa kan filatamu wareegama lubbuu hir’isuufi. Qabsoon hidhannoo caalaatti wareegama guddaa waan gaafatuuf jecha namootni karaa nagaatiin qabsaayuu filatu jechuu dha. Akka yaadaatti, kun otuu danda’amee filannoo gaarii akka ta’e waan nama mamsiisuu miti. Haa ta’u malee, akkuman armaan olitti tuttuquu yaale, impaayara Itoophiyaa sana keessatti karaa nagaatiin qabsoon godhamee jijjiiramni tokko ni argama jechuun anaaf abjuu dha.
Dubbiin tun akka makmaaksi Oromoo “Harka ormaatiin ibidda qabuun nama hin dhibu” jedhamu hin ta’inii, garuu humna ofii jabeessanii qabsoo hidhannoo cimsanii diina injifachuun yoo hin danda’amne, karaa nagaatiin bilisummaa fi abbaabiyummaa deebisanii argachuun waan danda’amu natti hin fakkaatu. Mee asirratti gaafiilee tokko tokko haa kaasnu: Qabsoo karaa nagaa gaggeessuu wayya jechaa; kana keessatti garuu hidhamuun, dararamuun, ajjeefamuun, bakka buuteen namaa dhabamuun erga hin oollee, wannumti karaa nagaa ti nama jechisiisuu maali? Erga nagaan hin jirree; erga duutis hin oollee, karaa nagaa ti jechuunuu hiikni isaa maali? Karaa biraatiin ammoo, diinnuu (Wayyaanotni) akka keenya lolaatii bilisummaa argadhaa nuun jechaa otuu jiranuu; karaa nagaatiin jijjiirama tokko isaanirraa eeguun akkamiti yaadama? Kan qawweedhaan aangootti dhufe, qawweedhaan malee san gadi lakkisuu akka hin dandeenye seenaa impaayarittii irraa hubachuun nama rakkisaa?…
Deebii Obboo Baqqalaa keessaa wanti naaf hin galle tokko, uummatni Oromoo uummata nagaa qabu fi nagaa barbaadu; uummata sirna gadaatiin walbulchaa ture; kan diimookraasiitti amanu akka ta’e kun dhugaa lafarra jiruu dha. Haa t’au malee, aadaa bareedaan uummata keenyaa kun mirga abbaabiyummaa keenyaaf akka hin lolle ni dhoowwa (dhorka) jedhee hin yaadu. Akka seenaan saba keenya agarsiisutti, aadaa bareedaa qabaachaas; sirna Gadaatiin bulaa fi walbulchaas garuu diina alaa irraa of ittisuuf uummatni keenya qawwees ta’ee meeshaa biraa otuu hin kaasin waan hafe natti hin fakkaatu. Amma ammoo erga diinni humnaan isa injifatee, biyya isaa qabate boodas qabsoo hidhannoo caalaatti akka gaggeessu isa taasisa malee, loluu dhiisnee akka gabroonfataan nutti taphatu aadaan keenya waan hayyamuu miti. Filannoon bira hanga hin jirretti; qawwee kaasuun dirqama hanga ta’etti, aadaa fi amantaadhaan wal qabsiisanii qabsoo hidhannoo lagachuun sirrii miti jedheen amana.
Marii sana keessatti, wantin hubadhe kan biraa tokko ammoo, gaafiilee Obboo Baqqalaaf dhiyaatan sanatti deebii dabalataa kennuuf yaalii Obboo Nageessaa Oddoo Duubee kennes na hin quubsine. Obboo Nageessaan haala bara 1991 ture fi kan har’aa walbira qabee ibsuu yaalee ture. Akka hubannoo kiyaatitti, jijjiiramni yeroo sana (bara 1991) argame sun waan karaa qabsoo nagaatiin argame fakkeesse. Kuni garuu dhugaa miti jedheen yaada. Kan jijjiirama yeroo sanaa fide qabsoo hidhannoo cimaa sana dura ture malee dhugumatti karaa nagaatiin qabsaayamee miti. Mootummaan Mangistuu qabsoo karaa nagaatii kufe jechuu dhaa??? Dhugaa dha, dammaqinsi uummata Oromoo yoo ilaalame jijjiirama ABOn bara 1991 fide sana irraa bu’aa guddaatu argame. Haa ta’u malee, ABOn qabsoo karaa lamaa gaggeessaa achi gahe. Karaan tokko qabsoo hidhannoo cimsaa yoo ta’u; karaan biraa ammoo uummata dammaqsuu dha. Har’a garuu dammaqinsi uummata keenyaa yoomiyyuu caalaa sadarkaa guddaarra haa jiraatu malee, hanga qabsoon hidhannoo cimaan hin jirretti dammaqinsi uummataa kophaan jijjiirama ni fida jechuun nama rakkisa.
Amanamus amanamuu baatus, akka ilaalcha kiyyaatitti, dammaqinsa sadarkaa olaanaa uummata keenyaa kana keessatti; yeroo sabboonummaan Oromoo yoomiyyuu caalaa lalisaa jiru kanatti, otuu qabsoon hidhannoo cimee irra caalaatti qabsoo kana galii hawwametti geessuu danda’a malee, karaa nagaatiin qofaa hojjetamee jijjiirama tokko argachuun rakkisaa ta’a. Rakkisaa qofaa otuu hin taane waanuma hin danda’amne jedheen yaada. Wanti godhamuu qabu dubbii ijoon hunduu karaa danda’aniin qabsoo kanatti hirmaachuu dha malee, qabsoo karaa hidhannoo lagachuun; karaan kun akka waan hin danda’amneetti ilaaluun haala ammaa wajiin waan deemu natti hin fakkaatu. Karaan qabsoo hidhannoo yoo cime qabsoo karaa nagaatiifillee tumsa akka ta’u dagachuu hin qabnu. Mee ammas asirratti gaafii tokko haa kaasnu: bara 1991 otuu ABOn qabsoo hidhannootiin cimuu baatee, jijjiiramni biyyatti sana keessatti dhufuu ni danda’a turee? Kan Oromiyaa kaartaa irratti akka mul’atu taasise qabsoo hidhannoo gaggeeffamaa ture malee, karaa nagaatii kun hundumtuu hin argamnee bar!!!
Dhumarratti, qabsoon bilisummaa fi abbaabiyummaa Oromoo karaa danda’amu hundaan gaggeeffamuu qaba malee, karaan kun gaarii dha karaan sun gaarii mtti wanti nama jechisiisu hin jiru. Haa ta’u malee, ammas akka ilaalcha fi yaada kiyyaatitti, qabsoo karaa nagaatiin impaayara sana keessatti jijjiirama fiduun ni danda’ama kan jedhu ana baay’ee na shakkisiisa. Haa xinnaatu haa baay’atu Oromoon humna ofii cimsee, qabsoo hidhannoo jabeessuu baannan bilisummaan achi nurraa fagaachaa akka deemtu shakkiin hin jiru. Hammuma bilisummaan achi fagaachaa deemtu ammoo, diinni tooftaa fi tarsiimoo adda addaatti fayyadamee biyya teenya kan boruuf abdannu sanaayyuu, Oromiyaa teenya, balleessuuf deemaa akka jiru Oromoon hunduu hubachuu qabu. Hunda caalaa kan nurraa eegamau qabeenya, dandeettii, beekumsa fi humna keenya qofaa abdannee; ofitti amanuu keenya cimsinee qabsoo kana shafisiisuu ala furmaatni biraa hin jiru. Yoo kutannoo fi ofitiamanummaan jiraate, nutis waan barbaadnu sana wanti hin arganneef sababni ni jira jedhee hin yaadu.
Galatoomaa!
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
--MALE-- Pennae kaadhal vali, Aenavendru paarthathoondoadi? Kannaal kanneer thuli Entha naalum paarthathoondoadi? Penn endraal Aan oolagam kavithai engirathae, Kavithai or kai vaalaay Aalai kolgirathae Pennae kaadhal vali Aenavendru paarthathoondoadi? Unnmaiyil nee poo panthoe, ohhh,Oor erikkum thee panthoe, ohhh, Aanin nenjam, ammamma, ohhh, Nee adikkum kaal panthoe? Pennae kaadhal vali, Aenavendru paarthathoondoadi? Unn meethi kaadhal vaitthu, Uyir oonakku endraan, hoy, Amma, nee aithum kooda, Athai porutthu nindraan, Oonthan meethi koottram aithum, Vilaamal seiythaan, Ullmanathil kanneer vellam, Vidaamal peiythaan, Kai anaitthu kaiyai kaluva, Vanthaayoe pennae? Kaalagaalam aanin paavam, Vaaraathoe pinnae? Pennae kaadhal vali, Aenavendru paarthathoondoadi? Vittathai meendum pera, Virumbidathoe nenjam, hoy? Thottathai meendum thoda, Thodargirathoe ennam? Potthi potthi vaithaal kooda, Pollaadha kaadhal, Aena naeram aena seiyum, Sollaadha kaadhal, Katthi kooda kaadhal pola, Kollaadhu pennae, Kaaya patta pinnaal gnaanam, Oondaachoe kannae? Kaadhal kaalavathi kaaranam yaar? Solladi, ammaa, Kannil kanneer nathi kaaranam yaar? Solladi, ammaa, Unnalae or nijamae nilalaay pogirathae, Ammammaa, or idhayam thalalaay vaegirathae, Kaadhal kaalavathi kaaranam yaar? Solladi, ammaa...
Peenae Kaadhal Song Lyrics
Leave an Opinion


text:
WAASHINGITAN, DIISII – Dur Yunivarsitii Finfinnee keessa barsiisaa kan turan kabajamuu mirga dhala namaaf falmaa fi xinxalaa waa’ee siyaasaa akkasumas hawaasummaa kan ta’an Obbo Faqaadaa Shawaaqannaa umrii isaanii 61tti Wiixata Caamsaa 9 bara 2017 du’an boqotan.
Kutaa Meerilaand magaalaa Siilvar Spriing keessatti wal’ansa fayyaa argataa kan turan Obbo Faqaadaan waggootii darban digdamii afuriif sochii mormii lammiwwan Itiyoophyaa Waashingtan Diisii fi naannoo ishee jiraatan gaggeessan keessatti bal’inaan kan beekaman turan.
Obbo Faqaadaan qeeqa siyaasaa fi hawaasaa barreeffaman akkasumas sabaa himaa irratti sagaleen dhiyeessuun beekamu. Dabre sinaa keessatti kan dhalatan Obbo Faqaadaan Digrii duraa Yunivarsitii Finfinnee irraa barnoota Joograafiin kan argatan yoo ta’u kopen hegen keessatti immoo Digrii lammaffaa barnoota Medikaal Jograafii jedhamuun argatanii jiran.
Bara 1983 hanga 1993 Yunivarsitii Finfinnee keessa barsiisaa kan turan Obbo Faqaadaan bara 1994 barsiisoota beekamoo Yunivarsii Finfinnee keessaa ari’aman turan 42 keessaa tokko.
Obbo Faqaadaan haadha warraa fi ijoollee 3 akkasumas ijoollee ijoollee isaanii 2 qabu. Sirni awwalchii isaanii sambata dhufu gaggeeffama.
– VOA


text:
Bar-durii, giiftiin biyya bulchitu, maqaan ishee Akko Mannooyyee jedhamtu tokkotu turte. Giiftiin kun uummata garmalee rakkisaa turte. Namni hundumtuu odaa jalattii walgaa’eeti waaqayyoon galgalaa ganama harka isaanii gara samiitti olkaasanii yoo kadhatan, “yaa waaqi, giiftii gidiramtuu kana nurraa buqqisi” jedhanii kadhatu turan.
Gaaf tokko, uummata walgayii waamtee, “nama gabaabaa ta’e mara akka fixxan” jettee labsii (ajaja) dabarsite. Maaliif jechuun uummanni ishee gaafannaan, “aangookoo keessa galanii waan jeeqaniif meeshaa waranaa qabdan hundaatti fayyadamuun balleessaa” jettee ajaja dabarsite. Uummannis sodaachuun namoota gaggabaabaa fixuun gabaabaa tokkicha qofa odaa jala dhofkatan.
Erga kana raawwachiiftee booda, otoo deemtuu kanniisni ishee hidde. Achuumaan galtee, “gaagurafi kanniisa” lafa kana irra akka balleessitan jettee labsii dabarsite. Uummannis namicha gabaabaa mala akka himuuf dhofkatan san gaafatan. “Mucaa isheetifi isheef damma laadhaa!” jedhee uummata gorse. Uummanni akkuma gorfameetti damma hoggaa ishiif laatu “Gaaguraafi kanniisa hin xuqiinaa” jettee labsii duraan kennite diigde.
Yeroo gabaabaa erga turtee booda, uummata yaa’ii waamte. Uummanni yommuu walga’u, teessoo ishiirraa kaateeti “Manan itti boqodhu samiif ardii gidduutti atattamaan akka naaf ijartan,” jettee uummata akeekkachiifte. Sana booda, uummanni gara lixu dhabe. Niyaadan, nidhiphatan, waan godhan wallaalun namicha gabaabaa san bira dhaquun mala gaafatan. Namichi gabaaban sunis akkas jechuun gorse.
Akka aadaa keenyaatti utubaa abbaatu dhaabbata, kottuu dhabbadhu; isarratti hundoofnee siif ijaarra jedhaniin. Isheenis, utubicha dhaabuuf yaalte, garuu ta’uu dide. Kanaafuu, ajaja kanas diigdee ajaja biroo dabarsite. Ajajni kan biraanis akkana jedha ture: “Tuulluun gamaa sun biyyawwan bulchu ilaaluu waan nadhooweef tullicha diriirsaatii dirree taasisaa!”jettee ajaja dabarsite. Ummaannis gorsa namicha abshaalichaa irratti hundaa’uun yeroo ishee hirribni fudhate balbala cufaatii karaa tulluun hin mullanneen balbala baasan. Barii yeroo kaatu gama ishii yoo laaltu dirreen itti mullannaan, ajajnikoo amma kunoo fiixaan ba’ee jettee gammadde.
Qajeelfamni ishii kun darbee yeroo xiqqoo erga turtee booda, uummata walitti qabdee, “biyyakoo ilaalee waliin ga’uu waan dadhabeef, bineensa gafarsa jedhamu qabaa fidaaatii kooraa itti naaf fe’aa”jettee ajajje. Uummannis mala barbaada nama gabaabaa sana bira dhaqan. Namichi gabaabanis akkas jedheen: “Waaqayyo furmaata isiniif kennuuf” jedheen. “Akkamitti?” jechuun gaafatan. Namichi gabaabanis akkas jedheen,”funyoofi shiboo qopheessaatii gara bosonaa deemaa gafarsa marsaa qabaatii akkuma isheen jettetti kooraa irrattii fe’aafii. Achuumaan ishees irratti jabeessaa hidhaa!” jedheeti uummata gorse. Uummaannis akkaatuma gorfameen gafarsa qabuun irratti ishee hidhe. Daandii isheen irra deemtu irratti darbee darbee boolla waan tureef gafarsichi otumaa deemu boolicha yoo lixu, rifatee utaalee ba’uun Akkoo Manooyyee fudhatee bosona keessa bade. Yeroo kana, ishee kuffisee lafarra harkisee allayyaa buusuun lubbuu ishee dabrse. Uummannis sana booda nagaa argatee jireenya haaraafi gaarii jiraachuu jalqabe jedhama.


text:
Bara durii namticha Joobiraa jedhamu tokkotu ture. Namichi kun baay’ee gaarummaa qaba. Ilma namaa qofaa osoo hin ta’in bineensa daggalaallee ni mararfata. Cubbuu waan jedhan takka hin beeku. Namtichi kun gaaf tokko imala dhaquuf ganamaan manaa bahee,osoo karaa deemuu iyya namaa dhaga’e. Namtichi “maaloo naaf bahaa” jedha. Joobiraan asiif achi laalus sagalee malee namicha iyyu arguu hin dandeenye. Maddii tokkotti siglaan boqoonqa tokko arge. Namichis kan iyyu boqoonqicha keessaa ta’uu hubatee, waan godhu wallaaluun gaddaa ofirra taa’e.
Takka turee mala argachuun tushaa dheeraa foo’ee boqoonqichatti yoo gadhiise namichi tushichatti rarra’ee bahuu akka danda’u hubate. Yeroo gabaabaa keessattis tushaa dheeraa foo’ee, fiixee tokko qabee fiixee tokko boolichatti gadhiise. Tushicha harkisee yeroo baasu kan tushicha qabatee bahe leenca ture. Leencichis Joobiraa galateeffatee deeme. Namichi garuu inuma iyya.
Joobiraanis,yeroo lammataaf tushicha gadi deebise. Garuu kan tushicha qabatee bahe namticha osoo hin ta’in jawwee ture. Jawwichis Joobira galateeffatee deeme. Namtichi ammas iyyasaa itti fufe. Joobiraanis yeroo sadaffaaf tushicha boqoonqichatti gadi deebise. Yeroo kana namtichi tushicha qabatee bahe. Innis Joobira galateeffatee gammadaa gara qe’ee isaa qajeele. Joobiraan ammoo waaqa galateeffataa imalasaa dhaqe.
Yeroo dheeraa booda Bonni hamaan bu’ee, sababa Bonichaan Joobiraa jalaa loon dhumanii hiyyummaan harka qabatte. Ilmaan isaa beelaafi dheebuun dararamteef, nyaata barbaacha adamoof osoo deemuu leencaafi jawween gaafas inni boolla keessaa baase itti dhufan. Isaanis huqqina Joobiraa arganii “Maal taate?” jedhaniin. Innis sababa Bonaatin hiyyoomuu isaa itti hime. Isaanis baay’ee gaddanii “Gargaarsa siif goonaa boru ganama nutti deebi’i!” jedhaniin. Joobiraan ganama barraaqaan gara leencichaafi jawwichaa deeme. Yeroo deemu leenchi lafa fagoorraa loon saamee qopheesseefiira. Jawwichi ammoo daaba qalqala tokko qopheesseef. Joobiraan daabasaa baattatee loonsaa ooffatee gale. Maatiin isaas gammachuudhan simatan.
Waa bubbulee Joobiraan daaba isaaf bittuu barbaacha gara gabaa utuu qajeeluu, karaa irratti namicha gaafsana leencaafi jawwee waliin boollaa baase sanatti dhufe. Nagaa hoo’aa erga wal-gaafatanii booda Joobiraan sababa Bonaatiin hiyyoomee akka tureefi leenciifi jawween hiyyyummaa keessaa akka isa baasan himeefii, bittuu barbaacha gabaa deemaa akka jirus itti hime. Namtichi ammoo “Bittuu anatu sii fida. Waan isaa anatti dhiisi,” jedheen. Joobiraanis “Bor ganamaan sin eega.” jedhee ofirra deebi’ee gale.
Namtichi garuu qabeenya Joobiraan argatetti akka malee waan inaaffeef, qabeenya san irraa saamuu yaade. Kanaaf jechas masluuftota gurguddoo afur magaalaa keessaa fudhatee ganamaan gara mana Joobiraa deeme. Yeroo isaan achi ga’an Joobiraan reefu hirriibaa ka’a. Erga harka walfuudhanii booda “Daabicha fidi.” jedhaniin. Joobiraanis waa bittaaf dhufan se’ee daabicha gaafa gadi baasu, namtichi haqaaqee isa qabnaan, masluuftotnimmoo tuushaadhaan harkasaa lameenuu dudduubatti hidhan.
Sanaan booda namtichi sun “Qabeenyi kun cufti keetii miti; leencaafi jawwee qabeenya kana siif kennan saniinis kan wal barte sababa kiyyatti. kanaaf, daaba kanas ta’ee loon kana natu fudhachuu qaba” jedhee itti dheekkame. Joobiraan harkaafi miila hidhamee waan jiruuf,waa takka dubbachuufi warraaquu hin dandeenye.
Jarri looniifi daabasaa fudhachuun akkuma qe’ee Joobiraarraa xiqqoo siqaniin, leenciifi jawween sun itti dhufan. Jawwichi jara shananuu hiddee ajjeese. Leenci ammoo cicciree isaan nyaate. Boodarras looniifi daabni Joobiriif deebi’e jedhama.


text:
Koloneel Alamuu Qixxeessaa, abbaa isaanii obbo Qiixxeessaa Yaadatee fi haadha isaanii addee Haayyuu Roobii irraa Bitooteessa 5, bara 1907 Walitaajjii Oromiyaa anaa Jalduu ganda Goojjoo keessatti dhalatan. Koloneel Alamuu Qixxeessaa bakki isaan itti dhalatanii guddatan, magalaa Jalduu fi nannoo biroo manni baruumsa hammayyaa, waan hin jirreef mana barnoota Qeesii seenanii barataniiru. Abban isaanii obbo Qixxeessaa yaadatee, ilmi isanii akka isanii baratu, waan barbadaniif, gara Finfinnetti eerganii akka raayyaa warana biyyitti keessatti qaxaramu godhan. Koloneel Alamuun yeroo sanatti raayyaa waranaa “Kubuur Zabanyaa” jedhamee beekamu keessatti qaxaramanii hojjataa osoo jranii gama tokoon ammoo barnoota ammayyaa fi afaan Faaransaayii barachuu eegalan. Mootummaa sirna goonfoo keessatti qaxaramanii osoo hn bubbuliin maqaa ajajaa 50 gonfotanii osoo jiranii, gara warana “Maa’icaaw” akka duulan godhaman.Warana Maa’icaaw kan Xaalyaanii waliin godhame kana irratti, Koloneel Alamuun luka isaanii, rukutamanii gara biyya dhaloota isannii gara Jalduutti galan. Jalduutti galanii maatii isaanii waliin osoo jirataa jiranii, biyyittiin Warana Xaalyanitiin weeraramitte.
Koloneel Alamuun jaginummaa fi gotummaa umaman qabaniin warana Xaalyanii, isa hanga funyanitti hiidhatee jirun, diinni adii fi gurracha hinqabu? jechudhan warana Xaalyaanii qabsoo hiidhannotiin falmuutti qajeelan. Lolaa osoo jiranii bara sana dhiibee qorchii, hin argaminneef kan ummata hedduu fiixaa ture dhiibee “Taasiboo “jedhamee beekamun qabaman. Koloneel Alamuun dhiibee kan irraa akka caarraa ta’ee irraa fayyan illee, abban isaanii obbo Qiixxeessaa yadatee fi haatii isanii addee Haayyuu Roobii dhiibee kana irraa fayyuu hin dandeenye. Lameen isaani iyyuu guyyaa tokkotti ijoollee isaanii koophatti dhiisanii adunyaa kana irraa darban. Guyyaa tokkotti haadha fi abbaa isaanii kan dhaban, Koloneel Alamuu irratti gaddi, dachaa dhachadhaan irratti fe’ame. Obbolewwaniif maatii isaanii hunda jirachisun dirqii itti ta’e. Haala kanan maatii jirachiisaa osoo jiranii gotoota Jalduu kan Xaalyaniin lolaa jiran waliin walitti dabalamanii lolaa osoo jiranii harka warana Xaalyanitti kufan. Waranni Xaalyaanii, Koloneel Alamuu Qixxeessaa irratti murittii du’aa murteesse. Koloneel Alamuun guyyaa ajjeeefamuu isanii osoo eeggachaa jiranii, Xaalyaniin gama tokkoon Jalduu keessatti Warana Xaalyanii barbadeessaa kan turan, gotoota Oromoo kan Dirribsaa Faayyisaa Nagarootiin hoggnamuun akka harka isaanii keennatan kadhachaa waan turaniif, gonni Oromoo Dirribsaa Faayyisaa Xalyanidhaan “nama kiyya qabiddanii kana isiin harka jiru, Alamuu Qixxeessaa gadi-lakkifiittan malee harka kiyya hin keennu! jedhe. Xaalyaniin Gotoota Oromoo Dirribsaa Faayyisaatiin hogganaman of harkatti galfachuuf jecha, Alamuu Qixxeessaa kan duuti itti murtawe, mana hiidhaa isanii keessaa basanii gadi dhiisan. Koloneel Alamuun akkuma mana hiidhatii hikkamaniin, gara birootti osoo hin goriin Warana Diribissaa Fayyisaatiin hogganamutti dabalama. Gonni Oromoo Dirribsaa Faayyisaa Alamuu Qixxeessaa eerga mana hidhatii hiiksifateen booda, gootota bara sana nannoo Jalduutti argaman, kan akka Xanqeessaa Keelloo, Mi’eessaa Jombaa, Niigissaa Faajjii, Diinqaa Urgoo fi kanneen biroo waliin warana Mosoloonii kan Jalduu keessa Qubatee jiru irratti lola banudhan hanga dhumatti lolaa turaniiru. Tafarii Mokonnoon (H/ Silaseen) akkuma Xaalyaniin biyya waggaa 5f qabattee turte gadi dhifiteen biyya itti baqate irraa gara angoo isaatti deebi’e. Gotonni Oromoo waggaa 5n guutuu kan Xaalyaniin falmaa turan kan akka Kabbaddaa Buzunaash fa Angootti deebi’uu H/ Silasee mormaa akka turan keessa beekitonni ni dubatu. Koloneel Alamuun akkuma Mootummaan Sirnni gonfoo dhabbateen mana barnoota akkadamii warana “Hoolotaa” seenaanii barataniiru.
Bara 1944 gara kaaba Ithiopiyaa “Ambalagee” bakka jedhamutti akka duulan ajajamanii rasaasan rukutamaniiru. Koloneel Alamuun mana Barnoota akkadamii warana Hoolotattii barsiisaa ta’ani waggoota lamaa oliif hojjataniiru. Koloneel Alamuun Bulichiinsa Mootummaa H/ Silasee keessatti sadarkaa gadii irraa egalee hanga Sadarkaa oliitti hojjataniiru. Hojii isanii kana keessatti, Mootumman sirnna gita-bitoota Habashootaa ilaalichi Oromoo fi lammii Oromotii qaban akka garitti hubataniiru. Koloneel Alamuun Oromoo ta’uu isaanii irraa kan ka’een, bulchiinsa mana warana biyyitti keessatti isaanifi Oromoota raayyaa ittisa biyyitti keessa jiran irratti, kan rawwatamaa ture haala qabatamadhan argaa turaniiru. Maaccaa fi Tulamaa Qabsoon Ummani Oromoo bilisummaa isaaf godhu kanaaf daandii kan saaqae, hundeeffama Maaccaa fi Tulamaa akka ta’e hubatamadha. Maaccaa fi Tuulamni Mootummaa sirna naafixanyootatiin gaggeefamu keessatti, ummata Oromoo magalaa fi baddiyyaa Oromiyaa keessatti Waroon saliphiinaa irratti diririfamee jiru jalaa basuuf, Wareeggama barbachiisu mara kaffalanii dhaloota harraa kana biran gaahaniiru. Rakkoo Ummani Oromoo qabu, amma tokko irraa saliphisuuf, misooma maqaa godhatee kan dhabbate kan keessatti, Koloneel Alamuun caalqaba irraa eegalalnii hanga gaafa adduyaa kana irraa darbanitti, gaafa tokkollee dadhabe osoo hin jedhiin Presedaantii Waldaa kanaa taanii halkani fi guyyaa hojjataa akka turan seenaan raggadha. Koloneel Alamuun, Barreessaa Waldaa kanaa kan turan H/ Mariaam Gammadaa waliin ta’udhaan Oromoni bebeekkamoo ta’an akka waldaa kana keessatti miseensaa ta’an halaan irratti hojjataniiru. Isaan keessaa Jeeneeraal Abbabaa Gammadaa Jeneraal Tolaa Badhadhee Jeeneeraal Jagamaa keelloo Dajazimaach Dani’eel Abbabaa (ilma Raas Abbabaa Haaragayi) Kabbadaa Buzunaash fi kan biroo miseensa gochuun yeroo itti hin fudhanne. Akkeekinni Waldaa Maaccaa fi Tulamaa Beekumsaa fi qabeenya qaban wareeganii Ummata Oromoo duukkana keessa jira kana keessaa, gara ifaatti baasuu waan ta’eef, kan lafa qabu lafa isaa kennee, akka manni baruumsaa irratti banamu waan walii galameef caalqaba duraatiif gochaan kun Koloneel Alamuu Qixeesatiin hojii irra ooleera. Mana Barumsaa Jalduutti Banuu Koloneel Alamuun bakka dhaloota isanii nannoo Jalduu, manni barumsaa tokkollee waan hin jirreef ijoolleen anaa Jalduu akka barnoota ammayyaa barattee ija banattu lafa magalaa Jalduu qaban irraa kaare meteera 10,000 ol eebbisaanii ummata Jalduuf keennudhan manni barumsaa kutaa 1-6 tti bananiiru. Haluma kanan, Kabbadaa Buzunash Misooma aada’aa bargaa fi goroo Makootii kaare meetra 20,000 yokeennan miseensonnii fi hogganoon Waldaa Maaccaa fi Tulamaa duursanii qabeenya fi huminna isanii waakki tokko malee wareeganiiru.
Waldan Maaccaaf Tulamaa hogganummaa Koloneel Alamuu Qixxeessaa jalatti, yeroo gababaa keessatti ummata Oromoo yoo gaammachiisu, H/ Silasee fi kanneen isaan marsanii jiran mara ,yaddoo keessa isaan galicheera. Waldan Maaccaa fi Tulamaa Xiyyeeffannan isaa inni guddaan, Ummata Oromoo barisiisuu irratti waan ta’eef ummani Oromoo ammoo, yoo of bare, akka isaan harkaa ba’u, waan beekaniif adeemsa Waldaa kanaa gababiisuu akka qaban murteefataniiru. Keessattuu Waldan kun of keeessatti hammatee kan qabu (Hoggantoota Waranaa, hojjatoota Motummaa, baratoota fi Qotee bulaa Oromoo akkasums kan akka Saba Oromoo cunquursaa habashootaa jala jiran Sidamaa, Walaitaa …) waliin ta’uun hedduu isaan yaddeeseera. Koloneel Alamuu Qiixxeessaa H/ Silasee biratti ija hamadhan ilalaamaa turaniiru. Sababiin isaas yeroo Oromooni Raayyaa of irratti lolataa turan Waranni meeshaa ammayaa hidhate, itti duuluu hin qabu! kun biyyaa keessaa waan ta’eef kan biyyaa keessaa Poolisii ta’uu qaba waan jedhaniif, Mootummaa H/ Silasee biratti waamamanii diniin cimaam eerga keennameefiin booda, guddiin karaa seera mana waranatiin keennamuu malu hunda, hanga Waggaa 5 tti akka hin kennaminneef godhamanii, bakka duraan ramadamanii hojjataa turaan irraa gara biratti akka jijiraman godhamaniiru.
Gara biroon ammoo haala Waldaa Maaccaa fi Tulamaatin wal qabateen H/ Silaseen hogganoota Waldaa kanaa Jeneeral Taddasaa Birruu fi Jaarsolii beebekamoo Arsii waliin H/ Silasee irra, yeroo dhiyatan Koloneel Alamuu Qiixxeessaa sodaa tokko malee H/ Silaseedham ati maa Oromummaan nu yakkitaa? ati Oromoo miti? yeroo jedhaniin, H/ Silaseen isa eenyutu nutti himi? siin jedhe jedheen jedhama. Ajajaa Dhibbaa Abarraa Alamuu (Ilma isanii isa hangafa) Ajajaa dhibbaa Abarraa Alamuu ilma Koloneel Alamuu Qixxeesa isa durati. Abarraan ajajaa dhibbaa ta’ee Asmaratti ramadamee hojjataa osoo jiru, akka caarraa ta’ ee bara lola Jeeneeraal Mangistuu Niwaay, Finfinnee yeroo dhufu, lola kan afaan bu’e. Abarraan lola kana irratti gara Mootummaa H/ Silasee goree lolaa osoo jiruu warana Garmamee fatiin ajjeefame. Koloneel Alamuun ilmi isanii lola isaa hin mallee, kana irratti du’uu isaa bayyee akka gaddan keessa bekitoonni ni dubatu. Dhimma Waldaa Maccaatiin yakkamanii yeroo Kaabinoota H/ Silasee irra dhiyatan, lola irratti yeroo lama rukutamanii waan turaniif “luuka koo yeroo lama isiniif keennera! Ilma koo Abbarraa isiniif kenneera akka lammii Oromoottii ijaaraminnee biyya keenya keeessatti misooma, guddisuun maaf yakka isiin biratti ta’e?” jechun gaaffii deebii hin argannee hoggantoota Mootummaa H/ Silasee tii dhiyeesaniiru. Ilmi isaani Abbarraan Mootummaa isaanitiif du’uu isaa hedduu akka gaddaan keessa bekitonni ni dubbatu. Hata’uu garuu Hogganummaa isanitiin kan dhalate waldan kun, akka dhabamee badu, kaabinoota H/ Silaseetiin hoggantoonno waldaa kanaa, soban yakkanii adabbiin adda addaa yeroo irratti murtawu, Koloneel Alamuu irratti murtiin adda addaa sadii (3) irratti muraweera Hiidhaa ciimaa waggaa 10 Maqaan isaanii Koloneelummaan akka irraa muliqamu. Yeroo mana hiidhatii hiikkaman mirgi eenyummaa akka waggoota shaniif irraa mulqamu, kan jedhu itti raggasifame.
Koloneel Alamuun akka Ummani Oromoo isaan arguu ykn gafachuu hin dandeenyeef faggeessanii Gondoor magalaa Dabira-taboritti akka hidhaman godhaman. Yeroo Mootummaa H/ Silasee kaabinoota isaa waliin wal qabatee gara awwala isati qajeelu, hoggantooni waldaa kanaa hundu mana hiidhati hikamaniiru. Erga mana hiidhatii hikkamanis Ummani Oromoo akka blisummaa isaa gonfatee abba biyyaa isaa ta’u, bakkoota adda addatti analewwan fi kutalewwan Oromiyaa keessa nanawanii keessattuu bara 1991/1992 barsiisaa turaniiru. Ibsa isaan, waajiraa ABO yeroo sanaa, Gullallee jiru dabalatee isaan keennaa turan, Mootummaa wayyanee biratti isaan balaleefachiisu illee, sodaa tokko malee ummata kanaaf of keennanii hojjataa turaniiru. Bara 1992 keessa, matan wayyanee Mallas Zenaawii bakka jirutti, wamamanii osoo waliga’ii irra jiranii bakka bu’aa OPDO yeroo sanaa kan ture, Kumaa Dammaqqisaa Ummata Oromoo kan diigu, kan akka keessanii kana yeroo jedhaniin Sodaa kan hin beekinne Alamuu Qiixxeessaa, “Yeroon ani mirga Oromooti falmuu calqabu ati hudduu kee hinxaraganne”! Jedhanii waliga’ii sana irratti kumaa saliphiisanii akka gadi teesisaan, namoonno walga’ii sana irratti argaman kan dubataniidha. Koloneel Alamuu bara jireenya isanii yeroo hedduu mana isanii dhaqee waliin dubbachuu caarraa argadheera. Abbaa kiyya waliin nannoo tokkotti waan waliin guddataniif walitti dhufeenya qabu.
Akkuma ABOn Mootummaa Ce’uumsa keessaa ba’een ijoollee Oromoo rakkoon irra ga’ee hunda gargaraa turan. Anaafis gargarsa nagodhaniiru. Yeroo sana waan lama isani irraa dhaga’eera. 1. Oromon tokko ta’u malee, mirga isaa argachuu akka hin dandeenye, dhaabbilleewwan Oromoo blisummaa Oromootiif falman akka tokkoo ta’an irratti hedduu dhamaaniiru. Bakka deeman hundatti, Oromoon osoo lagaafi Amanitidhan wal-hinqodiin harka walqabatee ka’u malee, rakkoo amma jiru keessaa ba’uu akk hin dndeenye hubachiisaa akka turan bara jireenya isanii dubbii isaan godhaa turan Videoo ilaluun ga’adha. Bara 1994 dhabbilee blisummaa Oromoof qabsa’an lameen walitti fiduuf hedduu akka yalaa turan afaan isaanii irraa dhagaeera. Keeniyaa Nairobii keessattii ABO fi IFLO walitti fiduuf beellama qabatanii yeroo isaan Oromiyaa irraa Naa iroobitti argaman, Gara ABO tiin Galaasaa Diilboo yeroo argaman, karaa IFLO amoo bakka bu’an Jaarraa argamaniiru. Hayya dureen ABO yeroo sanaa Galasaa Diilboo eerga Jaarraan hin argaminne, anis bakka bu’aa waliin hin dubadhu! jedhanii akka dhiisan na hubachisaniiru. 2. Wa’ee Qabsoo Balee ti. wa’een Qabsoo Baalee yeroo ka’u namonni hedduun osoo hin beekiin ykn osoo beekanii, Qabsoo sana kan dhaamse J/ Jaagamaa Keelloo akka ta’eetti himu. Jaagamaa Keelloo Qabsoo diddaa garbummaa Balee akka hin dhamisine irraa hubadheera. Koloneel Alamuu irraa jecha arman gadii kana dhagaheera “bara sna waggoota 8 oliif Mootummaa H/ Silaseen lolaa kan turan gotoota Baleetti, warani biyyittin qabiddu, dubaaf funduraan akka itti dulamu ajajinni H/ Silasee irraa darbee ture. Jaagamaan ajajaa warana waligalaa waan ta’eef, waan deemaa jiru waan beekuuf nu biira dhufee, Jaroonni kun barana dhumun isaanii akka hin ollee nu mirkanneesse. Duubafii funduraan akka marfaman godhameera. dhumuu irra, gara duraas ummani Oromoo ka’i! yoo jedhan ka’uu waan danda’uuf harkan keenisiisa nuun jedhe. nutis dhumuu isaani irra harka keennachuu isanii filanne.” J/ Jaagamaan ammoo H/ Silaseetti dubbatee Qabsa’aa Oromoo Waqoo Gutuu maqaa waliin nagan osoo naminni tokko isaan hin tuqiin harka isaa kennatan. Namonni bayyeen osoo keessa hin bekiin akka J/ Jaagamaa Keelloo dhamiseetti ibsu.
Seenaa Motummoota habashotaa darbanii yoo ilaallee, Oromoota finciila isaan irratti godhan sosobanii ykn kakatanii eerga harka keennachisaniin booda dhabamisiisaa akka turan seenaan ragadha. Goota oromoo Habishee Garbbaa Meeshaa waranaa Ciibsaanii, kakatanii waadaa galanii eerga harka keennachisaniin booda, kakuu isaanii akka Biishanii dhuganii Abishee mana hiidhaa isanii keessaatti ajjesaniiru. Gotoota Oromoo Dawwee kan Hasan Ameetiin hogganamu, akkuma sana, hoomitu isiin hin tuqu! jedhanii nagaan gara Qe’ee isanitti eerga deebi’aniin booda, qabanii hunda isanii faniisaniiru. Seenaa Qabsa’oota Oromoo keessatti habashootatti harka kennatanii kan irraa damdamatan yoo jirate Qabsa’oota Baleeti yoo jedhame dhugaa irraa fagachuu miti. Jaagamaa Keelloo qabsa’oota Baalee harka kennisisaanii rakkoon tokko osoo isaan hin qunaminni, ykn irra hingayiin akka nagaan jiratan godhaniiru. yeroo ammaa Qabsoo Balee kan dhaamse Jaagamaa Keellooti, jechi jedhu sirrii akka hin taane hubataumuu qaba. Waajjiira ABO Jalduu Bara 1991/1992 yeroo ABOn Mootummaa Ce’uumsa Ithiopiya keessa jiru, waajironni ABO bakka adda addatti yeroo banaman, hoggantonni ABO fi Koloneel Alamuu bakka hedduu demanii ummata isaniif ibsa keennaa turaniiru. Baatii Onkoloolessa braa 1991 waajjirrii ABO Yeroo Jalduutti banamu, Koloneel Alamuu fi namoni beebekamoon ABO fi bakkoota biroo irraa argamaniiru. Waliga’ii kana nama qindeesse keessaa nama tokko waanan ta’eef Ummani Anaa Jalduu, Ginddabaratii fi Meettaa Roobii hedduminan akka argaman irratti hojjatameera. Guyyaa seenaa qabeessa kana irratti kan argaman Kloneel Alamuu Qiixxeessaa, Obboo Damisee Kabbadaa (ABO) , Girmaa W/ Giyoorgis Sooddoo Jiddaa bakka bu’dhan (Preezadantii), J/ Jaagamaa Keelloo fi kan birooti. Jaagamaa Keelloo bara Xaalyaanii nannoo sanatti lolaa waan turaniif Ummata aanaa Jalduu biratti maqaa guddaa qabu. Ummani Jalduu, Alamuu Qixxeessa fi Jaagamaa Keelloo Maqadhan malee, arganii waan hin beekinneef isaan argudhaaf Oromoni dhufan heddudha. Bakki walga’iin kun itti Qoophawe mana baruumsa Jalduu keessatti yoo ta’u, mana baruumsaa kana yeroo Waldaa-Walgargaarsa Maaccaaf Tulamaa hundeessan, calqaba duraatiif, lafa qaban keennanii kan Ummata Jalduuf ijaarsiisanii, Oromoota nannoo biroof fakkii goddaa kan ta’aniidha.
Hogganuma Koloneel Alamuutiin, dabaree dabareedhan haala yeroo irratti Obbo Damasee Kabbadaa fi bakka bu’aan Oromoota Sooddoo jiiddaa Girmaa W/ Giyorgis erga dubbataniin booda, Jeneeral Jaagamaa Keelloo akka dubatan caarran kennameef. Jaagamaa Keelloo yeroo gara waalittajjitti ol ba’an, Ummani anaa Jalduu, kabajaa isaniif jecha, lafaa ol ka’anii harka rukutuun isaan simatan. Jeeneeraal Jaagamaan Ummata Jalduu irraa kabajaa guddaa argatan. Jeeneeraal Jaagamaan akkuma dubbii calqabaniin kabajaa Ummata fi Dargaggoota Jalduu irraa argatan mulqaman. Umani Jalduu Osoo Jeeneeraal Jaagaman dubbatanii hiinfiixiin, waalitajjii gadi dhiisanii akka bu’an godhaman. J/ Jaagamaan Dargaggoo Jaalduu kan Hawwiin Blisummaa onnee keessaa dhikkisu funduura dhabbatanii “Ani kalleessas haarras Ithiophiyaan tokkuman jedha” yeroo jedhan saliphiinaan waaltajjii irraa gadi bu’an. Ani bakka isaniin qanawe. Damisee Kabbadaa fi Koloneel Alamuun dubbii gochudhan dargagoota Jalduu dubbii Jaagamatti aaran akka qabbanseessuu godhan.
Seenaan Koloneel Alamuu Qixxeeessaa bu’aa isaan Ummata Oromoof buusan gadi fageenyaan Qormani irratti godhamee kan barreefame miti. Seenaa isaanii ammumaan beeku fi ammuman dhaga’e irran waan xinnoo barreessu yaale. Gara funduuraa barreesitioonni seenaa, Qabsoo ummata Oromoo keessatti Qooda addaa kan qaban, Koloneel Alamuu Qiixxeessaa fi gotoota biroo gadi fageenyaan seenaa isaan guutuu barreesanii akka ummata Oromoof dhiyeesan abdiin qaba. Haataúutii, ragaalee jiran irraa kan hubatamu, Koloneel Alamuu Qixxeessaa dargaggummaa isaanii irraa eegalee, hanga gaafa adeemsa isaanii fixanii addunyaa kana irraa boqotaniitti Ummani Oromoo gabrummaa Habashotaa jalaa ba’’ee abbaa biyya isaa akka ta’u, murannoodhan hojjataa turan. Koloneel Alamuun Sadaasa 09 bara 2001 addunyaa kana irraa boqotan. Sirni awwaalcha isaanis bakkuma dhaloota isaanii aanaa JAlduutti akka seera Oromootti kabajaa guddaan raawwate.Seenaan isaanis galmee gootota Oromoo keessatti galmaaée bara baraan ifee mul’ata.


text:
Amajjii 20, 2011
Lammiileen Oromoo kuma 25 ol ta’an manneen hidhaa Itoophiyaa keessatti hidhamanii jiru. Hidhamtota Oromoo keessaa harki 95 kanneen sababa eenyummaatiin hidhamnii dha. As irratti seenaa dhugaa tokko isin qabachiifna. Mucaa waggaa saddeetiitu, bara 2007 keessa haadha ishii waliin abbaa ishii gaafachuu aman hidhaa Qaallittii deemante. Yeroo akna abbaa ishiitiin waan tokko jette.
Mucaan kun abbaa ishiitiin, “magaalaan guddoo Oromiyaa kam?” jettee gaafatte.
Abbaan deebisee, “Finfinnee dha,” ittiin jedhe.
Mucaan deebiftee,” hin arganne, Qaallittii dha,” ittiin jette.
Dhimmi isaa kan itti bitaacha’e abbaan mucaa, deebisee, “akkamitti?” jedhee gaafate.
Mucaanis sodaa tokko malee deebistee, “bakka Oromoon hundi itti walarganii dha kaa!” ittiin jette.
Eehee, dubbiin kun dhugaa Oromoo sittiitti kan saaxiluu dha. Warri kaan manni hidhaa Afaan Oromoo dubbata, yeroo jedhan, kaan immoo, Qaallittii keessaa hidhamaan harki 98 Oromoodha,” jedhanii raga bahaa jiran.
Kanneen hidhaa san arganii bahanoo maal jedhu?
Maqaan ishii Hawwii dha; garuu kan mana barumsaatti ittiin waamamtu Masarat Taaddasaa dha. Hawwiin yeroo addaddaatti qabamtee hidhamaa turte; boodana immoo hidhaa fi hiraarsaa guddaatu irra gahe. Oromummaa ishiitiin yakkamtee hidhaa fi gidiraa keessa erga darbitee booda dhiyeenya kana mana hidhaa Qaallittii irraa baatee jirti. Gabaasaan Oromedia magaalaa Finfinnee keessaa haala yaaddessaa keessatti gaaffii fi deebii gabaabaa ishii waliin godhee jira.
(Hub:waan tokko tokko nageenya ishiitiif jecha ibsuu irraa kan of-qusanne ta’uu asumaan isin hubachiifna.)
Oromedia: Nama mana hidhaa Itoophiyaa hin beekneef, mana hidhaa keessatti hidhamte akka hubataniif akkamitti ibsita?
Hawwii: Maqaan koo Masarat Taaddasaa dha. An garuu maqaa Hawwii jedhamun filadha. Dhugaatti, mana hidhaa ibsuun hedduu nama rakkisa. Yeroon waa’ee mana hidhaa yaadadhu, qaamaa fi qalbii kiyyatu na butama; yeroo hedduu waa’ee mana hidhaa yaaduu hin fedhu. Garuu, didee ija dura na deema. Nama hidhamee hin beekneef, waa’ee mana hidhaa ibsuun nama rakkisa. Garuu, jecha tokkoon ibsuuf, manni hidhaa, otuu lubbuun jiranii akka hin jirre kan keessatti ta’anii dha.
Oromedia: Yoom hidhamtee turte?
Hawwii: “Nuti akka sabaatti guyyuu hidhamaa jirra. Warri keenyas hidhaamaa turan; nutis diroo hidhamaa jirra. Kana nama dhibu garuu kan hidhaa keessa jirus, kana ala jirus hidhamaadhuma ta’uu isaa ti. Yeroo hedduun hidhamaa ture. Hidhaa isan amma fixee bahe kana garuu, bara 2007 calqaba irrattin hidhame. Tarii maaltu beeka waan amma na gaafattu kan waanan dubbadheef immoo boru na hidhama ta’a.
Oromedia: Eessatti hidhamtee turte? Maaliif immoo si hidhan?
Hawwii: Kan na hidhan,Oromoo waanan ta’eef malee yakka hojjadhee miti. Hagan beekutti an Oromoo dha. Ilaalcha siyaasaa mataa kootiin qaba. Waanan itti amane malee, waan fedhii kootii ala ta’e tokko illee hin fudhadhu.Tarii, yakka yoo ta’e, kanuma. Isaan garuu waan biraa odeessu. Kan na qaban… karaarraa otuun deemuuti. Karaarraa na qabanii ma’ikalaawwii na galchan. Kan na qabe warra tikaa ti. Yeroo san manan ani keessa tures sakkatta’uudhaan walaloowwaan hedduu kanan maxxansuuf qopheesse fi waraabbii waltajjii garagaraa irratti hojjachaa turellee na duraa fudhatan. kana malees, ‘ati miseensa ABO ti,’ jechuudhaan dararaa hangana hin jedhamne narraan gahan.
Oromedia: Mana hidhaa Maa’ikalaawwii keessatti hiraarsaa akkamii sirraan gahan?
Hawwii: Maa’ikalaawwiin mataan isaatuu hiraarsaa dha. Kan biraa otuu hafee, manuma santti hidhamtee iyyuu yaadaan dhoramtee duuta. Nama hidduu kan keessatti ajjeessanii dha. Akkan qabameen mana dukkanaafi cabbaa’aa keessatti na hidhanii turan; baatii lamaaf mana dukkanaa san keessatti na hidhan. Qorannoon halkan halkan nurratti adeemsisamaa ture. Yeroo fedhan harka dugda duubatti na hidhanii na reebaa turan; yeroo fedhan immoo erga na tumanii booda saatii dheeraaf akkan dhaabbadhu godhaa turan. Yeroo kaan immoo qorra irra na kaayu turan. Reebichaan ergan of-wallaalee booda harkisanii gara kutaa hidhaa sanatti na deebisaaa turan; yeroo immoo nantti wayyaa’e deebi’anii na hiraarsaa turan. Waan isaa jechaan ibsuun rakkisaa dha. Yeroo san dhimma kana mana murtii sadarka tokkoffaatti iyyadheen ture. Haati seeraa Taarikuwaa jedhamtu, garuu maqaa namoota si reebanii himi naan jette. Isaan immoo maqaa isaanii natti himanii nah in reeban; halkan dabaree natti darbanii natumu, an maqaa isaanii akkamittin beeka?’ ittiin jedheen ture. ‘Yoo maqaa natti himte malee, waa siif gochuu hin dnada’u,’ naan jette. Anis akka waanaaf gootuuf hin turre; ofumaaf, natti hin hafiin jedheen dubbadhe malee. Garuu, waan tokko illee naaf hin goone. Reebicha innaan sanaatiin, haga yoonaa gurri koo sirriitti hin dhagayu. Qor-qalbiin koo miidhamee jira; daraaraa guddaa dha.
Oromedia: Abukaatoo fi firri kee si gaafatu turanii?
Hawwii: Yeroo hidhamtu iyyuu dhoksaan hidhamtaa, waa’ee abukaatoo na gaafattaa? ‘Maaliif na hiitu?’ yoo jetteen gaaffii tokko malee si reebu. Biyya san keessa ciraan haqaa tokko illee hin jiru.Ati kan jiraattu, yoo ulee jaraa dandeeseedha. Kana malees, yoo waan isaan jedhan amantee fudhattee dha. Mana hidhaa keessatti nyaata gahaa hin argattu; aduun hin jiru. An baatii sadiifan mana dukkanaa keessatti hidhame. Mana dukkanaa keessatti ergan hiraarfamee booda, raga sobaa natti qindeessanii, namootan hin beekne 35 waliin gara Qaallittiitti dabarfame. Namoota an hin beekne 35 waliin himannaan nutti baname. Isaan keessaa namni duraan beeku yookaan qunnamtii waliin qabu tokko illee hin jiru. Waanti wal nu taasisu Oromummaa qofaa dha. Namooti kunneen kan si dhibu, kallattii addaddaa irra kan walitti qabamanii dha. Galmeen sun maqaa “Dabalaa Xaafaa”** jedhamuun himannaan nutti banamee gara Qaallittiitti dabarfamne.
Himannaa kana irrattis ragaa ragaa sobaa qopheessuudhaan akka manni murtii dabaan adabbii nurratti dabarsuuf yeroo dheeraaf nu deddeebisaa turan. Akka nu adaban ni beekne; garuu fakkeessuuf yeroo dheeraa nu deddeebisaa turan. Osoo murtii hin argatiin turtii waggaa lamaaf ji’a saddeetiif beellamaan deddeebi’aa turre. Booda manni murtii Olaanaa yakka tokko malee waggaa 15n natti murteesse. Haa ta’uuyyu malee Mana Murtii Waliigalaatti yeroon oliyyadhu waggaa 5tti gadibuusan. Kunuu, dubbiin dhugaa akka hin jirre mirkaneessa.
Oromedia: Mana hidhaa Qaallittii keessattoo qabaan mirga namaa akkam?
Hawwii: Isaanoo, waa’ee mirga dhala namaa galmee irraa waan qaban natti hin fakkaatu. Gubba airraa haga dakaatti, hogganaa irraa haga hojjataatti, hundi isaanii akka tokkotti yaadu. Yoo fedhan agabuu si bulchu; yoo fedhan waan nyaattuu fi dhugdu si lagu.Innaa kaan immoo mana yaalaa si dhoowwu. Isaan biratti akn hojjatu, fedhii qofaa dha. Seerri isaan biratti, hiikkaa hin qabu. Fakkeenyaaf, akka seera mana hidhaa sanaatti namni tokko yoo moora sanatti yakka biroo uumeen alatti, murtii waggaa shanii waggaa 3 fi ji’a afuritti fixatee ‘gorsabbii’ yookaan amakiroo dhaan akka bahu godhama. Ana garuu, ergan murtii sana xumuree, ji’a 8ti darbaa na hidhanii gad na dhiisan. ‘Kun maaliif ta’e?’ jettee gaafachuu hin dandeessu. Fedhii isaanii yoo ta’e malee waan seeraan argattuu miti. Ati Oromoo taanaan immoo ajjeefamuunuu waan jiruuf, callisuu malee waanti godhamu hin jiru.
Yeroo ati hidhamtu, maatiin kees si waliin hidhama; namni dhufee si gaafatu, Oromoo yoo ta’e gaaffii fi qorannaadhaan hiraarfama. Yeroo fedhan akka seeneen hin gaafanne godhan. Warra dhufee nu gaafatu hedduu rakkisu. Takka takka nu warra hidhaa keessa jiru wayya. Ana hidhanii, maatii koo na gaafatu rakkisanii, akkanaan keessa dabarre. Waanti hin darbine hin jiru; kunis gaaf tokko uma nurraa ka’a ta’a.
Turtii mana hidhaa Qaallitti keessattis akkuma hidhamtoota siyaasaa kamiyyuu mirga hin qabnu. Barumsi achitti laatamu nu’iif dhorkamaa ture. Koree kam keessattuu, akka hin hirmaanne ni dhoorkamna ture. Darbee garuu kolleejjonni dhuunfaa tokko tokko barumsa fageenyaa achi keessatti akka argannu nu taasisu turan. Anis carraa scholarship collage-university St. Marry naaf laateen bara 2008-2010tti fageenyaan barachaan ture. Eebbifamuuf waggaan tokko yammuu na hafu Universitichi akka mooraa mana hidhaa sana seenee qormaata hidhamtoota siyaasaaf hin laanne waan dhorkameef anis barumsichi na jalaa cite. Egaa, jiruun Oromoo akkana keessa jirti. Jabaannu malee, miidhaa fi roorroon jabduu akka malee nurratti hammattee jirti.
Oromedia: Gaaffii fi deebii kana yeroo gabaabduu kaan keessatti waan fedhii keetiin naaf kenniteef hedduu galatoomi.
Hawwii: Atis galata qabda!
** Maqaa Galmee Dabala Tafa jedhamu jalatti Oromoota 35 hidhaman keessa hedduun isanii amma illee mana hidhaa Qaallitti keessatti argamu. Murtiin dabaa Oromoota kunnen irratti yeroo san kenname, inni guddaan waggaa 20 yoo ta’u, xiqqaan immoo waggaa kudhan ture. Booda keessa, yeroo ol iyyannoo dhiyeeffatan isaan keessaa Hawwii dabalatee namoota shaniif waggaa shanitti deebifame. Namoota waggaa shanitti deebifameef keessaa tokko kan waggaan 20 itti murame, Ob Waaqwayyaa Haqoo turan. Ob Waaqwayya Haqoo jaarsa hedduu dhukkubsatan kan naannoo Naqamteetii qabamanii dhufan turan.
Ababa Bakala
Abrazaq Mohamed
Abu Korjo
Admasu Begashawu
Barka Zawude
Bayisa Bacha
Biranu Memberu
Chala Itana
Dabala Tafa
Dadhi Hawas
Dajane Indabu
Dajane Tufa
Dawit Banti
Dirriba Fayisa
Dula Majur
Fikadu Hunde
Firehun Ababa
Gacha Hordofa
Getaneh Benya
Gezaheny Ragasa
Girma Gabisa
Ishetu Asefa
Itafa Dursa
Lalisa Iticha
Lama Mosisa
Masarat Tadasa
Matiyas Tammiru
Misgana Diribsa
Solomon Bizuna
Tadasa Dagafa
Tadesa Balay
Tamiru Jima
Tolosa Bicho
Waqwaya Haqo
Wasana Gamachu


text:
Prezidaantiin Raashiyaa Vladimir Putiin hoogganoonni daldalaa US laaffataa kan dhufe hariiroo US Raashiyaa akka fooya’u akka gargaaran gaafatan.
Putin mariin siyaasaa gaarii ta’e bakkatti akka deebi’u nu gargaaraa jechuu dhaan ka dubbatan haasaa bakka bu’oonni daldalaa US irratti argaman gumii dinagdee St. Petersburg keessaa irratti haasaa dhageessian irratti ture.
Hariiroo gaariin dantaa biyyoota lamaaniif waan ta’eef prezidaant Doonaald Traamp waliin dubbachuu kan itti fufan ta’uu illee Putin beeksisaniiru.
Hariiroon biyyoota lamaanii erga Raashiyaan filannoo prezidaantummaa US akkasumas walitti bu’iinsa Ukraine fi Syria jidduu seente jedhamee as laaffataa adeeme.