text:
Kumalo, Dagachisa Roorroo Mirga Ilmoo Nama
Bara 1980 ture kan sabbonoti Oromoo marfamanii qabamuun Masaraa Minilik guddichatt geeffaman. Masaraa Guddichi Galma Guddicha jilli moototaa fi muudammii fi qondaalomsi gargaraa itt tahan ture. Galmicha fuldura dhaabii konkolaataan gurguddoo ayyaanaaf dhufan dhabbatan dirree baldhaatu ture. Dhaabi konkolaataa sana jalan caasaa boolla awwaalaa fakkaatutu ture. Jilli Dargi dhaadannoo harka bitaa aboottifame darbachiisuun eegalama. Isaan keessaa tokkoo “gola keenya awwaala farra warraaqsaa irratt ijaarranna” kan jedhu. Yero Dargiin Isapakkoo ijarratu sabboonoti Oromoo suduudaan kutaa lafjalaa awwala fakkaatu sanatt geeffaman. Kan jedhan dhugaa godhanii achi jalatt Oromoon yaa’a mankaraarsaan kan du’uutt kahan fakkaata ture.
Oromoon dilormaa empayeritt keessaa isa wayyaba. Akka inni nagaan hin qajeelfamne mancaasuuf angoo riphaa qabu.Soshalistooti addunyaa fi kan biros hedduun, milkaawuu Dargiitiif “ishoo” jedhaanii bahan. Milkiin jedhame sun Oromoo guutummaatt too’achuun rakkina itt fidurraa hankaasuu dandahuu kan jedhu ture. Afarsitota Dargiif inni humnasaa cimfachuu kan caalu hin turre. Kanaaf kan hundi saanii akkuma jaatamoota keessa tolchan 1984ttis yeroo nammi jeejeen akka baalaa harca’aa ture achi ilalanii bira darbuu kan filatan. Akkuma jedhamu seenaan of mara, garuu osoo Oromoon hamaa ofirraa ittisuu hin dandahin hagam of mara laata? Mootummooti darban hundu awwaala sabbonota Oromoo seexaa saanii waliin jiraatan hunda irratt waan ayyaaneffatan qabu turani. Akkuma bara mootummoota darbanii beelaa fi dhukubi dilormaa barbadeessaa jira. Oromiyaan kan yeroo baayyee beelli tuqeenii hin beekne amma kadhattuu midhaanii isee wayyaba tahaa jirti.
Osoo empayerri Itiyoophiaa jaarraa 19ffaa keessa hin dhalatin moototi Habashaa shiftoonni jireenya nagaa Oromoo kaabaa jeequuf duula walirraa hin cinneen itt bobbahaa turan. Meshaan obbolaa saanii Kiristaanota garba gama jiranirraa argataniin olhaantummaa argachuun duula moohuu yoo dadhaban noola hin hidhatin nagaa fixaa bahani. Lafa fi qabeenya saanii saamuu qofa osoo hin tahin amante akka geeddaratanis qaama kukkutaa fi ajjeechaan dorsisaa turani. Kanaan kumootatu barbadaawe.
Moototi Oromoo Walloo, Mastawatii fi Warqit jedhaman Tedrosiin cabsuu irratt Napiyeriin mootii naannaa sanaa kam caalaayyuu gargaaranii turan. Garuu yeroo deebi’ee galu “galata hin dhabin” jedhamee kan meeshaa waraanaa kennaa argatee ture Yohaannis Tigrticha. Meshaa sanaa fi leejjisa nama Naapiyeeri irra argateen ture kan inni duuba orma Walloo haxawe. Dhiigi Oromoo yeroo mootota Habashaa lamaanii akka bishaan lagaa lola’uu eegale hanga amma hin dhaabbanne. Hawasoti buqqifamanii, kan garuma milli geessett baqachuun mankaraarsota saanii irra fagaachuu filatanii turan.
Minilik kan isaan dububa dhufes adda hin turre. Dilormaa Oromoo ajjeesuu fi garba gamatt garbichummaatt gurguruun walakaa isa tureett gad buuse. Bineensa akkamii tahuu saa kan agarsiisu hammeenyi inni harkaa fi harma muruun raawwate hanga yoonaa Oromoo biratt “Harka Muraa Harma Muraa” jedhamee beekama. Minilik kan itt yaadatamu biraa Oromoo du’aa fi gurgurtaa irra hafan nafxanyoota saatii lafa saanii waliin hiruun “cisanyaa”tt gad buusuu saa ture. Isa boodas Tafariin sanuma itt fufuun nama hunda ciisanyaa lafa gaddhiisee deemuu hin dandeenye qabeenya nafaxanyaa saa godhe. Ofii fi warra saatiifis lafa Oromoo gaggaarii filee “Beeta Risti” jedheen.
Labsi lafaa Dargii inni jalqabaa 1974 labsame lafti akka kan Ormaa tahe beeke. Warraaqsa ambaaf milkii guddaa ture. Duba garuu fuggifamee lafti kan finnaati jedhamee akka dubbisamu tahe. Qottooti kumootan lakkaawaman marfamanii Kaasaa isaan hin laalleef akka loltuu tahan dirqisiifaman. Akka sanatt kan sirni qabiyyee lafaa Nafxanyaa qotee bulaan injifannoo qabsoo saa bara hedduun gonfate samamuun deebi’ee ijaarame. Qonnaan lafaa manguddoo humna hin qabnett hafuun beelli akka naannaa dorsisu tolfamee ture. Ammallee kulkulfannaan sanaa bifa addaan ni muldhata. Dargiin sirnasaa hirreen bulchaan kan mormu hunda imaammata goolii labseen callisiise. Imaammati Dargii “Qayyi Shibbir” jedhamee beekamuun galaana kanneen isa duran qaata xirribbaawee waan halle gangalchaa dhufett dhiiga caalaa itt dabale.
Oromoon baayyina saatii fi qabeenya uumaa saan kan kahe gidiraan itt baayyatama jira. Akka yeroo argatanii kan saanii wan tahe hin gaafanne yoomiyyuu naga akka argatu hin godhani. Waraanni qubattuu jalqabaa waliin erga dhufee haga amma jaarraa tokkoo oliif orma hiraarsaaf mankaraarsaama jira. Kumooti hidhaa jiru, kumootii du’aniiru, kumooti biitteen saanii bakki gahe hin baramne, akkasumas kumooti kutaa mankaraarsaa biyyattii keessaa bakka hallett argamanitt amman tana gidiraa argaa jiru. Ekeeraa ABO barbaacha adamoo guddaan bobbahee jira. Mootummichi ABOtt qabachuuf yakka guddaa raawwataa jira. Sun Oromoo gola guddisee saanitt kanneen hin galmeeffane qababachuuf sababa tahaafii jira. Jilli kumalos yoo itt hin dhukaafne nama Oromoo ofitt hirkataa tahe qabuuf sababa taheera. Kan qabaman yoo ni guraaramu, yoo ni ajjeefamu yk ni dhabsiifamu. Mootummichi aabo kamiifuu itt gaafatama hin qabu. Manni hidhaa empayerittii keessaa kan Oromoon keessa hin jirre hin argamu jedhamee amanama.
Haala akkasii jalatt kanneen humna qabiyyee Oromoo cabsanii of jala galchuu saaniitiif kan milikii saanii ayyaanefatan. Akkuma Dargii TPLF gola saa awwaala ijoollee Oromoo irratt jabeeffataa jira. Kannee sanaaf tumsan goobanootaa fi goobanee akkaasaa (kopi) galtuu duriiti. Waan tahuu malu madaaluuf surrii ofii hin qabni; akkasumas onnee hamaa firoota saanii irra gahaa jiru ittiin morman hin qaban. Habashooti akkuma jaarraa darbe tolchan harras Nagariita (dubbisaa) saanii s akeekkachiisaa fi nola ofirraa faccisuu hin dandeenye gad ciraa, dilgaasaa jiru. Deggertooti saanii kumalo waliin ulfeessuuf kumootaan Finfinneett guurama jiru. Karaa biraammoo Oromoon hammuma sanaa gadi hin taane kanneen waggaa kudha torban bulcha Wayyaanee hidhaa keessa jiranitt dabalamaa jiru. Daldalooti dhaabota Wayyaanee kanneen horii alaa fudhatanii dhufu jedhan irra bu’aa argachuuf qophaawaa jiru. Sanaan waan dilormichi silaa amma dhimma itt bahuu kuufachuun. rakkinarra buusaanii jiru. Kana ilaaluun kaan qaata “kumalo allicaa” jedhanii moggaasuutt kahani. Gatiin mimixa farsullaa tokkoo Birrii kuma akka gahetu himama.
Nammi kan waa ayyaaneffatu qaabannoo waan dansaa kan yaadatamuu qabu yoo tahe. Waggoota kumoota darban keessa addunyaa jija gurguddaa hedduu galmeesse. Guddinni teknolojii sadarkaa bara iyyaatii amma gahee jira. Dilormaa wayyaba addunyaa keessatt jijjirama ilaalchaa karaa hunda tahee jira. Itiyoophiyaa keessat waraanaa fi balleessaa malee wanti himamu hedduun hin jiru. Ilaachi addunyaa qabaniyyuu hin geeddaramne. Unkaan mootummaallee kan maqaaf kabeebsa xinnoo argate kurna yartuu dura. Keessaayyuu jaarroleen kumalo gara dhumaa yeroo kantaraa fi quummanaa turani. Moototi saanii ilaalcha ballaa kan hin qabne meeshaa homishaa foyyessuu irra bishkileetaa ofee ishoo jedhaa kan jedhani. Hojjetee bulaan waan homishu kanneen homaa hin hojjenne dafqa namaa irra jiraatan waliin hirmachuu dirqama. Kanaaf waan haaraa uumuuf kan kolomsiisu hin jiru.
Qoteebulaan hardhallee meeshaa qonnaa osoo kumalon lakkaawamuu hin eegalin tolfamanitt dhimma baha. Tokko tokkoof sun hala addaa kan itiyoophiyaa waan iseen taate agarsiisu jedhanii mararfannoon dubbatu. Sun dhaalmaa hundi ittiin boonu qabu jedhanii nutt himuu kajeelu.
Hawaasi Oromoo, qoteebulaa kan dafqi saa gara laafina malee bolqamu. Akka dhuma irratt qarmii funaannatu illee hin dhabnett jabaatee hojjechuu qaba.
Haala kana jalatt waan jireenyaa kamiinuu, foyyeffachuu hin dandahu. Halkaniif guyyaan saa walqixxee dha. Angoon ifa kennuuf waan hin jirreef halkan keessaa yeroo gabaabdu itt yaadu illee hatachuu hin dandahu. Barraqaa hanga aduu boosoott guyyaa torbanii halle qoteebulaan oyiruu keessaa yoo qotu yk midhaan saa bineensa irra eegu argama. Waan biraaf yeroo hin qabu. Sunillee hidhaa humna qabiyyeett isa naquu dandaha. Yoo midhaan saa bade waan xaa’oo haraaxaa mootummaa irra fudhe, gibiraa fi gumaacha adda addaa seeraa alatt gaafatamu kaffaluu hin hin dandahu. Garuu akka walgahii gola guddisee mootummaa irra hin oollee egama. Sana gochuu baannaan akka deggera yk miseensa ABOtt ramamadama. Isa booda akka madaallii saa eeguu dadhabee gatantaruun fedha ofirraa hamaa ittisuu dhabu tolfama.
Bolqama gara hin qabne kana irratt Oromoon harki halagaa, amma maqaa indootii fi qubachiisa haaran lafa akaakilee saanii irra buqqisee gidiraa argaa jiru. Kanneen haaraa qubatan laficha marmaranii baankii alaa kaa’achuu hin dandahani. Hanga fedhe haa fudhatu malee lafa saanii dhala walliin deebisanii ni argatu. Oromoo haa taatuu halagaa guyyaan lafa saamtuu ofittoon itt gaabbitu ni dhufa. Saba Oromoo kan lafa irra haquu dandahu hin jiratu.
Yeroo hundaa lafasaa waliin lafa saa irra ni jiraata. Yeroos akka gidiraan amma hin qaabatamne abdanna. Ammaaf cunqursaa akkaakuu kamiiyyuu ofirraa ittisuun itt fufaa. Murna haa tahuu abba tokkeen kam iyuu ofiin bulummaa Oromoo irratt dhoofsisuu hin dandahu. Inni mirga dhuunfaa fedha walabaa ormichaatii. Gidiraan ammaa fi ganamuun, qabsoo saa walabummaa fi ofiin bulaatt akka daran jabaatu tolcha.
Ormooti addunyaa kumalo sadafaa erga jalqabanii waggaa saddeeti tahuufi. Yeroo inni dhahatu yerooma tokkoo kan dhaloota Kiristoosii kahu. Jijii fi dadhabinni addunyaa qaata xiinxalamuun manii misoomaa hunda dhuunfatu TFn (UN) qophaawee. Yoo Oromoof bu’aa ni fida tahe kan kumalo sanaan irbuun seename Oromoof gahaa dha. Kumalon waggaa sadeet dubatt hafaan kun bu’aa malbulchaa fi diinagdee bulchootaatiif yoo hin taane orma biyyaatiif kan fidu hin qabu. Ayyaanhedduun Kopti akka mallatoo amanteett yaadachuun akka; garuu akka amma dibbifamaafii jirutt mitii.
Ayyanhedduun Itiyoophiyaa fi Gregoriyaan, lachanuu sararaa amantee addaa tokkoo, Kiristaanummaa irra jiru. Tokko tokkoon ormaa Ayyaantuu dhugeeffannoo yk amantalaa ofii saanii qabu. Yeroo amma garuu dantaa diinagdee fi daldalaaf jedhamee ayyaantuun Gregoriyaan durfannoo argatee jira.
Oromoon ogeeyyii Ayyaantuu jedhamaniin kan tolfamu akka itt yeroo dhahu kan ofii qaba ture. Innis qaamota qoolloo keessa jiran akka hurjii fi ji’aarra kahuun malee Hawaasi Oromoo amantalaa waan taheef dhugeeffannoo itt hidhate hin qabu. Dhaalmaan sun hunduu barbadeeffamee fedha saa alatt humnaan dhaabota irratt fe’aman keessaa tokkoo ayyaanhedduu Itiyoophiyaa kana ture. Kanaaf malee Oromoon lachanuun, kan Itiyoophiyaa (kan ayyaanhedduu Aleksandariyaa amma yeroo ala tahe irratt hundaawe) fi Gregoriyaaniif dirqama seenaa hin qabu; garuu qunnamtii ballaa addunyaa waliiniif jedhame anjaa kennu ilaaluun tokkoo filachuun mirga saati. Kanaaf kan Oromoon of baran amma hojii guyyuuf kan Gregoriyaanitt dhimma bahaa jiran. Oromoof ayyaanni kumalo gaggeeffamaa jiru yeroo gidiraan saa sadarkaa guddaa irra gahett. Oromoon guyyaa Ayyaantuun saanii gaafa dudhaa saaniitt jiruu kasanii, ayyaana ofii dhahatan abdiin fuldura laalaa jiru. Kanaaf dhugaa seenaa irra kahuu fi gidiraa irra gahaa jiru ilaaluun yeroo amma kumalo faayaa fi bashaan ulfeeffachuun orma Oromiyaa fi ilmoo nama kanneen TPLF jalatt gadadoo fi mankaraarfama keessa jiran salphisuu fi arbsuu yaaluu taha.
Haala jiru jalatt ciraa hedduutu bada, heduutu hidhamaa fi mankaraarfamaa fi ajjeefamaa jira. Qeyeen Oromo dhabisii akaakuu tokkoo irra hin geenye hin jiru. Yeroo hundaa naasuu fi gaddaa. Haala laalessaa akkasii jala osoo jiruti kan Oromoon badiisa saanii maqaa isaaniif guraarama qofa jechuu tahe, kumalee, akka ayyaaneffatan gaafataman. Baqulaa (glob) bakka hedduu irra jila kumalo Wayaaneen “Ishooyee” jedhaa kan dhichisan arguun kan hunda caalaa nama gaddisiisu. Hundu roorroo ilmoo namarra gahaa jiru fi gad qaba walabummaa mootummaan TPLFn shakalamaa jiru beeku. Seerbeekoti akka jedhanitt yakki tolchuu qofaan osoo hin tahin beekaa irra darbuunis tolfamuu dandaha. Gaaddisi seenaa, murti gaaddisi addunyaa amma sodaan irra darbu, murteessuf walabummaa akka qabaatu beekuun dansaa.
Gabaabaatt kumalon kun karaa kamiinuu dhimma Oromoo tahuu hin dandahu. Habashaaf dhooftu Ayyaanaa abbooliin saanii dhaalmaan dabarsaniif. Yoomallee akka dhaha addunyaa Kirstinnaa keessatt yeroon itt darbe tahuu beekan dhaalmaa waan taheef ulfinaan qabanii jiru. Akka dudhaa saaniitt ormooti ayyaana barbaadan ayyaaneffachuu dandahu. Garuu kanneen dhaalmaa saanii hin taanee fi badiisaa fi barbadaawuu qofa muuxatan itt bu’amuu hin qabani. Ayyaani kun roorroo mirga dhalootaa Oromoo irra gahuu fi dantaa sabichaa golguuf kan tolfamu tahuu hin qabu. Osoo haalli sirrii tahe hunduu irratt argamee abboolii ayyaanichaatin baga gammaddan jechuun akka ture. Kumaloon Wayyaanee toftaa malbulchaa, kan xiyyeeffannoo addunyaa roorroo ilmoo nama irratt amma tolchaa jirtu irraa maqsuuf akeekate. Bakka Ayyaanaa hunda jalatt, galma dhangaa jala, bakka fi galama walgahii jala kkf hunda jalatt ija laallibataa irra fagoo garuu miilla saanni gaditt gaga’amtooti Oromoo mankaraarfama akka jiran ciicachuu dha.
Wacabarrii kumaloo fi hololli Wayyaanee gadadoo orma cunqurfamaa irra gahu akka hubannoo addunyaaf hin dhiheessine deggertoota mirga ilmoo nama daguu hin qabu. Harka rukuttaan golee kamiiyyuu, Kumaloo Wayyaaneef tolfamu kan fudhatama qabu yoo nagaa fi bilisummaa, Oromoo kumootaan lakkaawaman, Oromoo tahuu fi bilisummaa jaallachuu saanii qofaaf, harka Wayyaaneett gidiraa argaa jiraniif nagaa fi birmadummaan fide qofa tahuu qaba. Yoo xinnaate, kadhattuun tokkoo yeroo jeejeen, dhukkubaa fi balaa nammi fiden dhumu, horii kana hunda akka baasu gaafatamuu qabu. Kan guraaramaa fi gidraa guddaa Oromoott fide dhuma kumaloo lammaffaati. Gadadoo fi gidiraan ni gadduuf malee hin ayyaaneffataniin. Sana tolchanii of yakkuu diduun jabinaa fi kutannoo gaafata. Kan onnee qaban haala rakkina orma saanii fi orma cunqurfamaa golguu dhufe kanaan matumaa jechuu qaata eegalani.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Fulbana 2007
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


c: text/html

text:
Yihowa Farciˈraasine Isi Hiittoo Mannaati?
Ninke batinye gaˈrenni gamba yinoommoreetinna addi addi afoo coyiˈneemmoreeti; ikkirono mitto assinonke coyi no. Duuchunkurinni roorsine, Qullaawu Maxaafi kulanno Maganonna baalunku coyi Kalaqaancho Yihowa kaffi kaffi assa hasiˈneemmo. Yesuusi Kiristoosi lawishsha harunsate lowonta sharrammeemmo, Kiristaana ikkankeno lowo geeshsha hagiirsiissannonke. Mitti mittinke mannu Qullaawu Maxaafirenna Maganu Mangistere afanno gede ganyine rosiinseemmo. Maganu Yihowarenna Mangistesire farciˈneemmo woyi coyiˈneemmo daafira Yihowa Farciˈraasine yaamammeemmo.
Webisayitenke daaˈˈati. Qullaawa Maxaafa interneetete aana nabbawi. Ninke ayimmanna mayine ammanneemmoro ledde afi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Sirni mootummaa wayyaanee guyyaa aangootti ol dhufe irraa jijjiramuu jireenya uummataaf xiyyeeffannaa kennuu irra, jireenya qondaaltotaa jijjiruu fi teesuma waajira isaa tolfatuu irratti kan xiyyeeffate har’as uummanni Oromoo bakkoota garaagaraatti rakkoowwan ibsaa, bishaan, karaa fi manni jireenya isaa itti jijjigee otoo jiruu, qondaalonni wayyaanee addatti OPDOn uummata Oromoof dhaabbadha jedhu bakkoota garaagaraatti teessuma waajira isaa jijjiruu fi guddisuu irratti xiyyeeffatee jira. Akka kanaan bulchiinsa magaalaa Burraayyuu kan ofiin jedhu Dhaabaa Jilfeessaa jireenya uummata Oromoo Burraayyuu jiraatuu gadadoo hamtuutti dabruun waajira abbaa gamoo G+6 ijaarratuun teesuma isaa tolfatee har’a Caamsaa 4 bara 2015 bakka qondaaltonni OPDO argamanitti eebbisiifatee jira. Eebba kanaaniis wal qabatee qophii affeeraa guddaa taasifatuun ittiin sirbaa akka oolanii fi qabeenyi uummataas qisaasamaa akka oole odeessi Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO) qaqqabe gabaasa. Uummanni Oromoo qabeenya isaa saammamee ittiin sirbamuu fi teesumni gita bittootaa mijeeffamu ija mufii fi taajjabbiin ilaaluu irra dabree gugungummii uummata keessatti dhalaa akka jiruus dhagahameera.


text:
Category Archives: Music
New, Oromo/Oromia Music – Getachew Hailemariam – Akka Baala
Lovely, New Oromo/Oromia Music – Raya Mijena – Walee
Umar Suleyman 2015 and Daadhi Galaan
Ibsaa Guutama:- Sochii Bilisummaa Oromoo fi Jaarmota Bilisummaa | Oromo Liberation Movement and Liberation Organizations
Sochii Bilisummaa Oromoo fi Jaarmota Bilisummaa Ibsaa Guutama irraa* Oromiyaan ammayyuu qabaa jala jirti. Oromoon hardhallee lafa saanii, qabeenya sanii, mirga nam tokkee, mirga ummataa fi birmadummaa saanii akka sarbamanitt jiru. Aadaan, dudhaan, afaannii fi eenyumaan ... Read More »


text:
Dhibama Malas
Seenaan ofirra naannofti jedhu. Du’i Minilik waggaa torba duuba (1906) labsamuutu himama. Waggootii sana hunda gurguddoon Shawaa golgaa duubatt eenyuun buusuu fi eenyuun baasuu akka qaban wal sukkumaa turuutu himama. Akkasitt Iyyaasuu, Zawudiituu fi Tafarii qora caalaaf fulduratt fidani. Si’anaas dhukuba hooggana saanii gadi bassuu rakkataa turani. Waan halle golgaa duubatt hambisuu yaalani. Koroota barbaachisoo irra ooluun saa sana erga saaxilee duuba dhukkuffatee jira dhiyootti hojiitt deebi’a jedhanii salphisanii, isa malee akka hojiin deemuu dandahu amansiisuu barbaadani. Sun dhugummaa saanii caalaatt nama ciicachiisa. Itiyoophiyaaf siirni Malas duubatt hafu dandahu jabaan ijaarameera jechuun of jajjabeessuuf yoo hin taane bakki Mallasaan sirnichaa halle dhuunfataa fi kanneen dhimma itt bahaniif hanqisu guddaa tahuu haaluun hin dandahamu.
Kan isaan gadi bahan hamajaajiin saa duru laafuu hamma du’uutt erga labsitee booda jecchuu dha. “Bagaa” malee “anaa hanyatu” kan jedhan hin xixne. Ofii fonqolchuu dadhabnaan dhukuba qoomu hawwaniifi. Amanteen saanii kana irratt maal akka jedhu illee kitaabota saanii irra deebi’anii hin laalle. Mallas sichi fayyus du’us hedduu garagarummmaa hin qabu. Jabina saatt irratt amanteen ture hundee socho’eera. Firris halagaanis gola gola saaniitt akkuma bara dhukkuba Minilik maree jalqabuun hin hafne. Marsaa kana kan dhimmamanis kan gaaaga eeggatus Tigrawayi.
Qabsaawoti bilisummaa akki itt ilaalan adda tahuu qaba. Qabsoon saanii farra kolonummaati malee Mallasiin addaan baasee kan irratt xiyyeeffate miti. Mootummaa Mallasiin dilii irrattis diriira dhoofsisaa irrattis wal agarreerra. Walirraa ajjeefneeraa waltahuus dadhabneerra. Dirree qabsoo irratt yoo ajjeesan ittiin dhaadachuun akka. Kan dhukkuffateef du’a hawwuun garuu safuu dha. Harka jaalbiyyoota Oromoon utuu hin tahin kanaan dura akka biraatt mootii hedduutu gaggeeffame. Sun gadadoo itt jabeessaa dhufe malee Oromoo hin walabomsine. Mallas buunaan kan biraatu bakka bu’a. Hanga Oromoon jabaatee sirna saa ofirraa hin finqilchinett du’i karaa biraa dhufu furmaata hin ta’u. Erga qabamee moototiin ja’a Oromoo irratt wal jijjiraniiruu. Torbafaan hamma ol bahutt ciisanii eeguun nama qaanessa. Sana hankaaksuuf yeroo jarri bitintiraa jirtu kanaa harka walqabatanii tattaafachuun cunqurfamoota hundaa keessaayyuu ilmaan Oromoo irra waan eegamu.
Mallas mirga namatt roorrisaa akka jiru ummaticha qofa osoo hin tahin dhaaboti mirga ilmoo nama addunyaas iyyaa bahani. Moototi saaniis sana beekuun ifaa dha. Itt dabalee biyya Oromoo ballinaan dureeyyii gabra gamaatti gurgurataa, ummata qonnaan bulu irra buqqisaa jiraachuun saas beekamaa dha. Qabeenya lafa irra fi lafa jalaaa findigee saammachuu fi samsisuu hojii saa guyyuuti. Yero Tigray ibsaa elektrika Oromiyaa dhaquufiin brinqistuu Oromoon gagaa qabsiifatu dhabee dukkanaan waldhaansoo qabaa jira. Biyya saaf karaa, waabarii, waldhaanoo fi kkf yeroo ballinaan diriirsuu kan qabeenya saa sanatt dhangalaase raafuu nyaatee bulu illee dhabaa jira. Inni kan gochaa jiru waan koloneeffatoon addunyaa hundi godhaa turan waan ta’eef nama hin dhibu. Yeroo ummati kaan hammeenya akkasii ofirraa buqqisan waanti Oromoon duddatt baatee taa’uuftu nama dhibaa. Ummati guddich akkasii kan seenaa jannummaa, arjummaa, nagaa, demokrasii, fir jaalala walabummaa qabu sababa malee haala fokkisaa kana keessatt hin kufne.
Oromoon akkuma ummata hundaa kan walabummaa saaf qabsaawu adda bilisummaa erga ijaarratee walakkaa jaarraa tokkoo ta’uufi. Abba tokkeef dhaaboti hardha nuti Oromoo dha jedhanii of waaman jiraachuun galata qabsoo sanaati. Barreessaa kana hatahu eenyu rakkina ummatichaa akkasitt baasanii dubbachuu kan dandahan wareegama qabsaawoti baasaniin akka tahe yoomuu irraanfachuu hin qabnu. Waggaa shantama dura addunyaa irratt bahanii hafee, karaa Finfinnee keessallee afaan Oromoo hasa’aa deemuun waan ceeraa fi nama sodachisus ture. Kanneen lubbuun jirru sana ragaa bahuu dandeenya. Bu’aan guddrguddaan akkasii haa jiraatan malee qabsichi bakka yaadame shaffisaan gahuu hin dandeenye. Kan hojjetu caalaa kan qeequ, kan ijaaru caalaa kan diiguu, iyya’uu caalaa kan basaasu, sammuu bubbucuu koobiin tulluu itt fakkaatu, tafkii fi arba gargar hin baafannetu malbulcheessoo gamnoota caalaa, jalbiyyoota caalaa goobanootatu yeroof yabboott saaqaa argate. Yeroof haa gufatu malee qabsichi bakka akeekkate utuu hin gahin akka hin hafne faara jiru irra arguun ni dandahama.
Namooti ganna shantamaa ol tahan mootota sadii aganiiru. Hundi ulfina ba’aa roorroo ummatoota irratt raawwatan jalatt kufanii of argani. Wayyaaneenis kerkerteetii. Dhukubi hooggana saanii cimaa Mallas fakkaatu, caalaatt isaan raasuu dandaha. Kan darbanirraa baratanii ammas akka carraan dhufee qophii dhabuun irra hin utaalle jabaachuu dha. Amma ilaalchi malbulchaa qabsaawota Oromoo ifatt beekameera. Kanneen ilaalcha walfakii walitt dhufanii akka qabsoo saanii hin qindeeffanne maal akka eegaa jiran hin beekamu. Kun dhaabotaa fi abbatokkoota, jaalbiyyoota hunda laala. Nama dhugaa fi keessaanlaalii walitt tahu qofa gaafata. Empayerittiin jijjiiramaaf of qopheesiteett. Sana kan argan hundi kara karaan gara ofii barbaadanitt ceesisuuf wuxxifataa jiru. Oromiyaan yeroo itt eenyummaa see agarsiiftu tokko amma. Wojjin, “lamuu akki durii hin jiru” jechuu qabu.
Kudha arfaniifuu haa taatuu liillanni xaxee ummata ittiin gulufaa ture Malasaa harkaa buteett. Deebi’ee akka walitt turett harka galfachuun gonkuma. Bubbultee akkuma Tafarii Makonnin fi Mangistuun abbaltii finqilcha mootummaa irratt ta’e duuba surraa saanii dhaban, isa harkaas luluqa’aa deemti. Kan dur ittiin qaban haa tahanii, kan hordofanii fi tumsaniif hundi haala tasaa kanaan rifataniiru. Kaan dursanii beekanuu dhossanii tursuu hanqachuun naasiseera. Sunis dadhabina sirnichaa tokko agarsiisaa. Dhukkubuu caalaa iccitiin qabamuunsaa hedduu abdii kutachiisuun beekamaa dha. Yakka saa hunda kophaa utuu hin tahin sadoon raawwate. Kan waliin sade hundi yaadoo seenee jira jechuu dha.
Beelaa fi rakkinni biraa amba ballaa guraaraa jira. Dhugeeffannoo ummataa keessa seenee borcuu jalqabuun mormii guddaa furgaasee. Lolla bakka bu’aa Somaliyaa keessatt qooda fudhachaa jiru warra ijoollee waraana keessa qaban bakka buutee saanii wallaaluun mufachiisaa jira. Ajjeesaa fi hidhaan abba fi hadha warroota irratt birdhuun gaggeessaa bahe warraa fi maatii mancaasaa jira. Kun hundu fayyaa dhabuu saan abdii kutachuutt dabalee kan laaffisuun malee kan jabeessu miti. Kanaaf colleen biraa dhufee osoo hundee hin godhatin dafanii harka walqabatanii ka’uun amma. Hariiroon anga’oota addunyaa waliin qabachuun dhuunfaa eenyuu miti. Kan kaayyoo qajeeltuun gara saa ta’e akeeka saaf kutannoo agarsiisee fi kaayyoo saatt dudhama qabu fira horachuun isa hin dhibu. “Fedha dhaabbataa malee dhibantaa dhaabbataan hin jiru” kan jedhamu irraanfachuu miti.
Mallas dhukkuffatee laalaan itt cimu haa tahu, du’uu saaf gammachuun agarsiifamu jiraachuu hin qabu. Dura du’i saa fi dandamati saa anjaa fi anja dhabina maalii akka qabaan ilaalamuun barbaachisaa dha. Hobbaati xiinxala irra dhaabbatani kan dhufu simachuuf qophaawuu dha. Mirga ofii harkaa baafachuuf harka ofiin utuu fonqolachisanii hin jibbamu; silaa “Ishooyee” jedhanii dhiichisuu. Gogocorooti akka saa, bakka isa bu’anii ummatoota irra qubachuuf batattisaa jiru. Kan shaffisaan itt qophaawuu barbaachisu hamaan Mallas akka itt hin fufne. “Sibiila yoo diimaan jiru tumi” jedhama. Kan kaayyoo tokkoo jala hiriiran hundi yeroon waliin alabaa qabsoo saanii qilleensaa Oromiyaa keessa balaliisaa dhiichan amma!!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Adolessa 2012
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


text:
Gidduu kana gara Awaasaa kanaa dullachi Tigree adeemsa seenaa hin hubannee fakkaatu tokko Oromoon isuma Yohaannis arraba irraa cire sana se’ee farra Oromummaan yoo bookkisu dhagahame. Oromiyaan erga koloneeffamtee kaasee sochiin gara bilisummaatt Oromoon godhu hundi beekaa haa tahu wallaalummaan kanuma isee keessaa bahanii diinaaf ashkarummaa bulaniin hankaaffamaa yoona gahe. Oromoo uumaan waan itt bobaa’an hunda akka keessa hin deebi’amnee fi shafisaan hojii irra oolchuun beekamu. Akka loltuutt janna kumi gad hin qabne. Kanaaf koloneeffataan loltummaan madaqfachuuf isaan keessaa madaqfachuuf durfannoo kennaa. Duula keessaa fi alaaf Oromo irratt utuu hin hafin kan hiriirsu caalaatt jaruma akkasiitii. Garaa guuttannaan kan ajajaman hojii irra yoo oolchan aadaa fi seera safuu akaakilee saaniillee kan dagatan hedduu dha. Kan dur “garbicha abbayyee” jedhanii dhaadatan amma” garbicha abaluu” jedhanii maqaa kan isaan bulchuun dhaadachuutu boonsaa taheefii.
Qabasaawoti farra kolonii tahan tokko tokko galtoota diinaan itt bobbaafaman ilaaluun Oromoo” akka gabbistuu humna koloneeffatuutt ilaalu. Si’ana kanneen diina tajaajilutt qaana’an lakkofi saani guddataa jira. Barri Oromoon hoomaan diinatt buluuf gara mooraa saatt girrisan dur hafe. Faarrri jiru humnoota bilisummaaf tumsuun ummata hacuuccaa jala jiru aangessuu dha. Sochiin bilisummaa Kallacha qabsoo saa ABOn eegalame lafa Oromiyaa qofa utuu hin tahin sammuu diinaan dhiqame bilisoomsuu dabalata. Hanga kan surriin faalame jiranitt Oromiyaan bosona abbaan fedhe soma waraanaa keessaa muratu taatee hafti. Kanaaf yeroo dhaaba diinni maqaa Oromoon ijaare yaadannu kun irraanfatamuu hin qabu. Lammii ofii joonjessaa keessatt dhiisuun ofii qaanii tullachuu taha. Dhaabi diinaa eenyummaa saaniin akka wal hin gitne guyyuu itt himuu dha. Kan gooftaan salphisett dabalanii soqoluu fi abaaruun sabichaaf bu’aa hin qabu. Kan tarkaanfatooti yaadan akka sanatt ta’uu qaba. Tarkaanfatummaan dhuunfaa gita tokkoo yk gola tokkoo miti; murannoo abba abbaa yk murnootaa jireenya hundaa keessaa babahanii jijjiiramaa hawaasaa wayyeessuuf ijaajjani. Dhoofsisi ni dandahama taha, garuu kaayyoon sabichaa dhoofsisa keessa hin galu.
Ijoolleen Tigray Oromiyaa kan qabate tooftaa abboolii see jijjiirattee yoo tahu tarsiimoo muummicha garuu akka turett dhiistee. Qabsaawota Oromoo sabboonoo turaniin dirree lolaatt qubaa wal haqabaatan malee ergama saani isa guddaaf akka barbaadanitt galmeessuunii hin milkoofne. Haa tahu tuqaa jabaa fi laafaa Sochii Bilisummaa ummata Oromoott quwaachuuf saaqaa kan argatan yerosi. Sun dursanii akka itt fashalsiisan karoorfachuuf isaan gargaareera. Akeeki bu’uuraa Oromoo keessaa namoota sossobanii hawwachuu yoo tahu sunis akka abboolii saanii ifatt ashkarummaaf miti. Garuu maqaa Oromummaan dhaaba fakkeessaa, kan saaniin walqixxee fakkaatu uumuunii. Lookoon itt hidhaan akka isaan se’an dhokataa utuu hin tahin kan hundi arguu dandahu ture. Akkasitt jaarmaan Oromoo sobaa, DhDUO (OPDO) Hidhamtoota waraanaa dhandhooname. Amaaraafis “Jaarmaa Demokratawaa Ummataa” biraa itt ijaaranii hogganummaa ABUTn (TPLF) kan amma biyya bulcha jedhamu ADWUI (EPRDF) uumame. OPDO jechuun Tigree fuuloo Oromummaa kaawwatee Oromiyaa bulchu jechuu dha. TPLF kan humna tarkanfataa of fakkeessee dhufe keessisaa bulchoota empayeritt darban hunda caalaa duubatt harkistu akka tahe bulee of saaxile.
Kanneen miseensa OPDO jedhaman akkuma galtuu durii ashkaroota gooftaa bulani malee Oromiyaa kan iddoosan mitii. Namooti Oromoo tokko tokko baasanii OPDOn ashkarii dha jechuuf mamii qabu turani. Kanneen biraa garuu irrabuusa ”Maxannee” jedhu kennaaniifi turan. Amanamummaan saa itt fufuu mirkaneeffachuuf tibba tibba OPDOn walgahii gooftoliin dura taahaa tahanitt “gimgamaa”f waamama ture. Miseensoti OPDO hanga hardhaatt gamagama kanaan arrabsamaa, itt dheekamamaa, doorsifamaa, itt ori’amaa, ari’amaa, dhabsiifamaa fi hidhamama jiraatan. Gidduu kana beekaa haa tahu utuu hin beekin hariiroon koloneeffataa fi OPDO gidduu bora’uun galma koraa keessa dhimmiste. Dullachii Tigray tokko Awaasaatt hogganoota maxxannee saa galma tokkott dachaasee yoo dheekkamuu fi itt kakatu dhagahme. Machaaye taha malee akkas uggee tuuta kanniisaatt hin bu’u.
Moo’ummaa Oromiyaa heeran beekne jedhan irra tarkaanfate. Ibdi saa OPDOn utuu hin daangahamin ummatichatt utalee. Kan nama dhibu jalee saatt dheekkamuu saa miti. Oromoo futirichoo hidhaa natt kennaa jechuu saatu Oromoo waliin aarsee kaasee. Kan walgahanuu itt qasa’aa hursanii. Sochiin bilisummaa Oromoo hamajaajii Oromoo akka itt gaggeessu sagantaa qabaa. Kakawisuun namichaa wanti saganteeffame lafa irraa harkifamuun haaraa fakkaate malee qaamumaa roorroo koloneeffataati. Gochi saa maalummaa EPRDF addaababayitt saaxile Oromoo bu’aa mamii kennaafii turan rifachiisee malee kan maalummaa saa beekan hin dinqisiifne. Dullachichi, OPDOn roobootii Adda Bilisummaa Tigray Addeetitt tumame malee angoo Oromo akka hin taane kan ciicataniif mirkaneesse.
Jarri dorsifame galtuu haa tahan malee maqaa Oromummaan itt dhaadatame. Gabaatt baasanii Oromummaatt qoosuutu nama finiinsee.Nuti walqixee dha jechaa hoogganoota DhDUOtt akka ijoollee dheekamuun miseensota hagam tuffataniituu? OPDOn dhaabota biyya bulchan keessaa akka tokko tahett himamuufiin, isa “Gowwoomsaa Indaaqqoo teephaan kuffisanii” jedhan sana jechuu dha. Amma sossobaan dhossaa sun dhoohee bakka guutee hedduu qaanessee. Hamaa dhufaa jiru ofirraa faccisuuf qophii dha? Oromoon qaaniin du’a caalti jedha.
Teknoolojiin si’anaa Shashamannee taa’ani kan diinqa Awaasaa hasaasamu nama dhageessisaa. Dullachi Wayyaanee sana dagachuun yk maal abbaasee taati jechuun hogganoota maxxannee goleett galchee bookkise. Lafa saba keessanii dabarsaa kennaa yk isinin agarsiisa jedhe. Filmaati du’a hin olle du’a boonsaa du’uu yk miillatt kufuu dha. Walqixxummaan dhaabota ADWUI fakkeessan hafee, sobaa tahuun afaan bulchaa Oromiyaa isa dhugaa irraa dhagahame. Kana booda silaa hin qaana’anii nut dhaaba keessan jedhanii Oromoott dhaquu laata? Hariiroon waggaa digdamii shaniif shaakalamaa dhufe hardha akka tasaa bahe hundi dhagahuun sabboonota waliin aarsuu dandaha taanaan akka hin caamne qixuma sanatt eeguu dha. Sanatu yartuun namatt taphachuu irraa ittisaa. Kanaaf baraan tasummaan tuttuqaa diinaan weraruu irra dursanii itt yaaduun of cimfachuu dha. Yeroof “Qeerroon mataa tuutaa hin jarjartu suuta” Gaddisaa waliin jennuu laata? Garuu hamma yoomiitt haa harkifannuu?
Mootumaan Habashaa erga dhuma Jaarraa 20faa gara heeduu galtuu Oromoo meeshaa godhate kan Oromiyaa fi saboota biyya biraa dhiitaa fi gadi qabaa as gahe. Oromoo kan tahan hanga diina saba ofiif hirree tahu dhaabanitt tuffii halagaa jalaa birmadoomun hin jiru. Habashaan dur walqixxummaan hafee maqaa dhahuufuu Oromo ciigahu, amma yero barri isaanitt badu jalummaa abba tokkoota kana akka waan Oromoon Habashaan walqixxee Itophiyaa bulcha tureett hodeessaa jiru. Empayerri addunyaa darban hundi dantaa ofiif ummata koloneeffatan keessaa raayya guddaa hiriirsaa turani. Fakkeenyaaf yero Britanian Xaaliyaa cabsee Haayila Sillaasee aangoott deebise qondaalota waraana yartuuf malee kan adda lolaatt bobbaase biyyoota kolonii ofii fi kanneen biyyoota Awuropaa keessaa ture. Isaan keessaa biyyoota akka Sudaan, Kongo fi Asiya dhahuun ni dandahama. Xaaliyaaniinis Habashaa kan ari’e harka caaluu Eertranota, Somaalota fi Libiyaanota bobbaaseetu. Jarri sun maqaa ummata ofiin utuu hin tahin abba abbaan qooda fudhatani. Biyyooti saanii hamaaf haa tahuu tolaaf itt hin gaafatamani; Biritaniyaa fi Xaaliyaas waliin bulchan jechuun kolfa taha. Qoodi abba tokkoonni Oromoo taphatan jedhamuus sanumaa.
DhADUO fi miseensoti DhADUO amma jiran uuman adda. TPLF DhAdUO ijaaree godaa hanga gubbaatt boojuu hamileen cabdee ofiif kan Shabiyaan kenneef itt naqe. Hedduu fixee isaan hambisuu saaf boojuun sun akka Waaqaatt sodaataa fi sagadaafii jiraatani. Boojuun, garri caaluu annisaan dhumee keessa keessaa tufamaa hardha gahani. Amma xinnoo qofti gubbaatt hafanii jiru. Kan gidduu kana dheekkamsi dullachichaa itt anga’es isaanuma. Barbaachisummaan saanii raawwachuutt jira. Biyyas afaniis waan barataniif sichi jabbiin gayyaa kan isaan barbaachisu itt hin fakkaanne. Hedduun miseensaa OPDO dargaggoo dhihoo madaqfamanii. Gidiraa angafooti dhandhamatan hin argannee. Kanaaf surrii dhiqaan saanis adda. Akka angafoota saanii qofa utuu hin tahin yoo fedhan sammuu yaadu xinnoo hin dhabani. Sossobaa fi uleen kan sarmanii fi hin sarmine jiraachuu haasaa dullachichaa irraa heduun ni dandahama. Jara sarmuu diddan itt fakkaatett dullachichi kan yeelalee.
Miseensoti OPDO garri caaluu ayyaan laallattumaan haddheeffamu. Ayyaan laallattumaan gar lamaan ilaalamuu dandaha. Tokko carraan ruuchoo guuttachuu nan darbin jedhee kan itt duudee. Kaan rakkina ummataaf falli achiin argaminnaa jedhee karaa gabaabfachuu itt goree. Walabummaatt karaa gabaabaan hin jiru dafqanii dhiiganii babanii bira gahama. Garuu karaa jalqaban irraa muuxannoo gowwummaa saanii itt mullisu ni argatu taha. Keessummaan abbaa biyyaa irraa qabeenyaa fi ulfina mulquu qofa utuu hin tahin enyummaa saa haquunis akeekaa saa tahuu ni hubachiisa. Sun gara sochii jaalbiyyummaati isaan sherersu hin dandahu taanaan homtuu hin dandahu. Danbooba cimaa akka sibiilaa, kaasaa saba ofiitii dudhama fi kaayyoo Oromummaaf kutannoon bobbaanaan Wayyaanee hafee gaarriyyuu isaan dura dhaabbachuu hin ugguu. Lubbuu ofii caalaa kan nama mararu hin jiru. Garuu gara fedheenuu duuti hin oolu. Garuu kan bahuu hin oolle birmadummaa gatiin hin argamne biqilchaa du’uun salphina dhuma hin qabne keessa jiraachuu irra maqaa qaba. Kan Itophummaaf gororanillee dura of tahaanii milla ofiin yoo ijaajjaan ulfina argatu. Yoos qofa dhaggeeffatamu. Dullachichaa fi hiriyooti, injijjii qabsoon bilisummaa itt naqee harcaasaa dhufan, boquun dhiitahu, garaan afuufamuu qofa utuu hin tahin addunyaa irraa dhageettii fi ulfina kan argatan kaasaa hedduu keessaa tokko yerositt duubbee jabaaf amansiisaa qabaachuu dha.
Tuttuqaa diinana danfuu utuu hin tahin waan tahu malutt dursanii sonaan qophawuutu kan miidhaman irraa eegama. Dullachichi quufee bulgahuun nama rifachiisuu hin qabu ture. Oromoo fedha keenya dura dhaabbatu “Likki innasgabbaalle” jechuun maal jechuu dhaa? Awwaaressee lafaan walqixxeessuufii laata.? Likkiin itt galamu maaliin dhahama laata? Ummaticha gad ciree kan saan wal qixxeessuufii laata? Kanaan duras hileefii hin beeku, amma meeshaa shaffisiisu argatee laata? Gorsa Gooftaa Isaayyas Afawarqii dhagahee angoo 39 haquufii laata? Hacuuccaa nutt jabeessuuf wanti isaan kanaa dura hin tolchin hin jiru. Haa tahu malee akka isaan warraaqsa Oromoo qubaa tokko duubatt deebisuu hin dandeenye dargaggoon Oromoo mirkaneessitetiifi. Afrikaan kan dhaloota itt haanuuti; qoodi gadamoojjiini kan darbe keessa deebi’anii ilaaluun madaluu malee, wanti ofii roga dhabsiisan tarkaanfii fi wal qayyabannoo dhaloota egereett darbee gufuu akka tahu gochuu mitii. Waa’ee Empayer Itophiyaa bosostee gadooduun yaada duubatt hafaa dha. Garaa garummaa malee Afrikaanoti hundi kuukkii kolonummaa keessa deebi’anii ilaaluu qabu. Hogganoota, biyya, ummataa fi ofii saanii akka addaanjiro walirratt hin hirkanneett ilaalan utuu hin tahin, ummati AfriKaa fulduratt bahee akka fedha saatt waldiyyaa saa ijaarrachuu dha. Darabee saanii kan biraa darbanii too’achuu fi garbbomfachuuf gaggabuu irra, murnooti bilisummaa ummata keenyaaf qabsofne jedhan, “bilisummaa” argame sana akkamitt akka ummataaf tursan beekuu qabu. Bu’aa wareegama kumootaan argamett roorrisuun sabicha gidiraa arge sanaaf qofa utuu hin tahin qaabannoo jaalbiyyoota boqotanii jeequu fi salphisuu taha. Balleessaa darbeef gaabbanii gocha fokkuu irraa of qoqobuun, ajjeechaa dhuma hin qabnee fi hidhaatt nambiyaa guuruu dhiisuun beekaa tahuu dha. Sana gochuun eenyuun tajaajilu, eessas gahuuf? Sun maqaa saanii Kuwisling (“Quisling”), Mussolinii fi Hitler waliin gataa kosii seenaatt ergaa. Of sirreessuu baannaan bubbeen ummatootaa mal fiduu akka dandahu isaanuu beeku. Bookkisi dullachaa waldhabdee turett waa hin dabalin malee hariiroo dhaloota egeree godinichaa irratt goodanisa dhiisu hin dhabu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Bitootessa 2015


text:
Finfinnee, lafa Oromoo, bakka jalqaba jaarraa 20ffaa dinni mandheessaa itt ijarachuun buphaa buuqqataa gomgomaa yaase itt buufate, ammas wiirtuu waldhabdee ta’ee hafaa jira. Karooramee, dhiisee, aangoo qaamaan haa ta’u safuun, yoo humna saamamtoota ijaaramanii hin ta’in, kan akka fedha saanii nama irratt hin feene abbaa hirrootaa dhaabu danda’u hin jiru. Oromoon Oromiyaa irratt abbaa biyyummaa gaafachuutt kan ka’e gaafa qabamee eegaleetu. Ergasii abbaa biyyummaa dhabe deebifachuuf nagaanis hidhannoonis gaafachuu hin dhaabne. Qabsoo bara hedduu fi wareegama guddaa booda, 1991 deebiin fakkeessaa kennamuu eegalaan. Hidhata yeroo Mootii Habashaa waliin gurguddoon Oromoo yawus uumuu yaalaniin akeeka bu’uuraa tokko tokko irratt walii galanii turan. Sunis yeroof “Mootummaa Cehumsaa” dhaabuu, sabooti mirga hiree ofii walabummaa ofiin murteefachuu akka qaban walii beekuu, daangaa Oromiyaa yeroof ulagaan murteessu beekamu, filmaata naannaa naannaatt gaggeessuu fi heera rakkina ijoo godinaa sanaaf furmaata kennuu danda’u waliin wuxinuu, Finfinneen magaalaa addatt fedhi Oromiyaa keessatt eegamuu qabu ta’uu fudhatamu ture. Mootummaan Cehumsaa yeroo raawwatu ummatooti gara fedhanitt cehuu akka muteeffatan amanameetu. Garuu akka abdatamett utuu hin ta’in olhantummaa gola tokkoon qari’uu dandahe. Egaa, gaaffiin Oromo biyya abbaa ofii irratt mo’ummaa qabachuu gana koloneeffataan bacancare jechuu dha.
Kanaaf gaaffiin waa’ee Finfinnee ballisuun Oromiyaa bakka lamatt kutuu yaaduu gaaffii waliigalaa keessatt kan ilaalamu malee isaa guddaa dhiisanii gara xinnaa irratt xiyyeeffachuu akka hin taane hubachuu dha. Kana jechuun tooftaa koloneeffataan fedha Oromoo gara dabarsuuf qabatee xixinnoo fudhate gad bahu itt bobba’u dhiifnee callisnee ilaalla jechuu miti. Fakkaattii isa guddaa keessatt ilaaluu akka hin irraanfanne jechuufii. Oromoon biyya ofii biisoomsanii akka isaanitt tolutt caasatu malee caasama halagaa kamiinuu akka seerawaatt fudhachuuf dirqama hin qabani. Magaaloti empayeritt caalaan saanii soda ummata naannaa irraan kan ka’e tabboota biyyoota kolonawan irratt ijaaramanii. Lafti tabboota sana irra jiranis abbaa qawwee (Nafxanyaa) saaniif hiramanii. Galmistanis masaranis achumarra fannifamanii jiratu. Kanaaf jiraattoti garri caalaan magaalota sanaa Nafxanyaa fi Kiristinnoota. Bara dheeraa booda tabboota irraa gadi bu’uun saaniin kan agarsiisu hammam holola surrii dhiqaa fi raatessaa saaniin “Stockholm Syndrome” (faarmullis miidhamaa akka saree midhaa saanii jala yaasu) ummatoota keessa facaasuun hordoftoota juujuutt jijjiiruu saanii akka amananii. Meeshaan too’annoo ammayyaanis qooda keessaa qaba. Sun ofirrummaa saanii jabeessee biyya abbaa qabu biinxa’uuf uggaa jiru. .
“Karoorri Muummichi Finfinnee” bara mootummaa abbaa gonfoo kaasee itt jirama. Magaalaa tokkoof kan karoorri ba’u rakkina mana jireenyaa fi hojii, guddina warshaa, geejjibaa, lolaa kosii adda addaa, eegumsa fayyaa, tajaajila bishanii fi ifaa kkf argamsiisuun sirna itt gochuu dha. Finfinneen rakkina bishaanii fi ifsaa dhaabbataa qabdi. Furmaati bakka jirutt tajaajila barbaachisu argamsiisuu dha malee karoorri dhibbi baheef ummatichaaf kan bu’u hin jiru. Lafti naannaa Finfinnee jiru kan ummati Oromoo mootii jijjiramu hundaan buqa’aa dhufe irra qubate. Galaanii fi Eekkaa kaasanii dhiibamaa dhufuun, kan fagootti hin godaanin itt hafani. Jireenyi barabaran dhiibamu itt fufuu hin qabu. Hamaa dhufu walii tumsanii ofirraa qola’uun seera uumaati.
Moototi darban yeroo Finfinneef karoora baasan gara caalu bu’aa ofiirraa kaasanii ture. Kara ijaartoti mana dureeyyiirraa qabaa kan kanneen human hin qabnee jigsaa turani. Akeeki ture qondaaloti mootummaa akka itt durooma guddifataniif karaa mijjeessuu malee tajaajila barbaachisu magaalattiif uumuu hin turre. Kanaf balan tokko yoo bu’e oolchuun rakkoo ture. Si’ana lafti kan mootummaati waan jedhameef, mootummaan gola taahitaa irra jiruun adda waan hin taaneef, qaawwaa mana gidduutt argamu hunda yoo gurguratan abbawummaan itt hin dhagahamu. Kanaaf awwaala illee diiguun lafa saa gurgurachaa akka jiran ballinaan himama. Akka aadaa fi amanteett ujuba jeequun yakkaa. Kan barbaadan waa qabatan hunda callaatt jijjiiruu dhaa. Karoorri kun sanaaf carraa guddaa kennaafi.
Egaa, jarri kun ilaalcha jireenya ummata magaalichaa fooyyessuu garaa hin qabani. Tolfatan Karoorra kanis kan wayyooma jiraattota Finfinneef yaadame utuu hin ta’in dira’ina itt sutame akka qabu hubachiisa. Ummata Oromoo, caalaattu Tuulamaa fi Maccaa, kan dura buqqisaniif gaaffii irra jiru utuu hin deebisin bara abbaan biyyaa mirga saa gaafachuutt ka’e kana lafa caalaa kutanii dabalachuu yaaluun waldhabdee jiru babbalisuu malee furmaata nagaa argamsiisuuf fala hin ta’u. Mirga abbaa biyyaa beekanii heera ofii keessa galchuu qofti gahaa miti. Yoo xinnaate heera ofumaa baafatani addunyaatt labsan kabajuun qaroomummaa dha. Miiddhaa hin dhinne uumuurraa koloneeffatoon magaalaa saanii mummicha biyya saaniitt ol deebisanii, Maqalee, Aksum, Gondar yk haaraa ijaarratanii baballifachuu dandahu.
Biyyichii abbaa biraa qabachuun kan darbaniif hin liqimfamnee ture. Kanaaf karoorri saanii eenyufaaf caalaa bu’aa argamsiisa kan jedhu irratt hundeeffame. Jarri ammaa sana irratt dabalanii karooraa tooftaa fi tarsimoo of keessaa qabu baafataa jiru. Lammii saanii fi ofiif ariitiin bu’aa hammami butachuu dandeenya laata jechuun hojiirra oolchuuf si’aawaa jiru. Karoorri kun tokkummaa Oromoo cabsuun fulduratt bulcha koloneeffatoof gufuu akka hin taanett yayyabame. “Xaqilayi Gizati”mootii moototaa caalaa hamaa kan ta’etu dhufuuf deema. Akka ilaalcha saaniitt Finfinneen mooraa raayyaa biyya qabateeti. Dhiphisuu, ballisuu, guddisuu haa ta’u bareechuun bu’aa jara kanaa irraa ka’ee ilaalama. Lafa hedduu Finfinneett dabaluu jechuun abbaa biyyaa irraa buqqisanii mooraa diina saa irratt baballisuu fi halagaa irra qubachiisuu jechuu dha. Sana duuba akka hawwa saaniitt Oromiyaan dhiiga gootota seetiin dhaabbatte diigamtee karaa saamicha yoomuu gaafatama hin qabne mijaawaa argachuuf gaggabaa jiru.
Karoorri amma o’aa jiru kun garri caalu bara Dargii kan xumura argate ture. Sunis biyyoota Tuulamaa, Jillee fi Arsii irraa lafa hedduu kan fudhatu. Gareen bulcha magaalaa Finfinnee kantiiba yerosiin durfamu karoora jedhamuu kanan walfakkaatu Kora Ministorata Mootummaa Cehumsaan akka eebbifamu dhiheessee ture. Utuu waa’een abbaa biyyummaa Oromoon Oromiyaa irratt qabdu hin murteeffamin ilaalamuu akka hin danda’amne miseensota korichaa ABO bakka bu’an waan mormaniif xaxatanii akka deebi’an godhame. Hardha maaltu nu tuqaan saba tokko lafa irraa haquuf mala baafataniin ummatoota empayerittis, addunyaas gowwoomsuu yaalaa jiru. Kun tuffii sabichaaf qaban dur dhoffatan hardha addababayiitt labsaa jiru. Didhaan eenyummaa ofii beeksisuu ilmaan Oromoo irra jira. Ballachuu Finfinnee haata’u dhimma Oromiyaa ilaalu irratt kan murteessuu danda’u abbaa biyyichaa ummata Oromiyaa qofaa. Yeroof qophii ittiin mirga saa kabachiisu hin gumeeffanne ta’aa. Sanaaf malee galtuun Oromoollee booreen akka itt ulfatu beekamu qaba
Oromiyaan Finfinnee irratt fedha addaa qabdi jechuun seenaa ta’uuf deema. Magaalaa Federaalaa jedhanii marii Oromo malee irraa kutanii biyya of danda’e tokko gidduu baasuutt qaxisaa jiru. Amma kan ta’u qabuu walgurmeessanii jarmaa cimfachuun mooraan raayyaa koloneeffataa baballachuu akka hindandeenye karaa barbaachisu hundaan itt bobba’uu dha. Oromoon kanneen cunqursaa deggeranii fi utuu itt himamuu saamicha Oromiyaa irratt qooda fudhataniif itt gaafatamaa haa ta’uu abbaawummaa hin qabaatu. Warraa fi maatii Oromiyaa sossobbaan haa ta’uu humnaan buqqisanii facaasuu caalaa yakki hin jiru. Madaa haaraan kun kan darbe yoo kulkulfachiise kan itt komatamu isuma quba itt dhahaa jiru. Ollaan kan nagaan jiraatu yoo haala tolaa fi hamtuu jalatt qixxee wal kabaje. Kanneen hardha garaa guuttachuu jedhanii dhaloota dhufan gidduuti haddhaa fachaasan akkuma kanneen isaan duraa salphinnii fi giimii hin dhaamne akka isaan eegu barachuu qabu.
Haalli addunyaa jijjiiramus mirgi Oromoo ittuma qoosamaa jiraa. Kanaaf itt gaafatama jalqabaa kan fudhatan Oromoo dha ofiin jedhaa kanneen diinota Oromoof milla dhiqani. Kan itt haanu utuu beekumsaa fi humna qabanii Oromoo ciisanii hanga gorra’amanitt eegan yk yeroo obbolaan saanii akka malee hidhaman, ajjeefamanii fi guraaraman callisanii ilaalani. Inni sadaffaan bu’aa ofii fi lammii saa jedhee kan fixaqacceett bobba’ee fi mirga ilmaan namaatt roorrisuu. Jarri sadan gochaan haa ta’u irra darbuun Oromoo balleessaa, Oromiyaa akka diigaa jiran hubatanii karaa itt harka irraa dachaafatan faluun qooda sabboonotaati. Caasaa Finfinnee kan amma jiru irraa jijjiiruu jechuun qaccee Tuulama dhiibbaa waggaa dhibbaa olii irraa seenaaf hafte ari’anii halagaa afaan, aadaa fi hooda addaa qabu qubachiisuu jechuu dha. Handhurri eenyummaa Oromiyaa, Odaa Nabee kana keessatt argama.
Finfinneen maqaa jijjiirrattee qubsa halagaa erga taatee turteettii. Baballachuus hin dhaabne. Tuulama bakkaa balleessuun eenyummaa Oromoo balleessuu irratt kan aggaamame. Badiisi sana caalee hin jiru. Oromiyaa Lixaatii ka’anii Kaaba, Bahaa fi Kibba deemuuf “Barmeessoo yk Yilaf” halagaa barbaachisuuf deema jechuu dha. Kanaaf iyyaa fi mormiin karaa halleen gaggeeffamu irratt hundi gamtoomuun dirqii dha. Manguddoo Oromtichi laalaa qabsoon qaammi lasha’ee fi iji jaame, Dotii Turaa, siree ciisee irraa “Maaf teessu badnee Iyyaa Iyya dabarsaa!” jechuun radiyoo “Sagalee Oromoo” irratt yoo iyya kaasu kan humna qabu qaammi guutuu ta’ee callisee ilaluun booree taati. Humni Habashaa jalqaba irratt Oromiyaa cabse Tuulama irraa eegalee. Harras Oromiyaa caccabsuun achuma irraa eegalaa jiraa. Dur gosti kaan kan, isaan hin ilaalle se’anii callisanii hanga inni burkutaawutt eeganii. Fardi Tuulama irraa ka’e yoo achumatt dhaabuun hin danda’amne hunda irra buufata. Hundi waliin hiriiree injifannoo galmeeffachuu malee Oromiyaa irraa lafa taakkuu tokko Oromiyoon dabarsanii kennuun badiisa farrifachuu dha. Ilmaan Oromoo eenyumaa ofiin boonan utuu jiranii, Oromiyaan lamuu hin biinxa’amtu. Qabsoon gara hiree ofii walbummaa ofiin murteeffachuu karaa halleen jarjarfamuu qaba. Oromiyaan haa jiraattu!
Ibsaa Guutama
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ebla 2014


text:
Namni Ilma Waaqayyoo (Yesusiin) qabaatu jireenyicha qaba; namni Ilma Waaqayyoo hin qabaanne, jireenyicha hin qabu." 1Yoh 5:12
Karaa lamatu jireenya keenya dura kaa'amee jira. Karaa inni tokko bal'aa ykn boochoo dha; inni kaan immoo rakkoo ykn dhiphaa dha (Maatewos 7:13) Karaa inni bal'aan sun gara badisaatti, gara du'aatti, gara du'a bara baraatti geessa; inni dhiphaan immoo gara jireenyaatti, gara jireenya bara baraatti geessa. (Maatewos 7:14) Namootni kara isa dhiphaa sana argatan muraasa, kan inni argamus kara tokkicha. Namni Yesus Kiristosiin jireenya isaa irratti hin moosifanne, Yesusiin akka fayyisaa lubbuu isaatitti hin qabaanne, Yesusiin akka Gooftaa isaatiitti hin qabaanne karaa dhippaa sana argachuu hin danda'u.Yesus Kiristosin akka fayyisaa lubbuu keetiitti amante hin qabdu taanaan kara badiisaa irra jirta jechuu dha. Du'a bara baraa isa gara si'olitti si geessu irratti fincili. Jireenya bara baraa isa mootummaa Waaqayyoo keessa si jiraachisu fo'adhu. Maaddii mootummaa Waaqayyoo irraa warra hirmaatanii wajjin atis hirmaadhu. Innis karaa Ilma Waaqayyoo Gooftaa keenya Yesus Kiristoos argama.["Namni Ilma Waaqayyoo (Yesusiin) qabaatu jireenyicha qaba; namni Ilma Waaqayyoo hin qabaanne, jireenyicha hin qabu." 1Yoh 5:12]
Lubbuu haaraa kanaan dura Goftaa Yesusiin kan hin argatin carraan kee amma. Waaqayyo lubbuu fi jireenya keef karoora waan qabuuf iddo kana si fideera. Kunis baroota dura kan siif karooramee dha. Sagaleen Waaqayyoo akka dhugaa nuuf ba'utti, dur-dur utuu nuti garaa haadha keenyaa keessatti hin uumamin Inni nu beeka. Namni foonii dadhabaa akka ta'es waan beekuuf, cubbamoota ta'uu keenyas waan hubatuuf, akkasumas immoo du'a bara baraatti dabarfamnee kennamuun (si'olitti galuun) keenya waan Isa hin gammachiifneef, Waaqayyo ilma Isaa isa tokkicha Gooftaa keenya Yesus Kiristosiin dabarsee nuuf kenne. Nutis du'a isaatiin jiraatoo taane. "Waaqayyo, akkasitti tokkicha Ilma Isaa hamma kennuufitti biyya lafaa jaallate; kun immoo Isatti kan amanu
hundinuu jireenya bara baraa haa qabaatuuf malee, haa baduuf miti." (Yoh 3:16) Iddoo biraatti immoo karaan gara Waaqayyo abbaatti nama geessuu danda'u Gooftaa Yesus qofa akka ta'e in argina. "... Karichi, dhugaan, jireenyis Ana; Anaan yoo ta'e malee eenyu iyyuu gara Abbaa hin dhufu." (Yoh 14:6)
Namni kami illee yoo afuura irraa dhalachuu baate mootummaa Waaqayyootti galuu hin danda'u. Kanas Yesus dhugaa nuuf ba'eera. Akkana jedha... "Dhuguma, dhuguman sitti hima, eenyu illee bishaanii fi hafuura qulqulluutti yoo dhalachuudhaa baate, mootummaa Waaqayootti galuu hin danda'u." (Yoh 3: 5,6) Yesus Ilma Waaqayyoo ta'uu Isaa, durba dhirri bira hin ga'in irraa dhalachuudhaan nuuf jedhee gara biyya lafaa kana dhufuu Isaa, nuuf jedhee dhiphachuu Isaa, nuuf jedhee fannoo gubbaatti du'uu Isaa, du'a keessaa kaafamuu Isaa, gara Waaqayyoo Abbaatti ol ba'uu Isaa, mirga Waaqayyo Abbaa taa'ee jiraachuu Isaa fi debi'ee akka Inni dufuuf jiru, dhufees murtii kennuuf akka Inni jiru Macaafni Qulqulluu nuuf ibsa. Akka kanatti yoo amante, jireenya lammaffaa dhalachuu in dandeessa.
Egaa yaa obboleesso/obboleettii, du'a bara baraa irraa gara jireenya bara baratti akka ceetuuf (hirmaattuu mootummaa Waaqayyoo akka taatuuf) waamicha siif goona. Yoo Gooftaa keenya Yesus Kiristoosiin akka fayyisaa lubbuu keetiitti fudhachuuf murteessite, kadhannaa kanaa gadii amantiidhaan kadhadhuutii Yesusiin jireenya keetti afeeri. Innis boqonnaa, nagaa fi jireenya siif in kenna. Kadhannaa kana amantiidhaan kadhadhu...
"Yaa Waaqayyoo, cubbuu koo hundumaa Ati naaf dhiisi. Kanas waan gootuuf, Sin galateeffadha. Amma immoo dhugaa sagalee Keetii dhaga'ee, amanee itti jirachuudhaaf ani murteesseera. Tokkicha ilma Kee isa Ati dabarsitee anaaf laatte, Yesus Kiristosiin akka fayyisaa lubbuu kootii fi Gooftaa kootiitti fudhachuudhaaf murteesseera. Kana booddee biyya lafaa, sexanaa fi hojii isaa ganee Si wajjin jiraachuuf murteeffadheera. Kana hundumaa irratti immoo Ati na gargaari, maqaa Yesusiin, Amen!"
Ammaa kaasee egaa ati kan biyya lafaa miti. Waaqayyo cubbuu kee hundumaattii dhiiga Ilma Isaa Yesusiin si irraa dhiqee, si qulleesseera. Waan si jaallateef, Inni dhaaltuu mootummaa Isaatii si taasiseera. Egaa Macaafa Qulqulluu argadhuutii yeroo yerootti dubbifadhu; gara Waldaa Kiristiyaanaa naannoo kee jiru dhaqiitii jaarsolii Waldaatti of beeksisi. Gooftaan si haa eebbisu; amma egaa jireenyi kee akka isa kanaan duraa hin ta'u. Kana boodde ati nama haaraa taateetta. Dhuga ba'umsa kee nuuf ergi.


text:
Walitti bu’insa dhihenyatti Oromoota Booranaa fi Gujii gidduutti ta’e ilaalchisee ibsa ADO
Addi Demokiraatawaa Oromoo ADOn walitti bu’insa dhiheenya goosota Oromoo Booranaa fi Gujii gidduutti ta’ee miidhama guddaa qaqqabeef gadda guddaa itti dhaga’amu ibsata. Sababa walitti bu’iinsa kanaanis lubbuu fi qabeenyi heedduun galaafatameera. Hundeen rakkoo kanaas hirdhina bulchiinsa gaarii fi sarbama mirga ilma namaa kan Ethiopia kessatti raawatamaa jiru ta’uun isaa mamsiisa mitti.
Rakkoon akkanaa hawaasa giddutti akka hin dhalanne bulchiinsi moottummaa eeggannaa barbaachisu hunda gochuutu isarra ture. Mormii fi dhibdee dhalateefis gara lameenuu irraa dhageefachuudhan furmaata gama lachuu walitti harkisu lafa kaayutu silaa irraa eegama. Kun ta’uu dhabuu irraa dhiigni obboleewwan lamaan jiduutti dhangala’ee jira. Kun gaddisiisaa dha.
Addi Demokiraatawaa Oromoo waliti bu’iinsi bifa adda addaan ammallee deemaa jiru kun ariitiidhaan akka dhaabbatu Oromoota Gujiitii fi Booranaatti kadhaa isaa dabarsa. Badiinsa lubbuu namaatii fi qabeenyarra gayaa jiru kana irraa isin caala qaamni miidhamu tokkollee hin jiru. Walitti bu’iinsi kun isin lameenuufuu faydaa tokkollee hin qabu. Sababoota waldhibdee uuman adda addaa irratti ilaa fi ilaameen furmaata barbaadutti dabalee, akkuma durii qabeenya uumaa wal lamaan jidutti qoodachuudhaan nagayaa jiraachutu fuul duree ijjoolee teessaniitiif fayidaa qaba.
Lolli kun osoo oole hin bulle akka dhaabbatu ADO waamicha isinii dabarsa. Akkuma aadaa Oromootti maanguddoonni Booranaa fi Gujii hatattamaan walitti dhufuudhaan rakkoo dhalateef akka furmaata lafa kaayan gaafanna. Yeroon amma keessa jirru yeroo addunyaan rakkoo isii haasayaanii fi mariidhaan fixatu malee yeroo waraana wolitti fudhatanii lawwii ofii dhabamsiisuuf ka’an miti. Aadaan Oromoos isa kanaaf kennataa miti. Oromoon dhibdee bifa hundaanuu isa mudatu gaaddisa jalatti xumurata. Kanaafuu lola deemaa jiru kana dhaabuuf maanguddoonni Oromoo qooda guddaa qabu waan ta’eef gahee isaanii akka ba’aniif hawaasni gama lachuu jirus ilaalcha barbaachisaa kannuun manguddoota waliin akka dhaabbataniif yaamicha lammummaa dabarsinaaf.
Adda Demokiraatawaa Oromoo/ADO
Ebla 13 bara 2014


text:
Sabboontota Bilisummaa Oromoo
Sabboontota bilisummaa oromoo galatni keessan bilisummaa haa ta'u jajjabaadhaa waliin haa jajjabaannu
lundi 26 septembre 2011
Seenaa gabaabaa barataa seyfu woliyi
Akkuma beekamutti yeroo ammaa kana haala biyya oromiyaa keessa jiru ilmaan oromoo hundi keessan kan beektan yennaa ta'u keessumatti barattootni oromoo badii tokko malee biyya abbaa isaanii irratti mirga abbaa biyyummaa dhabuu fii hidhaa,ajjeechaa fii biyyaa baasuu irratti kan xiyyeeffatte wayaanen haalli kun yeroo ammaa kanas ittii fufee jira.
Barataa seyfu woliyi barataa university yommuu ta'u yeroo ammaa kana biyya irraa baqatee biyyota ollaa ethiopia kan ta'an keessaa biyya tokko keessatti argama.barataan kun barumsa isaa irraa qabamee waggota dheeraa erga mana adabaa keessa turee booddee yeroo boodaa of eeggannoo cimaa itti kennameen akka biyya keessa jiraatuf danqaa kan itti ta'e lubbuu isaa baraaruf biyya irraa baqatee yeroo ammaa biyya ormaa keessatti akka argamu odeeffannoo arganne irraa hubachuun danda'amee jira.
Barataa seyfun mana barumsa sadarkaa 1ffaa keessa gaafa tures oromummaa isaatif falmachaa kan turee fii sana booddes gabrummaa ummata oromoo irra jiruu fii kan irra ture akka malee yaaddoo itti ta'uu fii gabrummaa kanaaf qabsoon barbaachisaadha kan jedhu sammuu isaa keessatti yeroo dheeraf gaafii atattamaa kan itti ta'e yommuu ta'u university itti barachaa ture keessatti qabsoo bilisummaa oromoo miseensummaadhan hojjachaa kan ture ta'uu isaas ragaa qabatamaa arganne irraa hubachuun danda'ameera.haaluma kanaan barataan kun badii tokko malee oromummaa isaa falmachuun sirri miti kan jettu wayyaanee fii jalee wayyaanee kan ta'an lammiin isaanii oromoo kan ta'een yakkamee mana hidhaa wayyaanee keessa waggoota dheeraa turuudhan miidhaleen adda addaas akka irratti raawwachaa turanis warri isa beekuu fii warri wajjin mana adabaa keessa turan ragaa bahanii jiru.
yeroo ammaa kana akkuma beekamutti diina ilmaan oromoo kan ta'an warra lammiin isaanii oromoo ta'ee seenan isaanii arkaa bade fii oromummaa isaanitti warri hin amanne diina fira godhachuudhan diina ammoo fira godhachuudhan ilmaan oromoo irratti warri shira guddaa hojjachaa jiranwarra boruuf hin yaadne kan dantaa mataa isaanii ammuma bakkaan gahachuu barbaadan hundi ilmaan oromoo sabboontota ta'an irratti shira cimaa xaxaa akka jiranis beekamaadha.
Egaa barataa seyfu woliyi suuraa isaa fii naannoo dhaloota isaa akkasumatti yeroo ammaa kanas eessa akka jiru kan beekamu yennaa ta'u nageenya/security/isaa eeguf suuraa isaa fii bakka inni itti barachaa tures ta'ee bakka inni amma jiru ibsuun gaarii waan hin taanef jecha as irratti maxxansuun barbaachisaa waan hin taanef dhiifnee jirra.
Haaluma kanaan wal qabatee barattootni akka barataa kanaa baayyeen isaanii biyya irraa baqatanii biyyota ollaa keessatti kan argaman yommuu ta'u yeroo ammaa kanas baqatnee biyya namaa keessa jirra jedhanii harka maratanii taa'aa akka hin jirree fii qabsoo isaanii bakka jiranitti itti fufaa akka jiranis odeeffannoon kun itti dabalee mirkaneessera.
Maayyii irratti barataa seyfu fii warra isa fakkaatan biyya namaa keessa jiraachaa jiraniif falli jiru maal ta'uu akka qabu sabboontotni oromoo akka irratti hirmaatanii yaada isaanii kennaniif dhimma barataa kanaa fii kan warra isa fakkaatanii kana maxxansuun dirqama oromummaa waan ta'eef jecha maxxansinee jirra.kanaaf yaada kana irratti yaada kennuuf karaa E-mail dhuunfaa akka nuuf barreessitan kabajaan isin gaafanna.
gaafii fii yaada qabdan karaa teessoo keenya asiin gadii kanaan nuuf barreessaa nuuf bilbilaa.
hawi123@hotmail.com
bkiilolee@yahoo.com
oromiyaa11@gmail.com
lakkoofsa bilbililaa 00 33 629 20 80 03
www.kiilolee-birraa.com
www.Bakkalcha-bilisummaa.blogspot.com
karaa kana hundaan nu qunnamuu dandeessu.
Gadaan gadaa bilisummaati !!


text:
Qaabata mirkanii qabsoo Oromoo tokkoo tokkoo
Si’ana waa’ee ABO hima mimiciirama duulaagaloo abbaawummaan itt hin dhagahamne, bartuu fi maqamalee irra afaan halagaan dhagahaa jirra. ‘Ishooyee!’ gatattuu fi gargar baaftuun o’anii daangaa darbaa jiru. Barreessaan kun kan darbett qubaa dhahuun madaa irraanfatame kulkulfachiisuu dha jedhee amana. Kan ulfina qabuuf iccitii murnaa eeguufi dhugaa dubbachuun filmaata hin qabu. Ilaalchi dabaankufootaa, yeroo haalamu isaan ka’anii ofirraa facisuu waan hin dandeenyeef qabatteen kun hanga tokkoo ragaa bahaaf jedhameetu. Kan darbe yeroo anjaa nu dhabsiisa jennu kan dhoksannu, waa butachuuf barbaachisaa yoo nutt fakkaatu kan mullisnuu tahu hinqabu. Yeroo taphaa akkasii keessatt kan darbe guutuu dhugaa akka calaqsuuf osoo hin tahin kukkutame yk miminniqfamee akka itt galu qofaaf yoo ni tolfama tahe daga sadarkaa tokkoffaa taha. Hariiroon keenya guyyuu roga beekamaa yoo hin qabanne fakkaattii miira keenya isa dhokfachuu feenu gad baasuu akka dandahu beekuu dha. Barreessaan kun barruu kana kan dhiheesse qooda saa gadamoojjummaa gita isa dhumaa akka barbaade of ifsuutt.
Erga Oromiyaan qabamtee jaarraa lamaa oli; erga qabsoon walabummaa waalta’e eegalamee kurnan afur taha jira. Hoogganni jara qabatee kan “Mootii Mootota Itiyoophiyaa fi Biyyoota Gaallaa” ofiin jedhe (waliigaltee Addis Ababaa 1886) bulcha hamaa se’achuun nama dhibu saba Oromoo irratt fe’e. Akka dilormicha qaama irra ciruun, ajjeesuu fi garboomsuun walakkatt gadi cabse himama. Isaa as abbaa hirrooti afur irratt wal jijjiiranii hammeenya sanaa gad hin taanee itt agarsiisaa jiraatan. Jireenya ummatichaa irratt too’annaa cimaa godhan iyyuu barbaraaf cunqurfamaa ukkaamsanii tursiisuu hin dandeenye. Yeroo xiiqiin biyya ofii keessati akka gadgalooti ilaalamuu, haddhaan jireenya samicha akka malee irra ka’e, hacuuccaa namummaa baasuu fi rorroon mirga Oromoo al tokkoo sodaatamaa fi boonaa ture irra sadarkaa hin danda’amne gahu warraqsi Oromoo qabsiifame. Kanneen qooda fudhachuun kitimaa tahan yeroo hogganooti fi jaallewwan saanii waliin kakatan akka kaayyoo hin ganne fi rorroo, maqaa balleessa, duula holola hin taaneen irraa hanga injifannoott yk afuura isee dhumaa fudhatanitti facisu se’anii turan. Garuu faallan saa ta’uun gara nama nyaata.
Fincilli Oromo altokkoon hin taane. Garuu rakkina ummatichaa waliigalaa ititaa calaqisuu kan dandahe isa ABOn eegalame. Sagantaa ABO isa qaraa “Buusaa akeeka malbulchaa” jedhu jalatt akka akeeki bu’uuraa qabsichaa mirga ofii ofiin murteeffachuu sabichaa mirkaneessuu fi ummata Oromoo saamichaa fi hacuuccaa jalaaa bilisoomsanii “Demokratik Republik Oromiyaa” dhabu jedha. ABOn yooma sana Oromiyaa kolonii Ethiopia tahuu seetii fi dhabooti malbulcha jiran hundi uumaa Nafxanyaa tahuu saanii labse (Bakkalcha Oromo lak. 1).
Dargaggoon Itiyoophiyaa akeeka demokraatawoo hedduuf qabsaawaa turan. Garuu dhuma irratt ilaalcha gara garaa caalaan soshalistummaa fi bilisummaa Sabaa tahett gargar bahanii hafani. Jara sana gaaffiin sabaa empayerittii keessatt finiinaa jirachuu kan argan. Habashaan ala jiran yaadicha xobbeett qanxasuuf dhama’anii dadhaban. Kanaaf sagantaa saanii keessatt badii caalaa to’achuuf haala duree waliin “mirga sabootaa hiree ofii ofiin murteeffachuu” galchuu yaalani turani. Hedduun yaa’a qabsichaa keessa “dhiphinni sabummaa” qabsoo gitaan ni firrisama jedhanii yaadu turan. Walqixxummaa ummatootaatt amanuu saanii shaakala saanii keessatt mamii malee agarsiisuu hin dandeenye.
ABOn dhaaba bilisummaa ofiin bulaa dha. Gaffiin saa dhaaba biraa waliin dorgommee xexxebaf osoo hin tahin seenaa fi gidira Oromiyaan keessa turte irratt bu’urfame.
Warraqxoti Oromoo kan as bahan bara sochii tokkummaa Afrikaati. Bilisummaan Oromiyaa bilisummaa Afriikaa guutu godha jedhanii amanani. Akka sagantaa saa bara 1976 fo’yya’eett, ABOn deggersa tokkummaa dhugaa ummatoota Afrikaaf qabu fi saboota biraa waliin gara walqixxummaa, fedha walfakkaataa fi akeeka fedhaan waldaa ummachuu irratt hundaawuutt hojjechuun akka dandahamu hubachiisee ture (kutaa VII angoo 7&8). Akka holola deggertoota Dargii fi oftuultotaa biro osoo hin tahin ejjennoon ABO kana ture.
Sochiin bilisummaa Oromoo jalqabumaa ofiin bula Oromiyaaf ture. Qooqi “magganxal” (fottoqfamuu) jedhu seenaa Oromoon akka ofiin bulaa ture irranfachiisuuf karoorfamee diinotaa fi jala kaattuu saaniin kan darbatame. Afaan qabsaawaa Oromoo keessaa yoo bahu foolii gaarii hin laatu. Qabsoon Oromoo goototi lakkoofsa hin qabne gaaffii walabummaaf kan itt dhumani.yaayyoon qabsichaa fi tooftaa fi tarsimoon yayyabaman akkasumas arsaan bahe hundi sagalee tokkoon waliigaleetu. Garuu isaa as leellistuun kolonummaa hedduun fura addaa itt kennuun seenaa jalqaba guddicha sanaa jallisuu yaalaniiru. Akka yeroott keessa deebi’uu fi foyyessuun ni jirata garuu yaada booda namatt dhufee akka tolu yk waan haaluun hin danda’amne golguuf bu’uura sagantaa jalqabaa miciiruu yaaluun qaanii dha. Yoo garaa qulqulluun yaadi jalqabaa akka jijjiramu barbaadan eenyuu yaada ofii dhiheeffachuu dandaha; sanaaf heerri ABOs tartiiba tolcheeraafi.
ABOn dhaaba fedha qaboota maaltu akka irra eegamu beekaa itt seenaniiti. Ergasii dhalooti haaraa hedduun bilisummaa biyya abbaaf itt galaniiruu, ammas ittuma timaa jiru. Kaayyoo ganamaa isicha ofiin bulummaa gaafatuuf ta’ee, isa dheessitootaan keessa deebi’ameef kan qabsaawan tahu bareechanii beeku. Qabsich akkamittii fi eenyuun akka jalqabame amma waan seenaati. Tarkaanfii duraaf sabichi “ishoo!” jedha; garuu kan dhimma baasu waan amma tolfamaa jiru malee isicha dabre miti. Tarsiimoo fi tooftaan faana kaayyoo sabaa utuu gad hin dhiisin, haala amma jiru heduu qaba. Ati qabsaawan tokko, jara “ofiin bulummaa kan gaafanne beekaa osoo hin tahin dogoggoraa nuu dhiisaa jechuun kanneen koloneeffataa jilbatti kufanii baraartii gaafatan moo, kanneen “Matumaa, hoogganooti koloneeffataa fi kanneen bakka bu’uuf batattisan, jireenya gadadoo sirni saanii hanga yoonaa koloneeffatoo irraan gahef aagii tufsiifatan malee firummaan hin jiru” kan jedhanitt gorta? Amma eega kaleessa maaltu turee dhiisi kan amma filattu waliin joga’i. Hardhas kanneen qabsoo walabummaa sararaa dhumaan gahuuf qophee tahan kumkumootatu jira. “Turanii fi hin turree”, seenaa saanii keessa jiru osoo hin laalin, tokkoo tokkoon dhaloota dhufuu filmaata ofii bilisa tahe hordofa. Goobanoota yoo hin taane kan tokkoon bulu yeroo hundaa walabummaaf lolata. Qabsaawoti amma akka eessa dhaabbatan labsuu malee kaleessa akka eessa turanii fi eenyu akka turan miti. Kaleesa seenaaf cuqqaalanii kaa’uu dha.
Qabsichi hanga yoonaa jija dinqisiisoo tahan galmeessee jira. Abdiin jiru caalaa calaqqisoon siichi akka dhufani. Osoo ABOn hin jiraanne maqaan Oromoo, Oromiyaa fi hogganoota saanii empayericha keessaa fi addunyaa dhimma qabu biratt maqaa guyyuu dhahaman hin tahan turani. Haleellan fashistaawaa tahe maqaa ABOmmaan ilmaan Oromoo nagaan jiraatan irratt koloneeffattu xeellaan tolfamaa jiru kan nama gadoodchu. Sun gatii bilisummaa kan isa malee nama ofiin jechuun hin dandahamneeti. Filmaati jiru miidhama fi arrabsoo obsanii jiraachu yk ofirraa facisaa aarii diinaa ija baasaa dhufu dandahuu dha. ABOn lafa irras onnee fi sammuu sabboonotaa keessas ni jiraata. Dorsisa, gana, hidhaa yk guraarri, haquu hin dandahu. Mirkanii jajallisanii dadhabbii fi hanqina ofii golguu yaaluun beekaa tahu Oromoo gaaffii jala olchuu dha. ABOn hirdhina akkaa fi akkamaleen kan ka’e imaammata hojiirra ollchuuf humna guutuun hin bobbaane. Nammi tokko qabsoo Oromoo sochi ayyaan laalatummaa dhimma hin baafnef wareeguu irra kana amanuu qaba. Sun toofta mararfannoo halagaa argachuuf tolfame yoo tahe taliilummaa fi hirkoon tarsiimoo waan hanqatuuf toofta daallichaa, eenyuunu kan gowwoomsuu hin dandandeenye. Duubbee ofiif itt gaafatammi mata mataa fi waliigalaa akka jiru beekamuu qaba.
Oromoon nagaa jaallata garuu nagaan hawwa gartokkeen hin argamu. Kanaaf waliigalteen nagaa jiraachuu saa dura Oromoon hojiirra oolchuuf haala dandeessisuun of gahuu qaba. Waan akkasiif dhaabi itite, miseensoti hin daddaaqnee fi dudhama qaban jiraachuun dirqii dha. Kanaan dura waliigalteewoti fashaluun badiin gahe hamma hin qabu ture. ABOn harka nama qabuuf gad bahuu dura, mana saa soneeffachuutu irra jira. Felencoon tokkoo gadi bahee of gurgurachuuf maqaa dhaaba guutuun qaanii malee qaama sadaffaatt of dhihessuun waan kolfaati. Jarri tolcha sobaa tahuu saa beekaniyyuu hololaaf ni taha jedhanii fudhatani. Yeroo ofii burjaajii keessa jiran kana, isaaniif ABOn gargar bahun eebba.
Gaaffiin Oromoo walabummaa utu jiru kan mootummaa Itiyoophiyaa waliin nagaa akka buusu dhiibbaan irratt godhamu murnoota ABO qofa. Sana jechuun oso hin xiixin qabamsa jala jiraadhu jedhamee kan itt himamu isa gagahame jechuu dha. Akka dudhaatt eenyuu hanga hoodi gumaa raawwatutt kan fira saa ajjese waliin nagaan hin jiratu. Faloo bahuuf tarkaanfii araaraa isa dura kan fudhatu isa miidhe. Ammas gaga’aa fi gaaga’amoota gidduutt nagaa busuuf tartiibi hordofamuu qabu sana. Koloneeffataan, giddu deemoo fi jaarsoliin, gaga’amaan mirgi irra haqamuu, roorroo fi fixiisaa ummataa irratt jaarraa oliif xiyyeeffatame heduu dadhabu. Gaaffiin Oromoo furmaata argachuu kan dandahu yoo gaaffiin ofiin bula saa bu’uura naga irratt akka tuqaa isa jalqabaa tahee dhihaate qofa. Gaaga’amaan heera halagaa akka fudhatuu fi humna isa qabateef kakuu amanamummaa akka galu yaada dhiheessuun hangamessa kamiinu qajeeltummaa hin qabu.
Rakkinni jiru ofirrummaa abbaa hirree qofa osoo hin ta’in ejjennoo cimaa dhabuu gurguddoo dhaabaa, akkasumas jarsoliin araaraa gaaffii Oromoo sirriitt qayyabachuu dadhabuu dabalata. Hunda caalaa murnooti waan lallabanitt hin amanne dhaaba keessatt sussutamanii jiraachuun guddina qabsoo sabaa hubeera. Sababa saaniin kaasaan Oromoo battala adda addaatt akka hin taanett ilaalamaa jiraate. Akka tahes haa tahu qabsicha hankaaksuuf maqaa Oromoof ulfoo tahe “ABO” hin tuqin malee saddeeqa adda addaa taphachuu ni dandahu. Maqaa sana jalatt hedduun kufaniiru qabsichi akka itti fufuuf kitilli bobbahanii jiru. Kanaaf eenyuu kaayyoo saa foyyessuu haa tahu murtee du’aa itt mallatteessuuf mirga hin qabu.
Gaaffiin Oromoo gaaffi bilisummaa fi ofiin bulumaati. Gaaffii ummati mirga dhimma saa irratt murteessuu akka shaakalu aangessuu. Gaaffi empayerichaa bulchuuf dorgomuu miti. Jaarmota torbaatamootaa waliin garagarummaan saanii sana yoo tahu hardhas OPDO, OPCO, WAFIDO fi kan biraas waliin sanuma tahe hafe. Isaan ashkarii dha, ABOn garuu nakkarii dha. Kan mootummaa Itiyoophiyaa haa tahu jarmiyaa biraan ABO walitti fiduu barbaadu sana irra ka’uu qaba. Yoos qofa kan wanti irratt dubbatamu fi hobbaatiin hedamu taliilummaa kan argatu. Hanga Oromiyaan kolonummaan jirtutt harka kennachuun hin jiru. Itiyoophisoota ABO isa dhugaa seerawummaa dhabsiisuuf sobaan hirree gaaddisa Minnesotatt dhimma bahuu yaalanii fashalan irra barumsa argachuun gaariidha.
ABOn mootummaa empayera Itiyoophiyaa angoo irra jiru kamiinu haa tahu waldhabdee nagaan furachuuf imaammata dhaabbataa qaba. Aanga’aan akkasii heera qabaatee dhiisee iddoo Ityoophiyaa bu’ee Oromoo qabachuun saa mirkanii dha. Dhimma kanaaf gabbaarii ittiin bulchuuf seera ofii kan hayyama saanii hin feesifne qaba. Ittiin buluu malee filmaata hin qabani, haleellaa sodaatu. Kanaa fi hariiroon koloneefamootaa fi heera amma jiruu akka qabatteett dhihaachuu hin qabu. Gaaffiin biraa kamuu kan mirga seerawaa Oromoo tuqu akka haala dureett dubbiif hin dhihatu. Dhoofsisi ABO fi mootummaa Itiyoophiyaa gidduutt tahu akka itt heera saa angoo 39 hojiirra olchan tahuu dandaha. Gara sanatt hojjechuu jalqabuun jabinaa fi qulqullina garaa gar lachuu fi gara kanneen diriira nagaatti fiduu yaalanii fedha. Sana qofatu nagaa egeree fi jireenya badhaadhinaaf hundaaf iggiti taha.
Akki sochiin bilisummaa sabootaa fi jaarmoti malbulchaa sabhedduun bulcha Mallas itt ilaalan adda addaa. Jarmoti sabhedduun karaa fedheen “algaa” Minilik inni irra taa’u irra gatanii ofii fudhachuu barbaadu. Saba saanii malee sabooti bira empayeriti keessa jiraachuu beekuun saa akka gana dhaalmaa walharkatt qaba Afrikaatt fudhatu. Sochiin bilisummaa Oromiyaa keessaa baasii malee “algicha” irra dhimma hin qabani. Sabummaan beekamuun seera dhalootaa malee kenna nafxanyaati jedhanii hin fudhatani. Kan isaan gaafatan waraana kee Oromiyaa irra dachaafadhuu dha. Xaxatee sokkuun Oromiyaa Oromiyoof dhiisutu irra jira. Akka isaan yaadanitt kun yoo koloneeffataan lola malee hin jenne kan salphaatt tahuu dandahu.
ABOn 1998 as heera haaraa foyyese yk tume hin qabu. Jira kan jedhamu yoo jiraate akkuma jara abbaa itti tahanii seraa alee dha; kanafis konkaa gatii hin qabne. Hanga Korri taa’ee jijjirutt kaayyoon ABO isuma heera fi barruunqaboota 1998 keessatt haammatame. Hanga yoona mariin (debate) waa’ee walabummaa Oromiyaa ilaalu kanneen Kora irrati jilaan tahan malee ifatt mariin hafee yabboo mareef qophawe jedhamu marraagummaa yoo hin taane hin agarree. Kan nuti beeknu utuu ABOn hin bu’urfamin raawwate. Mariin sadoon tahe yoo jiraate hin beeknu. Kanneen kaayyoo irra dhibee qaban, isa garri caaluu hordofuu alatt yaadoota addaa ugganni fudhatanii bahanii hin beekanii. Garuu hojii suutessuuf tooftaa biraatt dhimma bahanii mamii miseensota gidduutti facaasaniiru taha. Kan isaan onnatanii addummaa saanii himachuutt kahani dhihooma kana. Ammallee marii ambaaf hin dhiheessine.
Sun lola qabanaawaa saanii xumuratani saba saanii fi ulfina ofiirra kan fedhe haa gahu jechuun baaquleessaa akka labsuuti. Harkifannaa fi gocha gaga’aa saaniin dhabichi hanga diinni itt gamadutt selkate. Sun tahus ammallee kanneen diinaa hin guggufnu jedhanii kaayyoo ganama waliin hafan hedduu dha. Kaayyich dhaloota haaraatt waan darbee jiruuf walitt fufiinsi qabsoo walabummaa yaaddessaa miti. Garuu ammaaf hanga diinni itt basha’utt miidhamus haajjisummaa bahuutt jiraachuun saa mamii hin qabu.
Saba Oromoo irra gidiraa baachuun hin dandahamne gahuun kurnan afur dura warraaqsa Oromoo qabsiise. Gaaffii guddaan warraaqsicha mirgi sabaa hiree sabummaa saa hangaa walabummaatt ofiin murteeffachuu fi Demokratik Republik Oromiyaa dhaabbachuu ture. Yoo tahemmoo jechuun gara tokkummaa dhugaa ummata Afrikaa fi saboota biraa waliin tokkummaa uumuutt hojjechuun akka dandahamu kaa’eera. Mootummaan Itiyoophiyaa si’anaa seera saa olhaanaa keessatt “mirga saboota hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachuu” galcheera.
Araarri nagaa buusuuf tolfamu tokkoo ayyaana angoo heera sanaa calaqisuu qaba. Naannaa kana qabattee jiru xumuruu kan dandahu ooffalcha ormaa (referendum) sanaaf tolfamu. Hanga yoonaa Oromoo raateffamantu Itiyoophiyaa nu godhaa jedhanii iyyatu malee Itiyoophiyooti kana isinii goona jedhanii gad bahanii hin beekani. Tokkoo tokkoo Oromoon akka fixa naama jaarraa oliif irratt raawatee fi harka muraa, arab muraa, harma mura, gubaaa, hanga yoonaa dhiigi saanii hin gogin irranfachiisuuf ajeechaa namoota yartu yakkaa hin beekamneen tolfame garu ABUT hololaa safu malee irra tolfatef yoo akka malee ABO komatan dhagahamu. Oromoo tahe Oromoomitii dhiigi qulqulluu akkasumatt dhangala’ee hafuu hin qabu. ABOn waan darbe alanfachaa hin jiratu, rakkinni oftuultuu, maqxuu fi dheessituu jiraatullee, xaxaa hundaa keessaa bahee sabicha hogganuun injifannoon ni gaha. Republik Oromiyaa of dandeessuunis fedha ummataan ni dhaabatti.
Ulfinaa fi surraan dabaankufootaaf; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Onkololessa 2011
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo


text:
Isa Qulqulluu Isa Yohannis Caafe 1:1
"Sagalichi jalqaba waan hundumaa dura ture;
sagalichi Waaqayyo bira ture; sagalichi ofii isaa Waaqayyo ture."
Nuyi ardii xinnoo ogummaa Waaqayyoo isa hundaa gararraatiin uumamte, of dandeessee akkaataa jireenya ishee tuwwattee jirtu irra jiraanna. Jiraachuu, qabachuu dhaa fi du'a wajjin, bareeda, urgaa'aa, jaalalaa fi muuziqaa dhaaf dhugaa ni baana. Mee waa'ee kanaa yaadi. Heeregni, qorannaan oggummaa biyya lafaa, arfaasaan, gadhummaan, qonnaan, gaa'eelli, urjoonni, koffoon haphee nyaatamuu waan tokko malee dhufee? Tasuma uumamee....?
Dhaloota biyya lafaa irra jiraatan hundumaa irra caalaa nuyi gabiitiin jiraachuu Ogeessa Heeregaa Saayinsii isa waan hundumaa naannoo keenya akka socho'an godhe hubachuu dhabuu dhaaf sababii hin qabnu. Warra Waaqayyoon ulfeessan malee gara malee ija jabaatotaa fi shakkitoota ta'uu hin qabnu.
Waggoota 3000 tiin dura Daawit mootichi Israa'el (Faarfannaa 8:3-4) akkana jedhee dubbate "Ati gara bantiiwwan waaqa keetii warra harka keetiin hojjetamanii, gara ji'aa fi urjoota warra ati dhaabdee yeroon ilaalu, Ati akka isa yaadattuuf namni maali? Ati akka isaaf dhimmituufis ilmi namaa maali?"
More creation science information is available regarding:
Biology, Geology, Archaeology, Paleontology, Astronomy, Evolution, Intelligent Design,
Adam & Eve, Noah's Ark, the Ice Age, the Garden of Eden, and Earth History.Article (in English) on: Dinosaurs
Article (in English) on: Giraffes
Article (in English) on: Woodpeckers
Article (in English) on: Bats
-- Other Articles in English HERE --


text:
Ayyaana Irreessa Hora Arsadii
Yoo nammi biyyaa dhufuu firooti Ameerikaa jiran bakki itt geessan tokkoo “Atlantic City” magaala jedhamu. Bakka qumaara itt dhahatan. Biileen abbaan see dhufnaan achi geessite. Jaarsii manya Atlantik yoo argu ni gammadde. Jiidhaa dhihooti arge kutatee qarqara manyichaatt qajeele. Takka guungumee margicha itt darbate. Mucaan obboleessa saa kan Amerikaati guddate tokkoo yeroo inni sana godhu ni ilaala ture. Wasiila maal itt guungumtee darbattee? Maaliif sana goote jedhe?
Abbaan Biilee takka itt yaade, taphaa saa dhiisee kan gara koo mildhate waa baratinnaa laataa jedhee yaadee. Manyaan kun teessoo gosa binoo fi margoo adda addaati. Akasumas riqicha lafa gargar cite walitt fufu. Waldiyaan adda addaa isarraan walquunnamu. Akka tolummaa saas hammaachuu ni dandaha. Danbalii fi obonboleettii hamaan irra kahe biyya balleesuu dandaha. Kanaaf Waaqi isa uume nagaa akka kennuuf, hamaan ilmoo nama balleessu gara saan akka hin dhufnen kadhe. Nageenya hanga yoonaafis Waaqaaf hooqubaa galcheen itt irreenfadhe jedhe. Kan an guungume kadhaa kana. Jiidhaan an darbadhe hirreessa jedhee waa’ee irreesaa ifsuuti kahe.
Irreechii jedhe, akka ayyaanaatt waggaa waggaan kabajama. Garuu abbaan yoomiyyuu marga kutee malkaa, hara, laga, gaara, odaa fi awwaala warra saati yoo dhufu waa darbachuun irreeffachuu dandaha. Irreessa jechuun Waaqaa kadha fi galateeffannaa jedhanii akka kennaatt jiidhaa darbaamu sana. Waaqni akka hirree fi nagaa namaa kennu yaadachuudha. Waanti yk bakki itt irreenfatan sunis Irreessa ni jedhama. Irreenfachuu jechuun kenna jiidhaa qabatanii galata galfachuu jechuu dha. Irreessa jechuun bakka awwaalas jechuus nit taha.
Irreechi waggaa, isa hawaasi walitt yaa’ee malkaa, haroo, gaaddisa muka odaa faatti waloon irreenfatu. Achiti wal eebbisa. Waliin Waaqa galateeffata. Naanna Finfineetii ayyaanni akkasii bakki itt ulfeessamu keessaa malkaa Aqaaqii fi Hora Arsadee Bushooftuutt argamu. Horri kun haroota Bushooftuutt argaman keessaa isa guddicha. Odaa Nabee irra gara kaaba lixaa dhihooti argama. Bakki irreeecha qarqara horicha gara kaabaatt argamu. Odaa guddaan bakka sana jira. Kan inni dhaqamu tabba guddaan gadi bu’ameetu. Guyyaan irreeffataa Dilbata gubaa Habashaatti haanu, irra oola. Ayyaanni irreessaa waggaa bakka biraa guyyaa murtawe hin qabu. Tibbi saa garuu barii birraan waan wal ilaaluuf Fulbana keessa taha.
Yeroon saa dukkana gannaa kan bokkaa, lolaa hamaa, bakakkaa fi bubbee waan ijaajju hunda balleessuu jalaa bahanii ifa birraa itt argani. Asheeta midhan hedduu yeroos gahee ni tuttufatama. Mataan asheeta duraa, osoo abbaan hin nyaatin, manatti suuqamu yk bakka beekamaatt darbatamuu qaba. Kun galata Waaqaa beela fi dukkana gannaa dabarsee quufatt isaan baase yaadachuu dha. Ayyaana faranjiin “Thanks Giving” jedhuun hanga tokkoo wal fakkaata. Garuu rimsammi saa walii gargari.
Bushooftuutt gaafa Irreessa waggaa Warri Ayyaanaa (Qaalluu guddaan) hunda dura barraaqaan Hora bu’u. Hooda barbaachisu baasanii, eebbisanii qeyeetti deebi’u. Sana duuba nammi dhihoo fi fagoo yaa’ee dhufa. Jiidhaa irreenfata. Wareega kan qabus ni galcha. Kaan qalee aarsa, kaan dumbulshoo bishaanitt darbata. Dhabduun qunnii buqqistee bishaan horaa facaafachuun waaqi akka ilmoo isee kennu kadhatti. Kan wareegaan waggaa sana ilmoo argate galatini kee hin badin jettee facacaafatti. Dargaggoon weedduu adda addaa baasanii sirba Ayyaana sirbu. Guyyaa sana ragadaa fi dhiichisaa oolu. Isa booda hunduu “hoo qubaa!” jedhee mana saatt dacha’a.
Abbayye takka Irreessa jeta takka Irreecha jetta inni sirriin kami jedhe. Lachuu sirrii dha. Tuulammi Irreecha jedha kan hafan hedduun Irreessa, hirreessas ni jedhu. Lachuu cabaqa afaan keenyati. Intalli waamnaan gurbattiin guddadhu jedhee itti tuttufee gara qumaara dhahanitt kahe. Takka miilla fuudhee garagalee gurbattii waamee, “Atis dhaqii irraanfadhu”, jedhee karaa saa qabate.
Kana caalaa kan baruu barbaadu sambata guddaa gubaa Habashaatt haanee jiru ganama halkaniin Hora Bushooftuu (Arsadee) dhaqee daawwachuu dha jedhe abbaan hodu


text:
Sooressa qabsoo yoomuu hin irraanfatame
Ummati Oromoo gidiraa waggaa dhibbaa ol itt fe’ame jalaa akka bahu sochiin bilisummaa jaatamootaa kaasee tolfame hin irraanfatamu. Keessaayyuu yeroo jalqabaaf ummatichi tokkummaan dhaaba malbulchaa ABO jehamu ummatee qabsoo boonsaa gochaa jiraachuun saa addatt yaadatama. Qabsoo kanaaf kallachatt kan waamaman yeroo ka’an maqaa Jaarraa Abbaa Gadaa utuu hin dhahin darbuun hin danda’amu. ABO fi WBO dhugoomuuf kutannoo Jaarraa fi jaallewwan saa utuu hin jirree se’amuu hin danda’u ture. Jaarraan saba saaf meeshaa lolaaf mala argachuuf karoota hamaa tahan lafa, garbaa fi qilleensaa irra goota marmaare. Bilisummaa Oromiyaa mirkaneesuuf balaa inni jala darbe quwannoo guddaa gaafata.
Qabsoon yeroo hunda didibee irra hin deemtu. Quuqaa, gufuu, boolla, harangamaa qileee fi bineensa farra nama lowu, barrisuu fi utalu hedduutu jira. Beelaa fi dheebuun waan guyyuuti. Akka wal jaallachuun jiru walitt bu’i keessaas jira. Lolli walirraa hin citne hamajaajii xayyaara, taankii fi madaafa hidhate mancaa fi klashiin ofirraa faccisuun dhaabbataa dha. Qoramsi qabsoo dheessuu waan yeroo yeroon nama mudatu. Waliigalatt daandiin qabsoo walmaraa gamnaa fi janni qofti uggee kessa hulluuqu. Jaarraa Abbaa gadaa gooticha hunda jala darbee kaayyoo ganama bobba’eef utuu hin dagatin raage. Onneeen saa onnee leencaa kan maaliifuu hin gunnuunfanne. Onnee sana, kan Onkoloolessa 3, 2013 biyya halagaa keessatt dhaabbate.
Jannichi koloneeffataa walakkaa jaarraaf baaragsiisaa bahe akka laayyooti alatt hafe. Jaalala saba saaf qabuf maqaan itt of moggaase ragaa guddaa dha. Jaarraan sanaan nama hundee saatt boonu tahu mirkanesse. Kurnan lamaan darban kana keessa hogganoota sochii bilisummaa hedduu dhabne. Hedduu saanii allaattii fi biyyee biyya abbaa saaniitu nyate. Sana ga’u dadhabuutu Jaarraa Abbaa Gadaa adda godha. Lafeen goota kanaa bartokko biyyati deebitee siidaa iseen jala ciiftu dhaloota dhufee darbu hundaan akka fakkeenyaatt ni dawwatama jennee haa abdanu. Du’i hin ooltu, garuu yoo du’an akka Jaarraatt halagaa utuu hin jilbeefatin du’uun eebbifamuu dha. Oromoon ofbaree ijaa fi gurra akka banatu hedduu gumaachee darbe. Jaarraan barachuufis qananiin jiraachuufis utuu dandahu jaalala sabaa saaf qabuun bosona lixee rakkina yaaduun nama suukessu keessa darbee Oromoon Oromummaan mataa ol qabatee akka deemu gargaare ofii hiyyoomee deeme. Ilmaan gargarsa malee hafan akka qabus gabaafamee jira. Sun qabsaawoti Oromoo angafooti hundi haala keessa jirani.
Yeroo nammi du’u hidhii xuuxuu fi kan du’e waan nama taajjabuu hin dandeenyeef faarsuun waan jiruu. Kan hin jirre, nuuf jedhe deegee du’ee maal goonuu aadaa jedhu. Seenaan qabsoon hidhannoo bilisummaaf godhame yeroo ka’u Jaarraa Abbaa Gadaa kanneen dura waamaman keessaa sooressicha. Jaarra waliin jaallewwan halaalaa walbeeknu malee akka carraa ijaan wal hin argin hafne. Sun ana isa hafeef gaabbii gadda irratt dabalame. Amma egaa Jaarraan waan halle, loluus, dheessuus, yaaduus dhaabee jira. Ayyaanni akaakilee saa ekeraa saatt haa araaramu. Lubbuun saa gaaddisa haa cistu. Kan gargaaraa turanii fi maatii saaf jabeenya hawwina.
Oromiyaa bilisi haa
jiraattu!!
Ibsaa Guutama
Bitootessa, 2013


text:
Peer Nanthini!!avalum Asatthalaay Iruppaal! Thiraippada Nadikai Rojaa Maathiri, Ellaa Ayddamum Amsamaay Irukkum! avalum Kalyaanamaay, Aduttha Ooril Mamavodu Irukkaal!Mamavum Leesuppadda Aalillai! Avalai Aasaiyaaytthaan Vachirukkaar! Mamavirku Oru Thaniyaar Kampenila Veelai!! Oor Ooraa Surranum! Athanaalee Paathi Naal Enga Veeddilathaan Iruppaal! Enakkadutthu Iru Maalini, Shaalini...nnu Thangaikal! Avarkal Dvins! Achedutthamaathiri Oree Maathiri Iruppaarkal! Vayathu Pathineddu! Rendu peerum Pi.es.si Muthal Varudam! Reddai Piravi..nnaa Eethaavathu Oru Kurai Irukku..munu Solvaanga! aanaal Avalunga Rendu Peerumee Oru Kuraiyumillaama Alakaavee Iruppaanga! Kaaleej Pokum pothum Varum Pothum Oru Kooddam Pinnaadiyee Pokum! Varum!! Amma Kooda Konjam Payanthu Kavalaippaddu Ennidam Sonnaal, Naan Payappadaveendaam..nu Solli, Paathukaappaaytthaanee poyddu Varaalunga..vidunga!..nnu Sollividuveen!!iruvarum Koppum Kolaiyumaa Iruppaanga! appadinnaa Eppadi!!! Konjam Kooda Sariyaatha Kanikal! Nallaa Perusaa Thimmunu!! Chinna Iduppu!! eppothumee Arumaiyaana Aadaikal! Aanaal Enakku Ivvalavu Kaamam En Veeddu Penkal Meel Eerpaddathee Oru Santharppam!! orunaal Eetheechaiyaaka Paran Meelee Ethaiyo Theedumpothu, Oru Palaiya X Putthakam kidaitthathu! Intha Veeddil Ennai Thavira, Veeru Yaar X Puk Padippaanga? Oruveelai Annano? irukkum! Puk Avlo Palasaay Irunthathu!edutthu Patthiramaay Olitthu Vaittheen! Appuramaa Padikka!!! rendu Naalaa Veeru Veelaikalil Pisiyaaydavee Maranthuddeen! Pothaakkuraikku Thanimaiyaana Neeramee kidaikkalai! Yaaraavathu Irunthukiddee Irukkavee Padikka Mudiyalai!!!! annikki Ellorum Eetheetho Veelaiyaay Veliyil Poyvida Thanimaiyil Irukkavee Antha pukkai Edutthukiddu Paatroom Poyddeen!! Thiranthu Paartthaa Avvalavum X Kadhaikal! Athilum ellaamee Thakaatha Uravuthaan!! Amma, Paiyan!! Appa Ponnu! Annan Thangachi!! Akka Thampi!! kooddu X..nnu Padikka, Padikka Enakku Veertthu Ootthiduchi!! Athee Neeram Thadiyo Sema Viraippu!! konjam Kooda Thaala Mudiyalai!!! Padikka Padikka Koosiyathu!! Aanaa Manaso Eengiyathu!! Enna Seyya? idaividaama Kaiyila Pidicheen!! Thalai Surri Mayakkamee Vanthuddathu! Oru Valiyaay Pukkai Mindum olichu Vaikkavum, Veliyila Pona Amma Varavum Sariyaay Irunthathu!!!! Enakku Theevaiyillaamal Kadhaiyil Varum Ammavaiyum,
En Ammavaiyum Oppiddu Paarkka Thoniyathu!!! Ennadaa Ithu? asingam..nu Oru Pakkam Irunthaalum, Manaso Marupadi Marupadi Athaiyee Ninaikka Thoondiyathu!!! Manasai eppadiyo Kaddupaditthi Adakki Veelaikku Poyddeen! Angee Ponaalum Kooda Veelai Seyyum kuddikalai Paartthaalee Thadi Thulluthu! Ovvorutthiyum Kilangu Kanakkaa Irukka!! Manasu Veri piditthu Alainthathu!!! Ippadiyee Oru Vaaram Kalinthathu! Eppellaam Thonutho Appellaam Antha pukkai Edutthukondu Paatroom Poy Padichi, Kaiyila Pidichi Thanni Kaladdinaatthaan Adangum Veri!! Athiliruntha Kadhaikalai Thirumpa Thirumpa Padikka, Kaiyila Pidikka, Intha Thakaatha Uravu thappeeyillaiyo...nnu Manasu Ninaikkavee Aarampitthu Viddathu! Aanaa Enna Seyya? Eva Udanee kaadduvaa? Oru Maathiri Pitthu Piditthu Aapees, Veedu, Paatroom..nnu Kaalam Thalla Aarampittheen!!!! eetho Oru Pandikai Vanthathu! Anaivarukkum Puthu Puthu Aadaikal Edutthom!! En Akka, Thangachikalukkum, Veeddiliruntha Ellaarukkum Edutthaachu!! Enakku Maddum Annikkithaan Eduttheen! naan Kilampumpothu Paddunu Maalini Odi Vanthu, Ammavidam Sollividdu!! "Anna! Enakku Onnu Maatthanum! Alavu Patthalai!!!! Athee Kadaikkuthaanee Neeyum Poree!! Naanum Vareenee!..nnu " Keedka!! "unakku Kaaleej Illaiyaadi?" "illai..nnaa! Innikki Yukaathi Leev! Athuthaan!" "yukaathiyaa! Appadi..nnaa! Athu Ennadi?" Nijamaakavee Keeddeen!! "Anna! Enakkum Neerru Varai Theriyaathu!! En Thelungu Prend Sonnaal! Theluku Varusha pirappaam!! Innonnum Sonnaal, Yukaathi Anru Koodaathavanga, Yukatthukkum Kooda Mudiyaathaam!!" sollikkondee Kannaditthu Siritthaal! Udanee Naan!! "adadee! Appadiyaa!! Athuthaan Mama Neerree Akkavai, Ilutthu Kondu Odiddaaraa!! Avanga veeddukku?" Ithai Keeddathum Maalini, Konjam Vedkappaddu, Leesaaka En Thalaiyil Kuddinaal!! "Anna! Ithellaam Nallaa Kavani..nnaa?sari!! Sari!! Ennai Kooppiddukondu Porayaa? illaiyaa..nnaa?" Udanee Naan!! avasiyam Nee Varanum..nnaa Vaa! Illai..nnaa Engiddayee Kudu! Naanee Veenuminnaa Maatthiddu vanthudureen! Nee En Veyilla Varanum? sari..nnaa! Neeyee Maatthiddu Vanthidu..nnu Paiyila Irunthu Veliyee Edutthathu Rendu Praa!!!athai paartthathum En Sunni Suyingu...nu Thullichi!!! Aanaa, Maalinikku Ethuvum Vitthiyaasamaa Padalai!! Anna! Ithu Thappaana Alavu..nnaa! Enakku 36 Inja் Alavuthaan Karakdaa Irukku!! Udanee Naan "sari! Ithai Veera Yaarukkaavathu Kudutthudeen!" "athu Mudiyaathu..nnaa! Shaalinikkum 36 Thaan!! Ammavukkum, Ava Nanthinikkum Innum Perusu 38 Inja்!!! Athanaalee Maatthithaan Aakanum" Enakku Enga Veeddu Kuddikalin Alavukalai Solli viddaal. Ithai Keeddukondiruntha Amma,
Veekamaaka Veliyee Vanthu, Avaloda Thalaiyil Sellamaa Oru Kuddu KudTVddu!! "aamaandi! Avanukku Vilaavariyaa Solli Puriya Vaikkirayaa? Saniyanee! Rodla Ninnukiddu ethellaam Annanukku Ekspleyn Panraa Paaru!!! Aalu Valarnthuddaa Aachaa? Ullee Podi!! deey! Nee Poy Un Thunikalai Maddum Vaangi Vaa!! Ivalunga Appuramaa Poykkaddum!!" Udanee maaliniyin Mukam Vaadi Pochu! En Mukamum Thaan!!!! Ellorum Ullee Ponom!! Angee shaalini!! "Amma! Pommaa! Ithai Sonnaa Thappenna? Eendi! Maalu Nee! Onnu Sey! Avan Koodavee poy Maatthiddu Vaa! Veenuminnaa Angeeyee Poddu Paartthuddu Olungaa Vaangi Vaayeen! Avan 36 Inja் Vaangi Vara! Athuvum Unakku Patthalai..nnaa! Marupadiyum Pokanumillee!!!!! Amma! Oru veelai Mudiyumillee!! Nee! Podi!! Illee Naan Pokaddaa?" Ithai Keedda Amma!! "eppadiyo Pongadi! Neengalaachu! Unga..nna..naachu! Enakku Samaiyal Veelaiyirukku..nnu ullee Poyddaal!!!" Naan Maalini Arukil Senru, Avalidam!! "Amma Enna Solliddaanga..nnu Moonji Thookki Vachukkaree? Vaa! Naanee Unnai Kooppiddu poreen! Varum Pothu Ayskireem Kooda Vaangitthareen!" Ithai Keedda Shaalu!! "yeey!Anna! Avalukku Maddum Kudutthee Naan Pollaathavalaayiduveen!!solliddeen! Aamaa" katthinaal! Naanum Maaluvum Siritthukondee Veliyeeri Vandiyileeri Paranthuddom! Vali Mulukka ennanennamo Peesikkondee Vanthaal, En Thangachi Maalini! Kadaikku Vanthu En Thunikalai edutthuddu Avaloda Praakkalai Maarrinom!! Naan Avalidam, Draiyal Room Poy Sek Panniddu varayaa? Naan Veyd Panreen..nnu Sonnaalum!!!, Veendaam..nnaa! Antha Room..la Naalu Pakkamum kannaadi Vachi, Enakkee Asingamaa, Vedkamaayiduthu..nnaa! Sariyaatthaan Irukkum..nnaa! Polaam vaanga..nnu Kaathai Kadikka!!! Antha Sho Room Seels Pen!! Enna Ninaitthaalo,
Engalai Kanavan Manaivi..nnu Ninaitthaalo, Illai Kaathalarkal..nnu Ninaichaalo Theriyalai! "neenga, Payappadaatheenga Meedam! Veenuminnaa Neenga Rendu Peerumee Kooda Onnaa Poyddu Sek panniddu, Vaanga! Roomum Perusuthaan..nu" Sonnathum, En Thangachikku Oree Vedkam!!naan eekkatthudan Kannil Oru Minnalodu, Vaayil Jollodu Avalai Paarkka "cha்chee!cha்chee! Anna! Vaanga Veeddu Polaam! Ivanga Enna Ninaichuddaanga Paaru..nnaa!" sollavum, Antha Seels Pennum, Payanthu Saari Keedka, Naangalum Veeduvanthu Seernthom!!! Valiyil marakkaamal Ays Kireem Vaangi Kuduttheen!! Shaalinikku Therinjaa Katthuvaaleennu Veeddukkum Paarsal vaangi Vanthu Saappiddom!!! Paathiyileeyee Shaalini Ullee Poyddu Vanthu, Maaliniyidam Sariyaa irukkaa..nnu Solludi..nnu Kaathai Kaditthaal! Athai Naanum Kavanittheen!! Maaliniyum Ullee poy Veeru Naiddiyil Vanthaal! Praa Maaddi Paartthirukkiraarkal! Sariyaaka Kachithamaaka Irukku! enakkee Therinthathu! 36 Angula Praavil Padu Eduppaaka Irunthanar Iruvarum! Enakku Kai Para..para..nnu irukku! Aanaa Enna Panna Mudiyum? Veekamaaka Paatroomukku Poy, Kaiyila Pidikkatthaan Mudinthathu!! paatroomil Palaiya Praavai Uthavikku Vaitthukondeen!! Eppadiyaavathu Ivangalla Orutthiyaiyaavathu poddaatthaan Jenma Saapalyam Adaiyuminnu Thonichu!! Atharkundaana Santharppam Viraivileeyee vanthathu!!! anru Ammavum Thangachikal Shaaliniyum Maaliniyum Thaththa Veeddirku Oru Iruvathu Kilomiddar thalli Irukkum Oor Athu!! Poyddanar!! Aakaa! Innikkaavathu Antha Putthakatthai Kaddilil Padutthu padikka Veendumi..nnu Atharkaaka Veekamaay Aapees Viddathum Ponaal!!
Sappenraakividdathu! Mamavum Akkavum Vanthirunthanar! Valakkam Pola Avar Veliyoor Pokiraar! Akkavai Ingee Vida Vanthanar! enakku Oru Pakkam Veruppaayirunthaalum Akkavin Amsamaana Udampu, Ennai Veriyeerra!! innikki Akkavai Aaddai Podduvida Veendiyathuthaan!! Ninaikkayil!! Akkavee!! "ennadaa Palamaana Yosanai? Eethaavathu Koddaiyai Pidikka Poriyaa?" ..nnu Kindaladikka! atharku Mamavo!! "illaidi! Avanukku Vayasaakuthullee! Athuvillaamee Kai Niraiya Sampaathikkiraan! Kaalaa Kaalatthula orutthi Vanthaa! Sariyaaydum Illaiyaa Maapla?" Ennai Kindaladitthanar!! Naanum Siritthuvaittheen!! Mama Kilampinaar. En Thadiyum Kilampividdathu!!enna Nadanthathu! Eppadi Nadanthathu! Ellaa Vivarangalum


text:
Taammanaa Bitimaa irraa**
DURADUBBII
Dubbiftoota barreeffa kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, baga nagaa fi nageenyaan naaf turtanii kutaa shanaffaa kana duukaa-buu’uuf dhuftani! Akkuma isin amma gara mandhee tanaa dhuftan mee nagaa fi nageenyi, bilisummaa fi walabummaan Oromiyaa taanyaaf haa dhufu!
Erga mandara Tokkee Kutaayyee kana bultanii hamma tokko haara-baafattanii, mee amma wanneen karaaf nu barbaachisan mara fudhannee gara magaalaa Geedoo-tti haa qajeellu! Otoo mandarattii bicuu takka tan mandara tahuuf curruuqaa (daa’imaa) jirtuu, tan Baabbicha (20) jedhamtuu fi tan lagattii Baabbicha jedhamtu irratti hundeeffamtee geenya. Lagattii tanatu naannoo biyya Torban Kuttaayee jedhamuu fi naannoo Calliyaa addaan-baasa. Maqaan Calliya jedhamu kunis akkuma maqaa Kuttaayee jedhamuu maqaa damee-gosa Oromoo tahuu isaa hubachuun, seenaa uummataa fi saba Oromoo keessatti mee galmeeffaddhaa! Kuunnoo, argitu magaalaa Geedoo seenuuf jirraa!
QAAMADUBBII
Geedoon (21) mandaroota fi magaalaawwan Oromiyaa kanneen gooroo, tulluu fi lafa-oljedhaa irratti hundeeffaman kanneen akka: Haroo Hara Liiban (Haroo Wancii), Gimbii, Gorii, Dambi Doolloo, Goree, Ejeree, Koloboo, Sululta, Caancoo, Shano, Dasee, Asallaa, Gobba, Diinsho, Diillaa, Calanqoo, Qullubbii, Ejersa Gooroo faa keessatti argama. Silaa jechi “geedoo” jedhamu kun maal jechuu akka tahe beektuu? Namaafis tahee, lafaaf maqaa baasuu irratti eenyutu Oromoo keenyaan morkuu dandaya? Akkuma lafa mukni mi’eessaa jedhamu itti-heddummatuun “Mi’eesso“, lafa adaamiin itti-heddummaatuun “Adaamaa“, lafa dasaan (handaqii, baaxiyyaa) itti-heddummaatuun “Dasee“, lafa bishaan itti-heddummaatuun “Bishooftuu“, lafa diilalli (qorri) itti-hammaatuun “Diilallaa (Diilallaa’aa) jedhee baase sana, lafa geedni itti-baay’atuun immoo “Geedoo” jedhee moggaase. “Geeda” jechuun Afaan Oromoo isa bara durii duriitiin “muka dhaabatu, jechuun kan hin muramin isa warri Ingilizii tree” jedhaniin sana. Kunoo, amma mukti Oromoo bardhibbee hedduu qaxxaamuree, bara nafxanyootaa dhaqqabe sun ciramee, akkuma argaa jirtan baargamoo tokko tokko callaatu jira.
Egaa, mee amma konkolee keessaa gadi-bayaatii Geedoo fi naannoo isaa dawwaddhaa! Karaan inni gara kaaba-lixaatiin jiru kun, isa magaalaa Ficaawaa (Fincaa’aa) keessa bawuun gara Shaambuu nama geessu. Lagni Fincaawaa kun jalliyaan (itti-yaatuu) laga Abbayyaa ti. Mootummaan Habashaa laga kana irraa korneettiin inni hoomishatu: Goojjamii fi Gondoriif erga ibsaa kennee booda naannoo Tigraay dhaqqaaba. Geedoo irraa kaatanii Shaambuu gawuuf, naannoo gosoolii Oromoo afurii keessa baatu: Calliya, Jimma Raaree, Guduru-u fi Horro. Kuunnoo, tulluun karaa fuula kaabatiin isinitti muldhatu sun Tulluu Maraa (M 3146) jedhama. Warri nafxanyaa isuma kanallee nuuf dhiisuu diduun “Tulluu Amaaraa” jedhuuni. Waan huurriin tulluu kanatti marsee maramee muldhatuuf Oromoon maqaa bareedaa kana baseefi. Geedoon biyya baddaa waan taheef, akkuma naannoo Meettaa Hoolotaa faa farsoon isaa shaggaa dhaa, shaggoomsatii dhugaa! Daadhiin Geedoos hedduu bayeessaa feenan eeyyee isas! Biyyi Oromoo inni Calliyaa kun waan ittiin geerrarsa Oromootiin faarfamu qabaa, mee kanaa gadittan isiif dhiyeessa. Geerrarsi kun naannoo Daannoo irraa jalqabuun naannolee Macca Bahaa fi Tuulamaa tokko tokkoon wanneen isaan qabaniin faarsaa naannoo Oromoo Jiddaa dhaqqaba.
Daannoo biyya barbaree
Kan dooyyoo nyaatu-jiaa
Noonnoo biyya arbaa
Kan waancaa supphee jiraa
Dhaadallee biyya jirbii
Kan moofaa uffatu-jiraa
Ammayya biyya mukaa
Kan dallaan qabne jiraa
Xuqur biyya saawwanii
Warqa biyya aannanii
Kan dhamaan qabne jiraa
Calliya biyya dhadhaa
Kan mataan daaraa jiraa
Caboo biyya warqee
Kan naddoon murre jiraa
Wanci biyya dammaa
Kan gagaan beekne jiraa
Qaqaldhii Walisoo biyya dullaa
Kan uleen murre jiraa
Bacho biyya xaafii
Kan warqee nyaatu jiraa
Meettaa biyya hoolotaa
Kan kaldheen qabne jiraa
Shaggar biyya fooqotaa
Kan ala bullu jiraa
Jidda biyya fardaa
Kan lafoo deemu jiraa!
Jirakaa jira jiraa
Kunoo akkana jiraa
Walqixxeen eessa jiraa
Walqixxeen Waaqa biraa!
“Dooyyoo“-n ittee (itti-nyaata) soogidda hin qabne akka tahe ni yaadattu. “Kan mataan daaraa jiraa” inni jedhamu kun immoo Oromoon dhadhaa dibachuu-dhaan akka beekamu nutti hima. Dur oggaa mana barumsaa oliyyaa (“secondary school“) jirruuyyu, Oromoota naannoo baadiyyaa irraa dhufanii fi kanneen magaalaa-dhuma keessa jiraatan, isaan dhadhaa Oromoo qabbana sanaan nafa isaan qabbaneessan sanatti kofallaayyu. Inni kun mee isa warri Ingilizii: “beekumsi xiqqaan nama galaafata – little knowlege is dangiours” jedhan sanaa! Nuti beekumsa bicuu san ishii qeesota Habashaa irraa funaannane sanaan uummata keenya tufannaayyu jechaa dha. Ammoo, Oromoon keenya karaa kanaan qaata warra Oroppaayyuu dursuun quyyifanni (dibanni) qaamaaf akka tolu beeka. Namni Biyya Ostiriyaa kan barchiisaa (pirofeesara) Unibasitii Biyaanaa ture, Ph. Paulschke*, otoo Minilik Oromiyaa keessaa naannolee Harargee fi Arsii faa hin qabatin, kan Oromiyaa Bahaa keessatti qorannoo adeemsisaa ture: “Oromoon waan dhadhaa dibatuuf qaamni isaa cimaa dha; fayyaalessa. Dhukkuba gogaa irraa dhufu waa tokkollee hin qabu“, jechuun raajeffataayyu. Garuu, nuti beekumsa xiqqayyoo saniin dhadhaa caala dibata ammayyaa, isa kemikaala faabrikaa keessaa bayuun faalame sana qabu dinqeeffanna.
Erga waa bayyanannee amma gara Baakootti qajeella. Geedoo irraa kaanee, magaalaa Ijaajjii (22) Shoboka (23) fi Tibbee (24) keessa baanee, magaalaa Bakkoo (25) dhaqqabna. Kunoo, erga magaalaa Ijaajjii geenye mee geeda Odaa isa magaalaa walakkaatti argamuu kana sirriitti doowwaddhaa! Asii irraa gara fuula Jimma Abbaa Jifaar-itti yoo deemtan Odaa Bisil seena-qabeessicha sana argitu. Erga Tuulamnii fi Macci wiirtuu yaa’ii isaanii Odaa Nabee irraa addaan bahanii, Macci as dhufuun yaa’ii ofii hundeeffate. Booda immoo erga gosolii Maccaa keessaa kaan gada-gattee tahuun bulchiinsa mootiitti amanu bu’ureeffatee, kaan immoo yaa’ii gosa-gosaatti garagale. Sirna Gadaa irraa gara sirna mootiitti cewuun kun akka barreessitoonni Habashaa fi Oromoonni tokko tokko jedhanitti qaroomina gara fuulduraatti tarkaanfatu otoo hin taane, gara gadaantummaa isa ilmoon namaa ilmoo namtiin bitamootti cewuu-dha ture.
Biyyi Ijaajjii fi Shoboka faa irraa gara harka-bitaatti agaratan kun naannolee Oromoo Daannoo fi Iluu Galaani. Isaan kun lamaanuu maqaalee damee-gosoolii Oromoo tahanii ti.
Kunoo, otuma haasawaa deemnu magaalaa Baakkoo geenyee jirra. Baakkoon laga Gibee irratti bu’ureeffame. Akkuma argitan kana Gibe guddichi sun asitti laga xiqqaa wayii fakkaata. Booda laggeen hedduu ofitti dabaluun laga guddaa laga caalu tahuun argama. Inni kunoo asirraa gara kaabaa, jechuun naannoo Coomman, Horroo Guduruu keessaayyi madda. Magaalaan Bakkoo kun duraan laga Gibee gara fuula bahaatti jechuun godina Shawaa keessatti hundeeffamee booda kunoo akkuma amma agartan gara Wallaggaattis ceyee jira. Magaalaan kun daangaa Wallaggaa fi Oromiyaa Waltajjii irratti hundeeffame jechaa dha. Gosa kudiraa fi fudiraa kan lakkaawufillee nama dhibutu naannoo Baakkoo kana irraa hoomishama. Mee isa kana anumatu isiniif baasaa, hamma feetan nyaaddhaa, hamma feetan immoo fudhaddhaatii gara Finfinnee Shaggaritti deebiyaa! Erga Shaggaritti deebiyuun takka bubbullee booda gara Salaale deemna. Gaafa Waaqi jedhe immoo dursinee gara magaalaa Naqamtee dhaquun godinoota Wallaggaa, Iluubbaa Booraa faa daawwachuun biyya abbaa keenya hunda waliin geenaya!
Itti-fufa!
=== Hubachiisota Miiljalee ====
* Ph. Paulschke – “Ethnographie Ordost-Afrikas“, Berlin 1896.
>> Barreeffata kana kutaalee dabran ilaaluuf mee as tuqaa:
1) Kutaa Duraa
—
** Taammanaa Bitimaa: gurree@web.de