text:
Journey in the dark: Oromo’s untold story in Eritrea
T.F YKN Addaamuu | Nairobi Keniya irraa
Seensa
Akeekni barruu kanaa, qaama kamuu irratti olola oofuu osoo hin taane mudannoo akka dhuunfaatti qabsoo Oromoof jecha na mudate ibsuuf, kanumaan wal qabatees dargaggoota Oromoof dhaamsa dabarsuuf.
Waa’ee koo duubatti deebi’ee gad fageenyaan ibsuu caalaa gabaabumatti eenyummaa koo dubbiftoota barruu kanaaf ibsuun barbaada. Ani waggoota muraasa dura barataa Yunivaristii Jimmaan ture. Sochii barattootaa Oromoo yunivaristii Jimmaa keessatti deemaa ture keessatti hanga dandeettii koo qooda hin tuffatamne kennaan ture. Wayitan barataa sadarkaa lammaffaa ture irraa kaasee maadhee ABO kan biyya keessaa jalatti ijaarameen qooda Oromummaa kiyya bahachaa ture. Maatii siyaasaan miidhame keessattin guddadhe waan taheef gaafa Yunivaristii Jimmaa seenes, hojii qabsoo moggaatti dhiisee barnoota kiyya qofaa irratti fuulleffachuu hin dandeenye. Abbaan koo yeroon ani xiqqaa ture irraa kaasee miseensa ABOti jedhamee baroota dheeraaf mana hidhaa keessa dabarse. Qaamas itti hir’ateera. Haati keenya oliif gad jettee abbaa keenyaaf mana hidhaatti gala deddeebisaa nu guddifte. Madaa kanatu oggayyuu na dhukkuba waan taheef ABO akka qaroo ija tiyyaa, akka dhiiga kiyyaatti ilaalaa fi dharra’aan guddadhe. Waa’ee koo asuma irratti gabaabseen garan yaada ka’eefitti deebi’a.
Akkuman olitti kaase wayitan Yunivaristii Jimmaa keessa barataa turetti sochiin taassisaa tureen wal qabatee ija humnoota tikaa mootummaa keessan bu’e. Hiriyoonni koo qabamanii hidhaman. Ani miliqee gara biyyaatti deebi’ee maatii koo biras dhaquu hin dadneenyee, magaalaa Finfinnee keessa fira koo bira daheeffadhee torbaan muraasaaf jiraadhe. Haala kanaan jiraachuun baayyee natti ulfaate. Quunnamtiin hiriyoota koo waliin qabu na jalaa ciccite. Caasaan dhaaba ittiin quunnamus akkasuma hidhamuu hiriyoota kootiin wal qabatee na jalaa cite. Waanan godhu dhabee jennaan dunuunfadhee ABO barbaacha karaa eegale.
Adeemsa Finfinnee irraa gara Eritrea.
ABOn yoomi irraa kaasee Eritrea akka jiru beekuu baadhullee, bara 1990moota gara dhumaa keessa ABOn Eritrea jiraachuu miidiyaa mootummaa Wayyaanee irraa dhagahaan ture. Booda keessa ammoo bal’inaan haasawamaa dhufe. Anis kanumaaf jecha ABO argachuuf gara Eritreatti qajeeluu akkan qabu murteessee karaa eegale. Finfinnee irraa ka’ee hangan daangaa Itoophiyaa fi Eritrea gahutti qormaata ulfaataa keessan dabre. Humara bakka jedhamun gahe. San booda achitti baatii tokkoof hojii humnaa hojjachaa akkattan daangaa qaxxamuree cehu qoradhe. San booda ilma Oromoo kan dhalootaa godina baha Shawaa tahe, waraana mootummaa keessaa miliqee hojii humnaa irratti bobba’e tokko waliin wal bare. Namni kun hojii humnaa kana golgaa godhatee namoota daangaa ceesisaa ture. Suutuma jedhee bubbulee rakkoo kiyya itti himadhe. Innis hin deemiin asuma teenyee hojjannee biyya keenyatti deebinaa naan jedhe. Deebi’uu akkan hin dandeenya itti himeen amansiifadhe. San booda karaa na akeeke. Anis guyyaa tokko galgala sa’a 9 irratti karaa eegale. Mallattoolee inni naaf kenne qabadhee karaa muree deemaa bulee, ganama oggaa lafti barii’u waraana Eritreatti harka kennadhe.
Haalota akkuman Eritrea seeneen na mudatan.
Amma Abdiin koo bara dheeraa waan naaf milkaawu natti fakkaate. Waraana Eritreatti akkuman harka kennadheen, ABO barbaacha akkan deemu itti hime. Isaanis rakkoo hin qabu nu bira turtee suuta boqottee deemta naan jedhan. Haala kanaan torbanoota lamaaf qormaata osoo narratti gaggeessanuu achuma isaan waliin jiraadhe. Akuma torbaan lama fixeen konkolaataa Raashina/gala waraanaa fide irra na buusanii na qajeelchan. Achi bakka waraanni mootummaa Itoophiyaa itti walitti qabamu Afaabeeti bakka jedhamu na geessan. Bakka Afaabeeti jedhamu kanattis ABO akkan barbaadu irra deddeebi’ee hime. San booda namoonni tokko tokko natti dhufanii TPDM ykn Sochii Dimokiraasummaa ummata Tigiraay dhaaba jedhamutti akkan makamu na gaafatan. Ani kaniin manaa baheef Oromoof qabsaawuu qofaaf, akka tahe kanaaf ammo ABO malee dhaaba biraa akkan hin barbaanne irra deddeebi’ee itti hime. Baatilee muraasa booda nu fuudhanii konkolaataan naannoo Hareenaa jedhamutti nu dabarsan. Mooraa humni waraanaa guddaan keessa jiruttin of arge. Kan haasawamu afaan Tigirinyaa qofa. Amma dubbiin naaf galte. Warra TPDM jedhaman bira akkan jiru. Warri mootummaa bakka saniin nu gahe osoo hin deemiin, maaliif bakka kana na fiddan? Ani Oromoodha, ABOn barbaada jedhee itti hime. Kana booda dhimmi kee nu hin laallatu isaan waliin wal haasawi jedhanii achumatti na gatanii kutan.
Haala TPDM keessa ture.
Guyyoota lama TPDM keessa ergan buleen booda, qoondaalli TPDM dhufee na haasofsiise. Ani miseensa dhaaba isaanii tahuu akka hin feenee fi ammallee ABO barbaacha akkan manaa bahe itti hime. Innis natti koflee kana booda waa’ee ABO osoon haasawuu dhiisee akka naaf wayyu natti himee itti yaadi naan jedhee na biraa deeme. Ammas lama bulee natti deebi’uun na gaafate. Anillee yaadni kiyya kan hin jijjiiramne tahuu irra deebi’ee hubachiise. San booda qophee narraa baasanii mana hidhaa na seensisan. Mana hidhaa keessatti ijoollee Oromoo akkuma koo ABO barbaacha bahanii mootummaa Shaabiyaan butamanii TPDMtti kennaman 16 gahan, akkuma kiyya miseensa TPDM tahuu didan arge. Achi keessaa mucaan dhalootaan dhiha Oromiyaa naannoo Dambi Doolloo tokko akka hamaa tumamee ijji isaa tokko guutummaan guutuutti hojiin ala tahe arge. Gariin isaanii mana hidhaa san keessa baatiilee 6 oliif turaniiru. Anis ilmaan Oromoo hidhaman kanneen waliin baatiilee sadiif hidhame. Baatiilee sadeen kanneen keessatti halkanii fi guyyaa uleen nurraa dhaabbatee hin beeku. Doorsisa, qorannoo, walumaagalatti dararaa ulfaataa keessa dabarre. Lamuu maqaa ABO akka hin dhoofne akeekkachiifamne. Mana hidhaa keessattillee akka waliin hin haasofnu nu ugguruu yaalan. Jireenya hadhaawaa, hidhaa irraa gara hidhaatti. Abdii nama kutachiisa. Haa tahu malee baatiilee sadeen mana hidhaa ture keessa ilmaan Oromoo kanneen waliin walitti dhihaachuun waan hedduu odeeffadhe. Akeekni dararaa TPDMn nurra gahaa tures maal akka tahe bareechee beekeera. Kunis TPDM ilmaan Oromoo karaa mootummaa Shaabiyaa isatti kennamanii dhimma bahee dhaaba maxxannee haaraa kan akka OPDO TPLFiif gaangee tahee ergamaa jiruu ijaarrachuuf tirtiraa jiraachuu isaaniiti. Kana ammoo boodarra anis akka gaariitti mirkaneeffadheera.
Ilmaan Oromoo mana hidhaa sana keessatti dararamaa turanis warra dhaaba ergamtuu haaraa ijaaruu keessatti meeshaa tahuu didaniidha. Ilmaan Oromoo TPDM keessatti argaman kanneen mana hidhaa jiran qofaa akka hin taanes hubadhe. TPDM sochii OPDO haaraa bixxiluuf taassisuun ilmaan Oromoo hanga tokko kanneen dararaa yeroo obsuu dadhaban, humnaan walitti qabee dhaaba siyaasaa Oromoo ittiin qabanna jedhanii abjootan ijaarrataniiru. Akkuma guyyaan dabraa dhufeen gammoojjii biyya ormaa keessatti dararamuun nuufis tahee qabsoo bilisummaa Oromoof bu’aan inni fidu tokkollee waan hin jirreef, tooftaa ittiin mana hidhaa san keessaa bahuu dandeenyu irratti maryachuu eegalle. Kanumaanis ijoolleen Oromoo mana hidhaa TPDM keessa turre waliigallee, yaada TPDM nuuf dhiheesse fudhachuu keenya qondaala TPDM yeroo adda addaatti deddeebi’ee nu qoraataa turetti himne.
Innis ani duraanuu isinitti himeera, ammas balballi keenya isiniif banaadha, qabsoon gaggeessinus qabsoo ummataa waan taheef nu waliin hiriiruuf fedhii yoo qabaattan wanti isin dura dhaabbatu hin jiru jedhee mana hidhaatii nu yaase. Haa tahu malee mana hidhaa keessaa baanullee kallattiin gara ilmaan Oromoo warra ijaarameetti hin makamne turre. Akka kanaan duraa mana hidhaallee tahuu baatu, waraana isaanii warra kaadhimamaatti nu makanii hojii humnaatti nu bobbaasan. Ijoolleen Oromoo mana hidhaa keessaa baane akka walitti dhufnee hin maryanneef adda addaa jaarmiyaa keessa nu facaasan.
Bakka dalagaatti walitti dhufnee yoo wal haasofne, afaan Oromoon wal haasawuun dhorkaa akkka tahe nu akeekkachiisan. Dhaaba Oromoo qofa osoo hin taane, dhaaba sabaa fi sab-lammootaa biroollee ijaaraa akka jiran hubadhe. Torbanitti guyya tokko sagantaa sabaa fi sab-lammootaa jechuun qophii qopheessuu eegalan. Afaan waltajjii san irratti hayyamamu afaan Amaaraa qofa tahe. Sanaan alatti afaan Tigirinyaa barachuunis dirqama akka tahe nutti himan.
Haala kanaan osoo jirruu ilmi Oromoo nu waliin hidhamee ture tokko bakka hojii humnaa hojjataa turetti waraana TPDM waardiyyaa itti bahee ture gasoodhaan dhahee ajjeesee baqatee baafate. Boodarra gurbaan kun Sudan seenee akka lubbuun jirullee dhagaheera. Erga gurbaan kun badee deebi’ee haalli nutti jabaate. Isin fixna jedhanii nu doorsisuutti ka’an. Tokko tokkoon nu yaamanii qorannoo nurratti gaggeessuu eegalan. Mataadhuma gad qabannee rakkoo san keessaa bahuuf murteeffannee waan isaan nu godhan hunda taane. Yeroo gabaabaa booda ilmi Oromoo dhalootaan naannoo Iluu Abbaa Booraa tahe kan waraana mootummaa Wayyaanee keessa ture tokkos bade. Osoo hin fagaatiin qabanii rasaasaan dhahanii ajjeesan. Anaan natti deddeebi’anii oggayyuu na haasofsiisu, ijoollee akkan amansiisu na gorsu. Anis hayyee jedheetuma ijoollee gaafan argu obsuma godhadhaa haala itti baduu dandeessan qofaa mijeeffadhaa ittiin jedhe.
Bakka kanatti dubbiftoota barruu kanaa waan osoo hin hubachiisiin hin dabarre tokkon qaba. TPDM lakkoofsaan humna waraanaa guddaa qaba. Ijoollee waggaa saddeetii irraa kaaseen hanga maanguddootaatti. Harki guddaan humna waraanaa kun humnaan kan walitti qabameedha. Daa’imman manneen barnootaa irraa, barsiisota, dhirsaa fi niitii gabaa irraa galan humnaan guuranii gammoojjii Eritrea keessatti leenjii waraanummaa kennuuf. Kan siyaasaa fi adeemsa TPDMtti amanee waliin jiraatu garuu muraasa. Guyyuu badaa oolu. Gaafa nuti leenjii waraanummaa fudhannu namootaa nu waliin leenjii fudhataa turan 108 keessaa baatii tokko keessatti gara namoota 22tu bade. Ilmaan saboota biroo achi keessa jiran qofaaf osoo hin taane waliifillee garaa hin laafan. Lola seenaniis hin milkaawan, humni guddaan harka kennate, leenjiin gahaan waan hin jirreef lakkoofsi madoo fi namoota dhumatanis salphaa miti. Humnaan itti oofanii lolchiisu. Adeemsi kun tahuufii dinnaan boodarra loluus dhiisaniiru.
Gara yaada kiyya jalqabaatti oggaan deebi’u anis suuta suuta amanamaa fakkaadhee dhihaadhe. Qondaalonni isaanis natti dhihaatanii waan tokko tokko natti himuu eegalan. Suuta suuta akkaataan achi keessaa bahee miliquu danda’u irratti qorannoo kiyya itti fufe. Waa’ee ABOs suuta gaafadhee jennaan kallattii waraanni TPDM jiru irraa fagoo akka jiran dhagahe. Haala kanaan achii badee ABO argachuu caala gara Sudanitti qajeeluun akka irra salphaa tahe hubadhe. Guyyaa tokko akkuma tasaa gaggabee kufe. Dhuma irratti dhukkubni garaa kaasaa akka na qabe himadhe. Kanaaf halkan yeroon fedhetti akkan fincaaniif gad bahu naaf hayyaman. Waraana mootummaa keessaas waan hin turreef gammoojjii kana
keessaa baduu hin danda’u jedhanii yaadan. Anis halkan tokko yeroo 10 bahee deddeebi’e. Namni akka na hordofaa hin jirre mirkaneeffadhee halkan lammaffaatti koddaa kootti bishaan guuttadhee halkan keessaa gara sa’a 2 fi walakkaa irratti deemsa kiyya eegale. Ogguu lafti barii’u daangaa mureen waraana Sudaanitti harka kennadhe. San booda mooraa baqataa Shagaraab jedhamutti na geessan. Achi taa’een firoota kiyya biyya ambaa jiran quunnamee maallaqa naaf ergamii torbaan lama booda gara kaartum qajeele. Ani jireenya baqattummaa hawwees hin beeku, kaniin manaa baheef qabsoo waan taheef gara Kaartum deemee caasaa ABO quunnamuuf murteeffadhe.
Kaartuma gahuu kiyyaa fi Caasaa ABO argachuu.
Akkuman Kaartum gaheen hojii duraa kaniin godhadhe hiriyoota koo na biraa hidhaman barbaadu, kana malees caasaa ABO argachuuf tattaafadhe. Hiriyoota koo mana hidhaa turan keessaa tokko kan hiikkame argadhe. Haalota na mudatan hundaa ibseefii ammallee ABO argachuuf akkan fedhii qabu itti hime. Guyyoota lama booda jireenyi kiyya gara milkiitti deebi’uu eegale. Hiriyaan kiyya sun quunnamtii waan qabuuf bakka hundaa fixee bilbila koo narraa fudhatee miseensa ABO kan dirqamaaf Kaartum jiru tokko waliin wal na quunnamsiise. Miseensi ABO Sudanitti argadhe kun, nama guddaa, hubataa, jireenya kiyya keessatti bakka olaanaa qabuuf, naman yoomuu hin daganneedha. Bakkan qubadhu hunda naaf mijeesse. Umuriin narra nama baayyee guddaa tahullee hiriyaa kiyyan taassifadhe. Haalotan gammoojjii Eritrea keessatti dabarse, gochaa mootummaan Shaabiyaa fi TPDM ijoollee Oromoo irratti raawwatan hundaa tokko tokkoon itti hime.
Innis guddoo hin raajamne. Garuu “Bishaan Fira fakkaatee nama nyaataa” jedhee mammaakee callise. Maal jechuu barbaadde? Jedheen gaafadhe. “Anaafuu naaf hin galle” jedhee deebii naaf kenne. Fuula isaarraa aarii fi dhiphina arge. Itti deddeebi’ee gaafachuu hin feene. Dubbiin hangi tokko naaf galte waan taheef bulfadheen gaafadhe. Innis waan hedduu naaf hime. Yeroo dheeraa Eritreatti deddeebi’uu isaa fi san dura ammo baroota dheeraaf miseensa WBO buleessa tahuu. Oromoonni keenya biyya alaa jiraatan qondaalonni ABO Asmaraatti galanii jireenyatti jiru, jedhanii haasawu naan jedhe. Dhaggeeffachuun itti fufe. Garuu Asmaraan alagaaf dhiisii ilmaanuma biyyaafuu bakka itti bashannanii jiraatan akka hin taane naaf hime. Mootummaa Shaabiyaa keessatti namoonni gariin qabsoo keenya kana irraa jibba akka qaban naaf hime.
Sanumatti dabalee waa’ee Kamaal Galchuufaa naaf kaase. Kamaal Galchuu namni onnachiisee akka inni dhaaba irraa cabee bahu kan jajjabeesse qaamuma mootummichaa keessaa murna tokko tahuu naaf hime. Sana duras seenaan fakkaataan raawwatamuu taa’een irraa dhagahe. Baatii lamaaf waliin jiraannee waan hedduu na taphachiise. Hogganoonni keenya qabsoon kun akka jiraattuuf wareegama ulfaataa baasaa akka jiran, innillee umurii kanaan qabsoo keessatti cihee kan hafeef maanguddoon isaa olii qabsoo kallattii baayyee qabdu keessatti cinniinnatanii jiraachuu akka tahe na hubachiise. Diina fira fakkaatutti siqnee karaa deemuu dadhabne jedhe. Anis waan hedduun hubadhe. Ammas onneen koo qabsoo na feete. Kanaaf ammoo osoo hangamuu haalli mijaawaan jiraatee, gara gammoojjii Eritreatti qajeeluu qalbiin na dide.
Kaartum irraa gara Sudaan kibbaatti, achii ammoo gara Ugandaatti, Ugaandaa irraa gara Keeniyaatti qajeele. Bu’aa bahiin isaa hedduudha. Kana ibsuun homaa fayidaa hin qabu. Kaartum irraa ka’ee Nairobi gahuuf garuu ammas gara baatiilee sadii narraa fudhate. Amma Naayroobii dhaqqabeera, adeemsi koo hin dhaabbanne, qabsoofin bahe qabsoo ittin fufa. Amma haala hundaa mijeeffadhe, quunnamtiin koo qajeelaadha. Har’as borus baqataa tahuu hawwee hin beeku. Faanti koo gara Oromiyaatti na fuulleffata. Hadhaan jireenyaa gammoojjii Eritreatti TPDM keessatti arge waan hedduu na barsiise. Ganamas haalootu manaa na baase, haaloo irrattin haaloo dabaladhe. Waan Eritrea keessaa hanga arge ibsuuf yaaleera, hangan dhagahe garuu dubbachuu hin feene. Nageenya ijoollee Oromoo har’allee achi jiraniif jecha. Garuu guyyaan itti wal gaafannu inuma jiraata jedheen abdadha.
Xumura
Egaa waan narra gahe hedduu ibsuuf yaaleera. Xumura irratti wanti gad jabeessee jedhu, hogganoonni Shaabiyaa qabsoo keenya irraa harka haa fudhatan. Ilmaan Oromoo TPDMf dabarsanii kennuun dararuun dhaabbachuu qaba. ABO hin barbaadan yoo tahe nurraa bahi haa jedhaniin.
Oromoonni biyya ambaa jirtan, hunda jechuu baadhullee hedduun keessan ilaalcha dogoggoraa qabdanitu jirtu. Asmaraan lafa itti bashannan, lafa itti qabsoo dagatanii of qananiisan akka hin taahe waanan dhagahe hedduu keessaa hanga xiqqoo ibseera.
Ani gama kootiin hogganoota ABO haala danqaa fi gufuun itti heddummaate keessatti qabsoo hadhooftuu gochaa jiraniif dinqisiifannoon koo guddaadha. Ammallee galata qabdu jedhaan.
Yaada koo guduunfuun dura ammas irra deebi’ee kaniin jedhu, hogganoonni Shaabiyaa, barri itti wal gaafannu ni jiraati, nurraa dhaabbadha, kan kanaan nu gahes isinuma ammallee adeemsi amma itti jirtan fala isiniif hin tahu dhaabbadhaa, imaammata keessan keessa deebi’aa ilaalaa jechuun barbaada.
Dargaggoonni Oromoos yoo qabsoo barbaaddaniif biyyuma keenya keessatti haa hojjannu. WBOn kallattii maraan jira, caasaan ABO bal’aan biyya keessa jiraati biyyuma keenya irratti qabsoo keenyatti haa jabaannu isiniin jedha.
Waan qalbii guutuun dubbiftaniif guddiseen isin galateeffadha
Injifannoo Ummata Oromoof!
T.F YKN Addaamuu Nairobi Keniya irraa


c: text/html

text:
Yaada barreefama Obbo Kadiroo Eleemoo Janaraal Taaddasaa Birruu ilaalchisanii barreesan ilaalu. Mata dureen barrefama obbo Kadiroo akkas jedha. “The story of a Mandela behind Mandela”
Duraan durse barreefamni Obbo Kadiroo akka barreeffamatti baayee gaarii ta’uu ibsuun barbaada. Haata’u malee, qabxii lama Obbo Kadiroon Janaraal Taaddasaa Birruu ilaalchisee tuqan, waanan seenaa barreefame irraa dubbiseen walbira qabee yaada koo kennun fedha. Qabxii Inni tokkoffan yaaalii fonqolcha mootummaa Hayilasilasee irratti Janaraal Mangistuu fi Garmaamee Newyi bara 1960 godhan fashalesuu keessatti gahee Janaraal Taaddasaa yoo ta’u inni lammaffan waa’ee ummata Oromoo barsiisuu ti.
Yaalii fonqolcha Hayilasilaasee ilaalchise Obbo Kadiroo akkas jedhanii ka’an:
“They convinced a police commissioner, Warqinah Gabayyahu, to join the plot. As it was a Manzyan matter, they did not consult a man who would be a game changer, Colonel Taddasa, a decorated anti-fascist hero and the deputy commander of police.”Obbo Kadiroon asirratti waan lama tuqan. Tokko Janaraal Taaddasaan waan Manzee hin ta’inif Mangistufan waa’ee fonqolcha mootummaa Hayilasilasee itti hin himne. Kun dhugaadha akkuma fuula duratti dubbisnu. Inni lammaffan yeroo sana kolonela kan turan Janaraal Taaddasaan goota farra fashistii ta’uu isaniti. Asirrattis rakkon hin jiru seenaa dhugaa waan ta’eef.
Garuu Obbo Kadiroon gadi siqanii: “The news of the coup was a surreal moment, a nerve-wracking and an earthquake for the Colonel since he was indoctrinated that even speaking bad of the divine emperor was transgressing the Law of God that would lead to the fall of Sky. He lost his cool for the ‘sacred’ office of ‘the God Elect’ was disputed and violated. He prepared the Ethiopian Police Riot Battalion for the Kamikaze type mission. He gathered his fellow brainwashed policemen. They passionately chanted and chanted, ‘Let us sacrifice ourselves for our beloved emperor!’ ‘Let us Perish for Ethiopia.’ He marched his men, along the national army, to restore the glory of King Solomon, the son of David, the Son of God, and, above all, to restore the Glory of God. Dying in the mission was dying for the cause of God, and the reward was The Eternal Zion.”
Asirratti eegaa yaadni Obbo Kadiroo kan walfaalesu. Janaraalichi waan hin beeknetti, kaayyoon fonqolcha mootummaa maal akka ta’e bakka warri hin mari’chisnetti hirmachuu didanii fashalesan jechudhan jechoota olitti dubbifaman tarreesan.
Mee dhimma kana ilaalchisee waan Janaraal Taaddasaan mataan isaanii yeroo mana hidhaa turan warra wajjin hidhametti himan kitaaba Obbo Ola’anaa Zoogaa “ግዝትና ግዞት” jedhu keessatti ibsame akka kanaa gaditti haa ilaalu.
“Mudde 5 bara 1953 ganama wajjira giddugalesa wardiyyaa kabajaa (imperial body guard) tti argami kan jedhu ergan na gahe. Wamichichi kun kan durii irraa waan adda natti ta’eef kolonelota poolisota lama dabaladhen bakka itti na waman gahe. Kiloo jaha yeroon gahu haala hin beeknetti walfaana seenuun gaari waan natti hin fakkanef kolonelotni lamaan achuma konkolataa keessa ta’anii akka na eeganif dhisee deemun murtese. Akka tasaa yoo isinis ni barbadamtu jedhamtanilee waamichi kun karaa koo ta’uu fi hin taanee mirkanefachuf kan isaan gargaru koodi waamichaa walif kennine ani kophaa koo deme.Anis wantichii shakkii guddaa keessa waan na galchef haalicha bufata warana kooti ta’ee qulqullefachuu waanan filadhef asi isin bira ta’ee waanan raawwadhu tokkolee hin jiru. Humni keenyaa fafaca’ee kan jiru waan ta’ef deemee walitti qabuun qaban jedhen.
Yeroon achi gahu Janaraal Mangistuu Newayi, Obbo Garmame Newayi fi kolonel Warqina Gabayyoo ta’anii na simatan. Sana booda Janaraal Mangistun raayyan Waraanaa (ጦር ሰራዊቱ) Janhoyi (Hayilasilasee) irratti waan fincilef waraanaf qopha’aa jirraa karaa keessan maal nugargaruu dandeesuu? gaafii jedhu naf dhiyeesan. Anis ejjennoo poolisii ibseefin, ejjennoo keenyaan kan walgitu ajajni yoo nu kenname raawwachuf qopha’aa ta’uun ibsef. Asuman mee yeroo xiqqof ala turaa nan jedhanii na baasan. Kana giddutti ajajaa olaanaa rayyaa poolisi kan ta’an Mejer Janaraal Tsigee Dibuu wardiyyaa kabajaatin (imperial body guard) ajjabamanii kutaa Mangistuu Newayifaa seenan. Haala isaanii yeroon ilaalu kan qabamanii dhufan ta’uun tilmame.
Xiqqoo turanii atis olseeni naan jedhan. Yeroon olseenu akka sila dubbanetti dhimma kanaf kan oolu humna hagamin qaba jettanii?jedhanii na gaafatan Janaraal Mangistun. Haala sila dubbanen jechuun isaanii waa’een kaayyoo isanii yoo na shakkisiseyyuu haalan keessa jirutti waanan gafatameef deebii kennun akka na irra jiru waanan beekuf wanuman duran jedhe irra deebi’ee dubbachu jalqabe. Yeroo kana Janaraal Tsigee Dibuu ija nyaara isaanitin dhiisi waan jedhu mallattoo natti agarsisan. Haalli isaanii shakkii koo yoo jabeseyyuu akka nama homaa hin agareetti yaadan jalqabe xumure.
Humnan qabunis naannoo bufata xiyaraa durii fi markatoo to’achuu akkan danda’u dabalee ibsef.
Haaluma kanan Janaraal Mangistuun egaa deematti kanuma raawwadha nan jedhani. Kolonel Warqinaa fi Obbo Garmameen walitti asaasaa turanii yeroo ani bahuf kahu kolonel Warqinan maalif kolonelli kun numaa wajjin ta’ee ajaja hin kennuu? Kan jedhu gaafii dhiyeesaan.”
Ammas jarri laman yaaduma duran qabatanitti cichanii akka ani hin deemne yoo wawataniyyuu Janaraal Mangistuun garuu addana ta’anii hojiisanii hojjechuu yoo hin dandenye maal nuf godhu, achuma deemanii warana isanii walitti haa qabatan jechudhan akkan deemu naf hayyaman.
Isaan biraa bahee yeroon gara konkolata Kootti qajeelu kolonelotni lamaan ani konkolaataa keessatti dhiisee dhufe wardiyyaa kabajaatin qabamanii yeroo dhufan balbala irratti walitti dhufne. Mallattoo walif kenninen otuu hin ta’in dirqamanii dhufuu isaanin bare. Yeruma kana wardiyyota qabanii dhufanin ani Janaraal Mangistuu wajjin dubbadhee fixeraa gadisan jedhe. Haala kanan kolonelota lamaan qabadheen konkolataa keessa akkuma seennen yaadni kolonel Warqinafaa fudhatama argate fakkataa wardiyyoti kabajaa turaa hin deeminaa kan jedhu mallattoo harkaan nutti agarsisan.
Anis naannoo sanaa hatattamaan deemuu waanan filadhef akka nama hin arginetti gara buufata warana kootti sokke. Akkuman achi gaheen alarmi afufsisen dallaa cufsise. Daqiiqaa murasa booda miseensotni wardiyyaa kabajaa isin barbadu kan jedhu waardiyyaan karra eeguu natti hime. Haa seenan jedheen kutaan keessa jiru akka seena godhe. Maalif dhuftan jedhee yeroon gaafadhuu waan mari’anuu waan hafe waan jiruf dafa kottaa jedhamtanittu nan jedhan. Tole nan deema jedhen dallaa keessa naanna’een waraana qophesuu eegale. Yeroo gababduu booda warri ergame dhufe kun “yeroon darbaa jiraa haa deemnu malee” jedhanii sagalee dheekamsatin natti dubbatan. Dubbin isaanii waan na aarseef tole mallayyoo koon fudha jedhee gara wajjira kootti deebi’en eegdota koo natti dhihoo jiran ajajeen jarra lamanuu to’annaa jala akka oolchan godhe. Haaluma kanaan qabamanii yeroo sakata’aman qawwee uzii fi boombii dhoksadhan hidhatanii dhufuu isanii bira geenye. Kana booda maalif dhoksan hidhatanii akka dhufan akka qorataman godhe, Isaanis “yoo tole jedhanii dhufan, dhufan yoo didan garuu tarkanfii irratti fudhadha jedhamanii akka dhufan” amanan.
Amma kan duraa caalaa fedhin jaraa shakkii guddaa natti uume. Waanuma ta’eefuu hanga haali ifa naf ta’utti jedhen bakkan duran jedhe waraana kootin qabsiiuu waanan filadhef haaluma kanan rayyaa koo bobbase. Wardiyyoti ergaman to’annaa koo jala ooluu hin hubane ta’ee hin bekuu Janaraal Mangistuun tarkanfii boru ganama fudhatamuu ilalchisanii bilbilaan naf ibsan. Kanuma giddutti missensa rayyaa waranaa kan ta’e obbollesi koo figaa dhufe kan fincile wardiyya kabajaati malee raayyaa waranaa akka hin ta’in natti hime. Oggantootni rayyaa waranas akka naa wajjin haasuu barbadan naf ibse. Jarri raayyaa waranatu fincilee jedhanii na sobuu isaanis nan bare. “Kana booda mamii tokko maleen Janaraal Mangistuufaa waraanuf murteesee” jedhan Janaraal Taaddasaan.
Yaada isaanii kana irraa kan hubatamu hanga warri fonqolchaf qopha’e shira isaani irratti yaaduu hubatanii fi obbollesi isaani dhufe rayyaan waranaa akka hin fincile itti himutti Janaraal Taaddasaan fonqolchichatti hiramachuf turuu isaani ti. Obbolleesi isaanii akka isaanitti ergame mejer jeneral Kabadaa Gabree kan jedhaman gabaasa waa’ee fonqolchichaa dhiyeesan keessatti “obbollesi kolonel Taaddasaan maqaa isaa amma hin yaadadhu kutaa biyyaa irraa dhufee finfinnee keessa jirachuu isaa waan barreef Janaraal Taaddasaatti ergine jedhaniru.” Kunis kan Janaraal Taaddasaan jedhani wajjin tokko.
Akkuma olitti Obbo Kadiroos ta’e Janaraal Taaddasaan jedhan “Mengistu and Germame didn’t consult the man who would be the game changer” (Mangistuu fi Garmaameen Janaraalicha haala jijjiruu danda’an hin mari’achisne). Hin mari’achisnee qofaa miti rayyaa waraanatu Hayilasilsaee irratti fincile jedhan sobaniru Janaraal Taaddasaa.
Egaa Janaraal Taaddasaan yaalii fonqolcha Hayilasilaasee fashaleesan jechuu dura warri yaalii sanaf ka’e maalif dhoksanii dhuma irratti itti himanii? kan jedhu gaafin dursuu qaba. Fonqolcha kaayyoo isaa hin beekne, sana booda waan ta’uuf deemu wanti hubatan kan hin jirree itti hin amanu utuu jedhaniru ta’eyyuu maali balleesan Janaraalicha?
Seenaa olitti ibsame irraas kan hubachuun danda’amu Kan gara fonqolchicha fashaleesutti isaan geese keessaiyyu warri ijoon isaan kana malee jaalala Hayilasilaseedhaf qabani fi yoo mootummaan sun kufe bakakkatu bu’a, lafatu socho’a, samitu lafa bu’a fikkf Obbo Kadiroo haala Janaraalicha xiqqeesun tarreesan natti hin fakkatu.
Akkuma kitaaba seenaa kana keessatti ibsame “Tasfayee Mokonon” namni jedhamu “Janaraal Taaddasaa Birrutu Mangistuu Newayifaa ganee fonqolcha fashalese” jedhee barreese Obbo Kadironis jechoota seena Janaraalichaa gurrachesu tarresaniru. Tasfayee Mokonon “Janaraal Taaddasaa mootummatu waldaa Maccaa –Tuulamaa akka basaasanif keessa galche” jedhee nama ummata isaatif hanga lubbuu isaatti wareege maqaa balleesuf nama barreese dha.
Obbo Kadiroon jechoota ofif uumaan kana otuu hin barreesin dura janaraal Taaddasaa Birruu Oromodhaf maalii? Ummatni Oromoo Janaraalichaa akkamitti ilaalaa ykn. Yaadataa jedhanii xiinxalutu irra ture.
Janaraal Taaddasaan yeroo sana otuma mootummaa Hayilasilaseetif amanamoo ta’aniyyuu yakka jechuun hin danda’amu. Sababni isaas Janaraalichas ta’ee akkuma walii galatti ummatni Oromoo damaqinsa dhalootni harraa irra gahera waan hin geenyef. Kanaafuu, Janaraal Taaddasaan akkas jedhan “በርግጥ ኣንዳንድ ጊዜ ዛሬ ስለዚህ መንግስት ያለኝ ግምት በዚያን ጊዜ ቢኖረኝ ኖሮ ምን ያህል ሁኔታውን መለወጥ እችል ነበር” በማለት በቁጭት ተናግረዋል። Ilaalchaan harra mootummaa sanaf qabu otuun yeroo sana qabadhera ta’ee jedhanii gaabbuun isaanis kanaf.
Kanaafuu, haala dammaqinsa amma irra geenye irraa kaanee nama ummatni Oromoo fakkenya goota gootota isaa jedhee farfatu Taaddasaa Birruu bifa hin taaneen boocuun sirrii hin ta’u.
Wanti biraa beekamuu qabu maqaa Janaraal Mangistun yeroo sanaf yaada Garmaameefaa harkaa fudhachuu didee fi sana boodamoo abshalumadhan jalaa bahan malee Janaraal Taaddasaanis akkuma qondaaltota hedduu ajjeesamuun isaanii waan hin oolle ture. Otuu fonqolchich milka’era ta’es carraan Janaraal Taaddasaa maal akka ta’u danda’u tilmaamuun nama hin dhibu haala olitti tuqame yoo xiinxalu.
Janaraali kun kan ummata Oromoo biratti iddoo angafa qabachuu danda’anii fi dhalooni ammaa ittin boonuf erga ilaalcha mootumman Hayilasilasee ummata Oromootif qabu hubatanii booda Hayilasilasee dhabamsisuf yaalii isaan godhan. Sababa sanaanis lubbuu isaanii dabarsanii kennuu isaanii ti. Kun garaa nama nyaata. Kanafis Taaddasaa Birruu mallatto qabsoo bilisummaa Oromooti jechuu yoo ta’e malee maqaan biraa tokkollee kennamufii hin qabu. Ani ummata kootif maalan hojjedhe jedhanii ofi gaafachunis dansaa natti fakkata.
Yaadni inni lammafan Obbo Kadiroon tuqan immoo “the colonel was reluctant to join the education of his native people even in a language of a ruling class” jedha.
Akka seenaa irraa hubanutti Yeroo miseensa waldaa Maccaa-Tuulamaa ta’a jedhamani gaafatan “ani deebi’ee siyaasaa gosaa hin adeemsisu jehaniru” dhuguma. Barumsa ilaalchise garuu “ani dura ta’aa duulaa doofumaa ballessuu biyyattii waanan ta’eef lammilee koo doofummaan midhe barsiisuuf waanan danda’e nan godha” jedhani. Kun immoo mamii (reluctant) waan agarsisuu natti hin fakkatu. Akililuu Habtewaldis Taaddasaa “baradha, baradhaa jechuu baayiftettaa eenyun barsisuu akka qabnu beeekuu qabda” kan jedhe amaaraan maalif baradha jettaa jechuu isaa hin ture. Oromootan baradha jettee hin gorsin jechuu isaa ti. Kanamoo otuu Janaraal Taaddasaan Oromoos dabalatee hundumtuu baradha hin jenne ta’ee Akililuun waan kana jedhuf hin qabu ture. Kanaafuu asirratti wanti mamii agarsiisuu hin jiru.
Akkuman qabxii isa jalqaba irratti tuqe Wanti guddaan Janaraal Taaddasaan erga dubbin galeefi ummata isaanii hacuuccaa halagaa jalaa baasuf kan isaan raawwatanii fi wareegama isaan kaffalan. Erga waldaa Maccaa-Tuulamatti dabalamanii booda barumsa ilalchisee akkas jedhan “ማወቅና ኣለማወቅ ሰውን እንድሚያበላልጥ መዘንጋት የለብንም። የተማረ መብቱን ይጠይቃል። የተማረ ወደኋላ መቅረቱ ወይም ከሌሎች በታች መሆኑ ይቆረቁረዋል።ይቆጨዋል። የነጻነት ዋጋ፣ የመብትን ትርጉም ኣዉቆ ፣ ይህ ቀረብኝ፣ ይህ ጎደለብኝ ለማለት የሚችል የተማረ ህዝብ ብቻ ነው።” Hiikni isaas “beekumsaa fi walaalummaan akka nama wal caalchisu irranfachuu hin qabnu. Namni barate mirga isaa gaafata. Namni barate boodatti hafuun isaa fi warra kaanii gadi ta’uun isa dhukkubsa, ni gaabbisisa. Gatii bilisummaa fi Hiikaa mirgaa beekee kun na jalaa hafe, kun natti hirrate jechuu kan danda’u nama barate qofaa dha.” Jechuudhan ummatni akka baratee doofummaa keessa bahe mirga isaa gaafatu haasaa seena qabeesa godhaniru. Haala kanaanis yeroo gootummaa isaaniitin harka Hayilasilasetti kufanii Galamsootti hidhaa turanillee ummata isaanii barsisaa akka turan seenaan isaanii ni ibsa.
Xumura irratti ergan ani dabarsuu barbadu yaa ilmaan Oromoo gootota keenyaa jaalaan haa yaadanu, guddaa keenya haa kabajnu, xinnaa keenya haa guddifanu, walaalaa keenya haa gorsanu.
Doggogoraa fi irraa gora nu oolchi jennee waaqa keenya haa kadhanu.
Janaraal Taaddasaa Birruu yoomiyyuu gootaa goototaa Oromoo ti!
Galatoma.
==============================================
* Baqqalaa Jiraataa: Swidin irraa (bji2050@yahoo.com)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Amaan Tolaa Hamdaa (A.T.) irraa | Amajjii 2013
A. Seensa
Barreeffamni kun qorannaan dubbii Arsi’ii yookaan koottu-dhufeen maal akka fakkaatu ibsa. Barreeffamni kun gabaabaa ta’ullee jechoota gamnaa yeroo adda addaa bakka adda addaatti jedhaman irratti xiyyeeffachuun; gamni maal waliin jedhe gaafii jedhuuf deebii kennuuf yaala.
B. Koottu-Dhufee
Koottu-dhufeen aadaa haasawa Arsiiti; sirna mari’ii ka Arsiin bakka sirnaatti haasawu. Koottu dhufeen sirna haasawaa kan bakka cidhaa ykn du’aatitti haasawamu. Sirna haasawaa ka dubbiin bilchaataan ittiin dubbatamu. Arsiin jaarsummaa koottu-dhufeen yookaan ilaaliin haasaya.
Namni bakka sirnaa jiru jaarsas ta’ee ka’ima kan dubbachuuf murtii qabu kan sirni dubbachuu hin dhoorgine martuu koottu dhufee fudhatee haasayuu danda’a. Koottu dhufee fudhachuuf ijoo dubbii beekuu qabna yoo hin beeknee ta’e nama beekutti siqnee gurratti dubbii na barsiisi jenna. Jaarsonnillee yoo namni haarofti addabaabaayii dhufe dubbii barsiisaa jedhan. Namni haaroftis erga dubbii baree booda yaada ofii kenna.
Aadaa Arsii keessatti ka’imti ykn dargaggeessi jaarsa jala taa’ee dubbii bara. Aadaa bareedaa Arsiin Oromoo gumaache keessaa sirni haasawa koottu-dhufee tokkoffa jechuu dandeenna. Gara biraatiin sirni haasawaa kan gosoota Oromoo biroo koottu-dhufee irraa garaa gartii guddaa hin qabu. Sirna haasawa koottu-dhufee keessatti gaafiin ykn yaanni kallattii adda addaatii ka’ee deebiin kallattii adda addaatii itti kennama. Koottu-dhufee dabaree eeggatanii namatti fudhatan koottaa kaa jedhan; namni hunduu dabaree eeggatee maarree abbaa ebaluu jedhee haasaya jalqaba. Namoonni adda addaa akkuma dandeettii fi muxannoo isaaniitti haasawa ofii fakkeenna dubbiitii fi maammaakaan gabbisanii dhiyeessu; kana booda yaada waliigalaa irra gayama. Dhimmi haasawamuufis erga hayyoonni adda addaa yaada ofii itti kennanii booda walii galteerra gayama.
Jechoonni gamnaa asii gaditti tarraayanis kan bakka, yeroo fi haala adda addaa keessatti jedhamaniidha. Akkanumas; jechoonni gamnaa koottu-dhufee haasawuuf gargaarantu asii gaditti dhiyaate.
C. Gamna
Hayyuu dubbii beeku; namoota walitti bu’an kan araarsu; ka dubbii qoru; koottu-dhufee fudhatee haasawa bilchaataa haasawuu ka danda’u. Gabaabamatti; haasawa mishaa fakkeenna dubbiitiin midhaage haasawuun ka nama amansiisu jechuu dandeenna.
D. JECHOOTA GAMNAA
“Malkataafis; qandhafaafis toltii adurreetti bilbila haa hiinuu” jedhe hantuunni.
***
Diintichi obbaafate;
Nagaan bobbaafate;
Gamnichi obbaafate;
Qorata malee taa’e;
Qora malee haasaye
(Diintichi ka hobbaafateef waan loon irraa oofataniif/yaafataniif; gamni ammo iddoo taa’ullee qoratee taa’a; qoratee haasaya;qoraan hojjata)
***
“Dullumti eessaan dhufti?” jennaan; “Dugdaa fi jilbaan” jedhe gamni tokko. “Kana qofaa miti” jedhe gamni duraa:”Ijaan- harka ijarra kaayatee laalaa; gurraan- yoo waa itti himan yeey maal jettan jedhaa; ilkaanin- ilkaan irraa cabuu jalqabaa; qalbiin dhufti waa dagataa.” jedhee deebise gamnichi duraa.
***
Dullumti duddaan dhufti; gadi caldhiin ilmaan dhufti; kankee kanumaan niitiin dhufti; keessa tareen lammiin dhufti.
***
Wallaalaan of jalatti
Gamni ammo baargamatti!
***
Gowwaan gorsan nama dida
Qabu nama dika
Malli gowwaa maali?
***
“Intala dayee;
Kolooban gayee
Koloobni maqaa itti haa baasu” jette namittiin.
***
“Gootni ka maal godhee dabeessi ka maal ta’e” jedhee gamni tokko kan biraa gafate. Gamni biraas; “Gootni ka ari’ee dabeessi kan dheesse” jedhe. “Kanuma qofaa ree jedhe gamni duraa?”; “Ee kanuma” Jedhe gamni lammataa. Jennaan miti jedhe gamni duraa “Kan dheessee deebi’ee ofirraa reebellee goota; kan ari’ee irraa hin hafnellee luynaa mitii?” jedhee gamnichi duraa deebise.
***
Tokko dubartiitti bayee qore; itti dhufee akkana jedheen:-
“Ijaarattee mana;
Keessa jirtaa namaa
Akkam oolte” jedheen. Isiinis gamna waan taatef akkana jettee qaanessite:-
“Qabattee sibiila;
Falanni si dhiira
Ee ooltee” jetteen.
***
Waa sadi waa sadii injifatte:-
1. Bubbeen galaana injifatte
2. Namichi bubbee injifate
3. Namicha duuti injifatte
(Bubbeen galaana oliifi gadi dhooftee injifatte; namichi ammoo doonii galaana irratti ijaaree bubbee injifate; namicha ammo duuti injifatte.)
***
Waa sadi haga waa sadiif jirraa beektutti hin dubbadhu jedhe gamni:-
1ffaa. Dabeessi haga gootaf jiraa beekutti
2ffaa. Dondhi haga arjaaf jiraa beekutti
3ffaa. Gowwaan haga gamnaaf jiraa beekutti
***
“Dhiisuuf dhalee; arraabuuf qoree malli maali?” jette dhaddeen dhaltee.
***
“Awliyaa rakko’oo dhaqan shantu du’a oolan shantamatu du’a” malli maali?
***
Akka hin nyaannee dangaaja marqite;
Akka hin dhiifnee itti carreessite
***
Lagni guuteen dhugaa simbirri irra hin barartuun soba; si soqee si dhabeen dhugaa lafti na jalatti hin hafneen soba; ebalu duroomee kiila lixeen dhugaa horii isaa laakkoftee itti hin baatun soba.
***
Qoricha jennaan harree qalle
Hin ta’u jenna harree ganne
Fidaa jennaan sondhee dhabne.
***
Bulee yaa bulee;
Buleen woyiinuu turee;
Worra bulee qaanyesse;
Rabbi raatesse.
(Arriin kabaja qabdi. Namni jaaree arrii bulee godhe hambisaa kabajuu qabna; yoo kabajuu baannee abaaree nu balleessa)
***
Kaamoo mana bulkaa;
Boosoo mana curgaa;
Kaamoon harka hallee;
Booson garaa halle.
(Kaamaya mana urgaa/bareedaa; boosaya mana busha’aa; kaamaya harka hallee boosaya garaa halle/baay’ee deetti)
***
Ilmi qe’ee hatu raaja; niitiin dhiirsa hamattu raaja; namni lammii ganu raajaa; jaarsi sigabaa galu raaja.
***
Dullumti ihii (ebelee) dabalatte waan falli hin baafne; deegni ceem’aa dabalate waan falli hin baafne.
***
Laafaa horii guddisii konkaa qoraafadhu;
Laafaa namaa guddisii bonjaa boraafadhu.
***
Kan lolu goota; kan hin lolle dabeessa; kan lolee hin araaramne sheexana.
***
Eerakkadhe jedhe gamnichi wallaalaa wajjiin cinaa (lakkuu) dhalate; eerakkadhe jedhe gootni dabeessa wajjiin cinaa dhalate.
***
Gamni gamnaan akkana jedhe;” Dhiira tahanii meeshaa waraanaa dhabuun fafa.” Jennaan; dogongorte jedheen gamni lammataa; “Meeshaa waraanaa dhabuu mitii meeshaa waraanaa qabaatanii onnee dhabutuuyyi fafaa” jedheen.
***
Waa sadi faayaa waa sadi faaya faayarraati:- 1. Amrii (qabeenna) qabaachuun faayaa arjummaan faaya faayarraati. 2. Arrii qabaachuun faayaa aqlii (gamnummaa) qabaachuun faaya faayarraati. 3. Gootummaan faayaa obsi faaya faayarraati.
***
Keessumaa waa sadiin simatan: lafee foon hin qabneen simatan;foon lafee hin qabneen simata; erbee coraa hin qabneen simatan. Lafeen foon hin qabne:-ilkaan kolfanii kolfisiisan. Foon lafee hin qabne-arrabaa haasayanii haasofsiisan. Erbeen coraa hin qabne-gurraa waan keessummaan jettu jalaa dhagayan.
***
Gowwaaf galgalli dukkanatti
Gamnaa fi gamini ifatti
Waariin dukkana hammeesse
Ifa dhiyeesse!
***
Gamni gamnatti dhufee akkana jedhe ” Wonti erga deemee hin dhaabbatin maali? Wonti erga taa’ee hin socho’in maali? Wonti erga diigamee hin ijaaramin maali?” Jennaan gamni lammataallee akkas jedhee deebise. “Wonti erga deemee hin dhaabbatin laga; wonti erga taa’ee hin deemin dhagaa; wonti erga diigamee hin ijaaramin garaa:- garaa har’as borus ittuma nyaatanii inni sanuma”
***
Gamni gamnatti bayee qore:” Walqixxeen (handhuurri) lafaa eessa” jedheen. Gamni lammataallee “Achuma bakka ati jirtu san” jedheen. Gamni duraallee “Akkamitti ta’a?” jennaan “Dhundhumaan safartee walitti laaluu dandeetta” jedheen.
***
Wonti ganama guddoo; guyyaa xiqqoo; galgala guddoo maali? Deebii:-Gaaddidduu
***
Gamni gamnatti bayee akkana jedhe “Fardaa oliin boora kiyya; biyyaa oliin Fasasa tiyya; niitii oliin niitii tiyyya; “Jennaan; dogongorte jedheen gamni lammataa”Boorri kankee guulee dabe; biyyi tantee dheebisaan dabde; niitiin tantee kashalabboomtee dabde.”Jedheen
***
Gamni akkas jedhe:- fardaan haga farada jedhan dhaqqabo hin jedhanii; dubartiin haga dubarti jedhan ibso hin jedhanii; loonin haga loon jedhan qabbaneesso hin jedhanii; du’aan haga du’a jedhan woffifte hin jedhanii jedhe.
(Fardi dafee bakka hedan nama geessaa; dubartiin mana ibsitii (tolchitii); loon ammoo aannan isaa nama qabbaneessa; duuti ammoo hoffaa nama gootii)
***
Baddaaf gammoojjiin yeroo baay’ee wal tuffatan dubbiinis wal tuqan wal agibu waliinis morku.Yeroo sirnaa; cidha ta’inna du’aa jaarsolii ciccimoo gamna ta’an filatanii ‘koottu-dhufee’ walitti fudhatan. Jaarsoliin dubbii sirritti beekan dubbii mi’aayaa nama tuffachiifne haasawan.
Yeroo woyii gammoojii irraayyi baddaa fuudhaaf osoo deeman worri isaan irraa fuudhan illee baddaa worra dureessa ture. Jaarsi gamnaa (abbaan gosaa) ka koottu dhufee haa fudhatuuf qopheessan keessaa tokko akkana jedhe “Jarana maalif wol gattanii facaatanii deemtan worra eennuu akka deemaa jirru beettanii worra guddaa dhaqaa jirraa bar; mee dhaabadhaa hin mari’anna jedhe. Akkuma beettan baddaan dubbiif sirritti qophooftee nu eeddii. Kanaaf; teessumti akka qabaa akka itti teennu mari’anna; nyaannis akka qabaa akka itti nyaannu mari’anna dubbiinis akka qabdii akka itti dubbannu mari’anna.” jedhe. Achumaan jaarsi lammataa maarree jedhanii attam taana maal jenna biyyana jedhe. Jaarsi biraa koottu dhufee erga fudhatee akkas jedhe maarree jarana ka jettan sadiinuu nu hin rakkisuu jedhe. Achumaa, jaarsi duraa attamitti jennaan jaarsi sadaffa akkas jedhe ka teennu bakka isaan qopheessan kan nyaannu waan isaan nuu kennan ka dubbannu kallattii dubbii isaanii laalleeti jedhe.
***
Yeroo woyii gamin baddaa gamna gammoojjiitti bayee akkas jedheen “Eessaa baate abboo?” Jennaan; gamnichi gammoojjii illee “Gammoojjii baye.” jedheen. Achii gamnichi baddaa “Gadii keessaa baatee!” Jennaan; achumaan gamnichi gammoojjillee “Gadii keessallee oli jira olii keessallee gadi jira.” jedheen.
***
Gamni gamnatti bayee gamna qore; gamni duraa gamna lammtaatin akkana jedhe” Ganni maalii gamni maal” Gamni lammataallee akkas jedhee deebise “Ganni ka fixeensayee gamni ka dubbii fixe” Jennaan; Gamni jalqabaa dogongorte jedheen “Birraan illee ima fixeensayaa; dubbii ammo bultu (turtu) dhumattii; yerootu fixaa kanaaf ;ganni ka quufsee ciciiphise gamni ammoo ka waan dhufu (ofduraa) beekee.” jedheen.
***
Gamni gamnaan akkas jedhe “Namni ka du’eef ka jiru keessaa kamtu baay’inaan caala?” Jennaan gammi lammmataallee “Ka jiruu du’e wajjiin ka du’etu caala”jedheen.
***
Daamuu Ushuu gamni Arsii beekkamaan yeroo ta’e dubbiif ganda woyii dhaqee erga simatanii booda dubartiin woyii akkana jetteen”Daamuu Ushuu ka gurri Ambaa Diina gaye sun kanumaa?” jette gabaabbinna isaa laaltee; innillee baay’ee gabaabaa waan tureef. Achumaa; Daamuu Ushuullee jecha isii dhagayee akkana jedhe “Ol hin cinneen gafarsaa; gadi hin cinneen farraa teennaan teessuma gayee; dubbannaan higaa gayee mixiif na komattaa” jedheen.
***
Jaarsi gamni woyii yeroo ta’e Daamuu Ushuutiin akkana jedhe “Daamuu silaa ati gamna beekkamaa ambaa diinni beekee ilma sitti baye qabdaa?” jennaan innillee akkana jedhee deebise ” Arse sadiin afaan qabee tiyya sadan afaan qabatte”jedhe. Ilmaan sadan uumate keessaa tokkichillee isatti waan hin bayiniif.
***
Gamni warra soddaa dhaqee erga waa nyaatee dhugee booda yeroon gannaa akkana jedhe soddaatiin “Da’iyya marqi keessan xinnaatee dabe; gubee dabe; mi’aayee dabe” jennaan Soddaatinis akkas jettee deebifteef “Xiqqeenni akka yeroo; gubaatin akka jarjaraa; mi’aan akka harkaa afuufadhaa keessaa fudhaa ” jetteen.
***
Korminee korma kaaye kormarra dalluu kaaye; Haburaa goota kaaye Itayya gaamaa kaaye; Jiille jaamaa kaaye; Ajjeeftee mirga hin qabduu qollee dhara qandhaftu Abeetaa Dambal kaaye.
***
Ilmi ka abbaa fakkaate caala moo ka bara fakkaate caala? Jennaan ka bara fakkaate caala jedhe gamni.
***
Waa sadi waa sadi nyaatti:- 1/Aariin umrii nyaatti 2/Kijibni hiriyyaa nyaatti 3/Kolfi qalbii nyaatti
***
Waa lama nama xiqqeessiti:- 1ffaa Hanna 2ffaa Kijiba
***
Teessumti woyaa fixxi; deemsi kophee fixxi; hirribni yeroo fixxi; obsi muuxannoo fixxi; hawwiin jaalala fixxi.


text:
Location: Horn of Africa; in what is today Ethiopia. Oromia is approximately located between 3 degree and 15 degree N latitude and 33 degree and 40 degree longitude. Size 375,000 Square Miles, or, 600,000 square kilometers; Larger than France, Italy, Switzerland, Belgium & the Netherlands combined. Population 40 million; 3rd. largest nationality in Africa; single largest nationality in East Africa.
WELCOME TO OROMONET
Gabcast! Gotoota Oromo Haa Yaadannu. #17 - Wallee.
Saturday, May 02, 2009
Open Letter to Prime Misister Gordon Brown
Dear Prime Minister Brown,
We, the Oromo Community in the United Kingdom (UK), are writing this letter to bring to your attention once again the unprecedented and continuous human and material tragedy the Oromo People have been facing over the past 20 years under the incumbent minority ruled TPLF government.
The Oromo Community has been writing a series of letters to inform the UK Government the most significant violations of human rights. We have been asking the UK government that it shall put pressure on the Ethiopian government for their culpable and inhuman acts against innocent Oromo civilians, the Oromo children and their acts of banning democratic institutions. For all those letters we have been receiving seemingly positive responses.
While it has now become a matter of common knowledge that the existing Ethiopian government is amongst very few dictators in the world, it has been enjoying preferential treatment so far, sadly from democratic nations including USA and the UK. This government has banned the free press, has controlled the mass media both at government and party level. It has its own party broadcast which works hand in glove with the government-owned mass media, unprecedented excessive use of political to amass every public support in fact without merit. On the other hand, this government has silenced the free press, arrested journalists or chased them out of their country and finally bowed down to close the Civil Societies and NGO’s. Freedom of association, freedom of expression and the right to access or transmit information have been totally curtailed under this government. This government has gone to the extent of advancing arbitrarily detaining, torturing and killing Oromo parliamentarians who seem to have legal protection against all those evils than at least ordinary citizens. To escape persecution many of them have fled their country, and some have already been given a refuge here in the UK.
Many reports are coming out by independent human rights institutions. In 2008 alone, officials from the UN have expressed their concerns about the humanitarian disaster in southeastern Ethiopia (Ogaden) and in Somalia, which they termed as a “silent Darfur” both in scope and in depth. Similarly, the Human Rights Watch in its report about Ethiopia revealed that the Ethiopian government held major responsibility for the perpetration of widespread crimes against humanity and war crimes, in violation of international human rights law. (http://www.unhcr.org/refworld/docid/49705fa32.html)
While an atrocity of this level is ravaging the country, the UK government continued to praise Mr. Meles as an icon of democracy. Even though many believed that a lesson was learned at least from the 2005 election in which the government have harassed, arrested, and killed many members of the opposition groups, and revised and reversed the result of the election in Oromia, in particular, and in Ethiopia, at large, things do not seem to change so far from the side of democratic nations, particularly the UK. It seems that by inviting the Ethiopian government to the G-20 summit and by giving all the supports it needed, the UK has given deaf ear to the human and material tragedies our people endured over the last 20 years under the leadership of Mr. Meles Zenawi.
Now, the G-20 meeting, that was held in London on 2 April 2009, has shown, be it by intention or by coincidence, that an effort is underway to cover up the killings of civilians, the disappearance of innocent people whose trace is never found and whose families are still looking forward to know with a broken heart and sorrow, the whereabouts of their loved ones. As is already understood it has become clearer now that fighting problems embedded in the 21st-century needs new skill sets and new legal and institutional frameworks that would meet the newly emerging problems. However, such noble initiatives, through inviting criminals to civilized forums, should not have been used to cover up the crimes of criminals and to promote them to a higher degree of dictatorship and criminality.
It is our firm belief that the law that has been in force to apprehend and punish some criminals must also be applied to every one in the same category. We appreciate efforts made so far through the International Criminal Court to hold criminals when they are in power. However, given the treatment of Prime Minister Meles Zenawi and his administration by democratic nations this effort would be incomplete and seem to show that leaders such as Mr. Meles are even favored for the crimes they have been doing.
As the economic policy of Ethiopia under Mr. Meles stands right now, there will be no economic solution for the Oromo people and all Ethiopians. It is, at least, immoral to fund a ruling government that runs party-owned companies with a capital of billions of dollars and robs the people at daylight. Financial assistance given to Ethiopia by the UK, the USA, Canada and other European countries in the name of poverty alleviation, prompting good governance, building impartial judicial system have always been used for the opposite purposes. Ethiopia is the only place, where a ruling party, on one hand, owns a business company via which it directly involves in business, and set the rules needed to govern businesses on the other hand. Ethiopia is the only place where carefully recruited loyalist cadres of the ruling party are trained and appointed to judicial offices to advance party politics in the judicial system. The truth is the assistance officially meant for the protection and promotion of judicial independence, good governance or poverty alleviation are in truth used to strengthen tyranny, suppression and to build the economic might of TPLF itself.
We do not believe grand corruption would help Africa to prosper. Thus, inviting him to the G-20 by itself undermines the entire purpose of the summit. Calling such personalities on this event also conveys a message that developed nations particularly the UK never mind about the violation of human rights in Africa. Despite the good intention and the principle of peaceful coexistence, the assistance that goes in abundance and without consideration of the casualty sustained by the people would, in the long run, undermines the prestigious position the UK government enjoyed so far both in Africa and in the world.
Now therefore, we appeal to your honorable office:
1. that it shall put pressure on the incumbent Ethiopian government that it shall release Oromo prisoners of conscience who were jailed for years just due to their political opinions and participation in legitimate and peaceful political movement.2. that the UK government shall ask that an inquiry to investigate the atrocities caused on the Oromo people by the Meles led Ethiopian government.3. to support the appeal of the Genocide Watch to the United Nations High Commissioner for Human Rights on 23 March 2009, in which they strongly urged the UNHCHR to initiate an investigation of genocide and crimes against humanity http://www.genocidewatch.org/images/Ethiopia090323UNHCHR.pdf4. that the UK Government to stop funding a ruling government from the aid fund dedicated for helping poor people.5. that the UK government shall put pressure on the TPLF government that they shall stop looting the people through their party owned business companies.
We are looking forward to your kind response.
Sincerely yours,
From the Oromo Community in the UK
cc: G-20 Member StatesUnited Nations Higher Commissioner for Human RightsGenocide WatchAmnesty InternationalHuman Rights Watch
Source (OromoLiberationFront.org)
Thursday, April 30, 2009
Xalayaa Qaama Jijjiiramaa
Gara: Waajira Adda Bilisummaa Oromoo
Kabajumaa Dura Deemaa koree yeroo Adda Blisummaa oromoo Jaal Kamaal Galchuu
Garagalchaa: Waajira Damee Jaarmayaa Ummataaf Jaal Yonaattan Dhihisan
Ummanni oromoo akka sabaatti gabrummaa fi saamamuu jalaa bahee dararaa fi mirga dhabuu irraa bilisummaaf qabsoo bifa adda addaagodha as gahuun isaa ni beekama. Sababuma kanaaf jecha lubbuun ilmaan isaa qaqqaali wareeguun, qabeenya fi qe’eewwan hedduumina qaban gubattani jiru. Garuu dararaan fi hammeenyi irratti raawwatame kun eessaanu isa hin geenye.
Gabaabumatti qabsoo ABO ttiin hooganamu akka haarawaatti xiinxaluun kan barbaachisee fi jijjiiramni ille akka gadi bahu kan taasisee haaluma kana. Jijjiiramni kun caasaa dhaabaa keessatti jijjiirama haarawa (transitional shift) mul’ata irratti ammo hujii jijjiirama buqqaasaan (paradigm shift) gadi bahaa ka jedhuun miseensoota bayyee hawwachisee ture.
Haalli kun akkuma ABO bara 1974 rakkoo osoo of danda’ee akka jaarmayaatti hin ijaaramiin warra hanga tokko sababa isaan irraa beekaniin of ijaaranii sosso’aa jiran irratti rara’ee uumameetti. Jijjiiramnis rakkoo bara dheeraa ABO itti of xaxaa ture keessaa. Rakkinuma sana waliin gadi bahuu isaati. Kana misseensootni hubatanii akkamitti duratti deemamuun danda’ama dha dubbiin jabduun nu qabatte!
Haala kana jabinaan fi gara kutannoon yoo keessaa hin baanee taane oromoo akka oromootti jiraachisuu waan dandeenyu nutty hin fakkaatu.
Jijjiiramni eergi dhoyee jalqabee misseensoonni fi oromoonni hedduun gammachudhan akka fudhatanii fi itti bahinsa isaatifis akka hojachuu qaban dirqama seenaa ta’u isaa amanani turan. Ummatichi diinan miidhamus qabsoon taasifamaa ture kun firii barbaadamu irra gahu hin danda’amne. Wantoota kana uguran keessaa dhaaba kana keessatti amaloota faallaa ta’e kaayyoo ganamaa sana irraa maquun diriiru isaati KKF. Abjuu fi mul’ata (Dream and Vision) ummataa ta’unsaa dagatamee Anatu abbaa qabsooti jedhanii of ilaalu, hoganooni duraan turan qabsoon kun deemaa jira, itti fufaa jira, waraana deemsisaa jirra uummatni mana hidhaatti seenera, medheen eebalu hagana buuseera kkf odeefamu malee mirgaa fi waan barbaadnurra hagana tarkaanfaneera ol gudaneera kan jedhamu hin ture. Hoganni akanaa kun (process oriented leader) ta’urraa kan ka’e furmaata roga maraanuu kan keennu hin turre.
Kanaafuu kaayyoo ganamaa qabanee manaa bane sana galmaan gahuuf hoganoota bu’aa hin fidne waan hin barbaachisneef, hoganoota frii gad fiduu danda’an (Result oriented leaders) ta’aniin jijjiiramu ykn bakka bu’amu qaban.
Akka kanaatti nuti misseensootni jijjiiramaa ka Nayiroobi keessa jirru hangi tokke, Wegii guyyaa jijjiiramni dhoye jalqabee hawwiin keenya Amaloota duri shaneen ittiin bobba’a turte sanarra walaba taane jijjirama dhugaa (real change) fuduuf tattaafachuu turee, umatni keenya ille yoo kana hubate abdi horata, fuul-duratti nagaa argadha, yaadni inni yaadulle waan dansaatu dhufe kn jedhu ta’a. Sammu uumata keenya keessat illee abdi uumuu fi mul’atni isaa akka milkaahu danda’u ni hubataa, jijjirama fidudhaafis ta’e kayyoo isaatis galman gahuuf qabsahoota haqaa waliin ille waan barbaachisa ta’e maraan akka hiriiru dabaleetis tokkumaa hawaasa keenyaa ilee fidu danda’a jeneetu abdi qabna ture.
Haa ta’u malee fuula Nayirobi kanatti wanti biqiluf mumul’ataa jiran, sanyi shaneetu jijjirame keessatti faca’uudhan jijjirama dhugaa karaa irraa dabsuun amaloota kaleessaa sanatu adeemifamaa jira. Kanaafu haala kana furmaata otoo itti hin kenning yoo bira darbine miidhaa uumata keenyarra gahu bifa haarwaan akka itti fufu dandii saaquu fakaata malee jijjiirama buqaasaa (Radical change) fiduu hin ta’u.
Waan kana ilaalchi guddaa itti godhame furmaatni hatatamaa akka itti kennamu jechaa nuti misseensoota jijjirama warri taane yaadaa ta’u qabuu fi gaafii asitti deebi dhaban akka armaan gaditti isini ibsuuf dirqisiifamneera.
RAKKOOLEE SOCHII KANA DANQAA TA'ANII MUMUL’ATAA JIRAN
Nuti fi uumatni Kccnya sochii jijjiiramaa kana ABOn Boqonnaa haarwaatti akka seenetti amanna. Haa ta’u malcc fuula Nayirobii kauani sochiin godhamaa jiru akka barbaadamuu fi akka itti yaadame sanarra hin jiru. Har’a jijjiirama kana dhoycc akka gadi bahu ka godhc. Rooroo fi Gidiraa bara dheeraa dhaaba kana kcessa ture ta’ullee gara kuteenyaan akka rakkoon kun burqee jijjiirarnani deemamu ka taasise, Waraana mooraa diinaa cabsee dhaabasaatti dabalame ka Gootota jeneraalootaa fi Qondaaltootaa masakamu TA’UU ISAA NI HUBANNA. Har’a dhaadannoon eebifamaa ka jijjiirama jedhu kun akka Daandii hin qabannee fi sirnaan hin tarkaanfanne fuula kanatti xaxaa kaleessaa tureen itti fufiinsa ta’eera.
Akka kanaatti akkurna armaan olitti xuxxuqu yaulleetti dabalatee rakkoolee biqiluuf as keessatti mumul’achaa jiran akka armaan gadii kana ta’a.
·Mirgi misseensaa hin kubaiamu. Gaaffiin misseensootaa ni ugurama. Walgahirratti (wal-gahi dabbalootaa) waltajiin bilisa miti. Misseensootaaf odeefannoon wal-qixa hin hin himamu.
·Misseensumaan Qorannoo tokko malee gandaa fi gosaan kennamaa jirti.
·Haalli as keessatti deemaa jiru Tokkummaa Oromorratti gaaga’ama ka fidu dha.
·Hoogannoon gadi bahani uumata hin dubbisan.
·Uumanni fuula kanatti qaama jijjiiramaa kanaan shanee 2ffaa jechaa jira. Maal jennaan hojiin akkuma kaleessaa sana waan ta’eef.
·Naamusaa fi siina dhaahaa cabsanii misseensa dhaba Adda Tokkichumma Bilisummaa Oromoo (ATBO)f gargaaraa jiru. Misseensoota ABO gara dhaaba jedhame kanatti godaansisaa jiru. Yoo kun maaliif ta’a jetnee gaafatne nuti tokkuma jedhani nuu deebisu.
·Haalli akkuma kaleessa baratamett deemaa jira. Diiginsa malee wahee ijaarsaa hin mul’atu.
·Misseensi olaana dhaabaa USA dhufee daran uumrnata qeeyeen, naannoo fi Gosaan adda hiree deeme.
·Caasaa fi Qajeelfamaan dalagamaa hin jiru. Hoganni asi waan waloon dalagamuu qabu irratti amantaa hin qabu. Hooganni asi Qaaman gara jijjiramaa dhufe malee yaadan hin dhufne bakkuma laeessaa sana jira.
·Misseensota warra shanee waliin hariiroo qabu nuti miseensoota warra shanee yammuu balaalefannu hin xuqinaa, Hooganootaa fi misseensoota keenya nuun jedhu.
· Nuti abbaa qabsooti, nutu bara dheeraa keessa ture jedhani of dhaadeessu.
·Maalaqa guuramu maal akka ilti rraawatan hin beeknu. Nutti himuuf illee fedhii hin qaban.
·Hooganoota misseensota fuula kana jiran dhalootan kan naannoo tokko ta’an dhimma qabsooratti ykn dhimma waloo qabnurratti adeemsi qabsoo har’a asitti godhamaa jiru sirnaan bifa haarwaan deemu qabaa, hin qabuu akkuma caasaa kaleesaatin deemu qaba murna jedhu waliin falmii nu gidduutti dhalateen waan dhimma guddaa fi falmii kana caamsuuf misseensi dhalootaan naannoo biraa ta’e akka hin dhageenye jedhani. Naamusaa fi sirna dhaabaa caabsuudhan wal dhabiin kan ka Arsii gidduutti qofa dhalate fakkeesuudhaaf naannoon filani Guyyaa 11/01/2009 warri wal gahii taa’an akka armaan gadi kana ta’a.
1 – Abbaa Nagaa Jaarraa 2 - Abbiyyuu Sammuu 3 - Qilxuu Aadaa
4 - Qeeransoo Abdellaa5 - Bakkalcha Subii
6- Silamu’eel Sunnee 7- Magarsaa Damee
8- Dachaas Roobaa
9- Dheeressaarcssan
10 – Lammii Hamdee
11 – Abdulaziz H/Abdulqadir
12 – Hussen Abdurroo
13- Hajii Goobee fi Jaarooliin isaaniif tumsa godhanillee keessatti argamu
Yoo ta’an warri kun silaa otoo hubatani dhimma oromoo ilaalu oromoo maraatu hiikatuu qaba malee qeyeen qofa wal yaamani maal fiduuf?
Yaada furmaataa ta’u qaba jetnee amannu
Haalli jalqaba jijjiiramaa kun carraa uumatni orornoo argate kana dhugoomsuu qaba. Carraan kun nu dabarraan kana booda oromoo naannoo fi gosaan wal facaasuu fi wal ficisiisutu itti aana diinni oromoo carraa kanatti dhimma bahuun ni milkaawaa jetna.
·Caasaa waloon soca’amu uumuun mirga warra dhuunfaa doomsuu. Waan waloon dalagamu irratti yeroo yeroon wal argani marii gochuun dalagaa qajeelchuu.
·Dandeetttii. beekumsaa fi dhugaan akka deemamu mirkaneesuu. Jajjabeesuu fi to’achuu.
·Oromummaaa malee gandummaa mogolchuu, uummatni ulfina ganamaa walii kennuun kaayyoo waloo irratti xiyyeefatu akka ta’u fakkii agarsiisuudhaan akka tarkaanfatu taasisuu.
·Dabballee kaayyoof dhaabbatu malee kan hoogana jedhee lallisu dhiisuu, kun hojiin jabaa fi amansiisaan akka gadi bahu godha jechuu dha. Dabballee itti kaadhiman ulaaga sadarka sanitti lafa kaahuu barbaachisa.
·Dhimma dantaa dhuunfaaf socha’amuu maseensuu, kanaaf duula haarawaa banuu yoo kun hin danda’amne oromummaan lalisuu hin danda’amu.
·Qabsoo uumataatitti nama dandeetii fi oogummaa qaban kan qabsoo kanaaf bu’aa guddaa buusuu danda’an qabsoo irraa qooda akka fudhatan jajjabeesuu fi karaa saaquun mirkaneessuu.
·Amaloota badaa kaleessa turan hambisuuf misseensi kamu leenjii waan
Jijjirama jajjabeessu fudhatuu.
· Caasaan haarawaa sirnaan diriiree hojatamuu qaba.
·Jijjiramni Oromoo hundaaf akka wal-qixa ta'e baramuu fi barsiifamu qaha.
·Waan dalqabamu karooraan deemu.
·Waan dalagamu sana irrattii yeroo yeroon gamaa gama gochuu
·Namoota dalagaaf ramadaman Dandeetii fi beekumsa isaanitin ta’u qaba malee wal-beekumsaa fi naanooodhaan ta’u hin qabu.
· Jijjiirama dhugaa fiduuf karaa qabaabaan hin jiru kanaafuu hoogonooni yeroo dheeradhaf qabsoo kana hooganaa turan gaafii uummata Oromoo fiixan baasuu waan hin dandeenyeef hooganoota bu’aa buusaniin (pragmatic leadership) bakka bu’uu quban. Kayyoon kun uummataaf male dhuunfadhaaf waan hin taaneef.
·Dabbaloonni shanee booddessaa waliin badii dalagaa turan jijjiramuu qabu.
·Sadarka huundattuu kutaan mara iyyuu akka baayina goodinaatiin qabsoo keessatti qooda barbaachisaa ta’e fuudhatu qaba. Kun afuurri oromummaa akka itituu fi wal amantaan akka horamu godha.
·Tarsiimoon jijjiramni tarkaanfuchiisu yeroon isaa murtahe lafa kayyamu qaba (period of transformation).
·Meehshaalee ykn barreefama waahee warraaqsaa jijjiramaa kana cimsuu fi barnoota siyaasaa keennu bal’inaan qophahee dhiyaatuu qaba. Barreefama olola diina cabsuu fi kan maandheen itti hojatu yeroo yeroodhaan qophahee dhiyaatuu qaba.
Hubachiisa: Wantoota armaan olitti xuxuqaman kanarratti otoo hin hojjatiin kora sabaa yaamnaan jijjiramni dhugaa dhufu akka hin dandeenye garu shaneen bifa haarwaan deebi’e mooraa isaa akka ittifuu karaa banuu ta’a.
Nuti misseensoonni ABO kan qaama jijjiiramaa ka taanee waan armaan olitti isiniif ibsine kanaaf deebii daddafiin akka nu keenitani jijjiirama hawwinu sana waloon akka raawatnu kabajaan isiiiiiiiiin gaafanna.
1 - Sisaay Sooreessaa 2 - Biqilaa Deettii
3 - Abbabaa Daadhii
4 - Katamaa Makoonin 5 - Shagaa Araddoo
6 - Bantii Fufaa
7- Acaaluu Hangaasaa 8- Haji hajii Waaqayyoo 9- Hajii Huseen Kaliil
10 – Jamaal Dafii
11 – Shek Kadir Umar
12 – Mohamad Abdulqadir
13 – Abubakar Huseen
14 – Abdul Hakim Gusee


text:
Qabsoo Bilisummaaf waadaa seente eegdee,
Jireenya dhuunfaa kee kan sanaaf wareegde.
Yaa qabsaawaa haqaa kan sabaaf dhaabattuu,
Hamilee kee hin tuqin gochi ayyaan-laallattuu.
Hanga ergama kee kabajaan raaw’attuu,
Obsaan tarkaafadhu gufuunis baay’attu.
Guggufachuun kan kee sossoha keeti ibsaa,
Yoo irraa waa baratte duranaaf si cimsaa.
Kan warraaqu malee Kan Taa’u Hin Gufatuu,
Sammuu yaadu malee dhagaan hin hubatu.
Gurra irraa cufadhu warra taa’ee fagu,
Yeroo kee qisaasuu, hojii kee si daguu.
Isaan qabsoo dheeyfa bakka oduu reebanii,
Ati hojiidhaan qolchi isaan haa xeebanii.
Malkaa Caffee
Sadaasa 2, 2012
Malkaacaffee@gmail.com


text:
Kittaanaa Dubaraa Haa Lagannu!
MIIDHAAN DHAQNA QABAA DUBARAA FIDU MAALI?
Dhaqna qabaan mucaa dubaraa irratti raawwatu hundinuu miidhaa malee bu’aa tokko illee hin qabu. Dhaabbatni fayyaa addunyaas (WHO) kanuma sababeeffachuun, dhaqna qabaa dubaraa garee 4 (afur) tti hiree lafa kaa’un balaaleffata.
A. MIIDHAA AKKUMA DHAQNA QABAAN SUN RAAWWATEEN DHUFUU DANDA’AN:
1. Dhukkubii fi dhiiguu garmalee,
2. Gadi bu’uu dhiibbaa dhiigaa (shock),
3. Fincaan fincaa’uu dadhabuu,
4. Dhibee wantoota ijaan hin mul’anneen dhufan (infections),
5. Daddarbuu dhibee HIV/AIDS fi ‘Heepaatayitis’ B fi C jedhaman,
6. Miidhama nafaa naannoo qaama saalaa jiran,
7. Lubbuun darbuu (du’a)…. Du’i kan dhufuu danda’u, garmalee gadi bu’uu dhiibbaa dhiigaa kan garmalee dhiiguu yookiin dhukkubbii garmalee akkasumas ‘infeekshinii’ irraa kan dhufuu danda’uuni.
B. MIIDHAMNI YEROO DHEERAA BOODA DHUFUU DANDA’ANIS:
1. Dhukubbii yeroo dheeraa,
2. Madaa’uu qaama saalaa,
3. ‘Infeekshinii’ fi malaa godhachuu,
4. Godaannisa qaama saalaa irrattii hafu,
5. Kaka’umsii fi fedhiin wal-quunnamtii saalaa hir’achuu fi
6. Rakkina sammuu; dhiphina irraan dhufu dha fi kkf dha.
C. YOO GODAANNISNI UUMAMEE GUDDAA TA’E IMMOO:
1. Rakkoo marsaa laguu yeroo isaa eeguu dhabuu,
2. Dhukkubbii gaafa wal-quunnamtii saalaa godhan,
3. Daa’ima godhachuu dhabuu(Infertility)
4. Yeroo daa’imni dhalachuuf jedhu illee, godaannisni uumamee ture sun tarsa’uun rakkoo guddaa fiduu nii danda’a.
D. AKKAMITTIIN DHAQNA QABAA DUBARAA ITTISNA?
Egaan dhaqna qabaan mucaa dubaraa fayyaa irratti miidhaa fidu irratti dabalataan seeraan illee dhoorkaa yeroo ta’u, mirga dhala namaa cabsuu fi saala dubaraa dariitti dhiibuudha.
Miidhaa dhaqna qabaan dubaraa fiduu danda’an kan armaan olitti ilaalle hundumaa uummata biraan ga’uun, akka uummatni keenya hubannaa argatee dhaqna qabaa dubaraa balaaleffatu gochuun miidhaa dhufu hundumaa hir’isuun nii danda’ama!
Fayyaan Qabeenya!


text:
Onkoloolessa 10,2016 ,Labsiin yeroo hatattamaa otoo hin labsamiin dura halkan eengaddaa waraana Wayyaanee ooraalii sagaliin bobba’e wajjiin waldura dhaabbatee, bifa haaraan jabaatee kan itti fufe waraanni kun, ganda Gidaaraa jedhamutti waraana Aga’aazii nama 6 galaafatee shan madeesse,
Guyyaa kaleessaasaa ammoo Ganda XUXXUUXXII jedhamtutti waraana oraalii 60, taankii 10fi elikooptara lamaan kan bobba’e gidduutti falmaa hadhaawaa gaggeesseen waraana diinaa 32 barbadeessee sadii jiraa booji’uun madoo konkolaataa ooraalii tokko hospitaala seensisee jiraachuun argameera.
Akka aadaa Oromootti eebba Abbaa Bokkuu gandaafi Qaalluu abbootii ayyaanaan waraana Oromoo Ayyaana Godaanaa Qumbiin eebbisanii waraana diinaa walgahanii abaaranii kan bobba’an yoo ta’u injifannoo guddaa galmeessuun humna diinaa kana bittinsanii of duuba dachaasuun addaateera.
Haata’u malee waraana Oromoo gaarreen Fantaalleetti hirkatee diina teessuma lafaa hin beekne ofitti butuu dhabee ufirraa qolate kanaan kasaaraa irra gahetti rifaatuu guddaan kan akka wallaalte wayyaanonni taankiin callisaniituma gaara Fantaalleetti dhukaasuun ibidda itti qabsiisanii gaarri Fantaallee tajaajila citaa nyaata loonii kennuun beekamu gubatee dhabama ta’ee jira.
Qonnaan bulaa qofaa otoo hin taane humna cimaatu akkana nugodhe as keessa jira jechuun dhukaasni isaan taankiin roobsan hanga Arsii Bahaa NUURAA HEERAATTI LAFA SOCHOOSUUN GABAAFAMEERA.
Waraan uummataafi wayyaanotaan gaggeeffamaa oole kanaan haadhaafi ijoolleen bittinfamtee kan waldhabde yemmuu ta’u, gaallan, re’oonni, looniifi jabboonni hedduun nama galchu dhabanii ala bulanii loon hedduun bineessaan nyaadhamaniiru.
Haadhaafi abbaan wajjiin kan gargar baate daa’imni waggaa saddeetii FAAXEE ROOBAA WADAAY jedhamtu waraana kanatti mallattoo diddaa harka walqaxxaamursitee agarsiisteen waraanni Tigiree aare tokko itti dhukaasee madaawuunshee ibsameera.
Walumaa galatti waraanichi ammas kan itti fufee jiru yoo ta’u, wareegama Oromoo muraasaan injifannoo gurguddaan galmaa’uun oolmaan milkaa’eera.
Haaluma kanaan namootni lama HULL UMAR LIKKOOFI JILOO FANTAALLEE BAKALOO jedhaman waraana uummata Oromoorraa kan wareegaman ta’uun beekameera.
Akasumallee HASAN ABBOOMSAA DHEERAA dargaggoon jedhamu wayyaanota sadii battalumatti ajjeesee tokko madeessee ufiis madaa’ee booji’amuun seenaa galmeesseera.
Kana malees YAAMII MAJOOR ARROOLLEE, ABDALLAA ROOBAA BORUU, HAWABBUUBAA SAQALAAFI SA’IIDOO DAADHII BULAA namoota Oromoo madaa’anii amma gaaratti argaman ta’uunillee gabaafameera.


text:
Walitti qabaa koree Fala barbaadduu Hawaasa Muslimaa, Ustaaz Abubakar Ahmad dabalatee gootonni lamaan, dubartootaa, Obboleeyyanii fii Ustaazonni keenya 9 Inshaa’a Allaah guyyaa Boruu gadi Lakkifamu jedhamee Eeggama.
Karaa biraatiin Ustaaz Ahmaddiin Jabal, Ustaaz Ahmad Musxafaa, Khaalid Ibraahiim, Muhammad Abaataa fii Obbolewwan galmee biraa jalatti himataman, dhiifamaan akka gadi hin lakkifamnee fii mootummaan Olola siyaasaa isaan irratti hojjachuuf, akka isaaf mijjaawuuf, guyyoota lamaaf Ministeera Haqaatiin leenjiin hidhamtootaaf akka kennamaa ture beekkame.
Mootummaan hawaasa Muslimaa malee, mormii guutuu biyyattii keessatti itti dhooheen kan muddama addaa keessa seene, Sochii kana uf irraa qabbaneessuuf, waggaa haarawa sababeeffachuun:
- Ustaaz Abubakar Ahmad.
- Ustaaz Kaamil Shamsuu.
- Ustaaz Badruu Huseen.
- Makkataa Muhee.
- Ustaaz Sa’id Alii.
- Gaazexeessaa Yuusuf Geetachawu.
- Dargaggoo Mubaarak Aadam.
- Ustaaz Nuuruu Turkii
- Ustaaz Muraad Shakuur.
Warroonni Ni hiikamu Jedhamee Eeggamu Kabiroo immoo:
- Maryamaa Hayaatuu.
- Toowfiiq Muhammad.
- Mubaarak Khadiir.
Warroota Asii Olitti maqaan dhayame kana malees, kanneen biroo kan galmee Iliyaas Khadiir jalatti himataman, warra hiikkamuuf deeman irraa akka tahan beekkame. Maatii isaaniitii fii hawaasa muslimaa guutuun baga gammaddan isiniin jenna.
Oduma kanaan walqabateen, mootummaan Olola isaatiif, isaan Muslimaa adda baasuun akka isaaf mijjaawutti hiikkamuu isaaniitiin dura, guyyaa kamisaa fii jum’aa galma keessatti walitti qabuun leenjii kennuun isaa beekkame.
Yeroo leenjii kanattis, jaynoottan keenyas, yaada kan Kennan yeroo tahu, mootummaan yaada isaan kennan kana adda mummuruun, dhiifama gaafatan, mootummaa Cinaa dhaabanna jedhan jedhee yoo TVn agarsiise, hawaasni Muslimaa Olola dharaa mootummaa baratame tahuu akka hubatu isin beeksisuu barbaanna.
Osoo hin hiikkamin dura, kaadreen Mootummaa mariin gaariin gaggeefame, dhiifama gaafatan jechuun hawaasa dogongorsiisuuf yaaliin godhaa jiraniis, qaama Shira tooftaa Olola Wayyaanee akka tahe akka hubattan isinii ibsuu barbaanna.
Qabsoon keenya itti Fufa!


text:
Bishaan dhugaatii bulchinsa magaalaa Dirree Dhawaa toora Asalisoo ja’amuu magaala harar dhufee jiraachuusaa ni beekkama .
Haatahuu malee sababa bishaan kun soggiddaahu humnaa oliitiin tubbooleen cufamttee bishaan addaan ciccitaa ture hambisuudhaaf Abbaan Taayitaa Bishaanii naannichaa qaamoolee biroo waliin tahuun rakkinicha hambisudhaaf hojjachuurratti argama.
Rakkoo tana hambisuudhaaf dhaabbanni biyya Nezerland Viters Evidens international ja’amu pirojeektii boolla bishaanii Dirree Dhawaatti jaaramaa jiruuf deeggarsa qarshii Miliyoona 5.2 ol kan laate yoo tahu mootummaan naannichaatiis qarshii Miliyoona 2 fi kuma 200 baasii taasisuudhan ijaaramuurratti akka argamu Abbaa taayitaa bishaaniifi dhangalaa’otti itti gaafatamaan damee dirree dhawaa Obbo Bushraa Mahammad himan.
dhaabbanni biyya Hooland Viters Evidens international ja’amu lammiilee harka qalleeyyii naannichatti argaman 25f qarshii Miliyoona 140 ramaduun sarara daddabarsa bishaanii ijaaruufi ja’ame.
Dhaabbani Biyya Hooland Rakkina Bishaan Dhugaatii Naannoo Harariiti furuuf Qarshii Miliyoona 140 Ramade.
Bishaan dhugaatii bulchinsa magaalaa Dirree Dhawaa toora Asalisoo ja’amuu magaala harar dhufee jiraachuusaa ni beekkama .


text:
Monday, October 27, 2014
Hawaasni Gamtaa Oromoo Frankfurt/Germany gaafa 25.10.2014 wagga 10ffaa ittiin hundaa’ee bakka keessummootni hedduun argamanitti ayyaaneffateera
Onkoloolessa 27, 2014
Sagantich akka aadaa Oromootti eebba maanguddootaatin calqabamee. Itti aansuudhaan dura ta’aan hawaasichaa Dr, Tarrafaa Tsadik baga nagaan dhuftan jechuudhaan keesuummoota magaalootaa fi naannoo adda addatii dhufan erga simatani booda haasaa gabaaba godhani iruu. Haasaa isaanii keessattis waan hundumaa caalatti seenaa Oromoo keessatti dhimmoota iddoo oolaanaa qabanii fi waggaa kana keessa bakka gara-garaatti kan kabajamaan fakk. akka harma muraa fi harka muraa Aannolee, dhumaatii Calanqqoo fi waggaa 50ffaa waldaa Maccaa fi Tullamaa itti hundeeffame haasaa isaanni keessatti xuquudhan dhimootni kun seenaa saba Oromoo keessatti iddoo olaana qabachuu isaanni jamaa sagantaa kana irratti argamaan yaadachiissaniiru. Akkasumas gootoota oromoo haaqa saba oromootif yeroo adda addaa wareegamaniifis daaqqiqaa tokkoof akka yaadatman godhanii jiru.
Sana booda keessummoota akka dubbatan afeeramaan mataa duree adda addaa irrati haasa’anii jiru. Isaan keessaa kan duraa haasaa godhan obboo/Mr. Ulrich Delius yeroo ta’ani, isaanis bakka bu’aa dhaaba biyyaa Jatrmanii keessatti madheefatee jiru fi haaqa saba balaan badiissaa sodaachisuuf falmuu (Community for the endangered people) dhan. Mataa duree haasaa isaanni “Qotee bulaa oromoo lafa isaa irra buqqisuu fi miidhaa mootumaan Itioophiaa saba oromoo irrati geggeesaa jiru” kan jedhuu dha. Dhimma mirga namaa ilaalu kan Ganfa Afrikaa irratii gara waggoota 28 oliif nama hojeecha turaaan waan ta’aaniif baldhiinaan muuxxannoo qaban dhageefatoota isaaniif qoodaniiru. Keessuumatti miidhaan saba Oromoorrati mootummaa Itioophiyyaatiin gahaa jiru daraaramni hamaataa jira malee salphachaa akka hin dhufne nu hubachiissanni jiru. Akkasumas dhaaba isaani bakka bu’uudhan dhima kana Gamtaa Aurophaa ta’ee aangoo qabessa biyya Jarman warra dubbiich ilaalu hundumaa birratti qaaman argamuudhan gabaasaa akka turanii fi jiranu dubbataniiru. Obboo Delius akka jedhaanitti miidhaa saba oromoo irrati gahaa jiru hundumaa Gamtaan Aurophaa fi aangoo qabeesi biyya Jarman sirriitti kan beekanu yoo ta’u, bu’aan abbaa hirree mootummaa Itioophiyya irraa argachaa jiran waan caalsifataniif, miidhaa saba oromoorrati gahaa jiru beekaa dubbachuu dhiisani caalissuu filatanii jiru. Ejjannoon mootuma USA Amerikaas kana irraa akka adda hin taane haasaa isanii keessatti xuuqaniru. Waluuma galatti sabni Oromoo mirga isaa kabjiichiifaachuuf tokkumaa isaa jabbeesuun qabsoo calqabe cimsee it fufuu akka qabu hubachissuudhaan haasaa isaani xummuuraniru.
Itti aansuudhan kan haasaa goodhan hayyuu siiyaasa kana ta’an Dr. Dimmaa Nagaoo turan. Haasan isaan godhanis waa’ee Master Planii Finfinnee irrati kan xiyyeefatee ture. Finfinnee fi naannoo ishee irraa saba oromoo buqisuudhaan lafa isaa saamuun hardha kan calqabamee utuu hin tannee waggoota 130 dura eegale haaga ammaati kan itti fuufe akka ta’ee ibsaaniiru. Yeroo ammaa kana Finfinneen guutuumaa guutuuti kan warra habashoota ta’aa akka jirtu haala jiru irraa hubachuun nama hin dhibuu jechuudhan dubbii isanani keessatti xuuqaniiru. Haali kuun akkanatti yoo itti fuufe, yeroo gabaaba gidduutti magaaloota nannoo Finfinnee jirran hedduu irraa saba Oromoo buqqiissuu qofaa otoo hin taane, waan eenyuumaa oromoo ibsan kan akka aadaa fi afaan Oromoo naannoo sanaa baleessuu ta’aa. Sababa kanaaf Master Planiin Finfinnee hojii irra akka hin oolee sabni Orommo tokkoo ta’ee falmachuu fi dura dhaabachhu qaba jechuudhan dubbii isaanii xumuurranii jiru.
Gara dhumaarratti dura ta’aan hawaasa Gamtaa Oromoo kan ta’aan Dr. Tarrafaa Tsadik hojii hawaasichaa kan waggoota kurnan darban fiixan bahan fi mul’dhata (vision) haawasichi gara duraatif qabu baldhinaan gabaassanii ijru.
Xumuura irratti akkataa hawaasoota biyya Jarman jabeesuu danda’aamu irrati mariin ida goodhamee boodee bakki yeroo bashannanaatif gadi dhiifamee, artist Malaakuu Caalchisaa halkan guutuu jamaa sirbaa keenyaan akka gaariitti shubbiisiisaa/ragaddchiisaa bulee jira.
KHG Gamtaa Oromoo Frankfurt /Germany
Sagantich akka aadaa Oromootti eebba maanguddootaatin calqabamee. Itti aansuudhaan dura ta’aan hawaasichaa Dr, Tarrafaa Tsadik baga nagaan dhuftan jechuudhaan keesuummoota magaalootaa fi naannoo adda addatii dhufan erga simatani booda haasaa gabaaba godhani iruu. Haasaa isaanii keessattis waan hundumaa caalatti seenaa Oromoo keessatti dhimmoota iddoo oolaanaa qabanii fi waggaa kana keessa bakka gara-garaatti kan kabajamaan fakk. akka harma muraa fi harka muraa Aannolee, dhumaatii Calanqqoo fi waggaa 50ffaa waldaa Maccaa fi Tullamaa itti hundeeffame haasaa isaanni keessatti xuquudhan dhimootni kun seenaa saba Oromoo keessatti iddoo olaana qabachuu isaanni jamaa sagantaa kana irratti argamaan yaadachiissaniiru. Akkasumas gootoota oromoo haaqa saba oromootif yeroo adda addaa wareegamaniifis daaqqiqaa tokkoof akka yaadatman godhanii jiru.
Sana booda keessummoota akka dubbatan afeeramaan mataa duree adda addaa irrati haasa’anii jiru. Isaan keessaa kan duraa haasaa godhan obboo/Mr. Ulrich Delius yeroo ta’ani, isaanis bakka bu’aa dhaaba biyyaa Jatrmanii keessatti madheefatee jiru fi haaqa saba balaan badiissaa sodaachisuuf falmuu (Community for the endangered people) dhan. Mataa duree haasaa isaanni “Qotee bulaa oromoo lafa isaa irra buqqisuu fi miidhaa mootumaan Itioophiaa saba oromoo irrati geggeesaa jiru” kan jedhuu dha. Dhimma mirga namaa ilaalu kan Ganfa Afrikaa irratii gara waggoota 28 oliif nama hojeecha turaaan waan ta’aaniif baldhiinaan muuxxannoo qaban dhageefatoota isaaniif qoodaniiru. Keessuumatti miidhaan saba Oromoorrati mootummaa Itioophiyyaatiin gahaa jiru daraaramni hamaataa jira malee salphachaa akka hin dhufne nu hubachiissanni jiru. Akkasumas dhaaba isaani bakka bu’uudhan dhima kana Gamtaa Aurophaa ta’ee aangoo qabessa biyya Jarman warra dubbiich ilaalu hundumaa birratti qaaman argamuudhan gabaasaa akka turanii fi jiranu dubbataniiru. Obboo Delius akka jedhaanitti miidhaa saba oromoo irrati gahaa jiru hundumaa Gamtaan Aurophaa fi aangoo qabeesi biyya Jarman sirriitti kan beekanu yoo ta’u, bu’aan abbaa hirree mootummaa Itioophiyya irraa argachaa jiran waan caalsifataniif, miidhaa saba oromoorrati gahaa jiru beekaa dubbachuu dhiisani caalissuu filatanii jiru. Ejjannoon mootuma USA Amerikaas kana irraa akka adda hin taane haasaa isanii keessatti xuuqaniru. Waluuma galatti sabni Oromoo mirga isaa kabjiichiifaachuuf tokkumaa isaa jabbeesuun qabsoo calqabe cimsee it fufuu akka qabu hubachissuudhaan haasaa isaani xummuuraniru.
Itti aansuudhan kan haasaa goodhan hayyuu siiyaasa kana ta’an Dr. Dimmaa Nagaoo turan. Haasan isaan godhanis waa’ee Master Planii Finfinnee irrati kan xiyyeefatee ture. Finfinnee fi naannoo ishee irraa saba oromoo buqisuudhaan lafa isaa saamuun hardha kan calqabamee utuu hin tannee waggoota 130 dura eegale haaga ammaati kan itti fuufe akka ta’ee ibsaaniiru. Yeroo ammaa kana Finfinneen guutuumaa guutuuti kan warra habashoota ta’aa akka jirtu haala jiru irraa hubachuun nama hin dhibuu jechuudhan dubbii isanani keessatti xuuqaniiru. Haali kuun akkanatti yoo itti fuufe, yeroo gabaaba gidduutti magaaloota nannoo Finfinnee jirran hedduu irraa saba Oromoo buqqiissuu qofaa otoo hin taane, waan eenyuumaa oromoo ibsan kan akka aadaa fi afaan Oromoo naannoo sanaa baleessuu ta’aa. Sababa kanaaf Master Planiin Finfinnee hojii irra akka hin oolee sabni Orommo tokkoo ta’ee falmachuu fi dura dhaabachhu qaba jechuudhan dubbii isaanii xumuurranii jiru.
Gara dhumaarratti dura ta’aan hawaasa Gamtaa Oromoo kan ta’aan Dr. Tarrafaa Tsadik hojii hawaasichaa kan waggoota kurnan darban fiixan bahan fi mul’dhata (vision) haawasichi gara duraatif qabu baldhinaan gabaassanii ijru.
Xumuura irratti akkataa hawaasoota biyya Jarman jabeesuu danda’aamu irrati mariin ida goodhamee boodee bakki yeroo bashannanaatif gadi dhiifamee, artist Malaakuu Caalchisaa halkan guutuu jamaa sirbaa keenyaan akka gaariitti shubbiisiisaa/ragaddchiisaa bulee jira.
KHG Gamtaa Oromoo Frankfurt /Germany
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Irreecha Arfaasaa Jimmaatti Gaafaa Caamsaa 12, 2013 KabajameGabaasa Qeerroo Jimmaa Caamsaa 12,2013
Sagantaan kabajaa Ayyaanaa Irreechaa kunis akkuma beekamuu kadhannaa Waaqaa Jaarsooliin Oromoo akka hangafummaa isaaniitti caarraa Gadaa fi hangafummaa hedachaa jalqaba irraatti kadhaa waaqaan egalamee, sirnna kadhannaa waqaa manguddootni Oromoo yeroo gaggeessaan ” Hayyee yaa Waaq nu dhaga’ii , kan hidhamee nuu hiikii, kan biyyaa ba’ee biyyaattii nu deebiisii, mirgaa nuf keennii, biyyaa kan abbaa biyyaa godhii, tokkummaa fi jaalaalaa Oromummaa keenyaan waliitti nu jaalaadhuu Oromoo tokkoo godhii,” jedhuu fi kkf jechuun egalan, Ayyaanaa kanaa Ilaalchiisuun Ijoolleen Oromoo godinaalee Oromiyaa garaaaraa irraa dhufuun irraatti argamuun midhaginaa Ayyaanichaa akka malee dabaluun kabajachaa oolaan, Ayyaanaa Irreechaa kana irraatti Ummaannii Oromoo Kumatamaan lakka’amuu argamuun kabajataan, Ayyaanaa Irreecaa kana ilaalchisuu Mootummaan Wayyaanee humna waraanaa poolisotaa isaa heddumminaan bobbaasee jeequuf sodaachiisuuf yaalii guddaa taasisuuyyuu uummaannii Oromoo keessaattuu dargaggoonni Oromoo tokkummaa fi gootummaan duraa dhaabbaachuun eenyuummaa fi maalummaa Oromoo dinaatti argisiisaan, utumaa basaastootnii abbaa irree fi poolisonnii abbaa irree lafa dhiphiisanii Qeerroon dargaggoonnii Oromoo WBO boonnaa, ABO boonnaa, Leencaa boonnaa, Qeerroo boonnaa Oromiyaa boonnaa, Tokkuummaa boonnaa, Oromoo fi Oromummaa boonnaa jechuun diinaa isaan duraa dhaabbaachuuf baatee aafan qabachiisaan.
Kana malees walleen warraaqsaa kanneen akkaa sirbotaa Eebbisaa Adduunyaa, Hirphaa Gaanurree, Haayiluu Kitaabaa, fi sirboonnii akka Kormaa guduruu Oromoon, ABO’n, Qeerroon, WBO’n leencumaa duruu jechuun hanga dinnii ilmaan Oromoo fi firrii Ilmaan Oromoo dhaga’ee ajaa’ibsiifatuttii guutummaa magalaa Jimmaa keessaa naannaa’uun Warraaqsaa gageeffaatan garbummaa balaaleeffaatan bilisummaa leelliffatani. addaatti immoo basastotaa maqaa ishee waamuun balaleeffatan.
Barruuleen Warraaqsaa gaaffii mirga abbaa biyyuummaa sarbamuu mirga namommaa fi dimookiraasii, sarbamuu mirga amantii fi
kkf of irraa qaban haalaa dhugaa Oromoo fi mirga Oromoo kabachiisuun danda’amuun barreefaamanii guutummaa goodinaa jimmaa keessaa keessaattuu magalaa jimmaa keessaatti bittinneeffaaman, kana ilaalchiisuun gabaasa dabalataa qabnu keessaatti n dhiyeessina.
Sochii uummataa Oromoo kanaa irraa ka’uun mootummaan abbaa irree wayyaanee kan biyyattii keessaatti mirga dhala namaa,mirga dimookiraasii, mirga amantaa Waqeeffaannaa sarbee umrii angoo isaa dheereffaachuuf jiraatu, dhiphinaa keessaa seenuun oliif gadii rafamuun uumataa gooluuf yaaliin godhamaa turee tokkuummaa qeerroo dargoggootaa Oromootiin fashalaa’e, uummaannii Oromoo ifaan ifaattii tokkuummaa isaa jabeeffaatee diinaa fi gantootaa isaatti eenyummaa isaa argisiifachuun, haala baayee miidhagaa fi simboo qabeessaa ta’een ayyaannii irreechaa Arfasaa Tulluu Beegiitti kabame.
—-
Caamsaa 11/2013 Jalbultiin ayyaanaa Irreechaa baratootaa fi barsiisota Oromoo Yuunivarsiitii fi Kolleejjii Jimmaa, Ummataa Oromoo godina Jimmaa fi hordoftoota amantaa Waaqqeffaannaatiin egaalamee jira.
Jalbultii ayyaana Irreechaa Arfaasaa kana irraatti Ummaannii Oromoo walitti dhufuun malkaa Deeddeetti walgauun arfaasaan akka nuuf qajeelu Oromoon waan hojjetu hundaan milkoomee abbaa milkie ta’uuf hoolaa mudaa hin qabnee Korbeessaa wareeguun aadaa fi duudha Oromoo ibsanii jiru.
Ummanni Oromoo irree gabroomfataa injifatee abbaa biyyaa akka tauuf irreechi arfaasaa kadhataa fi himmimmaan haadha hiyyeessa Oromoo dhageessee qabsoo inni itti jiru akka milkaawu kadhaan gamtoominaan deemee jira.
Jalbutii kana yeroo egaalamutti barnootni seenaa haala amantii Oromoo, seenaa Oromoo fi tokkummaa Oromoo jabeessuu Barsiisotaa Yuunivarsiitii Jimmaa fi Koolleejjii barsiisota Jimmaan kenname. Hayyoonnii Oromoo tokko tokkoo dabaree dabareedhaan Oromummaa Jabaassuu fi jaalaalaa Oromummaan wal tiksuu bu’aa Oromummaa
tiksuu irraattii ergaa garagaraa Uummataaf dabarsaan. Gama biraan ayyaanaa kana sababeeffaachuun Ummannii fi Qeerroowwaan sabboontotni Oromoo godinaalee garagaraa irraa maagaalaa Jimmaa gala jiraachuun ibsamera. egaa Ayyaannii Irreechaa guutummaan isaa ammo guyyaa boruu Caamsaa 12/2013 Godina Jimmaa Tuulluu Beegiitti kabajaamee oola.
–Qeerroo.org


text:
Harmeen ykn Haati Ilmaan Oromo Ethiopia kessatti kobaa isii boyuun dhaabbachu qaba .
Mormiin Fincila Xumura Gabrummaa Qerro Bilisummaa Oromotiin gutuu Oromiyaa kessatti gad-geffamaa jiru ji’a 9 dura magaalaa Gincci irraa egalame ture .
Diddaan mormi kanaatiis lafa qonnaan bulaa Oromo irra fudhatamudhaaf Caffee Fedraalaa Ethiopiatin dhuma bara 2015 murtaawe mormudha ture.
Garuu motummaan abbaa irree barattota harka qullaa isaan morman kana irratti rasaasa robsuudhaan hedduu isaanii ajjesee garii ammo mado taasise.
Oso ole hin bulin tarkaanffii motummaan wayyaane barattota Oromo magaalaa Gincci irratti fudhate kana mormudhaan barattonni Universty wallaggaa , Haramaayaa fi Maddaa walaabuu wal-duraa dubaan FXG motummaa wayyaanee irratti gad-gessu egalan.
Akkuma aadaa isaa sirni motummaa wayyaane gaaffi isaaniif debi’ii laatu irra rasaasaan barattota qalamaa fi dabtara male humaa takkallee harkaa hin qabne ruktuu filate.
Ajjechaa fi rebichi motummaa wayyaanee kuni Ummata Oromo abdii kutachiisu hin dandenye.
Guyyaa guyyaan gandotaa fi aanaalee akkasuma magaalaalee Oromiyaa heddu dabalatee hiriira mormii cimaatu motummaa kana irratti ilmaan Oromotiin raawwataamaa ture.
Ajjechaan fi hidhaan kan ummata Oromo hin jilbifachinee tahuu wayta hubate inni murtii lafa Oromo saamuuf baafate haqutti sochiin warraaqsa Oromo sadarkaa lammaaffaatti tarkaanffatee jira.
Akkuma warraaqsi Oromo cimaa dhufeen sabaa fi sab-lammiin biyyatti kan akka Saba Gaanbellaa fi Sidaamaa & Saba Amaaraa ajjechaa rebichi ilmaan Oromo irraa dhaabbachuu qaba jechuudhaan mormi sirnichaaf qaban egalanii jiru.
Hawaasni addunyaatiis gama isaatiin warri akka USA , UK fi Tokkummaan Awrophaa akkasuma Gamtaan Afrikaa fi dhaabbileen mirga dhala namaaf morman hundi ajjechaan saba Oromo irratti raawwatamaa jiru akka dhaabbatu gaafatanillee motummaa wayyaanee irraa debi’ii hin argannee .
Hiriira mormii Karaa nageyaatiin sabni Oromo motummaa wayyaanee irratti gad-geysaa jiru kanaan waraana motummichaa irratti midhaan dhaqqabe tokkolleen hin jiru.
Akka fakkenyaatti hiriira mormii sabni amaaraa gad/geysaa jiruun yero torbbaan tokko hin caalle kessatti waraanaa motummaa irraa nama 17 ajjesuu fandeyanii jiru.
Kana irraan kan ka’een dargaggotaa fi ummanni Oromo sirna qawween nu fixaa jiru kana haga yomitti harka qullaa dura dhaabbanna jechuudhaan gaaffi belbeltuu kaasaa jiru.
Gaaffi kana hujitti hiikuuf hayyonni fi hogganttonni dhaabbilee siyaasaa akkasuma hogganonni Qerro Bilisummaa Oromo sabni kenya qawwee hidhatee motummaa wayyaanee kana ofirraa kuffisu qaba jechuudhaan bakka adda addaatti marii cimaa gad-geffataa jiru.
Nuus kanaaf kan janne egallii barreyfama kenya gabaabaa kanaa iirratti ” Haati ilmaan Oromo ethiopia kessatti kophaa isii boyuun dhaabbatu qaba ” ka jenneef .
Yaadachiisa :
Rakko kanaan achi biyyatti kessatti dhalatu kan itti gaafatama qabu motummaa wayyaanee akka tahee hawaasni addunyaa nu hubatuu qaba jenna.
Abdusalam Sutee
Hagayya 11/2016


text:
Yaadaa gareen Muktar Kadir kun dhiyeessan Kabinotaa Godinaa Booraanaa Yabelloo, Gujjii fi Harargee irraa dhufaniin balaaleffatame, gareen kaabinotaa Godina Harargee, Booraanaa Yaabelloo fi Gujii yaadaa Lammaa Magarsaa dhiyeessee jabeessuun deggeruun ummanni Oromoo fi mootummaan naannoo Oromiyaa uummata Oromootti balaa dhufe ittisuu qabna.Yoo kana hin goonu ta’e faaydaan OPDO maalii? jechuun mormii guddaa dhiyeessaan. Kanumaan kan ka’e gariin kun walgahii kaabinoota OPDO torbaan tokkoof gaggeefame dhiisanii walga’ii cabsanii ka’an. Yeruma kana haala kanaan , Kanneen qajeelfama TPLFn masakamuu qabna jedhan kanneen akka Muktarii fi Abdullaaziz warra walgahii cabsee bahe duukaa bu’uun kara karaa kadhatanii ifaajja guddaan walgahiitti deebisan.
Sunday, September 29, 2013
Walga’iin Angawoota OPDO Adaamaa Keessa itti Geggeeffaamaa ture Irraatti Mormiin Guddaa Dhalachuun Milkii Malee Adda Bahe.
Fulbaana 28,2013 Adaamaa
Angawootaa OPDO kabinotaa Aanaa, Godinaa fi Oromiyaa akkasumas itti gaafatamtoota Wajjirotaa Secterotaa garaagaraa irraa walitti waamuun Adaamaa Galmaa Abbaa Gadaa jedhamu keessa itti akka L/Habashaatti Fulbaanaa 4/2006 irraa egalee hangaa Fulbaana 16/2006 Oromiyaa keessatti bakka bu’oonni Wayyaanee Muktar Kadirii , Abdulaaziz fi Asteer Maammoon guyyaa kudhanii oliif gaggeeffaamaa ture milkie dhabuun mormii guddaan miseensota OPDO irraa bakka bu’oota Wayyaanee irratti dhalachuun bu’aa tokkoo malee diddaa guddaan gargar kan bittina’an ta’uu Odeessii qabatamaa keessaa OPDO bahee saxilee jira.
Kayyoo fi qabxiin gurguddaa walga’ii dhoksaan gaggeeffaamaa ture kanaa qabxiilee gurguddaa sadii irraattii kan xiyyeeffaate ta’uu beekama, kanneen falmisiisoo ta’an keessaa warri gurguddaan.
1ffaa, Baha Oromiyaa keessatti saboota olla Oromiyaa irraa yeroo irraa gara yerootti Ummataa Oromooa irraatti fudhatamaa jiruun wal qabatee Somaaleen lafa Oromiyaa Harargee qabachaa jirtuu irraatti marii gochuu kan jedhuu.
2ffaa, ABO FDG nurraattii kaasaa jira, Ummaata mootummaa Ithyophiyaa irratti kakaasuun fincila qindeessaa jira, Dargaggooti Oromoo maqaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo jedhuun biyyaa keessaa fi biyyaa Ambaatti of gurmeessuun sochii mirga Oromoo falmuu jedhuun mootummaa keenya irratti ummata kakaasaa jiru waan ta’eef kana dura dhaabbachuuf malaa fi tooftaa baafachuu.
3ffaa. Mormii yeroo irraa gara yerootti hordoftotni Amantaa Muslimaa Oromiyaa keessaattii nurraatti gaggeessaa jiraan dura dhabbachuu fi mormii isaanii duubaa humnooti adda addaa waan jiraniif saaxiluu fi marii irraatti gochuu kan jedhuu fi
4ffaa. Qaama hojii sekterotaa karooraan rawwaachuu xinxaluu.
Kanneen jedhan irratti marii guddaa gochuun walii galtee malee akka ka’an gabaasi kun ni ibsa. Kana keessatti qabxiin guddaa dhimma ABO irratti fuulleffate keessa hogganoota OPDO kan jeeqee fi mormii guddaa kaasee guyyoota lamaa oliif akka wal falmisiisaa oole beekamaa dha. Qabxii marii lukkeelee ilaachisuun yaadaa fi mormii kabinotaa Godinotaa fi Aanotaa irraa hogganoota OPDO irratti ka’ee dhiyaate keessaa gariin
Waa’ee ABO irraatti mormiin dhalatee, jira. kunis asiin fulduraa maqaa ABO’n namoota sabboonummaa Oromoo qabanii fi uumata itti akka farrummaatti labsaa dhaa turre,mootummaanis akkasum jechuun galmuma kana keessatti nuu ibsee hin turree?? Har’a deebi’een ABOn uumata nurratti kakasaa jira sochii godhaa jira yoo jennee barattootaa fi jiraataa Oromiyaa hunda yoo seeratti dhiheessaa jiraanne waanni kun deemee deemee numa warra OPDO iyyuu qofaa ni hambisa. ABOn bara kana nama osoo hin taane akeeka dha.Akeeka kana akkamiin uumata keessaa baafna yoo jenne waan matumaa hin dandayamne waan ta’eef mootummaan keenya if goyyomsuu osoo dhiifnee irra wayyaa dha. Yeroo barbaannu ABOn nama ijaara jenna,gaafa kaan ammoo ABOn hin jiru badeera jenna,yaada wal dhahaa akkasiin hamma yoom uumata sobaa jiraannaa???
Amma immoo ABO’n nu rakkisaa jira, nu duraa dhaabbaachaa jira, dargaggotaa ijaaree socho’aa jira, ummataa nurraa fudhachuuf, goolii kaasaa jira jennee yeroo wawwatnu ummaannii kaleessaa ABO’n hin jiruu jenneen sun maal nun jedhaa? jechuun gaaffii kaasaan, kanaaf nuti kanan uummataa keessaa deemnee salphinaa hin uffannu har’a ummaanni nu darbee deemee waan jiruuf nuti kanaan waan ololluu hin qabnu isinumti warri aanga’oo gurguddaa gadi bu’aa uummata itti himaa jechuun hogganotaa ol anoo OPDO akka Abdulaaziz fi Moktaar afaan fajjefaman.
Kana malees yaada mormii hirmatotaa irraa dhiyaate keessaa itti qabxiin ABO’n qofti maleef dhaadheeffaamee balaaleffatamaa ? Diinni akka G-7, Arbanyoochii fi Ogadeen maaliif akka diinaatti fudhatamanii mariin irraatti hin taasifamne jechuun gaaffin kaabinoota aanaa irraa ka’e guutummaa walgahichaa jeeqee akka turee odeessi keessa OPDO addeessa.
Ajandaan gama biraa Waa’ee waraana Ogaadeen yeroo yeroon Wayyaaneenhidhachiifamee Oromoo ajjeesaa jirtuu fi lafa Oromoo fi qabeenyaa Oromoo samamaa jiruuf ilaalchisuun yaadaa mormii fi waldiddaa guddaatu dhalate. Innis yaadni garee Lammaa Magarsaa itti gafatamaa wajjiraa milishaa Oromiyaa duraanii kan yeroo amma Biroo Daldalaa Oromiyaa hojjechaa jiruu irraa dhiyaate naannoo ittisa Oromoo irraa gochuuf jecha tarkaanfii walfakkatuu fudhachuu qabna,daangaa keenyaa keessaa baasuu qabna jedhuu yeroo dhiyaatuu gareen Muktaar Kadir ammoo kun tasumaa ta’uu hin qabu jechuun mormii dhiyeessan.Nuti ajaja mootummaan keenya nutti kenneen malee akka naannoo Oromiyaatti ittisa mataa keenyaa gochuu hin dandeenyu jechuun yaada mormii kaasan.
Yaadaa gareen Muktar Kadir kun dhiyeessan Kabinotaa Godinaa Booraanaa Yabelloo, Gujjii fi Harargee irraa dhufaniin balaaleffatame, gareen kaabinotaa Godina Harargee, Booraanaa Yaabelloo fi Gujii yaadaa Lammaa Magarsaa dhiyeessee jabeessuun deggeruun ummanni Oromoo fi mootummaan naannoo Oromiyaa uummata Oromootti balaa dhufe ittisuu qabna.Yoo kana hin goonu ta’e faaydaan OPDO maalii? jechuun mormii guddaa dhiyeessaan. Kanumaan kan ka’e gariin kun walgahii kaabinoota OPDO torbaan tokkoof gaggeefame dhiisanii walga’ii cabsanii ka’an. Yeruma kana haala kanaan , Kanneen qajeelfama TPLFn masakamuu qabna jedhan kanneen akka Muktarii fi Abdullaaziz warra walgahii cabsee bahe duukaa bu’uun kara karaa kadhatanii ifaajja guddaan walgahiitti deebisan.
Yaadaa gareen Muktar Kadir kun dhiyeessan Kabinotaa Godinaa Booraanaa Yabelloo, Gujjii fi Harargee irraa dhufaniin balaaleffatame, gareen kaabinotaa Godina Harargee, Booraanaa Yaabelloo fi Gujii yaadaa Lammaa Magarsaa dhiyeessee jabeessuun deggeruun ummanni Oromoo fi mootummaan naannoo Oromiyaa uummata Oromootti balaa dhufe ittisuu qabna.Yoo kana hin goonu ta’e faaydaan OPDO maalii? jechuun mormii guddaa dhiyeessaan. Kanumaan kan ka’e gariin kun walgahii kaabinoota OPDO torbaan tokkoof gaggeefame dhiisanii walga’ii cabsanii ka’an. Yeruma kana haala kanaan , Kanneen qajeelfama TPLFn masakamuu qabna jedhan kanneen akka Muktarii fi Abdullaaziz warra walgahii cabsee bahe duukaa bu’uun kara karaa kadhatanii ifaajja guddaan walgahiitti deebisan.
Kana irraa ka’uun sabbontotn Oromoo walga’icha irraa hirmaatan nuti Oromoonni hanga yoomitti dhiigni ilmaan Oromoo dhangala’aa? hanga yoomitti Obsinaa? Obsi nuu game, Angoo maaliis qabna waranaa? Erga duula Oromoo irratti banama ittisuu hin dandeenye,dhaloota Oromoo dhufaa darbaan ABO jennee hidhaa fi biyyaa ari’aa erga jiraanne aangoo fi gaafatamni nuti Oromoof qabnu kun maali? Jechuun walgahicha irrati ifatti yaada dhiheeffatan.
Gama kaaniin qabxiin dhimma amantaa Isalaamaa fi gamaagama karoora hojii ilaalchoisuun yaadni dhiyaatee, qabxiiwwaan armaan olii mataa dabbaalotaa diinaa waan nanneesseef utuu sirnaan hin hubatamiin hafee kabinotaa Aanotaa, Godinotaa fi Oromiyaa walumaa galatti namota 1000 ol-n guyyotaa kudhanii oliif taa’amaa ture, fi walga’iin guddaan kun kan ETV fi Radiyoo Oromiyaa illee dabalee osoo hin darbiin wakkatameef bu’aa tokkoo malee diddaan guddaan waan jeeqameef gara fuula duraatti baallamamee adda bahuu gabaasi keessa OPDO irraa nu gahe addeessa.
Subscribe to: Post Comments (Atom)