text:
Dubartiin Zinaa Dhiira Qulqulluutti Ni Heerumti?
Dubartiin takka zinaa (sagaagalummaa) yoo raawwattee fi dhiira qulqulluu zinaa hin raawwatinitti akka heerumtu yoo dirqisiifamte, fuudhaa heerumni (gaa’illi) kuni sirrii ta’uu danda’aa?
Gaafii: Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) Qur’aana keessatti, “Dhiirri zinaa (sagaagalummaa) raawwate dubartii zinaa raawwatte yookiin mushrika taate malee hin fuudhu. Dubartiin zinaa raawwattes dhiira zinaa raawwate yookiin mushrika ta’e malee namni biraa ishii hin fuudhu. Suni warroota amanan irratti dhoorgamee jira.” (An-Nuur 24:3) jechuun dubbata. Akkasumas, hadiisa, namticha zinaa raawwate haddiin (adabbiin) irratti dhaabbame fi dubartii akka isaa malee dubartii qulqulluu fuudhu irraa dhoowwame dhagahee jira. (Haddi jechuun seera adabbii Islaama namni yakkamaan adabamuudha. Fakkeenyaf, dhirri fi dubartiin hin fuune yoo zinaa (sagaagalummaa) raawwatan si’a dhibba (100) reebamu (garafamu)).
Murtiin akkana yoo ta’e, dubartii zinaa raawwatte ergasii dhiira zinaa hin raawwannetti akka heerumtu yoo dirqiisifamte murtiin ishii maal ta’aa?
Sababa kamiyyu osoo ta’ee heeruma kana dhiisu hin dandeessu. Amma maal gochuu dandeessi? Qunnamtii dhiirsa ishii waliin gootu keessatti sodaan itti dhagahama. Ragaa armaan olii irratti hundaa’e gaa’illi sirrii akka hin taane waan agarsiisuuf. Haala akkanaatiif murtii shari’aa ifa akka naaf gootan barbaada. Dubartiin tuni gargaarsa namoota biroo dhabde jirti. Maatiin lamaan (maatiin jaarsa fi jaarti) rakkoo guddaa keessa jiru.
Deebii: Alhamdulillah
Jalqaba irratti jecha Rabbii (subhaanahu wa ta’aala) “Dhiirri zinaa (sagaagalummaa) raawwate dubartii zinaa raawwatte yookiin mushrika taate malee hin fuudhu. Dubartiin zinaa raawwattes dhiira zinaa raawwate yookiin mushrika ta’e malee namni biraa ishii hin fuudhu. Suni warroota amanan irratti dhoorgamee jira.” (An-Nuur 24:3) jedhu hiikni isaa “dhiirri zinaa raawwate wanta fuudhu hin qabu dubartii zinaa raawwatte malee, akkasumas, dubartiin zinaa raawwatte dhiira zinaa raawwate malee kan biraatti heerumu hin dandeessu.” jechuu miti. Kana irra hiikni isaa, “yoo hin tawbatin, dubartiin ykn dhiirri zinaa raawwate nama qulqulluu fuudhun ykn itti heerumuun dhoowwadha.” jechuudha.
Ibn Kasiir (rahimahullahu) akkana jedha: “Imaamu Ahmad ibn Hanbal (rahimahullahu) ilaalcha akkana jedhu qaba: dhiirri qulqulluun dubartii gumnaa (sagaagaltu) hojii zinaa itti fuftu hanga tawbatuutti malee nikaha hidhachuun isaaf hin hayyamamu. Yoo tawbatte, nikaha hidhachuun isaaf ni hayyamama (sirriidha). Ta’uu baannan hin ta’u. Haaluma kanaan, dubartii qulqulluu dhiira naamusa hin qabnee fi zinaa hojjatuutti heerumsiisun hin ta’u hanga tawbaa dhugaa tawbatuutti malee. Rabbiin waan akkana jedheef, “Suni mu’mintoota irratti dhoorgamee jira.” (an-Nuur:3) (tafsiira ibn kasiir 6/9 irraa)
Shekh Abdurahman Sa’diyyi akkana jedha: Hiikni aayaa armaan olii: dhiira ykn dubartii irraa nama zinaa raawwate fi kana irraa hin tawbanne, ergasii kuni haraama ta’uu isaa osoo beeku namni ishiif/isaaf nikahaaf dhufu, wantoota armaan gadi keessaa hin bahu:
-Takkaa murtii Rabbii fi Ergamaa Isaatiif hin bulu. Kuni nama mushrika ta’e malee namni biraa kana hin hojjatu.
-Takkaa immoo murtii Rabbii fi Ergamaa Isaatiif kan bulu ta’ee ergasii zinaa isaa/ishii osoo beeku nikahaaf yoo barbaade, nikeenyi kuni mataan isaatu zinaadha. Nikaha kan hidhatu nama zinaa raawwatu ta’a. Osoo dhugaan Rabbitti amane silaa nikaahaf hin dhufu.
Kuni dubartiin zinaa raawwatte yoo hin tawbatin fuudhun haraama ta’uu isaa agarsiisa. Haaluma kanaan yoo hin tawbatin dhiira zinaa raawwatutti heerumun haraama ta’uu agarsiisa.” Dhumaate, Taysiirul kariimu rahmaani fii tafsiiri kalaamil mannaani- fuula 561)
Kanaafu, dhiirri qulqulluun dubartii zinaa raawwatte fuudhun isaaf hin hayyamamu hanga tawbattuutti malee. Akkasumas, dubartiin qulqulluun dhiira zinaa raawwatetti heerumuun ishiif hin hayyamamuu hanga tawbatuutti malee. Haaluma kanaan dubartii fi dhiirri zinaa raawwattan hanga tawbatanitti malee wal fuudhu hin danda’an.
Lamaffaa: namni zinaa irraa dhugaan tawbate, zinaadhaan ibsamuun irraa ka’a (sagaagala /sagaagaltu hin jedhamu). Seerri nama zinaa fuudhu /itti heerumu dhoowwu isa/ishii hin hammatu [waan tawabateef/tawbatteef]. Dubartii qulqulluu fuudhun isaaf ni hayyamama. Kana jechuun dubartii tanaan duraa zinatti hin kufne. Akkasumas, dubartii zinaa raawwattee ergasii tawbatte fuudhun isaaf ni hayyamama.
Haaluma wal-fakkaatun, dubartiin zinaa raawwatte hanga taawbatutti dhiira Muslimaa qulqulluu ta’etti heerumuun ishiif hin hayyamamu. Yoo dhugaan tawbatte, isatti heerumuun ni ta’a (sirriidha). (Kana jechuun dubartiin zinaa raawwatte ergasii tawbaa dhugaa yoo tawbatte, dhiira qulqulluutti heerumu ni dandeessi.)
“Dhiira zinaa raawwate fi haddiin irratti dhaabbate gaa’illi (fuuti) isaaf hin jiru, dubartii akka isaa zinaa raawwatte fi haddiin irratti dhaabbate malee” kan jettee kaastef, kuni jecha salafoota garii irraa dabarfameedha. Kana irratti wanta Abu Daawud (2052) Abu Hureeyraa irraa gabaase akka ragaatti dhiyeessun ni danda’ama. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhu, “Dhiirri zinaa raawwate fi reebame, kan akka isaa malee hin fuudhu.” Sheykh Albaani sunan Abu Daawud keessatti sahiih jalatti ramade jira.)
Qurxubiin (rahimahullahu) akkana jedha: “az-Zajjaaji fi namni biraa Hasan irraa akkana jechuun dubbatan: Hasan akkana jedhe, “Wanti barbaadame: dhiira haddiin irratti dhaabbate fi dubartii haddiin irratti dhaabbateedha.” Ni jedhe, “Kuni murtii Rabbiin irraa ta’eedha. Dhiirri zinaa raawwatee haddiin irratti dhaabbate dubartii haddiin irratti dhaabbate malee fuudhu hin danda’u.” Ibraahim Nakha’i wantuma wal fakkaatu jedhe.
Musannaf Abu Daawud keessatti, Abu Hureeyran akkana jechuun Ergamaa Rabbii (SAW) irraa dabarse: “Dhiirri zinaa raawwate fi haddiin irratti dhaabbate, kan akka isaa malee hin fuudhu.” Akkana jechuuniis gabaafame jira: dhiirri haddin irratti dhaabbate tokko dubartii haddiin irratti hin dhaabbanne (dubartii qulqulluu) fuudhe. Ergasi Aliyy (radiyallahu anhu) lamaan isaanitu addaan baase.”
Yaanni sirriin: hadiisa keessatti “nama haddiin irratti dhaabbate” kan jedhu nama zinaa raawwachuun beekkamee fi ragaan irratti dhiyaatee ergasii haddiin irratti dhaabbate qofaaf ta’a. Kanaafu, hiikni hadiisaa akkana ta’a: dubartiin qulqulluun nama zinaa hojjachuun irraa beekkame (ifatti bahetti) heerumuun ishiif hin hayyamamu. Akkasumas, dhiirri dubartii zinaa hojjachuun irraa beekkame (ifatti bahe) fuudhun isaaf hin hayyamamu. Hiikni hadiisaa aayaa “Dhiirri zinaa (sagaagalummaa) raawwate dubartii zinaa raawwatte malee hin fuudhu.” (an-nuur:3) wal simata, ni jabeessa.
Shawkaanin ni jedha: jechi, “Dhiirri zinaa raawwate fi reebame” kan jedhu nama zinaa hojjachuun irraa beekkame agarsiisa. Kuni kan agarsiisu, dubartiin qulqulluun nama zinaan irraa beekkame (ifatti bahetti) heerumuun ishiif hin hayyamamu. Akkasumas, dhiirri dubartii zinaan irraa beekkame (ifatti bahe) fuudhun isaaf hin hayyamamu. Aayan kitaaba keessatti eeramte kana ni agarsiisti. Sababni isaas dhumarratti ni jedha: “Suni mu’mintoota irratti dhoorgamee jira.” (an-Nuur:3) “ Nayl al-awxaar 6/210) irraa
Wanta armaan oli kana irratti hundaa’e, dhiirri kuni nakaha ishii hidhachuun dura, dubartittiin zinaa keessatti yoo kuftee fi ergasii gaabbite fi tawbatte, nikeenyi sirriidha (guutudha). Garuu of dhoksuu qabdi, wanta badaa yeroo darbe hojjatte eenyutillee himu hin qabdu.
Haa ta’uu malee, osoo ishiin hin tawbatin nikeenyi yoo godhame, ilaalchi websaayitiin kuni irra jiru, nikeenyi guutuu (sirrii) hin ta’u, nikeenyi irra deebi’amu qaba. kanaaf ilaali deebii gaafii lakk. 85335
Kanaafu, nikeenyi tawbaan dura kan godhamu yoo ta’e, sababuma ta’een nikaha irra deebi’uun yoo danda’ame, akkas gochuun wanta barbaadamu fi of eegganoof irra gaariidha. Akkasumas, kilaafa (wal-dhabbii) warraa beektoota keessaa bahuu fi nagahaaf karaa irra gaariidha.
Garuu zinaa raawwachuu ishii ifa kan baastu malee nikeenyi irra deebi’uun kan hin danda’amne yoo ta’ee fi ifa baasun wanta badaa kan fidu yoo ta’ee, In sha Allah cal’iste nikaha kanaan itti fufuun homtu ishii irra hin jiru. Fakkeenyaf zinaa raawwachu ishii ifa yoo baaste wanti badaan uumamuu, kan akka dhiirsi niiti isaa hiikuu yoo badii ishii darbe beeke, yookiin xiqqaate xiqqaatu yoo ishii waliin turuu jaallate, shakkii qalbii isaa keessatti uuma yookiin haguuggi ishii namoota keessatti irraa tarsaasa (badii ishii namootatti beeksisa) yookiin ishii salphisuu fi badiiwwan kanneen fakkaatan kan fidu yoo ta’e, nikaha kanaan ittii fufuun homaa rakkoo hin qabu. Dhugumatti, ilaalchi kuni madaala kan kaasu fi hundee sirrii kan qabuudha. Inumaa, ilaalcha hayyoota harka caaluti (baay’eeti).
Guduunfuuf: badii guddaa uumu yookiin dubartii salphisuu malee maatii lamaan jidduutti nikeenya haaromsuun yoo kan hin danda’amne ta’e, nikaha kanaan itti fufuu, dhiirsi akka ishii qunnamu hayyamuu fi jireenya ishii haala gaariin gaggeessun homaa rakkoo hin qabu. Rabbiin hundarra beekaadha.
Madda: Arabic, https://islamqa.info/ar/199600
English: https://islamqa.info/en/199600
Supervisor: Shekh Muhammad Salih al-Munajjid
Guduunfaa
– Badii fi adabbiin zinaa guddaa akka ta’e beekun namni kamiyyuu zinaa fi wantoota zinatti nama dhiyeessan irraa fagaachu qaba. Boodarra nan tawbadha jechuun gonkumaa zinatti dhiyaatu hin qabu. Fokkinnaa fi adabbii zinaa (sagaagalummaa) irraa kan ka’e, Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) akka itti hin dhiyaanne nu akeekachisa.
“Sagaagalummattis hin dhihaatinaa. Dhugummatti inni hojii fokkataa fi karaa hamaa ta’ee jira. “ Suuraa Al-Isra 17:32
-Yoo hin tawbatin dubartii zinaa raawwatte fuudhun ykn dhiira zinaa raawwateetti heerumun hin danda’amu. Garuu yoo dhugaan tawbatte, ishii fuudhun ni hayyamama. Akkasumas, yoo dhugaan tawbate isatti heerumuun ni danda’ama.
Jecha biraatin, dhiirri zinaa raawwatee ergasii yoo dhugaan tawbate, dubartii qulqulluu fuudhu ni danda’a. Akkasumas, dubartiin zinaa raawwattee ergasii dhugaan yoo tawbatte, dhiira qulqulluutti heerumu ni dandeessi.Garuu namni fuudhu nikaha hidhachuun dura marsaa laguu (heydii) eegun ulfa irra qulqulluu ta’uu mirkaneefachu qaba. Yookiin ishiin ulfa ykn dhibee akka Eedisii dhoksuu hin qabdu.
– Dogongoranii zinatti yoo kufanii fi Rabbiin namaaf dhokse, dhugaan tawbachuu fi araarama kadhachuu barbaachisa. Namootatti himuun hin barbaachisu.
-Dubartiin zinatti kuftee ergasii dhugaan tawbachuun yoo gara Rabbii deebite fi dhiira gaaritti heerumte, badii darbe isatti himuun hin barbaachisu. Isatti himuun badii guddaa waan fiduufi. Fakkeenyaf, ishii hiiku danda’a, ija jibbaa fi shakkiin ishii ilaala, ishii salphisu danda’a.


c: text/html

text:
Godiina Haarargee Lixaa magaalaa Kamoonaa akkasumas Micataa keessatti hawwanii fi shamarran to'annaa polisii jala jiran reebichi ykn tumaatiin irratti raaw’aame, jechuun maatiilee isaanii keessaa VOAtti dubbatanii jiru.
Dubbi-himaan mootummaa naannoo Oromiyaa fi hoogganaan poolisii naannoo sanaa immoo, namoonni to’annaa poolisii jala jiran jiraachuu dubbatanii, “garuu, reebichaa fi tumaatiin irra gahe, jedhame dhara,” jedhan.
Komishinniin mirga dhala namaa Itiyoophiyaas rakkoon jedhame akka hin jirre mirkaneeffadhe, jedha.
Gabaasaa guutuu caqasaa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
#RDH Adoolessa 25 2009
Ilmaan Oromoo galmee Malkaamuu Kinfuu jalatti shororkeessummaan shakkamuun hidhamanii jiran guyyaa hardhaa mana murtiitti dhihaatanii akka turan gabaafameera.
Dhaddacha yeroo darbee irratti Manni murtichaa du’aa fi haala du’a dargaggoo Ayyalaa Bayyanaa irratti, manni sirreessichaa ragaa qabatamaa akka dhiheessuuf ajaja dabarsee turuun isaa ni yaadatama.
Haaluma kanaan bakka bu’aan mana hidhichaa ragaa hospitaala waliigalaa mana hidhichaafi xalayaa bulchiinsa mana hidhichaarraa barreeffame mana murtichaaf dhiheesseera. Kunis:
☞ Ayyalaan kutaa wal’aansa ilkaaniitti yaalamuu isaa. Gaafa 11—11—2009 gara Hospitaalichaa gaafa dhufu, maddi isaa lamaan irra mallattoon dhiita’uu irraa akka mul’atu, dhiita’uu maddiilee isaaf sababa kan ta’e, ilkeen isaa kan hubamuun nyaatame akka buqqa’eef, qorichi farra baakteeri’aa karaa hidda dhiigaatiin isaaf kennamuu isaa, hogguu ijummoon qilleensa dabarsu cufamuu fi yeroo itti hammaatu, gaafa 14—11—2009 gara Hospitaala Miniliyeemii Paawuloositti riifeeriin isaaf barreeffamuu isaa.
☞Dhumarrattis Ayyalaan Hospitaala waliigalaa mana hidhichaa keeysatti wal’aanamee fooyya’uu waan dhadhabeef, gara Hospitaala Miniliyeemii Paawuloositti ergamuu, yaalamaa osoo jiruu gaafa 16—11—2009tti lubbuun isaa dabaruu, haati manaa isaa aadde Salaamii fi obboleessi isaa dhukkubsachiisaa akka turan, erga du’ee boodas, qorannoo reeffaa ilaalchisee gara Koomishina Poolisii Magaalaa Finfinneetti akka geeffamee fi bu’aa isaa Manni murtichaa Koomishina Poolisii Poolisii Magaalaa Finfinnee akka gaafatuuf xalayaa isaarratti ibseera.
☞ Abukaatoo himatamtootaa kan ta’e, Obbo Wandimmuu Ibsaa Aadde Salaam dhaddacha irratti waan argamtuuf, dhimma kana irratti haa dubbattu jechuun yaada kan kenne tahus, Abbaan Alangaa garuu “haala du’a himatamaa irratti ragaan Hospitaala irraa dhihaate gahaa dha. Seenaan biraa yoo jira jedhame of danda’uun, dhaddacha biraa irratti komee dhiheessuu danda’a. Dhimma kana irratti bu’uurri seeraa akka haati manaa isaa dhaddacha irratti dubbattu taassisu hin jiru.” Kan jedhe yommuu ta’u, Himannaan Ayyalaa irratti banames akka addaan citu gaafateera.
Obbo Wandimmuun, haati manaa Ayyalaa akka dubbattuuf kan barbaade, xalayaa bulchiinsi mana hidhichaa dhukkubsachiisaa turte waan jedhuuf, isheenis dhaaddacha irratti waan argamtuuf, gama isheetiin waan jiru osoo dubbattee, dhimmicha qulqulleessa yaada jedhu qabatee akka ta’e ibsuun, haalli du’i himatamichaa ragaa qabatamaan hin mirkaneeffamiiniin, gaaffiin himannaa Ayyalaa addaan haa citu jedhu fudhatama hin qabu jechuun dubbataniiru.
☞ Himatamtoonni lama dhimma kana irratti akka kanaa gadiitti yaada kennaniiru:
☞” Dhiheenyatti Ayyalaa waliin kan ture Nu dha. Dhukkubni Ayyalaa dhukkuba ilkaanii tahus, afaaniif funyaaniin dhiigni bahuu eegalee ture. Gara Kilinikaa hogguu deemamu Parastaamoolii kennuuf. Rifeerii jedhamuun wal’aansaaf hogguu deemu, Orraantii isaarratti Shororkeessummaa kan jedhu waan irra jiruuf, gara mana yaalaatti osoo hin geessiin deebisu.
Haalaan dhukkubsatee Rifeer yoo jedhame, gara baka Rifeer jedhamuutti kan geeffamu, torban tokko faa erga darbee dha. Manni sirreessichaa gaafatamuu dha qaba.”
☞”Ilmi Namaa bilaashatti hogguu kufu akka laayyootti ilaalamuu hin qabu. Ayyalaan kan miidhame wayita Maa’ikelaawwii turetti. Reebicha Maa’ikelaawwiitti nurratti raawwateen hundi keenya miidhamneerra. Dhukkubsattoota taaneerra. Komii dhiheeffachuuf irra deddeebinee hogguu gaafannu, callisaa nuun jettu. Haala callisneeni du’aa kan jirru. Callisnee du’uu keenyarra dubbannee duuna jenneeti dubbachaa jirra. Nuti Gara mana murtiitti kan dhufnu, Manni murtichaa dhimma keenya qoratee murtee kenna jennee ti. Haa ta’u malee adeemsa murtii keeysatti qaamni jidduu seenee nu ajjeesaa jiru jira. Namni kamuu dhukkubsatee ni du’a. Waan barbaachisu isaaf guutamee yoo du’e du’a seera qabeessa dha. Obboleessi keenya kun dhukkubsatee wal’aansa dhabuun,, maatii osoo qabuu, kunuunsa dhabuun isaatiin du’e. Obboleessi keenya waan argachuu qabu waan sarbameefi dha kan du’e. Namoonni du’aaf isa saaxilan dhihaatanii murteen haa kennamu. Ani wal’aansa argachuuf hogguun gaafadhu naaf hin heyyemamu. Yoon mana yaalaa deemuuf gaafadhu na deebisu. Dacheen si nyaachisa jedhameera. Dachee nyaachuu koorra jedhee yaalii gaafachuu dhiiseera. Hatattamaan akka wal’aanaman rifeer jedhamuun, gara bakka rifeer jedhamanii osoo hin geeffamiin baatiilee 4 fi 5 warri tursiifaman jiru. Dubbachaa duuna jenneeti.”
☞Dhaaddacha guyyaa hardhaa irratti abbaan seeraa, xalayaan manni sirreessichaa ergee fi ragaan mana yaalaa mana hidhichaa irraa ergame, haala ajaja manni murtichaa dhaddacha darbe irratti ajajeen, haalaa himatamichi itti du’e waan hin ibsineef, ajaja biraa kennuun barbaachisaa ta’uu isaa ibsuun, yaada dhihaate irratti dabaluun guyyaa boorii murtee kennuuf guyyaa boorii sa’a 3:30tti beellamni qabameera.
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Godaantota seeraan alaa too’annaa mootummaa Zaambiyaa jala kan seenan Itoophiyaanonni 12 mana murtii Zaambiyaatiin tokko tokkoon isaanii Kiwaachaa Zaambiyaa kuma 10 akka kaffalan itti murtaa’eera.
Itoophiyaanni kun biyyoota qaxxaamuruun toora gara Afriikaa kibbaatti geessu qabachuun utuu adeemanuu too’annaa jala oolan jedhameera. Guyyoota 15 dura bulchiinsa Zaambiyaa Ayisooka jedhamtu keessatti kan qabaman godaantonni Itoophiyaa kun akkuma biyyattii keessa seenaniin kallattiin gara biiroo godaantotaa dhaquun waan hingalma’iniif yakkamtoota jedhamanii murteen itti murtaa’eera.
Itoophiyaanonni murteen balleessummaa kun torban darbe isaanitti murtaa’e kun; adabbii balleessaa isaaniitiif tokko tokkoon isaanii maallaqa biyyattii (Kiwaachaa) kuma 10 akka kaffalan itti murtaa’era. Birrii Itoophiyaa kuma 32 ta’u kana kaffaluu yoo dadhaban hidhaan hanga ji’oota sagaliitti akka murtaa’e ‘Lusaka Times’ gabaaseera.
Maqaan Itoophiyaanota kanaa gabaasichaan kan hinibsamin yoo ta’u; baay’inni isaanii fi kallattiin itti adeemaa turan ibsameera. Bu’ura eeruu lammii Zaambiyaa tokkootiin poolisiin biyyattii hordofuun dandii isaan qaxxaamuranii darbu jedhame cufuun yoo eeges; argachuu hindandeenye ture jedhameera. Kunis ta’u garuu daandii jijjiiruun karaa qaxxaamura biraatiin darbuu isaanii kan dhaga’e poolisiin biyyattii kun isaan hordofaa turee itti qaqqabuu akka danda’e ibsameera.
Godaantonni kun kan qabamuu danda’an konkolaataan Miitsubuushii ummata deddeebistu isaan ittiin adeemaa turan tasa miidhamee daandii irra dhaabbachuu isaatiin akka ta’e himameera. Kana hordofee konkolaachisaan lammii Zaambiyaa naannoo sanaa miliquun dhabamuu isaatu beekameera. Itoophiyaanonni garuu naannichaa waan hinbeekiniif achuma turuun poolisiin qabamuun isaanii beekameera.
Miila isaaniitiin miliquuf waan hinyaaliniif isaan qabamanii mana hidhaa akka turan yoo taasifaman; konkolaatichi garuu gara mootummaatti akka galu murtaa’eera. Guyyoota 90 keessatti abbaan qabeenyichaa dhufuun yakka ittiin hojjetamaa tureef sababa qabatamaa yoo hindhiyeessin mootummaan ni dhaala jedhamuun isaa dhaga’ameera.
Godaantonni Itoophiyaa kutaa bulchiinsa Ayisookaatti qabaman karaa seeraan alaatiin Zaambiyaa seenaniiru jedhamuun kan itti murtaa’e mana murtii bulchiinsichaatiin. Biyyattiitti waggoota 12 dura kan tumame labsii godaantotaa fi diiporteeshiinii cabsaniiru jedhamuun himati itti banamee kan tureItoophiyaanonni kun; yakka itti dhiyaate ittisuun mormuu waan dadhabaniif murteen balleessummaa itti murtaa’eera.
Itoophiyaanonni adabbiin Kiwaachaa kuma 10 yookaan hidhaan ji’oota sagalii itti murtaa’e; kan umuriin isaanii waggaa 24 hanga 30 gidduu jiraniidha jedhameera. Enyummaan konkolaachisaa isaan imalchiisee turee qulqulla’aa jira kan jedhame yoo ta’u; isas too’annaa jala oolchuuf konkolaatichaan haala walqabateen qorannoon taasifamaa jiraachuun ibsameera.
Godaantonni Itoophiyaa kun adabbii birrii kuma 300 fi kuma 80 itti murtaa’e kaffalanii bahuu danda’uu fi dhiisuu isaanii wanti jedhame hinjiru. Maallaqa hanga kana qabatanii akka hingodaanne yoo beekames; hiyyummaan kan jiraatanuu fi jireenya keessan isiniif jijjiirra jechuun maatii isaan geggeessan argachuu danda’uun isaaniis wanti jedhame hinjiru.
Mootummaan Itoophiyaas ta’ee waldaan fannoo diimaa adunyaa dhimmicha irratti wanti jedhan yoo hinjirres; Addis Maaledaan argachuuf yaaltee hinmilkoofneef. Namoonni kun adabbicha kaffalanii yookaan hidhaa isaanii xumuruun gara biyya isaaniitti akka deebianu yoo shallagames; haala kamiin akka turanu garuu hinbeekamne.
Mootummaan Zaambiyaa guyyoota sadan torban darbee keessa qofa godaantota seeraan alaa 51 too’annaa jala oolcheera jechuun yoo gabaases; haala lammummaa isaanii ibsuu irraa of qusateera. Biyyattiin kanaan dura Itoophiyaanota baay’ee qabuun kan adbdee fi gara Itoophiyaattis kan deebiste ta’uun ni beekama. Mootummaan Itoophiyaas Itoophiyaanota Zaambiyaa jiran gara biyya isaaniitti deebisuuf sochii jalqabuu isaa walakkeessa ji’a Adoolessaa darbe keessa beeksisuun isaa ni yaadatama.
አዲስ ማለዳ Hagayya 7 2014 No 61


text:
Bideen gogaan Itoophiyaa keessaa gabaadhaaf dhiyaatu gatii gadaanaan itti gurguramu doolaara 1.2 ta’uu instiitiyuutiin misooma induustirii nyaata; dhugaatii fi Faarmaasiyuutikaal Addis Maaledaatti beeksise.
Instiitiyuutiin misooma induustirii nyaata; dhugaatii fi Faarmaasiyuutikaal Addis Maaledaatti akka beeksisetti; Itoophiyaan buddeena gara biyyoota adda addaatti ergituuf tilmaamni gatii gurgurtaa utuu hinkaa’amin kan ture yoo ta’u; ji’a Hagayyaa bara 2014 jalqabee garuu gatii gurgurtaa of danda’e baasuudhaan gara hojiitti galameera jedhameera.
Bu’ura kanaan Ameriikaatti gatiin gurgurtaa budeena tokkoo doolaara Ameriikaa 1.3; Kaanaaddaati gatiin gurgurtaa buddeena tokkoo doolaara Ameriikaa 1.2; Awurooppaa fi biyyoota biraatti immoo dolaara Ameriikaa 1.2 olitti akka gurguramu murtaa’ee gara hojiitti akka galame eerameera.
Kunis doolaarri Ameriikaa 1.2 gatii gurgurtaa isa xiqqaa; doolaarri Ameriikaa 1.3 immoo gatii gurgurtaa isa olaanaa ta’uun akka taa’e fi kunis bahun isaa Itoophiyaadhaaf shoora olaanaa akka qabu himameera.
Kanaafis waggoota kanaan dura turanitti gatiin gurgurtaa buddeenaa bahuu hafuu isaa hordofee biyyoota tokko tokko keessatti gatii Itoophiyaatti ittiin gurguramuu gaditti haalli itti gurgurame akka ture ibsameera.
Tilmaamni gatii gurgurtaa buddeena gogaa utuu hinba’in dura gatii turee wajjin wayita wal cinatti madaalamu; tilmaamichi erga taasifamee fi gara hojiitti galee ji’a Hagayyaa bara 2014tti haalli jiru kan duraan itti gurguramaa ture caalaatti guddina olaanaa akka qabuu fi dhibbeentaa 27n caalmaa agarsiisuun isaa eerameera.
Dhaabbileen daldalaa hedduun buddeena gogaa gara biyyoota adda addaatti ergan Itoophiyaa keessa kan jiran yoo ta’u; gatii gurgurtaa murtaa’ee gaditti gurguruun akka hindanda’amnee fi dhaabbatichi too’annaa cimaa akka taasisu ibsameera.
Timaamni gurgurtaa gatii buddeenaa Itoophiyaan gara biyyoota adda addaatti ergituu bahun isaa sadarkaa qulqullinaa qabaachuu isaa akka qabu agarsiisuu isaatiin cinatti; Itoophiyaadhaaf galii doolaaraa fooyya’e akka argamsiisuuf himameera.
Itoophiyaan gara Ameriikaa, Awurooppaa fi biyyoota adda addaatti buddeen gogaa haala olaanaadhaan akka ergituu fi buddeena gara biyya alaatti ergituuf gatiin itti gurguramu yeroo yeroon ol-ka’uu fi gadi bu’uu isaa hordofee tilmaama baasuuf akka dirqamee fi tilmaama baheen gaditti gurguruun akka hindanda’amne himameera.
Instiitiyuutiin misooma induustirii nyaata; dhugaatii fi Faarmaasiyuutikaalaa namoonni Itoophiyaa keessaa buddeena gara biyya alaatti ergan gatii barbaadaniin ergaa waan jiranuuf gatiin itti gurguramus olii fi gadi waan jedhuuf gatii ittiin ergamu dhaabbataa kaahuuf dirqameera jedhameera.
Itoophiyaa keessatti yeroof lakkoofsaan ibsuun yoo hindanda’amnes dhaabbileen daldalaa buddeena erganu hedduu fi buddeen gogaan baay’een gara biyyoota adda addaatti ni ergama jedhameera.
Ji’a Hagayyaa bara 2014 dura yeroowwan turanitti ergitoonni buddeenaa gatii barbaadaniin ergaa akka turanii fi gatii gad-aanaadhaan yoo ergames galiin doolaara Itoophiyaan galchitu gadaanaa akka ture ibsameera.
Raga duraan tureen buddeen tokko gatiin biyya alaatti ittiin ergamu doolaara 0.5 hanga doolaara tokkoo qofa ture. Gatii gurgurtaa buddeenaa kaahame irratti hundaa’uun Itoophiyaan doolaara miliyoona 10 buddeena gara biyyoota alaatti ergamu irraa akka argattu himameera.
አዲስ ማለዳ sebtembar 7 2015 No 66


text:
Waxabajjii 03,2014 Dambi Doolloo
Gabaasa Qeerroo Qellem Wallaggaa Anfilloo Waxabajjii 03/2014 galgala keessaa sa’a 3:40 irratti.Mootummaan wayyaanee humna agaazii oromiyaa keessa tamsaasuudhaan gaaffii tokko malee nama oromummaa isaaf dhaabbatu rasaasaan rukuchiisaa jira.Gabaasni kun akka addeessutti kaleessa Waxabajjii 02/2014 barataa kutaa kurnaffaa qormaata biyyoolessaa fudhatee gale sabboonummaa isaatiin kan ka’e yakka tokkollee kan hin goone humna waraana agaaziitiin qabamee bosona seensisuudhaan reebicha hamma du’aatti irratti raawwatan,erga reebanii miidhanii booda sadarka du’a isaa beekuudhaan rasaasaan rukutani.
Barataa Oromoo wareega qaalii kafale kana bosona keessatti reebanii erga hamma du’aatti deemsisanii booda galgala daandiitti baasaniiti rasaasaan akka rukutan kan ijaan argan ni dubbatu. Barataan kun maqaan isaa Daawwit Waaqjira jedhama.Guyya har’aa sirni awwaalcha isaa kan gaggeeffame yoo tahu humni waraana agaazii wayyaanee jedhamu kun uummata naannessee marsuudhaan hamma reeffi mucaa awaalamee xumuramutti akka waan rukuttaadhaaf qophiin jiruutti bakka qabachuudhaan gandi Ashii jedhamtu dirree waraanaa fakkaattee ooltee jirti jedhu maddi gabaasa Qeerroo Anfiilloo!
Kana malees ganama Waxabajjii 03,2014 dargaggoon Addisuu Aagaa jedhamu magaalaa Laaloo Qilee keessa Motorbike qabatee osoo nagaan deemaa jiruu poolisoonni Oromiyaan reebamee Hosptala Ayiraa gullisoo galee akka jiru gabaasi naannicha irraa nu gahe addeessa.


text:
Yakkaa Duguuginsa Sanyii Mootummaan Wayyaanee Sirni EPRDF/TPLF/OPDOn Waraana Labse Uummata Keenya Fixaa Jiru Ilaalchisuun Qabsoo FXG Finiinsuun Fashalessine Gabrummaatti Xummura Haa Goonu!!
Ibsa Qeerroo Billisummaa Oromoo Irraa Darbe.
Mootummaan abbaa irree wayyaanee yeroo kanatti yoomiyyuu caalaatti waraanaa uummata keenyarratti labsee deeggarsa tokko malee dirqamaan labsii waraanaa raggasisee yakka waraanaa gochaa duguuginsa sanyii (genocide) uummata Oromoofi saboota cunqurfamoo biyya keenya keessa jiran irratti gaggeessa jira. Torbee darbee erga Labsiin Waraanaa labse hanga har’atti yakki duguuggaa sanyii ajjeechaan jumlaa Oromiyaa Dhihaa Amboo, Gudar, Giincii, Holootaa,Naqemtee, Gimbii, Dambii Doolloo, Jimmaa, Harargee , Baaleefi Moyyaalee kutaalee Oromiyaa garaagaraa keessatti uummata keenyarratti itti fufinsaan gaggeeffama jira. Kan guyyaa kaleessaa Bitootessa 10/2018 Godina Kibba Oromiyaa Booraana Magaalaa Moyyaalee keessatti Uummata keenyaa nagaa irratti waraana banuun hanga guyyaa har’aatti itti fufinsaan yakki duguugga sanyii gaggeeffama jira.
Kanaafuu Uummaatni Oromoo, Qeerroon dargaggoonni Oromoo, Hojjetaan, Barsiisaan, Barataan, daldalaafi Qoteebulaan, Poolisootni Oromiyaa, Korri Bittineessaan Oromiyaa, Milishoonni Oromiyaa, Ilmaan Oromoo waraana wayyaanee Keessa jirtan waraana waloon nurratti labsamee yakka duguuggaa sanyii nurratti gaggeeffama jiru of irraa kaasuun waanjoo garbummaatti xummura gochuuf waloon harka walqabatnee adeemsaa armaan gadii hordofuun Sochii warraaqsa FXGn abbaa irree dirqisiisuun Oromiyaa gadhiisisuuf haa gaggeessinu!! Adeemsii kun Kibxata dhufuu 13/2018 irraa eegaluun guutummaa biyyatti keessatti hojiitti kan hiikkamuuf Qeerroon Bilisummaa Waamicha qabsoo haala yeroo dhiyeessa!!
1. Dhiyeessii boba’aa biyyaa keessaafi biyya alaa galu lamsheessuu; maddeen boba’aa dhiyeessaniifi deddeebisaan irratti qiyyaafannoo jabeessuun tajaajjilli mootummaa wayyaaneef roga kanaan dhiyaatuuf taarkaanfii barbaachiisuu fudhachuun guutummaatti ugguruu!!
2. Daandiin Konkolaataa gurguddaan maddeen dhiyeessii boba’aafi tajaajila daldalaa wayyaaneefi sochii waraana wayyaaneef mijataa ta’an guutummaatti of eeggannaafi bilchina guddaadhan ni cufamu!!
3. Sochii daldala gurguddaa kambaanota aangawoota abbootii irree wayyaaneetiin sochoofaman hundarratti tarkaanfii fudhachuun guutummaatti ugguruufi Sochii dhaabsisuu!!
4. Warshaalee guurguddaa biyya keenya keessa jiran addatti immoo Oromiyaa keessatti argaman hanga waraanni wayyaanee Oromiyaa gadhiisee bahutti guutummaatti akka hojii dhaabaan dirqisiisuu!!
5. Ilmaan Oromoo hojjetaan siivil Servisii sadarkaa Federaalaafi naannootti argamtan hanga waraanni Komaandi Poostii Oromiyaa gadhiisee bahuutti utuu uummaatni Oromoo jumlaan dhumaa jiruu waajjira kamuu seentanii tajajila hojii mootummaa yakka daangaa hin qabne ummaata keenya nagaa irratti gaggeessa jiru waliin akka hin hojjenne. Kanneen hojjettanii argamtan gaafatama jala kan seentaniifi tarkaanfii isin mudatuuf qaamni gaafatama fudhatu akka hin jirre akeekkachiisuun waamicha qabsoo isiniif dhiyeessina!!
6. Ilmaan Oromoo Sadarkaa milishaa gandaa hanga waraanaatti hidhannoo of harkaa qabdan hidhannoo keessan haala fedhe kamiin iyyuu akka hin hiikkanneefi uummata keessan cina dhaabbachuun ittisa uummataaf akka taatan irraa deddeebi’uun waamicha lammummaa dabarsina!!
Hubachiisa: Adeemsi kun of eeggannoo, walhubannoo, bilchinaa, tokkummaa fi gootummaa guddaadhan hojiitti kan hiikkamu ta’uu Qeerroon Bilisummaa irra deebi’uun hubachiisera!!
Injifannoon Uummata Oromoof!!
Gadaan Gadaa Xummura Garbummaati!!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo!!
Bitootessa 11/2018


text:
Ulaagaalee (Sharxiwwan) Tawbaa
Sharxiwwan (Ulaagaalee) Tawbah
Kutaalee darban keessatti waa’ee tawbah fi istighfaara fi faaydaalee isaanii ilaalaa turreera. Namni hiikaa fi faaydaa isaanii erga beeke, jireenya ofii jijjiruu fi sirreessuf tawbah fi istighfaaran tarkaanfi ni jalqaba. “Hanga yoomi dukkanaa fi dhiphinna keessa jiraadhaa? Hanga yoomi ba’aa badii baadha!” jechuun dukkana fi dhiphinna keessa bahuuf, ba’aa badii ofirraa buuse boqonnaa fi tasgabbii argachuuf ni tattaafata. Namni erga haala kanaan tarkaanfi jalqabe, firii yaade argachuuf uulaagaleen guuttamuu qaban ni jiru. Ulaagaalee kanniin yoo hin guutin abdii kutuun karatti hafuu danda’a. Jalqaba, ulaagaalee ykn sharxiwwan jechuun wanti tokko sirrii ta’uu fi bu’aa buusuf wantoota ykn haala-dureewwan guuttamuu qabaniidha. Tawbaan qulqulluun Rabbiin biratti fudhatamu qabdu fi bu’aa namaaf buustu sharxiiwwan armaan gadii qabdi:


text:
Angawoonni Ertraa humnootiin waraana biyyatti wal waraansa Itiyoophiyaa gama kaabaa keessatti irra deebi’ee ka’eef waamicha gochuu isaanii mootummonni Briteen fi Kanaadaa ibsanii jiru. Baatii dabree wal waraansatti deebi’uun kun dhukaasa dhaabiinsa baatii Bitooteessa keessa tolfamee diiguun, wal waraansa mootummaa Itiyoophiyaa fi ABUT gidduu karaa nagaan furuuf abdii jiru dukkaneesse.
Wal waraansa Tigraay gama kibbaa keessaa ka’e gara addaa waraanaa kaabaa fi dhiyaatti ce’e kanaaf situ dura dhukaase jechuun gama lameen wal balaaleeffataa jiru.yeroo wal waraansii duraan jalqabamee, humnootiin Ertraa humnootii Itiyoophiyaa cina hiriiran.
Gorsa imalaa Jimaata dabree mootummonni Kaanaadaa fi Briteen baasaniin, lammiwwan isaaanii kanneen Ertraa keessa jiran, sochii isaanii akka daangeessan akkasumas of-eeggannoo akka godhan gaafatan.
Ertraan addunyaa irratti biyya Cufaa taatee yoo taatuu gabaasa Kaanaadaa fi Briteen kana irratti yaada hin laanne.


text:
Eegii hujii jalqabee amma gara ganna kurnya tokkoo keessa jira. Hujiin isaa guddoon biyya jirutti aadaa Oromoo guddisuu, rakkoolee irratti mari’achuu,qophii aadaa, ispoortii, waldorgommii fi waan akka akkaa qopheessee dargaggoo Oromoo ta USA keessa jiran waan hedduun walti qabuu.
Waldaan Dargaggoo Oromoo MN kun waldoota dargaggoo akkanaa ka Amerikaa keessatti Waldaa Darggaggoo Oromoo Addunyaa,IOYA jalatti gurmaahan keessaa tokko.Hujiin waldaa kanaa ta dhibiin rakkoo biyyaa keessaa qooda qabaachuu.Waldaan kun qophii gaafasiitti akka isaan jedhanitti haga humna barataatti $400 waltii guuranii nama Gaafa Afrikaatti beelaheef ergan.
Akkuma kanaan waldaaa kun Onkololeessaa 8,2011tti nama Afrikaa gama Gaafaatti beelaheef horii walti qabuuf soora qopheesse. Amaanee Badhaasoo itti gaafatamtuu Waldaa Dargaggoo Oromoo damee MNti.
“Nuyi Abdii boriiti…wannii nu nyaata qopheessineef akka jarii sun nyaata nyaatu sun namii biyyaalleen nyaachuu fedhaa…waan beelti nama gootu ammoo viidiyoo agarsiifne itti mullifne kun ammoo qalbii isaanii keessallee akka hin baane godha.”
Tana malee akka jecha Amaaneetti,”haguma dandeennutti waanuma qamnuun ummata qarqaaruuf horii walti qamne…ufii biyya jiraannullee garaan keenna achuma jiraa,” jetti.Abbootiin teenna addunyaa tana nutti dhiisanii deeman kanaafuu waan hedduu hojjachuu qamnaa jetti.
Abdusalaam Abdaa nama waldaa kanaa horii qabu,”Nama hedduutti biyyatti rakkatee Median addunyaatuu iyyuufiitti jiraa nu hoo maal goone jennee wal gaafannee nama MN keessa jiru walti qamnee horii guurree,”jedha.
Misraa Uumar itti gaafatamtuu odeeffannoo OYA,Oromo Youth Association,Waldaa Dargaggoo Oromoo ti, “Waldaan keenna waan hedduu hojjachuutti jiraa…waluma gargaarree waan tokkoo haa hojjannuu.Namuu hawwii yoo qabaate waan tokko godhuuf waan tokkoo godhuuf namuu hinuma dandaha.”
Akka itti gaafatamtootii Waldaa Dargaggoo Oromoo kun jedhanitti waldaan isaanii abdii abbootii isaanii fudhatee hojjachuuf egeriifillee waan namii biyyaa keessa jiru quba qabaachaa hojjata.
Mee hujii Waldaa kanaa marsaa Interneetii tanaa www.oromiayouth.org irraa caqasaa achumaan marii teennallee MP3 irraa caqasaa.


text:
Mootummaan Jabuutii, sirna hoogganoonni biyyooa Afrikaa gama Bahaa guutummaatti irratti argaman irratti, torban dabre, proojektii “Godinaa daldalaa guutummaa Afrikaa keessatti isa guddicha” jettu eebsiistee jirti.
Ka bal’ina Kaaree-meetira 48tii bal’atu - Proojektichi hojjetamee xumuramuuf waggaa kudhan ka fudhatu yoo tahu, akka karoofametti ennaa xumuramu dinagdee Jabuutii dhibba irraa harka kudha-tokkoon akka guddisu – muummichi-ministaraa biyyattii – Abdul-qaadir Kamiil Mohaammed, sirna sana irratti ibsanii jiran.
Gama biraatiin immoo, proojekticha hojjetanii xumuruuf kan baafamu – maallaqni doolaara biliyoona sadi’iif walakkaa tahu irra-jireessi kan Chaayinaa irraa liqiin fudhatamu waan taheef, idaa biyya xiqqoo sanaa, akkaataa rifaasisaatti ol kaasuu mala – yaaddoo jedhu tu jira.


text:
Waxabajjii 28,2012
Godina Wallagga Lixaa aanaa Gullisoo Ganda Kurfeessaa Birbir jedhamu keessatti dabballootni Wayyaanee dargaggoota Oromoo naannoo kanaa rifeensa guddifatan isin Miseensota ABO dha jechuun yakkuu jalqaban.Dabballootni Wayyaanee
1.Fiixee Abdiisaa Bulchinsa gandaa fi
2.Admaasuu Tolosaa Kaabinee ganda
kanaa Kan tahan dargaggoota maqaa misoomaaf akeeka dargaggootaa jijjiiruuf xaaranis kan jalaa fashalate yoommuu tahu dargaggoota rifeensa guddifatan isin Miseensota ABO ti jechuun yakkuu jalqabanii jiran.Dabballootni mootummaa kunneen gocha farrummaa kana irraa dhaabbachuun qabsoo ilmaan oromoo cinaa akka hiriiran qeerroon naannoo kanaa dhaammachuun kan hin gocha hojii farrummaa kana irraa hatattamaan hin dhaabbatan taanaan tarkaanfiin hojii isaanii madaalu akka isaan eeggatu dhaammatanii jiru.Mootummaan wayyaanee dargaggootaOromoo biyyattii keessaa ganna hojii ABO hojjetu kan jedhu shakkuun maqaa misoomaan qabuuf karoora wixinuun ishees saaxilamee jira.


text:
Godaannisa
“Irra deddeebi’ee akkuman dubbadhe, kitaabota Afaan Oromoon barreeffaman keessaa yeroo jalqabaaf kanan dubbise Godaannisa dha. Asoosama al tokko dubbisuu eegallaan tasuma lafa kaa’uun hin danda’amne dha. Namni kitaabicha dubbise kamuu dhugaa kana naaf mirkaneessa. Dhaabaa Wayyeessaa kitaaba kana irra deebi’anii waan baay’ee itti dabalanii akka daran nama hawwatutti barreessan. Akkan gulaaluuf yeroo natti kennanitti tokkoo tokkoo fuula kitaabichaa akkan ajaa’ibsiifadhettin hojjedhee xumure. Dhugaa dubbachuuf Obbo Dhaabaan dungoo ogbarruu Oromooti. Nama oolmaa guddaa nuuf oole kan nuti immoo waa’ee isaa hin dubbatiin jirrudha . . . Godaannisni haala kanaan maxxanfamuu isaaf baay’een gammada. Ogbarruu Oromoo tarkaanfii tokko fuula duratti akka butu hin shakku. Dubbistootaa fi jaallattoota ogbarruu Oromoo hundaan baga gammaddan jechuun fedha!”
– Eebbisaa Baay’saa, Beekaa Saayikooloojii fi Barreessaa, Guraandhala 09,2021
Godaannisa – Dhaabaa Wayyeessaa book | Oromo book | Godaannisa by Dhaba Wayesa
“Giimiin abidda ogbarruu keessa barreessichaa Dhaabaa Wayyeessaa ruuqamee jiru nama raajeffachiisa! Abdii namatti hora, humna ogbarruun qabu namatti mul’isa, barbadaan dhokataan barreessichi garaattii baatee jiru, kan laboobni isaa ukkaamsame sana gadi baasee yeroo inni bobeessu, yeroo inni laboobicha bifa barreeffamaatiin si qaqqaammachiisu, qaamaa dharraa ogbarruun shunnuugame yeroo ho’isu, yeroo bu’aa ba’ii jireenya dhala namaa si suufsisu, sammuu yaadaan dhiphate, weeraramee fi jeeqame yeroo bohaarsu, yeroo jechoota mi’aawaan jiisu, yeroo dharraa baasu, dhamdhama ogbarruutiin machaa’uu kee tu sitti dhaga’ama. Magan na jechisiiseera!
– Mubaarek M. Sulxaan, Barreessaa, Guraandhala 14,2021.
“Namoo (Dhaabaa), . . . jechoonni kee akka eeboo qara qabu, eeboo waan itti falfalame tarsaasee keessa ba’ee lafatti diramu. Kitaaba kee yoon dubbisu qorri ati achi keessatti ibsitu natti dhaamota, ho’is na dafqisiisa, jaalallis na qaba, jibbis na ifachiisa, xiiqinis na hudha, nameenyaanis na raasa, gaddis na imimmaansa, gammachuunis na utaalchisa, jechoota kee dhaga’uudhaan homaa kan ani hin taane tokkoyyuu hin qabu. Ogummaa keetiin ammas dhiibbaa nurra geessisuu danda’uu keetiif dubbiftoota kitaaba keetii hundarraa galata qabda. Akka ati itti ibsitutuu adda, akka ati itti afaan keenyaan dhimmootatti lubbuu hortutu ajaa’ibsiisaadha, afaanichi raadiyoo cabsa jedhamaa ba’e sun, jiruufi jireenya ilma namaa haala ajaa’ibsiisaa ta’een ibsuu akka danda’u gochaadhaan argisiifte.”
– Gammachuu Wiirtuu (PhD), Barreessaa, Waloo fi Taatoo ijoo ‘Dukkamaan Duubaa’ Guraandhala 23,2021.
“Kitaaba Dhaabaa Wayyeessaa ‘Godaannisa’ yeroo hedduu dubbiseera. Hamman dubbisun haaraa natti ta’a. ‘Gurraacha Abbayyaas akkasuma. Afaan Oromoo barreeffama asoosamaaf hammam mijataa akka ta’e barreessitoota qabatamaan agarsiisan keessaa inni isa hangafa. ‘Adorable!’”
– Isaac Ammar Muhe , Hagayya 15,2015
“Namoo Daandii (Dhaabaa Wayyeessaa) asoosamni kee barreessitoota Oromoo hedduu barreessuutiin gahe. Miliyoonota immoo kakaase. Umurii dheeradhu, fakkeenya keenya ati.”
– Maatii Bilata, Mudde 1,2015
“’Godaannisa’ har’a taa’ee yoon gara boodaatti deebisee yaadu, Afaan Oromoo bara 1991 itti dhimma ba’amuu jalqabe Dhaabaan bara 1992 ‘Godaannisa’, asoosama akkas namatti toluu fi guddina ogbarruu Afaan Oromoo mul’isu sana barreessuun isaa jabina Dhaabaan bara sana qabu natti mul’isa. “
– Abdi Fixe, Barreessaa & Gaazzexeessaa, Hagayya 14, 2015
“ ‘. . . Yeroo isheen achii gara koo as adeemtu lafatu na jalatti sirbe . . . .’ Nan yaadadha barataa kutaa 11 ta’ee kitaaba kana yeroon dubbisu, miira yeroo sana keessa koo ture yoon yaadu ammas iddoon jiruu ka’ee fuudheen dubbisa. Mi’aan ‘Godaannisaa’ keessa kootti godaannisa ta’ee hafe.”
– Tolola Fantaye, Mudde 1, 2015


text:
Fiixee Gaarummaa Irra Ijjachuuf
Gaarummaa jechuun amala/aklaaqa gaarii nama hawwatu qabaachu, hojii gaggaarii hojjachuu fi hojii badaa irraa dheessudha. Faallan gaarummaa gadhummaa ykn fafee, badaa, fokkuudha. Namni tokko gaarummaa qaba yommuu jennu amalli fi hojiin isaa gaariidha jechuu keenya.
Namoonni gaarummaa wantoota baay’ee keessa barbaadu. Gariin isaanii maallaqaa fi qabeenya keessa, gariin immoo beekkamtii argachuu keessa, gariin beekumsa keessa, gariin immoo aangoo fi kkf keessa barbaadu. Kunniin hundii niyyaan (yaanni) duuba jiru gaarii yoo hin ta’in gaarummatti osoo hin ta’in baditti nama geessa.
Gaarummaa bakka lamatti qoonne ilaalu dandeenya. Isaanis gaarummaa keessaa fi gaarummaa alaati. Alli nama tokko gaarii fakkaate garuu keessi isaa faalla ta’u danda’a. Gara biraatin immoo namni tokko keessi isaa gaarii ta’uu danda’a. Wanti inni dubbatuu fi hojjatu haala keessa isaa waan calanqisiisuuf alli isaas gaarii ta’uu danda’a. Namni tokko keessaa fi alli isaa yoo tolee Rabbiin biratti fudhatamaa argata, jallatamaa ta’a. Akkasumas, hawaasa keessatti jaallatamaa fi kabajamaa ta’a. Fuggisoo kanaa namni keessaa fi alli isaa hin toliin wanti inni argatu jibbaa fi salphinna. Kanaafu, namni tokko addunyaa fi aakhiratti (jireenya boodatti) milkaa’inna fi gammachuu barbaadu guyyaa guyyaan gaarummaa ofii dabaluu fi dagaagsuuf carraaqu fi qabsaa’u qaba.
Tolee, wanta tokko dagaagsuf malaa fi karaa hordofantu jira. Malaa fi karaa sanniin yoo hin hordofin dagaaginni fi guddinni hin jiru. Maarree, gaarummaa keenya gabbisuuf karaa fi tooftan hordofnu jiraachu qaba. Gariin namaa bar malatu harkaa badee gaarummaa dhabe. Maloonni gaarummaa keenya ittiin gabbisuuf hordofuu qabnu kana fakkaatu:
1.Qalbii ofii qulqulleessu– tuqaan ka’uumsaa (turning point) milkaa’innaa fi gammachuu qalbii ofii qulqulleessu irraa ka’a. Keessi nama tokko gaariidha yommuu jennu qalbiin isaa yaada fi hoji badaa irraa fagoodha jechuu keenya. Ta’uu baannan foonii fi kutaaleen qaamaa keessaa maal fayyaduu? Hundii keenyaa milkaa’innaa fi gammachuuf ni dheebonna. Garuu gufuu fi ba’aan baay’een nu fundura waan jiruuf gara funduraatti tarkaanfachuu hin barbaannu. Yoo tarkaanfannes dafne duubatti mucucaanna. Gufuun guddaan milkaa’innaa fi gammachuu irraa duubatti akka mucucaatan nama taasisu bakka ka’uumsaa fi ga’uumsaa wallaaludha. Yeroo baay’ee dukkanni fi dhama’iinsi jireenya keessatti kan nu haguuguf eessarraa kaane garam deemaa akka jirru waan wallaallef yookiin shakkineefi.
Tuqaan ka’uumsaa imala dheeraa jireenya keenyaa qalbii qulqulleessu irraa ka’a. Qalbii osoo hin qulqulleessin gaarummaan eessaa dhufaa? Fiixee gaarummaa irra ijjachuuf namni tokko yeroo hundaa qalbii ofii dhukkuboota akka shirkii (Rabbitti waa qindeessuu), munaafiqummaa, shakkii, wallaalummaa, of tuulu, jibba, waanyu, fedhii lubbuu ofii hordofuu fi kkf irraa qulqulleesuf carraaqqi addaan hin cinne taasisu qaba. Lubbuu (qalbii) ofii qulqulleessun haala duree milkaa’innaa fi gammachuu akka ta’ee Rabbiin nuuf hima.
“Namni ishii(lubbuu) qulqulleesse dhugumatti milkaa’e.
Kan ishii xureesse dhugumatti hoonga’e.” Suura Ash-Shams 91:9-10
“Namni mu’umina ta’ee dhugumaan hojii gaarii hojjataa gara Isaa(Rabbii) dhufes isaan sun isaaniif sadarkaalee ol’aantutu jira. Jannata qubsumaa kan jala ishii laggeen yaatutu isaanif jira. Ishee keessa yeroo hundaa jiraatu. Kuni mindaa nama of qulqulleesseti.” Suuraa Xaahaa 20:75-76
Ergamaan Rabbiis (SAW) akkana jedhan:
أَلاَ وَإِنَّ فِي الْجَسَدِ مُضْغَةً إِذَا صَلَحَتْ صَلَحَ الْجَسَدُ كُلُّهُ، وَإِذَا فَسَدَتْ فَسَدَ الْجَسَدُ كُلُّهُ. أَلاَ وَهِيَ الْقَلْبُ ”.
“Dhagayaa! dhugumatti qaama keessa mudgaa(muraa foonitu) jira. Yoo ishiin tolte qaamni guutun ni tola. Yoo ishiin badde qaamni guutun ni bada. Dhagayaa! ishiin qalbiidha.” (Sahih Al-Bukhari fi Muslim)
Kanaafu tuqaan ka’uumsaa fiixee gaarummaa, milkaa’innaa fi gammachuu irra itti ijjatan qalbii ofii qulqulleessu irraa ka’a. Namni qalbii ofii qulqulleessu dagate, gadi aantoota keessaa gadi aantoota irraa ta’a. sababa qalbii qulqulleessu dhiisinuu mitii, addunyaa irratti akkanatti badiin babal’ate? Qalbiin akka dhagaa ykn san caalaa waan jabaattef (gogdeef) walii nahuu fi mararfachuun qalbii irraa haaqame. Dhigni namoota miliyoonatti lakkaawamu yakka malee akkanumatti jiga. Sababni guddaan kanaa qalbii dhukkuboota akka shirkii, waanyu, jibba, qabeenya fi beekkamtiif haafayu, fi kkf irraa qulqulleessun waan dagatameefi. Namni osoo badii raawwatu akkamitti qalbiin tiyya qulqulluudha jedhee odeessaa?
Guyyaa Qiyaama kan qabeenyi fi ijjoollen nama hin fayyanne san keessa warroota qalbii (onnee) ofii qulqulleessantu najaa (nagaha) baha.
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Guyyaa (Qiyaamaa) qabeenyi fi ilmaanis homaa hin fayyanne. Nama onnee qulqulluudhaan Rabbitti dhufe malee.” Suurat Ash-Shu’ura 26:88-89
2.Karaa sirrii hordofuu- tuqaa ka’uumsaa erga beekne karaa irra deemnu yoo hin beekin ga’uumsa keenya gahuu hin dandeenyu. Akkuma armaan olitti jenne tuqaan ka’uumsaa keenya qalbii qulqulleessu erga jenne tooftaa fi meeshaa qalbii teenya ittiin qulqulleessinu nu barbaachisa. Akkuma qorichi sirriin dhukkubsataaf yoo hin kennamin dhibeen isa ajjeesu danda’u nullee qoricha sirrii qalbii teenya fayyisuu yoo ittii hin fayyadamiin qalbiin teenya ni duuti jechudha. Qalbii teenya fayyisuuf qoricha sirrii ta’uu kan danda’u Qur’aana fi Sunnaah Ergamaa Rabbiiti (SAW). Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Yaa ilmaan namaa,dhugumatti gorsi Gooftaa keessan irraa taatee,waan qoma keessa jiruf qoricha,mu’imintootaf (warroota dhugaan amananiif) qajeelfamaa fi rahmata tan taate isinitti dhufte.”Suuraa Yuunus 10:57
“Asitti ‘gorsi’ Qur’aana- kan waan gaariitti nama ajaju waan badaa irraa nama dhorgu. Wanti qoma keessa jiru immoo wallaalummaa,shirkii, shakkii,munaafiqummaa,fi kkf. Qajeelfama yoo jedhu immoo wanta haraama fi halaala addaan baase kan ibsu.” Muhsin Khan English translation of Noble Qur’an irraa fudhatame
Dhugumatti Qur’aanni gorsa gorsa caaludha, dawaa hundarra caaludha. Namni Qur’aana fi Sunnaah Ergamaa Rabbii irraa garagalee gonkumaa dawaa qalbii ofii ittiin fayyisuu hin argatu. Sababa Kanaan dukkana jireenyaa keessatti bade hafa.
Nama tooftaa kanatti fayyadamu Rabbiin akka gargaaru waadaa gale jira. Inni gonkumaa waadaa ofii hin diigu.
“Warroota Nuuf (karaa Keenya keessatti) qabsaa’an- dhugumatti karaa Keenyatti ni qajeelchina. Dhugumatti Rabbiin warroota hojiiwwan gaggaarii hojjatan waliin jira.” Suuraa Al-Ankabut 29:69
“Kaayyoo kee keessatti iklaasa (qulqullumma, dhugummaa) qabaadhu, gargaarsa Rabbii kan si marsu argitaati.” Imaam ibn Al-Qayyim
Qur’aana fi qajeelfama Ergamaa Rabbitti fayyadamuun ilma namaa dukkana wallaalummaa cillimii keessaa baasun gara ifa imaanatti olkaasa. Tooftaa kana fayyadamuun fiixee gaarummaa fi milkaa’innaa irra akka ijjatan nama taasisa. Wallaalummaa Araboonni keessa turan mee haa ilaallu. Intala jirtuu ofii awwaalaa turan. Qur’aanni fi Ergamaan Rabbii yommuu itti dhufan, wallaalummaa kana keessaa bahuun ifa Qur’aanatin qaroominna guddaa addunyaan argitee hin beekne ijaaran, fiixee gaarummaa fi milkaa’innaa eenyullee hin dhaqqabne irra ijjatanii darban. Iccitiin kanaa inni guddaan qalbii ofii qulqulleessu irratti xiyyeefatan, Qur’aana fi sunnaah Ergamaa Rabbitti hidhatan, Aakhiraa immoo kaayyoo jalqabaa godhatanii qabsaa’an. Qo’adhaa, qoradhaa iccitiin akkasitti isaan olkaase kanuma.
3.Tuqaa gahuumsaa filachuu– tuqaa ka’uumsaa erga beekne booda tuqaa gahuumsa beekun baay’ee barbaachisadha. Namni eessarraa ka’ee garam akka deemaa jiru yoo hin beekin, jireenyi danqaraa fi dukkana itti taati. Tuqaan gahuumsaa keenya dune kan qabritti hafnu osoo hin ta’in, lamuu deebifamuun hojii hojjachaa tureef ni herreegamna. Namni kana beeku fiixe gaarummaa irra ijjata. Sababni isaas, hojii gaarii fi badaa, dhoksaa fi ifatti hojjatuu hundaaf baruu Guyyaa Qiyaama akka gaafatamu waan beekuf hojii badaa irraa dheessun gara hojii gaariitti fiiga. Innumaa tuqaan gahuumsaa kunii qalbii isaa akka qulqullooftuf gargaara.
Addunyaa tana akka tuqaa gahuumsa isa dhumaa godhachuun nama gara amala horitti gadi deebisa.
Nama addunyaa tana filate aakhiraa dagate dhumni isaa kufaati fi adabbii cimaa akka ta’e Rabbiin nuuf hima. Akkasumas, nama aakhiraa filate ishiif carraaqe mindaa guddaa akka qopheessef Ayaata armaan gadii keessatti ni ibsa.
“Nama ishee (duniyaa) jarjartuu taate tana fedhu, ishee keessatti nama feenef waan feene ariifachisna. Ergasii Ibidda Jahannam arrabsamaa, darbamaa ta’ee kan seenu isaaf goona.
Garuu nama Aakhiraa fedhee fi mu’imina (nama dhugaan amane) ta’ee osoo jiruu hojii gaarii ishiif maltu hojjate- warra san hojiin isaanii galateefatamaa (Rabbiidhaan kan mindeefamu) ta’ee jira.” (Suura Al-Israa 17:18-19)
Aakhiraa filachuu jechuun addunyaa tana dagachuu jechuu miti. Kana irra, addunyaa osoo hin ta’in aakhiraan (tuqaan gahuumsa) kaayyoo jalqabaa ta’uu qabdi. Jireenya keenya itti fufsiisu fi tuqaa gahuumsa keenya ittiin gahuuf galii karaa sirrii ta’een argachuuf ni carraaqna. Wanta boru aakhiratti haamannu har’a addunyaa tana keessatti dalaganna. Garuu kaayyoon guddaan keenya dinaagde walitti kuusun kan ittiin oftuullu ta’uu hin qabu.
Sababa addunyaa tana tuqaa gahuumsa godhatanii filachuutin akkanatti badiin babal’ate. Wanta qabanitti waan hin quufnef namoota saamu fi cunqursuun hacuucca hangana hin jedhamne addunyaa irratti adeemsiisa jiru. Kaayyoon guddaan isaanii addunyaa tana qofa waan taateef wanta argatan hundaa walitti guurun ba’aa hin dandeenye ofitti fe’u. Kanaafi adabbiin nama addunyaa tana filatee fi aakhiraa dagatee ulfaataa ta’eefi.Addunyaa osoo irraa deemaa jirruu akkamitti tuqaa gahuumsaa godhannaa?
Walumaagalatti Aakhiraa akka tuqaa gahuumsatti filachuun ilmaa namaa qilee badii keessaa baasun gara fiixee gaarummaa, gammachuu fi milkaa’innatti olkaasa. Mee haa ilaallu namoota addunyaa tanaaf du’an. Gammachuu dhugaa ishee keessaa hin argatan yommuu lafa dhiitanii fi akka fedhan ta’an gammachuu waan argatan nutti haa fakkaatanii malee. Addunyaan itti baay’achuun isaanitti abaarsa fi hirriba tan dhabsiistu taate. Hawwii sobaa fi fedhii duwwaa jala osoo fiiganuu jireenya mi’aa fi gammachuu hin qabne jiraatu. Baay’achuun qabeenya gammachuu nutti hin fakkaatin. Daraara fi cinqii qalbiin isaani keessa jirtuu mee haa gaafannu.
Gudunfaa
Namni tokko jireenya keessatti milkaa’uu fi gammachuu argachuuf tuqaa ka’uumsa fi gahuumsa akkasumas daandii isaan lamaan jiddu jiru sirritti beeku qaba. Kanniin sirritti yoo hin beekin milkaa’innaa fi gammachuu dhugaa argachuu hin danda’u maa hanga fedhe ‘Ani gammachuu fi milkaa’inna guddaa galmaan gahee jira’ jedhee haa odeessu. Tarii namtichii kunii osoo tuqaa gahuumsaa hin beekinii fi hin gahiin daandii walakkaa dhaabbate “Milkaa’inna fi gammachuu guddaa argadhe jira.”jechuu danda’a. dhaadannoon warroota kafaranii kanuma. Tuqaa gahuumsa isaanii osoo hin beekin addunyaa tana keessatti garmalee milkoofne jedhu. Nullee kana dhugaa seene gowwomna.
Dhugaan kana osoo hin ta’in tuqaa ka’uumsaa fi gahuumsa beekanii fi daandii sirrii jara lamaan wal qunnamsiisu irra deemudha. Kanatu fiixe gaarummaa, milkaa’innaa fi gammachuu irra akka ijjatan nama taasisa.
Namni milkaa’innaa fi gammachuu barbaadu wantoota sadan kanniin sammuu keessaa baasu hin qabu. Rabbiin ganda lamaanittu nuu haa milkeessu.Amiin.


text:
Dr Dabratsiyoon naannolee Raayyaa fi Shireen too'annoo Raayyaa Ittisa Biyyaa jala oolu mirkaneessan
Pirezdaantii Naannoo Tigraay Dr Dabratsiyoon G/Mikaa'el ibsa har'a kennaniin Raayyaa fi Shireen too'annoo Raayyaa Ittisa Biyyaa jala oolu mirkaneessan.
Dr Dabratsiyoon ibsa kanaan "qabsoon godhamaa jiru itti fufa, waraana keessa jirra" jechuun ummatni naannichaa hundu waraana kana keessa akka hirmaatu waamicha dhiyeessaniiru.
Guyyaa lama dura haleellaa xiyyaaraa kan keessummeessite magaalaan Maqalee kaleessa fi har'a haala tasgabbaa'een akka oolte 'DW Amharic' gabaaseera. Baankii dhuunfaa fi kan mootummaa hundu banaa ta'aniiru.
Hanqina boba'aa waan uumameef sochiin konkolaattota hir'achaa akka jiru kan hime gaazexeessaan 'DW Amharic' tajaajila bilbilaa fi intarneetii ammas cufaa akka ta'an gabaaseera.
Maddi: Dw Amharic


text:
Magaalaa Burraayyuu naannawa Ashawaa Meedaatti “Masjiidni diigamu hin qabu” jechuun muslimoota karaa nagayaatiin mormii dhageessisan, qaamonni mootummaa masjiida seenuun akka tumanii fi muslimoota 10 kan hidhan tahuu gabaasuun keenya ni yaadatama.
Torbee darbe keessa manni murtii sadarkaa 1ffaa magaalaa Burraayyuu ragaa ittisaa himatamtoonni dhiheeffatan eega dhageefatee booda, himatamtoonni lama akka hiikaman fi himatamtoota 8 immoo guyyaa hardhaatti beellamee ture.
Muslimoonni kunniin beellama isaanii irratti hundaa’uun guyyaa hardhaa mana murtii kan dhiyaatan yoo tahu, hunda isaanii irratti adabbiin hidhaa waggaa 2 fi ji’a 6 kan murteefame tahuu odeeyfannoon argame ni addeessa.
Muslimoonni adabbiin hidhaa irratti murteefame kunniin:
- Nuuraddiin Siraaj
- Amiin Bediruu
- Sheikh Hayiree Muhammad
- Bilaal Nuurii
- Mukammil Umar
- Ibraahim Jamaal
- Abdulaxiif Radii fi
- Hayruu Badruu tahuu isaanii beekameera.


text:
Raayilaa Odiingaa Paartii mormituu Keeniyaa bakka bu’uudhaan kaadhimama Prezadantii kan ture yoo tahu, Filannoo irra deebii Onkololeessaa 26 adeemsifamu irraatti kan hin hirmaanne tahuu labse. Ibsa guyyaa hardhaa waaree booda miidiyaaleef kenneen akka jedhetti, komishiiniin filannoo guutumaan guuttutti harka qondaaltota paartii Uhuruu keeniyaataa jalatti galeera. Filannoo sobaa irratti hirmaachuun kiyya biyyattidhaaf bu’aa hin qabu jedhe.
Related Posts
“Komishiiniin filannoo biyyattii akka haarayaatti ijaaramuu qaba, kanaafuu filannoo onkololeessaa 26 yaadame haquudhaan filannoo haarayaaf kaadhimamtoota galmeessuu qaba” jechuun komishinichaaf waamicha godhe.
Mr Odingaan itti dabaluudhaan, Keeniyaan Heera haarayaa fi biyyaa parrtiilee hedduu qabdu akka taatu falmii cimaa geggeessineen mkirkaneeffanneera, ammas biyya filannoon haqa qabeessa keessatti geggeeffamu akka taatu ni falmina jedhe. Kanaaf ammoo guutuu biyyattiitti guyyaa boruu irraa jalqabee hiriira mormii kan yaame tahuu beeksise.
Gama biraatiin ammoo paartiin Uhuruu Keeniyaataa filannoon yaadame haaluma duraan murtaayeen itti fufa jechuun beeksise.
Comments
Loading...


text:
AI jechuun maal jechuudha ?
AI namoota addaa addaatiin akkataa addaa addaatti hikameera , John McCarty namni jedhamu termii AI jedhamu kana yaada isaa bara 1956 kaasee waan taheef hiika inni itti kenne fudhadhe jechuudha. (AI jechuun saayiinsiifii injineeringii maashinoota intelejeent taahan itti hojeechuti jedheera).
Jecha biraatiin (Tiyooriifi gudina Sistema kompiteroota hojii dhalli namaa hojetu bakka buusuti jechuudha kunis warren akka Visual perceptipon , Speech recognition , decision making and translations between languages.)
Gudina AI yeroo yerootii
- Bara 1995 – Alan Turing ( Tiyoorii mashini dhima hojetameef irratti akkani yaadu gochuun ni dandaahama.)
- Bara 1951 – Yuniversiti Manchisteeriti pirograameeriin Kiristoofer Istraachii jedhamu pirograami geemi cheezie dhala nama wajjin tapachuu dandahuu hojete.
- Bara 1960 – Robootiin konkolaataa waliti hidhuu (assemble) gochuu dandahuu dhabata jeneraal motors jedhamuun bu’urefame.
- Bara 1961 – ChatBot yeroo jalqabaaf adunyaaf beksifamee innis ELIZA jedhamuun beekama hara immoo warren akka SiRi , Google AS , Amazon Alexa jiru.
- Bara 1971 – Dhaabatni IBM Deep blue AI pirogrami AI geemi taphatu kan taphaata cheezi adunyaa beekamaa Garry kaspor mo’ate hojetan.
- Bara 2011 – Dhabtani IBM Watson AI abukaatto seeraa lama dhima sera irrati mugute mo’ate tolchan.
AI maal of kessatti qabata ?
- Machine learning
- NLP
- Expert System
- Computer Vision
- Deep Learning
AI maalif baayyee murtessaa tahaa dhufe ?
- Big Data : Yeroo amma kana data process goonu heddu qabna jechuunis pilaatfoormii addaa addaa irratti kan akka (social media , IOT device , AI datawan kana qindessuuf nu gargaara , fakkenyaaf feesbuukii kessan irratti hiriyoota isiniti dhihoo jiran suggest isin gochu, meeshaleefi odeffanno soqaa turtan barbaaduun pilatformiima feesbuukii irratti isiniti agarsisuu.
- Broad Investment : Yuniversitotni , TechGiants fi dhabatootni biro AI irratti fayidaa isaa arganii baayyee invest waan gochaa jirianiif.
AI dhaan dhabatoota hojii gurguddaa hojechaa jiran kessaa …
- Google : Dhabatni google NLP fayadamuun fayadamtootni marsariti google afaan mataa isaanitti akka dhimma bahaan dandesiseera ,kana immo yeroo marsaritii google saaqtan afaan oromoo kan jedhamuu filattanii irra kaahun afaan oromotiin fayyadamuu dandessu.
- JP.Morgan : Sisteema faayinaansii kessatti bu’ureffameedha , termii machine learning fi image recognition softweeri fayyadamuun sanadii faayinaansi legal tahee adda baasa , kana hojiin kun dhala namaatti dokumeentii 12,000 qulqullesuun sa’aati 36,000 itti fudhata ture , sisteema AI Kanaan garuu sekondoota muraasa kessattii gochuun dandaahameera.
- IBM Watson : Dhabata hojii fayya irratti yeroo jalqabaaf AI hirmaachiseedha kanas bara 2016 Data sakatayinsa Onkology kan yaalamtoota miliyoona 20 , dhibee kansari lukeemiyaa jedhamu sakkatahuun jechuudha.
- Google Eye AI : AI ija yaalu dandahuu tolchanii kunis kan doktorri qaaman dhukuba sukaaratiin kan umamu diabetic retinopathy jedhamu kan jaamuma umuu dandahu adda baasa jechuudha.
- Tiwiteer: Dhaabtni tiwiteer AI hate speech,terrosism acts adda baasu hojete.
- Tesla : Konkoolaataa gargaarsa namaa malee deemu dnadahuu hojete


text:
Somaaliyaa keessatti beellii badii hamaa ituu hin dhaqqabsiisiin dura arjoomtonni addunyaa maallaqa barbaachisu ammuuma akka kennan dhaabbatonni Tokkummaa Mootummootaa gaafatanii jiru.
Lammiwwan Somaaliyaa Miliyoona hedduun gargaarsa lubbuu isaanii du’a irraa olchuu kan isaan barbaachisuu ta’uun ibsamee jira.Caamnii hamaa waggoota sadiif mudatee Somaaliyaa jilbeenfachisee jira.
Ummanni biyyatti Miliyoona 6 ta’u ykn harkii afurtamnii beelli jabaan kan mudatee yoo ta’u sababaan isaa,roobnii waan dhabameef omiishnii karaatti hafee beeleedaleenis jalaaa dhuman jedhamee jira.
Tokkummaan mootummootaa akka jedhutti, lammiwwan somaaliyaa ofiif nyaata loon isaanii marga dheedichaa barbaachuuf jecha manaa fi qe’e ofii irraa godaanuuf dirqaman, Afuur keessaa harka sadii dha.
Bara keessa jirru 2022f karoora gargaarsa dhala namaa Tokkummaan mootummootaa somaaliyaaf ramadee Doolaar Biliyoona 1.4 keessaa, kan amma argamee harka shanii gadii.
Sagantaa nyaata addunyaaf Somaaliyaatti Daayreekteera Itti aantuu kan ta’an Laaraa Fossi akka jedhanti, maallaqanii waan hin jirreef jecha dhaabatii isaanii namoota gargaarsa argachuu qaban keessaa filachuu qaba.


text:
Bara dukkanaawaa’ee yeroo waraansa Addunyaa lammaffaa, Mootummaan Yunaayitid Isteetis olola mootummaa Naazii irraa irratti geggeessamu dura dhaabbachuuf, dhaabbata tamsaasaa ofii, kan odeessa dhugaa fi loogii hin qabne tamsaasu qabaachuun barbaachisaa tahuu murteeffate.
Kanaaf jecha, Sagaleen Ameerikaa yokaan VOAn Guraandhala 1, bara 1942 hundeessamee, tamsaasa isaa jalqabaa Afaan Jarmaniitiin, Guraandhala 24 qilleensa irra tamsaase.
Kun Sagalee Ameerikaa irraa dubbatu. Guyyaa guyya guyyaatti yeroo kanatti waa’ee Ameerikaa fi waa’ee waraansaa isinitti himna. Oduun isinitti himnu gaariis hamaas tahuu mala. Garuu, oduu dhugaa isinitti himna – ka jedhu ture, ka tamsaasichi guyyaa sanaa Afaan Jarmaniitiin ittiin jalqabe .
Sagaleen Ameerikaa jalqaba irraa kaasee, jireenya Ameerikaatti foddaa banee, waa’ee jireenya Ameerikaa addunyaa dhageessisuutti fuuleffate. Eyyeen, dhugumatti, Sagaleen Ameerikaa, akka seeraan lafa kaa’ametti, oduu qaabatamaa, kan loogii hin qabnee fi gama hunda hamate dhiheessuu qaba.
Yaadawwanii fi dhaabbatoota Ameerikaa akksumas imaammatoota Yunaayitid Isteetis madaalawaa fi hunda hirmaachiseen tamsaasuu qaba. Ayyaana waggaa 20ffaa hundeeffama VOA ilaalchisuun ka dubbatan prezidaantiin Yunaayitid Isteetis bara sanaa, Joon F. Kenedii, ‘oduu Ameerikaa guutummaa Addunyaatti himuun’ hojii sagalee Ameerikaa ti, jedhanii turan.
Hojiin kun hojii baay’ee ulfaataa fi eeggannaa barbaadu. Gama tokkoon isin harka yokaan qaama mootummaa fi biyyaa ti. Oduu keenya akkaataa itti Dimookiraasii bakka-bu’uun tajaajila kennuu fi Yunaayitid Isteetisiin ifa taasisee dhiheessuun hojjechuun itti gaafatama keessani.
Gama biraatiin ammoo, akka qaama madda bilisummaattii fi qaama bilisummaatti, oduu keenya karaa dhugaa taheen himuuf dirqama qabdan. “Suuraa keenya hanqina keenyaa fi fokkuu keenya, kan ilaalcha jalqabaattti ija namaa hawachuu dhiisuu malu waliin kaasaa, “ jechuudhaan akka Oliiver Kiroomwel dubbate sanatti oduu keenya himaa jedhan – Prezidaant Kenediin.
Kanaaf, uummatni addunyaa irra jiru, Adoolessa 20, bara 1969 ji’arra qubatamuu kan uummatni miliyoona ja’aa fi miliyoona 15 tahu dhaggeeffate dabalatee ennaa gochaaleen guguddoo biyyattii keessaa sagalee Ameerikaa irraa dhaga’e.
Ministiriin Dhimma-alaa Yunaayitid Isteetis, fuula twiterii isaa irratti Guraandhala tokko bara 2021 akka jedhetti, “VOAn tamsaasa guyyaa jalqabaa akkuma dhaggeeffatootatti hime: oduun gaarii yokaan hamaa tahuu mala. Garuu dhugaa jiru sinitti himna’ ka jedhu irraa ka’uudhaan, Raadiyoon Sagalee Ameerikaa hawaasa guutummaa Addunyaa bilisummaa fi dimookiraasii deggeruuf odeessa kennaa, hirmaachisaa fi dhaqqabaa jira” – jechuun, Gulaalaan har’aa ibsa isaa xumura.


text:
Lammiileen, koolugaltoonni, baqattoonnii fi godaantonni hundi wal fakkaataan tarkaanfiiwwan fayyaa Hawaasaa kan deebii weerara COVID-19 sadarkaa biyyaatti barbaadu ni argatu. Kana jechuun namni COVID-19n qabamuu isaa mirkanaa’ee fi haala seeraa isaa osoo hin ilaalin tarkaanfiiwwan fudhataman mallattoo kilinikaa yoo mul’ate hospitaala keessatti kunuunsa Ministeera Fayyaa ni argatu jechuudha.
Tarkaanfiiwwan akkanaa kun hanga kunuunsi dheeraa fi qorannoon mana yaalaa namni sun dhukkuba kana irra aanuu fi bakka tursiisaa keessaa bahuu akka danda’u mirkaneessutti adda baafamuu barbaachisuu danda’a.
Tarkaanfiiwwan Ministeera Fayyaa akkasumas yeroo inkuubeshinii vaayirasii COVID-19 guyyoota 2- 14 gidduutti garaagarummaa qabu keessatti tuttuqaawwan nama COVID-19n qabamuun isaa mirkanaa’e hundi akka madaalamu, qoratamee akka ilaalaman ni taasisa. Yoo dhukkuba COVID-19 irraa bilisa ta’e jireenya idilee isaanii kan eegalan yoo ta’u yoo qorannoon irratti argame tarkaanfiiwwan kunuunsaa fi tursiisaa walfakkaatan hanga qorannoon bilisa ta’utti kan fudhatamu yoo ta’u namni sun dhibee kana irra aanuu isaa fi jireenya idileetti deebi’uu akka danda’us kan agarsiisu ta’a.
Yoo balaan hatattamaa hospitaala ciisuu barbaadu si mudatee fi kaardii UNHCR yeroon isaa darbe qabaatte/kaardii kee dhabde, michuu rifaralaa UNHCR Save the Children karaa neetworkii hospitaalota waliigaltee qabuun kunuunsa hospitaala ciisuu akka argattu si deeggara.
Caritas ykn dhaabbati kamiyyuu eegumsa akka qabaannu nu gargaaran saanitaayizarii ykn meeshaalee qulqullinaa ni kennaa?
Michoonni yeroo ammaa saanitaayizarii raabsaa hin jiran. Michoonni tajaajila kana kennuu yoo jalqaban, isin beeksifna.
Gidduu kana saamunaa fi qoricha farra vaayirasii lafaa mana keessanitti akka argamu gorfama.
COVID-19 deebii mootummaan hoogganamu laaboraatooriiwwan Ministeera Fayyaa fi Uummataa amanan qorannoo mirkaneessa dhukkubaa fi tarkaanfiiwwan fayyaa hawaasaa, tarkaanfiiwwan kunuunsa ykn tursiisaa lammiilee, baqattoota, koolu galtoota, godaantotaa fi nama biyya Masrii keessa jiraatu kamiifuu qixaan dhiyaatudha UNHCR karoora deebii mootummaa kabajuu fi walqixa akka argatan gochuudha.
Kana malees, dhaabbileen dhuunfaa tarkaanfiiwwan fayyaa hawaasaa sadarkaa barbaachisan fi deebii kunuunsa weerara kanaaf kennamu hin qaban. Kanaafuu, UNHCR deebii biyyoolessaa weerara kana bulchuuf kennamu kan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa fi Ministeera Fayyaa fi Uummataatiin durfamu fi qajeelfame qofa kan eegu ta’a.
Hawaasni walgahii hawaasaa fi walga'ii kana fakkaatu gaggeessuuf osoo hin hayyamamiin akkamitti waa'ee COVID-19 hubannoo uumuu danda'a?