c: text/html

text:
Dhaabbataa mootummoota gamtoomani jala kan jiru dhaabbataa fayyaa adduunyaa ykn WHO dhaaf daarikteera kan ta’an Doktoor Tewodiroos Adihaanoom, naannoo Tigraay isaa walwaraansaan bututeef hawaasin adduunyaa kan xiyyeeffanaa gahaa hin kenineef dhimaa sanyumaatiin kan ka’eedhaa jechuu isaanii maddii oduu Rooyiters gabaasee jiraa.
Haalli Tigraayii keessaa jiruu haalawwaa rakkinaa hamaa adduunyaa irraa jiran keessaa tokkoffa akaa ta’ee kan himan Dr. Tewoodiroos, maaliif ilaalchii aduunyaan Yuukreeniif kennamaa jiruu Tigraayiif hin kenamne jedhanii gaafachuun isaanii gabaasameeraa.
Karaa fuulaa masarititiin hogeessota midhiyaatiif Roobii kaleesaa ibsaa kan kennanu daarekteerri dhaabbata fayyaa adduunyaa ummanni Tigraay miiliyoonii Jaha ta’u marsamee qabamee ittuu jiruu sababinni adduunyaan xiyyeeffanaa hin kennineef waan biftii isaanii gurracha ta’eef jechuun isanii beekameeraa.
Dr Tewodiroos Ji’aa Eblaa darbee keessaas lubbuun adii fi gurrachaa yemuu balaan ummamuu walqixaa ilaalamuu isaa iraatti gaaffii akka qaban ibsuu isaanii gabasinni Rooyiters kun yaadachiiseera.
Dhimaa kana irratti Lisaa Shilayiin gabaasnii Jeenevaa irraa VOA dhaaf ergitee dabalee akka jedheetti ummanii Tigraay yeroo anna busaa , Antiraaksii fi Koleeraa dabalatee dhukuubootaa adda adaddatiif saaxiilamee akka jiruu Dr Tewodiroos ibsaniiru. Itti dabaluudhaanis
“Rakkinni mirga namoomaa Tigraayiin keessa jiruu itti dabalaa kamiinuu malee isaa yukreeniin keessaa jiruu kan caaluudhaa. Kana je’ootan heddu duraa dubbadheeraa. Tarii bifaa gogaa saba Tigraayiin kan ka’ee ta’uu danda’a. yemuu amma dubbachaa jirru kanatti balaan Tigraayiin keessa jiru lafaa kana irraa isaa hamaadha. An nama Tigraay. Kan an kana jechaa jiruu waaniin Tigraayi irraa ta’eef miti. Dhugaa waan ta’eef.” Jedhan.
Mootumaan itiyoophiyaa waraanaa dhaabee rakkinicha akka karaa nagaatiin hiiku gaafachaa jiraachuu isanii himanii Itii dabaluudhaanis mootumaan Raashaa akka waraanaa dhaabuu gaafii walfakkaataa dhiheesuu isanii kan dubbatan Dr Tewodiroos, mootumaan Itiyoophiyaas ta’e mootummaan Raashaa Yoo barbaadaan nagaa buusuu ni danda’u jechuun isaanii gabaasam eeraa.
Dhimma kana irratti kamisaa har’aa ibasaa kan kennan Dubbii himtuun wajjiraa muummee ministeera Itiyoophiyaa Biilenee Suyyum yaadaa Dr. Tewodiroos mormanii jechii isaanii naamusa qabeessa mitii jechuun isaanii ibsameeraa. Bilenee Suyyum itti dabaluudhaa Tewodiroos Adhaanoom waan akkanaa dubbachuu yoo fedhaan hojii isaanii gad dhiisuu qabu Jedhaniiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ahmaddiin Jabaliin Birriin Toophiyaa, Tyoophiyaan alatti daldalaaf/bittaaf gurgurtaaf fudhatama waan hin qabneef, daldala alatti gaggeeffamuuf maallaqaalee kanneen akka doolaaraa (yuuroo, paawundiifi kkf) biyyootaa adduunyaa biratti …Read More »
Majlisnni Oromiyaas akkuma ka duraa Zulmii nurratti dalagaa jira
Komii warra hajjii baranaa: Majlisa Oromiyaas tahee ka duraanii ummata saamuu fii malee, ummata tajaajiluuf hin dhabbanne jedhu hujjaajoonni. Qarshii kuma dhibba lamaa fii afurtama …Read More »


text:
Namoonni jeeqama sammuu qabani akkaataa itti yaadani, itti hubatani fi amala isaanii ilaalchisee rakinni isaan qaqqabuu danda’a. Jecha gar-biraan, yaadni, hubanno fi amalli isaani wal-horfaa ta’a jechu dha. Kunis waliin dhufeenya nama wajjin qabaatan, jiru fi gammachuu jireenya isaani likka malee xuqa.
Jeeqama sammuu qabaachuun namichaaf rakkina dha, maati isaafis rakkina dha. Haa ta’u malee garuu waan itti qaani’aman miti.
Jeeqama Sammuu Maaltu Fida?
Jeeqama sammuu qabaachuun ballessaa nam-kamii iyyuu akka hin taane hubachuun hedduu gaari dha. Yeroo tokko-tokko akka waan dhiiga badaa, dheekkamsa yookan ija-buda wa’ii irraa dhufetti amanama. Karaa gar-biraa garuu, sababoonni hedduun jeeqama sammuu akka fiduu danda’ani eegduwwan fayyaa itti amanu.
- Madalli dhabina kemikaala sammuu
- Muddamu fi rakkowwan guyya-guyyaan nama qaqqabani
- Jejjeqama jireenyaa ciccimo itti saxilamuuWaan jeeqama sammuu fidu maal akka ta’e, akkaataa hundaan sirritti hubachuun hedduu rakkisaa dha. Yeroo tokko-tokko, jeeqamni qaamaa, mallatto dhukkuba sammuu qabaachuu danda’a.Jeeqamni Sammuu Aalamaa?Namoonni tokko-tokko hidda dhalootaan kan dhufu jeeqama sammuu argachuu akka danda’an qorannoon agarsiisa. Sababoonni waliin xaxamaa ta’an hedduun waan jiraniif, waan kana ogeessa fayyaa wajjin irratti hasa’un gaari dha.Jeeqamni Sammuu Namatti Darbaa?Jeeqamni sammuu akka utaalloo yookan dhukkuba maariyye [measles] waan namatti darbu miti.Sanyiin Jeeqama Sammuu Gur-guddon Warra Kami?Qalbiin jeeqamuu [Anxiety disorders]
Jeeqama rakkina darbe irraa maddu [Post Traumatic Stress Disorder, PTSD]
Gad-cabina qalbi yookan sammuu [Depression]
Jeeqama miidhaa sammuu kan deddebi’e dhufu [Manic depressive distress/ Bipolar disorder] Dhukkuba sammuu [Schizophrenia]
Qalbiin Jeeqamuu [Anxtiety Disorders]
Dhukubichi gadda hamma hin-qabne, rirrifachuu cinqamuu nama irraan gahuu danda’a.
Mallatton dhukkubichaa yeroo baayyee waan harmaan gadii dabalatu:
- guddina dhiibbaa dhigaa,
- ol-ka’ina rukkuttaa laphee/onnee,
- dhukubbi garaa, (akka haqisuu nammtti dhagahamuu)
- hurguffaa qaamaa,
- dhagoogga ribuu fooni [muscle tension],
- Boqonnaa dhabinni namatti dhaga’amuu,
- Hirriba dhabuu.Jeeqama Rakkina Darbe irraa maddu[Post Traumatic Stress Disorder, PTSD]
Mallattoon dhukkubaa kan yeroo heddu argaman waan armaan gadii dabalatu;
- abjuu yaraa
- sababa rakkina darbe kan qaamaa/sammuu irra ga’e irraa ka’en yaada hedduun qabamuu,
hirriba dhabuu,
salphaa dhumaan sardamuu
Qalbii Gad-cabina [Depression] Qalbii gad-cabuun amala nam-tokko xuqa.
Qalbi gad-cabina laafaa: Namoonni hedduun jireenya isaani keessatti qalbiin gad-cabuun isaan quunnamuu danda’a, fakkeenyaf gadduu yookan waan fedhe ille hojjechuf fedhi dhabuu.
Qalbi gad-cabina isa cimaa: Mallatton isaa waan harmaan gadi jiran dabalata:
- gadda guddaa;
- waan fedhe ille hojjechuuf fedhi dhabuu, fakkeenyaf dalaga, hoobi, yookan qolqullumma egachu [hygiene];
- rakkoo hirriba dhabuu;
- fedhi nyaata dhabuu;
- ulfina qaamaa hir’achuu;
- humna dhabuu;
- uf ajjeesuf yookan du’uf hawwuu;
- yakka hojjechuun namatti aga’amuu;
- abdii dhabuu;
- akka nama faayidaa hin qabne namatti aga’amuu;Qalbi gad-cabinni, inni laafanis ta’e inni cimaan kan dhufuu danda’u dallansu akkaataa jireenyaa irraa kan ka’e dha, fakkeenyaf nama jaallatan tokko dhabuu, jiruu dhabuu, biyyaa bahuu,yookan akkaataa jireenya biyya haaraa itti baruuf tattafachuu. Haa ta’u male garuu, sababoota beekamoo diida irraa nama qaqqabani tokko illee kan hin qabaanne ta’u danda’a.Yoo ammaata qalbi gad-cabina kee irratti shakki qabaatte, mee gorsa beektota rakko kana soqadhu.
Jeeqama Miidha Sammuu Kan Deddebi’e Dhufu
[Manic depressive distress/Bipolar disorder]
Kuni amala [mood] nam-tokko xuqa. Nam-tokko amalli isaa gamaa fi gamanatti utaaluu, jechuu kan guddaa ta’u fi xiqqaatu qabaachu danda’a.
Mallattonni jeeqama amalaa xiqaa [low mood] kan dabalatu:
- akka dadhaba tokkotti yookan akka nama gatii hin qabnetti uf lakka’u;
- uf ajjeesuf yookan du’uf hawwuu;
- amala qalbiin gadi-cabaa [depressed mood] qabaachuu;
- rakkoo hirribaa;
- fedhii nyaataa dhabuu;Mallattonni jeeqama amalaa guddaa kan dabalatu:
- salphaan dallansuu agarsisuu;
- hedduu arifannon waan dubatuuf haasa wal-makuu;
- dubbi irratti hin yaadne laachuu [impulsiveness];
- akka waan nama hedduu barbadamaa ta’etti yookan humna guddaa qabutti uf lakka’uu;Namni miidha jeeqama sammuu jecha biraan [bipolar disorder] jedhamu qabu rakkina yaada waliin makuu [psychosis] qabaachuu danda’a.[Psychosis]: rakkoon akkasi kan nama qaqqabuu yeroo nam-tokko waan ugaan ta’u qabuu [reality] fi waan jabdummaa [fantasy] ta’e addaan qoodu dadhabu;
4 Afaan Oromo Translation Reviewed February 2005
Types of Mental Distress, Symptoms
Dhukuba Sammuu [Schizophrenia]
Fekkeenyi Jeeqama sammuu (psychosis) yeroo hedduu hubatamuu keessaa tokko
[schizophrenia] dha. Mallattoon isaas kan dabalatu:
- akka fajajuu yookan qalbiin gad-cabuu namatti aga’amuu;
- maati fi hiriyyaa irraa cituu, quunnamti namaa (hawwaasaa) xiqqeessuu;
- sagalee nama hin jirree yookan kan namni gar-biraan hin ageenye aga’uu;
- akka namoonni midhaa irraan ga’uf barbaadan amanuu;
- akka nama hedduu beekama ta’e itti yookan humna-qabeessa ta’e itti uf amanuu;
- kan yaadani fi kan itti aga’amu waliin dhufeenya dhabuu, fakkeenyaf sababa malee yaada nama gaddisisu itti kolfuu;
- dirqama guyya-guyyaan ta’u qabu fiixan baasu dadhabuu, fakkeenyaf qulqullummaa qaama ufii egachuu yookan waan nyaatamu qabu guuttachu dadhabuu;Nam-tokko Gargaaruf Maaltu Godhamuu Danda’a?Namoonni mallattonni akkanaa isaan muddate gargaarsa wal’ansa fayyaa soqachuu qabu. Jeeqamni sammuu dhukkuba qaamaa wajjin tokko dha.Dhukkubba akkasi irraa fayyu dhaaf wal’ansa argachuun hedduu barbaachisa dha. Yoo nam- tokko yeroo jalqaba dhukkubba irratti dafee wal’ansa argate, dafani fayyuun indanda’ama. Waan armaan gadi jiran tokkoon yookan tokkoon-oleen isaani nama gargaaru danda’u:
- Dawwaa (qoricha) argachuun jeeqama sammuu tokko-tokkof nama gargaara. Mallatto dhukkubaa hubanno jala galchuuf nama gargaara.
- Gargaarsi fi gorsii [counsling] akka rakko jeeqama sammuu sana fi mallattoota isaa irratti hojjechu danda’amuu nam-tokko waliin hasaa gochuu dha.
- Wal-ga’ii gargaarsaa gurmuun ta’u fi namoota gar-birroo jeeqama sammuu qaban waliin ta’uu. Waliin dhufeenya maati warra miseensa jeeqama sammuu qabanii qabaachuu. Gurmuun kuni muuxanno waliin hiruu akka danda’amu, waa’eta jeeqama sammuu akka baratamu fi deeggarsa akka walii laatamu carraa namaa laata.Kaayyon gargaarsa kanaas namni jeeqama sammuu qabu akka kabaja, enyumma fi ufabdinna isaa akka deebisee argatufi dha.
Gargaarsa Kana Essaan Argadha?
- Iddoo egumsa fayyaa [Primary Care Provider]
Ogeessi fayyaa kee dhukubaaf hundee kan ta’u danda’an rakkoon qaamaa akka hin jirremirkaneessu danda’a. Isaan (ogeesonni fayya) nama jeeqama sammuu qabu wal’anu dandau. Ogeessi fayyaa kee iddoo tajajila foyyi’a gar-biraa itti si erguus danda’a.
- Mana wal’ansota sammuu kan hawwaasaa [Community Mental Health Clinics] Hojjettotni isaan kan akka ogeessota jeeqama sammuu [psychiatrists], beektota sammuu [psychologists], narsoota jeeqama sammuu, ogeessota dhidhibba qaamaa [therapists], hojjettota hawwasaa. Isaanis nama jeeqama sammuu qabuuf akkasumas/yookanis maati isaaf gargaarsa adda-addaa laatu. Kunis gargaarsa jeeqama jireenyaa dabalata.
- Mannewwan yaala kan jeeqama sammuu [Psychiatric Hospitals]
Nam-tokko dhukkuba cimaan yoo qabame, mana yaala keessa ta’u mala. Yoo mata isaani yookan nama gar-biraa irraan miidha ga’u jedhamee sodaatame, fedhi isaani malee mana yaala itti galffamu danda’u. Takkaa yoo mana yaala itti galffamani, nageenyi sammuu isaani sagantaa murtaa’en ilaalama. Kaayyoon mana yaala itti galchuu akka fayyaan sammuu nama sanaa dafee iddoo itti deebi’e gara mana isaanitti galuu danda’ani dha.Rakkoon Koo Iccittiin Egamaa?Yeroo ogeessa fayyaan ilaalamtu, odeeffannon dhukkuba kee eyyama kee malee nama gar- biraatti darbee hin laatamu. Turjumaanni yoo jiraates odeeffanno kee iccittiin qaba.Namni jeeqama sammuu qabu tokko akka favyuf wal’ansa argachuun barbaachisa dha. Yoo jeeqamni suni out wal’ansa hin argatiin ture, deebi’ani fayyun isaas yeroo dheera fudhata.Odeeffanno Dabalaa Essaan Argachuu Danda’a?Odeeffanno dabalaa argachuuf ogeessa fayyaa [primary care doctor] kee gaafadhu.Yoo ati, miseensi maati kee yookan hiriyyaan kee jeeqama sammuu kan cimaa ta’e qabaatte/qabaate fi ogeessi fayya kee hin jiru yoo ta’e, mana yaala naanno kee jiru damee wal’aansa hatattamaa [emergency room] deemu qabda.This information was adapted from a brochure titled “What is Mental Illness” produced by ADEC (Action on Disability within Ethnic Communities) Victoria, Australia.
Maddii internet Afaan Oromo Translation Reviewed February 2005


text:
WinRAR maali? Akkamiin hojjata?
WinRAR’n sooftiweera daataa guddaa walitti cuunfanii (compress) kaa’uuf gargaarudha. Kunis tajaajila gurguddaa nuuf kenna. Fknf, email dhaan data guddatee nuuf ergamuu dide hamma isaa xiqqeessuun erguu nu dandeessisa. Dabalees bakka (storage space) keenya qusachuuf filatamaadha.
- Akkamiin hojjata?
- Akkamiin compress gochuu danda’a?
Daataa tokko kottoonfachiisuuf maloota algorithm hedduutu jiru. Fakkeenyaaf, documenti suuraa 20 cuunfuu yoo barbaade achi keessaa kan walfakkaatan ykn caasaa tokko keessatti argaman walitti qabee tokko qofaan bakka buusee kaa’a. Erga tokkoon bakka buusee kaa’ee booda warreen hafan immoo cinatti mallattoo baay’isuutiin barreessee kaa’a.
Haaluma kanaan fakkeenyaaf suuraa 10 walfakkaataa ta’e bakka tokko kaa’ee yeroo ‘extract’ ta’ummoo bakka isaa jalqabaa 10tti deebisa. (extract jechuun faayilli tokko eega download tahee booda yoo gargar hiikamu jechuudha)
Fakkeenyaa biraa haa ilaallu, documenti ‘AALLLCHHHHHHHH‘ tu jira haa jennuu. kun bakka 14 qabata. Haa ta’u malee qabiyyee walfakkaataa waan of keessaa qabuuf walitti cuunfee A2L3CH8 godhee bakka 3 qofa kenneefii kaa’a. Yeroo extract ta’ummoo bakka isaa jalqabaatti deebisa.
Suuraa fi viidiyoo immoo background walfakkaataa kan qaban bakka tokkotti kottoonfachiisee kaa’a. Fakkeenyaaf suuraa keenyaa dugda duubnisaa walfakkaatu 20 yoo jiraate 20’n sana dugdaduuba isaanii bakka tokkotti cuunfee kaa’a. Kan viidiyoos akkasuma. Haala kanaan faayila gurguddaa kottoonfachiisee bakka xiqqoorra qubachiisa jechuudha.
Sooftweerii kana hackers (hattoonni) baay’ee ni fayyadamu. Fakkeenyaaf setup files kan waa hack gochuuf faayyadan yeroo namatti ergan WinRAR fayyadamuun xiqqeessanii gara suuraatti jijjiiru. Kunis kan ta’u sooftweera vaayrasii qabu kan ittiin hack godhan sana suuraa hawwataa tokkotti jijjiiranii liinkii itti gochuun namatti ergu. Namni suuraan sun isa hawwatee yoo tuqe kiyyoo namoota sanaa keessa osoo hin beekin seena jechuudha.
Asumaan ergaan isiniif dhaamnu bakka garaagaraa irraa suuraalees ta’ee wantoonni biroo tuquuf nama kakaasan yoo isiniif dhufan ariifattanii hin tuqinaa isiniin jenna.


text:
'Ji'oota ja'an darban lammileen 44,500 Sawud Arabiyaa irraa deebiyaniiru'
Ji'oota jahan darbanitti lammiilee Itoophiyaa sanada imalaa osoo hin qabaatin galaana qaxxaamuranii gara Saawudi Arabiyaa imalan 44,500 biyyaatti akka deebi'an taasifamuu Ministeerri Dhimma Alaa beeksise.
Dhimmoota waqtaawaa irratti ibsa yeroo kennan ture Dubbi Himaan Ministeera Dhimma Alaa Obbo Mallas Alam kan kana dubbatan.
Torbee lamaan darbanittis lammiilee 4,000 ol biyyaalee akka Taanzaaniyaa, Liibiyaafi Yunaayitid Arab Imireets keessa turan gara biyyaa deebi'uu isaaniis Obbo Mallas dubbataniiru.
Rakkoo baqqattummaafi dararaa lammiileerra gahu furuuf biyyoota garaagaraa waliin waliigaltee boobba'iinsa hojii mallatteessaaa jirra kan jedhan Dubbi Himaan Ministeerichaa daddabarsa namootaa seeraan alaa ittisuuf hojjetamaa akka jiru dubbatan.
Gama biraatin waggoonni lamaan Itoophiyaan miseensa Mana Maree Tasgabbii Biyyoota Gamtoomanii itti turte faayidaa biyyattii gama eegsisuufi ejjannoo Afriikaa gama beeksisuutiin milkaa'aa akka ture Obbo Mallas himan.
Itoophiyaan yeroo miseensummaa Mana Maree Tasgabbii Biyyoota Gamtoomanii Mudde 22 bara 2011 xumurti.
Ittigaafataumuummaa kana yeroo fudhannuu imaammatawaan afuriif dursa kenninee hojjechaa turres jedhan Dubbi Himaan ministerrichaa kun.
Murteewwan mana marichaan darban irratti faayidaa biyyaalessaa mirkaneessuu, nageenyi biyyoota ollaa akka mirkanaa'u gochuufi duulawwan nagaa eegsisuu sadarkaa addunyaatti taasifamaniif gumaachuun dhimmoota xiyyeeffannoon irratti hojjetamaa turan akka ta'es kaasaniiru aanga'aan kun.
Dabalataanis dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniifi Gamtaa Afriikaa gidduutti hojimaanni si'ataan akka diriiru gochuufi mankaraaristummaafi shororkeessummaa gama ittisuutiinis biyyatiin yeroo miseensummaa isheetti xiyyeeffannoon hojjetaa turte jedhan.
Hojiilee hojjetamaniinis fudhatamni biyyattii guddateera, nageenyi biyyoota ollaas akka mirkanaa'uufi walitti dhufeenyi biyyoota ollaa akka fooyya'u gochuun bu'aan argameera jedhan.
Eertiraan erga biyyaaleen lamaan waldhabanii as ambaasaadarashee Itoophiyaa keessaa isaan jalqabaa gara Itoophiyaatti ergiteerti.
Preezidaant Saahlawarq Zawdee ambaasaadara Eertiraa dabalatee xalayaa muudama ambaasaadaroota biyyaalee afurii fudhataniiru.


text:
Afriikaa dhiyaa keessaa uummata kuma 14 ol kan hube kanneen kuma shanii ol immoo kan galaafate Ebolan mata duree maree Sanaa ture.
Galma wal ga’ii hoteela giyoonitti kan geggeessame mariin kun sabaa himaa dhaan waamichi kan godhamee fi qaamotiin hawaasaa adda addaa kan irratti hirmaatan ture.
Kanneen keessaa tokko hojii dhuunfaa ofii irratti kan bobbaate Firehiwot Mengistu Yaaddoo Ebolaan itti uume gudddaa ta’uu dubbatti.
Nuti waa’ee kanaa baay’ee dubbanna. Hedduu soaannas. Hatattamaan uummata hamma kana erga ajjeesee biyya keenya yoo dhufe naannoo dhiphisaa akkasii keessatti atoobisii fi taaxii dhaan illee ennaa adeemnu walitti bubbu’uu jiru ilaalchisee maal ta’uu akka danda’u ennaa ilaallu hedduu yaaddofna.
Wal ga’ii kana irrattis fedha koonan hirmaachuu dhufe Hojii mootummaa irratti bobba’ee kan hojjetu Mekonon Ayeles marii kana irratti kan argame dhunfaa isaan ture.
Waa hubachuun mala ittiin of eeggatan ta’uu isaa ibsee jira. Attam nama hin yaaddessu. Kun waa’ee du’aa fi jireenyaa ti. Kanaaf Maatii keess mara iyyuu lubbuu oolchuu kan dandeessu yoo ofii kee hubannaa qabaatte qofa jedhan
Jalqaba wal ga’ichaa irratti haasaa kan dhageessian gorsaa minister deetaa eegumsa fayyaa fi itti gaafatamaan waajjiraa Dr. Taayyee Toleeraas waa’ee hubannoo qabaachuutti qiyyaafata kennuun ibsa kennaniiru.
Waajjirri minist mariiwwanii fi ibsaawwan hubannoo kennan qopheessuu dhaan uummatichaan ga’aa jiraachuu kanas cimsee kan itti fufu ta’uu beeksisaniiru.
Hawwaasichi yeroo tokko tokko marsariitii ykn caasaalee hawaasaa irratti kanneen gabaafaman oduuwwan dogoggoraa fi hundee hin qabaanne dhaga’uu hin qabu. Ragaalee argannu mara qorannee simachuu qabna. Kanaaf maddi oduu qabatamaa ministedra eegumsa fayyaa waan ta’eef jecha raga ministeera eegumsa fayyaa hordofuutu barbaachisa jedhan.


text:
Itiyoophiyaa keeswsatti Wal’aansoo Amantaa fi Siyaasaa Gidduutti Taasifamu
(Kan Hiike fi Kan Qindeesse, Qopheessaa)
Seensa
Sochii mormii Musliimaa yeroo ammaa kana taasifamaa jiru qalbeeffachuu fi hubannoo bal’aa addunyaawaa ta’e argachuuf Islaamummaan Itiyoophiyaa keessatti bifa akkamii akka qabatee turee fi qabsoowwan dhokatoon namootni baay’en hin beekne akkamitti akka raawwataman seenaa irraa hubachuun barbaachisaadha. Dhugaawwan bu’uuraa akkanaa kun tarkaanfii fudhannuuf deeggarsaa fi poolisiiwwan hordofnuuf xurree agarsiistota ta’uu akka danda’an shakkiin tokkollee hin jiru.
Sadarkaa kana irra ga’uun kan danda’amu immoo qorattoonni seenaa loogii irraa bilisa ta’an qorannoo isaanitiin kan lafa kaa’an gadi fageenyan xiinxaluudhani. Kanaafuu seenaa wal-duraa duuban dhihaatu kana keessatti Gaanfa Afrikaa gadi fageenyan kan qoratan kitaaba qorannoo Pirofeesar Erlich ilaalun baay’ee barbaachisaadha.
Kanaafuu Erlich bara 2007 “Saudi Arabia & Ethiopia [ISLAM, CHRISTIANITY & POLITICS ENTWIND” mata duree jedhuun kitaaba seenaa baay’ee faayida qabeessa maxxansan irratti seenaalee hundaa’an qindeessine ni dhiheessina.
Boqonnaalee itti annanii argaman torbaaf bu’uura kan ta’e boqonnaa tokko keessatti bara 1974 hanga bara 1991tti kan ture bulchiinsi Mangistuu H/Maaryam Itiyoophiyaa ishee sana dura ofii ishee adda footee jiraattu bifoota ishee kan amantaa fi sabaaf sab lammummaa gara garaa fuullee akka baaftu biyyoota ollaa Baha Giddu Galeessaa waliin akka walitti dhiftu godhee jira jedha. Kanaafuu Islaamummaa fi Musliimonni hatattamaan gara jireenya Itiyoophiyaa isa keessaa akka lixan, kana jechuunis karaa hundaan, karaa hawaasummaa, karaa siyaasaa, karaa aadatin akka ture qorannichi senaa ni dubata. Kana dura akkuma tuqame hunda akkuma Pirofeesarichi jedhan Itiyoophiyaan ija keenya fuulduratti “hiika haarawa” argachaa jiraachun ishee baay’ee ifadha. Kanaafuu Kiristiyaanummaan mallattoo biyyattii ta’uun isaa kana booda waan hin taanedha. Baroota dhibba ja’an darban keessatti akka ta’aa ture islaamummaan amantaa moggaa fi cunqurfamaa ta’ee hafuu hin danda’u erga jedhanii booda “Itiyoophiyaan haala hiika qabuun jijjiiramaa jirti” jedhu. Yaanni sodaa qorannoon seenaa Pirofeesar Erlich kuni dhugaadhaa laata? jechuudhan gaafannee gara murtiitti dhufuu kan dandeenyu wantoot amma ta’aa jiranii fi seenaa keessa gadi buunee yoo xiinxalleedha.
Haata’u malee Pirofeesarichi kana irratti hin dhaabne. Gaafii bu’uuraa kan biroo ni gaafatu. Itiyoophiyaan kan jijjiiramaa jirtu bifa kamii fi karaa kamiini? Kaka’iinsi Islaamummaa yeroo ammaa kana mul’achaa jiru kuni waliin jireenya hawaasummaa kan lbsu, baay’ina aadaa, kaka’iinsa diinagdee daldala irraatti hundaa’e, daldalaa fi teeknoolojii wal qabsiisudhaan sochii addunyaawaa ta’e fiduudhan Itiyoophiyaa badhaadhinaan kan guddisu ta’uu ni danda’aa laata? Erga jedhanii booda filannoo isa biroo haala kanaan ni dhiheessu:- yookis immoo kaka’iinsi Islaamummaa kun gara walitti bu’iinsota amantaa, waraana, waldhaansoo irra aantummaa siyaasaa qabachuuf taasifamuutti geessudhaan gara maraammartoo moofaa, jechuunis gara walitti bu’iinsa Islaamaa fi Kiristiyaanaa haala haarawa ta’een ni geessaa laata? Jechuudhan ni gaafatu. Gaafileen kunneen dhalattoonni biyyattii fi warri biyyattiidhaf quuqaman hundi gaafilee gaafachuu qabaniidha. Sochiin Musliimaa amma jiru kun ilaallamuu kan qabu haalicha akka carraa faayidaa dhuunfaa siyaasatiif oolutti osoo hin ta’in nageenya biyyattii isa fuulduraatif ta’uu qaba.
Kitaaba amma ilaalaa jirru kan Pirofeesarichi bara 2007tti barreessan kana keessatti sadarkaa amma irra jiru kanarratti kana jechuudhaf yeroon hin geenye kan jedhu ta’us amma garuu yeroon isaa adeemat jira. Kitaabichi erga bahee waggoota 6 keessatti sochiin kun akkuma itti fufetti jira. Sodichis sodaa qofa ta’ee osoo hin hafin gara fuulletti bahaafi guddachaa dhufee jira. Kanaafuu wal nama gaafachiisa. Haalli ta’aa jiru kan hubachiisu adeemsa seenaa biyyatti keessatti kan ta’ee hin beekne haala rakkisaa fi salphumatti hiikkamuu hin dandeenyedha. Waggota Jahan kitaabichi itti maxxanfame kanneen keessatti jijjiirramoonni gurguddoon, ta’eewwanii fi tooftaawwaan dhokatoon hundee gadi fageeffatan akkasumas qophiiwwan lafa jalaa taasifamanii jiru. Haata’u malee mee ammas yeroon isaa ganaadha jennee wal dandeetti amantaa biyyattiin wal bira qabiinsan qabdu irraa jajjabina haafudhannu.
Akka Pirofeesarichi jedhanitti Itiyoophiyaanonni osoo giddu lixiinsi biyyoota ollaa Musliima ta’anii isaan hin jeeqin ta’ee guddinni jajjabeeffamuu qabu tokko ni mul’ata ture. Nutis maalif biyyoonni kun nu hin dhiifne? Waa’ee keenya gidduu maalif lixu? Jechuudhan gaafachuu qofa osoo hin ta’in warra gidduu lixaniif ulaa banuu irraa of qusachuu akkamitti akka dandeenyu qo’achuu qabna. Haata’u malee adeemsi Itiyoophiyaa keessa jiru bifa baay’ee saffisaa ta’een diinagdee, aada fi karaalee biroo gara garaatin Baha Giddu Galeessaa waliin walitti dhufeenya qabatee waan jiruuf dhiibbaan biyyota alaa kan hin hafne ta’uu isaa qo’anichi ni agarsiisa. Dhugumaanis gaheen Biyyoonni Baha Giddu Galeessaa qaban isa guddaa fi murteessadha. Kanaafuu Itiyoophiyaa fi haalli Itiyoophiyaa inni fuul-duraa isaan biratti kan ilaallamu haala kamiini? Ilaalcha kana keessatti hoo maal fa’itu hammatame? wantoota jedhan ilaalun murteessadha.
Biyyoonni Islaamaa Baha Giddu Galeessa fi Itiyoophiyaan Kiristiyaana taate seenawwan heddu ciccimoo ta’an ni qooddatu. Haata’u malee yaad-rimeen ilaalcha Musliimonni hundi Itiyoophiyaadhaf qabanii fi inni hanga ammaatti hojjechaa jiru kan qaramee fi kan hundaa’e dhugaa armaan gadii irratti. Muhaammad yeroo ari’atamuun jiraattota Makkaa irraa isa qaqqabetti hordoftoota isaa isaan duraa koolu galtummaadhaf gara Itiyoophiyaa yeroo ergetti Itiyoophiyaan Kiristiyaana taate simattee eeggumsa taasifteefii jirti.
Akka barreessitoota seenaa Musliimota bara sana turaniitti Itiyoophiyaa fi wanta Isheen Islaamummaa irratti taasifte ilaalchisee seenan barreeffame kutaalee gurguddoo lama of keessaa qaba:-
Inni tokkoffaan: kan hundaa’e bara 615tti hordoftoota isaa isaan duraa “Sahaabaa” jedhamaniif Muhaammad dubbatee jira wanta jedhamu irraatti kan hundaa’edha. Innis Itiyoophiyaa keessattii “eenyullee kan hin miine” mootin qulqulluu ta’e nijiraatii gara Aksuum adeemaa jedhee isaan ajaje. Achittis mana mootummaa Najaashii Ashaamaa jedhamu keessaatti koolu galtummaa argachuudhan akka gara Makkaa humnaan hin fudhatamne mootichi Najaashii jedhamu isaan eegee jira. Haala kanaanis mootichi Najaashin kan eeggumsa taasiseef isaan qofaaf hin turre. Haata’u malee “Sahaabota” bulchiinsa isaa keessatti eegudhaafi akkasumas Muhaammad Makkaa keessatti egudhaaf akka adeeme ni seenessa.
Inni lammaffaan: seenan Musliimotaa inni lammataa kan dubbatamuu eegale bara 628 irratt. Bara sanatti Muhaammad Al-Madiinaa keessatti erga cimee booda walitti dhufeenya addunyaa Islaamaa isa jalqabaa eegalee ture. Haaluma kanaanis biyyoota saddeetif; kanneen keessas mootota Parshiyaa, Misir(Egypt), Sooriyaa akkasumas bulchoota biyyoota naanno garba Arabaatif Islaamummaa akka fudhatan xalayaa ergee ture. Yeroo sanattis michuu isaa mooticha Itiyoophiyaa Najaashidhaaf xalayaa wal-fakkaatu ergeefii jira. Qorannoo gadi fagaataa pirofeesar Erlich taasisaniin mootichi Itiyoophiyaa qofti xalayicha akka fudhatee fi warri kuun ammoo akka didan seenaalee Musliimotaa hunda irratti kan galmaa’e yoo ta’u (kun ammoo seenaa Itiyoophiyaa kam irrattuu gonkumaa hin caqafamne) jedhu. Qoranichi barreessitoonni seenaa Musliimota ta’an kan gabaasan yemmuu dhiheessu mootichi Najaashin ergama Muhaammada akka ajaa’ibsiifatee fi Islaamummaas akka fudhate itti himuudhan deebii akka kenne lafa kaa’anii hata’u malee seenan kun gama Itiyoophiyaatin deeggarsa tokkollee akka hin qabne cimsanii ni dubbatu. Seenan inni lammataa kun akka jedhutti waggoota lama booda Muhaammad du’a Najaashii akka dhagahee fi ergasiis kadhannaa Musliima du’eef kadhatamu akka kadhateefidha.
Ergaa Seenaalen Lameen Kun Musliimota Mankaraarsitootaf Qaban
Inni tokkoffaan, jechuunis seenan bara 618 ergaan inni Musliimota hundaaf dabarsu bifa tokko qaba jennee dubbachuu yoo dandeenyes; seenan inni lammaffaa fi kan bara 628 irratti qindaa’e keessumattuu Musliimota mankaraarsitoota ta’aniif ergaa guutumaa guututti adda ta’e ni dabarsa. Baroota gidduutti Musliimota mankaraarsitoota gidduutti, jechuunis warroota Baha Giddu Galeessaa keessatti sochii farra Itiyoophiyaa gaggeessan biratti seenichi kan hiika argate akka armaan gadii kanatti:- “Al najaashin Islaama ta’e” jechuunis “mootin Itiyoophiyaa Islaama ta’e” Itiyoophiyaan “lafa Islaamaa” keessaa qaama tokko yookin immoo “Daar Al-Islaam” taatee jirti falaasama jedhu uumee jira. Warri akkana jedhanis Al-Najaashin Islaama ta’e qondaaltota waraana isaa fi Luboota waldaatin ganamee ajjeeffamee jira jedhu. Kanaafuu ilaalchi Musliimonni kunneen Itiyoophiyaadhaf qaban Itiyoophiyaan yeroo jalqabaatif eddoo Islaamummaan itti injifatamee fi itti kufe yoo taatu akkasumas seenan Kiristiyaanummaa Itiyoophiyaa gantummaadhan kan guuttamee fi seera qabeessa kan hin taanedha. Kanaafuu Itiyoophiyaan Kiristiyaana taate babal’ina Islaamummaan Afrikaa keessatti qabu kan danqitee fi Musliimota ishee keessa jiraatanis kan cunqursituudha. Ilaalcha Musliimota mankaraarsitoota ta’aniitin Itiyoophiyaan kan fayyuu dandeechu irra deebitee bulchaa Musliima ta’e yoo kaa’atte qofaadha. Kanaafuu dhaadannoon Al-Najaashii Musliima ta’ee baroota dhibba hedduun lakkaa’amaniif kan dubbachaa ture mootin Itiyoophiyaa Musliima waan tureef biyyattiin ammas dirqama Islaaman bitamuu qabdi kan jedhuudha. Dhaadannoon kunis warroota Baha Giddu Galeessaa keessa jiraatanii fi Kiristiyaanummaa Itiyoophiyaa gadi dhiitudhaaf (haaloo ba’uudhan balleessudhaaf) warra barbaadan holola isaanii adeemsisuudhaf kan gargaare yoo ta’u; Musliimonni Gaanfa Afrikaa keessa jiraatan dursummaa siyaasaa irratti akka ol yaabbatan haala cimaadhan akka jajjabeessu qorannoon profeesar Erlich sirritti ni agarsiisa.
Biyyoonni Gara Garaa Ilaalchi Isaan Itiyoophiyaadhaf Qaban
Wal ga’iiwwan Musliimotaa irratti Itiyoophiyaan ajandaa marii taatee yeroo dhihaattu hundatti “Itiyoophiyaa hin tuqinaa” fi “Al-Najaashii Islaama ta’e” Ilaalchonni jedhan mata dureewwan Isaan gurguddoo akka ta’an hubachiisudhaan kitaabni kun fakkeenyawwan armaan gadii ni kenna:-
Waraa Mahdii Suudan
Fakkeenyaf Mahdiin Suudan bara 1885 irratti yeroo jalqabaatif Itiyoophiyaa Ilaalchisee sararri inni hordofaa ture “Itiyoophiyaa hin tuqinaa” kan jedhu ture. Akkasumas yeroodhaf yoo ta’eyyuu yaaduma kana lallabaa ture. Haata’u malee innii fi Kaalifaan duuka bu’aa isaa ta’e xinnoo turanii ilaalcha isaanii jijjiirudhaan Mootii Yohaannis 4ffaa irratti waraana jihaadaa ni labsan (1872-1889). Kanas kan taasisan erga mootichi akka karaa Najaashii Islaama turee hordofuuf waamicha dhiheessanii booda akka ta’e seenichi ni agarsiisa.
Weerara Mosolonii
Bara 1935tti Itiyoophiyaa Beniitoo Mosoloniidhan haleellan akka irratti raawwatamu yeroo karoorfametti addunyaa Arabaa keessatti mata dureewwan marii ta’anii yaadonni haala hoo’adhaan mari’atamaa turan yaad rimeewwan lameen kana turan. Biyyoonni Musliimaa qabsoo Itiyoophiyaa deeggaraa turan Muhaammad wanta waa’ee oolmaa Itiyoophiyaa dubbate yemmuu kaasan akkasumas galatnii fi gaaffin ishees fudhatama akka qabu yemmuu dubbatan; warrii Faashishti Mosolonii deeggaran immoo Mosoloniin mootummaa “Najaashii Islaama ta’e” dhuma irratti deebisee Itiyoophiyaa keessatti ni ijaara abdii jedhu qabu turan. Yeroo sanatti mootummaan Xaaliyaanii Itiyoophiyaa biyya Islaamaa gochuudhaf waadaa seenen loltoonni Musliimaa 70,000 ta’an biyya keessa fi biyyoota alaa irraa walitti sassaabbamuudhan Faashishticha waliin hiriiranii biyyattii waraananii turan. Kana yeroo dhihoo keessatti mata duree “Gaalota Mosolonii” jedhu jalatti barreeffama dhihaatun sirritti ni ilaalla.
Biyya Misirii (Egypt) fi Itiyoophiyaa
Itiyoophiyaa waliin walitti dhufeenya seenawaa ta’e kan qabdu Misir Itiyoophiyaa ilaalchisee marii Islaamawaa dhoksaa taasifamu hunda irratti bara 1250-1570 kan ture mootummaa ishee Maamluuk jedhamu irraa eegalee hamma bulchiinsa Hosnii Mubaarak bara 1981tti yaadni isheen hordofaa turte yaad-rimeewwan lamaan armaan olitti ka’an irratti kan hundaa’e akka ture seenan Pirofeesar Erlich barreessan ni mul’isa. Misir amantaa Ortodoksii fi Islaamummaa Itiyoophiyaa qaruudhaf gahee guddaa taphachuun ishee kan shakkamuu miti. Bishaan laga Abbayyaa ilaalchisee warri Misir yaada nagahaa “Itiyoophiyaa hin tuqinaa” jedhu hordofuu kan filatan ta’anis tarii Abbayya ilaalchisee sochiin yookin ejjennoon tokko karaa Itiyoophiyaatin kan taasifamu yoo ta’e yaadni “Najaashii Islaama ta’e” jedhu karaa Mankaraarsitoota isaanitiin waraanaf kakaasudhaaf qophiidhan barcuma isaanii irra taa’ee akka jiru kitaabichi ni hubachiisa. Kan ta’es ta’u waggoota kurnan muraasa darban keessatti Misir giddu-lixummaan isheen Itiyoophiyaa keessatti qabdu dhumateefii gahee guddaa kan qabattee turte Sa’uudii Arabiyaa akka taate erga dubbatee booda kanaaf sababa kan ta’e maal akka ta’e ibsuun qabiyyee isaatin ala akka ta’e kitaabichi ni dubbata.
Itiyoophiyaa fi Sa’uudii Arabiyaa
Egaa kaa yeroo ammaa kana haala guddaadhan Itiyoophiyaa keessatti kan hojjechaa jiru maallaqa Sa’uudii Arabiyaa yoota’u sochii Islaamummaa yeroo ammaa kana Itiyoophiyaa keessatti mul’achaa jiru kana duuba taa’ee kan adeemsisaa jiru isa akka ta’e Pirofeesarichi kitaaba isaanii keessatti ni ibsu. Ijaarsi masgiidotaa lakkoofsa hin qabne Itiyoophiyaa keessatti adeemsifamaa jiru, wiirtuwwan barnoota Qur’aanaa, sochiiwwan dhaabbilee gargaarsaa, fakkeenyaf, gargaarsi daa’imman warri isaanii irraa du’ee, babal’ina barnoota afaan Arabaa fi hiikkaa fi raabsa kitaabotaa kan adeemsisaa jiru maallaqa Sa’uudii ta’uu isaa ni ibsa. Babal’innni imala Hajjii, qophiiwwan koonfiransootaa, leenjiwwan lallabdootaa, namoota gara Islaamummaatti deebi’aniif mindaa kanfaluu fi akkasumas lakkofsi Musliimota Itiyoophiyaa baay’edha holola jedhu babal’isuu fi tamsaasun tattaaffii cimaadhan kan adeemsifamaa jiru maallaquma Sa’uudii Arabiyaa kanaan ta’uu isaa barreeffamichi lafa kaa’ee jira. Akka Pirofeesar Erlichi jedhanitti yoo ta’e sochiin Sa’uudii harki caalan kan xiyyeeffate saba Oromoo fi naannoo kibbaa irrattidha. Kuns Islaamummaadhaf kan dalleeffamte naannessaa magaalaa Haarar irratti kan xiyyeeffatee wanta ta’eef ta’us haata’u malee naannowwan Kiristiyaanaa irratti dhiibbaa uumudhaaf xiyyeeffannaa guddaan ni kennama. Sochiin Sa’uudii Arabiyaan Itiyoophiyaa keessaatti taasisaa jirtu babal’ina barnootaa fi sirna dimokraasii kan deeggartu of fakkeessudhaan akka ta’ee fi kunis haala ifa ta’een akka mul’atu ibsamee jira.
Kanaafis kitaabonni Sa’uudii ilaalcha kana babal’isuuf duuka taa’anii tajaajila kennaa jiru. Yaadni mormii inni guuddichi warra Sa’uuditiin ifaan dhihaachaa jiru kan armaan gadii kana fakkaata:-
1. Kiristiyaanummaan Afrikaa keessatti haala ol’aanadhaan socho’aa kan jiru Impeeriyalistoota warra dhihaatini. Isaan immoo kana dura ardittii gita bittummaadhan dhiphisanii turan.
2. Impeeriyaalistoonni warra dhihaa Kiristiyaana ta’an Islaamummaa moggaatti dhiibudhaaf caraaqqii gudda godhu. Haata’u malee Islaamummaan uumama isaatin yaada wal danda’uu irratti kan ijaarame waan ta’eef dimokraasii biyyattii keessatti babal’achuu qabuuf deeggarsa cimaa ni taasisa duula jedhu ni adeemsisu.
3. Kitaabni Pirofeesar Erlich akka jedhutti; haata’u malee barnoonni Wahaabizimii yookin immoo Islaamummaa mankaraarsummaa Sa’uudii Itiyoophiyaa keessatti tamsa’aa jiru yaada hololaa kana wajjiin baay’ee kan wal faallessu akka ta’eedha. Yaadni hololaa dursa Wahaabiizimii Sa’uudii Arabiyaatin biyyattii keessatti taasifamaa jiru kan afaanii fi fudhatama argachuuf kan taasifamu qofa akka ta’e ifa ni taasisa.
Dhaabileen gargaarsa Sa’uudii gara garaa sochii kanaaf deeggarsa guddaa taasisanii jiru. Baay’onni isaanis Liigii Musliimaa Addunyaa gara garaa jalatti kan ijaaramaniidha (Afaan Arabaatin Rabitaat Al-Alam Al_Islaam jedhama). Dhaabbanni kun kan ijarrame bara 1962tti yoo ta’u waamicha Islaamaa fi barnoota Islaamaa babal’isuuf kan ijaarrame ture. Dhaabbattichi kan gaggeeffamu dhaabilee amantaatin yoo ta’u ol’aantummaadhan kan too’atuu fi maallaqaan kan deeggaru mootummaa Sa’uuditi. Ammas qaama sirnichaa yoo ta’es bara 1990 irraa eegalee Liigii Musliimaa Adduunyaa damee Sa’uudii Arabiyaa Isa baay’ee mankaraarsaa ta’e kan gaggeessu isadha. Bulchiinsa mootii Sa’uudiitiin mormuudhanii fi sirnummaan Musliimaa haala cimaa ta’een akka hojii irra ollu gochuudhan dhaabbanni kun yoo xinnaate Mankaraarsummaa fi walitti dhufeenya Islaamummaa Addunyaawaa jabeessee jira.
Warri Sa’uudii Amantii Itiyoophiyaatif Wanta Hojjetan
Warri Sa’uudii waa’ee Amantaa Itiyoophiyaa maal yaadu? Gaafii jedhu beektichi seenaa kitaaba isaanii keessatti kaasudhaan akka armaan gadiitti dubbatu. Banaa ta’uu (hunda hammachuu) Itiyoophiyaa keessatti kaka’iinsa Islaamumma akka qaama tokkootti ilaalumoo Islaamummaan biyyattii keessatti ol’aantummaa argatee akka taa’u ni hojjetu? Seenaa Itiyoophiyaa irratti yaad-rimee guddaan Wahaabiyyoonni qaban maali? Ollaan gaggeessaa hafuuraa Sa’uudii Arabiyaa Kiristiyaana taate tun akkamitti ilaallamti? Garaagarummaa amantaa bira darbee Itiyoophiyaan kan ilaallamtu akka “biyya qulqulluutti” lakkaawwamtee fudhatama argachuudhan jiraachudhaaf akka waan mirga qabduuttii? Moo Itiyoophiyaan biyya haala sukkaneessadhaan Islaamummaan itti injifatamee fi fayyuu kan dandeechu Islaamummaa qoofaan akka waan ta’eetti lakkaawwamti? Yookin immoo warri Sa’uudii akkuma biyyoota Islaamaa ollaa biroo jijjiirrama seenaa waliin kan jijjirramu yaada dhanquu ta’e ni qabuu laata? Bara 1990tti gara biyyattii akka lixu kan taasifamee fi sochii Al-Qaa’idaa naannoo gaanfa Afrikaa jiru dudduuba wanti jiru maali? Shororkeessummaan Al-Qaa’idaa fi dhaabbileen gargaarsaa babal’ina Wahaabizimiitif sababa turanii? Gaafilee murteessoo ta’an kanneen ilaalun waaggoota kurna torban darban keessatti tooftaa Sa’uudii fi haala jeeqamaa addunyaa xiinxaluun baay’ee faayida qabeessa ta’uu isaa kitaabichi ni mul’isa.
Itiyoophiyaa fi Gahee Mataa ishee
Kanatti aanee kan jiru immoo gahee Itiyoophiyaa kan mataa isheeti. Haalotaa fi walitti dhufeenyota jijjiirrammoo kanneen keessatti gaheen Itiyoophiyaa kan mataa ishee itti fufiinsan kan ilaallamuu qabu akka ta’e Pirofeesarichi ni kaasu. Itiyoophiyaan Kiristiyaana taate, jechuunis aadaan inni guddichhi fi gareen beektotaa biyyattii too’atu ilaalcha mataa isaa ijaarratee jira. Kunis Baha Giddu Galeessaa Islaama ta’e irraa adda kan ta’an yaad-rimeewwan Kiristiyaanaa dhanquu ta’an haala wal-qixaa fi haala wal fakkaatun kan socho’an turan. Isaanis Baha Giddu Galeessaa waliin wal qabatee haala qabatamaadhan kan qaraman turan.
Haata’u malee sodaan baay’ee guddaa ta’e tokko ni jira ture. Ammas namoota tokko tokko biratti ni mul’ata. Kunis miidhamaa fi mudoo jaarraa 16ffaa uummameedha. Sodaa kanas haala armaan gadiitin kitaabichi lafa kaa’ee jira:- “Biyyattiin Baha Giddu Galeessatiif banaa ta’uun ishee madaallin Islaamaa ol guddatee gaanfa Afrikaa irratti mootummaa Kiristiyaanaa gara balleessutti adeema sodaa jedhuudha” nuun jedha. Haalli fi ilaalchi jabaan kun hiikkaa fi hubannoon adda ta’e kennamuufii akka qabu Pirofeesarichi ni dubbatu.
Itti aansudhaanis wanti isaan hubachiisan Kiristiyaanummaan Itiyoophiyaatis ta’ee Wahaabiizimiin Sa’uudii amantaa addunyaawaa waliin kan hidhata qaban ta’anis haala fi aadaa naannoo isaanii mul’isaa akka jiranii fi akkasumas sirna siyaasaa biyya keessaa waliin walitti hidhata cimaa akka qabaniidha. Kanaafuu walitti dhufeenyi Sa’uudii Arabiyaa fi Itiyoophiyaan qaban hiikni jijjiirramaa fi ilaalcha amantaa isaan qaban bira darbe kennamuufii kan danda’uudha.
Kanaafuu Itiyoophiyaan gahee mataa ishee yemmuu taphattutti hiikkaa seena fi amantaa bira darbe keessatti akka hin dhidhimne of eeggachuu qabdi. Kanaafidha gaazexeessitoonni, dhaabbileen siyaasa fi dhaabbileen amantaa yeroowwan hiriirawwan nagahaa darban keessatti hiriirawwan Musliimotaan taasifaman kanneen akka gaaffii bilisummaa amantaatti qofa lakkaa’udhaan ibsa baasu fi deeggarsa kennuun isaanii sirrii miti kan jedhamuuf. Sababni isaatis namoonni fi dhaabbileen kunneen adeemsa haarawa isa sirrii hin taane kan Itiyoophiyaa keessatti ta’aa jiru kana ka’umsa isaa osoo hin beekne fi sirritti gadi fageessanii osoo hin qoranne wanta deeggaraa jiraniifidha.
Musliimonni Itiyoophiyaa hoo?
Dhugaan bu’uuraa inni biroo dhugaa karaa Musliimota Itiyoophiyaatin jirudha. Musliimonni kunneen eddoo mootummaa Kiristiyaanaa keessatti qabanii fi dhiibbaa naannotiin akkasumas ergaawwan naannicha irraa dhufanii fi baha Giddu galeessaa gidduu ta’anii ilaalcha fi yaad-rimee mataa isaanii uummatanii jiru. Jeequmsa yeroo ammaa kana Musliimonni Itiyoophiyaa keessa jiran ilaalchisee seenaa isaan qaban akka ilaalu barreeffamichi Pirofeesarichaan qophaa’e ni dubbata. Musliimonni Itiyoophiyaa ammaa wanta sirrii ta’e hanga hojjetetti aakuma (Muhaammadiin) ajajamanitti mootummaa Kiristiyaanaa isaan bulchu fudhachuudhan nagahaan jiraachuu ni danda’u moo yaad-rimee Najaashii Islaama ta’e hordofuudhan Islaamummaan siyaasawaa ta’e Itiyoophiyaa keessatti akka moo’u ni qabsaa’u laata? Gaaffileen kunneen sochii Islaamummaa amma jiru kana akka of eeggannoodhan ilaallu nu taasisu.
Pirofeesar Erlich akka jedhanitti ajandaa biyyattii keessatti yeroo ammaa kana ajandaa isa gudaa ta’uu kan danda’u sochii Islaamummaa Itiyoophiyaa keessatti taasifamaa jiruudha. Sababni isaas mariin Islaamummaa, Kiristiyaanummaa fi Arabummaa ajandaa Afrikaa irratti dhiibbaa guddaa waan qabuufidha.
Yeroo ammaa kana Itiyoophiyaadhaf Islaamummaa ilaalchisee gaaffii ka’u caala ajandaan guddaa ta’e hin jiru jechuudhan murteen Pirofeesar Erlich irra gahan baay’ee kan nama yaachisuudha. Musliimonni Itiyoophiyaa yeroo ammaa kana maal irra jiru? Maalif sochii mormii kaasan? Sochiin mormii kun qabsoo biyya keessa fi addunyaawaa hundee gadi fageeffate waliin hidhata kan qabuudha? Gaafileen jedhan ka’uu qabu.
Musliimonni Itiyoophiyaa akkuma haala addunyaa irra jiruun bakka lamatti kan qoodamaniidha. Wahaabiizimii kan deeggaruu fi meshaa Sa’uudii ta’uu kan barbaadu baay’inaan garee dargaggoota qabateedha. Gareen inni xiqqaa ta’e kan biroo immoo kan warra “Ahbashootaa” yookin immoo kan warraa “Itiyoophiyaanotaa” ti.
Mormiin Musliimotaa kan yeroo ammaa kun qajeelumaan kan wal qabate garee Al-Ahbaash balaaleffatu, jecha biraatin deeggartoota Wahaabiyyaa waliini. Sochii fi kaayyon garee kanaa ifadha. Kaayyoo isaa kanas barreeffamoota isaa toora intarneetii gara garaa fi wal ga’iiwwan dhaabbilee addunyaa gara garaa irraa hubachuun ni danda’ama. Fakkeenayaf toora intarneetii armaan gadii kana irratti maal akka hojjetuu fi akkamitti akka Al-Ahbaash balaaleffatu ilaalun ni danda’ama. http://www.ethioislamicart.com/4632492546274941.html
Barreeffama seenaa Pirofeesarichaa keessatti gaafii ka’eef deebin inni sirriin wal’aansoo dhaabbilee lamaan gidduu jiruudha. Abbootin angoo mootummaa Itiyoophiyaa sochii taasifamaa jiruu fi sochii dhaabbilee lameenii, ilaalcha isaanii akkasumas balaa dhufuudhaf jiru erga qoratanii booda baay’ee duubatti harkifatus tarkaanfin isaan fudhatan yeroodhafis ta’u balaa mankaraarsitootaa dhufuudhaf jiru jalaa biyyattii baraarudhaan uummanni akka dammaquu fi waa’ee kana irratti akka mari’atu akkasumas seenaa akka qoratu karaa banee jira.
Ejjennoon mootummaan fudhate kun amantaa keessa lixuu akka waan ta’etti lakkaa’amuudhan namoota baay’ee kan mufachiise ta’us akkasumas irra deddeebidhaan faayidaa siyaasatiif kan oole ta’us gara fuul-duraatti garuu yemmuu seenan qoratamu barbaachisaa kan ture ta’uu isaa namoonni baay’en ni hubatu.
Namoota mufatanii fi barreeffama gara garaa barreessan keessaa namni Abdallaah Adam Takii Jedhamu keessatti ni argama. Barreeffama inni barreesse toora kana irratti argachuu ni dandeechu https://docs.google.com/file/d/0ByxJ0rgpLftXM3lDR0h4MU1ZVEU/edit?pli=1 Akkasumas toorawwan intarneetii kana dura caqafaman ilaalun ni danda’ama.
Hubannoo Walii Galaa
Wal’aanson inni guddaan beektota gidduutti taasifamu kan addunyaa Islaamaa bakka lamatti qoode leellistoota Wahaabiyyootaa fi “Warra Itiyoophiyaa” yookin immoo “Al-Ahbashoota” gidduutti wal’aansoo taasifamaa jiru isa hundee gadi fageeffateedha.
Al-ahbaash teesson isaa magaalaa Beeyruut jedhamtuudha. Naannoo addunyaa hunda keessatti dameele fi biirowwan gara garaa ni qaba. Islaamummaa fi Kiristiyaanummaanis baha Giddu galeessaa, Awrooppaa,, Ameerikaa fi eddoo kamittuu nagaan waliin jiraachuu akka danda’anis ni lallaba. Faallaa isaanii kan ta’an Wahaabiyyoonni immoo isaan ni balaaleffatu. Kunis waraana karaa hundaan gaggeeffamuudha. Intarneetidhaan, gaazexootan, waraqaalee xixinnoodhan, kitaabotaan, lallabootan akkasumas karaa fatuwaatin dabalateeti. Kan isaan balaaleffatanis uumama Islaamummaa isa dhugaa jal’isanii jiru jechuudhani.
Gareelen lameenuu kan gaggeeffaman jaarsota sheekota ta’aniinidha. Gaggeessitoonni lamaan kunneen kan bahan magaalaa guddittii Islaamaa kan Itiyoophiyaa Harar keessadha. Kanafuu seenaa guddina sheekolee kanneenii kan waggaa torbaatamaa itiyoophiyaa fi Sa’uudii Arabiyaa waliin haala wal qabateen ilaalun baay’ee barbaachisaadha jedhu Pirofeesarichi. Akkasumas haalli kun kan dhiibbaa geessissu biyyoota lameen qofa irratti osoo hin ta’in addunyaa guutuu akka ta’e qorannoon seenaa kun ni mul’isa.
Qopheessitoonni fuula intarneetii kanaa sababni isaan mata-duree “Islaamummaa seenaa Itiyoophiyaa” bananiif kanaafidha. Haalli kun namoota karaa alaa qofa ilaalaniif salphaa haa fakkatu malee gadi fagoo fi gadi fageenyaan irratti yaaddamuu kan qabu seenaa Itiyoophiyaa isa gara fuul duraa fi jireenya uummataa kan ilaallatuudha.
Seenadhaan akkuma beekkamutti Itiyoophiyaan Islaamummaa fi Kiristiyaanummaan sadarkaa biyyaa irratti yeroo jalqabaatif biyya itti wal qunnamaniidha. Walitti dhufeenyi Islaamummaa fi Kiristiyaanummaa qabxiilee baay’ee murteessoo akkuma ta’aa adeemaniin namoota baay’ee biratti “walitti bu’iinsota qaroomawwan addunyaa lamaa” (clash of civilisations) taasifamee akka fudhatamaa jiru kanaa miti jedhu Pirofeesarichi. Walitti dhufeenyi Sa’uudi fi Itiyoophiyaa bifa haarawa kan qabuu fi gara hubannoo sirriitti kan nu geessudha. Kana jechuunis yaad rimeen walitti bu’iinsa qaroomawwan bahaa fi dhihaa kan yeroon irra darbeedha yaada jedhu adeemsisu.
Kiristiyaanummaan Itiyoophiyaa kan dhufe jaarraa afraffaa Kiristiyaanummaa bahaa irraa yemmuu ta’u bara 334 hanga bara 1974tti amantaa mootummaa ta’ee jiraatee jira. Sa’uudii Arabiyaan kan hundeeffamte immoo jaarraa kudha saddeettaffaa keessa erga maatin bulchootaa ari’amanii booda barnoota Qur’aanaa baay’ee mata jabeessa ta’e irrattidha. Aadaalen mootummoota lachanuu (Sa’uudii Arabiyaa fi Itiyoophiyaan) kan hundeeffaman seenaa baay’ee cimaa irrattidha. Kanaafis walitti dhufeenyi isaanii kan baraa kan itti fufe yaad-rimee Kiristiyaana fi Islaamaa kan mataa isaanii irratti akka ta’e seenichi ni ibsa.
Ibsi isaanii kan hundaa’e hambaalee amantaa murteessoo ta’anii fi haala siyaasaa addunyaa qabatamaa ta’e irratti akka ta’e Pirofeesarichi ni dubbatu. Akkuma gareewwan ilmaan namootaa kan biroo Musliimonnii fi Kiristiyaanonni galaana diimaadhaan gamanati argaman kan jiraatan yaadannoo seenaa, ilalcha fi fakkiiwwan tokko qabaachudhaani. Wantoonni kunneen hundi ilaalchonnii fi poolisiiwwan yemmuu qorataman kan hojii irra oolan ta’anii argamu.
Mata-dureewwan gara garaa irratti kan dhiheessinu barreeffamni Pirofeesarichaa bara 1930 hanga 2005 waggoota jiran keessatti walitti dhufeenyi Sa’uudi fi Itiyoophiyaa akkamitti akka ibsame nutti ni mul’isa. Haalli amma mul’atu kun akkamittii fi haala kamiin guddatee sadarkaa amma irra jiru kan irra akka gahe akkasumas dhugaawwan seenaa kanneenif sababni mormii maal akka ta’e nutti ni mul’isa.
Kitaabichi dagaagina seenaa kana gadi fageenyan ilaaludhaaf barreeffamoota baay’ee barbaachisoo ta’an, gaazexoota, dubbiiwwan, kitaabota barnootaa manneen barnootaa, ibsoota mootummaa fi kkf ni ilaala. Akkasumas falmiiwwan intarneetii isa haarawas ni daaw’ata. Wantoota kanneen hunda beektota seenaa bilisa ta’an irraa hubachuun haalonni akkamitti akka guddatanii fi akkamitti akka as gahan beekudhaaf qofa osoo hin ta’in biyya jaalattoota kan ta’an lammiilen biyyattii kana irratti hundaa’udhaan itiyoophiyaa ishee fuula duraatif maal gochuu akka qabu dhaabbatee akka yaadu isa ni gargaaru.
Pirofeesar Erlich kitaaba isaanii boqonnaa tokko irratti kan kaa’an qorannoon seenaa kanaa qabxiin inni dhumaa agarsiisu sochii aamntaa siyaasawaa kana keessatti wanti hin eeggamne kamuu ta’uu akka danda’uu fi haalli kamuu jijjiirramuu ni danda’a kan jedhuudha.
Gara dhuma boqonnaa tokkoo irratti Pirofeesarichi akkas jedhu:- walitti bu’iinsi amma mul’achaa jiru kun namoota tokko tokkoof walitti bu’iinsa qaroomawaniit itti fakkaata. Haata’u malee walitti bu’iinsi amma jiru kun walitti bu’iinsa Kiristiyaana fi Islaamaa osoo hin ta’in walitti bu’iinsa Islaama fi Islaamati. Kanaafuu walitti bu’iinsi amma jiru kan addunyaa jeeqaa jiru kun walitti bu’iinsa Islaamummaa fi Kiristiyaanummaa giddu jiru osoo hin ta’in bu’aa mormii fi walitti bu’iinsa Islaamummaa keessatti ta’aa jiruudha. Qorannoon Itiyoophiyaa irratti taasifame kun kan deeggaru yaaduma kanadha.
Yaa dubbistoota kabajamoo; barreeffamni walitti fufee dhihaatu kun hubannoo seenaa muraasa ni kenna jennee waan amanneef beekaa seenaa bilisa ta’een kan barreeffame kitaaba Pirofeesar Erlich irraa kan qindeessineedha. Kan armaan olitti dubbistan kun seensa fi qabiyyee qorannichaati. Gara fuula duraatti seenawaan gara garaa bal’inaan waan dhiheessinuuf obsaan nu hordofaa. Wantoonni yeroo ammaa kana naannolee addunyaa gara garaa fi Itiyoophiyaa keessatti ta’aa jiran kunneen dhiibban isaan saba keenya, saba Oromoo irrtti qaban maal akka ta’ee mee xiinxalaa. Sochiin Islaamummaa yeroo ammaa kun haala cimaadhan kan xiyyeeffate uummata Oromoo irratti ta’uu isaa hubannoo keessa galchuudhan biyyoonni Islaamaa kan akka Sa’uudii Arabiyaa wantoota dhoksaa fi ifaan hojjechaa jiran kanneen akkamiti ittisuu akka dandeenyu fi saba keenya balaa mankaraarsummaa dhufaa jiru jalaa baraaruu akkamitti akka dandeenyu irratti mari’adhaa.
Waaqayyo jiraatan isin haa eebbisu!
Islaamummaadhaf Deebii, Afaan Oromoo Fuula Duraa


text:
Dhimmi hundarra barbaachisan amanti ofii sirnaan beekuu fi odeefannoo gahaa qabaachudha. Namni amanti ofii sirnaan yoo hin beekin, dukkana jireenyaa keessatti kufuun dhama’a. Dhugumatti, hiika Islaamaa fi Laa ilaah illallah beekun dirqama nama hundaati. Sababni isaas, namni addunyaa tana keessatti gammachuun kan jiraatuu fi Aakhiratti adabbii jalaa nagaha kan ittiin bahuu hiika Islaamaa fi Laa ilaah illallah beekee hojii irra yoo oolche qofaadha.
Namoonni baay’een hiikni Islaamaa maali? Laa ilaaha illallah jechuun maal jechuudha? Jedhamanii yommuu gaafataman, deebii deebisuuf ni rakkatu. Kuni takkaa beekumsi kana isaaniif ibsuu isaan bira hin geenye ta’a takkaa immoo beekumsa kana barbaadu irraa ni garagalan. Rakkoo kanaaf furmaata fiduuf kitaabni kuni haala salphaan kan qophaa’edha. Kitaaba kana keessatti hiika Islaamaa, Tawhiida, gosoota isaa, hiika Laa ilaah illallah fi ulaagaalee jecha tanaa ni argattu. Kuni hundi Qur’aana fi hadiisa sahiih irratti kan hundaa’edha.
Kitaaba kana “Mana kitaaba Al-Tawba” Masjiida Anawaar biratti argamuu keessatti ni argattu. Gara masjiida Anawaar seenuuf yommuu taatan gara mirgaatti yommuu mil’attan mana kitaaba At-Tawba (“አል-ተውባ መጽሐፍ መደብር-Al-Tewba Bookstore” jedhu ni argitu. Namni gara Finfinnee dhufu hin dandeenye warra kitaaba gurguranitti kitaaba kana agarsiisuun akka isaaf fidan gochuu danda’a.


text:
Kampaniin Apple kaleessa galgala ibsa kenneen nama qaroomaa fi mul’ata qabu dhabne addunyaanis nama guddaa akkasii dhabde jedhee jira.
Steve Jobs bara 2003 keesa dhukkuba kaansarii rajijii qabaachuu isaanii kan baran si’a ta’u bara 2009 keessa immoo tiruun isaanii keessaa ba’ee ka biraan bakka bu’eefii ture.
Sababa fayyummaa isaaniif jecha hojii geggeessaa kampanii Apple ta’anii itti fufuu kan hin dandeenye ta’uu baatii Hagaya darbee keessa beeksisuu dhaan fedha ofiin hojii gad dhiisan.
Maatiin Mr.Jobs akka jedhanitti mana jireenyaa isaanii kutaa kaaliforniyaa, bakka maatiiwwan isaanii waliin turanitti kaleessa galgala du’aan boqotan.
Battaluma du’i isaanii dhaga’amettis hoogganoota addunyaa fi kanneen hojii isaanii ajaa’ibsiisatan biraa ergaan gadda itti dhaga’ame ibsu hedduun ergamuu jalqabe.
Nama mul’ata guddaa qaban akkasumas Mul’ata hegeree qaban kan kampanii Apple akka beekamu godhan turan.
Prezidaantiin Amerikaa Baraak Obamaa akka jedhanti Jobs ” nama afuura qarooma Amerikaa akka fakkeenyaatti mul’se” fi “Lammi Amerikaa waan haaraa uumuun beekamu” jechuun jejan.
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Hagayya 19,2016 Gguyyoota lamaa asitti godinaalee Oromiyaa hundarraa Qeerroon hidhamaa jiru. Sababa addaa hin qabu gochi addaas hin jiru garuu Bilisummaan waan dhiyateef wayyaaneen kufaatii ishees waan mirkaneessiteef jecha uummata oromoo hidhaatti guuruu murteesse. Kaan tarkaanfii ajjechaan diinni uummata oromoo irratti aggaamee jiru biraa deebihaa kan hin jirrree fi bakka uummanni fi iji namaas hin arginetti ilmaan Oromoo ajjeessuunis Oromiyaa keessa magaalota tokko tokkotti kan mul’ataa jiru tahuunis Qeerroon gabaasaa jira. kun uummata Oromoof haaraa tahuu baatus FXG oromiyaa keessatti isa xumuraa itti fufuu irraan amma hidhaan daran jabaatee jira.
Godina Qellem ona garagaraa irraa Qeerroon gabaasaa jiruun fakkeenyaaf Anfilloo irraa namotni 15 ol tahan kaleessuma ukkaamfamuu akkasuma
Jimmaa Horroo irraa
– Dargaggoo Hasan Jamaal
– Dargaggoo Bulchaa Qalbeessaa
– Dargaggoo Tizaazuu Akkattii fi
– Dargaggoo Qalbeessaa Tolasaa kan jedhaman ukkaamfamuun gabaafamee jira.
Dabalataan onuma kana manneen jireenya namoota 4 WBO jiraachisu jechuun humna waraana Wayyaaneen sakatta’amuu irraa eegamaa jiraachuun kan gabaafame
– Mana jireenyaa Lataa Wiirtuu
– Mana jireenyaa Caalii Ganjoosaa
– Mana jireenyaa Yaadasaa Danuu fi
– Mana jireeenyaa Solomoon Gurichoo
Kan jedhaman humna agaaziitiin eegamaa jira. Akkasuma ona Gaa’oo Qeebbee, Gidaamii fi Begii keessaa ijoolleen dargaggeyyiin hidhaatti guuramaa jiru. Kun godina oromiyaa maratti akka tahes Qeerroon gabaasaa jira.
Godina Shaggar kaabaa, shagger Bahaa fi shaggar Lixaa Qeerroon hidhamuun daran jabaatee jira. uummannis hidhaanii fi ajjechan Bilisummaa nun dhorku nu doorsisuun FXG hin hambisu jechuun dhaadannoo isaa itti fufee jira. Hidhamtootni hedduun bakka itti hidhaman irraa bakka biroottis jijjiiramuudhaan hedduun namootaan bakka buuteen isaanii dhabamaa jira. Kanuma keessatti FXG ammas yeroo dhumaa kanaaf kan wayyaanee aangoo isheetti xumura taasisu itti fufuun uummannis gibira diduun, walgahiin wayyaaneen oromiyaa magaalotaa fi godinaalee adda addaatti gaggeessuuf uummata mariisisuuf deemtus bakka hundatti gara FXGtti jijjiramuu fi feshelatuun Wayyaanee isa dhumaa abdii kutachiisuudhaan bifa naasuutiin uummata hidhaatti guuruu murteeffachuun beekameera.
Hidhaan Uummata Oromoo Irratti Daran Jabaatuu Qeerroon Godinaalee Oromiya Garagaraa Irraa Gabaase.
Hagayya 19,2016 Gguyyoota lamaa asitti godinaalee Oromiyaa hundarraa Qeerroon hidhamaa jiru. Sababa addaa hin qabu gochi addaas hin jiru garuu Bilisummaan waan dhiyateef wayyaaneen kufaatii ishees waan mirkaneessiteef jecha uummata oromoo hidhaatti guuruu murteesse. Kaan tarkaanfii ajjechaan diinni uummata oromoo irratti aggaamee jiru biraa deebihaa kan hin jirrree fi bakka uummanni fi iji namaas hin arginetti ilmaan Oromoo ajjeessuunis Oromiyaa keessa magaalota tokko tokkotti kan mul’ataa jiru tahuunis Qeerroon gabaasaa jira. kun uummata Oromoof haaraa tahuu baatus FXG oromiyaa keessatti isa xumuraa itti fufuu irraan amma hidhaan daran jabaatee jira.


text:
Fuula kana irratti bakka itti filtu, maal akka fiddu, akkataa gargaarsa itti argatu fi akka filaati mirgi kee maal akka ta'e adda baafadhu.
Bakka itti filtu adda baafadhu. Bakki filmaataa irra guddaan ganama7:00wd hanga 8:00wb ti banaadha.
Bakka teessoo kee ammaatti filuuf yoo galmoofte, waraqaa eenyummaa fiduun sirra hin jiraatu. Yoo galma'uun ykn isa galmoofte fooyessuu feete, agarsiisuun ka sirra jiraatu utuu hin filin dursa teessoo kee ragaa mirkaneesu.
Karaan itti gargaarsa argatan hedduutu jira. Nama si gargaaru fiduu dandeessa, daanyaa filannoo gaafachuu dandeesa, mashiinatti dhimma ba'uun waraqaa filannoo kee mallato itti godhuu ykn konkolaataa keessa teesse filuu.
Akka filtuu si gargaaruuf maatii keessaa, hiryaa, ollaa ykn nama barbaade fiduu ni dandeessa. Kan ati gargaarsa irraa argachuu hin dandeenye, hojjisiisaa, waldaa hojjetootaa ykn kadhimammaa dorgomii irraati.
Gargaaraan kee kun haala filannoo kanaa hundumaa keessatti si gargaaruu dandaa'a, bakka keessa dhaabatanii filan dabalatee. Hata'u malee, warri nama gargaaran kun filmaata tokko keessati kallatiin nama sadii qofa gargaaru danda'u. Akka warqaa filannoo kee sirriitti mallateefame hubachuuf daanyaa filannooti agarsiisuu ni dandeessa.
Warri nama gargaaran filmaata ati gootu irratti dhiiba gochuu ykn akkaataa ati itti filtu namoota biraatti himuun hin danda'an.
Yoo konkolaataa kee keessaa salphaati baatee bakka filannoo lixuun si rakkisa ta'e, waraqaan filannoo alatti akka siif dhufu gaafachuu ni dandeessa. Inni kun alatti (konkolaataa) kessatti filuu jedhama.
Daanyaan filannoo lama paarti siyaasaa beekamoo lama irraa waraqaa filannoo alatti konkolaataa keetti siif fidu. Akkasumas,yoo galmaa'uu ykn galmee kee fooyeffachuu feete,waraqaa iyyannoo siif fidu.
Erga filtee fixxee, daanyonnii filannoo waraqaa filannoo kee manatti ol galchanii saanduuqa filannoo keessa siif buusu.
Bakki filannoon itti geggeefamu irra guddaan mashiina waraqaa filannoo keeti mlatoo siif godhu qabu. Yoo qalamaan filuu hin andeesu ta'e (ykn hin barbaanne).
Mashiini kun katabbii waraqaa filannoo irra jiru guddisee agarsiisa ifas qaba. Akkasumas waraqaa filannoo irrati waan katabame siif dubisa karaa isa gurra keessa keeyatanii dhageefatanii.
waraqaa filannoo kee bireeliin guutu ni dandeessa, qubaan tuquun ykn ujumoo afaanitti keeyyataniin. Erga filmaata kee goote, waraqaa filannoo kee guutame siif baasa.
Daanyonnii filannoo kan isaan achi jiraniif toora filmaataa sana hundaa keessatti si gargaaruuf.
Yoo waraqaa filannoo kee mallatoo itti godhuuf gargaarsa barbaade, Daanyaan filannoo lama paarti siyaasaa beekamoo lama irraa si gargaaruu danda'u. Filmaata kee irratti dhiibaa si irraan ga'uu ykn namoota biraatti akkataa ati itti filte himuun hin hayyamamuuf.
Filmaata mootummaa, federaalaa fi filannoo naannoo yroo hundaa saganteeffamee ta'u kaffaltiin, dhimma ofiif ooluu, ykn yeroo boqonnaa kee utuu hin tuqin mirga filuuf jiruu irraa boqonnaa fudhachuu qabda.
Hojjisiisaan kee boqonnaa kee irraa akka ati fudhatu si gochisiisuu hin danda'u.Hojjisiisaan kee ogaa ati dhaqxee filtu sa'a jiruun si saganteeffame irra yoo oole si kaffaluu qaba (Seera Minnesota 204c.04 fi 204c.08 kuta xiqqa. 1d ilaali).
Filuuf yeroo hanga si ga'u qofaa fudhuuti jiruutti deebi.
hojjisiisaan kee kalalattiin ykn harkka duubban si diduu, irraaa xiqqeesuu ykn mirga kana keessa seenu hin danda'u, akkasumas sa'a akkamii akka filuuf filate ilaalchisee.
Hojjisiisaan kee yoom akka ati deemtu si gaafachuu danda'a, inni kunis immoo bakka jiruuti jiruun akk hin miidhamneef jecha.
Waraabi xalayyaa kanaa hojjisiisaa keetti kennuu dandeesa, innis mirga kee filuuf jiruu irraa boqonnaa fudhachuu ibsa.
Hojjisiisaan seera kana cabbse yakkammaa yakka xiqqaa ta'a. Himati hojjetaan qabu abba alangaa kaawontiiti ghihaachuu qaba.


text:
Salaalee aanaa Dagamitti barsiisonni humnoota mootummaan ukkaamfamanii fudhatamuun dhagahame.
Salaalee aanaa Dagamitti humnootiin mootummaa barsiisota mana barumsa Gullallee ukkamsanii fudhachuun dhagahame.
Jiraattonni har’a OMNtti akka himanitti, barsiisonni lama kaleessa humnoota mootummaatiin dareedhaa ukkamsamanii fudhataman.
Barsiisonni kunneenis maqaan isaanii Muluu Xaafaa fi Darajjee Ambassee kan jedhaman akka ta’e jiraattonni himan.
Asbuuteen dhabamuun barsiisota kanneenii hawaasa garmalee akka yaaddesses himaniiti jiru.
Keessattuu maatiin dhiphina hamtuu keessa akka jiran jiraattota irraa dhageenye.
Salaaleetti roorroon erga uummata irratti hammaatee bubbulee jira kan jedhan jiraattonni, humnootiin mootummaa namoota nagaa ajjeesuu, hidhuu fi qabeenya uummataa barbadeessuu idileeffachuu himaniiti jiru.


text:
Barreessaa duree paartii Giinboot 7 kan ta’an Obbo Andaargaachoo Xigee Yaman keessatti eega to’annaa jala oolanii booda sa’atilee hanga tokko keessatti Itiyoophiyaatti ergamuu isaaf odeeffannoo qabatamaatu jira jechuu dhaan qorattuun Tokkummaa Mootummotaa Beliiks Velee beekaisanii jiru. Kanaafis jecha Itiyoophiyaa keessa jiraachuun Obbo Andaargaachoo kan wal nama gaafachiisu miti jedhu. Balalii xayyaaraa ittiin Itiyoophiyaatti geessame kan ilaaleen odeefannoo ga’aa qabna jedhan.
Obbo Andaargaachoon lammii biyya Briteen waan ta’niif dubbi himaan ministrii dantaa alaa Briteen ibsa baaaseen Obbo Andaargaachoon Waxabajji 24, 2014 yaman keessatti eessaa buutee isaa dhabamuun gabaafamee jira jedhu. Yeroo ammaa Itiyoophiyaa keessa jiraachuu mala gabaasi jedhu dhageenyee jirra kan jedhu ibsi kun aangawonni dhimmi kun kallattiin isaan ilaallatu Obbo Andaaragachoon eessa akka jiru akka nuu mirkaneessan barbaanna jedha.


text:
“O R O M O F I R S T”
Berhanu Hundee
Kutaa Jahaffaa
Barreeffama kutaa shanaffaa keessatti jijjiirama biyyattii sana keessatti ta’uuf ykn godhamuuf deemuuf haalli keessa jirru hangam mijataa akka ta’e fi humni Oromoos hammam cimaa fi abdachiisaa akka ta’e hubannee waayee kanarratti hojjechuun barbaachisaa akka ta’u waan tokko tokko tuttuqeen ture. Bifuma kamiinuu haa ta’u biyyattii tana keessatti jijjiiramni tokko akka dhufu waan nama mamsiisuu miti. Wayyaanotni hanguma fedhan nuti cimaa dha ofiin jedhanis kufaatiin isaanii waan ooluu miti. Yoom akka ta’u beekuu qofaatu nama rakkisa. Jijjiiramni dhufuuf deemu kun immoo Oromoof bu’aa akka fidu humna oromoo cimaa fi abdachiisaa ta’e uumuun murteessaa dha. Barreeffama kutaa jahaffaa kana keessatti akkamitti mooraan Oromoo cimee humna jabaan uumamuu akka danda’u yaada tokko tokko dhiheessuun yaala.
Galanni Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) fi Sabboontota keenya kan wareegamaniif haa ta’uu, jijjiiramni bara 1991 argame sun waan Oromoon barbaadu fi hawwu hundumaa argamsiisuu baatullee, injifannoolee gurguddoo galmeessee jira. Oromiyaan kaarataarratti sararamuu fi Afaan keenya cunqursaa hamaa sana jalaa bahee, qubee ittiin barreeffamu, mallattoo eenyummaa fi bilisummaa kan taate “Qubeen Afaan Oromoo” akka hojiirra ooltu taasisee jira. Dabalataan, Sabboonummaan Oromoo guddachaa dhufuun jijjiirama guddaa dha. Hunda caalaa immoo qabsoon hadhooftuun tun dhaloota diinaaf hin jilbiiffanne “Dhaloota Qubee” dhalchuu dandeessee jirti. Kana hundaa Oromoon ittiin boonuu qaba. Haa ta’u malee, ammallee waa baay’eetu nu hafa; hanqinoota hedduu qabnas; hir’innis baay’eetu jira. Isaan kana sirreessinu malee humni Oromoo cimaa fi abdachiisaan uumamuu waan danda’u natti hin fakkaatu.
Gara gaafii akka mata-duree barreeffama kanaatti ka’etti yoo deebinu, uummata Oromoo aangessuuf akkasumas humna Oromoo cimaa fi abdachiisaa uumuuf, Oromummaan akka dagaagu taasisuuf waa baay’ee hojjechuu qabna. Hunda dura garuu, rakkoolee qabnu dhugumatti rakkoo biyyolessaa kan furmaata argachuu qabanii dha jennee amanuu qaban. Akkuma Faranjiin jettu: “The first step in a confilict (problem) resolution process is recognizing the problem.” Kanaafuu nutis dura rakkoolee keenya beekuu fi yoo kana hubanne booda furmaata waloo barbaaduu dha. Rakkooleen keenya maali? Akkuma beekamu uummatni Oromoo bar-dhibbee tokkoo ol sirna bittoota Habashootaatiin qoqqoodamee kan ture waan ta’eef, kana wajjin walqabatee rakkooleen nuti qabnu hammuma balina biyya teenyaa fi uummata keenyaa ti. Rakkoolee walxaxaa ta’an hedduu qabna jechuun barbaade gabaabumatti.
Rakkoolee qabnu keessaa isa ijoo ta’an tokko tokko kaasuuf, kan akka naanummaa fi gandummaa, ilaalcha siyaasaa, kaayyoo fi galii qabsoo Oromoo fi k.k,f. Walqunnamtiin Oromoon hawaasummaa Habashootaa keessatti isaan waliin qabu; kan gara amantiitiinis walittihidhamu; kan fuudhaa fi heerumsaan walittihadhamu kun hunduu rakkoole dabalataa dha. Karaa biraatiin immoo Oromootni hin dammaqin, ofhinbarin fi sirummaa Sabboonummaa Oromoo ofkeessaa hin qabnes waan jiraniif isaan kunis rakkoo biraa nutti uumu. Oromummaatti gufuu ta’u. Egaa, asirraa ka’een rakkoolee Oromoon qabu walxaxaa dha jedhe. Hanga rakkolleen kun hin hiikamnetti; hanga Oromummaan dagaagee hundaa hin hammannetti, tokkummaan dhugaa ijaaramee, humni Oromoo cimaa fi abdachiisaa ta’e uumamuu waan danda’u natti hin fakkaatu. Kanaafuu, hanga danda’ametti rakkoolee kana hubannee furmaata waloo barbaaduun baay’ee murteessaa dha. Qabsicha galii hawwamutti geessuu qofaa osoo hin taane, egeree keenyafillee murteessaa dha.
Gandummaa fi naanummaan gufuu Oromummaa waan ta’eef dhaabbachuu qabu
Rakkoolee Oromummaa miidhuu danda’an keessaa inni tokko gandummaa fi naanummaa dha. Ilmi namaa ganada fi naannoo ittidhalateef ilaalcha addaa fi jaalala qabaachuun seeruma uumaa ti. Kana hin godhinaa jechuun seeraa Waaqaatiin mormuu ta’a. Haa ta’u malee, Oromoon gandaa fi naannoodhaan walbarbaadee walqoqqooduun bu’aa inni qabaatu caalaa miidhaa inni saba keenyarratti fidutu caala. Oromummaatti danqaraa ta’a; Oromummaatti danqaraa ta’e jechuun, qabsoo tana sakaaluu danda’a. Qabsoon sakaalamtee galii ishii hanqachuun immoo Oromoo hundaa miidha. Warri gandummaa fi naanummaa afarsanis ta’ee warri kanarraa ofqusatan hunduu qixxuma miidhamu jechuu dha. Walumaan gabrummaa keessa ture. Kun bu’aa eenyuutiif jedhameetiree??
Ilaalcha siyaasaa, kaayyoo fi galii qabsoo Oromoo
Dhimma Oromoo kan baay’ee ulfaataa fi walxaxaa ta’e kana keessatti dhiisii, jiruu dhuunfaa keessattuu, maatii keessattillee ilaalchi tokko jiraachuu hin danda’u. Kun uumaa ilma namaarraa madda. Kanaafuu, Oromoon ilaalcha siyaasaa adda addaa qabaachuun; karaa adda addaa laaluun; kaayyoo fi galii adda addaa qabaachuun ykn hawwuun nama hin dinqu. Haa ta’u malee, Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti, hiikkaa gaafii saba/uummata Oromootiif kennamutu rakkoo uumaa jira natti fakkaata. Gaafiin Oromoo inni bu’uraa fi ka’umsi QBO maali? kan jedhu hubachuun rakkoolee qabnuuf furmaata fiduu danda’a jedheen yaada. Gaafiilee: Oromoon Habashootaan hin gabroonfatamne moo gabroonfatame? Abbaabiyummaa isaa deebisee argachuu barbaada moo diimookraasii barbaada? kan jedhan kanarratti waliigalteen yoo hin jiraanne, kaayyoos ta’ee galii tokko qabaachuun nama rakkisa.
Yoo dura kaayyoo fi galiirratti waliigalame, waayee karaa, tooftaa fi tarsiimoorratti waliigaluun waan nama rakkisu natti hin fakkaatu. Kaayyoo fi galii adda addaa qabaachuun immoo jaarmayootni Oromoo gara garatti bixxilamanii humna jabaa osoo hin uumin akka hafan taasisa. Diinaa fi alagaadhaaf akka saaxilaman godha. Kuni Oromoof osoo hin taane diinaaf bu’aa fida. Rakkoo cimaan kun hubatamee, rakkoolee amma furachuu hin dandeenye boodaaf teechisanii; garuu waan Oromummaa dursu irratti waliigaltee uumanii; uummata keenya fi mooraa keenya humneessuurratti hojjechuun furmaati isa duraa ti. Kun dirqama Oromummaa fi lammummaa Oromoo ti. Waan Oromummaa dursurratti haal-dureen tokkllee jiraachuu hin qabu. Oromummaan gaafii keessa gale jechuun kisaaraa hundaa ti.
Walqunnamtii Oromoon hawaasummaa Habashootaa keessatti isaan waliin qabu
Akka yaada fi ilalcha kiyyaatitti, dhimmu kun akka namootni waan salphaa godhanii laaln osoo hin taane, waan Oromummaa gaaga’uu dha. Asirratti makmaaksa tokkon yaadadha. “Bakkee ooltu natti himii, eenyummaa kee sittan hima” kan jedhu dha. Dhugaa dha namni tokko bakkeedhuma oolee fi warra waliin ooles sanarraa waa fudhatee manatt gala. Waanuma achitti argee fi dhagahe sana fudhatee suuta suuta aadaa godhachaa deema. Bifuma walfakkaataa ta’e kanaan, Oromootni yeroo baay’ee Habashoota waliin dabarsan ykn jiraatan dhiibbaa adda addaatu osoo isaan hin hubatin isaan mudata. Waan Oromummaa ta’erraa isaan dagachiisa. Karaa salphaa ta’een yaadaan injifatamu. Aydoolojiin dogoggora ta’e sammuu isaanii keessatti akka uumamu godha. Waayeen akkanaa kun amantii, fuudhaa fi heerumsa keessattillee bifuma walfakkaataa ta’een mul’ata. Kanaaf, asirratti dammaqinsa fi hubannoo cimaadhaan ofeeggannoo godhuun; dhimma Oromummaa gaaga’urraa of eeguun murteessaa ta’a.
Jaarmayoota siyaasaa Oromoo
Dhimma kana yeroo biraan bal’inaan ittdeebi’a. Haa ta’u malee, barreeffama kutaa kanaa keessatti waan tokko tokko irraa tuttuquuf, ha’ra jaaramyootni fi dhaabbileen Oromoo kan kaayyoo fi galii adda addaa qaban baay’eetu jiru. Isaan kana hundaa walittifidanii akka jaarmayaa tokkootti ijaaruun waanuma hin danda’amnee dha. Kan biraa hafee, jaarmayootumt kaayyoo fi galii tokko ta’e ykn walfakkaatu qabanuu walitti dhufanii walittibaquudhaan jaarmayaa tokko ta’uu akka hin dandeenye waanuma hubatamuu dha. Sababaalee adda addaatu jiraachuu waan malaniifi. Anaaf garuu kun fudhatama hin qabu. Maaliif yoo jedhame, namootni kaayyoo fi galii tokko qaban; kan uummata tokkof qabsoofna jedhan, silaa tokko ta’uun hawwii osoo hin taane dirqama qabsichaa waan ta’uufi. Garaagarummaa xixiqqoo isaan jidduu jiran sababa godhatanii gara garatti bibixxilamanii jiraachuun isaaniifuu qaanii akka ta’e waan hubatan natti hin fakkaatu.
Dhumarratti, waliigalteen, tokkummaa fi/ykn tumsi jaarmayoota Oromoo qabsoo saba kanaatiif akkasumas egeree keenyafillee – egeree Oromiyaatiif baay’ee murteessaa akka ta’e hunduu hubachuu qabu. Dhimmi kun akka laayyootti laalamuu hin qabu. “Amma naaf ife jedhe ballaan ibiddaan mana gubee” jedhee makmaaka Oromoon. Maaliif waanan makmaaksa kana kaaseef sababan qaba; barreeffama kutaa torbaffaa keessatti haa laallu.
Hanga walitti deebinutti nagaatti.
Ulfaadhaa!
Barreessaa qonnamuu yoo barbaaddan: cilaaloo@hotmail.com


text:
Bara 2018 keessa walii galteen nageenyaa erga mallatteessamee booa Sudaan keessaa ijoollee irratti kan raawwatamu dhiittaan mirga namaa hamaan gad xiqqaateera, garuu amma iyyuu raawwatamaa jiraachuu gabaasi tokkummaa mootummootaa beeksisee jira.
Gabaasichi tokkummaan mootummootaa Adoolessa bara 2018 fi Waxabajjii 2020 gidduu yeroo jiru keessa guutuimmaa biyyattii keessatti dhiittaa mirga namaa hamaa ijoollee irratti raawwataman 618 kan mirkaneesse yoo ta’u lakkoobsi guddaan Equatoria waaltaa keessatti ta’uu ibsee jira.
Faallaa isaa tokkummaan Onkoloolessa bara 2014 fi Waxabajjii bara 2018 gidduu ijoollee Sudaan Kibbaa 9,200 irratti dhiittaan mirga namaa hamaan raawwachuu beeksiseera. Dhiittawwan mirga namaa kun ijoollee garee waraanaaf filachuu, ajjeechaa, qaama isaanii irraan miidhaa geessisuu, humnaan gudeeddii, manneen barnootaa fi hospitaalota irratti haleellaa oofuu fi gargaarsi namoomaa akka hin dhaqqabne danquu dha.
Waggoota sana dura bara 2017 keessa dhiittaan mirga namaa Sudaan Kibbaa keessatti ijoollee irratti raawwatamu biyyoota 21 nuti dhiittaan mirgaa akkasii keessatti raawwatame nuti galmeessine keessaa sadarkaa lammaffaa ykn sadaffaa irra jira, kunis lakkoobsa guddaa dha jechuu dhaan dhimmootii ijoollee loltoota keessa jiranitti bakka buutuun muummicha barreessaa kan tokkummaa mootummootaa Virginia Gamba, VOAf ibsaniiru.
Akka gabaasa sanaatti bara 2018 fi 2019 keessa wraraana SPLA-IO haa ta’u waraana Sudaan kibbaa biraa ijoollee 2000 ta’antu gad dhiisaman. Angawoonni tokkummaa mootummootaa baatii Fulbaanaa bara 2018 keessa gareelee marii nageenyaa irratti hirmaatan jaarsummaan gidduu seenuuf jecha gamasitti imalanii jiran.
Gareen isaanii walitti bu’iinsa Sudaan kibbaaf furmaata barbaaduu keessatti kan dhiyeenya fooyyeffamee mallatteessame keessatt seerawwan kunuunsa ijoollee akka jiraatu gareen isaanii gidduu seenuu Gaambaan ibsaniiru.
Ijoolleen itti dabalaa akkuma loltummaa keessaa gad dhiisaman ijoolleen itti dabalaa walitti bu’iinsa Suaan Kibbaa irraa oolanii gara waaltaa dandammachiisaa, hawaasatti makamuu fi tajaajila argachuu danda’u jedhan. tajaajilli akkasii jiraatu malee ijoolleen kun deebisanii loltummaaf fo’amuu fi yakkaaf saaxilamuun isaan mudachuu imala jedhaniiru.


text:
SBO Bitootessa 16, 2016
Oromo Voice Radio (OVR) Bitootessa 16, 2016
(SBO/VOL – Bitootessa 16, 2016) Qondaalonni ol’aanoon dhaaba maxxannee wayyaanee, OPDO, lakkoofsaan 500 caalan Galma Abbaa Gadaa magaalaa Adaamaatti argamutti walgahii gaggeeffatuun ibsameera. Lukkeeleen hogganoota baanaman kunneen walgahii isaanii guyyoota Lamaaf gaggeeffatuuf kan yaadanii turan tahus, gaaffiiwwan mirgaa, mormii fi yaadota faallaa fedhii diinaa tahan waltajjicharratti ka’anirraa kan kahe waliigalteerra gahuu hanqatanii guyyaa dabalachuudhaan akka walhammacan ibsameera.
Akka silaa karoora qabatanii waltajjichatti seenaniitti olola guyyaa Lamaaniitiin qondaalota ol’aanoo kanneen amansiisuudhaan akka isaan qajeelfama gooftolii isaanii, Wayyaanee/TPLF, irraa laatame hojiirra oolchuuf ummatatti bobbahaniif kan yaadame tahus, dabballootumti OPDO kunneen walgahii kanarratti gaaffilee mirgaa adda addaa kaasuudhaan ofuma isaaniitii wal unkuruutu ibsame.
Qondaalotni OPDO kunneen gaaffiwwan mirgaa ummanni kaasaa turee fi ammas itti jiru gaaffii keenya, gaaffii sirrii ti jechuun amanamtoota wayyaanee waltajjicharra turan waliin wal dhaban.
Gaaffilee ka’an keessaa dhimma Afaan Oromoo, lammiilee Oromoo hidhaman, aangoo OPDOn naannoo Oromiyaattis ta’ee sadarkaa Federaalaatti qabu, dhimma daangaa fi kkf waltajjicha irratti kaafamanii lukkeeleen kunneen irratti walii hin galle.
Olola guyyoota 2 booda ummatatti bobbaafamuudhaan siyaasaa wayyaanummaa lallabuuf kan qopheeffamaa turan qondaalonni ol’aanoon dhaaba maxxannee kanaa, gaaffilee hedduu kan kaasan yoo tahu kanneen keessaas:-
– Gaaffiwwan ummanni kaasee fi kaasaa jiru gaaffii keenya; hanga deebii argatanittis kana booda wal hin dhageenyu, kan waliin hojjennus san booda,
– Oromiyaa kan bulchaa jiru OPDO akka hin taanee fi bulchiinsi OPDO du’aa fi dadhabaa tahuu, wal qixxummaa hojii kan ilaallatu, Afaan Oromoo afaan hojii fi afaan Federaalaa maaliif hin taane?, lafaa fi qabeenya keenya ofii bulchuu qabna; TPLF maaliif nu tohata, gaaffiin mirgaa fi bilisummaa kaafamaa jirus gaaffiidhuma keenya; ajajaa fi tohannaa wayyaanee jalaa bahuu qabna kanneen jedhan waltajjicharratti ka’aniiru.
Qondaalonni ol’aanoon kunneen ummanni Oromoo siyaasaa biyyattii keessatti gahee isaaf malu waakkatamuu fi moggeeffamuu kan ilaaluu fi gaaffilee biroos ummanni Oromoo fi ABOn kaasaa bahanis dhiyeessuun kan mataa wal bowwaafachiisan yoo tahu kanneen keessaayis:-
– Sadarkaa hojiitti; waraana keessatti hirmaannaa dhabuu,
– Sadarkaa gaggeessummaa ol’aanaatti gaggeessummaa keessaa dhabamuu,
– Siyaasaa biyyattii keessatti Oromoon dhimmoota biyya keessaa fi biyya alaa ilaallatan akkasumas iddoowwan furtuu dha jedhaman irraa moggeeffamuu,
– INSA keessaa akkasums Muummee ministeeraa biraallee Oromoon dhabamuu fi gaaffilee biroo hedduu kaasuudhaan roorroo Oromoorra gahaa jiru ifatti walitti dubbataniiru.
Kanaanis gaaffiin ummanni Oromoo kaasaa jiru haqaa fi isaanis kan deeggaran tahuu ibsanii, gaaffilee ABOn qabatee falmaa gaggeessaa jiru kunneen gaaffilee ummataa waan tahaniif kabeebsaa fi kijibaan bira dabruu yookiin humnaan ukkaamsuuf yaaluu mannaa gurra laataniifii deebisaa quubsaa itti kennuun akka barbaachisu jala sararanii dubbatan.
Rakkoolee hanga ammaatti ummata Oromoorra gahaa turan kan geessisaa jiru dhaaba OPDO ti kan jedhan qondaalonni kunneen waltajjii kanarratti argaman dhugaa jiru baasanii walitti himuudhaan amanamtoota wayyaanee haqa ukkaamsuun irra-dibaan bira taruu yaadaniin wal dura dhaabbachuun ibsameera. Dhugaa jiru walitti himnee, walirraas fudhannee furmaataaf hin sossoonu taanaanii fi gaaffii ummata Oromoo kana ukkaamsuu fi maqaa xureessiin yakkatti lakkaawanii bira dabruuf yaadama taanaan waliin deemuu hin dandeenyu jechuudhaan walgahicha irratti mormii walgidduutti kaasuurraa keessa isaaniitti waldhabdeen uumamee, wal danqaniiru.
Amanamaan sirna wayyaanee, Pirezdaantii Oromiyaa ti jedhamu Muktaar Kadir wal dura dhaabbannoon qondaalota OPDO jabaachuurraa gara Galma Abbaa Gadaa qajeelus, dabballoota ol’aanoo aariin gutamanii gaaffilee mirgaa roobsan qabbaneessuu dadhabuutu gabaafame.
Qondaalonni ol’aanoon sabboonoo tahan sodaa tokko malee yaadaa fi gaaffilee dhiyeessaniin ejjennoo isaanii ifa kan godhan yoo tahu, kanaanis “Oromoon ajjeefamee dhiigni isaa gatii dhabee hin hafu; Oromoon yoomiyyuu tokkuma; gaaffiin ummataa gaaffii keenyallee dha, gaaffiin ABOs gaaffii ummataa ti. Kun immoo dhugaa irratti kan hundaa’e gaaffii sirrii waan taheef, itti fufuu fi deeggaramuu akkasumas deebisaa sirrii argachuu qaba jechuudhaan walgahicha mormiitti geeddaraniiru.
Raafama mudate kanarraa OPDOn ni diigama jechuun amanamtoonni sirna wayyaanee sodaatti akka jiran kan ibsame yoo tahu, mormii fi dura dhaabbannoo qondaalota ol’aanoo 500 ol tahan gidduutti mudate kana akkamittiin dhaamsina, dadhabnus qabbaneessinee qalbii isaanii wayyaanee jalatti deebisna kan jedhu hojii fi yaaddoo Muktaar Kadirii fi fakkaattota isaa tahuunis ibsameera.


text:
ማስታወቂያ በ2014 ዓ.ም የትምህርት ዘመን በኦዳ ቡልቱም ዩኒቨርሲቲ አዲስ የተመደባችሁ ተማሪዎች የመግቢያ ቀን ግንቦት 8 እና 9 ሲሆን ምዝገባ የሚካሄደው ግንቦት 10 እና 11 ይሆናል፡፡
ወደ ዩኒቨርሲቲው በምትመጡበት ጊዜ፡-
1. የ8ኛ ክፍል ሰርትፊኬት ኦርጅናልና ኮፒ
2. የ10ኛ እና 12ኛ ክፍል ብሔራዊ ፈተና ውጤት ኦርጅናልና ኮፒ
3. ከ9-12ኛ ክፍል የተማራችሁበት ትራንስክሪብት ኦርጅናልና ኮፒ
4. አራት ፓስፖርት ሳይዝ ጉርድ ፎቶ ግራፍ እንዲሁም
5. አንሶላ፣ የስፖርት ትጥቅ፣ የትራስ ጨርቅ እና ብርድ ልብስ በመያዝ በኦሮሚያ ብሔራዊ ክልላዊ መንግስት በምዕራብ ሐረርጌ ዞን ጭሮ ከተማ በሚገኘዉ ዋናዉ ካምፓስ በአካል ቀርባችሁ እንድትመዘገቡ እናሳስባለን፡፡
ማሳሰቢያ፡- ከተጠቀሰው ቀን በፊትም ሆነ በኋላ የሚመጡ ተማሪዎችን የማናስተናግድ መሆኑን እናሳውቃለን፡፡
ሬጅስትራር ጽ/ቤት
Beeksisa
Barattoota Haaraa Bara Barnootaa 2014 Yuunivarsiitii Odaa Bultumitti Ramadamtan Hundaaf: –
Guyyaan gara Yuunivarsiitii seentan Caamsaa 8 fi 9, guyyaan galmee- Caamsaa 10 fi 11 ta’uu isin beeksisaa, yeroo dhuftanitti kanneen armaan gaditti ibsaman qabattanii akka dhuftan isin beeksifna.
1. Kaardii kutaa 8ffaa orijinaalaafi koppii
2. Qabxii Qormaata Biyyoollessaa kutaa 10ffaa fi 12ffaa orijinaalaafi koppii
3. Tiraaniskiriptii kutaa 9–12 orijinaalaafi koppii
4. Footoo/Suura qomaa olii abbaa 3*4 afur akkasumas uffata qorraa, golgaa siree ykn ansoolaa, golgaa boraatii fi uffata ispoortii qabachuun Godina Harargee Lixaa Magaalaa Cirootti kan argamu Mooraa guddicha Yuunivarsiitichaatti qaamaan argamuun akka galmooftan isin beeksifna.
Hubachiisa: Barattoota yeroo armaan olitti ibsamee/eeramee duras ta’e booda dhufan Yuunivarsiitichi kan hin keessumessine ta’uu isin beeksifna.
Rejistiraara Yuunivarsiitii Odaa Bultum


text:
Makkalaakayaan ummata gooluu itti fufee jira. MNO jara kana affeeruufi affeeruu dhabuu isaa ifatti ummata beeksisuu qaba. Yoo isaan jara kana dhaabuu hin dandeenye haa himan ummanni beekkatee itti seena.
“Anaa moyalee irratii makalaakiyaan ummataa nagaa irrati dhukaas baane nama shan(5) maadesee…namii suun shannan hospitalaa fulesaa jiraan…namii lamaa aka lubbuu jiraa…ilmaa Oromoo chufaa katamaa keesa gussani, Ispalti irra yahuu dhowwani…qabeena keesa nu gussani…akasumas; Qeeroon Oromoo hiriira nagaa bahani kan jiraan, namiichi tabaqaan ka wayyanee tokko kan Adan jedhaamuu qeeroo keena bilaan waraane;
odduun dabalatan, Gurba qeero keenaa tokko kan musee jedhamuu, namichii bulchisaaf nageenya gandaa arbalee (mamednur gababaa)tokko baleesa malee dhannee, humnaa dabalataa diininetii lamaf, miisensaa issa waliin,federala wamee manaa hiidha geesani jiran…..Nuu qeeroo boranaa anaa moyalee keesati namumaa keenaan ajjeefamaa jiraa: saroota wayaneen kolasiteen du’a jiraa nuu re reebaa reebaa..”


text:
Baqatonni biyya adda addaa Libiyaa keessatti haala uumameen rakkataa akka jiran gabaasaaleen ibsaa jiran.
Baqatoonni oromoo magaalaa Tripolii keessa jiran manaa ba'uuf ajjechaa fi reebiicha sodaatanii kan rakkataa jiran ta;uu ibsan.Dubartoonni immo rakkoo dabalataa kan humnaan qabamuu fi qabeenyaan harkaa saamamuu akka jiru ibsan.
Waluumaa gala manaa ba'anii waan nyaatan ofiiifis ta'e ijoolleef bituun waan akkaan rakkisaa waan ta'eef mana keessatti agabuun rakkataa jirra jedhu.Hojii akka durii ba'anii hojjataa waan hin jirreef jecha kiraa manaa baasuu dadhabanii alatti baafamuun gatamuuf deemna kan jedhan baqatonni, iyya nu dhaqqabaa dhagesisaa jiru.
Kanneen magaalaa Bengaazii irraa gara handaara galaanaatti geessamanis akka naannoo sana gadhiifnee adeemnuuf bellama uummanni naannoo nuu kenne dhumataa jira, carraa nu eeggatu hin beeknu jedhu
Gama kaaniin ministrii dantaa alaa Itiyophiyaaf dubbi himaa kan ta’an obbo Diinaa Muftii Tripolii keessatti lammiwwan Itiyoophiyaa 120 biyyatti deebi’uuf galmaa’uu isaanii ibsanii kanneen biroonis bilbilani odeefannoo argataa akka jiran ibsan.
Namonni mootummaa Itiyoophiyaa waliin rakkoo siyaasaa qaban attam ta’u? isa jedhuuf Obbo Dinaan deebii kennaniin nuti dirqisiifnee namoota ukkaamsinee biyyatti deebisuuf fedhiis ta’e akeeka hin qabnu.Garuu rakkoo keessaa akka ba’an tarkaanfii fudhachaa jirra jedhanii Libiyaa keessaa yeroo baafaman gama Tunisiyaa, masrii ykn sudaanii baafamu. Ta’uu baannaan masrii keessa darbanii gara sudaantti ta’a kan jedhan obbo Diinaan kanneen gara biraatti deemuu barbaadanis mirga qabu jedhu.
Waajirri qonsilaa sudaan kan kufraa jiru akka jedhuuti lammiwwan Itiyoophiyaa Ertraa fi somaliyaa kanneen gara waajiira keenyaa dhufan baasii tokko malee gara magaalaa daangaa sudaan jirtu Hamraa Sheikti geessina. Achi ga’anii jennaan itti gaafatama jiru mootummaa sudaantu fudhata jedhan.
MP3 tuquun gabaasaa guutuu dhaggefadhaa


text:
Oromoota magaalaa Jigjigaa keessatti hidhamanii turan keessaa tokko abbaa ijoollee torbaa fi jiraataa magaalaa Dirree Dawaa ka ta’an Sheek Jamaal Aliyyii Abdullaa tokko.
Magaalaa Jigjigaa keessa mannen hidhaa jiran keessaa beekamoon Jeel Ogaaden, Amiraa, Gobalkaa fi Haavaanaa ykn Guwantaanaamoo kanneen jedhamn ta’u kan ibsan Sheek Jamaal Aliyyii ofii isaanii baatii lamaaf manneen hidhaa gandaa kaasee bakka adda addaatti hidhamuu isaanii dubbatu.
Sheik Jamaal abba ijoollee torbaa fi Dirree Dawaa fi Finfinnee keessa jiraatu.Daldalaa waan ta’aniif ituu karaa deemanii Jigjigaa keessaa ABO dha jedhanii na qaban jedhu.
Dararaa guddaan kan irra ga’e mana hidhaa “Haavaanaa ykn Guwantaanaamoo” jedhamu keessatti akka ta’e ibsan.Dararaan nu irratti rawwatame jedhan dhaga’uuf sukaneessaa barreessuuf safuu cabsuu haalli itti ta’u ni jira.
Itiyoophiyaatti ambaasaaddrri Yunaaytid Isteets Maaykil Renar Robii kaleessa mana hidhaa magaalaa Jigjigaa gama Kaaba bahaatti argamu “Jeel Ogaaden” jedhamu daw’atanii turan. Gochii sukaneessaan achii keessatti gaggeeffamaa ture afaaniin dubbachuuf kan ulfaatu fi sukaneessaa ture jedhan.
Gaaffii fi deebii Sheek Jamaal Aliyyii Abdullaa waliin Gaggeeffame Caqasaa


text:
Saalmonellaa: CDC'n lammiileen Ameerikaa hindaaqqolii akka hin dhunganne dhorke
Giddugalli To'annoo Dhukkubaa Ameerikaa (CDC) weerara Saalmonellaaf jecha namoonni hindaaqqolii akka hin dhunganne gorse.
Weerara Saalmonellaan namoonni 163 bulchinsota biyyattii 43 keessa jiran erga dhukkubsatanii booda CDC fi qondaaltonni fayyaa weerara Saalmonellaa qorataa jiru.
Kunneen kan dhukkubsatan kan qe'eetti kunuunsan tuttuquuni.
''Jarmiiwwan afaan keessan keessanitti seenanii isin dhukkubuu waan danda'uf simbirroota hindhungatiinaa yookiin hin tuttuqiinaa,'' jechuun CDC'n dhaameera.
Lukkuuwwaniifi daakiyeewwan fayyaafi qulqulluu fakkaatanis baattuu jarmiiwwan saalmoneellaa ta'u danda'u jedheera.
Dabalataan jarmiin kuni lafa isaan sosso'anitti salphaatti babal'ata jedhameera.
Yoo jarmichi namarra qubate ho'ina qaamaa, teessisuu, dhukkuba garaachaa, akkasumas hoqqisiisuu danda'a. Namoonni hedduu yaala malee fayyuu danda'anis, nama ajjeesuus danda'a.
Akka CDC'tti, namoota amma dhukkubsatan jedhaman keessaa tokko sadaffaan daa'ima waggaa shanii gadiidha.
Erga Guraandhalaati kaasee namoonni 34 hospitaalatti geeffamanis namni keessaa du'un gabaafame hin jiru.
CDC'n erga namoonni hindaaqqoo tuttuqanii booda harka akka dhiqataniifi daa'imman akka bira hin geenye dhaame.
Waggaa waggaatti baakteriyaan Salmonellaa Ameerikaa keessatti namoota miiliyoona 1.5 hubaa 420 kan ta'an immoo galaafata.
Baakteeriyaan kuni foon dheedhii, hanqaaquu akkasumas gosawwan nyaataa keessa argamuu danda'a.
Giddugalli to'annoo Dhukkubaa US (CDC)'n gorsa fayyaa lammiileef dabarsuun beekama.


text:
Oromia: Ibsa Ejjannoo Gurmuu Deeggarsa Kongiressii Federaalistii Oromoo Idil-addunyaa irraa kenname July 17, 2016Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: #OromoProtests, Africa, ofc, OFC International Support Group, Oromia, Oromo
trackback
Dhiyeenya kana Adoolessa 12, 2016 ykn Adoolessa 4, 2008 ALH gaafa ji’a saddeetessoo Warraaqsi Oromoo kan Oomiyaa handaara arfaniinuu raasa bahe itti eegalametti mormiin Goondar keessatti jalqabeera. Mormiin kun kan bu’uura godhate gaaffii eennummaa akka ta’e himameera. Gaaffiin kun uummanni naannoo Wolqaayit-Xegedee jiraatu nu Amaara malee Tigree moti jechuudhaan wolqabatee ta’uun beekkameera. Humnoonni mootummaa Woyyaanee gaaffii tana seeraan furuu dhiisanii ajjeechaa fi hidhaa raawwachuuf yo socho’an uummataan wolitta bu’uu isaaniitiin lubbuun nama 10 ol galaafatamuunille beekkameera. Haala kana gad-fageenyaan xiinxaluudhaan, haalli ollaa keenya keessatti deemu kamuu qabsoo keennarrattille dhiibbaa kan qabu waan ta’eef ibsa armaan gadii kennineerra.
- Gaaffii mirgaa kan uummanni kaasu kan eenyummaa ta’e kan biraa murtee uummataatiin deebisuu malee humnaan ukkamsuu yaaluu cimsinee mormina. Ajjeechaa Hawaasa Goondar irratti fudhatamaa jiru ni balaaleffanna.
- Hidhamtoonni siyaasaa kan gaaffii mirgaa gaafachuu isaanii qofaan, yaada ofii bilisaan waan ibsataniif qofa hidhaman marti haa hiikaman. Humnoonni ji’oota saddeettan darban keessa yakka ajjeechaa raawwatan gocha yakkaa isaaniitiif itti haa gaafataman.
- Mootummaan wayyanee ummattoota biyya Sanaa dabaree dabareen ajjeesaa fi dararaa garaagaraa irraan gahaa jira. Kanaafuu yeroo sabni tokko miidhamu inni ollaa taa’uu hin qabu. Keessattuu qabsoon uummata ollaa keennaatiin gaggeeffamaa jiru irree woyyaanee kan laaffisuu fi humna ishii kan bittimsu waan ta’eef qabsoo teennaaf tumsa malee gufuu moti. Qabsoon Uummanni biyyittii Sanaa Wayyaanerratti gaggeessu kan wal-tumsu malee kan wal-faallessu waan hin taaneef qindaawuu qaba. Uummani keennalleen haala kanaan akka hubatu feena.
- ”Uummanni Dammaqe, kan ijaaramee fi kan hidhate ni moo’a” dubbiin jettu tan Hayilee Fidaa tun yoomiyyuu ni hojjatti. Kanarratti hundaa’uudhaan dargagoonni Oromoo fi deeggartoonni qabsoo kanaa bakka jiran hundatti wali ijaaruuniifii gurmuudhaan qabsoo kana akka finiinsan gaafanna. Caasaa cimaa kan diinaan akka salphaatti hin diigamneen walcimsee deemamuu qaba.
Injifannoon Uummata Bal’aaf!
Gurmuu Deeggarsa Kongiressii Federaala Oromoo Idil-addunyaa
Adoolessa 16, 2016
Minneapolis, Minnesota
Comments»
No comments yet — be the first.


text:
Wave
Wave kan jedhamu jeqamu space fi yeroo kessa darbuu, kan yeroo heduu daddarbu energy qabuu dha. Wavonni mechanical ta'aan daddarba (medium) barbaduu, daddarban kuniis ergaa waviin kessa darbee bodaa elastic restoring force basuu ni danda'a. Wavonni electromagnetic radiation garuu daddarba malee ademuu ni danda'uu, fakenya: gravitational radiation kan jedhamu vacuum kessaa darbuu ni danda'a. Wavonni energy bakka tokko bakka biratti gesuu fi daddabarsuu ni danda'uu, kanaas kan godhaan daddarba (medium) kessaa partikilotnii diquumma tokko yokaan hommaa osoo hin chocho'iin kessaa darbuun. Kanaaf jabenii (mass) tokkoleen ademsaa hin godhuu jechuu dha. Haa ta'u malee Waves travel and transfer energy from one point to another, often with little or no permanent displacement of the particles of the medium (that is, with little or no associated mass transport); instead there are oscillations around almost fixed positions.


text:
Koreen paarlaamaa Liibiyaa jimaata dhuftu filannoo prezidaantummaa geggeessuun akka hin danda’amne har’a beeksisee jira.
Dura taa’aan koree sanaa gamaaggama isaanii xalayaa barreessaniin hoogganaa paarlaamaaf kan dhiyeessan, gabaasaalee, teekinikaa, haqaa fi dhimmootii nageenyaa irratti erga mari’atanii booda. Dura ta’aan kun filannoon guyyaa itti geggeessamu haaraa hin ibsine.
Komiishinni filannoo Liibiyaa yeroo xiqoo booda filannoon sun hanga Amajjii 24tti akka dheeratu yaada dhiyeessee jira.
Adeemsa kana ilaalchisee falmiin jiru, filannoof sagalee kennuu yeroo hedduuf eegamaa ture boodatti hambisa tilmaama jedhu uumee jira.
Liibiyaan hoogganaan yeroo dheeraa Moammar Gaadhaafii aangoo irraa erga fonqolchamanii waggoota 10 booda, mootummaa yeroofiin socho’aa kan jirtu yoo ta’u, kutaa biyyattii bahaa fi dhiya keessaa gareeleen wal morman adeemsa nageenyaa tokkummaaa mootummootaan deggeramu kabachuuf wagga darbe keessa lola dhaabinsa tolfatanii jiran.
Kibxata kaleessaa, gurmuun Tokkummaa mootummootaa kan Liibiyaa keessaa haala nageenya Tripoolii keessaa, gareelee adda addaa waliin humnoonni hidhata qaban walitti qabuun muddama uumuu dhaan gara walitti bu’iinsaatti geessuu mala jechuun yaaddoo qabu ibsee jira.
Haalli kun tasgabbii fi filannoo geggeessuuf haalawwan barbaachisoo ta’an guutuuf mijataa miti kanaaf fooyya’ina gama nageenyaa Liibiyaan hanga yoonaatti argatte balleessuu danda’a jechuun illee akeekkachiisee jira.


text:
NFL National Football league wal dorogmmii kilaboota kubbaa harkaa fi miilaa Amerikaati,kilabii NFL 32 tahanitti AFC fi NFC jedhanii Amerikaa fulaa lamatti qoodanii gama gamaa waliin taphatan. Abbaan achi keessaa dabsatee bahe waancaa Super bowl jedhaniif walti hafa.
Akka kanaan AFC keessaa kilabiin Kansas City Chief Tennesse Titans 35 fi 24 moote waancaa Super Bowl jedhaniif San Francisco 49ers walti hafan. 49ers garee Green Bay Packers, Wisconsin 37 fi 20 moote bira dabarte.
Super bowl kana nama miliyoona hedduutti daawata.Beesisii sekondii 30 tapha Super bowl irratti himatan doolara miliyoona hedduu itti baasan.Superbowl baranaa Gurrandhalaa 2,bara 2020 Mayaamii Filaariidaatti taphatan.
Sanfiraansiskoon asiin duratti marroo shan superbowl moote; 1995, 1990, 1989, 1985, 1982 Chiefs ammoo bara 1970 qofa Super bowl moote.


text:
Review Overview
Abdii Boruutiin
Mata duree kanaan barreeffama kana akkan dhiyeessu kan na taasise, akka tasaa xalayaa Afaan Amaaraatiin barreessame tokko argee dubbisuu kiyya dha. Xalayichi kun kan barreessame nama maqaan isaa Dr. Fiqree Tolasaa Jigsaa (Afaan Amaaraarraa qubeetti jijjiireen barreesse) jedhamuun yoo ta’u, kan itti ergamuuf qophaaye yookaanis itti ergame? ammoo hogganaa jaarmayaa dhiyoo kana dhalatee, Adda Diimookraatawa Oromoo (ADO) Dr. Bayyaan Asobaa ti. Xalayaa kana akka PDFtti barruu kana wajjin waanan dhiyeessef, warri Afaan Amaaraa dubbisuu danda’an qabiyyee xalayichaa gutuu isaa arguu ni danda’u. Akka naaf galetti, qabiyyee inni guddaan xalayichaa seenaa saba ykn uummata Oromoo haaraa, kan duraan dhagayamee hin beekne kan ibsu yoo ta’u, kaayyoon isaa garuu bu’aalee qabsoon bilisummaa Oromoo (QBOn) hanga har’aatti argamsiisee gaafii keessa galchuudhaan tarii akka diigaman waan mul’isu fakkaata.
Jalqaba xalayaa isaarratti, barreessaan yoo ibsu akkana jedha. Afaan Oromootti hiikuurratti yoon dogoggore dubbistootni akka na sirreessan dursee gaafachuun barbaada. “…Ana akka naaf galutti jaarmayaan keessan haaraan (ADOn) Itoophiyummaa keessanis ta’ee kan uummata Oromoo otuu asii fi achi hin jedhin amanee; biyyii Oromoos lafa ykn dachee dhiphoo Oromiyaa jedhamtu qofaa otuu hin taane Itoophiyaa guutuu akka ta’e fudhatee; hiree uummata Oromoo kan uummatoota Itoophiyaa hundaa wajjin walqabsiisee qabsaa’uuf uumame. Ejjannoon kunis uummata Oromootiif kaayyoo siyaasaa guddaa dha.” Ittifufuuudhaan, “Addi bilisummaa Oromoo (ABOn) durumarraayuu, ganamumarraayuu, dhalootumarraayuu kaayyoo ykn ejjannoo qulqulluu ta’e kana qabatee otuu jiraate, tarii kan har’a Itoopiyaa bulchu ykn hogganu isa ta’uu danda’a ture. Yoo akkan ta’e, deeggarsa fi gargaarsa uummatoota Itoophiyaa hundaatuu waan argatuufi. Kana caalaa ammoo dhiigni sun hunduu otuu hin dhangala’in; namootni hunduu otuu lafarraa hin buqqa’an; otuu biyyaa hin baqatini fi hin hidhamin hafa ture.” jedha.
Barreessaan kun waayee seenaa haaraa yoo ibsu, ragaa qabatamaatu harka kiyya jira jedha. Haa ta’u, kana isumaafan dhiisa. Garuu, asirratti wanti nama dinqu, warri ADO ijaaran Itoophiyummaa amananii haa fudhatan malee, uummatni Oromoo Itoophiyummaatti amanee fudhachuudhaaf barreessaan kun ragaa qabaa laata? Uummatni Oromoo biyya ofiirratti abbaa biyyaa ta’uuf qabsaa’aa jira malee, daangaa dabree, dachee Oromiyaa dhiphoo baldhisuu fi Itoophiyaa dhuunfachuuf hawwii waan qabuu fi kanaafis waan qabsaa’u natti hin fakkaatu. Kaayyoon qabsoo saba Oromoo, bilisummaa fi abbaabiyyummaa uummata Oromoo, kan diinni humnaan irraa fudhate deebisee akka argatu taasisuuf malee, Oromiyaa dhiphoo bal’isee Itoophiyaa dhuunfachuufii miti. Namootni ykn gareeleen muraasni Impaayarittii tana bulchaa yoo turan, mataa fi dantaa ofiitiif ta’an malee uummata Oromootiif wanti bu’aa buusan hin jiru. Hanga sirni gabrummaa hundeedhaan buqqayee kufutti, ammas ta’ee gara fuulduraatti namootni muraasni aangoo qabataniif bu’aan uummat Oromootiif argamu hin jiraatu.
Seenaa uummata Oromuu ilaalchisee, waan haaraadhaan gadi bayuu fi nu barsiisuu kan barbaadu yoo ta’e, barreessaan kun akkuma innuu jedhe ragaa qabatamaa wajjin yoo dhiyeesse ani kanarraa akka nama tokkootti, akka ilma Oromoo tokkootti rakkoo hin qabu. Waan inni xalayaa kana keessatti bal’inaan ibses warra beekumsa, barumsa fi ogummaa seenaa qabaniif dhiisuun barbaada. Haa ta’u malee, dhugaas ta’ee dhara, seenaan inni asitti ibse kun waa hunda gaafii keessa galcha. Kaayyoon xalayaa kanaa seenaa ibsuuf qofa waan dhiyaate hin fakkaatu. Seenaa kana wajjin walqabsiisee, bu’aalee QBOn argamsiise balleessuuf waan karoorfate fakkaata. Barreessaan xalayichaa, qubee Afaan Oromoo ilaalchisee, akkana jedha: “…Kabajamaa Dr Bayyaan Asobaa, gara dhimma guddaatti deebi’uudhaaf, wanti amma murteeffattan kun gaarii yoo ta’u, wanti hin hafne waan guddaa tokkotu jira…. Qubee amma Oromootni itti fayyadaman kana qubee biyyatti margeen bakka buusuuf irratti mari’attanii jirtuu? Deebiin isin gaafii kanaaf kennitan lakkii kan jedhamu yoo ta’e, irratti yoo mar’iattan gaarii dha…” jechuudhaan fedhii isaallee ibsuu yaalee jira. Wanti ifa ta’ee mul’atu, dhimmi guddaan inni jedhus qubee balleessuu dha jechuu dha. Oromoon qubee Afaan Oromootti fayyadamuu hin qabu; kun siriidhaa mallattoo gabrummaa ti; warra kanaan dura kolonii faranjii jala turantu qubee kanatti fayyadamu malee uummata Oromootiif kun barbaachisaa miti jechuun isaatuu kaayyoo maal akka duubaa qabu mul’isa.
Barreessan kun, waayee seenaa, biyyaa fi qubee erga ibsuu yaale booda waayee alaabaas ibsuu yaalee jira. Ibsuu qofaa otuu hin taane, hogganaa ADO kanatti adaraa waan dhaammatu fakkaata. Dhimma kanas ilaalchisee akkan jedha: “…Kanaafuu, nuti warri sanyii Oromoo taane hunduu alaabaan Itoophiyaas alaabaa teenya akka taate beeknee fannisnee ittiin boonuu qabna. Adaraa keessan! Isini fi deeggartootni keessan (ADO)waayee alaabaa kana itti yaadaa. Alaabaan Itoophiyaa tun ol fagaattee qilleensarratti akka mul’atu goototni Oromoo baay’een waggoota 3400 dura itti wareegamanii jiru….” jechuudhaan dhaamsa cimaa dabarfatee jira. Alaabaa Oromoo mallattoo bilisummaa kan taateef, lubbuun ilmaan Oromoo meeqa itti galaafatmee otuu jiruu; lafeen meeqa itti caccabee fi dhiigni meeqa itti dhangalayee otuu jiru, isa kana dagachuudhaan yookaanis tuffachuudhaan; goototni Oromoo baay’een alaabaa Itoophiyaa kanaaf wareegamanii jiru jechuun isaa waan nama dinqu qofaa otuu hin taane waan nama gaddisiisuu dha. Namni kun dhuguma ilma Oromoo yoo ta’e, waan inni jechaa jiru kun anaaf qaanii guddaa dha.
Barreessan xalayaa kanaa, dhuma xalayaa isaarratti erga waayee uummata Oromoo fi uummata Amaaraa ibsuu yaale booda, hogganaa ADO kanaa fi jaarmayichaaf gorsa kennuudhaan xalayaa isaa xumura. Isa kanas akkana jechuu dhaan ibsa: “…Dhumarratti, isini (Dr. Bayyaan) fi jaarmayaa keessan (ADO) wantan gorsuu barbaadu, seenaan Oromoo kan dhugaa ta’e, dameen sanyii fi aadaa isaa irradeebi’amee akka qoratamu dhaaba qorannoo tokko akka ijaartanii dha….. hojiin dhaaba qorannoo kanaa inni tokko Oromoota eenyummaa isaaniitiin afaanfaajja’an; eenyummaa dhugaa jechuun Itoopiyummaa isaanii akka hubatan godhuu dha…” jechuudhaan kaayyoo fi fedhii ofiif qabu ifa godhee hogganticha ADOtti barreessa. Oromoon eenyummaa ofii waan wallaalu natti hin fakkaatu. Eenyummaa ofii abbaan fedhee bituus gurguruus hin danda’u kun uumaadhaan argama. Kan afaanfaajjii eenyummaa qabu (identity crises) isuma barreessaa kana malee uummata Oromootii miti. Namni kun yookaan Oromoo ta’ee nama rakkoo eenyummaa qabu yookaanis ammoo nama maqaa Oromootti fayyadamee tooftaa haaraadhaan gadi bayuudhaan daldala siyaasaa godhuu barbadu dha jedheen yaada.
Asirratti, dhaaba qorannoo seenaa ijaaruun yaada gaarii dha. Seenaa dhugaa fi dharaa addaan baafachuuf nama gargaara. Haa ta’u malee, dhaabni qorannoo akkkanaa kun walaba ta’ee hojjechuu qaba malee kan jaarmayaa tokkoon ijaaramu fi kaayyoo tokko bakkaan gayuuf gara tokkoon qorannoo gaggeessu ta’uu hin qabu. Barreessaan xalayichaa garuu, ADOdhaaf hojii manaa (home work) waan kennuu barbaade fakkaata. Dhaabni qorannoo tokko yoo garee tokkoon qofa kan ijaaramu ykn uumamu ta’e, kun ittibahinsa quubsaa fiduu waan danda’u natti hin fakkaatu. Yoo walaba ta’ee kan ijaaramu fi walbaanis hojii isaa gaggeessu ta’e, kun bu’aa tokko fiduu danda’a. Kanaaf, kun akka waliigalaatti yaada badaa miti. Afaanfaajjii seenaa dhabamsiisuuf qaamni qorannoo walabaa tokko murteessaa dha.
Dhumarratti, ani akka hubannoo kiyaatti, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatti, xalayaan kun xalayaa seenaa dhugaa ibsuuf qophaaye otuu hin taane, xalayaa Oromummaa balleessuuf; qabsoo bilisummaa uummata Oromoo dhabamsiisuuf; bu’aalee hanga har’aatti argamanillee diiguuf, kan tooftaadhaan itti yaadame fi barreeffame dha jedheen amana. Immiyyee Itoophiyaa lubbuu itti horanii jiraachisuuf, kun tooftaa bar-dhibbee diigdamii tokkoffaa ti. Kana bakkaan gayuuf ammoo meeshaa itti fayyadaman argatanii waan jiraniif kana hojiirra oolchuuf tattaaffatu. Shirri fi dabni qabsoo bilisummaa Oromoorratti hojjetamu daangaa hin qabu. Akkuma diinni QBO halkanii fi guyyaa hojjechaa jiru Sabboontotni Oromoos yoomiyyuu caalaa kan halkanii fi guyyaa hojjetan yeroon isaa amma ta’uu qaba.
Xalayaa Afaan Amaarsaa dubbisuuf as Tuqaa> Bayaan-Asobaa.PDF
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Dhukkubii kun duruu amala akkaatiin Afrikaa gama Dhihaatii mumullatullee bara 2013-2016 keessa ammoo humna jabeeffate nama hedduu fixe.
Dhiigaatti nafa namii qabu cufaan nama keessaa xinniqaa,nafa oowwisee nama bobeessaa amala akka akkaatiin dhufa,
Taatullee akka gaafa qaraa innii dhufe kaan hin sodaatan jedhan ogeeyyotii dhukkuba kanaan wallaanuuf ogeeyyotii addunyaa ta achi dabran.
“Ganna kana qorsa dansaa hojjatanii lafa jirutti jiraa hin fayyisa jedhanii harka 100 itti hirkataniifuu goomittaatti jira.”
Akka kaampaaniin qorsaa,Merck jettetti amma qorsa 8,600 biyya Eboolaa itti argan DRCtti ergite.Qorsii V920 godina DRC Equator jedhanitti ergan.
Qorsa kana nama fayyisee dhibaachuun isaa laaluuf marroo sadii irra deebihani laalan. Taatullee eeyyama kennaniifii biyya tokkollee keesatti qaraa nama hin kennine.
Fayyisuu fi dhibaachuu isaa ammoo ogeeyyotii DRC fi Dhaaba Fayyaa Addunyaatti laala.
Ebbolaan gaafa bara bara 2013 Afrikaa Dhiyaatti argan nama 11 fixee kuma 30 irratti argan.
Haga guddaan Guinea, Liberia and Sierra Leone.Qorsii argan kun V920 nama hedduu lubbuu oolche.
Dhukkubii biyyootii Afrikaa ufi irraa eeguutti jiran.Afrikaa Bahaalleen xuyyuura biyya Eboolaa keessatti argani dhufu ufitti seenuuf hojuutti jiran.