text:
Abdii Boruutiin
Mata duree kanaan barruu kana akkan dhiyeessu kan na taasise, barreeffama dhiyoo kana mata duree“የኦሮሞ ፖለቲካ ጉዳይ” Ya Oromo politiikaa guddaay – Dhimma siyaasaa Oromoo” jedhuun Obboo Bulchaa Dammaqsaatiin Afaan Amaaraatiin dhiyaate dubbisuu kooti. Qabiyyee barreeffama sanaarratti yaada koo otuu hin dhiyeessin dura, Obboo Bulchaa ilaalchisee waan tokko tokko jechuun barbaada. Obboo Bulchaa Dammaqsaa, ilaalcha fedhan haa qabaatan, akka ilma Oromoo tokkootti; akka hayyuu Oromoo hangafa tokkoottii; akka manguddoo keenyaatti; nama kabaja fi ulfina guddaa argatanii dha. Karaa siyaasaatiinis yoo ta’e, kaayyoo fedhan haa qabaatan; galii fedhanis haa hawwan; xinnaatus baay’atus diina keessa taa’anii dhimma Oromootiif falmachuun; Paarlaamaa Wayyaanee keessa taa’anii Afaan Oromootiin dubbachuun; diina keenya qeequun, akka qaama qabsootti ilaalamuu qaba jedheen amana.
Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatittii, barreeffamni isaanii sun bakkee tokko tokkotti yaada mormisiisaa mul’isus; akka waliigalaatti yoo ilaalame, waanuma dhugaarratti hundaaye ibsa. Yoon barreeffama isaanii sanarratti yaada koo dhiyeessu, akka ilaalcha kiyyaatitti mormii ani qabxiilee tokko tokkorratti qabu ibsuuf malee, beekumsa fi dandeettii Obboo Bulchaa gaafii keessa galchee, isaan qeequufii miti. Beekumsi fi dandeettiin kiyyas kan Obboo Bulchaa ni caala jedhee ofmul’isuuf akka hin taane dubbistoota barruu kiyyaa hubachiisuun barbaada. Akkan Afaan Amaaraarraa Afaan keenyatti hiikuu yaaletti, Obboo Bulchaan barreeffama isaanii yoo jalqaban, akkana jedhu: “የኦሮሞ የፖለቲካ ጉዳይ በየዘመኑአንድ እርምጃ ወደፊት ሁለት እርምጃ ወደኋላ ሲመሏ ለዘመናት ቆይቷል” – Dhimmi siyaasaa Oromoo bara baraan tarkaanfii tokko gara fuulduraatti, tarkaanfii lama gara duubaatti deemaa ture – jedhu. Mormiin kiyyas qabxii kanarraa jalqaba.
Haalota yeroo adda addaa keessatti uumaman keessatti carraaleen gara garaa nu haa dabran malee, hangan beeku fi hubadhutti, adeemsi siyaasaa Oromoo (qabsoon bilisummaa Oromoo) har’a bakkee tokko gayee gara fuulduraatti siquu dadhabullee; akka Obboo Bulchaan jedhan, tarkaanfii lama gara duubaatti waan deeme natti hin fakkaatu. Ofduuba gargallee yoo ilaalle, fakkeenyaaf warraaqsi bara 1974 impaayara Itoophiyaa keessatti dhalate, qaama qabsoo bilisummaa Oromoo akka ta’e dhara waan ta’u natti hin fakkaatu. Inni sun dhimma siyaasaa Oromoo ture jechuu dha. Innis xinnaatullee Oromoodhaaf bu’aa otuu hin argamsiisin hin hafne. Wanti guddaan argamuu baatullee, sirni Fiyudaalisimii nama-nyaataan sun kufee; lafti kan qotee bulaa akka ta’u taasisuun, innumtuu bu’aa tokko ture. Sun ammoo tarkaanfii tokko gara fuulduraatti deemuu dha.
Kan biraa ammoo, jijjiirama bara 1991 argamee dha. Bu’aa fi jijjiiramni bara sana argame, dhugaa dubbachuudhaaf, seenaa saba Oromoo keessatti kan bakkee guddaa argatuu dha. Carraa guddaan nu dabrus, akka diinni fi alagaan xinneessanii ilaalan otuu hin taane, nuuf Oromoodhaaf jijjiirama hamma kana hin jedhamnetu argame. Kun jijjiirama hundee ti. Biyyi teenya Oromiyaan kaartaarratti mul’achuun; Afaan Oromoo awwaalamuudhaaf fiixee boolloorra kan gaye sun dandamatee; qubee ittiin barreeffamu argatee; sadarkaa kanarra gawuun,… bu’aalee akka laayyootti ilaalamanii miti. Bara 1974 wajjin walbira qabnee yoo ilaalle, bara 1991 tarkaanfii guddaa gara fuulduraatti deemne jechuu ni dandeenya. Dammaqinsi uummata keenyaa guddachuun; dhalootni haaraan (dhalootni qubee) eenyummaa ofii hubatanii; mirga uummata Oromootiif falmachuun,…kun hunduu tarkaanfii biroo ti.
Har’as taanan, bara 1991 booda haalli Addunyaas jijjiiramaa dhufee; mooraan QBO laafee; qabsoon kun qabbanaayee; bakkee gayetti waan dhaabbate haa fakkaatu malee, tarkaanfii lama duubatti deeme jechuun hin danda’amu. Dhimmi siyaasaa keenyaa tarkaanfii lama duubatti deeme yoo jenne, sochii uummata keenyaa tuffachuu ta’a. Hamilee uummata keenyaa laaffisuu fi kan diinaa jabeessuu ta’a. Kanaafan yaada Obboo Bulchaa kanaan morma. Haalli har’a qabsoon keenya keessa jiru baay’ee rakkisaa fi walxaxaa akka ta’e; humni keenya gara gara faca’ee, mooraan keenya akka laafe waanuma mul’atuu dha. Bar-kurnee lamaan dabran kana keessatti bu’aa tokko malee turuun keenya baay’ee gaddisiisaa dha. Haa ta’u malee, tarkaanfii lama duubatti deebine jechuu hin dandeenyu. Yoo ta’ellee, bakkee geenye sanatti dhaabbannee hafne yoo jedhame kun dhara hin ta’u.
Kan biraa kanan barreeffama Oboo Bulchaa keessatti hubadhe, Obboo Bulchaan weerara Minilik akkamitti akka ilaalani fi ibsanii dha. Barreeffama isaanii keessatti, “ኦሮሞንና ሀገሩን አሸንፈው ለማስገበርየቻሉት አፄ ሚኒሊክ ብቻ ነበሩ – Oromoo fi biyya isaa injifachuudhaan gabbarsiisuu (bituu) kan danda’e Minilik qofaa dha” jedhu. Bakkee biraatti ammoo, “እኔ አቀኑ እላለሁ አንዳንድ ሰዎች ግን “ኮሎናይዝ” አደረጉ ነውየሚሉት – namootni tokko tokko “colonize” jedhu, ani garuu akkas hin jedhu” waan jedhan fakkaatu. Asirratti mee Obboo Bulchaan gaafii tokko gaafadha. Erga uummatni tokko diinaan injifatamee; biyyi isaa qabamee; uummatnis gabrummaa jalatti kufee; kun akkamitti “colonized” hin jedhamne? Akka yaada Obboo Bulchaatti, weerartuun Habashaa, kan harka fi harma uummata keenyaa murtee; aadaa fi amantii isaanii uummat keenyarratti feetee; eenyummaa keenya balleessuuf nutti dhufte; nu gabroomsuuf malee waan biraa akka hin taane otuu seenaan agarsiisuu; “colonize” hin jedhu jechuun isaanii hayyuu Oromoo tokkorraa ni eegamaa?
Weerara Minilik wajjin wal qabsiisanii yoo ibsan, Obboo Bulchaan, “እኔ እንደብዙ ወገኖቼ ጎበናንአላብጠለጥልም… – Ani akka lammiilee kiyyaa Gobana Daaccee hin balaalefadhu” jedhu. Ittifufuudhaan, “ራስ ጎበና ከሚኒሊክ ጋር ያደረጉት ስምምነት ለጊዜው ለኦሮሞ አንድ እርምጃ ወደፊት የሚሄድ መስሎ ነበር፡፡ ከዚያም በኋላ አፄ ሚኒሊክ ኦሮሞን የገዙበት የባሪያ አገዛዝ ሁለት እርምጃ ወደኋላ እንዲሄዱ አደረጋቸው፡፡Goobanaan Minilik wajjin waliigaltee kan godhe, Oromoodhaaf tarkaanfiin tokko gara fuulduraatti waan deemu ittifakkaatee ti. Sana booda Minilik uummata Oromoo gabrummaa jalatti kuffisuun isaa, uummatni kun tarkaanfii lama gara duubaatti akka deemu godhe” jedhu. Kun waan gurguddoo lama nutti agarsiisa. Inni tokko isaan amananii Habashaa wajjin waliigaltee godhuun xumurri isaa gaarii akka hin taane yoo ta’u; inni biraa ammoo, Habashootni nu gowwoomsanii nutti fayyadamuuf yoo ta’a malee, dhugaadhaan nu waliin hojjechuu akka hin barbaadne dha. Akka ilaalcha kiyyaatittti, dhugaa kanatu dhimma siyaasaa Oromoo tarkaanfii lama duubatti oofa.
Waan dabrerraa barachuu dadhabuutu akka tarkaanfii lama duubatti deeman nama taasisa. Waan OPDOn godhe fi OPDO haaraanis godhuuf deemu, kan Goobana Daaccee godherraa adda ta’uu hin danda’u. Yeroon adda adda haa ta’u malee, haalli walfakkaataa dha jechuu dha. Mee asirratti Obboo Bulchaadhaaf gaafii biraan dhiyeessa. Duraan dursee, jaarmayaan isaanii OFDM fi OPC walittibaqanii, OFC uumanii humna Oromoo tokko ta’uun isaanii baay’ee nama gammachiisa. Tokkummaan ilmaan Oromoo murteessaa waan ta’uufi. Karaa biraatiin garuu, humni haaraan uumame kun (OFCn) ammallee warra MEDREK jedhamurratti rarra’ee waan jiru natti fakkaata. Kanaaf, Obboo Bulchaa: Humna mooraa ofii (humna Oromoo) otuu hin cimsin; Habashoota wajjin hojjetanii galii hawwamu gahuun, tarkaanfii tokko gara fuulduratti nu oofa moo tarkaanfii lama gara duubaatti nu deebisa laata?
Dhumarratti, waan Obboo Bulchaan xumura barreeffama isaaniirratti ibsan tokko kaaseen; anis barruu kiyya xumura. “አንዳንድ ወዳጆቼ አንድ ጥያቄ ሁልጊዜ ይጠይቁኛል፡፡ “ለምን ሁልጊዜ ስለ ኦሮሞ ብቻ ትጽፋለህ?”መልሶቼ ባያጠግቡም ሁልጊዜ ተመሳሳይ ናቸው፡፡ “እኔ ደህና አድርጌ የማውቀው ስለ ኦሮሞዎች ስለሆነ ነው፡፡ …. እኔለኦሮሞ የምፅፍበት ሌላ ምክንያት የለኝም፡፡ Hiriyootni kiyya tokko tokko, maaliif yeroo hunda waayee Oromoo qofaa barreessita? jedhanii na gaafatu. Deebiin kiyya quubsaa ta’uu baatus, yeroo hundaa walfakkaataa dha. Ani gaariitti kanan beeku waayee Oromoo waan ta’eefi”…”Ani waayee Oromoo barreessuuf sababa biraa hin qabu” jedhu. Hayyuu Oromoo tokko dhiisii, waayee Oromoo alagaa fi diinnuu gaariitti beeku. Kanaaf, deebiin Obboo Bulchaa kun anaaf haphii dha. Sababa biraa hin qabu kan jedhan, ilma Oromoo ta’uun sababa hin ta’uu? Ani ilma Oromomoo waanan ta’eef; dhimmi saba kiyyaas waan na quuquuf,… jechuu maaltu nama sodaachisa? Akkana jechuun tarkaanfii lama duubatti deebi’uu ta’inaa laata?
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


c: text/html

text:
Oolmaa dhaddacha Obbo Baqqalaa, Jawaar fi kaan irratti maaltu ka’e?
(BBC Afaan Oromoo) — Obbo Jawaara Mohaammad har’a waaree booda Mana Murtii Federaalaa sadarkaa jalqabaa dame Lidataatti dhiyaatanii Poolisinii ragaa argate ibsuun raga dabalataa funaanuuf guyyaa dabalataa manni murtii akka hayyamuuf gaafateera jedhan Abukaatoo isaanii keessaa tokko kan ta’an Obbo Tuulii Baayyisaa.
Poolisiin guyyoota darban himata Obbo Jawaar irratti bane jalatti meeshaalee waraanaa eegdoonni isaa qabatanii turan, meeshaalee qunnamtiifi sanadoota mana jireenyaafi waajira isaanii keessa argachuu ibsuun ragaalee kanarratti qorannoo dabalataan akka gaggeessu ibsee jedhan Obbo Tuuliin.
Ragaa afaaniin dhiyeesseen qorannoo Foorensiiki Poolisii waajira Dhaabaa Badhaadhinaa biratti ajjeefamerratti gaggeefameen Poolisichi rasaasa eegdota Obbo Jawaar irraa dhukaafameen ajjeefamuu mirkaneeffanne jedhu poolisiin dhiyeeffachuus himan.
Meeshaaleen waraanaa eegdota Obbo Jawaar bira turan Kilaashii 10, Kiiltii tokkofi shugguxiiwwan argadheen jira jechuun himuus Obbo Tuuliin BBC’tti himaniiru.
Meeshaan eegdotni Jawaar qabatanii turan kun hayyama qabaachuufi dhiisuun isaa ammalle hin qulqulloofne jedha poolisiin jedhan Obbo Tuuliin.
Poolisiin Obbo Jawaar irratti ragaalee kana qulqulleefachuuf guyyaa dabalataa 14 gaafatee Manni Murtiis guyyaa 13 hayyamuun Adoolessa 29/2020 beellama qabeeraaf jedhan.
Obbo Jawaar Mohaammad himannaa afur jechuunis ajjechaa Poolisii Oromiyaa, reeffa humnaan ugguuruu, aanga’oota olaanoo mootummaa naannoo Oromiyaarratti ajjeechaa yaaluufi saboota gidduutti walitti bu’iinsa uumuu kan jedhaniidha.
Obbo Jawaar dhaddacha kanarratti maal dubbatan?
Obbo Jawaar irratti Poolisiin himata afur kan himate yoo ta’u, Obbo Jawaar himata kanarraa qulquulluu ta’uu isaanii ibsaniiru jedhan Obbo Tuuliin.
”Ani nama siyaasaa malee yakka kana dalaguuf yaada kan hin qabneedha, ta’e jedhamee siyaasa keessatti akkan hin hirmaanneef shira xaxame,’’ jechuun ofirraa ittiseeraas jedhan.
Mootummaan isa siyaasa keessaa baasuuf kan duras lammummaa biyya Itoophiyaa isaa deebifachuurratti rakkoo itti uumaa akka ture dubbachuu isaanis himaniiru.
‘‘Gamoo jalatti hidhamuu, maatii wajjiin fageenya meetira 40-50 waliirraa fagaachuun walarguufi adda baasuuf rakkachuu, akkasumas abukaatoo waliin bakka qorataan argamutti haasa’uufi sanuu guyyaa tokko qofa hayyamamuu mana murtiitti himataniiru,’’ jedhan.
Qorattootni wanti Obbo Jawaar kaasan dhugaa miti jechuun mormaniis, Manni Murtii kun akka foyyaa’u ajeeejaraa jedhan.
‘‘Keessumaa mana ifa gahaa hin qabne keessa nutti cufamee oolaa sa’aa 24 keessatti si’a lama qofa mana fincaanii deemnaa ganama sa’aa 12 fi galgala sa’aa 12 jechuun komii qaban kaasaniiru.
Manni Murtiis mirgi namoomaa isaanii kabajamee wanni isaan komatan kun fooyya’ee beellama itti aanurratti gabaasa akka dhiyeessan ajajeera,’’ jedhan.
Dhaddachuma kanarratti eegdota Obbo Jawaar dabalatee Obbo Hamzaa Booranaa waliin namooti sagal Galmee Obbo Jawaar jalatti diyaatanii, himata walfakkaataa, komii walfakkaataa, ajajni Manni Murtii akka fooyya’u jedhee kennes walfakkaataa nuun jedhan Obbo Tuuliin.
Dargaggo Shamsaddiin Xahaa bor Mana Murtiitti akka dhiyaatus himaniiru.
Oolmaa dhaddachaa Obbo Baqqalaa Garbaa?
Abukaattota Obbo Baqqalaa Garbaa fa’a keessaa tokko kan ta’an Dr. Tokkummaan ganama har’aa Mana Murtii Federaalaa sadarkaa tokkooffa kan Araadaatti argamutti dhiyaatanii akka turaniifi ganama dhaddacha Obbo Dajanee Xaafaa fa’i, waaree booda ammoo kan Obbo Baqqalaa Garbaa, Arafaat Abuubakar, Addisuu Burqaafa’irratti argamuu BBC’tti himaniiru.
Obbo Baqqalaan Wiixata darbe Mana Murtiitti dhiyaatanii kan turan yoo ta’u, har’atti kan beellamni qabameef adeemsa qorannoo poolisii ilaaluuf, akkasumas qabiinsa mirgaa isaanii ilaaluun yeroo qorannoo dabalataa kennuuf akka ta’e Dr. Tokkummaan himaniiru.
Obbo Baqqalaaniis akkuma Obbo Jawaar Mohaammad ifa gahaa argachaa akka hin jirre, akkasumas maatii isaanii fageenya meetira 30-50 irraa dubbisuuf dirqamuu isaanii komatanii ture jedhan Abukaatoon isanii kun.
Obbo Baqqalaan itti dabaluun wayita bokkaa isaniis maatiin isaan dubbisuus bokkaa keessa dhaabatanii wal dubbisaa akka jiran komataniiru nuun jedhan.
Poolisiin kana haaluus, Manni Murtii garuu bitaaf mirga erga ilaalee booda haalli qabiinsa, bakki itti hidhaman akka fooyya’uufi komiiwwan kun fooyya’anii akka gabaasni dhiyaatuuf, akkasumas qaamaan dhaqaniillee ilaaluu akka danda’an ibsuu Dr. Tokkummaan himan.
Gama kaanii Obbo Hamzaa Booranaarratti ragaa Poolisiin dhiyeesseen Shugguxii hayyama hin qabne lama argadheera jechuu himaniiru.
‘‘Obbo Hamzaan mana isaatii shugguxiin argame tokko malee lama akka hin taane, inniis waajira Abbaa Alangaarraa hayyama kan qabuufi hayyama kana poolisiin gaafa mana isaa sakatta’u mallatteessee fudhachuufi koppiin isaas maatii isaa harka akka jiru,’’ Mana Murtiitti himeeraas jedhan.
Ragaan kun dogoggoraan Poolisiin dhiyaachuu isaatti hedduu gaddee ibsuu isaan abukaatoon isaanii kun himaniiru.
Eegdotni Obbo Jawaaris meeshaan waraanaa harkaa qaban kan hayyama qabu akka ta’ee ibsuu isaanii Poolisiin garuu hayyama qabachuufi dhiisuu qorachaan jira jechuu Dr. Tokkummaan himaniiru.
Lammii Ameerikaa kan ta’e Obbo Mishaa Adamiifi Obbo Dajanee Xaafaa
Gama kaaniin Obbo Dajanee Xafaa mana isaanii Ashawaa Meedaatti argamurraa erga to’annoo jala oolanii, manni isaanii sakatta’ameefi jecha isaaniin Poolisiif kennaiin guyyaa 12 booda Mana Murtiitti dhiyaachuu himaniiru nuun jedhan Dr. Tookkummaan
Lammiin biyya Ameerikaa mana jireenyaa Obbo Jawaar Mohaammadii qabaman Obbo Miishaa Adam galmee Obbo Dajanee jala kan jiran yoo ta’an, har’a Mana Murtiitti yoo dhiyaatan Imbaasii isaanii argachuu akka hin dandeenye himataniiru.
Ijoolleen Obbo Baqqalaa Garbaa bilisaan gadhiifaman
Boontuu Baqqalaa, Saamu’eel Baqqalaafi Kiyyaa Baalchaa guyyoota 16 booda har’a hidhaa gadhiifamuu mirkaneessaniiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jiraattonni Beenishanugl Gumuz irraa godaanan miidhaan nu irra ga’e jalqaba irra Benishaanguli aanaa Yaasoo keessaa Amaaraa fi Oromoo baasna kan jedhu ture. Kanas kan qoopheessan hoogganoota aanaa turan. Nama diimaa ta’e mara asii baafna jedhanii nama reebuu jalqaban. Dura dhaadannoo Amaarri haadha warraa keenya, Tigireen fira keenya, Oromoon diina keenya kan jedhu dargaggoonni dhageessisuu jalqaban jedhan.
Qabeenya keenya dhiisnee baanus daandii irratti nu eeggatanii maallaqa of harkaa qabnu nu saamanii yoo barbaadanis kaanitti dhukaasanii ajjeesaa achii nu baasan jedhu.
Hawaasi gamasii buqqaafame heektaara 10-15tti kan inni oomishe. Kun martinuu qonnaan bulaa dha. Daldalaanis keessa jira. Abbaan qabeenyaas jira. Namoota hedduu dha Daldalaan suuqiin isaa saamamee qabeenyaan tokko hin hafne. Meeshaan mana keessaa hin jiru. Abbaan qabeenyaa kan qabu martinuu ni saamame jedhan.
Jeeqamni sun naannoo Fulbaana 8 jalqabame. Fulbaana 16 bulchitoonni Benishangul lamatu ajjeefame jedhanii ajjeesuu jalqaban. Ajjeechaan kunoo amma iyyuu itti fufee jira. Qabeenyaa keenya walitti qabachuu hin dandeenye jedhaniiru.


text:
106 pág.
Pré-visualização | Página 7 de 35
((mmaaiiss uussuuaall eemm aanniimmaaiiss ddoommééssttiiccooss)) •• AAnneerrggiiaa:: ccaappaacciiddaaddee ddee aallgguunnss aanniimmaaiiss qq aapprreesseennttaamm aa ddooeennççaa mmaass nnããoo rreeaaggeemm aaoo tteessttee •• AA ddoossee ddee ttuubbeerrccuulliinnaa éé ddee 00,,11 mmll DDPPPP mmaammííffeerraa ee 00,,0055 mmll aavviiáárriiaa,, sseennddoo qquuee aa lleeiittuurraa eemm mmééddiiaa ooccoorrrree eemm 4488 hhoorraass ppaarraa aavveess ee ssuuíínnooss ee 7722 hhoorraass ppaarraa bboovviinnooss,, ccaapprriinnooss ee oovviinnooss.. •• EEmm ccaaddaa mmll ddee ttuubbeerrccuulliinnaa eexxiissttee 11 mmgg ddee ddeerriivvaaddoo pprrootteeiiccoo ppuurriiffiiccaaddoo ((DDPPPP)).. AA ttuubbeerrccuulliinnaa sseemmii--ssiinnttééttiiccaa ccoonncceennttrraaddaa ppeelloo ccaalloorr ((OOTT -- oolldd ttuubbeerrccuulliinnaa)),, éé mmeennooss eessppeecciiffiiccaa qquuee aa DDPPPP.. •• PPaarraa ccoonnffiirrmmaaççããoo,, oo iiddeeaall éé oo iissoollaammeennttoo ddoo aaggeennttee,, oo qquuee aaccoonntteeccee aappóóss 66 aa 88 sseemmaannaass ddee ccuullttuurraa.. •• DDiiaaggnnóóssttiiccoo llaabboorraattoorriiaall:: 11)) ccoollhheeiittaa ddee mmaatteerriiaall::pprroovvaass bbaacctteerriioollóóggiiccaass ddee iinnooccuullaaççããoo ((eexxppeeccttoorraaççããoo,, lleeiittee,, uurriinnaa )) ee hhiissttooppaattoollóóggiiccaass ((ffrraaggmmeennttooss ddee óórrggããooss)).. 11..11.. eexxppeeccttoorraaççããoo:: ccoonntteerr oo aanniimmaall,, ppuuxxaarr aa llíínngguuaa,, iinnttrroodduuzziirr aattéé aa ggaarrggaannttaa uumm ““sswwaabb”” eessttéérriill,, ffeeiittoo ccoomm uummaa hhaassttee lloonnggaa.. PPeellaa ccoommpprreessssããoo ddaa gglloottee,, oo aanniimmaall vvaaii ttoossssiirr,, oo qquuee ppeerrmmiittee aa ccoollhheeiittaa ddee mmuuccoo.. OO ““sswwaabb”” sseerráá eennttããoo ccoollooccaaddoo eemm ffrraassccoo eessttéérriill,, rreessffrriiaaddoo ee eennvviiaaddoo ppaarraa aannáálliissee;; 11..22.. lleeiittee:: eennvviiaarr oo lleeiittee ((110000 mmll)),, ccoollhhiiddoo aasssseeppttiiccaammeennttee.. AAddiicciioonnaarr áácciiddoo bbóórriiccoo aa 55%% ((eevviittaa ccooaagguullaaççããoo ee ppuuttrreeffaaççããoo)) ee mmaanntteerr ssoobb rreeffrriiggeerraaççããoo,, ppaarraa ccuullttuurraa ee iinnooccuullaaççããoo eemm ccoobbaaiiaa;; 11..33.. eessffrreeggaaççooss ddee lleessõõeess:: ffaazzeerr ooss eessffrreeggaaççooss eemm llââmmiinnaass,, ffiixxaarr ppeelloo ccaalloorr;; 11..44.. tteecciiddooss ccoomm áárreeaass ddee lleessõõeess ffeecchhaaddaass ((lliinnffoonnooddooss,, ttuubbéérrccuullooss)):: aaccoonnddiicciioonnaarr eemm ffrraassccooss eesstteerriilliizzaaddooss,, mmaanntteerr ssoobb rreeffrriiggeerraaççããoo;; 11..55.. tteecciiddooss ppaarraa hhiissttooppaattoollooggiiaa:: ffaattiiaass ffiinnaass,, ccoomm áárreeaass ddee lleessããoo,, aaccoonnddiicciioonnaaddaass eemm ffrraassccooss ccoomm ssoolluuççããoo ddee ffoorrmmooll.. 22.. HHeemmooggrraammaa:: lliinnffoocciittoossee 33.. BBiiooppssiiaa ddee lliinnffoonnooddoo aauummeennttaaddoo ((lliinnffaaddeenniittee)):: ** ccoolloorraaççããoo ddee iimmpprreessssããoo oouu eessffrreeggaaççoo ppeelloo mmééttooddoo ddee ZZiieehhll ** hhiissttoollooggiiaa:: ccéélluullaass eeppiitteelliióóiiddeess,, ggiiggaannttóócciittooss ee oo BBAAAARR •• DDiiaaggnnóóssttiiccoo llaabboorraattoorriiaall:: AA iinnooccuullaaççããoo eemm aanniimmaaiiss ddee llaabboorraattóórriioo ddeevvee sseerr ffeeiittaa,, pprrooppoorrcciioonnaannddoo oo sseegguuiinnttee rreessuullttaaddoo:: TTrraattaammeennttoo:: PPRROOIIBBIIDDOO...... IIssoonniiaazziiddaa ((hhiiddrraazziiddaa ddee áácciiddoo iissoonniiccoottíínniiccoo)):: 2255 mmgg//kkgg PPVV,, eemm ddiiaass aalltteerrnnaaddooss ((22 aa ,, 44 aa ee 66 aa )),, eemm uumm ttoottaall ddee 8800 ddoosseess ((ppaarraa uumm aanniimmaall ddee 5500 kkgg PPVV,, aapprrooxxiimmaaddaammeennttee 110000 gg ddee mmeeddiiccaammeennttoo)).. PPrrooffiillaaxxiiaa CCoonnttrroollee ddooss rreesseerrvvaattóórriiooss:: hhoommeemm ee bboovviinnoo AAppóóss rreeaalliizzaaddooss ooss tteesstteess nneecceessssáárriiooss,, ttoommaarr aass sseegguuiinntteess mmeeddiiddaass:: aa)) tteessttee ++ ee eeuuttaannáássiiaa bb)) tteessttee ++ ee iissoollaammeennttoo cc)) tteessttee ++ ee qquuiimmiiootteerraappiiaa ((IIssoonniiaazziiddaa)) DDeevvee--ssee pprrooppoorrcciioonnaarr aaddeeqquuaaddaa ddeessiinnffeeccççããoo aammbbiieennttaall,, uummaa vveezz qquuee aa ddeessttrruuiiççããoo ddoo bbaacciilloo ooccoorrrree:: ## lluuzz ssoollaarr ddeessttrróóii eemm 33 aa 1100 ddiiaass;; ## aaqquueecciimmeennttoo ddoo lleeiittee àà 6655 oo CC ddeessttrróóii MM.. ttuubbeerrccuulloossiiss eemm 44 mmiinnuuttooss ee 4400 sseegguunnddooss;; ## ccoommppoossttooss ffeennóólliiccooss aa 22 oouu 33%%,, oorrttooffeenniillffeennaattoo ddee ssóóddiioo aa 11%% ee áállccooooll 7700%% ttaammbbéémm ssããoo eeffiicciieenntteess.. PPrrooffiillaaxxiiaa:: qquuaannttoo aa rreessiissttêênncciiaa ddoo MMyyccoobbaacctteerriiuumm:: 19 MM.. bboovviiss:: •• 55 mmeesseess eemm ffeezzeess ddee bboovviinnooss;; •• 22 mmeesseess eemm llaammaa MM.. aavviiuumm:: 44 aannooss nnaa ccaammaa ddee aavveess.. AAssssiimm,, rreeccoommeennddaa--ssee oo uussoo ddee ccoommppoosstteeiirraa,, oo qquuee ppeerrmmiittiirráá oo aaqquueecciimmeennttoo ddaa mmaattéérriiaa oorrggâânniiccaa ((ffeezzeess ee rreessíídduuooss ddee ccaammaa)) aa uummaa tteemmppeerraattuurraa ddee aattéé 8800 00 CC.. PPAASSTTEEUURREELLOOSSEE AAggeennttee:: PPaasstteeuurreellllaa sspppp PP.. mmuullttoocciiddaa,, PP.. ppnneeuummoottrrooppiiccaa,, PP.. ggaalllliinnaarruumm,, MMaannnnhheeiimmiiaa ((PPaasstteeuurreellllaa)) AA22 hhaaeemmoollyyttiiccaa •• CCooccoobbaacciillooss,, ggrraamm -- ,, aaeerróóbbiiooss,, iimmóóvveeiiss,, ccoolloorraaççããoo bbiippoollaarr;; •• PPoouuccoo rreessiisstteenntteess:: ccaalloorr,, ddeesssseeccaaççããoo,, ddeetteerrggeenntteess ccoommuunnss EEppiiddeemmiioollooggiiaa:: AAccoommeettee jjoovveennss,, ÉÉppooccaa ffrriiaa ssuuppeerrppooppuullaaççããoo LLIISSTTEERRIIOOSSEE EEttiioollooggiiaa:: bbaaccttéérriiaa ddoo ggêênneerroo CCoorryynneebbaacctteerreeaacceeaaee,, GGrraamm ++,, nnããoo eessppoorruullaaddaa nneemm eennccaappssuullaaddaa,, ccoomm mmoovviimmeennttooss ((ffllaaggeelloo tteerrmmiinnaall)) eemm ccuullttiivvooss aa 2255--3300 oo CC ee iimmóóvveeiiss aa 3377 oo CC.. CCrreessccee eemm áággaarr ssaanngguuee aa 3377 oo CC,, ffoorrmmaannddoo ccoollôônniiaass ppeeqquueennaass ccoomm eessttrreeiittoo hhaalloo ddee hheemmóólliissee ;; éé ccaattaallaassee ppoossiittiivvaa.. EExxiisstteemm vváárriiooss ssoorroottiippooss.. AA LLiisstteerriiaa mmoonnooccyyttooggeenneess ppooddee ssoobbrreevviivveerr nnoo aammbbiieennttee ppoorr mmaaiiss ddee 220000 ddiiaass EEppiiddeemmiioollooggiiaa:: ttooddaass aass eessppéécciieess ddoommééssttiiccaass,, sseennddoo mmaaiiss ccoommuumm eemm rruummiinnaanntteess,, ccooeellhhooss ee aavveess ee mmeennooss ccoommuumm eemm ssuuíínnooss,, eeqqüüiinnooss ee ccaarrnníívvoorrooss.. AAccoommeettee ttaammbbéémm ooss aanniimmaaiiss


text:
Kanaadaa
Kanaadaan (en: Canada) biyya bayyinan kabba Ameerikaa Kaabaa qabatte dha. Adunya kessa Kanaadaan ballina lafaa ishee yoo walitti qabanni ilallani lammaffa irratti argamtii. Kanaadaan Garba Atilaantiik irra kastee hanga Garba Paasifiik yoo balattu, kabban immo hanga Garba Arkitiik fagatti. Kibba fi kabba dhihaan Canadan United Statesiin dangefamti. Jiratotni Kanaadaa ummatta aboriginal (Indians, Metis fi Inuit) jedhamani dha. Kanaadaan bara 1867tti akka British Coloniesitt dhabatte. Haa ta'u male Kanaadaa kessa bakki tokko tokko French Colonies turrani. Kanaadaan Yunaayitid Kingidem irra kopha kan batte bara 1982tti. Haa ta'u malee Kanaadaan akka Commonwealth Countritt bekkamti, akkasumas Queen Elizabeth 2n, head of state Kanaadaatti.
Kanaadaan Federal Constitutional Monarchy yoo tatu kan ittin bultu immo Parliamentay Democracy dha. Province kudhani fi Territory sadi qabdi. Akka Federalatti Kanaadaa kessatti afaan akka biyyatti fudhatamu English fi French dha.


text:
LibreOffice 7.2 Help
Adds the chapter number to the caption label. To use this feature, you must first assign an outline level to a paragraph style, and then apply the style to the chapter headings in your document.
yammuu moggaasoota qabiitti lakkoofsa boqonnaa dabaltu, lakkaawwiin qabii yeroo matadureen boqonnaa mudatu haaromma. Fakkeenyaaf, yoo fakkiin innii dhummaa boqonnaa 1 keessaa "Fakkii 1.12" ta'ee, fakkiin innii jalqabbaa, boqonnaa itti aanuu keessaa "Fakkii 2.1" ta'a.
Asxaa ibsaduree dabalachuuf jecha, lakkoofsa sadarkaalee toorii gubee tartiiba boqonnaa irraa kaasuun assi gadi filadhu.
Arfii lakkoofsa boqonnaaf lakkoofsa qabii giduutti saaguu barbaaddu galchi.
Halattaa arfii iftessa.
Handaaraa fi gaaddidduu waantaa goodayyaa irratti raawwata.


text:
Yunivarsitiin Jimmaa Sambata darbe Fulbaana 18 bara 2021 barattoota eebbisee jira. Kanneen keessaa lama obboloota lakkuu ta'an kanneen Dooktoora ogeessa eegumasa fayyaa ta'uun eebbifamantu jira.
Dr. Naagaarii Birraatuu fi Dr. Nagaasaa Birraatuu jedhamu .Umriin isaanii 25 yoo ta'u, obboleettii angafa tokko akkasumas obboleessa quxusuu tokko qabu. Maatiin isaanii walii galaan ijoollee 4 qabu.
Yeroo ijoollummaa isaanii gama barnootaan hordoffii maatiin isaanii taasisaa turan akkasumas ofii isaanis barnootatti fulleeffachuu keenyatu milkaa'iina kanaan nu ga'e jedhu.
Ijoolleen barnoota sadarkaa duraa fi lammataatti qabxii olaanaa galmeesisaa turan, barnoota Yunivarsitii fi Koolleejootaaf maatii dhisanii fagaatanii ennaa deeman yaadii isaanii waan biraatti akka hin qabamneef of-eegannoon barbaachiisaa dha jedhu.
Gaaffi fi Deebii Gaggeefamee Caqasaa.


text:
Afaan Oromoo Afaan Hojii Mootummaa Federaalaa Gochuu fi Amaariffa Afaan Hojii Dabalataa Naannolee Godhanii Dhiyeessuu: Ilaalcha Sirna Nafxanyaa fi Rakkoolee Inni Qabu
Amsaaluu Maayessaatiin | Gurraandhala 27, 2020
Afaan saba tokkoo guddateera kan jedhamu yoo afaan hojii (working language), Afaan Barnootaa (Saayinsii fi Teeknoolojii) ta’e fi Afaan Daldalaa (Language of Business) akkasumas bakka maratti guyyaa guyyaatti ittiin fayyadame dha. Egaa Afaan Oromoo Magaalaalee Oromiyaa keessatti baayyee yeroo dubbatamu hin mul’atu. Namootni harki caalaan Afaan Amaariffaa kan dubbataniif (Magaalaa gurguddaa Oromiyaan qabdu keessatti), Afaan Oromoo dubbachuuf fedhii waan hin qabneef yookaan immoo tasumaa dubbachuu waan hin dandeenyeefidha. Kun rakkoo ilaalchaa fi jibbiinsa saba sanaaf isaan qaban irraa kan madde dha.
Yeroo afaan Amaariffaa afaan hojii dabalataa haa ta’u jedhu, paartiin dheengadda bixxilame Prosperity Party (armaan booda PP), dantaa fi mirga namoomaa heera mootummaan uummata Oromoof kenname kan mulqudha/cabsudha. Barruun gabaabduun kun wantoota/haalota wal-faallessan lama (two contradicting scenarios) irratti bu’uuffachuun kan dhiyaatedha. Isaanis kan armaan gadiiti.
1. Afaan Oromoo Afaan Hojii Dabalataa Mootummaa Federaala Rippabiliika Itoophiyaa Gochuun Rakkoo Maalii qaba?
Bara 2010 A.L.A Yuunivarsiitii Finfinneetti barataa Seeraa digirii lammaffaa, muummee Seera Mirga Namoomaa (Human Rights Law) hordofaan ture. Gosa barnootaa ‘Mirga Saba Xiqqaa’ (Minority Rights), xiyyeeffannoon ammoo mata-duree barumsa Linguistic Minority kan jedhu irratti ka’e osoon fudhadhuu gaaffiin armaan olitti akka mata dureetti dhiyaate barsiisaa keenyaan ka’e. Deebii barattootni kennaniin egaleen falmii yaadaa ani heeraa fi mirga namoomaa idil-addunyaa Itoophiyaan raggaasifatte bu’ureffachuun dhiyeesse kaaseen kayyoo imaammata Afaanii PP fudhatee achii as ba’e fi balaa inni qabu asumaan ibseen darba.
A) Afaan Oromoo Afaan Hojii Dabalataa kan Mootummaa Federaalaa Itoophiyaa Gochuun Seermaleessa (Unjust)
Hiikkaan unjust jedhu, hiikni irra keessa isaa (literary meaning) hin maluuf kan jedhu ta’a. Deebiin koo, Afaan Amaariffaa gita sirna bittaa Nafxanyaan humnaan kan hojii irra oole malee bifa seeraafi fedhii uummataa fi saba bal’aa biyya Itoophiyaa keessa jiraatu kan giddugala godhate miti. Kanaaf, jechi Afaan Oromoof sadarkaan guddinaa hin maluuf jedhan kun bifa kamiinuu fudhatama hin qabu. Afaan Oromoo ulaagaa Afaan tokko guutu guutee kan irraa hafudha! Gaaffiin uummata Oromoos gaaffii mirgaa, heeraa fi mirga namoomaa bu’uura kan godhatedha malee gaaffii humnaan namarratti fe’uu miti. Gaaffiin Oromoo kun yoomiyyuu taanaan Seera qabeessaafi gaaffii mirgaati. Rakkoo baroota lakkoofsise kan akka Ilaalcha sirna Nafxanyaa fi jibbinsa saba Oromoof qaban malee; Afaan hojii Federaalaa gochuun sirrii miti yaadni jedhu yaada akkasumaanii (unfounded) fi sababaan hin deeggaramne (Not supported by convincing and reasonable facts) dha.
B) Oromootu Wajjira Federaala Keessatti Nurra Galagala (Carraa Hojii keenyaa Cufa)
Yaadni kun ammas bifa kamiinuu sayinsaawaafi amansiisaa miti. Oromoon akka lammii biyya kanaatti hanga afaan hojii beekeetti sadarkaa federaalaatti wajjira kan fedhe keessa seenee hojjechuu danda’a. Garuu, Oromoon guddina Afaan isaa kan inni fedhu, eenyummaa saba biraa irraan dhiibbaa ga’uuf osoo hin taane eenyummaa isaa kunuunfachuufidha. Bu’aa saba biraa fi dantaa warra aangoo irraa jiruu tiksuuf jecha Afaan Oromoo akka afaan hojii mootummaa federaalaa hin taane kan fedhu lakkoofsa hin qabu. Ammas ta’e, yoomillee gaaffiin saba Oromoo bu’uura mirga namoomaan yommuu ilaalamu sirriifi seera qabeessa.
C) Hanqina Leecalloo (Limited Resource)
Galmeewwan Afaan Hojii Mootummaa Federaalaan baarraa’an mara gara Afaan Oromootti hiikuuf (translate) leecalloo waan hin qabneef (gigantic budgetary implications for the federal government) hin danda’amu. Kanaaf, hanqina maallaqaa ykn humna namaa waan jiruuf gaaffiin saba kanaa deebii hin argatu ykn sirrii miti jedhanii bira taruun dogoggora seeraafi seenaati. Afaan Oromoo Afaan federaalaa yoo ta’e kisaaraa isaa malee bu’aa buusu hin qabu jedhee kan yaada isaa dhiyeesses tureera. Qabeenyi Oromiyaan qabduufi galii isheen mootummaa biyya sanaaf gootu tilmaamuun nama hin dhibu. Ammas yaadni kun bishaan hin kaasu. Galmee (Document) Mootummaa Federaalaa kan Afaan Amaariffaan jiran Mootummaan Naannoo Oromiyaa gara Afaan Oromootti hiikuufi Qabeenya fi humna namaa ga’aa qaba. Yaadni waa’ee hanqina baajetaa jedhu kun gonkumaa deebii amansiisaa miti. Akkasumas, gaaffii mirgaa Sabni tokko gaafate bifa kanaan ukkaamsaanii bira taruun hin danda’amu.
D) Tokkummaa Itoophiyaa Laaffisa ykn Diiga/Endangers Ethiopia’s Unity
Falmiin ykn yaadni itti aanu ammoo Itoophiyaa tokkummaafi cimina qabdu ijaaruuf sadarkaa federaalaatti Afaan hojii tokko (Mono-lingual approach) qofa gochuu dha. Kan biraan ammoo naannoleen afaan hojii dabalataa akka qabaatan taasisuudha. Yaanni kum Mootummaan Naannoo Oromiyaa keessatti Amaariffi afaan lammataa (as second language in Oromia region) ta’ee yoo tajaajile tokkummaa Itoophiyaa eeguu keessatti shoora olaanaa taphata kan jedhanidha. Amaariffa garuu sadarkaa Federaalaattii akka Afaan hojii tokko qofa ta’ee tajaajila itti fufu cimsee dubbata. Kun ammo yaada barsiisaa keenyaa ture. Qomoon Amaara, Holotaatti dhalatee guddate, garuu Afaan Oromoo gurra yoo kutte hin dhaga’u! Isa akkasiin maal jettaree egaa? Waaqaafi Haqaaf dhiifta malee! Garuu, biyyicha tokkummeessuuf dimokiraasii sirrii lafa qabsiisuufi walqixxummaa Seeraafi dhugaa (formal and substantive equality) sabaafi sablammii biyya sana keessa jiraatu mirkaneessuu qofa. Dabalataanis gartuuleen sirnoota darban irraa fayyadamoo turan; walqixxummaa lammii mara biyya sana keessa jiru fudhachuufi Dimokiraasii dhugaatti amanuu danda’uu qabu. Kanaan ala yaada saayinsaawaa fi amansiisaa hin taaneen biyya ijaaruun ykn tokkummaa isaa eeguun hin danda’amu.
Akka yaada kootti, Afaan Oromoo moggaatti dhiibanii baasuu irra, dabalataan Afaan hojii Mootummaa Federaalaa gochuun tokkummaa Itoophiyaa kan cimsu/utubu malee kan laaffisu ykn ammoo kan diigu miti. Kana gochuun ammoo uummanni Oromoo biyyattii keessatti hammatamummaan (inclusiveness or sense of belongingness) akka itti dhaga’amu kan godhu ta’a. Adeemsa bu’uura Seeraafi Heera biyyattii eegee yoo hojii irra oole, Yaada Paartii Siyaasaan osoo hin taane; Gaafas Oromoon Itoophiyaan biyya kooti, na fakkaachuu eegalteetti jedhee ittiin of waamuu eeagala.
2. Afaan Amaaraa Afaan Hojii Dabalataa sadarkaa Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaatti Yoo Ta’e Midhaan Isaa Maali (Following Regional Bilingualism Approach)
Balaa Afaan Amaariffaa dabaltaan Afaan hojii Naannolee kana dura hin fayyadamnee godhanii dhiyeessuun miidhaa inni qabu akka armaan gadiitti tuttuquu yaaleera. Xiyyeeffannaan koo Afaan Oromoofi Oromiyaa irratti kan hundaa’e dha.
A) Guddina Afaan Oromoo Quucarsa ykn Dhora (It Arrests The Development of Afan Oromo)
Afaan Oromoo Afaan Hojii Mootummaa (official language) sadarkaa Naannoo Oromiyaatti ta’ee kan tajaajila kennuu eegale umurii waggaa 30 gadii kan qabudha. Kun Heera Mootummaa naannoo Oromiyaan kan ragga’e dha. Namni tokko yoo Afaan sana danda’e malee hojii mootummaatti ramadamee hojjechuu hin danda’u. Sadarkaa tajaajila kennisa haqaatti (Mana Murtii Mootummaa Naannoo Oromiyaatti) namni Afaan hin dandeenye tokko, mirga Afaan dhaga’uufi dubbachuu danda’utti hiiksifachuu (Due Process right) qaba. Kun mirga heera Mootummaan tumamee jirudha.
Erga Afaan Oromoo Umurii hangas ga’u qabaatee (Heeraafi Seeraan Afaan hojii mootummaa erga ta’ee jechuu kooti). Akkamiin Afaan Waggaa dhibbaa fi Shantama Afaan Mootummaa ta’ee tajaajile kana waliin dorgomaa ta’uu danda’a. Akka Fakkeenyaatti Magaalaalee gurguddoo keessatti, sadarkaa dubbiitti jechuu kooti; baayyee dhoramee jira. Gaafa, Amaariffi akka Waarri Bilxiginnaa jedhan kun osoo Afaan dabalataa ta’ee murtaa’ee, hin ta’u malee; yeroo gabaabduu keessatti baayyeen Afaan Oromoo dhiisee Afaan kanaan hojii hojjeta. Kun ammoo guddina Afaan Oromoof baayyee gufuu guddaadha. Har’allee, osoo afaan Oromoo afaan hojii Mootummaa ta’ee jiruu, Waajjiraaleen Mootummmaa Naannoo Oromiyaa, Finfinnee fi Magaalaa gurguddaa tokko tokko keessatti Afaan Oromoodhaan taajaajila abbaa dhimmaaf kennuuf fedhii hin qaban. Waajjira Mootummaa kamiin jira jettee of gaafatta. Yoo Afaan Amaaraa ammoo dabalataan Afaan hojii ta’ee dhufe garamitti akka deemuufi maal akka dhufu tilmaamuun nama waan rakkisu natti hin faakkatu. Magaalaa Oromiyaa Amaariffa malee hin dubbanne keessatti Afaan Oromoo osoo guyyaa tokko hin buliin moggaatti baafama. Adeemsa keessa sadarkaa waajjiraatti illee hojiirra oolmaansaa dagatamaa deema. Ammaan durayyuu magalaalee kanneen armaan olitti ibse keessatti Afaan Oromoo guddinni isaa sadarkaa dubbiitti (Speaaking in public) hudhamee jira. Yeroo ammaa kanattis ta’e gara fuulduraatti, yaadniifi qabeenyi Oromoon (Human and Natural resources) qabu Afaan Oromoo sadarkaa isaaf malu irra geessisuudha malee akka Afaan kun Afaan biraan guddinni isaa ukkaamfamu ykn hudhamuuf carraa xiqqooshee sirna Gabroomfataa kamiifuu eeyyamuu hin qabu. Sadarkaan Afaan Oromootiif malu ammoo; Afaan Oromoo Afaan hojii Mootummaa Fedearaalaa gochuu, Waajjira Mootummaa Federaalaa mara/cufa keessatti Afaan hojii gochuudha. Adeemsa ittiin Afaan Hojii ta’u bu’uura seeraatiin malee, Paartiin tokko ammuma akka nama hirriba keessaa dammaqee ka’ee Afaan hojii paartii gooneerra jedhu miti. Deebiin Oromoo ija seeraan ilaalee Mammaaksa kana gadii itti mammaakuu qaba. Innis “Ya Marqaa si afuufuun si liqimsuufi.” Kan jedhu dha. Isa kana paartiituu murteessaaf osoo hin taane, Adeemsa diimokraasiitiin bu’uura seeraa eeggatee karaa Uummatni Oromoo bakka buufateen malee, Kara deemaan dhufee anatu siif kenna jechuu hin danda’u. Mirgi gaafatamee fudhatama malee kadhaan kan argamu miti (You claim your right). Yookiis, gaaffii mirgaa ati gaafattu namni akka badhaasaa godhee siif kennee, bor ammo, aangoo isaa kan ittiin sirratti cimsatu ykn beekamtii isaa kan ittiiin olkaafatu (Selling his own goodwill or self-promotion) gonkumaa ta’uu hin qabu.
This propensity (Amharic as a second language in Oromia) will enviably pushes the Oromo language to the margin and completely chokes its growth. PP’s language policy is a colonial (of Neftanga) as a perfidious move towards the Oromo language, preservation of the Oromo identity and history. Thus, any Oromo shall fight against it at in spite of all costs by any means necessary to foil its genocidal plan (Culturally Speaking) in Oromia region.
B) Mirga Ofiin Of Bulchuu Mulqa/ Barge in on Regions Self-Autonomy
Heerri Mootummaa Federaalaa Ripabilika Itoophiyaa, Keeyyata 39(1) Sabaaaf, sablammiin fi Ummattootni Itoophiyaa martinuu mirga ofiin of bulchuu, hanga fottoquu haalaan hin daangofne qabu jedha (translation is mine). Hiikkaan Afaan Inglizii isaa akkas jedha “Every Nation, Nationality and People in Ethiopia has an unconditional right to self-determination, including the right to secession.”
Ofiin of bulchuu yeroo jedhu, Waa’ee Afaan kee, Aadaafi Leecalloo naannoo kee keessa jiruu fi Saba lafa kee irra jiraatu irratti situ murteessaa jechuudha. Caalaatti ammo Seerri Mirga namoomaa Idil-addunyaa Itoophiyaan raggaasifte waa’ee Mirga siiviiliifi Siyaasaa (Civil and Political rights) Keeyyata 1 akkas jedha. “All peoples have the right of self-determination. By virtue of that right they freely determine their political status and freely pursue their economic, social and cultural development.”
Kun jechuun hiree ofii murteeffaachuu, uummata kan aangomsuufi gara guddina aadaa, dinagdee fi hawaasummaatti kan geessu ta’uu isaa kan ibsu dha. Dabalees, heerri Mootummaa FDRI Keeyyata 5(1) Afaan Ingliiziin akkas jedha “All Ethiopian languages shall enjoy equal state recognition.” Afaan Itoophiyaa marti seeraan mootummaa biratti wal-qixa beekamtii qabu jedha. Sadarkaa yaadaatti (Theory) Afaan biyya sana keessa jirtu hunduuu walqixa ilaalamu jedha. Dhugaan lafarra jirtu garuu kana hin ibsu. Sababni isaa Afaan Amaariffaa itti yaadamee akka afaan hojii Mootummaa Federaalaa ta’u yeroo godhame, Afaan Oromoo Afaan hojii Mootummaa Federaalaa akka hin taane wanti dhorku hin turre. Garuu, Oromoon yeroo sana dhageettii hangamii qaba waan jedhus tilmaamuun nama hin dhibu. Afaan Amaariffaa yeroo sanatti abbaa humna qabuun kan filamedha, malee mootummaan gad bu’ee fedhii ummattoota Itoophiyaa gaafatee miti. Caalaatti ammoo waa’ee ofiin ofbulchuu, Heera Mootummaa FDRI Keeyyata 5(3) yeroo ilaallu Afaan Inglizii akkas jedha “Members of the Federation may by law determine their respective working languages.” Miseensonni Federeeshinii seeraan Afaan hojii isaanii murteeffachuu danda’u jedha. Bu’uura kana irraa ka’uudhaan BMNO Afaan Naannoo isaatii Afaan Oromoo godhee Heeraa Mootummaa Naannoo Oromiyaatiin tumee lafa kaa’eera. Egaa yeroo Paartiin Bilxiginnaa Afaan hojii dabalataa Naannoo Oromiyaa Afaan Amaariffaa godhee dhiyeessu, ija seeraa fi heeraatiin yommuu ilaallu bu’uura Ofiin of bulchuu (Sef-determination) heera Mootummaa Federaalaan tumame ifaa fi ifatti kan cabsudha. Yoo BMNO tole jedhee kan fudhatu yoo taate illee,karaa Paartii osoo hin taane, karaa seera qabeessaan Caffeen Oromiyaa heera dur ture fooyyessee Afaan Naannichaa Afaan lama akka ta’u gochuu danda’a. Kanaan achi, Aangoo Caffee BMNO ala waan Ummatni Oromoo hin feene irratti fe’uun oftuulummaa fi ilaalcha sirna Nafxanyaa irraa kan burqe dha.
Hawaasa dimookraatawaa fi bilisa (In a Free and Democratic society) keessatti aadaa, Afaanii fi himaammata dinagdee dabalatee yoo kan koon ta’e malee biyyi kun hin guddattu waan jedhu hin jiru ykn hin hojjetu. Hiree ofii abbaatu bilisa ta’ee murteeffata (Freely determine) jechuudha. Uummataaf dursa kennaanii waan uummatni barbaadu gaafatanii dantaa saba sanaa waan giddugaleessa godhate murteessu malee hiree ofiin murteeffanaa saba tokkoo moggaatti dhiibanii waan inni hin barbaadne irratti fe’uun amala oftuulummaa fi amala sirna nafxaanyaati. Kun ammo ija seeraatiin, mirga namoomaa ofiin of bulchuu Heeraa Mootummaa Itoophiyaa fi Seerawwan Idil-Addunyaa waa’ee mirgoota namoomaa dubbatan ifatti kan faallessu fi cabsudha. Kanaaf, Uummatni mirga ofiin of bulchuu erga qabaatee (Theoretically speaking), waan Naannoo isaa keessatti ta’uu qabu/malu, waa’ee aadaa, afaaniifi jireenya hawaasummaa isaa bifa dimookiraatawaa ta’een bilisa ta’ee murteeffachuu qaba. Kun yoo ta’uu baate, uummatni kun ofiin of bulchaa hin jiruu jechuudha. Uammatni ofiin of hin bulchine ammoo yeroo hundumaa bilisumaan isaa sarbamaadha.
Sabni tokko mirga Afaan isaatiin dubbachuu, barreessuu, guddisuufi ibsuu akkasumas aadaa isaa dagaagsuu fi seenaa isaa tursuu akka qabu Heera MFDRI Keeyyata 39(2) afaan Ingliziin akka armaan gadiitti kaa’eera: “Every Nation, Nationality and People in Ethiopia has the right to speak, to write and to develop its own language; to express, to develop and to promote its culture; and to preserve its history.” Yeroo Oromoon Afaan koo afaan hojii mootummaa federaalaa haa ta’u jedhu; afaan isaa akka guddatu mirga gaafaachuu jalatti kufuu danda’a. Kanaaf, guddina afaan ofii gaafachuu ammoo mirga heeraan kabajame dha. Mootummaan ammoo hojiin isaa inni jalqabaa mirga lammiilee tiksuufi kabajuudha. Yoo heeraafi seera ofiin tumanii itti hin bulan ta’e, abbaa irrummaa olaantummaa seeraa (rule of law) hin fudhanne jechuudha. Olaantummaan seeraa hin jiru jechuun ammoo, bu’eerri/qajeelfamni diimokraasii (Principles of democracy) bade jechuu dha.
C) Aadaafi Seenaa Oromoon Waggaa Soddoomaaf Afaan Kanaan Deebisee Ijaare Diiga/It Threatens The Culture and History of Oromo built so far
Kana yommuun jedhu, ija siyaasaatiin waan uummatni Oromoo afaan isaa guddisuufi seeraan tumee afaan hojii fi barnootaa godhee kaa’e gara jijjiiruu ykn fooyyesuutti deema jechuudha. Osoo seerri dhorkuu Oromiyaa keessatti afaan Oromo moggaatti baasanii afaan Amaarrifaatiin kan barbsiisaa turan dhuma hin qaban. Barreeffamoota baayyee Magaalaa Oromiyaa keessatti argaman kan akka Baankii, Teelee fi Dhaabbata Feeraalaa kan ta’an barjaan isaanii hanga jijjiirama dhiyeenya dhufe kanatti Afaan Amaariffaan kan barraa’aniifi Dogoggora Qubee illee fooyyessuuf dantaa kan hin qabne turan. Yeroo Amaariffi ammoo akka jarri (PP)n jedhanitti yoo Afaan hojii BMNO ta’e, abjuudha malee, osoo torban hin guutiin Afaan Oromoo Magaalaa gurguddaa Oromiyaa keessaa baasa, yoo xiqqaate sadarkaa duubbii fi tajaajila waajjira tokko tokkotti. Kun aadaa, seenaa Oromoon deebisee ijaaraa jiru kan guffachiisudha. Guddinaa seenaafi aadaa Oromoo daandii gaarii irra jiru kan hudhee quucarsee hambisudha. Akka Oromoo tokkootti afaan Oromoo Magaalaa fi Baadiyyaa Oromiyaa keessatti wal qixa illee yoo dubbatamuu baate, kabajamuu akka qabuttan amana. Afaan Oromoo sadarkaa magaalaa xixiqqaa Oromiyaan qabdutti daanga’ee hafuu hin qabu. Kanaaf, Afaan amma dabalataan dhufu Afaan Oromoo waggaa soddoma (30) as awwaala gabrummaa diigee ka’e, reefuu daandii guddinaa eegale biratti Afaan gabroomfataa dabaluu yaaluun/yaaduun, waan hanga ammaatti uummanni Oromoo ijaarrate duubatti deebisuu fi dadhabsiisuuf kan karoorfamedha. Oromiyaan imaammata Afaan tokkoon geggeeffamuu kana dirqama waan hordofuu qabdu ta’a.
Certainly, for me Mono-lingual approach is the only way out for the Oromia regional state to preserve its history, promote its culture, and embolden its identity. The new culture and history that has been built through the hard work of Oromo people for more than two decades will not go in vain brusquely.
D) Sabboonummaa Oromoo Laamshessa/ It Paralyses Oromo Nationalism
Sabboonummaan Oromoo kan irratti bu’uurreffate Afaan, aadaafi eenyummaa Waaqayyo/Uumaan namaaf keenneen boonuu fi itti qaanfachu dhiisuu akka ta’e ifaadha. Kun yaadaa fi ilaacha mataa kootiin yoon hiikuu/ibsu dha. Sabboonumaa ofii abbaatu kunumfatee guddisa. Egaa yeroo sabboonummaan kee sarbamu (imaammataafi seeraan diibamu) mirga uumaan siif kenne kan akka aadaa kee fi afaan keen boonu kana sirraa mulqa jechuu dha. Ammas imaammata paartii PP yoo ilaallu, kaayyoon isaa Amaariffa afaan dabalataa godhaanii dhiyeessuun sabboonummaa Oromoo dhiibbaa gabroomfataa damdammatee har’a ga’e laamshessuudha. Balaafi kisaaraa guddaa Afaanii fi aadaa Oromoo akkasumas eenyummaa Oromoo irraan ga’uuf malee bu’aa inni Oromoof fidee dhufu tokko illee hin jru.
Sabboonummaan Oromoo salphaatti guddatee sadarkaa har’aa/ammaa kana irra ga’e miti. Oromoon sabboonummaa isaaf jecha hidhamaa, ajjeefamaa, jibbamaa, hacuucamaa, hojii irraa ari’atamaa akkasumas biyya abbaa isaa gadi dhiisee akka baqatu ta’ee jira. Ammas taanaan sababa Eenyummaa isaan boonuuf jireenya maraammartoo (vicious circle) jiraataa jira. Aggaammii Sabboonummaa Oromoo laamshessuu kallattiidhaan Oromummaa fi eenyummaa Oromoo balleessuuf kan dhufedha. Kanaaf, Oromoon sabboonummaa isaa caalaatti tiksuufi kunumsuu qaban jedha. Adeemsa ifaa fi seeraan sirna qabsiisee sabboonummaa akka mirga dhala namaatti eegsisuu fi dagaagsuu irratti illee shoorri BMNOn taphatamuu qaba. Kun, ammoo dirqama oromummaa fi itti gafatama seenaa fi seeraa Caffeen Oromiya ba’achuu qabudha. Akkas taanaan sabboonummaa Oromoo bu’uura seeraa jabaataa (Solid legal foundation) tokko irra dhaabuu dandeenya.
Gudunfa/Conclusion
Afaan Oromoo Afaan hojii mootummaa federaalaa ta’uuf ulaagaa guutee kan irraa hafu dha. Yaada Hanqinni Baajataa, Afaan Oromoo Afaan hojiin gochuu hin maluuf,Tokkummaa biyyaa balaa irra buusa fi Sodaa baayyina Oromoo hojii argachuu sadarkaa federaalaatti jedhetu jira osoo hin taane, kan ifee mula’atu hanqina yaadaa fi rakkoo ykn dogoggora ilaalcha (Summii tokkummaa Itoophiyaa keessa jiru) sirna nafxanyaa jaarraa takkoo oliif lafa qabate dha. Uummanni Oromoo cichoominaan mirga isaa gaafachuu seeraa fi heera bu’uureffatee itti adeemuun dirqama jiraachuu fi jiraachuu dhiisuuti. Nafxanyaa fi fakkaattonni isaanii seenaa, aadaa, afaanii fi eenyummaa Oromoo xiqqeessuuf yeroo isaan itti ciisanii bulan hin jiru. Humna qabanii fi carraa qaban hundumaatti fayyadamuun saba kana xiqqeessuu irratti hojjetu. Barruun armaan olii kunis yaaduma kana ibsa. Yaadoleen kunis maddi isaanii ilaalchuma kanadha. Rakkoon bu’uuraa isaan qaban garuu sodaa saba kanaati malee dhugummaan isaa waan isaan jedhan kana miti. Afaan Oromoo afaan hojii mootummaa Fadaraalaa yoo ta’e sabni kun kana caalaa fayyadama, dhugaa isaatu ifa ba’a, akkasumas waan gaarii inni qabutu addunyaa biratti beekama jedhanii akka ta’e hubachuun ni danda’ama. Abbaa Baahiree irraa eegalee hanga ammaatti waan barreessitoonni isaanii hojjetan faallaa saba kanaati. Yoo jibbinsi fi tuffiin Afaan Oromoof qaban hin dhaabbanne akkasumas Afaan Oromoo akka Afaan Itoophiyaatti hin fudhatamne garuu; biyyi sun afaan qawwee hanga har’aatti humnaan tokkummaa ishee tikse/eege cabsee kan ba’u ta’uun isaa dhimma yeroon achii as deemtu nutti himtu dha.
Gabaabummatti, yaada xumuraa Afaan Ingiliziiitiin cuunfee akka armaan gadiitti dhiyeesseera.
Opposing PP’s Language policy for Oromo is not a choice for it is a question of survival, preservation of our own identity and history entrenched on a new system at the Oromiya regional state for the last three decades. As an Oromo nation we had endured myriad defies and survived all the naftenya’s system of annihilation against our culture, dignity, identity, language and property (Land) in all its forms. Today, the Oromo people can clearly identify what is good and evil for its existence as a nation at this age of QEERROO and QARREEs’ avant-gardism. Any political system or ideology which dares to reverse or deracinate what has been built by Oromo people in the last three decades will never make it.
The need for establishing a culture of democracy and democratic institutions via a constitutional order at every level of administration is not a choice for the Ethiopian government. A notion of democracy is the rule of people by people where the legitimacy of the ruler is derived from the populace. Given the veracities on the ground, the current Ethiopian government is becoming tyrannical and assiduously working against the rudimentary tenets of democracy. Vicissitudes in Ethiopian politics is also taking a wrong turn. The moment the government fails to listen to the voices of the horde and does anything by disregarding their demand for freedom and democracy, that is the moment democracy starts dying. The contrary is also true.
The current transition (Opposition parties or Activists’ naming) in Ethiopian politics is achieved through unimaginable human loss and property damages to a human kind (Largely for the Oromo People). It (transition) was also hoped by many as assurance to efficacious transition to democracy. However, the ruling government’s wishy washy have never dispensed those profound grumbles of the Oromo peoples and their quest for substantive and formal equality and their right place in the Ethiopian politics that had been dominated by minority tyranny for centuries.
EPRDF’s coalition parties merger and formation of a brand new party (Prosperity Party) with its language policy (Plan to uphold Neftenya’s colonial rule) is a stark illustration of a colossal attack on Oromo language, culture, self-autonomy and multicultural federation at large. This gives PP (the Unionist camp) a symbolic victory over the federalists. This kind of attack on the constitutionally entrenched language policy is a clear depiction of anarchy on the rise and a blatant subversion of constitutional order by force. The Oromo people are legally (by both the Federal and Oromia regional state Constitution) entitled to bring a legal action againt the PP’s move towards the Oromia region for its (PP) act is devoid of any legitimacy and encroaching up on the regions right to self-government.
On top of that, the daunting story of disappearance and loss of life with no accountability from the government side is a treacherous signs that it is leading to a complete lawlessness. The absence of proper investigation and prosecution of suspected criminals; makes the Ethiopian government more of an accomplice rather than a guardian of human rights. This aspect of governance and obtuse justice delivery will also entirely erodes the hope for a thriving democracy and rebuff Ethiopia as an evolving democracy. What will be the primary responsibility of the government other than ensuring the safety and security of its own citizens? NONE!
Amsalu Darge Mayessa(Human Rights Lawyer, he can be reached @ yedrageamsal@gmail.com)
Refernces:
● International Convenant on Civil and Political Rights, Adopted, March 1976.
● The Constitution of the FDRE, 1995.
● International Covenant on Social, Economic and Cultural Rights, Adopted, March 1996.


text:
Jaal Waaqomsaa Guutuu Itti-aanaa Ajajaa WBO Konyaa Gujii Bahaa waliin marii |GAMTAA MEDIA
Related
Related Posts
- Turtii Jaal Daawud Ibsaa fi Itti Gaafatamaa Damee Sab-Qunnamtii ABO Waliin
Kello Media fi OMN: Turtii Jaal Daawud Ibsaa fi Itti Gaafatamaa Damee Sab-Qunnamtii ABO Waliin
- Marii Ajajaa WBO Zoonii Lixaa Jaal MARROO waliin taasisne | RSWO
Marii Ajajaa WBO Zoonii Lixaa Jaal MARROO waliin taasisne | RSWO https://youtu.be/6KYoZMljfF8 RSWO - Onkoloolessa…
- Ajajaa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) Zoonii Dhihaa, Jaal Kumsaa Dirribaa (Jaal Marroo)
Ajajaa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) Zoonii Dhihaa, Jaal Kumsaa Dirribaa (Jaal Marroo) Amajjii 24, 2019…


text:
Doonaldi Tiraampi,jaarsa ganna 70, pirezidaantii Amerikaa 45essoo.Eegii biyya bulchuu jalqabee amma ji’a sadeessoo keessa jira.
Mootummaa isaa kana waan hedduun himachuutti jiran:akka daarekterii FBI (Federal Bureau of Investigation) seera malee hojjatu gaafate,dhara dubbataa, dhossaa mootummaa Amerikaa Raashiyaatti himee fi waan hedduun himatan.
Akka abbaan alagandaa addaa siyaasaa gama lamaaniituu keessa hin jirre waan Raashiyaa fi bulchiinsii isaa waliin qaban qaratu filamu gaafachuutti jiran.
Gaafa bulchootii Raashiyaa minsitera haajaa alaa biyya sunii Sergey Laavroof faatii White House keessatti Tiraampiin wal mari’atan sun irratti dhossaa mootummaa dhibiin isatti hime Raashiyaatti himee nagaa Amerikaa balaa irra buusee fi waan hedudun himatan.
Daarekterii FBI,dhiyoo hujii irraa gussan James Comey ammoo Tiraampi “akka ani wanjala Maaykil Filiin,gorsaa nagaa biyyoolessaa Amerika ka hujii irraa gussaniin himatan dhiisu na gaafate,” jedhe.
Tiraampi ammoo wannii dhossaa innii Raashiyaatti hime akka hin jirre mormate.Raashiyaalleen tanuma jette.
Pirezidaantiin Russian Vladimir Putin ammoo wannii dhossaa mootummaa Amerikaa ministerii haajaa alaa Raashiyaa Sergei Lavrov Tiraampi waliin dubbate dhossaa hin qabduu ragaa qaban konigireesii Amerikaatti erguuf xalayaa barreesse.
Waan dhiyoo pirezidaantiin himatan gaazexoota Amerikaa New York Times, Washington Postii oduu gara garaatti gadi baase.
Tiraampi dureessa addunyaatti horii biliyoona hedduu qabu.


text:
Ibsa Ejjennoo Walgahii Shanee Gumii Adda Bilisummaa Oromoo, Waxabajjii 09 – 19, 2018
Shaneen Gumii Adda Bilisummaa Oromoo walgahii dhaabbataa 2ffaa kan Kora Sabaa 4ffaa boodaa Waxabajjii 09 – 19, 2018 geggeeffatee milkii fi injifannoodhaan xumurate. Shaneen Gumii Walgahii isaa kanaan Gabaasa Waajjira Hayyu-Duree fi kan Dameelee dhaggeeffatee gilgaaluutti dabalee marii dhimmoota Imaammataa (Policy Consultation Conference) kan jal-bultii Walgahii Shanee Gumii kanatti Hayyoota Oromoo fi Hoogganoota ABO gidduutti geggeeffame irrattis mari’atee murtii barbaachisu dabarse. Itti aansuudhaanis haala Ummata Oromoo fi kan Qabsoo Bilisummaa Oromoo, haala yeroo ammaa kan sirna Impaayera Itoophiyaa, akkasumas, haala naannoo keenyaa fi kan idil-addunyaa irratti xiinxalaa fi marii bal’aa fi bilchaataa geggeessee ibsa ejjennoo armaan gadii baasuudhaan walgahii isaa goolabe.
Ummata Oromoo fi Qabsoo Bilisummaa Oromoo Ilaalchisee
Ummatni Oromoo Bilisummaa afaan qawweetiin sarbame deebisee gonfachuudhaan biyya isaa Oromiyaa irratti mirga Sabummaa isaa guutuutti kabajsiifatee jiraachuuf qabsoo Bilisummaa barootaaf geggeessaa ture, har’as geggeessaa jira. Qabsoo haqaa Bilisummaaf geggeessu kanaanis injifannoolee gurguddoo yeroo irraa gara yerootti galmeessaa jira. Waraanni Bilisummaa Oromoo, Qeerroon Bilisummaa Oromoo, miseensotnii fi deggertootni Adda Bilisummaa Oromoo kan biyya keessaa fi alaa, dabreetis Ummatni bal’aan Oromoo waliigalatti qabsoon hadhaawaan, wareegama lubbuu, hir’ina qaamaa, hidhaa baroota dheeraa fi…kkf itti baasaa murannoo fi cichoomina ol’aanaadhaan walitti fufiinsaan geggeessan diina raasee, hidhamtoota siyaasaa kumoota hedduutti lakkaawaman manneen hidhaa Itoophiyaa irraa akka gadi lakkifaman mootummaa EPRDF dirqisiisee jira. Haa tahu malee roorroon sirna Impaayera Itoophiyaatiin Ummata keenya irratti diriiree jiru, caasaan humna ittisaa, tikaa fi saamicha dinagdee har’as akkuma itti fufetti jira.
Kana hubachuudhaan Qabsoo Bilisummaa Oromoo sadarkaa har’a dhaqqabe irraa fuul-duratti furgaasuudhaan guyyaa Bilisummaa Ummata keenyaa dhiheessuuf jecha Sochii WBO fi Qeerroo daran jabeessuutti dabalee hojiin qabsoo kan fuula hundaa dacha dachaadhaan akka finiinu taasisuuf murannoo ol’aanaadhaan akka irratti hojjetamu Shaneen Gumii murteesse.
Mootummaa Itoophiyaa Ilaalchisee
Mootummaan EPRDF caasaa humna waraanaa fi tikaa dantaa ofiif ijaarratetti dabalee waahiloota isaa kan Bulchiinsa Mootummaa Naannoolee adda addaa keessaa hiriirfatetti dhimma bahuudhaan bara aangoo isaa hunda Ummatoota Impaayera Itoophiyaa hunda akka waliigalaatti, addatti ammoo Ummata Oromoo irratti miidhaa dorgomaa hin qabne raaw’achaa jiraate. Roorroon ulfaataan kun qabsoo hadhaawaa wareegama qaqqaalii gaafateen dura dhaabbatamee humni EPRDF dadhabsiifamaa fi jilbeenfachiifamaa dhufe.
Haala kana irraa muddama keessa kan gale paartiin Itoophiyaa bulchu EPRDF dhiheenya kana maqaa haaromsa jedhuun waan jijjiirama argamsiisaa jiru of fakkeessee abdii hin dhugoomne Ummatatti bulchuuf olola dogoggorsaa fi afanfaajjeeysaa bal’inaan oofaa jira. Kan Paartiin kun hojiidhaan lafa irratti gochaa jiru garuu hoogganootaa fi qondaalota isaa kan waggoota 27 dabraniif harki isaanii dhiiga Ummatootaan faalame garii isaanii badhaasaa fi faaruudhaan dirqama irraa boqochiisaa garii isaanii ammoo aangoo dabalataa muuduu fi barcuma aangoo irratti akka wal jijjiiran taasisuu dha. Adeemsi akkanaa tarkaanfii gara jijjiiramaatti geessu osoo hin taane EPRDF umrii aangoo isaa dheereffachuudhaan miidhaa waggoota 27 dabraniif Ummatoota irraan gahaa ture ammas itti fufsiisuuf haala mijeeffachaa jiraachuu isaa qofa kan mul’isu tahuun hundaan hubatamuu qaba.
Rakkoon Siyaasaa Dinagdee fi Hawaasummaa kan waggoota 27 dabraniif Ummatoota Impaayera Itoophiyaa gidirsuutti jiru maddi isaa Kaayyoo fi Imaammata farra dimokiraasii fi farra Bilisummaa Ummatootaa kan paartiin EPRDF irratti bu’uureffame dha. Waan taheef hanga caasaan waraanaa, tikaa, dinagdee fi kan bulchiinsaa EPRDF akka isa qofaaf tolutti diriirfate sun qabsoo ummatootaan jijjiiramee Ummatootni Bilisummaadhaan mootummaa isaaniif tahu filatanii ittiin buluuf haalli dandeessisu uumamutti sirnaa fi caasaa mootummaa kanaa keessatti jijjiiramni Ummatoota fayyadu argamuu hin danda’u. Kanaafuu Ummatni keenya qabsoo isaa kan jijjiirama bu’uuraa argamsiisuudhaaf hanga har’aatti wareegama qaalii itti baasee sadarkaa kanaan gahe cimsee itti fufuudhaan galmaan gahuuf jabaatee sossohuu qaba.
Ilmaan Oromoo Manneen Hidhaa Itoophiyaa Irraa Hiikaman Ilaalchisee
Wareegama Ummatni keenya akka waliigalaatti fi addatti ammoo, Qeerroon Bilisummaa Oromoo, miseensotni Adda Bilisummaa Oromoo, Dhaabotni saboota cunqurfamoo biroo walitti fufiinsaan baasaniin sab-boontotni ilmaan Oromoo maqaa ABO fi waliigala maqaa Qabsoo Bilisummaa Oromootiin baroota dheeraaf manneen hidhaa mootummaa EPRDF keessatti gidirfamaa turanii fi ilmaan saboota cunqurfamoo biroo kanneen kumoota hedduutti lakkaawaman dhiheenya kana manneen hidhaa gara garaa keessaa gadi lakkifamuu fi ammas kan manneen hidhaatti hafan hedduun jiraachuun ni hubatama.
Gootowwan Sab-boontotni ilmaan Oromoo Bilisummaa Saba keessaniif jecha yakka tokkoon maleetti dabaan hidhamtanii gidiraa dhala namaaf hin malle argaa turtan kan gariin keessan hir’ina qaamaa fi dhibee sammuu ulfaataaf saaxilamtan manneen hidhaa irraa lubbuudhaan bahuu keessaniif Baga gammaddan ! Baga gammadne ! jechaa, wareegamni baastan hedduu ulfaataa fi suukanneessaa tahus Qabsoon Bilisummaa Oromoo isin itti miidhamtan lalisee dagaagee hordoftoota miliyoonotaan horatee Ummatni keessan jal-bultii Bilisummaa gahee arguun keessan gammachiisaa fi kan itti obsitan taha jennee abdanna. Haa tahu malee hanga namootnii fi qaamotni dabaan isin hidhanii gidiraa kana hunda isin irraan gahan seera duratti dhihaatanii murtii isaaniif malu hin argatinitti fi hanga miidhama isin irra gahe kanaaf beenyaan malu isiniif hin kennaminitti haqa argattanii jirtu jechuun gonkumaa kan hin danda’amne tahuu Shaneen Gumii gadi jabeessee hubachiisa.
Itti dabalees kanneen har’a illee manneen hidhaa EPRDF keessatti hafanii gidiraa sana dhandhamaa jiranii fi kanneen achi buuteen isaanii wallaalamee jiru hundi haal-duree tokko malee hatattamaan akka gadi lakkifamanii fi haalli isaanii Ummataaf ifa taasifamu Shaneen Gumii cimsee gaafata.
Ummatni keenyas gama isaatiin gootowwan ilmaan isaa kanneen bilisummaa isa gonfachiisuuf jecha miidhaan ulfaataan irra gahaa ture kanneen jaalalaa fi kabaja isaaniif maluun qabaa godheefii hamilee isaanii jajjabeessuu fi dirmachuu isaaniif feesisu hundaas akka taasisuuf Shaneen Gumii jabeessee dhaama.
Lola EPRDF Ummatoota Gidduutti Babal’isaa Jiru Laalchisee
Lafa Oromoo gama hundaan cicciranii alagaaf qooduudhaan Oromiyaa hanga danda’an dhiphisuu fi demography Ummata Oromoos jijjiiruun waan EPRDF akka imaammataatti lafa kaawwatee karooraan irratti dalagaa yoona gahe dha. Akeeka EPRDF kana godhuuf keessaa guddaan tokko Qabsoo Bilisummaa Oromoo dadhabsiisuu dha. Imaammata EPRDF kanaan duulli shanyi-duguuggii hedduun Ummata Oromoo irratti geggeeffamee jira. Ilmaan Oromoo lakkoofsaan miliyoona tokko (1,000,000) caalan Oromummaa isaanii qofaan qe’ee fi jireenya isaanii irraa humnaan buqqaafamanii dirree irratti akka faca’an taasifameera. Lolli Mootummaan Itoophiyaa (EPRDF) waahiloottan isaa Bulchiinsa Mootummoota Naannoo adda addaa keessa jiranii fi Dhaabota maqaa Sabootaan ijaaraman garii gargaarsifachuudhaan karaa Kaabaa, Bahaa, Kibba-Bahaa, Kibbaa fi Dhiha Oromiyaa irraan tahe jedhee Oromoo fi Ummatoota ollaa isaa walitti diruudhaan hanga har’aatti geggeessaa jiru imaammata dhaabbataa EPRDF kana irraa kan maddu dha.
Haaluma wal fakkaatuun bakkoota biroottis Ummatoota adda addaa gidduutti shiruma Paartii EPRDF kanaan lolli babal’ifamaa jira. Lolli EPRDF umrii aangoo isaa dheereffachuudhaaf Ummatoota gidduutti uumee babal’isaa jiru kun miidhaa ulfaataa har’a Ummatoota irraan gahaa jirutti dabalee hariiroo Ummatoota kanaa kan hegeree irrattis godaannisa laaftuutti hin fayyine kan uumaa jiru dha. Waan taheef dhimmi kun dhimmoota jajjaboo Shaneen Gumii irratti mari’atee fi balaa gama kanaan Ummatoota gidduutti dhalachuu malu xiqqeessuu fi hanqisuufis ciminaan irratti hojjechuuf murteeesse keessaa isa tokko.
Tarsiimoo Qabsoo Bilisummaa Oromoo fi Rakkoo Siyaasaa Ummata Oromoo fi Impaayera Itoophiyaa gidduu jiru haasawaan (negotiation) furuu laalchisee
Addi Bilisummaa Oromoo Tarsiimoo Qabsoo Bilisummaa Oromoo kan ittiin masakamee qabsicha hoogganu oggaa filate haala qabatamaa siyaasni Impaayera Itoophiyaa irratti bu’uurfame kan mootummootni dhufaa-dabraan barcuma aangoo sana irratti wal jijjiiranis dhaalanii itti fufsiisaa turaniin dirqamee filmaata biraa dhabuudhaani. Ugguramuun Waldaa Maccaa fi Tuulamaa fi hidhaa fi ajjeechaan miseensota Waldichaa mudate kanaaf ragaa guddaa dha. Haalli sun har’as hin geeddaramne. Innis Minilik irraa eegalee humnootni aangootti dhufan hunduu afaan qawwee malee afaan nagaa/dadaa kan hin beekne tahuu isaanii ti. Ummata Oromoo dabalatee Ummatootni Impaayera Itoophiyaa hundi har’as bulchiinsa afaan qawwee jala jiru. Waan taheef mootummaa afaan qawweetiin aangoo qabatee Bilisummaa Ummataa sarbe of irraa buqqisuudhaan Ummatni Bilisummaa gonfatee mootummaa isaaf tahu filatee akka ittiin bulu taasisuuf tarsiimoo Qabsoo Bilisummaa Oromoo kan Addi Bilisummaa Oromoo hordofu keessaa tokko kan tahe Qabsoon Hidhannoo har’as daandii filmaata biraa hin qabne dha.
Waan taheef warri aangoo fi dantaa dhuunfaa fi murna isaanii tikfachuu qofaaf humna waraanaa fi poolisaa qaban hundatti dhimma bahanii kaayyoo ofii galmaan gahachuuf Ummata nagaa ficcisiisaa Adda Bilisummaa Oromootiin “Qabsoon Hidhannoo faashina yeroon itti dabree dha.” jedhan, jechi isaanii ejjennoo isaanii kan faallaa dantaa Saba Oromoo irraa kan maddu malee haala qabatamaa lafa irra jiru kan hin ibsinee fi dhugaa kan of keessaa hin qabne akka tahe Ummatni keenya tolchee hubahcuu qaba.
Addi Bilisummaa Oromoo rakkoo siyaasaa Ummatni Oromoo mootummaa Itoophiyaa waliin qabu haasawaan (negotiation) furuuf wanneen guutamuu qaban kan ibsu imaammataa fi ejjennoo gama isaa ibsee mootummaa Itoophiyaaf yaamicha kan haaromse dhiheenyuma kana (jalqaba baatii Eblaa 2018) ture. Yaamicha isaa kanas miidiyaalee addunyaa adda addaa irratti ifa taasisee jira. Mootummaan Itoophiyaa hanga har’aatti yaamicha kanaaf deebii sirnaa hin kennine. Yaamicha sana maddiitti dhiisuudhaan wal-tajjii adda addaa irratti afaaniin waa’ee rakkoo siyaasaa haasawaan furachuu odeessuun olola miidiyaa irraa tolfachuuf yoo tahe malee haasawa (negotiation) dhugaatiif qophii tahuu kan agarsiisu miti.
Ummatni keenya shira kana sirriitti itti dammaqee hubachuudhaan hanga furmaata karaa haasawaa (negotiation) argamsiisuuf haalli amansiisaan hin uumaminitti Tarsiimoo Qabsoo Bilisumma kan injifannoo hanga ammaatti argameef bu’uura tahee fi fuula duraafis injifannoo waaraa gonfachuuf isa dandeessisu Qabsoo Hidhannoo jabeeffachuu fi Irree fi Gaachana isaa kan tahe Waraana Bilisummaa Oromoo kunuunfachuun furtuu Bilisummaa isaa tahuu tolchee hubachuu qaba.
Tumsa Dhaabota Siyaasaa Oromoo Laalchisee
Galma gahiinsa Qabsoo Bilisummaa Oromoo shaffisiisuuf humna namaa, beekumsaa fi qabeenya Ummata keenyaa akka dantaa waloo Saba keenyaa tiksisiisuu danda’utti walitti fiduudhaan qabsoo Ummata keenyaa daran humneessuun Imaammata dhaabbataa Adda Bilisummaa Oromoo ti. Waan taheef Dhaabota Siyaasaa Oromoo kan dantaa Saba Oromoo kabajsiisuu irratti waliin hojjennee guyyaa Bilisummaa Ummata keenyaa dhiheessuu dandeenyu hunda waliin wal tumsinee hojjechuun yoomuu caalaa yeroo ammaa barbaachisaa tahuu Addi Bilisummaa Oromoo ni amana. Kana dhugoomsuufis jabinaan hojjeta.
Dhaabotni siyaasaa Oromoo kanneen ammaan dura waliigaltee uummannee sossohaa turre waliigaltee keenya diiguudhaan haalli dhiheenya kana itti sossohaa jiran dantaa waloo Ummata keenyaa tiksisiisuuf kan hin gargaarre tahuun hubatamee adeemsi dogoggoraa kun akka sirratuuf Dhaabotni dhimmi kun isaan ilaalu akka dhaabbatanii of ilaalanii fi Ummatni keenyas qooda isaa akka bahatu Shaneen Gumii hubachiisa.
Tumsa Ummatootaa Bilisummaa fi Dimokiraasiif (PAFD) Ilaalchisee
Tumsi Ummatootaa Bilisummaa fi Dimokrasiif (PAFD) erga ijaaramee kaasee rakkina siyaasaa Itoophiyaa furmaata siyaasaa itti gochuuf hojii bal’aa hojjatee jira. Yaada bal’aa kan dhugaatti furmaata siyaasaa ta’uu danda’u kallattii masakaa (Road Map) akeekee furmaata kanaa fi mul’ata isaatis walgahii London kan Gurraandhala 2018 geggeeffamee milkiin xumurame irratti ifa taasise. Walgahiin London sun hirmannaa bal’aa dhaabota hedduu kan hammate, beektotni, dippilomaatotni fi Miseensotni mana Maree Awuroppaa kan keessatti hirmaatan ture. Kallattiin Masakaa (Road Map) kun caalaatti bal’atee dhaabota hedduu mariisisuu fi hirmaachisuudhaan gara Sirnaa fi Mootummaa Cehumsaa hunda hammataatti (All Inclusive Transitional Arrangment) akka nu geessuuf irratti hojjatamaa jira. Furmaata maayyii fi dhuga-qabeessa, akkasumas, hunda hirmaachisaa kana gabbifatuudhaan rakkina siyaasaa fi nageenyaa amma jiruuf akka lamuu itti nu hin deebifnetti furmaata argamsiisuuf hundi akka tumsu Shaneen Gumii yaamicha isaa dabarsa. ABO tattaaffii TUBD (PAFD) godhaa jiruu fi milkaawina isaatiif gahee isaa humna guutuudhaan kenna.
Dhaabota Siyaasaa Itoophiyaa Hundaaf
Rakkoon siyaasaa, dinagdee fi hawaasummaa Impaayera Itoophiyaatti furmaata waaraa gochuuf humnootni siyaasaa fi qaamotni dhimmi ilaalu hundi kan keessatti hirmaatan haalli yeroo cehumsaa (All Inclusive Process) uumamuun gaaffii yeroo tahuu ABOn ni amana. Humnootni siyaasaa hundi yaada isaanii Bilisummaa guutuudhaan Ummataaf dhiheessanii Ummatootni hundi dhiibbaa tokkoon maleetti waa’ee hegeree isaanii irratti murteessuu gaafa danda’an qofa furmaatni waaraan dhufuu danda’a.
Addi Bilisummaa Oromoo gama isaatiin deemsi Ceehumsaa hunda hammataa tahe akka milkaawu waahiloota isaa miseensota TUBD/PAFD waliin irratti hojjataa jira. Gartuuleen kaan kallattii masakaa (road map) fakkaataa qaban akka jiranis ABO ni hubata. Gartuuleen akkasii fi humnootiin dimokrasii fi bilsummaaf hojjataa jiran hundi adeemsa kana milkeessuuf akka hojjatanii fi achi keessattis gahee isaanii akka kennan dhaabota hundaa fi humnoota hundaaf waamicha isaa dabarsa. Akkasumas hawaasni fi mootummootni idil-addunyaa hundi kana akka deeggaran waamicha keenya gadi jabeessinee dabarsinaaf.
Yaamicha
Ummata Bal’aa Oromoof
Ummatni keenya biyya keessaa fi alattis dammaqiinsaa fi of kenniinsa guddaadhaan Qabsoo Bilisummaa isaa cinaa dhaabbatee qoodni hanga har’aatti kennaa jiru kan dinqisiifamu dha. Qabsoo hadhaawaa wareegama ulfaataa itti baasneen har’a kan yeroo kamuu caalaa Bilisummaa keenyatti dhihaannee jirra. Haa tahu malee injifannoo fi bu’aa Ummatni keenya wareegama qaaliidhaan argachaa jiru saammatanii gara dabarsuudhaan akeeka siyaasaa ofiif oolfachuuf kanneen wixxifatan heddummaachaa dhufuun dagatamuu hin qabu.
Waan taheef, haalli har’a keessa jirru deggersaa fi hirmaannaa qabsoo keenyaaf taasisnu dacha dachaan akka daballuu fi dammaqiinsa ol’aanaadhaan akka tarkaanfannu kan gaafatu dha. Ummatni keenya kan biyya keessaa fi alaas haala deemaa jiru kana sirriitti hubatee firii wareegama ilmaan isaa daldaltoota siyaasaa irraa tikfatee galii isaa shaffisaan dhaqqabuuf qooda isaa gahummaadhaan akka bahatu Shaneen Gumii yaamicha isaa haaromsa.
Miseensotaa fi Deggertoota Adda Bilisummaa Oromoof
Qabsoo haqaa Ummatni keenya Bilisummaa isaa gonfachuuf barootaaf gaggeessaa yoona gahe keessatti qoodni miseensota Adda Bilisummaa Oromoo ol’aanaa dha. Obsa, murannoo fi cichoomina, akkasumas, of kenniinsaa fi amanamummaa Kaayyoo miseensota Adda Bilisummaa Oromoo fi deggersa sab-boontota Oromootu injifannoo har’a Qabsoon Bilisummaa Oromoo gonfachaa jiru kana hundaaf bu’uura tahe. Sadarkaa qabsoon keenya har’a irra geesse irraa itti fufsiisuudhaan galma keenya dhaqqabuuf har’as qoodni miseensotaa fi deggertoota ABO irraa eegamu guddaa dha. Karaan nu hafe gabaabaa dha. Caalaatti gabaabsachuun ammoo murannoo, dammaqiinsaa fi of kenniinsa keenya gaafata. Miseensotaa fi deggertootni Dhaaba keenyaa hundi kana hubachuudhaan qooda isaan irraa eegamu hunda akka bahatan Shaneen Gumii jabeessee dhaamsa dabarsa.
Gooticha Waraana Bilisummaa Oromoof
Irree fi Gaachana Ummata Oromoo kan taate Gootichi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) humna, qabeenyaa fi beekumsaan olitti lubbuu jijjiirraa hin qabne Bilisummaa Saba keetiif kennuudhaan qoodni ati Qabsoo Bilisummaa Oromoof gumaachaa turtee fi jirtu seenaa Saba Oromoo keessatti bara baraan iddoo ol’aanaa qabatee jiraata. Akkuma ati Irree fi Gaachana isaa taate, Ummatni Oromoos yeroo ammaa kan yeroo kamuu caalaatti dahoo fi golgaa siif tahuutti dabalee waan qabu hundaan si cinaa dhaabbachuuf murteeffachuu isaa hojiidhaan agarsiisaa jira. Wareegama hanga ammaatti baasteen seenaa boonsaa fi injifannoo gurguddaa hedduu galmeessitee jirta. Bilisummaa Ummata keetii mirkaneessuudhaan seenaa fi injifannoo kanaa olii galmeessuuf of qopheessitee murannoo fi dammaqiinsa ol’aanaadhaan akka sossootu Shaneen Gumii dhaammata.
Qeerroo Bilisummaa Oromoof
Qeerroon Bilisummaa Oromoo murannoo fi qaroomina iccitaawaa firaa fi diina ajaa’ibsiiseen of ijaartee sochootee seenaa boonsaan hojjette kan Ummata Oromootti kabajaa guddaa hore dha. Sochii fi wareegamni kee Addunyaa irratti dhageeytii fi mararfannoo argachuutti dabalee Qabsoo Bilisummaa Oromoo boqonnaa haaraa seensisee jira.
Haa tahu malee yeroo ammaa humnootni kaleessa jireenya kee haalaa, dhabama kee hawwaa fi jaarmayaa fi sochii kee dhabamsiisuuf humna qaban hundaan sitti duulanii hidhaa fi ajjeechaa suukanneessaa si irratti geggeessaa turanii fi har’a illee gochaa akkanaa irraa hin dhaabbatin injifannoo wareegama keetiin argametti abbaa of taasisuuf oggaa foolatan argaa jirta. Waan taheef shira akkanaa itti dammaqxee hoongessuudhaan wareegama hanga ammaa baastetti firii gochuuf dammaqiinsa cimaadhaan akka sossootu Shaneen Gumii siif dhaama.
Ilmaan Oromoo Sirna Mootummaa Itoophiyaa Tajaajilaniif
Dirqama jireenyaa fi haala adda addaatiin dhiibamtanii Raayyaa Ittisaa Itoophiyaa, Poolisa Federaalaa fi Poolisa Oromiyaa, akkasumas, caasaalee hojii mootummichaa kan gara garaa keessatti mootummaa EPRDF tajaajiluu irratti kan argamtan sab-boontotni ilmaan Oromoo dirqama lammummaa kan Qabsoon Bilisummaa Ummata keessanii yeroo ammaatti isin irraa barbaadu beekuudhaan bakka jirtan hundatti mata mataanis tahe wal gurmeessuudhaan haala isiniif danda’ame hundaan waan Bilisummaa Ummata keessanii dhugoomsuuf gargaaru irratti qooda gama keessanii bahachuudhaaf kan yeroo kamuu caalaatti qophii taatanii akka sochootan Shaneen Gumii gadi jabeessee yaamicha isiniif godha.
Sabaa fi sab-lammoota Impaayera Itoophiyaa Keessa Jiran Hundaaf
Akeekni Qabsoo Bilisummaa Oromoo galma gahuun Bilisummaa Oromoo mirkaneessuu qofaaf osoo hin taane Bilisummaa fi kabajamuu mirga Ummatoota Impaayera Itoophiyaa hundaaf, akkasumas, nagaa fi tasgabbii naannichaaf wabii tahuu akka danda’u Addi Bilisummaa Oromoo jabeessee amana. Shirri mootummaan EPRDF Ummatoota walitti buusuuf yeroo adda addaatti dalagu umrii aangoo EPRDF dheeressuu fi hidhaa, ajjeechaa fi saamicha qabeenyaa dabalatee dhiittaa mirga dhala namaa bifoota adda addaan Ummatoota irra gahu itti fufsiisuudhaan ala Ummata kamiinuu kan hin fayyadne tahuun hundaan hubatamuu qaba. Waan taheef, Sabaa fi Sab-lammootni Impaayera Itoophiyaa keessa jiran hundi kana hubachuudhaan qabsoo haqaa Sabni Oromoo fi sabootni cunqurfamoon biroos Bilisummaa ofii gonfachuuf geggeessan waan danda’an hundaan akka tumsan Shaneen Gumii ABO yaamicha godha.
Mootummootaa fi Hawaasa Addunyaa Hundaaf
Mootummootni Ioophiyaa dhufaa-dabraan aangoo irratti wal jijjiiraa turan hundi farra dimokiraasii kan tahe sirna cunqursaa fi saaminsaa afaan qawweetiin ummatoota irratti diriirsuudhaan akka barbaadanitti ummata hidhaa, ajjeesaa, qabeenya isaa saamaa fi dachii isaa irraa buqqisanii hiyyummaa fi baqattummaaf saaxiluudhaan itti roorrisaa jiraatan. Paartiin EPRDF bara 1991 oggaa gara aangootti dhufu irraa eegalee maqaa dimokiraasiitiin kakatee, federaalizimii sobaa caasessuudhaan Mootummootaa fi Hawaasa Addunyaa irraa deggersa argachaa yoona gahe.
Addi Bilisummaa Oromoo eenyummaa EPRDF isa dhugaa Ummatoota, mootummootaa fi qaamota dhimmi ilaalu hunda hubachiisuu irraa yeroon itti of qusate hin jiru. Har’a qabsoo Ummatootni (keessattuu Ummatni Oromoo) wareegama qaalii itti baasuudhaan geggeessaniin eenyummaan EPRDF inni dhugaa hunda biratti saaxilamee jira. Dhiittaan mirga dhala namaa fi yakkootni adda addaa EPRDF waggoota 27 dabraniif Ummatoota irratti dalagaa bahe gocha shoororkeessummaa akka tahe kan Addi Bilisummaa Oromoo fi qaamotni gara garaa ibsaa turanitti dabalee yeroo ammaa Muummichi Ministeeraa Itoophiyaa Dr. Abiy Ahmed “Paarlaamaa” EPRDF dura dhaabbatee afaan isaatiin ragaa bahuu eegalee jira.
Sirnaa fi caasaan shoororkeessummaa EPRDF afaan qawweetiin Ummata irratti diriirfate har’as bakkuma jira. Mootummootni fi hawaasni Addunyaa mootummaa ganna 27 oliif shoororkeessummaa sadarkaa mootummaa (State Terrorism) geggeessaa bahee fi har’as caasaa fi sirni inni diriirfate bakkuma jiru kanaan jijjiiramni dhufuu danda’u akka hin jirre hubachuu qaban. Addi Bilisummaa Oromoo Mootummootni fi hawaasni Addunyaa “Jijjiirama” EPRDF afaan qofaan lallabu amananii isa deggeruu irraa dhaabbatanii Ummatoota mirga isaanii kabajsiifachuuf qabsoo haqaa geggeessaa jiraniif akka tumsanii fi ceehumsi hunda hammataa tahe kan Addi Bilisummaa Oromoo Dhaabota miseensota TUBD/PAFD waliin irratti hojjechaa jiru akka milkaawuuf qooda gama isaanii akka bahatan Shaneen Gumii ABO yaamicha isaa haaromsa.
Carraa kanatti dhimma bahuudhaan murtiilee akka HR-128 kan manni marii mootummaa USA (US Congress) dhiheenya kana dabarsee fi tarkaanfiilee European Union yeroo adda addaatti fudhachaa jiru dinqisiifachaa tarkaanfiileen sirna dimokiraasii fi bilisummaa ummatootaa dhugoomsuuf gargaaran akkasii caalaatti jajjabeeffamanii akka itti fufuu qabanis Shaneen Gumii ABO gaafata.
Gadaan Gadaa Xumura Gabrummaa ti !
Injifannoo Ummata Oromoof !
Shanee Gumii ABO
Waxabajjii 20, 2018


text:
Harreen waraabessaan waliin firummaa akka hin qabne otoo beektuu mucaan waraabuu du’uu dhageenyaan ilmoon akkuma ofiitii, du’a gayii geenyu malee jechuudhaan ijoollee ishii dhiphisuun otoo itti himanuu dirqisiiftee gara du’a gayiitti balashee kuula ol-dachaasatanii qajeelan. Ijoolleen harree tarkaanfii haadha isaaniitti aaran kun karaatti akkam gochuun isaan irra akka jiru yaadaa dhaqan. Akka waraabessi garaa isaanii hin laafne, beekkatanii tooftaa ittiin waraabessicha harkaas ba’an haadha isaaniis gammachiisan soqaa achi ga’an. Akkuma achi ga’aniniis hoomaa waraabessaa du’a ga’ii taa’u yeroo argan gurra isaanii qaruun dhaabanii haadha isaanii hordofuun mana naanna’anii boo’uutti ka’an.
“Gama sanaa yuustuu gamana fakkaata sagaleen keessanii, diiminuma nyaattuu adiidhuma kana udaan keessanii, Isinuu hin hamatuu maaltu nyaate mucaa keessanii?…” jedhanii dallaa naanna’anii yeroo isaan iyya kutan, haati harree garuu waa otoo hin kennin akkamittan deema jettee deebitee teessee yaaduutti kaate. Sabbatatti waa gudunfattee hin dhufne; sabbatuma hin qabdu. Haa ta’u iyyuu malee, teessee itti yaaddee eegeedhamoo hidhii kennuu akka wayyu yoo mari’achuuf of-cinaa ilaaltu ijoolleen ishii hin jiran. “Hidhiin kennee deema” jette. “Warrakoo jabaadhaa abbaan mucaa as-ba’ii hidhii kiyya gara olii suuta jedhii kutadhu” ittiin jette. Waraabessis kana gammadee, hidhii harree murate, yeroo ishiin baatee qajeeltu, “haadhoo harree mee as garagali” jedhaniin.Yeroo kana ilkaan ishii irra keessaa qullaadha; waan kofaltu fakkaatti. Waroonis, ilmoodhuma hundaatu du’aa, kan ilmoo keenyaa maaf kolfa ta’ee? jechuun itti dirrisee garaa ishii jigse. Tolli akkasitti ishiidhaaf deebi’e.


text:
Bara durii mucaa tokkotuu ture jedhama . Isaas maatiin isaa gaaf-tokko re’oota bobbaasi tiksi jedhaniin. Yeroo kana re’oota bobbaasee tiksuu deemee re’oota bobbaasee otuu eegaa jiruu hameenya tokko yaade. Kunis otuu sardiidni re’oota isaa jalaa hin tuqin sobaan iyyee namoota rifachiisuu baraade. Yeroo kana ka’ee akkana jedhe “U, U, U!” Maaloo na dhaqqabaa, maaloo na dhaqqabaa” jedhee iyye. Battaluma sana ummanni naannoo sanaa fi maatiin isaa rifatanii fiiganii dhufan.
Inni soban waan sardiidni re’oota nyaate fakkeessee iyye. Yeroo kana maatii fi ummanni sobee isaa iyye waan itti beekaniif deebi’anii galan. Sobaa isaa kanaan dallananii baay’ee lolaniin. Guyyaa lammaffaas re’oota bobbaasee ammas sobee waan sardiidni re’oota nyaate faakkeessee yeroo iyyu dhuguma itti fakkaatee fiiganii dhaqan. Yeroo isaan achi gahan homtuu hin taanes, re’oonnis hin nyaatamne. Guyyaa lammaffaa kanas aaranii galan. Gaafa Guyyaasadaffaa garuu sadiidni dhugumaan re’oota nyaachuuf fiigdee dhuftee. Yeroo kanas “U; U, U! maaloo na dhaqqabaa” jedhee iyye.
Haa ta’u malee maatii fi ummanni naannoo sanaa mucaa sobaa santuu iyye jedhanii jalaa cal’isanii mana taa’an. Yeroo kanatti garuu sardiidni itti nam’itee re’oota jalaa fixxee harka qullaa galchite.
Yommuu gurbaan harka qullaa galu kana maatiin isaa mucaa “Re’oonni eessa?” jedhanii gaafatan. Yeroo kana innis yeroo san “osoon iyyuu maaliif na jalaa cal’istan? Osoo fiigdanii dhuftani re’ooni maaf nyaatamu” jedheen. Sana booda “osoon duraan sobuu badhee maaf rakkoon kun na irra gaha” jedhee gadde jedhama.
Barataa Darajjee Lammaa, Kutaa 7ffaa, Mana Barumsa Sad. 1ffaa Dhibaa’uu


text:
Dhalli namaa jireenya bu’aa ba’ii baay’ee keessa darbuu mala. Kaan fayyaa guutuu, kaan immoo ni dhibama. Kan dureessa kaan ni iyyooma. Kaan immoo qaroomee kaan doofummaatti hafa.
Kana mara keessatti abdii kutachuu dhiisuun hegeree ofiitti abdii hora. Keessummaan keenya har’aa ka silaa daandiin jireenyaa isaan keessa darban milkaa’ina bira akka hin geenye dhorkuu ture, ejjennoo cimaa isaan qaban hegeree isaaniitti Abdii Hore. Daa’imummaatti jalqabi isaanii waan abdii hin qabne fakkaatus. Har’a garuu milkaa’aniiru. Aadde Liidiyaa Asaffaa jedhamu. Walagga bahaa aanaa Beegii ganda xiqqoo tokko keessatti dhalatan. Har’a nama umuriin waggaa 54 ti, aadde Liidiyaa Asaffaa. Waggoota 38 dura carraa barnootaa argataniin gara Ameerikaatti godaanan. Aadde Liidiyaan yeroo ammaa kutaa Ameerikaa Siyaatil Waashington keessa jiraatu.
Obbolaa dhiira tokkoo fi durbaa lama achuma Begii keessa jiraatan kan qaban yoo ta’u haadha ijoollee dhiiraa sadii ti. Abbaan koo waggoota 25 dura du’aan boqote, haati koo aadde Aasiyaan garuu amma iyyuu lubbuun jirti jedhan. Aadde Liidiyaan adeemsa jireenyaa cimaa keessa darbanii har’a magaalaa kutaa Siyaatil wahington keessaa jiru kan Federal Way jedhamuuf angawaatuu mootumaa ta’uun hojjetu. Umurii isaanii daa’imummaatti maatiin isaanii hospitaala keessatti dhiisanii galan.
Ergan Begii dhaa umurii isaanii baatii lama ykn afuran ta’a ba’anii booda hospitaala Dambi Dolloo keessan turan. Umuriin isaanii waggaa ja’a ennaa ta’u barnootaaf gara Finfinneettan geessame. Achi irraa qabee Finfinnee jiraatan. Achi mana barnootaa sadarkaa lammataa Akaadamii kitaaba qulqulluu Adaamaatti baratanii isa booda gara Ameerikaa dhufan.
Umuriin isaanii baatii sadii ennaa turetti haati isaanii ennaa nyaata bilcheessituu dhukkuba gaggabdoo qabu waan tureef ibidda keessatti darbatan. Maatiin isaanii hospitaalaa isaanitti dhiyoo ture gara hospitaala Dambi Dollootti geessan.
Maatiin isaanii harka qalleeyyii waan turaniif gargaaruu hin dandeenye. Miilli isaanii lamaan gubatee daariqa uumameen irraa murame. Kanaf maatiin isaanii achuma hospidtala keessatti dhiisanii deemuuf dirqaman. Har’a aadde Liidiyaan angawaatuu mootummaa kutaa Ameerikaa kan Siyaatil Waashingten keessaa tokko ta’uun hojjetu.


text:
Sabboontoti Oromoo Sochii Qeerroo Keessatti Qooda Olaanaa Qabaataa Kanneen Turan Oromiyaa Keessaa Adamfamanii Hidhamaa Jiru.
Sochii fi Bu’uuressuu Qeerroo Bilisummaa keessatti qooda guddaa kennaa jijjirama har’a faarfamu kan argamsiisan gaggeessitooti warraaqsaa hedduun yeroo ammaa kana mana hidhaa jiru, Sirni Wayyaaneen irra deddeebi’ee hiidhuu fi miidhaa samuu,qaamaa gahaa ture. Ammas ammoo mootummaan jijjirraa dhiigaa fi wareega Qeerroon dhufeen dhaadatu Jaallan Qeerroo keessatti gahee guddaa qaban mana hidhaatti guuraa jira.Biyya Oromiyaa keessa seerri hin jiru,mootummaan biyya taliiguu fi ummata tohatu waan hin jirreef kan hidhuu fi hiisisu wallaalamee jira.
Eda galgala Qeerroolee nagaan jiraatan magaalaa Finfinnee keessaa mana itti cabsuun hidhaa bakka hin beekamne geessanii jiru.
Jaallan
1) Gadaa Bultii
2)Addunya Keessoo
3) Biqilaa Amanuu
4) Firoomsaa
5) Abdii Guuttataa
Mana hidhaa hin beekamne waan geeffamaniif hatattamaan gadhiifamuu baatnaan mootummaa kasaare kanatti kaasaaraa hiriyyaa hin qabne akka itti dhufu mirkana!!


text:
Dhibeen dhiibbaa dhiigaa akka waan rakkoo warra biyyota guddatan qofa ta’etti ilaalamaa ture. Haata’u malee, barootan[ waggoota] 20 -30 dabran asitti, haalli kun jijjiramuudhaan biyyota Awuurooppaafi Amaarikaa caalaa biyyoota Afriikaa keessatti daabalaa dhufeera.Baayi’inni isaas hawaasa hiyeeyyii keessatti daabalaa dhufuusaa qorannoon ni ibsaa.
120/80 – kun isa sirriidha. 121 olitti systolic fi 81 ol diastolic sadarkaa gara dhiibbaa dhiigaatti ramadama yeroo kana keessa garuu salphaatti sirreessuun ni danda’ama!
Dhibee dhiibbaa dhiigaa olaanaa (High Blood Pressure/Hypertension )
Haala Addunyaa : Olkaa’insii dhiibbaa dhiigaa sadarkaa addunyaa irratti rakkoo dhibee onneefi hidda dhiigaa, akkasumas du’aaf saxilaan keessaa isaa guddaadha. Akkaataa qorannoon sadarkaa addunyaa mul’isutti, rakkoo dhibeen kun fidu(geessisu) dabalaa kan deemu yoo ta’u; A.L.A. bara 2000 hanga 2025tti bayyinni namoota milliyoona 560tti lakkawwaman, dhibee dhiibbaa dhiigaan dabalataan ni midhaamu( qabaamu)Biyyoota Sahaaraa gadii keessatti, dhibeen dhiibbaa dhiigaa, rakkolee kan akka dhibee sammuu tasaa[ stroke], dadhabbii rukkuttaa onnee [ Heart Failure], dhibee kalee sadarkaa guddaarra ga’e [ Chronic Kidney Disease] fi dhibee ujummoo dhiigaa onneef[ Coronary Artery Disease] saaxila.
Hedduminni rakkoo dhibeen kun addunyaa irratti geessisu yeroorraa gara yerootti dabaluun bara 2000 A.L.A tti dhibeentaa 4.5 [ ga’eessota billiyoona tokko] kan ture, bara 2010tti immoo dhibeentaa 7tti guddate. Kunis kan mul’isuu sababa du’aatiifi dhukkuba addunyaa waan ta’eef tarkaanfiin ariitii kan barbaachisuu ta’uusaa ibsa.
Dhukkuba dhiibbaa dhiigaa biyyoota galii gad-aanaafi giddu-galeessaa qaban keessatti hanga yeroo dhi’hoo asitti , baayyinan kan muldhatu dureessota addunyaa irratti ture. Haata’u malee, ardii kana irratti haalli muldhachuu dhukkubichaa dabalaa dhufeera. Biyyoota dinagdeen isaanii gad-aanaafi giddu-galeessaa, bara 2025tti, namoota afur keessaa 3 dhibee dhiibbaa dhiigaa waliin kan jiraatan ta’u.
Dhibeen kun akka aadaatti, Afriikaa keessatti, ba’aa gurguddoo dhukkubaafi du’aaf saaxilan dhukkubota daddarboo, haadhoolii, da’uumsa duraafi nyaataati. Rakkoon kuniis ariitiidhan gara dhibeewwan daddarboo hintaane waliin wal geeddare. Hiika adda kan ta’e dabalataa“Dhibee balaa dachaa” [ “ double burden of disease”] jeedhamu fidaa. Bara 2000 biyyoota Afriikaa Sahaaraa gadii, ga’eessota tilmaamman milliyoona 80 yoo ta’u, karoora bara 2025 lakkofsi kun gara milliyoona 150tti guddata. Haalawwan kun kan walqabatu, jijjirama haala jireenyaa dhunfaafi hawaasaa kkf. Tiinboo xuxxuu, dhugaatii Alkoollii dhuguu, hanqina sochii qaaamaa, aadaa nyaataa biyyoota dhihaa, Shuukkaara, soogidda, coomaa fi Zaayita baay’ee ofkeessaa qabaan fudhachuu [ Adoption of “Western” diets].
Dhibeen dhiibbaa dhiigaa kan to’atamuufi geeddaramu ta’ullee, balaa dhukkuba onneefi ujummoo dhiigaa,hanga yoonnatti biyyoota guddina irratti argamaan baayyee keessatti ittisniifi too’annoon dhibee dhiibbaa dhiigaa xiyyeeffannaa hinarganne. Itoophiyaan biyyoota dinaagdeen isaanii baay’ee gad-aanaa ta’an keessaafi miidhaa dachaa dhibee dhiibbaa dhiigaa qabaan keessaa ishee tokkodha. Akkaataa gabaasni dhaabbata fayyaa adduynaa mul’isutti, du’a dhukkubota daddarboo hin taane( Non-Communicable Diseases, NCDs) dhibbeentaa 34[ 34%] keessaa dhibeen onneefi hidda dhiigaa( Cardio vascular Disease, CVD) dhibbeentaa 15 [ 15%] gumaacha. Ragaa dhibee dhiibbaa dhiigaa ilaalchisee Itiyoophiyaa keessatti gama qorannootiin hanqinni jira.Haala fooya’aafi baldhinaan itti hindeemamne. Qorannoowwan sadarkaa naannoleee adda addaa keessatti gaggeeffamanii ala, akka biyyoleessaatti qorannoon baay’ina ykn haala facca’insa dhibee kanaa irratti hojjetame hanga ammaatti hin jiru.
Qorannoo Dhibee Dhiibbaa Dhiigaa
Dhibeen kun “dhukkuba callisaa” [“silent disease”] jeedhamuun beekama. Mallattoo mul’ ataa waan hinqabneef, dhiibbaa dhiigaa yeroo yeroon to’achuun baay’ee barbaachisaadha.
Qorannoo qaamaa[ Physical Examination]- Osoo dhiibbaa dhiigaa hin safarin dhibamaan kun haala timboo xuxuu[ tobacco exposure], sochii qaamaa[ recent exercise] , ykn daqiiqaa 30 dura wantoota ho’aa nama kakaasan kan hinfudhanne ta’uu [recently consumed caffeinated beverages] mirkaneefachuu.
Dhiibbaa Dhiigaa safaruu
Seenaa fayyaa qorachuun[ Medical History]- Hakimiin yoo dhibee dhiibbaa dhiigaa shakkee , ragaalee argachuu qaba: seenaa fayyaa maatiifi dhunfaa keessatti deddebi’ee ta’uu; fakkeenyaaf olkaa’insa dhiibbaa dhiigaa , dhibee tasaa saammuu, rakkoo onnee, dhibee kalee, ykn shukkaaraa, Wantoota dhibee onneefi dhibee tasaa saammuuf saaxilan; -Tiimboo [ tobacco use], soogidda [ salt intake], furdina qaamaa[ obsesity], sochii qaamaa gochuu dhiisuu[ physical inactivity], cooma dhiigaa [ unhealthy cholesterol levels]
Dawwaalee/Qorichawwan kamiyyu fudhatamaan:
Mallattowwan kamiyyu dhibee dhiibbaa dhiigaa rakkoo dhukkuboota biroon dhufaan [Secondary Hypertension- fakkeenyaaf dhibeee kalee hidda jabeefatee, rakkoolee xannacha Adreenaliin, dhangala’aa humnaa olii paraataayrodiisim, rakkoo dhiibbaa dhiigaa ulfa waliin dhufu, Qorichawwan, dhippina hidda ijoo dhigaa gara kaleetti dabarsu ( Renal artery stenosis) ] .
Qorannoo Labooratooriifi kan Biroo – fak. qorannoo gosa dhiigaa adda addaafi fincaanii
Ka’umsa Dhibee dhiibbaa dhiigaa
Qabata xinlubbuu[ Genetic factors] , haala qabatamaa nannoo[ environmental factors] fakkeenyaaf kanneen muddama fidan kamiyyu, waantotni baay’een dhiibbaa dhiigaa miidhan- hamma fayyadama soogiddaa, haala kalee, hujummoo dhiigaa ,ykn sirna ribee sammuu[ Nervous system], sadarkaa dhangala’aa xaanachaa [ Hormone levels] irratti hundaa’udhani. Yeroo umuriin dabalu dhiibbaan dhiigaa baayyee olka’aa deema; Sababiinisaas ujummoon dhiigaa jabaataa waan deemuuf.
Ol kaa’insa dhiibbaa dhiigaan kanneen miidhaman ykn saaxilaman –
Lammii Afriikaa-Amaarikaan; Yoo furdatan, yoo yeroo baay’ee muddama sammuu qabatee ykn kan sodaattu taate, dhugaatii Alkoolii baay’ee kan dhugdu yoo taate, soogidda baay’ee kan fayyadamtu yoo taate, maatii kee keessaa dhibee dhiibbaa dhiigaan namni qaabame yoo jiraate, yoo dhibee shukkaaraa qabaatte, yoo timboo xuxxa taate. Yeroo hedduu maddi ka’umsa olka’insa dhiibbaa dhiigaa hin beekamuu. Kunis dhibee dhiibbaa dhiigaa jalqabaa ykn bu’uuraa [Essential or primary hypertension] jedhaama.
Walxaxiinsa Dhibee dhiibbaa dhiigaa geesssisu:-
Heddumina olkaa’insa dhiibbaa dhiigaan, hidda ijoo dhiiga keenyaa irra ga’uu miidhaa ujummoo dhiigaa akkasumaas kutaa qaamaa fidaa. Olkaa’insi Dhiibbaan dhiiga kee kan hintoo’atamine yoo ta’e; miidhaa inni geessisus akkasuma guddadha. Olkaa’insi dhiibbaa dhiigaa hin to’atamu taanaan rakkoo inni fiduu:
Miidhaa onnee ykn dhibee tasaa sammuu- furdinaafi jaabachuu hidda ijoo dhiigaan[ Atherosclerosis] kan umamudha .
Dabaluun dhiibbaa dhiigaa dadhabinaafi dhiitoo ujummoo dhiigaa [Aneurysm] fidudhan akka tarsa’u taasisuun yaaddoo jireenyaa geesisa.
Dadhaabina onnee- wayitti facaasuu dhiigaa, karaa biraatiin olkaa’insi dhiibbaa ujummoo keessatti ta’u, foon onnee ni furdata. Kanaafuu, foon onnee yeroo furdatu feedhii qaamaa gutuuf dhiigaa dabarsuun yeroo waan itti fudhatuuf onneen ni dadhaba.
Dadhabinaafi dhiphina ujummoo dhiigaa kaalee.
Furddina, dhiphina,ykn tarsa’uu ujummoo dhiiga Ija keessaa [jaamuu agartuu, jaamuu qaroo ].
Dhukkuba nyaata keemikaala xixiqaatti kan jijjiiru[ Metabolic Syndrome]- Rakkoo tu’uta qaamaa nyaata keemikaala xixiqaatiin dhufu. [Fakk. Olka’insa Cooma dhiigaa( High Cholesterol levels), Olka’insa Insuulinii (High insulin levels)].
Goolama sammuu qaabachuu/ yaadachuu ykn qayyabachuu dadhabuu
Mallattowwan Dhibee Dhiibbaa Dhiigaa:
Dhibeen kun yeroo baay’ee mallattoo hinqabu.Sababa kanaafis dhukkuba sagalee dhokfatee nama ajjeesu ykn ajjeessaa sagaalee hinqabnee [ “Silent killer”] jeedhama. Haata’u maleee, dhibeen kun jirachuunsaa kan beekamuu yeroo dhukkubsattonni ogeessa fayyaan ilaalamaniifi mana waldhaansa fayyaa deemanii qoratamanidha. Namni kamiyyu umuriin waggaa 18 fi isaa ol ta’an,keessumaayyuu kanneen dhibee kanaaf saaxilaman dhiibbaa dhiiga isaanii utuu walirraa hinkutin yeroo yeroon safaramuu ykn ilaalamuu qabu. Mallattowwan dhibee dhiibbaa dhiigaa kamiyyu rakkoo dhukkuboota biroon dhufaan [Secondary Hypertension] – fakkeenyaaf dhukkubii mataa, onneen ariitiin rukutuu , baayi’ee dafquu, dadhabbiifi waraansa irree, dafanii dafanii fincaa’uu. Mallattowwan bala’amaa dhibee dhiibbaa dhigaa[Malignant or Accelerated Hypertension] – mataa dhukkubbii hamaa, garaa hammeessuufi hooqqisiisuu of -waalalluu, jijjirama ilaalcha ijaa, funuuna fikkf dha
To’annoo/ of-eeggannoofi ittisa olka’insa dhiibbaa dhiigaa.
Nyaata fayyummaa onneef gargaaran nyaachuu- Kuduraafi muduraa, ija miidhanii waliigalaa, foon, midhaan baaqelaa fakkaatan]
—Bishaan gaa’aa guyyaa- guyyaan dhuguu
Yoo xiqqaate guyya guyyaatti utuu walirraa hinkutin daqiiqaa 30f sochii qaamaa gochuu (Aerobic Exercise a day)
—Tiimboo xuxuu dhiisuu
—Dhugaatii Alkoolii hir’isuu ykn daangessuu.
Hamma nyaata soogiddaa daangessuu[ guyyatti 1500gm gadi]
—Muddama sammuu hir’isuu – gadifageenyaan yaaduu ykn yoogaa[ try meditation or Yoga to de-stress]
—Ulfina qaamaa hir’isuu (akka garmalee hinfurdanne of to’achuu)
Yaadaachisa: Namooti hedduun ol-kaa’insi dhiibbaa dhiigaa akka hin umaamine ykn hin mul’anne kan ittisan haala jireenyaafi nyaataa isaanii irratti jijjirama goochudhani.
Dhugaawwan hawwachisaa waa’ee dhibee dhiibbaa dhiigaa:
1. Dhibeen dhiibbaa dhiigaa miidhaa onneefi rakkoo tasaa saammuu[ stroke] dabala
2. Baay’inni dhibee dhiibbaa dhiigaa kan baay’atu kanneen dhibee shukkaaraa, dhibee kaleefi riihii qaban irratti
3. Dhibeen dhiibbaa dhiigaa mallattoo hinqabuu [Symptomless]
4. Dhibeen kun kan inni itti baay’atuu namoota maatii keessaa dhibee dhiibbaa dhiigaa qaban irratti.
5. Dhibeen kun ijoolleefi dargaggoota umurii 13-19[ teenager] gidduutti argamaan ni miidhaa
6. Dhibeen kun dubartoota qoricha ulfa ittisu fudhatan irraatti baay’ata
7. Dhibeen kun kan baay’atu namoota hedduu furdaa[ obese] fi dhugaatii Alkoolii cimaa dhugan irrattidha.
8. Qorichoowwan ulfina qaamaa hir’isan dhibee onnee itti caalchisu
9. Dhiibbaan dhiigaaa yeroo umuriin dabalaa deemuu waan dabaluuf of-eegannaa gochuun barbaachisaadha
10. Dhiibbaan dhiigaa yeroo rafan gadi bu’a, yeroo ol- ka’an immoo ni dabala.
Dhimma Suuraa armaan olii wajjin kan wal qabate: akka Ogeessa fayyaatti, Ogeessa Fayyaafi dizaayineera, Beekaa/Darasuu Abdiisaa, akka dhukkubsataatti Hundasaa Iddoosaa.


text:
Atileetotii Itoophiyaa dhiyoo tanaayyuu dorgommii biyya alaa moohumatti jiran.
Xurunesh haadha ijoollee taatee ganna lama turtee uulmaallee baatee dorgommii Ingilaadni,Great Manchester United km 10 tana 31:16. moote. Atileetii Keenyaa Edna Kiplagat itti aanee lammeessoo taate.
Almaaz Ayyaanaa ammoo dorgommii Raabaat, Morookootti dorgoman m5000 diqqumaaf rekordi haaraa dhabdee 14:16.31 moote.Senberee Teferii sadeessoo taate.
Mootee irraa baatee wa gaafatanii jennaan “qilleensii guddoo bubbisaa akka dorgommii itti deemu keessaa tokko rekordi haaraa moohaa jedhe,” jette. Olompikii Biraazili irratti metiri 5000 fi 10,000 moohuuf kurfoo jiraachuu isii dubbatte.
Qananiisaa Baqqalaa,maqaan isaa warra dorgommii moohu keessaa dhiyoo tana hin mumullanne kaanilleen dorgomii magaalaa Great Manchester United irratti tokkeessoo tahe.Kiiloo Metirii 10n tana daqiiqaa 28 fi sekondii 08 keessatti moohe.
Taatullee moohullee Olompikii Biraazl ta baranaatiif filamuu dhabuutti hin gammannee jedhee Rooytersitti hime.
"Filatamuu dhabuun kiyya anaa gamamchuu miti.Namii maratooniin na caalu Itoophiyaa keessa hin jiru.”
Kubbaa Miilaa:Dorgommii kubbaa miilaa COPA De Rey baranaa Barseloonaatti Seviilaa 2-0 moohee qabaadhate.
Dorgommii FA CUP barana ammoo Manchestr Yunaaytiditti Kiristaal Paalaasi 2-1 mootee waancaa fudhatte.
FA Cup maqaa dorgommii waldaa kubbaa miilaa Awurooppaati.Kilabii 736 jalqabe.Goolii Jeesee Liingard taphii dhumatee daqiqaa 30 itti dabalan keessatti galcheefitti akka Yunaaytid mootu tolche.
Jeeseen goolii galche kun taphii dhumatee wa gaafatani itti midhaaffadhee dhiitee kubbaalleen fulaa dansaa naa buutee jedhee gammachuun qiliixamaa dirree keessaa burraaq.
Innii gammachuun lafa dhiitaa dabrullee manaajerii isaa kilabii tana leenjisuuf ganna lamaan bitatan Louis van Gaal mataa buusaa nagaa dhaamtee dirree bahe.
Nama kana kontiraata ganna sadiitii bitatanillee akka fedhan hin taaneef jedhanii kotoraata haaressufu didatan. Innilleen tana ufuma irratti eegachaa bahe.
Gaal nama ganna 64 durii kiali Nezerlaandis leenjise ganna doolara miliyoona 7 ti mindaan isaa.Manchester United amma manaajera Chelsii ka durii Josee Moriinootti manaajra itti tahe.
Amerikaan ammmoo dorgommii Koppaa Amerikaa, biyyootii North Amerikaa waliin taphatan, torbaan lamaan duubatti jalqabduuf kurfoo jirtii nama 23 itti filatte.Kana keessaa tokko gurbaa ganna 17 Kiristiyaan Palalisic,kilabii Jermeniitii taphata.


text:
Jeneraalli sadarkaa olaanaa kan Sudaan Abdel Fattah al-Burhan hogganaa kaawunsilii waraanaa fi sivilii ta’uun kakatanii aangoo qabatan. Kaawunsilin kun hanga filannoo itti aanuutti biyyatti gaggeessa.
Dhaabati oduu mootummaa sudaan Suunaa akka gabaaseetti Jeneraal Abdel Fattah al-Burhan sirna kakuu kana har’a kan rawwatan yoo ta’u miseensoonni kaawusilichaa kanneen biroon 11 akkasuma kakuu rawwatan.Mummicha ministeeraaf maqaa kan dhahaman Abdallaa Hamdok har’a galgala kakatuu jedhamee eegama.
Baatii Eebla darbee prezidaantiin sudaaniin waggoitii 30f bulchaa kan turan Al-Bashiir aangoo irraa eega kaafamanii boodamana marii waraanaa biyyatti gaggeessaa ture kan hogganan Burhan turan.
Kaawunsiliin inni haaraa kun hogganoota waraanaa fi mormiitonni mootummaan sivilii ijaaramuu qaba jechuun gaafataa turan giddutti walii galtee tolfameen aangoo qoddachuun biyya gaggeessuuf walii galan.
Hogganaa Kaawunsilii Waraanaa fi Sivilii Sudaan Kakatanii Aangoo Qabatan
- VOA
WAASHINGITAN, DIISII —


text:
Tukaana Siree Mana Jireenyaa Keessatti Too’achuu
View this page in another language
English | Español (Spanish) | አማርኛ (Amharic) | العربية (Arabic) | 简体中文 (Chinese) | Français (French) | Hmoob (Hmong) | Oromo | Pycckий (Russian) | Somali | Tiếng Việt (Vietnamese)
Yeroo itti tukaana siree mana keessatti too’achuuf yaallu:
- Qoricha farra ilbiisotaa qonnaa fi ooyiruu irratti HIN fayyadaminaa.
- Oomishoota “manatti tolfaman” yookin “ oomisha heeyyama hin qabne” iddoo kan hin qabne HIN fayyadaminaa.
Malli milkaa’an ittiin tukaana siree too’atan ogeessa to’annaa ilbiisotaatiin qorichi keemikaalaa fi ho’aa bifa qindaa’aa ta’een yoo hojiira oole dha. Haala gaddisiisaa ta’een gatiin OTI mi’aa ta’uu isaati. Kanaafuu odeeffannoo waa’ee to’annaa tukaana siree irratti kennaman toora interneetii irraa ofumaa argachuun ni danda’ama.
Tukaana siree ofii keetiif to’achuun baay’ee ulfaataa fi kan yeroo fudhatudha. Teessoo, meeshaa manaa fi dhuunfaa iddoodhaa sochoosuu nama gaafata. Kutaa tokkoon tokkon isaa akkamitti akka sakataatu karoorsi. “Naannoo qulqulluu” uumuuf dhama’ai.
Tukaana harkaan ajjeessuun haraka 100% milkaa’aa miti, garuu hanaga tokko lakkofsa isaanii hir’isuuf ni gargaara. Qabdee ajjeessuu yookin meeshaa battee irratti guuruu ni dandeessa.
Meeshaaleen tukaanota funaanuufi balleessuuf fayyadan: Tiriika, kaardii moofaa, teeppii qulqulluu, boorsaa pilaastikii, huccuu fi bishaan ho’aa.
Sadarkaawwan: Tiriikaa fi kaardii moofaatti fayyadamuun tukaana siree horqa keessaa gara fuulduraatti baasi. Shibootti fayyadamuun tukaana siree harkisi. Bishaan daffaatti fayyadamuudhaan naannoo tukaana siree, hanqaaquu fi gogaa isaanii qulqulleessi.
Iddoo duwwaan hatatamaan tukaana sireeakka qabnuuf nu gargaara. Ujummoon iddoo duwwaa kun naannoo dhoohaa manaa, meeshaalee elektriikaa, hirkoo siree, akkasumas bakka tukaanni siree dhokachuu danda’an kanneen akka siree, boraatii, fi kkf tti hojii guddaa qaba. Gosa iddoo duwwaa kaanisteriitti fayyadamna yoo ta’e, qabiyyee sana hatattamaan gara boorsaa pilaastikiitti garagalchuun duwwaa gochuun cufuu qabda. Iddoo duwwaa sana qulqulleessi. Yoo iddoo duwwaa sana boorsaa wajjin fayyadamata taate, boorsaa sana fuudhii gara iddoo balfaan gatamuutti geessi. Iddoo duwwaa sana keessatti tukaanni siree maxxanee hafuun akka wal hin horre qulleessi.
Malli huccuu miicuu tooftaa huccuu maashina miiccuu fi gogsuu keessa kaa’aminif fayyadu dha. Huccuu faalaman boorsaa pilaastikiitti naquudhaan hanaga miicamanitti ukkaamsuun caarraa tukaana siree akka hin babal’annee taasisu. Sadarkaa hoo’inaa isa ol’aanaa maashinni heeyyamuun miiccuun gogsuu. Yoo miiccamuudhaaf baate, hanaga daqiiqaa soddomaa maashina keessa tursiisuun akka tukaana siree fixu taasisa.
Hurki yoo seeraan itti gargaaramne baay’ee bu’a qabeesssa. Hurkisiistuu koomershaalii tokkoof yoo xiqqaate bishaanii gaalonii 1 itti naqi. Hurki kun teessoo fi mana keessattif fayidaa guddaa qaba. Hurki kun haala bu’a qabeessa ta’een tukaana siree akka ajjeesuuf sadarkaan hoo’a 160-180°F ta’iitu irra jiraata. Safartuu hoo’a erga ilaallee booda teermoomeetiritti fayadamuun too’achuu qabda. Hurki ibidda bobeessuun balaa uumuu waan danda’uuf of eeggannaa guchuun barbaachisaa dha.
Qabbaneessuun mala salphaatti tukaana siree ajjeessuu danada’u dha. Wanti si barbaachisu meeshaa qabbaneessituu duwwaa dha. Qabbaneessituu kanaan tukaana siree fixuu yoo barbaadde meeshaa barbaaddu qabbaneesituu kana teepreecharii 0oF gaditti guyyaa afuriif tursiisuu qabda. Qabaneessuunis balaa mataa isaa waan qabuuf maal akka qabaneessituuf of eeggadhu.
Boraatii sukkuumuun tukaanni siree akka hin dhokkanne taasisa. Yoo boraatiin faalame, akka hanqaaquun sun wal hin horreef haguugi, sana booda du’uu jalqabu garuu yoo xiqqaateef ji’oota 18 tusiisi. Dabalataan, faalamni haaran yoo argame haguugdun boraatii sun salphaatti qullaa’uu danda’a. Haguugduu boraatii tukaana siree hir’isuuf gargaaran biti, kun immoo hanaga tokkoo ni dhoowwa garuu guutummaatti tukaana siree hin balleessu.
Gogaa hoo’isuun malli tukaana siree to’achuuf taasifamu milkaa’adha. Tooftaan kun kan inni hojiirra ooluu qabu tukaana siree mana keessatti akka hin hafneef ogeessa to’annaa ilbiisotaatiin ta’uu qaba. Mala gogaa hoo’isuu kana ofii keef itti hin fayyadamiin.
Qoricha farra ilbiisotaatti fayyadamuun tukaana siree hir’isuuf namoota heduu biratti akka tooftaa baramaatii fudhatama. Yeroo qoricha farra ilbiisotaatti fayyadamanu garuu akkaata ajajja isaatti hojiirra oolchuu qabda. Qoricha kanatti fayyadamuun dura ogeessa to’annaa ilbiisotaa qacaruun akka nu gargaaru taasisuun filatamaa dha. Qoricha farra ilbiisotaa gosa kan biraatiif ajajame tukaana sireetiif yoo fayyadamte naannoon sun caalmatti tukaana sireetiin akka faalamu taasisuu waan danda’uuf of eegannaa gudhachuun barbaachisaa dha.


text:
Lema Megersaa Qabsoo Oromo dhamsu dhaf alkanif guyyaa wayanee wajiin an-hojatu dha.
Sabni Oromon hundi waan Lemaa Megarsaa jedhu akka hinfuudhane dhamsa keenyaa dabarsiina.
Kanan duraa Qeerroo dhaf hojii humnaa jedhee turee, hafuftu billiona 6 bajata bafnee jiraa jedhee ture isaa ree? tokkolee hojii iraa hin-olee.
Dhakaa sobaa dhabu dhan an beekamee.
Saba Oromo sobaan misomsina jedhee turee kuni hundi sobaa dha mee laala .
Economy revolutioni dhan Oromo gudiisina jedhee an dhugan jirru garuu Oromon guyya guyyaa dhan iyoomaa jiraa.
OPDOn yeroo amaa bifaa jijiratee dhuftee jirtii Oromom kana ofiirraa eegu Qaba.
Mee laala wayanen Lema Megeresaa afaan isaa dama diibani Qabsoo Oromo laafisuu dhaf an as-bassani dha kuni beekama dha.
He is dangerous than even the previous OPDO’s.
watch out.
OPDO must be eliminated from all over Oromiyaa ASAP.
Thank you !
Qabsoon Oromo itifuufaa !