text:
Dubartoota halkan guyyaan cidhasaanii diigamuu gaa'ela isaaniif sababa ta'e
Dubartoonni halkan guyyaa cidha isaanii guyyaa gammachuu isaaniif ta'uun osoo irra jiraatu jireenya gaa'ela isaanii kan jalaa balleesse himatan jiru.
Addunyaa kamirrattiyyu cidhi yeroo gammachuu ta'ullee sirni gaa'elaa garuu kan qoor-qalbiin namaa irratti cabu yeroo itti ta'us ni jiraata.
Biyyoota Arabaa hedduu keessatti dubartoonni yeroo heeruman durbummaa isaanii akka eeggatanii dhiyaatan irraa egama.
BBC Afaan Arabaa waa'ee dhiibbaa halkan guyyaa gaa'ilasaaniifi dhiibbaawwan hawaasummaa hedduurratti dubartoota dubbiseera. Keessattu hanqinni barnoota waa'ee saal quunamtii attamiin akka jireenya gaa'ilaasaanii hube dubbatu.
Suuraan asii gadii kunis dubartii guyyaa gaa'ilasheetti jireenyi ishee haala hindheegamneen gaddatti geeddarameedha.
Somayyaa - umurii 23
Somayyaan nama ofiisheetii akka abbaa warraatti itti heerumuuf filattee turte Ibraahimitti akka hinherumneef waan didaniif maatii waliin walitti bu'aa turte.
Haa ta'u malee, akkuma abjuun ishee dhugoomuuf jirutti wanti hin eegin tokko ishee mudate.
Innis guyyaa gaa'ila ishee halkan jalqabaa kan akka ''halkan seensaatti beekamu'' wal biratti dabarsaniitti, waa'ee 'dubara' ta'ushee akka shakku itti hime.
Akka barattuu Yunivarsiitii Damaasqoo, kan Sooriyaa keessaa, Somayyaan umurii 23 barnoota ishee gosa barnootaa ogbarruu afaan Arabaatiin xumuruutti dhiyaatte turte.
Haa ta'u malees, osoo xumura barnootaa ishee hin dhugomsatiin Ibraahim kan barumsashee xumuruuf eebbifamu irraa homtuu akka hindhorkine itti hime waliin walitti dhufeenya uumte jirti.
Akka gaa'ilichi gaggeeffamuuf didaan maatiisheetiin alatti, baruumsashee waan hinxummurreefi mana mataashee waan hinqabaanneef baay'ee gaddite Somayyaan.
Isheenis Ibraahim amanuun jaalalaan itti heerumte. Kan biraa hafee haadha isaa fi maatii isaa guutuu waliin jiraachuuf waadaa seentee turte.
Haa ta'u malee, halkan gaa'ila ishee waan hineegin ishee mudate. Abbaan warraashee haaraan ''osoo isheef yeroo hinkenniin, dirqiidhaan quunnamtii irratti raawwateen. Kanas jaalalli inni isheef qabuu karaa kanaan mirkannaa'a jedha.''
''Anis hindidne ture,'' jetti Somaayyaan ''garuu osoon ani hindidin komii narratti dhiyeesse.''
'Jaalanni battalumatti kan hurge fakkaata'
Jaalalli kan battalumatti hurgu fakkaata. Bifti fuulasaafi haalli itti dubbatu battalumatti geeddarame, innis waan dhiiga dhabeefu waan akka isheen dubara hintaane yaadeetti akka itti dhagahame dubbatti. Innis ''dhiigni homtuu hinjiru,' jedhe.
Dubartoonni baay'een sadarkaa garaa garaatiin ni dhiigu wayita yeroo jalqabaatiif quunnamtii saalaa raawwatan. Garuu, akka hakimoonniifi ekipartoonni jedhaniitti dhiiguun dubartoota hunda irratti hin mul'atu.
Qaamni durbummaa dubartii mullistuufi Afaan Ingiliziin 'hymen' jedhamuus baayyeefi garaagara. Tokko tokkoos wallaansaa yoo ta'e malee tole jedhee hinseenamu.
Kuun ammoo baayyee haphii waan ta'aniifu osuma dhiiga hinagarsiisiin seenama. Shamarran tokko tokkos kana malee dhalatu ykn kan kaan ammoo wayita ijoollummaa isaanitti rakkina isaan mudate wayitiin jalaa cabu danda'a.
Miira abbaa warraashee wayita ibsituus Somayyaan, ''akka waan eboon wayi laphee kiyya keessatti na waraaneetti natti dhagahame. Osoon hinbeekiin na ajjeesse.''
Isaan boodas ''gonkumaa natti dubbachuuf hin barbaadne. Anis akkan waan dagatameefi murtee eegadhuutti natti dhagahame.
Heerumaan dura garuu waan baay'ee waliin mari'anneera. Waa'ee halkan cidha keenyaa kan guyyaa gammachuu jireenya keenyaa ilaalchisunilleen haasofne turre.''
"Nutis waa'ee tokko tokko keenyaa sirriitti kan beeknu natti fakkaate ture. Garuu yoo mallattoon 'dubarummaa' mullachu didnaan waan hundu karaa foddaan kan badee natti fakkaata.''
'Ansoolaa dhiigaan makame'
Taateen akkasiis hawaasa ishee keessatti kan barame ta'ulleen, Soomayyaan ofiisheetiin kana kan ishee mudatu itti fakkaate hinbeektu ture.
Tarii dhiiroonni dargaggoon waan ilaalchisaanii geeddarameefi warra akkayyoofi abaabilee isaanii irraa adda ta'aniifu waan akkasii kan dhaloota ishee mudatu itti hinfakkaanne ture.
Kana biraatti ammoo kaadhiimaan ishee nama barate, nama qajeelaafi yunivarsitiitti kan barate waan ta'eef rakkina akkasii yaadeetu hinbeektu ture.
Garuu guyyaa lammataa gaa'ila isaaniitti akka waa'ee durbummaashee mirkanneessuuf doktora bira dhaqu akka qaban gaafatuun baayyee naate.
Dubartootaaf durbumman qabaachu sakkata'uun gocha aadaa durii ture. Akkasumas malli fi meeshaan ittiin durbummaan sakkata'amu hawaasaa gara hawaasaatti adda adda ta'u mala.
Maatii baayyee dubbi harbeessu biratti, 'maarabii dhiigaa' aragsiisuun durbummaa intalaa faarsuun nkan barameedha. Akkasumas sirna addaa bakka itti qophaa'us ni jiraata.
Gama biraatiin ammoo haala wallaansaafi haala namtolchee ta'een kan mallattoo dubarummaa kan ta'e 'hymen' deebiifame itti tolfamu jira.
garuu ammoo dubartoonni akka Roozaanaa sababiidhuma kanaatiin maqaa kanajaatiin haalli du'aaf itti saaxilaman jira.
'Quunnamtii raawwachu akka waan badaatti'
Guyyaa lamataatti wayita hakiima gadaamessaa bira dhaqaniitti, Somayyaa umamaan hymen ishee baayyee furdaa waan ta'eef yoo karaa gadaameessatiin yoo desse qofaa akka baqaquu danda'u itti himame.
Abbaan warraashee afuura boqonnaa baafachuun kolfi fuulasaarratti mullate. Garuu kun baayyee tureera waan ta'eef, Somaayaan sammushee qopheessite waan amma danda'ameefiin dafte adda bahuuf murteessite jirti.
Alkan sana booda ilaalchiin annisaaf qabu akkamiin akka geeddarame akkan itti ibsu hinqabu, jetti miirashe wayita ibsitu. ''Kanaafu isaannbooda isa waliin jiraachuuf yaaduun natti olfaate. Eenyummaa kiyyaa foonii xiqqashuu gadameessa kiyya keessaatiin wal qixxeessu isaatiif keessa kiyyatu cabe,'' jetti.
Ergasii kaasees, mirrii Somayyaa baayyee gadi bu'e. Namoota ishee gaaffachuuf dhufan baqachuun eessayyuu baahu dhiifte.
Waanti hundinu alkanuma guyyaa sanaa waan deemeef kana booda isa waliin jiraachu hinbarbaadu kan jettu Somayyaan, wayitan isa waliin wayitan quunnamtii saalaa raawwadhuuttis akkan waan badaatti iaaluun eegale jetti.
Gorsa alakan cidhaa
Somayyaan hawaasa ishee keessatti seenaa addaa qabdi. Seenaa kan ishee kanas kan fakkaatu kan qaban mana kessatti ukkaamfamanii jirani hedduutu jiru.
Rakkoon dhimmoot akkasii ifatti mariyachuu dhiisuu kun ammoo isaanirra darbee hanga ijoolleetti darbuun miidhaa uuma.
Ogeetiin qoor-qalbii Amaal al-Hamii turtii BBC waliin taasisteen waa'ee halkan gaafa gaa'ela ishee mudate dubbatti. Muuxannoofi barumsa qabduunis, namoota gaa'ela dhaabbachuudhaaf deemanis rakkoo osoo hin eegiin erga gaa'ela keessa seenanii isaan mudachuu malu akkamiin akka dandamachuu qabanirrattis ni gorsiti.
Akka ogeettiin kun jettutti osoo gaa'elaaf guyyaa cidha isaanii walitti hin dhufiin dura gorsa argachuu qabu. Aanaa ifatti waliin mariyachuufi wal dhaggeeffachuu, akkasumas itillee irratti fedha waliin waliif baruun murteessaadha jetti.
"Alkan gaafa cidhaaf sammuu isaanii of qopheessuu qabu. Kana ammoo odeeffannoo barbaachisaa kan dhimma dhuunfaadha jedhamellee, fedhaafi waan waltti dhufeenya keessatti itti gammadan osoo hin dhoksiin walitti himuun barbaachisaadha.
Yeroo durbummaan fudhatamutti akka miidhaa umurii guutuu hin uumnetti of eeggachuu barbaachisa. Akkas gochuudhaan halkan gaafa cidhaa kan dhukkubbiin yaadatamu caalaa kan gammachuudhaan yaadatamu gochuun ni danda'ama."
BBC'n dhiirota 20 guyyaa jalqabaa yeroo dubartii qunnaman "yoo mallattoo durbummaa dhabuu isaan mudate" akkamiin keessummeessuu qabu kan jedhu gaafatee ture.
Dhiironni kunneen umuriin isaanii waggaa 20fi 45 yoo ta'an ogummwwan akka barsiisummaa, akaadaamiifi doktora waan ta'anii namoota dhimma kana irratti "bilisaan ni dubbatu" jedhamanii amanamanidha.
Deebiin isaan kennan gara caalaan isaa kallattiinis ta'e kallattiitiin ala qajeelaa iti ykn gegatiiviidha.
Namoonni kunneen garri caalaan akka durbummaa qabdu mirkaneeffachuuf "dhiigni jiraachuu qaba" jedhan.
Kun ammo hangama akka isheen amanamtuu taateefi jireenya gara fuula duraafis amanamtuu akka ishee ta'uu dandeessuuf agarsiiftuudha jedhanii amanu.
Ji'oota muraasa booda, Somayyaan abbaa manaa ishee waliin wal hiikuu qabna jechuun gaaffii dhiyeessite. Murtee gaa'ela diiguu fedhuu ishee kanas kan keessa hin deebine akka ture dubbatti.
Sabababiin isaas, isa waliin yoo jiraattee lubbuu isheetiif akka sodaattutti yaaddi. Erga halkan guyyaa cidhaa sodaachisaafi dhukkubsaa waliin dabarsite jalalliifi garaa laafuun keessoo kootti hin hafne jetti.
Abbaan manaa ishee kun garuu hedduu rifachuun akka gaa'ela isaa hin diigneefi waan gochuu qabu gaafate.
"Hawwaasni kenya bifa lama qaba. Yeroo dhiironni saalqunnamtiirratti akka garaa isaa namatti fayyadamu ni jajama, ciminaanis faarfama. Yoo dubartootaaf ta'e garuu, amalli akkasii akka hawwaasa keessaa baatu ishee taasisa. Kanarra darbeeyyu yerooo tokko tokko hanga adabamuuttillee ni geessisa."
"Abbaan manaa koos nama akkasiidha. Hiriyyoota isaa biratti waa'ee seenaa saal-qunnamtii irratti qabu ni dhaadata, of jajata. Ani garuu yoon waanuma xiqqoo akka qoosaatiin dubbadhe garuu haariitiin lafa qala," jetti Somayyaan.
Erga maatiin ishee akka isheen gaa'ela ishee diiguu hin qabneef dhorkanii booda, Somayyaan Waxabajji darbe Sooriyaa gadi dhiistee Awurooppatti baqatte.
Rozaanaan ammoo kaadhimaa ishee waggoota shaniif waliin turterraa maaliif akka adda baate dubbatte.
"Ani isa nan amana sirriittis nan jaalladha. Yeroo walqunnamnu keessatti, inni anaan akka saalqunnamtiif na barbaadutti na dhiyeessa.
Ani egaa akkuman haadha warraa isaa ta'ettan ilaalan ture. Garuu yeroo hedduu osoo addaan hin kutiin waan na gaafatuuf guyyaa tokko dabarseen isatti of kenne.
Ji'a ja'aan booda, garuu maatiin isheefi maatiin kaadhimaashee kun waldhabdee guddaa keesa seenan. Erga isaan lamaan waldhiisanii ammoo balaa guddaatu uumame.
"Hawwaasa keenya keessatti, dubartiin tokko durbummaa yoo hin qabaanne, adabbiin dhufaa darbaa jira kan irratti falmiin hin gaggeeffamnedha. Yeroo tokko tokko hanga "lubbuun darbuu danda'utti" geessisuu danda'a jetti.
"Akka carraa ta'ee garuu hiriyyaan koo tokko kan na gargaarte turte. Akka ani gara mana wallaansa baqaqasanii hodhuu naannootti argamuu tokkoo deemee durbummaa Chaayinaan omishtuun bakka buufadhu na gorsite.
Osoon mala wallaansa baqaqasanii hodhuu kanaan hin falanne ta'ee silaa yoona du'eera."
Biyyoota Arabaafi Musliimaa hedduu keessatti, dubatoonni baayyeenb osoo hin eerumiin dura qorannoo durbummaa taasisuu qabu. Qorannoo kanaan boodas, dubartiin eerumaaf qophoofte waraqaa ragaa akka durbummaa qabdu mirkaneessutu kennamaaf.
Dhaabbanni mirgoota namoomaa Huuman Raayitis waach jedhamu gocha "qorannoo durbummaa" dhukkubbii hamaa qabu kana gaggeessuu biyya Indoneeshiyaafi biyyoota Arabaa biroo keessatti taasifamu ni balaalleffata.
Dubartoonni umuriin isaanii bubbuleeru yeroo baayyee qorannoo durbummaa dubartootarratti gaggeessu. Qorannoo kanas kan gaggeessan quba isaanii lama qaama walhormaataa dubartootaa keessa galchuudhaan durbummaan akka jiruufi hin jirre sakatta'u.
Akka qorannoo BBC'n gaggeessetti biyyoonni akka Indiyaa, Afgaanistaan, Baangiladish, Iraan, Masirii, Jordaan, Liibiyaa, Morookoofi biyyoonni Arabaa biroon akkasumas Afrikaan Kibbaa qorannoo durbummaa taasisuudhaan durarra jiru.


c: text/html

text:
Jireenyi Maaliif Uumamtee?-Kutaa 3
Jireenya tana keessatti namoonni karaa adda addaatin ni qoramu. Gariin isaanii yoo rakkatan gariin immoo ni bashannanu. Gariin yommuu beela’anii fi dheebotan, gariin immoo quufuun dachii keessatti badii baay’ee hojjatu. Namni jireenyi maaliif akka uumamte hin beekne, “Kuni maaliif akkana ta’aa?” jechuun dhama’a. Yommuu rakkoon isatti buutu obsa dhabuun namoota garmalee dhiphatan keessaa ta’a. Namni jireenyi maaliif akka uumamte beeku immoo iccitii rakkoo fi qananii duuba jiru hubachuun jireenya keessatti ifaan tarkaanfata. Kutaa darbe irraa itti fufuun ammas daran jireenyi maaliif akka uumamte ni ilaalla.
Yaadachisaaf jireenyi addunyaa tuni iddoo namoonni itti qoramaniidha. Wantoonni namoonni ittiin qoraman wantoota nafseen isaanii jaallattu ykn jibbituudha. Nama qormaata keessa jiru irraa wantoonni barbaadaman: obsa, shukrii (Rabbiif galata galchuu), Isa faarsu, yeroo hundaa Isaaf ajajamuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisudha. Akkasumas, qormaanni dadhabinna fi jabeenya iimaana namaa ifatti baasa.
Namni qorame jazaa isa barbaachisa. Kana jechuun dhuma qormaata irratti qoratamuun mindaan isaaf kennama ykn ni adabama. Kuni qormaata mana barnootatti fudhannu irraayyu wanta beeknudha. Namni qormaata keessatti qabxii gaarii yoo galmeesse mindaa gaarii argata. Kan qabxii gaarii hin galmeessine immoo mindaa gaarii hin argatu. Karaa adda addaatiin rakkoo jireenyaatin adabama. Kuni haala salphaan waa’ee qormaata akka hubannuuf malee guutumaan guututti qormaata Rabbiin ilmaan namaa qoruun wal fakkaata jechuu miti. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namoota karaa adda addaatin erga qoree booda Guyyaa Murtii jazaan (mindaan/adabbiin) akka jiruu waadaa galee jira. Ta’uu baannan, qormaanni bu’aan isaa hin beekkamne tapha ta’a. Rabbiin subhaanahu tapha irraa qulqulluudha. Qur’aana keessatti yommuu ilaallu qormaata fi jazaa wal bira fida.
Nama qormaata keessa jiru irraa “Obsi” ni barbaadama. Mindaan isaaf kennamus obsa isaa irratti hundaa’a. Mee kana ilaalchise Qur’aana irraa wanta namni ittiin qoramu, wanta isarraa barbaadamu fi mindaa isaa haa ilaallu:
“Dhugumatti Nuti sodaa fi beela irraa wanta tokkoon, akkasumas qabeenya, lubbuu fi fuduraale irraa hir’isuun isin qorra (mokkorra). Warra obsan gammachiisi. Isaan yeroo balaan isaan tuqe, “Dhugumatti nuti kan Rabbiiti, nuti gara Isaatti deebi’oodha.” Jedhaniidha. Isaan warra faaruu fi rahmanni Gooftaa isaanii irraa ta’e isaan irra jiruudha. Warri suni isaanumatu qajeelfamoodha. ” Suuratu Al-Baqarah 2:155-157
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa aayah tana keessatti wantoota shaniin gabroota Isaa akka qoru dubbata. 1ffaa- Sodaa irraa wanta tokkoon isaan qora. Kana jechuun diinotaa fi yeroo waraanaa sodaachu fi rifachuu. 2ffaa-beelaan isaan qoru. Kuni yeroo hoongee fi midhaan dhabamu ta’uu danda’a. 3ffaa-qabeenya irraa hir’isuun- kunis balaa uumamaa kanneen akka roobaa, lolaa fi kkf qabeenyatti bu’uun qabeenyi hir’achuu danda’a. Ammas, nama jalaa baduun, zaalimni (cunqursaan) nama jalaa fudhachuun, hannaa fi karaalee adda addaatin qabeenyi hir’achuu danda’a. 4ffaa- lubbuu irraa hir’isuun- kana jechuun namoonni jaallatan kanneen akka ijoollee, firoota fi hiriyyootaa du’uudha. 5ffaa-fuduraalee irraa hir’isuun- akka duraanitti firaafireen akka temiraa, muuzi, burtukaanaa fi midhaan nyaata kanneen akka qamadii, garbuu fi kkf oomisha isaanii kennuu dhiisu. Wantoonni kunniin sababa adda addaatin oomisha isaanii ni hir’isu.
Obsa irratti akka of leenjisaniif wantoota kanniinin akka isaan qoru Rabbiin namootatti beeksise. Yeroo wantoota kanniin keessaa muraasni isaanii bu’an namni obse, Rabbiin mindaa isaaf kenna. Namni dallanee fi abdi kute immoo adabbiin isatti bu’a. Sababni isaas, wanta qormaata kanarraa barbaadamu waan hin hojjanneef. Wanti qormaata kana irraa barbaadamu obsa. Kanaafi, Rabbiin ni jedha, “Warra obsan gammachiisi” kana jechuun mindaa isaanii lakkoofsa ykn hisaaba malee akka argatan isaan gammachiisi. Warroonni obsan warroota gammachiisa guddaa fi kennaa dilbiin milkaa’aniidha. Sababa obsaniin Aakhiratti Jannata qananii seenu. Addunyaa keessatti warra qajeelfamanii fi faarfaman ta’u. Warroonni kunniin warra yeroo balaan isaan tuqe, “Innaa Lillaahi wa innaa ileyh raaji’uun (Dhugumatti nuti kan Rabbiiti, nuti gara Isaatti deebi’oodha).” jedhaniidha. “Dhugumatti nuti kan Rabbiiti” kana jechuun nuti gabroota Isaati, wanta fedhe nutti hojjachuu danda’a. “nuti gara Isaatti deebi’oodha” kana jechuun du’aan booda kaafamuu, hojiiwwan keenya irratti jazaa argachuu fi obsa keenyaaf mindeefamu ni mirkaneessina.
Warroonni obsan kunniin “warra faaruu fi rahmanni Gooftaa isaanii irraa ta’e isaan irra jiruudha.” Kana jechuun maqaa gaariin isaan faarsu, isaaniif araaramu fi rahmanni Rabbiin irraa ta’e isaan irra jiraachudha. Rahmata Isaa keessaa tokko obsa mindaa guddaa ittiin argatan akka qabaatan gochuudha. “Warri suni isaanumatu qajeelfamoodha.” Kana jechuun warra haqa beekanii fi irratti hojjataniidha. Bakka kanatti haqa beekun isaanii, “isaan gabroota Rabbii fi gara Isaatti kan deebi’an ta’uu” beekudha. Haqa kana hojii irra oolchun immoo Rabbiif jedhanii obsuudha[1].
Kanaafu keeyyattoota kanniin keessatti wantoonni ittiin qoraman: sodaa, beela, qabeenyi nama jalaa hir’achuu, namoonni jaallatan du’uu, oomishni midhaanii fi firaafiree hir’achuudha. Wanti nama qorame irraa barbaadamu immoo obsa. Obsi kuni Rabbiif ajajamuu, wanta Inni dhoowwe dhiisu, dallansu fi abdii kutuu irraa of qusachuu of keessatti qabata. Mindaan namoota obsanii immoo Jannata, faaruu fi rahmanni Rabbii isaan irratti jiraachudha.
Mee ammas aayah biraa keessatti wanta namni ittiin qoramuu fi wanta qormaata irraa barbaadamu haa ilaallu.
“[Yaa Muhammad] siin duratti ergamtoota irraa [ergamaa] hin ergine dhugumatti isaan nyaata kan nyaatanii fi gabayaa keessa kan deeman yoo ta’an malee. Garii keessan gariidhaaf fitnaa (qormaata) taasifne jirra. Ni obsituu? Gooftaan keetis [waan hundaa] Argaa ta’ee jira.” Suuratu Al-Furqaan 25:20
Aayan tuni mushrikoota Makkah Ergamaa Rabbiitiin (SAW) akkana jedhaniif deebii kennuuf buute, “Sila kan nyaata nyaatu fi gabayaa keessa deemu kuni ergamaa akkamii?” Mushrikoonni kunniin ‘ergamaan Rabbiin ergu nama osoo hin ta’in malaayka maaliif hin taane?’ jechuun mormu. Garuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aala Nabii Muhammadin (SAW) dura ergamtoota nyaata nyaatanii fi soorata (rizqii) isaanii argachuuf gabayaa keessa kan deeman malee namoota hin nyaanne fi hin dhugne godhee hin ergine. Akkuma Nabii Muhammad (SAW) nyaata nyaatu fi gabaaya keessa deemu, ergamtoonni isa dura darbaniis nyaata nyaatu fi daldalaaf gabayaa keessa deemu turan. Kuni sadarkaa fi guutummaa amala isaanii kan hir’isuu miti. Ergamtoonni hunduu gaarummaan amala isaanii fiixe kan tuqeedha. Jechoonni fi hojiin isaanii namoota hundarra kan caalu fi bareedudha. Eenyufillee fakkeenya gaarii ta’u.
“Garii keessan gariidhaaf fitnaa (qormaata) taasifne jirra.” Walitti dhufeenya namootaa keessatti gariin gariif wanta ittiin qoramaniidha. Tokko kan biraatiif qormaata ta’a. Ergamaan ummata itti ergameef qormaata ta’a. Kana jechuun warroonni Rabbiif ajajamanii fi hin ajajamne ifatti akka beekkaman sababa ta’a. Akkasumas, ummattoonnis ergamtootaaf qormaata ta’u. Rakkoo fi gufuu adda addaa isaan fuundura kaa’u. Ammas, kaafirri mu’minaaf (nama amaneef) qormaata, namni dureessi hiyyeessaf qormaata; hiyyeessis dureessaaf qormaata, dubartiin dhiiraaf qormaata, dhiirris dubartiif qormaata ta’u. Haala kanaan namoonni biroos addunyaa qormaataa tana keessatti waliif qormaata ta’u.
Kaayyoon qormaata kanaa obsa. Kanaafu, “Ni obsituu?” Kana jechuun itti gaafatamummaa fi dirqamoota isin irra jiran obsaan bahuun mindaa obsaa argattan moo kan hin obsine ta’uun adabbiif of saaxiltan?[2]
Dureessi yommuu hiyyeessa argu gargaaru qaba, isa tuffachuu fi gadi xiqqeessu hin qabu. Obsuu jechuun wanta tokko irraa of qabuu waan ta’eef, dureessi hiyyeessa tuffachuu fi gadi xiqqeessu irraa of qabuu (obsuu) qaba. Hiyyeesis dureessa hinaafu fi haqa malee qabeenya isaa jalaa fudhachuu hin qabu[3]. Kanaafu, hiyyeessi hinaafu fi hatuu irraa of qabuu (obsuu) qaba. Dubartiniis dhiiraaf qormaata. Dhiirri karaa haraamaatiin dubartiiti deemu irraa of qabuu (obsuu) qaba. Akkasumas, dubartiinis karaa haraamatin dhiiratti deemu irraa of qabuu (obsuu) qabdi. Ammas kaafirri nama amaneef qormaata ta’a. Takkaa yaada sobaa itti darbuun isa qora takkaa immoo sababa Islaama qabateen itti qoosun, baacun, tuffachuun, rakkisuun qormaata ta’aaf. Kanaafu, namni amane (mu’minni) wanta kaafirri itti waamu irraa of qabuu ykn of qusachuu qaba. Akkasumas, Islaama irratti obsu qaba. Haala kanaan namoonni addunyaa qormaata tana keessatti haqa irratti yoo obsan mindaa guddaa argatu. Yoo dhiisan immoo adabbiif of saaxilu.
“Gooftaan keetis [waan hundaa] Argaa
ta’ee jira.” Kana jechuun nama hundaa ni arga, nama obsuu ykn hin obsine,
nama amanuu fi hin amanne, nama haqa isarra jiru bakkaan gahee fi hin geenye
hundaa Inni ni arga[4]. Haala
fi hojii keessan hunda ni beeka. Ergasii hojii keessan irratti hundaa’e jazaa
isiniif kafala. Nama gaarii hojjate mindaa gaarii kennaaf, nama badii hojjate
immoo ni adaba[5].
[1] Tafsiir Sa’diyy- 71-72, Zaadul Masiir-95-96,
[2] Tafsiir Sa’diyy-679
[3] Tafsiir Qurxubii 15/390
[4] Madda olii 392
[5] Tafsiir Sa’diyy-679

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Prezidaantiin Yunaayitid Isteetis Joo Baayiden kanneen ennaa weerara vaayiresii koronaa insuraansii fayyaa dhaban gargaaruu kan danda’u galmeessuu insuraansii kuunsa fayyaaf akka jalqabamuuf ajaja darbe har’a malatteessuuf jiran.
Lammiiwwan Ameerikaa bakka hojii isaanii tii inshuraansii fayyaa argachuun kan beekamu yoo ta’u sababaa weerarichi babal’ataa adeemen namoonni hedduun hojii dhaa ala waan ta’aniif jecha lakkoobsi namoota insuraansii fayyaa hin qabaannee heddummaatee jira.
Ajaji Baayiden baatii sadiif kan turu yeroo namni insuraansii Obamacare” jedhuuf akka galmaa’u eeyama. Sagantan kun bara 2010 ennaa Baayiden itti aanaa prezidaantii ta’uun tajaajilaa turan tolfame.
Ajaji kun mallatteeffamuu dura White House biraa ibsa kennameen ennaa COVID-19tti duulaa jirru kanatti lammiiwwan Ameerikaa keessumaa kunuunsa fayyaa argachuun baay’ee barbaachisaa dha jedhee jira.
Yunaayitid Isteetis keessaa namoonni 429,000 ol sababaa vaayiresii kanaan du’anii jiran.
Qindeessaan dhimma COVID-19 kan White House Sizaar Jef Zients akka jedhanitti ministriin eegumsa fayyaa Yunaayitid Isteetis ogeessonni eegumsa fayyaa itti dabalaa talaallii kana akka kennaniif haala ni mijeessa jedhan.
Zients itti dabaluu dhaan seera dandammachiisa COVID- 19 kan talaallii fi dandeettii qorannaa ilaalchisee dhiyaate kan Baayiden kongresii dhaan raggaasisamuu qaba jedhan. Bulchiinsichi guyyoota 100 keessatti yoo xiqqaate talaalliiwwan miliyoona 100 uummataan ga’uu dha.


text:
LibreOffice 7.4 Help
Yoo saxaatoo Kuusaa faayaa irraa garakeessa barruu, wardii yookiin galmee dhiheessaatti harkifte, saxaatoon achitti saagama.
Yoo saxaatoo wanta fakkaasaa irra sududaan gad lakkifte, kan armaan gadii hubadhu:
Yoo saxaatoo siiqsite (furtuu kamiyyuu osoo hin tuqiin,akkataa kanaan akeektuu hantuutee cinaatti mallattoon dabalataa hin mul'atu), amalootni qofni saxaatoo irraa garagalchamanii wanta fakkasaa kan irratti qabduu hantuutee gad lakkiftu tti fayyadamu.
Yoo saxaatoo garagalchite (gadii qabiitii isa harkisi, akkaataa kanaan akeektuu hantuutee cinaatti mallattoon ida'uu ni mul'ata), saxaatoon akka wantaatti saagama.
Yoo geessituu uumte (Shift figadi qabiitii harkisi, akkaataa kanaan akeektuu hantuutee cinaatti xiyyi geessituu ni mul'ata), wanti fakkasaa saxaatoo Kuusaa faayaa irraatiin bakka buufama, garuu qubannoo fi hammamtaan wanta fakkasaa bakka buufamee akkasumatti tura.


text:
Yunaayitid Isteeis jarmayaa fayyaa addunyaaf maallaqa kennu irra uggura cimaa kan kaa’u ta’uu prezidaant Doonaald Traamp kaleessa dubbatanii jarmyichi weeara vaayiresii koronaa haalli inni itti qabe sirrii miti jedhan.
Traamp kana kan beeksisan tuuta oduuf White Housitti ennaa ibsa kennan yoo ta’u jarmiyichi Chaayinaaf akkaan baabsa, kana sirriitti ilaaluu qabna jedhan. Yunaayitid Istees adda durummaa dhaan biyya WHO deggertu.
Ennaa weerarri vaayiresii koronaa hammaatee jiru kanatti jarmayaa kana irraa maallaqa deggersaa kutuun gaarii dhaa jechuun gaazexeessota biraa gaaffii dhiyaatgeef Traamp ennaa deebisan kana nan godha hin jenne jechuun haalanii, yaada isaanii fooyyessuu dhaan haala isaa ni ilaalla jedhan.
WHOn battala yaada Traamp kennaniif deebii hin kennine. Sa’aatile hanga tokko dura dubbi himaan Tokkummaa mootummootaa Stephane Dujariik WHO irratti qeeqa dhiyaatu walumaa gala qeequu dhaan vaayiresii koronaa ilaalchisee qajeelfama guutuu addunyaa kennuu, mootummootaaf leenjii kennuu akkasumas meeshaalee miliyoonaan laka’aman biyyoonni faca’ina vaayiresichaatti akka duulan erguu dabalatee hojii guddaa hojjete jedhan.
Gama bieaatiin prezidaant Traamp gaaffii gaazexeessonni bulchiinsi isaanii akeekkachiisa jalqabaa kan vaayiresiin koronaa addunyaa US doolaara triliyoonaan laka’amu baasisiuu mala uummata hedduu illee galaafachuu mala jechuun kenname calliinsaan bira tare jechuun dhiyaate jechaan dha’anii bira darban.
Gorsaan dhimma daldalaa Traamp Piter Navaroo Amajjii 29 ennaa vaayiresiin koronaa biyyoota hanga tokko keessatti argame gumii nageenya biyyoolessaa akeekkachiisanii turan. Traamp garuu yaadachiisa Navaaroo hin argine, yaaduma isaan dhiyeessani, kan isaanitti dhaga’ame dubbatan jedhan. Traamp ennaa sana vaayiresii koronaa haaraa akka hin facaane ni ittisna jedhanii, haasaa Amajiji 30 dhageesisaniin vaayiresii koronaa ilaalchisee haala gaarii dhaan irra aanna jedhanii turan.


text:
#OromoProtests. “Dhaamsa Arsii lixaa irraa Namootni armaan gaditti taayitaafi bilbilli isaanii maqaa waliin tarraa’e kunniin, abbootii aangoo Godina Arsii Lixaa yemmuu ta’an, mormii godhamaa jiru waliin walqabatee ijoollee tumsiisaa jira waan ta’eef itti bilbilamee haa akeekkachiifaman. Keessattuu warri isaanitti dhihaattan akka gorsaaf akeekkachiisa keenya itti dhaamtan haa ta’u. Ilmaan Oromoo dararuu irraa haa uf qusatan. Didanii ijoollee uummataa dararuu kan itti fufan yoo ta’e garuu haaluma kamiinuu ta’u tarkaanfiin gara uummataatiin kan irratti fudhatamu ta’uun isaa hubatamuu qaba.
___
A) Godina Arsii Lixaa
1) Bulchaa godina Arsii Lixaa
Huseen Fayyisoo (fira Shifarraa Jaarsoo)
0966350431
2) Itti aanaa bulchaa godinaa
Tolaa Gadaa
0911806677
3) Itgaaftamaa waajjira DHDUO GODINA ARSII LIXAA
Dastaa Nageessoo
0930505351
😎 Bul/ aanaa dodolaa
1) Bulchaa aanaa
Jamaal Amaan
0930070126
2) Bul/nageenya
Aadam Huseen
0911907284
3) Ajajaa poolisii
Firduu Bullii
0916852401
C) Bul /mag /Dodolaa
1) Kantiibaa
Galatoo Roobaa Wattichaa (yeroo fincila duraanii Shaallatti ummata ficcisiisaa kan ture)
0910303691
2) Waajjira dhaabaa Magaalaa Dodolaa
Sulxaan Haajii
0913520394
3) Bul/nageenya magaalaa Dodolaa
Jamaal Roobaa
0916047188
4) Aj/poolisaa magaalaa Dodolaa
Shibiree Amarroo
0913496195
D) Anaa Adaabaa
1) I/G Ittisa yakkaa
Eda’oo Shibiruu
0911910352
Yeroo ammaa kana rakkisaa jiran,
Kan edaa dabalatee.
Huseen Kadiir Quluu kanaan dura bulchaa aanaa Dodolaa keessatti bulchaa ganda Tulluu Alawaansoo ti. Boodarra milishaa aanaa Adaabbaa, aanaa Goobbaa ture. Bara 2012 keessa Kantiibaa magaalaa Dodolaa ta’ee muudame. Qabeenya achii saameen abbaa qabeenyaa ol aanaan ta’eera. Yeroo fincilli marsaa lamaanii gaggeeffamaa ture inni bulchaa aanaa Dodolaa ture. Bakar Shaaleetiif akka ergamaa dhiyotti tajaajila waan ta’eef erga Bakar hoogganaa DHDUO ta’een boodaa (fincila marsaa 2ssaa booda) warra Bakar itti hin gammadne ari’anii Huseen Kadiir Quluu immoo waajjira DHDUO godina Arsii Lixaatti ol guddisan. Kaleessaa immoo guyyaan oolchaa hin qabuu, Kaabineefi ummata aanaa Dodolaa tasgabbeessa jedhamee Dodolaatti ergame, Shaashamannee irraa. Ummataan too’atamee (booji’amee) dhagaa guuree karaa akka cufu itti murtaaye. Ummata fincila baye keessatti marfamee dhagaa guuree karaa cufaa oole”
#OromoProtests. Dhaamsa Arsii lixaa irraa
#OromoProtests. “Dhaamsa Arsii lixaa irraa Namootni armaan gaditti taayitaafi bilbilli isaanii maqaa waliin tarraa’e kunniin, abbootii aangoo Godina Arsii Lixaa yemmuu ta’an, mormii godhamaa jiru waliin walqabatee ijoollee tumsiisaa jira waan ta’eef itti bilbilamee haa akeekkachiifaman. Keessattuu warri isaanitti dhihaattan akka gorsaaf akeekkachiisa keenya itti dhaamtan haa ta’u. Ilmaan Oromoo dararuu irraa haa uf qusatan. Didanii ijoollee uummataa dararuu kan itti fufan yoo ta’e garuu haaluma kamiinuu ta’u tarkaanfiin gara uummataatiin kan irratti fudhatamu ta’uun isaa hubatamuu qaba.


text:
===============
1. Ras Alii Warra Ejjuu 1819-1866
Mootii warra Ejjuu kan haada isaa Giiftii Manan waliin Ejju irra dabree Abiisiiniyaa bulchaa turee dha. Ifatti amantii Kiristaanaa fudhateera jedhama, iccitiidhaan garuu Musliima jedhamee hamatama ture. Haatahu malee warri Abiisiiniyaa zamana bulchiinsa isaa fi kan Alii isaan dura turee beekkamtii dhowwatanii ‘Zemene Mesafint (Era of Lords)’ jedhanii moggaasan. Giddu galeessa bara 1850ootaa keessa kan ka’e Tewodroos bulchiinsa warra Alii cabsee Alii fi haadha isaas booji’ee salphise.
2. Iyyaasuu Mohammed Alii – 1913 -1916
Ilma mooticha Walloo Mohammad Alii kan booda kiristaanummaa fudhatee Mikaa’eel jedhameeti. Haati Iyyaasuu intala Miniliki. Minilik ilma dhiraa waan hin qabneef bara dhuma jireenya isaa keessa nama siree isaa dhaalchisu waan dhabeef akka seeraatti Iyyaasuu ilma intala isaaf dhaalchisuuf dirqame. Iyyaasuu Alii joollummaa isaa irraa qabee eega siree dhaalee booda amantiilee Kirstaanaa fi Islaamaa walitti dhiheessuuf hojjechuu eegale. Siree dhaaluun Iyyaasuu Alii kan durattuu yaaddoo jaratti tahee ture Amaarri Shawaa Iyyaasuu waan ittiin rukutanii karaa irraa maqsan argatan. ‘Amantii masaraa keenyaa jijjiiree kan warra isaa duriitti deebi’e, naamusa dhabe…’ jechuun waan baay’ee itti maxxasanii taphaa ala godhaniin. Durattuu akkamitti aangoon hidda keenya keessaa baha jechuun lolaa turan waan taheef Iyyaasuu dhiibanii, abbaa isaa kan Wallo irraa waraana bobbaasee birmateef dirree lolaa Sagalee irratti dhahan. Booda Raas Tafarii (Hayla Sillaasee) muudan. Iyyaasuu ALii cubbuu jaraatiin ajjeefamee karaatti hafe.
3. Abiyyi Ahmad Alii 1976 –
Zamana Oromoon wal quba qabuu fi waliin qabsoo mirga isaa godhu keessa dhalate. Hiree gaarii argate kanati fayyadamuun aangoo siyaaasaa Itoophiyaa qabate. Bara jireenya isaa keessatti mootummaa Tigree EPRDF jedhamu keessatti waan dabarseef muuxannoo achi keessatti kuufate qabatee aangoo qabachuuf of qopheesse. Ebla 2, bara 2018 Muummicha Ministeeraa Itoophiyaa tahuun moggaafame. Milkoomina isaaf qabsoon Qeerroon Oromoo godhe sababa guddaa ture. Akkasuma Abiyyi Alii sadarkaa kanaan gahuu irratti tarsiimoon jaala isaa Lammaa Magarsaa kan yeroo sanatti bulchaa Oromiyaa turee haalaan murteessaa akka tahe hayyoonni seenaa irratti walii galu. Abiyyi Alii maatii Musiimaa fi Kirstaana tahan keessaa waan dhalateef hariiroo hawaasota lamaanii jabeessuuf hojii milkaawaa akka hojjetetti beekama. Seenaa isaa keessatti hoggana Oromoo yeroo duraaf huccuu aadaa Oromoo masaraa mootummaa Itoophiyaa Shaggar seensise tahuun beekama. Seenaan Abiyyi Alii bifa kanaan eegale eessatti akka dhaabbatu seenaatu gara fuulduraaf barreessa.
==================
Aliiwwan sadan wantoota wal fakkeessan:
Sadanuu maatii Alii jedhamu keessaa bahan. Sadanuu warra sirna mootoma gonfoo (monarchy) shaakaluu ture keessaa dhalatan. Sadanuu amantii lamaan (Islaamaa fi Kiristaana) walitti dhiheessanii laalu, hundaan walii galu. Sadanuu warra aangoo mootummaa Itoophiyaa qabachuuf carraan isaan daaw’attee dha. Sadanuu Oromoo waan tahaniif warra hidda Kaabaa harkaa haangoo fudhachuuf laaftuu itti hin taane. Alii inni boodarraa kufaatii Aliiwwan duraa lamaan irraa barumsa fudhachuu danda’a. Raas Alii fi Iyyaasuu Mohammed Alii Oromoo saba isaanii birmachiifachuu waan hanqataniif harka alagaatiin dhahaman. Abiyyi Ahmad Alii yoo itti fayyadame carraa guddaa qaba. Bara sabni isaa dammaqiinsaa fi tokkummaa jabaa qabu keessa ka’e waan taheef haala saba isaa hin mufachiifnetti sochoonaan seenaa Oromoo biyyattii sana keessatti barreessee darba. Yoo hunda gammachiisuuf rakkachuutti saba sadarkaa kanaan isa gahe xiyyeeffannoo dhorkate garuu fagoo deemuu hin danda’u.


text:
Mooyyaleetti Bokkaaan yandoon dilbata darbe roobe qabeenyaa fi lubbuu namaallee balleesse. Rooba kana booda lolaan lola’ee lubbuu nama sadii yoo galaafatuu, qabeenya horiirrattis balaa geessiseera jechuun dhaabbanni fannoo diimaa Raadiyoonii VOAf himee jira. Keessumaa Moyyaalee naannoo Meeggaatti sababa daandii ijaaramaa jiruuf jecha lagni hidhame tokko guutee manneetii jiraattotaa naannochaa akka balleesse jiraattonni ni dubbatu.
Gabaasi kan Galmoo Daawit.
Mooyyaleetti bokkaa cimaan roobee namaafi qabeenya irrattillee balaa geessise. Akka jiraattonni jedhanittii, sanabata halkan waarii kaasee haga dilbata guyyaatti bokkaa yandoon roobee namootni sadii yoo du’an, loowwanii fi bushaayeen jiraattota naannawa magaalattii jiraataniis lolaadhaan fudhatamaniiru. Kana malees lolaan cimaa bokkaa sana booda lola’ee riqicha guddicha Itiyoophiyaa fi Keeniyaa wal qunnamsiisu irrattillee midhaa geessisuu irraa kana ka’e haga harraa riqichi kun tajaajila kennaa akka hin jiree jiraattonni ni dubbatu. Obbo liiban Goollichaa jiraataa Moyyaaleeti…..
Bokkaan kuni bokka guddaatu roobee, sa’aatii sagal halkanii jalqabee (paka) hamma guyyaa sa’a jahaatti roobe dilbata. Fulaanii, arda hedduu roobe, gama Keeniyaa fi Itiyoophiyaa keessallee, guddum roobe. Karaallee kute…yaayyuu hin cufe, karaan boorii kan moyyaalee keeniyaa deemu hin jiru, karaan dabeelii kaa, Moyyaalee deemulleen hin jiru, sun cufni karaan sun cufni yaa ciccitee, karaan Keeniyaa guddaan Ka Moyyaalee Keenyaa fi Moyyaalee Itoophiyaa walitti deemullee yaa ciccitee….. waan hedduu balleesse, horiin du’ee, re’een 25, loon afurii. Akkasiinii, horiin hagas gahu du’e. manas guddoo cabse, alafu(darbees) lubbuu namaallee ajjeese.
Kana malees bokkaan kuniin Mooyyalee irraa fageenya Kiiloo Meetira 100 irratti ka argamtu Meeggaas miidhuu jiraattonni nii dubbatu. Obbo Dhaddacha Warraab jiraataa Meeggaati, isaanis akka jedhanittii, daandii haarawa Meeggaa kaasee haga Moyyaalee geessu ijaarsisuuf lagi xiqqaan naannoo san jiru sababa hidhameef, bokkaan kuni yoo roobu lagni suni guutee nurra garagalee jedhu.
Akka dameen waajjira fannoo diimaa naannoo Moyyaalee jiru Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf himeetti,. Akka dhaabbata kanaattis namootni du’an sadan kun hundi isaanii ijoollee dhiiraa umurii ijoollummaarra jiran yoo tahan, lammummaan isaaniis Itoophiyaadha. Sababa rooba kanatis Dhukkuboonni balfamuu bishaaniirraa ka’uu danda’an kanneen akka koleeraa fi kaan akka jiraattota naannawa magaalattii’rratti miidhaa hin geessifneef karaa adda addaatiin jiraattota barsiisaa jirra jechuun dabalee dhaabbatichi himee jira.
Ji’oota muraasaan dura Magaala Moyyaalee fi naannoo sanatti dhukkubi koleeraa ka’ee lubbuu nama lamaa galaafachuun isaa ni yaadatama.


text:
Yuunvarsiitiiwwan Haramaayaa fi Wallaggaa loogoo isaanii irratti Afaan Oromoof dursa kennuun warreen hafaniifis fakkeenya ta’uun himame.
Yuunvarsiitiiwwan Oromiyaa keessa jiran loogoo isaanii Afaan Oromootiin barreeffachuu eegaluun waan jajjabeeffamuu qabuu jedhame.
Tibbanna yuunvarsiitiiwwan Haramaayaa fi Wallaggaa loogoo isaanii irratti Afaan Oromoof dursa kennaniiru.
Tarkaanfiin Yuunvarsiitiiwwan lamaan kun fudhatan kan jajjabeeffamuu qabuu jedhan warreen miidiyaa hawaasaa irratti yaada isaanii kennan.
Yuunvarsiitiiwwan Oromiyaa keessatti argaman kanneen biroon, tarkaanfii yuunvarsiitiiwwan Wallaggaa fi Haramaayaa kana irraa barachuudhaan loogoo fi barjaa isaanii irratti Afaan Oromoof dursa kennuu qabus jedhameera.


text:
Prezidaantiin Yunaaytis Isteetes Joo Baaydiin Kamiisa borii gita isaanii kan keniyaa Uhuuruu Keenyaattaa Waayit Haawuus keessatti simatanii dubbisuuf jiran.
Kunis Yunaaytiid Isteetes biyya ollaa Keniyaa taatee Itiyoophiyaa gama kaabaa keessatti walitti bu’iinsa uumamee keessaa kanneen harka qaban mara irra uggura ka’auuf ilaalaa yeroo jirtuutti.
Baaydiin aangoo prezidaantummaa eega qabatanii as hogganoota biyyoota Afrikaa Waayit Haawuus keessatti simatanii ennaa dubbisan kun kan jalqabaa ti.
Dubbii himtuun Waayit Haawuus Jeen Saakii ibsa baasan irratti, Deemookraasii fi mirga dhala namaa kabajsisuu, nagaa fi nageenya tarkaanfachisuu, dinagdee guddisuu fi jijjiirama qilleensaa ittisuu irratti yaalii gaggeeffaman kan ilaaleen aangawoonni lameen dubbatu.
kan yeroo yerootti jijjiiramuu prezidaantummaa gola naga eegumsaa kan Tokkummaa Mootummootaaf Keniyaan baatii keessa jirru Fulbaanaaf dabaree argattee gaggeessaa jirti.Yunaaytid Isteetes fi Keniyaan dhimmootii dinagdee fi nageenyaa akkasumas shoroorkeessummaa dura dhaabachuun walta’iinsa yeroo dheeraa qabaataa turan.
Rakkoon Itiyoophiyaa gama kaabaa keessaa hammaachaa dhufuu isaa irraa kan ka’e namoonni kuma hedduun ajjeefamanii, kanneen miliyoona hedduu ta’an gargaarsa dhala namaa eeggataa waan jiraniif jecha, bulchiinsii prezidaant Baaydiin tarkaanfii dhiibbaa geesisuu fudhachuuf ilaalaa jira.
Waraannii Itiyoopiyaa gaafa Wiixataa qabee kanneen humnootii Tigraay ofiin jedhan irratti haleellaa lafoo gaggeessuu jalqabuu isaa Addi Bilisummaa Uummata Tigraay (TPLF) beeksisee jira.
Baatii Sadaasa bara 2020 humnootii Fedeeraalaa Kan Itiyoophiyaa fi looltoota TPLF fiif amanamoo ta’an giddutti wal waraansii jalqabamuun ni yaadatama.


text:
Kora waggaa, ka Waldaa Qorannoo Oromoo as Waashinten Diisii keessatti geggeessame irratti mata-dureelee qorannaan irratti dhihaatee fi mariin irratti geggeessame keessaa tokko, waa’ee “Federaalism” yokaan Federaalummaa ture. Ka Federaalummaa irratti qorannaa bal’aa geggeesse – Dr. Awwal Aloo, Mana-marnootaa sadarkaa ol’aanaa maqaa guddaa qabu – “London School of Economics and Political Science” keessatti hayyuu seeraa, akkasumas qorataa fi barsiisaa waa’ee mirga dhala-namaa ti. Yaadi federaalummaa biyya sirna dimookiraasiin bultu tokko keessatti miga saba guddaa caalaa mirga saboota =xixiqqoo kabajchiisuuf uumame, jedha – Dr. Awwal. Federaalummaan Itiyoophiyaa keessaa, akka heera keessatti barreessametti yoo ilaalame baay’ee dimookiraatawaa, inumaa kan hanga barbaachisu caalaa mirga kennu akka tahe ka dubbatu, hayyuun seeraa fi mirga dhala-namaa kun, garuu akkaataan itti tarsiimoon hojii irra oolfama isaa diriirsamee fi hojii irra oolfamaa jiru, kan walabummaa mootummootaa naannoo eegsisu otuu hin taane kan ol’aantummaa paartii tokkichaa jiraachisutti fuuleffate tahuu hubachiise.
Guutummaa gaaffii fi deebii kanaa dhaggeeffadhaa.


text:
Godina Harargee lixaa aanaa Bookee Keessatti bara dabre hiriira mormii namoonni hidhaman nuuf haa hiikkaman jechuun ummanni bahe irratti lubbuun namoota sadihii bahuun ni yaadatama.Namoonni sadan qondaaltota naannichaatiin ajjeefaman kunniin Ahmaddiin Diinoo, Kaalidoo Muhammad fi Muhammad Ahmad Baalee yoo tahan, Yakka ajjeechaa kana raawwachuun kanneen himataman:
Himatamaa 1ffaa Ahmad Haajii Itti Gaafatamaa nageenya aanichaa kan ture.
Himatamaa 2ffaa Gargaaraa saajin Abdurahmaan Ahmad, Poolisii aanichaa kan ture
Himatamaa 3ffaa Gargaaraa saajin Abdii Aadam, Poolisii aanichaa kan ture
Himatamaa 4ffaa Gargaaraa saajin Muhammad Taajir Sulee , Poolisii aanichaa kan ture yoo tahan, Himatamtoota sadi himannaan irratti dhiyaate ragaa Abbaa Alangaatiin waan mirkanaa’eef Manni Murtii Ol’aanaa Godina Harargee Lixaa Dhaddacha guyyaa 5/11/2010 ooleen, himatamtoota 1ffaa,2ffaa fi 4ffaa hidhaa cimaa waggaa 20tiin kan adabe tahuu gabaasni arganne ni mul’isa.
Himatamaa 3ffaa Gargaaraa saajin Abdii Aadam immoo himatni irratti dhiyaate ragaan waan hin mirkanoofneef, akkasumas raga ittisaa himatamaan dhiheeffateen namootatti gad qabdanii hin dhukaasinaa jechaa akka turee fi meeshaa woraanaa guyyaa san qabatee ture rasaasni tokkollee kan irraa hin hir’atin tahuun waan mirkanaaheef bilisaan kan gad lakkifame tahuun beekameera.


text:
Kooriyaan Kaabaa doorsisa Kooriyaa Kibbaatiin dallanuun biiroo waliinii daangaa irra jiru barbadeessite
Kooriyaan Kaabaa fi Kooriyaan kibbaa lola waggaa 50 dura geggeessan booda, hariiroon biyyoota lamaanii woggoota lamaan dabran fooyyee agarsiisee ture. Kanuma hordofuun walqunnamtii isaanii cimsuuf jecha, bara 2018 waajjira waliinii daangaa biyyoota lamaanii irratti banatanii turan.
Haata’u malee mariin biyyoota lamaanii fi Ameerikaa jiddutti jalqabamee ture eega fashalaahee asitti, hariiroon Kooriyaa lamaaniitis deebi’ee boorahuun sadarkaa hamaa irra gahuu gabaafame.
Qondaaltonni Kooriyaa Kaabaa qoqqobbii Ameerikaan biyya isanii irra keetteen mufatan, dallansuu isaanii kooriyaa Kibbaa irratti ibsatuu kan jalqaban tahuu odeeyfannoon ni addeessa. Haaluma kanaan Kooriyaan Kaabaa ibsa torbee dabre baasteen, Kooriyaan Kibbaa mormitoota bulchiinsa Kim Jong Un biyyattii keessa qubsiisuun deeggaruu hatattamaa dhaabuu akka qabdu; yoo didde ammoo tarkaanfii waraanaa kan fudhatan tahuu akeekkachiistee turte.
Kanuma hordofuun ganama har’aa Kooriyaan Kibbaa naannoo daangaa biyyoota lamaanii kan sochii waraanaa irraa akka bilisa tahu walii galamee ture keessa, dursitee humna waaranaa isii bobbaasuuf qophii tahuu akeekkachiifte. Sa’aatii muraasa booda ammoo Kooriyaan Kaabaa waajjira waloo boombiin barbadeessuu qobdaaltonni waraana Kooriyaa Kibbaa beeksisan.


text:
Uumamni Kaappiibaaraa jedhamu kun sanyiiwwan hantuutaa keessatti kan ramadamu yoo tahu, sanyiiwwan kana keessaallee isa guddaa dha. Ulfaatinni isaa kiloograama 75 yoo ta’u, dheerinni qoffee isaa irraa haga eegee isaa jiru ammoo meetira 1.4 ta’a. Bineensi kun Lafarraafi bishaan keessallee jiraachuu ni dandaha. Kaappiibaaraan qaamaan guddaa ta’us, jireenya bishaan keessaa fi lafa irraatiif qaama mijaawu badhaafamee jira. Boca qaama isaa barmeela fakkaata. Miilli isaa gabaabaa fi jabaadha. Qubbeen isaa kan harkaafi Miilaa irraa gogaa haphii qaba. Yeroo qubbeen isaa kanniin adda banu, gogaan kunis qubuma wajjiin diriira. Kunis bishaan keessatti haala salphaan akka daakuu danda’u; Wayta dachii irra deemu ammoo akka miilli isaa dhoqqeefi cirracha keessa gad hin lindhe isa gargaara. Walumaa galatti Rabbiin keenya uumama kanaaf qaama isaan malu isa badhaasee jira.
Bineensi kun rifeensa gabaabaa fi qiciiccaa qaba. Halluun isaatis daalacha, adii, magaalaa fi gurraacha. Rifeensi isaa kun yeroo bishaan keessaa bahe saffisaan goggoga. Ijji, gurraa fi funyaan Kaappiibaaraa gara mataa gubbaatti argama. Sababaa kanaaf yeroo bishaan daaku wantoota bishaaniin ol jiran akka salphatti arguu, dhagahuufi fuunfachuu dandaha.
Kaappiibaaraan bishaan irraa fagaatee jiraachuu hin danda’u. Yeroo hunda bakka jiidhaa fi bishaan jiru filata. Qubsumni Kaappiibaaraa Ameerikaa jiddu galeessaa fi Kibbaatti. Hedduminaanis biyyoota akka Paanamaa, Kolombiyaa, Venezweelaa, Peeruu, Braziil fi Paaraguwaay akkasumas Kaaba Arjantiinaa fi Yuragaay keessatti argama. Uumamni kun Abadan bakka bishaanii fi Marga hin qabne irra jiraatuu hin danda’u. Kanaaf biyyoota haalli qilleensa isaanii waggaa guutuu hin jijjiiramne kanniin keessa jiraata. Ammaan tana addunyaa kanarraa bakki akkan jiidhaa fi marga heddu qabu, Ardii Ameerikaa Kibbaati. Bosona sulula Laga Amaazoon dabalatee naannoon kun waggaa guutuu magariisa. Kanaaf Kaappiibaaraan eddo akkanaatti argamuu danda’e.
Kaappibaaraan gamtaan garee uumee jiraata. Miseensi garee tokkoo hanga 20 ta’uu danda’a. Gareen kunis dhiira tokko, dhalatuuwwanii fi ilmoolee of keessaa qaba. Gareen tokko qubsuma mataa isaa tolfatee kan jiraatu yoo ta’u, bineensa biraa qofa osoo hin taane, Kaappiibaaraan biraatis akka gara qubsuma isaa seenu hin eeyyamu. Qubsumni Kaappiibaaraa garaagarummaa qabaatuu danda’a. Gareen miseensa heddu qabu qubsuma heddu qabaata. Gareen irra xiqqaatis lakkofsuma miseensota isaa irratti hundaa’ee qubata. Kanaan ala daangaa walii dabarraan, wal ari’uu fi waraana walirratti banuun waan hin oolamne. Uumamni kun yeroo heddu hin rafu. Naannoo gara ganamaatti yeroo gabaabaaf ni muga. Aduun hoo’uu jalqabnaan ammoo qabbaneeffachuuf jecha, dhoqqee keessa gangalata. Kana booda eega qaama isaa qulqulleeffateen booda lafti dhihuutti dhihaannaan, marga dheeduu jalqaba. Halkan guutuu boqonnaa xiqqoo fudhatee dheedaa bula.
Kaappiibaaraan garee uumee qubsuma tokko keessa waan jiraatuuf yeroo wal hormaataa fagaatee deemuun irraa hin eeggamu. Gareen san keessatti wal qunnamtii wal hormaataa raawwatuu kan danda’u hoogganaa garee qofa. Rimayni Kaappibaaraa ji’a shaniif kan turu yoo ta’u, haadhoon takka hanga ilmoolee saddeetii dhaluu dandeetti. Ilmoon Kaappibaaraa dhalatee sa’aa takkaa fi lama keessatti waan warroonni gurguddaan dalagan dalaguu danda’a. oliigad fiiguu, fi bishaan daakuus yeroma san jalqaba. Marga dheeduudhaaf garuu torbaan tokko eeguun dirqama. Hagasiif muchuma haadhaa hodha. Ilmoon Kaappiibaaraa mucha haadha isaa ji’a tokko qofaaf hodha. San booda gu’ee marga dheeduu jalqaba. Uumamni kun Herbivorous ykn warra baala sooratan keessatti ramadama. Sooratni isaa hedduminaan margaa fi biqiltoota bishaan keessaati. Darbee darbee firii fi baala mukaa sooratus, sooratni isaa dhibbeentaan 75 marguma. Akkuma sanyii hantuutaa ilkaan isaa kan fuulduraa guddina hin dhaabu. Yeroo hunda adaduma doomuun qaramaa deema. Bineensi kun, Akkuma beeyladootaa eega dheedee liqimsee booda, wayta ciisee boqonnaa fudhatu deebisee alala dhaha.
Kaappiibaaraan diina heddu qaba. Qaamni isaa guddaa waan ta’eef, bineensi quufee nyaachuu barbaadu kaappiibaaraa filata. Sanyiiwwan qeerransaa kan akka Jaguarii fi Pumaa diina jalqabaati. Itti aansuun culullee fi Shimbirroonni gurguddoonis uumama kana adamsanii sooratu. Bofa guddaa Anaakondaa jedhamuufis sooratni filatamaan Kaappiibaaraadha. Ilmi namaa bosona sulula laga Amaazon keessa galus uumama kana adamsee soorata. Walumaa galatti Kaappiibaaraan diina heddu dachii irraa qaba. Kanaaf yeroo hedduu rakkoo isa mudatuu danda’u jalaa dheessuuf bishaanitti dhihaatee jiraata. Yoo diina itti dhufaa jiru fageenya irraa arge, saffisaan bishaan keessa seenee dhokata. Haga diinni sun deemutti bishaanuma keessa tura. Bishaan jala lixee daqiiqaa shaniif turuu danda’a. San booda garuu hafuura fudhatuudhaaf ol bahuun dirqama.
Qophii Abu Ibtisam


text:
Lammiwwan Sudaan Kibbaa kuma hedduun humnootii hidhatan giddutti haleellaa gaggeeffamu dheessuun gara Ugaandaatti godaanuu itti fufanii jiru. Kanneen kuma dhibba torba ta’an gara Ugaandaatti kan baqatan yoo ta’u kanneen biroon gara Suudaan, Itiyoophiyaa, Ripaablikii Kongoo,Ripaablikii Afrikaa waaltaatti dheessan.
Waluumaa gala Kan hanga ammaatti Suudaan Kibbaa keessaa ba’an Miliyoona 1.5 ta’u.Dhaabnii baqattotaa kan Tokkummaa Mootummotaa akka jedhutti Godaansii lammiwwan sudaan kibbaa kun addunyaa irratti kan Siriyaa fi Afgaanistaanti aansee sadaffaa dha. Biyyonni itti baqatan kun ofii isaanii iyyu waan ga’u of-harkaa hin qaban.Kanaaf marii nageenyaaf deebi’anii wal ga’uun barbaachisaa akka ta’e ibsamee jira.Gareeleen wal waraanaa jiranis dhukaasa dhaabins akka tolfataniif gaafatamee jira.


text:
Dursaan garee IS Abu Bakar al - Bagdaadii akkamiin ajjeefame?
Dursaan garee warra IS kan turan Abu Bakar al -Bagdaadii humni addaa Ameerikaa isa marsuu isaarraan kan ka'een boombii hidhatee ture ofirratti dhoosuudhaan akka lubbuun isaa darbe Pirezedaantiin Ameerikaa doonaald Tiraamp beeksiseera.
Ofii bakka Abu Bakar al - Bagdaadiin jiru akkamiin baramee?
Sabaa himaaleen Ameerikaa madda odeeffannoo osoo hin eeriiin akka gabaasanitti, mooraa Abu Bakar al - Bagdaadiin keessa dhokatan Sooriyaa keessatti argama.
Bakki kunis daangaa Kibba Turkii irraa ammoo kiiloomeetira shan fagaatee kutaa bulchiinsa Idiiliib keessatti ganda argamtu Baariishaa jedhamtudha.
Bakka manni al - Bagdaadiin keessatti argaman kun baatii muraasa dura odeeffannoo namoonni walitti fufinsaan kennaniin hordofamee akka ta'es gabaafameera.
Barruleen Niwuuswiik jedhamu aanga'aa Ameerikaa tokko eeruun akka gabaaseetti haadhotii warraa al - Bagdaadii keessaa tokkoofi hojjettuun manaa isaa tokko Ganna darbe to'annoo jala oolfamanii turan.
Waashingiteen Post ammoo namni IS irraa ar'iameefi warra Kurdootaatiif madda odeeffannoo murteessaa kan ta'e tokko odeeffannoo kana akka kennee gabaaseera.
Ameerikaa waliin michooma kan qabuufi Ajajaan Humnoota Dimokiraasii Sooriyaa Kurdootaam durfamuu Maaziloom Abdii ammoo ji'oota hedduudhaaf odeeffannoo kana walitti qabataa akka tureefi, "ergama guddaa kana" keessatti warra hirmaatan hundaaf ergaa tiwiiteraatiin dhiyeessuu isaanii ibsaniiru.
Idiliib naannoo leellistoonni warra IS waliin warra walmorkatan to'atan ta'ee osoo jiruu Dursaan garee IS Abu Bakar al - Bagdaadii achi keessa dhokachuun namoota hedduu kan ajaa'ibedha.
Loltoonni IS dhibbaan lakkaa'aman biroon bakka sana keessa socho'aa jiru.
Kamisa darbe Pirezedaant Tiraamp haleellaa Abu Bakar al - Bagdaadiirratti raawwatamuuf hayyama erga kennaniin booda aanga'oota Waayita Hausii waliin kutaa 'Sichuweeshiin Ruum' jedhamu keessatti argamanii turan.
Abu Bakar al - Bagdaadii akkamiin ajjeefaman?
Turkii, Iraaq, humnoota warra Kurdootaafi naannoo qillensaa Idiliibii kan to'ataa jirtu Raashiyaa dabalatee michoonni Ameerikaa naannoo sanatti argaman waa'ee dhimma kanaa dursanii akka quba qabaatan godhamee ture.
Garee loltootaa kamiitu akka haleellaa kana raawwate ifa godhamuu baatus, aanga'oonni Ameerikaa sabaa himaaleetiif odeeffannoo akka kennanitti, humna addaa 'Deltaa Foors' jedhamu akka ergama kanarratti hirmaate ibseera.
Gareen kunis muuxannoo bal'aa akka qabus dubbatameera.
Loltoonni 100 hin caalle ergama kana keessattis qooda fudhachuun akka hin oolles ibsameera.
Xiyaaronni waraanaa hedduun akka hojiirra oolan yoo ta'u helekoopteroonni saddet loltoota gara bakka sanaa geesuudhaafis tajaajilaniiru.
Iraaqirraa ka'anii bakka sana ga'uudhaafis helekoopteraa saatii tokkoofi daqiiqaa kudhan fudhateera jedhameera.
Yeroo loltoonni sun bakka sana ga'anitti, loltoota Abu Bakar al - Bagdaadiidha warri jedhaman battalumaan rasaasaa xaaxessuun naannoo sana miila tokkoon yeroo dhaaban kan loltoonni Ameerikaa itti deeman sunis deebii kennaniiru.
Namni ganda Baarishaa keessa jiraatu tokko akka ibsetti, helekoopteroonni kunneen manneen naannoo sana turan lama irratti misaayela dhukkaasuun barbadeesseera.
Loltoonne erga helekooptera irraa bu'anii Abu Bakar al - Bagdaadiin akka harka isaa kennatuuf ajaja dabarsanii turan.
Haata'u malee, mana sana keessaa kan ba'an namoota lamaafi ijoollee 11 turan. Abu Bakar al - Bagdaadiin karaa holqa duraan qotamee qophaa'ee tokkoo miliquudhaaf yaalee ture.
Itti aansuudhaan loltoonni kunneen holqawwan kana keessa boombiin duraan kiyyeeffameeru jiraachuu mala jechuudhaan boollawwaniifi holqawwan jiran boombiidhaan dhodhoosaniiru.
Loltoota kana jalaa miliquurra kan ture Abu Bakar al - Bagdaadiin boombiin inni qaama isaarratti hidhatee ture dho'uu isaarraa kan ka'e ofii isaa dabalatee ijoollee qabatee ture sadii waliin balleesseera.
Loltoonni kunneen sakkatta'insa taasisaniin dabalataan ijoollee kudhanii ol ta'an bakka sanaa baasaniiru.
Tiraamp ammoo daa'imman kunneen gara warra isaan kunuunsuu naannoo sanatti argamuutti geeffamaniiru jedheera.
Akka suuraawwan bakka haleellaan kun itti raawwaterraa bahan agarsiisanitti, gamoowwan diigamaniiru, konkolaataawwan gubatan bakka gara garaatti ni argamu, qaawwa rasaasni uuma girgiddaawwaniifi keenyan irrattis baayyinaan ni mul'atu.
Haadholii warraa al - Baagdaadii
Haadha warraa al- Baagdaadiiti kan jedhaman dubartoonni lama ajjeefamaniiru.
Qaama isaanii irratti fanjii dhuka'utu jira ta'a jedhamee waan tilmaamameefi fashalsuuf yaaluun balaa qaba jedhamee waan yaadamef loltoonni reeffa isaanii dhiisanii deemaniiru.
Waayit Haawus akka beeksisetti loltoonni IS shan dallaa keessatti kan ajjeefaman yoo ta'u kaanis dallaan ala ajjeefamaniiru.
Loltoonni Ameerikaa lamas miidhaan kan irra gahe yoo ta'u miidhaan kuni salphaa waan ta'ef gara ergama isaaniitti deebi'aniiru jedhameera.
Holqa al- Baagdaadiin keessatti miliquu barbaade keessatti sareen tokko faana waan bu'ef miidhaan cimaa irra gahus ergama erga fixan booda loltoota waliin deebi'uun isaa ibsameera.
Ameerikaan al- Baagdaadiin ajjeefamu isaa akkamin mirkaneeffate
Gaafa Sambataa al-Baagdaadiin miliquuf yeroo yaalu loltoonni Ameerikaa ijaan akka isa arganiifi du'uu isaa mirkaneessuu isaanii ragaaleen Ameerikaa irraa dhagahaman ni mirkaneessu.
Komaandarri ergama kana hogganaa turan ergamni kuni milkaa'uu isaa ibsuuf kooddii 'jaakpoot' dhageessisaniiru jedhameera.
Pirezidant Tiraamp akka ibsanitti qacceen sanyii reeffa al-Baagdaadii irraa fudhatame isa ta'u mirkanesseera jedhameera.
Qorannoon kan taasifame ekispartoota loltoota waliin deemaniin yoo ta'u yeroo achi dhaqanis qaccee sanyii kan al - Baagdaadii of biraa qaban waliin walbira qabuun isa ta'u mirkaneessaniiru.
Dabalataanis, reeffi al - Baagdaadii kan miidhamarraa hafe helikoftaraan akka fudhatamu ta'eera.
Gorsaan nageenyaa Ameerikaa Roobart Abiraayen akka jedhanitti reeffa al - Baagdaadii hafe garbatti naqu.
Hogganaan Al - Qaayidaa bara 2011 erga ajjeefamee booda reeffi gara gabra keessatti gatamee ture.
Qe'ee al - Baagdaadiin ajjeefame
Qe'een al - Baagdaadiin itti ajjeefame Baarishaa jedhama. Daangaa Sooriyaafi Iraaq irraa 100km fagaatee kan argamu yoo ta'u bakkicha maaliif akka filate tilmaamuun salphaadha jedhaniiru Pirezidant Tiraamp.
''Al- Baagdaadiin gara Idliib kan deeme humnoonni waraanaa Kuurd Baha Sooriyaa ganda Baaguz jedhamu garee IS jalaa waan baasanif bakkasitti loltoota IS qindeessuuf ture.
Pirezidantichi dabalanis bakka rakkoon kuni dhalatetti wantoota fuulduratti yaade hedduu argachuu isaanii ibsaniiru.
''Eenyuyyuu haa ta'u gara aangootti yoo yaade isa hin dhiifnuun. Eenyu isa bakka bu'u akka danda'us ni beekna. Sirriitti isaan hordofaa jirra.'' te?


text:
Dura teessuu paartii tokkummaa demokraasii fi haqaa ykn UDJ jedhamuu hidhaa dhaa kan gad lakkisaman baatii Onkoloolessa darbee ture. Aadde Butukaan kan urrguramee jiru sochii garee mormitoota polotiikaatti lubbuu horu jedhamee abdatamaa ture.
Aadde birtukan qabsaa’ota mormitootaa kanneen filannoo falmisiisaa bara 2005 booda hidhaan umurii guutuu itti murtaa’ee ture keessaa tokko. Kanneen kaan dhiifamni godhameefii hidhaa dhaa gad dhiifaman, aadde Bitukaan garuu erga mootummaan qajeelfama dhiifama godhameef sanaa cabsan jechuun himatee booda hidhaatti deebi’an.
Aadde Birtukaan hidhaa dhaa wayita gad dhiifaman jechuunis filannoon geggeessamee baatii afru booda jechuu dha, tuuta oduuf ibsa kennaniin waa’ee egeree yaaduuf yeroo akka barbaadan dubbatan. Gara United Statestti imaluuf kan jiran ta’uus ibsan.
Hooggantuun garee mormituu Itiyoophiyaa Yeroof Waltajjii Siyaasaa Dhiisuuf Deemu
Dura teessuu paartii tokkummaa demokraasii fi haqaa ykn UDJ jedhamuu hidhaa dhaa kan gad lakkisaman baatii Onkoloolessa darbee ture. Aadde Butukaan kan urrguramee jiru sochii garee mormitoota polotiikaatti lubbuu horu jedhamee abdatamaa ture.


text:
Unites States seera meeshaan gara biyya bubbee hamaan rukute Puerto Ricotti ergamu murteessu hambisuu White House har’a ganama beeksisee jira.
Bulchaan Puerto Rico Ricardo Rossello gaaffii dhiyeessaniin prezidaant Taamp seerri sun akka hafu ajajaniiru. Ministeerri odeeffannoo Sarah Sanders ergaa Twitter maxxansaniin battala hojii irra ooluu beeksisan.
Seerri sun meshaan Ameerikaa dhaa gara andaara galaana Ameerikaa biyya jiruutti ergamu doonii US qofaan ta’uu qaba jedha. Qeeqxoonni seerri kun tattaaffii baraarsaa Puerto Rico keessaa kan jiraattonni biyyattii gargaarsa hatattamaa barbaadan danqa jechuun morman.
Ministriin naga eegumsaa garuu kibxata darbe akka jedhetti garuu buufanni doonii waan manca’eef jecha seericha hambisuun odolatti US hin fayyadu jedhee jira.


text:
Allaattii akka jaarsaafi jaartiitti waliin jiraatu
Tafakkur: Osprey
Uumamni kun Oospireey jedhama. Oospireey Sanyii Allaattii yoo tahu, maqaa biraa kan ‘culullee Qurxummii’ jedhamuunis ni waamama. Maqaan kunis, heddumminaan qurxummiilee waan sooratuuf itti moggaafame. Sanyiin uumama kanaa afurtu jira. Ardii Antaarkatikaa malee ardiilee biroo hunda keessatti ni argama. Sooratni isaa bishaan keessaa waan argamuuf, yeroo hunda laggeen qurxummii qabanitti dhihaatee qubata. Uumamni kun bara 1950moota keessa sababa ilmi namaa DDT farra ilbiisotaa hedduminaan fayyadamuuf jecha laakkofsi isaa xiqqaatee ture. Ilmi namaa bara sanitti naannoo isaa qulqulleessuuf jecha farra ilbiisotaa kana afuufaa ture. DDTin afuufamu kun ammoo hanqaaquuwwan allaattii kanaa kan naannoo sanitti argaman akka gara ilmooleetti hin jijjiiramne godhe. Yeroo sanittis lakkoofsi allaattii kanaa haalaan xiqqaatee sadarkaa yaaddeessaa irra gahee ture. Garuu eega DDT naannoo sanitti afuufuun seeraan dhoorkamerraa kaasee, lakkoofsi allaattii kanaa dabalee jira. Inumaa amma haalaan heddummaate.
Dheerinni allaattii kanaa seentimeetira 50 hanga 60 ta’a. Ulfaatinni isaatis haala sanyiitiin garaagarummaa qaba. Inni xiqqaan kilograama 1.5 kan ulfaatu yoo ta’u, inni guddaan ammoo haga Kilograama 2 ulfaata. Qaamni Oospireey baalliin uwwifamaadha. Gama gubbaatii bifa magaala qaba. Garaa jalaan baallii bifa adii gara daalachaa dhihaatu qaba. Mataan isaatis bifa adii kan qabu yoo ta’u, akka lugaama fardaa sarara gurraacha qoffee isaa irraa kaasee gara duyda isaa deemu qaba. Bocni allaattii kanaa, halluu baallii isaa malee culullema naannoo keenyatti beeynuun wal fakkaata. Oospireey koola qal’aa akkaan dheeraa ta’e qaba. Koolli isaa kunis dheerinna qaama isaa dacha sadihiin caala. Walumaa galatti koolli isaa meetira tokkoofi seentimeetira 80 dheerata. Kunis hojjaa nama jiddu galeessaa ni caala jechuudha.
Oospireey guyya guyyaa sosocho’uudhaan soorata barbaaddata. Sooranni isaa dhibbentaan 99 Qurxummiidha. Yeroo tokko tokko tuqaa, hilleensaa, reepitaayilootaa fi sanyiiwwan allaattii tokko tokkos ni soorata. Miilli allaattii kanaa qubbeen 4 ofirraa qaba. Akkaataan cifaan isaa itti tarraayes Qubee ‘X’ fakkaata. Akkuma qubeen X gubbaafi jalaan sarara lama qabdu, qubbeen allaattii kanaatis duraafi duubaan cifaa 2 lama qabu. Wayta qurxummii adamsu cifaa isaa kanaan tolchee qaba. Garuu yeroo heddu qurxummiin inni qabatu mucucaatee harkaa bu’a. Sababaa kanaaf yeroo heddu wal’aansoo jabduu godhee qurxummii adamsa. Gama birootiin qurxummiin inni adamsu kan ulfaatina qaamaatiin isaa gadii tahuu qaba. Yoo qurxummii isa caalaa ulfaatu qabate, qilleensa gubbatti madaala isaa eeguu dadhabee kufuu danda’a.
Sanyiin allaattii Raakuun jedhamu diina hamaa allaattii kanaati. Raakuun qajeela uggee Oospireey hin adamsu. Hanqaaquu allaattii kanaa hatee sooratuudhaan ilmooleen haarofni akka hin dhalanne gufuu ta’a. Bishaan keessaa ammoo naachi diina isaati. Naachi wayta allaattii kana adamsu bishaan gubbatti ol dhihaatee eega. Yeroo allaattiin kun qurxummii adamsuuf bishaaniitti gad dhihaatu utaalee qabata. Kanaan ala Oospireey allaattii sodaa malee naannoo isaa keessa jiraatuu danda’uudha. Haa ta’u malee haala qilleensaarratti hundaa’ee bakka tokko gara bakka biraa godaanuun dirqama isaati. Qilleensa akkaan diilallaawu keessa jiraatuu hin danda’u. Wayta qabbanti akkaan hammaatutti gara naannoo oo’aa imala. Guyyaa tokkottis Kilomeetira 300 qilleensarra barrisuu ni danda’a.
Oospireey kopha kopha jiraata. Yeroo wal qunnamtii wal hormaataa walitti dhufuun isaanii hin oolamu. Garuu akkaataan jireenya isaanii akkuma ilma namaati. Allaattiin kormaan tokkoofi dhaltuun takka yeroo tokko yoo wal qunnamtii wal hormaataa raawwatan, haga isaan keessaa tokko du’utti jarri lachuu allaattii biroo wajji wal qunnamtii wal hormaataa hin raawwatan. Innis isii malee gara biraa hin deemu. Isiinis isa malee allaattii biraa wajji wal qunnamtii wal hormaataa hin raawwattu. Eega wal qunnamtiin wal hormaataa raawwatamee booda, haadhoon takka muka gubbaa ykn maneen ilmi namaa ijaarrate gubbatti goojjoo jaarrattee, achi keessatti killee haga 4 buufti. Eega torbaan shaniif hammatteen booda cabsitee ilmoolee keessaa yaafti. Ilmooleen afran guyyaa tokkotti hanqaaquu keessaa hin bahan. Haga torbaan tokkoo walirraa turuu danda’u. Ilmooleen dura hanqaaquu keessaa bahan isa boodarra hanqaaquu keessaa bahe caalaa waan humna qabaniif, soorata haati fidduuf humnaan saamanii ilmoo boodarra killee keessaa bahe kana agabuun miidhu. Sababaa kanaaf ilmoon boodarra hanqaaquu keessaa bahu yeroo heddu beelaan miidhamee du’a.
Cuuciiwwan Oospireey ji’a lama keessatti barrisuu baratu. Kana booda ilbiisota xiixqqoo lafarraa adamsaa leenjii adamoo fudhatu. gaafa haala gaariin waan barbaadan qabatuu danda’anii fi qaamni saanii guddatee ulfaatinni isaatis dabalu, qurxummiilee adamsaa sooratu. Ilmoolee haarawa dhalatan haadhaa fi abbaan wal gargaaranii haala gaariin leenjisaa guddisu. Allaattiin kun hayyama Rabbii guddaatiin haga waggaa 25 jiraatuu danda’a.
Qophii: Abuu Ibtisaam


text:
Mohamed Muussaa Gamteessaa ja’ama, dhalataa Oromoo biyya Jimmaa Abbaa jifaara, bara 20 guutu yakka tokkoo malee mana hidhaa Hargeeyssaa keessaatti eega hidhabme turee booda amma …Read More »
Hayyuu fii gameessi Oromoo gara aakiraa deeman
INNAA LILAAHII WA’iiNAA ILEEYHII RAAJI’UUN PROF Mahdii Hamiid Muudee (Abbaan Gaazexaa Bariisaa) Hayyuun Oromoo guddaan gara ganda Aakiratti godaanuun Dhagahame.Nama guddaa waan guddaa fuuldurattiis irraa …Read More »
Qeerroon lafaa ol ka’i mirga kee kabachiisi Hayyoota keetis hiksisi
PRO.Mararaa Guddinaatiin Yaa Saba Bal’aa !! Akkuma beekamu yeroo ammaa kana haala rakkisaa fi yaaddessaa keessatti akka argamnu hunda keenyatu beeka .Yeroon kun Oromoof yeroo …Read More »
YAADANNOO AMNA QEEYROO GANAMAA BARA SHANTAMMAFFAA
Haalli ummata Oromoo kan arra bahaa-dhihaa fii kaabaa-kibba Oromiyaa keessatti xiqqaa fii guddaa – dhiiraa fii dhalaa lammii qabsoof onnachiisee wareegama bilisummaa tiif harka qullaa …Read More »
Ollaa: Oromo Legacy Leadership And Advocacy Association
IMPORTANT UPDATE: OLLAA is always seeking for opportunities to engage with Oromo communities around the world to bring light to the plight of our people. …Read More »
Jijjiiramni Oromoon kumaatamaan itti warageeme kana fakkaata
Ajandaa Mana Marii Nageenya Biyyolessaa (National Security Council/ NSC) Roobii Darbee:Roobii darbe jechuun gaafa Qaammee 4 bara 2012 Abiyyi Ahimad Mana Marii Nageenyaa jedhamu walitti …Read More »
Abaaramaan akkatti dhiiga dhuga
Dhiigni lammii summii sitti haa ta’u! Posted by Aneyso Did Gabruma on Thursday, August 20, 2020 Magaalaa Aawwadaay, Gochaa suukanneessaa abbaan irree ummata Oromoorratti raawwataa …Read More »
Murtiilee Konferensi Gurmuu Hayyoota Oromoo (GHO) 15.08.2020
Nuti, kanneen yaa’ii guyyaa hardhaa 15.08.2020 mataduree “Beekumsa hidhachuudhaan Oromoo fi Oromiyaa roorroo diinaa irraa haa baraarru!” jedhun gaggeeffame irratti hirmaanne, qabxiilee haala Qabsoon Bilisummaa …Read More »
Abbaan Seeraa naaf haa jijjiiramu’ waan jedheef qofa adabbii qarshii 500 irratti murteessee jira..
Dabalataan manni murtii guyyaa har’aa Jawaar Mohaammad Abbaan Seeraa naaf haa jijjiiramu’ waan jedheef qofa adabbii qarshii 500 irratti murteessee jira. Itti dabaluudhanis miidiyaalen akka …Read More »
Ethiopia’s Defence Minister, Lemma Megersa, is under a house arrest as of this morning.
Hearing from credible sources that Ethiopia’s Defence Minister, Lemma Megersa, is under a house arrest as of this morning. Last night, the Chief of the …Read More »


text:
Abdii Boruutiin Uummanni Oromoo bar-dhibbee tokkoo ol gabrummaa Habashaa jala turani fi ammas jirani illee, gabrummaan uummanni keenya har’a bar-kurnee lama keessa jiran kun yoomiyyuu …Read More »
Qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti, qabsoon hidhannoo hammam abdachiisaa dha?
Abdii Boruutiin Seenaa biyyoota gara garaa kan gabrummaa jala turani fi bilisummaa argatan yoo ilaalle, qabsoo bilisummaa isaanii keessatti qabsoon hidhannoo bakka guddaa akka …Read More »
Afaan Ofii barachuun manarraa eegala.
Keessumaa biyya Alagaatti alagaa fuudhanii irraa dhalanii daa’ima ofii afaanii fii aadaa ofii barsiisuu jechuun sabboonummaa fii cichummaa gaafata. Keessuma dhalli Oromoo Ka abbaa fii …Read More »
Kaayyoon dhaaba jijjiiramaa ABO YKN hooggana bergaader….
Qabsoo Ofirratti Amantaa fi Kan kaleessaa irraa Barannee, kan Boruuf Maal Gochuu Qabna jennee of gaafachuu! Dhaabni siyaasaa tokko tarsimoo fi galii gara garaa qabaachuun …Read More »
Jaallan Sooreessaa J/ Jaarraa Abbaa Gadaa fii warri isa mararfatan maal jedhu?
Jaallan Sooreessaa J/ Jaarraa Abbaa Gadaa fii warri isa mararfatan maal jedhu? Gaazeexeessaa, angaftichaa fii abbaa galmee jechoota Afaan Oromoo kan tahee obboo Mahdii Hamiid …Read More »
Nuti Oromooni magalaa gudditii Suweden Stockholm fii nannoo isii jiran walitti dhufuun, qooda nurraa eegamu bahuuf murteeyfanne
Nuti Oromooni magalaa gudditii Suweden Stockholm fii nannoo isii jiran walitti dhufuun, qooda nurraa eegamu bahuuf murteeyfanne Du’aan adunyaa irraa galuu Jaarraa Abbaa Gadaatiif gadda …Read More »
Du’aan Boqochuu Jaarraa Abbaa Gadaa ilaalchisee ibsa Koree H/Qindeessituu ABO Kutaa Australia
Miseensotaa fi deggertoota ABO biyya Austraaliyaa keessa jiraannuuf du’aan boqochuun hayyuuu keenya J/Jaarraa Abbaa Gadaa gadda guddaa ta’uu ibsachaa Hogganoota fi bu’ureessitoota qabsoo bilisummaa Oromoo …Read More »
Wallisaa Umer Suleeymaan: Hanbaa J/Waaqoo Guutuu Dhabne
Wallisaa Umer Suleeymaan: Hanbaa J/Waaqoo Guutuu Dhabne….Wallisaa Beekkaamaa fii Jaaalatamaa Oromoo Obboo Umer Suleeymaan..Gadda du’a J/Jaarraa Abbaa Gadaa.Read More »
From ENLF up to FIDO: An Assesment of Jaarraa Abbaa Gadaa’s Life Journey (Part On
By Libah Leencoo His given name is Abdulkariem Ibrahim Hamid. But he is well known by his nom-de -guerre “Jaarraa Abbaa Gadaa”. He is …Read More »
A legend of heroes is never dying
The Oromo community members in Victoria Australia are deeply saddened by the sudden death of the great Oromo national hero Jaarraa Abbaa Gadaa who passed …Read More »


text:
Tuniiz keessatti boombii dubartiin ofiin ofirratti dhoosteen namoonni miidhaman
Magaalaa gudditti uniiziyaa, Tuuniiz keessatti dhukaasa dubartiin ganna 30 tokko ofiisheerratti dhoosteen yoo xiqqaate namoonni sagal madaa'aniiru, jedha ministeerri dhimma keessaa biyyattii.
"Dho'insa shorokkeessummaati" kan jedhu ministeericha dubartiin ofirratti dhooste kun muuxannoo loltummaa duraan akka hin qabne himeera.
Raadiyoon mootummaa akka jedhetti dubartiin kun ofiisheen ofirratti dhooste.
Poolisiin daandii Hbib Bourguiba kan magaalattii keessa qaxxaamura cufeera.
Namoota dho'insa kanaan daandii Hbib Bourguib irratti madaa'an sagal keessaa sadetti qodaaltota poolisiidha.
Du'aatiin gabaafame garuu hin jiru.
Hanga ammaatti haleellaa kana keessaa harka qaba jechuun kan itti gaafatamummaa fudhate hin jiru.
Haleellaan kun yeroo industiriin biyyattii sababa haleellaa shorokkeessitootaan waggaa sadiin dura uumamee turistoota 38 galaafateen qabbanaa'ee ture deebiyee dadammaquu jalqabuttidha.
Dho'insi kun eessatti uumame?
Akka suuraawwan bakka dho'insi kun itti uumame mullisutti lakkoofsi namoota hojii baraaruutti jiranii hedduudha.
Bakka dho'insaa kun imbaasii Firaansi irraa meetira 200 qofa kan fagaatuufi daandii ministeera dhimma keessaa waliin ammoo toora tokkorra ta'uu geezexeessaan naannoo Souhail Khmira BBC'tti himeera.
Duraan bakka gabaa baayyee heddu ta'e kanatti suuqiiwwan cufamanii poolisiin daadii mare cufee jira.
Tuniiziyaan bara 2015 erga namni ofiin badee balleessu tokko miseensota nageenyaa Pirezedaantii biyyattii eegan irratti boombii dhoosuun namoota 12 ajjeessaanii labsii yeroo moddamaa keessa turuu ishee AFP gabaaseera.
Labsiin yeroo muddamaa kun jalqaba ji'a kanaa hanga Sadaasa 6, guyyaa karoorri filannoo bara dhufuu itti karoorfamuutti akka ture taasfameera.
Shamarran Naayijeeriyaa haleellaa Bookoo Haraam mana barumsaa irratti bane jelaa miliqan
Shamarran Kaaba Baha Naayijeeriyaa, haleellaa Bookoo Haraam raawwachaa ture jalaa miliqan


text:
Waxabajjii 1955 – Ebla 2013 Obbo Kaasaa Taddasaa abbaa isanii B/Jeneral Taddasaa Birruu fi haadha isanii addee waarqiababaa G/Madiin irraa Waxabajjii 19,1955 magalaa Finfinnee keessaatti dhalatan. Obbo Kaasaan barnoota isanii finfinnee keessaatti barachaa eerga turaniin booda, sadarkaa Lammaffaa mana barnoota”adiventisti Mishiin Aqaqqii Basaqaa”tti Xumuraniiru.
Obbo Kaasaan abbaan isanii Jeneral Taddasaa Birruu Mirga Ummata Oromoo kabachiisuuf rakkon yeroo isaan mudatu, Sabbontoonni Oromoo Ijollee gooticha kanaa rakkoon akka isaan hinqunaminne kara adda addatiin irraatti hojataniiru.
Bara 1972 obbo Kaasaan gargaarsa Jalle, Baroo Tumsatiin Barnoota sadarkaa olaanaa (Schoolarship) akka argaatan ta’ee gara biyya Amerikaatti dhufudhaan bara 1973-1980 Albama State Univeristy(tti) barachudhan barnoota siyaasaa (Political Science)n Degree isa Calqabaa argataniiru.
Obbo Kaasaan nama Laammii fi Oromummaa isaanii jaltaniidha. Obbo Kaasaa Taddasaa dhibamanii mana yalaa seenudhaan yalamaa osoo jiranii Caamssaa 7, 2013 dhalatanii waggaa 58tti adunyaa kana irraa darbaniiru. obbo Kaasaan abbaa ijollee 4 (dubara 2 fi dhiira 2)tti.
Kaasaan Jeneral Taddasaa Birruuf ilma isanni isa 5ffati. Obbo Kaasaa Taddasaa guyyaa kalleessaa Ebla 13, 2013 bakka firoonni fi maatiin isaanii argamanitti awwalamaniiru.
Lubbuu isaani rabbi bakka garii haaka’u!
Ijollee fi maatii isaani hundaaf rabbi jabiina haakeennuuf !!
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
Dhaabbanii Weelthaangeerhiilfii (Hojimaata Qonnaa Jarmanitti kan galmaa’e) bara 1972 irraa eegalee Itiyoophiyaa keessatti fi 2001 irraa eegalee Somaalii Laandii kessatti kan socho’aa jiru dha. Kaayyoon galmma keenya gudichis Wabii Midhaan Nyaataa fi Qulqullina mirkaneesuudha. Hanga ammaatti gara Pirojektota 252 ta’an irraatti kan hojjetaa jiru yoo ta’u pirojektota kanneenis mootummaa, dhaabbilee hawwasumma biyyolessaa fi kan idila adunyaa fi hawwaasa xiyyefannoon keennameef waliin wal ta’udhaan kan hojjetuudha. Waajjirri Dhaabatichaa kan Biyyoota Gaanfa Afrikaa ammoo Magaalaa Finfiinee keessaatti kan argamuu fi yeroo ammaas hojjattoota 41 qaba. Akkasumaas ammoo Jimmaa, Yaaballoo, Tulluu Boolloo, Dabira Maarqos fi Affaar ttii waajjiraalee shan qaba. Waajjirrii Sagaantaa Somaalii Laandii Hargeessaa keessatti kan argamuu fi yeroo ammaa hojjettoota 53 qabatee socho’aa kan jiruudha.
Beela Gaanfa Afiriikaa Xumuruu
Dhaabati Weelthaangeerhiilfii beela sadarkaa gaanfa Afiriikaa keessaa dhabamsiisuudhaaf socho’aa jira, kanas ammoo qabatamaadhaan sochiilee qonnaa barbaachisaa ta’e haala barbaadameen faayyeesuu fi manaajimaantii qabeenyaalee uumamaa haala barbaadameen mirkaneesuudhaan xiyyeeffatee hojjechaa jira. Namootaa Xiyyeeffaannoo Kennameefi irratti hojjatamaa jiruuf oomishaa fi oomishtummaa baballisuudhaan wabii midhaan nyaataa omishni hangi barbaadame akka argamuu danda’u gochuudhaan hojjata. Akkasumas ammoo haalaa soorataa irratti akka muuxaanoo waaliif qoodan taasisuudhaan akka wabiin soorataa haala barbaadameen mirkaneefamu gochuun barbaachisaa waan ta’ee xiyyeffaannoodhaan irrattii hojjetaa jira.
Tooftaan inni biroo ammoo carraa Hojiilee addaa addaa uumuu baballisuudhaan waan ta’eef kanarratts xiyyeffanoodhaan hojjetaa jira. Kannaafuu dhaabbannii Weelthaangeerhiilfii Gaanfaa Afirikaa keessattii dhimmootaa hawwaasaa, misoomaa Dinaagdee, sagaantaa carraawwaan adda addaa uumuudhaan akka namoonnii irratti xiyyeefatamee hojjatamaa jiraan fayyadamtoota ta’an hojjetaa kan jiruudha.
Sochiileen Misoomaa kunis ammoo gargaarsa Dhala Namuummaa Weelthaangeerhiilfii irratti xiyyeeffatee kan dalagaa jirudha.
Kana Malees ammo dabalataan dhabbanni Weelthaangeerhiilfii kun wabii nyaataa fi nyaata Madaalaawaa akka dhallii namaa haala itii fufiinsa qabuun argatu taasisuudhaafis hojjetaa jira.


text:
Tigraayitti 'beelli meeshaa waraanaa godhamuu' imbasiin Itoophiyaa soba jedhe
Gabaasa 'World Peace Foundation' Kaaba Itoophiyaa Tigraayitti 'beelli akka meeshaa waraanaatti oolaa jira' jechuun baase imbasiin Itoophiyaa Landan jiru soba jedhe.
Imbaasichi kana kan jedhe ibsa barreeffamaan BBC'f ergeen yoo ta'u, BBCn gabaasa 'World Peace Foundation' eeruun sagantaa 'Newshour' jedhamurratti oduu qopheessuu hordofeeti.
"Himannaa bu'uura hin qabne kan 'World Peace Foundation' mootummaan Itoophiyaa uummata Tigraay beelessaa jira, beela akka meeshaa waraanaatti itti fayyadamaa jira jechuun baase, jabeessinee kufaa goona," jedhe ibsi imbaasichaa.
Dhimmoota akka nagaa, haqaa fi nageenya irratti akka hojjetu kan himu dhaabbanni 'World Peace Foundation' gabaasa fuula 66 qabu mata duree 'Starving Tigray' jedhuun Kibxata diinagdee fi sirni nyaataa Tigraay barbadaa'eera jedhe.
Buufataaleen fayyaa fi dhiyeessii nyaataa akkasumas indastiriiwwan gurguddoo silaa namootaaf madda galii turan ta'e jedhamanii barbadeeffamu hima gabaasi dhaabbata kanaa.
Kana qofa osoo hin taane sirna wabii nyaataa naannicha keessatti waggoota dheeraaf ijaaramee ture mootummaan diiguu hima.
Humnooti mootummaa federaalaa Itoophiyaa, humnooti naannoo Amaaraa fi loltoonni Eertiraa 'yakka nama beelessuu' raawwachaa jiru jedhe.
Ta'e jedhamee namoonni jumlaan akka beela'an godhamaa jira kan jedhu gabaasichi, sababa beelaa, nyaata gahaa dhabuu fi dhukkubaatiin Jiddugaleessaa fi Baha Tigraayitti guyyaatti namni 50 hanga 100 du'aa jiraachuu tarreesse.
Gochi kun 'beela akka meeshaa waraanaatti' fayyadamuudha, kun ammoo yakka waraanaati jedha gabaasichi.
Imbasiin Itoophiyaa maal jedhe?
Gabaasa dhaabbanni Yuunivarsitii biyya Ameerikaa Tuuftis jedhamu waliin hariiroo akka qabu himu kun baase, imbasiin Itoophiyaa UKN Landan jiru kufaa godheera.
Dhugaan lafarra jiru kan gabaasicha keessatti eerameen gonkuma wal hin argu jedhe imbaasichi.
TPLF maal na dhibdeen waqtii midhaan walitti qabamu haleellaa Raayyaa Ittisa Biyyaa ajaja Kaabaa irratti raawwachuu gabaasichi hin tuqne jedha ibsi imbaasichaa.
Mootummaan Itoophiyaa erga tarkaanfii olaantummaa seeraa kabachiisuu xumureen booda, misoomawwan bu'uuraa naannichaa TPLF ta'e jedhee barbadeesse suphuun naannicha deebisanii ijaaruuf akkasumas deeggarsa namoomaa godhuuf tattaafataa jiraachuu hima.
Dhaabbilee idil-addunyaa waliin ta'uunis lammilee miliyoona 4.2 ta'an deeggarsa namoomaa qaqqabsiisuu hima.
Duraanuu namni miliyoona 1.8 ta'u Tigraay keesatti sagantaa seeftineetiin jiraachaa ture kan jedhu ibsi kun, Covid-19 fi weerara awwaannisaarratti dabalataan gochi waraanaaf dibbee dhahuu TPLF haala naannicha keessa jiru hammeessuu hime.
Mootummaan deeggarsa lammilee naannoo Tigraay lubbuu baraaruu gochaa jiru dhaabbileen idil addunyaa akka deeggaran waamicha dhiyeessee jira imbaasichi.
Gabaasa 'World Peace foundation' ilaalchisee dhaabbaticha keessa namoota TPLF'tti lubbuu horuuf fedha qabantu achi keessa jira jedhe.
Namoonni kun maqaa xiinxala walabaatiin gabaasa sobaan tolfame qopheessuurraa booddetti hin jedhan jedhe.
Naannoo Tigraay keessa rakkoon namoomaa hamaan jiraachuu UN dabalatee dhaabbileen deeggarsa namoomaa himaa turan.
UN akka jedhutti uummata naannicha miliyoona 6'tti tilmaamamu keessa miliyoona 4.5 kan ta'an deeggarsa hatattamaa barbaadu.
Lola baatii afur dura eegaleen namoonni kumaatamaan lakkaa'aman yoo ajjeefaman, miliyoonaan kan lakkaa'aman ammoo qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru.
MM Abiy 'tarkaanfii olaantummaa seeraati' kan jedhan lolli naannichaa xumuramuu erga labsanii ji'oota sadi booda lolli wayita ammaa adeemaa jiru gara riphee loltummaatti bifa jijjiirrachuu fi 'rakkisaa fi dadhabsiisaa' akka ta'e himan.
Dhaabbati walitti bu'iisawwan irratti hojjetu 'International Crisi Group' gabaasa torbee darbe baaseen qaamoleen wal lolaa jiran gara mariitti hin dhufan taanaan lolichi yeroo gabaabaa keesatti xumura argachuu dhiisuu mala jedhee ture.


text:
Tarkaanfilee dhaabbileen miidiyaa hawaasaa facaatii odeeffannoowwan sobaafi haasaa jibbiinsaa ittisuuf fudhachuu qaban!
Miidiyaaleen hawaasummaa Itoophiyaa keessattis ta’e guutuu addunyaatti madda odeeffannoo ijoo erga ta’anii bubbulaniiru.
Biyyaalee guddataa jiran kan akka Itoophiyaa keessatti lammiileen gaazexaa bitanii dubbisuurra oduuwwan haaraa gama bilbila isaaniitiin ilaaluun itti salphata.
Televizhiinii yookin raadiyoo caqasuurras itti fayyadamni miidiyaalee hawaasummaa akka Feesbuukiifi Telegiraama daran dabalaa jira.
Guddinni saffisaan gama itti fayyadama miidiyaalee hawaasummaatiin mul’atu kunis dhaabbileen miidiyaa oduuwwan isaanii gama miidiyaalee hawaasummaatiin akka dhiyeeffatanfi namootnis yaadafi odeeffannoowwan akka waliin qooddatan taasiseera.
Facaatiin odeeffannoo gama miidiyaalee hawaasummaatiin taasifamu guddachuunsaa mataa isaatiin rakkoo ta’uu baatus qaamoleen tokko tokko carraa kanatti fayyadamuun odeeffannoowwan sobaafi haasaa jibbiinsaa salphumatti akka tamsaasan haala mijataa uumera.
Kun immoo rakkooleen uummaman akka hammaataniif gumaacha olaanaa taasiseera.
Namootni hedduunis “dhaabbileen miidiyaalee hawaasummaa gama kanaan maal hojjechaa jiru?” jechuun yeroo gaaftan mul’ata.
Dhaabbileen miidiyaa hawaasummaa waggaa waggaan bu’aa doolaara biliyoonaan lakkaa’amu buufatan kan akka Feesbuukii, tajaajilli isaanii fayyadamtoota maraaf mijataafi miidhaa kan hin qaqqabsiisne akka ta’u gochuu akka hin dandeenye gabaasawwan heddu himu.
Dhaabbileen miidiyaa hawaasummaa haasaawwan hammeenya qaban, barreeffamoota walitti bu’iinsa kakkaasan akkasumas gochaalee jibbiinsa lallaban hordofuun tarkaanfii fudhachuu akka qaban ifadha.
Kunis labsii haasaa jibbiinsaafi odeeffannoo sobaa ittisuufi to’achuuf bahe keessatti ifatti kaa’ameera.
Kanaaf dhaabbileen miidiyaa hawaasummaa akka Feesbuukii, Tiwiitarafi kunneen biroo namoota dhimma facaatii odeeffannoowwan sobaafi haasaawwan jibbiinsaa Itoophiyaa keessa jiru irratti hubannoo qaban bobbaasuun tarkaanfii fudhachuu qabu.
Kana gochuu dhiisuun itti gaafatamummaa bahachuu dhabuu qofa osoo hintaanee dhimma itti gaafatama seeraa fiduu danda’udha.
Odeeffannoowwan birootif akkasumas odeeffannoowan akka isinif mirkaneessinu barbaaddan nubiraan gahuuf marsariitiifi toorawwan midiyaalee hawaasummaa Itoophiyaa Cheek daawwadhaa.
ወቅታዊ መረጃዎችን ቀጥታ በኢሜልዎ ለማግኘት ይመዝገቡ
ያቀረቡትን የግል መረጃ በግላዊ መመሪያችን መሠረት እንጠብቃለን::


text:
Daba Oromoota Kibbaa fi Lixa Oromiyaa irratti MKIXn raawwatamaa jiru
Gochaan hammeenyaa Raayyaa Ittisaa Xoophiyaa, Poolisoota Humna Addaa [Oromiyaa] fi Milishoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Xoophiyaan, Oromoota Konyaalee Kibbaafi Lixa Oromiyaa irratti raawwatamaa jiru akkaan haammaachuun;
Dhukaasa guyyaa kaleessaa (Eebila 22, 2020), Konyaa Lixa Wallaggaa, Ona Boojjii Coqorsaa keessatti, uummata nagaan gabaa ba'ate irratti RIXn banameen, obboleeyyan lama ajjeefamuu, danuunis madaa'uu – Oromticha Ona Boojjii Coqorsaa
Kurfii keenya kana sagalee qofaan dhaggeeffachuuf as tuqaa.
Onoota Konyaa Gujii Bahaa danuu keessatti, Raayyaan Ittisaa Xoophiyaa, Poolisootni Humna Addaa [Oromiyaa] jedhamaniifi Milishootni gandaa, gama tokkoon, weerara dhibee Koronaa (COVID-19) dawoo godhachuun, uummanni akka jiruu ofii hin geggeeffanneef manatti ugguraa, gama kaaniin ammoo, iddoo shaneen jiru nu geessaa jechuun, Uummata Oromoo doorsisaa fi dirqisiisaan, dalagata hanqisanii, gandaan buqqisuun, raasaa keessa ittiin jooraa oolaa jiraachuu – Oromticha Konyaa Gujii Bahaa
Ijaarsaa fi Sochii Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Qeerroo fi Qarreen Oromoo, dogoggora gannoota afran-shanan darban mudatee ture'rraa barachuun, si'achiif dogoggorri wal-fakkaataan akka hin uumamne quba wal-qabaachisuun, yeroo ammaatti bifa haarayaan wal-ijaaruun, Qabsoo Bilisummaa Oromoo hanga galma isaatti (hanga Bilisummaa Oromoo fi Walabummaa Oromiyaatti) finiinsuuf qophii xumuranii jiraachuu – Qeerroowwan Walloo fi Iluu Abbaa Booraa


text:
Somaaliyaan keessumaa yeroo ayyaana Id Al Adahaa beeyladaalee gara Giddu Galeessa Bahaatti erguudhaan beekamti. Garuu hongee hamaan Gaanfa Afrikaa mudate beeylada miliyoonaan lakkaa’aman fixee, qonnaan bultoonni beeyladaalee horsiisan kanneen Somaaliyaa keessaa rakkoof saaxilee jira.Kaan isaanii illee mooraa namoota qe’ee irraa buqqa’anii keessa jiraachuuf dirqaman.
Qonnaan-bultoonni Somaaliyaa Beeladaaleen Isaanii Hongeen Dhumnaan Mooraa Buqqaatotaatti Galuu Isaanii Dubbatan
- VOA
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
-
21-09-2022
Somaaliyaa Beela Hamaatu Eeggataa Jira: UN
-


text:
Loqodoota Saddeeti Jaatanii Guddicha Afaan Oromoo keessatti irratti hojjatamaa jiran keessaa
1. Gumii Loqoda Harargee( Ituu, Humbannaa fi 4N Qalloo,Anniyya) 1ffaa bahuu fi ammallee jabaattanii itti fufuu keessaniif ulfaadhaa ! Isiniin boonna !
2. Gumii Loqoda Booranaa hojii boonsaa hojjattanii 2ffaa bahuun keessan dinqiidha itti fufaa jenna.
3. Gumii Loqoda Arsii ( Sikkoo fi Mandoo) 1ffaa bayaa turuun keessan ni yaadatama. Amma garuu 1ffaa irraa 4ffatti gadi bu’uun keessan baay’ee akka hojjatamaa hin jirre garsiisa.
Haati Gooticha Leenjisoo diigaa waan jette dhageessanii? ” Ani Dahee Koloobaan gahee, amma booda waan jettaniin isintu beeka” jette jedhan. Keessan dubbiin achitti.
4. Gumii Loqoda Maccaa isinillee 2ffaa irraa gara 3ffaa,4ffaa fi 5ffaa bu’uun hirmaannaan keessan akka dabaluu qabu mul’isa.
5. Gumii Loqoda Gujiin yeroo cufu hirmaannaan keessan guddaadha jabaadhaa jenna.
6. Gumii Loqoda Tuulamaa hojii boonsaadha jabaadhaa
7. Gumii Loqoda Karrayyuu fi 8. Walloo daran jabaachuu qabdan iyyaa iyya dabarsaa . Gargaarsa yoo barbaaddan nutti iyyadhaa .
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Haleellaa garee IS irratti raawwatameen hoogganaan garichaa ajjeefameera jedhan Tiraamp
Jireenya baqaan miliqee jiraachaa kan ture hoogganaan garee IS Abu Bakr al-Baghdadi wayita loltoonni Ameerikaa Kaaba Baha Siiriyaa keessatti duula eegalan of ajjeese jedhan Pirezidaanti Doonaaldi Tiraamp.
Bakka Masaraa Mootummaa White House irraa haasawa kan taasisan Pirezidaanti Tiraamp Abu Bakr al-Baghdadi wayita saroonni loltoota Ameerikaa isa ari'an battalumatti meeshaa harkaa qabuun of ajjeese jedhan.
Abu Bakr al-Baghdadi bara 2014 bulchiinsa "caliphate" hundeessuuf wayita labsu haalaan beekame.
Kaaba Baha Siiriyaa keessa maadheffatee jiraachuun kan himamu Abu Bakr al-Baghdadi loltoota Ameerikaatiin hedduu adamsama.
Maddeen Oppireeshinii halellaa qondaala IS irratti gaggeessuuf bobba'etti dhiyaatan akka jedhanitti gareen ergama kana fudhate kan duraaniirraa adda kan ta'ee fi leenjii tikaa fi waraanaa olaanaa namoota fudhataniidha.
Aanga'oonni US madda oduu Rooyitarsitti akka himanitti qondaala IS haleeluuf oppireeshiniin gaggeeffameera, garuu ajjeefamuun Baghdadi hin mirkanoofne.
Qondaalli IS kun kanaan duras ajjeefameera jedhamuun dogoggoraan gabaafamee ture.
Abu Bakr al-Baghdadi eenyu?
Hoogganaan IS kun addunyaarratti nama sadarkaa jalqabaarratti barbaadamuudha.
Ameerikaan bara 2011 keessa shororkeessaadha jettee moggaaste.
Nama kan qabuuf yookiin ajjeesuuf odeeffannoo nama kenneef doolaara miiliyoona 10 kennuufis waadaa seentee turte.
Baghdadin nama dirree waraanaatti mala loltummaan beekamtii olaanaa qabuudha jedhama.
Bara 1971 Kaaba Baghdad naannawa Samarra jedhamutti kan dhalate namni kun maqaa sirriin isaa Ibrahim Awad al-Badri jedhama.
Bara 2003 wayita humni waraanaa Ameerikaan hoogganamu Baghdaad weerare Abu BAkr al-Baghdadi duree amantii Islaamaa ta'uun masjiida tokko keessaa tajaajilaa ture jedha gabaasi.
Namni kun bara hooggansa Saadaam Huseen Humna waraanaa ajajaa akka ture dubbatama.
Gabaasi biraan ammoo namni kun wayita waggaa afuriif Kaampii Bucca keessatti to'annoo Ameerikaa jala turetti inumaa ilaalchasaatti cimee itti cichee hafe jedha.
Kaampiin Bucca Kibba Iraaq keessatti kan argamu yoo ta'u bakka qondaaltonni waraanaa al-Qaa'idaa itti hidhamaa turaniidha.
Abu Bakr al-Baghdadi bara 2010 hoogganaa al-Qaa'idaa ta'ee as ba'e.
IS jalqaba bara kanaa viidiyoo Baghdadi gadi dhiisee ture.
Kanaan dura bara 2014 wayita Moosul irraa hawaasaaf ergaa dabarsu mul'atee ture.
Kutaalee Siiriyaa fi Iraaq keessatti bulchiinsa "caliphate" hundeessuu akka barbaadu labsee ture.


text:
Labsiin doorsisuu kaleessa galgala baafte diddaafi murannoo Oromootaatin kan simatame Wayyaaneen, ammas kijiba biraatin as baate. Kunis ‘biiroon Maastar Pilaani cufame’ kan jedhuudha. Kijiba kanaa kan as baafte kijiba Abbaan Duulaafi Muktaar as fidan ragaa qabatamaa Maastar Pilaaniun hojirra oolaa jiraachuu agarsiisu kaleessa erga maxxansinee booda. Akkuma yaadattan Abbaaan Duulaa ” Maastar Pilaaniin bara 2006 ALH irraa kaasee hamma ummanni mari’atuu dhaabbataa jira jedhee sobe.
Sun soba ta’uu bariisama san ragaan dhufe. Kunis Maastar Pilaniin dhaabbachuu mitii daranuu jabaatee itti fufuuf beeksisa qaxarrii hojii gaazezaa addis Zaman irratti baasuun beekame. Kijibni sun guyyaa adii saaxil baanaan amma kijiba biraa kan sanirra guddaa irratti dabalan. Kunis soba ta’uu maalin beeyna?
Waajjirri Maastar Pilaaniin bara 2006 akka hin diigamin ragaa kumaaa-kitilatu jira.
1) Waajjirri kun bara 2007 keessa yoo cufamee jiraata bara 2007 baajanni birrii 30,424.847 maalif ramadamee? Bara 2008 hoo maalif Birrii 33, 511,595 akkamiin ramade? ( ragaalee asiin maxxananii jiraan laalaa)
2) Beeksisa hojii kana kan baase namoot mootummaan hin beekne kan jedhameef; mee rabbii jedhaati beeksifni waajjira mootummaa tokko gaazexaa mootummaa irratti beekkamtii mootummaatin ala, biyya Itoophiyaa keessatti bahe yoo isinin jedhan bishaaninuu liqimsituu laata?
3) WaajjirrI Maastar Pilaanii waggaa lama dura cufame jedhame Wiixata dheengaddaa banaa turuuun shakkii miti. Kana ammoo dhihotti ragaa qabatamaan as baafna.
Wayyaaneen lafa ummata keenyaa saamuunn hanqatee dhiinga obboleeyyan keenyaa dhugaa jirtu dhugaa Oromootitu joonjessaa burjaajessaa jira.


text:
This language is currently in review and will be available soon!
Piroojektiin kun kan hundeeffamee fi kan hogganamu gidduu galtummaa dhimmoota si’atoo aad-amantaawaa koornayaa fi misoomaa hawaasa guddachaa irratti xiyyeeffate irratti muuxannoo waggoota kurnan darbaniif kan qabu/du Dr. Roominaa Istiraatii dhaani. Dr. Istiraatiin nama sochiiwwan kaka’umsa uumuu, hojii qu’annaa fi qorannaa fi wal-jijjiirraa beekumsaa hogganuu akkasumas, walitti dhufeenya bu’aa qabeessaa deeggartoota, michuuwwan hojii fi qooda fudhattootaa wal-amantaa deeggarame gabbisuu fi dagaagsuu irrattis nama gahee guddaa qabu/du dha.
Dr. Istiraatiin bulchiinsa piroojektii hawwachiisaa Ad. Estela Papagianni hojii adeemsistuu Piroojektii sa’aatii idil-alaa kan ta’aniinis ni deeggarama.
Kutaalee piroojektii UK irratti xiyyeeffatanii fi birmattoota qu’annaa Piroofeeser Paarviin Alii fi (Yuunivarsitii Sheefild, Sheefild, UK) fi Piroofeeser Geenee Feedar (Yuunivarsitii Bristool, Bristool, UK
Dabalataanis piroojectichi gorsitoota biyya alaa lamaan kan deeggaramuu yommuu ta’u, gaheen hojii isaaniis misooma idil-addunyaa waliin haala mijeessuu leenjiiwwanii fi PI deeggaruu dha. Isaanis:
Dabalataan piroojectichi qu’attoota, hayyuuwwan dubbii waaqayyoo fi hayyoota walaba ta’an kanneen biroon ni deeggarama. Isaanis kanneen akka:
Michuuwwan Teeknikaa kanaa gadiif beekkamtii kennuu barbaanna. Isaanis kanneen akka:
Boordii waggaa keessa yeroo lama wal-argu kallattii tarsiimawaan IP fi garee battalaa ni gorsa. Akkasumas, buu’uuruma addeeffamaa fi fedhii tokkoon tokkoo dirreewwan qu’annaa fi qooda fudhattootaatiin piroojektichi bu’aa guddaa akka argamsiisu hordoffii cimaa godhaa jira. Miseensonni boordii ogummaalee, dirra barnootaa fi sadarkaa hojii gara garaa irraa; akkasumas lammummaa fi aadaa amantaa adda addaa irraa kan dhufanii dha. Biyyoota piroojektichi argamuttis piroojecticha babal’isuuf miseensonni haaraas affeeramaniiru. Miseensonni amma jiranis haala armaan gadiitiin tarreeffamaniiru.
Piroofeesara Emeeritaa, Muummee Soshiyoologii, Yuunivarsitii New Brunswick; Qorataa Ol’aanaa sagantaa RAVE, Kaanaadaa
Qajeelchituu Haqa Koornayaa, Waajjira Gamtaa Angilikaanotaa, Hundeessituu Birmattuu; Qajeelchituu Birmattuu Duraanii, Landan, UK
Itti gaafatamaa Amantaa fi sagantaa Hawaasummaa, Cinaa dhaabbataa (Gargaaraa); Itti Gaafatamaa Birmataa Warraaqsa Hiraarsa Dubartoota irra gahu dhaabuu, Landan, UK
Leenjiiwwan Gurguddoo irratti Ogeettii Xiin-Sammuu Gorsa Kennuu, Mana Barumsaa Naannawaa, Barumsaa fi Misoomaa, Yuunivarsitii Maanchestar, UK
Barataa PhD, Qu’annaa Amantaa, Yuunivarsitii Laankaastar, UK
Qajeelchaa, Diversity Resource International (DRI), Bringtan, UK
Qindeessituu Sagantaa, Gurmii Taattota Mit-mootummaa (NSAC), Finfinnee, Itiyoophiyaa
Gargaaraa Qu’annaa fi Barsiisaa, Kolleejji Qorichaa Saayinsii Fayyaa Orotaa, Muummee Qoricha Hawaasummaa, Asmaraa, Eritiriyaa
Qu’ataa/ttuu Ol’aanaa fi Michuu Wiirtuu Amansiisaa, Yuunivarsitii Koonveentriitti Hariiroo Hawaasummaa fi Nageenyaa, Garee Qu’annaa Amantaa fi Hariiroo Naga Qabeessaa, Koonveentrii, UK
Miseensa Koree Bulchitoota Waldaa Eebbifamtoota Barumsa Dubbii Waaqayyoo; Barataa Filoosoofii (MA), Yuunivarsitii Finfinnee
Durata’a Giddugala Nageeynaa fi Missoma Finfinnee, Itoophiyaa