text:
Mudde 28,2015 Gabaasa Qeerroo
FDG Shaggar Kibbaa lixaatti har’a Muddee 28,2015 aanaalee hundumaa uummata qonaan bulaa hanga baadiyaatti dabalatee finiinaa jira.
Uummanni Oromoo guutuun guututti gara ona Gincitti bahuun isaan booda gara Ambootti bahuuf imala eegalee jira. FDG oromiyaa guutuutti har’aa
fib or kan eegalu godinaalee kanneen akka shawaa lixaa,Shaggar kibba lixaa fi dhaabbilee barnootaa Yuuniversitii Haromayyaa, Amboo,Wallaggaa, Bulee Horaatti diddaa barumsa dhaabuun har’a kan eegale yoommuu tahu mootummaan wayyaanee ammas humna waraana barattoota gaaffii mirgaa abbaa biyyummaa gaafatanitti bobbaasaa jiraachuun gabaafamee jira.
Har’a Muddee 28/2015 waraanni Wayyaanee barattoota doormii seenuun caccabsaa jiraachu fi barattoota irratti miidhaa gurguddaan gahaa jiru
Yuuniversitii Haromayyaa fi Ambootti itti fufeetu jira. Gabaasa Qeerroon ganama kana Yuuniversitii Haromayyaa irraa dhiyeessaa jiruun
barattootni waraana humna agaazii irratti haleellaa dhagaa fudhataniin waraanni wayyaanee mooraatti kan madoo tahes hedduu yoommuu tahu
barattootni miidhaman hedduunis dhiiga isaanii dhangalaasaa gara mana hidhaatti guuramaa akka jiran Qeerroon gabaaasee jira.
Magaala Wallisootti har’a ganama uummanni daandii cufee ergame. Mootummaan wayyaanee namoota isaa ramaduudhaan konkolaataa
doozeriidhaan daandii cufame kaasuun dhaga’amee jira.


c: text/html

text:
Koree hoji raawwachiistuu fi koree giddu galeessaa ABO dabalatee hooggansi sadarkaa adda addaa irra jiran kan Qajeelcha Poolisii magaalaa Burraayyutti hidhamanii jiran, manni murtii magaalaa Burraayyuu akka bilisaan gad dhiisaman murteesseyyuu ammallee mana hidhaatii hin baane jechuun abukaatoon isaanii Sagalee Ameerikaatti himanii jiran.
Itti aanaan koree dhaabbii dhimmoota seeraa, bulchiinsaa fi diimokiraasii kan mana maree bakka bu’oota Itoophiyaa immoo, “namoota manni murtii bilisaan gadi dhiise qaamni raawwachiistuu ykn poolisii osoo hin hiikin tursiisuuf mirgaa hin qabu.” Jedhan. Manni murtii waliigalaa federaalaa gama isaatiin naannolee keessatti rakkoon ajaja mana murtii raawwachiisuu dhabuu bal’inaan waan jiruf furmaata argachuu qaba, jedhee jira.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Akka oduun ethiopianreporter himtutti, wixinee dantaa addaa Oromiyaan Finfinnee irraa qabdu ilaalchisee marii ummataa jettee wayyaaneen waamicha gootee jirti. Maaliif amma tahe? Dhimmi kun gurra Oromoo hata jedhanii waan yaadaniif, MNO kan amma dhimma biraatiin qabamee jiru, waan itti jiru irraa garanatti deebisuu barbaadan. Gama biraatiin walitti dhufeenya OroMara kanas kan qalbii ummataa hawwataa jiru afaan faajjessuuf kana fidan. Waa heddu yaalanii milkaa’uufii didnaan amma kanaan as bahan. Falli isaa irratti hirmaachuu dhiisuudha! Kanaan moo’atamnaan tooftaan isaan hafe waan jiru hin fakkaatu.
Dubbiin Finfinnee gaafa itti jabaattee namni hundi fuula itti gara gale gara daangaatti gara nu galchite. Garuu dhimmi daangaa tokkummaa Oromoo haalaan cimse. MNO irrattis dhiibbaa cimaa gochuun akka siyaasaa Wayyaanee laaffisanis godhe. Dubbiin osoo deemtu akka isaan yaadan tahuu diddee OPDO fi ANDM walitti fiddee kokkee isaan qabde. Hafuura baafachuu dadhabnaan waan qabattu barbaadde. Dhimma Finfinnee kan akka irratti dubbatamuuf Oromoon gaafachaa bahe lafarra harkisan san har’a gadi luqqisan. “Dubbii daangaa irra tanuma Finfinnee nuu wayya” waan jedhan fakkaata.
Yoo xiqqaate bu’aan karoora kana keessaa ni arganna jedhanii yaadan:
– MNO tasgabbii dhoorganii gara tokkotti akka hin luucceffanne godhuu
– Oromoo fi Amaarri wal tahuun kufaatii isii akka daddafsiiftu waan beekaniif dubbii Finfinnee tana fidanii walitti nu buusuu
– Hudhamtee waan jirtuuf hafuura fudhattee shira biraa xaxuuf yeroo argachuuf
Kuni milkaa’uu hin qabu. Kana booda Wayyaaneen ajandaa Oromoodhaaf baasuu hin qabdu. Oromootu ajandaa baasuufii qaba akka dubbii OroMara kanatti mataa kan dhukkubsu. Kanaafuu bakka jirtanii wal beeksisaa didaa. Jibbinee osoo hin taane tarsiimoo qabsoo keenyaaf ajandaan jarri nuu baaftu nu miidha waan taheef.


text:
Seenaa Gababaa Artiist Guutuu Lammii (1970-2020)
Artiist Guutuu Lammii, abbaa isaa obbo Lammii Bajjii fi haadha isaa addee Sorsee Bashaa irraa, Guraandhala 8 bara 1970 magaalaa Finfinnee naannoo Dhakaa Haraaraa jedhamee beekamutti dhalate.
Artiist Guutuu Lammii abbaa fi haadha isaatiif ilma Angaafa yoo ta’u, quxusuwaan isaa 1. Obbo Daawit Lammii ; 2 Addee Libsa-Warqi Lammii fi 3. Addee Addis-Alam Lammii, yoo ta’an obboleewaan isaa dubraa lamaanuu, bakka dhugaa dhaqaniiru.
Artiist Guutuu Lammii Haadha fi abbaa isaa tajaajilaa erga guddateen booda, umuriin isaa barumsaaf yeroo gahu, mana barumsa Sadarkaa tokkoffaa “Hiywoot Xibab“ jedhamee beekaamu galee kutaa 1ffaa amma 6ffaa baratee xumurun kutaa 7 fi 8 ammoo mana barumsa “Asfaa-Wasan “ jedhamuutti baratee qaphixii olaanaa fiduun, sadarkaa itti aanuutti darbuu danda’eera.
Artiist Guutuu Lammii barnoota itti aanu, mana barumsa Bolee, Sadarkaa lammaffaa seenuun kutaa 9-12 baratee yoo xumuru, barnoota Sadarkaa olaanaa ammoo ”Kolleejjii Qidiist Mariyam” lixee barachaa osoo jiruu, bara 1991 yeroo ABOn mootummaa Ce’umsaa keessa jiru, rakkoo fi tuffii ijoolleen habashotaa, Oromoof qaban argaa, akkasumaas isa irras gahaa waan guddateef, battalumatti mirga Oromoof falmuuf gara baha Oromiyaatti imaalun Waraana Blisummaa Oromoo(WBO)tti dabalame.
Kaayyoo, akkeekaaf Sagantaa ABO, leenjii waraanaa dabalatee, baratee erga xumureen booda, aarsaa Qabsoo Bilisummaa Oromoo barbaaddu mara kaffaluuf irbuu jaalummaa fudhatee itti seene.
Artiist Guutuu Lammii, bara 1991-1992 baha Oromiyaa Dirree WBOn keessa socho’aa tureetti ramadamee, hojjachaa osoo jiruu, ABOn dirqamee mootummaa ce’umsaa keessaa akkuma baheen rakkoo hamaa waraana Blisummaa Oromoo mudaate irraa kan ka’een, osoo harka diinaa hin seenne, muraannoofi cimiina qabuun keessa darbee magaalaa Finfinnee bakka haatiif abbaan isaa jiraanitti deebi’e.
Artiist Guutuu Lammii rakkoo heduu keessa darbee baha Oromiyaa irraa erga gara magaalaa Finifinneettii deebi’ee, mana isaatti galee osoo hin teenye, bakka Qabsa’ooni Oromoo itti wal arganiif wal ijaaranii jiran hedduu keessatti hirmaachuun, qooda ga’aa qabaatullee, gama Sirbaa fi Weedduun uummata Dammaqsaa kan ture, bandii Gadaatti miseensa ta’uun, Sadarkaa meeshaa taphaachuufi Sirbuu irraa egalee, hanga gaafa biyyaa ba’uutti duraa ta’aa ykn gaggeessaa Bandii Gadaa ta’ee hogganaa tureera.
Gama biroon ammoo Waldaa Maccaafi Tuulamas keessatti miseensa Bordii ta’ee hojjaata akka ture seenaan isaa ni mirkaneessaa.
Artiist Guutuu Lammii miseensa Bordii Maccaaf Tuulmaa keessattis ta’ee waggoota hedduu bandii Gadaa Tajaajilaa ture kana keessatti, jaalalafi kabajaan inni Oromoofi Oromummaa dha qabu hundaa ol akka ta’e kanneen isa beekaan kan ragaa bahani dha.
Artiist Guutuu Lammii Caarraan DV baheefi bara 2004 keessa USA/Ameerkaa dhufudhaan Hawaasa Oromoo DMVitti makaame. Jireenyaa Gadaa lamaa (2) ol Hawaasa Oromoo naannoo Washington DC waliin jiraate kana keessatti akkuma hundi keenya ragaa bahu dandeenyu, Guutuu Lammii nama qulqulluu, nama Oromummaa fi eenyumaa isaa jaalatuuf kabajaa guddaa keennu dha.
Ariisti Guutuuf Oromoo hunduu fira isaati. Jaalala malee Jibba nama tokko waliinuu akka hin qabine kan beekinu dha. Guutuun ijaarsa Oromoo hunda keessatti ifaa ta’ee kan mul’ataa tureedha.
1.Waldaa Qoraannoo Oromoo
(OSA)keessatti Guutuu Sadarkaa
duraa irratti mul’ata duraa
2. Waldaa Kirstiyaana Oromoo
(Oromoo Church)yoo deemiite
Guutuun ifa ta’e mul’ata.
3. Koonyaa ABO Washington DC
Yoo deemiite,Sadarkaa duraa
irratti kan agaartu Jaal
Guutuu Lammiitti.
5. Agaarsiisa aadaa Sirba Oromoo,
godhamu keessatti,tapha
meeshaa fi qindeessuu isarratti
anuu jira! jedhee owwaatee kan
dhufu Guutuu Lammiiti.
6.Yeroo sirni kabajaa aayaani
Gubaafi Irrechaa naannoo
Washington DCtti kabajamu sirba
aadaa Orommo,kan aayyaana
sana waliin deemu filee kan nuuf
Qopheessu Artist Guutuu dha.
7. Miseensa Koree Bordii Hawaasa
Oromoo keessattis Guutuun
Sadarkaa duraa irratti ifa ta’ee
mul’ata.
8.Koree mana Hawaasa Oromoo
(Oromoo Community House
Committee) keessattis yeroo
eenyumaan ol hojii guddaa kan
hojjaatu Guutaa Lammiiti.
Artiist Guutuu walumaa galaatti ijaarsa Oromoo hunda keessaa
bakka maraatti argaama.
Bakki hirmaannaa Guutuun keessa hin jirre hin jiru yoo jenne, dhugaa dubbachuu malee soba dubbachuu keenya miti.
Guutuu Hawaasa Oromoo Naannoo Washington DC jiraaniif qabeenya, utuubaadha, abdiidha, falmaataadha, qabs’aa dha. Qabsa’aa akkanaafi obboleessa akkanaa of biraa dhabuun hedduu nu gaddisiisa.
Guutuun Koree bordii Hawaasa Oromoo keessa baroota hedduu tajaajila tureera; ammas, hanga guyyaa har’aa dirqaamin addaan nurraa isa baafteetti waliin hojjataa turreerra.
Ariist Guutuu Lammii wajjiin, akka Koree Geggeessitu Hawaasaatti waan hedduu hojjaannee waliin dabarsineerra.
Seenaa Guutuu Hawaasiin Oromoo Naanno Washington DC jirru, waan beekinuuf waan haaraa gonee, walitti himinu hin jiru. Garuu waanti walitti himinu obboleessa dhugaa akkanaa, kan Oromoof malee ofii hi jiraane, of biraa dhabuun keenya, waan kophaatti hafine taanee, nutti mul’chuu isaati.
Dhalli nama du’aaf dhalate. Hundi keenya tarree gallee akka jirru inuma beekiina. Waanti nama bochiisu du’a qofaa miti. Waan jiruu fu jireenya, qabeenyaafi humina ofii itti dhabaanii, dararamaa turan osoo ijaan hin argiin darbuudha.
Guutuun fedhiif hawwiin isaa, Oromoon abbaa biyya isaa ta’ee, arguu ture. Sirbi isaa waa’ee blisummaa Oromooti; waa’ee tokkummaa Oromooti; waa’ee Oromoon abba biyya isaa ta’ee arguuti.
Fedhiif hawwiin isaa guteefii osoo hin argin karaatti hafuun nu boochiisa. Nugaddisiisa.
Artiist Guutuu Lammii, nama qabeenya isaafi maatii isaa irra, Oromummaa isaa jalaatudha. Dhala Oromoo hundaaf jaalaala dhuga kan Onnee irraa madde qaba. Nama hunda ija tokkoon ilaalaa . Nama hundaaf kabajaafi ulifiina guddaa qabaafi. Waan gaafatte hunda tole jedhee waan qabu mara badhaasuuf nama dubaatti hin jeenne dha.
Artiisti Guutuun magaala Finfinnee keessatti dhalatee guddatee, afaan Oromoo akkuma nama Baadiyyaa Oromiyaa keessatti dhalatee guddateetti dubbata.
Maqaan isaas Geetuu Lammii jedhmee kan beekaamu, sirna kabajaa aayyaana irrechaa irratti, abbaa Malkaa obbo Lubee Birruutti himachuun akka aadaa Oromootti uruurfamee Guutuu Lammii jedhamee moggafameef.
Guutuu Lammii Hawaasa Oromoo Naannoo Washington DC wajjiin waggoota 16 ol jiraate kana keessatti, rakkoon yoo umaame illee qoosee furuun bira darba malee hamaan afaan isaa keessaa bahee hin beeku. Nama hunda kolfaafi gammachuun simaata.
Jaalala fi Guddina Hawaasa Naanoo kanaaf qabu irraa kan ka’e Koree Bordii Hawaasaa Oromoo keessatti yeroo heduu filamee tajaajilaa tureera.
Guutuu Lammii ummuri
ijoollummaa irraa egalee hanga guyyaa kanaattii biyya kessaafi biyya alaatti dadhaabbii tokkoo malee uummata isaa tajaajlaa turuun, “dhalooni karaa adeemaadha” akkuma jedhan, adeemsa isa xumuree, seenaa isaa nuu dhisee bakka irraa galuu hin dandeenyeetti deemeera.
Artiist Guutuu Lammii dhibee kaleen(Kidney) qabamee wagoota 3 oliif torbanitti guyyaa 3f mana yaalaatti dedeebi’ee daylasaasii(dialysis)godhachaa erga tureen booda dabaren isaa gahee, kalee biraa, fayyaa kan ta’e, jijiruuf manni yaalaa beellaama gaafa Bitoteessa 24, 2020tti qabeefi ture.
Nuts guyyaa kana Bitoteessaa 24, kaleen isaa inni dhibamaan keessaa bahee, kan biraa bakka bu’ee nuuf fayya jennee gammachuu waliin guyyaa kana egaa turre.
Garuu hin taane. Beellamni qabameef, guyyaan Sadi (3) yeroo hafu, gaafa Bitoteessaa 21/2020 dhibee Stroke (dhibbaa dhiigaa) rukutamee mana yaalaa “Washington Hosptaal Center” Seene.
Yeroo mana yaalaa seenu, dhibee Koronnaa jedhamu, kana irraa blisa ta’uun isaa beekamullee, gara bodaa irratti argamuun, kana duraan dhibamaa ture waliin walitti dabalamee irraa fayyuu hin dandeenye.
Artiist Guutuu Lammii mana yaalaa seenee goyyoota 27f yaalamaa erga tureen booda, Ebila 18, bara 2020 dhalatee Waggaa 50 tti adunyaa kanarraa darbeera.
Waaqiin lubbuu isaaf tasagabii haa keennu.
Galatoomaa!
By Tolcha Wegi


text:
Sirna Gadaa
Sirna Gadaa sirna ittiin bulmataa Oromoo ti. Gadaan jaarmayaa umurii fi dhalootan ijaarame yoo ta’u sirna bulchiinsaa diimokiraatawaadha. Gadaan sirna ittiin siyaasni, dinagdeenii fi hawaasummaan ummata Oromoo ittiin murteeffamu, kan miseensi sabichaa mirgaa fi dirqama isaa beekee ittiin walii galuu fi tokkummaan ittiin waliin jiraatudha. Sirni Gadaa diimookraatawaa ta’uu isaa beektoonni seenaa fi saayinsii hawaasaa hedduun mirkaneessanii jiru.
Sadarkaa Gadaa
Akkaataa waggaa dhalootaatiin gurmuu ykn murni ilmaan kormaa tartiibaan keessa dabran sadarkaa Gadaa jedhama. Sadarkaan Gadaa tokko waggaa saddeet qaba. Waggaa saddeet saddeettan kanaan namni Oromoo hamma gaafa dulloomee du’utti hawaasa keessatti bakkaafi qoodama dalagaa qabaata. Sadarkaaleen Gadaa ilmaan kormaa keessa dabran bakka gariitti amala addaa yoo qabaatanillee waliigalatti akka armaa gadiitti keenya.
Dabballooma (waggaa 0-8)
Gaammoma (waggaa 9- 16)
Dargaggooma (waggaa 17- 24)
Kuusoma (waggaa 25- 32)
Raaboma (waggaa 33 – 40)
Gadooma (waggaa 41- 48)
Yubooma (waggaa 49- 56)
Dabballee (Ganna 0-8)
Dabballeen sadarkaan daa’immaaniiti, da’imman umurii 0-8 qaban Dabballee jedhamu. Riifeensi mataa mucaa sadarkaa Dabballee hin haadamu, guduruu guddifata. Akkasumas Dabballeen maqaa kan argatu yeroo sadarkaa kana huluuqe, amma sanatti maqaa manaatin waamama (fakk. Jaldeessoo, Qamalee kkf.). Warri isaanii horii aannanii kan hin qabaane yoo ta’an gosatu annan kennaf. Wa’ee safuu bu’uuraa baratu, fkn kan akka gadhee fi gaarii, firaa fi diina addaan baasuu baratu. Galgala galgala himtee (myth), taba hiibboo fi seenaa akaakayuu fi abbaabileetuu itti himama.
Ittimakoo (Gaammee Didiqqaa) (Ganna 8-16)
Mucaa sadarkaa Dabballeerraa rifeensi mataa haadamee, firri waamamee ayyaani guddaan godhamme, kennaan goromsa tokkoo (Gubbisa) erga godhameefii booda gara Sadarkaa Gadaa Ittimakootti (Gaammee Didiqqaa) ce’a. Kana jechaan Hammachiifamee maqaan baafama. Guyyaa hammachiisaa kanaa eegalee maqaa kanaan beekama. Ijooleen Sadarkaa Ittimakoo seenan bara afur booda gaammee haaddatanii, Roggee filatanii, jabii tiksuu, bishaan daakuu, farada gulufuu, sirba sirbuu fi geerarsa geeraruu baratu. Hidda saynii yoo xinaate amma mana kudhatokkoo beekuu qabu. Hojii tiiksaa, qonnaa fi adamoo, morkii ispoortii akkasumas warri durbaa hojjii jirbii fo’uu baratu. Wa’ee siyaasa (mirgaa fi dirqamaa, seeraa) fi hawaasummaa baratu.
Ayyaana ijoolee ykn guyyaa kabaja ijoolee (ayyaana taaboree), obbolaa fi hiriyaa ofii wajjin ayyaaneffatu. Guyyaa taaboree ijooleen bixxillee nyataa, farsoo dhugaa, sirbaa gammachuudhan dabarsu. Yeroo gaammee haadattanu goromsi tokko dhuunfaatti nikeenamaaf. Karaa uumatiin waggaa 16tti ijoolen areeda fi guntuta baasu, sagaleen isaanii ni jijjiirama. Haaluma kanaan qoodni fi itti-gaafatumman isaanis ni jijjirama jechaadha.
Foollee (Gaammee Guguddaa) (Ganna 16-24)
Gaammee Didiqqaan Ukkee ykn Unkee jala ba’uudhan gara sadarkaa Foolleetti ce’u. Godoon Ukee ida ijaaramee booda isa keessatti haati gurbichaa waan barbaachisaa ta’an hundaa (fkn Coqorsa kichuu miila isaa irratti hirreeffachuu, bixxillee sagal caccabsuudhan itittuu fi aannan itti dhibaasuudhaan) erga qopheessitee booda hiriyoonni isaa bakka argamanitti eebiftee sirni ayyaanaa sirbaan calqabama. Sirbuma kana keessa gurbichi godoo cabsee karaa boroo keessaan baha. Sana booda ijoolleen maaliif godoo keenya keessa bahe jedhanii dhaanuuf itti fiigu. Innis arreedee ykn dhaadachuudhan harkaa baha, ukee cabsee bahe jedhama. Ijoollummaa keessaa bahe jechuudha. Ciisa ijoolleetii baheetu mana jala buluu eegala. Ayyaani ukee kun yeroo gannaa rawwatama. Namni ukkee bahe birraa masqalarratti Giifatoo sirbee horii fudhata. Achumaan Foollee sirbuu itti fufa.
Dardaroonni sadarkaa Gadaa Foollee keessa jiran adamoo adamsuu (bineensi akka horii hin nyaane ittisuu) akkasumas barumsa waraanaa fi ispoortii kkf. baratu, biyya irra deemudhaan sirbaa, foolisaa sabaan wal baru.
Yeroo buttaan qalamu foolleetu korma kuffisee qaba. Cinaacha korma buttaa akkuma jirutti foolleetu fudhata. Foolleen foon buttaa akka leencaattii wal harkatti ciree nyaata. Yoo sirni buttaa jalate (seera irraa gore) foolleen korma hin kuffisu, foonis hin nyaadhu jechuuf mirga qaba (fkn namichi buttaa qaluu fedhe nama seera cabsee yoo ta’e). Foollee malee immoo buttaan hin qalamu. Foolleen seera malee nama hin sodaatu, waan jedhuu fedhe, saalfii tokko malee sirbaan ibsa. Foollisaa, yoo fedhe abbaa Gadaa ni faarsa (seera tolchuu irrati jabaa yoo ta’e) ykn ni abaara (seera yoo cabse). Dhiisi jedhama malee hin adabamu.
Sadarkaa Gadaa Foollee keessati dargagoon siritti biyyas walis baru (hiriyumaadhan wajjin deemu). Booranatti, jalqabaaf koree hayyuu hiriyaa jedhamu namoota jaha kan of keessaa qabu ofuma isaaniitii filatu. Akkuma sadarkaa Gadaa Ittimakkootii Foolee gidduutis walmorkiin jiru kanuma qaamaa (ispoorti fi dandeetti adamoo kkf.) qofaadha. Yeroo isaanii isa irra caalaa waan wajjin dabarsaniif sirriiti wal beeku. Dur Foolleen yeroo ajjeesu hin gaafatamu, du’us gumaa seeraan hin qabu jedhama.
Qondaala (Kuusaa) (Ganna 24-32)
Dursee galmi (masari) guddaan gosa gosatti erga ijaaramee booda hayyoota (koree) Gadaa sadarkaa kanaa hoogganuutu filatama. Alaabaa mallattoo Kuusaa (diimaa adii) kan ta’e erga dhaabatanii booda sirba Xunnee (kan umurii isaanii) fi sirba ce’umsaa Mokkee jedhamu sirbu. Abbootiin ijoolee kanaa (sadarkaa Gadaa Yuuba 3ffaa keesa kan jiranu), bakka faajjiin isaanii itti dhabatte irraa jalqabuudhan sirba Mokkeetiin haadha manaa ofii (haadha ijoolee kuusaa) faarsaa gara bosonaa deemanii damee muka mi’eessaa kan baala qabu muratanii qabatanii deebi’u. Baala mi’eesaa karraatii suuqu. Haadhotiin ammoo bishaan aannaniin makaniii gabatee guutuu dhiyyeesu. Abbootiin ijoolee bishaan aannanii kanaan rifeensa mataa ijoolee ofii laaffisanii irraa erga haadanii booda morma irraati callee godhuuf.
Kanati aansee saan eelmamtu tokko jabbii ishii waliin badhaasa kan godhameef fudhatee hiriyyoota ofii wajjin torban lamaaf bakka tokkooti ulma galu. Haadhoonni isaanii achitti Galaa aannan fiduuf. Garuu ijoolleedhaan wal hin arganu. Galaa yeroo kennanu maqaa ilma ofii otoo hin ta’in maqaa gosaa ofiitti waamuu. Torban lama booda wayyaa aadaa ufatanii Liichoo bokkuu xiqqoon itti hidhamee qabatanii galama ulmaa keessaa bahu. Horii badhaasaan fudhatan sana horii warra ofiitti dabalatu. Kana booda ulmaa bahe jedhama. Ayyaani kun boorana keessati Ayyaana Godiyyaa jedhama. Jarreen kun Foollee sirbaa horii sanbi kennuuf qalachaa nyaachaa, bineensaa fi diina adamsaa bara saddeetif wal-faana turu.
Raabaa (Raabaa Doorii) (Ganna 32-40)
Ce’umsi sadarkaa Gadaa Kuusaa iraa gara sadarkaa Gadaa Raabaatti godhamu hangas sirna guddaa hin qabu. Hayyoonni warri sadarkaa Gadaa kuusaa keessatti filataman kan du’anii fi kan dadhaboo ta’an bakka buufatamu malee akkuma jiruti itti-fufuu. Warri sadarkaa Raabaa hoogganan kun Aduulaa Raabaa jedhamuudhan beekamu Ittigaaffatumaan isaanii ini duraa waraana hoogganuu yoo ta’u yeroo nagaa immoo aadaa, seeraa fi Seenaa adda addaa baratu. Torban tokkoof jaarsolii isaan gorsan (barsiisan) wajjin ardaa-jilaatti ulma galu. Yeroo kana nama biraa waliin dubbachuun dhoowadha. Yeroo ulmaa fixanii bahan hiriyyoon isaansii damee muka daannisaa badhaasudhaan sirbaa siimatu. Isaanis kanaaf galata galfachaa daanisa sana irra dhaabatanii waliin sirbaa sirnichi xumuurama.
Sadarkaa Raabaa keessati niitii fuudhuu fi qabeenya dhuunfaa godhachuu nama irra eegama. Miseensi Aduulaa Raabaa ta’e tokkoo fuudhuu akkasumas qabeenya dhabee yoo dhabe horii shan kan kottee afuriin adeemu qabaachuu isaan irra jira. Kana guutuu baanan umrii isaa guutuu Raabaa ta’eet hafa (Gadoomuu hin danda’u jechaadha). Namni akkanaa Qolee ykn Cufattee jedhama. Cufatteen nama waan waamuu fi waan yaasu hin qabaanee dha. Cufateen hin gadoomu malee waan yakka miti (namn ofii ta’uu dadhabe biyyaafis hin ta’u jedhameetti). Sadarkan Gadaa Raabaa waggoota sadeet idda xumuurre booda Raabaa Doorii jedhama. Warra hayyuu fi Abbootii Gadaa aangoo irra jiran irraa sirriiti muuxannoo argachuu akka danda’anu walumatti waggoota 13 sadarkaa Raabaa fi Raabaa Doori keessa turu. Sana booda ni Gadoomu.
Waggaa 40tti namni tokkoo waan hundaanuu ni bilchaata (muuxxannoo fi beekumsa gahaa ni argata), kanaafuu biyya bulchuu fi ittigaafatumaa fudhachuu ni danda’a jedheeti Oromoon amana.
Gadoomaa (Luba) (Ganna 40-48)
Sadarkaa hoogganaa siyaasaa fi amantii itt ta’amu. Sadarkaan kun sirna bulchiinsa Gadaa keessatti sadarkaa murteesssaadha. Warri aangoo qabachuuf carraa qaban warra sadarkaa kuusaa, Raabaa fi Raabaa Doorii keessatti dandeetii adda addaa agarsiisudhaan morkii hedduu keessa injiffannoon darban ta’u.
Yuuba 1ffaa amma 4ffaa
Jarreen kun warra umurii 48 amma 80 keessa jiranidha. Yuubni warra aangoo gadi-dhiisee sadarkaa adda addaa keessa jiru. Ittigaafatumaan isaanis, keessatuu yuubni 1ffaan akka gorsituu, seera hiiktuu fi seera murtuu ta’uun hojjata. Yuubni 4ffaan (Booranatti) immoo sadarkaa Raabaa Doorii (ijoolee ofii) wajjin seera tumuu irratti qooda qabu. Akkasumas ijooleen isaanii dorgommii (morkii) irratti injifatanii akka filatman ni gargaaru. Kana malees yuubni gosaa keessatti wa’ee araaraa fi misoomaa ilaalchisee tajaajjila guddaa biyyaaf kenna. Seerri, aadaani fi safuun akka hin badne kan to’aatu yuuba sadarkaa adda addaa keessa jiranu. Tuulama keessati Yuubni warra Ayyaantuu (Qaalluu) wajjin iccitiidhan miseensota Gadaa filanii sabatti dhiyeesu. Tuulamni jaarsolee kana Guula jedheetti waama.
Gadamoojjii (Ganna 80-88)
Namni sadarkaa Gadamoojjii seenu umuriin isaa waggaa saddeetama tahee, nama sadarkaa gadaa darban kurnanuu seeran huluuqe tahuu qaba. Ijoolen Gadamoojjii aangoo qabatanii biyyaa bulchaa kan jiranidha. Umurii isaanii keessatti yeroo sadiif Gadaa ofii aangoo irrattii arguu warra danda’an jechuudha, kana jechaan:
Bara dhalatan, sadarka Daballee (umurii 0-8) keessa yeroo turan ykn bara abbootiin isaanii biyya bulchaa turan
Waggoota afurtama booda, ofii isaanitii yeroo Abbootii Gadaa ta’an (aangoo qabatani)
Waggoota saddeettama booda yeroo ijooleen isaanii aangoo fudhatanii biyya bulchaa turan, paartiin keessa jiranu, fkn Meelbaan wayita sadaffaaf naanna’ee yeroo dhufu jechaadha.
Ce’umsa irratti sirni godhamu ni jira, sirni kun sirna Qumbii wal irraa fudhachuu jedhama, sirna ce’uumsaa ti. Sirna kana irratti xinnaa guddaa otoo hin jedhamin sabni hundaa argamuu ni danda’a. Seenan gootota kanaa ni himama, warri biyyaa waan jabaa hojjatan akka gootaati ni faarfamuu, ni kabajamuu, isaanis ni dhaadatu. Sana booda amma lubuun jiranutti ittigaafatumaa hin qabani, sabn jara kana amma lubbuun jiranitti ni kunuunsa, ni qananiinsa.
Gogeessa Gadaa
Gadaan gogeessa (garee) shan kan qabu yoo ta’u isaanis shanan Gadaa Oromoo jedhamu. Gareewwan kun ganna sadeet sadeetiin aangoo wal harkaa fuudhu. Shanan Gadaa Oromoo kun bakka adda addaatti maqaa adda addaatiin beekkamuu (gabatee ilaali).
Ilmi Oromoo kamiyyuu, guyyaa itti dhalatee eegalee gogeessa shanan Gadaa keessaa tokko keessatti haammatama. Duraan dursee kan inni hammatamu, shanan Gadaa keessaa miseensa isa gaafa inni dhalatu aangoorra jirutini, kunis gogeessa abbaa isaa keessati jechuudha.
Duula Bilisummaa Sirna Gadaa Jalatti
Keessumatti, bara 1270 (bara ka’umsa Yukuno Amlaak) irraa eegalee hanga dhumaa jaarraa 15ffaatti Oromoon dhiibbaa fi roorroo humnoota Kiristaana fi Islaamaa jala akka ture ragooleen niibsu. Roorroo kana ittisuurratti gootota fi hayyoota hedduutu wareegame, kanarraan kan ka’e sabni Oromoo walakaansaa manaa fi biyya abbaa ofii gadi-lakkisee waan qabu fudhatee gara kibbaa fi bahaatti godaane. Achiittis dhiibaan ittuma fufe. Kana booda Oromoon gara waggaa dhibba tokkootif roorroo kana ofirraa ittisuuf mala dhahaa ture, keessumaa bara Gadaa Gadawwoo Galgaloo 1470n keessa haala karaa lolaattin biyyaa ofii falmanii deebifachuuf akka toluutti of ijaaruun barbaachisaa akka ta’e amanee, hawaasa umuriin ijaaree, akka umurii isaatti dirqama itti kenne. Gadaan inni jalqabaa akka haarati waan ijaarameef “Gadaa mala haaraa baase ykn Gadaa mala-baase” jedhamee hayyootan moggaafamee, meedhicha hidhate. Maqaan Gadaa kanaa seenaa keessatti Gadaa Melbaa (Gadaa mala-baase kan jedhurraa dhufe) jedhamee beekkama.
Bara Gadaa Melbaa (bara 1522-1530)
Gadaan Melbaa Oromoodhaf Gadaa isa jalqabaa miti; isa durayyuu ganna kuma caaluuf Oromoon Gadaan bulaa akka ture ragaan nijira. Gadaan Melbaa garuu uummata bara saddeet saddeettin qoodee namoota waggaa 8 olii fi 80 gad jiraniitti dirqama adda addaa kenne. Bara Gadaa kanaa Oromoon jalqabaaf Abbaa Duulattiin of ijaaree, akka kana duraa yeroodhuma ormi ittidhufu ofirraa ittisuu qofaa dhisee biyya ofii deebifachuuf jecha lafa diinnonnisaa (Habashoonni) irraa fudhatan dhaqee loluu jalqabe. Waraani Oromoo bara sanaa akka waraana qaroomeetti hiriiree loluu eegale. Gadaan Melbaa Baale deebifachuuf yeroo lolu mooticha Habashaa Faasil jedhamu ajjeese. Gadaan kun lola irratti cimaa akka ture Abbaan Baahireefaa raggaa bahee jira.
Bara Gadaa Muudana (bara 1531-1538)
Melbaatti aanee kan Gadaa fudhate Muudana. Bara Muudana kana seera jajjabaa lama tumatan:
Lubni hundi akkuma aangoo qabateen akka duulu
Lubni hundi osoo lafa dabalee hin bilisoomsiin meedhacha akka hin hidhaanne kan jedhan ture.
Baalli kan Melba weeraruu jalqabe Muudannii dhufatee hamma qarqara laga Awaashitti irra qubatan. Barri Gadaa Muudanaa kun bara Muusliimonni Imaam Ahimadiin geggeefamanii kiristaanootaan waraanaa turani. Waraana diinoonni isaa lamaan godhaa jiran kana Oromoon faana bu’aa ture. Daareel Baates namichi jedhamu kana barreessee ture. Waan waaqni diinoota isaa lamaan wal waraansiseef, Gadaa kana waaqatu mirga muude jechuudhan Gadaa Muudanaa jedhee moggaase. Gadaa Muudanaatu dura laga Waabee ce’ee lafa qabate jedhe Abbaan Baahire. Kun seenaa ummata oromoof kan xumura osoo hin taane kan jalqabati kanarra ka’un lafa babalifanna itti fufe.
Bara Gadaa Kiilolee (bara 1539-1546)
Muudanarraa Gadaa kan fudhate Kiiloleedha. Kiiloleen duula bal’isee Dawaaroo rukutuu jalqabe. Yeroo gabaaba keessati handhuura Dawaaroo gahe. Galaawudoos mooti Habashaa waana isaa kan nama Adaal Mabraq jedhamuun hoogganamu Dawarrootti bara 1545tti erge. Waraanni Adaal Mabraq harka Oromootti baqe, inniniis lbaqatee laga Awaash ce’e. Dawaaroo kan jedhamu Arsii har’aatt akeekuun ni dandayama. Galaawudoos Islaamoota mohuu dandahullee Oromoo biyaa isaaf lolu moohuu hindandeenye.
Muudanatti aanee kan baalii fudhate Gadaa kiilolee ti. Bara Gadaa Kiilolee keessa Habashoonni gargaarsa warra Poorchugaalin, Imaam Ahimadiin bara 1543 waan ajjeesaniif qalbii tokkoon Oromorratti xiyyeefatanii meeshaa ammayyaa fi human waraanaa Awuroopparraa argataniin gargaaramuudhan Oromoo irratti duulani. Mootichi Habashaa Galaawudoos Imaam Ahimadiin erga ajjeese booda, waraana guddaa nama Adaal Mabiiraq jedhanuun hoogganamu gara Oromootti bobbaase. Gadaan Kiilolee waraana Habashaa fi Faranjii meeshaa hammayyaa akka madfii hidhate kana bara 1545 ofirraa rukutee, ajajaa waraanaa ari’ee laga Awwash ceesise. Waraani habashaa hedduun harka Gadaa Kiiloleetti baqee dhume jedhe Abbaan Baahire. Humnoota Habashaa fi Faranjii meeshaa hammayyaatti gargaaramanu waan mo’eef, Gadaa dhugaa lole, kan Lole jedhamee seenaa keessati yaadatama. Jechi “kan lole” jedhu kun bara dheerina keesa “Kiilolee” jedhamuun beekkama.
Bara Gadaa Biifolee (Bar 1547-1554)
Barri Gadaa Biifolee bara mootiin Habashaa lola warra Islaamaa waliin qabu moo’atee humna isaa mara gara Oromoo qofaatti xiyyeefate ture. Mootichi Habashaa Galaawdos, Adal Mabiraq moo’amuu dhaga’ee humna isaa walitti gurmeesee waraana Porchugaal wajjin Oromoo irratti bara 1548 duula guddaa saaqe. Gadaan Biifolee diina itti dhufe qolee, rukuutee moo’uudhan ofirraa deebise. Lafa bal’aa dabalee qabachuu dadhabus, humana guddaa kana falmee moo’ee ofirraa deebisuu waan danda’eef, waanti hojjate akka gootumaa guddaati fudhatameefii maqaa Bif-oole jedhamu akka argatu ta’e. Bif-oole jechuun odoo hin dabaliin, odoo hin hirrisin akkuma jirutti, bifuma duraan jiruun eegee dabarse jechuu dha. Jechi “Bif-oole” jedhu kun bara dheeraa keessa Biifolee jedhame. Gadaan Biifolee dangaa Oromoo eegee, dirqama ofii raawwatee aangoo Gadaa Michilleetti dabarse.
Bara Gadaa Michillee (Bara 1554-1562)
Miidhaan warra Abashaa fi Islaamaa karaa lamaan jabaatee waan dhufeef Gadaan Michillee seerota sadii baasee labsuudhan hojjaa irra oolchee ture, isaanis:
Namni diina hinajjeefne akka hinfuune, akka rifeensa mataasaa hin aaddanne
Namni ganna 8 oli fi 80 gadii lola keessatti qooda akka fudhatu
Waraanni Fardaan lolu hedduun leenjifamee akka bobba’u seera jedhu, kun immoo iddoo fagoo deemee akka lolu isa taasise.
Fardaa fi gaachanaan jabaatee loluu kan jalqabe Gadaa Michilleetti. Michillee waraana Galawudos, Hamalmaaliin hogganamu waraanee moo’e, Faxagariin Ererii fi Karrayyu guutuummaatti harka Oromooti galche. Itti dabalees hooggani Islaamaa Amir Nuur mooticha Habashaa Galawudosiin waraanee moo’ee ajjeesee, gammadee ayyaaneffachaa otoo jiru Michille Harariin qabate. Amir Nuur oduu kana dhaga’ee otoo inni gara Haraaritti deebi’uutti jiruu Michille bakka Tulluu Haazaaloo jedhamutti haxxee hidhatee rukute. Lola kana irratti Oromoon hedduun dhumullee waraanni Amir Nuur moo’amee harka Michilleetti baqee raawwate. Abbaan Baahire akka barreesetti Gadaan 5ffaan Missillee jedhamu biyya waraanee moo’atee idda balleesee booda loon ofii fudhatee itti gale jedha. Oromoon durii biyya waraanee waan barbaade erga godhee booda gara dhufetti deebi’aa jechuu isaattii. Seenaa Oromoo keessatti kan akka Gadaa Michillee diinota, warra habashaa kan Porchugaalin gargaarame akkasumas Afaar kan Turkiin gargaarame haleelee dangaa bal’aa bilisoomse hinjiru. Michillee jechuun, bineensa bara caamsaan hammaatee yeroo haroon qooru bakka bishaan ture keessa bahu, bineensa gurraatti hanga saree xiqoo geessu, kan waraanni hin seenne, kan nama hin soodaanne, kan nama duukaa kaattee nama ciniintu, bineensa hamtuudha. Gadaan Michillee farda luka afur qabu yaabatee gaachanaan waraana of irraa qolatee waan bakka yaade ga’eef Gadaa Michillee jedhamee moggaafame.
Gadaa Harmufaa fi Gadaa Hambisaa (Bar 1563-1570)
Gadaan Michillee dangaa bal’aa waan bilisoomseef dangaa bal’aa kana Gadaa tokkoon hoogganuun rakkisaa waan ta’eef Gadaan duraan Boorana fi Baarentuu irraa ijaaramee hooggana tokkoon walfaana socho’aa ture bakka lamatti qooduun dirqama ta’e.
Baarentuu Gadaa Harmufaa akkasumas Boorani Gadaa Hambisaatiin akka hoogganaman godhame. Harmufni Bageemidir rukutee gosati moggaasee of jala galche, Hambisaan immo duula guddaa mooticha habashaa Minaas Oromoo irratti bobbaase jabinaan falmee, balaa dhufu danda’u hambise. Hambisni akka Harmufaa lafa bal’aa dabalee qabachuu baatuus, kan ture akka jirutti eegee dabarsuu waan danda’eef, Gadaa Harmufaa wajjin meedhicha hidhatanii baali dabarsanii Gadaa Roobaleetti kennan.
Bara Gadaa Roobalee (Bara 1571-1578)
Gadaan kun Roobalee Baarentuu fi Roobalee Booranaati. Roobaleen lachuu wal gargaarudhaan Bagamdir fi Wallootti duula guddaa bananii (keessatuu Roobalee inni Booranaa Amaaroota hallayyaa fi holqatti naquudhan) dangaa biyyaa ballisuu danda’anii turan. Wa’ee Gadaa Roobalee Abbaan Baahire akkas jedha, waggaa saddeet booda kan bakka Harmuufaa qabate Roobaleen ilma Gadaa Muudanaati, isa kan Shawaa balleessee Gojjaamin rukutee, nama aangoo cimaa qabu Azmaachi Zari Yohannis ajjeese jedhe.
Bara Gadaa Birmajii (Bara 1579-1586)
Gadaan kun Birmajii Baarentuu fi Birmajii Booranaa ti. Gadaan Birmajii Baarentuu habashaa Kaabaa akka malee muddee qabuudhan, Dambiyaa rukutee Abooli fi Baahera Nagaash yeroo ajjeesu, Gadaan Birmajii inni Booranaa maqaa Maccaa fi Tuulamaatiin ijaaramee Amaaroota bakka hundaatii ari’ee, lafa fardi isaa seenuu danda’u hundaa qabate. Amaarris gaaratti, hallayyaatti, holqatti galtee dhokatte. “Utuu gaarrii, hallayyaa fi holqi hin jiru ta’ee namni hafu hin jiru jedhe” barreessaan habashootaa Alaqaa Atsimeen.
Bara Gadaa Muul’ataa (Bara 1587-1594)
Gadaan kun Muul’ataa Baarentuu fi Muul’ataa Booranaa ti. Bara Gadaa Muul’ataa kana Walloo hedduu hinduulle. Yeroo lama qofaa Gondoritti duulee deebi’ee qubate jedhama. Muul’ataa Maccaa fi Tuulamaa garuu duulasaa itti fufee. Bifa lolaa geeddaree Amaara karaa irratti gaadee ajjeesuu jalqabe. Gaara gidduu fi saqa dhiphoo ta’an gidduutti eegee ajjeesaa, murataa ture. Bakka farda isaaf mijaa’u mara Goojjaami fi Gondor keessa gulufee, qabatee, basha’ee achi taa’e.
Barreesan yeroo sanaa Abbaa Baahire akka jedhetti, biyyi Gadaa Booranaa jalatti bule, kan hafe tokkollee hin jiru jedhe. Muul’anni baalii Gadaa Duulootti dabarsee kenne. Haala kanaan Abbootin Gadaa injiffannoo erga argatanii booda sabni Oromoo hanga sirni Nafxanyaa jaarraa 19ffaa keessa ka’uutti jaarraa lamaa ol tasgabbaa’ee Gadaa isaa kabajataa nagaadhan jiraataa ture.
Sirni Nafxanyaa kan jalqabe, Amaari Oromoo waraanuu dadhabnaan araarfachuu calqabe. Walitti makamuu (wal fuudhudhaan) uummameen kan ka’e Oromoonni Gondarii fi Goojjam keessa jiraatanu Afaani fi Amantaa ofii irraanfachuudhaan kan Amaaraa fudhatan jedhama.


text:
Filannoo prezidaantummaa Yunaayitid Isteetis erga injifatanii booda Joo Baayiden qiyyaafata isaanii gara biyyattii akkaan addaan qoodamtee fi weerara vaayiresii koronaa akkasumas dinagdee biyyattii raafamaa jirutti deebisanii jiran. Joo Baayiden carraa kunuunsa eegumsa fayyaa babal’isuu akkasumas hojjettoota hiyyeeyyii ta’aniif deggersa gochuu fi dalagaawwaan miliyoonaan laka’amu kan argamsiisan industriiwwan enerjii misoomsuuf waadaa seenan.
Haa ta’u malee yaaddoon isaanii inni guddaan kan Yuniversitiin Joons Hopkiins gabaaseef Ameerikaa keessaa lubbuu 237,000 galaafateef furmaata kennuu dha.
Baayiden akka jedhanitti weerara kana dhabamsiisuuf tattaaffii ykn cicha tokko illee hin hambifadhu.
Vaayiresii Koronaaf qorannaa geggeessamu babal’isuu, hojjettoota eegumsa fayyaaf meeshaa ofi irraa ittisan baay’isanii oomishuu fi talaallii qopheessuu fi raabsuu irratti kan fuuleffate gurmuu duula vaayiresii koronaa wixata darbe hundeessanii jiran.


text:
Berhanu Hundee
Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti humna hidhate fi jabaate qabaachuun hangam barbaachisaa fi murteessaas akka ta’e ifa ta’aa jira. Warri qabsoon hidhannoo nu hin baasu jechaa turanillee suuta suuta dhugaa kana fudhachaa akka jiran ni mul’ata. Kana jechuun WBO cimsuun barbaachisaa akka ta’e hubatamaa jira jechuu dha. Qabsoon karaa nagaatiin godhamu hin barbaachisu jechuu osoo hin taane, haalli qabsoon nagaa keessatti godhamu yeroo irraa gara yerootti hammaachaa akka deeme fi wanti karaa nagaa jedhamu haphachaa akka deemu waanuma hubatamaa jiruu dha. Uummatni Oromoo karaa nagaatiin falmatus waraanni irratti labsamuu fi ajjeefamuun irraa hin oolle. Kanaafuu qabsoo hidhannoo jabeessuun filannoo (option) osoo hin taane dirqama ta’ee jira.
Erga haalli baay’ee hammaachaa deemee as (keessumaayuu erga Haacaaluun ajjeefamee as) duulli uummata keenyarratti godhamu yeroo kamuu caalaa hammaachaa waan dhufeef, Qeeroon lakkofsi isaanii guddaa ta’e WBOtti makamaa akka jiran himamaa jira. Haa ta’u malee, yeroo tokko tokko dhimma WBO yoon yaadu waa hedduutu na yaachisa. Yeroo ammaa yeroo bitamtootni, gantootni fi basaastotni heddoomaa jiranitti ofeeggannoo cimaa godhuun baay’ee murteessaa dha. WBOn dhimma kana hin too’atu jechuu kiyya osoo hin taane, dhimmootni tokko tokko yaaddoo waan natti uumaniifi. Fakkeenyaaf, akkuma miidiyaalee hawaasummaa kan akka Face Book irratti argamaa jirutti, basaastotni miseensota WBO of fakkeessanii balaa fidaa akka jiranii dha. Kun dhugumatti waan baay’ee nama yaaddessuu dha. Kanaaf, gaafiileen tokko tokko fakkeenyaaf kan armaan gadii kun sammuu kiyya keessa deddeebi’u.
Egaa wanti asirratti hubatamuu qabu tooftaa, tarsiimoo fi akkaataa WBOn ittiin hojjechaa jiru gaafii keessa galchuuf osoo hin taane, yeroo ammaa kana keessatti wanti hunduu waan nama shakkisiisaniif gaafiilee kana kaase. Waanuma ta’eefuu, ani akka gorsaa WBO ta’ee dubbachuuf osoo hin taane, garuu WBOn ofeeggannoo akka godhu yaada dhuunfaa tokko tokko dhiyeessuun barbaada.
Dhumarratti, dhaamsi ani akka ilma Oromoo tokkootti dabarfachuu barbaadu. WBO gargaaruu fi jabeessuun dirqama Oromoo hundaa ta’uu qaba. WBOn bilisummaa argamsiisuuf qofaa osoo hin taane; bilisummaa boodallee bilisummaa fi walabummaa argannu tikfachuu fi humna Oromiyaa eegu (Oromian National Defense Force) waan ta’uuf, isa kana hubannoo keessa galchuudhaan WBOn akka jabaatu gochuun dirqama Oromummaa ti. Warri hidhannoo fi humna jabaa qaban hangam akka sodaataman, Tigraayi akka fakkeenyaatti fudhachuun ni danda’ama.
Hanga dhima biraatiin walitti deebinutti nagaatti.
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
QDh tiin
Hordoftoota qophii agartuu Qeerroo. Torban torbaniin haala torban ooltii Oromiyaa fi diina innika TPLF isiniin gahaa turuun keenya nii yaadatama. Ammas kan torban kanaa “Raafama” mata duree jedhun qabannee dhiyaanneerra. Hordofaa!
“Guntutiif mootummaan garboomsaa dhaabatee hinafu” jedha Oromoon. Har’a qabsoon Oromoo qabsoo mirga abbaa biyyummaa, qabsoo hiree ofii ofiin murteeffachuu guddatuurra gaheera. Adeemsa qabsootu suuta deemaa, suuta garboomsaa golgoleessa. Kanaaf sardamsa, jarjartiirraa bilisa ta’ee bifa diinni hinbeeknee hulluuqee guutummaa uummatasaa dammakfatuurra tareeyyuu ollota Oromoo TPLF garboomsee dammaksee jabaate adeemutti jira. Qabsoon Adda Bilisummaa Oromootiin durfamu,Qeerroo Bilisummaa Oromoo uummatasa ijaaruun ABO jala hiriiree qabsoo waggoottan 10 darban keessa ture keessatti ajjeechaan jumulaa uummatarras ta’ee Caasaalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo irra gaaga’ama ulfaataan gahaa turaniiru.
Addatti dhiigi Milishuuf, Bilisummaa Adaamaatti konkolaataa dinninnatiin dhangala’e yaadannoo yeroo dhiyoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo keessaa belbeludha. Gumaan dargaggoota kanaa, yeroof haala eeggatee akka baafamus shakkii hinqabnu. Daraggoonni kunneen Qeerroo Bilisummaa Oromoo waliin hiriiruun ABO Oromoon hogganamanii FDG gaggeessaa turan illee, uummata isaaniif lubbuu dabarsaniiru.
Har’a sana kaasee sammuu gaddaan uffisuuf utuu hintaane, yeroo waa’ee qabsoo kaafnu Wareegamtoota bilisummaa san yaadachuun kaayyoosaanii galmaan gahuuf akka tattaafannu nu godhaafi. Qabsaa’aan Garbummaa jibbee uummatasaaf qabsaa’u akka du’uu ofitti murteessee kan deemuuf wareegama jaallansaa yaadachuu yeroo kamuu akka sochiisaarraa hinkutne gochuuf qarqaara.
Tibbana maaltu Oromiyaa keessa turee?
Tibbana injifannoo gurguddaatu Karaa WBO dagarsiifamaa ture. Kun ammoo ilmaan Nioo minilik dabalatee Tigirootaaf raafama guddaa ta’ee jira. ABO’n haala adeemsasaa qaacceffatee, ilmaan Oromoo karaa dandaa’an maraan ijaaree sochiinni taasisaa jiru, galgala Wayyaaneetti gadda guddaa uffisuuf akka jirus nama hubachiisa.
Waraanni Bilisummaa Oromoo, Erga J/Laggasaa Wagii wareegamee akka waan barbadaa’eetti dubbatamaa tureera. Gantoonniif galtuun tokko tokkos “ABO dhaaba kaayyoon jiru malee museensaan hinjirredha” jechuun ji’oota muraasa darban keessa Wayyaanoonnof gantoonni akkasuma galtuun akka OPDO wal harkaa fuudhee jilba uummata Oromootti bishaan naquun abdii kutachiisuuf ifaajamaa tureera. Haa ta’u malee, ABO’n dhibbantaa 90 ta’u uummatasaa keessa sochii isaa taasifachuun, qabsoo uummataaf qabsoo wareegamtoota qaqaaalii kaleessaa galmaan gahuuf hojii qabsoosaa itti fufuun aagartuu uummataa jalaa miliqee kan hinbeekne waan ta’eef holola namoota ABO jibbaniif uummanni gurra laatuu hindhaqne.
Sun marti har’a gaafa WBO’n Oromiyaa mara keessaa sochiin bifa addaan agarsiisaa jirutti, jabina uummataaf qabsoo uummatichaa egereesaa tolchuuf adeemaa jiraatuu hubatuun uummatasaarraa diinota hedduu haleelee gumaa uummataa baafateera. Kun marti Raafama TOLF guddaa ta’ee argama. TPLF waan qabattuuf waan dubbattu harkaa dhiibeera. Kallattiin baatees jumulaan uummata nagaa ajjeesuutti fuulleffannaan dalaguutti jirti. Kun ammoo shororkeessitoota nagaa Sabaaf sablammootaa akkasuma nagaa gaanfa Afirikaa hinfeene ta’uusaanii saaxileera.
Waraanni TPLF torban kana keessatti, magaalaa Moyyaalee keessatti guyyaa kaleessaa mucaa waggaa 8 galaafachuuf Jaarroolee umuriin dullooman rasaasan madeessuun isaa raafama keessa jiraachuusaa raageessa. Akksuma magaalaa Danbidoolloo keessatti ilmaan Oromoo nagaa 5 mana ukkaamsuun isaas kanuma raageessa. Guyyaa har’aa gocha WBO Zoonii dhiyaan baaraguun uummata nagaa Shamara illee osoo hinabbisin ukkaamsuunsaa kanuma raageessa.
Gama biraan Giddu gala Oromiyaa Lixa Shaggar bosona Cillimoo cinatti dargaggeessa tokko ajjeesanii gataniiru. Kun marti bineensummaa sirnichaa saaxiluurraan akkanni raafama hamaa keessa gale saaxiile. Akkasumas caasaawwan isaa bakkoota hedduutii hidhaa jiraachuusaatu dubbatamaa jira. Caasaawwan mootummaa sirnichaaf hojjetaa sirnichaa dalagan humna Waraanaa Command Postn qabamanii hidhamuun waraanni biyya Xoophiyaa keessatti ijaaramee uummata goola jiru bineensummaasaa haalan saaxiila.
Duuchaatti sochiwwan giddu kana WBO taasisaa jiru TPLF fi sirna nama nyaata Wayyaaneef raafama guddaa ta’eera. Egeree jiruusaas caccabsee balleesseera. Amma qabsoon ishee dhumaarra gahuuf deemaa jirti. Abbaltiin ilmaan Oromoo maraaf laatamaa jirti. Kanaaf bakka jiruu uummanni Oromoo of qopheessuu qabaa. Siyyaasaan walqoodee waraanasaa halagaatti saaxiluurra walaba ta’uu qaba. Hojii seenaan abaaru hojjechuurraa, waraanasaa halagaaf ykn TPLF tti dabarsee laachuurra of qusachuun isaaniin(WBO) jabeeffachuu qaba.
Horaa Bulaa
Qophii torbaniin walagarra


text:
Mootummaan Itiyoophiyaa gatii gurgurtaa biyyatti keessaa hanga tokko gad cabsuu isaa beeksisee jira.
Sirni gabaa Itiyoophiyaa keessaa Walaba jedhamee eega labsamee yeroo dheeraa ta’eer kan jedhan hayyuun dinagdee Obbo Bulchaa Dammaqsaa, mootummaan giddu seenee gatii ture gad cabsuun dogoggora jedhan.
Rakkoo guddaan gabaa Itiyoophiyaa mudate dhiyessii omishaa jiruu fi fedhii uummatni waa bitachuuf qabu wal madaaluu dhaba isaati kan jedhan Obbo Bulchaan, qabeenyi biyyattii dhunfannaa namoota muraasaa harka ituu jiruu gabaa walabaa gaggeesuun hin danda’amu jedhu.
Mootummaan maqaa dhaabbatoota dhunfaa fi ofii isaan hojii daldalaa fi dinagdee harkatti galfatee waan jiruuf, rakkoon jiru salphaatti kan furamuu miti jedhu obbo Bulchaan.
Mootummaan ofii isaatii hojii qonnaa bifa ammayaan bal’inaan yoo gaggeesse qofa furmaanni dhufuu danda’a kan jedhan obbo Bulchaan, investeronni biyya alaa Itiyoophiyaa keessatti hojii qonnaa gurguddaa kan gaggeesaa jiran ta’us, oomiisha argatan gara biyya ofiitti ergu waan ta’eef, gabaa ykn uummata Itiyoophiyaa keessaa waan gargaaru hin qabu jedhu.
Gaaffii fi Deebii guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Seerri wal-falmsiisaan Mootummaan Itiyoophiyaa dhhaabbatoota ka mootummaab hin ta’iin ilaalchisee baase hojiiwwan mirga dhala-namaa biyyattii keessaa laamshessee jira, jechuun Amnisty Internaashinaal gabaasaa gidduu kana baaseen Itiyoophiyaa keessatti, dhaabbatoonni naannoo mirga dubartootaa fi ijoolleetti, akkasumas mirga gurmuu fi nam-tokkeetti hojjetan -- tajaajila isaanii dhaabuu fi cufuuf dirqamanii jiran, jedha.
Amnisty Internaashinaalitti Itti-aantuu Itti-gaafatamtuu Waajira Dhimma Afrikaa – Misheel Kagaarii ibsa Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf kennaniin, Dhaabbatoonni mirga dhala-namaaf falman hedduun maqaa isaanii fi hojii isaanii jijjiiruuf dirqamanii jiran.
Hojii isaanii “misooma” jedhamee kan isaaniif karoorfame qofatti akka fuuleffatan taasisamee jira. Dhaabbatoonni xiqqoon hojii isaanii ka mirga dhala-namaa itti fufuu yaadan, sababaa gargaarsa maallaqaa hin arganneef hojiin isaanii dhaabatee jira jechuun ni dana’ama, jedhu.
Dhaabbatni isaanii qorannaa geggeesse kanaan dhhaabbatoonni mirga dhala-namaa lama maallaqni Baankii keessaa qaban akka hin sochoone taasisamuu dubbatu. “Hojiin isaanii hojjetanis dhibba irraa harka kudhan hin ta’u” jedhu, Ms. Kaagaariin.
Akka Amnistii Internaashinaal jedhutti, akka lakkoobsa Itiyoophiyaatti bara 1987 kan hundeessame Waldaan Dubartoota Ogeeyyii Seeraa, kan Itiyoophiyaa yeroo tokko, dubartoota Itiyoophiyaa kuma kudha-toorbaa ol tahaniif gorsa kennaa ture. Yeroo ammaa garuu gargaarsi maallaqaa dhaabbatichaaf kennamaa ture gu’uu irraa kan ka’e hojii isaa tajaajila murtaawaa kennuu qofatti murteessee jira.
Mootummaan Itiyoophiyaa garuu, kan Heera biyyattiin mirkaneessame mirga ijaaramuu lammiwwan biyyaa hojii irra oolchuuf seera baasuun waan barbaachisaa taheef -- qooda Dhaabbatoonni ka Mootummaa hin ta’iinii fi Jaarmayaaleen lammiwwan biyyaaf gumaachan seerri gargaaru baasamuun akka barbaachisaa tahe, seensa seerichaa irratti beeksisee jira.
Amnistii Internaashinaal gama isaan “Keeyyatawwan seericha keessa jiran tokko tokko --- mirga ijaaramuu kanneen jabeessan otuu hin taane kanneen jigsani” jechuun akka Mootummaan fooyyessu waamicha dhiheessa. Hawaasni sadarkaa Addunyaa jechuun, arjoomtonni, Gamtaan Afrikaa, Tokkummaan Mootummootaa fi dhaabbatoonni ka biroon, dhiibbaaleen seeraa dhaabbatoota Itiyoophiyaa ka Mootummaa hin ta’iin irra kaayaman karaa itti kaasaman akka falan gaafata.
Gabaasaa guutuu MP3 tuquun dhaggeeffadhaa


text:
Dhukkuba Mukuu (Depression /Major Depressive Disorder)
–
Jiruuf jireenya keessatti haalaafi rakkoo nama mudatu tokko tokko irraa yeroo gabaabaaf muukayuun wonnuma jiru. Inni kun akka rakkootti ykn dhukkubaatti hin ilaalamu. Haa ta’u malee Dhukkubni Muukuu dhaabbiidhaan jijjirraa haalaa-amalaa (Mood) irraa kan ka’e miira gaddaafi fedha-dhabuu wolitti aansee yeroo dheeraaf nama mudatu ykn namatti dhagahamuudha. Kun ammoo haala yaadaa, miiraa, fi fedhaa-abdii namaa jijjiiruun namni wontoota guyyaa guyyatti dalagu (hojii, barnoota, fi kkf) irratti fedhaafi abdii akka dhabuufi dadhabbiin akka itti dhagahamu gochuun mallatoolee haalaa-amala xiinsammuufi qaamaaf nama saaxila.
—
Dhukkubni Muukuu dadhabii ykn miira gaddaa yeroo gabaabaaf namatti dhagahamee badu sanii miti, inni kun dhaabbiidhaan/itti fuufiinsaan kan namitti dhagahamuufi yaala kan barbaaduudha. Yoo yaala argachuu baatanis hanga sadarkaa of balleessuu (Of Ajjeesuu) kan nama geessuu danda’uudha. Dhukkubni Muukuu gosaafi sadarkaa garagaraa qaba.
—
Mallattoolee Muldhatan:
Mallattooleen kun yeroo Dhukkuba Muukuu yeroo dheeraaf wolitti aansanii kan namatti dhagahaman yoo ta’u yeroo hedduu guyyaa hunda namatti dhagahamuu malu:
* Miira gaddaa, imimmaanii, duwwummaa ykn abdi-dhabummaa
* Dhimmuma xiqqoo irratti garmalee aaruu, dallanuu, of-fixuu, ykn loluu
* Fedha dhabuufi wontoota armaan dura gammachuu isaaf umaan/kennan sanittis gammaduu dhabuu
* Jeeqamuu haala hirribaa (hirribni nama diduu ykn garmalee baay’isanii rafuu)
* Mirri dadhabbii namatti dhagahamuu, humna dhabuu,
* Fedhiin nyaataa xiqqaachuu ykn dhabamuu, kanaaf qamni huqqachu. Yeroo tokko tokko ammoo fedhiin waan dabaluuf deddebi’ani nyaachuu irraa qaamaan gabbachuu/furdachuu
* Cinqamuu, burjaajayuu, boqonnaa dhabuu
* Suuta socho’uu deemuu, yaaduu, ykn harkifataa dubbachuu
* Waan darbe kaasaa aaruu, waan dagatamee ture kaasanii dallanuu, of-komachuu, miirri gati-dhabummaa namatti dhagahamuu
* Dandeettiin waa qayyabachuu, hubachuu, yaaduu, madaaluu, fi xiyyeeffannoo gadi bu’uu.
* Waa murteessuuf rakkachuu. Fkn waan salphaa akka nyachuuf nyaachuu dhabuuyyu dabalatee jechuudha.
* Bowwoo ykn dhukkubbiin dugdaa namatti dhagahamuu.
—
Yeroo hedduu namoonni Dhukkuba Muukuu
qaban mallatooleen asi olitti eerre kun haala jabaafi dhaabbii ta’een kan irratti muldhatu ykn itti dhagahamu ta’ee, haalli kun ammoo dalaggaa isaanii (hoji, barnoota, gageessummaa) fi haala jiruuf jireenya hawaasummaa isaanii irrati kan dhiibbaa ykn rakkoo fidudha.
—
Ijoollee irrattis mallatooleen kaafne kanaan ala dabalataan mana barnootaa deemuu diduu, jeequu, hiriyyoota woliin waldhabuu/wol-loluu, of miidhuu ykn of xagaruu, bu’aan barnootaa isaanii gadi bu’uu, ijoollee ykn hiriyyoota isaanii wojjii taphachuu dhabuu, ykn namatti/hawaasatti dhihaachuu dhabuu ykn of fageessuu, manuma keessa ooluu, fa’a ta’a.
—
Namoonni Dhukkuba Muukuu qaban fedha, abdii fi hiikkaan jiraachuu duwwaa ykn faayida-dhabeessa ta’ee waan itti muldhatuuf yaalii of ajjeesuu deddebi’anii godhu, yoo takkaan milkaayan ammoo isaan dhabuu dandeenya. Kanaaf hiriyyaa ykn miseensaa maatii keessan kan miira akkana qabaatan itti dhiyaattanii dubbisuun, iddoo yaala argachuu danda’an dursanii fiduun hedduu takka barbaachisaadha.
—
Ka’umsaafii Sababni maal ta’uu danda’a?
Namoonni Dhukkuba Muukuu qaban haalli keemikaala narvii/sammuufi hormoonotaa isaanii kan nama kaanii irraa yeroo hedduu garaagarummaa ni muldhisa. Akkasumas dhaala-amalaa (inherited traits) maatii irraa dhufus shoora akka taphatu qorannooleen ibsan ni jiru.
—
Wontoonni carraa Dhukkuba Muukuu horachuu keenya dabalan:
* Amala namummaa tokko tokko fkn miira gad-aantummaa, of danda’uu dhabuu fi ykn of-qeequu/of-tuffachuu qabaachuun
* Rakkoolee jiruuf jireenya irratti nama mudatan (fkn humna maallaqaa dhabuu, maatii ykn nama jaalatan du’aan dhabuu, miidhaan qaamaa ykn miidhaan gudeeddaa saalqunnamtii nama mudachuun, hiriyyaa/jaalallee/ykn haadha/abba-manaa ofii wojjiin hariiroo gaarii hin taane qabaachuun ykn addaan bahun) carraa Dhukkuba Muukuu horachuu ni dabalu.
* Maatii dhiigaa Dhukkuba Muukuuf saaxilame qabachuun
* Dhukkuba Jeeqamuu Sammuu kan biroo qabaachuun
* Alkoolii baay’isanii fayyadamuunii fi araada birootiin qabamuun
* Dhukkuboota qaamaa nama irra turan (chronic illness) akka Istrookii, Kaanseeriifi dhukkubbii yeroo dheeraaf namatti dhagahamu qabaachuun
* Akkasumas qorichoonni hirribaaf jedhanii fudhataman tokko tokko Dhukkuba Muukuutif nama saaxiluu danda’u.
—
Xaxaawwan Dhukkuba Muukuu irraa dhufan ykn nama mudatan:
* Miirri dhukkubbii qaama guutuu namatti dhagahamuu irraa hojii dalaguu dhabu
* Gadda, Fedhii-dhabuu, abdii murachuu fi mallattoole isaa kan biroo dagachuuf jecha alkoolii baay’isanii dhuguu irraa miidhamuu
* Cinqamuu, dhiphachuu.
* Hariiroo gaarii hin tane hawaasa wojjiin qabaachuu. Hawasa irraa adda of baasuu.
* Maatiin woldhabuu, maatitti makamuu nuffuu, jibbuu fi maatii irraa fagaachuu.
* Of miidhuu, of muruu, of woranuu, of madeessuu,
* Yaalii of-baleessuu (of ajjeesuu) deddeebi’anii yaaduu, yaaluu fi raawwachuun xaxaawwan Dhukkuba Muukuu irraa nama mudatan keessaa muraasa.
—
Dhukkubni Muukuu (Clinical Depression) yaalamuu ni danda’a. Yaalamuus qaba. Yalli isaa kennamu bifa qorichaatiiniifii gorsa halaa xinsammuu (psychotherapy) ogeessaa yaala sammuu (Psychiatrist) ykn ogeessa xinsammuu (Psychologist)n kennamuun ni yaalama, ni foyya’a. Yeroo hedduu namoonni Dhukkuba Muukuu qaban ofii isaaniitii deemanii ilaalamuu hin fedhan, kanaaf maatii ykn hiriyyaa keenya miirriifi mallattooleen asii olitti eerre itti dhagahamu ykn irraa muldhatu jiraannaan iddoo yaalaa fiduun yaala barbaachisu akka argatu gochuu qabna.
—
Ulfaadhaa, horaa, bulaa, deebanaa!
Fayyaa dahaa, fayyaa ta’aa!
—
©Dr. Nuredin Luke


text:
Abbaan Bokkuu fi qaamonni Gadaa Karrayyuu 39 butamuu
Abbaa Bokkuu Karrayyuu dabalatee, qaamonni Gadaa Karrayyuu Afurtamni (40), Roobii kaleessaa (Mudde 1, 2021) qe'ee Abbaa Bokkuu keessaa butamuun, achi-buutee dhabamsiifamuu.
Odeessa biroon, lolli WBO fi Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itophiyaa gidduutti, Sadaasa 29, 2021 Ona Fantaallee keessatti baname, ilaa har'aatti (Mudde 2, 2021) itti-fufiinsaan geggeeffamaa jiraachuu.
Duguuggaa sanyii: qindoomina LMKII fi finxaaleyyii Amaaraan
Duguuggaan sanyii qindaawaan, Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itophiyaa fi humnoota finxaaleyyii Amaaraa kanneen mootummaan leenjisee, hidhachiisee Naannoo Amaaraa irraa gara Oromiyaatti seensiseen, Konyaa Baha Wallaggaa, Ona Giddaa Ayyaanaa keessatti, Uummata Oromoo irratti raawwatamu akkaan hammaatee itti-fufee jiraachuu.
Ona Giddaa Ayyaanaa, Ganda Gaattiraa jedhamuun waamamu keessatti qofa, lubbuun Oromootaa baay'inaan 200 olitti tilmaamamu gaaga'amuu; Oromoonni baay'inaan 600 olitti tilmaamaman qe'ee ofii irraa buqqifamuu; manneen jireenyaa danuun, akkasumas, midhaanii fi qabeenyaaleen biroo danuun barbadeeffamuu.
Gama biraatiin, Raayyaan Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itophiyaa, reeffa Oromoota finxaaleyyii Amaaraan ajjeefamanii danuu ibiddaan gubuu, kaanis dhidhimsuu.
Haleellaa meeshaalee waraanaa gurguddaa halaalaa furguggifamaniin, Konyaa Gujii Bahaa, Ona Liiban, Ganda Gurraa Dheeraa jedhamu keessatti, Uummata Oromoo irratti raawwatamaa jiruun, lubbuun namaa gaaga'amaa, qabeenyis barbadeeffamaa jiraachuu.


text:
Obsa:Furtuu Milkaa’innaa fi Gammachuu-Kutaa 1ffaa
Obsa yommuu jedhamuu wanta salphaa namatti fakkaata. Garuu obsii wanta jechaan dubbatamu yookiin sammuu qofaan yaadamu osoo hin ta’in wanta gochaan agarsiifamuudha. Obsii jireenya fi qaama ilma namaa guuta kan tuquudha. Bakka obsi hin jirretti jireenyi hin jiru osoo jedhame dhugaa irraa hin fagaatu. Namoonni garmalee yommuu gaddanii fi dhiphatan yoo obsa hin qabaatin of galaafatuun jireenya ofi balleessu. Mee har’aa waa’ee obsaa ilaalchise barreefama gabaaba armaan gadii kitaabota adda addaa irraa funaanne waliin haa ilaallu. Read more


text:
ADULT MIGRANT ENGLISH PROGRAM
ATI HIREE QABDA?
Ingilliffa Foyyaa'aa
Jireenya Foyyaa'aa
Dhufawwan haaraa barnoota Ingilliffa Biliisaa
Waa’ee Sagantaa Ingiliffa Godaansa Ga’eessaa
- Barachuu Ingiliffa hojiin jireenyaaf,hojjechuu fi barachuu Awustiraaliyaa keessatti.
- Akkamitti argachuu barumsa mootumma fi tajaajiiloota hawaasaa.
- Hirriyoota haaraa uumuu kan amma Awustiraaliyaatti sochoo’aan.
- Hojiif amma qophaa’u yookiin barachuu fi fulduura keef karoorsuu.
Ulaagaa mijaawaa
- Ati ni qabda maatii,dandeeffame,namummaa,warra yookiin viisaa yeroo gabaabaa mirkannaa‘e.*
- Ati kan dubbaachhuu/dubbiisuu/barreessuu Ingiliffaa hin dandeesu yookiin Ingiliffa kee fooyyeesuu.
- Ati umrii 18 oli. Ga’eesootni godaansa muraasa umrii 15-17 tarii kan mijaawu ta’a.
*Maaloo hubadhu Viisaawwan yeroo murtaa’eef mirkannaa’e kan hin hammaanne hojii fi ayyaana viisaa,hojjechuu ayyaana viisaa yookiin viisaawwan daawwataa.
Carraawwan barachuu jijjiiramaa
- Barachuu yeroo-guutuu yookiin kallatiiwwan qarqara Queenslaaandii.
- Kan deegaramte ta’i karaa fedhii qo’achuu manaa yookiin yoo ati yeroo-guutuu barachuu hin dandeenye.
- Barachuu sararairraa karaa barnoota fagoo.
Ani daree keessatti maal baradha ta’a?
- Hirmaadhu daree sadarkaa Ingiliffa siif mijaawu.
- Kan deegaramte ta’a karaa biroowwan Walitti Hawaasaa fi AMEP kee Dhimma Hogganaa yeroo ati baratu.
- Baradhu waa’ee bakkahojii afaan Awustiraaliyaa,aadaa fi shaakkaliiwwan.
- Qo’achuu gahuumsa Ingiliffaa dabalataa yoo ati qabaate barnoota murtaa’e yookiin kan dhimmoota dandeetti barachuu kee hubu.
- Gahuumsa kunuunsadaa’imma bilisaa yeroo Ingiliffa barachuu (dhimma gara mijaawummaa).
- Gaaffiiwwan afaaniif qopheesuu fi barreesuu ittifufuu.
Gaafachuu amma waa’ee waan baratamaanii Ingiliffa keenyaa
The AMEP is funded by the Australian Government Department of Home Affairs. In Queensland, the AMEP is delivered through TAFE Queensland.


text:
Prezidaantiin Faransaay – Imaanu’eel Maakroon, daawwannaa biyyoota sadiif har’a gara Afrikaatti qajeelanii jiru.
Waa’ee waraana Faransaay Afrikaa keessatti bal’ifachuu, akkasumas hariiroo daldalaa, aadaa fi eegumsa qilleensa naannoo tolfachuutti fuuleffate – daawwannaan hoogganaa Faransaay kun.
Biyya duraan Kolonii turte – Jabutii dhaa ala, biyyoota ollaa sanaa humna qabeeyyii – Itiyoophiyaa fi Keeniyaa daawwachuuf jiran. Eega Keeniyaan bara 1963 kolonii irraa bilisoomtee as, prezidaantiin Faransaay biyyattii daawwachuun kun ka duraa tahuuf jira.


text:
Boruu Barraaqaatiin
Kutaa 1ffaa
Oromoonni Matakkal gosa Oromoo Maccaa jalatti beekamu. Kufaatii Dargii dura kutaa Gojjaam keessatti waamamuu turani. Yeroo ammaa ammoo Naannoo Bulchiinsa Beenishaangul jalatti bulaa jirani. Akka qorannoon seenaa manguddoota Oromoo naannoo kanaa irraa sassaabame ibsutti, akkaataan qubsuma ummata keneya kanaa bifa lama kan hordofe ture. Kan duraa gama Baha Wallaggaa irraan Dangab yookiin Dibaax naannoo jedhamu kan qubatanii dha. Kan lammaffaa ammoo gama Dhiha Wallaggaa lafoota akka Najjoo, Gidaamii, Muggii, Boojji fi Sibuu irraa laga Abbayyaa cehanii bakka amma Wanbaraa jedhamu kan qubatani. Kun kan tahe jaarraa 16ffaa yeroo itti Oromoon daga isaa duraan halagootaan qabatamee ture deebisee toyachuuf bal’inaan sosso’aa ture san irraa eegaleeti jedhama.
Oromoonni yeroo ammaa bulchiinsa naannoo Benishaangul Gumuz jalatti bulaa jiran miidhaan sabummaa irra gahaa jiraachuu dubbatu. Akka fakkeenyaatti rakkoolee gurguddoo ummatni Waanbaraa himachaa jiru haa laallu.
Akka dargaggoonni Oromoo naannoo kana keessatti dhalatanii hiree barnoota olaanaa argatan qorannoo geggeessanitti, yeroo ammaatti akka Oromootti jiraachuun Oromoota Waanbaraa gaaffii keessa galee jira. Kana kan nama jechisisu keessa qabxilee muummee ta’an tokko tokko tuqun barbaachisaa dha. Isaanis:
- Jaarroleen biyyaa bara 1987 hanga Finfinneetti dhufanii waa’ee Oromoon mirga dhabuu iyyatanillee hiika hin arganne;
- Bara 1986 waraanni irratti banamee namootni heeddun dhumaniiru, manni gubateera, qabeenyis barbadaa’ee jira;
- Namni 30 Naqamteetti ergamani Afaan Oromoon leenjii barsiisummaa argatanii yoo deebi’anis ‘Kun biyya Oromoo miti, yoo barbaaddan biyya isaa dhaqaa barsiisaa, kanaan achi yoo waan biraan leenjii keessan hin fooyyessitan ta’e Afaan Oromootiin hojii hin argattan’ jedhamanii waan baratan gatii akka dhabu godhamee jira;
- Uummatni martinuu yeroo saba isaatiin gurmaa’u Oromoon dhorkamee jira. Qaama Dh.D.U O irraa namootni Oromoota Waanbaraa gurmeessuuf dhufan qaama aanaa kanaan ari’amanii tarkaanfiin tokkoyyuu hin fudhatamne;
- Oromoon dhaloota biyyaa ti malee abbaa biyyaa miti (ye haager tewallajji injii ye haager baale beet ayidellem) jechuudhaan erga abbaan biyyaa argaate dhuftuun (maxxee) irratti dhalatte ammo argatti jechuun ijoolleen Oromoo carraa barnoonta ol aanaa fi hojii akka hin arganne balballi itti cufameera. Haala adda addaan utuu sabummaan isaanii hin beekamin yoo miliqanii keessa darbanis guddina akka hin arganne godhamuudhaan gocha Afriikaa Kibbaa durii waliin wal fakkaatu naanichaan raawwatamaa jira;
- Mirga hawaasaa fi siyaasaan alas gama dinagdee fi haaqa seeraan loogiin hojjetamu Oromummaa Oromoota aanaa kanaa irratti dhiibba guddaa gochaa jira.
- Ijoolleen Oromoo filmaata dhaban Oromummaa isaanii jijjiiranii Sinishuummaatti galmaa’uudhaan hojii argachuuf dirqamaa jiru. Kunis uummaticha haasofsiisuun kan mirkanaa’uu danda’amuu dha; akkasumas,
Uummatni Oromoo baayyinni isaa akka lakkoofsa bara 1984tti (A.L.A) koonyaa Matakkalaa harra zoonii ta’e keessatti 55,501 ture, yeroo lakkoofsa bara 1994 (A.L.A)tti waggaa 10 keessatti 3,332 qofa dabaluun 58,833 qofaa ta’ee jira. Kunumtuu yeroo akka Goojjamitti bara 1984 (A.L.A) lakkaa’ame kan Oromootin zooniilee Kamaashii fi Asoosaa itti hin dabalamin 55,501 ture. Kun akkamittiin gurmuudhaan kan Oromoo Waanbaraa caalan Oromootni zooniilee lamaa itti dabalamaanii haala baayyinni uummataa Itiyoophiiyaa keessaa itti dabalaa ture % 2.9 tiin kan Oromoo Benishaangul gumuz keessa jiruu garuu kana duwwaa ta’e gaaffiin jedhu deebii hin arganne.
Ummatni Sinichoo duris ammas zooniidhuma Matakkalaa aanaaleedhuma durii sadan armaan olitti eeraman keessa qofa jiratu. Garuu lakkoofsa bara 1984tiin (A.L.A) 17,840 ture irraa bara 1994 (A.L.A) waggaa kudhan keessatti 14,265 dabaluudhaan gara 32,105tti ol guddachuun isaanii lakkoofsi Oromoo garuu akka gadi qabamu loogiin godhamuu isaa sirriitti mul’isa. Utuu dhugaadhaan %2.9 tiinuu shallagamee (projection) Oromoon Zoonii Matakkalaa utuu warra zoonii kaaniiyyuu hin dabalatin gara 74,588tti, kan Sinichoos gara 32,105tti utuu hin ta’in gara 23,975tti guddata ture. Amma garuu kan mullatu Oromoon waggaa kudhan keesaa % 1 gadiin, Sinichoon ammoo % 6 tiin akka dabalaniidha. Kun ammo kan dhugaa irraa baayyee fagaatee ta’uun isaa ifa. Xinxala istaatistiikii armaan gaditti gabateen kaa’ame irraa hubachuun ni danda’ama.


text:
Humnootii kufaatii siyaasaa keessa jiranii fi jaarmayoota shorookeessumaatti ramadamaniin Oloola sobaa oofameetu Oromiyaa keessatti jeeqama kakaase jechuun ibsii mootummaa naannoo Oromiyaa irraa kenname hubachisee jira.Ibsii kunis korpreshinii Broodkaastiing kan Itiyoophiyaatu Muddee 3 bara 2015 galgala Oduu dhageesisee irratti dubbifame.
Jeeqama godinaalee fi aanaalee murta’an keessatti uumamee kanaan dargaggonni 3 lubbuu ofii dhabuu komishinarri Komiishiina Polisii Oromiyaa Obbo Ibraahiim Hajjii tuuta oduuf ibsanii jiru.
Obbo Ibraahiim akka jedhanti Godina wallaggaa dhiyaa aanaa Gullisoo magaalaa baadiyyaa kan taate calliyaa yekkaa keessatti lubbuun dargaggoota lamaa darbuu isaa fi sadaffaan immoo Godina shawaa kibba dhiyaa aanaa Tolee keessatti du’u ibsan.
Polisiin namoota balleessaa ituu rawwatanii ifaa iafatti qabee ittiin jedhees to’annaa jala oolchuu isaa kan ibsamee yoo ta’u qaamonni kaayyoo siyaasaa dhokotaa ta’e fixaan baasuuf sosso’an gocha isaanii irraa akka of qusatan hubachisee jira.
Qaamoonni dhimmi kana dudda duuba jiran jedha ibsii mootummaan naannoo Oromiyaa baase kun jeeqama kana kakaasuuf ajandaan ittiin gargaaraman magaalaa Finfinnee fi Magaalaalee zonii addaa kan Oromiyaa jala jiran Maastar Plaaniin walitti dabaluuf deeemu kan jedhu akka ta’e ibsi kun hubachisee jira.
Magaalaalee Oromiyaa keessaa akkaataa hojii kan ammayyaa ta’een gaggeessuuf bulchiinsa naannoo Oromiyaan labsii magaalaaleef baafame magaalaalee Oromiyaa Federaalaaf kennuuf jedhu akkasumas lafa Oromiyaa Kutuuf jedhu jechuun oloola gonkumaa dhugaa irraa fagaate oofan jedhe ibsii kun.
Akkuma jedhamaa jiru Heeraa fi caasaa Federaalaa cabsuun lafa Oromiyaa dabarsanii Finfinneef kennuun akkasumas qonnaan bulaa jireenya isaa irraa buqqisuuf kaayyoon tokko iyyuu akka hin jirre ibsii ba’e hubachiise.


text:
(Ibsa ABO – Onkoloolessa 30, 2018)
Addi Bilisummaa Oromoo fi Mootummaan Itoophiyaa waltahiinsa keenyaa fi jijjiirama qabsoo ummataatiin argame haala amansiisaa taheen lafa qabsiisaa deemuu irratti kan hojjettu Koree Waloo wal gidduutti dhaabbannee qabna. Koree kana keessaanis haala dhaabbataa taheen yeroo yerootti wal qunnamnee mari’achuudhaan waliin hojjechaa jirra.
Deemsa kana bifa wareegama lubbuu hin gaafanneen, dinagdee/qabeenya biyyaa fi ummataa irra miidhaa hin geesisneen, akkasumas, haala sardama hin qabneen yeroo gahaan kennameefii ilaa fi ilaameedhaan mari’atamee fi waliin hojjetamee fiixaan baasuun akka danda’amu amantii fi ejjennoo ABO ti.
Haa tahu malee, shirootni daangaa hin qabnee fi ololli diigaan dhaabbattummaadhaan namootnii fi qaamotni Mootummaa garii fi Paartiin EPRDF geggeessan deemsa nagaa biyyaa fi ummataa kan miidhan tahuun waan ifatti mul’achaa turee fi jiruu dha. Waan taheefis, Addi Bilisummaa Oromoo shiraa fi ololli akkasii kunniin qaamota dhimmi ilaaluun akka dhaabsifamanii fi tohataman yeroo yeroon hubachiisaa yoona geenye. Kana gochuun keenya deemsa karaa nagaa fi araaraa irratti wal taanee waliin itti seenne milkeessuudhaaf akka gargaaruufi. Kunis nageenya biyyaa fi ummataaf yaaduu irraahi.
Kun akka kanaan osoo jiruu haala sababaa isaa hubachuun rakkisaa fi ulfaataa taheen Mootummaan Itoophiyaa humna waraana isaa guddaa meeshaa waliin ummata keessa bobbaasuudhaan lubbuu ummata nagaa balleessuu fi qabeenya isaanii saamuun har’as akkuma itti fufetti jira. Guyyoota lamaan dabran irraa kaasee Godina Qellem Wallaggaa fi Gujii keessatti wanti tahaa jiru kanaaf ragaa dha. Haalli kun ammoo nagaa fi tasgabbiin akka dhabamu, lubbuun namaa gar-maleetti akka badu, akkasumas, qabeenyi biyyaa fi ummataa akka miidhamu, dabreetis, ummatni yaaddoo, shakkii fi sodaa keessa akka jiraatu taasisaa jira.
Haala amma jiru keessatti lolaa fi tarkaanfii humnaatiin rakkoon furamuu fi bu’aan achi keessaa ummataa fi biyyaaf argamus akka hin jirre ABOn jabeessee amana. Haalli gaddisiisaan jijjiirama qabsoo fi wareegama ilmaan ummataatiin argame kanatti gufuu tahuu danda’uu fi abdii ummataa dukkaneessu kun hatattamaan akka dhaabbatus gaafata. Balaa haalli amma deemaa jiru kun hordofsiisuun lubbuu namaa, akkasumas qabeenya biyyaa fi ummataa irra miidhaa gahuuf itti gaafatamni (‘Accountability’) jiraachuu akka qabus ABOn jabeessee hubachiisa.
Injifannoo Ummata Oromoof !
Adda Bilisummaa Oromoo !
Onkoloolessa 30, 2018


text:
Kurfii RSWO · Dilbata Onkoloolessa 24, 2021
Lola HIT fi PP gidduutti adeemsifamu - Kaaba Oromiyaa Walloo keessatti
Lolli Humna Ittisaa Tigiraay fi Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa gidduutti adeemsifamu, Kaaba Oromiyaa Konyaa Walloo keessatti itti-fufee jiraachuu. Gama loltoota PP goruun humna HIT akka waraanuuf jechas, duulli ololaa Uummata Oromoo Walloo irratti geggeeffamu jabaatee itti-fufee jiraachuu.
Loltoonni MKII kanneen WBO fakkeeffamuun leenjifaman babbbaafaman
Mootummaan Koloneeffataan Impaayera Itoophiyaa (PPn) loltoota isaa keessaa kanneen amanamoo ta'an filuun, bifaa fi uunkaan WBO fakkeessuun, kanneen baatileef mooraa leenjii waraanaa Sanqallee keessatti leenjisaa ture, Dilbata har'aa (Onk 24, 2021) Giddu-gala Oromiyaa keessa bobbaasee jiraachuu.
Ijaarsaa fi sochii QBO
Dhimma ijaarsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo, kan bifa haarayaan lafa qabsiifamaa jiruu; sochiilee kanaan wal-qabatanii taasifamaa jiranii fi hojiilee walitti-hidhata WBO fi QBO'n hojjetamaa jiran, akkasumas, akeekaa fi galma Qabsoo Bilisummaa Oromoo irratti fuuleffachuun, marii Miseensa QBO tokko waliin taasifame.


text:
ila
Duula marumatu duula,daboo marumatu itti bobba’a, kan hinjifannoon galu garuu muraasaa beeki!
Namtichi biyyaa teennaafi Amantii jeeqe,nama walitti naqe,islaama bakka lamatti addaan baasaa jira warri jedhee nu wajji shubbisaa bahee qabsoo jijjiiramaa kana godhe hedduudhaa hubadhaa! Haa tahu malee
Gaafa Filannoo prezidantii majlisaa haaraa bakka buusutti ceenu waan tahuuf deemu hubannaan o’ooo jedhanii hedduun isaanii harka isaanii sassaabatanii xisxinbaa osoo hinjedhiin harka maratanii laalaa jiru! Dubbiifi barruunis lafa lixan, “si ganee abbatti hin himanii jalumaa goran jedha “ Oromoon!
Jaaloo
Hojjattu Rabbiif hojjadhu, dhiistu itti dhiisi ayyaana laallattee hin dhufin jennaan!
Eee
Warroonni amantii biraa duulli isaan dhimma majlisaa irratti geggeessaa jiran,eenyu eessa akka dhaabbate agarsiisaa jira,eenyuun wajji akka hojjataa turanis ifa godhan!
Eekaa
Nuti immoo akka isaan jedhan san baala gizeellee miti baala taraas miti” jechi kuni nuhinmadaalu nuti abbaa biyyaati,abbaa haqaati,baala gizeen nidhufa nikufa, nuti hindhufnes wanni kufnuufis hinjiru,qaamni kamuu kan nukuffisuu dandahus,mirgaafi humna nutti qabus hinjiru tika Rabbii jala jirra,haqa qabna,haqaan bulla, haqaaf deemna,haqa lafarratti argamsiisna!
Jaalakoo
Abbaan biyyummaa immoo dachee Rabbi uumerra sochoo’uu qofa osoo hintaane,waan dachiifi samiin ani keessa jiru qabdu hundattuu qixa sirriitiin yoo itti fayyadamne qofa!
Kanaaf
Ka cinaa galtee,sanyummaafi gosummaan kee diinii kee ol sitti tahe,kan gaafa keenna kuffisnu harka rukuttee gaafa kee rukutamu immoo koola cufatte, qilee quxaleetti tari malee namni ufirra garagalee si dhaggeeffatu hin jiru jennaan!!!!
Eee
Jabaa kee jabeeffadhu!Silaa nuti hinjennee,Erga dubbii ufitti kakkaasuu fedhan immoo prezidantiin Majlisa federaalaa kan tahuu qabu seeraanis tahee heeraanis hawaasa baldhaa kanarraa tahuu qaba wanni jennuuf haqa waan taheefi!
Ustaaz: Sufyaan Usmaan
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
Mudde 30,2015 Godina Kaaba Shaggar (Godina Salaalee)tti Warraaqsii Fincila Xummura Gabrummaa (FXG)n Daran Jabaachuun itti Fufe abbaan Irree Wayyaanee humna waraanatti dhimma bahuun Ilmaan Oromoo 150 olitti lakka’aman ukkamsee hidhe, Adeemsii kun immoo daran uummata Warraaqsaatti jabeessee kan jiru ta’uu Uummatni Oromoo Godina Salaalee Aanaa Hidhabuu Abootee Mudde 29/2015 irraa egaluun Guyyaa hardhaas Gandoota baadiyaa fi manneen barnootaa sadarkaa 1ffaa fi 2ffaa fi Qophaa’ina Taddasaa Birruu, Mana barumsaa Gidaamoo Sadeenii fi uummatni Ganda Amuumaa Machaaraa, M/B Darroo Ammuumaa wajjuu(Amaraaftee) Aanaa hidhabuu Abootee keessatti kanneen argamaan Manneen Barnoota sadarkaa 1ffaa Gandoota baadiyyaa keessatti argaman hunda kan dhuunfate Warraaqsii Fincila Xummura Gabrummaa(FXG) daran jabaachuun itti fufuun uummatni Oromoo mirgaa keenyaa falmachuuf manaa baanee shororkeessaa waraanaa wayyaaneen manatti hin deebinu jechuun warraaqsii daran jabaachuun itti fufe jira. Ilmaan Oromoo 150 humna Waraanaan ukkaanfamuun hidhaman keessaa namoota muraasaa maqaan nu qaqqabee jiru keessatti kan argaman:
1. Barataa Tolasaa Dabalaa
2. Barataa Girmaa Zawudee
3. Barataa Eliyaas Salamoon
4. Barataa Shallamaa Girmaa
5. Barataa Zarihuun Kabbadaa
6. Barataa Mulggeetaa Admaasuu
7. Barataa Dajanee Baruudaa
8. Barataa Tayyee Fayyee
9. Barataa Tolasaa
10. Barataa Abarraa Muldhataa
11. Barataa Abarraa Girmaa
12. Barataa Hayiluu Shonkooruu
13. Barataa Barraakaa Gurmuu
14. Obboo Hindaalee Miidhaksaa qotee bulaa
15. Obboo Tasfayee …….. Qotee bulaan kanneen keessatti argaman ilmaan Oromoo gaaffii mirgaa karaa nagaa fi dimookiraasii waan gaafatan qofaaf humna waraanaan ukkanfamuun hidhatti darbamuun dararamaa jirachuun ibsamee jira. Uummata hidhaa fi Ajjeechaa waraanaan dararuun gaaffii keenyaaf deebii kennuu jechuu miti yoo daranuu akka warraaqsaa Fincila Xummura Garbummaatti akka seennu nu dirqisiisee jira jechuun guyyaa hardhaas Warraaqsii FXG daran jabaachuun itti fufee jiraachuu madden qeerroo bilisummaa Oromoo gabaasan.


text:
Barruun tuni barreefamoota gaggabaabo ji’a Sadaasa (November) 2016 fuula Fesbuuki Jireenya Badhaatu irraa walitti funaannamtedha.
Mallatoole fedhii lubbuu hordofuu agarsiisan keessaa tokko, wanta badaa ta’e garuu gaarii fakkaatu hojjachuuf ni ariifatta. Mirqaanaa fi kokolfaa hojjachuu jalqabda. Sheyxaanni hojii badaa kana garmalee miidhagsa. Haa ta’uu malee, boodarratti gaabbii fi gadda laalessaatu sitti dhagahama. Haalli akkanaa si qunnamee beekaa? Yoo si hin qunnamiin, namoota naannoo kee jiran baditti kan lixan ilaali. Fakkeenyaf, gurbaa fi intalli, mirqaansu fi kokkolfaa karaa haraamatin walitti dhufu. Akkuma yeroon darbuun hariiroon isaan jidduu jiru gaabbii fi gadda akka ibiddaatti nama gubuutti jijjirama adeema. Kanaafu, hojiin badaan gaarii yommuu sitti fakkaatu fi hojjachuu yommuu eegaltu kokolfituu fi kan gammaddu yoo taate, fedhii lubbuu hordofaa akka jirtu yaadadhu, dhumti hojii keeti gaabbii fi gadda hamaa akka ta’u beeki. Nafsee tee faallessi. Obsii. Kuni mallattoo jalqaba dhukkuba fedhii lubbuu hordofuuti. Read more
Torbaan darbee dargaggoonni akkamitti fi maaliif karaan akka jalaa bade eerre turre. Har’a immoo Insha Allah, nama karaan jalaa bade akkamitti akka karattı akka deebi’uu danda’u ilaalla. Dhugumatti, ilmi namaa sababa adda addaa irraa kan ka’e dukkana jireenyaa keessatti baduun jireenya gadadoo gaggeessu danda’a. Namni tokko jireenya ofii moo’atuuf, gammachuu fi milkaa’inna argatuuf gaafilee armaan gadii deebiisuuf tattaafachuu qaba. Isaaniis: Read more
Akkuma torbaan darbee eerre fedhii lubbuu hordofuun miidhaa baay’ee fida. Namni tokko fedhii lubbuu hordofuu yookiin hordofuu dhiisu isaa akkamitti beekaa? Yeroo baay’ee namtichi fedhii lubbuu hordofuu, yommuu gocha fedhiin isaa itti ajajju raawwatu fedhii lubbuu hordofuu hin beeku. Kan inni beeku yommuu miidhaa wanta raawwate sanii arguudha. Read more
Gaarummaa jechuun amala/aklaaqa gaarii nama hawwatu qabaachu, hojii gaggaarii hojjachuu fi hojii badaa irraa dheessudha. Faallan gaarummaa gadhummaa ykn fafee, badaa, fokkuudha. Namni tokko gaarummaa qaba yommuu jennu amalli fi hojiin isaa gaariidha jechuu keenya.
Namoonni gaarummaa wantoota baay’ee keessa barbaadu. Gariin isaanii maallaqaa fi qabeenya keessa, gariin immoo beekkamtii argachuu keessa, gariin beekumsa keessa, gariin immoo aangoo fi kkf keessa barbaadu. Kunniin hundii niyyaan (yaanni) duuba jiru gaarii yoo hin ta’in gaarummatti osoo hin ta’in baditti nama geessa. Read more
Yommuu Rabbii jettanii wal jaalattani fi wal fuudhu barbaaddan, nikheenyi keessan karaa halaalati fi gammachisatiin haa ta’u. Karaa gammachiisa keessa tokko nikeenyi keessan shari’aa waliin kan deemu fi abbaa fi haati keessan lamaanu yoo itti gammadanii fi walii galaniidha. Yommuu warrii kee nama jaallatte san si harkatti didan, adeemsa fuudha heerumatti seenun dura itti yaadi. Fakkeenyaf yommuu isaan si didan, nikhaa dhoksaan wal hidhuun walitti dhufu dandeessu. Garuu kuni jireenya fi kabaja keessan miidha. Nikeenyi keessan ifa haa ta’uu, warrii keessan itti haa gammadu. Kanaafu jireenya gaa’ila kana yommuu murteessitu, suuta jedhi, hin jarjariin, of dagaagsi. Jireenya kana haala gaariin gaggeessuf dagaaginni guddaan dagaaginna sammuuti. Gariin qaama fi qabeenyan gahaa ta’ee yommuu gaa’ilatti seenu yeroon xiqqoon booda gaa’illi isaa ni jiga. Sababni kanaa inni guddaan sammuun dagaagu dhabuudha. Kanaafu sammuun, qaamanii fi qabeenyan gahaa ta’anii gaa’ilaaf of qopheessu barbaachisadha. Ta’uu baannan handaaratti hafu.
Read more
Torbaan darbee yommuu fitnaan (qormaata, rakkoon…) buutu akkamitti akka too’atan tutuquuf yaalle turre. Har’as itti fufuun tooftaalee fitnaa itti too’atan mee haa ilaallu.
4.Oduu mirkaneefachuu– dhugumatti ibiddi fitnaa yeroo baay’ee kan qabatuu fi babal’atuu sababa oduu sobaa fi jette jettee raabsunii. Namoonni baay’een wanta dhagayanii fi jedhan osoo addaan hin baafatinii fi hin mirkeenafatiin namoota birootta dabarsuuf ariifatu. Kunii immoo badii badii irratti dabaluun jireenya darara, dhiiga namoota baay’ee dhangalaasa. Yommuu namoonni akkuma argan oduu osoo hin mirkaneefatiin namoota birootti dabarsan, ajaja Rabbitti buluu fi tolee jechuu dhiisanii fedhii lubbuu ofii qofa jala fiigu. Namoota akka dhagaa jabaatan ni argita. Of dinqisiifachuun ana malee beekaa fi hayyuun hin jiru jedhu. Namoonni biroo isaan biratti wallaaladha. Read more
Qormaata ykn fitnaan yommuu bu’uu nama jaanjessa, dukkanni namatti bu’a, gara deeman nama wallaalchisa. Nama Rabbiin eege malee namni qaroon dukkana qormaataa kanaatin ni dhama’a. Fitnaa yoo jennu wantoota lubbuu, qalbii fi qabeenya nama irratti balaa fiduu danda’aniidha. Isaan keessaa gurguddoon waraana, wal lola, balaa uumama kan akka kirkira lafaa, rooba cimaa, wantoota fokkuu kanneen akka sagagaalummaa, gudeeddaa, alkooli fi kkf babal’achu, qabeenyi garmalee baay’achuu fi hiyyuummaan jabaachu. Read more
Waan namoonni si miidhaniifi mitii waan ati namoota miitef dhiphadhu. Sababni isaas yommuu namoonni si miidhan ajrii (mindaa) argatta. Namtichi yommuu towbate fi ati araaramtuuf Rabbiin mindaa siif kataba. Namtichi osoo hin toowbatin yoo du’e immoo boru Guyyaa Qiyaama harka kee ni kafalatta. Cunqursaan hin jiru, mizaana haqaatu dhaabbata. Garuu ati yoo nama miite fi osoo hin towbatiin duute adabbii argatta, hojiin gaariin(hasanaanni) tee nama saniif kennamti. Kanaafu arrabaan, harkaan fi karaa adda addaatin nama miite yoo jiraate yeroon towbadhu, araarama gaafadhu.Yoo araarama gaafachuun sitti ulfaate hojii gaggaari baay’isi hojjadhu. Read more
6.Karaa sirrii irratti fi haala sirriin baasu– namoonni baay’een qabeenya yommuu argatan eessatti fi akkamitti akka baasan hin beekan. Fasaanni (badiin) guddaan addunyaa irratti kan babal’ataa jiru sababa baay’inna qabeenyaatin. Boombii fi nuwkilariin namoota nagahatitti roobsan sababa baay’inna qabeenyatinii mitii? Qabeenya sirnaan yoo itti hin fayyadamiin namtichaaf badii taati. Iccitiwwan galii gaarii itti argatan keessaa tokko qabeenya sirnaan itti fayyadamuudha. Wantuma arganirratti bitteennessu dhiisudha. Qabeenyi amaanaa Rabbiin nama bira kaa’edha. Guyyaa fedhe namarraa fudhata. Qabeenyi kiyya jedhanii akkuma fedhan itti taphachuun of gowwomsuudha. Qabeenya sirnaan fayyadamuuf: Read more
Galii jechuun soorata namni tokko addunyaa tana keessatti jireenya ofii itti fufsiisuuf argatuudha. Yeroo baay’ee galii maallaqaan wal qabsiisna. Addunyaa tana keessatti jireenya ofii itti fufsiisuuf namni hunduu madda adda addaa irraa galii adda addaa argata. Gariin immoo inumaa kan galii hin qabne jira. Yoo argatan nyaatan, yoo dhaban ni obsan yookiin beelan miidhamuun namoonni du’an manni haa lakkaa’u. Gariin immoo galii ofiitin machaa’un yommuu addunyaa balleessanii fi badii babal’isan argina. Galiin isaani haraama ta’ee halaala ta’ee haajaa itti hin qaban, kan argan hundaa walitti haruudha. Namoota miidhuun qabeenya walitti guuruf fiigu. Hanga yoomi akkanitti walitti haruuf fiigu, hanga yoomi akkanatti nama miidhu? Read more


text:
Hidhaattoonni Adaa Bilisummaa Ummata Tigraay /HEWEHAT naannoo mootummaa Amaraa keessatti magaalaa Qobboo fi naannoo isheetti namoottan nagaa irratii haleellaa raawwataniin jiraattoni hedduun du’uu isaani raga baatota waabefachuudhaan maddii oduu AFP gabseera.
Akka namoonii ijaan argan AFP ti himanitti Fulbaana 9, 2021 ganda Gadamaayuu jedhamu, kan Qobboo iraa Kiiloomeetirii 7 fagaatu keessatti yemuu hidhatooni HEWAHAT meeshaa waraanaa Sakatta’uudhaaf mana irra deddeman mormiin ka’ee ture.
Jiraattonii lola waan kaassaniif gareen HEWEHAT boodatti deebi’uudhaanus guyyaa lammataa deebi’anii jiraattotaa irrati haleella raawwatanii namoonii heduun midhamaniiru.
Nammi naannoo sana irraa baqatee magaalaa Dassee gale tokko bakka tokkotti reenfa namoottan torbaa arguu isaa fi isana keessaa namoonii 4 maatii tokko akka ta’an AFP ti himuun isaa gabaasameeraa.
Dubbi himaan Mootummaa naanno Amaaraa Obbo Gizaachoo Muluneeh namoonii hedduun Hidhattoota HEWEHATin du’uu isaanii akka odeeffannoo qaban himanii lakkoofsaa namootan du’anii fi akkataa isaan iti du’an dhiheenyaatii ummataaf ibsinaa jechuun isaanii gabafameera.
Komoshiiniin mirga namoomaa Itiyoophiyaa dhumiinsaa Qobboo irratii gabaasaalee suukanneesaa ta’an argachaa jiraachu isaa akka ibse gabaasini AFP himeera.
HEWEHAT Kanaan dura ibsa kenneen himannaa akkanaa dhugaa akka hin taane ibsuudhaan haalaa turuu isaa gabaasin AFP yaadachiiseera.


text:
#OromoProtests: BEEKSISA: Waamicha Uggura Geejibaa fi Qoqqobbii Diinagdee Sirna Nafxanyaa Abiy Ahmad Irratti Gaggeessuuf waamame Ilaalchisee Beeksisa Qeerroo Irraa Kenname July 30, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
trackback
BEEKSISA: Waamicha Uggura Geejibaa fi Qoqqobbii Diinagdee Sirna Nafxanyaa Abiy Ahmad Irratti Gaggeessuuf waamame Ilaalchisee Beeksisa Qeerroo Irraa Kenname
Lagannaan ugguraa geejibaa daandii Asphaltti fi Cirraacha/piistaa/ fi qoqqobbiin dinagdee Guutuu oromiyaa tti Adoolessa 27/11/2012 ALH ykn Monday ,AUG 3/8/2020 irraa calqabee Guyyoota Hin murtoofneef hojii irra Ni oola. Haaluma Kanaan toftaa qabsoo bifa lama of keessaa qabu bocuudhaan Qeerroon mata-duree Waamicha Uggura geejibaa fi Qoqqobbii Diinagdee Sirna Nafxanyaa Abiy Ahmad Irratti Gaggeessuuf waamame bifa qinda’een Guutuu oromiyaa tti Ni raawwata.
Akkaataa waamicha kanaatti qoqqobbiin diinagdee mootummaa Nafxanyaa Abiy Ahmed laamshessuuf waamame keessaa muraasni
…..Tooftaan 1ffaan Waamicha Uggura geejibaa fi Qoqqobbii Diinagdee Qeerroon Sirna Nafxanyaa Abiy Ahmadiin loluuf baafate immoo •••->uggura daandiiwwan gurguddoo (highways) irratti xiyyeeffataa. Kaayyoon uggura daandiiwwan gurguddoo kun daandiiwwan Oromiyaa seenanii fi ba’an cufuudhaan ujummoo diinagdee mootummaa Nafxanyaa Finfinnee keessa maadheffatee cufuu dha.Qeerroon addaan qoodame hinjiru, gara duraattis hanga bilisummaa dhugaa galmaan geenyutti hinjiraatu.
Toftaan 2ffaa..
••-> uummatni keenya kallattiidhaan ta’e al-kallattiidhaan baankiiwwanii fi inshuraansii mootummaa nafxanyaa kana deeggaran akka itti hin fayyadmne,
•• baankii haaraa amma sheerin isaa gurguramaa jiru akka hin bitne .Uummatni keenya irraa keenya mootummaa nfaxanyaa Abiy Ahmediif gibira akka hin kafalle;
••Jaarmiyaalee tajaajila geejjibaa kanneen sheerii warra diina uummata keenyaan ijaaraman fayyadamuu dhiisuu;
••konkolaataan isaanii Oromiyaa keessa akka hin sochoone ugguruu; ••Miidiyaalee diinaa dadhabsiisuu ilaalchisee miidiyaaleen diinaa fardii uummata Oromoo irratti duguuggaa sanyii labsan kanneen akka EBC, WALTA, ABBAY Media, ESAT, MEREJA tube fi ETHIO Tube, Fana fi kkf uummatni keenya akka hin daawwanne,
••Qabeenya abbootii qabeenyaa kanneen sirna Nafxanyaa kana tajaajilan ummatni Oromoo maqaan beeku qabeenya isaanii hunda irratti tarkaanfiin ugguru akka fudhatamu, qoqqobiin dinagdee akka irratti godhamu.
Waamicha uggura Geejjibaa Guutummaa Oromiyaa ilaalchiseeWaamichi uggura geejjibaa daandiiwwan gurguddoo Oromiyaa seenanii-ba’anii fi Oromiyaa Wiixata, Adoolessa 27, 2012 ALH ykn Monday, AUG 3/8/2020 irraa calqabee akka eegaluuf murtaa’ee jira. Kanaaf, Wiixata, Adoolessa 27, 2012 ALH ykn Monday ,AUG 3/8/2020 irraa eegalee daandiiwwan magaalota Oromiyaa wal agarsiisan marti guyyaa kana irraa kaasee cufaa ta’u. Haaluma Kanaan, daandiiwwan gurguddoo (highways) gara Magaalaa Finfinnee geessan dabalatee geejjibni marti akka dhaabbatu irra deebiin waamicha dhiyeessina. Uggurrii kun Wiixata Adoolessa 27 ALH ykn Monday ,AUG 3/8/2020 irraa egalee hojii irraa akka oolu firaafis ta’e diinaaf ifa haata’u jechuun Qeerroon murteessee jira. Cufiinsa daandiiwwanii kana keessa Ambulaansii irraa kan hafe sochiin geejjibaa Oromiyaa keessa deemuu fi ba’u marti ni dhaabbata.
Sochiin uggura geejjibaa marsaa kanaa daandiiwwan magaalota walquunnamsiisan qofa irratti kan xiyyeeffatu waan ta’eef sochiin taaksii keessoo magaalotaa fi daldalli garagaraa magaalota keessatti adeemsifamu kan itti fufan ta’a. Hariiroon magaalotaa garuu addaan cita. Waamichu uggura geejjibaa guutummaa Oromiyaa kun hamma Qeerroon ibsa baase akka dhaabbatuuf ifatti waamicha dhiyeessutti Guyyoota Hin murtoofneef kan itti fufu ta’a.Warreen murtii Qeerroo fudhachuu didanii socho’uuf yaaluu fedhan Yoo jiraate tarkaanfiin irratti fudhatamu fuula duratti Qeerroo fi qarreen ifa Ni godha.
Comments»
No comments yet — be the first.


text:
COVID-19 UPDATES June 6, 2020
Ityoophiyaa keessatti lakkoofsi namoota vaayirasii koroonaatiin qabamuu mirkanaahe 1,934 gahe
Ministeerri Fayyaa Ityoophiyaa ibsa har’a baaseen, sa’aatii 24 darbe keessatti qorannoo laabratoorii 5500 geggeesseen, nama 129 irratti vaayirasiin koroonaa argamuu beeksise. Haaluma kanaan biyyattii keessatti lakkoofsi namoota vayirasichaan qabamuu mirkanaayee 1,934 gahee jira.
Namoota kanneen jidduu 75 dhiira; 54 ammoo dubartoota akka tahaniifi, umriin isaanii ammoo 1-90 tahuu ibsame. Namoonni 124 lammiilee Ityoophiyaa yoo tahan, kanneen hafan ammoo lammiilee Ameerikaa, Emreets, Afrikaa Kibbaa, Suudaan fi Eertiraa tahuu gabaafame.
Iddoon jireenna namoota kanneenii ammoo 101 jiraattota magaalaa Finfinnee, 10 jiraattota naannoo Amaaraa, 6 naannoo Somaalee irraa, 5 naannoo Tigraay irraa, 5 nannoo Oromiyaa yoo tahan, namni tookko nannoo Hararii tokko ammoo naannoo Gaambeellaa tahuu ibsi ministeerichaa ni addeessa.
Dabalataanis dubartii takka waldhaansaaf gara Hospitaala eega dhuftee booda akka duuteefi qorannoo booda irra godhameen vaayirasichaan qabamtee akka turte mirkanaahuu ibsame. Haaluma kanaan lakkoofsi namoota sababa avayirasichaatiin du’aniitis 20 gahee jira. Lakkoofsi namoota dhibee kana irraa bayyanataniitis 281 gahee jira.


text:
Guyyaan AIDs addunya torban darbe yaadatamee oole. Itiyoopiyaa keessatti immoo guyyaan kun dilbata darbe bakka dhibeen HIV AIDS keessatti hammaatee jiru Gambeela keessatti dilbata darbe yaadatamee oole.
Sababaan kun ta’eefis uummata naannoo jiraatuuf dadammaqiinsaa fi gorsa kennuuf akka ta’e directorri ol aanaa waajjira ittisaa fi to’annoo HIV AIDS fedeeraalaa obbo Birhaanuu Fayyisaa ibsaniiru.
Yeroo ammaa biyyattii keessaa dhukkuba kanaan haaraa qabamuun dhibbaa irraa harka sagaltamaan kan gad bu’e ta’uu isaa kan ibsan obbo Birhaanuun dhaloota viresii HIV irraa walaba ta’e qabaachuuf galma TM bara 2030 lafa kaa’ate biras ni geenya jedhan. Gorsii fi dadammaqiinsi kennamu jijjiirraa amalaa waan fideef faca’inni dhibee kanaa akkaan gad bu’ee jira, kanneen viresii kana waliin jiraataniifis raabsiin dawaas sirriitti geggeeffamaa waan jiruuf haala gaariin sochiin godhamaa jiraachuu isaa dubbataniiru.
Gama kaaniin Akaadaamiin saayinsii kan Itiyoophiyaa fi waldaan eegumsa fayyaa Itiyophiyaa turban darbe dhukkuba Ibolaa kan ilaaleen uumamnni hubannaa qabi akka guddisuuf jecha marii barnootaa tokko gaggeessanii jiru. Qaama hawaasaa adda addaa irraa namoonni walitti qabaman kun dhukkuba Ibolaa kan ilaaleen hubannaa argatan gara naannoo irraa dhufaniitti deebi’anii uummata akka barsisaniif yaadamee ta’uun ibsamee jira.


text: Sudaan Kibbaa keessatti nageenya fiduuf jecha uggura kaa’uun furmaata akka hin taane dubbata – Ministiriin Dhimma-alaa Itiyoophiyaa. Ejjennoon kun immoo, kanuma ammaan dura mootummoonni biyyoota naannoo ka gurmuu IGAAD ammaan dura dubbataa turan ta’uu illee dubbi-himaan ministirichaa ibsa har’a kennaniin beeksisanii jiran. Hoogganaan garee mormituu Riyaak Machaar akka marii araaraa sanatti hin hirmaanne IGAAD ammaan dura murteessuu isaa illee dubbatan. Gabaasaa Eskindir Firew, Jaallannee tu dhiheessa.


text:
IBSA EEJJANNOO ARIIFACHIISAA QEERROO OROMIYAA IRRAA KENNAME #OromoLivesMatter #OromoProtests June 9, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: IBSA EEJJANNOO ARIIFACHIISAA QEERROO OROMIYAA IRRAA KENNAME, Oromo Protests
trackback
IBSA EEJJANNOO ARIIFACHIISAA QEERROO OROMIYAA IRRAA KENNAME
1. Ibsi Koomishiniin Poolisii Oromiyaa baase argineerra. Ibsichi Dhugaa Oromoo awwaaluuf Jawar Mohammed irratti kan xiyyeeffateedha, kanaaf Doorsisaa fi Aggaammii Jawar Mohammed irratti godhamu kamuu gadi baanee ni balaaleffanna.
2. Ilmaan Oromoo guyyuma guyyaan kutaalee Oromiyaa gara garaa keessatti hidhamaa, gidirfamaa (torture) godhamaa ajjeefamaa jiran gocha duguuggaa Sanyii (Genocide) ummata Oromoo irratti ajaja Abiyyiin Humna Agaazii fi Humna addaa Poolisii Oromiyaatin raawwachaa jirtu gadi baanee Sagalee keenya dhageesisuun ni mormina.
3. Jawar Mohammed tuquun Ethiopia keessatti guyyaa qiyaamaa ofiratti labsuu akka tahe warri Bilxiginnaa cimsanii hubachuu qabu.
4. Maatii Sabboontoota fi Sabboontoota Oromoo Oromiyaa guutuu keessatti Kaadiree Bilxiginnaatu Humna Agaazii fayyadamuun Tarkaanfii suukanneessaa irratti fudhataa jira waan taheef gocha kana hatattamaan hin dhaaban taanaqn Qeerroon Oromiyaa Maatii Kaadiroota Bilxiginnaa Naannoo keenyatti argamu irratti Tarkaanfii fudhachuuf qophii ta’uu keenya isiin hubachiisuu barbaanna.
5. Fincilli xumura gabrummaa (Warraaqsi Galaana ummataa) guutuu Oromiyaatti keessatti Cimee akka itti fufu murteessinee jirra.
6. Abiy Ahmed Aangoo hatattamaan gadi dhiisuu qaba, Ethiopia eenyummaa oromoo hin feene wajjiin jiraachuun nu gaheera.
7. Bilxiginnaan yoo nuti Callifne akkuma amala ishee Jawar Mohammed Ragaa sobaa qopheeffattee hidhuu fi doorsisuuf deemti waan taheef qeerroon oromoo tokkummaan dura dhaabbannee hooggansa keenya ni tikfanna.
8. Sirna Nafxanyaa (Bilxiginnaa) ofirraa buqqaasuuf Ummaanni Oromoo, Qeerroo fi qarreen Oromiyaa Tokkummaan akka falmannu murteesineerra.
9. Nuti Qeerroon Oromiyaa Jawar Mohammed wajjiin jirra, jawaar dura duunee banna malee abadan Jawar hin tuqamu!
Kana Diinnis firris akka beekuu barbaanna!! Qabsoon Qeerroo Bilisummaa Oromiyaa hanga Bilisummaa Oromoof Walabummaa Oromiyaatti itti fufa!!!
Haqa qabna!
Tarsiimoon masakamna!
Ni injifanna!
Waxabajjii 9, 2020
Qeerroo Oromiyaa irraa
WALIIF DABARSAA!!


text:
Hiika Laa İlaah İllallah-kutaa 3
Kutaa darbe keessatti yommuu Laa ilaah illallah (Rabbiin malee dhugaan gabbaramaan hin jiru) jennu, hiikni isaa “Rabbiin malee ibaadaa haqa kan godhatu hin jiru. Rabbiif malee ibaadan eenyufillee hin malu” jennee jirra. Har’as itti fufuun akkamitti Laa ilaah illallah‘n akka hojii irra oolu ykn galma gahu ilaalla.
Tawhiinni dhimmoota sadiin galma gaha
Akka Rabbiin azza wa jalla barbaadutti namni Rabbiif harka kennuu fi Laa ilaah illallah’tti amanuu barbaadu, wantoota armaan gadii guutuun isarratti dirqama:
- Rabbiin qofa gabbaruu qaba
- Homaa Isatti qindeessu hin qabu (homaa Isa waliin gabbaruu hin qabu)
- Rabbii gaditti gooftolee, gabbaramtootaa fi wantoota gabbaraman birootti amanuu diduu fi mormuu
Kana ilaalchisee Qur’aanaa fi hadiisa irraa ragaalee baay’eetu jira.
Qur’aana irraa ragaaleen kana agarsiisan:
“Rabbiin gabbaraa, xaaghuuta irraa fagaadhaa” [jechuun] ummata hunda keessatti ergamaa erginee jirra.” Suuratu An-Nahl 16:36
Rabbiin azza wa jalla Ergamaa tokkoyyuu hin ergine, jalqabni waamicha isaa gara Rabbii tokkicha gabbaruu fi wantoota Isaa gaditti gabbaraman itti amanuu diduu fi mormuutti ajajuu yoo ta’e malee. Ergamtoonni Rabbiin erge hundi waamichi isaanii jalqabaa, “Rabbii Tokkicha gabbaraa, wantoota Isaa gadiitti gabbaraman dhiisaa.” kan jedhu ture. Kufrii irraa gara Islaamatti darbuun hin guuttamu, hundeen kuni yoo mirkanaa’e malee. Akkuma beekkamu, Rabbii tokkicha gabbaruu fi wantoota Isaa gaditti gabbaraman mormuu fi irraa fagaachuun dubbii qofaan kan mirkanaa’u miti. Kana irra, dubbii fi hojiin jiraachu qabu.
Xaaghuuta shayxaana, raagdu, sanama, taabota fi wantoota biroo Rabbii gaditti gabbaramaniidha. Rabbiin gabbaruun nama hin fayyadu hanga wanta Isaan ala jiran gabbaruu irraa fagaatanitti malee.
Da’awaan (waamichi) Ergamtootaa inni jalqabaa gara Rabbii tokkicha gabbaruu fi wantoota Isaan ala jiran dhiisutti waamu akka ta’e Qur’aana keessatti haala kanaan arganna:
“Yaa ummata kiyya! Rabbiin qofa gabbaraa, Isaan ala gabbaramaan biraa isiniif hin jiru.” Suuratu Al-A’araaf 7:59, 7:65, 7:73, 7:85
Kuni hiika Laa ilaah illallah’ti. Isbaat (mirkaneessu) fi nafiyy (dhabamsiisuu) kan of keessatti qabateedha. Isbaat (mirkaneessun): “Rabbiin qofa gabbaraa” nafiyy (dhabamsiisuun) immoo: Isaan ala gabbaramaan biraa isiniif hin jiru.”
Mushrikoonni wanta Ergamtoonni Rabbii isaan itti waaman sirritti beeku. Deebii isaan nabiyyootaaf deebisan kan Rabbiin subhaanahu hime yoo qorattee dhugaa kana ni beekta.
Yommuu Nabii Nuuh “Rabbiin qofa gabbaraa, Isaan ala gabbaramaan biraa isiniif hin jiru.” Jedhee isaan waamu, deebiin ummanni isaa deebisan kana ture:
“Gabbaramtoota keessan hin dhiisinaa; akkasumas, Wadda, Suwaa’a, Yaghuus, Ya’uuqa fi Nasra hin dhiisinaa [waliin] jedhan.” Suuratu Nuuh 71:23
Kunniin maqaalee sanamaa ummanni suni gabbaraa turaniidha.
Ummanni Huudis akkana jechuun deebii deebisan:
“’Rabbii Tokkicha akka gabbarruu fi wanta abbootin keenya gabbaraa turan akka dhiifnuuf nutti dhuftee?’ jedhan.” Suuratu Al-A’araaf 7:70
Ummanni Nabii Saalihis akkana jechuun deebii deebisan:
“‘Yaa Saalih! Kana dura ati nu keessatti nama abdatamu turte. Sila wanta abbootin keenya gabbaran gabbaruu irraa nu dhoowwitaa?’ jedhan.” Suuratu Huud 11:62
Kana jechuun Yaa Saalih! “Rabbiin qofa gabbaraaa, Isa malee gabbaramaan biraa isiniif hin jiru” nuun jechuun dura, ati nu keessatti hogganaa taata jennee abdataa turre. Sila wanta abbootin keenya gabbaraa turan irraa gabbaruu nu dhoowwitaa?[1]
Ummanni Nabii Shu’aybis akkana jechuun deebii deebisan:
“’Yaa Shu’ayb! Sila salaata keetu wanta abbootin keenya gabbaran akka dhiifnu si ajajaa?’ jedhan.” Suuratu Huud 11:87
Ummanni Nabiyyii keenyas (SAW) akkana jechuun deebisan:
“Sila gabbaramtoota gabbaramaa tokko godhee? Dhugumatti kuni wanta ajaa’ibaati.” Suuratu Saad 38:5
Ergamtoonni hundi waamichi (da’awaan) isaanii:
- Namoonni Rabbii Tokkicha akka gabbaran
- Homaa Isatti akka hin qindeessine
- Isaa gaditti wantoota gabbaraman (waaqefataman) irraa akka bilisoomanii fi dhiisaniidha.
Kuni Islaamaa amanti sirrii fi qajeelaa ta’eedha. Garuu namoonni baay’een durii fi ammaa kana hin beekan.
Ammas akka ragaatti jecha Rabbii olta’aa:
“Gooftaan kee Isa malee homaayyu akka hin gabbarree murteessee jira.” Suuratu Al-Israa 17:23
“Rabbiin gabbaraa, homaa Isatti hin qindeessinaa.” Suuratu An-Nisaa 4:36
Hiikni “Laa ilaah illallah (Rabbiin malee gabbaramaan dhugaa hin jiru)”jedhu, Rabbiin malee homaa gabbaruu dhiisuu fi homaayyu Isatti qindeessu dhiisudha.
Yommuu Ergamaan Rabbii (SAW) warra kitaabaa gara Islaamaa waamu barbaadu, ergaa aayah tana of keessaa qabdu ergaaf:
Jedhi, “Yaa warra kitaabaa! Gara jecha nuu fi isin jidduutti wal-qixa taatetti koottaa: Rabbiin malee homaa akka hin gabbarre, homaa Isatti akka hin qindeessine, Rabbii gaditti gariin keenya garii gooftoolee akka hin godhanne.” Yoo garagalan, nuti Muslimoota akka taane ragaa bahaa jedhaan.” Suuratu Aali-Imraan 3:64
Yaa Kiristaanotaa fi Yahuudota! Gara jecha haqaa nuu fi isin wal qixa itti taanutti koottaa. Jechi tunis:
- Rabbiin malee homaa hin gabbarru
- Homaa Isatti hin qindeessinu- Rabbiin waliin waan biraa hin gabbarru (hin waaqefannu). Taabota, sanama, masqala, malaykaa, nabiyyii fi uumamtoota biroo hin waaqefannu.
- Gariin keenya garii gooftoolee hin godhannu. Kana jechuun gariin keenya Rabbiin faallessu keessatti gariif hin ajajamnu. Gariin keenya gariif hin sagannu ykn gadi hin jennu.[2]
Aayan tuni jecha (kalimaa) tawhiidaatiif hiika sirrii ibsiti. Jechi wal-qixaa fi haqa taate Laa ilaah illallah dha. Eenyullee jecha tanatti dhugaan hin amanu, nama wanta sadan armaan olii mirkaneesse malee.
Aayah armaan olii tana keessa wanti jenne sirrii ta’uu agarsiisu ragaa ifaa fi gahaa ta’etu jira. Akkuma Rabbiin barbaadutti namni Rabbiif harka kennuu fi Laa ilaah illallah’ tti amanuu barbaade, kana gochuun isarra jira:
- Rabbiin malee homaa hin gabbaru
- Homaa Isatti hin qindeessu
- Gooftoolee fi wantoota Rabbii gaditti gabbaraman hundatti amanu diduu, dhiisu fi mormuudha.
Gaafi
Laa ilaah illallah akkamitti hojii irra oolchun ykn galmaan gahuun danda’ama jedhamte yoo gaafatamte deebiin kee?
- Rabbii Tokkicha gabbaruu
- Isatti waa qindeessu dhiisu (Isa waliin waan biraa gabbaruu dhiisu)
- Wantoota Isaa gaditti gabbaraman hundatti amanuu diduu, mormuu fi irraa fagaachu
Ragaan kee maalidha jedhamte yoo gaafatamte, deebiin kee?
Suuratu Aali-Imraan 3:64
Ragaalee biroos Qur’aana irraa dhiyeessun ni danda’ama. Aayaata armaan olitti dhiyeefaman ilaali.
[1] Tafsiiru Xabarii-12/454 [2] Tafsiir ibn Kasiir 2/359
al-Jaami’ul Mufiid liduruusi ta’allumi tawhiidi-fuula 81-87


text:
Yunaaytid Isteetes nageenya, araaraa fi jijjiirama somaaliyaa keessaa kan ilaaleen deggersa kan gootu ta’u ibsitee jirti. Kanas ministeera haajaa alaa Yunaaytiis Isteets keessatti itti aantuu itti gafatamtuu dhimmootii siyaasaa kan ta’an Viktoriyaa Nuulaand Wiixtata Waxabajjii 13 gara Moqdishootti imalanii yeroo turanti prezidaant Hassan sheek maahmuud waliin wal arguun kana dubbatan.
Kana malees Amerikaan shoroorkeessummaa dhabamsisuuf Somaaliyaanis ta’e hoggantummaa gamtaa Afrikaan yaalii gaggeeffamu kan deggertu ta’u ibsanii jiran.
Somaaliyaan caama badii hamaa geesisee fi wabii nyaataa ishee dhabsisee keessa yeroo jirtu kanatti Nuulaand somaaliyaatti jila addaa kan waa’ee caama mudatee deebii kennamu hordofan Abdirahman Warsamee fi dhaabattoota Tokkummaa Mootummootaa kanneen somaaliyaa keessaa jaarmayaa nyaataa fi qonnaa, dhaabbata daa’immanii ykn Yuniseef fi sagantaa nyaata addunyaa dabalatee dubbatanii jiru.
Mootummaan Amerikaa yeroo ammaa nyaata hatattamaan barbaadamu kennuuf, beela ittisuu fi gargaarsa namoomaa kanneen biroo Somaaliyaaf kennuuf akka jiru ibsan.Kunis gargaarsa namoomaa biyyoota gaanfa Afrikaaf kennamuuf kan karoorfame Doolaara miliyoona 100 fi miliyoona 5 keessaa ta’uun ibsamee jira.


text:
Ethiopia’s Feyisa Lilesa crosses his arms above his head at the finish line of the Men’s Marathon athletics event of the Rio 2016 Olympic Games. …Read More »
Yaa Saba khoo!
Biyya tee bareedduu, biyya biyaa olii Tan diinni gororuuf, guyyaa fii halkanii Irraa quba qabdaa, laata beeytaa ati Milqaayee bahaa, itittuu sakiinaa Irkata Waaccuu dhaa, …Read More »
Gaaddisni Oromoo Nederlaand Yaadannoo Sooreessaa J/Jaarraa Abbaa Gadaa Gad-geeyse
Ilmaan Oromoo Addunyaa Mara keessatti Yaadannoo Gootichaa diinaaf summii Sooreessaa Jaal Jaarraa Abbaa Gadaa eega du’aan addunyaa tanaraa galanii kaasee yaadannoo isaa bakka garagaratti gad …Read More »
Jaarraa Abbaa Gadaa eenyu laataa? Warri dhiheenyaa fii qaaman isa beekan waayee isa akkamitti ibsu?
Oromo TV Abduljali Abdalla seenaa Jaarraa Prof.Ismael Abdullahi Seenaa JaarraaRead More »
News – 10k Run for Jaaraa Abbaa Gadaa – Winnipeg, Manitoba, Canada
On Saturday, June1, 2013 Oromos in Winnipeg, Manitoba participated on 10Kr un for their hero Jaaraa Abbaa Gadaa. This is a yearly event Organized by …Read More »
Dhaamsa Sooressa Jaarraa Abbaa Gadaa
Abdii Boruutiin Dhaadannoon “Qabsaa’an ni kufa, qabsoon itti fufa” jedhamu kun, waanuma barameef akkanatti dubbatama moo qabiyyee fi dhaamsi inni qabu …Read More »
Gaddii du’a Gooticha Jaarraa Abbaa Gadaatiin uumame QBOtiif carraa gaariitti jijjiiramuu qaba
Abdii Boruutiin Duraan dursee, du’a gooticha keenyaa Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa dhagayuu kiyyaaf, akka ilma Oromoo tokkootti, gadda natti dhagayame ibsuun …Read More »
Jaallan Sooreessaa J/ Jaarraa Abbaa Gadaa fii warri isa mararfatan maal jedhu?
Jaallan Sooreessaa J/ Jaarraa Abbaa Gadaa fii warri isa mararfatan maal jedhu? Gaazeexeessaa, angaftichaa fii abbaa galmee jechoota Afaan Oromoo kan tahee obboo Mahdii Hamiid …Read More »
Kutataa dha du’a hin sodaatu
Kutataa dha du’a hin sodaatu Jajjaboodha hin cabu Dhugaa jaalata hin hin faallessu Onnee guutuun lola takkaa hin fakkeessu Dhugaa-‐dhaaf falmata Kabajaa sabaatiif lubbuu isaa …Read More »
Nuti Oromooni magalaa gudditii Suweden Stockholm fii nannoo isii jiran walitti dhufuun, qooda nurraa eegamu bahuuf murteeyfanne
Nuti Oromooni magalaa gudditii Suweden Stockholm fii nannoo isii jiran walitti dhufuun, qooda nurraa eegamu bahuuf murteeyfanne Du’aan adunyaa irraa galuu Jaarraa Abbaa Gadaatiif gadda …Read More »