text:
Dachiitti Xinxalluu-Kutaa 2
Namoonni baay’een dachii keessa daaw’annaaf ni deemu. Garuu kaayyoon daaw’annaa isaanii sammuu bashannansiisuuf malee wantoota daaww’atan kanatti xinxalluun Khaaliqatti hin amanan. Akkuma imaam ibn al-Qayyim jedhe, wanta uumaman kanniin ilaaluun gosa lama. 1ffaa- Ijaan qofa ilaalu yoo ta’uu lamaffaan immoo argituu qalbiitiin ilaalun Khaaliqatti amanuu fi Isa gabbaruudha. Ija qofaan wantoota uumaman kanniin ilaalanii itti bashanannuun wanta namoonni hundu hojjataniidha. Garuu kan barbaadame kanaa miti. Wanti barbaadame uumamtoota kanniinitti xinxalluun Guddinna fi Tokkichummaa Rabbii, Dandeettin, Beekumsi fi Ogummaan Isaa guutuu akka ta’an hubachuudha. Ergasii Isaaf ajajamuu fi gadi of qabuudha. Haa ta’uu malee namoonni baay’een kanarraa garagalanii jiru. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Mallatoo meeqa samii fi dachii keessa irraa kan garagalan ta’anii ishii irra darbanii.” Suura Yuusuf:105
Kana jechuun mallattoolee baay’etu samii fi dachii keessa jira kan gara Rabbiin Tokkicha ta’uu agarsiisan. Garuu namoonni baay’een mallattolee kanniin irraa garagaluu fi kan itti hin xinxalline ta’uun irra darbu. Kanaafu namni najaa (nagaha bahuu) barbaadu mallattoolee kanniinitti xinxalluun iimaana isaa cimsachuu danda’a.
Mee ilaali wantoota dachiin of keessatti qabatte. Galaanota hamma isaanii garmalee guddatu, laggeen dhedheeroo, gaarreen, biqiltoota, bineensotaa fi uumamtoota lakkaawamanii hin dhumne ofirratti baadhatte. Dachiin dhibbantaa keessaa harki 71 ol bishaanin tan uwwifamteedha. Harki caalaan bishaan kanaa galaanotaa fi garboota. Osoo galaanota kanniin ilaalle bakka isaanii kan qabataniidha. Gara iddoo jireenyaa yaa’un addunyaa guutuu hin balleessan. Kan akkanatti bakka isaanii qabsiisee fi hamma galaanota murteesse Rabbii Guddaa olta’e malee kan biraa ta’uu danda’aa? Galaanonni dachii irra baay’achuun hikmaa (ogummaa) baay’ee qaba. Isaan keessaa hurka gara duumeessaatti jijjiramu maddisisuu keessatti gahee ol’aanaa taphatu. Ammas, xiyya aduu irraa dhufuu xuuxun hoo’a addunyaa hir’isu. Akkasumas, lubbu-qabeenyi hangana hin jedhamneef mandhee (iddoo jireenyaa) ta’u.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala gara uumamtoota ilaalun akka isaanitti xinxallinuu fi Isa beeknu nu affeera:
“Sila gara gaalaa hin ilaalanii akkamitti akka uumamte? Gara samiis akkamitti akka olfuudhamte? Gara gaarreenis akkamitti akka dhaabbaman? Gara dachiis akkamitti akka diriirfamte?” Suuratu Al-Ghaashiyah 88:17-20
Uumamni gaalaa uumama ajaa’ibaa fi ijaarsi qaaama ishii adda kan ta’eedha. Humnaa fi jabeenya guddaa qabdi. Garuu kana waliinu ba’aa ulfaataa fi nama dadhabaa ishii masakuuf ni laafti. Namoonni foon ishii ni nyaatu, rifeensa ishiitti ni fayyadamu, aannan ishii ni dhugu[1]. Gaalaa guddoo tana kan qaama ishii akkanatti ijaare, namootaf akka jilbafattuu fi masakamtu kan laaffise Khaaliqa Guddaa malee kan biraa jiraa? Gara samiis ilaalaa, Rabbiin Olta’aan akkamitti lafa irraa utubaa malee ol kaase. Ammas, gara gaarreenis ilaalaa akkamitti dachii keessatti gadi dhaabun kan bakkaa hin sochoone godhe. Akkasumas, lafas uumamtootaaf ni diriirse. Kuni hundi gara Dandeetti fi Tokkichummaa Khaaliqaa akeeku. Wanta hunda irratti Inni Danda’aa akka ta’e agarsiisu.
Mee gara dachii yeroo bonaa ilaali. Biqiltoonni waan irra hin jirreef tan duutee fi gogdeedha. Yommuu Rabbiin guddaan bishaan ishii irratti buusu ni dhiitofti, ni sochooti, ol kaati. Magariisa ta’uun biqiltoota nama hawwisiisan gosa kamirrayyuu ni biqilchiti. Biqiltoota nama ajaa’ibsisanii fi habaaboon isaanii nama gammachiisan ni baasti. Akkasumas, midhaan gosa garagaraa, kuduraa fi fuduraa adda addaa fi biqiltoota dawaa fi nyaata horiitiif ta’an ni magarsiti. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dachiis gogduu taatee agarta. Yeroo Nuti bishaan [bokkaa] ishii irratti buufne, ni sochooti, ni iitoftis, akaaku biqiltootaa bareedinna qaban hunda irraas ni biqilchiti. Suni Rabbiin Haqa waan ta’eefi, Inni kanneen du’aan waan jiraachisuufi, Inni wanta hundaa irratti Danda’aa waan ta’eefi. Dhugumatti Qiyaaman dhuftuudha; ishee keessa shakkiin wayitu hin jiru. Dhugumatti Rabbiin namoota awwaalcha (qabrii) keessa jiran hundaa ni kaasa” Suuratu Al-Hajj 22:5-7
“Suni” aayah keessatti marsaalee uumama namaa isiniif ibsee fi dachii gogdee bishaan itti roobsun jiraachifamte. “Rabbiin Haqa waan ta’eefi” Haqa jechuun jiraataa fi yeroo hundaa turaa, gonkumaa kan hin jijjiramne fi hin banneedh[2]. Kanaafu, hiikni“Suni Rabbiin Haqa waan ta’eefi” jedhu kana ta’a: uumamni keessanii fi dachii gogde jiraachisuun kan raawwatame sababa Rabbiin jiraataa fi yeroo hundaa turaa gonkumaa hin jijjiramne fi hin banne ta’eefi. Wantoonni Rabbiin ala jiran hundi ni jijjiramu, ni badu. Rabbiin Guddaan Olta’aan gonkumaa hin jijjiramu. Kanaafu, yeroo hundaa wanta fedhe hojjata, wanta fedhe uuma. “Inni kanneen du’aan waan jiraachisuufi” akkuma uumama keessan jalqabee fi dachii duute ykn gogde jiraachise namoota du’anis ni jiraachisa. Inni wanta hundaa irratti Danda’aa waan ta’eef, dhugumatti Guyyaa Qiyaamaa namoota awwaalcha (qabrii) keessa jiran hundaa ni kaasa.
Pilaanetota hanga ammaa beekkaman keessaa dachiin iddoo jireenya namaatiif toltuudha. Pilaneetonni hafan jireenya namaatiif hin tolan. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dachii iddoo namoonni itti qubatanii fi jireenya isaanii itti gaggeessan taasiseef. Ni jedha:
“Rabbiin Kan dachii iddoo qubannaa, samii immoo ijaarsa gubbaa (xaaraa) isiniif godhe, isin uumee suuraa keessan miidhagse, wantoota gaggaarii irraas isiniif kenneedha. [Inni kana godhee] suni Allah Gooftaa keessani. Allah Gooftaa aalamaa ta’e tolti Isaa baay’ate. Inni Jiraatadha. Isa malee dhugaan gabbaramaan hin jiru. Kanaafu amanti Isaaf qulqulleessuun Isa kadhaa. Faaruun kan Rabbii Gooftaa aalama hundaa ta’eeti.” Suuratu Ghaafir 40:64-65
Aayah tana keessatti qananiiwwan afur dubbata. 1ffaa-dachii namootaaf iddoo qubannaa fi jireenyaaf mijooftu taate gochudha. Akka pilaanetota biroo garmalee tan hoo’itu hin goone. Kana irra hoo’a dachii madallamaa, biyyee ishii biqiltoota magarsuuf mijaawa taasise. 2ffaa- Gubbaa keessan irratti samii ijaarsaa guddaa utubaa hin qabne taasisuun aduu, ji’aa fi urjiilee keessa godhe. Kunniin hundi faaydaalee ilma namaatiif. 3ffaa– Isin uumuun suuraa ykn boca keessan ni miidhagse. Nama akka horii gadi jedhe kan deemu hin goone. Kana irra, dhaabbatee fi luka lamaan kan deemu godhe. Ogummaa fi Beekumsa Rabbii guddaa hubachuuf mee uumama keetitti xinxalli. Kutaalee qaamaa hundaa bakka isaaniif maluu ni kaa’e, faayda isaanii irratti hundaa’e hamma isaanii ni murteesse. Nama harka sadii ykn luka sadi qabu argitee beektaa? Nama ijji isaa luka irra taate argitee beektaa? Kanaafu eenyutu akkanatti lakkoofsaa fi hamma kutaalee qaamaa murteessee bakka isaaniif malu kaa’aa? Rabbii Guddaa olta’aa malee kan biraa jiraa?
4ffaa-wantoota gaggaarii isiniif kenne- nyaata dhugaati, uffata, geejjiba fi kan biroo ilma namaatiif godhe. “[Inni kana godhee] suni Allah Gooftaa keessani.” Gooftaan (Rabb) hiika “uumuu, bulchuu, kunuunsu fi guddisu” qaba. Kanaafu, Kan dachii iddoo qubannaa isiniif taasise, samii xaaraa isiniif godhee jidduu lamaanitti isin uumee fi suuraa keessan waan hunda caalaa miidhagsee, Gooftaa keessan Kan isin uumee, kunuunsu, qananii adda addaatin isin qananiisu fi too’atudha. “Allah Gooftaa aalamaa ta’e tolti Isaa baay’ate.” Aalama jechuun wantoota Rabbiin ala jiran hunda. Jechi aalama jedhu jecha “Alama” jedhu irraa kan dhufeedha. Alama jechuun mallattoo gara wanta tokkotti akeekudha. Kanaafu, uumamtoonni aalama kana jedhamaniif gara Uumaa isaanii waan akeekaniif.
“Inni Jiraatadha. Isa malee dhugaan gabbaramaan hin jiru. Kanaafu amanti Isaaf qulqulleessuun Isa kadhaa. Faaruun kan Rabbii Gooftaa aalama hundaa ta’eeti.”
“Inni Jiraatadha.” Rabbiin yeroo hundaa jiraataa gonkumaa hin duunedha. Faallaa kanaa jiraattoni biroo ni du’u, ni badu. Garuu Rabbiin Tokkicha yeroo hundaa jiraataa ta’eedha. “Isa malee dhugaan gabbaramaan hin jiru.” Kana jechuun dhugaan kan gadi jedhaniif, garmalee jaallatan, garmalee ol guddisan, sodaatan, waan hundaa irraa kajeelanii fi kadhatan, sagadaniif Rabbiin malee hin jiru[3]. Sababni isaas, Isa malee Gooftaan biraa nama uume, faayda namaaf fidu fi miidhaa namarraa deebisuu waan hin jirreef.
[1] Ibn Kasiir 7/551
[2] Tafsiir Qurxubii 13/326
[3]Ash-shirku fil qadiimi wal hadiisi– 1/fuula 53-54
Kitaabban Tafsiira biroo
Miftaahu Daaru sa’aadah-fuula 570-571, Imaamu ibn Al-Qayyiim


c: text/html

text:
H O R A H A R S A D I I T T I !!- B I SH O O F T U U K E ENY A!!
Dilbatuma dhufu guyyaa seenaa qabeettii
Tuutni ilmaan Oromoo achi gubbaatti wal eegdii
Kaan shubbisee ragaduun baafata madaa laphee
Kaanimmoo nigammada burraaqee waliin sirbee
Kaanis seenaa yaadata ta’iiwwan gocha hamaa
Gaddaa gammachuu darban ta’iiwwan waggaa lamaa
Qeerroofi qarreen wal arguun mariyatu waan maraa
Dhimma biyyaaf sabummaaf wal agarsiisu karaa
Tumsa guddaatu ta’a aadaaf afaan dagaagee
Iccitas waliif dhaama dhihoof fagoo walargee
Oromoon kaabaafi kibba kan lixaaf dhiha jiruu
Kan waliin miixuun turan beekumsa waliif hiruu
Kitaabonnis nidhufuu baay’inaan fe’amanii
Kitaabni qabsoof seenaa dhugaadhaan tumsamanii
Kanaafuu wal arginaa gahaa jira yeroonsaa
As nuuf haadhihaatuka dheebonneera guyyaasaa
*** ***** **** *****
Hub. Waggaa lamaan sadan darban kana keessatti muuxannoo qabnuun namoonni kitaaba yookaan barruu guyyaa ayyaana Irreechaatti geessan nisaamamu, nireebamu, nihidhamu turan. Biyya ofii keessatti ayyaana karaa nagaan kabajatanirratti barruu Afaan Ofii guddisu waliin dararfamuun salphina guddaadha. Dabalataan ammoo barruu Oromoo gurguruufi bituurratti uummanni Oromoos qaana’uu hinqabu ture! ‘’Sa’a abbaan gaafa cabse Ormi ija buruqsaa’ jednne mitiiree? Haaluma Kanaan kitaabota qabattanii deemtan seerawaa gochuudhaaf maal gochuu akka qabdan Obbo Tafarii Nugusee Teessoo armaan gadiin argattanii waraqaa deggarsaallee kan barbaachisu yoo ta’e akka karaa waldaa barreessitoota Oromoo akka barreessiifattan haata’u.
Email: tafenug@gmail.com

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Manniin barnoota dhunfaa Oromiyaa keessa jiran hundi barnoota sadarkaa 1ffaa Afaan Oromoo fi imaammata barnoota Oromiyaa qofaan akka laatan murtaaye. Murtiin kuni kan darbe qajeelfama ministerri barnoota itoophiyaa tibbana laateen. Murtiin kunis Fulbaana 2017 (2010) irraa eegalee hujii irra kan ooluu ta’uun isaa beekameera.
Kana dura, yeroo dheeraadhaaf, manniin barnoota dhuunfaa Afaan Oromoo fi imaammata barnoota Oromiyaa dalgatti jechuudhaan barnoota sadarkaa 1ffaa kan laataa turan imaammata Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee hordofuudhaan. Haalli kuni, manniin barnoota barumsa Afaan Amaaraan laatan baay’ataa fi Afaan Oromoo quucaraa akka deemu godheera. Manniin barnoota dhuunfaa imaammata barnoota Oromiyaa hordofuu dhiisuun isaanii guddina Afaan Oromoo irratti dhiibaa uumaa bira darbee, gara ilaalcha gadhee barnoonni qulqullina qabu kan laatamu Afaan Oromoo fi imammata Oormomiyaan osoo hin taane imaammata magalaa Fininneen jedhutti geessuu eegalee ture. Haalli kuni saboonni Oromiyaa keessa jiran ijoollee isaanii Afaan Oromoo barsiisuu mitii Oromoon tokko tokko ijoollee isaa gara Afaan Amaaraatti akka dhiibuuf balbala banee ture. Amma tankaarfii sirreessuu fudhachuun isaanii nama jajjabeessa.
Ijoolleen kamuu barachuu kan qabdu afaan afaan ittiin hiikkattaniin ta’uun isaa ifa. Kana dura dhugaa kana dalgatti jechuudhaan aadaan gara Afaan Amaaraattii fiiguutu heddumaataa tureera.


text:
Adeemsa laafina sochii dargaggoota Oromoo!
Qalbeessaa Dhangi’aatiin
Fulbaana 25,2021
mootummaa Itoophiyaa fi kaadiree isaa irratti hin dammaqamin!
Siyaasni tapha barbaada. Tapha sana injifachuuf mala si feesisa. Mala garaagaraa uumtee tapha caallaan mormitootakee salphaatti injifatta jechaadha.
Mootummaan Itoophiyaa adeemsa gurguddaa ittiin qabsoo dargaggoota Oromoo duuba deebisuuf yaale qaba. Adeemsi kun kan irratti dammaqamaniif hin dammaqamin qabu. Amma kan ilaaluuf deemnu adeemsa irratti hin dammaqamin sana ilaaluu yaalla.
1. Sammuu dargaggootaa gara yaada qabsoo bilisummaa irraa haqaanqaluu!
1.1 olmaa dargaggootaa
Qabxii kana jalatti wantoota hedduu raawwate. Kun kan bara bulchiinsa EPRDF aangoo TPLF jala ture irraa eegale. Bara bulchiinsa aangoo TPLF magaalaalee keessatti “olmaa dargaggootaa” waan jedhu hundeeffamuu jalqabe.
Olmaa Dargaggootaa kana keessa wantoota akka Puulii, Tenesii, DS TV, buufataalee Jimaa, bufaata Tamboo turan. Wantoonni kun haala salphaa ta’een dargaggoota injifachuu qabxii jedhu jalaa fudhatame. Adeemsa kana keessa dargaggeessi seenu araadaan qabama. Araada kana keessatti dargaggeessi kufe waa’ee saba isaa dhiisii waa’ee jireenya mataa isaa yaaduuf hiree hin argatu.
Haala kanaan sammuu dargaggootaa gara aaraada hin feesifneetti oofuudhaan guuboo araadaatti dargaggoota hedduun nam’aniiru. Dargaggeessi geengoo kana keessa seene sammuun isaa waan Jimaaf Tamboo qofa argatee jennaan jireenyi isaaf jannata. Kun of dagachuu, of wal’aaluu, namummaa ofii awwaaluu keessaa isaan tokko.
1.2. Gartuu beeksisaaf wal arboomsuu
Bara kana ammoo gurmuu hojii uummataa waan hojjetu fakkaatutu uumame. Gurmuun kun miidiyaa dhuunfachuu, miidiyaatti fayyadamuu haalaan danda’a. Dargaggoota fayyaaleyyiis osoo isaan hin beekin ofitti makuuf dandeettii qaba.
Geengoo gartuu kanaa halaala dhaabattee gaafa ilaaltu dargaggoota hojii Oromoo irra oolan fakkaatu. Waa’een Oromoo ajandaa isaanii isa guddaadha. Gurmuun kun barreessaa, wellisaa, namoota qoosaa danda’aan fi walumaa gala namoota hedduu of keessaa qaba.
Kana malees gartuu kana keessa namoota dhaabbi toleeyyii mimmiidhagoo. Kanneen jechi isaanii mi’aa dammaa fakkaatuu of keessaa qaba. Gartuu hojii daldala adda addaa hojjetus qaba. Gurmuu beeksisaas fakkaata. Isaan keessa kanneen seeneen ala garuu hojii barreessuu fi wellisuu nama hojjete hojii isaa beeksisuu hin barbaadan.
Gurmuun kun barreessitoota uummataaf tattaafatanii hojjetan, kanneen hojiin isaanii dhuka qabu hedduu al kallattiin haamilee buusu. Kitaabni gartuu isaaniin ala yoo barreeffame beeksisuu hin barbaadan. Gartuu kana keessaa namni tokko bahee yoo waanuma xiqqoo barreessee kitaaba fakkeessee maxxanse ammoo galma giddu gala aadaa Oromootti kaabineen mootummaa osoo hin hafin bahanii eebbisiisu.
Hojii namoota kanaa baay’ee bilchinaaf icciitaawaan waan mootummaaf dalaganiif irratti hin beekamu. Wellisaas ta’e artistiin garee kana keessaa hojiin inni dhoksaan dalagu uummata biratti salphaatti kan bahee mul’atu miti.
1.2.1. Bifa qoosaan miira uummataa gara kallattii biraatti dhiibuu
Gartuun kun qoosaa waan danda’an fakkaatu. Qoosaan isaanii dhimmoota salqunnamtii dabalatee, dhimmoota adda addaa of keessaa qaba. Akkaataa wantoota araada nama qabsiisanitti dargaggoota oofan dabalatee miidiyaa kana irratti facaasaa oolu. Ajandaan isaanii sammuu dargaggootaa gara seer-maleessummaatti dhiibuudha. Waan babbareedoo fakkaatan agarsiisuu, dhimmoota qaama saalaa dhiiraaf dhalaa facaasuun sagaagalummaaf dargaggoota kaadhimuu dabalatee ajandaa baay’ee dhokataa ta’e qabatanii socho’u.
Miidiyaa hawaasaa kana irraa baayyina waan qabaniif, darbees akkaataa fayyada jechootaaf gargaarama hojii isaanii irraa kan ka’e irratti baruuf baay’ee ulfaata. Uummata fayyaaleyyii dhiisii namoota siyaasaa gowwonfachuuf dandeettii itti qabu. Duubni isaanii garuu gidaara OPDO ti. Sponsor kan godhu illee kaabineef kaadiree mootummaati. Amma gartuun kun biyyoota Itoophiyaa alatti illee of babal’iseera. Gartuun kun siyaasa irraa walaba of fakkeessu. Siyaasni isaanii garuu kan PP ta’uu ammoo hojii isaanii saaxila.
Rakkoo uummata Oromoo dubbachuu hin barbaadan. Ergama isaaniitu isaan danqa isaan dhorka waan ta’eef. Waa’ee hidhaaf hiraarsaa uummata keenya irra gahuu, ajjeechaa saba keenya irra gahu fuula miidiyaa isaaniin dubbachuu hin barbaadan.
Kana qofa miti ajandaan uummata Oromoo fayyadu dhageettii akka argatu hin godhan. Karaa irratti hin beekamneen ajandaan uummata fayyadu akka bushaa’u taasisu.
Wayiita ajandaan saba keenya Oromoo fayyadu lakkifamu, itti yaadanii isaan ammoo ajandaa bililcii wayii tokko gadi gadhiisu. Kunis waa’ee akkaataa qaama saalaa dhiiraaf durbaa dabalatee jechuudha. Ajandaawwan gati dhabeeyyii akkanaatti akka sabni keenya yeroo isaa gubu, dargaggeessi taa’ee waa’ee xebexebaaf xibaara maayii hin qabne akkanaatti akka yeroo isaa dabarsu taasisu. Gartuun kun Rirma sammuu dargaggoota Oromoo nyaate jechuunii dandeenya.
Wantoonni haala kanaan uummata keessa deddeemaa jiran akka dargaggoonni Oromoo yaada isaanii gara hin malletti haqaaqan taasiseera. Ajandaa siyaasaa keessaa bahee akka dargaggeessi gara waan isa illee hin fayyadne dhimmoota sagaagalummaaf gaa’eela hin barbaachifneetti akka oofamnuuf daandii saaqaniiru.
Oromoon dargaggoota ajandaa dhokataa qabatanii socho’aa jiran kanneen ilaalee addaan baafatee of irraa dinninuu qaba. Tooftaa mootummaan PP dhimma itti bahaa jiru kanneen namoota oofan haalaan addaan baafatee of irraa dhorkuuf yoo kan deebi’an ta’e gorfatee deebifachuu akka qabun dhuma barruu kanaan dhaama!
Injifannoon uummata Oromoof
Qalbeessaa Dhangi’aatiin
WBO’n haa waaru!


text:
Hiriira Mormii guddaa Lafa shochoosu ganama har’a guutuu biyyatti keessatti gaggeeffamaa jira! “Iddoo Hiriira Mormii gaggeessa jiran!
~ Hararghee, Baalee, Wallagga, Gujjii, Walloo, Jimmaa, Arsii, Iluu Abbaa Boora, Boorana, Shawaa, Finfinnee, Binnoo Baddallee, Naqamtee, Bakkoo, Walloo Dassee, Walloo Baatee, Adaamaa, Naggeellee Arsii, Gindhiir, Bulee Horaa, Mattuu, Harar, Dirree Dhawaa, Awwadaay, Amboo, Naannoo Affaar, Naannoo Somaalee……
#Dhaadannoo,
1, warri Masgiidoota Naannoo Amaaraatti gube hatattamaan seeraaf dhiyyaachu qaba,
2, Daniel kibrate hatattamaan Masgiidoota 35 gubeef To’annoo seeraa jala ooluu qaba,
3, Mana Amantaa Masgiida gubuun ummata Amantaa walitti buusuu ni balaalleffanna,
4, Kan Masgiidoota 35 gubsiise Mootummaa Ethiopia ABIY AHMED ALI, Abiy Ahmed Ali Hatattamaan Aangoo gadi dhiisuun Seeraan gaafatamuu qaba,
5, Bu’a Bilxiginnaa argine jirra Bilxiginnaa Aadaa tokko, Amantaa tokko, Biyya takka, Afaan tokko hin fudhannu, Bilxiginnaa Dinne,
6, #DownDown_PP, DOWN DOWN MADDAMAR 7,#DOWN_DOWN_ABIY_AHMED_ALI…fi.kkf jacha jira!” Waliif Dabarsaa?
Ummata keenyaaf Sagalee haa taanuufi?
Message from #Afar to Ethiopian media!Kedir Yadi
#Baddannoo:
Baddannoon lafa Woyyaanee fi Nafxanyaan olola sobaa Oromoo irratti ittiin dalagaa turteedha. Kiristiyaanummaa isaaniif jecha ABO’n Amaara achitti fixxe jedhanii Oromoo maqaa xureessaa turan. Kunoo Baddannoo suni warra akkanatti amantaa fi eenyummaa walii kabajjuudha.
በእንግሊዝ ሀገር ኢትዮጵያዊያን ሙስሊሞች ተቆውሞ
በመስጊዶች ቃጠሎ ምክንያት ዛሬ በኑር መስጊድ ከባድ ተቃውሞ ተከናወነ አላሁ አክበር
Tijjaanii Shehkadir Abbaawaarrii
#Ethiopia:Despite message from Ethiopian Islamic Affairs Supreme Council on the unavailability of protest rallies after Friday prayers today,massive rallies took place in several places denouncing last week’s burning of Mosques & businesses.
See full scoop https://t.co/btwP4dFSXH pic.twitter.com/55kZN3lKza
— Addis Standard (@addisstandard) December 27, 2019


text:
Kabaji guyyaa gootaa Oromoon bakka maraa kabaju Eebla 15 as adeemaa jiru ayyaanota Dachaa ABO kabajaataa ture keessaa isa tokkodha. Guyyaa siidaa seenaa ta’ee laphee Oromoo keessatti hafedha.
1. Guyyaa hogganni dhaabicha HD ABO dabalatee dureewwan ABO dilli itti aarsaa lubbuu kaffalan, kan hanga har’aa qabsaa’oto bilisummaa itti wareegaman waliin yaadatama
2. Guyyaa hundeeffama Qeerroo Bilisummaa Oromoo kan bara 2011 irraa qabetu ittiin kabajama.
Kan miilanaa bifa hawwataaf abdachiisaan eegamaa kan jiru irrattis ABO’n Oromoota aarsaa lubbuu kaffalaa as gahan keessattuu seenaa onnee Oromoo keessaatti caaphefamee hafe biraa itti dabaluun bara kana irraa qabee kabajuuf jira.
Kunis Eebla 15 GGO keessatti “guyyaa yaadannoo wareegamtoota Calanqoof Aanolee” ayyaana dachaa kanatti dabaluun kabajachuuf jira.
Oromoonni biyya alaaf biyya keessaa guyyaa wareegamtoota keenya Calanqoof Aanoolee bara kanaan booda dhaabbataan ABO waliin kabajuuf gahuu keessaniif aaga isinii yeroon himu gammachuu waliini.
Eebla as adeemaa jiru kanatti, wareegamtoota keenya ilmaan Oromoo Minilikiin Harmaaf Harki Murame seenaa isaanii wal yaadachiisaa kabajuuf qophiin eegalamu hawwataa ta’uun ammoo abdii guddaa kan qabsaa’ota bilisummaa keessaatti uume ta’uun asumaan eera.
Wareegtoota jumulaan ilmaan Oromoo irraa shiftaa Minilikiin daguugaman yaadachuun qabsoo bilisummaatti goolaba gochuun imimmaan saba keenyaa qoorsuu ta’uu akka wal hubachiifnun dhaama!


text:
Garba Atilaantikii
Garbi Atilaantiik addunyaa keessaa garba guddinaan lammaffaa yoo ta'u, tilmaaman tokko shanaffa fuula lafaa qabata. Maqaan isaa Amantii Giriik irra kan dhufee yoo ta'u, kun jechuun immoo Garba Atilaas jechu dha. Maqaan kuni kan durii yeroo duraaf itti fayyadaman yeroo seenaa Heroodetes" bara 450 DhKD keessatti.
Garba Addunyaan(World Ocean) kan walitti qabatee deemu yoo ta'u, Garbi Atilaantiik immo isaan keessaa tokko. Garba Atilaantiikiin garbi walitti qabatee jiru Garba Arkitiik, Garba Paasifiik ,Garba Indiyaa, fi Garba Kibbaati. Kutaa lafaa fakki S keessatti yoo ta'u Americas, Yuurooppi fi Afrikaa jiddu yaa'a. Garbi kuni Kaaba Atilaantiik fi Kibba Atilaantiik jedhamer sarara Equatorial Counter Currentiin tilmaman 8° kaaba latitude kan argamun gargari qoodama.
Garbi kuni dhihaan biyya "Americas" (USA fi Ameerikaa Kibbaa)n kan daangeffame yoo ta'u, kaaba fi kaaba-bahaan Garba Arkitiik irra biyyoota Odoloota Arkitiikii Kanaadaa, Giriinlaandi, Aayislaandi, Izvaalberdi fi Yuurooppin gargari baha. Kan Garba Arkitiik wajjin walitti qabatu jiddu Denmark Strait, Galaana Giriinlaandi, Galaana Noorweeyi, fi Galaana Baarentis keessani. Bahaan garbi kun Yuurooppin, Streetii Jibraalter (straight of Gibralter) fi Afrikaan daangeffama. Kibba-bahan garbi kuni gara Garba Indiyaa seena, kan gargari warra basus sarara 20° East meridian kan Cape Agulhas irra gara Antaarkitiikaa kibba ce'un gargara ba'a. Bulchoonni tokko tokko akka garbi kuni kibba gara keessa Antaartiikaa akka ce'u godhani agarsisanille, kanneen biraa immo akka kibbaan Garba Kibbaan akka daangeffametti agarsiisu. Kibba-dhihaan Drake Passagen Garba Paasifiik wajjin garba kana qabsisa. Dandiin (bishaan) kan naman midhafame jiddu Atilaantiik fi Paasifiikitti argamu ni jira, kunis Kanaalii Panaamaa jedhama. Bishaanotti biraa dhi'eenyatti (itti ananii) argaman ni jiru, kunnis: Galaana Karibiyaan, Gulf of Mexico, Hudson Bay , Galaana Meditiraaniyaan, Galaana Kaabaa (North Sea) fi Galaana Baaltik jedhaman ni jiru.
Parsentii 20% fuula lafa qabachuun, Garba Atilaantiikiin ballinaan Paasifiikitti anne lammaffa irratti argama. Garba qarqara isaa jirran wajjin walitti yoo ida'ame, ballina hanga 106,400,000 square kilometers (41,100,000 square mile) yoo qabattu, isaan malle immo ballina hanga 82,400,000 square kilometers (31,800,000 sq mi) ta'e qaba. Qabiyyeen(volume) bishaan kan garba kana bishaan qarqara jirran wajjin yoo walitti qabame hanga 354,700,000 cubic kilometers (85,100,000 cu mi) yoo ta'u isaan malle immo 323,600,000 cubic kilometers (77,640,000 cu mi) ta'a.
Dhooqni (kessa faggeni) gara keessa garba kana (bishaan qarqarra jirran walitti qabun) "avirejjiin" isaa 3,338 meetira (10,932 foot); yoo ta'u isaan malee immo 3,926 meetira (12,881 ft). Dhooqni yookan keessa fageenyi guddaan garba kana 8,605 meetira (28,232 ft), yoo ta'u kan itti argamus Puerto Rico Trenchitti. Dheerinni dagalee (ballina) garba kana jiddu Biraazil fi Laayibeeriyaatti argamu 2,848 km (1,770 mi) yoo ta'u jiddu United States fi kaaba Afrikaatti 4,830 km (3,000 mi) ta'a, bakka hafaanitti immo jiddu lakkofsa kaneenitti argama.


text:
Dorgommiin atileetota Afrikaa tun 13essoo Waxabajjii 29-Adoolessa 2,2017 Aljeeriyaatti wal dorgoman. Ijoollee ganna 19 gadiitti irratti wal dorgomaa gosa ispoorti hedduu irratti wal dorgoman.
Akka jecha Leenjisaa Faxxanaa Taaddasaatti atileetotii tun guyyaa 20 leenjifamanii nama 1-3 bahetti filatamee dorgommii tanaaf qophaahe.
Leenjistootallee dabalee nama 56 tahutti dorgommii tanaaf Aljeeriyaatti dabre.
Jarii kun dorgommii Dargaggoota Addunyaa ji’aan duubatti Londonitti dorgomaniif ufi qopheessa.Namii achi irratti sadarkaa dansaan moo’ate dorgommii Londoniif filatama.
Jarii Itoophiyaan waliin dorgomuuf mataan wal qabe Keenyaa,Ugaandaa fi Aljeeriyaa fa’a.Dorgommii tana fiigicha,ulee,kutuu,xiloo darbachuu fi gosa hedduu irratti wal dorgoman.
Atileetoitii tun hagii guddaan naannoo Oromiyaatii filatamani.Leenjii dansaa fudhatanii qilleensii Aljeeiryaalleen akka malee oowwuu baatullee hinuma owwaa taatullee hedduu keessa waan hin turreef hinuma dandahanii jedha leenjisaa Faxxanaan.
Ijoollee dorogmmiif yaahan tana kololneel Daraartuu Tulluu fi Hayilee G/ Sillasee fa dabalee nama hedduutti itti dhufee jajjabeesse.


text:
Kitaabni Seenaa Oromoo bara 1570-1860 keessaa ibsu tokko kana dura kan Dr. Mohammed Hassaniin Afaan Ingliffaan barreeffame Maxxanfamee ture. Kitaabni kun waggoota 20 booda fooyya’uun Afaan Oromootti hiikamee mana maxxansaa Oromiyaatti maxxanfamee gabaa irra oolee jira. Kitaaba kana gara Afaan Oromootti kan hiikan biyya Canada Vaankooveriin kan jiraatan Obbo Daawit Likkaasaa Bulchaa ti.
Kitaaba kana ijoo dubbii irraa utuu hin maqin toora utuu hin lakkisin dhaamsa yaada dhiyaatee bifa laafaa dhaan dhiyeessuuf kan yaalan ta’uu dubbatu Obbo Daawit.
Loqoda naannoo Oromiyaa keessa jiruun wal simsiisuuf kan na gargaare jedhan obbo Daawit, biyya Oromoo irra jireessa keessa jiraadheera gara kaan immoo dhaawwaddheera. kanaaf Oromiyaa mara keessa kanneen jiraaan lammiiwwan kitaaba kana yoo dubbisan sirriitti ni hubatu jedheen abdadha jedhan.
Gaaffii fi deebii kana guutummaa isaa MP3 tuquun dhaga’aa.


text:
Waajiirra tika nagaa fi tajaajiila nageenyaa kan Sudaaniif Daayreekteera waliigala angawaan turan Salah Abdallaa Mohammed Salih vizaa Amerikaa seensisuu akka hin arganneef Amerikaan uggurtee jirti.
Sababaan isaas dhittaa mirga namoomaa kan walii galaan gaggeeffame keessaa harka qabu himata jedhuun ta’uun ibsamee jira.
Uggura kana Robii kaleessaa kan labsee ministriin dantaa alaa Amerikaa akka jedhutti angawaan maqaa Salah Gosh jedhamuun beekamu bara aangoo irra tureetti dararaa geesisuu keessaa harka akka qabu ragaa qabatamaatu jira jedha.
Umriin isaa 63 kan ta’e Gosh aangoo isaa erga baatii Eblaa kaasee gadhiise.Kunis waraanni prezidaantii Sudaan duraanii Omar al Bashir aangoo irraa eega ari’ee booda.
Gosh humnootii nageenyaa waliin waggoota 40f hojjataa turan.Hiriirtoota al bashirii aangoo irraa akka bu’u dirqisiisan sana ajjeefamuu fi kakaasuu keessaa Gosh harka qaba himata jedhuuti irratti dhiyaate.


text:
Haasawa obbo Lammaa Magarsaa har’a Baale, magaalaa Roobetti godhe keessaa
“Nuti qabsaawonni har’aa dhugaaf falmachuu, haqa ofiirratti du’uu, amaanaa lammii eeggachuu, maqaan baduu mannaa mataan baduu wayya jennee saba keenyaaf falmuu … kana booda Oromiyaan lafa itti godaanan malee lafa irraa godaanan hin taatu...”
“Maqaan baduu mannaa mataan baduu woyya jennee qabsaawuu gootota Baalee irraa baranne.
Kana booda Oromiyaan lafa itti godaanan malee lafa irraa godaanan hin taatu” —President Lammaa Magarsaa
“Yoo akka Haaj Aadam Saaddoo icciitii qabachuu dandeenye, yoo waliif obsine, yoo wal dhageeffanne kaayyoo gootota keenyaa galmaan gahuu ni dandeenya” — MM Dr. Abiy Ahmed.
Yoo akka haasayaa homa irraa hin hafne. Baga kanumaa agarree


text:
Humnoonni naga eegumsa Iraaq halkan edaa magaalaa Karbala keessatti hiriirtota Mormii kanneen qoonsiilaa Iraaq dura hiriiran keessaa sadii itti dukaasuun ajjeesuu isaanii angawoonni Iraaq beeksisanii jiru.
Hiriirtonni sun Iraan biyya keenyaa ba’i, Karabalaan bilisa haa taatu jechuun dhaadannoo dhaqeessisaa turan.
Dhukasa sana dura angawoonni akka jedhanitti hiriirtonnimormii sun ededa qoonsiilaa sanatti meeshaalee adda addaa darbachuudhaan ibbidda itti qasbsiisuuf yaalaa turan jedhan.
Baatii darbe erga mormiin Iraaq keessatti ka’ee as namoota 250 oltu du’an.
Hiriirtonni mormii kurna kumaan laka’aman guyyoota dhiyoo as Baagdaad waltajjii Tahirir-tti wal ga’uu dhaan gabaalee, warshaalee, manneen barnootaa fi Yuniversitiiwwan cufuu dhaan adeemsa siyaasaa kan erga bara 2003 hooggana US-n Iraaq weeraramtee Saadaam Huseeniin aangoo irraa darbamanii mormaa jiran.


text:
US biyya namii isii horuma horee miliyoona 300 fi miliyoona 30 caale.Bara balaa COVDI-19 kana irralleetti waan hedduun ummata gargaarti. Bara kana jireenna qaalahen ufi faluuf jedhanii nama miliyoona hedduutii check bulchiinsii pirezidaanti Tiraampi erge $1,200 argate.
Godinii 50n US akkuma biyya tokkoo jechuu dandeenna waan ufiitiin ufi dandaha;alaabaa, seera,poolisii,maqaa moggaasuutii fi waan ufii hedduu qaba.
Wannii godina tokkotti aadaa godina dhibiitti aada-malee tahuu dandeetti.Akka biyya tokkootti ammoo waan mootummaa federaalaa waliin qabdu hedduu qaddi.
Bajatii mootummaa US bara 2020 doolara tiriliyoona 4.7. Bara rakkoo akkanaa US akkamiin ummata gargaarti?Hawaasii Oromoo godina keessa jiru ummata ufii maaniin gargaara?
Minisootaa keessaa Oromo kuma 40 caalaatti jira. Godinii Minisootaa aanaa(County) 87 qaba. Aanaan Hennipen(Hennepin County) keessa nama miliyoona 1.2 caalaatti jiraata.
Bulaa Atoomsaa ganna 20 caala aanaa kana keessaa hojjate.Hojjataa damee fayyaatii fi humna namaati.Bajatii aanaa isaa bara 2020 doolara biliyoona 2 caala jedha.
Aanaa kana keessaa nama nama kuma 43 caalaatti sababa koronaatiin hujii dhabe.Laakkoofsii torbaanuma torbaaniin jijjiirama.
Akkuma buchiinsa godina Amerikaa cufaa nama huji dhae horiin nyaataan,gama fayyaatiin,kiraa manaatiin,liqee manaatii fi waan hedduun gargaaran. Namni sababa COVID-19n hojii dhabe torbaanitti $600 caalaa argata jedha.
Taakkalaa Goobanaa godina Seattle magaalaa SeaTac keessatti miseensa mana marii magaalaati.Seattle godina dhaabbilee akka Starbukcs, Boeing, Micrsoft fi hedduun keessa jiranii godina kana keessa nama miliyoona 3 caalaatti qubata
Magaalii SeaTac nama kuma 30 caalaatti itti qubate.
Hujiin keenna namni hojii dhabe dafee akka gargaarsa argatu tochuu jedha Taakkalaan.
Bajata jiru harka guddaan gargaarsa COVID-19n gula deebisan.
Kamaapnii nama qaxaran barbaadanii akka namii hujii argatu leenjisanii qopheessan. Amerikaanuu akkuma kanaan jirti.
Amma online(internet) irratti leenjisuutti jirra.Faayidaa baay’eetti jira jedha.
“Namoonnii keenna biyya gara garaatii dhufan system(caasaa) kana keessa deemanii gargaarsa kana argatuun baayyee itti ulfaataa jira. Kanfaa hooggantota isaanii karaa gargaarsa(carraa jiru) ittiin argatan gaafachuu qabu.”
US biyya dureettii durummaan isii nama isii akka dansaa gahu.Bulchota godinaa,bulchoota mana marii,senetii fi bulchiinsa hedduu ufumatumatti bahee filata.Namii pirezidaantummaa dorgomu godinuma cufa irra maree akka namii bahe filatu dhugeeffachiifata.
Namii filatan ka rakkoo ummata is filateefii dubbatu. Tanaaf namii tokko bara hedduu ittuma dedeebihanii filatan. US akkuma biyyaattuu nama isii waan hedduun gargaarti.
Bulaa Atoomsaa ganna 20 caalaa aanaa Hennipen keessa hojjate.
“Akkaataan biyyii kun itti hundeeffame saba isaatii fi lammii isaatiif...baayee namatti tola.Lammiin kun yeroo hojii hojjatu taaksi(gibira) kafala gaafa rakkatee hojii dhabu mootummaatti bira dhaabata.Sirna akkasiitit jira baa’ee namatti tola.”


text:
ODUU AMMAA NU DHAQQABEE
Yeroo ammaa kana magaalaa Dirree Dhawaa keessaa miseensi kaabinee OPDO mana hidhaatti geeffamarra jiru. Akkasumas OPDOn WAlgahii Adaamaatti taa’ame Dhiitanii bahuusaaniis oduun naqaqqabeera. Har’a halkan keessaa naannoo sa’aatii 2/1/4/2014 Itti aanaan Prezedentii Oromiyaa Abdulaziz Hoteela Raas /Raas Hoteel DIrree Dhawaa boqotanii jiru. Maaliif akka deeme garuu naaf hin ibsamne.
Gama biraatis namota magaala haromaya jirurra odu arganeti namni bombi kaleysatin lubbun saani baate nam 11 kan madaan cimaan irra geyse hospitala jiran nama 70 jechun odun nu geyse
Jaallawwan Biyya Keesa jiraattan, Ofii post gochuu sodaattan akka asiitti nuuf ergitan kabjn isn gaafanna.
HAATI DHIIRA HINBOOTTU, GUYYAAN GAHEE


text:
Kaaba Baha Keeniyaa kutaa Bulchiinsa Garrisaatti kan argamu Dadaab keessa Baqattoota Kuma 200 fi Kuma 50 oltu jiru. Isaan keessaa baqattoonni Itiyoophiyaa gara Kuma 10tti tilmaamamu. Baqattoonni Oromoo as jiraatanis gara maatii 150 ti jedhu; bakka bu’aan baqattoota Oromoo Dhadhaab.
Maatii baqattoota Oromoo Dadaab keessa jiraatan ka horan dargaggoonni hedduun Kaampii Dadaab keessa jiraatu. Haalli jireenyaa, barnoota fi kaan mijachuu baatus carruma arganneen egeree keenya milkeeffachuuf dhamaana jedhu.
‘Maatii Buufata Baqataa Keessa Jiraatu Gidduutti Guddachuu, Abdii, Barnoota Fi Dargaggummaa
DADAAB, KENIYAA —
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
05/03/2021
Haala Tigraay Keessaa
-
-


text:
Afrikaa Kibbaa har’a sababaa Vaayiresii Koronaatiin yeroo jalqabaaf namni 2 jalaa du’uu beeksistee jirti. Lakkoobsi namoota biyya ishee keessatti vaayiresichaan qabanmee yeroo ammaa kuma tokko guutuun kan himame yoo tahu, torbanneen sadi’iif akka namni manaa hin baanee fi waan hundinuu cufamu labsii baafattes, hojii irraa oolchuu jalqabdee jirti – Afrikaa Kibbaa.
Du’a namoota lameenii ka mirkaneesse – Ministarri Fayyaa biyyattii Ziweelii Mikiizee, namoonni du’an lameenuu kutaa Keepp Lixaa keessatti tahuu dubbatan.
Ardii Afrikaa haga ammaatti walumaa-galatti namoonni kuma sadi’ii ol vaayiresichaan keessatti qabamuun gabaasame keessaa, kumni tokko Afrikaa Kibbaa keessatti tahuun, biyyattiin ardittii keessaa sadarkaa tokkoffaa irra akka jirtu agarsiisa.


text:
Kanaafis Abbootiin Gadaa waaq nutti araaram jedhanii waaqa kadhataa, achumaanis falataallee jiru. Abbaa Gadaa jiloo Mandh’oo, Korma qallee dhukkuba waaq nurraa dabarsi jennee yaayyu kadhannee jedhan. Qorattoonni seenaa Oromoos dhibeen akkasii ganda Oromoo keessatti mullataa akka ture himanii, yeroo kana Oromoon waan fala jedhe hedduu kaayaa ture jedhan.
Akka Dhugeeffanna Aadaa fi Duudha Oromootti dhibeen qorsa hin qabne, balaan cimaan lubbuu namaa baasu ka mudatu yeroo ‘namni safuu cabsu, karaa waaqirraa goru, hamtuuf gurra kennuu jedhee amana Oromoon jechuun dubbatu qorattoonni aadaa fi seenaa Oromoo quba qaban. Obbo Caalaa Soorii Abbaa caffee Gumii Tokkummaa Abbootii Gadaa Oromooti; Yuubas.
Yoo dubbatan Obbo Caalaan, yoo roobi bubbee fi bakakkaan biyya miidhu, dhukkubi fala hin qabne dhufu abbootiin gada daba nami uume jedhame ilaallatu; ‘Waatu Dabee, namatu cubbuurraa fagaachuu dide, uumaa fi uumamatu waldhabee akkas ta’e’ jedha Oromoon waan ta’eef jedhu. Yeroo kanas jedhu Obbo Caalaan Oromoon ‘Ya waaq nu deebis jedhee waaqa kadhataa jedhan; kadhaan isaa kun of callaaf miti, ollaa bitaa fi mirgaa, mukaa fi bineensa akkasumas biqila lafarraa maraaf kadhataaa jechuun dubbatan yoo hibboon akkasii kun mudatu.
Giddu Gala Aadaa Oromoo keessatti Diireketerri Daayrektoreetii seenaa fi aadaa Obbo Alemaayyeehu Hayilee ‘llee wanni akkasii dhalachuun kun waan himu qaba jedhee amana Oromoon jedhu. Qorataan Seenaa Oromoo Obbo Alemaayyoon, wanni kun ‘dheekkamsa, bara hamaas jedhamee beekama, horiin ni dhumti, namnis dhibee fala hin qabneen lubbuu darbuullee dubbatu yeroo akkasii keessa.
Hayyoonni kun yoo dubbatan, kanaan durallee balaan wal fakkaatu, hammi isaa gar gar tahus dhaqqabee akka ture, abbootiin Gadaa, warri gadaan bulus falaan akka jelaa darbe dubbatu. Obbo Caalaa Soorii waan bara hamaa darbe yoo dubbatan yoo abbootiin keenya nuuf himan barri namni dhiphatee ture ‘Bara Shaanquxeeti’ jedhan. Bara kana akka barana Kooronaan bu’e kana dhibeen hamaan bu’ee, horiis namas fixe jedhan. Yeroo kana Oromoon tulluutti bahee akka kadhatellee dubbatan.
Aab Jaatanii Diida Roobaallee nama Gadaa Oromoo qoratu. Boorana keessatti bara Gadaa hedduu dhibeen akkasii mullatee nam hedduu lubbuu baasee jedhu.
Aab Jaataniin dabalanii bara Abbaa Gadaa Liiban Jaldeessaallee dhukkubi Tiittee Gurraachaa jedhan dhufee, horii hedduu ajjeese, san booda nami waan nyaatu dhabe beelli itti bu’ee jedhan. Obbo Jaataniin waan jedhan, bara Boorana keessaa nami hedduun hobba’e kan nami hafe wal barbaadee, balbalaan wal lakkaayee sanyii walii hambisee jedhan.
Bara balaan biyyaaf dhufe kana garuu Oromoon baras jiraatan kaan falataa kaan ammo mala hedduu dhahanii akka of oolchuuf yaalaa turan Obbo Alemaayyehu Haylee ni dubbatu.
Akka Obbo ALemaayyoon jedhanitti, Abbootiin Gadaa yeroo dhukkubaa kana mala dhahuu fi hawaasa gurmeessuurratti qooda guddaaa qabu. Tokko warra qabameef qorsi akka barbaadamu duula baasu, kaan ammo amala dhukkuba kanaa qorachiisu; yoo ka akka Golfaa faa namaa namatti dafee darbu
ta’uun barame dafanii nama dhibame adda baasanii yaalchisu. Kanarra darbee, manaan godaanuunillee, qe’ee dhukkubi itti mullatellee ibiddaan gubanii qe’ee fagaachuun akka jirullee dubbatan.
Bara Kooronaan dhufee biyya dhiphisaa jiru kanas Abbootiin Gadaa Oromoo kaan falataa jiru, kaan ammoo gumiin waaqa ka kadhataa jiranis jiru.
Jilo Mandh’oo Abba Gadaa Gujii’iiti. Isaanis dhibee kooronaa kana ilaalchisee yoo dubbatan dheekkamsa Waaqaatii jedhan. Kanaafis bara Gadaa kiyya wanni kun waan mullateef Korma Qalee ‘Fala’ Faladhe jedhu.
Jaatanii Diida qorataan Seenaa Oromoo dur Gadaan Raaga qabdi turtee jedhan. Raaga cimaan Areero Booseroo, kallattiin waan dhibee Kooronaa kana maqaa dhahee raaguu baatus, dhukkubi alaa manatti nama galchu, magaalaa keessaa gara baadiyyaatitti nama hadhu dhufuu akeekee ture jechaan VOA’f himanii jiran.
Harra Gadaan Ayyaantuu fi warra argaa dhageettii malee raaga hin qabdu, Aab Jaataniin waan jedhan garuu dhiyoo fuulduratti Gadaan warra Raagaa kana ofitti deebifachuuf jira, bakki warraallee iddoo ofiitti deebi’aa jedhan.
Kanas tahe san harra Eebla bara 2020 bara kura Jaarsoo Booranaa, Jiloo Mandh’oo Gujiitii, Goobana Hoolaa Tuulamaa, Hawaas Roobaa Karrayyuutii baallii Gadaa harkaa qaban kana Golfaa Sombaa ka fakkaatu Kooronaan addunyaarraa nama miiliyoona sadii ol qabee kuma dhibba lama ol galaafatee jira. Akka Ministeera Fayyaa Itiyiyoophiyaattis erga dhukkubi kun biyyattii keessatti mullatee as nami sadii lubbuun darbee, dhibechaan ka qabaman namni 126 ammoo adda baafamanii jiru.


text:
Oromoo : Ani har’as borus iftaanis yoomiyyuu miseensa ABOdha
Ani har’as borus iftaanis yoomiyyuu miseensa ABOdha
“Hin maqu karaarraa”
Warri akka bishaan gabateerraa asiif achitti raafamtan ergaa Artis Adnaan mohammed kanarraa maal hubattu?
Namni kaayyoo qabu akkana!
Goota sanyii gootaa!!
Namni Seenaa Isaa Hin Beekne Bishaan Gabatee Irraati,Garuma Argetti Jaallata.(Waaqoo Nooleetiin)
Oliibultii jireenyaa keenya keessatti Hadhaan Boru, Boruun Iftaani, Iftaaniin Wagga jedhaati Barri tokko kan lufu/dabruu fi kan itti aanus kan dhufu. Egaa bara dhufaa lufaa cufa keessatti baratuu bara jijjiira malee wanti bara dhufaa darbaa keessatti hojjetame cufti bakka hojjetametti haalaa fi amala isaa waliin Calaqqee Seenaatiin ibsama.
Bara dhufaa darbaa keessatti Seenaan dhalli namaa hojjetu, Gaariis ta’ee hamaa isuma hojetame ta’ee mul’ata; Nama seenessutuu Bareechee ykn Faallessee seenessa malee.
“Inni kan darbe hin beekne kan dhufu hin beeku” Gabroomfattoonni Habashaa Teediroos, Yohaannis, Minilik, Hayla Sillaasee,Dargii fi Wayyaaneen hundi isaaniituu Oromoo Gabroomsuu keessatti dhiibbaa fi dhiittan isaan raawwatan wal haa caaluuyyuu malee tokkolle kan Oromoof rifannoota agarsiise hin jiru; Rifannoonni silayyuu diina irraa hin eeggamu.
“Alagaa Ilkaan adii Halangeen/Alangaan isaa sadi” Gabroomfataan darabeen nu gabroomfate cufti isaaniituu Ilkaan Summiitiin nu ciniinee hanga ammaatti madaan isaa nurraa hin qoorre; Gochaan duguugginsa sanyi diinni darabeedhaan nurratti raawwate, Harma muraa fi harka muraan Aanolee, Caliin Calanqoo, Sanbanni Gurraachi dhumaatiin Irreecha Bishooftuu, Hadhas Caliin Calanqoo 2ffaa fi FDG fi FXG keessatti ajjechaan jumlaa diinni ilmaan Oromoo ijoollee umrii 9 hanga jaarsa umrii 70 irratti gaggeessaa jiru yomiiyyuu taanaan Godaannisa bara baraa waan calaqqee Seenaatiin dhalootaaf ibsaa deemnuudha.
“Harreen dhiittee Ilkaan wal keessaa hin baaftu” Diinni Oromoo cufti isaaniituu aangoo fudhachuu irratti Zawdii wal haa saaman malee, Oromoo gabroomsuun Lafee Oromoo cabsuun lafa Oromoo qoqqoodachuu irratti, qabeenya Oromoo saamuun ofiif dhameeffachuu irratti, walumaa galatti Oromoo namaa gadi taasisanii qe’ee fi qabeenya Oromoo iratti abbaa ta’uun Ol aantummaa ofii agarsiisuu irratti tokkuma.
“Jeedalli gogaa hoolaa uffattee jiraachuun” mala rakkoo yeroo jala ittiin miliquu duwwaati. Siyaasni akkuma maqaa isaa siyaaauma. Qabsoo fi siyaasni walitti hidhatan malee tokkoo miti. Waan ta’eefis OPDOn Oromoo fi Amaarri Seenaadhaan tokko, dhiigaan walitti makamneerra, Itiyoophiyummaan nuuf suusiidha kan jettu Akkasumas Amaarri Faannoo fi Qeerroon tokkummaa Itiyoophiyaatiif falmataa jiru, Dhiigni Oromoo dhangala’e kan Amaaraati fi olola fakkaataa akkanaa kanneen tarrisuun Siyaasa isaanii akkamitti of dura akka itti tarkaanfachiisaniidha malee tokkoyuu dhimma Oromoo fi Oromummaa irratti kan rarra’e Bilisummaa Oromoo fi Walabummaa Oromiyaa mirkaneessuuf kan qabsoo gaggeessu hin jiru hin jiraatus; Akeekni isaanii QBO gaggeessuu miti.
Waan ta’eef nuti ilmaan Oromoo dhugumaan quuqaa fi quuqamni Oromoo nutti dhagahamu, Kaayyoo Goototni Wareegamtootni Oromoo Kumii kitiliin itti wareegaman Bilisummaa Oromoo fi Walabummaa Oromiyaa dhiifnee, Itiyoophiyaa, Itiyoopjiyaa,Itiyoophiyaa…Dheengaddas, Kalees, Hadhas Itiyoophiyaadhuma jechuun boruufis “ITIYOOPHIYUMMAA” leellisuuf dhama’uun Eenyummaa ofii wallaaluun burjaaja’aa ta’aa jiraachuudha. Kanaafi kan “Namni Seenaa Isaa Hin Beekne Bishaan Gabatee Irraati Garuma Argetti Jallata” jedheefis.
Gadaan keessa jirru gadaa tokkummaa gadaa of ta’anii wal ta’anii eenyummaa ofii ibsachaa Irree fi Onnee guutuun qabsoo itti jirru glmaan gahuun mirga abbaa biyyummaa keenya itti gonfannuudha malee, Gadaa “gaafaa sii dabde kan abbaa kee ajjeese waliin nyaadhu gaafa sii dabarte ammoo kan Saree kee ajjeese gumaa baafadhuu” tii miti.
Walumaa galatti Of ta’uun seera uumaa fi uumamaati waan ta’eef diina jala shullisuu dhiifnee of taanee wal taanee QBO irra jirru Sochii Warraaqsa Biyyoolessaa FXG Oromoyaa finiinsuun gabroomfatatti xumura haa goonuun dhaamsa kooti


text:
LibreOffice 7.1 Help
LibreOffice Calc giddo womaashshu suudishshira kiiro aa dandaatto. giddo kiiro suudisate bido kisattowote, bisiccoho woroonni womaashshu suudishsha gade aamantanno.
LibreOffice Calc bortaje babbaxxino gadete womaashshi suudishsha horonsi'ranno horonsi'ranchinni hogowamiro LibreOffice Calc bortajubba sorisiissanno.
LibreOffice Calc giddo "1,234.50 €" gede assite suudisootto kiiro wole gobbara yuuro ikkite gatannoikkinniina doolaare ikkitannokkita tira dandaatto.
Lame gobbate qinoonnihasaawi giddo womaashshu suudishsha soorra dandaatto ( giggishsha doori). xaadi-saaxine giddo desimaalete nna kumu badaanora qara qinoo doori. dirto saaxine giddo womaashshu malaatenna basesi doora dandaatto.
Lawishshaho, afuu "Gade" tenni qinaawironna jermanete baadi qinoo horonsi'dhanni noottoro, womaashshu suudishshi "1.234,00 €" ikkanno. Kumu dijiite albaanni naxiwe nna desimaalete darggi albaanni taxxeessu malaata horonsi'nanni. Xadirto saaxine giddonni womaashshu suudishsha "$ Ingliize (US)" doorittoro, aane noo suudishsha afiratto: "$ 1.234,00". La'antote gede, badaano handaaricho ikkite gattanno. Womaashshu malaati callu woleessamannonna soorramanno, kayinnilla malaattate suudishshi baadi qinoo gede baxxikkinni handaaricho ikke keeshshanno.
woroonni ikkiro, bisiccuwa "Ingliize (US)" wido woleessi, Ingiliizete-afii baadi qinoono ledo taraawanno hattono gadete womaashshu suudishshi "$ 1,234.00" ikkanno.


text:
Torbaan darbe mormiin barattoota magaalaa Gincii manniin barnoota addaddaatti kan eegale gara manniin barnootaa fi magaalota biraattis darbuu VOA’n gabaase. Akka gabaasa kanaatti barattoonnii fi jiraattoonni hiriira irraa qooda fudhatan hidhamu, reebamu. Naannoon hiriirri ciccimaan itti geggeeffame Gincii fi Mandii ta’uunis beekameera.
Akka maddeen odeeffannootti mana barnootaa irraa lafti hangi tokkoo fi istaadiyoomiin Gincii angawootaaf kennamuu isaati barattoota Gincii, manniin barnoota sadarkaa 1ffaa fi 2ffaa, dallansiisee mormiidhaaf daandii irratti kan baase. Bosonni Cillimoo gurguramuufi ciramuunis dhimma jiraattota naannoo sanii aarseedha.
Tajjabaan tokko, hookkara ka’een barattoonni konkolaataa Salaam irratti halleellaa dhaqqabsiisaniin foddaan konkolaatichaa caccabuu VOA’tti himaniiru. Qaama imaltootaa irra balaan gaye tokko akka hinjirre ragaa bayaniiru. Barattootaafi jiraattota kan mudate: reebamuufi hidhamuudha.
Magaalaa Mandiitti barattootaa fi jiraattotaan hiriirri mormii master pilaanii Finfinnee cimaan taasifameera. Ummanni Manditti hiriira baye dhaadannoo, ‘Buraayyuun kan Oromooti! Sabbataan kan Oromooti! Galaan kan Oromooti!’ jedhu dhageessisaa turan jedhameera.
Hiriira bittinsuudhaaf tankaarfii humni nageenya ‘federaalaa’ fudhateen namoonni heddu reebamuu isaati jiraataan magaalaa Mandii kan VOA’tti hime.
Hanga ammaatti namoonni 70 oli, irra jiressatti barattoota, mana hidhaatti guuramuu isaaniiti kan madda addaddaa irraa dhagayamu. Mootummaan kan ni haala.
Komishiinii Poolisii Oromiyaa irraa, Obboo Salamoon Taaddasaa, hiriirri magaalota garagaraatti geggeeffamuu amananii, tankaarfiin fudhatame tasgabbii uumuudhaaf yaadameeti jedhu. Barattoonni qabeenya ummataa irra balaa geessaniiru jechuun dubbatu. Barattoonni hidhaman 14 qofa ta’uufi seerattis kan dhiyaatan ta’uu VOA’tti himaniiru. Namoonni hiriira barattootaa boodaan jiru amantaa jedhu kan qaban ta’uufii hordofaniis kan seeratti dhiyeessan ta’uu dubbatan, Ob.Salamoon Taaddasaa.


text:
Dimookiraatichi Joo Baayden filannoo pirezdaantummaa Yunaaytid IsteetIs baranaa irratti filatamaa prezidaantummaa (president elect) jedhamaniiru. Baayden hamma Amajjii 20, 2021 kakatanii taayitaa qabatanitti mootummaa keessatti gahee in qabaatan.
Dhabbileen miidiyaa Ameerikaa bahii filannoo walitti qabanii fi hordofan lakkoofsi Baayden Kutaa Pensilveeniyaa irraa argatan caalmaa agarsiisuu isaa Sadaasa 7 mirkaneessuudhaan, bahii sagalee gurmuu filattootaa (eleektoral vootis) moohuuf barbaachisu 270 ool argachuu isaanii ibsan. Daqiiqaalee muraasa boodas herregni hojjatame bahii san mirkaneessee Baayden mohuu isaanii agarsiise.
Sababa kaanaafi egaa, miidiyaalee hedduun, VOA dabalatee Baayden pirezdaantii ta’uuf jiraachuu kan gabaasan. Yeroo tokko tokko garuu sagaleen kaadhimamtoonni argatan walitti dhihoo yoo ta’e, miidiyaaleen abbaa mohe himanis, kaadhimamaan inni biraan mohame jedhee dubbachuu dhiisuu mala. Pirezdaant Traamp hamma ammaatti kana hin goone. Waan qabatamaa ta’e odoo hin dhiheessin, Traamp filannoon hataamuu dubbatanii mormuudhaf murteessuu himan. Ijjannoon pirezdaantichaa seera tumtoota Waashignitan yaada adda addaa akka qabaatan godheera. Ripablikaanonni himannaa Traamp kana seeran akka laalamu deeggarsa isaanii ibsanii karaa kaaniin immoo bakka-bu’oota uummataa garee isaanii irraa filannoo miilanaa irratti mo’aniif gammachuu ibsaa jiran.
Dhimmi Kun Hoom Hiikoo Argata?
Bahiin filannoo Yunaaytid Isteetis torbanoota booda raggasifama. Kana edduutti garuu dhimmichi mana murtii deemuu akkasumas Kutaalen sagalee irra deebi’anii lakkahuuf murteessuu danda’u.
Bulchiinsi Traamp haga ammatti ragaa filannoon hatamuu agarsiisu dhiheessuu baatus, iyyata isaa gama seeran gaafachuuf yeroo inuma qaba.
Takka Kutaaleen sagalee raggaasisnaan, ji’a Muddee keessa filattoonni dursanii eenyuun akka filan beeksisan (pledged electors) ka gurmuu bakka-bu’oota kutaalee sagalee kennu. San booda jalqaba ji’a Amajjii, sirni kakuu fi aangoo fudhachuu geggeeffamuuf torban lama yeroo hafu sagaleewwan kennaman hundi kongresiidhan raggaasifaman.


text:
Akka OMN gaafa 24.03.2020 gabaasetti Oromoonni 1090 caalan Oromiyaa iddoo gara garaa irraa qabamanii Awash Bishoollatti ji’a tokkoo oliif eega hidhamanii booda warri gadhiifaman akka jedhanitti:
- Ji’a tokkoo ol himannaa tokko malee hidhaman
- Kan hidhaman dhaaba PP (Bilxiginnaa) deeggaruu diddan jedhamaniiti
- Nama 100 caalaa kutaa takkatti walirratti hidhamanii turan
- Gadi nu baasaa yoo jedhan dararaa cimaatu irra gahaa ture.
- Nyaatanis adabamaa turan
- Maalif nu hiitan yoo jennu Oromiyaatu isin barbaade nuun jedhu
- Kana keessaa namni 69 Sabbataarraa kan hidhaman halkan gara Awash Bishoollaatti dabarfaman
- Leenjin kennamuuf seenaa sobaa, kan sabni Oromoo akka waan biyya ofii qabachuuf saboota biraa miidhaa ture fakkeessanii nu barsiisaa turan.
- Seenaa keessatti Goobana Daacee akka gootaa dinqisiifadhaa nuun jedhan.
- Ammas namni hedduun hidhaa keessatti hafan ta’uu dubbatu.Guutuuodeeffannookanaavidiyooasiigadiikanarraadaawwadhaa.


text:
Icciitiin Kaayyoo Nafxanyaa (ABN)akka yaadanittimilkaa’uu baatanis raawwitti Jiru.
Likkii singalchina jetti kunis!
ICCIITIIN KAAYYOO NAFXANYAA (ABN) BARA DABRE SAAXILAMUUDHAAN AFAAN OROMOOTTI HIIKAMUUN MARSAALEE HAWAASAARRA N’ NAANNAYAA TURE.
KAN XIYYEEFFANNOOTIIN DUBBISEE HUBATE HAGOODHA.
AMMAS DUBBISAA WALIIF DADDABARSAA.
AKKA YAADANITTI MILKAA’UU BAATANIS RAAWWITTI JIRU.
“Sochiin Icciitii Habashootaa (Amaaraa) fi karoora isaanii guutummaan isaa kunooti
“Iciitii of Eeggannoo fi Naamusa Cimaan Qabamuun Irra Jiraatu
Jaallan; bakka jirtan maratti nagaan qabsoo isin waliin haa ta’u. Icitiin kuni of eeggannoon qabamee bakka dhimmi kallattiin ilaallatu qofa daddaffiin akka gahuuf; atattamaanis sabni keenya maal gochuu akka qabu irratti caasaalee sadarkaa gandaa hanga godinaatti jiran waliin mariin akka jalqabu ni taasiftu jedheen abdadha!! Icciitii ol aanaan kun madda qabatamaa irraa argame.
Rifannaa fi Naasuu Habashootaa
Hoogganni Dhaaba ABO guyyaa biyya galetti akkaataan inni itti simatame Oromoof guyyaa gammachuu fi seena qabeessa ta’ee kan darbe yoo ta’u; karaa biraan ilmaan habashoota biratti guyyaa gaddaa fi naasuu akka ta’etti galmaa’ee jira. Haa ta’uu malee jarri nahanii fi gaddanii hin teenye. Borumtaa guyyaa simannaa sana booda; namichi Andaargachoo jedhamu namoota dhiigaan amaara ta’an walitti qabee biyyi xoophi’aa diigamuuf qarqara geessee jirti sodaa jettu erga himatee booda; haala kana akkamiin dura ijaajjanii irra aanuun akka itti danda’amu irratti wal ga’ii fi marii torban tokko ol fudhate erga godhatanii booda; gatii nu gaafatu mara itti wareegnee biyya abbootiin keeyna dhiigaa fi lafee itti wareeganii nu dhaalchisan Oromoo fi Agaamee harkaa baafachuu akka qabnu seenaan nu dirqisiisa ka jettu dhaaddannoo fi murtoo irra gahan jechuu dha.
Hunda dura dhaaba isaan maraache (ABO) attamiin dhabamsiisuun akka danda’amu irratti karoora lafa keeyyatan;
A- Dhaabni kun loltuu qaba jedhee himatu hunda galmeessisee mooraatti akka galchu mootummaa biyya bulchu waliin marii akka godhan; yaada kanas Lammaa fi Abiyyii waliin mari’atanii akka turaniif; sochiin WBO hiikkachiisanii mooraatti galchuus dhiibbaadhuma jarreen kanaan eegalamee; mallattoon xiqqaan erga argamee booda fashaluu isaa; kunis hedduu isaan aarsee akka jirutu dhaga’ame. Kanaanis jarreen lamaan irraa amantaan qaban xiqqaataa fi shakkisiisaa ta’aa akka dhufe himataa jiran.
B- Hogganoota ABO kan waajjira Finfinnee keessa nagaan taa’anii waraana hoogganaa fi geggeessaa jiran callisanii ilaaluun nagaa biyyaatiif siirrii waan hin taaneef akka hidhaman goosifnee hangi tokko erga hidhamanii booda sababaa gahaa malee hiikamanii jireenya nagaatti deebi’uun isaanii nu gaddisiiseera jedhu. Kan jenne hooggana ABO fi deggertoota jajjaboo gandaa hanga guutuu biyyatti jiran akka hidhaatti guuraman ture. Kun hin ta’in hafuun mootummichi Abiyyii fi Lammaan hoogganamu tokkummaa fi nagaa nuti feenu dhugoomsu irratti dadhabbii akka qaban nu hubachiisa jedhu.
C- Gartuun qeerroo jedhamu eenyuun akka hoogganamu hin beekamin malee, uummatootiin xoophi’a yaaddoo guddaa akka irraa qaban himataa jiran. Kanaafis gartuun kun karaa fedheenuu tokkummaa biyya isaaniif yaaddoo waan ta’eef; duulli karaa seeraas ta’e humnaan irratti qindaa’ee diigamuu fi baduu akka qabu; kan dhimmi ilaallatu waliin mari’annus sochii quubsaan hin argamin jira. Qeerroon hiriira bahanii nagaan deebi’anii galuun sirrii miti jedhu; kun ittumaa isaan jabeessa. Maqaa fi Alaabaa tokkumaa xoophi’aa diigu irratti hundaa’anii yammuu sosso’an rukutamuu fi dhiiguu, du’uus qabu. Biyyi isaan maqaa dhahanii ittiin dhaadatan/Oromiyaan/ seenaa keessatti kan hin jirre akka ta’ee fi mootummaan waadaa galee irraanfatuun qeerroon akka humna ta’ee itti fufu gochuun shakkii mootummicha irraa qabnu caalaatti nuuf mirkaneessaa jira jedhu.
D- Qubeen afaan oromoo ittiin barreeffamaa jiru tokkummaa biyyi kun ijaarsa Minilikii kaatee ittiin guddataa dhufte diiguu fi laaffisuu irratti qooda ol aanaa xabatee jira. Dhugaan jiru garuu qubee Aduunyaan nuufi dinqisiifateen/qubee saabaa/ tokkoomnee waliin deemuuf humna akka ta’e itti amanna. Barattoota qubee laatiiniin baratan hagam barattoota qubee keenyaan baratan booda hafanii akka jiran hubachiisaa turre; ammas kanuma jenna. Dhaloota tokko waan fiixa hin baanee fi bu’aa hin fidneen sammuu hadoochuun yakka akka ta’e jala sararree itti himuuf haalli kunis jijjiiramee barattooti martinuu qubee aduunyaan ittiin nu dinqisiifateen akka baratan seeraanis ta’e humnaan irratti hojjechuu qabna jedhu.Kanaaf biyya tokko keessatti qubeen lama kasaaraa fi diigamuu malee bu’aa akka hin qabne; kanaafis filannoo itti adeemnu keessatti uummatni keenya mirga qubee tokkoo fi afaan tokkoon tajaajilamuu akka murteessu irratti hojjetaa jiraachuutu dhaga’amee jira. Osoo qubee bareedaa qabnuu ka ormaatiin barachuu fi ittiin dalaguun hagam boodatti akka nu hambise hubachiisaa jiran. Biyya tokko keessa jiraataa, qubee ittiin walii galan jibbanii kan ormaa filachuun diinummaa fi doofummaa yoo ta’e malee bu’aa inni fide hin beeknu jedhu. Kanaaf qubee Laatin biyya keenya keessa balleesuun dirqama isaanii akka ta’etti dhaadataa jiran.
E- Sirna TPLF uummata afaaniin qoqqoodanii wal irratti kakaasuun itti gargaaramte hundeedhaan buqqisnee sirna daangaa malee waliin ittiin jiraatan hundeessuu gaaffii belbeltuu godhatanii irratti hojjetaa jiru. Federalizmiin uummatni akka waliin hin jiraannee fi waliin hin guddanne taassisee jira. Biyya abbootiin keenya dhiigaa fi lafee itti gabbaranii nu dhaalchisan daangaa itti godhanii as nutti hin darbinaa nuun jechaa yammuu jiranitti Abiyyii fi Lammaan haala kana jijjiiranii xoophi’aa keessa isheetti daangaa hin qabne ijaaruuf waadaa nuuf galan hojiitti hiikamee hin argin jirra. Kanas gatii nu baassise itti wareegnee cabsuu fi irra aannee biyya gaaffii tokko malee kan waloo godhannee keessa jiraannu mirkaneessuu qabna. Kanaafis uummata keenya tooftaanis ta’e humnaan qopheessuu qabna jedhanii sosso’aa jiran.
F- Hoogganni ABO erga Finfinneetti simatamee booda bakka hundatti akka hooggana biyya bulchuutti yammuu simatamu mootummaan kun callisee ilaaluun irra hin turre. Tokkummaa biyya keenyaa tiksuuf ABO Oromoo irraa kutuu fi akka inni oromoo keessa hin sossoone jennee kan waliin mari’anne hojiitti hin hiikamne. Kanaaf gartuu biyya bulchu irraa shakkii qabna.
G- Alaabaa oromoon addatti qooddatee jiru akka alaabaa mootummatti namoota maliyoonaan qabatamee biyya keenya keessa ittiin garmaaman tarkanfiin fudhatame hin jiru. Raayyaa Ittisa biyyaa keessa kan jiran; lammiin amaaraa ta’an bakka adda addaatti gubuu fi warra alaabicha waliin argan garii mana hidhaatti; kaan ammoo ajjeesuudhaan dhugaatti gootota xoophi’aa ta’uu isaanii mirkaneessaniiru. Haa ta’uu uummata Oromoo karoora ABOtiin sammuun summaa’e hamilee cabsuu irratti hojii guddaan akka nu eeggatu hubanna.
H- Finfinneen/Addis Ababaan/ mallattoo tokkummaa biyya keenyaati. Afaaniin adda bahuu hin qabnu. Kanaafuu tajaajiltonni adda addaa afaanuma federaalaan osoo kennamanii wayya jennee kan mootummaa waliin mari’anne hin milkaa’in jira. Magaalaa keenya keessa gartuuleen afaan federaalaatii ala gargaaraman akka jiran ifaa dha. Fakkeenyaaf manneen barnoota afaan oromoo,Manneen Amantii afaan oromoo, manneen daldalaa kan akka baankii,manneen nyaataa, manneen muuziqaa,manneen uffannaa aadaa itti daldalan afaan oromootiin daldalaa akka jiran hubannee jirra. Kun barbaachisummaa afaan federaalaa fi hafuura tokkummaa uummatootaa gadi xiqqeessaa jira. Inni kun nu aarsaa fi yaaddessaa jira jedhu.
I- Abiyyii, Lammaa fi Taakkalaa Uumaa waliin ta’uun; haala qubsuma namootaa/demography/naannaa Magaalaa Addis Ababaa/Finfinnee/ geeddaranii lakkobsaa Oromoo ol kaasuun bu’aa siyaasaa keessaa argachuuf sosso’uu erga jalqabanii bubbulanii jiru. Waraqaalee Eenyummaa baay’inaan raabsuun mirga ol aantummaa Amaarri waggaa 150 ol magaalaa kana irratti qabu diigaa jiran. Magaalaan kun kan hundeeffamte Amaaraan akka ta’ee fi qabiyyeenis kan Amaaraa akka taate, seeraanis ta’e humnaan beeksisuuf jirra.
J- Gartuun Afran Qalloo jedhee of waamu Magaalaa Finfinnee keessatti Konsartii Muuziqaa qopheesse irratti akka waan biyyi isaan Oromiyaa jedhan bilisa baateetti walitti dacha’anii yammuu iyyaa turan mootummaan silaa tokkummaa biyyaatiif dhaabbate jenne abdii irra keenye osoo tarkaanfii hin fudhatin hafeera. Gaafuma sana Alaabaa ABO kan mirmirsaa oolanii fi bulan irrattis tikni mootummaa waan jedhe hin qabu. Kun gar malee nu gaddisiiseer jira.
K- Uummatni Sidaamaa torbanoota muraasa dura hiree Murteeffannaa, “Referendam” jedhee biyya abbootii keenyaa keessatti biyya haaraa bixxiluuf hiriira bahee yeroo gaafatetti mootummaan yaadni kun sirrii miti; biyya keessatti biyya hin ijaarru jedhee jara diina tokkummaa ta’an kana irratti tarkaanfii hin fudhatin hafuun biyyattii kana gara kufaatii fi diigamuutti dhiibaa jirachuu mirkaneessa.
L- Gurraa fi ija uummatoota xoophi’aa kan ta’e sab-quunnamtii/Radioo fi TV/ ESAT irratti ololli sobaa fi jibbiinsaa oofamaa jiraachuun nu gaddisiiseera. Madda quunnamtii kanaan kan morman martinuu diinota tokkummaa keenyaa ta’uu ibsina. Aktivistootas ta’e dhaabbilee yaada dhiphoo irratti of ijaaranii ESATiin balaaleffachuun tokkummaa biyya keenyaa qoraa jiran cimsinee balaaleffanna.
Egaa mootummaan kun akka yaadamee fi gara yaadametti tarkaanfataa hin jiru. Keessumaa uummatni Amaaraa shakkii guddaa keessa galee jira. Amaarri maliyoona 10nii ol ta’u bara minilikii jalqabee Oromoo keessa tamsa’ee jiraachuun ni beekama. Har’a haalli ABOnii fi loltuun isaa itti sosso’aa jiran uummata lammummaan Amaara ta’e yaaddoo fi naasuu guddaa keessa galchee jira. Nuti partiileen uummataa kana tumsinee gaaffii abbaa biyyummaa isaa akka mirkaneeffatuu fi yoo xinnaate naannaa Shawwaa jedhamu daangaa dhaan karaa bahaa hanga Awwaashitti, karaa kibbaa hanga Gibeetti, karaa dhihaa hanga Bakkootti kan jiruu, Finfinnee dabalatee qabiyyee Amaaraa akka ta’eef; nutis adda durummaan kan hoogganaa fi sosso’aa jirru uummata keenya kana humneessinee mirga ol aanaa baroota dheeraaf biyya keenya irratti qabaataa turre bakkatti deebisuuf murannee kaanee jirra.
Kana galii isaatiin gahuufis uummata keenya dhiigaan Amaaraa qulqulluu ta’ee fi amantiin ammoo ortodoksii ta’e bakka jiru maratti karaa caasaalee golee aduunyaa maratti hundeessaa turreen quunnamtii goonee hojii erga jalqabnee bubbulleerra jechaa jiran.
Sochii fi qophiin isaanii maal fakkaata?
1- Nama dhiigaan Amaara fi Ortodoksii ta’uun addatti qoratamee mirkanaa’eef; koreen dhimma kanaaf ijaaramte quunnamtee yaadaa fi yaaddoo uummatni keenya qabu ibsiteefii maal gochuun akka irra jiru erga hubachiifnee booda; dhimmichi dhabamuu fi jiraachuu Amaaraa irratti akka hundaa’e fi iciitiis akka ta’e kakachiisnee sagantaa karoora Amaara badii irra baraaruu fi kaleessa Agaameen; har’a ammoo Gaallaa dhaan biyya nurraa humnaan fudhatame gootummaa abbootii keenya irraa dhaalleen deebifnee humnaan deeffachuu keessatti akka hirmaatuf; gorsa yaadaanis ta’e maallaqaan akka nu cinaa dhaabbatu gochuu. Akka kanaan; namni/maatiin/ karoora kana irratti hirmaachuuf filatame akkuma biyya keessa jiraatuutti yoo xinnaate baatii baatiin qarshi $100+ gargaarsa taassisa. Har’a yoo sirriitti xiinxallee ilaalle Amaarri inni dur sagal hiriira bahee mootummaa abaaru hin mul’atu. Waamicha Dr. Abiyyi guyyaatti $1 guddina biyyaatiif nu gargaara jedhe gaafate kan callisee buusaa jiru jaruma kana. Isaanii mootummaa galateeffatu fi Abiyyii fi Lamma akka ergamoota Waaqayyoo Samii irraa gadi isaaniifi ergeetti; Museen akkuma uummata Israa’el biyya Masri/Gipxi keessaa baasee; Abiyyis nuun nu ceessisa,bakka turrettis nu deebisa; jedhanii sobaan irra keessa ololaa haa jiraatan malee komii tokkollee isaanii dhiheessu dhaga’aa hin jirru. Maaliifi? jedhaa of gaafadhaa. Dhimma callisanii dagachiisu fi kaayyoo fi karoora ol aantummaa eenyummaa isaanii, amantii fi afaan isaanii , akkasumas biyya qubee tokko, alaabaa tokko, biyyaa ofii ishee keessatti daangaa hin qabne, biyya akka dur abbootiin isaanii walitti baqsanii kennaniif sani humnaanis ta’e seeraan bakka isheen turtetti deebisuuf tokkummaa lafa jalaan sosso’aa jiran.
2- Amantiin ortodoksii sochii biyya keessatti gochuuf irratti qopha’aa jiran bakka galii isaa akka ga’u; goleewwan aduunyaa mara kessatti gargaarsa fi deggersa godhamuu malu keessatti ol aantummaa dhaan hirmaataa jirti. Maqaalee miseensota ishee lammiin Amaara ta’anii fi dhimma kanaafis bu’aa guddaa buusuu danda’u jettee kan itti amante adda baasuu dhaan koree dhimma kana qindeessuuf ijaaramanitti gabaasaa jirti. Bakka jiran maratti galii qaban keessaa harka afurtama 40% gumaachanii galii gochuun isaanii beekameera. Dhimmi biyya haadha isaanii /Mother Land/kun hanga galii isaa rukututti waan amantoota irraa argatan keessaa baatii baatiin 40% dabarsanii kennuuf waadaa galaniiru. Kana malees; dhaabboleen amantii kun manneen amaantaa isaanii biyya keessa jiran marti duulaa saganteeffataa jiran kana fiixa basuu keessatti dammaqiinsaan akka hirmaatan, kana jechuunis; meeshaalee waraanaa mana dhuunfaa kaa’uun gaaga’ama waan qabaachuu danda’uuf; bakka kuusaa meeshaalee; qorichaa/daawwaa/ fi midhaan nyaataa fi qophaa’an gosaa adda addaa keessa dhoksuun tajaajilu. Waraana irratti kan miidhaman/madoowwan/ bakkuma amantii kanatti yaaluuf akka saganteeffata jiran beekameera. Kuusaa meeshaalee adda addaa keessa dhoksuuf kan filataman eegumsa/waardiyyaa/ sa’aa 24 akka argatan sagantaa’e jira. Yoo gaafataman, deebiin isaan kennan hattuu taabotaatu bayy’atee jennaan eeggachuuf dirqamne kan jedhu ta’a jechuu dha.
Karoora yeroo gabaabaa fi atattamaa/ Burning and Short Term Plan/
• Hogganoota Dhaabbilee Oromoo mara Gandaa hanga Godinatti jiran Dhabamsiisuu;
• Oromoota baratan dhabamsiisuu; Inni gar fuulduraatti barachuuf jirus, afaan aduunyaan ittiin nu beekuun/Amaariffaan akka baratu cimsinee irratti hojjechuu; akkuma duraan beekame Oromoon tika biyyaa keenyaa fi qotee bulaa dha. Dirqama isaa kanatti gadi deebisuu qabna.
• Hoogganoota Qeerroo fi Qarree Gandaa hanga Godinaatti jiran Dhabamsiisuu;
• Wajjiroota ODP fi Dhaabota maqaa Oromoon sosso’an mara Finfinnee jalqabee kan jiran hojii ala taassisuu; qondaalota dhaabilee irrattis tarkaanfii fudhachuu;
• Qondaalota mootummaa lammiin Oromoo ta’an irratti tarkaanfii fudhachuu;
• Kan Oromummaa Leellisuun /Sirbaa fi Aartiilee gara garaan/ shakkamu hunda irratti tarkaanfii fudhachuu;
• Qubee Laatiin fi Kitaaboolee ittiin barreeffaman bakka argamanitti gubuu;
• Alaabaa Oromoon of tuulummaan baadhatee garmaamuu bakka argamee fi waan argame waliin gubuu, manaa fi makiinaa yookaan qaama namaa irratti daa’immaanis ta’e nama kaan tarkaanfii irratti fudhachuu;
• Manneen Waaqeffannaa Afaan Oromoo Finfinne keessa jiran daaressuu;
• Manneen barnootaa afaan oromoo Finfinne keessa jiran barbadeessuu;
• Naannaa Oromoon keessa qubatee jiru mara keessatti mana barnootaa qubee fi kitaabolee qubeen barreeffaman gubuu fi akka hin jirre taassisuu;
• Tajaajiltoota akka Bankii, manneen nyaataa fi daldalaa Afaan Oromoo irratti hundaa’an Finfinnee keessaa balleessuu;
• Finfinnee keessatti nama afaan oromoo haasa’u irratti tarkaanfii fudhachuu;
• Finfinneen Qabiyyee Amaaraa ta’uu ishee seeraanis ta’e humnaan kabachiisuu;
Karoora Yeroo Dheeraa/Long Term Plan
• Oromoo Hooggansa malee Hambisuu;
• Oromoo Belessuu/Agabsuu/ gargaarsaa adda addaa irraa kutuu;
• Oromoo Iyyoomsuu, lafaa fi qabeenya malee hambisuu;
• Oromoon meeshalee waraana gosa kamiiyyuu akka hin qabanne irratti hojjechuu.
• Oromoo dhukubaan fixuu; kanneen akka Koleeraa fi Eboolaa hoomishanii bakka Oromoon baay’atu keessatti tamsaasuu, burqituwwan dhugaatiif tajaajilan summeessuu;
• Caatii fi buna /madda galii/uummatni kun ittiin nutti boonu barbadeessuu;
• Daldala keessaa dhiibamanii akka bahan cimsinee hojjechuu;
• Abbootii qabeenyaa Oromoo saamuu, qabeenya dhaabbatan qaban barbadeessuu fi isaaniinis dhabamsiisuu;
• Sirna Gadaa uummatni daggala keessa ture ittiin walii isaa araarsuuf itti fayyadamaa jiraate “Sirna Dimookrasii; Aduunyaaf nutu Dimookrasii barsiisee fi kkf” gurra nu dhukubse bara TPLF carraa gosummaan sosso’uu kenniteefiin biyya keenya keessa garmaamaa fi caraanaa turaniif har’as hiriiraanis ta’e galma adda addaa keessatti waan ta’uu hin malle nutti fiduuf yaalaa jiran ni balaaleffanna jedhu. Gadaan akka beeknutti sirna “Boodatti hafaa; Tikfatee bulaan Loonii fi Gaala waliin tikfatu malee, Sirna uumati salaxxane/civilized/ seera godhatee ittiin bulu akka hin taane irratti walii galaa jiran. Uummata Dimookrasiin maal akka fakkaatu hin beekne kana akka isaan baratan gochuun dirqama keenya jedhu. Kanaaf, Gadaas ta’e Abbooti Gadaa maqaa jettuun uummata doofaa homaa hin beekne dhimma biyya keenyaa keessa galanii laaquun akka nurraa dhaabbatu seeraanis ta’e humnaan akka dura dhaabbannu jabeessinee irratti hojjechuu qabna jedhu.
• Tikfatee bulaa beeylada inni qabuu dhukkuboota akka Antraksii fi Rinderpestiin akka harkaa dhuman gochuu;
• Margaa fi bishaan inni horii irra tikfatu keemikaalota bishaanii fi marga summeessuun beekaman biyya oromoo keessa tamsaasuu;
• Walumaa galatti Oromoon waggoota muraasa keessatti lakkoobsaan xiqqaatee uummata abdii hin qabne ta’ee; sadarkaa kadhatee buluutti xiqqaatee akka jiraatu gochuu. Minilik qawwee dhaan isaan mohatee biyya isaanii nu dhaalchise. Nuti ammoo tooftaalee bara Minilik caalaanitti gargaaramnee uummata baay’ina isaatiin of tuulu kana caccabee fi nu gadi ta’ee akka jiraatu gochuun nutti hin ulfaatu jedhu.
• Lafaa fi qabeenya isaa humnaan dhaaluu, bakka turretti deebinee gaanfa Afriikaa keessatti humna hin tochoone gadi dhaabbannee argamuu, Uummata keenya meeshaa waraanaa baachuu danda’u mara dhiira, dubartii, dargaggoo , shamarran, jaarsaa, jaartii, ka baratee fi hin baratin hatattamaan hidhachiisu;
• Erga Oromoo cabsuu mirkaneeffannee booda shiftoota Agaamee Tigrayiin keessa dhokatan; Abiyyi callisee ilaalaa jiru adamsinee qabeenya isaan saamanii baqatan deeffachuu fi hoogganoota isaanii dhabamsiisuu;
Hojiitti bobba’uu fi tarkaanfiilee Karoora Isaanii
Jarreen kun akkuma Oromoo irratti dhaadachaa jiran qophiin isaaniis jabduu akka taate maddi iciitii kanaa ni mirkaneessa. Xiyyefannaan guddichi lafa keeyyatan diina isaanii angafa; uummata Oromoo karaa maraan dadhabsiisuuuu dha. Kanaaf sagantaalee bu’uura qabsoo isaanii naannaa lama irra keeyyatan.
1- Magaalaa Finfinnee
2- Guutuu Oromiyaa
Magaalaa Finfinnee akka handhuura biyya isaanii/Biyya Amaaraa/ fi qabiyyee isaaniitti dhaaddataa jiru. Kanaaf tarkaanfiilee fudhachuuf karoorfataa jiran naannolee lamaan kana keessatti gadi jabinaan gaggeessuuf murteeffatanii jiru.
Magaalaa Finfinnee keessa hidhattoota kuma dhibba shanii ol Qopheessa jiran. Meeshaalee waraanaa bifa adda addaa shugguxii harkaa fi kan kilaashii fakkaatan ilmoo/rasaasaa/ waliin kan yoo dhuka’u wantoota gurgoddoo ittiin gubanii fi daaressan, uffannaa loltuu kan raayya ittisa biyyaa sanii fakkaatu dabalatee kuma dhibbootaan biyya keessaa golee adda addaan galee gara Magaalaa Finfinnee fi Oromiyaatti gadi guuramaa jira. Bakki isaan keessatti walitti qaban ammoo akkuma olitti ibsame manneen amantaa ortodoksii fi namoota magaazanii kanaaf ta’u qaban akka ta’e mirkanaa’aa jira. Namooti hojii kanatti bobba’uuf qophaa’aa jiran warra of eeggannoon ulaagaalee olitti kaa’ame guutanii fi kakuu/irbuu/galanii dha.
Gariin namoota kanaa achuma jiraattota Finfinnee keessaa yammuu ta’an,gartuun biraa ammoo leenjii gahaa erga fudhatanii booda kutaalee biyya Amaaraa keessaa kan dhufanii dha. Amaarri Finfinnee keessa jiraatu tokko namoota dhimma kanaaf qophaa’an lamaa hanga sadiitti; akkuma dandeettii dinagdee fi iddoo qubsumaa gahaa qabutti fira ta’uu isaanii ganda keessa jiraatutti galmeessee namoota seeraan jiraatan gochuuf waadaa gala. Inni kun hojjetamaa jira. Jarreen karooraa kanaaf filataman dirqama mata mataatti bahatan qabu. Nama ajjeesuu yoo ta’e, teessoo mana jireenyaa nama du’u/ bakka dalagaa isaa; yookaan karaa inni gara mana isaattis ta’e bakka dalagaa isaa dhaquuf irra deddeebi’u akka qoratu taasifama. Nama ajjeefamu tokko yookan lamatu ramadamaaf. Namni isaaf ramadame du’uun isaa ennaa mirkanaa’u hamilee isaa jajjabeessuu; tarkaanfii biraatifis akka qophaa’u horiin/ maallaqni/ ittiin bashannau kennamaaf.
Finfinnee keessa gartuuwwan lamatu ijaaramaa jiran.
1- Gaallaa Geday/ Gartuu Oromota akka du’aniifi tarreeffaman irratti tarkaanfii fudhatu/ Gartuun kuni dhadannoo ittiin sosso’u “Gaallaa fi Harree Magaala keenya keessaa qulleessu” kosiin kun lameen Magaala Amaaraa keessa iddoo hin qaban kan jedhuun leenjii tarkaanfiis ta’e qor-qalbii miidhuun irra akka jirantu hubatamee jira. Yeroo nama ajjeesan midiyaaleen kana gabaasuuf qophaa’an akka waan tikni mootummaa isaan ajjeeseetti gabaasu. Deggartoota ABO ta’uun waan shakkamaniif du’aniiru fi kkf ta’ee gabaafama jechuu dha. Miseensi ODPs yoo ajjeefame tika ABO yookaan WBOtu Finfinnee galee jeeqaa jira kan jettuu gabaasuuf jiran jechuu dha.
2- Shororkeessaa Diimaa/ Red Terror; “Qay shibbir”/ Gartuun kuni humna jabaa dhaan sosso’uuf kan leenjii irra jiru yammuu ta’u, wantoota akka Galma abbaa Gadaa, Waajjiraalee Caffee Oromiyaa,Manneen Barnootaa Afaan Oromoo,Manneen Amantii Afaan Oromoo Finfinnee keessatti argaman; manneen nyaataa, manneen daldalaa Afaan oromoon walitti hidhata qaban,konkolattota qabiyyeen oromoo ta’an xiqqaas ta’e gudda, walumaa gala wantoota kan oromoo ta’anii fi oromoon walitti hidhata qaban daaressuu irratti kan bobba’uuf qophaa’aa jiruu dha. Maqaan Shororkeessa Diimaa/Qayyi Shibbir/ jettu bara Dargiin biyya bulchuu jalqabe ilmaan soreyyii fi abbooti lafaa barasii wal gurmeessuun Finfinne keessatti namoota jijjiirama barasii deggeran kamuu irratti tarkaanfii ittiin fudhataa turanii dha. Inni kun kan adda ta’u; xiyyaafannaan isaa ilmaan Oromoo baratanii fi Oromoota qabeenya qaban qabeenya isaanii waliin barbadeessuu ta’a. Obbo Andargachoo Tsigee bara Dargii sana miseensa EPRP/ Ethiopian Peoples’ Revolutionary Party/ akka turee fi muuxanno sochii kanaas/Qayi Shibbir/ nama qabu ta’uutu beekamee jira. Har’a ammoo Oromoota baratanii fi dhaabbilee Oromoo hundaa fi hoogganoota kan ta’an irratti tarkaanfii badii fudhachuuf itti gargaaramuuf qophaawaa jiranii jechuu dha. Kanaan yoo milkaa’an ammoo Oromoo Finfinne keessa afaan Oromoo haasa’u kamuu irratti tarkanfii fudhachuuf abjootaa jiran. Kana malees namni harree oofuu fi harreen isaas Finfinnee akka hin seenne; yoo argames tarkaanfiin irratti fudhatamuu akka qabu ija jabaatanii haasa’aa jiran.
3- Gartuuleen kun lamaan dirqama kana irra jabaatus ni qabaatu; Erga Finfinnee jeequmsaaf saaxilanii Oromoota Finfinnee keessaa qulleessanii booda, yoo haalli dhalatu isaan milkeesse, Mootummaa Abiyyi hundee dhaa Fonqolchuu fi yaalu. Koreen dhimma kana icciitiin hoogganu namoota Raayya Ittisa Biyyaa keessa jiran; Humna Qilleensaa; Poolisii Federaalaa; Kora bittinneessaa fi Tika biyyaattii keessa jiranii fi ulaagaalee amaarummaa fi amantii kan guutan quunnamuun; hirmaattota karoora kanaa akka ta’an irratti hojjataa jiran. Guyyaa Fonqolcha Mootumma goona jedhanii abjootaa jiran sanitti Amaara baadiyyaa fi magaalota keessa jiraatantu irratti hirmaata. Finfinnee keessa humna hidhate kuma dhibba shanii/more than 500,000/ oltu gootummaan hirmaata jedhaniiru. Dhaabbileen amantii ortodoksii madda kuusaa meeshaalee; nyyaataa fi dhugaatiin; Qorichaa/Daawwaa/; akkasumas bakka madoon itti yaalaman ta’anii tajaajiluuf qophii irra jiran. Abbootiin qabeenyaa amaaraa sagantaa kana irratti hirmaatan heedduu akka ta’aniif warri magaazina dhimma kanaaf ta’uu qabanis kuusa meeshalee adda addaaf tajaajila akka kennan beekameera.
Guutuu Oromiyaa;
Bal’inni biyya Oromoo guddaa waan ta’eef qophiin isaaniis kan guddina saniin wal gituu dha. Amaarri meeshaa waraanaa hidhachuu danda’u marti akka hidhatu irratti walii galanii, bakka heedduutti kun xumuramee jira. Har’a badiyyaaleen Gondar; Goojjam, Walloo, Merhaabeete, Menz, Tegulet, Minjaar fi kan biroo keessa qotee bulaan hanga funyaaniitti hidhatee lafa Oromoon irra ari’atamuuf jiru irra qubachuuf qophii cimaa irra jiran. Somaalonni oromoo maliyoona tokko ol lafa isaa irraa buqqisanii ari’atan. Benishangul; uummati xiqqaan, Oromoo kuma dhibba tokko lafa isaarraa buqqifte; Nuti aammoo gootummaa keenyaanis ta’e dammaqiinsaa fi baay’ina keenyaan hundaa ol waan taaneef; Oromoo bakka jiru irraa buqqifnee fi lafa abbooti keenya irraa dhaalle deeffannee; akkuma aadaa keenya keessatti beekame “ ciisanyaa” godhanne; akkuma Wayyaaneen Naannaa Finfinneetii buqqiftee ashkara godhatte; nutimmoo gadadoo kana caaluuf saaxilla jedhanii dhaaddachaa jiran.
Maal Gochuu karoorfatan Oromiyaa keessatti?
Gartuuwwan badii lamaan Finfinnee keessatti tarkaanfii fudhachuuf qophaa’aa jiran; bifa adda ta’eenis guutuu Oromiyaa keessas sochii dhaaf bakka adda addaatti leenjji irra akka jirantu beekamee jira. Keessumaa, gartuun Gallaa Geday godinaalee Oromiyaa mara keessatti; bakkuma Amaarri jiraatu maratti ijaaramee Oromoota uummata isaanii biratti dhageetti qabaniif akka hoogganaa; yookaan akka abbootii Gadaatti ilaalaman; akkasumas Abbootii qabeenyaa; Qeerroowwan bebbeekamoo ta’an irratti tarkaanfii fudhachuuf qophaa’aa jiran.
• Amaaraa durumaanuu hidhatee jiru; ijoollee isaas; obboloota fi firoota fagoo fi dhihoo jiran akka hidhachiisu; yoo meeshaa hin qabaanne ta’e caasaa biyya keessaa dhimma kana iccitiin gaggeessaa jiru atattamaan akka quunnamu ergaan darbaa dabarsaan tamsa’aa jira. Guutuu Oromiyaa keessatti yoo xiqqaate hidhataa Malioona tokko/One Million Milishaas/ gurmeessaa, ijaaraa fi hidhachiisaa akka jiran maddi kun ni mirkaneessa.
• Amaaroota dhimma kana gootummaan hirmaachuuf Oromiyaa bakka adda addaatti ramadaman gammachuun simatee akka mana isaa qubsiisee jiraachiisuu fi waraqaalee eenyummaas ganda keessa jiru keessa akka baassisuuf dirqama fudhata. Maatiin amaaraa lafa Oromo irra jiru nama lamaa yookaan sadii; akkuma danda’etti isaatti ofitti fudhatee hanga waamichi biyya haadha isaanii kuni galii gahutti gargaarsa barbaachisu kennuu itti fufa jechuudha.
Guutuu Oromiyaaf Maaltu yaadame?
Amaarri kan barbaadu lafa Oromoo ti. Lafti amma Oromoon irra jiru humnaan nurraa fudhatame waan ta’eef humnaan deebifanna. Amaarri naannaa Oromiyaa jiraatu kan ulaagaa olitti kaa’ame guutuun mirkanaa’eef akka irratti hirmaatu ta’a. Tooftaa inni jalqabaa Oromoo cabsuu dha. Kun aammoo kan dhugoomu uummata kana dinagdeen yoo iyyoomsine duwwaa dha jedhanii murteeffatan. Kanaafi;
• Gartuun Gaallaa Geday jedhamu gandaa fi godinaalee Oromiyaa mara keessatti ijaaraamee Oromoota waa’ee Oromummaa afarsaan; kan akka Qeerroo/Qarree fakkaatan; uummata isaanii biratti dhageettii jabaa qabanii fi Abbootii Gadaa warra ofiin jedhan irratti tarkaanfii fudhachuu.
• Oromoon akka beela’u irratti hojechuu; kunis kan dhugoomuu danda’u midhaan Oromoon qotatee homishee gombisatti galfate; Kan osoo hin makaramin maasaa irra jiru; humna hidhateen duulli kara hundaan itti bobba’ee akka gubuuf barbadeessu; kunis kan ta’uu danda’u qoratamee, halkan osoo namni rafaa jiruu akka raawwatu. Kan dammaqee iyyuuf ibidda dhaamsuuf yaale irratti tarkaanfiin akka fudhatamu gochuu.
• Dhukkuboota namaa fi beylada atattamaan fixuu danda’an; kan akka Antraksi, Eboolaa; Rinderpest; namaa fi beeylada heedduminaan duguuguu danda’an of eeggannoon hoomishamanii bakka Oromoo fi beyladi isaa itti baay’atanitti margaa fi burqaalee bishaanii tajaajila namaafi oolan akkasumas; madda bishaanii loonii fi horiin manaa itti gargaaraman yeroo dheeraaf akka sum’eessuufi; kanaanis Oromoon harka duwwaatti hafee akka hiyyoomu gochuu.
• Ministeera Fayyaa; dameewwan of jalaa qabu hunda waliin do’annoo keenya jala akka galuuf carraaqqii goona. Erga kuni ta’uu mirkaneeffannee booda kittibaatiin/vaccination/nama maseensu akka bay’inaan qophaa’u goonee ijoollota umriin isaanii 12/13 ol ta’an naannaa Oromoon irra qubatee jiru maratti dirqamaan akka kennamu taassisna jedhu. Warra naannaa gammoojjii jiraatan dhukkuba Busaatiif kan gargaaru; bakka biroo ka jiraataniif aammoo HIV AIDS of irraa itisuuf gargaara mala jettuun dhalooti ol adeemaan uummata kanaa dhala malee akka hafuufi; kunis akkuma Wayyaaneen uummata keeenya xiqqeessuuf itti gargaaramte; nutis Oromoo waa’ee baay’ina isaa himatu kana gadi xiqqeessuu keessatti malli kunis nu gargaaruu danda’a jedhu.
• Manneen Waaqeffannaa kiristiaana Afaan Oromoo halkaniin duulli Shororkeessaa Diimaan bakka jiranitti itti bobba’amee akka gubatan; yeroo gubatan kanas namni akka manaa hin bane dhukaasaan sodachisuu. Sagaleen “Alla Waakbar” jedhus akka dhaga’amuufi; kunis tooftaa, Muslima Oromootu mana waaqeffanna kiristi’aana Oromo gube jedhamee Midiyaa dhimma kana gabaasaniin akka tamsa’u. Gaafi biraa ammo gartuudhumti mana waaqeffanna kirstiaana gube kuni Masgiidotas itti bobba’ee ibiddaan yammuu dareessu; Midiyaan isaanii, kunoo kiristianni Oromoo haaloo bahuuf mana waaqeffannaa Musliimaa gubutti bobba’ee jiraaf kkf; tooftaalee uummata lammii tokko ta’e walitti buusanii yeroo inni wal fixu bu’aa siyaasaaf akkasumas qabeenya Oromoo fi lafa isaa irraa saamuuf sagantaa hammeenyaan qindaa’aa jiruu akka ta’e hubatamuu qaba. Sab-quunnamtii /social media/ haala kana hordofanii gabaasan oduu jajjabaa amantiin wal qabatee lafa Oromoo irratti deemaa jiruu akka ta’etti gabaasuuf; ammumaa eegalanii oduu dharaa/sobaa/ qindeeffataa akka jiran baruun danda’ameera.
• Bakka Loltuun ABO humna jabaa qaba jedhamee shakkamu hundatti karaa hoogganooti RIB lammummaan Amaara ta’uun isaanii beekameen; burqaalee bishaanii loltonni kuni dhugaatiif itti gargaaramu jedhamee beekamu maratti summ’ii jajjabaan alaas ta’e biyya keessatti homishamuu danda’u atattamaan qorannee itti gargaaramuun diinota biyya keenyaa kana gar tokkotti baasutu nurra jira jedhu. Osoo bulchiinsi biyyattii harka keenya jiraatee dhaabni ABO jedhamu kun biyya keenya keessa halkan tokkoyyu buluuf carraa hin argatu ture jechuun ilkaan ciniinnataa akka jiranitu dhaga’ama.
Gabaabumatti karoorri Oromoo balleessuuf qindaa’aa jiruu kana yammuu fakkaatu; duula kana adda durummaan kan hoogganaa jiran Amaarota lama akka ta’aniifi isaan waliin ammoo ANM/Amaaraa National Movement/ “Sochii Biyyoolessa Amaaraa; yookaan “Ye Amaaraa Biheeraawii Niqinnaaqee’ yammuu ta’an; inni kuni biyya Amaaraa; Finfinnee fi Oromiyaa keessa Paartii nagaan sosso’aa jiru fakkaatee, uummata Lammummaa dhaan Amaaraa ta’anii fi Amantiin Ortodoksii ta’an ijaaraa, karoora qabsichaa, waa’ee biyya haadha isaanii barsiisaa fi hidhachiisaa jiran. Finfinnee keessa ijaarsaa fi hidhannoo kan qindeessu koree icitiidhaan sosso’utu jira. Naannaa Amaaraa keessa koree afurtu ijaaree hidhachiisaa jira. Guutuu Oromiyaa keessa gartuuleen Afurtu/4/; kabaa fi kibbaan; bahaa fi lixaan hojii irra akka jiraniif; ijaarsii fi hidhachiisuun belbelaa akka jirtu beekamee jira. Dhaabni Arbanyooch Ginboot 7 jedhamu dirqamnii fi hirmaannaan isaa hagam akka ta’e waanti beekame akka hi jirre maddi kuni gabaasee jira. Haa ta’uu, hoogganni ol aanaan karoora badii kanaa Barreessaa G7 Arbanyoochi waan ta’eef icitii cimaan qabanii akka jirantu beekama.
Jarreen lamaanoo eenyu fa’i? Bara Dargiin biyya bulchaa ture aangoo ol aaana irra nama ture fi sadarka Shalaqummaan waamamu; nama Daawwit W/Giorgis jedhamu yammuu ta’u; innis erga waamichi biyyatti galuu MM biyyattiin labsamee nama deebi’ee biyyatti galee dha. Erga galees namoota MM Abiyyiin baay’isee ol kaasee faarfatu akka ta’etti himama. Abshaalummaa sanyii irraa dhaaleenis warra biyya bulchan biratti nama nagaa fakkaatee haa dhihaatu malee biyya abbootiin isaa ol aantummaan mo’anii irra jiraata turan deeffachuufi haala armaan olitti ilaaltan harka lafa jalaan dalagaa jiraachuu namni irratii dammaqe jira hin fakkaatu. Namichi inni lammaffaan aammoo hoogganaa/Barreessa/ Paartii Arbanyooch G7 kan ta’e; Andargachoo Tsiggee ta’uun beekameera. Innis akkuma miiltoo isaa MM jajuu fi akka nama waaqa irraa gadi ergameetti bakka carraa argatee maratti labsaa jiruu dhaa.
Jarreen kuni badii armaan olitti karoorfatan duwwaan callisanii taa’aa hin jiran. Mootummaan Abiyyi erga aangootti dhufee uummata Oromoo maqaa ABO deggertuun kan hidhaatti guursisee gidirsaa/Torture/ jiruufi; akkasumas kan RIB raga malee ajjeesuun mirkanaa’e; namoota heedduu achi buuteen isaanii dhabame; akkuma bara TPLF godhaa turetti jechuu dhaa; maqaafi suuraalee isaanii namoota lammummaan Amaara ta’anii humna tikaa keessaa hojjetan quunnamuun ragaalee walitti qabataa akka turan beekameera.
Kana malees, gartuule lama /two teams/ dhihaa fi kibba Oromiyatti horii guddaa kaffaluudhaan odeeffannoo namoota erga Abiyyi aangootti dhufee maqaa ABO deggertuun hidhaman; ajjeefamanii fi achi buuteen isaanii dhabame, maqaa fi suuraalee isaanii sassaabbachuun erga galmeeffatanii boodaa; Daawwit Tika USAtti; Andargachoon Tika UKtti icitii dhaan gabaasaa akka jiraniifi; akkasumas Mirga Dhala namaaf kan falmanii fi faana bu’antti /Human Right Watch and Amnesty International/ dhiittaa fi gar malee sarbamuu mirga dhala namaa naannaa Oromiya keessatti Mootummaa Abiyyiin dhoksaa dhaan gaggeessaa jiruu dhaabbota kanaaf gabaasaa akka jirantu mirkanaa’ee jira. Karoorri isaanii; Oromoo dararfamaa jiruuf gaddanii osoo hin taane, har’as Mootummaan biyya bulchaa jiru afaaniin malee dalagaan kanuma TPLF waan ta’eef; sirni TPLF ijaare seera isaa waliin diigamee xophi’aan akka dur nagaan turtetti akka deebitu fi maatii Haila Sellasee Masaraa abbootii isaaniitti kabajaa fi ulfinaan akka deebi’an nu gargaaraa jedhanii Mootummootii Sirna Nugusaan bulan kadhataa akka jirantu ifa ta’aa jira. Kunis tokkummaa biyyia isaanii iddootti deebisuuf; nagaa fi tasgabbii deebissnii gadi dhaabuuf sirna barbaachisa akka ta’eef; keessumaa, uummati amaaraa kun ta’uu irraa gammachuu akka qabu himataa jiran.
Egaa
* Maal haa goonu?
* Attamitti haa sossoonu?
* Uumati keenya maal gochuu qaba? Mariin jarreen badii kana dura ittiin ijaajjuu dandeenyu atattamaan bakka maratti eegalamuun akka irra jiru wal hubachiisna. Garbummaa marsaa sadaffatti hin deebinu!! Tokkummaan kaanee uummata keenya badii irraa haa baraarru!!
Ummtni Cunqurfamaan ni Moha!”
Oda Labsi Fajji


text:
Qerroo fi Uumaatni oromo hundi Hasawwaa Jaalmarroo akka Anaanni fi Dammaami,aahu akka siin darbine hangaa dhumatti Caqqaasa
Miliyoon Dirribaa (Jaal Kumsaa) ykn Jaal Maroo
(Kutaa Qaraa )
Video tokko kan haasawa jaal Maroo ti jedhamee share tolfamaa ture caqasee jira. Irra deebi’ee caqasuu yaallaan videoclip kun YouTube irraa remove ta’ee jira.
• Haasawa jaal Maroon loltoota lixa Oromiyaatiif taasisaa ture irraa wantoonni hubadhe kanneen armaan gadii ti.
1. Jaal Maroon hogganaa waraana Lixaa Oromiyaa ta’uu isaa.
2. Haala amma jiruun qabsoo karaa Nagaa Kan hin barbaadnee fi humnaan cabsee masaraa mootummaa too’achuuf Kan murate ta’uu isaa. Keessattuu yo isin Kan galtan taate an kophaa ko hafee bineensa Oromiyaa bilisa baasa jechuun isaa murannoo kana argisiisa.
3. Filannoo bilisaa fi haqa- qabeessi ni gaggeeffama jedhee kan hin amanne ta’uu.
4. Qabsaawonni Kanaan duraa “hiikadhaa hoggaa jedhaman, ajaja hoggansaa fudhachuuf jecha qofa hiikachaa turan. Nu garuu dhaloonni ammaa kan fedhe dhufu hin hiikkannu yaadni jedhu sun ajaja hooggantoota ABO kan Finfinnee jiranii kan hin fudhanne ta’uu ibsee jira.
Jaaal Maroo ( Miliyoon Dirribaa) bara 1996 yeroo inni barataa freshman ture tti 6 kilotti wol beekna. Barattoota 8 bara 1996/2003 gaafa Jan 18, 2004 Nu YUNIVARSITII keessaatti hiriira gaggeessine hidhaman keessaa inni tokko. (Gabaasa EHRCO lakk 8 irratti kan jiru isa.)
… itti fufa
ONN:Gaaffi fi Debi,ii Itti Aanaa HD ABO kan ture Obbo Bultum Biyyoo waliin goone kutaa 2ffaa.Muddee 22/2018


text:
Qellem wallaggaa ona anfilloo shebelitti waajjirri pp barbadooftee jirti.
Wal waraansa Xoophiyaa gama kaabaatti godhamaa jiru” Colonel Abiyyii fi Kaadireen isaa hojii Seera kabachiisuu jedhanii kijibu”Hoogganooti Makkalaakeyaa fi Jeneraalonni immoo Lola/ዉግያ jedhaniiti ibsa kennu.Fknf Jeneraal Biraanuu Juulaa Lola Tplfn nurratti baname makkataa/firraa qolataa jirra jechuun dubbataa ture. Kaadireen Lola Adduunyaan irraa haaseyaa jirtu,dhoksuuf dhama’uun maaliifi dhiiroo?
AGM:Dr.Dabratsiyoon Gabra Mikaa’el Kan Amma Dr.Abbiyyin Dhiiga Dhaaba Jiru Kun Eennu? Itti Dhiyaadha
OMN- Ibsa Ejjennoo GQO/OAC (Sad


text:
Obsa-furtuu milkaa’inna fi Gammachuu-kutaa 3ffaa
Meeqa kamtu obsa dhabee milkaa’innaa fi gammachuu irraa duubatti mucucaate! Obsii yeroo tokko tokko akka ibiddaa nama guba. Garuu gubaan isaa gara waan gaarii fi ifatti jijjirama. Namoonni gubaa obsaa kana baadhachuu dhabuu isaanitirraa kan ka’ee gubaa hamaa san caalu wanta jarjaniifi dhandhamu. Ilmi namaa jarjaraa fi ariifataadha. Wanta tokko dafee argu barbaada. Kuni garuu miidhaa malee bu’aa isaa fidu hin danda’u. Seenaa ummattoota darbanii yoo ilaallu, Nabiyyoota isaanitiin, “Adabbii ittiin nu sodaachistan fidaa dhugaa kan dubbattan yoo taatan.” jechuuni turan. Wanti Nabiyyoonni isaani itti waaman obsaan fudhachuu dhiisanii, adabbii waadaa galamanitti ariifatu. Wanti itti ariifatan isaanii hin oolle isaanitti bu’ee isaan balleesse. Kuni hundi obsa dhabuu fi jarjaruudha.
Meeqatu obsa dhabee karaa walakkaa milkaa’innaa irratti hafe. Ga’uuf xiqqoon osoo isa hafuu naafxan obsaa jalaa dhumatte baditti konkolaate. Namoonni yeroo lama keessatti obsii isaani jalaa dhumatu danda’a. ısaaniis: yeroo rakkoo fi yeroo toltuu. Garuu obsii yeroo toltuu baay’ee ulfaatadha. Namoonni baay’een yeroo rakkoo filannoo biraa waan hin qabneef obsuu danda’u. Garuu yeroo toltuu nama ijjannoo cimaa qabutu obsa. Obsa dhabuu irraa kan ka’ee mitii qabeenya ofiitin wanta fokkuu itti hojjatan? Obsa dhabuu irraa kan ka’ee miti namni yommuu qabeenya argatu Rabbiiin irraa garagaluu fi daangaa Isaa darbuu? Kana irraa kan ka’ee hadhaa wanta hojjataa turanii dhandhamu.
Insha Allah har’a adeemsa jireenya keenya keessatti obsa akkamitti akka jabeefannu mee haa ilaallu.
Obsa jabeefachuuf beekumsaa fi gocha nu barbaachisa. Waa’ee wanta tokko yoo hin beekin obsuun ni ulfaata. Erga beekanii booda beekumsa san hojitti yoo hin hiikin obsi dhufuu hin danda’u. Obsii beekumsaa fi hojii waliin kan wal qabateedha.
Obsi guddaa fi jalqabaa nuti jabeefachuu qabnu obsa ‘Ibaada Rabbii fi Isaa ajajamuu’ irratti. Namni tokko jireenya isaa keessatti imaana dhabnaan jireenya akkamii addunyaa aakhiratti gaggeessa? Ee kasaara isaa kan imaana dhabe! Addunyaa keessatti qabeenya dhabuun kasaaru dandeessa. Garuu yeroon booda qabeenya san ni argatta yookiin atu du’aan addunyaa tana gadi lakkista. Imaana yoo dhabde hoo akkam taata? Imaana malee addunyaa tana irraa yoo deemte adabbii akkamitu si eeggata? Warroota Rabbiin qofa gabbaruu dhiisani fedhii lubbuu isaani, sheyxaana fi namoota gabra ta’uun jireenya daraara akkamii akka jiraata jiran mee ilaali. Baay’achuu qabeenya isaani hin ilaalin. Inuma qabeenyi itti baay’achuun daraara irratti daraara, dhiphinna irratti dhiphinna, machaa irratti machaa isaani dabala jira.
Rabbiin qofa gabbaruun bilisummaa, gammachuu fi milkaa’inna dhugaa yommuu namaa laatu, Rabbiin alaa wantoota biraati gabra ta’uun ba’aa hin dandeenya namatti fe’a. Mee ilaali warroota faashini hordofan. Wanti haarofti baye yommuu jedhamuu wanta kaleessa bitan achi gatanii haarawa kana bituuf figu. Ammalle haroofti kuni isaan hin quubsu, kan biraa fedhu. Mee ilaali dubartii kabaja fi hamilee ofii gurgurtee. Warshaan faashinoota uffata tarsa’aa fi qaama ishii agarsiisu oomishuuf. Sheyxaannis kana itti bareechise kabajaa fi hamilee ofii uffata kana uffachuun gurgurti. Salphinna fi hoongo akkami! Kuni adabbii addunyaa nama Rabbiin qofa gabbaruu fi Isaa ajajamu dideeti. Yommuu imaana malee addunyaa keessaa bahan adabbiin isaani dacha dachaa ta’uun hadhaa wanta hojjataa turanii dhandhamu. Kanaafu imaana irratti obsa qabaachun hin barbaachisu ree?
Sheyxaanni imaana kee si jalaa hatuuf boqonnaa hin qabuu, yeroo hundaa wanta tokkoon si dhamaasun imaana kee sirraa mulquu barbaada. Yeroo kanatti obsaa, beekumsa, carraaqi, zikrii fi du’aayi barbaachisa. Meeqa kamtu fedhii ofii hordofuun sheyxaanni isa qabate karaa irraa jallise, erga kabajamee booda salphate. Aayan tuni fakkeenya gaarii nama imaanan booda duubatti deebi’e nuuf dhiyeessiti.
“Oduu nama Aayatoota (mallatoole, keeyyattoota, barnoota, raga ifa bahaa) keenya isaaf kenniinaan ishee irraa bahee, sheyxaanni isa hordofee fi jallatoota irraa ta’ee isaaniif odeessi. Odoo feenee isheedhaan (Aayatoota keenyan) ol isa fuunaa turre. Garuu inni gara dachiitti dabe, fedhii lubbuu isaas ni hordofe. Fakkeenyi isaa akka fakkii saree yoo ariite arraba baasuu, yoo dhiistes arraba baasuuti. Kuni fakkeenya ummata Aayatoota keenya kijibsiisaniiti. Akka isaan xinxallaniif jecha seenaalee odeessi.” Suura Al-A’araaf (7):175-176
Aayan tuni nama Aayatoota Rabbii erga beeken booda irraa garagalee hundaaf taati. Namtichi kuni Rabbitti erga amaneen booda yommuu fedhii lubbuu ofii hordofuu, sheyxaanni isa qabuun daandii haqaa irraa isa jallise. Jireenya Aakhiraa yeroo dheeraf turtuu dhiise jireenya addunyaa tanatti of maxxanse. Amantii ofii gurguree fedhii addunyaa jala fiige. Yommuu addunyaa irraa waa kennamuuf hin quufu, ammallee kan biraa barbaada. Inni akka saree arraba baasuti. Fakkeenya akkam fokkatu!
“Imaanni koolu gara sadarkaa ol’aanatti ittiin ol bararuu isaaf kennaa ture. Garuu inni sadarkaa gadii aanaa irraa gadii aanatti of gadi deebise.” Qajeelcha Rabbii dhiise lubbuu ofii hordofuun of hoongesse. Imaanni isaaf nageenya fi tasgabbii ta’aa ture. Garuu yommuu imaana irraa garagaluu addunyaa tanaa fi lubbuu ofitiif gabra ta’uun sheyxaanaf harka kenne. Kana caalaa hoongaa’a fi namni badaan ni jiraa ree?
Kanaafu imaana keenya eeguuf sirritti carraaqu qabna. Yommuu imaana keenya eeguuf carraaqnu obsa guddaa nu barbaachisa. Yeroo tokko tokko sheyxaanni imaana keenya akka bubbeen muka hurguftuutti hurgufa. Hurguffi kana yoo dandametti jala dabarte imaanni kee daran cimaa adeema. Fuggisoo kanaa garuu hurguffi kana yoo kufte imaanni kee ni dadhaba. Munaafiqni fi mu’iminni hurguffi kanaan adda bahu. Munaafiqni ni kufa. Mu’iminni immoo injifannoon bira darba. Akkuma hurguffi (qormaata sheyxaana) kana obsaan bira dabartuun sheyxaana irratti angoo argataa adeemta. Namni qormaata kana kufe immoo sheyxaanni aangoo isarratti horata.
Hurgufiwwan (qormaata sheyxaana) keessaa mee muraasa haa ilaallu:
1.Shakkii qalbii kee irratti darbuun imaana kee hurgufa (sochoosa)– Waa’ee Rabbii, Qur’aana, Guyyaa Qiyaama fi kkf ilaalchise shakkii qalbii kee irratti darba. Dhugaa soba, soba immoo dhugaa sitti fakkeessa. Dhama’iinsi fi dukkanni si muudata. Ni hurgufamta. Rabbiin sii haa eegu duubattis mucucaatun akka namticha armaan olii ta’uu dandeessa. Falli kee maalii ree?
a.Sheyxaana Rabbitti mangafachuu
Sheyxaanni dukkanaa, shakkii fi dhama’iinsa namatti buusun qajeelinna irraa nama dabsa. Yommuu sheyxaanni gaafiwwanii fi shakkii adda addaatin ilaalcha kee dukaneessu, Rabbitti isa mangafadhu. Sababni isaas Rabbiin “Yoo waswasaan (yaanni badaan) sheyxaana irraa ta’ee si jallisuuf dhufe, Rabbitti mangafadhu. Dhugumatti, Inni (Rabbiin) Dhagahaa, Beekadha.” Jechuun nu ajaja. (suura Fussilat(41):36)
Yeroo kanatti irra deddeebite Rabbitti mangafachuu fi obsuu si barbaachisa. Yoo obsa qabaatte yaanni badaa fi dukkanni suni sirraa deemun ifaa fi mi’aa imaana dhandhamta.
Namoonni yeroo baay’ee yommuu sheyxaanni waswasaa isaanitti darbuu, ni mormuu, qajeelinna irraa jallinatti mucucaatu. Qajeelinna barbaadu fi fudhachuu dhiisani, karaa sheyxaana jallinnaa hordofu.
“Jedhi ‘Gooftaa kiyya, ani hasaasa sheyxaanotaa irraa Sittiin mangafadha.Gooftaa kiyyaa isaan natti dhufuu irraa sitti mangafadha. (Rabbi a’uuzu bika min hamazaati shayaaxiin wa a’uuzu bika rabbi a’yahduruun) “ Suuraa Mu’iminuun:97-98
b.Karaan biraa qormaata sheyxaana jalaa itti baatu ‘beekumsa barbaadudha’. Beekumsi wantee (gaashaa) namaati. Wallaalummaan immoo diina fi badii ilma namaati. Sababa beekumsa sirrii dhabuu fi karaa qajeela hordofuu dhiisutin ilmi nama daraara keessaa hin baane keessa jiraataa jira. Beekumsi sheyxaana ittiin moo’attu filoosofii fi saayinsii ammayyaa osoo hin ta’iin gara Qur’aana fi Sunnaah Ergamaa Rabbii (Sala Allahu aleyh wa sallam) itti deebi’uudha. Sababa maddoota lamaan kanniin irraa garagaluutin jallinni ardii irratti baay’ate. Yommuu gara beekumsa kanaa deebituus mallatoolen gaafii baay’een sammuu keessatti kuufamu danda’u. Mallatoolen gaafii hunduu deebii qabuu yoo obsaan beekumsa kana barbaadde. Gaafiin hunduu takkaan deebii hin argatu. Obsa barbaachisa. Wallaalummaa irraa kan ka’ee namoonni dhugaa ifa jiru kijibsiisun lubbuu ofii miidhu. Wanta salphaa dhiisanii wanta beekumsii isaani bira hin geenye irratti sammuu ofii dadhabsiisu, ni dhiphisu. Waa’ee Rabbii ilaalchise Qur’aana fi hadiisa dhiisanii filoosofi adda addaatti taruun sammuu ofii dugulchu, ifa irraa dukkana jallinaatti taru. Kuni qormaata sheyxaanati.
c. Gaafiwwan hin fayyyanee gaafachuu dhiisu fi mormii irraa dheessu- Yommuu jireenya kee keessatti gaafiwwan si hin fayyanne gaafattu fi mormii baay’istu dukkana irratti dukkana ofitti dabalta. Baniin Israa’il wanta salphaa ajajaman hojjachuu dhiisanii gaafi hin fayyanne Nabii Muusaa (AS) gaafachuun dhimmicha ofirratti jabeessan. Nutis wanta nu hin fayyanne yommuu gaafannu, dhimmi salphaa ofirratti dukkaaneessaa adeemna. Yommuu gaafiwwan hin taane sheyxaanni qalbii kee irratti darbu Rabbitti mangafadhu. Namoota waliinis ol’aantummaa argachuuf yookiin na argaaf hin mormiin, lubbuu kee miitati. Warroota bu’aa malee si mormaniis irraa garagali. Wanta beekumsa irratti hin qabne nan beeka jette hin mormiin. Wanta hin beeknef hin beeku jedhi.
d.Salaata sirnaan salaatun furmaata guddaa qormaata sheyxaana jalaa itti baatudha. Salaanni siif jabeenya fi wantee si ta’a. Salaata akkuma argite yoo salaatte yookiin hundemaa dhiiste, sheyxaanni si qabachuun daandii haqaa irraa si jallisaa. Kanaafu salaata yeroo isaa eeguu fi sirnaan salaatun balaa sheyxaana jalaa bahuu dandeessa.
e.Qormaata sheyxaana jala imaana kee baraaruf falli biraa ‘Du’aayi fi zikrii’ baay’isuudha. Akkuma zikrii baay’istuun sheyxaanni sirraa dheessa. Akkuma Rabbiin dagattuun sheyxaanni dukkannatti si dabarsa. “Yaanni nama qoru sheyxaana irraa dhufuu jaaminnaaf sababa ta’a, Rabbiin yaadachuun immoo ijaa fi qalbii bana. Yaanni sheyxaana namoota dukkanatti dabarsa, gara Rabbii deebi’uun immoo ifaa kennaaf. Yommuu namoonni qajeelcha Rabbitti hidhatan, sheyxaanni isaan irratti angoo hin qabu.” Kanaafu akkuma zikrii fi du’aayi baay’istuun imaana kee baraara adeemtaa jechuudha. Du’aayiwwan babbareedo keessa kanniin yeroo hundaa gochuu hin dagatin:
يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ
“Yaa Kan qalbii Jijjirtuu hoo! qalbii koo Diinii(amantii) kee irratti gadi dhaabi.”
“Gooftaa keenya erga nu qajeelchitee booda onnee keenya dhugaa irraa hin jallisin. Si biraas rahmata nuuf kenni.Dhugumatti Ati akkaan kennaadha.” Suura Ali-Imraan 3:8
f. Badii fi cubbuu irraa dheessi– akkuma cubbuu fi baditti dabartuun imaanni kee dadhabaa adeema. Akkuma badii irraa dheessituun imaanni kee cimaa adeema.
2.Qormaanni lammaffaa sheyxaanaa salaata irraa duubatti si harkisuudha. Sheyxaanni akkanumatti lafa olka’ee nama tokko gabra hin godhatu namticha keessatti dadhabinna yoo arge malee. Namtichi jalqaba salaata dhiisa yookiin sirnaan hin salaatu. Ergasii fedhii ofii hordofa. San booda harka sheyxaanatitti kufa.
“Isaan boodaas bakka bu’oota salaata dhiisanii fi fedhii lubbuu isaani hordofantu hafe. Hallayyaa Jahannam qunnamuuf jiru. Garuu namni tawbatee, amanee, hojii gaarii hojjate, warri sun jannata seenu; homaa hin miidhamanu.” Suura Mariyam (19): 59-60
Kanaafu addunyaa tana waliin osoo ko’oomnuu fi fedhii teenya jala deemnu yoo salaata dhiisne, adabbii guddatu nu eeggata. Rabbiin irraa nu haa tiiksu. Aalimni Al-Qaasim bin Mukhaymirah akka jedhanitti Aaya tana keessatti salaata dhiisu jechuun hundeema salaatu dhiisu osoo hin ta’iin yeroo fi sirna isaa eeganii salaatu dhiisudha, yeroo irra dabarsuudha. Hundeema salaata dhiisu yoo ta’ee immaa kuni kufrii ta’a.” (Ilaali Tafsiir ibn kasiir, tafsiira Aayaa tanaa)
Qormaata lammataa kana jalaa bahuuf:
a.Gara masjiida fiigu fi jama’aan salaatu– akkuma gara Masjiida fiigdu fi Jama’aan salaattun, salaata irraa mi’aa argataa adeemta. Akkuma jeedalli hoolaa addatti argatte liqimsitu, sheyxaannis nama addatti argate karaa irraa dabarsa. Kanaafu haala kamiyyuu keessatti jama’aatti maxxanuun hulaa sheyxaana cufuudha. Jama’aa irraa dheessani adda fiigun immoo afaan diinaa keessa bu’uudha.
b.Yommuu azaanni azaanamu hojii hojjatan dhiisanii gara salaata fiigu– Yommuu bartee kana irratti of shaakalsiistu, sheyxaanni salphatti si hin qabatu. Garuu osoo azaanni bahuu akka waan hin dhagayinitti hojii addunyaa tee yoo itti fufte, hadhaa baay’ee dhandhamta. Yommuu azaanni bahuu, wanta hojjattu san dhiisun gara masjiida fiigi. Kana gochuuf carraaqqi waan si barbaachisuuf, obsaan carraaqi.
c.Erga gara salaata deemte booda yaada addunyaa alatti dhiisun salaata irratti xiyyeefachuuf carraaqi. Akkuma yaada kee guutu salaata irratti sassaabuf carraaqxun, salaata irraa mi’aa argatta. Kunu hunduu obsa waan barbaachisuuf obsi.
d.Erga salaata xumurte booda fiigde ba’uu osoo hin ta’iin du’aayi baay’isi. Akkuma salaata booda du’aayi baay’istuun salaata irraa mi’aa argatta, jabeenya horatta. Istigfaara (araarama kadhachuu) baay’isi.
Haala Kanaan Qormaata sheyxaana jalaa bahuu dandeessa. Kunu hunduu obsa gaafata. Obsa jechuunu wanta gaarii lubbuun tee hin jaalanne irratti gadi qabuu yookiin wanta si miidhu garuu lubbuun feetu irraa of qabu jechuudha.
Rabbiin gabbaruu irratti obsuun bu’uura wanta hundaati. Namni kana irratti obsuu dadhabee akkamitti ibidda jahannam irratti obsaa? Dhiiro beektu sila obsii hanguma duuti nutti dhuftuuti. Sana booda namtichi rakkinna Aakhiratti isa qunnamu obsee dhiise jijjirama wayitu hin qabu. (Ilaali suuratu Xuur (52):16) Rabbiin obsaa fi sabaata nuuf haa kennu. Amiin Yaa Rabbal aalamiin.


text:
Bulchiinsa Dirree Dawaa keesatti baatii tokko dura angawoonni haaraa muudaman hawaasa waliin marii gaggeessanii jiru.Torban dabree immo maanguddoota biyyaa, abbotii amantii, hawaasa daldalaa, Dargaggoota, Dubartoota fi hayyoota waliin dubbatn.
Har’a immoo ogeessoota Artii fi midiyaa waliin waltajjii 6 irratti marii gaggeessaniin rakkoo gurguddaa bulchiinsa naannoo keessaa adda baafachuu fi waan furmaata ta’u lafa ka’atan.
Waltajjii kana gaggeessaa kan turan itti aanaa kantibaa Obbo Mahaadii Giree aangawoonni mootummaa itti gaafatamoo ta’an eenyu iyyu yoo ta’e seera gararraa miti jedhu.
Yoo balleessine ni gaafatamna kanneen biros yoo balleessan ni gaafanna jedhan.Mariin marsaa 6n gaggeeffame Kana irraa waan argame hojii irra kan oolana ta’u kan ibsamee yoo ta’u Roobii borii waltajjii walii gala akka jiraatu ibsamee jira.