text:
Siyaasaa Dhoksaa irra gara siyaasaa Iftomina geggesuti ce’uu qabna.
Biyya iftominaa keessa jirracha soba fi malamalltumma biyaa keenyatti babalisuu hin qabnu. Iftoomi fi mara’iin kan jirachu qabu Oromoo giduti.
Abbootiin Amanta, Ogannoon siyaasaa, Aktivstoon Oromoo, Median Oromoo waan beeku qabdantu jira. Hormi yeeroo Oromoo ajeessa jiruu fi ajeesuuf qoopha’uu jiruu kanati basasa Oromoo tatani hojeechuu qabduu malee Oromoo basasuu hin qabdan. Amharii fi Tigiren akkuma Abootii isaan waggaa 150 durati yaaduu malee demokrasii inni isaan jeedhan soba, demekiras fi jijjirama fiduuf qoophi miti. Kanaafuu isiin jara amantani saba keessan irra achii gala hin galiina. Amharsi Tigirensi Finfinne kan keessan miti nun jeecha jiru, utuu ijooleen Oromoo akkasi falmatee du’aa jirtu. Amhari lafa Oromoo irratti dadalatee jirati, soromtee har’a meeshaa bitate Oromoo lafa isaa irratti ajjeesuf qoophii irra jirti Tigirensi akkasuma. Kun maliif isin Oromoof hin galuu kanaaf walti himuu qabna. Habasha waliin hariroo hanga qabatanti isiin qeequu hin dhifnuu habasha lagada.
Siyaasii iftomina hin qabne ni bada. Siyaasaa baranee fi siyaasii hojjeetama jiru tokko miti, ykn jijjiruu qabna ykn wara seera siyaasaa seera mata isaaniti jijjiranif dhifnee keessa ba’uu qabna. Addunyaa kana irratti siyaasii hojjeetama jiru siyaasaa sobaa male isaa dhugaa miti. Biyyoolen Akka Iraqi, Libya, Syria, Yeman kan diigama jiran siyaasaa sobatin. Namatuu sodaa dhisee dhugaaf falmachuu dadhabe, dhugaaf dhabatee gatii fi warreegama isaa kafachisuu fudhachuu sodaate jira. Mee enyuu namni keessi kee sodaa hin qabnee, Oggani Ango isaan gadii dhisa jeedhe sodaata, Miseensi ammo Ogannatu na dhekama jeedhe sodaata. Maliif sodaatuu? sababin isaa waan seeran ala argachuu barbadan dhabuu maluu. Waan hunda shakuu irra waan shakkani fi waan of egatan beekuu dha malee muka fi bala shakani waan umatati dubatamuu qabsuusi dubachuu sodatan siyyasa adeemsisun hin dandamuu, siyyasi dhisii daldali iyuu risk qaba, iiciti egun waan birrati iftoomini waan birrati kun lamaan wal dhituu hin qabu. wayee iftomina yeeroo birra bareefama of dandayee dhiyeesuu yaala.
Barreesa siyaasaa Bahailu Girma siyaasii dargi iftomina hin qabuu iftomina qabachuu qaba jeedhe. “ Garaan Tigire fi karan Mistiwaa tokko” jeedhe iftominii hin jiruu waan hundi dhoksaadha kun siirefamuu qaba jeedhe warreegama kaffale. Abdi Fiixe ammo torban darbe እንታገልላሃለን በሚሉት ህዝብ ጀርባ ላይ ተንጠልጥለዉ ተዝቆ ወደማያልቀዉ ሀብት ለመሸጋገር የሚታገሉ ታጋዮችን አፍርተናል:: … የ’ኔ ተቃዉሞ ያለዉ የሚታገሉለት አላማ በሀብታቸዉ ልክ ወይንም መጠን መሆኑ ነዉ:: የግል ጥቅማቸዉ ላይ ተመርኩዘዉ መንቀሳቀሳቸዉ ነዉ:: ይህ ደግሞ ዛሬ ባይመስለንም ነገ እንደ ህዝብ ትልቅ ዋጋ ያስከፍለናል:: ከመንግስት ባለስልጣናት ጋር በጀርባ በር እየነገዱ ከፊትለፊት የሚቃወሙ ፖሎቲከኞችን ሳይ ከደሞኞቹ ባለስልጣናት ይልቅ እነዝህ ሰዎች ናቸዉ የልብ ህሜምን የሚቀሰቅሱት:: jeedhe barreese kun waan gudadha. Namni sodaan qabamee waa barreesuu fi waa qeequu dhiseera, ykn ammoo inni bareesuu danda’uu fi beekuu iyuu malamalltuman qabamee yakka dalagamu barreesuu dhiseera. Namni Wa’ee Oganoota keesumatti wa’ee Abbooti Amanta fi waan amantan walqabatee bareesun akka waaqayyo balaleefataniti ilaalani sodaataa jiru. Mika’el Gorbachoof Mootummoon USSR iftomina hin qaban iftomini dhufuu qaba yeroo inni jeedhe warii kan immoo iftomini ati jeetu kun yoo dhufee USSR ni diigamti jeedhan USSR haadigamtuu malee iftomini dhufuu qaba jeedhe, akkuma jeedhe Iftomini Gorbachf USSR diige biyya 15 goodhe. Kara caaben hayyatuu malee sodaa of irra molqani dhuga dubatan (barreesan) warreegama kaffalu wayya.
Dhaabbilee impayera Ethiopia keessati hundefaman tokko ilee iftomina of keessa hin qaban, miseensa isaanfi saba isaanfi deggertoota isaanf iftomina hin qaban, waan dabatan fi waan hojeetan adda addaa, waan oganii olanan beekuu inni itti anuu hin beekuu, siyaasaa geggesa jiran dhaloota itti anee dhufu of jalati barrsisa fi leenjisa gudisun hin jiru, yoo inni gudachuuf caaraqee iyuu mata keessa gadii rukutuu ykn tabela sobaa itti maxansan siyaasaa ala goodhu. Barumsa siyaasaa fi Mulata dhaabbaa ilee siiriti hin barrsisan. Erga gaafa barreeffametti deebisee namni ol fudhee ilaaluu hin jiru. Baqatoota qoofatuu kees isaaf jeecha Europa erga ga’aan booda kayyoo dhaabba isaan biyyati bilbilan gaafachu egalu. Ogannichuu kayyoo fi tarsimoo dhaabba bareefame sana siirti hin beekuu. Dabbalootii bayeen falaa kayyoo dhaabba isaan kan hojeetan kanaaf.
Dhaabilee Ethiopia keessa fi alati dhalatan hundi demokrasi geggesina jeedhu, kan Oromoo ammoo siirna gadaa deebifna Oromoo uummaman demokratawadha jeedhu. Waan isaan hojeetan ammoo falaa demokrasi fi falaa siirna gadaati. Gaafa Paarlamaa Ethiopia Seenuu bara 2005 waggoota 8 ykn Paarlamaa yeroo lama caalaa filatamu hin qabnu siirna gadaa egsisuu qabna jeene wadaa waliif galee jira, bareengada yeroo paarlamaan yeroo lamaffaaf bara 2015 filatamu unni ilee dukka ittigaafatamuma keenya gadii dhisu akka qabnu Gummi Paarlamaa Oromoo keesa ka’ee ture, hagudatuu haaxinatuu angoo fi ittigaafatamuma qabnu dhaloota dhufuti dabarsu qabna jeedhe kan yaada dhiyeese Abiyot Kebede Shifraw jeedhama. Mootumman, Paarlamaan, Oganni kamiyuu term ykn yeroo lama caalaa filatamuu dhisuun fi humna haraa jijjiruun garidha. Waanin barreeffama kana egaleefu inni gudan lammiilen Ethiopia Oromoo dabalatee keesumatti kan biyya ala jiru of isaati biyya Iftoma, biyya malamalltuman hin jiree ta’ee iftomina fi haqaa biyya isaati geesuu dhisee sobaa fi malamalltuma ergamtuuma biyyaati galcha jira.
Namni kan waaqayyon sodatuuf Ganata galuuf jeedhe sodaata, cubuu hojeecha olee walda amanta deemee lafa dhahee gangalatee kadhata. Ganati dhugama jira? jeedhe yaaduu fi gaafachuu hin feedhu, erga jira ta’ee ammoo maliif durma cubuu hojeechu irra of hin qusadhu jeedhe hin yaaduu, sababin isaa Qeesootatu soba, Oganootatuu amantatuu yakkaa hojeeta, uummata saama, saamsisa fi ajjeesisa turan gaafaa angoo irra bu’an walda amanta dhaquu, Ogannoon ESPA dargi turan harki caalaan isaani haraa sheeka fi luba ta’aan, warii kun duri waaqayyoo hin jiru jeedhan sabaa barrsisa turan maqaa isaan waliin ibsuun ni danda’ama. Ogannoon TPLF akka Tamirat Layine fi Zelalem Jemanhe faa ilee gaafa Angoo irra darbaman ganamuma isaa waaqa fudhachu isaan labsan, dursan yeroo saama fi saamsisa ajjeesisa turan malif hin fidhanee maliif cubuu irra dursan of hinegne? isaanumatu deebisuu qaba. Yakka kana hunda erga hojeetan booda mana waaqayyoo galuu yaadun ammoo achii iyuu malamalltuman jiramoo atamtti yakkaman ganataa gala nama jeechisisa kun amanta xiiqeesuu dha
Oganoota siyaasaa mormitota caalaa saba keenya burjajeesa fi diinaf jilbenfachisa warii jiran abbooti amantatti. Wa’ee amanta yoo dubate ykn barreesite inni dhimmi isaa ilaalatuu ykn fira isaa ilaalatuu hundatu funyan dhita’aa, yoo barbade funyan kessan haacitu malee wara siiyaasaa qoofa qeeqaa abooti ammanta haatu fi ergamtuu hin qeeqina kan jeedhu seeri hin jiru, Waaqayoo haqaaf hin dhabatiina hin jeene, waaqayoo wara dhiiga daimanif dubartoota dhangalasu waliin dhiichisa hin jeene. Dura qeeqamuu fi balalefatamuu kan qaban utuu barumsa fi gorsa waaqayoo beekani, badhadhina fi bashanana lafa irran hawwataman mootoota nama ajjeesanti warii harka ladhatan abbooti amanti. Namoota biyyaa Europa fi USA deeman wa’ee amanta barrsisan sheekoota fi luboota keessa harkii hedduun ergamtoota wayyane ta’uu isaan maqaa isaan waliin ifaa goochuu dandeenya, akkuma isaain qabsoo saba burjajjeesuuf namni isaan ergee jiru, nu ilee nama isaan erge keessa nama qabna. Luboon akka Gudina Tumsa, Dezmoon Tutu kkf mirga sabootaf kan falmatan akkuma jiran maqa amantan qabsoo fi mirga saboota dhamsuuf kan boobafaman bayeedha, fakeenya kana gadiin ibsuu ni dandama.
Amanta biyyaa Ethiopia hojii waaqayyoo hojeecha jiru murasa ta’aa jira, wayyanen amanta hunda akka isheef mija’uti ijracha jirti, basastoota wayyanen boobaftuu keessa harki caalan abbooti amantatti.
Musilima Alhabashi Melese Zenawi Musilima mata isaa biyyaa Libannosti gurmessun Musilima isaaf tajajjilu ijaree biyyaa glchuu isaa dursee odeefama ture garuu dhimma kana kan ibsuu documentiin ‘Tigre’s secret document on Islam and nations” jeedhu fulii 42 kan na ga’ee 04/06/12 at 8:15 ture. Namni yeroo caalisuu inni kana immoo waan hin beekne nama godha. Yeroodhuma sana Amanta isalama Melese Zenawi diiguuf deema jeene yeroo iyyachu egalu ati ammoo mana malii maltuu amanta musilima keessa sii galchee kkf nu irraatti boba’an dursani kan egalan ergamtoota wayyaneti kan, warii goowan isaanuma ilaalani nuti dulan. Bulee Olee garuu dhugan mulatee Sagaleen keenya haadhaga’amuu jeechuun uummani musilima faalmachuu egalee hanga amma falmata jira. ALhabashi yeroo amma kana TPLF (Hiwahat) ta’ee jira.
2. Ortodoksi TPLF daabbaloota isaa USA fi Isreal keessati biyyaa alati duloman takisii Ofan fi kan hin dulomin ilee Areeda gudiifachisee hunda biyyaati galchuun Ortodoksi Amhara diigee Ortdoksi Tigire fi Mootummaa Tigire qoofaf hojeetu tolchatee. Kessumati filannnoo bara 2005 Ortodokisin dhaabbaa Qinijtin gargaruu isheeti ergasii booda Ortodoksi keessa Oganoota Amhara basan guutuman Guututti Tigiren bakka busan jiru.
3. Katolikiin Ethiopia duran waan Orotodokisiin jeedhe hojjeeta amasi tanan TPLF amanama ta’ee waraa ijoole Oromoo irratti du’aa murtese kessa jira.
4. Protestanti wagoota 50 darban sabaa Oromoof ijaa fi gura ta’ee golga ta’ee ilee kara sadi lola ittibanan jiru. Walda Mekane Yesusi Hayyuule Oromoo fi Abbooti Amanta beekamoon utubamee kana laafisuuf Mulu Wangel Jeedhan kan Afaan Oromoo fi Oromoo jibuu itti gudisa jiru, Mulu wangel bakka hundati Afaan Oromoo fi Wara Afaan Oromoon waqeefatan irratti boba’ee, Misooma Waldan Mekane Yesusi Oromiyaa kessati geggesa ture, Mana Barumsa, Hosptaloota fi Kila Fayya akka dadhabuu fi diigamuu irratti hojeechuu egalan, of isaanti maallaqaa Oromoo irra gurani Finfinneti Gamoo gudaa fi ergama diigumsa TPLF geggesuu egalan. Ergamtoon Wayyane kun Mekane Yesusin kufisuu dadhabnan Gadiisa gudaa kana keessa lixan damee isaa ciiruu, summii itti goochun kara 3 itti bobo’an jiru, uummani Oromoo irratti hin damaqini jira, waan Tigiren hojjeecha jirutuu hin hubane. Kan nama dhibbu ammoo Dhaabbileen siyaasaa Oromoo kana utuu beekan bara 2004 irra kasse utuu itti himamuu kun kan keenya ilmaa abaluti abaluu keenya jeechun yakka hojjeetamuu caalisa turan. Nama diinaaf hojjeetuu Firoma fi Antenuma dhisuufn bobaa jala dhokfachun cuubuu dha yakkas. Oromoo Milioona 10 oltuu walda kana waqeefachaa jira uummatichis waaqayyoos ayyanii Gudiina Tumsa ilee Mekane Yesusin TPLF jalati hin kufsuu.
5. Waaqeefata bara Maca Fi Tullama Diigamee yeerodhuma sana hojii Mecha fi Tulamaa fudhachuun Oromoo nuu jeedhan namoon mursi Walda Waaqeefata kiloo 4 jiruti halkan fi guyyaa hojjeeta turan, Barratoota Oromoo University Irra qullaa isaan ariataman bakki itti siimataman waayyaa fi nyati mursi keenamaf ture achiti ture, waan ani yaadadhuu Nyatii dhufe hiramuuf waan wal hin geenyef Afaan ka’aa ture ijjoole barratoota Baqale Nedhi, Bulcha Demekssa kkf wara Biden Bituu keessa turan Ani ijoole bakka adda addaati facatee barbade qubachisu irratti hojeechan ture, Waaqeefatati Ansee Ijoole Oromoo kan nu siimate Walda Mekane Yesusu Gulale jiru ture, Luba Dr. Tesgara Hirpho Keesumua dhufe Achi utuu jiru Bilbila ani Bilbile Kasse ani Keesumadha yoo keesumma na caalaa rakkate Waldati baqatee waldan akka keesumesutun kadhadha ergi jeedhe. Na hin beekuu anis isaa hin beekuu Waaqayyootu wal nu qunamsise, Waldan Waaqeefana seeran akka diigamuu kan goodhameef barratoota Oromoo garggaraman gargaruu isheetif qoofa ABO dha jeedhame samame diigame. Rakkon kun dhalachuun isaa ammoo Ijjarama WFDO arifachisee sababin isaa Oromoon bakka itti walga’ee rakkoo isaa dubatuu waan dhabeef.
Kana hunda utuu beekan yeroo amma kana ammoo Diasporan tokko tokko siirna Ethiopiyuama sana deebisuuf Ethiopia deemokrateesuu Oromoon Amhara waliin mariatee malee hin jiratuu jeedhan qabxii marii fi yaada xinxala Habashota gogogoo mediate gura nuu dubacha jiru. Dhaalooti kun gorsa diaspora fi mediatin miti utuu Yesus Kirstosi iyuu Ethiopia demokratesa jeedhe Qubee Generationin hin fudhatuu. Afaan Maliin Ethiopiaf hojjeechuf Ethiopia ta’uu erga Tokkicha Afaan biyyati Amaharnya hin beekne, TPLF Oromoon midha jeete ijoolee Oromoo Ethiopia keessa ala baftee jirti kan hafee lbasachuu qoofa.
Utuu beektuu sodaf jeecha waan siirreefamuu qabuu qeequu dhisuu yakka ykn xiifumaa waan sana dhisuu qabna. Gaafa wa’ee Oganoota siyaasaa qeequu hundatuu gadii ba’aa gaafa abooti Amanta ykn ammoo daladala mootummati hirkatee saba lafa irra buqisuu yoo xiqatee hundatu siiti ka’aa “hin qabnusi hin hadanuusi jeete qaqeen” jeedhan waan itti of sodane yakka sabaa keenya irratti daldalamuu qeequu dhifnuuf tokko ilee hin jiru. Samiin hacabduu malee dhuga dubachuu sodaachuu hin qabnu keesumatii abba feedhe maliif hin tane nama TPLF waliin dhabatee saba keenyati quba qabuu waaqaa nama ummee yoo ta’ee ilee irra dhesuun hin jiru. Garbuma lafa irratti dabarsa jiru kana caalaa waan nuti dhufuu hin jiru, kara hundan waan hundan falmanee garbuma kana jala saba keenya basuu qabna. Oromoon Bilisoomee malee Oromiyaan walaboomtee malee Oromoon mata ol qabachuu hin danda’uu. Sababin isaa biyyaa isaa keessati lamii lamaffaa ta’ee afaan biyoolessa hin beektuu jeedhamee akka lammii biyya hormatii mootummaa biyyati keessati akka hin hojjeeneef wayyanen Qubee Generation ugurteete jirti siirna kana diigne ijooleen qubee jenereshen kun afaan isaanin biyyaatti bulchuu qabu.
Habasha waliin yoo ta’ee malee waari jeetan, gorsa fi yaada Oromoo irra Habasha gaafi fi deebin media Oromoo irratti dhiyeesitan irra waan gurii Oromoo hin fudhanen nu hin rakisina, Waan habashan isiinti himtee bareesitan xinxala siyaasaa jeetan nuti hin fidiina, Oromootu siyaasaa Habasha dura barate rakkotu akka baranuu nu goodhe ittin sormuuf miti. Kana boode dhabadha isiinin jeena abba feete yoo tatee. Ijoolee Oromootu du’aa jira Finfinne irrati. Amhari isiin fira keenya jeetan ammoo Finfinne kan Oromoo miti, Walqati ilee kan Tigire miti jeedhe dhadanoo bate dhadachaa jira. Nafxanyootni naannoo Cirio, Asallaa waan naannoo Gonderitti ta’een onnatanii of ijaaruuf fiffiiguun irra jiru. Dhaadannoon Finfiinnen kan Oromiyaa miti jeedhu kun Amhara gatii guda kafallchisa. Siyaasii Amhara fi Qunammmti isaan Oromoo waliin qabatan asii irrati du’aa. Habashan (Amharsi ta’ee Tigiren) Oromoof kabaja hin qaban. Oromoon ammoo isaan waliin mari’achuu qabna, waliin hojeechuu qabna, waliin TPLF buqisuu qabna kkf odeefama jiru, gorsii fi burjajjeesuun akkasi kun Oromoo irra dhabachuu qaba.
Finfinneen kan Oromoo miti erga jeedhan bori Gimbi fi Jimma ilee kan Oromoo miti jeedhu. Jarii siyaasaa hin beekan TPLF lolu dhisan Oromoo irratti dhadachuun isaan kun siyaasaa Amhara keessa TPLF harka naqachuu ishee argisisa. Amhari gaafi haqaa Tigiray irra qabu wa’ee Walkaiti falmachuu dhisan wa’ee Finfinnee waliin walti hidhun isaan siyaasaa Amhara, siyaasaa PG7 hunda balessa, kun siyaasaa miti, ykn TPLFtu Amhara fakkatee kana qoophesee ta’aa Amari fi Dhaabilee Amhara kana irratti ifaa ba’ani Oromoo dhiifama gaafachu banaan sabi Amhara Oromoo fi Tigire giduuti rukutama. Yoo kana hin goone ta’ee Tigiretuu qoophese ta’ee kana enyuma jara saxilan isaan akka hin tanee ibsuu qabu. Lammiin kami iyuu hanga yoonati Oromiyaa keessa qubatee naggaan jiracha jira, naggaan isaan jirachisuun keenya ammoo abba biyyuma nu dhabsisu hin qabu. Kanaafuu Finfinne kan Oromoo miti warii jeedhani fi warii ilaalcha akkasi qaban gutuumaa Oromiyaa kessa ba’uu qabu sababin isaa nama yakka raawwatuuf deemuu caalisan ilaalun bala qaba Qeerron Oromoo Polisin Oromiya kana hordofuu qabu.
Amhari
Finfinne kan Oromoo miti, Walqati ilee kan Tigire miti jeedhe
dhadanoo bate dhadacha jira. Nafxanyootni naannoo Cirio, Asallaa
waan naannoo Gondaritti taheen onnatanii of ijaaruuf fiffiiguun
jira. Dhaadannoon Finfinneen kan Oromiyaa miti jeedhu kun Amhara
gatii guda kafalchisa. Siyyasi Amhara fi Qunammmti isaan Oromoo
waliin qabatan asii irrati du’aa. Habashan (Amharsi ta’ee Tigire)
Oromoof kabaja hin qaban. Oromoon amoo isaan waliin mariachuu qabna,
waliin hojeechuu qabna, waliin TPLF buqisuu qabna kkf odeefama jiru
gorsii fi burjajeesuun akkasi kun Oromoo irra dhabachuu qaba.
Oromiyaa keessa hundi qubatee jira Oromoon garuu lafa enyuu irra iyuu qubatee hin jiru, kun heeddu garii dha. Yakka Oromoo irratti geggefama jiru kana gumma ba’uuf salphadha. Daldaltoon TPLF lafa Oromoo irratti daldalacha Oromoo basasan Oromoon caalisee ilaaluu hin qabu. Utuu Tigiren lafa keenya irra warqee fi Boqoloo fi Kudura fi Mudura guratuu Oromoo maallaqa fi Nyata dhabee rakkchu hin qabu, Kitaaba qulquluu Tigiren siiti rabsaa jirtu lafa ka’iiti diina qabeenya kee samee adeema jiru.
Kun isaanti utuu hin xinatiin, Naannoo Oromiyaatti Finfinnee, Magaalota Gugurddoo Godinaalee 18 fi Magaalota armaan gadii dabalatee kan birootii Hojii basaastummaaf kan ramadamaan dhalattoonni Tigiree fi namoonni amanamoon sirnichaa hojii garagaraa jiddugaleessa godhachuun Oromiyaa keessatti rabsamuu beekme jira. Namoonni kunnniin kan ramadaman qajeelloon dhaaba siyaasaa dhoksaan dhiiga Oromootaa dhugaa ture ‘Federal Dehininnat & Mereb Agalgilot’ kan jedhamuun. Irra caalaan isaanii Baajajii fi Taaksii konkolaachisuu, hojjatoota hoteelotaa, Daldaltoota qinxaaboo, kanneen meeshaa baadhatanii ganda keessa iyyaa deeman, kadhattoota daandii irraa, Maraattuu kanneen fakkaatanii daandii irra deeman,manneen amantaa, manneen barnootaa, afooshaalee garagaraa, IMX, waajjiraalee Mootummaa fi bakkeewwan namni itti baay’atu hundatti kan ramadamanii fi yeroo yeroon kan jijjiramaniidha. Dubbiin tun akkaan yaaddessaa ta’uu bartanii waan naannawa keessanitti hojjatama jiru ija gariitiin ilaaluun tarkaanffii qaamni biraa isaan irratti fudhatu tokkooyyuu osoo hin eegin dursuun yeroo barbaachisu keessatti tarkaanffii laalessaa irraatti fudhachuun wereegama akka kafalchiiftan isiinf dhama jiru.
Oromoo waraa isaa samme irra samee nyadhu, maliif biyyaa baqate bishan mederteraniya keessatti dhumta, diina lafa kee irra arii’iti nyadhu, Gondoren guyyaa tokkotti qabeenya TPLF hunda mancaftee Oromoo ammoo Maallaqa ilee keessa fudhatee nyachu sodata Warqee isaan samani guratii naqatan Paarlamaa keessati raafan irra fudhachu dadhabee wa’ee hiyuuma bo’aa kun ta’uu hin qabu. Qabeenyii diini Oromiyaa irra horatee fudhatame ittin meesha bitamuu qaba.
Waluma galati Qeeqa kana hunda yeroo barreesinu wal balalleefachuuf miti dogoggra jiru dhoksuu irra siiriti dubatan wal amansisan tokkuman, walamantan qama tokko ta’aan hojjeechuu wayya. Walhamachuu fi wal shakuu irra dogoggra jiru walti himani wal gorfata fi wal barrsisa deemuu wayya. Dhaabbileen Oromoo ibsa basuu irra meesha qeerroon ittin hidhannoo TPLF irra fudhachuuf itti egaltu meesha bituu qabu, warii feedhi qabdan yoo nu garggartan meesha nu bitaan dargaggoon loluf qoopha’a jira sababin isaa furmatii biran hin jiru. Oromoo keessatu Qeerroon caara argateen meesha harka isaa galcachuu qaba. Abootin Qabeenya Oromoo meesha bitadha fira keessanfsi bita, Ijoolee Qeeroofsi Meesha bita hidhachisa guyyaa tokko isiinf kafallama. Qeerroo atiisi diina sammii meesha bitadhuu harka qula hin du’iin.
Ittii fufa
Oromoon Keesumma Simatee Jirachisuun isaa Abba Biyyuma isaa dhabsisuu hin qabu.
Injifannoon uumataa Oromoof
Getachew Jigi Tana dubbiin


c: text/html

text:
Yeroo dorgommii prezidaantumaa Yugaandaaf kanneen dorgoman kaadhimuun as dhihaataa jirutti mormituun siyaasaa – namni muuziqaa maqaa “Boobii Waayin” jedhamu barcuma sadarkaa ol’aanaa kanaaf dorgomanii ededa aangoo biyyattii raasuuf qophaa’uu isaanii dhaadatu.
Ka waggoota 33f taayitaa prezidaantummaa Yugaandaa irra turan – Yoweerii Museviinii hoogganaa abbbaa-irree ta’uu isaanii dubbachuun qeeqan.
Museviiniin immoo gama isaaniitiin Boobii Waayin, diina Badhaadhinaa ti jechuun balaaleffatan. Bara dabarsine kana keessaa falmii guguddaa tu gidduu isaanii ture.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hidhattoonni Al-shabaab, dirree xayyaaraa waraanni Yunaayitid Isteetis, kan humnoota Somaaliyaa gargaaraa jiru itti fayyadamu irratti haleellaa banan.
Dirree xayyaaraa Baalii Doogalee, kan kutaa Shabalee gara Gad-jallaa keessatti argamutti kallattii lamaan dhokaatota konkolaatotatti guutaman itti dhoosan. Magaalaa Moqdishoo irraa gara kiiloo-meetira 90 irratti kan argamu - dirree xayyaaraa kanatti namni dhihoo jiraatu, sagalee dho’insaa lama dhaga’uu isaa dubbata.
Halellaalee maadhee sana sochoosaniif, Al-shabaab itti gaafatama fudhatee, lolli ammallee akka itti fufee jiru dubbate.
Raadiyoon waraana biyyaalessaa Somaaliyaa immoo, oduu fuula Tiwiiterii isaa irratti maxxanseen, hidhattoonni fiinxaaleyyii mooraa sanaa alatti dhoosan – jechuudhaan, akka loltootoonni mootummaa Somaaliyaa fi waahiloonni isaa Yunaayitid Isteetis haleellaa sana of irraa deebisan dubbate.
Somaaliyaatti Ambaasaddarri Yunaayitid Isteetis haleellicha balaaleffatee, tarkaanfii “humnoonni nageenyaa Somaaliyaa fudhatan” jedhu immoo faarsee jira.


text:
Dawaaleen hammayyaa dhukkuba namarraa akka ittisaniif bifa talaalliitiin kennamanis tahee, kanneen dhukkuba namarra jiru fayyisuu dandahan jedhamanii yaadamanis harki caalu karaa lamaan kennaman. Karaan tokko lilmeedhaan qaama namaa irree, tafa yookaan iddoo biroo waraanuudhaan yoo tahu, kan lammataa ammoo dawaa bifa dhangala’aatiin yookaan ammoo bifa kiniinaatiin qophaahe dhuguu yookaan liqimsuudha. Haakimoonnii fi hayyoonni ogummaa fayyaa adeemsa kanaan dur irraa jalqabee hanga har’aatti, ilma namaa dhibeewwan gara garaa irraa waldhaananii jiru, akkasumas dhukkuboota bifa weeraratiin addunyaa cinqan hedduu karaa kanaan yaalanii irra aananii jiru. Yeroo dhihoo asitti ammoo beekumsaa fi teeknoolojii hammayyaa guddataa dhufetti gargaaramuun malli kanarra wayyaawaa tahe argamuu saayintistoonni ibsaa jiran.
Gareen Saayintistoota UK, qorattoota Queen’s University Belfast jedhamuun durfamu waggaa tokko dura, projektii mata duree “lilmoo nama dhukkubsituu fi dawaalee akka malee hadhaawan liqimsuu seenaa dabre goona” jedhu jalqabuu beeksisanii turan. Yaalii fi qorannoowwan walfakkaataan biyyoota akka USA, Awustraaliyaa fi Awrooppaa keessattis godhamaa turee jira. Dhiheenya kana ammoo qorannoon kun bu’aa guddaa akka argamsiiseefi, adeemsa waldhaansa fayyaa irratti warraaqsa guddaa fiduu dandaha jedhamaa jira.
Malli haaroyni dawaan namaaf ittiin kennamuuf jiru kun “Microarray Patch” jedhama. Microarray Patch haala salphaa taheen ibsuudhaaf, meesha xiqqoo hanga saantimaa gahu keessatti dawaan barbaachisaa tahe kan guutamu yoo tahu, meeshaan tun gara tokkoon qaawwa xixiqqoo ijaan hin mullanee hedduu qaba. Sana booda meeshaan kun sakandii xiqqoof qaama namaatti maxxanfama. Dhukkubbii takkaan malee, dawaan gogaa namaa keessa seenuun hojii isaa jalqaba jechuudha.
Saayintistoonni akka jedhanitti, dhukkubbii yeroo lilmee waraanaman namatti dhagayamuu hambisuun bu’aa irra xiqqaa mala kanaati malee kaayyoo ijoo miti. Kaayyoon guddaan dawaan kennamu haala yaadameen dhibee nama irraa akka ittisu, yookaan akka nama fayyisuu dandahuuf, Target cell ykn qaama barbaadame bira saffisaa fi humna guutuun akka gahu godhuudha. Dabalataanis dhukkubsattoonni dawaa fudhachuudhaaf dirqama lilmee waraanachuuf gara mana yaalaatti osoo hin deddeebi’in, haala salphaa taheen manuma isaanii taa’anii akka if yaalan gargaara. Kun ammoo hanqina siree mana yaalaa fi hanqina ogeeyyota yaalaa furuu keessatti shoora guddaa taphata jedhamee eeggama.
Dhaabbilee filataman keessatti talaalliin Covid-19 mala kanaan kenname bu’aa ol’aanaa argamsiisuu isaatiin qorannoon kun faarfamaa jira. Kanuma hordofuun yeroo woggaa sadihii keessatti malli kun guututti hojii irra ni oola jedhamee eeggama.


text:
Finfinnee,Amajji 02, 2013(TOI) – Figiichi Guddicha Itoophiyaa yeroo 20ffaaf taasifameen dhiiraan Abbee Gaashaahuun dubartootan Tsiggee G/salaam mo’atan.
Figiichaa Guddichaa Itoophiyaa bara kana yeroo 20ffaaf taasifameen dhiiraan Abbee Gaashaahun Manaa Sirreessaa Naannoo Amaaraa irraa 1ffaan yoo xummuru Taddaassa Warquu Poolisii Kibbaa irraa 2ffaa akkasumas Milkessaa Mangaashaa Kilabii Sabbata irraa 3ffaa ta’uun dorgoomichaa xumuraniiru.
Dubartootan Tsiggee G/salaam Itiyoo-Atiliitiksii irraa 1ffaa Madiin G/Sillasee Baankii Daldalaa akkasumas Gabaayanash Ayyaleewu Raayyaa Ittisa Biyyaa irraa 2ffaa fi 3ffaa ta’uun dorgoomichaa xummuraniiru.
Fiigicha kana ilaalchisuun dhaamsa kan dabarsaan Itti aantuun Kantiibaa Magaalaa Finfinnee aadde Adaanach Abeebee fiigichi guddaan Ityoophiyaa fiigichaa fi ispoortiirra dabree kan tokkummaa, milkaa’ina, jaalalaa akkasumas madda hawwata Tuurizimii ta’uun maqaa gaarii biyya keenyaa ijaareera jedhan.
Nutis akkuma fiigichaa guddicha imala guddinaa biyyi keenya hiyyummaa mo’achuun guddina itti fufiinsa qabu galmeessuuf jireenya keenya guyyaa guyyaa keessatti injifataa haataanu jechuun dhaamaniru jechuun Pirees sekratariin bulchiinsa magaalichaa gabaasera.
.


text:
LibreOffice 7.4 Help
Opens the Symbols dialog, in which you can select a symbol to insert in the formula.
Mallattoolen hundi tuuta mallattoo keessatti ijaaramaniiru. Tarre saanduqa keessa tuuta mallatto yaadame fili. Dirree armaan gadiitti gareen mallattoo gita'antu mula'atu.
Yemmu mallattoon filatame, tarree mallatto jalatti maqaan ajaja isaa ni dhufa akkasumaas fooyya'iinsi guddaatanis gara mirgaa sanduuqa keessatti dhufa. Akka as biratti agarsiisametti foddaa Ajaja keessatti barreefamu qabu.
Mallattoo saaguf, tarree keessa filii achumaan Saagu cuqaasi. Foddaa Ajaja keessatti maqaan ajaja gita'a ta'e ni dhufa.
Qaaqa Mallattoo Gulaalu banuuf as bira cuqaasi.


text:
Kibba Afrikaa irraa qofa namoonnii miliyoona 49 sababa ongeetiin midhamuu danda'an jedha itti gafatamaan Federeeshinii Hawaasa Fannoo Dimaa fi Baatii Dimaa Addunya (International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies). Gargaarssi atattamaa qofti gahaa akka hin taanee han dubbatu itti gafatamaan kun, dhaabbileen gargaarsaa dhimma akka karaa, bishaan fi ibsaafaa dabalatee hawwaasnni akka jajjabaatu gochuu irratti xiyyeeffachuu gaafata jedhan.
Hoggantoonni dhabatoota gargaarsaa adda addaa hammina ongee biyyoota Kibba Afrikaa rukkutee dedeebi'anii himaa jiran. Rakkinni ongee kanaan dhufaa jiru odoo hin foyyaa'in dura, hawaasnni naannoo sanii han kana caaluu arguun isa hin ooluu jedhanii addunyaa akkeekkachiisaa jiran.
Eelniinoodhan han ka'e ,haalli qilleensaa jijjiramaa dhufuun barreengaddaa jalqabe. Biyyoonni Kibba Afrikaa lolaa rooba guddaatii, booda immoo ongeedhaa saaxilamaniiru.
Itti gaafatamaan Federeeshinii Hawaasa Fannoo Dimaa fi Baatii Diimaa Addunyaa, Elhaaj Sii Maalaawii fi Zimbaabweetti bakka ongeedhaan caalaatti rukkutaman daawwatee deebi'e. Waan argee yeroo ibsu...
"Namoonni rakiina kanaaf saxilaaman carraan isaan eggatu akka jirutti ta'e, jabbinna isaaniitan dhinqisifadha jedha. Funduraa gaaritu isaanitti mullata, akka hawaasatti jabinaa fi kabaja guddaa ofii qaban,” jedha.
Federeeshinii Hawaasa Fannoo Diimaa fi Baatii Diimaa Addunyaa gargaarssa doolaarii miliyoona 112 han oggaa afran dhufaaniif hojjiirra oluu ramaduu isaa hogganaan kun torbban kana beeksiseera. Gargaarsi kunis namoota ongeedhan midhamani gargaarsa atattamaa kennuu qofa odoo hin ta'in funduratti rakinoota isaan qunnamuu akkamitti dandamachuu akka dand'an barsiisudhafis oola jedhan.


text:
Mootummaan Sa’uudii maatii lammiilee Niiwuziilaand haleellaa shorokeessitootaatiin ajjeefamanii jidduu nama 200 carraa Hajjii kennuu beeksise
Mootummaan Sa’uudii maatii lammiilee Niiwuziilaand kanneen March dabre haleellaa shorokeessitootaatiin lubbuu dhaban jidduu nama 200, baasii barbaachisu hunda danda’uun carraa Hajjii kan qopheesse tahuu ejensiin odeeyfannoo biyyattii beeksise.
Haaluma kanaan Malik Salman Bin Abdulaziiz maatiin namoota miidhamanii kunniin Hajjii bara kanaa akka godhan, haalli hundi akka mijaayuuf jechuun ajaja kan dabarse tahuun beekamee jira.
March 15, 2019, namtichi ol’aantummaa ummata adii leellisu Niwuziiland magaalaa magaalaa Christchurch jedhamtu keessatti, muslimoota salaata Jum’aa salaataa turan irratti haleellaa raawwateen namoonni 51 ajjeefamuun 49 ammoo madaahuun ni yaadatama.


text:
Muummici minmisteeraa Abiy Ahimed mana maree bakka bu’oota uummataatti argamuu dhaan gaaffii miseensota biraa dhiyaateef hedduuf deebii kennaniiru.
Muummichi ministeerichaa akka jedhanitti rakkoolee Itiyoophiyaa keessa turan irra hedduu dhaaf maddi rakkinaa kan ture paartii dhuma bulchu jedhan.
Muummichi ministeeraa Abiy mana maree bakka bu’ootaaf uummati Itiyoophiyaa martinuu akka hubatan kan ani barbaadu jedhan sadarkaa nuti yeroo ammaa irra jirru waaltaa biyya ijaaru fi mootummaa itti fufsiisu kan milla lmaan ijaajjuu danda’e hojii isaa beekuu fi hojii irra ooluchu uumuun humni jijiiramaa fi mootummaan sadarkaa inni amma irra jiruun rakkisaa fi qormaataa guddaa ta’uu hubachuun barbaachisaa dha jedhan.
Akkuma kana duraa yeroo gabaabaa fi giddu galeessatti dammaqinaan akka hojjenne, siyaasa shiraa fi shororkaa injifannee Itiyoophiyaa itti fufsiisuu kan dandeenyu ta’uu ofitti amantaa dhaan ibsuun fedha jedhan.


text:
Hagayya 14/2013 (TOI) Hiriirri shororkeessitoota ABUT fi shanee mormu magaalota Asallaa, Amboo fi Duukamitti gaggeeffamaa jira.
Hiriira magaalaa Asallaatti adeemsifamu irratti godina Arsii aanaalee garaagaraarraa fi magaalaa Asallaa fi naannawaa isheerraa jiraattonni kumaa lakkaa’aman hirmaataniiru.
Hirrira kanarratti ‘’Badhaadhimnni biyya keenyaa diinota biyya alaa fi keessaan hin gufatu, irree keenya waliin ta’ee wayyaanee barbadeesseen shanee ni buqqisna, Itiyoophiyaaf nan duula, eessattuu, yoomuu, haala kamiinuu, shanee fi ABUT diinota ummata Itiyoophiyaati, ergaa jedhu dhageessisaniiru.
Hirrira magaalaa Ambootti adeemsifamaa jiru irratti godina shawaa lixaa aanolee 22 fi jiraattonni bulchiinsa magaalaa Amboo kan hirmaatan yoo ta’uu, walitti dhufeenya fi gochaa shororkeessitoota lamaanii fi tibbana waliin tumsuun isaanii tuffii ummata Oromoof qaban argisiisuu isaanii ta’uu eeranii, mormaniirus.
Haaluma walfakkaatuun hiriira magaalaa Duukamitti adeemsifameen shororkeessitoota kana mormuun xuxxuqaa shororkeessitoota kanaa fashaleessuuf raayyaa ittisa biyyaa waliin dhaabbachuun akka qabsaa’an mirkaneessaniiru.
‘’Shororkeessitoonni shanee fi ABUT diina ummata Itiyoophiyaati, bilisummaa wareegama qaaliin gonfanne ni eegganna, irree waloon taanee waayyaanee barbadeessineen shanee ni buqqifna, shaneen wayyaanee dubbataa Afaan Oromoo ti, shanee fi wayyaaneen diina fi qacaramtoota seena qabeessa diina Itiyoophiyaati, badhaadhinni Itiyoophiyaa diina keessaa fi alaan hin gufatu’’ dhaadannoo jedhu dhageessisaniiru.
Hiriira deeggarsaa kanarratti argamaniii dubbii kan taasisan Kantiibaan magaalaa Duukam obbo Tashoomaa Girmaa, hiriira deeggarsaa kanarratti argamuun akka ibsanitti ummanni waliin gurmaa’uu shanee fi ABUT mormuunii fi nageenya isaa eegsisuuf ejjennoo kutannoo isaa argisiisuu isaatiin galateeffataniiru.
‘’ Adeemsa garee shororkeessitoota Itiyoophiyaa diiguuf taasisaa jiran fashaleessuun kan danda’amu akka ammaatti hunduu yoo waliin hojjetu dha’’ jechuun dubbachuu isaanii FBC’n gabaaseera..


text:
Maakroo
Maakroo gurmeessuuf qaaqa baana.
Maqaa maakroo
Displays the name of the selected macro. To create or to change the name of a macro, enter a name here.
Maakroo irraa/Maakroo keessa olkaa'i
Kuusaa sagantaafi muraawwan bakka maakroo kee bantu yookiin olkeessu tarreessa. Maakroo galmeemurtaawaa waliin olkaa'uuf,galmicha ban,ittaansuu dhaan qaaqa kana bani.
Gaggeessi /olkaai
Runs or saves the current macro.
Ramadi
Qaaqa Maammileessiibana, bakka maakiroo filatame gara ajaja baafataa, kamshaa yookiin mudataatti ramaduu dandeessu.
Gulaali
Starts the LibreOffice Basic editor and opens the selected macro or dialog for editing.
Haaraa/Haqi
Creates a new macro, or deletes the selected macro.
Maakroo haarawaauumuuf, tarree Maakroo irraa keessaa muraa "Durtii"fili, ittaansuudhaanHaarawaa cuqaasi.
Maakroo haquuf,isuma fili ittaans uudhaan Haqi cuqaasi.
Mana kuusaa Haaraa
Saves the recorded macro in a new library.
Muraa Haaraa
Saves the recorded macro in a new module.
Gurmeessaa
Qaaqa Gurmeessaa Maakroo bana, iddoo itti idaa'uu, gulaaluu, yookiin muraawwan maakroo jireessa, qaaqawwanii, fi manneen kuusaa haquu dandeessu.
Muraa/fuula caancala qaaqaa
Lets you manage modules or dialog boxes.
Muraa/Qaaqa
Maakroo jireessaa fi qaaqawwan tarreessa.
Gulaali
Maakroo filataman yookiin qaaqa gulaalliif bana.
Haaraa
Gulaalaa banuun muraa haaraa uuma.
Haaraa
Gulaalaa banuun qaaqa haaraa uuma.
Fuula caancala kuusaasagantaalee.
Kuusaa sagantaalee maakroo fayyadama ammeetiifi galmeewwan banaman kamiyyuu akka bulchitu taasisa.
Argama
Fayyadama yookiin galmee kuusaa sagantaalee maakroo qabate gurmeessuu barbaadde fili.
Kuusaa sagantaalee
Kuusaa sagantaalee maakroojieessa fayyadama ammeetii fi galmeewwan banaman kamiyyuu tarreessa.
Gulaali
Gulaalaa LibreOffice Basic bana kanaaf manbarruu filatame fooyyeessu dandeessa.
Iggitaa
Manbarruu filatameef Iggata ramada ykn gulaala.
Haaraa
Manbarruu haaraa uuma.
Maqaa
Manbarruu yookiin muraa haaraadhaaf maqaa galchi.
Alaaguu
Manbarruu LibreOffice Basic tarree ammeetti ida'uu barbaaddu hundeessi, ittaansuudhaan Banuu cuqaasi.
Sanduuqa qaaqa Maakroo"Biinsheelii"banuuf Meeshaalee-Maakroo-Makroo Gurmii-Biin Sheeliifili.Sanduuqa qaaqa Barruu Jaallaa banuuf,Meeshaalee-Maakroo SGurmii Maa kroo-Barruu Jaauaa fili.
Alergi
Manbarruu filatame akkka dheerinaa yookiin akka mana kuusaa Bu'uuraatti aleerguuf qaaqa bana.
Maakroo
Select a macro or script from "user", "share", or an open document. To view the available macros or scripts, double-click an entry.
Ka'iinsa
To run a script, select a script in the list, and then click Run.
Uumi
Creates a new script. The default script editor opens after you enter a name for the script.
Barruu dhaaf maqaa galchi.
Gulaali
Opens the default script editor for your operating system.
Maqaa jijjiii
Opens a dialog where you can change the name of the selected script.
Haqi
Prompts you to delete the selected script.
Qaaqni Filataa Maakroo qawwan tarree lama qabata,sanduuqawwan tarree lama qabata,maqaan isaani s.sanduuqa tarree kuusaa sagantaafi sanduuqamaqaa maakrooti.
Kuusaa sagantaalee
Maakroo yookiin barruu\"fayyadamaa\",\"yagutooma\"yookiin galmee banaa irraa fili. Qabeenfota mana kuusaa mal'isuuf gafata tarree keessaa lama cuqaasi
Maqaa maakroo
Barruu cuqaasi,ittaansuudhaan qabduu ajajaa cuqaasi.


text:
An-Nikaahul Faasid (Fuudhaa Heeruma Bade)
Dabalata Dubbisi
Fuudhaa Heeruma badee (faasida) jechuun gaa’ila ulaagaalee fi rogoota fuudhaa heerumaa hin guunnedha[1]. Fakkeenyaf, waliyyi malee fuudhu fi kkf. Namoonni gaa’ila akkanaa raawwatan gaa’illi isaanii sirrii (guutuu) hin ta’u. Fuudhaa heerumni akkanaa kan dhoowwameedha. Mee gosoota gaa’ila kanaa haa tarreessinu:
Muharramaat-(Dubartoota Fuudhun Haraama ta’an)-kutaa-2ffaa
Dabalata dubbisi
Kutaa darbe keessatti dubartoota fuudhun haraama ta’an bakka gurguddaa lamatti qoonne turre. Isaanis; yeroo hundaa fuudhun haraama kan ta’anii fi yeroo muraasaaf (murtaa’aaf) haraamaa kan ta’aniidha. Yeroo hundaa fuudhun haraama kan ta’an hariiroo isaanii irratti hundaa’un bakka saditti ramadamu. Isaaniis, dhiigan haraama kan ta’an, hoosisuun haraama kan ta’anii fi soddummaan haraama kan ta’an. Lamaan jalqabaa waan ilaallef har’a In sha Allah soddummaa fi yeroo muraasaf haraamaa kan ta’an ilaalla.


text:
Barnoota jajjabeessuu fi saboonummaa Oromoo gad dhaabu keessatti qooda olaanaa kan qaban Obbo Yisaaq Angoos Gurmuu umrii isaanii 82tti Kamisa Sadaasa 19 bara 2015 du’aan boqotanii jiru.
Barnooti hundee jireenya dhala namaa ta’uu isaa nu hubachisan kannen jedhan barattonni isaanii duraanii eenyummaa ofii baruunis hubannaa barnootaa irraa akka maddu nuu ibsaa turan jedhu.
Bara bulchiinsa abba irree Dargii hidhaa keessa kan turan Obbo Yisaaq Angoos Gurmuu dhuma irratti yeroo hiikamanittis Finfinneetti deebi’uun manneen barumsaa sadarkaa lammaffaa akksumas hanga sorata ba’anitti mana barumsaa oogummaa fi Teeknikaa Tegbaara Id jedhamu kan Finfinnee keessaa barsisaa turan. Barattonni isaanii durii fi kanneen isaan beekan maal jedhu?


text:
Libiyaa keessatti mormiin prezidaant Moammar Gaadaafii irratti gaggeefamu itti fufee yeroo jiru kanatti,Baqatonni biyya alaa garuu carraa isaan mudachuuf jiru bir’annaa guddaan eegaa jiran.
Waajiira itti gaafatamnii baqatootaa irra jiru kan addunyaa UNHCR mootummaan Libiyaa eega cufee booda akkasumas mootummaan gurraachoota Afrikaa bitee nu haleelsiisa jechuun kanneen mormii dhagesisaa jiran gurraacha ijaan arguu jibbuun, daran rakkoo jiru hammeessse jedhu.
Haala kanaaniis lammiwwan Itiyoophiyaa lama ajjefamaniiru.Kan to’annaa mootummaa jala galtee jirtuu Beengaazii keessa haalli jiru baqatootaaf akkaan rakkisaa ta’uu baqatonni ni dubbatu. Bengaazii keessatti gurraachonni ajjeefaman danuu dha,kanneen lubbuun hafanis eessa akka jiran namnii hin beeku baruufis rakkisaa dha.
Biyyaa irraa dhufneetti deebii’uuf sodaa nageenyaa qabna kan jedhan baqatonni, prezidaant Gaadaafii aangoo irraa buusuuf qabsoo gaggeefamu keessatti dhittaan mirga dhala namaa, hidhaa fi ajjeechaan gurrachoota Afrikaa irratti gaggeefamu dhimma dagatamee dha jedhan.
Baqatoota Itiyoophiyaa fi Ertraa gargaaruuf Roomaa keessatti jaarmyaa Ejenshiyaa Abaashaa jedhamu kan bu’ursan Abbaa Musee Zar’ay VOAf akka ibsanti irra hedduun isaanii dubartootaa fi ijoollee kan ta’an lammiwwan Itiyoophiyaa 54 donii lammiwwan xaaliyaanii fudhuuf gamasitti ergamtee turteen gara xaaliyaaniitti geessamaa kan jiran ta’uu ibsaniiru.
Oduu kana dhaga’anii buufata doniitti yaa’anii kan turan baqatoota kuma tokko caalan keessaa kanneen 350 ta’an mootumman qabee hidhuu isaa Abba Museen ibsanii odeefannoo sirrii ta’e ituu hin argatiin hedduminaan manaa yaa’anii hidhaaf of saaxiluu irraa baqatonni akka of qusatan gaafatan.
Dhaabni baqatootaa kan tokk mootummotaa UNHCRf komoshiinara kan ta’an Antoniyoo Gutarres ibsa barreefamaan baasaniin, waa’een baqatootaa fi lammiwwan biyya alaa kuma kurna hedduu kanneen Libiyaa keessatti danqamanii jiranii kan isaan yaaddessee ta’uu ibsan. Baqatoota gamas jiran baasuuf xayyaaras ta’e donii hin qabnu kan jedhan Gutarres biyyonni humna isaa qaban lammii ofii qofa otoo hin taanee kanneen biroos akka baasan gaafatan.
Keessumaa gurraachoota lammiwwan Afrikaa ta’an irra balaa guddaa ga’uu maluun akka garaa isaanii socho’uu ykn lubbuu ofii oolchuu hin danda’an yaaddoo jedhu qabna jedhan komishinarri dhaaba baqatootaa UNHCR Antoniyoo Gutarres.
Mootummonni biyyootii Afriikaa gama kaabaa fi kan Awuroopaa namoota Libiyaa keessaa dhessuun samii, galaana irraa,konkolaataa fi lafoo gara daangaa biyya isaanii dhaqqaban akka simatan kan gaafatan Gutarres kunis loogii tokko malee ta’uu akka qabu hubachisanii jiran.
Lammiwwan Afrikaa kanneen uuffee sahaaraa gadii Libiyaa keessa jiraataa turan keessaa torban darbe biyyattii gadhisanii ba’uu kan danda’an baayyee xiqqoo dha kan jedhan dubbi himtuun jaarmayaa godaantoota addunyaa (IOM) Jemnii Paandaay Libiyaan rakkoo kana keessatti godaantota lammiiwwan biyya alaa irratti akka hin qiyyaafanne IOM ni gaafata jedhan..
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa
Lammiwwan Itiyoophiyaa Lama Libiyaa Keessatti Ajjefaman.Hedduun Immo Eessa Buteen Isaanii Dhabameera.
- Jaallannee Gammadaa
Libiyaa keessatti mormiin prezidaant Moammar Gaadaafii irratti gaggeefamu itti fufee yeroo jiru kanatti,Baqatonni biyya alaa garuu carraa isaan mudachuuf jiru bir’annaa guddaan eegaa jiran.


text:
Yohannis Guutinbergi
Yohannis Guutinbergi (/joʊˌhɑːnɨs ˈɡuːtənbɜrɡ/; c. 1398 – Gurrandhala 3, 1468) lammii Jarmanii tumtuu sibiilaa, tumtuu warqee, maxxansaa, fi tamsaasaa hojii maxxansuu Yuurooppi keessatti barsiisedha. Kalqni maxxansaa taayeppiingii makaanikaalii sochoofamuu kan Guutinbergi uume Warraaqsa Maxxansaa jalqabsiise, kunis seenaa bara ammayyaa keessatti akka gocha guddaatti ilaallama. Guddina renesaansii, riifoormeeshinii, bara ifaa (Age of Enlightenment), fi warraaqsa saayinsii fiduu keessatti shoora guddaa tabate, diinagdee beekumsa irratti hundaa'e kan ammayyaa kanaa fi barumsi gara uummata hundaatti akka baballatu gochuu keessatti bu'uura guddaa ta'e.


text:
Prezidaantiin Buruundii Piyeer Nikuriziizaa aangoo irra turuuf jecha heera biyyatti jijjirsisuuf sagalee uummanni kennu dursanii Raadiyoo Sagalee Amerikaa (VOA) fi Biritiish Biroodkaastiingi Koorporaashinii (BBC) kaleessa Caamsaa 7 bara 2018 kaasee biyya isaa keessatti akka hin dhaga’amneef ugguranii jiran.
Oduu gam tokkoof hin loognee fi saansurii hin taane akkasumas odeeffannoo argachuuf uummanni Buruundii Raadiyoo sagalee Amerikaa irratti hirkata kan jedhu bordiin bulchitoota tamsaasa sagantaalee kan Raadiyoo sagalee Amerikaa mootummaan Buruundii battalumatti murtii isaa kana akka keessa deebi’ee ilaaluuf gaafate.Bibisiin gama isaan prezidaantiin Buruundii murtii kana akka kaasaniif gaafatee jira.
Koreen mirga Gazexxesotaaf falmu (CPJ) gama isaan murtii siyaasaa sirri ta’e fudhachuuf uummanni Buruundii odeeffannoo waan barbaaduuf jecha uggurri kun kaafamuu qaba jedha.
Kaawuusiliin komunikeshinii biyooleessaa kan Buruundii gama isaan VOA fi BBCn seera sabaa himaa fi naamuusa gaazexxessuummaa cabsu jechuun ibsa baasee jira.


text:
University Adaamaa keessaa barataa muummee seeraa waggaa afraffaa kan ta’e Chaalaa Hailuu kitaaba walaloo afaan Oromoo barreessee, kitaabichis gabaa irra oolee jira. Maqaan kitaaba kanaa “Burqaa Jaalalaa” jedhama.
Adeemsa kitaaba kana barreessuu keessatti rakkooleen hagi tokko na mudataniiru kan jedhu barataa Caalaa Haaiyluu, dhuma irratti itti milkaa’uu danda’eeraa jedha.
Kitaabi kun University Adaamaa keessatti kan eebbifame si’a ta’u namoonni hedduun kitaaba koo dubbisanii deebii gaarii kaa kennan jedha Barataa Caalaan.
Sirna eebba kitaaba kanaa kan Universitii Adaamaa keessatte ta’e irratti keessummoonni afeeramanii fi hawaasi Universitichaa argamaniiru.
Gabaasa guutuu MP3 tuquun dhaggeeffadha.
Kitaabi Walaloo Afaan Oromoo haaraan Maxxanfame
University Adaamaa keessaa barataa muummee seeraa waggaa afraffaa kan ta’e Chaalaa Hailuu kitaaba walaloo afaan Oromoo barreessee, kitaabichis gabaa irra oolee jira. Maqaan kitaaba kanaa “Burqaa Jaalalaa” jedhama.
Oduu
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
25-11-2022
Hoggantoonnii Marii Araaraa Tigraay Deeman
-
-
-
-
-


text:
Ayyaan Irreechaa 10, 2016 Haroo Arsadee bushooftuutti bara baraan tahu, Aayyaan Africaa keessaa guddichaa fi
sadarkaa addunyaattiis lakkooysa nama Miiliyoona hedduu hirmaachisuun beekamuudha. Kan bara 2016 kuni ammoo
dirree murriqii ilmaan Oromoo idda takkatte tahee ummata Oromoo fi ummata dhala namaaf naatota addunyaa hunda
biratti guyyaa dukkanawaa tahee jira.
Aayyaanni arraa kuni kan durii caalaa Oromoota miliyoonata hedduu hirmaachise, Bushooftuun yoo xirracha darban lafa
hin bu’u. Humni Faashiftiin TPLF/wayyaaneen ummata sirbaa fi dhiichisaan gidiraa, gadadoo, hidhaa fi ajjeechaa dhala
Oromoo irratti ji’oota 11 darbe kana tahaa turte anaanataa, yeroo Haroo Arsadee itti deeman Rabbii ifii kadhachaa uffata
aadaa fi caffee qofa qabatee ayyaanichaaf bahe loltuu lafaa fi xayyuura/hilicopter sammiirran rasaasa itti roobse akka
baala mukaa lubbuu dhibba hedduu murruq godhee jira.
Warraa fi Maatiin tiruun biruqxe, Saba guutuutti guyyaa dukkanaa tahe, Ilmi, Intalti,Abbaan yokaan Haati teessan
wareega ulfaataa kabajaa Biyyaa fi Sabatiif wareegaman. Jabaadhaa, gumaa baafna malee hin nyaannu. Wareegni, Lafee
fi dhiigni haga firii xaafii osoo hin hafne kafallanna. Kumaantamaan dhiiga dhiigaan baasuuf tarree galee jira. Onnee
keessaan rabbiin jajjabina isiinii haa kennu, Abbaa keenya, Ilma keenya, Intala teenya fi Haadha teenya ulfina
Rabbin/waaqa biratti wareegamtoonni Saba fi biyyaaf of kennan qaban rabbiin haa badhasu.
Ilmaan Oromoo biyya ambaa jirtan
gatii bilisummaan gaafattu Sabni keenya kafalaa jiru harka duwwaa duguuggaa shanyummaa Saba keenya irratti tahaa
jirtu laallee garra, guyyaan dirqama Sabummaa bahunnu, kan wareega sadarkaa kamiittuu kafallu amma dirmachuuf
Sabaaf uwwaadhaa.
Jaarmayni Oromo
Guyyaan maqaan qabsaawummaa fi Jaarmayummaa itti salphatuu fi itti kabajaa Saba Oromoo biratti argatu yeroon
geesse. Lubbuu Saba keenya guyyaa kabajamaa irratti, Oromiyaa irratti murriqiin bu’aa jirtu gaafii qabsaawaa dhugaa,
kan waan jedhe hujjitti hiiku, Kan lubbuu ifii Sabaaf rakoo godhu, kan irbuu seene itti dhugoomsu gahee jira. Guyaan
dhiiga ilkee liqimsanii irbuu Sabaaf seename guutamee, gochaan muldhifamu amma. Humnaa fi beekumsa moora
mooraa jiru mara qindeessuun qabsoo Sabni Oromo daraarse firiif wareega baasa jiru kanaaf gummaacha Sabummaa
akka baanu dhaamna. Kuni ammoo, boodaa miti amma, Boruu mitiis arra.
Ummata Oromoo Niimota!!
Oromiyaa Irratti Abbaa Biyyaa Nitaata!
Adda Bilisummaa Oromo
================================10,2016====================================


text:
Abdii Boruutiin
Dhiyoo kana faayidaa addaa naannoon Oromiyaa Finfinneerraa qabu ilaalchisee mootummaan Wayyaanee labsii mata dureen isaa “የኦሮሚያ ክልል በፊንፊኔ/አዲስ አበባ ላይ ያለውን ሕገ–መንግስታዊ ልዩ ጥቅም ለመወሰን የወጣ አዋጅ” jedhu baasuun ni yaadatama. Dhimma kana wajjin walqabsiisee, wixineen “የኦሮሚያ ክልል በፊንፊኔ/አዲስ አበባ ላይ ያለውን ሕገ–መንግስታዊ ልዩ ጥቅምን አስመልክቶ የተዘጋጀ የጥናት ሰነድ” jedhu tokkos dhiyaatee jira. Labsii gara fuula 14 qabu kana dubbisee hanaga naaf galetti hubadhee jira. Duraan dursee, wanni nama gammachiisu Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBO) fi sochiin uummata Oromoo hangam Wayyaanee irratti dhiibbaa akka godhe fi jilbiifachiisaas akka jiruu dha. Kun ammoo wareegama Sabboontotni Oromoo kaffalanii fi kaffalaas jiraniin waan argameef galannii gootota keenyaa daangaa hin qabu. Asitti aansee wantan wixinee labsii kanarraa hubadhee keessaa qabxiilee tokko tokko kaaseen yaada koo dhiyeessuu yaala.
Wixinee qorannoo sana keessatti akkana jedhamee lafa kaayame:
የጥናት ሰነዱ ዓላማ
2.1. የኦሮሞ ብሄር የሰፈረበት መልክአ ምድር አንድ አካልና እምብርት የሆነችው ፊንፊኔ
ታሪካዊ አመሰራረት፣ ነባር ነዋሪዋንና የስሟ ወደ አዲስ አበባ እና የሌሎች ቦታዎች
ስያሜዎች መቀየርና መዛባት ፖለቲካዊ ምክንያቶችና ይህም በሚኒሊክ የተስፋፊ
ሥርዓት የደረሰውን ጭቆናና የተፈፀመውን ግፍ ለማስገንዘብ፣
Wixinee labsii sana keessatti ammoo akkan jedhamee lafa kaayame:
ስያሜ
1) የከተማው ስም ፊንፊኔ ከአዲስ አበባ ጋር እኩል መጠሪያ ይሆናል፡፡
ስለ ባህላዊና ታሪካዊ ጥቅሞች
1) በከተማ አስተዳደር ውስጥ የሚገኙ የተለያዩ ቦታዎች መጠሪያ ወይም ስያሜዎች
በጥንት ስሞቻቸው እንዲጠሩና ተዛብተው እየተጠሩ ያሉት ስሞች እንዲስተካከሉ
ይደረጋል፡፡
Mee gara dhimmoota birootti otuu hin seenin dura asumarraa kaanee haa ilaallu. Finifinneen handhuura Oromiyaa ti jedhamee erga amaname fi maqaan kunis sirna weerartuu Minilikiin gara “Addis Abebaa”tti akka jijjiirame erga mirkanaawee; bulchinsa magaalaattii keessatti bakkeewwan (iddoowwan) maqaalee isaanii kan duriitiin akka yaamaman erga murteeffamee; dursee kan ta’uu qabau, maqaan Minilikiin jijjiirame sun deebi’ee maqaa isa uumaatiin “FINFINNEE” dhaan yaamamuu qaba malee, innii hangafti kun dagatamee ykn dhiisamee, maqaaleen bakkeewwanii qofaan jijjiiramuun gahaa miti. Kanaafuu, “የከተማው ስም ፊንፊኔ ከአዲስ አበባ ጋር እኩል መጠሪያ ይሆናል፡፡” kan jedhu fudhatama hin qabu. Otuu seenaan ragaa ta’uu, wanti maqaa koloneeffataatiin yaamamuuf sababni hin jiru jechuu dha.
ወሰን
1) የከተማው ወሰን የከተማው አስተዳደርና የክልሉ መንግስት በሚያደርጉት የጋራ
ስምምነት ይወሰናል፡፡
Asirratti wanti ifa ta’e hin jiru. Erga Darguun kufee, Wayyaaneen aangoo qabattee kaasee hanag har’aatti jechuun waggoota 26n dabran kana keessatti Finfinneen seeraa ala uummata Oromoo naannoo ishii jiraatan buqqistee baay’ee babal’attee jirti. Sana birallee dabranii, maqaa Maastar Plaaniitiin fagaatanii deemuuf yaalii godhaa jiru. Egaa, asirratti daangaa isa kamtu murtaa’a? Bulchinsa magaalaattiis ta’ee mootummaan naannoo Oromiyaa ofiin jedhu kun lamaanuu warra fedhii uummata Oromoo kabajanii fi kabachiisanii miti. Isaan lamaanuu tajaajiltoota Wayyaanee ti. Eenyutu eenyu wajjin mari’atee, daangaa kana murteessa? Dhimmi uummata Oromoo hin mari’achiisne fi fedhii isaa hin eegne milkaayuu hin danda’u.
የኦሮሞ ብሔር ተወላጆች መብት
1) በከተማው አስተዳደር ነዋሪ የሆኑ የኦሮሞ ብሔር ተወላጆች በኢትዮጵያ ፌዴራላዊ
ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ–መንግስት እና በሌሎች የሀገሪቱ ሕጎች የተከበሩ
መብቶች በከተማው ውስጥ የመጠቀም ሙሉ መብት አላቸው፡፡
Kun uummata oromootti qoosuu fi mirga inni biyya abbaa isaarratti qabu gadi xiqqeessuu dha. Duraan sirumaayyuu mirga tokkollee waan hinqabaanneef, amma mee akkuma lammiilee biyya sanaattuu haa laalamu jechuu dhaa?? Dhimmi ijoon dhimma naannoon Oromiyaa ykn ummatni Oromoo Finfinneerraa faayidaa addaa qabaachuu ti malee, kan Oromoo Finfinnee keessa jiraatanii qofaa mitii bar!! Uummatni Oromoo bal’aan Finfinneerraa faayidaa addaa yoo qabaate fi mirgi isaa guutuun yoo kabajame, kan jiraattota Oromoo magaalaa tanaas ni eegama jechuu dha. Maarree, maaliif dhimmicha gadi buusanii akkanatti xiqqeessanii laalu??
ስለ አስተዳደራዊ ጥቅሞች
2)በከተማው መስተዳደር ም/ቤት ውስጥ የኦሮሞ ብሄር ተወላጆች እንደ ከተማው ነዋሪ
ያላቸው ውክልና እንደተጠበቀ ሆኖ፣ ከምክር ቤት ወንበር 25% የማያንስ የኦሮሞ
ብሄር ተወላጆች ብቻ የሚወከሉበት መቀመጫ ይኖራቸዋል፡፡
Kun baay’ee nama ajaa’iba! Mee hubadhaa, biyyuma abbaa isaa fi handuura biyya isaa keessatti harka afur keessaa harka tokko qofaa (25%) qabaachuun uummata keenya tuffachuu dha. Akkuma saree waan sitti darbinu funaannadhuutii callisi jechuu fakkaata.
6)ፊንፊኔ/አዲስ አበባ የኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት ዋና ከተማ ሆና ታገለግላለች፡፡
Finfinneen magaalaa guddoo (hangafa) naannoo Ormiyaa ti erga jedhamee; bulchinsi ishiillee bulchinsa naannoo Oromiyaa jala galuu qaba. Akkanatti mirgi uummattota magaalaa tanaa kan Oromoo hin taane eegamaaf malee, Oromoon achi keessa jiraatan akka saba bicuutti laalamanii mirgi murtaaye tokko isaaniif kennamuun sirrii hin ta’u. Jaalatamus jibbamus, Finfinneen guutumaa guutuutti bulchinsa naannoo Oromiyaa jala galuu qabdi. Finfinneen qaama fi handhuura Oromiyaa erga taatetti, faayidaa addaa wanti jedhu kunuu hin jiru. Fudhatamus dhiisamus dhugaan jiru isa kana.
ስለ ማህበራዊ የአገልግሎት ጥቅሞች
2) ለኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት ኃላፊዎችና ሠራተኞች እንዲሁም የኦሮሞ ተወላጆች
የመኖሪያ ቤት በከተማ አስተዳደሩ ከሚገነቡ የጋራ መኖሪያ ቤቶች በ15% ቅድሚያ
የማግኘት ወይም የመከራየት መብት ይኖራቸዋል፡፡
Kun maal jechuu akka ta’eyyuu ana naaf hin galu. Dhibbantaa 15 (15%) dursa argachuu jechuun maali? Maaliif hangi kun murtaaye?
11)የከተማው አስተዳድር ለከተማው ህዝብ ከሚያቀርባቸው አገልግሎቶች ጋር በተያያዙ
የልማት ሥራዎችን በክልሉ መንግስት ጋር በመመካከርና በመስማማት ሊፈፅም
ይችላል፡፡ (sarara anatu itti dabal)
Bulchinsi magaalaa Finfinnee, dhimma akkanaarratti mootummaa naannoo Oromiyaa wajjin mari’achuu fi waliigalteedhaan raawwachuu ni danda’a malee dirqamaa miti jechuu dhaa? Yoo hin barbaadne ofuma isaatiif akka barbaadetti murteessuu ni danda’a jechuu fakkaata. Asirratti fedhiin uummata Oromoo kan hin eegamne yoo ta’e, kun akkamitti laalama?
የኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት መብቶች
3)የክልሉ መንግስት የዚህን አዋጅ ማሻሻያ ሀሳብ በማመንጨት ለኢፌዲሪ የሕዝብ
ተወካዮች ምክር ቤት የማቅረብ መብት ይኖረዋል፡፡ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤትም
ይህን አዋጅ ለማሻሻል ሲፈልግ የክልሉ መንግስት አስተያየት መጠየቅ ይኖርበታል፡፡
Kun sirriitti hubatamuu qaba. Tokkoffaa, mootummaan naannoo Ormiyaa mootummaa walabaa otuu hin taane, kan fedhii Wayyaanee eegaa jiruu dha. Waanuma Wayyaaneen itti himte mirkaneessee isaanumatti deebisee dhiyeessa jechuu dha. Lammaffaa, Wixinee kana (akkuma jiru kanattuu) fooyyessuuf, waan hir’ate guutuuf kan irratti mari’achuu fi yaada dhiyeessuu qaba uummata Oromoo bal’aa dha malee, mootummaa Wayyaanee tajaajiltuu miti. Kun waanuma ofiif karoorfatan murteessuuf deemu malee, fedhii uummata keenyaa eeguuf dantaa akka hin qabne ifatti mul’isa.
Egaa, qabxiilee tokko tokkon kaasuu yaale malee, akka hubannoo kiyyaatitti, walumaagalatti wixinichi hir’ina fi wanta ifa hin taane hedduu ofkeessaa qaba. Gadi fageenyaan hubachuun barbaachisaa dha. Kaayyoon labsii kanaa ammoo sochii uummata keenyaa kan akka ibiddaa boba’aa jiru kana qabaneessuu fi yaada uummata keenyaa karaarraa maqsuuf (attention diversion) waan yaadame malee, kun dhugumatti faayidaa uummatni keenya Finfinneerraa qabu hojiirra oolchuufii miti. Gaafiin uummata Oromoo inni bu’uraas kan akkanatti laayyoodhumatti deebi’uu miti. Gaafiin isaa deebii argachuu kan danda’u, yoo uummatni keenya guutumaa guututti abbaa biyyummaa isaa mirkaneeffate qofaa dha. Kunis wareegama ulfaataa gaafata malee, mirkanaa’uun isaa hin oolu. Injifannoon xumuraa kan uummata Oromoo akka ta’u shakkiin tokko hin jiru.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Itiyooopiyaa keessatti kan uumame gaaffii gargaarsa namoomaaf deebii barbaachisaa kennaa jiraachuun beekame. Haa ta’u malee maallaqi itti dabalaa hatattamaan kan barbaachisu ta’uun ibsameera.
Hanqina rooba baranaaf sababaa dha kan jedhame dhiibbaan Elniinyoo hanga baatii Ebla dhufuutti itti fufa yaaddoo jedhu dhaqqabsiisee jira.
MeleSkachew Ameha Finfinnee irraa akka gabaasetti Tokkommaa mootummootaatti waajjirri qindeessa gargaarsa namoomaa dameen Ethiopia OCHA-N ibsi Wixata darbe baase akka jedhutti mootummaan Itiyoopiyaaf dhimmootii namoomaa irratti qaamonni michoota isaa ta’an gaaffii gargaarsa namoomaaf deebii kennaa jiran.
Xumura torban darbee qabee maallaqa gargaarsa namoomaa bituuf oola jedhame keessaa walakkaan isaa argamuu gabaasi OCHA kun beeksiseera. Kun immoo mootummaan Itiyoopiyaa naannolee akkaan yaaddessoo ta’aniin gargaarsa ga’uuf kan remade qarshii milyoona 700 ykn doolaara miliyoona 33 kan dabalatu miti jedha ibsi kun. Itti dabaluu dhaanis ibsi kun akka tuqetti akka gamaaggama fedhii gargaarsa namoomaa isa haarawaatti gargaarsi barbaachisu qarshii dhaan ennaa herregamu dhibba irraa harka 10.6n ol ka’ee jira.
Itiyoopiaa keessaa barana bokkaan arfaasaa dhabamuuf akkasumas naannolee adda addaatti immoo roobi hanga eegameen roobuu dhabuuf sababaan Elniinyoon mudachuu isaa hanga Ebla waggaa dhuftuutti itti fufa jedhamee kan sodaatamu ta’uu gabaasi torbanii kan OCHA kun beeksisee jira.
Miidhaa roobi arfaasaa dhabamuu ykn hanga barbaadameen gad ta’uu dhaqqabsiise ragaa dhumti waajjira OCHA kana irraa argame ibseera. Keessumaa kutaaleen Itiyoopiyaa midhaan yeroo arfaasaa biqilchan fi naannoo laga Tekezetti kan argaman naannoleen Amaaraa, Tigray, naannoo Afar zoonii tokkoo fi sadii bakka gad jedhaa naannoo Gamuu Gofaa, Haadiyaa, Kambaataa Xambaaroo, Sidaamaa, Silxii, zooniiwwan Walaayitaa fi aanaa addaa Alaabaa, naannolee Arsii gad jedhoo, Boorana, naannolee Oromiyaa Bahaa fi zooniiwwan Harargee, kutaalee kibba Shabalee kan ta’an Afder, Libarii fi sittii, duraan shinillee jedhamuun kan beekamu naannoon Somaalee naannolee akkaan miidhaman ta’uu ragaan kun tarreessee jira.
Gama biraatiin immoo deggersa dhaaba misooma sadarkaa addunyaa USn hojii isaa kan geggeessu caasaan dursee akeekkachiisa beelaa ragaan dhiyeesse, yeroo arfaasaas ta’e yeroo gannaa roobii roobeef ammas roobaa jiru hanga barbaachiseen gad ta’uu mirkaneessee jira.
Kunis kan hongeen naannoo Affaarii fi Somale keessaatti uume beeladaalee irraan miidhaa guddaa ga’uu tarreessee jira. Horsiisee bulaan naannoos galii fi nyaati isaan beeladaalee irraa argatan hin jiru jedhee jira.
Mootummaan michoota isaa waliin ta’uun torban darbe ibsa baaseen akka gamaaggama haala gargaarsa yeroo hatattamaa xumura baatii Adoolessaatti lakkoobsi gargaaramtootaa miliyoona 2.9 gara miliyoona 4.5tti kan ol ka’e ta’uu beeksisee jira.
Waajjira tokkummaa mootummootaatti eeggataa itti gaafatamaan waajjirri qindeessa dhimmootii gargaarsa namoomaa David Dale Conte gara fuula duraatti mootummaaf qaamotiin michoota isaa ta’an wal ta’anii tuuta oduuf ibsa kan kennan ta’uu tuqanii gaaffii fi deebii akka kennaniif yaada ani dhiyeesseef yeroof haa turu jedhan jechuu dhaan Meleskachew Ameha Finfinee irraa gabaaseera.


text:
Tafsiira Suuratu Al-Ankabuut-kutaa 12
Uumamni samii fi dachii Haqa
Wanti guddaan haala tartiiba qabuun yommuu hojjatamu kaayyoo guddaa tokkoof hojjatama. Akkasi miti ree? Samii fi dachiin garmalee gurguddoo kan ta’anii fi tartiiba isaanii kan eeggataniidha. Urjiileen, aduun, jiiyni fi pilaanetoonni samii keessa jiran tartiiba ajaa’ibaatin kan uumamaniidha. Gaarreen, galaanni fi uumamtonni biroo dachii keessa jiraniis tartiiba isaanii kan qabataniidha. Amma of haa gaafannu: Khaaliqni guddaan olta’e uumamtoota gurguddoo kanniin tartiiba qabsiisuun kaayyoo tokko malee ni uumaa? Deebiin keenya: Kaayyoo malee akkanumatti wantoota kanniin hin uumu. Kanaafu, samii, dachii fi wantoota isaan keessa jiran kaayyoo cimaa fi guddaa ta’eef uume. Kaayyoon kuni haqa. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Rabbiin samiiwwanii fi dachii haqaan uume. Dhugumatti, kana keessa warra amananiif mallattootu jira.” Suuratu Al-Ankabuut 29:44
Samii torbanii fi dachii Kan uume Rabbii Tokkicha. Adda Ofii isaan uume. Homtu Isa waliin qooda hin fudhanne. Kana hunda haqaan uume. Kana jechuun taphaaf yookiin akkanumatti dhiisuuf ykn faayda tokko malee hin uumne.[1] Kan uumeef: namoota qoruuf, gabroonni sifaata Isaa akka beekanii fi Isa qofa gabbaraniif, dhumarratti jazaa isaaniif kafaluufi. Kunniin sadan akka sansalataa wal keessa seenu. Namoota qoruu irraa wanti barbaadame ibaadaadha. Ibaadan immoo kan barbaadameef jazaa isaaniif kafaluufi.
Mee ragaalee kanaa haa dhiyeessinu:
“Inni Kan samiiwwanii fi dachii guyyaa jaha keessatti uumedha. Arshiin Isaas bishaan gubbaa ture. Eenyu keessantu irra gaarii akka hojjatu isin qoruuf, [isaan uume].” Suuratu Huud 11:7
Qormaata kanaan namni hojii irra gaarii hojjatu ifatti baha. Hojiin irra gaariin hojii ikhlaasaa fi shari’aa hordofuun hojjatameedha. Ikhlaasaa fi shari’aa hordofuun ibaadaadha. Kanaafu, qormaata kana keessatti ilma namaa irraa wanti barbaadame ibaadadha. Kanaafi, Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Jinnii fi ilma namaa akka Ana qofa gabbaraniif malee hin uumne.” Suurat Az-Zaariyaat 51:56
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ibaadaa (gabbarrii) namootaa irraa Dureessa. Ibaadaa isaaniititti hin hajamu. Garuu ibaadatti kan isaan ajajeef jazaa isaaniif kafaluufi. Ni jedha:
“Deebiin hunda keessanu gara Isaa (Rabbiiti). [Kuni] waadaa Rabbii haqa [ta’eedha]. Dhugumatti, Inni uumuu ni jalqaba, ergasiis ni deebisa. [Kana kan godhuuf] warroota amananii fi hojii gaggaarii hojjatan haqummaan mindaa isaaniif kennuufi. Warroonni kafaran immoo waan kafaraniif jecha dhugaatii bishaan danfaa irraa ta’ee fi adabbii laaleessaatu isaaniif jira.” Suuratu Yuunus 10:4
Namoota ajaja Isaa fudhatanii Isa qofa gabbaran, mindaa isaaniif kenna. Namoota ajaja Isaa didanii Isa qofa gabbaru didan immoo adabbii isaaniif malu adaba. Kuni hundi jazaadha.
Jazaan mindaa fi adabbii of keessatti qabata. Addunyaan tuni iddoo qormaataa waan taateef jazaan haala guutuu ta’een namaaf hin kennamu. Kanaafu, yeroo fi iddoon jazaan guutuun ittii namaaf kennamu jiraachu qaba.Yeroon jazaan guutuu itti namaaf kennamu, yeroon qormaata addunyaa tanaa erga dhumate booda. Kunis Guyyaa Qiyaamaati. Iddoon jazaa immoo takkaa Jannata takkaa immoo Jahannami. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Lubbuun hundi du’a ni dhandhamti. Mindaawwan keessanis guutumaatti kan argattan Guyyaa Qiyaamati. Namni ibidda irraa fageeffamee Jannata seensifame, dhugumatti milkaa’eera. Jireenyi addunyaas meeshaa gowwoomsaa qofa.” (Suuratu Aali-Imraan 3:185)
Kanaafu, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa samii fi dachii kaayyoo guddaaf uume. Akkanumatti taphaaf hin uumne. Kaayyoo guddaa kana galmaan gahuuf uumuun haqa.
“Dhugumatti, kana keessa warra amananiif mallattootu jira.” Kana jechuun Rabbiin samiiwwanii fi dachii uumuu keessa namoota haqa beekuuf, itti amanuuf ergasii haala amananiin hojjachuuf qophii ta’aniif mallattoo guddaatu jira.[2] Uumamni samii fi dachii mallattoo dandeetti, beekumsaa fi ogummaa (hikmaa) Rabbii olta’aa agarsiisaniidha. Samiin torbanii fi dachiin gara Rabbii akeeku. Sababni isaas, eenyullee fakkaataa samii fi dachii uumuu hin danda’u. Jiraachun samii fi dachii dandeetti Isaa agarsiisu. Tartiibni isaan keessa jiru, wal dhabbii fi walitti bu’iinsi isaan keessaa dhabamuun ogummaa (hikmaa) Isaa agarsiisa. Garuu kana kan beeku fi itti fayyadamu warra amananiidha. Kaafirri kanarraa hin fayyadamu.[3] Sababni isaas, warri amanan Rabbii olta’aatti waan amananiif wantoonni fuundura isaanitti mul’atan maal akka agarsiisan ni beeku. Kaafironni immoo Rabbii olta’aatti waan hin amanneef wanta fuundura isaanii jiru irraa homaayyu hin hubatan. Qalbiin isaanii haguuggamte jirti. Faaydan guddaan mallattoo kana irraa warri amanan argatan iimaanni isaanii dabaluudha. Shakkii hin qabu iimaanni dabaluun faaydaa garmalee guddaadha.
Kitaabban wabii:
[1] Madda olii
[2] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-15/271
[3] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ankabuut-fuula 228, Ibn Useymiin


text:
Kan Yunaayitid Isteetisii fi michoota ishee shorokeessummaa irratti waraanni akka banamu dirqisiise haleellaa shorokeessotaa kan Fulbaana 11, 2001 jechuun waggaa 18 booda seenaan ofii isaa irra deebi’uu mala jechuu dhaan angawoonn farrra shororkeessummaa kanneen gadamoojja’an akeekkachiisan.
Daayriktera waaltaa farra shorokeessummaa Yunaayitid Isteetis duraanii, daayriktera duula farra shororkaa kan Britain fi gamtaa IS irratti qiyyaafate-tti jila Yunaayitid Isteetis dabalatee kaleessa galgala biyyoonni gama dhiyaa, hidhamtoota Siiriyaa fi Iraaq keessa jiran maal na dhibdeen ilaaluu akka dhaaban angawoonni duraanii garee namoota 13 of keessaa qabuu akeekkachiisaniiru.
Hookkarri al-Qaidaa, Talibaanii fi ISIS ennaa hammaataa adeemuu isaaf nuti ragaa dha jedhan.
Keessumaa mootaa al-Hol kan Siiriyaa Kaaba gama bahsaa kan namoonni kuma 70 qe’ee ofii irraa buqa’an keessa jiraantanitti fuuleffatan angawoonni kun.


text:
“‹”‹Konfiransiin Islaamaa guddaan Magaalaa Asaalaatti geggeeffamaa jira
Konfiransiin kun hawaasa muslima magaalaa Assallaatiin kan qophaa’e yoo tahu, ulamaa’onni fi dargaggoonni godinaalee Oromiyaa gara garaa irra affeeraman irratti hirmataa jiran.
Kayyoon Konfiransii kanaa:
1. Haallii daa’waa Oromiyaa keessa maal akka fakkaatu
2. Jaarmaya Tokkummaa Islaamaa Oromiyaa dhiheenya hundaa’e ulaagaalee seeraa guutuun tokkummaan Islaamaa akka cimuuf hojjachuu
3. Rakkoowwan gola Oromiyaa keessa gama diiniitiin jiran ilaaluun fala waaraa itti keennu qabxiileen jedhan keessatti argamu.
Sagantaan har’a jalqabame kun borus itti fufa.


text:
Kitaabonni Afaan Oromoon barreeffaman yeroo hedduu ni maxxanfamu.Barreessitoonni irra jireessis dhiirota. Keessummaan keenya har’aa garuu shamarree dhiyeenya kitaaba haaraa maxxansiiste tokko qabannee dhiyaanna.
Angaatuu Caalaa jedhamti. Shamarree umuriin waggaa 24 yoo taatu mata dureen kitaaba ishee tii “Haqa miliqe” jedha. Kennaa qabnuun eenyummaa keenya mul’isuun dirqama lammummaa ti kan jettu angaatuun aartii Oromoo guddisuun itti gaafatama nama quuqama qabu maraa ti jetti.
Kitaabota Afaan Oromoon ba’an raabsuun rakkoo guddaa biyya keessa jiru ennaa ta’u martinuu ga’ee ofii isaa yoo ba’e, kitaabota jiran iyyaafatee yoo bitate kanneen barreessan hamile cimsee hegereef illee yaadaa kanneen qaban kakaasa jetti Angaatuun Kitaaba ishee kanaaf maqaa Haqa Miliqe maaliif kennite isa jedhuun bakka dhugaan itti jal’aqte hedduun waan jiraniif haala isaa ibsuuf akka ta’e Angaatuun nuuf ibsitee jirti.


text:
Qondaalli ABO Kolonel Gammachuu Ayyaanaa kan mana murtiitti deddeebi’uun isaa xumura dhabe har’as beellamaan mana hidhaatti deebi’e.Har’a Caamsaa 23,2022 mana murtii ijibbaata Federaalaatti kan dhihaate qondaalli olaanaan ABO Jaal Koloneel Gammachuu Ayyaanaa har’as dhimmi isaa xumura osoo hin argatin beellam biroo Caamsaa 24,2022 jechuun guyyaa borii, ganama sa’aa 3:00tti beellamamee gara mana hidhaatti deebisamee jira.
Caamsaa 19,2022 Koloneel Gammachuu Ayyaanaa wayta mana murtiitti dhihaatee turetti, poolisiin Oromiyaa har’atti qaamaan dhihaatee dhimma Koloneel Gammachuun walqabatee waan dhihaate irratti deebisaa akka laatu ajaju iyyuu, poolisiin Oromiyaa dhaddacha har’aa irratti waan hin argamin beellamni Koloneel Gammachuu boritti qabamuu oduun arganne ifa godha. Gama biraan himatamaa 3ffaan Amanu’el Ijjiguu Margaa lubbuun jiraachuu fi jiraachuu dhabuu isaa mirkaneessuun abbaan alaanga manni murtiif akka dhiheessu, manni murtii irra deebin Abbaa Alangaa Federaalaa ajajee jira.


text:
Marii araara buusuu Abbootii Gadaatiin kaleessa Paartilee Oromoo ODP fi ABO jidduutti taa’ameen booda gaggeessitootni paartilee lamaanuu tumsi kun akka milkaa’uuf akka hojjetan dubbatan.
Jaarsummaa Abbootiin Gadaa taasisaniinis rakkoon kun furmaata akka argatu bakka buutonni ODP fi ABO Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf himanii jiran.
Jiraattonni gama isaaniitiin rakkoon kun furamuun Oromiyaa keessatti nagaa buusa jechuun dubbatan.
Waldhabbii ODP fi ABO jidduu jiru furuuf Kanaan dura mareen gaggeeffamee turus, hin milkaa’in hafee ture.
Kaleessa Gumiin Abbootii Gadaa fi Haawwan Siiqqee qaamota lamaan kana araarsuuf taa’anii marii taasisaniin, gaggeessitootni paartilee siyaasaa kun lameen wal dhabdee jiru furuuf walii galanii jiran.
Har’as gaggeessitoonni paartichaa waanuma kana gaafatamanii, mareen kaleessa taasifame kun rakkoo kana akka furu dubbatan.
Gama ODP’rraa hoogganaan Damee yaadaa fi Qunnamtii ummataa Paartichaa Obbo Taayyee Danda’aa nageenya buusuuf gama lamaaniin amanamaa ta’uun barbaachisaa ta’uu dubbatanii waa’ee ABO’n Waraana Bilisummaa Oromoo itti gaafatama isaa Abbootii Gadaa fi ummata Oromoof kenneera jedhe utuu ifa ta’ee gaariidha jedhan.
Obbo Mikaa’el ABOn mareen kun rakkoo kanaaf furmaata akka fidu akka amanu, darbees milkaa’insa isaafis waan irraa eegamu akka bahullee dabalanii himanii jiru.
Jiraattonni yaada isaanii VOA’f kennanis araara buusuun barbaachisaa tahuu himan. Guutumma gabaasaa kanaa caqasaa.


text:
AKKOOLEE XURII LAGUU
Xuriin laguu qophii jijjiramaa qaamni hormaata dubaraa hormoonota adda addaatiin wol hormaataaf ji’a ji’aan godhu dha.
—
■ Yeroo baay’ee kan inni itti dhufu guyyaa 28tiin yoo ta’u, guyyaa 21-35 yoo turaa kan dhufu ta’es rakkinna akka hin qabnetti fudhatama. Garuu kanaa olis ta’ee kanaa gadi yoo kan turaa dhufu ta’e rakkini jiraachuu mul’isuu mala. Kana qofaaf otoo hin ta’in dugdi/xuriin laguu yeroo inni itti dhufu (guyyaa jalqabaa) kan ji’a ji’aa galmeessuun faayidaa hedduu qaba.
—
■ Dubarri takka jijjiirama dargaggummaa (saal-lammeessoo) kan akka harmi guddachuu qabaattee dugdi ishee hanga woggaa 16 guuttutti yoo dhufuu baate ykn jijjiiramni dargaggummaa (saal-lammeessoo) otoo hin jiraatin dugdi/xuriin laguu/ ishee otoo hin dhufin waggaa 13 yoo geesse rakkinni akka jiru waan muldhisuuf mana yaalaa deemtee ilaalamuu qabdi.
—
■ Dhufee guyyaa lamaa hanga torbaa turuu danda’a. Sanaa ol yoo kan turu ta’e rakkinni jiraachuu mala. Kanaaf mana yaalaa deemanii laallamuun barbaachisaa dha.
—
■ Yeroo hedduu dhiigni/ dugdi bahu haphii ta’ee baha. Irra jireessaan dhiigni ititaa kan bahu yoo ta’e, guyyatti moodeesii sadihi ol kan nama fayyadamsiisu, ykn hamma ammaan dura dhufu/jigu irraa yoo daran heddumaate, wolumaa galatti dhufee hammi isaa 80 ml (sinii shayii) tokko ol kan ta’u yoo ta’e rakkinna qabachuu danda’a jechu dha. Kanaaf Doktora bira deemanii laallamuun bayeessa.
—
■ Yeroo dugdi ykn xuriin laguu dhufu dhukkubiin xiqqoo namatti dhagahamuu mala. Dhukkubbiin hamaan dalagaa ykn barnoota irraa nama olchu ykn dalagaa nama hin dalagsiisne yoo jiraate laallamuun barbaachisaadha.
—
■ Dhiigni yeroo marsaa xurii laguu lamaan jidduutti dhufu/jigu, akkasumas wol qunnamtii saalaa yeroo godhan dhiigni jigu/bahu yoo jiraate ykn yeroo wol qunnamtii saalaa dhukkubbiin yoo kan namatti dhagahamu ta’e mana yaalaa deemanii ilaallamuun barbaachisaa ta’a.
—
■ Dahumsa booda haadha harma hin hoosifne irratti yeroo hedduu xuriin laguu torbaan 6-8 keessatti deebi’e dhufa. Haa ta’u malee haadha harma hoosiftu irratti otoo xurii laguu hin argin hanga ji’a Kudha saddetiis (Woggaa tokkoof cinaa) turuu dandeessi. Otoo xurii laguu hin arginis/dhiigni hin mul’atin deebitee ulfaayu ni dandessi.
—
■ Yoo dugdi/xurii laguu guyyaa isaa eegataa (bulii digdamii saddeet saddeetiin) dhufu ta’e fi qoricha qusannoo maatii hin fudhanne ta’e killeen wolhormaataa guyyaa kudha arfaffaa irratti gadi lakkifamti. Kanaafii umrii/turtii isparmiin qaama wolhormaataa keessa turu yoo fudhanne shamarri takka guyyaa marsaan xurii laguu takka jedhee dhufee irraa laakkofnee guyyaa 12- 16 jidduutti ulfaayuu dandeessi. Haa ta’u malee isa kana akka mala qusannaa matitti fayyadamuun amansiisaa miti. Malli guyyaa ulfaayuu dandad’an dabarsuu kun dubartoota dugdi/xuriin laguu guyyaa isaa eeggataa hin dhufneefi dubartoota gonkumaa ulfayuu hin barbaanne/ulfayuu hin qabneef mala qusannoo gorfamaa ta’e miti.
—
■ Nannoo dubarri wol hormaata dhaabuuf deemtutti (naannoo woggaa ~45-50) dugdi xiqqachuu, turaa turaa dhufuun inuma jiraata. San booda gara dhabbatuutti deema. Erga xuriin laguu umriin sun gahe dhaabbate booda dhiigni jigu jiraannaan qorannaan baldhaan waan barbaachisuuf otoo hin turin ilaallamuun gaariidha. Akkasumas woggottan jalqabaa dugdi dubara takka irratti mul’achuu jalqabu sanittis xiqqaachuu, turaa turaa dhuufun inuma jiraata.
—
Fayyaa ta’aa!