text:
Walakkaa bara 1876a, gaafa Ibroo Shaxaa lola
Cirrachaatti waraana Misraa kan Ra’uuf
Baashaa tiin hoogganamuun odoo loluu
wareegame, ilmi isaa Haamid Ibroo dardara ture.
Lola Calanqoo booda, baruma 1887 keessa,
gaafa Minilik summii buna keessatti naqeen Haamid Ibroo galaafatu, ilmi isaa Ibraahim
Haamid joolle. Bara 1936, gaafa Ibraahim
Haamid, nafxanyoota hawaasa Oromiyaa Bahaa
sirna gabrummaa hoonga hin-qabneen
araraasaa bahan adamuun hijaa bahaa ture,
Abdukariim Ibraahim (Jaarraa Abbaa Gadaa) hoggaas dhalata. Ilmi Haaji Ibraahim Haamid
Ibroo Shaxaa fii Aadde Moominaa Eeboo,
Jaarraa Abbaa Gadaa, akka Xaaliyaan biyya
teenya seeneen, bara 1936 keessa-tti, Baha
Oromiyaa, Konyaa Gaara Mul’ataa, Baadaa
Kurfaa Callee, Araddaa Waldaya Raammis, Ganda Mudiir Gorrootti, nama dhalate. Jaarraa Abbaa Gadaa, daa’imummaa-rraa
kaasee, mana barnootaa tii fii saniin alattiis,
nama naamusa cimaa qabaachuun beekkame.
Haalaa fii amala badoo kaa’imman harkisan
irraa walaba tahuu malees, jiruu sadoo tan
keessatti dhalate hordofuu caalaa, rakkataa fii dadhabaaf annaannachuu fii gargaaruun, nama
joollummaan qoma fudhatte. Lakkuma umriin ol
siyxuun ummata naannoo isaa jiran keessaa,
qabaataa fii dhabaan, jabaa fii dadhabaan,
rakkisaa fii rakkataan, eenyu fii eenyu akka
tahan adda bare. Ummata ganamaa fii galgala garaan isaa mararfatuuf, kan jallina hiree mude,
talisummaa fii khash-labbummaa odoo hin-
taane, sirna gabrummaa taachaa fii inni
jireenyaan haala wayyaa keessa jiruus
isaanirraa tokko tahuu hubate. Lammiin inni irraa tokkoo kuni, araraafama
malees, qe’uma isaanii keessatti, mirga abbaa
biyyuummaa dhabanii, warra naannawa san jiran
hundaan, namaa gaditti laalamuu arkaa fii
dhageeytii jibbe. Haala kana dura dhaabbachuu
dhiisanii, warra hawaasa biraa keessatti baquun jalaa miliquuf tattaafatan balaaleeffate. Gama
isaa tiin, bakka deemu hundatti maalummaa
isaa haalota adda addaa-tiin, mul’isuu jalqabe.
Mana barnootaa keessatti afaan isaa
dubbachuun, aadaa isaa agarsiisuun eenyu
akka tahe ifa if baase. Guyyaa barnoota hin- qabne otobuusaan olii gad daddeemuun, warra yaroo makiinaa keessa seenan ummanni balfee
biraa fagaatu-tti maxxanuun, kursii irraa ka’ee-fii
teeysisuun, ba’aa gargaaruun, mataa ol
qabatanii akka deeman onnachiisuu hujii
godhate. Biyyoo Adareetti, barnoota sadarkaa kutaa
lamadaa lakkuma ol qaqqabachaa deemuun,
anaannaanni saba isaatiif qabu caalaa sammuu
fudhachaa deeme. Jaarraa Abbaa Gadaa,
barnoota yaroo sanitti biyya keessa-tti kennamu
rakkoo takka malee xumuree, yo itti fufuullee fedhe, biyya alaa deemee barachuuf hiree gaarii
nama qabu. Gama biraa tiin, ammaas, barnoota
yaroo dheeraa tiin odoo if hin rakkine, kanuma
biyya keessaa tiinuu, caasaa warraa keessaan,
hujii mootummaa bareedduu argachuun isaaf
salphaa ture. Garuu, yaaddoon dhibdee ummataa, hegeree isaa caalaa, sammuu
fudhattee barnoota waakkattee, lafa warri isaanii
Asaboot keessaa qaban irra qubachiifte. Iddoo haaraya qubatettiis, Jaarraa Abbaa Gadaa
hawaasa keessa qubate waliin wal fudhachuuf
yaroo dheertuu irraa hin fuune. Akkuma
naannoo Gooroo Gadiitti, olittiis, lammii isaatiif
hadooduunn guyyuma guyyaan sammuu
dhunfachutti seente. Haala Nafxanyootaa fii Mootummaan Habashaa lammii isaa itti laalan
onneen fudhachuu didaa dhufte. Sammuun isaa
halkanii fii guyyaa jiruu mataa isaa tiif yaaduu
caalaa, warra akka Haamidoo fii Habiib,
kanneen jiruu nagayaa jibbanii mootummaa
Habashaa tiin loluuf daggala Carcar mana godhatan, tan xiinxaltu taate. Lakkuma seenaa
finciltoota qoratuun, “yo namni murate tokko
habashoota dilana shororkeesse, laata kan
jaarame hoo akkami?” gaaffii ja’ttu if gaafachutti
seene. Maqaa fii durooma warraa gubbaan
naamusaa fii soora qabeenya isaa-tirraa, shamarran shashaqachaa bakkayutti jala
sissiqan keessaa takka fuudhee, jiruu sadoo
jiraachuu yaaduun surrii keessa sokke. Diinni
saba isaa qawween if jalatti oggolchee, lubbuu
fii qabeenya isaanii irratti abboomaa odoo jiruu,
hamashaa dubartii bareedduu boraafatee, sirnaaf ilmaan horuu maganfate. Waan
dandayuun ummata isaa gargaaruun fakkeenya
sab-boonaa tahuu-rra, akka Umar Muktaar kan
biyya Liibiyaa faatti, loltuu bilisummaa tahee
lammii isaa gabrummaa jalaa baasuu filate.
Fedhii isaa kana hujiirra oolchuuf, jiruu sadoo tiin “imaanata” je’ee, dardarummaan qabsoo
hidhannoo tiif if qaadhimee, “Boruuyyee boruuyyee Boruu abbaa bariisooyyee Galgala abbaa galgalooyyee Galgalli naan dubbatee Boruun naan marihatee Roorroo hamtuu agarraan Kan Oromoo saba kootii Kiyya garaan hammatee Hadhaa du’aa filate” jechaa geeraraa, namoota yaada akka isaa
qaban waliin daggala seenuuf, jalqaba bara
1966a, manaa bahe. Barbaanni jaalaa, Jaarraa Abbaa Gadaa, qe’ee-
rraa fageeysee Gaaleeytii geeyse. Gaaleeytii-tti
Sheekha yaada akka isaa qabuun wal-arkatan.
Sheekhni, inumaa, dhibdee ummata isaanii tiif
furmaata waaraa barbaaduu dhabuun, Rabbi
birattillee dirqama irraa gaafatamuuf jiraatan taachaa, Jaarraa Abbaa Gadaaa tiif
mirkaneesse. Akkasiin, Jaarraa Abbaa Gadaa
Sheekhtichaa fii darasoota isaa waliin, qawwee
hamma arkataniin qabsoo hidhannoo
bilisummaa jalqabuuf, gandaa sossoohan.
Isaanii haalaa fii lafa tarsimoo tottolfachaa jiru, akkuma naannoo Miicataa dhaqaniin, daldaloota
Roobee fii Miicata jidduu daddeebi’an irraa,
Fincila Oromoota Baalee dhagayan. Oduun
gurra seente daranuu mirqaansitee, warra duruu
diinarratti lola jalqaban waliin qabsoo itti fufuuf,
karaa Baalee qaceelan. Garuu, akka lafa hamma tokko deemaniin, daadarkaan amnaa,
Sheekha keessaa hamilee if dura deemuu
xuuxxee, darasoota isaa waliin if-duuba deebi’uu
murteeffachiifte. Jaarraa Abbaa Gadaa garuu,
wadala miyaa fii galaa irratti fe’atu qofa akka
dhiisaniif kadhatee, yaada manaa baheef hujiirra oolchuuf, amna isaa kophaa itti fufe. Lafaa fii hawaasa hin beeyne keessa, harree
fe’atanii bilisummaa barbaada deemuuf, gaafasii
mitii arrallee, murannoo fii gootummaa ajaa’ibaa
qabaachu nama barbaachisa. Jaarraa Abbaa
Gadaa karaa takkaa irra deemee hin beeyne,
hawaasa nama eenyummaa hin beeynee hanqatee, kan beekanittuu waan inni
iyyaafachaa deemu in himne keessa
qaxxaamuree, bakka garaa gaye. Kana booda, seenaan imaltuu tan Jaarraa
Abbaa Gadaa qabsoo bilisummaa tiif godhe,
bahara daakanii keessaa bahuu hin dandeenye
keessa nama cuupha. Loltoota barbaadee itti
dhaqe waliin lola adda addaa keessa naqee,
Laga Dhaaree-tti gootummaa qixa hin-qabne daawwachiisee, karaa Gindhiiriin Soomaalee
nama geessa. Achirraa ammaas, miyaa fii
kaameeraa baadhachiisee Fincila Baaletti ol
nama deebisa. San booda, lola Gola Eela Roojii,
kan diinni qabsaawotatti samii gubbaa boombii
itti roobse faa irraa qooda nama fudhachiisa. Walii galatti, Baaletti, hamma Fincilli Oromootaa
humnaa fii tooftaa diinaa tiin akkaa-gara hin
dhabini-tti, lola godhaman hunda keessa nama
naqee, dhuma bara 1968, Soomaaletti nama
deebisa. Soomaalee keessatti, qabsoo ummanni keenya
eenyummaa isaanii beeysisuuf godhan, dhibdee
mudatan, injifannoo helanii fii seenaa Jaarraa
Abbaa Gadaa adda baasuun hin dandayamu.
Jaarraa Abbaa Gadaa, Soomaaletti akka
deebi’een, ilmaan lammii kanneen karaa adda addaa tiin seenanii Soomaaliyaa keessa jiran
babarbaadee walitti fide. Isaan keessaa, warra
qabsooo hidhannootiif fedhii qaban waliin,
Arfaasa 12, bara 1969, bu’ura Adda Bilisummaa
Oromoo lafa kaayan. Alaabaa, Faaruu Alaabaa
tii fii Faaruu Biyyaa baafatanii, leenjisa isaan barbaachisu fudhachuuf, ji’a jalqabaa tan bara
1970 Mootummaa Soomaalee jalaa mimmiliqaa,
tokkoo-lamaan Magalaa Adan seenan.
Mootummaan Soomaalee fedhii isaanii, tan
leenjii tooftaa lolaa tii fii hidhannoo, akka
bakkaan hin geenyeef yaroo hubate, kan mala armaa olii irratti hojjatee, imaltuu Adan
aanjeesse, Jaarraa Abbaa Gadaa ti. Seenaan Jaarraa Abbaa Gadaaa Amajjii 28,
bara 1970, Mogdishoo irraa baasee Adan nama
geeysa. San booda, Adan irraa fuudhee Iraaq,
Iraaq irraa gama Suuriyaa namaan barara.
Suuriyatti jab’haa Falasxiin waliin wal nama
barsiisee, mooraa leenjii waraana isaanii ifii waliin nama naqa. Leenjii booda, Waxabajjii 3,
bara 1970, Dimish’qii fuudhee, Misra geessee,
Baghdaad-tti nama deebisa. Achirraa miya
waraanaa baadhachiisee Adanitti nama deebisa.
San booda, Onkololeessaa 17, bara 1970,
hoogganummaa Qeeyroo Ganamaa tiin, Adanirraa dooniin karaa biyyaatti namaan ka’a.
Galii kanaa fiis, Bahara Hindii-rra oofee, qarqara
lafa Soomaalee tan Bulloo-har ja’amtu nama
geeysa. Achirraan odoo hin feene fuudhee mana
hidhaa, Man’dheeraa-tti namaan deema. Iddooleen Jaarraa Abbaa Gadaa dhaqee fii
karaan irra deeme hundi seenaa dinqifamoo
keessatti hojjataman qabu. Seenaan mana
hidhaa, Man’dheeraa, qofti himamee hin dhumu.
Manni hidhaa Man’dheeraa, iddoo, Jaarraa
Abbaa Gadaa, dhibdee mataa isaa irra aanee, jaallan qaamaa fii sammuun rakkatan
jajjabeessuun, hogganummaa isaa hujiin itti
mirkaneesse keessaa tokko. Kana malees,
Jaarraa Abbaa Gadaa itti gaafatamaa Qeeyroo
Ganamaa tahee, fuula Ziyaad Barree dura
dhaabbatee, seenaa Oromoo nama barsiise. Hidhamaa ykn boojihamaa tahanii, qaallicha urjii
ifiin caanceesse ija keessa daawwachaa,
“seenaan ati deemtuun tan kijibaa ti. If dhibda
malee ittiin hin milkooytu,” jachuuniif
gootummaa gootummaa olii qabaachu nama
barbaachisa. Jaarraa Abbaa Gadaa jeeyna onnee akkasitiin faayame. Seenaan Jaarraa Abbaa Gadaaa, hidhaa bara
shanii fii guyyaa kudha-lamaa booda,
Man’dheeraa keessaa baasee, odoo bitaa fii
mirga namaan hin-daddabne, akeeka
ganamaatti nama deebisa. Hidhannoo
barbaacha baheef, kan bahara qaxxaamuree dafka lubbuu xuruurseef malee, harka qullaa
onnuma ganamaa saniin, mudawwar adii,
kalooytaa adii fii imaamata adii uwwisee, akka
warri karaatti arkan ja’aniinitti, nuur bi nuur fakkeessee, gammoojjii Soomaalee keessaan,
miilaan karaa biyyaa namaan qaceela. Moggaa
dachii-rraa Hargeessa fidee, acii Wacaale
keessa tirachiisee, Hadraa Sheekh Husseen tan
Tulluu Guuleedi-tti hara nama baafachiisa.
Tulluu Guuleed irraa Gaara Qundhudhoo yaabbachiisee, Ganda Quraa gubbaan qilleensa
qabbanaawaa Oromiyaa somba unachiisaa,
Biyyoo Adaree halaalaa nama daawwachiisa.
San keessa nama oofaa fidee, amna dheeraa
biyyoota meeqa booda, Bitooteessa 14, bara
1976, Aaw-Wadaay duubaan Gobeelle nama fida. Achirraa Qabsoo Hidhannoo Bilisummaa
Oromiyaa tan Elemoo Qilxuu faan irraa
wareegaman itti nama deebisa. Yaroo Jaarraa Abbaa Gadaa, maqaa guutuu
Oromoo tiin qabsoo hidhannoo jalqabe, yaroo
tooftaan lammi adda qoqqooduu, kan diinni
baroota hedduuf irratti hojjachaa ture, karaa itti
qabateef ture. Gaafni san, gaafa, mootummaan
Habashaa Oromiyaa keessatti sirritti hidda gadi jabeeffatte. Gaafa nafxanyoonni “hadaraa Hayle
Sillaasee!” qofaan, hawaasa Oromiyaa
bobbaasanii galchaa turani. Kana malees,
yaroon san, yaroo Xophiyummaan onnee
Oromoota hedduu itti dhunfatte ture. San
malees, yaroo, gariin lammii eenyummaa isaanii gatani. Gariiniis if dhooysuuf ijibbaata cimaa
godhaa turani. Walii-galatti, yaroon san, yaroo
lammii Oromiyaa keessaa irra hedduun,
“harqoota mootummaa Habashaa jalaa bahuun
hin dandayamu,” jechuun, gabroomsaaf
oggolani. Jaarraa Abbaa Gadaa, haala akkasii keessatti,
gufuulee diinni eenyuummaa lammii
dhabamsiisuuf baroota hedduuf tarrisaa bahetti
qaataa harkise. Maqaalee adda addaa, kanneen
saba Oromoo gargar qoqqooduuf moggaafaman
macalaasee, Oromummaa du’arraa kaasee, sab-boonummaan faayee, qabsoo bilisummaa
ummata Oromiyaa tiif xurree baasuuf, daggala
gabrummaa-tti ibidda qabsiise. Kana malees,
Oromoota magaalaa keessatti maqaa Oromoo
tiin dhaaba dhaabbatan, kani sirritti hin beeyne,
ilmaan sabaa tahuu isaanii qofaanf amanee, aangoo isaan magaalaa keessatti wal muudan
gaaffii takka malee fudhachuu fiin, tokkummaa
sabaa hujiin mirkaneesse. Haaluma hundattuu, daandii haaraya saaquun
salphaa miti. Qarooma malees murannoo cimaa
barbaada. Hawaasa eenyummaa isaanii gatanii
diinaaf oggolaa jiran keessatti, qabsoo
hidhannoo adeemsisuuf ka’uun murannoo
murannoo olii ti. Jaarraa Abbaa Gadaa odoo sab-boononni hundi qabsoo hidhannoo jalqabuu
mamanii, ni dandayamtii itti amanee, kophaa
isaa gaara jiiysuuf dongoraa fudhatee itti seene. Jaarraa Abbaa Gadaa, qabsaawaa jaallan waliin
malee kophaa qorii harka hin keenye. Yo
nyaanni kan wal hin geenye itti fakkaate,
malaan jaallan nyaachisee ifii agabu, jeeyna
geeraree nama onnachiisu, duulee duulchisu,
kan lubbuu jaalaa baasuuf, tan isaa halaaka keessa naqu. Kana malees, Jaarraa Abbaa
Gadaa, hooggana duulatti nama ergee ifii
duubatti hafu odoo hin taane, kan duula
godhamu hundarraa, jaallan dirqitti if duubatti
hambisani. Gootummaan isaa qe’ee diinaa
keessatti-llee beekkamtu. Nafxanyoonni yaroo maqaa isaa dhagayan hin baarayne hin jiran.
Yaroo ija isaa, tan goobana gaggeessu namatti
dhaabu, dhanfoora keessa hulluuqee, sammuu
keessaa waan yaadan kan daawwatu faakkaata.
Sujuunni addarraa ifu qulqullina onnee fii qalbii
sirritii mirkaneessa. Kilaash dacha’aa fii zinnara isaa hidhatee hoggaa nama dura dhaabbatee
haasawu, haalli isaa daawwatamee – haasoyni
qoma isaa keessaa burqu dhageeffatamee, hin-
quufamu.


c: text/html

text:
paartii mormituu
-
Odeeyfannoo
‘Amnesty International’ Ityoophiyaatti; deeggartoonni Paartii mormituu hidhamaa jiraachuu ibse
Dhaabbanni mirga namoommaaf falmu Amnesty International ibsa guyyaa har’aa baaseen, mootummaan Itiyoophiyaa hiriira iddoo garagaraatti deeggartoonni Paartilee mormitootaa godhan gufachiisaa…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Paartiileen Mormituu Naannoo Tigraay lama walitti makamuuf walii galtee mallatteessan
Paartiin Aranaa Tigraay fi paartiin Qindoomina Dimokraasii Tigraay waliin hojjatuuf walii galtee kan mallatteessan tahuu FBC’n gabaase. Hoggantoonni paartii lamaanii…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Paartiileen Siyaasaa Oromoo shan haala yeroo irratti ibsa baasan
Paartiileen siyaasaa Oromoo shanan ibsa waliin baasan kana irratti, walitti bu’iinsa magaalaa Finfinnee fi Buraayyutti muudatee ture kan balaaleffatan yoo…Guutuu dubbisi...
-
Breaking
ABO fi KFO waliin hojjachuuf kan walii galan tahuu beeksisan
Kongirasiin Federaalawa Oromoo fi Addi Bilisummaa Oromoo (ABO-Shanee) ibsa guyyaa har’aa waliin kennaniin, marii hagayya 24,2010 waliin geggeessaniin ijaarsa sirna…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Paartiin Mormituu Ginboot Sabaat gara Biyyaatti galaa jira
Eertiraa keessatti mandheefatee kan ture Paartiin Arbanyooch Ginboot Sabaat buufata waraana isaa kan Eertiraa keessatti argamu cufee karaa Humaraatiin gara…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Samayaawii Paartiin Alaabaa Ityoophiyaa irraa urjiin akka kaafamu gaafate
Dhaabbatichi ibsa guyyaa kaleessaa baaseen; alaabaan biyyattii kan maallatoo Urjii jidduurraa qabu ummata biyyattii kan bakka hin buunee fi fudhatama…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Hooggantoonni Adda Dimokraatawaa Oromoo muummicha ministeeraa waliin mari’atan
Hooggantoonni Adda dimokraatawaa Oromoo(ADO) Arba’aa kaleessaa biyya alaa irraa gara Finfinnee galan guyyaa har’aa, masaraa biyyoolesaa keessatti muummicha ministeeraa Dr…Guutuu dubbisi...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Artiisti Guutuun oggoota sadeen darbaniif kalee dhukkubsachaa turee, Bitootessa 21,2020, dhiibaan strookiin isa qabee hoospitaala seene. Akka seeneen qorannaan vayrasii koornaa irraa walaba ta’uun itti himamus, booda garuu vaayrasichi qaama isaa keessa jiraachuun mirkanahee , irraa hafuu dadhabee. Ebla 18, 2020 dhalatee umurii isaa oggaa 50 ti addunyaa irraa du’aan boqate.
Seenaa Artiisti Guutuu Lammii
Ariisti Guutuu Lammii maagaala Finfinnee naannoo Dhakaa Araaraatti dhalatee guddate. “Dargagguummaa isaatiin qabsoo Oromootti makamee, Afaan Oromoo fi duudhaa Oromoo akka ijoollee baadiyatti beeka,” jedhan warri dhiheenyan isaa beekan.
Guutuun barumsaa isaa sadarkaa tokkoofaa fi lammaafaa fixuun booda barumsa sadarkaa ol’aanaa Finfinnee, Koleejii Qidistemaariyaamitti jalqabuus, bara 1991 yeroo Addi Bilisummaa Oromoo mootummaa ceehumsaa keessa turetti rakkoo fi roorroon uummata Oromoo irratti hammachuu fi innis tuffii fi roorroon sun irra gahaa wan guddateef gara Baha Oromiyaa deemee waraana bilisummaa Oromiitti dabalame .
Kunii fii seenaan isaa hedduun sagantaa yaadannoo tibba darbe jaarmaayaan haawaasa Oromoo gama interneetitiin qopheessef irratti dubbifame. Sababa weerara vaayrasii koronaatiif jecha uggurri manaa in bahinaa namoonni walitti dhufaanii an du’e awwaalachuu fi wajjin gadduun dhowwaa yeroo ta’etti teeknolojiidhan geggeeffame sirni yaadannoo artiisti Guutuu.
Dura teechuun Jaarmayaa Hawaasa Oromoo Aaddee Jente Adam saganticha oggaa jalqabsiisan “Ilma jagna dhabne. Gadda guddaatu nutti dhagahame,” jedhan.
“Ilma jagna dhabne. Gadda guddaatu nutti dhagahame,”
Gara seenaa qabsoo isaatti hoo deebine, jalqaba sagaltammanii keessa gara Baha Oromiyattii imalee leenjii fudhatee irbuu seenee Waraana Bilisummaa Oromoo keesstti qabsahaa odoo jiru, Bara 1992 Addi Bilisummaa Oromoo mootummaa cehumsaa keessaa baanan harka diinaa odoo in galin qehuma abbaa fi haadhaa, Finfinneetti deebi’e.
Deebi’es mana in teenye jedhan. Bandii Gadaatti dabalamee, gama aartiitiin tajaajilii jalqabe. Artiisti Guutuun sagaleedhan sirbuu qofas mitii, dandeettii meeshaawwan muuziqaa akka dibbee, orgaanii fi gitaarii tabachuu qaba. Amma biyyaa bahutti, dura taa’a bandii Gadaa ta’ee tajaajilaa turuu seenan isa agarsiisa.
“Hawaasa Oromoo naannoo Waashingitan Diisiitif qabeenyaa fi utubaa ture.”
Bara 2004 Ameerikaa dhufee Hawaasa Oromoo Waashingitan Diisii maatii godhate. Miseensa Koree Boordii Jarmaayaa Hawaasa Oromootii qabee, Waldaa Qorannoo Oromoo, Konyaa ABO Waashingitan Diisii, Waldaalee Amantaa, Ayyaana Gubaa fi Irreechaa, fi dhaabbilee adda addaa keessatti gummaach godhaa turuu jiraatonnii naannoo magaala Waashingitan Diisii dhugaa bahan.
Artiisti Geetuu Lammii Warra isaatiif ilma angafa. “Haatii fi oboleessi isaa Finfinnee jiraatan oggoota 20 darbaniif qarqaarsa isaatin jirachaa turan, amma garuu rakkinaaf saaxilamuu insaniti,” an jedhan hiriyaan Guutuu, haawaasni Oromoo maatii nama uummata ofii tajaajla ture kanaa akka kunuunsu gaafatan.
Jalallii fi kabajni inni Oromoof Oromummaaf qabu adda akk ta’e namoonni sagantaa qophaahe irratti dubbatan ragaa bahan. Feedhii fi abdiin isaa Oromiyaa bilisoomte arguu ture. Sirboonni isaa baayinaan wayee Oromoo fi oromiyaa akka ture, haawaasni inni keessaa ture an dhugaa baheef.
Artiisti Guutuun yeroo uggurri manaa in bahinaa jiru kanatti lubbuun isaa darbus Hawaasni Oromoo naannoo Waashingitan Diisii teeknoolojii fayyadamuudhan qophii yaadannoo namoota gara 75 hirmaachise godheefira.
Artiisti Guutuun nama umuriin oggaa 50 ture.


text:
Maqaan uumama kanaa Anhinga jedhama. Anhinga jechuun akka afaan ummata Tuupii kan Braazil keessa jiraataniitti, Allaattii sheeyxanaa ykn ammoo Allaattii bofaa jechuudha. Allaattiin kun warra bishaan daakuu danda’an keessaa isa tokko. Haa ta’u malee akkaataan bishaan keessa itti daaku kan addaati. Qaama isaa guutuu bishaan jala gad dabarsuun morma isaa dheeraa kan bofa fakkaatu qofa bishaan keessaa ol baasee daaka. Kunis sanyiilee bofaa hedduun akka wal fakkaatu isa taasise. Maqaa Allaattii bofaa jedhus kanumarraa argate.
Maqaa: Anhiga
Umrii jiraatu: Waggaa 12
Ulfaatina: Kilograama 1 haga kilograama 1.35
Dheerinna: Seentimeetira 75 hanga 95
Dheerina Koolaa: Meetira 1.14
Qaama Anhigaa
Dheerinni allaattii kanaa seentimeetira 75 hanga 95 ta’a. Kooluun isaa haalaan dheeraadha. Kooluun isaa kun haga meetira 1 fi sentimeetira 14 dheerata. Ulfaatinni isaa Kilograama 1 hanga 1.35 ta’a. Qoffeen isaa ammoo milimeetira 81 dheerata. Mataan isaa haalaan xiqqaadha. Rifeensa xiqqoo akka guuttiyyee jirtu mataa irraa qaba. Guddinni mataa isaa furdinna morma isaa hin caalu. Kotteen isaa ammoo qubbeen jidduu gogaa haphii qaba. Kunis wayta bishaan daaku akka hin rakkanne isa gargaara. Baalliin eegee isaatis dheeraadha. Baalliin isaa kun akka freeniitti tajaajila. Barrisaa eega tureen booda dhaabbachuudhaaf eegee isaa kanatti fayyadama. Akkasumas madaala qaamaa eeguudhaaf baalliin kun faaydaa guddaa qaba.
Guddina qaamaatiin kormaan dhalaa ni caala. Baalliin kormaa gurraacha yoo ta’u, gama gubbaatiin ammoo bifa silver qaba. Bifti dhalaa ammoo magaala. Baalliin allaattii kanaa akka sanyiiwwan allaattii bishaanitti dhihaatanii jiraatanii kan bishaan dandamatuu miti. Akkuma bishaan tuqeen guutumatti jiidha. Sababa kanaaf qaama isaa guutuu bishaan jala dabarsuun morma qofa ol hanbisee daaka. Baalliin isaa akka ispoonjiitti waan bishaan xuuxuuf, ulfaatinni isaa dabalee bishaan jala lixa. Yeroo kanatti gogaa haphii kan qubbeen miilaa jiddutti argamanitti fayyadamuun daaka.
Amalaa fi Soorata Anhigaa
Anhingaan lafarraa ka’ee yeroo takkaan barrisuun itti ulfaata. Kanaafuu akkuma sanyiiwwan allaattii gurguddaa yeroo muraasa lafarra ykn ammoo bishaan irra fiigee barrisuu eegala. Akkasumas yoo muka gubbaa jiraate ammoo, gubbaa sanii of darbuun barrisuu jalqaba. Sooranni allaattii kanaa hedduminaan bishaan keessaa waan argamuuf, Allattiin kun hedduminaan bishaan keessa daakaa oola. Dabalataan ilbiisota xixiqqoos ni soorata. Anhingaan saffisa jabaa hin qabu. Kanaafuu qurxummii akka laaftutti qabachuu hin danda’u. takkuma takkaan suuta malaan guuraa soorata. Bishaan keessa eega seeneen booda qurxummii takka yoo arge, suuta jedhee yeroo dheeraaf qurxummima san hordofa. Eega irraanfachiiseen booda morma isaa dheeraa san fayyadamee qabata. Soorata isaa bishaan keessatti hin sooratu. Bishaan keessaa bahee eega ajjeeseen booda soorata. Qaamni isaa bishaan ofitti qabachuu isaatiin cinatti, wayta bishaan keessa seenu, oowwi qaama isaatis ni xiqqaata. kanaafuu adaduma qabbanti itti hammaataa deemuun bishaan keessaa bahee aduu keessa ciisee Baallii isaa goggoffataa qaama isaatis hoo’ifata. Eega wanti hundi sirraaheefii booda ammas deebi’ee bishaan keessa seena.
Walhormaata Anhiga
Anhingaan uumama kopha kophaa jiraatuudha. Wayta wal hormaataa yoo taate malee Anhingaan lama wal biratti hin argamu. Wajjiin ooluu mitii ollaa waliituu hin jiraatu. Allaattiin kun sanyii ofii irraa baqatee sanyiiwwan allaattii biraatiin olloomee jiraata. Anhingaan allaattii kopha kophaa jiraatu ta’us, kormaa fi dhalaan garuu akka jaarsaa fi jaartiitti waliin turu. garuu yeroon isaan walitti dhufan yeroo wal hormaataa qofa. Kormaan jalqaba dhalaa qabachuudhaaf shubbisa garagaraa shubbisee hawata. Dhalaan sunis shubbisa isaatiin yoo hawatamtee wal qabatanii goojjoo ijaaratu. Yoo isii hin hawannee ammoo dhiistee biraa deemti. Yoo walii galan Kormaan olii gad deemee, wantoota goojjoon ittiin ijaaramu, mukaa fi marga garagaraa fida. Dhaltuun ammoo meeshaa kormaan fidetti fayyadamuun goojjoo ijaarti. Goojjoo kana eeguun dirqama kormaati. Alagaan yoo dhufe ofirraa deebisuun dirqama isaati. Haa ta’u malee bakka inni dadhabetti dhalaanis ni eegdi.
Ilmoolee Anhiga
Wal qunnamtii wal hormaataa booda, Dhaltuun Anhingaa guyyaa sadih sadihiin hanqaaquu buufti. Yeroo wal hormaataa tokkotti hanqaaquu haga 6 buusuu dandeetti. Jaarsaafi jaartiin wal gargaaranii ji’a tokkoof eega hammatanii booda ilmoolee keessaa yaasu. Akkaataan jarri ilmaan isaanii itti sooranis ka addaati. Isaan lameenuu kore koree adamoo deemanii soorata adamsu. Soorata adamsan kana ammoo achumatti nyaatanii fixanii harka qullaa deebi’u. eega deebi’anii booda ilmoolee bira taa’anii alala dhahu. Wayta alala dhayan kana foon lallaafaa ilmooleef tolu ilmoolee duratti tufu. Ilmooleenis rakkoon takka malee foon daakamee bullaaye kana soorataa guddatu. Haalli kun haga ilmooleen jabaatanitti itti fufa. Gaafa ilmooleen jabaatan soorata afaanumatti qabatanii dhufanii afaan ilmoolee jala qabu. Ilmooleenis afaan haadhaa abbaa keessaa ilbiisota guurataa sooratu. Goojjoon Anhingaa bishaan gubbatti ijaarama. Kanaafuu ilmooleen yoo diinni tti dhufe bishaan keessatti gad kufu. Kana booda daakanii cinatti bahuun, eega diinni deemee booda goojjotti deebi’u. Ji’a lama keessatti ilmooleen of danda’uun jireenya kophaa jalqabu. Anhingaan hayyama Rabbiitiin haga waggaa 12 jiraata.
Qophii: Abuu Ibtisaam


text:
Geetaahun Laggasaatiin
Finfinnee, Fulbaana 24/2022 – Humnootni nageenyaa hayyuu Oromoo beekamaa Gammachuu Magarsaa (PhD) guyyaa kaleessaa erga to’atee booda gadi lakkisuu, ilmi isaanii kan ta’an Soolan Gammachuu Addis Standarditti hime.
Humnootni nageenyaa ganama sa’aatii 12:30 mana jireenyaasaaniitii fudhanii guyyaa guutuu erga to’annoo jala oolchanii booda galgalarra gadi lakkisuusaanii, Soolan himeera.
Dr. Gammachuun har’a ganama gara poolisii magaalaa Finfinnee deebi’uun bilbila isaanii kan harkaa fuudhame poolisii irraa fudhate.
Gammachuun hayyuu Oromoo beekamaa fi barreessaa aadaa, siyaasaa fi seenaa ummata Oromooti. Dhiheenya kana kitaaba “Duudhaalee Beekumsa Qulqulluu Oromoo Gaanfa Afrikaa”(Sacred Knowledge Traditions of the Oromo of the Horn of Africa) jedhu haadha warraa isaanii Dr Aneesaa Kassam waliin barreessanii turan. Seenaa Itoophiyaafi hariiroo ummanni Oromoo mootummaa Itoophiyaa waliin qabu qeequun beekama.
Akka Soolan jedhetti, poolisiin sababa Gammachuu to’ateef hin ibsine.
Hayyoonni to’annoo jala oolfamuun yeroo jalqabaaf miti. Ebla bara darbee keessa hojjattoonni Yuunivarsiitii Jimmaa kudhan fonqolcha mootummaa yaalan, Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) deeggaran jechuun to’annoo jala oolfamanii turan. Barsiisota kana keessaa 8 Ebla 2, 2021 to’annoo jala kan oolan yoo ta’u, kanneen hafan lamaan ammoo Ebla 4 fi 5 too’anno jala ooluu abukaatoon himera. AS


text:
Qur’aanni Akkamitti Barreefamaan Walitti Qabamee?
Qur’aanni kalaama (haasawa) Rabbii, Nabiyyi Muhammad (SAW) irratti buufame fi isa dubbisuun akka ibaadatti kan ilaallamuudha.
Qur’aana keessatti yeroo baay’ee maqaa Qur’aanaa agarsiisuuf jechoonni lama irra deddebi’amanii mul’atu. Isaanis; Qur’aanaa fi Kitaaba. Lugaa Arabiffaa keessatti “Qur’aanni” hiika “dubbisuu” qaba[1]. Kuni kan agarsiisu Qur’aanni qubeewwan walitti fiduun arrabaan dubbifamuu kan danda’amuudha. Karaa biraatin “Kitaaba” jechuun wanta galmaa’e fi barraa’edha.[2]
Kanaafu, maqaaleen Qur’aanaa lamaan kunniin ergaa gurguddaa lama dabarsuu jechuudha.
1ffaa: Jechi “Qur’aana” jedhu sammuutti qabatamuun (haffazamuun) eeggamuu isaa kan agarsiisu yoo ta’u
2ffaa: Jechi “Kitaaba” jedhu immoo waraqaa ykn meeshaa barreefamaa irratti galmaa’un tiikfamu isaa mul’isa. [3]
Kanaafu, Qur’aana keessatti tasa dogongorri yoo uumame, maddoota lamaan kanniin keessaa tokkoon ni sirreeffama. Fakkeenyaf, namni tokko suurah (boqonnaa) Qur’aanaa sammutti qabate osoo kitaaba hin ilaalin dubbisuu yoo dogongore, kitaaba ilaalun sirreefachu danda’a. Ammas, osoo Aayata ykn suurah Qur’aanaa waraqaa irratti print godhanuu ykn barreessanu ykn Aplikeeshinii telefoona irratti yoo dogongoran, namni Qur’aana guutuu sammutti qabate dogongora kana ni sirreessa. Qur’aanni haala kanaan jijjiramu ykn irraa haaqamu ykn itti dabalamuu irraa hanga Guyyaa Qiyaamatti ni eeggamaa jechuudha. Dhugumatti Rabbul Aalamiin ni jedha:
“Dhugumatti, Numatu Qur’aana buuse, dhugumatti Numatu isa tiiksas.” Suuratu Al-Hijr 15:9
Kanaafu, qulqullinnaa fi tiikfamu Qur’aanaa ilaalchisee wanti nama shakkisisuu hin jiru.
Kutaa darbee keessatti karaalee Qur’aanni walitti qabamee keessaa karaa tokkoffaa ilaalle turre. Innis Qur’aana guutu qomatti qabachuudha. Rabbiin waan hundaa irratti danda’aa ta’ee akkuma yeroo ammaa namoota miliyoonatti lakkamaan Qur’aana guutuu qomatti akka qabatan taasise, yeroo jalqaba Nabiyyi irratti buusus Nabiyyiif qoma isaa keessatti walitti qabee jira. Faaruu fi galanni hundii Rabbiif haa ta’u. Karaan lammataa Qur’aanni walitti qabamee karaa barreefamaatin.
2.Qur’aana Barreefamaan Walitti qabuu
Barreefamaan Qur’aana walitti qabuu iddoo saditti qoodanii ilaalun ni danda’ama. Isaaniis:
1-Jireenya Nabii Muhammad (SAW) Keessatti Barreefamaan walitti qabuu– Ergamaan Rabbii (SAW) Qur’aana (wahyii) Rabbiin irraa isaanitti dhufu ofiin barreessu waan hin beekneef barreessitoota gurguddaa sahaabaa irraa ta’an kan akka Aliyyi, Mu’aawiyaa, Ubayy bin Ka’abii fi Zayd bin Saabit fa’a kaa’uun yeroo keeyyanni (aayan) wayii buufamtu akka keeyyata san barreessan isaan ajaju turan. Iddoo ishiin itti barreefamtu fi boqonnaa (suuraah) ishiin keessatti barreefamtus Nabiyyitu barreessitootatti hima.[4]
Fakkeenyaf, Zayd bin Saabit Masjiida Ergamaa Rabbitti dhiyoo waan ta’eef, wahyiin yommuu bu’u Nabiyyiin yeroo baay’ee akka barreessu isa waamaa turan. Yeroo Aayan waa’ee Jihaada dubbattu buutu, Ergamaan Rabbii (SAW) meeshaa barreefamaa waliin Zayd bin Saabit waaman. Ergasii Aaya jihaada ni dubbisaniif, Zayd immoo ni barreessa. Osoo Ergamaan Rabbii dubbisanuu, ibn Um-Maktuum dhufee akkana jedhe, “Yaa Ergamaa Rabbii, Rabbiin kakadhe osoo danda’e silaa karaa Rabbii irratti nan qabsaa’a.” ibn Um-Maktuum ijaan hin argu ture. San booda Rabbiin “ {غَيْرَ أُولِي الضَّرَرِ}” (warra miidhama qaban malee) jettu buuse.” Sahiih Al-Bukhaari 4592
Ammas, barreefamaan booda wanta barraa’e mirkaneessun (proofreading) ni jira. Galmeen aayaata (keeyyattootaa) erga xumuramee booda, dogongorri akka hin uumamneef Zayd Ergamaa Rabbiitiif ni dubbisa. [5]
Ergamaan Rabbii Qur’aana eeguf tarkaanfilee barbaachisu haa fudhataniyyuu malee yeroo sanitti Qur’aanaa jiildi (galmee) tokkotti walitti hin qabne. Kana irra, Qur’aanni wanta garagaraa fi bakka adda addaatti barreefamaa ture. Sababni isaas, suuraah fi Aayaan Qur’aanaa bu’uu itti fufanii jiru. Akkasumas, meeshaan barreefamaa akka ammaatti hin jiru. Kanaafu, yeroo sanitti osoo Qur’aanni guutun bu’ee hin xumuramiin, suuraah fi Aayaa yeroo adda addaatti bu’an jiildi (galmee) tokko keessatti walitti qabuun garmalee ulfaata. Garuu Ergamaan Rabbii erga du’anii booda wahyiin bu’uu ni dhaabbate. Kanaafu, amma Qur’aana guutuu bakka tokkotti walitti qabuun ni danda’amaa jechuudha. Kunis yeroo Abu Bakr adeemsifame.[5]
2-Yeroo Motummaa Abu Bakr Keessa Qur’aana Barreefamaan Walitti qabuu- Abu Bakr bakka Ergamaa Rabbii (SAW) bu’uudhaan bulchiinsa Muslimtootaatiif dhaabbatee ture. Rakkoon baay’eenis isa muudate ture. Guyyaa lola Yamaamaa haafizoonni (warroonni Qur’aana qomatti qabatan) baay’een dhumanii turan. Akkuma irranatti jenne Qur’aanni yeroo Ergamaan Rabbii lubbuun jiran wantoota adda addaa irratti barraa’a tureera. Umar bin al-Khaxxaab, “Qur’aanni bakka adda addaatti faca’e kuni ni bada ykn ni dagatama” jechuun Qur’aanni bakka tokkotti walitti qabamu akka qabu Abu Bakrin mari’achiise. Abu Bakris yaada kana fudhachuun Qur’aana kitaaba (galmee) tokko keessatti akka walitti qabu Zayd bin Saabitiin ajaje. Zaaydis itti gaafatamummaa kana fudhatee Qur’aana bakka adda addaatti yeroo Nabiyyii barreefamee faca’e bakka tokkotti walitti qabe. (ilaali Sahih al-Bukhari 4986)
Haala kanaan Qur’aanni yeroo Motummaa Abu Bakrii fi sahaabota yeroo sana jiraaniin galmee tokko keessatti walitti qabamee raawwatame. Kunis walitti qabiinsa lammaffaa jechuun beekkama.
3-Yeroo Mootummaa Usmaan keessa Qur’aanni Barreefamaan Walitti qabamuu– Akkuma beekkamu Qur’aanni Afaan Arabiffaatin buufame. Araboonni akka balbala sanyii isaanitti loqoda garagaraa waan qabaniif nama hundaaf akka laafuf Ergamaan Rabbii (SAW) loqoduma isaanitiin Qur’aana barsiisan. Loqoda jechuun jecha tokko yommuu sagaleessan sagaleen garagara ta’uudha. Garuu hiikni isa tokkoma. Fakkeenyaf, akka Afaan Oromootti, naannoo Hararitti jecha “of” jedhu, “if” jechuun sagaleessu.Hima keessatti, “Ofii hojjadhe = ifii hojjadhe.” Jechoonni lamaan kunniin hiikni isaanii tokkoma. Haaluma kanaan Afaan Arabaa keessattis jechoonni hiika wal-fakkaataa qaban garuu yommuu dubbatan sagaleen isaanii garagara ta’e ni jiru. Fakkeenyaf, jecha “(قُلْتُ) qultu” jedhu, warri Ijibt “ult” jechuun sagaleessu. Warri Yaman immoo “gultu” jechuun sagaleessu. Garuu hiikni isaanii tokkoma. Innis “Ani jedhe” ta’a. Qur’aanni loqoda Arabiffaa garagaraatin yoo dubbifame, hiika isaa kessatti wanti jijjiramu tokkollee hin jiru. Ergamaan Rabbii (SAW) bifa torbaan Qur’aana dubbisaa turan. (Ilaali Sahih Muslim 819)
Gara mata-duree keenyatti yommuu deebinu, yeroo mootummaa Usmaan biyyoonni Musliimaa waan baay’ataniif, haafizonni gara biyyoota kanniini keessa faca’an loqoda ofii qabatanii deemu jalqaban. Naannawa tokko tokko keessatti Araboonni gariin loqonni isaanii loqoda biroo akka caalu dhaadachu eegalan. Akkasumas, Musliimni haarofti Qur’aana osoo dubbisuu yoo dogongore, dogongorri isaa kuni dhuguma dogongora dhugaati moo bifaa dubbisaa torban Ergamaan Rabbii barsiisaa turan keessaa isa tokko ta’uu ykn dhiisu isaa itti himuun garmalee ulfaata. Dhumarratti rakkoon kuni naannoolee Arabaan alan jiraniif madda dhama’iinsa fi wal-dhabbii ta’e.*
Sahaaban Huzeeyfa ibn Al-Yamaan jedhamu yommuu Iraaq keessa jiru dhama’iinsa kana hubachuun addaan bittinaa’u ummata Muslimaati fi jijjiramu Qur’aanaa sodaate. Huzeyfaan yommuu gara Madiina deebi’u rakkoo argee fi dhagahe Usmaanitti beeksisee. Yeroma san Usmaanis sahaabota mari’achiisun galmee Abu Bakr irraa loqoda jiddu-galeessa tokkoon Qur’aana kitaaba tokko keessatti akka barraa’u murteessan. Galmeen yeroo Abu Bakrii barraa’e haadha manaa Nabiyyi tan taate Hafsaa bira ture. Usmaanis Hafsaa irraa galmee Qur’aanaa fuudhee gara Zayd bin Saabit, Abdullah bin Zubeeyr, Sa’iid bin Aas fi Abdurahmaan bin Haaris bin Hishaamitti erguun akka isaan kitaabbilee baay’eetti garagalchaan ajaje. Isaaniis kana raawwachuun biyya hundatti hawaasaf raabsan. Kunis walitti qabiinsa sadaffaa jedhama. Sunis godaansa Nabiyyii irraa waggaa 25ffaa keessa ture. (ilaali Sahih al-Bukhari 4987)
Haala kanaan garagalchi (koopin) Qur’aanaa bifa wal-fakkaatun addunyaa keessa raabsame. Sana booda Qur’aanni hanga guyyaa har’aatti akka yeroo sanitti walitti qabameen qomattis qabatamee fi meeshaa barreefamaa irrattis barreefame tiikfamee jira.
Akkasumas, tiikfamu Qur’aanatiif ragaa kan ta’an garagalchii (koopin) Qur’aanaa yeroo durii baay’een isaanii Muuziyeemi biyyoota adda addaa keessatti ni argama. Qabiyyeewwan hunda isaanitu kan wal-fakkaataniidha. Akka fakkeenyatti fakkiiwwan lamaan kanniin dhiyeessun ni danda’ama.
Mus’hafa yeroo durii muuziyeemi Yaman keessatti argamu.[6] Mus’hafa jechuun galmee Qur’aanni irratti barraa’u jechuudha.
Galmee Qur’aanaa durii Masjiida Kaayiro Al-Huseyn jedhamu keessatti argamu.[7]
Gudunfaa
-Qur’aanni karaalee lamaan tiikfame
1ffaa- Qomatti qabatamuun arrabaan dubbifamuu
2ffaa- meeshaalee barreefamaa irratti barreefamuun.
-Qur’aannni yeroo Ergamaan Rabbii (SAW) barreefamaan wantoota adda addaa irratti barraa’e jira.
-Yeroo motummaa Abu Bakr Qur’aanni wantoota adda addaa irratti barreefame ture galmee tokko keessatti walitti qabame.
-Yeroo Motummaa Usmaan ibn Affaan koopin Qur’aanaa baay’een galmee Abu Bakr irraa garagalfamuun biyyoota Musliimaa adda addaatti ergame.
Kitaabilee Wabii:
[1][2] How to Approach and understand The Qur’an-Jamal Zarabozo-fuula 8 (hardcopy)
[3] Hiika Qur’aana Kabajamaa Afaan Oromootiin- fuula 12
[4] Madda olii- fuula 22-24
[5][6] History of Qur’anic Text-fuula 69, 77 fi 96 (Hardcopy)
[7] Sahih International English Translation of the Qur’an, fuula 708
*Usuul Tafsiir-Bilaal Filips-fuula 113


text:
Tafsiira Suuratu As-Sajdah-Kutaa 7
Nabii Muusaaf Kitaabaa kennuu fi ummataaf qajeelfama gochuu
“Dhugumatti, Muusaaf kitaaba kenninee jirra. Kanaafu, isa qunnamu irraa shakkii keessa hin ta’in. Ilmaan Israa’iliif qajeelfama goone.” Suuratu As-Sajdah 32:23
Kana jechuun dhugumatti, Yaa Muhammad (SAW) akkuma siif Qur’aana kennine Muusaafis Tawraatin kenninee jirra. Kanaafu, Halkan Israa Muusaan wal qunnamu hin shakkin.[1] Aayah tana ilaalchise kuni hiika mufassiroonni baay’een kennaniidha.
Hiikni biraas akkana ta’a: Yaa Muhammad (SAW) akkuma siif Qur’aana kennine, Muusaafis Tawraatin kennine. Kanaafu, azaan (rakkoon) Nabii Muusaa qunname Sihis akka qunnamu hin shakkin. Kuni wanta jiruudha. Akkuma nabii Muusaan rakkifame, Nabii Muhammadis (SAW) baay’ee rakkifame.[2]
“Ilmaan Israa’iliif qajeelfama goone” Kana jechuun Tawraatin ilmaan Israa’iliif qajeelfama goone. Gara haqaa fi karaa qajeelaatti isaan waama.[3]
“Yeroma isaan obsanii aayaata (mallattolee, ragaalee, keeyyattota) Keenyatti dhugaan amanan, isaan keessaa hoggantoota ajaja Keenyaan [namoota] qajeelchan taasifne.” Suuratu As-Sajdah 32:24
Kana jechuun ilmaan Israa’iil keessaa hoggantoota gara kheyriitti ajaja Keenyaan namoota qajeelchanii fi waaman, kan namoonnis itti hidhatan (hordofan) goone. Sadarkaa kana kan gahan yommuu ajajoota Rabbii bakkaan gahuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisu irratti obsanii fi karaa Isaa keessatti azaa (rakkoo) baadhataniidha. Aayaata Rabbiitti shakkii tokko malee dhugaan ni amanuu turan.[4]
“ajaja Keenyaan” kuni takkaa ajaja shari’aa ta’uu danda’a, takkaa immoo ajaja kawnii ta’uu danda’a. Ajajni shari’aa kitaaba Rabbiin buusedha. Kunis, ilmaan Israa’iil keessa hoggantoonni kunniin beektota kitaaba Rabbiin irraa bu’e barachuun namoota barsiisu. Kanaafu, kitaaba kanaan namoota ni qajeelchu jechuudha. Ajajni kawni immoo murtii fi hayyama Rabbiitiin hoggantoonni kunniin namoota ni qajeelchu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kanarratti isaan jabeessa.[5]
Barnoonni guddaan aayah tana irraa baratamu: amanti keessatti obsaa fi yaqinaan hoggantummaa argatan. Asitti hoggantummaan namoota gara karaa sirriitti qajeelchu fi namoonni nama kana hordofuudha. Fakkeenyaaf, namni tokko balaa guddaa irratti obsee yoo darbe, namni biraas isa ilaalun ni obsa. Kanaafu, namni jalqabaa nama lammataatiif hogganaa ta’a.
Hanga hoggantummaa irra gahanitti ilmaan Israa’il dhimma amanti barachuu fi ragaalee adda addaa dhiyeessuu itti fufan. Ergasii dhimmi amanti ilmaan Israa’il irratti wal dhaban ni argame. Isaan keessaa nama haqa qunnametu jira. Isaan keessa nama dogongoraan ykn osoo beeku dogongoretu jira. Rabbiin Guyyaa Qiyaamaa isaan jidduutti murteessa. Itti aanse ni jedha:
“Dhugumatti, wanta isaan keessatti wal dhaban ilaalchisee Guyyaa Qiyaamaa Gooftaan kee isaan jidduutti ni murteessa.” Suuratu As-Sajdah 32:25
Kana jechuun: Yaa Rasuula! Gooftaan kee dhimmoota amanti irraa wanta isaan irratti wal dhaban ilaalchisee ilmaan Israa’ili fi kanneen biroo irraa mu’mintootaa fi kaafiroota jidduutti Guyyaa Qiyaamaa haqaan ni murteessa. Nama hundaa hojii isaatiin jazaa isaaf kafala. Kan Jannata seenu qabu Jannata seensisa, kan ibidda seenu qabu ibidda seensisa.[6]
Addunyaa keessatti mu’mintoota fi kaafironni dhimmoota amantii keessatti wal dhabu (wal faallessu). Mu’mintoonni “Kuni haqa” yommuu jedhan, kaafironni immoo “lakki haqaa miti” jedhu. (Fakkeenyaf, tawhiidaa fi du’aan booda kaafamu ilaalchisee mu’mintoota fi kaafironni wal dhabu. Mu’mintoonni “kan gabbaramu qabu Rabbiin qofa, tawhiinni haqa, shirkiin soba.” jedhu. Kaafironni immoo “Lakki, Rabbiin alatti wanta biraatiif ibaadan (gabbarriin) ni mala” jedhu.) Garuu Guyyaa Qiyaamaa wanta isaan irratti wal dhaban kana ilaalchise isaan jidduutti ni murteefama. Namni haqa irra jiru ifa baha.[7] Namni soba irra tures ifa baha. Ergasii warri haqaa gara Jannataa deemu, warri sobaa immoo gara ibiddaa deemu.
Dhaloonni sababa badii isaaniitiin addunyaa irraa duguugaman baay’eedha
“Isaaniin dura dhaloota iddoo jireenya isaanii keessa deeman meeqa akka balleessinee isaaniif ifa hin taane? Dhugumatti kana keessa mallattooleetu jira. Sila hin dhagayanii?” Suuratu As-Sajdah 32:26
Kana jechuun sila namoota Rasuula kijibsiisan kanniiniif, isaaniin dura dhaloota baay’ee akka balleessinee ifa hin taanee? Sababa isaan Ergamtoota isaanii kijibsiisaniif dachii irraa Rabbiin isaan xuruure (ni balleesse).
“iddoo jireenya isaanii keessa deeman”[8] kana jechuun warri Nabii Muhammadin (SAW) kijibsiisan iddoo jireenya warra badanii keessa deeman. Kuffaarri Makkaa daldalaa fi imalaaf gara Shaam yommuu deeman iddoo jireenya Samuud, Aadi fi ummata Luux biraan ni darbu turan. Iddoo jireenyaa kana keessatti nama tokkollee hin argan. Sababa badii isaaniitiin dachii irraa ni xuruuraman. Kuni isaaniif barnoota hin ta’uu? Kanaafi itti aanse ni jedha: “Dhugumatti kana keessa mallattooleetu jira.” Kana jechuun namoonni sunniin baduu fi sababa Ergamtoota kijibsiisuu isaaniitiif wanta isaaniitti bu’e keessa mallattoolee, ragaalee, barnootaa fi gorsatu jira.[9] Namni mallattoolee kanniin ilaalun itti xinxalluu Ergamtoonni Rabbii dhugaa akka ta’an, shirkiin ummanni isaanii irra turan soba ta’uu fi namni hojii ummata badan kanaa hojjate akkuma isaanii akka baduu ni hubata. Akkasumas, Rabbiin gabrootaf jazaa kan kafaluu fi du’aan booda kan kaasu ta’uu ni beeka.
“Sila hin dhagayanii?” Kana jechuun warroonni Ergamtoota kijibsiisan kunniin gorsaa fi ragaalee Rabbii hin dhagayanii?[10] Gorsaa fi ragaalee kanniin dhagayanii itti hin fayyadamanii?
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiir Muyassar-416
[2] Tafsiir Qurxubii-17/41, Tafsiiru Qur’aanil Kariim-Suuratu As-Sajdah, Ibn Useymiin- fuula 109
[3] Tafsiir Muyassar-416
[4] Madda olii
[5] Tafsiiru Qur’aanil Kariim-Suuratu As-Sajdah, Ibn Useymiin- fuula 113, Tafsiir Xabarii-18/637, Tafsiir Sa’dii-771, Tahriir wa tanwiir-21/237
[6] Tafsiir Muyassar-416 [7] Tafsiiru Qur’aanil Kariim-Suuratu As-Sajdah, Ibn Useymiin- fuula 116
[8] Tarii kuni hiika kanas qabaachu danda’a: “Dhaloonni darban osoo iddoo jireenya isaanii keessa deemanu balleessine.” (Tafsiir Qurxubii-17/44)
[9] Tafsiir Muyassar-417, Tafsiir Ibn Kasiir-6/151
[10] Tafsiir Muyassar-417, Tafsiiru Qur’aanil Kariim-Suuratu As-Sajdah, Ibn Useymiin- fuula 119


text:
Zinaa Irraa Akkamitti Of Eegan?-Kutaa 5
8-Hiriyyoota babbadoo irraa fagaachu-dhugumatti, fedhii keessaa waliin wanti gara badii zinaatti nama dhiibu hiriyyoota babbaadodha. Sababa hiriyyaatin nama meeqatu qilee badiitti tare. Mee, seenaa dhugaa tokko waliin ilaalun dhugaa kana haa hubannu:
Qissaan (seenaan) kuni seenaa baay’ee nama dhukkubsu kan Sheykh Ahmad Al-Qaxxaani daw’aa irratti dubbateedha. Namni sheykni kuni seenaa kana irraa gabaase akkana jedha: “Lafa keessa deemne rizqii barbaadachuf dooni irratti dargaggeessa gaarii, keessi isaa qulqulluu fi amalli isaa gaarii ta’ee waliin hiriyyoomne. Qulqullinnii fi nuurri (ifti) fuula isaa irraa kan mul’atuu fi ifu ta’ee argina. Kan of gadi qabu, salaatu, namoota gorsuu fi qajeelchu ta’ee malee hin argitu. Yommuu salaanni gahu, azaana godhee nuun salaata. Yoo namni tokko salaata irraa duubatti hafe, isa waqqasee gorsa. Adeemsa keenya guutuu haala fi amala kana irra ture.
Galaanni nu oofee odola Hindii takkatti nu darbe. Nutis achitti buunee qubanne. Wantoota warri galaana irra deeman aadaa godhatan keessaa tokko, bakka kana guyyoota muraasaaf turuun ni bashannanu, magaalatti keessa deemun wanta addaa maatii isaanitiif bitanii halkaniin gara doonii isaanii deebi’u. Isaan keessaa namoota jallinna keessatti kufetu ture. Namoonni kunniin iddoo taphaa, fedhii, wanta badaa itti hojjatanii fi bakka sagaagalummaa dhaqu. Dargaggeessi gaariin kuni doonii irraa gonkumaa hin bu’u. Kana irra, doonii irraa wanta suphamu qabu suphuun, funyoo hiike hidhuun, muka jabeessun, zikrii, Qur’aana fi salaatan ko’oomun guyyoota kanniin dabarsa.
Gabaasan ni jedha: ijji isaa imimmaan areeda irra dhangalaasti. Imala tokko irratti osoo dargageessi kuni hojiiwwan isaa waliin ko’oomu (biizi ta’uu), hiriyyaan isaa tokko kan fedhiin itti taphatte, hojii gaarii dhiise hojii badaan of ko’oomse, wanta ol’aanaa dhiise wanta gadi aanaa filate akkana jedheen: yaa hiriyyaa kiyya! Sila ati maaliif dooni irra yeroo hundaa teettaa, ishirraa addaan hin baatu? Maaliif irraa buute addunyaa keetin ala addunyaa biraa hin ilaallee? Wanta yaada bal’isu, nafsee booharsu argita. Ani gara iddoo sagaagalummaa fi Rabbiin itti dallanu koottu siin hin jedhu. Yaa saahiba kiyya, kuni fagoodha. Garuu koottu warra boofaan taphatan ilaali. Boofa hin sodaatan. Akkasumas, nama arba yaabbatu fi akkamitti kumbii isaa masalaali gochuun harkaa fi lukaan irra bahuu ilaali. Ammas, osoo nama mismaari irra deemu argatee obsi isaa akkamitti jabaate, ammas barbaadaa ibiddaa akka teemiraatti nama liqimsu osoo argitee! Nama bishaan galaanaa akka bishaan Firaatitti dhuguu argita! Yaa obboleessa kiyya! Gadi bu’iitii namoota ilaali.
Ergasii nafseen dargaggeessa gaarii kanaa wanta dhagaye qunnamuuf ni sochoote. Ni jedhe, addunyaa tana keessa wanti ati jettu ni jiraa? Hiriyyaan badaan isaa kunis ni jedhe: eeyyen! Odolaa kana keessa ni jira. Gadi bu’i wanta si gammachiisu ni argitaati. Ergasii dargaggeessi gaariin kuni hiriyyaa isaa waliin ni bu’e. Hanga karaa dhiphootti isa seensisuutti suuqi fi karaalee magaalaa tanaa keessa oli gadi waliin deddeeman. Karaan dhiphoon kuni mana xiqqoo tokkotti isaan geessa. Namtichi mana xiqqoo tana seenee dargaggeessa gaariin kuni akka isa eegu gaafate. Ni jedheen, “Yeroo muraasaan booda sitti deebi’a. Garuu manatti dhiyaachu irraa of eeggadhu, of eeggadhu.” Dargaggeessi kuni mana irraa fagaatee taa’e. Qur’aanaa fi zikriin yeroo isaa fixa. Garuu kolfa sagaleen isaa olka’e tasa dhagaye. Ergasii balbala manaa bane. Dubartiin haguuggi qaani fi namummaa ofirraa mulqite isatti gadi baate.
Waaaa!! Kuni balbaluma namtichi keessa seenedha. Nafseen dargaggeessa kana ni sochoote. Gara balbalaas ni dhiyaate. Wanta mana keessatti adeemsifamu dhageefachu jalqabe. Sagalee biraa ni dhagaya. Qaawwa balbalaatin gara keessaa ilaale. Ilaalcha tokkorraan ilaalcha biraa itti daddabaluun wanta duraan hin beekne fi hin agarree ilaalu itti fufe. Ergasii gara iddoo isaatti deebi’e. Yommuu hiriyyaan isaa mana kana keessaa bahuu, “kuni maalidhaa? Ee badii kee! Kuni dhimma Rabbiin itti dallanu fi hin jaalanneedha.” Jechuun waqqase. Namtichis ni jedheen: yaa jaamaa, yaa gaafila, cal’isi. Kuni dhimma si hin ilaallanneedha.”
Gabaasan itti fufuun ni jedha: isaan lamaanu halkaniin barfatanii gara dooni deebi’an. Dargaggeessi kuni wanta argeen yaada isaa ko’oomsuun halkan kana osoo hin rafin bule. Xiyyi sheyxaanaa qalbii isaa too’atee jira. ilaalchi inni ilaale suni lugaama qoma isaa qabatte. Akkuma fajriin baqaqee fi bariin bari’een nama jalqabaa dooni irraa bu’u ta’e. Ilaalu malee wanti biraa sammuu isaa keessa hin jiru. Bakka kaleessaa san ni deeme. Ilaalcha jalqabaa ni ilaale. Ilaalcha biraas itti fufsisee hanga balbala mana sanii banuutti. Guyyaa kanaa fi guyyaa isa booda jiru bakka [wanti fokkuun itti raawwatamu] kanatti dabarse. Shufeerri dooni oofu isa ni dhabe. Waa’ee isaa ni gaafate. Mu’azzinni eessa jira? Imaamni salaata nu salaachisu? Dargaggeessi gaariin suni eessa dhaqee? Eenyullee deebii hin deebisneef. Isa barbaaduf akka bittinnaa’an isaan ajaje. Ergasii nama bakka san isa geesse shufeerichi ni beeke. Isa dhiyeesse ni akeekachise, akkanas ni jedheen: Sila Rabbiin hin sodaattu? Adabbii isaa hin sodaattu? Amma deemiti isa fidi.” Ergasii namni kunis si’a baay’eef gara isaatti ni deddeebi’e. Garuu isa dhiyeessu hin dandeenye. Sababni isaas, inni isaan waliin deebi’u ni dida. Hogganaan doonii dhiirota baay’een isa dhiyeessu malee filannoo biraa hin arganne. Namoonni kunniinis humnaan baadhachuun gara dooni geessan.
Gabaasaan ni jedha: doonittiin gara biyyaa deebi’uu jalqabde. Namoonnis hojii isaanii itti fufan. Dargaggeessi kuni caafii dooni irra taa’un hanga hiddi onnee isaa cituu gahutti booyu fi aadu jalqabe. Nyaata isaaf dhiyeessu, garuu hin nyaatu. Guyyoota muraasaaf haala badaa isaa kanarra ture. Halkan keessaa halkan tokko booyinsi fi iyyansi isaa ni cime. Warri dooni yaabbate rafuu hin dandeenye. Shufeerri dooni itti dhufuun akkana jedheen: Yaa namana! Rabbiin sodaadhu. Maaltu si tuqee? Booyinsi kee nu jeeqe jira, rafuu hin dandeenye. Ee badii kee! Maaltu haala kee jijjiree? Ee badii kee maaltu si dhayee? Dargaggeesiis kan gadduu fi gaabbu ta’ee akkana jechuun deebii deebiseef: Na dhiisi. Wanta na tuqe ati hin beektu.
Shufeerichis ni jedhe: maaltu si tuqee?” Yeroo kanatti dargaggeessi qaamaa saalaa isaatirraa haguuggi ni mulqe. Yommuu ilaalu, raammoon qaama saalaa irraa gadi kukkufa. Shufeerichis wanta argeef rifate hollate. Ni jedhe: kanarraa Rabbiin tiikfama. Shufeerichi isa biraa ni ka’e. Yommuu barii’uuf deemu sagaleen bilbilaa (dawilii) isaan dammaqsite. Isaanis gara madda sagalee deeman. Yommuu dhaqan, dargaggeessi kuni muka dooni ilkaanin cininee kan du’e argan. Namoonnis khaatima (xumura) gaarii Rabbiin kadhataa deebi’an. Seenaan dargaggeessa kanaa nama barnoota fudhatuuf barnoota taate hafte.
Faayda: seenaan tuni Rabbiif ajajamu keessatti sidq (dhugaa ta’uu) akka qaban nutti agarsiisti. Osoo dargaggeesi kuni Rabbiif ajajamu keessatti warra dhugaan hojjatan keessaa ta’e, silaa Rabbiin isa gadi dhaabaa ture. Akkuma Rabbiin jedhe: “Rabbiin warroota amanan jireenyaa addunyaa fi Aakhiraa keessatti jecha gadi dhaabbattuun [isaan] gadi dhaaba.” Suuratu Ibraahim 14:27[1] (Kanaafu, namni hojii keessatti ikhlaasa qabaachu fi khaatimaa gaarii irratti du’uuf sirritti Rabbiin kadhachuu qaba.)
9-Yeroo hundaa gara Rabbii azza wa jalla dhiyaachuu fi ikhlaasa qabaachuuf carraaqu– fedhiin lubbuu wanta guddaa moottota diinota isaanii moo’atan of jalatti galcheedha. Mootiin cimaan diinota baay’ee moo’achuu danda’a. Garuu fedhii fi jaalalli inni dubartiif qabu isa moo’achuun gadi isa xiqqeessu danda’a. Dhugumatti, kuni fedhiin lubbuu hangam guddaa fi ulfaataa akka ta’e agarsiisa. Akkuma hayyoonni jedhan, diinni guddaa fi badaan diina keessaatti. Diinni keessaa kunis fedhii lubbuuti fi sheyxaana. Namni diinota kanniin yoo moo’ate, diinota alaa moo’achuun isarratti hin ulfaatu. Dhugumatti, diina keessaa kana moo’achuu fi too’achuuf namni yeroo hundaa gargaarsaa fi eeggumsa isa barbaachisa. Gargaarsa fi eeggumsa kana kan argatu, Rabbii olta’aa irraa qofa. Sababni isaas, fedhii kana nama keessatti qabbaneessu fi sheyxaana namarraa oofu kan danda’u Rabbii olta’a tokkicha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Yoo Rabbiin isin gargaare, kan isin moo’atu hin jiru. Yoo Inni isin gargaaru dhiise, Isa booda eenyutu isin gargaaraa? Warri amanan Rabbiin irratti haa hirkatan.” Suuratu Aali-Imraan 3:160
Yoo Rabbiin isin gargaare, namoonni fi jinnooni dachii keessa jiran osoo walitti qabamanii isin moo’achuu hin danda’an. Sababni isaas, kan Rabbii olta’aa moo’atu fi injifatu hin jiru. Kan isaan too’atu fi sammuu isaanii harka qabu Isa. Lubbu-qabeenyin homtu hin sochootu hayyama Isaatin malee. “Yoo Inni isin gargaaru dhiise” kana jechuun sababa Isaa fi Ergamaa Isaatiif ajajamu diddanii fi ajaja Isaa faallessitaniif, yoo isin gargaaru dhiisee fi lubbuu teessanitti isin gate, Rabbiin ala eenyullee kan isin gargaaru hin jiru. Kanaafu, ajaja Rabbii fi ajaja Ergamaa Isaa hin dhiisinaa, Isarraa gargaarsa dhabuun badduuti.
Kana keessa Rabbiin irraa gargaarsa barbaadu, humnaa fi tooftaa ofii irraa qulqullaa’un Isarratti hirkachuutti ajajuutu jira. kanaaf itti aanse ni jedha: “Warri amanan Rabbiin irratti haa hirkatan.” Kana jechuun Rabbiin qofarratti hirkadhaa, Isaan alatti wanta biraa irratti hin hirkatinaa. Sababni isaas, kan nama gargaaru Isa qofa akka ta’e beekkame jira. Isa qofa irratti hirkachuun tawhiida kaayyoo barbaadanitti nama geessudha. Isaan ala wanta biraa irratti hirkachuun immoo shirkii nama hin fayyanneedha. Inumaa kan nama miidhudha.[2]
Aayah keessatti “Falaa ghaaliba lakum (kan isin moo’atu hin jiru)” kan jedhutti haa xinxallinu. Wantoonni nama moo’atan baay’eedha. Kanneen akka fedhii lubbuu, sheyxaana, diina namaa fi kanneen biroo. Asitti “Namni isin moo’atu hin jiru” jechuun gosa wanta nama moo’atu adda hin baasne. Kanaafu, Rabbiin yoo nama gargaare wanti nama moo’atu tokkollee hin jiru jechuudha. Fedhiin lubbuu, sheyxaanni, diinni namaa fi kan biroo nama hin moo’atan.
Garuu gargaarsa Rabbii argachuuf ulaagaalee guutu qabantu jira. Ulaagaaleen kunniinis, dhugaadhaan hundeewwan iimaanatti amanuu, Isaaf ajajamuu fi Isa faallessu dhiisudha. Namni ulaagaalee kanniin guute, gargaarsa Rabbiin irraa argata. Namni hin guunne immoo hamma ulaagaleen kanniin hanqiseen gargaasa Isarraa dhaba.
Mee akka fakkeenyaatti seenaa Nabii Yuusuf haa ilaallu. Dubartiin Nabii Yuusufin garmalee jaallatte suni fedhiin lubbuu ishii moo’atee of too’achu dadhabde. Hanga baditti isa waamtu geesse. Nabii Yuusuf immoo wanta fokkuu ishiin itti waamtu ni dide. Fedhiin lubbuu isa hin moo’anne. Amma haa gaafannu, “Maaltu isaan gargar godhee?”
Dubartittin iimaana sirrii waan hin qabneef, gargaarsa Rabbiin irraa dhabde. Kanaafu, fedhiin lubbuu fi sheyxaanni ishii injifate. Nabii Yuusuf immoo iimaana sirrii kan qabuu fi Rabbiif kan ajajamu waan tureef, gargaarsa Rabbiin irraa argate. Kanaafu, fedhiin lubbuu fi sheyxaanni isa hin moo’anne. “Yoo Rabbiin isin gargaare, kan isin moo’atu hin jiru.”
Ammas seenaa dargageessaa armaan oliiti fi seenaa Nabii Yuusuf wal bira haa qabnu. Dargaggeessi kuni iddoo wanti fokkuun itti raawwatamu deemun ni ilaale. Ergasii wanta fokkuutti ni kufe. Nabii Yuusuf dubartittin ishii waliin waan fokkuu akka raawwatu balbala itti cufuun addatti isa affeerte. Garuu Yuusuf ni dide. Kanaafu, dargaggoota kanniin lamaan maaltu gargar godhee? Dargaggeessi armaan olii tarii hojii isaa keessatti ikhlaasa waan hin qabneef badii zinaatti kufe. Kanaafu, gargaarsa Rabbiin irraa hin arganne. “Yoo Inni isin gargaaru dhiise, Isa booda eenyutu isin gargaaraa?” Eeyyen, Rabbii olta’aa malee kan nama gargaaru hin jiru.
Nabii Yuusuf (aleyh salaam) immoo ikhlaasa waan qabuuf Rabbiin badii isarraa deebise. Akkana jechuunis badii zinaa isarraa akka deebisu Rabbii olta’aa kadhate: “‘Yaa Rabbi! Wanta isaan itti na waaman irra hidhaan naaf jaallatamaadha. Yoo Ati shira isaanii narraa hin garagalchin, gara isaanitti dabee wallaaltoota keessaa ta’a.’ Gooftaan isaas isaaf awwaate. Shira isaanii isarraa garagalche. Dhugumatti Inni Dhagahaa, Beekaadha.” Suuratu Yuusuf 12:33-34
Barnoota baay’ee seenaa dargaggeessa armaan oliiti fi seenaa Nabii Yuusuf irraa baranna:
✏Dhugaan amanuu fi hojii Rabbiif qofa jedhanii hojjachuu (ikhlaasa qabaachu)- dhugaan amanuu fi hojii gaggaarii Rabbiif qofa jedhanii hojjachuun gargaarsaa fi eeggumsa akka isarraa argatan nama taasisa. Kanaafu, badii zinaa irraa ni eeggamu. Nabii Yuusuf nama ikhlaasa qabu waan tureef zinaa irraa ni eeggame.
✏Yeroo hundaa Rabbii olta’aa irraa gargaarsaa fi eeggumsa barbaadu. Mee ilaali, Nabii Yuusuf akkamitti Gooftaa isaa irraa gargaarsaa fi eeggumsa kadhate. Humnaa fi tooftaa isaa irratti hin hirkanne.
✏Balaa hiriyyaan badaan qabu-Hojiin isaa fokkuu, gorsi isaa gara badiiti.
✏ Badii ilaalchi ijaa qabu-dargaggeessi kuni ilaalcha isaa wanta fokkuutti ni deddeebise. San booda wanti arge qalbii isaa keessatti hidda qabachuun borumtaa gara baditti isa oofe.
✏Barbaachisummaa gargaarsa Rabbii olta’aa- namni hanga fedhe zinaa fi wanta badaa biroo irraa of eeggannoo haa godhu, gargaarsi Rabbii yoo hin jiraatin of qabuu hin danda’u. Ilaali seena dargaggeessa armaan olii fi wanta Yuusuf jedhe.
Seenaa Nabii Yuusuf fi seenaa armaan olii, haala namoota naannoo keenya jiran, aayata Qur’aanaa armaan oliiti fi aayata biroo irratti xinxalluun karaan hundarra gaariin (best way) zinaa irraa ittiin of eegan, “Gargaarsaa fi eeggumsa Rabbii olta’aa argachuudha” jennee goloobu dandeenya. Gargaarsaa fi eeggumsa Isaa argachuuf immoo Rabbii olta’aa fi hundeewwan iimaanaa hafaniitti dhugaan amanu. Akkasumas, hojii gaggaarii Isaaf qofa jedhanii (ikhlaasan) hojjachuu fi yeroo hundaa gargaarsa, araaramaa fi eeggumsa Isarraa kadhachuudha.
Qur’aana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa warroota dhugaan amananii fi ikhlaasa qaban, sheyxaanni too’anna akka isaan irratti hin qabne beeksisee jira. (15:40-42, 16:99) Faallaa kanaa immoo, warroota hin amannee fi ikhlaasa hin qabne, sheyxaanni akka moo’atu fi baditti harkisuu beeksisee jira. (19:83) Dhugumatti, sheyxaanni badii zinaatti garmalee nama kakaasa. Waswaasa sheyxaanaa fi gubaa fedhii irraa kan nama tiiksu Rabbii tokkicha. Kanaafu, namni hasaasa sheyxaanaa fi gubaa fedhii jalaa bahuuf karaan tokkichi amanti fi hojiin gara Rabbii dhiyaachuuf tattaafachuudha. Amanti yommuu jennu, iimaana dabalachuu. Hojiin yommuu jennu immoo hojii gaggaarii qulqullinnaan hojjachuu baay’isuudha. Namni akkuma iimaanni isaa cimuu fi hojii gaggaarii ikhlaasaan baay’isee hojjatuun, hasaasni sheyxaanaa fi gubaan fedhii isarraa hir’ataa adeema. Kuni muxannoo namoota baay’etii fi haqa hin jijjiramne, hin dagatin.
Kitaabban wabii:
[1]100 Qissatu min nihaayati zaalimiina Fuula 248-250
[2] Tafsiiru Sa’dii-165, Tafsiiru Xabarii-6/192-193


text:
Sagantaan nyaata addunyaa kan tokkummaa mootummootaa meeshaalee ittisa vaayiresii koronaaf gargaaru waaltaa Finfinnee jiru irraa garga biyyootii Afriikaa adda addaa raasuu jalqabuu isaa beeksisee jira.
Itiyoophiyaatti daayriktera WFP kan ta’an Steven Were Omaamoo meeshaaleen gargaarsaa marsaa duraa biyyoota Afriikaa adda addaatti ergamuu isaa mirkaneessaniiru. Meeshaalee kana jalqaba kan argatan Gaanaa fi Afriikaa Kibbaa ti.
Daayirekterichi akka jedhanitti meeshaaleen kun meeshaa ittiin of eeggannoof ta’u, kan qorannaa ittiin geggeessan, haguuggii funyaanii fi afaanii ykn Maaskii fi meeshaa hafuura baafachuuf gargaaru Ventilator ta’uu ibsaniiru jedha Eskinder Frew Finfinnee irraa.


text:
Preezidaantiin Keeniyaa Wiiliyaam Ruutoo daawwannaa hojiif Finfinnee dhaqan.
Ministirri muummee Abiy Ahmad simannaa godhaniifii jiru.
Ruutoon haasawa Televishinii France 24 waliin dhiyoo kana tolchaniin Itoophiyaatti nagaan akka bu’u carraaqqii bara bulchiinsa isaaniin duraa eegalame akka itti fufan ibsanii turan.
Preezidaantii Keeniyaa duraaniis ergamaa addaa dhimma Itoophiyaa fi Rippaablika Demokiraatawaa Koongoo gochuun muudanii jiru.
“Waraanni Itoophiyaa keessaa baay’ee nu yaaddessa. Sababni isaas nuyi ollaadha. Taateen Itoophiyaa keessaa kamuu nun hanqatu. Biyyoonni keenya biyyoota baha Afrikaatti diinagdee guguddaa sochoosani” kan jedhan Ruutoon, kanaafuu rakkoo Itoophiyaa itti hirmaannee fala barbaadu qabna jedhan.
Ruutoon waraanni Itoophiyaa keessaa tooftaa furmaata argatuun irratti ministira muummee Abiy Ahmad, Preezidaantii Afrikaa Kibbaa Siiyriil Raamaafoosaa, preezidaantii duraanii Afrikaa Kibbaa Taaboo Mbeekii fi Ministra haajaa alaa Ameerikaa Antoonii Bliinkan dabalatee qondaalota hedduu faana mari’achuullee dubbatanii turan.
Rakkoon kun gaaddisa gamtaa Afrikaa jalatti fala akka argatus abdii qaban ibsanii turan.
Daawwannaan preezidaant Ruutoo barii mootummaan Federaaalaa fi TPLF waamicha araaraa Gamtaa Afrikaa simatanii Afrikaa Kibbaatti walarguuf beellamataniin walirra oole.
Ruutoon erga Preezidaantii Keeniyaa ta’anii asitti daawwannaan Itoophiyaa miilanaa kun kan jalqabaa isaaniiti.


text:
Loltoonni waraana Burkina Faso hoogganoota fonqolcha mootummaa akka harka kennan mari’achuuf magaalaa galma mootummaa biyyattii Ugaaduuguu ennaa seenanitti presidentiin mootummaa ce’umsaa Michel Kafando gad dhiisamuu isaanii Ambasaddorri Ferensaay beeksianii jiru.
Ibsi waraana biraa ba’e akka jedhutti humnootiin hidhatan magaalattii kan seenan dhiigi utuu hin dhangala’in mootummaa deebisanii qabachuu yaaluuf jecha.
Kaleessa foonqolcha mootummaa kan hoogganan General Gilber Diendere ibsa baasaniin taayitaa akka hoogganaa biyyaatti qabatanii jiran xumura marii jaarsummaa ECOWASn geggeessameen booda kan gad dhiisan ta’uu beeksisan. ECOWAS haala jiru irratti mari’achuuf jecha magaalaa Nigeria keessatti gumii hatattamaa geggeessaa jira.
Generalichi tuuta oduuf ibsa kennaniin waraanni dura dhaabbannaaf eeyamni kennameefii jira ka jedhu haalanii jiran.
Waardiyaaleen presidentummaa kan Rsp jedhaman lola hin fedhan jedhan. Yoo barbaachise garuu of irraa ittisu. Garuu aangoo qabachuf jecha dhiiga hin dhangalaasan. Biyya tajaajiluu fedhan keessatti fixiinsa raawwachuun barbaachisaa miti jedhan.
Kan Roobii darbe president Kafando to’annaa jala oolchuu dhaan hoogganaan waardiyaa presidentummaa General Diendere-n biyyattii dhiifama gaafachuu dhaan aangoo mootummaa siiviliitti dabarsnii kennuuf karoorfachuu beeksisan.


text:
“Jijjiirama yeroo ammaa haala siyaasa Itoophiyaa keessatti mul’achuu eegale kana argamsiisuu keessattis Waraana Bilisummaa Oromoo fi Qeerroo Bilisummaa Oromootiin olitti qaamni wareegama ulfaataa baase hin jiru jechuun ni danda’ama.”
Kun ibsa har’a ABOn baase keessaa kan fuudhame. Ibsa kana keessatti kan tuqaman Waraanni Bilisummaa Oromoo fi Qeerroo Bilisummaa Oromoo kan jedhaman caasaa dhaabichaa (organizational bodies) malee qaama ummataa (civil society) miti. Kanaafuu kun jecha rakkoo guddaa qabuu dha. Kun injifannoo ummataa saamanii abbaa itti tahuu dha. Hogganoonni dhaabichaa bakka adda addaatti bobba’anii ummataaf haasaa godhaa turan kan dubbataa turanirraas ibsi kun adda. Akkuman gaafa gaafatama ibsa dhaabaa barreessuu irra turee sanitti beeku, ibsa kana barreessanii facaasuu irratti nama lamaan tokko qofatu hirmaate natti fakkaata. Ibsi akkasitti wareegama ummanni akka ummataatti kafalee asiin gahe haalu kun yaada miseensota hoggana dhaabichaa hundaa natti hin fakkaatu.
Jarana lakkisaa dhiisaa! wareegama ummanni baasee jijjiirama kana fiduudhaan isinuu biyyatti galche irratti abbaa of hin godhinaa. Wareegama Team Lammaas undermine hin godhinaa. Eenyunuu kan amanuu qabu Team Lammaan hunda caalaa bakka lubbuu isaaniif balaa guddaa qabu keessa taa’anii qabsoo godhaa turan. Jijjiiramni amma argame kun osoo jarri muratoon sun bakka san hin jirree kan milkaahu hin fakkaatu. Yoo milkaahes kallattii biyya diiguu fi hundumtuu wal waraansaan dhiiga wal dhangalaasutti geessa ture.
Dantaa aangoo dhuunfaaf jecha ibsa gaafatamummaan itti hin dhagahamne akkasii baasanii labsuun ummataa fi jagnoota haaromsa kana seeraan fidan tuffachuu dha. Oromoota hariiroo dhaaba siyaasaa kamiiyyuun alatti Oromummaa isaanii qofaaf golee Oromiyaa adda addaa keessatti hiriira bahanii ajjeefaman, dhaanaman, madaahan, qaama hir’atanii fi hidhaman gatii dhowwachuu dha. Ilaalcha dogoggoraa akkasii ummata iccitii siyaasichaa quba hin qabne keessa facaasuun ummata rukuchiisuu waan tahuuf balaa bor dhufuuf itti gaafatamaa nama godha. Haqa jiru walitti himaa jirra. Abbaan fedhe yoo mufate dhimma koo miti. Kana booda lubbuun Oromoo tokkoollee sababa bolola jaarmayaalee siyaasaa Oromootiin akka badu arguu hin fedhu. Ummannis dhugaa jiru kana beekuu qaba. Kan sanii achii abbaatu of mara jedhe boftii dha.
Addis Abeba – Protests erupted in many towns and cities, including schools and university compounds,…
Shabboo Miidiya: Seenaa amaarsaa fii gara jabeenya isaanii. https://www.youtube.com/watch?v=MjL1acJzXgc
Gocha suukkanneessaa sirni nafxnyaa Oromoo irratti gidduu kana raawwachaa jiran balaaleffachuun Barattoonni Oromoo godina addaa…
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…


text:
Riichaard Parneliin
Doktor Braandit namni jedhaman tokko barruulee “Collegiate Challenge” jedhamu keessatti akka barreessanitti, ogummaa nama gorsuu isaanii keessatti waan hubatan tokko lafa kaa’aniiru. Innis yeroo baay’ee namoonni wal-jaallatan yookaan jaalalleen lama gorsa barbaacha yommuu gara koo dhufan akkas jedhu:- “Yeroo jalqabaa quunnamtii saalaa yommuu raawwannu gammachuudhaan ture. Xiqqoo turee garuu waan ta’e sana yommuun yaadadhu ofitti na aarsa, waa’ee koo de-ddeebisee yommuun yaadu miirri koo wal-dhahuudhaan aariidhaanan guutama. Waanan godhetti baay’een gaabba. Xiqqoo turee immoo waa’ee jaalallee koo yommuun yaadu miira nama hin gammachiifnee fi wal-makaa ta’etu natti dhaga’ama ture. Itti fufees garaa walitti dhiphannee walitti bu’uu fi wal-aaruu jalqabne. Dhuma irrattis wal-lollee gar-gar baane. Amma kunoo diinota walii taaneerra jedhanii natti himu” jechuudhaan mudannoo isaanii barruulee sana irratti barreessaniiru.
Dhibee dhukkuba xiin-sammuu akkasii kana dhukkuba barii barraaqaa jedheen waama. Hirriba keenya keessaa dammaqauudhaan yommuu ciisa keenyarraa kaanu jalallii fi walitti-dhiheenyi akkasii suni jireenya dhugaa irraa akka hin taane fi bakka sanas akka hin jirre ni hubanna. Yeroo sana irraa kaasee quunnamtiin saalaa gammachuu nuuf kennuu hin danda’u. Dhumni isaas akka abdii godhanne nuuf hin ta’u. Wanti itti fufee ta’u malidha ta’aa? yoo jenne, namoota fedhii dheebuu miira mataa-mataa isaanii duukaa fiigan lama, dheebuu fedhii mataa isaaniif jecha otuu fiigaa jiranii adda ba’uu ta’a. Wanti ta’e hundi isa kana dha. Jalalli inni dhugaa ta’ee fi walitti dhiyeenyi onneerraa madde muddama ariitiidhaan kan argamu miti. Kanaaf akkaataa kanatti barbaachi godhamu madaallisaa kan eeggatee fi kan wal-simate waan hin taaneef bu’aansaa gadda fi miidhama sammuu akkasumas jeequmsa xiin-sammuuf nama saaxila.
Uumamni nama hundaa uumama sirriitti beekaman kutaalee shan of keessaa qaba. Isaanis: Qaama, miira, sammuu, hawaasummaa fi hfuura jedhamu. Kutaaleen jireenya keenyaa shanan kuni akka funyoo jabaa ta’e tokkootti bakka tokkootti walitti marmanii akka hojjetan taasifamuudhaan kan uumamanidha. Hiphoo hiriyyaa jaalalaa barbaaddachuu keenya kana keessatti yaaliin keenya kuni har’a yookaan kaleessa akka furmaata argatu barbaanna. Rakkina keenya keessaa inni tokko altakkaatti ariitiidhaan dafnee dheebuu ba’uuf hawwuu keenyadha. Kanaaf inni nuti hawwaa jirru kunimmoo furmaata muddamaati malee jaalala isa dhugaa miti. Gaafa kana goonu immoo kutaa uumama keenyaa shanan kana keessaa isa tokko qofaafidha kan nuti furmaata itti kennuuf yaalle. Innis fedhii qaama foon keenyaati. Amma rakkinni guddaan nama kamiyyuu waliin walitti dhiheenya garii uumuu dadhabuu otuu hin taane, fedhii uumama keenyaa warra hafan arfaniif garuu wanumma akka ibidda cidii salphaatti qabsiifnee dhaamsamu ta’uu hin danda’u. Daqiiqaa soddoma yookaan sa’atii tokko gidduuti saala faalla tokko waliin walitti dhihaachuudhaan tokkummaa uumtee quunnamtii saalaa raawwachuu dandeessa. Wanta hundaa bifa kanaan edda xumurtee daqiiqaa muraasa booda quunnamtiin saalaa dheebuu qaama diidaaf duwwaaf furmaataa xiqqoo ta’uusaa hubatta. Kana keessatti akka nuuf hubatamu wanti barbaachisu tokko garuu jaalalli hiriyyummaa inni dhugaan madaallii dheebuu foonii akkasii kanaan ol akka ta’e beekuu qabna.
Haata’u malee quunnamtii saalaa yeroo hedduu raawwachuun fedhii sana waan hir’isu isinitti fakkaataa? Tarii “Jaalalli waan na qabateef” jechuu dandeessu ta’a. Keessi keessan garuu dheebuu ba’uu dhabuudhaan jeeqamee sammuun keessanis gaabbii guddaa jalatti kufa. Barattooni koleejjota adda addaa keessatti argaman hedduun jaalallee dhugaa barbaacha nama tokkorraa gara isa biraatti yommuu jooran hubadheera. Otuma jooraa jiranii yommuu nama haraa tokko waliin hariirroo akkasii eegalan:-“Kuni filannoo koo isa sirrii fi isa dhumaa ti, amma kunoo jaalallee argadhe, muchuun lubbuu koo dhugaan kunoo kanadha” jedhu. Ani akkan amanutti jooruun kan namaaf malu quunnamtii saalaaf utuu hin taane jaalala dhugaaf ta’uu qaba.
Bara kana hiriyyaa jaalalaa jechuun, hiriyyaa quunnamtii saalaa ta’ee argameera. Haat’u malee hiikkaan hiriyyummaan jaalalaa kanarra hedduu kan darbudha. Hiriyyummaan jaalalaa jireenyaa fi uumama keessa eenyummaa keenyaa dabalata. Dhugumayyuu! Qaamaan, miiraan, sammuudhaan, hawwaasummaa fi keessa hafuura keenyaa of keessatti hammata. Hiriyyummaan jaalalaa inni dhugaan utuu waan tokko hin hambisiin jireenya hunda hiruu jechuudha. Garuu amma hundi keenyayyuu guutuu jireenya keenya utuu homaa hin hambisiin nama biraaf hiruu isa jedhu kana miira nama kamiiyyuu kessatti mul’atee hin argamu.
Maarshaal Hooj namani jedhamu kitaaba “Jaalalarratti sodaa ati qabdu” jedhu barreesseera. Kitaabicha keessattis Hooj yommuu dubbatu, “Hundi keenya jaalala ibsuuf ni hawwina, jaalallee lubbuu keenyaaf michummaa onneerraa madde qabaachuu keenya guyyaa itti ibsinu arguuf ni dheebonna. Haata’u malee garuu gaafa guyyaan murteessaa ta’e suni ga’utti jaalala keenya hojiidhaan mul’isuu dadhabnee humnas dhabnee hafuurri yommuu nu citu garaa duubaatti deebi’uu eegalla. Jaalala isa dinqissffannee fi faarfanne sana deebifnee sodaanna. Walitti dhihaachuus ni baqanna” jedheera. Kitaaba kana keessatti Hooj ammas itti fufee, “Nama tokko yommuu cimsitee itti dhihaattetti carraan farra adda-addaa fi akkasumas yaaddoo nama gaddisiisu namatti fidee dhufuunsaa akkuma sana dabala” jedha. Kanaafis gaddaa fi yaaddoo akkasii sodaachuu keenyarraa kan ka’e hiriyyummaa isa sirrii irraa gara duubaatti deebinee nama tokkorraa gara isa biraatti jooraa jiraanna.
Yuniveersitii tokko keessatti barnoota itti fufiinsa qabu tokkon barsiisa ture. Gaaf tokko barnoota koo booda dubartiin tokko gara koo dhuftee, “Waa’ee jaalallee koo waanan sitti himun qaba” waan naan jetteef edda bakka tokko teenyee booda waan isheerra ga’e natti himte. Daqiiqaa muraasa booda akkana naan jette, “Ani amma lammaffaa miidhamuu waan hin barbaanneef tarkaanfii isa dhumaa fudhadheera” naan jette. Anis itti fufeen, “Lammata jaalalatti akka hin kufne yookaan akka hin jaalanne tarkaanfii isa dhumaa fudhatteetta jechuudhaa”? jedheen gaafadhe. Ija guuttee edda na ilaaltee booda, waan natti dubbatte sana waanan ishee hin hubanne waan itti fakkaateef, itti fuftee akkas naan jette. “Akkas jechuu koo miti, lammata hangan of miidhutti dabarsee of hin kennu jechuu kooti malee naan jette. Kana booda caba laphee akkasii kana keessummeessuuf humna hin qabu” naan jette. Anis “Naaf galeera egaa kana booda jireenya kee keessatti ani jaalala hin barbaaddu jechuu keeti” n ittiin jedhe. Mee ilaalaa! Jaalalli dhukkubaa fi miidhama hin qabne hin jiru jechuu dha. Gara nama tokkootti baay’ftanii akkuma dhihaattaniin carraan lapheedhaa cabuu keessanii kuni bal’achaa deema.
Isinillee jireenya jaalalaa isa kanaan dura dabarsitan keessatti shaakala kana fakkaatu keessa akka dabartan nan yaada. Gaaffiin inni guddaan garuu jaalala irraa kan ka’e caba laphee wal-fakkaatu keessa darbuu keessan otuu hin taane, caba laphee sana attamiin keessummeessitanii? isa jedhudha. Cabiinsa laphee keessanii dhokfachuuf jecha akkas jechuudhaan ejjennoo ani amma “Milikita lakkuu” jedhee waamu calaqisiiftu, “Ani amma akka aniif ati walitti dhiheenya qabaannu nan barbaada, jaalalas jaallatamuus nan fedha, garuu itti yaaduuf yeroo gabaabaa na barbaachisa. Kanaan dura miidhaan narra ga’eera. Amma waa’ee sana yaadachuu hin barbaadu, achumatti haa bishaatu. Wantootan dabarse hunda amma dabalee yaadachuu hin fedhu” jenna. Kanaafis naanoo laphee keenyaatti akkuma gamoo warra Chaayinaa akka namni biraan nu hin miineef gamoo mataa keenyaa laphee keenyatti marsinee ijaaruudhaan akka namni suni nu hin miinee fi nu hin cabsineef of eeggannoo guddaa gochuu barbaana. Miidhaa karaa alaan dhufu ittisuuf jecha gamoon ijaarre suni deebisee ofii keenya akka yakkamaa mana adabaa seeneetti xaxee lafa nu kaa’a. Egaa dhumni keenya maal ta’a laataa? Dhukkuba ko’ummaatiin faalamnee hiriyyaa jaalalaa akka dheebonnetti hafuu ta’uu danda’a.
Jaalalli miiraan oli dha, akkasumas miira gaariidhaan olidhas. Haata’u malee hawwaasni keenya jaalala, quunnamtii saalaa fi jaalala hiriyyummaa ilaalchisee murtoo Waaqayyo qabu jijjiiruu fi jal’isuudhaan gara fedhii miiraa duwwaatti ramade kaa’e. Sagalee Waaqayyoo keessatti Waaqayyo jaalala ilaalchisee ibsa bal’aa barbaachisaa ta’e 1Qor 13 keessatti kenneera. Waaqayyo waa’ee jaalalaaf hiikkaan inni kenne sirriitti akka nuuf galutti, boqonnicha keessaa lakkoofsa 4 hanga 7 keessa ergaa jiru bal’inaan akka ilaallu nan fedha. 1Qor 13:4-7 keessatti akka sagaleen Waaqayyoo lafa kaa’etti namni tokko yoo isin jaallate yookaan immoo yoo isin nama sana jaallatanii fi jaalalli jaalallee keessanii sunis:-
Jaalala hiriyyummaa keessatti jaalali Waaqayyo nuu kennee fi inni nuti shaakaluu qabnu jaalala isa akkasiiti. Jaalalli akkasii kuni jaalala nama biraaf xiyyeeffannaa kennu akka ta’e hubachuu dandeessu. Jaalalli kuni kennuu malaee fudhachuu kaayyoosaa kan hin godhannedha. Egaa kanaan alatti jiraachuu barbaadnee yoo rakkina keessa seenne maal nama dinqaa? Egaa haala kanaan jaallatamuu yoo barbaadne duraan dursinee jaalachuun unurraa eegama.
Jaalala hiriyyummaa keessatti jaalala akkasii shaakaluuf duraan dursinee jaalala Waaqayyoo shaakaluu qabna. Namni kamiyyuu jaalala Waaqayyo isaaf qabu otuu hin shaakaliin dura, jaalala akkasii kana nama biraaf otuu gar-gar hin kutiin mul’isuu fi shaakaluuf hin danda’u. Waaqayyo inni sii fi waa’ee kee hunda beekuu jaalala mudaa hin qabneen si jaallata.
Waaqayyo karaa raajicha Eermiyaasiin akkas jedhee dubbateera, “Ammas Waaqayyo fagootti anatti mul’atee, saba kanaan, ‘Ani jaalala bara-baraatiin si jaaladheera; kanaafan gaarummaa kootiin ofitti si dhi’eesse’.“ Ergaa kana keessaa jaalalli Waaqayyoo kan hin jijjiiramnee fi kan bara-baraa ta’uusaa hubanna.
Waaqayyo waaqni kan nu jaallate akka nuti laaqii cubbuurraa qulqulloofnuuf jecha wa’ee cubbuu keenyaaf jedhee tokkicha ilmasaa fannoo irratti dabarsee hanga kennuutti ture. Fannoo irratti ajjeefamuun gosa adabbii du’aa bara durii ture. Sagalee Waaqayyoo keessattis Yohannis 3:16 irraa, “Waaqayyo akkasitti tokkicha ilma isaa hamma kennuufitti biyya lafaa jaallate; kun immoo isatti kan amanu hundinuu jireenya bara baraa haa qabaatuuf malee, haa baduuf miti.” jedhamee barreeffameera. Gara Waaqayyootti yommuu deebinuu fi araara isaa yommuu fudhannu jaalala isaa shaakaluu eegalla.
Wqqayyo waaqni ergaa Yohaannis isa duraa 1:9 irratti akkas jedha, “Cubbuu keenya yoo isatti himanne inni amanamaa fi qajeelaa waan ta’eef, cubbuu keenya nuuf in dhiisa, jal’ina keenya hundumaattis nu qulleessa” jechuudhaan araara nuuf qabu nu hubachiisa. Waaqayyo cubbuu keenya nuuf dhiisuu qofaa otuu hin taane, hamma dhumaatti nu qulqulleessa, cubbuu keenya isa darbe sana gonkumaa lammata hin yaadatu.
Haala kamiyyuu keessa yoo taanelle, Waaqayyo jaalala nuuf qabu gargar hin kutu. Yeroo hedduu hiriyyummaa yookaan hariirroo jaalalaa gidduutti jijjiiramni yoo uumame gara fuula duraatti fufuu hin danda’u. Fakkeenyaaf balaan yoo nama qaqqabu, hanqinni maallaqaa yoo nama mudatu fi gaafa humni dhibu jaalalli jalqabaa suni ciminaan itti fufuu dadhaba. Jaalalli Waaqayyoo garuu ejjenno yookaan eenyummaa keenya irratti kan hundaa’e miti.
Akkuma ilaaltan jaalalli Waaqayyoo jaalala isa hawwaasni keenya calaqqisiisu irraa adda dha. Haata’u malee jaalalli akkasii jira jettanii yaadduu? Waaqayyo jaalalaa fi araara isaa isa akkasii yoo isa gaafanne salphaatti akka nuuf kennu dubbata. Kuni kennaa Waaqayyo irraa nuuf kenname dha. Haata’u malee kennaa Waaqayyoo kana fudhachuu diduun, Waaqa wajjin hariirroo dhiheenyaa jibbuu keenya dha. Kunimmoo karaa biraan jireenni keenya kayyoo dhuga-qabeessa akka hin qabaanne ofirratti maluu keenya ta’a.
Jaalalli Waaqayyoo deebii nuuf kenna. Nuti gochuu kan qabnu isa irratti amananaa fi isaaf abbomamuudhaan gara kuteenya qabnu akka deebii isaaf ta’utti dhiyeessuu duwwaa dha. Sagaleen Waaqayyoo Yohannis 1:12 irratti waa’ee Yesuus, “Hamma isa simataniif immoo ijjoollee Waaqayyoo akka ta’aniif aboo isaaniif kenne;…” jechuudhaan nuuf ibsa.
Waaqayyo tokkicha ilma isaa bakka keenya akka du’uuf gara addunyaa kanatti erge. Haata’u malee seenaan suni kanaan hin dhumne. Guyyaa sadii booda du’aa ka’e. Inni Waaqa waan ta’eef har’as jiraataa ta’ee laphee kee keessatti jaalala isaa bulfachuu barbaada. Altokko edda isa simattee isattis amanattee booda jireenya kee keessatti jijjiirraan ati argituu fi hariirroon ati namoota biraa wajjin qabaattu deebisee si dinqisiisa.
Sagaleen Waaqayyoo akkas jedha, “Namni ilma Waaqayyootti amanu, jireenya bara baraa qaba; ilma Waaqayyoof kan hin abboomamne garuu jireenya hin argatu, dheekkamsa Waaqayyootu isa irratti hafa malee” (Yoh 3:36). Wanti Waaqayyo dursee nuuf hawwu jireenya isa har’aa duwwaa otuu hin taane jireenya bara baraa akka argannu dha. Kana simachuu yoo didne filannoon keenya beenyaa cubbuu isa ta’e du’aa fi Waaqa irraa bara baraaf adda ba’uu ta’a.
Gooftaa akka fayyisaa dhuunfaa keenyaatti fudhannee yommuu jiraachuu eegallu jireenyi keenya madaallisaa kan eeggate ta’a. Waaqayyotti amanachuun isa biraa dhiifama daangaa hin qabne nuuf argamsiisa. Kanaaf isa dhokannee gara karaa mataa keenyaatti deebi’uu hin qabnu. Inni yeroo hunda nu wajjin waan jiraatuuf isattis nagaa qabna. Amanannaa keenya takkaa edda isarra godhannee fi isatti amanannee booda, innis keessa keenya bakka jireenyaa godhatee taa’uudhaan caalmaatti nutti dhihaata. Cubbuu keenya irraa nu qulleessuuf, ofittummaa hidhee nu takaale jiru irraa nu hiikuuf, qorumsa nu mudatuu fi wal’aansoo jireenyaa keessatti bilisa nu baasuudhaaf araarri isaa yeroo hunda nu wajjin ta’a.
Guutummaa macaafa qulqulluu yeroo ilaallu, ejjennoo Waaqayyo quunnamtii saalaa irratti qabu ifaa dha. Waaqayyo quunnamtii saalaa kan eeyyame gaa’ela keessatti qofaa dha. Waaqayyo seera kana kan tume gammachuu keenya daangessuu barbaadee otuu hin taane laphee keenya gaddaa fi cabiinsa irraa eeguuf malee. Kunimmoo inni jireenya hundee jabaa qabu nuuf hundeessuu waan barbaadeef dha. Kanaaf bifa kanaan gara jireenya gaa’elaatti yommuu seennu jaalallii fi hariirroon keenya hundee ogummaa fi jaalalaa isa Waaqayyo duraan dursee ijaare irratti kan hundeeffame ta’a.
Eenyummaa keenya Yesuus Kristoositti dabarsinee yommuu laannu, inni guyyaadhaa gara guyyaatti humnaa fi jaalala haaraan nu guuta. Kuni egaa dheebuu isa keessa keenyaa ture, isa hiriyyaa keenya irraa barbaadaa turre sana dha. Waaqayyo jaalala isaa isa salphaatti gar-gar hin cinne nuuf kenna. Jaalalli inni nuuf kennu kuni baroota gidduutti dhaabbataa kan ta’e, jalala yeroodhaa gara yerootti hin jijjiiramne dha. Jaalalli Waaqayyoo Waaqayyoon gidduu-galeessa godhachuudhaan kan namoota lama walitti fidu dha. Egaa yeroo kaadhimummaadhaan wajjin guddachaa deemtan, guddinni keessan guddina hafuuraa duwwaa otuu hin taane, hawwaasummaa, boqonnaa sammuu fi miiraa qajeelummaa kan of keessatti haammatu waan ta’eef, jaalallee keessaniif amanamaa ta’uu irra darbee, jaalallee keessaniif kan yaaddan, kan kunuunsitan ta’uudhaan isaan dinqisiiftu. Jaalalli keessanis gaa’elaan yommuu xumura argatu quunnamtii saalaa raawwattaniin hundee isa dura ijaaraa turtan irratti hundeeffachuudhaan caalmaatti guddifattu.
Gooftaa Yesuusiin akka fayyisaa lubbuu keetti amma kadhannaatiin simachuu dandeessa. Kadhannaa jechuun Waaqayyo wajjin haasaa dubbii godhachuu jechuudha. Waaqayyo abbaan keenya waan keessa garaa keenyaa keessa jiru waan beekuuf dubbii afaan keenyaa qofaa hin ilaalu, kessa garaa keenyaa fi yaada keenya arga. Kadhannaan armaan gadi jiru attamiin akka kadhattu yaada siif kenna. “Yaa gooftaa Yesuus ati na barbaachifta, waa’ee cubbuu kootiif jettee fannoo irratti waan naaf duuteef sin galateeffadha. Balabala jireenya koo siif banuudhaan fayyisaa koo godhadhee sin simadha. Cubbuu koo naaf dhiiftee jireenya bara baraa waan naa kenniteef sin galateeffadha. Jireenya koo dhuunfadhu. Nama akka garaa kee na taasisi. Ameen!”
Haata’u malee kadhannaan kuni fedhii garaa kee mul’sa? Deebiin kee eeyyen, yoo ta’e kadhannaa kana ammuma akka kadhattu sin gorsa. Amanannaa kee Yesuus Kristos irra akka abdii sagaleesaatti yoo godhatte, inni gara jireenya kee ni dhufa. Adeemsi kuni hariirroo kee isa fuula duratti Waaqayyo wajjin guddachaa deemuuf, caalmaatti isa beekuuf jalqaba garii siif ta’a. Giddu-galeessa jireenya kee keessatti, fooniinis haata’u hafuuraan kallatti hundaan hariirroon kee hundi kan firii qabu ta’a.


text:
Ministeerri Barnootaa caasaan barnootaa haarayatti qophaahe heera biyyattii kan hin cabsine tahuu beeksise
Caasaa sirna barnootaa ministeerri barnootaa torbee dabre baase hordofuun, caasichi kan sirna Federaaliziimii cabsu komiin jedhu, biiroo barnootaa naannolee fi ummata irraa ka’uu ni yaadatama. Ministeerri barnootaa dhimmoota komiin irratti ka’e ilaalchisee har’a ibsa kan kenne yoo tahu, walumaa galatti caasaan barnootaa haarayatti qophaaye sirna Federaalizimii hin cabsu jedhe.
Ministeerri Barnootaa Dr. Xilaayee Geetee akka jedhetti, dhimmoota caasaa haaraya kan dur irraa adda godhan jidduu tokko, manneen barnootaa hundatti barumsa idilee duratti yoo xiqqaate waggaa tokkoof barumsi addaa daa’immaniif kan kennamu tahuu ibse.
Dabalataanis Dr. Xilaayeen akka jedhetti, barumsi Seenaa fi Ji’ografii duudhaa fi beekumsa ummataa irratti hundaayee kan qophaahu ta’a .
Itti aanaan ministeera barnootaa Obbo Garramaw Hulluuqaa gama isaatiin, kutaa 1-8 barnoonni Afaan dhalootaatiin kan kennamu akka ta’ee ibsuun, Afaan hujii Federaalaa ammoo akka gosa barnootaa tokkootti naanolee hunda keessatti akka kennamu yaadni kan dhihaate tahus, aangoon kana murteessuu garuu guutumatti kan naannoleeti jedhe.
Haaluma kanaan caasaan barnootaa qabxiilee 36 of keessaa qabu qophaa’ee, murtiidhaaf mana marii ministeerotaatiif kan ergame tahuu ibsame.


text:
Tafsiira Suuratu Yuusuf-Kutaa 22
Kutaa darbe keessatti Yuusuf tooftaa baasun obboleessa isaa Biniyaaminiin akka of biratti hanbisee ilaalle turre. Ammas, itti fufuun Biniyaamin erga fudhatamee booda wanta obboleeyyan kurnan hojjatan ilaalla:
“Yommuu isa irraa abdii kutatan, maqoof kophaatti bahan. Isaan keessaa inni guddaan ni jedhe, ‘Abbaan keessan maqaa Rabbiitiin kakuu akka isin irraa fuudhee fi kana duras Yuusufin ilaalchise wanta daangaa darbitan hin beektanii? Kanaafu, hanga abbaan kiyya naaf hayyamutti yookiin Rabbiin naaf murteessutti malee dachii [Mısır] gadi hin lakkisu. Inni caalaa warra murtii dabarsaniiti.” Suuratu Yuusuf 12:80
Ilmaan Ya’quub (A.S) yommuu Yuusuf Binimaayinin isaaniif gadi dhiisuu irraa abdii muratan, rakkoo cimaa keessaa hin baanetti kufan. Wanta hojjachuu qaban namoota biroo irraa addaan bahuun dhoksaan mari’achuu jalqaban. Maqoo jechuun dhoksaan mari’achuudha. Isaan keessaa obboleessi umriin ykn aqliin guddaa ta’e akkana jechuun isaan waqqasee: Sila abbaan keessan maqaa Rabbiitiin kakuu cimaa isin irraa hin fuunee? (‘Yoo marfamtan malee akka Biniyaamiinin of waliin fiddan maqaa Rabbiitiin kakadhaa’ isiniin hin jenne?) Ammas tana dura dhimma Yuusuf keessatti daangaa akka darbitan hin beektanii? Yuusufin ni eegna jechuun abbaa irraa fuutanii ergasii eelatti isa darbitan. Ani fuula abbaa kiyya ittiin qunnamu hin qabu. Kanaafu, hanga abbaan kiyya akka gara isaatti deebi’uu naaf hayyamutti yookiin Rabbiin dhimma biraa naaf murteessutti malee ani biyya Misir tana gadi hin lakkisu. Dhugumatti Rabbiin hunda caalaa murti gaarii fi haqaa kan dabarsuudha.”
Ilmi hangafaa kuni garmalee saalfachuu irraa kan ka’e gara abbaatti deebi’u hin barbaanne. Haala ofii Rabbii olta’aatti iyyate. Obboleeyyan isaa hafaniis maal jechuu akka qaban itti himuun gara abbaatti erge:
Gara abbaa keessanii deebi’atii, “Yaa abbaa keenya! Dhugumatti ilmi kee hate. Wanta beekne malee ragaa hin baanu. Nuti warra gheeybi (wanta dhokataa) eeganii miti. Ganda nuti keessa turree fi garee daldaltootaa waliin dhufne gaafadhu. Dhugumatti nuti dhugaa dubbattoota.” jedhaan. (Suuratu Yuusuf 12:81-82)
Kana jechuun yaa abbaa keenya ilmi kee Biniyaamin xaasaa mootichaa ni hate. Xaasaan fe’aa isaa keessatti argame. Sababa kanaan, ministeerri Misir isa fudhate. Nuti wanta hin beekneen obboleessa keenya kana irratti ragaa hin baanu. Garuu wanta arginee fi beeknee qofaan ragaa baana. Sababni isaas, xaasaan mootichaa fe’aa isaa keessaa kan baafamu ta’e argine.
“Nuti warra gheeybi (wanta hin mul’anne) eeganii miti.” Kana jechuun yommuu kakuu keenya siif kenninu obboleessi keenya akka hatu hin beekne. Wanta gara fuunduraatti uumamu hin beeknu. Asitti ‘eegun’- beekumsa qabaachudha. Nuti wanta hin mul’anne hin beeknu. Osoo gheeybi kan beeknu taanee silaa Biniyaaminin sirraa fuune hin deemnun.
Yaa abbaa keenya dubbii keenya keessatti yoo nu shakkite, magaalaa Misir nuti keessa turree fi garee daldaltoota waliin dhufne gaafadhu.
Magaalaan Misir bakka fe’aa Biniyamiin keessaa xaasaan baafameedha. Magaalaa gaafachu jechuun ummata achi keessa jiraatan gaafachuudha. Isaan gaafachun kan danda’amu takkaa nama itti erguun takkaa immoo mataa ofiitiin deemudha.[1]
[Ya’quubis] ni jedhe, “Lakki, nafseen teessan waa isiniif miidhagsite. Obsa bareedatu [naaf mala]. Tarii Rabbiin hunda isaanitu naaf fida. Dhugumatti Inni Beekaa, Ogeessa.” [Suuratu Yuusuf 12:83]
Miidhaginna Qur’aanaa mee ilaali, akkamitti dubbii hin barbaachisne irra akka utaalee. Hangafa malee obboleeyyan gara Filisxeemitti ni deebi’an, Ya’quubis oduu gaddisisaa ni qunname. “Lakki…” jedhe. Kana jechuun ‘Lakki! wanti isin jettan dhugaa miti.’ Ya’quub Biniyaamin gonkumaa akka hin hanne qalbii isaa keessatti ni beeka.
Akkasumas, obboleeyyan kana dura akka soban ni beeke, kanaafu muxannoo irratti hundaa’e isaan irratti murteesse. Akkuma Sa’adin jedhe, “Soba dubbachuun rukutta cimaa madaa namarratti hanbisuun wal fakkaata. Madaan osoo fayyeellee gadaanisni (mallattoon) ni tura. Mee ilaali, obboleeyyan Yuusuf yeroo darbe soba guddaa waan dubbataniif, yeroo kanatti dhugaa haa dubbataniyyu malee Ya’quub isaan amanuu hin dandeenye.[2] Kanaafu, dubbiima yommuu oduu Yuusufin itti dhufan dubbate asittis dubbate: ‘…nafseen teessan waa isiniif miidhagsite.’
Ya’quub nama obsa guddaa qabu akka ta’etti beekkama. Duraan Yuusufin dhabuu isaatiif jabeenya fakkeenya namaaf ta’u agarsiisee. Kunoo asittis wantuma wal fakkaatu hojjachuuf waadaa gale: fasabrun jamiil (Obsa bareedaa). Obsa bareedaa jechuun obsa dallansuun keessa hin jirree fi Rabbiin malee namootatti himachuun keessa kan hin jirreedha.
“Tarii Rabbiin hunda isaanitu naaf fida.” Kana jechuun Rabbiin hunda isaaniitu akka naaf fidu nan abdadha. Ya’quub (aleyh salaam) Rabbiin Yuusufin, Biniyaamini fi obboleessa hangafaa akka isaaf fidu abdii guddaa qaba. Ya’quub gaddi guddaan isa haa qunnamuyyu malee, Rabbiin akka isa hin mufachiifne iimaana cimaa qaba. Barnoonni asirraa fudhannu, nuti waa’ee Rabbi ilaalchisee yaada hundarra gaarii ta’e qofa qabaachu qabna. Jecha biraatin zanni toluudha. Osoo hanga fedhe rakkoon nutti baay’ateelle, Rabbiin rakkoo kana keessaan waan gaarii gonkumaa nuti hin yaanne akka nuuf fidu abdachuudha.
Faallaan kanaa, nama iimaana dadhabaa qabuudha. Qormaata jalqabaa dhayameen rakkoo himachuu baay’isa. “Yaa Rabbii! Kuni maaliif natti raawwatamaa? Rabbiin maaliif akkana na godhaa?” jedha. Akkuma qormaanni (musiibaan) isatti dabalamuun, iimaanni isaa himannaa irraa gara amanti ofii gaafachu, dhumarratti kafaruutti deema. Seenaan Ibliis balaa murti Rabbii gaafachu sirritti ifa godha. ‘Ani nama suphee irraa uumame caala’ jechuun Aadamiif sujuudu ni dide. Sababa kanaan, Iblis hunda caalaa kan kasaare ta’e. Gaafi isaatiin hanga Guyyaa Murtiitti Rabbiin jireenya isaa ni dheeresse. Garuu Ibliis dachii keessa badii babal’isuuf yeroo kanatti fayyadama. Warri amanan (mu’mintoonni) yeroo rakkoo Rabbiif of gadi qabu, daran Isatti dhiyaatu.[3] Sababni isaas, “Dhugumatti Inni Beekaa, Ogeessa.” Kana jechuun Rabbiin haala namni keessa jiru sirritti Kan beekudha, hojii fi murti Isaa keessatti ogeessa. Wanta hojjatu hunda haala sirriin hojjata, murti sirrii dabarsa. (Kanaafu, Inni hojii fi murti Isaa keessatti hin gaafatamu.)
“Isaan irraa garagalee, “Yuusufin irratti yaa gadda kiyya.” jedhe. Gadda irraa kan ka’e ijji isaa lamaan ni addaatte. Inni gaddaan kan guuttameedha.” [Suuratu Yuusuf 12:84]
Ya’quub gaddaan uwwifamuun ijoollee isaa irraa garagale. Ijoollee isaa hunda haa jaallatu malee, qalbii isaa keesatti Yuusufif bakka addaa qaba. Yeroo gaddi isatti baay’ate kana keessatti, ilmi gadda isaa daran dabale Yuusufi. Sababni isaas, namni duraan kan gaddu yoo ta’ee fi gaddi biraa yoo isatti dabalame, gaddi jalqabaa isa keessatti kaka’a. kanaaf, Ya’quub akkana jedhe: “Yuusufin irratti yaa gadda kiyya.” Asafaa jechuun gadda cimaadha. Ya’quub gadda isaa hidda qalbii isaa keessaa arraba isaatti fide.
Yuusuf urga bade xiqqaate xiqqaatu wagga 25 ta’e, garuu laalaan kuni hin hir’anne. Obboleeyyan isaa Yuusufin balleessun jaalalli abbaa isaanii isaaniif akka darbutti yaadan, haa ta’u malee kuni yaaddo abbaan Yuusufiif qabu dabale. Wanti seenaa kana irraa barannu, sheyxaanni ‘diliin (cubbuun) nu fayyada’ jenne akka yaannu nu gowwoomsa. Garuu akka seeraatti, Rabbiin hojii badaa keessa barakaa hin goone.
Gaddi Ya’quub guddaa fi cimaa ta’uu irraa kan ka’e, “…ijji isaa lamaan ni addaatte…” Kana jechuun baay’isee booyu irraa kan ka’e kutaan ijaa gurraachi gara adiitti jijjirame. Kuni ijji isaa dadhabuu agarsiisa.
“Inni gaddaan kan guuttameedha.” Kana jechuun keessi isaa gaddaan kan guuttameedha, garuu gadda isaa ifa hin baasu, namootatti hin odeessu. Garmalee dhokfata.
Kaziim jechuun nama garmalee gadda ofii dhokfatuu fi namootatti ifa hin baasnedha. Rabbiin Ya’quubiin akkana jechuun ibse: ‘Inni gadda ofii ni dhokse, ni eege, kophaatti bahe. Sababni isaas, gadda isaa mul’isuu hin barbaanne, kana yeroo dheeraaf raawwataa ture.’
Ya’quub miiraa isaa waan too’ateef Rabbiin isa faarse. Haala guutuun Rabbiitti amanuu jechuun mararfannaaf namootatti qajeelu osoo hin ta’in Rabbiin qofatti qajeeludha. Eeyyen, gargaarsaa fi deeggarsaaf namootatti qajeelun amala ilma namaati. Akkas gochuun cubbuu miti. Garuu namni gargaarsi hundi Rabbiin irraa akka dhufu hubachu fi sirritti amanuu qaba. Inumaa, namoonni nu gargaaruuf yommuu barbaadan, wanta Rabbiin nuuf barreesse malee wanta biraa gochuu hin danda’an.
Akkasumas, booyun yaad-rimee sabrun jamiil (obsa bareedaa) hin faallessu. Rabbiin Ya’quubin nama obsa bareedaa qabu akka ta’etti ibse. Garuu inni kana waliinu hanga ijji isaa addaattutti ni booye. Booyu fi miira agarsiisuun amala namaati.
Yommuu daa’imni Nabiyyii keenyaa (SAW) maqaan isaa Ibraahim jedhamu harka isaa keessatti du’u, Nabiyyiin ni booye. Imimmaan osoo isarraa coccophu ni jedhe, “Dhugumatti, ijji imimmaan ni buusti, qalbiin ni gadditi, garuu wanta Gooftaa keenya gammachiisu malee hin dubbannu. Yaa Ibraahim nurraa addaan bahu keetin gaddine. (Sahiih Al-Bukhaari 1303)
Siiraa keessatti osoo sahaabonni isa waliin jiranu, bakka kanaan ala bakki Nabiyyiin itti booye sadii ni jira. Sahaabonni dinqisiifatanii akkana jedhan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Atillee ni boottaa sila?” Kuni isaaf akka hin malleetti yaadan. Hayyuun beekkaman Hasan Al-Basri barataa sahaabota baay’ee ture. Yommuu ilmi isaa du’u booyu jalqabe. Barattoota isaa keessaa barataan tokko haala booyicha kanaa isarratti jibbuun isa ilaale. Akka aadaa isaaniitti booyun mallattoo dhiirummaati miti. Hasan ni jedhe, ‘Dhugumatti, Ya’quub booyee jira. Rabbiin booyicha saniif isa hin waqqasne.’ Booyichi Ya’quub sadarkaa inni Rabbiin biratti qabu hin hir’isne.4
Guduunfaa:
✐Namni wanta argee fi beeke qofaan ragaa bahuu qaba.
✐Soba dubbachuun rukuttaa cimaa mallattoo (gadaannisa) namarratti hanbisuun wal fakkaata. Ati har’a yoo nama sobde, boru osoo dhugaa dubbattellee namoonni si hin amanan. Kanaafu soba of eeggadhu.
✐Gadda ofii dhokfachuun Rabbiin qofatti himachuun amala namoota gaarummaa ol’aanaa qabaniidha.
✐Booyun obsa bareedaa hin faallessu. Wanti hubatamu qabu; asitti booyu jechuun iyyuu fi uffata ofirraa cicciruu osoo hin ta’in imimmaan buusudha. Iyyu fi uffata cicciruun akka shari’aatti dhoowwadha. Garuu imimmaan buusun hayyamamaa fi mallattoota rahmataati.
[1]Tafsiir Tahriir watanwiir
[2] https://www.kuranvemeali.com/yusuf-suresi/83-ayeti-tefsiri
[3] Lesson from Surah Yuusuf-Yaasir Qaadi
[4] Madda olii


text:
Godina Baalee Aanaa Sawweenaa Ganda Qunnii
Jiruun addunyaa Faraqaadha. Guyyaan tokko gammachu, guyyaan tokko gadda. Barri tokko quufa. Barri tokko beela. Yoo gandi tokko gammachuun ililchu, gandi biroo ammoo gadda hamtuun liqimfama.
Bakki kun Godina Baalee Aanaa Sawweenaa Ganda Qunniiti. Ummanni asitti argitan kun baatii muraasa dura ummata jiruu qananii keessa ture. Ganda isaanii keessatti gammachuun ilmaan guddifataa jireenya isaanii gaggeeffataa turan. Gaafa yeroon tolteef jiruu gaarii jiraataa turan. Har’a yeroon jijjiiramtee waraana liyyuu poolisiitiin qubsuma isaanii irraa buqqifamanii jiruu tana mudatan. Kun qubsuma isaaniiti. Maatiin heddu ilmaan ofii wajji asitti baqatee as jira.
Ummanni keenya kan shira Diinaatiin qe’ee fi qabeenya isaa irraa buqqifamuun gammoojii Baalee keessaatti qubsiifame, waan nyaatu dhabee rakkoof saaxilamutti jira.
Jiilli Ustaazootaan hogganamu dhiheenya kana ummata keenya kan rakkoo hamaa kanaaf Saaxilame ilaaluuf gara Gammojjii Baalee imalee jira. Ummanni Keenyaas magaaloota adda addaatti ustaazoota keenya haala bareedaan Simate.
Akkuma beekamu daandiin biyya keenyaa waa hedduuf mijjjaawaa miti. Imalli gammiijjiitis ulfaataadha. Wayta karaa dheeraa imalanii dhufan rakkoo hedduutu karaa irratti isaan mudate.
Namni hawaasa kana laalee qalbiin hin rifanne hin jiru. Waan kana irra deddeebinee miidiyaalee hawaasummaa irratti waan argineef, waanuma laaftuu nutti fakkaachutu mala. Guruu dubbiin yoo bira gahanii argan waan addaati. Waan qalbii nama raasu. Waan imimmaan namarraa roobsu.
Namni Rakkate wan hin taane hin qabu, lubbuu ofii fi maatii ofii baraaruuf tarkanfii hamma seena. Warri dhihaa amantaa isaanii kan baxiilaa kana babaldhifatuuf rakkoo ummanni keessa jiru dahoo godhatuun ka’u, maqaa deggarsa isiinii gona Ijjoolee Isiiniif guddisna jedhuun, waggoota dheeraaf ummata keenya irraa da’imman maqaa guddifachaa jedhuun fuudhanii amantaa isaaniitti galchaa turuun beekamadha.
Duuba har’a nuti quufnee, ummanni keenya sabaaba hubannoo dhabuu fi rakkoo keessa jiruu kanaaf tarkanfii birootti yoo seene, Boru nuti hundi Adunyaa fi aakiratti gaabbii hamaa keessa galla. kanaaf hanga humni keenya danda’uun ummata keenya bira haa dhaabbanuun dhaamsa keenya.
Ustaazota keenya kabajamoo qaalii, Karaa dheeraa kana gammoojjii ulfaataa keessa imaltanii lammiilee keenyaaf deeggarsa gotanis, Rabbiin ifaajee teessan firdawsiin isinii haa deebisu, addunyaafi aakirattis isin haa milkeessu isiniin jenna. Akkuma ija ummataa taatanii kabajaan jirtanitti, Rabbiin umrii keessan guutuu jireenya kabajaa isin jiraachisee kaatimaa isin haa tolchu isiniin jenna.


text:
Kan akka ”Harriet Tubman” jireenyaa maatii isaani fi haala hunda moo’atan!
Hir’inaafi hiyyuma mataa isa cabseef kan hin jilbeenfanne,halkaniifi guyyyaa jireenya qabsoo abbaafi haatisaa keessa ce’anii as ga’an homaattuu kan hinlakkoofne sarbeessaan ilma maatii qotee bulaati. Gidiraa ijoollummaan mataa isa cabsaa ture hunda har’a isaaf mudannoo godaannisaa hindagatamnedha.sammuusaan kanatti qabamee mul’ata fuulduraa kan akka abiddaa keessaa belbelu ukkaamsuu hin barbaanne.
Abjuu guddaa tokko qaba; innis abjuu saayintistummaati! Waan naannoosaa jiraatan hunda ija falaasamummaatiin ilaala. Mukti, baalli, dhagaan, argi, biqiloonniifi ilbiisonni maal isaan? Ija akkamiin ilaalamuu qabus?kan jedhu gaaffii sarbeessaa isa guddaadha. Barri dhalootasaa 1978 godina Wallagga Lixaa aana Boojjii Birmajjii yoo ta’u, kutaa 1-4 qofa achitti barate. Kana booda sababa du’a akka tasaa abbaasaa Jaal. Immaanaa Inkoosaa irraan kan ka’e, iddoo sana gadhiisee gara magaalaa Naqamtee dhaquun mana namaa taa’ee waggaa lama erga hojii humnaa hojjeteen booda mana barnootaatti deebi’e.
Sarbeessaan akka tasaa gadda sanarraan kan ka’e waan biyyaa ba’eef, haati isa deesse aadde Bookashii Daraaraatti lafti dukkanoofte. Gaddarratti gadda hamaa ilma tokkittii ija keessa ilaaltu sana of duraa dhabuufi du’a abbaa manaa.
Utuu mucaa tokkittii qabdu kana achi buuteesaa quba hinqabaatiin waggaa torba guutuu akka imimmaan cobsitetti turte. Sarbeessaan mana abbaa ormaafi haadha ormaa keessatti hedduu gidiramee ammas ergaan biraan jiraannaan isuma eegu malee ijoolleen warra maatii obbo Fedhasaa Jiraataa ergaafi kurkurrii manaaf alaa hin jaallatan. Qananii qabu. Sarbeessaanis ergaa tokko dhaqee ergaa lammaffaaf yeroo qajeelu utuu imimmaansaa toora afuriin fuulasaarra asii gadi dhangalaasuu dhaqee deebi’a. Guyyaa dhalootasaa abaaruurra darbee gaafa inni tarkaanfii du’aa fudhachuuf aggaame hedduudha…
Jireenyi maali? Hiikkaansaawoo? Namni maaf lafa kanarratti akkas baay’ate? Carraan akkamitti kaan sooressa kaan ammoo hiyyeessa goote laata? Kaan fayyaa kaanimmoo dhukkubsataa maaf ta’a? Uumamni kun kaan adii kaan ammoo gurraacha inni kaanis magaala kunis maaliif? Namni hammamiifi hamma eessaatti jiraata laataa? Kaan waan nyaatu dhabee kadhata; kaan ammoo quufee ittiin taphata. Kun hiree ofiitimoo kennaa uumaati kan jedhu gaaffilee sammuu sarbeessaa keessaa dhidhiittatan keessaa isaan muraasadha. Qabsoon jireenyaa kan haatisaa hojii mana namaa hojjechuutiin nyaata isheedhaaf kennamu ukooshee jala kaa’attee tokkichashee kana ittiin guddisaa turte Sarbeessaatti gaafa yaadataman ammoo dhaabbachuu dadhabee yeroo inni itti ofirra gadi quphanaa ture hedduudha. Yeroo hunda hojii walfakkaataa irratti kan waliin bobba’an hiriyyoo walfakkaataaf waliin walfakkaata wal argan kan akka Elemoofi Likkaasaa yaadaan baduu sarbeessaatti gaaffii cimaa keessa seenanis dhoksaasaa bira ga’uu hindandeenye. Tuttuqanii yaadasaa bira ga’uuf dhama’uun cinatti isa jajjabeessuullee baay’ee dhama’aa turan. Keessumattuu Likkaasaan ‘Jabaadhu’ obboleessakoo gaaf tokko nuufis nidarbaa,… ‘obsi dhagaa cabsa’, obsaan xobbee bilcheeffata’ jechuun yoo itti mammaakellee isaaf homtuu hingalu. Farda yaadaatiin galaana yaadaa keessa gulufa. Yaada walxaxaa kan mataaf miillisaa dhokatee jiru.
Addunyaa kanatu gaaffiin jalaa guutamtee deebii jalaa dandamatte. Sammuu Sarbeessaa keessa gaaffii malee deebiin argamee hinbeeku. Addunyaa gaaffiidhaan guutamte keessatti deebiin mana eenyuutti akka argamu barbaadee dhabe. Elemoon gidduutti Sarbeessaafi Likkaasaadhaa walitti guguungumaa jiran itti dhufee nagaa waaqaa erga gaafateen booda kottaa walfudhannee biyya kana gadhiisnee dhaqneetuma mana xiqqoo kireeffannee hojii humnaa kan guyyaa hojjechuun walguddifannaatii jedheen.
Sarbeessaan gidduutti yaadaan akka baduu ta’eetu qalbiisaa keessattis, wayyoo yaa haadha nadeessee mucaankee jooraan jooratti darbaa haftiiree? ‘Quuqqaa cinaachaa jalaa abbaatu beekkata’ jedheetu ammas imimmaan ija calale. Kana booda dhagaarra ququphananiitu aakka sa’a walakkaaf mariyatan. Likkaasaanis “maaloo hiriyootakoo rakkoo keenya ammaa kanaan abdii kutachuu hinqabnu; maaltu beeka?gaaf tookko barri itti ofirraa hafnee namayyuu gargaarru nidhufa ta’a”jedhee jajjabeessuu jalqabe. Yeroo ijoolleen warra aatii gaarii qabanii taa’anii dabtara isaanii dubbisuu qofa malee hojii humna gaafatu kamiyyuu hin hojjenne taa’aniitu ijaan hawwaa garaan isaanii ammoo mooga’a ture. Likkaasaanis ta’e Elemoon guyyaa hojii humnaa hojjechaa halkan barnoota galgalaa baratu turan. Likkaasaan sa’a laaqanaa gadi hojii kophee qulqulleessuufi sa’a boodammoo buufata konkolaataa Naqamtee keessatti iddoo namaaf qabeetu qarshii funaannata. Elemoon ammoo sa’a laaqanaa gadi saawwan gara laga Soorgaatti yeroo geessu sa’a boodammoo yeroo hundaa kophee qulqulleessuun qabsoo jireenyaa geggeessata ture. Guyyaanis darbee waggaanis dhufee dargaggoonni kun walfudhatanii magaalaa Naqamtee gadhiisuu akka qaban murteeffatan. Guyyaansaa Jimaata hagayya 1996 galgala naannoo buufata konkolaataa cina fuudura mana obbo Olbaanaa Guyyaasaa jala uffata bututaa tokko mataa isaanii qofarra buufatanii bulanii sanbata ganama kan qorri guutummaa qaama isaanii callabbeesse achii ka’uun konkolaataa gara magaalaa Amboo dhuftu keessa seenan. Waanuma hojii humnaan walitti coratan keessaa gatii konkolaataa sanaa kaffalatanii adeemuun Amboon utuu hinga’iin magaalaa Gudar akka ga’aniin sarbeessaan achumatti bu’uu akka qaban murteessuun mariyachiise.
Magaalaa Amboottis dhiyoo akka jiran namootarraa erga qorataniin booda achumatti lafa bubu’anii mana nama yeroof galanii booda garuu mana dhuunfaasaanii walitti dugda bitatan barbaacha ba’an. Namni manasaatti simatu dhabamuusaarraan kan ka’e, gara sa’a sadiin ol erga jooraniin booda ammas dhaqanii mana bulaatii tokko gatii salphaan kan waanuma argatan afatanii lafa bulan qarshii kudhan kudhaniin argatanii guyyaa tokkoof achuma bulan. Kan karaan karaatti darban keessatti akaayii magaalaa Gudar bitatanii isa alanfachaa bulan…….itti fufaa…….