text:
Jabaatus Laaffatus ABOn Tokkicha
Addi Bilisummaa Oromo (ABO) akka yaadaatt baayyee jabaa wan ta’eef meeqa itt duulamu, meeqa busheeffamu, bakka meeqatt caccabsuu yaalamus garaa Oromoo keessaa baduu hin dandeenye, muuxataa bulas. Akka shaakalatt garuu hoggansi saa cimina jaarmicha irra eegamu hin agarsiifne Giidoo barbaachisu dhabani. Gara diinagdeenis dadhabbiin jira. Sana maddisiisuun jarmaa fi hooggansa jabaa gaafata. Kanaaf ergamsi ABO waan halleef hooggansaa fi jaarmaa jabaa eeggataa jira jechuu dha. Akka dhaabatt muda dhalatu sirreeffachuuf mala dursee lafa hin kaawwanne. Rakkinni keessa keessa nyaataa ture kan mataa ka’e ta’uun dhiyoo barame. Miseensota Hoggansaa keessaa kan hin murteeffatintu turan. Falli sana hundaa irraa ququnxuranii waa bixilachuun utuu hin tahin of irratt warrraqsa gaggeessuu gaafata. Daayi egeree iftuu dha, abdiin bilisummaaf ummati Oromoo kuufate hanga inni carraa ofiin bulu argatutt hin dhaamu. Ummati Oromoo qaama ummata Afrikaa ta’uusaa ABOn bareeche beeka. Tokkummaan Afrikaa ummatoota bilisa ta’ani malee abbaa hirrootaatin ijaaramu akka hin dandeenyes ni amana. Akka uumata tokkooti ijjeerrii sana irratt qooda fudhachuuf Oromoon dura bilisomuu akka qabu ni fudhata. Of jabeessuun kan fa’iifis ni barbaachisa.
Kaayyoo ABOn qabatee ka’e kaayyoo akaakileen Oromoo bara hin beekamne jalqabanii mararfatani. Kaayyoon kun, bilisummaa, tokkummaa, walqixxummaa fi obbolummaa gosoota fi nagaa, araara ollootaa, kabaja mirgoota ilmoo nama, ummatootaa fi naannaa uumaa irratt hundaawe ofiin buluu saba tokkoo agarsiisa. Sunis sirna Gadaa jedhamuun tiffamaa jiraate.Maaljechii kaayyoo kan barruun lafa kaa’uu nama dhibu suukiin namatt dhagahamus qaba. Haa tahu malee barreessaan kun wan itt dhagahamu akka itt haanutt itt gaalchuu yaala: “Kaayyoo jechuun akeeka ilaalcha hin jijjiiramne irratt hundaawe, daaya lammiin nagaa, tokkummaa, walabummaa fi jireenya gammachuu barabaraaf qabu calaqqisu, itt gala hunduu bakkaan gahamuu saa abdiin eeggatu”. As irratt “daaya” jechuun kan Inglishiitt “vision” jedhani. Oromummaa jechuun kaayyoo kana dhalootaa dhalootatt dabarsuuf wareegama barbaarchisu baasanii manii saan gahuu dabalata.
Yeroon ABOn bu’urfame meeshaa hacuuccaa mala haaraan Oromoo irratt jabeessanii qiinqumuun Oromummaa keessatt hafte domsuuf yeroo itt karoorfataan ture. Kana jala dhaabbachuun hacuuccaa bifa hunda dhabamsiisanii republikii ummataa demokratawaa Oromiyaa dhaabuuf dargaggoon barasii kakatanii bobba’ani. Sabummaan isaan kakaase bilisummaaf malee eeenyu irrattuu jibbaa fi olhantummaa dagaagsuu miti.
Dargaggoon sun Oromummaa coraan qaban malee ilaalcha saanii akka waliin hubatamutt rogaan hin unkessine. Sagantan barruun tarreessan kanneen hin amannee akka fedhanitt furachuun kan salphaa ta’eef kanaaf. Afaan Oromo keessatt “walabummaa” fi “bilisummaa”n addaan ilaalamanii hin beekani. Afan Inglishiittu addummaa “freedom” fi “independence” kan hubatu yartuu dha. Walabummaa haa jedhamu bilisummaa, sagantan republika ummataa Oromiyaa gad dhaabuu akeekkate. Ammas yoo tahe qooqota lamaan walabummaa fi bilisummaan akka nama afanfajjessaniti dhihaachuu hin qabani. Adda Bilisummaa Oromoo maal akka ta’e Saganta 1976 fi 1998 fooyya’an irra hubachuun ni dandahama.
Waliigaluuf “walabummaa” biyyaaf, “bilisummaa” ummataaf, fudhachuun nama hin dhibu, kan qabnu irratt waa nuu dabala. Garuu akka wanti kun dudhaan adda addummaa qabutt ilaalamuun akka miti. Namooti al tokko hoggana olahaanoo ABO turan ambatt bahanii nuti duruu Itiyoophiyaa irraa gargar bahu garaa hin saganteeffanne jechuu eegalani. Kanaaf laaffinni dhaabaa tokko kan maddu ergaa sagantichaa isa dhugaa micciruun sammuu namoota duruu daarii irra jiran keessatt mamii uumuu dha. “An bilisummaan jaaladha” “An walabummaa hin deggeru” jechuun “Adda bilisummaa Oromoo” muldhata saanii dhiheenya kanaa, empayera demokraatessuun waliin dhahuuf abbaluu fakkaata.
Kaayyoo yerootu itt darbee bakka turret deebi’nee karaa biraa haayaallu jedhu. Amaarri deemee Tigraawwayi dhufuun, qonnaan mootummaa jigee kubbaaniyyaa alaatt lafti Oromoo gurguramu, lakkoofsi nama dabalu, lolli qabanaawaan dhaabbachuun kan manii itt aggammane jirjirsisuu gaafatan tahuutu himama. Kan nama dhibu kaneen akkas jedhan kaayyoo irratt yaada kan jijjiirratan sana hunda dura ta’uus himatanii turani. Haalli haraan yoo dhalatu kaayyoo utuu hin tahin tooftaa jijjiiruun barbaachisaa ta’uu dandaha. Haatahu malee kanneen tarreeffaman keessaa kamtu akeekaa nama jijjirsisa?
Dogoggorri jalqabuma beekamu sirreeffamuuf waggaa afurtama fudhachuun kan nama malalchiisu, innu ofuma dhama’uu ta’e. Hogganooti sun akka abba tokkootaatt yaadaa ofii qabaachuun mirga saaniiti. Garuu abbaawummaa fi dirqama aadaa, dudhaa fi seeraa qabu. Sirnaan dambiilee dhaabaatt dhimma bahuu lagachuun isaani irratt kan jalqabe utuu hin tahin kan dhaaba keessa turee jedhama. Isaan jalatt yeroo seerri cabu callisanii irra darbuu fi alii ali tarkaanfi madaala hin qabne fudhachuun ture jedhu. Loogiitu hamatama. Kan dhaaba keessa shakkii facaasanii burjaajessan keessaa shakalli kun isa biraati. Hamiin jedhame utuu hin ifsamiin darbuunis wal mamuu akka dhalcha dubbatama.
Duraan Kora haa tahu Koree Gidduu walitt qabani yaada amma naannessan kana mari’achiisuuf angoo qabu turani. Yero sana gochuu dhabuun saanii haalli keessaa fi alaa yero jijjiiramu akka of se’anitt dhageeffannoo argachuu hin dandeenye. Seera cabsuu mannaa tartiiba iyyannoo miseensarraa eegaa turan ofiifis hordofuutu irra ture. Yoo didaman qajeeltuun gara saanii taati turte. Haalli yeroo yeroon ni Jijjiirama. Kan hardha fulduratt fidan bor duubatt dhiibama ta’a. Kan duubatt hin dhiibamne fedhaa fi ulfina sabichaa qofa. Kaayyoon sun akka beekamuu fi hedduun akka irratt wareegaman “bu’ursitoota” fi dabballoota ABO caalaa kan lammii kakaase hin turre. Jarri sana gochuuf qara irra turani.
Dudhammi biraa yoo hin jiraanne obsa, danda’ina fi gamnoommi hooggana irra waan eegamu ture. Abbaan doonii doonii saa ni jajjeebeessa, yoo dadhabes waliin cubuluqa malee cite jedhee gatee dheessuun salphina. Bu’uursitooti sunis akka abbaa doonichaatt of ilaaluu qabu turani. Utuu hin citin gatanii dheesuun salphina sana caaluu ta’aa. Abbaawummaa fi itt gaafatama seeraa fi seenaa qabu. Rakkina amma walxaxee furuun saa yeroo fudhate sun dhibu dha.
Dhaabi tokko akka itti dhufett utuu hin ta’in waan tolchu dursee karoorfachuu qaba. Akeeka ittiin sosso’u akka masakaniif sagantaa malbulchaa, heera, seerotaa, dambilee fi barruunqabi adda addaa lafa kaa’atatu eegama. Jarri kun hundi ilaalcha yk kaayyoo sabichaa calaqqisu. Miseensoti saa qaraa hamma jinfuutt jiran fecoo qabee barruulee sanaa waliin hubachuu qabu. Yoos ilaalchi sabummaa, Oromummaan maal akka ta’e qayyabatu. Barruuleen sun ganna afurtama dura lafa kaa’amanii. Kan hojii irra hin oolleef kanneen kaayyoof dudhama hin qabnetu itt hin dhimmine fakkaata.
Oromiyaan qabeenya humna nama, qabeenya lafa irra fi lafa jalaan sorettii dha. Garuu qabeenyi sun kan dhimma baasaa jiru halagaa isa garboomfateefi. Qabsoon Oromoo hanga qabeenya kana hin hirmaannett ofirratt hirkachuu hin danda’u. Gargaarsi karaa gara garaa alaa eegamu abddachiisaa mit. Kan qabsoott bobba’ame inn abdatamee miti. Yoo argame hin didamu. Fala ittiin galii argatu soquun dirqama hoggansaatii. Kun waareegama diina ofirraa faccisuuf godhamuu gadi hin gaafatu. Kanaaf hooggansa kutataa durfannoon saa ofirratt hirkannoo ta’e gaafata.
Hunduu laafina jaarmaa ABOn qabutt kara karaan qubaa itt qabu barbaada. Jaarma jabeessuuf hoogganatu itt gaafatama qaba. Kanneen hooggana turan akkamitt laafina komachuu danda’u? Kan bara afurtamaa ijaaramee jalcaasaa fi fedha misha qabu kabun dadhabamee attamitt haaraa yayyabuun yaadame? Dubbiin saa qaama yaa’a ABO laaffisuu keessaa tokko akka ta’e hin mamsiisu. Eenyuu wan itt hin amanne haddheessuu fi yoo dandahame diiguun kan jiru. Garuu waan bukeessuu saa keessa jiranitt qubaa qabuun safuu dha. Mana ijaare onsee haaraan ijaara kan jedhuuf attamitt amanamaa? Malbulchi xiiqiin utuu hin ta’in malaan gaggeeffama. Kan hafan keessas kan of hin mullisne yoo jiraatan malee jarri kaan amma walii tumsanii garaa garummaa agarsiisuu dandahu.
Hogganooti ABO irra qoollifatan kun saba saaniif waan duraan gumaachaniif galata qabu; haa tahu malee ulfina fi leellifammi saanii ulfina kaayyoo sabaaf kenaniin walitt hidhataa dha. Kanaaf tujuba keessa seenan, akka abjuu baddeett fudhatanii, afaalla’atanii deebi’u utuu ta’ee kan hundaan yooyyiffamu. Sana gochuu danda’uun gamnummaas jannumaa dhas. Hogganooti murnoota ammalee kaayyoo hin jijjiirree jedhanii akka fedhett haa tahuu dhaaba kana maqaan tursuuf galata qabu. Sana jechuun ABOn kan dhuunfaa saaniiti jechuu miti. Kan bor dabarsanii abbaa dabareett kennani. Kanaaf hariiroon bora’e akka dhimma dhuunfaa irra maddett ilaalamu hin qabu.
ABO kukkutanii bibixxiluun qoroo xixinnoo dhaabuu yaaluun rorroo Oromoott fe’ameef furmaata akka hin taane ganna kurnan darban agarreerra. ABO laman garaagarummaa saaniif waan himatan qabu. Tokko anatu caalaa kaayyoo ganama tissaa jira jedha. Tokko isaan biraa keessa farri kaayyoo sussutamanii akka jiran durse argeetu ta’a. Kanneen hafan garuu booqaa sana maxanfatanii dhiisanii kaayyoon ganama dogoggoraa dha jedhu. ABOn kan leellifamu kaayyicha bakkaan gahuuf sagantaa malbulchaa ganama baafateef malee maqaa saatiif miti. Ta’uus maqaan saa ulfaataa fi jaallatamaa ta’uun hin haalamu. Akeeka saa jallisanii booqaa “ABO” jedhu maxxanfataniif ABO hin ta’amu. Ummati ABOn lama sadii osoo hin ta’inii tokkicha beeka. Innis hamma mirgi hiree muteeffannaan Oromoo kan ofiin bulummaa dablatu hojii irra oolutt hidhannoo saa kan hin hiikkanne. ABO gatii dhabsiisuuf abbatokkeen maqaa saa dhahatanii fi hoggana saa ta’uu himatan jiraachuu akka mudaatt dhiheessuun ABOn maal akka tahe beekaa haaluu dha. ABOn tokkicha. Kan hafan hundu kan sobaati. Sagantaa malbulchaa saaniin walbiraa qabanii laaluu dha.
ABOn adda abba tokkeen jannoota dhugaaf dhaabbatan, ummata saanii, biyya saanii fi ulfina saanii kan qabate irra faccisuu fi hanga inni biyya saanii gad dhiisee deemutt aarsaa isa dhumaa baasuuf fulduratt dhufanii kakataniti. Yeroo kaasichaaf qaama saanii fi lubbuu saanii golee Oromiyaa hundatt kennan sana gochuu saanii ture, ammas sana gochaa jiru. Kiisii saaniitt sagantaa malbulcha dhaabaa, harka tokkott alaabaa saanii isa biraatt meeshaa saanii qabatu turan. Al hundaa hogganoota saaniitt ni amanu, ajaja saaniitinis ibdatt dhiichaniiru. Faaruu biyya saanii, dhaaba saanii, alaabaa saanii, gootota saanii fi jaallewwan saanii akka hogganotii barsiisanitt farsaa deemu turan. Akkasitt kan ABOn kan jiru irra qaari’ee kan du’an kan haammate. Ayyaana waraaqxota ganna afurtaman darban dhufanii deeman hundaati. Bu’uura fi miira jabaa fakkeessituuf hin tolle qaba. Hogganootii fi miseensoti laafina fi afanfajja’a ni agarsiisu ta’a, garuu ABOn yeroo hunda jabaa dha. Miseensotii fi hooganooti ni jijjiiramu ABO dhaabbataa ta’ee hamma ergamsa saa bakkaan ga’utt ni jiraata.
Oromoon hoogganoota saanii irra seeraan bulummaata eeggatu. Biyya ilaa fi ilaameen walbulchu nuu ijaaru jedhanii abddatu. Kun shakala dudhaa Gadaa irra dhaalani. Kan seera cabse ni buqqifamaa, murtii dhumaas yeroon itt fudhatamu ture. Sun amma durdurii ta’uyyuu safuu Gadaa eeguun waan ilmaan Oromoo hunda irra eegamu. Kaayyoon qabatee ka’ee fi ammas hordofu ABO ayyaana Oromoo taasiseera. Yoomuu hin dabu hin dabsatamu. Akka yaadaan cimaa ta’ee jaarmaanis waan hin cimneef hin qabu. Dogoggora kanaan duraa irra yoo barate of sirreessuun nama hin dhibu. Hoogganooti ammallee kaayyoo ganamaatt amanan walitt dacha’uuf yeroo balleessuu hin qabani. Sana gochuun Sardaa dha, sababni ture hundi kan buqqa’e fakkaata. Kan hafuu falfalaa barsiifataa keessaa caffatanii bahuu dha.
Oromiyaa jireenyi see guyyuu dorsifamaa jira. Si’ana haalli dhalate gita bittuu Tigrayi kan beekame caalaa kan birdhachiisuu fi ababbarsiisuu. Malli Mallas isaanis empayerittis ittiin xaxee to’ataa ture kan dhaalutt waan hin dabarre. Habashaa mormitoonni hamma danda’an itt sadaa jiru. Mirga cunqurfamooti hanga yoonaa argatan ni fugisiifna kan hin jenne isaan keessatt hin argamu. Kaan akka mootichi hin fayyinne Waaqaa saanii itt kadhataa, itt dagamaa, itt qara’aa bulu. Gabaabaatti balaan Oromiyaa irra marsaa jiru kan salphaatt ilaalamu miti. Kan gabbarres kan hin gabbarres rakkina walfakkaataa keessa jirra. Kanneen ABO diiguu aggaammatan qaawwaa argataniin jaalbiiyyoota mogolee buusuu yaalaa jiru. Dura ijaajjuu hin dandeesssanii keessa gugadha jedhuuni. Sanaan akeeka qabsoo doomsuu bakkaan gahachuu fedhu.
Kan Oromummaan itt dhagahamu falachuun utuu caalaa hin waari’inii. Oromoo dha kan ofiin jedhu hundi badiisa mirgaa fi bitaan itt xiyyeeffate irraa baraaramuuf walii birmachuu feesisaa. Ammaaf sagantaa gabaabaan hiriirsuu danda’u ummata tokko, biyya takka fi hiree tokko akka waliin qaban amanuu dha. Ilaalcha addan qaban erga balaa ofirraa dabarsanii itt deebi’uu danda’u. Yeroon saa ilaalcha “nuu” fi “isaan” jedhuun qabsaawota gidduutt gargar baasa osoo hin ta’in kan guddaa itt yaadanii fi wal qayyabachuu itt yaalani. Balaan didichaa yero dhufuutt jiru kana mooraa halagaatt dheessuun jiraan awwaalamuu dha. Akkasitt jannoota hedduutu galaafatame. Sana akakilee keenya akka Goobana Daaccee faa irra barachuu dha. Lubbuu fi maqaan badani.
Ummati Oromoo erga qabamee kaasee eenyummaan saa, qaammi saa, qabeenyi saa, dafqisaa fi lubbuun saa itt hin hafne. Ofirraa faccisuun kan du’e irra garbummaan dhiitamee, tuffatamee, jeejeen guraaramee fi ergaramaan kan dhumetu caalaa. Sun hundi ta’ee mooraa gabroonfataa keessaa mootummaa saaniin mormanii cunqurfamaa bira kan dhaabbatan hin turre. Hundi saanii Waan akka isaan tajaajiluu Oromoo uumeef itt fakkaataa bahe. Hardhas isaan keessaa kan yaada jijjiirrate hin muldhatu. Oromootu roorrisaaf jilbeefachuu balfinaan haala kana fuggisiisuuf ABO ijaarrate.
Ergasii, ABOn ummata jaalalaan wojjin jiraate kan walfuudhee walirraa irraadhalche gargarbaasuu yaala jedhe mooraan diinaa wacuutt ka’e. Isaan dura jaalalli sunii fi soddummaan itt muldhatee maaf ba’aa saa hin salphifne, maaf tuffiin gadi ilaalame? Ammallee gidiraa naannaa jaarraa tokkoo fi walakaa irraan gahaaniif kan gaabbe hin jiru. Amma kan isaan yaacessu qabeenya fi humna nama Oromiyaa gatii bucuun bolqan dhabuun itt mullateetu. Akka saba biyya saa irratt abbaa biyyaa taheett walqixummaa fi obbolummaan waliin jiraachuu hin fedhani. Empayericha bara baraan jiraachisuun akka ergama saanii tahett fudhatu. ABOn sana diiguuf kakatee. Yoo sun tahe qofa ummatni jalati hidhaman hundi gadi dhiifamu.
Oromoon koloneeffataa waliin malee olloota saa irra gaaffii mirgaa hin qabu. Ammaa hojiin Oromoo eeggatu jaarmaa saa cimfachuu fi hoogganoota qabu jajjabeessaa fi wal dhuunfachiisaa haaraa jalaaa biqilfachuu dha. Amma huuqqataa haa fakkaatu malee keessisaa migira ta’uurrayyuu, humna riphaas akka qabu beekamaa dha. Humna riphaa sana misoomsee hanga gad of dhaabutt dirqama biraa fudhachuun itt gala akeekkate irra of hankaaksuu dha. Kanaaf dura walabummaa yoo gonfatan ofirra darbanii ilaaluun dhufa. Haa ta’u malee kolonota akka saa waliin qabsoo irratt walii tumsuun hin dhaabbatu. Empayeran demokraatessa yoo jedhe garuu “Hudduu irraa hin qabdu mataatt aguuggati” isa jedhan taha
Miseensoti angfi ABO namoota dhaloota Tokkummaa Afrikaa kan Amerikaanota Gurraacha irraa ka’ee malbulchesitoota Afrikaa 60mootaa akka Kwame Nkurumah fai’in waldayichatt dabarfamaa dhufe kanneen utuban turan. Jarri sun OAU akka karaa Tokkummaa Afrikaa dhugaatt geessutt qayyabatann. Hamma yoonaa fiixaan hin baane. Tokkumaan Afrikaa dhugoomuuf fedha tokko tokkoon ummata Afrikaa hin faalamin irratt malee mootummoota kan hedduun saanii abbaa hirroota tahan irrati miti. Fedhi abbaa hirrootaa fi Tokkummaa Afrikaa kan akeeka demokrasii bilisummaa, walqixummaa, baabsaamitii, ulfina mirgoota ilmoo naamaa fi ummatoota fi obbolummaa Afrikaanotaa irratt hundaawe wal fincilaa dha. Sanaa gochuuff gara sammuu dhiphatu.
Addi Bilisummaa Oromo (ABO) ciminni akka yaadaanmalitt qabu shaakalatt shaffisaan jijjiiramu malee gaaffiin Oromoo deebii argachuuf dhaloota hedduu fixuu dandaha. Sun bara meeqa fudhatus ABOn garaa Oromoo keessaa hin baduu. Kanaaf ergamsi saa ammallee hoogganaa fi jaarmaa caalaa jabaa eeggataa kan qabuun tattaafataa jira. Akka itt mudaa qabu sirreeffachuu dandahu heera fi seera tumatee ture. Garuu hojiirra ooluu saanii guyyuu kan to’atu fi qajeeltuu ilaaluf qaama aboo qabu lafa hin kee’anne. Silaa beekaa badii irra darbuun hogganootaas ni ittifama ture. Sana lafa kaa’achu hafuutu laaffisaanii dhufe. Rakkinni ABO mataadhaa gad eegale. Hooggansa keessa kan hin murteeffatin jiraachuun daddaaqina hore. Sana qulqulleessuun yeroo eeggataa jira. Kanaaf irraa ququnxuranii waa bixilachuu utuu hin tahin of irratt warrraqsa gaggeessuutu kaayyoo bakkaan gahuu gargaara. Ummati Oromoo qaama ummata Afriikaati. Tokkummaan Afrikaa fedha bilisa ummataatiin ijaarama malee kan abbaa hirrootaa fi koloneeffatootan miti. Annisaan akeeka ABOn Tokkummaa godinichaa haa ta’u kan waldayaaf qabuu sanaa. Dura tokko tokkoon ummataa dhugaatt bilisoomuu qabu. Kolonii keessaa dacha’uun bar tokko sanati geessuu danda’a. Daayi egeree iftuu dha; abdiin Oromoon bilisa bahuuf kuufate hanga sun carraa hojiirra ooluu argatutt hin dhaamu. Jabaatus laaffatus ABOn tokkicha.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Hagayya 2012
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


c: text/html

text:
Fuula Kolonoomaa Haara
Duubbee
Bara Walharkati qaba Afrikaa dhuma jaarraa 19ffaa n lafa keenya dhabne, gidiraa fi salphina kana hin jedhamneen mankaraarfamne. Sun tahus osoo ofirraa hin faccisin akka hawwa diina keenyaa himannaa konkaa mirkanii hin qabne “lafa saa harkaa baasnaan jireenyi Oromo ni dhumataaf” jedhuu hin taane. Sun hundi tahe Oromummaan seenaa barasii irra baraaramuun, eenyummaan Oromoon hin tuqamin gilgila bahe. Akkuma yeroo amma kana anjaa yoo hin qabaannellee haalicha fuggisiisuuf jara hedhannoo nurra olhaanaa qaban waliin qabsoo hin irraanfatamne goone. Sun jalqaba kolonummaa kan bowwuu jaarraa tokkoo duuba rimsama sobaa “baaqulessaa” kan jedhamu waliin dhufuu jiru farrisa ture. Wanti tokkoo garuu kan darbeen walfakaata.
Yoomiyyuu kan keenya waan tahe deeffachuuf ni lolanna. Kun ifsa ijoo Kaayyoo keenyaa, impriyalism hatahuu imperiyaalism haaraa jalatis kennamu.
Oromoon saba walaba seera jalati sirna bulcha gadaa demokratawaan of gaggeessu akka ture ifsuu hin barbaachisu. Seerri kan dhimma baasu nannaa hawasomaa bakka hoogganooti filataman hojii saani guyyuu tartiiba galfataniin raawwatan, caalaattimoo bakka hoggani itt hogganuti. Waliti qabaan ijaarsa dhaabota hawaasaa sun kan hundaawan roga fudhatamaa fi akeeka irrati, caalaattimmoo haala ol haanaa hayyamaa fi fedhaa ummata irrat ture. Fedhi bilisi kun aadaa, seeraa fi dudhaa sabichaa waggoolii kumoota dura bu’uurfamaniin eegamaa dhufe. Akka sanati bara baraan sirni ulfaataa dhufee kun weerara ofirroo galmee seenaan “Walharkati qaba Afrikaa” jedhamee beekamuun raawwate. Sana kan gaggeessan Britaniyaa, Beljig, Franse, Jarman, Xaaliyaa, Portugal fi Spanyaan akkasumas kittillayyoo akka fedha saaniiti owwaatanii hojii jibbisiisaa gooftolii adii hojjetaniifin ture.
Kana akka duubbeeti yoo fudhannee Oromoon yeroo jalqabaatf sanyii gabbaarii kan mirgi saanii dhiitame, aadaan saanii akka qaanessaa fi salphisaati hundee buqqaafame tahuu agarra. Hangammeessi seeraa fi bulcha demokratawaa cala’ee, aaboon dangaa hin qabne seermaleen humna irrati hundaawe gad itt fe’ame. Oromoon dachee kana irrat lubbuu gadgaloo taasifame. Fulleeti haa dubbanu yoo jenne, hawaasota seenaan faallaa fi garagarummaa ifaa qaban kana gidduu baqaqaa guddaatu mullata.
Saamich TPLF fi qaba kolonummaa Oromiyaa dheerate
Buqifama qoteebula Oromoo
Kolonummaa haaraa jalati kan Oromoo irra gahe safuu beekamaa hunda kan macalaqse ture. Osoo inni dullachi hin xumuramin akuma isa duraa haleellaan haala haaraa kana jalati danaa fi unkaa daldala qonnaan as bahe. Duraanis haa tahu ergasii takkaa waan akkasii hin agarre. Gaggaba gaaffii lafaa qonnaatu jira. Ekeraa raajii, buttuu lafaa kan akka uuma durdurii kan itt dhufe hunda haxaawaa deema jedhani, namaaf gara laafina hin qabne kana, damaqanii ofirrat eeguu dha. Warraa fi maatiin Oromoo lafa saanii dudhaa xaa’oo irra buqqaafamani gulummaa gurguddaati hiramaa jira. Gurguddoon bulcha irrati bobba’an ofii fi qubsa fulduraaf lafa ballaa jabeeffataa jiru. Akka akaakilee saani imaammata sanyii irratt hundaaween Oromo qeeyee saanii keessati gadgalummaan fanfanaa jiru. Kun Oromoo abba tokkeen fi waloof hobbaatii jeequmsa irrati fidu qaba. Waa’een lafaa, maaljecha tarree fedha guyyuu qaari’u, kan akka dhugeeffannoo hooqubaan galuufi. Kan utubaan Gadaa dagaagee fi hariiroon abboolii keenya waliin qabnu bu’urfamu lafa irrati.
Mirgi ilmoo nama kan dhagaa golee sirna Oromoo ture akka hin jirreti barbadeeffame. Kara hunda Oromoon seera malee osoo hin dhaggeeffaamin hidhamu dandahe. Haalli itt jiraatamu kan mootummaan irrat fe’ame, jireenya deegaa xaxaa fixa sanyii diinagdaawaa fi waan isaan ilaalu irrati sagalee kennachuu hin dandeenye keessa galche. Oromoon guyyaa guyyaati yeroo gad adeemu hireen lammii isa kaanii baasii Oromoon foyya’aa deeme. Sadarka hawaasaa nama walirraa jala hansutu uumame, tokkoo kan dabsataa inni kaan kan dabsatamanii. Dabsatootii mirga qabeenyaa fi humna kan dabsataman akka barbaadanitt dhimma itt bahu. Kan dabsataman dirqama kan dabsatanii ajajamuu qofatu itt hafa. Gabbaaummaati jijjiraman jechuu dha.
Murtii isaan ilaalu kam irratuu qooda fudhachuun hin hayyamamuuf. Oromoo qabaa hin guunne, maqaaf falfalfaltuu guddicha duukaa sussukan, oguma malbulcha ofii guddisuuf malee hawwa sabicha hin iddoosani. Isaan akka namich yihudaa farroo, bara Naaziin bantii aangoo irra qubate Awuswitzti Kaapoo mana hidhaa ture sanaati. Seenaan hundaaf qooda ummata ofii mancaasuu irrat fudhatanii fi daba biyya saanii jaallatamtuu irraan gahaniif qajeeltuu isaanii tahu hin dhowwatuun.
Dullachaa fi Haaraa
Yeroo koloneeffataan Awuroopaa Afrikaa keessaa miilla baafatu bakki saa mootii keettoon saanii tahe bifaa fi dhiheenya biyya haadhaa jala dhokatee duubati hafe. Erga yerosiiti Oromoon gabbaarummaa keessaa of baasanii walabummaa badde deeffachuuf qabsaawaa jiraatan. Mootummooti lama quurrama nama dhaggeeffachuu dhabun akkuma British Keeniyaa keessati, Iyan Smith Zimbabweeti, Boyeroti Afrikaa kibbaati fi Arabooti Oman Zanzibaariti haleellaa du’a walfakaata argatan. Inni lammafaan balleessaa isa duraa sirreessuuf bookkisaa irbuu seene. Dhugaamati jalqaba lafti kan ummataa tahuu mirkaneesse. Booda garuu ofirra deebi’uun lafti kan finnaa empayerittiit jedhe, kun jechuun kan koloneeffataa jechuu dha. Ilaalchi akkasii fi tuffiin hoogganootaa, du’a salphinaa heddoota keessaa kan akka Idii Amiinii Ugandaa fi Siyaad Barree Somaaliyaa irra hin oolchine. Akkuma kanneen isa dura turanii muxannoo nama biraa irra barachuu hin dandeenye. Dargiin tuffii ummataaf qabu fi ta’iisi adda addaa waliti dabalamanii kurnan lama gaditi salphinaan xaxatee akka bahu tahe.
Osoo Oromoon birdhuu godaanisa duraa jalaa hin dandamatin inni itt haanee dhufe isaa duraa caalaa dira’inaa xiraawaa, sobaa fi haxxummaan as bahe. Gargaarsa anga’ootaa fi dhaabota finaansii garba gaamaa hamma funyaan gahuti waan argateef hanga yoonaa mamaa angooti rarra’aa jira. Akkuma gooftolii kolonummaa durii TPLFs too’annaa wayyabaaf jedhee bucoota kota’uu leellisa. Garuu bulee bulee gargaarsi alaa kamuu, diddaa keesaa laf jala bulluqaa jiru, kan dhufuuf taa’u jijjiruu akka hin dandeenye irraanfatamuu hin qabu. Gooftoliin hariiroo tolaan walqixxee hin taanee jiraannaan mallotoo rakkinaa tokkoo dursee itt muldhannaan kan tumsaniif aarsaa galchuuf ija hin sukkuummatani. Amma ta’iisi haaraan, sochii Afrikaa keessa seenuu fi ummata biyya akka hubuu dandahuti lafa saa laqam guchuun misaa jira,. Jarri kun murnoota imperiyaalistootaa haaraa seenaa darbe hammeenya isa dura caalaan irra deebi’uuf mala kan qopheeffataa jiran.
Itti bahi buta lafaa maal ta'inna
Yooma kaasaan Walharkati qaba jalqabaa diinagdaawaa tahellee kan waldayyicha hube samicha diinagdee qofa osoo hin tahin, yeroo qabsoon sammuu kolonummaa keessaa baasuu o’aa dhufeti, aadaa Awuropaa wirtuu godhate kan profeesaroota Lixaa tokkoo tokkoon hogganama tures qooda qaba. Kanneenis uumaa, dhiibbaa malbulchaa, hawaasomaa, dhugeeffannoo, ilaalcha addunyaa fi aadaa qabu turan. Qarqabooti kun badii dhaabbataa nameenya, mo’umsaa fi tokkummaa saboota Afrikaati fidaniiru. Qarqabi dambalii itt haanu waliin dhufan mancaasuuti isa duraa gadi hin tahan. Taatota keessaa bulcha demokratawaa, Oromoof dhaalmaa seenaa fi aadaan dhufhafe hafee, mirga ilmoo nama ulfeessuun kan beekamu hin jiru.
Dhugaa barbaachisa yoo tahe lafti akka itt raabsamu, qabaatamu, ittiin dhimma bahamu fi kennamu murteessuu dandahu ummata Oromoo suduudaan yk karaa iddoosota saa qofa. Garuu danqaa seenaa tahee murni seerawaa hin taane yartuun banti angooti ol bahee lafti Oromoo akka waan kan saa tahee godhachuuti kahe. Caalaattimmoo hariiroon himamu isaan gidduu hin jiru. Akka qaama Oromiyaati of hin laalani. Imaammataa fi gochi baafatan kan qurxummi jala hara gossu, rimsamaan hamaa fi hoji irra olchuuti halallumaa agarsiisu. Oromoon osoo hin fooyya’in itt hammaata akka jiru dhagahamuu mitii ilaalamuu qaba. Ummata Oromoo qabiyyee saanii irra ari’uuf osoo hin taane rooba hafuu fi dhufuun saa mamii tahe irrati hirkachuu irra qottooti filmaata adda addaa akka qabaatan gorsa ture. Buqqa’uun Oromoo gara magaalaati dhiibuuf deema. Qubsa haaraa dabalatee dhoofsisa fulduraa irrati Oromoon biyyuma saa keessati malan bucaawuuf deema. Laqam gochi lafaa fi qubsi haaraan Oromoomitootaa kan xiyyeeffate dantaa malbulchaa ofii fi dilormaa Oromiyaa jijjiiruu irrati. Hobbaatiin kanaa dursee mullachuu hin dandeenye, waan hedduu keessa kanneen akka wal garreffata sanyiin gargala Sudan, Yugoslavia fi Rwanda irra gahe fiduu dandaha.
Laga, dololloo fi bishaan lafa jaalaati akka dhimma bahan seeraan abbootii biyyaa kan tahaniif gorsii fi gargaarsi kennamee hin beeku. Garuu halagaa saamtuun lafa hanga fedhan akka bitan qabeenyota kanatu dhaadheffamaa jiru. Kan gaddisiisaa tahe, akka waan Oromoon ergamsa of ajjeechaa kana keessati qooda fudhataa jiru, kan gurgurtaa lafaa dhaadhessan galtoota. Tigrayii horii ambaatiin haroo nammi uumee fi meeshaa jallisiin yoo wal barsiisan qottoonni Oromoo akka bishaan uumaan kenneefiti dhimma bahanillee gargaarsi fi jajjabeessi hin yaadamneef. Oromoon ummata homishaawota; akka dandeettii saanii riphaati gutummaati dhimma hin baane kan godhe bulcha fokkuu dha. Osoo abbootii lafaa hin hayyamsiisin mootummaa koloneeffataan namoota biyya saa fidee lafa Oromoo irra qubachiisaa jira. Yeroo sun hawwa Oromoo doomsaa jiruti halagooti saamtuun lafaa Oromiyaa keessa hulluuqanii Oromoo araddaa akaakilee saaniirra akka buqqisan hayyamaa jira. Saamtuu lafaa akka haawaannisaati; qubannaa tokkoon hojii uumaa fi hidda hawaasaa barbadeessuu dandahu.
Bu’aa irraa’olii dursanii osoo hin mirkaneeffatin saamtuun lafaa horii saanii hin balleessani. Gatii addunyaa keessaa busaawaa taheen lafa qaata argatani. Bu’aa saanii caalaati irraa’olii gochuuf akka makiinaa biyyicha keessumsiisuu uleen haa tahuu afaan kaa’an too’achuu yk dhibbaa irrati gochuu akka dandahan dursanii mirkanee mirkaneeffachuu qabu. Bulchooti Itiyoophiyaa lafaa qonnaaf tahu hunda gurguranii akka biyyoota banaanaa republic jedhamanii dhiibbaa saamtuun kanaa jala ooluuf qopheedha; duraanuu hamattuun akkasumati beekuun. Qabsoo fulduree Oromoo imperiyaalistoota daldala qonnaa fi mootota Itiyoophiyaa nyaapha hixatuutti of geeddaran waliin taha jechuu dha. Barri “mootiin mootummaa saatiif hinaafaa dha” jedhamu egaa ni darbe jechuu dha.
Bu’aa irraa’olii argamsiisuuf tattaaffiin jiru, biyyoo taadhomaatti gadjabeessanii dhimma bahuu fi haddhatoota adda addaa waggoolii yartuu booddee biyyicha hojii ala taasisaniin tajaajiluu gaafata. Qonnaan homishaa too’annoo malee gad dhiifamu naannicha balleessuuf taa’a. Namootii waan kanniisaa fi binoo taadhoma margoo gargaara irra gahaa jiru qaata guungumuti kahan. Haddhatooti qonnaa fi jiruu hoomishaa tajaajilan lafaa ol kan jiran qofa osoo hin tahin lafati gad seenuun doloollotaa fi bishaan lafa jala akka hubaa jiran beekamee jira. Namooti hedduu fi beelladi bishaan kana dhuguun akka faaffataa fi du’aa jiran iccitii finnummaa irra darbeera. Bobbaan imperiyalistoota haaraa badii sanyii dhokataa waliin dhufaa jiraachuu saa addunyaan irrat xiyyeeffachuun barbaachisaa dha. Sabi Oromoo fi naannaan saa badiisaa itt bahi saa hin beekamneen dorsifamaa jira. Naannaan manca’uun, waliti hidhata akka funcaa waan qabuuf yeroo booda idila addunyaa gaagahuu dandaha.
Waatataa dheedhiin warshaa warraqsa homishaa duuba uumamaniif hanqachuun, Walharkati qaba Afrikaa isa jalqabaa futtaasuu irrati qooda qaba. Dorgommeen dhiheessii waatattaan kun gufuu malee akka argamu burqaa saati too’achuun barbaachisaa ture. Karaa biraammoo walharkati qaba ammaa gaagaa hanqina nyaataa addunyaan akka furgaafame himama. Kun naannaa daldala bu’aa qabuu uumuun gabaa kanaan dura biyyoota yartuun dhuufatameti kan karaa bane fakkaata. Saamtuun lafaa akeeki saanii ummata saanii nyaachisuu qofa akka tahe himatu taha. Garuu dira’ina haaraa gabaa addunyaati fiduun jara kaan jala muruu fi adeema. Gatii lafaa hamman jirree fi gatii hojii bushaawaa hundaa gadiitiin kanneen gatii dafqaa guddaa baasaniif dorgomuun rakkisaa tahuu hin oolu. Waliti yoo ilaalame $0.50 guyyuu fi $7.25 innaati kaffaluu tahuu saati. Imperiyaalistooti haaraan biyyoota midhaan qotaniif gabaa guddaa turani. Dira’inni isaan fudhatanii as bahan mamii malee aarii uumuun akeeka daldala addunyaa doorsisuun ni mala.
Jireenyi wayyaba Oromoo ifattii fi qoomniiti fanfanamaan laaqamuun itt fufaa jira. Fakkeenyi kennamuu dandahu tokkoo lafi isaan dhaloota dhalootati irra jiraataa turan iddoo buusa malee fudhatame. Kanneen meeshaa hoomishaa ofii irrati to’annoo dhabaniif gaaffiin saanii akka sabaa fi abba tokkeeti gaaffii badii irraa baraaramuuti. Yooma kan buqqa’an hundi ni qaxaramu jenne, gabaa hoomisha jara saamtuu lafaa kanaan guute keessaa buddeensi (mindaan) santima 10-50 maal bituu dandaha? Gatii soogiddaa kan nyaata qotee bulaa keessaa hedduu barbaachisaa tahee meeqa? Oo’yiruun tola irra samame qottoota xixiqqoo michuu nageenya naannaa uumaa tahaniif addunyaan eegumsa maalii godhaaf? Ilmoon nama badiisa naannaa isa qaata manca’e caalaa ni dandaha? Muldhati haaraan gaaffi shaffisaan deebi’uu qaban hedduu kaasa. Goleeti dhiibamee hadha isa dhumaa osoo hin tolchin mirga jirachuuf qabu eenyuu gad dhiisa jedhamee hin eegamu.
Gabaa addunyaa keessati ta’iisichi dorgommee finiinsaa kan mo’ummaa biyyoota Afrikaa caalaa hubu uumuuf deema. Dorgommooti imperiyaalistoota gidduu bara “Afrikaa walharkati qabaa” akka “Kiruger Telegram" fi “Fashodaa incident”jedhaman tahan ammallee hin irraanfatamne. Qabeenya saanii waan hin taanerrat morma waliiti gamaa turani. Afrikaan kan qabdu hunda dhabde; qabeenya, bilisummaa fi ulfina ilmoo nama. Walabummaan maqaa illee rakkina yeros dhalatan hin furre. Ta’iisichi haaraan rakkinicha caalaa gadi fageessuuf deema. Hireen finnaa Oromiyaa kanaa, maqa tibba baaquleessaa hedduu rakkistuu tate keessati argamu.
Waan Oromoo ilaaluti, irrati dabalammi haaraan caalaa si’eessuun qabsoo bilisummaa akka itt fufu giidoo kennaaf. Oromiyaan kan Oromiyotaati. Waldhaqiisi koloneeffataa waliin tahan waan seerawaa hin taaneef qabsoon Oromoo akka raggaasisu hin eegamu. Mirkaniin jiru dantaan TPLF fi Oromoo kan hin araaramne tahuu dha. Kan Oromoo bilisa tahuu fi dhimma ofii ofiin gaggeeffachuu dha. Karaa biraammoo fedhi TPLF garboomfatee qabeenya fi humna Oromoo akka barbaadeti dhimma itt bahuu dha. Yeroo amma finnaa Oromiyaa jedhamee kan beekamu bulchi Bantustaan Afrikaa Kibbaa Apartayid kan Tigrootaan hoogganamu fakkaata. Gowwoomsaan akkasi kan dhaabbatu hin fakkaatu.
Oromiyaa lafa qotiisaaf tahu ballaa qaba. Ummanni akka itt dhimma bahu beeka. Kaan dhaloota dhufuuf ol kaa’aman. Kaan midhaan itt geegeddaruuf irra darbamu. Kaan kaloof ol kaa’amu. Lafti fedha sabichaa ol tahe hin jiru. Eegumsi naannoo qaama aadaa Gadaa fi seera abboolii Gadaa kan ammallee sabichaan ulfoo tahaniiti. Amma lafti taadhiin qoottota xixinnoon qabamanii fi kanneen oliti dhoofne gurgurtaaf dhihaatanii jiru. Taraf baalloti aburtuun daldaltoota qonnaa, bakka taadhii tahan gargar baafachuuf guyyuu wal jala darbaa oolu jedhama. Albudooti kililchoo fi dhagoota mi’aa tahanii, badin naannaa irrat fiduu dandahan osoo hin hedamin qaata dureeyyii alaa kennaman. naannoti akkasii duraanuu biqiltuu yartuu qabu kanaaf lafa dheebochaa tahuuf karaarra jiru. Keessaammoo Sawudooti karaa keessa beekessa saanii Al Amuddiin jedhamuun itt timaa jiru. Al Amuddiin murna mootummaa Habashaa waliin erga dhufanii kaasee waliin jira. Hawaasoma, aadaa, dhugeeffannoo, dinagdee fi malbulcha empayerittii irrati dhiibaa guddaa qaba. Kutaan jireenyaa diinagdaawaa biyyatii guutuu keessati bakki abbaa biliyoonaa tattaafata kanaan hin sakatta’amin hin jiru. Dhaadhessaa imperiyaalistoota daldala qonnaa isa angafa.
Chayinooti, Hindooti, Indonezianoti, Kooriyaanoti, fi motimotii fi korporeeshionoti baha dhihoo fi fagoo Oromoo buqqisuu fi mirga saa seerawaa tahe soqoluu irrati qooda fudhatan qabu. Kanneen Oromo qeyee saati mirga dhabsiisuu irrati qooda fudhatan hundi badii gochi saanii Afrikaa irrati, keessaayyuu Oromiyaa irrati fiduuf abbaawummaa fudhachuu qabu. Kan lafa dabarsee kennuu, kireessuu, yk qabeenya saanii lafa qonnaa haatahu boolla albudda kennuu dandahan ummata Oromoo qofa. Kun orma biyyoota Afrikaa hundaaf dhugaa dha. Mootummaan Itiyoophiyaa fi saamtuun lafaa Oromiyaa humna buusuu barbaadu taha. Garuu yoo qabsaawoti seellee irra dheessan diinoti gocha saanii haman of xaxanii kufuu iraa hin oolani. Dabi dheekkamsa seenaa irra baraaramee hin beeku.
Xumura
Oromoon lafa saanii, fedha saanii bilisa fi ulfina saanii dhabanii jiraachuuf kana caalaa hin obsa hin qabani, ulfina jalaa hin tuqamne barbaadu. Kan itt tahaa jiru balfaniiru. Akkaakilee saanii eeboo fi xiyya mirmirsan jaarra 19ffaa irra, haala hinaafsisaa irra jiru. Yeros illee ofirraa si’aayinaan osoo hin faccisin qubaa tokkoo dabarsanii hin kenning. Amma addunyaan madheetii baaquleessati geedaramteeti. Osoo giddeessota addunyaan hin hubatamin kan nama miidhuu dandahu hin jiru. Kan barbaachisu humna qawwee qofa osoo hin tahin kutannoo isa dhumaan sagalee tokkoon weerartuu halagaan “matumaa” jechuu fi dudhama Kaayyoo Bilisummaa ol kaasanii dhaabbachuu dha. Jecha “Angoon gaafatan malee homaa gadi hin dhiisu” jedhu irraanfachuu hin qabnu. Seenaan keenya goototaa fi ta’iisa nama jajjabeessaniin owwaata jira. Filmaati jiru akka ilmoo nama boonaa tokkooti jiraachuu yk sadarkaa gita ilmoo nama sadaffati gadi bu’anii, murtii du’aa mallatteeffataa qasa’aa ibidda hin dhaamneti of darbachuu dha. Callisuun keenya du’aan walqixxee dha; kanneen bulgu waliin bifa adda addan wal tahuu barbaadan balleessaa saaniif baraan gaabbaa hafu. Baasa haaraa fi sadoo addaa, Oromoo abbaa dhuunfaa Oromiyaa, kan saamtuun lafaa kessati qooda hin qabne tahuu hin jijjiiru. Diinota keenyaan buqqa’uu, ajjeefamuu, deeguu fi haddhata, lafa, homishaa fi qabeenya uumaa keenya irra shaffisaan deebii argachuuf dhimma itt bahaniin fafachuu fi sangoomuu ni dandeenya taha. Haa tahu male nuti orma hiddi keenya biyyoo keenya keessa gadi fagoo ta’e waan taaneef kumkumaan latnee waan keenya tahe deeffachuun hin hafu. Hunda irra saamtuu lafa Afrikaa irraa eeggadha! Fulli kolonoma haaraa isaani Qabsoon ittuma fufa.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri sabichaa fi Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Mudde 2009
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Baras gaammee diqqaan ture. Bodee koo qabadheen abbaa koo waliin lola dhaqe. Meeshaa guddaan nammi keenya qabate bakara, eeboo isa guddicha. Garri caalaan ulee fi dhagaa qofa harkaa qaba. Hamaan qeyeeti itt dhufe. Jarri diinaa meeshaa abida tufu gurguddaa fi didiqqaa hidhatan. Gurguddaa keenya kan jennus ijalee saanii ta’anii nutti bu’ani. Raayyaan keenya gitu dadhabe. Caalaan baqachuu irra dhumuu filate. Kan dheesses duukaa bu’anii ciran. Dhirri Sibuu daa’ima kaasee hanga jaarsaati Ajaja Goobana Daaciin lafarraa haaxawame. Abbaankoo kufnaan reeffa keessa dhokadheen yoo aduun dhiitu gara milli nageesseti kute.
Goobanni aarii irra kan ka’e fakkaataa bu’aa boojuullee ni irraanfate. Ajaji saa ilmoon dhiiraa tokkoo akka hin hafne kan jedhu ture jedhan. Deemee deemeen odaa tokkoo jala gad taa’een du’a abbaa kootii fi eegeree koo yaaduuttin ka’e. Bakkisaa Sibu ala nati fakkaata. Akkoon koo, Odaa fi Oromoon hidda hin citne qabu jett turte. Amma sana hawwuuttin ka’e. Hiddi abbaa kootii akka cite hin badne na abdachiise.
Utuun kana yaaduu hirribi silm na godhe. Namootumaa garasiif garanaan qabee akka hoolaa funyoo mormati na kaa’un arge. Yaada geeddaratan moo na ajjeesuuf laata jedheen yaadda’e? boji’amtooti biraas turan. Hunda hudhaa murmati kaa’anii nammi tokkoo duraa harkisa. Akka gaala eegee fi morma hidhanii walduraa duuba hiriirsanii fakkaata. Karaa guddaati baasanii nu rarraasuufii laata jedheen ciicadhe. Yoon miliquu yaale hudhaan mormati najabaata. Kanaaf calliseen joga’uuti ka’e.
Duubana yoon dhagahu ajjeechaan dhaabbate akka kan humna qaban hundi boji’aman labsi bahe jedhan. Horii boojuu kan oofanii fi ba’aa kan baatan barbaadan.
Kanatin baraarame. Beelladaa fi dilbiin biyyi qabu tokkollee it hin hafne. Osoo hin turin loon boojuu kukkufuuti kaate. Dhukubi Shaggarii fidan loon qofa utuu hin tahin namas haaxawuti ka’e. Goobanni harka duwwaa Arjoti deebi’e. Anaa fi kanneen biraa golficha irra hafne akka waliti hidhamneti mi’a nu baachisanii harkisaa Shaggariin nu baasan. Waan karaa irrati nurra gahee fi muuxannoo keessa dabarre irra deebi’ee dubbachuun mataa kaasee haga qeensa qubaa miillaat na suukesa.. Kanaaf kaasuu hin fedhu. Hamma achi geenyuti qixa qixaa osuma waliti makamnu kumtama taane. Achi geenyee baati lama erga agarree booda ijoollee kudhan filanii masaraa mootiiti nu dabarsan. Masaraa mooti yoo geenyu giiftiin hunda keessaa na filatee jarri kaan kutaa kutaati hiraman.
Yoo dhuma ilaaltu nameenyaa fi collummi kiyya kan giiftii marare nati fakkaata. Hojjaan koo waggaa koo ol nafakkeessa. Hojjetuu qeyee hundi ija nati murmurti. Giiftiin garboota kana waliin akkan si hin agarre naan jetteeti. Hiriyoota koo waliin osoon taphadhee nan filadhan ture. Giiftiin akka isee fi sirna wajjira see toluti na dhandhoonuti kaate. Hedduu nabarsiifte. Akka itt harka fuudhan, akka itt waa dhiheessan, akka yeroo hojiin hin jirre itt dhaabbatan fa’inin qarame. Leenjisa koo irrati jartiin garbitii “inkoyyee” Waakkennee jedhamtutu gargaaraan. Gooftaan yero it basha’u hin qabu. Yoo marii gurguddaaf tahe malee giiftii waliin darbani darbani qoomnii argatu. Bakka hanqatu guutuun qooda kiyya tahe. Kanaaf akkan qarqara qilee irra qaxxisu dirqisiifame naaf gala. Hamman afaan cuqqaalladhet kan irra na ha’u hin jiru.
Ergan sana hunda baradhee booda giiftiin of biraa na dhabuu hin jaallattu turte. Utuu ijoollummaa hin fixatin nama guddaa kan taate fakkaata. Yoo namoota gurguddaa waliin hasa’an ba’i hin jedhamu. Afaan Amaaraa kanin dhagahu itt hin fakkaatu. Sana na barsiisuufis hin dhamaane. Anis waldhaalaa of fakkeesseen dhihaadhe. “inkoyyeenis” barri kan jaraati beekaa waldhaalaa fakkaadhu dhala koo jetti turte yeroo kophaa taanu. Gadaa keessati sirni guddisa ijoollee Oromoo afaan halagaa hin barsisin malee, akka addunyaa kana itt simatanit qopheessa ture. Kanaaf faarumaan waan taha ture heduun nan dhibne. Yoo nammi hin jirre giftiin akka ijoollee waliin taphanna.
Abbaan koo, Daljeessoo Leedii akkuma koo buji’amee ture. Booji’tu jalaa badee yoo dhufe waan karaati barate hunda nu barsiise. Isaan keessaa tokkoo afaan Amaaraati. Ani jedhe abbaan koo, Imbaabootin booji’ame. Sibutti guddifamne malee qomoon keenya Guduru. Achii Shaggariti na dabarsan. Karaarrati boojuu biyya Oromoo dhufaniti na makani. Hundi keenya yoo aduun dhiitu waliti hodeessuun mukuu baana. Hammi waliin jirru waggaa sadeetii hanga kudha shanii taana. Hiriyaa turre jechuu dha jedhe itt fufe.
Hiriyoota keenya kufanii fi bakka gahan kan hin beekne yaadannee imimmaan lolaafna. Haadholii keenya yoo yaadannu waliin gadoodna. Osoo diina irra hin ittisin kufuu keenyatu nu guba. Imimmaannii fi furriin osoo nuti hin yaadin gadi yaa’u. Eegduun keenya warra fi maatiin naannaa qubatte. Kanaaf afaan saanii dhaggeeffachuumaan butanne. Alii aliis kan isaan keessaa balleesse akka adabaa nu keessati ni darbatama. Sanarraas ni baranna ture. Kana akkasii yeroo baayyee afaan Oromoo waan beekuuf furaa waliin nuti hima jedhe abboon.
Gaaf tokkoo jedhe, garaa kaasaan na qabe. Kanaan dura namooti hedduun qabamanii mooraa sanaa baafamanii turan. Eessa akka geessan garuu hin barre. Amma anas fuudhanii bahan. Godoo daggala tokkoo keessati ijaarameti na galchan. Ana malee nammi biraa hin jiru. Kan kanaan dura bahan eessa gahan laata? Garaan na raafamuti ka’e. Biyya hin beekneti awwala malee hafuu kootii lata, sunuu golfaan, jedheen of gaafachuuti kahe, jedhee yoo yaadatu imimmaantu ija guuta?
Midhaanii fi bishaan qorsee wayiti ala naa kaa’anii deemu. Kunoo fuddhuu nyaadhu jedhanii akka dubartiin jaarabbii baastuu ofirra garagalanii fiigu. Akkuma ta’eti qoonqoodhaa foqoqeen fuddha ture. Sunu kan argame Oromoo qondaala hambaa tahe taasuu dha malee ajaja gooftolii miti jechuu boodan dhagahe. Qaawwaan yeroon laalu gaftokko dubartiin yeroo lafa keessee figdu argeera. Sadarkaa tokkoo yoon gahu nan laafe. Nyaata naaf darbatamte bahee fudhachuun dadhabe. Intalli guyyaa sana midhaan fidde akkan isa kaleessaa hin fudhanne agartee. Naa gaddite fakkaata lubbuu seetti murteesitee ol seentee na ilaalte.
Bakkan ciisus qaammi kiyyas albaatiin laaqameera. Uffata koo fuutee laga achumati dhihoo jiru dhaqxee lollaate. Fiddoo koo fannistee. Kitaa jiidhaan dhagna kiyya irra haxooftee bakka naa jijjirte. Waan iseen gootu akka abjuun arga malee of gargaaruu hin dandeenye. Kitticha dhaqxee keessa deebitee miiccitee fiddee fanniste. Baaqqee see narra buustee balbala alaan jabeesitee danqartee sokkite.
Borumtii bishan guchumaan fiddee qaama koo narraa dhiqxee. Moofaa wayii fi handaqii wayiis fiddee turtee naa afte. Nyaati hardhaa bulula ture. Kanaaf yoo nati qabdu qoonqoon naa fudhatte. Jabaadhu hin duu’in naan jettee sokkite. Waraabssi ittin urgaawe haa tahu alaa yuusa. Sodaan saa caalaa na cimse. Sagalee yeelalaan of jabeessuuf wanan geerare nati fakkaata. Intalli ergasii al sadan tokkoo deddeebitee osoo na gargartuu achumaan hafte.
Gaftokko afata see waliin isees fidanii nabirati darbatanii baqatani. Albaasaa diddigsaa qabdi. Darabee koo gargaaruttin ka’e. Wal salfachuun edaa yeroo wanti halle wal nama qixxatu? Qullaa walii gangalchinee dhiqne. Saalli keenya adda tahuun illee nuti hin dhagahamu ture. Baaqqeesee marxifadhee wayyaasee miiccuu fi bishaan warabee dhagna irra dhiquuttin ka’e. Intalli dur qabee dhadhaa fakkaatu amma daalachooftee qola boqqolloo fakkaate.
Ijoollee waliin turre harka waliti hidhanii akka bakka hin beekamneti dabarsan iseetu nat hime. Nan maalalchiifne. Booju hedduutu badee yoo deebi’u waa’ee gabaa garbaa nuti hima ture. Gabaan Shaggariti dhihoo tokkoo Roggee jedhama jedhani. Achiti kan fagaatanii deemu dandahan filatanii daldalooti gabra gamati geessan bitatu. Kan hafan gooftolii biyya keessaatu bitata. Jarri ala deeman meeshaa alaa dhufuun geeddaramu. Kan biyya keessaa qarshii, soogidda, damma, ilka kkf bitamu. Kanaaf mootichi isaan alatt gurguraman caalaa oo’isa jedhan.
Carraan hiriyoota kooti nan maalalchiifne. Garuu garaatu na gubatee imimmaan qabachuu hin dandeenye. Boojuun silaas garba. Garbichii kan bilisumaan saa irra qucifame. Faranjooti “garbichi mi’a lubbuu qabu” jedhu. Namummaa dhabne sadarkaa mi’aati akka sabaati gadi buune. Karaa dandahan hunda caffatanii bahuu malee falli hin jiru. Lubbuun jiraannus hamma du’aa waan taheef, du’a isa dhugaa sodaachuu hin qabnu. Du’aa dhukkuffachuu irra bataluma obbaafachuu wayya. Hanga nuti akka fayyine baraniti gara keenya kan millatu hin jiratu. Kanaaf fayyinus guyyaa guyyaa gadi hin baanu. Waan halle galgala godhanna.
Intalli yeroo fayyaa turte cuubee fi eeboon warabessa ofirraa sodachisuu dandahu hattee naa fiddee turte. Nyaati dhukkuffataaf ergamu gara caalu hambaa dhangaa kadhattuuf darbatamu.alii ali akaayii shunbura, mulluu fi maxinoo goggodduus nuu darbatu. Isaan kana subbaa wayiti guduunfine, gafa rakkoof kuufataa turre. Amma fayyaan keenya deebi’aa dhufe. Lammata gurguramuu irra yoo badnewoo jedheen intalaa mari’adhe. Iseen duruu na mamte malee garaa qabdii utaaltee nati marmaramte. Ni murteeffanne. Galgala gaafa baduuf kaanuu qalamee tokkoo ajjeeseen ture. Dhiigasee mana keenyaa kaafnee hanga lagaati gadi buufnee isee qarqara lagaati waraabessaa gatne.
Abbaan kiyya, jedhe abbayyeen, naannaan Shaggar Oromoo dhihoo qabaman waan tahaniif aadaa safuu akka hingatne natti himee ture. Bara nama ajjeesee Leeqaati gale kan gibira Minilik geessan waliin ni deddeebi’a ture. Kan safuu beeku diinati dabarsee nama hin kennu. Abdii kanaan hanga ji’i baatuti dhukkafataa fakkaannee eegne. Gaaftokko nyaata nuu darbatan nyaannee, isee olkee’ane guduunfanne yeroo aduun gad jettu qarqara lagaa qabannee qajelle. Eeboo fi gudduu koo qabadheera. Intallis ulee qabdi. Osoo ofirraa hin faccisin akka hin qabamne kakannee turre.
Warabessatu nyaate jedhu malee ni badan jedhanii hin cicatan. Yeroo aduun baatu daggala keessa riphaa hanga galaa keenya fixnuti halkan keessa deemaa fagoo geenye. Waan nyaannu argannu malee deemuu akka hin dandeenye barane. Bineensa akka hin barbaanne alaatii irra marsituun qabatee duulli nuti dhufuu dandaha jennee dhiifne. Intalli yeroo booji’amtee oofamtu mi’aa nyaataa baatti turte. Bakka qubatanitis dubartoota sana gaggeessan irra afaan dhageesseeti. Ijoollee waan turteef salphaati butattee akkuma saanii dubbati. Kanaaf mooraa amma keessatis leelloon argatee baayyee isee qare.
Bosona keessaa gadi baanee andaara andaara osoo deemnu ijoollee hori tisituti baane. Takka dhaabbanne nama ollaa qoranee Oromoo qofa tahuu saanii hubane. Amaarri yoo nuti dhufees afaan saa waan beeknuuf waan jennu qopheeffanneerra. Sana booda manneetiiti ol baanee nagaa gaafannee kara deemoo dhaa nu bulcha jenne. Akkuma aadaa beeknuu manni kan Waaqi seenaa nuun jedhan. Seenne buna dhugnee jaarsa abbaa manaa waliin hodeessuu jalqabne. Seenaa naannaa fi haala keessa jiran nu iyya’an.
Nutis gosa keenya itt himnee bojuu jalaa badnee akka biyya keenyati deebi’aa jiru itt himne. Lama bira bullee, nu eebbisanii galaa nuu galaasanii nu gaggeessan. Lafa bullus kan irra goruun nurra jirus nutti himanii abalutu nu erge akka jennu mallatoo nu kennan. Akkasiti darbaa dabarsaan nagaan simatamaa eebbifaa biyya keenya geenye. Intalatiinis sana duuba Haadha kee taate. Gosti see Ituu dha, lola Calanqoo booda booji’amte naan jedhe abban koo Jaldeesso. Afaan Amaara karaa irrati akka itt barateen qabatee kana hunda nati hime.
Ammas dilii naannaa keenya, Sibuu irrati bu’een Jaldeessoo Leedii meeqan see walirra buusee jannummaan kufe. An akka carraa dhumii irra hafeen boji’ame. Booji’amuun sanyii nuu tahe jechuu dha. Abbaan koo muxannoo saa irraa baratee namusaan naguddise. Haala kam jalati yoo tahe of dandahu qabda jedha ture. Kanaaf yeroo hunda qophee tahee akkan mulladhu na gorsa. Kan naa waliin oofamaa deeman keessa gurbaan warri saanii dur dur olii dhufan ture. Afaan Amaaraa dubbatu malee ittiin hin boonan. Kanaaf nama naannaan walfakkaatanii jiratu. Lola ittisaa tolfame keessattis qooda fudhatanii turan. Akkasiti kan gurbaan booji’amuu dandahe. Kan abbaa korraa baradhett dabalata isarraan afaan baradhe.
Gurbaan moor xinnoo tokkoo “Dirsaane Maariyaam” kan jedhan guyyuu baasee itti guunguma ture. Sana Kiristaana malee nammi keenya hin shaakalu. Eegduun sana arge tokkoo gaaftokko fuudheenii deeme ergasii as hin hindeebine. Gochi kun hamaaf haa tahuu tolaaf hin barin hafne. Awwaama waliin nagaan tahuu akkamiti danda’e jedhanii moo ilmi Kirtanaa tokkoo akkamiti “gaallaati” makama jedhanii o’aniifiti laata?
Eegaa akkasiti kanan baradhe. Beeka jedhee namati hin himne. Beekaan wallaloma filadhe. Giiftiin afaan kiyya beekti. Isaan cabaqaa naan dubbati. Guyyaa tokkoo ergamaan fiigee dhufe. Gullalleen warana Birruu mancaase. Birruunis dheessee Wacaca yaabbate jira jedhe. Goobanni hin dhageenyee jennaan, inni bobbaa biraaf Arjoo oldeebi’aa jira jedhe? Gooftaan ni aare. Akkamiti qawwee sana hunda itt kenninee kan eeboo fi dullaan lolu isa dabsate jedhe? Gooftaa kanaan dura sitti himnaan na didde. Oromoon akka itt lolu dura mari’ata. Seeraan bulaa dha. Lolaafis seera tuma. Kan seera caffeen bobba’e hamma du’ati lola malee hin dheessu. Seera kan tuman Odaa jalati. Odaan sun qooda qabaa, humna itt bobbaasii akka lamuu hin latneti balleessisi jennaan didde jette giiftiin.
Goobani silaayyuu waan Guraageef ajajameef warana saa Roggee Arjootii kaasee Shaggariti deemaa ture. Amma ajaja arreedi kotu jedhutu itt darbe. Diddaa Guraagee malee abbaan cibraa saa Birruun dabsatamuu hin dhageenye ture. Yoo gahu gooftaan nagaa dha. giiftinis jirti. Kan inni garaati yaade hin geenye. Birruu kee jarattiin mukati amantu kun ariitee Wacaca baafteen jechuu dhageesseetaa, jedhe gooftaan? Kan jara gargaaru Odaa dha jechuu qubaa qabdaa? Goobanni waan deebisu dhabee. Birruun jagna. Onnee loltuu ramaddaniif malee muki maal nama gargaara? Odaan gaaddisa qaba. Nammis horiinis aduu fi bokkaa isa jalati dheessu. Waaqas namas jalati araarfatu. Sun kan Birru haleele natti hin fakkaatu. Tooftaa, loltuu fi kutannootu wal hin madaalle taha jedhe Goobanni.
Odaa kana sodaattee natti fakkaata kan sababa baayyiftu. Amma humna itt bobbaasii akka hundee buqqisanii guban godhi jedhee ajaje goofataan. Goobanni, kun naannaa gaaddisa dhabsiisuu taha. Cibsaa loonis dhabsiisuu taha, namoota si hin tuqinis gaddisiisuun ni mala, garuu erga ati jettee ajaji kee ni raawwata jedhe. Badii dhufuu jiru utuu beekuu ajaja fudhate. Gooftaan saa yoo odaan waa fides innumti waan sanyii saati haa dirmu jedhee malee waranni bobba’uu dandahu biraan hedduu ture. Falfaltichi Gooban keessa deebi’ee xureesse.
Sana booda akka ajajme tolchee. Birruunis marsaa cabsee akka bahu darbee gargaare. Birruun marsaa Gullallee keessaa erga bahee waraana saa qabate Guraageeti akka darbu ajajame. Garuu akka carraa dilii Guraagee irratis hin milkoofne, ni caphe. Sana booda Goobanni dhaqee meeqa dhama’ee haaloo baheef jedhama. Garuu achii deebi’ee osoo hin turin Faalleeti galee du’e. Erga Sibuu balleesse darbee darbee akka qalbii dabarsuu isa godha jedhan odaan itt dabalamnaan birr’uu fi yaaciin biraa hafuu dide jedhu. Gooftaa sattis aaruu eegale. Kan saa achumaan raawwate. Mallattoo Sabaa fi Ilmaan Oromooti daba ooluun, salphatee du’uu saa keessaa harka qabu jedhu.
Giiftiin Odaan baduu ilaaluuf yoo dhaqxu anis daayitii see baaddhee duukaan ture. Gufuumtillee hin hafne. Hundee buqqisaan jedhama. Amma bakka itt seeran hin qaban., Igzabeerii haa galatu jette giiftiin. Daawwii barbadaawa Odaa booda masaraati deebine. Sobdee kan itt gammade fakkeesite malee kan Odaa balleesse duubi saa akka hin tolle dabtarootillee itti himaniiru. Duris awuliyoota Walloo irraa dhageesseeti. Haalli saa rifachiisee bataskaanati deddeebi’uu baayyifee turte. Gaaftokko utuu itt yaadin “wanti odaa kun kan na rifachiisee sitt hin fakkaatuu gurbaa jette?” giifti isin muka biyya faranjiiyyuu fiddanii dhaabduu kan keessan yoo badu isn gaddisiisuu hafaan jedheen. Nammi biyya keetii “hintaha jennee harree qallee, hin tahu jennaan harree gatnee, qoricha jennaan barbaadne dhabne” jedha mitii jette? Maal goona egaa odaan harma jige tahe jette itt fuftee.
Haala dhukkuba dhirsaa see irra hedduu naate. Hin hafne gooftaa utuu hin turin dhagni saa tottoruti ka’e. Lubbuun keessaa bahuuf waggoolii fudhatte. Habashaan adurree gurrachi qaxamureetu jedha malee waa’ee Odaa kaasuu hin barbaadu. Giiftiin ulfinati hin hafne; salphatee masaraa ari’amte. Anis hamma duututi tajaajila fi ulfinan kennuuf hin hanqisne. Erga barasiitii yoo nammi bakka tokkoti gooji’ee arge Amaarri ni seertan jedhee adaba. “Seeraa” qooqa jedhu fallaa isa dhugaan afaan saati ida’ate. Oromoon odaa jalati seera mura ture.
Amma jarri Odaa jigsee mirga namaatti roorrises kan jara duuba dhufanis hin jiran. Ana garuu raajii argi jedhee duubati na hambise. Ilmi ilma kootii bakka Odaa sanaa natti agarsiisi jedhe naa gamsiisa ture. Gaaftokko iyyaafachuun bakka saa geenye. Yoo achi geenyu naannaan saa odaa duwwaa tahe nati mullate. Bakkisaa kanuma mitii jedhee kanneen karaa nuti agarsiisan gaafannaan, akaakaan kanuma nuti hime jedhan.
Gaafas Odaan hafee gufuun saallee hin jiru ture. Amma garuu Odaa hedduutu jira. Kun eessaa bahe jedheen jara gaafadhe. Odicha hundeedhaa habuqqisan malee hida lafa keessa jiru eenyuu dandahee buqqise hin fixuu. Hidda haftetu kana hunda late jettuu ree jennaan? Jarri kukkutanii gubuun kan balleessan ha se’an malee hiddi takkitiin lattee lafa uwwisuu akka dandeessu hin barre.
Odaan abdii dha. Odaan galma, Odaan caffee dha, Odaan gaaddisa, Odaan mallatoo qajeeltuuti. Oromoof Odaan waan hedduu ture jedhan. Deebi’ee latuun saa mallatoo abdiiti. Odaa fi Oromoon tokkoo. Badee hin badu. Balleessuuf halagaan waan hin goone hin qabu. Galtuun lammii keessaa baates sababa adda addaatiin balleessuu yaaluu hin dhaabne. Mankaraarfamaa, ajjeefamaa, gurguramaa, kolonomee jirate. Attamiti sana hunda jalaa bahee sammu walabni argamee laata? Kan Odaas kan Oromoos raajii dha. Odaanis Oromoonis hiddi saanii gadi fagoo dha. Hidda hin citne qabu jedhu warri biyyaa. Ana garbummaan of na wallaachisee jira. Ammayyuu giiftii tiyyaa waggaa saddeettama dura duuteenin kakadha. Sangaan harka isa kolaasee arraba jedhan miti? Alii ali Awwaala seettiin irreeffadha. Giiftiin kakadhus it hirreeffadhus alii ali lafumaa ka’ee dhagnatu bir bir na jedha, ofummaa kiyyan mama. Hiddatii hin citnetu na keessatti hafee laata?


text:
Of duuba yoo laalan
Karaa giixirsaa qabsoon Oromoo keessa darbee as gahe yoo of duuba deebinee ilaalle hammam akka yeroon barrisu hubachu dandeenya. Hundi saa lafjala ija firaa fi hamaajaajii irra dhoffamee tolfame. Akeeki ture dhaabaa garbummaa, qaanii fi gadgalumaa jalaa nama baasu ijaaruu ture. Qabsaawoti yaada saanii kan facaasan barruu harkaan qophaawee fi ergaa afaaniin ture. Yaa’a sana keeessa akkastuu alkoolii fi “stencil”tt dhimma bahaniiru. Maxxansituun komputara seenaa dhihooti. Rabsi harkaa harkatt dabarsuun gaggeeffame. Si’anaa qunnamtiif faaksii, maxxansituu haada malee, makiinaa akkaasaa fi interneetiin,haala shaffisummaa, dammaqsaa fi facaasaa jijjiiraniiru. Qooqoti “blogging, twiter, face book fi cell phone” jedhaman qabsaawota dursoott abjuunuunuu itt hin mullanne. Akka sanatt dhaaba adda Bilisummaa Oromoo jedhamu uumanii sagantaa malbulchaan kaayyoo saa lafa kaa’an. Achirraa cunqursaa ofirraa faccisuun eegalame. Raagota turani; hamma yoonaa sararaa saanii masakaa yoo dabeettii keessa deebitu hin taane kan soba buusisuu aggame hin jiru. Bakka amma jirru ga’uuf walgahoti akkamitt gaggeeffamaa akka turan, meeqatu nageenya, qaama fi lubbuu saanii akka itt baasanii fi meeqa akka jiraan keessaa harca’an se’ata dubbisaaf haa dhiifnu.
Meeshaan olitt kaafne hundi yeroo sanaaf ammayyaa turani. Guddinni shaffisaan teknolojii meeshharkaa durii dhimma hin baafnee tolcheenii jiraa. Akkawoon barreessaa kanaa kan 60moota keessa duutee waa’ee telefoonaa dhageesse ta’a malee dhimma itt hin baane. Hardha garuu jireenyi saanii waatattaa, kan isaa durii hoduun dhagahan hawwisiisuun haa ta’u malee, abaabileen see bosona biyya see keessatt “cell phone”tt dhimma bahaa jiru. Kanaaf ajjeessoo dullachi guddina teeknolojiitt dhimma bahuuf haa ta’uu jireenya ummataa wayyaatt jijjiiruuf sammuu dargaggoo shaffisaa tahe qooda fudhachiisuun dirqii ta’a. Sun dullachoota irraa karoora ceesisaa gaafata. Kan gadamojjeffaman irraa kan Baallii fudhatan kara deemaa Badhaatuu fi Badhaasaa hunda utuu hin ta’in jallewwan saanii qabsoo, dambooboo, dhaaba dubbiin laaltuuti. Oromiyaa walaba keessatt heerri kan tiffamu guutummaa sabaan ture. Gadaa haaraan seerota foyyessuu yk jijjiiru nin danda’a ture malee sirna sana gochuu isa dandeessise miti. Ammas yoo ta’e miseensi hooggansaa kamuu akka eegduu amanamoon isaan qofa ta’ett of ilaaluu hin qabani. Mana saanii qulqulleessanii yeroo murtaawaa Baallii itt dabarsan labsuu qabu. Akka ummati bara baraan waan jiratuuf eegduu kaayyoo ofii tahe fudhachuu dha.
Sochiin bilisummaa Oromoo kan ABO fi kanneen isa irra habaqalaman dabalatu gaafii yeroof deebii kennuu hanqataa jira. Hedduun akka kaasaatt taasisa baayyeett qubaa qabu. Humnnooti alaa hedduun akka dantaa Oromiyaa keessaa qaban ni mullata. Kanaaf dhiibbaa hamaan isaan tolchan guddaa ta’a. Garuu sun akka kaasaa muummichaatt dhihaachuu hin danda’u. Dhibdeen qabeenyaa, muuxannoo fi walqayyabannoo akka durii kaasaa dha jedhamuu hin danda’anii. Sadarkaa dhaabaatt dhibee kootammi keessaa ka’a. Mana ofii qulqulleessuu fi qaawaa hunda duuchachuu dadhabuun qilleensii hamaan galee faaleera. Sun erga ta’ee kaayyoo eenyu akka deggeru, farri kaayyoo isa kam akka ta’e fi eenyu keettoo diinaa ta’uu baruun rakkisaa dha. Gara ummataatiin muxannoon colonaawu qabanaawaa waan isa tolcheef ofbaruuf hedduutu hafa. Kanaaf kan inni dhaabota saa haa ta’uu cunqursaa irratt komee hedduu kan hin darabnne. Dhaaboti malbulchaa yeroo ummanni rakkina keessa jiru biraa dhibuun hamma yoonaa obsaan irra darbame. Fayyisaan biraa dhufinnaa jedhanii eeguu manna naannatti argamanii akka inni miixatee rakkina keessaa of baasu gargaaruun dirqama saanii ture. Fakmishoon Tafarii bara Waraana Lammaffaa amma hin hojjetu.
Hogganooti dhaaba jallatamaa fi guddaa akkasii uggootaa fi gaaga’am hin sodaannee ta’uu qabu. Akeekatt cichuu malee nammi maal jedhaan qollifachuun dadhabina. Akkaakuu sana silaa tuuta gaggeesan irra adda kan isaan tolchu. Heerri bu’uuraa Adda Bilisummaa Oromo walabummaa Oromiyaati. Yoo sun dhoofsisatt dhihaate ABO utuu hin ta’in waan biraa ta’a. Sun qabattee irraa dheessan ta’uu hin qabu. Namooti ajjeefamaa, hidhamaa, biyaa ari’amaa, baqatanii bakka akeekkatan hanqataa fi maqaa ABOn guraaramaa jiru. Hoogganooti ulfina qaban sirritt hoogganuu yk dadhabne jedhanii bu’uu dha. Hanga dhaabichi du’utt yk moggeeffamutt duubatt harkifachuun cubbuu dha. Murtiin dhiheenya Oromoo miseensota dhaabota mootummaa koloneeffataa waliin hojjetan afurtamaa olitt kenname, Oromoon maalii waliin akka haasa’aa jiru agarsiisaa. Fedha ummati walabummaaf qabu hawwaa fi hankaaksi kamuu haquu hin danda’uu. Kadhaa haa ta’u harka kennachuun gonka garaa diinaa hin laaffisuu. Kanneen duchiisaa bahanii, eegee suuqqataa deebi’an irraa homtuu hin eegamu. Dorsisa ABUT hoomishamanii tuulaman irraa daangessaan (“yirgaan” ) isaan oolchu waan hin jirreef duubbeen saanii isaan yaacessaa jiraata.
Diinoti keessaa fi alaa ABO mancaasuu ni yaalu ta’a; garuu yoo qabsaawota laashessuu hin taane kaayyoon dandeetii saaniiraa fagaatee jira. Surrii fi onnee aba tokkoota Oromoo irratt goodamee hafa. Hanqina dandeettii qabaachuun, daddaaquu, dudhama dhabuu fi beekaa waa dhiisuu dhibuun gufannaa yerooti. Hoogganootii amma jiran “Waamicha Lubbuu keenya Oolchaa” ummataaf deebii kennuu dha baannaan wayitt hin gallee tahu. ABO, dhaabi Oromoo guddichi miseensota saa addatt ayyaana sabichaa ta’ee jiraa. Dhaaboti Oromoo dhugaa walabummaaf dhaabbatan gara tokkummaati duufuu agarsiisaa jiru. Barreessaan kun moor saa “Prison of Conscience” keessatt qabattee kana irratt ilaalcha Oromoo hubate xiinxaluu yaalee ture (fuula 358-360).
Oromoon walitt mufatus, waljibbus wiirtuu irraa hin kaanne qaba. Bilisummaa sabicha irra fagaatee hin deemu. Kan hojiin farraa ta’e illee afaaniin hamaa baasuu ni rakkata. Kanaaf caalatt wal hubachuun dansaa. Murnooti ABO irra citan unkaan malee qabeen sagantaa sochii bilisummaa bu’uuraa gad hin dhiifnee. Kanaaf walitt dacha’uun akkuma. Hogganooti dubbiin laaltu harkifachuu irra bahanii walsimachuutu qabsoo qajeelcha. Yoo hundi keessaanlaalummaa fi garaa qulqulluun walitt deeman sochii bilisummaa f walabummaaf injifannoo dha. Yeroo amma yoo dhaabichi lubbuuf wuxxifataa jiru kana murnooti yk abba tokkooti kamiin saaniiyyuu caalaatt babbaqasuu yaalan yoo jiraatan ergamtoota badii, diinni wakkalatett lakkaawamu. Gochi saanii maqaama saanii malee ABO kan hubame caalaa hubuu hin danda’u.
Hardha sochii hawaasomaa keessatt rogi haaraan gara Oromoo Badiin mullataa jira. Rakko jirutt qabaa qabaan itt siqaa jiru. Kanaaf sochooti “Afaan, Bu’uursa Madda Walaabuu, Oromo First” jedhaman fakkeenya ta’u. Hawaasa Oromoo keessa hanqinooti jiran dhaabota ciccimoo uumuun irra haanamuu ni dandahama. Dhaaboti hawaasomaa amma uumamanii fi fulduratts tolfamuu dandahan ayyaanni Oromummaa gilgila ta’eee turuu dhugoomsuun yeroo hunda of ifsaa fi dhagahamaa akka jiratu mirkaneessu. Garuu hoomishi saanii dhimma malbulchaaf nafii guddaa qabaatullee, isaan dhaabota malbulchaa bakka bu’uu hin danda’anii. Garuu cooreen walitt yaatee doloolloo akka gabistu irraanfachuu hin qabnu.
Kanaaf dhaaboti malbulchaa sanatt dhimma bahan jiraachuun barbaachisaa dha. Gadjabeessi dhaabota haaraa, kaamessumaa, shaffisummaa fi ogeessuman, akaakuu dhaabota malbulchaa, diinagdee fi hawaasomaan akkeeffamuu qabani. Sichi mesharkooti dullachii fi haxaaruumman dhimma hin baasanii. Sadarkaa beekumsi Ilmaan namaa gahe kanatt san irra deebi’anii dhimma itt bahuu yaaluun of ajjeesuu dha. Namoota ilaalchaan gargar ta’ani irra amanamummaa argachuuf dargaggoon amma sochii hawaasomaatt bobba’an hojii saanii haaraa keessatt fedha dhaaba malbulchaa kamiiyyuu calaqisuu irra of eeguu qabu. Dhaaba malbulchaa filatanitt seenuun keessaan dhiibba irratt gochuu yaaluun mirga saaniiti. Sana malee, alaan baqasanii itt seenuuf “fiinoo Joshuwa” isaan barbaachisaa.
Yaadi jajjabduu sammuu keessaa qaban muuxannoo qabsichaan walitti qabamee madaalamuu qaba. Qabsichi akkamiti jalqabe fi jabinnii fi laafinni saa mal akka ture qorachuu qabu. Tuqaa sana irra ka’aniitu dargaggoon waa’ee dhaala saanii haasawuu kan danda’an. Dhaalli sirna qabeessi yaa’a wal qayyababannoo murna lamaa, isa bahuu fi isa galuu irratt hundaawaa. Kan biraa aangoo humnaan qabachuu dha. Nammi tokko yoo “ Yeroon kun keenyaa, karaa gaddhiisaa” jedhu akka dogoggoraan hin hubatamne waa’ee yaa’a isa kamii akka baanu ifaa gochuu qaba. Humnaan angoo heerawaa butuu yaaluun dhaabicha kaayyoo saa waliin balleessuutt fudhatama. ABOn ayyaana sabichaa ta’ee jira; eenyy uu isaa fi kaayyoo inni ittiin deemu mancaasuu hin danda’u. Diinni beekaa sana dhiisee miseensa ta’anii dhiisanii ilmaan Oromoo bar tokko ayyaana sana bulfachuu danda’innuu jedhu hunda balleessaa jira. Darggaggoon warraaqoo ta’an ala dhaabbatanii gadooduu mannaa dhaabotatt seenanii keessaan jajjabeessuu wayyaa. Yeroo furtuu kanaa kan barbaachisu waggaa dhalootaa utuu hin ta’in onnee waarraaqsaatii.
Tumsi “Biiraan Beddellee” jajjabeessaa qacceefixaa utubuu saa balaaleffachuuf dhiheenya tolfame meeshaan qunnamtii ammayyaa hagam dhimma baasaa akka ta’e hubachiisa. Naannaa yaada tokkoott, yeroo gabaabduu keessatt namoota ilaalcha walfakkaataa qaban shaffisaan walitt fiduun salphaa akka ta’e mullise. Sun dhaabota malbulchaa naannaa ofii fi sun sochii bilisummaa Oromoo irratt dhiibbaa maalii akka fidu hubachuu dadhabaniif barnoota ta’uu qabaa. Karaa rakkisaa keessa darbanii dhufan yeroon hagam akka barrisu fi ijaajjee akka isaan hin eegne, mildhuu xinnoon itt agarsiisuu dandeetti turtee. Sochichii akka durii lafjala qofa mitii akka hedduu hin dhoffane iji nama si’anaa ija Waaq ta’aa jira; meeshaan quunnamtii fi raabsaa akka kurnan shan darbanii duubatt hafaas miti. Yeroon kun yeroo ummata manii saa fedhutt hoogganuun, hankaaksituu fi luuxxee galtuu itt qaanesuun danda’amu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Amajjii 2014


text:
Gamtaan Sabboonota Injifannoo Shafisiisa
Haalli gaanfa Afrikaa keessa jiru, ummata naagatt caalaa hadhaawaa fi bilisummaa sabootaa fi abba tokkeett roorroon hammaata deemaa jira. Sun ta’eellee sabboonoti Oromoo muuxannoo qabsoon qayyabannoo walfakii hin uummannee. Murna adda addaatt qoodamanii hoomaa oofeett dabalamuuf yk kaan caalaa jiga yaafachuuf eeggataa jiru. ABOn erga ijaarame inni lammaffaan hedduu yaalame kantaree hafe. Haa tahu malee jeequmsi ayyaamii hawaasaa irra gahe salphaa hin turre. Sun sirrii akka hin turre carraalee hedduu dhimma hin basin darban irra hubatamuu dandaha. Oromiyaa fi ollooti shee bulcha gurmeesbadin boba’aa jiru.
Keessatu Oromiyaan yoo daftee fala argachuu baate badiisi itt aggaamamaa jiru kan cufaati. Kana keessaa bahuuf gamtaan sabboonotaa hedduu gargaara.
Mootummaan amma empayeriti bulchu, irraan dhaadannoo uummataa lallabaa, jalaan samichaa fi balleessaa gara jabina hamtuun oofaa jira. Mootummooti darban lafti hundu gulummaa keenya jedhu. Inni kun akka hin taane beekee waan dandahe hundda cuunfachuuf yaalaa jira. Kanaafi gatii yaraan lafabuttuu garba gamaati gurgurataa kan jiru. Qabeenyi Oromiyaa keessaa bahu deebi’ee Oromiyaaf satoo hin tahu. Darbee abba tokkootaa fi biyya aayyaa bulchootaa gabbisa. Kanaaf Oromiyaan hanqina nyaataa, waldhaansaa, fi qophii barumsaa akka qabataa hin jirre herreguun nama hin dhibu. Rakkina saatiif abbaatu falata.
Lafa buttuun kiisiittoo hin naqattuu fudhattee eessaan geessi; akkuma kanaan dura ni deeffanna jedhama taha. Wanti guddaan inni durii balleesse tokko eeggannoo malee muka jijjigse bakka buusuu hanqachuu dha. Inni kun haddhaa ittiin guggubee dafee taadhessu fudhatee dhufee. Inni duri homisha gara caalu naannaati hambisa. Inni kun garba ceesisuuf qarmiinuu isa hin hafuu. Kanaaf amma agabuun nama fixaa, yeroo deeffatan lafa homaa hin biqilchine qarsaa dhiisee deema jechuu dha. Haddhaan sun fayyaa fi wal horuu nama, horii fi bosona biyya irratis akka dhiibbaa qabu himamaa jira..Ummatis, horiin saanii, lafti, fi margoon saanii hundi maseenuuf deemu jechuu dha.
Yeroon waa’ee biyyatoo yaadu gadadoo hammaa bahaa ummati keenya guyyuu keessa darbuu fi haala kanneen kana teenyee hin laallu jedhanii kakatantu qaabannooti na dhufa. Jannoota jireenya qananiin gaariti jedhanii akka sabi saanii maqaa fi ulfina badde deebisee gonfatu ficilantu dhugaanis abjuunis ijarra na deema. Amma maqaan saanii daldalaf yeroo dhimma itt bahamuu yaalamu dhagahuun gadda guddaa irra nama buusa. Kaan kaanimmoo safuu cabsanii awwaala hin beekamne keessati maqaa saanii xureessuu yaalaniiru. Silaa walitt dabalamani angoo hin uggamne kan ta’an, dantaa adda addaaf du’aa fi jiraati dhimma walitt bahuu hamilatani. Keettolee fi hankaksitootni maqaa gootota keenyaa balleessuun mooraa qabsoo facaasuuf kan isaan hin yaalin hin jiru. Sun akkuma ta’e haa ta’uu, akkamiti martii hamtuu kana keessaa cabsanii ba’uu, mee ofis walis haa gaafatani? Gamtoomuu caalaa falli biraa jira laata?
Nammi hedduun qabsaawoti gargar bahuu malee maaliif akka gargar bahan hin hubatu. Kanaaf heda hin taanerratt hundaawee xumura shaamoo hin qabne irra gaha. Golli malbulchaa kamuu yeroo dhaabbatu akeeka saa fiixaan baasuuf dudhama fi kutannoo qabu kan jedhu hawwata. Sana duuba waan irrati waliigalan lafa kaa’atanii masaka saatiin sosso’uu. Seeri isaan baafatan seera Waaqaa miti; fedha waloon jijjiiramuu dandaha. Kanaaf fedhi waloo kan hogganaa haa tahu kan murnaan bakka hin buufamu. Sun gurmuu baqaqsaa, atooma jeeqaa. ABO irra sanatu gahe. Murnootatu qayyabannoo waloo diige. Sana duuba afaan tokkoo dubbachuu dadhabani. Hunduu qolasaa keessati, miira adda addaa waan guddifateef waliti deebi’uuf garlamee ta’ee mullata.
Erga gargar bahanii meeshaan waliti duulaniiru. Murnaa fi abba tokkeen afaaniin nama madeessaniiru. Garri tokko isa biraa balleessuuf carraaqaniiru. Waliigalati dhama’uu haa ta’uu malee godaanisa hin fayyinee dhiisee darbuu hin oolle. Diinati duuluun afaan duwwaati yoo gadi bu’u, wal balleessuun “diimaa” irra gahee jira. Firummatt hameenyaan dhihaachuun dambii tahee ture. Sun haleellaa suduudaan Oromumma irratt tolfame. Wal danda’uu irra eeboo waliti mirmirsuu filachuun tooftaa hankaaksitootaati. Sana gochuun saba saanii fi gola sadaffaa biratt, dhugaa ta’ee fudhatamuu fi amanamummaa argachuu dhabsiisaa. Deggertootii fi miseensoti amma murnoota gula yaa’an qabsoon karaa irra ce’uu saatiif gaaffii kaasaa jiru. Kaan diinatillee harka kennatan agarree jirra. “Asii fi achi ayyallaa yoo sodaate hin gallaa …” jedhe dargaggeessi. “eeyee hin gallaa, waawuu hin gallu”, gaaffii deebii barbaadutu qabsawota birati hafe. Gidiraa si’ana ummata irra jiruuf abbawummaa qabu.
Qabsicha biyya alati cunqeessuun dirreen biyya jiru ni gatame. Diinni naannoo dhibuun kan kahe yoo qabsaawoti waliti deebi’an nama hin dhibu. Sun tahees jannooti dirree biyya jiru. Ala taa’anii jannoota kana hoogganna jechuun ofirrummaa taha. Jara akkasiif deggeraa tahuu dhiisanii hoogganaa tahuun qabsicha osoo hin hubin hin hafne. Kanaaf sararaa taliilaan gargar bahuun gaarii dha. Kan furga’uu barbaadu takaaluu irra milkiin bahi jedhanii ooffalchuun wayyaa dha. Fakmishoon Hayila Sillaasee garba gama taa’anii fedha ofii namarrati fe’uun amma maa’ii hin baasu. Hoogganni kan saba keessa taa’ee hogganu. Loltuun diina harkati kufuun, du’uun, baduu fi ganuun kan jiru. Raayyaa guutuun haqamuu dandaha.. Sabboonaan dhugaa kanneen hamma dhugaatii jara waliin dhaabbatu yk deebisanii ijaaruuf kan hin guungumne. Kan lubbuu illee kennuuf dhihatan akka jiran hin dagatu. Biyya abbaa ofii caalaa kan nama boonsuu fi kan nama golgu hin jiru. Qondaallonni waan gaafatamu baasna malee walabummaa saa hin dhoofsisnu jedhanii kakatan, kuunnoo gaarreen Oromiya keessa maggalu. Lammii boonsuti isan kan firrisu hin argamu; jabduun saanis gurgudduu irra booree kaa’aa.
Komeen hanga yoonaa sagantaa qabsoo irra jiru, yerroon wal hin gitu, sabi tokkoo kophaa qabsaawee fiixaan baha jedha, sirna jiru keessati qabsaawanii furmaata fiduuf carraa hin banu kan jedhu.
Sabi tokkoo hanga walabummaa fi bilisummaa saa dhabeti haalli yeroon danga’ame qabsoo lagachiisu yoomuu hin dhufu. Hamaa ofirraa faccisuun dhalootee uumaati. Kanaaf tooftaa jijijjiiree kan jalqabe itt fufuu eenyuu dhaabuu hin dandahu. Waa malee hin sossonee waa malees hin dacha’u. Oromoon saba of hin dandeenye irkisaa malee ijaajjuu hin qabu kan jedhan yoo jiraatan yaada abbaa kan dhowwu hin jiru. Sabboonaaf garuu halagaati maxanuu filachuun of mancaasuuti ilaalama.
Addunyaan mandara tokkoo taati jedhu. Ganda tokkoo yoo taates buburrumaa bifa see ammaa gad hin dhiiftu. Komunistotiyyuu sana goona jedhanii abdii hin taaneen hiyyessa gowwoomsanii. Sagantaan ABO waggaa kudhana dura fooyya’e gutummaati hojii irra oolee hin beeku. Osoo gutummaati shakalamee hin mullatin afuuruma erbaala (waraqata) irra jirutu komatamaa jira. Sissiqu goobana jedhama. Bakka jalqaba irra butachuun seera misaati. Duran diinota tarreefaman keessaa fudalismii, kaapitalismii fi kolonummaatu argama. Sirni fudal hariiroo lafaa waliin manca’ee. Kaapitalism baaquleessaati jijjiramee as bahe. Koloniyalism ammallee diriirfatee nurra jira. Kan hin jirree keessaa baafne kan jijjirame mala itt jijjiiree isa hafe meeshaa foyyeffanne itt bobbaana. Goobanuuf sissiquu yk ilaalcha butachuun kanuma. Garuu ammallee Oromiyoon akkuma fira qaban diinas qabu. Dinni saann kan qabeenyaa fi hiree saanii irrati akka too’annoo hin qabanne mormu.
Sabi tokkoo kophaa qabsaawee fiixaan hin bahu jechuun dhugaas dharas of keessaa qaba. Dhugaan saa diina tumsa alaatiin of ijaare jala dhaabbachuuf yoo tummsa walfakkaataa horatan injifannoon akka shaffisu hin haalamu. Hunda caalaa ollaa waliin ulfinaan wal ilaaluu fi walii gamtoomuun kaayyoo bu’uuraa aadaa Oromooti. Garuu dura of jabeessutu eegama. Sabi atoma keessaa qabu diina kamiinu jala dhaabbachuu hin dadhabu. Osoo ofii gamtaa hin qabaatin tumsa alaa barbaachuun diina alaa fi keessaan ofiti guddisuu taha. Kanaaf malee humni Oromoo gamtaan sosso’u fi dubbee amansiisaa qabu, humna halagaa kam waliinuu hidhata fedha waloo irratt hundaawe uummachuu ni danda’a.
Maqaa malee kan duubbee hin qabne, tumsa halagaa uummate obbolaa saati duulchisuu irra hin qoollifatu. Hanga maqichi dhimma baasuuti jarri ofiti qabu taha. Garuu “arba adii” (honga’a malee bu’aa hin qabnee) tahee hafa. Walabummaa, lafquwii fa’itu murteessa kan jedhan jiru. Biyyi lafaan marfamte Oromiyaa qofa miti. Yaadaanmali waan halle lafquwiitu murteessa jedhu kan yeroon itt darbe waan taheef eenyuu dhimma godhachuu hin qabu. Rakkisaa tahuus janna murteeffateef yeroo hunda karaan banaa dha.
Heera empayerittiin amma ittiin bultu fudhatanii rakkina jiru irra haanuuf qabsaawuu dha, kan jedhan jiru. Sun Bara Dargiis, bara ammaas yaalamee kufee. Nammi mootummaa cehumsaa fi kennata lamaan darban irra akkamit barachuu dadhaba? Humni aboo irra jiru eenyuufuu angoo hiruu hin barbaadne. Kan angoo humnaan qabate tola yeroo irra bu’u dhagahamee hin beeku. Humni kun empayerittii waan hogganuuf yaa’a kolonummaa ittiin balleessan irrati waliin hin dhoofsifnu hin jennu. Kana kan goonu garuu jabina irra kaanee yoo tahe malee, yero amma, murni dhoofsisee bu’aa boonsaa tahe argamsiisuu hin jiru. Kanaaf dura of jabeessuu barbaachisa.
Kaayyoon sochii bilisummaa ganamaa, bilisummaa Oromoo fi ofiin bulummaa (walabummaa) Oromiyaa argamsiisuu dha. Yaadi walfincilaan sanaa alati dhihaataa jiran hundi, isaa gadi akka tahan hubatamuu qaba. Garaagarummaan ilaalchaa, amantee fi gandaa sana gaditi qabamuutu irra jira. Sanneen dhimma waloo osoo hintahin kan martii dhuunfaatii. Kan waliin qabnu biyya takkitii fi fedha bilisummaan bashaanee walabummaa fi walqixxummaan keessa jiraannu. Sabi tokkoo mirga sabummaa ofii ofiin murteeffachuu qaba. Sun Oromoofis mirga hin uggamne.
Sadarkaa sana yoo gahu golooti akka gorsa saanii fudhatu dhiibbaa godhu. Kaan akka inni ofiin buluu filatu, kaan akka inni olloota biraa waliin tokkummaa uummatee jiratu hololu ta’a. ABOn walabummaa sabichaaf dammaqsa. Haatahu malee waan ormichi murteeffatu ni ulfeessa. Irbi “lakkii” yoo tahe seera tumamu jalatt nagaan qabsoo saa itti fufuu dandaha. Sun hundaaf ifaa ta’uu qaba. Ergamsi ABO sana. Hamma nammi tokkoo kaayyoo ganama hordofu hafutti ergamsa ABO irra deebi’uun rakkisaa ta’aa. Simboon ABOn maddisiifame waan alaawuuf keessa deebitootis hin barbaachifnee ta’uu. Kanneen jijjiirama ergamsa ABO fedhan ABO osoo hin tahin jaarmaa bira soquu qabu. Addunyaa keessa akka sanati kan qabsaawan hedduu dha. Isaan keessaa “Front libération du Québec” faa dhahuun ni dandahama. Walabummaa Qubeek argamsiisuuf al tokko kufe jedhee hin dhiisne. Akkasuma ummati Oromiya filmaata ABOn kennuuf qoqqobamuu hin qabu. Sanatu injifannoo boonsaan isa ga’a.
Haalli gaanfa Afrikaa guyyuu, ummata naagaf caalaa hadhaawaa , bilisummaa sabootaa fi abba tokkeett roorrisaa ta’aa jira. Sabboonoti Oromoo akkuma tahet murna adda addaati hiramanii “hoomaa oofee” keessa gugachuuf yk isa kaan caalaa nama of gula yaasuuf carraaqaa jiru. Sun kan tahe, dirqama xixiqqoo fi gurguddaa gargar baafachuu dadhabuu irraati. Dursanii kaayyoo irrati ilaalcha tokkoo qabaachuu deebi’anii walii mirkaneessuu qabu. Garaagarummaan kaayyoo tuqu hundi gara duubaati dhiibamuutu irra jira. Kanaaf durfannoo irrati walta’uun wal amanuu bakkatt deebisee, hariiroo hawaasaa jeeqamsa irraa oolchuu danda’a. Addaan bahuun murnaa tokkoof anjaa adda hin kennine. Caalattuu deggertootaa fi miseensoti akka abdii kutatanii qollifatan yk kaasicha ganan tolche. Oromiyaan ibdda irra jirti. Kan irraa dhaamsu malee kan hidhii xuuxu hin rakkanne. Yeroon saa ariifachiisaa dha. Daddaaquun hedduu duubati deebisuu dandaha. Dafanii qayyabannoo, gamtaa fi dhaaba qilleensi hin seenne uumuun wal keessatis gola sadaffaa biratis amantee uumuu dandaha. Sanaan injifannoon taakkuu caalaa hin fagaatu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Fulbana 2010
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


text:
Moggaasi olitt kaa’ame, agarsiisa bara 1974 ayyaana carraan warraaqsa Oromo argamsiiseen, ogneesoti Oromo ABOn lafa jalaa, godinaa adda addaa qindeessee yabboo tokko irratt walitt fide kan itt dhagahamaa ture ifsatani. Akka aadaa Oromoott dhaamsa guddaa of keessaa qaba. Qabama keessa waggaa dhibbaa ol turanii qotee bulooti caalaan saanii Oromoo tahan akka tasaa finnaa empayerichaa hundee raasan. Haalicha tasgabbeessuuf abbaawummaa kan fudhate raayyaa Imperiyaalii yeroo uumamee jalqabee empayericha tajaajila ture. Jalqaba irratt inni kan uumameef sana utuu hin tahin akka leellisaa ummatootaatt of dhiheesse. Ogineesitooti garuu irbuu seeneen ni hafa amantee jedhu hin qaban turan. Kanaaf ummati saanii sochii godhu of eeggannoon akka gaggeeffatu hubachiisan. Gorsi sun hardhallee dhimma ni baasaa. Giti finqilfame akka bacarraa keessaa darbatamett deebi’u kakataa bahe. Amma dhukaasii asii fi achi naannaa daangaa Habashaatt godhaa jiru qaata gurguddoo Oromoo hanga tokko kanneen waan dhibdee naannaa ilaalutt eessa akka ijaajjan hin murteeffanne raajeffachiisuutt kaheraa. Isa qeeyee keessaaf gurri sanii duudaa dha. Ummati Oromoo garuu akka itt tolutt milla fuudha. Haalli keessaa fi alaa hin daalife malee hin bilchannee, kanaaf waan isa xarfu hin qabu. Gaafa sirriitt bilchaate waliin ka’e kan isa dhaabuu dandahu hin jiraatu. Kanaaf moggaasa barruu kanaa “... Suuta” jedhu ammayyuu dhimma baasa kan jedhamuuf.
Oromoof kaasaan lolamuuf, loluu malee filmati biraa waan hin hafneef. Akka sabaatt ummatichi itt roorrifamaa jira; abba tokkoti isa tuffatamuun waa gaafachuuf annisaan ilmoo namaa akka keessatt hin hafneett gad ilaalama jiru. Diinni qaata akka ekeraa akeeka malee biyya lafaa keessa labu, lubbuu hin qabneett isaan fudhatee. Akka qophii malee bahee lolu goota tuttuqaa jiru. Hedduun tuttuqaa kanaan kan si’aawaa jiran fakkaatu. Akka jedhamutt, “Missingaa dheeraan simbira yk furrisaaf ”. Quuqaan simbiraaf furrifamu simbricha yk isa hin dhabu jechuu dha. Utuu walfaana guddatanii hamaa irra gahuu dandahu waliin jala dhaabbatu turan. Kanaaf Oromonis akka fedha saaniitt waraana dabsachuu qofa utuu hin tahin sabichatt lamuu sirni hacuucaa alaa haa tahu keessaa itt hin deebine iggitii itt tolchuu dha. Sun tahees firooti, hamajaajii fi galtuun beekuu kan qaban, Waaq jennaan, warraaqsa Oromoo irraa duubatt deebiin akka hin jirre, bu’aa caalaan fulduratt mullataa akka jiruu.
Gabaabaamatt bu’aa fi kisaaraa nyaaphaa afarsuu dhiifnee haala cunqurfamaa qayyabannee gara dubbiin itt bahuuf deemu faana haa buunu. Conqurfamaan, cunqursaa caalaa waan uumaa tahan, lakkoofsaan, qabeenyaa fi bakka tarsimaawaa tahe qabaachuun anjaa qaba. Kan hanqatan waan namaan tolfaman, jaarmaa cimaa, dudhama fi al tokkon waliin murachuu dha. Kanneen uumaa dhaabbatoodha. Kan nyaaphi hacuuccaa fi luuxee galuun bitintirsuu yaalu karaa tolcha namaati. Dhaabi kallachi Oromoo, boonaa fi satoo sabichaa tahe, ABOn keessaa fi alaan haleelamaa jira. Qabsaawoti Oromoo haala inni si’ana keessa jiruun laafuu hin qabani, garuu abdii sagantaan saa qabsoo sabaaf kennuun jajjabaachuu qabu. Bordoddee keessatt of argaa jiru keessaa harkisanii baasuuf jaalbiyyoota yartuu, kutatannoo fi dudhama qaban qofa gaafata. Nammi Oromoo waan fedheefuu ABOtt hamaan bobbahuun diinaa tumsuu taha. Hedduun kan wareegamanii fi wareegamaa jiran kaayyoo inni qabatee ka’eef malee akeeka biraf mitii. Kan dhimma baasu gootummaa kutannoo fi dudhama qabu, jalaa finiinaa jiru malee gadoodaa fi daddaaqina miti. Gaafa sun tuqaa danfaa irra gahe injifannoo malee kan qabbaneessu hin jiraatu. Dhaaboti Oromoo hedduun jirus gumaacha ofiin madaalamus. Garuu akeeki saanii Oromummaa kan tuffachiisuu yoo gara diinaa goranii ABOtt girrisu tahe. Hogganoota jibbaa, miseensotas jibbaa, ABO jibbuun garuu Oromummaa irratt waraana labsuu ta’a.
Seenaan daree seenaafii. Kan irraa dhaalame yoo jiraate qaama nuu taheera. Amma isaan jiraachuu itti fufuun egeeree keenya gooddanna malee kan darbe keessa jiraachuuf duubatt hin deebinu. Kan darbe fulduratt fiduu yaaluun godaannisa dandanaa jiru kulkulfachiisuu qofa gargaara. Kanaaf rakkina amma keessa jirru qofa irratt xiyyeeffachuun dansa. Gurguddoon Oromoo tokko tokko maaliif waamichaa sabaa deebisuu irratt harkifatu? Maaliif waa’een roorroo fi salphinni ummata guyyuu, lafaa fi ofummaa saanii irra gahu waliin aaruu hin dandeessifne? Oromummaan ittiin dhaadachuu qofaf utuu hin tahin danqama bilisummaa ittiin loluufis dhimma baasuu qaba. Nammi Oromoo ofiin jedhu haala cunqursaa fi garboomsaa keessa jiruun boonuu hin qabu, garuu Oromiyaa bilisa, Oromummaan boonsuu dandeesisuuf akka qabsaawuu eegama. Nammi diina tajaajilu garbummaa jala jira. Oromoon sadarkaa garbummaatt fedhaan jiraatan kamuu Oromoof kan dhahataman yk ittin boonaman tahuu hin qabanii. Garbooma jechuun kan Oromoo hin taanef bulanii, waan koo jedhan irratt mirga dhabu, afaan ofii walqixummaan ilaalamu dhabu, mirga of ifsuu dhowwatamuu fi hojiitt carraa walqixxee dhabuu jechuu dha. Gabaabaatt garboomuun mirga ilmoo namaa bakka hallee beekame, kan mirga hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachuu dabalatu dhowwatamuu malee waan biraa jechuu miti. Akka jara fedhaan garbummaa jala jirachuuf itt duudaa jiranii utuu hin tahin, hedduun garboomaa fi daba akaakuu kamiyyuu didaa jiru.
Mashina hoggansa Oromoo keessaa yoomallee sabichi hirdhina ogeeyyii hin qabaanne, quree fi cinqaarriin hanqatan tokko tokko kan jiran fakkaata. Tarii mashinichi dulloomee haaromsa feesisa taha; sun ijoollee aadaa democratawaa Gadaaf waan guddaa tahuu hin qabu. Qabsichi hoggansa dhaggeeffatuu fi qayyabatu, kan yaada miseensaa fi dabballoota irraa argatu qindeessee gabbisuu gaafata malee yaadi kiyya gaaffii malee fudhatamuu qaba isa jedhu miti. Sun abbaa hirrummaa dha. Kaasaanii fi akkaatan Oromo kan gurguddoo Imperialiin adda. Isaan angoo bulfachuu yk butachuuf kan barbaadan ummata biraa ittiin hacuucuufii. Cunqurfamooti angoo kan barbaadan demokraatummaan walqixxummaa, birmadummaa fi gaddhisamummaa fiduufii. Kan mirga saanii dhalootaa ta’e irraa isaan ittisaa jiru qawwee diinaa fi of soneessuu dhabuu saaniitii.
Kan baayyee nama dhibuu miseensoti saba cunqurfamee took tokko garbooma maaliif akka birmadummaa irra filatanii. Maaliif gadi galummaan ilaalamaa nama jala foqoquu filatuu? Dabeessummaan moo dhibee sammuu “capture-bonding” jedhamu kan gaagamtooti gaaga’aa mararsiifachiisuu fi waliin dhaabbachiisuun qabamaniitu? Qabsaawota bilisummaa meeqatu ta’iisa akkasii irra guutummaatt walaba? Sun karaatt jaalbiyyumaa, si’aayinaa fi qabsoo shaffisiisa saanii tuqu qabaa laata? Duubatt dhiittachuun buusaa hundaatt ni jiraataa ? Muuxannoo darbe irraa miira saaniitt roga baasuu ni dandeenyaa? Namooti walaba turanii fi kanneen kolonii jala jiraatan madaala tokkichaan hin dhahamani. Kanaaf kanneen kolonomanii turan keessaa kan sammuu ofii bilisomsuu dandhan qaama saanii hafe qabama sammuu keessaa obsaan harkisanii baasuu yk hanga bilisummaati karaa irraa maqsuu dha.
Amaarrii fi PDOn saanii Nagariita (Dibbee) guddaa isa kanaan duraa caaluu dillisaa jiru. Sun dhaadannoo hogganoota EDU, dhaba Habashaa kootama 70moota keessaa tokko, kan isaan naannaa daanga biyya Amaaraa akka Matammaa fi Humaraatt dhageessisaa turan nama yaadachiisa. “Ilma Walattee” boojinee hojii haadhi saa hojjetaa turte hojjechiisna jedhanii kakachuun, waan ummatoota qabaa jala turan irratt raawwata bahan kaasuun, yakka farra ilmoo namaa shakalaa jiraatan lallabaa turani. Garuu waan tahe agarreerraa, yeroo abdiin Nafxanyaa dullacha hundi burkutaawu. Oromoon, “Dura Kurupheen foon haa taatuu” jedha. Sun jechuun utuu kuruphee hin ajeefatin kan sana duuba taha jedhan dubbachuun dhimma hin baasu jechuu dha. Dirqammi warraaqxota Oromoo, jarri kaan dhiibaa dhufaniiru jechuuf utuu hin ta’in, kaasaa warraaqsicha maddisiisef jedhanii qophaawuun, qabsoo fulduratt dhiibanii fiixaan baasuu dha. Nammi dirree qabsoo keessa jiru yoo ofiis baraaramuu qabate damqinaana of eeggata. Nyaaphi dibbee rukuteef waacifuu/waaciluu hin qabu. Guddina sabichaan wal hin gitin malee dargaggoon Oromoo haala hamtuu kana jalattuu,murna finciltuu dubbatamaafii jiru caalaa dhibbaa gochaa jiru. Oromoon akka ofii fedhanitt ka’anii gara ofiin bulummaatt ni dhiichisuu. Qabsoon hanga injifannoott it fufa. Oromiyaa haa jiraattu!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Adoolessa 2015