text:
Karoora Kabaja Ayyaana Irreechaa bara 2009
1. Seensa
Mootummaan misoomawaa fi dimokraatawaan keenya gama misooma dinagdee hawaasummaatiin akkuma injifannoo galmeessisaa dhufeefi ammas galmeessisaa jiru hunda gama Seenaa, Afaan, Aadaa fi Artiin ummata Oromoo akka guddatuufis hojiilewwan boonsaa tahe hojjechaa ture jira. Ammas hojjechaa jira. Sabaafi sablammootni biyya keenyaa mirgaa fi faayidaa heera mootummaatiin argatan hojiitti hiikudhaan akka biyyaatti bu’aan galmaayaa jiru akkuma jirutti tahee Mootummaan Naannoo Oromiyaas mirga ummanni Oromoo heera mootummaatiin argate dhandhamuu akka danda’uuf hojiilee misoomaa biroo wajjin wal simsiisee irratti karoorfachuudhaan hoojjechaa turee jira. Seenaan, Afaan, aadaa fi artiin ummata Oromoo waggoottan dheeraadhaaf gadi qabamaa fi awwaallamee ture ifatti akka bahee beekkamuu fi faayidaa hawaas dinagdeetiif akka ooluf hojjechaa turee jira. Ammas kanuma cimsuun hojjechaa jira.
Seenaan Ummata Oromoo osoo hin barreeffamin awwaallamee ture iddoo itti awwaallamee qotamee bahee akka bareeffamuufi ifatti bahuuf ogeessotni akka mootummaatti ogummaa kana irratti beekumsaafi muuxannoo qaban akka qaxaramaniifi hojjetan baajata gahaa ramaduun hojjetamaa turee jira. Kallattii ifa tahe fi nama hojjechiisu danda’u kan mootummaadhaan kaayyametti fayyadamuudhaan hayyootni Oromoo dhaabbilee barnootaa gara garaa keessa jiran akkasumas dhuunfaa isaanitiin dhimma kana irratti hojjechudhaaf kaka’umsaa fi fedhii qaban akkasumas dandeettii barreessuu qabanis balinaan kitaabbilee seenaa fi aadaa ummata Oromoo ibsanii fi calaqqisiisan dhuunfaa isaanitiin barreessuun ummata biraan gahuu danda’anii jiru.
Kuni ammoo seenaa fi aadaan ummata Oromoo akka guddatuufi anga’ee akka mul’atuuf gumaacha gochuu bira darbee afaan Oromoos akka guddatuuf gahee bakka buutee hin qabne taphateera.
Mootummaan naannoo Oromiyaa seenaan Oromoo akka barreeffamu, aadaan isaa akka dagaaguufi ummanni Oromoo akka walii galaattii qabsoo jaarraa tokkoo oliif bifa bittinaa’eefi qindaa’een gaggeesseen bu’aa argate akka dhandhamachuu danda’uuf hojiileen inni waggoottan daraban hojjete boonsa dha yeroo jennu sadarkaa dheebuu ummanni Oromoo qabuun dheebuu isaa baasee jira jechuu hin dandeenyu.
Sababni isaas seenaan, aadaan, afaaniifi artiin jaarraa tokkoo oliif dhiibbaan gara garaa irra tureefi awwaallamee ture kurmaana jaarraa tokkootti waa hunda hojjetanii dheebuu ummanni qabu baasuun qabsoo itti fufiinsa qabu kan barbaaduufi yeroo kan fudhatu ta’uu isaa wajjin kan wal qabateefi gara biraatiin ammoo dhimmi guddina aadaa, afaanifi artii tumsa qaama hundaa kan barbaadu waan taheef qaamoleen hundi waliigalanii waliin hojjechuu irra yeroo dhimma kana siyaasaaf dhimma itti bahanis mul’achuu wajjin kan wal qabatuu dha.
Akka waliigalaatti aadaa fi seenaa ummata Oromoo guddisuun kan danda’amu namni hundiinuu iddoo jirutti gahee isa irraa barbaaddamu karaa sirrii fi ummata Oromoo fayyadamaa taasisuu danda’uun qofaa hojjechuu yoo danda’e akka taheefi mootummaan qofti kan hojjetu yoo tahe akka nama harka tokkoon hojjetuu waan taheef yeroo gabaabaa keessatti iddoo barbaaddamu gahuun hin danda’amu. Kanaafuu kana sirreesudhaan naannicha keessatti qabeenya aadaa, uumamaa fi nam tolchee hammaarramee hin dhumne kan misoomee hawwata turizimiitiif oludhaan guddina hawaas dinagdee naannichaa keessatti gahee guddaa taphachuu danda’u kana hojiirra yaa olchinu.
Mallattoowwan eenyummaa ummata Oromoo gurguddaa ta’an keessaa in tokko ayyaana Irreechaa dha. Ummanni Oromoo ayyaana Irreechaa waggaa waggaan malkaatti bu’ee ykn tulluutti bahee kabajata. Irreechi ibsitoota sirna Gadaa keessaa tokko waan ta’eef faayila kaadhimeessaa Sirna Gadaa Oromoo UNESCOtti Galmee Baka-bu’oota Hambalee Aadaa Kiliyaa Dhala Namaa (Representaive List of Intangible Cultural Heritage of Humanity) irratti galmeessisuuf dhiyatee keessatti ifaan ibsamee taa’eera. Barreeffamni kunis ayyanaa mallattoo ummata Oromoo ta’e kana bifa qindaa’eefi bifaa aadaa Oromoo caalmaatti mul’isuun haala kabajamuu danda’u irratti kallatti hordofamuu qabu fi karoora raawii isaa irratti kan xiyyeefate dha.
2. Kaayyoo
Ayyaana Irreechaa Hora Arsadee fi iddoowwan biroo naannicha keessatti bara 2009 kabajamu karaa nagaa fi tasgabbii qabuun kabajuun ayyaanicha ayyaana aadaan keenya sadarkaa olaanaatti irratti miidhageefi hawwatee mul’atuufi kabajamu taasisuun galmee sirni Gadaa UNSCOtti galmaa’uuf deemuuf haala mijaawaa uumuuf.
3. Galma
• Ummanni Oromoo abbaan aadichaafi sabaafi sablammootni biroo akkasumas turistootni biyya alaa iddoo gara garaa irraa ayyaanicha kana irratti hirmaachudhaaf dhufan lakkoofsi isaanii mil. 3tti tilmaamamu karaa tasgabbii qabuu fi hawwataa taheen karaa nagahaatiin ayyaanicha irratti hirmaatanii galan.
• Iddoo ayyaanni irreechaa itti kabajamu hundatti ummanni Oromoo hundi sabaafi sablammoota obboloota isaa wajjin wal tahee uffannaa aadaa isaatiin miidhagee, fi meeshaalee faaya isaa qabatee, tolfannaa rifeensaa isaa bareechifatee fi sirba aadaa Oromoo isaa weellifachaa lafa itti gammaduu fi aadaa isaa qofa itti gabbifatu tahe.
• Iddoon kabaja ayyaana irreechaa lafa qaamoleen siyaasaa gara garaa ergama siyaasaa isaanii itti dabarfataniifi itti gaggeeffatan osoo hin taanne lafa aadaan Oromoo qofti itti gaggeeffamuu fi hawwata tuuristii miidhagaa fi hawwataa tahee argame.
4. Barbaachisummaa Kunuunsa Hambaalee Aadaa Kiliyaa fi Ijannoo UNESCO’n Qabu
Ummatni Oromoo eenyummaa isaa kan ibsan callqqeewwan aadaafi seenaa hedduufi bal’aa ummata qabuu dha. Mallattoowwan aadaafi seenaa ummata Oromoo jaarraa tokkoo oliif ukkamamee dhiibbaa cimaa jala turullee, iddoo muraasatti akka laafu yoo ta’eeyyuu hin badne. Sirnootni cunqursaa dur turan hanga fedhan dhiibbaa daangaa hin qabne irraan gahanillee aadaafi mallattoowwan ummata Oromoo balleessuu hin dandeenye. Amaantaaleen adda addaas aadaa ummata kanaa balleessuuf toftaa adda addaatiin dhiibbaa guddaa godhaa turaniiru, Ammas gochaa jiru. Haata’uutii garuu isaanis aadaa ummatichaa akka laafu, akka dagatamu, ummatichi aadaafi amantaa isaa dhiisee kan jaraa akka fudhatu yaallii walirraa hin citne godhanis guutummaatti aadaafi amantaa ummatichaa balleessuu hin dandeenye.
Ummatni Oromoo jaarraa tokkoo oliif aangoo siyaasaafi dinagdee isaa dhabullee aadaa isaafi mallattoowwan eenyummaa isaa haala hamaa keessatti qabatee tooftaa adda addaatiin kunuunfatee dhaloota har’aatiin gaheera. Kanaafis qabsoo hadhaa’aa godheera, wareegama guddaas kaffaleera. Qabsoon kuniifi milkaa’inni kun seenaa ummata Oromoo kanneen biroorraa adda kan godhudha. Sababni isaas ummatootnifi sabootni Afrikaa hedduun dhiibbaa wal fakkaatu irra gahaa tureen aadaa, afaan, mallattoo eenyummaa isaanii akka dagatan, akka tuffatan, kan isaanii dhiisanii kan alagaa akka fudhatan ta’eera.
Aadaa eenyummaa ummata Oromoo callaqisan gurguddaa keessaa ayyaanni Irreechaa tokko dha. Ayyaanni Irreechaa aadaalee sirna Gadaa waliin walqabatanii raawwataman keessa tokko waan ta’eef faayila kadhimeessaa sirna Gadaa galmeessisuuf UNESCOtiif ergame keessatti ifaan sirriitti taa’eera. Irreechi sirna ummatni Oromoo Waaqa isa uume, Waaqa addunyaa kana uumee, Waaqa waan hundaa uume itti galateefatudha. Irreechi sirna galataati. Ummatni Oromoo Ayyaana Irreecha tulluuwwaniifi haroowwan/ykn lageewwan irratti waggaa waggaan kabajata. Nageenya, walitti dhufeenya namaafi uumamaa (man and nature), hormaata, fayyaa, callaa, beyillada, rooba, qilleensa, bosona, bineensa, ijoollee, maatii, qeyee, gosa, biyya isaatiif, akkasumas addunyaa fi dhala namaa maraf haala aadaa isaatiin Waaqa isaa galateeffata, ni kadhata, ni eebbisa. Galata isaas kadhaa isaas Waaqni ni dhaga’aaf.
Ayyanni kun waltajjii ummatni Oromoo Waaqa isaa waliin wal quunnamu qofa miti. Aadaa fi eenyummaan ummata Oromoo daangaa ilaacha siyaasaa fi amantii ykn saalaan hin daangeffamu. Ayyaana Irreechaa irratti Oromoon amantii adda addaa hordofu dhiraa dhalaa utuu hin jedhin hirmaata. Kanaaf Irrechi waltajjii ummatni Oromoo tokkummaafi obbolummaa isaa itti ibsatuufi itti cimsatu dha.
Heerri Mootummaa Itoophiyaa ummatooti hundi aadaa, afaan, seenaa isaanii akka eeggatan, akka guddifatan mirgaa qaban mirkanneesseera. Heerri MNOs mirga kana irra deebiin mirkanneeseera. Aadaa, afaan, mallattoo eenyumaafi seenaa ummata Oromoo guddisuu, kunuunsuu, dhaloota dhufuuf dabarsuu kaayyoo mootummaa kanaa akka ta’e heeraan mirkaneesseera.
Sirni Gadaa Oromoo Ulaagaalee UNESCOn baase ni guuta jennee hambaa addunyaa tahee UNESCOtti Galmee Hambaalee Aadaa Kiliyaa Dhala Namaa (Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity) irratti galmeessisuuf sochii cimaa gochaa jirra. Galmaa’uun Sirna Gadaa murtee isa dhumaa waltajjii biyya keenya keessatti ji’a Sadaasaa bara 2009 keessa gaggeeffamuu irratti murtaa’a. Akka galmaa’us abdii guddaa qabna. Sochiin keenya kun milkaa’uu kan danda’u ulaagaalee dhabbatichan taa’an qabatamaan mirkaneessinee itti fufiinsaanis kunuunsa barbaachisaa tahe yoo goone qofa. Ulaagaa UNESCOn baasee keessatti hambaan kamiiyyuu qaama kamiinuu tajaajila siyaasaatiif ooluu akka hin qabne ifatti kaaya.
Waliigaltee Kunuunsaa Hambaalee Aadaa Kiliyaa UNESCOtiin bara 2003 bahe Mootummaan Itoophiyaa bara 2006 fudhatee mallateesseera. Bu’ura kanaan waliigalteen kun qaama seera biyya keenyaa ta’eera. Waliigaltee kanaanis biyyi keenya fayyadamaa taateetti. (ayyaana Masqalaa fi Fichee cambalala galmaa’aniiru). Waliigalteen kun ulagaale hambaaleen aadaa kiliyaa hambaa addunyaa ta’anii itti galmaa’aniifi kunuunsa hambaalee kana irratti gahee fi dirqama mootummaa fi qaamoolee adda addaa ifaan taa’eera.
Operational Directives for the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage
Waliigaltee Kuununsa Hambaalee Aadaa Kiliyaa (Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, 2003) bahee fi waliigaltee kana hojiirra oolchuuf qajeelfama bahe (Operational Directives) keessatti haalota deggarsi, kunuunsiifi kabajni hambaalee aadaa kiliyaa geggeeffamu ilaalchisee akkas jedha:- “hambaalee ilaachisee deggarsi godhamu faayidaa siyaasa, dinagdee ykn kan biraa argachuun kan walqabatee fi kan kaayyoo Waligaltichaan wal hin simne ta’uu hin qabu.” [“No political, economic or other conditions which are incompatible with the objectives of the Convention may be attached to contributions made….” Operational Directives section II.2.2.72]
Operational Directives (Chapter IV; section 1,102) dabaltaan akkas jedha:
Waltajjiiwwan hambaalee aadaa kiliyaa irratti qaamni kaamiyyuu gochoota armaan gaditti tarreeffaman irraa of qusachuu qabu.
a) Haala aadaa hambaaleen kiliyaa itti ibsaman, itti raawaataman, itti calaqisaniin ala gochoota hin taane raawwachuu [de-contextualize or denaturalize the intangible cultural heritage manifestations or expressions concerned;]
b) Gochaalee fuula gaarii haawasa hambaalee kiliyaa kana geggeessan miidhu. [mark the communities, groups or individuals concerned as not participating in contemporary life, or harm in any way their image;]
c) Gochaalee qaama siyaasaa, hawaasaa, saba, amantii, korniyaa, tokko faarsuu fi kan biraa abaaru. [contribute to justifying any form of political, social, ethnic, religious, linguistic or gender-based discrimination;]
d) Ogummaa fi beekumsa hawaasa hambaalee kiliyaa kanaan walqabatan busheessuu ykn faayidaa ofiif itti fayyadamuu. [facilitate the misappropriation or abuse of the knowledge and skills of the communities, groups or individuals concerned;]
e) Lead to over-commercialization or to unsustainable tourism that may put at risk the intangible cultural heritage concerned
Mootummootni waliigaltee kana mallatteessan akka mootummaatti hambaalee aadaa kunuunsuuf deggarsa barbaachisu hunda gochuuf; hambaaleee aadaa faayidaa dhaabbilee siyaasaa kamiifuu akka hin oollee gochuuf; mootummaanis haala mijeessuufi deggaruu malee fedhii ofiisa guuttachuuf jechaa dhiibbaa cimaa irratti akka hin uumne; dhaabbileen siyaasaa kamiyyuu sirnoota hambaalee aadaatiin geggeeffamu fayidaa siyaasa isaaniitiif akka hin fayyadamne; dhaabbileen mit-mootummaa (NGOs) deeggarsa kennan sababa deeggarsa kennaniitti da’woo godhachuudhaan garmalee dhiibbaa akka hin goone; kkf gochuuf waadaa galaniiru.
Ulaagaaleen UNESCOtiin kaa’aman kun yaada mootummaanis ta’e dhaabbileen siyaasaa ykn mit-mootummaa garmalee dhimmoota kana keessa yoo galan ta’e jedhamees ykn utuu hin yaadamin dhiibbaan hin eegamne hambaarraa ni geessisa yaada jedhu kan bu’ureeffatee dha. Beekas ta’e utuu hin beekin gara fedhii isaaniitti dhiibu ni danda’u jedhamee waan amanamuuf ulaagaan kuni dursamee taa’e. Hambaan tokko hambaa addunyaa ta’ee galmaa’uuf yoo dhiyaate UNESCOn ulaagaalen kun hojiirra ooluu isaanii xiyyeeffannoon ni hordofa. ni to’atas
Mootummaan Itoophiyaas waliigaltee kana yeroo mallateessu dhimmoota kana hojiirra oolchuuf dirqama fudhateera. Dabalataanis akka mootummaatti sirna Gadaa dhiibbaa siyaasaa kamirraayyuu bilisa godhee haala aadaatiin qofa kunuunsuuf faayila kaadhimeessaa UNESCOf ergame keessatti waadaa galeera.
Kanaaf motummaan akka mootummaatti deegarsa barbaachisu gochuu fi haala mijeessuuf dirqama kan qabu yoo ta’u gama biraatiin immoo ayyaanota aadaa fi waltajjiiwwan hambaalee aadaa irratti fedhiifi ajandaa dhaabbilee siyaasaa kamiyyuu (dhaaba aangoo mootummaa qabate dabalatee) calaqisan kamiyyuu akka hin geggeeffamne to’achuu qaba. Waltajjii kabaja Irreechaa irratti qaamni mootummaa bakka bu’ee haasaa godhu akkuma kanaan dura taasifamaa ture hunda dhimma mootummaafi aadaa jiru jajjabeessu akka tahuu fi alaabaan qabatamus alaabaa biyyaa fi kan naannoo malee asxaa ykn alaabaa dhaaba siyaasaa biro qabatanii waltajjiiwwan akka kanaa irratti mul’achuun sirrii miti. Sababani isaas iddoon akkasii kuni iddoo aadaan Oromoo itti dagaaguufi anga’ee itti mul’atu malee idoo ergaan siyaasaa itti darbu waan hin taaneef.
Kanaafuu akka waliigalaatti yeroo ilaallu sirni Gadaa Oromoo mallattoo eenyummaan oromoo ittiin calaqqisu keessaa isa tokko ta’uu isaafi sirni kuni bulchiinsi hammayyaa akka har’aa kanatti addunyaarratti diriireefi hammayaa’ee osoo sadarkaa kana irra hin gahin sirna turee fi bu’ura dimokraasii addunyaa kanaas waan taheef, kuni ammo qaroomina addunyaan har’a irra gahe kanaaf oromoon gumaacha guddaa akka qabu kan ifatti ragaa bahu waan taheef aadaa fi siyaasa gar gar baasudhaan sirni gadaa keenya akka beekkamtii argatuuf hundi keenya tumsa nu irraa barbaachisu gochuu qabna.
5. Kabajni Ayyaana Irreechaa Maaliif?
• Ilmi namaa hawaasa waliin jiraatu keessaa fi aadaa isaa kan kooti jedhee duubarraa qabatee dhufeen ala tahuun jiraachuun isa rakkisa waan ta’eef ummanni Oromoo ayyaana Irreechaa durii kaasee aadaa kooti jedhee waan kabajatuuf;
• Aadaan mallattoo enyummaati waan taheefis sirna Gadaa keessatti aadaan waaqeffannaa Oromoon gaggeessaa ture enyummaa isaa wajjin waan wal qabatuuf kanuma akka duudhaa tokkootti dhaloota itti aanuuf dabarsuun barbaachisaa waan taheefi gara biraatiin ammo aadaan humanaa fi madda bu’aa hawaasummaa ykn ittiiquufinsa ayyaddaa (spiritual satisfaction) waan ta’eef
• Aadaan madda/tooftaa walta’insaa fi tasgabbii hawaasa waan taheef bara baraan kabajamuun ayyaana kanaa hawaasa siyaas dinagdee tokko uumuuf hojjechaa jirruufis iddoo guddaa waan qabuuf.
• Aadaan madda walqixummaa waan taheefi kunumti kabaja ayyaana irreechaa kana keessatti waan calaqqisuuf.
• Aadaan madda barumsaafi odeefannoo (Education and communication value) waan taheefi guyyaa kabaja ayyaana irreechaa kanas muuxannoowwan gaggaariin hawaasni naannoo kanatti argamu walirraa waraabbatuufi galee itti fayyadamu hedduun waan jiruufi kanuma dhalootni itti aanuus fudhatee akka itti fayyadamaa deemuuf haala waan mijeessuuf
• Imala haaromsaa qabanne galmaan gahuun kan danda’amu aadaalee eenyummaa keenya wajjin wal qabataniifi dhalootaa dhalootatti darbuu qaban barmaatilee adeemsa keessa aadaa tahaniifi miidhaa geessisan irraa adda baasudhaan akka isaan guddina keenyaaf gumaachan taasisudhaan irratti hojjechuun barbaachisaa waan taheef;
• Aadaan Humna Dinagdee Guddaa (Economic Driving Force) waan taheefi yeroo kabajja ayyaana kanaas sosochiin dinagdee uumamu guddaa waan taheef kanattis sirnaan yoo fayyadamne bu’aan as irraa argamu olaanaa waan taheef Isaa
Fakkeenyaaf:
Biyyootni akka Biraaziil, Jaappaan, Guwaatimaalaa fi kkf biyyoota hanbaa kiliyyaa isaanii (intangible heritage) misoomsudhaan faayidaa dinagdee guddaa irraa argachaa jiran keessaa isaan muraasa. Ummanni Oromoos qabeenyi hanbaa qabatamaa (Tangible) tahanii fi kiliyyaa (intangabile) tahan heddu kan qabu waan taheef kana irratti hojjechuun fayyadamummaa ummataa seektaricharraa mirkaneessuun barbaachisaa waan taheef;
Kanaaf hanguma tuuristootni yeroon turmaata isaanii naannoo keenya keessatti dheerateen Hootelotni, manneen daldalaa adda addaa kan biro, waldaaleen geejjibaa fi dhuunfadhaan geejjiba mataa isaanii kan qabaniifi ummata deddeebisan, ( yeroo kanatti lakkoofsi namaa hirmaatu guddaa waan taheefi lafa fagoo irraayis kan dhufu hedduu waan taheef), yeroo ayyaana kanaa namni baay’een uffata aadaa kan uffatu waan taheef namootni hojii kana irratti bobba’an uffannaa aadaafi meeshoolee faaya Oromoo omishaniifi gurguran balinaan fayyadamu dhuunffaan kan hojjetanis ta’e IMXdhaan kan ijaarraman), jala bultii isaa fi guyyaa ayyaanichaa namni gara ayyaanichaa dhufu hundi nyaata isa barbaachisa; fedhii kana guutudhaaf ammo daldaalaan omisha barbaada, qonnaan bulaan naannoo jiru yeroo kanatti omisha isaatiif gabaa balinaan argata.
Bu’aaleen Gama Aadaatiin jiran kanneen guutummaatti faayidaa irra olchudhaafii kabaja ayyaana irreechaa bara 2009 bara kana kabajamu miira adda taheefi miidhagina qabuun kabajuudhaaf hojiileen armaan gadii hojjetamuu qaban
6. Hojiilewwan Gurguddaa Hojjetamu qaban
6.1. Koree olaanaa kabaja ayyaana irreechaa ijaaruu
Ayyaanni irreechaa ayyaana Oromoo biratti kabajaa qabuu fi waggaa waggaadhaan namni hundi miira addaattiin kabajuuf eegu dha. Ayyaanni kuni waggaatti al lama kan kabajamu yemmuu tahu innis rooba gannaa cimaa fi dukkana tahe keessaa Oromoon nagahaan ifatti ba’uu isaatiif aadaa isaatiin kan walitti dhufee melkaarratti wal gahee waaqa isaa itti galateenfatu yoo tahu inni lammaffaa ammo irreenfannaa tulluu ti. Kunis yeroo roobni roobuu didee fa’a tulluurratti bahanii kan irreenfatani.
Ayyaanni irreechaa sirna Gadaa keessatti iddoo guddaa kan qabu waan taheefi sirni Gadaa ammo UNSCOtti galmeessifamuuf deemaa jiraachuu isaa wajjin wal qabatee aadaan Oromoon qabu kuni karaa miidhagaa fi hawwataa taheenifi turistootni heddu kan irratti argaman ta’uu isaa wajjin wal qabatee nageenyummaan isaa eeggamee fi iddoo aadaan keenya itti gabbatuu fi dagaagu qofaa tahee kabajamuu waan qabuuf, isuma kanas kutaa hawaasa hunda qabachiisuun hawaasichi uffannaa aadaa isaatiin miidhagee, sirbaa fi weelluu aadaa isaa ibsan weellifachaa gammaddee ayyaanicha akka kabajee galuuf koreen dhimma kana irratti abbummaan hojjetu sadarkaa naannoo irraa kaasee hanga sadarkaa gandaatti ijaaramuu qaba.
Haaluma Kanaanis
A. Koree olaanaa sadarkaa Naannoo
1. Kab. Pirezidaantii MNO……………………………………….Walitti qabaa
2. Hoogganaa waajjira Dh.D.U.O. giddu galeessaa……………..I/A/walitti qabaa
3. Hoogganaa Biiroo Bulchiinsaf Nageenyaa……………………. miseensa
4. Hoogganaa Biiroo dhimmoota Kominikeeshinii…………….. miseensa
5. Hoogganaa BBO…………………………………………… miseensa
6. Hoogganaa Biiroo Fayyaa Oromiyaa……………………….. Miseensa
7. Kom/Poolisii Oromiyaa………………………………………….. miseensa
8. Hooggantuu B/Dhi/ D/Ispoortii ………………………………… Miseensa
9. Hoogganaa BATO……………………………………………Miseensa
10. Hooggantuu BDhDfi Dubartootaa……………………… miseensa
11. Gaggeessitoota Jaarmiyaalee Dargaggoo sad. naannoo……. Miseensa
Gahee Koree olaanaa
• Koreewwan sadarkaadhaan ijaramaniif karoora qophaa’e irratti orrenteeshinii keennuu
• Mariiwwan kutaa hawaasa gara garaa kallattii taa’een gaggeeffamuu isaa hordofu
• Haala nageenyaa fi tireendii diinaa haala kabaja ayyaanichaa wajjin wal qabatee jiru hordofuu fi kallatti sirreeffamaa kennaa deemuu
• Koreen sadarkaadhaan dhaabbate hundi karoora haala qabatama isaatiin qopheeffachuufi hojii keessa galuu isaa mirkaneeffachuu
• Gabaasa Raawwii koree xixiqqaa dhaggeeffachuu fi kallatti kaa’uu
B. Koree Sad. Godinaa/Magaalaa
1. Bulchaa Godinaa/ Kantiibaa Magaalaa………………. Walitti qabaa
2. I/G/W/Dh.D.D.U.O…………………………………….. Itti aanaa walitti qabaa
3. I/G/W/A/Tuurizimii………………………………………. Miseensa
4. I/G/W/Dhi/Kominikeeshinii…………………………… Miseensa
5. I/G/B/Nageenyaa…………………………………………… Miseensa
6. Hoogganaa BBO…………………………………………… miseensa
7. Hoogganaa Biiroo Fayyaa Oromiyaa……………………….. Miseensa
8. Hooggantuu BDhDfi Dubartootaa……………………… miseensa
9. I/G/Waajjira Poolisii……………………………………….. Miseensa
10. I/G/Waajjira Dhimma Da/Ispoortii (Jaarmiyaalee Dargaggoo).. Miseensa
11. Abbootii Gadaa Iddoo jiranitti………………………………… Miseensa
Gahee Koree
• Haala Godinaafi Magaalaa isaatiin Karoora qopheeffachuu
• Koreewwan sadarkaadhaan ijaramaniif karoora qophaa’e irratti orrenteeshinii keennuu
• Mariiwwan kutaa hawaasa gara garaa kallattii taa’een gaggeeffamuu isaa hordofufi ofiifis gaggeessuu
• Haala nageenyaa fi tireendii diinaa haala kabaja ayyaanichaa wajjin wal qabatee Godinaafi Magaalaa isaa keessa jiru hordofuu fi kallatti sirreeffamaa kennaa deemuu
• Koreen sadarkaadhaan dhaabbate hundi karoora haala qabatama isaatiin qopheeffachuufi hojii keessa galuu isaa mirkaneeffachuu
• Qophiin iddoo, haalli qulqullina ykn miidhagina magaalaa haalaan eeggamuu isaa mirkaneeffachuu (iddoo ayyaanichi itti kabajamutti qofa)
• Gabaasa Raawwii koree xixiqqaa dhaggeeffachuu fi kallatti kaa’uu
C. Koree Sadarkaa Aanaa
1. Bulchaa Aanaa……………………………………………….. Walitti qabaa
2. I/G/W/Dh.D.D.U.O Itti aanaa walitti qabaa………………………. miseensa
3. I/G/W/A/Tuurizimii………………………………………………. miseensa
4. I/G/W/Dhi/Kominikeeshinii……………………………………… miseensa
5. I/G/B/Nageenyaa…………………………………………………. miseensa
6. Hoogganaa BBO………………………………………………….. miseensa
7. Hoogganaa Biiroo Fayyaa Oromiyaa……………………………… Miseensa
8. I/G/Poolisii…………………………………………………………. miseensa
9. I/Gaafataamaa Dhimma Da/Ispoortii (Jaarmiyaalee Dargaggoo)… miseensa
10. Hooggantuu BDhDfi Dubartootaa…………………………………. miseensa
11. Abbootii Gadaa Iddoo jiranitti…………………………………….. miseensa
Gahee Koree
• Karoora haala qabatamaa aanaa isaa qopheeffachuu.
• Koreewwan sadarkaadhaan ijaramaniif karoora qophaa’e irratti orrenteeshinii keennuu
• Mariiwwan kutaa hawaasa gara garaa kallattii taa’een gaggeeffamuu isaa hordofu fi ofiifis gaggeessuu, namoota gaggeessuu danda’anis ramaduu
• Haala nageenyaa fi tireendii diinaa haala kabaja ayyaanichaa wajjin wal qabatee aanaa isaa keessa jiru hordofuu fi kallatti sirreeffamaa kennaa deemuu
• Koreen sadarkaadhaan dhaabbate hundi karoora haala qabatama isaatiin qopheeffachuufi hojii keessa galuu isaa mirkaneeffachuu
• Gabaasa Raawwii koree xixiqqaa dhaggeeffachuu fi kallatti kaa’uu
D. Koree Sadarkaa Gandaa
1. Bulchaa Gandaa walitti qabaa ………… walitti qabaa
2. Itti Gaafatamaa Nageenyaa …………….. miseensa
3. Bakka bu’oota jaarmiyaalee dargaggoo …. miseensa
4. Abbootii Gadaa Iddoo jiranitti …………………. miseensa
Gahee Koree
• Karoora haala qabatamaa Ganda isaa qopheeffachuu.
• Koreewwan sadarkaadhaan ijaramaniif karoora qophaa’e irratti orrenteeshinii keennuu
• Mariiwwan kutaa hawaasa gara garaa kallattii taa’een gaggeeffamuu isaa hordofu fi ofiifis gaggeessuu,
• Haala nageenyaa fi tireendii diinaa haala kabaja ayyaanichaa wajjin wal qabatee ganda isaa keessa jiru hordofuu fi kallatti sirreeffamaa kennaa deemuu
• Koreen sadarkaadhaan dhaabbate hundi karoora haala qabatama isaatiin qopheeffachuufi hojii keessa galuu isaa mirkaneeffachuu
• Gabaasa Raawwii koree xixiqqaa dhaggeeffachuu fi kallatti kaa’uu
6.2. Koree Nageenyaa
Hojiin nageenyaa hojii qaama hundaan hojjetamu yoo tahes abbummaadhaan qaamni nageenyaa sadarkaa naannoo irraa kaasee hanga sadarkaa gandaa (Milishaa) jiru kan hojjetu tahee koreenis sadarkaa naannoo kaasee hanga sadarkaa gandaatti dhaabbachuu qaba.
6.2.1. Biiroo/Waajjira Bulchiinsaaf Nageenyaa ………………….. Walitti qabaa
6.2.2. Komishiinii/waajjira Poolisii…………………………………………miseensa
6.2.3. Waajjira milishaa (sadarkaa aanaatti)………………………… miseensa
Gahee Koree
• Haala qabatamaa jiru irraa kahee karoora haala nageenyaa kabaja ayyaana irrechaa hora arsadee fi iddoowwan gara garaatti kabajamuu ni qopheeffata
• Caasaa nageenyaatiif orrenteeshinii gahaa kennee ni bobbaasa
• Haala sochii nageenyaa kabaja ayyaanichaa wajjin wal qabatee jiru ni hordofa, ni xiinxala irratti hojjeta
• Jala bultii, guyyaa ayyaanichaafi ayyaanaan booda hojiile nageenyaa hojjetamuu qaban karoora isaatiin adda baafatee karoorfate yero yeroodhaan ilaalaa kallatti kaayaa deema.
• Abootii qabeenyaa mana nyaataa fi ciisichaa qaban Hooteela irraa kaasee sadarkaa hundattuu haala jiru ilaalchisee dursee ni mari’achiisa
• Ayyaanichi rakkoo nageenyaa tokko malee karaa miidhagaa fi hawwataa taheen akka kabajamuufi nagaanis xumuramuuf hojiile barbaachisan hunda ni raawwata.
6.3. Koree Loojestikii fi qophii Iddoo
Iddoowwan ayyaanni itti gaggeeffamu hundattuu Godinni/Magaalaan/Aanaan haala isaatiin kan ijaarratu tahee gahee armaan gadii ni qabaata..
Gahee Koree
• Karoora mataa isaa ni qopheeffata
• Loojestikiiwwan barbaachisaa tahan hunda adda baafachudhaan yeroodhaan akka dhiyaatan ni taasisa
• Iddoon ayyaanichi itti qophaa’u akkasumas karaan gara iddoo ayyaanichaa geessu akkaataa ummata guyyaa ayyaanichaa argamu danda’an tilmaama kanaan duraa yaada keessa galchuudhaan karaa gahuu danda’uun bal’isee ni qopheessa,
• Qulqullinni magaalaa fi naannoo iddoo ayyaanichaa hawwataa fi miidhagaa akka tahutti dursee hojii hojjetamuu qaban ni raawwata.
• Taa’umsa keessummootaatiif haala ni mijeessa
6.4. Koree Kominikeeshinii fi dadamaqinaa (Kan hora Arsadee)
Koree armaan gadii keessatti seektarootni kallattiin dhimmi isaan ilaallatu kan magaalaa Bushooftuu kan hirmaatan yoo tahu sad. Naannoo irraa kanneen armaan gadii kan hirmaatan taha.
6.4.1. Biiroo/Waajjira Dhimmoota Kominikeeshinii sadarkaan jiran……walitti qabaa
6.4.2. Biiroo Dh/D/Ispoortii Oromiyaa…………………………………… Miseensa
6.4.3. BATO Damee Kominikeeshinii………………………………….….Miseensa
6.4.4. I/A/BATO dame Turizimii…………………………………………. Miseensa
6.4.5. D/Giddu Gala Aadaa Oromoo……………………………………….Miseensa
6.4.6. Biiroo/Waajjira Barnootaa Sad. Hundattuu jiran…………………… miseensa
6.4.7. Biiroo/Waajjira DhDD Sad. Hundattuu jiran………………………. Miseensa
6.4.8. Dhaabbata Raadiyoo fi TV Oromiyaa……………………………… Miseensa
6.4.9. I/G/Waldaa Weellistoota Oromoo………………………………….. Miseensa
Gahee Koree
• Hojiile komunikeeshinii ayyaanichaan duratti, guyyaa ayyaanaa fi ayyaanaan booda hojjetaman adda baasudhaan ni karoorsa
• Mariiwwan sadarkaa hundattuu jiran haala kallattii kaayyameen bilchinaan gaggeeffamuu isaa ni hordofa, kallattii hojii komunikeeshinii ni kenna
• Ergaa ijoo kabaja ayyaanichaa ni qopheessa
• Konsartii muuziqaa jala bultii gaggeeffamu haala itti gaggeeffamuu fiiddoo itti gaggeeffamu akkasumas qaama hirmaatu adda baasee ni murteessa kallattii ni kaaya,
• Paanaaliin akka gaggeeffamu ni taasisa
• Fiigicha karaa irraa akka Oromiyaatti guddaa tahe fi qaamoleen gara garaa irratti hirmaatan ni qopheessa, ni raawwachiisa.
• Aagarsiisa jila aadaa karaa irraa, kan daa’immanii, abbootii Gadaa akkasumas agarsiisa faradoo jala bultii gaggeeffamu haala itti gaggeeffamuu fi qaamolee hirmaatan adda ni baasa, ni hirmaachisa, ayyaanichi bifa hawwataa taheen akka gaggeeffamuuf ni hojjeta
• Guyyaa ayyaanichaa muuziqaalee dhiyaatan adda ni baasa ni qopheessa akka dhiyaatu ni godha
• Maxxansaaleen adda addaa guyyaa kabaja ayyaanichaatiif barbaachisan adda ni baasa yeroon akka maxxanfamu ni taasisa
• Midiyaaleen biyya keessaa fi alaa ayyaanicha irratti akka argamaniif dursee ni karoorsa, ergaas yeroon biraan gaha.
• Ardaan marii qaamolee adda addaa of keessaa qabu akka gaggeeffamuu fi ummanni hundi haala aadaa isaa itti dagaagfatuu fi kabaja ayyaana irreechaa ilaalchisee akkaataa itti qophaa’u kallattii ni kaaya, akka gaggeeffamus ni taasisa.
• Jala bultii ayyaanichaa, guyyaa kabaja ayyaanichaa fi ayyaanichaan booda ayyaanichi haala uwwisa miidiyaa itti argatu kallattii ni kaaya.
6.5. Koree Egzibishinii fi Baazarrii qopheessu
Koreen kuni sadarkaa Magaalaa fi aanaatti iddoo ayyaanichi itti gaggeeffamu qofatti kan hundeeffamu yoo tahu Magaalli ykn aanaan namoota ni tahan jedhu achumatti adda baasee kan ijaaru tahee sadarkaa naannoo irraa namootni armaan gadii miseensa ta’u.
6.5.1. Itti A/BATO dame Aadaa…………………………….. Walitti Qabaa
6.5.2. Itti gaafatamaa ykn I/A/ Ejansii IMX Naannoo Oromiyaa………. Miseensa
6.5.3. Waldaalee Artistoota Oromoo keessaa itti gaafatamtoota…… miseensa
Gahee hojii
• Meeshoolee fi hojii uumee ogummaa adda addaa agarsiisaaf dhiyaachuu qaban adda baasa
• Waldaalee hirmaachuu danda’an dursee adda baasee akka hirmaataniif ni mari’achiisa
• Iddoo egzibishiniifi baazarichi itti gaggeeffamu dursee akka qophaa’u ni taasisa. Qaamolee hirmaataniifis akka dursee kennamu ni taasisa.
• Hojiilee egzibishiniifi baazaricha gaggeeffamu miidhaksu kamiyyuu dursee adda baasudhaan irratti ni hojjeta.
7. Kutaa hawaasaa gara garaa waliin marii gaggeessuu
• Ayyaana irreechaa bara kana kabjnu adda kan isa taasisu sirni Gadaa UNSCOtti galmaa’uuf jala bultiitti (Ji’a lama) qofa yeroo isa hafu gaggeeffamuu isaa ti. Kanaafuu bifa ho’ina qabuun karaa hawwataa taheefi yeroo kamirraayyuu adda taheen gaggeessuun ykn kabajuun barbaachisaa dha. Kanaaf ammo hawaasni hundi kana beekee miidhaa aadaa isarratti dhufu qolachuudhaan mirga qabsoo isaatiin argateefi heera mootummaatiin wabii argatetti fayyadamuudhaan aadaa isaa karaa hawwataa miidhagaa taheen miira gammachuutiin kabajachuu qaba.
Kanuma dhugomsudhaafis waltajjiin marii qaamolee hawaasaa adda addaa armaan gadii wajjin gaggeeffamuu qaba.
7.1. Marii dargaggoota baadiyyaa fi magaalaa kan IMX dhaan ijaaraman dabalatee
7.2. Marii barattootaa
7.3. Marii abbootii Gadaa fi jaarsolee biyyaa
7.4. Marii jiraataa magaalaa fi dafqaan bulaa
7.5. Marii qonnaan bulaa/ horsiise bulaa
7.6. Marii Artistotaa
7.7. Marii Abbootii qabeenyaa
7.8. Marii hojjetoota mootummaa ( Barsiisaa, HMH,HEF, fi kanneen waajjira keessa hojjetan) fi kanneen biros dabalataan barbaachisu yoo jiraate haala qabatama Magaalaa fi Godinaatiin ilaallamee itti dabalamuun ni danda’ama.
8. Ayyaanicha Bifa Ho’aa fi Hawwataa ta’een Kabajuu
Akka aadaa Oromootti ayyaanni irreechaa kan kabajamu ji’oottan roobni itti hammaatu ykn ji’oottan gannaa roobni cimaan keessatti roobu, yeroo lagni itti guutuu fi firri laga gamaafi gamana jirani illee walitti dhufanii wal arguu hin dandeenye yeroo dhoqqeen ykn ganni gurraachi darbee yeroo birraan bari’u ji’a Fulbaanaa keessa taha.
Haaluma kanaanis sadarkaa naannootti irreechi hora arsadii fulbaana 23/2009 kan kabajamu yemmuu tahu kanneen hafanis ji’uma fulbaana kana keessatti wal duraa duubaan kan kan kabajaman taha.
Irreechi sirna Gadaa keessatti sirnoota gaggeeffaman keessaa tokko tahuu isaa wajjin wal qabatee akkasumas sirna Gadaa galmee UNSCOtti galmeessisuuf deemaa jiraachuu keenya fi kanumas jala bultii isaa irraa eegalee bifa ho’aa fi hawwataa taheen kabajuun barbaachisaa waan taheef akkasumas aadaan keenya hawwata turistiitiif oolee bu’aa as irraa argachuu qabnu sadarkaa olaanaatti argachuuf bara kana yeroo kamiiyyuu caalaa bifa ho’adhaan kabajamuu qaba.
Haaluma kanaanis jala bultii isaatti sagantaaleen armaan gadii kan gaggeeffaman taha
• Karaa aadaa ummata Oromoo Godinaalee hunda calaqqisiisuu danda’uun jilli aadaa ni jiraata. Jilli aadaa kunis agarsiisa aadaa karaa irraa fi magaalaa keessa naanna’uun kan gaggeeffamu taha
• Agarssifni Fardaa ni jiraata
• Agarsiifni Maarshi baandii Poolisii ni gaggeeffama
• Konsartiin muuziqaa ni jiraata
• Agarsiifni daa’immanii abbootii Gadaa waliin tahuun ni gaggeeffama
• Fiigichi guddaan karaa irraa namootni gara garaa keessattuu dargaggootni balinaan irratti hirmaatan ni jiraata
• Mariin Paanaalii qaamoleen gara garaa irratti hirmaatan ni qophaaya
• Ardaan Marii hayyoota waliin ni gaggeeffama
• Mariin abbootii Gadaa fi jaarsolee biyyaa ni gaggeeffama
9. Kallattii Raawwii
• Mariin kutaa hawaasaa gaggeeffamu irra caalaa Godinaaleefi Magaalota humni namaa balinaan keessaa ayyaanicha irratti hirmaatan irratti xiyyeeffata.
Fkn. Shawaa Lixaa, Horroo guduruu wallaggaa, Wallagga bahaa,Shawaa K/Lixaa, Sh/Bahaa/, GANF, Shawaa kaabaa, Jimma, Har/Lixaa, Arsii Lixaa, Arsii, Magaalaa Bushooftuu, Burraayyuu, Sabbata, Adaamaa, Dukam, Galaan, Asallaa, Shaashamannee, Baatuu,Mojoo, Sulultaa, Laga Xaafoo,Amboo, Naqamtee fi kkf ka’umsaaf kan caqasamanii dha.
Kana jechuun magaalotaa fi Godinaalee kanneen hafan keessatti mariin hubannoo uumuu hin gaggeeffamu jechuu miti.
• Godinaalee namni bal’inaan irraa hin hirmaanne Marichi balinaan dargaggoota irratti kan xiyyeeffate tahee kutaalee hawaasaa kanneen hafan karaa bakka bu’unsaatiin yoo mari’achiifneefi mariin hafe karaa ijaarsa raayyaa isaanitiin yoo tahe filatamaa dha.
• Godinaalee fi magaalota ummanni bal’inaan irraa hirmaatu kutaalee hawaasaa hunda adda addatti mari’achiisudhaan ijannoo tokko irraan gahuun barbaachisaa taha.
• Kabajni ayyaana irreechaa burraayyuu hora arsadeetti aansee baay’ina ummata hirmaatuu fi kabajuun sadarkaa lammaffaatti kan ilaallamu tahe abbummaadhaan Magaalaan burraayyuu of danda’ee kan gaggeessu taha.
• Kabaja ayyaanichaa irratti ummanni fedhii isaatiin bahee kan hirmaatu waan taheef yeroo mari’achiifnu iddoo ayyaanni itti kabajamutti namni hundiinuu naamusaafi safuu ummanni Oromoo qabu karaa muli’suun ta’uu waan qabuuf namni hundi kanuma kabajee akka hirmaatu qofa qabsiisu taha.
• Ayyaanni irreechaa bara kanaa Hora arsadeetti kabajamu yeroo kamiiyyuu caalaa bifa ho’aa fi hawwataa taheen kabajamuu qaba. Kanaafuu, Maanguddoon, hawwootni, ga’eessi, dargaggoon, (shamarranii fi dhiiras) dabalatee gara ayyaanichaa yeroo deeman uffannaa aadaa Oromootiin miidhaganii sabaafi sablammootni biros uffannaa aadaa isaaniitiin bareedanii sirba aadaa isaanii sirbaa gara iddoo irreeffannaatti akka deeman dursanii mari’achiisuun walii galuun barbaachisaa dha. Kuni ammo ayyaanichaaf miidhagina kennuu qofaa osoo hin taanne qalbii namaa harkisuun hawwatumaan turistiif aadaan keenya qabus olaanaa akka tahuuf haala mijaawaa uuma.
• Iddoon irreenfannaa iddoo aadaan keenya itti dagaaguu waan taheef uffannaawwan ergaa siyaasaa adda addaa dabarsan uffatanii ykn harkatti qabatanii deemunii fi sirboota ergaawwan siyaasaa adda addaa dabarsan iddoo sanatti sirbuun guddina aadaa keenyaatiif dhiibbaa mataa isaa danda’e waan qabuufi turistiin biyya keessaa fi alaa dhufus aadaa iddoo sanatti gaggeeffamuun gamadee deemu dhufa malee ergaawwan siyaasaa achitti darban dhaggeeffachuufi ilaaluuf waan hin taaneef dhimmoota akkanaa irraa of qusannee aadaa fi eenyummaa keenya beeksisuu (gurgurachuu) qofa irratti xiyyeeffachuu waan qabnuuf kana irratti hanga danda’ameen namni hundi akka kallatiitti akka qabatuu fi gochawwan faallaa kanaa deeman irratti akka qabsaa’uuf waliigaluu qabna.
• Aadaa fi siyaasni garagara yeroo jennu ulaagaa UNESCO’n kaa’e fi aadaan kan ummataa waan taheef qabeenya ummataa kan tahe kana gareen siyaasaa muraasa tahe sarbuun sirrii akka hin taane qabsiisuun barbaachisaa dha. Yeroo kana jennus Dh.D.U.O. mootummaa naannoo oromiyaa gaggeessuu siyaasa isaatiifi jedhanii gareen dhimma kana gufachiisudhaaf yaalu yoo jiraates akka dogogoraa jiru hubachiisuun barbaachisaa taha.
• Waliigala barreeffama marii keessatti qaamolee waliin mari’annu xumura irraan gahuu qabna jedhamee qabxiilee kaayyaman hunda milkeessudhaaf hojjechuu qabna.
• Fiigicha guddaa karaa irraa ilaalchisee Biiroon dhimma dargaggoo fi Ispoortii Oromiyaa Biiroo Aadaa fi Turizimii waliin koree waliinii ijaaree waliin ni hojjeta
• Dhimmoottan biro BATO hojjechuu qabu of danda’ee kan hojjetu taha
10. Sirna Hordoffifi deeggarsaa
Galma gahiinsa karoora kanaatiif sirni hordoffii fi deeggarsaa cimaa tahe diriiruun murteessaa dha. Haaluma kanaanis
• Koreen sadarkaa naannoo irraa kaasee sadarkaa hundattuu ijaarramu hojii kana ji’a adooleessaa keessa al lama hagayya keessa torbe torbeedhaan Fulbaana bara 2009 keessa guyyaa sadi sadiin gabaasa gar jalaa dhufu fi hordoffii ofiif taasiserraa ka’uun ni gamaaggama kallatii itti aanus kaayaa ni deema
• Odeeffannoowwan jirus qaaman gadi bu’uun ni fudhata
11. Rakkooleewwan nu quunnamaniifi Furmaata isaanii
11.1. Rakkoolee
• Dhimmi aadaa dawoo godhachuudhaan naannoo hora arsadee fi iddoowwan biraattis calaqqisan kunneen hojii siyaasaa gahaa qofaan akka sirreeffamuu qabuu fi kuni tumsa nama hundaa keessattuu kan gaggeessaa akka barbaadu hubachuu dhabuudhaan dhimma kanaaf xiyyeeffannaa gahaa kennuu dhabuun nu quunnamuu danda’a
• Hojichi hojii qaama hundaa taahee osoo jiruu biiroo Aadaa fi Tuurizimitifi qaama nageenyaatiif qofa hojicha gatuun, hojiin nutti baay’ata jechuun hojii kana cinaatti dhiisuun rakkoo tahuu danda’a.
• Sababoota armaan olii irraa kan kahe hojiin gahaan hojjetamuu dhabuu irraa kan kahe ammas akkuma baroottan darbanii ilaalchotni tokko tokko carraa argatanii calaqqisuu danda’u.
• Qindominaan hojjechuu dhabuu
• Iddoon siyaasni itti gaggeeffamu iddoo aadaan itti gaggeeffamu irraa adda tahuu qaba yeroo jennu akka sirrii hin taanetti humni hubachu jiraachuu danda’a. kuni ammo ulaagaa UNESCO’n kaa’e waliin walitti waan bu’uuf deemsa galmee sirna gadaa keenya irratti dhiibbaa fiduu danda’a.
11.2. Fala Rakkoolee
• Hojiin kuni hojii diinni itti xiyyeeffatee irratti hojjetuufi ergaa siyaasaa isaa iddoo itti dabarfataa ture tahuu isaa wajjin wal qabatee qabsoo ilaalchaa cimaa kan gaafatuufi jijjiirama ilaalchaa fi hubannoo barbaadamu fiduudhaaf ammo qaamni hundi irratti waliigaluun irratti hojjechuun akka nu barbaachisuu fi balaa aadaa dawoo godhachuudhaan tarkaanfatu kana qolachuun aadaa keenya gabbisuu fi dagaagsuun gahee qaama hundaa akka tahe irratti walii galuun xiqidhaan irratti hojjechuu qabna.
• Qaamoleen hundi qindoominaan hojjechuu
• Miidiyaalee fi waltajii gaggeessinuun Ulaagaa UNESCO’n galmee hanbaaleetiif kaa’e siriitti qabachiisuu fi irratti walii galuuf hojjechuu.
• Yeroo raawwii
T/L Hojiilee Hojjetamuu qaban safartu Qaama hojjetu Iddoo itti hojjetamu Yeroo itti hojjetamu ibsa
1 Karoora qopheessuu Koree Hanga 10/10/08
2 Karoora qophaa’e irratti caasaa sadarkaan jiruuf qabsiisa kennuun karoora isaanii qopheeffatanii hojiitti akka galan gochuu Koree olaanaa sadarkaan jiru Sad. Magaalaa
Godina, Aanaa, Ganda Hanga 25/10/08
3 Marii gaggessuu
3.1 Marii dargaggootaa Caasaa sad. Jiru Sad. Magaalaa, Aanaa, Ganda 1/11/2008- 20/01/2009
3.2 Marii qonnaan/horsiise bulaa keessaa bakka bu’aa tahan Caasaa sad. Jiru Sad. Magaalaa, Aanaa, Ganda 1/11/2008- 20/01/2009
3.3 Godinaalee shawaa fi namni balinaan irraa hirmaatu keessaa marii qonnaan bulaa gaggeessuu Caasaa sad. Jiru Sad. Magaalaa, Aanaa, Gandaafi hanga tokko shaneetti 1/11/2008- 20/01/2009
3.4 Marii hojjetoota mootummaa (barsiisaaHMH,HEF,Hojjetoota waajjira keessa hojjetankkf) Caasaa sad. Jiru Sad. Magaalaa, Aanaa, Ganda 1/11/2008- 20/01/2009
3.5 Marii barattootaa Caasaa sad. Jiru Maneen barnootaatti Fulbaana 5- 20/1/2009
3.6 Marii dafqaan bultootaa naannoo ayyaanichi itti kabajamuu
Caasaa sad. Jiru Sad. Magaalaa, Aanaa, Ganda 1/11/2008- 20/01/2009
3.7 Marii Artistotaa Seektara AT sad. Jiran Sad. Biiroo, Godinaa
Magaalaatti 1/11/2008- 20/01/2009
3.8 Marii Abbootii gadaafi jaarsolee biyyaa Caasaa sad. Jiru Sad. Biiroo, Godinaa/aanaa
Magaalaatti 20-25/11/08
4 Marii paanaalii Koree komunikshinii Magaalaa bushooftuu 22/1/2009
5 Agarsiisa jila aadaa Koree komunikshinii Sad. Biiroo, Godinaa
Magaalaatti 22/1/2009
6 Fiigicha Irreechaa karaa irraa gaggeessuu Koree komunikshinii Magaalaa Bushooftuu 22/1/2009
7 Agarsiisa konsartii Muuziqaa Koree komunikshinii Magaalaa Bushooftuu 21-23/1/09
8 Qophii Iddoo kabaja ayyaanichaa xumuruu Koree Iddoo fi loojestikii Magaalaa Bushooftuu Hanga 20/1/09
9 Maxxansaalee barbaachisan xumuruu Koree komunik. 20/1/09
10 Ardaa Marii gaggeessuu,kabaja ayyaanichaa ilaalchisee hubannoo uumuu DHRTVO 1/12/2008/-25/1/2009
11 Egzibiishinii fi baazaarii gaggeessuu Koree Egz. Fi baazaarii Magaalaa bushooftuu 18/1/09/24/1/09
12 Ayyaana kabajuu Magaalaa bushooftuu 23/1/2009
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- AFOOLA OROMOO KEESSAA: RAACHAA FI MARAATOONII: Tolasaa Raggaasaa - February 4, 2017
- YEROOKEE MALEE HINDU’IIN:BILBILAA HARKAA FI MIDHAA INNI QABU (Smart phone is killing you slowly):Dr.Yona. - February 4, 2017
- MAAL WAYYA - February 3, 2017


c: text/html

text:
JECHOOTA HAYYUMMAA OROMOOTI !!!
–
1). Kan halagaa kaadhimate cinaa tokkoon naafaa, kan saba ofii kaadhimatee cinaa lamaan rafa.
2). Amaarri bofa, Tigreen buutiidha. Lachuu wajiin jiraachuuf Re’ee ykn Adurree tahuudha.
3). Biyya baqachuu mannaa, biyyatti qabsoofnee boqochuu yaanna.
4). Gurra dheereffatee akka hilleensaa, sidhagahuuf morma qeensaa.
5). Bilisummaa jaalannaan tokko tokko lafarraa galcha, Gabrummaa jaalannaan taa’etuma halcha.
6). Isas, isaanis, anis garaa qabna, Maalif mirga nama tahuu dhabna.
7). Anoo du’a hin ooluu, wareegamtootatti qabsoo sabaatti maali hima?.
8/. Qabsoon keenya qabsoo waa’ee sabummati malee, qabsoo duula amantiiti miti.
9). Kallattii roobni dhufuun warra biyyatu beeka.
10). Afuuffiin madaa hin fayyisu, maqaa guddaa qabaachuun hama hin hayyisu.
11). Namni dunuunfatu marti kan rafee miti, bishaan taliilli marti qulqulluu miti.
12). Sadarkaa barnootaa fi cimina sammuu caalaa, hojii fi yaada isaatiin madaalaa!.
13). Way dhaba hunda /dhaaba/ manaati, arjaa hunda dony’a gooti!.
14). Addunyaan irra jiraannu tuni dhibeedha, dhibee mararfamtuu!.
(15). Jecha alagaan ittiin nu tuffatu nutimmoo dhimma itti baanaa.
16). Giddu Galli Galma (G.G.G) aadaa fi tiruuziimii oromoo handhuura oromiyaa Finfinneetti hundaa’ullee madda galii alagaatii.
17). Dhiira sodaa cabse, soddatuu cabse. Ani dhaloomaa duriif gosooma kabajnaan laafaa na se’e!.
18/. Osoo seenaan, Aadaa fi Afaan Oromoo keenya galaana tahuu baatee, silaa alagaa com’oree maddasaa gogse.
19). Oromoon waaqaa, qeerroon bakakkaadha biyya abbaasaa irratti.
20). Osoo diinni qawwee nutti dhukaasu nutimmoo, ulee itti furguggeefannee daangaa biyya keenya tiikfanna.
21). Sareen ollatti galee fi namni saba gane tokkumaa.
22). Shimbirri hanga feetellee waccu bofa hin dallansitu, yoo goofadana itti dammaysite malee. Shimbirri-ummata, bofti-wayyaanee, goofadanni-WBOdha.
23). Irreesaa abdatee bofni goondaa yoo nyaatellee, madaasaa argannaan goondamatuu nyaate fixee bofa ajjeesa.
24). Dila guddinnaati gaarri aduu hin golgoleessu, aduutu irraa fagaatee golgoleessa malee.
25.) Ani bara xiiqii waan dhaladheef waan xiiqii hundumaa nan beeka!, xiiqii keessa bahuuf xiiqaadhan hojjachuu qaba.
26). Diina aggaaraan doorsisee aangoo ofii natti agarsiisu nyaarakoo dhoorgadhee wajji bula.
27). Akaakayyuun koo Hayile Sillaasee, abbaankoo Dargii, animmmoo ADWUI tti dhalanne, maqaan keenya gabrummaadha, ilma kiyya garuu bilisummaa itti moggaasuu fedha! Ykn Nimoonaa jedhaan.
28/. Barbadaan alagaan Oromiyaatti darbattu qaanqeen isaa faca’ee xoobiyaas ni guba.
29). Wayyaaneen Muktaar Kadiir gorsitee Jawar Mohamed holtus Oromiyaan lachuttuu icciitii hasaafti, namatu dhugaa dabsa malee.
30). Dhiiga alagaan saba keenya jiigsite qobnee mana hidhaatiin jiigsina.
31). Akkuma Akaayyiin kokkolfaa gubattu, alagaaniis sesseeqataa boossi.
32). Gaafa Itoophiyaan Abbaay eebbisiiftu, Oromiyaa tv’n qophii affeerraa sirboota habashaa dabarsa, OMN waggaa 3ffaa kabajata.
33). Wayita Itoophiyaan galma IGAD tti ABO n shororkeessa jettee himattu, Oromoonni White House tti bahanii isaan qeequ!.
(34.) Gaafa Wayyaaneen Midiyaalee oromoo uggurtu nutimmoo lallabnee waldhageenya!.
35). Haasassiin gowwaa, gunguma abshaalaa caalatti dhageessifti.
(36). Osoo Afaaniin Raadiyoon cabee, Afaan Amaaratin Raadiyoon caba. Mee dhugaa martinuu madaalaa A.A seerluga eessa qaba?.
(37) Afaan Oromoo afaan eebbati, arrabsi habashaa hin quucarsu, yoo ufxureessan malee.
38/. Harreen damma baattuu fi lammiin saba hamattu, mi’aa eenyummaa ofii hin beeytu.
39). Facaasanis akkaayyiin hin margu, gubadhus kulkulakoo alagaan hin argu!.
40). Dhahaa alagaa ni fayyitaa, garuu jecha alagaa hin fayyitu hilaa waan hin qabneef.
41). Biyyi ofii koobbichuudha, biyyi ormaa garuu boolla qayyaati.
42). Uumamni addunya kuni martuu dhawaataa walnyaata, aangoon namaallee adeemsaan jijjiirama.
43). Jechi nama dhookatus gadaannisni madaa isaa ni mul’ata.
44). Gogaan yoo dhisan diriira, Afaan ofii yoo dubbatan dagaagaa.
45). Lammiin beekumsaan qaroomee, gagaa doofummaa muuxata/sammuu haaromfata/!.
46). Ijji fageessitee ilaaltu, leensii microscpe malee galma mul’ataa agarti!.
47). Oromoon aadaasaa bobaan, amantiisaa qaarriffaan qabata!.
48/. Nama jaalataniif bakka, kan jibbani yakka kennuun amaluma namootati!.
49). Biyya sangaan hin jirreetti, jibichatuu barooda!.
50). Gaafa dharri dhugaa moo’ee, ifaanuu dukkana.
51). Qeerransaa fi Adurreen bifa walfakkaataniis, garaa walhin nyaatan!.
52). Tokkummaan Oromoo, habashaa hirqifachiise forroqa raacha irra dhageessisa nama gurra qabutti.
53). Garaa qofaaf yaaduun, yaadaa nama hin jechisiisu, garaafis yoo yaadan malee.
54). Kaayyoon koo suphee miti kan laayyootti cabu.
55). Lolaan imimmaan lammiilee oromoo firiinsaa bilisummaa fi jaannata haa ta’u.
56). Namni kaayyoo beekumsaan biyya jijjiiruu qabu, barnoota dhabsuu bishaanii caalaa dhudha’a.
57). Namni namaan walihin taane kophaa isaa gaara yaadaa dhiiba.
58). Hamiin ollaa siduuba tuulamee, gaafa siin wal sehe ija namoota hedduu duratti jiga.
59). Akkuma namni allaattii nyaachuu barbaadu maqaa Gogorrii itti moggaasu, Mootummaan wayyaanellee aangoo tursiifachuuf Diimookiraasii moggaafate.
60). Jiruun addunyaa tunii sheeyxaana waswaasa, maatii waliin mari’achuun heekama.
61). Namni yeroo sibira jiru siwaliin nyaatu, yeroo sibira hin jirre waa’eekee nyaata.
62). Jirbiin karaa lilmoon baafterra deemti, dubartiin akka /harka/ haadhaa guddatti.
63). Dhalli Namaa si’a torba horii deegee, saddeettaffoo ulee deegee, saglaffatti qadhaaba.
63). Hiyyeessi gaafa uffata isaa miiccatee fi hodhate gammada.
64). Dhuguma sabaaf quuqamnaan qabsoon cimaa miti, namatuu cimaadha.
65). Sabni garagara lama walkaadhimachuun yeroo dhiirsii naafxanyaa jedheen, niitiin gaallaa akka waliin jedhaniif.
66). Qormaata biyyoolessaa hatuun sabboontota oromoo dadhabina barnootaa osoo hin taanee, cimina Oromoon danda’aa jechuu mul’isuuti.
67). Onnee qabsoo sabaaf dallante qirqirsaan diinota hin seeqachiisu.
68/. Sirna Apaartaayidiitti Chinuwaa Achiibee_things fall apart, no longer at ess jedhee sirbinaan, sirna wayyaaneetti Kadiir Martuu_ABO laal WBO falmaa kiyya falmata kiyya jedhee sirbe.
69). Saba qabsoo bilisummaa beekuuf, Midiyaaleen hawaasatuu rasaasa qawweeti.
70). Jechi dhugaan onneerra dubbatame, gochaa sirriin raawwatama.
71). Yoo Oromiyaan hin bilisoomiin Itoophiyaan hanga guyyaa qiyaamaatti tan hiyyummaati!.
72). Abjuun biddeena nama nyaachisa malee, nama hin quubsu.
73). Gaagura Kanniisa Waabee hin qabne, simbiratuu citaa itti ijaarata.
74). Qabsoon ummata Oromoo amma jecha osoo hin taane gocha.
75). Gaafa Amaarri oromoo iddite, borontumaa Tigreen ciniinte.
76). Oromoon goofaree filata, Habashaan albee qarata, hammasittuu Gabrummaan ni bubbula.
77). Nama foon beekuuf somba kennan, Mootummaa gurra qabuun nu dhagahi jedhan.
78). Gindiin Kufuuf Ka’e ni qaxaxxisa, Mootummaan kufaatiif ga’e ni nyakkisa.
79). Yoo lafa irra taa’an waraqaa irraa qara’an. Abdullaxiif Hajjii (Abbaakoo)
80). Warrikoo lafa na dhaalchise, animmoo barnoota isin dhaalchisa. Waliyyii Hajjii (Abbeeraakoo)
81). Cittoon yoo hooquu dhiisaan baddii, Gabrummaan yoo qabsoo dhiisan nama qabdi.
82). Rakkoo fi dhiphina dhiibbatanii qacalee qananiititti ba’u.
83). Oromoota kolfan ilkaan addaatu argi malee, garuu imimmaan bifa hin qabnetu irraa bu’a.
84). Warri adiin hawaa Abuuran dhugaa Oromoo haguuguu, Gurraachonni kanaaf dhiiga namaa dhugu.
85). Namni qeensa dheeraa qabu cittoo namaa hin hooqu.
86). Qalbii akka Donald Trump qabaachuu mannaa, sammuu akka Nelson Mondela baachuu wayya.
87). Yoo funyaan rukutan ijji boossii, lachuu qaama miiraa hidda tokkooti, Imimmaan Dhiiga biraa dhufa.
Horaa Bulaa
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- AFOOLA OROMOO KEESSAA: RAACHAA FI MARAATOONII: Tolasaa Raggaasaa - February 4, 2017
- YEROOKEE MALEE HINDU’IIN:BILBILAA HARKAA FI MIDHAA INNI QABU (Smart phone is killing you slowly):Dr.Yona. - February 4, 2017
- MAAL WAYYA - February 3, 2017

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saturday, June 29, 2013
WBOn Haleellaa Diina Irratti Fudhatu Itti Fufee Bakkoota Adda Addaatti Injifatnoo Galmeessise
Madda Oduu ABO/MOA | Waxabajjii 28, 2013
Godina Wallagga Bahaatti humni addaa WBO tarkaanfii fudhate. Waxabajjii 19, 2013 humni addaa WBO basaasa Wayyaanee Taddaasee H/Sillaasee jedhamu Godina Wallaggaa Bahaa Ona Giddaa bakka Guttiin jedhamutti tarkaanfii maayyii irratti fudhate. Basaasni diinaa kun yeroo tarkaanfiin irratti fudhatametti qubattoota keessa sosso’uun qubattootni sochii sabboontota Oromoo fi odeeffannoo sochii humna addaa WBO hordofanii akka gabaasaniif ijaaraa ture. Tarkaanfii humna addaa WBOn fudhatame kanaanis basaastotaa fi lukkeeleen Wayyaanee akka malee rifatuu fi yaaddoon ittii buluu ajajni WBO godinichaa hubachiise.
Kana malees WBOn poolisoota Wayyaanee booji’e barsiisuun gaggeesseera. Humni addaa WBO Godina Wallaaggaa Bahaa keessa sosso’u poolisoota sirna Wayyaanee Ona Haroo Limmuu irraa sakattaaf bobbaafaman shan booji’uu ajajni WBO Godinaa kanaa kan hubachiise yo ta’u, Polisootni sirna Wayyaanee Waxabajjii 9, 2013 Ona Haroo Limmuu keessatti WBOn booji’amanis amqaan isaanii:
1.Dachaasaa Galaan,
2.Amanuu Fayyisaa,
3.Koostir Ballaxaa,
4.Guutamaa Caalii fi
5.Baddeessoo Fayyisaa tahuu kan hubachiise ajaji WBO Godina Wallagga Bahaa, booji’amtoota kanneeniif barnoota, ABOn akka Wayyaaneen ololutti shororkeessaa fi farra ummata Oromoo akka hin tahin hubachiisuun akeekaa fi kaayyoo ABO barsiisanii dhiifama gochuufiin gara maatii isaaniitti geggeessee jira. Boji’amtootni gadi dhiifaman kunneenis barmoota kennameef irraa hubannoo argatuu beeksisuun gara fuula duraatti gochaa dantaa ummata Oromoo tuqu raawwatuu irraa kan of qusatan tahuu waadaa seenuun qabiinsa WBOn godheefiif galateeffataniiru.
Akkasumas Godina Wallaggaa Bahaatti tarkaanfii basaastotaa Wayyaanee irraatti fudhatuun itti fufe. Humni addaa WBO Onaa Haroo Limmuu bakka Danbii jedhamutti humna tikaa Wayyaanee oddeeffaannoo funaanuuf bobbaafame keessaa qondaala tikaa Adaanee Kiroos jedhamu irraatti tarkaanfii mayyii fudhatee jira.
Humni addaa WBO tarkaanfii Waxabajjii 04, 2013 fudhate kanaan basasaa tarkaanfii irratti fudhate kana irraa boombii harkaa 4 fi rasaasa 25 irraa hikkachisuu ajajni humna waraanaa addaa WBO Godina Dhihaa Oromiyaa beeksisee jira. Tarkaanfii fudhatame kanaanis ummatni naannoo gammachuu isaa ibsachuu ibsi ajaja Godinichaa dabalee hubachiisa.
Godina Wallagga Bahaatti humni addaa WBO tarkaanfii fudhate. Waxabajjii 19, 2013 humni addaa WBO basaasa Wayyaanee Taddaasee H/Sillaasee jedhamu Godina Wallaggaa Bahaa Ona Giddaa bakka Guttiin jedhamutti tarkaanfii maayyii irratti fudhate. Basaasni diinaa kun yeroo tarkaanfiin irratti fudhatametti qubattoota keessa sosso’uun qubattootni sochii sabboontota Oromoo fi odeeffannoo sochii humna addaa WBO hordofanii akka gabaasaniif ijaaraa ture. Tarkaanfii humna addaa WBOn fudhatame kanaanis basaastotaa fi lukkeeleen Wayyaanee akka malee rifatuu fi yaaddoon ittii buluu ajajni WBO godinichaa hubachiise.
Kana malees WBOn poolisoota Wayyaanee booji’e barsiisuun gaggeesseera. Humni addaa WBO Godina Wallaaggaa Bahaa keessa sosso’u poolisoota sirna Wayyaanee Ona Haroo Limmuu irraa sakattaaf bobbaafaman shan booji’uu ajajni WBO Godinaa kanaa kan hubachiise yo ta’u, Polisootni sirna Wayyaanee Waxabajjii 9, 2013 Ona Haroo Limmuu keessatti WBOn booji’amanis amqaan isaanii:
1.Dachaasaa Galaan,
2.Amanuu Fayyisaa,
3.Koostir Ballaxaa,
4.Guutamaa Caalii fi
5.Baddeessoo Fayyisaa tahuu kan hubachiise ajaji WBO Godina Wallagga Bahaa, booji’amtoota kanneeniif barnoota, ABOn akka Wayyaaneen ololutti shororkeessaa fi farra ummata Oromoo akka hin tahin hubachiisuun akeekaa fi kaayyoo ABO barsiisanii dhiifama gochuufiin gara maatii isaaniitti geggeessee jira. Boji’amtootni gadi dhiifaman kunneenis barmoota kennameef irraa hubannoo argatuu beeksisuun gara fuula duraatti gochaa dantaa ummata Oromoo tuqu raawwatuu irraa kan of qusatan tahuu waadaa seenuun qabiinsa WBOn godheefiif galateeffataniiru.
Akkasumas Godina Wallaggaa Bahaatti tarkaanfii basaastotaa Wayyaanee irraatti fudhatuun itti fufe. Humni addaa WBO Onaa Haroo Limmuu bakka Danbii jedhamutti humna tikaa Wayyaanee oddeeffaannoo funaanuuf bobbaafame keessaa qondaala tikaa Adaanee Kiroos jedhamu irraatti tarkaanfii mayyii fudhatee jira.
Humni addaa WBO tarkaanfii Waxabajjii 04, 2013 fudhate kanaan basasaa tarkaanfii irratti fudhate kana irraa boombii harkaa 4 fi rasaasa 25 irraa hikkachisuu ajajni humna waraanaa addaa WBO Godina Dhihaa Oromiyaa beeksisee jira. Tarkaanfii fudhatame kanaanis ummatni naannoo gammachuu isaa ibsachuu ibsi ajaja Godinichaa dabalee hubachiisa.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Alamete gobbuwa kiiro xaphoomunni 243 ikkase
Lee miiliyoone woroonni afidhinno gobbuwa kiiro (143te)
Sidaamu ajayi ajeenna lee miiliyoone aleenni ikkitino kiiro afi'rino daafo kiirote te gobbuwa aleenni ikke leellasi
Itiyoophiyu daguwa, ayiidoommuwanna manni giddo kiirote sayiikkiho
Wodiidi daga, dagoominna manni giddo kiirote umiho
Ayiimmasi, manninaatunna dimokiraaste qoossuwa ayiirrisire kawajeesi'rate umisi kaayyo umisi kee'nate, botoliku kadooshshe hoo'late , miinjju horramma hoo'late, dagoomu latishshi lopho garunni abbi'rate xaphoomunnino wolaphosi faajje asi'rate shoyiluu diri alee ikkitanno yanna geeshsha sharramanni keeshshino mannaati
Gobbate giddo kadaano xiiwi yite kalaqino gadado, hanaaqo, miciiro hattono babbaxitino qarruwa qotu aanni hoo'late kadantino daga ledo gutu gaaro kalaqire sharrraminno mannaati
Babbaxitino gashshootubba giddo badaranni heeri geeshsha wole daga ayee daninnino ikko qoossonssa kisikkinni hee'rino mannaati.
Tenne yannara Itiyoophiyu gashshootiira woyya e'o abbanni buni giddo xibbe anaganni ontaawo aleenni (> 50 %) shiqannohu Sidaamu gobba giddoniiti. Qoleno wole giddo e'o baatate gashshooteho wolqisa ikkitinnota womaashshunna cibbu injjo kalqino mannati. Lawishshaho: Wole injjo kinsikkinni Sidaamu buni callu hiro diinagge e'o bikka hendde la'nironna te jirono Sidaamu calla horo assi'roomero mittu dirinni Afriku deerrinni nafa egenamate dandiitannota mitte univeresitenna mitte dilqqa hosipitaale loosirate dandisiissanno jajjaati yiniro kapho ikkannokki halaaleeti.
Itiyoophiyu gobba giddo wiinaminno daninni latishshu lopho abate gobbate deerrinni assinanni hee'noonni laalaatora babbaxino garinni dilqqa kaa'looshshe assanni leellanno mannaati
Gobbankke giddo yoote rooreenyi ayiirre kawajjaawanno gede woyya irkkishsha assanni noo mannaati
Itiyoophiyu gobba wolqqa horo asiratenni ka'e amadino diina yannaisi, womaashshasi, egennosi, injjosi hattono addinttanni ayiiradi ikkitino lubbosi nafa baatanni wode sa'ino mannaati
Maganunna kalaqu uuyiitino qoossuwasi nafa ayiirri'sire gaamaarsi'rate assanno millimillo yanna yannantenni hamasaama gede danannssa soorritanni ka'innori kadote gashshootubba woyya qarruwa kalaqqanni leellitanni heedhinnota wo'mu wodaninni buuxe afinnoha ikkironno kalqamu uuyinnosi dandooshshi ka'iminni konni albbaanni mitte ilama sa'a geeshsha wolaphosi abbirate ayiirado ikkitinno lubbosi nafa baatanni woyya sharro asse sa'innoha ikkirono afe hawinokki daninni gumulino garinni sharrote hayyo soor'ire heeshshosira ataawe ikkino diina quxuche jiilsse kaayyosi kee'nate calla hedate ka'iminni ko saninni umisi kaayyo umisi kee'nate keeraancho doogo sharro horo asi're xaabbata sharro assanni leellanno mannaati (allaggu inssa hedo ikkiro gowwa hattono bu'ra qolenohombba mannaati nafa yitanna)
Ikkollana wolu sanira aleenni tenne yanna Sidaamu manni jaddote qarruwa qile giddo uwate ka'iminni baalantti qarruwa rerantte/halante xi'mo ikkinno tunssichi giddo tugeenna addinttanni darbbitinno mitiimmuwara ewamanno asineenna tenne babbatta ikkasenni raaqantinno heeshsho giddonni fulate wirrijamu sharro assanni leellanno mannaati.
Qarruwate ka'ima፡
Xaa geeshsha noo xaggesinni baxino daninni ayiimmasi qoosso kisama, meexama qoleno anwarama(Sidaama/Sidamo xeqilay gizatinna Sidaama/Sidamo astedader (gashshoote) yaamamannohunni wido ikkinni ayiimma muci asse kulannokki su'minni woshshama.
Sidaamu manni manninaatunna dimokiraasete qoossuwa darbbino daninni kadama
Yoote gashshooti (higge mangiste) dagate uyitinno kaayyo mannu kiironni ikko wole korkaattanni ikko hoofaayiidire ikkitinnorira nafa faajje assinoonniti mitte daga umose umise gashsha dandiitanno gede yoo ofoshiishinno kaayyo allagichu ataawe ikke wole mayiinanni wolqqatenni hoolino daafo darbbino qarri giddo e'e qarrama
Federaalete ikko qoqqowu gashshooti giddo Sidaamu mannisi kiiro bikki garinni sumuu yinanni qeecha afira hoogasi (lekisaanote, ministerete, diyrektoore jeneraalete, diyirektoreete, lekisaano ministirooti, qodhaanote, ambbasaaderete, wodiidi biirrooti sooreesimma, baajete gamooshshe (woyya geeshsha ciigga ikkinnoha gaama)nna wolootuno kore labbinnore giddonni woyya hamiltenna dano Sidaamu anna loonsoonni daafo horo asira hooga
Alaggichu xiiwi yee loosino murgaatamenna donikka hayyo ka'iminni babbaxino botoliki giddo e'e qarrame gawajama
Diinu loosanno hamiltenni Sidaamu miinjji, cibbi, jajji hattono wo'ma lophote injjo horrama, mulqama hattono soqama (woyya buximara ewama)
Dagoomitete heeshsho lophosi gadadishshunni babbaate ba'atenni gicce ba'aqoleno kudunte ba'a
Budisi hattono qoonqqosi, jirtesi, seerisi (Luwu, gadate gashshooti, Ficheete ayyaanni nafa allagichu loosino danonni " Sheexaanu seeraati" yitanni maa'eelssa, afinni seerisi ba'eenna allagichu gashshootira guluphate gadadama, wolootuno kore labbinnori).
Ama'nosi, hedosi, laalaatosi, mixosi hattono lophote ajuujasi baala anawarama qoleno shunkulama.
Sidaamu meentti, wedelli, qaaquullinna babbaxitino korkaatubba ka'iminni bisu kiso afi'rinno manni qoossuwa kisama, meexama
Budu geerrinna massagaano qoossuwa kisama
Sidaamu manna, ejjeettonna Sidaamu manni sharro xagge allagichu loosino dano ka'iminni anawarama maa'eela
Sidaamu gobbara addintanni woyya jiro ikkitinnori rosseno,loosseno, gashshiteno, amaalteno hattono dagooma irkkisate woyya kaa'looshshe uuyitinnorenna uuyitanno xiinxxallo baala Sidaamu diini xiiwi yee loosino dano, beebbanna barshshi ka'iminni gobbanssa suuntte baxxanni heedheenna gadadantte daramatenni wole gobba hadhe qarra qunaattanno assa.
Isilanchu rosi horo afirannokki asineenna Sidaamu manni babbaata heeshsho giddo uwe leellate ewamano assa
Allagichu uurrinshsha miila ikka gibbinoonni yine universitete deerri roso nafa ikkadu garinni gudinno wedelli looso afidhannokki allagichu woyya dano loosino daafo buqqeenssa kisanteenna huuciraano ikkitanno assa
Fayyimmate agarooshshi loosi kaa'looshshi hasiisanno daninni shiqa hoogino daafo fayyimmate ogeeyye calla afanno daninni manninkke fayyimma kisama
Uulla loos'ire galanno mannankke ninkke gashshootira diguluphitinno yine har'shsha (maadabbara), filamino wixanna wole kaa'looshshe afidhannokki gede agawa.
Sidaamu manni uulla lophote nafa hasanturo mannankke hasaawinsse sumuu yitanno asinikkininna hasiisanno baatooshshe uyiininssakinni buqqise huna
Buxichonna Feestaale (laastikete ogoro) qacera woy xooraro hadho yee allagichu danote gano loosinno daafo manninkke gobbasi giddo gawajjame qarramanna xaggesi giddo afe egenninnokki daninni qa'esira, holgisira wosincho ikkate drabbino daninni gadadama.
Sidaamu gobba giddo manninkkera garunni shiqa hasiissannori dagoomu heeshsho lopho kaa'looshshi shiqo hakurino (wayi (Borricha, Lokka abbaayu woraddanna wolootu giddo), doogga (baaante woradda giddo), Bosixu, bilbbillu, faakste, e-meeletenna wolootuno kore labbinno kaa'looshshi ikkadu garinni shiqa hooga
Allagichunna iinssa fiixa ikkitino dureeyye raabbe mulqitino daafo dubbu jiro baala soqantinno daafo Sidaamu baatto darbbinno daninni moollete ewama
Sidaamu shiilo (worqqe, taantaalemi wolootu jiro kawajeesse amadannohu hoogeenna annanni jironna injjo calla ikkate gadadama
Allagichu duuchaho afama dandaamannokki daninni xa mulella ka'e dadda'line heeshshonkke woyysi'ra dandiinammo yite fakkana wo'naalshsha assitanno daddalaanno babbaxitinno qarruwa giddo ubbenna la'a hasidhanno diinna baankkete liqoo nafa garunni afidhannokki gede assate loose lophate noonssa ajuuja kuduntte ba'anno assa
Allagichu Sidaamu gobba giddo yoote rooreenyinna dambboowaamu gashshooti burqe bashshilanokki gede woyya hamiltte loosanni noo daafo manninnkke heeshsho gawajaatame ikkitanno assanssa .
Allagichu mannankke hasi'ranno daninni guluphe galanno assate minunni, boosaallunni oluunni, ga'retenni,gosatenni, woradunni, ama'notenni, koo/teenni, rosu diriminni, jirotenni, hedotenni, rosunninna wole hajubbanni badaase hattonno hawandaase gashshate ajuujasi dirmi darbbinno daninni bati're leella
Sidaamu mannira olaa ikkitinon daga ledo korkaatiweello gibbo kalaqantanno asinanni dano loosatenni keerunna keerinaatu ba'anno gede assa
Xaphomunino ayidinkke yaanno gede "Gibbino giddo buuro tushshiishanno" xaahu ledo sa'I sasu gashshooti giddo taje noo daninni buunxoonni xiinxxallo gumi kulanno garinni Sidaamu diinni aye yannaranno ikko manninkke qoossuwa agaramana kawajaawa hajo daafira mittu sokkondira nafa ikko qaasamikki keeshshinnota diina ikkasinni agarranikkita ikkiturono kayiinilla diinu manninnkke miinjja (buna, shiilo, wole jajjanna cibbasi ikkinni mannankke aye bakko ikkeenanno baxe egeninnokkiti dagoominkke halaali ikkadu daninni reqecci assinno fojooti (Mayira yiniro "mannihu mada digowanno" ikkino daafiraati.
Ayiide'nkke tittire la'niro dogoominkke aaana iillitanni noo qarruwa bikkimalete, ikkolanna konni alle shiqinno mitiimubbaannu annunkku, Sidaamu minifulla, oluuwa, gosa, ga're woradda xaphoomuninno Sidaamu daga yanna adhite, isi te qarruwa ka'imi maati,? asootu garaho,? yoote dukisantino? maa assa hasiissanno, qarruwate tiro ma danita ikka noosenna wolereno kore labbinno xa'muwa xa'mite (umonssa xa'matenni gumulote iillate korkaatu irkko ikkate diajjanno yine hendeemmo). Wowwoyi ninnkke! Ballo Sidaama urchonkke umikki heeshsho woyyaabbanno daafira ko assoote la'ahunni muxxe ikkitino yannakki nafa te hajo daafira sayiise uyiite xa'mi, hasaawi, trorbbi, hayyisi, hedo worte dagoominnke maa assa hasiissanosiro gumulte woyyitinnota kalaqate jawaatte sharrami!!!
Koo Sidaama xaa geeshsha (23u diri sa'a geeshsha) "Gibbino giddo buuro tushshiishanno" hedo garinni wole agurranna miteekinne ko seeri giddo e'ne loosatenni Sidaamu dagara woyitinota kalqate irkkisate dandiinammo yaate ka'iminni loosinno "Sidaamu gashshaano, xiinxxallo, geerra, ama'note gaamo, budu gaamo, daddalaanonna wole irkkisaano nafa baqqi yite dagoomu qoossuwa agarama hajjubba aana xa'mo shiqishinno (damatenssa Sidaama ikkitinno) daafo allagichu me'e gani, gawajji, shunkulli? Tenne dano, buuto, hantaalonna farritto allagichu assinotanna assanni leellanota xaa geeshsha buuxiri'tokkinni nootto? (woy wowwoy ninkke Sidaama!)
Koo SIDE!! Hanqesi, Eewana hanqesi, Beebba hantaalo dagu xaalla!!!!
Konni aleenni allagichu loosino farritto ka'iminni wolu saninni baxinno daninni tenne yannra xaphoomu Sidaamu manni:
Ayiimasi kisanteenna, qoossuwasi baala kadanteenna, alagichu umosi gashshanno qoossosi kadenna: hudete, kallimate, xibbaho, badhera gatate, buximatenna hattonobotolikisi, miinjjisi, budisi, dagoomitete heeshshosi xaphoomuninno lophosi gicce gudumate darbbinno daninni reqeci yite leellitanni noo daafo te qarruwa deerru deerunnku qerxeemme meessi seera kalqi'ne (keeraancho doogonni umo asine) woyya mixonni ka'ne kaajitinno mittimma kalalqqe loosanna sharramma noo dooriweello ikkitinnota huwaxite sharramate quphisse ka'i.
Allagichu raaqatehede assanno assootira be'enna beqqi yiittokki mittimmakki kaajjishshe, mixekki kaajishshe qodhite ballo may daggu yite mimmitokki xa'mite faancho buqeekki horo asidhe hasaawi, qori, qorqqori, trobbi , hayisi, xaaphi. Halante sharramittoro jeefote qeelle ateta ikkitinnota huwaxite sharrami!
Sidaamu dagara woyyaabbino eltto abate Sidaamu Wolaphote Millimillo (SWM)/MEDREKI doorro!
Malaatinkkeno ontte qubbe afidhino anagaati!
Qeelle Sidaamu dagara!!


text:
Abdiisaba
Writes for gibetube.com on Oromo and IT related topics.
Latest posts by Abdiisaba (see all)
- Maaliif Wal Hin Utubnu? - June 6, 2016
- FAAYIIDAA GOOGLE TRANSLATE Maali? - June 1, 2016
- Waajjira Facebook(Your Facebook Account) keessan akka hin dhabne barbaadduu? Deebiin kinooti. - May 11, 2016
FAAYIIDAA GOOGLE TRANSLATE Maali?
Ilmaan Oromoo Hundaaf…..Gaaffii Keenya Afaan Oromoo miseensa GOOGLE TRANSLATE Gochuuf gaafanne, Dhaabbanni Google kun irratti mari’ateera. Ta’us Deebii Quubsaa waan nuuf hin Kennamneef #GaaffiinKeenya itti Fufa.
Wanti Beekuu qabnu, Iyyata duraa irratti Namootni 1000 ol mallatteesseera, iyyatichi nama hangasii ol keessummeessuu hin danda’u. Kanaaf #Gaaffiin keenya kana boodaa bifa biraatiin ta’a.
MALA Kamiin akka ta’e isin beeksifna
Gaaffii hedduu Isin biraa ka’aa jiru , Faayidaan Google Transalate Maal isa jedhuuf?
Tajaajilli Google Translate kun, tajaajila bilisaan Afaanota Gurguddoo Addunyaa kanneen Hawaasa Afaan Dhalootasaatiin itti fayyadamu heddu qabuuf Meeshaa Hiikkaa Afaanii (Translation Machine) kan Dhaabbanni Google dhiyeessuun fayyadamee:
• Barreeffamoota adda addaa jijjiiruu (text translation)
• Jecha jijjiiruu (Word Translation)
• Gaalee jijjiiruu (Phrase Translation)
• Hima jijjiiruu (Sentences Translation)
• Suuraalee jijjiiruu (image translation)
• Sagalee jijjiiruu (Speech translation)
• Suursagalee jijjiiruu(Video Translation)
Afaan tokko irraa gara Afaan biraatti kan jijjiiruudha. Yeroo Ammaa Google Tajaajila kana Afaanota 103n Ummata mil. 200 ta’u guyyatti tajaajilaa jira.
Fakkeenyaaf:
• Yeroo nuti waa barreessuuf jennu, Filannoowwan Jechoota nuti barreessuuf yaalaa jirru sun dhufuun jechoota heddu nuuf dhufu (Detected words) keessaa kan barbaadnu sana filanna jechuudha.
• Jechootni nuti barreessinu halluu diimaan(red underlined) jala hin sararamu.
Hub: Ogeeyyii Afaan Oromootiifis carraan Hojii Dhaabbata Guddicha Addunyaa kana keessatti ni banama.
#Walumaagalatti, Gaafa Afaan Oromoo Miseensa Google Translate ta’e, Yeroo nu barbaachisetti barreeffamoota Afaan Oromootiin jiru gara Afaanota Gurgguddoo addunyaa Miseensa Google Translate ta’aniitti ykn immoo Barreeffamoota Afaan birootiin jiru gara Afaan Oromootti Haala salphaa ta’een jijjiirachuuf hin rakkannu.


text:
Iyyatnoo ekeraa goototaa: Lubbuun ummata Oromoo fi dachiin Oromiyaa, walabummaa Oromiyaa qofaan tikfamti
Posted by MADDA WALAABUU PRESS on 10/04/2015
Onkoloolessa 04, 2015 | Leelloo Biyyaa Irraa
Oromoota wayyaba, biyyaa Oromiyaa fi ummata Oromoof: gaddan, hinaafan fi rakkoo hamaan ummatni Oromoo keessa jiru irriba dhorku biratti, hara’aan tana, bu’ura siyaasaa guddaa ta’anii kanneen argaman keessaa tokko waa’ee ‘Master Plan’ mootummaan Impaayera Ixoophiyaa hojii irra oolchuufi deemuu ti.
Mootummaan gabroomfataa impaayera Ixoophiyaa, Oromiyaa nagaa dhowwaa jiru kun, kan ‘Master plan’ jedhuunii fi kan ummatni Oromoo ammoo ‘Master killer of Oromoo and Oromia’ ittiin jedhu, karoora: jireenya, eenyummaa, biyya Oromiyaa, abdii fi fuulduree Oromoo dhabamsiisuu irratti qiyyafate yeroo ta’u, mootii Impaayera Ixoophiyaa kan har’aan tana afaan qawweetiin ummata Oromoo ukkaamsee saamaa fi ajjeessaa jiru qofaan kan jalqabe osoo hin taane wal-irraa fuudhuun ykn wal-irraa dhaaluudhaan yakka moototi Ixoophiyaa Oromoo fi Oromiyaa irratti raawwataa turanii fi ammaan tana illee itti fufee irratti raawwataa jiruu dha.
Biyya Oromiyaa, afaan qawweetiin weeraranii, Oromoo irraa buqqisuudhaan ummata Ixoophiyaa irra qubsiisuun qabeenyaa dachii kana irratti argamu saamuu, Oromoo dachii isaa irraa buqqisan ammo hojjisiifatuu fi gabaatti baasanii gurguratuun qawwee bitatuuf karoorfatee kan jalqaba Oromoo fi Oromiya irratti weerara bane mootummaa Aksum kan Tigraay irratti jalqaba bar-kumee ijaarame dha.Mootummaan Aksum, ummata Kibba Yamanii irraa godaanee Galaana Diimaa cehuun qarqara Galaana kanaa jalqaba bar-kumee (first millennium) keessa ijaaramee weerara gabroomsaa gara: Kaabaa (Eritrea), Dhiha (Sudaani) fi Kibbaatti geggeessee ture. Mootummaan Aksum kun, weerara gara Kibbaatti geggeesse keessatti, laga Abbayyaa cehuun Kaaba Shawwaa qabachuuf haa yaalu maleee, duula farra gabrummaa Oromoon Waajjii bara 112 (AD) irratti geggeesseen duulli gabroomsaa mootummaa Aksum osoo bakka hin gahin hafe.
Mootummaan Aksum kun, mootummaa daldala gara Galaan Diimaatti geggeessuun jiraatu waan tureefi, yeroo mootummaan Tarkii fi Arabooti biroon daldala naannoo Galaana Diimaa dhuunfatan kasaaraa daldalaa keessa seenee dhadhabaa deemuun ummata Agawuun bara 1135 keessa aangoo irraa darbame.Mootummaan Agawus, akkuma mootummaa Aksum, laga Abbayyaa cehuun biyya Oromoo baddaa Shawwaa irratti argamu qabatuuf weerara banee ture. Haa ta’u malee, Oromoo Maayaa ykn Ammayyaa kan bulchaa turte Akkoonmanooyyee ykn akka maddii seenaa Araboota jedhutti, ‘Bani-al-maaya’ jedhamtu ummata Maayaa hiriirsuudhaan weerara gabroomsaa mootummaan Agawu ummata Oromoo irratti bane kana gootummaa cimaan dura dhaabbattee fashalsiisuu dandeesseetti.
Mootummaan Aksum, duula gabroomsaa gara Kibbaatti godhu keessatti, hidhatoota Tigroota ta’an bakka har’a ‘Bete Amahaaraa’ (biyya Amahaaraa jechuu dha) jedhamu, kan Kibba biyya Amahaaraatti argamu irra qubachiisee ture. Isaan kun, yeroo dheeraa booda bakka kanatti heddummaachaa deeman. Yeroo mootummaan Agawu, mootummaa Aksuma dhaale, Tigrooti’ Bete Amahaaraa’ irra qubatan kun, mootummaa Agawu kana mormaa turan. Mormii irratti garsiisuu qofa osoo hin taane, humna waraanaa jabeeffachaa deemuun ,mootummaa Agawu waggoota 135’f(1135-1270) aangoo qabatee ture fonqolchuun bara 1270 keessa hoogganummaa Yekuno Amlaakiin (1270-80) aangoo harkaa buute harkatti deebifatan.
Mootummaa Agawu kuffisuun aangoo kan qabatan ummatni ‘Bete Amahaaraa’ kuniin, bakka kanatti yeroo dheeraaf Agawoota waliin fuudhaa fi heerumaan waan wal makataniif eenyummaa kan Tigree irraa adda ta’e horachaa deemanii afaan illee kan addaa horatan. Afaan kun duuba keessa, ‘Afaan Amahaaraa’ ta’e. Kanaaf, mootummaa Agawu fonqolchuun kan dhaabbate mootummaan Amahaaraa yeroosii, mootummaa Amahaaraa kan hidda Solomoon jedhamee yaamama ture. Mootummaan Yekuno Amlaak, akkuma mootummaa Aksumii fi kan Agawu, ‘Bete Amahaaraa’ irraa ka’ee laga Abbayyaa cehuun biyya Oromoo weeraree Oromoo dachii isaa irraa buqqisuun qabachuuf hedduu yaale. Haa ta’u malee, qabsoo farra gabrummaa Oromoon naannoo baddaa Shawwaa abbootii duulaa Oromoo Mootii Lammii jedhamanii yaamamaa turaniin geggeessaa tureen duulli gabroomsaa Yekunoo Amlaak kun osoo bakka hin gahin hafe. Yekuno Amlaak dabalatee, waraanni Amahaaraa hedduun duula farra gabrummaa Mooti Lammii geggeesse kana keessatti ajjeeffaman. Yekuno Amlaakitti aansee kan aangoo Amahaaraa qabate nama Widim Asferree (1299-1314) jedhamuu yoo ta’e illee ‘Bete Amahaaraa’ irraa ka’ee laga Abbayyaa cehuun baddaa Shawwaa qabatuuf weerarri inni godhes gootummaa Oromootiin maseenee hafe.
Jaarraa 14ffaa keessa, Widim Asferreetti aansee kan aangoo Habashaa qabate, Amda Siyoon (1314-1344) nama jedhamu ture. Laga Abbayyaa cehuun weerarri nammi kun badda Shawwaa irratti bane weerara barbadeessaa fi hedduu hamaa ture. Duula namichi kun jaarraa 14ffaa keessa Oromoo irratti baneen, baddaa Shawwaa dabalatee bakkoota hedduu irraa Oromoo buqqise. Amda Siyoon boodas, duulli Habashooti Oromoo irratti godhan waan itti fufeef, Oromoo hedduun baddaa Shawwaa irraa gara Kibba Oromiyaatti oggaa baqatan, kanneen qeyee isaanii irratti hafan ammoo gariin hojjetoota Habashaa oggaa tasifaman, gariin ammoo gabaatti baafamanii gurguraman. Dachii afaan qawweetiin Oromoo irraa buqqisan kana irras Habashoota qubsiisuu itti fufan. Moototi Habashaa, bifa kanaan wal-harkaa fuudhanii duula fakkaataa Oromoo dachii isaa irraa buqqisu fi gabroomsaa hanga walakkeessaa jaarraa 16ffaatti Oromoo irratti geggeessaa turan.
Haa ta’u malee, kanneen weerara Habashootaan qeyee isaanii irraa buqqifamanii gara Kibba Oromiyaatti akka baqataniif dirqamani fi ummatni Oromoo naannoo Madda Walaabuu jiraachaa ture, walakeessa jaarraa 16ffaa, bara 1520’ta keessa, Madda Walaabuu irratti sirna Gadaa weerara habashootaan laaffate deebisanii jabeessuun waraana walabummaa Oromiyaa cimaa hooggana tokko jalatti ajajamu ijaaruun qabsoo walabummaa Oromiyaa itti fufuuf murtii dabarsan.Murtii darbe kanaan, ummatni Oromoo hundi: dubartiin, dhiirrii, ijoolleen, jaarolee fi dardarri hundi lolaaf akka qophaahu labsame. Dubartiin galaa qopheesuu irratti oggaa bobbaatu, dhiirri ammo: waraana leenjisuu, leenjifamuu fi meeshaa waraanaa tolchuu irratti bobba’e. Hawaasi Oromoo hundi lola walabummaa Oromiyaa irraa akka hirmaatu taasifame. Jaarmaa fi hoogganni , waraanni fi meeshaan dhimma itti bahamu fi qoodi qaammi hawaasaa lola kana keessatti qabaachuu qabu murtaahee lola walaabummaa Oromiyaa kan walakeessa jaarraa 16ffaa keessa, qeyee jaarraa 14ffaa irraa hanga jaarraa 16ffaatti Habashootaan irraa buqqifame deebisee walaboomsuuf, Oromoon duula eegale. Akka kanaan, gadaan Kiilolee (1538-1546), gadaan Biifolee (1546-1554), gadaan Michillee (1554-1562), gadaan Birmajii (1578-1580) fi gadaan Mul’ataa (1586-1594) lola walabummaa Oromiyaa kana hoogganuun dhuma jaarraa 16ffaa irratti, gabrummaa habashootaa kan jaarraa lama olii (waggoota 200) jalaa Oromiyaa deebisanii walaboomsan. Lolli walabummaa Oromiyaa kan jaarraa 16ffaa keessa ummata Oromootiin geggeeffame kun, Oromiyaaa walaboomsee, ummata Oromoof: bilisummaa, ulfina, kabajaa, nagaa, badhaadhinaa fi gammachuu kan kenne qofa osoo hin taane, Oromoon jaarraa 14ffaa irraa hanga jaarraa 16tti weerara habashootaan qyee isaa irraa buqqifame akka qyee isaatti deebi’u taasise. Akkasumas, cunqurfamoota habashaa dabalatee, ummattoota gabrummaa habashaa jalatti Oromoo waliin kufan, deebisanii mirga abbaa biyyummaa isaanii gonfatan. Jaarraa 16ffaa irraa eegalee hanga dhuma jaarraa 19ffaatti, hanga yeroo Miniliki deebisee Oromiyaa irratti weerera banuutti, ummatni Oromoo, jaarraa sadiif (waggoota 300’f), walabummaa isaa tikfatee dachii isaa irratti : bilisummaa,nagaa, badhaadhinaa fi gammachuun jiraate .
Duula gabrummaa Minilik dhuma jaarraa 19ffaa irratti Oromiyaa irratti baneen, Oromoon jireenya saamichaa fi cunqursaa jaarraa 14ffaa hanga walakeessaa jaarraa 16ffaa ittiiin dararamaa ture keessatti deebifame. Minilikitti aansanii kanneen hanga har’aatti sirna gabrummaa ummata Oromoo irratti diriirsan, Oromoo dachii isaa irraa buqqisanii habashootaaf qooduu fi qabeenya dachii kana irra jiru saamuu, ummata dachii kana irraa buqqifamu ammoo hojjisiifatuun humna isaa saamuu fi kanneen saamicha kana morman ammo: ajjeesuu, hidhuu fi biyyaa baqachiisuu akeeka tokko godhatanii haga har’aatti dhimma itti bahaa jiru.
Kanaaf, dawwaan farra ‘Master Plan’ mootummaa wayyaanee maali ? Furmaati ummata Oromoo dhabama irraa oolchee lubbuu fi dachii isaa tiksuu danda’u hoo ?Mootummaan gabroomfataa Impaayera Ixoophiyaa ammaan tana aangoo irra jirus haa ta’u, dhaaboti mormitoota habashaa fi Oromoo aangoo impaayera Ixoophiyaa qabatuuf falmaa jiran, haala saamicha dachii fi humna ummata Oromoo kana jabeessanii itti fufsiisuuf malee humnoota warraaqoo gaaffii abbaa biyyummaa ummatni Oromoo qabuuf deebii kennuu danda’an miti. Dhaaboti mormitoota Oromoo, yoo aangoo impaayera Ixoophiyaa qabatan, heera impaayera Ixoophiyaa, kan dantaa fi faayidaa Impaayera Ixoophiyaa (Habashootaa) fi humnoota alaa tiksuuf tolfame kana qabatanii hojii irra oolchuuf irbuu seenu . Akka heera kanaatti, daangaan Impaayera Ixoophiyaa, gara Kaabaatti: Eritrea, gara Kibbaatti: Keenyaa, gara Dhihaatti : Sudaan, gara Kibba Dhihaatti: Kibba Sudaan fi gara Bahaatti ammo, Somaaliyaa dha. Kanaaf, akka heera kanaatti, gaaffiin ummata Oromoo, kan mootummaa walaba Oromiyaa, gaaffi farra heera impaayera Ixoophiyaa waan ta’eef, dhaaboti mormitoota Oromoo heera Ixoophiyaa tiksuuf irbuu seenan kun, kanneen gaaffi walabummaa kaasan, akkuma mootummoota habashaa isaan dura turanii: hidhuu, ajjeesuu fi biyyaa baqachiisuu itti fufu. Kana hin godhan yoo ta’e, hireen Iyyaasuu mudate akka isaan mudatu waan beekaniif, ‘Master Plan’, kan ummata Oromoo dachii isaa irraa buqqisee facaasuuf deemu fashalee furmaati ummata Oromoo abbaa dachii isaa taasisu dhaabota Oromoo karaa nagaa qabsawan kanaan argamuu tasa hin danda’u.
‘Master Plan’ wayyaanee fashalsiisuun furmaati takkichi ummatni Oromoo lubbuu fi dachii isaa ittiin tikfachuu danda’u, mootummaa walaba Oromiyaa mirkaneessuu qofa. Akeeki takkichi, lubbuu fi dachii ummata Oromoo tiksuu danda’u kun akka bakka gahuuf, ummatni Oromoo martii, tarkaanfii ummatni Oromoo walakkeessa jaarraa 16ffaa keessa fudhate san irra deebi’ee fudhatuu danda’uu qaba. Qophii ummatni Oromoo ittiin jaarraa 16ffaa keessa duulee biyya Oromiyaa ittiin walaboomse san qabaachuu fi akka Oromoo bara sanii, qabsoo hidhannoo walabummaa Oromiyaa mirkaneessuuf godhamu irraa hudni hirmaachuu qaba. Ummatni Oromoo martii, hooggana ABO jala hiriiree :qabeenyaan, humnaan, maallaqaan, meeshaa lolaa fi beekumsaan qabsoo hidhannoo ABO’n geggeeffamu humna taasisuuf har’a murteeffatuun, jireenya Oromoo dhabama irraa oolchuuf hiriira gootota Oromoo seenuu qaba. Kana godhuuf murteeffachuu dadhabuu fi hidhii xuuxuu qofa hojii godhatuun, akkasumas,afaan qofaan gurra namatti duuchuun, ummata Oromoo dhabamsiisuuf duula hamaa mootummaan gabroomfataa wayyaanee ammaan tana geggeessaa jiru irraa hirmaachuu dha. Haalli ammaa, loluu qofa kan nu gaafatuu dha. Kan lola kana irraa hin hirmaatne, ummata Oromoo dhabama irraa oolchuuf yaamicha yeroo kan Oromiyaan goote kan dide waan ta’eef, kan ofiin lamummaa Oromiyaa of mulqee dha. Har’a hiriira lama qofatu Oromoo keessa jiraachuu qaba. Yookaan as goruu ykn achi goruu dha.
Har’aan tana, ummatni Oroomoo, filatnoo lama qofa qaba. Akka abbootii isaa kan walakkeessa jaarraa 16ffaatti lolee dachii isaa impaayera Ixoophiyaa irraa walaboomsuu ykn taa’ee guyyaa itti dhabamu fi seenaan isaa addunyaa irraa haqamu eeggatuu dha. Abdiin qabu, filatnoon ummata Oormoo, kan jalqabaa akka ta’uu dha. Of jiraachisuuf lola geggeeffamu kana irraa qaammi hawaasa Oromoo hundi hirmaachuu qaba. Dhaabbatooti amantii: waaqi waraana bilisummaa Oromootiif mirga akka kennu, rasaasi isaa adda diinaa akka dhahu yeroo hunda kadhatuufii qofa osoo hin taane, akeeki WBO, dachii waaqi Oromoo irratti uumee diinni afaan qawweetiin irraa fudhate deebisuuf lola geggeeffamu waan ta’eef ajaja ykn seera waaqaa tiksuuf lola geggeeffamu akka ta’e labsuu fi waltajjii amantii dhimma bahuun WBO’f qabeenyaa argamsiisuu irratti hojjechuu qaban. Sabquunnamtiileen Oromoo: oduu, marii, haasawaa fi walumaagalatti sagantaa gootota Oromoo farsanii fi gantuu Oromo salphisan, ummata Oromoo qabsoof kakaasan, jaalala biyyaa Oromoo keessatti jabeessan fi Oromoo gootomsan dhaabbataatti dabarsuu qabu. Artistoonni Oromoos, :wallee, diraamaa, walaloo, walumaagala, artii warraaqsaa kanneen:gootota Oromoo farsan, gantuu Oromoo salphisan, Oromoo lolaaf kakaasan, jaalala biyya Oromoo keessatti horan fi Oromoo gootomsan irratti yeroo qamuu caalaa amma bobba’uu qabu. Kanneen daldala irratti bobba’anii jiran, investiment guddaan kan walabummaa fi fuulduree biyyaa ta’uu hubatuun qabsoo walabummaa Oromiyaa irratti invest godhuu qaban. Qabeenyaaa qabaniin kan yeroo kamuu caalaa, irree diinagdee ABO cimsuu hojii fardii taasifatuu qaban. Dargaggoo fi Dargaggeettin Oromoo, fedhii isaanii kan yeroo, kanneen akka:barnoota, hojii seenuu, fuudhanii ilmaan horuu fi kkf dhiisanii, dhimma qabsoo walabummaa Oromiyaa kan fuulduree isaaniif wabii ta’e mirkaneessuu hojii isaanii jalqabaa godhatuun qabsoo hidhannoo ABO’n geggeeffamu irraa hedduminaan hirmaatanii dirqama sirna gadaa keessatti Raabi Doorii qabu bahuu qabu. Dargaggoo fi Dargaggeettin Oromoo, fuuldureen Oromoo harka isaanii keessa akka jirtu beekuu qabu. Isaan yoo lolan, Oromiyaan akka walaboomtu, isaan yoo harka kennatan, Oromoo fi Oromiyaan akka dhabamu beekuun eennu caalaatti kan lola walabummaa Oromiyaaf of kennuu qabu isaani. Beektoti Oromoo, ummata isaanii kan ofii osoo hin baratin isaan barsiise, kan ofii dukkana keessatti hafee isaaniin dukkana keessaa baaseef galatni isaan kennuu qaban qabsoo walabummaa Oromiyaa ABO’n geggeeffamu irraa hedduminaan hirmaachuuni. Yeroon itti doktoorri Oromoo, injinerri Oromoo, ogeessi waraanaa Oromoo fi kkf gara dirree lolaa deeman har’a. Haadhotiin manaa, abbootiin manaa isaanii gadi bahanii Ixoophiyaa akka lolan dhiibuu, hintalti heerumaaf saganteeffate,heerummi lola booda akka ta’u kaadhimaa isii amansiisuu fi dhiira mootummaa Ixoophiyaa lolee gale qofaatti heerumuuf hayyamuun lolaaf nama kakkaasuu irratti qooda guddaa danda’u. Waan hundaaf yeroon murteessaa dha. Yeroon Oromoon hundi , lolaaf itti hiriiruu qabu amma. Kan har’a lolaaf hin murteeffanne, taa’ee dhabama eeggatuuf kan murteeffatee dha. Haa kaanu ! Haa lollu !, ‘Master Plan’, ittiin nu dhabamsiisuuf karoorafame kana, kan ittiin Oromiyaa walaboomsinu haa taasifnu.
Leelloo Biyyaa
Gootummaan Oromoo kan jaarraa 16ffaa ni deebi’a !
Oromiyaan ni walaboomti !
Subscribe to: Post Comments (Atom)