text:
Irreecha bara 2013 Kana’ratti Hundi Keenyaa Harka Wal-Qabannee Wayyaanee Haa Balaaleffannu
Baareentuu Gadaa irraa*
Irreecha bara 2013 Kana’ratti Hundi Keenyaa Bakka Itti Ayyaaneeffannutti Harka Wal-Qabannee Dhiittaa Mirga Namoomaa fi Ukkaamsaa Wayyaaneen Nurraan Gahaa Jirtu Haa Balaaleffannu, Adduunyaattis Sagalee Keenya Haa Dhageessifannu!
Impaayera Itiyoophiyaa keessa ayyaanoonni fi qophiileen sabaa fi sablammoonni biyyatti heeddumminaan irratti hirmaatan danuu dha. Ayyaanoonnii fi qophiileen kun baay’een isaanii kan amantiidhaan walitti hidhaman yoo tahan kaan isaanii ammoo kan mootummoonni abbootiin irree Impaayerittii bulchaa turanii fi jiran dirqiidhaan akka uummattoonni biyyattii irratti hirmaatan taasifamanii dha. Qophiilee fi sirni kabaja ayyaanota uummattoonni biyyattii keessattuu uummanni Oromoo heddumminaan fedhiidhaanis ta’ee dirqiidhaan irratti hirmaachaa ture heddu kaasun ni danda’ama. Kanneen uummanni Oromoos ta’ee saboonni Impaayera Itiyoophiyaa keessa jiran fedhiidhan irratti hirmaatan keessaa ; kan akka guyyaa Irreecha/Waaqeeffannaa, Iida, fi guyyaa Dhaloota Kiristoosii fi kanneen biroo kaasuun ni danda’ama.
Itiyoophiyaa keessatti qophiilee dirqamaan mootummoonni abbootiin irree humnaan akka uummattoonni biyyattii bahanii kabajan taasisaa turanis heeddu tarreessuu dandeenya. Akka fakkeenyaatti bara mootii H/Sillaasee “guyyaa dhaloota isaa fi hangoo itti qabate” uummanni bahee kabajuun, hiriiruun, isaaf sagaduun dirqama ture. Bara Dargii ammoo guyyaa” Abiyootii” bahanii hiriiraan kabajuu diduun nama adabisiisa, farra warraaqisaatiis nama taasiisa. Bara ammaa; bara wayyaaneen uummattoota Impaayera Itiyoophiyaa keessa jiran humnaan dhiittee saamaa bulchaa jirtu kana keessa ammoo wanti hunduu caalaatti cimee guyyaan hiriiraa fi ayyaanaa mootumichaa dachaa heedduun dabaleera. Kan akka “Ginboot 20, ye higga mangisti qan, ye biheerasabooch qan, Ye baandiraa qan”, fi kanneen kana fafakkaatan hedduu dha. Irratti argamuuniis dirqama.
Qophiilee fi ayyaanoota mootummoota abbaa irreetiin qophaawan kana hundumaa yoo walitti qabnee laallu garuu kan faayidaa uumataatiif qophaawan osoo hin taane; sirnoota abbootii irree kana dheereessuuf kan akka waltajjii holoolaatti tajaajilanii dha. Mootummaan wayyaanee / IHDG ammoo sirumaawuu hiriiraa fi ayyaanoota ofii qopheessee uummattoota biyyattii humnaan irratti hirmaachisu itti hanqannaan yeroo ammaa kana akkuma argaa fi dhagahaa jirru sirna Irreecha/waqeeffannaa, Guyyaa ayyaana amantaa Musliimaa, Kiristaanaa fi kanneen biroo waltajjii sanarratti argamuun keessas galuudhan akkan ani isin qajeelcheetti deemaa, akkan ani fedhuu fi hawwutti tarkaafadhaa jechaat jira. Guyyaa ayyaanni akka Irreecha, Iidaa, kiristaanaa fi kanneen biroo kabajaman dabbaloota isaa bobbaasuun amantii gara dirree siyaasa wayyaanee/IHDGtti jijjirat jira. Oggantoonni amntoolee kanaa akka isa faarsan, akka isa deeggaranii fi isaaf sagadan taasisaat jira. Haala kanaanis uummattootaa fi Ordooftoota amntii gar-gar keennaa fi gurshaa adda addaatin qooduun wal dura dhaabbachiisuuf amma danda’e wixxirfachurratti argama. Yoo dafee itti yaadamee deemsi isaa kun gabaabatti cite malee gochaan wayyaanee kun uummata gabrummaa jala jiruf, uummata bilisummaa dheebootee jiruuf balaa guddaa qaba. Oolee bulee rakkina wal-xaxaa uumuu danda’a.
Uummattoonni biyyattii yeroo sirna waaqeeffannaaf, adaa isaanii agarsiisuudhaaf, ykn dirqiisiisa mootummaa wayyaaneetin iddoo tokkootti wal argan/dhufan ykn hiriira adda addaarratti hirmaatan waa heddu dalaguu danda’u. uummattoonni cunqurfamoonni biyyattii keessa jiran shira wayyaaneetiin wal-dura dhaabbachuu dhiisanii iddoo waaqeeffachuuf walitti qabamniittis haa tahu iddoo hiriira adda addaatiif walitti dhufanitti humna isaanii iddoo tokkootti walitti dhufe sana faayidaa walootiif, kabajamuu mirga isaaniitii fi bilisummaa isaanitiif oolfachuu danda’u. Keessattuu uummanni Oromoo yoo itti yaadee, karoorfatee ka’ee mirga isaa kabachiifachuuf iddoon akka Irreecha, masijiidaa fi mana amantaa kiristaanaa bakka olaanaa qaba. Madda jijjiramaa fi sirreefama sirnaa ta’uu danda’a. Kanaaf fakkeenya guddaa tahuu kan danda’u qabsaawaa mirga gurraachoota Ameerikaa kan ture DR. Maartine Lutter King 2ffaa dha. Ka’uumsi nama kabajamaa fi jaalatamaa kanaa fi Ordoftoota isaa mana amantaa Kiristaanaa ture waan ta’eef.
Har’a Impaayera Itiyoophiyaa keessatti fedhii fi dirqiidhaan Ayaanaa fi qophiilee gara garaa sababeeffachuun walgahii fi hiriirri hedduumaatee jira. Keessattuu ayyaanootaa fi qophiilee fedhii uummataatiin qophaawanirratti kan hirmaatan lakkoofsaanis haata’u fudhatamummaadhan iddoo olaanaa qabu. Sabaa fi sablammoonni hedduuniis ayyaanoota kanarratti ni hirmaatu. Carraan akkasii ammoo uummatoota cunqursaa fi gabrummaa jala jiraniif keessattu uummata akka Oromootiif carraa faayidaa guddaa qabuudha. Kan yeroo ammaa kana biyyoota gara garaa keessatti argaa fi dhagahaa jirus kanuma. Uummanni ayyaanoota adda addaa kana kabajuuf walitti dhufes haa tahu inni dirqamaan mootummaaan baafame eennaa mirga isaa fi bilisummaa isaaf falamatu argaina. Qaanqeen iddoolee sirni amanataa fi aadaa itti gaggeefamuu kaate yoo biyya heedduu keechatti laboobdee abbootii irree waaddituu fi hangoo humnaan qabatanirraa buuftu argaat jira.
Yeroo ammaa kana biyya arbaatti, salaata jimu’aan booda, biyya kiristaanaatti kadhannaa sanbataatiin booda, hawaasni iddichatti argame gaafii mootuummoota abbaa irreerratti kaase yoo jabeessee itti fufu argaa jirra. Kan bilisoomees kan bilisummaaf karaa gahees argaa fi dhagaat jirra. Gama uummattoota cunqurfamoo Itiyoophiyaa keessa jiraniitti yoo deebine ammoo carraan fi iddoon gaafilee akkasii; gaafii mirgaa , dimookiraasii fi bilisummaa itti kaasan hedduu dha. Inni tokko hiriira mootummaan koottaa na deegaraa jedhee humnaan isaan baasurratti isuma mootumaa wayyaaneetti gargaluudhaan jibbaa fi diddaa qaban agarsiisuu fi ofirraa fonqolchuuf gamtaan sochoo’uu yoo tahu; inni lammataa ammoo manneen amantaa adda addaa fi bakka akka Irreechii itti kabajamuuutti gaafii fi jabba mootummaa abbaa irreef qaban sagalee tokkoon ol-fuudhanii adduunyaaf dhageesifachuu dha.
Muuxannoo fi dhugaa adduunyaa kanarratti argaa jirruun abbootiin irree keessattuu kanneen akka wayyaanee uummanni gocha isaanii hiriira bahee akka balaaleffattuf hin heyyaman. Mootummaa akka wayyaanee kan hiriiraa hin heyyamne kana ofirraa buusuuf ammoo carraan jiru uummanni cunqurfamaan akka Oromoo wayitii ayyaanootaa fi sababa adda addaatiin walitti dhufu mormii fi jibba mootummaa abbaa irreef qabu tokkummaan dhaabbatee adduunyaaf agarsiisudha. Isa aksiitiif ammoo sirni akka ayyaanaa Irreecha Bishooftuu fi Oromiyaa Iddoo gara garaatti kabajamuu iddoo olaanaa qaba.
Uummanni Oromoo mootummaa abbaa iirree fi saamichaa wayyaanee ofirraa buusuu fi gocha isaa gara jabinaa kana adduunyaatti muldhiisuuf carraalee qabu hundattuu fayyadamuu qaba. keessattuu dargaggeessi/Qeerroon/ Oromoo karaa saaquudhaan adda duree tahuun fardii dha. Uummanni Oromoo Qabsoo hidhannoo dhaaba ijoolleen isaa ijaaran ABOdhan gaggeeffamu cinaatti bakka jirutti gurmaawee murna isa saamaa , ajjeesaa fi hidhaa jirtu wayyaaneerratti sagalee diddaa gabrummaa dhageessiisuu qaba. wayyaanee ofirraa buusuuf lafa amantaa isaa, aadaa fi duudhaa isaa itti gaggeessuu hundattuu sagalee diddaa dhageessifachuun murteessa dha.
Akkuma beekamu dhuma fulbaanaa kanarra ayyaanni Irreecha uummata Oromoo guutuu biyyatiiraa dhufu fi jaalattoota aadaa isaatiin sirna hoo’aadhaan ni kabajama. Sirni kabaja Ayyana Irreecha Oromoon miliyoona hedduun lakkaawwamu irratti argamu kun ammoo sirna achumatti wal arginee Irreeffannee sirbinee, dhiichifnee gallu qofaaf oolu tahuu hin qabu. Akkuma biyyoota Arabaa fi biyyatoo amantiilee biraa hordofan keessatti argine iddoon akkasii madda jijjiramaa fi mirga ofii itti kabachiisuuf socho’an ta’uu qaba. Ummanni Oromootis kana hubachuun sochii isaa cimsee irree tokkoon sirna Irreecha booda mirga isaa wayyaaneedhaan sarbame gaafatachuu qaba. Kanarratti dargaggeessi Oromoo /Qeerroon/, sabboontoonnii fi jaalattoonni bilisummaa Oromoo uumata cinaa goruun gaafii uummataichaa adduunyaaf calaqqisiisuudhaaf of qopheessuu qabu. uumata sochoosuudhaan, ijaaranii iddoolee akkasii baayyee murteessaa tahanitti akka sagalee tokoon rakkina isaa beeksifatu gahee guddaa taphachuu qabu. Iddoo mirgii fi bilisummaan isaa wayyaaneedhaan sarbamee, ijoolleen isaa ajjeefamaa fi hidhamaa jirtutti dhiichisee, Irreefatee galuu qofti Oromoof Gammachuu hin kennu.
Dhiichisanii sirbanii “kan baranaa kan bara egareetiin nu gahii” jedhanii irreefatanii galuun yoo mana nagahaa, tasgabaahaa fi kan ofii qabaatanii dha. Kan Oromoon keessa jiru gabrummaa dha. Gabrummaa kana jalaa baanee abbaa biyyaa fi abbaa malkaa ta’uuf ammoo hundii keenyaa carraa aragannee fi qabnuun mirga keenyaaf falmachuutu nurraa eegama. Birraan kunis yoos; birraa jijjiramaa, birraa bilisumma taha. Kanaafuu ayyaana Irreecha bara 2013 kan akka walii galaatti magaalaa Bishooftuu Hora Arsadiitti kabajamurrattis ta’ee Malkaa Oromoon qabu maraarratti mirgaa fi bilisummaa keenyaaf sagalee keenya tokko goonee ol kaafnee yaa iyyinu, Adduunyaatti haa dhageechifannu! Yoo Abbaan iyyate Ollaan namaaf mirmata waan ta’eef!
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
Write Your Comment Below.
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
Use the "Report Comment" link under each comment to report an inappropriate comment.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.


c: text/html

text:
Semnaarii kun Tokkummaa Bartootaa Oromoo Biyyaa Jarmanii (TBOJ) ca’aa ABO, Waldaa gargarsaa warra Ogaden Kan Adda Bilisummaa Ummataa Ogaden (ONLF) ti hidhaataa qabuu fi Caasa “Peoples For Democracy and Justice” (PFDJ) nannoo Frankfurtiin Magaala Frankfurt am Main bakka Haus der Jugend Frankfurt Jugendherberger, Deutschherrnufer 12 tti qopha’ee.
Semnaara kunii hassaa banumsaa Miseensoolii Koree Qopheesituu J/ Biftu Barii TBOJn bakka bu’un, Obbo Abdrhiman Sheek Waldaa Gargarsaa Ogadeen Bakka bu’uun akkasumaas Obbo Teklai Mokkonon PFDJ godhaniin eegalamee.
Semnaara kanaa irratti J/ Dr. Shigut Geleta, Miseensi Gumii Sabaa ABO, ABO bakka bu’un, Obbo Hassan Ali Miseensii Koree Gidduu ONLF, ONLF-n bakka bu’un akkasumaas Obbo Sifaf Adem Mohammed PFDJ bakka bu’un Haala siyaasa nannoo ganfa Afrika fi sochii dhabbolee bakka bu’ani ilaalchissee dabaree dabareen ibsa bal’aa keenani. Karaa dhihataan mirgaa dhalaa namaa ilaalchissee odeeffataa qabataamaa irratti kan hunda’ee kan biyyaaa keessaa Vidiyoon Ogadeen irra Obbo Abdulahi Hassan yeroo dhiheessuu akkasumaas karaa Obbo Dajane Abdissaa gabaasaa Jarmoolee mirgadhalaa namaaf falmanii irratti kan hunda’ee fi kan Oromoo irratti xiyeeffatee dhihessee.
Hirmatoonii Barnootaa dhihatee irratti bifaa gaffii fi deebiin ergaa maariin bal’aa gaggeffamee booda garaa fuulduraa hujii qabatamaa waltumsuun kan hojeetamuu irratti hubii tokko kan godhatee yeroo tahu garaa fudluduraas sagantaan kunii kanaarraa bal’inaa fi qindoominaa qopha’uu koreetti galfataa keennatee jira. Waligalaa gochaa Sukkaneessaa Mootumaan Ityophiyaa kan ABUT durfaamuu Ummotootaa Impayeeraa Ityophiyaa keessaratti rawachaa jiruu fi nagaa nannoo gafa Afrikaa booreesaa jiruu kan balaleeffatee yeroo tahu. Humnootiin Cunqurfamoo Impayeeraa Ityophiyaa Keessaa jiraan akka irree walqabachuun mootummaa abbaa irree kanaa irratti ka’an waamichaa godhee jira.
Karaa biro Qabsoo bilisummaa kan of irratti hirkannoon gaggeeffamuu keesatti dhaloonii jiruu qoodaa irratti agarsiisuun filmaata uttu hintahiin dirqamaa tahuu walhubachissee jira.
Xumuraa Semnaaraa kanaa irratti Kabajaa guyyaa WBO Amajii tokko ilaalchissee J/ Abdalla Mohammed Itti gafatamaan Jarmaa Konyaa ABO Frankfurt fi J/ Dr. Shigut Galata ilaalchissee ibsaa gagabaaba ergaa keennaii booda hirmatooni Tin’isaa godhanii qophichii haala nama onnachisuun ABO fi WBO farsuun xumuraamee.
IUOf!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oromiyaa: Daandii Bilisummaa fi Walabummaa
Qabsoon hawaasa tokkoo kan murtawu waan isa kakaase, uumaa malbulcha saa fi ijoo akeeka inni dhugoomfachuuf qabatee ka’eeni. Bara mancaasi bala’amaan, guraarammi fi mirgi ilmaan nama akka hin jirrett ilaalamu kana, jechoota garbummaa, kolonummaa fi fixiisa nama salphaatti furanii ilaalcha dimimmidaawaa dhiheessuun ummata gaaga’amoo naannaa addunyaa irratt dhiibbaa barbadeessaa geessisan dhossuufii.
Ummatootaa hawaasa koloneeffame fi garboomfamee qabannoo jala jiraataniif laalaan jiru dhugaa, ba’aan saa gidiraa kan qabu, ulfaataa fi salphisaa, gadadoon saa dhuma hin qabne dha. Akka seenaa keessatti deddeebi’ee mullatetti yeroo sabi tokkoo qabannoo jala oolu ulfina nama fi bilisummaan filmaata biraa waan hin qabneef humna qabannoo ofirraa faccisuun waan uumaatii.
Ummati Oromo kan bulchooti koloneeffatoon Itiyoophia darabeen itt dadarban jalati naasuu, mancaafama, barbaadaawa fi abdii kutannaa muuxatee adda hin tahu. Oromoon jaarraa 19ffaa kaasee koloneeffataa Itiyoophiyaa kan akeeki saa waan inni qabu dhabsiisee hammeenyaan gad qabuun lafaa fi madda qabeenya saanii akka fedhe samu ofirraa faccisuu dhaabanii hin beekan.
Sochii bilisummaa saanii hammam ukkamsuu haa yaalu malee Oromoon olhantummaa Habashaa biyya saanii irratt takkaa akka hin beekneef mirkanii seenaati. Caalaattuu tibba colonommaa kana hunda fi hardhaas diddaa walirraa hin ciinne gaggeessuu irra hin dhaabbane.
Kufaatii Dargii bara 1991 duuba bulcha Amaaraa baroota darbanii mootummaa Tigray yaroo diriirsuun bakka bu’ee empaayericha akka dhaaluufi tattaaffii ABUT (Adda Bilisummaa Ummata Tigray) godhe Amerikaa fi humnooti Lixaa gargaarsa gumaachanii turani. Seenaan, Tigrooti Amaaraa empayera kolonii dhandhoonee waliin akka miltoo quxusuutti bu’aa kolonummaan fideen hundaan basha’aniiru.
Bu’uura itt fufa kolonummaa hordofuun ABUT empayericha humna hamaa fi saboota fi sabummaa hunda jalqaba shororkaa loltuun, duula diinagdeen, too’annaa hawasomaatii fi qaamaan dhabsiisa filate..
Yakkoota hamma hin qabne Habashooti isaan duraa saba Oromoo irraan jaarraa tokkoo oliif gahanitti dabbalee naannaa duula saa baballisuun dhuunfachuu fi saamicha irra darbee uummata Oromoo fixuu irratt aggammatee jira. ABUT bulcha goolii fi fixa nama Oromiyaa irrati fe’ee jira.
Akeeka qabannoo jabeeffachuu, deegsuu, samuu fi qaamaan gaaga’amtoota saa balleessuun achumaan akkaataa itt baraaraman dhabsiisuuf fixi nama gochi waraanaa namoota ofirraa ittisuu hin dandeenye irratt raawatamu isa dhumaati.
Asi irratti haamilata fixiisa nama fi haquu lammii ABUT Oromiyaa, Ogaadenii fi kibba empayerittiif qabu galmeen jiran tokkoo tokkoo kaasuun barbaachisaa dha.
Bosona Oromiyaa 2000 keessa gubuun mamii tokkoo malee fixii nama meeshaa malbulchaa mootummaa Tigree ta’uu mirkaneessa. Akeeka hundee hawaasoma diinagdee fi malbulchaa fi qabannoo kolonummaa Oromiyaa irratt jabeeffachuuf ABUT golee Oromiyaa hundatt ABOn keessaa yaasa jedhee ibidda itt qabsiise badiisa qaamaa fi diinaddee hamma hin qabne geessisuun lubbuu Oromoo kumootaan lakkawaman Oromiyaa bakka hundatti mancaase. Bosonooti Oromiyaa bineeesota hedduuf, mukootaa dagaagoo, baala qoricha beekamoo fi madda laggeen, doloolloo fi yaa’aa hedduuf mandhee dha. Binoo badiisa irra jiranii fi simbira fi allaatti bakka buusa hin qabnee fi hin argamnefis mana. Ibdi bosona keessatti sansakkaan bona keessa qabsiifamuun oyiruu, beellada, bineensa, manneetii fi ija muka fi biqilnyaa akka barbadeessuf gocha fixaa nama itt yaadamee karoorfame ture.
Gochi hamaa ibidda itt kaa’uu goolii buusuuf beekaa ABUTn tolfamee fi hamaan kun naannaa sanati badiisa yaaduun nama rakkisu goga, haqammi biyyoo, kan darbee jeeqama nyaata, beela, dhukkuba, fi du’a nama fi binoo hedduu fiddee ture.
Oromiyaan altokko gombisaa daabboo naannaa jedhamaa turte beela, dhukkubaa fi deegaan haleelamte. Laftii waan halleen guutamtuu turte kun akkas tahuu arguun nama rifachiisa.
Gaaffiin fedha irra madde baratoota universitii fi waabaroota ol haanoo abiddicha dhaamsuuf dhihaate cufa didamuun aarii kaasee hiriirri Oromiyaa bakka halletti gaggeeffame. Bulchichi faashistii haaloo bahachuuf loltuu saa dhiiga dheebatan caccabsanii akka callisiisan barsiisota, baratoota fi amba ballaatti gad dhiise. Haleellaan kun bakka yartu dha’uun yoo barbaachise Walisoo, Amboo, Walloo, Harargee fi Dambii Dollootti tahe.
Barattooti Oromoo mirga sabummaa saanii gaafachuun kumootaan hidhamuu, guraaramuu fi ajjeechaatu dabaan irra gahe. Haala walfakkaataa sababfachuun ABUT bosonoota finnoota godinaa Ogaadenii fi Sidaamaatti yerooma sana ibidda suuquun badii walfakkaataa Oromiyaati dhaqabaa jiru nama, binoo fi waatattaa irraan gahe. Kun hunduu olhantummaa koloummaa dhaabbataa tolchuufi.
Oromoo xabuu: Mootummaan Tigree kan dhiiga, lafa fi qabeenya Oromoo dheebote qabeenya irra quncisuu qofa osoo hin tahin malaan qamaa fi bu’uura hawasoma saa barbadeessee Oromiyaa dhaabbataatti qabiyyee Tigrayi gochuuf tattaafata jira. Yaa’a sana shaffisiisuuf bulchi nama nyaataan Mallas Zeenaawii milishiyoota finnaa Benii Shangulii fi Gumuz kakaasuu, ijaaruu fi hidhachiisuun lola barbadeessaa itti yaadame ummata Oromoo irratti bane.
Gara jabinaan cagadamuu Oromoo bara 2008, kan namoota hin ijaaramne fi hin hidhane Oromiyaa lixaa keessatt itt ajjeefaman gocha jibbisiisaa fixa namaa fi qulqulleessa lammii ifaan hawaasa Oromoo irratt gaggeeffame biraati. Cagadii guyyaa hedduu fudhate yeroo miliishiyan Gumuz ganda guutuu Baha Wallaggaa itti marse Caamsaa 17, 2008 ganama eegale. Oromoo hedduun, meeshaa otomaatik, cinaa otomaatik fi AK47n gombifaman. Garri kaan ni hubaman, kan harkaa fi lukatu irra cite. Misaan dhiiraa muramee ambatti mullifame. Reeffi nama fi beelladaa raqa nyaattuuf bakkeetti dhiisame. Kumooti qe’ee saaniitii buqqa’an. Araddaa ballaa fi manneetiin nama yeroo dhumiisa nama kana barbadaawaniiru.
ABUT gargaarsa alaa fi galtuu keessaa yoo hin qabaanne, olloota walitti diruun yoo hin taane Oromiyaa nagaan bulchuu akka hin dandeenye dursee beeka. Yeroo hanga tokkoo asi imaammata gargar baasii moo’i jedhuun gartokkoon Somalee, Geedi’oo, Sidama kan fakkaatan, gara kaaniin Oromoo gidduuti jibba uumuutti dhimma bahaa jira. Jaarrotaaf ummati Oromoo olloota saa wiliin atoomaa fi qunnamtii hawaasomaa hundaa bu’aa qabu gaggeeffataa turan.
Haala suukessaa yakka ilmoo nama irrati raawatee biran bara 2004 bulchi mallas gara jabinaan ummata hin hidhatin Anyuwaak buqqisee lafa saanii daldaloota alaa albuuda qoratanii kennu jedhee loltuu saa itt gad dhiisee dhumiisa irraan gahe. Annuwakoti hedduu guraarammi lubbuu fi qee buqa’uutu irra gahe.
Imaammata barumsaa ABUT: Oromoo doofummati hambisuuf jedhe golli dhumiisaa, ABUT barumsa ilmaan Oromoo kutaa kudhanitt danga’ee jira. Imaammati kolonii ABUT kan Apartaayid Afrikaa Kibbaa gachisiisu. Kan yayyabame sammuu fi qaama dardarreen Oromoo too’atee barumsa malee hanbisuu dha. Ilmaan Oromoo dhaabbataati wallaalaa fi garboota akka meeshaatti dhimma itti bahu godhee hambisuu yaala.
Kun ummata danuutti saaxiluun samichaa fi roorroo diinaa qabeenyaa fi egeree saanii mancaasuu aggaammatetti saaxilee jira. Kanaan sammuu Oromoo hundaa takaalee ofitti boona, fulduratti tarkaanfacha fi misa dhaloota egereefi gocha gufuu ta’e uume.
Barumsi mirga bu’uuraa ilmoo nama hundaati. Garuu kun bulcha roorrisaa Tigree jalatti hin taane. Bulchi kun barumsa Oromiyaatti luugama tolchuun Oromoo hojii garbummaatti gadi buusee jira. Karaa biraas bulchi Mallas duula bitameelolaa fakkaatuun Eertira fi Somaaleetti yoo bobba’u Oromoon dhukaa madfii loltoota saa irra qabaneessuun akka tajaajilan dirqisiisee ture.
Ibsaa Guutama, beekaan Oromoo tokkoo barruu saa “Ayyaana Barumsa Oromoo Bara Hedduuf itt Dabame” jedhu keessatti “Beekumsa Oromoo, bilisummaa … danga’uun waan tasaa osoo hin ta’in qaama qaccee sirna kolonii kan duraa jalqabee walitt fufaa dhufe. Hanga hiree saanii harka ofiiti galfatanitt tajaajila wayyaa fi saaqaa beekumsatt baasu argachuuf gaaffiin Oromiyootaa walirraa hin citu. Kolloneeffataan sirna barumsaa ijoollee Oromiyaa eegee tartiiba empayeraa godhuuf waabarota yayyabuu ittuma fufa” jedha.
Gurguddoo Tigireef waan Oromoon barbaadu utuu hin ta’in kan dhimma baasu waan isaan ta’uu malan irratti xiyyeeffachuu dha. Barumsi juujessaan ABUT ijoolleen utuu waabarii sadarkaa jalqabaa hin gahin sammu ijoollee balleessa. Hooggana sochii noola Amerikaa kan tahe Fredrick Dooglaas akka barreessett “Nammi tokkollee kan seenaan saa yaada, suukana, fi gocha kan biraa irratti hirkatu bilisa hin ta’u.” Hooggansi Oromoo dardaroota si’anaa akka saba Oromoo guutummaatti qabannoo jala baasanii egeree wayyaa argamsiisaniif kana barsiisuufi abbaawuumaa qabu.
Yero kanatti hamilati fixiisa nama bulchi faashistii Mallas qabu isa addunyaan kan yaadu fakkaatu caalaa hamaa dha. Saamichi lafa ummataa mootummootaa fi korporeeshinoota alaati maqaa gurgurtaa fi “lease” jedhuun hiramaa jiru ifatti furmaata baasa Naazii “isa dhumaa”; Oromoo lafa irra duguuguuf seenaa keessa Oromiyaa jiraachuu haaluu ifsaa. Afeerraan Mallas “investeroota” alaa, Araba, Asiyaa, Awuropaa, fi Afrikaa gara birooti lafa Oromoo akka bitan yk “lease” godhan tolche gocha mallattoo shira lola fixiisa nama namummaa bahe tahe hawaasa Oromoo irratti Oofaa jira.
Maqaa misomaatinii kan bulchi sanyii loogu Mallas Zeenaawii kan yaa’a duguugaa fi haqa Oromoo shaffisiisaa jiru. Sunis kan yayyabame Oromoo lafa abaabilee saarratti abbaa ta’uu hanqisanii gara “ciisanyaa” fi hojjettuu guyyuu Tigroota amma duroomanii fi dhibantoota kolnooma saanitt jijjiira jiru. Oromoo kumkumooti lafa dhalootaa dhalootaan keessa jiraatan irra humnaan buqqifamaa jiru. Lafa saanii taadhiif lalisaa irra kaa’famanii mootummootaa fi kubaniyoota dureeyyii alaatti gurguruun akkasumas gara kaan immoo Habashoota irra qubachiisuuf jabeessaa jiru.
Mallasiif akeeki saa Oromoo balleesse Oromiyaa guutummaatt too’achuutu dha. Halagaa qabannoo koloneeffataa kanaaf tumsaniif akeeki saanii gadadoo fi badiisa hawaasa Oromoo irra bu’aa guddaa argachuu danda’uu dha.
Oromoo gaga’amoo sadoo fixa nama ta’aniif abbummaa lafa saanii dhabuun hamma waanti qaban hundi harkaa bu’uutii. Walirra gora angota loltuu fi diinagdee baqula Lixaa fi bulcha faashistiin mirgi lafa qotachuu, hoomishanii dhimma itt bahuu irra fudhatameera; hawwi saanii seerawaa tahe burkutaawee jira. Kun Oromoo lafti saanii fi lubbuun saanii garagarummaa hin qabne filmaata tokkoo qofatti hambisa, ka’annii bilisummaaf wareegama isa dhumaa baasuu.
Bu’uurri barbadeessaa fi fixa nama ABUT iccitummaa hin qabu, garuu kan nama dhibuu miseensoti Dhaaba Demokratummaa Ummata Oromoo (DhDUO/OPDO) gudeedama saba keenyaaf meeshaa ta’uu dha. Kun seenaa ammayyaa keessatti waan fokku fi qaanii gocha gantummaati. OPDOn kan ijaarame Oromoo adda bislisummaa ummata Eertraan (EPLF) boji’amanii duuba waliigaltee jijjiirra mirga Oromiyaatti karaa lixan argachuuf ABUTitti dabarsanii kennani, achumaanis qabannoo fi saamicha qabeenya saba Oromott kan gumaachu tahe.
Haala seenaa Oromoo keessatti laalessaa tahe kana jalatti filmaati Oromoon qabu tokkoo qofa. Innis kaayyoo Oromoo jalatti gumaawuun ka’anii bilisummaa, qajeeltuu fi walabummaaf garagarummaa amma qaban osoo hin laalin lolachuu dha. ABUT of oolchuuf olhantummaa kolonii Oromiyaa irra diriirsanii hambisuuf dandeetti Oromoo balleessani lafa saa dhuunfachuu qabaachuu akka tahe amana. ABUT dhaabota yk abba tokkoota osoo hin ta’in jalqabaa ka’ee Oromummaa balleessuu irratti kan xiyyeeffate ta’uun ifaa dha.
Jornala ifaan kan ABUT tahe Hizbaawii Adaraa” jedhamu keessatti kan itti haanutu mullata; “Rakkina keenyaaf furmaata dhumaa argamsiisuuf … sabbonummaa dhiphoo Oromiyaa keessatti cabsuu qabna … akkaata murteessaa tahe hundaan haleelu. Haala sabboonummaa dhipho balleesinu irra jiraachuun barbaachisaa dha.” Kanaaf didhaa Oromoo irra jiru bahachuuf kan darbe yk xiinxala malbulchaa bulchoota Habashaa darbanii irratt yeroo balleessuun barbaachisaa miti. Akka mirkanii jirutt egeree saanii irratti akka murteessani kan barbaachisu kanneen bilisummaa Oromiyaati amanan hundaaf waamicha gochuu dha. Oromoon karaa dandahamu hundaan hamajaajii ofirraa faccisuu fi ittisuun fedha sabummaa saanii kabachiisuuf mirga qabu.
Ummata Oromoo gadadamaa jiru ajjeechaa garmalee, lafti irra fudhatamuu, fi mancaa qabeenya uumaa akkasumas guraarama, gudeedamaa fi haqa lammii irra oolchuuf yeroon arsaa bilisummaa fi walabummaa itti baasan amma.
Amanuun rakkisaa haa tahu malee Oromoo wayyabii waliigalatti qarqara ijaajjanii yeroo diinni Oromiyaa barbadeessaa jiru kana itti haaneewoo maltu dhufinna laata jechuu yk garalaafinna Mallasaa irraa arganna taha jedhanii gurra qeensaa ooluuti jiru. Gaaffii guddaan yoo Oromoon mirga fi ulfina saaniif lolachuu hin murteeffane eenyutu eegamaree? Dhimma Oromoof dantaa dhabuu caalaa of ajjeechaan hin jiru.
Abbaa hirree koloneeffatoon miira saanii cokkessuun yk fooyyessanii, yeroon fedhaanii aangoo gadi dhiisaniif ragaan seenaa jiraatee hin beeku. Waan hin fakkaanne yaaduun wallaalina jara harka kennate irra, galtoota kaayyoo Oromoo gananii akka waan diinatti galuun bilisummaan argamuuti dhihaataa jiranii fi “ Itiyoophia demokratessuu” hololaa jiran irra madda. Hodhoba akkasii irrati yeroo balleesuun gowwumaa dha. Hobbaatiin harka kennachaa qaanii, salphina fi garbooma barabaraati. Wanti kanneen lafa keenya qabatan waliin dhoofsisan hin qayyabatin sana. Bilisummaan ummata Oromoo kan ittiin dhoofsisan yk waan walii dhiisan miti.
Dardarreen Oromoo, barattootii fi sabboonoti guraaramaa, caccabsamaa, fi kumootaan ajjeefamaa jiru. Itiyoophiyaa keessatti dila mana hidhaa ciisuu keessaa 98% fi wayyabi du’aa fi hidhaa dheeraan itti murame Oromoo tahuun saanii waan nama jeequ. Maaliif? Gaaffii kana akka hundi deebisaniifin dhiisa.
Hardha Itiyoophiyaa keessati fashistummaan mataa ol qabataa jira. Akeekii diinagdee fi lolaa wayyaaneen Oromiyaaf qabu waan dhokataa hin qabu. Mootummichi abaltii Oromoo buqqisee qabannoo saa mirkaneeffachuuf qabeenya uumaa naannaa sanaa haxawee hawaasicha caalaatti dadhabaa taasisuun ittisa malee hambisuu murteeffatee jira.
Hala hamaa akkasii keessatt fedha jarjarsaa humna waloo kan mirga sabummaa Oromoo eegu fi waan fudhate haa fudhatu, hooggansa caalaati daaya qabu Oromiyaa bilisoomsuu guddifachuuf kan hojjetu ijaaruun barbaachisaa dha. Tarkaanffiin akkasii hawaasa Oromoo oolchuuf kan irra hin darbamne. Dhuma irratti humni qabannoo ofirraa darbatu ummaticha qofa keessaa ba’a. Gadadoo, salphina, ajjeechaa, fi dimshaashatti duguugamuu kana itti fufanii obsaanii jiraachuu yk hanga bilisummaatti ofirraa facisuu keessaa filachuu qabu. ofirraa ittisa diinaa itti cichame qofatu bilisummaa dhugaa, walabummaa fi ulfina ilmoo nama argamsiisa.
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
1 Comment
-
soolan said,
Namasaa Adabba,
Seenaan keenya edda bara kololeefatamnneeti waan nama gammachisu waa baayye hin qabu. Kanaafi waan ati harkka beekumsaafi sammuu hubataan gadi fageesite tarsimoo ogummaa qabuuni haala seenaa amma irra jirru kana sammun keenya akka deebi’e yaadatufi gaddaafi fala gadda sana gara fincilaafi fincilli suni qabsso hadhaawwaa hin olle fide abbaa mirggumma qabenya keenya irratti nugonfachiisu akka yaadnnu deebise nu gochuun isaa hin olu jedhen amana.
Waan xuqame keessaa maqaa ummata keenyaani saamee saamsiisaa ta’e kan biyya keessatti beekamu diinaan dhalate diinaafi ergamaa jiru sana dhiifnne amma warra galani nagaani mootummaa kololeefataa amma aangorra jiruun wajjinis ta’e, kan si’achi dhufu wajjin haqa ummata keenyaa karaa demokraatawaa ta’eni argamsiisu dandenya jedhani, guyyaa saafaani abjuu barabaraa bira gahuuni hin danda’amnne keessa jirano attam goonu kan jedhu gaafii guddaa ta’u qaba! Isaanitti kan mullataa jiru yoo isaan dhaqani humnna aangoo qabu wajjin aangoo hirmaatani Finfinne ta’uni lakobssa guutani oromoo walabaafi bilisaa ati jette argate itti fakkaata. Tigireen yoo achii deebite humnni gara biraa-, / nuwi silaa walii galle wantta akkasi yaadun hin fakannu,/ dhufe aangootti deebi’e dhimma oromoo isatu nuuf hiiku dandda’a jedhani yaadu, kanaafisi dafani humnna iddo bu’a jedhani yaadaniin wajjin araaraafi maree attamitti goonudha jiruun gagabssaan isaan Aroophaafi Ameerkaa keessa naana’ani warra abddi kutate dachaasani afaafajessaa olani bulani.
Hundaafu haalli keenya hammam cimaa hata’u, humnni keenya yeroofi hammam laafaafi fafaca’waa haffakaatu hamma namooti murannoofi seexaa, dhaabolliin akeeka bilisummaa oromoo ganamaafi amma humnna hafe kana walitti dabaluufi waliin hiriirame, akkasumasi dargagoonnifi ummatichi waan hunddaa dhabaa jiru suni lafarra jiranitti akka salphannefi mataa gadi qabanne kanatti takkuma hin hafnnu!
Bilisummaan ormii akka keenya dhiibamefi dhiitame argate nuduwaa bira gahe hin dhaabbatu!
Nusi ni gonffanna gaaaf tokko!
Oromiyaan ni bilisomtti!!!!!


text:
WASHINGTON,DC
— Atileetiin Itoophiyaa beekamaan Lalisaa Deessisaa ka Ebala dabre keessaa maratoonii Boston bombiin irratti nama fixan kaan moohate badhaasa achitti kennaniif kaan umata biyya suniitiin galateeffachuuf warra gaasa nami iirraa miidhameef jajjabeessaaf jedhee deebisee kenne.
“Ummatii naanno osunii bahee waan nu simateef isaaniin galateeffachuuf kenne.”
Lalisaan gaafa minsiterii haajaa alaa Amerikaa Johan Kery kora Wadlaa Afrikaa dhiyoo tana Itoophiyaatti taaheef imaltu dhaqee sun badhaasa kana Amerikaatti deebisuuf waadaa gale.Ispoortiin lafa bahanii itti gammadan tahuu maltellee jedha Lalisaan.
Gama kaaniin ammoo Shaampiyoonaan atileetiksii Itoophiyaa roobii dhuftu, iftaan jechuu Arsi Asallaatti jalqabdi. Atileetota naannoo Itoophiyaatti cufaatti walti dhufaa.Akka itti gaafatamoota atiletiksii Oromiyaa keessaa obbo Naggaa Tujubaa jedhetti Oromiyaan gara atileeota 80 caalaniin dorgomtii kaayoon dorgommii tanaalleen atileetoa biyya bakka bu’an keessaa filachuuf.Kilbaii 30 caalaa fi naannolee sagalii fi bulchiinsa magaalaatti irratti dorgoma.
Gama kaaniin Konfidireeshiiniin Kubbaa Miilaa dhumachaa deemuutti jiraa,Biraazil,Ispeen,Xaliyaanaa fi Uragaayitti walti hafee walti qophaahuutti jira.
Biyya akka malee moohan keessaa,Spain Tahiti 10-0,Uraagaayilleen Tahiti 8-0 fi Naayjeeriyaan biyya tana 6-1 dhaantee baaftee waluamttuu biyya takkuma dorgommii akkanaa seentee hin beenne tana gooli i24 itti fahanii isiilleen tokkoo galfattee galfatte.
Mee tana ammoo caqasaa


text: Hello Miss aaN aanaalum aaNae.. aanandha akkarai alaiyira Album ammaan anbaai anbukkum angittu ayyayyO azhagaana (chorus) Director ennai hello ingittu karkaNdu kenjalum konjalum Lyricist Lyrics meimaarum minjalum nambi nannnaa..nana...nannaaa.. natpendru neeyO oru paarththadhu peNNae.. pinbudhaan poochchendu sattendru Singer Song time udhattOdu ungaLaal ungaLai vambukkum vazhiyara vizhi vizhuvOmae : aaN aanaalum aaNae.. aanandha aaraak aazhvaar adivaaram akkarai alaiyira Album allergy ammaan anbaai anbukkum angittu Anushka asaththum asthivaaram ayyayyO azhagaai azhagaana (chorus) dhaan dhinamae Director ellaam energy enna ennai enO G Harris hello Hello idam Imsai imsaiyae ingittu Jeyaraj jollyaa kaayam kaiyai kaNgaL kaNgaLil karkaNdu keattaal kenjalum konjalum konjam kuzhalae Lyricist Lyrics maarum magaLae manamae mazhai meimaarum minjalum miss Miss mudhal mudhalil murai naanO nambi nambithaan nannnaa..nana...nannaaa.. natpendru neengaL neeyO nenjil no.. No oru paarththaal paarththadhu paarvaigaL paasiyaa pachchaiyae paechchum payyaa.. peNNae.. pidippOm pinbudhaan poiyaa poochchendu Prakash, punnagaippOm puyalae raasiyaa sattendru Singer Song suttruveer thappendru thollaiyae thudippOm time udhattOdu udhattuchchaayam ungaLaal ungaLai Unnaalae V Vaali vaaram vambukkum vazhippOm vazhiyara veechchum veesum vidaadhae vizhi vizhuvOmae


text:
Hima jechuun maali? Gurmmuun jechootaa sirnaan walfaana hiriiranirraa uumamu hiikkaa yoo qabaate, hima jedhama.
Fk.
Caaltuun bofa ajjeefte.
Magarsaan dhufe.
Intalti diimtuun reefu galte.
Kofoon isaa dhodhoote.
Kanniisni gaagura seene.
Kottu!
Okkoteen suupheerraa tolfamati.
Rafan .
Yoo rabbi sodaattte na dhiisi!
Maal feeta? Naan jedhe.
Himni kamuu qabxiilee afran kanaa gaditti tarrifaman guututti qabaachuu qaba.
a) Tartiibni jechoonni ittiin walfaana bu'an, sirrii tahuu qaba.
b) Dhaamsa hiikkaa qabu tahuu qaba.
c) Hawaasa afaan saniin dubbatu keessatti fudhatama argachu qaba.
d) Yaanni hima saniin himamau dhugooma qabaachu qaba.
Hiriira jechootaa
Fk.
"Gabaabduun intalti dhfte reefu"
Hiriirri jechoonni afran fakeenya gararree keessatti mul'ifamanii ittiin walfaana bu'an, sirriimiti. Maalummaan yaada isaa hin hubatamu; hawaasni tartiiba akkkanaatiin afaan Oromoo dubbatu hin jiru. Sababa kanaafiis hima hin jedhamu. Tartiibni sirriin jeconni afran ittiin walfaana bu'u qabu, akkam tahuu qaba?
Filmaata afran kanaa gaditti dhihaate keessa, isa sirrii tahe fili.
2. Dufte reefu intalti gabaabduun.
3. Reefu dhufte intalti gababduun.
4. Reefu dhufte gabaabduun intalti.
5. Intalti gabaabduun reefu dhufte.
Deebisaa sirriin lakkooysa 5 qofa
Fakeenya biroo haa laalluu.
6. Dhale eda keenya sangaan.
7. Biiftuun gara dhihaatiin baati.
8. Allaattiin duumeessarra galti.
Akkuma gartu, sadeen keessa tokko dogongora qaba. Lameen kaan ammoo tartiibni itti kaayame sirriidha. Tokkicha dogongora qabu sun sirreessinee lameen kaaniis haa xinxallu.
Tartiibni sirriiniis:
Dhale keenya eda sangaan. (dogongora)
Dibichi keenya eda dhale. (sirriidha)
Amma isaan martinuu tartiiba sirrii taheefii, hiikkaa ifatti beekkamu qaban. Dhaamsi isaanii ammoo dhugooma hin qabu. Sangaan hin dhalu; biiftuun gara lixaatiin hin baatu; allaatttiiniis duumeessa gubbaa hin galtu. Hirirri jechoota hamma fedhe sirrii tahuus, yoo dhaamsa dhugaa qabu dabarsuu baannaan, gurmuu hima jedhamu tahuu hin dandayu.
Kutaalee himmenii
Kutaalee himmeenii
Himni kamuu kutaale lama qaba. Kutaaleen lameeniis matimaafii waahima jedheman. Matimni, kutaa waa'een isaa hima keessatti dubbatamu hoggaa tahu, kutaan waa'ee matima dubbatu ammoo waahima jedhama.


text:
Chocho'a lafa
earthquaken yoo 'energy'iin lafa jalla crust kessa jirru osso hin bekamin yoo gadhifamu akka seismic waveiin jirrattu godha, kuni immo "earthquake" jedhama. Fulla lafatti, earthquaken akkatta bayyen ofii agarsisu danda'a, kunis chocho'a lafa, jijjirama tesso lafa fi akkasumas yeroo tokko tokko tsunamis fiddu danda'u, kuni immo nama bayye ajjesu fi qabenya nama ballesu danda'a. Earthquakiin kan jalqabu yoo tectonic platesiin kessatti qabaman (cunfaman) bodda yoo lafa gubba yokan fulla lafa irratti dhibaa godhani dha. Dhibaan kun yoo gudattu cabbin kessa jirran "plane"n akka cabu karra banu. Earthquake diddiqan Volcanon ka'ulle ni danda'u.
Chocho'i lafa kuni umaman yokan sababa naman jalqabu danda'a. Maqaan earthquake jedhu kuni kan wali-galatti fayyadamu yerro "seismic wave" jirrattu hunda dha. Kuni jechuun immo yoo earthquakiin umaman jalqabe yokan jalqabu battelle, yoo "seismic wave"iin jirratte earthquake jedhama.
Kuttan lafa earthquakiin itti jalqabe kan gubbatti argamu focus yokan hypocenter jedhama. Maqaan hin bekamne epicenter jedhamu immo bakka fulla lafa irratti argamu kan hypocenter olii argamu dha.


text:
WASHINGTON DC
— Haleellaa boombii maraatonii Bostoniin dhimma wal qabateen shakkamtoonni barattoota koolejii sadii to'annaa jala ooluu dhaan himannaan irratti dhiyaatee jira. Kaneen keessaa tokko kan umuriin waggaa kudha sagalii Roobeel Filipoos lammii Ameerikaa yoo ta'u haati isaa hidda dhalata Itiyoopiyaa ti.
Roobeel kan himatame skutaa ciisichaa koolejii kan shakkamaa haleellaa sanaa kan Tsarnaev seenuu ilaalchisee qorattoota federaalaaf jecha kijibaa kennuu isaa sabaa himaaleen Ameerikaa gabaasaniiru.
ROOBEL FILIPHOS -- himatamaa isa ijoo - ZOOHAAR SAARNAYEV waliin, bara 2011 mana-barnootaa sadarkaa lammaffaa maqaa gaarii qabu - CABRIDGE RINGIINAA LAATIN - jedhamu keessaa eebbifaman. Lameenuu - jechuun -- ROOBELII fi ZOHAAR UNIVERSITY MASSACHUSSETS, Koolejii DARTHMOUTH keessaa barataa turan.
ROOBEL irratti himannaan dhihaate -- kutaa hirribaa ZOHAAR SAARNAAYEV, ka koolejicha keessaa himatamtoota ka biroo waliin dhaqanii ragaa jiru dhoksuu ilaalchisee, qorattootatti soba dubbate - ka jedhu. Himatamtoonni lameen ka biroon - lammiwwan KAAZAAKISTAAN -- DIS KADIR-BIYEV fi AZAMAT TAZAYA-KOVII. Sadeenii umuriin isaanii kudha-sagali. Sobni kun yoo irratti raggaasisame -- hidhaa waggaa saddeetii fi adabbii Doolaara kuma digdamii shanii tu isa eeggata.
Galmee himannaa isaa irratti akka ibsametti -- dho’insa Boombii sanaa booda, qorattoonni ROOBEELII-n haasofsiisanii jiran. Akka isaan jedhanitti -- ROOBEL ennaa jalqaba jecha isaa kenne -- BOORSAA kutaa hirribaa SAARNAAYEV keessatti argame fuudhee gara biraa geessuu yokaan bakka biraatti gatuu wanni inni beeku akka hin jirre dubbate. Dhuma irratti -- marsaa afuraffaa ennaa jecha isaa kenne garuu, kan inni duraan itti himaa ture hundi dhugaa akka hin ta’iin amane.
ROOBEL FILPHOS CAMBRIDGE keessa haadha isaa waliin jiraata. Haati isaa - abbaa malee, qofaa isaanii isa guddisan. APPARTMENTII-n isaan keessa jiraatan - bakka WATERTOWN - jedhamuun beekamu keessa, Buufata Boba’aa -- bakka yeroo dabre yakkamtoonni haleellicha Boombii, konkolaataa itti butanii fi walitti-dhukaasni geggeessametti dhihoo dha.
Jiraattonni ganda sanaa, haala dhaga’an kanaan rifachuu isaanii dubbatu. Waggoota kudha-shanan dabraniif, Maatii sana beekanii fi haala uumametti rifatan keessaa tokko -- ollaa haadha ROOBEL obbo TEKLE-BIRHAAN MANGISTUU akka jedhanitti
Yeroo haga waggoota kudha-shaniif gamoo tokko keessa jiraanna. ROOBEELII fi ijoolleen koo Mana-barnootaa sadarkaa lammaffaa CAMBRIGE-tti waliin baratan. Yeroo tokko tokko mana koo dhufa. Ijoollee koo waliinis ni deddeema. Yeroo mana barnotoaa deemuu fi deebi’us na mudata. Haadha isaas nan beeka - jedhu - Obbo MANGISTUU-n.
ROOBEL mucaa amala gaarii qabu, mucaa sirna qabu -- kan ijoollee waliin illee lola hin qabne ta’uus dubbatu - Obbo MANGISTUU-n. Waa’ee abbaa ROOBEL garuu waan beekan akka hin qabne eeran. “Haadha isaa yeroo dheerafan beeka. GENNET - jedhamti. Kan nama gaddisiisu -- isa qofa qabdi” - jedhu.
Abukaatoon ROOBEL Obbo DARAJJEE DAMISEE-s, maddeen-oduu USA-TODAY fi ABCTV ennaa ibsan “maammilli kiyya shakkamtoota haleellaa Boombii sana gargaaruun miti kan inni himatame. Dho’insa Boombii sana duras tahe booda, wanna isaan gargaare hin qabu. Himatamtoota isaan boodaa kana waliin maal hojjetan? - isa jedhu immoo, si’achi Mana-murtiitti qulqulleeffanna” jedhan.
gabaasa guutuu armaan gaditti caqasa


text:
WASHINGTON DC
— Angawoonni Federaalaa Ameericaa har’a suraa fi video shakkamtoota haleellaa Boston raawwatan jedhanii ifa taasisaniiru. Shakkamaan inni duraa kofiyyaa gurraachaa keeyyatee jira, inni lammataa immoo kofiyaa adii gara boodaatti gara galchee keeyyatee jiru agarsiisan.
Angawoonni akka jehdantti shakkamaan koofiyaa adii keeyyatuu kan haleellaa boobmii sanaan shakkamuuf shakkamaa lammataa amma iyyuu hin qabamin jira, meeshaa hidhatee waan jiruuf sodaachisaa dha jedhan.
Qorattonni namoonni lamaan konkolaataa tokko hatanii waaltaa Technology Massachusetts kan bakka Watertown jiruu utuu hin baqatin dura angawaa police waaltaa sanaa tokkotti dhukaasuun ajjeesan. Yeroo sana ergaa poolisiin walitti dhukaasuun sun vidiyoo ogeessotaan hin ta’in ykn vidiyoo amateriin kan waraabame.
Poolisiin yeroo faana dha’aa turetti shakkamtoonni sun konkolaataa isaanii keessaa dhuka’aa darbaa turan. Shakkamaan inni tokko suraa FBIn ka’e irraa akka argametti koofiyyaa gurraacha kaayyatee kan ture si’a ta’u dhukaasa poolsiin walitti banameen madaa’ee hospitaala Beth Israel-tti erga geessamee booda achitti du’uu agawoonni ibsanii jiran.
Dr. David Shoenfeld Hospitaala sana keesaa doktota yoo ta’an jiraataa bakka dhukaasi poolisii fi shakkamtoota gidduutti itti geggeessame bakka Watertown jiraatu. Dhukaasa sana dhaga’een jira jedhu.
Anawoonni Hospitaalaa akka jedhanitti shakkamaan madaa’e sun yeroo hospitaala ga’u onneen isaa dadhabee ture, bakka hedduu rasaasaan rukutamee jira. Madaa hamaa kan dhuka’aan dha’ames qaama isaa irratti ni mul’ata ture.
Jimaata har’aa ganama barii dubbi himaan Police kutaa Massachusetts Timothy Alden haala isaa ibsanii turan.
Naannoo shakkamaan lammataa tarii keessa dahatee jira jedhame bakka Watertown jedhamu marsuu dhaan Poolisiin barbaacha isaa itti fufee jira.
Eessummni shakkamtoota kanaa Mr. Gasrniin tuuta oduuf ibsa kennaniin ijoolleen obboleessa koo tii waan sukaneessaa akkasii raawwachuu isaanii hedduu nu qaanesse jedhan. shakkamaan hanga yoonaa hin qabamin jiru mucaan obboleessa isaanii lubbuun jira taanaan harka akka kennu maatii namooni duraa miidhamanis dhiifama akka gaafatu waamicha dabarsanii firoottan namoota du’anii fi madaa’anii argee maatii koo bakka bu’ee jilbeenfadhee dhiifama gaafachuun fedha jedhan.
Shakkamtoonni kun kan obbolaa yoo ta’an umruiin waggaa 19- Dzhokhar Tsarnaev fi kan umuriin waggaa 26-Tamerlan Tsarnaev lammiiwwan chechenya ti.
Haleellaa Boston Ilaalchisuun gabaasa qindaa'e dhaga'aa


text:
NBAn (National Basketball Association) Tapha kubbaa kochoo yoo ta'u geeba fudhachuuf kan taphatamu, garee Ameerikaa keessa jiraniin. NBA'n garee 30 of keessa qaba, kan kessa 29 United States kessa yoo argamani, tokko immo Canada kessatti argama. NBAn misensaa bekkama kan USA Basketball (USAB), International Basketball Federationiin immo NBAn akka bulcha basketball United States kessa (National Governing Body (NGB))tti fudhatama argattera. NBAn gosa tapha Amerikaa kessatti professional ta'an Afureen kessa tokko dha.
Leaguen kuni bara June 6, 1946 (G.C) New York City, United States kessatti jalqabame. Yeroo duraa jalqabu maqaa Basketball Association of America (BAA) jedhamuni wamama ture. Ha'a ta'u malee leagueiin kuni ergaa National Basketball League wajjin walitti makame, autumn 1949tti National Basketball Association jedhame. Birron international fi kopha, birro guddicha Olympic Tower, 645 Fifth Avenue New York City argamu jalla bullu. Haa ta'u malle studionii akka NBA Entertainment fi NBA TV biroo Secaucus, New Jersey irra darbu.
Yeroo durraffi jalqabu NBA'n buduni 11 qaba turee, haa ta'u male itti darama akkasumas hirdhacha ergaa turee bodda hardha buduni 30 ofii kessa qaba. Buduniin tokkichi USAn alla argamu buduni Torontotti.
Boston Celtics kan jedhamani yeroo 16 NBA Finals fudhacun bekkamu. Itti anne immo Los Angeles Lakers 14, Chicago Bulls 6 fi Miami Heat 1 (kanas bara 2006tti) fudhatee.
Leagueiin kuni Conference lammatti qodama. Conferenceiin lachu immo kutta yokan division sadii ofii kessa qaba. Divisioniin tokko immo buduni shan ofii kessa qaba. Qoqqodami kunis season 2004 fi 2005 jiddu jirrutti godhame.
Cite error:
tags exist, but no
tag was found


text:
It is the Responsibility of All Oromo Nationalist to Fulfill the Aims, Which Our Heroes and Heroines Died for!
We celebrate the Oromo martyrs day and the Oromo Liberation Army (OLA) day to remember and commemorate the fallen heroes and heroines and to renew our commitment to all aspects of struggles for the liberation of the Oromo people and nation. These two historical days are the days that remind us to take courage in order to pay all the sacrifices required for the fulfillment of the farsighted objectives of our heroes and heroines.
Our heroes and heroines, such as Jarra Abba Gadaa, Mamo Mazamir, Elemo Qilxu, General Taddesse Birru, General Waaqoo Guutuu, Baro Tumsa, Rev. Gudina Tumsa, Sheykh Bakrii Saphalo, Magarsa Barii, Mulis Abba Gadaa, Sisay Ibssa, Adam Jiloo and many other had sacrificed their live for a single main objective. This objective is the freedom and liberation of their people and land. The Oromo heroes and heroines had been struggling in unity for the achievement of this single and main objective.
We, the current Oromo generation, have to realize that fulfilling this agenda of our martyrs is our most important responsibility. The most important message and example that our martyrs had left for us is to work and struggle for the strengthening of the unity of the Oromo people. Based on this fact, the Oromos are reminded of implementing and strengthening unity either in the liberation movement camps or in different Oromo political parties or wherever they are. This “Unity”, which is extensively written by our authors, used as a theme by our singers and been discussed every where by our people, should be considered as our main responsibility. Moreover, we need to understand that strengthening the unity and fighting for the fulfillment of the objectives of our martyrs is the call for freedom, the voice of the majority, the dream and will of the Oromo people and the voice of our martyrs.
Even though our martyrs are not with us, we hear their voice every day and this voice has a strong message to us today. This voice would say to us , “strengthen your effort and realize the aim we died for”. Moreover, it would say “we died for a single purpose, so don't let our aim on the air, if you do so you will be remembered in the wrong side of history”. Therefore, we need to understand our responsibility to realize and fulfill the aim our heroes and heroines died for.
Victory to the Oromo People!
Guyyaa wareegamtoota Oromoo fi guyyaa waraana bilisummaa Oromoo kabajuun gootota wareegaman yaadachuu fi karaa hundumaan qabsoo bilisummaa uumata Oromootiif of kennuu keenya haaromsuuf. Guyyoonni kun lamaan fiixaan ba'umsa kaayoo ilaalcha dheera qabu gootonni keenya qabaatan sana bakkaan ga'uuf aarsaa kaffaluun nurra jiru hundaa kaffaluuf jabina akka argannu kan nu yaadachiisanii dha.
Gootonni keenya kan akka Jaal Jarra Abba Gadaa, Mamo Mazamir, Elemo Qilxu, Jeneral Taddesse Birru, Jeneral Waaqoo Guutuu, Baro Tumsa, Luba Gudina Tumsa, Sheykh Bakrii Saphalo, Magarsa Barii, Mulis Abba Gadaa, Sisay Ibssa, Adam Jiloo fi knf kaayyoo tokkoof jedhanii jireenya isaanii aarsaa godhan. Kaayoon kunis walabummaa fi bilisumaa uumata fi biyya isaaniitii. Gootonni kun kaayoo tokkichaa fi guddaa kana galmaan ga'achuuf tokkummaa dhaan waliin qabsoo gochaa turan.
Nuti, dhaloonni Oromoo har'aa, ajandaa/bu'ura wareegamtoota keenyaa kana hubachuu fi fiixaan baasuun ittigaafatama keenya isa baayee barbaachisaa dha. Ergaa fi fakeenyi baayee barbaachisoon wareegamtootni keenya lafa nuu kaa'anii darban tokkummaa uumata Oromoo cimsuu dhaaf hojechuu fi qabsoo gochuu dha. Haqa kana irratti hundaa'uu dhaan, Oromoonni hundinuu, tokkummaa mooraa qabsoo keessattiis ta'e dhaabilee siyaasa Oromoo hundumaa keessatti yookaanis bakka jiran hundumaatti hojii irra oolchuu fi cimsuu yaadachhifamu. “Tokkummaan”, barreesitoota keenyaan waa'een isaa ballinaan barreefame, weelliftootaan akka mata dureetti fayadame fi iddoo hundaatti namoota keenyaan kan irratti mari'atame, akka itti gaafatama keenya isa guddaatti fudhatamuu qaba. Kana irrattis, tokkumaa cimsuu fi fiixaan ba'umsa kaayoo wareegamtoota keenyaaf qabsaa'uu hubachuun, waamicha bilisummaa, sagalee uumata hedduu, abjuu fi fedha uumata oromoo fi sagalee wareegamtootaati.
Wareegamtooti keenya harr'a yoo nu waliin hin jiran ta'e iyyuu, sagalee isaanii guyaa hundaa nii dhageenya. Sagaleen kunis harr'a nuuf ergaa jabaa qaba. Sagaleen kun, “Carraaqa keessan jabeessaa, kaayoo nuti duuneefis huba dha” kan jedhu ta'a. Kana irrattis, “Nuti kaayoo leexaa dhaaf duune, kanaaf kaayoo keenya kana qileensa irratti hin hambisinaa, yoo kana gootan seena keessatti kallattii seenaa doggogoraatiin yaadatamtu” kan jedhu ta'a. Kanaaf, itti gaafatama keenya hubachuu qabna kaayoo gootonni keenya du'aniif hubachuu fi fiixaan baasuuf.
Injiffannoon ummata oromotif!
Qopheesitoota Biiftuu Bilisaa
Websites Links Associated with Oromia and the Oromo People
News and Current Affairs
Political Affairs
Human Rights
Oromo Communities


text:
Tokkummaa
Malkaa Caffee Irraa* | Ebla 23, 2013
Yeroo Tokkummaa qabnu
Gamtaan wal hiriirsinee,
Farda keenyaan gugsinee
Diina finxiriirsinee,
Biyya teenya dhuunfannee
Jallaa diddiriirsine.
Tokkummaan keenya laafnaan
Salphannee raajii taanee,
Warra nu hin geenyeen cabnee
Namayyuuf meeshaa taane.
Kan dabre nuuf haa gahuu,
Kottaa wal dhaggeeffannaa.
Akka durattii keenyaa,
Tokkummaa jabeeffannaa.
Tokkoomnaan nu kabajuu,
Yookaan eenyutu nu dhiisaa?
Tokkoomnaan waa tolchinaa,
Akka Gurmuu Kanniisaa.
Facaanaan gatii dhabnaa,
Akka hoomaa titiisaa.
Tokkummaan ani Walaloo kana keessatti irraa dubbachaa jiru tokkummaa Mooraa QBO keessatti barbaadamu (Tokkummaa Qabsaawota Bilisummaa Oromoo) ti. Kanneen ani Qabsaawota Bilisummaa Oromoo jedhuun ammoo, kanneen qabsoon Didhaa/Challenge tahuu fi qabsaawummaan Wareegama/Sacrifice tahuu beekanii wareegama qabsoon gaafattu baasaa jiranii fi kanneen si’achi itti dabalamanii baasuuf of kenniinsaa fi qophii qabani. Kanneen wareegama ulfaataa Oromoon Bilisummaa isaa gonfachuuf hanga har’aatti baasee fi baasaa jiruuf ulfina malu kennanii, wareegama kanatti firii gochuuf dhugaan of kennan jechuu kiyya.
Gaaffiin Tokkummaa mooraa QBO keessatti deddeebi’ee ka’us waa’eedhuma kanaa ti malee, Tokkummaan Sabummaa Oromoo waan uumamaan ture, jiruu fi borus diigamuu hin dandeenyee dha. Balaan gabroomfattootaan Tokkummaa Sabummaa Oromoo kana irratti aggaammatamee tures miidhama hanga tokko dhaqqabsiisu illee amma qabsoodhaan fashalee irraa aanameera waan taheef gama sanaan wanti guddoo yaaddofnuu fi irraa waywaatnu hin jiru. Inumaa iyyuu akka akaakuu gabrummaa mudannee fi shira diinotaan raaw’atamaa turee fi jiruutti, akka baay’ina lakkoofsa Saba keenyaattii fi akka bal’ina lafa keenyaatti sadarkaan har’a hafuurri tokkummaa Oromummaa irra jiru, kan itti boonnuu fi faarsuu qabnu malee kan irraa yaaddofnuu fi alaan’allu miti.
Gara Tokkummaa Qabsaawotaatti yeroo deebinu, kanneen Mooraa QBO fi Dhaaba qabsoo gaggeessu akka Mootummaa fi Paarlaamaa Oromiyaatti ilaaluudhaan qumaara polotikaa waa’ee Barcuma Aangoo Polotikaa irratti xiyyeeffatu achi keessatti shaakaluu kajeelanii fi kaayyoo sanaaf wal gurmeessan, Qabsaawota Bilisummaa Oromoo waliin tokkummaa uumuun hin salphatu. Maqaa Oromootiin Dhaaba Siyaasaa ijaarrachuun/moggaafachuun qoftis hiriira Qabsaawota Bilisummaa Oromoo keessatti ramadamuuf ulaagaa tahuu hin danda’u.
Lakkoofsi dhaabota/jaarmayoota siyaasaa maqaa Oromootiin dhaabbatanii dabalaa buluun laafina Tokkummaa Oromoo calaqqisa jedhanii yaaduunis dogoggora. “Karaa Alamganaadhaa, Yoom ragadne? ganaa dhaa!” (akka wallisaa Laggasaa Abdii baanu) maqaa Saba guddaa kanaatiin Dhaabotni Siyaasaa ijaaraman si’achi kana caalaa dabalaa deemuun illee akka malu tilmaamuu feesisa. Qabsaawotni Bilisummaa Oromoo Dhaaba jabaa tokkicha jalatti osoo hiriiranii irra bu’a-qabeessaa fi filatamaa tahu illee, Dhaaba lamaa fi sanaa olittis gurmaawanii galma gahiinsa QBOf tokkummaadhaan hojjechuunis waan hin danda’amne miti. Miseensa Dhaaba Siyaasaa osoo hin tahin qabsoo bilisummaa Saba isaaniitiif qooda gurguddaa kan gumaachanis bakka hedduutti mul’ataniiru, mula’achaas jiru. Walumaagalatti garaagarummaa fedheen (amantii, ilaalcha siyaasaa, gosaa fi naannoo dhalootaa…kkf) osoo hin daangeffamin Dantaa Sabummaa Oromoo tiksuu fi sanaaf qabsaawuu irratti ejjennoo, ilaalchaa fi of-kenniinsa wal fakkaataa haa qabaannuu dha Gaaffiin Tokkummaa Oromoo.
QBOtiin wal qabsiifamee oggaa irra deddeebi’amee Tokkummaa, Tokkummaa, Tokkummaa… jedhamu namoota maalummaa qabsoo fi siyaasaa irratti hubannoota gahaa hin qabne akkaataa itti dhiphisuu fi yaaddessu qaba. Murnootni maqaa Oromoo dhahatanii “Nuti Dhaaba Polotikaa ti.” Ofiin jedhan hundumtuu hanga agoobara tokko jalatti walitti hin dachaanetti akka waan QBO galma gahuu hin dandeenyeetti warri hubatan jiru. Sana irra dabraniis Tokkummaan Sabummaa Oromoo illee akka waan gaaffii jala jiruutti hubatanii warri dhiphatan jiru. Kuni lachuu hubannaa dogoggoraa tahuu fi tokkummaan barbaadamu kan akkamii akka tahe gabaabsee akeekuufin ibsa gabaabduu tana walaloo xiqqoo tanatti dabale.
Hayyootni keenya kan waa’ee Siyaasaa fi Seenaa Oromoo irratti hubannoota gadi fagoo (irra wayyaa) qaban, Gaaffiin Tokkummaa Oromoo Waa’ee Maalii ti? dhimma jedhu kana irratti osoo yaada bilchaataa fi bal’aa hubannoo ummata keenyaa (keessattuu kan Dhaloota Qubee) guddisuuf gargaaru haala itti fufiinsa qabuun barreessanii yookaan bifa biraatiin dhiheessanii milkii Qabsoo Bilisummaa Oromootiif bu’aa guddaa qabaata jedheen amana.
Waan QBOf Tolaa Haa Jajjabeessinu!
Waan QBOf Hin Tolle Haa Morminu!
* Malkaa Caffee: malkaacaffee@gmail.com
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
2 Comments
-
Guta Damoso. said,
Nammni kuni rakkoo oromoo keessa jirru dhoksuu yaada.Rakoon kuni hin jiru jechuun oromoo sobuu dha.Rakkoo jiruuf malli isaa maali jedhanii oromootti dhuugaa himanii fala barbaaduun qaata darbee.Namootni akka abbaa barruu kanaafani amma illee daba murna xiqqadhan oromooratti dalagame amma illee dhoksuu barbaadu.Namoonni arra daba akkana oromoo irratti dalagani bilisumaa akkammi oromoodhaa fidu????????????.Bilisumaa fiduu dhabuu duwaa otoo hin taanee waan takkaa oromoon hin argin fiduuf taa’uu.Waan argine hanga nu barbaachisuu oll agarree.QBO nama murna aangoo irraan gahuuf hin wixinamne .QBO qabsoo sabaati ,kan haqaati,karaa inni irra deemus karaa dhugaa malee kan dharaaf kan ijooleen ganda tokko aangoo irra waltursuuf hanga du’aatti oromoof dhiisaani oromoo irratti qabsaa’anu ta’huu hin qabu.Ilmaan oromo waan anis jedhu kani namni biraas jedhu bu\aa dhalootatiin madaalee murteesuu qaba.Dubbii laafa miti.Namni dubbiin oromoo isa ilaaluu waan dubisu haalaan alalchuu qaba,irrass deebii’ee alkaniif guyyaa itti yaaduu qaba.Oromoon namoota dirqamni haawaasumaa hundeetti itti hindhagaa’amnee irraa of heeguu qaba.Miidhamneeraa kana caalaa midhamuu hin qabnu.Waan diini godhu caalaa oromoon oromoo miidheera.Amma illee yoo oromoon bilchinaa fi xiinxalaa dhugaadhaan dura hin dhaabbanee worri kuni bowaa ofiif galanu oromoo illee galchuu barbaadu.Yooni ani bade namnuu ha badu worra jedhuudha worri kuni.Kana kan jedhuu gocha jarri jaalan wogaa dheeraadhaaf jaraa wojin qabsaa’ee irratti waan jarri godhanii dha.Jarri kuni daba dalagani dhoksuuf amma illee dada biraa nidalagu,dalagaas jiru.Kni kana dhaabuu saba oromoo qofa.Sunimoo xiinxala dhuugaa fi off irratti abdannoo jabaa barbaada.Olola kijibaa jalla shakki tokko malee dhaabatanii falmuu fedha.Beekumsaa fi jaalala dhuugaa sabaaf qabaachuu fedha.Ummaataafi kabajaa dhugaa qabaachuu fadha.Dhugaa arguun nama heduuf jaboo dha.Maalif yoo jettanni beekumsi nama hedduu kan odeefannoo irraa dhufe waan ta’eefi.Kan koo garuu jiraaynaa WBO keessa jiraachuu irraa dhufe.Akkamitti WBO Woyaanedhaan moo’aatamee arguu irraa madda.WBO ergaa heeduun issaa mana hidhaa oromoo galee booda amala akkamii akka qabaataa turee arguu irraa madda.Dhugaa agarree kana oloolaaf itti fayadamuun oromoodhaaf bu’aa hin qabu.Garuu WBO oromoo akka Ajajaa dandeetti qabu dhabuudhaan miidhaamee ragaa bahuun barbaachisaa dha.Bakka kana bakki kijiba gartuu Hoogantoota tokko eegalchiise.HIn beeknuu,muuyixanoo dhabnee jedhanii oromootti himuu dhiisanii nama dubbiin kalattiin hin illaalle itti gaafatamaa godhani.Kuni tokkoffaa daba nama oromoo tookkoo irratti dalagamee dha.Lamafaa nama sabaaf bu’aa qabu miidhuuni saba miidhuudha.Kanaafu ani akka gartuun kana godhu bilisumaa oromoof hin fidnee shakkii hin qabu.Budeena nama quubsu eelee iraa beeku miti.
-
Ibsaa said,
Obbo Guuta,
Yoo hammeenyi/farrummaan sammuu si guute malee, yookaan maallaqni diinni si biteen kiisha si guutee waan hin fakkaanne si dubbise malee wanti ati odeessituu fi qabiyyeen barruu kanaa wal hin arguu akkam? Yoo atuu Oromoo hin tahinii fi warra diinota Oromoo irraa taate silaa hojuma kee hojjechaa jirtaa jabaadhu.


text:
WASHINGTON DC — Biyyoota hiyyeeyyii ta’an keessatti dawaa ittiin ulfa hin barbaadamne ittisan argachuuf fedhiin jiru dabalaa yeroo jiru kanatti carraaqqiin ta’ee jiruu garuu xiqqoo ta’uu gabaasni haaraa ba’e hubachise jira.Qorannaan gaggeeffame akka agarsisuutti rakkoo kanaan daran kan miidhaman biyyoota guddataa jiran ta’uun ibsameera.
Kanaaf haadholiin iddoo lubbuu isaaniif sodaachisaa ta’e dhaqanii ulfa of irraa baasuuf dirqamaa jiru.Jireenyii qaala’aa yeroo deemuu ijoollee lakkofsaan heddu ta’an godhachuun rakko guddaa kan fidu yoo ta’u fayyaa dubartoota irrattis rakko geesisuu qaba.
Gama kaaniin uummata addunyaa irra jiru sadii keessaa harkii tokko qulqullina naannoo isaa foyyeessuun karoora miliyanamiif ka’ame bakkaan ga’u hin danda’an jedha gabaasnii haaraa ba’e.Akka amma jiruutti itti fufnaan uummanni Biliyoona 2.4 qulqullinni naannoo isaa haala hin eegamnee keessa jiraachuuf jira.
Caasaa qulqullina magaalaalee gurguddaa eegsisiiuuf maallaqa guddaan ba’aa yeroo jiru kanatti baadiyyaan keessatti garu wanni hojjatame tokko hin jiru jedhu.Bara 2011 odeeffanno Tokkummaan Mootummotaa baasee akka jedhutti addunyaa irratti uummanni Biliyoona tokko mana fincaanii hin qaban.Dirreeuuma irratti gargaaramu.
Isaan kana keessaa harka 90 kan ta’an baadiyyaa keessa jiraatu.Sababaa kanaan waggaa waggaan uummata miliiyoona 1.5 tu du’a.uummanni Afrikaa keessa jiraatu miliyoona dhibba ja’a mana fincaanii sirnaan ijaarame hin qaban kan jedhu gareen water Aid lakkofsii kun uummata ardittii keessaa dhibba irraa harka torbaatama jedha.


text:
Tiruu
Tiruun qaama lubbu qabeeyyii lafee dugdaa qabanii fi bineensota biraa tokko tokko keessatti argamu. Meetaabolizimii (metabolism) keessatti faayidaa baayyee kan qabu tiruun, nafa keenya keessattis faayidaa baayyee qaba, kana keessaa gilaayikoojinii (glycogen) olka'u, pilaazmaa pirootin (plasma protein) midhassu fi wantoota hamaa/summii balleessuu (drug detoxification)f fayyada . Qaamni kun immo nafa namaa keessatti xannacha guddicha dha. Tiruun diyaafiramii jalatti kutaa garaa tooraaksi (thorax) keessatti argama. Tiruun Diyaafiramii jala kutaa thoracic jedhamu kan garaa keessatti argamu biratti argama. Tiruun hadhooftuu oomisha, hadhooftuu(bilen) immo kompaawondii alkaalaayin(alkaline) yoo ta'u daakkamuu nyaataa) (digestion yookan nyaata bulleessu qarqaara.
Saayinsii fayyaa (medical) kessatti wanti tiruu wajjin wallitti qabate yeroo baayyee maqaa hepato- or hepatic jedhuun jalqabba. Kuni immo Afaan Giriik irra kan dhufe yoo ta'u hiikan isaa immo tiruu jechu dha.


text:
Archive for November, 2013
November 30, 2013 at 11:22 am · Gadaa.com
(Qeerroo.org - Sadaasa 29, 2013 - Gabaasa Qeerroo Dirree Daawa) - Wayyaaneen TPLF tooftaa biyya goolu kanneen itti dhimma bahu keessaa tokko sabaa fi sablammiiwwan biyyattii walitti buusuun tokkummaa uummata Impaayera Itoophiyaa keessaa diiguu dha. Haala kana milkeessuuf uummata nagaa walitti buusaa kan ture Baha Oromoo uummata Oromoo fi Sumaalee walitti buusuuf lafa Oromiyaa irraa kutuun uummata Sumaalee qubachiisaa jira. Uummatni Oromoo naannoo daangaa kanaa jiraatan lafti kun keenya jedhanis waraana kumaatamaan bobbaasuun uummata Oromoo irratti miidhaa daangaa hin qabne gaggeessaa jira. Mootummaan wayyaanee yeroo dheeraaf poolisoota federaalaa "Liyyuu Haayil" jedhaman bobbaasuun uummata Oromoo ficcisiisaa turuun isaa ni yaadatama. Shira ...
November 30, 2013 at 8:49 am · Gadaa.com
By Gizaw Tasissa (PhD)*
Dictatorship has always been a problem for mankind. To survive, mankind must fight dictatorship, and ICC is one means of eradicating tyranny, not just in Africa, but the whole world. Dictators battle to maintain their power on the oppressed and construct defensive fence – law that suits them. In this short article, I will demonstrate how current African leaders in general, and Ethiopian in particular, betrayed the International Criminal Court (ICC) to perpetuate tyranny and dictatorship, eventually inhumane acts.
November 30, 2013 at 7:58 am · Gadaa.com
(Qeerroo.org - Gabaasa Sadaasa 29, 2013 Naqamte) - Sabboontoti ilmaan Oromoo godina Wallaggaa Aanaa Eebantuu irraa mootummaan Wayyaanee dhihaa fi hiraarsa daangaa hin qabne gaggeessaa jiraachuu ilaalchisee Oromoonni biyya alaa jirtanii fi kanneen miidhamuu saba ofiif quuqqaa qabdan qaama mirga dhala namaa falmuu fi warren dhaabbotii namoomaatti akka iyyannoo nuu galchisan dhaammanna jedhu Ilmaan Oromoo mana hidhaa Eebantuu keessatti hiraaraa jiran.
Sadaasa 15,2013 irraa kaasee sabboontotiin Oromoo badii tokkoon malee hidhaa laga Abbayyaa mormitan, ABO deggeraa jirtu,sababaa jedhuun Ilmaan Oromoo aanaa Eabaantuu Magaaala Hindee keessaatti dararaa guddaa irraan gahamaa jira.Mucaa wagga 13 osoo hin hafiin aanaa Ebbantuu keessaa walitti qabamanii magaalaa ...
November 30, 2013 at 7:30 am · Gadaa.com
Qeerroo.org:
Maqaa: Anteeneh Asfawuu Leggesee
Bara Dhaloota isaa: Fulbaana 1/1983 A.L.H tti.
Bakka Dhalootaa: Godina Diillaa, Aanaa Fissaah Gannat, Ganda 02
Barataan kun akkuma ibsuuf yaalletti barataa Yuuniversitii Gondar, Marketing waggaa 3ffaa kan baratu barri inni yuuniversitii kana seene 2004/2012 yoo tahu kan xumuru waggaa kana 2006/2013 dha. Akkuma beekamu barataan kun guyyaa sadaasa 24/2013 barattoota garee isaa department Marketing kan tahan barattoota 60 ol kan tahan waliin bakka Daashan Biiraa jedhamutti yeroo afeerraa godhatanii turani. Haata’u malee afeerraa qaban booda galgala keessaa sa’a 9:00 PM bakka itti afeerraa taasofatan kana irraa gara mooratti kan deebi’an yoo tahu barattootni oromoo addatti wal foo’uudhaan sirboota ...
November 30, 2013 at 6:28 am · Gadaa.com
FINIINEE FINFINNEE (1991)
GULLALLEETI
Sochii siyaasaa keessatti odeeffannoon bakka ol aanaa qaba. odeeffannon guddaadha , xiqqaadha hin jedhamu. Warri muuxannoo ga’aa qaban akkas jedhu.”ODEEFFANNOON HIN TUFFATAMU, HIN JAJAMU” jedhu.diina mo’achuuf tarkaanfiin jalqabaa odeeffannoo argachuu fi haala odeeffannoo irratti hundaa’uun irratti hojjachuudha. Kana dhalli Oromoo hundi bakka jiru maratti waan of eeggachuu fi shira diinaa kana fashalsee irra aanuuf irratti hojjachuu qaba. Yoo siyaasa keessa hin jirru ta’e illee , waan sabummaa keenya irratti hojjatamu odoo ijaan arganii BIRA taruun yakka. Rakkoo yertuu nu keessa jirruuf jennee, ykn wal dhabbii sadarkaa dhunfaatti wal irraa qabnuuf jennee, Qabsoo obboleyyan keenya itti dhumaa jiranii fi ...
November 28, 2013 at 2:09 pm · Gadaa.com
(OromoPress) - This is a sequel to the earlier post "Oromo Studies Representation at African Studies Annual Meeting." To show how scholars on the Oromo People and the Horn of Africa are pushing the boundary in the struggle for knowledge production in a world that deliberately suppresses knowledge production for people like us, we have provided the highlights and papers from the African Studies conference.
November 27, 2013 at 1:54 pm · Gadaa.com
Dear All,
We are rounding up the process of sending the body of Obbo Tesfaye Metta back home.
The funeral ceremony of the late Ob. Tesfaye Metta will be held on:
Saturday 30/11/2013 from 09:30 am
At
Sint-Antoonkerk
Eudore Pirmez Laan 70
1040 Brussels (Etterbeek)
For these who take train:
From Brussels South (Midi) Take Tram 81 to the direction of Montgomery and leave (after 18 stops / nearly 30 minute) at Station Sint-Antoonkerk.
In case of difficulty, you may call 04 8559 7255 , or 04 8570 0716.
Thank you,
The Organizing Committee
November 27, 2013 at 1:33 pm · Gadaa.com
By Leenjiso Horo* | November 2013
Introduction:
The years 1950s-1980s were the birth years of the greatest Oromo generation. It was and still is the greatest generation as those generations that established the Gadaa system as well as the generation that fought in the defense of Oromiyaa against the Abyssinian colonialists, who was aided by the European powers of the time, among which were Great Britain, Czarist Russia, Switzerland, Italy, France, Khedive Ismail of Egypt and etc. The major factors that helped the Abyssinians in the conquest of Oromiyaa were summarized by Earl Lytton in his book The Stolen Desert as follow:
November 27, 2013 at 7:28 am · Gadaa.com
Date: December 8, 2013
Time: 3pm
Place: 3650 W. Glendale Avenue, Suite 2, Phoenix, AZ 85051
Speakers: Dr. Worku Burayu and Dr. Kadir Elemo
November 26, 2013 at 12:27 pm · Gadaa.com
Camadaa Hundee irraa*
Siyaasa ammayyaa keessatti ilaa fi ilaameen bakka guddaa qaba. ilaa fi ilaameen garaagarummaa siyaasaa jiru bifa bilchinaa fi beekumsa qabuun waliif keessummeessuuf daandii guddinaa ti. Siyaasa ammayyaa keessatti ilaachi amantaa siyaasaa tokko duwwaan jiraachuu hin danda’u. ilaalchi siyaasaa bifa gara garaan ibsamu jiraachuun isaa dirqama ta’a. haala mooraa siyaasa Oromoos yoo ilaalle kanaan ala miti. Ilaalchi siyaasaa yeroo tokko bakka guddaa qabaachaa ture haala naannoo fi guddina siyaasaa keessatti sarara biraa qabaachuu ni mala. Ykn ho’ina qabaachaa ture hirdhisuu ni mala. Kun sochii (dynamism) siyaasaa ti.


text:
Mirga Ormaa, mirga abbaa, demokrasii fi hiree ofii ofiin murteeffacha akka ilaalcha Oromoott
Irraan laala
Mirga Ormootaa, mirga abbaa, bulcha demokrasawaa fi mirga hiree ofii ofiin murteeffachuun xexxeboota Habashooti taphaaf malee itt bahi saanii gonka itt hin tolle. Yeroo amma rimsamooti kun keessa deebi’amanii danaa itt baasuun, maaljecheessiisun, gabaa Habashaa fi hawaasa addunyaatt gurgurachuuf warshaa gurguddoo Habashaa keessatt dhandhoonamaa jiru. Jalqabumaa himamuu kan qabu, Oromoon “mirga murnaa” kan isaan jedhan gaafataa akka hinjirre, garuu ofiin bulummaa ormaa akka tahe. Kun empayera jiga irra oolchuuf tarsiimoo qabanitt karaa geessu haxaawuuf tooftaa haaraa dumbulfataa jirani.
Akka abba tokkeett Oromoon lommoxoo fi surra qabeessoo dha. Qaroo fi hojii irratt harka o’oo dha. Kan isaan arraba sanyeesstuu senanii fi kan itt roorrifamu, dhaaba qaamaaf osoo hin tahin madda sabummaa saaniifii. Namoota saa gidduutt ajjechaan heddummaannaan mootichi labsa “nama hin ajjeesinaa Gaallaallee (Oromoollee) yoo tahe” jedhee labse. Namooti saa Oromoo nama jedhanii fudhachu ciicataaf “Gaallaa illee yoo tahe” xexxeba jedhu labsa saatt dabale jechuu dha. Kun ilaalcha bu’uuraa koloneeffataa tahee utuu jiruu qabattee bu’uuraa mirgoota hiree murteeffannoo achi gatanii amma Oromoon akka dhiheessa saaniitt, mirgaa fi demokraasii dagachiisaa, akka fudhatu fedhu.
Yeroo koloneeffamanii eegalanii, Oromoon waa’ee miiddhaa saanii kanneen barbaachisan hundaf iyya dabarsaa bahani. Bara 1974 qabiyyee lafaa waan ilaalu irratt jeeqammi guddaan hawaasa Oromoo keessatt dhalatee ture. Diddaa dingataawaa tahan golee golee muldhachuun sirna kolonummaa baaragsan. Seena warraaqsa ture. Yero sana kan murni loltuu fira hacuucamootaa fakkaatee empayera baraaruuf dhufe. Si’a warraaqsichaa qabbaneessuuf looltuun sun sirna abbaa gonfoo isinii finqilche jedhe; mirga tokkoo tokkoos sabaa fi sabummaa empayera keessaa jiraniif beekuutt kahe. Empayerichi waan miiddhaa gahaa qaata argateef yoo taabota afurtamii arfaniif wareeganillee kan darbee deebisuun harma jige.
Dur Oromoo namummaa baasanii salphisuuf hedduutu koloneeffataan tolfame. Kumkumooti ni carabaman, kumooti garbummaatt gurguramanii kan hafan looltuu fi waajjirbulchii koloneeffataaf daakuu daaksifaman, horii fe’iisaaf okaa hamsifaman, karaa fi dallaa ijaarsifaman, mooraa saanii qarree gaararra jiruuf bishaan dakaa ol guuruu dirqisiifaman. Hedduunis akka horii fe’iisaatt duula saanii walirraa hin citneef ba’aan itt fe’ame. Hoogganooti saanii lafarraa haxawaman, kan lubbuun hafan yoo jiraatanis hidhaa gaara Habashaatt akka lamuu biyya saaniitt hin deebinett hidhaman. Afaan, aadaa fi dudhaan saanii ni hacuucaman. Qacce dhabsiis waliigalaa kan lubbuu, aadaa fi dudhaa barbadeesse ture. Sochiin Oromoo jaarraa tokkoof quummanee diddaa dingataawaa fi faffaca’aa suuqa suuqaatt dangahamee kan hafe kanaafi. Tuffii fi ofirrummaan dhaloota Habashaa si’anaa seenaa rorroo sana keessaa madde.
Oromoon waabarachuu irratt shaffisoo dha. Mootichi addunyaa shaffisaan misaa ture keessatt qondaalota saa jujuu qofaan sirna bulcha kolonii gaggeessuu hin dandeenye. Kanaafi kan isaan kolonota keessa nama yartuuf balbala waabarii saanii banuu kan eegalan. Sun Oromoof foddaa gad itt ilaalu saaqeef. Barumsa waaggota yartuu booda hang tokkoo sirnicha keessatt madaqfaman. Isaan keessaa hedduun lolataa fi bulcha noolaa keessatt sadarkaa olhaanaatt guddatanii turan. Hedduun saanii yoo Habashooman, baayyee yartuun namoota saaniitt maxxananii hafan. Isaaniif kan sirni kolonii qaqaawwutt ka’ee guyyuu guyyuun iyyaatiin qubaa gooftolii kolonii gidduun osoo hin fedhamin gadgaloof coccobuu eegale. Sun dammaqina Oromoo fi uumama sochii hawaasomaa fi malbulchaatt geese.
Kallachi qabsoo Oromoo Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) sochoota sana keessaa dhalatee sagantaa saa malbulchaa 1974 keessa labse. Isa keessatt akka kaayyoo ormichaa, didhaa sabicha manii injjifannoott geessu masaku, akka sararaa dhumaan gahu kakate. Sanaafis Oromoon kumootaan dhiiga saanii lolaasan. Kanaafi kan qabsicha hanga injifannoott dhaabbuun kan hin dadahamne.
Ergasii erbala meeqatu dhihaate, maree gaggeeffame, iyyaafanno tahe, ejjennootu labsame, duula malbeekii fi diliitu bu’e. Hatahu malee Habashootaa fi kanneen Oromoo irra akka digaluutt jiraatan barbaachisummaan waan itt himamuu galaafii hin jiru. Oromiyaan Itiyoophiyaa miti, kolonii Itiyoophiyaati. Raayyaa hanga Mooyyaalee, Begii hanga Jaarsoott biyya tokkoo kan koloneeffataan fafaawe. Suuqi tokkoo tokkoo kan namoota abbaa biyyaa tahanii daangaa ofii qaban Oromiyaa keessa jiru. Akkuma biyya addunyaa kamiiyyuu hojjetanii jiraachuuf Oromiyaa alaa kan dhufan jiru. Kana malees hambaan warana koloneeffataa durii fi kan bara si’anaa biyya irra buufatee jiruus ni argama.
Ollooti Oromiyaa yeroo Oromoon walitt ilaalaman lakkofsa dilormaa yartuu qabu. Baayyeen saanii kaasaa Oromoo kan saaniin tokkoo akka tahe garaa dhaa itt dhagahama. Karaa biraammoo gurgurdoo saanii yaroon akkuma kanneen Oromiyaa keessaas koloneeffataa kalchanii bilisummaa Oromoo fi kan saba saaniin morman jiru. Kanneen cunqursaa kalchan keessaa Oromootu heddummata. Cunqurfamoota keessaas Oromoon wayyaba. Oromiyaa walabi diinni waloo kun kalchituu akka hin arganne tolchuu dandaha. Kanaa fi furamaa fi walabummaan hundaaf taha. Oromiyaa bilisomsuu jechuun dilormaa fi lafa godinichaa wayyabaa bilisomsuu jechuu dha. Kanaaf ofiin bulummaa Oromoo bilisummaa fi tasgabii godina walii galaaf iggitii taha kan jedhamu.
Mootummaa dhufee darbu waliin hammeenyi bulchoota Habashaa itt caalaa deema. Yoo gaaga’amooti waliin dhaabbachuu baatan hacuuccaa fi ajjeechaan shaffisaa guddaa fi haxxummaan kanaan duraa caaluun dhaloota koloneeffataa haaraan itt fufuu dandaha. Namooti kibbaa, Oromoo dabalatee sadarkaa jireenya nambiyyaa lammaffaatt gad buhanii jiraataa bahani. Yartuun dantaa orma saanii bulchitootatt gurguruun bu’aa argataa jiru. Galtooti kun ammayyuu koloneeffataa waliin sadanii waan harcaatu funaannachuuf haalli akka turett akka itt fufu barbaadu. Oromiyaan biyya dhugeeffannoo hedduuti. Oromoon akka sabaatt haa bultu dubbiin jedha malee dubbiin hin dhisuu. Garuu Habashaa fi galtooti garee “lola aadootaa” gaggeeffamaa jiru keessatt Humnoota Lixa naasisuun Oromoon akka garee Addunyaa Islaamaatt ramaduu barbaadu. Ofumaa dhama’u malee qabsoo seerawaa saanii irra sun isaan hin deebisu.
Waaqeffataa, Musleman fi Kiristanni harka wal qabatanii gara bilisummaatt ni joga’uu. Oromoon jireenya goolamaa jiraata. Goolii irratt kan duuluu dantaa eenyuyyuu fiixa baasuuf osoo hin tahin ofii jedheetu. Kanaaf Oromoon balleessaa ofii golguuf osoo hin tahin, akka sabaatt badiirraa ooluuf lolattuu farra goolii hundaaf tumsaa uumaatii.
Waa’ee Oromiyaa waan hamaa hamaa jechuun orma ballaas sodaachisuu barbaadu. Oromiyaa fi finnooti kibbaa, kolonoma dura bara hedduu kaasanii walirratt hirkataa dhufani. Ammas yoo tahe Oromiyaa bilisi kibbaaf bilisummaa qofa fida. Akka waliin kufan waliin ka’uuf tattaafachuu qabu; Homtuu hariiroo sirinyaa kana jeequu hin qabu. Muki sodaachisaa tokkoo gargaarsa angoti guddoon koloneeffataa kennani. Garuu qabsichi cunqursaa fi cunqurfamaa naannaa gidduu waan taheef rogaasaan Angoti Gurguddoon mirgoota Ormaa fi mirga ilmoo nama fi walabummaa abba abbaa dura dhaabbataniif hin jiru. Qabsichi Oromiyaa bilisoomsanii nagaan bulcha seeraa fi nafii demokraasii jala jiraachuu dha. Nammi tokkoo hanga laalaan itt dhagahametti fi bilisa tahuuf kutannoo qabutt, dagaagaa hagamii keessaa maddullee, bulchaa goolii jala sababii hin dhaabbanneef hin jiru.
Oromoon namooma ni jaallatu. Olloota saaniitiin akka gara laafotaatt beekamu. Ilmaan halagaa rakkina jala jiruullee sanyii fi dhugeeffannoo osoo hin laalin akka guddisan beekamaa dha. Kanaaf nageenyi kanneen maqaa gaariin Oromiyaa keessa jiratanii mamsiisaa tahuu hin dandahu. Oromiyaan qabeenya riphaa olloota gaariif hojii kennisiisu qabdi. Oromoon akka koloneeffataa kan takkaa bulcha diktaatoraa ala hin beeknee, osoo hin tahin bara walaba ture sirna demokraataawaaf walqixxoomaa beekamaa qaba ture. Ammallee sun haala Oromoo amma irratt ni muldhata. Oromiyaa keessa kan jiraatan hundi sirna kolonummaa du’aa jiruuf gadooduu dhiisanii Oromoo waliin Oromiyaa walabaa fi demokraatoftuuf yoo qabsaawan wayya. Koloneeffataan yeellaasifamee tuqaan wal dhabdee maal akka tahe gad bu’ee baruu qaba. Yeros qofa, kan hunduu waliin akka ollaa gaarii ormi saanii bara baraan wal cinaa jiraachuuf deemuutt, rakkina fula dura saanii jiru tokkummaan furuu kan dandahan.
Ilaalcha Oromoo
Oromiyaan kolonummaa bahuu fi empayerri diigamuun kan yeroon itt darbe tahuu Oromoon ni amana. Empayerri hundi akkasumatt waan baqaniif kan Itiyoophiyaa adda hin tahu. Sadoon kamuu geengoo seenaa konkolaachuutt kahee dhaabu hin dandahu. Oromoon yoo ilaa fi ilaamee halagaa waliin gaggeesse kana salphaatt akka fiixaan baafatu irratt tahuu qaba. Mareen biraa Itiyoophyaanota gidduutt gaggeeffamu keessatt qooda fudhachuun hafee Oromoon mataa nagaa qabu akka hoduutt illee dhagahuu hin fedhu. Mareen saanii naannaa qabeenya Oromiyaa fi humna namaa rakasa itt bolqan irratt malee akka itt nagaa Oromoo waliin busan miti.
Ejjennoo saanii raggaasuuf waa’ee uumaa finnaa empayera Itiyoophiyaa soba hoomishanii orma saanii garraamichaa fi hawaasa addunyaa sooruu yaalu. Galtuu akka Impayera Fransaa keessatt “évolué” jedhama turanii galmeeffachuun jaarmaan keenya sabhedduu dha jechuu yaalu. Kun qaama gowwoomsaa saba saanii fi addunyaa qopheessaniiti malee dhugaan saa hundu Itiyoophiyaa qulqulluu (“nitsuhi Ityoophyaawii”) fi habashaawota.
Ormi baldhaan Habashaa waggoota hedduuf soba kanneen isa bulchaniin guutamaa dhufe. Dhugaa waan isaan itt himanii gaafatanii hin beekan, akkuma dhugeeffannoott hordofaa bahan. Kanaaf waa’een madda saanii, gocha saanii, ergama saanii, dhugeeffannoo saanii, seenaa saanii kkf gaafii kaasanii hin beekan. Ammallee bara teknoolojii iyyaatii kana akka empayerri Itiyoophiyaa baraabaree tahe amansiisuuf yaalaa jiru. Gaaffiin tokkoo tokkoo “qinyi gizatii” saanii irra walaba tahuu dhiheessan hamaa maltuu Wayyaaneen ijaarsa baraabaree kana diiguuf tolfamaa jiru jedhu. Soba ofii hoomishan dhugeeffachuutt waan ka’aniif waan isaan balleesuu dandahu duubaan jiru arguu hin dandeenye.
Xurree yaada saanii dullacha kana hordofuun gurguddoon Habashaa, qaata waa’ee gaaffii Oromoo kumkumooti itt dhuman achi dhiibanii waa’ee mirga murnaa fi abba tokkee dubbachuutt kahani. Murni akka beeknutt waan akka tuuta dhugeeffannoo, saalaa, hiriyaa, mandiisota, fedhaa addaa, kkf. Duubatt harkifattuun kun saba tokkoo akka waan murna sirna saanii keessaa tokkootti ilaaluu barbaaddi. Sabi akka Oromoo murna sana hunda akka of keessaa qabu ilaaluu hin barbaadani. Of akka halle dhuunfataatt waan fudhataniif ofiinjiroo biraa, kan isaan dhahatan kan dhahatu, jiraachuun barbaachisaa tahee itt hin muldhatu. Mirgi kamuu mirkaneeffamuuf dura Tigreen aboo irra maqsamuu qaba jedhu. Tigree fi Amaara gidduutti dorgommeen angoof tolfamu akka dorgommee sirna tokkoo jalatt gola malbulchaa lama gidduutt tolfamuuti. Sabgidduuf jedhanii akka hunda haammataatt mulchuu barbaadu, dhugaan saa garuu Gaanfa keessa kan nama ciigahu akka saanii hin jiru. Oromoon akka orma tokkoott hidhata saanii tahee hin beeku, gaafa sun tahe kan dhumatuuf isaanitt fakkaata.
Geedarammii mootummaa gaaffii Oromoo hin deebisu. Dhaaba Oromootii gaaffii kan deebisu mootummaa taahitaa empayerittii irra jiru. Barcuma angoo Habashaaf Oromoon hin dorgomu, ofiin bulummaa irra gaafata malee. Kan hubatee ilaaleef, miseensoti gita kufee haajjisa tahan kun, dhaloota bara iyyaatii osoo hin tahin abbooliin Nafxanyaa Minilik kan deebi’anii dhalatan fakkaata. Oromoof Amaarris Tigreenis angoo haa qabatanii empayerri gilgila tahee hanga hafett garagarummaa hin qabanuufi.
Rakkoolee gurguddaa empayeritt hubachuutt, mootummaan amma angoo irra jiru kan darban hunda caalaa beekaa dha. Hariiroo kolonotaa fi finnaa empayerichaa gidduu jiru beekee jira. Qayyabanno sana irratt of bu’urseetu kan seerota hoomishuun ofiin bulummaa kolonootaa hin oolleef ragaa hin taane walitt qabu irra mesharkaa hacuuccaa hunda Oromiyaa shaffisaan saamu gargaaran tolfate. Sana qofa osoo hin tahin, dhaaltuun gita kufee akka isaan wilitt hin taane hubatee, bolqa irratt qooda hin fudhachiifne. Kanaaf hanga guyyaa hunduu biyya Habashaatt waliin dacha’uuf dirqisiifamanitt kophaa fiiguu filate. Garuu akka gooticha saa Yohaannis IV daangaa biyya toohatu irra qaari’ee ollaatt lola banaa jira, inni si’anaa Somaliyaa dhaa. Carraan gooticha saa yoo irra gahe ammas akkuma yerosi Amaarri tahita deeffachuuf ayyaana argataa laata?
Umaa seenaa fi mirkaniin ittiin jiraatee mootummaan amma jiru kan itt jiru caalaa waan addaa tolchuu hin dandahu. Gaaffii demokraatawaaf furmaata kennuun dandeettii saa ala. Haa tahu malee hanqina saa kana hubachuun, yeroof ilaacha hamaa biyya keessaa fi sabgidduu gara dabarsuu jedhee tooftaa yayyabate jira. Sana waan tolcheef Oromoo akka hin beekamnett hidhuu, butuu, fi mankaraasuu irra hin dhaabbanne. Miseensoti gita kufee fi kalchituun saanii, seena duriif qaabannoo mararaa qabu. Kana irraan kan ka’e mirga Oromoon hiree ofii ofiin murteeffachuuf qabu beekuufii hin fedhani. Angoon 39, Wayyaaneen dubbii qabaneessuuf heera saatt galchellee akka rifachiisuun hin dhoksani. Isa keessatt badii malee eebba hin argan. Waanti orma dagachiisuuf tolfaman hunda haquu fedhu. Bulchi fakmishoo mootii moototaa irratt hundaawe humnaan deebi’ee dhaabbachuu qaba jedhu. Hanga orma kaan ofitt bulchuu dandeenyett angoon seeraa ofiin bulummaa dubbatu jiraachuun barbaachisaa akka hin taane orma saaniitt himu.
Adeemsa qabsoo Oromoo keessatt qabatteeleen mirga Ormaa, mirga abba abbaa, demokrasii fi hiree ofii ofiin murteeffachuu warraaqxota Oromoo gidduutti kahanii furmaati itt tolfamee jira. Sanneen yaa’a sochii bilisummaa Oromoo keessatt eegaloota gurguddaa mare Oromoo turani. Sagantaan malbulchaa ABO kan tolfame erga hunduu hariiroo isaan gidduu jiru hubatee booda. Osoo lubbuu saanii sabaaf wareeguu hin bahin qabsaawoti sadarkaa hundaa qabatteelee kana irratt qayyabannoo waloo uummatanii turanii. Mareen walfakaataan moora Habashaa keessattis gaggeeffamaa turani; isaan garuu olhantummaa deebisanii dhaabuu malee furmaati biraa itt hin mullanne. Bakka Oromo of dhaabanii dubbii xinxaluu irra, ilaacha qajeelaa karaa irra maqsan darbachuun, rimsama mirga abba tokkee fi mirga ormaa irra jiru waliin dhahanii amba waliigalaa dogoggorsuu yaalu. Kan as irratt soba buusisaa jirru sana.
Oromoon saboota ta’iisa “Walharkatt qaba Afrikaa” jedhamuun gaagahaman keessaa akka tokkootti of ilaala. Isaan dura sirna malbulchaa koloneeffataa irra adda tahe qaba ture. Sirna democraasii kan akeeka Gadaan gabbifame ture. Akka orma addaanjiroo fi akka kolonii Habashaatt gaaffiin isaan bilisummaaf dhiheeffatan seerawaa dha. Qaammi addunyaa akka kolonooti hundi bilisaawan labseera. Daangaan Habashaa fi Oromiyaa addaan jiru. Kan empayericha ijaare, Minilik illee “ Mootii mootota Itiyoophiyaa fi Biyyoota Gaallaa” ofiin jedha ture. Isaan gara duubaa kana, kan nu gaddhiisaa jedhaa jiran. Yoo seerri sabgidduu, bilisummaa Oromiyaa golguuf gahaa tahuu baatullee bowwaa jiru guutuun warraaqxota Oromoo irra eegama.
Habashaan bifa gogaa fi dhiheenya biyya saatiin qabatee koloneeffamoon orma tokkoo of fakkeessee fudhatamuuf yaalaa jira. Deggertooti saas gaaffii Oromiyaa ofiin bulummaaf qabdu akka hin dhaggeeffanne gurra qabataa jiru. Hanga hamaa koloneeffataa irratt hin uumnett akka jirutt itt fufuu saa filatu. Hawaasi Oromoo naga jaallataa fi walqixxoomaan jiraataa dha. Haleellaa qixawaatt dhimma bahuuf dantaa dhabuun saa, akka waan fedhee garbummaa fudhateett jalaa fudhatame. Garuu Oromoon gonkumaa fedhaan bulcha Habashaa jala galee hin beeku.
Koloneeffatoon murna bucuu keessaa kan bahanii fi angoo dhabuu akka dhuma jireenyatt kan fudhatani. Namoota kolonii saanii kan akka qabeenyaatt ilaalan hafee kan saaniiyyuu seenaa saanii keessatt gonka akka walqixxeett fudhatanii hin beekanii. Haa tahu malee ormi saanii hanga tokkoo yeroo kolonummaa irra bu’aa argatu jarri kaan waan halle dhabani. Jireenya waatattaa qottuu Habashaa fi kanneen biro walbira qabanii ilaaluun waliqixxee dha jechuun, hololli oftuulummaa saanii, olhaantummaa ayyaamquwii isa jalqabaatii argamsiise irraanfachuu dha. Hiyyummii biyya Haadha saanii keessa jiru bilisummaa Oromiyaa rarraasuuf sababa tahuu hin qabu. Oromiyaan kan hoomishte caalaa baste jirti. Abbooti waraanaa jalqabaa kan saammatan biyaa alaa tuuluu fi qananii alaatt bashannanuu mannaa osoo biyya saanii misoomsanii ni dandahu turani. Akka amma TPLF kurnoo lama keessatt Tigrayiin misoomsaa jiru ilaaluun hinaafuun gatii hin qabu, Tigree tuffatan caalaa yeroo qabu turani.
Carraan rakkina Oromoo itt salphisuu dandahan hedduu irra ilaaluun darbamani. Jalqabaaf rakkina malbulchaa waggaa hedduu tasgabii godinaa dorsisaa bahe furuuf Oromoon bara 1991 humnoota Habashaa waliin furmaata akka barbaaduu dhibbaan irratt tolfame. Chartarri Cehumsaa empayericha koloneffatummaa irra baasee orma koloneeffatameef bilisummaa saanii deebisee dhaabuuf akka dhooftuutt gargaaruu dandaha ture. Isaan wal amanteen uumamee sabootii fi sabummaa hedduun, carraa feedhiin ofiin bulumaa fi tokkummaa malbulchaa akka tokkoo gidduu filachuu dandahu turani.
Garuu abbaa hirrooti Habashaa angoo empayeritt gaddhiisuuf fedha akka hin qabnee fi Oromiyaa ofitt akka hin dhiisne yeroo shakala cehumsaa 1991/92 agarsiisanii jiru. Sun akka hariiroo isaan waliin tolfamu keessaa yoomiyyuu furmaati demokraatawaa tahe bahuu hin dandeenye barnoota hin irraanfatamne dhiisee darbe. Kanneen seenaa irra waa hin baranne qofa kan Habashaan fedhaan ni demokraatawa jedhanii eeggatan. Akka sabaatti amantee demokraasii irraa qabatanii hin beekani. Tigraawwayiif kun carraa angoo irra turuu isa dhumaati. Dimookraasiif bucuu tahanii hafuu. Yoo karaa biraa barbaadatu tahe malee biyya Habashaattis maaddhaa dha. Sanaaf Oromiyaan gidiraa arguu kan qabdu.
Furmaati tokkichi Oromoon qabu waan argate hundaan qabsoo saa finiisuu dha. Qabsoon akka sii kan hin barbaachifne gochuuf mootummaan amma heera saa keessatt “mirga sabaawaa hiree ofii ofiin murteeffachuu” fudhatee jira. Garuu sun qooqa konkaa dha. Bilisaa baana jedhanii yaadu jedhamanii namooti kurkurfamaa fi ajjeefamaa jiru. Kan cafatanii bahan hafee goolooti Itiyoophessitooti illee kophaatt hin dhiifamne. Haala ukkaamsaa akkasii jalatt nagaan ofiin bulummaaf qabsaawuun waan hin fakkaanne. Shororkaan kanneen angoo irra jiran maddisiisan, gaaga’amtooti akka fincilanii, mala isaan dhimma itti bahaniin ofirraa faccisan dirqisiisaa jira.
Karaa biraa Amaarri waacaan yaadannoo bara mooti mototaaf qabu hiree ofii ofiin murteeffachuu akka yaalii maltuu qolqullummaa Itiyoophiyaa gadi qabuuf dhufeett fudhatu. Habashaa malee empayera sana keessatt sabi biraa jiraachuu hin fudhatani. Kan hafan hunduu murna gosaati. Sona amma jiruun fedaralismii gosaa, godinaa gosa irratt hundaawe jedhu. Qabee Itiyoophiyaa keessatt “gosa” jechuun maal jechuu akka tahe beekuun saanii mamisiisaa dha. Gosi qooqa Oromoo Habashaan waan wal gitu hin qabneefi. Jarri kun kanneen mallatoo imperial kan ajjeechaa Oromoo irratt qabatama turanii fi namoota dhumiisa sana hoogganan afarsanii. Mallattoota haa tahanii hoogganooti sun kanneen haala badaa sana isaan qayyabachiisan waan taheef Oromoon yaadachuu hin fedhani. Mallattoota akkasii fi hoogganoota sana faarsuun waraana deebisanii labsuu fi bowwaa isaan gidduu jiru ballisuu yaaluutt fudhatama.
Oromoof heerri Itiyoophiyaa seera koloneeffataa keessaa tokkoo. Akka sabaatt tolchuu saa irratt hin afeeramne. Dhaaboti Oromoo seerawoon akka ABOllee, akka dhiibbaa irratt hin qabaanne dursanii darbatamanii. Kanaaf gaaffiin Oromoo isa irratt osoo hin tahin mirga saanii dhalootaa fi seera sabgidduu irratt hundeeffama. Gaaffii fottoquus miti. Fedhaan gara finnaa Habashaa tahanii hin beekani. Humnaan qabamanii, kan seera Habashaa ulfeessanis jaallatanii osoo hin tahin waan afaan qawwee duuba jiruufi. Kanaaf wanti Oromoon gaafatan ofiin bulummaan saanii akka deebi’uufii. Yoo seerri ilmoo nama amma jiru daba jiru qajeelchuuf dandeettii hin qabu tahe, seerri uumaa bakka buhe qajeelcha malee, dabaan akka dabett haa hafu hin jedhamu. Yeroo sana kan cunqurfamooti waan dandahan hundaan akka bilisa of baasan offalchaman.
Garaa garummaan mootummaa amma jiruu fi gita kufee, inni ormi adda addaa empayera keessa jiraachuu saaniif, Itiyoophiyaan akka amma jirtutt seenaa jaarraa tokkoo akka qabdu huubachuu saati. Karaa biraammoo jarri kaan Itiyoophiyaan akka amma jirtutt waggoota kuma sadii lakkoofsifteett jedhu. Garuu Itiyoophiyaan hafee finnaan Habashaa Aksumitt waaltahe kumaalee tokkoo jiraachuunuu hin beekamu. Asoosammi saanii kun kanneen karaa saaanii dantaa godinichaa keessa seenuu barbaadaniif sababa taheefi.
Kan gola hariiroo waliin qabachuu barbaadduun dubbachuu dandeessu Oromiyaa bilisa qofaa. Sana malee quunnamtii kamuu ormichaaf kolonaawaa fi dabaa dha. Waan Oromoof dansa jedhu halagaan nama biraatt himuun arrabsoo fi ofirrummaa taha. Mirga waan itt tolu filachuu kan qabu Oromoo qofaa.
Ilaalcha koloneessitu dulloomaa
Gubbaatt yoo waa’ee ilaalcha Oromoo dubbannu kan saaniis tokkoo tokkoo kaafnee jira. Isaaniif Oromoon orma xaqilaayii gizaatii Gonfoon daangawe adda addaa keessa jiraatan. Finnaan Oromiyaa jedhamu hin jiru. Dilormaan saanii biyya biyya irra faca’ee dangaa waloo murtaawe hin qaban. Isaan irra eegumsa kan barbaadan gidduu saanii sabi bucuun jiru. Xaqlaayi gizaatii hundi godinaa bulchaa finnaa Habashaati. Baroota darbaan walqixxummaan hin fudhataman turani. Roorroon mirga ilmoo nama xaqlaayi kibba fi xaqilaayii Gaallaa irra gahaa turan.
Isaaniif kan barbaachisu akka roorroon sun itt hin fufne. Mirgi afaanii fi aadaa saanii misoomfachuu seeraan eegamuufii dandaha. Garu afaan Amaaraa akka afaan sabaawaatt fudhachuu qabu. Hamma Tigreen tahitaa irra jirtutti mirga ilmoo namaatt roorrisuu fi biyyattii gosaan hiruun hin dhaabbatu. Kanaaf mootummaan Tigree jalqaba buqqa’ee humnoota tokkummaan (Amaara) bakka bu’uu qaba. Isa booda eegumsii mirgootaa itt fufa. Addaan Oromootti roorrifameera inni jedhamu hammaa baasameetu.
Oromoon akkuma Itiyoophiyaanota gaaga’amoota hundaa bulcha abbaa hirree jala turan jedhu. Amaara Tigree fi gosi biraas kan Mallasaan gaaga’amanii hidhaa turan jiru jedhu. Naamoota isaan dhahan keessatt kanneen dabaanbulummaa fi seera malee mootummaa finqilchuu yaaluun haddheeffaman faatu argamu. Akka isaanumtuu jedhanitt eenyummaa sabummaa saanii fi ejjennoo faallaa finnaa Itiyoophiyaa irratt qabaniif kan hidhaman Oromoo qofa. Garuu akka garaa garummaan bu’uuraa hin hubatamne, irra dibanii darbuu barbaadu. Nammi Itiyoophiyaa hundi bakka barbaade jiraachuuf hojjeechuu mirga qaba jedhu. Sana jechuun ormi biraa biyya of dandahe qabu empayeritii keessa hin jiru jechuu dha.
Abbooliin keenya biyya kana wareegama guddaa, lafee itt cabanii, dhiiga saanii dhagalaasanii nuu tursani. Kanaaf nuti ijoolleen saanii akka turett eegnee dhaloota dhufutt dabarsuuf galfatatu nurra jira jedhanii munaaqu. Kan darbeef want gaabbamuu fi aagiin itt tufsiifamu hin jiru. Lafa kana argamsiisuuf sochii tolfameen gaaga’ammi kan itt dhagahame yoo jiraatan waan barbaachisu argatan jechuu dha. Ergamichi ergama qaromsaa kan manii saa rukute ture. Silaa kan tahuu malee, yaada jijjiirrannee eegumsa mirga ilmoo nama isaaniifis diriirsuu keenyaaf galata turee. Aadaa Kiristinaa Habashaa hanga hin hubnett afaanii fi aadaa gosa saanii misoonfachuu ni dandahu. Isaan tokkoomanii aboo keenya didhchiisuun akka safuutt ilaalamuu qaba.
Nammi tokkoo irba tokkoo akeeka jedhu irratt hundaawuun tokkoo tokkoon saanii walqixxummaan akka jiraatan, mirga kennachuu fi kennatamuus akka qabaatan balbala keenya banaafii jirra. Mirgi abba tokkummaa fi walabummaan noolaa mikkillee moo’ummaa Habashaa keessatt ni eegamaaf. Mallatoon tokkummaa fi jannummaa Itiyoophyaa durfannoon kennamuufii qaba. Dhaalmaa keenya nu qaabachiisuuf qodaa, uffannaa, midalgaji, faayi, kkf hundi halloota Habashaa magariisa, keelloo fi diimaa ofirraa qabaachuun barbaachisaa dha.
Akkasitt hallooti sun akka waan kaleessa argamanii waan halle irratti bobooxa’amanii agarra. Collootaa fi madda galii yoo tahan, daallichaaf qaabannoo gadoodchaa tahanii jiru. Akkasitt kan isaan yaadan. Akka orma Gaanfaa hunda irratt mootii tahanii uumaan foo’amati. Waan yartuu kakkabeebsuu qofaan osoo kan darbeefi dhiifama hin gaafatin hundi amanee kan waliin jiraachuu itt fufu itt fakkaata. Ujootii saanii Teedroosii hanga ammaatt dhiiga Oromoo akka lagaa lolaasaa dhufani. Jarri kun isaaniif ulfoo dhaa. Ejjennoon saanii kun kan misee tuffii orma kolonii qaban, ofirrummaa, bolola fi doofummaa irratii. Waan yeroo irra hangam akka cehan qaaqa saanii nama locu irra hubachuun gahaa taha. Bara baaquleessaa kana abjuu bara darbee keessa jiraachuun kan itt tole fakkaatu. Empayerooti Rusiyaa fi Yugoslaviyaa ija saanii duratt yoo burkutaawan kan saanii waliin walitt firomsanii ilaaluuf dandeetii dhabani.
Xumura
Korri Idilee ST namoota harki caalan haalli jiru akka hin jijjiiramne fedhaniin guutame. Kanneen fageessanii ilaalanii fi demokraatawan gufuu meeqara qaarsisanii wuxineen seeraa dhiheessu. Innis yoo xumuramu akeektii saa hin rukutu. Dimimmisaawaa taha. Kanaaf wanti achiin darbu hundi gutummaatt fedha nagaa fi walabummaa deebisuu dandaha jedhamee hin eegamu. Haa tahu malee buusaan seeraa gubbaatti moggaasa jalatt tarreeffaman suukii keessa seera tumootaa abbaltii mishan qophaawe tahuun hin haalamu. Dhanquu sanaan yoo laalamu, gaaffii Oromoof deebiin furmaata tahu kan argamu seeraa fafa sabgidduu irra qofa osoo hin tahin kutanoon Oromoos itt dabalamuu qabaa.
Koloneeffatoon addunyaa moo’uuf fedha dulloomaa qaban irratt dhoofsisuu hin barbaadani. Abbaltii dagaa murna tokkoon, abba tokkeen fi murnooti akka sona cehumsaa keessatt qooda fudhatan afeeraman malee, sochii Habashaa deebisanii dhaabuu keessaa murni Oromoott yaada fudhatee dhihatee beeku hin turre. Isaan keessaa aadaa fi dhaaba Oromoo barbadaawee fi fixakaakuu akaakoon saani orma kolonaawoo irratt raawwataniif kan gaabbiin itt dhagahamee dhiifama gaafate hin jiru. Nama Afrikaa tokkoof osoo gumaa yk faloon hin bahin fira nama lammii saa ajjese waliin nyaachuun abaarsa cimaa dhaa. Ammallee kan Oromoo sugugguraa jiru sana tahuu hin hafu. Isaan sana beeku, garuu koloneeffamoof tuffii waan qabaniif yakka saanii darbeef faloo bahuu dhimma hin godhanne. Hoogganoota, arfanii fi harma muran; garbummaatt gurguranii fi gocha namuummaa baasaa fi salphisoo tahan Oromoo irratt raawwatan, farsuu fi akka ujuutti ilaaluun, suduudaan yakkoota sana kan godhaniin gargarbahee hin laalamu. Arraba miiddhaa irratt ida’uuf dhalooti si’anaa badii akaakilee saanii irratt tolfamaniif “ishoo” jedhu jedhanii Oromoo eegu. Akkasumas dhalooti nama ajjeesstuu si’anaa, garaa laafina Oromootti agarsiisaniif akka dinqisiifataman barbaadu. EEyyee, amma dhoofsiftuu shaffisee fi garaa ciifsituu taatett dhimma bahu, isaanis kan durii caalaa heddumminaan Oromoo numa mankaraarsu, ni ajjeesuu, akkasumas ni salphisu.
Dur orma ballaa dukana keessatt ittisanii dorsisaa fi shororkaan fedha saanii irratt fe’aa bahan. Amma bara iyyaatiiti. Fakmishoon bulcha walfakaataa itt fufuu hin dandahu. Isaaniif ammayyummaan wal gituun yeroo itt fudhata. Itt bahi sanaa hamaa guddaa fiduu dandaha. Oromoo mirga hiree sabaawaa ofii ofiin murteeffachuu mirkaneeffachuu gaditt kan quubsu hin jiru. Sana kan mirga ormaa ittiin jennu. Mirgi abbatookkee fi walabummaan noolaa, orma abbaan sun miseensa itt taheen eegamaaf. Koloneeffataa takkaa yaada shakala demookraasii fi seeraan bulmaataa qabaatee hin beekne mit kan akka itt mana saa bulfatu Oromoott himu.
Akka orma nagaa jaallatuutt Oromoon manii saanii gahuuf karaa nagaa filatu. Garuu hamajaajiin saanii buubaa waan taheef goleett dhiibaa jiraa. Goloota biraan waliin gamtaan gara qayyabannoo walootti geessuu yoo hin jiraanne lola cimaa buusuu malee filmaata biraa hin qabani. Oromoon gola mirgummaan ofiinjiroo tahuu saanii bareef kamiinuu waliin dubbachuuf qophii dha. Dhaloota weerartuu amma jiran irra balleessaa abbooliin saanii irratt raawwatan hundaaf dhiifama akka gaafatanis ni eega. Sanaan boqonnaan gadadoo xumuramee akka olloota dansaatt jalqabi haaraan ni eegala. Kana malee dhiigi sun hunduu qoosaan hin dhangalaane. Kaayyoo fiixaan baasuuf kakatameetu.
Filmaati Oromoon qabu akka sabaatt jiraachuu yk abba tokkeen galtuu Habashaa tahanii haa hafan jedhamaa jira. Yoo ollooti gamtaa qabaatan waanti boji’amu Oromiyaa caaluutu addunyaa baaqulaawe kana keessa jiraa. Yaada hamaan dhisama naannaa uumuun badiisa waloo fiduu dandaha. Oromiyaan yoo bilisoomte dhugaatti addunyaa keessaa fakmishoo demookraasii fi biyya seeraan bulmaataa, isee caalu hin jiratu. Mirgi ilmoo nama fi walabummaan noolaa, bara Gadaa irra misee as baha. Yoo sun hanqate qabsoon bilisummaa Oromoo injifannoo as bakka itt dhaabbatu hin qabaatu. Wareegama guddaa fi waggaa hedduu fudhachuu dandaha, akka fedhe yoo tahe, lamuu jireenya salphinaa fi roorroo ormaaf jilbeenfachuun hin jiratu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Onkololessa 2007
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo