text:
Abdii Boruutiin
Addi Dimookraatawa Oromoo – ADOn (Oromo Democratic Front-ODF) jaarmayaa Patriotic Ginbot 7 (PG7) jedhamu waliin waliigaltee akka mallatteesse bakkee adda addaatti mul’achaa jira. Xalayaa mallatteeffame sanas argee jira; garuu wanti irratti waliigalame sun bal’inaa fi gadifageenyaan hin mul’atu. Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatittti want ifa hin taane fi namaa hin galle hedduu dha. Kanaaf jedheen barreeffama gabaabbaa kana dhiyeessu barbaade. Kaayyoon barreeffama kanaa, waliigaltee sana qeequufis ta’ee deeggaruuf otuu hin taane, wanti dalagamaa jiru ifa ta’uu akka qabu hubachiisuufi.
Gara ijoo dubbiitti otuu hin seenin dura, wanti ifa ta’uu qabu tokko, qaamota garagaraa waliin waliigaltee uumuun waan badaa miti. Waliigaltee uumuun diinummaa hir’isuu dha. Diina waloo tokko kuffisuuf waliin hojjechuu barbaaduunis akkasuma waan gaarii dha. Haa ta’u malee, wanti gaafii guddaa natti ta’e waa lama dha.
Tokkoffaa fi inni hangafti, jaarmayaan PG7 jedhamu kun akkan ofii kiyyaa hubadhutti warra federaalisimii naannoleerratti hundaa’an hin fudhanne dha. Jaarmayaan tokko tooftaa siyaasaatiif jedhees haa ta’u haala yeroo hubachuudhaan ofjijjiiruu mala. Sochiin warraaqsaa uummata Oromoo isaan sodaachisee akka yaada ykn kaayyoo isaanii irra deebi’anii hubatan isaan taasiisees ta’uu mala. Waliigalteen kun yoo jijjiirama kanarratti hundaayee hin taane, jara kana amananii waliin tumsa uumuun boodarra gaaga’ama fiduu akka danda’us hubachuun barbaachisaa dha. Seenaa fi dogoggora dabrerraa barachuun hedduu murteessaa dha.
Lammaffaa, jaarmayichi PG7 kun humni isaanii hangam akka ta’e beekuun rakkisaa ta’ullee, qabsoo hidhannoos gaggeessaa akka jiran beekamaa dha. Karaa biraatiin ammoo, ADOn qabsoo hidhannoo lagachuuf sagantaa baafatee akka ijaarame waan hubatamuu dha. Maarree, gama tokkoon qabsoo hidhannootti amanuu dhiisaa; gama birootiin ammoo warra qabsoo hidhannoo gaggeessan, kan mooraa ofii keessaa dhiisanii, kan alagaa waliin hiriiruun bu’aa maal akka fiduuf jedhaniiti? Yoo qabsoo hidhannooti amanan maaliif ABO irraa gargarbahanii jaarmayaa haaraa ijaarratan? Lakkii qabsoo karaa nagaatu filannoo caalaa (preferred option) dha kan jedhan yoo ta’e, warri karaa nagaatiin biyya keessatti qabsoo gaggeessaa jiranuu maalirra akka jiran waan Addunyaan beektu dha. Kanaaf, murtiin waliigaltee kanarra isaan geessise maalii? kan jedhu gaafii biraa ti.
Akkuma beekamu, jaarmayootni keenya kan ABOrraa fottoqanii, gara garatti bibixxilamnii jiran, dhiyoo kana gadi bahanii walhubannoo fi waliigalteerra geenye jedhanii dubbatanii turan. Sana boodas akka himamaa jirutti koree tokko dhaabanii waayee waliigaltee kanarratti hojjechaa akka jiranis ni beekama. Jaarmayoota kana keessaa ADOn isa tokko. Gaafiin biraa kan asirratti ka’u, waliigalteen mooraa keenyaa sun irratti hojjetamaa otuu jiruu?? karaa biraatiin jaarmayaa alagaa waliin waliigaltee fi tumsa mallatteessuun miila tokkoon mooraa QBO keessa dhaabbachaa; miila biraatiin mooraa alagaa keessa seenuu hin ta’uu? Yoo karaa kana kan deemamu ta’e, waliigaltee mooraa keenyaa sanarratti dhiibbaa hin qabaatuu? Moo tooftaaf jedhamee; otuma beekamuu karaa lama deemuuf irratti waliigalame? Jaarmayootni mooraa keenyaa waliigaltee ADO fi PG7 kana akkamitti ilaalu?
Galannii murattoota fi kutattoota sabboontota keenyaatiif kan biyya keessatti wareegama ulfaataa kaffalaa jiraniif haa ta’uu, yeroo ammaa Wayyaanee hanga funyaaniitti hidhatte jilibiiffachiisaa jiru. Sababa kanaan, jijjiirama siyaasaa tokko argamsiisuudhaaf, mootummootni warra dhihaa keessumaayyuu kan akka USA humna siyaasaa biraa kan filannoo ta’uu danda’u (alternative political forces) barbaadaa akka jiran ni himama. Tarii fedhii jara kanaa guutuuf jecha; humna caalaa fakkaatanii gadi bahuuf ta’inaa laata waliigalteen jaarmayoota kana lamaanii? Want hunduu hubachuu qaban garuu, har’a (yeroo ammaa) fedhii warra dhiyaa guutuuf yookaanis ammoo fedhii fi kaayyoo mataa ofii bakkaan gahuuf yoo ta’e malee, tooftaaf jedhanii fedhii uummata Oromoo bal’aa jijjiiruu yaaluun eessanuu nama hin gahu. Jalqaba dhuma yaalii (experiment) hin milkoofnee ta’a jedheen amana.
Ani akka nama (ilma Oromoo) tokkootti, jijjiiramni fedhii uummata Oromoo gutumaa guututti bakkaan gahuu danda’u bifuma fedheenuu yoo argame, isa kanarra rakkoo hin qabu. Uummatni keenya bu’aalee fi injifannoolee hanga ammaatti galmeeffaman tikfatee; kan caalus argachuu kan danda’u yoo ta’e; abbaa fedhe waliin waliigaltee fi tumsi yoo ijaarame; karaa kanaan Wayyaanee hiddaan buqqisuun yoo danda’ame kun gammachuu kiyya dha. Haa ta’u malee, akkuman kanaan duras irradeddeebi’ee barreessaa ture,
http://gadaa.com/oduu/5136/2010/08/04/tumsa-hunda-hammataa-alaa-dura-tokkummaan-ykn-tumsi-mooraa-qbo-keessatti-ijaaramuu-qaba/ ammas taanan ejjannoon kiyya, mooraan ofii yoo jabaate malee; tokkummaan ykn tumsi mooraa QBO yoo cime malee, kuni otuu hin milkaayin tumsa alaa barbaaduun bu’aa waan qabu fakkatee natti hin mul’atu.
Egaa, barreeffama kiyya xumuruudhaaf, akka natti fakkaatutti, ADOn waayee kana uummata keenyaaf bal’inaan ifa godhuu qaba. Akkuma dur barame sana balbala cufatanii waan tokko murteessuu irra, waan deemaa jiru uummataaf ifa godhuun waa hundaa qulqulleessaa deema; dogoggorri akka hin godhamneef gargaara. Yoo uummatni keenya yaada kanatti amane, akka isa kana duuba hiriiranii fi deeggaran taasisa; shakkii qulqulleessaa deema; rakkoon akka hin uumamne taasisuu danda’a. Gadi bahanii uummatatti dubbachuun yeroo ammaa baay’ee murteessaa dha. Yoo kana hin taane, dogoggora seenaa hojjechuu ta’a.
Jaarmayootni Habashootaas, kan Oromoo waliin tumsa dhugaa uumuu barbaadan, akkasuma gadi bahanii kaayyoo isaanii ifa godhuu qabu. Kana booda duubaan shira biraa dalagaa; gamnummaa siyaasaa taphachuun eessanuu nama akka hin geenye hubachuu qabu. Dhalootni Oromoo ammaa duubatti isaaniif deebi’uu akka hin dandeenye isaaniif dhiisii Addunyaafuu mirkaneessee jira. Tapha siyaasaa taphachuun yeroon isaa irraa dabree jira. Injifannoon kana boodaa kan uummata Oromoo akka ta’u shakkiin tokkollee hin jiru. Dhugaan kun firaafis ta’ee diinaaf ifa ta’uu qaba.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


c: text/html

text:
Prezidaantiin Ertraa Isaayaas Afawarqii Dilbata kaleessa daw’annaaf Itiyoophiyaa erga seenanii booda har’a waaree booda gara biyya ofiitti deebi’anii jiru.
Itiyoophiyaa keessa yeroo gabaabaaf kan turan prezidaant Isaayaas aangawoota mootummaa Itiyoophiyaa kan sadarkaa olaanaa waliin sirna baniinsa warshaa shukkaara Omoo akkasumas magaalaa Arbaaminc daw’atanii jiru.
Mummichi ministeeraa Dr. Abiyyii fi prezidaant Isaayaas guyyaa har’a godina Jimmaa saqqaa coqorsaa keessa ka jiru Fincaa’aa ykn ursaa Saqqaa dawwatan.Iddoon kun Magaalaa Jimmaa irraa fageenya muraasa irratti argama.
Jila gamasitti imalee kana keessa mummichi ministeera duraanii Haayla Maariyaam Dassaaleeny fi ministeerri hajaa alaa Itiyoophiyaa Dr. Warqinaa Gabayyoo jira.
Sirna Buna danfisuu kan nannoo jimmaa kan gaggeefame yoo ta’u qabeenyaa godiina Jimmaa calaqiisan adda addaa akka badhaasaatti aangawootaaf kennamee jira.
Mummicha ministeera Itiyoophiyaa Dr. Abiyyi Ahmad waliin Finfinnee keessatti marii bal’aa gaggeessanii jiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Manni Murtii haqaa Awurooppaa himannaa dhaabbanni midiyaa Raashaa RT jedhamu dameen Faransaay gamtaa Awuroopaa irratti dhiheesee akka hin fudhanne beeksisee jira.
Dhaabbanii Midiyaa Raashaa gamtaan Awurooppaa akka inni biyyaa fraans keessatti qophii isaa hin tamsaafne uguruun isaa sirrii mitii jechuudhaa himan kan dhiheesee yemmuu ta’u manni murti Awurooppaa Luuzambargitti argamuu kun tarkaanfiin gamtaan Awurooppaa fudhate akka sirrii ta’eef gaaffii yaadaa ofii walabaan ibsuu waliins akka wal hin qabanee ibsuun isaa gabasameeraa.
Dubbii himaan masaraa mootummaa Raashaa Dmitirii Peeskoov akka oduu gabaastotatti himanitti biyyi isaaniis miidiyaalee biyyoottan lixaa biyya isaanii kessatti hojjachaa jiran irratti tarkaanfii walfakkataa akka fudhatuu ibsaniiru.
Gamtaan Awurooppaa tamsaasa RT Biritaniiyaa, Jarman,fraansi fi Speen keessa ture irratti tarkaanfii uguraa fudhachuun isaa ni yaadatama.
Akka gamtaam Awurooppaa jedhutti, ugurichii kan turu amma weerarri Yuukreen irratti raawwatame xumuraa arggatu fi amma mootummaan feedereshiinii Raashaa fi midiyaaleen mootummaa wajjin hidhata qaban oddeffannoo sirii hin taane gamtaa Awurooppaa fi biyyoottan miseensaa isaa ta’an irratti tamsaasuu dhiisaniitti jechuun isaa gabaasamera.


text:
Abstract:
Qorannoon kun xiinxala qabiyyeewwan kitaabilee barnootaa Afaan Oromoo kutaalee 6ffaafi 7ffaa ija afaan lammataa barataniif kan qophaa’e irratti xiyyeeffata. Kaayyoon gooroo qorannoo kanaa qabiyyeen kitaabota kutaa 6ffaafi 7ffaa keessatti hammataman barattoota Afaan Oromoo akka afaan lammaffaati barataniif madaalawaa ta’uu isaa xiinxaluudha. Qorannichis kitaabilee filataman, qajeelchota barsiisotaafi silabasiiwwan afaanii sakkatta’uu, ibsuufi xiinxaluun kan dhiyaate. Akka madda ragaatti sakattaan harshamee /galmee silabasii afaanii, kitaablee barattootaafi qajeelchota barsiisotaa kitaabilee lamaanii irratti taasifameera. Maddi ragaalee qorannoo kanaa barsiisota Afaan Oromoo kutaalee 6ffaafi 7ffaa barattoota Afaan Oromoo akka afaan lammataatti barsiisaniifi qopheessitoota sirna barnoota olaanaa Afaan Oromooti. Meeshaaleen funaansa ragaaleef itti dhimma bahaman af-gaaffiifi sakatta’a arshammeeti. Gosti qorannoo kanaa qorannoo akkamtaa dha. Malli qorannoon kun itti adeemsifame mala ibsaa yoo ta’u qabiyyeewwan boqonnaatti qooduun gabateewwan jala jalatti ibsa kennuun qaaccessi taasifameera. Kanamalees, mala iddattoo miti carraatti fayyadammuun qaabiyyeewwan kitaabota kutaa 6ffaafi 7ffaa hangam barattoota Afaan Oromoo akka afaan lammataatti barataniif madaalawaa akka ta’an gama dandettiiwwan afaaniin, gosoota dalagaaleetiin, seenduubeefi umrii barattootaa jiddugaleessa godhachuu akkasumas gama qabatamummaa qabaachuun xiinxalamaniiru. Haala kanaan kitaabileen filataman gama dandeettiiwwan afaanii, umriifi seenduubee barattootaa, qabatamummaa akkasumas dalagaaleen hawwatoo ta’uu isaaniirratti hanqinaalee kanneen akka dandeetiwwan afaanii barsiisu dhabuu, dalagaalee barattoota shaakalchiisuu danda’an dhabuu, seenduubeefi umrii barattootaa giddugala godhachuu dhiisuufi qabatamummaa dhabuu yookiin mala baruuf barsiisuu ammayyaafi hirmaachisaa ta’etti fayyadamuu dhabuun argannoo qorannoo kanaa yoo ta’u, yaadni furmaataas ogeessonni barnoota afaaniifi qopheesitoonni sirna barnoota olaanoo waliin ta’uun qabiyyeewwan kitaabota kanneenii irratti xiyyeeffannoon akka dalagan yaada jedhu dha.


text:
Amerikaan tapha barana kana warra itti qajeelte ufuma dura qajeelchaa asi geette.
Akkuma walti gadi dhiisaniin Taaylaandi 13-0 gaggabsite,Chiilee 3-0 qaarifte,Siwiidn 2-0 ufi dura fuute Ispeenillee 2-1 moote.
Goolii lamaan hardhaa Meegan Rapionetti adabbii argatee galche. Goolii qaraa daqiiqaa 7esso irratti lammeessoon 76 irratti argatte.
Megan nama ganna 33,kilabii kubbaa miilaa Amerikaatii fi kilabi Tacoma, Washington Seattle keessa taphatti.
Gama kaaiin Ingilaandi Kaameruun 3-0 mootee biyya saddeettan walti hafanitti daramte. Hardha Siwiidinii fi Kanaadaatti taphata bori ammoo Chaayinaa fi Xaliyaana.
Dorgommii kubbaa miilaa nadheen addunyaa ta itti jiraniin biyya 8n walti hafan taate.
Ingilaandi tapha kalee irratti Kaameruun 3-0 mootee dabarte.Faransaayilleen Biraazil 2-1 moote.
Afrikaa keessaa biyyitii dorgommii tana keessatti eegee aante Kaameruun. Isiillee Ingilaanditti 3-0 moo’e.Kaameruun amalaa fi adaba ispoortii hin hin qabaanneen himatan.
Taphaayyuu diqquma keessaayyuu hin yaa’in. Waldaan federshiinii kubbaa miilaa addunyaa amala hammeenna kana qorachuutti jira.
Biyya saddeetitti walti hafuuf yaa’a. Amma Noorweeyi, Ingilaandi,Faransaayi, Jermeniinii fi Amerikaatti dabre.


text:
Magaalaa galama mootummaa Afgaanistaan Kaabul keessatti Bombiin konkolaataa irraa dhohee fi dhukaasii banamee uummata keessaa garii ajjeesee kanneen biroo madeessuun ibsamee jira.
Angawoonni akka jedhanti walitti bu’iinsa hidhattotaa fi humnootii nageenyaa Afgaanistaan giddutti gaggeeffame sa’atilee ja’af ture.
Taalibaan balaa kana gaggeessuu isaa kan amanee yoo ta’u waajiira ministrii ittisa Afgaanstaan irratti qiyyaafate jedhe.
Jiraattonni Wiixata har’a akka jedhanti dhohinsii Bombii kun ganama har’a yeroo uummanni gara hojiitti bobba’a jiruutti magaala kaabul waaltaa keessatti dhohee. Sana booda Aara gurraacha guddaatu magaalaa Kaabul aguuge jedhu.
Dubbi himaan ministrii haajaa biyya keessaa kan Afgaanistaan Nasrat Rahimi ibsa baasaniin dhohiinsa sana booda hidhattonni hedduun gamoo ijaaramaa jiru kan naannoo Sanaa keessa dahatanii humnootii Polisii kanneen hojii irra turan irratti dhukaasa banan.
Humnootiin addaa kan Afgaanistaan sana booda dhaqqabanii haala jiru tasgabbeessaa jiru.


text:
Dorogmmii tana godina Wallagaa Bahaa, istaadiyoomii magaalaa Naqamteetti tapahtan. Istaadiyoomiin kun akka obboo Neggaa Tujubaa,Federeshiinii Atileetiksii Oromiyaa irraa jedhetti barana dhumata jedhanii abdiin eegatan.
Qaxxaamura biyyoolessaa torbaan dhufu Sulultaatti wal dorgoman.Dorogmmiin tun atileetota biyya fulaa bu’an keessaa filachuuf dorgoman.
Istaadiyoomii Baalee,Roobeetti ammoo dorgommmii chaampiyoonaa kilabootaan madaalaniniiti dorgoman.Gama kaaniin ammoo Atileetiin Itoophiyaa Hiwot Ayalew,Sadaasaa 24,bara 2013 dorgommii magaalaa Leffrinckoucke Faransaayitti dorgoman ta km 6.5 L’Acier moohatte.
Taphii EPL,dorgommii kilaboota Engliish eegii jalqabee torbaan 12 keessa jiraa, tapha kalee fi guyyaa dheengaddaatti goolii 30 gale.


text:
Finfinnee, Sadaasa,4,2013(TOI)-Koreen dhiyeessituu koomiishinaroota kaadhimamoo Koomiishinii Mirga Namoomaa Itiyoophiyaa hojii eegale.
Af-Yaa’iin Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataa obbo Taaggasaa Caafoo Koree dhiyeessituu koomiishinaroota kaadhimamoo Koomiishinii Mirga Namoomaa Ityoophiyaa waliin marii guyyaa jalqabaa gaggeessaniin korichi hojii isaa eegaluu ibsaniiru.
Ijaarsaa fi qajeelfama komishinichaa fooyyessuuf marii itti aanu ni taasisa jedhameera.
Marii gaggeessen karooraa fi qajeelfamoota madaalii irratti galtee dabaluun Sadaasa 9, 2013 dhiyeessuun ragga’uu akka qabu Af-yaa’ichi murtoo dabarsaniiru.
Waajjiirri mana marichaa fi Koomiishinii Mirga Namoomaa Ityoophiyaa hojii waliin hojjetan itti fufiinsa akka qabaatuuf, fuula duratti waajira mana marichaa keessaa erga hundaa’ee booddee waajjira Koomiishinii Mirga Namoomaa Ityoophiyaa ogeessi tokko ramadamuun hojii akka eegaluuf waliigalteera ga’ameera.
Gabaasa Walitti Qabduu Boordii Filannoo Biyyaalessaa Ityoophiyaa Burtukaan Miidhaqsaa dhiyeessan ka’umsa godhachuun madaaliwwanii fi qajeelfamoota irratti fooyya’insi taasifamuu akka qabu eerameera.
Preezdaantin Mana Murtii waliigalaa Federaalaa Ma’aazaa Ashannaafii gama isaniin namoonni kadhimummaaf dhiyaatan qophii barnootaan ga’aa kan ta’anii fi heera mootummaaf kan bitaman ta’uu akka qaban fooyya’insicha keessatti haammatamuu akka qabu himaniiru.


text:
Ummata keenna kan baadiyaatiif
1. Gabaa loonii dhiisaa( obsaa). Namni daldala looniitiif dhufu hedduun magaala gurguddoo irraa waan dhufuuf san qofa miti tuttuqqaa biyya alaatis waan qabaachu malaanif
2. Namni midhaan callaa mana qabu duru daassifata ykn akka durii majjeenis ta’uu manatti hororadha.
3. Waan hin bilchaatin keessattu kan magaala bitame dhiisa
3. Nama daakkate mana qabne ollaa irraa liqeeffadha
4. Harka keessan saamunaan tkn daaraa ibiddaa ykn boojjiinis ta’uu dhiqadhaa
4. Qixxee fi jaarsummaa beellamattan yoo qabaattanis dabarsa
5. Booyaa( gadda) fira dhiyoo dirqama dhaqui qabdan yoo hin taane hafaa. Yoo deemtanis walirraa siiqaa.
5. Cidhaa fi milkii biroo yeroo biraatti dabarsaa
6.nama kamuu haa ta’u maaf soddaa hun ta’in hin reebbatinaa
7. Aannan waan elemtuu fi aannan tuqaa qulquleessa
8.yoo dhibeen jabaan.jiraachu baate waan laafaaf gqra mana yaala hun dhufinaa
9. Gabaa dhadhaa hawwooleen dhiisa. Dhadhaa isinuu nyaadha amma akka gaaritti
10.iddirii fi maabaraa fa’as yeroof dabarsaa
Dhaamsa waayee dhukkuba Corona
Ummata keenna kan baadiyaatiif


text:
Hagayya 04, 2018
Abbaa Urjii tiin
Arra, qabsoon bilisummaa ummata Oromiyaa sadarkaa abdachiiftuu fii haala if duuba itti hin deebine geeyse jirti. Kan kana mirkaneeysu, murannoo fii cimina lammii ti. Murannoon baroota lameen dabran hoogganumma qeeyroo tiin hawaasichi agarsiise seena qabeeysaa fii kan baroota dhufaa jiruuf dinqifamu. Ciminni arkame kan humna diinni lammitti bobbaasaa bahe jalaa bilisoomsanii, isaanuma, diinatti bobbaasuu ti.
Diinni numaan nu cabsee aangoorra turuun waan seenaan ibsu. Haalli diinni ummata keenya gaachana godhachuu, kan harqoota gabrummaa jalatti kufuu fii baroota dila kana jalatti buluu tiif sababa. Kana hubachuun, qabsoon, warra Wayyaaneen meeshaa godhachaa baate jalaa baasuuf godhamte, gaafa galma isaa rukutetti, seenaa qabsoo bilisummaa keessatti tan gulantaa addaa dhunfattu taati.
Namoota diinni lammii isaanii tiin duuydaa garaa mudee, ijaa fii gurra godhatee kittillayyomfate, jalaa baasuurratti, arraa fii kalees, qabsoo cimtuu tu gaggeeyfame. Bobbaan karoora kanaa, yaruma hundaa, qoma bal’ina biratti murannoo fii wareegama barbaaddi. Qabsaawota haala kanaaf qophii tahaaniin, qabsoon dhihotti gaggeeyfamte, yaroo gabaabduu keessatti, qarayyoo diina jaamsitee – dhagayaa duuchitee, hegeree halaala turte, arra, hiixata harkaa bira fiddee jirti.
Lammii beekaa ykn wallaalaan dinaa waliin dhaabbatan mooraa qabsootti harkisuun, yaruma hundaa huu, bobbaa bu’aa buuftu. Tuni, arrarra kalee, gaafa amniti qabsoo bilisummaa dukkanaa, tan wal’aansoof guca taatee xurree ibsite. Haala kanaan, qabsaawota daandii wal’aansoo tan ganamaa saaqaniif, angafni, Magarsaa Odaa ykn Abdii Habiibee ti.
Magarsaan, abbaa isaa Habiibee Mahammad Umarii fii aayyoo isaa Xayyibaa Usmaa’il Nuur irraa Baha Oromiyaa, Konyaa Oborraa, Magaalaa Dadar, Ganda Haajii-tti, toora bara 1959, nama dhalate. Magarsaan, akka sammuun waa qabachuu geeyseen barnoota amantii san biratti kan ammayyaa barachutti seene. Haala saniin, bara xumura barnoota bara 1975-ii, mana barnoota Aberraa Gizaaw kan jiddu galarraa sadarkaa lamadaatti guddifame waliin hulaa sagalitti tarkaanfate.
Magarsaa hulaa sagal barachaa jiru, qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa keessatti jijjiramni bu’uraa arkame. Jijjiirama kana kan fide, Jaarraa Abbaa Gadaa kan qabsoo bilisummaa tiif bara 1966 manaa bahe. Jaarraan, amna dheertuu fii hidhaa bara shanii booda, qabsaawota Qeeyroo Ganamaa kanneen qabsoo hidhannoo waliin jalqabuuf karoorfatan malee, Mul’is Abbaa Gadaa waliin, itti fufuuf, Soomaaleerraa, amna miilaa tiin, Bitooteessi 14, bara 1976, Gobeelleen fullahe. San booda, odoo hin turin Raammis keessaa geerarutti seene.
Sagaleen qabsoo hidhannoo bilisummaa ummata Oromiyaa kan dhufiinsa Jaarraa tiin Raammis keessaa mandiite arkaa malee dhageeytiin nafxanyootaa fii mootummaa Dargii onnee raasuu jalqabde. Tan Magarsaa garuu, jaalalaan dhufattee, fitti harkifte. Magarsaan gaafa hasaassii isii dhagayerraa kaasee hirriiba dhabe. Urgaan jiruu bilisumaa itti suufaamaa tan jiruu gabrummaa jalaa itti ajeeysutti seente. Haalli kuni, odoo hin turin, qabsaawota daballummaaf naannoo inni jiru dhufaniin walitti fide.
Yaroon tuni, yaroo, barnoota hulaa sagalii irraa tan kudhaniitti tarkaanfachuuf qormaata fudhachaa itti ture. Tahullee, hayyummaa jiruu gabrummaa jalaarraa doofummaa tan bilisummaa jalaa filate. Filannoo sanii, gabra tahee bara dhibba jiraachuu-rra, bilisa tahee guyyaa tokko qofa buluu murteeyfartee, jalqaba ji’a Adooleeysaa, kan bara 1976-a, miseensota qabsoo hidhannoo qubaan lakkawanitti dabalamuuf qe’ee sossoohe.
Gaafni Magarsaan qabsoo bilisummaa tiif mana bahe kuni, gaafa bulchiinsi mootummaa Habashaa lammii keessatti hidda naqattee fii Xophiyummaan onnee Oromoota hedduu dhunfatte. San malees, gaafa gariin eenyummaa isaanii gatanii fii gariiniis if dhooysuuf ijibbaata cimaa godhaa turani. Walii-galatti, gaafni san, gaafa lammii Oromiyaa keessaa irra hedduun, “harqoota mootummaa Habashaa jalaa bahuun hin dandayamu,” jechuun, gabroomsaaf oggolani. Magarsaan haala akkanaa keessa, daggala gabrummaatti qaanqee wal’aansoo qabsiisuuf, firaa fii aaliin odoo hin marihatin, hiriyootaa if duubatti dhiisee, umrii joollummaa tiin, qabsoo bilisummaa tiif manaa bahe.
Amnti qabsoo ganamaa tan mukaa-citaan isiif diinaa, tan guyyaan isiif halkanii turte. San keessa iddoo takkarraa tan biraatti sossoohuun salphaa hin turre. Magarsaa, Dachaas Galmoo tii fii jaalli biraa tokko, haala akkanaa keeysa hulluuquuf, qawweeytii halkanii booda, Ganda Haajii kan Dadar irraa, karaa Ganda Alii Umarii if dura sossoohan. Isaanii dukkana dahatee sukhsukhu, akka iftiinni lafa dhunfateen, Laga Khuulloo keeysatti, tiiysitee waldaya naannoo sanii tiin halaalaa mil’ataman. Tiiysitoonni warra wal jala faana fuudhu arkaniin, sakatta’auuf, “dhaabbadhaa” halaalaa itti lallaban.
Qabsaawonni jarri isaan mil’achuu hubannaan, daran faana saffisutti seenan. Yaroo tana jarri, ajaja kennamuuf, kan qabsaawota keessa daddeemanii ummata dammaysan qaqqabuu, hujiirra oolchuuf, dirmachuu lallabachaa gama isaanii fiigan. Kan dhagaye kan hin dhagayiniif odoo dhawwaaquu, qabsaawonni tiiysitee fii namoota gandaa tiin sardaman.
Magarsaa fii qabsaawonni waan qawwee fii boombii ifirraa qabaniif ummata mancaa fii uleen itti orihanirraa sodaa hin horre. Hidhannoo qabaniin jara ifirraa ittisuun slaphaa fi. Warra faana fiigaa jiran keessaa tokko lafaan dhooynaan kanneen hafan akka if duuba deebi’an mama hin qaban. Garuu, warra ni bilisoomsinaaf mana bahanitti tarkaanfii akkasii fudhachuun, kaayoo deemaniifitti yakka hojjachuu itti tahe. Gama kaaniin, yaada manaa bahaniif murtii hadhooytuun hujiirra oolchuun hegeree qabsoo tiif bu’aa godduu akka qabu hubatan. Akkasiin, iddoo Khura ja’amti tan Araddaa Qoree fii Hariirti jiddutti arkamtutti boombii harkaa tan deemaanii turen fitti dhukaasuun if wareegan.
Haala kanaan, Magarsaa fii qabsaawonni murtii hadhooytuu fudhachuun, dhaadannoo qabsaawota qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa hujiin mirkaneessina. Gocha isaanii tiin ummatatti qawwee dhukaasuun, boombii darbuu fii madaafa haruun gocha diinaa malee tan qabsaawotaa akka hin tahin hujiin dhugoomsan. Akkuma hawwanitti, wareegamni isaanii, ummata naannoo sanii bira taree kanneen Oborraa hunda dammayse. Gama biraa tii niis seenaa qabsoo bilisummaa Oromiyaa tiif boqonnaa haaraya saaqe.
Hujiin Magarsaa faa, tan bara 1976-a, tan amata afurtamii lama dura, tan qeeyroon barreen lameen dabran warra diinni meeshaa godhatee ummata Oromiyaa tiin gambroomsaa ture ittiin dammaysaniin takka. Lachuu namoota beekaa ykn wallaalaan akkaa fii akkamaletti diinaaf meeshaa tahan, wareegama lubbuu isaanii qaalii dhaan, jaalala qabaniif warra agarsiise.
Galanni isaanii bilisummaa haa tahu.


text:
Biyyoota hollaa dabalatee biyyoonni giddu galeessa bahaa jiran kan akka Immirate fi Iranfaa filannoon sun kaadhimamaa isaan fedhan akka filatamuuf dhiibbaa gochaa turan gabaasa jedhu hayyuu dinagdee fi xiinxalaa siyaasaa kan ta’an lammiin Somaaliyaa Huseen Abdulkariim Gindish ni haalan. Haala jiru ennaa ibsan awaasi addunyaa, biyyoonni hollaa keessumaa somaliya keessaa dantaa hanga tokko qabaachuu malu.
Biyyoota hollaa kan akka kenya, Ethiopia fi Jabuutii qofa utuu hin taane biyyoonni giddu galeessaa illee biyattii keessaa dantaa qabu. Kun waanuma nuti eegaa turre. Biyyi kam iyyuu dantaa ofii isaa hordofa.
Lammiiwwan Somaaliyaa garuu yaada sana fudhatama dhabsiisan jedhan. Sagalee miseensonni paarlaamaa Somaaliyaa kennaniin muummichi ministeeraa duraanii Mohammed Abdulahi Farmajoo saglee 184 argachu dhaan presidaantii ta’uun filatamaniiru. Hassan Shiek Mohaamud sagalee 97 ennaa argatan, prezidaantiin duraanii Shiek sherif sheek Ahmed immoo saglee 46 argatantii jiran.
Gabaasa sagalee dhaggeeffadhaa


text:
Lolli Calanqoo lolaa ittisa imala gabroomfattoota nafxanyaa kan Amajjii 6 bara 1887 Minilikiin hogganamuufi ummata Oromoo Harargee kan gooticha Bakar Waaree tiin hogganamu giddutti akka ture ni himama. Gootichi kuniis iddoon dhaloota isaa Aanaa jaarsoo bakka Laga Mixee
jedhamtu keessatti yammuu tahu inniis gumii bultumaa tan Raabaa fi Doorii bareentummaa jedhamtee beekamtuu fi Addeellee maadheftattee fugug bulchitu keessatti qondaala guddaa birmajii yeroo sanaati. Keessattuu dhaddacha mooraa fugug tan teessuma man-bultii gorguddoo kudha lamaan Alaa (Nuunnu, Meettaa,Diiramu, Goollo, Buubbu, Abbay, Galaan Abbaadho, Ere, Kaako, Arroojjii, Gutayyu ) keessatti haala sochii siyaasaa fi hawaasummaa irrattii addaa durmmaadhaan murtii (hoggansa) kennaa kan tureedha. Gootichi kun nama cimaa gootummaa, hayyummaa fi dandeettii
hoggansaa jalqabummaan horateedha.
Fakkeenyaaf; warrii dubartootaa(haawwan) eenyummaa nama kanaa ibsuudhaaf helle keessatti akkas jedha yammuu faarsan:-
“Bada Bakar Waaree yaa ba’eessa nama,
Osoo si deessee haatee marraa lama” …
Warrii dhiirootaa immo dhiichisa keessatti akkas jechuun faarsu:-
“Innaawaa gamnummaa dubbiin jalan galtuu,
Yoo arjummaa taatees dhaabbee biraan galtuu,
Gootummaan duranii roorroon ittiin galtuu,
Bakariin tuttuqaan killee dhagaan loltuu” jedhanii
faarsuun eenyummaa isaa ibsan.
Kanaaf, Oromootni Baha oromiyaa, Harargee keessa jiraatan ilmaan ykn ijoolleen qalloo afaran /afran qallo/ jachuuniis(Daga, Oborraa, Baabbile, Ala) fi ijooleen Anniyaa sadachaa fi kodheellee lola weerartoota nafxanyaa ofirraa ittiisuuf godhamu irratti hogganaan waraana saba Oromoo(murti guutoo) eenyu akka tahuu eega marii godhatan booda abbaan duula kan isaan hogganu akka Bakar Waaree tahu filatan. Mariin kun kan taasifame eega ergaan miila qallaa Abbaa Gadaa yeroo sanii Wadaay Galmoo Kormoosoo irraa mooraa fugugitti isaan geesse booda ture. Fillannoo kana irrattiis sooreeyyiin beekkamoon gosoota bakka bu’an kan argaman yammuu tahu isaaniis Anniiyya irraa Hargaaya,
Afran Qalloo irra, Wedaay Galmoo Kormoosoo, Orfoo, Katabee Wadaay Dugaa fi Mareenyi yommuu tahu kana keessahiis Hargaayaa fi Wadaay Galmoo Amiir Abdulaahii(amiira adaree) waliin tahanii haala walii gala waraana kanaa akka hogganan gaafatan.Tahuus Amiirtichi tole hin jenne. Sababniis yeroo sanatti Amiirtichi Abbaa isaa Kan deeggarsa oromoo qabu mootummaa Gibxii waliin angoo irraa fonqolchee gara angooti dhufuun isaa yeroo xiqqoo
waan taheef haala waliigala waraana sanii hogganuu hin dandeenye.
Adeemsa qophii leenjii waraanaatiin wal qabatee gareen waraanaa ykn loltootni weerartoota nafxanyootaa kanan loluuf qophaa’aniis bakka sadiitti qodamu. Isaaniis:-
=> Gareen tokkoffaan Garee murtii guutoo jedhamu yammuu tahu gareen kun akkuma maqaa isaarraa hubannutti garee isaa ol’aanaafi hanga murtiin isaanii guutamuufittii humna diinaa dura dhaabbachuun kan falmatu jechuu dha. Garee kanaafiis leenjiin kennamu baayyee cima jedhamee himama fkn waraanaa(eeboo) fi gaachena qabatanii farda yaabbatanii arihuudhaan osoo fardii fiigaa jiruu farda garaajala naannahuudhaan hiddii lafaa
akka kaasan gochaa leenjiin kennamaafi jedhama.
Hogganaan waraana murtii guutoo Bakar Waareetiis leenjii garee kanaa waliin akka fudhate himama. Iddoon leenjiin itti kennamaafii turees Aanaa gurawaa raada yaayyaa bakka gambeella jedhaamutti fi fiinxee gara mul’ataa bakka dabbaal mootii gaaraa jedhamtutti nama maqaan isaa lallabaa lihoo jedhamuun akka leenjiifaman himama.
=> Lammaffaan, garee Raaree jedhamtu yammuu tahu gareen tuniis akkuma garee murtii guutootti tan fardaan leenjite taatullee leenjiin garee kanaa kennamu akka leenjii garee murtii guutootiif kennamuttii cimaadhaa miti jedhama. gareen kuniis leenjii iddoon itti fudhate Aanaa Gurawaa naannoo rakkoo barzaalaa bakka raaree
jedhamtuttii yammuu tahu leenjiisaan garee tanaatiis Riyyaa jedhamuun beekkama.
=> Saddaffaan, Garee qeeyroo jedhamtu yommuu tahuu gareen kuniis nagaya eegduu (poolisii naannoo) jedhamuun beekamti. Fkn yeroo gareen murtii guutoo fi raaree diina saanii waliin dirree waraanaa irrattii falmii gochaa jiran akka diinii kun kallattii biraatiin itti hin
dhufne warreen eegan jedhama. Leenjiin garee kanaa kennamuus sochii qaamaa dabalate akka bifa kaaraatee ammayyaa fakkeessanii muka jajjabaa kanneen akka ejersaa dumucaan cabsuudhaan leenjii fudhata jedhama.
Akassumaas meeshaan waraanaa kan gareen kun loluun xiyyaa, mencaafi kan akka qottoo, wacaafaa dhagaa furgugsuufii k.k.f lolan jedhama. Leenjisaan garee tanaatiis akkuma garee raareettii riyyaa jedhamuun beekkama.
Eegaa kabajamtoota dubbiftoota keenya akkuma beekkamu lolli calii calanqoo irratti gaggeeffame irratti gootichi hogganaa waraana oromoo tahe Bakar Waaree gootummaa fi onne qabeessummaa isaarraa kan ka’e miila isaa kan irraa cite osoo ifin dhagahin hanga lolli goolabamuuf gahutti kan ture tahuu isaatu himama. Miilli isaa eessatti fi akkamiitti akka irraa cite wanni beekkamu waan hin jirreef achi buutee tahe. Warri harargeetiis akka afoola ykn maakmaaksaatti jecha kana itti fayyadamuun waan tasa badee hin argamne takka “Achi buutee miila Bakar Waaree” jadhanii himu. Yaadannoo gooticha kanaatiifiis siidaan yaadannoo farda isaa waliin siidaa yaadannoo wareegamtoota calanqoo kan dhiheenya kana eebbifame keessatti ijaarameefii jira. Gama kaaniin tulluun fuul dura iddoo siidaan itti ijaarame gamatti argamtu durumarraa tulluu Bakar Waaree jadhamuun beekkamti. Waraanni murti guutoo kan isaan hogganamuutu achirra qubatee ture jadhama.
__________// Xumurame \\___________
Galatoomaa.
Maddi:- Manguddoota Oromoo irraa.
Kan sassaabee:- #Sufian_Abdalla
Qindeessaan:- #Saphaloo_Kadiir


text:
Ka taayitaa mootummaa harkaa qabu, Paartiin Badhaadhinaa, lakkoobsa barcuma paarlaamaa mootummaa hundessuu isa dadeessisuun filannoo dhiheenya geggeessame injifachuu isaa, Boordiin Filannoo Itiyoophiyaa Sanbata dabre, Adoolessa 10, bara 2021 ibsa baaseen beeksisee jira. Akka ibsa kanaatti, barcumoota mana-maree bakka-bu’ootaa 436 keessaa, Paartiin Badhaadhinaa 410 injifate.
Manneen-maree bakka-bu’oota naannoolee keessatti, barcumoota haga xiqqoo irraa kana hafe, paartichi mootummaa irra-hedduu injifachuu isaa Boordiin Filannoo Biyyoolessaa kun beeksisee jira.


text:
Dhiheenya kana kitaabni dhimma fayyaa hawaasaatti fuuleffate, ka Dr. Naafiyaad Geetuun barreessame, dhiheenya kana dubbistoota bira gahaa jira.
Dr. Naafyaad akka jedhutti ijoollee, dubartoota fi dhiirota dabalatee uummatni baadiyaa Oromiyaa keessa jiraatu irra-jireessi karaa interneetii odeeffannoo fayyaa gahaa argachuu waan hin dandeenyeef, garii ammoo, iccitii fayyaa isaanii ogeessa fayyaatti yokaan nama biraatti dabarsanii himuu waan hin feeneef, kitaabni afaan uummatichi salphaatti dubbifachuu danda’u Afaan Oromootiin barreefame kun, qaawwaa gama odeeffannootiin jiru guutuuf faayidaan isaa guddaa dha.
Tsahaay Daamxoo tu barreessaa kitaaba “Faaya Fayyaa” jedhuu – Dr. Naafyaadu dubbisee, gabaasaa itti aanu qindeesse.


text:
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High Representative for the Horn of Africa His Excellency, Uhuru Kenyatta, …Read More »
Politics Of Lamentation In Ethiopia: Ethnic Elite’s Politics For Resources And Land Through Power
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted by colonial powers (in the past), neo-liberal businesses, and domestic …Read More »
Siyaasaa fi amantii
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra hedduun isaanii maqa balleeysii amantii isaaniitti labsamaa ooltu fudhachuu dadhabuu …Read More »
Yaadannoo artist Usmaayyoo Muussaa
Sagantaan yaadannoo Artist Usmaayyoo Muussaa magaalaa Finfinnee Hoteela ILILI INTERNATIONAL tti torbaan dhufu ni qophaawa. Kitaabni seenaa isaatiif barraawees ni eeybifama. Faawundeeshiniin Usmaayyoos ni hundaawa …Read More »
Seenaa gammachuu qamaltii: Kutaa Tokkoffaa
Taammanaa Bitimaa irraa Jaalatamoo fi kabajamoo yaa dubbiftoota barreeffama kanaa, mee kunoo hardha irraa kaaseen: “Seenaa Gammachuu Qamalittii” isiniif dhiyeessa. Kanas akka dubbiin isinitti dheeratee …Read More »
“Wal dhabdeen siyaasaa mariin malee madfiidhaan hin furamu.”
Dhumaatiin ummataa Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti maaf hin dubbanne komiin jedhu hedduutu dhufa. Gama tokkoon komii sirriiti. Gama biraan garuu maal haa baasuuf dhama …Read More »
SEENAA GABAABDUU ALII BIRRAA (1948 – 2022)
Sadaasa. 06, 2022 Abbaa Urjii tiin: Umama isiirraa kaasee Xoophiyaa kan jaare, diinarra ittisee fii adunyatti beeysise Oromoota. Warra jaarinsa isii tiif utubaa tahaniif Goobana …Read More »
Yaadannoo keessatti: Alii Mohammed Birraa: Jireenya, Bilisummaa, Legend
Ezekiel Gebissa Yaadannoo keessatti: Alii Mohammed Birraa: Jireenya, Bilisummaa, Legend Adoolessa bara 2012, Alii Mohammed Biraa, weellisaa, qindeessaa, fi walaleessaa, mana isaa Pickering, Ontario daawwadheen …Read More »
Seenaa kana dr.Kabajaa Alii Birraa mataa isaatu natti hime.
Barreessaan: Afendi Muteki. Alii Biiraa fi sheek Haashim Al-Hararii Seenaa ani aadaa kanaan barreesse Dr.Kabajaa Alii Biraa mataa isaatu natti hime. Seenaan kun waan hin …Read More »
Hangafni Artistoota Oromoo Dr. Kabajaa Artist Alii Birraa biyya irraa hin galetti godaane.
INNAA LILLAAHI WA INNAA ILEEYHI RAAJI’UUN Anis Biyyaan Qabaa Biyya Biyya Caaltuu Biyyatoo Oromiyaa Tan Uumaan Badhaatuu….. Qabsoo Ummata Oromoo keessatti waan Alii Birraan Gumaache …Read More »


text:
Kaleessa #Ilaamee #7 keessatti waan an barreesseen warri mufattan dhiifama guddaa akka naaf gootan, na hoofkalchitan, kabajaa guddaan isin gaaffachaa, ammoo, Salaalerraa kanin baradhe waan …Read More »
Kitaaboota dubbifamuu qaban
Kitaaboota dubbifamuu qabanRead More »
a
Kuusa jechoota Afaan Oromoo Ramaddiin isii maqaa. (noun) A Qubee 1 Jechi kun akkmitti dubbifma? Sagalee A Jalqaba qubeen Afaan Oromoo ittiin eegalamtu. Jechoota isiin …Read More »
aa
Ramaddiin isii maqaa. (noun) AA Qubee 2 Jechi kun akkmitti dubbifma? Sagalee AA 1. jecha laalaa ittiin ibsatan, AA ja’anii aaduu 2. jechhoota duraa fii …Read More »
Dhimmi qubee ‘k’ fi ‘kh’ falmisiisaa tahe
Afaan Oromoo keessatti qubeen dachaa dabalataa ni barbaachisaa? Wanti irraa hir’atu hoo jiraachuu malaa? Yoo tahes, adeemsi isaa akkam tahuu qaba? Inistitiyuutii Qo’annoofi Qorannoo Oromootti …Read More »
Galmee jechoota Afaan Oromoo
Kaayyoon qophii kanaa Afaan Oromoo gabbisuu, dagaaysuu/dagaagsuu fii guddisuudha. Afaan kana waalteessuudha. Oromiyaan bal’oodha, akkuma lafti teenya bal’oo fii guddootti, ummanni keenyaas guddaadha. Ummanni keenya …Read More »
Seerlugaa Afaan Oromoo
Kuusa galmee jechoota Afaan Oromoo 80000 ol tartiibaanRead More »
The Oromo changing their names as a show of pride
A surge in ethnic pride among Ethiopia’s Oromo community, the country’s largest ethnic group, is leading some, like Moti Begi, to change their names. The …Read More »
Garee Google Crowdsource – Ethiopia: Keessatti wantoota beekuu qabdan
GAMMACHIISAAS Qabna! Hawaasni keenya biyya keessaa alaa Dhamaatii ijoollee keenyaatiin #Milkoofne jechuudhaan Miirri Gammachuu torbaan lamaaf walitti fufeera.Kun Bu’aa keessan BAGA GAMMADDAN!Kanumarraa ka’uudhaan Hayyoota Afaanii …Read More »
Ijoollee too yaa tiruu
Ijoollee too yaa tiruuRead More »


text:
Naannoo Oromiyaa godina Buunoo Beddellee aanaalee shan keessatti torbee sochiiwwan mormii geggeessamaa turan bifa isaanii jijjiiruu dhaan jiraattota naannoo fi kan naannoo snaa hin taane irratti haleellaan raawwatamuu jiraattonni nuuf ibsanii jiran.
Walitti bu’iinsa uumameen lubbuun namoota kudhanii darbuu, manneen jireenyaa 52 ta’an kan gubatanii fi namoonni 1500 ta’an illee qe’ee isaanii irraa buqqa’uu itti gaafatamaan waajjira kominikeeshinii godina Buunoo Beddellee obbo Leeykuun Takkaalny ibsaniiru.
Aanaalee Beddellee, Gachii, Cooraa fi Deeggaa keessatti torban tokko dura hiriira jalqabametu dhuma irratti gara hookkaraatti jijjiramuu dhaan baduu lubbuu namaa fi qabeenyaan manca’uuf sababaa ta’ee jedhu itti gaafatamaan waajjira kanaa. Haala isaa tasgabbeessuuf illee hoogganoota amantii, jaarsolii biyyaa fi qaamotiin mootummaa uummata waliin marii geggeessuu dhaan amma nageenyi bu’ee kan jiru ta’uu illee dubbataniiru.
tasgabbeessuu irratti hojjetaa jiran naan jedhan obbo Mehiddii Jamaal dubbiseen ture.


text:
Women
-
Islam House
Seera dubartoota muslimaa
sagantaa kana keessatti barnoota waayee dubartootaa laalchisutu bal’inaan dhihaate.02/05/2019641
-
GuideToIslam
Jaartii heddummeessuu moo sanyoo heddummeessuu?
Olola warren maalummaa islaamaa hin hubatin hafarsan keessaa islaamummaan dubartii xiqqeessuuf afur fuudhuu hayyame jedhan. Fiilmii kana keessatt...21/12/2019457
-
Jamal Muhammad ahmad
BARNOOTA DUBARTII MUSLIMAA
kitaabni kun barnoota dubartii muslimaa kan akkaa waayee xahaaraa, dhiiga baatii fi dayuumsaa, barnoota hijaabaa (hagooggii) fi kkf uf kessaa qaba.02/03/2020448
-
Muhammad Salih al-Munajjid
GORSA AFURTAMA KAN ITTIIN MANA SIRREESSAN
Kataabni kuni dhaamsa akkaan barbaachisaa afurtama kan ittiin mana ufii sirreessan nama barsiisa.02/03/2020503
-
Jamal Muhammad ahmad
HADIISA 30 DUBARTOOTAAF
Kitaabni kuni dubartii muslimaatiif gorsa guddaa hadiisarratti bu'ureeffate uf keessaa qaba.04/03/2020694


text:
Monthly Archives: April 2021
Ibsa Gaddaa Jaarmiyaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo Irraa
Ibsa Gaddaa Jaarmiyaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo Irraa
[SQ Eebla 13/2021]Balaa konkolaataatiin boqochuu dargaggoo Taakkalee Fiqaaduu wayita dhageenye gadda guddaatu nutti dhaga’ame. Sochii Qeerroo Bilisummaa Oromoo magaalaa Naqamtee keessatti qooda ogummaafi kan isarraa eegamu ba’achaa turuusaatiin Taakkalee Fiqaaduu oolmaa guddaa oolee Qabsoo Bilisummaa Oromoo saffisiisuu keessattis qooda guddaa gumaacheera. Taakkaleen magaalaa Naqamtee keessatti mana hojii ogummaa isaa ‘Take Techno Centre’ jedhamu kan qabu yommuu ta’u, dandeettiifi ogummaa isaan kan wal qabatuun sochii Qeerroo Bilisummaa Oromoo utubaa tureera. Addatti ammoo raadi
yoon Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo yeroosaa eeggatee akka tamsa’u taasisaa turuu keessatti qooda olaanaa gumaacheera. Bara 2017-2018 gidduutti sababa mormii uummanni mootummaa irratti taasisuuf yeroo Oromiyaa keessaa mootummaan odeeffannoon akka hin daddabarre taasisuuf tajaajila interneetii bilbilaa kutaa turetti Taakkaleen mana interneetii (WIFI) waan qabuuf odeeffannoolee sochii uummataafi Qeerroo Bilisummaa Oromoo dabarsuu keessatti deeggarsa guddaa taasisuudhaan dirqamasaa ba’ataa tureera.
Miseensonni Qeerroo Bilisummaa Oromoo diinaaf akka hin saaxilamne tumsuu, rakkooleen adda addaa yeroo mudatan sabboontonni Qabsoo Bilisummaa Oromoof hojjetan kiyyoo diinaa akka hin seenne taasisuudhaan gumaacha irraa eegamu taasiseera. Wantoota icciitii dhaabaa ta’an: faayiloota adda addaa, viidiyoolee, ragaalee sagalee, suuraalee sochii qabsoof dhimma itti ba’amu, dokimentiiwwan adda addaa isa biratti akka walitti qabamuufi icciitii sochii Qeerroo Bilisummaa Oromoo tiksuudhaan qooda olaanaa seenaan hin daganne raawwataa tureera. Dabalataanis, Taakkaleen magaalaa Naqamtee keessatti nama naamusa gaarii qabu, nama hojii isaatti cimaafi tattaafataa, hawaasa hunda biraa jaalala qabaachuudhaan fakkeenya kan ta’udha. Dargaggoon Oromoof oolmaa guddaa oole kun balaa konkolaataatiin lubbuunsaa darbuun uummata Oromoof gadda guddaadha. Addatti ammo Qeerroo Bilisummaa Oromoof gadda ulfaataadha. Taakkalee Fiqaaduu Eebla 12/2021 utuu magaalaa Naqamteerraa gara Finfinnee deemaa jiruu Lixa Shaggar magaalaa Baabbichiitti balaa konkolaataa mudateen lubbuunsaa darbe. Akka odeeffannoo qabnutti isa waliin lubbuun namoota 7 ta’an balaa kanaan darbeera.Uummata Oromoo bal’aa, Qeerroo Bilisummaa Oromoo, maatiifi hiriyyoota Taakkalee Fiqaaduuf jajjabina hawwaa, lubbuunsaa jannataan haa qananiitu; boollasaa daadhiin haa guutu jenna!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Eebla 13/2021Finfinnee
Cuunfaa Imala Qeerroo Bilisummaa Oromoo bara 2011 hanga 2021
Cuunfaa Imala Qeerroo Bilisummaa Oromoo 2011 hanga 2021
Yoomiyyuu Moosisaa Irraa
(Hundeeffama Qeerroo Bilisummaa Oromoo waggaa 10ffaa)
Gaafa guyyaa Guraandhala 8,2011 xalayaan waamichaa “Diina Waloo irratti waliin qabsaawuun gaaffii yeroo fi dirqama seenaati.” jettu Maadhee ABO dhaqqabde. Xalayaan kun Chaappaa ABO kan of irraa qabdu xalayaa seenaa qabeettii dha. Maadheen ABO Oromiyaa keessaa barattoota Yuunivarsiitii, qotee bulaa, barattoota mana barumsaa sadarkaa lammaffaa fi barsiisota, hojjetoota mootummaa fi caasaa uummata Oromoo mara hammate ijaarsa jaarmayaa dargaggootaa ifoomu eeggachaa jira. Dambaliin Sagalee Bilisummaa Oromoo (SBO) labsa jaarmayaa dargaggootaa kana eegee gabaasuuf eegaa jira. Yeroon isaa Ebla 2011 ture. Dargaggootni,barattootni Yuunivarsiitii qaroo tahan marii barbaachisuu fi gamaggama haala qabatamaa siyaasa biyya keenyaa taasisuun Ebla 15, 2011 Jaarmayaa dargaggootaa kan bilisummaa fi Dimokiraasii (Oromo National Youth Movement For Freedom and Democracy), Qeerroo Bilisummaa Oromoo loogoo isaa waliin ifoomsan. Jaarmayaan Qeerroo Bilisummaa Oromoo guyyaa seena qabeessa,Guyyaa Gootota Oromoo irratti haala kanaan Ebla 15,2011 labsame. Miidiyaaleen hidda dhiiga qabsoo Oromoo tahan SBO boodas kanneen akka Seife Nebelbal fi Raadiyoo Simbirtuu jaarmayaa kana uummata keessa galchuu keessatti qooda jalqabaa warra qabani dha. Ijaarsi caasaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo 2011 kun namuusa,mul’ata isaa barsiifachuu itti fufe. Jalqabas warraaqsa aadaa fi duudhaa irratti xiyyeeffachuun uummatni Oromoo ayyaana irreechaa irratti of qusannaa malee akka hirmaatu, kan bakka irreechaatti argamus sagalee isaa dhageessisuu akka eegalu dadammaqinsi guddaan hojjetame. Waraqaaleen dhaadannoo magaalota Oromiyaa keessa facaafaman; maadheen jiru bakka jirutti wal ijaaree seenaa, duudhaa uummata keenyaa tiksaa mul’ata kaa’ameef akka imalu taasifame. Haala kanaan irreecha 2012 irratti uummatni hedduun seenaa keessatti adda tahe Bishooftuutti wal arge. Dargaggootnis garbummaan wayyaanee nu gahe jechuun sagalee isaanii dhageessisan. Sirbootni warraaqsaa yaaddoo diinaa tahan. Guyyaa tokkichattis wayyaaneen uummata irreechaaf deeme 600 caalu hiite. Kun uummataa fi Qeerroo Bilisummaa Oromoo xiiqii keessa galche. Uummatni miliyoonaan bahee irreeffachuu duwwaa osoo hin taane ardaaleen jilaa Oromiyaa keessaa xiyyeeffannoo akka argataniif uummatni kutatee akka ka’uuf sababa tahe. Motora dammaqinsa kanaa tahuun Qeerroon Bilisummaa Oromoo dadammaqsuu, ijaaruu, qindeessuu itti fufe.
Duula Sanyii Dugguugaa fi Rorroo Oromiyaa fi Oromoo Irratti Raawatamaa Jiru Dura Dhaabbachuuf Qabsoo Keenya Dacha Dachaan Qindeessina!
Duula Sanyii Dugguugaa fi Rorroo Oromiyaa fi Oromoo Irratti Raawatamaa Jiru Dura Dhaabbachuuf Qabsoo Keenya Dacha Dachaan Qindeessina!
(IBSA JAARMAA ABO BIYYA AMBAA, Ebla 08 bara 2021)
Roorroo fi miidhaan Oromoo irra gahamaa jiru fuula maraan yoom illee caalaa hammaachaa fi babal’achaa dhufee jira. Gochaan suukanneessaa fi jibbisiisaan ummatootaa gidduu deemamaa jiru saaxilamuu, balaaleffatamuu fi dura dhaabbatamuu qaba jennee amanna.
Baroota sadan dabran ifatti Sabboonummaa Oromuummaa dhabamsiisuuf Mootumman Mummichaa Ministeeraa Abiyiin durafamuu dhabbataa fi dhawwataan akeeka gaggeessaa jiru yeroo tahu dhihoo kana Oromootni Walloo waan Oromoo tahaniif duwwaa ifatti duulli itti banamuu gabaasan jiran mirkaneessaniiru. Humnii Addaa Bulchinsaa nannoo Amaara (“Milishaa fi Liyyuu Haalii kan jeedhaman”) Qindoominaan magaalotaa fi gandeen aanoota Sanbatee Jiillee, Arxummaa Kursii Dawwaa Caffa keessatti argaman hundatti duulanii xinnaa-guddaa, dhiiraa-dubartii, hidhataa fi harka-duwweessa utuu hin jedhiin namoota 307 ajjeesanii namoota 375 madeessani wal’aansa dhorkaniiru. Manoota 400 gubanii qabeenya mili’onota hedduutti lakkaawaman saammatanii kaanis barbadeessaniru. Oromoota dhuman keessatti kanneen geejjiba ummataa fi ambuulaansii dhaabsisanii buusuu fi hospitaala keessaa baasanii qaluun, dhagaa fi rasaasaan rukutanii ajjeesan hedduu dha.
Gochaan jibbisiisa fi suukanneessaan akkasii Kaabaa Shawaa fi baha Wallagga kanneen qubsuma Amaaraan waldaangessan hulluuqanii seenuun ummata Oromoo ajjeesuun fi qabeenya saamuun/barbadeessuun hojii dhaabbataa hidhattoota bulchinsaa nannoo Amaaraa taheera. San bira dabranii Oromiyaa bakkoota biraattis waraanni Eritriyaa waliin duulanii gochaa mancaasuu raawwatuuf mootummaan bobbafamnii jiru.Figichoon lafa babbaliifanaan Humnii waraana yeroo waraanii Mootummaa Federalaa fi Adda Bilisummaa Ummataa Tigrayii (ABUT) tahe keessatti humnaan dhunfachuu nannolee Walqit Xagadee fi Rayyaan raga qabatamaa dha. Continue reading
Ebla 15 Guyyaa Goototaa fi Dhumaatii ANNOOLEE ,CALANQOO yaadanna!
Ebla 15 Guyyaa Goototaa fi Dhumaatii ANNOOLEE ,CALANQOO yaadanna!
Maalummaa saba tokkoo isa har’aa beekuuf kan darbe qorachuun barbaachisaa ta’a .
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Seenaa Oromoon keessa darbe qoratanii yaadachuun kan har’aa cimsachuuf baayyee barbaachisaa waan taheef Yaadannoon Guyyaa wareegamtoota keenyaas kanuma dhugoomsa.
Guyyaan Gootota (Wareegamtoota) Oromoo Ebla 15, 1980 irraa eegalee waggaa waggaan kabajamaa fi yaadatamaa yoona gahe. Gootota gaafa alagaan biyya Oromoo cabsuuf itti duule diina biyya ofii irraa ittisuuf jecha diddaa gabrummaa irratti wareegaman dabalatee qabsaa’otni bilisummaa Oromoo bifa adda addaan hanga har’aatti wareegama baasan hunda guyyaa kana yaadatna. Kana waliin, guyyaan wareegamtoota Oromoo, guyyaa miseensoti Adda Bilisummaa Oromoo, deggertootaa fi uummati Oromoo bal’aan kaayyoo sabboontoti Oromoo dabran wareegamaniif galmaan gahuuf waadaa seenan itti haaromsani dha. Akka fakkeenyaatti Oromoon Arsii warra Nafxanyaa ofirraa ittisuu keessatti, keessumaa bara 1881 hanga 1886’tti lola guddaa taasisan. Minilik wayita sanatti meeshaa ammayaa bittaafi deggersaan Awurooppaa irraa argatuun ol aantummaa qabaatus, Arsiin akka adda waraanaa biraa salphaatti hin jilbeeffanneef ture. “Arsiin lammata akka inni mataa isaa ol hin qabanneef qoor-qalbii isaa cabsuuf kan godhan keessaa “Harkaafi harma irraa muranii morma isaaniitti fannisanii akka isaan qabatanii hawwaasa keessaa dhufanitti deebisan taasisan. Sanas Arsiin argee jiilee lammata mormee akka jala dhaabbachuu hin dandeenye hamilee cabsanis qabsoo isaa irraa dhaabee takkaa fedhii isaan tole jedhee akka hin bulle seenaan ni hima. Danaa fi ijaarsi Siidaa Aanolee yeroo ammaa ijaaramee jiru gochi badii gita bittaa sirna Nafxanyaa uummata Oromoo irratti raawwatame akkaataafi bakkaan kan ibsu tahee ijaaramus yeroo ammaa kana akka diigamuuf haalotni mul’atan hedduun jiraatanis mormiin ummata irraa nu mudata jechuun ammaaf waan dhiisan fakkaatanis dhahataan siidaa Aanoolee yaadannoo wareegamtootaa murni amma aangoorra jiru diiguuf akka jiru cilaalcilli mul’ataa jiran waan jiruuf kana ummatni Oromoo tiksatee dhaloota seenaa Aanoolee barsiisuu qaba. Sababaan siidaan Aanoolee dhaabbateef “Kaayyoon isa inni guddaan gochi badii akkasii kun akka hin dabalamneefi dhaloonni dhufu akka irraa baratu gochuudhaaf yaadamee wareegama qaalii ilmaan Oromoo gaggeessaniin ijaaramuu dandaheera.
Gama biraanis akkuma Aanoolee Baha Oromiyaa irratti duulli Oromoo dhabamsiisuuf Calanqootti godhames seenaa GGO keessatti yaadatamee oola. Waraanni Calii Calanqoo lola loltuu Minilikii fi ummata Oromoo fi Hararii kanneen baha Itoophiyaa keessa jiraatan gidduutti bara 1887 godhamedha. Waraana kanarratti namoota baayyeetu dhume. Dhumaatiin kuni hanga har’aatti Calii Calanqoo jedhamuun beekama. Gootota waraana Minilik ummatarratti bane kana ofirraa qolachuuf waraana geggeessee duule keessaa tokko Bakar Waareeti. Bakar Waaree hoogganaa waraana Raabaa Doorii akka ture seenaan kan ibsu yoo tahu gootota akka Bakar Waaree kan miilli isaa lola sanirratti cituun achi buuteen dhabamee fi gootota kumaatama achitti wareegamanii lafeen isaanii hanga har’aa ooyruu keessaa qotamee baafamaa jiru guyyaa Ebla 15 yeroo kabajannu yaadannee kan oolluu fi seenaa isaanii dhalootaaf dabarsinu taha. Siidaan yaadannoo nammota waraana kanarratti dhumaniif godina Harargee Bahaa aanaa Meettaa keessatti, Calanqootti ijaarramee jirus akkuma kan Aanoolee yaadannoo bara sanaa dhaloota barsiisuuf kan ijaaramedha.
Egaa GGO yeroo kabajnu gootota Oromoo qabsoo biyya isaanii fi roorroo alagaan itti duule of irraa qolachuuf jecha wareegaman hunda kan yaadannee dabarsinu yoo tahu Seenaa Oromoo keessatti Ebla 15, guyyoota kaan irraa wanni adda taasisu bara 1980 keessa hoogganooti siyaasaa Adda Bilisummaa Oromoo akka qaroo ija Oromootti ilaalaman amantaadhaan adda bahuu diddaan, kuun Islaama, kaan Kiristaana osoo hin jedhiin jumulaan wareegamanii tokkummaa saba Oromoo dhiiga isaaniin akka mirkanooftuuf warra wareegame waan taheef guyyaan sana irraa qabee Ebla 15 wagga waggaan kabajamas har’a gahe. Sanaan asittis hoogganootaa fi miseensoti Adda Bilisummaa Oromoo, deggertootaa fi ummati Oromoo, qabsaawotni bilisummaa bifa adda addaan qabsoo keessatti qooda qaban walumaa gala sabboontoti Oromoo xurree hoogganooti ABO gaafa duraa saaqan irra bu’anii mirga abbaa biyyummaa Oromoof osoo falmaa irra jiranii wareegaman kuma hedduutti lakka’amu. Har’as Waraanni Bilisummaa Oromoo, miseensotaa fi deggertooti qabsoo, addatti ammo Qeerroowwan (barattoonni fi dargaggooti Oromoo) walumaa gala uummati Oromoo bal’aan bilisummaa Oromoo mirkaneessuuf wareegama ulfaataa baasaa jiru.


text:
(SBO/VOL – Waxabajjii 03,2018) Hayyootaa fi Beektota Oromoo moyxannoo fi oggummaa gara garaa qaban hedduu fi Hoogganoota Adda Bilisummaa Oromoo bakka tokkotti fiduudhaan kan mariisisu Konfiransiin tokko guyyaa har’aa (Waxabajjii 03, 2018) teessoo Waajjira Hayyu-Duree Adda Bilisummaa Oromootti jalqabamuu isaa Sagaleen Bilisummaa Oromoo fi TV Gaaddisa Dhugaa gammachuudhaan dhaggeeffattootaa fi daaw’attoota keenya beeksisna.
Konfirensiin kun kufaatii sirna cunqursaa Abbaa-irree Wayyaanee/EPRDF booda haalli Siyaasaa Dinagdee fi Hawaasummaa Oromiyaa fi kan waliigala Impaayera Itoophiyaa maal fakkaachuu akka qabuu fi maal maaltu godhamuu/guutamuu akka qaban kanneen akeekan dhimmoota Imaammataa jajjaboo tahan irratti mariin bal’aa fi bilchaataan kan itti geggeeffamu taha.
Xumura Konfirensii kanaa boodas Shaneen Gumii Adda Bilisummaa Oromoo Walgahii isaa Dhaabbataa geggeeffatee dhimmoota Dhaabaa fi kan Waliigala Qabsoo Bilisummaa Oromoo ilaalchisuun murtiilee fi tarkaanfilee barbaachisoo tahan ni fudhata jedhamee eegama.
Sagaleen Bilisummaa Oromoo fi TVn Gaaddisa Dhugaa dhimma kana jala bu’uudhaan yeroo yeroodhaan kan gabaasu tahuu irra deebinee dhaggeeffattoota, daaw’attootaa fi dubbistoota keenya beeksisna.


text:
Majliisni Federaalaa Yaa’ii Walii Galaa Gaggeesse
November 10, 2022
Manni Maree Dhimmoota Islaamaa, Guyyaa har’aa November 10, 2022 Yaa’ii addaa Hoteela Grand Eliyaanaatti gaggeessaa kano ole tahuun beekame. Walgahii waliigalaa isa jalqabaa kanarratti ajandaawwan shan kan dhihaatan yoo tahu, Ajandaawwan dhihaatanirratti miseensonni mana marichaa bal’inaan mari’atuu kan eegalan tahuun gabaafame.
Marii ganama har’aa gaggeeffame irratti, gabaasni hojii majliisni federaalaa guyyoota 100’n dabran keessatti hojjate eega dhihaatee booda, labsiin bajata bara 2015’nii qophaahee hirmaattotaaf dhihaatee bal’inaan irratti mari’atamee jira. marii kanaanis miseensonni mana marichaa bajata bara 2015, birrii Biliyoona 4.7 akka tahu sagalee guutuun mirkaneessanii jiru.
Dabalataan Seerri ittiin bulmaata majliisa federaalaa kan ogeeyyii seeraa gurguddoon qophaahee yeroo dheeraaf irratti mari’atamaa ture, walgahii guyyaa har’aa irratti miseensota mana marichaatiif dhihaatee bal’inaan irratti mari’atamaa oolee jira. miseensonni mana marichaatis seera ittiin bulmaataa qophaahe kanarratti yaada kennatanii, wantoonni muraasni eega fooyyeffamanii booda sagalee guutuun mirkanaayee jira.


text:
Manni-murtii muummichi, kan Yunaayitid Isteetis abbootiin alangaa galmee qabeenyaa maallaqa prezidaant Traamp akka fuudhanii ilaalan murteesseefii jiran.
Murtii ka biraatiin garuu, ogeeyyiin herregaa fi baankiileen Traamp maallaqa keessa ka’ate, hanga manni-murtii waa’ee dhimma sanaa murtii kennutti galmeelee maallaqaa sana qorattoota mana-maree bakka-bu’oota uummataatti kennuu diduu ni danda’u jedhama.
Kan waggootaaf qorannaa Koongiresii Yunaayitid Isteetsii fi qorannaa uummataa irraa galmeelee maallaqa isaanii dhorkanii turan - prezidaant Traampiif murtiin wal-makon kun haga tokko akka mo’amuu ti, jedhama.


text:
Abdii Boruutiin
Ummanni keenya amma maal barbaada?
1-Dhaaba waa fiduu malee dhaaba seena fi hawwii itti himuu miti
2-Dhaaba waa godhu malee ka’aa jedhee kaasee yoo uummanni rukutamu akka ofii waa godhee kan dhaadatuu mitti
3-Dhaaba ammatti mala baasee salphinna sabni keenya yeroo amma kanatti keessa jiru keessaa isa baasuu malee baraan dhaadannoo dhageessisaa kan jiraatuu miti
4-Qabeenya biyya keenya yoo nyaapni itti bobba’ee kaan saamee kan gurguratu kan alaa taa’ee oduu himu osoo hintaane kan ummata cinaa dhaabbatee falmu fedha
5-Dhaaba waan dhaabateef hojiin mul’isu malee maqaa qofaaf ijaarame kan jiraatuu miti
6-Dhaaba saba ofii cinaa dhaabatee diina yoo xiqqaatee xiqqaate irraa dorsisu malee kan ala taa’ee Interneti fi paltalk irraan ibsa baasuu miti
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…
Sagantaan yaadannoo Artist Usmaayyoo Muussaa magaalaa Finfinnee Hoteela ILILI INTERNATIONAL tti torbaan dhufu ni qophaawa.…
Taammanaa Bitimaa irraa Jaalatamoo fi kabajamoo yaa dubbiftoota barreeffama kanaa, mee kunoo hardha irraa kaaseen:…
Dhumaatiin ummataa Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti maaf hin dubbanne komiin jedhu hedduutu dhufa. Gama…


text:
Galmee injifannoo si yaa dirree duulaa,
Gootummaa abbootiin si keessatti laala,
Dhiigni galaanawee sirra yaa’e akka lolaa,
Bar dhibba caalaa, lafee dhabde awwaala,
Hanga arraa haffiggaan aduu si affeelaa,
Turte gaa aabboo koo taate lafee callaa,
Arra qubbii arkattee sii dhaabne gaaddisa,
Quuqaa garaa keetii naatu sirraa buqqisa.
…………………………………………
Arra ilmaan kankee si yaadachaa jiranii,
Kaabaaf kibbaa, hundaa walitti dhufanii,
Bahaaf dhihaan hafnee sirratti marsanii,
Yaa calanqoo calii, lafee bobeeysanii,
Tan jechaadha turan san afoola afaanii,
Arra hundi dhufee sirratti wal gahanii,
Oromootaaf himi seenaa gaafa kaanii.
Siin baana tulluu qeerreensaa,
Nuu himi gaa seenaa kaleessaa.
Gootummaa fi tooftaa darbata eeboo,
Tokkummaa saani, gamtaa akka daboo,
Himi dachii duusee, akkatti reeffi abboo,
Lafa irra faca’ee tahe dhihana waraaboo,
Ati itti eeyde gaafas diddee araar-qaboo,
Dubbadhu mee atiis yaa gootuu korrobboo,
Lafa xuruuree sirra yaa’e bar dhiigni aabboo.
Wayta dhiigni gootaa dhiiga saree ta’u,
Raaree qaxxaamuree, deemee laga yaa’u
Kor….! gootee korrifte yaa korriftuu dhagaa,
Akka galaanaa walit xuruursitee baafte laga,
Feerdoo baqeeysitee, qarree yaaftee dhiiga,
Arra seenaa san maraahuu nat himi dhugaa.
Maal jatte haasawi mee dachii shuunaa,
Waan beeytu seenaa xiqqo sirraa fuunaa,
Dubbadhu yaa geeloo, himi qabbanaawaa,
Shira nafxanyaadhaa martinuu haasawaa,
Tulluu bakar waaree, atiis dubbadhu kaa,
Miilli goota keenyaa bakkatti darbame kaa,
Atiis maaliif callifta ammoo tulluu eegduu,
Shira kaleessaarraa ni beeyta waa hedduu,
Ilaaloo waardiyaa natti himi mee kaa oduu,
Ijji yooniif baddellee gaa bakki ijaan badduu,
Lakkisii na hin dhooysin seenaa quba qabdu.
Yaa calanqoo haraa, mee qufa’i waan garaa,
Maafi si teeysi garaa, seenaan sirraa baraa,
“Yaa calanqoo calii lafee bobeeysanii,
Laata eessa geeysan daaraa lafee sanii?
An dhaqeen agarree jattee odeessanii,”
Lakkii jattee miti dhugaa dha seenaanii,
Yaa calanqoo lolaa, godaannisa seenaa,
Madaan gaafasii haa taatu madaa heenaa.
Dubbadhu hinguddattuu waa mara beeyta,
Dhawwaaqi mee atiis si yaa kaarra gutaa.
Abboo abbaa gootaa… ati na ajaa’ibdee,
Kan alagaan harree siitiif siidaa dhaabde,
Ati ammoo gaaddisa tokko illee dhabdee,
Osoo jirruu aduun affeeltee si guggubde,
Abboo kiyya naatu si dagate hanga arraa,
Ka lafeen tee qabriif dhabdee turte carraa,
Arraan sitti godhe kunoo kafanaa kafaaraa,
Qubbii yaadannoodha dhaabne si gubbaarra.
Hin barbaannu hifanne, roorroo alagaa,
Hin feenu dadhabnee… tuttuqaa laagaa,
Siyaasaaf oolfachuuf olii fi gadiis fiigaa,
Hin taatu filannoof dhiisaa dubbii dhiigaa,
———————–
Dubbiin dubbii seenaatii,
Fakkeessuu dhiisaa jaratti,
Bar sabbata ilmaan sabaatii,
Hin fakkeessin baajata keeti,
Wareegamni abboo diddaa gabrumaatii,
Ati diina waliin jirta kunoo hanga arraatii.
Kaayyoon abaaboo fi akaakilee kiyyaa,
Ta’eeti bar biyyaaf biyyoo abbaa kiyyaa,
Alagaaf hin laadhu ja’ee eeboo qabatee,
Habalee qaratee, gaachanaan dhaadatee,
Ibidda taankii dhaa fuul dura dhaabbatee,
Yaa ilma jallaa ati gaa abboon faallaa taate,
Waan inni dhaamate san hundalle dagattee,
Arrallee kunoo alagaa shiraa waliin hiriirtee.
————————
Akka waan isumaaf gad dhaabdee gaaddisa,
Ifin fakkeessin gaa boo yaa bada fakkeessaa,
Tan filannoo teetiin hin oofin wal keessa,
Iccitii teenya hin guurin yaa bada basaasa,
Seenaan jalliftu tun booda si gaafachiisaa,
Yaa calanqoo lolaa ati hin dhagahin tansaa.
By:- #Saphaloo_Kadiir,
Bitootessa, 2015.
Yaadannoo Siidaa Wareegamtoota Calanqoo


text:
Caamsaa 23/2014(TOI) – Chiiliin walitti dhufeenya dippilomaasii Itoophiyaa waliin qabdu dameelee waliigaltee adda addaan cimsuuf akka hojjetuu Itoophiyatti ambaasaaddar Chiilii Farnaandoo Salaakeet himan.
Ambaasaaddar Farnaandoo Salakeet turtii TOI waliin taasisanii akka himanitti,Chiiliifi Itoophiyaan walitti dhufeenya dippilomaasii cimaa ta’e qabu.
Biyyoonni lamaan yeroo ammaa damee misoomaa hawaasumaafi misoomaa kanneen akka bulchiinsa uummtaa, Barnoota,Saayinsiifi kanneen biroon qindoominaan hojjechaa jiraachuu eeraniiru.
Biyyi isaanii Chiiliin walitti dhufeenya dippilomaasii kana damee hundaan cimsuu kan barbaaddu ta’uu himaniiru.Walitti dhufeenya daldalafi investimantii biyyoota lamaanii caalaatti cimsuuf hojjetamaa kan jiru ta’uus himaniiru.


text:
Hiriirri mormii Godinaalee Oromiyaa keessatti itti fufee jira
Carraa manneen Kondominiyeemii bulchiinsi magaalaa Finfinnee baase hordofuun, magaaloota Godinaalee Oromiyaa gara garaa Keessatti hiriirri cimaan geggeeffamaa jira. Hiriira kana irratti ummanni, “mootummaan naannoo Oromoyaa daangaa Finfinnee akka sararu, bulchiinsi magaalaa Finfinnee manneen daangaa cehuun ijaare seeraan ala waan tahaniif Oromiyaa jalatti akka galan”dhaadannoowwan jedhan kan dhageessisaa jiran tahuu beekameera.
Mootummaan Naannoo Oromiyaa hiriira kana hordofuun guyyaa kaleessaa ibsa baaseen, carraan bahe akka hojjii irra hin oolle kan hojjatu tahuu ibsus, ummanni dhaadannoo dhageessisaa jiru kana irratti ibsa osoo hin taane hojii qabatamaa arguu kan barbaadu tahuu ibsaa jira.


text:
Jajjaboo
Waantoonni jajjaboo ta'an kan beekkamaniin walitti-qabamu fi jijjirama baayyinaa(volume) diduun. Xiqqeessanii (akka maayikiroskooppii jalatti) yoo ilaalanii, jajjaboon amala (property) sadii qaba:
- Atamoonni yokan molokiyuulonni jajjaboo keessatti argaman baayyee walitti qabamanii argamu.
- Waanen jajjaboo keessatti argaman bakka ta'eet akkataa ta'een walitti qabatanii ademuu. Kunis jabenya jajjaboof sababa ta'a. Qorannoo albuudotaa fi crystallograpy keessatti, fakkin (structure) kiriistaalii(crystal) tokko akkata walitti qabamu atamii kiriistaalii(crystal) sunii irratti hunda'a. Fakkiin kiriistaalii(crystal) kutaa xixiqqaa fi atamotta akkataa ta'een walitti qabaman of keessaa qaba, teesson isaanis irra dedebi'aa 3Diin adeema. Bakki duwwaan kutaalee kiriistaalii(crystal) jiduu jiruu kan karaa hundumaan argamu lattice parameters jedhamee beekkama. Amalli (property)iin teesso qixee kiriistaalii(crystal) fuula keessa kiriistaalii(crystal) walitti qabama. Fakkii (structure) fi akkata (property) tesson kiriistaalii(crystal) amalla (property) crystalla kan akka cleavage, electronic band structure fi optical properties hundessa.
- Yoo humni ga'a ta'ee irratti gadhifame, amalli lameen kunii caccacabu danda'u, kunis akka tesoon crystal sunii hamatuu tasisaa.
- Waan jajjaboo hundi anniisaa hoo'aa(thermal energy) hanga ta'ee of keessaa qabuf, atamiin isaani ni chocho'a. Haa ta'u malee, sochiin kuni xiqqaa fi baayyee jarjaraadha, kanafuu sochiin kunii akkataa hundatti ilalamuus bekamuus hin danda'u.
Dameen fiiziksii kan waa'ee jajjabootaa qoratu soolid isteet fiiziksi (solid-state physics) jedhama.
The branch of physics that deals with solids is called solid-state physics, and is a type of condensed matter physics. Materials science is primarily concerned with properties of solids such as strength and phase transformations. It overlaps strongly with solid-state physics. Solid-state chemistry overlaps both of these fields, but is especially concerned with the synthesis of novel materials.
Jajjaboon baayyee salphaa ta'e jajjaboo nam-tolchee yoo ta'u maqaansaa eeroojeel(aerogel) jedhama. Rukkinni eeroojeelii isa salphaa 1.9 mg/cm3 ykn 1.9 kg/m3 (rukkina bishaanii 1/530 ta'a).
Jireenya keenya keessatti guyyaa guyyaadhaan jajjaaboo nu qunnama. Fakkenya jajjaboo keessaa kan akk cabbii, muka, pilaastikii fi kkf kaasun ni danda'ama.


text:
Adoolessa 09, 2018- Oduu Simbirtuu/Breaking News
Hayyuu Dureen ABO Jaal Daawud Ibsaa fi Hoogganootni ol’aanoon Dhaabichaa kanneen biroo guyyaa har’aa (Adoolessa 09, 2018) biyya Ertiraa magaalaa Asmaraatti Muummicha Ministeeraa Itoophiyaa Dr. Abiy Ahmed walii
n wal arguun marii araaraa kan marraa duraa tasisanii jiru.
Jilli karaa lachuu magaalaa Asmaraa irratti wal arge ABO fi Mootummaa Itoophiyaa gidduutti haasaan/negotiation jalqabamuu bifa itti danda’u irratti kan wal dubbatame dha. Mariin araaraa kunis yeroo gabaabaa keessatti mariin akka xumuramu dubbatanii jiru.
Akkanaanis Jilli qaamotni lamaan bakka buufatan yeroo gabaabaa booda wal arganii haasaan/negotiation jalqabamuu akka malu oduun Waajjira Hayyu-Duree ABO irraa bahe mirkaneessee jira.
ሓምሌ 09 ቀን 2018ዓም) የኦሮሞ ነጻነት ግንባር ሊቀ-መንበር ኣቶ ዳውድ ኢብሳና ሌሎች የድርጅቱ ከፍተኛ ኣመራሮች፡ ዛሬ (ሓምሌ 9 ቀን 2018ዓም) በኤርትራ ኣስመራ ከተማ ከኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስትር ዶር. ኣብይ ኣህመድ ጋር ለኣጭር ጊዜ ተገናኝተዋል።
ይህ ኣጭር ቆይታም ለወደፊቱ በኦነግና በኢትዮጵያ መንግስት መካከል ድርድር/Negotiation መጀመር በሚቻልበት ሁኔታ ላይ ያተኮረ ነው።
በዚህም መሰረት ሁለቱም ኣካላት የወከሏቸው ልዑካን ቡድኖች ከኣጭር ጊዜ በኋላ ተገናኝተው ድርድር/Negotiation ሊጀመር እንደሚችል ከኦነግ ሊቀ-መንበር ጽ/ቤት የወጣ ዜና ኣረጋግጧል።


text:
Obbo Jawaar Muhammad Hiriirri mormii Godinaalee Oromiyaatti geggeffamaa jiru akka dhaabatu gaafate
Halkan dheengaddaa waardiyoonni Aktivistii fi Daayrektara OMN Obbo Jawaar Muhammad haal duree tokko malee eeggumsa isaa addaan kutanii akka bahan ajajamuun jaraa eega dhagahamee booda, godinaalee Oromiyaa hedduu keessatti guyyaa kaleessaa irraa kaase ummanni hiriira mormii cimaa godhaa oole.
Hiriira guyyaa kaleessaa fi har’aa geggeeffame kanaan lubbuun nama galaafatamuu fi qabeenyi hedduun barbaada’uu odeeyfannoon ni addeessa.
Haluuma kanaan Aktiviistii fi Daayrekterri OMN obbo Jawaar Muhammad barreeffama fula fesbuka isaa irratti maxxanseen, “marii dhimmicha irratti guyyaa har’aa hoggantoota dhaabilee siyaasaa fi manguddoota biyyaa waliin gooneen, qaamoleen Hiriira mormii guyyoota lamaan kanaatti geggeeffame kallattii biraa qaabsiisuuf shira xaxxaa jiran jiraatuu hubannee jira, akkasumas mormiin tasa itti seenne kun ergaa barbaachisaa waan dabarseef, kana booda mormii itti fufuun immoo qaamolee shira biraa xaxxaa jiraaniif hiree ta’a, kanaaf mormiin geggeeffamaa jiru akka dhaabatu kabajaan gaafanna”jechuun dhaamsa dabarse.
Kanuuma hordofuun magaaloota hiriirri mormii itti geggeeffamu turanitti, dargaggoonni daandiiwwan cufamanii turan banuu fi magaaloota qulqulleessaa jiraatuu odeeyfannoo ni addeessa.


text:
LibreOffice 7.4 Help
Kanneen armaan gadii tarreele lakkaddaa foormula LibreOffice Math keessa.
Fakkeenyootni armaan gadii akkaata itti mallattooleen kasaale wajjiin LibreOffice Math keessatti itti uumaman ibsa. Gabatee muraa fayyadamuun fakkeenya kan foddaa Ajaja tiif garagalchitee foormulaa kee keessatti fayyadamu ni dandeessa.
Fakkeenya kabiroo akkaata mallattooleen kasaale waliin LibreOffice Math keessatti uumaman. Gabatee muraa fayyadamuun fakkeenya kan foddaa Ajaja tiif garagalchitee foormulaa kee keessatti fayyadamu ni dandeessa.
Fakkeenyi sadaffaan akkaata mallattooleen kasaale wajjiin uumuf LibreOffice Math fayyadamtu armaan gaditti argama. Fakkeenya kan gabatee muraa keessatti garagalchuun foormulaa kee keessatti foddaa Ajaja keessatti fayyadamu dandeessa.
Fakkeenya akkaata tarreentaan LibreOffice Math wajjiin uumamu. Yoo fakkeenya kana foormulaa kee keessatti fayyadamu barbaaddee, gabatee mura fayyadamuun foddaa Ajaja tti garagalchuu dandeessa.
Fakkeenya akkaata tarreenta hamamta bocquu jijjirama wajjiin LibreOffice Math keessatti uumamu. Gabatee muraa fayyadamuun fakkeenya kan foddaa Ajaja tiif garagalchitee foormulaa kee keessatti fayyadamu ni dandeessa.
Fakkeenya akkaata itti tarreentaan bocquu yabbu waliin LibreOffice Math keessatti uumamu. Gabatee muraa fayyadamuun fakkeenya kana foddaa Ajaja tiif garagalchuun foormulaa kee keessatti fayyadamu ni dandeessa.
Fakkeenya akkaata faankishiniin LibreOffice Math wajjiin uumamu. Yoo foormulaa kee keessatti fayyadamu barbaadde, gabatee muraa fayyadamuun foddaa Ajaja tiif garagalchuu dandeessa.
Fakkeenya akkaata itti iskuweer rootiin LibreOffice Math wajjiin uumamu. Yoo foormulaa kee keessatti fayyadamu barbaadde, gabatee muraa fayyadamuun foddaa Ajaja tiif garagalchuu dandeessa.
Fakkeenya akkaata bocquulee fi hamamtaale bocquu foormulaa keessatti LibreOffice Math keessa fayyadamtu.
Kutaan kun fakkeenya akkaata amaloota garagara foormulaa keessa fayyadamtu LibreOffice Math keessa of keessatti qaba.


text:
Gurraandhala 9/2014 (TOI) – Ministirri Muummee FDRI doktar Abiy Ahimad Yaa’ii Gamtaa Afrikaa fi Awurooppaarratti hirmaachuuf Beeljiyeem Biraasiilsi galaniiru.
Doktar Abiy yeroo isaan buufata Xiyyaara idil addunyaa Biraasil gahanis hoggantoonni olaanoo biyyaatti simannaa taasisaniifiru.
Yaa’ichaan durattis Doktar Abiy Ahimad Pireezidaantii mana maree Gamtaa Awurooppaa Chaarliis Micheel waliin dhimma walitti dhufeenya gamtichaa fi Itoophiyaa marii taasisaniiru.
Doktar Abiy Ahimad yaa’ii gaggeeffamu cinaatti hoggantoota biyyoota Awurooppaa fi dhaabbilee idil addunyaa garaagaraa waliinis marii ni taasiisu jedhamera.
Yaa’iin Gamtaa Afrikaa fi Awurooppa Kamisaa fi Jimaataa dhufu kan geggeeffamu yoo ta’u hoggantoonni biyyoota gamtaa lamaanuu, hoggantoota bakka buutota dhaabbilee adda addaafi keessuummoonni aardiwwaan lameenii ni hirmaatu jedhameera.


text:
Dhugaa dubbachuuf haalli amma jiru qabatamaan diddiigamuuf qileerra jiraachuu OPDO ifatti nutti mul’isaa jira. Wayyaaneen balfa Opdof qabdu irraa akka nama heexoo dhuguutti fuula suukanneessitee dubbachaa jirti. Opdon ammoo akka wandaqa gooftaa isaa dura dhaabbachuu sodaatee wallattaa’uutti hollachaa jirti. Hanga ammaan duraa kan ture lolli sammuu amma immoo qabatamaan gara afaanii baafatanii walitti deddeebifachuu gahanii jiran.
Kanaas kan nuuf mirkaneessu gaafiif deebii Abbaa Duulaa Gammadaa torbee dabre raadiyoo FM wayyaanee tokkoo waliin taasiseefi haasawa Abbaay Xahayyee kaleessa gaafa Amajjii 17 website “Horn Affairs” jedhamu irratti haasawe ilaaluun ni danda’ama. Abbaa Duulaan raadiyoo FM sanitratti “Ummanni oromoo haqa qaba” jechaa ture. Abbaay Xahayyee ammoo “Ummanni oromoo eenyu akka isa saame, eenyu akka isa miidhe ni beeka” jechuun haasawa Abbaa Duulaatiif deebii waan kenne fakkaata. (Fakkaachuu qofa osoo hin taane akkasumaasi)
Abbaa Duulaafi Abbaay Xahayyee yoo kan ilaallu tahe lamaan isaaniitu dhaaba keessa jiraniuf hangafoota. Abbaa Duulaan bu’ureessitoota opdo keessaa tokkoofi hangafa yoo tahu, Abbaay Xahayyee ammoo hundeessitoota fi hoggantoota ol aanoo tplf keessaa isa guddaa dha. “Tuuttoon sirnaan hin kabamin dhimmisuu hin dhiiftu” akkuma ja’amu san lamaan isaaniituu akkaataan itti haasawan yoo laallu waan wal gad diiguuf deeman fakkaata.
“Ummanni Oromoo eenyu akka lafa isaa saame ni beeka” jechuun quba isaa jallaa gara opdo akeekuu bira dabree, Lafti oromoo aanga’oota opdo’tiin gubbaa hanga jalaatti qabatamaan saamamuus ifatti dubbatee jira. “Yaa rabbi walitti kaasii haqa keenya jidduu baasi” kan jedhan san kanaa mitiiree? Amma wal qeequun kan jalqabame kun yeroo gabaabdutti waan ajaa’iibaa gad futtaasuuf teessi. Warri tplf saaminsa lafaa irratti harka opdo’tiin waan ibidda qabatan fakkaatu. Yoo keessa gad laalan dubbiin tan hattoota lamaan jimaa namaa waliin hatanii kakatan san fakkaatti.
Dubbiin akkana. Hattoota lamaatu jimaa namaa hatuuf waliin ooyruu jimaan jiidhaa dhaqan. Inni tokko isa tokko gateetii irra kaayyatee maasaa jimaatiin seene. Inni gateetii irra jiru ammoo jimaa harka isaatiin guure. Ganama abbaan jimaa isaa kan guuramee argee akka hawaasni gandaa hafarfataa (bahanii kakataniif) abbaa gandaa gaafata. Abbaan gandaatiis nama hunda walitti baasee kakachiisuu jalqabe.
Namni marti kakachaa tartiibni jara lamaan yoo gahu, inni tokko gurmuurra kaayyatee miilaan ooyruu seene san “Ani yoon jimaa kee qaxalaa (damee) takka mure harka kiyya kana dhukkuba willistiitiin narraa haa muru” ja’ee kakate. Inni harkaan guuree ammoo “Yoon ooyruu (maasaa) jimaa keetii faana tiyyaan seenee jiraadhe rabbiin dhukkuba hin beekkamneen miila kiyya lamaanuu jilbatti narraa haa ciqqaawu” ja’ee kakate. Dubbiin tplf fi opdos sanuma fakkaatti.
Hundaafuu, mana jiguuf ka’e abbaatu jalaa baqataa, osoo isin irratti hin jiigne miseensoonni opdo yeroon jalaa maladhaa. Manni dhaabni isaa reeqqisee, zaraaraan isaa daariqee, utubaan isaa qinxaawee gama tokkotti yakkatee fonqoluuf fittee irra jiru jala teessanii gaafa isin irratti jige ammoo eenyuun akka boochan mooji. Keessattuu ilmaan oromoo yeroo kanatti nama isaaf hin dirmanne akkuma Goobanaa Daceetti ajeeyfattee umrii guutuu abaaraa jiraata waan taheef dafaa if eewalaa.
Qotee bulaa cimaan bara geeyriin buutullee dursee beeka. Akkasuma miseensoonni opdo kan sammuun qaroo duruu hororoqee jiguu dhaabichaa hubatanii keessaa malachaa jiran. Opdon nama sammuun qaraa baayyee waan hin jaalanneef harki caalu kan keessoo dhaabaa guute ‘qushaan-qushur’ gatii hin qabne akka tahe ni beekna. (Manni qaraa duruu ayaaf hin tahu) Miseensoonnii opdo doofaaleen akka waan dhaabni kun hadiida taheetti qalbii quufa itti himanii diriirfatanii ta’aa jiran. Akka hoolaa gaafa qalan sammii arguutti, eega dhaabni kun ‘fanqalal’ je’ee miila samitti ol dachaase booda babattisuu irra, amma dafanii itti yaadaanii keessaa miliquu akka qaban ani isaaniif dhaame tiyyaa.
“Muugaa namni bulchan nama rafe qofa” Sabni oromoo ammoo yeroo mara akkuma dammaqetti jira waan taheef kana booda yeyyii tanaan buluu hin qabu.
#Saphaloo_Kadiir / Abdulbasit
Amajjii, 2016


text:
Whale shark
whale shark, kan gossa Rhincodon typus ta'e, gossa shark yoo filter feeding nyattu kan dafe nyachu hin dandenne fi gossa qurxumi yerro dheraaf jirrachu danda'u dha. Gossi sharkii kun gossa qalamu nama gamachisu akkatta gossa tokkon midhafame argamu kan qabu yoo ta'u, kuni immo misensa genus Rhincodon , family, Rhincodontidae (1984n dura Rhinodontes jedhama ture), kan subclass Elasmobranchii fi class Chondrichthyes jalatti ramadamu dha. Sharkiin kuni gallana tropical fi ho'a akkasumas gallana bana kessa jirratta. Gossi kun wagga million 60 dura burqaan jedhame amanama.


text:
Jilli mootummaa Qaxar ministeera haajaa alaa biyyattitiin durfamu Ityoophiyaa daaw’ataa jira
Jilli qondaaltota mootummaa Qaxar ministeera haajaa alaa biyyattii Sheikh Muhammad Bin Abdurrahmaaniin durfamu Ityoophiyaa kan daaw’ataa jiru yoo tahu, har’a waaree booda Dr. Abiy Ahmad waliin kan mari’ate tahuun beekamee jira.
Waajjirri Muummicha Ministeeraa ibsa baaseen, daaw’annaan qondaaltota ol’aanoo mootummaa qaxar kun, muummichi ministeeraa Dr. Abiy Ahmad Bitootessa bara 2011 gara Qaxar imaluun, hariiroo biyyoota lamaanii cimsuuf marii Amiira Qaxar waliin godhe booda, raawwii walii galtee sanii irratti mari’achuuf, akkasumas projektoota walii galtee san keessatti hammataman jalqabsiissuuf akka tahe ibsame.
Ministeerri haajaa alaa Qaxar Sheik Muhammad Bin Abdurrahmaan marii kana irratti, akkaatuma walii galtee hoggantoonni lamaan bara dabre Dohaa keessatti mallatteessaniin, Qaxar hojiilee investimantii keessattuu hoteela, warshaa sukkaaraa, misooma turiizimii fi ijaarsa Jiddu gala wal’dhaansa dhibee Kalee Ityoophiyaa keessatti jalqabsiisuuf qophaahuu hime.


text:
IKHLAASA
Akkuma yeroo darbe jenne namni kan uumameef jireenya tana keessatti qoramuun ibaada isarraa barbaadamu akka mirkaneessufi. Ibaada isarraa eeggamu yoo hojjate faaydan isumatti deebi’a. Yoo dhiise immoo lubbuma ofii miidha. Garuu ibaadan kuni nama fayyaduuf ulaagaalee qaba. Mee yaadachisaaf hiika ibaadaati fi ulaagaalee kanniin gabaabbinaan haa ilaallu. Akka lugaatti ibaada jechuun of gadi qabuu fi of gadi xiqqeessudha. Of gadi qabu jechuun mataa fi dugdaan gadi jechuu qofa osoo hin ta’in qalbiin of gadi qabuudha. Ibaadan dhugaan ibaada qalbiiti. Akka shari’aatti ibaada yoo ilaalle immoo bakka lamatti qoodu dandeenya. 1ffaa jecha ibaada jedhu akka jecha “ta’abbud (gabbaruutti)” yoo itti fayyadamne hiikni isaa “hojii hojjatan keessatti Rabbiin garmalee jaallachuu fi ol guddisuun Isaaf of gadi xiqqeessuu fi of gadi qabuudha.” Asirraa ka’uun, namni wanta tokko garmalee yoo jaallate, ol guddisee fi wanta saniif yoo of gadi qabee fi of xiqqeesse, wanta san gabbaraa jira jechuudha.
2ffaa- jecha ibaada jedhu akka maqaatti yoo itti fayyadamne, hojii ittiin gabbaran (al-muta’abbad bihi) ta’a. Hojiiwwan kunniin wanta Rabbiin jaallatu fi itti gammadu hunda of keessaa qaba. Kanneen akka salaata, zakaa, sooma, hajjii, haadha abbaa tola oolu, waan gaaritti ajaju, waan badaa irraa dhoowwu, zikrii fi kkf. Hiikni ibaada lamaan kunniin yommuu walitti dhufan akka ruuhi fi qaamaa ta’u. Qaamni akka hojiiwwan ibaada armaan oliitti tarreessineeti. Ruuhin immoo jaalala, ol guddisuu fi of gadi qabuu guutuudha. Fakkeenyaf, namni yommuu salaatu qalbii isaatiin yoo Rabbiin jaalala guutuu jaallate, ol guddisee fi Isaaf of gadi xiqqeesse, ibaada dhugaa hojjataa jiraa jechuudha. Asitti sochiin salaataa kanneen akka dhaabbatu, ruku’a bu’uu fi sujuuduu qaama ibaadati. Qalbiin Rabbiin jaallachuun, Ol guddisuun (ta’aziim) fi Isaaf gadi of xiqqeessuun ruuhi (lubbuu) ibaadati. Jecha biraatin, Rabbiin wanta hunda caalaa jaallachu, Ol-guddisuu fi Isaaf of gadi qabuu dhuka yookiin hundee ibaada jechuuni dandeenya.
Ulaagaaleen hojiin ibaada fudhatama itti argatan immoo sadii akka ta’an ilaalle turre. 1ffaa-iimaana, 2ffaa-ikhlaasa, 3ffaa- shari’aa hordofu. Ulaagaan 1ffaan amanti qalbii keessa jiruun kan wal qabatuu fi bu’uura hojiin kamuu irratti ijaarramudha. Hayyoonni Islaama ulaagaa kana aqiidah jechuun moggaasu. Ulaagaan 2ffaan immoo ikhlaasa amma ilaalludha. Hayyoonni Islaamaa ulaagaa kana tawhiid al-uluuhiyyah ykn tawhiidul ibaadah jechuun moggaasu. Ulaagaan sadaffaan akkaataa hojiin ibaada itti hojjatamuun wal qabata. Ammas hayyoonni akkaataa hojiin ibaada itti hojjatamu, “Fiqh” jechuun moggaasu. Qur’aana fi hadiisa irratti hundaa’un haala kanaan addaan qoodun amantiin akka hin diigamnee fi hin micciramne eega. Akkasumas, haala salphaan namoonni akka hubatan gargaara. Kitaabban baay’een kanniin sadan irratti barraa’anii jiru. Ulaagaan 1ffaa fi 2ffaan wal keessa waan seenaniif yeroo baay’ee kitaabban barraa’an mata duree iimaana, aqiidaa ykn tawhiida jedhu qabaniidha. Garaagarummaan iimaanaa fi tawhiida jidduu jiru: iimaanni hundeewwan jahan dhugoomsu fi mirkaneessu of keessaa qaba. Tawhiidni immoo sifaata, hojii Isaa fi ibaada keessatti Rabbiin tokkichoomsudha.
Namni iimaana fi tawhiida qulqulluu qalbii keessaa yoo qabaate hojiin isaa isa fayyada. Ta’uu baannan tokko qabaatani kan biraa dhabuun ykn lamaanu dhabuun homaa nama hin fayyadu. Fakkeenyaf namni kaafira ta’ee hojii gaggaarii baay’ee hojjachuu danda’a. Bu’uura hojii kan ta’e iimaana waan hin qabneef hojii gaggaariin kuni homaa isa hin fayyadu. Ammas namni iimaana qalbii keessaa qabaatee garuu yoo hojii isaa keessatti ikhlaasa hin qabaatin, hojii isaa suni jalaa bada. Ammas namni iimaana fi ikhlaasa qabaatee garuu hojii san akkaataa shari’aan ajajuun yoo hin hojjatin, hojiin isaa suni isa hin fayyadu. Kanaafu, hojiin tokko Rabbi olta’aa biratti fudhatama argachuuf iimaana bu’uura kan godhate, ikhlaasan kan hojjatamee fi akkaata shari’aan ajajuun kan raawwatame ta’uu qaba.
Sammubani.com irratti waa’ee iimaana fi hundeewwan isaa jahan ilaalle turre. Kanaafu, ulaagaa kana irra hin deebinu. Amma ulaagaa lamaffaa hojiin ibaada fudhatama ittiin argatu ilaalla. In sha Allaah ulaagaa sadaffaa gara fuunduraatti fiqh jalatti ni ilaalla.
Hiika ikhlaasa
Jechi Iklaasa (إخلاص) jedhu, jecha “Akhlasa(أَخْلَصَ)” jedhu irraa kan fudhatameedha. Akhlasa jechuun qulqulleesse jechuudha. “Akhlasa shey’an” yommuu jedhu “wanta tokko makaa irraa qulqullesse, dhinbiibe” jechuu isaati. Akhlasa lillahi diinahu-Amanti isaa Rabbiif qulqulleesse yommuu jedhu, “Shirkii, na argaa fi na dhagahaa dhiise”[1] jechuu isaati. Kanaafu, Ikhlaasa jechuun Rabbitti dhiyaachuf qofa hojii gaggaarii hojjachuu fi Isatti wanta biraa qindeessu dhiisudha. Fakkeenyaf namni yommuu du’aayi godhu Rabbiin waliin waan biraa kadhachuu yoo dhiisee fi niyyaa isaa na argaa fi na dhagaha irraa yoo qulqulleesse, inni ikhlaasa qabaa jechuudha. Ammas, yommuu salaatu, sadaqaa kennu, soomu, hajjii hajju fi hojii gaggaarii biroo hojjatu, Rabbiif qofa jedhee yoo hojjatee fi hojiiwwan isaa kana keessatti na argaa, na dhagahaa, na jajaa,beekkamti, maallaqaa fi faayda addunyaa biroo yoo hin barbaadin, inni ikhlaasa qabaa jedhuudha. Gabaabumatti, ikhlaasa jechuun Rabbiif hojii qulqulleessudha (Khaalisan lillah). Kana jechuun hojicha qulqulluu gochuu fi Rabbii olta’aa waliin shariika (hirmaataa) gochuu dhiisudha. Sababni isaas, akka lugaatti Khaalis jechuun wanta qulqulluu ta’ee fi makaa isa balleessu of keessaa kan hin qabneedha.
Hiika kana jechi Rabbii olta’aan ifa godha:
وَإِنَّ لَكُمۡ فِي ٱلۡأَنۡعَٰمِ لَعِبۡرَةٗۖ نُّسۡقِيكُم مِّمَّا فِي بُطُونِهِۦ مِنۢ بَيۡنِ فَرۡثٖ وَدَمٖ لَّبَنًا خَالِصٗا سَآئِغٗا لِّلشَّٰرِبِينَ٦٦
“Dhugumatti beellada keessas barnootatu isiniif jira. Waan garaa isaanii keessa jiru irraa cumaa fi dhiiga jidduu aannan qulqulluu dhugdotaaf gadi liqimfamaa ta’ee isin obaafna.” Suuratu An-Nahl 16:66
Jechi, “aannan qulqulluu (labanan khaalisan)” jedhu aannan qulqulluu akka ta’e kan ibsuudha. Namni yommuu sa’a ykn gaala elmu aannan qulqulluu makaa akka dhiigaa, fincaanii fi xurii biroo hin qabne elma. Aannan makaa kanniin irraa qulqulluu waan ta’eef aannaan qulqulluu (Khaalis) jedhame. Haaluma kanaan hojiin gaariin tokko qulqulluu (khaalis) kan jedhamu makaa akka shirkii, na argaa (ar-riyaa), na dhagahaa, na jajaa fi kkf irraa yoo qulqullaa’edha. Namni makaa kanniin irraa hojii isaa yoo qulqulleesse ikhlaasa qabaa jechuudha.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa hojii akka Isaaf qulqulleessan ajaja. Sababni isaas, hojii Isaaf qulqulleessuun (ikhlaasni) hundee amantiitii fi bu’aa baay’ee kan qabuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
وَمَآ أُمِرُوٓاْ إِلَّا لِيَعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ حُنَفَآءَ وَيُقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُواْ ٱلزَّكَوٰةَۚ وَذَٰلِكَ دِينُ ٱلۡقَيِّمَةِ٥
“Gara haqaatti qajeelun, amanti Isaaf qulqulleessuun Rabbiin qofa gabbaruu, salaata sirreessanii salaatu fi zakaa kennuu malee homaa hin ajajamne. Kuni amanti qajeeladha.” Suuratu Al-Bayyinah 98:5
أَلَا لِلَّهِ ٱلدِّينُ ٱلۡخَالِصُۚ
“Dhagayaa! Amantiin qulqulluun Rabbi qofaafi.” Suuratu az-Zumar 39:3
Amanti jechuun ajajamuu fi masakamuudha. Amantiin Rabbiif yommuu jedhamu Guddinna Rabbitiif gadi of qabuu fi of xiqqeessuun Isaaf ajajamuu fi masakamuudha. Jecha “Dhagayaa” jedhu yommuu labsii cimaa labsanii fi namoonni xiyyeefannoo cimaa akka itti kennaniif itti fayyadaman. Hiikni Aayah kana ta’a: yaa namoota xiyyeeffannoo itti kennaa, amantiin makaa irraa qulqulluu ta’ee Rabbii Tokkichaaf malee eenyufillee hin ta’u. Wanti shirkii of keessaa qabu gonkumaa Isa bira hin gahu[2] (Isa biratti fudhatama hin argatu).
Amanti qulqulluu jechuun amanti Rabbitti dhiyaachuf malee wanta biraatti dhiyaachuf hin yaaddamneedha. Niyya gabricha keessa Rabbiin ala wanti biraa yoo seene, namni kuni ikhlaasa keessaa baha. Sababni isaas, hojiin isaa qulqulluu hin taane. Kanaafi, shirkiin wanta biraa Rabbiin waliin wal qixxeessudha. Namni Rabbitti waa qindeesse (mushrikni) ikhlaasa keessaa bahee jira. Sababni isaas, haqa Rabbiif malee eenyufillee hin mallee wanta biraatiif kennuun wanta Rabbiin ala jiran Rabbiin wal qixxeesse jira. Kuni immoo faallaa ikhlaasati.
Kanaafu, ikhlaasa akkana jennees hiiku dandeenya: Ikhlaasa jechuun amanti qulqulluu Rabbiin malee wanti biraa ittiin hin barbaadamnedha. (Jecha biraatin, Ikhlaasa-jechuun hojii ibaada hojjatan keessatti Rabbiin malee wanta biraa kan itti hin barbaannedha.)
Ammas, faallaa isaatiin ikhlaasa hiiku dandeenya: Ikhlaasa jechuun shirkii kan of keessaa hin qabneedha. (Shirkii jechuun Rabbitti waa qindeessudha. Fakkeenyaf namni akkuma Rabbiin kadhatu, sodaatu, kajeelu, wanta biraas yoo kadhate, sodaate fi kajeele, shirkii hojjate jedhama.) shirkiin gosa lamatu jira. Tokkoffaa kan Islaama keessaa nama baasu shirkii guddaa yommuu jedhamu lamaffaan immoo shirkii xiqqaa amanti keessaa nama hin baasnedha. Shirkiin guddaan wanta biraa Rabbi olta’aan wal-qixxeessudha. (Fakkeenyaaf, Akkuma Rabbiin rooba samii buusu ebalus rooba ni buusa jedhani amanuu fi nama san kadhachu. Sifaata (amaloota) fi hojii Rabbii kan uumamtootin wal fakkeessu.) Shirkiin xiqqaan immoo hojii san kan nama jalaa balleessudha. Fakkeenyaf, kan akka na argaa (riyaa). Ikhlaasni shirkii kanniin lamaan irraayyu qulqulluu kan ta’eedha.
Kanaafu, ikhlaasni roga (rukni) lama qaba. 1ffaa-Isbaat (raggaasisuu ykn mirkaneessu), 2ffaa-Nafiyy (dhabamsiisu). Namni tokko yoo raggaasisee fi dhabamsiisee malee mukhlisa (nama ikhlaasa qabu) ta’uu hin danda’u. Kunniin lamaan rukni tawhiidaati. Raggaasisuu jechuun ibaada hunda Rabbiif qofa gochuudha. Dhabamsiisu jechuun immoo wantoota Rabbiin ala jiraniif ibaada (gabbarrii) homaatu gochuu dhiisudha. Jechi Laa ilaah illa Allah (Rabbiin malee dhugaan gabbaramaan hin jiru) jedhu kana ifa godha. (Laa ilaah-dhugaan gabbaramaan hin jiru)-kuni wanta Rabbiin ala jiran hundarraa ibaadaa dhabamsiisudha (nafiyy). (Illa Allah-Rabbiin malee) Rabbi tokkichaaf ibaada raggaasisudha (isbaat).
Namni dhabamsiisee (nafiyy) godhee yoo hin raggaasisin, inni warra tawhiidaa keessaa hin ta’u. namni Laa ilaah jedhee jechuma tana irratti dhaabbate eetisti ta’a. (eetisti jechuun nama Gooftaan wantoota kanniin uume hin jiru, wantoonni ofumaan argaman jechuun lallabuudha.) Ammas namni raggaasisee garuu hin dhabamsisin warra Rabbiin Tokkichomsan keessaa hin ta’u. Namni “Rabbiin Gooftaa gabbaramu akka ta’e nan amana, garuu wantoota Isaan ala jiran irraa gabbarrii (ibaada) hin dhabamsiisu” yoo jedhe, namni kuni nama Rabbiin Tokkichoomsu hin ta’u. Kana irra, mushrika ta’a[3].
Guduunfaa
➦ Ibaada jechuun akkaataa shari’aan Rabbii itti dhufeen hojiiwwan Inni itti ajajee hojjachuu fi hojiwwan Inni dhoowwe dhiisun Jaalalaa fi ol guddisuun Rabbiif of gadi xiqqeessudha. Namni dhugaan Rabbiin gabbaru nama Isaaf gadi of xiqqeessu, Isa jaallatuu fi Ol-guddisuu (garmalee kabajuu)dha.
➦ Rabbiin subhaanahu wa ta’aala Ol-Guddisuun (ta’aziim), garmalee jaallachuun, Isaaf of gadi qabuu fi of xiqqeessun dhuka yookiin hundee ibaadati.
➦Hojiin ibaada hojii gaggaarii kamiyyuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aala jaallatudha. Hojiin ibaadaa Rabbiin biratti fudhatama argachuu fi namni hojii kanaan badhaafamuuf, ulaagaalee sadii guutuu qaba. 1ffaa- iimaanni qalbii isaa keessa jiraachu. Kana jechuun Rabbitti amanu, Malaaykota Isaatti, Kitaabban Isaatt, Ergamtoota Isaatti, Guyyaa Aakhiraatti fi Qadaratti amanuudha. 2ffaa- Yommuu hojii hojjatan ikhlaasa qabaachu. 3ffaa- Akkaataa shari’aan ajajeen hojicha hojjachuu. Namni kanniin sadan guutuun hojii gaarii yoo hojjate hojiin isaa hojii fudhatamu argatu ta’a. Hojii isaatiif mindaa guddaa argata
➦ Ikhlaasa jechuun Jaalala Rabbii barbaadun hojii gaarii tokko hojjachuudha. Jecha biraatin ikhlaasa jechuun hojii gaarii shirkii guddaa fi xiqqaa irraa qulqulleessudha.
➦ Namni hojii ibaadaa hojjatu keessatti niyyaa ofii Rabbiitti dhiyaachu qofaaf yoo qulqulleesse inni mukhlis (nama ikhlaasa qabu) jedhama. Namni kuni hojii ibaada hojjatu keessatti na argaa (riyaa), na dhagahaa, na jajaa, maallaqa, dubartii fi kkf hin barbaadu. Kaayyoon isaa jaalala Rabbii argachuu fi Aakhiratti mindaa guddaan milkaa’ufi.
➦ Akkuma aannan yommuu gur’uu keessaa bahu makaa akka dhiigaa fi wanta xuraawa irraa waan qulqullaa’ef aannan qulqulluu (labanun khaalis) jedhamu hojiin gaariinis makaa akka shirkii, na argaa, na dhagayaa, na jajaa fi kkf irraa yoo qulqullaa’e hojii qulqullu (Khaalis) jedhama. kanaafu, namni Guyyaa Murtii mindaa Guddaan milkaa’uf hojii isaa akka aannanii makaa irraa qulqulluu gochuuf tattaafachu qaba.
➦ Kanaafi, namoonni hojii isaanii makaa irraa qulqulleessan Aakhiratti dhugaatin isaanii aannan qulqulluu, damma qulqulluu, bishaan qulqulluu fi farshoo adii nama hin macheessine qulqulluu ta’aaf. Al jazaa’u min jiinsil amali (Mindaan gosa hojiitin). Namni hojii isaa qulqulleesse mindaa guddaa fi qulqulluu ta’e argata.
Kitaabban wabii
[1] https://www.almaany.com
[2] Ma’aarij Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbur– Abdurahmaan Hasan Habankaa 12/152
[3] Sharih Usuulul Sitatti- Abdurazzaaq bin AbdulMuhsin al-Badri fuula 21-24


text:
Hordoffii Yeroo Ulfaa:
“HAATI KAMIYYUU LUBBUU KENNUUF LUBBUU DHABUU HIN QABDU!”
Hiikkaa (WHO) Tajaajila (eegumsa) hadholii ulfaatif yeroo ji’a sagalii keessaatti ogeessota fayyaatin kennamuudha.
Kaayoolee Gurguddoo Hordoffi Yeroo Ulfaa:
1. Ulfaa ta’uu fi ta’uu dhabuu mirkaneessuuf
2. Dheerina yeroo ulfaa beekuuf
3. Rakkoowwan ciccimoo ta’an dursanii beekufi ittisuuf
4. Xaxaawwan yeroo ulfaa muudatan dursanii qorachuuf; yoo ni jira ta’e yaaluf
5. Haadhoolif hubannoo ulfaa irratti kennuufi. fakkenyaaf: Qulqullina, sochii qaamaa, nyaata madaalamaa, araada gara garaa, mallatowwan hamoo yeroo ulfaa mul’atan, Iddoo dahumsaa fi qophii dahumsaa
6. Du’aatii haadhooliifi daa’imman dhalatanii hir’isuuf.
Qorannoowwan yeroo hordoffii ulfaa taasifaman;
1. Qorannoowwan dhukkubota daddarboo fknf HIV, fanxoo….
2. Qorannoo fincaanii
3. Gartuu dhiigaa (A,B,AB,O)
4. Qoranno dhiigaa fknf namoota hir’ina Dhiigaa qabaniif.
Taajailaoota kennaman;
*Ayirani fi fooleti
*Talaalli
*Hubannoo agobarii (saaphana siree) fayyadamuu kennuu
*Gorsa dhukkuboota walqunnamtii saalan daddarban irratti
*Hubannoo waa’ee harma hoosisuu, nyaataa fi talaalli daa’imaa
*Tajaajila qusannoo maatii
Faayidaalee Gurguddoo Hordoffii Yeroo Ulfaa:
– Dhukkuboota daddarboo daa’imman irraa ittisuuf
– Carraa daa’imni tokko qaama guutuu ta’ee dhalatuu mirkaneessuf
– Xaxaawwan (complication) gara garaa ittisuufi yaaluf. fakkenyaaf: Dhiibbaa dhiigaa, Dhibee sukkaaraa, TB, Dhibee onnee, Tiruu…
– Dhiigaa yeroo dahumsa garmalee dhangala’u ittisuuf (Kunis mana yaalatti dahuunidha)
– Tajaajila ambulaansii kennuuf/argachuuf
Dr. Haromsa Zerihun


text:
Duulli waraanaa gama kaabaa dhaabatus hojiin seera eegsisuu kan xumuramu garuu hoogganoonni IWEHAT murtiitti ennaa dhiyaatan qofa jechuu dhaan itti gaafatamaan paartii badhaadhinaa dubbataniiru.
Kunis guyyoota murtaa’e keessatti xumuramuu danda’a jechuu dhaan miseensa koree hoji raawwachiistuu paartii badhaadhinaa fi hooganaan waajjirichaa obbo Binnaalf Anduaalem VOAf ibsaniiru. Kan hanga ammaatti injifachuu isaa hin simanne IWEHAT, tooftaa dhaan boodatti deebi’uu isaa ibsaa jira jedhan. Obbo Binnaalf yaadawwan akkasii fi ripxe loltummaan yeroo dheeraaf turu jiraachuu mala tilmaama jedhu garuu fudhatama dhabsiisaniiru.
Ganiinsa biyyaa irratti kan bobba’e gareen IWEHAT, jalqabuma irraa ibsa akkamii kennaa akka turan martinuu quba kan qabu natti fakkaata. Duulli sun erga jalqabee qabee adda waraanaa mara irratti haleellaa irratti raawwatameef injifatamuu isaan mudate, yeroon itti simatan jira jechuun hin danda’amu. Dhugaan lafa jiru garuu kana.
Hanga dhumaatt, Maqaleen to’annaa jala hanga oolutti ibsi isaan kennaa turan, Axumn deebisnee qabanne, bakka akkanaatti haleellaa raawwanne, murna waraanaa hagasii barbadeessine, kan jedhu uumanii odeessaa turan.
Kun ta’e jedhee uummata dogoggorsuu fi hawaasi addunyaas waraanichi akka itti fufee jiru, isaan immoo injifannoo gonfachuun itti fufuu isaanii fakkeessuuf kan afarfame olola sobaa ti. Yeroo ammaa humni isaanii bittinnaa’ee, lolli waraanaan geggeessamu guutummaan akka dhaabatu ta’eefa. Kan hafe hojii poolisii ti. Poolisiin kanneen dhokatanii jiran qabee murtiitti dhiyeessuuf hojjetaa jira jedhan.
IWEHAT shorokeessummaan akka himatamu waamichi dhiyaataa jiraachuu kan tuqan hoogganaan waajjirichaa paartiin biyya bulchu badhaadhinaa murtii dhumaa irra akka hin ga’in ibsaniiru.
Gama biraatiin waaggaa 30 waan ta’uuf ka’aa kan gure gaaffiin eenyummaa fi bulchiinsa daangaa karaa seeraan deebii akka argatu koreen hoji raawwachiistuu paartii badhaadhinaa murtteessuu isaas itti gaafatamaan waajjirichaa ibsanii jiran. Koreen hoji raawwachiistuu Paartii badhaadhinaa Sadaasa 25 fi 26 wal ga’ii guyyaa lamaaf geggeessaa ture xumuree jira jechuu dhaan Eskinder Frew gabaaseera.


text:
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Sadaasa 9,2020
Finfinnee Oromiyaa
Dararaaf ajjeechaan akka jiru beekuun qabsoo saba isaaf taasisu irraa duubatti hindeebisu. Waan qabsaa’eef sana dhugoomsuuf, saba isaatti kabajaa horuuf waan irraa eegamu mara nii bahata. Adeemsa qabsoo keessatti wareegamni lubbuu, aarsaan jaallan qabsoo dhabuus namatti dhufa.
Jaallan qabsoo of biraa humna diinaan dhabuun daranuu kutannoon qabsicha galiin gahuuf nama kakaasa. Ilmaan Oromoos addatti dargaggeessi Oromoo biyya abbaa isaa Oromiyaatti kabaja horee birmadduu baasuuf, saba isaa waanjoo halagaa jalaa baasee bilisoomsuuf qooda irraa eegamu bahataa as gahaniiru.
Yaadannoon Saadasa 9 guyyaa wareegamtoota Qeerroo Bilisummaa Oromoo itti yaadannudha. Bara dukkanaa, bara hamtuu Sadaasa 9, 2005 warraaqsa qabsoo karaa nagaa ABO’n labseen hiriira nagaa bahanii jaallan qabsoo aarsaa lubbuu kaffalan irraa eegaluun guyyaa kana yaadanna.
Sadaasa 9 yoggaa yaadannu dargaggoota Oromoo kanneen akka Jaagamaa Badhaanee fi Shamarree Dirribee Jifaar dabalatee qaaliiwwan hedduu bara 2005 asitti aarsaa lubbuu kaffalan yaadanna.
Guyyaan kun kan bara 2005 wixinee ykn bu’uura ka’umsa taasifamee ha yaadatamu malee Qeerroo hanga har’a bara 2020 aarsaa qaalii biyya abbaa isaanii Oromiyaaf Oromummaa isaaniif kaffalaa jiran gootota dargaggoota aarsaa lubbuu kaffalan ittiin yaadanna.
Bara olitti eerame kanatti maqaan ijaarsa dargaggoota Oromoo “Sochii Dargaggoota Biyyoolessaa,Bilisummaa fi Dimokiraasii” jedhama. Qabsoon sun milki qabeessa ta’uu hubachuudhaan, qabsichi furmaata siyaasaa uummata Oromoo ta’uu itti amanuu irraa Addi Bilisummaa Oromoo ABO’n bara 2011 maqaa Sochii Dargaggoota Biyyoolessaa, Bilisummaa fi Dimokiraasii kana Qeerroo Bilisummaa Oromoo jechuun raggaasise. Akkasuma Qeerroo Bilisummaa Oromoo damee jaarmiyaa ABO keessaa isa tokko akka ta’uuf jaarmiyaalee ABO jalatti akka taliigamu murteeffame.
Bara 2011 asittis bu’aa ba’ii hedduu keessa darbuudhaan, diraaf halagaan utuu itti duuluu Qeerroo Bilisummaa Oromoo bifa abdii qabeessa olaanaa ta’een bara 2014 keessa Warraaqsa guddaa guutuu Oromiyaa keessatti dhoose.
Fincilli sun mooraa Jimmaa Yuunibarsiitii keessatti Eebla 11,2014 diddaa Maaster Plaaniin akkasuma ijoo gaaffii Oromoo gaaffii abbaa biyyummaa Oromoo mirkaneessuu fi maqa balleessii Barruun “Inquu” jedhu Oromoo irratti harreessee mooraalee Yuunibarsiitii keessatti raabsame warraaqsa balaaleffatu ture.
Kana keessatti qoodni ABO’n hogganummaadhaan taliigee Warraaqsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo sana banbansuu keessatti bahate isa olaanaa ture. Fincilli Ebla 11,2014 Qabsiifamee bifa adda ta’een Sadaasa 12,2015 Ginciitti dhoofamuun qabsoo wal irraa hincinne hiriirri mormii guutuu Oromiyaa dhuunfate.
Qeerroo Bilisummaa Oromoos guyyaa seena qabeessa kana Daawwitii qabsoo bilisummaa Oromoo taasisee fudhata. Guyyaa kana yaadachaa waan darbe waliif qoodanii ka fuulduraaf galma gahiinsa qabsichaaf yeroo itti gamtoominaan qabsaa’an ta’uuttis amana.
Bara kana yaadannoo Saadaasa 9,2020 “Fincila diddaa garbummaa irraa hanga mootummaa Ce’umsaatti” mata duree jedhuun yaadanna. Kunis dargaggoota Fincila Diddaa Garbummaa (FDG) fi Fincila Xumura Garbummaa (FXG) keessatti lubbuu qaalii qabsoo bilisummaa Oromoo tarkaanfachiisuuf dhabaniif kanneen har’a Mootummaa Ce’umsaa hundeen gadi dhaabuuf akkasuma qabsoo bilisummaa Oromootti hirmaatanii humnoota diina Oromoof tumsitoota diinaan ajjeefaman ittiin yaadanna.
Kana malees; Qeerroo Bilisummaa Oromoo guyyaa kana Irbuu haaronfachuun egeree biyya abbaa keenya Oromiyaa fi saba keenya Oromoo irrattis marii barbaachisaaf tarkaanfataa bakkuma jirrutti guyyaa taasifnu ta’uu ibsina.
Hunkurama siyaasaa gaanfa Afrikaa mudatee jiru kunis lolaan isaa akka saba keenya fudhatee hinbadneef tika barbaachisaa lammiilee Oromiyaaf taasisuuf dammaqina saba keenyaa gabbisuuf akka Oromoon of tiksu ciminaan hubachiisuuf wantoota fala ta’an lafa kaawwannee qabsoo itti aanuuf kan of qopheessinu ta’uu ibsanna.
Sadaasa 9 guyyaa yaadannoo Fincila Diddaa Garbummaa bara baraan nii yaadatama. Qolee saba keenyaa cabe, haamilee saba keenyaa laamsha’etti dargaggoota haamilee horanii qabsoo bilisummaa Oromootti lubbuu horanii ofii lubbuu darban oggayyuu yaadataa jiraanna. Qabsaa’ota biyyaaf kufan yaadachuun daandiif xurree isaan irratti kufan itti fufsiisuuf kutannoo horachuuf kan barbaachisu ta’uus dhaamna.
Sadaasa 9 kan bara 2020 kanaa yeroo yaadannee oollu kanattis qabsaa’ota qabsoo sabaaf Mootummaa abbaa irreen ajjeefamanii fi ajjeefamaa jiran akkasumas Bilisummaa sabaaf kanneen mana hidhaatti Mootummaa bara gadaa isaa fixatee afaan qawween dararamaa jiran yaadachaa Mootummaa Cehumsa Biyyoolessa Oromiyaa ABOn labse hundeeffachuufis dirqama dhaabni keenya ABO nutti kenne akka bahachuu qabnu Irbuu haaromsachaa waan nurraa eegamu hunda bahachuuf qophii yoo taanu Mootummaa Cehumsa Biyyoolessa Oromiyaa ijaarrachuuf deeggarsa osoo hin taane dirqama ofitti fudhachuu keenya kan itti mul’isnudha.
Maayii irratti wareegamtoota keenya yaadachuun, akeeka isaan irratti kufan galmaan gahuuf kutannoo horachuudha. Wareegama qabsoo bilisummaa Oromoo yaadachuun qabsoo bilisummaa Oromootti firii gochuuf of kennuudha.
Injifannoon Uummata Oromoof
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Sadaasa 9,2020


text:
Galmee Hoggana Adda Bilisummaa Oromoo Koloneel Gammachuu Ayaanaa jalatti namoota 20 (digdama) Shororkeessummaan himatamani mana murtii olaanaa Federaalaatti har'a dhihaateen Abbaan Alangaa ragoota isaa dhiheessuuf dadhabuu isaa beekisise.
Dhabachi galmee hardhaaf kan beellame ragaa dhagahuf kan ture yoo ta'u, manni murtii olaanaa Federaalaatti dhaddacha Lidataa olmaa har'aatiin, Polisiin ragoota Abbaan Alangaa ni qaba jedhu Ammajii 5 bara 2013 hanga Ammajii 7 bara 2013tti akka dhiheesu ajajee jira.
Gabaasa Muktaar Jamaal erge caqasaa.