text:
Monday, September 29, 2014
Tesfaye G/Aab, becomes Gadaa Gebreab
By Rundassa Asheetee | September 29, 2014
Yesterday September 28, 2014, Tesfaye Gebreab changed his name to Gadaa Gebreab before thousands of people in Washington Dc, USA. Of course, Tesfaye never considered himself stranger but an Oromo. He (Gadaa) has written books on Oromo more than most Oromos and he has attended many conference sessions related to the Oromo political matters. Further, there is absolutely nothing in this world that Tesfaye hasn’t done to bring comfort and happiness to his people, the Oromo, as much as his power permitted him. Tesfaye Gebreab has depth of knowledge of the Oromo history and culture and he has already achieved a lot when it comes to telling the Oromo story.
Any way, there were thousands of Oromos who attended the Hammachisaa ceremony and changed their names to Oromo name. Among them was a young women named Mesert and four more who were able to change their Amhara names to Oromo. According to the person who informed me of the situation, because of lack of time, the name change request was postponed to next year. Since there were many kids who have gone through the Hammachisa process, the individuals in charge of the process didn’t have enough time to cover as many people they wished to help with the name change and with the Hammachisaa process at the same time.
It is interesting that the Oromo identity is finally pulling itself out of the cloud of religious domination and intense struggle from the Habashas who fought so hard to keep the Oromo people under their oppressive and rude culture. Even though many religious sects still seek to add each Oromo to their flock, wise and matured Oromians seem not too impressed by these theological turmoil hungry to grab those who have doubts about their identity. In the past, the Oromo people found themselves in the heart of these religious revival and gave in but now things seem clear to the majority and thus they are coming back to their senses.
True, still there thousands who dance to the tune of the Western religion, not because they believe that God lives in America but just to make a good living. Yet, now time is different and those Oromos who share their feelings and testimonies that a degraded life doesn’t worth living, they are showing a desire to rejoin their Oromummaa.
As to Tesfaye Gebreab, he too has endured serious persecution by the TPLF and the diaspora Amharas who hated him for writing the truth about the Oromo people. Like any of us, Tesfaye was raised inside the Oromo cluture and that is the binding link between all of us and it is what is going to be the binding covenants among us all as families of the larger Oromo society.
Congratulations! Gadaa GebreAb!
Rundaasaa Asheetee ti
Saturday, September 20, 2014
Maalan Himadha…..?
Duubee Bilisaarraa | Fulbaana 20, 2014
Akka sadarakaa/ life expectancy/ Afirikaatti umriin jiraachuu danda’u keessaa 2/3 fixeen jira. Gabaabaatti haraka 3 keessaa 2 gubeen jiraa jechuu dha.Ammaan achi yoo akkam baayyate kanan lafa kanarra jiraadhu waggoota kurna lama hin caalu!.Umriin waa heddu keessatti hojjechuu danda’u, umriin dargaggummaa, umriin qeerruummaa koo, umriin waanan barbaade ari’ee qabu, dheessees jalaa bahuu itti danada’u nagatee sokkeera/kuteera. Umriin akka ibiddaa laboobu;inni fuudhanii itti dhalchan, inni hojjetanii itti durooman,umriin baratanii hayyuu itti ta’an kunoo osuman ilaaluu nadhiisee tare.
Ooooo…..! Dargaggummaa! Oooooo..! Qeerrummaa! Essattan argee sideebisa… essattan argee dhiifama sigaafadha!? Bara dargaggummaa yeroon humna qabu, yeroon qeerroo ture; qotee mindhaan Gumbii guutee gadadoo keessaa hin bane, daladalee kuma hin lakkoofne, bardhee hayyuu hin taane, Ilma goota dhalchee “abbaa abaluu” hin jedhamne, O…. Umrii tooooooooo….. umrii faayidaa malee kutte…! Akka hir’oota kootii dirree qabsootti aragamee diina kuffise hin kufne, saba kootif jedhee shafoo diinaatin hin dhiitamne, rasaasa diinaatin hin madoofne, mana hidhaa diinaa seenee saba kootif jecha hin beeloofne, hin dheebonne, iddoo tokkottuu maqaan koo galmee gootota Oromoo keessa hin jiru. kunoo Osuman burjaajwuu fi ergaramuuumriikoo keessaa harka lama bilaashatti daaressee gadaa xumuraa eegaleera.
Ani bade…..ilma dhiiraa…! Dhalate… jiraate…. Du’e….!nama ta’anii dhalatanii akkas tahuun nama hin gubu/ nama hin waadduu …? Nama hin qaaneessuu..maalifan dhaladhe nama hin jechisiisuu…? umrii……. bilaashatti bade!
Ennaan Raadiyoo SBO jedhamu dhaggeeffadhu, ennaan Televiziyoonii OMN jedhamu daawwadhu, yeroon Raadiyoo Sagalee Oromoo jedhu caqasu, gaafan Raadiyoo Afuura biyyaa fi Sinbirtuu jedhaman ordofe, Guyyaan Marsaa ABO saaqee ilaale, waytan marsaalee ONA/ Oromo national academy/,www.gadaa.com,www.ayyaantuu.com,www.qeerroo.comsaaqee dubbise; baroonnin ani jiraadhe,umriin ani jiraadhe jedhee himadhu baroota akka Hurrii muldhatanii daraban, umrii deebi’anii qabuu hin dandeenye, yeroo bilshatti gubate ta’uu na hubachisu. Caalaattan jireenyin ani jiraachaa ture,jireenya gatii hin qabne akka ture naaf mirkaneessu. Raga natti bahu! Iyyanii… halakan hirriiba… guyyaa teessuma na dhorku…….gaafii walirraa hin ncinne akkan of gaafadhu nataasisu..?!
Ooooooo…..jireenya koo ….!!! jireenya akka bishaanii yaa’ee darbe..! Wantiin ani miidiyaalee kanarraa caqasuu, Ordofuu fi dubbisu hunduu jaagamaa akka kiyyaa kana saaxiluuf kan dhaabbatan natti fakkaatu. Nama akka kiyyaa isa umrii isaa Aduu oo’ifachuun waadee fixe ilaala baasuuf kan muratanii ka’an natti fakkaatu. Yoon miidiyaalee kanarraan gootoota isaan dhiheessan argu, sagalee dhagahu, seenaa isaanii dubbisu umriin odoon asiif achi deemee odeessuu fi taa’ee muguu dabarsetu ija dura nadhufa.
Gaafan oolmaa goototaa karaa miidiyaalee kanaa tamsa’an caqase, Ordofee fi dubbise halakan hirriibni naqqabu, wareeratan bula. Miidiyaalee kana akka carraa ennaan bane seenaa gootota Oromootan arga, seenaa gootoota Oromootan dhagaha. Seenaa Gootota Oromootan dubbisa. Seenaa isaanii kana jireenyan dabrse waliinan wal bira qabee ilaala. Guyyaa kana; biiftuun naaf hin dhiitu,midhaan naaf hin nyaatamu. Miizana goototaarra ennaan of kaa’u Giraama takkalleen guutuu dadhab. Amma Huubaalleen ulfaachuu dadhaba!, Gaaf… gaaftaa’eetan“ani eenyu…, dhuguma ani namaa…?jedheen of gaafadha, namummaakoonof shakka! Deebiseen ammoo “kunoo nama taanan kottee lamaan deemaa mitii? Jedheen of jajjabeessa!. Yoosuun ammoo deebisee “ergan nama ta’ee maafan akkuma gotota Oromoo seenaan isaanii karaa midiyaalee adda addaa tamsa’u kana; kiyyas “Gooticha Oromoo iddoo akkanaa fi akkasiittii diina osoo falmuu diina kuffisee kufe” jedhamee guyyaa tokoofilleen ta’u, guyyaan haa hafuu sa’aa tokkoofilleen ta’u, Sa’aatumtuu hafee daqiiqaa takkaafilleen ta’u leellifamuu dadhabe….? Maafan gooticha seenaa hojjete jedhamee hin faarfamnee…” jedheen deebisee of tuffadha!.
Afaan tabba hin qabuufan jedha malee maaltu lafa duwwaatti nama faarsa jettaniitii…? Ani bakka goonni oolu oolee hin beeku, umriikoo harka lamaa fi sanaa ol kanan fixe gatii malee dha, oduu fi Aduutti! O!……. Umrii too … Jaagamuu malee kan firiin irraa hin argamin…….! umrii akka dhadhaa ibidda buu’ee baqaxee bade!…Umriibadheetti nagattee sokkite! O!……….umrii lammii hin ta’in, umrii anaa hin tain……..Lammata eessattan si arga laata…..? “…..Maal osoon godhuu nadhiiftee kutte..?” jedheen himadha laata..?
Maal godhu….“Eegee fi gaabbiin booda oolti !” jedha mitiiree Oromoon yoo mammaaku! Anis akkasuman ta’e.! Baradhee barnootaan ummata koo hin gargaarre…., qotee gumbii guutee ummatakoo beela hin baafne, ilma lammiif tajaajilu dhalchee abbaa abaluu hin jedhamne, dirree goonni itti aragamutti argamee goota waliin diina kuffisee hin kufne,
O….! kuni “ani ilma Oromooti” nama jedhuuf qaanidha! Akkamittan qaanii kana keessaa baha laata..yaa lammiikoo….?
Osoon akka gootota karaa SBO, OMN arginuu fi dhageenyuu, osoon akkuma gootota Oromoo seenaa isaanii karaa weebsaayitiilee Oromoodubbifnuu umriikoo bilaashatti gube san keessatti seenaa xiqqooshii saba koo; ummata Oromootif dalagee jiraadhee har’a silaa nama qaanii hin ta’uun ture. Osoon akka gootota sanii kuffisee kufee jiraadhee, osoon diina tokko madeessee hidhamee jiraadhee……., Osoon gaaf tokkoofilleen baqataa Oromoo biyya ambaa keessatti Cabbii, Roobaa fi Aduu keessa ejjetee mirga Oromootif falamu waliin falmee jiraadhee galmee gootota Oromoo keessatti maqaan koo katabama ture. Ilmoon, ilmoo kootituu maqaa kootin boonti. “Abbaan isaa….., Akaakayyuun isaa…… goota Oromoo bilisa baasuuf diina kuffisee kufeedha jedhamti turte!!!
………Maal godhuree ani bakka goonni oole, oolee hin beeku! …………………….Daandiin irra deemaa as gahee duwwaadha! Gaafan seenaa gotoota Oromoo bilisumma Oromoof jecha qaamaa hirdhatan, dhigni isaanii dhangalahe, eessa buuteen isaanii dhabamee fi diinaan mana hidhaa garagaraatti dararamaa turanii fi jiran arguu fi dhagahu; Anaa fi gootota bilisummaa Oromoof kuffisanii kufaan kan gidduu garaagarummaa jirun safara. Ani hubarra salphadha, baalarran haphadha. Umrii koo ciisee -ka’uutti fixuun koo na guba….., nawaadda…,Nagaabbisiisa……,Afittan qaanawa….! Halakan hirriba keessaa nadamaqasa….na tabraarsisaa bula. Afuurri tokko dhufeet “deemsa gatii hin qabne….., jireenya burjaajawaa, umrii seenaa malee dhumte…..ammas numa rafataa … hin kaatuu …? naan jedheet ija natti babaasa…., takkatuu ammoo natti kolfee badheetti nagatee Farad isaa Daamaa yaabbatee gulufee ilaala qaari’a.
Afuurri habjuu fakkaatee anumaa gadi ciise galagala yeroo maraa natti dhufee na weerarsu kun irra deddeebi’eet “Qabeenya kee qabsoo bilisummaa saba keetiif hin gumaachitu…! Beekumsa kee hin qoodne…..! Humna keetin hin hirmaattu.. Diinatti rasaasa takka hin dhukaafne….!….. sabboontoota waliin hiriira baatee diina balaaleffattee hin beektu!…. Ati eenyu …nama akkamiitii…?akkamittii dhiigini saba keetii kan diinaan dhangalahaa oolu sitti hin dhagahamne ………?Boruu sigaabbisiisa….! Gaafa ummanni kee bilisoome maal himatta….? Eessan ture jetta..? Umrii kootti maalan saba kootifi dalgae jette ilmoo keetti himta…?Ani Oromoo dha jechuu keetti qaanawuu qabda……!…..Ka’i hin ciisiin ….. dammaqi….bakka goonni oolu, ooli, …….kan darbeetti gaabbuun siga’a…ka’i amma! ….falamadhu mirga kee…..yaadadhu lammiikee…..Jedheet……Farda isaa Daamaa; isa allaattirra kaatu yaabbateet nagaattilleen osoo naan jedhiin nadhiiseekuta! O…….ani cinqamee du’e…! mee maal naawayya lammii koo..? mee maal haa godhu… maal nagorsitu…? Guyyaa Midiyaaleen Oromoo kun…., halakan ammoo abbaan farad daamaa kun hirriiba nadhorkaa jiru , mee akkam haata’u..?
Monday, September 15, 2014
Hawaasni Oromoo Magaalaa Stockholm Keessaatti Qophii Ayyaana Irreechaa fi Gargaarsa OMN Gaggeessan
Fulbaana/September 13, 2014 Stockholm, Sweden
Fulbana, 13/2014, hawaasni oromoo biyyaa Sweden magaala Stockholm keessatti qophii kabaja ayyaana Irreechaa fi qophii gargaarsa Oromia Media Network (OMN) haala bareedan gaggeessan jiru. Qophii kana irratti hawaasni oromoo Sweden, Norway, fi Denmark irraa baaynaan irratti hirmatani jiru. Qophiin Ayyaanni Irreechaa, magalaa gudditti Sweden, Stockholm baka Lötsjö (Sundbyberge) jedhamutti sa’a 10:30 hanga 12:30 kan gaggeeffame yoo ta’u, itti aansudhaan aada Irreechaa fi barbaachisumaa aada oromoo guddisuu ilaalchisee, akkasumaas barbaachisumaa jarmiyaa haawaasa oromoo ilaalchisee barumsi fi mariin baldhaan gaggeeffame jira. Qophii kana irratti baachisummaa miidiyaa cimaa fi haala OMN ilaalchisee ibsi kennamee jira. Qophii kana milkeessudhaaf dubartoonni oromoo Stockholm jiran hirmaannaa guddaa godhani jiru. Qophii kana irraa galiin argamee hundi OMN akka oolu kan godhame yoo ta’u dabalataan OMN jabeesudhaaf hawaasni deeggarsa addaa godhee jira. Galgala guyyaa kanaa, Artist Hayluu Kitaabaa hawaasa gammachiisudhaan qophiin kun daran akka bareedu godhee jira.
Sunday, September 14, 2014
Less free people are less productive
By Alemu Hurissa | September 14, 2014
There is no question about how much freedom and justice are important for an individual, a society and country. I also believe that no one would argue except Tigrayan People’s Liberation Front (TPLF) and its satellite Oromo People’s Democratic Organization (OPDO) and others who have gained benefit from corrupting TPLF regime, about the importance of democracy, freedom and justice for peace, stability and development for one country.
For example when someone starts business may be after he/ she got economic assistance from relatives or close friend, then the TPLF regime put him/her under what woyane is called qorannoo/investigation and one woyane cadre will be assigned to follow after him/her, finally that person will be accused or condemned of being a supporter or member of Oromo Liberation Front,OLF with no proof whatsoever, just for the only reason that the individual background is from Oromo ethnic group and because of this false accusation his/her property will be confiscated and the person will be arrested. No way to come back for this innocent Oromo person to continue his/her business again and he/she will be no more productive. According to the law of the country, everyone has the right to run any kind of business if not contradict the constitutions of the country and also will be treated with the same respect and given equal value whether he/she is from Oromo ethnic group or other tribes. But what we have seen the last 23 years is that it is only Tigray people who have the right to run any kind of business. Which means in this case repression and discrimination by TPLF regime and its members continued against Oromo and other people. On other hand this is one of the causes for people not to do what they want freely and we,Oromos and other nations and nationalitities who have been oppressed by TPLF have to fight to stop TPLF favoring only one group, which is the Tigray people.
Another example is Mecha and Tulama Self-Help Association which is named after two of the major Oromo clans Mecha and Tulama. It was established in 1960’s as a self-help club dedicated to promoting Oromo self-identity and improving the lot of the Oromo.(From Wikipedia) The Association’s office has been closed many times, their leaders have been arrested and the organization property and documents have been confiscated by making false accusation that the organization had link with the OLF without having any proof. As I a clip from Wikipedia explained The Macha- Tulama association is formed just to assist any Oromo who need help, it has nothing to do with OLF which again TPLF regime proved for Oromo people that the Oromo people have no freedom and right to form association.
The question is how can we stop TPLF from favoring only one group?
If anyone wants to bring a meaningful development and sustainable future stability for the people who are hunger for freedom and justice in Oromia and other regions, we must stop TPLF from favouring only one group. All oppressed nations and nationalities should be united in struggle against TPLF regime and establishing a true democracy in Ethiopia by overthrowing the TPLF government which is the only alternative.
They are many true Oromos who concerned about the suffering of innocent Oromo people but few Oromos by overlooking the tyrannical repressive state of TPLF have been cooperating with the corrupt TPLF regime just to have a good life.This is a very few example among the reasons why Oromo people are not productive and which in fact the main causes for many of them to live under difficult economic situation. If a person is an Oromo and not collaborated with repressive TPLF regime, then whether the person is an educated, a farmer, business man, or old has no possibility to do freely his/her work.
They are many educated Oromo who would have made a huge difference in Oromia and left the country to save their livies. On the way to flee the country, many of them have been eaten by hyena and other wild animals and some of them also were drowned in the sea before they arrived their last destination. These bright Oromos are among those who could change Oromia to a better level socially, economically, politically, not only Oromia but who could also lead the whole Africa to a better level in many ways, because they are people who left homeland with massive human resources and became productive resources in developed countries.
Most will agree that this is one of examples among those factors which make people less productive.
No one is denying the massive sufferings that the Oromo people have undergone for many years and now TPLF also want to treat us as slave as Ethiopian Empire and Abyssinian rulers did some years ago. Today many Oromo University students have been dismissed from their study, beaten, tortured and even killed, on the same fashion, Oromo farmers have been evicted from their garden and farm, tortured by TPLF security forces and Cadres. It is enough to watch a video clip from interview of Ermias Legese who was former Minister D’etat in Information Ministry for 12 years in Ethiopia by Ethiopian Satellite Television journalist.
One thing must be clear for TPLF that the more pain and suffering Oromo people went through,no matter how it is painful, it makes us more strong to resist against the brutal regime of TPLF and our Qeerroo/young generations are also fully determined to pay which they have already started, whatsoever price to protect and set free Oromia from TPLF neocolonialism.
People are mentally destroyed of being afraid of TPLF’s shadow, citizens instead of thinking to create better life and future they are busy in thinking for the security of their lives which in fact it makes people to be less productive. However all these problems and difficulties will never stop our struggle for freedom and justice. So instead of waiting until Woyane completely destroyed our people, get our struggle started with doing the most task to achieve our goal which is freedom.
What I have tried to address all oppressed people is how lack of freedom makes people less productive, the one who caused this problem and what needs to be done to resolve this problem. So I urge all Oromos and other people who are subjected to subjugation to be united and stand with our Qeerroo/Young generation in our common struggle against our common enemy,The Ethiopian People’s Revolutionary Democratic Front/EPRDF and its members in order to bring freedom and justice in Oromia and other regions so that our people become more productive rather than less productive
Thursday, September 4, 2014
DAANGAA DARBE
Meeqan miidhamaa? meeqa, meeqataman miidhamaa meeqataman onnee madeeffamaa? meeqataman ganama meeqan gaddarbamaa meeqanan dhidhiittamaa? waraabeessi ana nyaatu ykn qorkee nanfixuu yookin tuffatees nan gatuu kiyya kuni anumaa raajee kanatu soora sarees waaje. meeqan abdadhee meeqan ganamee meeqan jaaladhee meeqan jibbamee dhuuga dhuugatama dhibba kumataamaa onneen na bokoktee gammachuun dhiitoftee lapheen na xillibbooftee gammachhuun qacaaltee abdiin guuttamtee egere qaba jettee daddee gammaddee halkan abjuun aaddee kolfitee bohaartee nam.guutuu nagootee nawaliin bashaantee keessoo olee kootii sadoodhaan habuurtee dada koorra dabartee keenyaf faloo taatee irbuudhaan garmaamte. Ani meeqa meeqan ganamaa meeqa meeqan jaalladhee meeqatamaan jibbamaa? abaarsamoo eebbaa maaltu fura dhaaqaba maaltu dawaa,maaltu furmaataa maaltu hiikoo fidaa? sardas dhabu dhawaata maaltu irraa na oolchaa du'a,dhaba awwaalchaa? Imimmaan koon coba akkasumaan na soba, akkaa adaammii ollaa hagamsaa xuqaatu dhiddhiigsaa. utuun inbeekinin yaadumaan collooqsaa kunoo namni hin arguu keessoo koottan jijjigsa dhageettis hin qabu koo akkasumaan coccobsa. hin qooru ijjiuu cimmantee walitti duuftee cuunnoftee ciniintee inbooha inbobboohaa falasaatu dhibe kan tahu waan falaa anoo guuteen hafe qofaa guutee guuteen qeenxomaa jaallee jaalleen jibbamaa
Wednesday, September 3, 2014
MINILIKOOTA BARDHIBBEE 21-FFAA : Kutaa Jahaffaa
Taammanaa Bitimaa irraa | Fulbaana 3, 2014
DURADUBBII
Jalatamoo fi kabajamoo warra barreefata kana duukaa-buutanii jirtan, mee waan hundumaa duran nagaa fi nageenya isiniif hawwa! Barreeffamni kun isa xumuraa tahuu isaan dursee gurra isin buusa. Barreefama kana kutaa-kutaatti qoqqooduun isiniif dhiyeesseen jira. Erga kutaa shanaffaan isiniif dhiyaatee asillee, duulli Minilikoonni bardhibbee 21-ffaa nu Oromootaa fi biyya teenya Oromiyaa irratti banan sun homaa hin dhaabanne. Sirumaa nafxanyoonni Amaaraa fi warri Wayyaanee walcinaa goruun, qonnaan-bultoota keenya qeyee fi oobruu isaanii irra buqqisaa jiru.
Barreeffama kana kutaa tokkoffaa keessatti gaafiin: “MINILIKOOTA? Eenyu isaan?” jedhu kaafamee ture. Deebiin isaas achuma irratti waan kennamee tureef, mee amma dubbii qulqulleeffachuuf as irratti haa kaafnu. “Dursee Minilikoonni as irratti ka’an kun namoota laalleewwan (informeeshina) dhabiisaan, itti-yaada dhabiisaan yookaan lafumaa ka’anii onnoomudhaan: “Minilik, Minilik” jechuun Minilik naazicha Afrikaa sana faarsanii miti. Minilikoonnin ani baanu kun Habashoota Amaaraa keessaa garii kanneen yaada Minilik Lammaffaa amantii fi baruyaa (idolojii) godhachuun alaa-manaa nutti wacaa, arrabaa fi qalamaan nutti duulaa jiran kana. Isaan waraana fi duula hamaa fi kan hammeenyaa, jibbamaa fi jibbisiisaa kanan: “waraana qulqulluu” jedhaniiti jiru. Jarreen kun namtokkeewwan asii fi achi cecceyaa jiran wayii otoo hin taane, warreen: gareewwan taliigaa dhaddhaabbatan, gaazexootaa fi kitaabeewwan maxxaansuun raabsatan, weebotaa fi biloogota kukurfeeffatan, paaltokii fi maaltokii wawaammatan, raadiyoolee fi fago-muldhiftuuwwan (tiibiiwwan) babbanachuun “waraana qulqulluu” isaanii kana: uummata Oromoo, saba Oromoo fi Oromiyaa irratti dabraniis uummatoota Kibbaa maraa fi biyyota isaanii mara irratti oofaa jirani.”
Erga barreeffamni kanaa olitti tuqame ifatti bayee asii, “waraanni qulqulluun” muummiyyeewwan (illiitota) Amaaratiin labsame kun, homaayyuu hin dhabannee caalayyuu itti-fufee jira. Waraanni fi duulli alaa-manaan warreen kanaan oofamaa jiru kun, kunoo amma duula afaanii fi sagalee bira dabruun gara duula irree fi eebootti ceyeeti jira. Kun eessattiii fi akkamitti akka tahe, barreeffatan waayyee “Buqqifama Oromoota Shaggarii fi Naaannoo Isaa: Kutaa Shanaffaa” keessatti dhiyeesse tokkon mee as irrattis isiniif tuqa:
“Nafxanyoonni fi jalaa-jaleewwan isaanii kunoo Oromoota irratti duula afaanii bira kutaanii, duula irree fi eeboo jalqabaniitoo jiru. Fakkeenyonni lamaan: inni magaalaa Biyya Amaaraa, Baahir Daari-tti namoota ispoortii Oromoo irratti tahee fi inni barattoonni Amaaraa magaalaa Oromiyaa Kibbaa, Shaakkisoo-tti adeemsisan nafxanyoota haareyyii fi moofeyyii kan qullaa isaanii dhaabee maalummaa isaanii nuu fi addunyaatti agarsiisu! Seera Toopphiyaa isa amma jiru keessatti, naannoleen saglan alaabaa naannoo ofii fi kan Toopphiyaa fannifatu. Oromiyaa keessatti alaabaan Oromiyaas, kan Toopphiyaas walcinaa kaayamu jechaa dha. Ijoolleen Amaaraa isaan magaalaa Shaakkisoo, mana-barumsaa oliyyaa keessaa garuu, oggaa alaabaan Oromiyaa fannifamu itti-qoosuu, itti-wacuu fi arrabsuu bira dabruun buqqisanii darbachuuf itti-ceyani. Kana irratti kan walitti-bu’uutiin barattoota saboota lamaanii jidduutti jalqabame. Ijoolleen Amaaraa miskiinonni kun hubaatii (“victim”) baattuuwwan “PHD”, “MA” fi “BA” warra Amaaraa tahan jechaa dha. Nama sammuu fayyaalessaan yaaduuf, wanneen amma illiitonni Amaaraa Oromoo fi Oromummaa irratti adeemsisaa jiran hin galuufi.“
SEENSA
Wanneen yeroo amma kana muummiyyeewwan warra Amaaraa alaa-manaa nutti duulaa jiran keessa inni tokko waayee Minilik isaanii kanaa irratti. Kana irratti warreen kun addaddummaa hin qabani. Xiqqaa-guddaa isaanitu “Minilik goota biyyaatii nu jalaa hin tuqinaa” nuun jechaa jira. Kan isaaniif gootaa kun nuuf immoo gorraatuu, gabraan-daldaltuu fi gabroomfataa dha. Harkaa fi harmaa muraa dha. Nu Oromootaaf, dabreeyyuu uummatoota Kibbaa kanneen akka Walaayitaa, Kafichoo, Gimiraa, Dimmee, Hadiyyaa fi uummatoota Sulula Laga Omoo fayiif, Minilik faashistoota Xaaliyaanii Mosolonii fi Giraaziyaanii faa wajjin tokkuma. Kan isaan kanneen tokko taasisuu garajabeessummaa fi faashistummaa isaanii-ti. Mee akkamitti namni sammuu fayyaalessaan yaadu, nama harma harmee namaa cicciree fi nama harka abbaa nama mummuree, dabrees nama funyaa ilmoo namaa mursiisu, ija ilmoo nama buqqisiisuu fi nama daa’imman hallayyaatti darbachiisu “goota keetii fudhaddhu, siidaa isaa mijjirii kee irratti dhaabbaddhu” namaan jedha? Habashoonni Amaaraa duguuggaa sanyii (“ethnic cleansing“) Minilik uummata Oromoo callaa irratti otoo hin taane, uummatoota Kibbaa kannee akka Kafichoo, Dimmee fi Gimiraa faa irraatti dhumaatii hamaa adeemsise kana “goota keessanii fudhaddhaa malee, hammeenya isaa hin kaasinaa” nuun jedhu. Kun mee qaama seenaa keenyatii maal goonee, maal jennee irraanfanna? Isaanoo isa faashistichi Giraaziyaanii jedhamu sun uummata keenya irratti qofa otoo hin tane, uummata isaanii irrattis adeemsise san ni irraanfatu? Seenaa ofii keessaayyi haquu? Kun seenaa biyyoota kamii keessattuu tahee hin beeku.
Mee amma seenaa Jarmanootaa keessaa as irratti waa haa kaafnu. Namni uumaa fi qaamaan namaa, ammoo kan garaa fi gochi isaa kan bineensa tahe, Adolf Hitler uummata qaama uummata Jarmanii tahe, warra Yuudaa lafarraa duguuguun isaa ni yaadatama. Kan biraa kuteeyyuu biyyoota Oroppaa humna meeshaa-waraanatiin qabate cufa keessatti Yuudota akka bineensa daggalaatti adamsuun kaan qalee, qalchiisee uummata kitila jahaa (6 000 000) tahu Oroppaa keessaa fixe. Kaan warshaa keessatti naqsiisee qalchiisuun moora isaanii faa irraa gaazii hoomachiise. Gochi kun seenaa ilmoo namaa keessatti kan adeemsifamee hin beekne. Harra Biyya Jarmaniitti warra Yuudaa kanaaf beenyaan ni kennama. Pirezidaantii fi muummichi Ministeeraa kan Jarmanii oggaa gara Biyya Israa’el dhaqan hunda, bineensummaa warri Naazi-tiin uummata Yuudaa irratti adeemsifame balaaleffachuun uummata Yuudaa bakka jiru maratti dhiifama gaafatu. Bara 19 fi torbaatamootaa (“1970s“) keessa Muummichi Ministeeraa kan biyya Jarman Lixaa, kan hedduu addunyaa keessatti beekamaa fi jaalatamaa ture, Willy Brandt yeroo duraaf Biyya Poolandaa deeme, bakka Naazonni uummata Yuudaa qalchisanii, booda mootummaan Poolandaa siidaa ijaarsiseef yommuu dhaqu: miila isaa lamaaniin jilbeeffateeti ija ofii cufachuun warra qalaman san yaadate, Waaqas lubbuu isaaniitiif kadhate. Erga biyya ofiitti deebiyee gaazexessitoonni waan tahee hin beekne kana raajeffachuun “maaltu akkanatti akka jilbeeffatu si taasise?“, jennaaniin “waan naazonni maqaa uummata kiyyaa, maqaa Jarmaniitiin uummata Yuudaa irratti adeemsisan jechaa fi afaaniin ittiin ibsu waanan dhabeefi.“, jedheetoo deebise. Ee, inni ofumaafuu waan miseensa Paartii Sooshaal Dimokiraasii taheef, adamfamnaan baqatee Biyya Noorwee ture. Inni bineensummaa warra Naazii kana afaanin, jechaan ibsuun isa rakkifnaan qaama isaa san kan barroolee hedduu tahuu dandayu saniin ibsateeyyu.
Kana malee, harra seera Jarmanii kan paarlamaa isaanitiin raggaafamee seera biyyaa taheen, namni Jarmanii tokko yoo wanneen Naazonni uummata Yuudaa irratti adeemsisan, haalee kun soba jedhe, yoo gadi-xixiqqeessee argame faa mana seera geeffamee adabama. Harra Biyya Jarmanii guutuu keessa siidaan miseensota warra Naazii tokkollee hin jiru. Kun seeraanis sonaan dhoorkaa dha. Egaa, kun biyya qaroominaan sokkee fi uummata qaroominaa fi dimokiraasiin bulu keessatti. Habashoonni “keenya” garuu, siidaa Minilik kanaa, siidaa naazii gurraachaa kanaa akka gandeen keenya keessatti ijaarrannuuf nu abboomaa jiru. Nuti kana dinnaan jibbaa fi arrabsoo sanyummaa irratti hundeeffame nutti roobsaa jiru. Kan nama dhibuu, illiitonni Amaaraa isaan biyyoota Oroppaa fi Ameerikaa keessa jiran, isaan qaroominaa fi dimokiraasii biyyoota kanaa habbuuqqachaa jiran, isaan Saalaa-Dingaay, Mooxaa-Qaraaniyoo fi Gondor keessa jiran caala waan kana irratti nutti duuluu isaanii-ti. Maal godhuree, lafa yoo dhiqan ni qulqullaawaa- ree?
Kana irratti dabaluun jarreen kun Minilik “jagna, goota” nuun jedhu. Maraatuu fi gorraatuu jagna godhachuun kunillee aadaa fi duudhaa isaanii waan tahe natti fakkaata. Maal Teediroos maraatuu gabaa keessaa sana akka jagnaatti ilaalu mitii? Ofiif manneen barumsaa keessatti barachuu bira kutaanii nus barsiisaa turani mitii? Kana mee, barreessitoonni isaanituu “Qinee” isaanii sanaan sirriitti hojii namticha maraataa, maraatee “Gaallaa fi Muslimootan” Gaafa Afrikaa irraa hariyaa “maaloo daddafatii meeshaa waraanaa naaf ergaa!” jedhee, “Igizaabeerota” warra Habashaa warra Oroppaa kadhata hin turree? Mee “qinee” isaanii lama qofaa: “Mooxaa Qaraaniyoo minnaw aayittaarras, bareessaa-laay maxxaahu, kazzaa iskazzii diras“. Naannoo Mooxaa irraa hanga Qaraaniyoo-tti (lachuu Goojjaam keessatti argamu) nama qotu tokkollee otoo hin arginan, reeffa irra deemee Qaraaniyoo dhaqqabuu isaa ibsa. b) “Atsee Tewudiroos ijjig tawaarraduu, ya-Shawaan makwaanint ijji-nasastawu heduu!“. Kun gabaabumatti qondaalotaa fi abbootii biyyaa kan warra Shawaa harka irraa mummuran jechaa dha. Seenaa iaanii keessa harka-muraan kun duratummaa jira jechaa dha. Kana malee, Teediroos kun naannoo tokko erga waraanaan cabsee moyee booda, boojiyamtoota isaa manatti naqisiisee manuma san wajjin gubsiisuuf, loltuu isaa keessaa “mana ol- seenitii, meeqa akka tahan lakkaayii natti himi” jedheeni. Loltuun sunis olseenee erga lakkaayee booda, Teediroos balbala irra dhaabatu sanaan namoota 69 jechuuf: “gooftaa koo namoota torbaatama tahuuf, tokkootuu hanqata“, jedheeni. “Ati olseenitii isaan wajjin torbaatama guuti“, jechuun namicha san manatti oldarbachiisee, ibiddaa mana sanatti qabsiisise. Kunoo, warreen akkanaa kana motooliin Amaaraa!
QAAMADUBBII
Karaa biraatiin Minilik kun gara-bineensummaa hamaa kana, oggaa hidhamaa taheetoo masaraa Teediroos keessa jiraate irra-caala barate jechaa dha. Warri Amaaraa waayee Minilik kana waan hedduu odeessuu, karaa hidduun isaa faaarsuu mee seenaa nama kanaa keessaa asi irratti waa haa kaafnu. Inni haadha manaa abbaa isaa irraa nama dhalatee miti. Gabroota abbaa isaa kanneen masaraa abbaa isaa keessa hojjatan irraayyi dhalate. Ishiin warri Amaaraa “aand baal, aand miist” jedhan sun, jechuun abbaan manaa haadha manaa isaa dhiisee olii-gad hin fiffiigu, akkanuma haati-manaanis abbaa manaa ofii dhiisuun olii-gadi hin cecceetu jedhan sun soba jechaa dha. Abbaan Minilik, mootii biyya tokkoo tahee, namaaf fakkeenya tahuu, achi darbachuun haadha warraa ofii dhiisuun bakkuma halletti kukkufuun Minilik argate jechaa dha. Haati isaa kun uummatoota isaan: “shaanqillaa, baariyaa-gabra” jedhanii akka bineensaatti adamsuun gurguratan san irraayyi dhufte jechaa dha. Kanaaf, warri Amaaraa inni yaadaan malee, bifaan nu hin fakkaatu jedhuuni. Maali namni gurraachi, namni funyaan fungaa tahe, isaan keessa hin jiru jechaa dhaa?
Oromoon keenya garuu, heddumminaan bifni Oromoo magaala jedhee fudhatullee, kan biraa hafee namootuma garaa tokko keessaa bayanii fi abbaa tokko qaban irraayyuu obbolaa: gurraacha, magaalaa fi diimaatu argamu. Haasaa Oromoo keessattuu: “garaan haadhaa buburree-dha” kan jedhamutu argama.” Karaa amantii Waaqeffannaas bifti ilmoo namaa hunduu kan Waaqaan uumame waan taheef, kabajamaa dha; walqixxee dha jedha. Haatahuu, warri qeyee abbaa Minilik keessa hojjatan cufti waadaa waliif galuun mucicha dhoksuun, jechaan akka ilma mootichaa tahee dhoksani. Haatahu malee, isaa waggaalee sadii guutee dubbiin sun nama harkaa baatee, gurra haadha warraa Hayila-Malakot seente. “Barbaadaa hatattamaan fidaa” jechuun otoo ishiin dhaadattuu firoota warra Minilik keessaa inni tokko, mucicha dhoksaan fudhatee gara Biyya Oromootti baqate. Biyya Oromoo keessaa naannoon Minilik ijoolummaa isaatiin kooluu itti-gale kun, naannoo Oromoo Karrayyuuti. Yeroo san Biyya Oromoo keessaa, gandi hamma barruu harkaa gawu wayiillee warra Habashaa jala hin turre. Uummanni Oromoo uummata birmaduu, sabni Oromoo saba bilisa, Biyyi Oromoos biyya walaba turewoo!
Bakki dhaloota Minilik kan isaan akkanumaan “magaalaa” jedhaniin malee, ganda gudddaa wayii kan daangaa Biyya Oromoo keessaa naannoo Abbichuu Galaan irraa wantee (kiilomeetira) 10 callaa fagaatee argamu. Biyyi Oromoo inni naannoo Karrayyuu immoo naannoo Manjee karaa bahaatiin daangessa. Minilik gara waggaalee sagalii aannanii Oromoo dhugaa, damma Oromoo muuxxachaa, foon dilbii sangaa Oromoo sooramaa Afaan Oromoo dubbachaa guddate. Oromoon nama rakkatee itti-baqatee dhiisitii, karadeemaayyuu akka itti-keessummeessuu ni beekna. Inni halbee haadha manaa Hayila-Malakot jalaa baqatee, dhoksaan gara isaanii dhuufuun kun immoo caalayyuu mararafannoo fi jaalala Oromoota Karrayyuu uumefii qananiin guddate. Booda isaa waggaa 12 tahuu, Teediroos maraataan sun Biyya Amaaraas, Biyya Oromoo isa Walloos gubaa, barbadeessaa naannoo Biyya Amaaraa isa Shawaa jedhamuu dhaqqabe. Abbaan isaa waraana irratti otoo hin taane, tasa waan du’eef warri Amaaraa bakka inni itti-baqatee itti-guddate sanii, Biyya Oromoo Karrayyuu irraa fuudhuun gaangee irra kaayuun, qeesota cinaa buusanii waraana Teediroos dura gorani. Ni moyamanii, gurbichis boojiyamee bakkka oggaa san Teediroos Oromoo achi irra-qubate lafarraa duguuguun masaraa itti-ijaarrate, Dabra Taabor keessa gara waggaa 10-ii jiraate.
Turee, Teediroos Biyya Oromoo Walloo barbadeessaa, ennaa namoota Ingilizii kanneen biyya isaa keessa jiraatan hidhe san, waraanni Biyya Ingilizii kan Jeneraal Nappirin gaggeeffamu, kolonii isaanii Indiyaa irraa itti-dhufu, Yohaannis warra Tigree kan booda mootii-mootolii Toopphiyaa isaanii tahe, karaa baneefii gara Teediroositti akka dabran gargaare. Amma Teediroos namoota Ingilizii, Minilikii fi dureewwan Oromoota Walloo hedduu, ilma mootiittii Warqituu faa qabatee gaara dheeraa hallayyaa fi qaalaan marfame kan Biyya Oromoo Walloo keessaa, Maqdallaa (maqaa dallaa)-tti baqate. Booda oggaa waraanni Ingilizii kun bakka Teediroos jiru, Maqdallaa dhaqabu inni qaata waraana Oromoota Walloo kan mootuu Warqituutiin durfamu isa marsee argani. Otoo warri Ingilizii Mootuu Warqituu hayyama gaafatanii fiixee hallayyaa Maqdallaa sana dhaqabuuf haasawaa jiranuu, Teediroos hidhamtoota Biyya Ingilizii, Minilikii fi namoota isaa gadi lakkeessee, Oromoota Walloo kan lakkoofsaan baay’ee tahan, ilmi Mootuu Warqituu otoo hin hafin hallayyaa sana irraa gadi darbachuun isaan fixe. Yoona waraanni Warqituu isa marsee jiru sun aaree Teediroos ajjeesse. Ennaa jeneraal Naappiir Teediroos bira gawu inni du’ee jira. Namoonni Teediroos kan baqatanii gara Ingilizootaa dhaqaban: “mootiin keenya harka hin kennaddhu jedhee of-ajjeesse” jechuun seenaa sobaa hamma harraattuu barreessitoota Amaaraatiin dadarbatamu lafa kaayani.
Kanaa achi Minilik namoota isaa kan isa waliin hidhaman kanneen lakkoofsaan 10 tahanii malee, wanni inni qabu hin turre. Horii yaabbii fi galaa wayiillee hin qabu ture. Amma Warqituun nammummaa fi garalaafina Oromoo saniif jecha: gaangolii, fardeen, galaa fi loltoota ishii keessaa namoota hanga biyya isaa gawuttu isa gaggeessan wajjin kenniteefi. Inni ganda teessoo mootummaa abbaa isaa, Ankoobar dhaqqabee, gargaarsa Goobana Daaccee fayiin mootii Amaara naannoo Manjee (Shawaa Kaabaa) tahe. Booda otoo waggaa kundahnillee hin guutiin bara 1873 keessa waancaa itti-dhugee fi waciitii itti-nyaate caccabsuun, harka-laateef nyaachuun biyya Oromoo Walloo kan Mootuu Waqqituu-tiin durfamotti duulee humna meeshaa-waraanatiin qabate. Inni amma naannolee Biyya Oromoo isaan ollaalee biyya isaa tahaniitti duuluu hojii isaa isa hangafa godhachuun meeshaa-waraanaa Oroppaa irraa argateen mowuu jalqabe. Biyyi Oromoo Karrayyuu kan gaafa rakkoo fi cinqii isa baasee, isa guddise sanillee hin dhiifnee, waraanaan qabachuun gabroomfate. Minilik kana warri Amaaraa akka goota isaanii isa duraasaa fi akka jagna gita hin qabneetti dhiiyeessu. Namummaa isaas akka nama waan jedhe hin haalletti, waadaa namaaf gale hin cabsineetti ilaalu. Kana irratti akkana ani abbootii seenaa Oromoota Tuulamaa fi Macca-Baha (Oromiyaa Waltajii) irraa walitti qabetti inni nama waadaa namaaf galee eegus miti, jagna hiriyaa hin qabnes miti. Inni isaaniif waan fedhe tahuyyuu, uummata Oromoo fi uummatoota Kibbaatiif naazii Afrikaa waan taheef, siidaan isaa dachee teenya irraa buqqifamuu qaba!
XUMURA DUBBII
Uummanni Oromoo haqaa fi mirga uumaan qabu, kan gabroomfatoota Habashaatiin irraa fudhatame deebisee gonfachuuf, kunoo bara sonaan dheeraa dirree qabsoo keessatti argama. Akkuma barri dhufee dabru qabsoon isaa kun cimaa, walitti ititaa as gaye. Uummanni nagaa fi ilmoo namaa jaalataan kun akka gaaf tokko fiixaan bawu mamiin wayiituu hin argamu. Qabsoon dhalawwan Oromoo barana Oromiyaa guutuu keessaa sochowuun, waltaatee goote kun Oromoo fi firoottan isaatiif boonsisaa fi hamileessaa cimaa yoo tahu, diinota isaatiif ammoo salphinaa fi sodaa guddaa taheeti jira. Amma Oromoon alaa-manaa waltahuun garum fuulduraatti tarkaanfachuu malee, filmaata biraa waa tokkollee hin qabu. Uummanni kun cimee, tokkoomee, waltahee harqoota koloneeffattoota Habashaa of irraa darbachuun akka caccabsu diinonni isaas, firoonni isaas beekuu qabu. Bilisummaa fi walabummaa Oromiyaa isa “akka du’aa hin oolle” kana daran shaffisiisuuf wanneen nuti Oromoonni fiixaan-baafachu qabnutu jira. Mee isaanin armaan gaditti tokko tokkoon tarreessee, jala-harriquun barreeffama kana xumura.
- Tokkummaan Oromoo kan ammaa caala akka gaariitti cimuu qaba. Oromoon wal malee, akka namuyyuu hin qabne beekuun bakka jiru maratti cimee walcimsuutu karaa nama baasu taha. Dhaabbileen hawaasotaa, dubartootaa, dargaggootaa, artistootaa, barateeyyii, amantiiwwanii faa akka gaariitti waltahuun walcinaa goruu qabu. Kana akka godhaniif, Oromoota waayee siyaasaa irratti hojjatan qofaa otoo hin taane, sheekonni, qeessonnii fi qaalluuwwan Oromoo alaa-manaa akka Oromoon waltahuuf: kakaasuu, lallabuu fi WAAQA kadhachuu qabu! Bilisimmaa waaqni wajjin nu uume eenyumtuu nu irraa mulquu akka hin qabne, sagalee qulqulluu fi arraba qulqulluutiin dabarsuun dirqama warra Waaqatti amanuutisi!
- Oromoon jaarmolee isaa karaa garagaraatiin walitti fidachuun, odaa tokko jalatti walitti qabachuutu isa barbaachisa. Kun jaarmolee siyaasaas, jaarmolee kan siyaasaa hin taanes kan ilaalu. Walitti mufatanii akka sangaa didaa asii fi achi ceccewuun kun eessumaanuu kan nama gawuu miti. Impaayera Toopphiyaa jedhamtu tana dimokiraatessuuf dhamawuun kunis, gonkumaa karaa nama baasuu miti. Seenaa ilmoo namaa keessatti, muuxannoolee addunyaa tanaa irratti impaayerri gara biyya dimokiraatawaatti geeddarame tokkollee hin jiru. Impaayera Toopphiyaa ishii rirmi nyaatee tortorse tanaaf raajiin wayii kan amma dhalatuu miti. Impaayerittiin gaafuma dhiiga Aannolee fi lafee Calanqoo irratti ijaaramte san, akka ishiin gaaf tokko caccabdee kosii-seenaa keessatti darbatamtu Waaqaa-lafaan murteefame. Kanaaf, karaa kanaanis Oromoon lammiiwwan isaa tokko tokko amansiisuun ofitti deebifachuu qaba!
- Uummanni Oromoo kan ammaa caala, alaa-manaa jaarmolee isaa cimsachuu qaba. Kanneen ciman immoo walitti qindeeffachuutu isarra jira. Uummata akka gaariitti ijaaramee, akka gaariitti tokkoomee, akka gaariitti karaa maraan hidhate eenyumtuu cabsuu hin dandayu. As irratti dubbiin of-ijaaruu kun karuma taliigatiin callaa akka hin taane, hubachuun mishaa dha. Ijaaramuu fi wal-ijaaruun seenaa uummataa fi saba Oromoo daran dheeraa kana keessatti bakka olaanaa akka qabu, dagatamuu fi irraanfatamuun irra hin jiru. Ee, ijaaramuu, ammas ijaaramuu dha dubbiin bilisummaa fi walabummaa!
- Uummannii fi sabni Oromoo karaa dandaye maraan hidhatee wal hidhachiisuu qaba. Uummata sirriitti of ijaaree, isa sirriitti tokkomee, sirriitti dammaqee oljedhe humni isa jilbeeffachiisu hin argamu. Uummata kutatee ka’eef, meeshaan waraanaa rakkoo miti. Meeshaan waraanaa achuma biyya isaa keessa ciisaa jira. Uummanni Oromoo kitilli 50-ni (miliyoonni 50) kun waltayee iyyee iyya dabarsuunuu diina isaa haleelluu dandaya. “Nuti uummanni Hindii yoo waltaanee Gaara Himaalayaatti olbaanee fincoofne, ficaan keenya koloneeffattoota Ingilizii akka galaanaatti nurraa haree Maanya Hindiitti naquu dandaya“, jedhee ture Mahatma Gandhi. Nutis humnaa fi leecalloo uummanni Oromoo karaa addaddaatiin qabu kana, walitti jabeeffannee, karaa maraan jabaannee ka’uutu waamicha harmee Oromiyaati!
- Nuti Oromoonni uummatoota Kibbaa hidduu kanuma akka keenya waanjoo gabrummaa Habashaa jalatti argaman waliin, qabsoo keenya obbolummaa irratti hundawuun walitti qindeeffachuu qabna. Kana malees, diinni keenya gita-bittee Habashaati malee uummata Habashaa akka hin taane sirriitti beekna. Kana warra gurra nutti cufateef deddeebifneetoo ibsuun barbaachisaa dha. Hardhas, borus uummanni kamuu inni nagaan biyya keenya keessa jiraatu nagaan isaa ni eegama. Kanas deddeebifnee warra hin beekneef yookaan immoo kan beekaa dideef himuu qabna.
- Nuti dhalawwan Oromoo kanneen bineensummaa mootummoota Habashaa baqachuun garaa waaqaa jalatti faffacaanee argamnuu, kan ammaa caala cimneetoo waayee uummata keenyaa addunyaatti beeksifachuu qabna. Qabsoon nuti barana ijoollee teenya ishii Oromiyaa keessaa cinaa dhaabachuun goone, fakkeenya gaarii nuuf taha. Eekaa, nuti Oromoota keenya warra Minisootaa fi Awustiraaliyaa akka fakkeenyaatti fudhannee of haa jabeessinu. Oromiyaa bilisoomte, ishii sammuu keenya keessatti argamtu tana abadan eenyumtuu nu keessaa haqee ballissuu hin dandayu!
============== // ==============
Kutaalee dabran dubbisuuf mee as tuqaa:
Tuesday, September 2, 2014
Kan Lammiisaa Ganuu kunoo akkasi
‘Ittafaa Qajeelaatiin!
Akkuma beekamu biyyi abbaa keenyaa, Oromiyaan bittaa habashaa jalatti erga kuftee hara’a jaarraa tokko oli lakkaawamee jira. Yeroo habashoonni biyya keenya weeraran sanatti Oromoo keessa tokko sabasaa ganee gowwoomuudhaan diinaa wajjin kan hojjetaa turee fi biyyi Oromoo Minlikiin akka cabu kan godhe waayeen seenaa gaddisiisaa ‘Ras Goobanaa Dacee’ kan irraanfatamu miti. Namicha kana akka fakkeenyaatti hakaafnuyyuu malee jabana Minilik calqabee hanga jabana ‘TPLF’ tti Oromoota diina duukaa hiriiranii saba isaanii miidhaa turan fi itti jiran lakkoofnee fixuu hindandeenyu.
Hata’u malee mee har’a namicha ‘Ras Gobana’ jedhamu kana akkaataa itti Habashoonni mala malanii lubbuu isaa dhabamsiisan seenaa namichi tokko natti hime isin hubachiisuun yaalaa nacaqasaa.
Gaaf tokko ganama barii ka’een gara Finfinnee deemuuf gara buufata konkolaataa Naqamtee deemuudhaan tickeeta koo muradhee konkolaata galeen iddoo koo qabadheen taa’e. Yeroo sanatti asii fi achi ilaalee nama cinaakoo jiru wajjin wal-dubbisuun eegale. Battalumatti nama cinaa koo taa’u ogummaan isaa ‘Economist’ kan ta’e ‘Ethiopian Plastic Factory’ warshaa jedhamu keessa akka hojjetu kan natti himee wajjin wal-bare. Namichi kun yeroo bifa isaa ilaalan nama uuqqataa, kan keessi isaa gubate akka ta’e ilaalanii tilmaamuun nama hindhibu ture. Egaa namicha kanaa wajjin karaa dheeraa kiilomeetra 330 sana xaba fi oduu ho’aan eegalle ture. Oduu calqabnee utuu baay’ee hinturin waayee rakkina biyyaa, waayee siyaasa biyyatti, waayee OPDO utuma haasofnuu namichi kun baayee nama seena beeku waan ta’eef akkaataa itti biyyi Oromoo cabe kaasee waan hedduu natti himuu eegale. Utuma jedhuu waayee seenaa ‘Ras Goobanaa Daace’ kaasee akkaataa namichi kun mala warra Habashaan itti raawwate yeroo natti himu afaan koo baneen dhaggeeffachuu eegale.
Akkaataa Goobanaan itti du’e beektaa naan jedhe. Lakkiin jedheen. Akkas jedhee itti fufe. Goobanaan egaa Minilikii wajjin biyya ’Ethiopia’ jedhamtu kana uumuurratti shoora ol’aanaa xabachuun beekamaadha. Hata’u malee naan jedhe erga waraanni hundumtuu raawwatee biyyi Oromoos, warri kibbaas Minilik, Habashaa jalatti kufanii booda waan jagnummaa Goobanaa Daacee sodaataniif karaa itti isa balleessan maluu eegalan naan jedhe. Sana booda mala maluudhaan haati manaa Minilik ’Iteege Xaayituun’ Goobanaa wajjin ciifte jedhanii beekaa oduu irratti odeessani jedhe. Sana booda ’Ras Goobana’ maal wayya dubbiin kun gurra Minilik ga’uu hinhafne gaafa jedhan Goobanaan naasuu cimaa keessa galee habararee gara ’Atse Yohaannis’ tti bade jedhe.
Gaafa kana ta’u Minilik ’Atse Yohannis’ hedduu sodaata waan ta’eef Goobanaan Yohannis faana ta’ee waraana narratti bana jedhee jaarsumma nama hedduu filee gara biyya Tigreetti Goobanaatti erge jedhe. Jaarsoliin Minilikiin ergaman sun Goobanaa yeroo argan Minilik ani dadhabeera si’achi utuu biyya bulchita siin jedhuu gara diina kootti baddaa maal taate biyyi kankeeti adaraa jedhanii ergaa Minilik itti himanii kadhatan jedhe. Sana booda guyyaa itti Goobanaan gara Finfinneetti deebi’u beellama qabanii deebi’ani. Guyyaan beellamaa guyyaa itti Goobanaan dhufu yeroo ga’u kormi hedduun qalamee, farsoon, daadhiin qophaawee, namoonni bebbeekamoon biyyattii keessa jiran hundi afeeramanii Goobanaa simatan. Guyyaa sun guyyaa gammachuu,guyyaa nyaataa fi dhugaatii ta’e jedhe. Gidduutti habashoonni warri Goobanaatti haala kuusaa turani yeroo Goobanaan machaawu arganii summii daadhiisaatti naqanii obaasuudhaan huddu isadhaabsisan jedhe. Akkasitti gargaarsi Goobanaan Minilikiif godhe gatiinsaa summii ta’ee lubbuu isaa galaafate jedhe.
Egaa Goobanaa Daacee akka fakkeenyaatti hafudhannu malee yeroo Itti Oromiyaan gita bittaa Habashaa jala galtee eegalee namoonni seenaa akkasii qabani, jechuunis lammii isaaniitti dugda gatanii halagaatti michoomanii saba keenyaa miidhaa kan turan hedduudha. Muraasa waamuuf seenaa: ’Fitaawuraarii H/Georgis’, Hasan Ali, Juuneddi Saadoo, akka salphaatti ilaaluu nidanda’ama. Jarri kunis yeroo garaagaraatti dhumni isaanii qaanii akka ta’e argineerra.
Kanaafuu seenaa Goobanaa Daacee fi jarreen akka isaa irraa waa hubanneerra jedheen yaada. Egaa warri akka tasaa seenaa akkasii dubbistani garuummoo mooraa diinaa keessa taatanii saba keessani miidhaa, ajjeesaa fi dararaa jirtani diinni yeroof akka meeshaatti yeroof isinitti fayyadamee waan isin gatuuf seenaa fokkisaa akkasii jalaa bahuuf saba keessanitti araaramaatii saba keessaniif waan gaarii yaadaa!!!
Waaqni Salphina Nu haa oolchuu!!!
Subscribe to: Posts (Atom)


c: text/html

text:
The following statement (in Afan Oromo and English) was published on OromoLiberationFront.org.
Declaration of Unity of the OLF
It is with great pleasure that we announce to our people and the supporters of our struggle for freedom the good news that, based on the accord they made in Kampala, Uganda, in November 2012, the two organizations of the Oromo Liberation Front (OLF), known as OLF Shanee Gumii (”OLF National Council”) and OLF Qaama Ce’umsaa (”OLF Transitional Authority”), have resolved our differences and agreed to combine our two leaderships, unify our members, merge our organizational structures and inaugurate a reunified OLF. Although OLF has encountered many obstacles during the last forty years, there was no time when it has stopped the struggle that it was established to lead. No one can deny the fact that the national struggle led by the OLF has scored many victories and made many significant achievements that have taken the Oromo people a long way toward the national goal of independence. Among these great achievements is the level of political awareness of our people.
At the same time, we witness that the Oromo people are being targeted for extinction more than any time before. Oppression has reached intolerable levels making our people to rise up in defiance of tyranny, protesting peacefully in all corners of Oromia. But, as witnessed in the killings of students and others in many places in Oromia, the TPLF regime is responding violently to their lawful demands. Defying enemy atrocities, imprisonment, and torture, the young Oromo generation are making it known to the world that they will not tolerate humiliation and oppression anymore and that they will make the necessary sacrifices to liberate their people and homeland from alien oppressors. The OLF extends its condolences to families who lost their beloved sons and daughters, and expresses its admiration for the courage and bravery they have shown by the young Oromo generation to defend their people’s legitimate rights. As the vanguard of the Oromo struggle for freedom, we re-iterate our determination to continue the struggle until our people become masters of their destiny.
The re-unification of the two organizations of the OLF is a great step that will strengthen the Oromo struggle for freedom. United under one leadership, we are resolute to realize the principal objective of our struggle, namely the liberation of our people and the independence of our homeland Oromia. There is no question about the popularity of the goal of OLF-led liberation struggle among the Oromo people. Therefore, it is with determination that we pledge to make the necessary sacrifices, withstand the challenges ahead and carry through the Oromo national struggle to the ultimate goal of independence.
We are well aware that there are Oromo nationals who are organized separately under other names to advance our people’s legitimate rights. We will do all we can to coordinate our efforts with them to achieve the common goal. The OLF leadership states its decision and commitment to continue to work and conclude the ongoing talks with other forces committed to the same goal. Hence, we call on all Oromo organizations that uphold our people’s right to self-determination and independence to join us in carrying out this sacred mission.
We also take this opportunity to express our solidarity with the oppressed nations, nationalities and peoples who are struggling for justice against the same tyrannical regime, and call upon them to join us in the common struggle for basic human and democratic rights.
The TPLF-led regime’s violence against the Oromo people is abetted by military, political and economic assistance from external powers. The OLF appeals again to governments, both in the West and East, to strike a balance between their national interests and their international obligation of protecting human rights and stop giving economic, military and political support to a brutal regime that is evicting our people and others from their land and killing innocent civilian who are peacefully demanding their legitimate rights.
Victory to the Oromo People!
Oromo Liberation Front
June 28, 2014
Labsa Tokkoomuu ABO
Addii Bilisumma Oromoo, Oromiyaa sirna Kolonummaa Itophiyaa jalaa bilisoomsuu fi walabummaa gonfachiisuu akeeka godatee kan ka’e ta’uu hubachuudhaan,
Akeeka kana bakkaan gahuufis wareegamni ulfaataan, qabsaawotaa fi uummata bal’aa Oromoon baafamu fi baafamaa jiraachuu qalbifatuun,
Waggota kurnaan dabraniif gargar baanee gurmuun qabsichaa hubamuun diinaaf aanjaa uumuun ifatti waan mul’ateef,
Rakkoo adda bahuu keenyaaf sababaa tahe human sadaffaan maleetti mariin furachuun gurmuu qabsoo bilisummaa Oromoo cimsuun dhimma belbeltuu yeroo tahuu amanuu fi hawwii qabsawotaa fi umatni bal’aan keenya tokkummaa ABOf qaban herega keessa seensisuun,
Dhaabotni ABO SHG-ABO fi QC-ABO jedhamuun beekamaa turre gargarummaa nu gidduu jiru furannee, dhaabicha deebisnee tokkoomsuu keenya ummata Oromoo, deggertoota fi firoottan Qabsoo Oromoo hunda oggaa beeksisnu gammachuu guddaani.
Waliigalteen kun, yeroo mootummaan Wayyaanee uummata Oromoo hundee jireenya isaa irraa buqqisaa jirutti tahuun isaa rakkoo fi gidiraa ummata Oromoo irra gahaa jiru kana qolachuuf, daddaffiin irree qabsoo jabeeffachuu kan dandeessisuu fi qabsoo Oromoo fuula dura tarkaanfachisuu taha.
Mootummaan Wayyaanee yoomuu caalaa uummata Oromoo irratti yakka ajjeechaa jumulaa raawwachaa akka jiru ifatti mul’ata. Akkasumas kannen mirga ummata isaaniif karaa nagaa falman irratti ajjeechaa fi miidhaa gara jabina irraan gahaa jira. ABOn maatii fi firoottan kanneen mirga ummata isaaniif falmuu irratti wareegamanii fi miidhaan irra gahe hundaaf jajjabina hawwa.
Miidhaan mootummaa Wayyaanee itti hadhaawwuu irraa qabsaawotnii fi ummanni Oromoo biyya keessa jiru fincilee harka qullaa qawwee fi taankii dura dhaabbachaa jira. Ummatni Oromoo hawwiin isaa kan guutu kennaan osoo hin taane qabsoon tahuu caalaatti hubatee midhaa diinni irraan gahuun osoo boodatti hin deebinee qabsoo itti jiru akka jabinaan itti fufu ABOn yaadachiisaa, gama isaatiin humna guutuun haala kana jijiiruuf kan hojjatuu tahuu hubachiisa.
Gama kaaniin, hawaasni Oromoo biyya alaa jiru guutummaatti hiriira bahuun sagalee isaa ol-fuudhee rakkoo saba isaa dhageesisaa jira. Kana malees, Sab-qunnamtiileen Oromoo biyyoota alaa jiranillee rakkoo uummata isaanii dhageessisuun qooda isaanii bahaa jiran. Tarkaanfii jajjabeessaa hawaasni Oromoo biyya alaa fudhataa jiru kun hanga qabsoon ummata Oromoo bakka gahutti akka itti fufu ABO hiree kanaan yaadachiisa.
Saadarkaa Qabsoon ummata Oromoo amma irra jiru yoomuu caalaa qindoomina gaafata. Gaaffii yeroo qabsoon bilisummaa gaafatu kana irratti hundaa’ee ABOn tokkoome kun shaffisaan toftaa yeroon gaafatu raggaafatee qabsoo finiinsuu irratti kan bobbahu tahuu mirkaneessa.
Kaayyoon ABO uummata Oromoo biratti haalaan fudhatamaa tahuun hubatamaa dha. Haallan danqaa fi afanfajjii yeroo dabran uumaman irra aanamee fedhii fi hawwii uummata keenyaa bikkaan gahuuf tokkummaan murannoon hojjechuuf qophii tahuu ABO irra deebinee mirkaneessa. Kanaafis deggertootni, firoottan qabsoo Oromoo fi ummatni keenya tarkaanfii mooraa QBO jabeessu kana tumsuu fi deggeruu dhaan akka simatan ABOn waamicha isaa dabarsa.
Qabsaawonni Oromoo maqaa jaarmiyaa adda addaan sosso’an, kanneen bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaatti amanan hundi, fakkeenya ijaaraa gurmuu qabsaawotaa cimsu kana fudhatuun tokkummaa gara bilisummaatti geessu kana keessatti akka hirmaatan waamicha gochaa ABOn gama isaatiin mooraa qabsoo bilisummaa gabbisuuf tokkoomina jaarmayoota Oromoo irratti hojjatuu fi kan irratti hojjachaa jiruus bakkaan gahuuf murteeffatuu hubachiisa.
ABOn hariiroon ummata Oromoo fi olloota Oromoo gidduu ollummaa gaarii irratti kan hundaa’e akka tahuuf hojjataa ture. Har’as taanaan hariiroo Olllummaa kana cimsuuf hojjata. Addatti ummatootni cunqurfamoo Impaayra Itophiyaa keessatti hacuucamaa jirtan olola diinaa fi farreeniin osoo hin sobamiin ABO waliin wal tumsuun sirna cunqursaa Wayyaanee of irraa buusuuf akka qabsooftan waamicha isaa dabarsa.
Qabsoo ummatni Oromoo geggeessaa jiru qabsoo haqaa seera addunyaan deggeramu dha. Haa tahu, malee mootummootni aangawoo fi kanneen biroo illee haqa kana hubachuu lagatuun mootummaa abbaa irree fi kan mirga dhala namaa ifatti cabsaa jiruuf tumsa dinagdee, siyaasaa fi diplomasii kennuufiin bittaa isaa ummatoota cunqurfamoo irratti jabeessaa jiran. Waan taheef, ABOn mootummootni sirna abbaa irree kana deggeruu irraa of qusachuudhaan qabsoo haqaa ummata Oromoo akka deggeran gaafata.
Injifatnoon Ummata Oromoof!
GS-ABO
Waxabajjii 28, 2014

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Haala gabaa
Finfinnee, Gurraandhala 18,2009(FBC) – Ji’oottan 7n keessa buna gabaa alaaf dhiyaaterraa Doolaarri Ameerikaa miiliyoonni 360.8 argamuusaa Abbaan Taayitaa Misoomaa fi Gabaa Bunaa fi Shayii ibse.
Finfinnee, Gurraandhala 17,2009(FBC) - Godina Bunnoo Baddalleetti ji’oottan 6n darban bunni tooniin kuma 4,946 gabaaf dhiyaachuusaa Abbaan Taayitaa Misoomaa fi Gabaa Bunaa fi Shaayii godinichaa beeksise.
Finfinnee, Guraandhala 16, 2009 (FBC) Magaalaan Finfinnee ji’oota ja’an darbanitti galii Birrii biliyoona 15.53 walitti qabuushee Kantiibaa Dirribaa Kumaa himan.
Finfinnee, Gurraandhala 16,2009(FBC) –Naannoo kibbaa godina Sidaamaa magaalaa Yirgaalamitti paarkiin qindeessa oomishaalee qonnaa ijaarramuuf akka ta’e Koorporeeshiniin Misooma Paarkota Indaastirii naannichaa ibse.
Finfinnee, Gurraandhala 16,2009(FBC) – Ityoophiyaan hariiroo invastimantii fi daldalaa Ameerikaa waliin qabdu cimsuu akka barbaaddu muummeen ministiraa Haaylamaariyaam Dassaalany himan.


text:
Saturday, April 2, 2016
FXG Yuniverstii Wallaggaa Itti Fufuun Humna Waraana Wayyaanee Guutummaa Mooraa Yuniverstii Weeraree Jira.
Yuunversiitii Wallaggaa keessatti diddaan baratootaa daran jabaachuurraan kan ka’e humni kora bittinneessaa guutummaa mooraa kanaa dhuunfatee jira.Baratoonnis diddaa barnootaaf qaban itti fufuuf yeroo yaalanitti mootummaan gabroonfataan Wayyaannee baratoota kana irratti seera haaraa baasuun keessumaa mooraa kana keessatti akkaataa ittiin qabxii barataa gadi bu’ee barataan mooraa kanaa hari,amuuf sagantaa haaraa baasanii baratoota doorsisaa jiraachuutu beekamee jira.
Mooraa kana keessatti diddaan kun baratoota galgalaanis waan jabaateef baratoota kanaaf sagantaan haaraan ba’eefii guyyaa keessaa barnoota isaanii dirqiidhaan akka hordofaniif fedhii isaanii malee humnaanis akka sagantaa ittiin qorumsa haaraa ba’e kennamu hordofanii fudhataniif doorsisamaa jiraachuu maddeen keenya achirraa arganne ifa godhu.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
FAAYIDAA AFOOLA OROMOO – BEEKAN GULUMMAATIIN
Afoola
Beekan Gulummaa Irranaa – Hayyuu Oromoo
Faayidaalee afoola saba tokkoo gabaabsuudhaan ibsuun salphaa hinta’u. Akkuma gosooti afoolaa hedduun jiranu faayidaaleen isaaniis hedduudha. Kana jechuunis tokkoon tokkoon gosa afoolaa faayidaalee ofii qabu jechuudha. Kanaafuu faayidaalee afoolaa kanneen jedhaman kunneen kanneen afoola maraaf ta’u qofaadha. Kana jechuunis waa’ee afoolaa yaadolee bu’uura ta’an gabbisuuf nigargaara jechuudha malee gosoonni afoolaa adda addadha. Fakkeenyaaf, mammaaksi,hibboon, geerarsi, sirbi aadaa, taphni ijoollee, kkf faayidaalee mataa isaanii kan qabanu ta’uu dagachuudhaan miti. Akkuma mammaaksi namootaaf beekumsa/barnoota dabarsuudhaaf fayyadu geerarsis barnoota dhaggeeffattootaaf dabarsu niqaba. Kun ammoo faayidaa tokkoof oolan jechuudha.
Qabxii kana ka’umsa godhachuudhaan faayidaaleen afoolaa dimshaashumatti malfaa ta’uu danda’u gara jedhutti taruu nidandeenya. Faayidaaleen afoolaa isaan bu’uura ta’an bakka shanitti qoodamuu danda’u. Isaanis:
Ibsuu
Cimsuu fi dabarsuu
Miliquu
Barsiisuu
To’achuu
1. Ibsuuf: Gosti afoolaa tokko tokko, fakkeenyaaf oduu durii, gaaffilee bu’uura ta’an kan sammuu namoota naannoo murtaawaa (kkeessumattuu daa’imman) jiraatanuuf deebii kennuuf yaalu kan akka jaaffilee namaa, mukaa, bineensa, kkf maaltu uume jedhaniif debii laatu. Oduuwwan ykn sheekkowwan madda waantotaa ibsuudhaaf yaalanu kaayyoo isaaniitiif bifa seera qabeessa uumuu yaalu. Saboota addaa addaa biratti himni tokko ykn waanti tokko haala adda addaatiin uumaa ta’ee dhiyaata. Faallaan uumaa (creater) kanaa karaa tokkoon yoo jiraatu, deeggartoonni isaa ammoo karaa biraatiin nijiraatu. Waan bifaanis ta’e qabiyyeedhaan hubannoof rakkisaa ta’ee argameef ykn uumama sodaachisaa itti ta’eef dhalli namaa haala kanaan bifaafi hiika kennaaf jechuudha. Yoo kan godhu hanga tokko naannoo isaa sirna qabsiisa; sammuun isaas hanga tokko boqonnaa argata.
2. Cimsuuf: Sadarkaa beekumsaa yeroon haayyameef irratti hundaa’ee ofis ta’e naannoo isaa ibsuuf ykn hubachuuf akkuma yaalii godhu, ibsaafi hubannoo isaa kana hordofee dhaabbileefi aadaalee isaa afoolaadhaan cimsa ykn gad-dhaaba. Guyyaa dhalootatii eegalee hanga du’a isaatti gochaalee raawwachuu qabu, maaliif akka raawwachuu qabu, amansiisa. Gochaaleen hawaasaa kunis akka hinbadneef; akka dhaloota itti aanu keessattis itti-fufanu taasisu hawaasa barnoota hammayyaa hinqabne (katabuufi dubbisuu hindandeenye) keessatti dalagaaleen raawwatanu, fakkeenyaaf, kanneen dhaloota, dhaqna qabaa, fuudhaafi heeruma, gootummaa, du’a, kkf waliin hariiroo qabanu akka itti fufanu gochuun kan danda’amu afoolatti fayyadamuudhaan ta’a. Hundeen dalagaalee hawaasaa kun akka cimu ykn gad- dhaabbatu godhus afooladha.
3. Miliquuf: Dhalli namaa bu’aa bayii jireenya isaa keessatti kan isa mudatu jalaa miliquu barbaada. Bu’aa bayii jireenyaa kana jalaa miliquuf afoolatti fayyadama. Jireenya nuffisiisaa kolfaan dabarsa. Addunyaa haaraa keessa seenee gammachuu waliin qooddatee jiraachuu fedha.
Dhiibbaaa aadaafi barsiifanni adda addaa irra buuse / danbiilee gara garaa jalaa afoolatti fayyadamuun miliqa. Aadaa ykn safuu tuqamuu hinqabne/ofiisaafis cabsuuf kan hinyaalle/ namoonni biroonis yoo tuqan arguu kan hinbarbaanne afoolatti fayyadamuun addunyaa gammachuu (kolfaafi qoosaa) keessa burraaqa. Osoo balaan tokkollee irra hingahiin yeroo afoolatti fayyadamu waan barbaade sana arga ykn dhagaha jechuudha.
Dhiibbaa abbootiin aangoo sababa adda addaatiin irraan gahanu, kan fuulaan mormuu hindandeenye afoolatti fayyadamee morma ykn ibsa.
4. Barsiisuu: Gosoon afoolaa hedduun keessumattuu kanneen akka sheekkoo, mammaaksa, hibbboo, geerarsa, walaloo, sirboota adda addaa kkf. Amala gaariifi tooftaalee jireenyaa barsiisuuf nifayyadu. Seera nyaataa, dhugaatii, uffannaa, taa’umsaa, haasaa, kkf. adeemsa dhala namaa barsiisuuf fayyadandha. Jiruufi jireenya hawaasaa keessatti bu’aalee arjummaan, tattaafannaan, tokkummaan, kkf. qaban nuhubachiisu. Amala iloolleefi dargaggoonni horachuu qabanu daa’imummaatii eegalanii sirreessuuf nigargaaru.
5. To’achuuf: Gosooti afoolaa mala ykn tooftaa jireenyaatiifi amala gaarii barsiisanu, amaloonni hawaasa biratti jibbamanu akka hin babal’annes to’achuu nidanda’u. Hattuummaan, sobuun, doqnummaan, garaa-jabummaan, kkf amala gadhee ta’uu ibsu: Akka miseensonni hawaasaa irraa of-eeggatanu akeekkachiisu; nito’atu. Raawwilee hawaasa biratti fudhatama qabanuufi jibamanu adda baafachuun akka qajeelfamaatti akka itti fayyadamanu nitaasisu.
Kaayyoon afoolaa sabni tokko haala inni itti jiraatu barsiisuuudhaan miseensi hawaasaa kamiyyuu akka hordofu gochuudha. Xiyyeeffannoon isaas dhimmoota hawaasni miidhagoodha ykn fudhatamaa jedheen ala kan jiraachuuf yaalanu/ seera kabajamoo hawaasni hordofu kanneen cabsaniif of-eeggannooo kennuu ykn daandii sirriitti deebisuudha. Haalli itti dhiyaatani garuu garaa garummaa qaba. Kanneen keessaa tokko namfakkiiwwan afoola keessatti argaman keessaa kanneen jireenya haala hawaasaa irraa maqanitti kofalchiisuu, itti baacuu, fi ciguun tooflaalee yeroo baayee hojiirra oolanidha. Kanneen aadaa hawaasaa kabajanii jiraataiin immoo nijaju; nidinqisiifatu. Haala kanaan seerri jireenya hawaasaa akka eeggamu to’atu.


text:
Sunday, March 8, 2015
SEENAA SOCHII QEERROO FI QABSOO OROMOO
Bitootessa 8, 2015
Ummanni Oromoo eega gabrummaa jalatti kufee, takkaa gabarummaa fudhatee hin teenye. Karaa isaa dandahame hundaan kutaalee Oromiyaa hedduu keeysatti mootummaa gabroomfataa dura dhaabbachaa turan. Fakkeenyaaf fincila ummanni Oromoo gaggeeysaa ture keeysaa garii yoo maqaa dhooyne sochiin fincila diddaa gabrummaa bara 1940-1942 keessa Oromoota Raayyaa fi Daawweetiin(walloo), bara 1960 keessa Oromoota Baaleetiin gaggeeffamaa turuu seenaan ni ibsa. Keessaahuu fincilli diddaa gabrummaa kan Oromoonni Baalee bara 1962 hamma bara 1968 keessa gaggeeysaa turan kan seenaan yoomuu dagatuu miti. Wareegamni isaan baasaniis seenaan ni yaadata.
Karaa Bahaatiin sochiin Afran qalloo Afaanii fi Aadaa Oromoo guddisuuf hujiin isaan hojjatan seenaan galmeesseera. Sabboontoonni sochii Afran qalloo gaggeeysaa turan mootummaa Hayla sillaasee fi mootummaa Dargiitiin hidhamuu, Ajjeefamuu fi biyya itti dhalatan tan akkaan jaalatan dhiisanii jireenya baqatummaa mudataniis danuudha. Karaa Oromiyaa jiddu galeeysaa fi dhihaatiin sochiin Waldayni wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa gaggeeysaa turees seenaa qabsoo Oromoo keeysatti bakka ol’aana qaba. Miseensoonni waldaya kanaa gariin mootummoota Haylasillaasee fi Dargitiin hidhamuu, ajjeeffamuu fi biyyarraa arihamuu mudateenii ture.
Ilmaan Oromoo bara sana Sochii karaa addaa addaatiin biyya keeysatti gaggeeysaa turan booda, ilmaan Oromoo yeroo san, sabboonummaan itti dhaga’amu, gara biyyoota ollaa akka Somaaliyaatti bahan. Biyya Somaaliyaa irraa gara biyyoota baha jiddu galeeysaa keeysatti wal-gurmeessuun sochiilee tokko tokko jalqabaniiti turan. Tattaaffiin isaan taasisaniis akkaataa itti ijaaramanii maqaa dhaaba siyaasaa tokko tolfatanii Adunyaaf labsan irratti marihataa turan. Dhaaba siyaasaa tokko maqaa isaa moggaasanii labsuurratti falmiitu isaan jidduu ture. Falmiin tuniis yeroo san keeysa mootummaan Somaalee lafa Oromoo qabatuuf jecha maqaa dhaaba siyaayaa WSLF (Adda bilisummaa Somaalee dhihaa) kan jedhamu isaaniif tolchitee turte. Akka kanaan maqaa dhaaba siyaasaa tokko tolfatanii ummatatti bahuurratti, dargaggoonni ykn Qeerroon Oromoo yeroo san waliif galuu hin dandeenye ture.rakkoon isaan gidduutti dhalattee maqaa maaliin akka socha’uu qaban irratti ture.
Yaadni isaanii bakka sadii ture. Maqaa Somlaaleetiin eegaluu.Maqaa Oromoo fi Oromiyaan socha’uu fi Maqaa Itoophiyaan socha’uu kan jedhu. Kaayyoon isaanii inni dhumaa garuu Bilisummaa Ummata Oromoo fi Walabummaa Oromiyaa ture. Yeroo san mootummaan somaalee illee rakkoo Ulfaataa irraan ga’aa turte waan ta’eef. Dhumarratti wanni irratti waliif galan nuti keeysa keenyatti maquma Oromootiin biyya seenuutu nu baasaa irratti wal ta’an.
Ammoo akkuma biyya seenneen maqaa Oromootiin qabsoo jalqabuu keenya labsina jechuun xumuratan.Gorsi mootummaa tokkon kennameefis, ammatti maqaa Oromootiin qabsoo eegaluu keeysan hin labsina. Eeguma biyya teeysan waan hunda guuttattanii seentanii warra biyya keeysa jiruuniis walqunnamtanii booda yoo isiniif ta’e wayya jedhaniiti gorsan. Bakki wal-gehii kana itti gaggeeyffatanii marihataa turaniis biyyuma sana keessatti ture. Barri isaa dhuma 1960 kessa ture.
Maqaa Oromootiin ijaaramuurratti eega harki irra caalu walhubatee booda mootummoota adda addaa dubbisanii gargaarsa akka Dookmeentii ittiin sochoo’an arkachuu, wajjira banachuu, leenjii waraanaatii fi meeshaa lolaa argatuurratti saganteeffatanii hojjachaa turan. Sagantaan hujii kan duraa akkataa dargaggoota biyyouu gala bahaa geeysanii itti leenjifatanirratti hojjachuu. Dargagoota Somlaaiyaa naannoo Maqdashoorraa magaalaa Hargeeysaa fidanii nama xiqqo xiqqoon gara Yemanitti dabarfachaa turan. Hujii dargaggoota yk Qeerroo Oromoo dafanii carraa argametti dhimma bahuuf biyya Somaaliyaarraa gara Adanitti dabarsuurratti hojjatame cimaa ture. Hujii tana keessatti qoodni Obbo Elemoo Qilxuu, Obbo Huseen Suraa, Obbo Mahammad Umar, Injiinar Abdullaahii Luungoo fi Obbo Mul’is Gadaa ( Aadam Tukkaalee) warri keeysa beeku akka himanitti guddaa ture jedhan.
Osoo dargagoonni leenjiirra jiranii warri isaan hoogganu mootummoota gidduu gala bahaa adda addaa dubbisuun, Miha lolaa argamee ture Dooniidhaan Yeman buufata Adan fiduudhaan bakka tokkotti jabeeffatanii turan. Dargaggoonni ykn Qeerroon leenjirra turaniis toora nama 40 kan gehan leenjii isaanii xumuratan. Osoo leenjii fudhachaa jirani namni 4 kan hiddi dhaloota isaanii Somaalee ta’e isaan biraa gananii turan. Jarri isaan keeysaa gane kun mootummaa Somaaleeetiif iccitii leenjiirra turu dubbatan. Tanuma keeysa warri Embaasii mootummaa Ethiophiyaatiis sochii kana dhagayanii turan. Sana booda sagantaan bobbaa biyya seenuurratti shaffisaan karoora lafa kaayyatan. Akkaataan bobbaa Dooniin daangaa Baharaa kan biyya Jabuutii fi Somaaliyaa jidduu lafa banaa mootummoonni lamaan tooyachuu hin dandeenyeetti dhooysaan bu’anii, halkanuma hulluuqanii biyya seenuudha.
Humna dura leenjii fudhatee deemu kan hoogganu Obbo Jaarraa Abbaa Gadaa ( Abdukariim Ibraahim Haamid) ture. Gartuun dura leenjii fudhattee bobbaate yoo akka tasaa bobbaan isaanii duraa fashalte gartuun lammaffaa Obbo Elemoo Qilxuutiin akka biyya seenturratti baallammatanii turan. Akka kanaan gartuun duraa Lakkoofsaan nama 36 kan gehan baatii sadaasaa ( November) 17,1970 keessa bobbaa isaanii Edanirraa sochii jalqaban. Miha/meeshaa Lolaa kan mootummaa alaarraa gargaarsa argatanirraa, hamma biyya seensisuu dandahan fudhataniiti amna isaanii jalqaban.
Leenjii booda Oromiyaatti deebi’uuf, Imala Murna 1ffaa:-
Akkuma olitti ibsametti bakki isaan itti imaammatan daangaa Jabuutii fi Somaaliyaa jidduu qarqara baharaatti bu’uun, lafa banaa motummaaleen lachuu tooyachuu hin dandeenye keeysa halkanuma hulluuquun, daangaa dabranii biyya seenuudha. Haatahuu malee Dooniin deemaniin yk ittiin imalaa jiran, karaa irraa baddee baatii Sadaasa, (November) 19, 1970 halkan dogoggoraan bakka afaan baharaa ta Bul’haar jedhamtu tan Zeeylaa dur(Aftal) jedhamtu turte fi Barbaraa jiddutti arkamtutti isaan buufte. Meeshaa deemmataniin fudhatanii isaanii qubsumarraa fagaachuun odoo imalaa jiranii, akka tasaa waraanni mootummaa Somaalee lafoofii qilleensarraan isaan marsee, dhukaasa itti banan. Bakka sanitti nama maqaan isaa Obbo Ramadaan Husseen Kaliil jedhamuutu rukutamee achumatti lubbuun isaa dabarte. Dhukaasnis dhaabbate.
Kana booda , Hogganoota waraana Somaalee kanneen waraana san hooggananii fi Ajajoonni qabsaawoota bilisummaa Oromoo walitti dhihaatanii waliin haasawaniiti turan. Yeroo waliin haasawan waraanni Somaalee hayyama malee biyya teenya seentan jedhaniin. Isaaniis nuti lafa teeysanirratti dogoggoraan buune. Akeekni keenya biyya teenya seennee mootummaa gabroomfataa Hayala sillaaseetiin loluufii malee dhimma biro tokkollee hin qabnu. Isin ammoo obboleeyyan keenya waan taataniif akkaataa biyya teenya nagayaan seennurratti nu gargaaraa jedhaniin. San booda nama isaanirraa wareegame awwaallatan. kana booda hoogganoonni waraana somaalee qaama isaanii olii wajjiin Radiyoo telegramaan waliin dubbachaa turan. Dhumarratti biyya teenya hayyama malee waan seentaniif meesha qabdan lafa kaayaa jedhanii, ega harkaa fuudhan booda haala nama gaddisiisuun,Qabsaa’oota Oromoo hunda mana hidhaa geeysan. Mana hidhaa isaanii guddaafii beekkamaa kan tahe Mandheeratti hidhan. Karoorri bobbaa biyya seenuu Qeerroo ykn Dargaggoo kan duraa haala kanaan osoo hin milkaawin fashale.
Imala murna 2ffoo:-
Bara 1973tti murni lammaffaa kan J/Elemoo Qilxuutiin hoogganamu Qawwee AK 47 magaalaa Adanirraa biyya Eritrea naannoo Assab lafa qubsuma Affaar bakka Kiloomaa jedhamu geeyffatan. San booda, naannoo Kiloomaa tanarraa ka’uudhaan ummata Affaar keeysaan Harargee Baddaa Cacar nagayaan seenan. Humni Obbo Elemoo Qilxuutiin hoogganamtu baddaa Carcar keeysatti, ummata dammaqasuu fi bifa maadheetti ijaaruu jalqabaniiti turan. Abbootii lafaa kan ummata cunqurfamaa hiraarsaa turanirratti tarkaanfii fudhachuudhaan, midhaan isaan kuufataniI turan ummata beelaweef raabsaa turan.Yeroo sanitti sirni Abbaa lafaa ummata hiraarsaa waan tureef, ummanni naannoo sochii isaanitti hedduu gammadanii deeggarsa isaaniif qaban battalumatti itti agarsiisan.
Sochii isaan taasisan dhagayuun mootummaan Haylasillaasee guddoo rifate. Naannoo isaan keeysa sochoo’an socha’anis mootummaan Haylasillaasee qorachuu eegale. akkuma bakka isaan jiran odeeysa qabatamaa arkatteen booda, humna daddafee dhaqqabaa (Faxnoo daraash) jedhamu itti bobbaafte. Lola waraanaa mootummaa Hayle sillaasee waliin yeroo dheeraaf taasifamee irrattis, Ajajaan humna sanii Obbo Elemoo Qilxuu wareegame. Isa waliin miseensoota keeysaa kanneen akka Obbo Hundee Sheek Umar Aliyyee fi kanneen birootiis waliin wareegaman. Miseensoonni hafaniis miidhaa lolli kun irraan geheen ummata keeysa faffaca’an. Lola waraana mootummaa Haylasillaaseetii fi Waraana Bilisummaa Oromoo jiddutti ta’een, waraana mootummaa Haylasillaaseerraa namni hedduun ajjeeffamuu irraa , sirnichi humni lakkooysaan xiqqaa tahe kun akkamitti waraana keenyarra miidhaa guddaa kana geeysisa jechuun ajajoota isaa goolaa turuu seenaatu dubbata.
yeroo sanitti qawween Obbo Elemo faa’an hidhatanii lolaniin qawwee Awtomatika AK47 waan ta’eef, waraanni mootummaa Haylasillaasee qawwee akkasii ijaanuu arkanii hin beekan. Gartuun lammaffaa murannoo cimaan nagayaan eega biyya seenee booda wareegama qaalii kafaleen qaanqee bilisummaa tan duraa qabsisuun seenaa qabsoo bilisummaa Oromoo keeysatti iddoo ol’aanaa qabate jira. Obbo Elemoo Qilxuu akka seenaan ibsutti baatii Hagayyaa bara 1974 Carcar bakka Xirroo jedhamutti wareegame. Bobbaan gartuu 2ffaa kuniis wareegamuu Obbo Qilxuutiin sochiin jalqabamee ture yeroofiis ta’u dhaabbate.Sochiin Dargaggootaa fi Qeerroo garuu hin dhaabbanne.
Oromoonni biyya keessaa fi biyyoota ollaa keessa jiran wareegama qaalii ilmaan Oromoo kafalanitti gaddi guddaan itti dhagayamullee qaanqee bilisummaa kan isaan qabsiisanitti gammachuu guddaatu itti dhaga’amee ture.Maqaan yeroof dhokifatanii Obbo Elemoo Qilxuu faa’an biyya seenanii lolaniiniis maquma Adda Bilisummaa Oromooti malee maqaa birootii miti. Ummata Oromoo kan eega biyya seenan dammaqsaa turaniis maquma Adda Bilisummaa Oromootiin ture. Akka hubatamuuf, yeroo Obbo Elemoo Qilxuu humna hamma tokko fudhatee Oromiyaa dirree bahaa seenu, Addi Bilisummaa Oromoo magaalaa Finfinnee keeysatti bara 1973 keeysa qaata lafa jala dhooksaan ykn icctiin ijaaramee ture. Ijaaramuu ABO kana ilmaan Oromoo kanneen lakkooysaan xinnoo tahan biratti haa beekkamuu malee ifatti bahee hin beekkamne. Addi bilisummaa Oromoo beektoota siyaasaatii fi sabboontoota Oromoo biratti ifatti bahee beekkamuun isaa bara 1976 yeroo sagantaa siyaasaa isaa wayyeeyse ykn fooyyeeyse booda tahuu seenaan ni ibsa.
Marroo Lammaffaaf Dirree bahaa bifa haarayaan saaquu,
Dargaggoonni ykn humni Qeerroo dura biyya seenuuf osoo yaalanii qabaman, hidhaa waggaa 5 (1970-1975) booda, mana hidhaatii gadi lakkifaman. Waan nama Ajaa’iibuu fi Mana hidhaatii bahuu isaaniif sababaa KAN taheef, sochii Jaal Elemoo Qilxuu faa’an biyya keeysatti dhageeysisanii ta’uu isaati. Yeroo san, mootummaan Somlaaliyaa sochii biyya keeysaa dhageenyaan, maqaa Oromootiin eega sochiin eegalamte isaan kana mana hidhaa tursiisuurra, yoo nuuf hayyaman namoota kana hidhaa baafnee itti dhimma bahuu nuuf wayyina jechuun gadi dhiifte. Miseensoonni mana hidhaatii bahan irra caalaan isaanii, biyyuma Somaaliyaa keeysatti of dhooysanii jiraachaa turan. Murna waggaa shan mana hidhaa ture keeysaa Jaarraa Abbaa Gadaa magaalaa Maqdashootti Mul’is Gadaa waliin walarkanii waliin haasawaa turan. J/ Mul’is Gadaa yeroo Obbo Jaarraa Abbaa Gadaatiin walitti dhufan kana, J/ Mul’is bara 1974 yeroo Obbo Elemoo faa’an wareegaman biyya Eritiraa dhaqee, Dhaaba ELF biratti leenjii waraanummaa fudhateeti ture.
Obbo Jaarraa Abbaa Gadaa haala biyya keeysa turee fi jiru yeroo sanitti mana hidhaa turee waan baheef odeeysa guutuu hin qabu ture. Kan haala waliigalaa biyya keeysaa beeku Jaal Mul’is Gadaa waan tureef isa waliin odeeysa bal’aa wal-jijjiirratanii turan. Eega odeeysa bal’aa waliif dabarfatan booda, murtiin irra gehan biyya seenanii qabsoo hidhannoo eegaluu dha. Karaa kamiin akka biyya seenan qorannoo barbaachisu eega xumuratanii booda Somaaliyaa karaa Hargeeysaatiin biyya seenuu murteeffatan. Akka kanaa Jaarraa fi Mul’is Maqdashoo ka’anii konkolaataan Hargeeysaa gahan. Hargeeysarraa ka’anii, magaalaa Booramaa keeysa bahanii daangaa cehan. Eega daangaa cehan booda magaalaa xiqqoo Jaarraa jedhamtu keeysa bahanii Oromiyaa Karaa Bahaa naannoo Jaarsootiin biyya seenan. Jaarraa Abbaa Gadaa fi Mul’is akkuma biyya seenaniin maadhee biyya keeysa jirtu qunnamanii turan. Maadhee biyya keeysa jirtu eega qunnaman booda, dhooysaan magaalaa Dirree Dhawaa seenan. Magaalaa Dirree Dhawaa keeysatti miseensoota maadhee qunnamuun hooganoota ABO Fifinnee jiran waliin qunnamtii tolftan. Hoogganoota biyya keeysaa magaalaa Finfinnee jiraniin ega walqunnaman booda, haala jiru irratti yaada waljijjirratanii turan. Dhumarratti wanni irra gehan dafanii dirree seenanii qabsoo hidhanoo eegaluu.
Dhawaataan waan irraa hir’atee guuttataa namaas ofitti dabalaa deemuu irratti waliigalan. Qabsaawaan ni kufa qabsoon itti fufa akkuma jedhamu waggaa 2 booda bara 1976tti dhaabichi qabsoo hidhannoo bifa haarayaan qindeeffatee itti fufuuf jalqabee ture.Akka kanaan Jaarrra Abbaa Gadaa (Abdu Kariim Ibraahim Haamid) fi Mul’is Gadaa ( Aadam Tukkaalee) ta’anii sulula Goobeelle baatii July bara 1976 keessa seenanii nama xiqqoon qabsoo hidhnnoo eegalan. Bara 1984 kaasees Waraanni Bilisummaa Oromoo Dirree dhihaa, kibbaa fi gidduu galatti bakkoota gara garaatti mooraa isaa saaqqate. Qabsaawaan ni kufa qabsoon itti fufa jechuuniis kanuma. Qeerroon har’a diina akka ibidda saafaa guggubaa fi Ummata isaaf wabii ta’aa jiru, SEENAA ka’umsa akkasii qaba. Sochiin Dargaggootaa fi sabboontootaa bu’ura Waraana Bilisummaa Oromooti. Sochiin walii galaa Oromiyaa keessatti bifa adda addaan gaggeeffame, Dhaaba Gaachana Ummata Oromoo kan ta’ee ABOf hundeedha. Sochiin Barattootaa gama hundaa siyaasa Addunyaa kanaaf bu’ura. Keenyas akkasuma. Mirga saba tokko deebisuufis ta’ee kaasuuf hundeedha.
Dhalooti har’aas seenaa boonsaa kana itti fufsiisuuf falmaa hadhaawaa gaggeessaa jira. Sochiin Qeerroo Biyya keessaa fi addunyaa irratti gaggeeffamaa jiru bu’ura jabaa qaba. Kan abbaan fe’e lafaa ka’ee isa doorsiisuuf yaaluu miti. Dhalooti sochii qeerroo akka abidda saafaa finiinsaa jirus, kan yeroo fi haalaan mo’amee waadaa Ummata isaaf seene cabsuu miti. Imaanaa wareegamtoota isaa cabsuus miti. Qeerroon Seenaa Abbootii isaa Injifannoon akka Goolabu shakkiin hin jiru. Seenaan kun , Seenaa Qabsoo Ummata Oromoo akka Galaanaa bal’atu keessaa faldhaanaan amma qicachuuti. Seenaan yoomillee ta’u seenaadha. Dhalooti har’aa seenaa kaleessaa irraa haqa jiru hubatee of bara. Seenaan kun dhaloota har’aaf akka tolutti, Abbootii isaa caalaa socha’ee Bilisummaa isaa akka goonfatuuf kan dhihaateedha malee , guutummaa sochii bara Sanaa kan bakka bu’uu miti. Seenaa gabaabduu kana kanan irraa dhugeeffadhe , barruu seenaa qabsoo ABO irraa fi Jaal Araarsoo Biqilaa irraati. Galatoomaa !
Nama saba ofiif Seenaa hojjatu nu haa taasisu !
Nama Seenaa saba isaa himaa, katabaa fi Barsiisaa jiraatu nu haa taasisu !
Nama Seenaa Ummata isaa salphisu nu hin taasisiin !
HORAA BULAA !!!
SEENAA Y.G(2005)
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Dhaadannoo.docx
Sunday, November 16, 2014
Yaadannoon FDG bifa addaatin kabajamuu fi kabajamaa jiraachuu, dhaadannoolee Oromoota kakaasanii fi diinaaf gaaffii taate maxxansamuu Qeerroon hubachisse !
Yaadannoo FDG Sadaasa 9, 2005 waamicha qabsoo fi mormoii karaa nagaatiin uummanni mirga isaa eegsifachuu danda’u akeekuun ABO godheen sochii uummanni biyya keessaa addattuu barattoonni Oromoo gaggeessaniin lubbuun sabboontota Oromoo hedduun du’aan gaaga’ameera, hidhamaniiru, ariiyatamaniiru, dararamaniiru, qabeenya saamamaniiru, gochaa suukkaneessaan dhala namaatiif hin malle marti mootummaa abbaa irraa Wayyaaneen raawwatamaniiru. Kun hanga ammaatti hin dhaabbanne, ajjeechaan fi dararamni bifa hundaanuu itti fufee jira. Kun ammoo Qabsaawota, humna QBO Qeerroo Bilisummaa qabsoo finiinsu dhalche male gaaffii abbaa mirgummaa Oromoon qabatee ka’e kan dhaabu mitii taakkuu tokko illee boodatti hin deebisne.
Dhaadannoo.docx
Dhaadannoo.docx
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Thursday, February 12, 2015
Godina Kibba Lixaa Shaggar Magaalota Adda Addaa Keessatti Barruuleen Warraaqsaa Qeerroon Maxxanfaman.
Gurraandala 10,2015 Waliiso
Magalaa Walisoo, Buusaa, Tajii, Asgorii,Tullubollo, Sabbataa fi bakkewwan adda addaa keessatti barruuleen warraaqsaa hedduun Qeerroo Bilisummaan maxxanfamuu gabaasi naannicha irraa nu gahe addeessa.
Sochii Warraaqsa Bilisummaa ta’aa jiru daran jabeessuun dhadannoolee uumata onnachiisanii fi waamicha diddaa sirna Wayyaanee kan qabu barruuleen kun bakkoota mootummaan Wayyaanee beeksisa maxxanfatu irrattii fi lafa magaalota bakka bebbeekamoo irratti maxxanfamuu fi uumataafis raabsamuu gabaasi Qeerroo naannicha irraa nu gahe addeessa.
Keessattuu Qeerroon aanaa Daawoo magaala Buusaa mana murtii fuula duraa fi secondary fuuldura ti waraqaa waamichaa dhoobuu fi magaala iddoo hedduu ti faca’uurraan kan ka’ee uummanni gammachuu guddaan kan itti dhagaheef qeerroon daraan kan onnatan ta’uu odeessi gama sana irraa nu dhaqabeera.
Gabaasa guutuu dhimma kana agama fuula duraa dhiheesina.
Magalaa Walisoo, Buusaa, Tajii, Asgorii,Tullubollo, Sabbataa fi bakkewwan adda addaa keessatti barruuleen warraaqsaa hedduun Qeerroo Bilisummaan maxxanfamuu gabaasi naannicha irraa nu gahe addeessa.
Sochii Warraaqsa Bilisummaa ta’aa jiru daran jabeessuun dhadannoolee uumata onnachiisanii fi waamicha diddaa sirna Wayyaanee kan qabu barruuleen kun bakkoota mootummaan Wayyaanee beeksisa maxxanfatu irrattii fi lafa magaalota bakka bebbeekamoo irratti maxxanfamuu fi uumataafis raabsamuu gabaasi Qeerroo naannicha irraa nu gahe addeessa.
Keessattuu Qeerroon aanaa Daawoo magaala Buusaa mana murtii fuula duraa fi secondary fuuldura ti waraqaa waamichaa dhoobuu fi magaala iddoo hedduu ti faca’uurraan kan ka’ee uummanni gammachuu guddaan kan itti dhagaheef qeerroon daraan kan onnatan ta’uu odeessi gama sana irraa nu dhaqabeera.
Gabaasa guutuu dhimma kana agama fuula duraa dhiheesina.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Mata duree kanaan barreeffama kana akkan dhiyeessu kan na taasise, akka tasaa xalayaa Afaan Amaaraatiin barreessame tokko argee dubbisuu kiyya dha. Xalayichi kun kan barreessame nama maqaan isaa Dr. Fiqree Tolasaa Jigsaa (Afaan Amaaraarraa qubeetti jijjiireen barreesse) jedhamuun yoo ta’u, kan itti ergamuuf qophaaye yookaanis itti ergame? ammoo hogganaa jaarmayaa dhiyoo kana dhalatee, Adda Diimookraatawa Oromoo (ADO) Dr. Bayyaan Asobaa ti. Xalayaa kana akka PDFtti barruu kana wajjin waanan dhiyeessef, warri Afaan Amaaraa dubbisuu danda’an qabiyyee xalayichaa gutuu isaa arguu ni danda’u. Akka naaf galetti, qabiyyee inni guddaan xalayichaa seenaa saba ykn uummata Oromoo haaraa, kan duraan dhagayamee hin beekne kan ibsu yoo ta’u, kaayyoon isaa garuu bu’aalee qabsoon bilisummaa Oromoo (QBOn) hanga har’aatti argamsiisee gaafii keessa galchuudhaan tarii akka diigaman waan mul’isu fakkaata.
Jalqaba xalayaa isaarratti, barreessaan yoo ibsu akkana jedha. Afaan Oromootti hiikuurratti yoon dogoggore dubbistootni akka na sirreessan dursee gaafachuun barbaada. “…Ana akka naaf galutti jaarmayaan keessan haaraan (ADOn) Itoophiyummaa keessanis ta’ee kan uummata Oromoo otuu asii fi achi hin jedhin amanee; biyyii Oromoos lafa ykn dachee dhiphoo Oromiyaa jedhamtu qofaa otuu hin taane Itoophiyaa guutuu akka ta’e fudhatee; hiree uummata Oromoo kan uummatoota Itoophiyaa hundaa wajjin walqabsiisee qabsaa’uuf uumame. Ejjannoon kunis uummata Oromootiif kaayyoo siyaasaa guddaa dha.” Ittifufuuudhaan, “Addi bilisummaa Oromoo (ABOn) durumarraayuu, ganamumarraayuu, dhalootumarraayuu kaayyoo ykn ejjannoo qulqulluu ta’e kana qabatee otuu jiraate, tarii kan har’a Itoopiyaa bulchu ykn hogganu isa ta’uu danda’a ture. Yoo akkan ta’e, deeggarsa fi gargaarsa uummatoota Itoophiyaa hundaatuu waan argatuufi. Kana caalaa ammoo dhiigni sun hunduu otuu hin dhangala’in; namootni hunduu otuu lafarraa hin buqqa’an; otuu biyyaa hin baqatini fi hin hidhamin hafa ture.” jedha.
Barreessaan kun waayee seenaa haaraa yoo ibsu, ragaa qabatamaatu harka kiyya jira jedha. Haa ta’u, kana isumaafan dhiisa. Garuu, asirratti wanti nama dinqu, warri ADO ijaaran Itoophiyummaa amananii haa fudhatan malee, uummatni Oromoo Itoophiyummaatti amanee fudhachuudhaaf barreessaan kun ragaa qabaa laata? Uummatni Oromoo biyya ofiirratti abbaa biyyaa ta’uuf qabsaa’aa jira malee, daangaa dabree, dachee Oromiyaa dhiphoo baldhisuu fi Itoophiyaa dhuunfachuuf hawwii waan qabuu fi kanaafis waan qabsaa’u natti hin fakkaatu. Kaayyoon qabsoo saba Oromoo, bilisummaa fi abbaabiyyummaa uummata Oromoo, kan diinni humnaan irraa fudhate deebisee akka argatu taasisuuf malee, Oromiyaa dhiphoo bal’isee Itoophiyaa dhuunfachuufii miti. Namootni ykn gareeleen muraasni Impaayarittii tana bulchaa yoo turan, mataa fi dantaa ofiitiif ta’an malee uummata Oromootiif wanti bu’aa buusan hin jiru. Hanga sirni gabrummaa hundeedhaan buqqayee kufutti, ammas ta’ee gara fuulduraatti namootni muraasni aangoo qabataniif bu’aan uummat Oromootiif argamu hin jiraatu.
Seenaa uummata Oromuu ilaalchisee, waan haaraadhaan gadi bayuu fi nu barsiisuu kan barbaadu yoo ta’e, barreessaan kun akkuma innuu jedhe ragaa qabatamaa wajjin yoo dhiyeesse ani kanarraa akka nama tokkootti, akka ilma Oromoo tokkootti rakkoo hin qabu. Waan inni xalayaa kana keessatti bal’inaan ibses warra beekumsa, barumsa fi ogummaa seenaa qabaniif dhiisuun barbaada. Haa ta’u malee, dhugaas ta’ee dhara, seenaan inni asitti ibse kun waa hunda gaafii keessa galcha. Kaayyoon xalayaa kanaa seenaa ibsuuf qofa waan dhiyaate hin fakkaatu. Seenaa kana wajjin walqabsiisee, bu’aalee QBOn argamsiise balleessuuf waan karoorfate fakkaata. Barreessaan xalayichaa, qubee Afaan Oromoo ilaalchisee, akkana jedha: “…Kabajamaa Dr Bayyaan Asobaa, gara dhimma guddaatti deebi’uudhaaf, wanti amma murteeffattan kun gaarii yoo ta’u, wanti hin hafne waan guddaa tokkotu jira…. Qubee amma Oromootni itti fayyadaman kana qubee biyyatti margeen bakka buusuuf irratti mari’attanii jirtuu? Deebiin isin gaafii kanaaf kennitan lakkii kan jedhamu yoo ta’e, irratti yoo mar’iattan gaarii dha…” jechuudhaan fedhii isaallee ibsuu yaalee jira. Wanti ifa ta’ee mul’atu, dhimmi guddaan inni jedhus qubee balleessuu dha jechuu dha. Oromoon qubee Afaan Oromootti fayyadamuu hin qabu; kun siriidhaa mallattoo gabrummaa ti; warra kanaan dura kolonii faranjii jala turantu qubee kanatti fayyadamu malee uummata Oromootiif kun barbaachisaa miti jechuun isaatuu kaayyoo maal akka duubaa qabu mul’isa.
Barreessan kun, waayee seenaa, biyyaa fi qubee erga ibsuu yaale booda waayee alaabaas ibsuu yaalee jira. Ibsuu qofaa otuu hin taane, hogganaa ADO kanatti adaraa waan dhaammatu fakkaata. Dhimma kanas ilaalchisee akkan jedha: “…Kanaafuu, nuti warri sanyii Oromoo taane hunduu alaabaan Itoophiyaas alaabaa teenya akka taate beeknee fannisnee ittiin boonuu qabna. Adaraa keessan! Isini fi deeggartootni keessan (ADO)waayee alaabaa kana itti yaadaa. Alaabaan Itoophiyaa tun ol fagaattee qilleensarratti akka mul’atu goototni Oromoo baay’een waggoota 3400 dura itti wareegamanii jiru….” jechuudhaan dhaamsa cimaa dabarfatee jira. Alaabaa Oromoo mallattoo bilisummaa kan taateef, lubbuun ilmaan Oromoo meeqa itti galaafatmee otuu jiruu; lafeen meeqa itti caccabee fi dhiigni meeqa itti dhangalayee otuu jiru, isa kana dagachuudhaan yookaanis tuffachuudhaan; goototni Oromoo baay’een alaabaa Itoophiyaa kanaaf wareegamanii jiru jechuun isaa waan nama dinqu qofaa otuu hin taane waan nama gaddisiisuu dha. Namni kun dhuguma ilma Oromoo yoo ta’e, waan inni jechaa jiru kun anaaf qaanii guddaa dha.
Barreessan xalayaa kanaa, dhuma xalayaa isaarratti erga waayee uummata Oromoo fi uummata Amaaraa ibsuu yaale booda, hogganaa ADO kanaa fi jaarmayichaaf gorsa kennuudhaan xalayaa isaa xumura. Isa kanas akkana jechuu dhaan ibsa: “…Dhumarratti, isini (Dr. Bayyaan) fi jaarmayaa keessan (ADO) wantan gorsuu barbaadu, seenaan Oromoo kan dhugaa ta’e, dameen sanyii fi aadaa isaa irradeebi’amee akka qoratamu dhaaba qorannoo tokko akka ijaartanii dha….. hojiin dhaaba qorannoo kanaa inni tokko Oromoota eenyummaa isaaniitiin afaanfaajja’an; eenyummaa dhugaa jechuun Itoopiyummaa isaanii akka hubatan godhuu dha…” jechuudhaan kaayyoo fi fedhii ofiif qabu ifa godhee hogganticha ADOtti barreessa. Oromoon eenyummaa ofii waan wallaalu natti hin fakkaatu. Eenyummaa ofii abbaan fedhee bituus gurguruus hin danda’u kun uumaadhaan argama. Kan afaanfaajjii eenyummaa qabu (identity crises) isuma barreessaa kana malee uummata Oromootii miti. Namni kun yookaan Oromoo ta’ee nama rakkoo eenyummaa qabu yookaanis ammoo nama maqaa Oromootti fayyadamee tooftaa haaraadhaan gadi bayuudhaan daldala siyaasaa godhuu barbadu dha jedheen yaada.
Asirratti, dhaaba qorannoo seenaa ijaaruun yaada gaarii dha. Seenaa dhugaa fi dharaa addaan baafachuuf nama gargaara. Haa ta’u malee, dhaabni qorannoo akkkanaa kun walaba ta’ee hojjechuu qaba malee kan jaarmayaa tokkoon ijaaramu fi kaayyoo tokko bakkaan gayuuf gara tokkoon qorannoo gaggeessu ta’uu hin qabu. Barreessaan xalayichaa garuu, ADOdhaaf hojii manaa (home work) waan kennuu barbaade fakkaata. Dhaabni qorannoo tokko yoo garee tokkoon qofa kan ijaaramu ykn uumamu ta’e, kun ittibahinsa quubsaa fiduu waan danda’u natti hin fakkaatu. Yoo walaba ta’ee kan ijaaramu fi walbaanis hojii isaa gaggeessu ta’e, kun bu’aa tokko fiduu danda’a. Kanaaf, kun akka waliigalaatti yaada badaa miti. Afaanfaajjii seenaa dhabamsiisuuf qaamni qorannoo walabaa tokko murteessaa dha.
Dhumarratti, ani akka hubannoo kiyaatti, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatti, xalayaan kun xalayaa seenaa dhugaa ibsuuf qophaaye otuu hin taane, xalayaa Oromummaa balleessuuf; qabsoo bilisummaa uummata Oromoo dhabamsiisuuf; bu’aalee hanga har’aatti argamanillee diiguuf, kan tooftaadhaan itti yaadame fi barreeffame dha jedheen amana. Immiyyee Itoophiyaa lubbuu itti horanii jiraachisuuf, kun tooftaa bar-dhibbee diigdamii tokkoffaa ti. Kana bakkaan gayuuf ammoo meeshaa itti fayyadaman argatanii waan jiraniif kana hojiirra oolchuuf tattaaffatu. Shirri fi dabni qabsoo bilisummaa Oromoorratti hojjetamu daangaa hin qabu. Akkuma diinni QBO halkanii fi guyyaa hojjechaa jiru Sabboontotni Oromoos yoomiyyuu caalaa kan halkanii fi guyyaa hojjetan yeroon isaa amma ta’uu qaba.
Galatoomaa!
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Gabaasa Qeerroo Adoolessa 05,2015
Dabballootni Wayyaanee Oromiyaa gurguraa fi ilmaan Oromoo ajjeesisaa ,hisisaa fi biyyaa arii’achaa kan turte tajajila ololaa isheef jettee eebba barattoota dhabbilee barnoota olaanoo sababeeffachuun hojii ololaaf bobbafaman saaxilame. Goototni Barattootni Oromoo dhaabbilee barnoota olaanoo wayitaa angawootni wayyaanee olaanoo waltajjii qabachuun olola Afaan faajjii waggaa 25 guutuu afuufaa turan irra deebi’uun qaanii tokkoo malee wayita dubbachuu eegalanitti goototni barattoota Oromoo itti iyyuun dubbii dhorkuun akka waltajjii gadhiisanii kayyoon olola Wayyaanee akka fashalu taasisanii jiru.
Dhaabbilee barnoota olaanoo kanneen akka:-
Yuunibarsiitii Jimmaatti goototni barattootni Oromoo hedduminaan kan eebbifamanii fi barattootni Yuunibarsiitichaa heddumina guddaa qaban mooraa Yuunibarsiitii JimmaaMain Campus Mini stadium keessatti kangaggeeffamee yoo ta’uu, Dabballeen wayyaanee ergama diinummmaa fi olola afaan faajjii butachuun Wayyaanootaan kan bobbaafamtee Asteer Maammoo akkuma ergama diinummaa butachuun waltajjiitti baateen goototni barattootni Oromoo Yuunibarsiitii Jimmaa itti iyyuun hattuu fi kashalabbeen uummata bakka bu’uu hindandeessuu, jechuun akka waan tokko illee uummatni irraa hin dhaggeeffatne taasisaan; boodarraa wal tajjii gadhiisuun bakkatti deebitee kan teessee ta’uun ibsamee jira. Guyyaa eebbaa kana haallii sochii barattoota Oromoo Yuunibarsiitii Jimmaa daran jabaa waan tureef guyyaa eebbaa kana dabballootni Wayyaanee uummaata fulduratti ba’uun waan wayyaaneen barbaadduu fi ergamaa Wayyaanee galmaan ga’uuf ololuu irraa soda keessa galuun utuu ergama Wayyaanee hin dabarsiin turtii sa’aa tokkoo fi walakkaa hin caallee keessatti sagantaa xummuruun wal tajjii kan gadi lakkisan ta’uun ibsamee jira.
Yuunibarsiitii Ambootti ergamtootni wayyaanee olola Aafaan Faajjii uummataa fi barattoota irrattii ololuuf bobbafaman : Dabballee Wayyaanee Dhaabaa Dabalee fi Dr Mitikkuu Teessoo kanneen jedhaman olola diinummaa isaanii akkuma Wayyaanee f lallabaa jiran Uummataa garaa madaa fi gootota barattoota Oromoo afaan qawwee dura dhabbachuun falmachaa turan fulduratti ololuuf kijiba waggaa 25ni akkuma wal tajjiitti bahaanin gadi fuudhanitti goototni barattootni Oromoo irratti iyyuun hirmiin nu fuldura dhaabbachuu hin dandeessuu jechuun irrattii iyyuun dubbii kan dhorkuun tahuun gabaafame.
Walumaagalattii Mootummaan wayyaanee Eebba barattootaa dhaabbilee barnoota olaanoo yuunibarsiitii Jimmaa, Amboo,Wallaggaa, Maddaa Walaabuu, Dirree Dawaa, Harammayyaa, keessaatti gaggeessa jiruu irratti dabballootaa Olaanoo sirna abbaa irree bobbaasuun akka uummataa faan burjaajessaniif bobbaasuu illee goototni Qeerroon barattootni Oromoo gamtaan dura dhaabbachuun akkan amni dubbii dabballeen wayyaanee dhiiga ilmaa Oromoo dhangalaasaa jirtuu ololaa fi ergama diinummaa baatee adeemaa jirtuu hin dhaggeeffaannee fi uummatnii illee irraa hin dhaggeeffatiin dura dhaabbachuun dabballootaa Wayyaanee dubbii dhorkachuun kan qaanessaan ta’uun ibsamee jira


text:
Dhiitama mirga dhala namaa mootummaan gabroomfataa Ixoophiyaa irraan gahu jalaa baqatanii Oromooti biyya Eertiraatti kooluu galatummaa gaafatan, biyya itti baqatan keessatti illee, mirga akka baqattaatti qaban sarbamanii dararamaa akka jiran, murnoota baqattoota achi irraa miliqanii bahan irraa gabaasaa nu dhaqabe ni hubachiisa..
Baqattooti Oromoo Eertiraa keessa jiraatan, dhaaba Oromoo Eertiraaf meeshaa ta’e akka deggeraniif kan dirqaman oggaa ta’u, kanneen dirqama kana didan, mirga baqattummaa fi biyya alaa qubachuuf qaban sarbamanii akka hiraaran ta’aa jira.
Dhaaba Shanee balaaleffatanii kanneen keeysaa bahan fi dhaaba Shaneetti seenuu didan, hedduun carraa biyya alaa qubachuu eerga argatanii booda, mootummaan Eertiraa hayyama ittiin biyyaa bahan waan dhorkatuuf, biyya kana keessatti jireenna aarii, soda, abdii kutannaa jiraachaa akka jiran beekameera.
Baqattooti bifa kanaan dhiitammi mirga dhala namaa irra gahaa jiru keessaa gariin haadha manaa fi ijoollee xixiqqaa kan qaban oggaa ta’u, mooraa UNHCR, kan gaazexessitooti daawwachuu hin dandeenne keessatt, rakkina nyaataa, bishaanii fi qorichaatiin rakkachaa akka jiran oduun kun itti dabalee mirkaneesseera.
Baqattooti kun, biyya UNHCR kenniteef qofa irraa osoo hin taane, biyya kamuu deemuu akka hin dandeenne dhowwamanii hojii humnaa adda addaa irratti fedhii isaaniin alatti bobbaafamanii jiru. Baqattooti Oromoo kun hedduun, biyya kana keessaa bahuuf fedhii guddoo kan qaban yoo ta’e illee, mootummaan Eertiraa hayyam waan dhowwateef, jireenna abdii kutannaa fi yaaddoo kan jiraatan qofa osoo hin taane, yoo ummati Oromoo biyya alaa qubatu hin dirmanneef, hedduun Ixoophiyaatti deebi’anii harka kennatuu ykn of-ajjeessuu akka danda’an oduu rifachiisaan kun ni akeekkachiisa..
Kanneen dhiitammi mirga dhala namaa Eertiraa keessatti irra gahaa jiru baqattoonni Oromoo kun, Oromooti biyya alaa jiran, karaa adda addaatiin mootummaa Eertiraa irratti dhiibbaa barbaachisu godhuun rakkina isaaniif furmaata akka barbaadan dhaammatu. Itti dabalees, meeshaaleen quunnamtii biyya Eertiraa keessaa hundi waan hordofamuuf, firoottan fi namoota biyya alaatii beekan dirmaachiifachuu waan hin dandeenneef, rakkinni baqattoota Oromoo Eertiraa keessa qubatanii guddoo gaddisiisaa fi yaaddessaa akka ta’e mirkaneessa.Maddaa: Maxxansa Karaa Bilisuummaa