text:
Gaa’ila Kee Baraaruf-kutaa 2
6. Sobuu fi wal amanuu dhiisu – Wal amanuu fi iftoominni bu’uura maatii tokkoti. Maatii tokko keessatti wal amanuu fi iftoominni yoo dhabamee, walitti bu’iinsaa fi addaan bittinaa’utu dhufa. Haadhaa fi abbaan yoo kan wal soban ta’an,ijjolleenis sobaa isaanirraa barachuun hawaasaa fi biyya irratti miidhaa guddaa dhaqabsiisu. Sobaan qabeenya ummataa saamu. Kana dhiisati qabeenya abbaa fi haadha ofii sobaan hatu.
Dhugaa fi wal amanuun jiddu dhiirsaa fi niititi yoo dhabamee jaalalli isaani ni bada,wal diiggan ni dhufa. Wal amanuun inni guddaan siree irra dhiirsa/niiti ishii/isaa malee nama biraa waliin ciisu dhiisudha.Namoonni lamaan amaanaa kana tiksu kan danda’an yoo Rabbiin sodaataniidha. Amaanaa kana hanga tiiksanii amaanan biroo eegun salphaadha.
Wal amantumaan jiddu namootati kan badu yoo wal sobaniidha. Soobni hundee badii hundaati. Yommuu haati fi abbaan manaa wanta xiqqoo irratti wal sobuu jalqaban wanta guddaa irrattiis wal shakkuu eegalu.
Furmaata: Wal amanuu fi iftoominni akka hin banne namoonni wal sobuu fi wal gowwomsuu dhiisu qabu. Niitin dhiirsa kan sobduu fi gowwoomsitu yoo taate abbaan manaa ishii amaanaa armaan olii irrattiis shakkaa adeema. Kanaafu wal sobuu fi gowwomsuu dhiisanii jidduu ofii iftoominnaa fi waliin mari’achuun waliin jiraachu qabu. Niitin wanta xiqqoo badeef dhiirsi kiyya na ajjeessa jette sobuu hin qabdu. Dhiirsis wanta yartuu hundaaf ishii adabuu fi loluuni hin qabu. Wanta hundaaf kan nyakisuu/nyakistu fi arrabsuu/arrabsitu yoo ta’ee/taate amaanaan armaan olii akka jalaa miidhamu fi wal amanuun akka dhabamuu haa beeku/beektu. Dhumaratti rakkoon guddaan irra gahuu danda’a.
7. Dogongora ofii amanuu dhiisu- Namoonni tokko tokko akka waan samii irraa bu’aniititti sirrii fi dogongora irraa kan fagaatan godhanii of ilaalu. Gonkumaa waan dogongoran itti hin fakkaatu. Dogongora isaani yoo itti himan ni dallanu,ni mufatu. Namatti boonu. Dubbii namarraa fudhachuu hin beekan. Ana malee namni biraa sirriin hin jiru jedhanii yaadu. Wantoota dogongora ofii akka hin amanne godhan keessaa tokko,”Yoo dogongora koo amane namni maal naan jedha?;Namtittiin tunii matarratti na baati;” fi kkf jechuun namoonni dogongora ofii amanuu dhiisu. Kunii immoo rakkoon akka walitti xaxamuu fi furmaata akka hin arganne taasisa.
Har’a dogongoree jira ammaan booda itti hin deebi’uu yoo jedhu boruma nyakkisa ofitittii deebi’a. kunii afaanitti dhadhaa wal diibanii garaan walitti madaa’udha. Yerooma hunda dogongora wal fakkaatu hojjataa itti hin deebi’uu jedhanii sobuun garaan akka addaan citu godha,jaalala fi hariiron namoota ni miidhama. Namni dogongoraa fi miidhaa isaatirraa baruu qaba. Dogongora ofii qofarraa osoo hin ta’iin kan namoota biro irraayis barnoota guddaa barata. Maatii kana maaltu akkanatti addaan diige jedhe barnoota irraa fudhachuun diiggan maatii isaa keessas akka hin seenne of eggannoo gochuu qaba. Namni osoo ijaan arguu akkamitti boolla tokkotti kufaa? Wanta maatii san diige ilaale innis balaa sanirraa of hin qusatu?
Furmaata: Ilmi namaa kamiyyu dogongora irraa kan hin fagaanne namni tokko dursee beeku qaba. Kuni dogongora kiyyaa mitii jedhe akka dhagaa goggu hin qabu. Namoota saalfate,’Namni maal naan jedhan?,Namtittiin tunii matarratti na baati.’ jedhe dogongora ofii amanuu dhiisu hin qabu,dogongora ofii amanuu qaba. Namni maatii ofii diigu fi dararuu hin saalfatuu akkamitti dogongora ofii amanuu saalfataa! Dogongora ofii amanuu isaatiin sadarkaan wayitu akka irraa hin hir’anne inumaa akka dabalamuuf haa hubatu. Namni Rabbii jedhe gadii of qabe,dhiifama nama godhee fi of tuulinsa isaa gadi qabe Rabbiin sadarkaa isaa akka ol kaasu haa beeku/tu. Namoota Rabbii jedhanii gadi jedhanii, namaa dhiifama godhanii fi of tuulinsa isaanii achii gatan Rabbiin akkamitti sadarkaa isaanii akka itti ol kaase haa qoratu/qorattu.
8. Kan ani jedhe malee kan biraa hin ta’uu jechuu (being stubborn)– Maatiin mana maree guddaa rakkoo fi furmaanni mariin hiikamu fi argamuudha. Mariin immoo kan gaggeefamuun yaada nama tokko fudhatanii kan biraa achii gatanii miti. Yaanni namoota lamaa hanga fedhe gargar haa ta’uu lachuu bu’a qabeessa akka ta’eetti yaadamu qaba. Yaada rakkoo furuu fi furmaata ta’uu danda’utti dhihaatu fudhatanii kaan immoo akka utubduutti itti fayyadamuu barbaachisadha.
Yaanni kee sirrii miti,achii gati,koo qofatu sirridha,fudhachuu qabda jedhanii namatti fe’uun cunqursaadha.
Haadha warraa waliin mari’atanii murtoo tokkorra waan gahaniif akka salphinaatti ilaalun aadaa duubatti hafaa fi dogongoraati. Dubartittinis yeroon yeroo dimookraasiti jette wanta hundaa ofii kan murteessitu fi dalagdu yoo taate miidhaa baay’eef akka of saaxila jirtuu haa beektu.
Innis akka daa’ima waa hin beeknetti ishii ilaale wanta hundaa ofii murteessu hin saalfatu? Ishiinis maatii keessatti qooda guddaa akka qabdu haa hubatu. Maatii tokko keessatti miseensi kamiyyuu qooda mataa ofii qabaachu qaba. Tokko akka harreetti hojjate kan biraa taa’ee akka bineessatti yoo nyaate, wal qixxumaan ni dhabama,jaalalli fi hariiron isaani dadhabaa adeema. Wanta kamiyyuu irratti wal gargaara kan adeeman yoo ta’an jaalalli fi hariiron isaani ni cima.
9. Dubbii hin taane namarraa guuru, wal hamachuu – Sheyxaanni hanga ilma namaa wal lolchisisu fi karaa haqaa irraa maqsutti boqonnaa hin fudhatu. Sheyxaanni kan jinni fi namaatu jira. Aslimaa hiikkan sheeyxaanaa ‘Wanta gara gadhee fi badiitti nama yaamudhu.’ Namoonni waliigaltee fi wal taa’insa maatii tokko yoo argan ni waanyu. Karaa ibidda mana isaanitti qabsiisan barbaadu.
Mee seena takka tan Shek Muhammad al-Arifin haasawu isinii haa odeessu. Dargagoota sadii kan garmalee wal jaallatantu ture. Isaan keessaa tokko dubartii Qur’aana haffastee fi Imaana qabdu fuudhe. Kaadhimtoonni haarawa wal fuudhan kunniin garmalee wal jaallachuu fi wal ta’uu jalqaban. Hiriyyoonni isaa tunniin itti hinaafanii karaa isaan addaan baasaniin barbaadan. Akkana waliin jedhan,”Yeroo inni diida deemu ‘Namni tokko dhufee konkolaatan mana keeti haadha manaa tee fudhate waliin deeman.’ haa jennuun” Akkuma waliin mari’atan godhan. Hirriyyoota isaa keessa tokko dhufee oduu armaan olii itti odeesse. Innis deeme hiriyyaa lammataa yoo gaafatu oduu wal fakkaatu innis itti odeesse. Namtichi kunii haadha manaa ofiitti galee, “Maaliif konkolaatan nama akkanaa waliin deemta?” jedhe itti ka’ee. Haati manaas “Ani nama Qur’aana haffasee akkamatti akkana hojjadhaa?” jetteen. Innis wanta ishiin jettu jalaa hin dhageenne lubbuu ishii galaafate. Seenan tunii shek Muhammad Al-Ariifin mana hidhaa keessa deeme sababa itti hidhamanii hidhamtoota osoo gaafatu dargageessi kunii seenaa armaan olii odeessef. “Amma murtii du’aa eeggachaa jira.” Jedheen.
Mee ilaalaa dubbii hin taane namarraa guurun miidha guddaa akka namatti fidu. Hanga fedhe namni walitti haa hiriyyoomu niiti/dhiirsa caalaa hiriyyaan garmalee namatti aanu hin jiru. Niiti /dhiirsa ofii nama biraa irratti hamachuun fi maqaa balleessun jibbisiisadha moo jaallatamaadha? Eeti furmaata argachuuf namni walitti himata. Haa ta’uu malee maqaa wal xureessun gonkumaa furmaata fiduu hin danda’u rakkoo xaxuu malee. Hanga ilma namaa walii falfaalaa fi rakkisaan hin jiru. Yoo dheebotte beelofte,yoo dararamte rakkatte malee toltuu fi wal ta’iinsa namaa hin fedhan. Wanti gaariin isaan gaddisiisti wanti badduun si qunnamu isaan gammachiisti. Seenan armaan olii akka fakkenyatti tuqne malee hawaasni baay’een dhibee kanaan kan madaa’edha. Dubbii sobaa fi dharaa namarraa guuranii ofii fi maatii ofii dararu. Osoo hin hubatin gugatan. Akkamitti qalbii namaa madeessa,akkamatti nama seenessa dubbii hamtuu namarraa guuranii wal diigu fi miidhaa walirraan geessun!
Furmaata: Ammas mammaaksa Oromoo irra deebi’uun,”Osoo hin guuttattin hin gugatin.” jenna. Hanga feete namatti hiriyyoomi dubbii namarraa fuutu sirritti osoo hin hubatin murtoo tokko irra hin gahin. Dubbiin sunii dhara yookin dhugaa ta’uu isaa sirritti hubadhu. Wanti sitti himame hanga fedhe si haa aarsu osoo hin hubatin lolaa fi dallansuun manatti ibidda hin qabsiisin. Tasgabbaa’i boodarra ni gaabbitaati. Niiti/dhiirsa kee caalaa hiriyyaan gaariin sitti dhihaatu hin jiru. Dubbii namarraa fuute san isa/ishii waliin mari’achuun soba yookin dhugaa ta’uu sirritti addaan baasi. Furmaata kanaa mee jecha Rabbiitin haa gudunfuu:
“Yaa warraa amantanii hoo,faasiqni oduudhaan yoo isinitti dhufe wallaalumaan namoota akka hin miine fi wanta hojjattaniif akka hin gaabbine (oduu isaa) addaan baafadha.” Suuraa Al-Hujraat : 6 Hiikka jecha ‘Faasiqni- kaadi, fincilaa’
10. Wal tuffii fi of tuulu– Dhiiben wal tuffii fi of tuulu hawaasa kamiyyuu keessatti babal’ate kan argamuudha. Namoonni baay’een qabeenyan of tuulu, akka waan zalaalamii waliin jiraatanitti. Namoota kaannin immoo homattu hin lakkaa’an. Qabeenyi amaana Rabbiin itti kenne akka taate hin beekan. Waa’ee qabeenyan of tuulu asumatti dhaabne wal tuffii dhiirsa fi niiti jiddu mee haa ilaallu.
Wal tuffiin hir’inna,walitti dallanuu,anatu caala ofiin jechuu fi kkf irraa madda. Haati manaa hir’inna wayii dhiirsa irratti yoo argituu tuffachuu jalqabdi,itti of tuulti. Hir’inni amala namoota ta’ee osoo jiruu akka waan ofii hir’inna wayitu hin qabne of ilaalun namoota biraa tuffata/tuffatti. Namni hunduu kennaa addaa Rabbirraa isaa kenname qaba. Ilmi namaa guutu fi hir’innarraa kan fagaate miti. Hanga fedhe beekumsa haa qabatu wanti hin beekne lakkaawwame hin dhumu. Hanga fedhe quufaa fi qabeenya haa qabaatu,qabeenya dabalataa barbaaduf gadi hin ta’uu. Kuni hundii hir’inna ilma namaa agarsiisa. Kanaafu,hir’inna keenya walirratti ilaalun wal tuffachuun doofummaa fi wallaalummaa calanqisiisa.
Namni qaruute fi beekan osoo mataa ofiiti hir’innaa fi dogongora qabaatu hir’innaa fi dogongora namoota ilaale nama hin tuffatu. Wanta gaarii ofii hojjatuuf ofi hin tuulu. Gara niiti fi dhiirsaatti yoo deebine isaan lamaan wanta hundaan wal fakkaatanii hin uumamne. Innis ishiinis dandeetti fi beekumsa garagaraa qabu. Ishiin dubartiidha gatii hin qabduu jedhee yoo dhiirsi tuffatee eenyutu gatii kenneefi haadha ijjoolle isaa taatif ree? Ittigaafatamummaa inni baadhachuu hin dandeenye eenyu haa baadhatuf ree? Hanga feete hir’innaa fi dogongora haa qabaattu wanta ishiin irraa dandeette inni gonkumaa hin danda’u. Akka fakkeenyatti yoo fudhanne, osoo ishiin manaa jalaa baate daa’ima isaa eenyutu harma hoosisaaf? Kanaafu itti gaafatamummaa fi gahee ishiin qabdu hubachuun tuffii fi of tuulu manaan alatti ofirraa haa baasu. Dhiirsa qofaa miti niitinis dhiirsa ni tuffatti. Kuni nama laamshayaa wayii hin tolle jette bakka itti tuffattutu jira. Isa akka meeshaa achii keette ittigaafatamumma fi ba’aa hundaa ofirratti baachisu barbaaddi. Dubbiin kana osoo hin ta’iin ittigaafatamummaa fi gahee isaani mana keessatti lamaanu taphachuu qabu.
Furmaata: akka furmaatatti jedhe kan kaa’u namni tokko dhibee of tuulu,wal tuffii fi kkf fayyuu kan danda’u soda Rabbii yoo qabaatedha. Sodaa Rabbii immoo kan qabaatu yoo Isa beekedha. Kan ittiin Isa beeku immoo yoo kitaaba Isaa kan ta’ee Qur’aana yoo qo’ate fi itti buleedha. Namni of tuulu namni meeqa akka isa caalu haa beeku. Hanga fedhe of haa tuulu irra ijjatee ardii baqaqsuu fi ol dheeratee gaaran wal qixxaatu akka hin dandeenye haa hubatu. Wanti inni ittiin of tuulu harka isaa akka hin jirree haa xinxallu. Qabeenyan yoo of tuule bubbeen yookiin roobni sa’aati walakkaa akka jalaa balleessu haa qoratu. Beekumsaan yoo of tuule dhibeen gosa takka daqiiqaa muraasa keessatti akka irraafachistuu fi jalaa haaqxu haa xinxallu. Namoonni gara baay’een milkaa’inna guddaa galmaan gahan kan of hin tuulle fi nama hin tuffannee ta’uu isaanii haa qoratu. Ammas furmaata kanaa jecha Rabbiitin xumura:
“Of tuulaa dachii keessa hin deemin. Dhugumatti ati dachii hin urtu. Dheerinnaanis gaarreen hin geessu.” Suuraa al-Israa 17:37
Alhamdulillah mata dureen kuni asirratti xumurama. Insha Allah hanga torbaan mata duree biraatin walitti deebinutti Assalamu aleykum wr wb.
Linkii armaan gadii tuquun barruu tana downlod gochuu fi nama dabarsuu dandeessu. gaa’ila baraaruf


c: text/html

text:
Fedhiin Kee Guddaan Rizqii Kam Argachuudhaa?-Kutaa 1
Namni jireenya keessatti yeroo hundaa qanani’ee jiraachu barbaada. Akkasi miti ree? Kanaafi, halkanii guyyaa galii argachuuf oli gadi fiigna. Garuu fiigichoon kuni hanga yoomi itti fufaa? Hanga qananii barbaannu argannuu? Qananii addunyaa barbaannu yoo arganne, guyyaa tokko osoo hin beekin nu harkaa fudhatamti. Ergasii bakka kaleessa ykn san caalaa badaa ta’etti deebina. Garmalee gaabbina. Garuu maaliif akkana jennee hin yaanne? “Addunyaan tuni qananiin ishii dhaabbataa miti. Har’a gammachuun yoo oolan boru immoo faallaa kanaatu nama qunnama. Sila gammachuu fi qananiin gadi dhaabbataan yeroo hundaa turaa ta’e hin jiruu? Isa yoo arganne tasgabboofne teenna?”
Eeti, gaafin ni bareeda. Garuu deebii argachuuf gaafi biraa asirratti dabaluun barbaachisaadha. Innis, “maaliif qananiin addunyaa ammaa amma jijjiramaa? Gaddaa fi gammachuun, qananii fi gadadoon maaliif addunyaa tana keessatti wal gahanii? Maaliif addunyaan iddoo qananii fi gammachuu qofa hin taanee?”
Kana hundaaf deebii argachuuf gara Gooftaa addunyaa tana uumetti deebi’u qabna. Sababni isaas, Isatu addunyaa tana maaliif akka uumee fi wantoota ishii keessatti adeemsifamu hunda caalaa beeka. Kanaafu, gaafi armaan oliitiif deebii qajeelcha Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa buuse keessatti arganna:
“[Rabbii] Mootummaan waan hundaa harka Isaa jiru tolli Isaa baay’ate. Inni waan hundaa irratti Danda’aadha. [Rabbiin] eenyu keessantu irra gaarii akka hojjatu isin qoruuf Kan du’aa fi jireenya uumedha. Inni Injifataa, Araaramaadha.” Suuratu Al-Mulk 67:1-2
“[Rabbiin] eenyu keessantu irra gaarii akka hojjatu isin qoruuf Kan du’aa fi jireenya uumedha.” Kana jechuun Rabbiin isin qoruu fi qormaata kanaan eenyutu hojii irra gaarii ta’e akka hojjatu ifa baasuf ergasii hojii isaa irratti hundaa’e nama hundaafu mindaa kennuuf ykn adabuuf du’aa fi jireenya uume.[1]
Kanaafu, akkuma aayah armaan olii irraa hubannu addunyaan tuni iddoo qormaatati. Gammachuu fi gaddi, qananii fi gadadoon, gaarii fi sharriin wantoota namni ittiin qoramuudha. Ergasii Guyyaa Murtii Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namoonni qormaata addunyaa tana akkamitti akka dabarsan qorachuun jazaa isaaniif kafala. Dhugaa kanaa Qur’aana keessatti haala kanaan arganna:
“Lubbuun hundi du’a ni dhandhamti. Isin qormaatuuf hamtuu fi gaariin isin mokkorra. Garuma Keenyatti deebifamtu.” Suuratu Al-Anbiyaa 21:35
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa gabroota Isaa addunyaa keessatti ni uume. Wanta gaaritti isaan ni ajaje, waan badaa irraas isaan ni dhoowwe. Kheeyri fi sharriin, durummaa fi hiyyummaan, jabeenyaa fi xiqqeenyaan, qananii fi gadadoon isaan qore (mokkore). “Garuma Keenyatti deebifamtu.” Kana jechuun isin ajjeesna, ergasii gara qorannoo, murtii fi jazaa Keenyaatti isin deebifna. Guyyaa Qiyaamaa dirqamaan isin kaasna. Gonkumaa diduu hin dandeessan. Hojii keessaniin jazaa isiniif kafalla. Nama gaarii hojjate mindaa gaarii kafallaaf, namni sharrii (waan badaa) hojjate immoo adabbi isaaf malu adabama.[2]
Dubbiin erga akkana ta’ee, addunyaan tuni iddoo qormaatati. Aakhiraan immoo iddoo qorannoo fi jazaati. Addunyaan iddoo qormaataa waan taateef qananiin ishii yeroo hundaa hin turu. Gadadoonis akkasuma. Kanaafu, iddoon qananii fi gammachuun yeroo hundaa itti turu Aakhiraadha. Haala kanaan gaafilee armaan oliitif deebii arganna. Amma gara mata-duree keenyaatti haa deebinuu: “Fedhiin kee guddaan rizqii kam argachuudhaa?”
Eeti, hundi keenya rizqii ni barbaanna. Gariin keenya rizqii addunyaa tana qofa irratti xiyyeefachuun wanta Aakhirah jedhamu dagate. Addunyaa tana malee jireenyi biraa ni jirti jedhee hin yaadu. Kaayyoon isaa guddaan rizqii addunyaa tana qofa argachuudha. Kanaan ala, rizqii guddaa isa duubatti dhokate hin beeku. Kuni nama Aakhiratti kafareedha. Rabbiin yoo fedhe nama akkanaatiif rizqii barbaadu itti kenna. Garuu Aakhiratti rizqii gaarii hin argatu. Ni jedha:
“Nama [addunyaa] jarjartuu taate tana fedhu, ishee keessatti nama feenef waan feene ariifachisna. Ergasii Ibidda Jahannam waqqafamaa fi darbamaa ta’ee kan seenu isaaf goona.” Suuratu Al-Israa 17:18
Namoota addunyaa keessatti iddoo qormaataa kaa’aman keessaa namni haala itti fufaa ta’een hanga yeroon qormaata isaa du’aan xumuramutti, Aakhiratti kan hin amannee fi hin hojjanneef ta’ee addunyaa irraa meeshaa, faaya fi mi’aa ishii qofa barbaadu, addunyaa ariifattu tana nama barbaannef ni kenninaaf[3]. Mee hima kana haa gabaabsu: Namni fedhii fi hojiin isaa hundi addunyaa ariifattu fi gabaabdu tana argachuuf qofa ta’ee fi Aakhiratti hin amanne, Rabbiin addunyaa tana keessatti wanta fedhe ariifachiisaaf. Nama fedheef rizqii ni bal’isa, nama fedhe immoo itti dhiphisa.[4] Namni hundi wanta fedhe hin argatu wanta Rabbiin isaaf murteesse malee. Namni Aakhiratti hin amannee fi addunyaa qofa barbaadu kuni, Guyyaa Murtii qananii Jannataa irraa qoonni wayitu isaaf hin jiru. Kana irra, kan arrabsamuu fi darbamuu ta’ee Jahannam keessatti gubata. Aakhirah turtu dhiisee addunyaa badduu waan filateef ni waqqafama (ni ajiifatama). Akkasumas, rahmata Rabbii irraa ni fageefama.
Namni addunyaa gabaabdu fi jarjartuu tana barbaadu nama Aakhiratti hin amanneedha. Gooftaa isaa irraa mindaa hin abdatu, adabbiis hin sodaatu. Nafsee fi qalbii isaa guutuu meeshaa fi faaya addunyaa tana qofatti rarraasa. Kaayyoon isaa guddaan addunyaa tana qofa. Aakhiratti waan hin amanneef Guyyaa Qiyaamaa qananii Jannataa hin argatu.
Faallaa kanaa, namni Aakhirah barbaadee hojii isarraa eeggamu hojjate, rizqii bal’aa argata. Aayah armaan olii irraa itti fufuun ni jedha:
“Namni Aakhirah barbaadee fi mu’mina ta’e osoo jiruu carraaqqi ishiif malu carraaqe, warri suni carraaqqin isaanii galateefatamaadha.” Suuratu Al-Israa 17:19
“Namni Aakhirah barbaadee” kana jechuun namni ganda Aakhirah, gammachu fi qananii achi keessa jiru barbaade, “mu’mina ta’e osoo jiruu carraaqqi ishiif malu carraaqe”…
Mu’mina jechuun nama Rabbiitti, Malaaykota Isaatti, Kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti, Guyyaa Qiyaamaatti fi murtii Rabbitti amaneedha. Namni Aakhirah fi qananii ishii barbaadu ulaagaalee lama guutuu qaba. 1ffaa- qalbiin amanuu 2ffaa-carraaqqi ykn hojii Aakhiraf malu hojjachuudha. “mu’mina ta’e osoo jiruu carraaqqi ishiif malu carraaqe” jedhu keessatti ni arganna. Carraaqqi ykn hojii Aakhiraaf maluu keessaa hojiin zaahiraa (alaa): jecha tawhiidaa Laa ilaah illallah labsuu, Rabbii Tokkichaaf salaatu, arkaana Islaamaa biroo bakkaan gahuudha. Ammas carraaqqi kana keessaa carraaqqin keessaa ykn qalbii: shari’aa Islaamaa qabachuuf ijjannoo qabaachu, Rabbiin irraa jaallachuu, nafsee fi qalbiin Isaaf harka kennu, Rabbiin, Ergamaa Isaa, warra iimaana fi taqwaa qaban jaallachuu, kufrii, badii fi wanta fokkuu jibbuudha.[5]
“warri suni carraaqqin isaanii galateefatamaadha.” Kana jechuun warri qalbiin amananii fi hojii Aakhiraaf malu hojjatan, hojiin isaanii fudhatama kan qabu, guddatuu fi isaaniif kuufamuudha. Gooftaa isaanii biratti mindaa guddaatu isaaniif jira. Kana waliinu addunyaa irraa qoodni isaanii isaan jala hin darbu. Nama hundaafu Rabbiin kennaa Isaa ni kenna. Kennaa Isaa kan dhoowwu hin jiru.[6]
Galata jechuun hojii gaarii wanta nama gammachiisuun deebisuudha. Jecha biraatiin, nama hojii gaarii hojjate wanta isa gammachiisu isaaf gochuudha. Galanni dubbiinis faarsu of keessatti qabata. “carraaqqin isaanii galateefatamaadha” yommuu jedhu wanta carraaqaa (hojjachaa) turaniif mindaa guddaa isaan gammachiisu argatu jechuudha. Galanni Rabbiin olta’aan warroota toltuu hojjataniif godhu Guyyaa Qiyaamaa ganda qananii isaan seensisuu fi yeroo hundaa achi keessa akka jiraatan isaan taasisudha.[7]
“Hundaayyuu, isaan kanaa fi isaan saniif kennaa Gooftaa keeti irraa ni daballaaf. Kennaan Gooftaa keetis dhoorgamaa miti.” Suuratu Al-Israa 17:20
Aayan tuni nama akkana jedhee gaafatuuf deebii deebisti: “Rabbiin maliif kaafirootaa fi daangaa darbitoota gariif jireenya addunyaa fi faaya ishii irraa qabeenya baay’ee bal’isaaf? Akka amananii hojii gaarii hojjatanii fi karaa Isaa qajeela irratti gadi dhaabbataniif maaliif isaan irratti hin dhiphisnee?”
Jireenya addunyaa keessatti haalli qormaataa kutaaleen namootaa iddoo qormaataa kaa’amanii osoo addaan hin baasin wal-qixa akka ta’uu barbaachisa. Iddoo qormaatatti kutaaleen wal keessa kan makaman waan ta’aniif nama hundaafu wanti inni ittiin qoramu kutaa inni keessa jiruun kan wal gituudha. (Fakkeenyaf, mana barnootaatti ykn yuniversitiitti barattoonni kutaalee adda addaa irraa ta’an bakka tokkotti walitti naqamuun qoramu danda’u. Barataa hundaafu, qormaata kutaa inni keessa jirutu isaaf dhiyaata. Kutaa 10 irraa yoo ta’e kan kutaa kudhanii, kutaa sagal yoo ta’e kan kutaa sagaliiti.)
Kana irratti hundaa’e, namoonni dhuunfaa mu’mintootaa fi kaafiroota, Muslimootaa fi badii hojjattoota irraa ta’an qormaata isaaniif malutu isaaniif dhiyaata. Qormaanni hundarra caalaa ta’e garii isaanii durummaan qoru, garii isaanii immoo hiyyummaan qoru; garii isaanii fayyaan qoru, garii isaanii immoo dhibeen qoruu; garii isaanii xiqqeenyaan qoruu, garii isaanii immoo jabeenyaan qoruu ykn qormaata adda addaa keessa dabarsuudha.
Ibsa kana booda hiikni aayah: Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jireenya addunyaa iddoo qormaata taasise tana keessatti kaafirootaa fi daangaa darbitoota kanniini fi warroota amananii fi taqwaa qaban kanniniifis kennaa Isaa ni kenna. Yaa nama ogummaa Isaa gaafatu hoo! Imala qormaataa isaanii keessatti kaafiroota fi daangaa darbitoota irraa kennaan Gooftaa keeti kan dhoorgamu miti. Qormaanni hunda caalu kana waan barbaachisuuf. Akkasumas, kennaan Rabbii ogummaa fi beekumsa Isaa irratti kan hundaa’edha.[8]
“Akkamitti garii isaanii garii irra akka caalchifne ilaali. [Haa ta’uu malee] Aakhiratu sadarkaa fi irra caalchisutti irra guddaadha.” Suuratu Al-Israa 17:21
“Akkamitti garii isaanii garii irra akka caalchifne ilaali.” Kana jechuun yaa nama dubbiin kuni isaaf ta’u! Jireenyaa addunyaa keessatti bal’innaa fi dhiphinna rizqiitiin, mijaa’innaa fi rakkinnaan, beekumsaa fi wallaalummaan, bareedinnaa fi bushaa’inna fi kan birootin garii isaanii akkamitti garii irra akka caalchisne ilaali. Ogummaa (hikmaa) wal caalchisuu keessa jiru kana itti xinxalli! Wal caalchisuun kuni nama hundaafu kan mul’atuudha. Garuu ogummaa isa keessa jiru beekun xinxallii sirrii ta’ee barbaachisa.
Irrannatti ogummaa kana keessa jiru ifatti baasu irratti Rabbiin olta’aan nu gargaare jira. Qormaataaf qopheessuuf wal caalchisuun kuni garaagarummaa amala qaamaa fi nafsee namoota dhuunfaatin kan wal-qabateedha. Kuni kennaan Rabbii jireenya Aakhiraatti nama qormaata addunyaa darbeef kennamu sadarkaa fi irra caalchisutti hundarra guddaa ta’uu akka qabu nama xinxalluutti agarsiisa. Sababni isaas,Guyyaa Qiyaamaa jazaan hojii isaanii sadarka gadi aanaa Jahannam irraa kaasee hanga sadarka ol’aanaa Jannata Fardawsa gahutti gargar kan ta’uudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dhugaa kana akkana jechuun beeksisa: “[Haa ta’uu malee] Aakhiratu sadarkaa fi irra caalchisutti irra guddaadha.” Kana jechuun addunyaa caalaa ganda Aakhirah keessatti wal caalu fi gargar ta’utu irra guddaadha. Sababni isaas, namoota keessaa Jahannam keessatti sadarkaa gadi aanaa sansalataan kan hidhamuu fi ibiddaan azzabamutu jira. faallaa kanaa immoo Jannata keessatti sadarkaa ol’aanaa qananii fi gammachuu ishii keessa ta’utu jira. Akkuma warri Jahannam gara gadi jiran adabbiin wal caalan, warri Jannataas sadarkaan isaanii wal caala.[9]
Dubbiin erga akkana ta’ee, fedhii fi kaayyoon kee guddaan rizqii kam argachuudhaa? Rizqii addunyaa baduu moo rizqii Aakhirah yeroo hundaa turuudhaa? Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Rabbiin gabroota Isaatiif Al-Laxiif dha. Nama fedheef rizqii ni kenna. Inni Jabaa Injifataadha. Nama mindaa Aakhirah fedhe, mindaa isaa keessatti isaaf daballa. Nama mindaa addunyaa fedhes ishii irraa isaaf ni kennina, Aakhiratti immoo qoonni homaatu isaaf hin jiru.” Suuratu Ash-Shuuraa 42:19-20 (“Al-Laxiif” jechuun gabricha Isaatiif Kan mararfatu, wanta gaggaari gara inni hin beekne irraa kan isaaf fiduu fi wanta badaa inni hin yaanne irraa Kan isa eegudha.)
Akka aayah tanaatti namoonni bakka lamatti qoodamu:
1ffaa- Warroota Aakhiraa barbaadaniidha. Warri kuni Aakhiratti warra amananii fi hojii isaanii keessatti Jaalala Rabbii fi mindaa Aakhirah barbaadanidha. Aakhiraf carraaqu keessatti qooda addunyaa hin dagatan. Wanta Rabbiin isaaniif hire addunyaa irraa ni fudhatu. Garuu addunyaa tana kaayyoo ol’aanaa hin godhatan. Rabbiin subhaanahu warroota kana hojii gaggaarii akka hojjatan isaan gargaara. Mindaa isaaniis dachaa dachaan ni dabalaaf.
2ffaa- Warroota Addunya malee homaa hin barbaannedha. Aakhiratti waan hin amanneef hojii Aakhiraaf barbaachisu hin hojjatan. Namoota kanaaf Rabbiin qananii Jannataa irraa qooda homaatu hin godhuuf.
Kitaabban wabii
[1] Ma’aarij Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbur- Abdurahmaan Hasan Habankaa 14/615
[2] Tafsiiru Sa’dii-609, Ma’aarij Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbur- Abdurahmaan Hasan Habankaa 14/301
[3] Ma’aarij tafakuri-9/588
[4] Tafsiiru Xabarii-14/535-536
[5] Ma’aarij Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbu -9/588-589
[6] Tafsiiru Sa’dii-fuula 529
[7] Ma’aarij Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbu -9/589
[8] Madda olii
[9] Ma’aarij Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbu-9/592, Tafsiiru Ibn Kasiir-5/61-62

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1. YEROO BIRAAS HIN EEGU OFIS HIN TUFFADHU
Namni waanuma qabu irraa haga murtaa’e tokko namoota biroof qoode, duyina hin jedhamuu
jedha oromoon yeroo mammaku. Marti keenyas waa mara madaallin yookiin wal bira qabiinsaan
ilaalla. Fakkeenyaaf, qabeenyaaf barnoota qabnu yeroo hedduu kan abbootii qabeenyaaf hayyota
addunyaa kana irra turaniif amma jiraniin wal cina qabnee ilaalla yookiin ibsina. Kanarraa
ka’uunis, kiyya xiqqoodha jennee tilmaamnee hiyyeessotaaf wallaalota keessatti of lakkoofna.
Kunis gaarummaa qabaatullee akka ilaalcha kootti dhiibbaa guddaas ni qaba. Fakkeenyaaf,
namoonni tokko tokko ani hiyyeessas wallaalaadhas jechuun jijjiirama ofiifis ta’e lammiif
hawwan argamsiisuu irratti hirmaachuu irraa duubatti kan of deebisan baay’inaan ni mul’atu.
Anis namoota akkasii keessaa tokko ta’uu koo ofan shakka. Mee ati kan barruu xiqqoo kana
dubbisaa jirtu, akkamitti of ilaalta? Maalumaafuu yaada keef furmaata isaa barruun nuuf qooduu
yaali!
Dabalataanis, HUNDUMTUU YEROO QABA jennee obsaa kan turru yoo ta’e kun obsa osoo
hin taane sodaa natti fakkaata. kanaaf waan jijjiirama hawwinu argamsiisuuf sababa ni ta’a
jennee yaanne kamiinuu guyyaa biroo qofa itti eeguu osoo hin taane, guyyuma har’aa yoo
xiqqaate irraa eegaluu qabna. Guyyaan har’aa kun yeroo nuuf kennamte keessaa tokko kan
taateef kan bakka bu’iinsa hin qabne ta’uu ishii hubachuun barbaachisaadha.
Gabaan waan baateef daldalti jedhama waan ta’eef, dimshaashumaatti dhaamsi (ergaan) kiyya
yaa saba koo ofis ta’e waan of harkaa qabnu (qabeenyas ta’e barnoota ykn hubannoo) tuffannee
jijjiirama dhuunfaa keenyaafis ta’e saba oromoo maraaf hawwinu argamsiisuuf, namoota biroof
yeroo biraa itti eeguun sirrii miti yookiin dogoggora guddaa ta’uu isaan isin hubachiisuu
barbaada.
.
Barreessaan: Abduselam Mohammed (Hojii: Barsiisaa yuniversitii)
Haga kutaa lammaffaa mata dureen isaa HAYYOOTAA FI BARNOOTA (HUBANNOO)
jedhuun walitti deebinutti nagaan turaa.
HORAA BULAA!


text:
Kutaalee darban keessatti waa’ee iimaanaa fi Islaamaa ilaalle turre. Iimaana jechuun qalbiidhaan dhugaan amanuu fi wanta qalbiin amanan san dubbii fi hojiin dhugoomsudha. Fakkeenyaf namni “Rabbii olta’etti amanee jira” jedhu, Rabbii fi wantoota Rabbiin beeksisetti amanuu, wanta Rabbiin itti ajajee dubbachuu fi hojjachuu, akkasumas wanta irraa dhoowwe dhiisun isarraa eeggama.Yoo kana hojjate namni kuni iimaanaa qabaa jechuudha. Bal’innaan waa’ee iimaanaa hubachuuf kutaalee darban irraa dubbisuun gaarii ta’a. In sha Allah, har’a kan ilaallu barbaachisummaa iimaanati fi akkamitti qalbii keessatti hidda akka qabsiisaniidha.
Gaafiwwan Ilmi namaa kamiyyuu deebii barbaadu
Jireenya keessatti gaafiwwan namni hunduu deebii quubsaa barbaadu maal akka ta’an beektu? Gaafiwwan kunniin: “Eenyutu na uume? Maaliif addunya tana keessa jiraadhaa? Eessa deemaa jiraa? (du’aan booda maal ta’aa?)” kan jedhaniidha.
Namoonni gariin gaafiwwan kanniin irraa garagaluun akkanumatti dhama’anii jiraatu. Muraasni isaanii immoo qorannoo fi qo’annoo adda addaa adeemsisuun deebii sirrii argachuu hin dandeenye. Jireenya isaanii guutu dhama’anii jiraatu. Gariin isaanii immoo madda sirrii qo’achuun deebii gahaa argatanii jireenya gammachuu jiraatu.
Jireenya keessatti gammachuu fi tasgabbii dhugaa dhandhamuuf gaafiwwan kanaaf deebii sirrii argachuun dirqama ta’a. Gaafiwwan kanniniif deebii gahaa kan kennu iimaana akka ta’e shakkii wayitu hin qabu. Namni “Eenyutu na uume?” jedhe yommuu of gaafatu, ofiin of uumu akka hin dandeenye ykn namoonni isa uumuu akka hin dandeenye ni hubata. Kanaafu, Kaaliqni (Uuman) isa uume jiraachu akka qabu ni amana. Kuni gaafi jalqabaatiif deebii gahaa isaaf ta’a. Gaafin itti aanu gaafi jalqabaa irraa kan adda bahuu miti. “Maaliif addunyaa tana keessa jiraadhaa?” Kaaliqni samii, dachii fi wantoota isaan jiddu jiran taphaaf hin uumne. Kaayyoon jiraachu qaba. Ilma namaa akkanumatti kaayyoo malee hin uumu. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ilma namaa erga uumee fi wanta isa barbaachisu erga dhiyeesse fi qopheessefi booda, wanta tokko akka hojjatu ni ajaja ykn wanta tokkorraa ni dhoowwa. Kanaafu, kaayyoon guddaan ilmi namaa jireenya tana keessatti uumameef wanta Rabbiin itti ajaje hojjachuu fi wanta Inni irraa dhoowwe dhiisun Rabbiif bitamuu fi gadi jechuu isaa dhugoomsudha. Gaafiwwan jalqabaa lamaan armaan olitiif haala kanaan Rabbiin deebii kenna:
“Yaa namoota! Akka [Rabbiin] sodaattaniif jecha Gooftaa keessan kan isinii fi warra isiniin duraa uume qofa gabbaraa.” Suuratu Al-Baqara 2:21
Ammas dabalataan ni jedha:
“Jinnii fi ilma namaa akka Ana qofa gabbaraniif malee hin uumne.” Suurat Az-Zaariyaat 51:56
Ibaada (gabbarrii) jechuun Rabbiin jaallatanii fi olguddisanii (kabaja guddaan) Isaaf of gadi qabuu fi buluudha.
Namni tokko akkana jechuun gaafi gaafachu danda’a, “Rabbiin gabbarri keenya irraa bu’aa ni argataa?” Deebiin kanaa gaafi armaan olii sadaffaa keessa jira. Innis, “Eessa deemaa jiraa? (du’aan booda maal ta’aa?)” Rabbin subhaanahu wa ta’aalaa gabbarri (ibaadaa) keenya irraa bu’aa ykn faayda hin argatu. Inni wanta hundarraa Of gahaa fi Dureessa (Ghaniyy) waan ta’eef. Kanaafu, faaydan ibaada namuma hojjate saniif deebi’a. Kanaan akka termii (jecha wali-galtee) Islaamatti “Jazaa” jennaan. Addunyaa tana keessatti wanta hojjataniif mindaa guutuu argachuun ni ulfaata. Kanaafu, Guyyaan mindaa guutu itti argatan jiraachu qaba. Kuni immoo kan adeemsifamu du’aan booda. Rabbiin Guddaan olta’e ni jedha:
“Lubbuun hundi du’a ni dhandhamti. Mindaawwan keessanis guutumaatti kan argattan Guyyaa Qiyaamati. Namni ibidda irraa fageeffamee Jannata seensifame, dhugumatti milkaa’eera. Jireenyi duniyaas meeshaa gowwoomsaa qofa.” (Suuratu Ali-Imraan 3:185)
Kanaafu, deebii gaafi “Eessa deemaa jira? (Du’aan booda maal ta’a?)” jedhu akkana ta’a: namni du’ee kan badu osoo hin ta’in lamu deebifame wanta hojjataa tureef ni gaafatama. Ergasii wanta hojjataa ture irratti hundaa’e, ni badhaafama ykn ni adabama. Wanta gaarii yoo hojjate Jannataan badhaafama, wanta badaa yoo hojjate immoo Jahannamiin adabama. Kanaafu, imaanni gaafiwwan sadan kanaaf deebii quubsa fi gahaa ta’e kenna. Kuni barbaachisumma fi faayda iimaana isa guddaa ta’eedha.
Hojiiwwan Gaggaarin Maal irra dhaabbatuu?
Namni gahuumsa isaa gahee badhaafamuu ykn adabamuuf hundeen ykn bu’uurri hojii isaa beekkamu qaba. Akkuma mukni hidda yoo hin qabaatin muka jedhamu hin dandeenye, hojiin gaarinis hundee (bu’uura) irratti ijaarramu yoo hin qabaatin hojii gaarii jedhamu hin danda’u. Namoonni baay’een “Kiristaanonni ykn yahuudonni ykn namoonni Islaaman ala amanti biroo hordofan hojii gaarii baay’ee hojjatu. Akkamitti hojiin gaariin kuni jalaa badaa?” jechuun gaafatu. Deebiin kanaa salphaadha. Akkuma manni bu’uura yoo hin qabaatin ykn bu’uurri isaa yoo murame diigamu, hojiin gaarin bu’uura hin qabnes akkasuma diigama ykn bada. Bu’uurri hojii gaarii harkaana iimaanaati. Harkaana iimaana yommuu jennu Rabbitti, Malaykoota Isaatti, kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti, Guyyaa Dhumaatti fi keyriis ta’e sharriis ta’e qadara (wanta murteefametti) amanuudha. Kunniin qalbii keessa yoo hin jiraatin hojiin ni bada.
Gaafa tokko Umar ibn al-Khaxxaab gadaamaa molokseen keessa jiraatu biraan darbe. Akkana jechuun lallabe, “Yaa moloksee!” Ergasii Molokseen gadi bahe. Umar isa ilaale booye. Ni jedhame, “Yaa hogganaa warra amananii! maaltu si boochisaa?” Umaris ni jedhe, “Jecha Rabbii akkana jedhuun yaadadhe, “Fuulli gariin Guyyaan san (Guyyaa Qiyaamaa) salphattuudha. Hojjattu, ifaajjudha. Ibidda gubduu ni seenu.” (Suuratu al-Ghaashiyah 88:2-4) Kanatu na boochise” jedhe Umar.[1]
Molokseen kuni ni hojjata, ni ifaaja. Garuu ifaaje isaatirraa firiin gaariin inni argatu hin jiru. Hojiin isaa iimaana sirrii irratti waan hin hundoofnef.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala nama hojii isaa iimaana irratti hundeesse fi nama hojii isaa iimaana irratti hin hundeessine haala kanaan fakkeenyan ifa godha:
“Sila nama bu’uura ijaarsa isaa sodaa Rabbii irraa ta’ee fi Jaalala [Isaa] irratti bu’uuressetu caala moo, nama bu’uura ijaarsa isaa afaan qilee kan cituu dhiyaate irratti bu’uuressee ergasii ibidda Jahannam keessatti isaan kufetu caalaa?” Suuratu at-Tawbaa 9:109
Akkuma yeroo darbe jenne sodaan Rabbii fi jaalala Isaa barbaadun iimaana irraayyi. Kanaafu, namni iimaana irratti hojii ofii ijaare dhugumatti bu’uura cimaa irratti ijaare. Namni hojiin isaa iimaana irratti hin hundoofne immoo akka nama mana isaa afaan qilee cituuf dhiyaate irratti ijaareti.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala warroota hojii isaanii iimaana irratti hundeessan badhaasa guddaa kennaaf. Qur’aana keessatti,
“Dhugumatti, isaan amananii fi hojii gaggaarii hojjatan, Jannanni Firdaws iddoo simannaa (qubannaa) isaaniif taatee jirti. Ishee keessa yeroo hunda jiraatu. Ishee irraa jijjiramuu hin barbaadan.” Suuratu al-Kahf 18:107-108
Warra hojiin isaanii iimanaa irratti hin hundoofne immoo hojiin isaanii akka jalaa badu ni beeksisa:
“Jedhi “Sila warra hojiidhaan hundarra hoonga’oo ta’an (kasaaran) isiniif himnuu?”
Isaan warra odoo dalagaa tolchinee hojjannaa yaadanuu addunyaa keessatti hojiin isaanii duraa badeedha.
Isaan sun warra keeyyattoota Gooftaa isaaniitii fi wal-qunnamtii Isaatti kafaranii dalagaan isaanii jalaa baddeedha. Kanaafu, Guyyaa Qiyaamaa madaalaa isaaniif hin dhaabnu.” Suuratu al-Kahf 18:103-105
Hojii iimaana irratti hundeessu jechuun Rabbittii fi harkaana iimanaa hafanitti amanuun hojii gaggaarii iklaasan hojjachuudha.
Hojiin gaariin iimaana irratti hin hundoofne yommuu jennu immoo Rabbii fi harkaana iimaanaa birootti kafaruu (kaadu ykn amanuu diduudha).
Karaalee iimaanaa qalbii keessatti hidda qabsiisan
Wanta tokko dhugaa ta’uu isaa beekuf karaa adda addaatti fayyadamna. Isaan keessaa odeefannoo nama dhugaa dubbatu irraa arganne, ijaan arguu, sammuun itti yaadu fi kkf. Fakkeenyaf, wanti tokko bakka fagoo nu hin arginetti yoo uumame, namni dhugaan gonkumaa soba hin dubbanne, “Wanti akkana uumame” jedhee yoo nutti hime, oduu isaa kana ni dhugoomsina. Akkasumas, yoo qaaman bira dhaqnee argine daran dhugaa ta’uu ni hubanna. Ammas, mallattoo oduu sanii arguun sammuun itti yaanne dhugaa ta’uu ni barra.
Wantoota dachii fi samii keessa jiran hunda ijaan arguu hin dandeenyu. Kanaafu, maloota armaan olii keessaa tokkoon ykn sani oliin fayyadamuun jiraachu wanta ijaan hin arginetti ni amanna. Yeroo baay’ee iimaanni wanta ija keenyan hin mul’anne amanuun kan wal qabateedha.
Kanaafu Karaalee Iimaana qalbii keessatti hidda qabsiisan bakka gurguddaa afuritti qoodu dandeenya. Isaanis:
1.Sami’iyyi (dhageetti)- akkuma irrannatti jenne wanta ijaan hin argine karaan ittiin amannu keessaa tokko odefannoo dhugaa nama dhugaa irraa dhageefachuudha. Ergamtoonni Rabbii odeefannoo dhugaa waa’ee geybii (wanta ijaan hin mul’annee) ilaalchise Rabbiin irraa gara ilma namaa geessanii jiru. Kanaafu, namni wanta isaan jedhanitti amanee fi hordofe, nageenyi fi milkaa’inni isaaf ta’a. Qur’aanni ergaa dhumaa Rabbiin irraa gara ilma namaatti bu’eedha. Waa’ee geeybi ilaalchise odefannoo dhugaa gonkumaa sobni itti hin seenne of keessaa qaba.
“Sobni fuundura isaatiis ta’ee duuba isaatiin itti hin dhufu. Rabbii Ogeessa Faarfamaa ta’e irraa buufame.” Suuratu Fussilat 41:42
Qur’aanatti duraa duuban sobni wanti jedhamu itti hin dhufu. Kana jechuun beekumsa namaaf dhiyeessu keessatti sobni itti hin dhufu. Seerotaa fi murtoowwan kaa’e keessatti sobni itti hin dhufu. Seenaa durii irraa wanta beeksisu keessatti sobni wanti jedhamu itti hin dhufu. Wanta gara fuunduraatti uumamu irraa odeefannoon Qur’aanni beeksisu hundii dhugaadha. Sobni wanta jedhamu itti hin dhufu. Sababni isaas Qur’aanni Rabbii waan hundaa beeku irraa waan bu’eefi.
2.Hissiyy (miirawaa ykn wanta ijaan argan)– mallattoo dachii fi samii keessa jiran ilaalun iimaanni qalbii keessatti hidda akka qabatu gargaara. Fakkeenyaf, dachii, samii fi wantoota isaan jiddu jiran yommuu ilaalan Khaaliqni akka jiruu fi Tokkicha fakkaataa hin qabne akka ta’e ni hubatan. Qur’aana keessatti:
“Sila gara samii gubbaa isaanii jirtu, tan uraa homaatu hin qabne, akkamitti akka ishee ijaarre fi miidhagsinee hin ilaalle? Dachii diriirsinee gaarren dhaabbatoo ishee keessatti gadi suuqne; akaaku biqiltoota babbareedoo hunda irraa ishee keessatti magarsine. Gabricha tawbatuuf hubannaa fi gorsa akka ta’uuf [kana goone].” Suura Qaaf:6-8
3.Aqliyy (sammuun)– kuni wanta dhagayanii fi ijaan argan sammuun itti yaadun dhugaa shakkii hin qabne (yaqiina) irra gahuudha. Yommuu Qur’aana fi wantoota Rabbiin uume irratti xinxallinu iimaanni keenya qalbii keessatti hidda qabata.
4.Fixriyy (uumaman)– kuni immoo uumaman wanta nu keessa jiruudha. Namni hanga fedhe yoo kafareyyuu uumamni isaa gara Rabbitti ni akeeka. Namni garmalee yeroo rakkatu, “Yaa Rabbi! Yaa Gooftaa kiyya!” jechuun iyya. Fakkeenyaf, Fira’awni ummata isaatin, “Ani gooftaa ol’aanaa keessani” jechaani türe. Garuu yommuu bishaanin nyaatamu akkana jedhe, “Dhugumatti Kan ilmaan israa’iil itti amanan malee haqaan gabbaramaan biraa akka hin jirre amaneera. Ani Musliimota irraayi” (Suuratu Yuunus 10:90) Yommuu rakkoon keessa isaa dhooftu haqaan gabbaraman Rabbiin malee akka hin jirre ni amane.
Kitaabban wabii
[1] Tafsiir ibn Kasiir 8/385 daaru Xaybaa
[2] al-aqiidatul Islaamiyyatu wa ususuhaa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi, fuula 49-50
[3] Sharih Aqiidatil xahaawiyyah fuula 48


text:
Shirkiin Aakhiratti Salphinna Guddaatti nama geessa-Kutaa 1
Tarii namoonni Rabbiitti waa qindeessan (qixxeessan)-kana jechuun shirkii hojjatan- addunyaa keessatti salphinna hangas mara arguu dhiisu danda’u. Garuu Guyyaa Qiyaamaa haqaa fi sobni waan ifa bahuuf garmalee salphatu. Salphachuu jechuun yakkii fi badiin hojjatan saaxilamu, garmalee qaana’uu fi adabbii keessatti kufuudha. Kanaafu, hiika kana irratti hundoofne salphinna namoota shirkii hojjatanii haala kanaan qoqqoonne ilaalu dandeenya:
Yakki isaanii saaxilamuu fi sobni odeessaa turan isaan jalaa baduu
Rabbiin alatti wantoonni isaan gabbaraa (waaqefatan) isaan mormuu fi kijibsiisuu.
As jalatti, malaykonni isaan mormuu, Nabiyyoonni fi saalihonni isaan mormuu, Nabii Iisaan (Iyyasuus) namoota isa waaqefatan mormuu, hoggantoonni jallattoota ta’an isaan ganu, sheyxaanni isaan ganuu, haala wali galaatin isaan kijibsiisu” ni ilaalla.
Jecha ijoo: Shariikota-Ingliffaan-Partners, Amariffaan-ተጋሪዎች (taggaarihoch). “Shariikonni” asi gaditti barbaadame “wantoota namoonni Rabbiin waliin gabbaran (waaqefatanii)dha. Kan akka sanamoota (siidaa), malaykota, nabiyyoota, namoota gaggaarii fi kkf.” Sababni wantoonni isaan gabbaran kunniin shariikota jedhamaniif “Gooftummaa ykn ibaadaa keessatti Rabbiin waliin qooda fudhatu” jedhanii mushrikoonni waan yaadaniif. Mushrikoota-namoota Rabbiin waliin waan biraa gabbaran (waaqefatan).
Yakki isaanii saaxilamuu fi sobni odeessaa turan isaan jalaa baduu
Shirkii jechuun Rubuubiyyah (Gooftummaa) ykn ibaadaa (gabbarrii) ykn maqaalee fi amaloota Rabbii keessatti Isaaf shariika (qooda fudhataa) ykn fakkaataa fi qixxaataa gochuudha. Jecha gabaaban shirkii jechuun Rabbii olta’aatti waa qindeessu ykn qixxeessudha. Shirkiin yakkaa fi badii guddaadha. Namoonni shirkii hojjatan, Guyyaa Qiyaamaa yakki isaanii kuni ifatti baha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ni jedha:
“Guyyaa hunda isaanii walitti qabnee ergasii warra qindeessaniin, “Shariikonni keessan kan isin odeessaa turtan eessa jiruu?” jennuun san [yaadadhu]. Ergasii fitnaan isaanii, “Gooftaa keenya Rabbiin kakanne! Nuti mushrikoota hin turre.” jechuu malee waan biraa hin taane. Akkamitti akka ofirratti kijiban mee ilaali. Wanti isaan sobaan uumaa turan isaan jalaa bade.” Suuratu Al-An’aam 6:22-24
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa bu’aa dhumaa warra shirkii hojjatanii beeksisa. Guyyaa Qiyaamaa namoota hundaa walitti qabee ergasii Isaa gaditti wantoota gabbaraa (waaqefataa) turan ilaalchisee isaan gaafata. Isaan salphisuu fi waqqasuuf jecha akkana jechuun isaan gaafata: “Shariikonni keessan kan isin odeessaa turtan eessa jiruu?” Kana jechuun wantoonni isin waaqefatan “Rabbiin biratti shafa’aa (jaarsummaa) nuuf ta’u, gara Isaatti nu dhiyeessu ykn Rabbiin waliin qooda fudhatu (shariikota)” jechuun sobaan odeessaa turtan eessa jiruu?[1] Gabbaramaan (waaqefatamaan) nama isa gabbare (waaqefate) ni fayyada, badii irraa baraara. Kanaafu, adabbii irraa akka isin baraaraniif mee wantoonni isin Rabbiin alatti gabbaraa turtan eessa jiruu?
“Ergasii fitnaan isaanii, “Gooftaa keenya Rabbiin kakanne! Nuti mushrikoota hin turre.” jechuu malee waan biraa hin taane.”
Kana jechuun yommuu gaafi kanaan qoramanii fi dhugaa argan deebiin isaanii, “Gooftaa keenya Rabbiin kakanne! Nuti namoota Sitti waa qindeessanii miti. Siin ala wanta biraa gabbaraa (waaqefataa) hin turre.” jechuun malee waan biraa hin ta’u.[2]
“Akkamitti akka ofirratti kijiban mee ilaali.” Kana jechuun sobaan “nuti mushrikoota hin turre” jechuun akkamitti akka ofirratti soban mee hubadhu.
“Wanti isaan sobaan uumaa turan isaan jalaa bade.” “Sanamoonni kunniin Rabbiin biratti shafa’aa (jaarsummaa) nuuf ta’u” jechuun wanti isaan sobaan uumaa turan isaan jalaa bade.[3] Addunyaa irratti wanti nu gabbaru kunniin shafa’aa nuuf ta’uu jechuun odeessa turan. Garuu Guyyaa Murtii sobni isaan odeessan kuni isaan irraa bada. Wantoonni isaan gabbaran shafa’aa isaaniif hin ta’an.
“Dhugumatti, akkuma yeroo jalqabaa isin uumne kophaa taatanii dhuftanii jirtu, wanta isiniif kennine dugda keessan duubatti dhiistanii jirtu. Shufa’aa’a keessan kan isin “shariikota” jechuun odeessitan isin waliin hin arginu. Dhugumatti, [hariiroon] jidduu keessanii citee jira, wanti odeessaa turtaniis isin jalaa bade.” Suuratu Al-An’aam 6:94
“Akkuma yeroo jalqabaa isin uumne” kana jechuun akkuma uumu isin jalqabne isin deebisnee (kaafne) jirra. Akkuma yeroo jalqabaa isin uumne lamuu deebisne isin uumnee jirra. Du’aan booda kaafamu kan mormitanii fi akka hin danda’amnetti ilaalaa turtan.[4] Hiikni biraa, “Akkuma yeroo jalqabaa isin uumne” jedhu, akkuma yeroo jalqabaa kan hin kittaanamne, qullaa fi miila duwwaa taatanii haati teessan isin dheesse, har’as akkasuma taatani dhuftanii jirtu.[5] Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلاً
“Guyyaa Qiyaamaa namoonni miila duwwaa, qullaa fi kan hin kittaanamne ta’anii walitti qabamu.” Sahiih Muslim 2859
“kophaa” Kana jechuun jireenya jalqabaa keessatti qabeenya, ijoollee, gargaartoota fi deeggartoota ittiin boonaa turtan irraa adda baatanii jirtu.[6] Tokko kan biraa gargaaru hin danda’u. Guyyaa Qiyaamaa namni hundu qabeenya, ijoollee, gargaartotaa fi deeggartota addunya keessatti horataa ture irraa adda bahee kophaa dhufa. Akkuma daa’imni yommuu dhalatu qabeenya fi ijoollee kan hin qabne ta’e garaa haadhaa keessaa bahu, Guyyaa Qiyaamaas namni yommuu kaafamu qabeenyaa fi ijoollee kan hin qabne ta’ee qabrii keessaa ol baha.
“wanta isiniif kennine dugda keessan duubatti dhiistanii jirtu.” Kana jechuun addunyaa keessatti qabeenyaa fi qananii isiniif kennine kan ittiin of tuulaa turtan of duubatti dhiistanii jirtu. Kana irraa homaa of waliin hin finne.[7]
“Shufa’aa’a keessan kan isin “shariikota” jechuun odeessitan isin waliin hin arginu.”
Shufa’aa’a jechuun adabbiin akka namarraa deebi’uuf ykn wanta jaallatan akka argataniif warra shafa’aa (jaarsummaa) namaaf ta’aniidha. Mushrikoonni “Sanamoonni Rabbiif shariikota, Isa biratti shafa’aa (jaarsummaa) nuuf ta’u” jechaa turan. Hiikni hima armaan olii “Rabbiin biratti shafa’aa nuuf ta’uu jettanii wantoota isin gabbartan (waaqefattan) isin waliin hin arginu. Kanaafu, har’a eessa jiruu? Isiniif shafa’aa ta’uu danda’uu?”[8]
“Dhugumatti, [hariiroon] jidduu keessanii citee jira.” kana jechuun hariiroon isinii fi wantoota gabbartan jidduu jiruu citee jira. Kanaafu, har’a isin isaan gabbaruu hin dandeessan, isaaniis isiniif shafa’aa (jaarsummaa) ta’uu hin danda’an.[9] “wanti odeessaa turtaniis isin jalaa bade.”
Wantoota gabbartanii fi amanti keessan sobaa ilaalchisee wanti kijibaan odeessaa turtan isin jalaa bade. Kanaafu, wanta odeessaa turtan irraa dhimma haqa ta’e hin argattan.[10] “Gabbaramtoonni keenya ibaadaa (gabbarrii) keessatti Rabbiif shariikota, Isa biratti shafa’aa (jaarsummaa) nuuf ta’u.” Jechuun wanti sobaan odeessitan isin jalaa bade. [11] Nageenyi, bu’aan, milkaa’inni fi gammachuun sheyxaanni isiniif bareechisee fi arrabni keessan dubbate isin jalaa bade. Oduu sobaa haqa hin taane kanaan ni gowwoomtan. Yommuu faallaan wanta isin odeessitanii isiniif ifa ta’uu, nafsee, maatii fi qabeenya keessan akka kasaartan ifa bahe.[12]
Kitaabban wabii
[1] Tafsiiru Qurxubii-8/339, Zaadul Masiir-429[2] Tafsiiru Qurxubii-8/340, Tafsiiru Xabarii-9/192[3] Zaadul Masiir-430, Tafsiiru Muyassar-130[4] Tafsiiru Ibn Kasiir-3/577, Ma’aarij Tafakkuri wa daqaa’iq tadabburi-11/340[5] Tafsiiru Xabarii-9/414, Tafsiiru Qurxubi-8/463[6] Tafsiiru Tahriir wa tanwiir-7/382, maddoota olii[7] Tafsiiru Ibn Kasiir-3/577, Tafsiiru Xabarii-9/415[8] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-11/340, Tafsiiru Xabarii-9/416[9] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-11/341, Tafsiiru Sa’dii-296[10] Madda jalqabaa olii[11] Tafsiiru Muyassar-139, Zaadul Masiir-455 [12] Tafsiiru Sa’dii-296


text:
Uummati Tigraay raayyaa ittisa biyyaa cina dhaabatee kan badii dalagu garee IWEHAT umurii gabaabsuu qaba jechuu dhaan hoogganaan naannoo Amaaraa inni haarawaan obbo Teshaager Agenyehu dubbatan.
Nagaa naannoo Amaaraa eegsisuuf cimanii akka hojjetanis waadaa seenan. Kan itti gaafatama ol aanaaf gara mootummaa Federaalaatti darban prezidaantiin duraanii obbo Temesgen Xiruneh gama isaaniin inni iijoon yoo hin dhabamsiifamne shororkeessummaan hin dhabamu jechuun sirna geggeessaa isaanii irratti dubbataniiru.
Obbo Agenyehu Teshaager akka jedhanitti ajendaan isaanii investmentii, dargaggootaaf carraa hojii uumuu, qonnaa fi turiizmii irratti akka hojjetan ibsaniiru.
Naannoo isaanii kan mudate qormaata yeroofii irra aanuuf sochii ta’u illee akka isaan deggeran dargaggootaa fi paartilee morkattootaa akkasumas uummata Amaaraaf waamicha dabarsaniiru.
Uummati Tigraay illee raayyaa ittisa biyyaa cina akka dhaabatu gaafataniiru.


text:
Madaalaa Melbarn keessatti Robii Adooleessa 5 bara 2020 kaasee daldallii akkaan barbaachisaa hin taane akka cufamuuf Awustraaliyaan ajaja kennitee jirti.
Kunis aangawoonni weerara vaayrasii Koronaa ittisuuf yaalii gochaa jiraniif yoo ta'u Wiixata har'a namoonni haaraa vaayrasii Koronaan qabaman 429 ta'u fi kanneen 13 ta'an kutaa Viktoriyaa keessatti du'u aangawoonni eegumsa fayyaa ibsanii jiru.
Magaalaan Melbarn Kutaan Viktoriyaa keessatti kan argamtu yoo ta'u daldallii irra hedduun akkasumas industriwwan waan akka fonii oomishan Jimaataa qabee hojiin isaanii kan daangeeffamuuf jiru ta'uun ibsamee jira.


text:
Waldaan Qorannoo Oromoo, Yaa’ii Waggaa 36ffaa Adoolessa 30-31, 2022, Yuunivarsiitii District of Columbia jedhamu kan as Waashingitan D.C.tti gaggeessa. Pirezidaantiin OSA baranaa Dr. Eebbisaa Raggaasaa akka jedhanitti, mata dureen konfiraansii baranaa 'Qormaataa fi Carraa Hiree murteeffannaa Oromoo fi Saboota biroo Itiyoophiyaa' waan ta'eef, hayyoonni Oromoo fi Oromoo hin taanee fi namoonni siyaasaa kutaalee addunyaa garagaraa irraa hirmaatan yaada kana irratti ni mari'atu, qabiyyee yaadaa kanaa fi siyaasaa isaa akkasumas dhiibbaa hawaasummaa inni qabaatu irratti mari’achuuf jiru.
Mata dureewwan biroo kan akka imaammata Ameerikaan Ityoophiyaarratti qabdu illee ijoo marii keessaa tokko. Hayyoota kora kana irratti hirmaatan keessaa Obbo Baqqalaa Garbaa, Dr. Tseggaayea Araarsaa fi Inistiitiyuutii Nagaa Ameerikaa (USIP) Susan Stigant keessatti kan argaman ta’uu Dr. Eebbisaan nuuf ibsaniiru.


text:
Keniyaa keessatti bara darbee filannoo gaggeeffame waliin wal qabatee lakkoobsi namoota du’anii 100 ka caaluu ta’u gareen mirga dhala namaaf falmu Hiyumaan Raaytis Waach gabaasee jira.
Gareen kunii fi kanneen biroon kabajamuu mirga dhala namaaf falman akka jedhanti namoonni kun irra jireessi isaanii polisotaan ajjefaman.
Maatiin namoota ajjeefaman kanaa murtiin haqaa akka kennamuuf kan gaafataa jiran ta’uus garu gaaffiin keenya kun dhageettii ni argata ta’e hin beeknu jedhu.
Bitooteessa 9 bara 2018 prezidaant Uhuruu Keenyaattaa fi hogganaan mormituu Raa’ilaa Odinagaa harka wal qabuun fedhii biyyatti irratti hirkachuun adda addummaa keenya irratti hojjanna jedhanii turan.


text:
Oromiyaan ammayyuu qabaa jala jirti. Oromoon hardhallee lafa saanii, qabeenya sanii, mirga nam tokkee, mirga ummataa fi birmadummaa saanii akka sarbamanitt jiru. Aadaan, dudhaan, afaannii fi eenyumaan saanii dimshaashumatt akka lamuu seenaa keessatt sabummaa hin himannef haqamaa turani. Jeequmsa 1960ootaaf kaasaa kan tahan tuqaalee kana turani. Caalatt badaa kan ta’e, ummata tokko tahun saanii fakkeessaaf erga barameefiillee, qoteebulaa lafa saa irraa buqqisanii “investor” sabgidduu fi naannaa kan lafaaf bishaan haddhaan faalanii fi bosona fanfana malee cagadanitt gurgrachuun ariitii guddaaan gaggeeffamaa jirachuu dha.
Lafti Oromiyaa akkuma bara atsootaa kan finnaa koloneeffataa malee kan ummata Oromoo miti jedhame. Oromoon haala kanaan dura arganii hin beekneen manahinqabnee fi hojihinqabnee tahan. Ofii qooqaa qabeenya saanii samameen koloneeffataa fi “investerooti” yoo bashannanan ta’anii garaa hooqqataa laalu. Imaammata addaddoomsaa (Apartayid) ofirroo akkasii fi waan isaan moo’ummaa Oromiyaa, seenaa, aadaa fi afaan saatt tolchan diiguun salphaa dha kan jedhu hin jiru, garuu hamma fedhe haa fagaatuu, waan fedhe haa baasisuu malee kan hin dandahamne hin jiru. Hanga faanfanni, buqqifamni, tuffatammi sabummaa irratt hundaawe jirutt “addaddomsaa” yk “apaarteyid” malee waan bira jedhamuu hin dandahu. Kaasaan “Sochii Farra Adaddoomsaa” kan bakka bu’ooti saboota gammoojii empayerittTurkaanaa kaasee hanga Matakkalitti (Omotikii fi Naayilotic) jiran dubbatan kana. Sun imaammata kolonota empayeritt hunda irrati shakalamaa jiru. Kanaaf kolonoti hundi tokkummaan “Addaddoomsaa Itophiyaa matumaa!” jedhuu qabu.
Oromoon nagaan iyyannoo saanii dhageessifachuu yaalanuu ofumaa dhama’uu tahe. Ka’aa fi kufaatiin jalqabaa, dhaaba Oromoo hunda haammatu Waldaan Maccaa fi Tuulamaa (WMT), waan lama, Oromummaan akka hin duunee fi koloneeffataan nagaan gaaffii saaniif deebii kennuu akka hin feene taliila godhe. Sana waan taheef quurrama jiru walitt gurmeessee kan furmaata itt soqu dhaabi malbuchaa jirachuun barbaachisa akka tahe mamii malee mirkanaawe. Yerooma sana addunyaan wajiija warraaqsaa keessa ture. Bakka hallee mirga noolaa, mirga dubaroo fi murna bubbucuu akkasumas sochooti addoota bilisummaa finiinaa turan. Jarri kun kaasaa keessaa irratt dabalamanii ofbara malbulchaa dargaggoo barasiitt hedduu gumaachan. Oromummaa ammayyaan farra sanyeessaa, faanfanaa fi gadi qabaa sabii tokko saba biraa irratt raawwatuti. Ilaalchi Oromummaa dhaabaa fi dagaleen saa dhaalmaa demokraasii Gadaa keessaa madde.
Sabi Oromoo hawwaa fi abdii birmadummaa fi walabummaa qaba. Sanneeni kan kaayyoo, akeeka waattahisaa sabichaa kan unkessani. ABOn satoo dhaalmaan Gadaa irraa dhufanii fi hawwaa fi abdii sabichi birmadummaaf qabu walitt dabalee sagantaa malbulchaa qabsoo Oromoo hangammeessa tokko irra ka’ee. ABO, ABO isa beeknu kan tolche fi ujuu fi ayyaana sabichaa waan taheef addaanjirato kamuu sammuu ummataa keessaa haquu kan dadeenye. ABOn hojii ofiitiin goota hunduu kabajuu fi akka lalisus fi deggeruu tahe. Tooftaa fi tarsimoon fooyya’uu ni dandaha garuu manii ABOn walabummaa Oromiyaa irrati lafa kaa’e akka dhoofsisaaf dhihaachuu hin dandeenye jalqabumaa firaaf haa tahuu diinaaf qulqullaawuu gaafataa. Oromoon hiree ofii murteeffachuuf carraa itt sagalee saa dhageessifatu argachuu qaba. Kana irratt qoodi ABO akka inni walabummaa foo’atu kakaasuu malee Itophiyaa keessa kennati bilisi akka jiraatu qabsaawuu miti. Sun dhimma keessaa kolneeffataatii. Garuu waan sabi Oromo murteeffate ni fudhata. Finnooti Tokkooman (UN) akka miseensi saa finnaan Itophiyaa Chatar, Konvenshinoota fi Murtoolee saa ulfessisu gochuu dirqama seeraa fi safuu qaba.
Oromoon iyyannoo dhiheeffachuu itt fufanuu deebiin nagaa hafee salphinaa fi tuffiin simatamu turani. Haalli malbulchaa ukkaamsaan akkasii fi gadi qabii afuraa hin fudhachiifne walirraa hin citine miseensota hawaasa Oromoo irra gahe caalaa walitt butachuu fi murteeffachuu jajjabeesse. Akka lubbuu ofii irratt mirga qabaatanii fi birmadummaa, barumsa fi misoomaaf is mirgi qaban kabajamuuf gaafachuuf kakaase. Quurrammi dhaloota dhalootatt daddarbaa dhufe hundi walitt kuusamee WMT gubbaatt dhoofne akka uumamu godhe. Garuu baayyee utuu hin turin ittifamun ari’ame. Sun gaaga’amtooti utuu gaaffii du’aa fi jireenyaa irra hin gahin bulcha Habashaaf aagii tufsiifachuu fi badii ummatoota kolonota irratt tolfame hunda diiganii sirreessuuf carraa guddaa kenneefii ture. Hacuuccaa caalaan saamicha humna namaa fi qabeenyaa akka itt fufu iggitii dhabuun yk aanggoo irraa bu’uun balaa haaloo bahachaa nutt fidinnaa jedhanii sodaataniif furmaata hin tahu. Ofirrummaa diinaa akkasiin didhamanii dargaggoon sochii sochoota Oromoo kanaan duraa irraa akaakuun adda taheen gad bahani.
WMT utuu hin kufin akkaataa Oromoon gosaa fi godinaa hundaa itt walarguu saqee ture. Carraa sanaan dhaabi malbulchaa manii fi dhimma taliila qabu sochii sabaawaa hoogganee sirna kolonummaan walqabuuf murteeffate seenaa sabichaa keessatt yeroo jalqabaaf bara 1974 bu’uurfame. Akkasitt dhaabi Kallacha Qabsoo Oromoo, ABOn Oromiyaatt dhalate kan guddate. ABOn dhaabaa amantalaa kan dugeeffannoota tokko irra kan biraa leellisu miti, garuu bilisummaa dhugeeffannoo ni utuba. Waan fedhanii fi nagaan akka fedhanitt hooqubaa galchuun mirga dhalootaa akka ta’e amana. Akka akeekaatt gargaarsa halagaa irraa ni gaafata garuu eenyyuufuu hin baabsu; finnoota Habashaa hafee aanga’ootaafuu jalee hin ta’u. Kanneen mirga ilmoo namaa, nagaa fi walabummaa jaallatan waliin miiltomuu dandaha. Hariiroon saanii wal deggeruuf malee irratt hirkachuu tahuu hin qabu. Danuun seenaa al tokko hoggansa biyyaa baase taha garuu qabsoon qoma walitt rigan malee halaaltoo’on hin ta’u; biyya sun barbaachisutt deebi’uu qaba. Dhaabota walaba, of irratt hirkato gaaddisa halaga jala hin ruuqamne qofatu biyya walaba argamsiisa.
ABOn ollota Oromo altokko koleneeffattuu jalatti kufaniif ilaalcha addaa qaba ture. Lachanuu seenaa walfakkaata kolonummaan duraa fi boodaa hirmatu. Lakkoofsaan jabinni saanii adda adda ta’uu ni danda’a garuu sabummaa 80 ol ta’an, biyyoota moo’ummaa qabaataa turan ta’uu fi hanga hardhaa kan balleesuuf dhufe ofirraa ittisaa leeyuun beekamaa dha. Biyyaa fi birmadummaa saanii deebifachuuf fincila hedduu yaalaniru. Garuu ogeeyyii waraanaa alaa fi conqurfamaa tokko kan biraa irratt hiriirsuun dabsatamani. Tooftaa hamaa koloneeffataa akkasii fashalsiisanii cunqurfamoota qabsoo ittisaaf walitt fiduuf tarkaanfiin fudhatamaa ture. ABO fi qabsaawota saboota biraa walii tumsanii “Qabsoo Warraaqaa Cunqurfamoota Itophiyaa (QWCI)” kan jedhamu ijaarratanii turani (1977). Miseensoti gammoojii, daarii Somalia, Kenya, Uganda, Sudan, Gabra Diimaa fi Finnoota Kibbaa kan jedhamanii fi Oromiyaa madaqfattaman.
Qayyabannoon ture QWCI bulcha nama nyaataa sana jalatt hojii laf jaalaan jaarmota sabaa ijaaruu fi cunqurfamoota kakaasuuf golgaa taha jedhameetu. Achuman hidhata cunqurfamootaa uumuun qabsoo farra kolonummaa gaggeessanii birmadummaa, walqixxummaa fi walabummaa argamsiisuu dha. Yeroo hojjetaa ture QWCI qabsaawota cunqurfamootaa heddhuu hiraarsa irraa baraare. Nafxanyooti akka fakiifuullee sabboonota dhiphoo, dubatt harkiftuun tolfameett qubaa itt qabuun gaada jala galchuun yeroo itt hin fudhanne. QWCI erga maal akka tahe beekamee duuba isaan firrisuun utuu badii caalaan hin dhaqabin of diige. ABOn yeroo qabsoo fi isa duubas miltummaan akka dandahamuu dhaabbi qabu sagantaa malbulchaa keessatt taliilessee kaa’eera. Jaarmota ibantaa tahan waliin qubaa walqabaachuu ergii jalqabee tureera. Koloneeffataa gara dhufett dachaasanii waliin gadadoo ummata saaniit xumura gochuun wal amantee uumuu hojii guddaa gaafataa. Kooloneefatooti ummata bucuu keessaa maddu. Kolonooti walii gallaan bakka dhufanitt dachaasuun duula al tokkoo hin caaluu. SBO Oromoo qofaaf hin dhimmamu. gadadoo ollootaafis ni quuqama. Tokko tokkoon ummatoota kolneeffamanii hin bilisoman taanaan godinattiin nagaa hin argattuu.
Dhaaboti sochii bilisummaa Oromoo bara kana hunda xiyyeeffannoo gahaa aangoo dubaroof hin laatne. Dubaroon Oromoo loltummaati obbolaa saanii dhiiraa gadi miti. Itt seenuuf kan carraa argatan yaroon qabsoo kurnan arfan darban keessatt sana ragaasisaniiru. Dur hiroon hojii yeroo dubaroon dhimma qeyee fi guddina ijoolleef ittgaafatama qabaatan dhiirrii jiruu alaa, kan adda dilii dabalatutt gaafatamu turani. Kun gumaacha dubartootaa galaa fi hidhannoo qopheessuu fi faradoo sooranii fe’anii duultotaaf qopheessuu akkasumas ittisa duubbee irratt qooda fudhachuun tajaajiluu saanii irraanfachuun miti. Amma haalli jijjiiramee ra. Garaagarummaan saanii kan caasaa malee kan akaakuu akka hin taaane hubatamaa jira. Kanaaf hariiroon hojii dhiiraa fi dubaroo gidduu deebi’ee gamaaggamamuu gaafata. Addattuu yabboon dirree hundaa qooda fudhannaa dubartiif banaa tahuu qabu. Saala saaniin utuu hin tahin waan tolchuu dandhaniin madaalamuutu irra jira. Saalli tokko isa kaan caalaa bilisummaaf dhimmama hin hin jedhamu. Kanaaf sadarkaa hundi akka dhiiraaf tahan dubaroo dandeettii qabaniifis banaa tahuu qabu. Oromiyaan qooda fudhannaa fi bilisooma dubaroo see malee bilisoomuu hin dandeessu. Kanaaf dubartooti Oromoo qabsoo qara lamaa, mirga walqixooma ilmaan namaa kan walqixummaa saalotaa dabalatuu fi qabsoo bilisummaa biyya saanii, Oromiyaaf waamamaa jiru.
ABOn kurnan afran darban keessatt dhaabota isa duraa haa tahanii kan waliin jiraatan hunda caalaa jija galmeesseera. Garuu bayyinni Oromoo fi qabeenyi silaa hiriirsuu dandahu yoo laalamu caalaatu irraa eegama ture. Sun hafee dhaaba qilleensa hin galchin cimaa kan harka hin mullane fagoott ittisu dandahu hanqachuun, waldhabdee keessaa fi ganaaf saxilamaa bahe. Waldhabdeen keessaa baqaqatt geese. Kan irraa citan wayyabi kaayyoo bilisummaa fi walabummaa isa kan haadhoon walfakkatu hordofu. Garuu dhiheenyatt qubi lamaan tokko ifaan bu’uuraa Itophiyaan bobba’aa jiru. Kanneen duubaa haa tahan kanneen duraa ABO isa eegalaa caalaa kaasaa Oromoo fulduratt dhiibuu hin dandeenye. Kun kan tahuu dandahe rimsama “Sirna Addunyaa Haaraa” akka hin taanett hubachuu fi daayi guddichi harkaa bu’uu saafii.
Dhaaboti Mirga Ilmaan Namaa, sirna bulchaa jiruun roorroo Oromoo irra gahu, galati saanii hin badinii hedduu gabaasaniiruu. Silaa kan jarrii halaalaa dawwatanii beeksisan dhaaboti Oromoo keessa jiraachuun waan suduudaan dhandhamatan dursanii gabaasuutu eegama ture. Dandeettii ofii guddisanii warra gaaga’amtootaa gargaaruu fi kan hafan irraasi roorroo fachisuun sochii walakkaa jaarraa tokko lakkaawwatef hin heddumaatu ture. Malbulcheessoo kan ofiin jedhan irraa kana eeguun guddaa dhaa laata? Miti, garuu dursanii gaaffii jaarmaaf furmata argamsiisuu qabu. Jaarmoti wal tahanii battala bilisa tahe uuman malee halagaa jala taahani jaarmaa Oromoo ofiin jechuun rakkisaa taha. Dhaaboti malbulchaa hundi ABO irraa fottoqani. Kanaaf ABO ni jibbu yoo tahellee hamaa irraa baraaruuf itt gaafatama qabu. Dhiiga saanii fi qabeenya saaniin qalma diinaa irraa bararuuf waan itt dhangalaasaniif ABOn kan ummata Oromooti jechuu dha. Waamichi tokko tokkoon qabsaawaaf dhihaachu malu waan dandahan hundatt dhimma bahanii kiyyoo keessa akka bahee biyyaaf bulu faluu dha. Kan nammi amanuu qabu dogoggorri tokko yoo jiraate ABO utuu hin tahin nammooti itt gafataman akka jiranii. Nammu balleessaa taatota abba tokkootaaf ABO akka hin xireeffanne eeggachuu dha. ABO eeguu dhabuun gabatee meetii irra kaa’anii qabsoo Oromoo diina sabaaf dhiheessuutt lakkaawama.
Diinni eessa akka rukutuu qabu beeka. Dhaabi tokko walabummaaf haa tahu Empayera Itophiyaa demokratessuuf in dhaabbadha yoo jedhee diinaan akka balaa dhugaa fi riphaa qabutt malee addatt hin laalamani. Sagalee Oromoo ukkaamsuuf akka itt qabata ta’uufitt ABO dhaabaa gooltuu jechuun gubaa itt baasee. Gooliin addunyaa guutuun, “bu’uursistuu Islamessituu” lubbuu noolaaf giroo hin qabne wan taheef yeroo fi bakka hin yaadamnett balaa buusuun akk ummati sirna addunyaa haaraa irratti amantee dhabe shororkeeffamaa jiratu gochuutt maljechiifama. Yoomallee addunyaan guutummaatt hin fudhatamne tahe karoorri Wayyaanee dhimma yaadameef Oromoo shororkeessuuf hidhaa, du’aa fi badiisatt ofuuf tajaajilaa jira.
Oromoon bulchootaan yaada beccoo irratt walii hin gallee booqaan ABO jedhu itt bahee tarkaanfiin irratt fudhatama. Oromoon biyya halagaatt illee dorsisaa fi ciiga’amatu mataan baha. Dhugaan kun utuu jiru namooti Oromoo kan ABO dadhabsiisuuf ibidda diinni qabsiise irratt qoraan dabalan jiru. Ummatoota bulchootaan walii hin galle shoroorkeessuun koloneeffatootaaf waan dhaalmaati. Harma muraa fi harka muraa “Nugusootaa” yoo dhiifne, baruma dhihoo Dargiin “Goolii diimaa fi adii” jedhamanii kan ifatt gaggeeffaman agarreerraa. Kan Dargii dhaadataa ifatt tolfame. Gochi “Farra Goolaa” Wayyaaneen lafa jalaa fi ifatti, qoomtotaa fi tuuta guraarotaa tolfama jira.
Akki itt ABO fi dhaaboti akeeka sabaawaa walfakkaata qaban itt deemaa jiran sadarkaa deebisanii sirriitt haromsamuu barbaachisu irra gahaniiru. Tokkoffaa yoo manii tokko raajatu ta’e wanti kopha kophaa isaan deemsisu hin jiru. Silaa adda cimaa tokkummaa uumuun qaataa. Murnoota gidduu garaa dhaa wal amantee dhabu guddaatu jira. Hundu kaayyoo irraa cehame komee jedhu qabu, garuu dhugaa yk dhara tahuu saatiif ambatt bahamee marii ifaan yeroo itt tolfame hin jiru. Hoggansa dandeettii qabu amanamaa dhabuu, ofirrummaa, utuu mallattoon akeekkachiisa fincila dhufuuf jiruu arganii sirreesssuuf dhimma dhaba miseensota hoggansaa olhaanoo, ofiffummaa hogganootaa, hanqina yaada qeeqaan waa laaluu, fedha abba abbaa quufsuun hin dandahamne, Oromummaa olitt murnaaf amanamu, hanqina of bara malbulchaa, waldhabdee bucuu fi guddaa gargarbaafachuuf dandeettii dhabuu fi akkasumas haadaa hin mullanne gooftolii waantaphee, kanneen gargar bahiisaaf kaasaa tahuu malu jedhaman keessatt argamu.
Jiruu ammayyaan qaraa fi jinfuu gidduutt qunnamtii gufuu hin qabne ilaa fi ilaamee irratt hundaa’e gaafata. Akka guboon barsifata farra demokraasii tahan dhaabota malbulchaa Oromoo keessa jiran mamii hin qabu. Hundi saanii karaa saani dullacha dhiisanii ogummaan kan itt yaadame guddifachuuf walii galuu qabu. Hirrinni olitt tuqaman karra tokkummaa utuu hin seenin gatamanii sirna shaffisaa fi dhimma baasaa tahaniin bakka buufamuutu irra jira. Humna barsiifataa lakkisuun ni jabata taha, garuu ciminaa fi garaa qulqulluun yaallaan kan irra hin haanamne hin jiru. Kanneen oliti dhahamanii fi kaasotaa biraa akka bututa qabsoon, dhaaboti malbulchaa Oromoo bososa agarsiisuutt jiru. Waan irraa eegamu fiixaan baasuuf fulduratt furga’aa kan jiru akka hin jirre kan ifatt mullatu. Sannaayiroo ofii uumaniin xaxamanii tarkaanfachuu kan dadhaban fakkaata. Yeroon kan badu wal komachuu, qoccolloo keessaa fi hirphaf waldorgomuuttii. Guyyooti sabaa guyyoota hawaasomsaa utuu hin tahin guyyaa buusa jedhamaa jiru. Sun utuu guyyoota gara itt adeeman mari’atan rakkina jiru walitt himanii waliin fala itt barbaadan utuu tahe walamantee gaabbisuu dandaha. Sana irrayyuu hamee garagaraa yarsuu dandaha. Dhaaboti Oromoo lafa biyya abbaa saanii keesssa taakkuu dhuunfatan tokkollee dhabuun kan lammii garaa guban keessaa tokko. Baha, dhiha, kibbaa kaabaa daanga yartuun ceetee yoo diinni isaan fixee lafa fudhatu dhaaba kana hunda keessaa kan dhaqabuuf tokko dhiibu caalaa kan sabicha salphise hin jiru.
Yeroon saa yeroo gogaa durii keessaa muuxachuun of haromsanii. Akka baayyina fi jannummaa Oromoott kan qabatun hafee kan uggee ildiimuun jiraachuu hin qabu ture. Irra darbaa fi dadhabbii akka jiru waggootii hedduuf kan ilaala turan daawwattuu jijimoon jiru. Bara baraan wayyoominni yoo hin jirannee karaama sana irra maaf akka daddeebi’amu namaaf hin galu. Of gamaggamee hoggansi jannummaaan gadi bahee of qeequun fala itt barbades hin mullanne. Tokko tokkoon miseensa dhaabaa kennachuu fi sadarkaa kamittuu kennatamuuf dandeetii gahaa qabaachuutu hedama.Garuu yabboon irratt mari’atee of wayyeesu hin uumamneefii. Akka jaalaatt utuu hin tahin akka jaleett ajajaan yoo sussuku qofaa argama. Miseensa dirqama malee mirga qabaachuu isaa hin beekne irraa abdii attamiitu godhamuu dandaha? Of qoruun yoomuu kan yeroon itt hin dabarree. Dogoggorri kan ilmoo namati” jedhama; garuu amananii fudhachuun jannummaa gaafata. Qabsaawota Oromoo biratt of qoruu fi of qeequun laguu wan tahaa jiraniif cabuu qabu.
Waandhibnummaa hammaa bahaa gartuu baayyifachuuf madaqfannaa irratt agarsiifamu, luuxxee galtuu fi Itophistootaa dhaabicha keessaan akka mancaasan karra saaquu taha. Dhaaboti Oromoo kurnanootaaf waan hojjetan akkuma tokkott hojjechaa jiraatani. Hojii saani gamaggamanii tekinolljii fi beekumsa ammayaatt dhimma bahuu hanqina jiru wayyeffachuun yeroo saa ammaa. Hogganootii hojii irratt keessaan laalummaa fi kaasichaa galfati itt kennameef dhimmamaa agarsiisuu qabu. Amma kan dharra’amaa jiru hoggansa garaa saatii jaallewaan saa fi ummata Oromoo irraa amanamummaa argachuuf tattaafatutu. Sirni Gadaa, aadaa ilaa fi ilaameen mari’achuu, heera barreefame dura fagoo kaasee qaba. Kun akeekota bu’uura bulchaa, kan Oromoon milkiin bahuutt aggaammate bira darbuu hin dandeenye. Kana jechuun akeekoti bira, kan hiriyaa, kennataa, yeroon taahitaa irra turamuu, walabummaa abba tokkee fi dhaabaa leellisuunis irra ilaalamuu dandaha jechuu miti.
Qabsaawota Oromoo hunda qabsoo Oromoo gara manii saa dhumaatt furgaasuuf qooda fudhachiisuun ammaa. Kan sababa adda addaaf gargar deemanii turan hundaaf sagantaa waan akka madaqsaa fi wal amantee gabbisuu barbaachisa taha. Yoo ammayyuu manii dhumaa irratt waliigalu tahe hogganootii fi murnooti dhimma tarsimoo qabsichaa waliin hidhata qabu irratt, ergaa walmakaa akka hin dabarsinee of eeggachuu qabu. Jaarmoti Oromoo kaayyoo eegalaa sabichaa jabeessan maniinin saanii Repubilika Oromiyaa Demookraatoftuu dhaabuu dha. Akeeka kana kan qunnamtoota,iyya’oota yk tattaafannaa hariiroo ambaa keessatt calaqqifamuu qaban. Bara jaarmoti sirrummaan masagaman kana, doo’iin nama tokko yk gartuu tokkoon dhihatu waldhabdee hawaasa qabsaawotaa giduu fi ummata gidduutt jeeqama tasaa qofa afeeruu dandaha. Dhaabi tokko caasaa qoodi adda addaa ramadameef qaba. Waliigalatt sadarkkaa sadarkaatt tahitaan kennameera. gungummiin yoo dhalate akkaataan itt afuura baafatan jiraachuu qaba. Hojiin kan itt kenname hundaan wal quunnamuu fi mamii jiru fi waan hin qayyabamne utuu dhaabicha hin laashessin qulqulleessuun qoda hoggana beekaati. Waan halleefuu kan qayyabatamuu qabu sochiin Oromoon bilisummaaf tolchu utuu gaaffiin sabaa deebii hin argatin hoggansi jeraatee dhiisee hin dhaabbatu. Ha tahu malee hogggansi dudhama qabu dura deemu jiraachuun sirna fi namamusa injifannof barbaachisu kennuufii dandaha.
Oromoon dammaqani of baran hundi waan hawaasa, waldaa ogummaa, dhaabota dhugeeffannoo fi malbulchaa, sochoota hawaasaa kkf keessa deemaa jiru ni hubatu. Yeroo kanneen ummata saanii aangessuuf haala mijjeessuuf carraaqan, hankaaaksitooti keettoo diinaa tahan yk wallaloti lammii masaga badan itt ejjetanii jalaan yoo qurxan mullatu. Bu’uura ifaan ijaaramuun mirga Oromoo hundaati. Garuu qabsaawota walabummaa fi bilisummaaf lolan of fakkeessuun qabsicha mucuceessuu yaaluun yakka. Bakka jarri kun gahan hunda qaamicha keessatt baqaqammi hin ooluu. Yoo dammaqee of eege malee gochi Oromoo ijaarame jara kana irraa hin hafu. Si’anaa dhaabota Oromoo hunda keessatt akka commee quqummuudaa jiru.Ergamtooti kun keessa Oromoo waan beekaniif fira fakkaatanii seenuun murna hawaasaa tokko irra goranii isa biraa sababa malee jibbisiisuu yaaluu. Gargar bahi dhaabota amantee, dhaabota malbulchaa, dhaabota hawaasaaf fi dhaabota teknikii irra gahe harki caaluu hojii saaniiti. Nama itt dhihate amanuun, miira sabaa Oromoo fakkaata. Nammi Oromoo yeroo fedha sabichaatt dhufu of eeggannoo gochuun, akka amanamummaa murna tokkoon karaa irraa hin maqfamne wan dhihatu hunda qeeqaan ilaaluu dha.
Murnooti Oromoo jaarroleef gargar waan jiraataa turaniif hooda waloo irratt kan dabalatanis kan hanqisanis ni qabaatu. Kan amma waliin qaban, dheerina baraa keessa kan dhaban akka caalan hedama. Hundi kana baree garaagarummaa jiru walii kabajuu dha. Garaagarummaan saannii akka urgooftuu bulluqa sabaatt ilaalamu dandaha. Garuu of eegganoon kan barbaachisu namooti rakkina dhuunfaa qaban akka kan murna guddaa godhanii hin dhiheessine. Gochi akkasii akka walitt riqacha ummataa hin booressine dursanii itt dammaquu dha. Jarri akkas tolchan, wallaalinaan fakkaattii guddicha sabaawaa arguu kan dadhaban yk ergamtuu diinaa tahuu dandahu. Yeroo dubbiin akkasii jiraatu tartiiba amanamummaa lafa kaa’uun dansaa. Sabboonaa Oromoo hundaaf sabichaaf amanamuun kan murna keessa jiranii dursuu qaba. Yeros qofa akka ummataati daaya tokkoon sosso’uu danda’ama. Manguddoon dhugaa Oromummaa malee durfannoo biraa hin qabne, hunda walqixxeett ilaalan, kana irratt gargaaruu dandahu taha.
Qabsoon Oromoo farra hacuuccaa kolonummaati. Habashaa haa tahu Oromoo kan imaammata kolonummaa afarsu nyaapha. Waan fedheefuu haa tahu sabboonaan dhugaa miseensa qomoo ofii taheef kan mooraa diinaa tajaajiluf leelloo agarsiisuu hin qabu. Kan kaayyoo ofii dhiisee kaayyoo fi ajaja halagan socho’u maaf tuqxan jechuun, waan kan jedhe keessa deebi’ee ilaaluu qabu. Yeroo jireenyi sabichaa dhaamsamuuf dorsisamaa jiru kana nammi bu’aa ofii fi murna ofii dhiphoo tokkoof lammii saatt lola bane angoo fi barcuma argachuu yaalu, akka sabichi sana caalaa guddaa tahe hubachuu dadhabuu dha. Jarri akkasii kanneen uumaan qabsichaa inni dhugaa hin galleef yk tuqaa mooraa diinaa ka’anii qotuun ol yaa’ani. Kan sabaawummaa fi ibantummaa gargar hin baafanneef rakkinni of bara malbulchaa dhabuun suukii dagnaan qofaan masakamuu dha; gorsi tahuuf, afuura guddisanii fudhachuun itt baha wan tolchaa jiranii madaaluu dha.
Yeroo jarri fandalalooti kun, beekota maqaa ofii dura irrabuusa qaban tahan caalatt fokkuu taha. Sabichi gara saatiin beekoti kun harqoota kolonii jalaa bahuu na gargaaru jedhee abdata. Garuu hin barre malee jara sana kan caalaa harqooticha jabeessee cinqaaruu diina gargaaran. Kanaaf sabboonoti dhugaa jara fakkeessituu akkasii irraa faccisuu yk hadhaadhiyuu qabu. Jara sana harka hamaan kan qabsoo sabaa facaasuu yaaluun namoota, godinaan, dhugeeffannoo fi barumsaan wal irratt kan hiriirsan. Qabsaawoti Oromoo sana caalaa akka beekan abdatama. Dhaaboti hawaasomaa fi malbulchaa fedha Oromoo fulduratt dhiibuuf ijaaraman kanneen dhiheenya itt dhufan dursanii qorachuun misha.
Dhaaboti malbulchaa finnoota miti. Jaarmota fedhaan duulotaa biyya saanii bilisa baasuuf dhaabbatanii. Hojjetooti saanii waliinjiroo bakka bu’uuf utuu hin tahin dandeettii saaniif kennatamu. Hoggansii biyyaa alaa tasgabii fi nagaa qabutt cunqeeffamuun duubati harkiftuu godinaan barcuma hiraachuu kolomsiise. Kun hanga hoggansi dirree qabsoo Oromiyaa keessati deebi’utt, itt fufa. Kan mataan fayyaa hundi tarkaanfiin eeggatuu sana. Yoos qofa kan ayyaanlaallatooti barcuma barbaadan warraaqxota dhugaa, biyya saaniif gaagaa barbaachisu hunda fudhachuuf qophii tahan gargar secca’aman. Hiriyooti bakka dhaloota saaniif utuu hin ta’in dandeeti qabaniin injifannoott nugeessu kan jedhanii amanan kennatu. Namooti akkasii hundi,hiriyooti itt amanan warra, qomoo, gosa yk godinaa tokko keessaa tahuu ni dandahu. Akkasumas nammi muxannoo saanii keessa hin dabarre haala addaa jalatti qabsaawota bulanitt muruuf dandeettii hin qabu.
Qeerroon (dargaggoon) Oromoo, qaamaan bira jiraachuu hoggansaa utuu hin eeggatin wareegama guddaa baasaa socha’aa jiru. Kaka’isii tasaa baratoota Bahaa, Wiirtuu, Kibbaa fi Lixatt yeroo tokkummaan biyya saanii dorsifamee akka sochiin bilisummaa hoggansa hin eegganne agarsiisuun, hogganootaa dhaabota Oromoo akka caalaa dhimmamanii hala dhaqabachuuf tattaafatan akeekkachiisuu hin oolle. Kanneen dhimma itt bahuu dandahaniif annisaa riphaan angoo namaa fi qabeenyaa sabichi furgaasuu dandahu guddaatu jira. Kan kutatan yoo xinnaate loltuu kumkuma kudhan bobbaasuu fi sana gurmeessuuf qabeessa calleeffamuhammana hin jedhamne argachuu dandahu. Hooggansi ammaaf barsiifata ofiin walqabaa jiru. Sana keessaa bahuuf sirna demokraasii Gadaa kan bakka hallett ta’uu guddifachuun hooda saa kan akka yeroott sonawuu qabu dhiisuu dandahu.
Qabee Gadaa demokrassii keessa, qunnamtii karaa hundaa jajjabessuu fi yaa’a murtii kennuu keessati miseensoti qooda fudhachuu faatu argama. Hogganooti demokratawoon banti riqaa qofa irraa gadi utuu hin tahin, lafaas ol ilaaluu qabu. Hogganni Oromo qindeessaa tattaaffii miseensotaa malee akka nakkaroota saa gooftaa saanii miti. Sadarkaa hundatt kennati foo’ama caalaa leellifamaa. Demokrasii Gadaa keessatt yaada wal ta’isaa ijaaruun qooda guddicha hoggansaatii. Qoodi gogeessa Gadaa tokko hangammeessa bulchaa kan duuba dhufan fooyyessuu dandahan lafa kaa’uu dha. Dargaggoon akka shakala dabaanbulummaa fi farra demokrasii tahanitt hin saaxilamne eegganoon ni tolfama ture. Hamma darabeen aangoo fudhachuu saanii gahutt shaakala heeraan bulmaataa fi jaalbiyyumaa daawwataa fi shaakalaa guddatu. Hogganoota egerii qopheessuun kanumaa, raajii biraa hin qabu.
Oromoon naannicha keessatt qooda fudhatanii nagaa fiduuf dandeettii riphaa guddaa qabu. Garuu garbicha naga qabeessa qabaa hamaa gooftaa jalaa tahuu hin fudhatanii. Hamma yoonaatt gaafatamaa kan jiran sanaa. Oromoon gaaffii salphaa gaafataa jiru, mirga hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachuu hojiirra akka isaanii ooluu fi mirgi ummataa fi abba abbaa akka kabajamu. Kan gaafatame kanuma yoo tahu maaljechi kennameef isaan gooltuu jeequmsatt amananii kan jedhu. Oromoon gonka eenyuunuu goolanii hin beekanii garuu waraana hamma funyaaniitt hidhatee isaanirra buufatee jiruu fi guyyuu isaan shororkeessun biyya ofii keessatt walitt bu’aniiru. Finnaan Itophiyaa miseensa Saboota Tokkoomaniiti. Oromoon kakaa isaan walii qaban hin wallaallee. Garuu finnaa xaranga’aa callisanii hin laalan abdii jedhuun gidiraa saba miseensa hin taane akka Oromiyaaf gurra kenninnuu lata jechuunii. Qaammi caccaba empayerota Awuropaa deggeraa ture kan Empayera Itophiyaa kan akkuma kan saanitt ijaarame walittii akka hin bane jechuun maalifaa hin qabu. Oromiyaan walaba tahuu barbaaddi, sadoon jiraatus ni walabomti.
Seenaa saanii dheeraa keessati miseensoti dhaabota Oromoo akka kanneen lola jaallatanii fi nagaa jaallataniti qubaa walitt qabanii hin beekan turani. Bakka lamatt baqassuun akkasii madda halagaa akka sanatt isaan arguu fedhan irraa dhagahame. Sun bakka laafaa eegaloota jalbiyyaa hin taanee tuquu hin oolee. Jarri akkasii maaliifuu, eenyuufuu dhimma hin baafnee, haran kosii gatan dhoqqeedha. Oromoon mirga saanii fi biyya saanii kan sarbe ofirraa faccisuuf ijaaraman malee lola jaallatanif miti. Karaan nagaa xaxaa itt taanaan sibila kaasani. Nagaa fi araaraa kan Oromoo caalaa faarsu hin jiru. Garuu yeroo du’ii fi jireenyi wal hin calle lachanu furaa hin qabani. Eenyuu jeeqa, jeeqan deebisuu akka dandahu garuu kan nagaa gachisiisu akka hin jirre diina barsiisuuf. Dandeettii saanii ijaaruun diina didhanii diriira nagaatt akka dhufu giddisiisuuf sana murteeffatan. Akkasitt kan isaan sibila kaasuu malbeekiin walcinaa oofuu kan murteeffatan. Hammam gadoodaa yoo oole dadhabaa kan dhaggeeffatu hin jiru. Kan biyya namaa qabatanii qabeenya saatiin jiratan dirqiin malee fedhan diriiraa dhoofsisaatt hin dhufani; aangoo irraa buunaan qananii bacarraqaa dhabanii fi yakka itt gaafatamuu dandahan heduu. Anga’oon addunyaa sinsinaawoo dha, yoo Oromoon michuu hundee hin qabne sobaa tahuu empayerichaa agarsiisuu dandahe qofa wan jedhaniif isaan fudhata. Yeroo hundi waliin yaaduutt kahu fagoo mitii; yeros ofirroo dirqiin diriiraa nagaatt fiduun Oromoof rakkisaa hin ta’uu.
Ulfinaa fi surraan dabaankufootaaf; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Amajjii 2015
Source: gubirmans.com
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…


text:
Hogganaan waraanaa Naayijeeriyaa Ibraahiim Attaahiiruu balaa xiyyaaraan lubbuun darbe
Hogganaan waraanaa Naayijeeriyaa Leetnaat Jeneraal Ibraahiim Ataahiiruu balaa xiyyaaraa kaaba-lixa naannoo Kaaduunaatti mudateen lubbuun darbe jedhan qondaalotni.
Balaan kuni yeroo xiyyaarri qilleensa hamaa keessa qubachuuf yaaluu mudate jedhan. Qondaalotni kudhan biroos balaa kanaan lubbuu dhabaniiru.
Pireezidaantiin Naayijeeriyaa Muhaammaduu Buhaariin balaa kanaan ‘gaddi guddaa’ itti dhagahamuu ibsan.
Jeneraal Ataahiiruun nama ganna 54 yoo tahan baatii Amajjii keessa ture qondaalota waraanaa olaanoo irratti jijjiiramni gaafa taasifamu kan aangootti dhufan.
Finciltoota jihaadiistii loluuf humna waraanaa fooyyessuun karoora mootummaa keessaa tokko ture.
Humni Qilleensaa Naayijeeriyaa balichi otoo xiyyaarri buufata xiyyaaraa Kaaduunaatti qubachuuf jedhu mudatee jedhe.
Pireezidantichi ergaa Tiwiitara irratti barreessaniin,’’loltuun keenyi rakkoolee nageenyaa biyya keenya mudatan yeroo dhaabsisuuf fiixeerra gahetti duuti durse….’’ Jedhan.
Xiyyaarrii waraanaa Naayijeeriyaa hanqina lafa qubannaan magaalaa guddoo biyyattii Abujaatti balaan irra gahee, lubbuu namoota torbaa keessa turanii galaafateen ji’oota booda balaan xiyyaaraa inni miilanaa kuni mudate.


text:
Garee ABO Shanee jedhamuun lammiiwwan amaaraa fi Oromoo irratti haleellaan irra deddeebi’un nu irratti raawwatama kan jedhan jiraattonni walaggaa dhiyaa Gimbii keessa jiraatan dubbataniiru.
Kufaatii IWEHAT booda naannoo Oromiyaa fi Beenishanukl keessa kanneen jiran saba Amaaraa irratti haleellaan raawwatamu harcaatuu IWEHAT kanneen caasaa mootummaa keessa jiraniin jedha paartiin ABN.
Mootummaan naannoo Oromiyaa gama isaan haleellaa sanaan wal qabatee caasaa mootummaa keessa kanneen jiran harki isaanii keessa jiran jedhamanii ka shakkaman hoogganoota 800 irratti tarkaanfii fudhachuu isaa ibse jechuun Asteer Misgaanaaw gabaasteetti.


text:
Paakistaan gama kibbaa keessatti baabuurrii imaltootaa walitti bu’anii yoo xiqqaatee namoonni 40 yoo du’an kanneen biro 100 caalaan mada’uu angawoonni biyyatti ibsanii jiru.
Baabuura imaltootaa lameen keessa namoota kuma tokko caalaan akka turan aangawoonni ibsanii jiru.Hojjatonni baraarsaa amma iyyu imaltoota caccabaa Baabuuraa keessatti namoota qabamanii jiran baasaa kan jiran yoo at’u lakkoofsii namoota du’anii dabaluu mala soda jedhu qabu.
Ministeerri odeeffannoo kan paakistaan Fawaad Chaudrii ibsa baasaniin akka jedhanti balaan kun rakkoo Tekniikaan, maal dhibdee ykn beekaa uumamee isa jedhu murteessuuf yeroon isaa hin geenye, kanaaf gamnii hundi qoratamaa jira jedhan.
Mummichi ministeera paakistaan Imraan Khaan balaa kun dhaqqabuu isaan Rifachuu isaanii ibsanii balaa baabuuraa hamaa dha jedhan.Waluumaa galaan qorannaan akka gaggeeffamuus gama Twiitariin ajaja dabarsan.
Waraannii Paakistaan fi milishaan iddoo balaan kun itti dhaqqabetti argamuun yaalii baraarsaa siviilon


text:
Cufamuun mooraalee baqattootaa lameen, Dadaabii fi Kaakumaa jedhamanii, baqattoota kuma dhibba afur ta’an irratti akka dhiibbaa qabaatu dubbatamaa jira. Sababaa rakkoo nageenyaa biyyattiif jecha akka mooraalee kana cufuuf karoorfate – ibsa har’a baaseen ka beeksise – Mootummaan Keeniyaa, biyyi isaanii baqattoota keessummeessuun ka gara xumuraatti dhufaa jiru ta’uu dubbata.
Ministara Dhimma baqattootaa biyyattii cufuu isaa fi mooraalee baqattotaa lameen cufuuf kan irratti hojjetaa jiru ta’uu ifatti beeksise – ibsi Har’a Mootummaan Keeniyaa baase kun. Kan walakkeessa Keeniyaatti argamuu fi addunyaa irratti mooraa baqattootaa isa guddaa tahe – mooraa Dadaab keessa – yeroo ammaa, kanneen irra-jiriin isaanii lammiwwan Somaaliyaa tahan – baqattoota gara kuma dhibba sadi’ii fi kuma soddomaa tu jiraata. Ka Keeniyaa Kaaba Lixaatti argamu – mooraa Kaakumaa keessa immoo baqattoota kuma shantamii shan tu qubatee jira.
Walumaa-galatti Keeniyaan, baqattoota gara kuma dhibba jahaa tahan keessumsiisaa jirti. Kanneen keessaa afur keessaa harki sadii Somaaliyaa irraa achi baqatan. Kanneen hafan keessaa irra-jireessi immoo Sudaan Kibbaa irraa achi cehan.


text:
Qalbeessaa Dhangi’aa
Adooleessa 5,2018
Finfinnee Oromiyaa
Ariirrata
Adeemsa qabsoo Oromoo darbe, kan dhageenyerraas kan agareerraas waan addaa dhalachuu baatus akka waan addaa dhalachuu qabutti sochiin Wayyaanee fandaluusaa agarra. Adeemsa qabsoo Oromoo maseensanii, ilmaan Oromoo impaayera gaddaaf gadadoo taateef Xoophiyaa keessatti cafaquuf shorri diinni qabsoo taphataa jiru hedduudha. Sochii diina qabsoo Oromoo kana jabinaan dura dhabbachuuf tattaaffiin baratoota Oromoo fi kanneen hojjetaa ta’anii jiranii murteessaa ta’uu himuun barbaachisaadha.
Gufuun qabsoo Oromoo kaleessaa har’as gufuu ta’uu itti fufuun, miira xiiqii hamaatiin bobbaan OPDO’n gooftaashee Wayyaanee waliin taatee qabsoo irratti gaggeessaa jirtu kan mararfannoo dhala namaaf hinlaanneen shirri karaa OPDO ajjeechaa garmaleen raawwatamaa jiru balaaleffatamaa ta’uu himna. “Sagal elmamus sagaltamni elmamus kankoo Qiraacuma jette Adurreen” akksuma “roobus caamus ijji misiraa lama” jedhama. OPDO jijjiiramtee, akka uummatatti makamtuuf qabsoo Oromootti dabalamtee tokkummaa uummataa haalaan jabeessuun diina irratti akka fuulleffanno tattaaffii ABO taasisaa ture fudhatama dhorkachuun bobaa jala TPLF keessee adeemuu cinatti waraana Kora Bittinneessaa uummatti bobbaasuun uummata akka malee rukutuuf ajjeesuu jabeessite. Kana yeroon uummanni akka itti dammaqu abdii qabna.
Harkisoo
Harkiftuun qaama waan tommo gototuun akeeka biraaf ittiin dhimma bahamudha. Harkisoon torbanoota kana keessatti OPDO fi waayillan OPDO’n adeemaa jiran kan hedduu jabaataa fakkaatee humna uummataa ammoo harkisuun hallayyatti qabsoo sabaa naquuf akeekkatus milki dhaboo ta’uun isaa ammoo jabina qabsichaa murteessa. Torbanoota darban kana utuu uummanni ajjeefamuu, utuu uummanni hidhamuu duula “mirgakeef falmachuu hinqabdu!” Jedhuun hololtoonni OPDO fi Wayyaanee alaaf keessaa duula jabaa uummata Oromoo irratti, addatti dhaaba uummata Oromoo ABO irratti banuun kan yaadatamudha. Gartuuwwan diinaa mooraa qabsoo keessatti hadhooftuu qabsoo dhamdhamuu dadhabanii qabsoo hidhannoo ABO hordofu gatanii bahan, kanneen qabsaa’ota dirree qabsootti gatanii teellaa keessa ammoo sochii cichoomoon ABO qabsaa’uun daandii Bilisummaa irraan gahan akka waan Bilisummaa arjoomeetti utuu gulufaa turanii agarre. Murnoonni qabsoof kutabboo hinqabane kanneen garaaf rakkina addaa addaa qabsoo keessatti mudatu obsuu dadhabanii qabsoo keessaa ya’an qaamuma kaleessa mormaa turanitti harka laatanii aangoo qioddachuuf ammoo utuu gulufanii torbanoonni darban nu agarsiisan. Murni jomomii aangoof dheebuu marcuma Mootummaa qaban kanneen Oromoo gandaaf gooxiin amantaan ijaarrataa turan matuu karaa nagaa qabsoofna jechuun galaniiru. Karaa nagaa maaf qabsooftu jechuf utuu hintaane erga galanii ammoo duula ABO irratti banuun akka waan Biyyi Bliisoomteetti ABO Bilisummaa ammaa uummatarraa molquuf waraana irratti fuulleffate jechuun duula mataaf miila hinqbane banan. Adeemsa goobanoota jaarraa kana kan, qabsaa’ota fakkaatanii qabsoo Oromoo sigiksuuf hunkuranii mataa gara angootti suuqqachuuf bololaniif uummanni ammayyuu mormiirra jiraachuu bahee falmatee agarsiisaa jiraachuun ammoo kan hundumaa caalaa watwaachisedha.
Torban kana keessa duulli Hololaa OPDO arcaatuu Mootummaa wayyaaneen baraganiin baname kan WBO irratti fuulleffachuun uummata garaaf karaa irraa maqsuuf qiiyyaafate ture. Sana hundumaa damdamachuuf irreen WBO, Qeerroo jabaataadha. Qaamonni kaleessa waraana qabana jechuun duula dhoksaa WBO irratti banaa turan, harka qullaa shaanxaa raasanii galuun ammoo cimina qabsoo Oromoo ABO’n durfamuu gadhaabeera. Taateewwan torbanoota darban uummata hunkuranii qabsoo dadhabsiisuuf mootummaan godhaman martuu kan isaanuman galaafataa jiru ta’ee argameera.
Aviyyi Ahemad “Qawween faashinidha” jedhee utuu baatii tokko hinbulin guyyaa kaleessaa rasaasaan ilmaan Oromoo nagaa dhabama gochuun haasaan isaanii marti dhara ta’uu raggaasise. Kanaan ajjeechaan Baabbilee keessatti Oromoota irra gahe, gubatiinsi manaa 200 olii itti gaafatamummaa kan qabu qaamota “isin bilisoomsine” jechuun barbaadan OPDO fi Abiyyo Ahemad ta’uu himuun barbaachisaadha.
Akkasuma shira fokkataa maqaa ABO xureessuuf WBO fi Abbaa Torbee fakkaatanii Najjootti raawwatan kan uummatni hedduu itti mufateef dhuma kumaaraa kaartaa isaanii ta’uu raagesse. Ajajoonni waraanaa erga Oromoo ta’anii, Oromoo hidhuuf ajjeesuun nii dhaabbata jedhee uummatni gariin gurra ergiseefis soba isaanii irratti baree jira.
Hunkuroon amma adeemaa jiru kan uummataaf ABO wal dhabsiisuuf qiyyaadateef fuuldurattis haala kanaan olitti ABO irratti bobbaa taasisuuf murteeffachuu isaanii Agartuu Qeerroo himuu fedha. Qaamonni Hunukura kana adeemsisan qaamota gurguddoo sadiitu jira. Isaanis
1. Qaama dhugaan sabaaf quuqamuuf kan hubannaan siyyaasa Wayyaanee ABO gidduu jiru hingalleef
2. Qaama ABO irraa obsaaf kutannoo qabsoo dadhabee luqqa’ee ABO keessaa ba’e
3. OPDO wayyaaneef Tigirootaaf olaantummaa isaanii bakkatti eeguu barbaadan
Isaan olii martuu hunkuroo yaadaa adeemsiisuun wal ta’uudhaan ABO’n dhabamu malee jiraachuu hindandeenyu jechuun waan hojiitti jiranidha. Qaamota kana mara qabsoo isaarraa tiksee ABO isaa faana, WBO isaa faana Oromoon tarkaanfachuuf qophaa’aa ta’uu baannan egereen jiruusaa du’aaf gadadoo ta’uu asumaan himna. Adeemsa wayyaaneef qaamolee olitti eerre kanaa irratti dammaquu baannan qabsaa’ota Oromoo maqaa garaagaraa faaluutiin hidhuuf karoorfatanii akkuma baroota 1990 keessaa hojiitti jiraachuu cimsinee dhaamna.
Horaa Bulaa
Injifannoon uummata Oromoof
Gadaan gadaa xumura garbummaati
WBO faana gara Bilisummaatti tarkaanfanna!
Qalbeessaa Dhangi’aa
Adooleessa 5,2018
Finfinnee Oromiyaa


text:
© Exámenes de PAU, 2015-2022
upDf Nafruroalru ln1h1e11hlIC lbhllul UNIBERTSSIITTATERAA SARTZEKKOO HAUTAPROOBBAA A ereduuaa EEUUSSKKAALL HHIIZZKKUUNNTTZZAA EETTAA LLIITTEERRAATTUURRAA AA aauukkeerraa 20072008 1IKAASSTTAARROOAA ARGIBIDEAK PPrrooppoossaattzzeenn ddiirreenn bbii aazztteerrkkeettaa hhaauueettaattiikk AA eattaa BB bbaatt aauukkeerraattuu eattaa ggaallddeerraa gguuzzttiiaakk eaggiion GGaallddeerraa bbaakkooiittzzaarreenn bbuukkaaeerraann llaorr ddaaiitteekkeeeenn ppuunnttuuaazzioio ggoorreennaa aaddiieerraazzttee… 📙✏🎓
17.205.626 exámenes descargados desde julio de 2015 hasta ayer... y contando.


text:
Faayibriin
Faayibriiniin gosa pirootiinii yoo ta'u dalagaan isaas itituu dhiigaa (blood clot), walitti qabama dhiigaa kan yeroo baayyee yoo namnii dhiigu ummamu, kessatti dha. Pirootiinii kanatti polymerise ta'e pilaatileetii wajjiin walitti qabamudhaan yoo namni madaa'e dhiigu akka dhiigni walitti qabamu tasisaa.
Fibriniin kuni kan midhafame kutta isaa zymogen faayibrinoojiin, kan pilaasmaa glycoprotein ta'e kan bishaaniin makamu danda'u kan Tiruun midhafame of keessaa qaba. Adeemsa coagulation (walitti qabama dhigaa) kessatti zymogen prothrombin gara serine protease thrombinit jijjirama, kuniis jijjirama faayibrinoojiin irra gara faayibriinitti godhamuf sababa ta'a. Achiin booda faayibriiniin gara lachuun walitti qabame akka walitti qabami dhiga (clot) ta'u godha, faayibriiniinis kan walitti qabamu factor XIIIn.


text:
Fincila diddaa gabrummaa geggeessuun tooftaalee qabsoo ABO keessaa tokko akka tahe ni beekama. Fiixa bahiinsa akeeka kanaafis ABOn biyya keessatti nafoota hawaasa Oromoo, keessattuu dargaggootaaf ilaalcha ol’aanaa kennuudhaan, gurmeessee sochoosuu fi kanneen ofiin kaka’anii warraaqanis jajjabeessuun ni jira. Kun ciminaan kan itti fufamus taha. Adeemsa hojii qabsoo biyya keessaa kana irratti yeroo gara garaatti gufuulee hedduun ni mudatu. Wareegamni suukanneessaanis ni baafamu. Diinni warra qabsaawanii qabsoofsisan duwwaa utuu hin tahin jiilchuuf Oromoota mara walitti qabee fixa, hidha, hiraarsa. Gatiin bilisummaa akkaan ol’aanaa waan taheef wareega akkasii ilaaluun qabsoo irraa of duuba mil’achuun hin jiraatu. Kan dabre irraa barachaa fi eeggannoo cimsaa qabsoon hanga injifannootti itti fufa.
Diinni sossobuudhaan, sodaachisuudhaan ykn dantaadhaan bituun ummataa fi meseensota keessaas Dhaabatti gara galchuuf waan danda’u hunda akka hojjetus eenyuufuu ifaa dha. Tokkummaa qabsaawotaa fi ummata keenyaa laaffisuuf, wal shakkisiisuu fi wal afaandeebisuuf diinni tooftaalee gara garaatti dhimma baha. Waan hin jirre uumee olola farra ABO fi farra QBO bittinneessa. Olola diinaa kan akkasiif gurra ergisuun ittiin afanfaajja’uu fi goolamuun fedhii diinaa guutuu dha. Haala kana fakkaatuun uumamee ololli gidduu dabre kana qalbii ummataa fi miseensota keenyaas hawataa ture irratti gara Dhaabaatiin waan miseensotni beekuu qaban beeksisuun barbaachiseera. Kunis waa’ee Girmaa Xurunaa (GX) ti. GX miseensa jaarmayaa dargaggoota Oromoo biyya keessaa akka ture, deemsa keessa warra waliin hojjetan wajjin wal dhabuu, warri wal dhaban kanneen gara lachuutuu harka diinaa bu’uu fi hiraarfamanii gadi lakkifamuu, tokko kaan saaxilee akka hiisisetti wal shakkuu fi adda fagaataa deemuu fi wal injifachuuf olola wal irratti oofuun akka ture Dhaabni quba qaba.
ABOn waan danda’een bira haa dhaabbatu malee jaarmayaan dargaggoo kun of danda’ee ijaaramuun sirna bulchiinsaa fi hojii qaba. Dhaabni mata mataa miseensaa wajjinis qunnamtii suduudaa hin qabu. Kanaafuu wanti Dhaabni gochuu danda’e akka wal giddutti fixatan gorsaa fi qajeelfama dabarsuutti dabalee keessa dubbichaa qulqulleeffatuuf qorannoo geggeessuu ture. Wanti kun kan mudate lafa hojiin naamusaa fi eeggannoo ol’aanaadhaan bobaa diinaa jalatti geggeeffamutti waan taheef qunnamtii halaala irraa godhamuun yeroo hawwamu keessatti adda baafatanii tarkaanfii sirreesaa fudhachuun ykn fudhachiisuun harkifatuun ni jira.
Ragaan wal faallessu gabaafamaa waan tureefis kan irratti hundaawanii tarkaanfii fudhachuu dandeessisu hin turre. Dhimmichi haala kanaan harkifatuun olola diinaa fi farreeniif Hoogganni Dhaabaa balaan haala kanaan mudachaa jiru osoo itti gabaafamuu quuqama dhabee nama tokko amanuudhaan horii itti erguu fi namni sun horicha dhimma qabsoof utuu hin tahin dantaa mataaf akka oolfatu osoo dhagahamuu callisanii itti ilaaluu fi qunnamtii waliin qbaachuun akka turetti fakkeeffamee hooggana Dhaabaa irratti ololame. Kuni olola dharaa kan dhugaa irraa fagoo ti. ABOn ilmaan Oromoo mara ija tokkoon ilaalee qabsoo itti jiran irratti qajeelchaa fi bira dhaabbataa jira. ABOn waan dhaabee asiin gahe haala kamiinuu miidhamaa fi jeequmsi akka mudatu hin eehamu. Hoogganni ABO kan gaafatama ol’aanaa baadhatee fiixa baasaa jiruu fi rakkoolee hedduu irra aanee as gahuun beekamu dhimma akkasii furatuu dadhabee jalatti kufa ykn qabaa isaa dabsa jedhanii ololuun, kanattis dahatanii QEERROO irratti duula farra qabsoo banuun, jibbansaa fi milkii jaarmayaaleen kanneen harka wal qabatanii galmeessaa jiranitti hinaafuu fi beekaas tahe bilchina dhabaan hojii diinaa hojjechuu irraa kan hafe hiikaa ykn ergaa biraa qabaachuu hin danda’u. Haala mudate daddaffiidhaan adda baafatanii furmaata dhumaa kennuun yeroo fudhatus rakkoon haalli kun uume akka itti fufu Dhaabni callisee hin ilaalle.
Battaluma wal-dhabbichi dhalatee fi wal himatuun jalqabametti furuuf qaamni suduudaan hojichi ilaalu qorannoolee geggesse. Ragaaleen garii namoota eenyumaa ofii ifa hin gooneen yammuu dhaamaman kaan ammoo kanneen wal faallessan turan. Kanneen irratti hundaawanii tarkaanfii fudhachuun dogoggora keessa nu naquu akka danda’u yaaddawuudhaan tarkaanfii irraa of qusatamee qorannoon ittuma fufe. Qorannoo qaama hojichaaf gaafatama qabuun geggeeffameen waan quubsaatti bahuun waan dadhabamee fi ololichi daran babal’annaan koreen qorannoo of danda’e akka utubamu godhame. Koreen diqamni kun itti kenname kan miseensa GS-ABO tokkoon durfamuu fi miseensota gameeyyii lama of keessaa qabu ture.
Koreen kun qorannoo bal’aa fi dheeraa geggeessee gabaasaa dhiheesse. Qormaatni gabaafame fuula dura qaramee murtii irra gahuuf kan gargaaruu danda’u tahus akkuma kan duraanii ragaan tokko faarsee kaan ammoo kan hammeessu of keessatti waan aammateef haala shakkii hin qabneen murtii dhumaa irra geessisuu hin dandeenye. Hanga dhibbaa-dhibbatti qulqullaawuu ammas lafa irra harkisuun olola itti fufsiisuu fi afanfaajjii uumuu waan tahuuf tarkaanfii afachiisaan odeeffannoo fi ragaalee argaman irratti hundaawe fudhatameera. Nageenya hirmaattota qabsichaa hundaa fi qabsichas balaa irraa baraaruuf GX hojii irraa akka dhaabbatuu fi wanneen inni quba qabu caasaa fi qabeenyas dabalatee jijjiirraan feesisu akka godhamu qajeelfamni dabre.
Badiin GX irratti himamu itti mirkanaawee utuu hin tahin, qulqulluus yoo tahe, sababaa nam-tokkichaatiin jeequmsi uumamee miidhamnis qabsicha irra gahuun waan hin malleef tarkaanfiin kun fudhatame. Waan hafe jaarmayaan inni miseensa itti tahe keessa isaatti ni xaliilfata. Dhaabnis bakkaa fi yeroo feesisetti bira dhaabbachuudhaan haqni akka hin jal’anne gargaaruu irraa of hin qusatu. Tarkaanfii fudhatame kanatti kan hin quufinii fi mufatu yoo jiraate mirga mataa fi murnaaf bakka ol’aanaa utuu hin kennin milkaawinsa qabsoo Saba keenyaaf jecha obsaa fi gara-bal’inaan furmata dhumaa Dhaabaa fi Jaarmayaa Qeerroo keessatti godhamu eeggachuun barbaachisaa tahuu hubachiisna. Haala wal xaxaa qabsichi keesstti geggeeffamaa jiru akkasii keessatti haalli akkanaa mudachuu kan danda’u tahuu hubachuudhaan qabaa isaa tolchuu fi rakkoo biraaf akka qaawwaa hin saaqne gumaacha ofii kennuun miseensa keenya hunda irraa eegama.
Rakkoo hin jirre uumuun fi xinnoo jirtu bokoksuun ABO fi hooggana isaa irratti olola dharaa oofuu fi oofsisuun hojii dhaabbataa diinaa fi farreen qabsoo bilisummaa Oromoo ti. Wanneen tolchineefis akka nu hin faarsine beekuu caalaa galatas nyaaphota keenyaa fi bitamtoota irraa waan hin eegneef olola diigaaf osoo gurra hin ergisin qabsoo itti jirrutti fuula maraan jabaachuu dha. Wal irratti abdiin keenya yoom illee caalaa haa jabaatu.
Injifannoo Ummata Oromoof !
WHD GS-ABO
P.O.Box 6973 Asmara, Eritrea Tel: 2911110236, Email: Caalchis@gmail.com, www.oromoliberationfront.org
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Dargaggoo Anduwaalem Geetachoo fi dargaggoo Berhaanuu Guutaa; ogeeyyii fakkii harkaan kaasaniidha. Anduwaalem fi Berhaanuun kanattis dabalata bobboca faayaa adda addaa akka qopheessanis ni dubbatu.
Finfinnee ka jiraatu Anduwaalem hojii barsiisummaatiini kan eebbifame. Amma sektera faayinaansiirra ka hojjetu Anduwaalem guyyaa guyyaa hojii idleesaa halkan halkan ammoo hojii jaallatu hojii fakkii kaasuu fi bobboca qopheessuu hojjeta.
Hojii isaan, seeenaa, aadaa fi duudha Oromoo irratti akka xiyyeeffatu himee, fakkiiwwan isaas karaa saba himaalee hawaasaan maammiltoota isaaf dhiyeessuus ifoomse.
Anduwaalem Hojiin bobbocaa fi fakkii kaasuu, seenaa biyyaa galmeessuu, labata dhufuuf dabarsuuf mala gaariidha, jedhee, dargaggoonni keessumaa amma hojii kanarratti bobba’anii jiran gumii ijaarratanii akka jiran dubbate.
Dargaggoo Berhaanuu Guutaas akkuma Anduwaalem hojiin isaa waa’ee seenaa fi aadaarratti akka xiyyeffatu hima.
Hojii konkolaataa suphuun ka jiraatu Berhaanuun akkuma Anduwaalem guyyaa guyyaa gaarajii warshaa keessa hojjetaa yeroo irraa hafaa qabu keessatti ammoo bobboca qopheessaa, fakkiis ni kaasa. Kanaan duras finfinnetti kan argamu galma aadaa Oromootti hojiiwwan isaa dhiyeessuu dubbata.
Yeroo dhiyeesse kaanttis namootni hedduun yaada agarii akka kennaniifii hamileesaa jabeessaniifi kan dubbate.
Dargagootni Aartii kana keessa jiran lameen sabni gosa aartii kana sirriitti hubachuu dhabuun rakkoodha jedhu. Anduwaalem yoo yaada kennu, ‘nama hedduuf aartiin sirba; kun hubannoo qajeelaa miti fooyya’uu qaba’ jedhe. Berhaanuu Guutaas yaaduma wal fakkaatu kaase. Dabalatammoo qaama dhunfaa fi mootummaarraa deeggarsi waan hin jirreef artiistonni fakkii fi bobboca tolchuurratti bobba’an milkaayinaan of gahuun isaanitti rakkoodha jedhu.
Dargaggoo Berhaanuu Guutaa, namootni fakkii fi bobboca adda addaa qopheessan biyya keessatti qofaa odoo hin taane alattis hojii isaanii akka dhiyeeffataniif haalli barbaachisaan mijaawuufii akka qabus gaafateera.
Artiisti Girmaa Bultii; Dura taa’aa waldaa Faayin Aartii Oromiyaati. Waldaan Faayin Aartii Oromiyaa erga hundaayee ganna afur akka guutee fi miseensota 56 akka qabu hime. Girmaan komii waa’ee artiistonni kaasan yoo dubbatu; waldaan kun akka waldaa dhuunfaatti waan hundaayeef deeggarsa mootummaa gaafachuuf mirga hin qabu sun rakkisaa dha jedhe. Yaa tahuutii mootummaan Galma Aadaa Oromoo keessaa waajjraa fi bakka hojiisaanii itti dhiyeessan akka kenneef eere.
Obbo Kebbedee Deessisaa hoogganaa Biiroo Aadaa fi tuurizimii Oromiyati. Mootummaan dargaggoota aartii fakkii fi bobboca qopheessuurratti bobba’anii jiran kanaaf haga danadaye tumsa taasisaa jiraa jedhu.
VOA’f yoo dubbatan, artiistota kana bajata qabanii dhuunfaan gargaaruun rakkisaa tahuu eeranii mootummaan haga dandaye isaan gurmeessee gargaarsa akka isaan of danda’an gargaaru dhiyeessaa jiraachuu dabalanii dubbatan. Obbo Kebbedeen dargaggoonni kun hojii isaanii biyya keessaa fi alatti beeksifachuun gaheesaanii tahuus dubbataniiru.


text:
Pirezidaanti Joo Baayidan Jimaata har’aa maatii taphattuu kubbaa kichoo beekamtuu kan Britnii Graayner fi hoji gaggeessaa dhaabbilee nageenya Michigan Pool Whelan waliin Waayit Haawusitti wal arguuf karoorfataniiru, isaan lamaan ammallee Raashiyaa keessatti hidhamaniiru.
Walgahiin kun Baayidinii fi maatii gidduutti qaamaan wal arguuf kan jalqabaa yoo ta’u, bulchiinsi kun lammiileen Ameerikaa lamaan akka gad hiifaman gochuuf carraaqqii itti fufiinsa qabu garuu hanga ammaatti hin milkoofne geggeessaa ennaa jirutti ta’uun ibsameera.
Bulchiinsi kun baatii Adoolessaa keessa akka jedhetti gara biyyaatti akka galan ''yaada guddaa'' dhiheessee jira, garuu Raashiyaan hanga ammaatti Yunaayitid Isteetis waliin walii hin galin jirti.