text:
Yeroo 5 Aangoo Qabatee, Yeroo 4 Aangoorraa Fonqolchame
Aangoon waan ilmi namaa akkaan bololuuf keeysaa takka. Nama heddutu hogganaa biyyaa tahuuf hawwa. Warra hawwu keessaa gariin karaa haqaatiin qabsaawee aangoo barbaadu argata. Gariin shiraan aangootti baha. Gaafa yeroon aangoo dhumtes, warri haqaan aangoo qabate aangoo hawaasatti deebisee aangoorraa bu’a. Warri shiraan mootome ammoo irratti cichee humnaan aangoo dheereffata. Gaafa abbaan irrummaa dhufte ammoo fincila ummataattu itti aana. Kana booda fonqolchi mootummaa godhamuu dandaya. Hogganaan biyyaa kan biyya bulchuudhaaf yeroo 5 filamee, yeroo 4 aangoorraa fonqolchame jiraachuu quba qabduu?. Barruu tana keessatti nama ajaa’ibaa kan umrii isaa guutuu osoo aangoof bololu du’aan addunyaa irraa gale tokko isinii dhiheeysina.
Namni kun Hoozee Maariyaa Velaaskoo ja’ama. Bara 1893 dhalate. Hoozeen Seenaa addunyaa tanaa keessatti yeroo heddu aangoorraa fonqolchamuudhaan beekkama. Kan ajaa’iba tahe ammoo yeroo shanan aangoo qabate hunda humnaan osoo hin taane ummataan filamee aangotti bahe. Namni kun maatii dureessaa keessatti dhalatee baruumsa akkaa gaariitti barateera. Preezidaantii Ikuwaadoor tahee filamuudhaan durattis sadarkaa garagaraa irratti hoogganaa tahee tajaajileera.
Paartiin isaa bara 1933tti isa kaadhimee filannoo Ikuwaadoor keessatti taasifame injifatee Prezidaantii tahe. Dalagaa isaatis bara 1934 jalqabe. Imaammata inni hordofu keessaa tokko lafa qonnaa mootummaa harka jiru hunda ummata biyyattiitiif qooduu kan ja’u ture. Kun garuu miseensota paarlaamaarraa fudhatama hin arganne. Innis waan kanatti dallanee hoggasuma gara mootummaa abbaa irree jijjiirame. Warra isa morme hunda hidhatti guuruudhaan biyyattii ukkaamsuu jalqabe. Haa tahu malee bara 1935tti waraanni biyyattii aangoorraa fonqolche. Yeroo kanatti Hoozee Maariyaan biyyattii ji’a 11 qofaaf bulche. Aangoorraa fonqolchamnaan dheessee gara Koolombiyaa baqate.
Eega inni aangoorraa fonqolchamee biyyaa ari’amee booda diinagdeen biyyattii kufuu eegale. Jireenyi qaalawee jiruun hawaasatti ulfaannaan; hawaasni biyyattii fincila eegale. Fincilli ummataa hammaannaan prezdantiin biyya bulchaa jiru ammas aangoorraa fonqolchame. Hoggantoonni siyaasaa biyyattii hogganaan wajji marihatanii Hoozee Maariyaa gara biyyaa deebisuu qabna ja’anii waliif galan. Haala kanaan Hoozee Maariyaa Bara 1944tti waamichi godhameefii gara biyyaa deebi’e. Yeroo kanatti paartiilee hedduu waliin tahuun mootummaa waloo ijaaranii innis Prezdaantii godhamee filame. Hoozee Maariyaa ummataan filamee aangoo qabatus, innis diinagdee biyyattii fooyyessuu dadhabe. Kanaafuu ummanni akkuma barate ammas ka’ee fincila finiinse. Innis akkuma tana dura aadeffate bara 1947tti aangoo gad dhiisee biyyaarraa dheessee Arjantiinaa seene.
Ammas Waggaa 5 booda gara biyyaa deebi’ee filannoo bara 1952 godhamerratti hirmaate. Yeroo kanatti garuu milkii guddaa goonfate. Diinagdee biyyattii fooyyessee, mirga namummaatis eeguu dandaye. walitti dhufeenyi biyyi isaa biyyoota biroo waliin qabdu bara isaa kana tole. Hawaasni biyyattiitis bulchiinsa isaarraa gammadee isa faarsutti seene. Yeroo kanatti osoo aangoorraa hin fonqolchamin waggaa 4 bulchee aangoo nama itti aanutti dabarse.
Bara 1960tti yeroo afraffaadhaaf prezdaantii biyyattii tahee tajaajiluudhaaf dorgome. Yeroo kanatti ummataa mindaa guddaa dabaluudhaaf waadaa galee ture. Ummannis mindaaf jecha nama kana irra deebi’ee filate. Haa tahu malee mallaqa gahaa argatee ummata biyyattiitiif mindaa dabaluu dadhabe. Waggaa tokko booda bara 1961tti aangoorraa fonqolchame. Namichi abdii hin muranne kun bara 1968tittis irra deebi’ee Prezdaantii biyyattii tahuuf dorgomee injifate. Yeroo kanatti garuu zalaalam aangoorra turuuf yaadee mootummaa abbaa irree qawween bulchu tahuuf dalagaa jalqabe. garuutuu humni waraana biyyattii itti beekee bara 1972tti aangoorraa fonqolchee biyyaa ari’e. Innis gara Arjantiinaa baqate. Jiruu baqaa irraayis bara 1979 deebi’ee biyyumatti du’e. Haala kanaan Hoozee Maariyaa Velaaskoo nama yeroo 5 prezdaantii biyyaa tahee, san keessaa yeroo 4 aangoorraa fonqolchame tahuun beekame.
Qophii: Abuu Ibtisaam


c: text/html

text:
ABO fi KFO’n gamtaa uumuuf Marii jalqaban
Addi Bilisumaa Oromoo (ABO) fi Kongiresii Federaalistii Oromoo (KFO) gamtaadhaan waliin hojjatuuf kan marii jalqaban tahuu ibsan.
Miseensa qondaaltota jila ABO dhiheenya gara biyyaatti gale jidduu tokko kan tahe Obbo Ibsaa Nagawoo,
Jilli ABO obbo Daawud Ibsaatiin durfamu dhiyotti Eertiraa irraa gara biyyaatti akka deebi’uu fi jila kana simatuuf qophiin godhamaa jiraatu ibse. Obbo Ibsaan Paartiin isaanii KFO waliin gamtaa uumuudhaaf kan marii irra jiru tahuu dubbate.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Itiyoophiyaati Ambaasadara Yunaayitid Isteetes kan ta’an Treesii Jaakobson haala dandamannaa fi gargaarsa namoomaa irratii maryachuudhaaf naannoo bulchiinsaa Affaar daawataniiru.
Ibsi Embaasii Yunaayitid Isteets Finfinneetti argamuu irraa bahe akka jedhettii, Ambaasadar Treesii Jakobson, magaalaa Samaraatti Argamuu dhaan Prezidaantti bulchiinsa naannoo Affaar Awol Araba fi Presidaantii Yuniverstii Samaraa Dr. Mohaamed Usumaniin wal arganii akkaataa gargaarsa namoomaa fi jaarmiyaalee hawaasaa sababa wal waraansaatiin manca’an deebisanii ijaaruu irratti marii taasisaniiru.
Gargaarsi U.S naannoo Afaariif taasiftu akka itti fufu ambaasadar Jaakobson dubbachuu isaanii kan beeksise ibsi Embaasii U.S , baraa 2022 keessaa U.S gargaarsaa Doolaarii Miiliyoonii 90 kan goote yemmuu ta’u, kana keessaa Miiliyooniin 50 misoomaaf , Miiliyooniin 40 immoo gargaarsaa namoomaa hatattamaan barbaachisuuf kan oolu ta’uu isaa eereera.
Dhaabani misooma adduunyaa U.S (USAID) manoottan baruumsaa gargaaraa jiru 200 keessaa tokko kan ta’e mana baruumsaa sadarkaa jalqabaa Megle Kibo daawachuu isaanii ibsi Embaasichaa himeera.
USAID bara 221 gargaarsaa Kaaba Itiyoophiyaatiif kan oolu Doolaara miiliyoonii 100 dhaabbataa saganta midhaan adduunyaatiif (WFP) kan laate yemuu ta’uu, yeroo ammaa garagaarsa namoottan qe’ee isaanii irraa buqqa’aniif kan oolu gargaarsii namoomaa Meetriik toonii 10,000 ta’u man kuusaa magaalaa Samaraa keessa akka jiru ibsii Embaasii U.S beeksiseera.


text:
Dhuma torbee darbee mootummaan Itiyoophiyaa shaqaxoota muraasaaf sharafi biyya alaa akka hin dhiyaanne ajaja dabarsee jira.
Kanaanis, meeshaalee ‘Qananiif’ oolu jedhaman gosa 38 ol akka biyyatti hin seenne ajajee, tarkaanfiin kunis kuufama sharafa alaa biyyattii ol kaasuu akkasumas qaala’insa gatii tasgabbeessuuf tahuu ibsa barreeffamaan baaseen beeksisee jira.
Dhimma kana irratti ogeessota lama, Obbo Taakkelee Abdiisaa, Dhaabbaqa Qorannaa Imaammataa Mootummaa Itiyoophiyaatti qorataa ka tahanii fi obbo Lammii Urgii Yuuniversitii Jimmaatti itti gaafatamaa Muummee Qorannoo Diinagdee ykn Ikoonomiksii dubbisnee jirra.


text:
File Content -
CCaappiittaall GGaaiinn DDeeppoossiitt AAccccoouunntt SScchheemmee
TToo ccllaaiimm eexxeemmppttiioonn uunnddeerr sseeccttiioonn 5544,, tthhee ttaaxxppaayyeerr sshhoouulldd ppuurrcchhaassee aannootthheerr hhoouussee
wwiitthhiinn aa ppeerriioodd ooff oonnee yyeeaarr bbeeffoorree oorr ttwwoo yyeeaarrss aafftteerr tthhee ddaattee ooff ttrraannssffeerr ooff oolldd hhoouussee oorr
sshhoouulldd ccoonnssttrruucctt aannootthheerr hhoouussee wwiitthhiinn aa ppeerriioodd ooff tthhrreeee yyeeaarrss ffrroomm tthhee ddaattee ooff ttrraannssffeerr..
IIff ttiillll tthhee ddaattee ooff ffiilliinngg tthhee rreettuurrnn ooff iinnccoommee,, tthhee ccaappiittaall ggaaiinn aarriissiinngg oonn ttrraannssffeerr ooff tthhee
hhoouussee iiss nnoott uuttiilliizzeedd ((iinn wwhhoollee oorr iinn ppaarrtt)) ttoo ppuurrcchhaassee oorr ccoonnssttrruucctt aannootthheerr hhoouussee,, tthheenn
tthhee bbeenneeffiitt ooff eexxeemmppttiioonn ccaann bbee aavvaaiilleedd bbyy ddeeppoossiittiinngg tthhee uunnuuttiilliizzeedd aammoouunntt iinn CCaappiittaall
GGaaiinnss DDeeppoossiitt AAccccoouunntt SScchheemmee iinn aannyy bbrraanncchh ooff ppuubblliicc sseeccttoorr bbaannkk,, iinn aaccccoorrddaannccee
wwiitthh CCaappiittaall GGaaiinnss DDeeppoossiitt AAccccoouunnttss SScchheemmee,, 11998888 ((hheerreeaafftteerr rreeffeerrrreedd aass CCaappiittaall
GGaaiinnss AAccccoouunntt SScchheemmee)).. TThhee nneeww hhoouussee ccaann bbee ppuurrcchhaasseedd oorr ccoonnssttrruucctteedd bbyy
wwiitthhddrraawwiinngg tthhee aammoouunntt ffrroomm tthhee ssaaiidd aaccccoouunntt wwiitthhiinn tthhee ssppeecciiffiieedd ttiimmee--lliimmiitt ooff 22
yyeeaarrss oorr33 yyeeaarrss,, aass tthhee ccaassee mmaayy bbee..
CCAASSEE 11::--
AA
PPuurrcchhaasseedd RReessiiddeennttiiaall HHoouussee IInn AApprriill 22001111
SSoolldd OOnn 2255tthh AApprriill 22001166
CCaappiittaall GGaaiinn AArriisseess OOff RRss 220000000000//--
EExxeemmppttiioonn UU//SS 5544
11..IIff HHee PPuurrcchhaasseess RReessiiddeennttiiaall HHoouussee WWiitthhiinn AA PPeerriioodd OOff OOnnee
YYeeaarr BBeeffoorree OOrr TTwwoo YYeeaarrss AAfftteerr TThhee DDaattee OOff SSaallee
22.. IIff HHee CCoonnssttrruuccttss HHoouussee WWiitthhiinn AA PPeerriioodd OOff TThhrreeee YYeeaarrss
AAfftteerr TThhee DDaattee OOff SSaallee
HHee SSoolldd HHiiss HHoouussee DDuurriinngg 22001166--1177,,TThhee DDuuee DDaattee OOff FFiilliinngg RReettuurrnn IIss 3311sstt JJuullyy 22001177
EExxeemmppttiioonn UU//SS 5544
IIff HHee CCaannnnoott PPuurrcchhaassee//CCoonnssttrruucctt NNeeww RReessiiddeennttiiaall HHoouussee BByy
3311sstt JJuullyy 22001177 TThheenn HHee HHaass TToo DDeeppoossiitt 220000000000//-- IInn CCGGDDAASS--
11998888
TThhiiss EExxeemmppttiioonn IIss OOnnllyy PPeerrmmiitttteedd FFoorr TThhee YYeeaarr 22001166--1177
OOnnllyy DDeeppoossiittiinngg TThhee MMoonneeyy IInn CCggddaass--11998888 WWoouulldd NNoott BBee
SSuuffffiicciieenntt ,, HHee HHaass TToo UUttiilliizzee TThhiiss FFuunndd TToo PPuurrcchhaassee//CCoonnssttrruucctt
TThhee RReessiiddeennttiiaall HHoouussee WWiitthhiinn 2255 AApprriill 22001188//2255 AApprriill 22001199((AAss
TThhee CCaassee MMaayy BBee WWhheetthheerr PPuurrcchhaassiinngg//CCoonnssttrruuccttiinngg))
NNoo EExxeemmppttiioonn UU//SS 5544
IIff HHee DDeeppoossiittss 220000000000//-- IInn CCGGDDAASS--11998888 AAfftteerr 3311sstt JJuullyy 22001177
II..EE AAfftteerr DDuuee DDaattee OOff FFiilliinngg RReettuurrnn,, TThhee EExxeemmppttiioonn WWiillll BBee
NNIILL
SSuuppppoossee HHee DDeeppoossiittss 220000000000//-- IInn CCGGDDAASS--11998888 BBeeffoorree 3311sstt
JJuullyy 22001177 AAnndd HHee TTaakkeess EExxeemmppttiioonn FFoorr TThhee YYeeaarr 22001166--1177 BBuutt
FFaaiillss TToo UUttiilliizzee TThhee FFuunnddss DDeeppoossiitteedd TTiillll 2255 AApprriill 22001188//2255
AApprriill 22001199 TThheenn 220000000000//-- WWiillll BBee TTaaxxeedd AAss IInnccoommee BByy WWaayy
OOff LLTTCCGG IInn TThhee YYeeaarr 22001199--2200..
NNooww SSuuppppoossee HHee UUttiilliizzeess OOnnllyy 110000000000//--TTiillll 2255 AApprriill 22001188//2255
AApprriill 22001199 TThheenn 110000000000//--((220000000000--110000000000)) WWiillll BBee TTaaxxeedd AAss
IInnccoommee BByy WWaayy OOff LLTTCCGG IInn TThhee YYeeaarr 22001199--2200..
SSuuppppoossee HHee WWiitthhddrreeww 220000000000// IInn AApprriill 22001188 FFrroomm TThhee
SScchheemmee AAnndd BBuuyyss CCaarr SSoo RRss.. 220000000000// WWiillll BBee CChhaarrggeedd TToo TTaaxx
AAss IInnccoommee BByy WWaayy OOff LLoonngg--TTeerrmm CCaappiittaall GGaaiinnss OOff TThhee YYeeaarr
OOff WWiitthhddrraawwaall,, II..EE ..,, FFiinnaanncciiaall YYeeaarr 22001188--1199..
SSuuppppoossee AAnnyybbooddyy SSeellllss GGOOLLDD OOrr OOtthheerr TThheenn LLaanndd TThheenn HHee
IIss NNoott LLiiaabbllee TToo TTaakkee EExxeemmppttiioonn,, BBeeccaauussee TThhiiss RReelliieeff CCaann BBee
PPeerrmmiitttteedd OOnn OOnnllyy AAnndd OOnnllyy BBuuyyiinngg RReessiiddeennttiiaall HHoouussee AAfftteerr
SSeelllliinngg RReessiiddeennttiiaall HHoouussee
MMUUKKEESSHH KKUURRIIYYAALL
SSYYSSTTEEMMSS AANNAALLYYSSTT


text:
Aariin Oromo bara hedduuf ukaamamaa ture Sadaa2015 kaasee xaxa’uun sagalee guddaan anga’e. Erga jaarraa 16faa takkaa seenaa Oromoo keessatt lakkoobsi hammana gahu hiree ofiif akkas waliin ka’ee hin beeku. Dhahii nolaa akka isa kanaa harka duwwaa tokkummaan ka’ee diina meeshaa ammayyaa hanga ilkaaniitt hidhate fi loltuu jajjabee angawoo addunyaan leenjifame didhchisiisee hin beeku. Takkaa akka si’anaa sabich gad of horde yeroo dheeraa akkasiif utuu hin mitiqin fuula du’aa, hidhaa fi guraarama dura dhaabbatee hin beeku. Sirna dooyyaa garegox fi tokoshanii kan mana Oromo hundatt time cabsan. Waggoota dhibbaa oliif boona dhabe deebisanii gonfachiisuu saaniif Oromoon, warraaqxota jannoota kanaaf galataa fi kabaja guddaa qabu. Annisaa warraaqsa akkasiin hanga Wayyaaneen xaxattee kan saamte hunda duubatt dhiiftee Tigrayitt galtutt boodatt deebiin hin jiraatu. Wayyaaneen ilkaan socha’ee, buqqa’u malee falli hin jiru. Lafti Oromiyaa fi wanti irra jiru kanuma Oromiyaati, fudhattee deemuu hin dandeessuu. Baankiin alaa qabeenya TPLF/EPRDF fi kanneen hidhata bu’aa waliin qaban saamanii kuufatan yeroo ummatoonni Empayera Itophiyaa bonaa fi jeejeen dorsifaman kan dabarsee kennuuf hin jiraatu. Kanneen milla suphee Wayyaanee ilaaluu didanii waliin meshebelluu eegalaniif, harkatt burkutooftee ba’aan rakkachuuf deemuun hin oolu haa beekkatanii! Erga ofii badanii hogganooti Afrikaa horii saamicha akkasiitiin ala baafatan, fooqiin dhossaan ijaarratan isaan haa tahanii warri saanii argatanii hin beekanii. Nagaa naannaaf jedhame Wayyanee karaa fedheen haa tahu gara hiree akka sanaatt reebamuu qabdi.
Abiddi warraaqsa Oromo takka dibamaa takka qabsiifamaa boba’uu itt fufa. Ejjennaa ofii jabeeffataa, hamaa gahu hunda dandaha, jabinaan diina butuchuu gaafata. Wayyaaneen iyyaa (deeroo) dha malee qeerransa akkeessuu fedhu miti. Hanga of butuchee raawwatutt karaa dheeraaf kan uumame waan hin taaneef aara galfatee akka bayyaannatu yeroo kennuufii miti. Ammallee humni saa dhifamee jira. Ofumaan yeroon ciccitu fagoo hin tahu. Kutannaan Oromoon dandeetii wallaansoo dhaawataa gaggeessuu fi carraa irra haanuu qaba. Wallaansoon akkasii laalaa guddaa namatt fiduu fi abdii kutannaa nama irraan gahu dandaha garuu gumaa dargaggoo ofii fi goototaa hin basin hafuun, hawaasa boonaaf laalaa sana caalaattuu hammeesaa. Kanaaf loltuun Wayyaanee Oromo ajjeeftee ofii fayyaa galuun dhaabbachuu qaba. Shimala, mancaa fi gajarri bakka harka duwwaa bu’uun barbaachisaa tahuun gahaa jira.
Harka duwwwaa fi qabsoo nagaa kan jedhamu fulduratt waan hojjetu hin fakkaatuu. Sodaan du’aa fi guraaramaa jaarraa oliif itt hudumame akka raawwate kaka’i Oromoo barana raga dha. Soda fi doorsis lamuu akka itt hin deebine Oromiyaan bilisa bahuu qabdi. Lolli diinaa meeshan qofa utuu hin tahin holola sammuquwii fi lammiwwan walitt diruus ni dabalata. Oromoon, diinaa kalchuun lammi irratt kan basaasaniif garaa laafina agarsiisuu hin qabani. Garuu keettoo diina tajaajiluuf uumamtee fi kan diinni lammiin walitt naquuf maqaa ballessu gargar baafachuu qabu. Bu’aan ciicannoo jabaa ofiif kennamuutu eegama. Murtii kennuun jette jettee fi holola diinaan irratt kan hundaawe akka hin taane eeggachuu Oromoott hin himanii.
Lammiiwwan keenya kan seera heera Itophia jalatt barbaachisu hunda guutan, Oromoo tahuun komatamanii waggaaan dhalootaa haa tahu sadarkan jiru utuu hin hedamin, dhanamaa, hidhaa gergoo, injiraanii fi tafkiin guute, gurarammii, dorsisii fi arabsoon tuffii barsifata guyyuu tahett shororkeeffamaa jiru. Guraarammi, dorsisii, ajjeechaa fi arrabsoon tuffii achii, iyyaatii baasisuuf utuu hin tahin miidhama guddaa kan jibba sabichaaf qaban ibsu irraan gahuufii. Keessaayyuu yeroo si’anaa hogganoota OFK, gooltuu jedhamanii kan irratt aggaamame waan taheef adabi hammaa bahaan eeggataanii jira. Yoo murna saanii wirtuu dimshaashumatt hin ballsine malalchiisaa taha. Oromoo hooggansa dhabsiisuun karoora haaraa utuu hin tahin kan bara qabamanii kaasee jiru. Wayyaaneenis erga aangoo qabattee karaa malbulchaa fi diinagdee namoota qaroo meeqa balleessite. Hardhamoo ijoollee abdii borii tahan akka irraa oolanii ummmata saanii hin tajaajillett mata mata rasaasan dhoftee ajjeesaa akka jirtu gabaasa guyyuu irraa waan mullatu. Nageessumma labsatanuu hamma Oromoo qaroo tahanitt murna Oromoo kamiifuu hoggansa akka kennan hin dhiifamanii. Golooti mormituu kittillayyoo dha malee nakkarummaa TPLFn achi hin jirani. Oromoon eessayyuu jiran garaagarummaa ilaalcha malbulchaa qabaatanuu yeroo qorumsa Oromummaa kana, yomallee tooftaa qabsoo saanii hin ooffalchan tahe, bira dhaabbachuun dirqama lammummaatii.
Wanti cimaan biraa, kan qabsicha mudataa jiru waca naannaa waa’ee gamtaa fi tumsaa Wayyaanee irratt tahu malu jedhamee dhagahamaa jiru. Wayyaaneen akkuma mootota isee dura turanii Oromoo irratt fixaqacee gaggeessaa jirtii. Oromoon sana dhibamsiisuuf qabsoo bilisummaa erga eegale tureera. Halagaan akeeka empayera kolonummaa jabeessaa turan amma abbaltii fi yaada jijjiirrachuu saaniif iggitiin hin jiru. Akkaaataan Oromoon ofii fi biyya saanii Oromiyaa itt ilaalan fi akkaataa Itophiyeessoon itt ilaalaniin adda. Haala amma jiru jijjiiruuf nama ilaalcha ofii jijjiirrate qofaan wal qayyabachuun dandahama. Jeequmsa lafa sochoose ofumaa kaafneen akka hin dagamne dammaqanii of eeggachuun barbaachisaa dha. Oromoon mirga heera Wayyaanee irratt dhahamee ol malee isaa gad waan irratt dhoofsisu hin qabu. Akka qabata raafama ofumaa kaaseen hin dagamne eegganoo fi of gumeesaa turuun barbaachisaa dha.
Jara Oromoo waliin altokko kufan, Sabootaa fi Sabaawota Kibbaa jedhamanii fi Naylootaafis dhugaan jiru sanumaa. Hunduu ummatoota ofiin boonoo birmadoota ollaa walii jiraatan, malbulchaan of irratt, diingadeen akkuma addunyaa hunda walirratt hirkatoo turan. Waliin kufaniiru, firummaa caalaa cimaa gadi qabaan kolonummaa keessa hin jirreen, waliin ka’uu. Kanaaf, Oromoon walii tumsi jara sanaa haala duree hin fedhuu; ba’aa wal fakkaataa ofirraa buusan, ba’aa kolonummaa qabu. Sana duuba qofa kan isaan hariiroo ummatoota biraa waliin qaban fedha ofii bilisaan kan heduu dandahan. Gabaabaatt mirga sabummaa ofii ofiin murteeffachuu erga deebifatanii booda jechuu dha. Yoo ummatoota biraa waliin tokkummaa ummachuu barbaadu tahes ulfina saba ofii walii kabajuu irratt kan hundaawe malee kan sabi yk murni biraa itt fe’u hin tahu. Sana irra haanuuf dhaba keessaa wal nyaatuu fi biinxa’amee, dadhabina keessaa dhoffachuuf gargaarsa alaa soqu utuu hin tahin adda cimaa ofirratt amantee qabu hundaan amanamu dandahu ummachuu qabu. Lammi ofii caalaa halagaan namatt haanu hin jiru.
Ammallee Itophiyaan empayeruma sana kan jaarraa 20faa keessa gargaarsaa saboota Awuropaan, bara ta’iisa “Walharkkatt qaba Afrikaa” jedhamee beekamu ijaraamte. Hariirooon yeros “Qinyi Gizat” jedhamee ijaarame, akka nammi tokko tokko nu amansiisuu fedhanitt, ergasii hin jijjiiramne. Ammas Habashaan haala jireenya malbulchaa, diinagdee fi hawaasoma ummatoota kolonomanii olhaantummaan gaggeessaa jira. Ammas akka Oromoon gad qabamaa turuuf akkuma durii gargaarsi faranjii lola’aafii jira. Oromoon takkaa walqixxummaan Itophiyaa waa’ila tahuu gaafatamanii hin beekanii; bara Cehumsaa waggaa tokkoof jala kaattuu TPLF tahun akka waan guddaatt ilaalama yoo hin taane. Geeddaramii sammuu beekotaa keessa jiruu, dhugaan hin calaqifamnee, ababbara tahuun ni malaa. Sabooti Afriikaa Awropaan koloneeffaman hundi walaba tahaniiruu garuu Oromoo fi jarri SNNN akka fedha saaniitt of bilisomsuuf carraaqaa jiru.
Kirstinnummaan biyya Habashaatt barsiifamuu saa waliin, hoodi tokko tokko akka mootiin saanii Waaqatt haanee jiruu Koptotaan uumamaniifii turan. Hoodi mootittii Sheebaa sanneen keessaa tokko. Qabama duuba hoodoti sun galmee keessaa harkifamanii bahuun lafti hanga qixxeessoott jiru keenya kan jedhu gorsa farajootaan itt dabalame. Asosama sana kan ergasii ijoolleen Habashaa ittiin guutamaa jiraatan. Gadoodi mooraa gurguddoo Habashaa keessaa dhagahamaa jiru, itt baha surrii dhiqa sanaa kan sammuu saanii keessatt Itophiyaa yaadaan umamte (utopia) mudaa hin qabne gad dhaabuuf tolchanii. Bulchooti saanii ilaalcha addunyaa dur durii bulcha nama jabaa tokko keessatt qabamanii jiru. Nammi jabaan aangootti ol bahe, angoo qofaan irraa bu’aa. Oromoon, kennataan yaabbatee, gadaan bu’a.
Si’ana adeemsa sana kan jijjiran fakkeessuuf gargaarsa qorataa Dhihaa tokkoon golli cimaan tokko akka ijaaramu tahe. Sana dhugomsuuf bulchaa jabaa humnaan taahitaa qabateen kennati sobaa yayyabamee jira. Sadarkaa ammaatti yayyabaan cimaan sun sirna gola tokkoo of duubatt dhiisee du’eera. Golli jabaan sun amma fuuloo cehumsaa Wala’ittaa Tigrawayi kee’ateen gaggeeffamaa jira. Habashaaf, falfala hoodichaa keessaa bahee karaa ammayyaa demokraatawaa tahett baruun rakkisaa dha. Akka sun barbaachisaa tahe beeku, garuu rimsama halagaa demokraasii jedhanii, dudhaa baraa hedduu lagachuuf qophee hin fakkaatanii.
Erga kolonoomaatii Oromoon, surrii dhiqaa cimaa fi hololaa daangaa hin qabnetu irratt gaggeeffame. Hunduu akka muka abbaa ofii tuffatanii jedhameetu. Halluun magariisa, keelloo fi diimaan saanii kan yeroo Oromoo qalan balaliisaa turan akka kan Oromo adii diimaa gurracha bakka buhu taasifame. Amanteen saanii dudhaa kan “seexanaa” fi qarooma dhabaa dha jechuun sumudaanii akka jijjirratan dirqisiisan. Bulee Oromoon hooda Habashaa hunda keessa cubuluqan. Haa tahu malee hoodota sana keessaa furgaafachuuf hedduu qabsaawan, garuu maqa hundatt hogganoota ofiin ganaman. Amma ummati ballaan qabsicha dhuunfatee jira. Hogganooti baqa irra jiran deebi’anii sochii haaraa kanaaf hoggansa malbulchaa hin keenaniif taanaan Oromoon dhaaba saa, ABO fudhatee of keessaa hogganota haaraa baafachuu qaba. Yoomu hogganoota, dhiibbaa falfala halagaa, kan keessaan ofangessummaa fi ayyaanlaallatummaan ijaaraman irraa of eeggachuu dha.
Unkaa sammuu hooda Habashaan uumame keessaa utuu of hin baasin qabattee bilisummaa kam irrattuu waliigaltee argamsiisuun fagoo taha. Akka ilmoo namaatt ummati Gaanfa Afrikaa garri caalan nagaa, bilisummaa fi tasgabiif fedha qabu jedhamee yaadama. Unka sammuu sana keessa sololi’anii fedha waloo irratt xiyyeeffachuun kanneen godinaa keessa jiran hundaaf anjaa qaba. Sochiin Oromoo kanaan dura argamee hin beekne Sadaasa 2015 keessa eegalee dubbiin gonka akka duriitt deemuu akka hin dandeenye hunda dammaqsuun boqonnaa haaraa bane jira. Kanaaf arrabsoon maaliifii, maqaa balleessuu fi keenya jechuun sobaa yoo jijjiirammi kan hin oolle tahuun ifaa tahe, maliif barbaachisanii? Warraaqsa Oromoo sutessuu yoo ni yaalu tahe ofumaa malee dhaabuu hin dandahanii.
Oromoon filmaata lama qabuu, tokko waan jiru hundatt dhimma bahanii qabsoo itt fufuu yk kanneen biraan waliin qindeeffatanii Wayyaanee dhabamsiisuun itt baha saa carraatt dhiisuu; lameessoon kan dhimmi ilaaltu hunda kora waliin taahuuf dursanii waliigaluun, marii empayerittii damboobinaan diiguu gaggeeffatanii sadarkaa itt haanutt darbuu. Wanti tahu hundi garooma kanneen keessaa dhimma qabanii hundaa, nagaa fi basha’ina saaniifii. Kaka’inni tasaa ummata itt roorrifamee amma tahahaa jiru, dadhabina Wayyaanee saaxilee jira. Sirnni ofangessoo fi fashistaawaan ijaarsa fakkeessaa demokraasii jalaan ol bahe. Sirni akkasii altokko raafamnaan madaala saanii gonka deebisani argatanii henbeekanii, isumaan badanii. Guboo rakkinaa Gaanfa keessa ture furuu fi gamtoomuun silaa yeerroo akkasiitii.
Warraaqsi Oromoo qawween kamuu fedha ummataa bara baraan gadi qabuu akka hin dandeenye agarsiiseera. Waaq hin jedhin malee, yoo amma rukutame yeroo itt haanutt ilaalcha addaa fi hooggansa sabaa ijaarameen durfamee deebi’aa. Yeroo sun tahu nammuu garagarummaa fiduu malu se’achuu dandaha. Utuu dhiigi Afrikaanota obbolaa tahanii caalaa hin dhagala’in dura, laafaa yk angawaa, dadhabaa haa tahu jabaa utuu hin jedhin hundi naannaa diriiraatt dhufee dhibdee tokko tokkoon saanii himatan ilaalanii waldhabdee hanga yoonaa jiran dhuma burjaajessaa irra utuu hin gahin xumuruu qabu. Jalqaba loltuun mooraa naannaa waldhabdee ala tahett geeffamuu qabdii. Sanaan walfaana sonni Cehumsaa dhugaa tahe, empayera diigee itt baha haaraa kan jalqabuu eegalamuun barbaachisuu dandaha.
Sona akka sanaa keessaa sabi, saboommi fi gosti marii keessaa hafu jiraachuu hin qabu. Hiree ofii ofiin murteeffachuun ummatootaa kan dhoofsisamu miti. Kun kora ummati Gaanfa Afrikaa akka waliqixxeett, utuu sabi tokko yaada ofii kan biraa irratt hin fe’in qooda irratt fudhatu isa jalqabaa tahuu qaba. Tokko tokkoon ummataa moo’aa dha. Moo’ummaan kan gad dhiifamu fedha ummata moo’aa taheeni. Walgahiin akkasii carraa haala “mo’aa moo’aa, taheen yk kan honga’un keessa hin jirreen, kan obbolummaa Afrikaawaan itt dhagahamun bahamu taha.
Gurguddoo Habashaa hedduun, sagaleen deggersaa ummata kolonii saanii roorroon motummaa Itophiyaan irra gahe, jaarraa tokko keessatt yeroo jalqabaaf dhageessisaa jiru. Sun dhugaa taanaan karaa qajeelaa dhaa. Hariiroo qabaachuuf dhiheessan irratt, ummata hundaaf keessaanlaalummaa yoo qabate bu’aa qabeessaa. Akeeki, fedhi, abjuu, hawwi fi amanteen tokko tokkoon ummataa maannii? Sana kan waliin qayyabatamuu qabu. Hundi, yaa’a kolonii diiguu jara kaan irratt arganiiru; inni kun adda ta’ina waan qabuuf bifa addaa fudhachuu dandahinna malee karaa biraa hin qabu, hinuma taha. Lola Wayyaanee waliinii waan ilaalutt Oromoo fi kanneen bira manii adda addaa qabu. Maniin Oromoo Angoo 39 heera Itophiyaa hojiirra akka ooluu. Hedduuf kufaatiin Wayyaanee qabsicha salphisuus dhiisuus ni dandaha, kanaaf ta’innaan akka iggitii qabutt fudhatamuu hin qabuu. Kanneen biraaf kufaatiin Wayyaanee dhimma keessaa Itophiyaatii. Garri tokko aangoo kufaatii Dargiin irraa saamame deeffachuu barbaadu; mirga angoo sanaan beekames akka gargarbaasaa fi gosaawaatt heduu.
Lafti Oromiyaa kan ummata Oromiyaa malee kan mootummaa miti. Gurguddoon Habashaa karoora lafti kan mootummaati jedhuu, akka burqaa qabeenya abbatokkeett ittiin basha’aa dhufanii. Biyya haadhaatt lafti kan ummataa ture; gurguranii of duroomsuu hin dandeenye. Sun karoora guddaa tokko, kan xaxaa olhaantummaa keessatt uumee, hanga hardhaatt ilaalcha saanii rakkisaa jiru. Beekamuun waan akkasii isaaniif bu’uura malbulcha gosaatii. Oromoo hundaaf kan akka jecha sanaa jibbisiisu hin jiru. Oromoon gosa mitii. Saba gosa hedduu of keessaa qabu. Oromoo kittillayyoo Itophiyaa tahaniif illee sana fudhachuun mamsiisaa dha. Kanaaf rimsama Itophiyaa akka addaanjiraato ulfooti fudhachuu keessa debi’anii ilaalan malee akka mirga sabootaa guutummaatt hin fudhanne rakkisuunii dandaha. Sana salphisuuf kolonota ofitt dabalanii ilaaluu dhaabuu dha. Oromoon qooqa Itophiyaa jedhu waliin rakkina hin qabu, qooqa durdurii kan gurraachi hundi dhahachuu dandahu. Rakkoon kan dhufu olhantummaa Habashaa seerawaa gochuuf yeroo seenaan Oromoo roga dhabsiifamee dhihaatu.
Empayerri Itophiyaa bososaa jira. Habashaan Empayera saanii burkutaawaa jiru hafe mana ofiiyyuu sansakkaan qabuu rakkataa jiru. Dubbii Qimant irraa akka ummati tokko guutummaatt liqifameera jedhanii fudhachuun akka hin dandahamne hedduu barachuu dandahu turani.Taasisii walitt isaan qabaa ture Oromiyaan deemnaan, godinoota Amaaraa waliin jiraachisuunuu rakkisaa taha. Kolonoota saamuu irratt xiyyeeffachuun, handhuura biyya saanii jabeessuu gonka hin yaadne. Hanga amma tokkummaan saanii jiraachuun Oromiyaa fi SNNN gad qabuun madda jireenyaa waloo godhachuu dandahuu irratt bu’uurfame. Amma Oromiyaa gad qabama diduun kolonummaa keessaa bahuu carraaqaa jira. Hoodi Oromoon ummata naanaa kanaa miti jedhu qaata burkutaawe. Wayyaaneenis saamicha isa dhumaa isaaniin gahu ni didee. Sana jechuun Itophiyaa kolonummaa boodaa, kan empayera hin qabneef karoorfachuu jalqabuu isaan gaafata jechuu dha. Sun yoo fudhatame Oromoo fi Amaarri waan irratt dhimma walii baasan qabu lataa? Qabsaawota Oromoo tokko tokko ofitt harkisuuf kolomsiisa darbataniif qabuu. Kolomsiiftuu hedduu waan hin qabneef Oromo hunda xuruuruu hin dandahanii. Micciiramaa fi burquqaan dhihaachuu irra karaa nagaa biraa, kan ittiin gocha hamaa darban hundaa keessaa faloo itt bahan soquu qabu. Yoos wal amantee horachuun jalqabamaa.
Gondor gaaffii roorroo mirga ilmaan namaa irratt tahaa jiruu fi gaaffii biyyaa Wayyaanee irraa qaba. Dubbiin saanii itt dabalama taa’isaa sabummaa Qimaantiin caalaa walxaxee jira. Yoo dibbiin sun Amaaraa fi Qimaant gidduutt nagaan fala argate Gondoreen qabattee Wayyaanee waliinii salphaatt furachuu dandaha. Dubbbii Qimant hammam akka isaan demokratummaan furan fedha Oromoo ni laala taha. Waa’ee akkasii irratt ummatootii waldhabdee jiru nagaan waligidduutt fixachuu ni dandahu. Kanneen waldhabdeen akka nagaan hin furamne barbaadan jara gadadoo ummatoota cunqurfamoo irraa bu’aa argatanii.
Habashaan murna wiirtuu raayyaa koloneeffataa akka tahuu saanii, akka namoota bashaan jiraatanii, akka lafaa fi qabeenya Oromiyaatt saaqaa salphaa qabachuu, akka ayyaan adamsituuttii fi akka tokkicha afaan bulchootaa beekaniitt, roorroo fi samicha turett garsuu turanii. Hambaan saanii amma Oromiyaa fi SNNN keessa faca’anii jiraatu. Waa’ee saa dhaghuu irraa kan hafe biyya akaakilee saanii arganii kan hin beeknett caaluu. Iyyaatii dhabuuf malee hedduun saanii Habashaa utuu hin tahin akaakilee ashkaroota Habashamitii turani. loltuun Habashaa hedduun Oromoo irra bulfamanii. Barreessaan kun namoota dhoott beeku akaakileen saanii Oromoo tahuu hojiirraa erga dacha’anii baran beekaa. Hedduun saanii manatt Amaara (Kiristinnaa) tahuu saanii, ummataa fi amantoota halagaa gidduu waan jiraniif akka irraa of eegan itt himamaa; ofirrummaa, soda fi tuffii koloneeffamoof akka qabaatanitt guddifamanii. Liillana itt hidhanii akka nama liillana hin qabne waliin hin nyaane ni akeekkachifamu turanii. Kanneen makaman jedhaman keessaallee sodaan hin badne. Kun dhaalmaa wallaalummaa, hawaasa ammayyaa keessa jiraachuu fedhu taanaan ofirraa harcaasuu qabani.
Jarri kun Oromiyaa dureettii keessa mirga jiraachuu, hojjechuu fi basha’uu qabu. Achi keessatt mirga qooda ofiif qabsaawuu kan qaban yoo tahu mirgi dirqama waliin akka dhufus beekuu qabu. Kan arjoomameef diriinfatanii nyaachuu dhiisanii folooso laga gamaa maaf itt waamu? Oromoo yoo tahuu baatan Oromiyoo dha. Kun hundi tahuu utuu dandahuu, maliif akka saba fagoo jiru kan Oromiyaa humnaan qabatee jara abboolii biyyaa hiyyoomsee, cunqursee, fi namummaa baasee isaanis gate, akka leellisan qayyabachuun rakkisaa dha. Sammuquwiin, jara abbaa biyyaa irra firooma angoo olhaana waliin qabaachuu qofaan wayyinnu malee kan biraa want itt wayyan hin mullatu. Oromoon ummata walqixxummaa ilmaan namaa fi seeraan bulmaatatt yeroo hin yaadatamnee kaasee kan beekamanii. Kun argaadhageettii Habashaanuu mirkaneeffameeraa. Malbulcheessitooti namoota abbaawummaan itt hin dhagahamne akka saanii kakaasuun warra abbaa biyyaan akka walitt bu’an hanga dillisee wayitt hin galle “Gaallaa Gadaay” jedhamtu uumuura gahaniiru. Yeroo jara akkasii ofirraa facisan qulqulleessa lammii jedhanii wacuu. Mirkanii seenaa tokko utuu hin qabaatin, halagummaan haleelamuu firoota saanii irra deddeebi’anii gad tumu. Yeroo rakkoo kan dhaqabaniif isaan utuu hin tahin ummatuma isaan hammeessan kana.
Bilisummaan Oromiyaa kan oolu miti. Waldhabdee nagaan furachuun hunda caalaa. Angoon koloneeffataa araaraa nagaa rakkisaa hanga godhutt jeeqamaa jira. Murna ofittoo gantuutu Masaraa Minilik qabatee Oromoo fi Amaarri altokkicha ittiin mormuuf akka ka’an dirqisiisaa jira. Haalli mirkaniin si’ana jiru hamma isaan dhimma saanii walgidduutt fixatanitt jedhee Oromoon harka maratee taahuu hin dandahu. Addi Itophiyaa kan Amaaraa fi Tigrawayi Oromiyaa cabse arfacha jaarraa dura gargar cabe. Kakuun dudhaa kan waan saman waliin gahan ni haalame. Bakka buusaa malee Tigrawayi kolonii saanii jalaa fudhate. Biyya ofii bilisoomsuuf, jibba mirga sabootaa fi sabaawoo qaban dhiisanii ummatoota kolonii Itophiyaan harka wal qabatanii Wayyaanee dura dhaabbachuu ni dandahuu? Kan Oromoo fi Itophiyoti Wayyaanee buusuuf walii tumsuu dandahan yoos qofaa. Sana malee akka Ammaarii jedhu “Bareedduu daljeessaa keessaa kamiin filuu?” tahuu saatii. Oromoon kamuu kan haala duree malee tumsa saaniif birmatu kaasaa Oromoo kaayyoo sabichaa gurguruu kan abbalu qofa. Waldhaansoon Oromoo TPLF/EPRDF waliin godhamu kan dhuunfaa miti, wallaansoo hacuuccaa fi kolonummaa naannaa dhabsiisu jechuuf dha. Oromiyaan bilisoomuun godinaa fi empayera bilisoomuti hedama.
Ummatooti qabama jala jiran hundi carraa hiree saanii irratt murteeffachuu argachuu qabu. Kaka’i kanaan dura argamee hin beekne barattootaa fi qoteebulaan tahe, akka tuqaa geeddaramaa seenaa kan hooda imperialiin dhandhoname irraa sammuu jijjiirrachuu gaafatutt fudhatamuu qaba. Kan Amaarri hubachuu qabu biyya Habashaa seenaan beekame illee walitt qabuu kan hindandeenye empayera oolchuuf wakkiilummaa addaa akka hin qabnee. Amaarri Oromiyaa akka “Qiny gixat” tursuu dharra’uurraa biyya ofii bu’uuraa saa jabeessee olloota waliin hariiroo akka itt tolfatu yaaduu qaba. Oromiyaan harkaa sokeeraa, harma jigef boo’uun gatii hin qabu. Gootoliin Oromoo dullachooti waan imperial tokko tokko yaadaniif jedhanii maqaa ofii gurgurachuuf qophii tahu dandahu. Galmee waan isaan tahan, isaan tolche fudhatanii deemuu waan hin dandeenyeef maqaan saanii gamanaa haqamuu dandaha.
Sochooti barattootaa fi ummata Oromoo harra ukkamamuu ni dandaha taha; Bor garuu kurupha’anii akka lamuu hin ukkaamfanne gochuu dandahu. Gumaan dhiiga hiriyootaa fi gootota utuu hin bahin garaan saanii rafee hin bulu. Dhigi caalaatt gad dhammuun aarii caalaa finiisuu taha. Wayyaanee kan hate hunda ni deebisaa, kan balleesse hundattis ni gaafatamaa. Haaloo of qofaa utuu hin tahin ummata saa kan yeroo ilmaan Oromoo qalaman callisee ilaaluufis tuulaa jira. Ammas gaabbee, waan saame hunda ummata Oromoo fi ummatoota empayera Itophiyaa deebisee gaddhiisee bahuu ni dandaha. Murni Itophiyaa kamuu Oromoon walii tumsuu kan barbaaduu haala duree tokko malee ifatt mirga sabootaa hiree ofii ofiin murteeffachu akka fudhatu godhamuu qaba. Sana booda abbaa hirrootaa dhabamsiisuun mala qofa gaaftaa.
Murni Oromoo kamuu kan ejjennoo qabsoo sabaa irratt yaada jijiijjiratu eenyuufuu dumbulshoo tokko hin baasu. Namooti kan nama hedan miira abbaatiinii. Murni yk nammi akkasii yaada jijjiirrachuun keessaa baqatanuu xurii itt dhiqatan irraa hin qulqullaawanii; hamaa baqa saaniin gahuufis itt gaafatama fudhachuu qabu. Sochiin rincicaa saba Oromoo hacuucama jalaa ni baasa, waan taheefis manii saa utuu hin gahin hin dhaabbatu. Oromoo keettoo diinaa ta’ee sabboonota ajjeechaa fi hamaa garagaraatt saaxileef garalaafinni jiraachuu hin qabu. Finfinneen handhuura Oromiyaati, bilisummaan tokko kan isa biraattis ni geessa. Sochiin barattoota Oromoo barabaraan haajiraatu! Addi bilisummaa Oromoo walabi haa jiraatu! Firoota kan jaallatan jalaa du’aniin jabaadha jennaa, duuti hin ooltu biyya abbaa saaniif, biyya abbaa saanii irratt waan du’aniif Oromo hundi maqaa saanii ittiin boona; gootota ummataa tahanii bara baraan jiraatu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Amajjii 2016


text:
Mootummaan Yugaandaa dhaabbata fayyaa adduunyaa waliin ta’uudhaan talaaliwwan dhibee Iboolaa akaakuu sudaan ittisuudhaaf gargaaruu kennuudhaaf karoorfachuun isaa gabaasameera.
Dhibee Iboolaa Kanaan anaalee Shan keessaatti namoonii 19 du’anii, 54 kan ta’an immoo vayiresichaan qabamuu isaanii kan ibsee gabaasinii Haliimaa Atumaanii, ministiroonni fayyaa biyyoottan Afrikaa 11 akkaataa waloodhaan dhukubichaa ittisuu danda’an irrattiwalagahii atattamaa kan guyyaa tokko Roobii kalesaa taasisuu isaanii beeksiseeraa. Walgahicha boodee kan ibsa kennan Daarektarri WHO dhibeen Ibolaa haaraan kun yaaddesaa ta’uu isaa ibsanii jiru.
Ministirri fayyaa Yugaandaa doktoor Jeen Ruut Aseengoduu gabaastotaaf ibsaa kennaniin, dhukubichaa ittisuudhaaf akaakuun talaallii lama qophaa’uu isaa ibsanii tokko biyyaa Biriteen dhaabbata Oksifoord irraa , tokko immoo Yunaayitid Isteets dhaabata talaalli Saabii jedhamu irraa akka ta’ee himaniiruu. Talaalliin lammanuu torbanii dhufuu keessaa akka Yugaandaa seenaniifi yemmuu eeyyamaa mootummaa biyyatti argatan akka hojii irraa olfaman ministirri fayyaa Yugaandaa himuun isaanii gabaasameera.


text:
Amajji, 22/2014(TOI) – Naannoon Oromiyaa keessummoota yaa’ii hooggantoota Gamtaa Afrikaarratti hirmaachuuf gara Itoophiyaa keessummeessuuf qophii godheera jedhe.
Oromiyaatti Sadarkaa itti aanaa Pireezidantiitti qindeessaan kilaastera magaalaa obbo Addisuu Araggaa TOI tti himanitti magaaloonni Oromiyaa naannoo Finfinnee jiran keessummoota simatanii keessummeessuuf qophii gahaa godhaniiru.
Komishiiniin turizimii fi Biiroon turizimii naannichaa waliin ta’uun ogeeyyota Hootelootaaf leenjii kennuu himaniiru.
Keesuummoota haala gaariin simachuun cinaatti aadaafi Safuu Itoophiyaa beeksisuus qophiin taasifameera.
Bakkeewwan hawwata turizimii ta’anis akka daawwatanis ni taasifama jedhaniiru.
Dureeyyoota hoggantoota biyya isaanii waliin yaa’ii kanarratti hirmaachuuf gara biyya kanaa dhufanis haala mijataa investimetii turizimii jiru kan hubachiifamu ta’uu himaniiru.
Obbo Addisuun Afrikaanonni yaa’iin hoggantoota Afrikaa akka Finfinneetti geeggaffamu muteessuun isaanii Itoophiyaa fi Uummata isheef kabajaa qaban kan muli’isedhas jedhaniiru.


text:
SHAKKII QUR’AANAA QULQULLEESSUF-Kutaa 1ffaa
Qur’aanni kalaama (haasawa) Rabbal aalaminaa akka ta’ee fi qulqullummaan isaa hanga ammaatti akka tiikfame yeroo darbee ilaalle jira. Namoonni namoota daandii haqaa irraa jallisuuf halkanii guyyaa carraaqan, Qur’aana jijjiruu akka hin dandeenye yommuu beekan, namootatti shakkii naquu hojii ofii godhatan. Namoota qofa osoo hin ta’in sheyxaanni keessaas shakkii namatti naquuf halkanii guyyaa namatti hasaasa. Kanaafu, Qur’aanni jecha ykn haasawa Rabbii ta’uu isaa akkamitti beeknaa? Karaa baay’een beekna. Mee isaan keessa muraasa isaanii haala armaan gaditiin haa guduunfinu.
1.Shari’iyyi (karaa shari’aatin)- kuni keeyyanni (aayanni) Qur’aana keessa jiran Qur’aanni guutun jecha Rabbii ta’uu kan agarsiisaniidha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Sila isaan Qur’aana itti hin xinxalanii? Osoo [Qur’aanni] Rabbiin ala kan biraa irraa ta’ee, silaa isa keessatti wal dhabbii baay’ee arguu turan.” Suuratu An-Nisaa 4:82
Sheykh Abdurahman Sa’diyyi aayaa tana ilaalchisee akkana jedha: “Rabbiin kitaaba Isaa akka itti xinxallan ajaja. Kunis kan ta’u hiika isaa hubachuun, jalqaba fi dhumaa isaatti yaadan itti lixuuni. Dhugumatti Qur’aana irratti xinxalluun furtuu beekumsaa fi barnootati. Keeyrin hundi isarraa burqa, beekumsi hundi isarraa baafama. Qur’aanan imaanni dabala, mukni imaana qalbi keessatti lafa qabata.
Gooftaa haqaan gabbaramaa fi sifaata (amaloota) guutuu Isaa Qur’aanaan beekan. Amaloota hanquu fi wanta Rabbiif hin malle Qur’aanni namatti beeksisa. Karaa Rabbitti nama geessu, amaloota warroota karaa kana hordofanii fi yommuu Isa qunnaman wanta isaaniif qophaa’e Qur’aanni ni beeksisa. Diina dhugaa kan ta’ee sheyxaana, karaa azaaba (jahannamitti) nama geessu fi amaloota warroota azaabaa namaaf ifa godha.
Akkuma gabrichi Qur’aana irratti xinxalluu itti fufuun, beekumsa fi hojii hojjachuun isaaf ni dabalama. Kanaafi, Rabbiin Qur’aana xinxallutti ajaje, itti kakaase. Xinxalliif akka buuse akkana jechuun beeksiisa.
“[Yaa Muhammad] [Kuni] Kitaaba barakaa, akka isaan keeyyattoota isaa itti xinxallanii fi akka warri sammuu qaban ittiin gorfamaniif jecha gara keetti buufnedha.” Suuratu Saad 38:29
Faayda kitaaba Rabbii irratti xinxallu keessaa tokko: namtichi kanaan sadarkaa yaqiina (mirkaneefannaa guutuu) gaha. Akkasumas, jecha Rabbii ta’uu beeka. Sababni isaas, gariin garii dhugoomsu isaa ni arga. (Kana jechuun aayan tokko aaya biraa dhugoomsa ykn wal jabeessa). Murtiwwan, seenaalee fi odeefannowwan dhugaan Qur’aana keessatti bakka adda addaatti irra deddebi’anii dhufanii jiru. Hundi isaanitu walitti galoo fi kan wal simataniidha. Gariin garii hin faalleessan. Haala kanaan Qur’aanni guutuu ta’uu fi Rabbiin irraa akka ta’e ni beekkama. Kanaafi, itti aanse akkana jedhe, “Osoo [Qur’aanni] Rabbiin ala kan biraa irraa ta’ee, silaa isa keessatti wal dhabbii baay’ee arguu turan.” Kana jechuun Rabbiin biraa [kan buufame] waan ta’eef aslimaa wal-dhabbiin (wal faallessun) keessa hin jiru.”[1]
2.Aqliyyi (sammuun)– Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ilmaan namaa erga uume booda akkanumatti qajeelcha malee isaan hin dhiisne. Nabiyyoota erguu fi kitaabban buusun namoonni karaa qajeelatti akka qajeelan taasise. Seenaa dhala namaa keessatti nabiyyoonni hedduun ergamanii jiru. Garuu Nabiyyiin dhumaa addunyaa guutuuf ergamuun ergaan (risaalan) Rabbiin irraa dhufu xumuramee jira. Nabiyyiin dhumaa kuni Nabi Muhammad (SAW), kitaabni dhumaa isatti buufames Qur’aana. Amma gaafin namni tokko of gaafatu qabu kana ta’a. “Nabiyyin dhumaa erga ergamee fi kitaabni dhumaa erga buufame booda kitaabni kuni jijjiramu irraa yoo hin tiikfamin, namoonni akkamitti karaa qajeela Rabbitti nama geessu argachuu danda’uu?” Guyyaa Murtii Nabiyyiin nutti hin ergamne ykn Kitaabni qulqulluun nu bira hin geenye jechuun Rabbiin irratti mormii dhiyeessu danda’u? Kuni waan hin taanedha. Takkaa Nabiyyiin ergamuu qaba takkaa immoo kitaabni nabiyyitti buufame qulqullummaa isaa eeggatee turuu qaba. Filannoon 3ffaan hin jiru. Kanaafu, Qur’aanni jechaa Rabbiitii fi osoo hin jijjiramin hanga Guyyaa Qiyaama qulqullummaa isaa eeggatee kan turuu jechuudha.
“Sobni fuundura isaatiis ta’ee duuba isaatiin itti hin dhufu. Rabbii Ogeessa Faarfamaa ta’e irraa buufame.” Suuratu Fussilat 41:42
Qur’aanatti duraa duuban sobni wanti jedhamu itti hin dhufu. Kana jechuun beekumsa namaaf dhiyeessu keessatti sobni itti hin dhufu. Seerotaa fi murtoowwan kaa’e keessatti sobni itti hin dhufu. Seenaa durii irraa wanta beeksisu keessatti sobni wanti jedhamu itti hin dhufu. Seenan ummata durii Qur’aanni beeksisu hundi dhugaadha. Wanta gara fuunduraatti uumamu irraa odeefannoon Qur’aanni beeksisu hundii dhugaadha. Sobni wanta jedhamu itti hin dhufu.[2] Sababni isaas Qur’aanni Rabbii waan hundaa beeku irraa waan bu’eefi.
“Buufamuun Kitaabichaa (Qur’aanaa) Rabbii Injifataa, Beekaa ta’e irraayyi.” Suuratu Ghaafir 40:2
Akkasumas, sheyxaanni namaa fi jinni Qur’aanatti hin dhiyaatan. Hatuu, wanta isa keessa hin jirre itti seensisuu, irraa hir’isuu fi itti dabaluu hin danda’an. Buufama isaa keessatti jechaa fi hiikan kan eeggame waan ta’eef.[3] Rabbiin ni jedha:
“Dhugumatti, Numatu Qur’aana buuse, dhugumatti Numatu isa tiiksas.” Suuratu Al-Hijr 15:9
3.Hanga ammaatti fakkaataan Qur’aanaa dhabamuu fi ilmi namaa fidu dadhabuu
Qur’aanni mu’ijizaan (raajiin) kan guuttameedha. Jechoota muraasa fayyadamuun hiika bal’aa dabarsa. Kanaafi, seenaa keessatti tafsiirri (ibsi) Qur’aanaa kitaabban dhibbaatamatti lakkaawaman barraa’anii jiru. Barreessan hunduu ajaa’iba Qur’aana keessa jiru ajaa’ibsifate hin xumuru. Kanaafi, namoonni fi jinnooni fakkaataa akka Qur’aanaa fidu akka hin dandeenye Rabbiin jala muree dubbata.
Jedhi, “Osoo ilmi namaatii fi Jinnooni fakkaataa Qur’aanaa fiduu irratti walitti qabamanii, osoo gariin isaanii gariif gargaaraa ta’aniyyuu, fakkaataa isaa fidu hin danda’an.” Suuratu Al-Isra 17:88
Kana jechuun ilmaan namaa fi jinnooni osoo wal gargaaranii fakkaataa akka Qur’aanaa fiduuf walitti qabamanii, gonkumaa wanta Qur’aana fakkaatu fidu hin danda’an.
“Waan Nuti gabricha keenya irratti buufne irraa shakkii keessa yoo taatan, suurah akka isaa tokko fidaa. Dhugaa kan dubbattan yoo taatan, Rabbiin ala ragoota (deeggartootaa fi gargaartota) keessan waamadhaa.”
“Yoo hin hojjatin, gonkumaa hin hojjattan. Kanaafu, ibidda bobo’aan isaa ilma namaati fi dhagaa ta’e kan kaafirotaaf qophaa’e sodaadhaa.” Suuratu Al-Baqarah 2:23-24
Yeroo Qur’aanni bu’u Araboonni ogummaa hog-barruutin garmalee beekkamoodha. Walaloo irratti wal dorgomuu fi walitti dhaadachaa turan. Garuu yommuu Qur’aanni bu’u wanti isa dorgomu hin argamne. Qur’aanni walaloo akka isaanitis miti barreefama birootinis kan wal fakkaatu miti. Bifa (sytle) addaa kan qabuudha. Qureeshonni “Kuni kitaaba akkami! wanta takkuu hin dhageenyedha.” jechuun ajaa’ibsifachu turan.
Urga buufame kaase namoonni suurah (boqonnaa) akka Qur’aanaa fidu hin dandeenye. Mee akka fakkeenyatti kana haa ilaallu. Namni salaatu guyyaatti suurah Qur’aanaa keessaa Suuratul Faatiha xiqqaate xiqqaatu si’a 17 dubbisa. Seenaa keessatti, “Yeroo 17 dubbisuun nu hifachiise. Suuratul faatihan haa jijjiramtu.” namni jedhe tokkollee hin jiru. Amma gaafin dhiyaatu kana. Seenaa keessatti kitaaba ykn barreefama kamtu osoo hin hifatamiin guyyatti boqonnaan (suurahn) isaa yeroo 17 dubbifamaa? Gonkuma Qur’aana malee hin jiru. Namni barreefama tokko si’a 2,3,4 irra deddeebi’e dubbisuu danda’a. Garuu sani oli itti deddeebi’e dubbisuu ni hifata. Haa ta’uu malee Qur’aanni osoo yeroo kuma irra deddeebi’anii nama hin hifachiisu. Ji’a Ramadaanaa keessa namoonni si meeqa dubbisu? Akka seenatti si’a 30 guutuu isaa namoonni dubbisan jiru. Qur’aanni osoo jecha namaa ta’ee, namoonni hifannaa malee akkanatti irra deddeebi’anii ni dubbisuu? Gonkumaa hin dubbisan. Kanaafu, Qur’aanni jecha Rabbii olta’eeti.
Jecha Rabbiiti miti jedhee namni mormu yoo jiraate, “wanta suurah (boqonnaa) Qur’aanaa fakkaatu fidi.” jennaan. Kana yoo hin hojjatin, gonkuma gara fuunduraattis hin hojjattu. Kanaafu, ibidda bobo’aan isaa ilma namaati fi dhagaa ta’e kan kaafirotaaf qophaa’e sodaadhu.
Guduunfaa
✒ Qur’aanni Rabbiin irraa buufamu fi tiikfamuu isaa karaa adda addaatin mirkanessun ni danda’ama.
✒ Karaan jalqaba itti mirkaneessan Qur’aana qo’achuu fi irratti xinxalluuni.
✒ Qur’aanni osoo Rabbiin irraa ta’uu baate silaa jijjiramni fi wal faalleessun baay’een keessatti argamaa ture.
✒ Namoonni fi Jinniin fakkaata akka Qur’aana fiduuf osoo walitti qabamanii fakkaata isaa fidu hin danda’an. Sababni isaas, barnoonni fi beekumsi Qur’aana keessatti cuunfame wanta ilmi namaa walitti fidu miti. Seenaa darbee, wanta ammatti namaaf toluu fi wanta gara fuunduraatti dhufu hunda Rabbiin malee eenyutu beekaa? Kanaafu, Qur’aanni kalaama (haasawa) Rabbii ol’aanati.
✒ Guddinni teknolojii fi beekumsaa Qur’aana jijjiruu fi fakkaataa akka isaa fidu hin dandeenye.
✒Qur’aana keessatti wanti nama ajaa’ibsisuu biraa, seenan isa keessa jiru qulqullinna kan eeggate fi gabaabinnaan kan dhiyaatedha. Maqaa namoota hundaa waamu fi wanta faaydi hin qabne odeessun seenaa hin dheeressu. Barnootaf wanta ta’u qofa seenaa keessaa baasa.
Kitaabban Wabii:
[1] Taysiiril Kariimil Rahmaani fii tafsiiril Kalaamil Mannaani-fuula 205
[2] al-aqiidatul Islaamiyyatu wa ususuhaa gabaabinnaan fuula 320irraa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi,
[3] Taysiiril Kariimil Rahmaani fii tafsiiril Kalaamil Mannaani-fuula 882


text:
Gurraandhala, 7/2014(TOI) – Ministeerri Bishaaniifi Inarjii rakkoo piroojetoota bishaan dhugaatii qulqulluufi saaniteeshiniirratti muli’atu furuuf waldaa dhaabbilee ijaarsaa kanneen dhimma bishaanii waliin walqabaturratti hojjetan waliin mari’ateera.
Qala’insaa jireenyaa, Sababa gahaa malee tajaajilli dhiheessii bishaan dhugaatii adda cituu, Kanafaltiin geejibaa doonii mi’aa ta’uu, adeemsa eeyyama qaraxarraa bilisaa akkasuma hanqina simnitoo irraatti waldaaleen gaaffii gaafatanii irratti mari’atameera.
Ministirri bishaanii fi Inarjii injineer Haabtaamuu Ittafaa marii kanarratti akka himanitti gaaffii waldaleen gaafatan kanaaf furmaata kennuuf dhaabbilee dhimmi ilaallatu waliin hojjetamaa jiraachuu himaniiru.
Keessaattu hanqina Simintoo furuuf hojiin Minsiteeraa Albuudaa waliin jalqabamee rakkicha yeroo gabaabatti ni fura jedhaniiru.


text:
Waxabajjii 26 addunyaa irratti guyyaa namoota dararaan adda addaa irra ga’e kan ittiin deggersa akka argatan ta’uun yaadatama jedhan barreessaa dureen tokkummaa mootummotaa Antoniyaa Gutarrees.
Dararaan nama irraan ga’uu kam iyyu waan fudhatama hin qabnee fi sababaa tokko kan hin qabne dha jechuun barreessaa dureen tokkummaa mootummotaa Antoniyoo Gutarees dubbatanii jiru.
Labsii yeroo hatattamaa, tasgabii dhabiinsa siyaasaa ykn duula waraanaa keessatti iyyu yoo ta’e dararaan dhaqqabuu hin qabu jedhan.
Kanaaf kanneen dararaan adda addaa irra ga’e akkasumas maatiin isaanii cina dhaabachuun dararaa dhabamsisuuf waadaa seenne kabajuu qabna jedhan Gutarrees.
Isin dhaggeeffattonni keenya Oromoota dararaan adda addaa irra ga’e keessaa eenyuun yaadattu?Nu barreessaa.


text:
Lammiiwwan Oromoo Afriikaa Kibbaa keessa jiran waajjira dhaaba baqattootaa kan Tokkummaa Mootummootaa/UNHCR/ PIritooriyaa jiru fuulleetti har’a hiriira naga geggeessanii jiran.
Gaaffiin isaaniis Mootummaan Itiyoopiyaa hidhaa fi ajjeechaa lammiiwwan Oromoo irratti raawwataa jiru akka dhaabu akkasumas mootummootaa naannoo jiran waliin ta’uu dhaan baqattoota biyyoota hollaatti baqatan biyyatti akka deebi’an dirqisiisuu akka dhaabu gaafanna ka jedhu.
Jaarmayaan baqattootaa kan Tokkummaa mootummootaa qaama tokkummaa mootummootaa waan ta’eef jecha gargaarsa addunyaan mootummaa Itiyoopiyaaf godhu akka dhaabu dhiibbaa akka godhu gaafanna kan jedhan lammiiwwan Oromoo Afriikaa Kibbaa keessasa nutis bakka jirrutti uummata keenyaaf sagalee ta’uuf jennee hiriira kana bane jedhan.
Xalayaa keenyas itti gaafatamaan waajjira jaarmayaa baqattootaa kan damee
Afriikaa kibbaa nu harkaa fuuchuu dhaan himannaa keenya qaama ilaallatutti ni dabarsinaa rakkoo baqattoonni qaban irratti hojjechuuf isin waliin illee ni hojjenna jechuu isaanii nuuf ibsaniiru.
Qindeessitoota hiriira kanaa keessaa tokko kan ta’aniif barreessaa hawaasa Oromoo.


text:
Gareen wal gargarsaa dhaabbata namoota sadarkaa sadii qaba. Gareen wal gargarsaa “CLA” fi Tiinaatti. Gareen kun miseensotaa 15-20 dhiiraa fi dhalaan wal makaadha. Walii galattii namoota 15-20 namoota wal beekan fi haalli jireenyaa isaanii wal fakkaatu, akkasumas haalli galii isaanii wal fakkatu waliin ta’uun garee wal gargarsaa tokkoo kan qabaniif, seera mataa isaanii kan qabanidha. … Continue reading Ga’ee garee wal gargaarsaa of-danda’insaa nyaata mirkaneessuu
Month: May 2018
Godina Shawaa Bahaatti kan argamtuu magaalaa Adaamaa Keessatti dubartootni baay’een jireenya isaani kan gaggessan karaa adda addan ta’uus, baay’een isaani daldaala xixxiqqoo irratti bobba’udhani. Taa’umsi magaala kanaa dhiyeenya magaala finfinneetti qabduu irraan kan ka’e guyyaa tokkotti namootni baay’een gara magaalaa kanaa ni dhufu. Daldaalli magaalaa kana keessaa baay’ee ho’adha. Kanaaf dubaartoonni magaalaa kanaas jireenyi isaani … Continue reading Dubartoota Garee wal gargaarsaa Magaalaa Adaamaa
Ashamaa Akkam jirtu? Kallattii arfan irraan lammiileen koo martuu Nagaan sin gaafadhaa ashamaa akkam jirtu? Dur oromoon akkasitti walitti dhufu, Safuufi aadaa liqimsa,malee aakkifatee hin tufu, Harka lamaan hiixatee haammatee wal dubbisa, Hidda godhadhu' jedhee eebbisee wal guddisa, Hi' jedha dhaloonni ammaa immoo quba lama ol qabee, Haammatee wal dubbifnaan hoo silaa maqaasaatu cabee, otoo … Continue reading Ashamaa Akkam jirtuu?


text:
Gooftaan Kee Eenyu?-Kutaa 2ffaa
Kutaa darbee irraa itti fufuun Gooftaan keenya eenyu akka ta’e ni ilaalla. Namni addunyaa irraa gara Aakhiraatti erga godaane booda gaafin jalqabaa inni gaafatamu, “Man Rabbuka (Gooftaan kee eenyu)” kan jedhuudha. Namtichi nama dhugaan Rabbitti amanee fi itti bule yoo ta’e, Gooftaan kiyya Rabbii anaa fi wanta hundaa uumedha jechuun deebisa. Nama Rabbitti kafaree ykn munaafiqa yoo ta’e immoo, “Ha, ha! ha!..laa adrii (ani hin beeku)” jedha. Kanaafi, Rabbitti amanuun hundee amantiiti. Akkuma yeroo darbee jenne Rabbitti amanuun wantoota afur of keessatti qabata. Isaan keessaa tokkoffaa ilaalle jirra. Har’a immoo lammaffaa ni ilaalla.
2. Gooftummaa Rabbiitti amanuu (al-Imaanu birubuubiyyatihi)
Rabb jechuun maal jechuudha? Akka afaan Arabiffaatti jechi Rabb jedhu jecha tarbiyaa jedhu irraa kan fudhatameedha[1]. Tarbiyaa jechuun kunuunsu, guddisuu fi barsiisudha[2]. Akka lugaatti jechi Rabb jedhu hiika baay’ee qaba. Isaan keessaa Murabbii (kan guddisuu fi kunuunsu), Maalik (qabaataa), Sayyid (Bulchaa), Mudabbir (Qindeessaa), Mun’im (kan waa hunda qananiisu)[3]…
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa lubbu-qabeenyi hundaa qananii fi tola Isaatiin ni kunuunsa, ni guddisa, kaayyooo uumamaniif isaan qopheessee jira. Wanta barbaadan hunda isaaniif dhiyeessee jira. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa haasawa Nabii Muusaa fi Fira’awn jiddutti taasifame haala kanaan hima:
[Fira’awn] ni jedhe, “Yaa Muusaa! Gooftaan keessan eenyu?”
[Muusaanis] ni jedhe, “Gooftaan keenya Kan wanta hundaaf bocaa fi uumama isaa kenneefii ergasii qajeelchedha.” Suuratu Xaahaa 20:49-50
Kana jechuun Gooftaan keenya uumamtoota hundaa Kan uume fi uumamaa fi boca isaaniif maluu kan kenneedha. Garii guddaa, garii xiqqaa, garii furdaa, garii qal’aa fi kkf godha. Bocaa fi suuraa garagaraa irratti uumamtoota uume. Ergasii wanta isaan barbaadanii fi fayyadutti ni qajeelche.
Kanaafu Rabb (Gooftaan) Kan wanta hundaa uumu, bulchu, too’atu, kunuunsu fi guddisu, qindeessu, nyaachisu, obaasu, Mootii wanta hundaa, ajajni hundii kan Isaa kan ta’eedha. Kaaliqni (Uumaan) Rabbiin malee hin jiru, Mootiin Isa malee hin jiru, Kan wanta hundaa ajaju Isa malee hin jiru. Fakkeenyaf, ilma namaa kan uumu Rabbiin malee jiraa? Bishaan samii irraa roobsun biqiltoota kan biqilchu Rabbiin malee ni jiraa? Ilmaan namaa walitti qabamanii samii irraa bishaan ni buusna osoo jedhanii gonkumaa buusu hin danda’an.
Gooftummaa Rabbiitti amanuu jechuun Rabbiin qofti Uumaa, Mootii, nyaachisaa fi obaasaa, Qindeessaa fi Too’ataa wantoota hundaa akka ta’e amanuudha[4]. Rabbiin ni jedha:
“Dhugumatti, Gooftaan keessan Rabbiidha, Kan samii fi dachii guyyoota jaha keessatti uumee ergasii Arshii irratti olta’iinsa Isaaf maluu ol ta’eedha. Ariitiin kan isa barbaadu ta’ee guyyaa halkaniin haguuga. Aduu, ji’a fi urjiwwanis kan ajaja Isaatiin laafiffaman ta’anii [isaan uume]. Dhagayaa! Uumuunii fi ajajni kan Isaati. Rabbiin Gooftaa aalamaa ta’e toltuun Isaa baay’atte.” Suuratu Al-A’araaf 7:54
“’Ariitiin kan isa barbaadu ta’ee guyyaa halkaniin haguuge.’ kana jechuun dukkanni halkanii ifa guyyaatin deema, ifni guyyaa dukkana halkaniitin deema. Halkanii guyyaan ariitiin wal duraa duuban dhufu. Tokko tokkorraa duubatti hin hafu.” Tafsiir ibn Kasiir 3/427
“Inni halkan guyyaa keessa seensisa; guyyaas halkan keessa seensisa. Aduu fi ji’a ni laaffisa, hunduu hanga beellamaa beekkamaa ta’etti ni fiigu. Suni Gooftaa keessan Allaah dha; mootummaan kan Isaati. Isaan isin Rabbii gaditti kadhattan wanta hanga qoola haphii ija timiraallee hin qaban.” Suuratu Faaxir 35:13
Halkan guyyaa keessa seensisa; guyyaas halkan keessa seensisa jechuun tokko tokko keessa seensisa, akkuma tokko dhufuun kan biraa ni deema; tokko dheeratee, kan biraa immoo ni gabaabbata. Fakkeenyaf, Biyya Turkii keessatti yeroo bonaa guyyaan ni dheerata halkan ni gabaabbata, yeroo gannaa immoo halkan ni dheerata guyyaan ni gabaabbata. Fkn, Ji’a kana keessa (June) aduun kan baatu gara sa’aati 11:00 yoo ta’u kan dhiitu immoo galgala gara sa’aati 2:00 ti. Amma Turkitti waqtiin bona.
Kuni hundi ajiiib nama jechiisisa. Dhugumatti, kan akkanatti qindeessu fi sirreessu Rabbiin malee ni jiraa? Asi guyyaa yommuu ta’u biyyaa biraatti immoo dukkana.
Rabbiin Gooftaa wantoota hundaati. Kana jechuun Kan isaan uume, Mootiin isaanii, Kan dhimma isaanii foyyeessu fi sirreessu, qananii Isaatiin, Ergamtoota erguun, Kitaabban buusun Kan isaan guddisuu, kunuunsu fi barsiisu, hojii isaaanitiif jazaa (mindaa) guutuu kan isaaniif kafalu Rabbii Tokkicha. Namni tokko Gooftaan kiyya Rabbi yommuu jedhu, “Kan na uume, na nyaachisu fi obaasu, dhimma kiyya Kan qindeessu fi sirreessu, Kan na qananiisu, Kan na kunuunsu fi guddisu Rabbii Tokkicha.” jechuu isaati.
Hubannaan jecha “Rabb (Gooftaa)” jedhu namoota jaallatan biratti maal ta’inna laata?
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala uumamtoota, Isa tokkichoomsu fi Gooftaa isaanii beeku irratti uume. Ni jedha:
“Karaa haqaatti dabuun fuula kee amantiif sirreessi. Fixrah Rabbii kan Inni namoota hundaa irratti uume [qabadhaa]. Uumama Rabbii jijjiruun hin jiru. Santu amanti qajeeladha. Garuu irra hedduun namoota hin beekan.” Suuratu Ruum 30:30
Wantoota Rabbii gaditti gabbaraman dhiisun gara Rabbii Tokkicha gabbaruutti fuula kee qajeelchi. Fixrah Rabbii jechuun amantii qulqulluu Rabbiin namoota irratti uumeedha. Amantiin kunis Rabbiin beeku fi Isa tokkichummaan gabbaruudha. Maqaa amantii kanaa Islaama jennaan. Islaama jechuun Rabbiif harka kennuu fi Isa qofa gabbaruudha. “Uumama Rabbii jijjiruun hin jiru.” kana jechuun amantii Rabbiin namoota irratti uume jijjiruun hin jiru. Amantiin qulqulluun sunis Islaama. Santu amanti qajeelaa Rabbitti nama geessudha. Garuu namoonni baay’een amanti qajeelaa kana hin beekan. Rabbiin dhiisanii wanta biraa waaqefatu.
Rabbiin tokkichoomsu fi gara Isaatti garagaluun dhimma uumamaan nama keessa jiruudha. Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu fi Isatti qindeessuun dhimma haarawa adeemsa namaa keessatti argameedha. Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan: “Daa’imni kamiyyuu hin jiru fixraah (uumama) irratti kan dhalatu yoo ta’ee malee. Ergasii abbaa fi haati isaa gara Yahuudaa yookiin Kiristaana yookiin Majuusaatti jijjiru.” Sahih al-Bukhari 1359
Namni osoo uumama irratti uumame irratti dhiifamee, silaa gara Rabbiin tokkichoomsutti ni qajeela, wanta Ergamtoonni ittiin ergamaanii fi kitaabban ittiin bu’an ni fuudhataa türe. Garuu guddinni karaa sirrii irraa jallatee fi naannoon badaan adeemsa daa’imaa jijjiruu. Ergasii daa’imni haadhaa fi abbaa jallinna isaanii keessatti isaan akkeessa.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala hadiisa Qudsii keessatti ni jedha, “Gabroottan koo hunafaa’a gochuun isaan uume. Garuu sheyxaanonni amantii qajeelaa irraa isaan jallisan.” Sahih Muslim 2865 a
Hunafaa’a jechuun wantoota Rabbii gaditti gabbaraman dhiisun gara Rabbii Tokkichatti qajeeludha. Jecha biraatin Rabbiin qofa gabbaruudha.
Sheyxaanni Rabbii gaditti wanta biraa akka Gooftaatti akka gabbaran isaan taasise. Rabbiin tokkichoomsu irraa isaan garagalchuun gara shirkiitti isaan qajeelche. Jallinnaa fi badiinsa keessatti kufan, garagara ta’an. Warra jallatan hundii isaanitu Gooftaa dhugaa tokkicha dhiisanii gooftaa mataa ofii godhatan. Sababni kanaa, yommuu isaan Gooftaa haqaa dhiisan, gooftolii sobaa gooftaa godhachuun qoraman. Akkuma Rabbiin jedhe,
“Sun Allaah, Gooftaa keessan Kan haqaati. Dhugaa booda jallinna malee maaltu jiraa? Akkamumatti irraa garagalfamtu?” Suuratu Yuunus 10:32
Gariin namootaa Rabbii tokkicha dhiisani taabota gabbaru, gariin nama du’e, garin immoo Nabiyyootaa fi awliyaa’oota gabbaru. Wantoonni kunniin gara Rabbii nu dhiyeessu ykn shafa’aa (araara) nuuf ta’u jechuun gabbaru. Yookiin wantoonni kunniin badii nurraa deebisuu fi waan gaarii nuuf fidu irratti dandeetti qabu jechuun amanu. Kuni hundi baaxila (kijiba).
Muraasni mushrikoota Arabaatii fi Kiristaanonni wantoonni isaan gabbaran kunniin ilma Rabbitti jechuun yaadu. Mushrikoonni Arabaa Malaykoonni intaloota Rabbiiti jedhanii waan yaadaniif malaykoota ni gabbaran. Kiristaanonnis Iyyasuus (Iisaan) ilma Rabbiiti jedhanii waan yadaniif Iyyasuusin ni gabbaran (ni waaqefatan).
Deebii Yaada sobaa (baaxilaa) kanaaf kenname
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala yaada sobaa kanaaf deebii quubsaa kenneef. Mee isaan keessaa tokko haa ilaallu. Deebii namoota Malaykootaa fi Iyyasuusin waaqefataniif kenname:
Rabbiin akkana jechuun namoota kanarratti deebisa:
“Rabbiin ilma hin godhanne. Isa waliiniis gabbaramaan tokkoyyuu hin jiru. [Osoo jiraatanii] silaa gabbaramaan hundi waan uumee fudhatee deema; gariin isaanii garii irratti olta’uu turan. Rabbiin waan isaan itti fakkeessan hunda irraa qulqullaa’e.” Suuratu Al-Mu’minuun 23:91
“Argamsiisaa samii fi dachiiti. Niiti kan hin qabnee fi waan hundaa uumee osoo jiru akkamitti ilmoon Isaaf ta’aa? Inni waan hundaa beekaadha.” Suuratu Al-An’aam 6:101
Rabbiin wanta hundaa “Ta’i” jechuun kan uumu, ilma maal irraa godhaa? Ilmi namaa ni du’a. Sababa kanaaf sanyiin isaa akka itti fuftuuf ilma barbaada. Rabbiin immoo Tokkicha sanyii hin qabne, yeroo hundaa Jiraataa hin duunedha. Kanaafu, ilmoo maal irraa godhaa? Dabalataan, namni ilmoo kan barbaaduf yeroo dullummaa akka isa gargaarufi. Rabbiin Tokkicha Of danda’aa gargaarsa hin barbaannedha. Kanaafu, ilmoo maal irraa godhaa?
Dhugumatti, “Rabbiin ilma qaba” jechuun Isa arrabsuu fi kijiba guddaa uumudha. Ilmoon fakkaataa wanta irraa dhalatee ta’a. Rabbiin immoo fakkaataa fi dorgomaa hin qabu. Rabbiin ni jedha:
“Rabbiin Of danda’aa hirkoo waa hundaati.” Suuratu al-Ikhlaas 112:2
Assamad jechuu-Of danda’aa hirkoo waa hundaati. Kana jechuun Rabbiin Of danda’aa homatti hin hajamneedha. Garuu uummamtoonni hundi Isarratti hirkatu, haajaa isaanii Isarraa barbaadu.
“Hin dhalle hin dhalannes.” Suuratu al-Ikhlaas 112:3
“Qixxaatan (fakkaatan) tokkollee Isaaf hin jiru.” Suuratu al-Ikhlaas 112:4
(Kana jechuun wanti Rabbiin qixxaatu fi fakkaatu tokkollee hin jiru. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa fakkaataa ykn hiriyyaa wayitu hin qabu.)
Rabbiin wanta hundaa kan uumedha. Inni samii fi dachii garmalee gurguddatan kanniin kan uume nama akka fedhetti uumuu irratti danda’aadha. Kanaafu, Rabbiin ilmoo qabaachu irraa qulqullaa’e, olta’e. Subhaanallahi ammaa yasifuun.
Guduunfaa
⌨Gooftummaa Rabbiitti amanuu jechuun Rabbiin qofti Uumaa, Mootii, nyaachisaa fi obaasaa, Qindeessaa fi Too’ataa wantoota hundaa akka ta’e amanuudha
⌨Rabbiin Gooftaa wantoota hundaati. Gooftaa (Rabb) jechuun Kan wantoota hundaa uumu, kunuunsu fi guddisu, bulchuu, qindeessu, too’atudha. Uumamtoonni Gooftaa ta’uu hin danda’an. Kanaafu, Iyyasuus, Malaykoonni fi wantoonni gabbaraman biroo gooftaa ta’uu hin danda’an. Sababn isaas, isaan kunniin uumamtoota waan ta’aniif wantoota hundaa uumu, nyaachisu, obaasu, too’achu hin danda’an.
⌨Gooftaan kiyya Rabbi yommuu jennu, “Kan na uume, na nyaachisu fi obaasu, dhimma kiyya Kan qindeessu fi sirreessu, Kan na qananiisu, Kan na kunuunsu fi guddisu Rabbii Tokkicha.” jechuu keenya. Kana yoo beekne Rabbiin qofa akka gabbarruu fi Isa qofarraa gargaarsa akka barbaannu nu taasisa.
⌨Ilmaan namaa kamiyyuu Rabbiin beeku fi Isa qofa gabbaruu irratti dhalatan. Garuu sababa maatii fi naannootin Rabbiin irraa garagaluun wanta biraa gabbaru (waaqefatu).
⌨Rabbiin Gooftaa Tokkicha wantoota hundaa uumeedha. Hin dhalle, hin dhalannes. Fakkaataa fi hiriyyaa hin qabu. Ilmi namaa fi uumamtoonni biroo fakkaataa fi hiriyyaa qabu. Kanaafu, isaan Gooftaa haqaa ta’u hin danda’an.
Kitaabban wabii
[1] Sharih Usuuli salaasa-fuula 46, 84
[2] https://www.almaany.com
[3] Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 241 Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii
[4] Aqiidatu tawhiid wabayaanu maa yudaaduhaa-fuula 22-29, Saalih bin Fawzaan
Taysiral Kariimul Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani–Abdurahmaan Naasir Sa’dii- Daarus salaam
Bidaa’u Tafsiir-1/142-143 ibn Al-Qayyim


text:
Aalimni guddaan biyya keenyaa Sheikh Haaj Abdussamad Muhammad gara ganda Aakiraatti godaanan
INNAALILLAAHII WA’INNAA ILEEYHII RAAJI’UUN
Godina Jimmaa aanaa Saxxammaa magaalaa Gaatiraatti waggoota dheeradhaaf barnoota diin Islaam barsiisuun akkasumas hawaasa isaaniif tajaajiluun kan beekkamaan Aalimni guddaan Sheikh Haaj Abdussamad Muhammad Aadam (Sheikh Abdussamad Gaatiraa) guyyaa har’aa gara ganda Aakiraatti godaanuun dhagahame.
Sheikh Abdussamad jireenya isaanii kan duuniyaatti, barnoota diin Islaam barsiisuu dabalatee rakkoo hawaasa isaanii adda durummaan hiikuun, namoota rakkaatan deeggaruun karaa adda addaatiin hawaasa isaanii tajajilaa turan.
Sheekh keenya Rabbiin Jannataan isaan haa qananiisu, Firaa fi fixaa isaanii, akka hawaasa muslimaaf ibsa hawwina!


text:
WASHINGTON,DC—
OSFA,maqaa ispoortii Hawaasa Oromoo Amerikaa gama Kaabaa’ Oromo Soccer Tournament of North America’ jedhee irratti wal dorgomu.Baruma baraan wal dorgomanii tana waliin ganna 20essoo keessa jirti.
Yoo hedduu kilaboota Oromoo Amerikaa fi Kanaadaa dhufanitti wal dorgomaa barana Awustiraaliyaleen ya itti dabalamte.Walumattuu kilabii19 Hagayya 2 haga Hagayya 9,2014 istaadiyoomii MN, Central High School jedhan keessatti taphachaa bahe.
Dorgommii baranaa kilabii MN,’Oromo United’ kilabii MN, Utaa-Waayuu 4-2 moo’ee waancaa fudhate.Akkuma kanaan Oromo United badhaasa $3000 argatte,ta lammeessoo baate Utaa-Waayyuu ammoo $2000 fi TTL)Ten Thousnad Lakesii sadeessoo baateef ammo $1000 kennan.
Kilabootii 19 taphatan Dire Dawa(MN),Abdi Saba(Denver), Qeeransa (Portland),TTL(MN),Uta Wayuu(MN), Burqituu(Denver),Ten Thousand Lakes, TTL(MN),11 Stars(MN), Finfinnee(MN), Bilisummaa(MN). Calanqoo (Arizona), Siouxland (IOWA)Madda-walaabuu (Seattle), Oromia (Austiralia) Leenca (DC),Oromo United Gold(MN),Oromo United(MN), Risaa (MN),fi Oromia Toronto.
Nama tapha kana daawwate keessaa tokko Saladdiin Abdaati. “Qophiin baranaa baayyee bareeddi, takkuma ta akkana bareeddu argee hin beeku”nama Oromoo hedduu walti fidee,jaalala jabeessitee waan hedduu wal irraa baratan.”
Dorgommiin baranaa kubbaa harkaa dhiiraa fi dubraa,fiigicha maqaa Abbebee Biqilaatiin wal dorgoman,badhaasa ijoollee barnootaan jabaatani kennanii fi qophii hedduu.
Gama kaaniin ammoo taphattootii kubbaa miilaa Itoophiyaa leenjiif Biraazil jiran.Taphattoota tana dorgommii waancaa kubbaa miilaa Afrikaa ganna dhufu taphataniif muuxannoo fudhachuuf Biraazil geessan.Itoophiyaan dorgommii Waancaa Afrikaa Bara 2015 irratti Maalii,Maalaawwii fi Aljeeriyaa waliin taphatti.Itoophiyaan suniin duratti kilabii Biraazil ta AC Anapolina, Club Do Remo,Brasiliense fi Itubiara waliin istaadiyoomii JK waliin taphatti.
Akka perezdaantiin Federeshiinii kubbaa miilaa Itoophiyaa obboo Juneddiin Bashaa jedhutti federeshiiniin isaanii kubbaa miilaa jalaa kaasee guddisuuf haga dandahutti hujiitti jira.
Yoo Biraazil deeman kilaboota Biraazil shan waliin tapha hariyummaa taphatan jedha.
Dider Diroogbaa kubbaa miilaa taphachuu ya dhaabe jedha
Taphataan kubbaa miilaa addunyaa ka dhalootaan Ivory Coast tahee amma kilabii Ingilish Piriimiyer Liigi, Chelsea taphatu, Dider Diroogbaa tapha ya dhiisaa jedhee labsate. Diroogbaan nama ganna 36 diqqaa asitti marroo hedduu taphate.Tapha104 keessatti goolii 65 glafate. Diroogbaan kilabii Chelsea qofaa marroo 40 tapahtee goolii 16 galcheef.Dirgoobbaan abbaa ijoollee sadiitii lama dhiiraa takkatti dubra.
Atileetiksii:Dorogmmii Shaampiyoonaa dargagggoota Afrikaa Marakach, Morookootti itti jiran metirii 10,000 irratti gurbaa Eeritaa,Nguse Amlosomitti ittum ciniinnatee wmoo’ee warqiin galate.Amolomiin kun nama biyya isaatiif yoo jalqabatiif dorgommii akkanaa tana irratti warqii fuudhe ka qaraa tahe. Dorgommiin tun tana waliin 19essoo Hagayya 14,2014 dhumatti.


text:
Muhaammad Ergamaa Waaqaa isa dhugaatii? (Is Muhammad a true Prophet of God? Part one)
Sam Shamoun
Kutaa Tokkoffaa [Kutaa Lammaffaa]
(Qopheessadhaan kan Hiikame)
Barreeffamni armaan gadii kun Muhaammad ergamaa Waaqaa isa dhugaadha jedhanii warra amananiif amantiin isaanii sirrii akka hin taane qabxiilee agarsiisan ja’a qabatee jira. Musliimota barreeffama kana dubbisan yaadota kanneen of eeggannannoo fi kadhannaa keessa ta’anii akka dubbisan akkasumas kunneen dhugaa ta’uu fi dhugaa ta’uu dhabuu isaanii akka ilaalanii fi hubatan isaan ni gaafanna.
Dhugaa barreffama kana keessa jiruunis Gooftan keenya Yesus Kiristoos Musliimota dukkana keessaa gara ifa isaa ulfina qabutti akka isaan baasu ni kadhanna.
Yaada Guddaa Tokkoffaa
Muhaammad Adeemsa Raajota Isa Dura Turanii Akka Hordofu Dubbatee Jira
“Yaa isin warri amantan! Allaah fi ergamaa isaatti kitaaba inni ergamaa isaa irratti buusetti kitaaba inni isa dura gadi buusettis amanaa. Allaah fi ergamoota (Malaa’ikaa) isaa barreeffamoota isaa ergamtoota isaatis guyyaa dhumaas namni gane dogoggora (dhugaa) irraa fagaate ni dogoggore” 4:136
“Ergamtichi gooftaa isaa biraa kan isarratti bu’e ni amane. Amantoonnis (akkanuma) hundi isaanituu Allaahtti, Ergamoota isaatti kitaabota isaattis, ergamtoota isaa gidduutti tokkollee adda hin baasnu (kan jedhan yoo ta’an) ni amanan. Ni dhageenyes ni ajajamnes gooftaa keenya! Dhiifama (ni barbaanna) deebi’uunis gara kee qofa jedhan” 2:285
“Ergasiis gara kee amantiin Ibraahim qajeelaa yoo ta’u hordofi, inni warra Mushrikoota (Allaah waliin waaqa biraa kan waaqeffatan) keessaa tokko hin turre jechuu sirratti buusne” 16:123
“Isa gara kee bu’e sana jabeessii qabadhu, ati karaa qajeelaa irra jirtaati; innis (Qur’aanni) ofii keeti fi saba keetif ulfina guddaadha. Gara fuula duraattis isa irraa ni gaafatamtu. Ergamoota keenya isaan si dura ergine keessas (duuka buutota isaanii) al-rahmaanin ala kan biraatif akka bitaman goonee jirra yoo ta’e mee gaafadhu” 43:43-45
“(Murtii) kanaafis namoota waami, akka ajajamte sanattis qajeeli. Gara isaan goranis hin hordofin. Jedhiinis wanta Allaahn buuse hundattis nan amane. Isin jidduuttis wal qixxeessuf nan ajajame. Allaahn gooftaa keenya gooftaa keessanisi. Nuti hojiilen keenya nuuf jiru. Isisniifis hojiileen keessan isiniif jiru. Nutiif isin gidduutti mormiin hin jru. Allaahn nu jidduutti ni sassaaba. Deebinis gara isaa qofa” 42:15
“Isaan warra nuti kitaabotaa fi raajummaa isaanif kennineedha. Isaan (gantoonni Makkaa) saba isaan ganuu hin dandeenye dhugumaan qopheessinee jirra. (Raajonni) kunneen isaan warra Allaahn dhiifama isaanif godheedha. Karaa isaanitis duuka bu’i:- isa (Qur’aana) irratti gatii homaa isin hin gaafadhu. Inni addunyootaf abboommii malee homaa miti jedhiin” 6:89-90
“Gara keetitti kan buusne irraa shakkii keessa yoo jiraatte warra si dura kitaabicha dubbisan gaafadhu. Dhugaan gooftaa kee irraa siif dhufee jira. Shakkitoota keessas tokko hin ta’in” 10:94-95
(Kutaalee Qur’aanaa armaan olitti caqafaman irratti akkuma ifa ta’ee argamutti) Muhaammad kan itti himame qajeelfama isa dura ture akka hordofuu fi ergaa isaatis kitaabota qulqullaawoo isa dura jiran irraa akka mirkaneeffatu ture.
Kana jechuunis ergaan isaa ergoota raajota isa dura turan waliin wal fakkaachuu qaba jechuudha. Macaafni Qulqulluun kan nutti himu Yesus dhuma mul’atoota hundaa akka ta’eedha; kanaafuu raajonni isa booda dhufan hundi kan dubbachuu qaban angoo yookin maqaa isaatin ta’uutu irra jiraata; akkasumas wangeela isaa kan barabaraa labsuu qabu.
“Nyaata jireenna barabaraatiif jiraatu kan ilmi namaa inni Waaqni Abbaan chaappaa isaa isa irratti mallatteesse sun isinii kennuuf dadhabaa malee nyaata baduuf hin dadhabinaa.” Yohannis 6:27
“Waaqni nagayaa inni karaa dhiiga kakuu barabaraatiin Gooftaa keenya Yesuus, tissituu hoolotaa guddicha sana warra du'an keessaa kaase sun” Ibroota 13:20
“Maleekkaa biraas otoo inni samii walakkaa barrisuu nan arge; innis warra lafa irra jiraatanitti jechuunis saba maratti, gosa maratti, afaanii fi Sanyii maratti akka lallabuuf wangeela barabaraa qaba ture.” Mul’ata 14:6
“Anis isaaf sagaduuf jedhee miila isaa irratti lafa dhaye; inni garuu akkana naan jedhe; " Naa hin sagadini! anis hojjatumaa sii fi obboleeyyan kee warra Ye-suusiif dhuga-bahan wajjiin tajaajiluu dha. Waaqaaf sa-gadi; dhuga-bayiinsi Yesuusi hafuura raajiitii” Mul’ata 19:10
Muhaammad ergaa Kiristoos waan faallesseef akkasumas Ilma waaqaa ta’uu isaa waan ganeef ergaan isaa Waaqa biraa kan dhufe ta’uu hin danda’u.
“Nama akka Yesuus masiihii ta'e ganu malee sobduun eennu ree? Namni akkasii Kiristoosiin morma; Abbaa fi Ilmas ni gana. Namni Ilma ganu kamiyyuu Abbaallee hin qabu; namni waayee Ilmaa dhugaa bawu cuftinuu Abbaas qaba.” 1Yohannis 2:22-23
(Armaan olitti sagalee Waaqayyoo keessatti akkuma ilaalle) dhugumatti Muhaammad dhuma irratti sadarkaan inni irra gahe Waaqayyo sobaa gochuudha.
1Yohannis 5:9-13 “Dhuga-bayiisa namaa ni fudhanna; dhuga-bayiisni Waaqayyoo garuu kana caalaa guddaa dha; dhuga-bayiisni kun isa Waaqayyo waayee Ilma isaa dhugaa ba'e sanaatii. Namni ilma Waaqayyootti amanu kamiyyuu dhuga-bayiisa kana garaa isaa keessaa qaba; namni Waaqa hin amanne garuu waan isa Waaqni waayee ilma isaa dhugaa baye sana hin amaniniif inni Waaqayyuu sobduu godheera. Dhuga-bayiisni sunis isa kana; Waaqayyo jireenna barabaraa nuu kenneera; jireenni sunis Ilma isaa keessa jira. Namni Ilma sana qabu jireenya qaba; namni Ilma Waaqayyoo hin qabne immoo jireenya hin qabu. Yaada Xummuraa Isin warri maqaa Ilma Waaqayyootti amantan akka jireenya barabaraa qabaachuu keessan beettaniif ani waan kana isinii barreessa.”
Xumura Dubbichaa:- Muhaammad Waaqa Dhugaa Kan Sobu Waan Fakkeessef Raajii Dhugaa Ta’uu hin Danda’u
Yaada Bu’uuraa Lammaffaa
Macaafni Qulqulluun Akka Dubbatutti Xibaartummaa Fi Tolchi Raajii Waaqayyoo Isa Dhugaa Irratti Hojjechuu Hin Danda’u.
“//////////” Seera Ba’uu 23:23
“Namoonni torbaatamii lamaan sunis gammachuun deebi'anii, "Yaa Gooftaa, jinniiwwanilleen maqaa keetiin nuu ajajamaniiru" jedhan. Yesuusis deebisee akkana jedhe; "ani otoo Sheexanni ak-kuma balaqqeetti samii irraa bu'uu nan arge. Kunoo, ani akka isin bofaa fi torbaan qabaaf lafatti dhidhiittaniifi akka humna dii-naagmaras moo'attaniif aangooh isinii kenneera; wanni kamiyyuus isin hin miidhu. Garuu sababii maqaan keessan samii keessatti barreeffameef gammadaa malee sababii hafuuronni isinii ajajamaniif hin gammadinaa.” Luqaas 10:17-20
Muhaammad qorumsa kana darbuu hin dandeenye sababni isaatis xibaartuun Yihudii tokko xibaarummaa irratti hojjetee jiraati. Musliimonni akka dubbatanitti boqonnaaleen Qur’aanaa 113 fi 114 kan “mul’ataniif” Muhaammad abaarsa kana jalaa baasufi jedhu. Kana ilaalchisee hadisni kan galmeesse garuu:_
Ayishaan akka dubbattetti:- garbicha Allaah irratti xibaarummaan (digimtiin) hojjetamee ture kanaafuu niitolii isaa waliin qunnamtii saalaa osuma hin raawwatin akka waan raawwatee itti fakkeessa ture. (Suufiyaan kan dubbatetti immoo amala akkanaa kana agarsiisuun isaa xibaarummaan sun baay’ee ulfaataa ta’uu isaat agarsiisa jechuudha). Gaaf tokko innis akkas ajedhe,  .
Namichi inni duraa ‘isa irratti xibaartummaa kan hojjete eenyu?’ jedhee gaafate; namichi inni lammataa immoo ‘Labid Bin Al Asam kan jedhamu nama banii Zuraayiq irraa ta’eedha; innis dura-bu’aa Yihuudotaa fi nama fakkeessadha’ jedhee deebiseef. Namichi duraas ‘inni xibaarummaa sana hojjechuuf maal fayyadame?’ jedhee gaafate; kan lammataas ‘filaa rifeensi irra jiruudha’ jedhee deebise. Namichi duraa sunis ‘inni (filaan rifeensaa sun) eessa jira’ jedhee gaafate. Namichi kuunis ‘golga daraaraa muka teemira kormaa keessa ta’ee boolla daarwaan keessa dhagaa jala taa’ee jira’ jedhee deebise. Kanaafuu raajichi gara boolla sanaa deemee wantoota sanneen baasudhaan akkas jedhee dubbate:-  . (Sahih al-Bukhari, Volume 7, Book 71, Number 660; see also number 661)
Ayishanis akka armaan gadii jetteet dubbatte:_ raajichi yeroo tokko xibaarummaan itti godhamee ture kanaafuu wanta hingoone tokko akka waan godhee itti fakkaachaa ture. (Sahih al-Bukhari, Volume 4, Book 53, Number 400)
Yaadachiisa Qopheessaa
Waa’e jireenya keenyaa dhugumaan itti yaaduu qabna, sababni isaas amantaan nuti hordofnu sirrii ta’uu isaa beekuu waan qabnuufi. Raajichi amantaa Islaamaa eegale dhugumaan raajii dhugaatii? Jechuudhan gaafachuuf saalfachuu yookin sodaachuu hin qabnu. Barreeffamni armaan olitti argamuu fi kutaaleen itti fufanii jiran Muhaammad raajii dhugaa uumaa ta’uu fi ta’uu dhabuu isaa ni agarsiisu. Garaa bal’aadhan dubbisaa; amantaa Waaqa isa dhugaa hordofaa jirtuu? Yoo hin taane ta’e yaachisaadha. Qopheessichi kan gorsuu fi kan yaadachiisu dhugumaan akka itti yaaddaniifi. Waaqayyo karaa hafuuraa isa dhugaa akka isiniif ibsu kadhannaa keenya. Waaqayyo isin haa gargaaru, Amen.
Kutaa lammaffaa itti fifaa
Maddi hiikkaa Is Muhammad a true Prophet of God?
Islaamummaadhaf deebii, Afaan Oromoo Fuula Duraa


text:
J/Obsee Margoo (1976-2013)
Maddeen keenya Norwey, Bergen, irraa akka ibsanitti, haati warraa Jaal Daawud Ibsaa dhukkuba akka tasaa mudate akka wal’aanamtuuf gaafa 08/10/2013 galgala gara mana yaalaa “Haukeland sykehus” biyya Norway magaalaa Bergen itti argamutti geeffamte.
Oromiyaa keessatti gaafa 29/11/1976 kan dhalatte Jaal Obseen, mana yaalaa geeffamte keessatti wal’aansa fayyaa otuu fudhachaa jirtuu gaafa 11/10/2013 addunyaa kana irraa du’aan boqotuun ishii beekamee jira.
Hawaasa Oromoo biratti hedduu jaalatamtuu fi kabajamtuu kan turte Jaal Obsee Margoo, bakka deemte maratti eenyummaa fi Oromummaa mul’isuudhaan akka mararfannoo guddaa qabaachaa turte kanneen dhiyeenyatti beekan ragaa bahu.
Miseensotii fi deeggartooti qabsoo bilisummaa Oromoo, akkasumas sabboontoti Oromoo bakka jiran mara irraa boqonnaa jaal Obsee ilaalchisuun ibsa gaddaa fi dhaamsa jajjabinaa dabarsaa jiru.
Miseensoti ABO konyaa Victoria ibsa gaddaa Oromediaf ergan keessatti Jaal Obseen haadha qabsoo, haadha jaalalaa fi haadha Oromoo dhugaa akak turte eeruun, du’a akka tasaa kanatti hedduu gadduu fi rifachuu isaanii addeessanii jiru.
Kana malees, Jaal Daawud Ibsaaf, maatii fi firoottan isaanii maraaf jajjabina hawwuun, Waaqni lubbuu Jaal Obsee akka qananiisu illee kadhannaa isaanii waliin dhaamanii jiru.
Miseensoti ABO Konyaa Stavanger gama isaaniitiin dhaamsa dabarfatan keessatti Jaal Obseen haadha qabsoo Oromoo, jaalatamtuu fi kabajamtuu akkasumas sabboontuu jabduu ta’uu eeruun, du’a hin oolle ta’ee malee goota akkanaa dhaabuun hedduu laalessaa akka ta’e ibsaniiru.
Miseesnoti ABO Stavanger, itti dabaluunis,”Gadda guddaa nutti dhagayame ibsachaa, Waqaayyo lubbuu J/Obsee haamaaru; J/Daawud, Maatii fi firoottan J/Obsee hundaaf immoo Waaqayyo jajjabina isaaniif haa kennu,” jedhanii jiru.
Kana malees, “Kabajaa fi jaalala jaallummaaf awwaalcha Jaalle keenya irratti argamuun gaggeessa isa dhumaa ni goona,” jechuun kutannoo jaalummaa irra deebi’anii mirkaneessanii jiru.
Miseesnoti ABO marti dhaamsa gaddaa dabarsan keessatti Jaal Obseen qabsooftuu jabduu, kutattuu fi jaalatamtuu akka turte ibsuun, ekereen ishihii akka qanani’uuf, Jaal Daawud fi firoottan ishiif immoo jajjabinni akka kennamu akkuma amantii isaaniitti kadhannaa gochaa akka jiran beekameera.
Miseensi ABO maqaan isaa akka himamu hin feene tokkos karaa marsaa hawaas-qunnamtii akka nuuf ibsetti, J. Obsee Margaa akka nam tokkeettis tahe akka miseensa dhaabaatti bakka turte hundatti nama qooda kennaa tureedha.


text:
Lola Eertiraa fi Itoophiyaa ka dhiyoo tana daarii Tsorenaa irratti wal hadhan jedhan irratti nama hedduutti dhumate.Jari ilachuu ebelutti qaraa lole jedhee balleessaan wal himata.
Tsorenaan irratti wal hadhan jedhan tun Asmaraa gama Kaabaatin jirti.Akka bakka bu’aan mootummaa Eertiraa Tokkummaa Mootummootaa, ambaasaadder Girmaa Asmeroom jedhutti Itoophiyaan seera nyaaphummaa Eertiraa irratti baafattee qabdi.
Ragaan jiru akka ambaasaadder Girmaan jedhutti dubbii bulchootii Itoophiyaa 'Eertiraa lolla, mootummaa sun jijjiira' jedhanii paarlaamaa irratti dubbatan jedhee VOA-tti hime.
Itoophiyaan ammoo wannii Eertiraan jette dhara jetti.Akka ambasaadderi Itoophiya Tokkummaa Mootummootaa Tekeda Alemu VOA-tti himetti dubbiin Eeritiraa tun dharaa deebii kennanii miti.
Isuma mootummaan Eertiraa waan manii murtii mirga namaa Tokkummaan Mootummootaa isiin himatee deebii kennuuf muddamee ykn cinqamee akkana tahaa jedha,ambaasaadderii Itoophiyaa.
Koomishiinii Qorannoo Tokkummaa Mootummootaa Eeritiraan ummata kuma 400 garboomfattee harkaa qabdii manii murtii addunyaa(ICC) dubbii tana laaluu malee jedhee dabarse.Eeritiraan ammoo dubbii tana hin fudhanne.
Lola Itoophiyaa fi Eerrtiraa bara 1998-2000, ganna 16 duraa irratti nama kuma hedduutti irratti dhumate.Jarii lachuu ammallee lolla akka hin feene dubbachumatti jiran.


text:
Waraanni Ogaden kani Wayyaaneen Liyyuu Poolis jettuu Oromoo Gammoojjii Anniyyaa weeyrare.
Oduun naannoo Qumbii qubsuma Oromoo Anniyyaatii baatu akka mirkaneeysitutti, hidhattoonni Liyyuu Poolis kani Wayyaneen Soomalee Ogadinirraa jaarrattee bara afran dabre gara jabeenyaan ummata Somnaalee Ogadeen irratti shoorarkaa duguuginsa shanyii hojjachaa bahe, batii dabartee kaasee, Oromoo gammoojjii Anniyyaa qubatturratti bobbahee, lafa bal’ooorraa ummata humnaan buqqisuun gabaafame.
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…
Sagantaan yaadannoo Artist Usmaayyoo Muussaa magaalaa Finfinnee Hoteela ILILI INTERNATIONAL tti torbaan dhufu ni qophaawa.…
Taammanaa Bitimaa irraa Jaalatamoo fi kabajamoo yaa dubbiftoota barreeffama kanaa, mee kunoo hardha irraa kaaseen:…
Dhumaatiin ummataa Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti maaf hin dubbanne komiin jedhu hedduutu dhufa. Gama…


text:
Konkolaattonni baasii addaa tajaajila geejjiba uummataa kennan gatiin kaffalchiisan dabalata olaanaa agarsiisuu isaa imaltoonni Addis Maaledaatti ibsan.
Tajaajilamtoonni geejjiba baasii addaa Addis Maaledaan dubbiste gatiin baasichaaf kaffalamu madaalamaa miti jedhaniiru.
Sababa hojiitiin Arbaa-Minci irraa gara Finfinneetti kan deddeebi’anii fi dhimmicha irratti yaada kennan; daandii kiiloo meetira 436 imaluuf baasii addaatiin birrii 985; akkasumas baasii idileetiin immoo birrii 280 akka barbaachisu himaniiru. Sababa kanaaf baasii idileetti fayyadamuu akka filatan kan dubbatan tajaajilamaan kun; baasota tajaajila geejjibaa kennan kana lamaan gidduu garaagarummaan gatii akka jiraatu ifa yoo ta’es; hanga kana hunda ta’uun isa garuu akka isaan dhibe ibsaniiru.
Addis Maaledaan dhimmicha irratti kan dubbiste maqaa isaanii ibsuu kan hinbarbaanne hoogganaan hojii dhaabbata baasii addaa akka mirkaneessanitti; baasonni addaa taarifa gatii isaanii kan baasan ofii isaanii yoo ta’an; itti fayyadamtoota sirna deeggarsa boba’aa ta’uu hafuu isaanii akka sababaatti kaasuudhaan; taarifa tajaajila isaanii dhaabbileen kun ofuma isaaniitiin kan baasan ta’uu fi taarifa ministeerri gaajjibaa fi loojistiiksii baasuun konkolaattonni hinhojjenne sirna deeggarsa boba’aatti fayyadamuu waan hindandeenyeef jedhameera.
Baasonni addaa kun sirna deeggarsa boba’aa kanatti fayyadamuu hafuun isaanii taarifa kaffalchiisan baasota idilee tajaajila wal-fakkaataa kennan cinatti wayita ilaalamu akka ol-ka’u taasisuu isaa; kunis tajaajilamtoota geejjibichaa baay’ee kan mufachiise ta’uu imaltoonni Addis Maaledaan dubbiste ibsaniiru.
Dhimmicha irratti deebii kan kennan ministeera geejjibaa fi loojistiiksiitti hoogganaan dhimmoota geejjiba uummataa; konkolaattotaa fi konkolaachistootaa Kedilmaagist Ibiraahim akka jedhanutti; ministeerri isaanii taarifa tajaajila baasota addaa ni hordofa malee hintoo’atu jedhan.
Baasonni addaa bu’aadhaaf kan hundaa’an hanga ta’anitti taarifa baasan irratti too’annaan taasifamuu hinqabuu? jechuun gaaffii dhiyaateef deebii kennaniin; baasonni adda akka hunda’an wayita hayyamametti baasonni kun buufataalee awutobuusii mootummaan qopheesse keessa utuu hinseenin kutaalee hawaasaa gatii giddugaleessaa qabu kan qaqqaban filannoo geejjibaa akka ta’anuuf yaadamee akka ta’e ibsaniiru. Baasonni kun wayita tajaajila kennuu jalqabanii kaasee hordoffii taarifaa malee too’annaan akka itti hintaasifamne kan ibsame yoo ta’u; kanaafis sababni isaa dhaabbileen kun wayita hundaa’an waliigalteen jedhu jiraachuu hafuu isaa ti jedhameera.
Kanaan wal-qabatees; dhaabbileen kun wayita huda’an buufataalee geejjibaa mootummaatti akka hinfayyadamne yoo ibsames; buufataalee konkolaataa Laambaratii fi Ayyeer – Xeenaa seenuun tajaajila kennuu isaanii ilaalchisuun gaaffii gaafatamaniif Kedilmaagist wayita deebisan; dhaabbilee kanaa wajjin maryachuun hordoffiif akka tolutti buufataalee konkolaataa mootummaatti akka fayyadaman taasifameera jedhaniiru.
Buufataalee konkolaataa kanaaf maallaqa akka kaffalan ibsanii; dhaabbileen kun gara fuula-duraatti buufata konkolaataa ofii isaanii ijaarrachuuf gaaffii lafaa akka qaban eeranii; gaaffiiwwan kun wayita deebi’an buufataaleen kun akka ijaaramanu beeksisaniiru.
Gaaffiiwwan taarifaa fi kanaan walqabsiisuun hawaasni kaase koreen ministeericha; dhaabbilee tajaajila baasii adda addaa kennan keessaa walitti baba’uun rakkoowwan damee kana keessa jiran furuuf hundaa’e akka ilaalu Kedilmaagist ibsaniiru. Kanumaan walqabatee dhaabbileen kun kaayyoo hundeeffamaniif waliin hojiin hojjetaa jiran madaalamee sirreeffamni akka taasifamu dubbataniiru.
Sirni deeggarsa boba’aa konkolaattota tajaajila geejjibaa taarifni isaanii mootummaadhaan bahuuf qofa haala fayyaduun Waxabajjii 29 bara 2014 irraa jalqabuun hojii irra akka jiru ni beekama.


text:
Ibsaa Jireenyaa-Lakk.5
Mana fuudhaa heerumaa (gaa’ila) kee waa lama irratti ijaari. Isaanis: TaqwaAllah (Sodaa Rabbii) fi Ridallah (Jaalala Rabbii). Maal jechuu keeti yoo jettan; Sodaa Rabbiitin wanta mana kee diigu eegda, Jaalala Rabbitiin wanta mana kee ijaaru hojjatta. Wanti guddaan jireenya fuudhaa heeruma diigu “waan badaa hojjachuu fi waan gaarii hojjachuu dhiisudha“. Hiika taqwaa keessaa tokko waan badaa dhiisun adabbii Rabbii irraa of eegudha. Kanaafu, yommuu niitin, dhiirsi fi ijoollen wanta Rabbiin dhoowwe hojjachuu dhiisan, addaan bittinaa’u fi jeequmsa irraa of tiiksu. Akkasumas, Jaalala Rabbii barbaadun yommuu hojii gaggaarii hojjatan, hariiroo fi jaalalli isaan jiddu ni jabaata. Kuni maatii gaarii ijaarudha. Qur’aanni bu’uura jireenya keenya taqwaa fi jaalala Rabbii irratti ijaaru akka qabnu nu jajjabeessa. Haala kanaan fakkeenya nuuf dhiyeessa:
“Sila nama bu’uura ijaarsa isaa sodaa Rabbii irraa ta’ee fi Jaalala [Isaa] irratti bu’uurresse caala moo, nama bu’uura ijaarsa isaa afaan boollaa kan cituu dhiyaate irratti bu’uuressee ergasii ibidda Jahannam keessatti isaan kufetu caalaa?” (Suuratu at-Tawbaa 9:109)
Namni ijaarsa isaa olfageessu barbaade, bu’uura isaa garmalee haa jabeessu. Iimaanni bu’uura, hojiin gaggaariin immoo ijaarsa bu’uura irratti ijaarramuudha. Maatii gaarii ijaaru yoo barbaanne bu’uurri keenya taqwaa fi Jaalala Rabbii irratti ta’uu qaba. Kana jechuun Rabbiin sodaachun wanta badaa ni dhiisna, mana keenya keessaas ni baasna. Akkasumas, Jaalala Rabbii barbaadun hojii gaggaarii ni hojjanna. Haala kanaan maatiin gaariin ni ijaarrama.
Gufuwwan lama of eeggadhu
Adeemsa jireenyaa keessatti yommuu hojii gaarii tokko hojjachuuf ykn kaayyoo tokko galmaan gahuuf kaatu, wantoota (gufuwwan) lama of eeggadhu. Isaanis: Yaada badaa namoota irraa dhufuu fi yaada badaa si keessaa burqu. Namoonni dadhabinnaa fi hanqinna kee ilaalun, “Eessa gahuuf akkanatti carraaqxaa? Uguruu hin geessu..” siin jedhu. Ati morkii fi gootummaan yoo itti hin fufiin, jireenya keessatti jijjirama hin argitu. Ammas, yaanni badaan si keessa jiru yaada namootatiin wal fakkaata. Wanti garagara godhu yaanni kee si waliin tura. Yaada nama gufachisanii fi laamshessan irraa bilisoomuf qabsoo guddaa si barbaachisa. Yaada namootaa nama gufachisu irraa bilisoomuf, namoota hamile namaa cabsan irraa fagaachu ykn yaada isaanii akka morkitti itti fayyadamu. Yaada badaa of keessa jiru irraa fagaachuf yeroo hundaa carraaqu fi wanta kaayyotti nama geessu hojjachuudha. Gonkumaa abdii kutuu dhiisu fi obsu
Yommuu badii raawwattu Qur’aana keessaa suuratu az-Zumar (39) dubbisuun sirritti itti xinxalli. Dhugumatti suuran tuni akkuma suuraalee (boqonnaalee) Qur’aanaa biroo waa lama of keessatti tan hammattedha. Isaaniis, rajaa (abdii) fi khawf (sodaa). “Jedhi,”Yaa gabroottan kiyya kan lubbuu ofii irratti daangaa dabartan! Rahmata Rabbii irraa abdii hin muratinaa. Dhugumatti Rabbiin balleessaa hundaa ni araarama. Inni Araaramaa, Rahmata godhaadha.” jechuun abdii namaaf kenna. “Adabbiin isinitti dhufuun dura gara Rabbii keessanii deebi’aa, Isaafis ajajamaa…” jechuun adabbii irraa akka of eegan nama taasisa. Gara dhumaatti immoo gahuumsa warra ibidda seenu fi Jannataa seenu dubbata. Kuni hundi rahmata Rabbii abdachuu fi adabbii Isaa sodaachun gara Isaa akka fiigan nama taasisa.
Namoonni gariin tola yommuu namatti oolan, nama sanii akkana godheef, akkana godheef jechuun tola san namatti odeessu. Kuni na argaa fi dhaadannaaf yoo ta’e hojii gaarii nama jalaa balleessa. Qur’aana keessatti, “Yaa warra amantan! Sadaqaa keessan dhaadannaa fi nama rakkisuudhaan hin balleessinaa…” Suuratu al-Baqarah 2:264
Namoonni dhugaan Rabbitti amananii fi hundeewwan imaana biroottis amanuun, hojii gaggaarii hojjachuun imaana isaanii dhugoomsan, isaaniif mindaa guddatu jira. Mindaa (ajrii) addaan hin cinne Aakhiratti argatu. Addunyaa tana keessattis qalbiin isaanii tasgabbiin guuttamti. Namoonni milkaa’an hojii hojjachuun dura gaafi lama of gaafatu. Isaaniis: “Maaliif?, Akkamitti?” Gaafiin jalqabaa “Maaliif hojii gaarii hojjadha?” jechuun niyyaa ofii akka qoratan nama taasisa. Kuni immoo shirkii irraa nama qulqulleessun iklaasatti nama geessa. Gaafin lammataa immoo “Akkamitti hojii kana hojjadha?” jechuun eenyun hordofuu akka qaban karaa isaanitti agarsiisa. Kuni immoo bid’aa irraa fagaachun sunnaa akka hordofan nama taasisa. Hojiin gaariin fudhatama kan argatu iklaasa yoo qabaate fi sunnaah yoo hordofaniidha.
Gorsa Hiriyyaa of Eeggadhu
Namni tokko haala fi amala gaarii irra osoo jiru jireenya isaa keessatti haala hin beekkamneen daandii sirrii irraa bahuun haala fi amala badaatti jijjiramu danda’a. Wantoota baditti nama geessan keessaa tokko hiriyyaa badaa fi namoota beekumsa hin qabneedha. Hiriyyaan badaan haala kanaan nama gowwoomsa: Nama hojii gaarii hojjatu fi hojii badaa irraa dheessu yommuu argu, itti dhufe akkana jedhaan, “Sila ati maalidhaa? Adda jiraatta, namatti hin madaqxu. Yeroo hundaa hojii gaggaarii hojjachu qaba jechuun of hiita. Gara alaa bayi hiriyyoota waliin deemi, hariiroo uumi. ” Namtichi qaruute yoo hin ta’in, kana dhugaa sehe (itti fakkaate), gorsa kana fudhachuun hordofa. Ergasii, hanga baditti seenutti malee of hin argu. Yommuu baditti lixu, “Sila ani maal ta’ee badii kanatti lixee?” jechuun gaabbi hamaa gaabba. Kanaafu, nama hiriyyaa onnee fakkaachun gara baditti si harkisuuf si gorsu of eeggadhu. Gorsa isaa yeroo kudhan irra deebi’i itti yaadi. Ammas namoonni beekumsa hin qabne kan namoota karaa irraa baasan lakkoofsa hin qaban. Namoonni akkanaa maatii irraa jalqabu. Nama Islaama hordofuu fi hojii gaggaarii hojjachuuf carraaqu yommuu argan, duubatti isa/ishii buutuf wanti isaan hin goone hin jiru. Sababni isaas, beekumsi isaanii xiqqaa fi iimaanni isaanii da’iifa (laafaa) waan ta’eefi. Akkana jedhuu, “Yoo Islaama qabatte qabeenya dhabda, ni hidhamta…” yaada hundee hin qabne biroo namatti afuufu. Eeti, Yaada isaanii akka jabeenyatti itti fayyadamudha malee of laamshessuun hin barbaachisu. Akkasumas, isaan jibbuu fi diina isaanitti ta’uun hin barbaachisu. Tarii akka yaada isaanitti “Kuni gaarii” jechuun gorsa namaaf kennu. Gorsi isaanii kuni beekumsa irratti waan hin hundoofneef bu’aa baay’ee kan fidu miti. Kanaafu, jireenya keessatti gorsa namoota madaalu barbaachisa.
Wanta Mana Fuudhaa Heerumaa diiganii fi Furmaata
Jireenya fuudhaa heerumaa keessatti wantoota maatiin akka diigamu taasisan keessaa tokko dhiirsa fi niitin fedhii walii guutu dhiisudha. Keessummattu, dhiirsi ykn niitin fedhii foonii guuttachuuf manaan alaa gara biraa kan mil’atan yoo ta’an, maatiin isaanii bittinaa’un waan hin oolledha. Baasi manaa irratti ganamaa galgala kan walitti nyakkisan yoo ta’an, ijoollen ni jeeqamti, gammachuun manaa ni bada. Wanta armaan olii guduunfuf tuqaalee armaan gadii ijaarsa maatii itti fufsisan eerun ni danda’ama:
1. Dhiirsi fedhii foonii niiti isaa guutu qaba. Niitinis fedhii foonii dhiirsa ishii guutu qabdi. Ta’uu baannan manni ni diigama.
2. Niitin nama alagaa (hormaa) bakka dhiirsi hin jirreetti mana seensisu hin qabdu. Kuni fitnaa guddaa uuma. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Dubartoota irratti seenu of eeggadhaa!” Sahih al-Bukhari 5232
3. Maatii irratti baasi yommuu baasan kararoo fi sagantaan deemu. Wanta bituu qaban yaadannoo irratti tarreessu. Wanta hin barbaachisne bituu dhiisu. Wanta bitaniis sirnaan fayyadamu fi qisaasessu dhiisu.
4. Wanta xiqqaa fi guddaa irratti walitti nyakkisuu osoo hin ta’in irra walii darbuu fi araaramu. Wantoonni armaan olii kunnin galma kan gahan akkamitti akka ta’e beektu? Akkuma jalqabatti jenne wantoota armaan oli kana galma akka gahuu fi maatiin gaariin akka ijaarramu kan gargaaru “Taqwaa” fi “Jaalala Rabbii barbaadudha.”


text:
Dubbii Iimaana Diigu-Kutaa 11.4
Akkaataa Du’aan booda Kaafama Mormuun Iimaana itti diigu-kutaa 2
(C)-Du’aan booda kaafama mormuun keeyyattoota Qur’aanaa ifaan ifatti kaafama mirkaneessan kijibsiisudha. Akkasumas, mormuun kuni odeefannoo sirrii kaafamun akka argamu dubbatan deebisuu, wanta waamichi Ergamtoota irratti wali galee fi kitaabban ittiin bu’an kijibsiisudha. Namoonni keeyyattoota Rabbii subhaanahu kijibsiisan adabbii cimaaf akka saaxilaman Qur’aana keessatti ni arganna:
“Dhugumatti, warroonni keeyyattoota Keenyatti kafaran, gara fuunduraatti ibidda isaan seensifna. Dhawaatuma gogaan isaanii gubatuun, akka adabbii dhandhamaniif gogaa biraa isaaniif jijjirra. Dhugumatti, Rabbiin Injifataa, Ogeessa ta’eera.” Suuratu An-Nisaa 4:56
“Warroonni kafaranii fi keeyyattoota Keenya kijibsiisan, isaan san adabbii salphisaatu isaaniif jira.” Suuratu Al-Hajj 22:57
Namoonni Tokkichummaa Rabbii waakkatan, Ergamaa Isaa kijibsiisanii fi keeyyattota Qur’aana akka sobaatti ilaalan, isaan san adabbii Jahannam keessatti isaan salphisuu fi xiqqeessutu isaaniif jira.[1]
Ibn Abi Al-Izza Hanafiyy ni jedha: Jireenya Aakhiratti amanuun wanta Qur’aanaa fi sunnaan, sammuu fi uumamni qulqulluun agarsiisan irraayyi. Rabbiin Kitaaba Isaa injifataa keessatti waa’ee Aakhirah ni beeksise, ragaalee irratti gadi dhaabe, suurah Qur’aanaa baay’ee keessatti nama mormu irratti deebii ni deebise.” (Sharih Al-Aqiidatu Ax-Xahaawiyyah-2/589)
Hadiisa Abu Hureeyran gabaase keessatti, Nabiyyiin sallallahu aleyh wassallam ni jedhan: Rabbiin ni jedha: Ilmi Aadam Na arrabsee jira, Na arrabsuun isaaf hin malu. Na kijibsiisee jira, [Na kijibsiisuun] isaaf hin malu. Arrabsoon isaa Ani ilma akka qabu dubbachuu isaati. Kijibsiisuun isaa immoo akkuma jalqaba na uume deebisee na hin uumu jechuu isaati.” Sahiih Al-Bukhaari 3193
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa argamuu Qiyaamaa irratti Gooftaa isaatiin akka kakatu Ergamaa Isaa bakka sadiitti ajajee jira:
1ffaa:
“‘Sila inni (Guyyaan Qiyaamaa) dhugaadhaa?’ [jechuun] si gaafatu, jedhi, “Eeyyeen, Gooftaa kiyyaan kakadhe! Dhugumatti, inni dhugaadha. Isinis miliquu hin dandeessan.” Suuratu Yuunus 10:53
2ffaa:
Warri kafaran, “Qiyaamaan nutti hin dhuftu” jedhan. “Akka isin jettanii miti. Rabbii kiyya Beekaa waan hin mul’annee ta’een kakadhe, dhugumatti isinitti ni dhufti.” Suuratu Saba 34:3
3ffaa:
“Isaan kafaran [erga duunee booda] hin kaafamnu jechuun odeessan. Jedhi, “Eeyyen! Gooftaa kiyyaan kakadhe! Dhugumatti isin ni kaafamtu; ergasii wanti dalagdan hundi isinitti himama. Sunis Rabbiin irratti laafadha.” (Suuratu at-Taghaabun 64:7)
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa iddoolee baay’eetti Guyyaan kuni argamu kakatee jira. Kan akka jecha Isaa:
“Rabbiin haqaan Gabbaramaan Isa malee hin jiru. Dhugumatti, gara Guyyaa Qiyaamaatti walitti isin qaba, shakkiin isa keessa hin jiru. Rabbiin caalaa eenyutu dubbiin dhugaadhaa?” (Suuratu An-Nisaa 4:87)
Kana jechuun ibaadan hundi Rabbiif malee hin ta’u. Guyyaa Qiyaamaa kan shakkiin keessa hin jirre qorannoo fi jazaaf walitti isin qaba. Wanta beeksiise keessatti Rabbiin caalaa dhugaa kan dubbatu hin jiru. Dhugummaa odeefannoo Ani isinitti beeksisuu beekaa. Jazaaf, qorannoof, mindaa fi adabbiif yaqiinan Guyyaa Qiyaamaa walitti isin qaba. Kuni sirrii ta’uu isaa hin shakkinaa. Haqiiqaa isaa hin maminaa. Dhugumatti, dubbiin Kiyya dhugaa sobni keessa hin jirreedha, waadaan Kiyya haqa diiggan keessa hin jirreedha. “Rabbiin caalaa eenyutu dubbiin dhugaadhaa?” Kana jechuun dubbataa kamtu Rabbiin caalaa dubbii keessatti dhugaa ta’aa? Kunis, namni kijibu kijiba isaatiin faayda argachuuf ykn miidhaa ofirraa deebisuuf qofa kijiba. Rabbiin olta’aan faaydaa fi miidhaa kan uumudha. Kanaafu, Isa irraa kijibni argamuun gonkumaa hin ta’u. Sababni isaas, faayda argachuu fi miidhaa ofirraa deebisuun kanatti hin kakaasu. Kuni kan Isaa gadi jiruuf ta’a.[2] Kanaafu, wanti kijibuutti Isa kakaasu waan hin jirreef hunda caalaa dhugaa dubbataa jechuudha. Odeefannoon Inni beeksisu odeefanno hunda caalaa dhugaa ta’eedha.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala namoota Qiyaamaa kijibsiisan balaalefate jira:
“Dhugumatti, warroonni qunnamti Rabbii kijibsiisan kasaarani jiru. Kan qajeelfamanis hin turre.” Suuratu Yuunus 10:45
Adabbii fi jallinna fagoo keessa akka jiran ni beeksiise:
“Akkasi miti, warroonni Aakhiratti hin amanne, adabbi (azaabaa) fi jallinna fagoo keessa jiru.” Suuratu Saba 34:8
(D)-Du’aan booda kaafamu Muslimoonni irratti wali galanii jiru. Beektonni ummata kanaa namni kaafama mormu akka kafaruu irratti wali galani jiru. Waligaltee (Ijmaa’a) kana beektota baay’etu dubbata. Isaan keessaa muraasa isaanii haala armaan gadiitiin ni dhiyeessina:
Ibn Hazm ni jedha: “Namni ruuhin gara qaama biraatti dabarti jedhee odeesse, kuni dubbii warra At-Tanaasuka ti, suni warra Islaamaa hunda biratti kufriidha.” (Al-Muhallaa 1/31)
Ammas ni jedha: Kaafamni haqa akka ta’e fi yeroon jireenyi addunyaa isaanii addaan citutti namoonni hundi akka kaafaman irratti wali galanii jiru….” (Maraatibul Ijmaa’i- fuula 175)
Kitaaba sadaffaa keessatti ni jedha: “Kaafamuun dhugaadha, qorannoonis haqa… Rabbiin olta’aan Guyyaa Qiyaamaa ruuhi fi qaama walitti qaba. Kuni wanta warri Islaamaa hundi irratti wali galaniidha. Namni isa keessaa bahee Islaama keessaa bahe.” (Ad-Duratu fiimaa yajibu I’itiqaadu-fuula 206)
Ibn Abdulbarr ni jedha: Namni kaafama morme iimaanaa fi shahaadan akka isaaf hin jirree Muslimoonni irratti wali galanii jiru. Du’aan booda kaafama mirkaneessu fi jabeessu Qur’aana keessa jiru waliin kana keessa wanta quubsaa fi gahaatu jira. Kanaafu, kana mormuuf sababni hin jiru.” (At-Tamhiid 9/116)
Ibn Taymiyaan ni jedha: “Kaafirota, mushrikootaa fi kanneen biroo irraa gareewwan baay’een du’aan booda deebifamu guutumatti mormu. Deebifamuu ruuhis ta’e deebifamu qaamas hin mirkaneessan. Rabbiin olta’aan dhimma deebifama ruuhi fi qaamaa Kitaaba Isaa keessatti arraba Ergamaa Isaa irratti ibsee jira. Kana irraa wanta tokkotti warra kafaranii fi morman irratti ibsa guutuu deebisee jira.
Ummata kana irraa munaafiqonni jechoota Qur’aanaa fi Sunnah beekkamaa hin mirkaneessine immoo, jechoota bakka isaaniiti jijjiru. “Kuni deebifama ruuhii akka hubannuuf fakkeenya dhiyeefameedha” jedhu. Kunniin akka Al-Qaraamixatu Al-Baaxiniyyah dubbiin isaanii dubbii majuusaa fi saabi’ah irraa walitti qabameeti…Dhugumatti, Muhammad sallallahu aleyh wassallam kana (du’aan booda kaafama) ibsa quubsaa uzrii kutu ibsee jira…” (Majmuu’al Fataawaa 4/313=gabaabbinnaan)
3-Wanti darbe erga mirkanaa’e, murtii nama kaafama mormee ilaalchisee dubbii beektota garii ni dubbanna:
Kunoo ibn Najiim kufrii nama kaafama mormee mirkaneessa. Akkuma kana Badru Rashiidis ni mirkaneessa.
Dardiir Maalikiyy ni jedha: “Namni “namni du’e ruuhin isaa fakkaatama isaatti dabarti ykn nama Rabbiif ajajamu irraa yoo taate kan isa caalutti dabartii ykn yoo kan badii hojjatu irraa taate kan isaa gadiitti ykn isa fakkaatutti dabarti” jedhe, inni kaafira. Sababni isaas, kana keessa kaafama mormutu jira.” (Ash-Sharh Al-Sughraa 6/147-148)
Al-Bahuuti ni jedha: “Kaafama yoo waakkate (kijibsiisee fi morme), kafaree jira. Qur’aana, Sunnah fi wali galtee ummataa waan kijibsiiseef.” (Kashaaf Al-Qanaa’i 6/136)
[1] Tafsiiru Muyassar-339
[2] Tafsiir Muyassar-92, Tafsiiru Xabarii-7/279-280
“Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 225-229 Abdulaziz bin Muhammad