text:
Baakteeriyaa fi Vaayirasiiwwan
Baakteeriyaa fi vaayirasiin lamaanuu kulkula uumu, garuu antiibaayootiksiin baakteeriyaa qofa irratti hojjata.
Kulkulawwan vaayiraasii
- Utaaloo, qufaa, kiroopii, laanganisii, dhibee laphee, fi mada’uu qoonqoo.
- Yeroo baay’ee dhibee baakteeriyaa caalaa baay’ee hamoodha. Maatii keessaa namni tokkoo ol dhukkuba walfakkataa yoo qabaate, dhibee vaayirasii ta’uu mala.
- Akkuma dhibeewwan baakteeriyaa isin dhukkubsachiisuu danda’a.
- Fooyya’uuf yeroo baayyee guyyoota 4-5 fudhata, garuu guutummaan fayyuuf hanga torban sadii fudhata.
Dhukkuboota bakteeriyaan dhufan
- Dhukkuboota vaayirasin dhufan caalaatti baramaa miti.
- Akka dhibee vaayirasi salphaatti nama tokko irraa gara biraatti hin darbu.
- Fakkeenyonni beekamoon madaa’u qoonqoo fi michii sombaati.
Laydaa
Laydaan olka’uu tempireechara qaamaati, yeroo hedduu dhibamuu irraan kan dhufuudha. Gogaa diimaan, hoo’aa, fi gogaan mallattoo laydaa.
Hoo’insi qaama keessanii fi kan daa’ima keessan bakka itti safaramtan irraatti hunda’aa.
Laydaa
- Dhibee loluudhaaf qaama gargaara
- Kulkulawwan vaayirasii fi baakteeriyaa lamaaninuu uumamuu danda’a
To'annaa:
- Laydaan karaa ittin qaamni dhibee ittin ofirra loluuf qopha’uudha. Laydaan sababa bakteeriyaa fi vaayiraasii mudaachu danda’a.
- Laydaaf, mataa bowwuuf yookiin dhukkubbii qaamaaf
- Akkaa sinitti hin qorrinee fi hin dhaamochisneetti daa’ima keessaanii fi ofii keessaan uffatta salphaa uffadhaa, dhamoochii ho’insa guddaa fidu waan danda’uuf. Hoo’insa mana keessanii 20° C yookiin haalabarbaachisaan qabanneessa.
- Dhangala’aa qorraa baay’inaan dhugaa. Yommuu daa’imni keessaan hirriba dammaqu dhangala’aa qabbanna’aa yookiin poopisaayikilii kennaf.
Yoo namni umurii kam irrayyuu jiru laydamuun kan itti dhagahamu ta’ee fi bakka faffaca’iinsa dhibee shiftoo kan ture ta’e, gargaarsa sirrii maal gochuu akka qabdanii argachuuf qunnamsiistuu Health Link (Alberta keessatti 811 tti bilbila).
Utaalloo fi Dhangala’aa Funyaanii
Utaallon vaayirasiin nama qaba. Qufaan vaayirasoota gosa 200 oliin dhufuu ni danda’a. Ijoolleen waggaatti si’a 8-10 qufaan qabamuu ni danda’u. Ga’eessoonni humna maadinummaa vaayirasoota tokko tokko lolu qaamni isaanii waan ijaarrateef qufaadhaaf baay’ee hin saaxilamani. Aantiibaayootikiin vaayiraasii loluuf hin gargaaru.
Mallattoowwan:
- Sadarkaa jalqaabatti, dhukkubbii mataa, laydaa fi imimmaan ijaa, dhangala’aa funyaanii, mada’uu qoonqoo, axxifannaa fi qufaatu mul’ata.
- Jalqaba dhangala’aan funyaan keessa bahu qulqulluu ta’us adeemsa keessa gara keelloo yookiin magaariisaatti jijjirama.
Ittisa:
- Vaayiraasii dhibee qufaa fidu to’achuuf harka dhiqadhaa.
- Ijoollee keessan harka dhiqachuu barsiisaa.
To'annaa:
- Hoo’insa kam keessattu tasgabbii kan siniif kennu, bishaan baay’inaan dhugaa.
- Namni qufaan qabame itti tolaa hin jiru yoo ta’e aseetaaminoofiinii yookiin aayibupiroofiinii (akka ajajaatti) fayyadamuu qabdu.
- Dhibee qufaa yoo qabaattan yookiin nama qufaan qabame kan kunuunsitan yoo ta’e akka dhibichi nama biraatti akka hin darbineef harka keessan dhiqadhaa.
- Qorichi yeroo yookiin shirooppiin qufaa akka mallattootti gargaaruu danda’u garuu turtii uutaalloo gabaabsuu hin danda’an.
HUBADHAA: Oomishoota kanneen daa’imman fi ijoollee waggaa ja’a gad ta’aniif hin kenninaa. HUBADHAA: Qorichi yeroo yookiin shirooppiin qufaa qorichummaa hoo’insa hir’isu qabu. Agaarsiistuu sirnaan dubbisuun hamma qorichaa humna ol ta’e akka hin fudhannetti isa ogeessi fayyaa jedhanii wajjin wal biraa qabaa ilaalaa.
Dhiphina hir’isuuf keessattu daa’iman xixxinnaaf bishaan ashaboo (saalinii) funyaan isaaniitti cophsaa. Ashaboo-dhangala’aa kan bitame cophasaa yookiin biifaa yookiin ofii keessanii qopheessaa.
Copha ashaboo mana keessatti qophaa'anii
Walitti makaa.
- Bishaan Qulqullaa’e kubbaayyaa 1 (240 ml) (bishaan ujummoo kan fayyadamtan yoo ta’emmoo, qulqulleessuuf daqiiqaa tokkoof danfisuun achiimmoo hamma buhaawutti qabbaneessaa.)
- ½ fal’aan shaahii (2.5 g) ashaboo
- ½ fal’aan shaahii (2.5 g) daakuu soodaa
Bulbula qaruuraa qulqulluu ujummoo ittiin cobsitan qabu keessa kaa’aa yookiin qaruuraa keessa gochuun (kutaa qorichaatti kan argamu) kaa’aa. Tubboo lilmoo fayyadamuu dandeessu. Guyyaa 3 sadiin bulbula haaraa qopheessaa.
Fayyadamuuf:
- Gad taa’uun mataa keessan xinnoo gara dudduubaatti dabsaa qabaa. Gadi hin ciisinaa. Fiixee cophsituu, tubbuu lilmoo, yookiin qaruuraa cophaa uraa funyaanii tokko keessa galchaa. Cupha muraasa uraa funyaanii keessatti malaan cophsaa yookiin dhangalaasaa. Uraa funyaan isa biroof irra deebi’a. Cophicha erga fayyadamtaniin booda wayyaa/carqii qulqulluudhaan haxaa’aa.
Dikfafa
Dikfafni (yookiin infuuleenzaan) vaayiraasiidhaan dhufa. Guyyaa mallattichi irratti argamee qabee ga’eessotni guyyaa 3–5 tti dhukkubicha daddabarsuu jalqabu. Daa’imman dhibee qufaan qabaman hanga guyyaa 7tti namoota birootti dabarsuu dandaa’u.
Mallattoowwan:
- Laydaa/qabbaneessaa
- Mataa bowwuu
- Dhukkubbi maashaa yookiin qaama
- Miira dadhabbii
- Madaa’uu qoonqoo
- Funyaan furrii yookiin axxiffannaa.
- Qufaa
Ittisa:
- Talaallii utaalloo/qufaa waggaan kennamu fudhadhaa.
- Harka keessan dhiqadhaa, keessattuu nama dhibamaa wajjin erga turtanii booddee. Akkaataa harka dhiqannaa ijoollee keessan barsiisaa.
- Yeroo qufaatan yookiin haxxiffattan huccuun funyaan keessan haguuggadhaa.
- Daa’imman keessaan akkaataa hargansuu sirnaan barsiisa.
To'annaa:
- Dhangala’aa akka bishaanii baay’inaan dhugaa.
- Boqonnaa ga’aa qabaadhaa yookiin daa’imni keessan boqonnaa ga’aa akka qabaatu taasisaa. Faffaca’insa dhukkubichaa dhorkuuf guyyoota dhukkubbii jalqaa muraasa mana turaa yookiin daa’ima keessan mana tursiisaa.
- Laydaadhaf, mataa bowwuuf, yookiin dhukkubbii qaamaaf aseetoominoofiinii yokiin aayibooproofiinii (akkaata ajajaan) fayyadamaa.
Dikfafni yero hedduu Sadaasa yookiin Mudde keessa jalqabuun Ebla yookiin Caamsaa keessa bada. Yeroo tokko tokko, qufaan gara michii sombaatti geessa.
Dhibee Saayineesii
Saayineesiin guutinsaa qilleensa naannoo funyaanii fi ijaatti mul’atudha. Dhibeen saayineesii kan mudatu yommuu dhangala’aan saayineesii keessa guutudha.
Dhibeen saayineesii yeroo baay’ee qorra irra dhufa haa ta’u malee qorrii gara dhibee baacteeriyaa saayineesitti hin geessu. Mallattoon dhibee saayineesii kan utaalloo irra cimaa fi yeroo dheera turuu dha
HUBADHAA: Yoo mallattooleen madaa’uu qoonqoo fi/ykn utaalloo qabu ta’e, Qufaa and/or Dikfafa (Influweenzaa) ilaalaa.
Mallattoowwan:
- Dhukkubbii fuulaa yookiin dhibbaa dhiigaa, dhukkubbii mataa, dhukkubbii ilkaanii, miiraa dadhabbii, axxifachiisuu, laydaa.
- Dhangala’aan funyaan keessa dhangala’uu kan guyyaa 10 ol turu fi bifa keelloo fi magaariisaa qabu akkaa aantiibaayootiikiin isiniif barbaachisuu agarsiisa.
To'annaa:
- Laydaa fi dhukkubbii qaamaaf (akkaataa kuufama qajeelfamaatti) aseetaminoofeenii yookiin ibupiroofeenii fayyadamaa.
- Dhangala’aa funyaanii daa’immanii dhorkuuf ashaboo bishaanawaa itti cophsaa yookiin itti biifaa (qufaa/dhangala’aa funyaaniif fuula 9 ilaala); ga’eessotaaf bulbulli ashaboo filatamaadha.
- Qoorichi damdamachiisuu ukkaamama wayyeessu danda’a malee turtii dhukkubi gabaabsuu hin danda’u.
HUBADHAA: Oomishoota kanneen daa’imman fi ijoollee umurii ja’a gad ta’aniif hin kenninaa
HUDADHAA: Dawaan yeroof kennamu qorichummaa hoo’insa hir’isu qabu. Agaarsiistuu sirnaan dubbisuun hamma qorichaa humna ol ta’e akka hin fudhannetti isa ogeessi fayyaa jedhee wajjin wal biraa qabaa ilaalaa.
Baakkteeriyaa fi vaayiraasiin dhibee saayineesii kaasuu danda’u (vaayiraasiin si’a 200 caalaatti beekamadha).
Madaa'uu Qoonqoo
Madaa’uun qoonqoo yeroo hedduu qufaa waliin dhufa. Madaa’uun qoonqoo sababii vaayiraasii mudatu. Aantiibaayootiikiin madaa’uu qoonqoo vaayiraasii irraa madduu ittisuu hin danda’u.
Madaa’uun qoonqoo baakteeriyaa Istireepitookokes jedhamuun dhufu. Yoo madaa’uun qoonqoo dhangalaa’a funyaan, qufaa, ijji diimachuu, cufaamuu sagalee yookiin garaa kaasa wajjiin kan mul’atu yoo ta’e, kun sababa vaayiraasii ta’u mala.
Ogeessi fayyaa madaa’uu qoonqoo qofaa ilaaluun dhukkubbi qoonqoo jechuu hin danda’u.
- Madaa ‘uun qoonqoo qaama qufaa yoo ta’e, sababi ka’umsa isaa vaayiraasii ta’u mala kanaaf madaa’uun qoonqoo barbaachisaa miti.
- Mallattoon dhukkuba qufaa yoo isin irraatti hin mul’anne yoo ta’e, ogeessi fayyaa madaa’uun qoonqoo baakteeriyaa fi vaayiraasii irra madduu isaa adda baafachuuf qoonqoo soofuu ni danda’a. Bu’aan qorannoo sa’a 48 gidduutti ni ifooma.
- Bu’aan qorannoo negaativii yoo ta’e, aantiibaayootiikiin hojjechuu hin danda’u sababni isaa immoo madaa qoonqootif sababi vaayiraasii waan ta’eef.
- Bu’aan qorannoo poosaatiivii yoo ta’e, ogeessi fayyaa aantiibaayootiikii siniif kennuuf murteessu danda’a.
- Miseensoonni maatii biroon yoo dhukkubbiin itti dhagahaame male qoratamuun barbaachisa miti.
To'annaa:
- Dhangala’aa akka bishaanii baay’inaan dhugaa.
- Laydaa fi dhukkubbii qoonqoof (akkaataa kuufama qajeelfamaatti) aseetaminoofeenii yookiin ibupiroofeenii fayyadamaa.
- Daa’imman waggaa jahaa fi sanii olii akkasuma ga’eessotaaf, plain throat lozenges tarii mallattoo ni fooyyeessa.
HUBADHAA: Sababa rakkoo hudhuu irraa kan ka’e daa’imman xixxinnaan loozenjii fudhachuu hin qaban.
- Daa’imman jajjaboo fi ga’eesotaaf ashaboon bishaanawaan ho’ifamee qoonqoodhaaf fayyumaa gaarii kenna. Ashaboo fal’aana ½ bishaan ho’aa kubbaayyaa 1 (250 ml) wajjiin waliin bulbulaa. Sekoondii 10 f lulluuqadhaa. Guyyaatti si’a 4–5 godhamuu danda’a.
- Miirri gaariin kan isinitti dhagahamu yoo ta’e isiniis daa’imni keessanis gara hojii idileetti deebi’uu dandeessu.
Dhukkubbii Gurraa
Ujummoon Estaachiyaan gidduu gurraa fi duuba qoonqoo wal quunnamsisa. Ujummoon kun daa’immaniif dhiphaa waan ta’eef, qufaadhaan cufamuu ni danda’a. Cufamuun kun immoo gara dhukkubbiitti geessuu danda’a.
Daa’immaan dhibee gurraa qaban keessaa dhibbantaan 70-80% ta’an antiibaayootikii malee fayyuu ni danda’u. Dhukkubbiin gurraa muraasni sababa vaayiraasii yoo ta’an muraasni immoo sababa baacteeriyaati. Ammaa amma deddeebiin ilaalamuun dhiyaannaa sirrii hakiimonni keessan isin gorsanidha.
Mallattoowwan:
- Laydaa
- Dhukkubbii gurraa
- Aaruu
Ittisa:
- Harka keessan irra deebiin dhiqadhaa akkasumas dhukkubbiin gurraa yeroo hedduu qufaa booddee waan mudatuuf waa’ee harka dhiqannaa daa’imman keessan barsiisaa.
- Daa’ima keessan nama timboo aarsu irraa fageessa.
- Daa’imni keessan rafaa utuu jiruu xuuxxoo dhugaatii itti hin kenninaa.
To'annaa:
- Laydaa fi dhukkubbii qaamaaf (akkaataa kuufama qajeelfamaatti) aseetaminoofeenii yookiin ibupiroofeenii fayyadamaa.
- Uffatta ho’aa bakke gurra keessan irra kaa’aa.
- Antiihistaaminii fi qorichi damdamchiisu dhukkubbi gurraaf hin fayyadu.
- Haalota jiran ilaaluun ogeessi fayyaa daa’ima keessaniif aantiibaayootiksii ajajuu danda’a.
- Sababa sodaa of ittisa antiibaayotikiin dhufuu danda’uuf, dhukkubbii gurraa yeroo dheeraa tureef antiibaayotikii fayyadamuun hin eeyyamamu.
Qufaa
Qufaan ga’eesotaa fi daa’imman dhukkubbi vaayiraasii sirna hargaansuutiin dhufa(gabaatee kanaa gad ilaalaa). Yommuu dhukkubsataan sababa baacteeriyaa yookiin bu’aan qorannoo pertisiisii posaativii ta’u michii sombaan qabamu aantiibaayootiksiin qufaa qofaaf tajaajilu.
Mallattoowwan:
- Laydaa qufaa fi dhukkubbii laphee.
- Dhangalaa’a funyaani kan bifa keelloo yookiin magariisaa. Kana jechuun dhibee baakteeriyaa jechuu miti.
- Iyyi mudaachuu danda’a.
HUBADHAA: Sababa vaayiraasii biroonkaayiitii, namoonni 45% torbee 2 booddee, namoonnii 25% ta’an irratti immoo torbee 3 booddee qufaan ni mul’ata.
1 Dhukkubsattootni dhukkuba sombaa cimaa yeroo dheeraa yeroo tokko tokko wayita biroonkaayitiitti baakteeriyaan isaan qabuu ni danda’a.
To'annaa:
- Dhangala’aa akka bishaanii baay’inaan fayyadamaa.
- Qorichi damdamannaa qufaadhaaf kennamu daa’imman jajjaboo fi ga’eessota gargaaruu danda’a.
HUBADHAA: Daa’ima keessan rafee utuu jiruu akka xuuxuuf qaruuraa dhugaatii itti hin kennina.
HUBADHAA: Shirooppiin qufaa qorichummaa ho’ina hir’isuus ni qaba. Agaarsiistuu sirnaan dubbisuun hamma qorichaa humna ol ta’e akka hin fudhannetti isa ogeessi fayyaa jedhanii wajjin wal biraa qabaa ilaalaa.
- Cophni qufaa yookiin loozenyii ijoollee jajjaboo fi namoota gurguddoo gargaaruu ni danda’a. Copha qufaa farra baakteeriyaa balleessaa, sababni isaas antiibaayotikii ittisuu waan danda’aniif.
HUBADHAA: Sababa fe’uu danda’uuf cophni qufaa daa’imman umuriin isaanii waggaa ja’a gadi ta’aniif kennamuu hin qabu.
- Baakteriyaa dhukkuba sombaaf x-ray laphee kaasuun ni gorfama. Takkaa qorannichi taasifamnaan, antibaayotikiin sirriitti kennamuu ni danda’a.
Mallattoo cimaa kan ogeessa fayyaa gahumsa qabun ilaalalmu qaban
Mallatto xiyyeeffannoo ogeessa fayyaa yookiin gargaartu ogeessa fayya barbaadan.
Laydaa:
- Daa’imman waggaa 3 gadii ho’ina qaamaa yoo qabaatan hatattamaan ilaalamuu qabu.
- Daa’imni umurii kamuu laydaa yoo qabaatani fi nageenyi isaan gaarii miti yoo ta’e, hatattamaan ilaalamuu qabu.
- Daa’imni umurii kamuu laydaa guyyaa 3 oliif yoo irraatti mul’ate, sa’a 24 keessaatti hatattamaan ilaalamu qabu.
Dhukkubbi Gurraa
Daa’imni keessaan dhukkubbi gurraa yoo qabaate gara ogeessa fayyaa geessa:
- Ho’ina qaamaa olaana qabu; yookiin
- Fayyaa hin fakkaatan; yookiin
- Duuba gurraa irratti waan diimaa yookiin dhiitoo qabu; yookiin
- Gurri isaanii gara fuulduratti dhiibameera; yookiin
- Yoo aseetaminoofinii/ibupiroofinii hin fudhanne dhukkubbiin gurraa sa’a 24 haala ulfaatadhaan tura.
Ga’eessonni ho’insa qaama fi dhukkubbi biroo qaban yeroo hundumaa ogeessa fayyaa qunnamuu qabu yoo mallattoon dhukkubbi sun itti hammaata deeme.
Alberta keessatti, gorsaa fi deggarsa yoo barbaaddan Health Link (811) irratti bilbiluu dandeessu.
Gorsa sirrii rakkoolee dhukkubbii daa’immaniif, madda odeeffannoo banaa Stollery Children’s Hospital’n dhiyaate ahs.ca/heal irraa ilaalaa.
Mallattoowwan Fayyaa Hatattamaa
Yoo sinis ta’e namni biraaan isin kunuunsaa jirtan mallattoolee kana keessaa tokkoo kan qabaattan ta’e maaloo hordoffii fayyaa.
Laydaa
Tajaajila fayyaa hatattamaa barbaada, yoo:
- Namni umurii kamiiyyuu laydaa qabu baay’ee kan nama aarsuu fi maal-dhibdee (ka’uun kan itti imu yookiin ka’ee turuu hin danda’u), humnaa ol ol-guuruu, fi morma gogsuu yookiin kulkulfannaa cimaa agarsiisu.
Hafuura baafachuu
Tajaajila fayyaa hatattamaa barbaada, yoo:
- Dhukkubstaan umurii kamiiyyuu rakkina hargansuu (kan funyaan cufamuun hin uumamne) ni qabaata.
- Namni dhukkubsataan hargansuu isa yeroo fayyaa caalaa saffisu yookiin sanaa gadi ta’e, yookiin hidhii, harkaa fi faana halluu samii qau qabaata.
Haala waliigalaa
Tajaajila fayyaa hatattamaa barbaadaa, yoo:
- Namni umrii kamiiyyuu laydina qabaannan, baayyee aara ykn dadhaba (dammaquun ykn dammaqee turuun itti ulfaata), ammaa amma hooqqisa, fi tarii morma gogsaa ykn orbobbii qaamaa baayyee kan yoo riigdes irraa hin badne (kan dimammuu xixiqqoo fakkaachuu malu) qabaachuu mala.
- Namni dhukkubsate mallattolee gogiinsa qaamaa akka gogaa qooraa, afaan gogaa, ijoollee irratti immoo qaama isaanii irraa iddoo lallaafaa wayii, yookiin fincaan baay’ee xiqqoo qabu.
Sababoonni biroon xiyyeeffannoo fayyaa hatattamaa barbaadan:
- Yoo dhukkubsataan liqimsuu dhadhabe yookiin gorora humnaa ol yaase
- Yoo dhukkubsataan umurii kamiiyyuu boquu buuse, socho’uu dadhabe, yookiin yoo gaggabdoo qabaate.
Odeffannoon kun akka wabii qofaatti kenname. Yeroo hundumaa, beekumsaa fi murtee mataa keessanii fayyadamuun ogeessa fayyaa hakiima, yookiin gargaaraa hakiimaatti haasa’uu akka qabdan murteessuu qabdu.
Alberta keessatti yoo gorsa yoo barbaaddan yookiin maal akka gochuu qabdan isiniif hin galin Health Link 811 irratti bilbilaa.
Antibaayootikii Ittisuu
Damdamannaan Aantibaayootikii maali?
- Fayyadamni aantibaayotiksii kamiyyuu, sababa sirrii yookin badaaf ta’us, dandamatiinsa aantibaayotiksii fiduu danda’a. Ijaarsa dandamatiinsa aantibaayotikaa daangessuuf, aantibaayotikootni yeroo baayyee barbaachisoo ta’an qofa fayyadamamu qabu.
- Dandamatiinsi aantibaayotikaa mala ittisaa baakteriyaa osooma aantibaayotikiin jiruu dandamachuu fi baay’achuu isaan dandeessisuudha. Baakteeriyaan dandamatiinsa aantibaayootikaa qabu altokko tokko “Dogantaalee Gurgurddoo” jedhamu
- Yeroo baakteeriyaan dandamatiinsa aantibaayotikaa qabaatu, aantibaayootikootni kana dura hojjetan hojjechuu ni dhaabu.
- Dhukkubootni baakteriyaa dandamatiinsa aantibaayotikaa qabuun dhufan cimoo fi altokko tokko yaalun illee hin danda’amu. Kunis dhukkuba yeroo dheeraa fi du’aaf illee ni saaxila.
- Yaadadhaa, dandamatootni baakteeriyoota – ISIN MITI! Namni baayye fayyaalessi takkaa aantibaayotikii fudhatee hin beekne iyyuu baakteriyaa dandamataa antiibaayotikii ta’een madoota biroo irraa qabamuu ni danda’a.
Dhukkuboota vaayiraasii kanneen akka qorraa, infiluweenzaa, fi birookaayitii (qorra qomaa) tiif aantibaayotikiin hin fayyadan Dhukkuboota kanaaf aantibaayootikii fayyadamuun dandamatiinsa aantibaayootikaatiif saaxiluu ni danda’a.
Maal gochuu qabdu?
- Yeroo isin yookin daa’imni keessan qorra yookin qufaa qabaattan aantibaayootikii argachuuf hin eeginaa. Dhukkuboota kunneen keessaa harki caalu vaayirasidhaan dhufu, kanaaf aantibaayootikiin hin fayyadu.
- Doktoora keessan waliin dhukkubni keessan vaayirasi moo baakteriyaa irraa akka dhufan akkasumas antiibaayotikni akka barbaachisu mari’adhaa.
- Yeroo isin (yookiin daa’imni keessan) mallattoolee qorraa, qufaa, yookiin qoonqoo madaa’uu qabaattan obsa qabaadhaa. Dhibeewwan vaayirasi hedduun wayyaa’uu dura guyyoota 4–5 fi guutummaan fooyya’uuf hanga torban 3 fudhatu.
- Waqtii qorraatti yookiin utaallootti, dhukkubsachuu irraa ooluuf harka keessan irra deddeebiin dhiqadhaa. Fuula itti aanu irratti gorsa gadi fagoo akkaataa harka dhiqannaa keenya hordofaa.
Waldhaansoo DOOGANTAA DANDAMATAA CIMAA waliinii ittisaa. Antiibaayootikii haalaan fayyadamaa!
Harka dhiqachuu
Harka dhiqachuun dhukkuboota daddarboo ittisuuf fala isa hangafa.
Dhukkuboonni daddarboon 80% tuttuqqii harkaan daddarbu.
Harka keessan yoom dhiqachuu qabdu:
- Nyaachuun dura
- Nyaata qopheessuu dura, yeroo nyaata qopheessinu, erga nyaata qopheessinee booda
- Harma hoosisuun dura
- Mana fincaanii erga fayyadamnee yookiin daa’ima mana fincaanii akka fayyadamuuf erga gargaarree booda
- Daayipperii yookiin meeshaalee qulqullina dubartootaa jijjiiruu boodaa fi dura.
- Funyaan keessan yookiin daa’ima haxaa’uun booda. •
- Wantoota namootni biroon qaban qabuun booda.
Akkaataa harka dhiqannaa:
- Saamunaa fi bishaan fayyadamaa. Bishaan qofaan dhiqachuun jarmoota dhabamsiisuu hin danda’u.
- Harka keessaan jiisaa.
- Saamunaa idilee fayyadamaa. Saamuuna farra baakteeriyaa hin fayyadaminaa.
- Harka keessaan yoo xinnaate sekoondii 20 sukkuma (yookan yeroo weedduu Twinkle, Twinkle, Little Star weeddisuudhaaf fudhatu). Caasaa harka keessaan hundumaa quba barruu, abbuudduu, quboota gidduu, karaa duubaa, gar mudhii isaa, fiixee qubaa, fi qeensa dabalate sukkuumaa.
- Harka keessan sekoondii 10’f dhiqadhaa.
- Carqii qulqulluudhaan harka keessan sirritti qoorfaadha.
Maal gochuu qabdu:
- Isiniifii daa’ima keessaan yaaluun dura hakiimonni, naarsoonni, ogeessi ilkaanii fi teeraappistootni harka isaanii dhiqachuu eegaa.
- Saamunaa salphaan kutaa dhiqannaa mana barnoota daa’ima keessanii fi bakka hojii keessanii jiraachuu mirkaneeffadhaa.
- Bakki kunuunsa daa’imanni bakka dhiqannaa harka kan ga’eessoota fi ijoolle qabaachuu isaa mirkaneeffadhaa.
- Saamunaa salphaa fayyadamaa. Saamunaa salphaan akka farra baakteeriyaatti fayyada. Saamunaan farra bacteeriyaa hedduu hin gorfamu, sababni isaa of ittisaa dhibee baacteeriyaa kakaasa; kanaaf saamunaa salphaa caalaa bu’a qabeessa miti.
- Fakkeenyaan barsiisaa


c: text/html

text:
Naannolee sababaa walitti bu’iinsan yeroon galmee filattootaa dheereffame godinaalee sadii irraan kan hafe, sadarkaa biyyaatti filannoof namoota galmeessuun har’a kan xumuramu ta’uu boordiin filannoo beeksisee jira.
Adeemsa galmeessuu keessatti illee rakkoo guddoon na hin mudanne jedhee jira. Hirmaannaan dubartootaa illee kan nama jajjabeessu akka ta’e daayrikterri kominikeeshinii boordii filannoo Sooliyaanaa Shimellis VOAf ibsaniiru. Ijolleen barattotta Yuniversitii naannoo itti dhalatan dhaqanii akka filatan kan taasisamu yoo ta’u, kanneen qe’ee ofii irraa buqa’an bakkuma jiran taa’anii sagalee akka kennaniif kan yaadame, akka yaadametti kan hin milkoofne ta’uu illee ibsaniiruu jedha gabaasi Addis Chekol.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“Yeroo itti tokkummaan mootummootaa hundeeffame caalaa yeroo ammayyaa kana keessatti yeroon nageenyaa ykn badhaadinni itti labsame hin argamne. Walitti bu’iinsa biyyoota nuklera hidhatan gidduu jiru ittisnee jirra. Namoonni miliyoonaan laka’aman hiyyummaa keessaa akka ba’an gargaarree jirra. Mirgi namaa isa yeroo kamiinuu caalaa akka fooyya’u gooneerra jechuu dhaan ministriin dhimmi alaa Antonii Blinken Ebla 7 wal ga’ii gola naga eegumsaa kan tokkummaa mootummootaaf ibsaniiru.
Sababiin isaas waraansa addunyaa lammaffaa booddee hawaasaaleen biyyootaa, yaada dullacha kan wal dorgommiin gara walitti bu’iinsaatti geessa, sabi inni tokko guddachuun isa kaanfii kufaatii ta’a tilmaama jedhu irraa deebi’anii jiran.
Kanaaf fixiinsa waraansa addunyaa booda deggersa tokkummaa mootummootaa haaraa hundeeffameen, Biyyoonni daandii adda ta’e filachuu dhaan tokkoomuu filatan jedhan ministrichi dhimmi alaa Blinken.
Qajeelfamoota, walitti bu’iinsa ittisan fi dararaa dhala namaa gad xiqqeessu, mirgawwan namaaf beekkannaa kennuu fi kabaju, nama mara fayyadamaa gochuu irratti sirna fuuleffate gad dhaabuuf walitti fufee mariin akka geggeessamu jajjabeessu qopheessine.
Garuu milkaa’ina argamee hin beekamnee fi cimaan jiraatus, dabalaa kan dhufe miira sabummaa, hacuuccaa,walitti bu’iinsa biyyoota gidduu, haleellaaleen ajaja qajeelfama jiruun alaa belbeluun, balaa hamaa dha. Ta’us rakkoo addunyaa fuula dura jiru furuu yoo barbaanne, wal ta’iinsi hunda hirmaachise qofti mala tokkicha mit, dirqiitti barbaachisaa dha jedhan ministrichi Blinken.
Wal ta’iinsi rakkoo addunyaa guddicha hiikuuf amma iyyuu mala keenya isa gaarii dha jedhan Blinken.
Weerarri COVID-19 jireenya addunyaa kanaa jijjiire. Miliyoonaan kan laka’aman dhumanii, dinagee, fayyummaa, barnootaa fi guddina dinagdee irratti dhiibbaa hamaa qabaateera. Jijjiiramni qilleensaas yaaddoo hamaa ka biro dha.. yoo gaazii summaa’aa qilleensa irratti gad dhiisamu hin xiqqeessinu ta’e daafoon isaa hamaa ta’uuf jira
“Rakkoolee wal xaxaa akkasii furuuf sirna hunda hirmaachise kan hundeessineef , carraan biyyoota naannoo addunyaa wal hidhee waan jiruuf akkasumas, biyyi tokkittiin qofaa hagam cimaa iyyuu yoo ta’e rakkoo addunyaa kanaa furuu waan hin dandeenyeefi jedhan Blinken.
“Kanaafi kan Yunaayitid Isteetis COVID-19 dhabamsiisuu akkasumas rakkoo jijjiirama qilleensaa hanqisuuf waaltaalee hedduu waliin kan hojjettuuf. Nutis ennaa kana goonu,, qajeelfama ijoo kan sadarkaa addunyaa ni kabajina."
Ministrichi Blinken, adda addumman, walii galtee keenya dura akka dhaabatu eeyamuun balaa inni fidu hamaa dha jedhan jechuu dhaan gulaalaan har’aa yaada isaa xumura.


text:
Mootummaan abbaa irree Wayyaanee Guddina dinagdee Diijiitii lamaan dabaallee jirraa jedhee utuu olola sobaa ofaa jiruu fi utuu qabsoo bilisummaa Oromoo dura dhaabbachuu fi maqaa diasporaa jedhuun olola afaan faajjii gaggeessa jiruu Uummatni Keenyaa Balaa beelaan dararamuun Lubbuun dhibbootaan lakkaa’amu Oromiyaa godinaalee garaagaraa keessatti galaafatamaa jiraachuun ibsame jira.
Addatti immoo Uummatni keenyaa Godinaalee bahaa Harargee fi Dhihaa Harargee ,Karraayyuu, fi Walloo Kamisee balaa beelaa haala ulfaataa keessatti kufuun jumlaan lubbuun lafarraa dhumaa jiraachuutti gaadda guddaatu nutti dhagaa’ame jira. Uummaata qofaa utuu hin ta’iin beeladni kumootaan lakkaa’aman illee balaa beelaan lafarraa barbadeeffamaa jiru, Ergaa balaan beelaa kun qabatamaan Godinaalee Harargee Lixaa fi Bahaa keessatti babaldhachuu eegalee ji’oota sadii ol kan lakkoofsisee yoo ta’uu hangaa ammaatti qaamni mootuummaa abbaa Irree EPRDF/TPLF/OPDOs ta’ee NGO addaa addaa illee birmannaa gochuu fi hanqachuun hedduu gaddisiisaa fi uummatichi mootummaa wabii isaaf dhaabbatu dhabuu irraa kan maddee ta’uun ifaadha. Dhabbooleen gargaarsaa akka uummata keenyaaf hin birmanneef mootummaan wayyaanee maqaa ‘’Guddina dinagdee biyyatti haala saffisiisaa ta’een dabalaa jirra, biyyattiin midhaan nyaataan of dandeesseetti jedheef dhaabbileen gargaarsaa Idil-Aaddunyaa uummata keenya cina dhaabbachuu irraa akka of qusachaa jiran hubatama jira. Yeroo ammaa kanatti Wayitaa Uummatni Oromoo Harargee bahaa fi Lixaa, karrayyuu,Walloo Kamisee fi Oromiyaa bakkoota garaagaraa balaa beelaan akka baalaa harcaafamaa jirutti Mootummaan Abbaa Irree Wayyaanee EPRDF/TPLF/OPDOn gurraa cuqqaallachuun Diasporaa dabbaalloota wayyaanee Waliin cidha qopheeffachuun Magaalaa finfinnee keessaa sirbaa jiraachuu fi bashannaanaa jiraachuutu muldhatee jira.
Uummata Keenyaa haala rakkisaa keessatti kufee du’a eeggachaa jiruuf Uummatni Oromoo biyyaa keessaa fi Alaa yoo hin iyyaatiin uummatni keenyaa abdii dhabee balaa beelaan lafarraa barbadeeffamaa jira, haala gaddisiisaa kana hubachuun Uummatni Oromoo Qabsaa’otni oromoo, Jaarmiyaaleen Siyaasaa Oromoo fi beektootni Oromoo uummataa keenyaa balaa beelaan lafarraa dhumaa jiruuf dhaabbilee Mirga namoommaa Addunyaa, dhaabbataa Fannoo Diimaa Addunyaa fi jaarmiyaalee gargaarsa addunyaatti akka iyyannuuf Qeerroo Bilisummaa Oromoo waamichaa guddaa dabarsee jira.
Injifannoon Uummata Oromoof!!
Gadaan Gadaa Bilisummaati!
Hagayyaa 19/2015


text:
Dubbi himaan ministrii dhimma alaa kan Yunaayitid Isteetis Ned Prayis, nuti gama keenyaan Gamtaan Afriikaas jeequmsa dhaabuuf tattaaffii diplomaasummaa isaatti akka milkaa’u waan dandeenye gochaa jirra, kunis kutaalee Itiyoopohiyaa gama kaabaaf gargaarsi namoomaa akka dhaqqabu akkasumas uummata Itiyoophiyaa maraaf carraa kenna jechuu dhaan kaleessa gaazixeessotaaf ibsa kennaniin beeksisaniiru.
Dhiittaa mirga namaa walitti bu’iinsi kun dhaqqabsiise Yunaayitid Isteetis akkaan isee yaaddessa jedhan. Ergaan keenya salphaa ture kan jedhan Ned Price, Mootummaan Itiyooophiyaa fi angawoonni naannoo Tigraay haleellaa waraanaa hatattamaan dhaabanii hooggana gamtaa Afriikaa jalatte rakkoo jiru marii dhaan akka hiikan ture jedhan.
Gaaffii gaazixeessaa biraa dhiyaate kan Yunaayitid Isteetis maaliif TPLFn deggerti isa jedhuuf dubbi himaan kun ennaa deebisan, “Kaayyoo nageenyaa fi Tasgabbii akkasumas nageenya ummata Itiyoophiyaa ni deeggarra." Jedhan jechuu dhaan Keeneedi Abaate gabaaseera.


text:
SEENAA FI HOJII SHEEK BAKRII SAPHALOO(ABUUBAKAR USMAAN ODAA)
KUTAA 2ffaa
SOCHII SHEEK BAKRII HAALA SIYAASAA FI HAWAASUMMAA OROMOO KEESSAATTI QABAACHAA TURE.
Barreessaan :- Saphaloo Kadiir
Sheek bakrii saphaloo warraaqsi sochii siyaasaa fi hawaasummaa oromoo keessatti qabaachaa ture baayyee cimaa fi kan seenaa isaa boonsuu dha. Kana keessaa akka fakkeenyaatti kan ibsaman:
Bara 1960 keessaa waldaa afran qalloo magaalaa dirree dhawaa keessatti hundeeffameef deeggaarsaa maallaqaa sassaabuu, hawaasa kakaasuu fi walaloo welliistootaaf kennuun hirmaacha turuu isaa hayyooni seenaa ni dubbatan.
Walaloo isaa humnaa qabeessaa, bareedina fi badhaadhina afaan oromoo ibsitu saniin hayyoota, walaleessitootaa fi wellistoota akka abubakar mussa, ayub abuubakar fi shantam shubbisaa faa akka horatamaan taasiseeti jira.
Bara 1960’ma keessaa kallattiin hawwisoo aadaa lama/biiftuu ganamaa fi urjii bakkalcha/ akka hundeeffaman hirmaannaa taasisee, miseensaas akka ture ragaan ni mul’isa.
Hundeeffama waldaa maccaa tuulamaa bara 1963-1967 finfinneetti yoo bu’uureeffamu deeggarsa yaadaa fi hirmaannaa gara garaatin maddii dhaabbachaa akka ture himama. Yeruma kana osoo mootummaan uggura hidha magaalaa dirree dhawaa keessaa akka hin baane irra kaayee jirutti general taddasaa birruu kan sababa waldaa macca fi tuulamaatiin galamsotti hidhame yeroo lama dhooysan deeme laalee, yaadaas wal dabaarfateeti jira.
Bara 1963 keessa sagantaan tamsaasaa raadiyoo magdashoo irraa afaan oromootiin dabaarsaa tureef dhooysatti walaloo fi gorsaan jajjabeessaa tureeti jira.
Sheek bakriin mana kitaabaa ammayyaawaa(modern library) iddoo iddutti gaalaa fi harreen sossoohuu akkaataa mala tooftaa baruu barsiisuu ammaayyaatiif mijjaahuutti iddoo deemu maratti if jalaan deemaa ture. Kuniis ragaalee isaa bakka deemu hundatti akka if biraa hin dhabneef isaan gargaara ture.
Sheek Bakriin nama yeroo jalqaabaatif afaan oromoo barruun akka dhihaatuuf qubee afaan oromootiif mijjaahu uumee dha. Qubee kanaas yoo kalaquu yeroo dheeraa irraatti fixee , guyya guyyaa barattoota isaa barsiisaa, halkan halkan ammo qubee kana bocaa bulu ture. Qubee kana waggaa hedduu booda kalaqee eega xumuree barattoota isaa ittiin barsiisaa, walaloo isaatiis ittiin barreessaa kan ture tahuu ragaaleen qorannoo seena ni mul’isa. Gama biraatiin qubeen sheek bakriin afaan oromootiif uumee kun akkuma afrikaattuu isa jalqabaa akka tahe shakkama. Maaliif jennaan qubeeleen afaanoota afrikaa marti kan biyyoota adda addaa irraa ergifame tahuu seenaatu mul’isa. Qubee sheek bakrii ammo qubeelee kanneen hundaa adda tahuu isaa ragaan ni mul’isa.
Qubeen sheek Bakrii kunis naannoo harargee, arsii fi baaleetti tamsaa’uun ummata oromoo bira gahuu yeroo jalqabu mootummaan haylasilaassee irratti dhaqqabee sheek bakriin magaalaa dirree dhawaa keessaa bahee karaa biraa deemuu akka hin dandeenyeef uggurri hidhaa irra kaayamee ture, bara 1965-68 hidhaa kanaan eega turee booda bara 1968 ti wiirtuu barnoota koortuu torbaanitti yeroo 2 ykn 3 akka dhaqu hayyamameef. Waggaa kudhan haaluma kanaan dirree dhawaa fi koortuu jidduu qofa deddeebi’aa ture.
Sheek Bakriin yeroo uggurri hidhaa irra kaayame kanaas hojii saba isaatiif hojjachaa ture addaan muruu hin dandeenye. Yeroo sanitti hojiin inni hojjate keessaa walaloo isaa dabalatee kitaaba maqaan isaa ‘Shaaldaa” ja’amuu qubee isaatiin barreessee ummata oromoof dhiheesse ture, shaaldaa jachuun hiikni isaa ‘ablee qaraa’ akka jachuu yoo tahu odeeffannoo siyaasaatiin ummata oromoo qaruuf kan qophaawe akka tahe seenaan ni hima.
Bara 1974 gaafa mootummaan haylasilaasee humna waraana dargiitiin angoo irraa fonqolu sheek Bakriin jaarsa waggaa 79 ture. Yeroo kana carraa hidhaa ugguraa jalaa bahuu argate. Haala mijjaawaa arkate kanatti fayyadamuun hojii dadammaqiinsaa fi warraaqsa qabsoo itti fufe. Ji’oota muraasaaf haalli mijjaawan uumameefi qaawni xiqqo banamnaan sheek bakriin carraan ummaata isaatiin wal arkuu sirritti mijjaaweef. Yeroo kana sheek bakriin qaawa kanatti fayyadamee xalayaa fuula 21 dargii dhaaf barreessee. Qabiyyeen xalayichaas mirga wal qixxummaa akkasumaas aadaa, afaanii fi amantaa isaanii sabaa oromoos dangaa malee akka fayyadamuu fi guddifachuus dandahan kan ibsuu fi gaafatu ture. Kanarraa ka’uun mirgi maxxansaa saba oromootiif laatamee bara 1975 gaazexaan bariisaa akka maxxaanfamuu hayyamamee, ummaataaf dhihaachuu jalqabe. Walaloon sheek bakriitiis, qabiyyee gaazexaa kanaarratti barreeffamaa waan turteef sagaleen sheek bakrii ijaa fi gurra oromoota hunda bira sirritti gahuu jalqabde.
Kanumaan osoo jiranii bara 1977-78 lolli ogaaden yoo ka’u namoonni dhageettii fi fudhatama hawaasa biratti qaban mootummaa itoophiyaan shakkamuu jalqaban. Sheek bakrii saphalootiis namoota kana keessaa isaan tokko fi hangafa waan turaniif umrii jaarsummaatiin biyyaa isaaniirra bafamanii soomaliyaati baqatan. Moora baqattoota hiran, tan biyya soomaaliyaa keessatti argamtutti haadha mana isaa waliin gale. Mooran baqataa jireenya isaatiif hin mijjooyne ture. Dhibeen, ergaramaa fi dullumtiis jaarsarratti wal gahanii miila itti fuudhan. Jabo eega daadarkeessa turan booda ebla 5, bara 1980’ti umrii isaanii waggaa 85 ti du’aan addunyaa kanarraa galan. Hayyuun aalimni, beekaan keenyaas biyyee biyya isaa tan bilisummaa hawwaafi ture dhabee, biyye biyya ambaa irratti saniifuu mora baqattootaa keessatti awwaalame.
Haa tahuu garuu sheek Bakriin biyya ambaa keessatti reefki isaa haa awwaalamuu malee awwaalchi isaa guddaan onnee oromoota hunda keessatti kan argamu akka tahe wal naman gaafachiisu.
Du’aa Sheekaa guddaa,aalima fi hayyuu oromoo kana ilaalchisee barataa isaa kan ture sheek mohammed rashaad abdullee gadda itti dhagahamee irra dhaabbatee, walaloo garaa nama nyaattu, tan ergaa guddaa qabdu fi namni marti waan gaarii sabaa fi mataa isaatiifis hojjachuu akka qabu gorsitu akkasumaas seenaa fi maqaan sheek bakrii yeroo hunda akka hin irraanfatamne ibsitu, akka asitti aanu kanatti barreessanii turan.
“Addunyaan hamtuudhaa hamtuudhaa ba`attii
Hamtuu ifii deemtun si bira qubattii,
Laalaa addunya`aa kan agarin jiruu
Namuu ni eeggataa waan waaqni saa hiruu
Quufaa fii beeltiniis haala addunya`aatii
Du`aa fii jirulleen beeki akkasiitii
Mi`aan addunyaadhaa hadhaadha ba`atti
Abbaadha fii ilmaan adda adda baaftii
Kan gaarii dalaguu hamtuu dura dhaabdii
Nama ol hiixatuu gadiin gara galtii.
Gammachuu jiruudhaa naasu`uu keessa jiraa
Jiruu addunyaadhaa du`aa waliin jiraa
Addunyaan tun baraa mana kheenyaa mitii
Baraa manni dhuga`aa kan du`a boodatii
Mee warra dur dabree qalbii godhii laalii
Kan nurra jaboodhaa gad kutan mee olii
Hundi du`aan dabree gara aakhira`aatii
Lubbuun rabbiin uumee fedhii saatin baatii
Irra guddaan saanii rasuula rabbiitii
Isaanuu dabranii gara rabbii fiitii,
Xiqqaafii guddaanis khara kana yaa`aa
Namuu du`a baataa waan dadhabu ba`aa
Namni gaarin du`u hundaatu rifataa
Ammoo badaan du`uu eenyumtu mil`ataa.
Duuti haadhaa-abba`aa ilmoo rifachiiftii
Duuti beekaa biyyaa ummata naasiftii
Naasuu guddoo guddo`oo mata`aa nu gad bu`ee
Sheekh Bakriin Saphaloo beekan biyyaa du`ee
Ummata boochiftee duuti isaaniitii
Akkamiin hin boonyee utubaa saanitii,
Utubaadha jigee ummata keenyarraa
Baraa ifa`aa dhaamee diinaa islaamarraa,
Duutii saanii baraa du`a taanin addaa
Eeyyee duuti saanii du`a biyyaa hundaa
Namni ka isaanii kan namuu jaalatuu
Kan xiqqaafii guddaan karaa saa abdatuu
Waan ergamuun sayuu biyya teenyarrattii
Zalaalamiin obbaatuu laalan du`a saatii
Sheekh Bakriin Saphaloo abbaa ummataatii
Kan isaan qaceelchuu karaa guddinaatii
Kan isaa barsiisuu karaa warraaqatii
Dirqiidhan argatu`uuf haqa isaanitii
Qabsoo jabeessanii diddaa xilaatatii
Dhiigan magarsanii qabsoo taariikhatii
Taariikha ummataa isaanumaa jaaree
Odoo isaan dhabnee yoom ifumaa barree
Kitaabban isaanii mee dubbisii laalii
Ajaa`iba gartaa kan sii himee olii
( Irsaalu sawaariikh ) kitaaba saanitii
Kan gad qabee himuu seenaa ummataatii,
Walaloon ( shaalda`aa ) tan isaan tolchani
Tan isiidhan namuu qabso`otti kaasanii,
Waan ajaa`ibaatii mee dubbisii bari
Hoggaa san agartaa qabsoo abii bakrii,
Bara kudha torbaan durattii tolchanii
Kan achirraa qabsoo ittuma fufanii
Walaloo shalda`aa xiqqo`orraa dhagayaa
Waan isaan tolchanii isi`iin nadha bayaa:-
“Cunqursaa amaaran ( dassitaa ) je`anii
Ammoo kaanin boruu barmaami je`anii
Dassitaan qabeeffe`ataa boruu barmaamii
Mala saa karaa yoo beyte sii tilmaamii
Fi`amuu didii haadallee tanaan ciri yaa baruu
Dassitaa badaa xilaata diin islaamii
Jahataan malii fe`amuu jalaa bahan eeginii
Akka jazaa`irii adanii cinqii feetanaamii
Du`an oolanii du`a faa sodaa matumaa gatii
Inumaa dafee fedhuu haa dhufuu as yaamii
Si namuu kha`ee khanumaan boruu taye maa rafaa
Asaboot korii yoo khee owwaatan yaami”
Kan dhageessaan kunii dubbii sheekh bakriitii
Irraa beekhaa qabsoo isaanitii
Bara khudha shaniin duratti je`anii
Diddaa amaaratiif dhiira dammaysanii
Harfin afaan kheenyaa tun isaan khaayanii
Waan ummata fiitin guddisuu yaadanii
Namuu yaada khanaa isaan duran yaannee
Isaanumaan baraa mataa ol qabannee
Isaa karaa banee dhiira dalayduufii
Isaa toltuu fidee biyya isaatifii
Tokkumaan ummataa isaanin magartee
Dubbiin walii galu`uu isaan jalqabamtee
Sheekh kheenya guddaa dalagaa isaanii
Waan himneen dandeenyee baraa lakkoysanii
Kan je`uu dandeenyuu dirree babaafnetii
Isaanumaa cabsii yaada amaaratii
Dhiira ammaan tanaa isaani gudisee
Isaanumaa kharaa jiruudhaa beysisee
Kan qaceelchanirraa bar tokko anumaa
Kan lafaa na kaasee baraa isaanumaa
Jennummaan sheekh Bakrii kan fakkaataan qabnee
Ummataaf yaddawuun waan wasanan qabnee
Cunqursa`aan mokkoruu itti jabeessanii
Argadhaa dhageyti`iin isumaa jibbanii
Meeqaatam marfamoo dirree dhawaadhattii
Akka irraan baanef gara biraatittii
Haatayuu dirmachuun rabbi biraa dhuftee
Cunqursaa ummata harkaa futtaa fatee
Ajjeechaa amaaraa jalaa ni bayanii
Hararii kha`aniiti hargeeysa dhufanii
Hargeessarraa biyya hireen geeffamanii
Bakka san qubatee ummataan wajjinii
Ummata isaanii kan biyyaa baafamee
Kan manaafii horiin isaa zarrafamee
Achi-wal gayanii biyya hireenitti
Sheekh Bakriin Saphaloo ifaa isaanitii
Kan isaan ammatuu kan namuu abdatuu
Kan halkanii guyyaa isaan tottooyatuu
Odoo rakkoon jabddun isaanitti jirtuu
Ummataaf yaaddawaa tan ifiin yaadatuu
Qilleensatu tuqee miila isaanii
Sanumaan du`anii guddinaan wajjinii
Gaafni isan du`an kumaaf dhib sagalii
Bara saddeettammaniis ittuma dabalii
Guyyaan aakhiraman guyyaa arba`aatii
Baatii ibriilii keessaa sayleessaa isiitii
Dhaloonni isaanii kumaaf dhib saddeetii
Saddeettamii tokko itti iddatetii
Maqaamni isaanii biyuma hireenii
Kabajaa guddo`oon baraa qabbaramanii,
Ulamaan ummataa achi wal gayanii
Kakka sheekh Bilisa`aa kaka sheekh Usmaanii
Gaafa inni du`ee dachiin gara-galtee
Ummata isaanii itti dukkanooytee
Ifaadhaatu dhaamee biyya hireenirraa
Lakkii ifaan dhaamun biyyuma hundarraa
Baraa isaan du`uun miidhaa addunya`aatii
Kan bakka saa bu`uu waan agartuu atii
Eenyumaatu sabraa sheekh Abuu bakrirraa
Ummata saa dhiisii orma addunya`arraa
sheekh Bakriin Saphaloo ifaa dukkanaatii
Kan nama qaceelchuu karaa guddinaatii
Qaamni saa godaanuu lubbuun saa ni jirtii
Tan ummata yaamtuu karaa jiruudhattii
Shi`ibii biyya teenya lubbuun saanii bakrii
Dalagaa isanii qalbi`iin laalii barii
Qabriin sheekh bakri`ii qalbii tee haataatuu
Akka zalaalamii si wajji jiraatuu
Diinaa keetif du`ee kan akkaan qabattuu
Biyya teetif du`ee odd-kkaan jaalatu
Namni biyyaaf du`ee inni baraan duunee
Qalbii saba saatii abaduu waan baanee
Yaa rabbi teessisii janata kee kheesssaa
Nuufis sabrii kennii waan nu qabanneessaa. X2
Sheek mohaammed rashaad haala kanaan walaloo gabaabduu kana keessatti seenaa fi hojii sheek bakrii ibsuun, dhaamsaas dhalootaaf dabarsee ture.
Akkuma sheek mohaammad rashaad ja’e yeroo ammaa onnee hawaasni oromoo hunda keessaa sheek bakriin akka jiru beekkamaadha.
Haala kanaan wal qabatee ummanni oromoo yeroo ammaa siidaa yaadannoo sheek bakrii saphaloo haraargee bahaa magaalaa kaarra millee keessatti ijaarameefi jira.
Eegaa nutiis sheek bakrii saphaloo fi barataa isaa kan ture sheek mohammad rashadiis fuulli rabbii itti haa tolu jachaa qophii keenya waa’ee seenaa sheek bakrii saphaloo irratti xiyyeeffate kutaa 2tti qoodnee isiniif dhiheessaa turre kanumaan goolabnaa, qoopheessee kan isiniif dhiheesse ani saphaloo kadiir, qophii wal fakkaataa biraan hanga walitti deebinuu nagayaan nuuf turaa isiniin jannaa.
Barreessaan Saphaloo Kadiir


text:
Kiriptoo Karensiin addunyaan ammaan tana odeessaa jiru kun maaliidha?
Jechoonni 'bitcoin', 'block chain, 'crypto currency', mining' fi kanneen biroon namoota daldala hojjetan biratti daran gurra horachaa jiru. Tarii gosti maallaqaa kun maallaqa addunyaa isa itti aanu tahuu malaa? Odeessi kun waa'ee kanaa isinitti hima.
Dhalli namaa inni duraa ija mukkeenii funaanuu fi bineeldoota adamsuun jireenya isaa itti fufiinsuun ilmaan namaa sadarkaa har'a irratti argaman irra qaqqabeera.
Haalli jireenyaas adeemsaa fi guddina teknooloojiitiin walqabatee saffiisaan geeddaramaa dhufeera. Kanaafis agarsiisa kan nuuf ta'u, maallaqoonni dijitaalii omishaa fi tajaajilawwan bitachuufi gurguruuf hojiirra oolaa jiraachuu isaaniiti.
Teeknoloojiiwwan jaarraa 21ffaan wal nu barsiise keessaa tokko Kirptoo karansiin (Crypto currency) isa tokkodha.
Akka galmee jechootaa Oksifoordiitti, Kirpto karansiin kan nageenya jijjirraa maallaqaa mirkanneessu, jechooti dabalataa umamusaanii kan to'atuufi jijjirraan maallaqaa taasifamusaan akka to'atu taasifamee kan hojjatameedha jechuun ibsa.
Ulaagaalee armaan olitti eeraman kanneen kan guutan Kiriiptoo karansiin hedduun jiraachuus ni himama. Kanneen bal'inaan beekaman keessaa Biitkoyiin, Riippiilii fi Biitikooyiin kaash isaan muraasa.
Nutis xiyyeeffannaa keenya Bitcoin qofa irratti taasifna.
Biit kooyiin maaliidha?
Bitcoin jechuun haala salphaa ta'een dijitaal, maallaqaa fi mala ittiin bittaafi gurgurtaa jechuun ni danda'ama.
Malli ittiin daldalamu kunis kan akka maallaqaa ykn saantima kaanii kan kiisii keenyatti baannee deemnu osoo hintaane, maallaqa dijitaalii karaa interneetii ykn onlaayiinii itti gargaramnuudha.
Amalli addaa Bitcoin fi kriptoo karansiiwwan kan biraa, akka maalaqawwan biraa motummootaa fi baankiiwwaniin kan maxxanfaman ta'uu dhiisuu isaati. Akkasumas to'atamuu hin danda'amu.
Bitcoin kan uumamu adeemsa maayiiniigi 'mining' jedhamuun. Kompiyutaroota walitti hidhama qabanii qofa addunyaa guutuutti to'annaa taasifamaafi.
Namni ykn gareen Biiti kooyinii uumees biiti kooyinoota miiliiyona 21 qofaan akka omishamaniif daangaa kaa'unsaa ni amanama.
Ragaaleen 'Block chain' akka mul'isaniitti, hanga ammaattis biiti kooyiniiwwan miiliyoona 17 ta'an omishaman (maayin) taasifamaniiru.
Gatiin Bitcoin tasgabbaa'uu dhabuu
Gatiin Bitcoin tokkoo Amajjii 15 bara 2018tti dolaara Ameerikaa 10,031 ture.
Waggaa tokkoon booda ammoo gatiin Bitcoin tokkoo doolaara 3,561 tti gadi bu'eera.
Biiti kooyiin erga umammee waaggoota 10 ta'eera. Waggoottan 10 darban keessas gatiin isaa haalaan dabalaa dhufeera. Bara darbe baatii Guraandhalaa kessa gatiin biiti kooyinii tokkoo doolaara Ameerikaa kuma 10 ol gaheera.
Gatiin kunis kan waggoota lamaan dura ture waliin yoo wal biratti ilaalamu, dachaa lamaan dabaleera jadhama. Ammaan tana garuu gatii waggoota sadiin dura turree irraa dachaa sadiin hirateera.
Dabaluu fi hir'achuu gatii isaa kanaafis sababiin adda baafamee barame hinjiru. Qaamoonni barbaadamummaan isaatuu daballaan gatiinsaa dabalee kan jedhanis hindhiibne.
Biiti Koyiiniin bittaa gurgurtaa gaggeessuun danda'amaa?
Eeyyeen. Dhaabbilee tajaajilaa fi omisha dhiyeessaniif kanfalltii haala bitii kooyiniitiin fudhatan ni jiru. Kanneen akka Maayikrosooft, KFC kan nyaata dhiyeessu fi Sabiweeyi akkasumas bakka bu'aan ilamaa Eksipiidiyaa fi kan kana fakkaatan biiti kooniiy ni fudhatu. Hotellonnii fi kaafteeriyaaleen kanfaltii bifa kanaan fudhatan jiraachu maddeen ni mul'isu.
Biitii kooyiin bittaa yoo gaggeefamu eenyummaan abbicha ifa ta'u dhiisu ni dandeesisa. Sababii kanaafuu fayyadamni biitii kooyiin dabalaa jira.
Biiti Kooyiin akka yaaddootti?
Kubbaaniyaa Evarast jedhuutti oggeessa faayinaaniis kan ta'an BiraaDaliiy Raayis akka jedhaniitti, biiti kooyiin irratti to'annaa kamiiyuu hintaasifamu.
Kana malees eenyummaan abbichaa osoo ifa hintaane jijjiraan Biitii kooyiin sa'aa barbaadameefi eesssattu taasifamu danda'a. Dadabarsuufis akkasuma.
Kanaanis gareewwan karaa seeraan alaatiin meeshaalee waraa fi qorichoota sammuu adoochoo ta'an ittiin bitu danda'u. Akkasumas dadabarsuu maalllaqaa seeraan alaa fi shororkeessuuta deeggaruuf ni dandeessisa jechuun, bitii kooyinii fi kirpto karansii birraatti namoonni yaaddoo qaban baayyedha.
Gama biraatinis, oggeeyyiin faayinaanis hedduun to'annoon irratti taasifamu dhibuusaatiif barbaadamummaansaa dabaleera jedhu.
ALA bara 2009 tti kan iftoome Biit koyiniin (Bit Coin) seera qabbessa moo yookaas seeraan ala? jechuuN gaaffii keessa tureera.
Gaaffiin kunis argamuU kan danda'u eessayii kan jedhuu yoo itti dabalame deebii argachuU danda'a ta'a.
Dinagdeewwan gurguddoon addunyaa kan akka Gamtaa Awurooppaa, Ameerikaa, Kaanaadaaa fi Awustiraaliyaa fa'iis Bit Kooyiniif ilaalcha gaarii qabu.
Biiti kooyiin amma waggoota 10 lakkoofsiisuulleen, biyyoon addunyaa garuu dhimmicha irratti seeraa ifa ta'e hinqaban. Kirtpo karansii to'achuun dadhabamuunsaa ammoo motummoota addunyaatti danqaa ta'uun tureera.


text:
Waraanni Isra’eel Isniina har’aa Falasxiinota 40 ol ajjeese
Waraanni isra’eel isniina har’aa Falasxiinota daangaa gaazaa irratti mormii geggeessaa jiraan irratti dhukaasuun yoo xiqqaate namoota 40 ol kan ajjeessan tahuu Royters gabaase. Lakkoofsi namoota madaayanii ammo 1500 ol akka gahe miidiyaaleen addunyaa gabaasaa jiru. Isniina har’aa Ameerikaan imbaasii isii Telaviiv irraa gara Alqudsitti jijjiiruuf qophaayaa jirti. Falasxiinonni ammoo mormii torbaan jahaaf geggeessa jiran itti fufuun daangaa Gaazaatii fi guutuu Falasxiin keessatti karoora Ameerikaa kana balaaleffataa jiru.


text:
Fakkeenya Hojii Mushrikootaa/Kaafirotaa-Kutaa 2
Fakkeenya lammataa hojii mushrikootaa ykn kaafirotaa ibsu haala kanaan kenname:
“Yookiin galaana gadi fagoo keessatti akka dukkana danbalin isa haguugu, gubbaa isaa danbalin jiru, ammallee gubbaa isaa duumessi jiruuti. Dukkanoota gariin isaa garii irratti ta’e. Yommuu harka isaa olbaase, arguutti hin dhiyaatu. Namni Rabbiin ifa isaaf hin goone, ifti isaaf hin jiru.” suuratu An-Nuur 24:40
Kuni fakkeenya biraa Rabbiin subhaanahu hojii kaafirootaatif akka fakkeenyaatti dhiyeessedha. Fakkeenya hojii kaafirota kanniinii dogongora, badiinsa, jallinnaa fi dhama’iinsa irratti waan hojjatameef hojiiwwan isaanii galaana gadi fagoo ta’ee fi bishaan baay’ee qabu keessatti akka dukkana baay’ee cimaati. “danbalin isa haguugu” kana jechuun galaana kana danbalitu haguuga. “gubbaa isaa danbalin jiru” kana jechuun danbali kana gubbaa danbalii biraatu jira. “ammallee gubbaa isaa duumessi jiruuti” kana jechuun danbalii lammaffaa gubbaa duumessatu jira.[1]
Ibsa kana haala kanaan kaa’u dandeenya:
“Dukkanoota gariin isaa garii irratti ta’e.” Kana jechuun dukkana galaanaa, dukkana danbalii jalqabaa, dukkana danbalii lammataa, dukkana duumessaa, dukkana halkani. Dukkanni dukkana biraa irratti walitti tuulame. Kuni dukkanni garmalee cimaa akka ta’e agarsiisa. Namni dukkana keessa jiru waa hin argu. Inumaa, “Yommuu harka isaa olbaase, arguutti hin dhiyaatu.” Kana jechuun yommuu namni dukkana cimaa ta’e keessatti harka isaa ol baase, harka isaa kana hin argu.[2]
Hojiiwwan kaafirootaa dukkana baay’ee cimaa ta’een wal fakkeesse. Qalbii isaanii immoo galaana gadi fagoon wal fakkeesse. Wallaalummaan, kufriin, shakkii fi dhama’iinsi qalbii kaafiraa haguugu immoo akka danbalii irratti danbaliiti. Sababa badii hojjatun haguuggi qalbii isaa haguugu fi cufama qalbii akka duumessaati. Akkuma namni galaana garmalee dukkanaa’a keessatti harka isaa yoo olbaase harka isaa arguutti hin dhiyaanne, kaafirris qalbii isaatiin ifa iimaanaa hin argu.
Ubayy Ibn Ka’ab ni jedha: Kaafirri dukkana shan keessa deddeebi’a: dubbiin isaa dukkana, hojiin isaa dukkana, seensi isaa dukkana, bahiinsi isaa dukkana. Guyyaa Qiyaamaa gahuumsi isaa ibidda keessatti gara dukkanaati. Gahuumsi waa fokkate.”[3]
Mee fakkeenya kana daran hubachuuf wanta Sheykh Abdurahmaan As-Sa’dii jedhe itti haa daballu: Hojiin kaafiroota soba akka ta’e fakkeenyi lammataa agarsiisu: akka dukkana galaana gadi fagoo, danbalin isa haguugu, gubbaa kanarratti danbalin biraa jiru, ammas gubbaa kanarratti duumessi jiruuti. Dukkana irratti dukkana. Dukkana galaanaa gadi fagoo, ergasii dukkana danbaliwwan walirra tuulamanii, itti aanse gubbaa kanarratti dukkana duumessa garmalee guddaa ta’e, ergasii gubbaa kanarratti dukkana halkanii garmalee dukkanaa’e. Dukkanni garmalee cimaa ta’uu irraa kan ka’e osoo namni tokko harka isaa olbaase, isatti dhiyoo ta’u waliin harka isaa argutti hin dhiyaatu. Harka isaa isatti dhiyoo ta’e yoo hin argin, wanta isarraa fagoo ta’e hoo? Kaafiroonnis akkuma kana. Qalbii isaanii irratti dukkanni baay’een walirra tuulame. Dukkana amalaa kheyrin keessa hin jirree, gubbaa kanarratti dukkana kufrii, ammas gubbaa kanarratti dukkana wallaallummaa, ammas gubbaa kanarratti dukkana hojiiwwan isaanii. Dhama’oo ta’anii dukkana keessatti hafan, dhama’iinsa isaanii keessa jaanja’u, karaa qajeelaa irraa garagalu, karaalee jallinnaa keessa raata’u. Kunis sababa [isaan kafaraniif] Rabbiin isaan dhiisee fi ifa Isaa isaaniif hin kennineefi.[4]
“Namni Rabbiin ifa isaaf hin goone, ifti isaaf hin jiru.” Kana jechuun nama Rabbiin iimaanaa fi qajeelinna isaaf hin kenniin, isaaf iimaanni fi qajeelinni hin jiru. Nama Rabbiin qalbii isaa iimaanaa fi beekumsaan hin ibsin, eenyullee qalbii isaa ibsuu hin danda’u. Kanaafu, ifti isaaf hin jiru. [5]
Fakkeenyota lamaan kanniin ilaalchise ibn Al-Qayyim dubbii baay’ee bareeda ta’e dubbate: Rabbiin subhaanahu kaafirootaf fakkeenya lama dubbate: fakkeenya saraabaa fi fakkeenya dukkana baay’ee walirra tuulame. Sababni kanaas, namoonni qajeelinnaa fi haqa irraa garagalan gosa lama:
1ffaa-nama wayirra akka jiru yaadudha. Yommuu haqni saaqamu wanti inni yaadaa ture faallaa haqaa akka ta’e isaaf ifa ta’a. Kuni haala warra wallaalaa, warra bid’aa fi fedhii qullaa qajeelinnaa fi beekumsa irra akka jiranitti yaadaniidha. Yommuu haqiiqaan (dhugaan) saaqamu (mul’atu), homaa irra akka hin turre isaaniif ifa ta’a. Amantii fi hojiiwwan isaanii akka saraaba ija namaa keessatti bishaan fakkaatuti, garuu dhugaadhaan bishaani miti. Hojiwwan Rabbiin ala kan biraatiif ta’anii fi ajaja Isaatin ala wanta biraa irratti ta’es akkanuma. Namni [hojii Rabbiin ala wanta biraatiif hojjatu fi shari’aa Isaatin ala seera biraa hordofe hojjatu] isaaf faayda akka qabu godhee yaada. Garuu akkanaa miti…
Mee itti xinxalli: Rabbiin saraaba dirree diriiraa ijaarsa, muka fi biqiltoota hin qabne keessatti godhe. Iddoon saraabaa lafa homaa ofirraa hin qabneedha. Saraabni wanta haqiiqaa hin qabneedha. (Dhugaadhaan bishaani miti.) Kuni hojiiwwanii fi qalbii isaanii iimaanaa fi qajeelinna hin qabneen walitti gala. Jecha Isaa, “Dheebotaan bishaan se’a” jedhu jala wanta jiru itti xinxalli. Namni dheebotaan dheebun isaa itti jabaattee ergasii saraaba arge. Kanaafu, bishaan akka ta’etti yaade. Itti aanse bakka san deemu jalqabe. Yommuu achi gahu homaa hin arganne. Yeroo garmalee bishaan barbaadutti saraabni isa gowwoomse. Akkuma kana, namoonni kunniin hojiwwan isaanii Ergamaaf ajajamuu irratti waan hin hundoofnef, akkasumas, Rabbiin ala wanta biraatiif waan ta’eef, hojiiwwan isaanii akka saraabaa taasifaman. Yeroo garmalee itti dheebotanii fi itti hajamanitti isaan jalaa kaafama, isaanis homaa hin argatan. Rabbiin subhaanahu ni argatan. Ergasii hojii isaaniitiin jazaa isaaniif kafala…
Gosti 2ffaan– warra fakkeenyi isaanii akka dukkana walirra tuulameti. Isaan kuni warra haqaa fi qajeelinna beekanii ergasii dukkana sobaa fi jallinnaa filataniidha. Kanaafu, dukkanni qalbiin cufamuu, dukkanni nafsee, beekumsa isaaniitiin yommuu hojjachu dhiisan wallaaltota waan ta’aniif dukkanni wallaalummaa, dukkanni jallinnaa fi fedhii qullaa hordofuu isaan irratti walitti tuulame. Haalli isaanii akka haala nama galaana gadi fagoo daangaa hin qabnee keessa jiruuti. Danbaliin isa haguuge. Danbali kana gubbaa danbali biraatu jira. Ammas, danbali lammataa kana gubbaa duumessa dukkanaa’atu jira. Inni dukkana galaanaa, dukkana danbalii fi dukkana duumessaa keessa jira. Kuni akka nama dukkana keessa jiru keessaa gara ifa iimaanatti Rabbiin isa hin baasneti.[6]
Hojii Kaafirootaa Daaraan Wal Fakkeessuu
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa badiinsa fi soba hojii namoota Isa waliin wanta biraa waaqeffatanii daaraa bubbeen bittineesitee homaa hin hanbifneen wal fakkeesse. Ni jedha:
“Fakkeenyi warra Gooftaa isaaniitti kafaranii, hojiiwwan isaanii guyyaa bubbisa cimaa akka daaraa bubbeen itti hammatteeti. Wanta hojjatan irraa homaattu [fayyadamu] hin danda’an. Suni isumatu jallinna fagoodha.” Suuratu Ibraahim 14:18
Kuni fakkeenya Rabbiin hojii kaafirota Isa waliin waan biraa waaqeffatan, Ergamtoota Isaa kijibsiisanii fi hojii isaanii hundee sirrii hin taane irratti ijaaraniif dhiyeessedha. Yeroo garmalee itti hajamanitti hojiin isaanii isaan jalaa bade. “Fakkeenyi warra Gooftaa isaaniitti kafaranii, hojiiwwan isaanii” kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa fakkeenyi hojii isaanii yommuu mindaa Rabbii olta’aa irraa barbaadan akka daaraa bubbeen itti hammattee bittineessiteeti.
Namoonni kunniin wanta tokko irra akka jiranitti yaadaa turan. Garuu hojiin isaanii kufrii fi shirkii irratti waan hundaa’ef hojii kanarraa homaa hin argatan. “guyyaa bubbisa cimaa” kana jechuun guyyaa bubbeen cimtuun itti bubbistu.
Hiikni kanaa: hojiin kaafirota ni bada, fudhatama hin qabu. Daaraa jechuun wanti tokko erga gubatee booda wanta hafuudha. Akkuma yeroo bubbeen cimtuun bubbistu daaraan bittinaa’e badu, hojiin kaafirotaas ni bittinaa’a. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Hojii irraa gara wanta isaan hojjataniitti qajeelle. Dhukkee faca’aas isa taasifne.” Suuratu Al-Furqaan 25:23
“Wanta hojjatan irraa homaattu [fayyadamu] hin danda’an.”
Bubbeen garmalee cimtu taate yommuu daaraa bittineessitu walitti qabuun akkuma hin danda’amne, kaafironni kunniinis hojii isaanii irraa waa qabachuun itti fayyadamu hin danda’an. Guyyaa Qiyaamaa mindaa homaatu hin argatan. Sababni isaas, hojiin isaanii kufrii fi kijibsiisu irratti kan hundaa’edha.
“Suni isumatu jallinna fagoodha.” Kana jechuun dogongora ifa bahaa, karaa haqaa irraa kan fagaatedha. Carraaqqi fi hojiin isaanii hundee sirrii fi karaa qajeelaa irratti kan hundaa’e miti. Yeroo garmalee itti hajamanitti mindaa isaa ni dhaban. [7] Yommuu du’an addunyatti deebi’anii hojjachuu hin danda’an.
Hundeen sirriin hojii irratti hundeessan: iimaanaa fi shari’aa hordofuudha. Kana jechuun Rabbitti, Guyyaa Aakhiraatti, malaykootatti, kitaabbanitti, Ergamtootaa fi qadaratti amanuudha. Ergasii hojii gaggaarii ikhlaasaan fi akkaataa shari’aan ajajuun hojjachuudha. Kanaan ala, hojiin iimaana, ikhlaasa fi shari’aa hordofuu of keessaa hin qabne hundee sirrii hin qabu. Abbichi Guyyaa Qiyaamaa homaa irraa hin argatu.
[1] Tafsiir Xabarii-17/329-330[2] Zaadul Masiir-1001, Tafsiir Qurxubii-15/302-304[3] Tafsiir Qurxubii-15/303, Zaadul Masiir-1001[4] Tafsiir Sa’dii-667[5] Tafsiir Xabarii-17/332-333, Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu An-Nuur-fuula 282, Ibn Useymiin[6] Ash-Shirku fiil qadiimi wal hadiisi-fuula 1383-1384, Abu Bakr Muhammad Zakariya[7] Tafsiir Xabarii-13/624-625, Tafsiir Ibn Kasiir-4/604


text:
Le Corbusier
La Korbuzye'i (Fireench: /lə kɔr büˈzyeɪ/; Engiliish: Le corbusier; 6 Onkololeessa 1887-27 Hagayya 1965) maqaan dhaloota isaa chaarles-Idwaard Jineret-Giris (Charles-Edouard Jeanneret-Gris) kan ta'e, arkiteektii fi barreessaa Iswiizarlaand keessatti dhalatee bara 1930moota keessa lammii Firaansi ta'eedha. Inni tiyoorii waayee arkiteekcharii ammayyaa'aan beekama. Dizaayniin isaa fooyya'iinsa manneen jireenya ummata magaalaa gurguddoo of keessaa qaba. Kuni sababa yeroo sana namni hedduun hiyyummaa keessa jiraatuufiidha. Dizaayiniin isaa hedduun addunyaa kana irra ijaaramaniiru.
Inni halluu dibuu kan jaallataa turee fi dizaayinii meeshaa manaa dalagutti ogummaa kan qabu ture.
Jireenya ganamaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
La Korbuzye'i magaalaa xiqqoo kaaba Switzerland La Chaux-de-Fonds keessatti guddate. Bara 1907, isaa umurii 19, gara magaalaa Faransaay Paariisitti godaane. Awurooppaa keessa imaluun, yaada haaraa hedduu barateera. Afaan Jarman dubbachu baratuun arkiteektoota beekamoo kan akka Peter Behrens waliin hojjeteera.
Waraana Addunyaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Yeroo waraana addunyaa I, La Korbuzye'i gara Swizerland deebi 'ee barsiisaa ta'e. Yeroo gabaabaattti, hojii arkiteekcharaa mataa isaa dubrii isaa waliin banatee hanga 1940tti waliin hojjatani. Bara 1918 tti hallu dibaa Amédée Ozenfant wal arganii hiriyaa cimaa waliif ta'an. Yaada isaanii walitti fidanii aartii gosa haaraa Purism jedhamu uuman.
Waraana Addunyaa - Booda[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Lola booda, La Korbuzye'i hanga 1922 tti aartii isaa irratti xiyyeefate. kana booda, appartimantii wal gubba ijaaaramuu ta'u fedhii manneeni namootaa guutuf dizaayinii godhuu jalqabe. Hojii manneeni kun rakkoo paaris keessatti namootni walii baay'atani jiraatan furuuf ture. Akka jedhetti jijjiramni kun ni barbachisa, yookin warri gadi galoon finciluu danda'u. Inni diizaayinii magaalaa namni hawwuu (Ville Contemporaine) kan gonkumaa ijaaramee hin beekne uume. Karoora gamoowwan gurguddoo hedduu foyyeessuf godhameedha. Karoora kana mootummaa Faransaayiif dhiyeesse, didaniin. Ta'ullee hubannoo isaan magaalaa keessatti walii baay'atanii jiraachuu guddiseeraaf.
1930moota[gulaali | lakkaddaa gulaali]
La Korbuzye'i manni ummataa hanga maati isaani irratti malee hammam sooressa akka ta'an irratti hundaa'u hin qabu jechuun kapitaalizimii jibbuu eegale.
Jireenya gama booda[gulaali | lakkaddaa gulaali]
La Korbuzye'i bara 1942 irraa eegalee siyaasa keessatti hirmaataa hin turre. Badala sanii, bilookii manneen xixiqqoo biyya Faransaay keessatti ijaara ture.
Maqaa isaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Maqaan, La Korbuzye'i, Firenchi dha. maqaa akkoo isaa, Lecorbésier irraa kan foyyeefameedha. Maqaan isaa Ingiliffaan The crow like one (Loon akka tokkotti) jedhamuun hiikama. Maqaa kana bara 1920 keessa filate.
Yaada beekamoo[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- Gamoon geejjibaa waliin, keessumaayyuu konkolaataa, yaada keessa galchuun ijaaramuu qaba jedhe La Korbuzye'i. Inni arkitektii jalqabaati kana yaadachiisuuf, yeroo amma immoo karoora magaalaa mara irratti gaafa gamoo diizaayinii godhan kana yaada keessa galchu.
Manni maashina kessa jiraatani jechuun ariiti arkitekchara kessatti ilaala. Kaayyoon maashinii kanaa hojiiwwan namoota isa keessa jiraatanii saffisuudha. Inni yaada mana jireenyaa kobkobii, kutaawwanii fi slabs qofaan ijaaru beeksisee jira. Wantootni sadeen kun mana jireenyaa gosa kamiyyuu oomishuu ni danda'a, warra jireenya isaani kamiifuu.


text:
Caamsaa 14/2014(TOI) – Yuunivarsiitiin Walloo baratoota digirii jalqabaafi lammaffaa barsiisaa ture 823 eebbisiise.
Daarektarri qunnamtii hawaasa Yuunivarsiiticha doktar Biraanuu Asaffaa akka himanitti, baratoota eebbifaman kana keessaa 293 dubartootadha.
Yuunivarsiitiin Walloo garee shororkeessaan ABUT erga barbadeessee booda qindoominaan hojjechuun erga deebi’ee bayyanatee booda hojii baruufi barsiisuu raawwateen baratoota barsiisaa ture eebbisuu danda’eera jedhaniiru.
Baratoonni har’a eebbifaman kunneen sababa weerara garee shororkeessaa ABUT’n dhamaatiin hedduu isaanirra gahuus erga yuunivarsiitichi gara hojii baruufi barsiisuutti deebi’e Sanbataafibdilbata dabalanii barachuun eebbaf gahaniiru jedhaniiru.
Baratoota har’a eebbifaman keessaa 106 digirii lammaffaan kan eebbifamanidha.
Sirna eebba baratootaa kanarratti qamooleen adda addaa argamaniiru jedhameera


text:
Valeeriya Peeri , Daawud Ibsaa, Maayik Hamer, Prof.Mararaa Guddinaa Suuraa: Miidiyaa Hawaasa Naatinaa’eel Fiixeetiin @NatieFit Finfinnee, Adoolessa 30/2022 - Hayyuu Dureen Adda Bilisummaa Oromoo fi Dura taa’aan Kongireesii Federaalawaa Oromoo (KFO) Pirofeesar Mararaa Guddinaa kaleessa Adoolessa 29, 2022 jila dippilomaatota Ameerikaa Ergamaa Addaa Gaanfa Afrikaa Maayik
Haayiluu Addunyaa fii Taayyee Danda’aan Naatinaa’eel Fiixeetiin @NatieFit Finfinnee, Adoolessa 29/2022 - Mootummaan Naannoo Oromiyaa dhimma nageenya naannichaa fi “tarkaanfii qaamolee hidhatan irratti fudhatamaa jiru” ilaalchisee ibsa miidiyaaleef kenneera. Hoogganaan Biiroo Koomunikeesiinii Oromiyaa Haayiluu Addunyaa ibsa gaazexeessitootaaf kenneen yaa’ii idilee Caffee marsaa lammaffaa dhiyeenya
Alamituu Hoomaatiin @alemituhoma Finfinnee, Adoolessa 28/2022- Manni Murtii Aanaa Buraayyuu dhaddacha Adoolessa 18/2022 ooleen iyyannoo qaamabilisa baasuu (Habeas corpus) qondaalonni ABO afran Mikaa’el Baqqalaa, Daawit Abdataa, Lammii Beenyaa fi Gadaa Gabbisaa dhiyeessan ilaaluun akka hiikaman murteessuu Addis Standard gabaase ture. Haata’u malee murtiin kun raawwatamee hoggantootni


text:
Waayee keenya
Waa’ee dimma oduu Oromoo kan isin barbaachisu, dantaa ummata keenyaa, barruun, sagalee fii viidiyoon bifa ammayyaatiin saffisaan isin bira geenya. Jiruuf jireenya gadadoo dhalli Oromoo baha, dhihaa, kaabaa fii kibbatti keeysa jiru ija takkaan dhiheessina – bakka si laallatu, si laaleessu dhugaa jiru dhooysuu fii hagooguun alatti isini biraan geenya.
Akka marsariitii oduu Oromoo isa ammayyaa Afaan Oromootiin bifa bareedaa fii kuwaalitii qabuun isin biraan geenya. Afaan keenya guddisuurratti dirqama fii qooda kheenya baana.
Guyyaa hunda waan haaraya bakka si ilaallatu maxxansina. Marsaan keenya viidiyoo dhibbootaan lakkawaman fii barruu 6000 ol qaba. Marsaan keenya sirritti babbanuun akka waa irraa barattuu abdii qabna. Tumsaa fii Yaanni keessan nuuf barbaachisaa dha. Yaada keessaniif kabajaa fii bakka ol aanaa qabana. Dhimma dantaa Oromoof bu’aa qaba jettanii barruu fii sagalee nutti ergitan mara irraa muruufii kukkutuun maletti maxxansina. Kana yoo jannu waan Oromoo walitti buusaa gunkuma bakka hin kanninuuf.
Nutti akka quuftan wabii isiniif kennina …. sababni isaas yaada keessaniif dhimmamna, ulfaatullee sagalee keessan ummata keessan bira akka dhufu goona!!


text:
Koreen hoji raawwachiistuu IHADEG paartii kaleessa sagantaa walitti dabalamuu paartilee ilaalchisee marii bal’aa geggeessuu dhaan mana maree IHADEG-tti dabarsee jira.
Koreen hoji raawwachiistuu kun wal ga’ii isaa har’as kan itti fufe yoo ta’u wixinee seera naamusa walitti dabalamuu paartichaa irratti kan mari’atu ta’uun illee ibsameera.
Koren hoji raawwachiistuu IHADEG qabxilee ijoo ta’an shan irratti mari’atee walii galtee irra ga’uu isaa miseensa koree hoji raawwachistuu IHADEG kan ta’an obbo Feqaaduu Tesemmaa VOAf ibsaniiru.


text:
Manni-maree bulchiisa naannoo Tigiraay kora isaa torban dabre geggeesseen, paartiileen filannootti hirmaatanii garuu barcuma argachuu hin danda’iin hafan, paarlaamaa haaraa amma filatame keessatti sagalee malee barcumoota kudha shaniin akka qooda fudhatan labsii bahe, sagalee wayyabaan raggaasisee jira.
Murtii kana Paartiin Bilisummaa Tigiraay fi Paartiin Dimookiraasummaa Asiimbaa Simatanii jiran. Paartiin Saalsaay Weyyaanee Tigraay immoo, “kun ka deemsa dimookiraasii dadhabsiisu,” jechuun morme immoo.
Paartiin ka biraan “Baayitoonaa Paartii” jedhamu, walga’ii dhuma torban kanaa irra geggeeffatu irratti ejjennoo isaa akka beeksisu dubbate.
Gabaasaa guutuu caqasaa


text:
Akkaataa Laa İlaah İllallah Hojii irra oolchan-3
Wantoota Rabbii gaditti gabbaramanitti amanuu diduu fi mormuun akkamitti guuttamaa?
Kutaa darbe keessatti maqaalee gabbaramtoota sobaa Qur’aana keessatti kaafaman ilaalle turre. Har’as itti fufuun kan hafan ni ilaalla:
Kitaaba Rabbii keessatti maqaalee gabbaramtoota sobaa
6-Awliyaa’a-
“Gooftaa keessan irraa wanta gara keessan buufame hordofaa. Isaa gaditti awliyaa’a hin hordofinaa. Xiqqoma gorfamtu.” Suuratu Al-A’araaf 7:3
Yaa namoota! Rabbii keessan irraa Qur’aanaa fi ibsa isaa kan ta’e sunnah Nabiyyii (SAW) gara keessanitti buufame hordofaa. Qur’aanaa fi sunnah hordofuu jechuun xiyyeefannoo itti kennuu fi wanta keessa jiru niyyaadhaan hojii irra oolchudha.
Awliyaa’a heddumminna waliyyiiti. Jecha biraatin, waliyyiin baay’een awliyaa’a jedhamu. Waliyyiin hiika baay’ee qaba. Isaan keessaa: Gooftaa, bulchaa, qananiisaa, gargaaraa, jaalalloo, hiriyyaa fi kanneen biroo.
Kana booda “Isaa gadiitti awliyaa’a hin hordofinaa.” jechuun, Rabbiin ala wanta biraa Isa waliin hin gabbarinaa, nama diinii Rabbii irraa jallate jaalalloo, hiriyyaa fi gargaaraa hin godhatinaa.[1]
7-Shurakaa’a (Shariikota)- Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Odoo Inni isaan uumee jiruu Jinnoota Rabbiif shariikota taasisan; isaan beekumsa malee ilmaan dhiiraa fi dubaraa Isaaf godhan. Inni wantoota isaan kijibaan Isatti maxxansan irraa qulqulluu fi olta’aadha.” Suuratu Al-An’aam 6:100
Gosoonni gabbaramtoota sobaa asii olitti dubbataman kunniin (andaad, aalihata, gooftolee, xaaghuuta, sanamoota, awsaanaa, awliyaa’a fi shariikonni) maqaan gargar haa ta’anii malee Rabbii olta’aa gaditti waan gabbaramaniif wal fakkaatu. Hundi isaaniitu gabbaramtoota sobaati.
Rabbii gaditti wantoota gabbaraman (waaqefataman) armaan olii bakka gurguddaa lamatti qoodu dandeenyaa: aaqila fi aaqila kan hin taane. Aaqila jechuun uumama waa hubachuu danda’uudha. Kanneen akka ilma namaa, jinnii fi malaykoota. Aaqila kan hin taane immoo waa hubachuu kan hin dandeenyedha. Kan akka siidaa, muka, aduu, ji’aa fi kkf.
Ammas aaqila kan ta’an bakka lamatti qoodamu: isa gabbaruutti kan gammaduu fi kan hin gammanne.[2]
1-Isa gabbaruutti kan gammaduu- kuni nama namoonni akka isa gabbaranii fi ol guddisan barbaadu fi itti gammaduudha. Kuni kan akka fira’awnaa, iblisaa fi daangaa darbitoota irraa kanneen biroo. Kunniin warroota isaan gabbaran waliin ibidda keessa ta’u. Akkuma Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jedhe:
“(166)-Yeroo warri hordofaman warra hordofan irraa qulqullaa’an, azaaba arganii fi hariiroon isaanii hundii citu. (167)-Warroonni hordofanis ni jedhu, “Osoo carraan nuuf jiraatee, silaa akkuma isaan nurraa qulqullaa’an nutis isaan irraa qulqulloofnaa turre.” Akka kanatti Rabbiin hojiwwan isaanii isaan irratti gaabbii godhee isaanitti mul’isa. Isaan ibidda keessaa kan bahanii miti.” Suuratu Al-Baqarah 2:166-167
Yeroo azaaba (adabbii) Aakhirah argan matootin hordofaman, shirkii fi kufrii keessatti namoota isaan hordofan irraa ni qulqullaa’u, ni fagaatu. Hariiroon hundi addunyaa keessatti isaan wal qabsiisaa ture ni cita. Kan akka wal jaallachuu, wal gargaaru, firummaa fi hariiroon biroo warra kafaran jidduu jiru Guyyaa Qiyaamaa addaan cituun diinummaan isaan jidduutti uumama. Kanaafi, hordoftoonni akkana jedhu, “Maal qaba osoo gara addunyaatti deebi’uu carraa arganne, silaa akkuma isaan nurraa qulqullaa’an nutis isaan irraa qulqulloofna.” Rabbiin akkuma ciminna adabbii Isaa Guyyaa Qiyaamaa isaanitti agarsiisu, hojii isaanii sobaa isaan irratti gaabbii godhee isaanitti agarsiisa. Isaan ibidda keessaa gonkumaa hin bahan.[3]
Kuni haa beekkamu: Hojiin hanga fedhe gaarii haa fakkaatu, hojiin kuni yoo Rabbii olta’aaf hin ta’inii fi shirkiin keessa seene, hojiin kuni baaxila (soba). Hariiroon namoota kanniin jidduu jiru Rabbiin ala wanta biraatiif waan ta’eef yeroo garmalee itti hajamanitti isaan irraa cita. Akka addunyaa irratti wal gargaaran, Aakhiratti wal gargaaru hin danda’an.
2-Isa gabbaruutti kan hin gammanne-kunniin warra Rabbiif ajajamanii fi namoonni akka isaan gabbaran kanneen hin barbaanne fi itti hin gammanneedha. Kan akka Nabii Iisaa, haadha isaa Mariyam, Malaykoota fi namoota birooti. Isaan kunniin namoota isaan gabbaran irraa qulqulluudha. Nabii Iisaa (Iyyasuus) (aleyh salaam) ilaalchise Qur’aana keessatti:
“Yeroo Rabbiin “Yaa Iisaa ilma Mariyam! Sila situ namootaan ‘Anaa fi haadha tiyya Rabbii gaditti gabbaramaa (gooftaa waaqefatamu) lama taasifadhaa’ jedhee?” jedhu [yaadadhu]. Innis ni jedha, “Ati Qulqulloofte! Ani wanta haqa naaf hin taane jechuun naaf hin ta’u. Yoo ani san kan jedhu ta’e, dhugumatti Ati beektee jirta. Wanta lubbuu kiyya keessa jiru ni beekta, ani waan nafsii Kee keessa jiru hin beeku. Dhugumatti Ati sirritti beekaa waan fagoo fi hin mul’anneeti. Waan Ati itti na ajajje, “Rabbii Gooftaa kiyyaa fi Gooftaa keessan ta’e gabbaraa” jechuu malee waan biraa isaaniin hin jenne. Hangan isaan keessa turetti isaan irratti ragaan ture. Erga ol na fuutee booda, Ati isaan irratti Tiiksaa turte. Ati waan hundaa irratti ragaadha. Yoo isaan adabde (azzabde), gabrootuma Keeti. Yoo isaaniif araaramtes, Ati Simatu Injifataa Ogeessa.” Suuratu Al-Maa’ida 5:116-118
Malaykootas ilaalchise akkana jedha:
“Guyyaa Rabbiin hunda isaanii walitti qabee, ergasii malaaykotaan, “Sila isaan kun isin gabbaraa (waaqefataa) turanii?” jedhu, [yaadadhu].” [Malaaykonnis] ni jedhu: “Ati Qulqulloofte! Gargaaraan keenya isaan osoo hin ta’in Sima qofa. Lakki, isaan Jinnii gabbaraa (waaqefataa) turan. Irra hedduun isaanii isaanitti amanu.” Suuratu Saba 34:40-41
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa malaykoota, Iisaa fi haadha isaa Mariyam, uzeyri fi namoota gaggaarii biroo Isaa gaditti gabbaraman hunda ilaalchise akkana jedha:
“(17)-Guyyaa isaanii fi wantoota isaan Rabbii gadiitti gabbaran walitti qabuun, “Isintu gabroota Kiyya kanniin jallisee moo isaantu [mataa ofiitin] karaa irraa jallatee?” jedhu, [yaadadhu]. (18)-Isaaniis ni jedhu, “Ati Qulqulloofte! Sii gadiitti awliyaa’a godhachuun nuuf hin malu. Garuu hanga yaadannoo dagatanii fi ummata badan ta’anitti isaanii fi abbooti isaanii ni qananiifte.” (19)-Dhugumatti, isaan wanta isin jettan keessatti isin sobsiisanii jiru. Kanaafu, [adabbiis] deebisuu hin dandeessan, gargaarsas hin argattan. Nama isin keessaa miidhaa hojjatees adabbii guddaa isa dhandhamsiifna.” Suuratu al-Furqaan 25:17-19
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Guyyaa Qiyaamaa namoota Isaan ala waan biraa gabbaranii fi wantoota gabbaraa turan bakka tokkotti walitti qaba. Ergasii warra gabbaraman (waaqefataman) kanaan akkana jedha: Gabroota Kiyya kanniin isintu karaa haqaa irraa jallisee akka isin gabbaran isaan ajajee moo isaantu mataa ofiitiin jallatanii fedhii nafsee ofiitiin isin gabbaranii?
Rabbii gadiitti warroonni gabbaraman ni jedhu: “Yaa Rabbii! Wanta warroonni kuni hojjatan irraa Ati qulqulloofte! Siin ala wanta biraa awliyaa’a (gargaartootaa fi tiiksota) godhachuun nuuf sirrii hin ta’u. Garuu namoonni kunniin hanga yaadannoo Kee dagatanii Si waliin waan biraa gabbaranii fi ummata badan ta’anitti isaanii fi abbooti isaanii qabeenyaa fi fayyaan qananiifte.” Ergasii namoota Rabbii olta’aan alatti wanta biraa gabbaraniin (waaqefataniin) akkana jedhama: Wanta isin isaan irratti odeessitan ilaalchisee namoonni isin gabbartan kunniin ‘isin kijibdoota’ akka taatan labsanii jiru. Kanaafu, azaaba (adabbii) ofirraa deebisuu hin dandeessan, gargaarsas hin argattan. Namni Rabbiitti waa qindeessuun nafsee ofii miidhe, Rabbiin ala wanta biraa gabbaree (waaqefate) fi kanarratti du’e, Rabbiin adabbii cimaa fi guddaa isa adaba.[4]
Gareen lammaffaan wantoota Rabbii gadiitti gabbaramanii mukkeen, dhagaa fi kanneen biroo sammuu ittiin hubatan hin qabnee aayah tana keessaa seenu:
“Dhugumatti, isinii fi wantoonni isin Rabbii gadiitti gabbartan qoraan Jahannami. Isin ishii (Jahannamiin) seentoota. Osoo kunniin gabbaramtoota [dhugaa] ta’anii, ishii hin seenanii turan. Hunduu ishii keessa yeroo hunda jiraatu.” Suuratu Al-Anbiyah 21:98-99
Yaa kaafirtoota! Dhugumatti, isinii fi sanamni, jinnii fi nama irraa kan gabbarrii keessanitti gammade irraa wanti isin Rabbii gadiitti gabbartan, qoraan Jahannam ta’u. Isinii fi sanamoonni, taabonni, jinni fi namoonni gabbari keessanitti gammadan Jahannamiin ni seenu. Namoonni gabbarritti hin gammannee kan akka Nabii Iisaa, Uzeyr, Malaykoota fi kkf Jahannamiin hin seenan.
Osoo wantoonni isaan gabbaran kunniin gabbaramaa dhugaa ibaadan isaaniif malu ta’anii, silaa ibidda hin seenanii turan. Sababni isaas, gabbaramaan dhugaa wantoota hundaa irratti danda’aa kan ta’ee fi nama Isa gabbare miidhaa irraa kan deebisuudha. Kanaafu, wantoonni isaan gabbaran kunniin nama biraa dhiisi of irraayyu miidhaa deebisuu waan hin dandeenyeef gabbaramaa dhugaa hin ta’an. Kana irra, isaan gabbaramtoota sobaati.
“Hunduu ishii keessa yeroo hunda jiraatu.” Kana jechuun kaafironni fi wantoonni isaan gabbaraa turan hundi isaanitu Jahannam keessa zalaalami jiraatu.
Guduunfaa
Rabbii olta’aa gadiitti wantoonni namoonni sobaan gabbaran (waaqefatan) bakka sadiitti qoodamu:
1-Aaqila akka gabbaramuu fi ol guddifamu barbaadu fi itti gammadu. Kan akka Fira’awna, ibliisa (sheyxaana), hoggantoota karaa Rabbii irraa namoota jallisanii fi kkf
2-Aaqila akka gabbaramuu fi ol guddifamu hin barbaanne fi itti hin gammanne. Kan akka Nabii Iisaa, haadha isaa Mariyam, Malaykoota fi namoota gaggaarii biroo.
3-Wantoota aaqila hin taane. Kan akka dhagaa, muka, urjiilee, aduu, ji’a fi kkf.
Aaqila jechuun waa hubachuu kan danda’u.
Namni kanniin keessaa tokko ykn sani ol gabbare (waaqefate), Rabbiitti qindeessee jira. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Qur’aana keessatti ni jedha:
“Dhugumatti, namni Rabbitti waa qindeesse Rabbiin isarratti Jannata haraama (dhowwaa) taasiseera. Teessoon isaas ibidda.” Suuratu Al-Maa’ida 5:72
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Qurxubii-9/151
[2] Ma’aariju al-Qabuul-fuula 606-607, Hafiiz ibn Ahmad Al-Hakamii
[3] Tafsiiru Muyassar-25 fi tafsiira biroo
[4] Tafsiiru Muyassar-361


text:
Tafsiira Suuratu Yuusuf-Kutaa 10
Oduun Magaalatti Keessa Babal’achuu fi Jaalalli Qalbii ishii gubuu
Suurah Yuusuf irraa taatee haati manaa ministeera Ijipt badiitti isa affeeru ilaalle turre. Dubartiin tuni sababa bareedinna Yuusufitiin garmalee isa jaallatte. Badiitti isa affeeruuf carraaqxe. Garuu inni didee irraa dheesse. Dubartoonni magalaatti keessa jiraatan oduu kana yommuu dhagahan, hafarsuu eegalan:
“Dubartoonni magaala keessa jiran ni jedhan, “Niitin Aziiz garbicha ishii ni sossobde. Dhugumatti, jaalalli isaa hidda qalbii ishii keessa seenee jira. Dhugumatti, nuti jallinna ifa bahaa keessa akka jirtutti ishii ilaalla.” Suuratu Yuusuf 12:30
Aziiz dhimmicha dhoksuuf haa carraaqu malee, oduun magaalaa Ijipt keessa babal’achuu eegale. Akkuma beekkamu, iccitiin namoota lamaa ol bira yoo gahee, ni babal’ata. Namoonni akkamitti oduu kana dhagahanii? Akka hayyoonni baay’een jedhaniitti namoonni oduu kana tajaajiltoota mana keessa jiran irraa dhagahan. Yuusuf homaa akka hin jenne ni beekna. Aziiz mataan isaatu garmalee saalfate, niitin isaas akkasuma. Ragaa bahaanis kabaja maatii eeguuf jecha oduu akkanaa hin facaasu. Jaalalli dubartiin tuni Yuusufiif qabdu garmalee ifa waan ta’eef namoonni kana beekuun isaanitti hin ulfaatu. Tajaajiltoonni mana keessa jiran walitti hasaasu jalqaban. Hanga oduun dubartoota sadarka ol’aana qaban gahuutti ni babal’ate. Eeyyen, hama waliin diraamaan ni jabaata!
Dubartoonni magaalaa keessa jiran niitin Aziiz gabricha ishii irraa jaalalaan qabamuu olguddisanii ilaalan. “Niitin Aziiz garbicha ishii ni sossobde.” Kana jechuun kuni dhimma fokkuudha. Ishiin dubartii sadarkaa guddaa qabduudha, abbaan manaa ishiis sadarkaa guddaa kan qabuudha. Kana waliinu gabricha ishii jalatti buluu ishiidhaan akka wal-qunnamu sossobuu itti fufte.
“Dhugumatti, jaalalli isaa hidda qalbii ishii keessa seenee jira.” Akka hayyoonni jedhanitti kuni kan agarsiisu jaalala wal-qunnamti saalaa garmalee jabaa ta’eedha. Jechi “Shagaf” jedhu keesso qalbii agarsiisa. Jaalalli dubartiin tuni Yuusufiif qabdu qalbii ishii keessatti lixee jira, wiirtuu nafsee ishii keessa gahe. Jaalala isaatiin qalbiin ishii gubatte. Jaalala isaaf qabdu fuunduratti dhimmi fi wanti addunyaa keessa jiru hundi ishiif gatii homaatu hin qabu.
Dubartoonni kunniin niitin Yuusufin wal-qunnamuuf si’a baay’ee akka yaalte ibsuuf jecha “turaawidu” jedhu fayyadaman. Kuni salphinnna irratti salphinna ishiif dabale. Fedhii ishiitiin akka moo’atamtee fi wanti ishiin yaaltu kuni dogongora guddaa akka ta’e haajaa kan hin qabne ta’uu ishii agarsiisuuf “Dhugumatti, nuti jallinna ifa bahaa keessa akka jirtutti ishii ilaalla.” Jedhan. Kana jechuun yommuu wanta isiif hin mallee fi sadarkaa ishii gadii buusu kana hojjattu, jallinna ifa bahaa keessa akka jirtu ishii argina.
Harka Ofii Muruu
“Yommuu shira isaanii dhageessu, gara isaaniitti ergitee affeeraa nyaataa isaaniif qopheessite. Tokkoon tokkoon isaaniitif albee kennite. “Gara isaanii as bahi” jetteen. Yommuu isa argan, garmalee isa olguddisan, harka isaaniis ni muran. “Rabbiin qulqullaa’e! kuni ilma namaati miti. kuni maleykaa kabajamaa malee homaayyu miti.” jedhan.” Suuratu Yuusuf 12:31
Shira jechuun wanta dhoksaatti waliin mari’atanii fi karoorsaniidha. Yeroo baay’ee shirri wanta badaa ta’a. Dubartoonni magaalaatti keessa jiran, “Akkamitti niitin Aziiz gabricha ishii irraa jaalalaan qabamtii? Dargaggoota maatii sadarkaa fi qabeenya qaban irraa jaalalaan hin qabamtu turtee?” jedhan. Kuni niitin Aziiz maqaa badaan akka waamamtuuf shira dubartoota kanniiniti.
Niitin Aziiz yommuu hama isaanii kana dhageessu, akka gara mana ishii dhufanii ishii ziyaaran (daawwatan) ni affeerte. Iddoo teessumaa gaarii, boraati irratti hirkatanii fi nyaata ni qopheessiteef. Erga dhufanii iddoo teessumaa taa’anii booda, dubartoota hundatti albee (billaa) firaafiree ittiin muran ykn quuncisan ni kennite.
Yommuu dubartoonni kunniin firaafire nyaachuf muruu jalqaban, niitin Aziiz Yuusufin “gara dubartoota kanaatti as bahi” jetteen. “Yommuu isa argan, garmalee isa olguddisan.” Kana jechuun yommuu dubartoonni Yuusufin argan, miidhaginna isaa daangaa darbeen garmalee isa dinqisiifatan. Rabbiin Yuusufiif walakkaa miidhaginna kenneefi jira. Yuusuf (aleyh salaam) garmalee bareedaa ture. Akkuma hayyoonni jedhan miidhaginni (bareedinni) bakka lamatti qoodame. Walakkaan tokko Yuusufif kenname, walakkaan biraa immoo namoota hafan jidduutti qoqqoodame.
Miidhaginna kana garmalee dinqiisifachuun dubartoonni harka isaanii muran. Albeen isaanii firaafiree harka isaanii jiru irra darbitee harka isaanii muruu jalqabde. Dinqisifannaan liqimfamuun dhukkubbiin muraa albee isaaniitti hin dhagahamu. Miidhaginna Yuusuf dhiiga isaanitiin ragaa bahanii jechuudha.
“Rabbiin qulqullaa’e! Kuni ilma namaati miti. kuni maleykaa kabajamaa malee homaayyu miti.” jedhan. Jechoonni kunniin sadarkaa dinqisifannaa isaanii agarsiisa. Malaykoonni baay’een miidhagoo akka ta’anitti beekkamu. Dubartoonni hundi of too’achuu dadhabuun isaanii, miidhaginni Yuusuf miidhaginna nama biraatin kan wal bira hin qabamne, miidhaginna dhugaa nama hundaa caalu ta’uu agarsiisa. Mee hubadhu, dubartoonni kunniin hundu kan heerumaniidha. Akkuma beekkamu, dhiironni fuudhanii fi dubartoonni heeruman dargaggeeyyi hin fuune ykn shamarran hin heerumne caalaa fedhii akkanaa irratti too’annaa qabu. Garuu isaan keessaa tokkollee osoo hin hafin, hundi isaaniitu miidhaginna addaa Yuusufi ni dinqisiifatan. Akkasumas, kuni fedhiin saalaa seeraan alaa ilmaan namaatiif qormaata garmalee ulfaataa keessaa tokko akka ta’e agarsiisa.
“Ishiinis ni jette: Kuni kan isin [jaalala isaatiif] na komattaniidha. Dhugumatti ani [wal-qunnamtiif] isa sossobee jira. Garuu inni ni dide. Wanta ani itti ajaju yoo hin hojjatin, dhugumatti ni hidhama, salphattoota keessaa tokko ta’a.” Suuratu Yuusuf 12:32
Niitin Aziiz wanta dubartoota irraa barbaadde galmaan geesse. Dubartootaan akkana jette: kuni jaalala isaa qalbii tiyya gubeef na waqqastaniidha. Isin si’a tokko argitanii harka keessan murtan. Ani kan ganamaa galgala isa argu ni komatamaa?”
Yeroo kanatti dubartoonni akkana jechuun isaanii hin hafu: jaalala qalbii tee too’atu jaallachuu keetiif komiin sirra hin jiru. Isa sossobuu keetis hin komatamtu. Osoo nuti bakka kee taane nutis wanta ati hojjatte hojjachuun keenya hin oolu.” Ishiin amala dubartoota hawaasa ishii ni beekti turte. Yuusufin amansiisu irratti akka ishii gargaaraniif dubartootaan akkana jette: “Dhugumatti ani [wal-qunnamtiif] isa sossobee jira. Garuu inni ni dide.” Dubartiin tuni miira qaanii (saalfanna) hunda ni dhabde, badii ishii ifaan ifatti ni amante. Jechi ishiin Yuusufin itti ibsite “fasta’asama” jedhuudha. Hiikni isaa: garmalee ni dide, badiitti kufuu irraa garmalee of eege. Haalli ishiin Yuusufin itti ibsitee miidhaginna alaa dabalatee miidhaginna keessaa agarsiisa. Kuni namoonni miidhaginna keessatiinis miidhaginna alaatinis akka harkifaman nutti mul’isa.
Dubartoonni miidhaginna alaa erga dinqisiifatanii booda, niitin Aziiz miidhaginna keessaa isaan irraa dhokate isaanitti beeksiste. Miidhiginni keessaa kunis sagaagalummaa irraa of eegudha (iffah).
Jaalalli ishiin isaaf qabdu qalbii isii ni guggube, akkuma guyyoonni darbaniin dhiphinnaa fi dharraa malee homaa hin daballeef. Karaan nagahaan fayyadamte sossobuun ofitti butu hin dandeenye. Karaan biraa ishii hafe humnatti fayyadamuudha. Kanaafi, akkana jechuun isa sodaachiste: “Wanta ani itti ajaju yoo hin hojjatin, dhugumatti ni hidhama, salphattoota keessaa tokko ta’a.” Wanti ishiin itti ajaju-fedhii ishii akka ishiif guutudha.
Akkuma ifa ta’u dubartoonni kunniin jaalalli cimaan ishiin isaaf qabdu sammuu ishii irratti dhiibbaa fiduun akka hin maraanneef ishiif mararfachuu fi Yuusufin ishiif laaffisuuf carraaqan. Ishiinis yommuu mararfannaa kana isaan irraa argitu Yuusufiin hidhaa fi salphinnaan itti zaatte.[1]
Barnoota Asirraa Fudhatamu:
☛ Yeroo baay’ee namoonni yommuu wal hamatan, mataa ofii akka gaariitti ilaalun nama hamatan san immoo sadarkaa isaa gadi buusuf carraaqu. As keessatti, dubartoonni “Niitiin Aziiz gabricha ishii feete, jaalalli isaa qalbii ishii gube. Dhugumatti jallinna ifa bahaa keessa akka jirtutti argina” jedhan. Kuni mataa ofii gaarii akka ta’anitti ilaaluun sadarkaa ishii gadi buusuf carraaqudha. Garuu isaan osoo homaa hin turin jazaa isaanii ni argatan. Miidhaginna Yuusuf dinqisiifachuun harka isaanii muran. Kuni kan agarsiisu, namni tokko nama dogongora ykn cubbuu hojjatetti kolfuu fi hamachuu hin qabu. Ta’uu baannan, dogongora inni hojjatetti ykn dogongora san caalaa badaa ta’etti kufa.
☛Islaamni hama gosa baay’eetti qooda. Kanniin keessaa garmalee kan babal’ate ghiibah (back-biting) isa jennudha. Ghiibah jechuun bakka namni suni hin jirretti wanta inni hin jaallanneen waa’ee isaa dubbachuudha, wanti dubbatan suni dhugaa osoo ta’eyyu. Ghiiban cubbuu namni qabrii keessatti ittiin adabamu keessaa tokkoodha. Wanti kana caale immoo buhtaan. Kana jechuun wanta namni hin raawwanne raawwate jedhanii sobaan nama yakkuudha. Kan biraa namiima. Kuni oduu oli gadi guurudha. Islaamni kana hundarraa ni dhoowwa. Seenaa kana keessatti miidhaa hamiin qabu ni hubanna. Keessumayyu wanta kabajaan wal qabate yoo ta’e, hamii irraa Islaamni jabeesse nu dhoowwa. Ija keenyaan osoo hin argin, “Ebalu zinaa raawwate” jenne dubbachuun cubbuu guddaadha.
☛Sagagalummaa irraa of eegun miidhaginna keessaa qabaachu agarsiisa. Niitiin Aziiz miidhaginna keesso Yuusuf agarsiisuuf “fasta’asam” jette. Kana jechuun zinaa raawwachu sirritti dide. Kanaafu, yaa obboleessa koo! Yaa obboleetti koo! zinaa raawwachu didi, miidhaginna keesso argattaati. Akkasumas, miidhiginni alaas siif dabalama.
[1] Ma’aariju tafakkur wadaqaa’iqu tadabbur-10/662, Lessons from Surah Yusuf- Yaasir Qaadi


text: Akka kutaa mallatteessitootaa misooma abaaboo itti gaafatamummaan addunyaalessaa itti dhaga’amu keessaa tokko ta’uu keenya irraa kan ka’e seera omishaa abaaboo IRBC fudhannee jirra. Seerri kun hojii daldalaa itti gaafatamummaan itti dhaga’amutti qajeelfamoota 12 kenna. Xobbee/birooshariin seera naamusaa cuunfee walitti qabuun madaallii balaatif ka’umsa kan ta’anii fi akkamiin akka meeshaa madaalliitti fayyaduu danda’an kan ibsuu dha. Qajeelfamootni kan irratti hundaa’anis wantoota walitti fufiinsaaf irraa eegaman (OCED- fi qajeelfamawwan UN, seera baasuu,fi waraqaalee ragaa dabalatee) kan hundaa’uu fi yeroo barbaachisaa ta’etti gara kutaa misooma abaabooti ni fudhatama.


text:
Chaayinaan dooniin waraanaa US erga isheen odola bakka tarsimoo galaan Chaayinaa kibbaatti argamuutti akkaan kan itti hin gammanne ta’uu ibsitee jirti.
Dubbi himaan ministrii dhimma alaa Chaayinaa ibsa baasaniin akka jedhanitti dooniin USS John S McCain jedhamtu seera sadarkaa addunyaa kan Kenya cabsuu dhaan abbaa biyyummaa chaayinaa tuffattee, nagaa fi nageenya angawoota adda waraanaa irra jiranii balaa irra buufte jedhan.
Humni galaanaa Chinaa doonii waraanaa kana adda baafachuu dhaan akka ofi irra deebitu akeekkachiisee ture jedhan dubbi himaan kun.
Angawaan humna waraanaa US immoo doonittiin naannoo galaanattii bishaan sadarkaa addunyaa naanna’uuf qabdutti fayyadamte jedhan. US erga prezidaanti Doonaald Traamp aangoo qabatanii yeroo sadii sochii akkasii geggeessite. Angawoonni US waraanni biyya isaanii bakka seerri sadarkaa addunyaa hayyamu mara keessa sosso’uu itti fufa jedhan. Kan naannoon galaana Chaayinaa kan kooti jettu chaayinaan sochii akkasii ni momriti.


text:
Waxabajjii 1/2014(TOI) – Abbaan Taayitaa nyaataafi qoricha Itoophiyaa wixinee nageenya nyaataa eegsisuuf dandeesisu qopheessuu beeksise.
Addunyaarratti waggaatti namoonni miiliyoona 600 sababa faalama nyaataan ni dhukkubsatu.
Sababa kanaan kanneen kuma 400 ta’an immoo akka du’an ragaan jiru ni muli’isa.
Rakkoo hedduu sababa faalama nyaataan dhufu kana hordofuun Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa xiyyeeffannoon akka laatamuufif jecha waggaatti Caamsaa 30 irraa jalqabee bifa duulaan akka yaadatamu taasiseera.
Bara kana mata duree “Nyaata nageenyummaan isaa eegame fayyaaf ” jedhuun akka addunyaatti yeroo 4ffaaf akka Itoophiyaatti immoo yeroo 3ffaa guyyaan nageenyummaa nyaata eeguu kabajamaa jira.
Daarektarri Abbaa taayitaa nyaataafi qoricha Itoophiyaa Heeraan Garbaa TOItti akks himanitti nageenyi nyaataa haalaan eegamuu dhabuurran kan madde lammileen hedduun rakkoof saaxilama jiru.
Nageenyii nyaataa eegamuu dhabuun rakkoo hawaasummaa, siyaasaafi dinagdee hedduu
kan hammeessuu ta’uu kan himan aadde Heeraan Nyaanni Oomisha irraa haga fayyadamtootaatti hidhata jiru to’achuun barbaachisadha jedhaniiru.
Kana gochuufis qaamolee dhimmi ilaallatufi dhaabbilee misoomaa waliin qindoominaan hojjechaa jiraachuus himaniiru.
Hojii kana keessattis wixinee nageenya nyaata eegsisuuf gargaaran qopheessaa jiraachuu himaniiru.


text:
Waldaan Qorannoo Oromoo – jechuun OSA-n dhiheenya, Maaster Pilaanii Finfinnee fi mormii Oromiyaa keessaa irratti as Waashington DC-tti marii yokaan Simpoosiyeemii geggeessee ture. Marii kana irratti, beektota gara garaatiin qorannoolee fi xiinxaloota adda addaa tu dhihaate. Prezidaantii Waldaa Qorannoo Oromoo ka bara kanaa – Obbo Henook Gabbisaa akka jedhutti, mariin sun waa’ee kufaatii siyaasaa Itiyoophiyaa keessaa, waa’ee saaminsa lafaa fi ajjeechaa baatiilee lamaan dabre ilmaan Oromoo irratti geggeessamaa jiu xiinxaluutti ka fuuleffate ture.
Qorannoo fi xiinxala dhbimmoota kana irratti hayyootaan geggeessamaa ture uummataaf dhiheessuu kaayyoo godhatee ka marii sana qopheesse – Waldaan Qorannoo Oromoo, qorannoolee dhihaatan sana akka kitaabaatti maxxansiisee baasuuf kan hojjetaa jiru ta’uu illee beeksisee jira.
“Mootummaan Itiyoophiyaa Maaster Pilaaniiin magaalaa Finfinnee haqamee jiru jedhee dubbate iyyuu, saamichi, ajjeechaa fi hidhaan Oromiyaa keessatti akka itti fufee jiru hubatamee jira” – ka jedhan, Obbo Henook, gaaffiin uummata Oromoo yeroo ammaa gaaffii Maaster Pilaanii haquu irra dabree, gaaffii abbaa biyyummaa, ka lafaa fi qabeenyaa akka albuudaa fi qabeenyaa isaa ka biroo irratti abbummaa qabaachuu, gaaffii eenyummaa isaa, aadaa fi afaan isaa guddifachuu, gaaffii afaan sadarkaa biyyaatti akka Afaan Hojii Federaalaatti mirkaneeffachuu fi ka biroo kan of keessaa qabu ta’uu dubbatan.
Waldaan hayyoota Oromoo inni hoogganu – OSAn marii geggeesse irratti “Mootummaan Itiyoophiyaa amma taayitaa irra jiru, waggoota digdamii shan dabraniif gaaffii uummata Oromoo deebisuu hin dandeenye” hubannoo jedhu irra ga’uu isaanii dubbata – Obbo Henook.
Hiriirawwan mormii Oromiyaa keessatti geggeessamaa jiraniif deebii aangawoonni Mootummaa kennan ilaalchisuun ennaa dubbatus, “Mootummaan EPRDF, ennaa lafa Oromoo saamu, ennaa barattoota fi lammiwwan Oromoo ajjeesuu fi hidhu, kanneen aangoo dhugaa harkaa hin qabne – aangawoota DhDUO yokaan OPDOtti fayyadameef, booda ennaa itti gaafatamni dhufu immoo, ‘ani harka keessaa hin qabu. Badii dhaqqabeef itti gaafatamaan OPDO dha. Isinumti waliin fixadhaa’ jechuudhaan badii isaas isaanumatti haqatee keessaa ba’uuf carraaqaa jira” jechuun qeeqa.


text:
Godina Harargee bahaa aanaa Qumbii magaalaan Mi’oo kaleessa ganama barii humnoota “Liyu Haayil” jedhaman kanneen naannoo Somaalee irraa dhufaniin weeraramuu jiraattonni mgaalattii ibsanii jiran.
Sababaa walitti bu’iinsa daangaa irraan kan ka’e kana dura lubbuun namaa darbuun illee gabaasamaa ture. Haleellaan kaleessaa poolisii dabalatee lubbuu lammiiwwanii galaafate jedhu jiraattonni.
Mootummaan Naannoo Oromiyaa illee jaarsolii naannoo walitti waamuu dhaan rakkoon daangaa kun haala ittiin furamuun danda’ama jedhe irratti torbee marii geggeessame TV Oromiyaa gabaasee jira.
Humnoonni naannoo Somaalee irraa dhufan kun ennaa magaalatti weeraranitti suuqiiwwan namaa cabsanii qabeenyaa saamuu illee jiraataan kun dubbataniiru.
Bulchitoonni naannoo ennaa haleellaan sun raawwatetti konkolaataa dhaan maatii isaani qabatanii gara aanolii hollaa jiranitti bqatan, magaalaan Mi’oo uummanni waan keessaa baqataa jiruuf jecha ona taateetti jedhu jiraataan kun.