text:
Qeerroon Bilisummaa Oromoo Wal Dorgommii Ispoortii Dhaabbilee Barnoota Olaanoo Yuuniarsiitootaa Yuunivarsiitiin Jimmaa Qopheessa Jiruu Ilaalchisuun Xalaayaa Ariifachiisaa Bulchiinsaa Yuunivarsiitii Jimmaatiif Barreesse.
Posted by MADDA WALAABUU PRESS on 1/26/2016
Amajjii 26, 2016 | Qeerroo.org
Bulchiinsa Yuniversitii Jimmaaf
Haalli yeroo ammaa Oromiyaan keessa jirtuu daran ulfaataa fi hedduu lubbuu ilma namaaf yaaddessaa ta’uun ifaadha, Erga Mootummaan EPRDF/TPLF/OPDON Oromiyaa fi Uummata Oromoo irratti Waraana labsee guutummaan Oromiyaa gara dirree waraanatti jijjiramera. Mootummaan abbaa irrees loltoota isaa daangaa irraa qabuu walakkaa ol gara Oromiyaatti deebisuun gandoota baadiyaa keessa illee lotoota Agaazii jedhamanii fi Makalaakiyaa qubsiisuun guyyaa guyyaan uummata nagaan gaaffii mirgaa gaafate irratti dhukaasuun ajjeesaa jiru, Dhaabbilee barnootaa keessatti barattoota Oromoo rasaasaan adamsuun ajjeesaa erga turani booda dhiyeenya kana immoo tarkaanfii jumlaa fudhachuun Mooraa Yuunibarsiitii Jimmaa Mooraa Saayinsii fi teekinoolojii Kittoo Furdisaa irratti dhuka’aa barattoota irratti darbachuun Barattoota 35 olitti Lakka’aman Madeessuun gaggaga’amni ulfaataan barattoota Orromoo irraa ga’ee jiraachuun ifaadha.
Kun utuu kanaan jiruu yeroo ammaa kanatti Bulchiinsii Yuunibarsiitii Jimmaa WAL DORGOMMII ISPOORTII DHAABBILEE BARNOOTA OLAANOO YUUNIBARSIITOOTAN GAGGEESSA jechuun qophii gochuun lubbuu ilmaan namootaaf uummata yaaddoo keessa galchee jira, Biyyaa Mootummaan Waraana uummatarratti Labsee jiruu fi guyyuu rasaasaan barattoota galaafachaa jiru keessatti sagantaa Isportii kana qopheessuun yakka ulfaata ta’uu ni hubachiifna.
Addatt iyyuu yeroo amma kana Oromiyaan Mootummaa mataa ishee dhabuu irraan raafama ulfaataa fi lubbuun ilmaan Oromoo kumootaan lakkaa’amu guyyaa guyyaan galaafatamaa jira., ilmaan Oromoo Kumoota dhibbaan lakka’aman qaama hir’achaa fi Ilmaan Oromoo Walakkaa Miliyoonaatti Lakka’aman jumlaan hidhaatti guuramaa jiraachuun Yakki ulfaataan duguuginsii sanyii (Genocide) kun Oromoo fi Oromiyaa irraa qaari’ee dubbiin dhugaan kun gurraa Addunyaa biyya lafaa hunda wal ga’uun Biyyootni Addunyaa fi biyyootni Gamtoomaan kanneen akka Gamtaa Awurooppaa(European Union), Dhaabbatni mootummoota Gamtoomanii UN, Dhaabbileen Mirgoota Namummaa Afrikaa fi Addunyaa ibsoota garaagaraa mootummaa abbaa irree Wayyaanee irratti baasaa kan jiranii fi Sabaa himaaleen akka BBC, Al-Jeziraa. CNN, FI Sabaa himaaleen Oromoo SBO, TV Gaaddisaa, OMN, VOA,OVR fI Social medialeen addunyaa hedduun akka guutummaa Addunyaatti rakkoo mootummaan Abbaa irree Uummataa Orromoo mirga isaaf karaa nagaa falmatuu irraan ga’aa jiruu gabaasaa jiraachuu fi Addunyaan gurraa ishee gara Oromiyaatti qabdee jiraachuun dhugaa yeroo kanati.
Kanaafuu yeroo Ammaa kanatti Uummatni Oromoo Mootummaa mataa isaa hundeeffachuuf ykn ammoo Mootummaan Ce’umsaa akka hundeeffamee mirgi hiree murteeffatnaa akka dhogoomuuf gaafachuun Sochii isaa sadarkaa Idil Addunyaatti dhageessifatee jiru guutummaatti kabajamuu mirga namummaa, mirgoota dimookiraasiin qabuu fi Mirga Abbaa biyyummaa isaa eegsifachuuf Qabsoo wal irraa hin citnee gochaa waan jiruuf, Mootummaan Abbaa Irree yakka duguuginsa sanyii rawwachaa jiruu irraa duubatti deebi’ee kan hin jirree ta’uun yeroo irraa gara yerootti sagalee dhukaasaa meeshaalee gurguddaa dhagesisuun Oromiyaa keessattim yakki waraanaa rawwatamaa waan jiruuf bulchiinsi Yuunibarsiitii Jimmaa Waldorgommii Ispoortii Dhaabbilee Barnoota olaanoo Yuunibarsiitotaa gaggeessuuf jiruu keessa deebi’ee akka ilaaluu fi akka dhaabu gaafatana.
Bulchiisi Yuuniverstii Jimmaa haala kana didee itti fufee loltooti Wayyaanee fi Mootummaan EPRDF gaa’ama barattoota irraan gahuuf deemaniif adda durummaan kan itti gaafatamu bulchiisa moorichaa fi ta’uu gadi jabeessinee beeksifna.
Injifannoon Uummata Oromoof!
Gadaan gadaa Bilisummaati!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo!!
Subscribe to: Post Comments (Atom)


c: text/html

text:
Veera Dheera Sooran Cast And Crew Wiki:
Actor Vishnu Vishal, Actress Catherine Tresa Starring in lead roles. Veera Theera Sooran Movie Directed by Shankar Dayal N and Produced by VR Anbuvel Rajan.
Tags: Veera Dheera Sooran, Veera Dheera Sooran Audio Launch Date, Veera Dheera Sooran Cast, Veera Dheera Sooran Cast And Crew, Veera Dheera Sooran Crew, Veera Dheera Sooran Director, Veera Dheera Sooran Movie, Veera Dheera Sooran Movie Cast And Crew, Veera Dheera Sooran Movie Wiki, Veera Dheera Sooran Music Director, Veera Dheera Sooran Release Date, Veera Dheera Sooran Trailer Launch Date, Veera Dheera Sooran Wiki, Veera Theera Sooran, Veera Theera Sooran Cast, Veera Theera Sooran Movie, Vishnu

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Bifa dhokataan Oromoo fixuu
Tuesday, April 28, 2015
Uummata Bal’aa Gaanfa Afriikaa, Uummata Hacuuccan Miidhe.
Seensa
Oromoon yeroo mammaaku “Baraa fi murxuxxee gadi jedhanii jala ba’u” jedha.. Haa ta’u iyyuu malee murxuxxee gugguuffiin nama hin baraarre, yoo gadi jedhan namatti gadi jedhu of irraa qolachuu baannaan kan lafatti nama dabalu murxuxxeen hamaan ulee utuu hin ta’in kan isa caalu heedduutu jira. Addumaan yeroo ammaa kana rakkoo uummanni Oromoo keessa jiru, kan fiigee jalaa ba’uu hin dandeenye, afaan qofaan labsuun kan hin furamne waliin ta’uun qolachuun kan dandaa’amu heedduutu jira. Barreeffama gabaabduu kana keessatti uummanni keenya rakkoo heedduu keessa yoo jiraate illee ji’a kana keessa haala sabni kun keessa jiru hubachuun akka mala waliin dhoofnuuf akka armaan gadiitti nan ka’a.
Waggaa darbe qofa yaalii meeshaan yookaan rasaasa qofaan utuu hin ta’in kallattii dhokataa sabni kun ittiin dhabamsiifamaa jiru t keessaa tokko bakka Oromoon walitti qabametti yookaan waliin socho’utti fixuu dha. Isaan kana keessaa konkolaataa addaa addaan Oromoon heeddummatee gaafa waliin socho’u fixuu akka ta’e ji’oota murtaa’een dura daandii Lixa Oromiyaa fi Ba’a Oromomiyaatti kan ta’e isa kana ni mirkaneessa. Namoonni torbaatamni konkolaataa tokkotti fe’amanii Gimbii fi Guyii gidduutti dhumaniiru. Akkasumas namoonni jaatamii afur Geedoo fi Ijaajjii gudduutti gara Dambi Doolloo utuu deemanii dhabamsiifamaniiru. Namoonni kadha sagal Amboo fi Finfinnee gidduutti dhabamsiifamaniiru. Namoonni kudha ja’aa ol Baambasii fi Kobor gidduutti dhumaniiru. Namoonni digdamni Finfinnee fi Adaamaa gidduutti dhumaniiru. Namoonni jaatamaa ol Ayiraa fi Laaloo Qilee gidduutti miidhamaniiru. Isa kana keessaa muraasa suura isaanii akka armaan gadii mee haa ilaallu.
Isaan kun namoota bakka garaa garaatti ji’oota muraasa darban keessatti dhumaa jiranii dha.
Baraa fi murxuxxee gadi jedheen jala darba jedhee yoo yaade illee akka yaadeetti jalaa ba’uu hin dandeenye. Bakka maratti kufaa jira. Haadhotii ba’anii galuu dadhabaniiru. Dargaggoonni karaa irratti kufaniiru. Mucooliin yeroo malee du’aniiru. Jaarsoliin gargaarsa malee hafaniiru
2.Oromoo kan ta’e mara Waraqaa eenyummeessa dhorkuu
Haala kana addumaan namoonni naannoo Buraayyuu, Kattaa, fi kkf jiraatan gadi fageenyaan ni beeku. Uummanni Silxee, Guraagee. Amaaraa, fi kkf naanno kana keessatti waraqaan eenyummeessaa kennameefii yeroo jiraatan maqaan isaa maqaa Oromoo kan ta’e garu waraqaa eenyummaa dhorkamee biyya isaa keessatti akka nama biyya hin qabneetti jiraataa jira. Baankii dhaqee horii keewwachuu hin danda’u. Magaalaa tokko gara magaalaa kan biraatti socho’uu hin danda’u. Mana gadi ba’ee fira isaa du’e dhaqee awwaaluuf magaalaa kan biraa hin deemu. Sababni isaa Waraqaan eenyummaa Oromoof kennamaa hin jiru waan ta’ee yoo itti dhihe horii isaatiin bakka ciisichaa kamiin iyyuu buluu hin danda’u. Sababni isaa waan waraqaa eenyummaa hin qabneef yoo buluuf yaale poolisiin adamsee akka deggertoota dhaaba siyaasaa kan biraatti ilaaluun reebuu fi hidhuun dararsu. Isa kanaaf kan namoonni saaxila ba’anii mana hidhaa addaa addaa keessa jiran danuudha.
3 .Malaanmaltummaa addaa naannoo Oromiyaa-Kattaa fi Buraayyuu
“Misoomaaf namni horii hin buufne waan namni tokko argatu hin argatu”, kan jedhu dhaadannoo malaan maltoota Wayyaaneeti. Gama tokkoon “hidhaa laga abbayyaaf qarshii buusuu” karaa kan biraan ammo “karaa isiniif hojjechiifna horii buusaa” jedhu. Uummanni Oromoo heedduun horii buusii kana hundumaa kan hin qabne namaa gadi ta’ee mana keessatti hattoota kanaan hidhamee dararamaa jira.
4 .Lafa isaa irraa ari’uu fi uummata Silxee, Guraagee fi Amaaraaf kennuu
Waggaa kudhan darban keessatti lafti Oromoon irra jiru marti harka namoota adda biraa bakka kan biraatii dhufan harka galeera. Fakkeenyaaf uummanni Silxee fi Guraagee jedhamtu naannoo Kattaa, Sulultaa, Buraayyuu, Sabbataa, Laga Xaafoo Laga daadhii, fi kkf itti godaanuun saamameera. Uummanni Oromoo lafa irraa buqqa’e kun yeroo ammaa addumaan naannoo Kattaa fi Buraayyuu keessatti ba’aa baachuun gardafoo namootaa namootaa jala buluuf dirqisiifamaniiru. Kaanis ba’aa namootaaf baachuuf saaxilamaniiru.
Walumaa galatti uummanni Oromoo rakkoo danuuf saaxilamaniiru. Hiyyummaa daangaa hin qabneef, kan dubbatan ammo reebamuu fi hidhamuuf saaxilamaniiru. Kaanis ajjeefamaniiru.
5.Mana jireenyaa namni tokko argatu dhorkuu
Waggoota darban shanan keessatti namoota mana hin qabneef kondomiiniyeemii ijaarree isiniif laanna jechuun namoota harka addumaan naannoo Kattaa fi Buraayyuu jedhamutti maqaa namootaa galmeessuun horii erga harkaa funaananii booda mana ijaarame kana namoota deggertoota ta’an qofaaf akka kennamu ta’eera. Deggertoonni mana qofa utuu hin ta’in lafas naannoo Buraayyuu fi Kattaa akkasumas naannoo Laga Xaafoo Laga Daadhiitii bakka kudhanii olii akka fudhatanii gurguratan ta’eera. Inni deggeraa hin taane garuu homaa tokko argachuu hin danda’u. Lafa utuu qabuu kan itti fayyadamaa jiru garu namoota muraasa. Namoota garaa isaaniif jiraatan. Namoota waa’een saba isaanii isan hin dhibne hattoota sabicha keessa jiraatan.
6 .Deggeraa kan hin taane daldalee buluu dhorkuu
Namni mana daldalaa xiqqoo naannoo Oromiyaatti bane harka torbaatamii shanii ol wayyaaneef hojjeta. Utuu hojii hin eegalin baasiin mataa joonjessuutti eegalu. Baay’een rakkoo kana irraa kan ka’e biyyaa baduun balaa heedduuf saaxilamaniiru. Kaaniis galaanaan dhabamsiifamaniiru.garii abiddaan gubataniru kan ammo akka horitti biyya ambaatti qalamaa jiru . Maatiin heedduun diigamaniiru. Manni daldalaa heedduun cufameera. Kaanis taa’anii kana ilaaluu irra lubbuu isaanii dabarsaniiru
7. Waamicha Dirmannaa
Walumaa galatti uummanni Oromoo rakkoo heedduu keessa erga jiraachuu eegalee bubbuleera. Mootummaan Wayyaanee kallattii maraan karaa itti cufuun joojessiteetti. Isa kanaaf furmaanni ilmaanni Oromoo marti bakka jirru saba rakkoo keessatti kufee nama dirmatuuf dhabe kana cina dhaabachuun irraa qolachuun ga’ee tokkoo tokkoo keenyaatti. Dhaloonni kunis ta’e seenaan dhufu isa kana nu irraa barbaada. Kanaaf, itti gaafatamummaa seenaa jalaa ba’uuf harka wal qabannee saba keenya akka namaatti dhalatee mirga namummaa dhabe kana akka jalaa baasnu, hojii afaan irra taru waliin hojjechuun iyya saba keenyaaf furmaata haa taanu.
Injifannoon Qabsoo Uummata Oromoof
Hawwii Olaanii Keessesaa
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
A/salam Ali
Du’a Ulfaattuu
Duutii hunduu ulfaattu jechuun keessan ni mala. Ammoo duutii nama ummataa dalagee, tilmaama guddaa ummataa dhiisee, bira dabreetis ummata faarsee, dhugaa isaa bifa qabatamaa ta’een mul’isee fii mirga isaatiif diinaan mormuun falmatee du’a goddotti laalamati.
Dr. Baxter isaa ganna soddomaa gadii jiru ummata Oromootiin wal baree walitti hidhame. Bara 1950 irraa jal qabee waanuma ummata Oromo osoo dubbatu, barreessu, bakka danda’etti osoo mormuu fii falmatu guyyaan isaa ga’e boqate.
Duuba du’a nama kana fakkaatu akkamitti laalla …? Aadaa Oromo keessatti duuti nama guddaa gaachena hedduu qabdi. Uffachiisanii, weeddisanii, fardaan garmaamanii, meeshaa waraaniitiin doochisanii, eebbisanii, dhaamatanii … guyyaa bareechesani geegessan.
Dr. Baxter nama awwaala akkasii argachuun male jechuu kiyya akka ta’e ifa gala. Ammaaf yaanni isaa nu wajji tura, ulfinna isaa barriin dheeraaf nu keessaa calaqqisaa deema; … gaafa guyyaan mirga Oromo guututti mul’ate itti deebina.
Jalqaba Oromo baruu:
Dr. Baxter waa’ee Oromo qorachuuf hamilatee, biyya ‘Ethiopia’ seenuuf mootummaa zamana H. Sillaasee gaafate. Hiree biyya san seenee qorachuu dhooggatanii mala birootiin ummata Oromootti ba’uu yaaduu jal qabe.
Kana booda biyya ‘Kenya’ bara 1952-3 keessa naannawa ‘Marsaabeet’ tiifii ‘Solooloo’ tti qoranna sirna jireenna Oromo godhe ragaa doktarummaa (PHD) isaa itti argate.
Kana booda, erga barriin dheeraaf irraa ture booda bara jahaatamman jal qaba keessa biyya (Ethiopia) dhaqee naannawa ‘Kofale’, kutaa ‘Arsii’ keessa qubate.
Asitti warra biyyaatiin walitti ba’ee, jiruu isaanii fudhatee warrooma uummate. Akka afaan isaatiin naa himetti akka aada Oromootti,… lammii biyyaa ta’e. Maqaan ittin waamamu, … maqaa ilma isaa hagafaa dabalatee, … (Abbaa Tiim) ta’ee moggaafame. Kanaa achittis ko’ummaa irraa akk ba’u yaadamee akka sirna gadaattii namoota gadaa isaa keessa turan wajji akka hiriyyoome yaroo wajji dabarsu gorfame, … (isaan keessaa Balambaras Waaqoo Turi … Goofingiraa tokko).
Mana isaanii dhaqee buluu, wajji nyaatee dhuguu, uffata akka isaanii uffatuu, ulee qabachuu, weedduu horii weeddisuu, … kkf gochuu aanse. Haalli kun ummata keessa seenee akka qoratu godhuu alatti jaalala guddaa isaa argamsiise.
Yaroo kanatti barruu gara garaa akka weedduu aadaa, waa’ee sirna ateetee, waa’ee hormaata loonii laaluu fii sirna gadaa laalu hubata gahaa wajjiin barreessuu danda’e.
Gama birootiin afaan Oromo barachuuf hedduu itti dadhabee hubannoo afaanii gahaa argate. Kun dhugaa ta’uu haasa’a inni godhaa ture keessatti xiinxalluun ni danda’ama. Kana malee barruudhan isaa keessatti jechoota afaan Oromootin hedduu akka gargaarame guddisee muldhata.
Ammoo Ka kana hundaa caalu “jaalala inni ummata Oromooti qabaata turee fii hawwii inni barriin dheeraaf baataa ture”. Mirgi ummata Oromo guyyaa tokko akka guutamuu fii argamu mamii hin qabu ture.
Kanaan wal qabatee rakkinni Oromo keessa jiru hedduu ta’uu guututti nama xiinxallee hubate ta’uun isaa irraa mul’ata. Kana keessa tokko akkaatan sirni ‘Habashaa’ ummata Oromo itti dhuunfate xaxaa hedduu akka qabuu fii keessaa alaan akka rakkinna fiduu danda’u xiinxallaa qabu kaasee dubbataa ture. Qabxii tana kana caala bal’isee ibsuuf bakka hin qabu … kanumaan bira dabra.
Dr. Baxter nama alagaa ummata Oromootii yaadda’u keessaa ka hangafaati. Erga biyya isaatti deebi’en booda qormaata isaa babal’isuun akka ilmaan Oromo rakkinna jiru ummata isaani hubatan nama godhe. Barattoota Oromo baruumsaaf biyyaa isaa dhaqan … akka waa’ee ummata isaanii irratti xiyyeeffatan tattaaffi guddaa nama godhe. Kana gochuun isaa ceekuu dabalata waan argamsiiseef, mormii ilmaan ‘Habashaa’ qabsoo Oromo irratti godhaa turan madaaluu fii xiqqeessuf karaa banaa dhufe. Bifa kanaan human jirtu walitti harkisuun bu’aa hedduu argamsiisuun hin mormisiisu.
Dhiibbaa barattoota Habashaa:
Barattooni habasha bifa gara garaatiin yaada inni dhiibaa ture (waa’ee Oromo) dura dhaabbata turan. Dhiibbaan kana fakkaatu caalatti isa jabeessaa akka dhufe haasa’a inni godhaa ture keessatti ni mul’ata. Haalli kana fakkaati lakkuma ilmaan Oromo seenaa ummata isaanii tiif mormataa dhufaniin laaffata deeme.
Keessattu OSAn ijaaramuun fii hayyoonni Oromo isa jalatti gurmaa’uun jijjiirama guddaa argamsiise. Hayyoonni Oromo soda malee akka yaada ‘Habashootaa’ dura dhaabbatan hiree hagana jedhamne akka uume Dr. Baxter dubbataa ture.
Lakkuma Oromoonni xiinxallaa isaanii yaada moromaa barattoonni ‘Habashaa’ godhan irratti xiyyeeffataa dhufanii fii hawaassiin Oromo biyyoota gara garaa keesatti ijaaramaniin; … hamilee fii hawwiin namoota alagaa Oromoof falmanii jabaata dhufe.
Ifaajeen Dr. Baxter barriin dheeraaf godhaa dhufe lafatti hin badne. Eddumaa dacha marguun haga ardha barattootaa fii hayyoonni ‘Habashaa’ sodaatanii fii gaabban gahe jechuun ni danda’ama. Haata’u malee ammallee karaa dheeratu nu eeggata. Kana nu hundinu ni hubanna jedhee laala.
OSAn bara 2010 keessaa hubata guutuu wajjiin badhaasa Dr. Baxterii kennuun ni yaadatama. Kun waan hedduu ilmaan Oromo boonsaati. Isaafis of duuba deebi’ee yoo laalu hara galfata akka ture ni hubatama.
Imala Austraaliyaa :
Dr. Baxter bara 1989 keessaa magaala ‘Melbourne’ akka dhufu hawaasa Oromo tiin afeerame. Isa wajjiin Profesaroonni (Hamdeessaa fii Mohamad Hassan) akka dhufan godhame bu’aa guddaa hamilee Oromootii argamsiisan.
Hawaasni Oromo guutumatti akkasuma namoonni dhuunfaan isa beekan akka gadda kanarraa hedduu rifatan bir’aa hin qabu. Ammoo seenaan isaa tiifii argatan jedhee yaada.
Anaanis wal baruun bara kana keessa. Kana boodas yaroo hedduu isa dubbisee barruu gara garaa tiifii gorsa irraa argadhe. Isa beekuun kiyya xiinxallaa fii muxannoo guddaa naa kennetti amana. Akka dhuunfaatti galata guddaa narraa qaba jedhee laala.
Walii galatti duutii Dr. Baxter hamilee ummanni Oromo qabu irratti waan calaqisu qabaata. Namoota akka isaa beekkomsaafii ogummaa guddaa qaban dhabuun nu miidha. Keessattu nama alagaa akka firaatti laalluu fii nuu falmatu dhabuun irdhinna guddaa ta’a.
Ammoo ardha bakka dur hin jirru. Ilmaan Oromo yaada isaa tarkaanfachiisan hedduu qabna. Kun kun obsa guddaa nuu kenna.
Dhumarratti warri isaa akka obsa guddaa argatu hawwii qaba. Gama ilmaan Oromo guddisee gaddi itti dhaga’amuutiinis kanuma jechuu dandeenna. Gumaanni inni ummata Oromoo tiifii biyya Oromootii godhe nu wajji tura. Guyyaa Oromoon mirga ofii gonfate seenaan isaa guututti olka’a. Akka aadaa keennaatti soodduu warqiin cubuuysame maqaa isaatiin dhaabuun yookin erkisuun dirqama keenna hunda ta’a.
______________//______________


text:
Sadaasa 08, 2013 | Ayyaantuu News
Nama Mammaaksa Abbootii keenyaa qofaa dubbatu odoo hin taane, Nama
Mammaaksa bara kana keessaa uumu nu haa taasisu yoon jedhe eebba hin
ta’u laata? “ILKAAN SOCHA’EE, BUQQA’UUN HIN OOLU” Mammaaksi jedhu, carraa Ilkaan socha’ee kana buqqisuuf qabnu lama ta’uu nu akeeka jedheen yaada. (hiikkaa miti) Inni
tokko, dhukkubbii ilkaan socha’u uruursaa hanga buqqa’utti eeggachuu,
ykn ega socha’ee buqqa’uun isaa hin ooluu maaliifan dhukkubaan rakkadha?
jedhanii of irraa calaasuudha. Filannoon kun Abbaa dhukkuba Ilkaaniin
hiraaraa jiru irrati hundaa’a. hiraaraa jiraachuu irra jedhee yoo
murate, dhukkubbii yeroo buqqifamu sana dandamatanii of irraa buqqisu,
ykn hiraara yeroo gabaabduu sana sodaatanii uruursaa jiraatanii, ofis
maatiis yaaddeessaa jiraachuudha.
FINCILA DIDDAA GABRUMMAA
FINCILA DIDDAA GABRUMMAA
Fincila roorroon dhalchu, fincila aadaa gootaa,Ittisaa roorroo alagaa, tiksaa mirga dhalootaa.Ni fincilla gurmoofnee, ni didanna gabrummaa,Cunqursaa dhabamsiisnee, gonfachuuf bilisummaa.
Waggaa 8 ffaa Fincila Diddaa Gabrummaa (FDG) ilaalchisee Ibsa Adda Bilisummaa Oromoo
Sadaasa 07, 2013
Dokumenti Guutuu
Dokumenti Guutuu
Coffee in the Eyes of the First Coffee Drinkers – the Oromo People
November 07, 2013 | By Begna Dugassa, Ph.D.*
Introduction
Introduction
“After nourishment, shelter and companionship, stories are the thing we need most in the world.”The above statement is the words of Philip Pullman— a British famous writer. Pullman placed story telling in the category of essential life sustaining conditions similar to that of the food that nourishes our physical body, shelter that shield us from social and natural environmental hazards and love that nourishes our soul. In agreement with the Pullmans words, I encourage everyone to tell their own stories and present their world in the lenses through which they see the world around them. Under the above title, in three separate short articles, I want to present stories to the curious minded coffee drinkers and readers. These articles will cover exclusively about coffee, written from the perspective of Oromo people – the first coffee drinkers.
― Philip Pullman
Kan Keenyaaf – Nutuu Geenya!
Posted by Madda Walaabuu Press on 11/04/2013
Sadaasa 04, 2013 | Jiituu Lammii – Unbarsiitii Finfinnee
Bara duriiti. Allaattii risaa jedhamutu lukkuutti michee wajjin jiraachuu jalqabe jedhama. Allaattiin kun uumama isaa dagatee, uumaa isaatiin ala lukku wajjin daraa haadhaa, harca’aa funaanaa kosii keessa oolu jiruu godhate. Garuu akka jaraa irraa hinbareedu-waan uumaa isaa mitikaa. Galgala, dhiya aduu eegee qooxii (haraatii) yaaba. Akka kanaan jireenyi isaa dhawaata lukkuudhuma fakkaachaa deeme. Ta’us garuu, darbee darbee miira addaa, kan uumaa ganamaa keessa isaatii dhaggeeffachuu hinoolle. Gaafii gaafii miirri kuun jabaatee “…kaatee bantii samii gargar saaqxee, goobaafi golba lafaa qaari’tee, gaafa sii gamte: gaatiraa, heexoo birbirsa feetu garbii fiixa baatee – lafa garaa kee hinqubattuu….!? Isa maaliit ati lukkuu muul’ata hinqabne waliin daaraa haadhaa ooltee galgala haraatiitti rarraata…!? Jedhee qeequu jabeesse. Gama biraatiinimmoo, haalli inni keessa jiraatuufi lukkuun inni wajjin jiraatu “ …. Ati isa kam wan ta’uu hindandeenyeefi uumaan siif hinhirre ta’uu abbalta!? Atoo silaa numa fakkaata; danaan kee cufti akkuma keenyaa- duuba mee akkamiin nurraa gargarbaatee samii keessa laboobuu hawwita…!? Safuudha! … mee hunduu haahafuutii… isa wajjiniin nyaannee- dhugne, jireenya waliin dabarsine…akkamiin dagatteeti nurraa gargar bahuu yaadda…!?” jechuun takka doorsisaa takammoo sossoobaa of fakkeesanii of birattii hambisuuf sadoo jabeessan. Risaan, utuma miira masaanuu wal mormu keessa jiraatuuti gana gaaf tokkoo otuma warri inni wajjin jiraatuu akkuma dur kosii keessatti eeganii gaaftokko lafarraa ol ka’ee balali’uu yaale. Sadoo ormaa, yaalii uumama isaa malee daaraa keessatti isa hambisuuf godhamu, fedhiifi carraaqqii warra “….of dhiisii nu fakkaadhuu jiraadhu….” Jedhanii keessaa bahee hireefi dandeettiin isaa maal akka ta’e battalumatti akeekkate. Sana booda utuma haalliifi warri inni wajjin jiraatu mormanii uumaafi uumama isaa dhaggeeffatee kossii haadhaa ooluu dhiisee samii keessa fagaatee balali’e. Ergasii lukkuun risaa samii keessatti ol eeguu malee akka dur sobdee, sossobdee…of wajjiniin daaraa keessatti hambisuu hindandeenye jedhama.
Bara duriiti. Allaattii risaa jedhamutu lukkuutti michee wajjin jiraachuu jalqabe jedhama. Allaattiin kun uumama isaa dagatee, uumaa isaatiin ala lukku wajjin daraa haadhaa, harca’aa funaanaa kosii keessa oolu jiruu godhate. Garuu akka jaraa irraa hinbareedu-waan uumaa isaa mitikaa. Galgala, dhiya aduu eegee qooxii (haraatii) yaaba. Akka kanaan jireenyi isaa dhawaata lukkuudhuma fakkaachaa deeme. Ta’us garuu, darbee darbee miira addaa, kan uumaa ganamaa keessa isaatii dhaggeeffachuu hinoolle. Gaafii gaafii miirri kuun jabaatee “…kaatee bantii samii gargar saaqxee, goobaafi golba lafaa qaari’tee, gaafa sii gamte: gaatiraa, heexoo birbirsa feetu garbii fiixa baatee – lafa garaa kee hinqubattuu….!? Isa maaliit ati lukkuu muul’ata hinqabne waliin daaraa haadhaa ooltee galgala haraatiitti rarraata…!? Jedhee qeequu jabeesse. Gama biraatiinimmoo, haalli inni keessa jiraatuufi lukkuun inni wajjin jiraatu “ …. Ati isa kam wan ta’uu hindandeenyeefi uumaan siif hinhirre ta’uu abbalta!? Atoo silaa numa fakkaata; danaan kee cufti akkuma keenyaa- duuba mee akkamiin nurraa gargarbaatee samii keessa laboobuu hawwita…!? Safuudha! … mee hunduu haahafuutii… isa wajjiniin nyaannee- dhugne, jireenya waliin dabarsine…akkamiin dagatteeti nurraa gargar bahuu yaadda…!?” jechuun takka doorsisaa takammoo sossoobaa of fakkeesanii of birattii hambisuuf sadoo jabeessan. Risaan, utuma miira masaanuu wal mormu keessa jiraatuuti gana gaaf tokkoo otuma warri inni wajjin jiraatuu akkuma dur kosii keessatti eeganii gaaftokko lafarraa ol ka’ee balali’uu yaale. Sadoo ormaa, yaalii uumama isaa malee daaraa keessatti isa hambisuuf godhamu, fedhiifi carraaqqii warra “….of dhiisii nu fakkaadhuu jiraadhu….” Jedhanii keessaa bahee hireefi dandeettiin isaa maal akka ta’e battalumatti akeekkate. Sana booda utuma haalliifi warri inni wajjin jiraatu mormanii uumaafi uumama isaa dhaggeeffatee kossii haadhaa ooluu dhiisee samii keessa fagaatee balali’e. Ergasii lukkuun risaa samii keessatti ol eeguu malee akka dur sobdee, sossobdee…of wajjiniin daaraa keessatti hambisuu hindandeenye jedhama.
Waamicha Yaadanno Fincila Diddaa Gabrummaa (FDG) Oslo, Norway (Sadaasa 09, 2013)
HDn ABO Jaal Dawud Ibsaa irratti ni argamuu!
Akkuma kanan dura ibsaa bahe keessatti beeksifne qophii seminaaraa fi galgaala aadaa qabna.
OSA Letter on the Correction of Erroneous Oromo Language Classifications
The following is a statement from the Oromo Studies Association (OSA).
P.O.Box: 6541, Minneapolis, MN 55406-0541: OromoStudies.org
To:
Citizenship and Immigration Canada
200 Catherine St. Suite 101
Ottawa, ON K2P 2K9
Date: 11-02-2013
Subject: OSA Letter Requesting the Correction of Erroneous Oromo Language Classifications Published on Citizenship and Immigration Canada (CIC) Website
Ethiopian opposition claims rampant abuse
November 01, 2013 | ALJAZEERA
In a 39-page report launched on Thursday, the Unity for Democracy and Justice (UDJ) detailed what it said were "gruesome rights violations" committed against its supporters and members.
Opposition party says more than 150 of its members have suffered abuse at hands of Ethiopian security officials.
In a 39-page report launched on Thursday, the Unity for Democracy and Justice (UDJ) detailed what it said were "gruesome rights violations" committed against its supporters and members.
Hanga Tokko Waa’ee Jaal Obsee Margoo Irraa
Sadaasa 01, 2013 | Yahyaa Jamaal*
Waa’ee du’aan boqochuu Jaal Obsee Margoo yoon yaadadhu ammayyu garaan na laalata. Akkuma tasaa dhibamtee yeroo gabaabduu keessatti addunyaa kanatti nagaa dhaammachuun ishii dafee naaf amanamuu dide. Ammayyuu soba natti fakkaata. Duuti nama hin filattu malee Obseef kun hin malle. Obseen akkuma maqaa fi bifa isii haadha obsaa ti. Obsa barattee obsa barsiisaa jiraatte. Hamilee jabaa hidhattee abbaa warraa isii, jaallanii fi firoottan isii mara hamilchiisaa baate.
Waa’ee du’aan boqochuu Jaal Obsee Margoo yoon yaadadhu ammayyu garaan na laalata. Akkuma tasaa dhibamtee yeroo gabaabduu keessatti addunyaa kanatti nagaa dhaammachuun ishii dafee naaf amanamuu dide. Ammayyuu soba natti fakkaata. Duuti nama hin filattu malee Obseef kun hin malle. Obseen akkuma maqaa fi bifa isii haadha obsaa ti. Obsa barattee obsa barsiisaa jiraatte. Hamilee jabaa hidhattee abbaa warraa isii, jaallanii fi firoottan isii mara hamilchiisaa baate.
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
Search music, mp3 or artists
Free download Mp3 that you want on GudangLagu
Free download Rayyaa Abbaa Maccaa V 27 mp3 for free
Ustaaz Raayyaa Abbaa Maccaa ~ Afaan Oromo V. 27 ᴴᴰ NEW 2014 !!!!
Source: youtube
Raayyaa abbaa maccaa new v27 full 2015
Source: youtube
Ustaaz Raayyaa Abbaa Maccaa ~ Afaan Oromo V. 22
Source: youtube
Ustaaz Raayyaa Abbaa Maccaa ~ Afaan Oromo V. 15
Source: youtube
Ustaaz Raayyaa Abbaa Maccaa ~ Afaan Oromo V. 20
Source: youtube
Raayyaa abbaa maccaa new v28 2016
Source: youtube
Raayyaa Abbaa Maccaa NEW 2014 Afaan Oromoo V. 26
Source: youtube
Raayyaa Abbaa Maccaa Vol. 27 Full
Source: youtube
NEW Raayyaa Abbaa Maccaa V 21 VIDEO
Source: youtube
Ustaaz Raayyaa Abbaa Maccaa ~ Afaan Oromo V. 25 NEW
Source: youtube
Raayyaa abbaa maccaa new v27B 2015
Source: youtube
Raayyaa Abbaa Maccaa - Afaan Oromo NEW 2015 Vol.27 Full
Source: youtube
Ustaaz Raayyaa Abbaa Maccaa - Afaan Oromo V. 24
Source: youtube
Raayyaa Abbaa Maccaa V.26 (part 2)
Source: youtube
Raayyaa Abbaa Maccaa - NEW 2015 Vol. 27 B - Afaan Oromo
Source: youtube
Ustaz Raayyaa Abbaa Maccaa ~ Amharic V. 3
Source: youtube
Rayya Abba Macca VOL-11- Afaan Oromo Manzuma
Source: youtube
New Ustaaz Raayyaa Abbaa Maccaa ~ Afaan Oromo V. 27 ᴴᴰ NEW 2015 !!!! by ilyaas khaled
Source: youtube
Raayyaa Abbaa maccaa ( track 16) OROMO ISLAMIC POEM( Afaan oromo manzuma
Source: youtube
Raayyaa Abbaa Maccaa | Afaan Oromo NEW 2016 Vol. 28
Source: youtube


text:
Yunaayitid Isteets Labsii Yeroo Hatattamaatii Booda Akeekkachiisa Imalaa Lammiwwan Isheef Baaste Akka Hin jijjiiriin Ibsite
Ministriin Dhimma-alaa, ka Yunaayitid Isteets, torban dabre keessa akeekkachiisa baaseen, tasgabii-dhabinsa Itiyoophiyaa keessatti, keessumaa, bulchiisota naannoo Oromiyaa fi Amaaraa keessatti itti fufee jiruu fi dhamamuu lubbuu namoota hedduu, hidhamuu namoota kumootaan lakkaawamanii fi barbaadaa’uu qabeenyaa walitti-fufee mul’ateef sababaa tahe irraa kan ka’e – lammiwwan Ameerikaa, yoo baay’ee barbaachisaa tahe irraa kan hafe karoora imalaa gara biyyattiitti qaban akka haqan akeekkachiisee ture.
Mootummaan Itiyoophiyaa, akeekkachiisa imalaa Ministriin Dhimma-alaa Yunaayitid Isteets baase sanaaf deebii kenneen, labsiin yeroo hatattamaa sun haala nageenya biyyattii gara tasgabbiitti ka deebise tahuu isaa eeruudhaan, “akeekkachisni kun garuu, Itiyoophiyaan gara nagaa fi tasgabbiitti deebi’uun ishee kan isaan hin gammachiisne – gareelee Ministirii Dhimma-alaa Yunaayitid Isteets tokko tokkoon ka kenname” – jedhee jira. Ministara Dhimmoota Koomiyunikeeshinii Moootummaa Itiyoophiyaa – Getaachew Reddaa tu kan deebii kana kennan.
“Carraa-dhabinsa ta’ee, akka lammiwwan Ameerikaa imala gara Itiyoophiyaatti karoorfatan haqan dhiibbaa gochuuf jecha, sababaa yaadchisaa akkanaa kennuuf namoonni murteeffatan Ministirii Dhimma-alaa keessa jiran. Waa’ee nagaa fi tasgabii Itiyoophiyaa namoonni yaadda’an ka jiranis fakkaata. Sababaan isaan, seensa akeekkachiisa sanaa keeyyata duraa yoo dubbistan, Itiyoophiyaa keessa amma illee akka tasgabiin hin jirre agarsiisa. Garuu, wanti tasgabii-dhabaa ta’e homtuu hin mul’atu. Hin jirus” – jedhan – Obbo Getaachew Raddaa, waahile keenya Raadiyoo Sagalee Ameerikaa, ka kutaa Afaan Ingilizii – Jemsi Batiif deebii kennaniin.
Dubbi-himaan Ministirii Dhimma-alaa Yunaayitid Isteets – Joon Kiribii, Kibxata dabre kana ibsa tuta gaazzexeessotaaf kennan irratti, ammas, biyyoota maqaan isaanii ka’e keessaa tokko Itiyoophiyaa ture. Ministriin Dhimma-alaa Yunaayitid Isteets, labsii yeroo hatattamaa Mootummaan Itiyoophiyaa baase sana irraa ka’uudhaan akekkachiisa imalaa lammiwwan isaaf baase sana irratti Mr. Kirbiif gaaffiin dhihaate.
Akeekkachiisni Ministriin Dhimma-alaa Yunaayitid Isteets baase, Mootummaa Itiyoophiyaa biratti fudhatama dhabuu isaa kan ibse – gaazzexeessaan gaafficha dhiheesse haala Itiyoophiyaa yeroo ammaa irra deebi’anii ilaaluu barbaachisa, jettanii yaadduu? Jechuun gaafate. Dubbi-himaan Ministricha Dhimma-alaa Yunaayitid Isteets – Joon Kirbii kanaaf ennaa deebii kennan, “hin barbaachisu. Hin goonu. Akeekkachiisni imalaa akkasuma akka salphaatti waan ba’u miti. Fooyyessinee ennaa baasnu immoo, namoonni ilaalcha ol’aanaa akka itti kennan waan beeknuuf of-eeggannaadhaan baasna. Namni akka ilaalcha itti kennu illee ni feena. Kana mara sababaan goonuuf inni guddaan, lammiwwan Ameerikaa gara kutaalee Addunyaa keenyaa adda addaatti ennaa imalanis tahe ennaa achi turan akka of eeggataniif waan ta’eef, Itiyoophiyaan kana irraa adda miti” – jedhan.
Dubbi-himaan Ministirii Dhimma-alaa Yunaayitid Isteets – Joon Kirbii kanamuun wal-qabsiisuun, waa’ee labsii yeroo hatattamaa Mootummaan itiyoophiyaa baasees kaasanii jiran.
“Labsii yeroo hatattamaa Mootummaan Itiyoophiyaa baase irratti ibsan kennes arguun keessan ni mala. Mootummaan Itiyoophiyaa ajaja seeraa malee ennaa namoota hidhu, interneetii cufuu, walga’iinsa uummataa ugguruu, sochii sa’atiidhaan daangessuu fi waalabummaa yaada ofii dubbachuu ugguruu dabalee ennaa murtii dabarsu, daafoon inni hordofsiisu yaada-nu-jeequutti jira. Ibsa kiyya keessatti akkan hubachiisetti, labsiiin sun haalawwan kanaan yoo hojii irra oolfame, rakkoo wal-dhibdee siyaasaa biyyattii mudate yaaliinammaan dura godhamee fashale ka deebisee fidu ta’a. Kanaaf, kun akeekkachiisa imalaa fooyyessamee dhihaate. Labsii yeroo hatattamaa isaan baasan irraa kaanee ennaa ilaallu, kana tu wayya jenna. Kun immoo, biyyoota Addunyaa irra jiran mara keessatti iyyuu wanna goonu” jedhan – Dubbi-himaan Minisstrii Dhimma-alaa Yunaayitid Istees – Joon Kirbii.


text:
(Oromedia, 26 Hagayya 2015) Weellisaan Oromoo beekamaa, Tsaggaayee Daandanaa, dhibamee gargaarsa lammii barbaadaa jira.
Odeessi nu gahe akka ibsutti, Tsaggaayeen erga dhibamee ciisee bubbuleera.
“Dhibee isaas jabaa waan ta’eef, wal’aansa olaanaa isa barbaachisa,” jedha odeessi nu gahe.
Tsaggaayee Daandanaa qabsoon bilisummaa Oromoo akka jabaatuufi akka beekamuuf karaa hedduun wallee isaatiin gumaacha guddaa gochaa jiraachuun isaa kan yaadatamu.
Tsaggaayee (Sayyoo) Daandanaa sodaa tokko malee rakkoo fi fedhii ummata Oromoo beeksisuu fi tarkaanfachiisuu keessatti qooda olaanaa bahe.
“Oromoon horii bobbaasee, qajeelche gara horaatti,” kan jedhus yaadannoo jiruu fi jireenya Oromoo waliin walitti hidhateedha.
Sirboota isaa barayyuu yaadataman keessaa “Bideenni Oromoo furdaan osoo jiruu, maal barbaada deemte ganda waddi Gabru?” kan eeramuudha.
“GADAA OROMOO SHAN MALEE, DHAABNI OROMOO SHAN MITi,” kan jedhus seenaa fi aadaa Oromoo kan dhaadhessuu dha.
Artisti Tsaggaayee (Sayyoo) Daandanaa, artistoota Oromoo haaraa fi guddattootaafis fakkeenya gaarii ta’eera.
“Hedduun isaanii faana isaa hordofuun hojii boonsaa hojjachaa jiran,” kan jedhe dhaamsi karaa facebook darbe tokko, Tsaggaayeen nama dhaloota ofiin boonanii fi sabaaf of kennan qaruu keessatti hojii guddaa kan hojjate ta’uu mirkaneessa.
Akka odeessa nu gahetti, Tsaggaayee Daandanaa dhibee kaansarii lafeetiin qabamee hospitalaa ciiseera.
“Kaleessa waltajiin isa hingahu ture,” kan jedhu dhaamsi nu gahe, weellisichi kaleessa akka quruphee as achi irra quruphessaa ture har’a immoo rakkina keessatti argamu isaa ibsa.
“Har’a garuu marmaratee ciisuuf dirqameera. Siree hospitaalaa keessa ciisee sagalee dadhabeen, ‘yaa lammii koo, maaloo NADHAQABAA!’ jedhaa jira,” jedha dhaamsi nu gahe.
Itti dabaluunis, kanneen kaleessa Tsaggaayee yaadatan, “Sagaleen kaleessaa GULLALLEE fi walga’ii MACCAA TULAMAA ittiin ho’isaa ture sun har’a garuu qabbanaa’ee, birmannaa lammii eeggachaa jira,” jechuun dhaamsa lammummaa dabarsanii jiru.
Bara Oromummaan (Oromoo ta’uun) akka cubbutti ilaalamaa ture fi Oromoon ofitti akka qaana’u dhiibbaan itti godhamaa ture sana SAYYOON Oromummaa isaatti boonudhaan midiyaa biyyatti irratti bahee weellisaa ture.
Kana malees, Tsaggaayeen sirba isaa keessatti seenaa Oromoo barsiisuu fi yaadachiisuun akka dhalooti hidhannoo jabaa argatan taasisee jira.
Namuu sirboota isaa akka “SUTUMEE YA SUUTUMEE, Been wajjin gallee Arsii, Wallaggaatti mana ijaarra,” jedhu kan yaadatuudha.
Akka namni tokko sarara walqunnamtii hawaasa irratti ibsetti, sagaleen Sayyoo dhibba dammaqsaa ture, ammaan kana “CUFAMEE JIRA!!”
Haata’uutii, dirmannaan lammii sagalee kana deebisee banuu fi waltajjiitti deebisuu akka danda’u shakkiin hin jiru.
Hagasitti immoo namuu, sirboota Tsaggaayee, “… MEE KOOTTU SIN EEGAA MAGAALAA BIYYA KOOTI, BIYYI KOO OROMOMIYAA DHAA MACAA FI TULAMAATI, BEENU WAJJIN YAANAA MOTOBILII KORREETI,” jedhuun ofjabeessuu akka danda’u abdiin jira.
Namooti Tsaggaayyee Daandanaa gargaaruu barbaaddanis teessoo armaan gadiitiin qunnamuu danda’u.
Toora Bilbilaa: +251911 652 014
Bank Account: 261042 Adama Branch, Oromia International Bank
Sayyoon osoo lubbuun jiruu haa gargaaru!


text:
Jechoota Hayyoota Oromoo description
Appn kun Jechoota Hayyoota Oromoo of keessatti hammata. Jechoota hayyoota Oromoo gosoota heddu kan qabu yommuu ta'u, akkasumas hayyoota garagaraatiin kan dhiyaateedha. Isaan keessaa Hayyootni wareegana, dubartootni, dargaggootni fi ga'eessotni Jechamoota gargaraa kanneen quuqqaa sabaa, kaka'umsa, qabsoo, jaalala, gadda, jibbaa fiikkf ittiin ibasachuuf yaalan hedduutu tarreeffameera.
Free DownloadSafe download
Screenshots of Jechoota Hayyoota Oromoo: See the pictures
Related Jechoota Hayyoota Oromoo
Other users also looks for: dargaggootni, dhiyaateedha, dubartootni, fiikkf, garagaraatiin, gargaraa, gosoota, hammata, hayyoota, hayyootni,
Free Download
- Rating:
- Category: Android apps, Books & Reference
- Size: 5916 kb
- Developer: Abdisa Jara
- Version: 1.2


text:
Wednesday, 17 December 2014
Sababaa Boba’aan Konkolaataa Dhibuu Irraan Rakkoon Mootummaa EPRDF/Wayyaanee Mudate Daran Hammaachaa Jira
Muddee 16, 2014 Gabaasa Qeerroo Jimmaa
Muddee 16, 2014 Mootummaan abbaa Irree EPRDF/TPLFn durfamu rakkoo bobaaa konkolaataa uumatatti waakkateen wal qabatee raafama guddaa keessa seene jira. Uummatni biyyattis sochii jiruuf jireenyaa kamuu dhaabuun akka gara FDGtti fuula isaa akka nanneessuuf dirqama jira.
Godina Jimmaa Magaalaa Jimmaatti rakkoo dhabamuu bobaaa Konkolaataan walqabatee sochii gama konkolaataa fi taaskii fi baajajii faaan godhu dhaabee millaan sochoaa jiraachuun rakkoo ulfaataa keessa seene jira. Akka fakkeenyatti kan magaalaa Jimmaa haa kaasnu malee rakkoon ulfaataa kun yeroo amma kana biyyatti keessatti Godinaalee fi kutaa biyyatti hunda keessatti mudachuun jiruu fi jireenya uummata jeeqaa jiraachuun ibsame jira.
Sirni bulchiinsa EPRDF/TPLF abbaan irree wayyaanee gabaa addunyaa waliin sochouu dadhabuun dinagdee biyyattii fi jiruu fi jireenya uummata irran kasaaraa guddaa qaqqabsiisuun raafama dinagdee biyyatti haala tasggabbeessuu hin dandeenye keessa galchee kan jiruu tauun hubatamee jira. Yeroo amma kanatti rakkoo gama bobaaa mudatee jiruun uummatni lafa hojii isaa fi bakka barbaade gauu hanqachuun jiruu fi jireenyi uummataa haala yaddessaa keessa seene jira, haala kanaan yeroo amma kanatti konkolaatootni kutaa biyyaa irra gara biyyatti sochoanii fi taaskiiwwaan magaalaa tajajila hojii dhaabuuf dirqamuun hojii dhaabani jiru. Halli kun yeroo amma kana Magaalawwaan Oromiyaa Jimmaa, Amboo, Mattuu, Naqemtee, Gimbii, Dambii DOlloo, Burraayyuu, Holotaa, Sabbataa, Sulultaa, Sandaafaa, Laga Daadhii Laga Xaafoo, Qaallitti, Finininnee, Duukam, Bishooftuu, Adaamaa, Asallaa, Dirree Dawaa fi kutaalee biyyatti cufa keessatti uummatni rakkoo bobaaa uumameen wal qabatee tajajila geejjibaa dhaabuun rakkoof saaxilamee jiraachuu kallatti hunda irraa qeerroon gabaasa jira. Suuraan argitan kun Magaalaa Jimmatti taksiiwwaan magaalaa fi konkolaatawwaan hojiidhaaban tauu ni hubachifna.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo uummatni biyyatti rakkoo ulfaataa mootummaan abbaa irree Wayyaanee EPRDF uumeen rafama dinagdee, hojii dhabdummaa, booddetti hafinsa, Hiyyummaa, rakoo siyaasaa, qabinsa mirga dhala namummaa fi dimookiraasii keessatti kufee haala yaaddessaa fi ulfaata keessa waan jiruuf bakka jirtan hundaa yeroon harka walqabatanii mootummaa abbaa irree angoo irra qaarisuuf gamtaan qabsaan amma waan taeef bakka jirtan hundaa dammaquun warraaqsaa FDG akka makamtan waamicha isaa lammiilee biyyattii fi uummata Oromoo hundaaf dabarsuu itti fufe!
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Beekan Irranaa
Latest posts by Beekan Irranaa (see all)
- Maloota sasalphoo jahan miirota keenya itti to’annu. - April 23, 2016
- BILISUMMAAN DHUGOOMAA! - March 19, 2016
- MOOTUMMAA DHIIGAAN JIRAATU!#OromoProtests - March 16, 2016
TO’ANNAA MIIRAA
Dhalli namaa miira geggeeffama. Miirri humna jabaa dalagaalee keenyaa guyyuu oofnu keessatti nubiraa hafuu hindandeenyedha. Yeroo hedduu haaloota keessa jirru kan akka gammachuu, gadda, aarii, dhiphinaafi kkf keessa taanee murtii nuti murteessinu jira. Murtiiwwan kun miira keenyaan geggeeffamanii hamaas ta’e gaariitiin goolabamuu malu. Calaqqeewwan miira keenyaa kun ajaa’ibsiifannaa, milkoomina, argachuufi dhabuu keessattillee murtaa’uu kan danda’anidha. Egaa, akkitti fayyadama miira keenyaa fayyaa keenyaarratti dhiibbaa qaba.
Namoonni baay’een miira isaaniin oofamanii balaa garaagaraa keessa seenuu; namas seensisu. Waaqayyo gaafa nu uumu qaama ittiin ijaaramnee socho’aa jirru, hafuuraafi lubbuun guutuu taasisee nu uumeera. Kanaafis guutummaan keenyaa fayyummaafi isatti gammadaa yeroo mara ofirratti gammachuu labsaa jiraachuu malee dallansuufi aariin jireenya keenya guggubaa akka jiraannu hinfedhu. Hata’u malee, jiruun addunyaa kanaa; garbummaan, hiyyumni, haqa dhabuufi lafa yaadaan ga’uu dhabuun yeroo hedduu miira keenyaa fudhatee gara hamaatti oofa.
Fayyaa keenyaa miidhurra taree yeroo inni itti haala nyaataafi dhugaatii keenyaarratti dhiibbaa qabaatu nijira. Miirri hamaan nama keessatti gaafa guddate gara of dhabuu darbee akka tarkaanfii hamaa ofii keenyaafi namoota fakkaatti keenyaan uumamanirratti fudhannu nutaasisa.
Yeroo tokko tokko namoonni sammuudhaa dhibamanii ogeessa sammuu/gorsaa biraa aara galfachuuf gatii kaffalanii yaalamu. Haata’u malee miirri guutummaatti namatti waan adda hinbaaneef ogeessi miiraa abbichuma ta’uu qaba. Kutaa kanaa gaditti tarsiimoolee muraasa ittiin miira keenyaa to’annee fayyaaf nagaa Waaqni nuuf kennetti akka jiraannun kaasuuuf jedha. Mee qabxiileen ani kaasu kana keessatti jireenyaa keenya haa ilaallu.
1. Rakkinicharra mallattoo rakkina sanaa ilaali.
Yeroo tokko tokko rakkinni nuti yeroof baannu mallattoo rakkinni sun guuree yaa’uu caalaatti guddatee nutti mul’ata ta’a. Gaafa ija hubannaatiin hundasaa ilaallu garuu mallattooleen rakkinaa nuti ilaalaa jirru sun rakkoo nuti sammuu keenya keessatti guddifnee baannu sanaa gadidha.
Fakkeenyaaf, garaan nuciniinee yookaan mataan nudhukkubeef du’a hamaa duuna miti. Garuu waan mataa yookaan akka garaan keenyaa nudhukkubu taasise sana yoo laalle waan salphaadha.
Waan akka salphaatti ofirraa kutuu dandeenyuuf miira dhiphinaa keessa gallee balleessaa biraa oomishuun nurra hinjiraatu.
Yeroo tokko tokko abaluun yookaan ebeluun of nyaatti/nyaata; har’a ammoo maal ta’e laata? jenna. Humni uumaan nukeessa kaa’e haalota naannoo keenyaa nurratti ka’an sana daran nicaala. Kanaafuu, humna uumaan akka ati miirakee hamaa irra aantuuf sikeessa kaa’e sanatti gargaarami.
2. Dhugaarratti ijaaramuu qabna.
Yeroo tokko tokko sobni namni nuti afarsu dhugaa lafa jiru nujalaa danqee gatii nukaffalchiisa. Haata’u malee, ceephoo sammuu jalaa ba’uu dadhabna. Sobni nuti nama sodaaf sobnu keessa keenyatti aarii, gadda, jallina, hamii, qoccolloofi morkii guddisuu danda’a. Oromoon ‘Dhugaan ilmoo Waaqaati’ jedha. Dabalataanis, dhugaan niqallatti malee hincittuu jedha.
Dhugaan birmaduu nama baasa. Dhugaaf jecha yoo jiraatan Waaqaaf nama biraa galata argatu.
Soba namaatiin ijaaramuun daandii badisaatti nama oofa. Amalli badaanis amala gaarii mancaasa. Dhugaatti qabamanii jiraachuun bu’aa hedduu qaba. Jaarmiyaa sobaa miseensa miliyoonotaan ijaaramanirra; kan haqarratti hundaa’an tokko faana dhaabbachuutu xumura bareeda.
3. Dallanuu/aaruu keessa turuu hinqabnu–
Jiruu addunyaa kana keessatti gaafa namaan walitti bu’anu dallansuuf aariin numa jiraata. Badiif tolaa hojii keessatti aariifi gaddillee numa jiraata. Baratanii milkii dhabuu, daldalanii qarshii dhabuufi dhukkubsatanii fayyaa dhabuun waanuma uumamaan jiranidha. Haata’u malee, aariin kunneen hagamiif nurra turuu qabu kan jedhutu deebii barbaada. Aariifi dallansuun namarra gaafa bubbulan miira keenya miidhuurra darbanii nicabsuyyu. Kanaafuu, battala namaan walitti buuneefi dogoggora keenyaas ta’e kan namaa hubannetti dhiifama gaafachuun of suphinee miira keenyaa nageenyatti deeffachuu ni dandeenya.
Waliif dhiisuufi nagaa buusuun sodaa utuu hintaane murtii qajeelummaati.
Baalleessaa gooteef sirratti ta’e maraaf dhiifamaan haaloo qabbaneessuun mallattoo nageenyaa qabbanaati.
4. Jallinaafi rakkoowwan darbaniin of miidhuu.
Jiruun addunyaa kun hiree bu’aa ba’iitiin waan guutamteef daandii irra deemnee dhufne keessatti badii gooneefi nurratti taasifameen miidhmneerra ta’a. Waan fokkuun garuu badii yeroo ijoollummaatii kaanee qabnuuf nurratti taasifame sana mara yaaduudhaan miira keenyaa miina yoo ta’e, kun caalaattuu miira keenyaa dadhabsiisaa deemuu mala.
Sammuu haaraa; yaada haaraafi qalbii haaraadhaan fuulduraaf jiraachuudha malee badii darbe keessatti hidhamnee jireenyarra of cabsuun nurraa hin eegamu.
Jireenyi lafa kanarraa akka gaaddidduufi keessummaa kara deemaati. Xiqqumaaf jiraatanii keessa lufu. Waan darbeen keessakee hin hubiin. Carraa gurguddaa durakee jiruuf dalagi.
5. Yaadannoo Gaddaa-
Dhalli namaa sababa garaagaraan gadda maatii dhabuu, firasaa garmalee dhabuufi qaamasaa dhabuu niqaba ta’a. Yeroo namni (wanti) nuti ija duratti abdii irra kaa’anne nujalaa dhabamutti gadda hamaan waxalamna ta’a. Duuti firaafi lammii garaa keenyaa gaddan reebuusaarra gara jireenyaatti of deebisuuf hojjechuu qabna.
Gadda dabarsite sana akka yaa’a bishaan lagaatti waan darbaniif irraanfachuu qabda.
Waan darbe miirakee cabsuurra taree fuuldurakeellee danqa; irraa of eegi.
6. Hariiroo fayyaafi miira keenyaa eeguu-
Gaafa miirri keenyaa miidhamu hariiroon nuti fayyaa keenyaafi jiruu hafuuraa faana qabnullee miidhamaa ta’a. Namni nagaaafi f
ayyaa gaafa qabaatu jireenyaasaan gammadee hariiroo uumaasaa faana qabullee guddifata. Kanaafis garaa keenyaa eeggachuuniifi hubannaa ofii keenyaarratti hirkachuu dhiifnee karaa uumaan keenyaa irra nudeemsisurra adeemuun daran barbaachisaadha.
Dhalli namaa mi’a gati jabeessa qananii Waaqaa keessatti uumamedha.
Gaddaafi gammachuu keessatti uumaa ofii yaadachuun dirqama namummaa nuti qabnu ta’us, kan miiraa caberra; kan miirrisaa gammadetu toora jireenyaa walqixxeeffata.


text:
Didn't find what you were looking for? Why not Create'em!?Sewasew is a community effort where every topic matters.
Topics (16)
-
-
Moti On April 12, 2016 at 11:49 PMBar-durii, giiftiin biyya bulchitu, maqaan ishee Akko Mannooyyee jedhamtu tokkotu turte. Giiftiin kun uummata garmalee rakkisaa turte. Namni hundum... Read more
-
Moti On April 12, 2016 at 09:09 PMHibboon akaakuu tapha aadaa afaaniin labataa gara labataatti lufaa dhufedha. Hibboon haala gaaffiifi deebiin kan taphatamuufi unka gaggabaaboon ka... Read more
-
Moti On April 11, 2016 at 11:59 PMSaddeeqni tapha aadaa Oromoo keessaa isa tokkodha. Tphni kun yoomessa keessatti taphatamu, adeemsaafi seera ittiin taphatamuus niqaba. Namni mo’ame... Read more
-
Moti On April 7, 2016 at 10:10 PMAadaa Dimookraasi Oromoo keessatti ijoon (Muummeen) aangoo namoota guguddoo, kabajamoo harka hin jiru. Abbooti Gadaa warra biyya bulchan harka hin ... Read more
-
Moti On April 7, 2016 at 10:00 PMHoogganootni Gadaa Biyya irra adeemanii qachaa keessatti qubachuudhan dhimmoota adda addaa fiixan baasu. Dangaa murta’e jiru keessatti bulchiinsa g... Read more
-
Moti On April 6, 2016 at 10:33 PMJaarmiyaa Mootummaa ol’aanaa fi Araaraati. Geggeesitoota Gadaa biratti abbaan Bokkuu kabaja fi ulfina guddaa qaba. Abbaan Bokkuu kan Gadaa dursu dh... Read more
-
Moti On April 5, 2016 at 10:15 PMHoogganoota amantii waaqeffanaatti, namoota safuu waaqaa fi lafaa beekan, warra obsa qabeeyyi, warra kadhatanii waaqaraa argatan, warra laguu eegga... Read more
-
Moti On April 5, 2016 at 10:11 PMAbbootiin Gadaa Oromoo akamiti Hojjatu? Akkuma saboota biraa, mootummaan oromoos haala hoojjaadhaf mijaa’aa ta’een ijaaramee biyya hooggana. Sirni ... Read more
-
Moti On April 4, 2016 at 10:48 PMKeessatuu bara 1270 (bara ka’umsa Yukuno Amlak fi moloksicha Takla Hayimanoot) irraa eegalee hanga dhumaa bar-dhibbee 15ffaa tti Oromoon dhiibbaa f... Read more
Explanations (17)
-
Moti On April 13, 2016 at 11:15 PMSeeri Gadaa dhimmoota adda addaa of keessa qaba, fakk.
Seera namummaa
- Kan dhalatee lafa gahe nama
- kan nama ta’e hundinuu ulfina nameenyaa qaba kkf.
Seera bulchinsaa
Seera qabeenyaa
- Biyyi kan Oromoo hundaa haa ta’u
- Laft kan gosa hundaa haata’u
- Margii fi maddi kan horii hundaa haa ta’u
- Dhaali abbaa ilmaaf haa ta’u
- Hojjatanii nyaachuun kan hundaa haa ta’u
Seera yakkaa
- Horiin namaa ulfina qaba
- Kan qabu kan dhabeef liqeesuun akka
- Kan liqeefatee deebisuun akka
- Kan biyyatti argame horii biyyaatti
- Boojuun kan duultuu hundaatti
Seeri Gadaa fayyidaa fi mirga nama dhuunfaa kabajaa gara mirga gamtaatti guddata.
- Kofoo gosaa saaquun yakka, kan saaqe du’aan adabuun akka
- Abbaa fi haadha rukutuun yakka, kan rukute du’aan adabuun ofkaltiidha
- Horii namaa saamuun yakka
Seera waaqaa
Seera seeraa oliiti. Waaqayyoo kan dacheefi samii uumee, namaa fi biqiltuu maraa uumee, gooftaa hunda caaludha.Ulfinaaf safuus waaqaaf kennuu qabana jedha.
Seera ilkee
Seera ilkee jechhun seeroota guguddoo sirn gadaa qabu jechaa dha, Isaanis Seera waaqqaa, Lafaa, Abbaa fi haadhaatti. Seeroon kun akka madda seeroota xixiqoo hundaati fudhatamu. Wagga sadeet sadeetitti yeroo seerooni xixiqoon tumaman, seerooni Ilkee kun hin jijjiramaanu, hin fooyyaa’anis. Isaan Seeroota dhaabbatoota jechaadha. Haa ta’u malee, guyyaa itti seerooni tumamaan labsaman seerooni ilkees akka seeroota haaraa tumamaaniitti uummataaf labsama.
Seera lafaa
Oromoon lafaaf (dacheef) ulfina guddaa qaba. Dacheen yoo jiraannu nu baatti, kan biqichetee nu nyaachifti, yoo duunes garaa keessa nu keeyyatti. Margaa fi bishaan kenniti, looni fi namni akka lubbuun jiraatan gargaartii. Oromoon qabeenya fi uumama dacheen qabdu ni dinqisiifata, kanaafuu seeri lafaa cimaadha.
Seera Abbaa
Abbaan waaqaa gaditti kan ulfini kennamuufi dha. Sababni isaas dhalchee kunuunsee nu guddisuu qofaa osoo hin tain qabeenya fi lubbuu isaatii ol kan nu jaallatuu dha. Kanaaf seerichi abbaa kee jaalladhu jedha.
Seera Haadhaa
Haatii namaa ji’a sagal gadaameessatti nama baatee, cinqiidhan dhiphatee nama deessi. Xuriifi fincaan jettee osoo hin jibbin, harma hoosistee kan nama guddistuudha. Kanaaf seerii, haati ulfina gudda qabdi jedha. Namni abbaa ykn haadha ofii rukute du’aan adabama.
Seera Rakkoo
Dubartii fi daa’immanii eegumsi akka godhamuf seeri ni dirqisiisa. Abbaan waraa tokko hawaasa keessatti fudhatamaa fi kabaja argachuuf dursee maatii ofii keessatti nama seera maatiif ulfina kennu ta’uu qaba. Namni tokko nama guutuu kan ta’u, yoo namaaf kabaja, waaqaaf ulfina kenne, seera Gadaa yoo guutatee dha. Akka kanaanis haadha manaa seeraa rakkoon fuudhuu fi daa’imman seeran dhalatan horachuutu isa irraa eegama.
Wabii: Saba Oromoo fi Sirna Gadaa
-
Moti On April 12, 2016 at 11:49 PM
Bar-durii, giiftiin biyya bulchitu, maqaan ishee Akko Mannooyyee jedhamtu tokkotu turte. Giiftiin kun uummata garmalee rakkisaa turte. Namni hundumtuu odaa jalattii walgaa’eeti waaqayyoon galgalaa ganama harka isaanii gara samiitti olkaasanii yoo kadhatan, “yaa waaqi, giiftii gidiramtuu kana nurraa buqqisi” jedhanii kadhatu turan.
Gaaf tokko, uummata walgayii waamtee, “nama gabaabaa ta’e mara akka fixxan” jettee labsii (ajaja) dabarsite. Maaliif jechuun uummanni ishee gaafannaan, “aangookoo keessa galanii waan jeeqaniif meeshaa waranaa qabdan hundaatti fayyadamuun balleessaa” jettee ajaja dabarsite. Uummannis sodaachuun namoota gaggabaabaa fixuun gabaabaa tokkicha qofa odaa jala dhofkatan.
Erga kana raawwachiiftee booda, otoo deemtuu kanniisni ishee hidde. Achuumaan galtee, “gaagurafi kanniisa” lafa kana irra akka balleessitan jettee labsii dabarsite. Uummannis namicha gabaabaa mala akka himuuf dhofkatan san gaafatan. “Mucaa isheetifi isheef damma laadhaa!” jedhee uummata gorse. Uummanni akkuma gorfameetti damma hoggaa ishiif laatu “Gaaguraafi kanniisa hin xuqiinaa” jettee labsii duraan kennite diigde.
Yeroo gabaabaa erga turtee booda, uummata yaa’ii waamte. Uummanni yommuu walga’u, teessoo ishiirraa kaateeti “Manan itti boqodhu samiif ardii gidduutti atattamaan akka naaf ijartan,” jettee uummata akeekkachiifte. Sana booda, uummanni gara lixu dhabe. Niyaadan, nidhiphatan, waan godhan wallaalun namicha gabaabaa san bira dhaquun mala gaafatan. Namichi gabaaban sunis akkas jechuun gorse.
Akka aadaa keenyaatti utubaa abbaatu dhaabbata, kottuu dhabbadhu; isarratti hundoofnee siif ijaarra jedhaniin. Isheenis, utubicha dhaabuuf yaalte, garuu ta’uu dide. Kanaafuu, ajaja kanas diigdee ajaja biroo dabarsite. Ajajni kan biraanis akkana jedha ture: “Tuulluun gamaa sun biyyawwan bulchu ilaaluu waan nadhooweef tullicha diriirsaatii dirree taasisaa!”jettee ajaja dabarsite. Ummaannis gorsa namicha abshaalichaa irratti hundaa’uun yeroo ishee hirribni fudhate balbala cufaatii karaa tulluun hin mullanneen balbala baasan. Barii yeroo kaatu gama ishii yoo laaltu dirreen itti mullannaan, ajajnikoo amma kunoo fiixaan ba’ee jettee gammadde.
Qajeelfamni ishii kun darbee yeroo xiqqoo erga turtee booda, uummata walitti qabdee, “biyyakoo ilaalee waliin ga’uu waan dadhabeef, bineensa gafarsa jedhamu qabaa fidaaatii kooraa itti naaf fe’aa”jettee ajajje. Uummannis mala barbaada nama gabaabaa sana bira dhaqan. Namichi gabaabanis akkas jedheen: “Waaqayyo furmaata isiniif kennuuf” jedheen. “Akkamitti?” jechuun gaafatan. Namichi gabaabanis akkas jedheen,”funyoofi shiboo qopheessaatii gara bosonaa deemaa gafarsa marsaa qabaatii akkuma isheen jettetti kooraa irrattii fe’aafii. Achuumaan ishees irratti jabeessaa hidhaa!” jedheeti uummata gorse. Uummaannis akkaatuma gorfameen gafarsa qabuun irratti ishee hidhe. Daandii isheen irra deemtu irratti darbee darbee boolla waan tureef gafarsichi otumaa deemu boolicha yoo lixu, rifatee utaalee ba’uun Akkoo Manooyyee fudhatee bosona keessa bade. Yeroo kana, ishee kuffisee lafarra harkisee allayyaa buusuun lubbuu ishee dabrse. Uummannis sana booda nagaa argatee jireenya haaraafi gaarii jiraachuu jalqabe jedhama.
Wabii: Seenaa aadaa Oromoo
-
Moti On April 12, 2016 at 09:09 PM
Hibboon akaakuu tapha aadaa afaaniin labataa gara labataatti lufaa dhufedha. Hibboon haala gaaffiifi deebiin kan taphatamuufi unka gaggabaaboon kan dhiyaatudha. Hibboo keessatti tokko gaafataa yoo ta’u, inni biraan ammoo gaafatamaadha; yeroo baay’ees kan taphatan ijolleedha. Hibboon seera ittiin taphatamu qaba. Kanaafuu, yoomessa aadaa uummatichaa murtaa’aa keessatti kan taphatamudha. Hibboon faayidaa guddaa qaba.
Hibboon seeraafi akkaataa ittiin taphatamu qaba. Namni gaafatu ‘hibboo’ yoo jedhu, kanneen gaafataman immoo ‘hib’ ykn ‘hibib’ ykn ‘hibbaka’ jechuun deebisu. Kan gaafatu qaaffii itti fufee gaafata. Namoonni gaafatamanis deebii hibbichaa kennuuf yaalii taasisu. Yoo hibboo sana deebisuu dadhaban kan gaafatu sun biyya yookaan horii naaf kennaa jechuun gaafata. Kana booda, namni gaafate sun seera aadaa taphichaatiin arrabsee erga eebbifatee booda; ”ani kana caalaa sin arrabsuu waraabessi adda booqaa sihaasalaqsu, ani sin abaru rabbi saasakaalu”, kankoo madaalatti kankee qadaadatti” erga jedhee booda deebii itti hima.
Taphni hibboo yoomessa ofdanda’e qaba. Galgala galgala hanga hirbaanni nyaatamutti kan taphatamudha. Sababni hibboon galgala galgala taphatamuufis tokkoffaa, guyyaa guyyaa ijoolleen hojii dhiisanii akka taphatti hindeebineefidha. Inni lammaffaan, sammuu guyyaa hojiidhaan dadhabee oole bohaarsuufidha. Inni biraan ammoo, ijoolleen osoo hirbaata hinyaatiin akka hinrafne tursiisuuf yaadameeti.
Faayidaaa hibboon jiruufi jireenya dhala namaaf kennu olaanaadha. Hibboon dandeettiin waa yaadachuu yookiin qorachuu ijoollee akka guddatuufi jireenya hawaasaa akka hubatan shaakalsiisuuf gahee guddaa niqaba. Hibboon gaaffii iccitii waan of keessaa qabaatuuf, dubbii dhoksaa sana bira ga’uuf, hubannaafi bilchina sammuu gaafata. Adeemsi kun ammoo yaadni namaa akka gabbatuuf gahee mataasaati niqaba. Haaluma walfakkaatuun, jireenya hawaasummaafi barnootaa keessatti ga’ee hibboon qabu guddaadha. Hibboon gaaffii gaafachuun yookiin mormii dhiheessuun naannawaa barsiisuufi dandeettii sammuu cimsuuf ga’ee guddaa qaba. Dandeettii waa yaadachuufi xiinxaluu namaa cimsuuf, ilaalchaafi akkaataa itti yaaduu namaa gabbisuuf shoorri hibboon qabu guddaadha. Hibboon, amala namaas ta’e kan wantotaa, akkasumas kan beeyilladootaa barsiisuuf ga’ee guddaa qaba.
Wabii: Seenaa tapha aadaa Oromoo
-
Moti On April 11, 2016 at 11:59 PM
Saddeeqni tapha aadaa Oromoo keessaa isa tokkodha. Tphni kun yoomessa keessatti taphatamu, adeemsaafi seera ittiin taphatamuus niqaba. Namni mo’ame tokkos haala dabareesaaa eeggatee itti taphatu niqaba. Haalumakanaan faayidaan inni jireenya dhala namaa keessatti qabu olaanaadha.
Taphni saddeeqaa yoomessa mataasaa keessatti taphatamu niqaba. Yeroo mara taphni kun dhakaarraatti sa’a guyyaa tapha taphatamudha. Dabalataanis, ijoollonni yeroo hedduu horii tikaafi qarree lafa boolli saddeeqaa jirutti taphatu. Kunis, hojii garee yookaan lama ta’anii taphatamudha. Gosa isaa irratti hundaa’uun gola tokko keessa saddeeqni sadiis afuris namu’uu danda’a. Yeroo baay’ee erga facaasaan midhaanii dhumee yeroo boqonnaa tapha taphatamudhas. Yeroo taphataa turan sana keessatti taphattoonni kan irra caalaa raawwatan jecha caalaa gochaanidha. Jechatti kan fayyadaman yeroo yaadaan wal morman qofadha.
Taphni saddeeqaa adeemsa ittiin taphatamu qaba. Tapha kana keessattii jalqaba saddeeqa afur afur boolla sadeeqqatti naqatu. Itti fufuun gosa tapha taphatanii inni tokko gaafata. Inni faallaan immoo dhalaa jedhee deebisaaf. Sana booda inni jalqaba taphicha eegale boolla saddeeqaa isa duubaan dhumarra jiru keessaa sadeeqa hammaaruun irra firfirsuu eegala. Bakka irratti fixe keessaa hammaarrachaa irra firfirsuun hanga naanna’ee gola qullaa irra ga’utti taphatee boolla qulla irra yommaa ga’u dhaabata. Sana booda inni karaa faallaa isaa taa’ee jiru gola isa dhumaa keessaa hammarratee irra firfirsuu eegala. Sana booda adeemsa gola gola isaanii keessaa yommuu boolli takkaa keessaa hammaaramee deebi’ee afur ta’e fuffudhachaa taphatanii dhumarratti hanga golli isa tokkoo qullaa hafuutti taphatama. Ittuma fufuun, dhuma irratti saddeeqa nyaatan sana boolla boolla isaaniitti naqatani inni tokko gola isa tokkoo keessaa lama kessa seenee naqatee sararaan daangaa gidduu buusa. Itti fufuun inni jalqaba lammata irratti taphate isa kana keessatti immoo baraarii’ (dura bu’aa) ta’ee taphachuu eegala. Haaluma duraan itti fufanii taphicha otoo taphatanii inni tokko gola isa tokkoo keessaa boolla saddeeqa sadii qabu irratti waan fixuuf arfaffaa irra buusee jalaa fudhata. Marsaa sadaffaa irratti immoo boolla hunda irraa waanfudhateef taphichi xumurama.
Tapha saddeeqaa keessatti namni mo’atamee taphni haaraan akkaataa inni itti fufuu qabu jira. Tapha saddeeqaa kana keessatti taphnoonni gareen tokko yoo mo’ame, isa bira taa’ee dabaree eeggatuuf gadhiise ba’a. Isaan kunis gola saddeeqaatti sadeeqa naqatanii caqii taphanna waaliin jechuun eegalu. Inni jalqaba eegale kan isaa keessaa gara gidduutii gola tokko kessaa saddeeqa tokko fuudhee gola isa itti aanu keessaa fuudhee isa itti aanu keessa buusa. Haaluma kanaan, hanga naanna’ee bakka irraa eegale ga’utti itti fufa. Yeroo gola irraa eegale bira ga’u sadeeqa hunda hammaaree itti fufee firfirsa. Tapha kana keessatti yeroo irra firfirsu kan isa faalla isaa keessatti gola sadeeqa lama qabaatee sadaffaa irratti yoo xumure caq’ godheera jedha. Sana booda, golli sun kan namichaati keessatti kuufamaafi. Gareen faalla isaa yoo irratti xumure saddeeqa lama qofa irraa fudhatee gola kan isaa keessaa hammaree irra firfirsa. Haaluma kanaan taphichi itti fufee tapha jalqabaa keessatti inni tokko mana lama qofa hambisaafi. Tapha sadaffaa keessatti immoo ‘dilbii’ taphanna jechuun eegalu. Tapha kana keessatti immoo taphicha keessatti gola isaa keessatti yoo xumure gola isa faallaa isaa keessaa kallachaan toora isa keessatti xumuree keessaa fudhachuun kan nyaatanidha. Yoo kan faallaa isaa keessatti xumure ‘irra bule’ jedhamuu nidanda’a. Mo’ichi isaanii baay’ina gola wal irraa fudhataniitiin murtaa’a.
Taphni saddeeqaa kun faayidaa hedduu dhala namaa gonfachiisa. Inni jalqabaa, ciminaan fageessaanii yaaduu, xiinxaluunfi fagootti tilmaamuun bira ga’uu nama gonfachiisa. Kanaafuu, taphni kun bashannansiisuu cinaatti aadaa hawaasaa, lakkoofsa, tartiibaafi seera barsiisuun dandeettii yaaduufi fagootti xiinxaluufi tilmaamuu akka dagaagfatan taasisa. Dabalataanis, tapha kana keessatti ijoollonni yaadanii eessatti akka xumuran fagootti tilmaamuun waan taphataniif dandeettii xiinxallii isaanii daran dagaagsuu danda’a. Kunis, dorrobaa faalla isaa dhalshiifachuu, rimeessa gurguruu danda’uu qaba jedhamaan. Akkasumas, haala itti dilbii isaa nyaachuu danda’u tilmaamuun fageesseeti yaada. Darbees bakka inni irraa hincorannetti caq godhachuu danda’uu qaba Ademsi kunneenis walitti qabaatti dandeettii bilchina sammuu daran gabbisu jechuun nidanda’ama.
Wabii: Seenaa tapha aadaa Oromoo
-
Moti On April 7, 2016 at 10:10 PMAadaa Dimookraasi Oromoo keessatti ijoon (Muummeen) aangoo namoota guguddoo, kabajamoo harka hin jiru. Abbooti Gadaa warra biyya bulchan harka hin jiru. Ijoon aangoo Gumii uummataa isa wagga saddeet saddeetiin walgahu harka jira, Gumiitu aangoo hunda caalu qaba. Gumiin walgahee seera dabe ni sirreesa, namoota aangoora jiran ni gorsa, yoo balleessaa qabaatan ni adaba. Warra dadhaboo ta’ani fi warra uummata tajaajiluuf fedha hin qabaane immoo ni jijiira, seeroota turan irra deeb’ee in xinxala. Booranatti Gumiin kan waamamu Gadaan tokkoo taayitaa qabate waggoota afur booda. Yeroo Gumiin mari’atu kan Gumii hoogganu jarreen aangoorra jiran miti (isaan ofiifuu waan qeeqamaa jiranuuf). Abbootii Gadaa waara bara afur dura aangoo gad-dhiisanii fi waara isaan duraatu hooggana. Gumiin dubbii kan murteessu sagalee caaladhaan qofaanii miti, yeroo itti baleessee wal-amansiisuu ni yaalaa. Caffee keessatti Abbaan Bokkuu fi Qaalluun sadarkaa walgituurratti argamu.
Wabii: Saba Oromoo fi Sirna Gadaa
-
Moti On April 7, 2016 at 10:00 PM
Hoogganootni Gadaa Biyya irra adeemanii qachaa keessatti qubachuudhan dhimmoota adda addaa fiixan baasu. Dangaa murta’e jiru keessatti bulchiinsa gaarii tolchuu. Diini dangaa sana akka hin seene ittisuu, fakk. Abbaan Duulaa miseensota sadarkaa Kuusaa (qondaala) leenjisee duulaf qopheesa. Bakka bu’ootni Saba Oromoo kun akka Salgee fi Shaneetti of ijaaranii dhimma Bulchinsaa, Siyaasa fi Diinagdee (Misoomaa) irrati hojjatu.
Hojjaa Abbaa Gadaa Fixee (Muummicha)
- Koree Gadaa ykn Gumii waamuu, walitti qabuu
- Marii, dubbii walgayii irratti godhamu ni hooggana, ni to’atas
- Hundee ijoo dubbii, Gumiin irratti walii-gale gabaabsee miidhassee ibsa
- Haala ilaalee murtee fudhatamaa qabu dhiheessee yaada maruu
- Namoota dubbii fudhachuu didanii mufatan karaa adda addaa itti dhihaatee, eebban, sossobbidhaan araarsuu yaaluu.
Wabii: Saba Oromoo fi Sirna Gadaa
-
Moti On April 6, 2016 at 10:33 PMJaarmiyaa Mootummaa ol’aanaa fi Araaraati. Geggeesitoota Gadaa biratti abbaan Bokkuu kabaja fi ulfina guddaa qaba. Abbaan Bokkuu kan Gadaa dursu dha. Ol’aantummaa (aangoo) dhalootan maati angafaa ta’e (fakk. kan Tuulamaa Daacci keessa gosa Galaan jechaadha) keessa argamudha. Tuulammni Bokkuu shan qaba, shananuu harka warra hangafaati argama.
Walumaagalatti Abbaan Bokkuu Hojjaa kanaa gadii qaba
Wabii: Saba Oromoo fi Sirna Gadaa
- Waliti bu’iinsi uummata gidduutti yoo ka’e tasgabbeesuu, araarsuu.
- Humni diinaa dhufee biyya baleessuf yoo ka’ee Abbaa Gadaa wajjin duula Labsuu (akka uummatni ka’u gochuu).
- Bokkuun amantaan walqabatee qaama siyaasaa Gadaa kan dursuudha. Kanaafuu yeroo walgayiin Chaffee (Gumii) godhamu eebiisee saaqa.
- Yeroo Baalii fudhachuuf Gadaan Raabaa Doorii deemu ni hooggana.
-
Moti On April 5, 2016 at 10:15 PM
Hoogganoota amantii waaqeffanaatti, namoota safuu waaqaa fi lafaa beekan, warra obsa qabeeyyi, warra kadhatanii waaqaraa argatan, warra laguu eeggatan, warra yeroo ofii amantiidhaf kennan, warra yeroo eebbisan waaqni dhaga’uu kkf., waara ta’anii dha. Jaarmiyaalee Gadaan ijaaree kessaa kan araara irratti hojjatan tokkoo jaarmiyaa warra Qaalluutti. Qaalluun (Ayyaantuun) yeroo gadoomaa Abbaa Gadaa eebisee ni muuda.
Wabii: Saba Oromoo fi Sirna Gadaa
-
Moti On April 5, 2016 at 10:11 PMAbbootiin Gadaa Oromoo akamiti Hojjatu?
Akkuma saboota biraa, mootummaan oromoos haala hoojjaadhaf mijaa’aa ta’een ijaaramee biyya hooggana. Sirni Gadaa Oromoo hojjii fiixan baasuuf, Oromiyaa keessa bakka hedduutti hayyoonni akka hojjii raawwachistuutti dalaga warra gaggeessan, nama sagal sagaliin, Salgan Yaa’ii Booranaa kan jedhamaniin, ijaaramannii hojjatu. Isaanis sadeen Abbootii Gadaa, 1. Abbaa Gadaa fiixee, 2. Abbaa Gadaa Mandhichaa fi 3. Abbaa Gadaa Kontomaa kan jedhaman wara duraa yoo ta’an, akasumas Abbaa Muudaa, Abbaa Seeraa, Abbaa Alangaa, Abbaa Sa’aa, Abbaa Biyyaa fi Abbaan Duulaas miessnsota mana maree ti. Jareen kun hojjii raawwachiistuu damee hojjii (waajira) adda addaa ti. Boorana keessatti warri baay’ee barbaachisaa ta’an lakkofni isaani jaha yoo ta’u, isaanis gosoota lamaan Booranaa (Sabboo fi Goona) keessaa namoota sadi sadii kan filamanii dha. Jarreen kun akka ol’aanaafi gadi aanaa odoo hin tain walqixxummaatti wal kabajaa hojjatu. Murteen sagalee baayy’inaan ykn wal-amansiisuu dhaan murama. Booranatti Abbooti Gadaa sadii (Abbaa Duulaa, Abbaa Sa’aa fi Abbaan Muudaa) yeroo fi bakka
Wabii: Saba Oromoo fi Sirna Gadaa
-
Moti On April 4, 2016 at 10:48 PMKeessatuu bara 1270 (bara ka’umsa Yukuno Amlak fi moloksicha Takla Hayimanoot) irraa eegalee hanga dhumaa bar-dhibbee 15ffaa tti Oromoon dhiibbaa fi roorroo humnoota Kiristaana fi Islaamaa jala akka ture ragooleen hedduun ni jiru. Roorroo kana ittisuurratti gootota fi hayyoota hedduutu wareegame. kanaan kan ka’e sabni Oromoo walakaan (qixxeen) isaa manaa fi biyya abbaa ofii gadi lakkisee waan qabu fudhatee gara kibbaa fi Bahaatti godaane. Achiittis dhiibaan ittuma fufe. Kana booda Oromoon gara waggaa dhiibba tokkootif roorroo kana of-irraa ittisuuf mala dhahaa ture, keessumaa bara Gadaa Gadawwoo Galgaloo 1470s keessa haala karaa lolaattin biyyaa ofii falmanii deebifachuuf akka toluutti of ijaaruun barbaacisaa akka ta’e amanee, hawwaasa umuriin ijaaree, akka umurii isaatti dirqama itti kenne. Gadaan ini calqabaa akka haarati waan ijaarameef “Gadaa mala-haaraa baase ykn Gadaa mala-baase” jedhamee hayyootan moggaafamee, meedhicha hidhate. Maqaan Gadaa kanaa seenaa keessatti Gadaa Melbaa jedhameeti beekama.
Bara Gadaa Melbaa 1522-1530
Gadaan Melbaa jedhamu (1522-4530) Oromoo dhaf Gadaa isa calqabaa miti. Isa duraayyuu bara kuma caaluuf Oromoon Gadaan bulaa akka ture ragaan ni jira. Gadaan Malbaase garuu uummata bara saddeet saddeettin qoodee namoota waggaa 8 olii fi 80 gad jiraniitti dirqama adda addaa kenne. Bara Gadaa kanaa Oromoon calqabaaf Abbaa Duulattiin of ijaaree, akka kana duraa yeroodhuma ormi itti dhufu of irraa ittisuu qofaa dhisee biyya ofii deebifachuuf jecha bakka Habashooni irraa fudhatan dhaqee loluu calqabe. Waraani Oromoo bara sanaa akka waraana qaroomeetti hiriiree loluu calqabe. Gadaan Melbaa Baale deebifachuuf yeroo lolu mooticha Habashaa Faasil jedhamu ajjeese. Gadaan kun lola irratti cimaa akka ture warri habashaatuu (Abbaan Baahireetu) raggaasee ture.
Bara Gadaa Muudanaa 1531-1538
Gadaa Melbaattii aanee aangoo kan qabate Gadaa Muudanaa ti. Bari kun bara warri Kirstaanaa fi Islaamaa (Imaam Ahimadiin hoogganamuu) akka hamaatti wal waraanaa turani. Yeroo kana keessa Oromoon xinnoo afuura argatee akka laayyootti lafa ofii hanga tokko qabate. Waan waaqni diinoota isaa lamaan wal waraansiseef, Gadaa kana waaqatu mirga muude jechuudhan, Gadaa Muudanaa jedhee moggaasee. Gadaan Muudanaa kun seeroota lama daballee tumuudhaan seenaa Gadaa keessatti beekama, isaanis:
1. Lubni hundi akkuma aangoo qabateen akka duulu,
2. Lubni hundi osoo lafa dabalee hin bilisoomsiin meedhacha akka hin hidhaanne kan jedhan ture.
Seerooni kun akka Oromoon jabaatee biyya abbaa isaa deebifatu hedduu gargaare. Gadaa Muudanaatu dura laga Waabee ce’ee lafa qabate jedhe Abbaan Baahire.
Bara Gadaa Kiilolee 1539-1546
Muudanatti aanee kan baalii fudhate, Gadaa kiilolee ti. Bara Gadaa Kiilolee keessa Habashoonni gargaarsa warra Poortugaaliin, Imaam Ahimadiin bara 1543 waan ajjeesaniif qalbii tokkoon Oromoo irratti xiyyeefatanii meeshaa ammayyaa fi human waraanaa Awwroopaa irraa argataniin gargaaramuudhan Oromoo irratti duulani. Mootichi Habashaa (Galaawudoos) Imaam Ahimadiin ida ajjeese booda, waraana guddaa nama Adaal Mabiiraq jedhanuun hoogganamu gara Oromootti bobbaase. Gadaan Kiilolee waraana Habashaa fi Faranjii meeshaa hammayyaa (madfi) hidhate kana bara 1545 of-irraa rukutee, ajajaa waraanaa ari’ee laga Awwash ceesise. Waraani habashaa hedduun harka Gadaa Kiiloleetti baqee dhume jedhe Abbaan Baahire. Humnoota Habashaa fi Faranjii meeshaa hammayyaatti gargaaramanu waan mo’eef, Gadaa dhugaa lole, kan Lole jedhamee seenaa keessati yaadatama. Jechi „kan lole“ jedhu kun bara dheerina keesa „Kiilolee“ jedhamuun beekama. Itti aanee baali kan fudhate Gadaa Biifolee ture.
Bara Gadaa Biifolee 1547-1554
Barri Gadaa Biifolee bara mootiin Habashaa lola warra Islaamaa waliin qabu moo’atee humna isaa mara gara Oromoo qofaatti xiyyeefate ture. Mootichi Habashaa Galaawdos, Adal Mabiraq moo’amuu dhaga’ee humna isaa waliti gurmeesee waraana Portugaal wajjin Oromoo irratti bara 1548 duula guddaa saaqe. Gadaan Biifolee diina itti dhufe qolee, rukuutee moo’uudhan of irraa deebise. Lafa bal’aa dabalee qabachuu dadhabus, humana guddaa kana falmee moo’ee of irraa deebisuu waan danda’eef, waanti hojjate akka gootumaa guddaati fudhatameefii maqaa Bif-oole jedhamu akka argatu ta’e. Bif-oole jechuun odoo hin dabaliin, odoo hin hir’isin akkuma jirutti, bifuma duraan jiruun eegee dabarse jechuu dha. Jechi “Bif-oole” jedhu kun bara dheeraa keessa Biifolee jedhame. Gadaan Biifolee dangaa Oromoo eegee, dirqama ofii raawwatee aangoo gara Gadaa Michilleetti dabarse.
Bara Gadaa Michillee 1554-1562
Miidhaan warra Abashaa fi Islaamaa karaa lamaan jabaatee waan dhufeef Gadaan Michillee seerota sadii baasee labsuudhan hojjaa irra oolchee ture, isaanis:
1. Namni diina hin ajjeefne akka hin fuune, akka rifeensa mataa isaa hin
aaddanne,
2. Namni ganna 8 oli fi 80 gadii lola keessatti qooda akka fudhatan,
3. Waraanni Fardaan lolu hedduun leenjifamee akka bobba’u seera jedhu, kun immoo iddoo fagoo deemee akka lolu isa taasise.
Fardaa fi gaachanaan jabaatee loluu kan calqabe Gadaa Michilleetti. Michillee
waraana Galawudos, Hamalmaaliin hogganamu waraanee moo’e, Faxagariin (Ererii fi Karrayyu) guutuummaatti harka Oromooti galche. Itti dabalees hooggani Islaamaa Amir Nuur mooticha Habashaa Galawudosiin waraanee moo’ee (ajjeesee), gammadee ayyaaneffachaa otoo jiru Michille Harariin qabate. Amir Nuur oduu kana dhaga’ee otoo inni gara Haraaritti deebi’uutti jiruu Michille bakka Tulluu Haazaaloo jedhamutti haxxee hidhatee rukute. Lola kana irratti Oromoon hedduun dhumu’ilee waraanni Amir Nuur moo’ame harka Michilleetti baqee raawwate. Abbaan Baahire akka barreesetti Gadaan 5ffaan Missillee jedhamu biyya waraanee moo’atee idda balleesee booda loon ofii fudhatee itti gale jedha. Oromoon durii biyya waraanee waan barbaade idda godhee booda gara dhufeti deebi’aa jechuu isaattii. Seenaa Oromoo keessatti kan akka Gadaa Michillee diinota, warra habashaa (kan Portugaalin gargaarame) akkasumas Afaar (kan Turkiin gargaarame) haleelee dangaa bal’aa bilisoomse hin jiru. Michillee jechuun, bineensa bara caamsaan hammaatee yeroo haroon qooru bakka bishaan ture keessa bahu, bineensa gurraatti hanga saree xiqoo geessu, kan waraanni hin seenne, kan nama hin soodaanne, kan nama duukaa kaattee nama ciniintu, bineensa hamtuu dha. Gadaan Michillee farda luka afur qabu yaabatee gaachanaan waraana of irraa qolatee waan bakka yaade ga‘eef Gadaa Michillee jedhamee moggaafame.
Bara Gadaa Harmufaa fi Gadaa Hambisaa 1563-1570
Gadaan Michillee dangaa bal’aa waan bilisoomseef dangaa bal’aa kana Gadaa tokkoon hoogganuun rakkisaa waan ta’eef Gadaan duraan Boorana fi Baarentuu irraa ijaaramee hooggana tokkoon walfaana socho’aa ture bakka lamatti qooduun dirqama ta’e.
Baarentuu Gadaa Harmufaa akkasumas Boorani Gadaa Hambisaatiin akka hoogganaman godhame. Harmufni Bageemdir rukutee gosati moggaasee of jala galche, Hambisaan immo duula guddaa mooticha habashaa Minaas Oromoo irratti bobbaase jabinaan falmee, balaa dhufu danda’u hambise. Hambisni akka Harmufaa lafa bal’aa dabalee qabachuu baatuus, kan ture akka jirutti eegee dabarsuu waan danda’eef, Gadaa Harmufaa wajjin meedhicha hidhatanii baali dabarsanii Gadaa Roobaleetti kennan.
Bara Gadaa Roobalee 1571-1578
(Roobalee Baarentuu fi Roobalee Booranaa)
Roobaleen lachuu wal gargaarudhaan Bagamdir fi Wallootti duula guddaa bananii (keessatuu Roobalee inni Booranaa Amaaroota hallayyaa fi holqatti naquudhan) dangaa biyyaa bal’dhisuu danda’anii turan. Wa’ee Gadaa Roobalee Abbaan Baahire akkas jedha, waggaa saddeet booda kan bakka Harmuufaa qabate Roobaleen ilma Gadaa Muudanaa ti, isa kan Shawaa balleessee Gojjaamin rukutee, nama aangoo cimaa qabu Azmaachi Zari Yohannis ajjeese jedhe.
Bara Gadaa Birmajii 1579-1586
(Birmajii Baarentuu fi Birmajii Booranaa)
Gadaan Birmajii Baarentuu habashaa Kaabaa akka malee muddee qabuudhan, Dambiyaa rukutee Abooli fi Baahera Nagaash yeroo ajjeesu, Gadaan Birmajii inni Booranaa maqaa Maccaa fi Tuulamaatiin ijaaramee Amaaroota bakka hundaatii ari’ee, lafa fardi isaa seenuu danda’u hundaa qabate. Amaarris gaaratti, hallayyaatti, holqatti galtee dhokatte. “Utuu gaarrii, hallayyaa fi holqi hin jiru ta’ee namni hafu hin jiru jedhe” barreessaan habashootaa Alaqaa Atsimeen.
Bara Gadaa Muul’ataa 1587-1594
(Muul’ataa Baarentuu fi Muul’ataa Booranaa)
Bara Gadaa Muul’ataa kana Walloo hedduu hin duulle. Yeroo lama qofaa Gondoritti duulee deebi’ee qubate jedhama. Muul’ataa Maccaa fi Tuulamaa garuu duula isaa itti fufee. Bifa lolaa geeddaree Amaara karaa irratti gaadee ajjeesuu calqabe. Gaara gidduu fi saqa dhiphoo ta’an gidduutti eegee ajjeesaa, murataa ture. Bakka farda isaaf mijaa’u mara Goojjaami fi Gondor keessa gulufee, qabatee, basha’ee achi taa’e.
Barreesan yeroo sanaa Abbaa Baahire akka jedhetti, biyyi Gadaa Booranaa jalatti bule, kan hafe tokko lee hin jiru jedhe. Muul’atni baalii Gadaa Duulootti dabarsee kenne. Haala kanaan Abbootin Gadaa injiffannoo ida argatanii booda sabni Oromoo hanga sirni Nafxanyaa jaarraa 19ffaa keessa ka’uutti jaarraa lamaa ol tasgabbaa’ee Gadaa isaa kabajataa nagaa dhan jiraataa ture.
Wabii: Saba Oromoo fi Sirna GadaaOromo Democracy: An Indigenous African Political System by Asmarom Legesse
Comments (3)
Popular topics
የመጀመሪያው የቀዳማዊ ኃይለስላሴ ኦፊሴላዊ የአሜሪካን ጉብኝት (State visit) ምን ይመስል ነበር?
ጄነራል ተፈሪ በንቲ ከደርግ የተሰናበቱበት እና ኮሎኔል መንግስቱ ስልጣን ያጠናከሩበት ሂደት ምን ይመስል ነ...
Meskea-hazunan Medhane Alem(Sidetegnaw) Church in Addis Ababa
የመጀመሪያው የሽከላ መጫዎቻ በኢትዮጵያ (Gramophone)
የአድዋን ጦርነት የመሩት ዋና ዋና የሁለቱም አገራት የጦር አበጋዞች እነማን ናቸው?
የ፲፱፻፶፫ መፈንቅለ መንግስት በኢትዮጵያ በፍጥነት ታቅዶ በፍጥነት የተከወነ ነው ይባላል። ለዚህ አባባል እ...
የአፄ ቴዎድሮሥ ወደ ሥልጣን አመጣጥ ምን ይመሥል ነበር?
ጀመዶ ማርያም ገዳም (Jemedo Mariam Monastry) - የዋሻ ውስጥ ገዳም
ሽፈራው ወይም ሽፈሬ ተክል (Moringa Oleifera)
ኢትዮጵያ በአለም ቅርስነት ያስመዘገበቻቸው ኃብቶቿ እነማን ናቸው?
የእቴጌ መነን አሥፋው ታሪክ ምን ይመሥላል? በአገዛዙ ላይ ምን አይነት ሚና ነበራቸው?
በላይ ዘለቀ ማን ነው? ጀግና ያሠኙት ሥራዎቹ ምንድን ናቸው?
ወታደራዊ ደርግ አጼ ኃይለስላሴን ከስልጣን ሲያውርድ ያከናወናቸው መርሃ ግብሮች ምን ይመስሉ ነበር?


text:
Sabboontota Bilisummaa Oromoo
Sabboontota bilisummaa oromoo galatni keessan bilisummaa haa ta'u jajjabaadhaa waliin haa jajjabaannu
lundi 26 septembre 2011
Seenaa gabaabaa barataa seyfu woliyi
Akkuma beekamutti yeroo ammaa kana haala biyya oromiyaa keessa jiru ilmaan oromoo hundi keessan kan beektan yennaa ta'u keessumatti barattootni oromoo badii tokko malee biyya abbaa isaanii irratti mirga abbaa biyyummaa dhabuu fii hidhaa,ajjeechaa fii biyyaa baasuu irratti kan xiyyeeffatte wayaanen haalli kun yeroo ammaa kanas ittii fufee jira.
Barataa seyfu woliyi barataa university yommuu ta'u yeroo ammaa kana biyya irraa baqatee biyyota ollaa ethiopia kan ta'an keessaa biyya tokko keessatti argama.barataan kun barumsa isaa irraa qabamee waggota dheeraa erga mana adabaa keessa turee booddee yeroo boodaa of eeggannoo cimaa itti kennameen akka biyya keessa jiraatuf danqaa kan itti ta'e lubbuu isaa baraaruf biyya irraa baqatee yeroo ammaa biyya ormaa keessatti akka argamu odeeffannoo arganne irraa hubachuun danda'amee jira.
Barataa seyfun mana barumsa sadarkaa 1ffaa keessa gaafa tures oromummaa isaatif falmachaa kan turee fii sana booddes gabrummaa ummata oromoo irra jiruu fii kan irra ture akka malee yaaddoo itti ta'uu fii gabrummaa kanaaf qabsoon barbaachisaadha kan jedhu sammuu isaa keessatti yeroo dheeraf gaafii atattamaa kan itti ta'e yommuu ta'u university itti barachaa ture keessatti qabsoo bilisummaa oromoo miseensummaadhan hojjachaa kan ture ta'uu isaas ragaa qabatamaa arganne irraa hubachuun danda'ameera.haaluma kanaan barataan kun badii tokko malee oromummaa isaa falmachuun sirri miti kan jettu wayyaanee fii jalee wayyaanee kan ta'an lammiin isaanii oromoo kan ta'een yakkamee mana hidhaa wayyaanee keessa waggoota dheeraa turuudhan miidhaleen adda addaas akka irratti raawwachaa turanis warri isa beekuu fii warri wajjin mana adabaa keessa turan ragaa bahanii jiru.
yeroo ammaa kana akkuma beekamutti diina ilmaan oromoo kan ta'an warra lammiin isaanii oromoo ta'ee seenan isaanii arkaa bade fii oromummaa isaanitti warri hin amanne diina fira godhachuudhan diina ammoo fira godhachuudhan ilmaan oromoo irratti warri shira guddaa hojjachaa jiranwarra boruuf hin yaadne kan dantaa mataa isaanii ammuma bakkaan gahachuu barbaadan hundi ilmaan oromoo sabboontota ta'an irratti shira cimaa xaxaa akka jiranis beekamaadha.
Egaa barataa seyfu woliyi suuraa isaa fii naannoo dhaloota isaa akkasumatti yeroo ammaa kanas eessa akka jiru kan beekamu yennaa ta'u nageenya/security/isaa eeguf suuraa isaa fii bakka inni itti barachaa tures ta'ee bakka inni amma jiru ibsuun gaarii waan hin taanef jecha as irratti maxxansuun barbaachisaa waan hin taanef dhiifnee jirra.
Haaluma kanaan wal qabatee barattootni akka barataa kanaa baayyeen isaanii biyya irraa baqatanii biyyota ollaa keessatti kan argaman yommuu ta'u yeroo ammaa kanas baqatnee biyya namaa keessa jirra jedhanii harka maratanii taa'aa akka hin jirree fii qabsoo isaanii bakka jiranitti itti fufaa akka jiranis odeeffannoon kun itti dabalee mirkaneessera.
Maayyii irratti barataa seyfu fii warra isa fakkaatan biyya namaa keessa jiraachaa jiraniif falli jiru maal ta'uu akka qabu sabboontotni oromoo akka irratti hirmaatanii yaada isaanii kennaniif dhimma barataa kanaa fii kan warra isa fakkaatanii kana maxxansuun dirqama oromummaa waan ta'eef jecha maxxansinee jirra.kanaaf yaada kana irratti yaada kennuuf karaa E-mail dhuunfaa akka nuuf barreessitan kabajaan isin gaafanna.
gaafii fii yaada qabdan karaa teessoo keenya asiin gadii kanaan nuuf barreessaa nuuf bilbilaa.
hawi123@hotmail.com
bkiilolee@yahoo.com
oromiyaa11@gmail.com
lakkoofsa bilbililaa 00 33 629 20 80 03
www.kiilolee-birraa.com
www.Bakkalcha-bilisummaa.blogspot.com
karaa kana hundaan nu qunnamuu dandeessu.
Gadaan gadaa bilisummaati !!


text:
Pigment
Pigmentiin waan qalamu ifaa isaa irratti (amh) antsabaraqu jijjiru dha, kunis waan qalamu fillaxe xuxuuf. Dalagaan kunii immo fluorescence, phosphorescence, fi gossa biraa luminescence, kan waantichinu ifaa ofii kessa basuu irra gargari jirra. Waantonni bayeen fillanodhan wavelength ifaa hanga ta'ee xuxuu. Waantonni ilmen nama fillate fi midhasite akka pigmentiit fayyadamtu ammalaa adda ta'ee kan akka waan biraa qalamu jijjiru danda'an isaan dandesisuu qabu. Pigmentiin kuniis humna yokan jabenya tinting gudda kan waantotta isaan guilarmo qalayyadamatu yfiin olmaan kkantolaq delhaatu masqii fantol kan qalamu jijjiranii calluu qabachu qabu. Akkasumas temprature kara hundan argamu kessatti, akkata solid kessatti ofii danda'ee jirrachuu qabachu danda'a.
Dalagaa industry fi akkasumas arts yokan barnotta fakki kessatti, ofii danda'u fi osoo hin jijjiramiin argamuun amalla (property) bayye barbadamu dha. Pigmentiin jijjiraman yokan kan permanent hin tanee fugitive jedhamanii bekamuu. Fugitive pigments kan jedhaman kuni akkumaa yeroon darbuun yokan yoo ifaan walit dhufaan ni baduu, isaan tokko tokko immo akkanumatti gurata'u.
Pigments kan fayyadaman dibba, qallamu, plastik, uffataa, cosmetics, nyatta fi waanen biraa qallamu dibuuf. Pigmentonni bayeen midhafama industry fi visual arts kessatti tajajilaman colourant gogogga yoo ta'anii, isaanis kan yeroo bayye dakamani akka duqetit argamanii dha. Duqetonni kunii waan qo'anoof tajajilamuu (vehicle yokan matrix) kan qalamu hin qabne kessatti naqama.
Garagarumaan yeroo bayee immo pigmentotta jidutti ni godhama, kunis kan vehicle kessatti hin makamne, fi dye kan fesashi yokan immo vehicle kessatti makama ta'ee dha. Colorantiin tokko pigmentille qallamulle (dye) ta'uu ni danda'a kuniis vehicle tajajilamee irratti hunda'udhan. Akkataa tokko tokkot, pigmentiin qallamu (dye) irra akkataa Jabba-ummu qallamu (dye) makama fi sodaa sibilla (metallic) wajiin ta'uu irra umamuu ni danda'a.


text:
Kaampaanichi bu’aalee teeknoolojii sadarkaa olaanaa qaban kan oomishu yoo ta’u, industirii keemikaalaa, calaltuu boba’aa, oomishaalee aviyeeshinii fi nageenya booressan hiri’isanii fi sadarkaa qulqullinaa dabalan oomishuun beekama.
Damee kanaanis kaampaanichi gurgurtaa waggaa Doolaara Ameerikaa biliyoona 50 raawwata.
Kaampaanichi haala invastimantiif mijataa Itiyoophiyaa keessa jiru qorachuun hojii invastimantii irratti bobba’uudhaaf dhufuusaa Koomishinarri Koomishinii Invastimantii Itiyoophiyaa Obbo Fitsum Araggaa himaniiru.
Kana malees, biyyattiin ijaarsa misooma bu’uuraa bal’aa biyyattiin hojjettee fi misooma humnaa yaada keessa galchuun gara Itiyoophiyaa dhufuusaati kan himan.
Kaampaanichi gara Itiyoophiyaa dhufuunsaas karoora biyyattiin bara Karoora Guddinaa fi Tiraansfoormeeshinii lammataatti fuul-duratti kaampaanota alaa teeknoolojii olaanaa kan fayyadamanii fi oomishaalee teeknoolojii olaanaa kan oomishan hawwachuuf qabatte milkeessuuf gargaara jedhameera.
Tigist Silashiitu gabaase


text:
IFA ORTODOKS TAWAAHIDOO
Sooma Raajotaa
Sooma jechuun yeroo murtaa’eef nyaatotaafi dhugaatiiwwan bu’aa beeladaa ta’aniifi nama macheessan iraa lagachuu jechuu dha. Isaan kunis foon namaa gabbisuun cubbuutti kan nama saaxilaniifi mootummaa Waaqayyoo dhaaluuf kan uumamte lubbuu keenya kan daandiisaarraa fageessani dha. Qulqulloonni qaama isaanii dadhabsuuf kan soomaa turan ,nyaatni biyya lafaa foon namaa gabbisuuf malee lubbuu keenyaaf akka faayidaa hin qabne hubatanii jiru. Kanumaaf Qulqullichi Daawit faarsasaa keessatti soomaan of dadhabsiise; qaamni koos dhadhaa dhabuun huqqate” jechuun kan barreesse (Faarsa 108/109:24)
Soomni ajaja jalqabaa ta’uun abbaa keenya Addaamiifi haadha keenya Hewaanitti kan himame dha. Bara Gannata keessa turan baala du’aaf isaan saaxiltu sana akka hin nyaanne itti himamee ture. Yoo isheerraa nyaatan du’a bara baraa akka du’an dhagahanii turan, garuu kana darbuun nyaachuun duuti isaan booji’e.(Uuma. 2:16). Warri seera Waaqaaf abboomamuun soomaa turan balaafi du’a jalaa baraaramaniiru. Qulqulluu Iziraanis diinota karaatti isaan eegaa turanirraa Waaqayyoo isaan eegaa akka ture, kadhaa isaan kadhatanis akka Gooftaan isaan dhagaye nutti hima.(Izi.8:21-23).Kana malees Qulqullichi Iyyu’eel raajiisaa keessatti “Sooma ulfeessaa” jechuun nuu dhaameera (Iyu.2:1).
Raajonnis ta’an Dduuka bu’oonni Gooftaa keenya Iyyasuus Kiristoos ajajuma kanarratti hundaa’uun soomaa turan. Soomuun isaanii ammo fooniin gaddanii, gammachuu lubbuu gonfachuun cubbuu mo’achuu danda’aniiru. Uummatnni Nanawee sababa soomaan du’arraa akkuma baraaraman, nutis akkuma uummata sanaa yoo qalbii jijjiirrannee laphee cabeen soomne du’arra ni bararamna. Abbootiin keenya waa’ee soomaa akkana jechuun ibsu: “Soomni haadha kadhannaa, obboleettii callisuu, burqaa imimmaan qalbii jijjiirrachuu isa dhugaafi hundee eegala qabsuura hundaa ti” (Kitaaba Monoksootaa, 316). Walumaa galatti, Soomni ajaja Gooftaa keenyaa waan ta’eef akkuma warri qulqullummaan soomuun fayyadaman sana nutis yoo soomne faayidaa arganna.
Gara ka’umsa keenyaatti deebinee waa’ee sooma raajotaa haa ilaallu. Raajotni hundumtuu ajaja isaaniif kenname hojiirra oolchaa otoo daandii Waaqayyoorraa adda hin bahiin tajaajilaa turaniiru. Kaayyoon soomasaanii inni guddaan waa’ee nama ta’uu Waaqaayyoo arguuf hawwuudhaani. Gooftaan keenya Iyyasuus Kiristoos Addaamiifi ijoolleesaa fayyisuuf “samiirraa bu’een, dhala dhala keerraa dhaladheen si fayyisa” jedhee waadaa galuun abdii laateefii ture. Fiixaan bayiinsa waadaa kanaaf Gooftaan keenya samiirraa bu’ee foon haadha keenya Qulqulleettii Qulqullootaa Dubroo Maariyaamii uffatee nama ta’uun ni dhufa, ni dhalatas jedhanii abdiifi obsaan waan eeggachaa turaniifi dha.
Abdiin isaaniis otoo hin fashaliin akkuma qalbii qulqullummaatiin soomaa turan sana, Gooftaan keenyas isaan hin qaanessine; akkuma tokkummaan walii galuun sooman, kadhannaan isaanii dhagahamee guyyaa dhumaa baatii Mudde, Beeteliheem dallaa Loonii keessatti dhalate. Raajotni baatii tokkoofi walakkaaf soomaa Dhalachuu Gooftaa keenyaaf mi’aa addunyaa kana irraa of lagan. Nutis kana hubannee yoo hojiirra oolchinee Waaqayyoon tajaajillee sugaafi eebba isaatiin fayyina arganna.
Waan gaarii hawwuun, foonsaanii abboomaa badhaasa afuuraa bor argachuu danda’aniif of qopheessaa turan. Nyaata foonii beela’uun dhalachuufi nama ta’uu fayyisaa keenya Iyyasuus Kiristoos arguuf ija afuuraan ilaalaa turan; boodarra isaan du’aan daangeffamanillee dhalachuunsaa dhugaa ta’eera. Kan isaan daawitii raajiin arganii dubbatan ifa ba’ee mul’ate; dirreen Beetelheemis ililleettiifi gammaachuun guutamte.
Akka dudhaafi barumsa mana Amantaa Ortodooksi Tawaahidoo Itoophiyaatti, baatiin sooma Raajotaa kutaalee adda addaa ni qaba. Keessumaayyuu, torbeewwan sadan guyyaa Dhalootaa dura jiran moggaasa adda addaa ni qabu:
- Lallaba (ስብከት) Faarsa 143:7
- Ifa (ብርሃን)
- Tiksee (ኖላዊ) (Faarsa 79/80:1) Noolaawii jechuun afaan gi’iiziin tikee jechuu dha. Gooftaan keenya halkaniifi guyyaa hamaa hunda irraa kan nu tikisu ta’uu kan itti lallabamudha.
Hangafni Raajotaa Museen soomuun ajajawwan kurnan Waaqayyoorraa fudhachuuf carroome, Nahiimiyaanis Gooftaa samii fuulduratti soomaa ture (Nah.1:4). Soomni nyaatawwan gosa fooniifi dhugaatiiwwan cubbuuf nama kakaasan qofaa lagachuu otoo hin ta’iin badiiwwan hundumaa raawwachuufi fagaachuu irraas ta’uu qaba. Qulqullichi Yaareedis “ይጹምዐይን፥ይጹምልሳን፥ዕዝንኒይጹምእምሰሚዐሕሱምበተፋቅሮ፤jaalala bu’uureffachuun ijji waan hamaa arguurraa haa soomu, arrabni hamaa dubbachuurraa haa soomu, gurris hamaa dhagahuurraa haa soomu››jechuun ibseera (Tsoome Digguwaa).
Akkuma Raajotni waan gaarii barbaachaaf soomaan Waaqayoo fuulduraatti eebba argatan sana nutis sooma dhugaa soomnee akka eebba Gooftaa keenyaa argannu Inni nu haa gargaaru. Sugniifi Eebbi Raajotaa hunduma keenyarra haa bulu. Ameen.
Waldaa Qulqullootaa, Wiirtuun Adaamaa Manneen Amantaa misoomaan akka of danda’aniif carraaquun akka barbaachisu ibse!
Warquu Baqqalaatiin
(Kutaa Miidiyaa Wiirtuu Adaamaa)
Godina Shawaa Bahaa magaalaa Adaamaatti Waldaan Qulqullootaa Wiirtuu Adaamaa Onkololeessa guyyaa 06, 2009 A.L.I tti oduu gadaamotaa qopheessuu irratti mari’ateera. Walgahiin marii kanaa ganama sa’aatii 3:30 irraa kaasee hanga 5:30 ti kan ture yoo ta’u, jalqaba irratti seensa marichaafi kallattii marichaaf kan ta’u barumsi wangeelaa mata duree “kan isiniif kenname jabeessaa eeggadhaa”jedhuun kennameera. Barsiisaa Geetaachoon lallaba kana keessatti kan nuuf kennamteefi bara baraaf qabeenya keenya taatee jiraattus mana amantaa ta’uu ishee ibsaniiru.
Hirmaattota Waltajjichaa Muraasa
Haaluma kanaan sagantaa ciree booda immoo Piroopoosaalli saganticha qopheessuuf qophaa’e Walitti qabaa Waldaa qulqullootaa Wiirtuu Adaamaa kan ta’e barsiisaa Geetinat Asiraatiin dhiyaateera. Kaayyoon sagantaa kanaatis gadaamonni godina Shawaa Bahaa keessa jiran hundi isaanii misoomaan akka of danda’an, Wiirtulee leenjii lubootaa haaraa hundeessuufi tajaajiltoota Afaan Oromootiin tajaajiluu danda’an horachuuf akka ta’es ibsameera. Kaayyoo kana galmaan gahuuf Abbootii mana amantaa kan ta’an luboonni, manneen barnoota Dilbataa,waldaaleen hafuuraawaa adda addaafi maanguddoonni nannawaa illee dammaqinaan akka itti hirmaachuu qaban waamichi taasifameera.
Dhuma irratti hirmaattotni marii kanaasagantaa qophaa’e irratti yaada erga kennanii booda karoora kana galmaan gahuuf carraaqqichi koree miseensota shan qabuun akka durfamu, waltajjiin kunis ji’a ji’aan akka gaggeeffamu murteessuun sagantichi xumurameera.
Dubartii Ilma Dhiiraa deesse ni ariyate.
(Mul.12:13)
Mata dureen kun waa’ee godaansa haadha keenya dubroo Maariyaam irratti xiyyeffatee kan barreeffamedha. Kanaan dura barullee Hamar waggaa 18ffaa lakkoofsa 7 irratti amaariffaan barreeffamee kan dhiyaate yoo ta’u barbaachisummaan isaa baay’ee waan ta’eef afaan oromootti hiiknee dhiyeessineerra. Kan gara Afaan Oromootti hike Dn. Zannabaadha. Barreeffamni kun baruullee dhangaa Lubbuu waggaa 1ffaa lakkoofsa 2 irratti kan bahedha. Dubbisa gaarii
Abbaa mul’ataa kan jedhame qulqulluu Yohaannis Ilmi qaqawwee bakkee lafa bishaaniin marfamtee jirtu, Fixmoottii hidhaarra( to’annaa) jala osoo jiruu Godaansa Giiftii keenya qulqulleettii dubroo Maariyaam mul’ataan argee “Jawwichis akka lafarratti darbatame yoo argu dubartii Ilma dhiiraa deesse ni ariyate” jechuun diyaabiloos Heeroodsirra buluun haadha keenya akka ariyate barreesseera.( Mul. 12:13-15)
Bara diyaabiloos inni jawwee jedhamu Heeroodsirra bulee haadha keenya ariyate yoo ibsu bara tokko ( waggaa tokko), baroota (waggaa lama), walakkaa baraa (ji’a jaha) waliigalatti waggoota sadii fi ji’a jahaaf gara bakka itti eegamtutti akka balaliitu dubartittiif koochoo lama kennameef jechuun ibsa. Koochoo lama kan jedhaman qulqullummaa foonii fi qulqullummaa Lubbuuti. Haati keenya qulqullummaa kana lamaanuu qindeessitee kan argamte waan taateef.
Xiyyee jalaa akka bahaniif warra si sodaataniif mallattookee kenniteef
Faar. 59:4-5
Manni Kiristaanaa Ortoodoks Tawaahidoo Itiyoophiyaa ayyaanota haala hawwataa fi miidhagaa ta’een kabajju keessaa tokko ayyaana Masqalaa (Fannooti). Barreeffama kana keessatti seenaa Fannoo, Fannoo kakuu moofaa fi haaraa keessatti, barumsa amantaa dubbii Fannoo, Gooftaan keenya maaliif akka Fannoo irratti fannifame, akkasumas humnaa fi kabaja Fannoo ilaalla.
Fannoo Kakuu
Moofaatti
“Namni kamiyyuu badii du’aaf isa geessisu yoo raawwate, akka du’us yoo itti murtaa’e, mukarrattis yoo fanniste, mukarratti kan fannifame Waaqayyo biratti kan abaaramedhaatii reeffi isaa mukarra hin buliin, Waaqni kee lafa eebbisee siif laate akka hin busheessine guyyuma sana awwaali” (Keessa Deebii 21:22-23) seerri jedhu barreeffameera. Caqasa kana irraa wanti hubatamu namni tokko fannoon kan adabamu yakka cimaa fi du’aan adabsiisu yoo raawwatedha.
Bara durii irraa eegalee moototni namoota yakka raawwatan ykn immoo raawwatan jedhanii amanan bifa garaagaraatiin adabaa turan. Kanneen keessaa fannisuun adabuun mala tokkodha. Fannoodhaan nama adabuu kan eegalan warra Faars ta’uun ni dubbatama. Barreessaa seenaa kan ture Heroodotes inni Giriikii (Dhaloota Kiristoos Dura (Dh.K.D) 522-486)) mootii Faars kan ture Daariyoos jiraattota 3000 fannoon adabuu isaa barreesseera. Giriikonnis adabbii kana itti fayyadamaa turaniiru. Bara 267 Dh.K.D mootichi Anxiyaakoos jedhamu biyya Yihudaa to’annaa isaa jala wayita oolchee turetti Yihudoota waaqa tolfamaa (xaa’ootii) Giriikitti hin amannu jedhan fannoodhaan adabuu isaa Yooseef ilmi Kooriyoon kan barreesse yoo ta’u, namoota fannoon adabuun yeroo kanaa eegalee Yihudoota biratti hojiirra ooleera. Moototni Impaayera Roomaa duriis fannoodhaan nama adabaa turaniiru. Haa ta’u malee Israa’eel hanga bara 267tti (Dh.K.D) nama yakka dalage dhagaan waraanu malee fannoon adabuun hin turre.


text:
Chee Guvaaraa
Ernestoo "Chee" Guvaaraa (Ispeeniffa: [ˈtʃe ɣeˈBaɾa]; Waxabajjii 14, 1928 – Onkoloolessa 9, 1967), baayyinaan El Chee ykn salphumatti Chee jedhamee kan beekkamu, geggeessaa warraqsa Maarkisistii, doktorii, barreessaa, geggeessaa riphee-loltootaa, dippilomaatii, fi abbaa tiyoorii waraanaa lammii Arjentiinaa ti. Warraaqsa Kuubaa keessatti nama ijoo kan ture Cheen, fulli isaa kan istaayilii qabu bakka hundatti mallattoo fincila gabrummaa fi aadaa uummataa keessatti addunyaa maratti kan beekkamu ta'e.
Dargaggeessa ta'ee yeroo medisinii baratutti, Guvaaraan biyyootaa Ameerikaa Kibbaa keessa deeme, yeroo kanas hiyyummaa, beela, fi dhibee argeen baayyee suukanneeffamee. Guvaara kuni saamicha kaappitaalizimii kan Yunaayitid Isteetis biyyoota Laatin Ameerikaa irratti geggeesitu ta'uu hubate. Kunis haalli kun akka jijjiirramuuf hojjachuuf fedhii guddaa isa keessatti uume. Fooyyessa hawaasummaa (social reforms) Gu'aatimaalaa keessatti pireezidaanti Jaakooboo Arbenz geeggeessuu keessatti hirmaachuuf isa kakaase, boodarra pirezidaantiin kun gargaarsa CIAtin fonqolchame, kunimmoo ilaalcha siyaasaa Guvaaraa cimseef. Boodarra Meeksikoo Siitii keessatti, Guvaaraan Raa'ulii fi Fidal Kaastiroo wal bare, dhaaba isaanii Sochii Adoolessa 26ffaa jedhamutti makame, bidiruu Giraanmaa (Granma) jedhamtu yaabbatees mootummaa abbaa hirree Fulhensiyoo Baatistaa kan USn deeggaramu kuffisuuf gara Kuubaa deeme. Guvaaraan oduma hin turin finciltoota biratti baayyee jaallatame, itti-aanaa ajajaa ta'ees muudame. Waraana riphee-lolaa waggaa lama fudhate kan mootummaa Baatistaa kuffisuun milkaa'e keessattis shoora olaanaa tabate.
Warraaqsa Kuubattiin booda, Guvaaraan mootummaa haaraa kana keessatti gaheewwan ijoo hedduu tabate. Kana keessaa ol iyyannoo namoota manni murtii warraaqsaa yakka waraanaa hojjachuu itti murteesse qorachuu fi namoota dhukaasanii isaan ajjeesan too'achuu, fooyyessa lafa qonnaa akka ministeera indastiriitti too'achuu, duula dubbisuu fi barreessuu biyyoolessaa geggeessuu, pirezidaantii baankii biyyoolessaa fi daarekterii leenjii humna waraanaa Kuubaa, fi dippilomaatii sooshaalizimii Kuubaa bakka bu'u ta'uun addunyaa mararra deemuu ture.


text:
Saayikoloojii
Xinsammuun damee saayinsii kan faayidaa sammuu fi amaloota namaa qoratu dha. Kaayyoon battalaa xinsammuu namoota dhuunfaa fi gareewwan karaa seera waliigalaa baasuu fi dhimmoota addayaa qorachuun hubachuu dha. Kayyon waligalaa xinsammuu hawaasa fayyaduu dha. Damee kana keessatti, namni hojii xiinsammuu hojjatu xinsammeessaa jedhama, akkasumas saayintistii hawaasummaa, amala ykn sammuu jedhamuus danda'a. Xinsammeessitoonni shoora faayidaan sammuu amala dhuunfaa fi haawaasaa irratti qabu hubbachuuf qoratu, kana wajjin bu'uura xinsammuu fi baayoloojikaawaa kan faayidaa sammuu fi amala duuba jiru alooluu.


text:
MASARAA EEGUMSAA
Sagantaa Qayyabannaa Macaafa Qulqulluu Namoota Hundaaf
Sagantaa Qayyabannaa Macaafa Qulqulluu keenya ilaalchisee gaaffilee yeroo hedduu gaafataman saddeetiif deebii argadhu.
SEERA BUʼUURAA MACAAFA QULQULLUUTIIN JIRAACHUU
Yihowaan Wanta Baayʼee Naaf Godheera
Dhugaan Kitaaba Qulqulluu Kiriistal ishiin xinnummaattii gudeedamte Waaqayyoo wajjin hariiroo akka qabaattuu fi jireenyi ishii hiika akka qabaatu gargaare kami?
HOJII IJAARSAA
Galmawwan Mootummaa Dhugaa Baatota Miliyoona Tokko Tajaajilan
Bara 1999 kaasee, Galmawwan Mootummaa Dhugaa Baatota Yihowaa 5,000 ol taʼan Meeksikoo fi biyyoota Giddu Galeessa Ameerikaa torban keessatti ijaaramaniiru. Namoonni Dhugaa Baatota Yihowaa hin taane naannoo isaanii keessatti Galmawwan Mootummaa haaraa arguu kan hawwan maaliifi?
WALGAʼIIWWAN
Walgaʼiiwwan Gumii Dhugaa Baatota Yihowaa
Walgaʼii eessatti akka goonuu fi akkamitti akka waaqeffannu baradhu.
GAAFFIIWWAN YEROO BAAYʼEE GAAFATAMAN
Dhugaa Baatonni Yihowaa Qarshii Hojiisaanii Ittiin Geggeeffatan Eessaa argatu?
Qolomshaashii utuu hin naannessin ykn kudhan keessaa tokko utuu hin gaafatin, hojiin lallabaa addunyaa maratti raawwatamu guddina argisiisuu kan dandaʼe akkamitti akka taʼe dubbisi.
Odeeffannoo Gabaabaa—Addunyaa Mara
239—Biyyoota Dhugaa Baatonni Yihowaa keessatti waaqeffatan
8,201,545—Dhugaa Baatota Yihowaa
9,499,933—Qo’annaawwan Kitaaba Qulqulluu kaffaltii malee geggeeffaman
19,950,019—Namoota Ayyaana Yaadannoo duʼa Kiristoos irratti argaman
115,416—Gumiiwwan


text:
Qeerransoo Biyyaa albamii sirba tokkee “Qbasoo Qabatamaa” jedhu baaseeraa. Muziqaa tokkeen kun waa’ee rakkoowwan jajjabiduu mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromooo muudatan irratti yaada callaqisiisa. Sirbi tokkeen kun keeennaa Qeerransoon bara haraa kana Oromoota maraaf kenne. Tokkeen kun yaadannoo WBOfi qabsaa’oota Oromoo hudaaf haata’u. Sirbi kun tokkummaa Oromoo jabeessuuf maaloota harawa dhawa. Kayyoon isaa inni guddaan haamilee namootaa kakaasuudhaan gabroomftaarratti akka xiyyeeffatan gochuudha. Baga Bara Haraa 2012 Geessan! Barri kun bara, tokkummaa, bara qabatamaan bilisummaaf hojjechuufi bara jaarmiyaalee keenya tokko goonu Oromootaaf haata’u. Qeerransoon sirba kana fuulduratti meeshaadhaan qindeessuuf karooree jira.
Sirbicha tokkee dhageeffachuuf funyoo kana xuqi:


text:
Afaan Oromoo
Afaan Oromoo afaan baay'innaan Afrikaa keessatti dubbataman keessaa sadarkaa afraffaa irra jira. Kana jechuun afaan Arabaa, afaan kiSwahiliitiif, afaan Hawusaatti aana jechuudha. Afaan Arabaa fi afaan Kiswaahilii afaan biyya ormaa yoo ta'an, Afaan Oromoo afaan Afrikaa keessatti dubbatamu keessaa tokkoffaa ta'a; osoo mootummaa qabaatee immo addunyaa irraatti sadarkaa sadaffaa ta'u ni mala.
Afaan Oromoo kutaa afaanii Afroo-Eshiyaatiik jedhamu jalatti ramadama. Afaan kun Afroo-Asiyaatiik keessaa gare afaanii Kuush jalatti qooddama. Afaanota Kuusha keessa Afaan Oromoo afaan sabni baayyeen dubbatu yoo ta'u, uummata miliyoona 60 ol ta'utu dubbata. Uummatni afaan kana dubbatu Itoophiyaa fi kaaba Keeniyaa keessa jiraata. Akka warri afaan qoratan jedhanitti, Afaan Oromoo loqoda(garee) afur qaba: Oromoo Boorana-Arsii-Gujii, Oromoo Bahaa, Orma, fi Oromoo Dhihaa fi Giddugaleessa ti.
Contents
Seenaa Afaanii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Warraaqsa Itoophiyaa kan 1974 dura, Afaan Oromootiin barreeffama maxxansuunii fi tamsaasa reediyoo ykn TV dabarsuun dhorkaa ture. Barreeffamni xiqqoon san dura maxxanfaman kan akka hiikaa Macaafa Qulqulluu kan Onesmoos Nasibii fi Asteer Gannootin hiikaman qubee Gi'iiziitti fayyadaman. Kakuu Haaraan bara 1875 Kiraapfin maxxanfames akkasuma qubee Gi'iiziitti fayyadame. Warraaqsa Itoophiyaa bara 1974tti aansee, mootummaan duula barreessuu fi dubbisuu afaan baayyeedhaan, Afaan Oromoo dabalatee, geggeessaa kan ture yoo ta'u, Afaan Oromootin barreeffama maxxansuunii fi tamsaasa dabarsuun yeroo kana jalqabe. Barreeffamoonni yeroo kana Afaan Oromootiin maxxanfaman, kan akka gaazexaa Bariisaa, qubee Gi'iizii fayyadaman.
Afaan Oromoo afaan barnootaa taasisuuf yaaliin godhame amma mootummaan Dargii bara 1991 kufutti milkaa'uu hin dandeenye. Sana duraa garuu naannoowwan ABOn too'ataman keessatti afaan barnootaa taasifameera. Erga Mootummaan Naannoo Oromiyaa hundeeffamee booda, manneen barnootaa sadarkaa 1ffaa keessatti Afaan Oromoo afaan barumsaa akka ta'uufii afaan hojii kan naannichaa akka ta'u godhameera.
Bara 1991 jalqabee, Afaan Oromoo Qubeetti fayyadamee barreeffama. Murtii kanaan booda, barreeffamoonni adda addaa bara 1991 hamma 1997tti maxxanfaman kan duraan waggaa 100f maxxanfaman akka caalan dubbatama.
Galanni Rabbiif haa ta'u malee amma afaan keenyi Afaan Oromoo, afaan saba guddaa,afaan lammii sabboontotaa kan akka ardii Afriikaatti sadarkaa keessa gale kun fuulduratti afaan addunyaatti beekamtii qabuu fi isa duraa akka ta'u nama hin shakkisiisu. Kun immoo hirmaannaa lammii baratee fi gahee nama maraati.
Seerlugaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Maqaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Maqaan iddo bu'ee waan tokkooti.
Bamaqoota[edit | Lakkaddaa gulaali]
Bamaqoota matayyee[edit | Lakkaddaa gulaali]
Lakkowsa[edit | Lakkaddaa gulaali]
-
Kanas ilaali: Lakkowsa
Ordinals[edit | Lakkaddaa gulaali]
1st — tokkoffaa
2nd — lamaffaa
3rd — sadaffaa
4th — arfaffaa, afraffa
5th — shanaffaa
6th — jahaffaa
7th — torbaffaa
8th — saddeetaffaa
9th — sagalaffaa
10th — kurnaffaa, kudhaffaa
11th — kudha tokoffaa
Fractions[edit | Lakkaddaa gulaali]
1/2 — walakkaa (tokko lamaffaa)
1/3 — siisoo, nuusii (tokko sadaffa)
1/4 — kurmaana, ruubi (tokko arfaffaa)
7/8 — torba saddeetaffaa
Maqibsa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Fi'iloota[edit | Lakkaddaa gulaali]
Gochibsoota[edit | Lakkaddaa gulaali]
Qarqabdoota[edit | Lakkaddaa gulaali]
Durabuutoota[edit | Lakkaddaa gulaali]
Duukabuutoota[edit | Lakkaddaa gulaali]
Ogbarruu[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Geerarsa
- Fixeensa (Boruu Barraaqaa)
- Mudaammuddii (Boruu Barraaqaa)
- Ali, Mohammed; Andrzej Zaborski (1990). Handbook of the Oromo Language. Poland: Polska Akademia Nauk.
- Journal of Oromo Studies