text:
Erga gaaga’ammi Hirmannaa Afriikaa jaarraa 19ffaa irra gahe ummati Oromoo bilisummaa saaniif qabsaawuu hin dhaabne. Miiddhaan Kora Barliin 1884-85 ammayyuu biraa hin hafnee. Amma yeroo golee galfaman ofirraa dachaasuuf caalaatti faciisaa jiru. Si’ana gaaffiin jiru kan bilisummaa sabaa qofa utuu hin ta’in kan akka ummataatt badii irraa ooluutisii. Waggoota dhibba darban caalaafi dinni jabeessee sukkuumuun bifi dhalootaa hamma yartuutuf irraa hafe. Aadaan mulbulchaa, diinagdee fi hawaasomaa xifa badanii oolan. Dilormaan saanii walakkaatti gadi cabeee hardhass keessa keessaa aramamaa jira. Qaabannoo fi afaan saaniitu turun nuti eenyu jedhanii akka of gaafatan tolche. Eenyu akka ta’an argatanii deeffachuuf gaafachuu eegalan. Akka kanatt kan qabsoon bilisummaa ijoolee saanii jannoota kumootaan wareega isa dhuma baasise eegale. Oromoon ummata nagaa jaallatani. Karisummaan dhiiga saanii keessa hin jiru. Sanaaf malee murni kumkuma jaha hincaalle keessaa baate kumkuma shantama naannesitee hin dhiittu turtee. Sana akka biraatt dhiheessuun seenaa garadhabsiisuu dha.
Badiin mootummaa Itophiyaan tolfamaa jiru golee hedduu gurri itt qeenfamaa jiratullee mootummootii fi qubqabsiisoti gurguddaan silaa dhimma baasan ammalee callisuu filataa jiru. Fixiqacee isaan fulduratt daraaraa jira garuu fedhi saba saanii ija hin qabne akkuma Ruwandaa tolchan gara ilaalchisaanii jira. Sanaaf malee bakki Oromiyaa keessatt tuutaan ajjeechaan it thin tolfamin hin jiru. Awwaalii tuutaa ji’uma Waxabajjii 2014 kana Ammmarreessatt argame akka kanneen xixinnoo biyya ogana qabanii qubqabsiisota hin millachiifnee.Baratooti yeroo hedduu akeeka Oromoo callisiisuun universitootaa fi wiirtota leenjiitii fi wabaroota olhaanoo irraallee raarraafamaa fi ari’amaa jiru. Kana irraa barnooti argamu “Waaqi kan of gargaaran gargaara” is jedhu. Kun qayyabatamee fakkaataa sabboonoti Oromoo addunyaa keessa jiran iyyati obbolaa saanii akka baalaa harca’aa jiranii hundaan akka dhagahamu tokkummaan ka’uun sagalee saanii dhageessisaa jiru.
Maalifaa hin beekamneen dhaaboti Oromoo diigamaa turan amma dogoggora ofii baranii biyya abbaa saaniif birmachuuf walitt dhufaa jiru. Tokkummaa saanii haaraa argame kana dammaqanii hin eeggatan taanaan saree maraatuun olii gadi xallisaa jirtu ifaajjee isaan faaluu dandeessii. Tuttuqaa mooraa kamiiyyuu dhufu hin ta’uu dhaabbadhu jechuu qabu. Bara qoramsaa wal ciigaha yeroo dheeraa fi muuxannoo walirraa addaa horatan booda wal amantee tarkaanfiif barbaachisu ijaaruun jannummaa, namguddummaa fi wal qayyabannoo gaafata. Dhaaboti hawaasaa ijaarsa hawaasomaa malee goloota malbulchaa miti. Qoodi saanii Oromoo ilaalcha malbulchaa kamiiyuu, amantoota, saala fi godinaa gara garaa dhimma aadaa fi hawaasomaaf walitti fiduu dha. Hundaa faanfana yk leelloo addaa tokko malee tajaajiluu qabu. Oromummaan taasisa gad jabeessuu qabani. Uumaan bu’uurri saanii naannaan daangahama. Karaa biraammoo dhaaboti malbulchaa namootaa ilaalchaa walfakkaata qabaniin ijaaramu. Bu’uurri saanii sabaawaadha. Kaayyoon saanii ummataaf aangoo malbulchaa argamsiisuu dha. Akeeka saanii bakkaan gahuuf qabsoo biyya guutuu ijaaranii gaggeessuu dha.
Jaarmoti hawaasomaa fi malbulchaa nakkarii mitii garuu qooda gumaachan adda addaa qabu. sochooti ambaa fi kaka’ooti tattaaffii saanii qindeessuu fi qabsoo walirraa hin citne gaggeefachuf dhaabotati malbulchaa isaan barbaachisu.Dhaaboti hawaasaa hawaasaa iyyannoo saanii sirreessanii kaasaa sabaafi abbootii tahitaa naannaa fi dhaabota namoomaa irraa deggersaa fi mararfannoo argamsiisuu danda’uu. Misa aadaa fi afaanii deggeruu fi qabsoo sabaa, guddinaa fi bilisummaa tolfamu gumaata walitti qabuun gargaaruu danda’u. Yoo fedha ofii irra guddatanii mullachuu fi kaasaa sabaa qofa irratt xiyyeeffachuu danda’an wanti isaan gumaachuu hin dandeenye hin jiraatu.
Nammi tokko yeroo manatt galu gufuun karaa yoo itt cufe mana ofiitt galuu hin lagatu garuu karaa naannaee bira darbu yk akka itti of jalaa kaasu fala malee qaratt hin hafu. Itt gala kaawwatan gahuufis kun barbaachisaa ta’aa. Karaa irraa nu ceesisee dhiichaa dheeraa irraa nu hanqisuuf, hariiroon ofii yk murnaa fedha sabaa caalu jiraachuu hin qabu. Waggoolii hedduuf gargar bahani kanneen walitt dhufuuf deeman keessaatt murnoota ABOti argamu. Lachanuu umama keessatt ABOn tokkicha waan ta’eef tokko yoo ta’an qofaa ummati akka isaan beeku hanga hubatanitt, kara karaan anatu isa kaan caalaa ABO dhugaati jedhaa bahan.
Barri 2014 kun akka bara tokkommaa Oromoott hubatamu qaba. Ummati golee Oromiyaa hunda irraa mirgoota lafaa fi mirga namoomaa saanii gaafachuuf walqabatanii kan itt ka’ani. Hedduun lubbuu itt dhabanii dabaankufummaa sabboonaan kamu hanga akeeki saanii bakka gahutt hin irraanfanne dhiisanii darban. Murnooti ABO walgidduutt araara buusuuf waggoota hedduu dura tattaafii jalqabani. Bara kana fiixaan baafachuun saanii wan walirra bu’a malalchiisaa ta’e tokko. Haaawsi Oromoo Badiin lammi saanii biyya jiraniif dhaabachuf walta’insa akka tasaan walfaana ka’anii. Kun dhuguma bara seena qabeessaa. Boqonnaa seenaa Oromoo jijjiiree diina akka saree maraatuu ababbarsiise. Diinni aara galfachuu hin qabu qabsaawoti Oromoo haalichi akka hin qabbanoofne itt afuufuu qabu.
Wanti halle akka karooraatt yoo deeme ABOn dhiheenyati tokko ta’uuf deema. Gumiin Sabaa gar lachanuu si’a jalqabaaf wal gahee mari’achuun barruu tokkomsaa raggaasisuuf adeema. Hanga yoonaa waliigalteen bu’uuraa irra kan gahame fakkaata. Garuu Gummiin Sabaa qaama olhaanaa Koraa Sabaa bakka bu’u waan ta’eef sirnaan mari’atee ragaasisa dhumaa itt gochuun, murni lamaan akka qaama tokkoott socho’uu hayyama jedhamee eegama. Miseensoti saa hundi argamuun haa ta’u iddoosota ergachuun walgahuunis hanga yoonaa hin beekamu. Garuu yaadotii fi ta’innaa hedduutu naanna’aa jira. Gabaasi feccoon dhaggeeffataa hundaaf kan kennamu waan hin taaneef irra hin laalamu. Of eeggannoo inni jedhamu sana gaafata. Lakkoofsa murnoota fedha adda addaa qaban kanneen tokkummaa Oromoo fashalsuuf halkanii guyyaa bobba’a iif sun barbaachisaa dha. Yaa’ii kana keessatt tuqaaleen tokko tokko irra deebi’amanii hin mari’ataman jedhamee yaadamuu hin qabu.. Gumin Sabaa damboobsa eenyuu utuu hin ta’in innumti abbaa tahitaati. Haa ta’u malee barruuleen dhihaatan Gumii sabaa lamaanuun irra deemamanii turuutu himama. Kanaaf inn ammaa akka gareett utuu hin ta’in akka qaama tokkooti waliin taa’anii cululuqsuu ta’aa.
Nammi tokko yaada walfakkaataa dhaaba keessatt yk hawaasa Oromoo keessatt yk miseensa hundaaf tole qofa jedhu eeguu hin qabu. Garuu wanti tokko hin haalamu, tokkummaa sabaa fi dhaaba kallacha saa ta’e irratt waliigaltee hundaatu jira. Demokrasii keessatt hunduu yaada ofii ifsuuf bilisummaa qaba garuu murti wayyabaan buluun dirqama. Oromoon dudhaa democraasii dhalootaa dheeraa qabu. Qabatteen jiru waa’ee abba tokkoon du’a hin oollee utuu hin ta’in waa’ee ayyaana sabichaa barabaraan jiraatuti. Kanaa alatt kan of ilaalu yoo jiraate taajjaba qofa buufata. Waanti ta’aa jiru miiraa addaa abba tokkootaa utuu hin laalin karaa saa itt fufa. Abbawummaan tokko tokkoon sabboonotaa mirkanii jiran ofiffumaa abba tokkootaa quufsuu utuu hin laalin akka gadi darban tolchuu dha.
ABOn ayyaana sabichaati. Torban booda baala haaraa baafachuuf deema. Diinni sun akka hin taaneef balleessuunii barbaada. Dhaabi kun dhaaba kaayyoo ganamaa kan seerawummaa argamssiiseef gad hin dhiisin jiru. Diinaaf isa balleessuu qofatu olhantummaa Gaanfa Afrikaa irratt qabu mirkaneessaaf. Qabaa Oromiyaa irratt qabu utuu hin jabeeffatin Gaanfa irratt olhantummaa qabaachuun eenyuufuu hin yaadamu. ABOtt gubaa “gooltuu” jedhu itt baasuun karaa ummata Oromoo akka malee dhabamsiisu haxawatee jira. Gooltummaa waan sirnooti addunyaa garri caalan balaaleffatani. Kanaaf duulli itt tolfamu yartuun qeeqaan yoo deggeramu, anga’oota gurgadaa gara caalan irraa garuu deggersa hin daanga’amne argata.
Tarii badiisa Oromiyaa irraa bu’aan gara lafaa, albuudaa fi humna namaan argamu mirga ilmaan namaa deggeruu irra wayyaa taanaan ummati Oromoo tuutaan yoo ajjeesuu fi ABO irratt haddheessaan sobaa yoo tolfamu gara ilaalame ta’innaa? Diinni dargaggeeyyii Oromoo qaroon garamitti bahu jedhaman callisee hin dhiisuu; seexaa ofii gurguranii miseensota garee saanii ta’uu yk hidhaa fi ajjeefamuutu isaan eeggata. Kanneen filmaata qorama keessa nama galchani. Kanaafi ijoolleen Oromoo seexaa saanii waliin jiraachuu filatan ajjeechaa jalaa bahuuf itt gala hin beekamnett baqataa kan jiran. Kanaafi baqataan walirra cita malee ollaatt nagaa wayyaan argadha jechuun, itt yaa’aa jira, nagichi alii alii dhugaa ta’uu dhiisuun ni mala.
Bulchooti Finnaa Empayeraa namoota sabichaaf hoggansa kennuu danda’u jedhan dhabamsiisaa jiraatani. Yeroo ammaa ariitii, harka o’uu fi fiixaan baasuun galmee darban hundaa oli. Ummati Oromoo badiif goleett dhiibamaa jira. Ummata guddaa akkasii hafee raammoo bucureenillee utuu ofirratt hin lolin lubbuu fi bilisummaa see gad hin dhiistuu. Kan Oromoon amma godhaa jiran sana. Haleellaa fuula hedduu kara karaan itt dhufe jala dhaabbachuun ofirraa faccisaa jiru. Fincila ummataa adeemaa jiru, yoo sabichi badii irraa haa baraaramu jedhamee hooggansa kennuun qooda qabsaawota Oromooti. Mana ofii soneeffachuuf carraan jiru ammaa.
Gidaarrii of golguuf ijaarame diigamee ilaalcha hunda haammatuun bakka bu’uu qaba. Fedhi sabaa, kan ofii fi garee caalaa durfannoo argachuutu eegama. Mirgi hiree ofii ofiin murteeffachuu saabaa mirga dhalootaa ummata Oromooti. Sirna malbulchaa fedhan filachuun giroo saaniiti. Qoodi dhaabota malbulchaa mirga kana hankaaksuu utuu hin ta’in yoo fedhan sirna barbaadan dhaadhessuu dha. ABOn akka walabummaa deggeru ifa godheera. Kan inni itt duulu sana dhugoomsuutt. Kan qayyabatamuu qabuu as gahuun tolaan utuu hin ta’in itt dafqameetu. Rifattuun rommitee, dhiigi dhangala’ee, lafeen caccabee fi qabeenyi itt xuruufamee fi yeroo fi giidoon gubateetu as gahame. Deemsa irratti fashalli, milkiinii fi ganamuun turani.
Kan darbe sokkeera, kanaaf barsiifataa fi shaakalli fokkuun sanaan walitti eejjan gatamanii eegalli haaraan simatamuu qaba. Dhibee darbeef qabsaawaa hundi abbaa’wummaa qaba. Aka balleessaa tokkichaati eenyuu eenyuttuu quba qabuu hin danda’uu. Murnoota ABO lachanuu keessa warraaqxota qoramanii fi dabballoota ofbaraa malbulchaa sabichaa olkaasuutt qooda guddaa gumaachantu argama. Kanaaf waliigaltee nagaaf jedhee kan mo’es kan moo’ames hin jiru. Lachanuu ummata Oromoo qofa boonsuu. Dhalooti itt haanu akka dogogora ture irra hin deebinee garuu tuqoota ciccimoo ta’an kan offii gabbisuuf maayii baasa yoo ta’e akka fudhataniif utuu hin jajallifamin barreeffamuu qabaa. Dhaabichaaf baala haaraa baasuu jechuun kan ture kakkabeessanii yeroo cehumsaa gabaabduu achi dabarsuu jechuu miti garuu dhugaati haarommsuu jechuu dha. Amma sochiin warraaqsaa gara jalqaqaba amanamaa haaraatti konkolaachifamuu qaba. Dargageeyyii n (Raabaa Dooriin) fulduratt bahanii egeree saaniif abbaawumaa akkka itt fudhatan mijjeessuu dha. Fakmishoo Gadaan hoogansa uumuuf qabu keessa ilaaluun ammaa. Qabsoo ummati birmadummaaf godhu dhaabuu shirri kamu hin danda’u. Hoogansa cimaa fi kutataa qabaannaan Qabsoon hin fashalu. Sonaawaa eegaa, jiruu hedduutu fuldura jiraa. Saree maraatuu eeggadhaa, milkiin baha.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Waxabajjii 2014


c: text/html

text:
NIYYAALEE RABBIIF JECHA WOLJAALACHUU
(نوايا الحب في الله)
Yeroo Rabbiif jecha nama jaaladhu kan asiin gadii niyyadha:-
- Rabbiif jecha nama jaalachuun naqattoo (haada) Rabbii jabduu tahuu
- Malattoo Iimaanni namaa guuttamiinsaa tahuu
- Mi’aa (dhandhammii) Iimaanaa argachuu
- Jaalala Rabbii argachuu
- Karaamaa (kabajaa) Rabbii argachuu
- Gaaddisa Arshii jalatti teessoo nuura (ifaa) irraa hojjatame irra taa’uu
- Owliyoota (jaalatamtoota) Rabbii worra guyyaa Qiyaamaa soda, rifannaa fi gadduun isaan irra hin jirre sanneen irraa tahuu

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Liigichi hubannoo dubartootaa cimsuun miidhaa irraa baraaraa akka jiru ibse
Rakkoo Ilaalchaa, Humna Misoomaa Seeraan Ala Godaansis
Ijaarsawwan daandii haaraafi bara darbe eegalaman xumursiisuuf haalli mijaawaan akka jiru ibsame
Waliin gahinsa bishaan dhugaatii qulqulluuf hirmaannaa humnoota misoomaa murteessaa ta'uu ibsame
Kallattiiwwanii fi maniiwwan gurguddoo karoora bara 2006
Kallattii hojiiwwan misoomaa yaa’ii idilee 7ffaan kaa’am
የኦሮሞ ሕዝብ ዴሞክራሲያዊ ድርጅት የተመሰረተበትን 23ኛ ዓመት በዓል ምክንያት በማድረግ ከኦህዴድ ማዕከላዊ ኮሚቴ የተሰጠ ድርጅታዊ መግለ
Ibsa Dhaabbatummaa Ayyaana Waggaa 23ffaa Hundeeffama Dhaabbata Dimookraatawaa Ummata Oromoo Ilaalchisuudhaan Koreen Jiddu Galeessaa DhDUO baas
IMXn tattaaffii ofiitiin riqicha industirii ta’aa jiran
Kaadhimamtoota qopheessuu keessatti, kallattii xiyyeeffannoo
Dhaabbileen siyaasaa dambii naamusa filannootiif bitamuu akka qaban ibsame
Paartileen siyaasaa Oromiyaa keessatti socho’an mana maree waliinii hundeeffatan
Hojiileen eegumsa biyyoofi bishaanii eegalamuuf jedhame
Baranas akkuma bara darbee, misooma magariisaaf raayyaa ijaarameen
Kallattiiwwan misooma qabeenya uumamaa, misooma jallisiifi bonee milkeessuuf hordofamuu qaban
Bara kana daandii k/m 12 155 akka hojjetamu ibsame
Utubaa wabii waliin jiraachuu keenyaa
Caaffeen Oromiyaa labsiiwwaniifi muudama abbootii seeraa raggaasisuun xumurame
Nation celebrates 7th NNPs Day
Celebration of NNPs Day indicates flourishing democratic syste


text:
NIYYAALEE RABBIIF JECHA WOLJAALACHUU
(نوايا الحب في الله)
Yeroo Rabbiif jecha nama jaaladhu kan asiin gadii niyyadha:-
- Rabbiif jecha nama jaalachuun naqattoo (haada) Rabbii jabduu tahuu
- Malattoo Iimaanni namaa guuttamiinsaa tahuu
- Mi’aa (dhandhammii) Iimaanaa argachuu
- Jaalala Rabbii argachuu
- Karaamaa (kabajaa) Rabbii argachuu
- Gaaddisa Arshii jalatti teessoo nuura (ifaa) irraa hojjatame irra taa’uu
- Owliyoota (jaalatamtoota) Rabbii worra guyyaa Qiyaamaa soda, rifannaa fi gadduun isaan irra hin jirre sanneen irraa tahuu
Yeroo Qur’aana qara’uu fi haffazu kan asiin gadii niyyadha:-
- Jaalala Rabbiitii fi Rasuulaa (SAW) argachuu niyyadha
- Aayata takka baratuun Gaalaa fii qabeenya biraa kan isatti qixxaayu argachuu caala
- Mataa mataa Harfii (qubee) Qur’aanaatiin sawaaba (keyrii) 10 argachuu niyyadha
- Qur’aanni guyyaa Qiyaamaa akka ragaa naaf bahu niyyadha
- Rabbiin sababa isaatiin sadarkaa kiyya akka olfuudhu niyyadha
- Qur’aanni haada Rabbii qajeelluma namaatiif samii irraa gara dacheetitti gad dheereffame waan taheef jallinnaa fi badiinsa irraa sababa isaatiin Rabbiin najaa (nagaha) nabaasuu niyyadha
- Qur’aanni ifaa dacheeti, zukrii (faaya olkaayamaa) samii tahuu niyyadha
- Namni qur’aana baratee barsiise caalaa namaa waan taheef, isaan irraa tahuu niyyadha
- Malaa’ikaa qulqulluu tahan woliin tahuu niyyadha
- Namni qur’aana qara’u umrii jaletti (manguddoomee xiqqeennatti ) deebi’uu dhabuu niyyadha
- Taaja (faaya) tasgabbiitii fi kabajaa Rabbiin na uffisuu.Rabbiin narraa jaalatuu niyyadha
- Haadhaa fi Abbaa kiyya Rabbiin taaja (faaya) Jannataa nuura irraa tahe uffisuu niyyyadha
- Worri Qur’aanaa; namoota Rabbii kan kophaa (keessoo) isaa waan tahaniif isaan irraa tahuu niyyadha
- Sababa Qur’aana qara’uu kiyyaatiin ibidda irraa akka najaa nabaasu niyyadha
(نوايا الصيام)
Yeroo soomu isaan armaan gadii niyyadha:-
- Soomni fakkeenya (waan isatti qixxaayu) kan hin qabne tahuu niyyadha
- Soomni kan Rabbiiti, isatu jazaa naaf deebi’aa niyyadha
- Ibidda irraa tika (wontee) naaf ta’uu niyyadha
- Sababa hamtuu irraa of qabiinsaa akka naaf tahu niyyadha
- Rabbiin biratti manguddummaa akka naaf dhaabbatu niyyadha.
- Gammachuu lamaa argachuu, gammachuun takka yeroo sooma faxxaru (furu), tuun immoo yeroo Rabbiin wolgahu (guyyaa Qiyaamaa).
- Worroota hafuurri (shurufkaan) afaan isaanii shittoo caalaa Rabbiin biratti urgaayu tahuu niyyadha.
- Nama soomu du’aa’iin isaa waan qeebalamtuuf, kadhaa tiyya akka Rabbiin naa qeebalu niyyadha.
- Hunda guyyaa an soomuutiin Rabbiin fuula kiyya ibidda irraa woggaa 100 fageessuu niyyadha
- Worra booddeen isaanii sooma irratti taate teessoon isaanii Jannata waan taheef isaan irraa tahuu niyyadha
- Balbala Rayyaan (dheebu baatuu)[1] jedhamtu tan warri soomu qofti seenan san akka seenu niyyadha
[1]Tan ofii isiitii dheebuu baatee namallee dheebuu baaftu jechuudha
NIYYAALEE ISTIGFAARAA FI TOWBAA (GARA RABBII DEEBI’UU)
(نوايا الإستغفار والتوبة)
Istigfaaraa (araarama barbaaduu) godhee gara Rabbii towbaa wonti deebi’uuf:-
- Rasuulli (SAW) Rabbii guyyaa keessaati si’a dhibba (100) Istigfaaraa godhanii towbaa waan deebi’aniif
- Mallattoo gurraattii sababa maasiyaatiin qalbii irratti qabattee qulqulleessuuf
- Rooba samii irraa argachuuf
- Rabbiin duniyaa akka naa razzaquuf (naa hihiruuf)[1]
- Rabbiin dachee tolchee fireen akka biqiltuuf
- Nashaaxaa fi jabeenya Rabbiin akka naaf kennuuf
- Muka xuubaa jedhamu kan galmee nama Istigfaaraa baay’isee keessatti argamu akka argadhuuf
- Rabbiin duniyaa fi aakiraa akka na sattaruuf
- Caalaa ilmaan Aadam akka tahuuf, isaan sun worra Toowbaati (gara Rabbii deebi’an)
- Nabiyyiin (SAW) nama hamtuu dalagee Towbaa akka haarawoomsu waan ajajaniif
- Gaddaa fi yaaddoo of irraa deemsisuuf
- Rabbiin Towbaa gabrichaatiin ni gammada waan taheef, qalbii gabrichaa gammachiisuun jazaa (galata) isaaf deebi’a
- Rabbiin worraa Towbaa deebi’u waan jaalatuuf jaalala isaa argachuuf
- Rabbiin maasiyaa tiyya akka naaf araaramuuf
- Rabbiin yakka kiyya gara toltuutti akka naaf jijjiiruuf
- Malaa’ikaan Arshii baattu nama Towbaa deebi’u isaa fi haadhaa abbaa isaatiif du’aayii waan kadhattuuf haadhaa fi abbaan kiyya du’aa’ii san akka argatan taasisuun isaanitti tola ooluu niyyadha
Rahmata Rabbii akka argadhuuf
[1].Rabbiin Qur’aana keessatti araaramu barbaaduun sababa rizqii baldhiinsaa, ilmaan argachuu fi rooba samii irraa argachuu tahuu suuraa Nuuhiitii fi kan biraa keessattis dubbatee jira.
(نوايا صلة الرحم)
Yeroo Rahiima sufadhu isaan armaan gadii niyyadha:-
- Dalagaa Rabbiin biratti irra caalaa jaalatamtuu taate tahuu isii niyyadha
- Dhaamsa Rasuulaatitti hojjachaa jiraachuu niyyadha
- Mallattoo iimaanaa tahuu niyyadha
- Rabbiin riziqii tiyya naaf baldhisuu, duniyaa tiyya keessatti dabltii naaf godhuu niyyadha
- Rabbiin barakaa naaf godhee umrii kiyya naaf dheeressuu niyyadha
- Jaalala worra kiyyaa (Firaa) argachuu niyyadha
- Rabbiin hortee tiyya naaf baay’isuu niyyadha
- Maasiyaa tiyyaaf araarama naaf ta’uu niyyadha
- Rabbiin nasufuu, nagargaaruu niyyadha
- Rabbiin qixaata (adabbii) isaa kan duniyaa fi aakiraa irraa na fageessu niyyadha
- Rahima fayyaduun ajrii guddaa argachuu niyyadha
- Caalaan sadaqaa Rahima sufuu tahuu niyyadha
(نوايا الحب في الله)
Yeroo Rabbiif jecha nama jaaladhu kan asiin gadii niyyadha:-
- Rabbiif jecha nama jaalachuun naqattoo (haada) Rabbii jabduu tahuu
- Malattoo Iimaanni namaa guuttamiinsaa tahuu
- Mi’aa (dhandhammii) Iimaanaa argachuu
- Jaalala Rabbii argachuu
- Karaamaa (kabajaa) Rabbii argachuu
- Gaaddisa Arshii jalatti teessoo nuura (ifaa) irraa hojjatame irra taa’uu
- Owliyoota (jaalatamtoota) Rabbii worra guyyaa Qiyaamaa soda, rifannaa fi gadduun isaan irra hin jirre sanneen irraa tahuu
NIYYAALEE QUR’AANA QARA’UU FI HAFFAZUU
(نوايا قراءة القرآن وحفظه)
Yeroo Qur’aana qara’uu fi haffazu kan asiin gadii niyyadha:-
- Jaalala Rabbiitii fi Rasuulaa (SAW) argachuu niyyadha
- Aayata takka baratuun Gaalaa fii qabeenya biraa kan isatti qixxaayu argachuu caala
- Mataa mataa Harfii (qubee) Qur’aanaatiin sawaaba (keyrii) 10 argachuu niyyadha
- Qur’aanni guyyaa Qiyaamaa akka ragaa naaf bahu niyyadha
- Rabbiin sababa isaatiin sadarkaa kiyya akka olfuudhu niyyadha
- Qur’aanni haada Rabbii qajeelluma namaatiif samii irraa gara dacheetitti gad dheereffame waan taheef jallinnaa fi badiinsa irraa sababa isaatiin Rabbiin najaa (nagaha) nabaasuu niyyadha
- Qur’aanni ifaa dacheeti, zukrii (faaya olkaayamaa) samii tahuu niyyadha
- Namni qur’aana baratee barsiise caalaa namaa waan taheef, isaan irraa tahuu niyyadha
- Malaa’ikaa qulqulluu tahan woliin tahuu niyyadha
- Namni qur’aana qara’u umrii jaletti (manguddoomee xiqqeennatti ) deebi’uu dhabuu niyyadha
- Taaja (faaya) tasgabbiitii fi kabajaa Rabbiin na uffisuu.Rabbiin narraa jaalatuu niyyadha
- Haadhaa fi Abbaa kiyya Rabbiin taaja (faaya) Jannataa nuura irraa tahe uffisuu niyyyadha
- Worri Qur’aanaa; namoota Rabbii kan kophaa (keessoo) isaa waan tahaniif isaan irraa tahuu niyyadha
- Sababa Qur’aana qara’uu kiyyaatiin ibidda irraa akka najaa nabaasu niyyadha
NIYYAALEE NAMA GARGAARUU
(نوايا مساعدة الناس)
Yeroo nama gargaaru (hajaa namaa fixu) kan asiin gadii kana niyyadha:-
- Toltuu tahuu fi keyrii qabaachuu niyyadha
- Caalaan dalagaatii fi Rabbiin biratti jaalatamaa tahe obboleessa Islaamaa gammachiisuu tahuu niyyadha
- Ni’imaan (qananiin) Rabbiin naaf kenne akka narra turuuf niyyadhee nama biraatii qooda.
- Nama nama gargaare Rabbiin kaatimaa (booddee) isaa ni tolchaafi (akka kaatimaan isaa hin badne taasisa)
- Kana booda qalbii kiyyaan kan asiingadii kana qalbii keessa fidadha:–
- Rabbiin nama toltuu dalagee woma dalagaa isaa san fakkaatu jazaa issaf deebi’a, namni hajaa obboleessa isaa baase Rabbiin hajaa isaa nibaasaafi.
- Nama hajaa obboleessaa baasuuf isa woliin deeme Rabbiin guyyaa koomeen namaa mucucaattu koomee isaa siraaxa irra gadi dhaaba
- Namni jannata dursee seenu worra toltuu dalagu waan taheef, anis toltuu dalagee kana argachuuf
(نوايا مجالس الذكر)
Yeroo bakka zikrii itti godhan dhufu kan asiin gadii kana niyyadha:-
- Malaa’ikaan bakka zikrii kanatti numarsitee jiraachuu niyyadha
- Rahmanni Rabbii bakka zikrii kanatti nuhaguugdee jiraachuu
- Ziqiin (tasgabbiin) bakka zikrii kanatti nurratti bu’uu
- Bakka zikrii dhufuun gabra ilmaan Nabii Ismaa’iil irraa tahe bilisoomsuu caaluu niyyadha
- Rabbiin worra teessuma zikrii jiruun mala’ikatti of dhaaduu
- Rabbiin nuu araaramuu
- Rabbiin du’aa’ii keenna nuu qeebaluu
- Jaalalti Rabbii nuusabatuu (nuu mirkanaayuu)
- Rabbiin hamtuu teenna gara toltuutitti nuu jijjiiru
- Faaydaa (bu’aa) teessuma zikrii (Jannataa) argachuu niyyadha.
- Guyyaa Qiyaamaa fuulli keenna adii (ifaa) haala taheen mirga Arshii Rabbii teennee Nabiyyootaa fi shuhadaa’onni nutti hawwuu niyyadha.
NIYYAALEE AMALA (AKLAAQA) GAARII QABAACHUU
(نوايا حسن الخلق)
Yeroo haala (amala) gaariin nama woliin jiraadhu kan asiin gadii kana niyyadha:-
- Haala gaariin woliigala (cuunfaa) waan nabiyyiin ittiin ergamanii tahuu niyyadha
- Rabbiin worroota haala gaarii qaban waan jaalatuuf jaalala Rabbii argachuu niyyadha . Rasuulli (SAW) ani kan ergameef haala gaarii guutuuf jedhan
- Rasuulli (SAW) nama woliin haala gaariin jiraadhaa jedhanii waan jiraniif dhaamsa isaaniititti hojjachuu niyyadha
- Caalaa namaa tahuu, nama Islaamummaan isaa tolte tahuu, nama Iimaanni isaa guuttamte tahuu niyyadha.
- Caalaan wanta namni namaa kennuu haala gaarii waan taheef, wonta caalaa tahe kana namaa kennee keyirii argatuu niyyadha
- Haalli gaariin bareeduma fi faaya tahuu niyyadha
- Haala gaarii qabaatuun sadarkaa nama soomuu, nama halkan dhaabbataa buluu tahuu niyyadha.
- Miizaanni (Madaalli) kiyya guyyaa Qiyaamaa naaf ulfaatuu
- Rabbiin qaama kiyya ibidda irratti haraama godhuu
- Haalli gaariin sababa jannata seenuu tahuu niyyadha
- Rasuulli (SAW) mana Jannata keessatti tahe of naaqabuu
- Nama Rasuula (SAW) biratti irra jaalatamaa tahe irraa tahuu niyyadha
- Nama guyyaa Qiyaamaa teessumaan Rasuulatti (SAW) irra caalaa dhihaatu tahuu niyyadha


text:
Waggoota 20 ol darban keessa misooma jallisii babal’isuudhaaniifi ijaaruudhaan hojiiwwan bu’aa ol’aanaa galmeessisan akka hojjetamaniifi lafa hektaara kuma 300 caalu jallisiidhaan misoomsuun akka danda’ame ministeerri Bishaan [...]
Adeemsii sirna dimookraatawa,nageenyaafi bulchiinsa gaarii har’a mula’ataa jiruu qabsoo hadhaawaa waggootii dheeraa injifannoo caamsaa 20 bar 1983n argamee tahuu pireesidaantiin bulchiinsa mootummaa naannoo biyyoolessaa oromiyaa obboo [...]
Itiyoophiyaan waggoota 20 ol darban guddinni galmeessifte kan hunda hirmaachise akka ta’e itti aanaan ministira muummichaa obbo Dammaqa Makoonnin dubbataniiru. Obbo Dammaqan kana kan dubabtan agarsiisa suuraa ayyaana injifannoo Caamsaa [...]
Magaaleen Oromiyaa addaa naannawa Finfinnee jiran akka Finfinnee jala galan, karoorri “Master Plan” jedhamee baafame kan Oromoo lafa isaa dhabsiisuu fi mirga abbaa-biyyummaa isaa sarbu!” jechuudhaan, barattoonni Yunivarsitiilee fi manneen [...]
(Saamraawiit Girmaa) ALA Hagayya 18 bara 1918, kutaa baadiyyaa Afrikaa Kibbaa bakka Tiraansikee jedhamtutti daa’imni tokko dhalate. Abbaan daa’imichaa mucaasaaf maqaa ‘Rolihlahlaa’ (hundee muka guddaa dhiibuu) jedhu [...]
(Dr. Abdulsemed Mohammed) Afaan meeshaa walqunnamtiiti; mallattoo eenymmaatiisi. Akeeka barruu tanaatiif meeshaa walqnnamtii tahuu isaa haafuulleeyfannu. Meeshaa walqunnamtii hoggaa jennu moggaalee lama walitti fida; akka riqichaati isaan tajaajila [...]
(Mulunee Tolasaa) Obbo Aagawoo Dassuu dhalatanii kan guddatan Naannoo Saboota, Sablammootaafi Ummattoota Kibbaa, Godina Oomoo Kibbaatti. Dhalataa sablammii Tsamaay yoo ta’an, bakka dhalootasaaniirraa bahanii daandii dheeraa wayita deeman kan [...]
(Bayyanaa Ibiraahim) Yeroo tokko tokko “Ammayyummaa badaarra doofummaa gaarii woyyaa laata?” najechisiisa. Qaroominni seera uumaatiin mormu qarooma natti hinfakkaatu. Heerri uumaa gaafa ilmi namaa dachee kanarra jiraachuu eegaleen jalqabdee [...]
Naannoo Oromiyaatti baasii birrii miiliyoona 200fi miiliyoona 78 fi kuma 900’n jiddu galeessawwan aadaafi siidaan wareegamtootaa ijaaramaa akka jiran Biiroon aadaafi Tuuriizmii Oromiyaa beeksiseera. Hojiin ijaarsa jiddu galeessawwan kana [...]
Ijaarsi manneen waliinii 40/60 saayiitii Booleetti manneen kuma 6 fi 500 ijaarun jalqabame. Manneen waliinii 40/60 kun abbaa darbii 7,9 fi 12 qabu saayiitoota Sangaa Tara, Kiraawun, Askoo, Daldalaa Miidhaanii fi Boolee Bulbulaatti ijaarsi isaa [...]


text:
Ogganaan Doorii Abbaa Doorii jedhama. Innis Raaba keessatti nama Abbaa Murtii ta’ee hojjetaa tureedha. Doorii jalatti Hayyuuwwaniifi Jaldhaabota hedduutu argamu. [...]
Obbo Caalaa Soorii Abbootiin Gadaa Oromoo sirna Gadaa bara dheeraarraa kaasee dhalootarraa dhalootatti, jaarraarraa jaarraatti, Gadaarraa Gadaatti dabarsaa dhufanii jaarraa [...]
Finfinnetti manneen barnoota Afaan Oromoo ijaaruun eegalame Bulchinsa Magaalaa Finfinneetti manneen barnoota Afaan Oromootiin barsiisan ijaaruun eegalameera. Manneen barnoota [...]
(Charinnat Hundeessaa) Ayyaanii Irreechaa duudhaalee Oromoo keessaa tokko Oromoon ummata aadaa, duudhaa, seenaafi ooltee bultee gabbataa qabuudha. Keessumaa aadaafi [...]
(Charinnat Hundeessaa) Seera sirna Gadaatiin tumameef kabachiisuu keessatti siinqeen baatee seeraan falmachuun mirga dubartoota hundaati. Dubartoonni dhiibbaa korniyaa [...]
(Saamraawiit Girmaa) Oromiyaa bal’oon magariisaafi uumamaan kan badhaate akka taate beekamaadha. Gosoota bineensotaafi beeladootaa, biqiltoota, gaarren, lageen, [...]
(Saamraawiit Girmaa) Oromoon aadaa, seenaafi eenyummaasaatiif bakka guddaa qaba. Kabajaafi jaalala aadaa, seenaafi eenyummaasaatiif qabu kanas haala ittiin calaqqisiifatu [...]
Afaan Oromoo keessatti sagaloonni “Ga” fi “daa”n jecha Gadaa jedhu kennu. Sirni Gadaa Saba Oromoo biratti iddoo olaanaa qaba. Kanaarraa ka’uun seenaan Oromoo sirna [...]
(Charinnat Hundeessaatiin) Naannolee saglan mootummaa federaalaan hundeessan keessaa Naannoon Ummatoota Hararii isa tokko. Naannoo kana keessa ummata Oromoofi Hararii [...]
(Gammachuu Kadir) Aadaan mallattoo eenyummaa saba tokkoo yoo ta’u, meeshaa isa mul’isus ni qaba; innis, afaani. Afaan bifa barrreeffamaafi afoolaatiin seenaafi aadaa [...]


text:
Gabaasa Qeerroo – Waxabajjii 16, 2015 – Finfinnee
FDG dura dhaabbachuuf mootummaan Wayyaanee poolisoota isaa naannoo Finfinnee kutaa magaalaalee garagaraatti leenjii kennaa jira.
Madda oduu Qeerroo Finfinnee Kutaa Magaalaa Gullallee irraa Waxabajii 16, 2015. Torbee fi erga filannoon kijibaa darbee qixa garagaraa fi godinaalee akkasuma dhaabbilee barnootaa keessatti humna waraanaa kan ramade FDG finiina jiru dura goruu fi gara dhabsiisuu yaaluudha. Bara darbee yeroo ammaa diddaan uummata Oromoo jabaachaa jiraachuun tika mootummaan hagam dura dhaabbatamullee Wayyaanee sodaachisee jiraachuun waan ifaadha. Kanumaan wal qabateemmoo Finfinnee keessatti diddaan guyyaa guyyaatti jabaachaa waan deemaa jiruuf miseensi poolisii mootummaa kamuu akkamiin diddaa kana addaan kutuu fi fesheleessuu akka danda’an, uummata diddaa kanatti hirmaatanis toohachuu fi hidhuun jabeeffamuu akka qabu irratti poolisoonnti Finfinnee kutaa magaala garagaraatti leenjii fudhachuu eegalan.
Uummanni FDG kaasu humna keenyaan ol ta’uu danda’a. Akkasuma of eeggannoon kana booda akka sochootan uummanni isin irratti tarkaanfii fudhachuu danda’a jechuudhaan leenjii sodaan wal qabate poolisoota Finfinneef kennamaa jiraachuu Qeerroon gabaase.
Suuraan as irratti argitan kun poolisoota walgayii irraa bahaa jiran isaanuma keessaa poolisootan suuraan kun kaafamee kenname kan kutaa magaalaa Piyaasatti leenjiiin kun kennamaa ture tahuu isaa gabaasni nugahe ibsa. Sodaa aangoo gadhiisuu mul’achuun poolisoonni FDG dura dhaabbachuu akka qaban leenjiin kennamus FDG hanga bilisummaatti itti fufa, kanas ni deggerra kan jedhan miseensonni poolisoota leenjii kana keessatti argaman Qeerroo fi uummata Oromoo waliin dhaabbachuu dhaamsa kennuu Qeerroon gabaase.


text:
Filannoon wayyaanee kan fakkeessaa fi dhara ta’uun duruu beekkamu, calqabuma adeemsa sagaleen itti kennamu irraa eegalee karaa fi mala adda addaan haga har’aatti haala hedduu yaaddessaa ta’een guutuu Oromiyaa keessatti itti fufaa jira. Akka gabaasni gama Oromiyaa adda addaa irraa dhagahamaa fi mul’ataa jirutti, yeroo sagaleen itti kannamaa jiru irraa eegalee, waraqaan sagalee ittiin kennamu dhumate jechuun namoota filannoo irraa hari’aa fi deebisaa akka turan mul’ataa kan oole yoo tahu; ragaan jiru ammoo waraqaan irratti sagalee kennamu kun lakkoofsa nama kaardii fudhateen kan dhufe ta’ee otoo jiruu, dabballoonni OPDO waraqaa kana dhoksuun ofiin irratti guuttachuun galgala yeroo lakkoofsi gaggeeffamuuf jedhutti taajjabdoota paartiilee mormitootaa hidhannoo meeshaan doorsisuun,
irraa hari’uu fi reebicha hamaa irraan gahuun korjoo isaanii guuttachuun Oromiyaa guutuu irratti haala dinqisiisaa taheen waraqaa injifannoo isaanii maxxanfatanii jiru. Kanumaan wal qabatee amma illee itti fufuun taajabdoonni paartiilee mormitootaa fi dargaggoota Oromoo adamsamuun ukkaamsamaa akka jiraniis gabaasota bakkoota garagaraa dhufan irraa hubatamuun dandahameera. Waliin dhahaan filannoo mootummaan wayyaanee addatti lukkeewwan wayyaanee sagalee uummataa Oromoo uukaamsuun gara jabinaan itti fufaa jiran, uummata Oromoo addatti dargaggoota Oromoo guutuu
Oromiyaa irratti dheekkamsiisaa kan jiru yoo tahu; kanaafiis haga dhumaatti sagalee uummata kabachiisuuf qophii ta’uu isaanii ifaan ifatti lukkeewwan wayyaaneef dhaamsa dabarsaa jiraachuus gabaasonni Oromiyaa bakkoota garaagaraa irraa Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO) qaqqaban mul’isu. Itti ba’iinsa waliin dhaha mootummaan wayyaanee gaggeessaa jiruus jala jalaan kan gabaasnu ta’a.
Filannoonn dharaa fi fakkeessaa ta’uun duraa beekkame, guutuu Oromiyaa keessatti ifaan ifatti waliin dhahamaa jira.
Filannoon wayyaanee kan fakkeessaa fi dhara ta’uun duruu beekkamu, calqabuma adeemsa sagaleen itti kennamu irraa eegalee karaa fi mala adda addaan haga har’aatti haala hedduu yaaddessaa ta’een guutuu Oromiyaa keessatti itti fufaa jira. Akka gabaasni gama Oromiyaa adda addaa irraa dhagahamaa fi mul’ataa jirutti, yeroo sagaleen itti kannamaa jiru irraa eegalee, waraqaan sagalee ittiin kennamu dhumate jechuun namoota filannoo irraa hari’aa fi deebisaa akka turan mul’ataa kan oole yoo tahu; ragaan jiru ammoo waraqaan irratti sagalee kennamu kun lakkoofsa nama kaardii fudhateen kan dhufe ta’ee otoo jiruu, dabballoonni OPDO waraqaa kana dhoksuun ofiin irratti guuttachuun galgala yeroo lakkoofsi gaggeeffamuuf jedhutti taajjabdoota paartiilee mormitootaa hidhannoo meeshaan doorsisuun,


text:
Tooftaa Koloneeffataa Kan Biraa
Dhugeeffannoo Keessaan Oromummaa Rukutuu
Musilman empayerichaa harki caalan Oromoo dha. Kanaaf dubbiin ka’e kun caalaatt Oromoo laala. Amantiin kan abbaati. Eenyuu nama irratt humnaan fe’uu yaalee milkaawe hin beeku. Reeffa nama malee ayyaanana saa too’achuun hin dandahamu. Fakeenyaaf bara durii mootiin Habashaa Yohaannis 4faa jedhamu ummata Oromoo kaabaa Kiristinnaa akka kootii fudhattan malee arraba “izaana” ittiin gootan isin irra cira jedhe. Kaan ni sarme, kaan didee arraba dhabe, kaan biyyaa baqatee bahe. Yohaanisis cubbuu sanaan Darbushiin mataatu ira cite. Amantichi garuu ammallee ballinaan hordofamaa jira.
Namooti amantee saanii akka barbaadanitt gaggeeffachuun mirga dhalootaati. Amanteen tokko kaan irra wayya jechuuf eenyuu mirga saas dandeettii saas hin qabu. Amantooti gurguddaan addunyaa kan murna murnatt hin qoodamin hin jiranii. Fakkeenyaaf Kiristinnaan, Kaatolikii, Ortodoxii, Lutheran kkf hiramu. Islammis Sunni, Shiyaa fatti hirama. Hundu murna jala hedduu qabu. Hunduu karaa karaan hordoftoota baayyifachuuf tattaafatu. Dhugaa saanii ummata barsiisuu fi ofitt hawwachuun giroo saaniiti. Sun dhimma finnaa tahuu hin qabu. Qoodi finnaa mirgi namoomaa akka hin uggamne tiksuu malee anjaa ofiif murna hawaasomaa tokko isa kaanitt naquu miti. Finnaa fi amanteen yoo gargar bahanii walabummaan gaggeeffaman malee hawaasa amantee adda addaa qabuuf balaa hin eegamne fiduu dandaha. Kanaaf bulchi amantalummaa kan barbaachise.
Empayerri Itiyoophiyaa amantee tokko haammatee kaan gadi qabaa bahe. Mutummaanis amantichis kan saba tokkoo ture. Sun sochii gurguddaa kakasaa dhufee. Isaan keessaa hiriirri Ebla/April 1974 Finfinneett Muslimin qophaawe tokkoo. Hiriirri sun Markaatoo Masgiida Anuwarii ka’ee hanga Parlamaatt diriire. Gaffiin ture hedduu ta’uyyuu inni guddaan walqixummaan ilaalamuu fi dhimma biyyaa keessatt qooda argachuu dha. Humnni tumsaaf murna birootaa irra bahe kan Musliman gadi hin turre. Sanan deggersi ummatooti qajeeltuu fi walqixxummaaf qaban garaa garummaa himatani akka dursu hubatamee ture. Aarii danfee bahe qabbaneessuuf ayyaanni waggaa Islamaa akka ayyana ambaa tahu fudhatamee. Imaammi Masgiidichaas walgahii hundatt Patriyarkiin walqixxee akka taahan godhame. Qurrammi hafan bifa bifan itt haananii dhoowun obonbolett warraqsaa kaasan.
Keessa keessa anjaa adda adaa haa kennaniif malee amantee dudhaa Habashaa ifatt finnaan tokko tahuun hafeera. Amantoota Oromoo garuu ija hamaan ilaaluun ittuma fufee jiraa. Hunda dura keettota saanii maqaa amanteen biyya keessa facaasanii onnee dargaggoo laashessuuf yaaluutt ka’an. Hayyama Waaqeffannaa kennameef irra mulqani. Itt haansanii naannaa Jimmaa fi Gumaa keessatt Kiristinnaa fi Musliman walitt buusuu yaalani. Amma Muslimaaniin murna nuti isiniif fille Ahbashii fudhattan malee isin goltuu jedhamtu ittiin jedhani. Dinniinuma Yohaannis 4faa sana.
Nambiyyaa hunda mirgooti ilmoo namummaa eegamuufii qaba. Heeraa fi seera biyyaa iddoosota saan tumame ulfeessuunis dirqama saatii. Kan seera cabse yoo jiraate mataan itt gaafatama malee murni keessa jiru hundi yaakkaa saaf hin gaafatamu. Kanaaf qaawwaa barbaadanii yk jette jettee funaananii amantee nambiyyootaa keessa qubaa galchuu yaaluun akeeka biraa qaba malee dubbii dhihaate qofa hin tahu.
Oromiyaan biyya amantoota hedduuti. Hawaasi Oromoo abba tokkoon haa tahu tuutaan amantee fedhe gula bu’uun mirga saati. Yoo fedha saa tahe murnoota Kiristinaa, Islaamaa, Waaqeffannaa kkf keessaa kan barbaade yk homaayyuu amanuu dhiisuu filachuu dhowwamuu hin qabu. Waan akkasii yaaluun nagaa naannaa fi ummatootaa boreessuu akeekkachuutt fudhatama. Ummati Oromoo hanga yoonaatt gara kamiinuu karisummaa agarsiisee hin beeku. Kun miira saa dhaabbataa dha. Ummata nagaa jaallatu dubbii hin feenee, mirga koo naa beekaa qofa jedha. Ori’a caalaa ilaa fi ilameett amana.
Amma garuu mootummaan angoo Habashaa dhuunfatee jiru abba tokkootaa fi murnoota Oromoo maa teessuu, ka’aa, nagaa booressaa jedhaa jira. Garuu hin milkaawu. Ummatni aadaa Gadaa himatu lammiin ofii amanteef yeroo guraaramu ishoo jedhee harka hin rukutu. Dorgommee murnoota amantee keessa jiru kan damboobsu haa tahu kan daanya’uu qabu hawaasicha. Murni tokko kan biraattin roorrisa yk ulfina sabichaa, eenyummaa fi tokkummaa saan jeeqa yoo jedhe aarii sabichaa jala akka hin baane beeka. Seeraa akka hin cabsine of eeguu kan qaban abba tokkoota sochii amantee tahee kan biraa keessati qooda fudhatanii. Giddiitti sochiin Oromoo kan addunyaan walitt hidhamuu hin qabu. Sana mootummaan hardha angoo irra jiru kan lallabuuf miti.
Erga mootummaan amma jiru aangoo qabatee Oromiyaatt duula hedduutu baname. Daldalooti saa walqixxummaan daldalanii akka hin buufanne taasifamaniiru. Lafa saa irra bakka biraa fidanii nama qubachiisaniiru. Ballinaan lafa taadhii irra buqqisanii daldaloota gabra gamaatti gurgurataniiru. Haddhaan laggeenii fi biyyoo saa faalaa jiru. Sanaan nama, horii fi naannaan uumaa badaa jira. Namoota iyyannaa bahan fixaniiru, bosona ibdaan barbadeessaniiru. Barumsa, tajaajilla fayyaa fi bu’aa adda addaa argamuu malu lashesaa jiru. Duulli amma amantee irratt tolfamaa jiru sanaan addatt kan laalamu miti. Duula sadarkaa olhaanatt butame kan sanuma irra guddataa dhufe.
Oromoon kamuu duulli hardha murna amantee saa tokko irratt gaggeeffamaa jiru hanga sana cabsee itt darbutt eeggachuu hin qabu. Kaleessa kallacha qabsoo saa ABO shororkeessituu jedhanii, waan isaan nama nagaa mana saa taa’u irraan gahaa jiran ni arga. ABOn dhaaba amantalaa/secular tahuyyuu miseensoti isaa amantee fi godinaa Oromiyaa hunda keessaa bahani. Kaayyoos, goototas, biyyas tokko qabu. Akeeki saa Oromiyaa ofiin bultu fi ummata birmaduu argamsiisuu dha. Diinni Oromoo waan kana beekuuf mala adda addatiin hankaaksuuf murteeffate. Kun yaalii saa isa dhumaa hin tahu ijoo lallaaftuu itti fakkaatan barbaadee tuttuquu hin dhaabu.
Kanaaf hundi dammaqee mirga ummata saa waliigalaaf dhaabbachuutu irra jira. Islamummaa kan hordofu dilormaa Oromoo keessaa walakkaa gadi hin tahu kan jedhan jiru. Lakkofsa guddaa akkasitt aggammachuun hundatt aggaamachuu gaditt ilaalamuu hin qabu. Kanaaf keettoo isaan keessa facaasaa jiran dammaqanii ofirraa ittisuuf qophaawuun barbaachisaa dha. Dhiigi lammoota keenyaa Arsiitt gidduu kana lola’e caalaatt nu jabeessa malee qabsoo keenya hin laaffisu. Sababa amma himamuun haatahu kan biraa uumamee golee Oromiyaa hunda keessatt hidhaa fi ajjeechaan akka itti fufu beekanii of qopheesuu dha. Kan dabaan kufan hundi gootota Oromooti; Bilisummaan dhiiga saaniitiin ni lalisti malee hin coollibdu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Ebla 2012
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokko


text:
Laallibati maal eeggata?
Kurnan tokkoo ol booda murnooti ABO lama ABOn gumaatt caccabee ture walitt fayyuu eegaluu ambaa iyya’an. Sun tarkaanfii akkaa, kan funaansa soba hunda qaanesse. Dhinee hojii humna guutuun eegaluun yeroo hanga tokko ni fudhata ta’a. Kanaaf hamma tarkaanfi qabsoo bilchaataa itt haanuuf walhubannoo amanamaa irra gahanitt gochii amba keessaa yeroo fudhatu ta’a. Kun akka dogoggora darbe irra hin deebine carraa argamisiisa. Want tolfamuu deeman tartiiba qabachuu feesisa. Lachanuu adda addati waan hojjechuuf karoorfatan qabu ta’a. Hundi cufamanii akka haarati eegalamuu gaafachuu hin oolu. Hamma dhiheessii marsaa kanaa isa dhumaan gadi bahanitt obsaa fi danda’a gaafata. Jaalbiyyooti kaayyoo sabaaf lubbu kennan hantuuta yaalaa hin turre. Dhiheessichi wareegammi saanii kan itt qoosamu akka hin taane kan dhaamu ta’uun barbaachisaa dha. “Galtuun Qeyee” kan bilisoomuu irra gooftaa tajaajilaa du’uu filataniif gurra kennuun bu’aa hin qabu. Laallibati sirna sochii fi iyyaatiin itti faca’u kan kanaan dura isaan locaa baheen adda eeggata. Qabsoon walabummaa gardhabummaan akeeka saa gahuu hin danda’u. Shaffisummaa fi dhimma baasuu danda’uu qabsoof jedhamee, tasummaa fi humna barsiifataa jaamsaan lakkifamuu qaba. Sanaaf sochiin walabummaa Oromoom, warraqsa ofirratt gaggeessuun barbaachisuu hin oolu.
Akka itt gaaffiin Oromoo qabamu kan dhiheessan kitilatu ala sana jira. Garuu hundi gaaffii lamatt gad bu’u. Oromiyaan walba ta’uumoo kaanitt hirkachuu qabdi? Deebiin saa walabummaa yoo ta’e imaammata ABO qofatu fiixaan baasaa. Gaaffii hedduun yaada qabsaawota durii kaasee, fixaan ba’iisa imaammatichaa, dandeetii ifaajee saanii qindeessuuf Oromoon qaban kkf irrat ka’uu danda’a. qabsoon kan kaayyoo sabaatt amanan fedhaa. Daddaaqotii fi lugnootii hoojii guddaa akkasii gaggeessuu hin danda’an. Nammi tokko gaagaa fidu hunda fudhate qabsootti seenee humneessuun, geeddaree hogganuu qaba. Kan kutannoo fi dudhamaa qabu angoo harkee warqeett naa dhufa jedhee eeggachuu utuu hin ta’in qabsaawuufii qaba. Nammi tokko namoota itt cichanii jiran yk kanneen itt garagalan osoo hin ta’in kaayyoo saba saa heduu qaba. Yero haamtuu kana mamii afarsuun dhukkuba. Amma hooggansi xiinxala dhuugaa fi yaada kanneen biraa irraa fi kan saanii kaleessa irra wayyaawe qabatanii akka ba’an eegamu. Guddinni kan argamu yoo dammaqinii fi qayyabannoon miseesaa ol ka’e qofa. Dandeettii Oromoo hiriirsu, qooda fudhannaa ballisuu, humna dardaraa ofitt dabaluu fi ofbara sabaa fi dhaabaa ol kaasun hojii waari’ee. Hariiroon amba mormitoota waliin tolfamu ammaf kan durfannoon kennamuuf miti. Gaffileen imaammataa sabaawoo fi sagidduu hanga walhubannoon keessaa, tokkummaa fi yaayyoon qabsichaa karaa haara mirkaneeffamutt qabamuu danda’a. Kanaaf mariin gad fageessanii keessa ofi itt qoran qunnamtii ambaa hunda dursuu qaba..
ABOn yoo jarri kaan tokkummaa empayeraaf dhabbatan inni walabummaaf qabsaawa. Hedduun imaammati ABO kan yeroon itt darbee fi dhima hin baafnee dha jedhanii qeequu danda’u. Garuu tuffatanii karaa saanii hin qabatan. Dhugaan saa hundi mooraa isaan erge irratt hundaawanii, akka ergamsa saanii meelchaa fi bolola fi olantummaa koloniif gufuu bara baraa ta’uutt fudhatu. Kanaaf hamma danda’anitt maqaa xureessanii, salphisanii barbadeessuunii qabu. Oromoon hedduminaan kan guraramaniif mirga saanii waan baraniif. Cunqursaan yoo sababa argate aannantu dammati dhagala’eef. Yoo hin taane ABOn jiraatee dhiisee tokko uummata. Gocha ABO akka haadha guraara EPRDFtt fudhachuun sabdummaa, jalbiyyummaa dhabuu fi goleesitummaan xiqqinaa gaditt hin laalamu. Akka gocha namummaa baha abbaa hirree hamaa gidraa namaatt gammadu sirriitt fudhachuutt lakkaawama. Hojiin dhaabaa sabaa tokko sababa diinaa ooffalchuuf oso hin ta’in addatt qeeqamu ni danda’a. Wayyaaneen mirga dacha’uu (fottoquu) hayye. Addunyaan gara wayyaatt jijjiiramaa yoo jiraatu empayerri Habashaa garuu hamaatt deemaa jira. Diddaan sabaa ijaarame qofa humna bineensa akkasii, ittisu kan danda’u. Yaadi kana irra adda ta’e kan harka kennisiisu qofa.
Oromiyaan ammallee qabama jala jirti, geedarammii tolfamu kamuu kan qabateen dhimma dhuunfa saaf to’atama. Kan geeddarammi dhugaa ta’u gaafa Oromiyaan bilisomtee Oromiyooti jireenya malbulcha, binagdee fi hawasoma fi hiree saanii irrati gooftaa ta’ani. Sana malee haalli dargaggoo Oromiyaa gaaratt naqe ammayyuu ifatt muldhata. Habasha mitoota hedduutu iyya soba gurguddoo Habashaa, demokraasii, mirgooti ilmaan nama fi nambiyyootaf qabsoofna jedhuuf birmatanii turan. Garuu ganamuun du’att ergaman. Utu kutannoo fi dudhamicha biyya saaniif olchanii qabsaawoti Habashaas fakkeenya akkeeffamu hedduu irra baratu turani. Tumsa dhaquun gantummaa saanii saaxilani, kun Itiyoophesitoota si’anaaf ifaa dha.
Kan darbeef garaa raafamuun hanga yoona koqaa jira. Kan dur baqatanitt deebi’anii qabsoon Oromoo akka Itiyophiyoomu hooggani ABO buloon muggutan jiru. Sagantaa ABO eegala sanaan hidhata akka qabutt dhiheessuu yaalu. Nafii buusaa jalqabaa kan akeeka qabsoo muummicha agarsiisuu fi angoo yoo ta’ee jedhu buusaa hariiroo alaa jala jiru adda hin baafatani. Sun garuu yoo fedhame kan ta’u jedhamee taa’e.
Ummata bilisa kan akka waliinjiroott humna sodatamu qabu qofatu ummata bilisa biraa fedhe waliin hariiroo seena. Oromoon “Eenyu si dhungannaan hidhii muxxeessita?” jecha jedhu qaba. ABOn hanga yoonaa ummata saa funcaa kolonii keessaa baasuu hin dandeenye. Sun imaammata baafateef osoo hin ta’in dhaaba jabaa kan kan diina saa gitu ijaarrachuu dadhabuuni. Akkasumas nafii dudhaa Oromoon bilisummaa fi walabummaa irratt qabu jabeeffachuu dhabuu dha. ABUT illee hanga jabaatee waan barbaade fudhachiisuu danda’utt ABOn akeeka walfakkaataa qaba ture. Erga ummata saa bilisoomsee imaammata tokkummaa ADUtt (Adda Demkratawaa Ummataa) yk EPRDFtti jijjiirratee.
ABOn galmee dansatt barreeffaman kan Ittisa, Diinagdee, Howaasoma, Malbulchaa fi Namusa ilaalan qaba. Garuu erbaala irratt hafan. Ususi gabaasi yeroon hin galuu, ajaja diduun ture jedhu, dhugaa irra fagoo hin ta’u. Miseensi idilee waa’ee dhaaba saa kan dhagahu jette jettee irra malee suduudan hin turre. Mallattoo hundi, hoggansi garri tokko dirqama bahachuuf dandeettii akka hin qabne yk jalqabumaa walabummaa Oromiyaatt akka hin amanne agarsiisa. Garuu taatoti waan fedhan ta’anis ABOn xaxaa keessaa fi alaa itt hammaatullee hanga yoona hunda irra oolee “Ayyaana” ta’ee jira. Sun akka fedhe haa ta’u, kan carraa keessaa filatu Oromoof uumuu fi nagaa fi araara godinichatt fiduu danda’u qooqotaa fi xexxeba ababbaraa gurguddaa utuu hin ta’in bilisummaa Oromiyaa qofa. Me qalbeeffataan kan dura ta’u dura haa kaa’u. Akka jechaatt, qamaleenillee qoraattiin dura ta’aa see irraa yoo ba’e qofa obsaan teessee akka qaama biraa irraa baasachuun of waldhaantu beekti. Falli saa dhofsisuuf dura bakka bilisa ofi kennuu feesisa. Hanga ABOn jiraatu fi dhidhiittatutt sadoo fi xibarri ittuma fufa.
Dhaaba cimaa ijaaruun miseensa dammaqina ol haanaa, garaa guutuun bobbaa’uu, kaasaa saba ofiif kutannoo fi dudhama qabu gaafata. Haala miseensi hojii hooggansaa caqasuuf hin dammaqfamnett karaa irra chehumsi kaayyoo nama dhibuu hin qabu. Rakkina tuulamaa dhufe irra sanatu hubatama. Dhaabi cimaan murna garlamee, daddaaqani fi abba tokkee dhibooftuu, dandeettii Oromoon qabu qindeessuu hin feeneen faalameen ijaaramuu hin danda’u. Dhiheenya iyya’a VOAf tolfame keessaa tokkoon qabattee kana irratt gaaffileen ka’anii deebiin utuu hin kennamin hafan jiru. ABOn maaliif akka ga’aa hin hojjenne gar lachuun deebiin amanamummaan kennamuu qaba ture. Hanqinni taliila ta’e kan hojiirra oolcha dhibaawuu malee kan imaammataa hin turre. Nammi tokko utuu hin dhandhamatin gumaan tokko ni hadhaawa akkamitt jechuu danda’a?
Bilisummaa, nagaa, araaraa, safuu fi onneen dhagaa golee ilaalcha Oromooti. Sabaaf bilisummaa, nagaa fi araara Lafaa fi Waaqaa fi ilmoo namaatii, safuu lammii gidduutt, onnee kan itt amanaan irra hamaa ittisuuf nafii gurguddaa dhaalmaan argaman keessa jiru. Didhaa sanneen tuqamuuti kan dargaggoo Oromoo gaaratt naqe. Sanaaf malee waldhabdee nagaan furachuun aadaa Oromoon itt beekamu. ABOn dhugaa, daaya dhaloota irra qaari’u qaba. Sun daaya ummata bilisaa fi biyya walaboomeetii. Daaya fedhaa bu’uuraa ilmoo nama bilisummaa, nagaa fi araaraa keessaa nama waxalu irratt hundaayeeti. Kanaaf hanga ummati gadadoon jiraatutt abiddi saa hin dhaamu. Jijjirama naannaa haa ta’u baaquleessaa fi malraagummaan hagamiiyyuu tufachuunii hin danda’u.
ABO qacaleen humna cimaa qabachaa fi tumsitoota saa fi kanneen biyya Oromoo baldhaa kutachuu barbaadan waliin wal hadhaa bahe. Jeequmsi keessaas qooda saa qaba ture. Qabsoon lafa bilisome jedhanii sararuu caalaa, humnoota sana gidduutt cafaqamuun badiisa aggaamame irraa dhaaba olchuu ta’e. Karaa biraa garuu, sammuu kumkumatt lakkaawamu, kan biyya ofii keessatt gonka akka nambiyyaa sadarkaa lammafatt ilaalamuu hin fudhanne bilisoomseera. Biyya ofii gumaa gumaan bilisoomsuun akaataa qabsoo keessaa tokko malee akka fakmishoo tokkichaatt ilaalamuu hin qabu. Waan ofii tokkichumaan dhuunfachuunis ni danda’ama.
KAK (ANC) Afrika Kibbaa (AK) kan sirna apartaayid irra furuu danda’e qabsoo bara 82 (1912-1994) duuba ture. Qabsichi hiroo sanyii lama gar tokkoon adii garri biraa gurraacha fi kan halleeffaman gidduutt ture. Goftoliin kolonii, frota saanii AK horamanitt angoo kennanii erga gad dhiisanii turaniiru. Egaa qabsoon AK maddi saanii sanyii fi bifaan adda haa ta’an malee qabsoo namoota AK gidduutt gaggeeffame ture. Qabsoo imaammata bulchaa sanyeessaa jijjiiranii bulcha wayyabaa dhaabuu ture. Garri lachuu Afriikaan Kibbaa akka biyya saanii waloo ta’ett fudhatu. Yeroo Oromiyaatt dhufnu qabsichi qabsoo koloneeffamaa fi koloneeffataa qabaten gidduutt gaggeeffamu. Qabsoon ABOn gaggeeffamu Oromiyoo gidduutt utuu hin ta’in kan qabamee fi kan qabatame gidduuti jechuu dha. Kanneen miidhama koloneeffamoon sirna kolonii irra bu’aa argatanii fi argachuuf gororaa coccobsaa jiran kana dhaga’uun ni dhukkubsa ta’a.
Kanaaf qabsoon Afrikaa Kibbaa fi Oromiyaa akaakuun adda adda. Oromoon apartayid kolonummaa muuxataa jiru malee kan keessaa miti. Oromoon waliigalatt fanfana ilmoo nama keessayyuu Oromiyoo gidduutt sanyii, amanti fi lammummaa irratt hundaawanii tolchuun hin beekamani. Kan amantummaa saanii biyya haadha koloneeffatuu waliin itt fufuu barbaadan bilisummaa qabu garuu lachanuufuu al tokkott amanamoo ta’uu hin danda’anii. Kan Oromiyoo dha ofiin jedhan hundi akka horee Britishii fi Duchi suukannii qajeeltuu irra KAKn gargaaran bakka itti horaman malee biyya biraa waan hin qabneef qabsoo bilisummaa Oromiyaa gargaaruu qabu.
Kanneen bilisummaa biyya saanii abdiin eeggataniin walhubannoo murnoota ABO gidduuti dhiheeny ta’e gammachuu guddaan simatame. Dhinfamee gutummaatt hojiirra ooluuf yero fudhata ta’a. Hangasitt faanni fudhatan hundi gamnummaan masakamuu qaba. Malbulcheesitooti Oromoo bara hedduuf qubqabsiis ambaa irratt hedduu lallabaa, hedduus kakataa bahan. Amma hobbaatii qabatamaa malee dubbii fi irbuu konkaa hin barbaachisu; kan darbe irra deddeebi’amuu hin qabu. Yaa’in walitt baqaa tattaaffii fi tarkaanfii hedamee gaafata. Kan hooganootaa dansaa miseensaafis dansaa. Kanaaf jalqaba yk walfaanuma jalaa kaasanii walitt qabuun dirqii ta’a. Dardarri Oromoo qabsoo walabummaa kan angafoti saanii sossosan fulduratt oofuuf abbaawummaa guddaa qabu. Oromiyaa walabomsaati sana boda tokkummaa Afrikaaf loluu dandeessuu. ABOn kallacha qabsoo Oromooti; Hoomishaa gootota saba kumootaati. Qeyeen Oromiyaa keessaa isaan hin tuqamne hin jiru. Kanaaf kan diinoti Oromiyaa jibbaniin. Irraa faccisuun, haromsuu fi sooruun dirqama Ilmaan Oromiyaa dhugaa hundaati. Saba goota hin qabnee ta’uu hin fudhatina.
Hanga murtii fi gocha yaayyoo karaa haaromeen gad bahanitt obsaa fi danda’ummaan barbaachisaa dha. Bara hedduuf hundi sirna itt waldagan misoomfataa turani. Yoo itt yaadamee haqame malee sadarkaa ammaa irra dhangala’uu danda’a. Baroota saanii kaleessaa keessa deebi’ani qoruun barsiifata jamsaa dullacha fi tasoomaa irra of qulqulleessuu qabu. Qabsoo bilisummaa, jechaa fi gochaan Oromeessuuf tarkaanfii warraaqsaa gadi hin taane barbaada. Oromummaa waliin ol kaasuun fala tokkoo. Hoggansiif miseensi waliigalaa mooraa diinaatt baqachuuf utuu hin ta’in, dhaaba saanii jaallatamaa guddicha, ABO, barsiifata dullachaa, luuxxee galtuu fi dhibaawummaa irra faloo baasuuf sadarkaa warraaqaan of gahuu qabu.
Ulfinaa fi surraan dabaankufootaaf; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Amajjii 2013
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo


text:
Miseensa humna waraanaa Daargee Nugusee jedhamu gochaa
sukkanneessaa uummata Oromoo irratti fudhataa tureen gaafa guyyaa Bitootessa 23 bara 2015 tarkaanfiin keessa deebii hin qabne irratti fudhatamuun lubbuun isaa dabruu gabaasuun keenya ni yaadatama. Gochaa tarkaanfii kanatti, kan mataan dhukkube qondaaltonni humnoota adda addaa kan akka humna waraanaa, humna poolisa federaalaa fi humna addaa naannicha irra qubatee jiru, guyyaa tarkaanfiin kun fudhatame irraa uummata addatti dargaggoota magaalaa Amboo fi naannoo ishii halkan halkan reebicha hamaa irraan gahuu fi gariin ammoo fuudhanii gara dabarsuun daran jabaatee kan itti fufe ta’uu gabaasonni Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO) qaqqaban mul’isu.
Dargaggoota fuudhanii gara buutee isaanii dhabamsiisan keessaas;- 1. Daragaggoo Biyyaansaa Tasfaayee
2. ” Tamasgeen Katamaa Bulii
3. ” Shimallis Dabalii
4. ” Toleeraa Namarraa
5. ” Abarraa Warqinaa Guutamaa
6. ” Guddinaa Dajanee fi kanneen yeroof maqaan nu hin qaqqabnee fi gara fuula duraa akka nu qaqqabeen kan gabaasnu ta’uu Koreen Sochii Fincila Oromoo (KSFO) hubachiisa.
Miseensaa fi qondaala humna waraanaa tokko magaala Amboo keessatti, tarkaanfii irratti fudhatameen uummanni magaalaa Amboo nagaa dhorkatame.
Miseensa humna waraanaa Daargee Nugusee jedhamu gochaa


text:
Kelilew UrgaShared publicly -
· Translate
Barataa Waggaa 3ffaa Yuuniversitii Bulee Horaa Kan Ta’e Sabboontichi Darajjee Goobanaa FDG Qindeessite Jedhamuun Rasaasa Poolisoota Wayyaaneen Wareegame
. Waxabajjii 08,2015 Gabaasa Qeerroo Bulee Horaa Gaafa Caamsaa 24,2015 Fincila Diddaaa gabrummaa Yuuniverstii Bulee Horaa keessatti ka’een wal qabatee baratoota Oromoo irratti loltoota Wayyaaneen dhukaasi banamuun kan yaadatamu dha. Haala kanaan barattaan ...
. Waxabajjii 08,2015 Gabaasa Qeerroo Bulee Horaa Gaafa Caamsaa 24,2015 Fincila Diddaaa gabrummaa Yuuniverstii Bulee Horaa keessatti ka’een wal qabatee baratoota Oromoo irratti loltoota Wayyaaneen dhukaasi banamuun kan yaadatamu dha. Haala kanaan barattaan ...
1
Add a comment...


text:
Mirga Ormaa, mirga abbaa, demokrasii fi hiree ofii ofiin murteeffacha akka ilaalcha Oromoott
Irraan laala
Mirga Ormootaa, mirga abbaa, bulcha demokrasawaa fi mirga hiree ofii ofiin murteeffachuun xexxeboota Habashooti taphaaf malee itt bahi saanii gonka itt hin tolle. Yeroo amma rimsamooti kun keessa deebi’amanii danaa itt baasuun, maaljecheessiisun, gabaa Habashaa fi hawaasa addunyaatt gurgurachuuf warshaa gurguddoo Habashaa keessatt dhandhoonamaa jiru. Jalqabumaa himamuu kan qabu, Oromoon “mirga murnaa” kan isaan jedhan gaafataa akka hinjirre, garuu ofiin bulummaa ormaa akka tahe. Kun empayera jiga irra oolchuuf tarsiimoo qabanitt karaa geessu haxaawuuf tooftaa haaraa dumbulfataa jirani.
Akka abba tokkeett Oromoon lommoxoo fi surra qabeessoo dha. Qaroo fi hojii irratt harka o’oo dha. Kan isaan arraba sanyeesstuu senanii fi kan itt roorrifamu, dhaaba qaamaaf osoo hin tahin madda sabummaa saaniifii. Namoota saa gidduutt ajjechaan heddummaannaan mootichi labsa “nama hin ajjeesinaa Gaallaallee (Oromoollee) yoo tahe” jedhee labse. Namooti saa Oromoo nama jedhanii fudhachu ciicataaf “Gaallaa illee yoo tahe” xexxeba jedhu labsa saatt dabale jechuu dha. Kun ilaalcha bu’uuraa koloneeffataa tahee utuu jiruu qabattee bu’uuraa mirgoota hiree murteeffannoo achi gatanii amma Oromoon akka dhiheessa saaniitt, mirgaa fi demokraasii dagachiisaa, akka fudhatu fedhu.
Yeroo koloneeffamanii eegalanii, Oromoon waa’ee miiddhaa saanii kanneen barbaachisan hundaf iyya dabarsaa bahani. Bara 1974 qabiyyee lafaa waan ilaalu irratt jeeqammi guddaan hawaasa Oromoo keessatt dhalatee ture. Diddaa dingataawaa tahan golee golee muldhachuun sirna kolonummaa baaragsan. Seena warraaqsa ture. Yero sana kan murni loltuu fira hacuucamootaa fakkaatee empayera baraaruuf dhufe. Si’a warraaqsichaa qabbaneessuuf looltuun sun sirna abbaa gonfoo isinii finqilche jedhe; mirga tokkoo tokkoos sabaa fi sabummaa empayera keessaa jiraniif beekuutt kahe. Empayerichi waan miiddhaa gahaa qaata argateef yoo taabota afurtamii arfaniif wareeganillee kan darbee deebisuun harma jige.
Dur Oromoo namummaa baasanii salphisuuf hedduutu koloneeffataan tolfame. Kumkumooti ni carabaman, kumooti garbummaatt gurguramanii kan hafan looltuu fi waajjirbulchii koloneeffataaf daakuu daaksifaman, horii fe’iisaaf okaa hamsifaman, karaa fi dallaa ijaarsifaman, mooraa saanii qarree gaararra jiruuf bishaan dakaa ol guuruu dirqisiifaman. Hedduunis akka horii fe’iisaatt duula saanii walirraa hin citneef ba’aan itt fe’ame. Hoogganooti saanii lafarraa haxawaman, kan lubbuun hafan yoo jiraatanis hidhaa gaara Habashaatt akka lamuu biyya saaniitt hin deebinett hidhaman. Afaan, aadaa fi dudhaan saanii ni hacuucaman. Qacce dhabsiis waliigalaa kan lubbuu, aadaa fi dudhaa barbadeesse ture. Sochiin Oromoo jaarraa tokkoof quummanee diddaa dingataawaa fi faffaca’aa suuqa suuqaatt dangahamee kan hafe kanaafi. Tuffii fi ofirrummaan dhaloota Habashaa si’anaa seenaa rorroo sana keessaa madde.
Oromoon waabarachuu irratt shaffisoo dha. Mootichi addunyaa shaffisaan misaa ture keessatt qondaalota saa jujuu qofaan sirna bulcha kolonii gaggeessuu hin dandeenye. Kanaafi kan isaan kolonota keessa nama yartuuf balbala waabarii saanii banuu kan eegalan. Sun Oromoof foddaa gad itt ilaalu saaqeef. Barumsa waaggota yartuu booda hang tokkoo sirnicha keessatt madaqfaman. Isaan keessaa hedduun lolataa fi bulcha noolaa keessatt sadarkaa olhaanaatt guddatanii turan. Hedduun saanii yoo Habashooman, baayyee yartuun namoota saaniitt maxxananii hafan. Isaaniif kan sirni kolonii qaqaawwutt ka’ee guyyuu guyyuun iyyaatiin qubaa gooftolii kolonii gidduun osoo hin fedhamin gadgaloof coccobuu eegale. Sun dammaqina Oromoo fi uumama sochii hawaasomaa fi malbulchaatt geese.
Kallachi qabsoo Oromoo Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) sochoota sana keessaa dhalatee sagantaa saa malbulchaa 1974 keessa labse. Isa keessatt akka kaayyoo ormichaa, didhaa sabicha manii injjifannoott geessu masaku, akka sararaa dhumaan gahu kakate. Sanaafis Oromoon kumootaan dhiiga saanii lolaasan. Kanaafi kan qabsicha hanga injifannoott dhaabbuun kan hin dadahamne.
Ergasii erbala meeqatu dhihaate, maree gaggeeffame, iyyaafanno tahe, ejjennootu labsame, duula malbeekii fi diliitu bu’e. Hatahu malee Habashootaa fi kanneen Oromoo irra akka digaluutt jiraatan barbaachisummaan waan itt himamuu galaafii hin jiru. Oromiyaan Itiyoophiyaa miti, kolonii Itiyoophiyaati. Raayyaa hanga Mooyyaalee, Begii hanga Jaarsoott biyya tokkoo kan koloneeffataan fafaawe. Suuqi tokkoo tokkoo kan namoota abbaa biyyaa tahanii daangaa ofii qaban Oromiyaa keessa jiru. Akkuma biyya addunyaa kamiiyyuu hojjetanii jiraachuuf Oromiyaa alaa kan dhufan jiru. Kana malees hambaan warana koloneeffataa durii fi kan bara si’anaa biyya irra buufatee jiruus ni argama.
Ollooti Oromiyaa yeroo Oromoon walitt ilaalaman lakkofsa dilormaa yartuu qabu. Baayyeen saanii kaasaa Oromoo kan saaniin tokkoo akka tahe garaa dhaa itt dhagahama. Karaa biraammoo gurgurdoo saanii yaroon akkuma kanneen Oromiyaa keessaas koloneeffataa kalchanii bilisummaa Oromoo fi kan saba saaniin morman jiru. Kanneen cunqursaa kalchan keessaa Oromootu heddummata. Cunqurfamoota keessaas Oromoon wayyaba. Oromiyaa walabi diinni waloo kun kalchituu akka hin arganne tolchuu dandaha. Kanaa fi furamaa fi walabummaan hundaaf taha. Oromiyaa bilisomsuu jechuun dilormaa fi lafa godinichaa wayyabaa bilisomsuu jechuu dha. Kanaaf ofiin bulummaa Oromoo bilisummaa fi tasgabii godina walii galaaf iggitii taha kan jedhamu.
Mootummaa dhufee darbu waliin hammeenyi bulchoota Habashaa itt caalaa deema. Yoo gaaga’amooti waliin dhaabbachuu baatan hacuuccaa fi ajjeechaan shaffisaa guddaa fi haxxummaan kanaan duraa caaluun dhaloota koloneeffataa haaraan itt fufuu dandaha. Namooti kibbaa, Oromoo dabalatee sadarkaa jireenya nambiyyaa lammaffaatt gad buhanii jiraataa bahani. Yartuun dantaa orma saanii bulchitootatt gurguruun bu’aa argataa jiru. Galtooti kun ammayyuu koloneeffataa waliin sadanii waan harcaatu funaannachuuf haalli akka turett akka itt fufu barbaadu. Oromiyaan biyya dhugeeffannoo hedduuti. Oromoon akka sabaatt haa bultu dubbiin jedha malee dubbiin hin dhisuu. Garuu Habashaa fi galtooti garee “lola aadootaa” gaggeeffamaa jiru keessatt Humnoota Lixa naasisuun Oromoon akka garee Addunyaa Islaamaatt ramaduu barbaadu. Ofumaa dhama’u malee qabsoo seerawaa saanii irra sun isaan hin deebisu.
Waaqeffataa, Musleman fi Kiristanni harka wal qabatanii gara bilisummaatt ni joga’uu. Oromoon jireenya goolamaa jiraata. Goolii irratt kan duuluu dantaa eenyuyyuu fiixa baasuuf osoo hin tahin ofii jedheetu. Kanaaf Oromoon balleessaa ofii golguuf osoo hin tahin, akka sabaatt badiirraa ooluuf lolattuu farra goolii hundaaf tumsaa uumaatii.
Waa’ee Oromiyaa waan hamaa hamaa jechuun orma ballaas sodaachisuu barbaadu. Oromiyaa fi finnooti kibbaa, kolonoma dura bara hedduu kaasanii walirratt hirkataa dhufani. Ammas yoo tahe Oromiyaa bilisi kibbaaf bilisummaa qofa fida. Akka waliin kufan waliin ka’uuf tattaafachuu qabu; Homtuu hariiroo sirinyaa kana jeequu hin qabu. Muki sodaachisaa tokkoo gargaarsa angoti guddoon koloneeffataa kennani. Garuu qabsichi cunqursaa fi cunqurfamaa naannaa gidduu waan taheef rogaasaan Angoti Gurguddoon mirgoota Ormaa fi mirga ilmoo nama fi walabummaa abba abbaa dura dhaabbataniif hin jiru. Qabsichi Oromiyaa bilisoomsanii nagaan bulcha seeraa fi nafii demokraasii jala jiraachuu dha. Nammi tokkoo hanga laalaan itt dhagahametti fi bilisa tahuuf kutannoo qabutt, dagaagaa hagamii keessaa maddullee, bulchaa goolii jala sababii hin dhaabbanneef hin jiru.
Oromoon namooma ni jaallatu. Olloota saaniitiin akka gara laafotaatt beekamu. Ilmaan halagaa rakkina jala jiruullee sanyii fi dhugeeffannoo osoo hin laalin akka guddisan beekamaa dha. Kanaaf nageenyi kanneen maqaa gaariin Oromiyaa keessa jiratanii mamsiisaa tahuu hin dandahu. Oromiyaan qabeenya riphaa olloota gaariif hojii kennisiisu qabdi. Oromoon akka koloneeffataa kan takkaa bulcha diktaatoraa ala hin beeknee, osoo hin tahin bara walaba ture sirna demokraataawaaf walqixxoomaa beekamaa qaba ture. Ammallee sun haala Oromoo amma irratt ni muldhata. Oromiyaa keessa kan jiraatan hundi sirna kolonummaa du’aa jiruuf gadooduu dhiisanii Oromoo waliin Oromiyaa walabaa fi demokraatoftuuf yoo qabsaawan wayya. Koloneeffataan yeellaasifamee tuqaan wal dhabdee maal akka tahe gad bu’ee baruu qaba. Yeros qofa, kan hunduu waliin akka ollaa gaarii ormi saanii bara baraan wal cinaa jiraachuuf deemuutt, rakkina fula dura saanii jiru tokkummaan furuu kan dandahan.
Ilaalcha Oromoo
Oromiyaan kolonummaa bahuu fi empayerri diigamuun kan yeroon itt darbe tahuu Oromoon ni amana. Empayerri hundi akkasumatt waan baqaniif kan Itiyoophiyaa adda hin tahu. Sadoon kamuu geengoo seenaa konkolaachuutt kahee dhaabu hin dandahu. Oromoon yoo ilaa fi ilaamee halagaa waliin gaggeesse kana salphaatt akka fiixaan baafatu irratt tahuu qaba. Mareen biraa Itiyoophyaanota gidduutt gaggeeffamu keessatt qooda fudhachuun hafee Oromoon mataa nagaa qabu akka hoduutt illee dhagahuu hin fedhu. Mareen saanii naannaa qabeenya Oromiyaa fi humna namaa rakasa itt bolqan irratt malee akka itt nagaa Oromoo waliin busan miti.
Ejjennoo saanii raggaasuuf waa’ee uumaa finnaa empayera Itiyoophiyaa soba hoomishanii orma saanii garraamichaa fi hawaasa addunyaa sooruu yaalu. Galtuu akka Impayera Fransaa keessatt “évolué” jedhama turanii galmeeffachuun jaarmaan keenya sabhedduu dha jechuu yaalu. Kun qaama gowwoomsaa saba saanii fi addunyaa qopheessaniiti malee dhugaan saa hundu Itiyoophiyaa qulqulluu (“nitsuhi Ityoophyaawii”) fi habashaawota.
Ormi baldhaan Habashaa waggoota hedduuf soba kanneen isa bulchaniin guutamaa dhufe. Dhugaa waan isaan itt himanii gaafatanii hin beekan, akkuma dhugeeffannoott hordofaa bahan. Kanaaf waa’een madda saanii, gocha saanii, ergama saanii, dhugeeffannoo saanii, seenaa saanii kkf gaafii kaasanii hin beekan. Ammallee bara teknoolojii iyyaatii kana akka empayerri Itiyoophiyaa baraabaree tahe amansiisuuf yaalaa jiru. Gaaffiin tokkoo tokkoo “qinyi gizatii” saanii irra walaba tahuu dhiheessan hamaa maltuu Wayyaaneen ijaarsa baraabaree kana diiguuf tolfamaa jiru jedhu. Soba ofii hoomishan dhugeeffachuutt waan ka’aniif waan isaan balleesuu dandahu duubaan jiru arguu hin dandeenye.
Xurree yaada saanii dullacha kana hordofuun gurguddoon Habashaa, qaata waa’ee gaaffii Oromoo kumkumooti itt dhuman achi dhiibanii waa’ee mirga murnaa fi abba tokkee dubbachuutt kahani. Murni akka beeknutt waan akka tuuta dhugeeffannoo, saalaa, hiriyaa, mandiisota, fedhaa addaa, kkf. Duubatt harkifattuun kun saba tokkoo akka waan murna sirna saanii keessaa tokkootti ilaaluu barbaaddi. Sabi akka Oromoo murna sana hunda akka of keessaa qabu ilaaluu hin barbaadani. Of akka halle dhuunfataatt waan fudhataniif ofiinjiroo biraa, kan isaan dhahatan kan dhahatu, jiraachuun barbaachisaa tahee itt hin muldhatu. Mirgi kamuu mirkaneeffamuuf dura Tigreen aboo irra maqsamuu qaba jedhu. Tigree fi Amaara gidduutti dorgommeen angoof tolfamu akka dorgommee sirna tokkoo jalatt gola malbulchaa lama gidduutt tolfamuuti. Sabgidduuf jedhanii akka hunda haammataatt mulchuu barbaadu, dhugaan saa garuu Gaanfa keessa kan nama ciigahu akka saanii hin jiru. Oromoon akka orma tokkoott hidhata saanii tahee hin beeku, gaafa sun tahe kan dhumatuuf isaanitt fakkaata.
Geedarammii mootummaa gaaffii Oromoo hin deebisu. Dhaaba Oromootii gaaffii kan deebisu mootummaa taahitaa empayerittii irra jiru. Barcuma angoo Habashaaf Oromoon hin dorgomu, ofiin bulummaa irra gaafata malee. Kan hubatee ilaaleef, miseensoti gita kufee haajjisa tahan kun, dhaloota bara iyyaatii osoo hin tahin abbooliin Nafxanyaa Minilik kan deebi’anii dhalatan fakkaata. Oromoof Amaarris Tigreenis angoo haa qabatanii empayerri gilgila tahee hanga hafett garagarummaa hin qabanuufi.
Rakkoolee gurguddaa empayeritt hubachuutt, mootummaan amma angoo irra jiru kan darban hunda caalaa beekaa dha. Hariiroo kolonotaa fi finnaa empayerichaa gidduu jiru beekee jira. Qayyabanno sana irratt of bu’urseetu kan seerota hoomishuun ofiin bulummaa kolonootaa hin oolleef ragaa hin taane walitt qabu irra mesharkaa hacuuccaa hunda Oromiyaa shaffisaan saamu gargaaran tolfate. Sana qofa osoo hin tahin, dhaaltuun gita kufee akka isaan wilitt hin taane hubatee, bolqa irratt qooda hin fudhachiifne. Kanaaf hanga guyyaa hunduu biyya Habashaatt waliin dacha’uuf dirqisiifamanitt kophaa fiiguu filate. Garuu akka gooticha saa Yohaannis IV daangaa biyya toohatu irra qaari’ee ollaatt lola banaa jira, inni si’anaa Somaliyaa dhaa. Carraan gooticha saa yoo irra gahe ammas akkuma yerosi Amaarri tahita deeffachuuf ayyaana argataa laata?
Umaa seenaa fi mirkaniin ittiin jiraatee mootummaan amma jiru kan itt jiru caalaa waan addaa tolchuu hin dandahu. Gaaffii demokraatawaaf furmaata kennuun dandeettii saa ala. Haa tahu malee hanqina saa kana hubachuun, yeroof ilaacha hamaa biyya keessaa fi sabgidduu gara dabarsuu jedhee tooftaa yayyabate jira. Sana waan tolcheef Oromoo akka hin beekamnett hidhuu, butuu, fi mankaraasuu irra hin dhaabbanne. Miseensoti gita kufee fi kalchituun saanii, seena duriif qaabannoo mararaa qabu. Kana irraan kan ka’e mirga Oromoon hiree ofii ofiin murteeffachuuf qabu beekuufii hin fedhani. Angoon 39, Wayyaaneen dubbii qabaneessuuf heera saatt galchellee akka rifachiisuun hin dhoksani. Isa keessatt badii malee eebba hin argan. Waanti orma dagachiisuuf tolfaman hunda haquu fedhu. Bulchi fakmishoo mootii moototaa irratt hundaawe humnaan deebi’ee dhaabbachuu qaba jedhu. Hanga orma kaan ofitt bulchuu dandeenyett angoon seeraa ofiin bulummaa dubbatu jiraachuun barbaachisaa akka hin taane orma saaniitt himu.
Adeemsa qabsoo Oromoo keessatt qabatteeleen mirga Ormaa, mirga abba abbaa, demokrasii fi hiree ofii ofiin murteeffachuu warraaqxota Oromoo gidduutti kahanii furmaati itt tolfamee jira. Sanneen yaa’a sochii bilisummaa Oromoo keessatt eegaloota gurguddaa mare Oromoo turani. Sagantaan malbulchaa ABO kan tolfame erga hunduu hariiroo isaan gidduu jiru hubatee booda. Osoo lubbuu saanii sabaaf wareeguu hin bahin qabsaawoti sadarkaa hundaa qabatteelee kana irratt qayyabannoo waloo uummatanii turanii. Mareen walfakaataan moora Habashaa keessattis gaggeeffamaa turani; isaan garuu olhantummaa deebisanii dhaabuu malee furmaati biraa itt hin mullanne. Bakka Oromo of dhaabanii dubbii xinxaluu irra, ilaacha qajeelaa karaa irra maqsan darbachuun, rimsama mirga abba tokkee fi mirga ormaa irra jiru waliin dhahanii amba waliigalaa dogoggorsuu yaalu. Kan as irratt soba buusisaa jirru sana.
Oromoon saboota ta’iisa “Walharkatt qaba Afrikaa” jedhamuun gaagahaman keessaa akka tokkootti of ilaala. Isaan dura sirna malbulchaa koloneeffataa irra adda tahe qaba ture. Sirna democraasii kan akeeka Gadaan gabbifame ture. Akka orma addaanjiroo fi akka kolonii Habashaatt gaaffiin isaan bilisummaaf dhiheeffatan seerawaa dha. Qaammi addunyaa akka kolonooti hundi bilisaawan labseera. Daangaan Habashaa fi Oromiyaa addaan jiru. Kan empayericha ijaare, Minilik illee “ Mootii mootota Itiyoophiyaa fi Biyyoota Gaallaa” ofiin jedha ture. Isaan gara duubaa kana, kan nu gaddhiisaa jedhaa jiran. Yoo seerri sabgidduu, bilisummaa Oromiyaa golguuf gahaa tahuu baatullee bowwaa jiru guutuun warraaqxota Oromoo irra eegama.
Habashaan bifa gogaa fi dhiheenya biyya saatiin qabatee koloneeffamoon orma tokkoo of fakkeessee fudhatamuuf yaalaa jira. Deggertooti saas gaaffii Oromiyaa ofiin bulummaaf qabdu akka hin dhaggeeffanne gurra qabataa jiru. Hanga hamaa koloneeffataa irratt hin uumnett akka jirutt itt fufuu saa filatu. Hawaasi Oromoo naga jaallataa fi walqixxoomaan jiraataa dha. Haleellaa qixawaatt dhimma bahuuf dantaa dhabuun saa, akka waan fedhee garbummaa fudhateett jalaa fudhatame. Garuu Oromoon gonkumaa fedhaan bulcha Habashaa jala galee hin beeku.
Koloneeffatoon murna bucuu keessaa kan bahanii fi angoo dhabuu akka dhuma jireenyatt kan fudhatani. Namoota kolonii saanii kan akka qabeenyaatt ilaalan hafee kan saaniiyyuu seenaa saanii keessatt gonka akka walqixxeett fudhatanii hin beekanii. Haa tahu malee ormi saanii hanga tokkoo yeroo kolonummaa irra bu’aa argatu jarri kaan waan halle dhabani. Jireenya waatattaa qottuu Habashaa fi kanneen biro walbira qabanii ilaaluun waliqixxee dha jechuun, hololli oftuulummaa saanii, olhaantummaa ayyaamquwii isa jalqabaatii argamsiise irraanfachuu dha. Hiyyummii biyya Haadha saanii keessa jiru bilisummaa Oromiyaa rarraasuuf sababa tahuu hin qabu. Oromiyaan kan hoomishte caalaa baste jirti. Abbooti waraanaa jalqabaa kan saammatan biyaa alaa tuuluu fi qananii alaatt bashannanuu mannaa osoo biyya saanii misoomsanii ni dandahu turani. Akka amma TPLF kurnoo lama keessatt Tigrayiin misoomsaa jiru ilaaluun hinaafuun gatii hin qabu, Tigree tuffatan caalaa yeroo qabu turani.
Carraan rakkina Oromoo itt salphisuu dandahan hedduu irra ilaaluun darbamani. Jalqabaaf rakkina malbulchaa waggaa hedduu tasgabii godinaa dorsisaa bahe furuuf Oromoon bara 1991 humnoota Habashaa waliin furmaata akka barbaaduu dhibbaan irratt tolfame. Chartarri Cehumsaa empayericha koloneffatummaa irra baasee orma koloneeffatameef bilisummaa saanii deebisee dhaabuuf akka dhooftuutt gargaaruu dandaha ture. Isaan wal amanteen uumamee sabootii fi sabummaa hedduun, carraa feedhiin ofiin bulumaa fi tokkummaa malbulchaa akka tokkoo gidduu filachuu dandahu turani.
Garuu abbaa hirrooti Habashaa angoo empayeritt gaddhiisuuf fedha akka hin qabnee fi Oromiyaa ofitt akka hin dhiisne yeroo shakala cehumsaa 1991/92 agarsiisanii jiru. Sun akka hariiroo isaan waliin tolfamu keessaa yoomiyyuu furmaati demokraatawaa tahe bahuu hin dandeenye barnoota hin irraanfatamne dhiisee darbe. Kanneen seenaa irra waa hin baranne qofa kan Habashaan fedhaan ni demokraatawa jedhanii eeggatan. Akka sabaatti amantee demokraasii irraa qabatanii hin beekani. Tigraawwayiif kun carraa angoo irra turuu isa dhumaati. Dimookraasiif bucuu tahanii hafuu. Yoo karaa biraa barbaadatu tahe malee biyya Habashaattis maaddhaa dha. Sanaaf Oromiyaan gidiraa arguu kan qabdu.
Furmaati tokkichi Oromoon qabu waan argate hundaan qabsoo saa finiisuu dha. Qabsoon akka sii kan hin barbaachifne gochuuf mootummaan amma heera saa keessatt “mirga sabaawaa hiree ofii ofiin murteeffachuu” fudhatee jira. Garuu sun qooqa konkaa dha. Bilisaa baana jedhanii yaadu jedhamanii namooti kurkurfamaa fi ajjeefamaa jiru. Kan cafatanii bahan hafee goolooti Itiyoophessitooti illee kophaatt hin dhiifamne. Haala ukkaamsaa akkasii jalatt nagaan ofiin bulummaaf qabsaawuun waan hin fakkaanne. Shororkaan kanneen angoo irra jiran maddisiisan, gaaga’amtooti akka fincilanii, mala isaan dhimma itti bahaniin ofirraa faccisan dirqisiisaa jira.
Karaa biraa Amaarri waacaan yaadannoo bara mooti mototaaf qabu hiree ofii ofiin murteeffachuu akka yaalii maltuu qolqullummaa Itiyoophiyaa gadi qabuuf dhufeett fudhatu. Habashaa malee empayera sana keessatt sabi biraa jiraachuu hin fudhatani. Kan hafan hunduu murna gosaati. Sona amma jiruun fedaralismii gosaa, godinaa gosa irratt hundaawe jedhu. Qabee Itiyoophiyaa keessatt “gosa” jechuun maal jechuu akka tahe beekuun saanii mamisiisaa dha. Gosi qooqa Oromoo Habashaan waan wal gitu hin qabneefi. Jarri kun kanneen mallatoo imperial kan ajjeechaa Oromoo irratt qabatama turanii fi namoota dhumiisa sana hoogganan afarsanii. Mallattoota haa tahanii hoogganooti sun kanneen haala badaa sana isaan qayyabachiisan waan taheef Oromoon yaadachuu hin fedhani. Mallattoota akkasii fi hoogganoota sana faarsuun waraana deebisanii labsuu fi bowwaa isaan gidduu jiru ballisuu yaaluutt fudhatama.
Oromoof heerri Itiyoophiyaa seera koloneeffataa keessaa tokkoo. Akka sabaatt tolchuu saa irratt hin afeeramne. Dhaaboti Oromoo seerawoon akka ABOllee, akka dhiibbaa irratt hin qabaanne dursanii darbatamanii. Kanaaf gaaffiin Oromoo isa irratt osoo hin tahin mirga saanii dhalootaa fi seera sabgidduu irratt hundeeffama. Gaaffii fottoquus miti. Fedhaan gara finnaa Habashaa tahanii hin beekani. Humnaan qabamanii, kan seera Habashaa ulfeessanis jaallatanii osoo hin tahin waan afaan qawwee duuba jiruufi. Kanaaf wanti Oromoon gaafatan ofiin bulummaan saanii akka deebi’uufii. Yoo seerri ilmoo nama amma jiru daba jiru qajeelchuuf dandeettii hin qabu tahe, seerri uumaa bakka buhe qajeelcha malee, dabaan akka dabett haa hafu hin jedhamu. Yeroo sana kan cunqurfamooti waan dandahan hundaan akka bilisa of baasan offalchaman.
Garaa garummaan mootummaa amma jiruu fi gita kufee, inni ormi adda addaa empayera keessa jiraachuu saaniif, Itiyoophiyaan akka amma jirtutt seenaa jaarraa tokkoo akka qabdu huubachuu saati. Karaa biraammoo jarri kaan Itiyoophiyaan akka amma jirtutt waggoota kuma sadii lakkoofsifteett jedhu. Garuu Itiyoophiyaan hafee finnaan Habashaa Aksumitt waaltahe kumaalee tokkoo jiraachuunuu hin beekamu. Asoosammi saanii kun kanneen karaa saaanii dantaa godinichaa keessa seenuu barbaadaniif sababa taheefi.
Kan gola hariiroo waliin qabachuu barbaadduun dubbachuu dandeessu Oromiyaa bilisa qofaa. Sana malee quunnamtii kamuu ormichaaf kolonaawaa fi dabaa dha. Waan Oromoof dansa jedhu halagaan nama biraatt himuun arrabsoo fi ofirrummaa taha. Mirga waan itt tolu filachuu kan qabu Oromoo qofaa.
Ilaalcha koloneessitu dulloomaa
Gubbaatt yoo waa’ee ilaalcha Oromoo dubbannu kan saaniis tokkoo tokkoo kaafnee jira. Isaaniif Oromoon orma xaqilaayii gizaatii Gonfoon daangawe adda addaa keessa jiraatan. Finnaan Oromiyaa jedhamu hin jiru. Dilormaan saanii biyya biyya irra faca’ee dangaa waloo murtaawe hin qaban. Isaan irra eegumsa kan barbaadan gidduu saanii sabi bucuun jiru. Xaqlaayi gizaatii hundi godinaa bulchaa finnaa Habashaati. Baroota darbaan walqixxummaan hin fudhataman turani. Roorroon mirga ilmoo nama xaqlaayi kibba fi xaqilaayii Gaallaa irra gahaa turan.
Isaaniif kan barbaachisu akka roorroon sun itt hin fufne. Mirgi afaanii fi aadaa saanii misoomfachuu seeraan eegamuufii dandaha. Garu afaan Amaaraa akka afaan sabaawaatt fudhachuu qabu. Hamma Tigreen tahitaa irra jirtutti mirga ilmoo namaatt roorrisuu fi biyyattii gosaan hiruun hin dhaabbatu. Kanaaf mootummaan Tigree jalqaba buqqa’ee humnoota tokkummaan (Amaara) bakka bu’uu qaba. Isa booda eegumsii mirgootaa itt fufa. Addaan Oromootti roorrifameera inni jedhamu hammaa baasameetu.
Oromoon akkuma Itiyoophiyaanota gaaga’amoota hundaa bulcha abbaa hirree jala turan jedhu. Amaara Tigree fi gosi biraas kan Mallasaan gaaga’amanii hidhaa turan jiru jedhu. Naamoota isaan dhahan keessatt kanneen dabaanbulummaa fi seera malee mootummaa finqilchuu yaaluun haddheeffaman faatu argamu. Akka isaanumtuu jedhanitt eenyummaa sabummaa saanii fi ejjennoo faallaa finnaa Itiyoophiyaa irratt qabaniif kan hidhaman Oromoo qofa. Garuu akka garaa garummaan bu’uuraa hin hubatamne, irra dibanii darbuu barbaadu. Nammi Itiyoophiyaa hundi bakka barbaade jiraachuuf hojjeechuu mirga qaba jedhu. Sana jechuun ormi biraa biyya of dandahe qabu empayeritii keessa hin jiru jechuu dha.
Abbooliin keenya biyya kana wareegama guddaa, lafee itt cabanii, dhiiga saanii dhagalaasanii nuu tursani. Kanaaf nuti ijoolleen saanii akka turett eegnee dhaloota dhufutt dabarsuuf galfatatu nurra jira jedhanii munaaqu. Kan darbeef want gaabbamuu fi aagiin itt tufsiifamu hin jiru. Lafa kana argamsiisuuf sochii tolfameen gaaga’ammi kan itt dhagahame yoo jiraatan waan barbaachisu argatan jechuu dha. Ergamichi ergama qaromsaa kan manii saa rukute ture. Silaa kan tahuu malee, yaada jijjiirrannee eegumsa mirga ilmoo nama isaaniifis diriirsuu keenyaaf galata turee. Aadaa Kiristinaa Habashaa hanga hin hubnett afaanii fi aadaa gosa saanii misoonfachuu ni dandahu. Isaan tokkoomanii aboo keenya didhchiisuun akka safuutt ilaalamuu qaba.
Nammi tokkoo irba tokkoo akeeka jedhu irratt hundaawuun tokkoo tokkoon saanii walqixxummaan akka jiraatan, mirga kennachuu fi kennatamuus akka qabaatan balbala keenya banaafii jirra. Mirgi abba tokkummaa fi walabummaan noolaa mikkillee moo’ummaa Habashaa keessatt ni eegamaaf. Mallatoon tokkummaa fi jannummaa Itiyoophyaa durfannoon kennamuufii qaba. Dhaalmaa keenya nu qaabachiisuuf qodaa, uffannaa, midalgaji, faayi, kkf hundi halloota Habashaa magariisa, keelloo fi diimaa ofirraa qabaachuun barbaachisaa dha.
Akkasitt hallooti sun akka waan kaleessa argamanii waan halle irratti bobooxa’amanii agarra. Collootaa fi madda galii yoo tahan, daallichaaf qaabannoo gadoodchaa tahanii jiru. Akkasitt kan isaan yaadan. Akka orma Gaanfaa hunda irratt mootii tahanii uumaan foo’amati. Waan yartuu kakkabeebsuu qofaan osoo kan darbeefi dhiifama hin gaafatin hundi amanee kan waliin jiraachuu itt fufu itt fakkaata. Ujootii saanii Teedroosii hanga ammaatt dhiiga Oromoo akka lagaa lolaasaa dhufani. Jarri kun isaaniif ulfoo dhaa. Ejjennoon saanii kun kan misee tuffii orma kolonii qaban, ofirrummaa, bolola fi doofummaa irratii. Waan yeroo irra hangam akka cehan qaaqa saanii nama locu irra hubachuun gahaa taha. Bara baaquleessaa kana abjuu bara darbee keessa jiraachuun kan itt tole fakkaatu. Empayerooti Rusiyaa fi Yugoslaviyaa ija saanii duratt yoo burkutaawan kan saanii waliin walitt firomsanii ilaaluuf dandeetii dhabani.
Xumura
Korri Idilee ST namoota harki caalan haalli jiru akka hin jijjiiramne fedhaniin guutame. Kanneen fageessanii ilaalanii fi demokraatawan gufuu meeqara qaarsisanii wuxineen seeraa dhiheessu. Innis yoo xumuramu akeektii saa hin rukutu. Dimimmisaawaa taha. Kanaaf wanti achiin darbu hundi gutummaatt fedha nagaa fi walabummaa deebisuu dandaha jedhamee hin eegamu. Haa tahu malee buusaan seeraa gubbaatti moggaasa jalatt tarreeffaman suukii keessa seera tumootaa abbaltii mishan qophaawe tahuun hin haalamu. Dhanquu sanaan yoo laalamu, gaaffii Oromoof deebiin furmaata tahu kan argamu seeraa fafa sabgidduu irra qofa osoo hin tahin kutanoon Oromoos itt dabalamuu qabaa.
Koloneeffatoon addunyaa moo’uuf fedha dulloomaa qaban irratt dhoofsisuu hin barbaadani. Abbaltii dagaa murna tokkoon, abba tokkeen fi murnooti akka sona cehumsaa keessatt qooda fudhatan afeeraman malee, sochii Habashaa deebisanii dhaabuu keessaa murni Oromoott yaada fudhatee dhihatee beeku hin turre. Isaan keessaa aadaa fi dhaaba Oromoo barbadaawee fi fixakaakuu akaakoon saani orma kolonaawoo irratt raawwataniif kan gaabbiin itt dhagahamee dhiifama gaafate hin jiru. Nama Afrikaa tokkoof osoo gumaa yk faloon hin bahin fira nama lammii saa ajjese waliin nyaachuun abaarsa cimaa dhaa. Ammallee kan Oromoo sugugguraa jiru sana tahuu hin hafu. Isaan sana beeku, garuu koloneeffamoof tuffii waan qabaniif yakka saanii darbeef faloo bahuu dhimma hin godhanne. Hoogganoota, arfanii fi harma muran; garbummaatt gurguranii fi gocha namuummaa baasaa fi salphisoo tahan Oromoo irratt raawwatan, farsuu fi akka ujuutti ilaaluun, suduudaan yakkoota sana kan godhaniin gargarbahee hin laalamu. Arraba miiddhaa irratt ida’uuf dhalooti si’anaa badii akaakilee saanii irratt tolfamaniif “ishoo” jedhu jedhanii Oromoo eegu. Akkasumas dhalooti nama ajjeesstuu si’anaa, garaa laafina Oromootti agarsiisaniif akka dinqisiifataman barbaadu. EEyyee, amma dhoofsiftuu shaffisee fi garaa ciifsituu taatett dhimma bahu, isaanis kan durii caalaa heddumminaan Oromoo numa mankaraarsu, ni ajjeesuu, akkasumas ni salphisu.
Dur orma ballaa dukana keessatt ittisanii dorsisaa fi shororkaan fedha saanii irratt fe’aa bahan. Amma bara iyyaatiiti. Fakmishoon bulcha walfakaataa itt fufuu hin dandahu. Isaaniif ammayyummaan wal gituun yeroo itt fudhata. Itt bahi sanaa hamaa guddaa fiduu dandaha. Oromoo mirga hiree sabaawaa ofii ofiin murteeffachuu mirkaneeffachuu gaditt kan quubsu hin jiru. Sana kan mirga ormaa ittiin jennu. Mirgi abbatookkee fi walabummaan noolaa, orma abbaan sun miseensa itt taheen eegamaaf. Koloneeffataa takkaa yaada shakala demookraasii fi seeraan bulmaataa qabaatee hin beekne mit kan akka itt mana saa bulfatu Oromoott himu.
Akka orma nagaa jaallatuutt Oromoon manii saanii gahuuf karaa nagaa filatu. Garuu hamajaajiin saanii buubaa waan taheef goleett dhiibaa jiraa. Goloota biraan waliin gamtaan gara qayyabannoo walootti geessuu yoo hin jiraanne lola cimaa buusuu malee filmaata biraa hin qabani. Oromoon gola mirgummaan ofiinjiroo tahuu saanii bareef kamiinuu waliin dubbachuuf qophii dha. Dhaloota weerartuu amma jiran irra balleessaa abbooliin saanii irratt raawwatan hundaaf dhiifama akka gaafatanis ni eega. Sanaan boqonnaan gadadoo xumuramee akka olloota dansaatt jalqabi haaraan ni eegala. Kana malee dhiigi sun hunduu qoosaan hin dhangalaane. Kaayyoo fiixaan baasuuf kakatameetu.
Filmaati Oromoon qabu akka sabaatt jiraachuu yk abba tokkeen galtuu Habashaa tahanii haa hafan jedhamaa jira. Yoo ollooti gamtaa qabaatan waanti boji’amu Oromiyaa caaluutu addunyaa baaqulaawe kana keessa jiraa. Yaada hamaan dhisama naannaa uumuun badiisa waloo fiduu dandaha. Oromiyaan yoo bilisoomte dhugaatti addunyaa keessaa fakmishoo demookraasii fi biyya seeraan bulmaataa, isee caalu hin jiratu. Mirgi ilmoo nama fi walabummaan noolaa, bara Gadaa irra misee as baha. Yoo sun hanqate qabsoon bilisummaa Oromoo injifannoo as bakka itt dhaabbatu hin qabaatu. Wareegama guddaa fi waggaa hedduu fudhachuu dandaha, akka fedhe yoo tahe, lamuu jireenya salphinaa fi roorroo ormaaf jilbeenfachuun hin jiratu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Onkololessa 2007
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo


text:
Koollejootni hawaasaa fi ogummaa 34an Waashington kessatti argaman barattoota ga'essoota ta'aniif carraa baayyee banu. Barattoonni ogummaa hojii addaddaa irratti lenji'anii Ingiliffaa baratanii akka isaan digirii koolleejii fi yunivarsitiidhaaf qophaaan gargaaru.
Fedhii barnootaa hawaasa naannoo quubsuu
- Dubbisuu bu'uraa, barreessuu, qubeessuu (ispeelingii barachuu) fi herrega ga'eessotaa
- Dipiloomaa sadarkaa 2ffaa
- Leenjii hojii fi ogummaa
- Barnoota sadarkaa yunivarsitiidhaaf qopheessuu
Koolleejoota hawaasaa fi ogummaa ilaalchisee
- Barattoota sadarkaa olaanaa maneetii-barnootaa mootummaa isteetii kanaa keessaa dhibantaa 60 ta'an tajaajilu. Lakoobsi barattoota koolleejoota kanaan tajaajilaman gara 500,000 ni-ta'a.
- Waggaa-waggaadhan barattoota Washington keessatti kan sadarkaa 2ffaa xumuran keessaa 37% fudhatanii barsiisu.
- Namoota Washington keessatti digirii yunivarsitii argatan keessaa 40% koolleejoota hawaasaatti barnoota jalqaban.
Ingilifaas, waan biraas baradhu
Fedhiin ke ogummaa hojii haaraa barachuu, Ingilifaa barachuu ykn gara yunivaristiitti dabarfachu yoo ta'e koolleejiin naannoo keetii sagantaa siif ta'u niqaba.
Ingiliffaa barachuu yoo barbaadde koolleejii ykn waldaa hawaasaa naannoo ke irraa sagantaa barnoota Ingiliffaa akka afaan 2ffaatti ykn ESL ilaalchisee odeeffannoo argachuu dandeessa.
Kutaa barnoota ESL akka argattu si gargaaru danda'u. Kana malees, tajaajila barnoota bu'uraa (dubbisuu, barreessuu, ispeelingii fi herrega), manneen barnootaa sadarkaa 2faa, qophii dipiloomaa fi qormaata sadarkaa 2ffaa, ogummaa bu'uraa kompiyuteraa, barnoota lamummaa fi kkf sii arguu danda'u.


text:
Afaan Inglishiitt “Trojan Horse” jedhun. Bara dur durii osoo Yasuus hin dhalatiin waggoota kumoota hedduu ol Girikootii waaqa (Ayyaana) hedduu qabu turan. Waaqi inni guddaan Ziyus jedhama. Waaqaa dubartootaa keessaa Ateenaan beekamtuu tokkoo turte. Ateetee irra fudhatan kan jedhan jiru. Mootiin nama, Pelus jedhamu dubartii waaqittii taate, Teetis jedhamtu irraa gurbaa Akiiles jedhamu godhatee ture. Bara sana waaqis nama, nammis waaqaa irra ilmoo godhachuu dandaha jedhamee amanama. Ilmi haadhii waaqaa taate Akiilees guddatee goota gootota hunda caalu tahee. Gooti Griikii kun durdurii kanaa gadii keessaa qooda qaba.
Bar tokkoo nammi Troy, Paris jedhamu mana mootii Grikii Menelos jedhamu keessummummaa dhaqee. Mootichi isa manatt dhiisee du’a gahii qara deeme. Achuman Paris nitii saa Helen jedhamtu jalaa butee qabeenya guddaa waliin Troyitt gale. Achitt Heleniin fudhe. Isaa as Helen Troy jedhamtee beekamti. Sun mootichaa aarse waraanni labsame. Qixa Troy jirtuu fi akka itt duulan qorachuun yeroo guddaa itt fixe. Gidduuti mootii Telephus jedhamu lola biraa irratt akka hamaatt madaawe. Kan madeesse Akiiles ture. Waabeekaan biyya sanaa Akiilees qofti akka isa fayyisuu dandahu dhaqqabeef. Kanaa jedhee Telephus Akiilees barbaacha Grikii dhaqe.
Akkiilees, yoo inni karaa Troy waraana Grikiitt agarsiise qofa akka fayyisu itt hime. Kanaan walii galanii Akiiles fayyiseen. Innis jara Grikii karaa Troy itt agarsiise. Magaalaan Troyi gimbii jigsuun hin dandahamneen marfamte turte. Kanaaf Grikooti nama hedduu itt wareeganuu qabachuu hin dandeenye. Yeros Akiileen Goota Troy Hektor jedhamu kan ajjeese. Ta’us gimbbii Troy seenuu hin dandeenye. Marsaniima taa’an. Kanaaf mala biraa yaaduutt kahan. Kana keessaa waaqoti saaniis harka qabu turan.
Malli argame muka irra farda guddaa garaa keessatt loltuu baachuu dandahu ijaaruu dha. Loltuu hanga tokko fardicha keessa galchanii itt cufan. Waan abdii kutatan fakkeessunis doonii saanii keessa lixanii miliqan. Fardicha biratt keettoo Sinon jedhamu dhiisanii turan. Deemuu saanii arganii jarri Troy bahanii fardicha daawwachuutt kahan. Gidduutt keettichi kan dhokate fakkatee gad itt bahe. Aariidhaan na gatanii deeman jedhee Grikoota abare.
Jarri Troy fardichi maal akka tahe irraa qoratan. Fardichi waan nagaa, kennaa Ateenaaf tolfame tahuu ifse. Osoo injifatanii Wareega galchuf turan jedheen. Tokko tokkoo fardicha hin jaallanne. Hamaa qabachuu waan dandahuuf Gimbii seenuun irra hin jiru jedhanii mormanii turan. Akeekkachiisa saanii wayyabi hin fudhanne. Magaalaatt ol galchanna jedhanii murteessan.
Fardi guddaa waan tureef karra seenuu hin dandahu. Kanaaf gimbii cabsanii erga ballisan harkisanii ol galchan. Injifannoo saaniif jila guddaa tolchan. Nyaatanii dhuganii machaawoo saanii hirribi fudhatee deeme. Sana booda Sinoon fardicha bane loltooti keessaa gad yaa’uun eegduu naannaa turte fixan. Jarri duratt kan deeman fakkaatanii milqanii eegaa turan mallatoon dabarraaniif deebi’anii kara farda galchuuf baherra ol timan.
Troyitt dhiira tokkoo illee hin hambisne. Dubartii fi ijoolleen booji’amte Girikiiti garbummaaf fudhatanii galan. Garbummaan bifaa fi amantee gargar hin baasu. Kan moohame hundi ni garbooma. Hamma Afrikaa qabatanitt garbooti Awuropha adoota fi jara waaqota waloo garboomfataa waliin qaban qofa turan. Akiileen xiyyaa Parisiin morgaa waranamee kute. Akka jedhamutt Teetis yero Akiileen cuqaa ture akka inni jabaa tahu miilla qabdee laga Styx keessa mataan gad cuubdee turte jedhama. Hammi cuubame yoo waranan illee hin madaawu ture jedhu.
Kanaaf eenyuu Akiiles mo’uu hin dandahu . Icitii saa nammi beeku hin turre. Qaama saa keessaa dadhabaan bakka yoo haadhii bishaan cuubdu harka seen golgame ture. Sunis morgaa koomeetti saati. Ergasii “morgaa Akiilees” jechuun tuqaa dadhabaa jechuu taheera. Dinni tuqaa dadhabduu namatt qubaa dhahee nama miidha jechuu dha. Bakka dadhabaa ofii yoo keessa beekettiin saaxilte malee nammi alaa beekuu hin dandahu.
Durduriin kun waanti hedduun isa ifatt mullatu tahuu dhiisuun akka malu barsiisa. Ummati Troy, siidaa fardaa diina of keessaatt golgeen dagamanii, biyya saanii wareegama meeqaan eegan, dhabani. Mootummaan saanii badee biyyi saanii halagaan dhuunfatame. Nammi saanii kan dhuma irra hafe ni garboome.
Osoo keessa jara Grikii qoratanii beeku tahee jabinaa fi dadhabina saanii ni baru turani. Morgaa laafaa sarbaa gadii Akkiiles akka qabu osoo beekee gooti akka Hektor lubbuu saa hin dhabu ture. Iyyaatiin humna tahuu dagatan yk qophee ittiin funaanan dhaban. Fardi Troy akkuma keettoon Grikii itt hime meeshaa ognaa waaqaaf galuu jedhanii fudhatan. Grikooti sana achi buusanii deemuu jarri Troy akka injifannott malee gowwomsaa taha jedhanii hin ciicanne. Morma namoota ciicatanii gadi fageessanii hin hedne.
Dallaa oguma meeqaan ijaarame jigsanii farda keessi saa balaa ofitt galchan. Akkiiles xiyyi akka tasaa futtaate morgaa dhooftee galafatte. Sun burjaajii keessa akka tasa hubatame. Waliin gaabbuufillee carraa hin arganne. Ergasii kan fakkeessituu irra of hin eegne akka beekaa of ajjeesett fudhatama. Troy baddus biyyooti addunyaa isee duuba dhufan iyyaatiin humna akka tahe irra barataniiru. Akkasumas wanti hedduun isa fuullett mullatu irraa adda tahuu akka dandahu mirkaneeffatanii jiru. Fakkeessituu luuxxee galtu irra kan of eeguu hindandeenye dhummi saa hin bareedu. Hamajaajii hundi bakka dadhaabaa nakkarii saa qorate salphati laashessuu akka dandahuuf qabeenya guddaa itt dhangalaasa.


text:
Bagaa nagaan dhuftan!
Helenaa fi Tapio Räisänen gaaffii waa'ee michooma, fuudhaa fi heeruma akkasumas waa'ee jireenya maatii biyya Itoophiyaa keessatti barsiisaa fi gorsaan hojjechaa jiru. Hojiin isaanii inni galaan kan inni ilaalatu dargagootaa fi warra dhi'oo wal fuudhan bira ga'anii waa'ee fuudhaa fi heerumaa fi waa'ee jireenya maatii barsiisuu fi gorsuu dha.
Kutaan kun kan inni gargaaruuf akkaataa fuudhaa fi heeruma Waaqayyo dhaabeetti aadaa gara garaatiin ibsuu dha. Barsiisii fi gorsi waa'ee firoomaan olla ofii irraa baruu, michummaa fi gorsi waa'ee fuudhaa fi heerumaa rakkowwan baay'ee yeroo amma jiran, kan akka umnaan gargaaramanii waa balleessuu, dhibee sammuu fi dhukkuba akka AIDSII irraa tarii dhowwuu danda'a. Fuulloonni kun maatii, firootaa fi michoota waliin hojjetan kan biyyoota Finlandii fi Itoophiyaa walitti fidu.
marjaana.kainu(at)yahoo.com


text:
Resolution 217 A (III) (10.12.1948)
Murtoo Wal-ga'ii Walii-gala kan Dhaabbata Waldaa Mootummootaatiin qabxii 217 A (iii) jalatti Mudde baatii 10 bara 1948 itti Akka Murteeffamee, Ragga'ee Labsametti.
Ulfinni fi wal-qixxummaan ilmoo namaa kan uummattoota hundaa akka ifatti kabajamu gochuun bu'ura bilisummaa, haqaa fi nageenya addunyaa waan ta'eef;
Mirga namummaa irra ijjechuun yookaan tuffachuun yeroo hunda jeequmsa badiisa fidu uumee uummata kan dheekamsiisu waan ta'eef, akkasumas addunyaa haaraa kan uummanni ishee wal-qixxummaadhaan, bilisummaa yaadaa fi amantii argatanii, yaaddoo fi dhaba irraa birmaduu ta'anii gammachuudhaan akka jiraatan gochuun hawwii fi fedha uummattoota addunyaa waan ta'eef;
Uummanni bulchiisa rooroo fi cunqursaa ofirra kuffisuuf humnaan akka hinfayyadamnetti yoo barbaachise, mirgooti namummaa seeraan akka eegamu gochuun barbaachisaa waan ta'eef;
Biyyoota gidduutti walitti-dhufeenyi michumaa fi wal-jaalalaa akka dagaagu gochuun barbaachisaa waan ta'eef;
Miseensoti Waldaa Mootummoota hundi chartarii waldichaa keessatti mirga namummaa irratti, ulfina namaa irratti akkasumas wal-qixxummaa namoota hundaa (dhiiras ta'ee dubartii) irratti amantee qaban kan ibsan waan ta'eef;
Akkasumas guddina hawaasummaa fi wayyaawuu sadarkaa jireenyaa fiduuf kan murannoodhaan hojjetan waan ta'eef;
Miseensoti Waldaa Mootummootaa marti, Dhaabbata Waldaa Mootummootaa wajjin wal-ta'uudhaan kabajaan walii-galaa kan mirga namummaa fi kan bilisummaa hundaa akka eegamuuf waadaa waan seenaniif;
Mirgootaa fi bilisummaa kana akka gaariitti hubatanii beekuun waadaa kana hojii irra oolchuuf guddisee kan gargaaru waan ta'eef;
Kanaafuu
Wal-ga'iin Walii-gala Waldaa Mootummootaa:
Labsii Waliigala Mirgoota Namummaa kan uummattoonni fi biyyooti hundi walii-galteedhaan kabajan labsuudhaan, tokkoon- tokkoon uummataa fi qaamoti hawaasaa marti labsii kana hubatanii yeroo hunda akka kabajan, labsii kana barsiisuudhaan mirgootii fi bilisummaan hundi akka kabajaman akka carraaqan, karaa tarkaanfii sadarkaa biyyaa fi addunyaatti fudhatamaniinis mirgootii fi bilisummaan kun akka kabajaman akka godhan, kunis immoo uummattootaa fi miseensota Waldaa Mootummootaa giduutti akka hubatamu akka godhan jecha, labsii kana labseera.
Namooti hundinuu birmaduu ta'anii mirgaa fi ulfinaanis wal-qixxee ta'anii dhalatan. Sammuu fi qalbii ittiin yaadan waan uumamaan kennameef, hafuura obbolummaatiin walii-wajjin jiraachuu qabu.
Namni kamiyyuu mirgootaa fi birmadummaa labsii kana keessatti ibsaman, garaagarummaa sanyii, bifaa, saalaa (dhiiraa fi dubartummaa), qooqaa, amantii, ejjennaa siyaasaa, sablammummaa, hawaasummaa, qabeenyaa, dhalootaa fi waan biraatiin utuu addaan hin ba'in, ni argata.
Kana malees immoo, garaagarummaan kamiyyuu karaa siyaasaa, karaa biyyummaa, karaa wal-caalmaa sadarkaa bulchiisa biyyaa fi karaa adda-addaa hin godhamu.
Namni kamiyyuu mirga jiraachuu, birmadummaa argachuu fi mirga qaamni isaa eegamuu ni qaba.
Namni homtuu garbummaa jalatti hin bulu, garbummaa fi daldalli garbaa bifa kamiin iyyuu dhorkaa dha.
Namni kamiyyuu reebichii fi gidiraan hammeenyaa yookaan immoo wanti ulfina namummaa isaa hanqisu yookaan kan hammeenyaan adabsiisu irra hin ga'u.
Namni kamiyyuu akka namummaa isaatti seera duratti beekame kabajaa argachuu qaba.
Namoonni hundi seera fuula duratti wal-qixxee ilaalamanii, garaagarummaa tokko malee, eegumsa seeraa argachuu qabu. Namoonni hundinuu waan labsii kanaan mormee isaan addaan qoodu hundumaa irraa eegamuu qabu.
Namni kamiyyuu mirgoota heeraan yookaan seeraan isaaf kenname cabsuudhaan waan isa hubu hundumaa irraa karaa mana murtii yookaan yaa'ii biyyaa eegumsa argachuuf mirga ni qaba.
Namni kamiyyuu garmalee hin hidhamu, biyyaas hin ari'atamu.
Namni kamiyyuu yeroo yakkaan himatamee mirgooti isaa fi ittigaafatamni isaa murteeffamutti, qaama loogii irraa birmaduu ta'etti dhiyaatee sirrii, qajeeltoo fi wal-qixummaadhaan gaafatamuuf mirga ni qabaata.
Namni kamiyuu mirgi inni mana isaa keessa, qofaa isaa ykn. maatii isaa wajjin jiraachuuf qabu, yookaan mirgi inni ergaa xalayaa isaa dhoksaadhaan akka eegamuuf qabu jalaa hin tuqamu. Ulfinni namummaa isaa fi ulfinni maqaa isaas hin tuqamu. Namni kamiyyuu hubaatii ykn. yaalii akkanaa irraa seeraan ni eegama.
Namni kamiyyuu bilisummaa yaaduu, samuu fi amantii ni qaba. Mirgi kun, namni kamiyyuu, amantii yookaan amantee filate qabachuu yookiin fudhachuu, amantii fi amantee isaa qofaa isaatti yookiin namoota biraa wajjin ifatti yookiin dhunfaatti waaqefachuu, hordofuu, hojii irra olchuu, barsiisuu yookiin ibsuu of keessaa qaba.
Namni kamiyyuu ilaalcha isatti fakkaate qabachuu, yaada isaas ibsuuf mirga qaba. Mirgi kun, dhiibbaa tokko malee yaada isaa ibsuu, odeeffannoo fi yaada kamiyyuu walitti qabuu fi karaa meeshaa tamsaasaa daangaan utuu itti hin godhamin dabarsuu of keessaa qaba.
Namni kamiyyuu, akka miseensa hawaasichaatti, wabii hawaasaa argachuuf mirga ni qaba. Karaa carraaqa biyyaa fi waliigaltee addunyaas, akkasumas akka qabeenyaa fi caasaa biyya isaattis, ulfinaa fi guddina mataa isaaf waan barbaachisaa ta'an mirgoota dinagdee, hawaasummaa fi aadaa ni qaba.
Namni kamiyyuu boqonnaa fi bashannana argachuuf, yeroo muramaa hojjechuuf, akkasumas mindaa isaa argachaa boqochuuf mirga ni gaba.
Namni kamiyyuu mirgootii fi bilisummaan labsii kana keessatti tarreeffaman marti, akka hojiitti hiikamaniif sirna hawaasaa fi addunyaa irraa waan barbaadamu hunda ni argata.
Wanti labsii kana keessatti ibsame hundi, mirgootaa fi bilisummaa ibsaman cabsuuf yaadamee, yookiin gocha tokko raawwachuuf jedhamee, akka waan mootummaa tokko, yookin dhaabbata tokko yookiin nama tokko ilaalu jedhamee lakka'aamu hin qabu.