c: text/html

text:
Bubbeefi Bosona
Guyyaa gaafa tokkoo bubbeen shira yaade
Bosona balleessuuf akkas jedhee gaade
Mukeen naannoo kootii akkas wal-ta’anii
Waliin yoo dhabatani karaakoo cufanii
Na balleessuuf deemu humna godhatanii.
Dur dur sodaa malee asiif achi fiigee
Kanan fedhe ijaaree kanan jibbe diigee
Jiraachaatan ture akka garaa fiigee.
Olaantummaa kiyya jabeesee eeggachuuf mala tokko qaba
Mukeen naannoo kootii gargar isaan qoodeen tokko tokkoon dhaaba.
Karoora jallinaa kana fiixaan baasuuf asiif achi deemee
Isaan gargaaruudhaaf akka waan dhimmamee
Kunoo akkas jedhee mukootatti asaase tokko tokkoon waamee.
Hicitiin sitti himaa Adaamii dhageessaa?
Waraansi Laaftoodhaa qaama kee madeessaa
Kanaaf qofaa baatee maaliif hin jiraattu?
Laftootti firoomtee haga boo’aa haftu.
Heexoo na dhaga’i atis bar miidhamtee
Gaattiraan si cinaa firakee fakkaatee
Ofiisaa dheeratee si gubbaa dhaabatee
Mee akkam gowwoomteetu gaattiraan firoomtee?
Birbirsatis siqee gurra isaati asaasee
Bubbeen akkas jedhee jallina isa gorse
Mukeen hollaa keetii kanneen ati argitu
Waa’ee dheerina keef hunduu mataa baatu
Si quucarsuuf jecha karoora baafatu
Mukeen warra afanis qoofniitti isaan waamee
Jibba dur hin jirre isaan jidduuti uumee
Isaan jidduu ba’e baaltaa sobaa himee
Shirri bubbeen yaade kan garaa bobeesse
Odaan akkas jedhee komii qabu ibse
Gaattiraafi heexoo, sooleefi ejersi
Luqqeefi kombolchi, somboofi birbirsi
Hoomiifi qilxuun, goosuufi agamsi
Gajjaafi laaftoon, mi’eessaafi waddeessi
Adaamiifi harbuu, qawwisaafi waleensuu
Tasa nuuf hin ta’u kan bubbeen nu gorsuu!
Kanaaf…gorsaa bubbee kana mee sirriitti hubadhaa
Duubnii isaa badiidha afaan dibee dhadhaa
Tokko ta’uun keenya isaaf ta’ee sodaa
Kanaaf nu diiguudhaaf ciisee ka’ee gaadaa!
Ilamee hubadhaa…
..tokko tokkoon qoodee hunda keenya waamee
Gaarummaa fakkeessee kan bubbeen nutti himee
Nu diiguudhaf malee miti bar nuuf dhimmee
Yoo bubbee dhageenye nuti taanee gowwaa
Gargar badnee hafna hundi buunee bowwaa
Safuu! Bara keenya kana shiratu baayyata
Diinni fira jedhee namatti rigata…
Dhadhaa nutti hiixataa dhagaa afaan nu kaa’a
Nuun gargar nu diigee jidduu keenya ba’a.
Gowwaa nu taasisee nuu fakkaatee fira
Bubbeen gamna ta’ee maaf gargar nu hira?
Lakkii haa ilaallu duubatti deebinee
Gargar hin facaanu gorsa bubbeef jennee
Akkum dur jiraanna harka wal qabannee
Koottaa! Koottaa!koottaa gar tokkotti hiiqnaa
Afaan tokko taanee bubbeef ergaa dhaamnaa
Gorsa Odaatiis hunduu fudhatanii
Diinummaa bubbeetiis sirriitti hubatanii
Karoora baafatan kunoo akkas jedhanii..
Wallaalaa gorfachuuf
Beekaa gabbifachuuf
Dadhabaa jabeessuuf
Jabaataa tifkachuuf
Garaagarummaa hambisuuf
Tokkummaa jabeessuuf…
Hololaa diinaarraa gurracuqqaallannee wal qofa amanna
Wal wajjin hiriirree diina qaanessana
Nu gargar hin baanu waliif seenne kakuu
Akka tokko taanes bubbeenis haa beekuu
Holola isaa fudhee nurraa achi haa sokkuu…
Jedhanii waadaa waliif seenan qabatanii bokkuu
Tokkummaa mukootaa sirriitti hubatee
Isaan diiguun hafee lubbuusaaf sodaatee
Bubbeen fiigee bade caccaba baqatee
—————————————————————————————–
(Barreessaan Gasharee Abdiisaa, Asoosama Himala Jireenyaa jedhu irraa kan fudhatame, Ebla 2013)
5 Responses to Bubbeefi Bosona
-
Ajaa’iba !!!
Quba qalama qabatee kana gadi barreese haa eebifamu. Sammuun barreessaa kanaas sirriiti haa dagaagu. Barreesichi hubannoo cimaa qaba. “Gubataa Marqaa Hubataatu Argaa.” jedhu miti. Hedduun Jaaladhe. Guutuu asoosama kana argadhee hangan dubisutin arifadhe.
Galatoomi
-
Jajjabee koo jaabaadhuu ba’aa koo qoladhu
Simbirrootti himadhu eelaa kee dabarfadhu
……………………………………………………….
……………………………………………………….
Gaasharee nama guddaadha ati. Jecha hin qabu!!
-
Dhaamsa cimaa kana dargaggoon Oromoo hundi hubachuu qaba!
-
baay’ee waan nama dhibudha .dhugaa walaloo baay’een dubbiseera .garuu waan akka kanaa tasa hin agarre .yaa obboleessa kiyya GASHAREE adaraa qalamni kee hin qooriin
jabaadhu hubaannaan kee inni gadi fagoon kun jabaatee itti haa fufu
-
Galatoomaa warri walaloo kana dubbiftanii yaada itti laattan. Dhaloonni haaraan heddu walaloo kana dubbisee ergaa ishee akka qabatu abdii kooti. Kana booda bubbeen bubbisee bosona addaan qoodnaan dadhabinni bosona biraa waan ta’eef bubbee balaleefachuu miti! Galatoomaa ammas

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-
Simbirtuu 06 03 2014Simbirtuu: Oduu, waa'ee hoogbarruu Oromoo fi Siyaasaa Oromiyaa fi Itoophiyarraatti gaazexessaa fi barreessaa Firaa'ol Taaddasaa akkasumas miseensa caffee Oromiyyaa duraanii obbo Garbaabaa Gaaddisaa...
-
Simbirtuu 27 02 2014Simbirtuu: Oduu, waa'ee hoogbarruu fi seenaa obbo Baqqalaa Nadii irratti wal-duraa-duubaan gaazexessaa fi barreessaa Firaa'ol Taaddasaa akkasumas obbo Lubee Birruu waan jedhan qabu.
-
Simbirtuu 20 02 2014Simbirtuu: oduu, waa'ee hojii gadhiisuu obbo Alamaayyoo Atoomsaa fi Masfin Darajjee, akkasumas G/D obbo Garbaabaa Gaaddisaa waliin K/2ffaa
-
Simbirtuu 13 02 2014Simbirtuu: Oduu, walaloo Beekan Gulummaa kutaa xumuraa fi obbo Garbaabaa Gaaddisaa-marii haalal siyaasa Itoophiyaarratti, k/1ffaa
-
Simbirtuu 06 02 2014Simbirtuu: Oduu, walaloo Beekan Gulummaa K/2ffaa fi aadde Addis Dheeressaa- waldaa dubartoota Oromoo UK irratti.
-
Simbirtuu 30 01 2014Simbirtuu:Oduu, Walaloo Beekan Gulummaa fi kabaja yaadannoo Aanollee fi calii-Calanqoo Naayirobii
-
Simbirtuu 23 01 2014Rakkina teknikaan Simbirtuun har'a qophii idilee hin qabdu. Rakkina uumameef dhiifama gaafanneerra..
-
-
Simbirtuu 09 01 2014Oduu, qbsoo bilisumaa Oromo keessatrti sheera J/Taaddasaa Birruu fi seenaa isaanii akkasumasi waa'ee baqattoota Afrikaa biyya Israel keessaa
-
Simbirtuu 01 01 2014Wee'e Taaddasaa Birruu, British councile fi haala yoroo irraatti
-
Simbirtuu 26 12 2013Oduu fi qophii addaa waa'ee Minilik II irratti
-
Simbirtuu 19 12 2013Simbirtuu: Oduu fi Minilik II irratti yaada Dr. Makuraa Bulchaa.
-
Simbirtuu 12 12 2013Simbirtuu: Oduu, simboo fi Imala. Walaleessaa Saapalloo Kadirii fi gaazexessaa Usman Baayuu k/2ffaa
-
Simbirtuu 05 12 2013Simbirtuu: oduu, aartii walaloo barreessuu irrattii keessummaa fi marii gaazexessaa DhRTO duraanii, Usman Baayyuu wajjin ta'e k/duraa..
-
Simbirtuu 28 11 2013Oduu, aartii walaloo barreessuu fi sochii qeerroo yuniversitii Jimmaa
-
Simbirtuu 21 11 2013Oduu fi waa'ee O romoota biyya Saudi Arabia
-
Simbirtuu 14 11 2013Yaadannoo FDG irratti qophii addaa
-
Simbirtuu 10 11 2013Qophii addaa: haasawaa HD-ABO, obbo Dawud Ibsaa, Oslottti bara 2013.
-
Simbirtuu 07 11 2013Oduu + marii obbo Mulugeetaa Moosisaa fi obbo Damissee K abbadaa waliin kutaa xumuraa
-
Simbirtuu 31 10 2013Oduu, hiriira Bergen + Oromoota mana hidhaatti dhuman
-
Simbirtuu 24 10 2013waa'ee ajjeechaa Oromoota mana hidhaa Dargii keessaa irratti obbo Mulugeetaa Moosisaa fi obbo Kabbadaa Damissee kan dubbatan.
-
Simbirtuu 17 10 2013Oduu, weellisaa Jwaaee Booraa fi Tasfaayee Dhimmaa + Obbo Mulugeetaa Moosisaa fi obbo Damissee kabbadaa + gaazexessaa Siifan Miidhaghsaa.
-
Simbirtuu 10 10 2013Oduu, G/D weellisaa Jawwee Booraa fi gaazexessaa Siifan Miidhagasaa waliini taasifame.
-
Simbirtuu 03 10 2013Irreessaa Hora-arsadee fi Amsterdam, 2013
-
Simbirtuu 26 09 2013Oduu, weellisaa Jawwee Booraa fi Tasfaayee Dhimmaa akkasumas gaazexessaa Siifaan Miidhagsaa
-
Simbirtuu 19 09 2013News, art,music, and interview with X-Oromian Radio and TV journalist
-
Simbirtuu 12 09 2013Art, culture, music, entertainment + politics. Artist Aisha Birree and Ms Bilisee Guddinaa
-
Amartii Taammiruu AbbichuuAmartii Taammiruu: sirba aadaa Oromoo-abbichuu lagaa-lagaa
-
Simbirtuu 05 09 2013Oduu, G/D Dr. Gammachuu Magarsaa K/2ffaa.
-
Simbirtuu 29 08 2013Injiner Tasfahun Camadaa: nama akkamii ture? Waa'eesaa namootni maal jedhu?
-
Simbirtuu 22 08 2013Oduu, haala yoroo fi QBO. Dr. Gammachuu Magarasaa, obbo Aliyyii Galatoo fi obbo Barsiisaa Guutamaa.
-
Simbirtuu 15 08 2013oduu, haala-yoroo, siyaasa
-
Simbirtuu 08 08 2013oduu, amantaa fi siyaasa
-
Simbirtuu 01 08 2013oduu, yaada namootaa fi siyaasa
-
Simbirtuu 25 07 2013oduu, simboo fi Imala. Haayiluu Kitaabaa k/2 fi dr. Baqqalaa G/Maaramii fi obbo Rayyaa Caalaa k/3
-
Simbirtuu 18 07 2013Oduu, aadaa fi siyaasa. Simboo fi Imala. Weellisaa Haayiluu Kitabaa, Dr Baqqalaa G/maaramii fi obbo Raayyaa Caalaa
-
Simbirtuu 11 07 2013Simoo+Imala. Bbashannana fi siyaasa haala yoroorratti.
Ilfinash Qannoo, Dr. baqqalaa G/Maaramii fi obbo Raayyaa Caalaa. Aaadaa fi siyaasaa
-
-
Simbirtuu 27 06 2013Oduu, Ilfinesh Qannoo, Gaaromaa Waaqessaa, Tasfaayee Dheeressaa
-
Simbirtuu 20 06 2013Simbirtuu: oduu, weellisaa Hacaaluu Hundeessaa fi halagaati beeksisuu aadaa fi seenaa Oromoo koolu-galtoota Orotmoo Netherland keessaatiin,
-
-
Simbirtuu 06 06 2013Simbirtuu: Oduu, weellisaa Aliyyii Sabit, hiriira mormii Oromoota biyya Jarmanii fi sakatta'a aanaa Anfilloo
-
Simbirtuu 30 05 2013simbirtuu: with news, artist Aliyyi Sabit & land grabbing in Oromia/Ethiopia
-
Simbirtuu23-05-2013Simbirtuu: Oduu, qophii addaa waaée saamicha Oromiyaa fi G/D obbo Kumsaa Burraayyuu waliinii kutaa xumuraa
-
Simbirtuu16-05-13Simbirtuu broadcasts news; a special program on current affair in the Jimma zone of Oromia; entertainment (poem) and Q/A with ex-journalist&author Kumsaa Burraayyuu p/2.
-
Simbirtuu09-05-2013Oduu, walaloo fi G/D gaazexessaa fi barreessaa Kumsaa Burraayyuu waliin ta'e
-
Simbirtuu02-05-2013Oduu, walaloo fi qophii kabaja GGO bara 2013 kan biyyoota Australia, Norwey fi Canada.
-
Simbirtuu-25-04-2013Simbirtuu: a poem by Mr. Umar Usmaan, interiewes with Dr. Dagafaa Abdiisaa of the OLF & independent political analist Mr. Johar S.Mahaammad, plus a special program on Oromoo's rally in Stavenger.
- CC
-
Simbirtuu-18-04-2013News, poem & interviews of obbo Ibrahim Muummee, Dr. Dagafaa Abdiisaa of the OLF + Johaar Mahaammad, part II
-
simbirtuu пyблikyє
Customise your message
Simbirtuu-11-04-2013Simbirtuu has interviewed Dr. Dagafaa Abdiisaa of the OLF and Johar Siraj Mahaammad on current Oromo political affairs


text:
Taammanaa Bitimaa irraa*
DURADUBBII
MINILIKOOTA? Eenyu isaan? Gaafii qalbii! Raajii Rabbi! Eenyu egaa isaan? Dursee Minilikoonni as irratti ka’an kun namoota laalleewwan (informeeshina) dhabiisaan, itti-yaada dhabiisaan yookaan lafumaa ka’anii onnoomudhaan: “Minilik, Minilik” jechuun Minilik naazicha Afrikaa sana faarsanii miti. Minilikoonnin ani baanu kun Habashoota Amaaraa keessaa garii kanneen yaada Minilik Lammaffaa amantii fi baruyaa (idolojii) godhachuun alaa-manaa nutti wacaa, arrabaa fi qalamaan nutti duulaa jiran kana. Isaan waraana fi duula hamaa fi kan hammeenyaa, jibbamaa fi jibbisiisaa kanan: “waraana qulqulluu” jedhaniiti jiru. Jarreen kun namtokkeewwan asii fi achi cecceyaa jiran wayii otoo hin taane, warreen: gareewwan taliigaa dhaddhaabbatan, gaazexootaa fi kitaabeewwan maxxaansuun raabsatan, weebotaa fi biloogota kukurfeeffatan, paaltokii fi maaltokii wawaammatan, raadiyolee fi fago-muldhiftuuwwan (tiibiiwwan) babbanachuun “waraana qulqulluu” isaanii kana: uummata Oromoo, saba Oromoo fi Oromiyaa irratti dabraniis uummatoota Kibbaa maraa fi biyyota isaanii mara irratti oofaa jirani.
Nuti Oromoonni, nuti Somaalonni, nuti Sidaamonni, nuti Hadiyyoonni, nuti Kambaatonni, nuti Gede’oonni, nuti Koonsonni, nuti Walaayitoonni, nuti Gaamonni, nuti Kafichoonni, nuti Gimiroonni, nuti Moochonni, nuti Adareewwan, nuti Guraageewwan, nuti Nuweeri fi Anyuwaakonni, nuti Beenishaanguloonni, nuti uummatoonni Sulula Laga Omoo akka isaan nu waamanitti: eekaa “Gaallonni, Shirrixaamonni, Gudeellonni, Walaamonni, Shaanqilloonni, “haramanoonni” fi “minaamintoonni”, maarree nuti ”gabroonni fi niigaroonni (Niggers)“ laggeen isaanii ceenee, daangaa isaanii irra tarkaanfachuun Gondorii fi Goojjam, Manjee fi Amaaraa Saayintii deemuun biyya isaanii hin qabanne.
Isaan garuu, ofii kophaa isaanii jaarraawwan danuu yaalanii daddhabnaan baargama cewuun daboo fi bayii kadhatanii qawwee ibiddaatiin ibidda tufaa nu fixanii, nu qalanii biyyoota fi biyyee teenya qabatani. Harmoota aayyolee teenya fi harkoota aabbolee keenyaa mummuratanii, mormoota fi funyaanota manguddoolee cicciranii, ijoollee kichuuwwan jiraa isaanii hallayyaatti darbachuun irbaata waraabeyyii godhanii, dachee jagnootaa Biyya Walaayitaatti akka waraabessaa dhiiga namoota gorra’anii gadi-ciisuun xuuxxatanii, uummata Dimmee fi uummata Kafichoo lafa irraa duguuguun dhibba keessaa harka 70 fixani. Egaa kunoo, hamma hardhaattti kolonii taasifamuun, harqootata gabrummaa isaanii jalatti argamna.
Hamma Tokkummaan Addunyaa kan “League of Nations” jedhamu, bara 1922 keessa isaan dhoowwetti akka bineeyyii daggalaatti addamfamnee gabaa biyya keessaa fi biyyoota alaatti gurguramaa turre. Abbootii gabraa fi daldaltoota gabraa isaan olaanoo tahan keessaa Minilik isa hangafa ture. Namicha wanneen isaan kanaa olitti eeraman adeemsise, Minilik Lammaffaa isaanii kana ofii isaaniif goota taasifachuu bira kutanii nuuf goota taasiisuuf aggaamaa, wacaa, gurra nu duuchaa jiru. Amma ija-nyaatanii, nyaara-addachuun: “Minilik jagna keessanii siidaa isaa qeyee-qeyee keessan keessatti dhaddhaabbaddhaa” nuun jechuutti ka’ani. Nuti sagalee tokkoon kana fudhachuu dinnaan kunoo: “waraana qulqulluu” nutti labsanii jiru. Egaa, waayeen kanaa baldhinaan barreeffata kana keessatti ilaalamaa, yoo yeroon isiinii hayyame mee duukaa-bu’aa!
SEENSA
Irranatti: “Minilikoonnin ani baanu kun namoota Habashoota Amaaraa keessaa garii, kanneen yaada Minilik Lammaffaa amantii fi idolojii” godhatani jedheetan ture. Jarreen kun “amantii fi idolojii” bira dabraniiyyuu yaada Minilik “sagantaa” taasifatanii argamu. Jarreen ijjii fi sammuun isaanii waan yaada Minilikiin cufameef, ekaraa isaa amantii godhachuu irra dhaqqabanii jiru. Dabraniis yaada isaa “idolojii” ofii, hojiiwwanii fi gochoota isaammoo “sagantaa” ofii godhachuun adeemaa jiru. Raajii WAAQAA, safuu namaa! Jarreen: “nuti Kiristaanota” nuun jedhan kanatu, ekeraa Minilik bakka Kiristoos buufate jechaa dha. Akkuma jirutti bala’ummaa fi balleessanii baduun jarreen kanaa as irratti kan dhaabate.
Kanaaf, ee kanaaf nuti Oromoonni fi uummatoonni Kibbaa warreen harqoota gabrummaa Habashaa jalatti argamnuu, dubbii isaanii kana akka laayyootti ilaaluu hin qabnu! Namni harra ekeraa Minilik, yaada Minilik, hojiiwwanii fi gochoota Minilikiin adeemaa jiru, boru: hojii fi gocha suukkaneessaa inni bowwaa Aannoleetti, gooroo Calanqootti, baddaa Gullallee fi Darraatti, dachee Walaayitaa fi Kafichootti, qeyeewwan Dimmee, warra Gaambellaa fi Gimiraa faatti adeemsise sana amma adeemsisuu irraa hin deebiyu. Ammaan tana duulli isaan nu Oromoota irratti: eekaa nu Jawaarota, nu Qeerrota, nu dura-dhaabattoota Biiraa Baddallee, nu dura-dhaabatoota asimaarii maraatee, nu “Wonagoota (OLF)“, ee isaaniif silaa “Gaallaan Gaallaa“-dhumaa nu ABO-ota fi nu ULFO-ota warra OPDO irraa addaan hin baasanii, duulli fi ololli, maqaballeessii fi maqaxureessiin isaan oofaa jiran kan hedduu nama maalalu, dabreetuu kan nama suukkaneessu. Jarri karaa badii fi badiisaa qabatan kun, sarara-diimaa (“redline“) irra tarkaanfachuun uummata Oromoo guddicha irratti duula hamaa labsaa jiru.
“Karaan jaldeessaa hallayyaa nama geessa“, jedha mammaaksi Oromoo tokko. Jarreen karaa jaldeessaa qabatanii deemaa jiran kun, otoo karaan isaan qabatanii deemaa jiran sun kan biyya isaanii, Biyya Amaaraa yookaan Biyya Habashaa keessa tahee ammana rakkoo miti. Garuu, karaan badii fi badiisaa inni isaan irra xaxallisaa jiran kun kan Oromiyaa fi Biyyoota Kibbaa keessatti argamu. Isaan biyyuma keenya keessatti, dacheedhuma teenya irratti, magaalaawwanii fi baadiyyaalee keenya keessatti duula hamaa kana nu irratti gaggeessaa jiru. Ammoo, ibiddi isaan nu guggubuuf nu irratti, qeyeedhuma keenya keessatti qabsiisaa, afuufaa jiran kun akka garuma isaaniitti cewuu dandayu ganamumaan beekuu qabu. “Yaa qotiyyoo ati marga agarte malee, hallayyaa hamaa marga san cinaa jiru hin agarrekaa, yaa matadhabeessa, garaqabeessa nanaa!”, jedha jechantaan Oromoo tokko! Ibiddi hamaan amma isaan nuuf shidaa jiran kun waan akka laayyootti ilaalamuu hin qabne. Jarri karaa badii fi badiisaa qabatee nus, ofis balleessuuf deemu kana, Oromiyaa guutuu fi addunyaa guutuu irratti sagalee tokkoon akka isaan kana irra adabatanii taa’an cimsinee itti-himuu qabna! Ee, kana akka isaanitti himuun ofis, isaanis ibidda isaanii jalaa-oolchinu kan nu taasisu aadaa keenya, aadaa Oromoo isa namummaa fi namooma irratti hundaaye sana!
Wanneen jarreen kun raasaa kana (jidduu kana) uummataa fi saba Oromoo irratti adeemsisan keessaa inni tokko: “Oromoon Toopphiyaa fi Afrikaa alaayyi” dhufe kan jedhamu, isa dabtaroonni isaanii bardhibbee 16-ffaa irraa kaasuun xibaaran sana haaromsanii afuufuu dha. Muummiyyeewwan (iliitonni) Habashoota Amaaraa seenaan isaanii kan sobaan lallaaqame waan taheef, kan warreen biroos akkanuma isaanitti fakkaata. Dubbiin isaanii tun akkuma Oromoon: “haati hattuun intala ofii hin amantu” jedhu sani. Isaan alaa, Arabiyaa Kibbaa, Yaman irraa dhufuu isaanii dhokfachuuf dursaniitoo nuun: “Biyya Hindii irraa“, “Biyya Faransaa irraa“, maaloo maaloo irraa nuun jedhu.
Isaan seenaa sobaa fi seenaa ergisaa akka kooraa fardaatti ergifachaa waan as gayaniif, keenyas akkanuma isaanitti fakkaatee laata? Mootuu Saabaa, Minilik Tokkoffaa, mootii warra Yuudaa Solomoon faa irraayyi dhalannaa faan, amantiin Kiristaanaas dhuunfaa isaanii tuhuun isaa, fidalli isaanii kan alaa Yaman irraa, innumtuu Fooneshiyaa (Libaanon ammaa), innumtuu Gibxii, qeyee Fara’oonotaa Afrikaa, dachee Kuushota durii fi Nuu-Biyyaa faa irraa madduun isaa dhokfameeti akka xaafii Bichanaatti, akka baaqilaa Saalaa Dingaay faatti biqiluu isaa, ammoo Qubeen teenya alaa dhufuu isaa nutti lallabu. Garuu, yoo hundee dubbii tanaa jala-buune, deemnee deemnee hundeen fidala isaanii fi hundeen Qubee teenyaa tokkuma. Deemee deemee maddi isaanii dachee Fara’oonotaa, Gibxii Kuushota duriiti. Isaan ala irraa dhufuu keenya kana, isaanimmoo Biyya Habashaatti biqiluu isaanii kana maaf isaan dabtaroota Mooxaa-Qaraaniyoo kanneen fidala isaanituu dubbisuu hin dandeenye sana dhiisanii, bantii barateeyyii barachiis (pirofeesar) Laaphisoo Deleeboo leencicha Hadiyyaa, qeerransicha Kuush keenyaa sana hin gaafanne?
Rakkoon amma jiru, oduu isaanii isa Oromoon ala irraa dhufuu isaa himu sana otoo hin taane, isaan keessaa gariin ammaan tana: “uummanni Oromoo biyya dhufe sanitti haa deebiyu“, jechuu isaaniiti. Uggum yaa WAAQ! Jarri kun namoota fayyaaleyyii dha moo maal dubbiin? Mee haa jennutti yaada maraattuuwwanii fi warra dhukkubsatoota sammuu kana, warra Hospitaalli Qarree Kolfee (“Amaanu’eel“) isaaniif malu kana uummanni isaanii kabajamaan sun fudhate haa jennu. Maal godhaniitu? Akkamitti? Humna maalitiin faa uummata Oromoo kan kitila 46-aan lakkaawamu kana Gaafa Afrikaa irraa buqqisanii Biyya Hindii yookaan Paaris, Biyya Faransaatti ergu? Harra mee, baqattoota kitila lamaa-sadii faatu eessattuu gaafa argaman addunyaa guutuu iyyisiisaa, rakkisaa jiraa?
Inni uummanni tokko waggaalee 500, yookaan sanaa ol booda: “gara biyya irraa dhufeetti haa deebyu” jedhamu kun, yaada bu’ura-maleessa tahe kan raatuu fi maraatuun wayii kaasu. Akka isaan jechaa jiran kanatti yoo deemne mee, warra Oroppaa irraa gara Ameerikaa Kaabaa, Ameerikaa Kibbaa fi Awustiraaliyaa dhaquun qubates gara Oroppaatti deebiya jechaa dha. Kun dubbii maraatuun gabaa keessaa dudubbatu wayiiti malee, kan nama-lafee tokkoon kaafamuu miti. Waan hundaafuu, Oromoon eessumaayyuu gara Afrikaa akka hin dhufne; akka uummatoota maddi isaanii Afrikaa Kaaba-Bahaa fi Bahaa tahe kan agarsiisu waan hedduutu tuulamee, tuulamee ciisaa nuti kanatti homaa hin rakkannu.
Yaa warra abbaa “Manxir“, yaada “minxaraa” kana irraa adabattanitoo yoo teessan isiniif wayya! Hin maraattani moo maaf uummataa fi saba Oromoo burkaana (“volcano“) riphee ciisu kana dhagaraa fi doomaa-dhaan qoqqottanii ofitti gadi-dhiiftu? Garuu, nuti akka keessanii mitii, akka keessan of hin goonuu namummaa-dhaan namummaa irraatti dhaabanee qabsoo namummaa, isa mirga ilmoo namaa kan jalqabne kana fiixaan-baafanna. Gaafas, uummanni keessan kun inni amma isin maqaa isaatiin nutti kaatan, ibidda qabsiisaa jirtan kana jalaa-bawuu dandaya. Gaafa sana Oromiyaan walaboomtee Republika Gadaa-tiin durfamtu biyya keessan Biyya Habashaa wajjin akka biyya ollaa tokkootti, akkuma Biyya Jarmanii fi Biyya Faransaa hardhaa kana nagaan wal-cinaa jiraatti! Kun akkuma jagnichi Oromoo Jaarraa Abbaa Gadaa jedhe san: “waan akka du’aatii, homaayyuu hin hafuu“, kana ganamumaan nuuf beekaa!
Itti-fufa!
============== // ==============
* Taammanaa Bitimaa: gurree@web.de


text:
Ilmoolee 'ach' maxxanfatan
Ilmooleen 'ach' maxxanfatan hundi fi'iloota ofiiffee (reflexive verbs) jedhaman. Gochaa harka ofiitiin, mataa ofiitiif godhamu ibsan. Maxxantuu '–ach' jedhamtu hundee fi'ila haadhoorratti maxxansuudhaan uumaman. Hundee fi'ila haadhoo + ach = fi'ila ofiiffee
Fk
Hubachiisa: 'ch'n xumurraa jirtu, sagaleejabduu qabaachuusii qalbifadhu.
Fi'iloonni dubbifamtuun xumura sagalee dheertuutti aantu, dubbifamtuu xumurarra jirtu, lama (dachaa) godhuudhaan 'ach' maxxanfatan. Fi'ila 'deem' jedhu akka fakkeenyaatti fudhannee haalaallu.
Deem + m + (ach) = deemmach
Haadhoo + ( ) + ( ach) = ilmoo (ofiiffee)


text:
Fk
Bamaqoonni waa eeruuf (namtti ykn wahitti qubalaachuudhaan bakka isaa mul'isuuf) ittiin gargaaramnu bamaqoota eermayaa jedhaman. Bamaqoonni eermayaa wanni eeramu hammam fagaatee akka jiruus ni'ibsan.
Fk
Manni kuni, keenya. (namichi dubbii tana dubbatu, mana bira jira.)
Manni sun keenya. (namichi dubbii tana dubbatu, mana bira hinjiru; halaalarraa eeruudhaan dubbate.)
Bamaqoonni waan nubira jiru eeruudhaaf ittiin gargaramnu:
Bamaqoonni waan halaala jiru eeruudhaaf ittiin gargaaramnu:
Sun(i) sani (sana) sunneen sanneen
Bamaqoonni eermaya, bifa lamaan hima keessatti hirmaatan. Gariin isaanii matmummaadhaan, gariin ammoo, aantimummaadhaan hirmaatan.
Fk Kuni obboleessa Iftuuti. (matima).
Obboleessi Iftuudhaa kana. Aantima) Tunii aadde Iftuudha. (m)
Aadde Iftuun kunoo tana. (a) Sun laga hawaashi. (m)
Lagni hawaash kunoo sani. (a)
Kuni, abba kiyya. (m)
Abbaan kiyya kunoo kana. (a)
Tuni haadha tiyya. (m)
Haati tiyya, kunoo tana(A)
Bamaqoonni eermayaa, gochibsoota kanatti aananii wajjiin walitti makamuudhaan jehoota kanatti aanan uuman.
Fk


text:
Dolphin
Dolphiniin Aquatic Mammals yoo ta'ani, gossa Whales fi Porpoisestti dhihattu. Genera kudhani-torbaa kessatti species gossa hanga 40 ta'anitti argamu. Garragarumma dherrinan metre 1.2 yokan 4 feet (Maui Dolphin) hanga metre 9.5 yokan 30 feet (Orca) ta'u. Ulfinnan immo 40 kilogramii (88lb) (Maui Dolphin) hanga tonii 10 (Orca) garagarumma qabu. Dolphinotni adunya hunda kessatti ni argamu, kessattu gallana faggena gara kessa diqqo qabani kan Continental Shelves kessatti argamu. Dolphinottni carnivore (fonni nyattotta) yoo ta'ani kan nyattanis Qurxummi fi Squid dha. Familyiin warra Delphinidae jedhamu Cetacea kessa guddicha yoo ta'u. Dolphinottni kan umaman million gara 10 duratti yoo ta'u, yeroon sunis Miocene jedhama. Dolphinotni binnensotta hundaa irra bektotta dha. Akkasumas addaa ummatta nama kessatti jalattama kan worra tolchu, dhihenna jalalla namafi qabanifi akkasumas nama wajjin taphachu jalachu issanitti.


text:
WASHINGTON DC
— Ayyaana waggaa shantamaffaa yaadannoo haasawa “Ani Mul’atan Qaba” jedhu, ka Maartiin Luutar Kiing Roobii Hagayya 28 bara 2013, ayyaaneffame irratti Prezidaantonni Yunaaytiid Steetes duraanii JimiiI Kaartar fi Biil Kliinton, akkasumas Artistiin Miidiyaa beekamtuun Opraa Wiinfrii kan argaman ta’uun beekamee jira.
Prezidaantiin Amerikaa Baraak Obaamaa Sadaasa 4 bara 2008, Prezidaantii gurraacha Ameerikaa isa jalqabaa ta’uun seenaa galmeessan. Obaamaan gaafa filataman sana guyyaa guddaa kanatti hojii raaw’anneen Ameerikaan jijjiiramtee jirti jedhan -.
Guyyaa sana Qabsaawaan mirga uummataa, Reverend Jeesii Jaaksan uummata keessa taa’anii haasawa OBAAMAA dhaggeeffataa turan. Gammachuun battala sanaa, deemsa keenyaan iddoo dhaqqabne guyyaa injifannoo guddaa itti arganne. Kun waan tilmaama keenyaa olii ture. Waan yaadne danda’amee argame jedhan
Reveraand Jesii Jaaksoon dargaggummaa isaaniitti, Maartiin Lutaar Kiing haasawa, “I have a dream” ykn “Mul’atan qaba” - jedhan sana, wagga shantama Har’aa bakka sana turan. “Mirga Hojii fi Bilisummaaf” jedhamuun hiriirri bara 1963, as Waashiingtoon keessatti geggeessame ka Dr. Kiing irratti dubbatan sun mirgi nama hundaa seera jalatti wal-qixxeetti eegamaa dha ka jedhame mirkaneessuutti fuuleffate.
Yaadannoo waggaa 50ffaa kan haasaa Maartiin Luter Kiing armaan gaditti caqasaa


text:
WASHINGTON DC
— Dargaggoonni Kutaa Minisootaa keessa jiraatan baandii aadaa erga hundeeffatanii waggoota kudhanii ol ta’ee jira. Dargaggoonni kun barattoota sadarkaa lammaffaa fi Koolejii ti.
Yeroo isaanii ka barnootaa irraa hir’isuu dhaan walitti dhufanii aadaa isaanii lammiiwwan Biyyta alaatti beeksisaa jiru. Kutaalee Ameerikaa adda addaa irra naanna’uu akkasumas hamma Kaanaadaatti illee imaluu dhaan Uummati Oromoo eenyu? aadaan isaa hoo maal fakkaata isa jedhu kanneen hin beekne hubachiisuuf carraaqaa jiru.
Barnoonni keenya yeroo akka gaafatu beekna garuu yeroo qabnu kan dhuunfaa keenyaa irraa hir’isnee murannoon hojjechuu dhaan eenyummaa keenya beeksisuu qabna jedhu dargaggoonni kun.
Gaaffii fi deebii daragaggoo Mi'eessoo waliin geggeeffame caqasaa


text:
WASHINGTON,DC
— ‘Bisaan lubbuu!’ Namii yoo hedduu bisaanii fi lubbuu wal bira qabee dubbatu,agabuu bulanii ooluu dandahanillee bisaan malee jiraachuun jajjabduu.
Oromiyaatti rakkoon bisaanii ta duriitiin yoo wal bira qaban maan fakkaatti? ‘Ta durii durii dhiifnee ta ammaa wal gaafannaalleen’ woma namii jedhu.
Akkuam taateefuu akka Ministerii Bisaanii fi Anniisaa(Energy)Federaalaa Obboo Alemaayyoo Tegenuu jedhutti,Itoophiyaatti amma nama harka 70tti bisaan qulqulloo argata.
“Naannoo tokko tokkotti garaa garummaa qabaa..haa tahuu malee akka durii san namii naannoo fagoo deemee loon isaa obaasuu fi ufiifis dhuguudhaaf akkaataan innii itti deemu baayyee diqqaachaa dhufee jira…wal gahiinsii bishaan biyyattii dhibbeentaa 70 irra gahee jira.”
Akka jecha obboo Alemaayyootti biyya keessatti laftii bisaan argataniif kuma dhibba hedduu.Akkuma kanaan magaalaa keessatti namii hedduun metirii 500 irraa bisaan argata,baaddiyaa ammoo km1.5 irraa bisaan argatan,karoora kanaan hojjachuutti jiran.
Taatullee porojeektiin bisaan ta Oromiyaa keessatti jalqaban ta akka bisaan Booranaa,ka Fantaallee,ka Harar,fi ta Baalee faan akka silaa ariifattee dhumachu maltetti hin dhumanne ka jedhullee hedduma,akka obboo Alemaayyotti ammoo:
“Kan Fanataallee ballinnaan huji jalqabee namii irraa fayyadamaa jira,Hargree Bahaa keessatti ummannii baayyinnaan irraa fayyadamaa jiraa,kan Booranaa porojektii guddaa barana hin xumurama..bisaan dhugaatiin Oromiyaadhaa dhibbeentaa 71 irraa gahe jira.”
Rakkoon dhibiin namii himatu,hujii bisaan baasuu yoo jalqaban yoo tokko tokko bajata jedhanii dafanii hin fixan, bisaan baasuuf qotani fa dhaban,tokko tokko ammoo qalbii tokkoon hin hojjatan fa jedhan.Akka obbo Alemaayyootti porojeektiin bajetaa jedhanii dhumuu dadhabde hin jirtu.
Hujiin bisaan baasuu tun naannoo Oromiyaa hedduutti bara 2006 keessa dhumatti jedha obboo Alemaayyoon,
“kan Booranaa ni xumuramaa..kan Fantaallees hujiin baballisuu itti deemamee sadarkaa olaanaa irra gahaa,Hararge keessattis wantoonnii jalqaban xumuramaa jiru bara 2006 keessatti wanta hedduu dha kan xumuraman.”
Gama kaaniin ammoo naannoolee akka Arsii Nageellee,Gujii,Hararge Lamaan, Baabbillee, Mattuu, Naqamtee fi Gimbii faalleen rakkoo bisaanii hedduu qaban jedhan ta ammoo torbaan dhufu itti deebina.
Mee tana ammoo caqasaa


text:
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: Kutaa Torbaffaa
Taammanaa Bitimaa irraa*
Kutaalee dabran jahanuu akka argattanii dubbiftan abdachuun, mee kunoo harras kutaa isa itti-fufamu isiniif dhiyeesseen jira.
SEENSA
Kutaa isa lammaffaa keessatti waayeen badhaadhina Afaan Oromoo hammi tokko isinii dhiyaatee ture. Kunis akka armaan gadiitti ibsameeyyu:
“Afaan tokko heddummina jechoota isaa keessayyuu jechoota moggoyyaalee-tiin duwwaa miti kan isa afaan sooressaa fi gabbataa isa taasisu. Waan tokkos gargar-baafate yoo lafa kaawwate, daran afaan sooressa isa jechisiisa. Afaan keenya, Afaan Oromoo kana lachuunuu jifaarameetoo argama. Afaan kana keessatti jecha tokkoof moggoyyaaleen shan yookaan sanii ol heddumminaan muldhatu. Kana irratti dabalameesoo, waan tokko sirriitti addaan-baasuun lafa kaawwata. Barachiisaan (pirofeesarri) ogeessa afaanii kan Biyya Ostiriyaa, Philipp Paulitschke, bara 1886 keessa Oromiyaa Bahaa keessatti qorannoo adeemsisee ture. Inni Afaan Oromoo karaa lamaan raajeffata. Tokkoffaa karaa bareedumina isaa daran malaaleffata. Lammaffaa afaan kun daran sooressa jedheetu dinqeeffata. Kanas fakkeenyota kennuun agarsiisa. Yeroo sa’aatii 24 keessatti argamu tarreessuun sagaleewwan 17 keenna.”
Inni kanaa olitti jedhame kun erga barreeffamee, barroolee (kitaabota) tokko tokko kan waayee Afaan Oromoo ibsan argeen ture. Barroon Ton Lues, kan “Aadaa Booranaa – A Dictionary of Borana Culture” jedhamu, dubbii kanaa olitti kaafame daran mirkaneessa. Furaan kun aadaan Oromoo fi Afaan Oromoo akkam baldhaa, tujuba-qabeessa fi sooressa akka tahe, sirriitti agarsiisa*. Mee ammaaf waa xiqqooshii isinii kenneen bula. Kutaalee itti-aananittan akka dharraatanii jala-buutaniif faldhaana shaayitiin isiniif qicaa, mee Waaqni anaafis, isiniifis obsa haa kennu! Abbaan keenya kun waggaa 25 guutuu Oromiyaa keessaa, godina Booranaa jiraatee, kunoo achuma dachee Oromiyaa jaalatu san irratti boqote (mee Waaqni ekeraa isaatii nagaya haa buusu!).
Amma jecha “rifeensa” jedhamu jalatti sagaleewwan inni tarreessen kenna. Kunis kan nutti muldhisu, akkamitti Oromoon waa addaan-baafatee akka kaawwatu. Barroon kun dubbii barachiisaan Philipp Paulitschke waggaa 126 dura jedhe san nuuf mirakaneessa jechaa dha. Kunoo Ton Lues akkana jedheeti, waayee rifeensaa nuuf tarreessa:
1) Rifeensa mataa
2) Rifeensa bobaa
3) Rifeensa gaara ilaa (“eyebrows”) = rifeensa nyaaraa. Oromoon Booranaa “ijaa”-n “ila” akka
jedhu yaadachuun dansaa dha. Jechi “ilaaluu” jedhamu isa
kana irraa madde.
4) Rifeensa koola ilaa (“eyelash”) = rifeensa laboobaa ijaa
5) Rifeensa butumee = rifeensa hidhii isa jalaatii gaditti argamu
6) Rifeensa afarroo (“moustache”)
7) Rifeensa areedaa
8) Rifeensa harkaa
9) Rifeensa miilaa
10) Rifeensa qomaa
11) Rifeensa saalaa = saphii
Oromoon Booranaa rifeensa nafa (dhagna) namaatiin “dabbasaa”-s ni jedha. Ammas isa kanaa oliitti, barroodhuma san keessaan waa isiniif ida’a. Furaan kun jecha Oromoonni Waltaajjii fi lixaa (Tuulamaa fi Macci) “albaadhecha/ albaadhessa” jedhaniif, Oromoon Booranaa albaadhessummaan kun akka sadarkaa garagaraa qabu, jechoota mataa ofii dandayan shan kennuun nutti agarsiisa. Mee jechoota shananuu akkuma T. Leus kennettan isiniif dhiyeessa:
“The Borana have specific words to describe types of gluttony, greediness:
– afuuraa: someone who never gets satisfied, eats in a hury, gobbles.
They can become agarii.
– agarii: insatiable hunger like a sickness; it happens when there is
famine, even to a rich person; the body gets weak and swollen.
– boola/ boolicha: an insulting term for someone who never gets
enough.
– sabdii: someone with a big appetite. They are always thinking of food,
do not share it with others, but when satisfied they stop eating.
– ufoo: selfish, egoistic, not sharing.
Yaada shanan kanaa olitti addeeffaman ibsuuf, fakkeenyaaf Oromoonni Waltajjii (Tuulamaa fi Macci Bahaa) jechoota afur qabu. Tokkoffaa: albaadhessa/ albaadhecha isa jedhamu kanaa olitti kaaseen ture. Lammaffaa: afuuraa – oggaa baay’ee horiif jedhu. Ammoo, nama albaadhessa taye jabeessanii ibsuuf yoo barbaadan: “namticha afuuraa kana!”, yookaan “abalu akka sa’a horaa galuutti afuura” jedhu. Sagaleen “agarii” jedhamus akka maqaa namaatti ni beekama. Kun nama maqaa san qabu arrabsuuf otoo hin taane, haadhatu maqaa akkanaa jaalalaaf akka maqaa-basootti ennaa daa’imummaa isaa baasafi. Anuu maqaa “raammoo”, “raacha” jedhamu nan beeka. Kana cufa haadhatu: “raammoo kiyya, raacha koo, agarii kiyya” jedhaani. Booda maqaan sun akka maqaatti fudhatameetoo hafa. Maqaan “bookee” jedhamu Biyya Oromoo keessaa godinoota danuutti akka argamu, yaadachuun mishaa dha. Kunis xiqqummaa fi jaalala ibsuufi malee, arrabsoo wayituu hin qabu.
Kanneen martinuu Oromoon waan tokko sirriitti lafa kaawwatee waamuu, akka duudhaa ofii godhate nutti agarsiisu. Ilaa dhalloonni ammaas, dhallonni boruus dhuudhaa dilbaawaa fi miidhagaa kana akka qaroo ija ofiitti eeggatanii bardhibbee fi barkumee hedduu qaxxaamursiisuu qabu. Yaa ijoollee Oromoo, mee hundi keenya qalbii fi sammuu keenya gara aadaa fi afaan keenyaatti haa luuccessinu! “Marcumaa fi ulfina abbaatu siqfata” jedha mammaaksi uummata keenyaa tokko!
Mee erga kana qalbeeffannee, kanaa gaditti sagaleewwan 25-nan kutaa kanaaf kurfeeffaman ilaallee, dubbii haa bulfannu!
JECHOOTA MOGGOYYAALEE
1) Gurmeessuu – kurfeessuu, gamteessuu, qixxeessuu, walitti-qabuu
2) fiinoo – tiinoo, xurumbaa
3) Gataa – kosii, xaa’oo
4) Gajamii – nyaata-ganamaa, bultee, faxara
5) Konfoleessa/ konfolee – qeerroo
6) Maansa – cirracha
7) Badallaa – boqqoolloo
8) Gaayila – fuudhaa-heeruma, cidha, aruusha/ aruuza
9) Gita – walqixxee, fakkaattii, hiriyaa
10) Golollisa* – dimimmisa, golgola
11) Qarxii – cabsaa-qotiisaa, buufata
12) Hicciqii – didha, booree
13) Doobicha – jagna, goota
14) Dhabannee – mudaa, hir’ina, hanqina
15) Dhaqdhaqii – laaqii, sochootuu, hinquuftuu
16) Leeddii – kophaa, leexaa
17) Laambubuu** – waliinmakuu, bulbuluu
18) Bungee – qomee
19) Olkii – waraana, duula, doowa
20) Balaqqamuu*** – diddiguu, hoqqisuu
21) Fichaa – deegaa, dhabeessa, fixataa, qollee
22) Qulquuluu**** – yaaduu
23) Himannoo – beeksifannoo, iyyannoo
24) olokee – awwaal-diigessa
25) Xifumaa – gonkumaa, matumaa, cufumaa, takkummaa
HUBACHIISA MIILJALEE
* Xiinxaltii barroo (“Book Review”) kanaa mee yoo feetan, “Taammanaa Bitimaa: Gadaa.com”, yokaan “Ayyaantuu Oromiyaa.com” keessaa ilaalaa!
** Laambuba, laambubbii = waliinmakaa, bulbula; laambubamuu = waliinmakamuu, bulbulamuu; laambubsiisuu = waliinmaksiisuu, bulbulchiisuu; laambubachuu = waliinmakachuu, bulbulachuu —. Laambubaa /laambubduu = waliinmaktuu, bulbulaa/ bulbultuu — faa!
*** Balaqqama = diddiga, hoqqisa. Balaqqamsiisuu = diddigsiisuu, hoqqisiisuu —. Balaqqamsiisaa = diddigsiisaa, hoqqisiisaa — faa!
***** Qulquula = yaada. Qulquulamuu = yaadamuu; qulquulchisuu = yaachisuu. Qulquulchisaa = yaachisaa— faa!
Itti-fufa!
==================== // ====================
* Taammanaa Bitimaa: Gurree@web.de
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
1 Comment
-
Amaan Hedatoo said,
Obboo Taammanaa baay’ee galatoomaa. Hujii jabaa irra jirtanii jabaadhaa. Kun qabsoo bilisummaa keessaa fuula tokko. Dhiheenna kana kitaaba namticha Andaargachoo Tsiggee jedhamuun barreeffame, ka “natsaanatin yemaayaawuq natsaa awucii” jedhu irratti Oromoon yoo afaan isaatiin wolitti waan wol hin dhageenneef Oromiyaa uumuun rakkisaadha. Oromoon shawaa fi Wollaggaatuu wol hin dhagayan….” ka jedu dubbisee garaan na gubate. Haga jarri kun ciiftee nuuf buluu dadhabde laalaa. Kana ka irra aannuun keessaa tokko hujii akkanaa dalannee ummata keenna keessattuu ka’imman lafaa dhufaa jiru barsiisuu dhaan. Kanaafuu irra deebi’ee jajjabaadhaa jedha.


text:
Dhalataa Godina Boranaafi hayyuu Oromoo kana ta’e Dr. Ibraahiim Elemoo walittibu’iinsa Boranaafi Garrii jidduutti guyyaa 18 dura ta’erratti xiinxala gadifagoo laata. Dr. Ibraahim gaaffii ciccimoo eenyummaalee Boranaafi Garriirratti , kau’umsa lolicharratti, ga’eelee mootummaalee Itoophiyaafi Naannoo Oromiyaarratti akkasumas gahee Umna Ittisa Biyyoolessaa Itoophiyaa [Wayyaanee] Ajaja Kibaarraatti yaadota bilchaatoo laata. Walittibu’iinsi Oromoofi Oromoo gidduutti akkasumas Oromoof saboota ollaa biroo gidduutti yeroo dhalatu maaltu akka waldhabiin nagaan akka hinfuraminerratti dhibba qaba? Mootummaan Itoophiyaa Godina Boranaatti maaliif nagaa hinbarbaanefi kkf irratti deebii isiiniif soqinee, barbaannee jirra. Rakkoon kuniifi rakkooleen walfakkaatoon akkamitti akka furamuu qabanirratti keessummaan keenya dhamsa cimaa qaba. Sagantaa kana guututti akka dhaggeeffataniifi hiriyoota keessaniif sabaahimalee hawaasaarratti (Facebook, Twiter kkf) akka qooddan cimisinee isin gaafanna. Itti dhiyaadha. Dhumarrattis sirbi Bornaa Abbush Zallaqaatiin nadhaggeeffadhaa jedhee isin eega!
Title: Walittibu’iinsa Oromoo Boranaafi Garrii Jidduutti Ta’erratti Xiinxala Gadifagoo Dr. Ibraahim Elemoo Waliin
Duration: 01:02:03
Category: Human Rights, News
Added on: Hagayya/August 15th, 2012


text:
Jabaatus Laaffatus ABOn Tokkicha
Ibsaa Guutama irraa* | Hagayya 2012
Addi Bilisummaa Oromo (ABO) akka yaadaatt baayyee jabaa wan ta’eef meeqa itt duulamu, meeqa busheeffamu, bakka meeqatt caccabsuu yaalamus garaa Oromoo keessaa baduu hin dandeenye, muuxataa bulas. Akka shaakalatt garuu hoggansi saa cimina jaarmicha irra eegamu hin agarsiifne Giidoo barbaachisu dhabani. Gara diinagdeenis dadhabbiin jira. Sana maddisiisuun jarmaa fi hooggansa jabaa gaafata. Kanaaf ergamsi ABO waan halleef hooggansaa fi jaarmaa jabaa eeggataa jira jechuu dha. Akka dhaabatt muda dhalatu sirreeffachuuf mala dursee lafa hin kaawwanne. Rakkinni keessa keessa nyaataa ture kan mataa ka’e ta’uun dhiyoo barame. Miseensota Hoggansaa keessaa kan hin murteeffatintu turan. Falli sana hundaa irraa ququnxuranii waa bixilachuun utuu hin tahin of irratt warrraqsa gaggeessuu gaafata. Daayi egeree iftuu dha, abdiin bilisummaaf ummati Oromoo kuufate hanga inni carraa ofiin bulu argatutt hin dhaamu. Ummati Oromoo qaama ummata Afrikaa ta’uusaa ABOn bareeche beeka. Tokkummaan Afrikaa ummatoota bilisa ta’ani malee abbaa hirrootaatin ijaaramu akka hin dandeenyes ni amana. Akka uumata tokkooti ijjeerrii sana irratt qooda fudhachuuf Oromoon dura bilisomuu akka qabu ni fudhata. Of jabeessuun kan fa’iifis ni barbaachisa.
Kaayyoo ABOn qabatee ka’e kaayyoo akaakileen Oromoo bara hin beekamne jalqabanii mararfatani. Kaayyoon kun, bilisummaa, tokkummaa, walqixxummaa fi obbolummaa gosoota fi nagaa, araara ollootaa, kabaja mirgoota ilmoo nama, ummatootaa fi naannaa uumaa irratt hundaawe ofiin buluu saba tokkoo agarsiisa. Sunis sirna Gadaa jedhamuun tiffamaa jiraate.Maaljechii kaayyoo kan barruun lafa kaa’uu nama dhibu suukiin namatt dhagahamus qaba. Haa tahu malee barreessaan kun wan itt dhagahamu akka itt haanutt itt gaalchuu yaala: “Kaayyoo jechuun akeeka ilaalcha hin jijjiiramne irratt hundaawe, daaya lammiin nagaa, tokkummaa, walabummaa fi jireenya gammachuu barabaraaf qabu calaqqisu, itt gala hunduu bakkaan gahamuu saa abdiin eeggatu”. As irratt “daaya” jechuun kan Inglishiitt “vision” jedhani. Oromummaa jechuun kaayyoo kana dhalootaa dhalootatt dabarsuuf wareegama barbaarchisu baasanii manii saan gahuu dabalata.
Yeroon ABOn bu’urfame meeshaa hacuuccaa mala haaraan Oromoo irratt jabeessanii qiinqumuun Oromummaa keessatt hafte domsuuf yeroo itt karoorfataan ture. Kana jala dhaabbachuun hacuuccaa bifa hunda dhabamsiisanii republikii ummataa demokratawaa Oromiyaa dhaabuuf dargaggoon barasii kakatanii bobba’ani. Sabummaan isaan kakaase bilisummaaf malee eeenyu irrattuu jibbaa fi olhantummaa dagaagsuu miti.
Dargaggoon sun Oromummaa coraan qaban malee ilaalcha saanii akka waliin hubatamutt rogaan hin unkessine. Sagantan barruun tarreessan kanneen hin amannee akka fedhanitt furachuun kan salphaa ta’eef kanaaf. Afaan Oromo keessatt “walabummaa” fi “bilisummaa”n addaan ilaalamanii hin beekani. Afan Inglishiittu addummaa “freedom” fi “independence” kan hubatu yartuu dha. Walabummaa haa jedhamu bilisummaa, sagantan republika ummataa Oromiyaa gad dhaabuu akeekkate. Ammas yoo tahe qooqota lamaan walabummaa fi bilisummaan akka nama afanfajjessaniti dhihaachuu hin qabani. Adda Bilisummaa Oromoo maal akka ta’e Saganta 1976 fi 1998 fooyya’an irra hubachuun ni dandahama.
Waliigaluuf “walabummaa” biyyaaf, “bilisummaa” ummataaf, fudhachuun nama hin dhibu, kan qabnu irratt waa nuu dabala. Garuu akka wanti kun dudhaan adda addummaa qabutt ilaalamuun akka miti. Namooti al tokko hoggana olahaanoo ABO turan ambatt bahanii nuti duruu Itiyoophiyaa irraa gargar bahu garaa hin saganteeffanne jechuu eegalani. Kanaaf laaffinni dhaabaa tokko kan maddu ergaa sagantichaa isa dhugaa micciruun sammuu namoota duruu daarii irra jiran keessatt mamii uumuu dha. “An bilisummaan jaaladha” “An walabummaa hin deggeru” jechuun “Adda bilisummaa Oromoo” muldhata saanii dhiheenya kanaa, empayera demokraatessuun waliin dhahuuf abbaluu fakkaata.
Kaayyoo yerootu itt darbee bakka turret deebi’nee karaa biraa haayaallu jedhu. Amaarri deemee Tigraawwayi dhufuun, qonnaan mootummaa jigee kubbaaniyyaa alaatt lafti Oromoo gurguramu, lakkoofsi nama dabalu, lolli qabanaawaan dhaabbachuun kan manii itt aggammane jirjirsisuu gaafatan tahuutu himama. Kan nama dhibu kaneen akkas jedhan kaayyoo irratt yaada kan jijjiirratan sana hunda dura ta’uus himatanii turani. Haalli haraan yoo dhalatu kaayyoo utuu hin tahin tooftaa jijjiiruun barbaachisaa ta’uu dandaha. Haatahu malee kanneen tarreeffaman keessaa kamtu akeekaa nama jijjirsisa?
Dogoggorri jalqabuma beekamu sirreeffamuuf waggaa afurtama fudhachuun kan nama malalchiisu, innu ofuma dhama’uu ta’e. Hogganooti sun akka abba tokkootaatt yaadaa ofii qabaachuun mirga saaniiti. Garuu abbaawummaa fi dirqama aadaa, dudhaa fi seeraa qabu. Sirnaan dambiilee dhaabaatt dhimma bahuu lagachuun isaani irratt kan jalqabe utuu hin tahin kan dhaaba keessa turee jedhama. Isaan jalatt yeroo seerri cabu callisanii irra darbuu fi alii ali tarkaanfi madaala hin qabne fudhachuun ture jedhu. Loogiitu hamatama. Kan dhaaba keessa shakkii facaasanii burjaajessan keessaa shakalli kun isa biraati. Hamiin jedhame utuu hin ifsamiin darbuunis wal mamuu akka dhalcha dubbatama.
Duraan Kora haa tahu Koree Gidduu walitt qabani yaada amma naannessan kana mari’achiisuuf angoo qabu turani. Yero sana gochuu dhabuun saanii haalli keessaa fi alaa yero jijjiiramu akka of se’anitt dhageeffannoo argachuu hin dandeenye. Seera cabsuu mannaa tartiiba iyyannoo miseensarraa eegaa turan ofiifis hordofuutu irra ture. Yoo didaman qajeeltuun gara saanii taati turte. Haalli yeroo yeroon ni Jijjiirama. Kan hardha fulduratt fidan bor duubatt dhiibama ta’a. Kan duubatt hin dhiibamne fedhaa fi ulfina sabichaa qofa. Kaayyoon sun akka beekamuu fi hedduun akka irratt wareegaman “bu’ursitoota” fi dabballoota ABO caalaa kan lammii kakaase hin turre. Jarri sana gochuuf qara irra turani.
Dudhammi biraa yoo hin jiraanne obsa, danda’ina fi gamnoommi hooggana irra waan eegamu ture. Abbaan doonii doonii saa ni jajjeebeessa, yoo dadhabes waliin cubuluqa malee cite jedhee gatee dheessuun salphina. Bu’uursitooti sunis akka abbaa doonichaatt of ilaaluu qabu turani. Utuu hin citin gatanii dheesuun salphina sana caaluu ta’aa. Abbaawummaa fi itt gaafatama seeraa fi seenaa qabu. Rakkina amma walxaxee furuun saa yeroo fudhate sun dhibu dha.
Dhaabi tokko akka itti dhufett utuu hin ta’in waan tolchu dursee karoorfachuu qaba. Akeeka ittiin sosso’u akka masakaniif sagantaa malbulchaa, heera, seerotaa, dambilee fi barruunqabi adda addaa lafa kaa’atatu eegama. Jarri kun hundi ilaalcha yk kaayyoo sabichaa calaqqisu. Miseensoti saa qaraa hamma jinfuutt jiran fecoo qabee barruulee sanaa waliin hubachuu qabu. Yoos ilaalchi sabummaa, Oromummaan maal akka ta’e qayyabatu. Barruuleen sun ganna afurtama dura lafa kaa’amanii. Kan hojii irra hin oolleef kanneen kaayyoof dudhama hin qabnetu itt hin dhimmine fakkaata.
Oromiyaan qabeenya humna nama, qabeenya lafa irra fi lafa jalaan sorettii dha. Garuu qabeenyi sun kan dhimma baasaa jiru halagaa isa garboomfateefi. Qabsoon Oromoo hanga qabeenya kana hin hirmaannett ofirratt hirkachuu hin danda’u. Gargaarsi karaa gara garaa alaa eegamu abddachiisaa mit. Kan qabsoott bobba’ame inn abdatamee miti. Yoo argame hin didamu. Fala ittiin galii argatu soquun dirqama hoggansaatii. Kun waareegama diina ofirraa faccisuuf godhamuu gadi hin gaafatu. Kanaaf hooggansa kutataa durfannoon saa ofirratt hirkannoo ta’e gaafata.
Hunduu laafina jaarmaa ABOn qabutt kara karaan qubaa itt qabu barbaada. Jaarma jabeessuuf hoogganatu itt gaafatama qaba. Kanneen hooggana turan akkamitt laafina komachuu danda’u? Kan bara afurtamaa ijaaramee jalcaasaa fi fedha misha qabu kabun dadhabamee attamitt haaraa yayyabuun yaadame? Dubbiin saa qaama yaa’a ABO laaffisuu keessaa tokko akka ta’e hin mamsiisu. Eenyuu wan itt hin amanne haddheessuu fi yoo dandahame diiguun kan jiru. Garuu waan bukeessuu saa keessa jiranitt qubaa qabuun safuu dha. Mana ijaare onsee haaraan ijaara kan jedhuuf attamitt amanamaa? Malbulchi xiiqiin utuu hin ta’in malaan gaggeeffama. Kan hafan keessas kan of hin mullisne yoo jiraatan malee jarri kaan amma walii tumsanii garaa garummaa agarsiisuu dandahu.
Hogganooti ABO irra qoollifatan kun saba saaniif waan duraan gumaachaniif galata qabu; haa tahu malee ulfina fi leellifammi saanii ulfina kaayyoo sabaaf kenaniin walitt hidhataa dha. Kanaaf tujuba keessa seenan, akka abjuu baddeett fudhatanii, afaalla’atanii deebi’u utuu ta’ee kan hundaan yooyyiffamu. Sana gochuu danda’uun gamnummaas jannumaa dhas. Hogganooti murnoota ammalee kaayyoo hin jijjiirree jedhanii akka fedhett haa tahuu dhaaba kana maqaan tursuuf galata qabu. Sana jechuun ABOn kan dhuunfaa saaniiti jechuu miti. Kan bor dabarsanii abbaa dabareett kennani. Kanaaf hariiroon bora’e akka dhimma dhuunfaa irra maddett ilaalamu hin qabu.
ABO kukkutanii bibixxiluun qoroo xixinnoo dhaabuu yaaluun rorroo Oromoott fe’ameef furmaata akka hin taane ganna kurnan darban agarreerra. ABO laman garaagarummaa saaniif waan himatan qabu. Tokko anatu caalaa kaayyoo ganama tissaa jira jedha. Tokko isaan biraa keessa farri kaayyoo sussutamanii akka jiran durse argeetu ta’a. Kanneen hafan garuu booqaa sana maxanfatanii dhiisanii kaayyoon ganama dogoggoraa dha jedhu. ABOn kan leellifamu kaayyicha bakkaan gahuuf sagantaa malbulchaa ganama baafateef malee maqaa saatiif miti. Ta’uus maqaan saa ulfaataa fi jaallatamaa ta’uun hin haalamu. Akeeka saa jallisanii booqaa “ABO” jedhu maxxanfataniif ABO hin ta’amu. Ummati ABOn lama sadii osoo hin ta’inii tokkicha beeka. Innis hamma mirgi hiree muteeffannaan Oromoo kan ofiin bulummaa dablatu hojii irra oolutt hidhannoo saa kan hin hiikkanne. ABO gatii dhabsiisuuf abbatokkeen maqaa saa dhahatanii fi hoggana saa ta’uu himatan jiraachuu akka mudaatt dhiheessuun ABOn maal akka tahe beekaa haaluu dha. ABOn tokkicha. Kan hafan hundu kan sobaati. Sagantaa malbulchaa saaniin walbiraa
qabanii laaluu dha.
ABOn adda abba tokkeen jannoota dhugaaf dhaabbatan, ummata saanii, biyya saanii fi ulfina saanii kan qabate irra faccisuu fi hanga inni biyya saanii gad dhiisee deemutt aarsaa isa dhumaa baasuuf fulduratt dhufanii kakataniti. Yeroo kaasichaaf qaama saanii fi lubbuu saanii golee Oromiyaa hundatt kennan sana gochuu saanii ture, ammas sana gochaa jiru. Kiisii saaniitt sagantaa malbulcha dhaabaa, harka tokkott alaabaa saanii isa biraatt meeshaa saanii qabatu turan. Al hundaa hogganoota saaniitt ni amanu, ajaja saaniitinis ibdatt dhiichaniiru. Faaruu biyya saanii, dhaaba saanii, alaabaa saanii, gootota saanii fi jaallewwan saanii akka hogganotii barsiisanitt farsaa deemu turan. Akkasitt kan ABOn kan jiru irra qaari’ee kan du’an kan haammate. Ayyaana waraaqxota ganna afurtaman darban dhufanii deeman hundaati. Bu’uura fi miira jabaa fakkeessituuf hin tolle qaba. Hogganootii fi miseensoti laafina fi afanfajja’a ni agarsiisu ta’a, garuu ABOn yeroo hunda jabaa dha. Miseensotii fi hooganooti ni jijjiiramu ABO dhaabbataa ta’ee hamma ergamsa saa bakkaan ga’utt ni jiraata.
Oromoon hoogganoota saanii irra seeraan bulummaata eeggatu. Biyya ilaa fi ilaameen walbulchu nuu ijaaru jedhanii abddatu. Kun shakala dudhaa Gadaa irra dhaalani. Kan seera cabse ni buqqifamaa, murtii dhumaas yeroon itt fudhatamu ture. Sun amma durdurii ta’uyyuu safuu Gadaa eeguun waan ilmaan Oromoo hunda irra eegamu. Kaayyoon qabatee ka’ee fi ammas hordofu ABO ayyaana Oromoo taasiseera. Yoomuu hin dabu hin dabsatamu. Akka yaadaan cimaa ta’ee jaarmaanis waan hin cimneef hin qabu. Dogoggora kanaan duraa irra yoo barate of sirreessuun nama hin dhibu. Hoogganooti ammallee kaayyoo ganamaatt amanan walitt dacha’uuf yeroo balleessuu hin qabani. Sana gochuun Sardaa dha, sababni ture hundi kan buqqa’e fakkaata. Kan hafuu falfalaa barsiifataa keessaa caffatanii bahuu dha.
Oromiyaa jireenyi see guyyuu dorsifamaa jira. Si’ana haalli dhalate gita bittuu Tigrayi kan beekame caalaa kan birdhachiisuu fi ababbarsiisuu. Malli Mallas isaanis empayerittis ittiin xaxee to’ataa ture kan dhaalutt waan hin dabarre. Habashaa mormitoonni hamma danda’an itt sadaa jiru. Mirga cunqurfamooti hanga yoonaa argatan ni fugisiifna kan hin jenne isaan keessatt hin argamu. Kaan akka mootichi hin fayyinne Waaqaa saanii itt kadhataa, itt dagamaa, itt qara’aa bulu. Gabaabaatti balaan Oromiyaa irra marsaa jiru kan salphaatt ilaalamu miti. Kan gabbarres kan hin gabbarres rakkina walfakkaataa keessa jirra. Kanneen ABO diiguu aggaammatan qaawwaa argataniin jaalbiiyyoota mogolee buusuu yaalaa jiru. Dura ijaajjuu hin dandeesssanii keessa gugadha jedhuuni. Sanaan akeeka qabsoo doomsuu bakkaan gahachuu fedhu.
Kan Oromummaan itt dhagahamu falachuun utuu caalaa hin waari’inii. Oromoo dha kan ofiin jedhu hundi badiisa mirgaa fi bitaan itt xiyyeeffate irraa baraaramuuf walii birmachuu feesisaa. Ammaaf sagantaa gabaabaan hiriirsuu danda’u ummata tokko, biyya takka fi hiree tokko akka waliin qaban amanuu dha. Ilaalcha addan qaban erga balaa ofirraa dabarsanii itt deebi’uu danda’u. Yeroon saa ilaalcha “nuu” fi “isaan” jedhuun qabsaawota gidduutt gargar baasa osoo hin ta’in kan guddaa itt yaadanii fi wal qayyabachuu itt yaalani. Balaan didichaa yero dhufuutt jiru kana mooraa halagaatt dheessuun jiraan awwaalamuu dha. Akkasitt jannoota hedduutu galaafatame. Sana akakilee keenya akka Goobana Daaccee faa irra barachuu dha. Lubbuu fi maqaan badani.
Ummati Oromoo erga qabamee kaasee eenyummaan saa, qaammi saa, qabeenyi saa, dafqisaa fi lubbuun saa itt hin hafne. Ofirraa faccisuun kan du’e irra garbummaan dhiitamee, tuffatamee, jeejeen guraaramee fi ergaramaan kan dhumetu caalaa. Sun hundi ta’ee mooraa gabroonfataa keessaa mootummaa saaniin mormanii cunqurfamaa bira kan dhaabbatan hin turre. Hundi saanii Waan akka isaan tajaajiluu Oromoo uumeef itt fakkaataa bahe. Hardhas isaan keessaa kan yaada jijjiirrate hin muldhatu. Oromootu roorrisaaf jilbeefachuu balfinaan haala kana fuggisiisuuf ABO ijaarrate.
Ergasii, ABOn ummata jaalalaan wojjin jiraate kan walfuudhee walirraa irraadhalche gargarbaasuu yaala jedhe mooraan diinaa wacuutt ka’e. Isaan dura jaalalli sunii fi soddummaan itt muldhatee maaf ba’aa saa hin salphifne, maaf tuffiin gadi ilaalame? Ammallee gidiraa naannaa jaarraa tokkoo fi walakaa irraan gahaaniif kan gaabbe hin jiru. Amma kan isaan yaacessu qabeenya fi humna nama Oromiyaa gatii bucuun bolqan dhabuun itt mullateetu. Akka saba biyya saa irratt abbaa biyyaa taheett walqixummaa fi obbolummaan waliin jiraachuu hin fedhani. Empayericha bara baraan jiraachisuun akka ergama saanii tahett fudhatu. ABOn sana diiguuf kakatee. Yoo sun tahe qofa ummatni jalati hidhaman hundi gadi dhiifamu.
Oromoon koloneeffataa waliin malee olloota saa irra gaaffii mirgaa hin qabu. Ammaa hojiin Oromoo eeggatu jaarmaa saa cimfachuu fi hoogganoota qabu jajjabeessaa fi wal dhuunfachiisaa haaraa jalaaa biqilfachuu dha. Amma huuqqataa haa fakkaatu malee keessisaa migira ta’uurrayyuu, humna riphaas akka qabu beekamaa dha. Humna riphaa sana misoomsee hanga gad of dhaabutt dirqama biraa fudhachuun itt gala akeekkate irra of hankaaksuu dha. Kanaaf dura walabummaa yoo gonfatan ofirra darbanii ilaaluun dhufa. Haa ta’u malee kolonota akka saa waliin qabsoo irratt walii tumsuun hin dhaabbatu. Empayeran demokraatessa yoo jedhe garuu “Hudduu irraa hin qabdu mataatt aguuggati” isa jedhan taha
Miseensoti angfi ABO namoota dhaloota Tokkummaa Afrikaa kan Amerikaanota Gurraacha irraa ka’ee malbulchesitoota Afrikaa 60mootaa akka Kwame Nkurumah fai’in waldayichatt dabarfamaa dhufe kanneen utuban turan. Jarri sun OAU akka karaa Tokkummaa Afrikaa dhugaatt geessutt qayyabatann. Hamma yoonaa fiixaan hin baane. Tokkumaan Afrikaa dhugoomuuf fedha tokko tokkoon ummata Afrikaa hin faalamin irratt malee mootummoota kan hedduun saanii abbaa hirroota tahan irrati miti. Fedhi abbaa hirrootaa fi Tokkummaa Afrikaa kan akeeka demokrasii bilisummaa, walqixummaa, baabsaamitii, ulfina mirgoota ilmoo naamaa fi ummatoota fi obbolummaa Afrikaanotaa irratt hundaawe wal fincilaa dha. Sanaa gochuuff gara sammuu dhiphatu.
Addi Bilisummaa Oromo (ABO) ciminni akka yaadaanmalitt qabu shaakalatt shaffisaan jijjiiramu malee gaaffiin Oromoo deebii argachuuf dhaloota hedduu fixuu dandaha. Sun bara meeqa fudhatus ABOn garaa Oromoo keessaa hin baduu. Kanaaf ergamsi saa ammallee hoogganaa fi jaarmaa caalaa jabaa eeggataa kan qabuun tattaafataa jira. Akka itt mudaa qabu sirreeffachuu dandahu heera fi seera tumatee ture. Garuu hojiirra ooluu saanii guyyuu kan to’atu fi qajeeltuu ilaaluf qaama aboo qabu lafa hin kee’anne. Silaa beekaa badii irra darbuun hogganootaas ni ittifama ture. Sana lafa kaa’achu hafuutu laaffisaanii dhufe. Rakkinni ABO mataadhaa gad eegale. Hooggansa keessa kan hin murteeffatin jiraachuun daddaaqina hore. Sana qulqulleessuun yeroo eeggataa jira. Kanaaf irraa ququnxuranii waa bixilachuu utuu hin tahin of irratt warrraqsa gaggeessuutu kaayyoo bakkaan gahuu gargaara. Ummati Oromoo qaama ummata Afriikaati. Tokkummaan Afrikaa fedha bilisa ummataatiin ijaarama malee kan abbaa hirrootaa fi koloneeffatootan miti. Annisaan akeeka ABOn Tokkummaa godinichaa haa ta’u kan waldayaaf qabuu sanaa. Dura tokko tokkoon ummataa dhugaatt bilisoomuu qabu. Kolonii keessaa dacha’uun bar tokko sanati geessuu danda’a. Daayi egeree iftuu dha; abdiin Oromoon bilisa bahuuf kuufate hanga sun carraa hojiirra ooluu argatutt hin dhaamu. Jabaatus laaffatus ABOn tokkicha.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
* Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo
————-
Source: Gubirmans.com
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
3 Comments
-
Hawwii Dhugaa said,
J/ Ibsaa Guutama,
Galatni fi kabajni guddaan siif, akkasumas qabsaa’ota ABO fi WBO keessa jiraniif haa tahu. Hojiin keessan durattis har’as sirrii dha, jechi keessanis sirrii dha. ABOn jarmiyaa gaaffii fi dhibee ilmaan Oromoo sirriitti deebisuuf dhaabbate isa jalqabaa fi dhugaa ta’uu isaa Ilmaan Oromo hundumaa keessatti beekamaa dha. Qabsoon isin jalqabdan ittuma fufaa, bilisummanis inuma dhufaa, uumatni oromoo ammoo ABO deggeruu fi wajjin qabsaa’uu ittuma fufa. Warri gidduutti akka dogoggoruu ta’anis dafanii qalbii isaanii haa jijjiirratani.
-
David said,
J/Ibsaa,
Waaqayyoo hubannaa fi beekusa siif kenne siirratti haa hiránfatu jedha. Umurii dheeraa fi nagaan siif hawwa. Ulfaadhu!
Ergaa ijaaraa fi karaatti nama deedisuu dabarsite. Asi irratti barreeffama kanatti dabalee angafoota yaada furmaata jedhanii akeekan kana wajjin utuu bal’naan mariáttanii gaarii dha. Isaan kun tarii yaada wayyaáa fi kan furmaata fidu itti fakkaate kan kaán malee Ummata Oromootti rakkoo fiduuf natti hinfaakkaatu. Asi irratti wal-hubannoo gadi-fageenyaa barbaachisa.
Wanti hojjetamu kaúmsa irratti wal-hubatanii wal-ijaaranii tokkomanii diina waloo jigsuu malee holollii wan tahee darbeen wal-yakkuu, maqaa wal-xureessuu fi hamilee wal-cabsuu ilma Oromoo fi Dhaaba oromoo kamirraayyuu deemuu hinqabu. Caalaa wal-madeessuu fi wal-diiguu fi Diinaaf haala aanjeessuu taha.
Inni ABO dadhabeera ful-dura hindeemne jedhu sirrii hinfaakkaatu. Yoo Wayaanee kufisuu baate iyyuu Kalaandarri oromoo akka hojii irra hinoolle tahu illee Daangaan Oromoo fi Dhaabi OPDO iyyuu lubbuun turuun isaa sababa sochiiwwan ABOn gannoota 20 itti cichee jiruuf jecha dha. Wanti biyyaa keessaa haa xinnaatus malee Oromoof hojjetamu hundi jabina Dhaaba OPDOn utuu hin tahin sodaa wayyaneen ABO irraa qabdu irraa tattaffii gaaffii Oromoof deebisuuf yaaltuu dha. Gaaddisi ABO Ummata Oromoof abdii Diinaaf shororkaa dha.Dandeettii qaban walittifidanii seena oromoota boonsuu hojjechuuf maaliif muláta dhabnee??Nami kennaa qabuun (siyaasaa, waranaa, seeraa, hawasummaa, fi kkf ) walitti fiduudhaan tokkoon tokkoon oromoo irratti hojjechuun ammaa dha.
Waantaéefuu Oromoo fi Dhaabi Oromoo yaadaan tokkoo taanan yoo dandaáme Jaarmaayaanis yoo mirkanaée Xiyyarrii lolaa fi Dimaamitiin kamu bilisummaa isa hindhorku. Rakkoo guddaan nutti qabnu hojiidhaan tokkoomuu dhabne.Kun ammoo rakkina dinagdee hará nu mudateef sababaa dha. Rakkinni kun walitti galagallee akka wal-lolluuf tahuu hinqabu. Rakkoo dinagdee hará nu mudateef waliin taanee looluudhaan qabeenyaa Oromiyaa Tigiroonni saamaa jirtu keenya gochuu qabna.Akka nama dhuunfaa qofaatti utuu hin tahin akka Sabaatti nu iyyoomsite wayaaneen.
Please, Dear oromoo politicians, Scientists, fighters, oromoo political organization, all who believe in that your people is at worest stage of economical, political, social crises take time to review your past events and analyze the current and draw a realiable solution for the future at least to save generations. Take time to think over it to ignore minor personal and organization differences, and to come to one in order save your people. This is historical responsibility to any Oromoo regardless of education status, sex, age, religion and localized issues.
Kabajaan wareegamtootaaf, Bilisummaa fi nageenyi saba hafee haa tahu,
-
Amartii said,
Barreeffama keessaniif galata qabdu. Jecha dogoggora namootni tokko tokko dubbatan isiniskaaftan keessaa waa’ee ABOn sad’ii kanatu na raaja. Dhugaa dha Oromoon dhaaba siyaasaa adda addaa dhaabbachuu ni danda’a. Garuu dhaaba maqaan tokkoo gochaa fi akeekaan lama, sadi’ii dhaabbachuun hin danda;amu.Ani hangan beekuutt dhaaba akeeka adda addaa qabaatee maqaa tokkoon socho’u hin argines, hin dhageenyes. Fakk. ABO, AWO, OPCO, OPDO k.k.f of moggaasanii socho’uun seera. Dhaaba siyaasaa miti namnillee yoo maqaan tokko ta’e maqaa abbaatii adda baha, yoo maqaa abbaatinis waldaye, maqaa akaakayyuun adda baha. Kan ABO kana akkamiin adda baasuun danda’ama? Deebiin isaa, ABO ummatni Oromoo beekuu fi simate, kan ilmaan isaa qaqqaaliin itti wareegaman, itti hidhaman, itti dararaman, kan bilisummaa saba isaaf yoom iyyuu falmu malee ABO Burgera faranjii cuffachaa ittin of waaman miti. ABON tokkicha, akeekni isaas tokko. Sagantaa addaa kan qabu, sagantaa ABO isa kan uummata Oromoo irraa adda kan ta’e kan qabu ammas yoomis ABO waan hintaaneef maqaa haa jijjirratan. Lakkii nuti ABO isa kan sabichaa, isa ganamaati yoo jedhan seeraa fi heera akkasumas saganta siyaasaa isaa fudhachuu qabu. Nuti ABO lamas, sadiis hinqabnu, hin beeknus.
ABOn tokko, Oromoon tokko.


text:
QABSOO UUMMATOOTA SUDAAN KIBBAA: Kutaa Jahaffaa
Taammanaa Bitimaa irraa*
Jaalatamoo fi kabajamoo dubbiftoota barreeffata kanaa,
Kutaan inni kunii fi inni dabre akka wal nuu qabatuuf, mee isa dabre keessaan waa xiqqashoo isin qabachiisa. “/Amma namoonni Sudaan Kibbaa kanneen mootummaa jiddu-galeessaa fi mootummaa naannoo Kibbaa keessatti hirmachaa turan, walgayanii jaarmaa bilisummaa kan: “Sochii Bilisummaa Uummata Sudaan – Sudanese People’s Liberation Movement – SPLM” jedhamu, bara 1983 keessa ijaarratani. Dhaaba kana nama duraan Biyya Ameerikaa, USAa-tti barate, Dr. Koloneel John Garang-tu gaggeessa ture (3). Amma waraanni Mootummaa Kaartumii fi warra Sudaan Kibbaa jidduutti haaromfamuun jalqabame. Inni kun uummatoota Sudaan Kibbaa biratti: “Anyaa-Anyaa Lammaaffaa” jedhameeti beekama. Waayee isa kanaa jechuun, “Anyaa-Anyaa Lammaffaa” kutaa kanatti aanee dhufu, isa kutaa xumuraa tahu keessatti ilaalla!/”
Erga isa kana naaf yaadattanii amma kan narra jiru, bakkuman dhaabe sanii irraa jalqabee itti-fufuu dha. Bara 1985 keessa qondaaltonni loltuuwwan Sudaan kanneen ijaarsa: “/Adda Saba Islaamaa – National Islamic Front/” ofiin jedhanii fi kan warra “/Sudaan seera shariyaa hordofuu qabdi/” jedhaniin sirriitti gargaaraman, mootummaa Koloneel Numeerii garagalchuun mootummaa Islaamaa hundeessani. Garuu, ammas taanan mootummaan kun warra Sudaan Kibbaa dhiisitii warruma Sudaan Kaabaa birattuu fudhatama jabaa hin arganne. Kanaaf, waggaa sadii booda jechuun bara 1988 keessa filmaata adeemsifame keessatti, warreen duraanuu akka cimaatti mootummaa Numeerii balaaleffatan keessaa namni beekamaan, Saddiq al-Maadii jedhamu aangoo mootummaa qabate. Hatahu malee, ammas haalli taliigaa (siyasaa) Sudaan jechuun kan Kibbaas tahee, kan Kaabaa amansiisaa fi gammachiisaa hin turre. Sirumaayyuu silaa Sudaan biyya kudeetaa loltuuuwwaniitii, ammas warri loltuuwwanii maqaa “/Saba Baraaruu – National Salvation/” jedhamuun mootummaa uummataan filatameeyyuu, kan Saddiq al-Maadii buusanii kooraa taayitaa irra qupphanani. Kunis bara 1989 keessa. Dureen jara kanaa namuma kunoo harrallee, kooraa san irra jiru, Jeneraal Omar al-Bashir kana. Mootummaan al-Bashir kun akkuma taayitaa qabateen seera Islaamaa cimsee itti-fufe. Kana irratti ida’uun Sudaan Kibbaa irratti immoo waraana isa duraanii caala hammeessee itti-ka’e.
* Taammanaa Bitimaa: Gurree@web.de
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
Comments are closed.


text:
Archive for January, 2013
January 27, 2013 at 9:32 pm · Gadaa.com
January 27, 2013 at 8:14 am · Gadaa.com
Jiituu Sabaafi Lammii Moosisa | Unbarsiitii Finfinnee – Amajji 2013
“Kan dagalee raasu yemmuu namatti bu’e argu ...”
January 27, 2013 at 8:04 am · Gadaa.com
Jiituu Sabaafi Lammii Moosisa | Unbarsiitii Finfinnee - Amajji 2013
Barri isaa duri. Dhugaa, soba, leenca, ibidda, bishaaniifi bofatu wajjin jiraataa ture. Garuu sobni hunda isaanii fixee kophaa waan hunda dhuunfatee jirachuuf karoora baafate. Akkaatuma kanaan bofa kophaatti waamee "... leenci yoo nuti waa arganne silaa nurraa fudhataa maal goonu?” jedheen. Bofnis “... isa anuu nan ajjeesa!’’ jedhanii akkuma jedheyyuu leenca hiddee ajjeese. Sobni du’a leencaa erga hubatee booda, ibidda kophaatti waamee "... waan gaarii tokko yoo arganne bofti nuurraa fudhata. Kanaan dura leencayyuu akkatti ajjeese silaa argitee Maaltu nu baasa?’’ jechuun mararteen gaafate. Abiddis akka aaruu ta’ee ...
January 25, 2013 at 11:32 pm · Gadaa.com
[gpslideshow exclude="" caption="on"]
January 25, 2013 at 11:22 pm · Gadaa.com
Namoo Daandii | VOA
January 24, 2013 at 5:47 am · Gadaa.com
QINDEESSITUUN: KOREE QINDESSITUU KGWHA ABO
Hunda dura nagaan keenya kan kabajaa if kan Oromumma isin haaga’uu. Akkuma quba qabdan Araaraa fi Walhubannoon ABO-SHG, ABO-QC if Gurmuu Qabsaawota fi Miseensota ABO gidduutti taasifamera. Haala kana laalchisee bakki bu’oota dhaabboolee kanaa ibsaa fi marii hawaasa keenya walin gaggeesuuf qophin xumuramera. Kanaaf Ummatni keenya kan biyya Holanda, Belgium fi ollaa jiraatan walgaii kana irratti akka argamtan kabajaan affeeramtani jirtan.
January 24, 2013 at 12:39 am · Gadaa.com
VOA NEWS - The United States and Somalia have restored diplomatic relations for the first time in more than 20 years. The move allows Somalia's new leaders to regain international assistance as they fight al-Qaida affiliated terrorists.
January 23, 2013 at 12:09 pm · Gadaa.com
VOA, TVOMT, SBO, VOO, Simbirtuu:
January 23, 2013 at 6:01 am · Gadaa.com
January 23, 2013 at 5:15 am · Gadaa.com
Hawaasa Oromoo Melbourne fi naannoo isaa, akkasumas Australia keessa jiraattan maraaf, maqaa Adda Bilisummaa Oromootiin nagaan keenya isin haa dhaqqabu jenna.
Mooraa QBO ittichanii gabbisuun qabsicha fuula-duratti tarkaanfachiisuuf jecha muratnoo Hoogganoon fudhataniin dhiyeenya kana ABO fi QC akkasumas Gurmuun qabsaawotaa fi miseensotaa ABO araaraa fi wal hubannoo tokko irra ga’uun isaanii ni yaadatama.


text:
WASHINGTON DC
— Kan as Niwu-yoorkitti kora walii-galaa ka Tokkummaa Mootummootaatti hirmaataa jiran - Muummichi-ministaraa Itiyoophiyaa haaraan - Hayilemariyaam Dessaalegni dhimma daangaa irratti, imaammatni Mootumman isaanii hariiroo Ertiraa waliiniif qabu akkasumas laga Abbayaatti fayyadamuu ilaalchisee imaammatni Masriif qabu dhaabbataa akka tahe eeruudhaan, Mootummaan isaanii karaa nagaa furmaata fiduutti ka cichu ta’uu dubbatan.
Ertiraa waliin, kaleessas, har’as wal-dhibdee qabnu karaa nagaa furachuuf waggoota sagaliif balbala bannee eegaa jirra, jedhu - Obbo Hayilemariam.
Mootummaan Masrii haaraan, tarii, Mootummaa keessan ammaa kana akka carraatti fudhachuun akka dhimmi Abbayatti fayyadamuu keessa deebi’amee dubbatamu yaaluu mala. Ejjennoon keessan maali? gaaffii jedhuuf ennaa deebisanis, dhimmi Abbayaa dhimma Itiyoophiyaa fi dhimma Masrii qofa miti. Dhimmi kunis dhimma haaraa miti - jedhanii, mirga biyya isaanii Abbayatti gargaaramuuf qabduu fi haala itti dantaan biyyoota biroo eegamu ibsanii jiran.
Gabaasa guutuu dhaggeeffadhaa


text:
Barattoota Gondor Yuuniversitii Irraa Dismissal Ariyaman
Gabaasa Qeerroo Bilisummaa Muddee 07,2013
Baatii Sadaasaa 2013 keessa Yuuniversitii Goonder keessatti barattooti Oromoo gaaffii mirgaa kaasuun ni yaadatama. Rakkoo fi gidiraa uummata Oromoo akkasumas hidhaa fi ariisaan barattoota Oromoo irra gahamaa jiru haa dhaabbatu jechuun gaaffii mirgaa barattooti Oromoo kaasaniif deebiin mootummaa Wayyaanee irraa kenname ajjeechaa fi dhihdaa ture,sababaa diddaa barattooti kaasaniif jecha barataa Oromoo tokko ajjeessuun toorba ammo hidhaa hin beekamnetti ergamanii jiru.
Haalli kun jabbaachaa deemuu irraan walitti bu’iinsi barattoota Oromoo fi kanneen mootummaa Wayyaaneen kaadhimamanii hojjetan jidduus jiraataa ture. Ammoo gaaffii mirgaa ilmaan Oromoo kaasaniif deebiin itti aanu kenname barattoota mooraa fi barnoota isaanii irraa arhiyuun gaaffii mirgaa ukkaamsuuf yaalee jira.
Ammatti Muddee 5,2013 barattooti Yuuniversiticha irraa arihaman gabaasaan Qeerroo akka armaa gadiiti addeessa.
1) Barattoota 8 dismal barnoota irraa ariyanii jiru;
2) 2.Barattoota 9 waggaa lamaaf adaba itti kennanii mooraadhaa bahanii jiru;
3) 3.Barattoota 19 ammoo meeshaa caccabeef horii akka baasan mallatteessisifamanii hanga horin isaa bakka buusanitti barumsatti akka hin deebine tahee jira.
4) 4.Barattoota 150 ammoo akeekkachiisa itti kennuudhaan mallatteessisanii mooraatti deebisanii jiru walumaa gala galmee kanneen arihamanii akka armaa gadiitti dhiheessina.
Barattoota Waggaa Lama (2)Barnoota Irraa Ariyaman
Injifannoon Uummata Oromoof!
Gadaan Gadaa Bilisummaati!
Guutummaan lis kanaa:- Yuuniversitii Goonder Keessaa badii tokkoon malee barattoota arihaman


text:
Fi'iloonni laammeen, gocha gostokkee nam tokkoon amma-amma irra deddeebi'amee mul'atu ykn gocha gostokkee namni hedduun yeroo takka keessatti raaw'atu ykn haala gostokkee namni ykn wanni baay'een yeroo takka keessatti mudatu ibsan.
Fk.1
- Obbo Magarsaan, tumaaleeyyii shananuu qaqqale.
- Tumaaleeysa tokko qale.
- Tumaaleeyyii lama qaqqale.
Fk. 2
- Anaafii Iddoosaan tumaaleeysa tokko tokko qalle.
- Anaafii Iddoosaan tumaaleeyyii lama qaqqalle.(himni kun hiikkaalee lama qaba. Lameeniis:
- aniis Iddoosaaniis tokko tokko qalle ykn Anaafi Iddoosaan, dura tokko wajjiin qalle; tumaaleeysa lammadaatiis wajjumaan qalle jechuudha.
Fk. 3
- Obbo Tulluun mana jira; ilmaan isaa ammoo, karaarra dhaabbatan.
- Huccuuleen reefu miiccite qoqqorte
- Jarri afranuu dirreera, ciciisan.
- Tokko nitaa'a; shanan ammoo, ni ciciisan.
Tuttuqe jechuun = itti deddeebi'eeti tuqe jechuudha.
Babbaqaqe jechuun = bikka baay'eet baqaqe jechuudha.


text:
Ilmooleen hundeen isaanii "s"dhaan xumuramtu fi'iloota siissee (causative verbs) jedhaman. Siismaya ( causation) akka gochi tokko raaw'atamu godhu waan mul'isaniif, siissee jedhaman. Duubaggaloonni siissummaa fi'iloota kanneenii mul'isan, hedduudha. S, is, siis, isiis, sisiis, issiis, sisisiis
S
Maxxantuun siissummaa mul'istu tuni fi'iloota hundeen isaanii "ph", "r", "q", "h", "t", ykn "g"dhaan xumuraman keessaa, hamma tokkorratti maxxanti.
Fk
Hiikkaan isaaniis akka kanatti aanu taha.
Caphsuu = akka caphu godhuu Baqaqsuu = akka baqaqu godhuu
Baqsuu = akka baqu godhuu Baasuu = akka bahu godhuu
Diddiigsuu = akka diddigu godhuu Dagaagsuu = akka dagaagu godhuu
Hubachiisa: Fi'iloonni haadhoon dubbifamtuu "s" jedhamtuunxumuraman nijiran. Haatahuu immoo, akka ilmooleetti isaan hinfudhannu.


text:
Matim-mul'istoota (subject determiner)
Jechoonni matimummaadhaan hima keessatti hirmaatan keessaa baay'een, mallattoo matimummaa isaanii mul'istu qaban. Mallattoon tuniis, jechoota matimummaadhaan hirmaatanirratti maxxanuudhaan matimummaa mul'isti. Sababa kanaaf matim-mul'istuu jedhamti. Matim-mul'istoonni himmeen afaan Oromoo keessatti itti gargaaramnu gos afuri.
Isaaniis:
N ,Ni ,I ,Tu
Matim-mul'istuun tuni, jechoota (matimoota) sagalee dheertuudhaan xumuramanirratti maxxanti.
Fk
Caala, Gadaa, Hoolaa, Caaltuu, Diimtuu, Bareedduu, Lammii, Firii, Waqarrii, Guddoo, Gadoo, Jiboo, Raaree, Burree, Hiree
Caaltuun dheengadda ganama dhufte
Gadaan tokkoo bara saddeeti.
Raareen ganda keenyaa bal'oodha.
Diimtuun Hangaatuudha. Firiin isin afeerte.
Hireen tiyya jalloon karaarratti buutee hin qaceeltu.
Guddaan rabbuma.
Ni
Matim-mul'istuun tun, jechoota birsaga maaheessa dubbifamtuu leexaa sagalee gabaabduu "a" jedhamtuun uumaman qofarratti maxxanti.
Fk
Nama, Ummata, Bara, Baala, Mana, Galata, Gaara, Lola,Waaqa, Bartoota, Jajara,Fuula, Muka, Areeda, Jara, Gaala, Faaya, Dheeda, Xumura, madaala
seera
Seera
( ) a-a + ni = ( )ni
( )a = matima sagalee gababduu(a) dhaan xumauramau.
a = "a"n xumurraa jirtu haqi.
+ ni = matim-mul'istuu "ni" itti maxxansi.
( ) ni = matiam matim-mul'istuu "ni" maxxanfate.
Fk
1.(Mana ) - (a) = man
Man + ni = manni
2. (Nama) - (a) + ni = namni
3. (Rooba) - (a) + ni = robni
Haaluma kanna gaa:-
Birsaga + ni = birsagni
Waaqa + ni = waaqni
Muka + ni = mukni


text:
a xumura maqaa haarayarra jirtu hanqisnuus, hiikkaan hinjijjiiramu. Man + barnoota = manbarnoot
Yoo kuni tahuubaate ammoo, maa haala nuti feenu ibsu hintahu. Fakeenya kanatti aanu qalbifadhu. Fk.
Maqaalee sadeen armaandgadii keessaa, kamtu maqaa afaan ingiliiziitti " Elemoo Qilxuu School" jedhamu sirritti mul'isa.
- Mana barnootaa Elemoo Qilxuu
- Manabarnootaa Elemoo Qilxuu
- Manabarnoota Elemoo Qilxuu
- Manbarnoot Elemoo Qilxuu
- Mabarnoota Elemoo Qilxuu
Lakkooysi 1fi 2 dogongora ifatti mul'atu waan qabaniif, lak.3,4fi 5 gabaabsinee haalaallu.
Hiikkaan deebii lak.3 barnoonni kann Elemoo Qilxuuti jechuudha. hiikkaan deebiilee lak. 4fi5, jecha "school" jedhu mul'isuu nidandayan.
Maqaan deebii lak.5 jalatti kenname,akkamitti akka uumame ibsuun nifeesisa. Godina Jimmaatti maqaan bara Abbaajiifar uumameetu jira. Maqaan suniis, 'Maseeraa' jedhama. "palace" ykn castle jechuudha. Maqaan kuni maqaalee lamarraa uumame. 'man' + 'seera'. Maqaa mana jedhurraa birsaga duraa qofaatu fudhatame. Sagaleen maqaa lammataa ammoo, nidheereeffamte.
Mana + seera ma + seera + a maseeraa Hubannoo haala kanarraa arganneen gargaaramuudhaan, maqaalee kanatti aanan tolchinee moggaasuun nidandayama.
Fk.
Maqaaleen maqaafi jechoota hintahin walitti makuudhaan uumaman, maqaale makoo jedhama.


text:
...aati...
Barnootni mata duree kana jalatti barattu kan waa'ee gochoota yeroo takka keessatti hojiirra oolanii kan ibsu taha. Dura fakkeenya kanatti aanu laali.
Fk
Hargaaya xalayaa dubbisaati seeqa.
Roobaan darbii dhawaati fooriyya.
Kadija huccuuhodhaati wallisti.
Kaliifaafi hiryyoonni saa, bishingaa ka'abaati daraasan.
Kadiir raadiyoona caqasaati kataba. Himmeen shananuu gochoota lama_lama kan waytuma takka keessatti nama ykn murna tokkoon raaw'ataman ofkeessaa qaban. Himmeen shananuu fi'iloota lama_lama matamatatti qabaachuu isaaniitiishubadhu.
Hima "Caalaan xalayaa dubbisaati seeqa" jedhu fudhannee gochoota lameen Caalaan hojjechaa jiru gargar baafnee haa keenyu. Caalaan xalayaa dubbisutti jira.
Caalaan seequtti jira.
Caalaan, waytuma takka keessatti xalayaa dubbisuufi seequtti jiraachuu isaati nuuf ibsa. Roobaan darbii dhawaati fooriyya jechuuniis: Roobaan darbi dhawuufi foriyyuus bakkamua takkatti oofutti jira jechuudha.
Kadija huccuu miicaati wallisti jechuun
Kadija huccuu miicuufi wallisuus walumaan itti jirti jechuudha.
Kaliifaafi hiriyyoonni saabishinga ka'abaati daraasan jechuun, bishinga ka'abuufi darasuus walumaan itti jiran jechudha.
Kadiir raadiooyna caqasaaati kataba jechuuniis: Kadiir radiyoona caqasuufi katabuus walumaan oofutti jira jechuudha. Himmeen shananuu fi'iloota lama_lama qaban. Himni tokko guduunfituu "ti" jedhamtu dura aanainni kaan ammooguduunfituu (qarqabduu) "ti" jedhamtuutu faana bu'a.Qarqabduun tuni ammoo maxxantuu tahuusiitiin fi'ila gocha dureessa ibsurratti maxxanti. dubbisaati seeqa
dhawaati fooriyya
hodhaati weeydisti
ka'abaati daraasan
caqasaati kataba
Fi'iloonni "ti"n itti maxxantu hundi, uunkaa walfakkaatu qaban. Hundi isaanii "aa"dhaan xumuraman. Fi'iloonni "ti"faana bu'an ammoo uunkaalee adda addaati qaban. Wahennaa fi'ila lakkooysaafi ramaddii matimaa waan ibsaniif uunkaalee adda addaati qabaatan.Isaan kuniis: "partsiiplii" jedhamanPartsiipliin fi'ila waheennaa si'aneedhaan wajjiin hima tokko keessatti hirmaattu, partisiiplii si'aneedhaa jedhamti.


text:
Morom-mul'istuun fi'ila uunkaa sharxiidhaa qabutti maxxantu tuni, uunkaa wahenna si'aneefi qaatee mul'isuus ni qabdi. Dufubaatu Silaa dhufubaate
Dhuf baattu Silaa dhufubaatte
Rafubaattu Silaa rafubaatte
Yoo rafubaatte Silaa rafuubaatte
Galubaattu Silaa galubaatte
Yoo galu baatte Silaa galubaatte
Yoo deebisuu baatte Silaa deebisuu baatte
Dhufubaadhu Silaa dhufubaaadhe
Dhufubaanne Silaa dhufubaanne
dhufu baattan Silaa dhufu baattan
( )U baattu yoo( ) uu silaa ( ) uu baattee
Dhufubaattu Yoo dhufubaatte Silaa dhufbaatte
Galubaattu Yoo Galubaatte Silaa Galubatte
Fuudhubaattu Yoo fuudhubaatte Silaa fuudhubaatte
Deebisubaattu Yoo deebisubaatte Silaa deebisubaatte
Nyaachubaattu Yoo nyaachubaatte Silaa nyaachubaatte
Argachubaattu Yoo argachubaatte Silaa argachubaatte
Qabamubaattu Yoo qabamubaatte Silaa qabamubaatte
Baraubaattu Yoo barubaatte Silaa barubaatte
Barsiisubaattu Yoo barsiisubaatte Silaa barsiisubaatte
Barachubaattu Yoo barachubaatte Silaa barachubaatte
Barachubaattu Yoo barachubaatte Silaa barachubaatte
Kanneen asii olitti dhihaate kun hundee fi'ila jechuudha.


text:
Maqaalee
Akaakulee maqaaa
Jechoonni 'maqaa' jennuun akaakuu shanitti qoodaman. Isaaniis:
- Maqaa mataayyaa
- Maqaa gamtaa
- Maqaa idiloomaa
- Maqaa wahii
- Maqaa kiliyyaa Maqaamatayyaa
Maqaleen lubbuqabeeyyiiniifi lubbumaleeyyiin matamatatti ittiin beekkaman, maqaa matayyaati jedhaman.
Fk.
- Caalaan, Caaltuuniifi Wadaay reefu dhufan.
- Finfinneen handhuura Oromiyaati.
- Hawaash laga guddaadha.
- Ispaaniyaan biyya Oroppaati.
- Birbirsi biyya keenyaa nibareeda.
Maqaaleen lubbuqabeeyyiin ykn lubbumaleeyyiin haala ykn akkagara akkatkkoo waliwajjiin qabaatanii gamtaadhaan ittiin moggaafaman, maqaa gamtaati jedhaman.
Fk.
- Obboo Ahmed, hayyuudha.
- Obboo Magarsaan, hayyuudha.
- Obboo Wadaayis hayyuudha.
Himmeen sadeen gararreedhaa, akka Magarsaan, Ahmediifi Wadaay hayyoota atahan dubbatan. Sadeenuu hayyummaa qabachuu isaaniitiin maqaa "hayyuu" jedhuun moggaafaman. Maqaan kuni ammoo, maqaa namni hayyuummaa qabu hundi ittiin beekamu waan taheef, maqaa gamtaati jedhama.
Haaluma kanaan, maqaaleen 'muka', 'nama', 'laga' 'haadha' 'biyya'…..jedhaman hundi, maqaa gamtaati jedhaman.
Fk
4. Hawaash laga guddaadha.
5. Ejarsi mukaa jabaadha.
- Caaltuun haadha Wadaayi.


text:
Maqaaleen namni ykn wanni baay'een bakkatakkatti idilummaadhaan ittiin moggaafaman, maqaa idiloomaati jedham.
Fk.
Saba, ummata,koree, waldaya, afooshaa, baahaa,
Torbii(polisii), guuza, gaana….kkf.
Maqaalee namni ykn wannumti lakkooysaan lama ykn lamaa'ol tahe, akka murna tokkootti ittiin moggaafaman waan tahaniif, sadarkaa uunkaa leexaatiin ittin gargaaramna. Fi'ila uunkaa leexaa mul'isu waliin walfaana hiriiragalan jechuudha.
Fk.. sirrii dogongora
Maqaalee meeshaaleen ( weelkaan, qodaan, kolkoleen) garagaraa ittiin moggaafaman, maqaa wahii jedhaman.
Fk.
Okkotee, weelkaa, qabee (buchuma), mijuu, barcuma,
Miinjala(miiza), siree, daangullee, biddeena, cumboo,
Damma, dhadhaa, qaruuraa….kkf.
Maqaaleen wannumti ijaan hinmul'anneefii harkaaniis hintuqatamne itttiin moggaafaman, maqaalee killiyyaati jedhaman. Maqaaleen akkaagara, faalkaa jireenyaa, haala gochaatiifi dameelee beekkoomsaatiif moggaasaman, qooda kana keessatti ramadaman.
Fk.
Gowwummaa, hiyyummaa, gamummaa, abshaalummaa
Laafina, jabeenya, dhukkuba, fayyaa, gabrummaa,
Bilisummaa, murtii, biyoloojii, ji'ooloojii, keemistirii…kkf.


text:
Karoora Kabajaa Bara 50ffaa Sossooha Afran Qalloo – Sagantaa Seenaa
Hundee:
Mootummaan Habashaa hundi saba Oromoo adda bittinneessuu fii eenymmaa isaa dhabamsiisuuf tattaafachuu takkaa hin dhiifne. Karaan yaada kana hujiirra oolchuuf itti ijibbaatan keessaa tokko, afaanii fii aadaa Oromoo ajeesuu dha. Tattaaffii shira kanaaf godhaniin, baroota shantam dura, hawaasa keenya, keessaa huu kaa’imman, afaan isaanii tuffachiisuu bira dabranii, hamma ittiin dubbachuu qaanfata-niin gayan.
Milkiin diinaa kuni, sossoohinsa aadaa, kan bara 1962, naannoo Dirree Dhawaa-tti, kaa’immaniin jalqabameen laam’shaawe. Sossoohinsi aadaa kuni, afaanii fii aadaa Oromoo kan gaggaba keessa ture-tti arreera qabe. Akkasiin fedhii diinaa hoongeeysee, hawaasa mataa ol qabachiise. San bira tarkaanfatee, wallee afaan Oromoo tiif daandii haaraya saaqe. Aadaa Oromoo haala ammaayyaa-tiin if dura tarkaanfachiise.
Warri qabsoo dhal-lamada aadaa Oromoo irraa qooda fudhatanii fedhii diinaa hoongeeysan, gocha isaanii tiif mootummaa Habashaa tan gaafasii tiin yakkaman. Aadaa fii afaan isaanii-tti kabajaa waan godhaniif, dhibdee adda addaa mudatan. Gariin, itti hidhaman; itti araraafaman. Gariiniis joollummaan firaa fii aalii dhiisanii biyya-rraa baqachuu mudatan.
Arra, warra sossoohinsa gaafasii-rraa qooda fudhatan keessaa, kanneen Rahmanni kadhatamuuf heddu. Warri umrii dheertuu badhaafamanii lubbuun jiraniis, Oromiyaa malees, adunyaa keessa faffaca’anii jiran. Sab-boonooni, bara shantam dura, sossoohinsa afaanii fii aadaa Oromoo keessatti qooda guddaa gummaachan kuni, yoomiyyuu irraanfatamuu hin qaban. Faaruu fii ililbeen isaanii ammaa-amma lallabamu qabdi.
Galii:
Miseensota Hawwisoo Urjii Bakklachaa, Hiriyaa Jaalalaa, Biiftuu Ganamaa, Maskoob, Arsalee fii Suuqal-Ilaaq, keessaa warra lubbuun jiran, hamma dandayamu, walitti fiduu,
Qooda guddina afaanii fii aadaa Oromoo tiif gumaataniif galatoomfachuu,
Haala gaafasii seenaaf galmeessu.
Gaafni itti kabajamu: Waxabajjii (June) 30, bara 2012
Iddoon itti kabajamu:
Ace Place: Banquet & Concert Hall
821 Runnymed Road
Toronto, Ontario. Canada
Ayyaana seena qabeessa tahe kana gaggeessuuf deeggarsi horii barbaachisa. Koreen yaada kana hujiirra oolchuuf marxifatte, akeeka ka’ameef fiixa baasuuf tin’ifni hawaasa keessa jiru guddaa dha, abdii ja’uuni.
Gargaarsi ergamu maqaa, teessoo fii lakkooysa akkaawintii armaa gadiitti taha
Oromiyan Heritage Centre, 94 Kenhar Dr. Toronto, ON. M9L 1M7
Kabajaa Bara 50ffaa Sossooha Afran Qalloo
Account number: 0654-5257481
TD Canada Trust
3140 Dufferin Street
Toronto, ON. M6A 2T1
Branch # 1993
CAALAA HUBACHUUF
Canada: 647-710-7098
US: 972-896-2161
Europe: 49 30 9225-2403
Australia: 616 2167-9368
Dr. Mahammad Hassan: Lola Calanqoo tii fii gaaga’ama hawaasa Oromoo irratti fide.
Obbo Mahdii Haamid Muudee: Sossooha Afran Qalloo – Diddaa gabrummaa Misraa fii Habashaa.
Obbo Usmaa’il Muummad: Seenaa Hawwisoo Afran Qalloo, keessaa-huu kan Urjii Bakkalchaa – Haala jaaramuu hawwisoo dura hawaasa Oromoo keessa turee fii jijjiirama eegas arkame.
Dr. Ismaa’il Abdullaahii: Qooda Harraambeen sossooha Afran Qalloo keessatti qabaatte.
Obbo Shantam Shubbisaa: Sossooha afaanii fii aadaa Oromoo kan biyya Soomaalee keessaatti godhame – Imaltuu hidhannoof godhamtee fii seenaa Qeeyroo Ganamaa.
Obbo Yuusuf Bakhar: Sossooha Afran Qalloo tii fii qabsoo hidhannoo bilisumnmaa Oromiyaa – Sossooha Darmii Gooroo-rraa hammaa Laga Xirroo.
Dr. Gammachuu Magarsaa: Qooda sossoohinsi Afran Qalloo guddina afaanii fii aadaa Oromoo tiif Gumaache.
Obbo Ibraahim Haaji Alii Boruu: Akkaataa Hawwisoon Afran Qalloo walleelee afaan Oromoo itti ammayyeessite.
Obbo Abdurashiid Abdurahmaan: Seenaa Ayyub Abuubakar fii Abuubakar Muussaa – Qooda guddina aadaa fii afaan Oromoo tiif gumaachan.
Obbo Araarsoo Boruu (Ahmad Muussaa): Sossoha Afran Qalloo kan Bara 50maa.
RELATED:
Picture of the Week – May 26, 2012
Afran Qalloo Golden Jubilee – June 30, 2012 – Toronto
OROMIA WEEK 2012 – Toronto, Canada
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
2 Comments
-
obsaa said,
Aboo galatooma. Oromoon jeyna adda waraanaa qofa utuu hintaane aartii keessatti, ispoortii keessatti, saayinsii fi tekinoloojii keessatti,… baay’inaan horachuu qaba. Jarreen Afran Qalloo dhaaban jeynota oromoo ti. Seenaan bara baraan isaan yaadata.
-
Dr Qanno said,
Hedduu yaada bareedaadha. Osoo daranuu ayyaana kana kan oromoo fakkeesitanii hayyootas ta’ee namoota seenaalle oromoo hundarraa gootanii . Osoo dubbiin dubbii Oromoo taa’un isaa dhugaa ta’ee jiruu ayyaanichi ammoo xinnoo Afoosha fakkaata warri qopheesitan itti yaada. Tattaaffii keessaniiifi Galatooma. Artiin oromoo hardha Sadatkaa waldayaa mataa isaa qabaa kunille guddinnumma irraa Dhufee kanalle afeera.
Dr. Qanno