text:
”መንግስት የህዝቡን ሠላም በሚያደፈርሱና ሃብታና ንብረት ለማውደም በሚንቀሳቀሱ የጥፋት ሃይሎች ላይ የማያዳግም እርምጃ እንደሚወስድ ጠቅላይ ሚንስትር ኃይለማርያም ደሣለኝ ገለጹ፡፡” Haylamaarami Dassaaleny, isa sa’aa kanatti manni irratti gubatuu fi boru galaanni Oromoo fudhatuudha, kana kan dubbate.
Yaadadhaa, Muddee 16 namichi kuni kanuma waadaa seene. Garuu, Oromoon oduu isaa hin dhageenne, qeerroon sodaachisaa isaa hin fudhanne. Haylamaaraam Dassaaleny afaan Woyyaaneen dubbata; Oromoon hundi kana qajeelatti hubata. Namichi ufii jilbiiffatee nu jilbiiffachiisuu barbaada. Dhugumatti, ammatti, waan qeerroon Oromoo isa dhagayu itti fakkaataa? Yoomumaan dubbiin Oromoo harka Woyyaaneetii bayuu hubata?
Ifatti nu goorra’uuf labsuun alatti labsiin amma kuni waan haarawa tokko uf keessaa hin qabu. Dhugaan jiru kana duras, mana manatti, ajjeefamaatumaa, akkasumas daandii irraa guuramaa hidhamaati kan turree. Wanti haarofni nuti kana dura hin arginee fi quba hin qabne tokkoon labsii fi sodaachisaa kana hordofee gadi bayu tokko hin jiraatu. Ajjeefamuun nuuf haarawaa miti. Ajjeefamuu fi hidhamutti xumura laatuuf kan qabsoofnu ta’uu bareechinee beekna, nuti.
Hanga yoomiitti murni Oromoo fi Oromiyatti silmii taate tuni akka uf sobdu beekuun nama rakkisa. Oromoon irratti finciluu qofaa miti salphinni isiin daakutti jirtu. OPDOn bakka hin jirtu. Kana booda iddoo durii sanitti, jibiiffattee siidaa Aksumii baadhattee, kan deebitu hin fakkaatu. Haylamaaraam fi gooftonni isaa kana beekuu hin dandeenne ykn hin feene. Hangamuu hadhooftu dhugaa liqimsutu isaaniif male; osoo xiqqoodhuma sammuu qabaatanii. Ammaatti dandiin isaan filatan qeerroo ajjeesuu, ololaan dhamaasuu fi qilleensa sodaa gadi itti lakkisuu. Sa’aa kantti, yeroo tabba bayuu geennetti, sodaachisaan duubatti nu deebisaa? Gaafii haqaa qabannee baane tasa nu gachisiisaa?
Abbootiin-irree osoma bookkistuu fi hin jirra jettu kan keessaan xiinxanaan nyaattamaa, alaan ammoo roobaa fi bubbeen rukutamaa kan kuftu. Waa’een Woyyaanees kana ta’uu isaa beekuudhaaf raagduu ta’uu nama hin feesisu. Oromoon dhibbaan-dhibbatti akka isaan hin feene osoo argan ni jirra jedhan. Amma kan itti jiran tattafii isii dhumaati: ijibbaata isii kan duuti jala geette godhu sani. Oduu heddummeessuun, akka Abbaay Tsahaayyee fi Geetaachoo Raddaa, haqqee nyaachutti kan nama geessu.
Hujiin qeerroo Oromoo diina dhiibuu fi hafuura dhabsiisuudha. Oromoon maal akka ta’e yeroon hundatti argisiisnu amma!


c: text/html

text:
Kora Sabaa 4ffaa ABOn gaggeeffadhe jedhu dhuguma kora dimokraatawaa fi seerawa turee? Korri kun dhuguma milkii fi injifannoon xumuramee? Jabinni kora kanaa maal ture laafina hoo qaba turee? Deemsii fi filmaatni hogganaa dhuguma bilisa turee? Barruu gabaabduu dhiheessuun gaaffiilee kana deebisuu yaala. Obsaan akka dubbiftan isin gaafadha.
Korii dhaabaa maaliif gaggeeffama?
Korri jaarmayaa yeroo godhamu jaarmayaa sana karaa tarsiimoo fi tooftaa, karaa hoggansaa, karaa barruulee bu’uraa xiinxala bal’aa godhee haala yeroo keessa jiramuu wajjin akka wal fudhatuu fi qabsoo fuula dura tarkaanfachiisuuf haaromsa barbaachisu godha. Qabsicha sadarkaa tokkotti ol tarkaanfachiisa jedhamee eegama. Dhaabni tokko haalaa fi yeroo keessatti of gurmeessee, of haaromsee, tarsiimoo fi tooftaa isaa gilgaalee hin deemu yoo tahe bakkuma jirutti lafa dhiituu taha. Kaayyoon ganamaa, waaree, waaree boodaa fi galgala hin qabu taanaan bakka jirutti deemuu taha. Haalaa fi yeroon waan hundaa geeddara. Kanaa wajjin deemuun ammoo qaroomina. Qabsoon ABOn gaggeeffamu bara 1970ta jalqaba keessa yeroo bu’ureeffame haala yeroo sana sabni Oromoo fi addunyaan keessa ture irratti hundaa’ee ti. Har’a waggaa 40 ol booda tooftaa gaafa sanaatiin qabsoo goona jechuun dogoggora. Waggoota kana hundaa qabsoon godhame mirga galmeesse, sadarkaa itti guddate hin qabu jechuun wal qixa. Qabsoon tokko bakka irra gahe irraa gara fuulduraatti deema malee bakkuma jiru dhaabbatee lafa hin dhiitu. Haalaa fi yeroo jiru wajjin deemuu danda’uu qaba. Kanaa achi tufamee alatti hafa. Korri dhaabaa muuxannoo hoogganni darbe hojii irratti argate fi haala jiru xiinxalee fi sana irratti hundaawee jijjiirama toofta fi yoo barbaachisaa tahe kan kaayoos gochuutu irraa eegama. Barruuleen bu’uuraa gilgaalamaniif wayyeessi godhamu malu sagantaa siyaasaa fi heera.
Sagantaa Siyaasaa irratti
KS 4ffaan karaa kana kufaatii maleee injifannoo galmeesse hin qabu. Sagantaa Siyaasaa kan haala yeroo wajjin hin deemne raggaase. Hirmaatoti koraa haala yeroo ammaa hubachuu hin dandeenye jechuu hin danda’u. Har’a akka dhaaba siyaasaatti yeroo waa’ee kolonii kan haasofnu miti. Kolonii dhaa lakkii mitii haasa’uu warra academy dhaf dhiisuu wayya. Gaaffiin mirga hiree murteeffannaa, kan har’a seera addunyaa tahe, sagantaa siyaasaa keessaa haquun dogoggora guddaa dha. Oromiyaa walaboomte argamsiisuuf qabsoo godhun haalaa fi yeroo wajjin deemuu qaba. Qabsoon haala jiopolitikaa jiru wajjin hin deemu yoo tahe ofiin of ajjeesuu dha. Waan barbaadan bira gahuun salphaa miti yookaan hin danda’amu. Oromiyaan bulchiinsa alagaa jala turte yookan jirti haa jennu malee daangaan Oromiyaa hin sararamne. Saboota 25 ol tu olla Oromiyaa jiru. Isaan kana hundaa wajjin daangaan hin sararamne. Lolli daangaa irratti tahu kan amma Somaalee wajjin deemu qofa osoo hin taane saboota naannoo Oromiyaa jiran hundaa wajjin lolli kan hin oolle tahuutu mala. Ummatni Oromoo akka nagaan jiraattu dandeessissuuf sagantaa amma Korri Sabaa raggaase ka’e hin baasu. Qabsoo Oromootti diina heddummeessee ka’e korri. Har’a gaaffiin miseensota ABO fi ummata Oromoo kaasaa jiran gaaffii kaayyoo miti. Gaaffii hoogganummaa fi qindoomina kaayyoo lafa jiru hojii irra oolchuu ti. Sagantaan tokko hagamuu miidhagee waraqaa irra taa’e yoo hojiitti hiikuun hin danda’amu ta’e hiika hin qabu. Korri haala QBOn keessa dabre, keessa jiru fi isa as deemu gamaaggamee waa hin fooyyessu yoo ta’e maal gochuuf wal gaha. HD gadaa isaa fixate itti fufsiisuuf wal gaha yoo tahe kisaaraa dha. Dhugaa dha korri kun humna haaraa hogannatti fiduuf yaaleera. Kun qabxii bagee jechiisiisuu dha. Garuu idileetti yoo ilaalame KS ABO 4ffaa hin milkoofne jechuutu danda’ama. KS ABO 4ffaa maaliif QBO milkaawuu dadhabee, maaltu isa danqe, rakkoon keenyi maal jedhee hin ilaalle. Wal faarsee, namoota dhuunfaa faarsee ka’e. Gabaasaa GS jedhamee kan Koraaf dhihaate hundee rakkoo dhaabichaa, maaliif miseensoti jajjaboon irraa harca’anii, maaliif laaffataa deemnee qabxii jedhu hin tuqne. Injifannoo argaman jedhu tarreessu yaale. Furmaata rakkoolee dhaabichi, qabsoon qabu hin akeekne. Ummata Oromoo lolaa fi jeequmsatti kan geessu sagantaa siyaasaa raggaasee ka’e. Nama gaddisiisa.
Heera ABO irratti
Heerri tokko kanuma akka barbadan tumanii yoo hin feene jijjiran miti. Heerri ni wayyeeffama malee hin haqamu. Heerri yoo haqame jaarmayaan sun diigameera yookaan waan biraatti of jijjireera jechuu dha. Heerri kora 3ffaa irratti ragga’e maal na dhibdee dhaan kunoo yeroo lama geeddarame. Walgahiin Berlinitti godhame araara godhame irratti GStiin jijjirame. GS heera jijjiiruuf mirga itti hin qabu. Kan mirga qabu Kora Sabaa qofa. Korri sabaa 3ffaan HDn term lama caalaa filamuu hin qabu jedhee akka kanatti murteesse: “Hayyu Dureen GS, GS tiin miseensota ofii keessaa waggaa afuriif filama. Si’a lama caalaa walitti aansee filamuu hin danda’u.”
Kora kana irratti namoonni argaman 371 keessaa sagalee kennachuuf mirga kanneen qaban 367 qofa. HD yeroo lama caalaa walitti fufee filamuu hin danda’u qabxii jedhu heera keessaa kaasuu ykn tursuu ilaalchisee : akka ka’u sagalee kannen kennatan 238. Heera kana kaasuuf immoo sagalee barbaachisu yoo xiqqaate 243. Kunis kan agarsiisu heerri kun kan kaafame sirnaa ala tahuudha. DI heera fi sirnaa ala filame! Dhaaba keenya, ABO, baraaruuf maal tahuu akka qabu ifa.
Kan nama dhibu ammoo warrumti gaafa sana term lama jedhee murteesse har’a ammoo sagalee lam-sadee malee HDn haga barbaade filamuu danda’a jedhanii heera jijjiiran. Kun waanuma Paul Kagameen of filchiisuuf heera biyyaa akka fedha isaatti jijjiirsise wajjin wal fakkaata. Haalli fakkaataan biyyoota Afrikaa biroo keessatti mul’ataniilee waan bilisummaa booda itti ce’ameedha. Erga akka barbaadan of filchiisuu murteeffatanii heera tumachuun maaliif barbaachise?
Gaaffiin miseensotaa bal’aa fi ummataa Oromoo HD basaasa Wayyaanee wajjin hojjatee miseensota hedduu hiisise, amma illee hiisisaa jiru, geeddaruu tahee odoo jiruu korri ABO 4ffan HD geeddaramuu qabu itti deebisee abbaa irrummaa nama tokkoo raggaasee ka’e. Sababaan dhihataa turan HDn achii kaanaan dhaabni ni diigama, hojiin biyya keessaa ni faca’a fi kkf ture. Haile Sillaaseen yoo teessoo irraa bu’e biyyi Itophiyaa ni diigamti isa jedhamaa ture nama yaadachiisa. ABO keessatti hogganummaan kennamu kan walo ti malee kan nama tokkoo hin turre. Amma garuu kan nama tokko tahuu irraa yoo inni achii ka’ee dhaabni ni diigama jedhama. HDn hojii dameelee qindeessa malee akka nam-tokkootti gad bu’ee jaarmayaa biyya keessaa waan ijaaruuf hin qabu. Hubadhaa! Abbaa irrummaatu sirnaan gad dhaabbataa jira. Gochaan akkanaa farra aadaa Oromoo kan sirna gadaa keessatti beekamee fi addunyaan farfamuu miti. Haala korri sun itti qophaa’ee dhiibbaa guddaa akka qabu nan hubadha. Haga haalli jiru jijjiramee korri bilisa ta’e bakka bilisummaan marihachuun danda’amutti hin taa’initti rakkoon kun akka itti fufu shakkiin hin jiru.
DI Ammas HD ABO Tahe Filame!!
Daawud Ibsaa (DI) ammas haayyu durummaatti Kora Sabaa ABO 4ffaa irratti filame! Filamuun DI kun heera ABOn ala moo mitii booda irra itti deebina. Daawud 1999tti keessa yeroo jalqabaafi haayyu durummaatti filame. Erga HD ta’ee amma waggoota 18 taheera. KS hatattamaa waan murteessee ka’e keessa tokko yeroo ji’a ja’a keessatti KS 3ffaan akka yaamamu ture. Haata’u malee DIfaa sababa quubsaa malee waggoota 5 tursanii KS 3ffaa yaaman. Korri kun harkifachuu irraatti miseensoti buleeyyiin muuxannoo yeroo dheeraa hojii dhaaba kanaa irratti qaban, DI ABO nu sarbeera jechuun, cabsatanii Qaama Cehumsaa ABO utuban. Walumaa galaa kun qabsoo ummati keenya bilisummaaf geggeessaa jiruuf gufuu fi kisaaraa akka tahe Oromooti hedduun ni hubatu.
Daawud KS 3ffaa irrattis HD tahee filamee waggoota 13f, jechuun hanga KS-4ffaan taa’utti, haayyu duree ture. KS 3ffaa booda, ammas miseensoti ciccimoon cabsatanii bahuun Koree Yeroo ABO ijaaran. Sababa foxxoqiinsa yeroo darbee fi isa kanaan kisaaraa hangana hin jedhamnetu miseensota, dabree qabsicha irra bifa waliigalaan gahe. Diinni dagatamee walii keenyatti galagalle. Sababa kanaan ilmaan Oromoo qaqqara meeqatu galaafatame. Kun marti osoo jiruu DI deebisee if filchiisuun Oromootaa fi alagoota firoota qabsoo bilisummaa Oromoo tahan hedduu gaddisiiseerra. HD tahee ammas filamuu isaatti kan gammadde Wayyaanee duwwaa dha. Haayyu durummaan DI yoo itti fufee balaa biroo qabsoo kanatti harkisa jechuun sab-boontota hedduutu yaaddawaa jiru.
Mee Daawud Ibsaa waggaa 18 HD tahee maal buuse jennee hanga tokko gad fageenyaan haa ilaallu. Bara inni aangoo fudhate irraa kaasee ABOn cacaccabee karaa hundaa gad deeme malee ol hin kaane. WBO gaafa inni HD tahe gudddaa ture. Ergasii yeroo hedduu leenjifamee biyyatti erguu yaalamee faca’e. Waanti Daawud Ibsaa hojjatu tokko bakka gahee hin beeku. Kana yeroon jedhu jibbamsa irraa odoo hin taane dhugaa jiruu dha. Inni waan hojjatu fiixa baasuuf halkanii fi guyyaa dhama’a. Dhaamaatiin isaa garuu bilaasha taha. Gorsa namaa fudhatee beekumsa, karooraani fi mariidhaan hojjachuu hin fedhu. Hundaa shakka. Miseensa hogganaa isaa wajjin hojjatu hin amanu. Caasaa hoggani jedhee itti kennee, karaa duubaan miseensa qunnamee hojii basaasummaa hojjata. Hojii isaa milkii kan dhabsiisu keessaa tokko isa kana. Yoo caasaan injifannoo yookaan milkii argamsiise hinaaffaa irraa keessa lixee laaqa yookaan caasaa sana dhuunfata. Miseensoti jajjaboo fi hayyuu tahan, kan barnoota qaban wal duraa duuba dhaaba kana keessaa bahan hogganummaa Daawud Ibsaa tuffatani fi jibbanii ti. Warri isa leellisan dhalootaan naannoo Horroo kan tahanii dha. Har’a ABO humna namaa barate fi muxannoo gahaa qabsoo keessatti horate hin qabu.
Akkuma olitti jedhe karaa waraanaas gadaa DI keessatti kufaatii malee injifannoon argame hin jiru. Daawud Ibsaa waraana bilisummaa Oromoo yeroo dhumaaf kan diige bara 2006 akka jirutti humna Eritrea keessa jiru marii fi murtii hogganootaa malee murtii mataa isaan Somaliyaatti feesisee harka Wayyaanee gaafa galchee dha. Warri biyya alaa irraa kora dhaqan WBO leenjii irra jiru arganii mirqaaqanan. Dhugaa qabu. Waraanni isaan Wii’aa yookan Tasaneetti argan sun guddaa ittifakkaata. Garuu waraanni sun karaa itti biyya gahu hin qabu, lolee ibidaan qoramee waraana itite waan hin taaneef yoo carraa biyya gahuu jiraate illee lola guyyaa jalqabaa irratti faca’a. Keessa waraana kanaa dhibdee fi mufii guddaatu jira. Waraanni sun mataa damee waraanaa irratti gungummii jabaa qaba. Dabballoti siyaasaa waan gaaffii kaasaniif hojii irraa dhorkamanii jiru. Waraanni sun harki caalaan isaa waggaa kudhanii ol gammoojjii Eritrea keessa kan ture, lola seenee kan hin beekne, gariin isaa Asab kan ture, qaamaa fi qalbii dhaan kan daadarkaa’e tuullaa iddii ti. Waraanni jabaa fi abdachiisaa kan tahu yoo lola seenee muuxannoo qabaate duwwaa dha.
Gadaa DI keessatti dhaabni ABO caasaan isaa diigame. Har’a Damee fi Birkiileen maqaaf haa jiraatan malee tokkoon isaanii hin dalagan. DI akka isaan dalagan itti hin dhiisu. Caasaa hundaa keessa harka kaa’ee akka miseensi gadii qondaala isaaf hin ajajamne godha. Kan ABO laaffise tokko isa kana. DI gorsa hin fudhatu, ofii ammoo yaada hin qabu. Nama akkasiif heera haqanii umrii aangoo isaa dheeressuun dhaabicha ajjeesuudha. Sababa namooti ganda isaatii kora irratti kennan ‘yoo inni itti hin fufne qabsoo biyya keessaa inni hoogganutu bada’ kan jedhu dha. Caasaan dhoksaatti HD duwwaan beeku kan hooggana dhaabicha biratti hin beekamne caasaa dhaabaa hin ta’u. Uummati Oromoo biyya keessaa ABO malee Daawud Ibsaa maqaan iyyuu hin beeku. Uummata keessa hin jiru. Warri maqaa isaa dhaga’an iyyuu ergamaa ittiin jedhu. Qabsoo biyya keessaa uummatatu ofitti fudhatee geggeessaa jira. Alaabaa fi maqaa ABO jedhu kan kaasaniif Wayyaanee ittin garaa gubuuf malee ABO Daawud Ibsaa beekanii fi jaallatanii miti. Walumaa gala ABO hogannumaa DI jalatti du’aa jira.
Daawud Ibsaa heera ABO jijjirsisee waggaa 18 aangoo irra turee nagahera jechuu hanqatee ammas deebisee of filchiise. Warri akka inni deebi’ee filamu wawwaataa turan Jireenyaa Guddataa faa dha. Sababni kennames hojii biyya keessaa isatu quba qabaa; yoo inni itti hin fufne ni diigama kan jedhuu dha. Hojiin biyya keessaa kan Daawud Ibsaa gaggeessu guutummaatti caasaa Tikni Wayyaanee Geetachoo Asaffaa dhuunfatee dha. Nama tokkotu maqaa email lama – sadii baafatee isa qunnama. Caasaan jaarmayaa biyya keessaa kan Daawud fi Gaashun kallattin gaggeessan harka tika Wayyaaneen jira. Kanaaf ragaa guddaan Girmaa Xurunee ti. Miseensota caasaa hojii biyya keessatti ijaaramanii mana hidhaa Qilinxoo, Ma’ikalaawii fi Qaallittii kkf jiran yoo gaafatan kan isaan hiisise GX ti. Dhimmi GX koree dhaan qoratamee qabatamaatti tika wayyaanee tahuu isaa mirkanaawee jira. Horii ummatni fi miseesoti buusan GXtu itti bashannana. Horiin hojii biyya keessaaf jedhamee ergamu dursee tika Wayyaanee bira gaheetu tohannoo isaanii jalatti akka ittin hojjatamuuf gad dhiifama. Gabaabaatti caasaan DI biyya keessatti ijaare harka diinaa jira. Warri innii fi Gaashuu ijaaran ilmaan Horroo warra tika Wayyaanee keessa jiranii dha. Dhimma kana irratti Yaazacheew faa gaafachuun ni danda’ama.
Daawud Ibsaa deebi’ee filamuutti kan gammadan garee lama. Gareen tokko warra jala kaattuu isaa tahan, wal ijaaranii maqaa namoota hoggana tahanii balleessaa turanii ti. Isaan kun Gaashuu, Odaa fi Shugux Galataa ti. Warri kaan firfaarii funaannachuuf kan jala fiiganii dha. Garee filamuu isaatti gammade lammaffaan Tika Wayyaanee ti. Akka Daawud filame jedhamee labsameen Wayyaaneen guddaa gammadde. Maal jennaan isaan wajjin hojjataa jira waan taheef. Namni haaraan yoo filame caasaa jalaa geeddara. Wayyaanee kan gammachiise keessaa tokko ammoo akkaataa DI qabsoo kana itti gaggeessuu dha. Tooftaa dullomaa kan haala yeroo wajjin hin deemne, kan Wayyaaneen moggeessuuf hin rakkifne qabatee sababa DI hoggana kennuuf. Siyaasaa waan hin beekneef DI maneuver godhee tooftaa jijjiiree Wayyaanee saaxiluu ykn dadhabsiisuu hin dandeenye. Wayyaaneen isa kana jaallatteetti. Farreen qabsoo Oromoo kanneen filamuu DI hin feene yoo jiraatan yartuudha.
Bakka-bu’oota Kora Sabaa
ABO keessatti miseensoti caasaa isaanii eeggatanii nama bakka buufachuu dhaan kora irraa hirmaatu. Nama meeqatti bakka-bu’aan tokko filama kan jedhu GStu murteessa. Koree Qopheessituun sana hojii irra oolchiti. Kora 4ffaaf qajeelfamni bakka-bu’oota filuuf bahe hojii irra hin oolle. Miseensoti biyya alaa miseensota 15tti tokko ergatu jedhame. Miseensoti akkasitti bakka-bu’oota isaanii filatanii erga xumuramee booda ajaja HDtiin qondaaloti kutaa filmaata malee akka Kora irraa hirmaatan tahe. Namoota filmaata bakka bu’ummaa irratti kufantu ajaja HDn akka kora irraa qooda fudhatan taasifame. Kunis kan godhame deggertooti isaa akka kora irratti argamanii isaaf harka baasaniif. Dhimmi kun walgahii KHR fi Gumii Sabaa irratti ka’ee koree qopheessituun HDtu ajaje malee kun qajeelfama keenyan miti jedhan. Haa tahumalee koree qopheessituu qeequun bira dabrame.
Waraana keessattis kan godhame nama gaddisiisa. Akka heera ABOtti miseensi bakka-bu’aa koraa tahee filamuu fi filuu danda’u kan waggaa sadii dhaaba keessa turee dha. Kun faallomee miseensoti kaadhimamoo kan leenjisa waraanaa fudhataa jiran akka nama saddeetitti tokko filatan taasifame. Kanneen waggaa sadii ol dhaaba keessa turan immoo qajeelfama saddeetitti tokko akka filatan jedhame haqamee saditti tokko akka filatan taasifame. Wixinee heeraa haaraa kootaan hirmaannaa WBO 51% akka tahu jedhu kan silaa kora 4ffaa booda hojii irra ooluu malee osoo koraaf dhihaatee hin raggaafamin hojii irra oole. Namoonni KS-4ffaaf yaaman waluumaa gala 482 kan argaman 371. Isaan kana keessaa sagalee kan qaban 367 qofa. Akka kanatti ture hirmaatoota kora sabaa 4ffaa 367 keessaa 180 waraana irraa kan bakka-buufaman. Bakka-bu’ooti waraanaa kun heeraa fi sagantaa siyaasaa illee warra hin baratin, kakuu miseensummaa kan hin seenin keessa turan. Harka baasaa yeroo jedhaman warra baasan turan.
Kana malees maqaa adda addaa itti baasuun namooti filannoo malee kora irratti argaman lakoobsi isaanii baayyee dha. Isaan kun namoota HD yoo argaman na filu jedhee gaafatama qabuun dahaatee waammate dha. Waan nama dhibu kanneen GStti filaman baayeen isaanii namoota bifa kanaan kora sana dhaqanii dha. Fakkeenyi tokko qofa fudhannee haa ilaallu. Miseensota dirqama adda addaan ykn waldhaansaan Asmaraa jiraatanii fi kanneen WHD jalatti dalagan hunda filannoo malee kora irratti argaman keesaa nama torbatu GStti muudame. Miseensoti umriin ijoollummaa qaban filamuun nama gammachiisa. Garuu isaan kun yaada mataa isaanii bilisa tahanii dhiheessuu ni dhiba. Waanuma DIn jedhu tole jedhanii kan fudhatani dha.
Akkaataa qondaaloti teessumaa itti gaggeessan fi marii godhame
Sirnaa fi tartiiba Korri Sabaa itti geggeeffamuun koreen qopheessitu akka korri mijuu guodoo? labseen qondaalota teessumaatu filamu. Erga qondaaloti teessumaa filamanii booda koreen qopheessituu KS dirqama ishee raawwate jechuu dha. Kun garuu kora 4ffaa irratti faallomee ture. Koree qopheessituun akka waan dirqama irra jirtuutti walgahii yeroo geggeessitu ni ture. Hunda caalaa kan nama dhibe qondaalota teessumaa sadan filaman: Ibrahim Mummee, Toleraa Adabaa fi Odaa Xasee turan. Mummeen kora gaggeessuu ni dhibe. Sirnuma walgahiin itti geggeeffamuu hin hordofne. Manaaf carraa wal qixa hin kennine. Gama tokko yoo ilaale gama kaaniif carraa kennuun hin turre. DI akkuma miseensota bakka-bu’oota kaaniitti ilaalamuu fi carraa haasa’uu kennamuufii qaba malee waan addatti ilaalamuuf hin turre. Garuu DI akka barbaade osoo harka hin basin, eeyyamas hin gaafatin waanuma xixiqqaa irratti ka’ee haasa’a ture. Gara biraan Mummeen ofumaa dura taa’aa jedhame malee kan walgahii gaggeesse Odaa Xasee fi Tolera dha jechuun ni danda’ama. Nama yaada isaaniin mormuuf carraa haasa’uu dhorkataa turan. Warri isaaniin mormaan yeroo haasa’an irratti gungummu. Afaan keessa rukutamu. Kana irratti dabballeen cimaan tokko shira dalagamaa jiru ifaa-ifatti itti himee ture. Kanaafis GStti akka hin filamne uggurame. Itichaa Guddataa jedhama.
Dhimmoota dhaabaa ciccimoo kan akka Sagantaa Siyaasaa irratti namooti keessummaa kabajaa tahanii afeeraman akka yaada kennatan tahe. Dhaabicha diiguuf of qulquleessuu qabna warri jedhan warra akkasiifaa dha. Namoota miseensa dhaabaa ta’uuf fedhii hin qabne, of kenniinsa hin qabnetu miseensota dhaaba buleeyyii fi hooggana dhaabichaa dhaaba keessaa akka arihaman yaada kenna. Kun tartiiba kora sabaa ala qofa odoo hin taane balleessaa guddaa dha. Kun akkas tahee karaa biraa immoo bakka-bu’ooti baayyeen yaada fudhatanii dhaqan osoo hin ibsatin deebi’an hedduu dha. Marii kora irratti godhame kan dhuunfate Daawud Ibsaa ture. Gara biraan kan baayyee naamusa qabsaawotaa ala ture nama faarsuu dha. Kan faarsinu goota isa wareegamee dha malee qabsaawaa qabsoo irra jiru faarsuun aadaa warraaqxootaa fi kan ABO miti. Miseensoti kora sabaa 4ffaa irratti argaman garii garuu haala baayyee fokkisaa fi qaanfachiisaa taheen DI faarsan. Kanaaf fakkeenya kan tahan namoota lama Norway Stavanger fi Nairobi irraa dhufan DI farsanii dubbataniidha. Kan nama raajutu immoo akka isaan ka’anii haasa’an akka hayyama kennamuuf kan gaafatu ykn ajaju DI ture. Namoota isa faarsan qopheeffatee hiree kenniif jedhee dura ta’aa koraatti lallaba. Kun qaama nama suukanneessa. Korri sabaa 4ffaan haala akkasii faa keessatti gaggeeffame. Itti aansee ammoo akkaataa filmaatni GS itti gaggeeffame ibsa.
Tartiibaa fi sirna filmaata miseensota Gumii Sabaa
Sirni filmaata GS kora 4ffaa irratti geggeeffamee shiraan kan guutame ture. ABO kora sabaa dhaabbatoo 3 fi kan hatattamaa tokko gaggeeffatee jira. Koroota kana irratti takkaa dursee dirjitaawii siraa dhaan maqaan namoota filamuu qabanii tarrifamee hin beeku. Miseensi filmaataaf dhihaatu koruma irratti eerama malee dursee maqaan tarrifamee koraaf hin dhihaatu. Dirijjitaawii siraa dhaan filmaata kan geggeessaa ture Dargii beekna. Korri sabaa 4ffaan Dargii irraa kan bare fakkaata, maqaa miseensota filamuu qabani dursee qopheessee GS irratti dhihaatee erga ragga’ee booda Kora Sabaaf dhihaate. KS nama hafe jedhu itti dabale malee waan godhe hin qabu. GS nama 42 dhaabbataa fi 10 jijjjiiramaa filuuf kan kaadhimame namoota 101 tokko turan.
Filmaatni kan godhame baala dhoksaan ture. Kun sirnuma hordofamuu qabuu dha. Akkaataa maqaan kaadhimamtoota 101 itti tarrifame fi dhaamsi dabre garuu shiraan kan guutamee dha. Shira kana kan mataa itti tahee hojjate DT Koree Qopheessituu Araarsoo Biqilaa ti. Meensoti koree qopheessituu lamaan hafan waan inni hojjatu hin beekan turan. Araarso listii kaadhamtoota GS yeroo tarrisu tokko kaasee haga 52tti warra filamuu qaban tarrise. Silaa tarrisi akkasii yeroo qophawu fair and free akka tahuuf tartiiba qubee faa hordofamuu qaba ture. Kun hin taane. Araarso warra akka filaman barbaadu tokko irraa kaasee gad tarrise. I/A HD ta’ee akka filamu DI wajjin walii galtee waan uummateef waan DI barbaadu hundaa godhaa ture. Daawud yoo hin filamne warri Eritrea gargaarsa nu dhorkatu faa jechaa ture. Kessa hin beeku!
Kan biraa, WBO irraa bakka-bu’anii kan argaman lakkoobsa guddaa waan turaniif abaluun filaa abaluun hin filinaa jedhamee dursee itti himamee qopheessan. Kan qajeelfama kana bakka-bu’oota WBOf kenne Abdii Raggasaa ti. Erga bakka koraa dhaqamee tarrisi tolfamee Araarsoo Biqilaa fi Qajeelchaa Tolaa irra deemanii waraanaan lakkobsa tokko irraa haga 42 tti gurracheessaa, lakkoobsa akkasii faa irra utaalaa jedhanii gorsa kennan. Kan nam dhibu immoo miseensoti WBO mooraa leenjiitii dhaqan isaan irraa kan hafe namoota birootti akka hin dhihaanne fuulaa fuulatti itti himame. Kun dirijitaawii asaraar kan Dargii keessatti iyyuu tahee hin beekne ABO dhaaba dimokraasii, Gadaa hordofna jedhu keessatti sadarkaa ajaa’ibsiisaatti mul’ate. Baayyee nama gaddisiisa. HD deebisanii filuuf akka Paul Kagameefaati heerri geeddarama, nama barbaadan filchiisuuf tarrisa maqaa irratti shirri hojjatama. Kun ABO isa dur beekamu tahuun hafee kan Dargi Isappaa fi EPRPn dhuunfate tahe. Namoota akka Shugux Galataa miseensa Isappaa kan ture isa jaarmayaa ABO Jarman keessaa diigetu filame. ABOn amma DI hogganaan jira jedhu ABO ummatni Oromoo beeku sana miti. Waan gara biraa taheera. Dhugaan jiru isuma kana.
Diraamaan filmaata GS bifa kanaan Araarso Biqilaa jalqabe shira Asfaw Beyyenee hojjateen xumurame. Asfaw osoo USA dhaa hin ka’in akka feene goone Daawud Ibsaa deebifnee filchiifna jedhee dhadataa ture. Akkuma jedhes shira EPRP keessatti bare kora ABO keessatti hojii irra olche. Akkaataan isaa akkasi:-
Akka sirna Kora Sabaatti filmaata gaggeessuuf manni of keessaa koree filchiiftu filata. Dura taa’aa koree filchiiftuu of keessaa fila. Kan kora ABO 4ffaa garuu akkas miti. Koree Qipheessituutu maqaa isaanii tarrisee dhiheesse. Dura taa’aa koree filchiiftuus isaanumatu moggaase. Namni dura taa’aa koree filchiiftuu tahu bakka murteessaa qabata. Lafa jala dirijjitaawii siraa dhaan DI fi Araarso faa marihatanii Asfaw akka koree filchiiftuu hogganu murteessan. Asfaw dirqama DI irraa fudhateen filmaata kanaan of qulqulleessuu qabna, namoota hin barbaachifne akka hin fille jedhee gad jabeessee dubbataa ture. Kan nama dhibu EPRP tu qabsaawota ABO qulqulleessa. Filuu irrattis yeroo ibsa kennu namoota sababa adda addan kora irratti argamu hin dandeenye hin filinaa, bira dabruu dandeessu jedhee ifatti labsee mana dogoggorse. Itti fufuu dhaan tarrisa kadhimamtoota 101 dhihaate keessaa nama 52 duwwaa filtu jedhaa yoo 52 filuu hin barbaadne haguma beektan qofa filuu dandeessu jedhee manatti beeksise. Araarso tarrisa maqaa tokko irraa haga 52tti gurraachessaa jedhe. Asfaw ammoo haga beektan duwwaa gurraachessaa jedhe. Shirri Araarsoo fi Asfaw akkasitti wal fudhate. Asfaw odoo USA dhaa hin ka’in ‘akka taanu – taanee Daawud akka filamu goona’ jedhee nama dubbataa turee dha.
Filmaatni galgala tahee itti bahi isaa bor himama jedhame. Halkan sana hojiin dirijjitaawii siraa hojjatamaa bule. Halkan sana Asfaw bakka ciisicha isaa akka hin bulle warri waliin turan ragaa bahu. Asfaw waraqaa filmaataa qabatee Daawud Ibsaa bira deemuun taphi siyaasaa taphatamaa bule. Sagalee kenname osoo hin taane akka ofii barbaadanitti sagalee raabsaa bulan. Namoota gariif kan isaan argachuu malan olitti sagaleen kennameef. Haga beektan ykn feetan duwwaa gurraachesuu dandeessu kan Asfaw jedheef shira kanaaf akka isa gargaaruuf ture. Asfaw erga filmaatni ta’ee booda waraqaa filmaataa nama tokkotti illee hin argisiifne. Miseensoti koree filchiiftuu garee gareetti qoodamanii baala filmaataa sassaaban. Sagalee garee isaanii duwwaa tally godhanii beeku malee hundaa beekuu hin dandeenye. Kan sana beeku Asfaw fi DI fi warra shira walin hojjatan turan. Halkan sana isa kuffisan kuffisanii isa dabarsan dabarsanii diraamaan filmaata GS akkasitti xumuramee ganama koraaf labsan.
Shirri fi diraamaan filmaataa kora sabaa 4ffaa irratti dalagame asitti hin raawwanne. GS bifa armaa olitti hirmaattota kora sabaatiin filaman walgahanii HD, I/A HD fi miseensota ShG of keessaa filuu qaban. Walgahii GS isa jalqabaa kana ammas koree filchiiftuutu gaggeessuu qaba. Kanaaf ammas Asfaw Bayyenee shira isaa xumuraan gahuuf carraa argate. Miseensota Shanee Gumii (Executive Committee) kan tahan duraan tolfamee qabatanii walgahiitti seename. Eenyu eenyuun akka maqaa dhawu dursee walitti himameetu seename. Kana malees ABO Shanee irraa nama meeqa, Qaama Cehumsaa, Gurmuu Qabsaawotaa irraa nama meeqa, Koree Yeroo irraa nama meeqa fi naannoo Oromiyaa illee ilaalcha keessa galchuun kanneen filamuu qaban dursanii lafa kaa’aniitu filmaatni gaggeeffame. Kunis tahee sagalee kenname manipulate godhuuf yaaluun ni ture jedhama. Waan an jedhaa jiru kana hundaaf ragaa tokko lama jedhee dhiheessun danda’a. Fakkii akkaataa filmaatni Shanee Gumii itti tahe armaa gadii ilaalaa.
- HD fi I/A/HD fi namoota 13 Shaneetti dhufuu qaban dursanii murteessan
- Yeroo filmaati ta’u namoota tokko lamaan walitti hidhan. Xarnafee Wayyaanee jechuu dha. Lamaan keessaa tokko nama inni nominate gochuu qabu itti himameera. Namoota 13 filamuu qabanis itti himameera. Namni isa bira taa’u nama hin barbaadamne yoo maqaa dhahe harkaan akka tuqu itti himame. Filmaatni Shanee Gumii akka kanatti gaggeeffame.
Diraamaa akkasii hojjatamee tu Shanee Gumii namni 15 muudaman. Filmaatichi akka jaarmayaatti raabsaa godhame of keessa qaba. Fakkeenyiaf QC nama sadii, GQ nama tokko, KY nama tokko, kan hafe ABO shanee dha. Akka naannoottis waan shalagame ni jira.
Cuunfaa
- KS ABO 4ffaan akka hirmaatotni jedhanitti injifannoon kan xumurame miti. Inumaahu dhaabicha kan of duuba deebise kisaasaa kan nagadee dha.
- Namooti umrii ijoollummaa qaban GStti filamuun waan jajjabeeffamuu qabu dha. Garuu warri filaman yaada bilisa dhiheessanii kan DI mormuu fi tooftaa haaraa as baasuu warra danda’an miti.
- Aynaan hogganoota filamanii kan durii irra gad bu’ee jira. Warri DI akka filaman godhe warra yaada isaan hin mormine, waan inni jedhu tole jedhanii warra fudhatanii dha. Miseensota yaada mataa isaaniin deemanii fi dubbatan of irraa fageessee qulqulleeffatee jira. Asafaw ni qulqulleessine kan jedhu dhaabicha keessa miseensota yaada qaban arinee jechuu dha.
- WBO kan hirmaatotni koraa arganii gammadan tuullaa iddii ti malee waraana lolaan qaramee cimee abdatamu miti. Sadarkaa duraatti waraanni kun karaa itti biyya seenu hin qabu. Lola seenee ibiddaan qaramee kan du’e du’e kan faca’u faca’ee irraa kan hafe deebi’ee ijaarame waraana cimaa tahuuf carraa hin qabu. Carraa waraanni gammoojii Eritraa keessa jiru qonnaatti bobba’ee horii argamsisuu (kan Abdii Raggasaa itti bashannanu), hoolaa fi re’ee horsiisee hogganootaaf kennuu duwwaa dha. Lafa akka Wi’aa keessa namni waggaa shan miti ji’a 6 ture achii bahee nama tahuu hin danda’u. Ho’ii bakka sanaa sammuu nama baqsa. WBOn hirmaatotni doowwatan warra waggaa torbaa ol achi jiraatanii dha.
- Hogganni amma filame dhugumaan kan hojjatee jijjiiraa lafa irratti argamsiisuu miti. Daawud akka caasaan hojjatu hin godhu. Kanaaf hogganni haaraan hojii dhaan isa duraan ture irra jijjiirraa argamsiisa jedhanii eeguun of gowwoomsuu taha.
- Miseensota hogganaa nama 31 kan biyya keessaa akka DI filu korri mirga kenneef walakkaan ol tika Wayyaanee ti. Akkamitti DI Eritrea taa’ee nama guyyaa tokko qaamaan hin argine haalaa fi amala isaa hin beekne miseensa GS godhee ramada? Baayyee nama dhiba.
- KS 4ffaan dhaaba kabajamaa fi ulfaataa ABO harka nama tokkotti galche. Dikteetarummaaf ulaa banee gad dhiise. Fardi harree wajjin oolte … akka jedhan sana DI biyya Eritrea Isaayyas bulchu keessa waan waggaa 19 jiraateef amalli Isaayyaas itti dabruu hin oolle. Abbaa irree tahee as bahee jira DI. ABO kana tahun nama gaddisiisa.
ABO kiyyoo Daawud Ibsaa seene keessaa bahee bilisoomuu qaba. Kanaa achi du’a seenaa hin qabne du’ee hafa. Miseensotaa fi ummatni Oromoo kana hubatanii daba hojjatame sirreessuuf hojjachuu qaban. Daawud Ibsaa fi gartuun isaa qeeqa kana fudhatanii of sirreessuu irra barruu kana eenyutu barreesse, eenyutu facaase qorachuuf horii fi yeroo qaalii tahe qisaasu. Qaama Daawud irraa dullumti mul’atu inaaffaa isa guutee dha. Rabbi isa haa furu.
Hubachiisa:
Yeroo ammaa Oromiyaa keessa warraaqsa cimaatu deemaa jira. DI fi gartuun isaa warraaqsa kana yoo nuti hogganne malee jedhaa jiru. Haala KS itti geggeeffame irraa gartuun DI gara Oromiyaa bulchuutti dhufu taanaan jeequmsa dhuma hin qabnetu Oromiyaa keessatti dhalata. Dimokraasiin sirna Gadaa hawwamu abjuu tahee hafa. Oromoon hundi kana beekuu qaba. Ummatni Oromoo ABO ni jaalllata. ABOn amma jiru garuu ABO isa ummatni beeku, hawwuu fi jaallatu sana miti. Of eeggannoo godhuu feesisa.
Dhugoomsaa Dhugaasaa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dawaan ulfa ittisu kan dhiiraa hojjatamuuf deema
Hanga ammaatti ba’aan ulfaayuu fi ulfa irraa ufittisuu kan dubartiiti. Dhiirri dhimmoota lamaan kana woliin hindhiphatan, hincinqaman. Gadaa hanga ammaa keessa jiraane tanatti, seera...
Balaan Kaansarii Qaama Salaatiif [prostate cancer] Saaxilamuu Namoota Wolqunnamtii Dubartii Heddu Woliin Qaban Biratti...
Namoonni jiruu isaanii keessatti wolqunnamtii saalaa dubartii 20 ol woliin qaban carraan isaan dhibee kaansariin qabamuu 28% gadi bu’aadha, jedhu saayinsistoonni Yunivarsiitii Montiriyaal...
Wontoota Dhiirsi Niitii Irraa, Niitiinis Dhiirsa Irraa Arguu Hinfeene
Hundi keenya wontoota amala gaarii jennee lafa kaayanne qabna. Maaltu amala gaariidha, isa kamtu miti kan jedhu wontoota addaa addaa irratti hundaaya. Namaa nama...


text:
BBC Afaan Oromoo Raadiyoon tamsaasa harra galgala eegala
BBC News baatiiwwan muraasaan dura Itoophiyaa fi Ertiraadhaaf, Afaan Oromoo, Amaaraa fi Afaan Tigreetiin fuula feesbuukii fi marsaritii irratti oduu fi odeeffannoowwan wayitaawaa tamsaasuu eegaluun isaa ni yaadatama.
Kaayyoo inni guddaan tajaajilawwan kanneeniis karaa gabaasawwan sagantaa isaatiin Itoophiyaa addunyaatti beeksiisuufi, addunyaa gara Itoophiyaatti dhiyeessudha.
Kunis ammoo qaawwa odeeffannoo kana dura ture gutuudhaan, carraa ummattoonni odeeffannoo gahaa itti argatan kan biraa kennuudha.
Ammas ALI’tti Wiixata, Amajjii 21 bara 2010 irraa kaasee afaanoota sadeeniinu, tamsaasa raadiyoo eegaluufi.
Raadiyoon BBC afaanoota sadaniinuu Wiixataa hanga Jimaataatti, yeroo hunda galgala sa’aatii 2:30 hanga 3:30tti kan tamsa’u yoo ta’u:
1.Sa’aatii 2:30 – 2:50 Afaan Amaaraatiin
2.Sa’aatii 2:50- 3-10 Afaan Oromootiin
3.Sa’aatii 3:10 – 3:30tti Afaan Tigreetiin dhyaata.
Sagantaalee raadiyoo kanneen keessatti oduuwwan wayitaawaa biyya keessaafi addunyaa kan dhiyaatu yoo ta’u, xumura sagantaalee hundaarrattis, barnoonni qophii afaan Inglizii daqiiqaa shaniif ni dhiyaata.
Kanaafuu, isinis karaa fuula Feesbuukii fi marsaritii keenyaa dowwachuun, tamsaasa raadiyoo keenya dabalatee, odeeffannoowwan dabalataa akka argattaniif isin affeerra.
Akkasumas, firootaafi hiriyoota keessan BBC’n Afaan Oromoo tamsaasa Raadiyoo eegaluusaaa hin dhageenye hundatti himuu dandeessu.
Akkuma kana duras fuula Feesbuukii keenya irratti nuuf gumaataa turtan, ammas yaada, gaaffii ykn komii yoo qabaattan nuuf qooduu hin dagatinaa. Nutis gammachuun simanna.
Tamsaasi Raadiyoo keenyaa Eessarratti argama?
Oduu BBC Afaan Oromoo karaa raadiyootiin dhaggeefachuudhaaf:
Akka Itoophiyaatti yeroo hunda Wiixataa hanga Jimaataatti galgala sa’aatii 2:50-3:10tti
Danbalii Gabaabaarratti MegaaHarzii 7,595, 11,720 fi 12,065 irratti
Irra deebiin ammoo galgala sa’aatii 3:50- 4:10tti
Danbalii gabaabaarratti MegaaHarzii 9,855 fi 15,490 irratti
Akkasumas karaa saatalaayitiin:
Arabsat (BADR4)- 11.966GHz, Horizontal – Transponder 15
Nilesat 201- 11.843GHz, Horizontal- Transponder 7
Hotbird 13D- 12.597GHz, Vertical – Transponder 94 irratti tamsa’a.


text:
(Madda Oduu ABO/MOA/Bitootessa 20,2009) Maddeen itti dhihoo akka gabaasanitti Korporeeshiniin humna Ibsaa Wayyaanee torbanoota lamaan dhufan booda tajaajila Ibsaa Faraqaadhaan raabsuuf murteesseera.
Hanqina humna Ibsaaf akka sababaatti kan kaa’ame hidha humna maddisiisu keessaa bishaan waan hir’ateef jedhameera.
Waggaa dabre magaalonni biyyaatti 1,800 fi gandoonni hedduun guyyaatti tajaajila ibsaa sa’a 6 qofaa akka argatan kan dirqisiise hanqinni humna ibsaa kun, baranas falli akka hin argamiiniif maddeen dabaluun gabaasaniiru.
Humni ibsaa kun barana ammoo meegaa Waatii 100 hanga 120 hir’isuu akka danda’u kan ibsame ennaa tahu, kunis hawaasa keessatti yaaddoo guddaa uumuutu himame.
Sirni Wayyaanee taajaajilli humna ibsaa biyya keessa irraa hafee, biyyoota ollaa kan akka Sudaan, Jabuutii fi Keniyaatti gurguramee galii akka argamsiisu hojjataa jirra, jechuun wayita dhara afarsaa jiru kanatti, maddisiistonni hunma ibsaa biyyaattii keessa jiru jedhaman hunid walitti dabalamanii fedhii biyya keessaa illee guutuu dadhabuun, kijiba Wayyaanotaa daranuu saaxilaa jira jechuun qeequ, taajjabdoonni.


text:
Kan akka jalalaa jaalatamuufi faarfamu jira hinfakkaatu. Hundi jaalachuufi jaalatamuu fedha. Bineensotaafi allaattiis dabalatee. Jaalalli gammachuu qaba. Jaalalli, seeraan hinqabamu tanaa, gadda, kufaatiifi cabiinsa hamilee hamatti nama geessuus danda’a. Gammachuu guddatti kan nama geessu jaalala dhugaati. Miidhaafi hubaatii irraas kan nama tiksu isuma jaalala dhugaati. Humni jaalalaa danuu ta’uu isaati kan kuni hundi argisiisu.
Jaalalli dhugaa waan akka salphatti argamu ykn bira gayamuu miti. Namoota bayy’ee xiqqaa ta’aniidha, yoo kan jiran ta’e, kanniin jaalala dhugaan akka salphatti badhaafaman. Garuu hedduun namaa hojjatee, carraaqee, akaafeefi bishaan obaaseeti kan jaalala dhugaatiin wolitti bayu. Ammas hedduun namootaa waan jaalala isaanii gidaara manaan wolitti buusu, galaana dhufaa jiru fudhachiisu irraa fagotti uftiksu. Jaalalli dhugaa woliigaluu, kennanii fudhachuufi wolhubachuu gaafata. Dimshaashumatti jaalalli dhugaa hujii cimaa ykn dadhabbiin waan argamu ykn uumamu malee wontuma gadi bayanii oorruudhaa haamatanii harkatti qabatanii manattiin galanii miti.
Jaalalli dhugaa garuu maaliidha? Madaalliin isaa hoo? Jaalala dhugaa isa kan sobaa ykn fakkeessaan akkamitti gargar baasuun danda’ama?
Qabxiilee jaalalli tokko isa dhugaa ta’uu agarsiisan 10 tarreessina. Jaalala keessa jirtan qabxiilee kanniiniin wolbira qabaa madaallii mataa keessanii itti laataa.
- Jaalalli dhugaa gocha. Jaalalli dhugaa waan ati namaaf taatu ammallee waan namni biros siif ta’u; haaluma kamiin keessattuu. Jaalalli dhugaa waan gochaan agarsiistu malee waan afaaniin odeessituu akka hintaane quba qabaadhu. Jaalala dhugaa nama jaalattuuf qabdu‘sijaaladhaa’ afaanii qofaan osoo hintaane gochaan agarsiisi.
- Jaalalli dhugaa nama hinhubu. Jireenya keessatti wolitti aaruun, mufannaafi wolhubachuu dadhabuun jira. Bakka jaalalli dhugaa jirus kuni inuma jira. Bakka jaalalli dhugaa jirutti rakkooleen ykn hir’inni kunniin waan irra deddeebi’aa mul’atanii miti, garuu.
- Jaalalli dhugaa haasawa gaariin madaalama. Lafa jaalalli dhugaa jirutti maqaa wolballessuufi wolyakkuun hinjiru. Yoo haasoftu jechoota ‘akka natti fakkaatutti’ ykn ‘akka amantaa kootiititii’ ykn ‘akka yaada kootti’ jedhanitti dhimma bayuu yaali. Waan dhibbaan dhibbatti hinbeekne namatti hinfe’in. Jechaafi shakkiidhaan wolhadheessuun ganda jaalalli dhugaa jiruttii miti kan heddumaatan.
- Jaalalli dhugaa waan jaalannu akka woreegnuuf nuhingaafatu. Kana jechuun jaalalli dhugaa waan jalannu, maatii, hiriyyaafi fira keenya akka dhabnu ykn gargar baanu hinhayyamu. Namni wontoota jaalattuun gargar sibaasuuf carraaqu jaalala dhugaa siif akka hinqabne hubadhu. Jaalalli kee madaalawaa ta’uu qaba; gama hundaanuu. Namni jaalala dhugaa siif qabus kanarratti sijajjabeessa.
- Jaalalli dhugaa nama jaalattuufi kanniin biroo gargarbaasuu irratti hundaaya. Kana jechuun maatiifi fira jibbi jechuu miti. Namni ati jaalattu hunda irra akka jalattu, yeroo kees woliin galaafattu, bakka kamuu jiraattu akka yaadattu sirraa eegu. Kana hir’isuun, keessumattuu yoo wolirratti kuusame, balaa inni fiduu malu guddaadha.
- Waahila gaarii harkatti galfachuufi, dursii nama gaarii ta’i. Nama kaayyoo qabu, dhimma isaa too’atuufi waan barbaadu harkatti galfachuuf carraaqqatu ta’uun jaalala barbaaddu argachuufis ta’ee isa harkaa qabdu cimsachuuf sigargaara. Gufuuleen jireenyaafi jaalalaa bakka heddutti sirukutaniiran taanaan bu’uura rakkoo sanii sakatta’ii gara funduratti waan fooyya’iinsa qabu hojjachuu irratti fuulleffadhu.
- Jaalalli dhugaa daangaa jireenyaa keessa nama sochoosa. Maaliif jiraatta? Maal qabaachuufi horachuu feeta? Maal jibbita ykn maal waahilli kee akka hinhojjanne barbaadda? Waan jaalattuufi jibbitu ifatti gargar baasi. Nama wojjiin jiraatan woliin wolitti iyyaa, mataa woldhukkubsaa jiraachuun jiruu hinta’u. Durumaa kaasii, ‘Yoo x uumame, moromteen alatti nagaye ykn deeme,’ jechuu danda’uu qabda. Wonti ykn dogoggorri uumamu tokko tokko kan hireen 2ffaa ykn 3ffaa kennamuuf nijiru. Hanga barbaachisuu ol obsuun ufsobuu ykn nama murtee ta’uu dadhabuudha calaqqisiisa.
- Jaalalli dhugaa kaayyoofi kaka’umsaan guutamuu qaba;akka nama dhuunfaattis ta’ee akka wolootti. Lameen woljaalatan yaadaafi karoora isaanii bakkaan gayuu irratti woldeeggaruun alatti furmaata biroo hinqaban. Waan waahilli kee jireenya keessatti fedhu gargar baasii hubadhuu deggarsaan bira dhaabadhu.
- Jalalli dhugaa miidhamaa ufgodhanii ufkaayuu hinfedhu. Waan uumame hundarratti too’annaa hinqabu waan jedhu dhiisi. Irra jireessi waan uumamuu hayyama keetiin alatti hinuumamu. Hir’innaafi rakkina qabdu hundaaf sababa tarreesuu dhiisii itti gafatamummaa fudhadhuu akkamitti akka funduratti tankaarfachuu qabdurratti jabaadhuu hojjadhu. Jireenya kee irratti shufeera ta’i.
- Kaayyoof jiraadhu. Maal akka barbaaddu ifatti beeki. Uf-fooyyessuuf maal maal bifa fooyya’iinsa qabuun hojjachuu akka qabdu beeki. Jaalalli dhugaa kan woloo qofa osoo hintaane kan dhuunfaatis. Jalalli dhugaa yoo kophummaan sibarbaachisue siif hayyama; yoo sibarbaachise akka ufitti haasoftuufi ufiin mari’attuuf haala siif mijeessa malee bifa kamiinuu danqaa sitti hinta’u.


text:
Mangistuu Asaffaa Daadhii tiin
Dhalli namaa jiruu hawaasummaa erga eegalee jalqabee qindaa’inaan qabsoo jireenyaa geggeessuun ni ture. Qabsoon bifa adda addaa qaba. Jiruudhaan itti fufuuf diina ficcisuun amaluma uumaati (survival instinct). Jiruun hawaasaa ammoo fedhii fi qabeenya walitti nama buusaniin (bones of contention) kan guutameedha. Isaanis, qabeenya fi aangoo siyaasaa dabalatee waan baayyee dha. Qabsoon diddaa garbummaa, qabsoon eegumsa daangaa fi abbaa biyyummaatis caqafamuu danda’a. Sabni hunduu kana keessa darba, kana keessa jiraata. Qabsoon haala qindaa’een taasifamu of eeggannoo fi toftaa cimaa ta’een gaggeeffamuun isaa firii isaa murteessuu irratti shoora guddaa qaba.
Akkuma qabsoowwan saboota fi biyyoota baay’ee seenaan qabsoo Oromoos kan waggaa baayyeeti. Bifa adda addaan, namoota bara adda addaan, ilaalcha fi beekumsa adda addaa qabaniin dhalatee, tikfamee, gatii qaaliin itti kafalamee guddatee har’a gahe. Seenaan akkuma himu qabsoon hin dhaabatu. Sabni qabsoo dhaabu hin jiraatu. Jiruun qabsoo guyyaa guyyaati waan ta’eef. Garuu qabsoon bifa jijjiirata, tooftaa haaraa mijeeffata. Qabsoo farra gabrummaa, qabsoo mirga ofii eegsifachuu, qabsoo hiree dinagdee qixa itti fayyadamuuf godhamu, qabsoo siyaasa bilchaataa keessatti qooda fudhachuuf godhamu, qabsoo farra hiyyummaa fi doofummaa, dorgommiin (competition) dinagdee, saayinsii fi teeknoolojii addunyaa faana deemuf dirree beekumsaa irratti godhamu illee akka bifa qabsoo jiruu hawaasaatti fudhachuun ni danda’amu. Walumaa galatti Qabsoon hin dhaabatu, bifuma jijjiirata.
Qabsoon Oromoos erga Oromoon akka sabaatti jiraatuu eegalee kaasee qabsoon isaa haaluma walfakkaatuun qindaa’ina sadarkaa adda addaa keessa darbuun isaa hin oolle.
Waggoota shantamman darban keessatti garuu kaayyoon qabsoo saba Oromoo garbummaa ofirraa kaasuun hiree biyya Itiyoophiyaa keessatti seenaa fi siyaasaan qabu sadarkaa guddaa irraan gahuu kaayyeffatee finiinaa ture. Qabsoon kun yeroon itti Oromiyaan akka biyyaatti fottoquun akka kaayyoo guddaatti ka’aa turee (har’as akka hin jirre jala muree dubbachuu hindanda’u) eegalee har’a haga paartiin Oromoo biyyattii Itiyoophiyaa hogganuutti gaheera. Adeemsa dheeraa kana keessatti siyaasa ficcisuu irraa gara bulchiinsaatti dabarrus har’as tokkummaan Oromoo haala barbaachisuun galma gaheera jechuun hin danda’amu. Itti fayyadamni siyaasdinagdee firii qabsoo keenyaas guutummaatti hirmaanneerra jedhanii afaan guutatanii dubbachuun nama dhiba.
Seenaa Qabsoo Oromoos isuma yeroo dhiyoo yoo ilaaluuf yaalle wantoota armaan gadii kana hubachuun ni danda’ama.
(Barruu kana keessatti haala walitti dhufeenya abbootii siyaasaa Oromiyaa qofa irratti kanan xiyyeefadhe ta’uu hubachiisa)
Waggoota dheeraaf Oromoon siyaasa Itiyoophiyaa keessatti fincila Farra Cunqursaa fi tiksa aadaa, seenaa fi duudhaa isaa irratti hirmaatee ture. Yeroo keenya baayyes kanarratti dabarsine. Cunqurfamaa jiraachuun jiruu miti waan ta’eef.
Gaaffiilee guguddaa fi deebilee sirnaan argachuu qabu jedhee kan yaadu
Qabsoo kana eenyutu eegale? Akkamitti eegalan? Maal kaayyeffatan? Tarsiimoon, kaayyoon fi mul’anni isaanii maali? Bu’aan qabsoo sanaa maal ture? Firii isaa eenyutu qooddate? Fuulduree qabsop kanaaf hoo furmaata fi yaada qabsoo waaraa irratti akkamiin hojjetamaa jira (What are the prospects, trends and roadmaps being built for sustainable enrichment and fostering the advance OROMO cause)?
Gaaffiwwan kanaaf deebiin kennaman haala nama gaddisiuuun Saba Oromoo biratti haala qindaa’aa ta’een kennamuufi faayidaa qabsoo itti aanuuf akka oolutti kennamuu dhabuu irraa kan ka’e walitti bu’iinsa, waldhabdee fi aal tokko tokko ammoo mormii bu’aa hinqabnee uumuu bira dabree gatii qaalii nu kafalcbiisaa jira. Jibba walirratti akka kuufannu nu taasisa. Wantin Ji’a kana taateewwan Oromiyaa Dhihaatti uumamaniin walqabatee arges kanuma naaf mirkaneesse. Yeroo Qabsoon keenya bifa jijjiirataa jirutti, yeroo haala mijataa tarsiimoo qabsoo itti aanuuf of qopheessuu qabnutti lolli, maqaa wal balleessuun, arrabsoo fi irra darbee ammoo lubbuun namootaa obbola’a isaan dabartee reeffi isaa gubatu argine. Haalonni fi taateewwan akkasii kanaan duras akka ture ni beekna. Namootumti Oromoo fedha diinaa ykn ofittummaa isaaniitiin yeroon isaan dhaaba siyaasaafi ilaalcha isaaniitiin Oromummaa dhiisanii walitti bu’an, wal ajjeesan fi diinummaa wal irratti horuu bira darbanii qabsoo saba kanaa quucarsan seenaa keessa tureera. Baayyee nama gaddisiisa. Gatiin kanaan dura yeroo diinaan lollu baafne gumaan isaa bilisummaa fi badhaadhina dhaloota hafeeti. Kan nuti bakka adda addaatti wal ajjeesaa fi maqaa walballeessaa jirru kun garuu gumaansaa maal akka ta’e naaf hin galu. Kan dhiyoo kana Dhiha Oromiyaatti ta’e sunis haaluma sanaan nama dhiba.
Itti Gaaffatamaan Eenyu?
Akka waliigalaatti balleessaan kanaa warruma qabsoo Oromoo geggeessina jedhuu dha. Hunda isaanii, hunda keenya.
Paartiin Oromoo amma biyya bulchaa jiru DHDUOs ta’ee kanneen biraa, xiinxaltoota fi yaadan-geggeessitootni Oromoo hunduu itti gaafatamoodha.
Maaliif?
1. Gaggeessummaan qabsoo uummataa fedha dhaaba siyaasaa, kan dhuunfaa fi fudhatama argachuu fi dhabuu irra darba. Abbummaa qabsoo fi tarkaanfii gatii nama kafalchiisu fudhachuun kan uummataati. Abbaan qabsoo uummata. Kan gatii baasus uummata. Gaggeessaan qabsoo (dhaaba siyaasaas ta’ee dhuunfaan yaadan kan hogganan (opinion leaders)) fedha qabsoo fi xiiqii uummataa qindeessuun tajaajiluu dha malee abbummaa fi maqaa itti horachuun aad-maleedha, madda ka’umsa rakkootis. Kuni jala muramee hubatamuu qaba. Wanti seenaa qabsoo Oromoo fi siyaasa Oromiyaa keessatti mul’atu garuu sana hin fakkaatu. Abbaa irrummaa, yaad-dhaadhessummaa fi siyaasa maqaa walballeessuufi jibbaatu uummata keessati faca’aa oola. Kana DhDUOnis, dhaabni biraas akkasumas namoonni beekamoon yeroo raawwatan argineerra. Firiinsaa ammoo qabsoo keenya quucarse. Karaa fagoo deemuu otoo dandeenyuu wal takaallee kuffisne, kanaanis uummanni keenya gatii baase. Badii kana kan haalu yoo jiraate inni sobduudha.
Walumaa galatti, dhaabbileen siyaasas ta’ee namoonni dhuunfadhaan qabsoo Oromoo irratti hirmaatu, garaagarummaa yaadaa bira dabranii kaayyoo waliinii isa tokko (common purpose) ta’e irratti hojjechuudhan walqabatee hir’ina cimaatu mul’ate.
Kana haalun dhukkuba siyaasaa amma nu rakkisaa jiru kanaaf furmaata fiduun kan nu rakkisu ta’a.
Wanti jala muramee hubatamuu qabu garuu uummanni keenya duris ta’ee amma hoggansa al-idileetiin (without formal party struggle or machine), bilisummaa isaa karaa boonsaa ta’een gonfachuu danda’uusaati. Firiin isaa ammoo DhDUO hamma tokkon bilisa ni baase. Dhaabbileen biroo keenya illee dirree bal’aa fi lafa siyaasaa mijaturratti akka socho’aniif karaa kan baase qabsoo Qeerroon fi Qarreen harka duwwaa qawwee diinaa dura dhaabatanii taasisaniin mirkanaa’aa jira.
Shoorri uummanni keenya taphate hammaa oli, gatiin isaan itti kafalanis akkasuma. Firii kanarratti anatu fide anatu fide jedhanii dhaadachuun salphina. Tokko dhaaba uummataa, kan biraa ammoo aantummaa uummataa kan hinqabne jedhanii wal mormuunis qarooma miti.Seenanis ta’ee duudhaan keenya kanaaf iddoo hinqbu. Seenaa dhaabbilee siyaasaa Oromoo ni beekna. Har’a wanti jijjiirame yoo jiraate qabsoo uummata Oromootiin dhaabbileen kunneen amala fi bifa jijjiirachuu, akkasumas tooftaa qabsoo geeddaratanii dirree aiyaasaa bal’aa argachuuf carraa argachuu isaaniiti.
2. Hanqina Adeemsa Qabsoo Qindaa’aa.
Akkuma beekamu dhaabbileen siyaasaa maqaa keenyaan dhaabatan kudhanii oli. Kaayyoon isaanis tokko. Faayidaa siyaasdinagdee Oromoo kabajsiisuu kan jedhu. Asirratti wanti hubachuu barbaachisu, garaagarummaan ilaalcha siyaasaa mataa isaatin eebba, waanuma uumaati.
Garaagarummaan ilaalchaa ammoo wanta addunyaa kana irra jiru mara caalaa hubannaa fi ogummaa bulchiinsaa nama gaafata. Gama qindaa’anii hojjechuutiin hanqina guddaatu dhaabilee fi hayyoota keenya gidduu jira. Qindaa’inaan hojjechuun kora dhaabbilee fi jaallewwan dhuunfaan ogummaa, kennaa fi fedha siyaasdinagdee keenya irratti hojjetan gidduutti uumuun waan seenaan nu gorsuudha. Duudhaa keenyaanis kanatu seera.
Yeroo kana DhDUOn biyya bulchaa jira. Paartiileen biroo kan akka KFO ammoo of jajjabeessaa jiru. Kan akka ADO, ABO Tokkoomee ammoo waamicha mootummaan taasiseef fudhachuun gara biyyaatti dhufanii uummata isaanii keessa ta’anii qabsaa’uuf jiru. Kan haala kana hordofan kan biroos jiru, Fkn ABO inni Jaal Daawud Ibsaan hogganamu dhiyootti biyya biraatti jila mootummaa Itiyoophiyaa waliin mari’achuufi. Kan biyya keessa taa’anii qabsoo isaanii cimsuuf jedhanis jiru.
Asirratti waa lama haa hubannu.
A. Inni jalqabaa kaayyoon isaanii Oromoo bilisoome, badhaadhe fi qaroome arguu akka ta’e hubachuu yoo ta’u
B. Lammaffaan ammoo ilaalchi siyaasaa, tarsiimoon qabsoo fi adeemsi dhaabbilee kanneenii (ykn kan isa tokkoo) yeroo hunda sirrii (absolutely perfect) kan uummanni Oromoo akka barruu fi barsiisa qulqulluutti fudhachuun irra jiru ta’uu dhabuu isaati. Ana malee badii (my way or the high way) dhaabni jedhu, kanarraa ka’ee dhaaba biraas haal-malee kan qeequ, miseensota fi deeggartoota kan quucarsu fi naasisu taanan inni dhaaba abbaa irreeti. Kuni DhDUO ni dabalata. Dhaabumti qofummaadhaan kophaa isaa fedhii Oromoo nan kabajsiisa jedhu inni gowwaa yookin diina qabsoo Oromoo ti.
Kanaafuu wanti isaan baasu fi kan uummata fayyadu, filannoo gandaalee fi biyyoolessaa waggoota lamaan dhufan keessatti hirmaachuufi humna fi hamilee Oromoo akkasumas fedhii saba Oromoo dagaagsanii dirree siyaasa biyyattii keessatti hirmaachuuf yaada isaanii gidduutti fidanii mari’achuu fi garaagarummaa dhiphisuun hirmaachuu qabu. Kun akka milkaa’uuf ammoo tarsiimoo siyaasa isaanii maqaa dhaaba tokkoo balleessuu otoo hin ta’in kan faayidaa ummataa eegsisu godhachuun amanamummaa ummataa dilbeeffachuun dirqama dhaabbilee kanneeniiti.
Guduunfaa
Qabsoon keenya walxaxaa, kaayyoon tokko. Ilaalchi siyaasdinagdee keenya baay’atus eenyummaan keenya tokko, Oromummaadha. Dhaabbileen siyaasaa keenya baay’atanis abbaan dhimmaa qabsoo keenyaa tokko, Saba Oromoo bal’aadha. Tarsiimoon qabsoo Oromoo fi adeemsi keenya gargar ta’us dacheen nuti badhaasuuf dhamaanu tokkuma, Oromiyaa.
Kanaafuu dhaabbileen Oromiyaa bakka bu’an fi namoonni siyaasa Oromiyaan yaadan fi dhaaban geggeessitan (opinion and organizational leaders of Oromia), sodaa fi wal amantii dhabuu balleessuudhan dhimma fedhii Oromiyaa sarara duraa irra kaa’uun garaagarummaa ilaalchaa fi tarsiimoo siyaasaa keessan dhiphisuun dirree siyaasaa keenya fiigicha gara guddina dinagdee, badhaadhina aadaa fi duudhaa akkasumas guddina seenaa Oromoof akka gootan waamicha obbolummaa koon dabarsa.
“Silaa mana tokko ijaaruu, maaf cutaa wal saamu” jedha Oromoon.
Na oofkalchaa.
Yaada fi qeeqaf Fuula Facebook irratti Mengistu D. Assefa irratti
Toora meeylii servezking@gmail.com


text:
Seenaa Amboo
============
Kutaa 5ffaa
_____________
Barreessaan obbo Baqqalaa Tafarraa *
Marsaa FaceBook obbo Tolcha Wegi irraa kan argame
Imala Koree Aadaa Oromoo Jibaatiif Maccaa
———————————————————————
Imala Asallaa
_______________
Agarsiifni Aadaa kun Ambootti aanee Asallatti gaggeeffame. “Guyyaa haftuun heerumtu galaanatu guuta” jedhama. Dhuma torbeerra (week-end) Asallatti agarsiifna jennee saganteeffanne. Akka sagantaa keenyaatti Waxabajji 28,1977 Asallatti agarsiisuuf Waxabajji 27, 1977 Ambo irraa ka’uuf ture. Battalumatti guyyaa Roobii Waxabajji 25,1977 amma ka´aa jedhamne.
Sababa qaba ture. Dargiin Milishaa warra jalqabaa Kuma Dhibba Sadii (300,000)waan guyyaa Kamisaa,Waxabajjii 26,1977(Sanee19,1969) eebbisiifatuuf Roobii booda hanga Sambata Duraatti magaala Finfinnee keessa seenus ta’e keessaa bahuun hindanda´amu jedhame. Kanaaf Roobii Waaree booda Busii Kolleejjii Qonnaa Ambo irraa ergifannetti Alaabaa Itiyophiyaa gama lamaaniinuu fannifnee,” Abiyootaawwii tibibbir indi derreglachew be tihitinnaa inni xeyyiqaallen ….”xalayaa jedhu qabannee kaane. Magaala Finfinnee yeroodhaan karaa dhihaa seenne. Bakka hundaatti utuu sakatta’amnuu adeemsa qocaa foqoqaa barihuu jala yeroo gahu ( Kamisa ganama 2 am) Finfinnee keessaa baanee naannoo Duukam karaarra xiqqo rafuu yaalle.
Asalla yeroo geenyu kan nu simatan hedduun har’a lubbuun hinjirani. Kinfe Mikael Hinneessaa kan qabsoo irratti wareegamee, Isheetuu Latuu kan hidhaa waggaa 12 booda dhibeedhaan lubbuun isaa dabartee fi obbo Nadhii Gammadaa kan Wayyaaneetiin ukkaamfamee bakka buuteen isaa hinbeekamne kaniin maqaa yaadadhu dha.
Imalli keenya Asallaa jireenya keenya sanaan boodaa irratti jijjiirama murannoo ayinaa qabu biqilche. Koree Aadaa Kutaa Arsii irraa Artiistonni bebbeekamoon agarsiisa qopheessanii nu eegani. Guyyaa tokko kanuma achii qofa ilaalle. Sirboonni dhihaatan ergaa hedduu gadi fagoo kan qaban turani. Aadaan keenyas hangam gabbattuu akka taate do’achaa oolle. Booyaa oolle jechuu wayya. Sirba weellisaa qooqa toleessichaa, kan Buttaa:
“Fagoo gala, fagoo gala,
fagoo gala, fagaadhaa jalaa!
Fagoo jennaan fagoo seetani
Cunqursaa jalatti hedduu leetani
Fagoo galaa fagaadhaa jalaa…..!” jedhu tarii
Raadio Itiyoophia irratti warri dhageessan ni yaadattu.
Buttaan xumura bara 1977 irraa eegalee hanga Dargiin kufutti Kutaa Arsii keessa akka miilli isaa hinejjenne akeekkachiifame. Yoo kana cabse akka duuti isa eeggatu itti himame. Kana irraa kan madde lammii isaa dhiisee godaanuuf dirqame. Akka Barsiisaatti Kutaa Sidaamoo yeroo sanaatti baqatee jireenya Godaansaa jiraate. An exile within the empire!
Kan shamarran dhiheessan keessaa “Nu waliin dhaadhanna, Wal malee maal qabnaa….” kan jedhu Gurra keenya keessatti hafe. Halkan Sadii fi guyyaa sadii walitti booyaa bubbullee Wixata ganama, Waxabajji 30, 1977 gara Ambotti fuulleffanne.
Bakka agarsiisa kanaaf demnu hundatti Jaarsolii Koree Aadaa cinaatti Ambo irraa Kaadireen Awuraajjaa tokkoo nu waliin bobba’a. Kan yeroo hedduu nu waliin bakka adda addaa adeeme obbo Asaffaa Namarraa ture. Agarsiifni waan Aadaa ilaalu ta’u illee sirboonni aadaa hintaane hundi dura Koree tiin ilaalamanii ragga’uu qabu ture.Censorship jechuu dha.
Imala Walisoo
———————-
Asallaatii deebinee, Gincii, Gudar, Geedoo, Walisoo fi Dhiha Oromiatti argarsiifne. Bobbaan Walisoo fi Dhiha Oromia waan hindagatamne tokko tokko qabu.
Walisoo fi Ambo jechuun hidda latinsaan qofa utuu hintaane, jiruu fi jireenyaan walitti hidhataa dha. Waliso irraa Cittuu, Cittu iraan Shimala geenyaan Wancii fi magaala Ambo keessa mixii sochootu arguun ni danda´am. Fageenya dhiigaas ta’e fageenya karaa hinqabu.
Bakka dhaqamu kana hundatti Jaarsoliin haada quunnamtii cittee turte suphuu irraatti yeroo dabarsu. Obbo Argawu firoottan hedduu balbala Walisoo irraa waan qabaniif akka gammadani galan dubbataaa turani.
Agarsiisa keenya Walisoo waliin wal qabatee qabxiilee afur (4) kaasuun Seenaaf hedduu barbaachisaa dha.
Sirba Dhorkuu yaaluu: Sirba Goobanummaa komatu tokko hinsirbitani jedhamne. Dubbiin Goobanaa seenaa keessatti beekamu qofa waan ilaalu hinturre.”Goobanaa Mataa Diimaa” jedha sirbicchi. Goobanummaa Koomunizimiin haguugame balaaleffata. Sirbi kun ergi agarsiisa kana jalqabnee kaasee bakka hundatti sirbamaa ture. Kan akka sirbi kun hinsirbamne nuun jedhan kanuma waliin dhaqne keessaa obbo Asaffaa Namarraa (Kaadiree Awuraajjaa) fi obbo Firdiisaa Futtaasa (Barsiisaa fi Barreessaa Koree Aadaa) turani. Isaan lamaanuu har´a bakka dhugaa jiru. Waaqni lubbuu lamaan isaanii haa maaru.
Sirbi lammaffaan sirba Raadioo Maqa Dishoo irraa afaan Oromootiin darbaa turte:
“Bilisummaan Aannanii, Isaa beeku dhugaa
Inni Dhuguu hinbeekne bira taa’ee mugaa…..” kan jedhu ture. Sirboota lamaanuu kan sirbukan maqaa Bilisummaatiin kan waamamaa ture Nagaash Terrefe Dhinsaa ture.
Ajajni sirboota dhorkuu ergi Waliso geenyee agarsiisa boru ta’uuf jiru waan nutti himameef falammii kaase.Tokkoffaa, sirboonni kun kanaan dura bakka hedduutti sirbamaa waan turaniif ni sirbinaatti cichine. Warri agarsiisicha jiruutti hiiknu yoo sirbi kun hinsirbamne agarsiisichuma dhaabana jenne.
Ani nama saganticha gaggeessu waanin ta’eef yoo dhihaate akka ani itti gaafatamu Obbo Asaffaa fi obbo Firdiisaa irraa anatti himame. Borumtii akkuma sagantaa keenya duriitti Sirboonni lamaanuu ni sirbamani.
Hirmaannaa Namaa: Hirmaannaan nama heduu ture. Finfinnee qofaatii Mini Busi fi konkolaataawwan dhuunfaatiin kan yaa’anii dhufan hedduu turani. Akkaataan dhufaatii qindaawaa ture. Luba Guddinaa Tumsaa akka gaariitti mijeessuun ni dubbatama. Ani waanin saganticha dhiheessuuf carraa namoota galma keessa taa’anii ijaan arguu fi haala jiru hubachuuf carraa gaariin qaba ture.
Agarsiifni keenya gara xumuraa jala yeeroo gahu namichi huccuu uffatuunis ta’e haala qaama isaatiin hedduu gammadaa kan hinfakkaanne tokko galma keessaa gara kiyyatti( gara stage tti) adeemaa dhufe. Akka gara bahaa Oromia irraa dhufe beekuun rakkoo hinturre. Sagalee laafaatiin “Sirba tokkittii akkan sirbu anaaf eehamtaa?” naan jedhe. Qalbii kiyyatti namni aarii garaa isaa hanga beekuu fi danda’u ibsachuuf gaaffii dhiheessuun hammina akka hinqabne hubadheen tole jedheen. Artiistii ta’uu isaa hinbeekun ture. Mikroofoona qabatee:
“Dhufeen Si ilaala, dhufeen si ilaalaa;
Yaa Aayyoo Dubree Magaalaa ..” jedhee gadi lakkise. Sirba kanbiraa tokkos dabalee sirbe.Galmi guutuun ni socho’e.
Seena-qabeessichi sirba kana sirbe kun gooticha, Obbo Shantam Shubbisaa ture. Obbo Shantam, Jaarraa Abbaa Gadaa waliin leenjii isaa xumuratee Oromia seenuuf utuu bobba’anii kan Said Barreen hidhe keessaa tokko dha. Waggaa 5 hidhamee hiikamee kan reefu biyya seenee jiru ture.
Yeroo Sirbi kun sirbamee cookni mana keessaa ho’u ijji koo namoota Galmicha gadi dhiisan sadiirra bu’e.Tokko Goota QOf lubbuu isaa kenne obbo Magarsaa Barii ture.Lamaan hafan ammoo kan har’as lubbuu dhaan jiran, Jaarsolii Qabsoo kana keessatti umrii isaanii xumuraa jiran Obbo Leencoo fi Dr Diimaa turani. Sadanuu bakka adda addaa haa taa’an malee yeroo tokko balbala addaa addaatiin galama gadi lakkisani. Agarsiifni xumuramee yeroon ilaalu obbo Bushuraa Warquu, kan amma biyya Ameerikaa magaala MPls jiru hinjiru.Akkan booda obbo Bushuraa irraa dhagahetti Obbo Magarsaatu haalicha hubatee Finfinneetti fudhatee gale.
Ciree: Borumtii ganama Hoteela Aadde Geexee Waleetti ciree akka waliin nyaannu dhaamsi Jaarsolii Walisoo irraa galgaluma nutti himame. Ganama gara Sa’aatii 9tti bakka afeerraa geenye. Ciree keenya nyaanne.
Ciree booda Jaarsoliin Walisoo wal duraa duubaan dubbii godhani. ” Firri jira jettanii nu barbaacha dhufuu keessaniif isin galateeffanna ” jedhani. Walisoo fi Ambo foon tokko ta’uu jala murani. Agarsiisa sirna Buttaa qaluu kanaan akka waan bade barbaadnuuf seexaa nutti kennitani jedhani. Afaan kabajaa fi safuutiin aangi’ameen nu galateeffatani. Gama keenyaanis Obbo Argaawu keessummummaa nuhiif godhameef galateeffatanii akka daandiin kun deebi´ee hinduudne ergaa dabarsanii xumurani.
Dhaadannoo Warraaqsaa: Bara Dargii xumurri waan hundaa Dhaadhannoo ture. Gama keenya irraa Obbo Firdiisaa Futtaasaatu ka’e. Daadhannooleen bara sana turanis balaaleffannaa waan sadii yoo ta’an, tartiiba isaanii eeggatanii jedhamuu qabu. ” Imperialism yiwudem! Bureaucratic Capitalism yiwudem! Feudalism yiwudem! ” jedhama. Namnis irree isaa bitaa ol qabee isa namichi jedhu irra deebi’a. Irree harka mirgaa ol kaasuun faallaa fi farra warraaqsaatti. ‘ Ulee warraaqsaaf ‘ nama taasisa.
Ganama sana obbo Firdiisaa Futtaaasaa dhaadhannoo 4ffaa itti dhabalee. Ergi sadeen jedhee booda ” OLF yiwudem! ” yeroo jedhu namni tokkittiin illee jechuu didee akkuma irree olqabetti hadoodee hafe. Namni tokko illee dogoggoree jalaa hinqabne. Obbo Firdiisaan deebi´ee rifate. Mana guutuu keessatti haalaa diilallaawaatu uumame.
Rifaasuu kana waliin warra nu keessumsiisetti nagaa dhaamnee Konkolaataa/Busii keenya yaabnee gara Ambotti qajeelle. Utuu Tulluu Boolloo hingahiin bakka gandi/qubsumni/ hinjirre tokko yeroo geenyu “yoo fincaan fincaawuu barbaaddani” jedheetu shofeerri konkolaataa dhaabe. Gadi yaane.
Deebinee Busii seennee yeroo karaa jalqabuuf jennu Asaffaa Namarraa Shugguxii baafatee ” isin anarkistota dha, adda adda keessan keessa buusuu dha” jedhee dheekkame. Arrabsoo afaan ingiliziitiin utuu hinhafiin nutti roobse. Nu warri dargaggootaatti homaa nutti hinfakkaanne. Asaffaa fi obbo Firdiisaan Shofeera cinaa(Gabbiinaa) taa’u. Yeroo hundaa ammoo Qabalee irraa qawwee lama lama ergifannee adeemna. Warri Qawwee kana baatan keessaa Fayyisaa Dirribsaa walii toora duubaarra teenyee jirra. Jaarsoliin Caasaalee Qotee Bulaa irraa dhufan hedduu aarani. Kan guyyaa sana nu waliin turan lamaan Meexxii fi Asgorii irraa Obbo Tirfeessaa fi Obbo Guddataa turani. Imala Walisoo kanaan xumurre.
Imala Dhiha Oromia(Kutaa Wallagaa)
———————————————————-
Imalli keenya xumuraa Kutaa Wallaggaa ture. Naqamte, Gimbii, Najjoo, Mandii fi Gorii tti agarsiifne.
Naqamteetti guyyaa tokko agarsiifnee. Hirmaannaan namaa hangas hinturre. Agarsiisa keenya booda Obbo Tasammaa Nagarii haasawaa xumuraa nuuf godhanii sagantaan xumurame. Obbo Abiyyuu Galataa, Obbo Tasammaa Nagarii fi Jaarsoliin biroon Ethiopia Hoteelitti akka gaariiti irbaata nu keessumsiisanii.
Waayee keessumsiisaa kanan xiqqo isiniif tuqa. Ija hari’a dubbiftan kanaan hin ilaaliinaa. Bakka irraa dhalanneetti haa deebinu. Aadaan keenya hedduu sooromtuu akkuma taate iciitiin ishees akkasuma hedduu dha.
Asallatti Cireef akka aadaatti Dhangaan Marqaatu nuuf dhihaate. Waan hedduu turreef kan dhihaates bakka hedduutti. Dargaggootatu saama jedhanii sodaatan fakkaata Shammarraniif kophaatti dhihaate. Aadde Kuwee Kumsaa Shamarran waliin ta´uu filatte. Ani Jaarsolii waliinin dhihaadhe. Yeroon ilaalu bakki waa cuuphatan hinmul´atu. Waan hundaafuu akkatti jaarsoliin jalqabanin ilaala jedheen garaatti yaade.
Akka bitaa natti gale hubataniitu ” maaliif teessa, nyaadhu malee ” naan jedhani obbo Argawu. ” Maali ergi yoomiin Jaarsolii duran jalqaba ? ” jedheen deebiseef. ” Nyaata Marqaa fi adeemsa qarqaa beektaa ? ” jedhanii walitti qoosaa jalqabani. ‘Haroon’ walakkaa jiraachuun arge.
Naqamte Kumsaa Moriitti ammoo waan biraatu as nutti bahe. Qee guddannetti waan dhihaatu haaluma ilaaltee Aayyootu itti dabala malee Killoo qabatanii bakka buddeenni jiru barbaacha hindhaqani. Waan hoteelaa kun hedduu keenyatti waan lamatu didha (challenge) ta’e. Iciitii amma amma deddeebi’ anii fudhachuu hinbeekun ture. ” Buffet ” jettanii maqaa isaa? Kanaaf hanga danda’ame Sahaanittii fe’uu dirqamne. Kana irraa kan madde waa harcaasuu hafne hinfakkaatu.
Irbaata Hoteela Ethiopia quufnee gara bulmaataatti sochoone. Naqamtetti bakki bulmaata keenyaa Hostela naannoo Boordii Bunaatti argamu keessa ture.
Gimbii: Guyyaa lammaffaa kan nu simattee Magaala Gimbii turte. Gimbiitti agarsiifni keenya galgala ture. Ummanni Gimbii hanga bakki taa’umsaa hanqatutti yaa’ee amilee nuuf kenne. Boojji Birmajjii irraa utuu hinhafiin hedduutu achi ture.
Bulchaan Awuraajjaa Gimbii obbo Isaayyas turani. Bakka agarsiifnu hundatti kan sagantaa keenya dubbiidhaan nuuf xumuru(concluding speech) Bulchiinsa naannoo sanaati. Akkuma kanaa Gimbiitti akka sagantaa keenya nuuf cufan obbo Isaayyas afeeramani. Obbo Isaayyaas utuu dubbii hinjalqabiin dura ni geerarani. Geerarsa gammachuu fi aarii akka ta’e ni hubatama ture. Agarsiifni keenya isaan gammachiisuu isaa ibsaa, Aadaan Oromoo badaa jiraachuun akka isaan aarse:
“Muka daraaraa hinqabne ani Goodarreen argee,
Uummata Aadaan bade ani Oromoon argee…” jedhanii geerarani.
Nuhi ammoo yeroon gammachuu imala keenyaa ibsinu:
“Obboon koo galee, baga nuuf gale,
yoo asii dhaquu, Qalqala baataa,
Qalqalq seetaa, Qalqala Moofaa
anuu nan jibbee, na jibbisiisee.
Yoo achii galuu, Dangasha baataa,
Dangasha seetee, dangasha Dooraa
anuu nan sirbee, nan sirbisiisee ” jenne.
Dangashni (trophy) keenya hirmaannaa gaarii argachuu keenyaa fi ummatni agarsiisa keenyatti gammadee arguu keenya ture.
Mandii: Mandiin (Mana Sibuu) Magaalaalee Oromia gara Dhihaa jiran keessaa sabboonummaan itti daraartetti beekamti. Yeroo “Burqaan Boojjii ” Bojjitti beekamtu “Biqiltuun Mandii” Mana Sibuutti beekamtuu turte. Ilmi Oromoo kan akka Mitikkuu Tarfaasaa magaala kana keessaa dhalatu. Mitikkuun yeroo Awurooppaa turetti Kitaabota ” Hirmaata Dubbii ” fi ” Bara Birraan Bariite ” jedhaman akka taayippistiitti barreessuu isaa afaan isaarra dhagaheen jira. Qabiyyee kitaabichaa keessattis gumaachi isaa guddaa ture.
Bara 1976 jalqaba keessa Baandiin Aduu Birraa yeroo Dhiha Oromia naannoftee turte Mandiitti manni namoota do´achuuf dhufan gahu dhabamnaan Obbo Aliin Dirree irratti (open concert) gaggeessee akka ture nan yaadadha. Baandiin Aduu Birraa achumaan itti fuftee magaala Beegiitti nu bashannansiiste. Kanaafan Obbo Aliin, Haada Bahaa fi Dhiha Oromia walitti hodhedha jedha.
Egaa nuhis Gimbii fi Najjo geenyee yoo deebine Mandiin nutti mufatti jennee imala keenya itti fufne. Ganama Mandii geenyee waaree booda agarsiisa keenya itti fufne. Kan agarsiifne Mana Barumsaa keessatti ture. Hirmaannaan namaa xiqqoo ture. Warri dhufes irra caalaan ijoollee turani. Utuman sagantaa gaggeessuun manicha keessatti nama laman arge. Isa tokko ijumaan argaa isaan beeka. Yeroo agarsiisa kanaa Bulchaa Waradaa Mana Sibuu ta’ee kan jiru obbo Giorgis Goobanaati. Obbo Giorgis bifaan diimaa dha.
Nama 2ffaa galama keessa jiru kana waliin Finfinneetti akka gaariitti wal beekna. Inni fira dubbisuuf galeetu akka keessummaatti achi ture. Inni ija kiyya ufirraa faccifnaan dubbiin naaf galteetu anis ija kiyya irraa buqqifadhe. Ammaan tana biyya Ameerikaa keessa jiraata.
Xumura irratti, sagantaa keenya akka dubbiidhaan nuuf xumuruufan obbo Giorgis Goobanaan afeere. Obbo Giorgis yeroo gara fuula duraatti bahu fuulli isaa fi ijji isaa barbadaa abiddaa caalaa diimatee jira.Yeroo dubbii jalqabu “Goobanaa nuun jettanii ? ” jedhe jalqabe. Yeroo kana haala Walisootu fuula kiyya dura dhufe. Waan sanaan boodha jedhame qalbifachuuf yaadni kiyya ititaa ta’uu dadhabe. Akkuma ta’ettuu xumurree yeroo namni galma keessaa gadi yaa’uu jalqabu ijaan namicha isa tokko barbaaduun eegale. Innis ijaan na tuqeetu gara galmicha duubaatti adeeme. Dhaabaa manaatti rigachaan itti siqe. “Har’a halkan bakka raftanitti isin reebuuf dargaggeessa qopheessanii waan jiraniif yoo dandeessan lubbuu keessan baafadhaa ” naan jedheetu Buna keessa tuf jedhee sokke. Gaaffii biraa dhiheessee adda baafachuuf carraa hin arganne.
Waan galgalaawaa jiruuf gara obbo Argawuttan fiigee itti hime. “Maal goona jettaree ” jedhani. ” Ammuma deemna” jedheen deebiseef. ” Ni bulla jennee yoo deemnu maal nuun jedhuu? ” jedhani. ” Maal nuun jedhuuf salphina baachuu hindandeenyu.
Itti gaafatama lubbuu nama kana hundaa ana caalaa isintu qabaa “ani jennaan,” mee akkatti magaalicha gadi dhiifnu mala isaa fidi ” jedhani.
Makiinaan ittiin Wallagga dhaqne Mercedesii Fe’umsaa Kolleejjiin Qonnaa Amboo dhimma itti bahu, kan irri isaa sharaadhaan haguugame ture. Bifti isaa magarisuu dha. Konkolaataa Loltuu/Military truck/ fakkaata.
Obbo Argawu akka shufeeratti himanii qophaawu waliif galle. Mi’a agarsiisaaf guurree yaanu:Dibbee, Eeboo,Uffata Aadaa, Itillee, Ciicoo, Mooyyee(kan ‘Aadaan’ irra taa´ee luba bahe ), kkf. hunda fe’anne. Nama waliin adeemne irraa kan hafe akka namni biraan konkolaataa hinyaabne dhorkine.
Sirba obbo Alamaayyoo Qubee ” Saba Oromoo yaa kannisa Bosonaa ka’i hinloollaa !” jedhu sirbaa gara kallatti Asoosaatti qarqara Magaala Mandii geenye. Sirba Asalla irraa fudhannee dhufne ” Saba kiyaa Gita Kiyyaa, ka’i yeroon lolan geessee! ” jedhu sirbaa ol deebine. Yeroo ol deebinu obbo Giorgisii fi namoonni isa fakkaatan dhaabatanii “eessa dhaqxuree? ” jedhani. ” Waan ganama barii adeemnuuf makiinaa Beenzina guuttannee deebina” jennee bira darbine. Bakki Beenzina guuttatan ammoo gara bahumsa keenyarra ture. Kanaan booda Shofeeraan itti ejjedhu jenne. Bokkaan jandoo gadi dhiise.
Ganda Gorii jedhamtu yeroo geenyu qabaleen “Quum!! ” jedhani. Dhaabannee eessaa akka deebi’aa jirru itti himnee. Itti daballee akka D/T Gandaa nuuf waaman gaafanne. Dura Taa’aan Qabalee yeroo dhufu, nama ani beeku ture. Alamu Waaqjiraa jedhama. Baakkotti leenjii EPID xumuratee qotee bulaa barsiisaa jira. Leenjifamtoota EPID bara 1974 keessa kan akka Oromootti uf beekan Alamuu fi Eebbisee turani. Sanaan boodas darbinee darbinee waliif barreessaa turre. Maaliif akka halkaniin adeemuuf dirqamnen itti hime. Milishaa qabaleef ajaja barbaachisu kennee. Halkanuma sanaan mana Shayee bansiisanii Shayee fi Daabboo nuuf fidanii, mana Qabalee keessa nuuf afanii rafnee bulle. Sagantaa Goriitti argarsiisuu duraan qabaachuu bannu illee achi oollee agarsiisa keenya agarsiifnee nagaan galle.
Dubbiftoota ko, Oromoon ” Garaan Haadhaa burree dha ” jedha. Garaan Oromias akkasuma burree dha. Tokko obboleessa isaa jjeesuuf ariha; inni tokko gaachana ta’ee ajjeechaa qolata. Tokko baga jedha; tokko ana haanyaatu jedha.Akka Oromootti kun hunduu kanuma keenya. Kan kan keenya hintaane Sirnicha. Sirna eenyumaa gamtaa keenyaaf hindhaabanneef wal ajjeefna; dua’a waliitti gammadna;wal xiqqeessina; qee walii diigna; badii walii hawwina. Kun hunduu aadaa Gadaa waliin wal hinfakkaatu. Waan faanni (track) Gadaa nu agarsiisu waan hunda caalaa kabaja fi tika walabaan yaaduuti. Garuu yaada namaarra darbinee yeroo nama ajjeefnu faallaa falaasama Gadaa hojjenne jechuu dha. Akkas taanaan warra nu garboofate maaliif kommanna?
Akka hubii kiyyaatti kan nama ajjeesu Sirnicha malee nama miti. Sirni wal-caaltummaa irratti hin hundoofne, sirni hunda walqixaan tajaajiluuf utubame namoota nama ajjeessan uf keessatti hinbiqilchu. Haalduree namoonni akkasii irratti biqilantu hinjiraatu. Garuu yoo sirnichhi sirna loogii gam tokkoof uumame ta’e namni ilaalcha madaalawaa namaaf qabu sirnicha keessatti biqiluu hindanda’u.
Fakkenya dhihoon haa ilaallu.Guyyaa Presideentiin Ameerikaa 44ffaan filame Gurraacha Ameerikaa dhiifnaan namni quuqqaa miidhama Gurraacha Ameerikaa qabu hundi ni gammade; ni booye. Falmitoota Mirga Walqixxumaa keessaa warri lubbuun jiran himimmaan harcaasani. Garuu Filamuun President Obamaa ajjeechaa Gurraachaa hambisuu hindandeenye. Akka maddeen tokko tokkootti lakkoofsi namoota bara Presideent Obama ajjeefamani lakkoobsa yeroo Bush lamaanii fi Clinton walitti akka caalu himu.Kanaaf kan nama ajjeesu sirna akka ta´e hubachuun gaarii dha. Haala kana gara biyya keenyaatti deebisanii ilaaluun qooda keenya dha.
Kutaa 6ffaa itti aanu keessatti haala Siyaasa keenya,Obbo Argawu fi nannoo Ambotti deebina.
Seenaa Amboo
=============
Barreessan obbo Baqqalaa Tafarraa *
Marsaa FaceBook obbo Tolcha Wegi irraa kan argame
Kutaa 6ffaa
——————
Quunnamtii Obbo Argawuu fi Abboomaa Mitikkuu
______________________________________________
Imalli Kutaa Wallaggaa quunnamtii obbo Argawu fi Abboomaaf isa jalqaba ture. Abomaa Mitikkuu akka obbo Argawuun dubbisuu barbaadu guyyaa Naqamtetti agarsiifne ana gaafate.
Ani kanin Abboomaa kallattiin bare yeroo inni nama isa ajjeesuuf konkolaataadhaan hordofe tokko uf irratti ajjeesee hidhame ture. Jaarsa Oromoo tokko waliin Finfinneetti Karchallee dhaqnee isa gaafanne.
Gaaffii Abboomaan gaafate obbo Argawutti himnaan tole jedhani. Abbooman yeroo sana akka miseensa Sadaditti Qonnaaa Mootummaa adda adda naannoo Dhidheessaa fi Hangar jiranirratti itti gaafatamaa ture. Bakka Bultii keenyaa Hostelatti Kaadiroota Icaat lama dabalatee dhufe. Lameen kun Obbo Tasfayee Qana’aa amma biyya Ingilizii jira jedhamu, fi Kaadiree Icaat dhalootaan nama Naqamtee ta’e tokko turani. Obbo Argawu waliin anaa fi obboleettii keenya har’as lubbuun jirtu Shittaayee Argawu turre. Warri waliin dhaqne kaan hundi rafanii turani.
Rakkoolee waliigalaa (general political problems) adda addaa irratti ergi dubbatamee booda sagantaa Sirna Buttaa qaluu Bokkuu Xuletti Onkoloolessa 8, 1977 kabajuuf saganteeffannee jirru irratti kutaa Wallaggaa irraa akka hirmaatan yaada dhiheessine.Yoo danda’ame Qotee Bulaan yoo irraa hirmaate gaarii akka ta’e yaada keenya ibsine. Innis namoonni hanga 11 akka irraa hirmaachuu danda’an ibse.
Bokkuu Xulee kan jedhamu kun akkuma Odaa Nabee, Odaa Bisill, Odaa Bultum ta’ee Maccaaf bakka qalma Buttaa hangafaati. Xule magaala Ambo irraa Kaaba-Dhihaatiin adeemsa miilaan sa’aatii tokkoo hincaalle dha.
Abbooman afeerraa kanatti akka gammadee fi manni obbo Argawu karaa cinaa waan ta’eef akka itti goree isaan dubbisu ibsee warra waliin dhufe lamaan achumatti dhiisee adeeme. Isaan lamaanis takka turanii adeemani.
Onkoloolessa 8,1977 kabaja sirna Buttaa qaluu Bokkuu Xulee kana irratti akka yaadame nama 11 utuu hintaane namoonni hangi tokko(4?) Wallagga irraa Ambo dhufani. Kana keessaa tokko Alamuu Danda’aa ture.Bokkuu Xulee irraa ergi deebi’anii booda Awurajjaa Gimbii keessaa Innaangootti Buttaa qalanii kabajani. Alamuun qophii fi qindoomina Buttaa Inaanogootti godhame irraa qooda guddaa qaba. Sababa kanaa fi sababa biraa siyaasaan walqabateen Alamuu Danda’aa hidhame. Namoota Nugusee Faantaa Mana Hidhaa Naqamtee keessaa baasee ajjeese keessaa Alamuu Danda´aa isa tokko dha.
Haxxee Shaambal Kaasaayee Arraagaawu
__________________________________________
Ajjaameen ijoollee dubaraa obbo Argawu keessaa tokkoo fi barattuu kutaa 10 turte. Guyyaa tokko gara jalqaba baatii Onkoloolessaa waaree booda Ajjaameen fiigaa bakka ani jiraadhu dhufte.
“Maali maal taate” jedheen gaafadhe. Gorora lafatti tufteetu” utuu gororri kun hinqooriin Xule dhaqxanii akka dhaamsa kana himtan jedhanii juru Abbaabbaan ” jette. “Gororri utuu ati as hingahiin duruu qoore mee dhaamsichi maalii ?” jedheen gaafadhe.
Qophii sirna Buttaa Qaluu Bokkuu Xuletti kabajamuuf karoorfame kana irratti Haxxeen tokko akka nuuf qophaayee jiru Obbo Argawu odeeffannoo argatani. Bulchiinsa Kutaa Shawaa keessatti Shaambal Kaasaayee Arraagaawu koree
“Yee Abiyoot Komiitee” jedhu walitti qabee kiyyoo tokko lafa nuuf kaawuu isaatu dhagahame.
Akka namni hedduun bakka adda addaa irraa kabaja sirna Buttaa qaluu kanaaf dhufu bulchiifni dhagahee jira. Jabana Dargii Milishaa Qotee Bulaa keessaa filamee fi Kaadiroota malee namni hidhannoo(qawwee)akka dhuunfaatti qabu hinjiru. Milishaan ammoo yeroo gammadu akka dhukaasu ni beekama. Barra 1977 walkkaa irraa jalqabee lolli weerara Somalee waan deemaa jiruuf haalli hamaa ture. Kanaaf yoo Bokkuu Xuleetti milishoonni gammachuu irraa kan madde dukaasan” economic and political sabotage ” jennee warra ‘Aadaa kana’ hiina jedhamee murtiin murtaawutu dhagahame. Ayyaanichi guyyaa muraasatti galee jira. Akka kiyyoo kana keessa hinseenamne dhaamsi daddaffiin akka Qotee bulaa Xulee dhaqqabu Ambo irraa namni dhaquutu irra ture. Anaa fi Ajjaameetti dirqamni ergaa kana geessuu kenname.
Biyyeen naannoo Magaala Amboo gurraacha/kooticha/ dha. Yoo xiqqo roobe kophee namarraa baafata. Gara Xulee dhaquuf ammoo hanga Laga Alaltuu ceenutti biyyoo gurraacha kana keessa kutuun dirqama. Kanaaf lamaan keenya Kophee manumatti dhiifnee miilla duwaan Xule dhaqne. Ergaa jedhames dabarsine. Gaaga’ama nutti aggaamame qalbifachuudhaan akka rasaasni tokko hin dhukaafamne ergaa akeekkachiisaa dabarsine. Yoo Kaadiroonni dhukaasn illee qotee bulaan akka hindhukaafne himnee deebine.
Hirmaannaan namaa Qotee Bulaa qofa hinturre. Finfinnee irraa hojjetoonni Bariisaa fi Hojjetonni mootummaa hedduun Bokkuu Xuleetti argamini.Sirni Buttaa Qaluu haala gammachiisaatiin xumurame.
Akkuma shakkine, Onkoloolessa 8,1977, yeroo sirni Buttaa Qaluu xumuramee namni galuu jalqabu Kaadireen tokko Uuzii qabuun rasaasa hedduu ol qabee dhukaase. Garuu Qotee Bulaan tokko illee utuu hindhukaasiin ayyaanichi xumurame. Haxxee nuuf qophaayes galata warra odeeffannoo nuuf ergee jennee jala dabarre.
Ayyaana kabaja sirna Buttaa Xulee booda heduun barattootaa Koree Aadaa keessa turre barumsa kutaa 12 waan xumurreef Ambo gadi dhiifnee. Ani barumsaaf University Finfnineen seene.
Akkuma Semesterri 2ffaan jalqabeen, Bitootessaa 24, 1978 nan hidhame. Qunnamtiin Jibaatii fi Maccaa fi obbo Argawu waliin karaa Oromia akka jaarmaa siyaasaatti jiru ni cite.Yeroo kana keessatti Abbomaan deddeebi’ee Obbo Argawu quunnamaa waan siyaasaa itti kaasa.Yaadni Bahaa Oromia irraa WBO fiduu obbo Argwuuf dhihaate. Hawwiin kun duraanuu waan tureef gammadanii fudhatani.
Yeroo sanas Jarmoleen Siyaasaa maqaa Oromootiin uf waaman hanga har´aa hinheddummatiin malee hangi tokko ni turani. Kan bosona Bahaa keessaa akka OLFtti beekamu kan Sooressa Jaarraa Abbaa Gadaatiin (Waaqni lubbuu isaaniif tasgabbii haa kennu) hogganamu adda dha.Warra biyya keessa socho’an keessaa gartuulee “Bilisummaa”, “Bakkalchaa fi Warraaqaa”n akka qaama tokkootti gaaddisa Icaat jalatti socho’u ture. Gartuun 3ffaan ammoo “Oromia” dha. Oromia jalatti Dameen Dargaggootaa “Guca Darggaggoo” jedhamuun beekama. Akka Maadhee Guca Dargaggootto
“Qaqall’attee yaatii baalli Dhangaggoo,
Diina jala hinkaannu,
Qawwee isaanii hinbaannu,
Hambaa isaanii hinnyaannu,
Nu lolannee galla jetti Dargaggoon”
jennee weeddisaa / gumgumaa turre.
Ejjennoon Oromian qabu, gama tokkoon ijaa MEISON Dargii waliin hojjetu Goobanaa jechaa gama kaaniin haguuggaa ICAAT jedhuun Dargii waliin hojjechuun ayyaan-laallattummaa(double standard) dha jedhee waan amanuuf karaa dhoksaan (clandestine) socho’aa ture. Mootummaa dhaabbata(institutions) meeqaan uf ijaaree qeensa yaasee jiru jalatti ‘si jalatti uf dammaqsinee, uf ijaarree, uf hidhachiifnee bilisummaa keenya deebifanna’ jechuun Oromiaf fudhatamuu hindandeenye. Sababa kanaan Oromian akka ‘ultra left’ itti ilaalma ture. Keessumaa ergi weerarri Somaaleetiin booda Oromian Maxxansa Addaa( special Issue) baasee dubbiin ni hammaate. Yeroo weerara Somaalee Ilmaan Nafxanyootaa Raayyaa Waraanaa biyyichaa keessa jiranii fi Kaadiroonni isaanii ” Shirrix ye lebbese hulluu Somaalee new/ kan Marxoo uffate hunduu Somaalee dha ” jedhanii akka milishaan uffatuma ilaalee qotee bulaa duguugu gochuun dhagame. Oromian kana balaaleffatee Waraqaa Addaa(Special Issue) “Aquwaamaachin/Ejjennoo Keenya” jedhu baase. Jaarmoleen Oromoo walaba dha ufiin jedhanis akka kanarratti ejjennoo fudhatan waamicha godhe. Warri MEISON booda rukutamuuf daqiiqaan shan isaan hafee jiru hedduun “ultra, adventurists, … ” jechaa nu gaarreffatani. Jechumti ” Oromia ” jedhu illee ” waan hiikni isaa hinbeekamne ” jedhamaa ture. Gariin har´a illee yoo barreessu “Oromiyaa ” jedha malee ” Oromia ” jedhee hinbarreessu. ” Yaashennifal ” fi ” Yaachennifaalii ” MEISON fi EPRP ta´e.
Obbo Argawu quunnamtiin isaanii Oromia waliin ture. Hawwiin obbo Argawu qabsoo hidhannoof qaban guddaa waan tureef karaa Oromia, Ambo irraa yeroo lama sagantaan dirree deemuu sagantaa’e. Inni duraa, waan Weerarri Said Baarree Dirreetti jeeqamsa uumeef ergaan “turaa” jedhu Dirree irraa dhufe jedhamne. Dhaamsi marroo lammaffa dhufe, “akka gahee Jibaatii fi Maccaatti nama 8 ergadhaa. Saddettan kun leenjii isaanii booda naannoo irraa dhufanitti deebi´anii uummata ijaaraa qabsoo jalqabuu ” kan jedhu waan tureef Obbo Argawu ” tokko anatu adeema, nama 7 ammoo dargaggoota keessaa Oromian haa filatuu.” jedhani.
Sagantaa leenjii kana eeggachaa Projektiin tokko Gamtaa(Co-operative) Qotee Bulaa naannoo Gudar gama, Malkaa Dhagaa, jiru tokko waliin jalqabame. Haalli Projektii kanaa akka Gamtaan Qotee Bulaa kun Maallaqa bifa liqiitiin argatu mijeessuu ture. Kana gochuuf ammoo waan Gamtaan Qotee Bulaa kun hoomishu(Nooraa-lime stone) akka seera Projektiitti nama ogummaaa kanaa qabuun ilaalamee gabaasaan dhihaachuun murteessaa ture. Dirqama kanaaf namni MSc qabu tokko Oromia irraa dirqama fudhatee Finfinne irraa ka’ee Malkaa Dhagaatti argame.Namni kun Xiinxala (feasibility study) godhee gabaasaa dhiheesse. Gabaasaa kana irratti hundaawuun Projektiin kun ehama liqii maallaqaa argate. Namoonni kana beekan Obbo Argawu, Koree Hojii Gaggeessituu warra liqeeffatuu fi hoggana Oromia irraa namoota dubbiin ilaalu qofa turani. Liqiin maallaqaa kun waan seeraan raawwatame ture.
Garuu akka waan kun dhagahameen inaaffaa jaarmoleen Oromoo walgidduutti qaban irraa kan ka’e,oduun ” Oromian Ambotti Dirree banachuuf maqaa liqiitiin maallaqa Qotee Bulaatti dabarsee jira ” jedhu akka gurra Dargii gahutti afarfamuu jalqabe. Namni liqii kana seeraan aanjesse hooggana Oromia keessaa tokko ta´uun ammoo baaltaa kanaaf ulfina kenne. Yeroo Obbo Argawu qabamanis dubbiin tokko kana ture. Gaggeessitoonni Waldaa Qotee Bulaa kanaa,fkf. obbo Guddataan, sababa kanaan Ambotti warra hidhaman keessaa tokko ture.
Akkan kanaan olitti kaase haala quunnamtiin akka jaarmayaatti jiru cite keessa Abbomaan waan qabsoo hidhannoo obbo Argawuitti kaasa. Akka quunnamtiin isaanii Oromia waliin ta’e obbo Argawu itti kaafnaan ” nu rakkoo wal gidduutii qabnu fixannee Oromia waliin tokko taanee jirra ” akka Abboomaan isaaniin jedhe Karchalleetti yeroo wal arginu obbo Argawu natti himani. Akka dubbiin soba ta´e ammoo obbo Argawu Waddeessa utuu jiranii barani. Namoota isaan waliin Waddeesa dhaqe keessaa tokko waayee Oromia bifa ceephootiin/tuffiitiin kaafnaan ” araarmne jettani maaliif ammoo akkasitti maqaa wal xureessitu? ” jedhanii obbo Argawu gaafannaan ” ishee waliin maaltu araarama, araarri hinjiru” akka namni kun isaaniin jedhe obbo Argawu natti himani.
Akka kanatti bara 1978 baatii Hagayy keessa Bahaa Oromia irraa Miseensonni WBO 4, akkasumas Finfinnee irraa namni tokko Ambotti ergamani. Isaanis: Bahaa Oromia irraa (1) I/A Aj. Dhibbaa Yiggazuu Waaqee, (2) Muktaar Muummee, (3) Abdii Mohammad, (4) Abdurahaman …. yoo ta’an, (5)ffaffaan Finfinnee irraa barataa University kan ture Gannatii Dheeressaa ture. I/A Aj.Dhibbaa Yiggazuu Waaqee Onkoloolessa 1986, Muhee Abdoo, Gezaheny Kaasaahun, Kabbada Damissee waliin mootummaan faashitii Dargii mana hidhaa Maa´ikelawwiitii baasee ajjeese. Yiggazuu fi obbo Argawu irraa kan hafe warri kaan hidhaa bara dheeraa booda hiikamani.
Abboomaan namoota kanaan olitti tarreeffaman kana Amboon gahee Meeshaa Waraanaa fiduuf gara Finfinneetti deebi’ee.Guyyaa Abbooman meeshaa Waraanaa fidu eenyufaa bakka kamitti akka isa eeganii simatan obbo Argawu waliin xumurani adda bahani. Guyyaa qofa utuu hintaane sa’aatii inni bakka beellamaa gahu utuu hinhafiin murteessani. Guyyaa beellamaa namni lama Qee obbo Argawu irraa ka’anii miilaan baadiyaa keessa bahanii, Awwaaroo ol darbanii Riqaa xiqqoo marfata Meexxiitti dhihoo jirtu biratti akka eegan kan dirqamni itti kenname Ajjaamee Argau fi Caalaa Faanaa Diroo turani. Abboomaan Sa’aatii jedhametti dhufe. Konkolaataan VW tokko yeroo achi geessu ni dhaabbatte. Warri isa eegaa turan lamaan konkolaataa seenani. Abboomaan Ambo keessa darbee Sanqallee utuu hingahiin gara harka mirgaatti agarsiisaa “gara Mana sanaa dhaqna” jedhe warra isa eegeen.Warri Abboomaa eege kuni qe’ee kana akka gaariitti beeka. Abboomaan obbo Argawu waliin bakka meeshaan itti bu´u fixee ture. Warri Abboomaa eege garuu isa eeguu malee waan hundaa quba hinqabani. Yeroo Konkolaataa seenanii taa’anis teessoo isaanii jala akka meeshaan waraanaa jiru quba hinqabani ture.Kan isaan hubatan bakka jedhame gahanii yeroo meeshaan bu´u ture. Meeshaa kana mana jedhametti buusanii.Obbo Argawus bakka jiranii dhufanii achitti eegaa turani.Utuu yeroo hinballeessiin obbo Argawu halakanuma sanaa bakka dhufanitti deebi’ani.
Akka obbo Argawu booda natti himanitti Abboomaan ” waan tokko tokko xumuree ” akka Waddeessatti isaan dhaqqabu waliif galanii adda bahani. Garuu Abboomaan achi hindeebine. Gara Bahaa Oromiatti deeme. Tarii haalatu mijataa ta’uu didee laata?
Gara xumura baatii Hagayya bara 1978 irraa jalqabee hordoffiin obbo Argawufaa irratti godhamu bal´achaa dhufe. Hordoffiin gaaduurra darbee gara duulaatti cehe.
Hordoffiin jabaan utuu ta’aa jiruu miseensa WBO Bahaa Oromia irraa dhufan keessaa tokko kan ta’e, Abdurahman ……., badee Ambotti harka kenne. Loqodni afaanii haala yeroo sanaa keessatti meeshaa ololaa ta’e. Lola Said Baaree waliin ta’e irratti dabalatee ” Somaaleen hanga Ambotti lootee galtee ” jedhamee Kaadiroota Caasaa yeroo sanaatiin labsame. Haala kanaan Waradaalee 9 Jibaatiif Macca keessa jiran irraa akka Qotee Bulaan duulu taasifame. Loltuu Mootummaa cinaatti jechuu dha.
Baatii Fulbaanaa 1978 jalqabarra obboleettii obbo Argawu magaala Gudar jiraatan hidhani. Aadde Dirribee Dinqaa “bakka obboleessi jiru beekti, galaa ergitiif ” jedhanii hidhani. Torbee lamaan Aadde Dirribeen hidhaman booda Fulbaana 12 (Meskerem 2) guyyaa Nugufni Aangoo irraa buufamantu kabajama. Bakka Ayyaani kun kabajamutti labsii ifa godhani. “Argaawu Dinqaa Somaalota hanga funyaaniitti hidhatan fidee Ambo rukutuuf gaara Waddeessaarra qubatee jira.Inni Qoncooraa qabdu qoncooraa kee qabattee akka kaatu ……… !” jedhanii labsani.
Warri Bosona jiru ammoo waan naannootti adeemaa jiru hordofaa bakka irraa bakka jijjiirracha hanga danda’an socho’ani. Haala sochii keessa warri waliin jiranuu bakka lamatti bahani. I/A Aj.Dhibbaa Yiggazuu fi obbo Aargaawu gara Cillimootti fuulleffatani.Garuu hordoffii humna guddaa kana jalaa bahuu hindandeenye.Yiggazuun miilla irra rukutamee harka loltuu bu’e. Obbo Argawus isa waliin qabamani. Gartuun isaan irraa adda bahee tures qabanii jiru. Kuni kan ta’e, akkan dhagaheetti, gara Fulbaana 15, 1978 ture.
Yeroo qabamanii magaala Ambo gahan jalqaba Galma Haile Sillaasee/Ambo Palace/ fuula dura bakka Abiyoot Addabaabay jedhamutti geessani. Namni hedduu ture.Qotee Bulaan akka sirbu taasifame. Obbo Argawu waa dubbachuu barbaadani. Warri Aangawootaa dubbii dhorkuu yaalani. Sagaleen hedduun garuu “haa dubbatu! haa dubbatu!” jechuun dhagahamnaan akka obbo Argawu dhubbatan eeyyamame. Obbo Argawu maaliif akka bosonatti galuuf dirqamanii fi somaalees akka hintaane ibsani. Xumura irrattis ” yaa Qotee Bulaa fi Uummata Oromoo har’a anatti sirbitu, garuu guyyaa dubbiin isiniif gale anaaf boochu ” jechuu isaanii warri achi ture ni yaadatu.
Fulbaana 2, 1978 guyyaa duula labsanii halkan qee’ee obbo Argawu weerarani. Halkan Walakkaa dha. Aayyoo Taatuu Gammannee, Haati Qe’ee, mucaa ilmaa ergi dhalatee waggaa hinguutne, Gidiraa Argwu, harma hoosisaa jiru. Kan isaan waliin mana keessa turan ufiifuu ijoollee dha. Tokko ammoo Kaadhimaa Baqqalaa Argawu, Hagaree, turte. Isheen ufiifuu kessummaa dha. Loltoonni balbala cabsanii itti seenani. ” Haadha Baqqalaa ka’aa ” jedhani warri hidhuu dhufe kun. “Daa’ima kana attaman godharee ? ” jedhanii gaafannaan ” isa hinbeeknu ” jedhamani.
Kanumaan gama tokkoon mucaa boowu Hagareetti kennani,ufiis boowaa harka tokkoon imimmaan, harka kaaniin harma mirgisee dhangalaa jiru qabatanii gara mana hidhaatti geeffamani. Ijoolleen obbo Argawu mana keessa jiran hedduun Haadha waliin hidhaatti oofamani.
Mucayyoon daa’ima qabattee manatti hafte kun hanga guyyaa 3ffaa Muluwarq Argawu Finfinnee irraa dhuftutti daa’ima qabattee boowuu irraa kan hafe homaa gochuu hindandeenye. Daa’imni kun haadha isaa dhabuu waliin beelatu isa boossisaa ture.Obboleettiin Finfinnee irraa yeroo dhufu Gidiraan hedduu dadhabee ture. Lubbuun guyyaa Waaqni baase malee hinbaatuu Gidiraan, hambaan du’aa har’a akka Dr.Gidiraatti biyya America jira.
Ergi Obbo Argawufaa qabamuun mirkanaa’ee booda ijoollee xixiqqoo qee dhaa hidhamanii turaniin “akka bitaa fi mirga hin ilaalle fi akka namatti hindubbanne” akeekkachiisanii hidhaatii gadi dhiisani. Ijoolleen hiikaman kun haaluma akkasii keessatti mana barumsaatti yeroo deebi’an barsiisota tokko tokko biratti akka diinummaatti ilaalamani, ni reebamani,haala hinbeekneefi qooda keessaa hinqabneetti akka gidiramtootaatti ilaalamani. Fakkeenyaaf, Barsiisaan Mana Barumsaa Addis Katamaa, Abraham jedhamu ijoollee kana jilbeefachiisee reebaa, itti roorrisaa akka ture ijoolleen ni yaadatu. Aayyoo Haati Baqqalaa garuu Karchallee Amboo keessatti ergi waggaa 3 hidhamanii booda Bitootessa 1979 hiikamani.
Yeroo obbo Argawu hidhaman xiyyeeffannaan hidhaa Miseensota Koree Aadaa Oromoo Jibaatii fi Maccaa hunda dabalate. Barsiiftonnii fi Barattoonni maqaa
“Ijoollee Aadaa” ttin beekaman hidhaatti guuramani. Barsiisonnii waggaa hedduu kan hidhaman yoo ta’u barattoonni garuu baatiilee gabaabduu keessatti hiikamani. “Ijoolleen maal beeku, dammaqinsi kennameefii gadi haa lakkifamani” jedhee kan akka hiikaman godhe ilma Oromoo tokko ture. Innis yeroo sanatti kaadiree Awuraajja ta’ee reefu dhufee kan ture,obbo Mulugeetaa Debbebee Gammachuu Qamarittii akka ture warra inni hiikisisetu natti hime.Namni haala isaaf danda’amu keessatti hanga danda’au nama gargaaruun waan guddaa dha.
__________________________________________
Kutaa 7ffaa kanatti aanu keessatti akkatti ani hidhamuu obbo Argawu mana hidhaatti dhagahee fi haala Ma’ikelawwii ilaalla.
__________________________________________
*Gaffi fi yaada yoo qabatan gama FaceBookitiin “Buttaa Xulee” quunnamaa!
_________________________________________
Seenaa kana barreessanii karaa obbo Tolcha Wegi uummata kan qaqqabsiisan obbo Baqqalaa Tafarra galata guddaa qabu. Otoo eeyyama isaan lachuu hin gaafatiin marsaa kana irratti maxxansuukootiif dhiifama gaafachaa, kaayyoon seenaa kanaas ta’e maxxansuun uummata keenya baldhaa karaa dandayame qaqqabsiisuuf waan ta’eef OromiaTimes irra keenyeerra. Kabajamoon obbo Baqqalaa Tafarraa fi obbo Tolchaa Wagii umurii nuuf dheeradhaa! Galatoomaa!
OromiaTimes


text:
Masjiidal Aqsaa Kutaa 3ffaa
Qophii: Abu Ibtisaam
Waraanni Masqalaa eega Magaalaa Al Quds harkatti galafateen booda, guyyoota kudhaniif walitti aansee ajjeechaa garajabeenyaa raawwate. Muslimoonni kumaatamaan lakkaawaman magaalaa Alqudsiifi Masjiidal Aqsaa keessatti Ajjeefaman. Gama birootiin kitaabotaa fii wantoota islaamummaan wal qabatan hunda barbadeessuuf carraaqqin guddaan godhamee jira. gareen Muslimotaa muraasni kan Magaalaa Al Quds keessa jiraataa turan, mala garagaraa fayyadamanii Qur’aana Usmaan ibn Affaan (RA) gara Magaalaa AlQuds erge qabatanii magaalattii keessaa baqatan. Eega magaalaa Al Quds irraa baqatanii booda, Biyya Shaam Magaalaa Dimashq Qubatan. Magaalaan Dimashq yeroo sanitti iddoo baruumsi islaamummaa haala gaariin itti kennamu turte. Kanaaf, baqattoota Al Qudsiitiifis, magaalaan tun qubsuma gaarii ta’uu dandeette.
Dhufiinsi Waraana Masqalaa Hawaasa Muslimaa irratti dhiibbaa guddaa uume. Waraanni Masqalaa waadaa duraan seene diigee, Magaalaa Al Quds qofa osoo hin taane, dachii Shaam kan haga Suuriyaa jiru hunda qabate. Biyyoota Muslimaa wayta dhufu waadaa seeneefii karaa bananiif hunda, waadaa diigee dhiiga isaanii dhangalaasuu eegale. Masjiidota muslimaa gara bataskanaa jijjiiruu itti fufe. Haala kanaan, waadaan duraanii hafee, dachii ummata Muslimaa irratti Impaayera kiristaanaa hundeessuudhaaf sochiin eegalame. Kuna booda hawaasa muslimaa irraa mormiin guddaan ka’uu eegale. Ummanni muslimaa duraan rakkina waraana Masqalaa akka waan salphaatti laalaa tures, cunqursaa daangaa dabre kana ofirraa deebisuuf yaaduu eegale.
Gama birootiin Waraanni Masqalaa karoora biraa baasuu eegale. Ummata Kiristaanaa biyyoota akka Jarman, Faransaayii fi Itaalii irraa fidee, dachii Muslimootaa keessa qubsiisuu jalqabe. Yeroo waggaa kudhan hin guunne keessatti, naannoo qarqara bishaanii fi daangaa biyya Shaam hunda dhuunfachuu danda’e. Yeroo sanitti, Amiira Muslimotaa ta’uudhaan magaalaa Baghdaad kan bulchaa jiru Mootummaan Abbaasiyyaa tahus, Mootummaan Abbaasiyyaa humna hin qabu. Muslimonnis ajjeechaa waraana masqalaatiin hedduu miidhamnii jiran. qoqqoodamiinsi jirus, haaluma yeroo ammaa jiruun wal fakkaataadha. Akkuma nuti amma teenyee, yaa Rabbi ummata Falasxiiniif dirmadhu jennu kanatti, Muslimoonni Mootummaa abbaasiyyaa jala jiranis, yaa Rabbi nuud dirmadhu jechuu malee, Mootummaan Islaamaa kan humna waraanaa jabaa qabu kan diina dura dhaabachuu dandahu hin jiru. Garuu humni jabaan tokko ni jira. Innis humna warra Seljuk Turk jedhamuuti. Isa booda itti deebina. In shaa ALLAH.
Kun osoo kanaan jiru, Waraanni Masqalaa, qubsuma isaa bal’ifachuudhaan, gara wiirtuu biyya shaam imaluu jalqabe. Magaalaa yeroo ammaa waraana guddaadhaan raafamutti jirtu Halab ykn Aliippoo, xiyyeeffannaa waraana masqalaa keessa seente. Waraanni masqalaa loltoota isaa hiriira galchuun gara magaalattii qajeelchinaan, Hoogganaan Magaalaa Halab waraana masqalaatiif karaa banee, Mormii tokko malee akka seenan hayyameef. Waraanni Masqalaatis dura dhaabbannaa tokko malee, gara Magaalattii seene. Eega magaalattii seeneen boodas, Masjiida Magaalattii keeysa jiru hunda gubbaa Masqala dhaabe. Yeroo kana dubbiin hundi ni jijjiiramte. Ummanni Halab, xiqqaa guddaan gocha kana balaaleeffatuu eegalan. Yeroo gabaabaa keessatti mormiin guddaan magaalattii keessatti ka’e. waraanni masqalaatis magaalattii keeysaa bahee, daangaa magaalattii marsee eeguu eegale. Kana booda hoogganaa warraaqsa kanaa, Kaliifaa Muslimootaa irraa gargaarsa barbaaduug gara Magaalaa Baghdaad imale. yeroo achi gahu garuu, kaliifichi humna akka hin qabne hubatee, gara masjiidaa deemee masjiida keessatti ummata jihaadatti kakaasuu jalqabe. Yeroo gabaabaa keessatti Masjiidonni Bagdaad, bakka Muslimoonni jihaadaaf walitti lallaban taahan. Yeroo kanatti magaalaan Baagdaad bulchiinsa mootummaa Abbaasiyyaa jala jirti. Sochiin kun hoogganaa Abbaasiyyaa irratti dhiibbaa guddaa uume. Kana hordofuudhaan hoogganaan Abbaasiyyaa, Waraanni Seeljuk Turk kan Magaalaa Moosul bulchaa jiru, gara Halab deemee waraana Masqalaa irratti tarkaanfii akka fudhatu gaafate. Waraanni Seeljuk Turkiitis, gara Halab imala jalqabe.
Waraanni Seeljuk Turk, nama Mawduud jedhamuun durfamaa gara Magaala halab imale. Achitti waraana masqalaatiifi, Seeljuukota turkii jiddutti waraanni guddaan gaggeeffame. Yeroo muraasa booda, waraanni seeljuuk Turk injifannoo goonfannaan, waraanni masqalaa naannoo magaalaa Halab irraa baqate. Haa ta’u malee, hoogganaan magaalaa Halab, waraanni Seeljuk gara magaalattii akka seenu heeyyamuu dide. Sababa kanaaf, waraanni Mawduudiin hoogganamu gargaarsa dabalataa barbaacha, gara Magaalaa Dimashq imale. Yeroo kanatti waraanni Masqalaa Magaalaa Dimash Qabachuudhaaf marsee jira. Yeroon kun Bara 1113 akka lakkoofsa Miilaadiyyaatti hogguu tahu, waraana dirree Assanaabiraa jedhamutti waraana masqalaatiifi Mawduud jiddutti godhameen, Mawduud injifannoo argatee, waraana Masqalaa magaalaa naannoo Dimashq irraa ari’e. kun muslimotaa injifannoo guddaa ture. Jiraattonni magaalaa Dimashq, waraana Mawduudiin hoogganamu haala gaariin simatan. Haa tahuu malee hooggantoonni Magaalattii yaanni isaanii ka birooti. Hoogganaan Dimashq, waraana Seeljuk kana heddu sodaate. Kanaafuu karaa garagaraatiin, waraana Mawduud irratti tarkaanfiin akka fudhatamu karaa mijeessuu eegale. Garee Shi’aa kan Al baaxiniyyaa jedhamu hundeessuudhaan, Seeljuukota Dimashq keessa jiran irratti tarkaanfii akka fudhatan godhe. Gareen Al Baaxiniyyaa kunis, waraana Seeljuuk kan magaalaa Dimashq keessa qubate dhokatanii ajjeesuu jalqaban. Hogganaan Seeljuukotaa Mawduudis haaluma kanaan ajjeefame. Ammas Muslimoonni walirratti duuluu eegalan. Garee adda addaatiin jaaramaa, ofumaa waraana walirratti banuu eegalan. Waraanni humna jabaa qabu waraanni Seeljuuk Turkiitis rakkoo hamaa keessa seene. Haalli kun hawaasa muslimaa magaalaa Dimash hedduu yaaddesse. Diinni ummata Muslimatis ni heddummaate. Waraanni Muslimaa kallattii hundaan muslimootarratti duulutti jira. Muslimoonnis lafa jalaan walirratti duulu. Hooggantoonni yeroo sanii umrii aangoo isaanii dheereffachuuf jecha, garee garagaraa uumuudhaan muslimoota jiddutti waraanni akka ka’u godhan. Wanti kun ummata muslimaatiif rakkoo guddaa tahe. Boorahu malee hin calalu akkuma jedhan, rakkoon daangaa dabrite tun, hawaasni muslimaa kallattii hundaa akka if ilaaluufi tarkaanfii isaatis akka jijjiiruu qabu karaa akeeke. Kana booda muslimoota keeysatti jijjiiramni guddaan tokko hawaasa muslimaa keeysatti uumame. Muslimoonni waraana masqalaa dura dhaabbachuun duratti, ofumaa if qulqulleeysanii, waraana humna jabaa qabu kan Adawwii dura dhaabbachuu dandahu jaaruun dirqama tahuu irratti walii gale. Walii galtee ummataa kana booda, namni ajaa’ib jabaan tokko dhufe. Innis Hoogganaa Seeljuk Turk, Imaaduddiin Zankii Ataabik jedhama. Bara 1127tti, Imaaduddiin Zankiin hoogganaa Magaalaa Moosul godhamee muudame. Kaayyoon Imaaduddiin Zankii, waraana Masqalaa dachii Muslimootaa keessaa qulqulleessuudha. Imaaduddiin kaayyoo dheeraa kanaaf, humna isaa jaaruu jalqabe.