text:
0
MALLI BADE (Things Fall Apart) JIJJIIRAAN: MUHAAMMAD NAMOO (M.A) Ynivarsiitii Arsiitti Barsiisaa Afaaniifi Ogbarruu, Qorataafi Barreessaa Seenaa
Gulaaltonni
: Dajanee Galataa (M.ed) Ynivarsiitii Arsiitti Barsiisaa Afaaniifi Ogbarruu
Dastaa Dassaaleny (PhD) Yunivarsiitii Finfenneetti Barsiisaa, Barreessaafi Qorataa
FINFINNEE, OROMIYAA 1
© Muhaammad Namoo, 2015 Yaada ykn gaaffiii yoo qabaattan: Bil. 0912264986 e-meelii: [email protected]
Yaadannoon Oromoota Aadaa, Seenaa, duudhaafi waahalleen ummatichaa qarriffaatti ciniinanii nuun ga’uuf qabsoo irratti doolahanii, gobonamanii awwaala dhaban hundaaf haa ta’u.
Hojiilee Barreessichaa kanneen Biroo: Kanneen maxxanfaman: The Power of Arsi Oromo Customary Law in Conflict Resolution and Social Healing Historical Fabrication and Name Dropping Policy of Ethiopia of Abyssinia The Role of Riddles and Children Plays in Pre-school Education Anthology of Poetry FINFI Kanneen hinmaxxanfamin: Iyya Obbo Horoo Halkoo (Asoosama dheeraa) Discourse analysis on Tsegaye Gmedhin’s poems on Oromo and Oromoomaa Theater of Heionous Massacre (English Poetry) Yaadannoo Maraattichaa (The Dairy of the Madman by Lu Hisan) Imala Loltoota Minilikii II waliin (With armies of Menelik II by A. Bulatovich) Factors affecting the writing skill of grade 9 students of Adaba High School and etc Ethiopia of Abyssinia: The Empire at Brinkmanship by the Victims Warraaqasa Bineensotaa (Animal Farm)fi Arfii Waaqaa (Arrow of God)fi kkf.
2
Galata Adda deeman loxee ta’an; adda nyaatan dhosee ta’an jedheen akka dila naaf dogdaan isin iltaame; dhoortoo yaada keessanii na feesise. Akkasuma godhe. Isinis, “garaaf iddanii, garaan iddanii dhiigni bahuu hindidu” jettanii dhiigsitanii ija faaraatiin ilaaltanii qajeelchitan. Sal’eettiin dhalattee kunuunsuun silaa xophee nu buuftu guyyaa lakkaa’attee guuttee , haatis guntuttee akka deettu gootan. Kana gochuun koo salbaa haamuu diddaafi. Hulboo haamee hamatamuu mannaa kottee dafee isin faana bu’ee qarmaa guuruu filadhe. Galanni hunda keessaniituu waan hoggayyuufi bakkayyuttuu gurratti isin hurursaa gursaa isin bulchu argadhaa. Biflee ta’aa darbadhaa. Siifa qoolaa bahe ta’aa… Haati koos aadde Kadiijaa Saaddoos akka of ta’ee akkan guddadhu waan na gooteef galanni kees kanuma garaafi gurraa nu bilbilu; …ilaalfataafi iyyaafanni nu fixe arguu haata’u.
3
BOQONNAA TOKKO Okonkwo’n gandoota saglaniifi achii ol keessatti nama beekamtii ol’aanaa argateedha. Beekamtiin isaa kunis, argannoowwan dhuunfaa isaa qofaa irratti kan hundaa’e ture. Yeroo umriin isaa waggaa 18 ta’u kabajaa ol’aanaa ganda isaatiif fiduu nama danda’e yoo ta’u, kunis nama waggoota torbaaf Umuofia hanga Mbanio’tti mootii wal’aansoo ta’uun otoo hinmoo’atamin ture hinjifachuu danda’uu isaatiini. Innis, ‘Amalinze Adurree’ jedhama ture. Sababiin namichi kun ‘Adurree’ jedhameef, dugdi isaa waan lafa hintuqiniifi. Kana jechuun, waggoottan torbaaf namoota isa wajjiin wal’aansoo qabuuf dhufan hundaa kuffisuu malee namni tokkos isa kuffisuu hindandeenye jechuudha. Eegaa namicha kana kan yeroo darbe Okonkwo’n seenaa hawaasa naannichaa keessatti waldorgommii baayyee cimaa ta’e, kan halkan torbaafi guyyoota torba fudhateen kan inni moo’ate. Waldorgommiin akkasii umrii isaanii keessatti kan jalqabaa ta’uu isaa maanguddoonni bakkatti argamanii daawwachaa turan afaan tokkoon ragaa bahanii turan. Dibbeewwan nirukutaman, ululleewwanis ni’afuufaman; daawwattoonni hafuura isaanii niqabatan. Amalinze’n ogummaa nama goyyoomsuu ol’aanaa nama qabu yoo ta’u, Okonkwo’n garuu, nama akka qurxummiitti mucucaatu ture. Maashaan irree, dugdaafi gudeeda isaanii irra jiru akka afuuffee qilleensaan guutamanii dhoo’uu ka’aniitti bokokan. Dhumaratti garuu, Okonkwo’n ‘Adurree’ nimoo’ate. Inni kun baroota hedduu dura waan ta’ee darbe yoo ta’u, waggoota diigdamaafi achii ol nita’a. Yeroo sanatti, beekamtiin Okonkwo akka abidda saafayaa kan bosona maaxaa ykn bosona seeneetti ol guddatee ture. Okonkwo’n dheeraafi qaamaan guddaa yoo ta’u, furdinni nyaara ija isaafi bal’inni funyaan isaa nama sodaachisa. Akka korma looniitti hafuura waan baafatuuf, ijoolleefi beerran isaa kanneen mana isaanii jiran huursuu isaa nidhaga’u jedhama. Yeroo deemu qubaan waan deemuuf, koomeen isaa lafa hintuqxu; waan qilleensa irra deemuufi nama irra koru fakkaata. Dhugumattis, faanoo malee nama yaabbata. Yoo aare waan isa aarse afaaniin dubbatee baafachuu irra dafee gara harkaan qabuutti ariifata. Namoota waan hojjatan hinjifannoon hinraawwanneef waan obsa jedhamu tokkos hinqabu. Abbaa isaafis akkasuma. Unoka’n maqaa abbaa isaa kan waggaa kudhan dura du’eeti. Yeroo lubbuun turetti nama masluufa, maallaqa qabachuu hindandeenyeefi nama boru hinbeekne ture. Yeroo qarshii argatu, 4
ollaa isaa hundaa waamee dhugaatii wayinii ija muka tamiraa irraa hojjatamu affeeruun cidha baasa. Walumaagalatti, Unoka’n nama duubeen namaa hanga riifeensa mataa irratti gahe, nama maallaqa baayyee xinnaa hanga baayyee guddaatti ollaa isaa irraa liqeeffate ture. Unoka’n qallaa dheeraa hoggoorroo ture. Yeroo dhuguufi ulullee isaa afuufu malee, uffata moofaafi kan gaddaa kan fakkaatu uffata ture. Ulullee afuufuu irratti dandeettii addaa qaba. Jireenya isaa keessaa yeroon inni gammachuu ol’aanaa itti argatu, oomishni sassaabame, baatii lama ykn sadi booda, yeroo weelistoonni gandoota keessa jira meeshaalee muuziqaa isaanii kanneen qaqaatti suuqamannii ta’aa turan gadi buusaniidha. Unoka’n yeroo isaan waliin taphatu gammachuu daangaa hinqabnetu itti dhaga’ama. Yeroo tokko tokko warroonni ganda biroollee garee muuziqaa Unoka’fi garee shubbistootaa affeeruun bashannanaa yeedaloo muuziqaa isaanii irraa baratu. Affeerrii akka kanaatiif jecha gabayaa sadi ykn afuri deemuun sagantaa muuziqaa dhiyeessaa nyaata dhiyaateef dhandhamachaa turanii deebi’anii galu. Unoka’n hiriyyoota isaa, nama sirritti isaanii kafaluufi akkasumas, waggaa keessatti yeroo roobni dhaabatee, ganama hundaa aduun hoo’a ishee humna guutuun kennitu baayyisee jaalata. Waytiin kun, yeroo qilleensi qabbanaa’aafi gogaan kaaba ‘Irom’ irraa gad bubbisu ture. Barii barii qilleensi kun akka malee waan qabbanaa’uuf hamaadha. Yeroo akkasii maanguddootaafi ijoolleen barbadaa ibiddaatti marsanii oo’ifatu. Unoka’n isaan kana hundaafi akkasumas, sinbira jalqabaa, kan dhufaatii birraa ibsus nijaalata. Ijoolleenis, yeroo kana sirba anaadhufuu sirbuun simatu. Kanaan walqabatee, ijoollummaatti sinbira samii cuquliisa irra balali’u barbaachaa asii achi jooraa ture. Akkuma isa tokko argeen qaama isaa hundaan sirba, amna dheeraa, dheeraa irraa baga deebite erga jedheen booda, uffata biteefi galuu isaa gaafata. Inni kun kan ta’e baroota dheera dura yeroo inni daa’ima ture. Unoka’n amma nama guddaa yoo ta’es, hiyyeessa waan ta’eef, beerran isaatiifi ijoolleen isaa waan nyaatanii bulan hinqaban. Unoka’n nama hojii hinjaalanneefi nama waan liqeeffate hindeebisne waan ta’eef, namni hunduu itti kolfu; akkasumas, liqeessuufii dhabuufis kakachaa turan. Haata’u malee, Unoka’n haxa liqeeffachuu waan itti beekuuf, hunda irraayyuu liqeeffachuun idaa namootaa ofirratti tuulee jira. Gaafa tokko, ollaa isaa kan ta’e namichi Okoye jedhamu isa bira dhufe. Yeroo sanatti, inni mana isaa keessa siree dhoqqee irraa wajjatame irra taa’ee duubatti irkatee ulullee isaa afuufaa ture. Akkuma ol seeneen kal’oo re’ee bobaa jalatti baatee deemu buufatee Okoye taa’uuf jedhu, dafee ol ka’ee harka fuudhe. Sana booda, Unoka’n gola ol taree ija mukaa ‘kola’ jedhamuu, qaaraafi 5
boronqii saanii mukaa irra kaa’ee fidee deebi’e. Yeroo dhufee gad taa’u, “kola’n nijira” jedhee saanii mukaa keessummichaa isaatti
kenne. “Galatoomi! Namni ‘kola’fide lubbuu fide
jedhamaamiiree! Garuu, cabsuu qabda.” Okoye’n saanichaa deebisee itti kennaa. Otoo Unoka’n kabajaa isaaf ija kola cabsuu hinfudhatin dura,“lakki, keetii!, lakki keetii!” jechuun yeroo muraasa turan. Kun otoo kanaan jiru, Okoye’n boronqicha fuudhee sarara muraasa lafa faanaan irra ijjate irratti erga sarareen maayii, quba abudduu isaatti dibate. Akkuma ija kola cabseen, Unoka’n ayyaani warra isaa umriifi fayyaa, akkasumas, diinota isaa irraa akka isa eegan kadhate. Erga nyaatanii ka’anii booda, dhimmoota heddu kaasuun haasawaa turan: Waa’ee rooba guddatee moose balleessee, waa’ee qophii kabaja ayyaana yeroo itti aanuu, akkasumas, waa’ee waraana ganda Mbanio keessatti oofamuuf taa’uu turan. Waa’een waraanaa yoo ka’u Unoka’n hinjaalatu. Luuyna waan ta’eef dhiiga arguu hindanda’u. Kanaafuu, dafee mata-duree haasawa isaanii gara sirbaatti jijjiirraan battalumatti fuulli isaa ife. Gurra sammuu isaa keessa jiruun yeroo dhiigni yeedaloowwan ekewe, udufi ogene olii gadi oofuufi sagaleen ulullee isaa inni bifa addaddaatiin miidhagse akka bishaan qabbanaa’aatti gurra isaatti cophu itti dhagahama. Itti galli isaa gammachuufi bashannana yoo ta’u, iddoo sagaleen ulullee ka’ee kufutti gaddaafi gadadootu achi jira jedhamee fudhatama. Okoye’nis weellisaadha. Meeshaa muuziqaa ‘Ogene’ jedhamu taphata. Haata’u malee, akka Unoka masluufaa miti. Haadha manaa sadiifi gumbii moose baayyee guddaa ta’e qaba. Yeroo ammaa kanatti ammoo, mirga hawaasa naannichaa keessatti sadaffaafi ol’aanaa ta’e kan ‘Idemili’ jedhamu argachaa jira. Ciini sirna kanaaf taasifamu baayyee ulfaataa waan ta’eef, wantoota sagantichaaf barbaachisan hundaa walitti qabachaa jira. Wanti gara mana Unoka isa fides isuma kana. Qoonqoo isaa ciratee akkas jechuun dubbachuu eegale. “kan nu nyaachiftaniif ulfaadhaa! Yeroo dhiyootti mirga fudhachuuf karoorfachuu kiyya dhagayuu hinooltu.” Salphamatti, erga akkas jedhee dubbateen booda, itti fufuun waa hedduu mammaakuu eegale, Okoye’n. Warra Iboo biratti aartiin haasawaa iddoo guddaa qaba. Kanaafuu, dubbiin mammaaksa hinqabne akka ittoo ashaboo hinqabneetti ilaallama. Okoye’n nama arrabni isaa laagaa hindhoofne ture. Waan tokko bal’isee irra maree haasawaa turee, dhumarratti irra ijjata malee takkatimaan gadi hinbaasu. Gabaabumatti, wanti inni lafa maraa ooleef, qilaanqilloo Unoka’n waggaa lamaan dura irraa liqeeffatee ture akka galchuuf gaafachuu ture. Unoka’n 6
akkuma waan inni deemuuf hubateen kolfa dhaasaa bu’e. Wanti isaa bitaa itti galee isa dinqisheesnaan callisee ilaale Okoye’n. Erga hanga kolfe kolfee booda, akkas jechuun dubbachuu eegale. “Keenyaa sana ilaali!” jedhee keenyaa mana isaa kan isaan fuuldura jiru, kan biyyoo diimaa dibamee akka siilloo beeraatti cululuqu qubaan itti agarsiisaa. “Sararoota boronqii sanas ilaali!” jennaaniin, sararoota gaggabaaboo irraa gadeefi dalga sararaman ilaale. Sararoonni kunneen garee shanitti kan qoodaman yoo ta’an, gareen inni xinnaa sararoota kudhan ofkeessaa qaba. Unoka’n xinnoo callisee erga tureen booda, hoofee butatee sagalee ol kaasee haxxifatee haasawa isaa itti fufuun: “Tokkoon tokkoo gareen sararoota idaa namootaa kan narra jiru kan agarsiisan yoo ta’an, sararri tokko qilaanqilloowwan dhibba tokko bakka bu’a. Agartee, namichi sun qilaanqilloowwan kuma tokko narraa qaba. Haa ta’u malee, akka kee saambee sareetiin dhufee balbala na hinkunne. Kanas ta’ee sana, sii kafala; garuu har’a miti. Maanguddoonni keenna, “aduun nama jilbiiffate irratti otoo hintaane kan otoo isheen hinbahin dura dhaabate irratti baati” jedhu. Kanaafuu, dura idaa isa guddaa ofirraa kafala.” Akka waan innis idaa guddaa dura kafaluu ta’ee, ammas dabalee hoofee isaa butate. Sana booda, Okoye’n afaan isaa qabatee kal’oo isaa butatee biraa bahee sokke. Unoka’n mirga tokkos otoo hinqabaatin, akkasumas, idaa ambaa kan rifeensa mataa itti ta’ee ture otoo ofirraa hinkafalin du’e. Ilmi isaa Okonkwo’n isaan qaana’uu qabaa? Akka carraa ta’ee, hawaasa sana keessatti namni tokko kan madaalamu sadarkaa abbaan isaa hawaasicha keessatti qabuun otoo hintaane, haala inni hawaasicha keessatti qabuuni. Okonkwo’n umriin isaa ijoollees ta’u, gandoota saglanuu keessatti wal’aansoon beekamtii ol’aanaa waan argateef isa kana cabsee keessaa bahuu danda’ee jira. Inni, qotee-bulaa sooressa kan moose kuusaatti galchuufi haadha manaa sadaffaa nama fuudheedha. Akkasumas, nama mirga lama qabuufi waraana gosaaf gosa giddutti taasifamee ture irratti dandeettii waraanaa addaa qabaachuun isaa namoota gandoota saglanii biratti beekamee jira. Okonkwo’n ijoollummaa yoo qabaates, namoota hawaasicha keessatti ulfinna guddaa qaban keessaa tokko ta’uu danda’ee jira. Hawaasicha biratti umriin kabajaa yoo qabaates, argannoon ammoo caalaatti kabajamaadha. Maanguddoonni “Ijoolleen harka yoo dhiqattee mootii wajjiin nyaachu dandeessi!” jedhu. Okonkwo’n haala gaariin harka isaa waan dhiqateef, mootiifi maanguddoo wajjiin nyaachuu danda’ee jira. Eegaa kanaafi kan inni mucaa gandi Umuofia waraanaafi dhangala’uu dhiigaa ollaa isaanii hambisuuf akka 7
wareegamuu mormaan bahan akka isa bira taa’u kan itti kennameef. Maqaan mucaa hiredhabeessa kanaa Ikemefuna jedhama.
8
BOQONNAA LAMA Yoo Okonkwo’n kurraazii dhaamsee siree leemmanii irra diriiffatee gadi ciisu, sagaleen Ogene magaalaa irraa dhaga’amu cal’eensa halkanii qaxxaamuree dhufuun gurra isaa seene. Sagaleen sibiila keessa qullaa Gome, gome, gome, gome! jedhu ol ka’ee dhagahama. Sagaleen meeshaa muuziqaa kun ergaa dabarsuun xumurame. Kunis, dhiirri Umuofia hundi isaaniituu ganama baadaa gabayaatti akka walgahan kan ibsu ture. Rakkoo dhalate ifatti otoo beeku ajaa’ibsiifate Okonkwo’n. Halkan san wanti lubbuu qabu lafa irra waan jiru hinfakkaatu. Gaafa jiini bahu malee yeroo hundaa akkasuma. Dukkanni limixaa’uu irraa kan ka’e luuyni yaa hafuu gootumaa akka malee sodaachisa. Halkan yoo siiksan/fiissan jinniin nama dhaha jedhamee waan sodaataniif, ijoolleen akka kana hingoone akeekkachiifamu. Akkasumas, bineensonni baayyee hamoo ta’an nijiraatu jedhamees yaadama. Nidhagaya jedhamee waan yaadamuuf halkan bofa maqaan hinwaaman. Haada jedhanii waamu. Halkan sana akkuma sagaleen sun fagaataa deemeen cal’eensi bakka isaatti deebi’ee sabate. Halkan jiini jiru ammoo adda. Ijoolleen sagalee gammachuun raasaa keessaa yoo taphatan nidhagahama. Yoo, daa’imman naannoo manaatti cimdii cimdiin ta’anii asii achi burraaqaniiwal ari’anii taphatan, jaarsotaafi jaartonni ammoo, gom’anii taa’anii isaan ilaalaa yaadaan waggoota dheera ofduuba furgugfamanii waan ijoollummaa isaaniitti dabarsan sadaan ilaalaa alala dhahu. “Yoo jiini bahee callee dirsiisu naafni deemsaaf dadhabsiisa.” jedhu warri Iboo. Halkan kun garuu dukkanaafi cal’eensaan kan guuttameedha. Lallabaan warri dhiiraa gandoota Umuofia saglanuu keessa jiraatan ganama akka walgahan Ogene isaatiin ergaa dabarsee jira. Okonkwo’n siree leemmanii irra asiif achi garagalaa waa’ee walgahii ariifachiisaa kanaa tilmaama: waraana gosa ollaa wajjiin? Inni kun waan fakkaatuudha. Okonkwo’n nama waraana sodaatuu miti. Dhalootumaan, inni nama gochaafi waraanaati. Akka abbaa isaa nama dhiiga ilaaluu sodaatuu miti. Waraana as kaluu kana Umuofia’tti oofamee ture keessatti namni jalqaba mataa namaa muree galuun gootummaa isaa mirkaneesse isa ture. Inni ammayyuu maanguddoo ta’uu baatus, mataan sun mataa shanaffaa ture. Sagantaa gurguddoo kanneen akka sirna awwaalchaa nama beekkamaa irratti mirga isaa kan jalqabaatiin wayinii isaa dhuga.
9
Yoo bari’u, baadaan gabayaa namootaan guutamte. Namoonni battala sanatti walgahan yoo xinnaatan kuma kudhan nita’u. Hundi isaaniituu sagalee isaanii gadi qabanii walitti haasawu. Dhuma irratti, Ogbuefi Ezeugo gidduu ummata korboo maree gurra farda sangaatiin isa dhaggeeffatuu dhaabatee sagalee isaa ol kaase al-afur, “Umuofia kwenu!” jedhee dubbate. Yeroo kana godhu fuula isaatiin kallattii addaddaatti garagalee, harka isaa ol’kaaseeti kan inni dubbate. Nama hubatee ilaaleef harka isaatiin waan qilleensa hammaaraa jiru fakkaata. Namoonni kuma kurnanuu sagalee tokkoon, “Yaa!” jedhanii wayita afranuu deebisaniif. Sana booda, yeroo muraasaaf hunduu nical’ise. Ogbuefi Ezeugo nama arrabni laagaa hindhoofne waan ta’eef, sagantaalee akka kanaa kan namoonni hedduun irratti hirmaatan irratti akka haasawa taasisu nifilatama. Harka bitaa isaatiin, rifeensa mataa adii hoomacha fakkaatu irra oofaa; deebi’ee ammoo, areedaa adii naattaa sana quba shananiinuu elma. Itti aansee, uffata isaa kan bobaa harka mirgaa jalaan baasee ceequu harka bitaa irratti guduunfe tottolfate. “Umuofia kwenu!” jedhe yeroo shanaffaaf sagalee isaa ol kaasee. Ummannis sagalee ol kaasanii deebisaniif. Battalumatti, ilkaan isaa adii hoomacha sana ciniinnatee, harka bitaatiin gara ganda Mbaino’tti agarsiisaa akkas jedhe, “Ilmaan bineeyyii sun intala Umuofia nyaatan”. Sana booda, mataa isaa gadi qabatee akka horii maaxariitti ilkaan qare. Yoo deebisee mataa isaa ol qabatee haasawuu eegalu, fuula isaa irra aariin waan badeef, fuulli isaa ni’ife. Itti fufuun, sagalee qulqulluu miira aarii hinqabneen, ganyaa isaanii tan gabayaa Mbaino baate akkamitti akka ajjeefamte Umuofia’tti hime. Namicha mataa lafa kaa’ee isa cinaa taa’u qubaan agarsiisaa, dubartattiin ajjeefamte haadha warraa Ogbuefi Udoo ta’uu ishee dubbate, Ezeugoon. Sana booda, ummanni achi jiru hundi miira gumaa ishee baasuutiin iyyan. Dhimmicha ilaalchisuun, namoonni biroollee hedduun erga dubbatanii booda, karama qajeelaatiin deemuuf waliigalan. Sana booda, gara ganda Mbaino’tti deemanii waraanaafi galtee dhalatte karaa nagayaan hiikuu keessaa akka filataniif; yoo karaa nagayaa filatan ammoo, durba duudaafi mucaa daa’imaa gumaa namittii ajjeesanii akka fuudhanii fidaniif saddeeta baasanii itti ergan. Umuofia’n gandoota ollaa isaanii hundumaan baayyee sadaatamti. Waraana ciccimoo, namoota barjee hojjatan, qaallotaafi mita beektota waa qabaniif bahaa gala, akkasumas, cinaacha isaanii hundaan baayyee sodaatamu. Qaallittiin mita waraanaa beektu dubartii miila takkaa tan ‘agadinwayi’ ykn jaartii jedhamtu yoo taatu, umriin ishee meeqa akka ta’e namni beeku hinjiru. 10
Haata’u malee, umriin ishee umrii gosa isaaniitiin walqixa jedhamee amanama. Galmi ishee handhuura Umuofia’tti
argama. Namni halkan soddachuu baatee karaa galma sanii bahe,
dubartii luka takkaan utaaltu ni’arga. Kanaafuu, gosoonni ollaa isaaniitti argaman wantoota kanneen hundaa waan beekaniif, Umuofia nisodaatu. Yoo rakkoon uumames otoo dura karaa nagayaan rakkinnichaaf furmaata barbaadanii hinijibbaatin gara waraanaa hindeeman. Waarri Umuofias akkasuma. Yoo yaaliin dhimmicha karaa nagayaan hiikuuf taasifame fashalaa’eefi yoo Caattoon Gaarreniifi Godaawwanii qabateef malee waraanatti hinseenan. Kana jechuun, yeroo raagni warri Umuofia waraana akka hintaasisne dhoorkutu jira. Yoo gosni sun ajaja raagaa didee waraana keessa seene, waraana sanaan hinmilkaa’an; nimoo’atamu. Sanabiin isaas, ayyaanni qaallittii mita waraanaa ‘agadinwayi’ dila isaanii waan hindogneefi jedhamee amanama. Waraanni ammaa kun garuu, waraana haqa-qabeessa. Dhugaa kana warri harka dhiigaatuu nibeeka. Kanaafuu, yeroo Okonkwo’n warra Umuofia, akka qondaala waraanaatti jila ergame hoogganee ganda Mbaino gahu kabajaafi ulfinna guddaan simatanii keessummeessan. Guyyoota lamaan booda ammoo, mucaa waggaa kudha shaniifi intala durbaa fidee gale. Maqaan mucaa oduun gaddisheesaan isaa Umuofia hunda keessatti odeeffamaa jiruu kun Ikemefuna jedhama. Maanguddoonni ykn ‘ndichie’ waan Okonkwo’n galeen dhaga’uuf walgahanii erga waa hundaa dhagahaniin booda, intalli dubraa inni fidee dhufe gara mana Ogbuefi Udo deemtee bakka haadha warraa isaa tan duutee akka buutu murtaa’e. Dhimmi mucichaa kan gosa guutuu waan ta’eef waan nama ariifachiisu hinqabu. Kanaafuu, hanga gosti walgahee waan jedhe jedhutti mucichi Okonkwo bira akka taa’u taasifame. Sana booda, Ikemefuna waggaa sadiif maatii isaa waliin jiraate. Okonkwo’n maatii isaa sodaachisee horata. Beerran isaa, keessattuu isheen dhumaa ijoolleen xixinnoon aarii isaa tan funyaan irraa san yeroo hundumaa akkuma sodaattetti jiraatti. Garaan isaa garuu hammeenya hinqabu. Jireenyi isaa guutuun sodaadhaan kan guutameedha. Sodaa laafuufi hiyyoomachuu. Sodaan kun, sodaa jinni, barjee, humnootaa uumamaa kanneen qeensaafi qarrifaan isaanii dhiigaa caalaa dhuka isaa keessaa itti dhagayama. Sodaan Okonkwo kanaayyuu oli. Innis kan raasaa mul’atu otoo hintaane keessa isaa jira. Abbaa isaa fakkaachuutu akka malee isa sodaachisa. Ijoollummaa isaa irraayyuu kaasee haalaafi amalli abbaa isaa baayyee isa aarsa 11
ture. Keessattuu, kan hiriyyoonni isaa dura abbaan kee ‘agbala’ jedhaniin ammayyuu hindaganne. Egaa haala kanaani kan inni agabala jechuu maqaa dubartii qofa otoo hintaane, maqaa dhiira mirga hinqabnee ta’uus hubate. Okonkwo’n jireenya isaa keessatti falaasama mataa isaa tokko qaba. Kunis, wantoota abbaan isaa jaalatu hundaa jibbuu kan jedhuudha. Isaan keessaa laafaafi masluufummaan isaan muraasa. Okonkwo’n yeroo facaasaa ganamaa hanga galgalaatti oorruu isaatii hingalu. Nama baayyee cimaa waan ta’eef darbee darbee yoo ta’e malee hingugurtaa’u. Haata’u malee,
ijoolleefi
beerran isaa akka isaa ciccimoo miti; akka isaatittis hin ifaajan. Mormii isaanii ifaan dubbachuu baatanis keessi isaanii nagaya hinqabu. Ilmi isaa inni hangafaa Nwoye’n waggaa kudha lama yoo ta’eyyuu, masluufummaan isaa abbaa isaa yaachisaa jira. Amala isaa kana sirreessuuf jecha dhiitee bariitee itti dheekkama; nidhaanas. Haa ta’u malee, kun hundi isa qajeelchuu hindandeenye. Durummaan Okonkwo qe’ee isaa irraayyuu ifaan mul’ata. Mooraa kaabii biyyoo diimaatiin marfame, mana guddaa isaa tan hula dallaa duuba jirtu, mannee beerran isaa kanneen mana guddaa isaa duubaan tarraa’anii boca baatii baatee fakkaatan. Kuusaa mana irraa fagaatee handaara dalla’ichaa biraa mul’ata. Gumbiin moosee mooricha qixxee tullaa’ee dhaabbata. Mooricha gara kaaniin, gooruu re’iiniittu jira. Beerran hundinuu mana isaanii jalatti lukkoota isaaniif qooxaa ijaaranii jiru. Kuusaa cinaa mana xinnoo tokkotu jira. Innis, galma Okonkwo’n meeshaalee waaqa dhuunfaa isaafi ekeraa warra isaa kan keessa kaa’atuudha. Innis, ija kola, dhugaatii wayiniifi nyaata kenneefi daa’aa daa’ima isaatii akka nagaya kennan kadhata. Sababa ganyaa warra Umuofia tan taate haati manaa Ogbuefi Udo Mbaino’tti ajjeeffamteef Ikemefunan gara maatii Okonkwo’tti akka dhufu isa taasise. Gaafa fuudhee galeen sana haadha warraa isaa tan guddoo waamee itti kenne. “Kan gosaa waan ta’eef, sirritti kunuunsi!” jedhee itti hime. Isheenis, “baayyee as turaa?” jettee gaafatte. “Namittii, waan godhi siin jedhe qofa godhi!” jedhee itti dheekkame Okonkwo’n. “Ati yoomuma jaarta?” Haati Nwoye’s yeroo fuutee mana isheetti galteen gaaffii tokkos hingaafanne. Mucichi ijoolummaa waan qabuufi wanti hundinuu waan bitaa itti galeef sodaatee jira. Maaltu ta’aa akka jiruufi innis maal akka balleesse wanti inni beeku hinjiru. Intala warra Umuofia ajjeesuu keessatti abbaan isaa harka qabaachuu akkamitti beekuu danda’a? Wanti inni beeku yoo jiraate, 12
namoonni muraasni mana isaanii dhufanii sagalee isaanii gadi qabatanii abbaa isaa wajjiin haasawaa erga turanii booda, namoota inni hinbeeknetti kennamuu isaati. Haati isaa akka malee kurrifattee bootte; inni garuu dubbiin waa bitaa itti ta’eef hinboonye. Sana booda, isaafi intalli tokko namoota hinbeekne wajjiin mana isaa irraa karaa baayyee dheeraa deemanii, bosona nama sodaachisu keessa qaxxaamuranii galaniin. Intalattiin sun eenyuun akka taate hinbeeku; guyyaa sanaa as deebi’ee ishee hinagarre.
13
BOQONNAA SADI Okonkwo’n akka namoota biroo abbaa isaa irraa waa hinarganne. Abbaan isaa ofiifuu kuusaa waan hinqabneef ilma isaatiif homaa hindhaalchifne. Abbaan isaa oomishni isaa bara hundaa maaliif akka jalaa badu baruuf, Caattoo Gaarreniifi Godawwanii mari’achiisee akka ture guutuu Umuofia keessatti odeeffama. Caattoo Agbala jedhamu gaafachuuf, namoonni iddoo fagoofi dhiyoos nidhufu. Sababiin isaan dhufaniif keessaa, ollaawwan isaaniin wal loluu ykn yoo haala karoora isaaniitiin gara fuulduraatti deemuu dadhabaniidha. Akkasumas, gara fuulduraatti waan isaan muudachuu danda’u dursanii baruufi ekeraa maatii isaanii dubbisuufi. Karaan galmicha geessu boolla marxifata gaaraa cinaa jirtu tan xinnoo ishee afaan hula mana handaaqqoo irra jirtuudha. Waqeffattootaafi namoonni waaqa isaanii irraa beekumsa barbaada dhufan garaa isaaniitiin lafarra daa’imanii boolla keessaan hulluuqanii, iddoo bal’inni isaa daangaa hinqabne kan dukkanaa bakka Agbala’n jiru ga’u. Qaallittii isaa malee namni kamuu gonkumaa Agbala arguu hindanda’an. Namni galma ajaa’ibaa kana dhufe kamuu otoo humna isaa hinsodaatin seenee baha. Qaallittiin isaa ibidda qulqulluu wiirtuu godichaa keessa jiru cinaa dhaabbattee fedhii waaqa ishee himti. Ibiddichi barbadaa jabaa waan ta’eef, gaaddidduu ishee malee bifa ishee hubachuun hindanda’amu. Yeroo tokko tokko namoonni ekeraa warra isaa dubbisuuf achi dhaqu. Wayita ayyaanni ekeraa sun dhiyaatu, sagaleen isaas dhagayamuu baatu, gaaddidduu isaa dukkana keessatti arguun nidanda’ama jedhama. Inumaa namoonni tokko tokko, yoo ayyaanni gobla isaa oliif gadi sochoosaa godicha keessa balali’an dhageennee jira jedhu. Baroota heddu dura yeroo Okonkwo’n ijoollee turetti, abbaan isaa Unoka’n Agbala gaafachuuf dhaqae. Maqaan
qaallittiin yeroo san turtee dubartii Chika jedhamtu turte. Dubartiin tun,
ayyaana cimaa waan qabduuf akka malee sodaatamti turte. Egaa, Unoka’n ishee dura dhaabbatee akkas jechuun dubbii isaa eegale. “Baruu,” jedhe gaddaa, “otoo facaasaafi hinba’in dura, ayyaana dachii hundaa kan ta’e, Ani’f handaaqqoo kitimaaf. Kun ammoo, seera abbootii keennaati. Akkasumas, galma Ifejioku’tti, ayyaana moose kan ta’eef handaaqqoo kitimeef. Yeroo bonaa, miciree ciree ibidda itti qabee gubeen jira. Akkuma waaqni roobuu eegaleen moose facaasee, yeroo eegees shooggarra. Yeroo isaas eegee meesa…” Sagalee hamaa dukkana keessaa dhufeen “nagaaf si haa godhu!(hold your peace!)” jette qaallittiin. “ Ati waaqa qofa otoo hintaane ayyaana abbootii keetiis gaddisheestee 14
jirta. Namni tokko waaqaafi ayyaana warra isaa wajjiin nagaya yoo qabaates, cimina irree isaa irratti hundaa’ee oomishni isaa baduufi toluus nidanda’a. Ati, Unoka’n, baangaafi gasoo kee masluufa ta’uun gosa hunda biratti beekamaadha. Yoo olloonni kee qottoo isaanii qabatanii lafa adii irraa bosona ciranii haalaan qotanii facaafatan, ati lafa dheedhii irratti sanyii gad naqxee biraa galta. Ambi oorruu barbaacha laga torba cee’a; ati ammoo, manuma kee teettee biyyoo du'aa irratti facaafta. Amma deemii galii akka dhiiraatti hojjadhu! Unoka’n nama carraa hinqabne ture. Chi ykn waaqa dhuunfaa gadhee qaba ture. Inni awwaala qabaachuu baatus, carraan isaa hamaan kun hanga awwaalaatti wajjiin deeme. Inni iita qaamaa kan dallansuu ayyaana lafaatiin dhufuun du’e. Namni garaafi harkaa lukti isaa iita’e manatti du’uun dhoorkaadha. Namni dhukkuba akkasiin qabame otoo lubbuun jiru manaa baasanii akka du’u bosona loollootti geessanii gatu. Yeroo tokko namichi dhukkuba akkanaatiin qabame tokko bosona loollootti geeffamee erga gatameen booda, deebi’ee gallaan ammas achumatti deebisanii mukatti hidhanii biraa galan. Dhukkubichi dallansuu ayyaana lafaati waan ta’eef, namni dhibee kanaan du’e badhematti tortoree bada malee lafatti hinawwaalamu. Carraan Unoka’s kanuma ture. Yeroo baatanii gara bosonichaatti isa geessan ulullee isaa fudhatee deeme. Okonkwo’n akka namoota isa biroo waa irraa eegalee hinqadhaabanne. Abbaan isaa isatti hinfuune, qabeenyas ta’ee mirga isa hindaalchifne. Haata’u malee, otoo abbaan isaatuu lubbuun jiru hegeree isaatiif bu’uura cimaa buufachuu eegale. Inni kun garuu, bu’aa bahii hedduu booda kan dhufe ture. Umrii kanatti, sadarkaa kana akka ga’u kan isa taasise, jiruu hamtuu abbaan isaa jiraachaa tureefi du’a badaa inni du’e ture. Ganda warra Okonkwo keessa namicha sooressa kuusaa sadi, haadha warraa sagaliifi ijoollee soddoma qabu tokkotu jira ture. Maqaan isaa Nwakibie yoo ta’u, mirga tokkicha baayyee guddaa ta’e nama qabu yoo ta’u, Okonkwo’n isaaf hojjatee sanyii moose jalqaba isa irraa qadhaabate. Dhugaatii wayinii hubboo tokkoofi kormaa handaaqqoo Nwakibie’f fide. Maanguddoonni ollaa lama niwaamaman; ijoolleen Nwakibie tan jajjabduu lamas mana isaa keessa jiru. Marti isaaniituu laalanii akka itti deebisaniif, ija muka kola’fi qaaraa dhiyeesseef. “ Hundi keennaa haa jiraannu, jireenyaaf kadhannaa, ijoolleef kadhannaa, oomishni akka nuu toluufi gammachuuf kadhannaa” jechaa ijicha cabse. Hunda keenyaa tolaan nu haa gahu! risaafi cululleen haa qubatan! Nama waan qabu kan biroo dhoowwate koolli isaa haa cabu!” Akkuma ijji kola nyaattamee raawwateen, Okonkwo’n dhugaaticha hunda manaatii fidee namoota gidduu dhaabbate. Fuula isaatiin Nwakibie’tti garagalee, “Abbaa keenna.” “Nna ayi” jedhe. “Kola 15
xinnoo tana isinii fideen jira. Akkuma namoonni keenna jedhan, ‘namni guddaa ulfeesse guddina isaatiif karaa cirate’. Wanti dhufeef kabajaa isiniif qabu ibsuufi deeggarsa keessanis barbaadeeti. Hundumaafuu, dura mee haa dhugnuu.” Hundi isaaniituu Okonkwo galateeffatanii, maanguddoonni ollaa dhufan qalqalloo baatanii deemaniin keessaa buudaa ittiin dhugan baafatan. Nwakibie’nis buudaa isaa gorboo isa gubbaa jiru irraa hiixatee fudhate. Mucaan inni xinnaa ka’ee huboo dhugaatii qabdu san ol fuudhee gudeeda luka bitaa irra kaa’atee buusuu eegale. Dhugaatii fidee dhufe akka dhandhamuuf, hunda duraa Okonkwo’f kenname. Itti aansuun, maanguddoota dursuun hundaafuu buusee dhugan. Akkuma hundinuu waancaa lamaa sadi dhuganiin, Nwakibie’n akka dhufaniif beerran isaatti erge. Akka tasaa ta’ee, tuuwwan mana waan hinjirreef afur qofaatu dhufe. “Anasin mana hinjirtuu?” jedhee gaafannaan, akka dhufaa jirtu itti himan. Anasin haadha warraa duraa waan taateef otoo isheen hindhufin dhuguu waan hindandeenneef, dhaabatanii dhufaatii ishee eegan. Anasi dubartii qacalee, dheertuu qaama guutuuti. Maatii guddaafi sooressa keessatti naamusa dubartummaa kabachiisuun hundaafuu fakkeenya ta’uuf itti gaafatamummaa guddaa qabdi. Mirga abbaa warraa ishee agarsiisuuf luka ishee irratti bitoo tuuwwan hingodhanne godhattee jirti. Akkuma ol seenteen abbaa warraa ishee irraa buudaa dhugaatiin guutame fudhattee, deebitee luka tokko irra teette xinnoma irraa untee deebisteef. Sana booda, ol kaatee abbaa warraa ishee maqamaan waamtee baatee galte. Beerran kuunneenis, haaluma walfakkaatuun dhuganii bahanii galan. Sana booda, warri dhiiraa haasawaa dhuguu itti fufan. Oguefi Idigo’n waa’ee dhugaatichaa dubbachuu eegale. Obiako’n battalumatti mata duree haasawaa jijjiire. “Dhugaatii kana duuba waatu jira” jedhe hoomacha wayiinii duuba harka bitaa isaatiin areeda isaa irraa haxaawwachaa. “Waatu jira! Waa malee biifaan guyyaan bahee hindeemu.” “Namoonni tokko tokko muka tamiraa irraa of darbee akka of ajjeesu caattoon waan akeekkachiiseefi jedhu” jedhe Akukalia’n. “Wanti Obiako yeroo hundaa faallaadha” jedhe Nwakibie’n. “Yeroo dheeraan dura abbaan isaa du’ee baayyee otoo hinturin Caattoo raagsifachuuf dhaqe. Caattoon sunis, ‘Abbaan kee re’ee akka wareegduuf barbaada.” jennaaniin waan inni deebisee jedheen dhageettanii, “Abbaan kiyya 16
yeroo lubbuun jirutti lukkuu dhuuftuu yoo qabaate gaafadhu?” jedheen. Okonkwo’n malee hundinuu garamaan kolfan. Inni xinnoma seeqatee cal’ise. “Sareen eegee madaa qabdu dunnana hinhaleeltu” jedhamaa mitii ree! Okonkwo’n abbaa isaa yaadate. Dhuma irratti, mucaan wayinii buusaa ture
sun, buudaa
guddaa, gattaan adiin jala jiru
walakkaan gahee ol qabuun akkas jedhe, “kan dhugaa turre dhumee jira.” “Arginee jirra!” jedhanii deebisaniif namoonni kuuwwan. “Gattaa kana eenyutu dhuga?” jedhee gaafate. “Nama hojii harkaa qabutu dhuga” jedhe Idigo’n ilma Nwakibie kan hangafaa Igwelo ija keessa ilaalaa. Hundinuu Igwelo’n gattaa dhuguu akka qabu sagalee tokkoon murteessan. Innis, buudaa dhugaatiin hanga walakkaatti keessa jiru obboleessa isaa irraa fuudhee keessaa coongate. Sababiin Idigo’n namni hojii harkaa qabu Igwelo jedheef, inni hanga fuudhe reefuu ji’a tokko ykn lama ga’a waan ta’eefi. Gattaan wayinii ammoo, ashilaaf baayyee barbaachisaadha jedhamee amanama. Akkuma dhugaatiin raawwateen Okonkwo’n rakkoo manaa baasee isa fide akkas jechuun Nwakibie’f ibsuu eegale. “Wanti isin bira dhufeef waa rakkadhee akka na gargaartaniifi. Tarii otoo an isinitti hinhiminuu maal akka ta’e nitilmaamtu ta’a. Miciree irraa ciree oorruu qotee bilcheesseen jira. Garuu, waan itti facaasu hinqabu. Namni tokko waa’ee sanyii isaa ilaalchisee maal akka gaafachuu qabu nan beeka; keessattu yeroo ammaa yeroo dargaggeessi cimee hojjachuu hinfeene kanatti. Ani garuu, hojii hinsodaadhu. Gaararraa muka iroko irraa lafatti gadi utaalte yoo namni biroo ishee jajuu baates ofii ofjajji. An jireenya moo’achuuf ifaajuu kanan eegale otoo namoonni hedduun harma haadha isaanii hodhaniidha. Sanyii moose xinnoo yoo naaf kennitan isin hinsalphisu.” Nwakibie’n sagalee isaa ciratee akkas jedhe, “Yeroo ijoolleen teenna masluufa ta’anitti, dargaggeessa akka keetii kana arguun hedduu nama gammachiisa. Dargaggeeyyiin hedduun sanyii moose barbaacha na bira dhufu. Garuu, hinkennuuf. Sababiin isaas, lafa dheedhiitti gad naqanii aramaa waan nyaachisaniifi. Wayita an dhoorkadhu isaan dondha na see’u. Garuu, an dondhaa miti. Sinbirri Eneke jedhamu, akkuma namoonni dhukaasanii akka hindhabne baratan, innis otoo hinqubatin balali’uu baradheera jedhe. Anis kanaafan dondhoome. Garuu akka isaanii otoo hintaane si nan amana. Nama hojii akka taate fuula kee irraayyuu nibeekama. Jibicha korma 17
ta’u hidhama irratti beeku jedhuu mitii ree abbootiin keenya. Moosee hidda dhibba saddeet siif kenna. Jabaadhuu oorruu kee qopheeffadhu.” Okonkow’n irra deddeebi’ee erga isaan galateeffateen booda, gammachuun gara mana isaatti deebi’e. Nwakibie’n akka isa hindhoorkanne yoo beekes, hanga kana hunda arjaa ta’usaa garuu hinbeeku. Moose dhibba afurii ol nan argadha jedhee yaadee hinbeeku. Hiriyyaa abbaa isaa tokko kan Isiuzo jiraatu tokko irraas moosee dhibba afur nan argadha jedhee waan yaadeef, oorruu guddisee qopheeffachuu qaba. Yagutoo qotaa mataa ofii danda’uun baayyee ulfaataadha. Dhagaa mukatti bu’ee xaaree wanti inni argatu, harka tokko sadaffaa qofa. Ta’us, hiyyeessi filannoo hinqabu. Wanti Okonkwo rakkise ammoo, oomishuma xinnoo argatuun haadhafi obboleewwan isaa tan dubartii lama gargaaruu isaati. Haadha isaa gargaaruun abbaa isaa gargaaruu jechuudha. Sababiin isaas, otoo inni beela taa’u isa biratti bilcheeffattee waan hinnyaanneefi. Yeroo ijoollummaan yagutoo qotee of danda’uuf ifaajaa ture sanattuu, abbaa gargaaruuf wanti inni hinta’in hinjiru. Garuu dubbiin nama gingilchaan bishaan waraabe ta’e. Haadhaafi obboleeyyan isaa tan shamarranii cimanii yoo hojjatanis, wanti isaan hojjachuu danda’an midhaan dubartii kanneen ta’an: baaqelaa, mixaaxishaafi kkf yoo ta’u, moosee, mootiin midhaanii kan dubartiin hojjattuu miti. Jireenya isaa keessatti, bara akka bara inni Nwakibie irraa moosee dhibba saddeet fudhatee sana argee hinbeeku. Wanti hundinuu yeroo isaa eeggateeti kan raawwatame. Kan jechuun, asmaraan isaa duubattis hinhafne; fuulduattis hinbutamne. Roobni duraa dafee hinroobne. Hanga roobes sirritti lafaan hingeenne. Bara sana akka waan aduu bakkaa gad siqxeetti biqiloota magariisa ijaan arguun faaressa ta’e. Dacheen akka eelee faaraatti diimatte sanyii itti gad darbame hundaa muulluu goote. Akkuma qotee-bultoota ciccimoo kamiituu, Okonkwo’n akkuma tiifuun jalqabaa lafa buuteen sanyii dhibba afur facaase. Haata’u malee, yeroo xinnoon booda, aduun finiinuu eegale. Okonkwo’n dhiitee bariitee garaa waaqaa ilaaluu hojii isaa godhate. Ganama hundaa oorruu isaa dhaqee biqiltuu dhabamuu roobaatiin qaama’ee keessa asiif achi deemee ilaale. Akka biyyoon biqiltuu hingubneef baala mukaa muree itti haqame. Haata’u malee, yoo inni bariisaa deebi’u baalli sun hoo’a aduutiin gubatee bifa isaa jijjiiratee jira. Guyyaa guyyaan baala haaraa itti jijjiiraa; roobni halkan sana akka roobu waaqa kadhata. Haata’u malee, hoongeen torbaan gabayaa saddeetiif waan itti fufeef, biqiltoonni hundinuu akkuma jiruun gogan.
18
Akka tasaa ta’ee qotee-bulltoonni muraasni moosee isaanii hinfacaafne ture. Isaan kunneen qotee-bultoota masluufa yeroon oorruu isaanii hinqopheeffatin turan. Bara sana garuu abshaalomanii turan. Rakkoo qotee-bultoota ollaa isaanii irra gahee ture kan gaddan fakkaatanis, waan dhufuu danda’u beekuu isaaniitti gammaduun isaanii hinoolle. Okonkwo’n akkuma dhumarratti roobni deebi’een sanyii moosee harkatti hafte facaase. Rakkoon isa muudate kun aaraa qabbana qaba. Kunis, sanyiin inni facaasee hoongeen jalaa bade sun, kan mana isaatii bahe, kan mataa isaa ta’uudha. Inni amma sanyii dhibba sadeet kan Nwakibie irraa argateefi sanyii dhibba afur kan hiriyyaa abbaa isaa irraa argate manaa qaba. Waan ta’eefis, tokko jedhee eegale. Haa ta’u malee barri gaarii hinturre. Roobni halkaniifi guyyaa walitti fullaasee konkaan gadi naquun sanyii oorruu keessaa dhiqee lagatti naqe. Mukkeen gurguddoon hiddaan buqqa’an. Bakka hundatti taraan ni’uumame. Booda irratti garuu, salphachaa dhufus itti fufee roobuu eegale. Aduun duraan yoo roobee came baatu nidhabamte. Baalli haala gaariin magariisa ta’ee lalise. Haata’u malee, ifa aduu malee mooseen akka hinbuufne qotee-bulaan kamuu nibeeka. Bara sana oomishni argame gaarii hinturre. Qotee-bultoonni hedduun qotanii yoo jalaa dhaban akka waan namni du’eetti boo’uu eegalan. Isaan keessaa inni tokko uffuma isaatiin of fannisee of ajjeese. Okonkwo’n wanta bara sana uumame jireenya isaa keessatti gaddaan yaadata. Hiyyummaa jalatti kufuu dhabuun hedduu isa ajaa’iba. Goota ta’uu isaa of beeka. Haata’u malee, wanti bara sana uumame onnee namaa mitii kan leencaas nilaaffisa. “Kan bara sana bahe, yoomuu homaa hinta’u” jedha yeroo hundaa. Bara hamaa sana abbaan isaa, Unoka’n akkas jedheen, “Abdii hinkutatin. Akka ati abdii hinkutannes nibeeka. Namni abdii kutatu hinmoo’u. Kufaatiin ulfaataafi hadhaawaan kophaa ofii kan kufaniidha. Duuti biyya wajjii ammo hirriiba.” Gara dhumaatti, Unoka’n nama akkanaa ture. Jaalalli inni oduuf qabu umriifi dhibee wajjiin akka malee itti hammaate. Okonkwo’n obsa qabaachuu isaa jechaan qofa otoo hintaane gochaan mirkaneeffatee jira.
19
BOQONNAA AFUR “Namni afaan mootii ilaale waan guyyaa tokkollee harma haadhaa hodhe hinsee’u.” jedhe jaarsi tokko. Waa’ee Okonkwo’n hiyyummaa akka malee irraa ka’ee yeroo gabaabaa keessatti namoota sooreyyii gosa isaa keessa jiran keessaa tokko ta’uu danda’ee turee ibsuuf jecha. Jaarsichi Okonkwo’f hamtuu tokkos hinqabu. Milkaa’uufi nama hojii ta’uu isaatiin dhugaatti nikabaja. Haata’u malee, ilaalcha inni namoota hinmilkoofneef qabu garuu hindeeggaru. Torbaan tokko dura guyyaa dilbata bulchan murteessuuf bakka namoonni walgahanitti, guyyichi yoom haa ta’uu irratti namni tokko yaada isaa morme. Otoo namicha ol jedhee hinilaalin, “walgahiin kun kan dhiiraati.” Namichi isaan morme sun mirga hinqabu ture. Kanaafi kan inni ‘dubartii’ jedhee isa yaameef. Okonkwo’n akkamitti hamilee namaa akka itti cabsu bareechee nibeeka. Okonkwo’n Osugo’n dubartii jechuu isaa namoonni walgahicha irratti argaman hundinuu itti hinjaalanne. Isaan keessaa maanguddichi buulessi tokko, namni ayyaanni gaariin dhagaa muka isaaf daake, galateeffachuu dagachuu hinqabu jedhe fuula badee. Sana booda, Okonkwo’n akkas jechuu isaatiif dhiifama erga gaafateen booda, walgahichi itti fufe. Haata’u malee, dhugumatti, ayyaanni gaariin Okonkwo’f dhagaa muka hindaakne. Dhagaa muka ofumaa daake. Namni eessaa ka’ee akka inni sadarkaa amma irra jiru kana akka gahe beeku, carraa gaarii qaba hinjedhuun. Namni zeeroo irraa ka’ee sadarkaa guddaa gahe yoo jiraate Okonkwo’dha. Ijoollummaa kaasee, wal’aansoon cimaa waan ta’eef, bakka hundattuu beekamtii argate. Inni kun ammoo, waan carraan ta’ee miti. Yoo guddate ayyaana gaarii dhalate jechuu nidanda’ama ta’a. Warri Ibo mammaaka, ‘yoo abbaan qajeelu Chi-ayyaanni isaa qajeelti’ jedhu. Chi jechuun waaqa dhuunfaa jechuudha. Okonkwo’n haalaan qajeellaan Chi’s qajeelteef. Chi isaa qofa otoo hintaane gosti isaas akkasuma. Sababiin isaas, hawaasicha keessatti namni kan madaalamu hojiidhaani waan ta’eefi. Egaa kanumaafi kan ummanni gandoota saglanuu keessa jiran isa filatanii akka inni warri haadha manaa Udo ajjeesan mucaafi intala dubraa kennuun akka dubbii fixatan; yoo kan didan ta’e ammoo waraanni kana ka’u ta’uu akka itti himu kan erganiif. Sodaa cimaa Umuofia’f qaban irraa ka’uun Okonkwo akka mootiitti qabuun waan inni gaafate hunda kan awwaataniif (intala dubraa tan dubartittii ajjeefamte bakka bu’uun haadha warraa Udo taatuufi mucaa dhiiraa Ikemefuna jedhamu).
20
Ikemefuna’n yeroo muraasaaf Okonkwo bira akka turu maanguddoota gosaan murtaa’e. Haata’u malee, waggaa sadi gaha jedhee kan yaade hinturre. Erga gaafa sana murteessanii isatti kennanii waa’ee isaa namni lafaa kaase hinturre. Jalqaba irratti Ikemefuna’n baayyee sodaatee ture. Al tokkoo lama miliquufis yaalee ture. Haata’u malee, garam akka deemu hinbeeku. Haadhaafi obboleettiin isaa tan waggaa sadii kurrifatanii boo’uu isaanii niyaadata. Haati Nwoye nama gaarii waan taateef, akkuma ijoollee isheetti isa laalti. Haata’u malee, gaaffiin isaa kan yeroo hundaa,“yoom mana keennatti gala?” kan jedhu ture. Nyaachuufi dhuguu diduu isaa wayita dhagahu, Okonkwo’n bordoo sareen ajjeesan baatee mana inni jiru dhaqee irra dhaabatee nyaachisa. Innis hohollachaa moosee isaa liqimsa. Yeroo xinnoon booda garuu, mana duuba taree yoo inni akka malee haqqisu haati Nwoye dhaqxee laphee qabdiif. Torban gabayaa sadiif dhukkubsatee erga fayyeen booda, gaddaafi sodaan waan irraa bade fakkaate. Uumama isaatiin mucaa gaarii waan ta’eef, maatii Okonkwo keessatti, keessattuu ijoollee biratti dhawaatumaan fudhatama argachaa dhufe. Ilmi Okonkwo, waggaa lamaan kan isaa
asii,
Nwoye’n , waa hunda isa irraa barachuu waan barbaaduuf, isa irraa addaan hinba’u. Leemmaniifi marga Arbaa irraa ulullee hojjachuu nidanda’a. Maqaa simbirroota hundaas nibeeka. Akkasumas, kiyyoo hantuutaa gaarii ta’e hojjatee ture. Mukni kam akka xiloo gaarii ta’uu danda’us nibeeka. Okonkwo’n mataan isaa keessa isaatti akka malee jaalachaa dhufe. Haata’u malee, fuula itti baduu malee miira keessa isaa jiru kana tasumaa itti agarsiisee hinbeeku. Jaalala isaaf qabu ibsuuniif mallattoo laafinaati. Kanaafuu, Okonkwo’n, Ikemefuna akkuma nama kamiiyyuu fuula itti badee waliin jiraate. Haata’u malee, mucicha jaalachuun isaa homaa nama hinshakkisheesu. Yeroo tokko tokko yoo walgahii guddaa ykn sirna dilbata bulchuu irratti hirmaachuuf deemsaaf ka’u, akkuma ilma isaatti qalqalloo re’eefi barcumaa isaa baatee akka isa wajjiin deemu taasisa. Kanarraa ka’uun Ikemefuna’n aabbaa jedhee waama. Ikemefuna’n gara Umuofia kan dhufe gidduu facaasaan dhumteefi otoo oomisha walitti qabuu hineegalamin, yeroo boqonnaa ture. Torbaan nagayaa otoo hineegalin guyyoota muraasa dursuun dhukkubbii isaa irraa fayye. Barri kun, bara Okonkwo’n nageenya booressee ayyaana lafaa kan ta’e Ezeanin haaluma duudhaa hawaasichaatiin adabame ture. 21
Okonkwo gocha kana kan isa raawwachiise, haadha manaa isaa tan maayii mataa dhahachuuf deemtee turuu isheetiin, sa’aatiin laaqanaa waan darbeef ture. Jalqaba irratti, mana jiraachuu dhabuu ishee hinbarre ture. Eegaa turee isheen dhufuu dhabnaan maal hojjachaa akka jirtu ilaaluuf mana ishee dhaqe. Sareen balbala sana hinwilliftu; ibiddis dhaamaa ture. “Ojiugon eessa jirti?” jedhee haadha warraa isaa lammaffaa, tan mana isheetii gadi baatee gaaddisa muka xinnaa walakkaa mooraa isaa jiru jalatti gaanii keessaa bishaan gadi naqxu argee gaafate. “Mataa dhahachuuf deemte.” Okonkwo’n aariin hidhii of nyaachaa, “Ijoolleen ishee eessa jiru?” tasgabbaa’ee gaafate. “Kunoo as jiru” jette haati warraa isaa, haati Nwoye. Yoo Okonkwo’n gadi jedhee mana ishee keessa ol ilaalu, ijoolleen Ojiugo tan ishee wajjiin waa nyaataa jiru. “Sitti dhaamattee deemtee?” “Eeyyen” jettee sobde haati Nwoye, tasoo ta’uu isheetti gaddaa. Akka isheen dhugaa hindubbanne Okonkwo’n nibeeka. Hanga isheen deebituu eeguuf gara mana isaatti deebi’e. Yeroo isheen galtu, torbaan sun torban nagayaa ta’uu isaa aariin dagachiiftee akka malee dhaane. Beerran isaa lamaan iyya dhagahanii mana bahanii yeroon isaa torban nagayaa ta’uu itti himan. Haa ta’u malee, Okonkwo’n sodaa ayyaanaa aarii isaa otoo hincabsatin nama gidduutti dhiisuu miti. Ollaan isaa kanneen iyyansa ishee dhagayan tokko tokko dallaa irraan lallabanii maaltu akka dhalate gaafatan. Kanneen biroo ammoo, irraa dhoorkuuf dhufan. Torbaan ulfinnaa keessa nama dhaanuun waan dhaga’amee hinbeekne ture. Otoo hindhihin, Ezeanin, qaallichi ayyaana lafaa, Ani’n, Okonkwo’n mana isaatti waame. Innis, ija kola fidee fuuldura qaallichaa kaa’e. “Ija kola kee asii kaasi. An mana nama aadaa abbootii isaafi ayyaana keennaaf kabajaa tokkollee hinqabneetti hinnyaadhu.”
22
Okonkwo’n, waan haati warraa isaa balleessite itti himee amansiisuuf yaalus, gonkumaa irraa fudhachuu hindandeenne. Dubbiin isaa fudhatama akka argatuuf jecha waan harkatti baatee dhaabatu ofirraa lafa kaa’e. Yoo Okonkwo’n dubbachuu eegalu, “na dhagahi” jedheen. “Ati Umuofia’f haaraa miti. Dhimma kana hanga an beeku atis nibeekta. Kun, waan har’aa kalee eegalame otoo hintaane, waan abbootiin teenna durii kaasanii hojjataa turaniidha. Torbaan sana keessa, gochaafi jecha hamaa ta’e ollaa ofii irratti hinraawwatan. Kana hundaa wanti raawwataa turreef, kabajaa duudhaa abbootii keennaaf qabnu ibsuufi ayyaanni isaanii madhaa maatii keennaa akka nuuf toluufi. Ati waan hintaane raawwatte.” Waan harkatti qabatee ture darbachuun. “Haati warraa tee balleessitee jirti. Ta’us dhaanuun sirra hinturre. Badiin kee ummata mara galaafata. Ayyaanni lafaa ati arrabsite yoo sanyii nuu magarsuu dide hundi keennaa jiraachuu hindandeennu.” Sagaleen isaa amma aarii irraa gara ajajaatti jijjiirame. “Boru ganama galma Ani’tti goromtii re’ee, lukkuu dhaltuu, uffataafi qilaanqilloowwan dhibba fidii koottu.” jedhee ka’ee bahe. Okonkwo’n waan qaallichi jedheen niraawwate. Akkasumas, wayiinii tamiraa hubboo tokko dabalee fide. Waan raawwatetti keessa isaatti gaabbee jira. Haata’u malee, nama dogongora isaa dhaqee ollaa isaatti himatuu miti. Kana irraa ka’uun, namoonni Okonkwo’n nama ayyaana gosa isaatiif kabaja qabuu miti jedhuun. Namoonni isa hinjaalanne madhaan isaa jalaa bada jedhan. Simbira xinnaa maqaan isaa ‘nza’ jedhamu, kan quufee ‘Chi’ isaa arrabseen wal isa fakkeessan. Torban nagayaa/araaramaa kana keessa hojiin kamuu hinhojjatamu. Namoonni ollaa isaanii waamanii wajjiin nyaatanii dhugu. Bara kana mata dureen oduu ‘nso-ani’ inni raawwate ture. Seenaa hawaasichaa keessatti baroota hedduu as gochi akkasii yoo raawwatamu inni kun isa jalqabaati. Maanguddoonni buleeyyiinuu gochi akkasii bara durii keessa al tokko ykn lama qofa akka raawwatamee ture yaadatu. Egbuefi Ezeudu, maanguddoo buleessa gandichaa kan ta’an, namoota lamaan isa dubbisuuf dhufanitti adabbiin nagaya Ani booressuu gosa isaanii keessatti laafaa ta’uu ibsaniif. “Yeroo hundaa akkasii miti.” jedhe. “Duri namni gocha akkanaa yoo raawwate, hanga inni du’utti ganda keessa lafa irra akka harkisan abbaan koo kan nama biroo irraa dhagahe natti himee ture. Duudhaan akkasii kun, ittuu kan nagaya hawaasaa booressu waan ta’eef, oolee bulee hafaa dhufe.” 23
“Akka namni wahii kaleessa natti himetti”, jedhe namichi irra ijoollee sun, “ gosa ta’e tokko keessatti torban nagayaa keessa namni du’uun dallansuudha.” “Dhugaadha.” jedhe Egbuefi Ezeudu. “Warri Obodoani duudhaa akkasii qabu. Namni yeroo sana keessa du’e bosona loollootti gatama malee hinawwaalamu. Hubannaa waan hinqabneef, duudhaa boodatti hafaa qabatanii deemaa jiru. Reeffi dhiiraafi dubartii hedduu awwaalcha dhabee badheetti gatamee jiru. Bu’aan isaa maal ta’e ree? Gosti isaanii ayyaana hamoo reeffa manoota hinawwaalaminii, kanneen namaafi sa’a miidhuu danda’aniin guutame.” Torbaan nagayaa booda, namni kamuu maatii isaa wajjiin ta’uun oorruu haaraa baafachuuf miciree ciree qulqulleessa. Micireen cirame hanga goguu eegamee gubama. Akkuma aarrii gara samiitti ol ka’een risaawwan kallattii adda addaatii dhufuun haala nagaya dhaamannaa fakkaatuun cal’eensaan irra maran. Hanga yeroon bonaa dhufutti, kun dhiyaachuu waqtii roobaatiif akka fulchaatti kan ilaalamuudha. Okonkwo’n gidduu kana sanyii moosee qopheeffachuu irratti dabarse. Mooseen inni qopheesse sanyiif ta’uufi dhiisuu isaa hubachuuf sanyii moosee tokko tokkoon ilaale. Moosee akka sanyii tokkootti facaasuuf guddaa ta’e albeen bakka lamatti mure. Sanyii moosee kuusaa baasanii tayee dheeraatti naquufi garee lama kan sanyii dhibba afur afur of keessaa qabutti lakkaa’anii qooduu keessatti ilmi isaa Nwoye’fi Ikemefuna’n isa gargaaraa turan. Yeroo tokko tokko lamaanuu akka sanyii qopheessan itti kennaa ture. Haata’u malee, lamaan isaaniituu qixa sirriin qopheessuu hindandeenye. “Waan bilcheessuuf murtu sitti fakkaatee?” jedheen Nwoye’n dallanee. “Kan
biraa yoo
balleessite mataa kee bakka lamatti si baasa. Ati yoomiyyuu daa’imuma. An yoo hanga keetii kana oorruu mataa koo godhadhee jira. Ati hoo,” jedhe gara Ikemefuna garagalee. “ bakka ati dhuftetti mooseen hinqotamuu?” Okonkwo’n, sanyii moosee qopheessuun ogummaa addaa kan gaafatu waan ta’eef, ijoolleen wallaaluun isaanii cubbuu akka hintaane keessa isaatti nibeeka. Mooseen midhaan dhiiraati. Namni maatii isaa oomisha tokkoo hanga kan itti aanuutti moosee nyaachisuu danda’e dhugumatti nama cimaadha. Okonkwo’n ilmi isaa qotee bulaa cimaafi nama guddaa akka ta’u fedha. Mallattoowwan masluufummaa inni isa irratti argu kana buqqisee keessaa gatuu barbaada.
24
“Namni yaa’a gosaa keessatti mataa ol hinqabanne ilma kiyyaa miti. Isa akkasii an battalumatti harkuma kiyyaan hudhee ajjeesa. Akkasitti dhaabbattee na ilaalta taanaan,” nikakate, “Amadiora’n mataa kee si haa cabsu!” Guyyoota muraasaan booda, akkuma guyyoota lamaafi sadi roobni cimaan roobee biyyoon jiidheen, Okonkwo’n maatii isaa wajjiin sanyiifi meeshaa qonnaa isaa qabatanii oorruutti yaa’anii facaasaan eegalame. Oorruu sana hundaa irratti biyyoo sararaan ol tuuluun moosee facaasan. Moosee, mootii midhaan hundaa, mootii xiyyeeffannaa argachuu qabuudha. Baatiiwwan sadi ykn afuriif iyya lukkuutii kaasee hanga galgalatti cimanii hojjachuufi xiyyeeffannoo addaa itti kennuu gaafata. Biqiltoota shishifoo biyyoon akka hingubne baala babal’aa itti haqamuun dirqama. Bokkaan cimaa waan dhufeef, dubartoonni sararoota moosee gidduu, midhaanota akka: baaqelaa, boqqoolloofi kkf dhaaban. Akka isa qabatee guddatuuf, jalqaba irratti ulee qaqal’oon, booda irratti garuu, dameewwan mukaa dheeraafi guddaan utubama. Hanga mooseen sun ga’utti oorruu isaa dubartootaan yeroo adda addaatti al sadi meesamuu qabu. Kunis, jalqabaafi booda ta’uun nidanda’a. Yeroo ammaatti, bokkaan haalaan roobaa waan jiruuf deeggarsa roobsituu/maallimaa gaafachuun hinbarbaachisu. Sababiin isaa, yoo fayyaa isaa balaa irra buusuuf ta’e malee akkuma bona iyyaa keessa roobsisuu hindandeenye, ammas dhaabsisuu hindanda’u. Ganna dullachaan bokkaa dhaabsisuun hindanda’amu. Al-tokko tokko hanga akka waan dachiifi samiin walitti maxxananiitti konkaan gadi naqa. Kana irraa ka’uun, bakakkaan Amadiora gubba moo jalaa akka dhufu hinbeekamu. Yeroo akkasii kana tokko tokko manneen citaa Umuofia keessatti, ijoolleen ibidda haati isaanii nyaata irratti hojjattu marsanii taa’anii oduu durii waltti himu ykn abbaa isaanii wajjiin mana isaa keessaa taa’anii barbadaa gudeelchaa oo’ifachaa boqqoolloo affeelanii nyaatu. Yeroon kun, yeroo facaasaan xumuramee kaasee hanga hojiin oomisha walitti qabuu eegalu gidduu kan jiru waan ta’eef, namni hundinuu haala gaariin kan itti boqatuudha. Ikemefuna’n akka miseensa maatii Okonkwo’tti of ilaaluu eegalee jira. Waa’ee haadhafi obboleettii isaa tan waggaa sadii yoo yaadatu ammayyuu gaddaafi kophummaa guddaatu itti dhaga’ama. Haata’u malee, hiriyyummaan isaafi Nwoye daran cimaa waan dhufeef, yeroon 25
wanti akkasii uumamu muraasa ta’aa dhufee jira. Ikemefuna’n oduuwwan durii hedduu beeka. Kanneenuma Nwoye’n beekus naannoo irraa dhufeen walqabsiisuun bifa haaraan miidhagsee itti hima. Nwoye’n yeroo gammachiisaa akkasii sana jiruu isaa guutuu hindagatu. Kan biroo, yaa hafuutii, gaafa inni maqaan boqqoolloo ‘eze-agadi-nwayi’ykn ilkaan jaartii jedhee itti hime akkamitti akka kolfe niyaadata. Sammuun Nwoye battalumatti Nwayieke, tan muka udala bira jiraattu bira dhaqe. Ilkaan hanga sadii qabdi; yeroo hundaa idina ishee xuuxxi. Bokkaan roobaa ture dhawaatumaan xinnaachaa dhufuun dachiifi samiin wal gadi lakkisuu eegalan. Bokkaan nifoorare; aduufi qilleensi qabbanaa’aanis suuta bubbisuu eegalan. Ijoolleen dur mana oolaa turan, gad yaa’anii akkas jedhanii weeddisuu eegalan: “bokkaan nirooba, aduun nibaati, Nnadi’n bilcheeffattee kophaa nyaatti.” Nwoye’n Nnadi’n eenyu akka ta’e, jiruu isaa guutuu maaf kophaa isaa akka jiraateefi maaf kophaa isaa bilcheeffatee nyaataa akka turetu isa ajaa’ibaa. Dhuma irratti, Nnadi’n biyya seenaa Ikemefuna keessatti maqaan dhahame, bakka mixiin caffee ajaa’ibaa qabuufi cirrachi bara baraan irraa sirbu akka ta’e hubate.
26
BOQONNAA SHAN Ciini Moosee Haaraan kalaa’aa waan jiruuf, Umuofia’n miira ayyaanaa gonfattee jirti. Yeroon isaa, yeroo madda hormaata hundaa tan taate, ayyaana lafaa, Ani’f galata itti galchaniidha. Ani’n ergamtoota kanneen biroo caalaa jireenya ummataa keessatti shoora guddaa taphatti. Waan gaariifi gadhee, akkasumas, amala namaa sadarkaa ol aanaan too’achuunis hojii isheeti. Hunda caalaa, Ani’n abbootii gosaa kanneen awwaalaman wajjiin hariiroo cimaa qabdi. Ciini Moosee Haaraan kabaja ayyaana lafaafi abbaa irraa daraaraniif jecha otoo oomishni walitti qabamuu hineegalamin dura bara baraanuu kan kabajamuudha. Mooseen haaraa ga’e otoo awaayee kanneenii hinkennin hinnyaatamu. Ciini Moosee Haaraa dhufuu bara haaraa kan ibsu waan ta’eef, dhiiraafi dubartiin, diqqaafi guddaan hawwii guddaan eegu. Gaafa halkan jala bultii cidhichaa, namoonni moosee mana bahe qaban baasanii gatu. Barri haaraan, moosee haaraa, mi’aawa malee, midhaan bara darbee, kan qaama’eefi tortoreen ta’uu hinqabu. Meeshaaleen nyaanni itti bilcheeffamuu, irratti nyaattamuufi itti qophaa’u; keessattuu, mooyyeen mooseen itti tumamaa ture sirritti nidhiqamu. Guyyaa cidhaa nyaanni addaa qophaa’u shorbaa kuduraafi ‘foofoo’ mooseeti. Nyaanni heddumminaan waan qophaa’uuf, hammamuu maatiin nyaatu yoo baayyate; hammamuu keessummoonni ollaa irraa waamamanii dhufanii yoo nyaatan, guyyaa sana nyaanni hedduutu isaan irraa hafa. Kanaan walqabatee seenaa namicha sooressaa tokkotu himama ture. Innis, nyaata ‘foo-foo’ keessummoota isaa fuulduratti hanga isaan gamaafi gamana taa’an wal arguu dadhabanitti tuuluun otoo wal hinargini ganamaa hanga galgalaatti akka turan kan godhe ture. Ciini Moosee Haaraan kun Umuofia guutuu keessatti yeroo gammachuuti. Namni humni isaa danda’e hundinuu keessummoota hedduu bal’inaan affeeree nyaachisuu qaba. Okonkwo’n otoo haadha warraa hinsadeeffatin dura, cidha kana kan qopheessee namoota hedduu affeeruuf, firoottan haadha warra isaa tan jalqabaa kadhachuudhaan ture. Okonkwo’n akka namoota hedduu cidha akkasii kanatti baayyee gammaduu hindandeenne. Haala gaariin nama nyaatu yoo ta’es, takkaafi lama ol guyyaa guutuu gaanii jala taa’aa ooluu hinjaalatu. Kana irra gara oorruu isaa deemee hojjachuu filata. Amma ciini erga darbee reef guyyaa sadi ta’a. Haati warraa Okonkwo sadanuu hanga balaqqeesu takka dallaafi mana isaanii biyyoo diimaan tolchanii maarigan. Sana booda, halluu adii, keelloofi 27
magariisa gurraachaatiin bocawwan irratti kaasan. Itti aansuun ammoo, fakkii mataa isaanii kaasuun, dugdaafi garaa isaanii irratti bocawwan gurraacha bareedaa kaasan. Akkasumas, rifeensa ijoollee isaaniis bocawwan bareedaan haaduun miidhagsan. Waa’ee firoottan isaanii kanneen cidhaaf affeeramanii dhufanii kaasuun gammachuun walitti haasa’u. Ijoolleenis, keessummoota warra haadha isaaniiti dhufan kanatti hedduu gammadanii jiru. Ikemefuna’nis qixuma isaanii gammadee ture. Ciini Moosee Haaraa kun, kan naannoo dhaloota isaatii olitti itti tole. Sana booda, balaan nibu’e. Okonkwo’n otoo aarii isaa dhokfatee cal jedhee dallaa isaa keessa deemu, battalummatti sababa argatee. “Eenyutu muka muuzii kana cire?” jedhe. Cal’eensi hamaan qilleensa dallaa sanaa guute. “Eenytu muka kana cire? Hindhageettanii?” Dhugaa dubbachuuf mukichi homaa hintaane. Haati manaa isaa nyaataan maruuf baala xinnoo irraa muruu ishee itti himte. Otoo homaa hindubbatin hanga dhiigni garaatti ishee deebi’utti dhaanee takkattii ishee boochise. Dubartoonni martinuu irraa fagaatanii, “Okonkwo, hinga’aa dhiisi.” jechuun ala irraa dhoorkuuf namni yaalii godhe hinturre. Aarii ofii bahee jennaan, qawwee moofaa isaa kan dur tumtichi Umuofia jiraachuuf dhufee ture hojjate fudhatee adamoof bahe. Okonkwo’n nama dandeettii addaa qabu ta’uun isaa beekamaa yoo ta’es, biflee miti. Qawwee isaa kanaan hantuutas ajjeesee hinbeeku. Wayita inni Ikemefuna’n akka qawwee fiduuf waamu, haati manaa isaa inni tume sun, waa’ee qawwee dhuka’ee hinbeeknee sana gungumtee waa dubbatte. Akka tasaa ta’ee waan isheen dubbatte waan dhaga’eef, maraattiffa fiigee mana isaa seenee qawwee rasaasa nyaachifamee jiru fudhatee gadi bahuun qiyyaafatee ishee dallaa gudii irraan kortee bu’aa jirtutti dhukaase. Sana booda, iyyansa dubartiifi ijoolleettu isa fudhate. Qawwee baatee ture darbee gara issiitti fiigee yoo bira ga’u muddamtee haa hollattu malee Rabbi baasee jira. Sana booda, hafuura dheeraa baafatee ofirra deebi’ee qawwee isaa fudhatee sokke.
28
Galtee tanaan ala ciini moosee haaraan maatii Okonkwo keessatti haala gaariin kabajamee darbe. Ganama gaafa sanaa, ekeraa maatii isaa isa, ijoolleefi haadha isaa balaa irraa akka eegan kadhachuuf, moosee bara haaraafi zayitii tamiraan laateef. Akkuma lafti guyya’een, soddoonni isaa dhugaatii wayinii hubboo guddaatti baatanii bakka sadii itti dhufan. Nyaataa-dhugaa oolanii yoo galgalli ga’u hundumtuu galaaf yaa’an. Guyyaa lammaffaa waggaa haaraa, guyyaa waldorgommiin wal’aansoo guddaan ganda warra Okonkwo’fi gandoota ollaa isaa giddutti gaggeeffamu ture. Cidha ta’ee waldorgommii wal’aansoo, kamtu namoota akka gammachiisuu beekuun baayyee ulfaataa ta’us, inni haadha warraa Okonkwo, tan yeroo darbe qawween itti dhukaafame, Ekwefi garuu beekamaadha. Ayyaanota waggaa keessatti kabajaman keessaa kan akka waldorgommii wal’aansootti ishee gammachiisu hinjiru. Baroota heddu dura, yeroo isheen bareedduu ganda isaanii turtetti, Okonkwo’n kan qalbii ishee booji’e dorgomaa isaa kan ta’e ‘Adurree’ moo’achuu isaatiin ture. Yeroo sanatti, inni hiyyeessa waan tureef, gabbaree ishee fuudhuu waan hindandeenneef isatti hinheerumne. Wagoota muraasa booda garuu, abbaa manaa ishee jalaa baatee Okonkwo wajjiin jiraachuu eegalte. Inni kun kan ta’e waggoottan hedduu dura ture. Yeroo ammaa, Ekwefi’n dubartii waggaa afurtamii shaniii yoo taateyyuu, jaalalli isheen waldorgommii wal’aansoof qabdu isa yeroo isheen waggaa soddomaan kan walfakkaatu ture. Gaafni lammaffaa waggaa haaraa cidha moosee haaraa hinguyyaane. Ekwefi’fi intala ishee tan dhabaa, Ezinma’n ibidda bira taa’anii bishaan okkoteen irra jiru hanga danfuu eegu. Kormaan handaaqqoo isheen qalte mooyyee mukaa keessa jira. Akkuma bishaan danfeen, habuluk irraa gootee handaaqqootti naqxee, okkotee duwwaa of cinaa mormee irra keettee ganaa harka ishee kan cileen gurraachate ilaalte. Ezinma’n haati ishee otoo wahiin hinqabatin okkotee hoo’aa akkamitti akka irraa fuututu ishee ajaa’iba. “Ekwefi” jette, “namni yoo guddate ibiddi hingubu kan jedhan dhugaadhaa?” Ezinma’n, akka ijoollee hedduu otoo hintaane haadha ishee maqaan waamtee. Yeroo ishee wajjiin haasoftu waan hinqabneef, “eeyyen” jette Ekwefi’n. Intalli ishee waggaa kudhan yoo taates, umrii isheetii ol beektuudha. “Haa ta’u malee, haati Nwoye yeroo darbe okkotee hoo’aa otoo ibidda irraa fuutu gubee jennaan gadi lakkiftee cabsite.” 29
Ekwefi’n handaaqqoo mooyyee keessa asii achi garagalchuun baallii irraa buqqisuu eegalte. “Ekwefi,” jette, Ezinma’n. Eenyutu dhufee si gargaaruu heda, “ nyaarri na hollata.” “ Kana jechuun boo’uu hedda jechuudha.” jetteen haati ishee. “Lakki,” jette, Ezinma’n, “nyaara gubbaatii bar.” “Kana jechuun ammoo, waa arguu hedda jechuudha.” “Maalan arga?” jettee gaafatte. “Maal beeka an,” jette Ekwefi, ofumaa akka isheen tilmaamtuuf. “Ee,” jette Ezinma’n dhuma irratti. “Beeke, beeke! Waldorgommii Wal’aansooti!” Yoo Ekwefi’n waan hojjataa turte akka goote gootee xumurtu, “Ekwefi,” jette haatii Nwoye, haati warraa Okonkwo tan hangafaa alaa. “Anaa,” jette Ekwefi’n deebistee. Yoo namni alaa nama waame ‘oo/yee!’ jedhanii hinawwaatan. Sababiin isaas, kan nama waamu jinni ta’uun nimala jedhamee waan sodaatamuufi. “Mee Ezinma’tti ibidda naaf kenni.” Ijoolleen isheefi Ikemefuna’n bishaan waraabuuf laga bu’an. Ekwefi’n barbadaa ibiddaa gal’ii/qiraacii cabaa irra keettee itti kenninaan, Ezinma’n mooraa qulqulluu sana suuta qaxxaamuruun haadha Nwoye’f fiddeef. “Galatoomi, Nma,” jetteen. Yeroo sanatti, isheen moosee quuncisaa jirti; tayee ishee bira jiru keessa ammoo, baaqelaafi kuduraa magariisatu jira. “Ibidda sii haa qabsiisuu,” jettee gaafatte Ezinma’n. “Galatoomi, Ezigbo,” jetteen. Isheen Ezinma’n yeroo baayyee Ezigbo jettiin. Kunis, “nama gaarii” jechuudha. Ezinma’n ala gad baatee tuulaa guddaa tokko keessaa qoraan qaqal’aa fuutee miila isheen irra ijjattee caccabsitee manattiin galtee ibiddatti keette bobeessuuf afuufte.
30
“Ijji si baddii hinafuufin,” jette haati Nwoye moosee quuncisaa jirtu irraa ol jettee ishee ilaalaa. “isa kanaan itti hurgufi” jettee ol kaatee hurguftuu itti kennite. Akkuma isheen ol kaateen, haadhoon re’ee tan dura quuncee moosee isheen quuncisaa turte funaannachaa turte, moosee isheen quunciftee bilcheessuuf qopheessite afaan lama habbuuqqattee fiigdee gooruutti galtee alala dhahuu eegalte. Haati Nwoye re’attiitti dhaadattee gad taa’uun moosee quuncisuu itti fufte. Ibiddi Ezinma’s qabatee aaruu eegale. Hanga inni boba’utti ittuma hurgufte. Haati Nwoye ishee galateeffatte; isheenis gara mana isaaniitti galte. Yoo soba jedhan sagaleen dibbee fagoodhaa itti dhaga’amuu eegale. Sagalichi kallattii ‘ilo’, adda babayii gandichaa irraa kan dhufeedha. Tokkoon tokkoo gandaa adda babayii mataa isaanii kan sirnoonni gurguddoofi shubbisni adda addaa itti agarsiifamu, kan umriin isaa umrii gandichaatiin walqixa ta’e qabu. Sagaleen dibbee kan yeedala shubbisa wal’aansoo qilleensa daakee dhufe. Okonkwo’n sagalee isaa ciratee gara iddoo dibbee dibbisheesaniitti qajeele. Akkuma dargaggummaa isaa irraa kaasee yeroo hundaa godhu, keessi isaa miira addaatiin guutame. Miirri namoota hundaa injifatee too’annaa ofii jala oolchuuttu isa hollachiise. Miirri sun, kan namni yoo dubartii takka fedhe agarsiisuun walfakkaata ture. “Sagantaa wal’aansoo irraa barfannee bar,” jette Ezinma’n haadha isheetiin. “Otoo aduun hinseenin dura hineegalamu.” “Garuu dibbee rukutaa jiru.” “Eeyyen.” Dibbeen dhahamuu kan eegalu guyyaa irraa kaasee yoo ta’u, sagantichi garuu, hanga aduun seenuu eegaltutti hinjalqabamu. Mee deemii abbee laaqanaaf moossee fiduu isaa ilaali koottu. “Ee fidee jira. Haati Nwoye reef hojatataa jirti.” “Akkas taanaan dhaqii gahee keenna nuu fidi kaa. Yoo dafnee hojjane malee barfachuun keenna hinoolu.” Ezinma’n daftee gara kuusaa deemuun fiddee deebite. Ekwefi’n daftee quuncisuu eegalte. Re’attiin hamtuun sunis, asii achi fiigdee quuncee sana nyaatti.
31
Moosee sana xixinneessitee kukkuttee, foon handaaqqoon walitti makuun shorbaa hojjatte. Battaluma sanatti, nama dallaa isaaniitiin alaa boo’u dhagahan. Sagaleen sun kan Obiageli, obboleettii Nwoye fakkaata. “Tan boottu Obiageli?” jette Ekwefi haadha Nwoye’tti lallabdee. “Ee isima,” jette. “Hubboo cabsite.” Sagaleen boo’ichaa sun dhiyaachaa dhufuun, battalumatti ijoolleen akkuma umrii isaaniitti hubboo mataa irratti baatan ol duudan. Jalqaba hubboo guddaa kan hundaatuu caalu baatee kan dhufe Ikemefuna yoo ta’u, itti aananii, Nwoye’fi obboleeyyan isaa xixinnoo lamaantu walduraa duubaan dhufan. Obiageli’n duubarra qaqqaana’aa, quba elemtuu ciniintee ol seente. Fuulli ishee imimmaaniin dhiqamee jira. Harka isheetti uffata mataa ishee irratti hubboo itti baattu qabattee jirti. “Maaltu maal ta’e?” jetteen haati ishee. Isheenis oduu gaddisheesaa itti himte. Haatis, ishee gammachiisuuf jecha hubboo biroo akka bittuuf waadaa seenteef. Obboleessi Nwoye inni xinnaan akka isheen jettu otoo hintaane, dubbii dhugaa himuuf yoo inni jedhu, Ikemefuna’n nyaara itti guuree balaa oolche. Dhugaan jiru, Obiageli’n hubboo baattee inyanga godhaa turte. Kunis, hubboo tolchitee mataa irratti baattee, harka ishee marattee, akka haftuu mul’ii ishee mirmirsite. Yeroo hubboon lafa dhahee cabu, ilaaltee kolfa dhaasaa buute. Boo’uu kan eegalte muka iroko dallaa isaaniitiin ala jiru bira yennaa geettu ture. Dibbeen ammayyuu otoo hinjijjiiramin itti fufiinsaan rukutamaa jira. Sagaleen achii burqu kan rukkuttaa onneetiin walfakkaata, qilleensa qeeree, ifa aduu irra danbali’ee, mukkeen keessa qaxxaamuree gammachuun faca’ee qilleensa gandichaa guute. Ekwefi’n abbaa manaa isheetii nyaata qadaaddee keetteef. Ezinma’n fuutee mana isaatti fiddeef. Okonkwo’n nyaata haadha warraa isaa tan jalqbaa nyaataa ture. Obiageli’n, tan nyaata haadha ishee geessiteefii dhaqxe, hanga inni nyaatee geessu teettee eegaa jirti. Ezinma’nis, nyaata fidde abbaa jala keettee Obiageli wajjiin teette. “Akka intalaatti taa’i!” jedhee itti iyye Okonkwo’n. Ezinma’n lafa geettee diriiffattee teettee. 32
Ezinma’n soba jettee, “Aabbaa, iddoo wal’aansoo nideemtaa?” “Eeyyen,” jedhee deebiseef. “Ati nideemtaa?” “Eeyyen.” Soba jettee, “barcumaa kee sii fideee dhufuu?” “Lakki,” sun hojii dhiiraati. Okonkwo’n Ezinma’n akka malee jaalata. Isheen haadha ishee tan durii irraa muraadha. Jaalala ishee kana garuu yoo akka tasaa ta’e malee ifa hinbaasu. “Obiageli’n har’a hubboo cabsitee bar,” jette Ezinma’n. “Eeyye, natti himtee jirti.” jedhe Okonkwo’n afaan guuttatee nyaataa. “Aabbaa,” jette Obiageli’n. “Namni yoo nyaatu hindubbatu; hinfee’ama waan ta’eef.” “Ee sirriidha. Ati hoo beektaa Ezinma?” umriin situ caala, isheen garuu waa heddu beekti.” Nyaata haadha warraa isaa banee irraa nyaachuu eegale. Akkuma inni nyaatee xumureen, Obiageli’n meeshaa nyaanni keessaa nyaattame fuutee galte. Itti aansuun, Nkechi’n nyaata fiddee dhufte. Nkechi’n intala haadha warraa Okonkwo tan sadaffaati. Sagaleen dibbee ammayyuu fagoo nidaga’ama.
33
BOQONNAA JAHA Gandi hundi, dhiira, dubartii, ijoolleen buqqa’anii ba’anii ilo’tti walgahan. Gidduu duwwaa godhanii korboo maranii dhaabatu. Maanguddootaafi namoonni bebbeekkamoon gandichaa teessoo waandaqni ykn ijoolleen isaanii fidaniif irra taa’anii jiru. Isaan keessaa Okonkwo’n isa tokko. Namoota dursanii dhufanii gudeelcha lafa jiru irra taa’an malee hunduu nidhaabbatu. Dorgomtoonni ammayyuu hindhufne. Warri dibbee rukutan fuuldura daawwattootaa, fuulaan maanguddootatti garagalanii taa’anii jiru. Duuba isaanii muka guddaafi turaa kan ijji isaa haarrii, kan wayyuu ta’etu jira. Ayyaanni ijoollee inni gaariin achi keessa taa’ee dhalachuu isaanii eega. Guyyaa lafitoo dubartiin finna dhabde dhuftee gaaddisa muka kanaa jala teetti. Dibbeewwan torba, kanneen haaluma guddina isaaniitiin tarree galantu tayee mukaa dheeraa keessaa mul’atu. Namoota sadi, kanneen ayyaanni dibbee irra qubatetu asii achi utaalaa rukuta. Dargaggeeyyiin sagantaa akkasii irratti seera kabachiisan, gum jedhanii mari’atanii, maanguddoota warra dorgomtoota lamaanii, kanneen hanga ammaatti geengoo keessa hinseenin, kanneen tuuta duuba jiran dubbisan. Battalumatti, dargageeyyiin lamaa ulee qabatanii lafa fuuldura tuutaa jiru ykn ammoo, luka isaanii rukutuun akka duubatti hiiqanii iddoo akka bal’isan gochuu eegalan. Dhuma irratti, gareen lamaan geengoo marsanii dhiichisan; ummanni iyyee harka walitti rukutan. Sagaleen dibbee gurra nama duucha. Tuutni akkuma danbaliitti fuulduratti furgaafaman. Dargageeyyiin seera kabachiisan ulee qabatanii akka billaachaatti irra barrisan. Maanguddoonni waan kaleessa keessa darban yaadatanii yeedaloo sagalee dibbee waliin mataa raasan. Waldorgommichi ijoollee umriin isaanii waggaa kudha shan ykn kudha jahaa ta’an gidduutti eegalame. Garee hundaa keessa ijoolleen akkasii sadi qofaadha. Hanga sagantichi eegaluuf taphachuuf malee kan waldorgomu isaanii miti. Kan isaanii lamaan yeroo gabaabaa keessaatti raawwatame. Inni sadaffaa maanguddoota biratti otoo hinhafin hawwiidhaan eegamuu jalqabe. Waldorgommii wal’aansoo akkasii namoonni tanaan dura argan muraasa qofa. Akkuma ijoolleen lamaan walbira ga’aniin, inni tokko hanguma libsuu ijaatti isa kaan fenqer godhee dugdaan ciibse. Yeroofis ta’u iyyansaafi rukuttaan harka tuutaa sagalee dibbee liqimse. Okonkwo’n utaale ol ka’ee dafee deebi’ee gad taa’e. Dargaggeeyyiin sadi’ii warri mucaan isaanii moo’ate gara 34
fuulduraatti fiiganii mucicha gurmuu isaanii irratti baatanii ummata keessa asii achi utaalanii dhiichisan. Mucichi hinjifate eennuun akka ta’e hundinuu yoosuu beeke. Maqaan isaa Maduka yoo ta’u, ilma Obierika’ti. Warroonni dibbee rukutaa turan otoo waldorgommiin dhugaa hineegalamin yeroo muraasaaf boqachuuf dhaaban. Qaamni isaanii dafqaan cululuqee jira. Qaama isaanii kan akka cirracha gammoojjiitti nama waxalu qabbaneessuuf, waraqaa isaan bira jiru fuudhanii ofitti hurgufan. Okkotee isaan bira jiru keessaa bishaan dhuganii ija kola’s nyaatan. Amma nama qajeelaatti deebi’anii ofii isaaniifi namoota isaan bira dhaabatan waliin haasawanii kolfuu eegalan. Qilleensi dura akka malee gammachuun bokokee ture amma hafuura baafachaa dhufe. Yeroo jalqabaatiif jechuun sadarkaa danda’amutti, namoonni asii achi mimil’atanii kanneen isaan cinaa taa’aniifi dhaabatan argan. “Si ta’uu hinbeekne bar,” jette Ekwefi’n dubartii yeroo waldorgommiin eegalee kaastee isheetti maxxantee dhaabachaa turteen. “Sitti hinmurtaa’u,” jette dubartattiin. “Ani hanga hagana ga’e ummata hangana baayyatu gonkumaa argee hinbeeku. Jidduu kana Okonkwo’n qawween si ajjeesee dhabe kan jedhan dhugaadhaa?” “Ee dhugaadha, garoo. Afaan maaliin sitti hima.” “Chi teettu si baase, garoo. Ofii mucayyoon tiyya akkam jirti, Ezinma’n?” “Jidduu kana nagaya qabdi.” Guddachu heddi natti fakkaata.” “Hinguddatti. Ofii umriin ishee meeqa?” “Waggaa kudhan ga’aa jirti.” “Hanga waggaa jahaatti yoo hindu’in homaa hintaatu.” “Akka isheen naa guddattu nan kadhadhaaf,” jette Ekwefi’n hafuura dheeraa baafattee. Dubarittiin isheen waliin haasawaa turte Chielo jedhamti. Qaallittii Agbala’ti. Caattoo Gaaraafi Godaati. Lafito Chielo’n dubartii abbaan warraa irraa du’eefi haadha ijoollee lamaati. Ekwefi wajjiin hiriyyummaa cimaa waan qabaniif, gabayaatti gaaddisa tokko waliin qooddatu. Intala 35
Ekwefi, Ezinma baayyee jaalachuu irraa kan ka’e “intala tiyya” jettee waamti. Guyyaa hundaa karameellaa bittee haadhatti kennaafii turte. Namni Chielo yeroo lafitoo arge, wayita ayyaanni Agbala irra qubate isheedha jedhee amanuun baayyee itti ulfaata. Namoonni muka dibbee fudhatanii dibbisheesuu eegallaan, qilleensi nihollate; akka xiyya furgugfamuuf qophaa’eetti lidame. Gareewwan lamaanuu fuulaan walitti naanna’anii dhaabbatan. Garee tokko keessaa dargaggeessi tokko fuulduratti gara garee kaanii deemuun, nama wajjiin dorgomuu barbaadu qubaan agarsiisaa shubbisa. Sana booda, sunis itti dhufee shubbisaa gara gidduutti erga dhufanii booda, walitti dhiyaatan. Gareen lamaanuu namoota kudha lama lama kan of keessaa qaban yoo ta’an, morkiin garee tokko irraa gara kaaniitti taasifama. Abbootiin seeraa lamaan namoota waldorgommii wal’aansootiif qophaa’an irra deemaii ilaaluun, yeroo lamaanuu walqixxeedha jedhanii yaadan battalumatti dhaabsisu. Waldorgommiin shanii haaluma kanaan raawwataman. Yeroon akkaan nama gammachiisu wayita inni tokko kaan kuffisuudha. Wayita kanatti, sagaleen namootaa samii keessa ol deemee kallattii hundattuu faca’a. Sagaleen gandoota ollaa sana jiran hundatti haalaan dhaga’ama. Waldorgommiin dhumaa hooggantoota gareewwan lamaanii giddutti gaggeeffama. Isaan kunneen, namoota gandoota saglan keessatti wal’aansoon ciccimoo ta’an keessaa isaan tokko. Namoonni tokko tokko Okafo’n cimaadha jedhu. Isaan kuun ammoo, Ikezue hinga’u jedhu. Waggaa darbe abbaan seeraa waldorgommichi haala duudhaa keessatti baratameen ala akka dheeratu godhanis, lamaanuu wal kuffisuu hindandeenye. Kunis ta’uu kan danda’eef, lamaanuu haxa wal fakkaatu waan fayyadamaniifi inni tokko isa kuun yaade dursee waan beekeef ture. Kun, bara kanas uumamuun nimala. Yoo dorgommiin isaanii eegalu dhihuu ka’ee jira. Dibbeefi ummannis maraatanii jiru. Yoo namoonni lamaan gara geengoo seenanii shubbisan, fuulduratti daaqanii ilaalu. Yeroo kana uleen qaqal’oo seera kabachiiftonni baatanii deeman ittisuu hindandeettu. Ikezue’n harka mirgaa isaa diriirse. Okafo’n harkicha qabatee wal bira ga’an. Waldorgommichi baayyee cimaa ture. Ikezue’n Okafo’tti xaashoo maree duubatti kuffisuuf yaale. Haa ta’u malee, 36
waan inni tokko yaadu inni kuun nibeeka. Sagaleen dibbeen uumu sagalee qofa ta’uu irra darbee rukuttaa onnee daawwattootaafi warra dibbee dhahuu ta’ee jira. Amma dorgomtoonni lamaanuu akkuma cimsanii walqabatanitti dhaabbatu. Maashaaleen irree, gudeedaafi dugda isaanii irra jiran akka malee dhangooganii jiru. Lamaanuu waan wal caalan hinfakkaatan. Wayita abbootiin seeraa dorgomtoota lamaan addaan baasuuf gara fuulduraa deemaa turanitti, Ikezue’n Okafo mataa ofii irraan dabarsee lafaan dhahuuf, miira abdii kutannaatiin dafee gad jedhee jilba tokkoon jilbiiffatee ture. Haa ta’u malee, yaalii dogongoraa ture. Akkuma bakakkaa Amadiora’tti, Okafo’n miila isaa tan mirgaa ol fuudhee rarraasee duubatti darbate. Ummanni daawwachaa ture uu..uu.. jedhanii iyyan. Deeggartoonni Okafo gateettii isaanii irratti baatanii faarsanii sirban. Dubartoonni qacaleen harka walitti rukutanii: “Ganda keennaaf eenyutu dorgoma? Okafo’tu dorgoma. Namoota dhibba moo’atee? Namoota dhibba afur moo’ate. Adurroota dhibba moo’atee? Adurroota dhibba afur moo’ate. Akka nuuf dorgomu itti naa dhaamaa.”
37
BOQONNAA TORBA Ikemefuna’n waggoota sadiif maatii Okonkwo wajjiin jiraataa ture. Maanguddoonni Umuofia waa’ee isaa waan dagatan fakkaatu. Mucichi akkuma baala moosee kan roobni itti tolee ariitiin guddate. Guutumaa guutuutti maatii haaraa kanatti makamee jira. Nwoye’f akka obboleessa hangafaa ta’uun, guyyaa jalqaba arge irraa kaasee miira addaa isa keessatti uumee ture. Akka nama guddaatti akka of ilaalu waan isa taasiseef, wayita haati manatti waa hojjattu taa’ee ija keessa ilaaluu dhiisee mana abbaa dhaqee isa wajjiin taa’a. Yoo kaan ammoo, wayita abbaan isaa muka timiraa irraa galgalaaf dhugaatii qopheessu ilaala. Yeroo ammaa haadha isaatiinis ta’ee masaantota haadha isaatiin alaa manatti hojii ulfaataafi kan dhiiraa: qoraan cabsuufi midhaan tumuu akka hojjatu isa erguu caalaa wanti Nwoye gammachiisu hinjiru. Ergaa akkasii ijoolleen quxisuu isaa yoo itti himan, dubartootatti waan aare fakkeessee sagalee isaa ol kaasee gunguma. Nwoye’n sababa Ikemefuna’tiin fooyya’uun isaa Okonkwo keessa isaatti isa gammachiisee jira. Ilmi isaa dargaggeessa cimaa gaafa inni du’es ekeraa warra isaatti makames bakka isaa bu’ee maatii isaa horatu akka ta’u barbaada. Dureessa macaqaa, kan yeroo hundaa kuusaan isaa hinir’anne ta’ee jaarii warra isaa akka inni gabbaru barbaada. Waa’ee dubartii isaa gungumu yoo dhaga’u yeroo hundaa nigammada. Kun gara fuulduraatti, obboleeyyan isaa tan haadha warraa isaa horachuu akka danda’u agarsiisa. Namni tokko hangamuu qabaataa fedhe yoo ta’e, haadha warraafi ijoollee isaa (haadha warraa) keessattuu moo’achuu hindandeenne taanaan namummaa hinqabu. Akkas ta’uu baannaan, akka namicha sirba keessatti ibsame, otoo haadha warraa kudha tokko qabu agabuu buluu san ta’a jechuudha. Kanaafuu, Okonkwo’n ijoolleen dhiiraa isa wajiin akka mana keessa taa’an jajjabeessa. Akkasumas, seenaa waa’ee lafaa-seenaa dhiiraa, kan lolaa, du’aafi ajjeechaa itti odeessa. Nwoye’n dhiirummaafi gootummaan gaarii ta’uu isaanii yoo bares, ammayyuu waa’ee seenaa haati isaa itti himaa turte; kan ammallee ijoollee quxisuu isaatti himaa jirtu; seenaa qocaafi abshaalummaa isaa, seenaa sinbira eneke-nti-oba jedhamtuu, tan wal’aansoon addunyaa tana qoraa turtee dhuma irratti adurreen moo’atamtee dhagahuu filata. Waa’ee bara durii dacheefi samiin waldhabanii, samiin waggoota torbaaf walitti aansitee rooba dhoorkatte. Lafti jabaatte dhagaa waan taateef, bonjaan lafa waraanu didee du’aan awwaala dhabe. Dhuma irratti, 38
rumichi waaqa garaa laaffifachuuf faaruu dararaa ilmaan namaa jedhu faarfachaa jaarsummaa waaqatti dhaqe. Yeroo haati isaa faaruu kana faarfattu, yaadaan fagaatee deemee, waan rumichi, ergamaan lafaa, dhiifamaaf faarfatu fakkaatee itti dhaga’ama. Dhuma irratti, waaqni garaa laafee baala meexxiitiin maree rooba rumichatti kenne. Haata’u malee, otoo gara manaa deebi’aa jiru, qeensi isaa qarri sun baala waraanee roobni akka malee roobe. Isallee akka malee waan itti roobeef, argaa dhaba deebi’ee hinhimne. Achumaan, biyya baayyee fagoo ibidda itti arge dhaqe. Achi yoo ga’u, nama falatu argee, ibiddas oo’ifatee; mar’imaanis nyaate. Seenaan Nwoye’n jaalatu isa akkasiiti. Haata’u malee, seenaan akkanaa kun, kan dubartootaafi ijoollee gowwaa ta’uufi abbaan isaa akka inni dhiira ta’u akka barbaadu amma baree jira. Kanaafuu, oduu dubartootaa waan hinjaalanne fakkeessaa jira. Kunis, abbaa isaa gammachiisuu, qeeqaafi ulee jalaa bahuufi isa gargaaree jira. Nwoye’fi Ikemefuna’n oduu Okonkwo’n wa’ee waraanota gosaa ykn waggoota hedduu dura morkataa isaa akkamitti akka moo’ate, nama eenyuu isa dura dhaabachuu hindandeenye, kan mataa namaa jalqabaa itti argate dhaggeeffatu. Wayita inni waa’ee seenaa yeroo darbee itti himu, hanga dubartoonni irbaata qopheessanii dukkana ykn ifa dimimmisaa kan barbadaa gudeelchaa keessa taa’u. Wayita raawwatan, hundinuu dhiirsa isaaniif fiduuf. Kurraaziin qabsiifamee
Okonkwo’n hunda irraayyuu
dhandhame lama Nwoye’fi Ikemefuna’f dabarsa. Haaluma kanaan, jiiniifi waqtiileen dhufanii darban. Sana booda, awwaanisni nidhufe. Kun baroota dheeraaf ta’ee hinbeeku ture. Awwaanisni labata tokko keessatti al-tokko dhufee, waggoota torbaaf bara baraan erga dhufeen booda, labata biroof akka badu maanguddoonni nidubbatu. Gara holqa isaanii kan biyya fagootti argamu, kan namoota sanyii cimootiin eegamutti deebi’anii galu. Sana booda, labata biroo keessa namoonni kunneen hulaa holqichaa yoo banan, deebi’anii gara Umuofia’tti dhufu. Awwaanisni kan dhufe wayitiin bubbeen baayyee gogaa, awwaarawaafi qorraan bubbisuu eegalu, yeroo makarri alaa galeefi margi hundi dirree irraa dheedamee dhumeetti. Okonkwo’fi ijoolleen lamaan keenyaa dallaa gara alaatiin biyyoo diimaa dibaa turan. Inni kun erga makarri walitti qabamee booda, hojii salphaa hojjatamuudha. Roobni dallaa irraa biyyoo akka hindhiqneef jecha dameefi baala meexxii irratti guuru. Okonkwo’n alaan; ijoolleen lamaan ammoo, keessaan hojjataa jiru. Dallaan kun gara ol aanuun qaawwa waan qabuuf, isa kana 39
keessa gaalee hulluuksisuun dameefi baala irratti tuulan bubbeen akka irraa hinfudhanneef gad itti xaxu. Dubartoonni qoraan cabsuuf gara bosonaa yoo deeman, ijoolleen xixinnoon ammoo, ollaa dhaqanii hiriyyoota isaanii wajjiin taphatu. Qilleensi baayyee gogaafi awwaarawaan addunyaan muusoftee jirti. Sagalee handaaqqoo nyaata barbaacha boqonnaa tokko malee wayita isheen asii achi fiigdee baala gogaa haatuufi sagalee baalli mukaa yeroo isaan dallaa irra kaa’an uumuun ala, Okonkwo’fi ijoollattiin cim jedhanii hojii hojjatu. Battaluma sanatti, akka waan aduun duumessa yabbuun golgamtee guyyaa adiin gaaddisni addunyaatti bu’e. Yeroo hinbaratamin kanatti duumessi ulfaachuu isaa ajaa’ibaa hojii isaa irraa ol jedhee ilaale, Okonkwo’n. Hanguma libsuu ijaatti iyyi gammachuu kallattii hundaanuu dhaga’ame, Umuofia guyyaan silim jettee turte dammaqsee shaafulsiise. “Awwaanisni dhufe,” sagaleen gammachuu gaara irraa gaaratti qaari’e; dhiiraa, dubartiifi ijoolleen hojii ykn tapha isaanii dhiisanii raajii kana ilaalfachuuf gara dirreetti fiigan. Awwaanisni baroota dheeraaf dhufee waan hinbeekneef, kan tanaan dura argan maanguddoota qofaadha. Jalqaba irratti, tuuta xinnoo tokkotu dhufe. Isaan kun, murna haala naannoo dursanii doowuuf dhufaniidha. Sana booda, duumessi gurraachi uffata daangaan isaa hinmul’anne fakkaatu, kan suuta shaam’isu gaara irraan Umuofia’tti as qaari’e.
Battalumatti, wanti uffata gurraacha
fakkaatu sun, amma caarallaa xixinnoo tan urjii iftu fakkaatutti caccabuun walakkaa samii haguuge. Wanti hundinuu faaresumaaf daawwatama. Halkan sana awwaanisni Umuofia’tti akka qubatu amma hundinuu gammachuun haasa’uufi kadhachuu eegalan. Sababiin isaas, ummata naannichaa biratti awwaanisni nyaata hedduu jaallatamu waan ta’eefidha. Baroottan dheeraaf awwaanisni Umuofia dhufee waan hinbeekneef, namoonni hedduun nyaattamu isaa uumamaan beeku. Dhuma irratti, kadhaan isaanii dhaga’amee awwaannisni dhufe. Tokkoo tokkoo mukaafi margaa, mana gubbaafi lafa duwwaa irratti qubate. Dameewwan mukaa ciccimoon baachuu dadhabanii jalatti caban; dachiin hundi waan biyyoo kooticha fakkaatu, tuuta awwaannisaa kan jeeja’een guutamte.
40
Namoonni hedduun awwaannisa qabachuuf jecha tayee isaanii qabatanii ba’an. Haata’u malee, maanguddoonni hanga halkanaa’utti akka obsan gorsuun isaanii sirrii turan. Awwaanisni bosona keessa qubate yoo halkanaa’e koolli isaa fixeensaan nijiidha. Yeroo sanatti, diqqaa guddaan Umuofia bahanii qorri bubbee gogaafi awwaarawaa otoo isaan hindaangessin, korojoo, tayeefi hubbootti haratu. Borumtaa isaa okkoteetti affeelanii hanga inni gogee caccabutti aduu keessatti afu. Guyyoota hedduuf nyaata kan zayitiin affeelanii nyaatu. Wayita Ogbuefi Ezeudu’n ol seenu, Okonkwo’n Ikemefuna’fi Nwoye wajjiin mana isaa keessatti nyaatanii-dhugaa jiru. Umuofia keessatti namni umriin Ezeudu gahu hinjiru. Yeroo isaatti baayyee beekamaafi goota ija fiitii waan tureef, miseensota gosa isaa hunda biratti kabajaafi ulfinna guddaa nama qabuudha. Affeerrii nyaataa dhiyaateef didee Okonkwo’n akka alatti isa dubbisu gaafate. Maanguddichi ulee isaa dhadhaabatee-itti irkatee ala gad bahan. Akkuma mana irraa achi fagaataniin, akkas jedheen: “Mucaan kun aabbaa jedhee si waama. Kanaafuu, ajjeechaa isaa keessatti harka hinnaqatin.” Okonkwo’n baayyee ajaa’ibee isaa waa dubbachuuf jedhu maanguddichi itti fufuun: “Ee Umuofia’n ajjeesuuf murteessanii jiru. Caattoon gaaraafi holqaa dubbatee jira. Haaluma duudhaatiin Umuofia’n ala baasanii achitti ajjeesu. Ati garuu homaa akka hingoonen baarbaada. Abbaa kiyya jedhee si waama waan ta’eef.” Borumtaa isaa maanguddoonni mandaroota saglan Umuofia hunda irraa saambee sareen mana Okonkwo dhufan. Otoo haasa’uu hineegalin dura Nwoye’fi Ikemefuna ala ofirraa baasan. Yeroo xinnoon booda wayita isaan bahan, Okonkwo’n yeroo baayyee dheeraaf harka isaan areeda qabatee cim jedhee taa’e. Nwoye’n waan isaan haasa’an dhaga’ee imimmaan gadi naqee jennaan abbaan isaa akka malee isa dhaane. Ikemefuna’f kun mardoodha. Manni isaanii dhawaatumaan dagatamaafi irraa fagaachaa dhufe. Haadhaafi obboleettii isaa otoo argee baayyee gammada ture. Akka isaan hinargine garaan isa beekee jira. Yeroo namoonni hasaasanii abbaa isaa wajjiin haasa’aa turan niyaadata. Ammas dubbima akka gaafa sanaattu deebi’ee dhalataa jira. Gaafa itti aanu namoonni sunneen wayinii hubboo tokko fidanii dhufan. Hundi isaaniituu akka nama yaa’a gosaa ykn amna fagoo deemuu hedaniitti tolchanii uffatanii jiru. Uffata isaanii bobaa harka mirgaa jalaan baafatanii, korojoo gogaa re’eefi billaa isaanii ceequu bitaa irratti fannifatanii jiru. Okonkwo’n dafee qophaa’ee, hubboo jarri fidan Ikemefuna’tti baachisanii karaa seenan. Cal’eensi du’aa mooraa Okonkwo irra qubate. Daa’imma harma haadhaa hoodhanis waan beekan fakkaatan. Nwoye’n guyyaa san guutuu mana haadhaatii otoo hinba’in boo’aa oole. 41
Akkuma amna eegalaniin namoonni Umuofia waa’ee awwaanisaa, haadha warraa isaanii, namoota isaan wajjiin deemuu sodaatanii akka dubartii manatti hafan haasa’anii kolfu. Haata’u malee, akkuma Umuofia keessaa bahuu ka’aniin cal’eensi isaan irratti mana ijaarate. Aduun aayya badii aabba badiin gara walakkaa samiitti ol baate. Xurreen qal’oon cirrachaa gogduun abidda keessa isaa awwaalamee isa muddaa ture habbuuqee ol tufuu eegale. Bosona xurreen sun keessa baaftu sana keessaa sinbirroon niwacu. Namoonni baala gogaa cirracha irra jiru irra deeman. Hundi isaaniituu cim jedhanii jiru. Sagaleen qal’oon dibbee fagoo dhaga’ama. Bubbee wajjiin dhufee deebi’ee bada-cawatni gosaa inni fagoo dhaga’amu. “Shubbisa ozo’ti,” jedhe namichi tokko isaan keessaa. Eessaa dhufaa akka jiru garuu marti isaaniituu hinbeekan. Namoonni muraasni Ezimili jedhan; kanneen hafan ammoo, Abame ykn Aninta jedhan. Yeroo xinnoof wal mormaa turanii cal’eensa isaaniitti deebi’an. Shubbisni iddoon isaa hinbeekamne bubbee wajjiin kufee ka’a. Bakka ta’e tokkotti namni wahii wallee, shubbisaafi cidha guddaa godhee aangoo gosa isaa fudhachaa jira. Wiirtuu bosonichaa irratti xurreen sun baayyee qal’atte. Mukkeen gaggabaaboofi faffaca’anii mandaroota dhiirotaa marsanii turan amma gara mukkeen gaafa wantoonni uumamanii kaasee qottoofi ibiddi isaan hinarginitti isaan keennee biraa hafe. Aduun baalaafi damee mukkeenii cabsuun ifaafi gaaddisa xurree cirrachaa irratti dhangalaasaa jirti. Ikemefuna’n duuba isaatii hasaassii dhagahee dafee ofirra garagale. Namichi dura hasaase sun amma sagalee isaa ol kaasee kanneen isa wajjiin deemaa jiran akka daddafan gorse. “Ammayyuu karaa dheeraatu nu eeggata,” jedhe. Sana booda, hundi isaaniituu Ikemefuna dura bu’anii miila oo’anii deemuu eegalan. Namoonni Umuofia billaa isaaniitti deebi’anii, Ikemefuna’tti hubboo fe’anii, gidduutti deeffatanii deemsa itti fufan. Sodaan jalqaba irratti itti dhaga’amee ture amma irraa badee jira. Okonkwo’n isa duubaan deema. Inni Okonkwo akka waan abbaa isaatti ilaala. Waggaa sadi keessatti abbaa isaa guyyaa tokkos yaadee hinbeeku. Haadhaafi obboleettii isaa tan yoo san waggaa sadii, tan amma waggaa jahaa baayyee yaadee jira. Waan sirritti guddatteef otoo argeeyyuu beekaa laata? Okonkwo’n haala gaariin isa kunuunsee deebisee isa fiduu isaatti haati isaa imimmaan gammachuu lolaasaa akkamitti akka isa galateeffattu yaade. Waggoota sadan 42
keessatti wantoota isa muudatan hundaa odeeffachuu feeti. Yaadatayyuu laata? Waa’ee Nwoye’fi haadha isaa, akkasumas, waa’ee awwaannisaa ,…Battalumatti, yaanni tokko sammuu isaatti dhufe. Haati isaa yoo duute ta’e hoo? Yaada kana sammuu isaa keessaa baasuuf yaale. Dhimmicha dagachuuf, akkuma yeroo daa’imummaa isaa kaasee gochaa ture godhe. Faaruu sana ammayyuu niyaadata: Eze elina! elina! Sala Eze ilikwa ya Ikwaba akwa ogholi Ebe Danda nechi eze Ebe Uzuzu nete egwu Sala Sammuu isaa keessatti weeddisaa fuul duratti tarkaanfate. Yoo weedduun sun miila mirgaa irratti xumurame, haati isaa nijirti jechuudha. Yoo miila bitaa irratti raawwate ammoo, duute jechuudha. Miti, hinduune, hindhibamte. Weedduun miila mirgaa irratti xumurame. Gaariidha, nijirti. Ammas itti deebi’ee weeddise. Miila bitaa irratti xumurame. Haata’u malee, inni lammaffaa hinlakkaa’mu. Sagaleen jalqabaa kan Chukwu ykn mana Waaqaati. Kun jecha ijoolleen hundi jaalattuudha. Ikemefuna’tti miirri yeroo ijoollummaa itti dhaga’me. Yaada gara manaa galee haadha isaa ijaan arguuti. Namoota isa duubaan jiran keessaa tokko sagalee isaa cirannaan, Ikemefuna’n ofirra mil’atee. Inni tokko itti dheekkamuun ofirra mil’achuu dhiisee cal’isee gara fuulduraa akka deemu ija itti bobaase. Akkaataan dubbii isaa kun hedduu isa sodaachise. Wanti qabbanaa’aan wahii dugda isaatii ka’ee qaama isaa hunda al-tokkotti weerare. Harki isaa inni hubboo gurraacha mataa irratti baateen qabate nihollatan. Okonkwo’n maaliif duubatti hafe? Miilli isaa isa jalatti wayita baqxu itti dhaga’ama. Ofirra mil’achuu sodaate. Akkuma namichi jalqaba duubaa isaatii sagalee cirate sun bira ga’ee billaa baafateen, Okonkwo’n dafee gara biroo ilaale. Sagalee rukuttaa dhagahe. Hubboon inni baataa ture cirracha
43
keessatti lafa dhahee basaq jedhe. “Aabbaa na ajjeesan!” jedhee iyyaa gara isaa fiigu dhaga’e. Okonkwo’n sodaan of wallaalee, billaa isaa baafatee morma irraa darbe. Garaa laafuu sodaate. Akkuma galgala sana abbaan isaa galeen, Nwoye’n Ikemefuna’n ajjeefamuu isaa garaan isa beeke. Wanti akka eeboo qaama isaa uree yennaa seenu itti dhaga’ame. Ta’us, hinboonne. Akka malee hafxanaa’ee jira. Yeroo dhihoon duras wayita makaraa miirri akkasii itti dhaga’amee ture. Ijoolleen hundinuu yeroo makaraa baayyee jaallattu. Ijoolleen xixinnoon moosee tokkos baachuu danda’anis otoo hinhafin namoota gurguddaa wajjiin ta’uun oorruu deemu. Isaan kunneen qotuus yoo hindandeenye, qoraan mooseen achuma oorruu irratti ittiin affeelanii nyaatan funaanu. Moosee affeelanii zayitii meexxii diimaatti cuuphatanii nyaachuun nyaata manatti nyaatan kamuu caalaa baayyee mi’aawa. Eegaa yeroo akkasii keessatti kan Nwoye’n miirri akka ammaa kun yeroo duraatiif kan itti dhaga’ame. Wayita moosee tayeetti baatanii laga cee’anii oorruu dhufan, bosona isaan irraa achi hiixatee jiru tokko keessaa sagalee daa’ima boottuu dhaga’e. Battalumatti, namittii dura haasa’aa deemtutti cal’eensi hamaan bu’e; dafanii dafanii hakkaabuus eegalan. Nwoye’n ija isaatiin arguu baatus, daa’imman lakkuu dhalatan hubboo guddaa keessa kaa’amanii bosona keessatti akka gataman dhaga’ee jira. Ligidiin itti bu’e. Akka nama halkan kophaa isaa otoo deemu waraabessa argeetti coraan isaa ka’ee dhaabbate. Sana booda, wanti wahii keessa isaatii baqatee deeme. Galgala sana Ikemefuna ajjeesee yoo inni galu, miirri akkasii sun deebi’ee isa irra qubate.
44
BOQONNAA SADDEET Okonkwo’n, du’a Ikemefuna booda guyyoota lamaaf bishaan otoo nyaatee hindhugin ture. Ganamaa hanga galgalaa wayinii dhugaa waan ooluuf ijji isaa barbaree fakkaatee jira. Ilmi isaa, Nwoye’n mana keessa akka isa wajjiin taa’u waame. Mucichi waan baayyee isa sodaateef, akkuma kutum jechuu isaa argeen tuf jedheebiraa bahe. Halkan sana ijji isaa qoola hindhoofne. Waa’ee Ikemefuna dagachuuf yaale. Akkuma inni dagachuuf yaaluun yaanni isaa ammoo iiti hammaataa deeme. Bakka ciisuu ka’ee mooraa isaa keessa asii achi deeme. Miilli isaa jalatti lawwasaa’anii isa baachuu dadhaban. Akka Bulguu machaa’ee miila bookeetiin deemu itti fakkaate. Ligidiin amma amma mataa ka’ee qaama isaa hunda weerara. Gaafa guyyaa sadaffaa, haadha warraa isaa tan lammataa, Ekwefi’n baala ‘plantain’ akka affeeltuuf gaafate. Haala inni jaalatutti daabboofi qurxummii wajjiin qopheessiteef. “Guyyoota lamaaf waa afaniin hinqabne,” jette intalli isaa, Ezinma’n wayita nyaata fiddeefii dhuftetti. “Kanaafuu, nyaattee fixachuu qabda.” Miila ishee diriirfattee teette. Okonkwo’n otoo quba of hinqabaatin nyaatee fixate. Intala isaa waggaa kudhanii ilaalee, ‘Otoo dhiira naa taatee jiraattee,’ jedhee yaade. Hambaa qurxummii kenneef. “Mee deemii bishaan qorraa naa fidi,” jedheen. Ezinma’n quxummattii corataa baatee hanguma libsuu ijaatti mana haadhaatii bishaan qorraa hubboo keessaa fuuteefii deebite. Okonkwo’n bishaan isheen fiddeef irraa fuudhee keessaa coongate qodaa itti deebise. Nyaaticha dhiyaateef xinnoo nyaatee achi of irraa hiiqse. “Korojoo kiyya naa fidi,” jedheen. Ezinma’n korojoo gogaa re’ee irraa hojjatame hunda manaa achi aanuu fuutee fiddeef. Bilqaaxii hoofee keessa barbaade. Korojichi guddaa waan ta’eef, harka isaa ciqilee gadi nyaate. Bilqaaxattii malees wantoota biroo hedduu of keessaa qaba. Wayita inni bilqaaxii barbaacha harka isaa korojoo keessa asii achi oofu Waancaafi buqqee ittiin dhugan walitti bu’an. Akkuma argateen otoo barruu isaa kan harka bitaa irratti hinnaqiniin dura, irra deddeebi’ee bilqaaxattii kurree jilbaa isaa irratti rurrukute. Sana booda, fal’aanaa hoofee dagachuu isaa yaadate. Itti deebi’ee korojoo isaa keessa barbaadee fal’aanaa ilkaa baxxee xinnoo kan hoofee funyaanittiin butatu fuudhe. 45
Ezinma’n gabata harka tokkotti; meeshaa inni bishaan keessaa dhuge ammoo harka kaanitti qabattee deebitee galte. “Otoo dhiira taatee maal qaba,” ofiin jedhe Okonkwo’n irra deebi’ee. Waa’ee Ikemefuna yaadatee jennaan hollate. Yoo hojii hojjate malee dagachuu hindandeenye. Haata’u malee, yeroon isaa yeroo boqonnaati. Gidduu makarri walitti qabamee galeefi facaasaan hineegalamin ture. Hojiin dhiirri yeroo kana keessatti hojjatu dallaa baala meexxiitiin uwwisuudha. Haata’u malee, Okonkwo’n dursee kana raawwatee jira. Gaafa guyyaa jalqaba awwaannisni dhufe sana, inni dallaa duubaan, Nwoye’fi Ikemefuna’n keessaan ta’anii hojjatanii xumuran. “Yoom irraa kaasteeti kan akka dullattiitti jaartii sodaachuu eegalte,” jedhee of gaafate Okonkwo’n, “ati, kan gootummaa keetiin mandaroota saglan keessatti beekamte? Namni waraana irratti namoota shan ajjeese mucaa tokko itti dabalachuu isaatiin akkasitti jilbiiffata? Okonkwo, dhugumatti dubartii taatee jirta.” Utaalee bakka taa’uu ka’ee, korojoo gateettii isaatti gad fannifatee hiriyyaa isaa, Obierika bira deeme. Obierika’n gaaddisa muka burtukaanaa jala taa’ee saleenii dhaha. Okonkwo wajjiin nagaa walgaafatanii gara mana isaatti galan. “Anuu akkuma saleenii kan dhahee geesseen si bira dhufuuf ture,” cirracha tafa isaatti maxxane ofirraa haxaawaa dubbate. “Maal nagumaafii?” jedhee gaafate Okonkwo’n. “Ee,” jedhee deebiseef Obierika’n. “Kaadhimaan intala tiyyaa har’a dhufaa jira. Kanaafuu, waa’ee gabbaraa irratti si wajjiin mari’achuu barbaadeeti. Akka asiti argamtuufi.” Battalumatti, ilma Obierika kan ta’e, Maduka’n mana ol seenee Okonkwo nagaa gaafatee of irra garagalee bahuuf yennaa inni jedhu, “mee koottuu harka na fuudhi,” mucichaan jedhe Okonkwo’n. “Wal’aansoo kee inni yeroo darbee baayyee na gammachiisee jira.” mucichi seeqatee Okonkwo harka fuudhee ofirra deebi’ee bahee deeme. “Waan ajaa’ibaa hojjate,” jedhe Okonkwo’n. “Otoo ilma akka isaa qabaadhee baayyee natti tola. Waa’een Nwoye hedduu na yaachisa. Qoriin duwwaanis wal’aansoo irratti isa kuffisa. 46
Obboleeyyan isaa xixinnoo lamaan wayya. Ijoolleen tiyya natti hinbaane. Biqiltuun xinnoon jalaan baatee yoo muka muuzii goge dhaaltu meeti? Otoo Ezinma’n dhiira naa taate baayyeen gammada ture. Mul’ata sirrii qabdi.” “Akkasumaan yaadda,” jedhe Obierika’n. “Ijoolleen daa’immanii bar.” “Nwoye’n niitii dhaba ilma dhabe. Ani yoo hanga isaa kana of gargaaruu eegaleen ture. Miti, obboleessa kiyya, inni ijoollummaa hinqabu. ‘Jibicha korma ta’u hidhaa irratti beeku’. Akka inni nama ta’ee guddatu waan narraa eegamu hundaa yoon godhes, waan haadhaattu baayyinaan keessaa mul’ata.” “Waan akaakayyuu isaattu baay’inaan keessaa mul’ata,” afaan bahee dubbachuu baatus, keessa isaatti yaade. Yaanni wal fakkaatu sammuu Okonkwo’ttis dhufe. Miira akkasii kana akka itti ofkeessaa baasu erga baree bubbulee jira. Yeroo masluufummaafi dhibaa’ummaa abbaa isaa yaadatu, dafee waa’ee ciminaafi milkaa’ina isaan bakka buusuun ofkeessaa baasa. Ammas akkasuma godhe. Sammuun isaa dafee gara hojii gootummaa gidduu kana raawwatetti deebi’e. “Gaafa mucaa sana ajjeefnu maaliif diddee akka ati nu biraa hafte naaf hingalle,” jedhee Obierika gaafate. “Waan hinbarbaanneefi,” jedhee gabaabsee deebise Obierika’n. “Waan san caalu kanan hojjadhu qaba.” “Murtii Caattoofi maanguddoota kanneen haa du’uu jedhanii waan mormitu fakkaatta.” “Lakki, Maaliifan morma? Haataa’u malee Caattoon murtii isaa kana akkan raawwadhu na hinajajne.” “Garuu namni ta’e tokko raawwachuu qaba, hundi keennaa dhiiga kan sodaannu otoo ta’ee, dhimmichi hinraawwatamu ture. Kana booda, caattoon maal godha jettee yaadda?” “Okonkwo, an nama dhiiga hinsodaanne akkan ta’e atuu sirritti beekta. Namni inni dhiiga sodaata naan jedhe kijibaa jira. Garaa kiyya, waan tokko sitti haa himuu. Otoo an si ta’ee mana kiyyaa hinba’u. Wanti ati goote dachee hingammachiisu. Gochi akkanaa kun, jaariin maatii hunda akka fixu kan godhuudha.”
47
“Dacheen ergamaa ishee waan kabajeef na hinadabdu,” jedhe Okonkwo’n. “Qubni mucaa moosee hoo’aa haati ganaa isaa irra keettun hingubatu.” “Inni sirriidha,” jedhe Obierika’n yaada isaa deeggaruun. “Garuu, otoo Caattoon mucaan kiyya du’uu qaba jedhee, an ofiis hinraawwadhu; warra raawwatus hindhoorku.” Otoo Ofoedu’n ol seenuu baatee wal mormii isaanii hindhiisan ture. Oduu jabduu fidee dhufuun isaa ijarraa beeksisa. Haata’u malee, isa ariifachiisuun aadaa miti. Waan ta’eefis, Obierika’n ija kola Okonkwo wajjiin cabsan kenneef. Ofoedu’n waa’ee awwaannisaa haasawaa suuta jedhee nyaate. Akkuma nyaatee xumureen, akkas jedhe: wantoonni bara kana uumamaa jiran raajiidha.” “Maaltu dhalate?” jedhee gaafate Okonkwo’n. “Ogbuefi Ndulue beektaa?” jedhee gaafate Ofoedu’n. “Ogbuefi Ndulue ganda Ire moo,” Okonkwo’fi Obierika’n al tokko dubbatan. “Ganama har’aa du’e,” jedhe Ofoedu’n. “Kun raajii miti. Ire keessa namni umriin isa gahu hinjiru.” jedhe Obierika’n. “Ee sirriidha,” jedhe yaada isaa dhugoomsuun. Garuu, du’uu isaa Umuofia’tti himuuf dibbeen maaliif dhahamuu akka dhabe gaafachuu qabdu.” “Maaliif?” jedhan Okonkwo’fi Obierika’n al tokko dubbatan. “Kanaa mitii ree wanti raajii isa taasisu. Haadha warraa isaa tan jalqabaa, tan ulee dhadhaabattee deemtu sana beektuu?” “Eeyyen, Ozoemena jedhamti.” “Dhugaadha,” jedhe Ofoedu’n. “Akkuma isin beektanitti, Ozoemena’n waan baayyee maanguddoomteef, wayita Ndulue dhibamaa turetti hingaafanne. Haati warraa isaa isheen dhumaa garuu gaafachaa turte. Har’a ganama haati warraa isaa takka dhaqxee du’uu isaa itti himte. Isheenis, bakka ciiftuu harkifattee kaatee ulee ishee dhadhaabattee mana isaa dhaqxe. Akkuma ol seenteen jilbiiffattee, harka ishee lamaaniin gobanii qabattee, ‘Ogbuefi Ndulue’ jettee al-sadi abbaa warraa ishee kan firaasha irra ciisu waamtee kaatee gara mana isheetti deebite. 48
Bakka reeffa dhiqanitti akka argamtuuf, haati warraa isaa quxisuun waamuuf yoo dhaqxu akkuma firaasha irra ciiftetti duutee jirti.” “Dhugumatti kun waan ajaa’ibaati,” jedhe Okonkwo’n. “Hanga haati warraa isaa awwaalamutti awwaala Ndulue tursiisan.” “Dibbeen rukutamee Umuofia’tti wanti himamuu dhabeef sababa kanaafi.” “Ndulue’fi Ozoemena’n malkaa tokkoo waraabaman.” jedhe Obierika’n. “ Yeroo an xinnaa waa’ee isaanii ilaalchisee sirbi jiraachuu nan yaadadha. Otoo isheen hinmari’atin waan tokko hinhojjatu. ” “Sana ani hinbeeku,” jedhe Okonkwo’n. “Yeroo dargaggummaa isaatti nama baayyee cimaa ta’uu isaa qofaan beeka.” “Innis dhuguma,” jedhe Ofoedu’n. Okonkwo’n shakkiin mataa sossoose. “Yeroo san Umuofia waraanatti oofee ture,” jedhe Obierika’n. Yaanni manaa isa baasee yeroo xinnoof akka waan irraa bammuu ta’e deebi’ee Okonkwo’tti duule. Waan yaada kana irraa isa boqachiisu hawwe. Otoo yeroo hojiin jirutti Ikemefuna ajjeesee hangana hinjeeqamu ture. Sababiin isaa sammuun hojiin waan qabamuuf, yeroo wanta akkasii itti yaadu hinargatu. Okonkwo’n nama oduu otoo hintaane, nama hojiiti. Haata’u malee, bakka hojiin hinjirretti haasa’uu nijaalata. Akkuma Ofoedu’n baheen, Okonkwo’nis korojoo isaa fudhatee deemuuf ka’e. “Waaree boodaaf dhugaatii waanan qoheessuuf galuun qaba.” jedhe. “Mukkeen kee dhedheeraa sana eenyutu koree siif mura.” jedhe Obierika’n. “Umezulike,” jedhe deebiseef. “Al tokko tokko mirgi ozo otoo natti hafeen jedha,” jedhe Obierika’n. “Maqaa kittaanuutiin yeroo dargaggeeyyiin muka meexxii ciran arguun onnee too na madeessa.”
49
“Innis dhugaadha,” jedhe Okonkwo’n. “Ta’us, seerri biyyaa kabajamuu qaba.” “Seera sana eessaa akka arganne hinbeeku,” jedhe Obierika’n. “Gosoota biroo heedduu keessatti, namni mirga qabu muka meexxii koruun dhoorkaa miti. Nuti asitti, muka koruu otoo hintaane, lafa dhaabbatee muka gabaabaa irraa ciruu nidanda’a jechaa jirra. Inni kun, Dimaragana, foon saree nyaachuun laguu waan ta’eef, foon sareetiin akka muran albee isaa kan hinergifne garuu, ilkaan isaatiin kutachuu kan hayyamuun wal fakkaata.” “Akka natti fakkaatutti, gosti keenna mirga ozo’f ulfina guddaa kenna. Gosoota amma ati jechaa jirtu keessatti ozo’n ulfina waan hinqabneef, kadhattuunis ni’argatti.” jedhe Okonkwo’n. “An qoosaaf jedhe,” jedhe Obierika’n. “Abame’fi Annita keessatti gatiin mirgichaa gatii qilaanqilloo lamaa hinga’u. Tokkoon tokkoo namaa kiyyoo isaa irratti jirbii godhatee deema, otoo hates namni isa gaafatu hinjiru.” “Dhugumatti, ozo’n isaan biratti salphate,” jedhe Okonkwo’n deemsaaf bakka taa’aa turee ol ka’ee. “Soddaan kiyya ammaa dhufaa bar,” jedhe Obierika’n. “Ammumaan tana deebi’a,” jedhe Okonkwo’n kallattii aduu ilaalaa. Yoo Okonkwo’n deebi’ee dhufu mana Obierika keessa namoota torbatu jira. Kaadhimaan intala isaa dargaggeessa waggaa diigdamii shanii yoo ta’u, abbaafi eessumni isaas bira jiru. Gama Obierika’n ammoo, obboleeyyan isaa kan hangafaa lamaaniifi Maduka, ilma isaa kan waggaa kudha jahaattu jira. “Haadha Akueke’tiin ija kola nuu ergi jedhiin,” jedhe Obierika’n ilma isaatiin. Maduka’n hanguma libsuu ijaatti bahee sokke. Battalumatti, mata dureen dubbii isa taasisuun, qaruutee ta’uu isaa irratti hundinuu waliigalan. “Yeroo tokko tokko baayyee qaruutee natti fakkaata,” jedhe Obierika’n akka gammaduu ta’ee. “Suuta deemee hinbeeku. Yeroo hundaa akkuma ariifatetti. Yoo iddoo tokkotti erguuf waamte, otoo waan ergamuuf walakkaayyuu hindhaga’in barrisee deema.”
50
“Atis dur akkuma isaa kana turte,” jedhe obboleessi isaa kan hangafaa. “Akkuma namoonni keenna jedhan, ‘yeroo saan alala dhahu, waatiin afaan isaa keessa ilaalti.’ Maduka’n afaan kee ilaalaa jira.” Otoma isaan kana haasa’an mucichi, Akueke, obboleettii isaa tan mana masaanuu, tan ija kola sadiifi qaaraa saafaa mukaa irratti baattu wajjiin deebi’ee dhufe. Nyaata fidde abbeeraa ishee kan hangafaatti kennitee, sassaalfachaa hundumaa harka fuute: qaadhimaa isheefi warra isaa. Umriin ishee naannoo waggaa kudha jahaa waan ta’eef, heerumaaf geettee jirti. Qaadhimaa isheetiifi warri isaa akka waan miidhaginaafi heerumaaf gahuu ishee mirkaneeffachuu barbaadaniitti ija ogeessaatiin ishee ilaalan. Rifeensa ishee boca baatiitiin sammuu ishee irratti dhahattee jirti. Daaddoo haphistee dibattee jirti. Qaamni ishee hundi boca adda addaa cileen kaafameen miidhagee jira. Morma ishee irratti faaya mormaa sadi maramee guntuta harma ishee kan akka gaafa jibichaatti dhaabatu irra jaf jedhee ciisetu jira. Irree ishee irratti irboora bifa diimaafi keelloo qabu kaawattee jirti. Mudhii ishee irratti marsaa afurii shan deebistee sabbatan hidhattee jirti. Akkuma keessummoota harka fuutee raawwatteen haadha ishee gargaaruuf gara manaatti deebite. “Dura sabbata ofirraa hiiki,” akkuma ishee muka bunaa keenyaatti irkifamee jiru fuudhuuf ibidda bira dhaqxeen akeekkachiifte, haati ishee. “Sabbataafi ibiddi walii naasaa ta’uu guyyaa hundaa simatti hima. Ati garuu hindhageettu. Gurri kee dhaga’uuf otoo hintaane faaya itti godhachuu qofaaf fayyada. Gaaf tokkotu ibiddi sabbata keetti qabata. Waan an amma siin loluuf guyyaa san agarta.” Akueke’n sabbata baafachuuf gara golaa deemte. Hunduma isaaniituu suuta jettee tokko tokkoon ofirraa gad baafte. Namoonni mana keessa jiran wayinii qaadhimaan Akueke fidee dhufe dhuguu eegalanii jiru. Wayinichi akka nama hinmacheessine muduraan wayinii afaan hubboo irratti yoo fannifames, ammayyuu baayyee cimaadha.Ta’us, gaariidha. Hoomachi adiin hubboo keessaa ol bahee irra gad jiga. “Dhugaatii kana ogeessa cimaatu hojjate,” jedhe Okonkwo’n. 51
Qaadhimaan Akueke seequu gurraan ga’ee abbaa isaan akkas jedhe: “waan jedhan kana dhageettanii?” Abbaan isaa namoota biroon: “Inni an ogeessa cimaadha ofiin jedhee hinbeeku.” “Mukkeen meexxii baayyee gaarii ta’an ciree na jalaa balleesse,” abbaan isaa, Ukegbu. “Inni sun waan waggaa shaniin dura otoo an akka itti kittaanan hinbaratiniin dura waan ta’ee bar,” jedhe Ibe’n wayinii buusaa. Waancaa jalqabaa guutee abbaa isaaf kenne. Namoota biroofis buuse. Okonkwo’n korojoo isaa keessaa waancaa guddaa tokko fuudhee yoo awwaarri keessa jiraate keessaa baasuuf afuufee akka itti buusuufiif itti kenne. Namoonni wanta wal gahaniif dhiisanii waan biroo haasa’aa turan. Erga wanti dhugan dhumee booda, abbaan Ibe sagalee isaa ciratee waan isaan fide kan ibse. Obierika’n xuxee shaxxee qaqal’oo walitti hidhee itti kenne. Ukegbu’n nilakkaa’e. “Soddoma,” jedheen. Obierika’n mataa sossoosuun walii galuu isaa ibseef. “Mee maqoo nu fuudhaa,” jedhe Ukegbu’n. Sana booda, obboleessaafi ilma isaatti garagalee akkas jedheen: “Gadi baanee haa mari’annuu.” Sadiinuu ka’anii ala bahan. Akkuma ol deebi’aniin Ukegbu’n xuxee shaxxee Obierika’tti kenne. Nilakkawe. Soddoma otoo hinta’in kudha shan qofa. Obboleessa isaa kan xinnaa, Machi’tti kenne. Innis lakkaa’ee akkas jedhe: “ Sodoma irraa gadi buuna jedhee hinyaadu. Garuu, akka sareen jedhee, ‘yoon an gadi siif hiiqe, atis gadi naaf hiiqxa. Kun tapha.’ Fuudhaafi heerumni tapha malee lola waan hinta’iniif, ammallee gadi isinii buuna” shaxxee kudha shanitti kudhan dabalee walitti hidhee Ukegbu’tti kenne. Haaluma kanaan, dhuma irratti gabbarri Akueke qilaanqilloo korojoo diigdama irratti waliigalame. Yeroo isaan waliigaltee kana irra ga’an galgalaa’ee jira. “Deemii xumuruu keenna haadha Akueke’tti himi,” jedhe Obierika’n ilma isaa, Maduka’n. Battalumatti, dubartiin qoriitti foo-foo qabattee dhufte. Haati warraa Obierika tan lammataa ammoo, shorbaa okkoteetti baattee fidde. Maduka’nis wayinii hubbootti baatee fide. Waa’ee duudhaa warroota ollaa isaanii kaasanii haasa’aa nyaatanii dhugan.
52
“Ganamuma har’aa,” jedhe Obierika’n. “Anaafi Okonkwo’n Abame’fi Aninta’tti namoonni aangoo qaban muka koranii haadha warraa isaaniif ‘foo-foo’ ciran kaasnee haasofnee turre. “Duudhaan isaanii hundinuu fuggisoodha. Akka nuyii hanga gabbaraa mukaan hinmurteeffatan. Akka waan nama horii ykn re’ee gabayaatti bitee gurguruutti wal morman.” “Kun baayyee gadheedha,” jedhe obboleessi Obierika inni hangafaa. “Wanti bakka tokkotti gaarii bakka birootti gadheedha. Umunso’tti wal mormuun gonkumaa hinjiru, hattaa xuxee shaxxeetiinis. Gurbaan intala fuudhuu barbaade hanga soddaan isaa gahe jedhuunitti qilaanqilloo korojootti naqee fida. Yeroo hundaa waan walitti nama buusuuf dhuudhaa gadheedha.” “Addunyaan tun bal’oodha,” jedhe Okonkwo’n. “Gosa wahii keessatti ijoolleen tan haadhaafi tan warra ishee ta’uu dhaga’een jira.” “Kun hinta’u,” jedhe Machi’n. “Yeroo waliin rafan dubartiin dhiira gubbaa ciifti jechuu fakkaata.” “Dubbiin kun kan nama adii, adii akka boronqii kanaatiin wal fakkaata,” jedhe Obierika’n. Boronqii namni hundinuu mana isaatii hindhabne, kan keessummoonni otoo ija kola hinnyaatin dura lafa mana keessaa irratti ittiin sararan ol qabe. “Akka isaan jedhanitti, namoonni adiin qubbeen abudduu hinqaban.” “Ati isaan hinagarree ree?” jedhe Machi’n. “Ati agartee?” jedhee gaafate Obierika’n. “Isaan keessa tokko yeroo hedduu karama kana deema,” jedhe Machi’n. “Maqaan isaa Amadi jedhama.” Namoonni Amadi beekan nikolfan. Qomaaxaadha. Jechi safuu qomaaxaa “gogaa adiidha.”
53
BOQONNAA SAGAL Halkan sadi’iif ijji qoola otoo isa hindhahin erga turteen booda, har’a rafe, Okonkwo’n. Halkan qixxee hirriibaa dammaqee yaadaan gara haala guyyoota sadan darban dura keessa turetti deebi’e. Maaliif akka jeeqamaa turetu isa ajaa’ibe. Diddiriirfatee iddoo yeroo inni rafeetti bookeen isa nyaatte tafa isaa hooqate. Tan biroo ammoo, gurra isaa kan mirgaatti huursiti. Ishee ajjeesuuf jecha gurra isaa of kabala. Maaliif yeroo hundaa gurra namaatti huursiti? Yeroo inni daa’imaa waa’ee kana ilaalchistee haati isaa waa itti himtee turte. Haata’u malee, oduu goyyoomsaa dubartootaati. Bara durii jette haati isaa, bookeen gurra fuudhuuf gaafatte. Gurri ammoo, kolfa dhaasaa itti buutee, “Kan hangam jiraattuufi? Kunoo lafemaafi gogaattu wal si harkisaa.” jetteen. Bookeen qaanoftee afaan ishee qabattee biraa deemte. Guyyaa sanaa kaastee hanga har’aatti gurra bira dhaqxee jiraachuu ishee itti himti. Okonkwo’n cinaacha jijjiiratee rafe. Ganama namni wahii hulaan manaa isaa rukutee hirriiba keessaa isa bararraaqse. isa bute. “Eenyu?” jedhee gururi’e. Ekwefi akka taate nibeeka. Beerran isaa sadan keessaa hulaa isaa rukutuuf aangoo tan qabdu Ekwefi qofaadha. “Ezinma’n du’aa jirti,” jechoonni gaddaafi gadadoo baatanii gubbaan halaalii dabalatanii cirqanan qaawwa hulaa keessaan loo’anii gurra isaa dhisanii seenan. Okonkwo’n akka nama rasaasaan rukutameetti siree irraa ol bararee qirqaarii hula mana isaa banee gara mana Ekwefi’tti fiige. Ezinma’n mukukkula abiddaa kan haati ishee halkan guutuu bobeessaa bulte maddii ciiftee hollatti. “Hoo’a!,” jedhe Okonkwo’n. Cuubee isaa luqqifatee baala, margafi quuncee mukaa walitti funaanee qorsa hoo’aa qopheessuuf gara bosonaa qajeele. Ekwefi’n mucayyoo ishee tan dhukkubsattu cinaa gad jilbiiffattee ija sassataatiin ilaalte. Ganaan ishee dafqee jira; addi ishees nama guba. Ezinma’n intala dhabaa waan taateef, haadhaaf waahallee isheeti. Guyyaa hundaa gosa nyaataa haati ishee qopheessuu qabdu kan murteessu isi. Ekwefi’n nyaata 54
gaggaarii kanneen akka
hanqaaquu kan ijoolleen yoo nyaatan nihatu jedhamee waan yaadamuuf kan hinhayyamamneef kennitiif. Gaafa tokko otoo Ezinma’n hanqaaquu nyataa jirtu Okonkwo’n tasuma ol seene. Akka malee rifatee ammaa achi daa’imaa hanqaaquu kan kennitu yoo ta’e Ekwefi akka dhaanu itti kakate. Haata’u malee, waan Ezinma’n jette diduun hindanda’amu. Akeekkachiisa abbaa ishee booda, fedhiin isheen hanqaaquu nyaachuuf qabdu akka malee dabale. Nyaata hunda caalaa doksitee hanqaaquu nyaachuu eegalte. Haati ishee yeroo hundaa, hanga isheen nyaattee xumurtutti kutaa hirribaa ishee seensistee itti cufti. Ezinma’n akka ijoollee kaanii haadha ishee Nne jettee hinwaamtu. Akkuma abbaa isheefi namoota gurguddoo biroo waamanitti Ekwefi jettiin. Hariiroon isaanii kan haadhaa-intalaa qofa otoo hintaane, hiriyyaadhas. Ekwefi’n jireenya ishee keessatti gadadoo hedduu keessa dabarte. Daa’imman kudhan deette keessaa sagal otoo umriin isaanii waggaa sadii hinga’in jalaa deebi’an. Akkuma ijoollee ishee wal duraa duubaan awwaalaa deemteen gaddi irraa badaa dhufe. Deetti, kan dubartootaaf ulfinna guddaa ta’e isheef garuu, arganii dhabuu ta’ee jira. Ciini maqa baasaa kan guyyoota gabayaa torba booda gaggeeffamu hinjiru. Maqaan isheen ijoollee isheetii baaftu miira abdii kutannaatiin kan guutamaniidha. Isaan keessaa kan boo’icha gaddaa boo’u, Onwumbiko--“Du’a, sin kadha.” Haata’u malee, Onwumbiko waggaa tokkoof ji’a saditti jalaa deebi’e. Itti aantee tan dhalatte intala, Ozoemen---natti hindeebi’in.” Isheefi isaan lamaan ishee as dhalatanis ji’oota kudha tokkoffaa isaaniitti jalaa deebi’an. Ekwefi’n garaa ishee jabeeffattee daa’ima ishee kan itti aantee deetteen, Onwuma---“Du’a gammadi.” Akkasuma godhe. Akkuma daa’mni Ekwefi kan lammataa jalaa deebi’een, Okonkwo’n sababiin daa’imman ishee jalaa deebituuf maal akka ta’e gaafachuuf mana waabeekaa caattoo Afa bira deeme. Namichi kunis, daa’imma kunneen Ogbanje, kanneen erga du’anii booda, gadaamessa haadhaatti deebi’anii kan dhalataniidha jedhee itti hime. “Yeroo haati warraa tee deebitee ulfoofte,” jedheen, “mana ishee keessa akka hinjiraanne. Gara warra ishee akka deemtu godhi. Haala kanaan, jalaa deebi’iinsa daa’immanii kana maqsuu nidandeetti.” Ekwefi’n akkuma inni jedheen goote. Akkuma garaan ishee taa’een haadha ishee tan mandara biroo keessa jiraattu bira deemtee achi jiraachuu eegalte. Daa’imni ishee sadaffaan achitti dhalatee gaafa guyyaa saddeettaffaa kittaaname. 55
Hanga ciini moggaasa maqaa guyyaa saditti galutti gara qe’ee Oknkwo’tti deebitee hingalle. Maqaan daa’imaas Onwumbiko jedhame. Onwumbiko seeraan hinawwaalamne. Oknkwo’n qaallicha biroo kan dhimmicha kana irratti guurri bahe waame. Maqaan isaa Okagbue Uyanwa jedhama. Okagbue’n nama dilbii, dheeraa, fuuala areedaafi mataa moluuti. Bifni isaa magaala yoo ta’u, ijji isaa diimaa barbadaadha. Yeroo hundaa wayita namoonni rakkoo isaanii isatti himatan ilkaan isaa qaraa dhaggeeffata. Waa’ee daa’ima deebi’ee ilaalchisee Oknkwo gaaffii muraasa gaafate. Warri ollaafi namoonni du’a gayii dhufan hundinuu itti marsanii dhaggeeffachuu eegalan. “Ayyaana kam dhalate?” jedheen. “Oye,” jedhe Oknkowo’n. “Har’a ganama deebi’ee amma?” Oknkowo’n eeyyen jechuun deebise. Akkasumas, guyyaan daa’imni dhalateefi deebi’es tokko ta’uu isaa yeroo jalqabaatiif hubate. Guyyoonni lamaan wal qomuu isaa namoota hundaa hedduu ajaa’ibe. “Mana keetitti moo mana isheetti waliin bulta?” jedhee gaafate qaallichi. “Mana isheetitti.” “Gara fuulduraatti, mana keetitti waami.” Qaallichi daa’ima deebi’e akka hinawwaalle akeekkachise. Korojoo baatee deemuun keessaa haaduu baasee quba daa’imaa irraa mure. Sana booda, reeffa daa’imichaa awwaaluuf, kiyyoo isaatti hidhuun lafa irra harkisaa gara bosona loolloo geese. Wayita Onwumbiko’n jalaa deebi’etti Ekwefi’n akka malee gaddite. Masaanuun ishee tan hangafaa ijoolle fayya buleeyyii sadi argattee jirti. Akkuma duudhaa hawaasichaatti, isheen walitti aansite ilma sadi deennaan Oknkowo’n re’ee qaleef. Ekwefi’f hawwii gaariin ala homa tokkos hingooneef. Ateetee ishee tan taate, Chi’n masaanuu isheetiin waan ishee hinqixxeessiniif, baayyee itti aarte. Gaafa dhalachuu ilma sadaffaa sababeefachuun haadha Nwoye’f ciini guddaan godhamee turetti, Ekwefi’f guyyaa gaddaa itti of abaarte, Chi ykn ateetee 56
ofii abaarteefi guyyaa dhalatte itti abaarte ture. Masaanuun ishee, ishee miidhuuf jecha waan silaa ishee irraa hineegamne raawwatte. Gubanni ishee kan ala bahee namoota birootti mul’atu otoo hinta’in, kanuma keessa isheetti gubee ishee waadu, kan of abaaruu, ateetee ishee Chi tan itti dabde abaaruu akka ta’e akkamitti beekte? Dhuma irratti Ezinma’n nidhalatte. Haata’u malee, Ekwefi’n niguddatti jettee hinyaanne. Akkuma isheen waggaa afur, shan, jaha gahaa dhufteen, jaalalaafi sodaan wal makanii isitti dhufuu eegalan. Daa’imni ishee fayya buleettii akka taatu kunuunsuufi waan qabdu hundaa gochuufiif murteessite. Yeroo isheen fayyaa argattee jabaattu baayyee gammaddi. Ammaa achi homaa hintaatu jettee of jajjabeessiti. Battalumatti ammoo deebitee ebeloofti. Fayyaafi ebeleen amala isitti ta’an. Ta’us, baayyee waan turteef, jiraachuuf kan dhalatte fakkaatti. Namoonni muraasni marsaa da’iinsaafi jalaa deebi’iinsaa ykn
haadha gaddisheesuufi jiraachuu kana
hifatanii turan. Ekwefi’n Ezinma’n guddachuuf dhalatte kan jedhu amantii cimaa qabdi. Sababiin isaas, amantii kanatu umrii ishee dheeressa. Eegaa amantii kun kan qaallichi iyi-uwa’fi Ezinma addaan kutuuf waggaa tokko ykn sanii ol taasise kan cimsuudha. Sana booda, sararri isheen addunyaa Ogbanje wajjiin qabdu
waan citeef namoonni hundinuu akka guddattu nibeeku.
Sodaan Ekwefi’n xinnaachaa dhufe. Haata’u malee, guutumaa guututti sodaa irraa akka bilisa hintaane kan ishee taasise intala isheeti. Iyi-uwa isheen addaan cituun sirrii yoo ta’es, dhugaan haaluun hindanda’amne garuu, daa’imman hamtuu ta’an nama dogongorsiisuu waan danda’aniif ammas kan shakkaniin addaan kutaa deemuun barbaachisaadha. Haata’u malee, iyi-uwa’n Ezinma dhugumatti gahaa fakkaata. Dhagaa saaraan/daseen maramee ture. Namni awwaalu qaallichuma dhimma akkasii irratti beekamtii ol’aanaa qabu, Okagbue’dha. Jalqaba irratti Ezinma’n isa wajjiin hojjachuu hinfeene. Haata’u malee, inni kun waanuma eegamu ture. Ogbanje’n kamuu icciitii ishee salphaatti akka jalaa hinbarreefi hedduun isaanii daa’imummaatti waan deebi’aniif gaaffilee silaa gaafatamuu malan hingaafatamne. “Iyi-uwa kee eessatti awwaalte?” jedhee gaafate Okagbue’n Ezinma’n. Yeroo sanatti umriin ishee waggaa sagal yoo ta’u, dhibee ishee irraa reefuu bayyanachaa jirti. “iyi-uwa jechuun maal jechuudha?” jettee deebistee gaafatte. “Maal akka ta’e atuu nibeekta. Bakka wahiitti wanti awwaalteef, duutee ka’uun deebitee haatee miidhuufi.” 57
Ezinma’n haadha ishee tan ija gaddaa ishee irraa hinbuqqifatin ilaalte. “Kan gaafatamteef deebii kenni,” jedhee itti dheekkame Okonkwo’n, kan ishee cinaa dhaabataa ture. Maatiin ishee hundaafi warroonni ollaa muraasni iddoo sanatti walgahanii jiru. “Natti dhiisi,” jedhe qaallichi Okonkwo’n sagalee laafaafi ofitti amanamummaan guutameen. Ammas deebi’ee gara Ezinma’tti garagalee, “iyi-uwa kee eessatti awwaalte?” “Iddoo ijoollee itti awwaalan,” jettee deebisteefii jennaan namoonni cal jedhanii daawwachaa turan gungumuu eegalan. “Koottuu iddoo isaa natti mul’isi,” jedheen qaallichi. Tuutni buqqa’ee wajjiin bahe. Ezinma’n isaan fuuldura buutee deemti. Okagbue’n ammoo, itti kalaahee ishee duubaa deema. Okonkwo’fi Ekwefi’n itti aananii walduraa duubaan faana bu’an. Karaa guddaatti yeroo dhuftu, Ezinma’n akka waan laga bu’uu hedduu gara bitaa dabde. “Maal iddoo awwaala ijoolleeti hinjennee?” jedheen qaallichi. “Miti,” jette Ezinma’n, tan miirri ishee haala adeemsa ishee irraa hubatamu. Yeroo tokko tokko otomaa nagayaan deemtu fiigdee ammoo, battalumatti deebitee ofumaa dhaabatti. Tuutni hafuura ofiin bahus otoo hinbaafatin ishee faana bu’aa jiru. Ijoolleefi dubartoonni hubboo mataa irratti baatanii bishaanii galan hanga Okagbue arganii dubbiin Ogbanje ta’uu tilmaamanitti maaltu akka dhalate ajaa’ibaa turan. Hundi isaaniituu, Ekwefi’fi intala ishees sirritti beekan. Akkuma muka udala guddaa bira geetteen, Ezinma’n gara bitaatti maqxee bosona seente. Ummannis nihordofe. Ijoollee waan taateef, namoota ishee duukaa deeman caalaa bosona keessa salphaatti hulluuqxee ariitiin deemti. Sagalee baalli gogaan yeroo miilaan irra ejjatan uumuufi dameewwan mukkeen karaa bitaafi mirgaan tarree galanii dhaabbatan uumaniin bosonichi lubbuu horatee jira. Ezinma’n bosona keessa fagaattee seentus ummannis biraa hinhafne. Otomaa deemtu, dhaabattee ofirra garagaltee gara karaatti qajeelte. Hanga isheen isaan bira dabartuu eeganii duuka bu’an. “Karaa kana hunda yoo kan akkanaan nu xaarsituu dhukkee sirraa kaasa,” jedhee sodaachise Okonkwo’n.
58
“Dhiisi siin jedhee dhiisi. Haala jaraa anatu beeka,” Okagbue’n. Ezinma’n gara karaatti deebitee bitaa mirga mil’attee gara mirgaatti maqxe. Haala kanaan gara manaatti deebi’an. “Iyi-uwa kee eessatti awwaalte?” jedhe Okagbue’n yeroo Ezinma’n dhuma irratti balbala mana abbaa ishee geettee dhaabattetti. Sagaleen isaa ammayyuu hinjijjiiramne. Ofitti amanamummaafi gammachuutu irraa calaqqisa. “Muka burtukaanaa sana jala,” jette Ezinma’n. “Dura maaliif akkas hinjedhin ree intala abaarii, Akalogoli!” Okonkwon’n akka malee dheekkamee. Qaallichi nidhoorge. “Koottuutii iddoo sirrii natti mul’isi,” jedhe Ezinma’n qaallichi sagalee laafaan. Akkuma mukicha bira ga’aniin, “kunoo asi,” jetteen. “Mee iddoo isaa qubaa natti agarsiisi,” jedheen Okagbue’n. “Kunoo asi,” jette Ezinma’n quba isheen lafa tuqxee. Okonkwon’n akkuma bakakkaa rooba keessaatti ishee cinaa dhaabbatee gunguma. “Qottoo naa fidaa,” jedhe Okagbue’n. Yeroo Ekwefi’n qottoo fiddee dhuftu, korojoo kal’oo re’ee irraa hojjatameefi uffata gubbaa baafatee lafa kaa’atee ture. Huccuu qal’aa dheeraa akka qabattootti mul’ii isaatti maratee, luka lamaan gidduun baasee duubaan qabattootti hidhate. Sana booda, iddoo Ezinma’n itti mul’ifte qotuu eegale. Namoonni marsanii taa’anii waan itti aanee dhufu hawwiin eegaa jiru. Biyyoon gurraachi gubbaa irraa dhumee biyyoo diimaa dubartoonni keenyaa manneenii dibuuf itti fayyadamanitti bahe. Okagbue’n dadhabbii tokko malee cal jedhee hojii isaa itti fufee jira; dafqi dugda isaa irraa nicalalaqa. Okonkwo’n boolla bira dhaabbata. “An si gargaaraa ol bahii hafuura baafadhu,” jedheen. Haata’u malee, Okagbue’n hindadhabne jedhee dide. Ekwefi’n moosee affeeluuf gara manaatti galte. Qaallicha haala gaariin keessummeessuuf jecha, abbaan warraa ishee tan durii caalaa moosee hedduu itti kenne. Ezinma’nis haadha wajjiin deemtee kuduraa affeeluu irratti ishee gargaarte. 59
“Kuduraa magariisa heddutu jira,” jette. “Okkoteen moseen guutamuu hinagartuu?” jette Ekwefi’n. “Baalli erga bilchaateen booda, akka xinnaatus nibeektaamii.” “Eeyyen,” jette Ezinma’n. “kanaafi kan ilmoon lootuu haadha ishee ajjeefteef.” “Dhugaadha,” jette Ekwefi’n. “Kuduraa tayee torba akka affeeltuuf haadha isaatti kenne. Booda irratti yoo ilaalamu sadi qofatti deebi’e. Sababa kanaan, haadha isaa ajjeese,” jette Ezinma’n. “Maal waa kanaan dhaabatee?” “Eeyyen,” jette Ezinma’n. “Amma yaadadhe. Tayee torbaa fidee ofii isaa affeele. Ammas, saditti deebi’e. Sana booda, of ajjeese.” Manaan alatti Okagbue’fi Okonkwo’n iyi-uwa Ezinma’n awwaalte baasuuf boolla qotaa jiru. Ummanni taa’ee ilaala. Boolli waan baayyee gadi fagaateef, namichi qotu hinmul’atu. Wanti mul’atu biyyee diimaa isaan achi keessaa ol darbanii gubbaatti tuulame qofaadha. Ilmi Okonkwo’fi Nwoye’n afaan boollaa gubbaa dhaabbatee waan ta’aa jiru hundaa hubachuuf ilaala. Okagbue’n Okonkwo irraa fuudhee akkuma duraa cal’isee qotuu eegale. Warroonni ollaafi dubartoonni isaa haasa’uu eegalan. Ijoolleenis abdii kutatanii gara tapha isaaniitti deeman. Battalumatti, Okagbue’n akkuma qeerransaatti utaalee boolla keessaa ol bahe. “Bira geennee jirra,” jedhe. Namoonni taa’aa turan battalumatti gammachuun utaalanii lafaa ka’an. “Haadha warraafi intala tee waami,” jedhe Okonkwo’n. Haata’u malee, Ekwefi’fi Ezinma’n sagalee namootaa dhaga’anii maal akka ta’e hubachuuf fiigichaan manaa bahanii jiru. Okagbue’n gara boolla daawwattootaan marfamteetti deebi’e. Akkuma yeroo muraasa gad dhaheen iyi-uwa’tti bahe.
Of eeggannoon gasoo ol fuudhee boolla gubbaatti ol darbe.
Dubartoonni muraasni sodaatanii dheessan. Haata’u malee, hundinuu battalumatti deebi’anii 60
irraa fagaatanii dhaabbatanii dasee sana ilaalan. Okagbue’n boolla keessaa bahee otoo hafuura hinbaafatin ykn namoota boolla marsanii dhaabbatan otoo hinilaalin korojoo isaa keessaa baala lama baasee alanshuu eegale. Erga liqimseen booda, dasee sana harka bitaatiin ol fuudhee hiike. Sana booda, dhagaan nama hinquuqne, kan calaqqisu lafa bu’e gad jedhee lafaa fuudhe. “Inni kun keetii,” jedhee Ezinma gaafate. “Eeyyen,” jettee deebisteef. Gadadoon Ekwefi guduunfaa argachuu isaatiin dubartoonni ni’ililfatan. Inni kun kan raawwatame waggoota heddu dura. Erga sanaa as Ezinma’n dhukkubsattee hinbeektu. Amma tasuma halkaniin hollachuu eegalte. Ekwefi’n badaa cinaa itillee buufteefii ibidda itti bobeessite. Haata’u malee, dhukkubbiin ittuma cimaa deeme. Akkuma bira jilbiiffattee ganaa ishee keessaa dafqa roobuufi adda ishee kan akka malee gubu agarteen yeroo kuma kadhatte. Masaantonni ishee dhibeen kun iba malee kan biroo ta’uu hindana’u yoo jedhaniinis, isheen waan isaan jedhan hindhageenne. Okonkwo’n gurmuu isaa tan bitaa irratti baala, marga, quuncee muka qorsooma qabuufi kkf baatee bosonaa deebi’e. Akkuma dhufeen mana Ekwefi seenee ba’aa ofirraa lafa kaa’ee taa’e. “Okkotee fidi,” jedheen. “daa’ima dhiisi.” Wayita Ekwefi’n okkotee fiduu deemtu, Okonkwo’n ba’aa baatee fide keessaa haala barbaachisummaa isaaniitiin gaggaarii filatee ciccire okkoteetti naqe. Ekwefi’n bishaan muraasa itti naqxe. “Gahaa?” jette akkuma bishaan baadhee keessa jiru keessaa walakkaa isaa itti naqxeen. “Xinnoo itti dabali…xinnoon jedhe. Hinduuddee?” jedhee itti dheekkame Okonkwo’n. Isheen okkotee ibidda irra keennaan, Okonkwo’n cuubee isaa fudhatee gara mana isaa deebi’e. Wayita deemsaaf ka’u, “okkotee tana sirritti eegi,” jedheen. “akka danfitee irraa hinjigne. Jige taanaan qorsi keessaa bada.” Tan inni san jedheenii biraa bahe, Ekwefi’n ija otoo irraa hinbuqqifatin eegde. Ijji ishee okkotee ibidda irra jiruufi Ezinma gidduu boqonnaa tokko malee deddeebite. 61
Yeroo qorsichi haala gaariin nibilchaata jedhee yaadetti deebi’ee dhufe, Okonkwo’n. Ilaalee gahuu isaa mirkaneesse. “Barcumaa gabaabaafi baanaa yabbuu Ezinma’f fidi.” jedheen. Okkotee ibidda irraa fuudhee barcumaa fuuldura kaa’e. Sana booda, Ezinma ol fuudhee barcumaa irra kaa’e. Okkotee sana miila ishee lamaan gidduu kaa’e baanaa sana itti maree huurka sana ulachiise. Ezinma’n huurkaa akka malee nama waxalu sana jalaa bahuu yaaltus hindandeenne. Wixxifattee, wixxifattee, dadhabnaan boo’uu eegalte. Yoo baanaan irraa mulqamu dafqaan liqimfamtee jirti. Ekwefi’n uffata qulqulluun irraa haxooftee firaasha gogaa irra raffifte.
62
BOQONNAA KUDHAN Yeroo aduun seenuuf gadi rarraatee hoo’i cimaan guyyaa ture sun laaafaa dhufu tuutni namootaa hedduminaan ilo’tti yaa’uun walgahan. Ciini waliinii hedduun isaanii laaqana booda eegalamu yoo jedhames, namni kamuu yeroo hoo’i itti qabbanaa’e, turee guyyaa keessaa sa’aatii kanatti akka gaggeeffaman nibeeka. Haaluma tuutni itti dhaabbataniifi itti taa’an irraa ciini kan warra dhiiraa akka ta’e ifaan beekama. Dubartoonni hedduun achi jiraatanis, akka keessummaatti duuba dhaabbatanii daawwatu. Namoonni mirga qabaniifi maanguddoonni barcumaa isaanii irra taa’anii eegalamuu sagantichaa hawwiin eegaa jiru. Fuuldura isaanii barcumoota namni irra hintaa’in kanneen lakkoofsaan sagal ta’antu tarree galee mul’ata. Namoonni muraasni garee lamatti hiramanii barcumaa sanarraa xinnoo hiiqanii fuulaan maanguddootatti garagalanii dhaabbatu. Gareen duraa dhiirota sadi; kan lammataa ammoo, dhiirota sadiifi dubartii tokko of keessaa qabu. Dubartittiin Mgbafo yoo taatu, dhiironni ishee wajjiin jiran sadan ammoo, obboleeyyan isheeti. Garee kaan keessa abbaa warraa ishee Uzowulu’fi firoottan isaattu jira. Mgbafo’fi obboleeyyan ishee akka siidaatti dhaabbatanii jiru. Uzowulu’fi firoottan isaa garuu akka hoolaa roobaa mataa waljala kaa’anii walitti hasaasu. Waan hasaasan haa fakkaatu malee, sagalee isaanii ol kaasanii haasa’aa turan. Tokkoon tokkoo namoota tuuta keessa jiranii hundinuu nihaasa’u. Haalli isaa kan gabayaatiin tokko. Bubbeen waca cimaa fagoodhaa baatee fida. Sagaleen sibiilli baxxeen rukutamuun uumame danbalii tilmaamaa tuuta keessatti uume. Hundi isaaniituu gara kallattii mana egwugwu ilaalan. Sibiilichi gome, gome, gome jedhe; ululleen akka malee afuufame. Sagaleen gururiisaafi sodaachisaan egwugwu irraa dhufe. Danbaliin namaa daa’immaniifi dubartoota dhahee battalumatti booddeetti deebi’e. Durumaa irraa hiixatanii dhaabachaa waan turaniif, yoo isaan gara isaaniitti dhufan jalaa dheessuuf carraa bal’aa qabu. Ammas dibbeen nirukutame; ululleen ni’afuufame. Akkuma ayyaanni haawabbaa lafaa ol bahanii afaan icciitiitiin nagaa wal gaafataniin, manichi sagalee akka malee nama sodaachisuufi hollatuun: Am oyim de de de! jedhuun qilleensa guute. Manichi egwugwu’n itti mul’atan kun fuulaan bosonatti kan garagale waan ta’eef, kan mul’atu duuba isaa irratti bocawwan halluu hedduun dubartoota filatamaniin yeroo adda addaatti kaafaman qofaadha. Dubartoonni kunneen, 63
manicha hinseenan. Hanga ammaatti dubartiin seente gonkumaa hinjirtu. Too’annaa dhiirotaa jala ta’anii duuba manaa laambubuufi fakkii itti kaasu. Manicha keessa maaltu akka jiru yoo yaadanis, hanga ammaatti dhimma gosaa baayyee cimaafi icciitii ta’e kana ilaalchistee dubartiin tokkos gaaffii akkasii gaafatee hinbeektu. ‘Am oyim de de de! sagaleen jedhu mana dukkanaa, akka arraba ibiddaatti kan cufamee bahu lafa sossoosa. Ayyaanni haadhaafi abbaa dhufanii jiru. Amma sibiilichi itti fufiinsaan nirukutame; ululleenis nixiixe, nibookkise, niharqe. Qilleensi hundi sagalee kanneeniin guutame. Sana booda, ayyaanni nidhufe. Daa’immaniifi dubartoonni akka malee iyyanii koomee ofii irra gadi taa’an. Kun, itti yaadamee waan ta’ee miti. Battaluma egwugwu’n mul’ateen dubartiin nibaqatte. Guyyaa sana ayyaanota gosaa ciccimoo fuula hagugguu keessaa sagal wal faana yaa’anii dhufan. Haalli ture baayyee baayyee nama sodaachisa. Mgbafo’iyyuu obboleewwan isheettu tin’isee koomee ishee irra gad teessise. Tokkoon tokkoo egwugwu sagalii balbala gandichaa bakka bu’u. Hoogganaan isaanii Bosona Loolloo jedhama. Aarri akka malee mataa isaa keessaa burqa. Gandoonni saglan Umuofia ilmaan sagal irraa kan horaniidha. Bosonni Loolloo ganda Umueru, ykn ilmaan Eru, hangafa ilmaan saglanii kan ta’e bakka bu’e. “Umuofia kwenu!” egwugwu’n isaan kaan dursu harka isaa dheeraa sanaan qilleensa akaayaa iyye. Maanguddoonni gosaa, “Yaa!” jechuun deebisaniif. “Umuofia kwenu!” “Yaa!” “Umuofia kwenu!” “Yaa!” Bosonni Loolloo masaraaxa isaa lafatti qirqidee hollatee, chachise. Sana booda, inni barcumaa jalqabaa irra taa’e. Isaan kuunneenis tartiibuma hangafaa maandhaa isaaniitiin taa’an. Haalli deemsa egwugwu lammaffaa kan Oknkwo’n akka wal fakkaatu haati warraa isaafi dubartoonni kanneen biroos nibeeku. Oknkwo’n namoota mirga qabaniifi maamguddoota tarree 64
egwugwu duubaan taa’an keessas hinjiru. Kana keessuma isaaniitti yaadanii cal’isu malee gadi baasanii hindubbatan. Egwugwu’n qubaan deemu ekeraa abbootii gosaa keessaa isa tokko. Aarri mataa burqu, ija boolla keessaa iftu, fuulli saanqaan halluu adiin dibame, ilkaan falaxaa mukaa ga’u hundinuu akka malee nama sodaachisa. Mataa isaa irra gaafa xixxiloo lamatu jira. Akkuma egwugwu’n hundinuu taa’aniin, sagaleen meeshaalee adda addaa burqisiisan akkuma xinnaachaa dhufeen, Bosonni Loolloo gareewwan lamaan isaan fuuldura dhaabbatan akkas jedhee dubbise. “Dhagna Uzowulu, nageenni siif haa ta’u,” jedhe. Ayyaanni yeroo hundaa nama ‘dhagna’ jedhee waama. Uzowulu’n tole jechuu isaa gad jedhee harka isaa mirgaan lafa tuqe. “Abbaa keenna, harki kiyya lafa tuqee jira.” jedhe. “Dhagna Uzowulu, na beektaa?” jedhee gaafate ayyaanichi. “Akkamittan isin beeka aabbaa? Isin beekumsa keennaa oli.” Sana booda, Bosonni Loolloo gara garee itti aanuutti naanna’ee obboleewwan keessaa kan hangafaa akkas jedhee dubbise. “Dhagna Odukwe, nageenni siif haa ta’u,” jedheen. Odukwe’n gad jedhee dachee tuqe. Sana booda, sagantichi ni’eegalame. Uzowulu’n gara fuulduraatti bahee dhimma isaa dhiyeeffate. “Dubartiin achi dhaabbattu tun haadha warraa tiyya, Mgbafo’dha. Maallaqaafi moosee kiyyaan fuudhe. An soddoota kiyya homa tokko hingaafanne. Moosee hingaafanne.
Gaafa tokko
ganamaan sadi ta’anii dhufuun na dhaananii haadha warraafi ijoollee tiyya narraa fudhatanii deeman. Inni kun kan raawwatame ganna keessa ture. Har’a boru naa galti jedheen eege. Dhuma irratti, warra ishee dhaqee ‘obboleettii teessan deebistanii fudhattanii jirtu. Ani hinariine. Ofumaa keessanii fudhattan. Haala seera gosaatiin, horii gabbaraa kiyya naaf deebisaa’ jedheen. Haata’u malee, obboleeyyan ishee nama moo sare naan hinjenne. Kana irraa ka’uun, dhimmicha abbootii gosaatti himadhe. Xumureen jira. Nagaa ta’aa.”
65
“Dubbiin kee gaariidha, mee kan Odukwe’s haa dhageenyuu. Tarii kan isaas gaarii ta’a.” jedhe dursaan egwugwu. Odukwe’n baayyee qal’aafi gabaabaadha. Fuulduratti as bahee, ayyaanota nagaya gaafatee seenaa isaa eegale. “Soddaan keenna qe’ee tiyya dhufanii na dhaananii obboleettii isaaniifi ijoollee ishees narraa fudhatanii jiru kan jedhe hundinuu dhugaadha. Horii ishee fuudhuuf gabbaras na dhoorkatan kan jedhes sirriidha. Soddaan keenna, Uzowulu’n gaajafara ture. Obboleettiin tiyya waggaa sagaliif isa wajjiin jiraattee jirti. Yeroo kana keessatti guyyaa tokkos harka isaa irraa ol hinfuune. Yeroo dubbii isaanii ilaalaa turre hunda keessatti badiin kan Uzowulu ta’uu arginee jirra. “Soba!” jedhee iyye Uzowulu’n. “Waggoota lamaan dura,” jedhe Odukwe’n itti fufuun, “yeroo isheen mataa lama turtetti hanga kan garaa qabdu irraa bahutti dhaane.” “Soba! Kan inni irraa bahe erga sanyoo ishee wajjiin bulte booda.” “Dhagna Uzowulu, nagaan siif haa ta’u,” jedhee cal’isheese Bosonni Loolloo. “Sanyoon dubartii ulfaa wajjiin rafu kan akkamiiti?” Tuutni sagalee ol kaasanii miira dhimmicha mirkaneessuutiin gunguman. Odukwe’n itti fufee: “Waggaa darbe yeroo obboleettiin tiyya dhukkubbii irraa bayyanachaa turtetti, otoo warroonni ollaa dhaqqabuu baatanii ajjeesee ture. Dhimma kanas dhageenyee akkuma isinitti himaa turre sana goone. Seera Umuofia’tti dubartiin takka yoo ofii abbaa warraa isaa jalaa sokkitee galte, horiin gabbara isheef kenname hundi nideebi’a. Amma garuu kan sokkiteef lubbuu ishee baafachuuf ture. Ijoolleen lamaanuu tan Uzowulu’ti. Nuti abbummaa isaa hinwaakkanne. Ijoolleen baayyee daa’imman waan ta’aniif, haadha isaanii biraa hafuu hindandeenye. Gama birootiin, yoo kan inni ishee hindhaanne ta’e deebitee nigalti. Yoo ammaa achi deebi’ee dhaane qaama saalaa isaa irraa murra.” Tuutni kolfa dhaasaa bu’an. Bosonni Loolloo ol kaanaan ummanni ni’adabate. Mataa isaa keessaa aarri suuta jedhee daddabee bahe. Deebi’ee gad taa’ee ragaaf nama lamaa waame. Isaan lamaanuu olloottan Uzowulu’ti. Inni ishee dhaanaa turuu mirkaneessan. Bosonni Loolloo ol ka’ee masaraaxa lafaa buqqisee deebisee lafatti dongore. Gara dubartootaatti tarkaanfatee xinnoo akka fiiguu taanaan, hundinuu sodaa jalaa baqatanii battalumatti ammoo, iddoo isaaniitti 66
deebi’an. Egwugwu’n saglanuu wal arganii mari’achuuf gara mana isaanii deeman. Yeroo dheeraaf cal jedhanii turan. Sibiilichi nirukutame; ululleenis ni’afuufame. Egwugwu’n ammas deebi’anii mana isaanii kan lafa jalaatii ol bahan. Hundi isaaniituu erga nagaaa wal gaafataniin booda, deebi’anii dirree irratti mul’atan. “Umuofia kwenu!” Bosonni Loolloo fuulaan maanguddootaafi namoota kabajamoo gosaatti garagalee harqe. “Yaa,” jedhanii sagalee gigiysuun deebisaniif. Sana booda, cal’eensi waaqaa gad bu’ee waca sana liqimse. Bosonni Loolloo haasa’uu eegallaan hundinuu cal’isanii dhageeffachuu eegalan. Egwugwu’n saddeettan akkuma siidaatti dhaabbatu. “Dhimmicha gama lachiituu dhageennee jirra,” jedhe Bosonni Loolloo. “Kaayyoon keenna faarsuufi faansuus miti; nagaa buusuudha.” Gara garee Uzowulu’tti naanna’ee xinnoo ishee cal’isee dhaabbate. “Dhagna Uzowulu, nagaan siif haa ta’u,” jedheen. “Aabbaa harki kiyya lafa tuqee jira,” jedhe Uzowulu’n gad jedhee harkaan lafa qabatee. “Dhagna Uzowulu, na beektaa?” “Akkamittan isin beeka, aabbaa? Isin dandeettii keennaa oli,” jedhe Uzowulu’n. “Ani Bosona Loollooti. Gaafa lubbuun isaa natti mi’oofte nama nan ajjeesa.” “Dhugaadha.” jedhe Uzowulu’n. “Wayinii hubboo tokkoo qabadhuu warra soddaa keetii dhaqii niitiin tee akka siif galtu kadhadhu. Dubartiin wal loluun gootummaa miti.” Gara Odukwe’tti garagalee ammas xinnoo cal’isee dhaabbate. “Dhagna Odukwe, nagaan siif haa ta’u,” jedheen. “Harka koon lafa qabadhee jira,” jedhee deebise Odukwe’n.
67
“Na beektaa?” “Namni isin beekuu hindanda’u,” jedhee deebise Odukwe’n. “Ani, Bosona Loollooti. Ani foon gogaa afaan nama guutuudha. Ani ibidda qoraan malee boba’u. Yoo soddaan kee wayinii sii fide obboleettii tee galchiif. Nagaan siif haa ta’u.” masaraaxa isaa lafa gogaa keessaa ol buqqisee deebisee dhaabe. “Umuofia kwenu!” jedhee harqe. Ummannis jalaa qaban. “Dhimma xinnaa kana maaliif achumatti fixuu dadhabdanii akka nuun geettan naaf hingalle.” “Uzowulu’n nama akkamii akka ta’e nibeektaamii? Murtii namoota biroo hindhaga’u.” jedhan kanneen biroo. Otoo isaan haasa’aa jiran gareewwan lamaan biroo bakka isaan duraa bu’uun egwugwu fuulduratti dhiyaatan. Sana booda, dhimmi lafaa cimaan ni’eegalame.
68
BOQONNAA KUDHA TOKKO Halkan sun baayyee dukkanaa’ee jira. Addeessi dhawaata dhawaataan bahaa deemee amma afaan obborootti mul’achaa jira. Galgalaa kaasee hanga iyya lukkuu jiini bahutti halkanichi cilee fakkaata. Ezinma’fi haati ishee irbaata isaanii ‘foo-foo’ mooseefi shorbaa baala hadhaawaa nyaatanii itillee lafa jiru irra taa’an. Ifni kurraazii booratee jira. Ifa ishee kanaaf malee waa nyaachuundukkana irraa kan ka’e bakka afaan jiru baruun ulfaataadha. Qe’ee Okonkwo’tti manneen hundinuu kurraazii qabu. Dukkanni limixaa’uu irraa kan ka’e kurraaziin mananneen keessaa iftu ija keelloo laaftuu fakkaata. Iyyiinsa ilbiisota, kanneen qaama halkanii ta’aniifi sagalee mooyyeen mukaa tan Nwayieke ‘foofoo’ itti tumaa jirtu uumteen ala addunyaan raftee jirti. Nwayieke’n dubartii ollaa Okonkwo tan jiraattu yoo taatu, amala gadhee halkan qixxeen nyaata qopheeffachuun beekamti. Sagalee mooyyee ishee dubartiin ollaa sanaa hundi nibeekti. Kunis, qaama halkaniiti. Okonkwo’n gabataa haadha warraa isaa irraa nyaate xumuree dugdaan keenyaanitti irkatee taa’e. Akkuma taa’etti harka isaa korojoo isaatti ergee bilqaaxii hoofee ol fuudhe. Banee ganaa harka mirgaa irratti rukutus homaa keessa hinjiru. Tamboo keenyaa bilqaaxatiitti qabatee ture kakaasuuf jecha jilba isaa irratti rurrukute. Hoofeen Okeke yeroo hundaa rakkoo akkasii kana hindhabdu. Sooqidda hedduu waan of keessaa qabuuf, yoosuu miisa. Okonkwo’n yeroo dheeraaf hoofee isa irraa bitee hinbeeku. Hoofee haala gaariin kan qopheessu Idigo’dha. Gidduun kana garuu dhukkubsatee jira. Akkuma tokkoon tokkoo ijoolleefi dubartoonni isaa oduu durii walitti himuu eegalaniin, sagaleen laafaan amma amma sirbaan cabe manneen beerran isaatii dhufee gurra isaa seene. Ekwefi’fi intalli ishee, Ezinma’n itillee afatanii lafa taa’u. Dabareen oduu himuu kan Ekwefi ture. “Bara durii,” jettee eegalte. “simbirroonni hundinuu laaqanaaf samii keessatti affeeraman. Baayyee gammadanii guyyaa guddaa kanaaf of qopheessuu eegalan. Qaama isaanii daaddoo diimaa dibatanii boca adda addaa uli’n irratti kaasan.
69
Qocaan qophii isaan taasisan kana hundaa argee dubbii hubate. Abshaala waan ta’eef, addunyaa bineessotaa keessatti wantoota raawwataman kan isa jala taru hinjiru. Affeerraan laaqanaa samii keessa jiraachuu akkuma dhaga’een lubbuun isa qullifte. Yeroon sun beela waan tureef, qocaan baatii lamaaf nyaata gaarii argatee hinbeeku ture. Garaan dugdatti isa maxxanee haphate jira. Kanaafuu, akkamitti samii akka bahu yaaduu eegale. “Silaa koola hinqabuu akkamitti samii baha?” jette Ezinma’n. “Obsi,” jette haati ishee. “inni kun oduu duriiti. Qocaan koola hinqabu. Haata’u malee, simbirroo bira dhaqee akka isaan wajjiin deemu hayyamsiisuu barbaade.” “Sirritti si beekna,” jedhaniin akkuma yaada isaa kana dhagayaniin. “Ati abshaalaafi nama galata beekuu miti. Of wajjiin fuunee yoo siin deemne ati yoosuu dhara kee jalqabda.” “Isin na hinbeektan,” jedhe Qocaan. “An kan durii miti. Namni amba nagaya dhoorku ofiis nagaa kan hinarganne ta’uu hubadheen jira.” Qocaan afaan waan mi’aayuuf yeroo gabaabaa keessatti hundumaa amansiifate. Sana booda, hundi isaaniituu baallii inni koola godhatee ittiin balali’u kennaniif. Dhumarratti guyyaan guddaan sun nigeette. Gaafa sana Qocaa dursee iddoo beellamaatti kan argame hinturre. Erga simbirroon hundinuu walgahanii booda, gamtaan amni eegalame. Qixa simbirroo balali’uu isaatti Qocaan hedduu gammade. Ofolee waan ta’eefis, sirnicha irratti isaan bakka bu’ee haasaa akka taasisus filatan. “Hundi keennaa waan tokko dagachuu hinqabnu,” jedhe karaa irratti otoo balali’aa jiran. “Namoonni affeerraa guddaa akkanaa kana irratti yoo affeeraman maqaa haaraa baafatu. Namni samii keessatti nu affeere kun duudhaa kana akka hordofnu nurraa eega.” Isaan keessaa tokkochis duudhaa kan hinbeekan. Haata’u malee, Qocaan nama iddoo gara garaa deeme waan ta’eef, dhuudhaa hedduu beekuu danda’a jedhanii yaaduun, tole jedhanii hundinuu maqaa haaraa baafatan. Innis maqaa tokko baafate. Kunis, hundi keessanuu jedhama. Dhumarratti, affeerraa isaa kabajanii dhufuu isaaniitti abbaan cidhaa hedduu gammade. Qocaan baallii bif-hedduun akka malee miidhage affeerraa isaanii taasifameef iddoo taa’uu ol ka’ee maqaa isaafi kan hiriyyoota isaatiin galateeffate. Haasaan isaa hedduu waan isaaniitti toleef, isa 70
fidanii dhufuun sirrii akka ta’e mataa raasuun waliigalan. Simbirroota kanneen biroo irraa adda waan ta’eef, abbaan cidhaa mootii isaanii isatti fakkaate. Erga ijji muka kola nyaattameen booda, warri samii nyaata ajaa’ibaa kan Qocaanuu hinargin ykn hinabjootin dhiyeessaniif. Shorbaan fooniifi qurxummiin guutame hoo’aan reefuu ibidda irraa fuudhame okkotema itti qophaa’een dhiyaateef. Qocaan sagalee ol kaasee fuunfate. Akkasumas, moosee daakame, shorbaa moosee furdaa zayitiin hojjatameefi Qurxummiinis nidhiyaate. Wayiniinis hubboon dhiyaate. Akkuma dhangaan hundinuu keessummoota fuulduratti dhiyaateen, warra samii keessaa tokko dhufee dhangaa hundarraayyuu dhandhamee akka nyaatan sinbirroota affeere. Haata’u malee, Qocaan bakka taa’uu utaalee ka’uun hidda amaa isaa dhangoogsee akkas jedhee gaafate: “Nyaanni kun eenyuuf qophaa’e?” “Hunda keessaniifi,” jedhee deebise namichi. Qocaan gara sinbirrootti naanna’ee akkas jedheen: “Maqaan kiyya Hunda keessan ta’uu niyaadattuumii. Duudhaa ummata kanaatti, erga dura afyaa’iin affeerameen booda, isaan kuun itti aananii affeeramu. Erga an nyaadheen booda isinii kennu. Obsaa. Akkuma inni nyaachuu eegaleen sinbirroonni aariin gururi’uu jalqaban. Warri samiis nyaata hundaa mootii isaaniitii dhiisuun aadaa isaaniiti jedhanii cal’isan. Qocaan nyaata gaggaarii filatee keessaa nyaatee, wayiinii hubboo lama choongatee jennaan golgaan dura akka garuu lukkuu cirriftee walitti shuntuure dhifame. Simbirroonni hambaa isaa nyaachuufi lafee inni irraa nyaatee lafatti darbe corachuufi qorqachuuf isa marsanii taa’uun gorora habbuuqanii liqimsan. Muraasni isaanii baayyee waan aaraniif nyaachuu didan. Otoo bishaan hinjigsin galuuf murteessan. Haata’u malee, otoo galuuf hinka’in dura hundinuu baallii Qocaaf ergisanii turan irraa fudhatan. Hunduu irraa fudhatee qullaatti waan hafeef, waan balali’ee galuun dhabe. Nyaataa dhugaatiin ofitti guureen garaan isaa akka afuuffeetti dhifamee jira. Haadha warraa isaatti dhaamsa akka geessaniif gaafatee hundinuu didan. Dhumarratti, Cuquliisni, tan dura isaan hunda caalaa akka malee aartee turte battalumatti yaada ishee jijjiiruun dhaamsa isaa irraa fuutee haadha warraa isaatti geessuufiif waliigalte. “Haadha warraa tiyyatti naaf himi,” jedhe Qocaan. “Waan laafu hundaa gadi yaasii qe’ee tiyyatti naa afi kufus akkan dandamadhu,” jedheen. 71
Cuquliisni ergaa isaa geessuufiif waadaa galteefii balaliitee biraa sokkite. Qe’ee isaa dhaqee waan jajjabaa ta’an hundaa akka ala gadi yaaftu haadha warraa isaatti himtee darbite. Isheenis, akkuma inni itti himetti, meehaalee akka eboo, qawwee, gasoo cuupheefi kkf alatti yaaste. Iddoon fagoo waan ta’eef, Qocaan samii yoo gad ilaalu haadha warraa isaa waa gadi yaastu malee maal akka isheen gad yaasaa jirtu arguu hindanda’u. Yoo wanti hubduu qophaa’eera jedhee yaadetti achirraa of gad dhiise. Sana booda, xiixaa dhufee lafa dhahe.” “Du’ee?” jette Ezinma’n. “Lakki,” jette deebiste Ekwefi’n. “Dhagaan inni dugdarratti baate niburkutaa’e. Haata’u malee, haati warraa isaa ogeessa ollaa isaanii jiru tokko fiddee dhagaa caccabe walitti funaanee qurce. Egaa kanaafi qaamni Qocaa kan inni walitti qurcamaa ta’eef.” “Oduu keessa faaruun hinjiru,” jette Ezinma’n. “Lakki,” jette Ekwefi’n. “sirba kan qabu inni biroo nijira. Amma dabareen keeti.” “Dur dur,” jettee eegalte Ezinma’n, “Qocaafi Adurreen moosee waliin wal’aansoo walqabuuf--lakki akkasitti miti kan eegalamu. Bara durii biyya bineensotaa keessa beelatu ture. Adurree coomee waan bassaa itti gad naqan fakkaatuun ala hundinuu akka malee huqqatan…” “Wanni haasaa ishee battala sanatti addaan kutteef, sagaleen baayyee cimaa ta’e cal’eensa halkanii sana cabsee waan dhufeef ture. Innis, Chielo, qaallittii Agbala, raagduu turte. Wanta haaraa hinqabu. Kan isheen raagdu yeroo ayyaanni awaayee ishee irra qubateedha. Edana garuu, waan gara fuulduraa ta’u ibsuufi Okonkwo nagaaa gaafachuuf ture. Maatiin isaa hundinuu oduu durii dhiisee dhaggeeffate. “Agbala do-o-o-o! Agbala ekeneo-o-o-o-o,” sagaleen akka qara albeetti nama muru halkanicha kutee dhufe. “Okonkwo! Agbala ekeme gio-o-o-o! Agbala cholu ifu ada ya Ezinmao-o-o-o!” Ekwefi’n akkuma maqaa Ezinma jedhu dhageetteen akka horii du’a fuunfatuutti mataa ishee daftee ol qabde. Onneen ishee qoma diigdee bahuuf dhiitatte. Qaallittiin amma qe’ee
Okonkwo geettee mana isaatii alatti isa wajjiin haasa’aa jirti. Irra
deddeebitee, Agbala’n intala ishee ilaaluu barbaaddi, Ezinma. Ezinma’n amma waan rafteef ganama akka deebitu amansiisuuf yaale, Okonkwo’n. Haata’u malee, Chielo’n waan inni jedhu 72
dhiistee Agbala’n intala ishee arguu barbaaddi jettee iyyuu eegalte. Sagaleen ishee kan qawwee waan fakkaatuuf beeraa ijoolleen isaa hundinuu mana isaaniitti waan isheen jettu sirritti dhaga’an. Okonkwo’n ammallee intalli gidduu kana waan dhukkubsatteef raftee jirti jedheen. Ekwefi’n daftee golaan ol tartee siree leemmanii dheeraa isaanii sana irra ciibsite. Qaallittiin nicaraante. “Okonkwo, beeki,” jettee akeekkachiiste. “Agbala wajjiin mormuu dhiisi. Yoo waaqni haasa’u namni nidubbataa? Of eegi!” Mana Okonkwo bira dabartee gara mooraa geengoo seenuun suduudumaan gara mana Ekwefi’tti qajeelte. Innis isheen duubaan dhufe. “Ekwefi,” jettee waamti. “Agbala’n nagaa siin jedhe. Intalli tiyya meeti, Ezinma? Agbala’n arguu barbaaddi.” Ekwefi’n harka bitaatti kurraazii qabattee manaa itti gad baate. Bubbeen xinnoon bubbisaa waan tureef, harka ishee mirgaan ifa kurraazii golgite. Haati Nwoye’s kurraazii harkatti qabattee mana isheetii gad baate. Ijoolleen mana isaaniitiin ala dukkana keessa dhaabbatanii raajii uumame kana ilaalaa turan. Haati warraa Okonkwo tan quxisuus gadi baatee isaanitti makamte. “Agbala’n eessatti ishee arguu barbaada?” jette Ekwefi’n. “Eessattuu? Garuu, mana isaa gaaraafi goda keessa jirutti,” jette Qaallittiin. “Anis isin wajjiin deema,” jette Ekwefi’n cimsitee dubbatte. “Tufia-al!” jettee abaarte Qaallittiin. Sagaleen ishee akka bakakkaa bonaatti lafa sochoosa. “Namittii, akkamitti Agbala harka ibiddaa wajjiin deemuu hedda? Aaree akka si hindhoofne, beeki. Mucayyoo tiyya naa fidi.” Ekwefi’n nama seentee Ezinma fuutee deebite. “Mucayyoo tiyya, as koottu,” jette Qaallittiin. “Dugdattan si baadhaa. Daa’imni dugda haadhaa irra jirtu karaan hangam hanga fagaatu hinbeektu.” Ezinma’n boo’uu eegalte. Yeroo hedduu Chielo’n “mucayyoo tiyya” jettiin. Haata’u malee, Chielo’n isheen har’a dimimmisa keessaan argaa jirtu tan dur isheen beektuun adda. 73
“Agbala’n sitti aaraa hinboo’in intala tiyya,” jette Qaallittiin. “Ammaa si fiddee dhuftii hinboo’in. Mee afachu qurxummii wahii sii kennaa,” jette Ekwefi’n. Ammas mana ol seentee tayee aara quufee gurraachate, kan jajii qurxummiifi wantoota biroo kanneen shorbaa isheef hojjattu keessa keettu gad fuute. Jajii tokko ol fuutee lamatti cabsitee mucattii akka bofaatti isheetti maramtetti kennite. “Hinsodaatin,” jette Ekwefi’n mataa ishee kan keessi isaa haadamee daangaa irratti rifeensi hafe qaqqabde. Deebi’anii gadi ba’an. Qaallittiin jilba tokkoon gadi jennaan Ezinma’n dugda ishee irra korte. Harka bitaan jajii qurxummii
tolchitee qabatte. Harka mirgaan ceequu qaalittii
tolchitee qabatte. Imimmaan ijatti ishee guute. “Agbala do-o-o-o! Agbala ekeneo-o-o-o-o,” Chielo’n ayyaana ishee nagaa gaafate. Daftee ofirra garagaltee sibsaabii/geefoo ana Okonkwo jalaa baayyee gad jechuun bira dabartee deemte. Ezinma’n sagalee ol kaastee haadha waamtee bootte. Sagaleewwan lamaanuu dukkana gardabaraa/limixii keessatti dhidhiman. Akkuma haadhoo lukkuu cuucii ishee takkattii risaan jalaa fudhateetti kallattii isaan lixan ilaaltee bakkuma dhaabbattetti qabbanooftee hafte, Ekwefi’n. Sagalee Chielo fagaattee, fagaattee deemaa jirtuu malee kan Ezinma hindhaga’amu. “Maal akka waan si jalaa butamteetti dhaabbatta?” jedhe Okonkwo yoo gara mana isaatti galuuf deemu. “Ammaa deebisti,” jette haati Nwoye. Waan isaan haasa’an kana Ekwefi’n tokkoo hindhageenne. Yeroo muraasaaf achuma dhaabbatte, tasuma yaanni tokko dhufeef. Daftee mana Okonkwo bira dabartee ala baate. “Eessa deemaa jirta?” jedheen. “Chielo hordofaa jira,” jettee dukkana keessatti dhidhimte. Okonkwo’n sagalee isaa ciratee korojoo kal’oo re’ee isa cinaa jiru keessaa hoofee baase. Sagaleen qaallittii amma baayyee baayyee fagaataa dhufee jira. Ekwefi’n daftee xurree miilaa qabattee gara sagaleen dhaga’amu, bitaatti maqxe. Dukkanni baayyee cimaa waan ta’eef, homaa hinagartu. Haata’u malee, karaa cirrachaa, kan bitaa ykn mirgaan dameewwaniifi baala 74
mukkeenii jiru irra salphaamatti deemaa jirti. Yeroo fiigdu harmi ishee garaa dhahee sagalee akka hinuumneef harka ishee lamaaniin qabattee fiiguu jalqabde. Miila bitaa ishee gufuun dhahee jennaan akka malee sodaatte. Kun milkii gadheedha. Daftee daftee fiigde. Sagaleen Chielo ammayyuu fagoodhaa itti dhaga’amaa jira. Isheelleen fiigaa jirtii? Ezinma baattee akkamitti akkanatti ariitiin deemti? Halkan qabbanaa’aa ta’us, Ekwefi’n waan fiigdeef itti hoo’ee jira. Karaa maxxannefi meesiin xaxame irra fiigicha itti fufte. Otomaa fiigdu gufattee kufte. Jalqabuma irraa eegaltee Chielo’n ishee ittisuu ishee yeroo sana hubatte. Isheen cim jettee dhaabbatti, onneen ishee daftee daftee rukutti. Fuuldura ishee fageenya dhihoo irrraatti sagalee Chielo dhageette. Haata’u malee, Ekwefi’n hinagartu. Yeroo muraasaaf ija dunuunfattee deebistee ishee ilaaluuf banatte. Dukkanatti ija dhiibuu irraa kan hafe homaa itti hinmul’atan. Funyaan isheetii achi waan jiru arguu hindandeettu. Duumessa roobaa waan ta’eef, urjiin samii irraa hinmul’attu. Raammoon garaa isaanii irraa ifaa magariisa xinnoo ibsatanii dukkana cimaa sana keessa asiif achi balali’u. Sagaleen Chielo’fi ilbiisota adda addaa walitti dabalamanii halkanichatti lubbuu horanii jiru. “Agbala do-o-o-o! Agbala ekeneo-o-o-o-o,” Ekwefi’n baayyees otoo itti hinkalaa’in; baayyees otoo irraa hinfagaatin faana buute. Gara goda wayyuutti deemaa akka jiran hubatte. Yeroo itti yaaddu waan qabduuf amma suuta deemuu eegalte. Erga holqa seentee booda maal gooti laata? Godicha seenuuf humna dhabde. Umma sana keessa kophaa ishee afaan godaa teettee eeguuf murteessite. Wantoota halkan nama sodaachisan yaadde. Halkan sana, baroota hedduun dura mita gosti abbaa warraa ishee diinota isaaniif hojjatanii turan, kan amma ofiifuu afaan wolaalan, Ogbu-agali-odu yeroo dheeraan booda itti agarte yaadatte. Ekwefi’fi haati ishee halkan dukkana akka kanaa keessa bishaanii galan wanta gara isaaniitti ifaa balali’u argan. Ifni hamaan sun irra bu’ee akka isaan hinajjeefneef, hubboo ofirraa darbanii daandii cinaa ciisan. Ekwefi’n Ogbuagali-odu achii as argitee hinbeektu. Kun erga ta’ee yeroon isaa baayyee dheeraa ta’us, halkan sana yoo yaadattu har’as har’a itti fakkaata. Amma sagaleen qaallittii yeroo dheeraa addaan citee turee yoo dhufes akkuma duraa humna cimaa qaba. Qilleensi qabbanaa’aan fixeensaan jiidhee ture. Ezinma’n nihaxxifatte. “Guddadhu!” jette hasaaste, Ekwefi’n. Battaluma sanatti, qaallittiinis, “guddadhu, mucattii tiyya” jette.
75
Sagaleen Ezinma inni dukkana saaqee dhufe onnee haadhaa hoo’ise. Suuta jettee gara sagalee dhageettetti deemte. Sana booda, qaallittiin ni’aadde. “Namni wahii na duuba deemaa jira!” jette. “Nama taatee, ayyaana Agbala’n haaduu moofaan mataa kee si haa haadu! Hanga ati koomee kee argitutti morma kee si haa micciiru!” Ekwefi’n battalumatti utaaltee ol kaate. Qalbiin takka: “Namittii, otoo Agbala’n balaa sitti hinbuusin gali.” Haata’u malee, isheen kana gochuu hindandeettu. Hanga Chielo’n ishee irraa fagaattuu dhaabattee eegdee faana buute. Karaa dheeraa waan deemteef, harka, lukaafi mataan ishee hadoodan. Kun kan ta’e otoo godichattuu hinkalaa’in ture. Ammayyuu gara ganda gosa isaanii kan baayyee fagoo ta’ee deemuu qabu, Umuachi. Sagaleen Chielo turtii yeroo dheeraa booda amma deebi’ee dhufe. Halkanichi Ekwefi’tti xinnoo waan ife itti fakkaate. Duumessi waan saaqameef urjiin muraasni samii irraa mul’achaa jiru. Jiini bahuuf qophaa’ee jennaan, samiin boora qarruu ta’e. Yoo Jiini halkan turee bahu, akkuma dhiirsaafi niitiin yoo wal lolan dhiirsi mufatee nyaata haadha warraa harkatti didu, Jiinis nyaata didaa ture jedhu namoonni. “Agbala do-o-o-o! Umuachi! Agbala ekeneo-o-o-o-o,” Dubbiin akkuma Ekwefi’n yaadde ture. Qaallittiin amma ganda Umuachi nagaa gaafachaa jirti. Fageenyi lafaa isaan qaxxaamuranii dhufan baayyee nama ajaa’iba. Yeroo isaan daandii qalloo bosona keessaa xumuranii gandatti achi bahan dukkannii xinnoo waan bammeef/saaqameef, bocni mukaa ifa hintaane nimul’ata. Ekwefi’n mucattii isheefi qaallitti arguuf ija bobaafte. Haata’u malee, iddoo itti arguudhaaf yaaddetti allawwattii keessaan boca isaanii agartee hanguma libsuu ijaatti dhabde. Hadooddee faana buute. Sagaleen Chielo amma akka dura yeroo manaa baateetti walitti fufiinsaan ol ka’aa jira. Ekwefi’n lafti diriiraan akka ishee fuuldura jiru miirri ishee jahaffaan itti hime. Kunis, ilo ykn adda babayii gandaa irra jiru jettee tilmaamte. Chielo’n san caalaa fuulduratti deemuu akka hindandeenyes hubattee turte. Dhugumattis, ofirra deebi’aa jirti. Ekwefi’n daftee daandii ishee irraa maqxeef. Chielo’n bira dabartee jennaan karaa dura dhufan irra deebi’uu eegalan.
76
Karaan isaa baayyee dheeraa waan ta’eef, Ekwefi’n lafa hedduu hafxanaa’aa/muusa’aa deemte. Jiini guutumaa guututti samii irratti ol bahuu baatus, ifni isaa dukkana mancaasee jira. Waan ta’eefis, Ekwefi’n amma danaa qaallittiifi ba’aa isheen baattee deemtu arguu dandeette. Fageenya isaan lamaan gidduu jiru dabaluuf jecha suuta miila fuute. Yoo Chielo’n akka tasaa of irra mil’atee ishee agarte waan uumamuu danda’u sodaatte. Jiini akka bahu keessa isheetti kadhatte. Ifni Ji’a reef walakkaan ol quuqxe irraa dhufu dukkana caalaa ishee sodaachise. Amma addunyaan waan ifa hintaane, uumama faaressa otoo ija irraa hinbuqqifatin yoo isheen ilaalte kan baquufi bocawwan haaraa birootiin uumamaniin guutamtee jirti. Al tokko Ekwefi’n hedduu waan sodaatteef, Chielo waamtee miiltoo taatee wajjiin deemuufi waan garaa ishee itti himachuuf xinnomatu ishee hafe. Kan isheen agartes, namicha mataan gad garagalee, miilaan ol garagalee muka meexxii koru ture. Battaluma sanatti garuu, jaariin irra qubatee Chielo’n waan iyyiteefi akkasumas, ilmi namaa tokkos achi waan hinjirreef, Ekwefi’n daddaftee of duubatti deebite. Chielo’n amma isheen argaa jirtu tun, tan durii otoo hintaane tan biriiti. Dubartii addaa turte… qaallittii Agbala, Caattoo gaaraafi godaa. Ekwefi’n sodaawwan lama gidduu taatee suuta miila fuute. Sagaleen yoo isheen miila fuuu uumamu kan ishee otoo hintaane, kan nama biroo ishee duubaan deemu itti fakkaate. Harma badhee jiru irra dabarsitee harka ishee maratte. Fixeensi akka malee bu’aa jira; akkasumas, qilleensi baayyee qabbanaa’a. waa’ee sodaa halkanii yaaduu nidhiiste. Yoo Chielo’n sirbitu qofa dammaqxee of beekaa muusa’aa hakkaabde. Dhumarratti, naanna’anii gara holqa qajeelan. Chielo’n sa’aatii sanaa kaastee afaan ishee walitti hindeebine. Maqaa hedduun ayyaana ishee nagaa gaafatti---abbaa boruu, ergamaa dachii, kan yoo lubbuun isaa itti mi’oofte nama ajjeesu. Ekwefi’n dammaqxee jennaan sodaan duraa sun itti deebi’e. Jiini ol bahee callee waan diruuf, amma Chielo’fi Ezinma sirritti agarti. Akkaataan isheen daa’ima hangas ga’u kana baattee karaa dheeraa kana itti deemte baayyee nama ajaa’iba. Haata’u malee, Ekwefi’n waa’ee sanaa yaadaa hinjirtu. Halkan sana Chielo’n dubartii dur isheen beektuu miti. Agbala do-o-o-o! Umuachi! Agbala ekeneo-o-o-o-o Chi negbu madu ubosi ndu ya nato ya uto daluo-o-o!---” 77
Ekwefi’n ifa ji’aatiin gaarreen hanga wahii gahan argite. Isaanis, bifa geengoo kan qaban yoo ta’an, karaa miilaa gara wiirtuu isaaniitti geessu tokko qofa qabu. Akkuma qaallittiin gaarreen kanneen ol qabatteen, sagaleen ishee dacha ta’uu qofa otoo hintaane, kallattii hunda faca’e. Dhugumatti, iddoon kun, araddaa ayyaana guddaati. Ekwefi’n suuta jettee ofeegganoon deemte. Beekumsa as ishee fide shakkuu eegalte. Ezinma’n homaa hintaatu jettee yaadde. Yoo kan waataatu taate nama waa ishee godhuu? Goda lafa jalaa sana seenuu hindandeenye. Dhufaatiin ishee gatii akka hinqabne hubatte. Yaada kana alala dhahaa waan turteef, afaan godaatti hangam akka dhiyaatan hinhubanne ture. Yoo qaallittiin Ezinma baatte qaawwa haadhoo lukkuu malee waan biroo hinseensifneen calaw jettu, Ekwefi’n akka waan dhoorkuu hedduu lafa qabdee fiigde. Akkuma qaawwa geengoo dukkanaa bira geettee agarteen imimmaan konkaan keessaa jige. Yoo sagalee boo’icha Ezinma dhageette boolla san seentee ayyaana addunyaa kana irra jiru hundaa irraa akka ishee ittiftu waadaa ofii seente. Ishee wajjiin du’uuf. Akkuma kakuu xumurteen, dhagaa afaan godaa irra jiru irra teettee eeguu jalqabde. Sodaan irraa bade jira. Sagalee qaallittii kan goda duwwaa keessaa qillisu nidhageetti. Fuula ishee kofa keessatti of awwaaltee eegde. Hangam akka eegde hinbeektu. Yeroo dheeraa ta’uu qaba. Dugdaan xurree miilaa gaarreen keessaa nama baastutti garagaltee teette. Dudduuba isheetii sagalee wahii dhageettee daftee of irra mil’atte. Nama billaa qabatee dhaabatu agarte. Ekwefi’n iyyitee utaaltee lafaa kaatee dhaabbatte. “Hingowwoomin,” jedhe Okokwo’n. “Chielo wajjiin gara dirree deemte jedheen yaade.” jedhee qoose. Ekwefi’n aanuu bisu hinjenne. Imimmaan galataa ija ishee guute. Mucattiin ishee akka homaa hintaane barte. “Ani nan eegaa, ati galii rafi,” jedheen Okokwo’n. “Anis nan eega. Bari’uuyyuu ga’e. Lukkuun tan duraa iyyee jira.”
78
Akkuma achi dhaabbataniin, sammuun Ekwefi yaadaan gara yeroo dardarummaatti deebi’e. Yeroo sanatti, Okonkwo’n hiyyeessa ta’uu isaatiin ishee fuudhuun waan hindandeenyeef, Anene’tti heerumte. Anene’tti heerumtee akkuma waggaa lama turteen jalaa baatee gara Okonkwo dhufte. Subii ture. Jiini ifaa ture. Bishaan waraabuuf gara lagaa deemaa turte. Manni Okonkwo karaa lagaa irra. Dallaa isaa seentee hulaa mana isaa rukunnaan gad itti bahe. Yeroo sanatti, akka ammaa kana maqaa guddaa hinqabu ture. Baatee oliin seenee siree isaa irratti doph godhee dukkamuma sana keessatti waan foon dardarummaa isa ajaje raawwachuu eegale.
79
BOQONNAA KUDHA LAMA Bariisaan sun namoota naannichaa biratti guyyaa addaa ture. Sababiin isaas, hiriyyaa Oknkwo kan ta’e Obierika’n uri intala isaa kabaja. Soddaan isaa inni gabbara harka caalaa duraan kenne wayinii ardaa warraa qofaaf otoo hintaane, gosa umunna jedhamu hundaaf fida. Namni kamiyyuu ni’affeerama: dhiira, dubartiifi ijoollee. Dhugaatti inni kun qophii dubartii yoo ta’u, sagantichi kallattiin intala ashoo/heerumtuufi haadha ishee ilaala. Akkuma lafti bari’een ciree isaanii dafanii nyaatanii ijoolleefi dubartoonni qe’ee Obierika’tti walgahan. Dubartoonni ummata ganda hundaa buqqa’ee yaa’ee achitti walga’uuf nyaata qopheessuu irraa kan hafe hojii biroo irratti haadha warraa Obierika gargaaruuf dhufan. Maatiin Oknkwo’s akkuma ollaa isaa kanneen biroo ganamaan lafaa ka’an. Haati Nwoye’fi haati warraa Okonkwo tan maayii ijoollee isaanii hunda qabatanii gara warra Obierika deemuuf qophaa’anii turan. Haati Nwoye jajii qurxummii, haamoleefi moosee haadha warraa Obierika’f fiduuf tayeetti qabatte. Haati warraa Okonkwo tan maayii, Ojiugo’nis raafuu, mooseefi zayitii okkotee xinnootti naqxee tayeetti baatte. Ijoolleen, isaanii ammoo, bishaan woshootti baatan. Ekwefi’n eda halkan guutuu hirriiba malee bineensa wajjiin deemaa waan bulteef, baayyee hafxanooftee turte. Isaan dhufanii otoo baayyee hinturin, qaallittiin Ezinma’n dugda ishee irratti rafte akkuma bofaatti garaan daa’imtee godaa baate. Qaallittiin Okonkwo’fi Ekwefi’n baayyee hinilaalle ykn afaan godaatti isaan arguu isheetti hinajaa’ibne. Fuuldura ishee qofa ilaaltee gara gandaa deebite. Okonkwo’fi haati warraa isaa duuba deeman fageenyatti hordofan. Qaallittiin mana isheetti galti jedhanii yaadanii turan. Haata’u malee, kallattimaan gara qe’ee Okonkwo deemtee, mana isaa bira dabartee mana Ekwefi seentee gola ol tartee Ezinma suuta jettee siree irra ciibsitee otoo aanuu bisu hinjedhin baatee deemte. Yeroo namni hundi lafaa ka’u, Ezinma’n rafaa turte. Ekwefi’n barfachuu waan danda’uuf haadha warraa Obierika’tti naaf himaa jetteen haadha Nwoye’fi Ojiugo’tti dhaamatte. Mooseefi qurxummii tayeetti qabattee deemuuf yoo qopheeffattes, hanga Ezinma’n kaatuu eeguun dirqama itti ta’e. “Atuu rafuu qabda,” jette haati Nwoye. “Dadhabbiin fuula irraa si mul’ata.”
80
Otoo isaan kana haasa’aa jiran Ezinma’n harka lamaaniin ija ishee sukkuumachaa, hihhiixachaa manaa gad itti baate. Ijoollee hubboo xixinnoo qabatanii dhaabbatan agarraan haadha warraa Obierika’f bishaan waraabuu akka hedan yaadatte. Manatti deebitee hubboo ishee fudhattee baate. “Hirriiba geeffattee raftee?” jetteen haati ishee. “Eeyyen, haa deemnuu,” jette. “Otoo waa afaaniin hinqabin moo?” jette Ekwefi’n. Shorbaa kuduraa halkan edaa qopheessiteef hoo’isuufiif gara manaatti ol deebite. “Nu haa deemnuu,” jette haati Nwoye. “Ati soba jettee akka dhuftu haadha warraa Obierika’tti siif hima.” Hundi isaaniituu haadha warraa Obierika gargaaruuf deeman--- haati Nwoye ijoollee ishee afran, akkasumas, Ojiugo’n ammoo, ijoollee isaa lamaan wajjiin. Akkuma hakkaabaa mana Okonkwo bira darbaniin: “Laaqana eenytu naaf qopheessa? jettee gaafatte. “An deebi’een qopheessa,” jette Ojiugo’n. Okonkwo’n eda halkan guutuu otoo hinrafin buluu isaa namni beekuu baatus, waan baayyee hafxanaa’eef muusa’e. Hindhokfate malee sodaaatee ture. Yeroo galgala Ekwefi’n qaallittii wajjiin deemtu cimina ofii waan of onnateef, ammaa dhaqqaba jedhee biraa hafe. Sana booda, billaa isaa fudhatee gara dirree nideemu jedhee yaade qajeele. Qaallittiin jalqaba ganda hunda kan labdu ta’uu ishee kan yaadate erga achi gahe booda ture. Okonkwo’n gara manaa deebi’e taa’ee eeguu jalqabe. Eegee eegee homaa dhabee jennaan ammas deebi’ee gara dirrichaa deeme. Haata’u malee, godaafi gaarreen cal’eensi du’aa irra
buufatee jira. Yeroo afraffaa achitti
deebi’ee Ekwefi yoo argu akka malee dhiphatee ture. Qe’een Obierika akka gaara mixiitti shaafula. Yeroof nyaata irratti bilcheessuuf, miiloon iddoo dallaa keessa jiru hundatti dhaabbatee jira. Isa jalaan ammoo, sunsumaan bifa geengoon suphee irraa hojjatame gidduutti ibiddi bobeeffamee nimul’ata. Okkoteen miiloo kortee irraa buuti. Foofoo’n mooyyeewwan dhibbatti tumamaa ture. Dubartoonni tokko tokko mooseefi kaasaavaa affeelaa turan. Kanneen biroo ammoo, shorbaa kuduraa qopheessan. 81
Namoonni sadii Obierika gargaaranii re’oota lamaa kan shorbaan ittiin hojjatamu qalan. Lamaanuu coomaa yoo ta’an, isaan keessaa inni irra coomaa, kan muka dallaa bira jiru irratti fannifamee gogaan irraa fuudhame mirgoo loonii ga’a. Obierika’n fira isaa tokko re’ee jiraa soddaa isaatii kennu hanga Umuike deemee barbaadee akka fidu erge. “Gabayaan Umuike bakka gaariidha,” jedhe dargaggeessi re’ee guddaa akka bitu Obierika’n ergme. “Namoota achitti walga’an darban hiddiin duuba hinbuutu.” “Inni kun bu’aa toshaati,” jedhe Obierika’n. “Ummanni Umuike gabayaan isaanii sirritti guddatee kanneen ollaa san jiran hundaa akka liqimsitu fedhu. Kanaafuu, mita cimaa hojjatan. Gaafa guyyaa gabayaa hundaa otoo lukkuun hiniyyin dura mitni kun jaartii dullattii hurguftuu harkatti qabatte fakkaatee baadaa irratti mul’ata. Hurguftuu mitaa kanaan gosoota ollaa sana jiran hundaa haatatti. Fuuldura isheetii nihaatatti, duuba isheetii nihaatatti, bitaafi mirga isheetii nihaatatti.” “Kanaafuu namni hundi achitti yaa’a,” jedhe kan biroo. “Hattuufi namni nagaa. Gabayaa sana keessatti hattuun guyyamaan uffata mudhii irraa nama mulqatti.” “Eeyyen,” jedhe Obierika’n. “Nwankwo’n akka of hinganne akeekkachiiseen jira. Guyyaa tokko namni wahii re’ee gurgurachuu gabayaa san bahe. Innis, re’ee isaa haada qal’aa mormatti dhahatee many’ee isaatti hidhatee harkisee deema ture. Akkuma inni dhaaba hoolaafi re’ee dhaquuf gabayaa keessa qaxxaamuruu eegaleen, akka waan inni maraattuu ta’eetti namoonni qubaan isa agarsiisuu eegalan. Hanga ofirra garagalee kan harkisee deemaa jiru re’ee otoo hintaane gudeelcha mukaa ta’uu ergetti dubbiin hingalleef ture.” “Hattuun harkuma duwwaa akkas gooti jettee yaaddaa?” jedhee gaafate Nwankwo’n. “Lakki,” jedhe Obierika’n. “Qorsa fayyadamaniiti.” Erga re’ee gorra’anii dhiiga isaa qophanii booda, rifeensa irraa gubuuf jecha ibiddatti darban. Shurufkaan rifeensa gubateefi ciincaan foonii walitti makamee qilleensa guuta. Sana booda, ibidda keessaa baasuun miicanii kukkutanii namittii shorbaa hojjattutti kennu. Hanga tasuma wanti isaan jeeqe tokko dhalatetti, namoonni hundinuu akkuma mixiitti wal keessa shaafulaa turan. Waatu fagoo iyye: oji odu aru ijiji-o-o!(Bada tan eegeen tiisisa ofirraa 82
dhoorkitu!). Dubartoonni hundinuu waan harkaa qaban dhiisanii gara kallattii iyyansa itti dhaga’aniitti fiigan. “Waan hojjataa jirru akka gubatu ibidda irratti dhiifnee maraan deemuun sirrii miti,” jette Chielo’n, qaallittiin Agbala. “Namni sadiifi afur duubatti hafuu qabna malee.” “Ee dhugaadha,” jette dubartiin biroo. “Dubartii sadi ykn afur duubatti hafuu qabu.” Dubartoonni shan qofa iddoo nyaanni qophaa’aa jirutti hafanii, isaan kaan hundumtuu sa’attii gad lakkifamte ilaaluuf fiigan. Akkuma bira ga’anii arganiin dhimmicha abbaaf dhiisan. Namni horii isaa midhaan ollaa nyaachise haaluma seera hawaasichaatiin afalaamaa cimaa baasa. Yeroo iyyiti baatetti isaan keessaa dubartiin manatti hafte jiraachuu ishee ofumaa wal too’atan. “Mgbogo’n eessa jirti?” jette dubartii takka. “Dhibamtee siree irra jirti,” jette dubartiin ollaa Mgbogo. “Busaa dhibamte.” “Tan as hinjirre Udenkwo qofaadha,” jette dubartiin biroo. “erga deettee bultii diigdamii saddeet hingeenye.” Dubartoonni haati warraa Obierika nyaata qopheessuuf hinkadhatin achumaan gara mana isaaniitti yoo galan, kuunneen ammoo, nidacha’an. “Sa’attiin tan eenyuuti?” jettee gaafatte dubartiin achi hindeemin takka. “Tan abbaa manaa kiyyaati,” jette Ezelagbo’n. “Daa’immantu cufantaa moonaa jalaa bane yaase.” Waaree booda soddaan isaa wayinii hubboo lamaan duraa fidee dhufe. Hojii hojjachaa jiran irratti akka isaan gargaaruuf jecha kubbaayyaa tokko ykn lama akka dhugan dubartootaaf kenname. Muraasni isaa ammoo, ashoo/intala heerumtuufi hiriyyoota ishee kanneen mataa hanga miilaatti ishee kuulaa turaniif kenname. Yeroo hoo’i aduu xinnoo hashum jedhu, ilmi Obierika, Maduka’n haraa dheeraa fudhatee fuullee mana abbaa isaa haxaa’uu eegale. Akka waan isa kana eegaa turanii, hiriyyootaafi firoottan Obierika korojoo gogaa re’ee irraa hojjatame gateettii tokko irratti fannifatanii, kal’oo re’ee ammoo maranii bobaa jalatti qabatanii dhufuu eegalan. Isaan tokko tokko ijoollee isaaniitti 83
barcumaa baachifatanii dhufan. Isaan keessaa Okonkwo’n isa tokko. Bifa walakkaa gengootiin taa’anii waa’ee wantoota hedduu kaasanii haasa’an. Yoo xinnoo turan ashilaan nidhufe. Okonkwo’n bilqaaxii hoofee baasaa namicha isa cinaa ta’e, Ogbuefi Ezenwa’f kenne. Ezenwa’n irraa fuudhee jilba isaa irratti rurrukutee, otoo hoofee itti hinnaqin dura ganaa isaa kan bitaa gogsuuf gudeeda isaa irratti rigee. Gochi isaa kun itti yaadamee kan godhame yoo ta’u, yeroo kana godhus haasa’aa ture. “Soddaan keenna hubboo heddu akka fidu nan abdadha. Ganda kottorrummaan beekamu irraallee yoo dhufan, Akueke ashoo mootiin maltu akka taate beekuu qaba.” “Hubboo soddomaa gad hinfidan,” jedhe Okonkwo’n. “Sanaa gadi fidan taanaan ofii kiyyaa itti hima.” Battaluma sanatti, ilmi Obierika, Maduka’n firoottan abbaa isaa ilaalchisuuf re’ee guddaa tokko harkisee dallaa gidduu keessaa gad bahe. Hundi isaaniituu dinqisheefatanii, yoo gochuun hinoolle akkas jedhan. Sana booda, re’icha gara fidetti deebise. Otoo soddoonni achi hinga’in dura, dargaggeeyyiifi ijoolleen mataa mataan hubboo wayinii baatanii dhufan. Firoottan Obierika akkuma dhufaatii isaaniitiin hubboowwan lakkaa’an. Diigdama, diigdamii shan. Hundi isaaniituu miira “ani isiniin hinjennee” jechuu fakkaatuu yeroo dheeraaf cal jedhanii wal ilaalan. Sana booda, hubboon hedduun nidhufe. Soddoma, soddomii shan, afurtama, afurtamii shan. Warri cidhaa gammachuun mataa raasanii, “kunoo amma dhiira taatan” waan jedhan fakkaatu. Dimshaashumatti, guyyaa sana hubboo shantamatu dhufe. Erga warri hubboo baatan dhufaniin booda, Ibe, ashilaafi maanguddoonni maatii isaa nidhufan. Bifa boca baatiitiin taa’anii iddoo hafe warra cidhaa teessisuun geengoo guutuu uuman. Hubboon wayinii gidduu isaanii dhaabatee jira. Ashoo, haadha ishee, dubartootaafi shamarran walakkaa darzanaa ta’an keessa dallaatii dhufanii namoota geengoo galanii taa’an hundaa tokko tokkoon irra deemanii harka fuudhan. Gareen sun haadha intalaan kan durfamu yoo ta’u, itti aantee ashoofi dubartiin biroo walduraa duubaan deemu. Dubartiin heerumte uffata gaarii kan uffattu yoo taatu, durbi ammoo, shiita gurraachaafi bitoo meetaa kaayyatu. Akkuma dubartoonni ba’aniin, Obierika’n ija kola soddoota isaaf kenne. Obboleessi isaa kan hangafaa kola jalqabaa cabsaa, “Hunda keenyaafuu umrii dheeraa!” jedhe.“Firummaan maatii keennaafi keessan gidduutti haa dagaagu!” 84
Tuutni: “Ee-e-e!” jedhanii deebisan. “Har’a intala teenna isinii kennaa jirra. Haadha warraa gaarii isinii nitaati. Akkuma haadha teenna tan gosaa dhiira sagal isinii deetti.” “Ee-e-e!” jedhee deebise keessummoota keessaa inni hangafaa. “Kun nuuf isiniifis waan faaya.” “Ee-e-e!” “Durba teessan yoo fuunu isheen tun tan jalqaa miti. Isaan keessaa haati tiyya ishee takka.” “Ee-e-e!” “Hanga nu wal beeknee ulfinna walii goonetti, inni kunis kan dhumaatii miti. Isin warra ulfinaati.” “Ee-e-e!” “Dureessaafi goota,” jedhee gara Okonkwo ilaalee. “Intalti teessan ilma akka keetii nuu deetti.” “Ee-e-e!” Kola’n nyaattamee, dhugaatiin wayinii eegalame. Gareen namoota afur ykn shan qaban gidduu isaaniitti hubboo tokkotti marsanii taa’an. Akkuma galgalaa’een, keessummootaaf nyaanni dhiyaate. Gabataa foo-foo guddaafi shorbaa danfaatu dhiyaateef. Akkasumas, shorbaan kuduraafi fooniis dhiyaatee jira. Qophichi waan takka hinargini. Akkuma halkanaa’een shawaan miiloo irratti qabsiifamee dargaggeeyyiin weeddisuu eegalan. Warroonni sirban maanguddoota korboo maranii taa’an irra deemaa nama bira ga’an faarsaa taphatu. Namoota hundaafuu waan jedhanii faarsan qabu. Tokko tokko qotee bulaa cimaa, kuun ofoleedha. Okonkwo’n gootaafi nama wal’aansoon baayyee cimaa ta’e, kan lubbuun jiruudha. Yeroo isaan geengoo maranii gidduu taa’anii boqatan, shamarran shubbisuuf keessoo dallaatii dhufan. Jalqaba ashoon isaan keessa hinjirtu ture. Dhumarratti, yeroo isheen harka mirgaatti lukkuu kormaa qabattee achii as baatu, jamaan hundi gammachuun iyye. Warroonni shubbisan hundinuu karaa gad dhiisaniif. Handaaqoo fidde namoota sirbaa turanitti kennitee shubbisuu eegalte. Yeroo isheen shubbistu bitoon meetaa miila ishee irraa shakkisa. Ifaa keelloo laafaa sana keessaan qaamni ishee akka malee calaqqisa. Weellistoonni meeshaalee muuziqaa mukaa, 85
supheefi sibiilaa fayyadamanii sirba irraa sirbatti cee’an. Hundinuu hedduu gammadanii jiru. Sirboota haaraa ganda keessatti sirbamu sirban: “Harka ishee qabnaan, ‘Hinqabin!’ naan jette, Miila ishee qabnaan, ‘Hinqabin!’ naan jette. Haata’u malee, shiita ishee qabnaan waan hinargine fakkaatte.” Keessummoonni ashoon torbaan gabayaa torbaa maatii ashilaa biratti akka dabarsitu fudhatanii galuuf yeroo isaan ka’an, halkan baayyee deemee ture. Otoo yeroo dhumaaf gara ganda isaaniitti hindeebi’in dura yeroo muraasaaf sirbaa namoota bebbeekkamoo akka Okonkwo dubbisan. Okonkwo’n handaaqqoo kormaa lama kenneef.
86
BOQONNAA KUDHA SADI Go-di-di-go-go-di-go! Di-go-go-di! Ekwe’tu gosatti haasa’aa ture. Tokkoon tokkoo namaa afaan meeshaa muuziqaa kan keessi isaa duwwaa muka irraa hojjatamee, faaggaa baratee jira. Dum!Dum!Dum! akkuma madfiitti turee turee barooda. Yeroo ekwe’n haasa’uu eegaleefi madfiin lafa sochoosee Umuofia hirriibaafi cal’eensaan liqimfamtee turete dammaqsu lukkuun duraa hiniyyine ture. Warri dhiiraa bakka ciisaa turanii ol jedhanii siree leemmanii irra taa’anii cinqamaa dhaggeeffatan. Namni wahii du’ee jira. Madfichi waan samii tarsaasu fakkaata. Go-di-di-go-go-di-go! Di-go-go-di! sagaleen jedhu qilleensa halkanii tamsaasee ergaa baatee godaane. Sagaleen dubartootaa gadda guddaan guutame fagoo dhaga’amu dachii waliinga’e. Yeroo warri dhiiraa iddoo du’aa ga’an sagaleen meeshaa muuziqaa amma amma wacaa keessaa ol bahee fagoo dhaga’ama. Al-tokko ykn lama akka dhiiraa sagalee isaa ol kaasee gadda itti dhagayame ibsatee namoota biroo wajjiin taa’ee boo’icha dubartootaafi afaan icciitii ekwe kan dhuma hinqabne dhaggeeffata. Madfiin amma amma baroode. Iyyansi dubartoota ganda sana bira darbee hindhaga’amu. Ekwe’n garuu, gandoota saglan irra darbee iddoo birootti ergaa dabarsaa jira. Gosa maqaa dhahuu eegale: Umuofia obodo dike! “Umuofia biyya gootaa!” Umuofia obodo dike! Umuofia obodo dike! Yeroo irra deddeebi’ee jedhu onneen namoota siree leemmanii irra gom’anii taa’anii xiiqiin guutamte. Dhawaatumaan dhiyaachaa dhufuun maqaa gandaa dhahe: “Iguedo dhagaa daakkaa keelloo!” Ganda Okonkwo ture. Iguedo’n amma amma waamamnaan, dhiironni gandoota saglan keessa jiran otoo hafuura hinbaafatin eegan. Dhumarratti, namicha maqaa dhoofnaan hundinuu hafuura baafate. “E-u-u, Ezeudu’tu du’e.” Gaafa yeroo dhumaatiif jaarsichi isa bira dhufe yaadatee, wanti qabbanaa’aan qaama Okonkwo weerare. “Mucaan kun aabbaa siin jedha,” jedhe. “Ajjeechaa isaa keessa harka hinnaqatin.” Ezeudu’n nama guddaa waan ta’eef, namni hundinuu awwaala isaa hinhafu. Dibbeewwan du’aa durii nidhaman. Qawweefi madfiin nidhukaafaman. Namoonni akka waan maraataniitti asii achi fiiganii muka kamuu ciran, bineensa argan ajjeesan. Dallaa utaalanii mana gubbaatti shubbisan. Awwaala gootaati. Kanaafuu, gootonni ganamaa hanga galgalaatti dhufanii namoota akka isaaniitiin walgahan. Hundi isaaniituu haancaa qaqaa quufe uffatanii qaama isaanii cileefi boronqii dibatanii jiru. Ayyaanni haawabbaa ykn egwugwu’n guutummaan haancaa uffatatan amma amma lafa jalaa ol bahee, sagalee addaa kan hollatuun dubbatee gad deebi’a. Isaan 87
keessaa muraasni isaanii akka malee waan dallananiif, billaa siifa qabatanii akka waan maraatanii gara manaa fiiganii balaa akka hingeessine namoonni lamaa qolaa itti dhahatanii shawshawaataan harkisu. Al tokko tokko yeroo inni ofirra itti garagalee isaan ari’u lubbuuf jalaa dheessu. Haata’u malee, yoosuu haada inni lafa irra harkisutti deebi’u. Yeroo Ekwensu’n ykn ayyaanni hamaan ija isaa seenu sagalee nama sodaachisuun sirba. Haata’u malee, egwugwu’n tokko tokko tasgabbaa’oodha. Isaan keessaa inni tokko baayyee waan dulloomeef ulee xuruuree deema. Tattaafuraa iddoo reeffi ciisu dhaqee, takkaa ilaalee deemee gara lafa jalaatti deebi’a. Biyyi lafaafi iddoon ekeraan haawabbaa jiraatan baayyee fagoo miti. Waan ta’eefis, keessattuu, yeroo ayyaanni adda addaa kabajamuufi maanguddoonni du’an dhufanii deemu. Sababiin isaas, maanguddoonni ekeraatti dhiyaatu jedhamee waan amanamuufi. Jireenyi ilma namaa dhalootaa hanga du’aatti cee’umsa sadarkaa walitti fufaa ta’e kan dhawaataan gara ekeraa warra isaatitti isa geessa. Ezeudu’n ganda isaa keessaa nama umriin baayyee guddaati. Yeroo du’e kanatti gosa guutuu keessaa namoonni umriin isa caalan sadi qofa yoo ta’an, namoota afur ykn shan wajjiin ammoo, jabbii bara tokkooti. Yeroo maanguddoota buuleeyyii akkasii keessaa tokko tattaafuraa shubbisuuf iddoo tuutaatti argamu, namoonni iddoo awwaalaa jiran waca dhaabanii karaa gad lakkisuuf. Sirni awwaalaa taasifame kan goota ija fiitii akkasiitiin malu ture. Akkuma gagalaa’een iyyansaafi dhukaasni qawwee, dibbee dhahuu, cuuphee mirmirsuufi waliin rukutuun cimaa dhufe. Ezeudu’n jireenya isaa keessatti mirga sadi argatee ture. Inni kun argannoo akka balalaati. Gosa isaanii keessa mirga afur qofatu jira. Labata kamuu keessatti mirga afraffaafi baayyee ol aanaa ta’e kana kan argate nama tokko ykn lama hincaalan. Namoonni isa kana argatan mootota biyyaa ta’u. Ezeudu’n nama mirga qabu waan ta’eef, sirni awwaalchaa ulfaataa ta’e kan raawwatamu erga dukkanaa’een booda, ifa shawaa/xomboraatiin ta’a. Haata’u malee, otoo sirni addaafi dhumaa kun hinraawwatamin dura, wacni harka kudhaniin dabale. Dibbeen akka malee rukutame, namoonni ariitiin oliif gad fiigan. Kallattii hundaanuu 88
Qawween waan dhukaafameef, qaanqeen samii guute. Kabaja gootaaf qaban ibsuuf
billaa
waliitti rukutuun. Qilleensi awwaaraafi ajaa baarudaatiin guutame. Egaa yeroo sanatti kan ayyaanni harka tokkoo bishaan tayeetti baatee dhufe. Namoonni waca dhiisanii karaa gad lakkisaniif. Ajaan baarudaa dura qilleensa guutee ture otoo hinhafin shurufkaa amma isa dhaaleen liqimfame. Dibbee du’aa wajjiin xinnoo sirbee reeffa ilaaluuf deeme. “Eziudu!” jedhee sagalee gururi’u sanaan waame. “Jireenya kee gara dhumaatti otoo hiyyoomatte ta’ee, gaafa deebitee dhuftu akka sooromtu si gaafadha ture. Haata’u malee, ati sooressa turte. Otoo ati luuyna taatee, onnee akka horattun si gaafadha ture. Haata’u malee, ati goota ija fiitiiti. Otoo dargaggummaatti duutee ta’ee, akka umrii argattu si gaafadha ture. Haata’u malee, ati waggaa dheeraa jiraatte. Kanaafuu, haaluma dura dhufteen akka dhuftun si gaafadha. Yoo duuti kee kan uumamaa ta’e, nagaan deemi. Yoo namni si ajjeese, tole jettee hinboqatin.” Xinnoo ishee shubbisee sokke. Dibbeefi shubbisni eegalamee guutmiira irra ga’e. Dukkanni waan bu’eef, sirni awwaalchaas kalaa’ee jira. Yeroo dhumaaf gaggeessuuf, qawween nidhukaafame, samiin madfiin qotame. Sana booda, gidduu keessaa boo’ichi gadda cimaafi sodaachisaa ta’e dhufe. Mucaan wahii gidduu tuutaa galaana dhiigaa keessa ciisa. Umriin mucaa du’ee waggaa kudha jaha yoo ta’u, galaa gugaata abbaa isaaf obboleewwan garaa isaafi tan mana masaanuu wajjiin shubbisaa ture. Qawween Okonkwo tasa harkaa dhuka’ee rasaasni onnee mucichaa tarsaafte. Mala badiinsi uumame aadaa Umuofia keessatti fakkaataa kan hinqabne ture. Duuti tasaa deddeebi’ee kan dhalatu yoo ta’es, inni akka kanaa gonkumaa uumamee hinbeeku. Carraan Okonkwo’n qabu baqachuu qofaadha. Nama gosa ofii ajjeesuun yakka waan ta’eef, namni kana raawwate biyya gad lakkisee baqata. Yakkichi iddoo lamatti qoodama: dhiiraafi dubartii. Kan Okonkwo’n of eeggannoo gochuu dhabuun ajjeese dhiira waan ta’eef, baqatee waggaa torba erga tureen booda gosatti deebi’a. Halkan sana meeshaalee baayyee barbaachisoo ta’an akka mataa irratti baachuuf tolutti xurrifate. Beerran isaa kurrifatanii boo’an. Ijoolleenis sababa otoo hinbeekin isaan wajjiin boo’an. Obierika’fi hiriyyoonni isaa walakkaa darzanaa ta’an isa gargaaruufi jajjabeessuuf dhufan. Hundi isaaniituu marraa sagal ykn kudhan deddeebi’anii moosee isaa baatanii kuusaa Obierika’tti guuran. Otoo lukkuun hiniyyin dura maatii isaa fudhatee gara biyya haadha isaatti baqate. Bakki 89
dhaloota haadha isaa ganda xinnoo Mbanta jedhamtu, tan
daangaalee Mbaino’tti aantee
argamtuudha. Akkuma lafti bariiteen, namoonni naannoo Ezeudu jiraatan hedduun walga’anii dhufanii qe’ee Okonkwo weeraran. Manneen isaa ibidda itti qaban, dallaa isaa nibarbadeessan, beeladoota isaa ni’ajjeesan, gumbii isaas nimancaasan. Inni kun ajaja ayyaana dachii yoo ta’u, isaanis maqaaf ergamtoota isheeti. Keessa isaaniitii Okonkwo irraa jibbansa hinqaban. Dhikkee isaa kan ta’e Obierika’n isaan wajjiin jira. Maqaadhaaf dachii Okonkwo’n dhiiga ilma gosaatiin xureesse qulqulleessuuf tarkaanfiin kun fudhatame. Obierika’n nama bilchaataadha. Erga ajajni ayyaana dachii raawwatameen booda, mana isaa keessa taa’ee carraa hamaa hiriyyaa isaa muudate kaasee gadde. Gocha daguu raawwateef ilmi namaa maaf hiraarfama? Yeroo hedduuf yaada kana buusee yoo baases deebii argachuu hindandeenye. Harkumaan oofee dhimma xaxamaa keessa of galche. Ijoollee lakkuulee haati manaa isaa deettee harka ofiitiin gate yaadate. Isaan maal balleessan? Lafti isaan yakka biyya irratti raawwatame waan ta’aniif baduu akka qaban labsite. Gosti ajaja ayyaana guddaa kana raawwachuu yoo baate, namicha yakka raawwate qofa otoo hintaane gosatu rakkoo keessa gala. Akkuma maanguddoonni jedhan: “balaan harree dhaltuu wadala dhuuffise.”
90
Kutaa Lammaffaa
91
BOQONNAA KUDHA AFUR Firoottan haadha Mbanta Okonkwo haala gaariin simatan. Manguddoon isa simate obboleessa haadhaa kan quxisuu yoo ta’u, amma garuu miseensa maatii lubbuun jiran keessaa isa hangafati. Maqaan isaa Uchendu yoo ta’u, waggoottan diigdama dura haati Okonkwo duutee firoottan ishee wajjiin akka awwaalamtuuf yeroo Umuofia fidanii turanitti nama simatee tureedha. Okonkwo’n yeroo sanatti ijoollee yoo ta’es, “harmee, harmee, harmeen deemaa jirti!” jedhee kan inni boo’e Uchendun’n niyaadata. Inni kun kan ta’e waggoota heddu dura. Okonkwo’n har’a haati isaa warra ishee wajjiin akka awwaalamtu fidee hindhufne. Beerran isaa sadiifi ijoollee isaanii wajjiin koolu akka isa galchaniif gara biyya haadhaa dhufe. Uchendun’n akkuma fuula isaa irraa gaddaafi maatii dhukuttaa’aa isa wajjiin jiran argeen rakkoo isa muudate waan tilmaameef gaaffii tokkos hingaafanne. Guyyaa lammataa Okonkwo’n waan dhalate hundaa tokko tokkoon adda baasee ofumaa itti hime. Maanguddichi cal’isee caqasee dhumarratti miira abdiitiin akkas jedhe: “ochu dhalaati.” Sirna barbaachisuufi wareega godhee irraa araarse. Okonkwo’n lafa mana irratti ijaaratuufi oorruu takka ykn lama gaafa roobni deebi’e qotatu argate. Gargaarsa firoottan haadha isaatiin mana ofiifi manneen sadi beerran isaatiif ijaare. Jaariifi mallattoo abbaa isaa bakka bakka isaanii qabsiise. Akkuma roobni jalqabaa roobeen akka afacaafatu ilmaan Uchendun shananuu durbicha isaaniitiif sanyii moosee dhibba sadi sadi kennaniif. Dhumarratti roobni nideebi’e. Roobichis tasaa kan dhufeefi baayyee cimaa ture. Baatii lama ykn sadiif fiimaan aduu gad bu’e. Margi hundi gubatee gurraachate. Cirrachi wasiisa ta’ee faana namaa waxale. Mukkeen magariisni hundi daalachatanii konfii uffatan. Shinbirroonni bosona keessaa wacaa turan nical’isan. Namoonni hundi fiimaa aduun hafuura baafatanii deebisanii fudhachuu dadhabanii harganan. Sana booda, bakakkaatu dhufe. Innis, kan dallansuun ardii samii raasu yoo ta’u, kan yeroo gannaatiin adda. Bubbeen elbaa ka’ee awwaarri qayyootaa ta’ee samii uwwise. Bubbeen akka xayyaar-samiitti xiixu baala mukkeen meexxii xuruuree file. Mukkeen kunneenis bubbeen dhiibamanii kufanii deebi’anii ol ka’an.
92
Roobni dhumarratti deebi’es, cabbii hanga sunsumaa ga’u kan ummanni naannichaa “qabee bishaan waaqaa” jedhaniin roobe. Baayyee jabaataa waan ta’eef, yoo nama dhahe akka malee nama dhukkubsa. Ijoolleen gammachuun keessa fiiganii funaananii afaaniitti darbatu. Dacheen lubbuu horatte. Shimbirroonni gammachuun weellisaa duraa duubatti mukaaraa mukatti qaari’an. Shurufkaan jireenyaafi biqiloota magariisaa qilleensa irra faca’e. Booda irratti, waaqni bishaan roobuu eegallaan ijoolleen gara manaa fiigan; hundinuu haara baafachaa galateeffatan. Okonkwo’fi maatiin isaa oorruu haaraa facaafachuuf cimanii hojjatan. Haata’u malee, haalichi akka nama reef hojii barachaa jiruufi guyyaa keessa harka bitaatiin hojjachuu barachuu itti ta’e. Hojiin akka durii madda gammachuu isaaf ta’uun nihafe. Yeroo wanti hojjatamu hinjirreetti muusa’aa cim jedhee taa’a. Jireenyi isaa xiiqii cimaan qajeelfamuu eegale--- xiiqii mootota gosaa keessaa isa tokko ta’uu. Kunis ka’umsa jireenya isaa ta’aa dhufe. Wanti hundinuu nijijjiiraman. Akkuma qurxummii bishaanii bahee dachee gogaa, maansa cirrachaa irra ciisee harganuu gosa isaa keessaa baafamee darbatame. Ayyaanni isaa ykn Chi’n dila hindogneef. Namni tokko qooda Chi isaa bira taruu hindanda’u. Jechoonni maanguddootaa dhugaa miti---yoo namni tokko Chi isaaf tole jedhe isheenis waa hundaa niqajeelchitiif. Kunoo namni Chi’n isaa diddus inni hiree isaa tolfate jira. Okonkwo’n baayyee gadduufi jeeqamuu isaa maanguddichi, Uchendu’n sirritti hubate. Sirna ‘isa-ifi’ booda isa dubbise. Ilmaan Uchendu’n shanan keessaa quxisuu kan ta’e, Amikwu’n niitii haaraa fuudhaa ture. Gabbarri intalaas kennamee ture. Sirna dhuma irratti gaggeeffamu malee hunduu raawwatamee jira. Otoo Okonkwo’n Mbanta hinga’in ji’oota lama dura Amikwu’fi warri isaa wayinii baatanii warra intalaa geessanii turan. Waan ta’eefis, yeroon kun yeroo sirni dhumaa itti gaggeeffamuudha. Dubartoonni warraa hundinuu achi jiran. Tokko tokko karaa dheeraa deemanii ganda isaanii irraa dhufan. Intalli Uchendu’n tan hangafaa karaa walakkaa guyyaa jala deemsisu, Obodo irraa deemtee dhufte. Shamarran Uehuiona’s achi jiru. Akkuma waan yeroo namni du’eetti umuada’n hundi walgahanii turan. Waliigalaan diigdamii lama ta’u.
93
Geengoo bal’aa maranii lafa ga’anii taa’an. Ashoon ammoo, harka mirgaatti lukkuu qabattee gidduu isaanii teetti. Uchendu’n meeshaalee abboota isaa qabatee ishee fuuldura jira. Warroonni dhiiraa geengoon ala dhaabbatanii sirnicha daawwatu. Beerran isaaniis akkasuma. Aduun dhiyaa waan jirtuuf galgalaa’ee jira. Intalli hangafaa Uchendu, Njide’n akkas jettee gaafatte. “Yoo dhugaa dhoksite rakkoo guddaatu si muudata ykn daha irratti duutaa beeki,” jettee eegalte. “Otoo obboleessi kiyya akka si fuudhuu hedu beektu nama/namoota meeqa wajjiin jiraatte?” “Tokko wajjiinuu hinjiraanne,” jette salphamatti deebisteef. “Kanuma dhugaa himi,” jettee gorsite dubartiin biroo. “Tokko wajjiinuu?” jeete Njide’n. “Ee, tokko wajjiinuu,” jettee deebiste. “Meeshaalee abboota keennaa kana qabadhuu kakadhu,” jedhe Uchendu’n. “Kakadhe,” jette Ashoon. Uchendu’n lukkuu irraa fuudhee gorra’ee dhiiga muraasa meeshaalee abbootii isaa irratti dhangalaase. Guyyaa sanaa kaasee Amikwu’n ishee fuudhee niitii isaa godhate. Dubartoonni gosaa battaluma sirnichi raawwateen gara mana isaaniitti hingalan. Guyyoota lamaa dabalataan warra ofii wajjiin dabarsuu qabu. Gaafa guyyaa lammataa, Uchendu’n ilmaaniifi shamarran isaa akkasumas ilma obboleettii isaa, Okonkwo, walitti waame. Warroonni dhiiraa kal’oo re’ee lafa afatanii irra taa’an fidatanii dhufan. Dubartoonni ammoo, itillee haancaa/algee irraa hojjatame gooba gubbaa buufatanii diriirfatanii irra taa’an. Uchendu’n rifeensa areedaa habuuttaa fakkaatu sana elmaa akka horii maaxarii ilkaan isaa qare. Sana booda, jechoota isaa itti yaadee ofeeggannoon tokko tokkoon dubbach eegale: “Jalqaba irratti, Okonkwo waa gaafachuu barbaada.” jedhee eegale. “Haata’u malee, hundi keessanuu waan an dubbadhu kana qalbeeffachuu qabdu. An nama lafa bule yoo ta’u, isin hundinuu ijoolleedha. Waa’ee addunyaa tanaa hunda isin caalaa anatu beeka. Isin keessaa an nan beeka namni jedhu yoo jiraate haa dubbatuu.” Cal’isee caqase, garuu namni dubbate hinturre.
94
“Okonkwo’n har’a maaf nu wajjiin ta’e?” Kun gosa isaatii miti. Nuti warra haadha isaati. Inni asii miti. Inni waggaa torbaaf baqatee biyya hinbeekne keessa akka jiraatu nama dirqameedha. Kanaafuu, gaddaan mataa gad qabatee jira. Hata’u malee, gaaffii tokko isa gaafachuu barbaada. Maqaan baay’inaan ijoollee keenyaaf moggaafnu maaliif Nneka ykn “Haati Muummittiidha akka jedhame beektaa?” Abbaan warraa dhaaba manaa yoo ta’u, niitiin isaa ammoo, dagaleedha. Ilmi kan abbaafi warra isaati malee kan haadhaafi warra isheetii miti. Namni tokko biyya abbaa isaatiin malee biyya haadhaatiin hinmalu. Haata’u malee, ammayyuu, ‘Haati Muummittiidha’ jechaa jirra. Kun maaliif ta’e?” Hundinuu nical’isan. “Okonkwo’n akka naaf deebisu barbaada.” jedhe Uchendu’n. “Deebii isaa hinbeeku,” jedhe Okonkwo’n. “Deebii isaa hinbeektuu?” Agartee ati mucaadha. Ati ijoolleefi beera hedduu qabda--- ijoollee an qabuu ol qabda. Gosa kee keessatti nama guddaadha. Haata’u malee, ati ammayyuu mucaadha, mucaa kiyya. Sitti himaa qalbiin na dhaggeeffadhu. Haata’u malee, san dura mee gaaffii tokko si haa gaafadhuu. Dubartiin takka yoo duutu maaliif warra ishee biratti geeffamtee awwaalamti? Achi abbaa manaa ishee biratti hinawwaalamtu. Maaliif? Haadha keetuu as fidanii nu biratti awwaalan. Sun maalii ta’e ture? Okonkwo’n mataa raase. “Lamaanan keessaa tokkomas hinbeektuu? jedhe Uchendu’n. “yeroo muraasaaf biyya haadha isaa jiraachuuf waan dhufeef, gufufa cimaa keessa jira. Kolfa gogaa kolfee gara ijoollee isaatti garagale. “Isin hoo beektuu?” Gaaffii kiyya deebisuu dandeettuu?” Hundi isaaniituu mataa sochoosan. “Tole, na dhaga’aa,” jedhee sagalee isaa cirate. “Ilmi kan abbaa ta’uun sirriidha. Haata’u malee, yeroo abbaan dhaane gara mana haadhaatti jalaa baqata. Namni tokko yeroo bal’innaa biyya abbaa isaatiin mala. Guyyaa dhiphinaa ammoo, gara biyya haadha isaatti dheessa. Haati tee si simachuuf as jirti. Asitti awwaalamte. Kana irraa kaaneeti kan haati muummittiidha jennu. Okonkwo rakkatee nutti dhufe simachuun keenna sirrii mitii? Du’aa gaddisiistanii of eeggadhaa. Dirqamni kee ijoolleefi beerran kee horattee waggaa torba booda biyya abbaa isaaniitti deebisuudha. Yoo ati gadda baayyistee duute, isaanis baqumatti dhumu. 95
Yeroo dheeraaf cal’isee taa’e. “Isaan kun warra keeti.” jedhee ijoollee isaatti quba mirmirse. “Addunyaa kana irraatti namni akka kiyyatti rakkate hinjiru jettee yaadaa? Al tokko tokko namoonni umrii isaanii guutuu biyyaa bahuu akka danda’an beektaa? Al tokko tokko ammoo, qabeenna isaa hundaafi ijoollee isaas dhabuu akka danda’u beektaa? Ani yeroo tokko haadha warraa jahan qaba ture. Amma intala birsaasee bitaafi mirga addaan hinbeekne sana malee homaa hinqabu. Ijoollee meeqa akkan awwaale beektaa--- kanneen yeroo jajjabaafi dargaggummaa kiyyaa argadhe? Diigdamii-lama. Kunoo of hinhuune hanga har’aa nan jira. Addunyaa kana irratti namni akka kiyya hiraare hinjiru jettee kan yaaddu yoo ta’e, lakkuulee meeqa deettee akka gatee intala tiyya, Akueni gaafadhu. Sirba yoo dubartiin duutu sirbamu hindhageennee? “Eenyuuf tola, eenyuuf tola? Eenyuufuu hintolu. An kana caalaa waan siin jedhu hinqabu.”
96
BOQONNAA KUDHA SHAN Okonkwo’n baqatee gaafa waggaa lama ga’u, hiriyyaa isaa kan ta’e Obierika’n isa daawwachuuf itti dhufe. Dargaggoota lama kanneen korojoo baayyee ulfaataa ta’e mataa isaanii irratti baatan wajjiin dhufe. Okonkwo’n ba’aa isaan gargaaree irraa buuse. Korojooleen qilaanqilloon kan guuttaman turan. Hiriyyaa isaa arguu isaatti Okonkwo’n hedduu gammade. Beerraniifi ijoolleen isaas akkasuma. Durbootaafi ijoolleen isaaniis yeroo keessummaan isaa eenyu akka ta’e nama ergee itti hime hedduu gammadan. “Abbaa keenna akka dubbisan isaan bira geessuu qabda,” jedhe durbichi isaa tokko. “Dhugaa keeti,” jedhe Okonkwo’n. “Garasuma deemaa jirra,” Haata’u malee, otoo gara sanatti hindeemin dura haadha warraa isaa tan hangafaa waamee waa itti hasaase. Isheenis mataa raafte. Battalumatti, ijoolleen lukkuulee kormaa asii achi ari’uu eegalan. Uchendu’n namoonni haaraan sadi mana Okonkwo dhufuu isaanii akaakayyuun isaa tokko irraa dhagahee ture. Kanaafuu, isaan simachuuf eegaa ture. Yeroo isaan mana isaa gahan harka isaa bal’isee simatee erga harka fuudhaniin booda eenyuun akka ta’an Okonkwo gaafate. “Inni kun hiriyyaa koo dhikkee kan ta’e, Obierika jedhama. Tanaan dura waa’ee isaa sitti himee ture. “Eeyyen,” jaarsichi gara isaa naanna’aa. “Ilmi koo waa’ee kee natti himee ture. Nu ilaaluuf dhufuu keetti baayyee gammadeen jira. Abbaa kee, Iweka nan beeka ture. Nama gaarii ture. Hiriyyoota hedduu asii waan qabuuf, isaan dubbisuuf yeroo heddu dhufaa ture. Yeroo sana namni fagaatee hiriyyaa waan baafatuuf bari sun bara gaarii ture. Dhaloonni keessan kana hinbeekan. Isin amma ollaa keessan sodaattanii mana oolaa jirtu. Yeroo kana namni biyya haadha isaatuu hinbeeku.” jedhee Okonkwo ilaale. “Maanguddoo waan ta’eef, haasa’uun jaaladha. Kanumatu har’aan na gahe.” Harkifatee lafaa ka’ee gola ol taree ija kola fidee deebi’e. “Isin keessaa ijoolleen kami?” jedhee kal’oo isaa irra deebi’ee taa’aa gaafate. Okonkwo’n itti hime. 97
“Ah,” ana haa dhufu, ilma kiyya.” Ija kola kenneefii erga isaan fudhatanii galateeffataniin booda, cabseefii nyaatan. “Kutaa san dhaqi,” jedhe Okonkwo’tti qubaan agarsiisaa. “Hubboo wayinii qabu fidi.” Okonkwo’n wayinicha fidee dhuguu eegalan. Kan ture waan ta’eef, baayyee bahee jira. “Eeyyen,” jedhe Uchendu’n cal’eensa dheeraa booda. “Baroota sana namoonni baayyee asii achi deeman. Gidduu kanatti gosti an hinbeekne hinjiru. Aninta, Umuazu, Ikeocha, Elumelu, Abame—hunda isaaniituu nan beeka.” “Abame’n amma baduu ishee dhageettanii?” jedhe Obierika’n. “Akkamitti?” jedhanii Uchendu’fi Okonkwo’n al-tokkotti gaafatan. “Abame’n mancaatee jirti,” jedhe Obierika’n. “Kun oduu ajaa’ibaafi gaddisheesaadha. Namoota muraasa lubbuun hafan ijaan argee waan uumame otoo gurra kiyyaan irraa dhagahuu baadhee hinamanu ture. Guyyaa Eke mitii kan isaan Umuofia’tti baqatan?” jedhee namoota lamaan isa wajjiin dhufan gaafate. Isaanis mataa sochoosuun dhugaa ta’uu mirkaneessaniif. “Baatii sadiin dura,” jedhe Obierika’n, “gaafa guyyaa gabayaa Eke gareen namoota muraasni hidhaa miliqanii magaalaa teenna dhufanii turan. Hedduun isaanii ijoollee durbi teenna deetteefi kanneen haati isaanii as nu biratti awwaalaman turan. Haata’u malee, muraasni isaanii magaalaa keenna keessaa hiriyyoota kan qaban yoo ta’an, kanneen hafan ammoo, garuma deeman dhabanii garas dhufan. Namoonni kunneen oduu gaddisiisaan gara Umuofiatti baqatan.” Wayinii isaa keessaa coongatee jennaan Okonkwo’n waancaa isaatti guuteef. Itti fufe: “Waqtii facaasaan qaccattetti namni adiin gara gosa isaanii dhaqe.” “Shooleedhaa,” jedhe Okonkwo’n. “Shoolee miti. Nama baayyee addaa ta’eedha.” Wayinii isaa une. “Farda sibiilaa yaabbatee deema ture. Namoonni jalqaba isa argan jalaa dheessan; inni garuu dhaabatee isaan haatataa ture. Dhuma irratti, namoonni hinsodaannee bira dhaquun harkaanis tuqanii ilaalan. Maanguddoonni Caattoo isaanii gaafatannaan namichi haaraan kun gosa keessan addaan babaasee gidduu 98
isaaniitti diiggaa babal’isa jedhee itti hime.” Obierika’n ammas wayinii isaa xinneessee une. “Kanaafuu, namicha ajjeesanii fardi sibiilaa isaa fiigee hiriyyoota isaa kan waamu waan fakkaateef, fuudhanii muka kabajaa isaanii irratti fannisan. Waan biroo kan Caatoon jedhe isinitti himuu nan dagadhe. Namni adiin biroos karaa irra jira. Isaan awwaannisa. Namichi jalqabaa sun waa hundaa akka doowu of dura ergan. Kanaafuu, isaa ni’ajjeessan.” “Otoo isaan hinajjeesin dura namichi adii sun maal jedhe?” jedhe Uchendu’n. “Homaa hinjenne,” jedhee deebise namoota Obierika wajjiin dhufan keessaa innni tokko. “Waan inni jedhu isaan hubachuu haa wallaalan malee waa dubbatee ture,” jedhe Obierika’n. “Waan funyaaniin dubbatu fakkaata.” “Namoota keessaa tokko akka natti himetti,” jedhe namoota Obierika wajjiin dhufan keessaa inni lammataa. “jecha Mbaino waan jedhu fakkaatu amma amma irra deddeebi’ee dubbachaa ture. Tarii gara Mbaino deemaa otoo jiru karaan jalaa bade ta’a.” “Kanas ta’ee sana,” jedhe xinnoo cal’ise Obierika’n, “isa ajjeesanii farda sibiilaa isaa mukatti fannisan. Inni otoo waqtiin facaasaa hineegalamin ture. Yeroo dheeraaf wanti tokkoo hinuumamne ture. Roobni roobee mooseen facaafame. Fardi sibiilaa ammayyuu mukuma kabajaa kan ta’e harbuu irratti fannifamtee jirti. Ganama gaafa tokkoo namoonni adiin sadii garee namoota akka keennaa wajjiin gara gosichaa dhufan. Farda sibiilaa ilaalanii deebi’anii deeman. Dhiiraafi dubartiin Abame harki caalaan gara oorrota isaanii deeman. Namoota adaadiifi hordoftoota isaanii kanneen kan argan namoota muraasa qofa. Torbaanota gabayaa hedduuf homtuu hinuumamne. Akkuma beektan, guyyaa ‘Afo’ hundaa Abame keessaa gabayaa diqqaafi guddaan isaanii itti walgahan qabu. Guyyaa kana kan dubbiin amma isinitti odeessaa ture kun itti dhalate. Namoonni adaadiin sadaniifi namoonni biroo hedduun gabayaa marsan. Hanga gabayaan guututti qorsa cimaa akka hinmul’anne isaan taasisutti gargaaramanii of dhoksan. Sana booda, dhukaasa banan. Namoota dhukkubsatanii mana oolan, jaarsaafi jaartii buuleyyiifi dhiirotaafi dubartoota hedduu Chi’n isaanii dila dogdeefii balaa sana keessaa isaan baaste malee hundinuu achumatti shiimoo ta’an.” jedhee cal’ise.
99
“Gosti isaanii amma guutumaa guutuutti duwwaa ta’ee jira. Qurxummiin kabajaa haroo icciitii isaanii keessaa otoo hinhafin baqattee bishaan haroo bifa isaa jijjiiratee dhiiga gorraasaa fakkaate. Akkuma Caattoon akeekkachiisetti wanti baayyee hamaan biyya isaaniitti dhufee jira.” Sana booda, yeroo dheeraaf namni dubbate hinturre. Uchendu’n akkuma dhaga’amutti ilkaan isaa qare. Achi booda hafuura baafate: “Nama homaa hindubbatin hinajjeesinaa. Warri Abame gowwaadha. Waa’ee namichaa maal beeku?” jedhee ammas ilkaan isaaa qaree yaada isaa sirritti ifa gochuuf oduu tokko himuu eegale. “Gaafa tokko Risaan haadhoon intalli ishee nyaata akka fiddu ergite. Isheenis deemtee ilmoo daakkiyyee fiddee dhufte. ‘Waan gaarii goote,’ jette haadhoon Risaa intala isheetiin. ‘garuu yoo ati tasuma ilmoo jalaa butte fuutee lixxuun haati ishee maal akka isheen jette natti himi?’ ‘Homaa hinjenne,’ jette ilmoon Risaa. ‘cal jetteetuma deemte.’ ‘Ilmoo tana fuutee deebisuu qabda,’ jette haadhoon Risaa. ‘Cal’eensa sana duuba waan hamaatu jira.’ Sana booda, intalli Risaa ilmoo daakkiyyee deebistee cuucii lukkuu fiddee dhufte. ‘Haatii cuucii kanaa maal goote?’ jette gaafatte haadhoon Risaa. ‘Akka malee iyyitee na abaarte,’ jetteen ilmoon Risaa. ‘Kanaafuu, cuucii kana nyaachuu nidandeenya,’ jette haati ishee. ‘Nama iyye irraa homaa wanti nuti sodaannu hinjiru.’ Namoonni Abame sunneen gowwoota.” “Isaan gowwoota,” jedhe Okonkwo’n cal’eensa booda. “Balaan itti dhufaa jiraachuun otoo itti himamu. Yoma gara magaalaa deemanuu qawweefi billaa isaanii hidhachuun of qopheessuu qabu.” “Gowwummaan isaanii gatii isaan baasisee jira,” jedhe Obierika’n. “Haata’u malee, an baayyeen shakka. Namoonni adaadiin kunneen qawwee baayyee ciccimaa, dhugaatii nama macheessu kan hojjatan, gabroota fudhatanii galaanaan kan qaxxaamuran ta’uu dhageenyee turre. Haata’u malee, oduu kana namni dhugaadha jedhee fudhate hinturre. “Oduun dhugaa hintaane hinjiru,” jedhe Uchendu’n. “Addunyaan tun baayyee bal’oodha. Inni tokko biratti sirri isa kaan biratti ammoo, dogongora ta’uun nimala. Shooleen nu keessas nijira. Otoo gara biyya namoonni akka isaanii jiraatan deemaa jiran tasa karaan jalaa badee dogongoraan gara gosa keennaa waan dhufan isinitti hinfakkaatuu?
100
Haati warraa Okonkwo tan hangafaa nyaata qopheessite keessummootaa dhiyeessite. Kunis, moosee tumameefi shorbaa baala hadhaawaati. Ilmi Okonkwo, Nwoye’n wayinii mi’aawaa meexxii irraa hojjatame hubboon fidee dhufe. “ Amma nama guddaa taate,” jedhe Obierika’n Nwoye’n. “Hiriyyaan kee Anene’n nagaa naa jedhiin naan jedhe.” “ Nagaa qabaa?” jedhe Nwoye’n. “Hundi keennaa nagaa qabna,” jedhe Obierika’n. Ezinma’n bishaan harkaafi waan irratti harka dhiqatan fiddee dhufte. Sana booda, nyaatanii dhuguu eegalan. “Yoom achii kaatan?” jedhe gaafate Okonkwo’n. “Otoo lukkuun hiniyyin mana kiyyaa kaane,” jedhe Obierika’n. “Haata’u malee, Nweke’n hanga biiftuun baaatutti nutti hindhufne ture. Nama dhiyoo fuudhe wajjiin ganama subiin beellama hinqabatinaa.” Hundi isaaniituu nikolfan. “Nweke’n niitii fuudhee?” jedhe Okonkwo’n. “Intala Okadigbo tan lammataa fuudhe.” jedhe Obierika’n. “Baayyee gaariidha,” jedhe Okonkwo’n. “ Iyya lukkuu dhagahuu dhabuu kee cubbuu miti.” Nyaatanii geessinaan, Obierika’n quba isaan korojoo didilbii sanneen agarsiise. “Kun qarshii mooseen kee itti gurgurame,” jedhe. “Isa guddaa akkuma ati deemteen siif gurgure. Booda irra, moosee sanyii muraasa gurguree kan hafe ammoo, yagutoo siif kenne. Hanga gaafa ati galtuutti bara maraa kana inuman godha. Haata’u malee, qarshii nibarbaada jedhee waanan yaadeef sii fidee dhufe. Boru wonta uumamu eenyutu beeka? Tarii namoonni magariisni gosa keenna dhufanii nutti dhukaasu ta’aa.” “Rabbi nuu haa didu,” jedhe Okonkwo’n. “Akkamitti akka isin galateeffadhu hnbeeku.” “An sitti hima,” jedhe Obierika’n. “ Mucaa kee tokko nuuf qali.”
101
“Kun gahaa miti,” jedhe Okonkwo’n. “Of nuu qali kaa,” jedhe Obierika’n. “Dhiifama naaf godhi,” jedhe Okonkwo’n seeqataa. “Ammaa achi waa’ee isin galateeffachuu hindubbadhu.
102
BOQONNAA KUDHA JAHA Waggaa lama booda yeroo Obierika’n hiriyyaa isaa baqa jiru ilaaluuf deebi’etti haalli jiru nama hingammachiisu. Misiyoononni Umuofia dhufanii Bataskaana ijaaratanii, namoota heddu gara isaanii jijjiiratanii, warroota wangeela lallaban hedduu gandootaafi magaalota naannoo sana jiranitti erguu eegalanii jiru. Maddi gaddaa cimaan gaggeessitoota gosaa isa kana ture. Haata’u malee, namoonni hedduun amantiin haaraafi waaqni nama adii kun waan baayyee turuu miti jedhanii amanu. Namoonni amantii haaraa fudhatan kunneen hawaasicha keessatti dhageettii guddaa hinqaban. Isaan keessaa namni mirga qabu tokkichis hinjiru. Hedduun isaanii namoota efulefu, gatii hinqabne, kanneen mataa cufaa jedhamanii waamamaniidha. Afaan gosichaatiin efulefu’n nama cuuphee isaa gurguratee koola qofa qabatee duula deemu jechuudha. Chielo’n, qaallittiin Agbala, namoonni amantii haaraa fudhatan udaan yoo ta’an, amantiin haaraan ammoo, saree maraatte tan isa nyaachuuf dhufte!” jetteen. Sababiin Obierika’n gara Okonkwo fide gidduu kana Umuofia keessatti misiyoonota wajjiin argamuu ilma isaa, Nwoye ture. “Maal asii goochaa jirta?” jedhee gaafate rakkoo meeqa booda yeroo misiyoonota akka mucaa dubbisu hayyamaniifitti. “An isaan keessa nama tokko,” jedhee deebise Nwoye’n. “Abbaan kee akkam jira?” jedhe Obierika’n waan jedhu wallaalee. “An hinbeeku. Inni abbaa kiyyaa miti,” jedhe Nwoye’n fuula bade. Kanaafuu, Obierika’n hiriyyaa isaa dubbisuuf Mbanta deeme. Okonkwo’n waa’ee Nwoye dubbachuu kan hinfeene ta’uu isaa hubate. Oduu qal’oo haadha Nwoye qofarraa dhaga’e. Dhufiinsi misiyoonota ganda Mbanta keessatti jeequmsa guddaa uume. Namoota jahan keessaa inni tokko nama adiidha. Dhiiraafi dubartiin nama adii ilaaluuf buqqa’anii yaa’an. Waa’een namoota haaraa kanneenii erga isaan keessaa inni tokko Abame’tti ajjeefamee fardi sibiilaa isaa mukatti fannifamte oduun jedhu babal’atee ture. Kanaaf, hundinuu nama adii ilaaluuf bakka jiranii yaa’an. Yeroon isaa boqonnaa waan ta’eef, namni hundinuu manuma oolan. Makarri galee jira. 103
Yeroo isaan wal gahan namichi adiin itti dubbachuu eegale. Turjumaanaan kan dubbatu yoo ta’u, innis nama Ibo, kan loogni isaa kan warra Mbanta irraa addaa ta’eefi kan namatti hintolle ture. Namoonni hedduun haala fayyadama jechootaa isaatiifi looga isaatti kolfan. Yeroo hundaa “mataa kiyya” jechuuf, “taa’aa kiyya” jedha. Haata’u malee, atooma qaba waan ta’eef, hundinuu gurra buusee dhaggeeffate. Innis isaan keessaa tokko ta’uu isaa afaaniifi bifnuu akka himu dubbate. Isaan keessaa inni tokko Afaan Ibo dubbachuu kan hindandeenye yoo ta’es, namoonni gugurraan afranis obbolaa isaaniiti. Hundi isaaniituu ijoollee waaqaa waan ta’aniif, namni adiinis obboleessa isaaniiti. Waa’ee waaqa haaraa, uumaa addunyaa hundaa, dhiiraafi dubartii itti hime. Kan isaan akka waaqaatti gabbaran dhagaafi mukni kan sobaa akka ta’e itti hime. Yeroo inni kana dubbattu tuutni hundinuu bakka jiranii gunguman. Waaqni dhugaa samii gubbaa kan jiruufi namoonni hundi gaafa du’an murtiif isa fuuldura dhaqu. Cubbamtoonniifi namoonni wallaala isaaniitiin waaqa didanii dhagaafi mukaa sagadan ibidda akka naafxaatti boba’u keessatti darbamanii gubamu. Haata’u malee, namoonni gaariin, warri waaqa dhugaa gabbaran bara baraan mootummaa isaa keessa jiraatu. “Karaa badii kana irraa deebitanii gaafa duutan akka fayyitaniif waaqa guddaa kanaan isinitti ergamne,” jedhe. “Hudduun keessan afaan keenna nibeeka,” namichi waayyaanneen tokko jennaan tuutni hundinuu kolfa dhaasaa bu’an. “Maal jedhe?” jedhee namichi adiin turjumaana isaa gaafate. Haata’u malee, otoo inni hindeebisiniif dura namni biroo gaaffii gaafate. “Fardi namicha adii eessa jira?” jedhee gaafte. Wangeela lallabdoonni Ibo waliin mari’atanii namichi saaykilii jechuu isaa akka ta’e murteessan. Namicha adiitti himanii jennaan gara laafummaan seeqate. “Itti himaa,” jedhe, “gaafa isin biratti qubanne fardeen sibiilaa hedduu fida. Muraasni isaanii farda sibiilaa ofumaa ittiin gulufuu.” Innumti kun haa hiikamuuf malee namoota baayyee muraasa ta’antu dhagahe. Namichi adiin isin keessaa jiraadha jechuu isaatti gammachuun haasa’aa turan. Isaan waan duuba isaa jiru hinhubanne. Asitti jaarsichi tokko gaaffii qaba jedhe. “waaqni keessan kun isa kami?” jedhee gaafate. “waaqa lafaa, waaqa samii, Amadiora ykn hangaasuu, ykn maali?”
104
Turjumaantichi namnicha adiif hiikee jennaan battalumatti deebii kennuu eegale: “kanneen ati maqaa dhoofte hundinuu waaqa dhugaatii miti. Isaan waaqa sobaa kan hiriyyootaa keessaniifi daa’imman homaa hinbeekne isin ajjeesisaa turaniidha. Waaqni dhugaa tokkocha qofaatu jira. Innis, ardii, samii, anaafi isin, akkasumas hunda keenna qaba.” “Yoo waaqa keenna gad lakkifnee waaqa keessan fudhanne,” jedhe namni biroo,“aarii waaqaafi ekeraa abboota keennaa kan nu ganne jalaa eenyutu nu baasa?” “waaqonni keessan waa isin gochuun yaa hafuutii ofiifuu waa ofii gochuu hindanda’an.” jedhee deebise namichi adiin. “isaanis dhagaafi muka.” Wanti inni jedhe kun yoo hiikamuuf, namoonni Mbanta kolfa dhaasaa bu’an. Namoonni kunneen maraattuu ta’uu qaba waliin jedhan. Ani’fi Amadiora’n akkamitti humna hinqaban jedhu? Idemili’fi Ogwugwu’n hoo? Sana booda, muraasni isaanii biraa deemuu eegalan. Sana booda, misiyoonota faarfachuu eegalan. Waa hunda caalaa faaruun isaanii kun qalbii namoota Ibo bituu danda’e. Turjumaantichi walaloo faaruu sana boo’oo boo’oon ummataaf hiike. Isaan keessaa muraasni isaanii waan dhagahaniin guutumaa guutuutti booji’amanii turan. Waa’ee seenaa obboleewwan jaalala Waaqaa wallaalanii dukkanaafi sodaa keessa jiraatanii odeessa ture. Waa’ee hoolaa otoo tiksichi eegu balbala Waaqaa jala darbee gaara gubbaa baheettu faarfatama. Faarfannaa booda, turjumaantichi waa’ee ilma Waaqaa kan ta’e Iyyasuus kiristoos dubbate. Okonkwo’n, kan dura namoota kanneen dhukkee irraa kaasanii ganda kanaa ari’u abdii jedhu qabatee ture amma akkas jedhee gaafate. “Waaqni tokko qofa ta’uu afaanuma keessaniin nutti himtanii jirtu. Amma ammoo, waa’ee ilma isaa odeessaa jirtu. Haadha warraas qabaachuu qaba kaa.” Tuutni hundinuu yaada isa deeggaran. “Ani haadha warraa qaba hinjenne,” jedhe turjumaantichi afaan keessa qaqqabachaa. “Hudduun kee ilma qaba jedhee jira.” jedhe namichi qoosu sun. “Kanaafuu, haadha warraa hundi isaaniituu hudduu qaban qabaachuu qaba.” Misiyoonichi dubbii isaa cinamaatti dhiisee, waa’ee sillaasee sadanii dubbachuu eegale. Dhuma irratti Okonkwo’n namichi maraattuu ta’uu isaa mirkaneeffate. Ceequu isaa butaa gara waaree boodaaf wayinii isaa qopheeffachuuf biraa deeme.
105
Haata’u malee, gurbaan dardarri tokko booji’amee jira. Maqaan isaa Nwoye jedhama. Ilma hangafaa Okonkwo. Kan isa booji’e waa’ee ilaalcha dogongoraa Sillaasee hinturre. Waa’ee isaa homaa hinhubanne. Walaloo amantii haaraattu dhuka isa lixe miira wahii isa tuqe. Faaruu obbolaawwan lamaan sodaafii dukkana keessa taa’anii lubbuu isaanii hiraarsaa jiranii, gaaffilee lakkuulee bosona keessaa boottuufi gaaffii Ikemefuna ajjeefameeti. Faaruun sun qalbii isaa tan akka malee dheebottetti nam’ee keessa isaa qabbaneesse. Jechoonni faaruu sun, akka cabbii lafa akka malee fiimte irra bu’ee baqeeti. Sammuun ijoollummaa isaa waan qabuufi gadi lakkisu wallaale hedduu rakkame.
106
BOQONNAA KUDHA TORBA Misiyoononni halkan afuran ykn shanan duraa baadaa gabayaa keessatti erga dabarsaniin booda, wangeela lallabuuf ganamaan gara gandaatti seenan. Mootii gandichaa bira akka geessan jiraattota gaafannaan akka hinjirre itti himan. “Nuyi namoota mirga ol aanaa qaban, qaallota gurgguddoofi maanguddoota qabna.” jedhan. Gammachuu guyyaatiin booda namoota mirga qabaniifi maanguddoota bakka tokkotti argachuun salphaa hinturre. Haata’u malee, hundumaa obsaan dabarsanii dhuma irratti isaaniin fudhatama argatan. Sana booda, lafa waa irratti ijaaratan gaafatan. Bosonni Loolloo iddoo gosti namoota dhibee hamaa kanneen akka dhibee daaraa ykn qurciifi gifiraan du’an geessanii itti gataniidha. Akkasumas, iddoon kun lafa cirreessonni bebbeekamooniifi ayyaantuun ciccimoon gaafa du’an itti gatamaniidhas. Kanaafuu, bosonni loolloo bakka humnoota nama miidhaniifi dukkanaatiin guutameedha. Eegaa bulchitoonni Mbanta bakka akkanaa kana misiyoonotaaf kennan. Akka isaan gosatti hindhiyaanneef jecha bakka namni sammuun isaa nagaa ta’e hinfudhanne kana kennaniif. “Lafa bataskaana itti ijaaratan barbaadu,” jedhe Uchendu’n hiriyyoota isaan yeroo mari’atan. “Lafa wahii haa kenninuufii,”
jedhee cal’ise. Gungummiin ajaa’ibsiifachuufi mormii
dhaga’ame. “Koottaa bosona loolloo irraa lafa muraasa haa kenninuufii. Du’a injifannee jirra jedhanii of dhaabaniimii. Injifannoo isaanii agarsiisuuf dirree waraanaa dhugaa haa kenninuufii.” Kolfanii yaadicha irratti walii galanii namicha warra misiyoonotaa kan maqoo ofirraa kaasan waamanii itti himan. Bosona loolloo hanga barbaadan fudhatanii akka itti fayyadaman kennaniif. Misiyoononni akka malee waan gammadaniif galateeffatanii faarfachuu eegalan. “Dubbiin hingalleef,” jedhan maanguddoonni muraasni. “Haata’ u malee, boru ganama yeroo gara lafa isaanii deeman nihubatu.” Sana booda, hundinuu gara mana mana isaanii deeman. Borumtaa isaa namoonni maraatuun sunneen ganamaan yaa’anii mana isaanii ijaarachuuf kutaa bosonicha muraasa ciruu eegalan. Jiraattonni Mbanta hundi isaaniituu guyyoota afur keessatti nidhumu jedhanii eegaa turan. Guyyaan jalqabaa nidarbe, lammataa, sadaffaa, afraffaa, tokkochuu hinduune. Dubbiin kun namoota raajiin ni’uumama jedhanii eegaa turanitti bitaa itti gale. Sana booda, ayyaanni nama adii hedduu cimaa ta’uu hubatan. Kalaalee waan ijatti
107
kaa’ataniif, humnoota hamoo arganii wajjiin haasa’uu danda’u jedhanii odeessaa turan. Yeroo gabaabaa keessatti namoonni sadii amantii haaraa fudhatan. Nwoye’n guyyaa jalqabaatii kaasee amantii haaraan yoo booji’ames icciitii godhee qabachuu filate. Abbaa isaa waan sodaateef, misiyoonotatti baayyee hiiquu hindandeenye. Haata’u malee, yeroo isaan baadaa gabayaafi adda babayii gandaatti barsiisuuf dhufan achii hindhabamu. Oduu sasalphaa muraasa isaan itti himan baruu eegalee ture. “Amma Bataskaana ijaarannee jira,” jedhe Obbo Kiaga, turjumaanichi, kan amma itti gaafatamaa garee ijoollee barnoota amantii ta’e. Namichi adiin gara Umuofia, iddoo wiirtuun itti argamutti deebi’ee, guyyuu gara Mbanta dhaqee sagantaa Obbo Kiaga irratti hirmaata. “Amma Bataskaana ijaarannee jira,” jedhe Obbo Kiaga, “gaafa guyyaa torbaaffaa hunda dhuftee waaqa dhugaa akka gabbartu barbaanna.” Dilbata itti aanu, Nwoye’n dallaa biyyoo diimaan ijaarameefi mana citaa seenuu sodaatee balbala jala achi taree as deebi’e. Namoota muraasa haata’an malee ofitti amanamummaan sagalee isaanii ol kaasanii kan faarfatan dhaga’e. Bataskaanni isaanii kan lafa bifa geengoon bosonni irraa cirame irratti ijaarame bosona loolloo afaan bane fakkaata. Ilkaan isaa akka malee ciniinnachuuf eegaa jiraa? Nwoye’n erga balbala jala asii achi deemaa tureen booda gara manaa deebi’ee gale. Ummanni Mbanta waaqaafi ayyaanni abbootii isaanii yeroo tokko tokko daddaffiin otoo hintaane, dhawaataan kan nama miidhu waan ta’eef beekeetuma isaan qoruuf kan itti dhiise ta’uu sirritti beeku. Haata’u malee, dhimma akkanaa kanaaf daangaan isaa torbeewwan gabayaa torbaa ykn guyyoota diigdamii saddeeti. Guyyoota daangaa kana bira darbee namni rakkamuuf achi dhaqu hinjiru. Guyyaa of-tuultonni misiyoonotaa bosona loolloo keessatti bataskaana ijaaratanii kaasee torbaan torbaffaa akkuma kalaa’een gandi hundi gammachuun guutame. Namoota kana balaan hamaan akka isaan qunnamu ummanni gandichaa shakkii tokkollee hinqabu. Namoonni amantii haaraa fudhatan tokko ykn lama ta’anis garaa lama gochaa jiru. Dhumarratti guyyaan misiyoononni hundinuu nidhumu jedhamee ture nidhufe. Haata’u malee, nama tokkoo mataan hinbowwaafanne. Inumaa barsiisaa isaanii, Kiaga’f biyyoo diimaafi citaan mana ijaaraa oolan. Torban sana keessa namoota muraasa argatan. Kanneen keessa dubartii 108
takkatu jira. Maqaan ishee Nneka, haadha warraa qotee bulaa sooressaa, Amadi’ti. Ijoolleen baayyee ishee dhibdi. Nneka’n yeroo afur ulfooftee deette. Haata’u malee, yeroo hundaa lakkoolee waan deetteef battalumatti fuudhanii jalaa gatan. Amantii haaraa fudhachuun ishee kun abbaa warraafi maatii isaa akka malee waan isaan yaachiseef akkuma salphaatti kan bira darbamu ta’ee hinargamne. Jaratti achii buqqisuuf sababa gaarii ta’e. Ganama gaafa tokkoo durbicha Okonkwo kan ta’e, Amikwu’n ganda ollaa tokko dhaqee yoo deebi’u otoo hulaa bataskaanichaa dura darbu, Nwoye misiyoonota biratti arge. Baayyee waan itti dhaga’ameef yeroo gara qe’eetti gale suduudumaan mana Okonkwo dhaqee waan arge hundaa abbaatti hime. Dubartoonni gammadanii haasa’an; Okonkwo’n garuu hafuuras hinbaafanne. Yeroo Nwoye’n galu saafayaa’ee ture. Akkuma dhufeen mana abbaa deemee nagaa gaafannaan jalaa dide. Wayita inni gara dallaa keessaa deemuuf ofirra garagalu, hafuura dhokfatee duubaan dhufee hudhee qabatee luka isaa jalaa dhiite. “Eessa turte?” jedhe ariifataa. Nwoye’n harka akka malee hudhee hafuura ol bahuu dhoorkee ija isa keessaa baasaa jiru ofirraa baasuuf tattaafate. “ Natti himi,” jedhee itti dheekkame Okonkwo’n. “Otoo si hinajjeesin!” Sorfaa dallaa gidduutitti irkatee jiru tokko fudhatee lamaa sadi akka malee rukute. “Natti himi,” jedhe Okonkwo’n ammallee. Nwoye’n dhaabbatee isa ilaaluu malee hafuura hinbaafanne. Dubartoonni ol seenuu sodaatanii alaa iyyan. “Mucaa kana amma gadi dhiisi,” jedhe sagaleen dallaa alaa. Akaakayyuu Okonkwo, Uchendu ture. “Hinmaraattee?’ Okonkwo’n homaa hindubbanne. Nwoye gad lakkise. Inni gad isa lakkisee jennaan bahee deeme. Tan gaafas bahe achumaan hafe.
109
Gara bataskaanaa deebi’ee gara Umuofia, bakka misiyoononni adiin mana barumsaa bane deemee barnoota amantii barachuuf akka murteesse Obbo Kiaga’tti hime. Kana dhaga’uu isaatti Obbo Kiaga’n hedduu gammade. “Anaa jedhee abbaafi haadha isaa kan gate haa eebbifamu.” jedhe hasaasee. “Abbaafi haati tiyya kan jecha kiyya dhaga’ani.” Nwoye’n sirritti hinhubanne. Ta’us, abbaa isaa biraa deemuu isaatti gammadee jira. Boodarra, haadha, obboleessaafi obboleettii isaa gara amantii haaraatti jijjiiruuf nideebi’a. Galgala gaafa sanaa, Okonkwo’n mana isaa keessa taa’ee ija barbadaa gudeelchaa irraa otoo hinbuqqifatin iiti yaaduu eegale. Miirri ta’e tokko ka’ee keessa isaa dhaabbatee jennaan, billaa isaa fudhatee bataskaana dhaqee waanbadee cubbamtootaafi salphoo sanneen walirratti fixuuf hawwe. Haata’u malee, tasgabbaa’ee yoo yaadu Nwoye wajjiin wal loluun gatii tokkos akka hinqabne hubate. Okonkwo’n, maaf onnee isaa keessatti boo’a, otoo namoonni nagaan jiran inni sababa mucaa mataa idinaa hingai’iniif maaliif abaarama? Quba waaqa isaa tan dhuunfaa ykn Chi ifaan isa keessatti arge. Hanga yoomii carraa isaa fafeefi mucaa isaa wilaawwilloo abaaraa jiraata? Yakki ilma isaa sadarkaa ulfaataa irra gahuu isaa kana ilaaalchisee itti yaaduuf yeroo bal’aa qaba. Waaqa abboota ofii gad dhiisanii amantii kaleessa dhufe wajjiin akka saree dhadhaa sameessa funyaanitti dibanii deemuun salphina salphinaa oliiti. Hinjedhinii, gaafa inni du’e ijoolleen isaa tan dhiiraa hundi faana Nwoye bu’anii amantii abboota isaanii gad dhiisuu? Okonkwo miirri akka funyaan sareetti ligidaa’u wahii qaama isa weeraree isa hollachiise. Okonkwo’fi abboota isaa kanneen araddaalee wayyuutti kadhaannaafi wareega barbaacha walgayanii daaraa yeroo darbee malee waan biroo dhabaniifi ijoollee isaa waaqa nama adiitiif sagadan arge. Wanti akkasii tasuma kan uumamu yoo ta’e, Okonkwo’n dachee kana irraa isaan haxaawee bowwaatti isaan naqa. Okonkwo’n maqaa “Ibidda furaa” jedhuun bal’inaan beekama. Akkuma barbadaa gudeelchaa ilaaleen maqaa isaa kana yaadate. Inni arraba ibiddaati. Akkamitti ilma akka Nwoye, luuyna kana dhalche? Tarii kan isaa ta’uu dhiisuun nimala. Lakki! Kun waan ta’uu miti. Haati manaa isaa isa gowwoomsitee jirti. Haata’u malee, inni akaakayyuu isaa, Unoka, abbaa Okonkwo’tti bahe. Yaadicha akkasii dhiibee sammuu of baase. Okonkwo’n arraba ibiddaa jedhama ture.
110
Akkamitti kan intalaan malee ilma godhee dhalche? Umrii isaa kanatti, Okonkwo’n gootummaafi wal’aansoon Umuofia keessatti gurri bahee ture. Gad fageessee qilleensa fudhatee deebisee baafate. Akka waan yaada keessa isaa argee gudeelchi cinaan barbadaa’ee seeqatu kan qaamni isaa gartokkeen badaan ala jiruf hafuura baafate. Battalumatti, ijji Okokwo banamtee dhimmoota hundaa adda baafatee argite. Ibiddi daaraa dhala. Dabalee hafuura baafate.
111
BOQONNAA KUDHA SADDEET Bataskaanni haaraan Mbanta jalqaba irratti rakkoon muraasni isa qunnamee ture. Jalqaba irratti namoonni ganda sanaa warri amantii haaraa dhufe fudhatan hinbaraaraman jedhanii yaadaa turan. Haata’u malee, jiraatee dhawaatumaan jabaachaa dhufe. Ummanni hedduu ta’uus baatu yaadda’aa turan. Waanbadoonni efulefu bosona loolloo keessa jiraachuuf yoo murteessan sun dhimma isaaniiti. Bosonni loolloo namoota fafee sanneeniif iddoo gaarii ta’e. Daa’imman lakkuulee bosonicha keessatti gataman baraaruun isaan dhugaa ta’us, gara gandaa fidanii hinbeekan. Yoo ummaticha gandaatii, daa’imman ammayyuu bakkuma itti gataman jiru. Cubbuu misiyoononni ummata gandichaa fayyaaleyyii irratti raawwataniif ayyaanni lafaa dhugumatti hinbirmanneefii? Haata’u malee, gidduu tokko misiyoononni sarara diimaa darbuu yaalan. Isaan keessaa namoonni amantii haaraa fudhatan sadi gara gandaa deemanii wantoonni isin gabbartan du’aafi kan waa nama gochuu hindandeenye waan ta’eef, araddaalee isaanii hunda gubuun isaan qoruuf qophaa’uu isaanii ifaan dubbachuun oftuulan. “Deemii beqee haadha teetii gubi,” jedhe qaallichi tokko. Namoota sanneen ummanni itti yaa’anii qabanii dhiiga nafaan baasan. Akka gogaa kormaatti dhiisisan. Dhiiga fincaansisan. Guyyaa sanaa kaasee bataskaanichaafi ummata gandichaa gidduutti rakkoon tokkos otoo hinuumamin yeroo dheeraaf turan. Namoonni adiin amantii qofa otoo hintaane, mootummaas fidanii akka dhufan oduun bakka hunda ga’aa dhufe. Hordoftoota amantii isaanii balaa irraa ittisuuf jecha Umuofia keessatti mana murtii ijaaran jedhama. Inumaa namicha nama warra misiyoonii ajjeese tokko fannisan jedhama. Oduun gidduu kana Mbanta keessatti odeeffamaa jiru oduu durii kan fakkaatu yoo ta’u, hanga ammaatti hariiroo bataskaana haaraafi ummata jidduu jiru irratti dhiibbaan inni geessise hinturre. Asitti Obbo Kiaga’n maraatummaa isaa malee rakkoo biroo waan hinqabneef, gaaffiin misiyoonii ajjeesuu jedhu hinturre. Namoota amantii haaraa fudhatanis yoo ta’e of wallaala isaanii malee ammayyuu kanuma gosaati waan ta’aniif, namni isaan ajjeeuuf yaale hinturre. Kanaafuu, waa’ee mootummaa nama adiifi balaa bu’aan Kiristaana ajjeesuun fidu oduu jedhaniif xiyyeeffannaa addaa namni kenne hinturre. Yoo rakkoo uumaa kan dhufan ta’e salphamatti ofkeessaa ari’uun nidanda’ama. 112
Bataskaanni xinnoon sun yeroo sanatti hojii manaa isheen qardamtee waan qabamteef, yeroo ummata naannichaatiin walitti buutu hinqabdu ture. Namoota mormaan bahaman simachuun irratti gaaffii kaasuun nihafe. Namoonni gosa keessaa baafaman ykn osu’n amantiin haaraan lakkuulee warri bosana keessatti gateefi kkf haala gaariin yoo simatan waan arganiif, isaanis simachuu akka danda’an yaadan. Gaafa Dilbataa isaan keessaa namoonni lamaa bataskaanicha deeman. Otoo amantiin haaraan obsa isaan barsiisuu baatee namoonni amantii haaraa fudhatan yeroo namoonni gosa keessaa baafaman bataskaanicha ol seenan battalumatti tarkaanfii irratti fudhatu ture. Namoonni isaan itti dhiyaatanii taa’an biraa ka’anii teessoo biroo irra taa’an. Raajii ture. Haata’u malee, kun kan ta’e hanga sagantaan raawwatamuufi. Otoo Obbo Kiaga’n gidduu seenee dhaabsisuu baatee namoonni bataskaana sana keessa jiran hundi ka’anii namoota kanneen ari’uuf ture. Sana booda, akkas jedhee dubbachuu eegale. “Waaqa biratti,” jedhe, “gabraafi walaba wanni jedhu hinjiru. Hundi keennaa ilmaan waaqaati. Kanaafuu, obboleewwan keenna kana simachuu qabna.” “Dubbiin siif hingalle,” jedhe namichi amantii haaraa fudhate tokko. “Awaamman osu simannee gola dabarfachuu keenna yoo dhaga’an maal nuun jedhu? Nutti kolfu.” “Haa kolfanii,” jedhe Obbo Kiaga’n. “Guyyaa dhumaa waaqni isaanitti kolfa. Ummanni maaliif xeenxiree waan hintaane yaada? Namni jaalala waaqaa argate haa kolfu. Waaqni isaanitti kolfisheesa.” “Ati dubbii hinhubanne,” jedhe morme namichi amantii haaraa fudhate. “Ati barsiisaa keennya. Waa’ee amantii haaraa nu barsiisuu nidandeetta. Haata’u malee, kun dhimma nuti beeknu.” Sana booda, osu jechuun maal akka ta’e itti hime. Inni nama dhagaafi muka waaqa jedhee gabbaruufi kan isaafis of kenne, waan addaan bade---yoomiyyuu haraamuu, ilmaan isaan booda dhufanis sanuma. Balchi irraas hinfuudhu, ittis hinheerumsiisu. Inni dhugumaatti nama mormaan bahan, ganda keessatti iddoo addaa, Araddaa Guddaa bira jiraatu. Eessayyuu yoo mallattoo isaa kan ta’e botooyaa baatee deemu, rifeensa mataa kan mammarameefi dhoopha’adha. Isaaf haaduun teeda. Osu’n yaa’ii balchaa irratti hinhirmaatu. Akkasumas, balchis mana isaatti rooba hindheessu. Abbaa mirgoota afran gosichaas ta’uu hindanda’u. Yoo du’es kama akka isaattu bosona loollootti isa awwaala. Namni akkanaa akkamitti hordofaa kiristoos ta’uu danda’a? 113
“Anaafi isin caalaa kiristoos isaaf baayyee barbaachisa,” jedhe Obbo Kiaga’n. “Akkas taanaan an gara dhufetti haa deebi’uu kaa,” jedhe namichi amantii haaraa fudhate. Sana booda, nideeme. Obbo Kiaga’n ijjannoo cimaa qaba. Cimina isaa kanatu bataskaanatti diigamuu irraa hambise. Ayyaanlaallattoonni amantii haaraa fudhatanii amantaa isaa kan hindaddaaqane kana irraa kaka’umsaafi ofitti amanamummaa horatan.
Rifeensa isaanii mammaramaafi
dhoopha’aa sana akka haadatan ajaje. Jalqaba irratti du’uu dandeenya jedhanii sodaatanii turan. “Asxaa awaamummaa keessanii kan ta’e rifeensa kana haadattan malee amantii keennaa fudhachuu hindandeettan.” jedhe Obbo Kiaga’n. “Sodaan keessan niduunaadha. Kun maaliif ta’a? Namoota biroo kanneen rifeensa haadatan irraa garaagarummaan isin qabdan maali? Isiniifi isaanis waaquma tokkotu isin uume. Akka waan qurcii taatanii mormaan isin bahan malee. Kun faallaa ajaja waaqa nama maqaa isaa ulfaataatti amaneef jireenya bara baraa kennuuf waadaa seeneti. Awaamtichi yoo kana ykn sana gootan niduutu isiniin jedhe. Isinis nisodaattan. Yoo lafa kana irratti bataskaana ijaarte niduuta naan jedhanii turan. Du’ee ree? Yoo lakkuulee isaan bosona keessatti gatan fuudhee guddises niduuta naan jedhan. An kunoo ammayyuu homaa hintaane. Awaamonni sobaa achi dhugaa hindubbatan. Jecha waaqa keennaa qofatu dhugaadha.” Namoonni lamaan rifeensa haadatanii, yoosuu hordoftoota ciccimoo amantaa haaraa ta’an. Osu’n ganda Mbanta keessa jiraatan hunda sadarkaa jechuun danda’amuun fakkeenyummaa isaanii hordofan. Waggaa tokko booda isaan keessaa inni tokko Jawwee woyyuu, madda ayyaana bishaanii kan ta’e ajjeesuun ummataafi bataskaanatti akka malee walitti buuse. Jawween woyyuun kun, Mbanta’fi gosoota naannoo isheetti argaman biratti bineensa baayyee kabajamaa ture. “Abbaa keenna,” jedhanii waamu. Kana irraa ka’uun, sireen namaa otoo hinhafin gara barbaade yoo deeme namni maqaa isa dhahu hinjiru. Mana keessatti hantuuta kan nyaatu yoo ta’u darbee darbee hanqaaquu lukkuus niliqimsa. Ilmi gosaa Jawwee kana akka tasaa yoo ajjeese, kiisuuf jecha wareega kennee sirni awwaalchaa adda ta’e kan nama guddaaf taasifamuun kan walfakkaatutu qophaa’aaf. Nama beekaa Jawwee kana ajjeeseef adabbiin tumame hinjiru. Sababiin isaas wanti akkanaa gonkumaa ni’uumama jedhamee waan hinyaadamneefi. Tarii hinuumamne ta’a. Haalli gosichi jalqaba itti yaade akkas ture. Nama qabatamaan gocha akkasii raawwatee arganii hinbeekan. Seenichi kiristaanotuma mataa isaanii biraa ka’e. 114
Haata’u malee, hundi isaaniituu tokkuma. Gochicha irratti mari’achuun murteessuuf bulchitootaafi maanguddoonni walga’an. Hedduun isaanii sagalee gad qabatanii yeroo dheeraaf haasa’aan. Miirri waraana labsuu irraa mul’ata. Dhimma biyya haadha isaa keessatti gahee isaa taphachuu kan eegale, Okonkwo’n waanbadoota ulfinna hinbeekne tanneen gurra gurra ishee keessa qacceen gad ciraa hanga ganda kanaa yaasnutti nageenyi hinjiru jedhe. Haata’u malee, kanneen biroo hedduun dhimmicha kallattii addaatiin ilaaluun yaanni furmaataa isaan kennan dhuma irratti fudhatama argate. “waaqa keennaaf loluun aadaa keennaa miti,” jedhe isaan keessaa inni tokko.“Ragaa guutuu ta’e otoo hinargatin tarkaanfii fudhachuuf ariifachuun barbaachisaa miti. Namichi yoo Jawwee woyyuu icciitiin mana isaa keessatti ajjeese, dubbichi isaafi waaqa gidduutti kan raawwatu ta’a. Yoo inni ajjeesu nuti hinagarre. Waaqaafi miidhamaa isaa gidduu yoo of seensisne, arfiin cubbamaaf darbatamte nu argachuu dandeetti. Yoo namni tokko waaqa keenna arrabse maal goona? Dhaqnee afaan isaa qabnaa? Miti! Akka hindhageennef quba gurra keessa kaa’annee biraa deemna. Inni kun mala gaariidha.” “Akka luuynaa ta’uu otoo baannee,” jedhe Okonkwo’n. “Yoo namni tokko dhufee mana kiyyatti alba’e maal godha? Ija dunuunfadhaa? Miti! ulee fudhadhee mataa isaa lamatti addaan baasa. Dhiirri akkas godha. Namoonni kunneen guyyuu balfa nurratti naqaa jiru. Akka nama hinagarree ta’uu qabna jedha Okeke’n.” Okonkwo’n xiiqii keessa isaa gubee isa waadu futtaafate. Tunniin gosa hinjirreedha jedhee yaade. Dhimmi akkasii biyya abbaa isaa Umuofia’tti tasumaa hinraawwatamu. “Okonkwo’n dhugaa dubbate,” jedhe namni biroo. “Waa gochuu qabna. Mee namoota kana muukuu itti haa murruu. Yoo akkas goone badii isaaniif itti gaafatamoo hintaanu.” Tokkoon tokkoo namni yaa’a jiru nidubbate. Dhuma irratti garuu, kiristaanota muukuu itti haa murruu yaada jedhu irratti waliigalame. Okonkwo’n aariin ilkaan isaa qare. Galgala sana ergamaan ganda sana mataa fuudhee hanga miilaatti keessa deemee hordoftoota amantii haaraatti muukuun muramuu labse. Kiristaanonni amma lakkoofsaan baay’atanii garee hawaasaa xinnaa dhiira, dubartiifi ijoollee of keessaa qabu; kan of danda’eefi ofitti amanamummaa gonfatan ta’anii turan. 115
Obbo Brown misiyoonni adiin yeroo hedduu isaan bira deema. “Amantiin kun asitti erga barsiifamuu eegalee waggaa tokkoofi ji’a jaha qofa,” jedhe. “Waan waaqni hojjatu eegaa.” Guyyaan isaa Harbaa torbaan qulqulluu keessa ture. Obbo Kiaga’n dubartoonni biyyoo diimaa, boronqiifi bishaan fidanii keenyaa bataskaanattii keessaafi ala ayyaana sooma hiikkaatiif akka diban gaafate. Hojii kana raawwachuuf dubartoonni garee saditti wal qoodan. Ganama sana barraaqaan ka’anii muraasni isaanii hubboo bishaanii fudhatanii gara lagaa qajeelan. Isaan hafan ammoo, tayeefi doomaa qabatanii biyyoo diimaafi boronqii fiduuf karaarra bu’an. Yeroo dubartoonni alaa wacan Obbo Kiaga’n bataskaana keessatti kadhannaa irra jira. Kadhannaa isaa xumuree dhimmicha hubachuuf ala bahe. Dubartoonni hubboo qullaa lagaa dacha’an. Dargaggeeyyiin muraasni qaccee qabatanii lagaa akka isaan ari’an dubbatu. Dubartoonni boronqii fiduuf deemanis oduma walfakkaatu qabatanii harka duwwaa dhufan. “Maal jechuudha kaa?” jedhe gaafate Obbo Kiaga’n dubbiin akka malee bitaa itti galee. “Gandichi muukuu nutti mure,” jette dubartiin takka. “Labsiin kaleessa galgala taasifame. Haata’u malee, malkaafi iddoo boronqiifi biyyoo diimaa qotan nama dhoorkuun aadaa keennaa miti.” jette. “Nu balleessuu hedan. Gabayaas akka hinbaane nu gochuuf deemu. Akkas jedhan.” jette dubartiin biroo. Otoo Obbo Kiaga’n namoota amantii haaraa fudhatan gara gandichaa erguuf deemu isaan fuulatti dhufan. Labsiin godhamuu dhaga’anii jiru. Ta’us, dubartii malkaa ari’anii hubboo duwwaa galchuu kana tasumaa dhaga’anii hinbeekan. “Nu wajjiin koottaa,” jedhan dubartootaan. “Mee gadheedhan tun isin haa tuqanii beenaa isin wajjiin deemnaa.” Muraasni isaanii bordoofi muraasni isaanii ammoo, billaa baatanii turan. Haata’u malee, Obbo Kiaga’n nidhoorke. Duraan dursee maaliif muukuun akka itti murame baruu barbaade. “Okoli’tu Jawwee Woyyuu ajjeese jedhu,” jedhe namni tokko. “Kun soba,” jedhe kan biroo. “Kun soba ta’uu Okoli’n mataan isaa natti himee ture.” 116
Okoli’n achi waan hinjirreef deebii kennuu hindandeenye. Halkan edaa waan dhukkubeef niciisa. Guyyama sana otoo aduun hindhiyin du’e. Duuti isaa kun waaqni isaanii ammayyuu hojii hojjachaa jiraachuu kan agarsiise ture. Sana booda, jeequmsi kiristaanota irra ga’aa ture nidhaabbate.
117
BOQONNAA KUDHA SAGAL Bokkaan dhumaa cimaan bara sanaa yeroo sana roobaa ture. Yeroon isaa yeroo biyyoo diimaa dallaan ittiin ijaaramu qotan ture. Hojiin kun kana dura rooba cimaa biyyoo qotame dhiqee balleessuuf hinraawwatamne ture. Boodas ammoo, waqtii makaraa waan ta’eefi bonnis duubaan waan dhufuuf raawwatamuu hindanda’u. Makarri bara kanaa Mbanta’tti Okonkwo’f isa dhumaa ture. Waggoonni torban hamoon akka ta’es ta’u dhumaa jiru. Okonkwo’n biyya haadha isaatti kan duroome yoo ta’es, biyya abbaa isaa, Umuofia, biyya dhiirri dhiirummaa itti qabduutti kana caalaa duroomuu akka danda’u bare. Waggoottan torban kanneen keessatti sadarkaa ol aanaa irra gahuu danda’ee ture. Haata’u malee, baqachuu isaatti guyyuu of ajiifataa ture. Warroonni haadha isaa tola guddaa waan isaaf oolaniif hedduu gammade. Ta’us, kun dhugaa jiru jijjiiruu hindandeenye. Mucaa isaa kan baqatti jalqaba dhalate Nneka jedheen. “Haati Muummittiidha,” Haata’u malee, waggaa lamaan booda, daa’ima dhalateen Nwofia jedhee maqaa baaseef. Kana jechuun, kan ummatti dhalate jechuudha. Gaafa waggaa torbaffaa isaa seenu, Okonkwo’n manneen lamaa tan gaafa gale isaafi maatiin isaa yeroof keessa qubatan bakkuma duriitti akka ijaaruuf qarshii Obierika’tti erge. Manaafi dallaa alaa abbamaatu ijaarata ykn dhaalaan abbaa ofii irraa argatan malee namni biroo namaa hinijaaru. Kanaafuu, akka ijaaraniif namuu hinkadhanne. Akkuma roobni bokkaan dhumaa cimaan bara sanaa roobuu eegaleen Obierika’n manneen lama ijaaree xumuruu isaa itti dhaame. Okonkwo’nis rooba booda gara biyya abbaa isaatti galuuf kurfaa’uu eegale. Otoo yeroon adabbii isaa hinraawwatamin rooba bara sanaa saamachuuf galee dallaa isaa ijaarachuu barbaade. Kun ammoo, adabbii waggaa torbaa irraa hamma tokko sharafuu waan ta’uuf, waan ta’uu miti. Kanaafuu, obsa dhabee bona eeguuf dirqame. Suutuma dhufe. Bokkaanis dhawaatumaan haphachaa deeme dhumarratti qanxal jedhe. Al tokko tokko rooba keessa aduu baasaa bubbisa. Rooba salphaafi qilleensawaa ture. Sabbanni waaqaa nibahe. Yeroo tokko tokko akka haadhaafi ilmoo lama ta’anii baha. Inni tokko ijoolleefi bareedaa yoo ta’u, kuun ammoo, cimeettiifi gaaddidduu kan fakkaatu ture. Sabbanni waaqaa Jawwee Samii jedhamee waamama. 118
Okonkwo’n beerran isaa sadanuu waamee affeerrii godhamuuf harka keessa akka qoqophaa’an itti hime. “Otoo hindeeminiin dura warra haadha tiyyaa galateeffachuun qaba,” jedhe. Ekwefi’n ammayyuu waan beerran lamaanuu hinqabne baala cassava kan waggaa darbe irraa hafe oorruu irraa qabdi. Sababiin dhabaniif ijoollee hedduu waan qabaniifi malee itti anshaagganii miti. Kanaafuu, Ekwefi’n baala cassava sagantichaaf qopheessuun ishee beekamaadha. Haati Nwoye’fi Ojiugo’n ammoo, wantoota shorbaa hojjachuuf barbaachisoo ta’an kanneen akka jajii qurxummii, qaaraafi zayitii dhiyeessan. Okonkwo’n fooniifi moosee qoheesse. Ekwefi’n borumtaa isaa subiin kaatee intala ishee, Ezinma’fi intala Ojiugo, Obiageli wajjiin cassava fiduuf gara oorruu deemte. Sadanuu tayee meexxii dheeraa, billaa jirma cassava ittiin muraniifi gasoo xinnoo ija cassava qotanii ittiin baasan qabatanii deeman. Akka carraa ta’ee galgala sana hoobbaa waan godheef, lafti laaftee turte. “Hanga barbaanne funaanuuf yeroo dheeraa nutti hinfudhatu,” jette Ekwefi’n. “Baalli isaa fixeensa qabaachuu danda’a,” jette Ezinma’n. Tayeen ishee sirraa’ee mataa ishee irra taa’ee ture. Harki ishee walitti maramanii harma ishee irra ciisan. Qorrattee jirti. “Bishaan qorraa dugda irra nama bu’u hinjaaladhu. Hanga aduun baatee fixeensi irraa bu’uu haa eegnuu.” jette Ezinma’n. Waan Ezinma’n bishaan hinjaalanneef, Obiageli’n “Sooqidda” jettee ishee waamti. “Hinbaqa jettee sodaattaa?” Akkuma Ekwefi’n jette funaansi salphaa ture. Ezinma’n otoo
jirma mukichaa murtee firii
biyyoo keessa jiru qotuuf gad hinjedhin dura ulee dheeraan hurguftee fixeensa sirritt irraa buufte. Al tokko tokko biyyoon laafaa waan ta’eef qotuun hinbarbaachisu. Cal’isanii jirmuma qabatanii yoo ol harkisan firiin isaa biyyoma wajjiin badheetti baha. Akkuma hanga silaa barbaadan qotataniin, biyyoo irraa dhiquuf marraa lama burqaa gad fageenya hinqabne, tan dubartoonni marti cassava isaanii itti bukeeffatan bu’an. “Guyyoota afur ykn ammoo, inumaa sadittuu niqaqqaba,” jette Obiageli’n. “ Wantichi ilmooleedha.”
119
“Laki marti ilmoolee miti,” jette Ekwefi’n. “Erga facaasee waggaa lama ga’een jira. Biyyoon du’aa waan ta’eef akkas xixinnaate.” Yeroo haati warraa isaa Ekwefi’n sagantichaaf re’ootni lama hinga’a jettee isa morminaan kun dhimma keetii miti jedhuun, hojii isaa walakkaayyuu hinraawwanne ture Okonkwo’n. “Qophii kana irratti namoota sababa waamuuf qaba.
Maansa lagaa jiraachaa hancuufaan
dhiqachuu hindanda’u. Warri haadha tiyyaa waa hedduu naa ta’aa turan. Kanaafuu, galateeffachuun qaba.” Sagantichaaf re’ootni sadiifi kormaan handaaqqoo hedduun niqalaman. Qophiin kanuma cidha fuudhaafi heerumaa fakkaata ture. Foo-foo, shorbaan kuduraa egusi, baala hadhaawaafi akkasumas, hubboowwan wayinii baayyeen qophaa’anii turan. Umunna’n, ilmaan Okolo hundi, kanneen waggoota dhibba lama duraa jiraatanii turan mucaan qal’aanis otoo hinhafin saganticha irratti affeeraman. Miseensi lafa darbate, kan maatii bal’aa ta’e qabu kun, kan eessuma Okonkwo, kan Uchendu’ti. Ija kola akka cabsuuf itti kennanii jennaan ayyaana abboota isaa kadhate. Ilmaafi fayyaa nuu kennii kadhate. “Qabeenya nuu kenniif si hinkadhannu. Sababiin isaas, namni fayyaafi ilmoo qabu qabeenyas qaba waan ta’eef. Qarshii nuu baayyisheef si hinkadhannuu, aanaafi dhaalaa nuu baayyisi. Aanaa waan qabnuuf bineensota irraa adda taane. Bineensi cittoo isaa mukattiin riiqata. Namaa garuu, aanaa isaattu hooqaaf.” Keessattuu, Okonkwo’fi maatii-waatii isaatiif gadi qabee kadhateef. Sana booda, ija kola cabsee tokko ayyaana abbootii isaaf daddarbe. Akkuma kola’n cabee walirra daddabarsuun eegalamee, beerraniifi ijoolleen Okonkwo, akkasumas, dubartoonni ollaa isaan bira dhaabbachuuf dhufan nyaata gad guuruu eegalan. Ijoolleen isaa hubboowwan wayinii fidan. Nyaataafi dhugaatiin achitti tuulame otoo hinnyaatin ijumaan nama quubsa ture. Erga wanti hundinuu dhiyaateen booda, Okonkwo’n dubbachuuf lafaa ka’e. “Kola xinnoo kana akka narraa fudhattan isin gaafadha,” jedhe Okonkwo’n. “ Waggoota torban darban keessatti waan isi naaf taatan isinii kafaluufii miti. Daa’imni aannan harma haadhaa isaa kafaluu hindanda’u. Wanti walitti isin qabeef, aanaan walgahuun gaarii waan ta’eef qofa.”
120
Mooseen hangafa nyaataa waan ta’eefi foo-foo caalaas salphaa waan ta’eef, jalqaba irratti shorbaa mooseettu dhiyaate. Itti aanee foo-foo’tu dhiyaate. Namoonni muraasni foo-foo shorbaa egusi’tiin; kanneen hafan ammoo, shorbaa baala hadhaawaatiin nyaatan. Tokkoon tokkoo umunna waan qooda keessaa qabuuf, itti aanee foontu qoodame. Hundi isaaniituu haaluma umrii isaaniitiin qooda isaanii fudhatan. Kanneen achi hinjirreefis qoonni isaanii nikaa’ameef. Akkuma wayiniin dhugameen maanguddichi umunna tokko Okonkwo galateeffachuuf ol ka’e: “Qophii hangana ga’u hineegne yoo jedhe, arjummaa ilma keennaa, Okonkwo hinbeekne nama jechisheesa. Hundi keennaa waan isa beeknuuf sagantaa akkasii eegnee turre. Haata’u malee, kan nuti eegnee ol ta’e. Galatoomi. Bakka ati baaftetti harka kudhanii sii haa deebi’u. Yeroo kana keessa dhaloonni haaraan warra isaan dura darban caalaa abshaala ta’uun baayyee gaariidha. Namni gosa isaa wanti affeeruuf beela isaan baasuufii miti. Hundinuu mana isaaniitii waan nyaatanii bulan niqabu. Halkaniin wanti asitti wal geennee teennuuf ji’a ilaaluuf miti. Namni hundinuu dallaa isaa keessayyuu arguu nidanda’a. Wanti dhufneef as ga’uu tana wanti ga’u waan hinjirreefi. Kana hundaa wanti keessa deemee dubbadhuuf, isin warra dargaggeessaatiifi. Duubaa duuboo keessan isinii sodaadhe.” Jedhe harka isaa gara dargaggeeyyiin hedduun taa’anitti mirmirsee. “Ana yoo ta’e hangamuu hinturu; Uchendu, Unachukwu’fi Emefo’nis akkasuma. Wanti an isinii sodaadhu gosoomni hangam cimaa akka ta’e hinbeektan. Tokkummmaan maal akka ta’e hinbeektan. Bu’aa isaa hoo? Amantiin fafeen kunoo dhufee bobaa isin seenee jira. Namni abbaafi obboleessa isaa waakkachaa jira. Akkuma saree maraattee abbaa isaa nyaachuu qarriffaa shantamman addeeffattee kaatuu, namni waaqa abboota isaa arrabsaa jira. isinii sodaadhe, Gosaaf sodaadhe.” Ammas deebi’ee gara Okonkwo garagalee akkas jedheen, “Walitti nu qabuu keetiif ulfaadhu.”
121
BOQONNAA DIIGDAMA Nama gosa isaa keessaa baheef waggaan torba baayyee dheeraadha. Bakki nama tokko achi taa’ee isa hineegu. Akkuma inni gatee biraa deemeen kan biroo ishee dhaala. Gosti akka lootuuti. Lootuu yoo eegeen irraa cite deebitee baasti. Okonkwo’n dhimmoota kana nibeeka. Iddoo ayyaanota fuula haguugguu saglan gosa keessatti seera kabachiisan keessaa qabu akka dhabee beekee jira. Amantii haaraa dhufee lafa qabate jedhamu kana irratti carraa gosa isaa goota hoogganee irratti duuluus dhabee jira. Yeroo mirga ol’ aanaa itti argachuu danda’u balleessee jira. Wantoonni inni dhabe kunneen muraasni isaanii deebi’ee argachuu kan hindandeenyeedha. Debi’ee galuun isaa ummata gosa isaa biratti iddoo guddaa akka qabu amanee ture. Waggoottan torban bilaashatti badan bakka buusee cimee bahuuf deebi’a. Waggaa duraa baqannaa isaa keessattuu waan gaafa gale hojjatu karoorfatee ture. Karoorri isaa inni duraa dallaa isaa haala adda ta’een deebisee ijaaruudha. Itti aansee, kuusaa guddaafi beerran isaa lamaan haaraaf mana ijaaruudha. Sana booda, ijoollee isaa hawaasa ozo’tti kakaasuun durummaa isaa itti agarsiisuu ta’a. Gosa keessaa namoota dhugumaan ciccimoo ta’an qofaatu hojii kana raawwachuu danda’a. Okonkwo’n dandeetti baayyee ol aanaa mirga biyya sana keessatti faaressa ta’e argachuu akka qabu hubatee jira. Akkuma waggoonni baqaa tokko tokkoon keessaa bahaa deemaniin, Chi’n isaa waan isa kiiftu itti fakkaataa dhufe. Biyya haadha isaatti otoo hintaane biyya abbaa isaa Umuofia, bakka hiriyyaan isaa waggaa waggaan lafa isaa warroota yagutoo qotanitti kennaafii jiru irraa oomisha guddaa argachaa jira. Sana booda, oduun gaddisheesaan ilma isaa kan hangafaa dhalate. Jalqaba irratti waan hinfooyyofne itti fakkaatee ture. Haata’u malee, gara boodaatti nama dhawaataan gala deemuu ta’uu isaa wayita argetti gaddi isaa irraa bade. Isa malee ijoollee dhiiraa shanan qabu haala duudhaa hawaasichaatiin niguddisa. Ijoollee dhiiraa shananuu itti ergee dhufanii mana isaa keessa isa bira taa’an. Isaan keessaa inni quxisuu waggaa afuri. “Gocha gadhee obboleessi keessan raawwate agartanii jirtu. Ammaa achi inni anaafis ilma kiyyaa miti; isiniifis obboleessa keessanii miti. Namni ilma kiyya ta’u kan akka dhiiraa ta’ee ummata kiyya biratti nama mataa isaa ol qabatu qofa. Isin keessaa namni dubartii
122
ta’uu filatu yoo jiraate otoo an lubbuun jiru akka isin abaaru faana Nwoye bu’aa. Gaafa an du’es yoo na gantan lafeen tiyya isin waraanti. Anis dhufee morma keessan isin kuta.” Okonkwo’n gama shamarraniitiin milkaa’ee jira. Ezinma’n intala ta’uu isheetti
gadduu
hindhiisne. Ijoollee isaa hunda keessaa waan inni garaatti yaade tan beektu ishee qofa. Akkuma umriin ishee dabalaa dhufeen hariiroon isaan gidduu ture cimaa dhufe. Ezinma’n bakka baqatanitti guddattee shamarran mimmiidhagoo Mbanta keessaa ishee takka taate. Akkuma haati yeroo isheen xinnoo waamtutti, bareedduu akka daawwitii jedhuun ture. Mucattiin dur ajiitoftee haadha rakkisaa baate, har’a gad muuxattee lookkisa intalaa taatee jirti. Yeroo ebelaa’aa turte sana akkuma saree aaree dheekkamuuf tuqama xinnoo eeggatti turte. Amalli kun sababuma gahaa malee tasuma dhufee irra qubata. Haata’u malee, amalli kun baayyee balalaafi yoosuu kan irraa baduudha. Hanga irra turetti ammoo, abbaa ishee malee nama biroo arguu hinbarbaaddu. Dargaggeeyyiifi dureeyyiin Mbanta kanneen umrii giddugaleessaa irratti argaman hedduun fuudhaaf dhufan. Haata’u malee, isheen hundumaa nididde. Sababiin isaas, abbaan ishee gaafa tokko galgala waamee akkas jedheen: “Namoota sooreyyiifi gaggaariitu as jira. Haata’u malee, otoo gaafa gara Umuofia deebine achitti heerumtee baayyee natti tola.” Kanuma qofa jedheen. Haata’u malee, Ezinma’n yaadaafi ergaa dhoksaa jechoota muraasa duubaa jiru ifatti agarte. Kanaafuu, tole jettee yaada isaa fudhatte. “Obboleettiin tee tan mana masaanuu, Obiageli’n na hinhubanne,” jedhe Okonkwo’n. “ Mee ati ibsiif.” Isaan lamaanuu jabbii bara tokkoo yoo ta’anis, Ezinma’fi Obiageli’n fardaafi lafa. Hanga ammaa maaliif heerumuu akka dhaban ibsiteefii jennnaan isheenis irraa fudhatte. Kanaafuu, lamaan isaaniituu gaaffii heerumaa Mbanta’tti isaaniif dhiyaatu hundaa nididan. “Dhiira ta’uu malte,” jedhe yaade Okonkwo’n keessa isaatti. Dubbiin dugda duubaan galaaf. Ijoollee isaa keessaa kan biroo eenyutu akka ishee yaada keessa isaa jiru sirritti hubataaf laata? Shamarran babbareedduu bissii bilchaatte fakkaattu tana lamaan qabatee gara Umuofia’tti deebi’uun isaa xiyyeeffannoo guddaa akka argatu isa taasise. Gara fuulduraatti namoonni soddaa isaa ta’uu danda’an, gosa keessaa namoota mirga qaban ta’uu qabu. Hiyyeeyyiifi urkoon durba isaa fuudhuuf manaa bahuu hinqaban.
123
Waggoota torban Okonkwo’n baqa turetti Umuofia’n hedduu jijjiiramtee turte. Bataskaanni ijaarame namoota hedduu karaa irraa jallise. Namoota uumamaan namaa gad ta’aniifi kanneen mormaan baafaman qofa otoo hintaane, yeroo tokko tokko namoonni gurguddoofi gatii qabanis jalloowwanitti makamanii turan. Isaan keessaa, Ogbuefi Ugonna, kan mirga lama qabu, akka nama qalbii dabarsee faajjii mirga isaa kan ta’e bitoo kiyyoo isaa irraa baasee darbatee kiristaanotatti makame. Misiyoononni adaadiin waan baayyee isaan boonaniif, Umuofia keessaa namoota aangoo amantii argatan keessaa isa tokko ta’e. , Ogbuefi Ugonna’n nyaataafi dhugaatii irra waa’ee lubbuuf yaaduu eegale. Jaarsa biyyummaa caalaa nama amantii ta’e. Kanaafuu, hanga yeroon isaa ga’uu waancaa isaa korojoo kal’oo re’ee keessa kaa’e. Namoonni adaadiin amantii haaraa qofa otoo hintaane mootummaas nifidan.
Bakka
komissionarri aanaa beekumsa otoo hinqabaatin dhimmoota ilaalee itti murteessu mana murtii ijaaran. Ergamtoota mana murtii kanneen namoota mana murtiittti dhiyeessanis niqaba. Namoonni kunneen hedduun isaanii Umuru, iddoo jalqaba namoonni adaadiin waggoota hedduun dura dhufanii giddugala amantii isaanii itti ijaaratan, daldala itti eegalaniifi mootummaa itti hundeessan bakka qarqara Laga Guddaa irraa kan dhufani. Ergamtoonni kunneen namoota ormaa waan ta’aniif, waan of tuulaniifi ufinoo waan ta’aniif Umuofia keessatti akka malee xireeffataman. Kotma jedhanii isaan waaman. Kusheen qonxoltittii daaraa badaa fakkaattu waan uffataniif, maqaa aadaa huddu daaro jedhamu baasaniif. Hojiin isaanii mana hidhaa namoota amantiifi seera warra adii mormaniin guutame eeguudha.
Hidhamtoota kanneen keessaa
muraasni daa’imman lakkuulee gatuu isaaniitiin kan hidhaman yoo ta’an, kanneen biroo ammoo, kirisaanota jeeqxan jeeqanii hidhaman. Hidhamtoonni kunneen mana hidhaa keessatti kotma’n nireebamu, ganama hundaa mooraa mootummaa qulqulleessisu, koomishinara adiifi ergamtoota mana murtiitiif qoraan guursisan. Hidhamtoota kanneen keessaa muraasni isaanii namoota mirga qaban waan ta’aniif, hojii akkasii kana hojjachuun kanneen hinmalle turan. Kabajaan isaanii waan irraa mulqameefi oorruun isaanii waan irraa fudhatameef hedduu gaddan. Ganama ganama yeroo marga haaman, dargaggeeyyiin yeroo sanatti, sagalee billaan yoo waliin rukutan uumu wajjiin akkas jedhanii sirban: “Kotma hudduu daaraa Hunduu sumaaf sitti aara Ati gabrummaaf dhalatte Garaaf garaatt jabaatte 124
Namichi adiin homaa hinbeekuu Si’i kan hula eeguu Tumaan jiruu nu kuttee Ati gabrummaaf kan dhalatte.” Ergamtoonni mana murtii maqaa huddu daaro jedhu kana waan hinjaalanneef, nama akkas isaaniin jedhee nireeban. Haata’u malee, sirbi kun Umuofia keessa iddoo hunda walga’e. Okonkwo’n dubbii kana Obierika irraa wayita dhagahetti hedduu gadde. “Maal godha achi hinjiruu,” akka waan ofitti dubbatuutti dubbate. “Wantoonni ati natti himte kun naaf hingalle. Ummata keennatti maaltu bu’e? Maaltu onnee keessaa fudhate? “Namni adiin Abame akka itti barbadeessan hindhageennee?” jedhee gaafate Obierika’n. “Dhaga’een jira,” jedhe Okonkwo’n. “Haata’u malee, ummanni Abame laafaafi gowwaa ta’uullee dhaga’ee ture. Deebi’anii loluu maaf dhaban. Billaafi qawwee hinqabanii? Ummata Abame wajjiin of dorgomsiisuun keenya dabummaadha. Duruu sanyiin isaanii teenna dura dhaabbatte hinbeektu. Namoota kanneen dura dhaabbannee biyya keennaa baasuu qabna.” ”Harree
ganama bade galgala kurkuriin hinagartu,” jedhe Obierika’n gaddaan. “Namoonniifi
ijoolleen keenna iddoo namoota ormaa qabatanii jiru. Amantii isaanii fudhatanii mootummaa isaanii hundeessanii jiru. Namoota adaadii ari’uun salphaa ta’uun nimala. Isaan nama lama qofaadha. Namoota keenna kanneen erbe raattuu isaanii ta’anii aangoon kennameef attam goona? Umuru deemanii waraana nutti fidanii akka Abame taana.” Yeroo dheeraa cal’isee erga tureen booda, deebi’ee akkas jedhe: “Gaafa yeroo dhumaatiif Mbanta’tti si bira dhufee turetti Aneto akkamitti akka fannisan sitti himeen ture.” “Lafti irratti waldhaaban sun attam taate?” jedhe Okonkwo’n. “Manni murtii warra adii lukkeewwan nama adiifi turjumaana isaaniif warra qarshii guddaa kennan, kan maatii Nnama’ti jedhee murteesse.” “Namni adiin waa’ee aadaa lafa keenyaa nibeekaa?” “Afaan keennaa hinbeekuu kana eessa abbaa isaatti beeka? Isaafi obboleewwanumti keenna kanneen kaleessa amantii isaanii fudhatan aadaan keenya gadheedha jechaa jiru. Bakka obboleewwanumti keenna cifaa qaratanii nutti garagalanitti akkam goonee lolla? Namichi adiin baayyee haxxeedha. Afaan dhokfatee karaa nagaan amantii isaa qabatee dhufe. Nama layyina
125
seenee qubachiifne. Amma kunoo akka deebinee tokko ta’uu hindandeenyetti obboleesaafi gosa keennaan addaan nu baasee jira. Haada walitti nu hidhee ture albee isaan kutnaan addaan baane. “Aneto akkamitti qabanii fannisan? jedhee gaafate Okonkwo’n. “Lafa irratti wal lolanii Oduche erga ajjeeseen booda, adabbii dachee jalaa bahuuf Aninta’tti baqate. haata’u malee, Oduche’n dafee waan hindu’iniif madhaafi maatii isaa fudhachuuf deebi’ee otoo inni deemuuf qophaa’aa jiru gaafa guyyaa torbaffaa Oduche’n nidu’e. Goobantoonni keenna dubbii kana nama adiitti himanii jennaan kotma itti ergee Aneto qabsiise. Sana booda, gaggeessitoota maatii isaanii wajjiin hidhame. Otomaa kanaan jiru, Oduche’n madaa’ee gaafa guyyaa torbaffaa isaa du’e. Sana booda, Aneto gara Umuru geessanii fannisan. Namoonni kuunneen gad lakkifaman. Haata’u malee, dararaa mana hidhaa keessatti isaan irra ga’aa ture afaan isaan qabee dubbachuu hindanda’an. Sana booda, namoonni lamaanuu yeroo dheeraaf cal’isanii taa’an.
126
BOQONNAA DIIGDAMII TOKKO Dhiiraafi dubartiin Umuofia hedduun amantii haaraa kana akka Okonkwo hadheeffatanii hinjibban. Namni adiin amantii adda ta’e fidee dhufe. Riqaa daldalaas ijaaree yeroo duraatiif zayitiifi kokowaan gatii guddaa baasuu waan eegalaniif, qarshiin gara Umuofia’tti yaa’uu eegale. Amantii duubaan kaayyoon dhokataan isaan qabatanii socho’aa jiran akka jiru hubachuuf miira jahaffaa fayyadamuun barbaachisaa hinta’u. Sababiin guddachuu miiraa kun ammoo, Obbo Brown, misiyoona adii yoo ta’u, kunis hordoftoonni isaa duudhaa ummatichaa akka hinballeessine ittisuu irratti ijjannoo cimaa qabaachuu isaati. Miseensa tokko garuu ittisuun hindanda’amne. Maqaan isaa Enoch yoo ta’’u, ayyaantuu bofaa ture. Enoch’n Jawwee woyyuu ta’e ajjeesee foon isaa nyaatee jennaan abbaan isaa abaare. Obbo Brown waa’ee mankaraarisummaa amantii ilaalchisee hordoftoota isaa barsiise. Wanti hundinuu nidanda’ama ta’a, Haata’u malee, wanta danda’amu hundaa raawwachuun garuu gaarii miti. Obbo Brown nama amantii isaa suuta jedhee barsiifatu waan ta’eef, warroota amantii isaa hinfudhatin biratti otoo hinhafin fudhatama argachaa dhufe. Namoota mirga qaban muraasa wajjiin hiriyyummaa uumaa dhufe. Gandoota ollaa sanaa yeroo hunda inni itti marmaaru keessa namoonni jiraatan gaafa tokko mallattoo kabajaa kanta’e ilka arbaa kennaniif. Namoota beekkamoo ta’an kanneen keessaa Akunna isa tokko yoo ta’u, ilmaan isaa keessaa tokko mana barumsa Obbo Brown seenee barnoota warra adii akka baratuuf itti kenne.
Obbo Brown yeroo gara ganda sanaa deemu turjumaanaan Akunna wajjiin mana isaa keessatti sa’aatii dheeraa fudhatanii waa’ee amantii irratti dubbatu. Lamaanuu wal amansiisuu yoo dadhabanis, waa’ee amantii walii isaanii baratanii turan. “Waaqni ardiifi samii uume tokko qofaatu jira jettee jirta,” jedhe Akunna’n gaafa tokko. “Nullee isumatti amanna. Maqaa isaas Chukwu jennaan. Inni addunyaa kanaafi waaqaalee biroos kan uumeedha. “Waaqni biroo hinjiru,” jedhe Obbo Brown. “Chukwu irraan kan hafe kanneen biroo hundinuu waaqa sobaati. muka bocee---akka isa sanaa,” (Akunnan’n muka irraa Ikenga bocee fannise qubaan agarsiisee) “waaqa jettaani. haata’u malee, inni kun bocaa mukaati.” 127
“Eeyyen,” jedhe Akunna’n. “Dhugumatti mukuma. Mukni inni irraa became akkuma waaqa xixinnoo kanneen biroo Chukwu’n uumame.
Innis isaan kana ergamaa isaa, kan Isatti nu
dhiyeessuuf uume. Kun akkuma keeti. Ati itti gaafatamaa bataskaana keetiiti.” “Lakki,” jedhee morme Obbo Brown. “Hoogganaan bataskaana kiyyaa Waaquma mataa isaati.” “Nan beeka,” jedhe Akunna’n. “ Ta’us lafa kana irra namoota keessaa hoogganu jiraachuu qaba. Asitti namni akka keetii kun hoogganaa ta’uu qaba.” “Akka amma ati jettetti, hoogganaan bataskaana tiyyaa England jira.” “Isan jechaa jiraa bar. Hoogganaan bataskaana keetii biyya kee jira. si ammoo, ergamaa isaa taasisee asitti si ergee jira. Atis ergamtootaafi tajaajiltoota hedduu horattee jirta. ykn fakkeenya biroo haa fudhadhu, Komishinaricha Aanaa. Mootii keessaniin ergame.” jedhe Akunna’n. “Giiftii qabu,” jedhe turjumaantichi ofumaa. “Komishinarichi Aanaa Giiftiin teessaniin ergame. kophaa isaa hojii waan hinhojjanneef of jalatti kotma filate. kun, Waaqa ykn Chukwu’n tokko. Hojiin kophaa Isaa waan itti baayyatuuf akka isa gargaaran waaqa xixinnoo of jalatti horate. “Akka namaatti isa ilaaluu hinqabdu,” Obbo Brown. “Ati isa akka namaatti waan yaaddeef, kan gargaarsa barbaadu sitti fakkaate. Wanti hamaan wantoota harka keetiin uumte waaqa jettee gabbaruu keeti.” “Akkasii miti. waaqa xixinnoo kanneenii wareega nikennina. Yoo isaan waa nuu godhuu didan garuu, isaan dhiifnee gara Chukwu’tti deebina. Akkas gochuun ammoo, sirriidha. Nama guddaa waandaqa isaa keessaan itti hiiqan. Haata’u malee, yoo waandaqni kun nu gargaaruu dadhabe, gara filannoo itti aanuutti dabarra. Namni badhee dhaabbatee yoo ilaallu waan waaqa xixinnoo xiyyeeffannoo guddaa kenninu itti fakkaata. Kun garuu sirrii miti. Isaan mufachiisuun gooftaa isaanii mufachiisuu waan ta’uuf sodaanna. Abbootiin keenya Chukwu’n mootii moototaa ta’uu isaa waan beekaniif, ijoollee isaanii maqaa Chukwuka jedhanii moggaasuuf.” “ Chukwu’n ol’aanaadha.” “Dubbii kee keessatti waan guddaa tokko dubbatte,” jedhe Obbo Brown. Ati Chukwu nisodaatta. Amantii keenna keessatti Chukwu’n abbaa jaalalaa waan ta’eef, namoonni ajaja isaa guutan isa sodaachuu hinqaban.” “ Yoo ajaja isaa raawwachuu dhiifne isa isa sodaachuu qabna,” jedhe Akunna’n. “Fedhii isaa kana eenyutu nutti hima? Kana beekuun ulfaataadha.”
128
Egaa haala kanaan Obbo Brown waa’ee amantii ummatichaa sirritti erga hubateen booda, yaaliin inni taasisaa ture akka hinmilkoofne hubate. Sana booda, mana barumsaafi hospitaala xinnaa tokko Umuofia’tti ijaare. Mana manatti deemee ummanni akka ijoollee isaa gara mana barumsa isaatti akka erganii akka barsiifatan kadhate. haata’u malee, jalqaba irratti faanshotaafi ijoollee isaanii kanneen masluufa ta’an ergan. Obbo Brown nikadhate, nimorme, niraage. Boru hooggantoota biyya tanaa ta’uu kan danda’an dhiiraafi dhala baratee dubbisuufi barreessuu beekuudha. Isin warri Umuofia ijoollee teessan yoo barsiifachuu baattan, namoonni ormaa bakka birootii dhufanii isin bulchu. Inni kun ammayyuu naannoo mana murtii (Native Court), Komishinarri Aanaa namoota ormaa kanneen afaan isaanii dubbataniin guutamee jira. Namoonni kunneen hedduun isaanii iddoo jalqaba namni adiin qubate, bakka fagoo qarqara laga guddaatti argamtu magaalaa Umuru irraa dhufan. Dhuma irratti, ifaajeen Obbo Brown bu’aa buusaa dhufe. Namoonni hedduun gara mana barumsichaa dhufuu eegalan; innis namoota kanneen Shamizootaafi fooxaawwan kennaafii jajjabeesse. Namoonni barachuuf gara mana barumsaa dhufan kunneen ijoollee qofaa miti. Muraasni isaanii waggaa soddomaafi achii ol kan ta’aniidha. Namoonni kunneen, ganama oorruu isaanii irratti hojjachaa turanii waaree booda ammoo, gara mana barumsaa deemanii barachaa turan. Yeroo muraasa booda, namoonni qorsi warra adii hojjatee jira jechuu eegalan. Manni barumsaa Obbo Brown yeroo gabaabaa keessatti bu’aalee hedduu galmeessisaa dhufe. Ji’oota muraasa keessatti ergamtoota mana murtii ykn abukaatoo mana murtii leenjisanii baasuun danda’ame. Namoonni yeroo dheeraaf achi keessa turan ammoo, barsiisota ta’an. Umuofia irraa hojjattoonni humnaa hedduun gara oorruu haayinaa mootichaa deeman. Bataskaanonni haarofni hedduufi manneen barnootaa muraasni gandoota naannoo sanatti argaman keessatti ijaamamuu eegale. Jalqabuma irraa eegalee amantiifi barnoonni wal bira kennamaa ture. Obbo Brown bulchitoota haaraa wajjiin hariiroo uumee socho’aa waan tureef, hawaasicha keessatti kabajaa haaraa argachuu isaatiin ergamni isaa dhawaataan cimee galma ga’aa dhufe. Haata’u malee, Obbo Brown fayya-beeloo ta’aa dhufe. Ta’us, dafee harka hinkennine ture. Booda irratti garuu, dhukkubbiin isaa akka malee itti cimaa waan dhufeef, gadda guddaan hordoftoota isaa irraa addaab bahuuf dirqame. Erga Okokkwo’n Umuofia’tti deebi’ee waqtii rooba duraa keessa Obbo Brown’n gara biyya isaa kan deeme. Ji’oota shan dura akkuma galuu Okonkwo dhaga’aniin, misiyoonichi isa bira deeme. 129
Ilmi Okonkwo, Nwoye, kan amma Isaak jedhamee waamamu kolleejjii leenjii haaraa barsiisotaa Umuru’tti erge. Okonkwo’n kana dhaga’uun isaatti nigammada jedhee yaadee ture. Haata’u malee, Okokwo’n ammaa achi deebi’anii yoo dhufan akka isaan ajjeesu diniinee itti dheekkamuun qe’ee isaatii isaan hari’e. Okonkwo’n biyya abbaa isaatti deebi’uun akka inni yaadetti isa hingammachiisne ture. Shamarran isaa babbareedduun lamaan qalbii namoota isaan fuudhuu barbaadanii yeroo gabaabaa keessatti akka malee hawwachuu waan danda’aniif, namoonni balbala isa qaaccessuun dhugaa ture. Haata’u malee, Umuofia irraa kanaa olitti kabajaan addaa silaa gootaaf malu argachuu hindandeenye. Yeroo inni baqa keessa turetti gosti isaa akka hintaane ta’ee isa eege. Amantii haaraa, mootummaafi suuqiiwwan daldalaa ijaafi qalbii ummataa booji’anii jiru. Gama birootiin, ammayyuu namoonni hedduun wantoota kanneen akka waan hamaatti ilaalan yoo jiraatanis, waa’ee dhimma kanaa alala dhahuu bira darbanii waa’ee galiinsa Okonkwo namni quba qabu hinturre. Barichi bara gaarii hinturre. Akkuma karoora isaatiin Okonkwo’n ilmaan isaa lamaan hawwasa ozo irratti kan kakaasu yoo ta’e, balaa hammaataan uumamuu danda’a. Haata’u malee, sirni tartiiba kaka’umsaa Umuofia keessatti waggaa saditti al tokko gaggeeffama.
Bara kana
hingaggeeffamne jechuun ammoo, hanga marsaan itti aanu deebi’ee dhufuu naannoo waggaa lamaatiif eeguun dirqama ta’a. Okonkwo’n akka malee gadde. Gaddi isaa kun ammoo, kan mataa isaa qofaa miti. Gosa isaa kan caccabee akka hintaane ta’eef gadde. Akkasumas, ummata Umuofia, kan dur tuqaa hindandeenye har’a guuyyee ta’eef gadde.
130
BOQONNAA DIIGDAMII LAMA Bakka bu’aan Obbo Brown Reverend James Smith kan jedhamu yoo ta’u, nama addaa ture. Imaammata Obbo Brown araaramuufi fedhii namoota biroos eeguu kanneen jedhaman ifaan ifatti balaaleffate. Wantoota hundaa gurraachaafi adiitti adda baasee ilaala. Gurraachi hamaadha. Addunyaa tana akka dirree waraanaa ilmaan warra adiifi gurraachaa wal’aansoo cimaa itti oofaa jiraniitti ilaala. haasaa isaa keessatti yeroo hundaa waa’een hoolotaafi re’iinii akkasumas, waa’een qamadiifi meesii afaanii hinbu’u.
Ergamtoota warra Baal (waaqa uumaa uumee)
ajjeessuutti amana. Obbo Smith hubannoo hordoftoonni isaa amantii haaraa keessattuu sillaaseewwaniifi sacrament irratti qabaniin akka malee aare. Akka sanyii midhaanii dhagaa irratti facaasaniitti isaan ilaale. Obbo Brown hunda olitti baayyina giddugaleeffatee socho’aa ture. Mootummaan waaqaa baay’ina namootaa irratti akka hinhundoofne nibeeka. Waaqni keennaa lakkoofsaan muraasa ta’uun faayidaa qabaachuu isaa cimsee dubbatee jira. Karaan dhiphaadha. Lakkoofsi muraasa. Mana waaqaa qulqulluu tuuta dhagaafi muka gabbaran kanneeniin guutuun dantaa dhabummaa balaan isaa bara baraan turu fida. Waaqni keenya jireenya isaa keessatti qaccee guyyaa tokko qofa fayyadame--- bataskaana isaa irraa tuuta ari’uuf. Dhufee torbaan muraasa keessatti wayinii haaraa qaruuraalee moofaatti buufte jechuun intala takka bataskaanattii ari’e. Dubartiin tun abbaan manaa ishee awaamni sun daa’ima ishee kan du’e akka quba muru hayyamte. Daa’imichi Ogbanje ta’e, du’ee deebi’ee ka’uun gadaamessa haadhaatti deebi’ee dhalachuun haadha irratti miidhaa guddaa itti fida. Daa’imni sun yeroo afur marsaa hamaa isaa naanna’a. Waan ta’eefis, marsaa isaa kana fashaleessuuf daa’ima dhalatee deebi’e qubni isaa irraa nimurama. Obbo Smith wayita waan kana dhaga’u akka malee aare. Oduu ijoolleen hamoo tana yoo qubni isaanii muramee marsaan isaanii kun akka fashalu hintaasisne ta’e godaannisuma isaa wajjiin deebi’ee dhufu kan jedhu kana namoonni baayyee amanamoo ta’an yoo mirkaneessaniifis, inni garuu amanee hinfudhanne. Oduu akkasii sheeyxaanatu ilma namaa karaa sirrii irraa kaachisuuf addunyaa keessa facaase jedhee morme. Namoonni oduu akkasii dhugaadha jedhanii amanan waaqa biraa qooda hinqaban.
131
Yeroo namni shubbisu dibbeen dhahamaaf mammaaka jedhutu Umuofia keessa jira. Obbo Simth bitaa marxifatee shubbisuu eegallaan dibbeenis akka malee dhameef. Warroonni Obbo Brown jalatti hordoftoota amantaa ciccimoo turan amma harka isaanii sassaabachuu eegalan. Isaan keessaa Enoch, kan abbaan isaa ayyaantuu bofaa ture, kan Jawwee Woyyuu ajjeesee foon isaa nyaate jedhamee amanamu isa tokko. Jaalalli Enoch amantii haaraaf qabu kan Obbo Brown kan caalu waan fakkaateef, jiraattonni naannoo orma aanaa caalaa kurrifatee boo’u jedhan. Enoch gabaabaafi xochee yoo ta’u, yeroo baayyee akka malee ariifata. Lukti isaa gabaabaafi kabeelaa waan ta’eef, yeroo dhaabbatu ykn deemu koomeen isaa walitti dhufee miilli kuun ammoo, akka waan waliin oodanii addaan fagaatu. Eegaa qaama hanga mucha sangaa hingeenne kana keessa onneen leencaa waan kaa’ameef, yeroo hundaa dafee namaan lola. Yeroo hundaa barnoonni amantii Dilbata Dilbata kennamaa ture diinota isaanii fayyaduuf akka ta’etti ilaalaa ture. Akka tasaa ta’ee isaan bira yoo taa’e, amma amma garagalee isaan ilaala. Akkaataan ilaalcha isaa kun, “An isiniin hinjennee” waan jedhu fakkaata. Erga Obbo Brown deemanii booda, Bataskaanattiifi ummata Umuofia bobaa salaamataa ta’e gudduutti waldhabbiin hamaan akka dhalatu kan godhe Enoch ture. Yeroon isaa yeroo ayyaanni waggaa kabaja ayyaana lafaa itti gaggeefame ture. Yeroo sanatti, abbootiin gosaa kanneen du’a isaaniitti Harmee Lafaaf jaalala guddaa qaban akka egwugwutti boolla xinnoo mixii keessaan ol bahan. Ummata fuulduratti egwugwu irraa haguuggii fuulaa mulquufi otoo hinbeekin waan kabajaa isaanii gadi buusu jechuufi gochuun yakka yakkaa oliiti. Eegaa isa kana kan Enoch raawwate. Kabajni ayyaana lafaa kan waggaa guyyaa Dilbataa irra waan ooleef, jaariiwwan fuula haguugguu mul’atan. Dubartiin kiristaanaa tan gara bataskaanaa deemaa turte gara manaatti deebi’uu hindandeenne.
Hanga dubartiin tun dabartuu xinnoo akka turu namoonni isaanii
muraasni bahanii egwugwu kadhatan.
Otomaa isaa waliigalanii daandii irraa qabaa jiran,
Enoch’n oftuulummaan isaan kiristaana quba dammaatiin tuquu akka hindandeenne sagalee isaa ol kaasee dubbate. Hundi isaaniituu dacha’anii dhufanii isaan keessaa inni tokko ulee yeroo hundaa harkaa isa hinbuuneen lobe. Enoch’n haala nama ajaa’ibuun haguuggii fuulaa dafee irraa tarsaase. Egwugwu hafan battalumatti hiriyyaa isaanii kan woyyoomni irraa mulqame marsanii
132
ilaalcha tuffii ijoolleefi dubartii irraa golganii fuudhanii deeman. Enoch’n ayyaana abbootii ni’ajjeese. Umuofia’n waan qabduufi gad lakkistu dhabde. Halkan sana haati ayyaanaa ilma ishee kan ajjeefameef booyaa, hanga miilli ishee qal’atutti balbala sana keessa asii achi labdee waliin geette. Halkan sun baayyee hamaa ture. Maanguddoonni buleeyyiin Umuofia keessa jiranuu umrii isaanii guutuu keessatti sagalee addaafi sodaachisaa akkasii sana gonkumaa dhaga’anii hinbeekan. Akkasumas, sagaleen akkasii sun achii as gonkumaa deebi’ee hindhaga’amne. Lubbuun ilma gosaa hundi balaa itti as deemaa jiru---du’a ofiitiif waan ofii boo’an fakkaatan ture. Borumtaa isaa egwugwu’n fuula haguugguu hundi isaaniituu balbala bakka hundaafi inumaa gandoota ollaa sanaa irraas otoo hinhafin baadaa gabayaa keessatti walga’an. Otakagu’n sodaachisaan Imo, Ekwensu’n, lukkuu adii maramaa’n Uli irraa dhufan. Walgahii hamaa ture. Sagaleen dallansuu ayyaanota kumaa kitilaa, sagalee saankura duubaa muraasa isaaniitii chachisu, yeroo isaan duraafi duubatti gugatan billaan wal dhahee sagalee uumamuufi yeroo isaan nagaa wal gaafatan onnee namoota hundaatti sodaa akka mlee nama kirkirsu itti naqee ture. Seenaa keessatti gonkumaa inni ta’ee hinbeekne sagaleen meeshaa muuziqaa ajaa’ibaa yeroo duraatiif guyyaa adiin dhaga’me. Gareen namootaa akka xaraa saafayaa dallanan baadaa gabayaatii gara qe’ee Enoch’tti qajeelan. manguddoonni balbalichaa muraasni isaanii uffataafi faaya ayyaana (hafuura ) hamaa nama irraa dhoorka jedhamee amanamu uffatanii wajjiin deeman. Isaan namoota irreen isaanii Ogwu’n ykn qorsaan cimaa ta’e turan. Dhiiraafi dubartiin fayyaaleyyiin nageenya isaaniif jecha manneen isaanii taa’anii dhaggeeffatan. Halkan edaa matootiin kirisaanotaa mana Obbo Simth’tti walga’anii turan. Akkuma isaan walga’aniin haadha ayyaanaa mucaa isheetiif kurrifattee boottu dhaga’an. Obbo Simth yeroo jalqabaatiif sagalee shororkaa’aa sana dhaga’ee akka sodaachuu ta’e. “Maal gochuuf karoorfachaa jiru?” jedhee gaafate. Wanti akkasii sanaan dura gonkumaa uumamee waan hinbeekneef,
namni tokkos hinbeeku. Obbo Simth Komishinara Aanaafi
ergamtoota mana murtiitti yoo erges, isaan garuu akka kaleessumtii sanaa imala waan deemaniif argachuu hindandeenye.
133
“Wanti tokko ifaadha,” jedhe Obbo Simth. “Humnaan ofirraa dhoorkuu hindandeenyuu. Humni keenya harka waaqaa jira.” Hundinuu jilbiiffatanii akka waaqni dila isaanii dogu kadhatan. “Yaa gooftaa, ummata kee ati baasi,” jedhee iyye Obbo Simth. “Waan nuu kennites nuu eebbisi,” jedhanii deebisan namoonni. Guyyoota tokkoo lamaaf Enoch’n mana Obbo Simth keessatti dhokachuu akka danda’u murteessan. Enoch’n mataan isaa yeroo dubbii kana dhaga’u akkuma kiristaanota muraasaa innis waraanni amantii ka’uun dirqama jedhee waan yaadeef bayyee gadde. Haata’u malee, ogumni mooraa amanamaa hunda waliinga’e. Lubbuun namoota hedduus nibaraaramte. Gareen egwugwu akkuma habonboleettii maajiitti gara qe’ee Enoch dhaqanii billaafi ibiddaan daaraa godhanii biraa deeman. Sana booda, isa diiguudhaaf akka malee machaa’anii gara bataskaanaatti qajeelan. Yeroo dhufaatii ayyaana fuula haguuggii dhaga’u, Obbo Simth bataskaana isaa keessa ture. Suuta jedhee haala mooraa bataskaanichaatti dhiyaachuu isaanii ibsuun gara hulatti deemee achi dhaabbate. Haata’u malee, yeroo egwugwu’n sadi ykn afur jalqabaa mooraa bataskaanichaa seenan, hula cufachuuf yaadee ture. Akkuma ta’e ta’ee miira isaa sana too’atee, dheefa dhiisee karaa gara bataskaanichaatti geessuutti sadarkaalee lama gad bu’ee gara ayyaanota itti as dhufaa jiranitti qajeele. Dallaan leemmanii dheeraan mooraan bataskaanattii ittiin ijaarame akka isaan akkuma alaa dhufaniin hinseenne fuuldura dhaabbate ittise. Bilbilli nigadoode. Billaan hinshaakkise. Qilleensi iyyansaa akka maleefi awwaara lafaa ka’ee samii golgoleesseen guutame. Obbo Simth duuba isaatii sagalee kottee namaa dhaga’e. Yoo of irra garagalu, turjumaana isaa, Okeke arge. Sa’aatii walgahii matoota bataskaanaa halkan mana isaa keessatti gaggeeffame irratti Obbo Simth amala Enoch akka malee balaaleffatee kaasee Okene’n hoogganaa isaatii garaan fayyaa hinqabuuf ture. Okene’n ummata dallane paastarii irratti kakaasuu waan ta’uuf, Enoch’n mana kee keessatti dhokfamuu hinqabu hanga jechuu deemee ture. Obbo Simth ganama gorsa isaa akka hinfeene ibsuun afaan itti bade harkaa fashaleesse. Haata’u malee, amma akkuma tasaa dhufee isa cinaa ayyaana ibidda nyaate fuuldura dhaabbatee jennaan itti seeqate. Seequun isaa sun gogaa ta’us, kabaja gud[d]aa of keessaa qaba. 134
Fuulduratti deemsi egwuegwu haala hineeggamneen namoota lamaan dura waan dhaabbatameef, yeroo xinnoo qofaaf dhaphisheese. Haata’u malee, hanguma libsuu ijaa qofa ture. Fuulduratti deemsi lammataa kun isa jalqabaatii oli. Battalumatti namoota lamaan irra garagalan. Sana booda, sagaleen salphaatti adda bahee hubatamu danda’u waca keessaa ol bahee dhaga’amee deebi’ee cal’ise. Namoota lamaan marsanii dhaabbatanii Ajofia’n dubbachuu eegale. Ajofia’n hoogganaa egwuegwu Umuofia ture. Akkasumas, mataafi af-yaa’ii ayyaana abbootii saglan ummaticha keessatti seera kabachiisuuti. Sagaleen isaa sirritti adda bahee waan dhagahamuuf, ayyaana akka malee dallane tasgabbeessuun battalumatti nagaa buusuu danda’ee ture. Sana booda, yeroo Obbo Simth’tti naanna’ee dubbatu duumessi aaraa mataa isaa keessaa yaa’aa ture. “Dhagna nama adii, nageenyi siif haa ta’u,” jedha jecha namni hinduune namaan jedhu fayyadamee. “Dhagna nama adii, na beektaa?” jedhee gaafate. Obbo Simth, turjumaana isaa kan ta’e, Okene Ilaale. Innis dhalataa biyya fagoo, Umuru irraa kan dhufe waan ta’eef, dubbiin bitaa itti gale. Ajofia’n sagalee isaa fokkisaa sanaan kolfe. Kolfi sun sagalee sibiilli dandi’aaye yoo rukutamu baasun wal fakkaata. “Namoota haaraadha,” jedhe. “homaas hinbeekan. Mee kun yaa hafuu,” Gara jaalleewwan isaatti naanna’ee abbootii Umuofia jedhee nagaa gaafate. Masaraaxa isaan lafa waraanee sosochoose. Ammas deebi’ee gara misiyoonichaafi turjumaana isaatti garagale. “Nuti balaa tokkos isa irraan ga’uu kan hinfeene ta’uu namicha adiitti himi,” jedhe turjumaantichaan. “Afaan isaa qabatee gara mana isaatti akka galu itti himi. Nuti Obboleessa isaan kan dura as ture nijaalanna. Inni gowwaa ta’us, nuti isa nijaalanna. Maqaa isaatiifuu jecha Obboleessa isaa kana homaa hingoonu. Araddaan inni ijaare kun garuu barbadaa’uu qaba. Ammaa achi gidduu keenya akka jiraatu hinhayyamnu. Salphina afaan namaa qabuu hindandeenye hedduu waan nutti fideef, isa goolabuuf dhufne.” Jaalleewwan isaatti naanna’ee, “Abbootii Umuofia, nageenyi isiniif haa ta’u,” jennaan hundi isaaniituu sagalee fokkisaa tokkoon deebisaniif. Deebi’ee gara misiyoonotaatti naanna’ee, “Amantii keenya yoo kabajjan nu wajjiin jiraachuu nidandeettu. Amantaa keessan gaggeeffachuun mirga keessani. Ta’us, namni 135
waaqotaafi ayyaana abbooti isaa otoo gabbaree gaarii ta’a. Rakkoon isin muudatu tokkos waan hinjirreef, gara mana keessanii gala. Aariin keenna baayyee cimaa ta’us, isa hundaa gad liqimsinee isin wajjiin haasa’aa jirra.” Obbo Simth turjumaana isaatiin akkas jedhe: “Akka asii deeman itti himi. Manni waaqaa kun yeroo diigamu arguu hinbarbaadu.” Okeke’n of eeggannoofi abshaalummaan ayyaanaafi hooggantoota Umuofia’f hike: “Namichi adiin aarii keessan hundaa gad liqimsitanii dhufuu keessanitti baayyeen gammade jedha. Waa hundaa isumaaf otoo dhiistanii baayyee itti tola.” “Akkuma nu duudhaa isaa hinbeekne innis keenna waan hinbeekneef, dhimmicha isaaf dhiisuu hindandeennu. Aadaafi duudhaa keenna waan hinbeekneef, inni gowwaadha jennaan. Tarii nutis kan isaa waan hinbeekneef, gowwaadha nuun jechuu nidanda’a. Amma asii hari’i.” Obbo Simth ijjannoo isaa hinjijjiirre. Haata’u malee, bataskaanicha isaa diigamuu irraa baraaruu hindandeenye. Yeroo egwugwu’n bataskaanichi biyyee diimaa irraa Obbo Brown ijaarame tuulaa biyyoofi daaraa qofa deebisanii biraa deeman. Sana booda, yeroodhaafis ta’u garaan ayyaana balbalichaa dhadhaa dhuge.
136
BOQONNAA DIIGDAMII SADI Waggoota hedduu keessatti Okokkwo’n yeroo jalqabaatiif miirri gammachuun walfakkaatu itti dhaga’amuu eegale. Yeroon sababa hinbeekkamneen wayita inni baqa irra turetti jijjiirame kun ammas deebi’ee waan dhufu itti fakkaate. Ummatichi balbala isaa kanneen dura isa gananii turan amma deebi’anii waan of sirreessaa jiran fakkaatu. Tarkaanfii fudhatamuu qabu irratti murteessuuf wayita iddoo gabayaatti walga’anitti namoota balbala isaa akka malee dallanee itti dubbate. Isaanis, obsaan isa dhaggeeffatan. Haalli ammaa kun kan guyyoota gaggaarii durii, yeroo goonni gootaa sanaan wal fakkaata ture. Misiyoonota ajjeesuu ykn Kiristaanota biyyaa ari’uu yaada jedhu irratti walii galuu baatanis, tarkaanfiin cimaa ta’e fudhatamuu qaba yaada jedhu irratti garuu walii galanii jiru. Godhaniis jiru. Kun Okonkwo hedduu gammachiisee ture. Bataskaanichi diiggamee hanga guyyoota lamaa homaa hinuumamne ture. Ummanni Umuofia hundi qawwee ykn billaa hidhatanii of qopheessan. Akka warra Abame dafxaa qabamuu hinfedhan. Sana booda, Komishinarri Aanaa imala deemeeturee deebi’ee dhufe. Obbo Simth battalumatti garas deemee itti himee marii dheeraa taasisan. Warri Umuofia dubbii tana hinqalbifanne ykn otoo qalbifataniis barbaachisummaan isaa itti hinmul’anne. Misiyoonichi yeroo hundaa obboleessa isaa nama adii bira deema. Homaa waan adda isa godhu of keessaa hinqabu. Guyyoota sadi booda, Komishinarichi Aanaa namoota afaan mi’aayan filatee hooggantoonni Umuofia waajjira isaa kan giddugalaa dhufanii akka isa dubbisan akka isaanitti himan itti erge. Inni kunis waan haaraa hinturre. Yeroo hundaa walgahii akkanaatiif waamaa ture waan ta’eef. Namoota inni affeere jahan keessaa Okonkwo’n isa tokko ture. Okonkwo’n namoonni hundinuu sirritti akka hidhatan akeekkachiise. “Namni Umuofia waamicha hindidu,” jedhe. “Maa na gaafattes hin jedhu, garuu waan gaafatame gochuu dhiisuun nimaala. Yeroon keessa jirru tan durii otoo hintaane tan birii waan taateef hidhannoo keenna cimsachuu qabna.” Haaluma kanaan namoonni jahan billaa isaaniitti dacha’anii Koomishinaricha Aanaa bira deeman. Waan itti hintoliniif qawwee qabatanii hindhaqne. Akkuma achi ga’aniin suduudumaan 137
bakka Koomishinarichi Aanaa ture gara mana murtii seenan. Innis fuula ifaan isaan simate. Korojoo gogaa re’ee baataa turaniifi billaa isaanii of bira lafa kaayyatanii taa’an. “Akka dhuftan anatu isin waame,” jedhee eegale koomishinarichi, “waan bakka an hinjirretti uumameefi. Waa natti himanii jiran. Haata’u malee, hanga afaan isaanii irraa dhaga’utti isin hinamanu jedhee harkatti dide. Mee dhimma kana irratti akka hiriyyaatti waliin dubbannee ammaa achi deebi’ee akka hinuumamne haa taasisnuu.” Ogbuefi Ekwueme’n ka’ee dhaabbatee waan raawwatamee ture seenessuu eegale. “Mee afachu,” jedhe Koomishinarichi, “ Namoonni kiyya ol seenanii waan isin aarse dhaga’anii gara fuulduraatti akka irraa baratan akka dhufan barbaada. Hedduun isaanii fagoo irraa haa dhufan malee afaan keessan nibeeku. Duudhaa keessan ammoo, hinbeekan. James! deemii namootaan ol seenaa jedhi.” Turjumaantichi isaa dafee bahee yoosuu namoota kudha lama wajjiin deebi’ee dhufe.
Isaanuma wajjiin hanga isaan taa’anii eegee Ogbuefi Ekwueme’n
Enoch’n egwugwu akkamitti akka ajjeese dubbachuu eegale. Ariitiin kan raawwatame waan ta’eef, namoonni jahanuu dhufaatii isaa hinagarre. Billaas qoolaa baafachuu isaan hanqisanii harka isaanii lamaan walitti gara mana hidhaa qajeelchan. “Homaa isin hingoonu,” jedheen Koomishinarichi boodarra. “yoo nu wajjiin hojjachuuf murteessitan qofa. Isiniifi ummata keessaniifis bulchiinsa nagaa isinii fiduu keennatti gammaduun mimala. Namni rakkoo isin irraan ga’u yoo jiraate isin cinaa jirra. Haata’u malee, isinis namoota biroo akka rakkistan isinii hinhayyamnu. Akkuma biyya kiyyatti bulchiinsa giiftii cimtuu jalatti hojjatamuutti, nutis mana murtii ol aantummaan seeraa hojiirra oolee haqni itti kennamu qabna. Wanti asitti isin waameef isin walgeettanii namoota biroo waan jeeqxaniif, akkasumas, manaafi iddoo waaqeffannaa isaanii waan gubdaniifi. Inni akkasii bulchiinsa giiftii teennaa tan addunyaa irratti beekamte keessatti iddoo hinqabu. Adabbiin keessan Qilaanqilloo korojoo kuma lama akka ta’u murteesseen jira. Akkuma isin murtii kana fudhattanii ummata keessan irraa waan isinitti murtaa’e kana funaanuuf waadaa galtaniin gadi isin lakkisa. Kanaafuu, maal jettu?” Namoonni jahanuu akka malee aaranii harka of nyaatanii cal’isnaan, koomishinarichi yeroo muraasaaf
kophaa isaanii dhiisee biraa gad bahe. Wayita biraa bahu namoonni kunneen 138
hooggantoota Umuofia waan ta’aniif, ergamtoota mana murtii waamee kabajaan akka qaban itti himee bira darbe. Isaanis, “Tole gooftaa koo.” jedhanii Saluated. Akkuma Koomishinarichi Aanaa isaan biraa bahee deemeen, mataa ergamtootaafi rifeensa sirreessaan mana hidhaa haaduu isaa fudhatee hunda isaaniituu rifeensa mataa irraa haade. Harki isaanii ammayyuu hidhaa waan ta’eef, akkuma jaldeessa goomoon qabeetti taa’anii asiif achi mimil’atan. “Isin keessaa namni mirga guddaa qabu eenyu?” jedhe ergamaan mana murtii akka qoosuu ta’ee. “Umuofia’tti hiyyeessi lukkuu dhuuftuus hinqabne kamuu bitoo kiyyoo isaa irratti kaa’achuu isaanii arginee jirra. Ofii gatiin isaa qilaanqilloo kudhan ta’aa?” Namoonni jahanuu guyyaa sanaa kaasee hanga borumtaa isaatti bishaan gurraachas hinjigsine. Mana fincaanii akka hindhaqne taasisan. Halkan sana ergamtoonni dhufanii soodallaa isaanii walitti buusaa itti taphachaa bulan.
Hanga namoonni dhiisanii biraa bahanis waan walitti
dubbatan dhabanii cal’isanii ija keessa wal ilaalan. Gaafa guyyaa sadaffaa beelaafi arrabni akka malee itti cimee jennaan waa’ee hinjifatamuu isaanii dubbachuu eegalan. “Yoo kan na dhageettanii namicha adii haa ajjeefnuu,” jedhe Okonkwo’n akka malee dallanee. “Umuru keessatti fannifamaa jirra,” jedheen namni tokko. “Eenyu kan namicha adii ajjeesuu hedu?” jedhee gaafate ergamaan alaa fiigee ol seene. Tokkichuu hinhafuursine. “ Yakki dura raawwatan isinitti hanqatee ammallee namicha adii itti dabalachuu barbaaddanii.” Ciirontaa hanga wahii gahu fudhatee dugdaafi mataa keessa laxxoobe. Okonkwo’n jibbansa isaatiin hudhame. Akkuma namoonni jahan hidhamaniin, ergamtoota mana murtii qilaanqilloo korojoowwan dhibba laamaafi shantama yoo kafalan malee hooggantoonni isaanii kan hinhiikamne ta’uu ummatatti himuuf gara Umuofia deeme. “Yoo adabbii daddaftanii kaffaltan malee hooggantoota keessan Umuru namicha adii guddicha duratti dhiyeessinee fannisna.” jedhe hoogganaan ergamtootaa. Oduun kun yeroo gabaabaa keessatti ganda mara walga’e. Akkuma nama tokko irraa kan birootti darbaa deemeen itti daddabalamaa dhufe. Namoonni muraasni tanaan duraa Umuru geeffamanii 139
boru fannisuu hedan jedhan. Muraasni isaanii ammoo, maatiin isaaniis nifannifamu jedhan. Kan hafan ammoo, Uummata Umuofia’s akkuma warra Abame gochuuf loltoonni dhufaa akka jiran dubbatan. Yeroon sun yeroo jiini itti goobane ture.
Haata’u malee, halkan sana sagaleen ijoollee
hindhaga’amu ture. Addababayiin isaan dur yeroo hundaa walga’anii ji’aan itti taphatan sun gaafana duwwaa ta’ee jira. Dubartoonni Iguedo dallaa duraan icciitiin itti walarganii shubbisa haaraa shaakaluun booda ummataaf dhiyeessan walhingeenne. Dargaggeeyyiin duraan ifa addeessaan badhee keessa asii achi deeman halkan sana manaa hinbaane. Sagaleen dhiirummaa inni yeroo isaan hiriyyootaafi jaalallee isaanii dubbisuuf deeman xurreewwan gandichaa irraa dhaga’amu gaafa sana hindhaga’amu. Umuofia’n akka bineessa sodaatee gurra qeensee, funyaan dhaabee cal’eensa, qilleensa waa baatee itti as deemaa jiru suufu, gara fiigu kan wallaalee taatee jirti. Cal’eensi sun sagalee odu-himaan gandichaa ogone rukutnaan sagalee guddaa uumameen boorahe. Namoonni Umuofia umriin isaanii Akakanma ol ta’an hundi ciree booda walgahiif dhaaba gabayaatti akka argaman kan labsu ture. Hanga koomeen isa baqaqxu takka ganda keessa asii achi labee lallabe. Xurreewwan ijoo ta’an tokkochuu jalatti hinhafne. Qe’een Okonkwo akka mana warri keessaa baqateetti ona ta’ee jira. Waan bishaan qabbanaa’aan itti naqame fakkaata. Maatiin isaa hundinuu achuma keessa jira. Haata’u malee, namni sagalee ol fuudhee dubbatu hinjiru. Intalli isaa Ezinma’n daawwannaa guyyoota diigdamii saddeetiif warra gurbaa gara fuulduraa abbaa manaa isheef ta’uu heduutti taasisaa jirtu abbaan ishee hedhamee fannifamuu hedaa dhageennaan addaan kuttee galte. Akkuma mana geetteen waa’ee dhimmichaa ilaalchisanii ummanni Umuofia maal jechaa akka jiru gaafachuuf Obierika bira deemte. Haata’u malee, Obierikan ta ganama bahee hindeebine. Beerran isaa walgahii icciitiif deemuu hinoolu jedhanii yaadu. Ezinma’n waa godhamaa jiraachuu isaatti hafuurri itti deebi’e. Haaluma labsiin godhameen borumtaa isaatti dhiironni Umuofia dhaaba gabayaatti walga’anii yeroo otoo hingubin qilaanqilloo korojoowwan dhibba lamaafi shantama funaananii namicha adiif kennuuf murteessan. Korojoowwan shantamaa kan ergamtoota mana murtii, kan beekee adabbii ol kaaseef akka ta’e hinbeekne.
140
BOQONNAA DIIGDAMII AFUR Akkuma adabbiin kafalameen Okonkwo’fi hiriyyoonni isaa kanneen hidhamanii turan gad lakkifaman. Koomishinarichi Aanaa ammallee irra deebi’ee waa’ee giiftii isaanii cimtuu, nagaafi mootummaa gaarii itti dubbate. Haata’u malee, jarri isa hindhaggeeffanne. Cal’isanii taa’anii isaafi turjumaana isaa ilaalaa turan. Dhuma irratti korojoofi billaa isaanii deebisaniifii gara mana isaanii akka deeman godhan. Isaanis bakka taa’anii ka’anii mana murtii gad lakkisanii bahan. Walittis ta’ee nama birootti hindubbanne. Manni murtii, akkuma bataskaanaa xinnoo ishee ganda keessaa gad baafamee ijaarame. Karaa qal’oo miilaa tan mana murtiifi gandicha wal qunnamsiistu, tan dawoo mana murtichaa irra baastu karaa ummanni gandichaas bishaan bu’atu waan taateef, boqonnaa hinqabdu. Xurrattiin diriirtuufi cirrachaan tan guutamte turte. Xurreewwan miilaa yeroo bonaa raasaafi cirrachaan uwwifamu. Haata’u malee, yeroo roobe bitaafi mirgaan huurri gara garaa itti margee xurratti daran qal’isa. Yeroon sun bona ture. Otoo namoonni jahan gara gandichaa deeman jiran dubartootaafi ijoolleen bishaan bu’uuf okkotee mataa irratti baatanii deeman fuulatti dhufan. Fuulli namootaa gaarii waan hinta’iniif, dubartootaafi ijoolleen “nno” ykn “anaadhufu” hinjenneen. Hundi isaaniituu dafanii daanii irraa moggaatti bahanii dabarsan. Ganda keessa yeroo gahan namoonni muraasni itti dhufanii otomaa tokkoo lamaan dhufan akka malee baayyatan. Hundinuu isaaniituu cal’isanii deeman. Akkuma namoonni jahanuu gara qe’ee isaatti qajeelaniin, ofirra garagalee tuutni muraasni akka isaan wajjiin dhufan waame. Akkuma oduun namoonni jahanuu gadi lakkifamuu hedan jedhu dhaga’ameen, Ezinma’n abbaa isheetiif waan nyaattamu qopheessite. Fuutee mana isaatti geessiteefe. Yaada malee nyaate. Ishee gammachiisuuf nyaate malee fedha nyaataa hinqabu. Firoottan isaa warri dhiiraafi hiriyyoonni isaa mana isaatti walga’an. Obierika’n akka inni nyaatu gorse. Dugda Okonkwo kan tumaa qaccee jaldhaaba mana hidhaatiin ciccitee foon ta’e arganis namni tokkos aanuu bisu hinjenne. Lallabaan gandichaa har’as bahee dibbee sibiilaa rukutee ganama walga’iin ariifachiisaan jiraachuu labse. Tokkoon tokkoo ummata Umuofia waan dhalachaa jiru kana irratti dhuma irratti ba’anii mari’achuu akka qaban nibeeku. Okonkwo’n halkan sana sa’aatii baayyee xinnoo ta’e qofa shilim jedhe. Aariin hamaan gubee isa waadaa ture amma miira usheexxaan wal makee, otoo ka’ee gad hinciisin dura uffata isaa kan 141
waraanaa kan hanga baqaa deebi’e harkaan qabee hinbeekne gad fuudhe. Gonfaa haancaa isaa irraa qaqaa dhadhahee, gonfoo mataa dheeraa sanaafi wontee isaa asii achi garagalchee ilaale. Hundi isaaniituu gahaadha jedhee yaade. Yeroo dirri isaa siree leemmanii irra gahe wantoota mana nurtii nama adiitti isa irra gahe yaadatee haloo bahuuf kakate.
Yoo Umuofia’n loluuf murteesse toleeyyu. Yoo isaanis
sodaatanii kan didan ta’e, inni kophaa isaa deemee haloo baluuf murteeffate. Waraanni Isike waraana eebbifamaadha jedhee yaade. Yeroo sana Okudo hinduune. Okudo’n haala eenyuu geeraruu hindandeenneen geerare. Inni loltuu ta’uu baatus, sagaleen isaa nama hundaa leenca godha. “Dhiira hinjirtu,” jedhee hafuura baafate guyyoota sana yaadatee. “Waraana sana keessatti Isike akkamitti akka fixne yoomuu hindagatan. Nu isaan keessaa namoota kudha lama ajjeefne; isaan garuu nu keessaa lama qofaa ajjeesan. Guyyaan torbaan gabayaa afraffaan otoo hindhumin araaraaf jaarsummaa ergatan. Yeroon sun yeroo dhirri akkaan jirtu. Otomaa inni yaada kana baasee buusu sagalee dibbee sibiilaa fagoo dhaga’e. Sagaleen sun baayyee fagoo waan ta’eef, haalaan yoo caqases sagalee lallabaa malee waan inni jedhu addaan baafachuu hindandeenne. Dugdi dhukkubee jennaan dirra garagalfate. Akka horii maaxariitti ilkaan qare. Lallabaan as dhiyaataa dhiyaataa dhufee qe’ee Okonkwo bira darbe. “Umuofia keessatti gufuun guddaan,” jedhe Okonkwo’n hadheeffatee yaade. “luuyna sana, Egonwanne’dha. Arrabni isaa kan fardaa sun barbadaa abiddaa daaraa buletti jijjiira. Dubbiin isaa namoota keenna onnee dhabsiise. “Waggoota shaniin dura yaada fafee isaa fudhachuu otoo baatanii har’a rakkoon kun nu hinmuudatu.” Ilkaan isaa qare. “ Amma borus abbootiin keenna waraana ‘waraana ajiitii’ irratti hinhirmaanne jedhaan. Yoo isaan yaada isaa kana kan fudhatan ta’e an haala haloo itti bahu karoorfadha.” Sagaleen lallabaa ammas deebi’ee fagaachaa deemee dukkana keessatti dhidhime. Okonkwo’n asii achi garagalee madaa dugdaa kan akka malee isa dhukkubu keessaa gammachuu miixatee baase. “Mee Egonwanne’n boru waa’ee ‘waraana ajiitii’ sana haa dubbatiitii dugdaafi mataa kiyya itti agarsiisa.” Ilkaan isaa qare.
142
Akkuma aduun bahuu eegalteen iddoon gabayaa guutuu eegale. Yeroo Okonkwo’n karaa sana dhufee isa waamu Obierika’n mana isaa keessatti isa eegaa ture. Korojoo kal’oo re’eefi billaa isaa ceekuu isaa irratti fannifatee waliin deemuuf gadi itti bahe. Manan isaa karaa maddii waan jirtuuf namoota gara iddoo gabayaatti darban hundaa ni’arga. Namoota ganama sana karaa sana darban hedduu isaanii nagaa gaafatee ture. Yeroo Okonkwo’fi Obierika’n iddoo walgahichaa gahan namoonni bahanii darban hiddiin duuba hinbu’u. Akkasumas, namoonni hedduun ammas kallattii hundaanuu gandoota saglan irraa yaa’aa jiru. Namoota hedduu sana arginaan Okonkwo garaan dhadhaa dhuge. Haata’u malee, nama arraba fardaatiin ummata arraabu tokko barbaadaa jira. “Argitaa?” jedhe Obierika’n. “Eenyuun?” “Egnowanne,” jedhe, ijji isaa baadaa gabayaa sana irra facaate. Hedduun isaanii barchumaa fidatanii dhufan irra taa’anii jiru. “Lakki,” jedhe Obierika’n, innis ija isaa tuuta sakatta’aa. “ Eeyyen, kuunnoo achi jira, muka kuduraa sana jala. Akka hinlolle nu amansiisa jettee shakkitaa?” “Shakkitaa? waan fedhe si haa godhuu malee ana dhimma kiyyaa miti. Isaafi namoota waan inni jedhe fudhatanis arguu hinbarbaadu. Yoo fedhe kophaa kiyya lola.” Hundinuu haasa’aa waan jiruuf sagalee isaanii ol kaasanii dubbatan. Haalli achi ture kan gabayaa guddaa fakkaata. “Hanga inni dubbatutti nan eega,” jedhee yaade Okonkwo’n. “Sana booda nan dubbadha.” “Faallaa yaada keetii dubbachuu isaa akkamitti beekta?” jedhee gaafate Obierika’n soba jedhee. “Luuyna akka inni ta’e nan beeka,” jedhe Okonkwo’n. Sana booda, yeroo sanatti namni wahii duubaan ceekuu waan isa tuqeef, hiriyyoota isaa namoota shan ykn jaha ta’an harka fuudhee nagaa gaafachuuf Obierika’n ofiraa waan garagaleef itti fufee waan inni jedhe hindhageenne ture.
Okonkwo’n sagalee namootaa yoo beekes ofirra garagaluu hinfeene. Nagaa isaan
gaafachuuf miir-sammuu gaarii keessa hinturre. Haata’u malee, namoonni isa tuqan keessaa inni tokko waa’ee namoota wajjiin hidhamanii turanii isa gaafate. “Gaarii jiru,” jedhe deebise fedhii malee. Ganama sana ummata Umuofia achitti baheef jalqaba irratti haasaa kan taasise namoota jahan hidhamanii turan keessaa tokko kan ta’e Okika ture. Okika’n nama cimaafi nama arrabni laagaa 143
hindhoofne ture. Haata’u malee, sagalee guddaa namni jaalqaba dubbatu fayyadamee walgahii balbalaa guddaa akkanaa irrratti namoonni akka gurra isaa kennan ittiin godhu hinqabu. Sagalee akkasii kan qabu Onyeka waan ta’eef, otoo Okika’n dubbachuu hineegalin dura, inni akka Umuofia nagaa gaafatu godhame. “Umuofia kwenu!”, harka isaa kan bitaa ol kaasee ganaa isaatiin qilleensa dhiibee baroode. “Yaa,” jedhee harqe Umuofia’n. “Umuofia kwenu!”, yeroo hundaa kallattii gara garaatti naanna’ee irra deddeebi’ee baroodee. Ummannis, “Yaa!” jedhee deebiseef. Battalumatti, akkuma ibidda belbelu irratti bishaan qorraa naqaniitti hundinuu cim jedhan. Okika ka’ee dhaabbatee al afura taa’aa achitti bahe nagaa gaafate. Dubbachuu eegale: “Yeroo silaa gumbii itti ijaarannutti ykn manneen keenna asuphannutti, walumaagalatti yeroo qe’ee keenna sisirreeffannutti maaliif akka asitti walgeenne hundi keessanuu nibeektu. Abbaan koo yeroo hundaa akkas naan jechaa ture: “Biifaa guyyaa adiin bahee utaalu yoo argite duuba isaa akkaa waa jiru beekuu qabda.” Yoo isin kallattii hundaanuu ganama subiin kanaan buqqaatanii asitti yaatan, duuba isaa waanti akkanatti isin yaase jiraachuun ifa galaadha.” Yeroo xinnoof cal’isee deebi’ee dubbachuu eegale: “Waaqni keenna hundinuu booyaa jiru. Idemili’n, Ogwugwu’n, Agbala’fi kanneen biroollee booyaa jiru. Ekeraan abboota keennaa jeequmsaafi xinneeffamuu isaanii isa nuti hundi ija keennaan argaa jirru kanaan booyaa jiru.” Sagalee isaa kan akka malee belbelaa ture suuta jedhee dhaabe. “Kun yaa’ii guddaadha. Baay’ina gurmuutiin ykn cimina waraana irratti qabuun balballi boonu tokkos hinjiru. Ofii hundi keennaa as jirraa? Mee isin gaafadhaa: “Har’a ilmaan Umuofia hundi nu wajjiin jiruu? Tuutni hundinuu akka malee gunguman. “Hinjiran,” jedhe. “Aadaa isaanii dhiisanii akka ilmaan awwaannisaa karaa karaa isaanii qabatanii jiru. Nu warri amma asitti walgeenne abboota keennaaf warra amanamoo taane. Obboleewwan keenna baay’een isaanii namoota waanii isaanii hinbeekneef erberaattuu ta’anii biyya abbaa isaanii macaasuuf billaa qarachaa jiru. Diinota keenna yoo woraanne, obboleewwan keenna dhoofnee dhiiga isaanii dhangalaasuun waan hinoolle. Waan fedhes ta’u kana gochuun dirqama keenna.
Abbootiin keenna waan akkanaa gochuun yaa hafuutii eebjotaniiyyuu
hinbeekan. Yeroo sana namni adiin isaanitti hindhufne ture.
Waan abbootiin keenna
hinraawwatin raawwachuu qabna. Sinbirri Eneke jedhamu yeroo hundaa maaliif akka 144
hinqubanne gaafatamee yoo deebisu: ‘Akkuma namoonni haxxiyyummaa ykn biflummaa baratan, anis dameewwan mukaa irra otoo hinqubatin barrisuu baradhee jira.’ Farroota kanneen buqqisnee darbuu qabna. Yoo obboleewwan keenna gara warra adii goran isaanis tarkaanfima walfakkaatu irratti fudhanna. Ammuma gochuu qabna. Bishaan kana otoo inni koroonchoo hindarbini cee’uu qabna.” Battala sanatti, tuuta keessaa wacni cimaan ka’ee ijji hunda isaaniituu gara kallatti tokko ilaalan. Karaan iddoo gabayaatii kaasee dawoo mana murtii nama adii deebisee laga buusu akka malee caafama. Ergamtoonni mana murtii shanan dhufanii hanga isaan iddoo karaan sun itti caafamu, isaan bira ga’anitti namni tokkos isaan hinagarre. Okonkwo’n qarqara irraan taa’aa ture. Akkuma eennummaa namootaa argee bareen quruphii utaalee lafaa ka’e.
Aariin hollatee,
jibbansaan hudhamee dubbachuu dadhabee mataa ergamtootaa ijaan qurxee keessa bu’e. Namichi sodaa tokko malee namoota isaa afran of duubatti hiriirsisee fuuldura isaanii dhaabbate. Yeroo sana, addunyaan waan cal’istee dhaabbate eegdu fakkaatti. Duumessi cal’eensaa nidorrobe. Namoonni Umuofia mukkeeniifi gufuuwwan gurguddoo adda addaa jalatti dhokatanii waan dhalatu rukuttaa onnee isaanii wajjiin eegaa turan. Mataan ergamtootaa cal’eense sana saaqe. “Karaa gad lakkisi,” jedhe ajaje. “Asii maal barbaadda?” “Namichi adiin humna isaa ati sirritti beektu sun walgahiin kun akka dhaabatu ajaja kennee jira.” Hanguma libsuu ijaatti Okonkwo’n billaa isaa qoola keessaa baafate. Ergamtichi jalaa miliquuf akka waan ofirra gad taa’uu ta’e. Haata’u malee, gatii hinqabu ture. Billaan Okonkwo yeroo lama irra buunaan mataan isaa qaama isaa kan yunifoo[r]mii keessa jiru cinaa ciise. Warroonni isa duuba dhaabachaa turan muddamanii waan baqataniif walgahichi nidhaabbate. Okonkwo’n dhaabbatee namicha du’ee ilaala. Umuofia’n waraanatti seenuu akka hinbarbaanne baree jira. Ergamtoonni kuunneen yoo miliqan maaliif akka itti dhiisanis baree jira. Jecha malee gochatti akka hinjirres arge. Oduu isaanii sana keessatti sodaa arge. Sagalee akkas jedhu dhaga’e: “Maaliif akkas godhe?” Dhiiga billaa isaa irra cirracha irratti haxaawee deeme.
145
BOQONNAA DIIGDAMII SHAN Yeroo Koomishinarri aanaa loltoota hanga hidhataniifi ergamtoota mana murtii hoogganee qe’ee Okonkwo gahu, tuuta muraasa hafxanaa’anii mana isaa keessa taa’an arge. Akka gad bahan ajajee jennaan xis-ximbaa otoo hinjedhin bahan. “Isin keessaa Okonkwo’n kan jedhamu isa kami?” jedhe karaa turjumaana isaatiin. “As hinjiru,” jedhe Obierika’n. “Eessa jira?” “As hinjiru!” Koomishinarichi aaree fuulli isaa somba ta’e. Yoo hatattamaan Okonkwo fiduu baattan hunda isaaniituu walitti qabee akka hidhu akeekkachiise. Namoonni walitti gungumanii ka’anii, Obierika’n ammas itti deebi’ee dubbate. “Bakka inni jiru isin geessina, tarii namoonni kees nu gargaaruu danda’u.” Koomishinarichi Obierika’n, “tarii namoonni kees nu gargaaruu danda’u” yoo jedhu maal jechuu akka fedhe hinhubanne. Amala namoota kanneenii keessaa inni ijoon hinna malee jechoota akkaan nama aarsan dubbachuu jaalachuu isaaniiti jedhee yaade. Obierika’n namoota shan ykn jaha ta’an wajjiin ta’ee deemuunii eegale. Koomishinarichiifi namoonni isaa qawwee isaanii afaanitti deeffatanii faana bu’an. Isaafi namoonni isaas isaan gowwoomsuu kan barbaadan yoo ta’an, hunda isaaniituu dhukaasanii akka isaan ajjeesan Obierika akeekkachiise. Kanaafuu, nideeman. Qe’ee Okonkwo duuba bosona/huura xinnoo tokkotu ture. Qe’ee isaatii gara bosona kanaatti karaan baasu hulluuqqoo xinnoo dallaa biyyoo diimaa irraa ijaaramee, tan lukkuuleen kormaan nyaata barbaacha kudhan bahaa ittiin deebi’an qofaadha. Qaawwi nama hinhulluuqsiftu. Egaa Obierika’n Koomishinarichaafi namoota isaa fuudhee gara bosona kanaa deemaa ture. Dallaatti maxxananii qe’ee irra marfatan. Sagalee yoo isaan baala gogaa irra ijjatan uumamu malee tokkochuu hinhafuursu. Sana booda, muka reeffi Okonkwo irratti rarra’etti dhufanii goganii dhaabbatan.
146
“Namoonni kee gadi buusanii nuu haa awwaalanii,” jedhe Obierika’n. “Akka gad buusanii nuu awwaalaniif namoota ormaa kanneen ganda biroo keessa jiraatanitti ergannee turre. Haata’u malee, barri isaan dhufan fagoodha.” Koomishinarichi Aanaa battalumatti jijjiirame. Ijjannoon isaa kun barattoota duudhaa duriif xurree saaqe. “Isin ofii keessanii maaliif gad hinbuufne?” jedhee gaafate Koomishinarichi. “Duudhaa keennaa miti,” jedhe isaan keessaa namni tokko. “Namni tokko harka ofiitiin ofajjeesuun salphina. Kun yakka dachee irratti raawwatame. Waan ta’eefis, nama yakka akkanaa kana raawwate ammoo, gosti isaa isa hinawwaaltu. Reeffi isaa farra waan ta’eef, namoota ormaa qofatu harkaan tuqa. Wanti akka gad nuu buuftan deeggarsa isin gaafachaa jirruuf isin waan orma taataniifi. “Isallee akkuma nama birootti awwaaltuu? jedhee gaafate Koomishinarichi. “Namoota ormaa malee nuti awwaaluu hindandeennu. Hinkaffallaafii namoonni kee nuuf awwaalanii. Erga inni awwaalameen booda, waan inni balleesse nuti ammoo nitolchina. Kunis, dachee irraa kul’a baafna. Obierika’n, kan ija reeffa hiriyyaa isaa kan muka irraa akka sinbira halkanii gad rarra’u ilaalaa ture tasuma akka nama rasaasaan rukutameetti suruphaa’ee Koomishinaricha aanaatti ofirra garagalee hincinnaa’aa akkas jedheen: “Namichi kun namoota gurguddoo Umuofia’n qabdu keessaa isa tokko ture. Ofii ofajjeesee akka sareetti akka awwaalamu kan godhe si’i…” Sanaa achi hafuura hinbaafanne. Sagaleen waan hollatuuf wanni inni jedhu hindhaga’amu. “Afaan kee qabi!” jedhee itti iyye ergamaan tokko waanuma isa hingalchine keessa galee. “Reeffa gad buusaa,” Koomishinarichi mataa ergamtootaa ajaje. “reeffaafi namoota kanneen hundaa mana murtiitti fidaa koottaa.” “Tole, gooftaa koo” jedhe ergamtichi Saluting Koomishinarichi loltoota sadi ykn afur ta’an fudhatee deeme.
Waggoota hedduuf kutaalee
Afrikaa adda addaatti qaroomina fiduuf hadheeffatee yeroo qabsaa’aa ture keessatti waa heddu barachuu danda’ee jira. Isaan keessaa inni tokko Koomishinarichi Aanaa nama ofiin of fannise 147
muka irraa kutanii buusuu keessatti hirmaachuu dhabuun isa tokko. Gochi isaa kun ummata naannichaa biratti fudhatama isa argachiise. Kitaaba barreessuuf karoorfate keessatti qabxii kana irrattti xiiyyeeffata. Waa’ee kitaaba kanaa yaadaa gara mana murtii deebi’e.Guyyaan hundinuu waan haaraa fideefii dhufe. Waa’een namicha ergamaa ajjeesee ofii of fannisee kun seenaa dubbifamuu qabuudha. Isa irratti hanga boqonnaa tokko guutuu barreessuun nidanda’ama.Tarii boqonnaa guutuu otoo hintaane haala kamiinuu keeyyata tokkotti barreessanii fixuun nidanda’ama. Wantoonni hedduu itti eda’amuu malan jiru. Wanti guddaan dubbii garaa gad dhahuu qofaadha. Erga yeroo baayyeef itti yaadaa tureen booda, mata duree kitaabicha isaa argate: “Gosoota duudhaan bulu kanneen Niijar gad-jallaa jiraatan keessatti Nagaa buusuu.
148
JIBSOO JECHOOTAAFI GAALEEWWAN IBO agadi-nwayi: jaartii. Agbala: dubartii; dhiira mirga hinqabne. Chi: waaqa dhuunfaa ykn hiree personal god. efukfu: nama faayidaa hinqabne. egwugwu: salgii fuula haguuggii ummata keessatti seera kabachiisan. ekwe: meeshaa muuziqaa, gosa dibbee muka irraa hojjatamu. eneke-nti-oba: gosa sinbiraa. eze-agadi-nwayi: ilkaan jaartii dulloomtee. iba: hoo’a. ilo: adda babayii gandichaa dhimmoonni adda addaa itti gaggeeffamu. inyanga: hawachuuf yaaluu. isa-ifi: cidha/sagantaa niitiin sababa adda addaan dhiirsaan biraa deemtee turtee gaafa deebitee galtu birmaduu isaa ta’uu ishee mirkaneessuuf taasifamu. iyiuwa: dhagaa addaa kan daa’ima farroofi addunyaa ayyaanaa walitti hidhu.Yoo ‘iyi-uwa’n argamee maqfame qofa daa’imni dhalatte guddachuu kan dandeettu. jigida: hanfalaa. kotma: ergamaa mana murtii. Jechi kun bu’uuraan kan Ibo miti. Guyyaa keessa kan dhufeedha. kwenu: iyya mirkaneeffannaafi nagaa gaafachuu. ndicbie:maanguddoota. nna ayi: Abbaa keenna. nno: Anaadhufu. nso-ani: Safuu lafaa ykn jeequmsa amantii yaada walitti bu’aa irraa maddu. nza: sinbira baayyee xinnoo taate. obi: mana guddaa abbaa qe’ee. obodo dike: biyya dhiiraa/gootaa. ochu: nama ajjeesuu. ogbanje: daa’ima farroo duutee kaatee gadaamessa haadhaatti deebi’aa haadha miitu. ogene:meeshaa muuziqaa baxxee geengoo. oji odu achu-ijiji-o: sa’a. osu: nama mormaan bahame/ hawaasa keessaa nama baafame. Oye: maqaa guyyoota gabayaa afran keessaa kan isa tokkoo. ozo:maqaa mirgoota keessaa isa tokko. tufia: abaarii ykn kakuu. udu: meeshaa muuziqaa, dibbee suphee irraa hojjatame. 149
uli: qandaala/halluu dubartoonni boca adda addaa qaama isaanii irratti kaasuuf itti fayyadaman. umuada: yaa’ii maatiin intalaa gaafa isheen ganda dhalootaa isheetti deebitu taasifamu. umunna-. gosa bal’aa. Uri: qaama sirna intala kaadhimachuu.
Xumurame!
150
Halkan sana haati ayyaanaa ilma ishee kan ajjeefameef booyaa, hanga miilli ishee qal’atutti balbala sana keessa asii achi labdee waliin geette. Halkan sun baayyee hamaa ture. Maanguddoonni buleeyyiin Umuofia keessa jiranuu umrii isaanii guutuu keessatti sagalee addaafi sodaachisaa akkasii sana gonkumaa dhaga’anii hinbeekan. Akkasumas, sagaleen akkasii sun achii as gonkumaa deebi’ee hindhaga’amne. Lubbuun ilma gosaa hundi balaa itti as deemaa jiru---du’a ofiitiif waan ofii boo’an fakkaatan ture.
Kitaabicha keessaa kan fudhatame.
Kitaabni afaanota 300 olitti hiikameefi Amerikaa keessatti qofa miliyoonni lama ol gurgurame Afaan Oromootti hiikamee arguu koof baay’een gammade. Kitaabaa adunyaa irratti beekamaafi jaallatamaa. Icciitiin jaallatamuu isaa qarooma, falaasama, amantaafi duudhaa uummata Afirikaan dhoobamee waan barraa’eef. Hojiin kun barreessitoota keenya biroof fakkeenya gaarii ta’a. Mammee irraa kana caalaan eega.
Yoo itti fufe Ogbarruu keenyaaf guddina Ofiif jaallatamummaa
guddaa akka argatu abdii guddaan qaba.
Dajanee Galataa (M.A) Arsiitti Bariisaa Afaaniifi Ogbarruufi Qorataa
Gatiin:70.00 151