text:
Hayyooti Oromoo, gaaffii Oromoo waggoota dhibban darban keessaayyuu waggoota shantaman darban gad jabeessuun karaa adda addaa ifsaa ba’anii. Garuu Oromiyaan ammaaf firomsaan godinicha keessa dureettii ta’uu fi ummatichi damboobaa, arjaa fi homishaawaa ta’uutt hedamaa, Kanaaf, hundi Oromiyaa irraa qunxuraa ofii barbaaduun gaaffichi gurra duudaa irratt kufee dhagahamuu hin dandeenyee. Empayeri Itophiyaa amma gurmeessaa baduu fi bososuun addaan faca’aa jira. Ummatooti haadaa fi taatee haaraa irratt gamtaa hundaawe ummachuu yaala jiru. Uumaan hang tokkoon saanii dhortuu waan turaniif ofiin ijaajjuu hin danda’anii. Sadarka irra jiran dhabu irra addaan faca’icha leellisuu. Qoteebuloon Oromoo kana caalaa isaan baachuu dadhaban want halle mamanca’uutt ka’uun diddaan suuka’u eegalee. Naanna kurnan ja’aa dura, haala kana tottolchanii, mirga hiree sabummaa ofii hanga walabummaa fi walabummaa dabalatuf ejjenoo fi dharraa hin daddaqne qabaachuu saanii addunyaaf taliila gochuuf gad ba’uun irra ture.. Sana qofa, dhortuu kana irraa falachuu kan gargaaruu.
Gaaffiin Oromo rakkina nagaa, walabummaa fi bilisummaa feesisu irratt hundaawe. Qabsoo saanin diina madaala dhabsiisuun, timijiin moora laman gidduu wal laaqaa jira. Namoota mooraa sana keessa ta’uu qaban jedhaman isa kana keessatt, kan asii isa kaan keessatt arguun jalqabamee jira. Horeen nafxanyaa biyya itt dhalatte ciigaatee, waccaan abba biyyaa, biyya saanii kan dhabsiisuu dandeessu itt fakkaata. Maqaan Oromo, namoota gola sadaffaa kanneen sabboonota Oromoo fi galtuu Oromoo addaan baasuu hin dandeenye dogoggorsuu ni danda’a ta’aa. Fakkeenyaaf maqooti akka Juulaa, Leellisaa, fi Guddinaa nama dogoggorsuu danda’uu. Bitamtooti fi fakkeesoti kun dhaaba nafxanyaaf fuula sobaa kennuufiin Kaayyoo ummata saanii dimimmiseessuu. Jara akkasiiti dargaggoo Oromoo guuranii leenjii ga’aa malee diina rasaasa ficisiisuuf kan of fuldura ofanii. Daa’imman kana yeroo duulatt bobbaasan caalaan saanii akka qeyeett hin deebine dursanii beeku. Karoora diinni lakkoofsa Oromo gad cabsuuf qabu fiixaan baasuuf jechuu dha. Garuu gootota Oromoo taliilummaa yaadaa fi akeeka warraaqsaa waan hidhataniif waan fedhe ta’us joonjee hin qabanii. Oromoon si’ana yoo xinnaate karaa shan guguddaan dhumaa jiru.:
1. Bilisummaaf loluun
2. Kaasaa kanneen biraaf dirqamanii yk qaxaramanii loluun
3. Qotee bulootaa fi sabaawoti biraa hin hidhatinii fi nagaa qaccefixiisa irra ga’uun
4. Balaa uumaa kan silaa ittisamuu danda’an akka hongee, hawaannisa, lolaa fi dhukkubaa
5. Haala salphisaa fi qaanessa kan keessa bahuuf tattaafanna dhabu
Isa jalqabaa malee hundi maddi saanii diina. Sammuu wallaba kan qaban, ulfina ofii kan eegan, ofiitt kan amanan, haala duree tokko malee isa dura deggeruu malee filmaata ta’uu danda’u hin jiru. Oromiyaa qorquuf malee, Oromiyaa bilisoomsuuf kan ijaarame dhaabi biraa hin jiru. Karaan qabsoo hundi, hidhannoo yk nagaan diriirraa irraa hin buufamanii. Bu’uurri Kaayyoo qabsoo bilisummaa Oromo biyya takkittii, saba tokkochaa fi hiree tokkicha ta’uun erga himamee turee jira. Akka Oromootti homtuu kana irraa nu maqsee dangaa nu ceesisuun kaayyoo keenya haaluutt nu geessuu hin qabu. Oromiyaa bilisa keessatt Oromoon akka fedhan ta’uu danda’uu. Jalqaba tokkummaan qabsoofinee waliin bilisa ba’uu qabna. Karaan qabsoo, hidhannoo haa ta’uu naga qabeessa sabicha addan baasuuf sababa ta’uu hindandau; lachanuu it gala tokko, walabummaaf ala tokkoo gageeffamuu ni danda’u. Kan barbaadamu godinaa naga qabeessaa fi ummatoota godinichaa mirga hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachuu eenyuu harkatt akka hin qabne angessu fi kan filatan shaakaluu akka danda’an utuubuu dha. Kanaan ummati tokko irra, ummati biran jala ta’ee akka hin uumamne ragaasifnaa.
Waa’ee gaaffii Oromoo hubachuuf nammi tokko akka empayerri Itophiyaa itt uumame beekuu qaba. Itophiyaan/Amaarri imperiyaalistootatt riqachuun Afrikaa hirachuu irratt jaarraa 19faa keessa qooda fudhate ture. Bara sana kan biyyooti Oromoo qawwee Amaarinyaa dubbatanniin yk nafxanyaa jedhamaniin kan qabaman. Achii, empayera koloneeffataa sirna nafxanyaan gaggeeffamu uuman. Waraana Addunyaa II (WAII) booda yeroo biyyooti koloneeffaman bilisoomuuf yaadaman biyyooti Oromoo hin tarreefamne turanii. Kanaaf sochiin diddaa hanga jaarmaan Oromoo hunda haammatu Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) bu’urfamutt golee Oromiyaa hunda keessaa mullachuutt ka’ee. Ergasii amma waggoota shantaa ol ta’ee jira.
Amma lolli diddaa, Waraana Bilisummaa Oromoon (WBO) itt fufee jira. Dilormaa (population) waan ilaalutt Oromoon lammii sadan guguguddaa Afrikaa keessaa tokko yoo ta’u, godinicha keessaa tokkoffaa dha. Bulcha hamaa, surrii dhiqaa fi namummaa baasaa waggoota dhibbaa keessaa reef gadi ba’uu yaala jiru. Sun arreeddii dandammachuu irratt dhiibbaa qaba ta’aa. Kanaaf malee humna laayyoott hin laalamne. Hanga meeshaan abida tufu dhufutt kan hin uggamne turanii. Erga jara qawwee baattuun moo’amanii boodaqaccee qarooma Mormor kana bara dhagaan meeshaa turett deebisuuf tarkaanffiin hin fudhatamin hin turree. Garagarummaan humnoota Kaabaa waliin mullatu kanaafii. Hata’u malee, ariitiin dhaqabachaa jiru.
Waggoota shantamman darban Itophiyaa dullatii keessa, addoti bilisummaa fi sochootii biraas yoo turan, kolonoota keessa addoti bilisummaa turanii. Addoti bilisummaa hundi saba irratt kan bu’uurfaman yoo ta’u, kanneen bira gita irratt hundaawanii. Addoti bilisummaa Itophiyaa dullatii keessatt hundeeffaman qaccee jara empayera koloneeffataa Itophiyaa bu’uursaniitii. Oromoon akka sabaatt empayera sanaan gonka araara buusee hin beeku. ABOn sana calaqisuuf dhalatee. Oromoon isaan irraa seenaa, diinagdee, hawaasomaa fi sirna malbulchaa adda ta’e qabu turanii. Halagaan Oromoo waliin hariiroo qabaachuu soqu, adda addummaa sana fudhachuu qaba. Oromoon ABUT/ADWUI irraa dubbii qaba, garuu kan OPDO/PPn irraa qabu caalaa mitii. Kan ABUT amma diriira irra hin jiru.
Oromoon kan fixaqaccee Tigrayiin morman ilmaan namaa ta’uu fi obbolaa Afrikaa ta’uun gahaa ta’eetu. Haaloon wal irraa qaban sana hin haquu. Addi bilisummaa Itophiyaawaa ta’e ABUT fi kan Oromoo ABOn dhiibbaa hawaasa sabgidduun bulcha cehumsaa hin milkaawin hafe irratt walii galanii turanii (1991). Lachanuu saboota sabaawotaa fi ummatoota empayera jala jiraniif mirga hiree sabummaa ofii, ofiin murteeffachuu hanga walabummaatt fudhatanii jiru. Murna bulchaa Itophiyaa keessaa, garagarummaa eenyummaa ummatooti qaban kan beeke ABUT qofa. Akka akeekaatt murti egeree godinichaa keessatt, qooda akka fudhatan tolchuufis isa jalqabaatii. Haata’u malee bololli gola bulchaa turee, akka fiixaan hin baane hanaaksee.. Kan darbe darbee, Tigraaway yeroo ammaa akeekota sanaaf gidira argaa jiru. Kanneen akeekota sana qooddatan hundi wanti qayabachuu qaban akka isaan akeekota sanaaf du’aa kan jiran Tigray qofaaf utuu hin ta’in kanneen heera federalaa isaan buhaarsu hunda bakka bu’aniitu.
Ummatoota Kaabaan miltoo walqixxee ta’uuf, empayerri sirna nafxanyaan uumame diigamuu akka qabu warraaqxoti Oromoo ni amanuu. Kana malee abba tokkee yk murni isa irra ba’u yk ba’uuf dorgomuuf qophaawe kanneen bu’uursanii adda waan ta’e hojjechuu hin danda’uu. Kanaaf Abiyii fi PP fi jaleen saanii yeroo ammaa bakka bu’oota diinota Oromoo akka ta’an shakalaan agarsiisaa jiru. Dachee fi qolloon madda Oromummaa kan ta’e qotee bulaa Oromoo fixaa jiru. Abba tokkeen Oromo bulcha empayera keessatt qooda fudhatan bitamtuu Itophiyaa dullatii malee akkuma Gobana Daccee durii maaliinuu saba Oromoo bakka hin bu’anii. Kanaaf dhumiisii ummata Oromo waan isaan hin quuqneef kan ajjeesaa jiru waliin ta’anii gabataa tokko irraa nyaatu. Kanneen mootummaa PPn mootummaa Oromooti jedhan, roorroo Oromoo golguuf kan yaalan, diina ta’uuf jara aggaammatan qofaa. PP jedhaanii OPDO, lamaanuu surriin Oromummaa keessaa baafamuun, fuuloon Oromo itt kaa’amee, akka fedha diinaatt ta’aniif kan tolfamanii. Utuu haddhaan Oromummaa keessa jiraatee of diiganii faca’uun bulcha isa dhugaa, nafxanyicha qullaa hambisu malee golgaa ta’anii maqaa Oromoo hin xureessanii.
Oromoon ummatoota Afrikaa ollaa ta’an fi sanaa achis fromfachuu ni danda’uu. Dudhaan Oromo akka garaa laafan, amanamoo fi nama dhugaa ta’an gaafataa. Jara isaan gama jiran irraas kanumatu eegaamaa. Murna haa ta’uu abba tokkee banti mootummaa Itophiyaatt ol bahan saba Oromoo waliin fromanii hin beekanii. Oromummaan qaccee dhaloota (DNA) qofa utuu hin ta’in seeraan bulmaata, sirna aadaa, fi safeeffu akka abboolii Gadaa irraa dhaalamanii jechuu dha. Abiy farra Oromoo akka ta’uusaatt Goojjamee, Bulgee, Minjaaree kkf. daangaa cehanii weeraruu, lafa qabachuu, fi lubbuu fi qabeenya Oromo akka barbadeessan hayyame. Sanaafi kan nuti mootummaan Abiy mootummaa Oromoo miti kan jennuu. Utuu Oromoo ta’ee eegusa saa jalatt abbootiin Gadaa Karrayyuu hin dhuman turan, lafti saaniis hin weeraramu ture.
Gurguddoon Amaaraa/nafxanyaa Oromoo fi kanneen biraa biyyas eenyummaa addaas qabaachuu saanii haaluu. Sanas ta’ee isaan keessa fira Oromoo kan ta’an akeeka malbulchaa walfakkaataa kan qaban jirachuu danda’uu. Abiy kittillayyoo gurguddoo Amaaraa ta’uun faalla ergamsa saa addunyaatt labsate, abbaltii “empayera Oromo guddaa akka jaarraa 16faa” ijaaruu qaba haddheessa jedhu irraa isa oolchuu hin dandeenye; empayerri akkasii gonka jeraatee yoo hin beeknellee. Alagaan michoomuun itt of gatuu jechuu mitii; Abiy Teessoo Habashaa yaabbatee jira. Kan teesoo sana irra ba’e hundi akka Itophiyaanota dullachaatt yaadaa, gonka Oromoott miltumaa agarsiisee hin beeku. Fedha ofii irraa hamaa ittisuuf waraana yoo gaggeessan ta’a malee, Oromoon aadaa garboomfachuu fi cunqursuu hin qabanii.
Jeekkarri Abiy Itophiyaa dagaaginattiin deebisa jedhu ofumaa dhama’uu ta’ee; gurguddoon nafxanyaa Isaayyaas waan fedhe isee haa tolchuun jedhanii isa leellisuu. Kaan, Garba Diimaa deebifachuuf isa caalaa abshaala ta’uun daguu dandeenya yaada jedhu kan qaban fakkaataa. Walii tumsi jijjiiramuu saa hin hubatanii. Cunqurfamoota kan walitt fidu seenaa fi walcaalmaa gidiraan guutamee dheeraa utuu hin ta’in, fedha walfakkaataa hardha qaban ta’uun hin galleefii. Abdattuun sirna nafxanyaa Oromo fixaanii, “Oromoon nu fixan” jedhanii iyyuu barsiifata godhatanii jiru. ABO-WBOn qorqoraa hin baabsineen dubbichii akka ilaalamu waamicha irra deddeebi’uun tolchuyyuu addunyaan sana irra ilaaluun ajjeechaa fi iyya sobaa saaniif sagalee ta’aa jira. Sadoon sagalee Oromo ukkaamsuuf jaarraa darbe eegalee ammaas hin raawwanne jechuu dhaa.
Dhiheenya kana miseensi “Liigii Warraaqaa Dargaggoo Itophiyaa” durii (IHI’AWWALII) iyyaafannoo tolfame irratt sammu farra Oromoo ta’een gad ba’ee. Isaaayyaas yeroo Abiy itt taphatuu fi baballachuu Oromoo oofuu dagamuu saa komataa. Garaadhumaa jedhaa laata? Akeeka saa taliila tolchee jiraa; sochii ummatooti Kibbaa bilisummaaf tolchan dura dhaabbachuuf, Habashaa dullatii fi ummatoota Kaaba jiran deebisee tokkoomsuu waamicha tolche. Kana utubuuf seenaa, qaccee horee, fi amantee Kaabi qabaataa ture dhaha. Iyyaafannoon sun mootummaan Itophiyaa amma jiru mootummaaa Oromoo akka ta’e kan fudhatan iyya’icha qofa akka hin taanee agasiisa.
Itophiyaanoti beekaa, PPn aangoo irra jiru ADWUI, ABUT keessaa hanqate ta’uu arguu diduu. Qooqi Oromo jedhu OPDO keessaallee obsamuufii dadhabamee PPti jijjiirame. Kan iyyaafataa tures kana irratt sammuu saa keessa mamii akka qabu agarsiisa. Yoo seenaan dhimma baasa ta’e, empayericha haa ta’uu, OPDO fi PPn Oromoon hin uumamnee. Bulguma Frankstayin (Frankstein Monster) saaniitii. Makiinichis kan oofanis dirqama tolfamaniif qofa bahatu. Tolaan Oromoof hojjetan hin jiru; Oromoo ukkaamsuu fi hacuucuuf tolfamanii. Akkuma jara halagaatt baqee Habashaa/Amaara ta’an, Goojjamii fi Walloo Oromoo deebisanii haleelaniitii. Empayera moo’uun darabee Oromoo mitii, Oromoon jara ijaare waliin darabee galanii hin beekanii. Namooti Oromoo tajaajilaniinii jiru; ammas tajaajilaanii jiru, PP fi miseensotii fi kittillayyoon saanii tajaajiltuu kolonii nafxanyaatii. Yeroon saanii yoo ga’u Oromoon empayera saanii bososaa utuu hin ta’in biyya walabaa fi ummata bilisa ni qabaatuu.
Walqayyabachuu dhabuun akkasii fi garagarummaa Oromoon Kaaba waliin akka qaban himatan, fudhachuu dhabuun hariiroo dansa fulduratt qabaachuu danda’an keessa ciicannoo facaasuu danda’aa. Deebisnee gad jabeessinee haa himnu, Oromoon saba walaba addatt jiru malee maxxannee Itophiyaa mitii. Kaasaan bu’uuraa miltolee Itophyaa dullatii gidduu jiru, saaqaa durooma Oromiyaa dhuunfachuu malee akka durii qabsoo aangoof keessatt tolfamu mitii. Waan kana irratt tokko tokkoon saanii karaa isa kaan itt firisu qaba. Garuu amma dubbiin jijjiiramaa jira; abbaan qabeenyichaa dorgomaa cimaa tokko ta’ee dhihaatee jira.
Seenaa, qaccee fi amanteen dharraa aangoo fi fedha diinagdee kan qaata bu’urfamee irra hin cehu. Bilisummaa Oromoof sabboonummaa Oromo qofa kan akka motoratt tajaajiluu danda’uu. Hawaasi Oromo kopheesssa tokko mitii. Namoota fedha adda addaa, ilaalcha addunyaa, amantee kkf. of keessaa qaba. Abbaan nagaa fi abbaan waranaas jiru. Jarri walabummaa fi tokkeessomas akka mirgaatt qaban jiru. Kanneen Oromummaa ofiittii fi ofiitt hirkanno Oromoott amanan mirgoota sanaaf utuu hawaasa ofii dhiisanii hin kutin, keessatt ilaa fi ilaameen fixachuu danda’uu turanii. Bu’aan yeroo fi yaadi yeroof namatt dhufu fi lundhummaan irra haanamuu qaba.
Warrumaan, gosti, fi amanteen yaada guddaa sabumaa irra nama fudhatee baduun waan uumaan hin jirre mitii. Garuu sinsinnii ta’uu waan danda’uuf irra ilaaluun ni danda’ama. Garuu diinatt galuun aagiin tufamuufiin rakkisaa ta’uu danda’aa. Amantee fi godinaan kana booda ijoo laaftuu bakka dinni tuttuquun walitt isaan naqu hin ta’anii. Akka sabaatt waan walii fi mata mataatt qabanii fi dhabuu danda’an beeku. Halagaan firomuu jechuunis akka of itt dagatan hin taanes beekuu. Oromoon kan barbaadan Oromiyaa bilisa fi Afriikaa tokkome qofa malee empayera Itophiyaa, empayera Oromoon bakka buusuu mitii. Waan fedhe ta’ullee, Oromoon demokraasii dullacha itt boonanii. Oromiyaan haa jiraattu!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Sadaasa 2022


c: text/html

text:
Guyyaa kaleessaa jechuunis Ebala bultii 5 bara 2016 galgala gara sa’aatii sagalitti ibiddi doormii barattoota universitii Haramayaa keessatti ka’ee qabeenyaa mancaasuu isaa jiraattonni fi barattoonni nuuf ibsanii jiran.
Hanga ammaatti lubbuu namaa irra miidhaan kan hin geenye ta’uu isaaf doormiin barattoonni haaraan keessatti baratan kan Damara jedhu gubachuu isaa nuuf ibsaniitu. Barataa universiticaa keessaa tokko barataa wabii Yaadataa haala ibidda ka’ee Sanaa akkas jechuun naaf ibse
Jiraataan Haramayaa tokkos haala ibiddicha Sanaa maal akka ture gaafannaan ibidda kana maal akka qabsiise hin beekamu garuu galgala ijoolleen utuu naannoo kutaalee ciisicha isaanii turanii ibiddi kun ka’e. Ittiin ka’umsi ibidda kanaa maal akka ture qabeenyaa fi lubbuu namaa irra hoo miidhaan dhaqqabe yoo jiraate adda baafachuuf gara itti gaafatamaa nagaa fi nageenya Yuniversitii Haramayaa Komaander Isheetuu Kebbedeetti bilbileen ture.
Ibiddichi kaleessa galgala gara sa’aatii sadiitti ka’e. haalli ibbiddichaa sichi qulqullaa’aa jira. San booda bal’inaan sitti himna. Garuu lubbuu namaa irra waanti ga’e hin jiru. Qabeenyaa irra miidhaan hangi tokko ga’eera.
Barataanis yeroon sun yeroo qayyabannaa waan ta’eef mana kitaabaa keessa turan. Ittiin ka’umsi isaa shiboo elektrikaatu walitti bu’e. san booda barattoonni library dhaa dhufanii qabeenyaa isaanii walitti qabatan. Ibidda sanas dursee barataa dha kan dhaamsuuf yaale.
Ibiddi sun hagas guddaa waan jedhamu miti. Kan gubates bolookii afur qofa malee gamoo mara miti. Ragaa qulqullaa’aa argachuuf qorannaan geggeessamaa jira jedhan.
Kana duras haaluma wal fakkaatuun ibbiddi ka’uu isaa barattoonni dubbatanii doormiin jedhame kun keessi isaa komparsaatoo alaan qoroqrroo waan ta’eef akka salphaatti gubachuu danda’a jedhan. Barattonni yeroo ammaa barnootatti deebi’anis sababaa isaa waan hin beekamneen keellaa dhaa akka gad hin bane ittifamuu isaanii barattonni kun ibsaniiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Harargee Bahaa
Harargee Bahaa godina Oromiyaa kudha-lamaan keessaa tokko yoo taatu, maqaa kanas kutaa biyyaa Harargee durii irraa fudhatte.
Harargee Baha kibba-dhihaan Laga Shaballeen kan godina Baalee gargari basuni, dhihaan Harargee Dhihaa, kaabaan Dirre Dhawaan fi kaaba fi bahaan immoo Mootummaa Naannoo Sumaalee daangeffamtee argamti. Harari Regioniin zonii kana kessatti marfamte argamti. Magaalllan beekamoni Harargee bahaa Haromaayaa, Babille fi Funyan Bira. Bakki zoni sunitti dinqisisaa ta'e Harar Wildlife Sanctuary dha.
Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaatin (Central Statistical Authority) akka gabaasa Abbaa Taayitaa Bunaa fi Shayii Itoophiyaa irratti hundaa'e akka ibsetti toniin buna 3,654.00 ta'u bara dhumaa 2005 GC irratti akka Harargee bahaatti biqile ibseera. Kuni immo gumaacha Oromiyaa keessa parsentii 3.17% yoo ta'u, gumaacha biyya (Itoophiyaa) keessa immo parsentii 1.6% ta'a.[1] $ aanaalee godiin Hararge bahaa
- 1 aanaa haromaaya
- 2 aanaa baabbilee
- 3 aanaa midhagaa tolaa
- 4 aanaa dadar
- 5 aanaa konbolcha
- 6 aanaa fadis
- 7 aanaa mayyu mulluqe
- 8 aanaa gurawaa
- 9 aanaa baddannoo
- 10 aanaa jaarsoo
- 11 aanaa cinaaqsan
- 12 aanaa gooroo guutuu
- 13 aanaa meettaa
- 14 aanaa gooroo muxii
- 15 aanaa gola odaa
- 16 aanaa qarsaa
- 17 aanaa malkaaballo
- 18 aanaa kurfaacallee
- 19 aanaa qumbii
- 20 aanaa gursum
- aanaan midhagaa Araddaa 19 qaba
- magaalaa midhagaa
- Araddaa rooba
- Araddaa lencaa
-
- Araddaa barzaala
-
- Araddaa urjii
-
- Araddaa qeeransaa
- Araddaa tarkaanfataa
- Araddaa biyyoo waraabaa
- Araddaa mudhii baallii
- Araddaa bilisummaa
- Araddaa quufa
- Araddaa maabara nagayaa
- Araddaa suufataa
- Araddaa nagaya midhagaa
- Araddaa ibroomuussaa
-
- Araddaa salaama
- Araddaa diddiimtu qalayaa
- Araddaa Mullu
- Araddaa Jiddo ghaarri
Gabaasa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Gabaasa Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa kan bara 2005 akka ibsutti, godinni kun tilmamaan baaayyina ummata 2,555,635, yoo qabaatu kan keessaa 1,298,104 dhiira yoo ta'an kan hafan 1,257,531 immo dubartoota dha. Baay'ina ummatta oliitii ibsame kessa parsentiin 6.9% yokan namni 175,440 badiyya alla jirrattu. Ballina lafa tilmamaan 24,900.21 square kilometers ta'u keessatti "density" (walitti-kufami) ummata Shawaa dhihaa tilmamaan 102.64 people per square kilometer ta'a.[2]
Akka Baankii Addunyaa (World Bank) memorandumi bara Ebla 24, 2004 akka ibsutti, Parsentiin 3% jirattotta Shawaa dhihaa elektriki ni fayyadatamu, akkasumas "density" kara konkolatta zoni kana 39.6 kilometers per 1000 square kilometers yoo ta'u (kunis yoo kilometer 30 biyya wajjin yoo walitti madalaan) [3], akkasumas avregiin abba mana badiyya tokko hektara lafa 0.5 (kunis hektara lafa biyya 1.01 fi hektara lafa Oromia 1.14 wajjin yoo walitti madalamu)[4], akkasumas avregiin abba mana baddiya tokko mataan horii mana hanga 0.6 qaba. Persentiin 13% ummatta, namotta qonaa malee jiratan yoo ta'an, kunis yoo kan biyya persenti 25% fi kan Oromia 24% wajjin yoo walitti madallan. Ijolle barachu danda'an kessa persentiin 53% mana barumsa sadarka tokkoffati galma'ani argamu, akkasumas persentiin 10% mana barumsa sadarka lammaffatti galam'ani argamu. Persentiin 44% zonii kana malariaf bana kan jiraan yoo ta'an, tokkoleen Tsetse flyiif bana miti. Memorandamiin zonii kana risqii qillensa gogga (drought) qabachun qabxii 367 kenaf.[5]
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- ↑ CSA 2005 National Statistics, Table D.2
- ↑ CSA 2005 National Statistics, Tables B.3 and B.4
- ↑ "Ethiopia - Second Road Sector Development Program Project", p.3 (World Bank Project Appraisal Document, published 19 May 2003)
- ↑ Comparative national and regional figures comes from the World Bank publication, Klaus Deininger et al. "Tenure Security and Land Related Investment", WP-2991 (accessed 23 March 2006).
- ↑ World Bank, Four Ethiopias: A Regional Characterization (accessed 23 March 2006).
- ↑ "Oromia zone". oromiyaa.gov.et.
- ↑ "sirni hundeeffama Godina Baalee Bahaa". obnoromia.com (in oromo).


text:
Biyya hedduutti dubartiin mirga filuu, filatamuu,makiinaa oofuu,barnoota barachuu,dhiirsa malee gadi bahuu, dhiiraan wal qixxee hujii hojjachuuf carraa dhabuu fi waan hedduu dhabde.
Rakkoon akkana atun biyya akka Maalii,Morookoo,Iraan,Kooti Divoori, Maritaaniyaa,Siiriyaa,Chaada,Paaksitaan,Yemen,Afgaansitaa fi biyya hedduutti rakko akkanaa qaba.
Tokkummaan Mootummootaa rakkoolee akkanaa hambisuuf yaada namaa qajeelchuuf Bitootessa 8, guyyaa dubartootaa jedhee moggaase.USA keessatti ammoo Bitooteessii ji’a dubartootaa jedhamee beekama.
Hayyoota jabeennaa fi qarooma dubartootaa Oromoo nutti himan keessaa Dr Ezqiheel Gabbisaa fi aabboo Waaqoo Guyyoo fa.
Qoodii dubartiin hawaasa keessaa qabdu waan hedani keessa hin bane. Dubartiin Oromoo ta waan faarsan hedduutti jira:
Aster Gannoo, dubartii ganna 130 duratti dubaratoota akka isii waliin garbummaa jalaa gara kitaaba Afaan Oromoo barreessu fi guddisuun huji jalqabde.Waan jarii afaan Oromootti deebise keessaa, Kitaaba Qulqulloo fa.
Akkoo Manooyyee,nama dubbii muraa dubbatu taaullee nama murtii fi hajajii isii herrega namaa ballisu.
Hajaja Akkoo Manooyyee kennite keessaa;Hin banatinaa,hin bobbaafatinaa, warra hin oolchinaa. Waaqaa fi lafa jidduutti mana naa jaaraa. Taffi subbaa miyyu naa fidaa.Kophee gamii lamaanuu rifeensaa naa fidaa fi kkf.Namilleen hajaja kana maluma gara garaatiin jalaa bahe.
Mammaasa dubartiin faarsan keessaa,‘Dubbiin horii,’jette Ruufoo Torii.
Abbaa jedhe beekuu baatanillee, Adoo akkii jechaa jiruu akki jechaa dhibeelleen mammaassuma nama uwwaa(dubartiitti)
Gannee Gummittii,haadha warrraa ta mootii Jimmaa ta dhuamati.Mootii Jimmaa ka bara sunii gorsuu fi jabeessuun beekmatu.
Faaxummaa Galmoo, ‘Haadha Oromooa fa jedhaniin jedhan.Nama bara mootummaa sadii keessaa Jibuutti baqataa Oromoo gargaaruun beekamu jedhan.
Maladii Malaa,haadha malaati. nama qaroomii isii nama hedduu gahee wa barsiise.Fkn dogongorsuu fedhanii akkana jedhaniin:Wa sadii dhufanii,tokko ya dabartee,taan harkaa qamnaa,taan dhufuutti jirtii hurrsii gadi bahi jennaan.”Ta dabarte dabartee,ta dhuftu waliinuu eegannaa,ta harkaa qabdan qabaa naan eegaa jette.”
Masulee Saaqqoo,halaqaa,nama mana isii waan cufaan guutuu, dubarti mana ufi jabeessitee qabattu ta biyyaafuu fkn taate.
Bittisee,isiin ammoo nama dubbii fala itti dhaban faluun beekamu. Nama yaadaa bal’aa biyyaan bulchan,dubbiin fixan,nama araarsanii fi biyyaa fala tahu qabu.
HaaWeecee,raaga beekamtuu.Nama waan dhufaa,ka keessa jiran, itti deeman beekee biyya gorsu,mala jireennaa namaa dhahu faarfsan.Nama gaaddisaa saddeeqaaleen oolan.
HaaBoruu Diidaa,dubbii jabduu dubbachuu fi mammaasaan beekan.Dubbii fi mammaasii isii humna qaba.Fkn waan isiin jettee saddeeqaan dhahahatan keessaa;hir’uu dhuguu didan… hirdhu nafaa dhalaafi dhalchaa didan,gaafa hirdhuun nama irra dabarte gurraan jaaruu didan fa.
Walumaagalttuu dubartii waan hedduun faarsan.Fkn guchii gurraalee (dhiira) tana guchii bobooratti(dubartii) dhale,guchii yaatee barbaaddu laafaa yaayyaatti (dubartii) dhale.Dhiira jabeenna himan tana dubartiitti uume jechuu.
Amerikaatti guyyaa fi ji’ii hedduun nama moggaasaniin qaba.Bitootessii ka dubartootaati.Akka addunyaati ammoo March 8, Bitootessa 8 baruma guyyaa dubartootaa jedhanii ulfeessan.
Ji’a kana keessatti rakkoolee dubartummaa isaaniitiin dubartii irra gahan dhufan irratti mari'achaa, jabeenna isaaniitii fi waan gara garaatiin hujii isaanii faarsaa qaabatan.Amerikaatti guyyaan kun Bitootessa 1-31,2015 irra oola. Baruma baraaan ulfeessan.


text:
Naatinaa’eel Fiixeetiin @NatieFit
Finfinnee, Hagayya 27/2022 – Qonnaan bultonni fi daldaltoonni jimaa Harargee mootummaan karaa ejansiiwwan mataa isaatiin gabaa al ergii Jimaa keessa galuu isaatiin toftaadhaan gabaa Jimaa keessaa akka baanuu taaasifamaa jirra jechuun komatan.
Daldaltoonni Addis Standard dubbise qaamoleen seeraan ala gabaa jimaa to’atanii fi mootummaan namoota isaa gabaa jimaa keessa waan galfatee, sababa kanaanis danqaalee hedduu uumamaa waan jiraniif daldaltootni waggaan lamaan dura waldaa Biiftuu Bahaa Oromiyaa jedhamuun gurmaa’anii gara hojiitti seenanii turan gabaa jimaa keessaa toftaadhaan baafamaa jirra jedhan.
Maddi odeeffannoo Addis Standard maqaan isaa akka eeramu hin barbaanne tokko akka himetti, dhiibbaa daldaltootni seeraan alaa namoota caasaa mootummaa keessa jiraniin deeggaraman gochaa jiraniin qonnaan bultoota fi daldaltoota waldaa Biiftuu Bahaa Oromiyaa jedhamu jalatti ijaaraman gabaa keessaa baafamaa akka jiran hime.
“Jalqabuma irraa kaasee qonnaan bulaan daldala jimaa kanaan fayyadamaa ta’aa hin turre. Amma ammoo qonnaan bultoota gurmaa’anii daldala jimaa keessa seenanii jiran irratti dhiibbaa garaagaraatu irra gahaa. Daldaltoota seeraan ala gabaa jimaa kana to’ataa jiran oomisha jimaa duraan dolaara kudhaniin gara biyya alaatti ergamaa ture gara dolaara shanitti gadi deebisuun fayyadamummaa qonnaan bultoota dhabamsiisuun gabaa keessaa akka bahan gochaa jiru. Jarri kun gatii jimaa kiiloo tokko gara dolaara shanitti akka gadi bu’uu taasisuun, isaan erga biyyaa bahee booda dolaara 20 fi 30n gurgurachaa mootummaatti ammoo akka dolaara shanitti gurguratan beeksisaa maallaqa hafu seeraan alaa argatu. Haala kanaan gabaa keessa bahee miidhamaa kan jiru qotee bulaan,” jedhe.
Waldaan Biiftuu Bahaa Oromiyaa “carraa mootummaa naannoo Oromiyaa mijeesseen” waggaa lamaan dura qonnaan bultoota dabalatee daldaltoota 500 oliin kaappitaala birrii miiliyoona 24n kan hundeeffame akka ta’eefi yeroo ammaa kana garuu dhiibbaa garaagaraan gabaa keessaa dhiibamaa akka jiru himan daldaltootni kun.
Daldalaan miseensa waldaa Biiftuu Bahaa Oromiyaa Kabbadaan [maqaan isaa sababa yaaddoo nageenyaaf kan jijjiirame] yaada Addis Standardiif kenne haala jiru yeroo ibsu, “daldalli jimaa bu’uura jireenya uummata Harargee miiliyoonaan lakkaawwamu haata’uyyuu malee waggoota hedduuf janaraalota mootummaatin qabamee qonnaan bulaan oomisha isaarraa fayyadamaa ta’aa hin turre. Yeroos gaaffiin uummatni kaasaa ture daldala jimaa irratti abbaa ta’u waan ta’eef erga jijjiiramni dhufee booda mootummaaan naannoo Oromiyaa qonnaan bultoota waldaan gurmaa’anii daldala jimaa keessa akka seenan carraa mijeesseen fayyadame waldaan haal-duree barbaachisu guutuun gara hojiittti seene waldaa keenya qofa ture,” jedhe.
Haata’u malee weerarri Covid-19 erga tasgabbaa’e booda geejjibni xiyyaaraa yeroo jalqabamu waldaan kun oomisha jimaa gara Somaaliyaatti erguuf yeroo tattaaffii gochaa jirutti daldaltoota warraa ‘Suuraa’ kan jedhaman biyya Somaali Laand keessatti waggoota dheeraaf gabaa kana qofaa isaani to’achaa turan gara gabaa keessa seenuun isaani dhiibbaa akka irratti ta’e dubbate.
“Duraan qonnaan bulaan carraa biraa waan hin qabneef oomisha isaa gatii gadi aanaan daldaltoota humna qabanitti gurguratee isaan ammoo biyyaa baasanii gatii guddaan gurguratu ture. Nuti garuu isa hambisuu qabna, qonnaan bulaa daldala keessaa abbaa ta’e fayyadamu qaba jenne gara hojiitti seenne. Gara Somaaliyaa deemne Pirezdaantii biyyatti duraanii Mohaammad Abdullaahi (Farmaajoo) dubbisnee maamila nurraa fudhatus arganne qarshii duraa dolaara kuma 400 baankii keenya keessa erga galee booda mootummaa Somaaliyaa ammaa irraa eeyyama argachu hin dandeenye. Daldaltootni warra Suuraa jedhaman sun danqaa nutti uumuu jalqaban. Boodarras mootummaa Somaaliyaa ammaa gaaffanne jimaa gara Somaaliyaa ergu kan danda’an daldaltoota Somaali Laand ‘Suuraa’ jedhaman qofa ta’uu fi isaan waliin hojjechu akka qabnu nutti himame,” jedhe.
“Sanuu isaan jimaa kiiloo giraama 1.2 ta’u dolaara kudha shaniin gurguraa mootummaatti ammoo shaniin akka gurgurame waan ibsaniif inni hafe karaa seeraan ala biyyaa bahee hafa. Kun mootummaallee akka miidhu beeksisaa turre. Mootummaanis gara dolaara 10 ol guddisnaan oomisha jimaa san karaa kontrobaandiin biyyaa baasuun gara Somaali Laand fi Jibuutii akka bahu dhiibbaa godhanii gara shanitti akka deebi’u taasisan. Isaan gabaa jimaa qofaatti qabatanii waan jiraniifi carraa waan hin qabneef jimaa isaanitti dhiyeessu itti fufne turre,” kan jedhu daldalaan kun, gatiin al-ergii jimaa gara dolaara shanitti deebi’e guyyaa lammaffaatti dhaabbata daldaltoota ‘Suuraa’ jedhaman irraa xalayaa hojii waliin qaban dhaabu akka barraa’eefi bakka isaanitti dhaabbata Biiftuu Addunyaa jedhamu kan Waldaa Misooma Oromiyaa jala jiru akka bakka buufame hima.
Yeroo ammaa kana gabaa Moqdiishoo (Somaaliyaa) keessaa “dhiibamanii” bahuun gara Puntlaand irratti xiyyeeffataniis ammallee danqaan biraa akka irratti muudate hime. “Namni biraan kan duraan daldala jimaa keessa hin turre fi amma mootummaan naannoo Oromiyaa gara daldalaatti isa seensise ammoo nuti garasitti xiyyeeffachu keenya ilaale Jimaan duraan Puntlaand keessatti kiiloo 1.2 dolaara 28 gurguramaa ture gara dolaara afuritti gadi deebise. Inni xiyyaara mataa isaa waan qabuuf isaan geejjibsiisaa. Nuti garuu Jimaa xiyyaaraan geejjibsiisuuf kiiloo giraamaan dolaara shan kaffalaa dolaara afuriin gurguraa akkamitti itti fufna? Warreen akka keenya jiran gabaa keessa baasuun Puntlaand keessatti Jimaan baasii oomishaan gaditti gurguramaa jira. Mootummaan waan kana sirritti beeka waan ta’eef atattamaan harka isaa daldala jimaa keessaa baasee warroota seeraan ala miidhaa qonnaan bultoota irratti maallaqa guurrachaa jiran seeratti akka qabsiisu gaafanna,” jedhe.
Kanaan dura mootummaan Itoophiyaa oomishni Jimaa galii gaarii akka argamsiisuuf jecha adeemsa gabaa irratti fooyya’insa heddu godhamaa akka jiru beeksise ture. Jijjiiramoota godhaman keessaa gatii oomisha alaa Jimaa irratti daballii taasisuun Amajjii 15 irraa kaasee gatiin Jimaa gara Somaaliyaa ergamu kiiloon tokko dolaara 5 ture irraa gara dolaara 10 akka ol guddatu taasifamuu ibsame ture.
Kana malees, Pirezdaantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Shimallis Abdiisaa baatii muraasaan dura gaazexaa Kaappitaalitti akka himetti, “Gabaa Jimaa faddaaltotaan qabamee fayyadamummaa oomishtoota hir’isaa ture fooyyeessuun hojjachaa jirra. Fayyadamummaa qonnaan bultootaaf jecha kanneen seeraan ala socho’an moggaatti baasuuf hojjachaa jirra,” jedhe. Akkasumas naannichi gabaa fi oomishtummaa Jimaa jijjiiruuf xiyyeeffannoon hojjachaa akka jiru fi gabaa Jimaa ammayyeessuuf jecha wiirtuulee gabaa Jimaa hundeessaa jiraachu hime ture.
Ministeerri Daldalaa fi Walitti hidhiinsa Naannawaa ibsa baatii Caamsaa darbe keessa baaseen, dhaabbilee oomisha Jimaa gara biyya alaatti ergan 830 eeyyama daldalaa hin haaromsine fi tajaajila karaa hin malleen fayyadaman dabalatee “gocha seeraan alaa irratti bobba’aniiru” jedhe eeyyama daldalaa isaani haquu beeksise ture. Hordoffii Ministeerichi taasiseen dhaabbilee Jimaa ergan 830 irratti tarkaanfii eeyyama haquu fudhateera. Tarkaanfichi dhaabbilee eeyyama daldalaa gabaa alaa oomisha Jimaa osoo hin haaromsiin hojii oomisha Jimaa gara alaatti ergu irratti bobba’anii argamanii fi kanneen eeyyama daldalaa al-ergii oomisha Jimaa isaanii karaa seeraan ala qaama sadaffaaf dabarsanii laatan dabalata.
Kana malees waltajjii marii rakkoowwan damee daldala Jimaa irratti uumaman furuuf qophaa’e irratti baatii Adoolessa bara kanaa keessatti qofa Jimaa birrii miiliyoona 30 ol baasuu karaa seeraan alaa osoo biyyaa bahaa jiru to’atamu ibsameera. Kana kan jedhe itti gaafatamaa deeskii gabaa alaa qonnaa Balaay Haagos, bara 2009 hanga 2013 (ALI) qofa Jimaa kiiloo giraama 77 ol ta’u osoo kontorbaandiin baafamaa jiru to’atamu ibseera. AS


text:
Dhumaatiin ummataa Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti maaf hin dubbanne komiin jedhu hedduutu dhufa. Gama tokkoon komii sirriiti. Gama biraan garuu maal haa baasuuf dhama …Read More »
Yaadannoo keessatti: Alii Mohammed Birraa: Jireenya, Bilisummaa, Legend
Ezekiel Gebissa Yaadannoo keessatti: Alii Mohammed Birraa: Jireenya, Bilisummaa, Legend Adoolessa bara 2012, Alii Mohammed Biraa, weellisaa, qindeessaa, fi walaleessaa, mana isaa Pickering, Ontario daawwadheen …Read More »
Haala yeroo fi dubbii lola Toophiyaa keessatti adeemaa jiru muraasa
Lalisa Hussein Warri Mootummaa walii galtee Aafrikaa Kibbaa cinatti “Maqalee qabannee injifannoo labsina” jedhanii qophiirra jiru. Garuummoo dubbiin akkasii miti. Lolli dhumachuu fi olaantummaa waraanaa …Read More »
“An xuuxxoo Wayyannee luuga/hodhaa hin guddanne”
Hangaasaa Ibraahim “Toophiyaa kheessatti wanni nagayaan baatee nagayaan galtu aduu qofa” Du’a sodaaf biyyaa hin dheessinu. Biyyaa hin baqadhu, hindheessu, raammoo ummata keenya fixaa jirtu …Read More »
“Nutii Xoophiyaa dullattii suphuuf miti kan waggaa 40 fi 50 ol qabsoofneef, biyya Oromoof taatu ijaarrannee ofiin of bulchuufi”
Prof. Mararaa Guddinaa “Nutii Xoophiyaa dullattii suphuuf miti kan waggaa 40 fi 50 ol qabsoofneef, biyya Oromoof taatu ijaarrannee ofiin of bulchuufi” Warra Xoophiyaa haaressuufis …Read More »
Mirgaanis bitaanis deemtu fuulduratti sibaasa!
Mirgaanis Bitaanis deemtu fuulduratti sibaasa!Read More »
Federal gov’t calls Addis Ababa City- Oromia border demarcation “exemplary” serve for a long time
Ethiopian Federal government endorsed Addis Ababa demarcation process with Oromia and its result. It said it closely followed it. Addis Ababa City administration said it …Read More »
OSAn Yaadan Dulloomeera; Haaromsa Fedha
OSAn Yaadan Dulloomeera; Haaromsa FedhaRead More »
Dhimma OSA: Keessummaa Kabajaa fi Waraqaa Qorannoo dhiyeessuun waladda
Keessummaa Kabajaa fi Waraqaa Qorannoo dhiyeessuun waladdaRead More »
Umanni Oromoo garee waanyoo fii of tuultootaa jiddutti rakkachaa jira
Umanni Oromoo garee waanyoo fii of tuultootaa jiddutti rakkachaa jiraRead More »


text:
(Oromedia, Finfinnee, 22 October 2014) Dr Diimaa Nagawoo misooma Itoophiyaa keessatti deemaa jirutti hedduu gammaduu isaa keessa beektoti saaxilan.
Akka odeessi nu gahe ibsutti, Dr Diimaan qondaaltota OPDO keessaa Abbaa Duulaa Gammadaa fi Muktaar Kadir waliin walarganii mari’atanii jiru.
Walqunnamtiin kun akka milkaaúuf gahee guddaa kan taphachaa jiru, Ob Alamaayyoo Katamaa ta’uun beekameera.
Akka odeessi nu dhaqqabe ibsutti, Dr Diimaan guyyaa Finfinnee seene irraa kaasee namoota ijaarsa ODF leellisanii fi qondaaltota OPDO waliin marii iccitaawaa gaggeessaa jira.
Maddi keenya akka ibsetti, namoota Dr Diimaa waliin walitti dhiyaatanii marii irra turan tokko tokkoon bira gahee gabaasee jira.
Dr Diimaan marii warra OPDO fi qondaaltota TPLF waliin godhe keessatti guddina Itoophiyaatti hedduu gammaduu isaa dubbatee jira.
Dr Diimaan waadaa cimaa mootummaa waliinseenuuf yaalii guddaa godhus, amma illee OPDO fi TPLF biratti ija shakkiin ilaalamaa fi hordofamaa akka jiru maddi keenya ibseera.
Dr Diimaan garuu kaayyoo mootummaa fudhatee biyya keessatti hojjachuuf murteeffatee akka jiru odeessi nu gahe mirkaneessee jira.
Warri Mootummaa akka Dr Diimaan karaa telvizyinii Itoophiyaa dhiyaatee ibsa kennuuf irratti hojjachaa jiru jedha, maddi keenya..
Odeessi dabalataan nu gahe akka addeessutti, Dr Diimaan akka biyya seenuuf kan akka riqichaatti gidduu deemee haala mijjeesseef Ob Alamaayyoo Katamaa dha. Karaa mootummaa Itoophiyaa immoo dhimma kana Ob Alamaayyoo waliin kan raawwachiise Abbaa Duulaa ta’uun beekamee jira.
(Dhimma kana irratti iccitiin guddaa harka keenya galee jira. Yeroo gabaabaa keessatti qindeessinee isiniif dhiyeessinaa, nu hordofaa!!)
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…
Sagantaan yaadannoo Artist Usmaayyoo Muussaa magaalaa Finfinnee Hoteela ILILI INTERNATIONAL tti torbaan dhufu ni qophaawa.…
Taammanaa Bitimaa irraa Jaalatamoo fi kabajamoo yaa dubbiftoota barreeffama kanaa, mee kunoo hardha irraa kaaseen:…
Dhumaatiin ummataa Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti maaf hin dubbanne komiin jedhu hedduutu dhufa. Gama…


text:
Innaalillahi wa’innaa ileeyhi raaji’uun
Rabbiin Jaannataan sihaa qaniinisu goota Sabaa.
Diinni uummata Oromoo bilxiginnaan Jaal Kamaaliin aj*jeesuu dadhabnaan “Ni ajjeesame” jechuun kan gaddite fakeessuun titisota ishee wacisiisaa jirti.
Jaleewwan PP amma fakkeesitu kun jaallewwan Jaal Kamaal bakka tokkotti akka dhumaniif warra re’ee fayyaa summii waraanee itti kenne dha.
Jaalattes jibbites caasaa diinni/bilxiginnaan/ uummata Oromoo kibba Baha Oromiyaa ittiin takaaluun dararaa jirtu dhalootuma WBO kanaan ni cicirama.
Jaal Kamaal osuma wareegameera ta’ee iyyuu akka wareegamuu danda’u beekee, itti amaneetu lubbu isaa saba isaaf kennuuf itti gale.
Ilmaan Oromoo Oromiyaa guutuu irratti kokkee diinaarra ejjetee argitu kun akkanumaan hin argamne. Hidhannoon gatii gururtaa gabaa har’aatiin shalagamee qr. Billion 10 ol baasu kun lubbuu meeqi itti kanfalameetu walitti hidhachiisame.
Jajjabeewwaan hidhannoo guutu waliin akkana bareedan kana argitu salphaa sitti hin fakkatiin. Warra du’a waliin kokkee walqabaa, du’a injifatanii har’a gahani dha. Guyyaa guyyaan meeqaatu diina gogombisaa wareegamaa jira.
Qaqaaliwwan ilmaan Oromoo W*BO keessaa tokko kan ta’e J. Kamaaliin addatti baasuun maaliif akka ololamaa jiru beekamaa dha. Dhimmichi akka obboleewwan tokko tokko babarreessaa jiran dhimma gandaa, gosaafi amantii miti. Tarii wallaalaan ajandicha jalaa wacuufi booyu waan hingalleefii baayyeen ni jiraata. Garuu haqi jiru jarri ololicha sobaa facaasaa jiru warra J.Kamaaliin balleessuuf adda dureen dalagaa jiran dha.
Diinni babal’insaafi deegarsa W*BOn Kibba Baha Oromiyaatti gochaafi argachaa jiruun yaddoo guddaa keessa galee jira. Keesumaa qarreefi qeerroon godinaalee kanaa *WBOn waraana isaa akka Kutaalee Oromiyaa biroo irratti babal’ise nubiratti hin dalaginne jechuun komii dhiyeesaa jiru. Anumaan illee miseensa WBO nasehuun fakkaata komii akkanaa natti dhufuu nan yaadadha.
Waan maraafuu odeefannoo maddeen amanama guddaa qaban akka ibsanitti Jaal Kamaal jallewwan isa waliin hojji jarmiyaa isaa W*BO/ABO jabduu irra jira. Ka’umisi olola diinaa amma oofamaa jiru kun tarii J. Kamaal iji basaastoti diinaa bakka dura gooticha argaa turanitti arguu dhabuu irraa kan ka’e ta’uu mala jedhameetu yaadama.
Ustaaz Kamaal Heboo hayyuu amantii fi qabsaayaa dha. Bara dhaloota kanaa keessatti hayyuu amantii sadarkaa ustaazummaatiin qabsoo hidhanootti dabalame isuman beeka. Gaafa W30tti dabalame sana ajandaa guddaa akka tures hin dagannu. Amma ammoo wareegame jechuu dhageenya. Namoonni durattuu hawaasa duratti beekaman akkasii gaafa qabsootti dabalaman akkuma ajandaa turan hunda gaafa wareegamanis ajandaa tahuun waan ooluu miti. Kanaafuu irraa dubbatamuun dhimma gandummaatti hirkifamee tuqamuun sirrii miti. Wareegama namoota akkasii irratti odeessi qulqullaawaan sabaaf himamuu barbaachisa. Yoo san tahuu baate ajandaa gidduu kanatti dhalatutu tokkummaa saba keenyaa gaaga’a. Kanarraa kan nagadatu ammoo 100% diina qofa. Kanaafuu ajajni ol’aanaan W30 namoota dursitoota hawaasaa turanii qabsootti keessatti wareegamaniirratti dhugaa jiru sabaaf himuun qaawwa diinaaf banamaa jiru dafee cufuu barbaachisa.
Haaluma wal fakkaatuun wareegamni ajajoota waraanaa sadarkaa cibraatti hogganaa turanii kan akka Jaal Tokkichoo faas baatii muraasa dura ajandaa wal fakkaataa uumee ture. Odeessa qabatama hin qabne deddeemaa turerraa kan buufatu diina qofa waan taheef akka ajandaa hin taanetti namoota gorsaa turre.
Kanaafuu ajajni W30 ol’aanaan yeroo itti waraanni isa fakkaatee qehee Oromoo goolaa jiru diinaan leenjifamee maqaa waraanichaa yakkuuf duulaa jiru kanatti dubbiiwwan akkasii xinneessee laalee callisaan bira dabruun gaarii miti. Dhugaa dha, lubbuun dhala Oromoo kamuu wal qixa. Kan qabsoof of kennee bahes wareegamni akka jiru innuu of beeka. Haa tahu malee namoota maqaan isaanii hawaasa keessatti beekamaa kan firaafis diinaafis ajandaa tahuu danda’an yeroo wareegamanitti wareegama isaaniirratti iftoominaaan sabaaf ibsa godhuun qaawwa diinni ittiin gargar nu ciruu barbaadu itti cufuuf gargaara.
Qabsaayota Oromoo wareegaman hundaaf jannata hawwina.
Qabsaayaan ni kufa, qabsoon itti fufa!


text:
LibreOffice 7.4 Help
Qabiyyeewwan man'ee qeenxee garagalchuuf gabaticha muraa fayyadami.Foormulaas man'ee irraa garakeessa gabaticha muraatti garagalchuu ni dandeessa ( fakkeenyaaf , sararicha naqaa kabalicha foormulaa irraa) sana booda foormulichi garakeessa barruutti saagamuu ni danda'a.
Hammanga man'ee garakeessa galmee barruutti garagachuuf,hammangaa man'ee wardii keessaa filiitii achii man'eewwaan garakeessa galmicha barruutti saaguuf gabaticha muraa yookiin harkisii ka'I fayyadami.Achii wanta OLE kan irra caalaa gulaaluu dandeessu galmicha barruu keessatti argatta.
Yoo man'eewwan gara galmee dhiyeessaa mul'annoo baratamootti harkiste, man'eewwan akka wanta OLE tti achi saagamu. Yoo man'eewwan garakeessa mul'annoo tooriitti harkifaman, tokko tokkoon man'ee sarara mul'annoo toorii uuma. Yoo man'eewwan salphaamatti harkifte man'eewwan sochoofta. Man'eewwan kan garagalchaman yommuu harkiftu yoo furtuu Shift dhiibde qofa.
Yommuu hammanga man'ee LibreOffice Calc irraa gara gabaticha muraatti garagalchitu,wantootni fakkasaa, wantootni OLE fi taattoowwan hammangaa kana keessaas ni garagalchamu. Isaan yommuu gochaa harkistee - kaa'uu jalqabdus ni garagalchamu.
Yoo hammangaa man'ee taattoo cufamaatiin saagde, taattoochi geessituu isaa gara hammangaa man'ee maddaa kan kaa'u, yoo taattoocha fi hammangaa man'ee maddaa walfaana garagalchite qofa.


text:
Oromiyaatti fulaa hedduutti ijoolleen barachuutti hin jirachii jechumatti jiran. Barattootii yuniverstii Oromiyaa hedduullee tanuma keessa jiran.
Ijoolleen tun waan hedduu maqeeffattee barumsa dhaabde.Waan himachuutti jiran keessaa tokko rakkoo godinootii Oromiyaa Somaaleen wal daangessaan keessa jiran rakkoo qormaata bahiinsaa “exit exam”, fudhachuu diduu, akka waraanii federalaa yuniverstii keessa qubate bahuu fi rakkoo waraanii kun fide jedhan,maqaa siyaasaatiin namii hedduun hidhamuu,daangaan Oromiyaa ulfinna dhabuu fi waan hedduu himatan.
Barattootii yuniverstii Haroo Maayaa, akka ijoolleen achii dubbinfe jedhanitti rakkoo hedduu himatanii nama isaan gaafatu dhabii dhiisanii bahan.
"Fulaaban 28 mooranaa kana seennee ergasii asi mormii guddaa irra turee.Deebii argannee waan hin turreef barattoonii dhiisanii bahan,nu ” jedha.
Akka ijoolleen tun jedhanitti namii mootummaa keessaa dhufee rakkoo isaanii tana gaafatee faleefilleen hin jiru “nuyi barachuu dhufne malee dararamuu hin dhufne gaafi teenna wacuma simbiraati ilaalaan.”
Nama Haroo Mayaatii dubbifne keessaa tokko nama barumsa yuniversitiitti ganna sadeessoo batatu “ummata keenna awwaalannee daangaa keennya kabachiifannaaf barumsa dhiise. jedhanii babahan
Amma fkn Booranatti waan tahaa jiraa walumaan beekna osoo namni keenya awwalaaa dhabee gatamuu qalbiin maaliin baranna,” jedha. Ambaaoolleetti akka warrii achii dubbifne jedhutti ijoolleen barumsa dhiiftee galuutti jirti
“Yaa’aa jirti ijoollee yaa’aa jirti. Walisoo,Amboo fkn kampaaaa Awwaaroo keessaa ijoolleen yaa’aa jirti,” jedha.Jarilleen rakkuma daangaa,akka hidhamaan hiikamu,akka daangaa Oromiyaa kabjamtuu fi waan hedduu himata.
Gama kaaniin dhaabii Dh.D.U.O yaada kalee marsaa interneetii ufii irrattti baaseen barachaa qabsaahuu wayya. Barachuu baannaan mirga ufiillee qabsaahuu hin dandahan.
Yaada Dh.D.U.O barattoota yuniversiti bahan irratti kenne kanaa gadi.
Uummani Oromoo barachu qaba,Lammiin barate immoo mirga isaa gaafata” Jeneraal Taaddasaa Birruu jedhe jedha barreeffamii dhaabii Dh.D.U.O baase..
Amma duraas tooftaan itti hogganamu qabnu maal ta’uu akka qabu ibsii kennamee jira, mariinis taasifamee wali galteen uumamee ture.
Qabsoon keenya kan galmaan ga’ee ummata Keenya bakka isa fakkaatu bira kan geensisu dandeenyuu yoo barannee qofa akka ta’e wal hubannoon uumamee ture, gochii har’a baratoota kanaan raawwatamee kun sirrii miti.
Baratoonni keenya waan waadaa walii galeen alaa socha'uun sirrii miti, Barachaa qabsoofna,Qabsa'aa Baranna jenne waligalee jirraa.Gonkuma baratoonni keenya mana Barumsaa gadhiisanii bahun kan galma keenyatti nudhiheessu ta’u hin danda’u.
Murtiin bekkumsaa fi abshaalumaadhaan kan hin murteefamne, dogoggoora guddaa akka ta’e hubachuu qabdu. Barattooni Yunivarsiitii gara garaa Oromiyaa keessa jiran keessaa barnoota isaanii addaan muruun mooraa gadi dhiisanii ganama har'aa bahaan kun maali sababni isaani?
Baratoonni kuneen sababnii mooraa Yunivarsitichaa gadhiisani bahaanif
1.Dhimma Lammilee keenya Naannoo Somaalee irraa sababa Oromummaa isaanitiif jecha qa’ee fi qabeenya isaanirraa buqqa’aanin kan walqabatuu fi gaafii isaaniitiif gara Yuunivarsiitii fi Qaama Mootummaa irraa deebisaan gahaan kennamuufi dhabun.
2. Deeggarsa Lammii keenya buqqa’eef Yunivarsiitichi deeggarsa taasisuu dhabu.
3. Qormaata bahinsa Yuunivarsiitichi kennun "Exit Exam" waliin wal qabatee torbee kana guutuu gaafii mirga isaani falmachaa akka turan akka sababaati dhiheeaani jiru.
Sababnii kun yeroo kana keessatti barnoota keenya addaan kunnee akka baanu kan nama taasisuu miti, sababa qubsaa miti. Amma ummata Oromoo fayyaduu fi galma barbaanne bira yeroo gabaabaa keessatti akka geenyu barbaadame barnoota keessanitti deebii’u qabdu.
Barnoota keenya barachaa qabsoo keenya bekkumsaa gaggeessaa gara fuladuraa deemu qabdu. Maatiin baratootaas rakkoo kana hubachuun baratoonni kun gara barnoota isaani akka deebi’an gorsuu qabdu jenna. Baratoonni amma mooraa Yunivarsitii keessa jirtan immo tasgabbooftanii barnoota keessan itti fufu qabdu, wal goorsaa, waldhagahaa, barnoota keessan irratti jabaadhaa. Kan ummata Oromoo fayyadus kana waan ta’eef. Tasgabbaa’aa, Tasgaba'uutu nurra eegama.


text:
Running Magazine: Toronto Waterfront Half Marathon winner protests in support of Oromo people October 16, 2016Posted by OromianEconomist in #OromoProtests.
Tags: #OromoProtests, #Rio2016 Olympic Marathon: Oromo athlete Fayyisaa Lalisaa has demonstrated his Solidarity to #OromoProtests as he wins silver medal, Africa, Ebisa Ejigu, Fayyisaa Leellisaa, Hirut Guangul, Kindi Asaffaa, Kindi Asefa, Marathon, Oromia, Oromo, Running Magazine, Scotiabank Toronto Waterfront Half-Marathon 2016
add a comment
VIDEO: Toronto Waterfront Half winner protests in support of Oromo people
Ethiopian Kindi Asefa won the Scotiabank Toronto Waterfront Half-Marathon on Sunday and performed a political protest as he crossed the finish line.
October 16th, 2016 by Tim Huebsch, Running News, Running videos
The string of protests against the Ethiopian government among Canada-based runners continued on Sunday as Kindi Asefa crossed his arms above his head at the Scotiabank Toronto Waterfront Marathon. The Toronto Olympic Club athlete won the half-marathon in 1:08:34 and made an “X” above his head– a gesture in solidarity with the Oromo people.
The Oromo protests gained international attention at the Rio Olympics when Feyisa Lilesa famously crossed the finish line in second place in the men’s marathon while performing the protest. The Oromo people cross their arms above their head to imitate being handcuffed.
VIDEO
Lilesa is currently in the United States with a special skills visa and did not return home to Ethiopia because he feared for his life.
RELATED: Quebec City Marathon winner Ebisa Ejigu replicates Olympic medallist’s political protest.
According to Human Rights Watch, as many as 500 people have been killed in the protests between November 2015 and June 2016. The protests are occurring because the Ethiopian government is extending the capital city’s municipal boundary which is forcing the Oromo people away from their homes.
The boundary is extending into Oromia, home to much of the country’s Oromo people. The Oromo people are the largest ethnicity in the Horn of Africa. The Oromo people, according to BBC News, claim that the government is oppressive and that they have been marginalized.
After Lilesa’s political protest at the Olympics, Ebisa Ejigu made the gesture at the Quebec City Marathon. Soon after, Hajin Tola made an “X” with his arms at the CanKen 5K road race in Mississauga, Ont. Asefa, along with Tola and Ejigu, all train with the Toronto Olympic Club.
RELATED: Winner of Mississauga CanKen 5K race protests in support of Ethiopia’s Oromo people.
On Sunday, Asefa won by 10 seconds over Matthew McNeil. Erin McClure was the top woman in 1:20:40.
DW: TOP STORIES: My picture of the week | State of emergency in Ethiopia – a license to oppression. #OromoProtests #OromoRevolution October 16, 2016Posted by OromianEconomist in #OromoProtests.
Tags: #OromoProtests, Africa, Dw, Ethiopia, Genocide Against Oromo People, Oromia, Oromo, State of emergency
add a comment
TOP STORIES: My picture of the week | State of emergency in Ethiopia – a license to oppression
They are the biggest ethnic group in Ethiopia but they are rarely heard: For almost a year the Oromo people have been demanding their rights. The government has responded brutally and has now declared a state of emergency. Tesfalem Waldyes felt the harshness of the regime: he was jailed for more than a year.
Oromia (WBO): Irree fi gaachaanni ummata Oromoo WBOn, kan Zoonii Kibbaa Injifannoo galmeeyse October 16, 2016Posted by OromianEconomist in #OromoProtests, WBO.
Tags: #OromoProtests, #OromoRevolution, Africa, Oduu Tarkaanfii WBO, Oromia, Oromo, WBO
1 comment so far
Irree fi gaachaanni ummata Oromoo WBOn, kan Zoonii Kibbaa Injifannoo galmeeyse
(SBO/VOL – Onkoloolessa 16,2016) Gootichi WBO Zoonii Kibbaa Onkoloolessa 16,2016 guyyaa har’aa Godina Booranaa Ona Miyoo keessatti waraana wayyaanee haleeluun kasaaraa guddaa irraan gahee injifannoo galmeesse.
Irree fi gaachaanni ummata Oromoo WBOn, kan Zoonii Kibbaa guyyaa har’aa Onkoloolessa 16,2016 Godina Booranaa Ona Miyoo keessatti diirama sa’aa 8:30 irraa qabee hanga ganama sa’aa 10:00tti bakkoota adda addaa lamatti waraana qubattuu wayyaanee kan ummata hiraarsuu fi Warraaqsa Biyyaalessaa Oromiyaa FXG danquuf maadheffatee taa’u haleeluun loltoota federaalaa kan poolisootni federaalaa keessatti argaman baay’ee isaanii hojiin ala gochuu Ajaji WBO Zoonii Kibbaa ifa godhee jira.
Haaluma kanaan gootichi WBO Zoonii Kibbaa guyyaa har’aa Onkoloolessa 16,2016 Ona Miyoo naannawa magaalaa Iddii Lolaa ganda Meexxii keessatti haleellaa fudhateen loltootaa fi poolisoota federaalaa 8 yeroo ajjeesu, 6 ol ammoo madeessee jira.
Humni waraana wayyaanee WBO tarkaanfii fudhatee deebi’utti haxxee hidhee duubaan rukutuuf saganteeffatus, WBOn dursee akeeka diinaa hubatuun bakka araddaa Gaara Biluu jedhamutti haleellaa irratti geggeessuun loltootaa fi poolisoota federaalaa sirna wayyaanee 10 yeroo ajjeesu, kanneen 6 ta’an ammoo haalaan madeessee jira.
Loltootni wayyaanee madeeffaman yeroo ammaa Hospitaala Fulleessaa kan Ona Mooyyaleetti argamutti waldhaansaaf akka geeffamanis hubatameera.
Haaluma kanaan gootichi WBO Zoonii Kibbaa guyyaa har’aa Onkoloolessa 16,2016 Ona Miyoo naannawa magaalaa Iddii Lolaa ganda Meexxii keessatti haleellaa fudhateen loltootaa fi poolisoota federaalaa 8 yeroo ajjeesu, 6 ol ammoo madeessee jira.
Humni waraana wayyaanee WBO tarkaanfii fudhatee deebi’utti haxxee hidhee duubaan rukutuuf saganteeffatus, WBOn dursee akeeka diinaa hubatuun bakka araddaa Gaara Biluu jedhamutti haleellaa irratti geggeessuun loltootaa fi poolisoota federaalaa sirna wayyaanee 10 yeroo ajjeesu, kanneen 6 ta’an ammoo haalaan madeessee jira.
Loltootni wayyaanee madeeffaman yeroo ammaa Hospitaala Fulleessaa kan Ona Mooyyaleetti argamutti waldhaansaaf akka geeffamanis hubatameera.
https://youtu.be/RTo9IquDNwI
Agaazii fi Poolisa wayyaanee 116 ABOti makaman.
(SBO): Ibsa Tarkaanfii Waraanaa ABO
ABOn ilmaan Oromoo Humnoota Waraanaa fi tikaa mootummaa keessa jiranii fi bifa adda addaatin diinaan hidhachiifaman gara mooraa qabsoo bilisummaa Oromootti makamuun akka humna qabsichaa ta’aniif irra deddeebiin waamicha dhiyeessaa turuun ni beekkama. Ilmaan Oromoo kunneen ummata isaanii balaa mootummaan faashistiin irraan gahurraa ittisuu fi roorroo saba isaaniirra gahaa jirutti xumura gochuu keessatti dirqama lammummaa akka bahataniif marii fi qunnamtii yeroo dheeraa taasisaa turuus ibsa jidduu dabre baaseen beeksise.
Akka kanaanis ilmaan Oromoo sabboonoon waamicha dhaaba kallacha qabsoo Oromoo, ABOf owwaatudhaaf murteessan qindoomina tolfameen mooraa QBO ABOn hogganamuutti makamanii ummata cinaa dhaabbachuun tarkaanfilee diinarratti fudhataniin humna QBO tahuu mirkaneessanii jiru. Haaluma kanaan qindoomina tolfamee fi qajeelfama dhaabarraa kennamuun humni QBOtti makame kun Onkoloolessa 03 hanga 09 bara 2016 tarkaanfilee armaan gadii diinarratti fudhachuun injifannoo cululuqaa galmeessee jira.
Onkoloolessa 3 bara 2016
1. Kibba Oromiyaa Godina Gujii keessatti sabboontonni Oromoo waraanaa fi poolisa wayyaanee keessa turan aantummaa ummataaf qaban agarsiisuun humna QBOtti makamuudhaan tarkaanfii fudhataniin loltoonni amanamtoota wayyaanee 8 fi Agaaziin 5 ajjeefamuun 2 ammoo madeeffamaniiru. Tarkaanfii humni QBOtti dabalame fudhate kanaan Kilaashiin 10, Boombiin F1 Afuri fi rasaasni 267 diinarraa booji’amee dantaa qabsoo bilisummaa Oromoo ABOn durfamuuf oolfameera. Qunnamtii fi qindoomina jiruun poolisoonni mana hidhaa Bulee Horaa eegan dhiisanii deemurraa hidhamtoonni guututmmaatti akka bahan taheera.
2. Baha Oromiyaa Kaampii Addeellee keessatti marii bal’aa taasifamee fi murtii kennameen waraanni wayyaanee sirnicha jalaa bahee QBOf tumsuuf sagalee guutuudhaan murteesse. Aashaa Dawwallee, Shiniillee, Harargee Dhihaa fi Dirree Dhawaa dabalatee bakkoota hedduutti aangawoota mootummaa wayyaanee fi waraana amanamaa sirnichaa ta’e irratti haxxee hidhuu fi tarkaanfilee fudhachuufis murannoo qabu ifatti agarsiisee jira.
3. Godina Shawaa Bahaa Bishooftuu keessatti ilmaan oromoo waraana Agaazii fi Poolisa Oromiyaa keessa turan gara mooraa QBOtti makamuun tarkaanfii waraana wayyaaneerratti fudhataniin loltoota 38 ajjeesaniiru. Humna QBOtti makame keessaas Sadi wareegamanii jiru. Kunis waraana wayyaanee Shawaa Bahaa keessatti argamu jidduutti sochiin bal’aan akka taasifamu godhe. Godinuma kana Aqaaqiittis tarkaanfii Kaampii Kuusaa meeshaa waraanaa irratti fudhatameen qawween 200 booji’amuun milkiin gonfatameera.
4. Tarkaanfiin humna QBOtin fudhatamu Godina Arsii Lixaattis cehuun, Kaampii waraana wayyaanee Shaashamanneetti argamu keessatti amanamtoota TPLF fi ajajoota wayyaanee haleeluun kaampicha keessaa baasan. Arsii Lixaa naannawa Meexamaattis ilmaan Oromoo waraanaa fi Poolisa keessa turan waamicha lammummaaf owwaachuu itti fufuun, poolisoonni 7 qawwee Kilaashii harkaa qaban waliin mooraa QBOtti makaman. Ummanni naannichaa humnoota diinaa ofirraa ari’ee alaabaa ABO balaliisuun bulchiinsa Ummataa dhaabbatee jira.
Onkoloolessa 04 bara 2016
5. Godina Shawaa Bahaa Ona Boosat keessatti lolli jabaan ummataa fi waraana wayyaanee jidduutti gaggeeffameera. Ilmaan oromoo Poolisa Oromiyaa turan 90 ta’an gara mooraa QBOtti makamuun ummata faana dhaabbatan. Achuma Shawaa Bahaa naannoo Dooniitti ammoo tarkaanfii fudhatameen qawween 200 harka ummataa galeera. Humni Poolisa Oromiyaa keessaa QBOtti makame dargaggoota Oromoof leenjii kennuu fi waraana wayyaanee haleeluun qawwee hiikkachuunis barameera. Agaaziin tarkaanfii irratti fudhatameen ari’amee naannichi ummataa fi waraana gara QBO seeneen dhuunfatamee tikfamaa jira.
Shawaa Bahaa magaalaa Wanjiitti kan argamu Warshaan Sukkaaraa Wanjiis tarkaanfii humni gara QBOtti makame fudhateen barbadeeffamee mootummaan wayyaanee miliyoonaan akka kasaaru taasifame.
Onkoloolessa 05 bara 2016
6. Onkoloolessa 5 bara 2016 tattaaffiin waraanni Agaazii Kaampii Shaashamannee dhuunfachuuf Dodolaa keessatti daandiirra fiiguun taasise Poolisoonni Dodolaa QBOtti makaman dura dhaabbachuurraa kan fashalsan yoo tahu, kilaashii 16s QBOf gumaachan.
Onkoloolessa 6 abra 2016
7. Mootummaan wayyaanee diddaa humnoota waraanaa, poolisaa, Tikaa fi Agaazii dabalatee hidhattoota isaa keessaa irratti jabaachaa jiru irra aanuu akeekkatuun Godina Arsii Lixaa Ona Qoree keessatti lola banus kasaaraa haguuggate.
Humni QBO waraana wayyaanee haleeluun Agaazii 18 ajjeesuun, 7 madeessee, kilaashii 14 fi Matrayyasii 6 dhuunfachuun akeeka bobbaa diinaa hoongessee, injifannoo galmeesse.
8. Shawaa Bahaa Liiban Cuqqaalaa keessatti lola jabaa gaggeeffameen ammoo loltoonni Agaazii 32 qabsaawota bilisummaa Oromootin ajjeefamanii, 18 madoo taasifaman. Loltoonni Agaazii 12 ammoo mooraa QBOtti makamanii jiru. Lola kanaan qawween Kilaashii 8 kan booji’ame wayta ta’u konkolaattooni waraanni wayyaanee itti gargaaramaa ture 7 daareffamaniiru. Gama qabsaawotaatii 4 wareegamuun, 3 madeeffaman.
9. Meettaa Roobii keessattis lola jabaa gaggeeffameen Agaaziin 11 ajjeefamuu fi 8 madeeffamuun, Kilaashiin 22 booji’ameera. Loltoonni Agaazii 7 ummata faana hiriiruuf murteeffatuun mooraa QBOtti makaman.
Onkoloolessa 07 bara 2016
10. Mootummaan wayyaanee diddaa humni waraanaa isaa Kaampii Awaash keessa jiru irratti kaase dhaamsuuf Onkoloolessa 7 bara 2016 humna dabalataa wayta ergetti, Shawaa Bahaa Ona Fantaallee magaalaa Matahaaraatti haxxee itti hidhamee tarkaanfii fudhatameen Agaaziin 32 ajjeefamuun reeffi loltoota isaas achuma akka bulu taasifame. Ona Fantaallee keessatti qindoomina ummataa fi humna mooraa QBOtti makame waliin tolfameen lolli jabaan gaggeeffamee diinarra kasaaraan guddaan dhaqqabeera.
11. Baha Oromiyaa Awwadaay keessatti sabboontotni Oromoo waraana wayyaanee keessaa diddaa jabaa agarsiisan. Waraanni Kaampii Awwadaay yeroo bahus Kaampicha keessatti alaabaa ABO fannisuun akka bobba’etu ibsame. Humni QBOtti makame hogganootaa fi amanamtoota wayyaanee ummata Oromoo miidhaa turan irratti tarkaanfii fudhateera.
Onkoloollessa 08 bara 2016
12. Godina Shawaa Bahaa Ona Boosat keessatti Onkoloolessa 8 bara 2016 waraanni wayyaanee gandeen sirnicha jalaa baafamuun ummataan dhuunfataman harkatti galfachuuf lola banerratti hidhattoota Federaalaa irraa 7 ajjeefamuun 3 madeeffamanii, qawween Kilaashii 9 erga irraa booji’amee kasaaraa haguuggatanii booda of duuba deebi’aniiru. Qabsaawotarraas 1 wareegameera.
Ona Fantaalleetti ammoo Humni QBOtti makame ummata waliin tahuudhaan qindoominaa fi qajeelfama tolfameen waraana wayyaanee bakka Dheebitii jedhamutti dursee haleeluun Agaazii 38 ajjeesee 24 ammoo madeessudhaan diinarratti injifannoo galmeesse.
13. Shawaa Kibba-Lixaa Waliso keessatti tarkaanfii fudhatameen ammoo waraana wayyaaneerraa ajajootni 3 fi miseensonni 5 mooraadhuma waraanaa keessatti ajjeefamaniiru.
Onkoloolessa 09 bara 2016
14. Ilmaan oromoo wayyaaneef qawwee baatan diina saba isaanii fixaa jirutti akka naannessaniif hojii hojjetamaa tureen, kanneen waraana keessaa mooraa QBOtti dabalaman Awwadaay keessatti qawwee hidhatan diinatti naannessuun haleellaa raawwataniin qondaala wayyaanee ol’aanaa Ajajaa Kumaa Atsbahaa Asgadoom jedhamu kan waraana Agaazii Dirree Dhawaa, Hararii fi Haramaayaa ajajuu fi waraana Agaazii 17 ajjeesuun seenaa boonsaa galmeessan. Kana malees sabboontotni Agaazii keessaa QBOtti dabalaman kilaashii 7 ummataaf gumaachudhaanis aantummaa qaban agarsiisan. Guyyuma kana Waraanni wayyaanee weerartummaaf Baha Oromiyaa Ciro, Hirnaatti bobb’aa ture tarkaanfii irratti fudhatameen ergamni isaa fashaleera; Waraana Awaash tiksu 2 irrattis tarkaanfiin fudhatameera.
Tarkaanfilee Onkoloolessa 3 hanga 9 bara 2016tti fudhataman kanneeniinis: Ajajaa Kumaa Atsbahaa Asgadoom dabalatee ajajootni waraanaa 4 fi loltoonni amanamoo wayyaanee Agaaziin 211 ajjeefamanii, 62 ammoo madeeffamanii jiru. Kana malees Qawween Kilaashii 493, Matrayyasiin 6, Boombiin F1 Afuri fi Rasaasni 267 diinarraa booji’ameera; konkolaattotni waraanaa wayyaanee 7 daareffamaniiru. Gama kaaniin ammoo ilmaan oromoo Waraana Agaazii fi Poolisa wayyaanee keessa turan 116 mooraa QBO ABOn hogganamuutti makamuudhaan falmaa finiinsaa jiru.
Walumaagalatti ilmaan oromoo Humna Waraanaa, Poolisaa, Agaazii fi milishaa keessa jiranii fi bifa adda adaati hidhachiifaman qunnamtii fi qindoomina tolfamaa tureen gara mooraa QBOtti makamuudhaan tarkaanfilee seena-qabeessa mootummaa wayyaaneerratti fudhataa jiran.
Tarkaanfilee fakkaatoon karaa Dhiha Oromiyaa jiraatanis rakkina qunnamtii yeroodhaaf bal’inni isaa ibsamuuf rakkisaa tahuus kanuma waliin hubachiifna.
Waamicha:
Ilmaan Oromoo Kutaalee Waraanaa Ittisa Biyyaa, Humna Polisa Federaala, poolisa Oromiyaa, Agaazii, tikaa fi milishaa gandaa tahuudhaan akkasumas bifa adda addaatin wayyaaneen hidhachiifamuun diina tajaajilaa turtan gara mooraa QBOtti makamuudhaan balaa diinaan ummata keessanirra gahu ittisuu fi gabrummaatti xumura gochuuf waamicha isinii dhiyaateef deebii kennaa jirtaniif ABOn bakka ummata Oromoo bu’ee isin galateeffata. Galanni keessanis bilisummaa Oromoofi walabummaa Oromiyaati!
Kanneen caasaalee waraanaa fi tikaa armaan olii bakkoota biroo jiran keessa jirtanis murtii boonsaa fi seena-qabeessa obbolaan keessan mooraa QBO ABOn hogganamuutti makaman fudhatan hordofuun mootummaa abbaa irree ummata Oromoo jumlaan duguugaa jiruu fi maqaa labsii yeroo hatattamaatin duguuggii sanyummaa caaluuf nutti aggaamee jirutti xumura gochuuf akka ummata keessan cinaa dhaabbattanii fi mooraa QBOtti makamtan waamicha maayii yeroon gaafattu kana isiniif dabarsina.
Ummanni Oromootis bakka jiru maraa tokkummaa fi murannoo irra jabaadhaan socho’uun dhumaatii diinni nutti labse masheensuuf akkasumas qabsoo wareegama ilmaan isaatin bilisummaa ulaa isaatin gahetti xumura gochuuf akka sossohu waamicha goona.
Maayiirrattis ilmaan dhalattoota saboota biyyattii kan kutaalee Waraanaa Ittisa Biyyaa, Humna Poolisa Federaalaa, poolisa Oromiyaa, Agaazii, tikaa fi milishaa gandaa tahuun akkasumas bifa adda addaatin wayyaaneen hidhachiifamuun diina tajaajilaa turtan marti, QBO kan xiyyeeffatu mootummaa wayyaanee/TPLF dhiiga Ummata Oromoo lolaasaa jiru irratti malee, isin ilmaan ummatoota cunqurfamoos tahee nam-tokkee ykn garee kamirrattuu akka hin taane hubatuun sirnicha faana hiriiruun dhiiga ummata Oromoo dhangalaasuu irraa akka of qusattan. Kana gochuu hanqatuudhaan dhiiga ummata Oromoo dhangalaasuu itti fufuun seeraanis tahee seenaan kan isin gaafachiisu tahuurra dabree, tarkaanfii adabbii isinirratti fudhatamuuf gaafatamni mataa keessanirra akka jiru gadi jabeessinee hubachiisna.
Ummata Oromoo wayyaanedhaan duguuggiin sanyii irratti raawwatamaa jiruu fi waliigala ummatoota biyyattii cunqursaa hamaa jala jiraniif aantummaa keessan agarsiisuudhaan sirna farra-ummatootaa tahe, TPLF/EPRDF dhabamsiisuun haqa, dimokraasii, bilisummaa fi mirga namummaa ummatootaa biyyattii keessa jiran hundaa dhugoomsuuf qooda keessan akka gumaachitan ABOn irra deebiin dhaamsa isiniif dabarsa.
Injifannoo Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Onkoloolessa 12 bara 2016


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
DURADUBBII
Dubbiftoota barruu tanaa jaalatamoo fi kabajamoo, kunoo harra irraa kaaseen mataduree kanaa olitti kaayame jalatti waa isiniif dhiyeessaa, mee na hoofkalchaa! Kanas hamma naaf dandayametti guutuu taasisuunan guutee, irra bash-bash gochuun isiniif dhiyeessa. Garuu, yaa Oromoo koo akkana gochuuf laalleewwan (infoormeshina) guutuu qabaachuutu nama irra jira. Haala uummanni keenya Oromoon keessa jiruu fi dukkana wallaalummaa koloneeffattoonni Habashaa nu aguuggachiisan irraa kan ka’een, laalleewwan barbaadaman guutumatti argachuun rakkisaa dha. Haatahu malee, hammuma jiru irraa ka’anii waliif ibsuutu irra bu’aa qaba. Guutuu eeggachuuf, guutumatti harka maratanii taa’uun kana nama baasuu miti.
Ani oggaan waraqaa tana kurfeessuuf saganteeffaddhe, wanneen kanatti aananii tarreeffaman mara isiniif dhiyeessuufan ture. Kunis: a) maqaa magaalaa tokko akka Afaan Oromootiin barreeffamuu fi akka Afaan Ingiliziitiin barreeffamutti b) bakka magaalaan sun itti-argamu c) bara magaalaan sun itti-bu’ureeffame d) lakkoofsa jiraattota magaalaa sanii fi e) fakkoolee addaddaa kanneen magaaalaa san agarsiisanii. Ammoo, qabxiiwwan kanneen keessaa kan magaalaawwan daran hedduu argachuu hin dandeenye. Tahus kun bara Waaqni jedhe guutamaatii, kunoo kanan harkaa qabu isiniif dhiyeeseen jiraa mee na eebbisaa dhamdhamaddhaa! Toleekaa, akkuma na eebbiftan WAAQNI guddichi waan hundumaa harkaa qabuu fi dandayu sun isin haa eebbisu! Silaa akkan xiyyeeffaddheetti magaalaawwan kun qubee “A” irraa hamma qubee “Z“-tti tartiibaan dhiyeeffamuuyyu. Haatahu malee, laalleewwan magaalaawwan hundumaa ammaaf waanan harkaa hin qabneefan akkuman argaddhetti, hammuman argaddheen jalqaba.
Ani waayeen xindachee (joogiraafii) kun akka isin hin nuffisiifneefan beekatuma waayee: Afaan, barreessumsa (ogubarruu), seenaa fi aadaa Oromoo garii itti-dabaluun isiniif dhiyeessa. Maali, kana argattaniitii-ree? Dabaleesoo, kutaa isa xumuraa keessatti tartiibni magaalaawwanii, fakkoolee fi lakkoofsi jiraattotaa faa kennamaa hangasitti mee obsa Oromoo san natti hin qusatinaa! Laalleewwan qabdan yoo karaadhuma imeela kiyyaa naaf ergitan harka-baneetan simmaddha!
SEENSA
Jechi “mandara” jedhamu kun jechoota Oromoo isa “mana“-a fi “daramuu” (man + dara = mandara) jedhamu irraa kan baafame. “Manneen walitti daramanii” jechuun “walitti raramanii” jiran jechaa dha. Mandara jechuuf “magaalattii” jechuunis ni dandayama. Maaltu dhabame, afaan keenya Afaan Oromoo, afaan nadhii dammaa kun sonaan dureessawoo! Amma mallin ani itti-dhiyeessu godina Oromiyaa tokko fudhachuun mandaroota fi magaalaawwan godina san keessatti argaman cufa tarreessuu dha. Kanas akka barumsaaf Dhaloota Qubee kiyyatti toluufan magaalmataa godina sanii irraa, karaa konkolaataa isaa hedduu guddaa tahe qabachuun kanneen karaa san irratti argaman hunda tarreessa. Fakkeenyaaf: Assallaa irraa ka’uun: Saaguree, Boqojjii, Asaasa, Dodoola, Adaabba faa. Isaan karaa guddicha san irratti hin argamnes achumaan dhiyeeffamu.
Ammaaf mee Shaggar shaggaa keenya, Finfinnee finna keenya irraa ka’uunan gara Ambootti qajeela. Yaa Oromoo kiyya, Amboon yoon jalqabe isin marti Amboof harka-rukuttu jedheen yaada. Ambo keessanitti kanatu guddatee-ree? Ani dur Ambo Shaggar keenya irraa wantee (kiilomeetira) 125 fagaachuu isaan beeka. Ani karaa asfaaltii warri Habashaa wagaalee 70 keessatti ijaaruu dhaddhabee, warri Xaaliyaanii waggaa shan keessatti ijaare tokko tokkoonan beeka. Biyya Torban Kuttaayee kana balaa-muka isaallee nan beeka. Garuu, amma warri Wayyaanee “keenya” Ambo gara Shaggaritti waan siiqisaniif kiiloomeetira 105 tahee jira jechaan dhagaye. Wayyaaneen Ambo mararfatteetii mitii, silaa Amboo fi ishiin ibiddaa fi citaa dhaa, amma waan biraa dhiifnee qalbiin karaa keenya qabannee gara Ambootti haa xuruurru!
QAAMADUBBII
Egaa mee amma walqabannee, konkolaatadhaan yookaan farda Oromoo isa “farda Jiddaa” jedhamuun Shaggar irraa kaanee gara Ambootti haa qajeellu! Ambo keessan kun jagna qofa otoo hin taane, arjaa dhasiwoo “ni beelofna, ni dheebonna” jetteenii waa tokkollee hin yaadayinaa!
Buraayyuu (1) – magaalaan kun dur oggaan ani ijoollee daangaa Finfinnee irratti argama ture. Amma Finfinnee-dhaan liqimfameeti jira. Gosni Buraayyuu fi naannoo isaa keessa ture Kurnan Gullallee-ti. Dur qeyeen goota Oromoo Gullallee, kan Tufaa Munaa naannoo kanatti argamaayyu. Amma Buraayyuu irraa kaatanii Gafarsa Tufaa Munaa bira kuttanii wantee 30 irratti magaalattii Koloboo (2) – tan warri qawween biyya keenya qabate kiristinnaa kaasuun, “Mannaagashaa” jedheenii seentu. Kuunnoo, gaarri guddichi garaa waaqaatti (samiitti) ijaajjee karaa harka bitaatiin isintti muldhatu sun “Hococa” jedhama. Tulluun dheeraan qaramee ol-dheeratu sun immoo “Tulluu Koloboo“-ti. Yommuu Koloboo irraa baatan gaarri dheeraan karaa lixaatiin isinitti muldhatu sun “Gooroo Dandii” jedhama. Kun isinitti dhiyoo wayii hin seyinaa, bakka amma jirtan kana irraa kiilomeetira 100 fagaatee, naannoo Afran Walisoo keessatti kan argamu. Goodaan gooroo dheeraa kanaa fi bakka jirtaan jidduu jiruu kun, “Goodaa Bachoo” biyya xaafii fi biyya jagnootaa-ti. Amma kunoo “Marfata” keessa marfattanii gara magaalaa Hoolotaatti deemaa jirtu. Bakka kanatti leenci Oromoo Kabbadaa Buzunash, marfateetoo Xaaliyaanii Biyya Gadaa qabatte san kan kashakkashaa ture. Walaloo uummata Oromoo kan bara sanii yoon amma tokkoo isaa qofa harka isin buuse, na eebbisuun keessan hin oolu!
Kabbadaa Buzunashii
Yaa Kabbuu Buzunashii
Xaaliyaan Shaggar lixxee
Buupphaa fi indaanqoo fixxee
Koo qabi qixxumashii!
Kabbadaa Buzunashii
Goorootti dachaase hundumashii!
Kunoo, gooroon sun bakka amma keessa deemaa jirtani. Silaa Meettaa, Meettaa keessaa Meettaa Hoolotaa keessa akka deemaa jirtani beektuu laata? Ee, Meettaa biyya qeerransootaa, biyya Ordofaa Cangaree, biyya Cangaree Sookilee! Kunoo, wantee 45 irratti magaalaa Hoolotaa (3) – seentanii jirtu. Biyyi, biyya hoolotaa-tii egaa foon hoolaa kashakkasaa! Daadhiis irratti basshabbashaa! Karaan inni as irraa ka’ee gara kaabaatti, gara fuula Salaaleetti qajeelu karaa isa magaalaa simintoo, magaaalaaMogor (4) – nama geessu. Naannoo Meettaa Hoolotaa irraayyi gara naannoo Meettaa Roobii-tti ceetu jechaa dha. Maarree Meettaa biyya jagna durii, biyya Birraatuu Goolee! Waraana Adowaa isa warri Amaaraa ittiin-dhaadatan sana irratti kanneen Xaaliyaanii haleelaa turan jagnoota Oromoo: Gabayyoo Gurmuu, mootii Oromoo Walloo abbaa Iyyaasuu, jechuun Mahaammad Alii, Baalcha Abbaa Nafsoo fi Birraatuu Goolee fayi. Haatahu malee, Mogor gaafa biraa dhaqxuu amma bakkuma kaataniif gara Ambootti xuruuraa!
Amma kiilomeetira 55 irratti magaalaa dur masaraan Cangaree Sookilee ture irratti tan ijaaramte, magaalaa Ejeree (5) – seentu. Ejereen teenya tunis akkuma Caalaa fi Fayyisaa, akkuma Lalisee fi Kumee faa nafxanyoota Amaaratiin kiristinaa kaafamtee: “Addis Alam” jedhamte. Magaalaan Hoolotaas mee maqaa kiristinnaa “Gannat” kan jedhamu qaba ture.
“Ejeree waraabbattee, Ejeree warrabbatte Kuulinii
Guyyaa wajjin oolanii, halkan qobaa buluudha xuurinii!“
Jedhe mitiree, jaalatamaan keenya Muktaar yoo sirbu! Mee amma otoon kana keessaa hin bayinan seenaa Oromoota faarfamoo keessaa waa isinitti qicee, kutaa isa kana asuma irratti dhaaba. Ni beektu mitii, ginni-bittee Amaaraa of-tulummaa fi of-guurummaa-dhaan akka geeba addunyaa argate. Bara warri Mosolonii biyya keenya weeraran, mootiin isaaniis, raasonni isaaniis raroo isaanii haratanii gara Biyya Ingilizii fi Biyya Falastiinaa kan ennaa san kolonii Biritaaniyaa Guddoo tureetti baqatani. Biyya ofis, impaayerittii ofiis qarriffoo diinaa keessatti dhiisuun baqatani. Jagnoonni Oromoo garuu, kanneen akka Garasuu Dhukii, Baqqalaa Wayyaa, Jimaa Sambatee, Abbabaa Aaragaay, Mokonniin Wasanuu, Hayila-Maaram Maammoo, Oliiqaa Dingil, Badhaatuu Magarsaa, Leelloo Keelloo faa biyya ofii irraa hin baqannee bosona Oromiyaa manneen ofii taasifatanii warra Mosolonii ofirraa hariyani. Warri baqachuu irra hafee, bantiiwwan baandotaa tures nafxanyootuma; Raas Hayiluu fi Raas maaloo maaloo faayi. Silaa gurraan isaanii fi of-tuulummaan isaanii daangaa hin qabu, “farda yaabbidhaan” jechuun gugsii-dhaan “nutu caala” jechuun Xaaliyaanota wajjin qotee (jirraa) qabatani. Booda Xaaliyaanii irraa nama kanaan caalu, Habashoota irraas nama caalu finna jedhame. Kan ittiin darbatanii wal-waraanan ofaadhaan (uleedhaan) otoo hin taane eeboo-dhaan akkatahus waliif galame.
Isaan nama sonaan gugsiin beekamu biyya ofii Gondor, Manjee fi Goojjam keessaa dhabnaan: “silaa fardaan Gaallaa namni hin dandayuu; silaa Gaallaan gugsii malee wanni inni beeku hin jiruu“, Biyya Oromoo irraa barbaaduu jalqabani. Garuu, Biyya Oromoo keessaa warri kanaan beekaman baay’ee dhaa, eenyu filanii eenyu dhiisuutu rakkisaa ture. Otoo Xaaliyaaniin hin dhufin namoota Oromoo kanneen akka malee gugsiin beekaman keessaa, namoonni lama hunda caalu jedhamaayyu: Macca keessaa Garasuu Dhukii fi Tuulama keessaa Ordofaa Cangaree! Booda warri Amaaraa kun Oromoota waamanii “nama beekamu nuu fidaa” jennaan, silaa waayeen Garusuu Dhukii inni waan bosona jiruuf hin tuqamu: “maal Ordofaa Cangaree jiraa mitii?” jechuun isa Meettaa Hoolataa dhaquun itti-himani. Inni kanatu isa dhibee-ree gammachuun fudhate. Ammoo, eeboon waraanamanii du’uun waan jiruuf, inni dhaamsa du’aa katabsiifatee morkii saniif dhiyaate. Ixaan baafamee, nama dura hari’amu jennaan “Ordoofaatti” baye. Faranjichi dursee Oromticha ajjeesuuf carraa qaba jechaa dha. Haatahu malee, ennaa Xaaliyaaanichi Oromticha keenya hariyee eebboo isaa humna guddaan gadi itti-dhiisu, Orodafaan kooraa irraa hin jiruu, inni waan garaa fardaa jalatti milqeef eeboon sun kooraa fardaatti dirame.
Booda leenci sanyii leencaa “beenu naa gali!“, jechuun Xaaliyaanicha hariye. Ordofaa Cangaree bira gayee: “ih si galaafaddhe!” jechuun eeboo darbachuuf sirriitti aggaamee, ammoo otoo hin darbatin dhiise. Miliquu san Xaaliyaanonnis xiqqooshii ni beekuu, Xaaliyaanichi milqee booda kooraatti deebiye. Yoona jagnichi keessan humna qabu hundaan Faranjicha kooraatti hoddhe. Achumatti du’e. Silaa Habashoonni yoo Abbabaa Biqilaa moyes, yoo Faaxumaa Roobaa mootes isaantu moyee, amma nutu moye jechuun jirraa sanaan caalani. Gaafasuma egaa Oromoo maaltuu walaloon dandayaa mitii:
Ordofaa Cangaree
Diimaa akka barbaree
Xaaliyaanii qabee
Ganyaatti danqaree!“
Jedhamee walaleeffame!
Itti-fufa —!
============== // ==============


text:
https://youtu.be/OUSupRpj8oo
Tags Baqattoota Oromotv yaman
Check Also
“Kan nutti aanu TPLF malee ABO miti”. Abbaa Duulaa Gammadaa
Ee yaa Oromoo cidhi hunduu 4 kiiloodhaaf malee siif waan madaala kiiloo tokko kaastu of …
2 comments
-
haalli baqatoota oromoo yemen baayye hammacha jira.magalaa sana’a naannoo kafjii jedhamuu xiyyaari gaara erga rukkutee booda dhagaan folloqun baqatoota midhee.akkasumma foddaalee cacabsun. kanafuu keesuma dubbartoonni fi ijoollonni bayyee dhiphacha jiru bakka bultilee dhabuun kanaaf nuuf iyya jenna.oromiyan ni bilisomti jabaadha.
-
galatoomi maqaa keetin utuu ta’e bayyee gaarii ture.waan yaade bakkaan ga’ateetta nama marachuun salphadha akkuma jette.dhugaan…


text:
Naannoolee Itoophiyaa
Itoophiyaan fedeereshinii giddugalaa jalatti naannoolee mataa ofiin of bulchan qabduudha. Naannoolee Kudha tokkoo fi bulchiinsa magaalaa lama kan Heeraa Mootummaa Itoophiyaan bara 1992 raggaasifame qabdi. Bara 2012 Godinni Sidaamaa riifarandamii taasiseen sagalee akkaan caalmaa ta'e argachuun naannoo kudhanaffa Itoophiyaa ta'e. Kanamalees Godinaaleen Oomoo Lixaa, Beenchi Shakkoo, Kafaa, Daawuroo fi Shakkaa akkasumas [[Aanaan Addaa Kontaa ]] ALI Fulbaana 20, 2014 filannoo riifarandamii gaggeessuun, sagalee naannoo ta'uuf isaan dandeessisu taasisan. Sadaasa 13, 2014 ALI Naannoon Uummattoota Kibba Lixa Itoophiyaa sagantaa hundeeffamasaa taasise. Naannoolee kanniin keessaa ummata baayyee qabaachuun Oromiyaan kan duraati. Oromiyaan ballina lafaa 353,690 km2 qabaachuunis naannoolee hundarra guddoo yoo taatu naannoon Harar immoo baayyina ummataa fi ballina lafaan ishee xiqqoodha.
Tarree Naannoolee Itoophiyaa fi Bulchiinsa Magaalaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- ↑ "Ethiopia". City Population.
- ↑ "Oromia Regional State". Archived from the original on 2017-07-28. Retrieved 2020-08-11.


text:
Abdii Boruutiin
Uummatni ykn sabni gabrummaa keessa jiru yoomiyyuu jiruu fi jireenya gaarii qabaachuu baatullee, haalli uummatni keenya, uummatni Oromoo keessa jiru yeroodhaa yerootti hammaachaa dhufee; sadarkaa hamaarra akka gahe kan ifaa ifatti mul’atu waan ta’eef, kanaaf ragaa dhiyeessuun barbaachisaa natti hin fakkaatu. Sabni Oromoo, qabeenya uumaadhaan badhaafame Oromiyaa dacheen ishii jiituu fi badhaatuu taate otuu qabuu, har’a diinotni isaa biyya isaarratti abbaa qabeenyaa ta’anii yeroo sooramaa jiranitti, uummatni keenya garuu akka nam-tokkoottis ta’ee gamtaadhaan jiruu namaa gadii fi gadadoo daangaa hin qabne keessa jira. Rakkoolee uummata keenya hudhanii qaban nan barreessa yoon jedhe, tarreessee fixuu waanan hin dandeenyeef, kana keessaa bahuuf Oromoon maal godhuu qaba waan jedhutti xiyyeeffachuun barbaachisaa dha jedheen yaada.
Qabxiin guddaa ani kaasuu fedhu fi sararas jala butuu barbaadu, har’a gabrummaa Habashaa, kan yoomiyyuu caalaa hamaa ta’e keessatti uummatni keenya dararamuun waan diinni keenya jabaateef otuu hin taane waan Oromoon fedhii tokko dhabeefi. Fedhii tokko dhabuun ammoo kaayyoo adda addaas akka qabaatan nama taasisa. Fedhii ykn kaayyoo adda addaa qabaachuun adeemsa qabsoo bilisummaa sakaala; karaa bilisummaa dheeressa; diina keenya jabeessee uummata keenya hamilee cabsa… Oromoon fedhii ykn kaayyoo tokko qabaachuun murteessaa dha. Fehdii Oromoon qabu ammoo fedhii dhuunfaa otuu hin taane fedhii sabaa (national interest) ta’uu qaba. Bu’aa dhuunfaa yeroof argannu dhiisnee bu’aa uummata keenyaa fi egeree saba keenyaa yaaduu qabna. Bu’a har’a diina jala kaannee argachuu dandeenyu caalaa bu’aa boru akka sabaatti argannu ilaaluu qabna. Kun ta’uu kan danda’u, yoo fedhii tokko qabaanne fi akka ilmaan abbaa fi haadha tokkootti walbira dhaabbanne qofaa dha.
Fedhii tokko qabaachuu jechuun maal jechuudhaa? Yoo tokko gara bitaa deemu, kan biraa gara mirgaa deemuun; yoo tokko qabsoo saba keenyaatiif lubbuu isaa dhabu kan biraa diina jala kaachuun; yoo tokko dhukkubsatee waan ittiin tajaajilamu dhabu; beelayee fi dheebotee waan ittin bitatu dhabu; qayee isaarraa buqqayee, kadhataa ta’ee karaarratti argamu; kan biraa jiruu gaarii jiraachuuf jecha maxxannee diinaa ta’ee umurii gabroonfataa dheeressun fedhii tokko dhabuu dha. Warrumti qabsoo kana keessa jirraniyyuu, qabsoo bilisummaa Oromoo irra deebi’anii xiinxaluu qabu. Qabsoon bilisummaa Oromoo maaliif eegalame? Gaafiin uummata Oromoo gaafii gabrummaa (colony) ti moo miti? Jedhanii irradeebi’anii gamaaggamuun barbaachisaa dha jechuu kooti. Gaafiin saba keenyaa gaafii gabrummaa akka ta’e waan nama mamsiisu natti hin fakkaatu. Haalli keessa turre fi har’as keessa jirru kan waan kana mirkaneessu dha. Maarree, gaafiin gaafii gabrummaa yoo ta’e ammoo, uummatni gabroome bilisoomuu fi biyyi diinaan qabamtes walaboomuun dirqama ta’a. Kaayyoon QBO ifaa ifatti hiikkamuun (clearly defined ta’uun) barbaachisaa dha.
Wareegama hir’isuuf, karaa hidhannoo dhiisnee karaa nagaatiin qabsoofna jechuun yaaduma ka’uu qabuu dha. Otuu karaa kanaan galii tokko gahuun danda’ame, kun silaa waan gaarii ture, akka hawwiitti. Haa ta’u malee, karaa nagaatiin qabsoofna jechaa hidhamuun, dararamuun, ajjeefamuun, biyyarraa baqachuun, baqataniis du’uun eega hin hafinii karaa kanarratti cichuun eessa gahuufi? Diina keenya qawwee itti kaasuu baannus, inni qawwee nutti dhukaasuu hin dhaabnee bar!! Dubbichi akka makmaaksa Oromoo: “Harka ormaatiin ibidda qabuun nama hin dhibu” jedhu hin ta’in malee, yoo lolan malee karaa biraatiin bilisummaan uummata Oromoo fi walabummaan Oromiyaa waan argamu natti hin fakkaatu. Diinni humnaan, qawweedhaan dhufe, humnaan malee namarraa hin deemu. Kana isaanuu ifaa ifatti dubbachaa turan, jirus. Akka keenyatti lolaatii bilisummaa argadhaa nuun jechaa jiruu mitii?
Har’a kan dur caalaa haalli Oromiyaa fi Oromoon keessa jiran baay’ee baay’ee yaaddessaa ta’ee jira. Diinni tooftaalee adda addaatti fayyadamee, duguuginsa sanyii nurratti dalagaa jira. Saba bal’aa gara saba bicuutti jijjiiruuf ciminaan irratti hojjetamaa jira. Dachee Oromiyaa cicciranii dhiphisuuf; kan hafte sanaayyuu bakkee lamatti addaan kutuuf; lakkoofsa uummata keenyaa xiqqeessuuf duula hamaa nurratti gaggeessaa jirti Wayyaaneen. Gochii duguuginsa sanyii Oromoo kanatti milkaayuuf, tooftaalee Wayyaanotni lafa kaawwatan keessaa inni tokko Maastar Plaanii Finfinnee ti. Karoora kana bakkaan gahuuf, tooftaa isaan baafatan keessaa inni tokko waayee misoomaa fakkeessanii; Oromoota fedhii dhuunfaatiif dursa kennan ofitti harkisuuf maqaa “DIYAASPORAA OROMOO” jedhuun Oromoo oromoodhaan balleessuuf karoorfatanii jiru. Har’a Oromoon yaamicha kanaaf owwaachuun hafee; gamtaadhaan tokkummaadhaan shira kana dura dhaabbachuu baatnan badiin nutti dhufaa jiru jala kaattuu diinaatiifillee waan hafuu miti.
Yeroo Oromoon walbira dhaabbatee tokkummaadhaan diinaan falmu amma ta’uu baatnan, bilisummaan nu barbaadnu fi Oromiyaan nuti ijjaarrachuuf hawwinus abdjuu ta’anii hafuu akka danda’an shakkiin hin jiru. Kun sodaa fi abdii kutachuus miti; balaa namatti deemaa jiru alaalatti arguu danda’uu dha. Kan amma nu nyaachaa jiran Wayyaanotni nama-nyaaatan otuu jiranuu; warri sirna durii sana nutti deebisuuf hawwii fi abjuu qabanuu kutatanii loluuf qophaayaa yeroo jiran kana Oromoon callisee taa’uun; fedhii sabaa dhiisee kan dhuunfaatiif dursa kennuun badiitti nu geessa jedheen amana. Hamma balaan deemaa jiru tokko nama bira gahee harkaan nama qabatutti ykn nama hudhutti callisanii ilaaluun badiif of qopheessuu dha. Shira diinni nurratti dalagaa jiru dura dhaabbachuuf; qabsoo keenyas cimsinee uummata keenya gadadoo fi qaanii keessaa baasuuf qabxiilee armaan gadii akka dhaamsa Oromummaatti dhiyeessuun fedha:
- Oromoon amantii fi ilaalcha fedhe haa qabaatu, garuu akka ilmaan abbaa fi haadha tokkootti wal jaalachuu, wal kabajuu, wal obsuu fi keessumaayyuu ammoo yeroo rakkoo walbira dhaabbachuu;
- Jiruu fi jireenya gaarii har’aatiif yookaanis bu’aa yerootiif jennee fedhii uummata bal’aa Oromoo kan faallessu, diina jala kaachuu fi ergamtuu isaanii ta’urraa of qosachuu;
- Oromoon akka nama tokkoottis ta’ee gamataadhaa dirqama Oromummaa bahuuf maaltu narraa/nurraa eegama jedhee/jettee ofgaafachuu fi karaa danda’amu hundaan qabsoo kanaaf gahee taphachuu ykn/fi qooda gumaachuu;
- Uummata ijaaramee fi gurmaayetu humna ijaaruu waan danda’uuf, bifuma fedheenuu haa ta’u wal ijaaruu fi uummata keenyaaf sagalee ta’uu;
- Tokkummaan jaarmayootni Oromoo uuman ykn uumuu barbaadan, tokkummaa waraqaarratti mul’atu qofaa otuu hin taane, kan hojiidhaan agarsiisee bu’aa ykn jijjiirama tokko fidu ta’uu qaba;
- Karaa nagaatiin qabsoon kun milkaayuu akka hin dandeenye hubatamee; qabsoo hidhannoo cimsuu; Waraanna Bilisummaa cimsuuf Oromoon hunduu dirqama ofii bahuu qaba. Akkuma OMN kunoo maallaqa uummataatiin ijaaramee milkaaye, maallaqa uummata Oromootiin Waraana Bilisummaas jabeessuu fi cimsuuni ni danda’ama;
- Warri, qabsoon karaa nagaas ittifufuu qaba jedhanii tooftaa kanarratti cichanillee caalaatti kan sodaatamuu fi kabajamuu danda’an qabsoon hidhannoo yoo duubaan cime qofaa dha jedheen amana; Kanaafuu, isanillee qabsoo hidhannoo balaaleffachuu dhiisanii karaa lafa jalaatiin deeggarsa godhuu qabu;
- Kayyoo addaa addaa fi karaa garagaraallee yoo hordofan, jaarmayootni Oromoo walaba ta’anii ijaaraman kaayyoo fi karoora waloo kan yeroo gabaabaa tokko uummachuu fi isa kana bakkaan gahuuf TUMSA ijaaruu;
- Hoggantootni jaarmayoota amma jiranii hunduu, dhaloota haaraa ofjalatti ijaaranii hogganummaadhaaf qopheessuu; suuta suuta hoggantoota dhaloota haaraatti dirqama dabrsuu fi ofiif gahee gorsaa taphachuu;
- Hoggantootni jaarmayoota Oromoo, haala qabsoo kana ittiin gageessani fi aadaa hogganummaa ittin kennan yookaanis adeemsa (approach) isaanii jijjiiruudhaan hogganoota uummata wajjin quba walqabu; kan uummataan mar’iatu fi uummata mari’achiisee yaada uummataa dhagawus ta’uu qabu.
Qabsoon uummata keenyaa, har’a qabsoo bilisummaa qofaa otuu hin taane, caalaatti qabsoo jiruu fi jireenyaa waan ta’eef, uummatni keenya jiruu namaa gadii fi gadadoo kana keessaa akka bahu ilmi/intalli Oromoo dirqama Oromummaa bahuu qaba/qabdi. Dirqama kana bahuunis yeroon isaa amma.
Galatoomaa.
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Firii Qadaratti Amanuu
Jireenya keessatti namoonni yeroo toltuu fi rakkoo garmalee yommuu cinqaman ni mul’atu. Kan rakkoo qabu dhiphachuun isaa wanta jiru. Kan toltuu keessa jiru hoo maaliif dhiphitaa? Inuma kan toltuu keessa jiruu kan rakkoo keessa jiru caalaa yeroo dhiphatu ni mul’ata. Sababni isaa maal ta’inna ree? Dhiphinna ofirraa kaasuf qabeenya barbaadan. Garuu qabeenya yommuu argatan dhiphinni kan duraa caalaa isaanitti dabalame. Kanaafu, Rabbii olta’aatti amanuu fi murtii Isaatiif harka kennuun, dhiphinna hangana hin jedhamne jalaa nama baasa. Qadaratti amanuun addunyaa irraa wanta nama jala darbeef akka hin gaddine, wanta dhufuuf immoo akka sodaannee fi hin dhiphanne nama taasisa. Kanaaf Ergamaan Rabbii (SAW) ibn Abbaasin akkana jedhan:
“Yommuu kadhattu Rabbiin kadhu. Yommuu gargaarsa barbaaddu, Rabbiin irraa gargaarsa barbaadi. Beeki! Osoo ummanni wanta tokkoon si fayyaduuf walitti qabamaniii, isaan si hin fayyadan wanta Rabbiin dursee siif katabe malee. Ammas, wanta tokkoon si miidhuf osoo walitti qabamanii, isaan si hin miidhan wanta Rabbiin dursee sirratti katabe malee. Qalamni ol fuudhame, galmeen goge. (Jaami’a at-Tirmizi 2706)
Tirmiziin ala gabaasa biraa keessatti, “Yeroo toltuu Rabbiin beeki, yeroo rakkoo Inni si beekati. Beeki! Wanti sirra darbe sitti bu’uufi miti. Wanti sitti bu’ee kan sirra darbuu miti. Beeki! Injifannoon obsa waliin dhufa; Farajni (Rakkoon namarraa deemun) balaa guddaa waliin dhufa. Rakkoo waliin laafinnatu jira. (Hadiis Nawawii-19)
Qadaratti amanuun firii baay’ee qaba. Isaan keessaa muraasa isaanii mee haa tarreessinu:
1-Namni yommuu sababa hojjatu Rabbii Olta’aa irratti hirkachuu– Namni hanga fedhe haa carraaqu, Rabbiin yoo hin fedhiin bu’aa barbaade hin argatu. Namni Qadaratti amanu bu’aan hojii isaa Rabbiin akka murteesse ni beeka. Kanaafu, wanta hojjaturratti osoo hin ta’in Rabbiin irratti hirkata. Rabbiin irratti hirkachuu jechuun osoo homaa hin hojjatin, “Bu’aan Rabbiin irraa naaf dhufa” jedhanii taa’u miti. Kana irra, Rabbiin irratti hirkachuu jechuun qaaman wanta namarraa eeggamu hojjachaa wanta gaarii kan namaaf fidu fi wanta badaa namarraa kan deebisu Rabbiin akka ta’e qalbiin itti amanuu fi tasgabbaa’udha.
2- Sodaa fi Dhiphinni isarraa deemu– wanta mataa namootaa naannessu keessaa tokko wanta isaan qunnamuuf sodaachu fi dhiphachuudha. “Wanti akkanaa na qunnamuu danda’a” jechuun sodaatu, ni dhiphatu. Namni Qadaratti amanuu immoo addunyaa keessatti wanta akkanaa na qunnama, nan hiyyooma jechuun sodaa fi dhiphinnaan of hin haguugu. Kana irraa, wanta isarraa eeggamu ni hojjata. San booda Rabbiin irratti hirkata. Murtii Rabbiitiin malee homaa akka isa hin qunnamne ni beeka.
“Jedhi, “Waan Rabbiin nuuf katabe malee homaa nu hin muudatu. Inni Tiiksaa keenya.” Warroonni amanan Rabbiin irratti haa hirkatan.” Suuratu At-Tawbah 9:51
3-Namni yommuu waan gaarii argatu ofi dinqisifachuu fi of jajuu dhiisu- Namni Qadaratti amanu yommuu waan gaariin isa geettu, of tuuluu fi of dinqiisifachuun hin guuttamu. Sababni isaas, wanti gaariin isa gahe karaa Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa murteessee fi laaffiseeni. Osoo Rabbiin olta’aan isaaf murteessuu fi laaffisuu baate silaa wanta gaarii san hin argatu. Of tuulu fi of dinqisiifachuun galata qananii sanii akka dagatu isa taasisa.
4- Musiibaan ykn balaan yommuu isatti bu’u qalbiin isaa tasgabbaa’u fi nageenya argachuu– namni Qadaratti amanu, “wanti isarra darbee isatti kan hin buune, wanti isatti bu’e immoo isarra kan hin darbine” akka ta’e ni beeka. Balaa isatti bu’eef ykn addunyaa irraa wanta isa jala darbeef dhiphinna cimaatti hin seenu. Sababni isaas, kuni Murtii Rabbii akka ta’e ni beeka. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ni jedha:
“Rakkoo irraa wanti dachii fi lubbuu keessan keessatti bu’e kamillee, osoo ishii hin uumin dura kitaaba keessatti galmeessinu malee hin hafu. Dhugumatti, kuni Rabbiin irratti salphaadha. Wanta isin jala darbe irratti akka hin yaaddofnee fi wanta Inni isiniif kennettis garmalee hin gammadneef [kana godhe]. Rabbiin nama boonaa, dhaadataa hunda hin jaallatu.” Suuratu Al-Hadiid 57:22-23
Kana jechuun musiibaan (rakkoon) dachii fi isin irratti bu’e tokkollee hin jiru, umamtootaa fi nafsee uumun dura kitaaba keessatti kan galmeessine yoo ta’e malee. Samii fi dachii jidduutti musiibaan bu’e hundii wanta kitaaba (Lawhal Mahfuuz) keessatti barraa’edha. Wanti tokko argamuun dura Rabbiin beeku fi katabuun Isarratti baay’ee salphaadha.
“Wanta isin jala darbe irratti akka hin yaaddofnee fi wanta Inni isiniif kennettis garmalee hin gammadneef [kana godhe]” Kana jechuun wanti tokko argamuun dura beekne, katabnee fi safarree jirra. Kan kana isin beeksiisnuuf wanta isin jala darbeef akka hin yaaddofnee fi hin gaddineefi. Sababni isaas, wanti isin jala darbe kuni wanta duraan murtaa’e fi katabameedha. Argamuun isaa waan hin oolledha. Ofirraa deebisuun hin jiru. Kanaafu, wanta isin jala darbeef garmalee hin gaddinaa. Ammas, wanta gaarii Nuti isiniif kennineetti garmalee gammaduun akka of hin dinqisiifannee fi namoota irratti of hin tuulle, wanti tokko argamuun dura beeku, katabuu fi safaruu Keenya isin beeksifna. Wanti isin argattan hundi humnaa fi carraaqqi keessaniin osoo hin ta’in, tolaa fi murtii Rabbiitiin. Kanaafu, qananii Rabbiin isiniif kenneen of hin tuulina, hin dhaadatinaa. Kanaaf itti aanse akkana jedhe, “Rabbiin nama boonaa, dhaadataa hunda hin jaallatu.”
Kanaafu, namni yommuu wanti tokko isa jala darbu ykn musiibaan isatti bu’uu obsuu qaba. Wanti kuni wanta duraan katabame ta’uu beekee yoo obse, Rabbiin subhaanahu wa ta’aala isa qajeelcha. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Hayyama Rabbiitin malee hamtuu irraa wanti tokkollee nama hin tuqu. Nama Rabbitti amane, [Rabbiin] qalbii isaa ni qajeelcha. Rabbiin waan hundaa Beekaadha.” Suuratu At-Taghaabun 64:11
Al-A’amash akka gabaasetti Abi Zibyaan akkana jedha: [Gaafa tokko] nuti Alqamah bira turre. Aayanni (keeyyanni) armaan olii isa biratti qara’amte (dubbifamte). Waa’ee kanaa ilaalchisee ni gaafatame. Alqamaanis ni jedhe, “Inni namticha musiiban (balaan) isa tuqxee ergasii balaan tuni Rabbiin irraa akka taate beeke fi san booda itti gammade fi harka kenneedha.” Hadiisa keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Dhimmi mu’minaa (nama amanee) nama ajaa’ibsiisa. Dhugumatti dhimmi isaa guutun keeyridha (gaariidha). Kuni mu’minaaf malee eenyufillee kan ta’uu miti. Yoo toltuun isa tuqxe, Rabbiin galateefata. Kuni isaaf gaarii ta’a. Yoo rakkoon isa tuqxe immoo ni obsa. Kunis isaaf gaarii ta’a.” (Sahiih Muslim 2999) (Tafsiir ibn Kasiir 8/137-138 ( Daaru Xaybah))
Namni yommuu musiiban isatti buutu obsu, mindaa hangana hin jedhamne argata. Addunyaa keessatti mindaan guddaan maal akka ta’e beektu? Mindaan guddaan qalbiin sakiinaa (tasgabbii), qajeelcha fi yaqiina (mirkaneefannaa) argachuudha. Fuggisoo kanaa, namni hin obsine tasgabbii fi qajeelcha dhaba.
“Aayan tuni akka waligalaatti yoo fudhatamte, nama amane (kana jechuun nama Rabbitti, Malaykotatti, kitaabbanitti, Ergamtootatti, Guyyaa Aakhiraa fi qadaratti amane) fi hojii isarraa eeggamu hojjachuun iimaana isaa yoo dhugoomse, Rabbiin subhaanahu wa ta’aala haalota, jechoota, beekumsa fi hojiwwan isaa keessatti ni qajeelcha.” (Gabaabinnaan Tafsiira Sa’diyyii -fuula 1023 irraa fudhatame.)
5-Amantii Guyyaa Qiyaamatiif qaban dabaluu– Akkuma yeroo darbe jenne qadara jechuun wanta Rabbiin dursee beeke, murteesse, safaree fi katabeedha. Wanti Inni dursee murteessee fi katabe argamuun isaa waan hin oolledha. Kutaa darbe keessatti qadaratti amanuun wantoota afur of keessa qaba jennee jirra. Isaanis: Rabbiin wantoota hundaa akka beeku amanuu, wantoota kanniin hundaa Lawhal Mahfuuz (Galmee Eeggamaa) keessatti akka katabe amanuu, wantoonni hundii fedhii Isaatiin qofa akka raawwataman amanuu fi wantoota hundaa kan Uumuu fi argamsiisu Rabbiin akka ta’e amanuudha. Yoo kana amanan Qiyaamaan akka dhuftu ni mirkaneefatan.
Sababni isaas, Rabbiin Azza wa Jalla wantoota darban, kan ammaa fi kan dhufan hunda beeka. Wantoota darbanii fi ammaa dhabama irra kan argamsiise Isa. Wantoota gara fuunduraatti dhufanis kan argamsiisu Isa. Wantoota gara fuunduraatti dhufan keessaa tokko Guyyaa Qiyaamaati. Guyyaan Qiyaamaa yoomi fi akkamitti akka dhaabbattu, Rabbiin beekee fi katabee jira. Wanti Guyyaa san adeemsifamu hundi galmee keessa jira. Wanti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa murteesse fi katabe argamuun isaa waan hin oolledha. Kanaafu, namni kana beeku, Guyyaan Qiyaamaa akka jirtu ni amana. Sababni isaas, Guyyaan Qiyaamaa ni dhufti jechuun Rabbiin beeksisee jira. Wanti Inni beeksise ni argama. Shakkii hin qabu.
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“Dhugumatti Qiyaaman dhuftuudha; ishee keessa shakkiin wayitu hin jiru. Dhugumatti Rabbiin namoota awwaalcha (qabrii) keessa jiran hundaa ni kaasa.” Suuraa Al-hajj (22):7
Guduunfaa
➻Qadaratti amanuu jechuun Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wantoota umama keessatti adeemsifaman hunda beekumsaa Isaa turaa fi ogummaa Isaatiin murteessee akka kaa’e amanuudha.
➻Wanti Rabbiin fedhe ni ta’a, wanti Inni hin feene hin ta’u.
➻Namni kana yoo beekee fi amane,jireenya keessatti gammachuun jiraata.
➻Wanta Rabbiin dursee namaaf katabe malee ummanni guutuun osoo walitti qabamanii nama fayyadu hin danda’an.
➻Wanta Inni dursee namarratti katabe malee ilmaan namaa guutuun nama miidhu hin danda’an.
➻Wanti sitti bu’e kan sirra darbuu miti. Wanti sirra darbe kan si dhaqqabu miti. Kanaafu, wanta si jala darbeef hin gaddin. Wanta hin arganneef hin haafayin. Yoo Rabbiin siif murteesse ni argatta, si jala hin darbu. Garuu yoo hin murteessin hanga feete yoo haafofte hin argattu.
➻Namni Qadaratti amanu wanta isarra eeggamu ciminnaa fi qulqullinnaan hojjata. Kana waliinu Rabbiin irratti hirkata.
➻ Rabbiin irratti hirkachuu jechuun qaaman wanta namarraa eeggamu hojjachaa wanta gaarii kan namaaf fidu fi wanta badaa namarraa kan deebisu Rabbiin akka ta’e qalbiin itti amanuu fi tasgabbaa’udha.
➻Qadaratti amanuun sodaa fi gadda cimaatti akka hin seenne nama taasisa. Musiibaan isa tuqxe wanta duraan murtaa’e ta’uu namni beeku, ni obsa.
➻Akkasumas, wanta gaarii argateef of hin tuulu.
➻Qadaratti amanuun dhufaati Qiyaamaa akka mirkaneefatan nama taasisa.
Kitaabban Wabii:
Sharih Usuuli salaasa Fuula 115-116 Ibn Useymiin
Tafsiir Sa’diyyii- Tafsiira Suuratu al-Hadiid 22-23
Tafsiir ibn Kasiir-Tafsiira Suuratu al-Hadiid 22-23


text:
Adriana Zehbraa-uskas gaazexeessituu suuraa ti. Naannoo addunyaa kanneen mul’atan taateewwan ijoo keessatti namoota danqamanii fi waa’ee hojii namoomaa suuraalee agarsiisan kaasti.
Aaron Fedoor New York keessatti akkaataa isheen miira ofii ishee karaa dhugaa ta'een suuraa kaasuuf itti geggeeffamtuu fi barbaachisummaa naamusaa yeroo hojii hojjettu filattuu ilaalchisuun Adriyaanaa waliin dubbatee jira.
“Mana barnootaa gaazixeessummaan seene. Yeroo mara nama seenaa hjojetu ta’uun barbaadan ture. Dhuma irratti gaazixeessituu suraa kaastu ta’uu hin filanne. Gaazxixeessummaa dhuma suraatu ofii na filate fakkaata,” jette.


text:
#Oromoprotests, Amajjii, 2016
(‘Share’ godhuun dabarsuun deeggarsa oromummaati)
Maqaan isaa Ibraahim Sa’iid jedhama. Qindeessaa muziiqaati. Namni oromoo tahe baayyeen kan hin beekne waan jiru natti hin fakkaatu. Ibraahim Oromiyaa Bahaa, Asaboot ganda Daalachaa jedhamutti kan dhalate yoo tahu, umrii ijoollummaatti qaroo ijaa dhabe. Sababa kanatiin wal’aansa ija isaa yaaluuf abbaan isaa gara Finfinnee fide. Haatahuu malee ijji isaa wal’aansaaf tan hin danda’amne tahuu eega mirkaneeffamee booda carraa barnootaa mana barnoota qaro dhabeeyyii Sabbataatti barachuu argate. Barnooticha isaa eega xumure booda ogummaa barsiisummaatiin mindeeffamee ramadame.
Mana barnoota Sabbataa keessa ijoolleen baratan marti qaro dhabeeyyii waan tahaniif gara deemaniis waan hin qabneef, manni baruumsichaa kutaa meeshaa muziiqaa guutuu qabutti yeroo boqannaa isaanii akka dabarsan taasifamaa turan. Yeroo kana Ibrooniis fedhii meeshaa muziiqaa taphachuu kessatti uumame. Fedhii keessa isaatiis shaakalaan gabbifachuuf yeroo boqonnaa isaa kutaa meeshaa muziiqaa kanatti dabarsaa ture. Barsiisaa tahee yeroo ramadamu hojii barsiisummaa caalaa fedhiin muziiqaa waan keessa isaatti dagaagaa dhufeef, hojii barsiisummaa dhiisee Universitii Finfinneetti, mana baruumsa muziiqaa Yaared seenee ogummaa isaa fooyyeessuun qindeessaa muziiqaa cimaa tahe.
Ibroon orgaana qofa osoon taane meeshaa muziiqaa aadaa kan akka ululloo, kiraariifi maasinqoo akkasumaas gitaarii fi kkf dandeetti taphachuu kan qabuufi ganna saddeen dabreef istuudiyoo muziiqaa ‘Sabaanboon digital istuudiyoo’ jedhamtu banatee Finfinnee keessatti hojii muziiqaa qindeessuu hojjachaa ture. Ibraahim Sa’iid akkuma maqaa istuudiyoo isaa sabaanboonaa dhugaa, qeerroo oromoo biyya keessaati.
Qindeessitoota muziiqaa oromoo yeroo ammaa ni qabna jannee dhaadannuun keessaa Ibroon nama hangafaa yoo tahu, welliftoota yeroo ammaa akka galaana lagaatti dhangala’aa jiraniis tahee welliftoota lafa buleeyyiif muziiqaalee mi’aan isaa gurraaf hin quufamne hojjataa turuun ni beekkama. Bara 2014 irraa jalqabee sirboota warraaqsaa welliftoonni keenya biyya keessaa dhangalaasaa turan baayyee waan hojjateef akeekkachiifni wayyaaneen itti laatamaa ture.
Muziiqaan onnachiiftuu, kakaaftuu, mirqaansituu, jeeynoomsituu qofa osoo hin taane walaloo dhaamsaafi ergaa gaarii qabaniin yadaloon itti hojjatamee aadaa, seenaafi afaan guddisuu madditti qabsoof irree taatee warraaqsi akka finiinu taasisuu keessatti gahee bakka bu’ummaa hin qabne gumaachiti. Kanaaf, Ibraahim Sa’iid qabsoo baroota dabran kanaas tahee baranaas oromiyaa keessatti finiinaa jiru tana keessatti gummachi isaa guddaa akka tahe beekkamaadha.
Haaluma kanaan sirboota warraaqsaafi diddaa master pilaanii waliin wal qabatu akkasumaas sirboota dhumaatii shiraa mootummaan kun nurratti raawwachaa jiru kan balaaleeffatu baayyeetti muziiqaa dhama qabeessa qindeessee gurra hawaasa oromootiin gahaa ture. Sababuma kanaan ji’a dabre Mudde, 2015 keessa waan sirboota qeerroon biyya keessaa jeekkaraa jirtu qindeesse qofaaf istuudiyoo isaa kan itti hojjachaa ture mootummaa wayyaaneetiin jalaa cufamee, meeshaan ittiin hojjatuus irraa saamamee hojii malee harka duwwaa hafee jira
Kana qofaa miti. Akkuma ilmaan oromoo baayyeetti mana hidhaa wayyaaneettiis darbamee, miidhaafi darara ulee isaaniis dhamdhamee akeekkachiisa cimaafi sodaachisa hamaa waliin gad lakkisan. Ibroon nama quuqamni oromummaa gad fageenyaan itti dhaga’amuufi afaan, aadaafi seenaa oromoo guddisuuf akkasuma muziiqaa oromoo sadarkaa muziiqaan addunyaa irra jiruun qixxeessuuf if kennee hojjatuu dha. Warraaqsa qabsoo oromootiifiis, Ibroon waan danda’u mara gumaachuuf if duuba hin janneedha.
Ibroon, yeroo baayyee welliftoota oromootiif muziiqaa kafaltii xiqqaafi gatii salphaan, warra rakkataniifi qarshii harkaan qabneefiis bilisaan waan qindeessuuf akkasumaas, gatiin muziiqaa keenyaa baayyee xiqqaa waan taheef galiin inni argatu kiraa manaa, gibira mootummaafi baasii jireenya maatii isaa bira dabree gaafa rakkinaatiif ol kuufachuu hin gahuuf ture.
Keessattuu sirboota qeerroofi warraaqsaa ji’oota lamaa sadeen dabre keessa bookkifamaa ture hedduu isaa bilisaan qindeessaa waan tureef, san daran hanguma duraan wahi taatee xiqqaatullee carraaqqatee maatii isaa bulchuu yeroo ammaan tanaa istuudiyoo isaa irratti cufanii, meeshaa ittiin hojjatuus waan irraa saamaniif, akkasuma dhooysaan akka hin hojjannellee waan akeekkachiifameef maatiin Ibroo rakkoo irra jiraachuu daggeenyee jirra.
Akkuma beekkamu Ibroon qaroo dhablee waan taheef hojii biraa hojjachuu kan hin dandeenye tahuu daran mootummaan kuniis bahaa gala itti hadheeysaa jira. Kanaaf, ilmaan oromoo addunyaarra jirtaniifi quuqamummaan sabaa itti dhagayamu ogeessa muziiqaa sabboonaafi jaalatamaa yeroo ammaa rakkoo addaarra jiru kana haala danda’amuun deeggaruufi rakkoorraa baraaruuf waan dandeessaniin akka cinaa dhaabbattan kabajaa oromummaatiin isin gaafanna. Keessattuu welliftoonni, artistoonni oromoo Ibroo kallattiin beektaniis tahee kan hin beeknees, keessattuu warri biyya alaa jirtan kan dirmachuuf dandeessan bira dhabadhaa. Ibroo deeggaruu jechuun aartii oromoo gargaruun kufaatii irraa eewaluu jechuudha. Deeggarsa nuuf gootan maraaf dursinee isin galatoomfachaa, barruu kana ‘share’ godhuun oromoota mara biraan gahaa.
Warri kallattii akkaawuntii Baankiin Ibroo gargaaruu barbaaddan;
Lakkoofsa akkawuntii (acc. No.):
01901966/2267 Baankii Hojii Gamtaa Oromiyaa (Oromia cooperative Bank)
Maqaan akkaawuntichaa: Ibrahim Seid
Ibraahim Sa’iid qunnamuuf facebookni isaIbrahim Saididd
Lakkoofsa isaa kan barbaaddan ammoo keessaan na dubbisuu dandeessan.
=GALATOOMAA=
#Saphaloo_KadiiAbdulbasit Kedirirt
Amajjii, 2016
#Oromoprotests