text:
Jiruu Warraaqxota Oromoo eeggatu
Jiruun warraqxota Oromoo eeggatu in jalqabaa bilisummaa Oromiyaati. Hanga yoonaa qaccee nafxanyaaf akka addaatt haa ta’u ifaatt yoo xinnaate waggoota shantamaaf fedha ofii ifsuu yaalaa turani. Oromoon mala akka ta’an hubatamuu kadhataa bahani. Garuu kanneen fedhi dhuunfaa jaamse hin dhaggeeffatan yk waan jedhamin qofa dhaggeeffatu. Dhaggeeffachu dhabuu qofa utuu hin ta’in si’ana qabsaawota Oromoo jiruu saanii muummicha irraa maqsuuf duula afaanii ballaa gaggeessutt ka’aniru. Haleellaan saanii afaanii waldhahaa fi hunde hin qabnee akeeka Oromoon dirrirfatan irratt dhiibbaa hin qabne. Kan isaan maraachaa jiru ol ka’a dhaloota haaraa Oromoo giidoo caalaa, dammaqina malbulchaa wayyaa fi qaroo, bilisummaa Oromiyaaf murannoo fi dudhama yoo hin caalle akka angafoota saa qabuuti. Waggaa dhibbaa oliif koloneeffatoon meeshaa qunnamtii dhuunfachuun ummati akka iyyaatii hin arganne tolchaa jiraatan. Si’ana garuu hamma saatt hunduu fulaa teeknoloojiitt gad baasuu argateera. Kanaaf raawwannaan bara doorsisootaa fagoo miti.
Oromoo hangi tokko carraa barachuu kan argatan kanneen koloneeffataan faranjii bakka buufachuuf fo’ate turani. Hojii bulchaafi waabariin qeesii madda guddicha wan ta’aniif jarri biraa carraa “Zabanyaa” ta’uu argachuufillee dorgomuu hin danda’an turani. Sana irratt ijoolleen koloneeffataa kumaan Waabarii beekamoo manyaa gamaatt ergamanii hoogganoota dhaloota itt haanuu leenjifachuuf ergamaa jiraatani. Oromoon baasii akka gibiraa, kudhan keessaa tokkoo, humna tolaa fi irboo sanaaf gabbaraa bahani. Garuu dubbiin akka isaan karoorfatanitt hin deemne. Diddaa dingatawaan cunqurfamoon tolfame akka sirni Nafxanyaa moofaan itti hin fufne hankaaksee. Jara sana amma badiisa irra seenaa micciiranii durdurii “haada sharraxee” kan fakkaatu waa’ee ofii fi mootota saanii uumuu kan eegalan. Durdurii dhimma hin baafne akkasiif gurra kennuun Oromoof bu’aa tokkollee hin qabu. Namoota Oromiyaan jiraachuu haalan waliin afaan banuun dhimma hin baasu. Biyya keenya dhiigaa fi dafqa keenyaan eeggachuu malee eenyu waliinuu” tarat tarati” hin taphannu.
Ta’innaan murna duubatt harkiftuu kanaa kan koloneeffataa eegala mootichaa nama nyaataa Ankobar irra kan qaari’uu. Innillee garagarummaa Itophiyaa fi “Biyyoota Gaallaa” (akka inni kolonoota saa kibba biyya saatt argaman waamutt) beeka ture. Ilmaan Nafxanyaa maraataa jiran kanaaf Oromiyaan biyya saanii jaarraa 16tffaa keessa Oromoon humnaan irra fudhate. Akka qiliwwee waan isaan jedhan kan irra deebi’an seena mimicciirama kana mamii malee kan qiliwissan jiru. Utuu ijaajjanii of gaafatan ta’ee hogganoota saanii yaadaa Oromoon afaanii fi aadaan jara Masirii fi Nubiyaa duriin akkamitt firoomuu danda’an jedhanii gaafachu qabu turani. Utuu sana godhan ta’ee Oromoon jiraattota eegalaa Afrikaa Bahaa Mediterranianii hanga manyaa Hindiitt jiran keessaa tokko akka ta’uu danda’an ni hubatu turan. Jaarraa 16ffaa sochii kan dur fudhatame deeffachuu sabaawota to’annaa halagaa jalaa bilisoomsuuf kan tolfamme qofa ture. Oromoon firooma empayera Daamoti kodee saanii tahan hafee, mootota Merowee fi Nappaataa, Kantakotatta, eenyuu caalaa himachuu hin danda’u.
Waltajjii kanatt waa’ee seenaa ta’innaa irratt hasa’uun , jiru nu fulduraa furuu waan hin dandeenyeef barbaachisaa miti. Rakkinni ija babaasaa jiru waa’ee lubbuu, bilisummaa fi ulfina ilmoo namati. Wanti jarjarsaan ummata biyya ofii keessatt halagaan humnaan of jala galchee hacuucaa, birmadummaa fi qajeeltuu dhabsiisee akka malee qorqaa jiru irra ba’aa itt fe’ame salphisuu dha. Gaaffiin saa gaaffii mirgaa fi ulfina namummaa badde deeffachuuti. Hambooti qaccee Nafxanyaa hadhessa ragaa hin qabne akka dhumiisa Baddannoo fi Arbagugguu kan jedhan kaasuun qabsaawota Oromoo hojii hiiksisuu fedhu. Mootota tahitaa irra jiraniin reeffa Amaaraa qilee Hinquufneett darbe jedhamee kan haddeeffame Adda Bilisummmaa Oromoo ture. Dhaabi sun battaluma sana akka harka keessaa hin qabne labseera. Gochi namummaa bahe akkasii fi reeffa namaa alatt afanii dhimma hololaaf olchuun Oromoof safuu waan ta’eef balaaleffateera. Yakki akkasii akka qaama hin baabsineen ariitiin qoratamu yaada dhiheessee ture. ABOn akka sana hin raawwane garaan saanii waan beekuuf akka dhugaan baatu isaan keessaa kan dhibbaa godhe hin jiru. Garuu gocha hin mirkanoofne lallabuun daanyaa fi seerbeekaa isanumti ta’anii murtii dabarsaa oolu. Utuu firoota keenya jara jedhan sana kan itt roorrise duukaa bu’anii qajeeltuuf dhiheessanii mirga ilmoo namaaf gumaacha guddaa ta’a ture.
Sana gochuu dhabuun maqaa saba Oromoo xureessa jiraachuuf kan isaan gargaaru itt fakkaata. Gochi Baddannoo kun yakka hamtu kan dubbicha dhiheessaniin tolfame hafakkaatu malee hanga qoramutt kan wacaa jiran kunis keessa hin jiran jechuun hin danda’amu. Kan abbaawummaa itt qaban fana dhahamanii qajeeltuutt dhiheeffamuu qabu. Oromoon dirree lolaatt loltuu dinqisiifamoo ta’uun beekamaa dha. Dudhaan Oromoon kan hin hidhatiniif dubaroo ajjeesuun safuu fi qaanessaa akka ta’e beekamaa dha. Kanaaf gochi kun akka gocha dabeessaatt kan abaarame. Wanti kun qooda seeraati. Kanaaf qabsaawoti Oromoo gurra kennuufii hin qabani. Garuu kan qotanii dhugaa baasuu barbaadanitt gamtaa agarsiisuun barbaachisaa dha. Karaa biraa qabsoon hiree murteeffannaa saboota yaa’a biraa fi kan hobbaatiin addaa irra eegamu waan ta’eef haddheessa yakkaa homishame waliin walmakuu hin qabu. It bahii qorqora yakkaa, kan fedhe ta’us, abba tokkeen itt gaafataman malee mirga walabummaa ummataaf godhamu waan ilaalu hin qabu.
Manca’i seenaan ummata Oromo irratt tolfaman galmeeffamanii jiru. Calanqoo fi Aannoleen fiixee qofa. Fixiisi golee Oromiyaa hunda keessatt tolfamaniiru. Kanneen Walloo, Tuulama, Macca, Jimma, Geeraa, Geeraa, Soor fi Gabbaa fi bakka biraatt tolfaman hin irraanfatamne. Qacceehaqi dambalii nafxanyaa jalqabaan eegalame bulchoota itt haananii dhufan hunda keessatt gonka dhaabbatee hin beeku. Fakkeenyaa fi ajjeechaan hogganootaa fi hordoftoota Oromo ajajoota Haayila Sillaasee, Immiruu fi Axinaaf Saggad jedhamaniin Guyii fi Beddelleett 1930oota keessa tolfaman waan irraanfataman miti. Dubartootaa fi ijoollee mana waliin Areeroott 1970oota gubaman fi ilmaan Geedi’oo isaan dura boombiin itt robe qabannoo ummataa keessaa hin badu. Hunduu ajaja saanii Battala tokkoo argatan. Sun hundi galmeeffamaniiru. Kanneen Hawaasii fi Wataris kurnan lama dura fi isaan asiis loqee, gambeelaa fi Teepiitt kan tahan akka qosaatt darbani.
Badhaasi mootii saanii gadadoo fi deega keessaa isaan baasee haroo qabeenyaa fi aangoo abjuunuu arganii hin beekne keessa isaan cuube. Karaa biraammoo mancaasaa lubbuu, birmadummaa fi qabeenya olloota saa ture. Qaabannoon durii saaniitt qabanii fi jaalalli mootii saanii akka ajjeestuu ijoolee fi dubartii fi cirtuu harkaa fi harmaatt ilaalamuu irraa isa hin oolchu. Namooti maaliif madaa bulett mimmixa firfirsuu yaalu laata? Dhiibuun darbachuutt yoo geese, lolli Adwaa koloneeffatoo lamaan gidduutt ta’e qabattee malee darbuu hin qabu. Feccoo irra darbuun dhugaan baduu hin qabu. Koloneeffatoo lachuu loltuu kolonota saanii keessaa fedhanis dirqiinis sirna saaniif madaqfatan hiriirsaniiru. Lamaanuu meeshaa ammayyaa yeros walitt qabachuu danda’an hidhataniiru.
Garri lachuu firomsatt jabaatt of ijaaraniiru. Raayyaan Itophiyaa saamicha hawaasotaa, keessaayyuu kan Walloo fi Tigrayi irra jiraataa bahe.Lakkoofsaan raayyaan Itophiyaa yoo xinnaate harka shan k an diina saa caala ture. Ijaarsi, tooftaa fi ayyaanni, halluu gogaa irratt hin hundaawani. Qondaaloti gurraachi nakkaroota saanii adoota albaasuun hin haalamu. Yeroo abbaan faradaa Walloo hallayyaarra utaalee diina hin yaadin haleelu Habashootii Goorgisii dha jechuu aggamani. Tuffiin Oromoof qaban dandeettii fi jannummaa saanii baruufii hin dandeessifnee. Caalaatti kadhaaan mootichaa fi niitii saa injifannoo akka argamsiisantu himame. Danddeettii qondaalota waraanaa Afrikaa fi loltuu saanii gar tokkoo yoo faarsinu gara biraan kan injifataman keessa looltuun Afrikaanota tahan gara kaan caalaa toofta baasoo adii haa qabaatan malee akka jiran hin dagannu. Gurraaleen sun kan balaa dirree dillii irraa oolan, dharraa beekamaa mootichi arfan ciruuf qabu baasaniiruu.
Injifannoon adda waraanaatt argame barsiifata roga qacceehaqaa, asii fi bakka biraati mootichaan tolfaman golguu hin qabani. Akka sanyi oo’istooti gar lachuu nu amansiisuu yaalan utuu hin ta’in, carraa walqixxee argannaan dirree kamittuu caalmaa waanti jedhamu adii fi gurracha gidduu jiraachuu akka hin dandeenye Adwaan raga ta’a. Sun namicha hirmannaa Afrikaa qircachuu keessatt qooda fudhatee, bakka gahe hundatt lagi dhiiga imime farsuuf ooluu hin qabu ture. Waa’ee mooticha kanaa akka dummunyii Afrkaatt faarsanii gabaasuu fi barreessuun hedduutu duroome. Waa’ee gidiraa kolonota garuu kan barreessan namoota dhugaa yartuu qofa.
Seenaan kan yaadatamu dogoggorri darbe akka keessa hin deebi’amneefi. Garuu namoota marataa jiran kanaaf kufaatiin saanii maal irraa akka ka’e hafee kufuu saaniiyyuu fudhataa hin jiranii. Bara koloneeffatoo Awuropaa waliin biyya qabachuuf dorgoman hoggantooti saanii hanga Hara Viktooriyatt keenya akka jedhan ogeeyyota faranjii isaan gorsan qabu turan. Akkasitt kan Habashaan seenaa Itophiyaa durii waliin dhaahanii kan ofii fakkeessuutt kan ka’an. Sirna soba irratt hundaaweef madaqfamanii abbooliin biyyaa hundii kan alaa dhufani qabatan jechuu eegalan. Kanaaf xaxatanii haa bahan jedhu. Sana malee hojjetaa godaantummaan tola nu tajajilu qabu akka jechuuti. Yaadaan gulufa akkamiiti? Keenya miti kan jedhaniin keessanuma jechuun gamnamoo daallee nama jechisiisa laata? Isaaniif seenaan ba’a bu’iisa ilmaan namaa keessa darban utuu hin ta’in kan akaakileen saanii nafxanyooti dhandhoonaniifi. Jarri kun godinaaf haa ta’uu addunyaaf hamoo dha. Kanaafi kan karaa mootichaa qofatu empayera badde deeffachuuf furmata ta’a jedhanii qaabannoo saaf sagaduu kan eegalan. Qabsawoti Oromoo maramarrtoo kana keessa utuu hin seenin dorsisa caalaa fala barbaadanitt bobba’uu dha. Deebiin dabaaf kennan kan itt yaadamee fi hobbaati qabu akka duula “Biira Baddallee” irratt tolfamee milkiin bahame sanaa ta’uu qaba. Haasaan qaccen nafxanyaa waa’ee Aannolee fi Calaqoo irratt godhaa jirtu akka beekaa seenaa micciruuf tolfaman qofatt ilaalamu hin qabu, joonjee dhaabbataa ta’uu danda’a. Seenaa raajii ta’e mootii saaniif uumaa jiranii fi faarsii duula saa qaccehaqaa ta’ee haala akkasii agarsiisa. Garuu gita bittuu Habashaa fi ajjeesuu, ibiddaan nama jiraa gubuu, qaama irraa ciruun fakmishoo tooftaa ittiin biyya bulchaniiti. Kanaaf jarri gadooddu kun yoo hiree argatte adda taati jedhanii yaaduu miti.
Kanneen waabarii empayera Itophiyaa dhaqan hundi waa’e injifannoolee warana surra qabeessoo jedhaniinii hanga locutt barsiifamaa turani. Sanaan roorroo itt tolchan hunda sammuu Oromoo keessaa haqneerra jedhanii amanan. Amma waa’ee mootii saanii yeros hin himamne uumuun akka waan Oromoon dhagahuu feedhuutti haaressanii fudhachiisuu yaalaa jiru. Akkuma warri saanii itt himaa turan warri Oromoos ijoollee saanii akka duubbee saanii hin irraanfanne galgala galgala abidda biratt yaadachiisaa dhufani. Egeree ofii danaa itt gochuun qooda ijoolletiiti. Raatessaan nafxanyaa wan cabeef si’achi dorsisuunii kan danda’u hin jiraatu. Du’aa fi awwaalli mootii saanii sun yeroo saatt akka nammu hin barre akaakilee saanii fi hogganoota amantee saaniin dhoksamee ture. Akka nammi ariin hin kaane yeros kan dhoksame amma eenyuun tuttuquu yaalaniitu du’a ga’ii kan waamani? Kana yaaduun saanii hanga yoonaa siidaa saa Birbirsa jiruu utuu hin finqilchin hafuu gaga’amtoota saa tuffi itt bulcheeni. Hunduu mirga teessoo malbulchaa Gullallee siidaan irratt ijaarame deebfachuuf mirga seeraa akka qaban beeku. Bakkuma sanatt Galmi yaadannoo bareedaan tokko deebi’ee ijaaramuufiin akka ta’aa.
Leellistooti gonfoo fi komunistooti Gola Hojjetoota Itophiyaa kan kaleessa ajeechaaf walbarbaadan hardha wal arraabaa jiru. Lachanuu kufaatii sirna nafxanyaaf gadooduu fi qabsaawota bilisummaatt roorrisuuf yoo walitt hudduu gatatan mullata. Gooliin qooda irratt fudhatan yk isaanuu gaaga’amtoota itt ta’an gara cinaatt dhiibamee ta’isi xixinnoon hammaa ol afuufamanii hololamaa jiru. Akka dargaggoon Itophiyaa hiriyoota saboota biraa waliin naannaa wayyaa uummachuuf qayyabannoo hin uummane dhukkuba saanii itt dabarfataa jiru. Yeroo Oromiyoo, Tigraawwayi, Sidaamaa, Walayittaa kkf. ifatt biyya ofii keessatt afaan ofiitt dhimma bahan dhiiga saaniitu danfa. Yoo nagaa naannaa feesisa ta’e ofirroota akkasi sabootii keessa biqilan ofirraa fageesuu qabu. Oromoon nagaa jaallachuun, jannummaan, arjummaan, Safuu eeggachuun beekamu. Kolonomuun namoota dudhaan saanii walitt hin galletti bahan. Soda moggeeffamuu fi baayyina hacuuccaan ofirratt amantee dhabuun tokko tokko yoo of halan mullatu. Rifannaa akkasii keessaa bahuuf yeroo yartuu saa irraa fudhachuun hin hafu. Hacuuccaa namummaa bahe kana dura dhaabbachuuf warraaqxoti Oromo Oromummaa deebisanii dhaabuuf waliin ka’an.
Ofbara Oromoon kan baaragan “Itophiyaanistii” abdi kutatooti of tolchan kun qabaan nu hin danda’u jedhaanii burquqaan sabboonota Oromoo duukaa bu’aa jiru. Ejjennoo angafoota saanii warraaqxotaa irra deebi’uun “Nut dura Oromoo dha”jechuu saaniif arraba adda addaa itt robsani. Battaluma sana gooltota jechuun akka addunyaan hiriiruuf yaalaniiru. Namoota badoo miira sanni jibbaa kan biraatt haqacuu barbaadanii. Kan nammuu sammuutt qabachuu qabu ummati akka ummataatt badaa ta’e hin jiru. Murna digaluu taatee ummata keessaa biqilteetu badduu ta’uu dandeessi. Barreessaan kun golee biyya Habashaa hedduu argeera. Ummatooti inni arge hundii namoota gaarii nama keessumsiisuun miira ta’eefi. Kanneen badduun isaan keessaa baate akka isaan hunda caalanii fi kan hafan ilmoo namaa akka hin taane mataatt naqanillee keessummaa nagaan itt dhaqett hamaa hin yaadani. Qaccee nafxanyaa yartuuf jedhamee sabi keessaa bahan hammeeffamuu hin qabu. Ummati gadadoo fi deegaan simboo sobaan jiraataa bahe. Jarri amma bakka saa buunee dubbana jedhan kun takkaa itt deebi’anii waan saamichaan argatan hiraniifii hin beekani, kophaama sorratan.
Ummatootii barabaraan akka ollaatt waliin jiraachuuf deemu. Kan wallanamuu qaban yoo jiraatan huuba ummatoota keessaan biqilani. Waaqaa kan bu’e waan hin taaneef empayerri isaan ijaaran burkutaawaa jira. Ummatooti mirgoota fi boona saamaman deeffachuuf ka’a jiru. Ummatooti Afrikaa hundi birmadummaan waliin ni ka’uu. Kan irraanfatamuu hin qabnee Oromiyooti qaccee nafxanyaa ta’an hedduun bilisummaa, qajeeltuu fi walqixxummaaf qabsaawaa wareegaman jiraachuu dha. Jarri sun nambiyyoota saanii Oromiyaan walqixxee akka ta’anii fi hireen saanii wal keessa kan jiru ta’uu fudhataniiru. Akaakileen saanii biyya fagoo dhufan ta’a, isaan garuu biyyoo sana malee kan biraa hin beekani. Bilisummaa saaf hojjechuu fi du’uufiin akkuma nama dhalootaan Oromoo ta’ee isaaniifis dirqii ta’uu fudhataniiru. Jiruun qabsaawota Oromiyaa irraa eegamu qaaqa kannen durii saanii fudal koloneessaa dhuma hin qabnen qabamuu. Qabsoo bilisummaa xumuraan gahuu dha. Injifannoo lola qajeeltuu keessaan abdiin biliqqisuu cunqurfamaa hundaaf ni jiraata. Kanaaf jarmaa cimfatanii kaasaa qajeelaa fulduratti dhiibuu kan kanaan duraa caalaa shaffisiisuu dha. Sareen duttu matumaa nama hin ciniintu jedhama garuu maaltu beeka? Tuffachuun akka ta’us hundi saanii itt qabamuu utuu hin ta’in akki itt qabamu yayyabamuu fi waan halleefuu dammaqanii eeggachuu fesisa. Dargaggoon kaayyoo Oromummaa bakkan gahuuf fulduratt bahaa jiru. Oromoon waggaa hundaa isaan utuubuu fi duuba saanii eeguun dirqama. Dargagggoon kun karaa ofii barbaaddataa waan jiraniif deggersaa fi jajjabeessa barbaachisa. Dargaggummaan jarjartuu tolchuunii danda’a. Obsaan caqasuu fi bu’aa mamii kennuufiin akka.
Tokko tokkoon dhugeeffannoo kabajamuu barbaachisa. Oromiyaan biyya amantootaati. Duulli amantee, dargaggoo ilaalchisee gandaa fi dhugeeffannoon irratt tolfamu dafee doomuu qaba. Oromoon dudhaan karisummaa hin qabu. Haddheessi sana irratt hundawe iyya dabarsa sobaa waan ta’eef hamaa irraa eeguun barbaachisaa dha. Oromoon afaan, aadaa akka sirbaa, weeduu, oginaa, sportii faa waliin qaba. Akka hundi kunuunsaa fi ulfina kennuuftu eegama. Murni hamaa aadaa afarsu keettoo halagaa malee fira ta’uu hin danda’u. Dafanii wal gorfacuu fi wal hubachiisuun waan eegamu. Yeroo qortuu kana wal dhabdeen keessaa yoo araarsuun dadhabame gara duubaatt dhiibamuu qaba. “Citaa mana keetii hin ajjerin kabi/hamaa nama keetii hin ajjeesin qabi” kan jedhamu si’anaaf akeeka ta’innaa? Wanti ati barbaadduu kan kee kan tahe qofa ta’uu saa fi sana argachuuf kan gaafatamu hunda baasuuf kutataa ta’uu kee hunda mamii malee hubachiisuu dha.
Oromiyaan kan Oromiyoo hundaati. Moo’ummaan see hin uggamu. Kanneen seeraan mirga utuu qabanii Oromiyaa walaba keessa bilisummaa fi walqixummaan jiraachuu hin feene filmaata bira barbaaddachuuf birmadummaa qabu. Garuu lamuu angoo fagootiin Oromiyaa irratt qondaalamanii deebi’uun akka hin jirre beekuun barbaachisaa dha. Badhaasi mootii saanii kan raawwatu bakka mirgi koloneeffatamoo jalqabutt. Warraqxoti Oromiyaa gowwaa mit, mirgoota sana deeffachuun kan danda’amu qoccolloon utuu hin ta’in jabina qaamaa fi sammuu ofiitiini. Injifatooni bu’aa saanii kan gad dhiisan yoo dandeettii fi jaarmaan caaluun irra haanan qofa akka ta’e kan empayeritti keessa jiraatan hundi beeku. Jiruun qabsaawota Oromoo eeggatu daandeettii ofii ol kaasuu fi jaarmaa qilleensi hin gallee uummattanii, biyya saanii jaallatamtuu, Oromiyaa bilisomsomsuun, sirna mirgi ilmoo namaa ulfina itt qabaatu, olaantummaa seeraan keessa jiraatamuu fi Oromiyoo hundi birmadummaa fi carraa walqixxee qabaatanii waliin jiraatan diriirsuu dha.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Amajjii 2014
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


c: text/html

text:
KITAABOTA BURQAA JIRA....UTUMA UKKAAMSAMANII DANABAL’UUTU JIRA!!! Barreessaan qaroon oladeemaan kun ‘’ LALISAA INDRIS ADAM’’jedhama. Lixa Oromiyaatti dhalatee guddate. bara kana keessa kutaRead More
BAGA GAMMADDAN---YUNIVARSIITII BULEE HORAA KEESSAA HAYYUU TOKKICHAAN KITAABNI LAMA BAHE!!! Barreessaan kun hayyuu jabaa aadaafi seenaa Booranaafi Gujii caccabsee nyaatedha. Qorannoo guddoo inni waggaRead More
B U N A ....B U N A ....BAGA GAMMADDAN!!! Kitaabni Dhimma madda Bunaa Ilaalchisee qophaa’uusaan kan jalqabaa ta’e tokko Hayyuu Oromoo tokkoon gadi ba’e.Read More

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guddaa yaaduu
Qabamuu duuba addunyaan naannaa Oromoo jiru duudee ture. Kan qaawwaa dhiphoo bututi uume keessaan ilaaluu dandahan yartuu turani. Jarreen yaroo sana kan hanga ABO uumuun sochii malbulchaa walfudhate sochosuu dandahanitt tattaafataa turan. ABOn duuchaa sana cabsee saaqaa guddaa uumuun akka Oromummaan, humnni fedha of olchuu fi walabummaa Oromoo sossoosu, deebi’ee dhalatu taasise. Oromummaan akka ilaalchaatti, waan fedha ummata guddaa isa darbe , isa jiruu fi eegeree calaqisuuf ergamtoota saa oli. Sana kan abba tokkeen fi murnooti sammuu dhiphoo fi ofirroon qayyabachuu dadhaban. Kan diinaa fi keettoti waliin dhahuu barbaadanis sana. Rakkinni Oromoo hedduu guddaa waan taheef furmaatisaas guddaa yaaduu gaafata.
ABOn akka dhaabicha guddaa seenaa sochii bilisummaa Oromoo keessaa tahuyyuu hamma hobbaa Oromummaan daayamuu hin guddatu.Oromummaan Oromoo hundi, sanyii, gosa, sabummaa, yk amantee oso hin jedhin tattaaffii gara bilisummaa fi jireenya gammachuuf godhanitt isaan masakamu. Inni mullisa Oromoon ilmaan nama waliigalaa fi keessaayyuu Afrikaanota naannaa saa jiraniif jireenya atomaa fi naqa qabeessa akka argatan hawwa qabuti.
Addi Bilisummaa Oromoo, deebi’ee dhalachuu aadaa fi boona Oromoof meeshaa kalachati. Dargaggoon yeros walqabatanii ka’an seenaa kolonummaa keessatt Oromummaa sadarkaa duraan argamee hin beeknett ol kaasani. Naannaa duudaa sana yeroo dhumaaf cabsuuf tokkummaa fi dudhama waan qabaniif homishaawoo turan. Sammuu haamtuu loote galtuu isaanitt duuddeef osoo hin taanee kan osoo gala saanii hin gahin isaan dhaabu hin turre.
Hamma caccabanii gargar deemanitt humna garga diigduu fi booddesituu ofirraa ittisuu dadhabuun saanii nama gaddisiisa. Akka qiraacii qodaa cabee biyyaa durii tahani. Cabaan hojii guutuun hojjetu tolchuu hin dandahu. Akka dhimma baasaniif ogeessaan dhinfamuu yk daakamanii suphee haraa waliin deebi’anii dhahamuu qabu. Yeros qofa kan deebi’anii dhimma baasuu dandahan.
Kan shaffisu dhimfamanii akka tokkeett dhimma baasuu dha. Baqaqaan tokkoo tokkoo akka hin dhimmisneef duuchaa caalaa barbaada taha. Yoo akkuma caccabanitti haa hafan jedhame abbaan baasee gata. Garuu nammi biraa hojii garagaraaf dhimma itt baha taha. Tokkoo tokkoo ollaa ibda itt fiduu yk haphee itt aarsuu yk akka qodaa saree, adurree kkf nyaata itti kennaniiti dhimma baasu taha. Hireen murnoota ABO yoo geedaraman, geeddarama kaasaa sabaa foyyessuu fidan malee sanaan adda hin tahu.
Sabboonoti Oromoo fi murnooti gargar bahanillee hin hafin haala sochii bilisummaa babbadaa jiru dhimmamanii dubbataa jiru. Hamma taatota hundaa irratt dhiibbaa uumuu dandaha tahett dhimmamuun akkasii yerootu itt darbe hin jedhamu. Caccabanii, akka abbaan fe’e, gara barbaadett ofutt of dhiheessuun sabichaaf qaanii guddaa dha. Kaasaan Oromoo gumaa caccabe hafee dhaabota guutuu caalaayyuu dagaagaa dha. Gumaa bakka bakkatt faca’aniin tajaajilamuu hin dandahu. Gumaa hundi funaanamanii biyyatt ol deebi’uu qabu. Kaasaaa ummata guddaa kana mata jabina abbaa tokkottaa jala galchuu caalaa qaanii guddaan hin jiru. Ammas dogoggora darbe sirreeffatanii haaraa jalqabuun ni dandhama.
Si’ana kanneen gargar bahan waa’ee walitt deebi’uu hasawuu jalqabuun iccitii ambaati. Tataaffin darban kan dhimma hin baafneef yeros hunduu wal hudhuuf waan walitt gamaa turaniifi. Amma garuu eenyuu mataa walirraa qeera’uu akka hundandeenye hubatanii jiru. Caalaattuu bututanii yoomuu caalaa sangoomuutu jira. Yeroon araara lammii uumuun itt dandahamu waan gahe kan fakkaatuuf kanaafii. Kanaafi kan sabbonooti yaada gaarii qabani, akka humnooti bilisummaa Oromiyaa walitt dhufaniif hawwa qabaniif sagalee dhageessisuu kan eegalan. Tokkummaan murnoota ABO uumamuun tokkummaa cimaa humnoota hundaa uumuuf karaa bana. Sabi saanii sana yaadaa jira. Saba saaniif anjaa tokkummaan diina dura dhaabbachuu yk dirqama hariiroo firooma ambaa adda tokkoo gaggeessu kennaaf. Fedha agarsiisuu qofti hin gahu, hundi gara sanatt si’aawuu qaba, shaffisaan si’aawuu. Sana malee hamaa hawwoota haxxee hidhanii eegaa jiraniin yaadi dansi kun hankaaksamuun ni mala. Ba’aan gargar baha kana dhinsuu murnoota dubbiin laaltu malee eenyu irrayyuu miti.
Jiruun fuldura jiru giixarsiisaa dha. Humni bilisummaa Oromoo hundi walitt fidamuu qabu. Sababa saanii miiddhaan dacha dachaan guddataa jira. Miseensota ABOti jedhamanii namooti hidhaati guramuun, ajjeefamuun, guraaramuun, butamuu fi balleeffamuun akkasumas biyya baafamuun hojii guyyuu tahaa jira. Sun dhaabbachuu qaba, shaffisaan dhaabbachuu. Yoo ummata ofiif gaachana tahuu hin dandeenye qabsawaa bilisummaa ofiin jechuu gatii hin qabu. Haalli saa wareegama malee wal takaalanii tokkoo kan biraa daguuf mala innaa itt soqu miti. Diinni kuunnoo dirreett baasee ummata saaanii namummaa baasuun kan qaanii godhaa jira. Isaanis harkuma saaniitiin muuxannoo salphisaa harka diinaa dhandhamataa jiru.
Egaa furmaati saa walitti dhufanii garagarummaa suphuu, cabaa dhinsanii akka adda tokkooti socho’uu dha. ABOn adda namoota ilaalcha adda addaa garuu kaayyoo tokkicha qabaniin ijaarame. Gola mitii. Dantaa hundaa akeeka olhaanaa, kaayyoo sabaa tokkicha jala galchuun kan isaan jaarmiyaa kana uuman. Yeroon yabboo adda addaan dhihatan ammaaf hin geenye. ABOn qabsoo tokkome kan Oromoo hundaa, osoo godinaa, amantee, ilaalcha malbulchaa hin jedhin haa gaggeessu yoo jedhame hammasitti hunduu sagantaan bilisummaa kan waloo tahe hordofamuu qaba. Sana malee qiraacummaatt hafanii qabsichaaf dhimma hin baafnee tahu. Oromummaa fi kaasaan Oromoo dhaabotaa fi abba tokkoota isaan gaggeessaniin oli. Kana wallaaluun taatota salphanati geessa. Oromiyaan yoo gubatu dhimma dhabuu fi sagantaa dhokataa fi facaasaa gaggeessuusaaniif arrabi gurrachi hundi isaan abaaraa hafa.
Kaasaa guddicha, kaayyoo waan ilaalutt, humni dhaabuunii dandahu hin jiru. Akkuma yeroo ABO uummatee ammas karaa hin dhabu. Oromummaan, kaabaa kibbaa, bahaa fi dhihaa Oromoo hunda hiriirsuuf bilchina barbaachisu irra gahee jira. Gosa oo’istuun yaada dullattii sana hankaaksuu hin dandeessu. Gargaarsa galtuu fi gantuun shiirri diinaa tarkaanfii saa yeroof suutessuu dandaha taha malee hanqisuu hin dandahu. Kanneen sochii kana jalqaban dhuma saa lubbuun jiraatanii hin argan taha. Garuu sochichi karaa sirrii irra buhuu arguun hiriira injifannoo isa dhumaa irratt argamuun wal hin caaluu. Dhaamsi manguddoo dhaaba keessaa fi ala jiran hundaaf jiru “qooda manguddummaa saba keessatt qaban gumaachuuf yeroon keessan amma” kan jedhu.
Sochichii karaa sirrii irra bu’uu kan jibban jiru. Koloneeffata, juujuu, wayitti hin gallee, maltee fi jibba afarsituun kanneen keessatt argamu. Irra haanuuf kutannoo fi kaasichaaf dudhama dhugaa qabaachuu barbaada. Janna qofatu dantaa murnaa fi ofii irra qaari’ee nageenya ummata saaniif araara buusuu dandahu. Dhiibbaa halagaa fi doofaa ofiin karaa irra goruuf abbalchuun gufuu tahuu ni dandaha. Geedarammi kamuu akka imaammata fi sagantaa tarreeffameetti malee fedha abba tokkee fi murnaa hordofuu hin qabu. Tarsimoo fi tooftaan hafee bakkalafa kana keessatti wanti dhaabbatan hin jiru. Yaa’a hordofamuu qabu fi dantaa sabaa bu’uura irratt qayyabannoo waloo qofa gaafata. Sun dogoggora kanaan duraatt akka hin deebi’amne gargaara taha.
Waa’een godinummaa fi caasa jalee hawaasaa hedduu afrsama. Taasisa nama yaaddessan tahuu dandahuu? Eeyyee, yeroof ni yaaddessu. Malbulcheesitooti akeeki saanii dantaa ummataa gara fula duraa osoo hin tahin bolola ofittummaan dhiibamuun sukii ummataa bakka laafaa tuttuqanii of jala hiriirsuu ni yaalu taha. Yeroo yabboo ilaalchaa irratt dorgomuu dadhaban suukii eegalee akkasiiti iyyachuun gargaarsa hiriirfachuuti goru taha. Kan sana godhan yoo jiraatan, hamma namooti kakaa dudhaa cabsuun salphina gosatt fiduu saanii hubatanii itt gargalanitt ni milkaawu taha.
Beekumsi dudhaa Oromoo yoo ilaalame akka gochi saanii isaanumatti deebi’ee salphisu mamiin hin jiru. Oromoon garaagarummaa hunda bakka bakka saati qabuuf malaa fi ogummaa barbaachisu qabu. Yeroon kun yeroo barcuma waliinjiroof itt gaafatan miti, yeroo bilisummaa sabaaf wareegama baasani. Sadarkaan hooggansaa, gocha hunda caalu agarsiisuun yeroo yeroon hiriyaan gamaaggamamanii kan gahani. Sanaaf ABOn heera qaba. Heerri dabe taanaan sanatti qubaa qabanii akka sirrawu gochuu irratt obsa dhabuu miti. Sun hin dhaggeeffatamu taanaan Oromummaan badde jechuu dha. Hundu itt yaadda’uu qaba.
Hundeen Oromummaa demokrasii fi ulfina mirga uumaa hundaaf kennamu. Sun qaama DNA malbulchaa fi hawaasoma Oromooti. Oromoon raatessaa halagaa jala yoo hin taane ofangessaa tahuu hin dandahu. Miseensi gita bulchitu koloneeffataa, yoo ofangessaa akka hin taane ittifame malee demokratii tahuu hin dandahu. Kanneen angoorra jiran irraa akka isaan malee beekaan hinjirre fi bulchi saanii mudaa hin qabne yoo himatan agarra. Addunyaa keessa biyyi isaan caalaa sirrii fi collee tahe akka hin jirre hodeesu. Isaaniif demkraasii, mirgi abba tokkee fi ilmoo nama akka qooqaa qofati kan jiratan wan sobaati. Akka waan hawwamaa addunyaan biragahuuf dharra’uuti hin laalani. Rimsamumti saayyuu itt hin tolu.
Sun uumaa ofangessoota fi ofangessuu kan barbaadan hundaati. Mirga nama dhidhiitanii yk dhiddhiituuf karoorfatanii isaaniif jenneetu jedhu. Sanaaf hawaasa tasgabii qabu uumu kan isaan hin dandeenye. Sanafi kan Oromuummaati amanti qaban jara qalii kana caalaa jiraatanii, addunyaa wayyaa hundaaf uunkessu kan jedhamu. Kanneen angoo hawwaa jiran kan angoo irra jiraniin adda miti. Mee kan mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu Oromoon hin mormine tokkoo dhaha. Mee Oromootti suduudaan yk meeshaa tahee kan hin roorrifne tokkoo dhaha. Karaa amantee keenyaa haa tahu yk muuxannoo keenyaan akka qajeeltuun irra haantu nuuf ifaa dha.
Oromoon yaadaa fi hojiin dhaabota saanii caalaa guddaa dha. Kara kanneen kaasaa keessan iddosna jedhanii salphina itt dhufu hin fudhatani. Gumooti yoo saba saanii tajaajiluu fedhan dafanii guutuu tahuu qabu. Waan konyee hin guutneen, sababii qabsoon ummata ballaa kanaa qabamuuf hin jiru. Dhaamisi jiru “guddaa yaadaa, guddaa hamma saba keessanii” kan jedhu. Yoos qofa kan isin lafoo bilisummaa fi hooggana saa tahuu dandeessan. Gara dabarsituu hin dhaggeeffatina, tajaajila diinaa irra jiru yk kan sammuun sutame waan tahaniif.
Waliin hojjechuu akka isaan hin dandeenye ragaan osoo jiru maaliif jarri kun akka walitt dhufan barbaadame? Oromoon saba waliigalteen waa hojjetu. Quuqama gita yarootii dhagahamu dhiisanii hima wayyabaa qofaan hin deemani. Sochiin bilisummaa Oromoo rakkina hedduu qaba. Isaan keessaa wayyyabichi hoogansa gargar hirametu argama. Murna sadiitu maqaa tokkoon hoogansa adda addaa jalati socho’a. Sochicha sakaalaa fi gola sadaffaaf afanfajjeessaa dha. kanaaf murnootii kun walitt dhufanii sababa gargar bahiinsa saanii walii maqsuu, gufoota of jalaa kaasuu fi akkaataa wayyaa Kora Sabaa itt waaman irratt walii galuu qabu. Korichi waan isaanitt muldhate herrega keessa galchuun, tarsiimoo itt gala qabsichaa, kaayyooti, geessu yayyabachuu dandaha. Achii kaasee maqaa ABO jala qaama tokkoo duwwaatu jiraata. Oromummaan akka wal gatnu nu hin hayyamu.
Kaasaan gargar bahatti geessan hedduu tahuu dandahu. Hangi tokkoo bara baraan maqoo tahanii hafu taha. Sana akka seenaan qotee baasuuf dhiifamee, kanneen walitt dhufan garaa qulqulluun sababooti isaan gargar baasan fulduratt fidanii irratt dubbachuu qabu. Dogoggora walfakkaataan akka eger hin jiranne hambisuuf hundu waliin ambatti bahanii waan irra gahan ifsuun irra eegama. Sammuu xixinnoon summi keessa facaasuun akka kulkulfachiisuu ni yaalu taha. Garuu kanneen guddaa yaadan rakkina kana caaluyyuu akka furan irra eegama. Irra haanuuf rakkinicha garaa qulqulluun itt deemuu barbaachisa. Garaa qolqulloma feesisu hundaan, nambiyyoota saaniif bu’aa mamii kennuu qabu. Wal amantee uumuun hundarra durfannoo barbaada.
Waan kanaan dura walgodhan hunda gara bukkeeti dhiibuu qabu. Sana malee deebi’anii dhadhaqii keessaa hin bahamne borcuu taha. Kanneen fakkeessaaf geedaramne jedhan osoo of hin saaxilin hedduu dhokachuu hin dandahani. Yeroos eenyu balleessaa akka tahe sabichi ni barata.
Shira bubbucuu fi maqa balleessa irra haanuu kan hin dandeenye saba guddaa kana bilisummaan gahu jedhamanii hin abdatamani. Tuuta doofaa, homaafuu dhimma hin baafne tahanii hafu. Yeros egaa, sabichii filmata biraa ilaallachuu qaba. Kanneen ulfina saba saanii argachuu malan, kanneen guddaa yaadani. Rakkinni xixinnoon ofiinuu bakka bakka seetti galti. Kanaaf guddaa yaadaa. Of kennitan malee GUDDAA YAADUU hin dandeessani!
Kanneen nagaa fi araaraa garaa saanii banan eebbifamoo dha.
Tokko taha, addunyaa fi ulfina argattan qabdu!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Adolessa 2009
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


text:
-
Barreeffamni armaan gadii kun Muhaammad ergamaa Waaqaa isa dhugaadha jedhanii warra amananiif amantiin isaanii sirrii akka hin taane qabxiilee agarsiisan ja’a qabatee jira. Musliimota barreeffama kana dubbisan yaadota kanneen of eeggannannoo fi kadhannaa keessa ta
-
Yaalin jireenya gaarii jirachuudhaaf taasifamu hojii dadhabsiisaa dhuma hin qabneedha. Baay’onni keenya hojiilee keenya isaan badaa ta’an too’achuuf ni dhamaana; akkasumas hojii garii ta’e h
-
Kun gabaasa jecha tokko qofa irratti hundaa’edha. Jechi kunis Masgiida (Maskiida) kan jedhu yemmuu ta’u dhaabbata yeroo hundaa oduu sab-qunnamtii gara garaatin dhageenyu kan bakka bu’uudha. Baroota dhihoon booda Masgiidota biyya Ingiliizi fi Awrooppaa keessatti argaman keessatti meeshaalen waraana fi barreeffamoonni
-
Seensa fi Macaafa Qululluu Waliin Wal-madaalchisuu
Kan akka gaafii “Yesus Kiristoos raajii qofa moo Waaqa foonin ml’ate?” jedhuu Macaafa Qulqulluu Qur’aana irraa aadda foo’e hin jiru. Kutaalen Qur’aanaa 88 barreeffama kana keessatti gabaabbinaan ibsaman
To top


text:
Gara Sochii Howasomaatt
Yaada hariiroo Oromoo jabeessuuf dhihaate
Hojiin ilmoo nama malbulcha qofaan kan dangahamu osoo hin tahin kan barbaachisummaa qaban biraa hawasommii fi diinagdeenis jiru. Tokko tokkoon saanii barbaachisoo waan tahaniif tokkoo qofaa irratt gooji’uun guddina hawaasaa madaalamaatt geessuu hin dandahu. Yero nagaa angoon malbulchaa gochoota biraa too’achuu, eeguu fi miseessuuf dhimma baasa. Kanaaf malbulchi murnooti wal dorgomaan waan irratt wal dhaban tahuu dandaha.
Sochiin malbulcha biyya of jalaa hin qabne tolcha guddinaa irra jiru; gocha hawaasaa biraa irratt too’annoo qabachuuf dura guddina kana fixachuu qaba. Oromoon akka sabaatt angoo malbulchaa erga dhabee jaarraa irra darbeera. Biyya guddaa, dilormaa fi qabeenya guddaa fi dandeetii riphaa naannaa sanaa hiriyaa hin qabne qaba. Garuu diina irraa buufatee dhimma itt bahu yk akka inni dhimma itt hin bane gochuu hin dandeenye. Akka firaa fi lammii kufeett rakkina saa walitt obsaa hambaa samichaan of gargaaraa jirata. Yoo gamuufis angoo qabachuuf fincilaa ture. Haa fincilu malee hanga milkiin bahutt jireenyi itt fufuu qaba, nyaatee bulu, waa barachuu, fayyaa saa eeggachuu, waliin gadduu fi waliin gammaduu, aadaa saa eegee dhaloota dhufuti dabarsuun irra eegama. Sanaaf hacuuccaan malbulcha irra jiraatuyyuu hidhata hawaasomaa fi diingagdee tokkoo tokkoo qabataa ture.
Oromoon erga gargar facawee jaarraa shanaffaa seenaa jira. Isaan keessaa tokkummaa bulchaa hin qabaatin malee bakka jirutt jireenya walfakii jirate. Garri caaluu sirna Gadaatiin gaggeeffama. Kanaan aadaa, afaanii fi dudhaa saa akeeka walfakiin dhimma itt bahaa ture. Facaa irra deebi’ee wal dhunfachuuf isaa sochii eegaluu Habashaan qabamee sirna kolonii wal fakkaataa jalatt kufe. Hammasitt takkaa halagaan hin bulle, bakka turett walabummaan jiraate. Sana duuba walabummaa saa haa dhabu malee Oromummaa saa hin gatne. Garri caalaan afaanii fi qaccee aadaa saanii hanga tokkoo badii irra olfatanii jiru. Haacuccaan wiirtuu tokkoo waan itt dhufeefe jijjirammi irra gahes wal fakkaata.
Bilisummaa diinni dhabsiise deeffachuuf yero Oromoon callisee itt darbe hin turre. Garuu akka saba tokkooti kaka’ee sagantaa malbulchaa baafachuun dhaaba tokkoo jalatti hiriiruu erga eegalee reef waggaa afurtama irra ceha. Dhaabi sunis Adda Bilisummaa Oromoon (ABO) ture. Ergasii sun murna hedduuti biinxa’ame. Garri caalaan kaayyoo bilisummaa ABOn ganama ittiin bobbahe hin jijjirre.
Kanneen maqaa Oromoon Heera Itiyoophiyaa fudhatanii alaabaa halluu magariisa, keelloo fi diimaa jala hiriiruu filatanis jiru. Jarri sun fedha ofiin baraaraara gooftolii saanii koloneeffatoo jala of galchaniiru. Haa tahu malee akka isaan yaadan. bulchi Habashaa harka ballisee wal qixxummaan isaan yooyyefate hin turre. Isaan irra darbee kan isaan deggeranuu hamaan irra gahaa jira. Halli kun hamma hardhat biraa hin hafne. Oromoon ango Itiyoopiyaaf dorgomuuf gola mormaa ijaarratan akuma kaneen ofiin bulaaf lolatanii, kurkurfamaa, deggertooti saanii hidhamaa, guraaramaa fi ajjeefamaa jiru. Caffee keessatt sagaleen saanii ukkaamfamaa dha. akkuma akaakilee saanii garbichoota, bulchootaa surraa kennuuf malee ittiin dorgomuuf hin afeeramne.
Kanneen kaayyoo tokkoo fudhanne jedhan gidduu gargarummaan sararaan saa hin beekamne ni muldhata. Hunduu dalansuu fi wal garreffachuu malee garagarummaan akeekaa himatan hundee hin qabu. Waanuma tokkoo kallattii adda addaatii, gubbee dhaa gad, jala olii fi maddii ilaalanii anatu sirriitt ilaale waliin jedhaa kan jiran fakkaata. “Badana kottaa mee bakka hundayyuu darabeen waliin ijaajjinee haa ilaaluu” jechuu hin dandeenye. Adda fakkaachuuf komee hundee hin qabne dhiheeffatu, komee dhugaa hin taane garuu kan dhaggeeffatu bakka laafaa saa tuqee mararfannoo argamsiisaafii jira. Qabattee ijaaramaniif dhiisanii wal busheesuu irratt xiyyeefatu.
Biyya alaatt hamma saati ijaarsi noolaa (civic orgs) garagaraa maqaa Oromoon dhaabbataniiru. Garuu miseensoti, ergama dhaabota sanaa heeraan beekamu dhiisanii, ilaalcha murna malbulchaa mararfatanii calaqisuu yaalu. Sunimmoo nageenya dhaabota sanaa gaaga’ee badiif qophessa malee eenyuufuu anjaa addaa hin kenninu. Achittis waanuma tokkoo bakka adda addaa ijaajjanii daawwachuutu dubbii fida. Murnoota malbulchaa tokkoo tokkoo jaarmota noolaa dhuunfachuu yaalaniiru garuu yaaliin saanii akka miseensoti dhiisanii baqatan tolche. Kanaaf waan jaarmaa ilaalu irratt akka gadabbee fi waa hin baasneett fudhachuu irra ergammi saanii beekaa waan Oromoo kan tahe diiguu dha kan fudhatan jiru. Sababa saaniif dhaaboti hawaasomaa ofiin misuu hin dandeenye. Shanacha Jaarsummaa jedhanii ofiin kaka’anii waldhabdee mornoota ABO lama gidduu jiru araarsuuf manguddoon bobba’an shan qoftillee ergama saanii osoo hi raawwatin addaan sokkuun malalchiisa ture. Afoola Oromoo keessatt akka “riqa Arroojii” jedhan sana tahe. Oromoon diinagdee waliin sossoosuufis yaaliin tolche hangas hin muldhatu. Wal amantee fi beekumsa saatu hin gabbifamne.
Oromoon sochii bilisummaa saa erga ifaan labsatee waggaa afurtamaa ol tahaa jirra. Wareegama kana hin jedhamne itt baaseera. Dhaabi saanii yoom akka olka’u hin beekamin malee gad deebi’uutt erga kahee bubbulee jira. Maaltu akka isaanirra gahaa jiru al tokkoo dhaabbatanii wal yk abba abbaan of gaafachuuf yeroo hin arganne. Yeroo hundaa kan ibidda itt qabsiisee ofirraa dhaamsi jedhu malee dhaamsuuf kan birmatuuf hin jiru. Kanaaf karaa qajeelaa irra jirrachuu mirkaneeffachuuf yeroo hin arganne. Ammayyuu jarjaraa waan jiraniif yeroo itt waldhaggeeffatan hin qaban.
Bara 1991 carraa gabaabduu argamteen ABO Oromoon wal barsiisuun dandahamee jira. Nammi jiyaa hundaa yaa’ee “Ishooyee” dhiichise. Anis akkuma orma biraa kan naaf qabsaawu qabaa jedhee gammachuun simate. Mieensoti buttaa waraana Oromoo dhiichaa qawwee saanii ofitt jabeessanii qabuun alaabaa saanii qabsoo ol kaasanii balalisaa yeroo dhichaa Finfinnee seenan gammachuun hunduu basha’an. Dhaaba mirga saanii hamaa irra ittisu qabaachuutt boonan. Ergasii ormii ABO garaa saatii hin haqne. Bara sana caalaan hojjetamuu dandaha ture. Garuu diinni yeroo hin kennineef. Waggaa tokkoo akka lafa hin qabanne rarraasee dhumarratt of keessaa tufe. Mootummooti Itiyoophiyaa halagaan hafee firaayyuu angoo hiranii hin beekan.
Akkuma humnaan angoott dhufan hanga angoon buufamanitt turu. Karaa hoogganoota Oromoo sun hin wallaalamne. Garuu qophii waan hin qabneef diinni daguunii carraa argate. Kan qabanuu harkaa gate. Haalli sun akka rakkina waloott ilaalamee ABO birmachuu irra heedduun dhagaa itt darbachuutt kahan.
Erga Mootummaa Cehumsaa bahame humni biyyatti hafe kan diinaan wal gituu hin dandeenye. Luuxxee galtuun faalamee rukutame. Kan irraa hafan qawwee saanii hirkisanii qeeyett dachaa’anii ammayyuu garaan gubataa jiru. Kanneen alatt bahanii fi ala turan guyyuu wal ajeeffataa deemanii sutuma suuta osoo tokkoo tokkoon keessaa luqa’amuu dhuma irratt kan hafan bakka lamatt banka’ani. Kun haala dhaabota empayeritt keessatt of ijaaraan hundaan wal fakkaata. Harki diinaa hedduu fi dheeraa dha. Hunda unkuree tamsaasaa jira. Kanaaf hundu diina dhiisee walitti bobbahuu eegale. Isa “kan dandeessu dhaani jennaan gowwaan galee nitii yaale” jedhan sana tahe.
Akkasitt burjaajiin haawasa Oromoo ala jiru keessa seene. Akka sanatt waldhabdeen dhaabota Oromoo ala jiran keessa faca’e. Haawaasi ala jiru biyya seeraan bulu keessa waan jiraatuuf hanga seera ulfeessett waan sodaatu hin qabu. Osoo atoma qabaate saba saaf hedduu gumaachuu dandaha ture.
Qabsoon bilisummaa orma ofii, deegaa, wallaalinaa fi dhukuba keessaa baasuu dabalata. Kanaaf hanga angoo malbulchaa of harka galfatutt alaa heduutu hojjetamuu dandaha ture. Garuu akka itt dubbii ilaallutu qisame. Hundi keenya angoo fagoo jiru qabachuu irratt ija babaasaa jira. Isumayyuu yoo waliigalteen itt deemne malee waanti hedduun akka nu jalaa baduu dandahu hin hubannu. Osoo biyya keenya hin bilisomsin walbaduun nun baasu. “Manni ofumaanuu garga bahe hin ijaajju” jedhama, yoo badii irra oollee, diina dura dhaabbachuu barbaanna tahe sana hubachuun dansaa.
ABOn bara mootummaa cehumsaa dhaabota empayeritt kan biraa waliin qooda bulchaa fudhachuuf Shaggar bahuun saa Oromoon akka walbarsiiseen gubbaatt dhoofnee jirra. Sun dhaaba Gobalee fi Begiitt dangahamee ture biyyatt gad baase. Biyya fi dilormaa (population) haaraa itt ida’ame kana, ofitt dabbalee dirqama haaraa bahachuuf dandeettii fi jalcaasa barbaachisu hin qabu ture. Waliingahuuf osoo batattisuu cehumsa keessaa dhiibamee bahe. Kanaaf haalli booda akka tasaa itt dhufe isa bara dirree socha’niin adda tahe. Abbaawummaa fi itt gaafatama dabalame kana golguuf yaaliin tolfame isa ture laaffisuu irratt dhiibbaa qaba kan jedhan jiru. Maaliifuu, kanneen qabsoon walbarsiifamanii, furmaata hedduu irra eeganiyyuu gahuufii osoo hin dandahin, cehumsa keessaa tufame.
Guddinni addunyaan karaa teknoolojii walitt gunnuffachiisaanii jira. Diinni sanaan Oromoo irratt anjaa fudhataa jira. Addunyaan gunnuuffataa jirtu kun saba hedduuf bilisummaa fidde garuu Oromoon fudhachuuf qophee hin tane. Sanaaf malee kan isa dhorgachuu dandahu hin turre. Sana jechuun walumaa galatt keessaa darbatamee jechuu miti. Ammayyuu humna riphaa dorgommichatt isaa deebisuu dandahu qaba. Kanaaf ammayyuu daldala walabii akka garaa dhangalahuu akka hin dandeeny gochuu dandaha. Biyya diinaggee baaquleessaf qabachuun si’ana golgaa seeraa jala fi tohannaa halaalaan deema.
Kanaaf kan indoosu (invest) tasgabii fi seera ifaa barbaada. Fedhiisa saa kana keessa gugachuuf malaa fi gamtaan socho’uutu kanneen akkeeka walfakaataa qaban irra eegama. Oromiyaan waan hedduu indoosota harkisu qabdi. Oromoon fedha saa malee qabeenyi saa akka hin saamamne yoo dhorgachuu dadhabe jaarraa kana keessa akka sabaatt baduu dandahu saa beeka.
Egaa maal goonu? Sochiin malbulchaa dhaabota sanaaf ijaaramaniin itt fufuu qaba. Hundu gidduu saanii gargarummaan fedhe haa jiraatu qabsoo saanii tokkomsuun dirqii dha. Dhaaba Oromoo malbulchamitii gareett hin qoodamne ijaaruun yoo dandahame dhabota malbulchaa walitt fiduuf dhooftuu tahuu dandaha. Tarii waldooti hawaasaa gara kanatt ceesisuuf karaa tottolchuu dhandahu taha. Ormi malbulcha qofaan hin jiratu. Hirmaata hojii jiraachuu qabu hubatanii, qabsaawoti kan walfakkaatu walduukaa toora qabsiisuu qabu. Gochi diinagdee fi hawaasomaa kurkursa malbulchaa bartuun faalamuu hin qabu. Jaarmoti hawaasaa, dhugeeffannoo, hiriyaa, saalaa, ogeeyyii fi qaroo gocha golotaa irra walaba tahuu qabu. Murna keessa jiran osoo hin hediin Oromoo hunda tajaajiluutu irra eegama. Waldooti dhugeeffanno, ogneessotaa fi dargaggoo, murna tokkoott riqachuun kanneen akka ujuutt isaan ilaalan xiqqsuu of tuffachiisuu taha.
Sana jechuun biyyi keenya karaa barumsaa, fayyaa, hadhaadhyyuu, sportii fi aadaa gumaacha barbaaddi. Jireenya gadgaloo biyya ture jalaa bahuu saaniif namoota hunda miti kan gammadaa jiraatan. Kanneen rakkina teessoo hin fixatinii fi kanneen jireenyichumattuu hin barres jiru. Kanneen kan itt baran fakkaatan illee yaada qeyee irra walaba miti. Hunduu akka waliiti, kanaaf jajjabeesaa fi deggersi yeroo warra fi gosti hin jirre kanatt kan naannaa jiran irra ni barbaachisan. Hunduu hawaasa nagaa qabeessa kan yeroo gomman jabina kennuuf fedhu. Eenyuu biyya yaaduun kaayyoo irra cehee diinaa jilbeechuu hamma gahutt kophaatt dhiifamuu hin qabu. Kanneen ilaalcha ABO dimimmiseessan keessa tokkoo sana.
Ayyaanoti walii fi kophaas qaban jiru. Yoo waliin ayyaaneffatan yeroof illee haa tahu, biyya ala fiduu dandahu. Beekoti keenyaa fi dargaggoon keenya yabboon walitt dhufanii umsata saanii itt shaakalan yoo qophaaweef halagaa caalaa nutt riqachuu dandahu. Bakki dubartii haala haaraa kana jalatt isa beeknu irra adda. Kanaaf dhiiroti osoo isaan walabummaa halagaa kanaan irra hin qoollifatin walqixxummaa saalaa fudhachuu saanii mirkaneesuufiin kan hardha bor jedhamu miti. Dubaroon obbolaa saanii dhiiraa waliin walqixxumaan akka biyyi saanii bala itt buhe kana jalaa itt baatu faluu qabu. Gabaabaatt sababii lammiin tokkoo tahuu fi enyummaa waloo keenyatt boonuu hojiin agarsiifamuu qaba. Yoo akka hawaasaatt waliin dhaabbanne mootummaa jala jirru irratt dhiibbaa tolchuun bu’aa lammii fi hawaasa keenyaa argamsiisuu dandeenya.
Kan beeknu keessaa tokkoo dhahuuf, waldaan hawaasa Itiyoophiyaa Washington DC miseensa saatiif waan mootummaa irra argamsiisu keessaa tokkoo waldhaansa. Sana argachuuf nammi keenya osoo hin jaallatin achitt dhaqee horii baasee galmeeffama. Jaraaf kan jalaa baqate deeffachuun injifannoo dha. Qaaniin du’a caalti kan Oromoon jedhuu sanaa. Oromoon DC jiru waldaa Hawaasaa seeraan galmeeffame qaba. Hundi achi jiratu garuu miseensa miti.
Kan miseensa tahanillee irra dheessa jiru. Sunis maaliif akka tahe waan hundi gaalchaan beeku. Kaanhomaa keessa kan hin jirre yoo tahu kaanimmoo waldoota Itiyoophiyaa irra faca’aee jira. Waldaan Oromoo waggaa dheeraaf laasha’ee jira. Sun dadhabbii Oromoo irra madda. Waan biyya ilaalu irratt waliin dhiibbaa gochuuf yaaliin tolchine hiriira hobbaatii qabachuun waaqbeekii tahe qofa. Habashaan hiriiraa fi halkan dungoo qabatee dhaabbataa buluu caalaayyuu, horii itt dhangalasee qaawwaa seera jiru hundaan dhiibbaa tolcha. Oromoon qaawwota sana of barsiisuuf illee kan aggaame hin fakkaatu.
Haala jijjiiruuf dhaabota malbulchaa keessatt namooti qooda fudhatan, yeroo dhaba hawaasomaatt dhufan, hunda toohachuuf bolola qaban of duubatt dhiisuun barbaachisaa dha. Kanneen Oromoo hundaaf dhiisamuu qabu. Oromoon garagarummaan ilaalcha qabu akka jirutt tahee nagaan waliin jiraachuuf basha’uu barachuu qaba. Kan Oromiyaa bilisaa fi ofiin bultu keessatt irra eegamus sana. Kana mirkaneessuuf dura jaarmiyaa hawaasaan eegaluu dha. Walgahiin kanneen Oromummaatt amananii waamamee, eegaleen Oromummaa, yoomuu fedha kamiifuu, jeeqamuu hin qabne maalfaa akka tahan tarreessuu qabu.
Oromoon ala jiru nafii safuu tahan kan yoomiyyuu cabsuun hin dandahamne mee haa tarreessu. Sana cabsuun ni adabsiisa. Ilaa fi ilaameen tarree sana keessaa tokkoo tahuu qaba. Kanaaf wal dhaggeeffachuuf darabeen dubbachuun mirgas dirqamas taha. Tuqaalee malbulcheessitoota wal dhabsiisan keessa tokkoo dhiba “ilaa fi ilaamee”ti. Kanaaf waldaan hawaasomaa isa kudhaammachuu qaba. Wanti akka hamees kan jaarmota Oromoo jeeqan keessaa tokkoo. Hameen eegalee dubatt hafummaati. Waldaa tolfamu keessatt sun safuu tahuu qabaa. Komeen yoo jirate fulduratt bahee dubbatamuu malee lafa jala jette jettee diigaa facaasuun yk callisanii irra qollifachuun akka hin tahu.
Sabi hawaasa cimaa qabu miseensota saa hiriirsuun itt salphata. Waldaan hawaasaa dura amantee miseensota saa irra uummachuu qaba. Sunimmoo hojiin muldhata. Kanneen jalqaba galfati itt kennamu kan wareegama barbaachisu baasanii waldicha karaa tolaa irra buusan tahuu qabu. Sana malee calqabuma mamii kan uuman taanaan dubbiin Oromoo deebitee bisaan dhugdii.
Haawaasii kutaa hanga addunyaatt walduraa duuba ijarama. Altokko ijaaramanii walabummaan dhiifamnaan raajii hojjechuu dandahu. Marii malbulcha walaba murnoota haa tahu abba abbaa gidduutt akka tahuu gargaaruu dandahu. Waldaa diinagdee fi yaalii daldalaa kan humna lammii guddisuu dandahan jajjabeessuuf carraa qabu. Waanti gargaaruu dandahan hanga Oromoo hunda murna kam irraayyuu haa tahanii, tajaajiluuf dudhama qabaatanitt daangaa hin qabu.
Hawaasi jabaan ala jiru eenyummaa lammii eegee fi fedhin saa alatti akka leeyu guchuu dandaha. Dhaloototi alatt dhalatan akka eenyummaa saani wallaaluun warra hin komanne gargaara. Biyya hundi eenyummaa himachuu dandahu keessatt, Oromoon biyya halagaatt dhalatan akka raammoo dhoqqee sa’aa maddi saanii kan hin beekamne tahuu hin qabani. Oromoon orma Afrikaa boonaa, seenaa of dandahe qabu, aadaa, dudhaa fi seeraan bulmaata addunyaan itt boonuu dandahu akka qabu itt himamuu dha.
Barreessan kun yeroo waa’ee of ijaaruu dubbatu rakkina dhalooti Oromoo si’ana waa ijaaruutt qabu wallaalee miti. Kan hardha dhugaa tahe kaleessa dhugaa hin turre borris dhugaa tahuun saa dirqii hin tahu. Oromoon durii ijaarsa godinaa sochoose qabachuun saanii fi akka loltuu fi seera tumootaatt gita kan hin qabnee akka turan kan garba gamaa dhufanii arguuf carraa argatan malalchiifatanii turan. Kanaaf rakkinni amma mullatu kun kan haalli itt fide malee kan qaccee dhaalmaan dhufe miti jedhee fudhata. Jarma cimaa malee eessayyuu gahuu hin dandahamu. Karaa malbulchaan hagam akka gasansara taa’e Oromoon ni hubata. Dabbalooti gurguddaan dhaabaan osoo hin tahin ofiin waan halle tolchuu barbaadu. Iccitii xixinnoo kuufatan shaanxaa saanii malee kan beeku hin jiru. Isaan badnaan duukaa bade jechuu dha. Kan jaarmaa cimaa qabu garuu abba tokkeen badeef itt fufiisi hin dhibu. Abba tokkeeti qoodi jarmaa caalu itt hin kennamu; kan itt kenname qofa hojiirra oolchu. Kan hojiitti bobbahe hundi hanga qooda saa jabeessaa.
Dhaaba ijaarrachuun wiirtuu sochii Oromoo tahuu qaba. Sochichi hunda haammataa tahuun barbaachisaa dha. Kanaaf dubartiin fi dargaggoon alatt hafuu hin qaban. Fedha murnoota saanii addaa tahaniif waldaa akka ijaarratan jajjabeeffamuu qabu. Sana gochuun dargaggoo hoogganoota borii gidduu fi walkaa dilormaa dubaroo gidduutt ofitt amanuu fi wal amanuu uumuu gargaara. Sanaan taliisummaa hanga yoonaa nu qabatee jiru irra haanna taha. Me dantaa saanii eeguu fi ofiin bulummaa lammiif hunda waliin haa dhiichan. Kana malee yoo muuxannoo qofti gad jabeeffama tahee shakala micciramaa duriitt deebi’uu dandeenya. Kanneen rimsama gurmeessa ammayaa hojiirra oolchuuf dudhaman waliin jalqaba j basalgaa nu barbaachisa. Jaarmoti Oromoo jaarmaa haawasa amma jiran kamiinuu kan dorgoman tahuu qabu. Akka Oromoo durii ijaarsa qilleensi hin galle kan sadarkaa addunyaatt dorgomuu dandahu ijaarrana jechuu dha.
Oromoon waliin eegalee Oromummaa lafa kaawwachuu dandeenyaan injifannoo isa guddaa dha. Kanneen biyya saanii jaallatan alaabaa Oromummaa garagarummaa hundaa olitt qabatanii dhufu. Kanneen kana hunda booda qeyee halagaatt hafan ofumaanuu of baasan jechuu dha. Oromummaan dhiiga qofa miti ilaalcha addunyaatisi. Ijoolleen Oromoo, afaan waldhaaluu qofan qollifatan yk ofirraa dhiibaman jiru taha. Jarri akkasii gaaga’moota kolunummaa malee balleessaa saaniitt ilaalamuu hin qabu. Qabsoon isaan warratt deebi’uuf tolchan jajjabeeffamuu fi gargaaramuu qaba. Akeeki sochi bilisummaa mirga badde duwwaa osoo hin tahin lubbuu baddes deebifachuu dha. Osoo ifaajjeen deebifachuu hin tolfamin Oromoon mooraa diinaa keessatt dhiifamu jiraachuu hin qabu.
Yaadi kun gochi orma tokkoo malbulcha qofa miti, hawaasommii fi diinagdeenis jiru kan jedhuurraa madde. Yaadi asi irratt dhihaate Oromoo gargar faca’aa jiru sochiin hawaasomaa walitt fidinna kan jedhu. Oromoon halagaa jalatt malee Oromoo jalatt wal qixxummaa gaafataa. Hundi Oromoo Oromummaa kan qayyabatu akka sanatt. Waan isa ilaalu hundatt marii barbaada. Marii irratt ilaa fi ilaameen murtii irra gahuu jaallataa. Dur aangoon kamuu seeraan dangahamaa ture. Hundi seera sana keessatt suduudaan yk karaa iddosota saa gumaachee jira. Sanaaf seera ulfeessaa. Dhaloota ammaas sun sammuu saa keessa jira. Seeraa alatt Oromoon Oromoo irra waan itt dhufu hin fudhatu sun safuu dha.
Si’ana dubbi angoo orma tokkoo irratt kan dantaa qaban hedduu dha. Sirna wal qixxummaa gaggeessuuf dhiibbaa adda addaa jalaa dandeettii fi dammaqina ittiin bahan barbaachisa. Dhiibboti kun kaasaaa wal qayyabachuu dhabuu lammii gidduutt uuman keessaa tokkoo. Marii fi ilaa fi ilaameetu dhiibbaa kanaan mudaa godhate. Rakkina qabsoo malbulchaa keessa jiru irra haanuuf tattaafataa misa nagaa dhaabota noolaas kunuunsuu qabna. Yeroo fudhata taha garuu tolfamuu dandaha. Oromoon “sissiqaa goobana” jedha, kanaaf yaaluu eegalaa. Kan badii irra baraaramnu yoo Oromummaa jabeeffanne qofa.
Rakkinni gara malbulchaan dhufe Oromoo gargar facaasaa jira. Akkitt wal taasisuuf hanga yoonaa yaalle hin milkofne. Kanaaf waldaan malbulchamitii maqaa Oromoon jiran keessaa kan gargar baha irra oole hin jiru. Harki diinaa kan hin muldhannes baqaqa kanatt gumaacheera. Dantaan Oromoo kamuu ijaaramnaan Oromoof madda humna namaa, waatattaa fi ayyaamiin qabsoo Oromoo kan ol kaasu taha. Dhaaboti Oromoos madda kana dhuunfachuu barbaadu. Diinni waan dandeettii Oromoo ol kaasu hundaan mormaa. Waldoota dhuunfachuu dandhuu baannaan haa caccaban jechuun diinaa waliin ijaajjuu akka hin taane eeggannoo barbaachisa. Dhaaboti Oromoo dhugaan akka waldooti noolaa bu’aa Oromoo hundaaf walabummaan misan dhiisuu qabu. Maltee diinaa fi gargar baastuu keessaa irra eeguus qabu.
Waldaaleen hawaasaa milkoofnaan rakkina cimaa fi itt haanutt cehuu dandahu. Waldaaleen kun misa kutaa biraafis dhooftuu tahuu ni dandahu. Oromoon horii fi dandeettii gurmeessaa qaban indoosaa fi gorsaaf walitt fiduun ni dandahama. Oromoo waa’ee biyya saanii irratt ilaalcha addaa qaban mari’achiisuuf waldooti akkasii anjaa qabu. Garaagaummaa keenya kan jedhan ifatt yoo baasan laallibbati yaada leellisu filachuuf carraa argata. Jarris tarii ofiffummaa malee garagarummaa akeeka akka hin qabne ni hubatu taha. Nammi jiraatee tokkummaan qabsaawu, nyaatee bulu, beekumsa argachuu, fayyaa saa eeggachuu, wal jajjabeessuu fi waliin gammaduu, aadaa saa eegee dhaloota dhufutti dabarsuutu irra jira. Karaa kun itt mirkanaawu quwatamuu qaba. Tokkummaa keenya osoo hin diigin garagarummaa keenya akka itt qabanu haa barannu. Oromoo ammayyaan dhaalaa qarooma Gadaa “ilaa fi ilaamee”uumeeti. Kanaaf wayyoomsuu malee ajjeesuu hin qabani. Gara battala waloo kan Oromummaan keessatt olhantummaa qabutt, sochi hawaasomaa, socho’uufis isatt dhimma bahuu qabu. Sochii gara battala waloo kan Oromummaan olaanaa itt tahe uumuuf dhimma itt bahuu qabu.
Sochiin hawaasomaa ida’ata malee kan qabsoo malbulchaa lammiin wal dorgomu miti. Kanneen Oromoo walitt fiduu yaadan hundi haa eebbifamani.
Oromummaan haa lalisu!
Garaa garummaan ilaalchaa malbulchaa tokkummaa keenya bu’uuraa hin diigu!
Ibsaa Guutama
December 2007


text:
“Ati waan hundumaa gochuu akka dandeessu nan beeka, akkeka Kees karaatti kan hambisu hin jiru.” jedha Iyoob erga waan jireenya isaa irratti raawwatame hundumaa argee booda. Dubbii beekumsa ykn hubannaa malee dubbatamuun, qiliilee dhimmanii qotuudhaan yaada ykn akeeka Waaqayyoo nama irratti qabu karaatti hambisuu yaaluun gowwummaa dha. Gowwummaa gara du’aatti ykn gara dheekkamsaatti nama geessuu dha malee akeeka Gooftaa dhowwuun hin danda’amu.Akeekni Gooftaa karaatti hafuu akka hin dandeeny hubachuuf, mee waa’ee nama tokkoo haa hubannu.
Mee jireenya Yoseef, ilma Yaaqoob isa “Israa’el” jedhamee moggaafamee, haa ilaallu. “Obboloonni isaa garuu akka abbaan isaanii obboloota isaa hundumaa caalaatti isa jaallate yommuu argan isa in jibban, nagaas itti dubbachuu hin dandeenye.” (Uumama 37:4) Namni nama jaallatu tokkoof akka inni waan gaarii godhuuf beekna. Jaalalli abbaa isaatii Yoseefiif caaluun isaa kennaa, badhaasa ykn gochaa isaaniif ta’u irra kan Yoseef akka caalu hubataniiru obbolootni isaa. Kun immoo hinaaffaan isaan keessatti akka biqilu taasise. Hinaaffaanis jibba dhale.
Waaqayyo ittuma dabalee Yoseefiif mul’ata (abjuutiin) kenneef. Abjuu abju’ate kana yeroo inni dhaqee obboloota isaa kanatti himu immoo hiikaa abjuuchaa yaadanii ykn hubatanii ittumaa isa jibban. Kanas sagalee kana keessatti in arganna! “Yoseef abjuu abju’atee, obboloota isaatti yommuu hime, ittumaa caalchisanii isa in jibban.” (Uumama 37:5) Boqonnaa dhuma kana hanga lakkobsa 11tti yoo ilaallee abjuu isaa fi hiikaa isaa (akkaataa isaan yaadanii fi akkaataa abbaan isaa itti hike) in argina.
Akkuma ani gararraatti tuqe, abjuun ykn mul’atni kun hinaaffaa fide; hinaaffaanis jibba, jibbi immoo karaa itti isa (Yoseefiin) balleessan yaada isaaniitti galche. Hiikaan abjuu sanaa akka isaan irratti hin raawwatamneef hiikama yaaddoo isaanii (solution) jedhanii kan isaan yaadan isa ajjeesuu ture. Erga isa ajjeesuudhaaf murteeffatanii booda, isaanuma keessaa immoo tokko boolla gad-fagoo ykn qiliileetti darbachuu wayya jedhee isaan amansiise. Obboloota isaa keessaa kan kana godhe, Ruuben. Kanas sagalee kanatti aanu keessatti arganna. (Uumama 37:21-22 --- “Ruuben garuu yommuu kana dhaga’e, “Kottaa lubbuu isaa hin balleessinuu!” jechuudhaan harka isaanii isa oolche. Yommus Ruuben, “Dhiiga hin dhangalaasinaa, boolla lafa onaa kana keessa isa buusaa malee, harka keessan itti hin buusinaa!” isaaniin jedhe; inni harka isaanii isa olchee, abbaa isaatiif isa deebisuudhaaf ture.”). Yaadni isaanii in geddarame. Kunis, kan Waaqayyoo biraa tahee dha; walii galtee dinootaa irraa ykn maree jal’ootaa irraa kan dhufu ijoolle Waaqayyoo ykn nama Waaqayyo akeeka irraa qabu irratti raawwatamuu akka hin dandeenye argisiisuuf Waaqayyo yaada isaanii nama kana ajjesssuu irraa gara boollatti isa darbachuutti geddare. Achiis yaada isaanii gara biraatti kara nama kan biraa geddare; innis boolla sanaa deebisanii baassu, achiis gurguruu. Kanas sagalee kanatti aanu yoo dubbifattan in argittu. (Uumama 37:26-28 --- “Kana booddee Yihudaan obboloota isaatiin, “Nuyi obboleessa keenya ajjeefnee dhiiga isaa dhoksuun bu’aa maalii qabaa? Kottaa, nuyi warra Ishmaa’el kanatti isa in gurgurraa! Inni obboleessa keenya, foon keenyas waan ta’eef, harka keenyaan waan hamaa isa irrattti hin hojjennuu!” jedhe; obboloonni isaas isaaf in dhaga’an. Warri Ishmaa’el naggaadonni Midiyaan dhufanii in darbu turan; obboloonni isaa Yoseefiin ol harkisanii boollicha keessaa baasanii, meetii ija digdamaan warra Ishmaa’elitti gurguran; isaan immoo Yoseefiin biyya Gibxiitti in geessan.”)
Harka Ormaatti dabarfamee yoo kenname illee Waaqayyo achittis Yoseefii wajjin ture. Mana namicha isa bitatee (gooftaa isaa) yeroo tajaajilaa ture Waaqayyo isaa wajjin waan tureef wanti inni hojjetu wal qixxaataaf ture (Uumama 39:2-3 --- “Waaqayyo garuu Yoseefii wajjin waan tureef, wanti inni hojjetu wal qixxaateef; inni mana gooftaa isaa nama Gibxii sana keessa ture...”) Kana irraa kan ka’e nama ormaa sana, gooftaa isaa kan ture ykn kan isa bitate sana, duratti faara tolaadhaan ilaalame. Haa ta’u iyyuu malee seexanni yeroo sanattis hin ciifneef. Dura kara obboloota isaa kan irratti ka’ee ture amma garuu kara dubartii ormaa, haadha manaa nama isa bitatee, irratti ka’e. Hawwii ykn kajeellaa foonii ishee keessa kaa’uudhaan fedha Yoseefii wajjin ciisuu laphee ishee irra kaa’e. Isheenis ija ishee isa irra kaa’atte; anaa wajjin ciisi jettees gaafatte (Uumama 39:7 ---“Takka turtee haati manaa gooftaa isaa ija ishee Yoseef irra buufattee, “Anaa wajjin ciisi!” ittiin jette.”).
Kana keessattis Waaqayyo isaa wajjin jiraachuu Isaa hin dhiifne. Fedhiin sun laphee isaa keessa hin bulle; innis hin kufneef. Diinni keenya seexanni garuu yammuu nuti isa jalaa didnu, yeroo nuti isaa wajjin walii galuu didnu, yeroo nuti tokkummaa isaa wajjin godhachuu didnu karaa ittiin ijaa ykn dudda nu ba’u barbaachaaf hin ciisu. Yoseefiinis kanumaaf jecha haati manaa namichaa sobaan akka isa hadheessitu irratti kaase. Dubartiin kun diinummaa isaaaf hin qabdu turte, in jaallatti turte, garuu seexanni ishee gargaaramee Yoseefiin hadheessuutu irra ture. Isheenis abban manaa ishee karaa deeme yemmuu deebie, akkumaa inni mana ga’een Yoseefiin itti hadheessuu jalqabde (Uumama 39:17 --- “…Garbichi Ibirichi inni ati nutti fidde, anatti taphachuudhaaf anatti ol gale;…”). Iddoo kana yoo dubbiftan, akkaataa isheen himata ishee itti jalqabde yemmuu ilaalu dhugaa dubbachuudhaan eegalte ykn jalqabde. Dhuguma garbicha bitatanii dha, dhuguma nama Ibiruu ti. Garuu wanti sana booda jiru hundi soba, maqaa Yoseef faaluudhaaf kan dhiheeffamee dha. Nutis har’a kan nuti hubachuun nu irra jiru, diinni ijoollee Waaqayyoo (seexanni) maqaa isannii balleessuu ykn xuressuu yemmuu jalqabu wanta dhugaa fakkaatu dura kaa’uudhaan akka ta’ee dha. Hubachuun gaarii dha. Hubachuu dhabuun eebba nama jalaa hambisiisa. Abban manaa dubartii sanaa, manni isaa Yoseef irraa kan ka’e akka garmalee eebbifame beeka ture. Yeroo haaati manaa isaa dubbii dhara ykn soba itti himte, murtii mana hidhaatti Yoseefiin darbachuutti jarjaruu isaa dura Yoseef irra dhaga’uutu irra ture . Kun immoo hubannaa dhabuu isaa irraa kan ka’ee dha; kun immoo eebbaa isaa sana isa dhabsiisuu danda’a.
Yoseef garuu (akkuma gaafa obboloota isaatiin bollatti yemmuu darbatame Waaqayyoo isaa wajjin ture) mana hidhaattis Waaqayyo isaa wajjin ture. (uumama 39:21 ---“Waaqayyo garuu Yoseefii wajjin ture, gaarummaas isatti argisiise; namichi mana hidhaa eegus faara akka inni itti tolu in godheef.”) Namicha mana hidhaa eegu sana durattis akka inni faara tolaadhaan ilaalamu godhe Waaqayyo. Achittis wanti inni hojjetu wal qixxaataaf ture (uumama 39:23 ---“Waaqayyo Yoseefii wajjin ture, waanuma inni hojjetu waan isaaf wal qixxeessuuf, namichi mana hidhaa eegu sun waan eegumsa Yoseef jala galche hundumaa isatti dhiise, isa harkattis hin lakkofne.”) Waaqayyo akeeka si irraa qabaannaan, boolla dukkanaa keessattis ta’e biyya ormaa keessatti akkasumas mana hidhaa ati firdii ykn murtii jal’inaan keessatti darbatamtu keessatti yeroo hundummaa Inni si wajjin in ta’a. Ati garuu bakka hundaatti wanta Waaqayyo duratti qajeelaa ta’e hojjechuu hin dhiisin, foon kee si hin mo’in.
Yoseef mana namicha garbichummaatti bitatee keessatti amanamummaadhaan hojjete, Waaqayyos isaa wajjin ture, manichis in eebbifame. Mana hidhaa keessattis gargaarsa Waaqayyootiin abjuu namoota hike (Uumama 40:8-13). Abjuu kana mana hidhaa kana keessatti hiikuun isaa immoo mana mootii keessattis abjuu mootiichaa, mootii Gibxii, hiikuuf akka waamamu ce’umsa isaaf ta’e. Gargaarsa Waaqayyootiin waan qajeelaa fi waan gaarii har’a hojjechuun kee gara isa fooyya’eetti akka ceetuuf si gargaara. Yoseef mana mootichaatti waamame (Uumama 41:14 ---“Kana irratti mootiin Gibxii ergee Yoseefiin in waamsise; isaan boolla mana hidhaa sana keessaa ariifachiisanii isa fidan; inni haaddatee, uffata isaas erga diddiirratee, gara mootii Gibxiitti in dhihaate.”). Waamamuu duwwaas miti, abjuu mootichaas in hiike. Abjuun kun hiikamuu isaa duwwaas miti, mootichis kennaa kana Yoseef Waaqayyoo biraa akka argate dhugaa ba’e, isa jajes. (Uumama 41:39 ---“Mootiin Gibxii yemmus Yoseefiin, “Erga Waaqayyo kana hundumaa akka ati beektu godhee, namni hubataanii fi ogeessi akka keetii hin jiru…”). Kana irra darbee immoo mootichi ta’itaa ykn aangoo isaa Yoseef jala galche (Uumama 41:40-41 ---“…ati mana koo irratti gooftummaa in fudhatta, sabni hundinuu akka ati ajajjutti in abboomamu, ani immoo teessoo mootummaa koo duwwaadhaanan si gararraa jira” jedhe. Mootiin Gibxii ammas Yoseefiin, “Kunoo, ani guutummaa biyya Gibxii irratii aboo siif kenneera” jedhe.)
Kana boddee dha egaa baroota dura abjuu Yoseef abjootee ture kan mirkanaa’e. Abjuu namootaa erga hiikee booda kan isaas dhugoome (Uumama 42:6 ---“Biyya Gibxii hundumaa inni bulchu, namoota biyya hundumaattis inni midhaan gurguru Yoseef ture; obboloonni Yoseefis dhufanii isa duratti dhihaatanii, hamma mataan isaanii lafa ga’utti in qoomma’aniif.”) Dinni wanta Macaafa Qulqulluu keessatti Uumama 42:6 irratti ta’uuf jiru kana abjuu Yoseef keessaa obboloota isaatti argisiisuudhaan hanga isa balleessanitti akka isaan yaadan taasisee ture. Waaqayyo garuu akeeka kana caalu Yoseef irraa qaba ture. Innis, Yoseef namootaaf eebba ta’uu, namootaa fi mootiif abjuu hiikuu, saba Gibxii fi saba naannoo sanaa, obboloota isaa, abbaa isaa, firoota isaa fi lammii isaa dabalatee beela irraa akka oolan taasisuu dha. Yoseefis ogummaa Waaqayyo kenneef gargaaaramee in raawwate. Akeekni Waaqayyoos bakka ga’e. Akeekni Waaqayyo namaaf qabu utuu karaatti hafuu in danda’a ta’ee, gaafa Yoseefiin ajjeesuu yaadan obbolootni isa karaatti in hambisu turan. Garuu hin taane. Iyob kana qulleessee lafa kaa’eera . …” Ati waan hundumaa gochuu akka dandeessu nan beeka, akeeka kees kan karaatti hambisu hin jiru.” (Iyob 42:2)
Qajeelummaa, abboomamuu fi amanamummaan yeroo hundaa seera ittiin deddeebi’uu keenyaa ykn 'Principles’ keenya taanaan, danqaan, gufuun, ykn haxxummaan diinaa (seexanaa) nu hin danda’u. Inni Yoseefiin hin dandeenye; har’a immoo caalaatti iyyuu nu hin danda’u, Kiristoos waan nu wajjin ta’eef.


text:
Kaayyoon keenya
Wangeela Maatewoos 19:14 keessatti Yesuus “daa'imman xixiqqooni gara kiyya haa dhufanii hin dhowwinaa! Mootummaan samii kan warra akkanaatii" jedhe.
Daa’immaniif Macaafni Qulqulluun daa’imman karaa Seenaawwan Macaafa Qulqulluu ibsitoota ta’aniinifi wantoota haala adda addaa fi midiyaa wal qabatoo ta’aniin, World Wide Web, bilbila mobaayilii/GDD dabalatee, afaan daa’imti tokko dubbatu kamiinuu tiraaktiiwwan haalluu qabanfi kitaabota haalluu qabaniin Yesuus Kiristoos daa’immaniin akka beekkamu gochuu dha.
Seenaawwan Macaafa Qulqulluu kunniin hamma danda’ameen guutummaa addunyaa irratti daa’imman miliyoona 1.8f tolaan ni raabsamu.


text:
Ibsa Waldaa Hawaasa Oromoo Minesootaa …
——–
Gara:
– Waldoota Hawaasa Oromoo Addunyaa
– Oromoota Biyyoota Addunyaa irra facatanii jiraattan maraaf
Irraa: Waldaa Hawaasa Oromoo Minesootaa, USA
465 Mackubin Street St Paul, Minnesota, 55103
Tel: (651) 751-3040; Fax: (651) 224-1786
Website: www.OromoMN.org
Dhimmi isaa: Ibsa waa’ee Guyyaa ‘Oromia Diaspora Festival’ jechuudhaan Wayyaanee fi OPDOn ayyaana qopheessaa jiran ilaala
Yeroo ammaa kanatti Motummaa Wayyaaneen kan bulfamu Itiyoophiyaa keessatti mootummaan naannnoo Oromiyaa Guyyaa Diyaasporaa Oromiyaa jechuudhaan ayyaana akka qopheessaa jiru ni yaadatama. Ayyaanni kun “Oromia Diaspora Festival” jechuudhaan gaafa Hagayya 3-10tti akka ayyaaneffatamu ibsi karaa Embassy Itiyophiyaa baafame ni agarsiisa.
Kanaaf Ayyaanni kun kan qopheeffameef Oromoota biyya ambaa keessa faca’anii jiraatan gidduutti wal-shakkii fi wal-dhibdee uumuuf kan karoorfate tahuu hubattannii Oromoonni marti ayyaana kana irraa akka qooda hin fudhanne isiniif dhaamaa, mootummaan Wayyaanee yeroo ammaa kana lafa ilmaan qotee bulaa Oromoo if saboota biro irraa buqqisee maqaa misoomaan gurgurataa akka jiruu fi “kottaa lafa mana irratti ijaarrattan isiniif kenninaa” jechuudhaan lafa qabiyyee Oromoo taheen Oromoota akka gowwomsaa jirtu beekuun barbaachisaa dha jennee amanna.
Waldaan Hawaasa Oromoo Minesootaa guyyaan Oromia Diaspora Festival jedhamee Adaamaa-Oromiyaatti kabajamuuf qopheeffame kun guyyaa lafti ilmaan Oromoo irraa fudhatamee ilmaan jala-deemtota Wayyaaneef kennamuuf karoorfate tahuu beektanii qooda irraa fudhachuu irraa akka of-qusattan dhaamsa isaa ni dabarsa. Dhaamsa kana irra tarkaanfattaanii yoo qooda irraa fudhattan garuu itti gaafatama seenaa jalaa akka hin baane hubachiisuu feena.
Galatoomaa,
Waldaa Hawaasa Oromoo Minesootaa
Sait Paul, Minesootaa, USA


text:
Tunisiyaa eessa?
Roorroon mirgaa, nambiyyaa Tuunisiyaa Bouazizi akka of gubu tolche. Abdii kutannaan badiisa nambiyyaa sanaatti geese Tunisiyootaa wayyaba keessas ture. Utuu akkuma lammii saanii sanaa of gubuu irra hin ga’in abbaa hirree Been Aliitt fincilani. biyyooti Baha Gidduu rakkina walfakkaataa qaban mirgaf wareegamuun akka jiru Tunisiyaa irra arganii sosso’uu eegalan. Gaha jechuun gaha jechuu akka tahe beksisuuf tokkummaan mootummaa saaniiti ka’anii. Akeeka saanii fiixaan baasanis hin baasinis moo’ummaan kan ummataa malee kan abbaa qawwee akka hin taane addunyaati agarsiisaniiru. Dhimma halagaa osoo hin tahin olhaanaan fedha ummataa akka tahe muldhisan. Fincilli kun yeroof hankaaksamuu ni dandaha, qabsicha garuu hambisuun matumaa hin yaadamu.
Fincilli ummataa akka golfaa biyyaa biyyati darbaa jedhama. Qorichi saa ulfina mirga ummataa fi abba tokkee, seeraan bula fi bulcha demokratawe. Bakka sun hanqatett namooti kanneen roorisaa diduu uggan irra barnota argatu. Ammuma yk bubbulee dhibeen waliti dadarbuun hin oolu. Hammam akki danda’an adda adda hatahu malee obsi dhumuun waan hin oollee. Sochooti Addunyaa 60mootaa kan nu huubachiisanii darbani.
Si’ana gurguddoon empayera Itiyophiyaa yaadaan walfakii Mallasaa akka Alii fi hoogganoota itt fincilame biraa roorisaa ta’ett Habashaan yoom ka’u jedhanii abjootu. Kun caalaa alati qiliwissaa jira. Gurguddoon sun ofii suduudaan bakka hin gubanne jiraataa biyyaan akka Afrikaa kaabaa ka’i jedhu. Ummati saanii tarii obbolaa saanii Kaaba Afrikaa jiran irra hala hamaa keessa jiru taha. Garuu gartokkon Wayyaaneen dira’inuma seetiin of xaxxee kuftii yoo eegan gara biraan fayyisooti saanii akkuma nugusa saanii dhumaa deebi’anii nu baraaru jedhanii abdatu. . Fakmishoon bulchoota habaqaluu kan yeroon itt darbe fakkaata. Balfii fi fincilli eegamuun, dhoowaa Tunisiyaa duras ture. Amma kan dibbee rukichiisuu fide maalii? Sanduqa irbaan ango Mallasaan dafqaa fi dhiigaan argate fudhachuu yaalanii dadhabani; ka’i ummataas yoo kan dur caalaa qophaawan tahe malee danqaraan sana gadii isa hin eegu.
Oromoon koloneeffataa irra mirga saa falmachuutt erga ka’ee tureera. Yeroo wanti halle (haala waattahisaa fi yaattahisa) wal qixxaatu fincilli ummataa waan hin oolle; garuu osoo haalli hin bilchaatin kan garbooman ciniinfachiisuu yaaluun miti. Kana malee hamajaajii aangoo hin qabne aangessuu ta’a. Oromoon haala amma jiru caalaa hamaan itti hin dhufu. Araddaa akaakilee saanii irra buqqa’a jiru; guyyuu kurkurfamaa, hadhaan faalamaa, guraaramaa, dhabamaa, hidhamaa, fi ajjeefamaa jiraatu. Gaaffiin saanii mirga sabummaa ofii ofiin murteeffachuu ammallee itt ga’isamaa jira. Ammayyuu jaarmaan duubati harkifataa jiru. Haalichi yoom akka dhoowu hin beekamu. Kanaaf of danda’oo ta’anii eeggachuun dirqii dha.
ABOn adda bilisummaati. Kaayyoon saa finnaa empayeraa diigee republic Oromiyaa ijaaruu dha. Qabattee kana irratt dubbii wal jala dabarsuun dhimma nagaa fi qayabannoo dhaabota Itiyoopiyaa waliin qabaatamu hin gargaaru. Dhugaatu gargaaraa ulfinas nama kennisiisa. Akeeki mormitoota Itiyoophiyaa Mallasaa fonqolchanii akka hogganoota empayerichaatti bakka saa bu’uudha. Kanaaf akeeki saanii yoo mirga Oromoo dhihaatan beekaniif malee Kaayyoo ABO waliin faallaa dha.
Halaalaa Mallasaatt ka’aa jedhanii waamicha gochuun abbaawummaa dhabuu dha. Kan waamu itt baha ka’ichaa dhandhoonuuf qophee ta’uun nama gidduti argamee kan duubati dhuka’u yoo jiraate hirmachuun dha. Waa’ee tumsa Oromoo waliinii ilaalchisee bu’aa wayyaa kan aangoo irra jiru caalaa agarsiifnaa jennaan ABOn gurra qeensuu hin dhiisu.. Sana malee akka jaartittiin jette “Dhama raasuun maal haa baasuufii?”
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa ta’u!
Ibsaa Guutama
Guraandhala 2011
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


text:
Kun fuula aadaa ti. Aadaan waan hunda of keessaa qaba: sirba, geerarsa, hibboo, mammaassa, br> dubbii durii, tapha ijoollee, walaloo, weedduu, eebba fi kkf hunda qaba. Hamma ta'e tokko kunoo dhiheessineerra. br> Warra waan kana walitti qindeessanii nuuf dhiheessaniif galanni keenya dhuma hin qabu. Waan danddeettii keessanii gummachuu hin dhiisinaa.
Note: The following links are either in MsWord, Adobe Reader, or Windows Media Player.
You can download Adobe Reader here for free.
You can download Windows Media Player here for free.
Geerarsa (Tirfee Raagaa)
Sirba Ajjeesaa (Tirfee Raagaa)
Mammaassa (Tirfee Raagaa)
Sirba Durbaa (Tirfee Raagaa)
Sirba Lolaa (Tirfee Raagaa)
Tokkeen Maali (Tirfee Raagaa)
Weedduu (Malaakuu Tafarraa)
Yaa Eeboshe (Tirfee Raagaa)
Yaa Mucaa Sheemee (Tirfee Raagaa)
Ateetee (Tirfee Raagaa)
Wallagaa yaa lixa biiftuu (Tirfee Raagaa)
Tolosaa (Bishanqoo Kottoshaa)


text:
Eegafayyaa Ofii
Beekoti akka fayyaa itti eegan ni barsiisu jedhama. Kanarrati waan beektu qabdaa Abbaa Hoduu jedhe tokkoo? Hamman beeku sittin hodeessaa dhaggeeffadhu jedhe Abbaan Hoduu.
Osoo hin dhukkuffatin eegafayyaa ofii kunuunsuun keessaa fi alli ofii akka namati tolu godha. Qaammi qananii qabu ayyaamii ofiif gammachuu uuma. Nammi gammachuu qabu rakoo irra haanuuf kan ofitt hin gamadne caalaa waan itt bobba’eti milkii argata. Qulqullinnii hariiroo nama waliin qabnus ni mijjeessa. Fayyaa yoo hin qabanne nammi hamaa ofirraa faccisuu hin dandahu. Qulqullina kan hin qabne fooliin saa ofirraa nama dhiibbata. Xuriin saa offirraa nama ciigaasisa. Nammi itt hiiquu hin barbaadu. Cittoo, injiraanii fi dhibee farra qulqullina qofatu leellisaan. Dhukkubi itt deddeebi’uun dadhabaa fi of jibbaa isa godha.
Haadha Fayyee jedhamti. Dubartii balballeetii (halaqaa) beekamtuun tokkoo. Wayyaa miicamaa jaallati. Kanaaf isee xuraawaa uffatu nammi argee hin beeku. Guyyuu osoo rifeensa see dibattee hin filatin hin ooltu. Rifeensi see yeroo halle qulqulluu dha. Qeensii yoo hin qoramne baaduu booressa jetti. Kanaaf saaldatee irra hin argamu.
Nyaata duraa fi booddee, harka dhiqattee afaan lulluuqqatti. “Dhiqatanii nyaachuu garaatu jaallata; nyaatanii dhiqachuu Waaqatu jaallata” jetti. Inni jalqabaa fayyaa ofiif, inni lammataa hariiroo ambaa tuqa. Sun barsiifata seeti. Harka xuriin nama hin qabattu. Afuurrisee akka aannanii urgaawa. Akka nama tokkoo tokkoo afuura xiraa namatt hin baafattu. Ilkaan see adii haanciroo fakkaata. Yeroo hunda rigatti. Harka saamuunaan yk balota aadaa akka eebicha faan osoo hin dhiqatin nyaatatt hin buutu. Miciroon ( germ) akka xurii keessatt lalistu beekti.
Fuulli see qulqulluu dha. Yeroo hunda dhiqattee dibatti. Ijisee ciimmaa hin qabu. Harka hin dhiqaminiin itt hin buutu. Manni see guyyuu harama. Mi’i manaas akka awwaara hin kuusne ni haxaawama. Haadhi Fayyee kanaaf ganda keessatt akka fakmishoo qulqullinaati laalamti. Fayyee sees akka ofii qulqullina saa eegsiftiin. Kanaaf rifeensi irratt hin guufa’u. Qeensi irratt saaldaa hin tahu. Injiraan cittoo fi buujalee hin beeku.
Haadhi Fayyee gaaf tokkoo mana obboleessaa dhaqxe. Ijoollee saa yoo agartu ni gaddite. Furrooftuu, ciimmoftuu, cittooftuu, cinooftuu, xurooftuu qeensa saaldaa fi kabeelaa duwwaa turan. Hunda waamtee dhagna irra dhiqxe. Mataa haaddee, qeensa irra qortee qoricha cittoo dibde. Buujaleefis ogana wayii itt dibde. Amma nama fakkaataniittu lamuu akkanatt akkan isin hin agarre jette. Sayyuun see mana hin turre malee itt buuti turte.
Obboleessa waamtee, ijoolleen kun yoo dhukkuffatu hammam akka itt baaftu beektaa? Hamma yoona hammam akka cireessatt marmarte beektaa? Hin dhagaeenye nan se’in jetteen. Dhibee garri caaluu, of eeguu dhabuun namatt dhufa. Kanaaf waan gootu sittin hima. Sana osoo hin godhin deebi’ee arguu hin fedhu. Deebi’ee akkasitt yoon arge cittee taana jettee qubaa itt raaste. Du’an jettee natt hin dhaamin. Akka hin irraanfanne dambiilee buu’uuraa eegafayyaa kanatt haanan sirriitt qayyabadhu jetteen.
Hunda caalaa qulqullina ofii eeguu barsiisfata godhachuu dha. Kan qulqullina ofii eegu, cireessatt marmaaruun yeroo fi qabeenya hin qisaasu. Salphaattis hin dhukkufatu. Kanaaf dambiilee kana waliin hojiirra olchuuf maatii fi ollaan mari’adhu. Akka bakka yeroo hundaa arganitt maxxanfatan gorsi. Ayyaanni abboolii fi haadholii keenyaa jabina siif haakennu. Sana jettee, nagaa itt dhaamtee, Haadhi Fayyee gara dhuftett qajeelte. Ergasii ijoolletiin dhukkuffachuu dhagahamee hin beeku, jedhe Abbaan Hoduu.


text:
Tokkummaan Oromoo hunda dursu akka qabuu fi daandiin qabsoo bilisummaa Oromoo galmaan gahuu danda’u tokkummaa Oromoo jabeessuu duwwaa akka ta’e beektotti Oromoo waggaa dheeraaf akeekkachiisaa asi gahanii jiru. Guyyaan dhimmi tokkummaa irraa hin dubbatamni hin jiru. Sababni isaa oromiyaan kan bittaa alagaa jalatti kufteef tokkummaa dhabiinsaa fi toftaa qoqodanii bituu diinaa irraa waanta maddeef. Oromoon gaanfa Afrikaa keessatti roga hundaan ummata wayyaba. Oromoon humna namaan, dingadee fi taa’umsa lafaan Itiyoophiyaa keessatti duwwaa otoo hin taane, naannoo isaatti ummata murteessaa tahee dha. haa tahuu garuu wayyabummaa naannoo keenya keessatti qabnu, gara humnaatti jijjiruu hin dandeenye. Diinni keenya nubitaa jirus ta’ee abbaa biyyummaa oromiyaa arguuf fedha hin qabne, humna Oromoon qabnu kana akka ofirratti beeknu tasa hin barbaadu. Kanaaf jecha imaamata tokkummaa Oromoo laaffisan, toftaa gara garaa dhimma itti bahee jira. toftaan diinaa kun yeroo dheeraa keessa amaleeffatamee amma mooraa qabsoo Oromoo keessa seenutti gahee jira.
Keessummaa toftaan qoqodanii bituu diinaa kun dhaabbilee siyaasa Oromoo keessa seenuudhaan tokkummaan qabsa’otaa waantota laaffisan amma dhimma itti bamuutti gahee jira. haalli yeroo ammaa argaa jirrus isuma kanaa dha. ilaa fi ilaameedhaan dubbatanii rakkoo jiru fixachuu irra, gara wal balaaleffannatti deemame. Egeree qabsoo sabaa fi galii dhaabni siyaasaa dhaabbateef cinaatti jallisuudhaan, dhimma
naannummaa, gusummaa fi amantaa ajandaa duraa taasifachuun tokkummaan qabsa’otaa akka laafu ta’ee jira. asirratti hubatamuu kan qabu qabsoo sabaa keessatti dhimma naannummaa, gusummaa fi amantaaf fayidaa argamsiisuuf otoo hin taane, golgaa kana jalatti shiraa fi dantaa dhuufaa argachuuf agoobara tolfatamee dha. Oromoo akka sabaatti ilaalanii kaayyoo dhaabaaf dursa kennuu irra, maqaa naannoo fi amantaa jalatti ruuqamuudhaan dadhabbina qabsoo hoogganuuf qaban milqisuu yaalu. Aangoo hinjirretti aadaa fi safuu Oromoo cabsanii wal dura dhaabbatu. Kanaaf kun rakkina hooggantootiin qabsoo qabanii dha. Ummati Oromoo abdii otoo hin kutanne dhaabbileen siyaasa Oromoo akka mooraa qabsoo Oromoo tokkoomsan guyyaa guyyaan kadhachaa jira. silaa tahuu kan malu hooggantoota dhaabbilee siyaasa Oromootu mooraan qabsoo Oromoo akka tokkoomu ummata Oromoo kadhachuu fi gara tokkotti luuccessuu qaba ture. hoogganni dhaabbilee siyaasa Oromoo egeree qabsoo Oromoo galmaan gahuu fi milkii argamsiisuuf haarsaa tokkummaan gaafatu kaffaluudhaan tokkummaan qabsa’otaa akka dhugoomu taasisuu qabu ture.
Tokkummaa qabsa’otaa dhugoomsinu malee diinni nuti injifannu hin jiru. Keessumaa dhalooti qubee tokkummaan Oromoo dhugoomu malee, qabsoon haarsaa guddaan itti kaffalamee as gahee jiru, akka galmaa hin geenye akka gaariitti hubatee jira. dhalooti harawaan dachee oromiyaa keessatti diina wajjin guyya guyyaan kokkee wal qabanii haarsaa lubbuu itti kaffalaa jiran, dhimma tokkummaa Oromoo akka gaarii hubatanii jiru. Hubannaan dargaggoo Oromoo kun ammoo, hoogganoota siyaasaa tokkummaa qabsa’otaaf abboomamuuf fedhan hin qabnee fi tokkummaa dhugaa Oromoon barbaadu dhugoomsuu irraa maqanii, naannoo fi amantaa dahoo taasifataniif bakka akka hin qabne hubachiisa. Sadarkaa kana qaqabuun mataa isaatiin qabsoo Oromootiif injifannoo dha.
Haa guddatuu haaxiqaatuu tokkummaa qabsa’otaa dhugoomsuuf tattaaffiin yeroo ammaa mooraa Oromoo keessatti jalqabame kun jabaachuu qaba. Tokkummaa oromoof danqaa guddaa kan ta’ee fi akka aadaattis kan fudhatamaa ture dhimma aangoo ti. Tokkummaan yeroo ammaa jalqabame kun aangoof jecha danqaan mooraa oromoo keessa yeroo dheeraaf ture waanta banamaa jiru fakkaata. Aangoon hojii fi bu’aa qabsoo argamsiisuu irraa madduu qaba. Qabsoo bilisummaa keessatti hooggannti iitti gaafatama fudhatee hojii qindeessa malee, aanggoon kan dhufu gaafa galiin qabsoo galma geese aangoo caasaan deeggarame ummati namaaf dhugoomsuu danda’a. haarsaa tokkummaa qabsa’otaa dhugaamsuuf gaafatus dhaabbileen siyaasa Oromoo fi hooggantootiin isaa kaffaluuf qophii tahuu qabu. ilmaan Oromoo lubbuu isaanii qabsoo sabaaf yeroo kennanitti, hooggantootiin qabsoo Oromoo haarsaa lubbuu gadii kaffalanii tokkummaa qabsa’otaaf abboomamuu qabu. Oromoon hooggantoota dhaabbilee siyaasa Oromoo akka tokkummaa qabsoo ummatan kadhachuun raawwatee, aadaan hoogantoota siyaasa Oromoo tokkummaaf abboomamuu dagaaguu qaba. kutaa lammaaffaa keessatti guddina siyaasaa oromoo fi hoogganoota qabsoo oromoo wajjin dhimmoota wal qabatan qabadhee deebi’a.
Kutaan lammaffaa itti fufa.
Ummata Oromootu Hoogganoota Dhaabbilee siyaasaa akka tokkooman kadhachuu qabamoo, Hooggantoota Dhaabbilee Siyaasaa Oromootu Tokkummaaf Ummata Oromoo Kadhachuu Qaba?
Tokkummaan Oromoo hunda dursu akka qabuu fi daandiin qabsoo bilisummaa Oromoo galmaan gahuu danda’u tokkummaa Oromoo jabeessuu duwwaa akka ta’e beektotti Oromoo waggaa dheeraaf akeekkachiisaa asi gahanii jiru. Guyyaan dhimmi tokkummaa irraa hin dubbatamni hin jiru. Sababni isaa oromiyaan kan bittaa alagaa jalatti kufteef tokkummaa dhabiinsaa fi toftaa qoqodanii bituu diinaa irraa waanta maddeef. Oromoon gaanfa Afrikaa keessatti roga hundaan ummata wayyaba. Oromoon humna namaan, dingadee fi taa’umsa lafaan Itiyoophiyaa keessatti duwwaa otoo hin taane, naannoo isaatti ummata murteessaa tahee dha. haa tahuu garuu wayyabummaa naannoo keenya keessatti qabnu, gara humnaatti jijjiruu hin dandeenye. Diinni keenya nubitaa jirus ta’ee abbaa biyyummaa oromiyaa arguuf fedha hin qabne, humna Oromoon qabnu kana akka ofirratti beeknu tasa hin barbaadu. Kanaaf jecha imaamata tokkummaa Oromoo laaffisan, toftaa gara garaa dhimma itti bahee jira. toftaan diinaa kun yeroo dheeraa keessa amaleeffatamee amma mooraa qabsoo Oromoo keessa seenutti gahee jira.


text:
Sochii Fincila Oromoo (SFO) – Oromo Resistance Movment (ORM)
SFO tokkummaa oromoo cimsee jijjirama qabsoo oromoof oolcha. Sirnootiin dhufaa darban bara baraan nu ajjeessaa fi qabeenya keenyaan of badhaasanii, Oromoo abbaa biyyummaa fi bilisummaa isaa sarbani, qaroo keenya ajjeessaa, hidhaa fi qe’ee isaa irraa buqqisaa jiraachuun dhaloota keenyaan dhaabbachuu qaba. diinni keenya kan nurratti goobe, humna, beekumsaa fi qabeenya qabnu qindeessinee tokkummaan dhaabbachuu dhabuun keenyaarraa kan maddee dha. kanaaf qabsoon ummata Oromoo yeroo jijjirama barbaadu irra gahee waan jiruuf Oromoon bahaa- dhihaa, kaabaa- kibbaa tokkummaan kaanee jijjirama qabsoo ummata Oromoof haa dhaabbannu.
ORM is a coordinated oromo resistance movement to end historical and contemporary injustices against oromo people; realize liberty, justice, and equality; and reinstall Oromumma and Gada Democratic system.
Tokkummaan humna!


text:
Jaallannee Gammadaa | VOA
WASHINGTON DC – Godina Haraargee Dhiyaa Aanaa Giraawwaa keessatti Gamtaa MEDREK bakka bu’uun dorgomuuf jecha galmaa’uuf kan deeman miseensi Kongresa Federaalawaa Oromoo Obbo Jaafar Mahaadii Yuusuuf didamuu isaanii torbanneen hanaga tokko dura Raadiyoo Sagalee Amerikaaf ibsanii turan. Sana booda deebi’anii dhaquuf qophaa’aa ituu jiranii qabamanii torban lamaaf hidhamuu isaanii dubbatu.
Yeroo kanattis bilbila harka isaanii polisoonni harkaa fudhachuu isaanii kan dubbatan Obbo Jaafar biyya alaa irraa siif bilbilamaa jehuun dararaan adda addaa irratti rawwatamuu dubbatan. Dhuma irrattis mana hidhaa baafamanii iji isaanii hidhamee akka jiruutti laga kosiin itti gatamuu tokkotti geessanii na gatan jedhaniiru.
Gama kaaniin Bordiin filannoo Oromiyaa torbanneen hanga tokko dura maaliif akka Obbo Jaafar galmeeffamuu akka diidaman gaafatamanii, dhimmicha dhaga’uu isaanii fi qoratamaa akka jiru ta’uu ibsan. Garuu dhimmi Obbo Jaafar akka aangawaan kun jedhan furmaata ituu hin argatin hafee galmeen dhunfaan qaban jalaa saamamee dararaaa na irratti polisoonni ga’aniin lubbuu koof baqadheen Finfinnee keessatti iyyataa jira jedhu.
– VOA


text:
Finfinneen Oromiyaa keessatt bu’uurfamte kanaaf qaama see ta’uun wal hin falmisiisu. Oromiyaan jaarraa oliif qabaa halagaa jala jirti. Finfinneen akka battala human qabateetti tajaajiltuu waan taateef Oromoon too’annoo bucuullee irraa hin qabu. Finqiclha Dargii duuba Oromiyaan humna qabatee jiruun kan fakkeessaa ta’us ifatt beekamtee caasaan bulchaa dhaabbateefii jira. Waan hariirtii ulee falfalaa fakkaatuun empayerittiin Federeeshinatt jijjiiramte. Kanaaf finnooti federeeshinaa hundi ijaaruu fi gaggeessuuf gumaacha walqixee qabu jedhamee yaadama. Kanaaf finnaan federaalaa tokko kophaa ba’aa baatu hin qabatu jechuu dha.
Yoo Oromiyaan feete Federeshinichi Finfinnee Oromiyaa irraa kiraayi fudhachuu yookaa bakka tolaa lafa bitee magaalaa mummittii haaraakaroorfatee ijaarrachuu qaba. Sun hafee ammmas Finfinnee akka lafa qabaa jala jiruutt fudhachuun ofumaa baballisuu yaaluun geeddarama uumaa empayerichatt goone jedhame haaluu dha. Filmaati biraa federalummaa gaabbanii akkuma durii ifaan finnaa empayeraatt deebisne jechuu dha. Sana duuba gaaffiin jiru federalummaa utuu hin ta’in kan kolonummaa ta’a. Akka fedhettuu humni halagaa biyya abbaa keessatt Oromoo ajjeesuun qajeelaa utuu hin ta’in yakka yakka hundaa caaluu. .
Amma ummati Oromiyaa mirga saanii irraa hamaa ittisuuf yoomuu caalaa, meeqayyuu itt haa bahu walii tumsa agarsiisaa jiru. Barattootii fi warri kaaba, kibba, bahaa fi lixaa mootummaan Itophiyaa dubbii Oromoo keessa lixanii burcuu yeroo tokko ka’uun morma agarsiisaa jiru. Mootummichi heera harkuma saatiin midhaasse kan hin kabajne ta’uu beekanuu bu’aa ciicannoo kennufiidhan bahanii heerichi dhugaatt heera ta’uu saa mirkaneessuuf yaaluutt bobba’ani.
Kuunnoo kaa, mootummichi eenyummaa saa dhugaa saaxiluun rasaasa, dullaa fi fuura imimsaa garba gamaa galfateen loltu addaa Agaazii jedhamtu hiriirsee isaan simate. Daa’imman hedduun lubbuu saanii dhabanii qabeenyi hedduunis barbadaawe. Addunyaan empayera fi mootummaa farra ilmoo namaa akkasii jalatt qabsoon nagaa akka hin danda’amne taliila ta’uu saaf akka hubatu taasifameera. Seerooti saanii dhooftuu sobaati. Ummatooti mirga saanii dhalootaa irratt kan hin callifne waan ta’aniif filmaati jiru lola qofa ta’uun waan nama gaddisiisuu.
Itophiyaa waan halle, durooma waa tattaa, human namaa fi surrii saamuu malee hanga yoonaa waan Oromiyaaf buufte hin qabdu. Surrii itt lola’e kan waajjirbulchii Itoophiaa bara dheeraaf jiraachise. Surroota sana isaanii kan fuuloo ta’ee fula saanii xuraawaa dhosseef. Gaaffiin Oromoo gaaffi bilisummaa sabaawaa sammicha seermalee akasii hambisuuf kan dhihaate yoo ta’u kan koloneeffataa olhaantummaa gad jabeessuuf kan dhihate. Yoo qabamsi raawwate malee dhoofsisaaf irraa ka’i waloo hin jiru. Kan golli sadaffaan qayyabachuu dadhabu sana ta’a. Gaaffiin hiree ofii ofiin murteeffachu dhugooffachuu mirkanii jireenya seenaa sabichaa irratt hundaawaa.
Mootummaan amma jiru kana beekuun kan heera saa keessatt mirga kana galche. Sun waan qajeelaa dha. Sobaan dhiheessuun garuu addagummaa dha. Oromomitiin seexaa qaban kan Oromiyaa keessatt dhalatan, jiraatan, yk hojjetan kanneen keesumsiisoo, michuu, nama biyya walii ta’an waan bilisomuu irraa sodaatan kan hin jirreef isaan waliin qabama raawwachiisuuf akka dhaabbatan eegamuu. Kanneen jibba sanyii fi amantee koloneeffamoo hin qabne ummati Oromoo naga qabeessoo fi aada qabeessoo akka tahan beeku. Nama nagaatt roorrisuun uumaa sabichaa keessa waan hin jirre. Garuu Wayyaaneen ofii yakka hamaa tolchee kan biraatt maqachuun amala see waan ta’eef dammaqanii eeggachuu dha.
Koloneeffataa inni eegalaallee yeroo mootii Itophiyaa fi biyya Oromoo ofiin jechuu labse adda addummaa biyyooti lamaan, Itophiyaa fi Oromiyaan qaban beekuufii saa agarsiisa. Oromoon akka wallaaloti tokko tokko xeeban gosa hedduu of keessaa qaba malee ofii gosa miti. Mootummaan ammaa gaaffii bilisummaa Oromoo irra darbama jira. Heera tumuun, Oromoo qabsoo saanii irraa dagachiisee, hamaa dhiiga lolaasu duuba fiduu deemuuf yeroo bitachuu saa ture. Hacuuccaa hagamiittu dhimma bahuun deebii gaaffii akkasiif barbaachisu yeroo hin beekamneef dabarsuun boombii innaa eeggatee dhukahu waan ta’eef irra darbuun hin dandahamu. Kanaaf bu’aa olloototaa fi addunyaa jedhamee ariitiii dandahamuun ilaalamuu qaba.
Ka’ka’i barattoota dhiheenya ta’e qabattee ilaalamu qaban hedduu keessaa tokko qofaa. Kanneen biro akka “Ittissa Haaromaa” (GRD) kan nammi hedduun kuusaa saa jireenyaa gowwoofamee bondi bituun itt dhagalaase; “Samicha lafaa” kan Oromiyaan ummati see buqqifamuun gatii yartuun gurguramte; Afaan Oromoo waajjiraalee fi waabaroota Finfinnee akka hin seene ittifamuu fakkaatan Oromoo waan laalaniif roorroo biraa irratt dabalamuun qabattee morma guddaa kaasuu danda’an keessatt argamu. Lagi Abbayyaa bishaa gara caalu Oromiyaa irraa argata. Yaa’aan saas lafa Oromiyaa guddaa tuqa. Bishaan qajeellaan dhimma itt bahamuu kan mormu hin jiru. Garuu akki inni itt eegalee malbeekiin kan gorsamu mitii, horiin barbaachisu kan hanga dhumaatt baasu miti, yaadi duuba jirus mamsiisaa dha. Wanti sanaan dhufuu kan Oromiyaa hubuu danda’u samicha lafaa gadi hin ta’u.
“GRD” surraa yeroo abba tokkee yk murnaaf moo, dhuguma akka jedhame dantaa Itoophiyaafii? Gartokko leellisuun mufannaa hariiroo sabgidduu mimichiiruunf malee dantaa Itophiyaa waliin kan wal hin agarree laata? Uumaa mootummichaa, martii dhibantootaa dhiphoo qabeenya walitt guuruuf araada qabu irraa yoo laalamu hamilaticha dhumaan gahuuf utuu hin ta’in kan dhoofsisa “dhaabuu yk jijjiiruuf ta’u” irraa bu’aa argamuu jedhanii eegalan fakkaata.
Laggeen Oromiyaa hamma yoonaa hidhaman irraa bu’aa kan argatan Oromiyaa utuu hin ta’in biyya koloneeffatoo fi daldaloota alaatii. Abbayyas adda hin ta’u. Waan lafa laalutt laftii ammayyuu kan mootummaati akka jedhamett hafe. Abbaan akka fedhutt dhimma itt bahuu danda’a. Kanaafi mootummichi kan gaafate hundaaf gatii salphaan gurguratu yk deggertoota saaf hiree akka gurguratanii durooman godhu yk galtuu Oromoo booda “kiraayi sabsaabii” jedhee ittiin dorsisuuf gurguraddhaa jedhee kennuufiitt jira. Jara akksii irraa kan bitatetu abbaan lafaa akka diinaatt ilaala malee kittillayyoon TPLF Oromoo buqqiftee jalaa miliqaa jirti. Lafti kan Oromooti, Oromoon keennaa haa ta’u gurgurtaa akkasii hin hayyamus kontraata akkasiisn seenames kabajuuf hin dirqamu. Kontraata seermalee, fedha Oromoo hin eegnee. Gaaffii Oromoo walii galaa kan laalutt mootummichi raawwachuu mirga of ifsaa gabbaarotaa irratt kan mallatteesse fakkaata. Kanaaf akkaataan ofirraa faccisuu jijjiiramuun dirqii dha; sana malee hiriirri nagaa kamuu of ajjeesuu ta’aa
Fixiisa duuba wanti nama aarsuu, mootummaan afaan dadhabootaa keessatt qooqa hudumuun obbolaa saanii du’anii fi qabsoo saanii akka balaaleffatan gochuu dha. Dubbiin saa kan Federaalati. Kan qawwee daa’imatt jifffatanis isaanii. Garuu kaasaa jeequmsichaa jajallisuun hamajaajii gooftoliin saanii uumuuf deeman balaaleffachuf kan ergaman Goobanoota haaraa dha. Ummatooti Itophiyaa balaaleffannaa akkasii duruu beeku. Mootii moototaaf “harka alaa”, Dargiif “CIA Qixiranyaa”, Wayyaaneef ” gooltuu fi farra guddinaa” jedhamu turan. Goobanooti haaraan akeeki “Karoora Muummichaa” barruun jiraachuu dagatanii Finfinnee magaalaa “Metropolitan’ guddaa tokkott jijjiiruf akka tahe haaluu yaalaniiru.
Oromoon namoota maqaa guddinaatiin Oromiyaa babbaqassanii qabeenya saanii mulquu kan yaalan dura ni dhaabbatu. Qabsoo bilisummaa fi tokkummaaf Oromoon tolchu hololli hamaa n akkamiiyyuu dhaabuu hin dandahu. Oromiyaa walaba tokko taate malee sabi Oromoo jedhamu hin jiraatu. Jaarmaa malbulchaa jabaa dhabuun baraatooti qooda dursuu akkuma yeroo mootii moototaa fudhachaa jiru. Akkuma barasii ABO dullachi hin qophaawu taanaan murni ijaarame biraa fulduratt cehuun kaayyoo sochii bilisummaa ganamaa haaromsa. Hanga roorroon hin raawwannett warraaqsa Oromoo dhaabuun hin danda’amu. Gamnoomaan qabsaawoti Oromo kan gochuu danda’an waan kaleessa ta’eef gadooduuti yeroo dabarsuu dhiisanii amma kaasee maaltu hojjetamuu qaba kan jedhu ilaaluu dha. Kaleessi hamaa fi tolaa saa waliin sokkeera; tolchuuf haa tahu balleessuuf hardha qabannee wayyaa ta’a kan jennu boritt aggammataa jirra.
Oromoo callisisuuf yekki tolfamu caalaatt o’ee oofamaa jira. Haalli badaan torbanoota darbanii kan fuggifamu miti. Garuu sabboonoti hundi akkaataa yakkooti sun itt hinfufne irratt yaaduu akka jalqabantu abdatama. Biyya keessatt geengoon ofirraa ittisuu qaata naanna’uu eegalee. Namooti miidhaan hacuuccaa itt dhagahamaa jiru caccaba Oromiyaa fi jiraattota arraddaa akaakilee fi bakka hiddi hannura dhaloototaa itt bu’ee buqqisuu ofirraa faccisuu ittuma fufuu.
Too’annaa gabii dhabsiisuuf sochii saanii cimfachuu qofa isaan barbaachisa ta’aa. Duuti dargaggoo fi namoota homaa hin balleessinee garaa nama guba garuu yeroo hunda bilissummaaf gatiin baafamu jiraa. Sannaayiroon basaasaa“Goox", “Garee” fi “Aand Laamist” cabaniiru. Diinni ababbarutt ka’eera; itt fufanii jarjarsuun balleessaa ofiin xaxamee of oolchuuf dhofsisisuu dirqamuu danda’a. Mee, qabattee dhimmasiisan tokko tokko akkaataa sabboonotii fi namooti hundeen Oromiyaa ta’an ala jiraatan gamtaa walirraa hin citneen qabsoo biyyatt tolfamu itt gargaaran xinxaluu dandahan haa laallu.
Oromoon addunyaa guutuu keessa jiran hawaasatt, waldoota dhugeeffannoo fi ogumaatt ijaaramanii jiru. Garuu hundi saanii basaasotaa fi maandhee riphoo luuxxee galtuunkan faalamanii. Dhimma baasuuf dura of afalla’uu qabu. Jaarmaa noolaaf kan jedhame hundi kanneen malbulchaafis dhugaa dha. Akeeki jarmotaa hawaasaa naannaan danga’amaa dha. Gidiraan Oromoo garuu qindooma baaqula guutuu gaafata. Oromoo hundaaf waan dhimma baasuu gochuu waliin bobba’uuf waan danda’aman irratt xiinxala gadi fagoo gaggeessuu fi qabaticha sirriitt qayyabachuu feesisa. Muuxannoo darban irraa wanti baraman yoo jiraatan ilaalamuu qabu.
Jaarmoti malbulchaa yoo bobbaa saanii qindeeffachuu danda’an shaffisoo ta’uu. Yoo hanqatan dhaabotaa fi hooggani haala keessa dhalachuu waan danda’aniif isaanii dhimma hin baafnee ta’uun akka jiru beekamuu qaba. Kanneen sababa addaaf jara kaaniitt makamuu hin dandeenye qabsoo ummataatt gufuu akka hin taane eeggachuu dha. Haala amma jiru jalatt yaada wayyabaa tuffachuu fi mata jaboo ta’uun hin baasu. Biyyatt ijoo dadhabaan Oromoo lammooma, amantee fi gosaa. Diinni sana tuttuquun waldhabdee uumuu yaala. Kanaaf hundi utuu hin yaadin akka hin qabamne dammaqee eeggachuu gaafata. Nammuu guddina aadaa fi qabsoo ummataatt gufuu ta’uuf keetolee koloneeffatoo fi baballatoo kan ergamoota dhaabota amantee fakkaatanii dhihataan jiraachuu hubachuu qaba. Jarri kunis gargarbaaftuuf farra nagaa waan ta’aniif sabboonota amantoota hundaa keesssa jiraniin dura dhaabbatamuu qabu.
Kan irraanfatamu hin qabnee Wayyaaneen basaasota bobbaasuuf qabeenya motummaatt dhimma bahee kan didaniin hunda akka hordofuu. Akeekota saa keessa waldhabdee sabboonota ala jiran gidduutt uumee mormituu saa laashessuu fi iyyaatii sochii saanii corachuufi. Bakka danda’amett isaan keessaa PDO saaf namoota madaqfata. Sanaaf mala haaraa fi dooyaa namaa, luuxee galtuu abbaa dhimmaa caalaa dhimmamaa taatee dhihaattutt dhimma baha. Kun akka masaka dhaabbataa ergamtoota malbeekii kennamett gaggeeffama. Kanaafii jaarmmaa qilleensi hin seennee fi miseensoti amanamoon kan soqaman. Sabaawoti Oromoo jaarmaa saba saanii waliin yk diina waliin jiru. Mooraa lama tajaajiluu hin danda’anii. Waan akkasii keessatt waandhibnummaan dhaabbachuu qaba.Safuun, Oromoo fi nafii walfakkaataa kan qaban gidduu qofatt dhimma baasaa
Ummatooti olla Oromoo kan kolonoma jalatt kufanii fi ammas muummee sanaa ciiga’ami kan irra gahu jiruu. Jar asana waliin hidhata qabsoo uumuun bu’a qabeessa. Jarri sun ummata moo’oo daangaa ofii qabanii fi saboota kanaan dura hidhata qabsoo uummatan hariiroo saanii yeroo danda’ame sadarkaa olhanutt guddifachuu yaaluu dha. Harki diinaa gargar isaan baasuu fedhu caqasamuu qaba. Qabsaawoti Oromoo jara akkasiif bu’aa cicannoo kennuu malee ta’innaan hariiroon akka hin boorofne eeggachuu qabu. Kana malee kiyyoo diinni kaa’ee seenuu ta’a.
Oromooti ala jiran hedduun nambiyyoota biyya keessa jiraniiti. Jarri kun akka murna lammiitt waldaa noolaa qabu. Kanaaf yeroo hundaa ummati duubatti dhiisanii dhufan birmadhaa harka abba hirree jala nabaasaa jedhee iyyataa akka jiru irraanfachuu miti. Utuu isaan jiraniifii Oromiyaa, biyyi seenaan walaba fi demokaraatoftuu taate hirkattuu taatee jiraachuu hin qabdu. Kun seexaa saanii fi didhaa tahuu qaba. Kanaaf qabsoo nagaa malbeekii ummata saanii keessatt qoda taphatan akka qaban fudhachuu qabu. Ummatichi aangoo namaa beekoo fi ogeeyyi akkasumas deggersa waatattaa gosa hundaa barbaadaa. Murni Oromoo hamma saanii madda qabeenyaatt saaqaa qabu hin jiru.
Nammi biyyaa dhimma waloon isaan ilaalu mari’achuu walitt qabamuuf birbadummaa hin qabu. Garuu yoo hacuuccaan dangaa darbuu sodaan qabamuu ni haqamaa. Oromoon sadarkaa sana ga’aa jira. Wayyaaneen ijoolleen hiriirtee dhiistee Oromo hidhuuf ajjeesuun see hin hafuu. Sabicha keessatt hamlee yoo cabsite malee abbaa biyyumaa fi qabeenya samaa jirtu gaafata jettee sodaattii. Hanga danda’amett akka inni hin xiixne, qabeenya akka hin horanne, akka waa hin baranne ukkaamsitee bulchuu yaaltii. Kan Oromummaa ofiitt amanan karaa sabi kun xaxaa halagaa keesssaa futtaafatu maluu fi gargaaruu qabu. Kan lubbuu fi bilisummaa saanii maqaan akka hin badne wareegaa jiran duubbee ofiitt boonaniitu. Biyya ofii keessatt tuffatamanii, birmadummaa dhabuun jiraachuu caalaa wanti badaa fi salphisaan hin jiru. Kanaaf kanneen balaa sana jala hin jirre dubbee cimaa fi amansiisaa ta’u qabuu. Oromummaatu sana gaafata. Nammi tokko yoo hidhamu yk ajjeefamu abbicha qofa utuu hin ta’in hawaasi, warraa fi maatiin, jeeqama malbulchaa, hawaasomaa fi diinagdee keessa wan seensisuuf dubbee ta’uufiin barbachisa.
Qabsaawoti barruu karbooniin garagalchuu eegalan heddummeessituu alkoolii fi stencil keessa darbanii amma bara maxansitu elektronik gahaniiru. Ergamaa fi shiboo sibila isaan dhimma itt bahaa turan amma quunnamtii koputaraan bakka buufameeraa. Hedduun sana utuu hin dhaqqabin karaa mirgoo deemaa of akka barru nu tolchanii darbani. Nammi tokko akka dulloomaa deemeen komputaraa fi yaada ammayyaan walfudhachuun akka isa dhibu beekamaa dha. Kanaaf dhalooti haaraan komputaratt colluma qaban qabsoo shaffisiisuuf itt gaafatama karaa sanaa akka fudhatan jajjabeessuun dansa. Karaa dullachi qunnamtiif haa ta’u bulchaaf yeroon waan itt darbeef jijjiirrachuun anjaa qaba. Akka biraatt akeeki Gadaa kan yaa’a malbulchaa haaromsuu akka baraaf ta’utt guddifamuu qaba jechuu dha. Beekumsi muuxannoon argames dudhaa Oromoo keessatt qooda taphatu qaba. Oromoon yaadannoo ulfina dabankufoota durii fi dhihoo jedhanii bilisummaa irraa fuula deeffachuu hin qabanii. Balaan dhiheenya humna addaa adda koloneeffataa, nama nyaatoo TPLF/EPRDFn ergamaniin dargaggoo Oromoo irratt bu’e yaadachuun yeroo garaan nu madaawu imimmaan qabachuun nu dhiba. Gumaan saanii lafatt akka hin hafne booree nurra kaa’anii darbanii.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Caamsaa 2014