text:
Iyyasuusi fi Haadha isaa waaqeffachuun Sirriidhaa???-Kutaa 1
Soba Shirkii-Kutaa 2ffaa
Shirkiin soba akka ta’e kutaa 1ffaa keessatti ilaaluf yaalle jirra. Dhugumatti, Rabbii olta’aan alatti wanta biraa gabbaruun (waaqefachuun) soba soba hunda caaludha. Dhagaa ykn muka kadhaa namaa hin dhageenye kadhachuu fi waaqefachuun maal jedhamaa? Nama du’e kan kadhaa namaa hin dhageenye fi rakkoo namaa hin beekne kadhachuu fi waaqeffachuun maal jedhamaa? Nama fagoo namarraa jiru kan nama hin dhageenyee fi haala nama hin beekne kadhachuu fi waaqefachuun maal jedhamaa? Rabbii olta’aa kadhaa namaa dhagayuu, haala namaa beekuu fi argu dhiisanii uumama (makhluuqa) nama biraa dhiisitii ofuuyyu hin fayyanne kadhachuu fi waaqeffachuu irraa bu’aan argatan maalidhaa?
Mata-duree “soba shirkii-kutaa 2ffaa” jedhu jalatti Iyyasuusi fi haadha isaa waaqeffachuun soba (baaxila) akka ta’e ragaa qabatamaan ni mirkaneessina. Haa jalqabnu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Masiih ilmi Mariyam ergamaa malee waan biraati miti. Isa dura ergamtoonni darbanii jiru. Haati isaa siddiiqah dha. Isaan lamaan nyaata nyaataa turan. Mee ilaali akkamitti akka aayaata isaaniif ibsinu. Ergasii akkamitti akka garagalfaman ilaali. Jedhi, “Sila Rabbii gaditti wanta isin miidhuu fi fayyaduu hin dandeenye gabbartuu (waaqeffattuu)? Rabbiin Isumatu Dhagayaa, Beekaadha.” Suuratu Al-Maa’idah 5:75-76
Keeyyanni (aayan) tuni Iyyasuus fi haati isaa Mariyam Gooftaa waaqeffatamu akka hin taane ragaalee afur of keessatti qabattee jirti:
1ffaa-Masiih (Iyyasuus) ilma namaati. Aayah keessatti “ilmi Mariyam” jechuun mirkaneessa. Akkuma haawwan biroo ilma isaanii dahan Mariyamis Iyyasuusin deesse. Kuni amala ilma namaati. Amala Khaaliqa (Uumaa) ilma namaati miti. Kana jechuun dhalachuun amala Rabbiiti miti. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Jedhi “Inni Allaah dha, Tokkicha. Rabbii Of danda’aa hirkoo waa hundaati. Hin dhalle hin dhalannes. Qixxaatan (fakkaatan) tokkollee Isaaf hin jiru.” Suuratu Al-Ikhlaas 112:1-4
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa hin dhalle, hin dhalannes. Haadhas, ilmas hin qabu. Akka Kiristaanonni jedhan Gooftaan kan dhalatu osoo ta’ee silaa kan isa uumu barbaachisa. Wanti uumamu immoo Gooftaa wanta hundaa uumuu ta’uu hin danda’u. Mee ilaali, Iyyasuus (aleyh salaam) samii fi dachiin erga uumamanii booda baroota dheeraa turee dhalate. Kanaafu, wanti boodarra argamee wanta isa dura jiru argamsiisuu ni danda’a jennee yaadu dandeenyaa?
2ffaa-Masiih (Iyyasuus) akkuma ergamtoota darbanii ergamaa Rabbii malee waan biraati miti. Kana jechuun daangaan isaa ol’aanan ergamaa Rabbii ta’uudha. Ergamaa ol darbee Gooftaa waaqefatamu ta’uu hin danda’u. Kiristaanonni raajiin harka Iyyasuus irratti waan mul’ateef inni gooftaadha jedhu. Fakkeenyaaf, “Iyyasuus du’aa waan kaasef inni gooftaadha.” Jedhu. Aayan tuni “Masiih (Iyyasuus) akkuma ergamtoota darbanii ergamaadha” jechuun isaan irratti deebii deebisti.
Akkuma ergamtoota darbaniif dhugummaa isaanii mirkaneessuuf raajiin (mu’jizan) kenname, Iyyasuusifis raajiin kennamee jira. Raajiiwwan kunniin amalaan gargar haa ta’anii malee wanti isaan tokko godhatu jira. Innis, raajiin wanta aadaa irraa adda ta’e kan Rabbiin harka ergamtootaa Isaa irratti mul’isuudha. Ergamtoonni mataa isaaniitiin raajii kana hojjachuu hin danda’an. Kanaafu, Iyyasuus akkamitti raajii kanaan gooftaa ta’uu danda’aa? Iyyasuus hayyama Rabbiitiin nama du’e yoo kaase, Muusaanis hayyama Rabbiitiin ulee gara bofaatti jijjiree jira. Kamtu irra guddaadhaa? Nama du’ee kaasu moo ulee gogdu duraanu lubbuu hin qabne gara lubbu-qabeessatti jijjiruudhaa? Dhugumatti, ulee lubbuu hin qabne gara bofaatti jijjiruutu irra guddaadha. Kanaafu, akka oduu kiristaanotatti Iyyasuus nama du’e kaasun gooftaa yoo ta’e, Muusaanis gooftaa ta’uu qabaa jechuudha.
Haala kanaan Iyyasuus akkuma ergamtoota darbanii Ergamaa Rabbiiti malee gooftaa waaqefatamu miti jechuun mirkaneessu dandeenya.
Haati isaas daangaan ishii ol’aanan siddiiqah ta’uudha. “Haati isaa siddiiqah dha.” Siddiiqah jechuun amantii fi dubbii keessatti garmalee dhugaa tan taatee fi nama dhugaa ta’e tan dhugoomsituudha.[1] Amaariffaan, ” በጣም እውነተኛ ” jechuun hiikan. Mariyam qalbiidhaan shakkii tokko malee Rabbitti, jechoota fi kitaabban Isaatti dhugaan amante, dubbii fi hojii ishii keessattis dhugaa turte. Kanaafu, ishiin siddiiqah (dubartii garmalee dhugaa taatedha.) Nabiyyootatti aanee sadarkaan guddaan sadarkaa siddiiqati. Haalli ishii erga akkana ta’ee sadarkaa kanarra dabartee gooftaa waaqeffatamu hin taatu jechuudha.
3ffaa-Iyyasuus fi haati isaa Mariyam akkuma ilmaan namaa biroo wanta qaamni isaanii ittiin dhaabbatutti hajamu. “Isaan lamaan nyaata nyaataa turan.” Haalli isaa kan akkana ta’e, gonkumaa gooftaa waaqeffatamu ta’uu hin danda’u. Sababni isaas, soorata isa dhaabu fi jabeessutti kan hajamu ragaa ifaa dadhabbinna isaa agarsiisuudha. Dadhabaan immoo Gooftaa ta’uu hin danda’u.[2]
4ffaa-Kan nyaata nyaatu wanta namarraa bahutu isarraa baha. Wanti kunis xurii akka fincaani fi sagaraa isarraa bahuudha. Namni yommuu xurii kana baasu ofii fi namoota biroo irraa ni saalfata. Inumaa, ifaan ifatt dubbachuu irraa ni saalfata. Kanaafu, xurii fokkuu kana kan baasu akkamitti Gooftaa amaloota guutuu qabuu fi hir’inna hundarraa qulqullaa’e ta’uu danda’aa?
Wanta isaan jedhan irraa Rabbiin qulqullaa’e olta’e!
“Mee ilaali akkamitti akka aayaata isaaniif ibsinu.” Kana jechuun ragaalee fi mallattoolee ifaa Iyyasuusi fi haati isaa Gooftaa waaqefatamu akka hin taane agarsiisan akkamitti akka isaaniif ibsinu mee ilaali. Sababni isaas, isaan lamaanu nyaata nyaataa turan. Ammas, Iyyasuus akkuma ergamtoota darbanii Ergamaadha. Kanaafu, Gooftaa irraa ergamaa ta’ee osoo jiruu gooftaa ta’uu hin danda’u.[3] Iyyasuus Gooftaatu isa erge. Ergamaan ergamama ta’aa malee Gooftaa isa erge ta’uu hin danda’u.
“Ergasii akkamitti akka garagalfaman ilaali.” Kana jechuun haqni erga isaaniif ifa ta’ee booda akkamitti akka irraa garagalan ilaali.
Kuni tawhiida mirkaneessufi. Kana jechuun Gooftummaa fi ibaadaa keessatti Rabbiin tokkichoomsu fi wanta kiristaanonni kunniin irra jiran soba akka ta’e mirkaneessufi.[4]
“Jedhi, “Sila Rabbii gaditti wanta isin miidhuu fi fayyaduu hin dandeenye gabbartuu (waaqefattuu)?”
Kuni ibsaa fi ragaa dabalataati. Yaa Kiristaanota! Iyyasuus garaa haadha isaa keessatti miciree akka ture ni mirkaneessitu. Eenyullee miidhuu fi fayyadu hin danda’u. Haalota keessaa haala tokko keessatti Iyyasuus kan hin dhageenye, hin argine, hin beekne, hin fayyanne fi hin miine kan ture ta’uu erga mirkaneessitanii akkamitti gooftaa godhachuun waaqefattuu? “Rabbiin Isumatu Dhagayaa, Beekaadha.” Kana jechuun Rabbiin immoo yeroo hundaa dhagayaa, beekaadha, fayyadu fi miidhu irratti dandeetti qaba. Amalli Isaa akkana kan ta’e Inni dhugaadhaan Gooftaa gabbaramuudha.[5]
Iyyasuus (aleyh salaam) dhalachuun dura kan hin dhageenye, hin argine, hin beekne, hin fayyanne fi kan hin miine ta’uu mirkaneessinii jiru. Ammas, erga gara samii ol fuudhamee booda kadhaa fi faarfannaa namootaa hin dhagayuu, hin beeku, nama isa kadhatu fi faarsu hin fayyadu. Nama isa kadhachuu fi faarsu dhiises hin miidhu. Kanaafu, akkamitti “Iyyasuus gooftaadha” jechuun waaqefatu (kadhatu, faarsuu)? Rabbii kadhaa isaanii dhagayuu fi haala isaanii hunda beeku dhiisanii akkamitti kadhaa isaanii kan hin dhageenye fi haala isaanii hin beekne kadhatu (waaqeffatuu)?
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Qur’aanil Kariim-Suuratu Al-Maa’idah 2/218, Ibn Useymiin
[2] Tafsiiru Xabarii-8/582-583
[3] Tafsiiru Qur’aanil Kariim-Suuratu Al-Maa’idah 2/219, Ibn Useymiin
[4] Madda olii [5] Tafsiir Qurxubii-8/102


c: text/html

text:
Caamsaa 9/2014 (TOI) – Itti anaan Ministira muummeefi Ministirri Dhimma alaa obboo Dammaqaa Mokonniin Ertiriyaa waliin fedhii waloo bu’uura godhachuun tumsaan waliin hojjechaa jirra jedhan.
Obbo Dammaqaan, Itoophiyaan biyyoota olla waliin hariiroo gaarii qabaachuu gabaasa raawwii karoora baatiwwan 9 darbanii Ministeera Dhimma Alaa Mana Maree Bakka Bu’oota Uummataaf dhiyeesan irratti eeraniiru.
Ertiriyaa waliinis faayidaale waloo buureffachuun tumsaan waliin hojjechaa jiraachuu eeruun, hariiroo biyyoota lameenii gara tumsa diinagdee cimaatti ceesisuuf hojiileen garaagaraa hojjetamaa jiraachuu kaasaniiru.
Walitti hidhamiinsa misoomaa fi bittaa fi gurgurtaa biyyoota olla waliin jirurrattis obbo Dammaqaan ibsa laataniiru.
Hariiroon seena qabeessi Itoophiyaa fi Keeniyaa yeroo ammaas haala gaariin itti fufee jiraachuu dubbataniiru.
Haala nageenyaa daangaa biyyoota lameenirraa, walitti hidhamiinsa bu’uuraalee misoomaa akkasumas hariiroo daldalaa fi diinagdee cimsuurratti waliigalteen mallatteeffamee adeemsarra jiraachuu addeessaniiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Muummichi ministeeraa Itiyoophiyaa Abiy Ahimed garee fincile kan Tigraay waliin loltoonni isaanii ji’a tokko oliif wal waraanaa jiran gaarreen naannoo Tigraay keessaa ripxe loltummaatti bobba’uuf dandeettii qabu ka jedhu fudhatama dhabsiisan. Loltoonni Federaalaa magaalaa Meqelee paartii bulchu IWEHAT harkaa fuuchuu dhaan to’achuunis ibsamee jira.
Hoogganoonni IEWHAT garuu adda waraanaa naannoo Maqalee jiru adda addaa keessatti lola irra jiraachuu beeksisan. Hayyoonni Itiyoopiyaa tarkaanfiin humnaa naannoo gaanfa Afriikaa keessa sabatiinsi akka hin jiraanne godha soda jedhu qabaachuu isaanii ibsan.
Hidhattoonni garee yakkamtootaa fi deggertoonni isaanii waraansaan cimoo, haala ga’aan kan hidhatan ta’uu isaanii fi garreen naannoo Tigraay keessatti yeroo dheeraaf balaa ripxe loltummaa oofuu malu kan jedhu haasaa kijibaa facaasaa jira jechuu dhaan muummichi ministeeraa Abiy ibsaniiru.
Gama IWEHAT garuu deebiin kenname hin jiru. Malli quunnamtii adda cite waan jiruu fi hojjettoonni gargaarsaa fi sabaa himaaleen gamas seenuun murtaa’aa waan ta’eef jecha lola gama maraan geggeessamu mirkaneessuun hin danda’amne jechuun Rooyiters gabaaseera.


text:
Mohamed Abdulkadir
Hayyoonni Oromo hedduun biyyaa fi saba isaanii fayyaduu dhorkamaniit akkuma faca’aniin hafan.
Isaan keessaa 1 #Mufti MohamedSalah Sa’id Diimaa Elemoo jedhamu.
1939 keessa ona Carcar, aanaa Habro ganda Dikicha keessatti dhalatan. Baruumsa amantii Islaamaa, Qur’ana irraa qabanii kitaabban gurgudda biyyattii keessatti baratamu hunda Oromiyaa kutaalee gara garaa keessa naannawuudhan baratanii fixan.
Bara19 shantamoota keessa Baruumsa isaanii ol guddisanii ragaa seeratiin akka isaanif fudhatamuuf gara Misra/Egypt miilan imalan.
Eega Bu’aa bahii hedduu keessa dabranii miilan Misra gayan, University Azhar kan Kayro /Cairo keessa jirutti galmaawudhan baruumsa isaanii xumuratuudhan 1963 keessa digriidhan eebbifaman.
Akkan isaanirra dhagayetti motummaan Habashaa kan gaafasi (Heylesilesen ) nama Oromo kan alatti barate ( keessumattu amantii Islama) biyyatti deebi’e saba isaa fayyaduu waan hin hayyamneef gara Somaliya ergamuudhaf dirqamn.
Saniin Somaliya keessa qubatanii waggaa dheeradhaf Amanticha barsiisaa fi hiriyyoota isaani kan akka Shekh Mohamed rashad fa’a wajjiin tahudhan, tajaajila barbaachisu hunda hogganoota qabsoo Oromotif akkasuma baqattoota Oromo tif kennaa turan.
1991 keessa gara Oromiyatti deebi’anille rakko adda addaatin wal qabatee waan jiraachun itti ulfaatef lamu gara Kenya baqatuun isaan mudatee achumatti bara 2008 keessa du’aan boqotanii , anaa fi ilmi isaanii Mas’ud reeffa isaani bakja dhaloota isaanitti geessuudhan ollaa awwaala abbaa isanitti awwaalaman.
Akaakiyyee kiyya Rabbi rahmata godheefii Jannata keessa haa qubsiisu jenna!


text:
Dubartoonni Afrikaa Kibbaa HIV qaban dhala akka hin godhanne taasifamuun saaxilame
Dubartoonni Afrikaa Kibbaa dhiiga isaanii keessatti HIV'n argamu hayyama isaanii malee gadameessi isaanii akka guduunfame qorannoodhaan mirkanaa'e.
Hospitaalonni mootummaa kabaja dubartootaa sarbaniiru,''fedhii isaanii malee dararaafi haala namummaatiin gadi taheef saaxilamaniiru'' jedha Koomishiniin Wal-qixxummaa Koorniyaa qorannicha gaggeesse.
Koomishinichi qorannoo isaa waggaa shanitti kan xumure yoo tahu dubartoonni 48 dhimma kana keessa darbaniiru jedha. Rakkoon kun jiraachuu jalqaba kan akeeke gareewwan mirga namaaf quuqamaniifi miidiyaa Rooyitars jedhamu dha.
Hakiimonni hospitaalota tokko tokko keessatti argaman dubartoota oppireeshiniidhaan dahuu deeman, namni HIV qabu daa'ima godhachuu hin qabu, kan biraa godhachuu yoo fedhan daa'imni isaanii akka du'u itti himaniru.
Dubartoonni otoo ciniinsuu cimaarra jiranii unka gadameessi isaanii akka guduunfamu eeru akka mallatteessniifi yoo kana hin goone gargaarsa fayyaa akka hin argnne faa itti himameera.
Koomishinichi qorannnicha xumuruudhaaf rakkisaa ture sababiinsaa ragaan dhukkubsattootaa badee ture jedheera.
Hogganaan Koomishinichaa Taamaaraa Maateebulaa, ''rakkoon kun Afrikaa Kibbaa keessatti hangam babal'atee akka jiru hin beekamu, qorannoon keenyi garuu dhimmoota hanga yoonaa hin beekamneef hulaa sakatta'insaa ni bana, '' jedha.
Ministirri Fayyaa Weelinii Kiheezii wal-gahii hatattamaa waamuudhaan gabaasa kana irratti mri'achuuf akka jedhu Rooyitars ibseera,,


text:
Dhaabbileen mirga namoomaa 40 ol ta’an, Manni Maree gumii mirga namaa kan tokkummaa mootummootaa walgahii ariifachiisaa waamee tarkaanfii mootummaan Iraan mormitoota irratti raawwate irratti akka mari’atu gaafataa jiru.
Ibsi Wixata kaleessaa ba’e kun, du’a dargaggeettii waggaa 22 Masha Aminii ilaalchisee mormii guutuu biyyattii keessatti ka’eef deebii kennuuf jecha, Rippabilikni Islaamaa gara jabinaan ukkaamsuu ishee ilaalchisee yaaddoo qabaachuu ibseera. Aminiin ji'a darbe Tehraan keessatti rifeensa ishee sirnaan hijaabaan haguuggachuu dhabuu isheetiin poolisii naamusaatiin hidhamtee osoo jirtuu du'aan boqotte.
Dhaabbileen mirga namoomaa kun akka jedhanitti, humnoonni nageenyaa daa’imman dabalatee mormitootaa fi namoota achitti argaman irratti itti yaadanii rasaasa dhukaasuu dhaan haala nama jeequ agarsiisa.
Hiriira kana irratti yoo xiqqaate daa’imman 23 dabalatee mormitoonni 200 ol kan ajjeefaman yoo ta’u, mormitoonni, aktiivistoonni, gaazexeessitootaa fi barattoonni 1,000 ol ta’an ammoo walitti qabamuun to’annoo jala oolaniiru jedha ibsichi.
Amnestii Internaashinaalii fi Humaan Raayits Waach dabalatee gareewwan kun jarmayaan baqattootaa kan tokkummaa mootummootaa UNHRC qaama walaba ta’ee fi qorannoo geggeessee, gabaasuu fi itti gaafatamummaa qabu akka hundeessu gaaftaa jiru.
Hawaasi addunyaa tarkaanfii hin fudhatu taanaan, dhiironni hedduun, dubartoonnii fi daa’imman du’a , miidhaa qaabaa, reebicha akkasumas haleellaa qaama isaanii irratti raawwatamuu fi hidhaaf kan saaxilaman ta’uu gareeleen kNamoonni mallatteessanis hawaasni addunyaa tarkaanfii fudhachuu yoo dadhabe dhiironni, dubartoonniifi daa’imman hedduun du’a, hir’ina qaamaa, dararaa, miidhaa qaamaa fi hidhaa akka irra ga’u ta’uu qaamoleen walii galtee kana mallatteessan dubbataniiru.


text:
Gareen shororkeessaa ABUT konkolaattota deeggarsa namoomaa waraanaaf itti fayyadamuu itti fufeera-TKM
Finfinnee, Fulbaana 16, 2015(FBC)- Gareen shororkeessaa ABUT konkolaattota deeggarsa namoomaa akka meeshaa waraanaatti itti fayyadamuu itti fufuu Tajajilli Kominikeeshinii Mootummaa beeksise.
Tajaajilichi haala yeroo irratti ibsa laateera.
Waraana Tigiraay Mootumaan dirqamee itti seene nagaan xumuruu fi deeggarsi namoomaa lammiilee naannichaa akka ga’u yaalii hedduu taasisaa turuu ibsuun, tarkaanfii qabatamaa fudhachaa turuus yaadachiiseera.
Faallaa kanaan gareen shororkeessaa ABUT deeggarsa namoomaa hawaasa idil addunyaarraa argamee naanichaan ga’uuf konkolaattota deeggarsa namoomaa fe’anii Tigiraayiin seenaan garechi kaayyoo waraanaaf itti fayyadamaa turuu mootummaan irra deddeebiin ibseera.
Deeggarsichas galtee hidhattootaaf oolachaa turee jedha.
Dhaabbileen idil addunyaas yakkoota gareen shororkeessichaa seera idil addunyaa cabsuun raawwate itti gaafatama dhaabuu qabu jedheera ibsichaan.
Akkasumas gareen shororkeessichaa deeggarsa gara naannichaa seenu kaayyoo barbaadameef akka oolu mirkaneessuun itti gaafatama isaanii ta’uu ibseera.
Dhaabbileen deeggarsaa idil addunyaa itti gaafatama isaanii akka bahatan mootumaan irra deddeebiin waamicha dhiyeessuun kan yaadatamuudha.
Gareen shororkeessaa ABUT weerara marsaa 3ffaa gaggeessuu hordofee mootummaan birmadummaa biyyaafi nageenya lammiilee kabachiisuuf tarkaanfii ittisaa fudhachaa jiraachuu ibseera.
Dhaabbileen deeggarsaa bakkeewwan mootummaan tarkaanfii ittisuu gaggeessaa jirutti socho’uurraa akka of qusatan mootummaan irra deebiin kan akeekkachiisu ta’uu ibsameera.
Gareen shororkeessaa ABUT konkolaattota deeggarsa namoomaa kanaan dura uggure dabalataan warreen isa jala jiran loogooDhaabbata Sagantaa Nyaata Addunyaafi Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii dibuun meeshaalee waraanaa ittiin imalchiisuun kaayyoo waraanaaf fayyadamaa jiraachuu yaadachiiseera.
Dhaabbileen deeggarsaa konkolaattota deeggarsaaf itti fayyadaman garee shororkeessichaan faayidaa oolaa jiraachuu dhabuu akka mirkaneessan mootummaan kan hubachiisu ta’uu ibsameera.
Odeeffannoowwan waqtaawaa dabalataa argachuuf;
Teelegraama https://t.me/afanoromofana
Yuutyuubii Afaan Oromo: https://bit.ly/3FjfCXR
Marsariitii fanabc.com/afaanoromoo
Twiitara https://twitter.com/fanatelevision nu duukaa bu’aa
Feesbook:https://www.facebook.com/afaanoromoofana/
Yeroo maraa nu waliin waan taataniif isin galateeffanna.


text:
Barruu Gabaabduu Waa’ee Soomanaafii zakaa
kitaaba qopheessuu. : Abdul aziiz bin abdillah bin baaz
hiikkaa:
gulaala.: Jamaaal Muhammad ahmad
The Publisher: Biiroo daiwaa Rabwaa
ibsa gabaabaa.
Kitaaba kana keessatti barruu lamaatu jira. tokkoffaan barnootaa waayee akkaataa zakaa ittibaasaniifii waan zakaan irraa baafamu. kan lammaffaa seera soomana ramadaanaattu ibsama.
-
1
-
2
addeessa
- Barruu Gabaabduu Waa'ee Soomanaafii zakaa
Barruu Gabaabduu Waa'ee Soomanaafii zakaa
> oromo <
Qopheessaan: Shaykh Abdullaah bin Abdul Aziiz ibn Baaz
Kan hiike: Gaalii Abbaaboor Abbaaguumaa
Gulaala – ustaz Jamaal Muhammad Ahmad
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين وصلى الله وسلم على نبينا محمد وآله وصحبه أجمعين
1. Maqaa Rabbii akkaan marafataa rahmata godhaa ta'eetiin
Faaruun kan Rabbii tokkichaati. Rahmanniifi nageenyi Nabiyyii booda isaatii nabiyyiin biraa hin jirre irra haa jiraatu.
Kana booda:
Wantoonni jechoota kana barreessuutti na kakaase zakaa ishee Muslimoonni baay'een waa'ee ishee keessatti laafan, gaheen ishee guddaafi arkaana Islaamaa isa ijaarsi Islaamaa isarratti malee hin dhaabanne shanan keessaa tokko ta'uu waliin bifa sharii'aan karaa godheen baasuu dhiisan keessatti namoota gorsuufi dirqamummaa ishee yaadachiisuudhaafi. Nabiyyiin (saw) ni jedhan: "Islaamni waa shan irratti ijaarame: 'dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru; Muhammad immoo Ergamaa isaatii' ragaa bahuu, salaata sirna ishee guutanii salaatuu, zakaa kennuu, Ramadaana soomuufi Manicha (ka'abaa) hajja'uudha." Muttafaqun alayhi.
Zakaa Muslimoota irratti dirqama godhuun irra mullataa miidhagina Islaamaati; akkasumas sababa faayidaan ishee baay'ee ta'eef, hiyyeeyyiin Muslimoota ta'an itti haajomuun dirqama ta'eef karaa ittiin Islaamni dhimma miseensa isaa tiksu isa guddaadha. Bu'aa ishee keessaa tokko haada (finyoo) jaalalaa jidduu dureessaafi hiyyeessaatti raggaasisuudha. Sababni isaas lubbuun kamuu nama tola itti oole jaalachuu irratti uumamte waan ta'eefi.
Kan biroo immoo lubbuu yakkaafi doynummaa irraa qulqulleessuu, haala doynummaa irraa ishee fageessuudha. Kana immoo Qur'aanni akeekee jira. Rabbiin ni jedhe: "Qabeenya isaanii irraa sadaqaa isheedhaan isaan qulqulleessituufi isaaniif dabaltuun fuudhi." (Attawbaa: 103).
Ammas bu'aa zakaa irraa kan biroo isheen amala arjummaafi abbaa dhimmaatiif garaa laafuuti.
Akkasumas barakaa, dabalataafi bakka bu'aa Rabbiin biraa argamsiifachuudha. Rabbiin ol ta'e ni jedhe: "waan isin homa ta'e irraa kennattan Inni bakka isa buusa; Inni caalaa warra sooraniiti." Nabiyyiin (saw) hadiisa sahiiha keessatti ni jedhan: Rabbiin ol ta'e ni jedha: "yaa ilma Aadam arjoomi; siif arjoomama." Kana malees zakaan bu'aalee biroo baay'ee qabdi.
Nama ishee doynoome yookiin ishee kennuu keessatti hanqise ilaalchisee dinniinni guddaan dhufeera. Rabbiin ol ta'e ni jedhe:
{وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (34) يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ} [التوبة: 34، 35]
"Warra meetaafi warqee kuusatan, kan karaa Rabbii keessatti ishee hin sadaqanne, adaba laalessaan isaan gammachiisi. Guyyaa ibidda jahannam keessatti ishee irratti ho'ifamu, kan addi isaanii, cinaachi isaaniitiifi dugdi isaanii isheen gubamu “Kun waan isin lubbuu keessaniif kuusaa turtaniidha; waan kuusaa turtan dhandhamaa" (jedhamu)."
Wanti zakaan isaa hin kennamne hunduu kuusaa abbaan isaa Guyyaa Qiyaamaa ittiin adabamuudha. Kana hadiisni sahiihiin Nabiyyii (saw) irraa odeeffame akeekeera. Nabiyyiin (saw) ni jedhan:
عن أبي هريرة قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم "ما من صاحب ذهب ولا فضة لا يؤدي منها حقها إلا إذا كان يوم القيامة صفحت له صفائح من نار فأحمي عليها في نار جهنم فيكوى بها جنبه وجبينه وظهره كلما بردت أعيدت له في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة حتى يقضى بين العباد فيرى سبيله إما إلى الجنة وإما إلى النار قيل يا رسول الله فالإبل قال ولا صاحب إبل لا يؤدي منها حقها ومن حقها حلبها يوم وردها إلا إذا كان يوم القيامة بطح لها بقاع قرقر أوفر ما كانت لا يفقد منها فصيلا واحدا تطؤه بأخفافها وتعضه بأفواهها كلما مر عليه أولاها رد عليه أخراها في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة حتى يقضى بين العباد فيرى سبيله إما إلى الجنة وإما إلى النار
قيل يا رسول الله فالبقر والغنم قال ولا صاحب بقر ولا غنم لا يؤدي منها حقها إلا إذا كان يوم القيامة بطح لها بقاع قرقر لا يفقد منها شيئا ليس فيها عقصاء ولا جلحاء ولا عضباء تنطحه بقرونها وتطؤه بأظلافها كلما مر عليه أولاها رد عليه أخراها في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة حتى يقضى بين العباد فيرى سبيله إما إلى الجنة وإما إلى النار
"abbaan kuusaa qabeenya warqeefi meetaa kan haqa isaa hin dhaqqabsiifne (zakaa isaa hin kennine) yeroo Guyyaan Qiyaamaa gahe maaddii sibiilaa ibidda irraa ta'e isaaf taasifamee cinaachi isaafi illeen (cinaan adda) isaa ittiin gubamu malee hin hafu. Hanguma qabbanooftuun isaaf deebifamti. Kun immoo hanga Rabbiin guyyaa dheerinni isaa waggaa kuma shantama ta'e keessatti jidduu garboota isaa murteessutti itti fufa. Ergasii karaan isaa gara jannataa yookiin ibiddaa ta'uun argama." Sana booda Ergamaan Rabbii (saw) abbaa gaalaa, kan looniifi busaa'ee warra zakaa isaanii hin kennine dubbatanii akka isaan Guyyaa Qiyaamaa ittiin adabamanus himan.
Ammas Ergamaa Rabbii (saw) irraa hadiisa sahiihaan dhufee:
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِي اللَّه عَنْه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهم عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "مَنْ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ مُثِّلَ لَهُ مَالُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ يُطَوَّقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَيْهِ يَعْنِي بِشِدْقَيْهِ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا مَالُكَ أَنَا كَنْزُكَ ثُمَّ تَلَا ( لَا يَحْسِبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ ) الْآيَةَ"
Nabiin Rabbii ni jedhan "Namni Rabbiin qabeenya isaaf kenninaan zakaa isaa kennuu dhiise, guyyaa Qiyaamaa jawwee (bofa guddaa) mataa moluu kan gaafa lama qabu taasifamee Guyyaa Qiyaamaa isatti fannifama. Ergasii hidhii isaa lamaan qabateeti 'ani kuusaa keeti, ani qabeenya keeti' isaan jedha. Sana booda Aayata kana qara'an: "Warri waan Rabbiin tola Isaa irraa isaaniif kenneen don'oomanu inni isaaniif gaarii ta'uu hin yaadin. Dhugumaatti inni isaaniif badaadha. Fuulduratti wanti isaan ittiin don'ooman Guyyaa Qiyaamaa (bofa ta'ee) isaanitti fannifama. Dhaalli samiifi dachii kanuma Rabbiiti. Rabbiinis waan isin dalagdan beekaadha. (Aala Imraan:180)." Bukhaariitu gabaase.
Zakaan waa afur keessatti dirqama taati. Kan duraa midhaaniifi fuduraa dachii irraa bahu. Lammaffaan beelladoota tikfamtu. Sadaffaan warqeefi meetiidha. Kan dhumaa qabeenya daldalaati.
Gosoota afran kana hundaafuu nisaaba[1] murtaa'aa kan zakaan sanaa gaditti dirqama hin taanetu jira. Nisaabni midhaaniifi fuduraa fe'isa shan. Fe'isni tokko saa'ii Nabiyyiitiin (saw) saa'ii jahaatama. Fe'isni shanan kun tamrii, zabiiba, qamadii, ruuzii, garbuu yookiin kkf ta'us saa'ii Nabiyyiitiin (saw) saa'ii dhibba sadii ta'a. Saa'iin tokko harka nama uumamni isaa jiddu galaatiin hammaarrii harkaa guutuu afuri. Kana irraa kan dirqama ta'u yoo midhaan yookiin fuduraan sun rakkoon maleetti waan akka roobaafi laggeen callisee yaa'uun guddate ta'e tokko kurnaffaa isaa zakaa kennuudha. Yoo ta'aabii akka waraabanii obaasuutiin yookiin maashinii bishaan baasuun obaafame ta'e immoo zakaan isa keessatti dirqama ta'u tokko digdammaffaadha. Kanaan hadiisni Ergamaa Rabbii (saw) irraa sahiiha ta'ee dhufeera.
Nisaabni tikfamtoota gaalaa, looniifi busaa'ee keessatti immoo hadiisa sahiiha ta'e keessatti Ergamaa Rabbii (saw) irraa ibsamee jira. Namni baruu fedhe waa'ee isaa keessatti beektota gaafachuu danda'a. Odoo gabaabsuu fedhuu baannee silaa asittis ni dubbanna ture.
Nisaabni meetii (fiddaa) immoo misqaala dhibbaafi afurtama. Inni dirhama Arabaa kan biyya Su'uudii duraaniitiin riyaala shantamii jaha. Nisaabni warqee immoo misqaala digdama. Qixni isaa juneehii Su'uudiitiin juneehii kudha tokkofii sadi torboffaa (11 3/7) ta'a. Giraamaan immoo sagaltamii lama[2] ta'a. Dirqamni isaan lamaan keessa jiru tokko digdammaffaadha. Kunis yeroo waggaan irra naanna'eedha. Bu'aan walakkaan argamu immoo qabeenya isa bu'uuraa hordofa malee waggaan haaraan isaaf hin lakkaa'amu. Akkasumas wanti beelladoota irraa dhalattu warruma jalqabaa hordofti malee yeroon haaraan isheedhaaf hin shallagamu.
Maallaqni waraqaa yeroo ammaa ittiin hojjatamus murtiin isaa kanuma warqeefi fiddaati. Maallqani kun dirhama, diinaara, doolaara yookiin kan biroos haa moggaafamuu yeroo hangi isaa nisaaba fiddaatiin yookiin warqeetiin wal qixxaatee waggaan irra naanna'e zakaan ishee keessatti dirqama ta'a. Maallaqatti kan dhaqqabsiifamee zakaan keessa jiraatu faaya dubartootaa kan nisaaba guutee waggaan irra naanna'eedha. Oggas yoo itti fayyadamuu yookiin ergisaaf qophaa'es jechoota lamaan beektotaa keessaa isa irra sirriidhaan zakaan ishee keessa jira. Sababni isaa jechi Ergamaa Rabbii (saw) inni "abbaan qabeenya warqee yookiin meetii kan zakaa ishee hin kennine yeroo Guyyaan Qiyaamaa gahe maadii ibiddaa irraa taatee isaaf afamtee ibidda jahannamaa keessatti ishee irratti gubamee gurracheffamu malee hin hafu" jedhu hunduma of keessatti qabata waan ta'eefi. Akkasumas ergamaan Rabbii (saw) harka dubartii tokkootti gumee warqee irraa ta'e lama arganii "sila zakaa isa kanaa ni kennitaa?" jedhaniin. Hin kennu jette. "Rabbiin Guyyaa Qiyaamaa isaan lamaaniin gumee ibidda irraa ta'e lama sitti kaa'uu ni jaallattaa?" jedhaniin. Isaan lamaan baaftee "isaan lamaan Rabbiifi Ergamaa isaatiif (arjoomeera)" jette. Abuu Daawudiifi Nasaa'iitu sanada Hasaniin gabaasan. Akkasumas Ummu Salamaa irraa kan mirkanaa'e isheen faaya adii warqee irraa ta'e uffatti ture. Ergamaa Rabbiitiin (saw) 'isheen Kuusaa namni ittiin adabamu Qur'aana keessatti dubbatameedhaa?' jette. Ergamaan Rabbii (saw) ni jedhan: "waan zakaan irraa kennamuu gahee zakaa isaa kennite isa keessa hin seenu." Hadiisoleen biraa hiika kana qabanis baay'eedha.
Meeshaa daldalaa kan jedhame immoo meeshaa gurgurtaadhaaf qophoofteedha. Isheen dhuma waggaatti tilmaamamtee tokko afurtammaffaan ishee zakaa kennama. Ragaan hadiisa Samuraa kan "Ergamaan Rabbii (saw) waan gurgurtaadhaaf qopheessinu irraa sadaqaa baasuu nu ajaju turan" jedhuudha. Abuu Daawudtu gabaase. Manneen, gamooleen, konkolaataan, meeshaan bishaan ol baasuufi kkf kan gurgurtaaf qophaa'an hunduu kana keessa seenu. Gamooleen kiraadhaaf qophaa'an immoo zakaan yeroo waggaan irra naanna'e qarshii kiraa keessa jira malee ishee keessa hin jiru. Sababni isaas isheen gurgurtaadhaaf waan hin qophaa'iniif. Akkasuma konkolaataan dhuunfaa abbaan itti fayyadamuudhaaf bitate yeroo gurgurtaadhaaf hin qophaa'in zakaan keessa hin jiru. Yeroo abbaa konkolaataatiif qarshiin kiraa konkolaataafi kan biraa wanti walitti nisaaba zakaa gahu jiraate yeroo waggaan irra naanna'e zakaan irra jira. Kun immoo qallabaaf, fuudhaaf, qehee bituuf, hidaa kaffaluuf yookiin kan biraatiif qophaa'us waluma qixa. Ragaan jiru zakaan waan akkanaa hunda keessattuu dirqama ta'uu akeeka. Jechoota beektotaa keessaa inni irra sirriin hidaan zakaa hin dhorgu kan jedhuudha.
Akkuma kana qabeenyi yatiimaafi maraatuu yeroo nisaabni guutee waggaan irra naanna'e jumhuura biratti zakaan irratti dirqama ta'a. Waliyyoota (itti gaafatamtoota) isaanii irratti yeroo waggaan guute niyyaa isaaniitiin baasuun dirqama ta'a. Waan ragaan hunda isaaniituu walitti qabatuuf. Fakkeenyaaf jecha Ergamaa Rabbii (saw) kan yeroo Mu'aaziin Yamanitti ergan "Rabbiin zakaa dureessa isaanii irraa fuudhamee hiyyeeyyii isaanii irratti deebifamu qabeenya isaanii keessatti dirqama isaan irratti godheera."
Zakaan haqa Rabbii waan ta'eef nama ishee fudhachuun hin malleef hin kennamu; abbaan sun bu'aa ittiin argachuun yookiin rakkoo ittiin of irraa deebifachuunis hin ta'u. Qabeenya isaas isheedhaan tikfachuun hin ta'u. Akkasumas arraba sodaadhaaf qabeenya isaa bakka buusee ishee hin kennu. Inumaa Muslima irratti kan dirqama ta'u zakaa isaa nama fudhachuu haqa godhatuuf kaayyoo biraatiif odoo hin ta'in fira ta'us isaaf kennuudha. Kunis lubbuun itti gammaduufi Rabbiif qulqulleessee gochuu waliin ta'uu qaba. Kanaan dirqama isaa bahatee mindaa guddaafi bakka buufamuu haqa godhata.
Rabbiin kitaaba Isaa keessatti gosa warra zakaa fudhatanii ibseera. Rabbiin ol ta'e ni jedhe:
{إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} [التوبة: 60]
Zakaan (kan qoodamtu) dhabeeyyiif, hiyyeeyyiif, warra ishee irratti hojjataniif, warra onneen isaanii (Islaamummaa) barsiifamtuuf, gabra bilisoomsuuf, warra idaan irra jiruuf, warra karaa Rabbii keessaatiifi kara deemaadhaaf (qofa). Dirqama Rabbi irraa ta'e (qabadhaa). Rabbiinis beekaa, ogeessa.
Aayata kabajamtuu kana Maqoolee Rabbii gurguddoo kana lamaaniin xumuru keessa Rabbii ol ta'e biraa akka Rabbiin haala gabroota isaa beeku, isaan irraa eenyu akka zakaa fudhachuu haqa godhatuufi eenyu akka haqa hin godhanne ibsuutu jira. Inni sharii'aafi qadara Isaa keessatti ogeessa. Wantoota kamuu bakka Isaaf malu malee hin kaa'u. Garuu gariin iccitii ogummaa Rabbii namoota garii dhokachuu ni danda'a. Kunis akka namoonni sharii'aa Isaatti tasgabbaa'anii murtii Isaatiif harka kennaniif.
Nuufi Muslimoota hunda amantii Rabbii hubachuu, Rabbii waliin dhugaa hojjachuu, waan Isa jaalachiisu keessatti ariifachuufi waan dallansuu Isaa namarra qubsiisu irraa nagaa ta'uu akka Rabbiin nu qunnamun kadha. Inni dhaga'aa dhihoo waan ta'eef. Rabbiin gabricha Isaafi Ergamaa Isaa Muhammad, maatii isaaniifi sahaabota isaanii irratti rahmataafi nageenya haa buusu.
Itti gaafatamaa walii gala hoggansa qormaata ilmii, fatwaa, Da'awaafi qajeelfamaa
Shaykh Abdul Aziiz bin Abdullaah ibn Baaz
2. BARRUU LAMMAFFAA
SADARKAA SOOMA RAMADAANAAFI SALAATA ISAA
Akkasumas hukmiiwwan barbaachiftuu nama garii irratti dhokattuu waliin
Maqaa Rabbii akkaan mararfataa rahmata godhaa ta'eetiin
Abdul Aziiz bin Abdullaah ibn Baaz irraa gara Muslimoota nama isa ilaallatuutiif. Rabbiin anaafi isaanis karaa warra iimaanaa haa seensisu. Rabbiin anaafi isaanis hadiisaafi Qur'aana hubachuu haa qunnamu. Aamiin.
Nageenyi, rahmanni Rabbiifi barakaan Isaa isinirra haa jiraatu.
Kana booda:
Kun ergaa gabaabduu sadarkaa ramadaanaa, salaata isaafi isa keessa hojii khayriitti wal dorgomuun qabutti rarra'uudha. Akkasumas hukmiilee barbaachiftuu namoota garii irratti dhokattu ni qabdi.
Sadarkaa soomana Ramadaanaa laalchisee Rabbiin s.w. akkana jedhe
2/1.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ
عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
2/2. Yaa warra amantan! Akka isin Rabbiin sodaattaniif Soomni akkuma warra isin duraa irratti barreefametti (dirqama ta'etti) isin irrattis barreeffameera.
أَيَّامًا مَّعْدُودَاتٍ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ
Guyyoota lakkaa'amtuu (qofatu murteeffame). Isin irraa namni dhukkubsataa yookiin kara deemaa ta'e, guyyaa biraa irraa lakkaawwachuutu (isa irra jira). Warra isa (Soomuu) danda'an irratti kaffaltii (fidyaa) hiyyeessa nyaachisuutu jira. Namni fedha isaatiin toltuu dabalatee hojjate, sun isaaf caalaadha. Yoo kan beektan taataniif soomuutu isiniif caala
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِيَ أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلاَ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُواْ الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُواْ اللّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
2/3. Jiini Ramadaanaa isa Qur'aanni namootaaf qajeelfamaafi ragaa ifa bahaa qajeelfamichaafi addaan baasaa (haqaafi kijibaa) ta'e keessa buufameedha. Namni isin irraa ji'a kana dhaqqabe isa haa soomu. Namni dhukkubsataa yookiin kara deemaa ta'e, guyyaa biraa irraa lakkaawwachuutu (isa irra jira). Rabbiin isiniif laaffisuu fedha malee isin irratti jabeessuu hin fedhu. Akka lakkoofsa (guyyaa isin irratti barreeffamee) guuttaniifi waan isin qajeelcheef akka Rabbiin guddiftaniif, akkasumas akka (Rabbiin) galateeffattaniif jecha (kana goone).
Ergamaan Rabbii (saw) akka isaan sahaabota isaanii jiini Ramadaanaa dhufuudhaan gammachiisan mirkanaa'eera. Akkasumas akka inni ji'a hulaaleen jannataa keessa banamu, hulaaleen ibiddaa keessa cufamuufi shayxaanonni isa keessa hidhaman isaanitti himu turan. Ergamaan Rabbii (saw) ni jedhan: "yeroo jalqabni halkan Ramadaanaa seene hulaaleen jannataa ni babbanamti; hulaan kamuu ishee irraa hin cufamu. Hulaaleen jahannamaas ni cuccufamti; hulaan kamuu isheerraa hin banamu. Shayxaanonni ni hidhamu. Lallabaan tokko waamee 'yaa nama toltuu feetu kottu (khayrii irratti jabaadhu); yaa nama hamtuu feetu gabaabbadhu (yeroo hamtuutii miti)' jedha. Rabbiif namoota ibidda irra bilisoomfamantu jira. Kun immoo halkan hunda." Amman Nabiyyiin (saw) ni jedhan: "jiini Ramadaanaa isinitti dhufeera. Inni ji'a barakaan Rabbiin isa keessa isin haguuguudha. Rahmata ni bubuusa. Badiis ni harcaasa. Du'aa'iis ni qeebala. Rabbiin kan isin isa keessa wal dorgomtan ilaalee, isiniin maleykota isaatti dhaaddata. Lubbuu keessan irraa waan gaarii Rabbitti mullisaa; hoonga'aa namaa jechuun nama isa keessa rahmata Rabbii hoonga'eedha." Ammas Ergamaan Rabbii (saw) ni jedhan: "namni haala iimaana qabuufi mindaa isaa Rabbirratti herreggatuun Ramadaana soome yakka isaa irraa wanti tare isaaf dhiifama. Ammas namni haala iimaana qabuufi mindaa isaa Rabbirratti herreggatuun ji'a Ramadaanaa keessa (salaata laylii) salaate yakki isaa darbe isaaf dhiifama. Akkasuma namni haala iimaana qabuufi mindaa isaa Rabbirratti herreggatuun Laylatul qadrii (halkan kabajamtuu) keessa salaate badiin isaa tare isaaf dhiifama." Ammas Ergamaan Rabbii (saw) ni jedhan: Rabbiin ol ta'e ni jedhe: "hojiin ilmaan Aadam hunduu mindaan toltuu isaa fakkii isaa kudhanii hanga dhibba torbaatti isaaf jira. Soomni qofti odoo hafuu; inni kiyya. Anatu isaan mindeessa. Fedhii isaa, nyaata isaafi dhugaatii isaa anaaf jecha dhiise. Nama soomuuf gammachuu lamatu jira. Gammachuun tokko yeroo fixrii isaa yoo ta'u kaan immoo yeroo Rabbii isaa qunnamuudha. Wallaahii foolii afaan nama soomuutu Rabbiin biratti foolii miskii irra caala." Hadiisonni sadarkaa sooma Ramadaanaafi salaata isaa akkasumas sadarkaa sooma biroo keessatti dhufan baay'eedha.
Mu'uminaaf carraa kanatti fayyadamuutu isarraa barbaadama. Innis waan Rabbiin ji'a Ramadaanaa isa dhaqqabsiisuun tola isarratti oole waan ta'eef hojii toltuutti ariifatee, yakka irraa eeggechuudhaan waan Rabbiin dirqama isarratti godhe keessumaa kan akka salaata shananii waan utubaa Islaamaafi booda shahaadaa lamaaniitii irra guddoo dirqamaa taateef sirnaan raawwachuudhaaf qabsaa'uu qaba. Muslimaafi Muslimtittii hunda irrattuu ishee eeggachuun, khushuu'aafi tasgabbiidhaan yeroo ishee keessatti ishee raawwachuun dirqama ta'a.
Irra yaachiftuun dirqama salaata shanan kanaa dhiira irratti jamaa'aadhaan mana Rabbii ishee ol kaafamuufi maqaan Rabbii keessatti dubbatamuu inni eeyyame keessatti sirnaan raawwachuudha. Rabbiin ol ta'e ni jedhe: "Salaata seeraan salaataa; zakaas kennaa. Warra salaatuu waliin salaataa." Ammas Rabbiin ol ta'e ni jedhe: "Salaatowwan irratti, keessattuu salaatattii giddu galeessaa irratti tikfadhaa. Haala Rabbiif ajajamoo taataniinis dhaabbadhaa." (Albaqaraa: 238).
Rabbiin ni jedhe: "dhugumatti mu'uminoonni milkaa'aniiru. Isaan Warra salaata isaanii keessatti Rabbiin sodaatanuudha. …" itti fufee "ammas isaan warra salaata isaanii tikfatanuudha. Isaan sun isaanuma qofatu dhaaltota (jannataati). Isaan ishee keessatti hafoo ta'anii Firdawsiin dhaalu."
Nabiyyiin (saw) ni jedhan: "waadaan jidduu keenyaafi jidduu isaanii (munaafiqootaa) jiru salaata. Namni ishee dhiise dhugumatti kafareera (waadaan dhiiga isaa tiksu sun citeera)."
Booda salaataatii irra guddaan dirqamaa zakaa kennuudha. Rabbiin ol ta'e ni jedhe:
"Rabbiin qofa gabbaruu, qajeelanii amantii Isa qofaaf qulqulleessuu, salaata dhaabuufi zakaa kennuutti malee homaa hin ajajamne. Kun immoo amantii qajeelaadha." (Annaba'i: 5). Ammas Rabbiin ol ta'e ni jedhe: "akka milkooftaniif jecha salaata seeraan salaataa; zakaa kennaa; ergamichaafis ajajamaa."
Qur'aanni Rabbii guddaafi hadiisni ergamaa Isaa kabajamaan akka namni zakaa qabeenya isaa hin kennine Guyyaa Qiyaamaa ittiin adabamu akeekeera.
Irra guddaan dirqamaa booda salaataafi zakaatii sooma Ramadaanaati. Inni tokkoon arkaana Islaamaa isa jecha Ergamaa Rabbii (saw) kana keessatti dubbatameedha: "Islaamni waa shan irratti ijaarame: 'dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru; Muhammad immoo Ergamaa isaatii' ragaa bahuu, salaata sirna ishee guutanii salaatuu, zakaa kennuu, Ramadaana soomuufi Manicha (ka'abaa) hajja'uudha."
Muslima irratti soomaafi salaata isa keessa salaatu kana jechaafi gocha Rabbiin haraama godhe irraa tiksuun dirqama ta'a. Sababni isaas kaayyoon soomaa Rabbiin buluu, ajaja isaa kabajuu, akka lubbuun fedhii ishee dhiiftee Rabbii isheetiin bultu isheen qabsaa'uufi waan Rabbiin haraama godhe irraa obsuu barsiisuudha waan ta'eefi. Kaayyoon isaa nyaata, dhugaatiifi waan sooma fursiisu qofa dhiisuu miti. Kanaafuu Ergamaa Rabbii (saw) irraa kan armaan gadii mirkanaa'e: "soomni gaachena. Yeroo guyyaan sooma tokkoo keessanii argame haasaa sagaagalaa hin haasa'in; hin iyyin. Yoo namni tokko isa arrabse yookiin ittiin lole ani nan soomaara haa jedhu." Ammas Ergamaan Rabbii (saw) ni jedhan: "namni haasawa kijibaa, ittiin hojjachuufi nama miidhuu hin dhiisin, nyaataafi dhugaatii isaa dhiisuu keessa Rabbiif dhimmi hin jiru."
Ragoolee kanaafi kan biroo irraa kan hubatamu, wanti nama soomu irratti dirqama ta'u waan Rabbiin haraama isarratti godhe hunda irraa fagaachuufi waan Rabbiin dirqama isarratti godhe hunda eeggachuudha. Kanaan araaramni, ibidda irraa bilisa bahuun, soomaafi salaanni isaa qeebalamuun isaaf kajeelama.
Bakka kanatti qabxiileen namoota garii irratti dhokatan ni jiru:
Sana keessaa tokko kan Muslima irratti dirqama ta'u Rabbitti amanee mindaa isaa Rabbirratti herreggataa soomuu qaba malee riyaa'ii (nama agarsiifannaa), dhageessifannaa, namoota hordofee yookiin maatii isaa jala deemee yookiin ummata biyya isaa hordofeetii miti. Kan soomuutti isa kaasu Rabbitu dirqama natti godhee amanee sana keessatti mindaa isaa Rabbii isaa biratti shallagatee ta'uu qaba. Akkuma kana salaanni halkanii kan Ramadaanaa Muslima hunda irratti iimaanaafi mindaa isaa herreggachuudhaan salaatuutu dirqama ta'a. Kaayyoo biraatiin hin ta'u. Kanaafuu Ergamaan Rabbii (saw) jedhan: "namni haala iimaana qabuufi mindaa isaa Rabbirratti herreggatuun Ramadaana soome yakka isaa irraa wanti tare isaaf dhiifama. Ammas namni haala iimaana qabuufi mindaa isaa Rabbirratti herreggatuun ji'a Ramadaanaa keessa (salaata laylii) salaate yakki isaa darbe isaaf dhiifama. Akkasuma namni haala iimaana qabuufi mindaa isaa Rabbirratti herreggatuun Laylatul qadrii (halkan kabajamtuu) keessa salaate badiin isaa tare isaaf dhiifama."
Ammas dhimma hukmiin isaa nama garii irratti dhokatu keessaa tokko: madaa, funuuna, balaqqama yookiin filannoo isaatiin maleetti bishaan yookiin beenzilli gara mormaa dhaqqabuun kan nama mudatuudha; kun hunduu sooma hin balleessu. Garuu namni yaadee of balaqqamsiise soomni isaa ni bada. Nabiyyiin (saw) ni jedhan: "Namni ol-deebisaan isa mo'ate qadaan (kaffaltiin) isarra hin jiru. Namni ofiin beekaa of balaqqamsiise haa kaffalu."
Ammas qabxiin biraa kan nama garii dhokatu odoo janaabaa hin dhiqatin hanga fajriin bahutti tursiisuudha. Akkuma kana dubartii garii immoo yoo qulqullina fajrii dura argite odoo hin dhiqatin fajriin bahuutu ishee mudata. Warra kanarra soomuutu jira. Dhiqannaa isaanii hanga fajriin bahutti tursiisuu wanti dhorgu hin jiru. Garuu dhiqannaa isaanii hanga biiftuun bahutti tursiisuun hin eeyyamamu. Odoo biiftuun hin bahin dhiqatanii Subhii salaatuun isaan irratti dirqama ta'a. Namni janaabaa qabus akkuma kana hanga biiftuun bahutti dhiqannaa tursiisuun isarra hin jiru. Inumaa odoo biiftuun hin bahin dhiqatee Subhii salaatuutu irra jira. Dhiirri akka salaata jamaa'aa dhaqqabuuf ariifachuun isarratti dirqama ta'a.
Ammas waan sooma hin balleessine keessaa kan biroo dhiiga fuudhanii qorachuufi marfee isa gulukoosiin ala jiru waraannachuudha. Garuu kana yoo hanga halkaniitti tursiisuun mijaa'eef irra filatamaadha. Sababni isaas Ergamaan Rabbii (saw) "waan si shakkisiisu dhiisii gara waan si hin shakkisiifneetti gori" jedhan. Ammas Ergamaan Rabbii (saw) "namni waan wal fafakkaattuu irraa fagaate dhugumatti amantiifi kabajaa isaatiif qulqullaa'eera" jedhan.
Ammas qabxiilee namoota garii dhokatu keessaa tokko salaata keessatti tasgabbii (xuma'iniinaa) dhabuudha. Salaatichi waajiba yookiin sunnaa ta'uutu mala. Hadiisonni baay'een Ergamaa Rabbii (saw) irraa odeeffame akka tasgabbiin arkaana salaataa, isa malee salaanni sirrii hin ta'uu akeeku baay'een dhufeera. Xumu'aniinaa jechuun salaata keessa turuufi ishee keessatti kushuu'ii qabaachuudha. Hanga lafeen dugdaa hunduu bakka qabatutti ariifachuu dhiisuudha. Namoonni baay'een Ramadaana keessa salaata taraawiihaa kan ishee hin hubanneefi ishee keessatti hin tasgabboofne salaatu; inumaa lafuma tuttumatu. Salaanni bifa kanaan salaatamu ni bada. Abbaan akkas hojjatus dilii godhata malee hin mindeeffamu.
Ammas qabxiilee hukmiin isaa namoota garii dhokatu keessaa tokko taraawiihiin raka'aa digdama irraa hirrifamuun hin eeyyamamu jedhanii yaaduu akkasumas raka'aa kudha tokko yookiin kudha sadii irra ida'uun hin ta'u jedhanii yaaduudha. Yaanni kun hunduu sirrii miti; waan ragaa faallessuuf dogongora.
Hadiisonni baay'een Ergamaa Rabbii (saw) irraa dhufan kan salaanni laylii dhimmi isaa ballaa akka ta'e akeekanuufi lakkoofsi daangeffamaan isa faallessuun hin taane akka hin jirre akeekanu baay'eedha. Inumaa Ergamaa Rabbii (saw) irraa akka isaan raka'aa kudha tokko, raka'aa kudha sadii salaatan akeeku yeroo biraa immoo sanaa gadii salaatan akeeku dhufeera. Ergamaan Rabbii (saw) yeroo waa'ee salaata laylii irraa gaafataman ni jedhan: "lama lamaan; tokkoon keessan yeroo Subhiin gahuu sodaate raka'aa tokko kan waan inni duraan salaate witrii (mangoo) isaaf gootu salaata." Sahiiha ta'uu hadiisichaa irratti walii galameera.
Ramadaana keessas ta'ee Ramadaanaan alas lakkoofsi raka'aa daangeffame wahii hin jiru. Kanaafuu sahaabonni bara Umar keessa yeroo garii raka'aa digdamii sadii salaatan yeroo kaan immoo raka'aa kudha tokko salaatan. Kun hunduu Umariifi sahaabota bara Isaa turan irraa mirkanaa'eera.
Salafoonni gariin Ramadaana keessa raka'aa soddomii jaha salaatanii raka'aa sadihiin witrii godhatu. Gariin isaanii immoo raka'aa afurtamii tokko salaatu. Gocha kana isaanirraa shaykhul Islaam Ibn Taymiyaafi beektoleen biroo dubbataniiru. Akka inni dubbatetti dhimmi kun ballaadha (hin daangeffamu). Akkuma kana nama Qur'aana, rukuu'aafi sujuuda dheeresseef lakkoofsa raka'aa xiqqeessuutu filatama jedhee dubbate. Namni Qur'aana, rukuu'aafi sujuuda gabaabse immoo lakkoofsa raka'aa baay'isuun barbaachisaadha. Kun hiika haasawa isaati; Rabbiin isa haa marafatu.
Namni sunnaa Ergamaa Rabbii (saw) xinxale kana hunda keessattuu filatamaan raka'aa kudha tokko yookiin raka'aa kudha sadii, Ramadaana keessas ta'ee Ramadaanaan ala, filatamaa ta'uu bara. Sababni isaas kun gocha Ergamaa Rabbii (saw) kan yeroo baay'eetiin wal gala waan ta'eef. Akkasumas warra salaatuuf garaa laafuu qaba; kushuu'ii qabaachuufis irra dhihoodha. Namni dabales rakkoon isarra hin jiru; gochi jibbamaanis sana keessa hin jiru.
Irra caalaan salaataa nama Ramadaana keessa imaama waliin salaateef imaamaa waliin malee raawwachuu dhiisuudha. Nabiyyiin (saw) ni jedhan: "namichi yeroo hanga imaamni salaata fixutti isaa waliin salaate, Rabbiin salaata halkan guutuu isaaf barreessa."
Muslimoota hundaafuu ji'a kana keessa gosoota ibaadaa kan akka salaata sunnaa, Qur'aana xinxalaafi hubannoo waliin qara'uu, tasbiiha, tahliila, tahmiida, takbiiraa, istighfaara, du'aa'ii sharii'aa, gaariitti ajajuu, hamtuu irraa dhorguu, gara Rabbiitti waamuu, dhabeeyyiifi hiyyeeyyii irratti ballisuu, haadhaa abbaatti tola ooluu keessatti qabsaa'uu, firooma fufuu, ollaa kabajuu, dhukkubsataa gaafachuufi wantoota biroo gosa khayrii irraa ta'e keessatti qabsaa'uun karaa godhameera. Ergamaan Rabbii (saw) hadiisa dubbannee dabarsine keessatti ni jedhan: "Rabbiin kan isin isa (Ramadaana) keessa wal dorgomtan ilaalee, isiniin maleykota isaatti dhaaddata. Lubbuu keessan irraa waan gaarii Rabbitti mullisaa; hoonga'aa namaa jechuun nama isa keessa rahmata Rabbii hoonga'eedha." Ammas Ergamaa Rabbii (saw) irraa gabaafamee ni jedhan: "namni isa (Ramadaana) keessa hojii gosa hojiiwwan khayrii irraa ta'e hojjate akka nama yeroo biraa waajiba hojjatee ta'a. Namni isa keessa waajiba raawwate akka nama yeroo biraa waajiba torbaatama hojjatee ta'a." Ammas hadiisa sahiiha keessatti ni jedhan: "Umraan Ramadaana keessaa hajjii –hajjii ana waliin godhamuun- wal madaala."
Hadiisonni ji'a kana keessa gosa khayrii irratti ariifachuutti kakaasan baay'eedha.
Nuufi Muslimoota biraa akka Rabbiin waan jaalalli isaa keessa jirutti nu qajeelchu, soomaafi salaata keenya nurraa qeebalu, haala keenyas nuuf tolchuufi fitnaa nama jalliftu irraa nu fageessu Rabbitu kadhatama. Akkasumas Rabbiin hoggantoota Muslimaa tolchuufi jecha isaanii haqa irratti walitti qabu kadhanna. Rabbiin abbaa kana godhuufi danda'aa waan ta'eef. Nageenyi, rahmanni Rabbiifi barakaan Isaa isin irra haa jiraatu.
Itti gaafatamaa walii gala hoggansa qormaata ilmii, fatwaa, Da'awaafi qajeelfamaa
Shaykh Abdul Aziiz bin Abdullaah ibn Baaz
[1] Nisaaba jechuun hanga qabeenyaa kan zakaan irratti dirqama ta'uudha. Nisaaba guutuu kan jedhamu baay'inni qabeenyichaa hanga zakaa keessaa baasuun ajajame ga'uudha. Namni hanga murtaa'e kana hin qabne zakaan isa irra hin jiru.
[2] Ibsi sheekni asirratti ibsan baay'een isaa nama biyya sanaatiif malee hin ifu. Kanaafuu akka namni kitaabicha dubbisu kana hubatuuf ibsan kitaabolee kiyya baay'ee keessatti barreesse asittis isiniifin kaa'a. Innis odoo hadiisaan jalqabnee gaariidha. Hadiisa Aliyyi bin Abii Xaalib keessatti akka dhufetti Ergamaan Rabbii (saw) ni jedhan: "Yeroo dirhama dhibba lama qabaattee waggaan ishee irra naanna'e (zakaan) dirhama shantu irra jira. (Warqee keessaa immoo) hanga diinaara diigdama gahutti zakaan homaa isarra hin jiru. Yeroo diinaara digdama qabaattee waggaan irra naanna'e (zakaan) walakkaa diinaaraatu ishee keessa jira." Hadiisicha Khamsaatu baase. Sanada isaa immoo Bukhaariifi Albaaniin faan sahiiha godhan. Haafiz Ibn Hajar immoo hasan godhe. Ergamaan Rabbii (saw) ni jedhan: "Meeta uuqiyyaa shanii gadi keessa zakaan hin jiru." Bukhaarii fi Muslimtu gabaase. Uuqiyyaan tokko dirhama afurtama. Uuqiyyaan shan immoo dirhama dhibba lama ta'a. Gara madaala ammayyaatti immoo 595gm ta'a. Nisaabni warqee immoo diinaara diigdama. Inni kun giraama 85 ta'a. Yaanni filatamaan isa kana. Ibn Baaz garuu sagaltamii lama jedhan. Namni tokko yeroo qabeenya hanga kanaa qabaatee waggaan isa irratti naanna'e 1/40 qabeenyichaa yookiin 2.5% zakaa kennuun isa irratti dirqama ta'a.
Fakkeenyaaf: Namni warqee walakkaa kiilo garaamaa (0.5kg) qabaatee waggaan isa irratti naanna'e zakaan isa irratti dirqama ni ta'a moo hin ta'u? Yoo dirqama ta'eef immoo hangam kennuu qaba?
Deebii
Warqee keessatti zakaan dirqama kan ta'u yoo 85gm gahe. Kun immoo 0.5kg yookiin 500gm. Kanaafuu zakaan dirqama itti ta'a.
Hangi isa irratti dirqama ta'u immoo 1/40 qabeenyichaa yookiin 2.5% dha.
Kan kennamu = 1/40*500gm
=12.5gm
Kana jechuun kan abbaa qabeenyichaa irratti dirqama ta'u warqee giraama kudha lamaa fi walakkaa kennuu dha.
Zakaa qarshii waraqaa keessaa ba'uu qabu
Yeroo ammaa kana ummata biratti qarshii warqeefi meetaatiin hojjachuun waan baay'ee xiqqaatee qarshiin waraqaa bakka bu'eef gaaffiin biraa beektotatti uumame. Innis akkamitti zakaan maallaqa waraqaa kana irraa bahuu qaba kan jedhuudha. Akkuma beekamu yeroo ammaa kana qarshiin waraqaa maallaqa of danda'aa ta'ee addunyaa irratti hojjataara. Wanti ummanni itti walii gale hundinuu maallaqa ta'uu waan danda'uuf sababni warqeetu qabsiifamee liqeeffatame yookiin immoo isaan kun damee dhuma warqee fi fiddaati waan jedhamu homaayyuu hin qabu. Akka addunyaatti dandeettiin biyyattii ilaalamee walii galteedhaan hangi qarshii isaa madaalu qabu murtaa'a. Kun immoo waan shari'aan maallaqa warqee fi meeta qofatti hin gabaabsineef rakkoo homaayyuu hin qabu. Kana irratti hundaa'uun zakaan isaa hagam irraa ta'uu qaba kan jedhus gaaffii biraa uuma.
Nisaaba maallaqa waraqaa (hanga zakaan irraa kennamuu qabu)
Dogongorri guddaan tokko kan biyya keenya keessatti uumame jecha 'fiddaa' jedhu birrii jedhanii hiikuudhaan zakaan birrii 200 irratti dirqama ta'a nama jedhutu jira. Kan nama ajaa'ibu immoo jechi kun namuma maqaadhaaf beekaa jedhamu irraa dhaga'amuu isaati. Beektota waa'ee kanaa dubbatan irraa namni tokkollee kana hin jenne. Haa ta'uu beektonni maal jedhan ree? Beektota ammayyaa irraa gariin isaanii qarshiin kan zakaan irraa bahuu qabu meeta (fiddaatti) madaalamee ta'uu qaba jedhantu jira. Sababni isaan dhiheessanus isatti madaaluun hiyyeessaaf bu'aa qaba kan jedhuudha. Ulamoonni baay'een immoo zakaan maallaqa waraqaa kan ba'uu qabu warqeetti madaalameeti jedhu. Sababni isaan dhiheessanus zakaan warqee kan dirqama ta'u baay'inni qarshii isaa zakaa kan birootiin walitti dhihaata kan jedhuudha. Kana jechuun yoo fiddaadhaan madaalleef qarshii xiqqoo keessatti zakaan dirqama ta'a. Qarshiin sun immoo waan hoolaa lama yookiin sadi hin binne ta'a. Akka sharii'aatti immoo hoolaanuu hanga afurtama guuttutti zakaan irra hin jiru. Kanaafuu zakaan kan ta'u qarshiin sun warqeedhaan wal biratti ilaalamee ta'uu qaba kan jedhuudha. Yaanni inni lammataa kan zakaan maallaqa waraqaa warqeedhaan madaalamee kafalamuu qaba jedhu sirrii ta'uu hin hafu. Sababni isaas Rabbiin nama hoolota soddomii sagal qabu hiyyeessatti lakkaa'ee nama qarshii fiddaa dirhama dhibba lama qofa jijjiiru qabu kan hoolaa tokko seeraan bituu hin dandeenye dureessatti lakkaa'ee zakaa dirqama itti hin godhu. Kana irraa ka'uudhaan zakaan kan qarshii irratti dirqama ta'u yoo qarshiin warqee giraama saddeetamii shan(85gm) bituufi isaa ol jiraatee waggaan itti naanna'e qofa. Mee yaada kana fakkeenyaan haa ibsinu.
Namni tokko birrii kuma soddoma kan waggaan itti naanna'e lafaa qaba. Zakaan isa irratti dirqama ni ta'aa?
Deebii
Akkuma dubbatamee darbe yoo qarshiin waggaa tokkoof ture warqee giraama saddeetamii shan bituu danda'eef zakaan dirqama irratti ta'a. Gatiin warqee yeroo sanaa baramuu qaba. Fakkeenyaaf yoo gatiin warqee gabaa irratti yeroo san giraamni tokko birrii 500 ta'eef mee haa ilaallu.
Qarshii zakaan itti dirqama ta'u = 85gm*500birr/gm
=42500birr
Kana jechuun zakaan yeroo sanatti dirqama kan ta'u qarshii 42,500 birrii irratti. Qabeenyi namichaa immoo 30000birr qofa. Kanaafuu zakaan isa irratti dirqama hin ta'u.
Namni tokko yoo qarshii kuma shantama qabaate zakaan hangamtu irratti dirqama ta'a?
Deebii
Akkuma gaaffii tokkoffaa keessatti darbe yoo warqee giraamni tokko qarshii dhibba shan ta'eef qarshiin zakaan irratti dirqama ta'u 42,500 fi isaa oli. Kanaafuu zakaan abbaa qabeenyichaa irratti dirqama jechuu dha.
Hangi isaas = 1/40*50000birrii
=1250birrii
Zakaan namicha irratti dirqama ta'u qarshii 1250birrii dha.
tarree:


text:
Help:Contents/Foto fi Qonqo Galchu
Fakkii, Qonqo fi Video galchuu daandiin kiyyaa daandii nagayaatii guddinaatii badhaadhinatti guutuummaa guutuuttii kan addunyaan ajab itti jettuu siyaasaan alattii!!! Yoo Rabbii jedhee hundaafuu allahamdulillaahii!!!!
Fakkii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Wa'ee mataa duree tokko yoo barresitanii, fakkii mataa duree suni wajiin walit-qabatee galchuun, dubistonni akka bayee hubatani fi akkasumas midhaginaa fuula sunitif bayee barbachisaa dha. Haa ta'u malee fakkiin atii galchituu kunii fakkii komputeraa, CD, Floppy disk kankee irraa galchittu miti, sunii dhisaa website biraa irra kopii gochuu hin dandesanii. Kunis waan Copyright violation ta'uuf, haa ta'uu malee fakkiin sunii yoo free license ta'ee duraan [1]it galchuu qabduu. Haa ta'u malee ammaf fakkii commons wikipedia irratti argamuu qofaa akkam akka galchuu dandetanii isaan garsisaa, fakkii [2] irratti argaman hundaa fayyadamu ni dandettu. Yeroo bayee filii galchuun barbachisaa miti, maliif? yoo jetaan commons wikipedianu mataa duree gossaa bayeef fakii ta'ee qaba.
Fakkii Commons[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Beksisaa: yeroo kana gotaan fuula tokkotii commons wikipedia fi fuula biraa irratti bakka fakkii itti galchitani banuun garii dha.
- Fuula commons wikipedia [3] irratti boksii search jedhutti jiraa (bita irratti) sunii kessatti fakkii malii akka barbadani ibsaa (kunii immo afaan oromon ta'uu qabu, ingliffa ta'uu qaba), ergaa xumurtani bodaa go kan jedhuu tuqaa. Fakkiin kunis jirachuu yokan jirachuu dhabuu danda'a, kunis sababa jechaa atii fayyadamtef ta'uu danda'a, kanaaf jechaa biraa wal-fakkatun yalli. Fakkenaa allabaa Oromo galchuuf Oromo jedhii katabii go tuqii, kunis waan Oromo adda adda fidaa. Haa ta'u malee kunii duraan barrefaman dhufaa, kanaaf barrefameen sunii fillachuu qabda. Fakkenaa kaa Oromo irratti Image:Et oromo.png kan jedhutti jiraa, sunii banuun immoo gara allaba Oromot isaan gessa, haa ta'u malee tokko tokkon banuu irraa salphatti Find media with Mayflower kan jedhuu tuqunii garii dha. Kunii immoo fakkii wa'ee Oromo commons wikimedia irratti argachuu dandettu hundaa si agarsisaa.
- Achiin bodaa fakkii barbaduu filladhuu. Fakkenaa kana kessatti allabaa Oromo (dimaa adii gurachaa) filladha. Bakkii bayee xiyefachuu qabdan asii biraa, maliif? yoo jetaan nu kan kopii gochuu qabnu fakkii osoo hin ta'iin mataa duree fakkichati. Mataa dureen fakki kana Image:Et oromo.png dha. Jechaa kana gara barrefama kessanit kopii gochuun akka fakkiin suni achitti argamu tasisaa. Garuu jechii kopii gotaan jechaa Image: bodaa jiruu qofaa dha. Fakkena kanaaf Et oromo.png qofaa. Fakkii biraa kopii gochuufis hallumaa kanaan kopii gochuu ni dandettu.
- Ergaa jechiicha kopii gotte bodaa, jechaa guttu filladhuu, Icon kessa (B, I, AB.... kessa) kan boksii ta'ee fakkii ofii kessa qabu, kan A fi xurumba jiduutii argamuu tuqii. Kuniis fakkiin sunii akka kanaan [[ ]] marfamuu tasisaa. Fakkenaa [[Image:Et oromo.png]]. Kan qofaa mitii jechaa sunii duratti Image:.. kan jedhuu daraa. Haa ta'uu malee wantii bekkuu qabdanii tokko yoo jiratee, kuniin fakkii bakka isaan barbadani isaan hin olka'u. Kanaafu mataa duree asiit annuu akka garii dubisaa...
Fakkii Midhagsuu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Fakkii sunii bakka sirritti olka'uf kaneen asii gadii gochuu ni dandettu.
1.
-
- Yoo qabatanii tatee nu kan kopii gonee Et oromo.png qofaa, yoo garuu boksii fakkii (A fi xurumba jiddu jiruu) tuqxan ofiin jechaa Et oromo.png jedhuu gara Image:Et oromo.png jijjira. Kanaaf Image: bodaa kan jiruu qofaa kopii gochuun kan barbachiseef.
- Kan Image:Et oromo.png... bodaa jiraan garuu nutii baressu qaba. Yoo hubatanii tatee ergaa waan tokko barresinee bodaa kana (|) jiddutti galchuu qabna.
- Kanaaf jechaa Image:Et oromo.png... annee ergaa (|) galchinee bodaa, right kan jedhutti jiraa kunii immoo tessoo fakkii suni akka gara mirgaa ta'ee ibsaa.
- Fakkenaa 1 - Fuula Oromo irratti fakiin gara mirgaa jiraa. Kana irratti rightiit tajajilame.
- Hallumaa kanan bitaa gochuu yoo barbadne left galchinaa
- Fakkenaa 2 - Fuula Ozone layer irrattti fakiin gara bitaa jira
- Kanaaf jechaa Image:Et oromo.png... annee ergaa (|) galchinee bodaa, right kan jedhutti jiraa kunii immoo tessoo fakkii suni akka gara mirgaa ta'ee ibsaa.


text:
Duulli Waraanaa Ilmaan Oromoo Wallootti Baname Eenyummaa Oromummaa Balleessuuf kan Aggaammatedha.
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Akka seenaan saba Oromoo nu barsiisetti Oromoo cabsuudhaaf duulli jalqabaa kan eegale ilmaan Oromoo Walloo irratti. Duulli Oromoo cabsuudhaaf karaa kaabaa jaarraa 15ffaa keessa eegale haga walakkeessa jaarraa 19ffaatti Oromoon kaabaa gootummaa guddaafi ijaarsa cimaatiin lolatee diina isa weeraree koloneeffachuuf yaalu qolataa tureera. Ofirraa qolachuu qofas utuu hin taane, bulchiinsa jajjabaa ijaarratanii weerartoota irratti dhiibbaa gochaa turaniiru. Mootota Gondor akka barbaadanitti to’atanii nama barbaadan aangootti baasanii kan hin barbaanne buusaa turaniiru. Walakkeessa jaarraa 19’ffaa keessa garuu haalli jijjiiramee mootiin Tewoodiroos imaammata gurguddaa sadii (1, Oromoo cabsuu, 2. Habashaa tokkoomsuufi 3. Isilaamummaa balleessuu) labsate. Labsiin kun ilmaan Oromoo Walloo irratti hojiitti hiikamuu eegale. Tewoodiroos mootii moototaa jedhee erga of moggaasee Waxabajji 1855 duula waraanaa Oromoo Walloo irratti bobbaase. Duula waraanaa kanaan humni waraanaa Tewoodiroos gara laafina tokko malee ilmaan Oromoo duguuguu eegalan. Oromoota ajjeesuu bira darbanii kanneen booji’anillee harka isaanii lamaan muranii mormuma isaaniitti diranii deemsisu. Haala kanaan Oromoo Walloo cabsee gara Shawaatti darbe. Lola kanaan Oromoo Walloo haa cabsuyyu malee takkaayyu of jalatti bulchuu hin dandeenye. Tulluu Maqdallaa qabatee waraana itti fufe. Ilmaan Oromoo Walloos lola itti fufuun gootummaa dinqisiisaa argisiisaniiru. Tewoodiroos lola waggoota 13 Oromoo Walloo irratti taasise keessatti tasayyu jilbeenfachiisee of jalatti hin bulchine.
Mootonni Habashaa Tewoodiroositti aananii dhufan Oromoon gargaarsa biyyoota dhiyaatiin malee akka hin mo’amne hubatanii meeshaa ammayyaa kadhatanii duula waraanaa itti fufani.
Minilik erga mootii ta’ee lola kan eegale Oromoo Walloo irrattidha. Waggoota 10 walitti fufee ilmaan Oromoo Walloo lole. Kana seenaa Oromootu hima.
Duulli qindaa’aan mootota Habashaa waliif galchu guddichi Oromoo cabsuufi Oromiyaa dhuunfachuudha.
Mootonni Habashaa Oromoo cabsanii Oromiyaa dhuunfachuuf jalqaba Oromoo Walloo cabsuu qabu ture. Minilik gargaarsa alaafi gantoota akka Goobanaa qabatee Oromoo cabse. Hayile Sillaaseen gootota ilmaan Walloo gabaa walakkaatti fannise. Oromoon garuu guyyaa tokkoofillee mootota Habashaa kana fudhatee nagaan waliin bulee hin beeku.
Jiraachuu Oromiyaa har’aafi dagaagina sabboonummaa Oromoo har’aatiif qooda olaanaafi faarfamaa kan qabu ilmaan Oromoo Wallooti. Kutaaleen Oromiyaa biroo gabrummaa waggaa 150 yommuu himatan, ilmaan Oromoo Walloo garuu waggoota 400 ol mootota Habashaa weerara Oromiyaaf karoorfatanii deeman lolanii Oromoofi Oromiyaa jiraachisaniiru. Har’as haga Oromoon Walloo jirutti sochiin hordoftoota sirna mootota Habashaa duraanii galma hin ga’u.
Duulli qindaa’aan Oromiyaa dhuunfachuuf taasifamaa jiru kan mootummaa Federaalaan deeggaramee Mootummaa Naannoo Amaaraan hojiitti hiikamaa jiru bifa haaraan eegalee ilmaan Oromoo Wallootti banameera. Maqaa Waraana Bilisummaa Oromoo da’eeffatanii Oromoo balleessuuf dhaadatanii dhaadannoo sana hojiirra oolchuuf akka ka’umsaatti Kaaba Oromiyaa – Walloo magaalaa Axaayyeetti waraana banan. Dhiyeenya kana Perezedaantiin Mootummaa Naannoo Amaaraa Agenyew Teshager “Addi Bilisummaa Oromoo diina keenya seenaati; ni lolla” jechuun dubbachuun ni yaadatama. Dubbii summaawaa kana hordofee ilmaan Oromoo irratti kallattii adda addaan lolli itti fufe. Humna Addaa Naannoo Amaaraatiin lubbuun ilmaan Oromoo hedduun darbee jira. Ajjeechaa gara jabeenyaa namoota gara mana yaalaa deeman irratti ambulaansii keessaa buusanii raawwataniiru. Kun agarsiistuu boora’insa nagaa biyya kanaafi duguuggaa Oromo irratti aggaamamedha jennee amanna.
Ilmaan Oromoo Walloo waggoota sadan darban keessa akkuma kutaalee Oromiyaa Lixaafi Kibbaa rakkoo ulfaataa keessa ture. Humnoonni Naannoo Affaariifi Naannoo Amaaraa dabareen itti wal furanii ilmaan Oromoo Walloo nagaa dhabsiisaa turaniiru. “Biyyi keessan as miti” jedhamanii manni irratti gubachaafi ajjeefamaa turanii ammas ajjeefamaa jiru. Ilmaan Oromoo Walloo garuu dhimma eenyummaafi biyyasaa irratti eenyu waliinuu marii akka hin teenye seenaan nu barsiisee jira/ammas nutti agarsiisaa jiru.
Qeerroon Bilisummaa Oromoos ta’e uummanni Oromoo bal’aan dhimma Oromoo Walloo irratti eenyuunuu callisee hin ilaalu. Wareegama feesisu kaffallee gootummaa ilmaan Walloo irraa dhaalleen biyyaafi saba keenya ni tikfanna. Yoomiyyu taanaan hundee sabboonummaa Oromoofi utubaa Oromiyaa kan taate Walloo irratti teenyee diina hin ilaallu. Duula Walloo cabsee Oromiyaa dhuunfachuuf deemu gamtaan hiriirree qolanna.
Kanuma waliin kan dhaamuu feenu, humnoonni Naannoo Amaaraa kan lola kana kakaasanii galtee siyaasaa irraa argachuuf deeman, kanneen ilmaan Oromoo Walloo kana qe’eerraa buqqisuu tarsiimoo qabsoo godhatanii deemaa jiran saba isaaniif naatoo akka qabaatan dhaamuu feena. Waggoota dheeraadhaaf Oromoo saboota adda addaa Oromiyaa keessa jiraatan waliin nagaan jiraataa ture/jira. Ammallee sabni keenya saba kaanirraa rakkoo homaatuu hin qabu. Dhiibbaan saba irratti xiyyeefatee ilmaan Oromoo Walloorratti eegale kun garuu nagaa biyya kanaa silaafuu hin jirre kana qilee hin bane buusa. Humnoonni Naannoo Amaaraa (Mootummaan Naannoo Amaaraafi humnoonni siyaasaa maqaa Amaaraan ijaaraman) saba isaanii Oromiyaa keessa faca’ee jiru kana ilaalanii tuttuqqaa ilmaan Walloo kana dhaabuu qabu jennee amanna; tuttuqqaa kana akka dhaabanis dhaamnaaf.
Dhumarratti, ilmaan Oromoo Walloo waggoota dheeraaf diina qolattanii Oromiyaa jiraachiftan roorroon kun kan dhaabbatu gaafa Oromiyaan bilisoomtee mootummaan uummataa ijaarame waan ta’eef, roorroo isin dhamdhamaa jirtan kana ilmaan Oromoo kutaalee Oromiyaa hundaayyu argaa fi dhamdhamaa wan jiraniif, haga hiree keenya ofii keenyaan murteeffannutti wal quba qabeenyaan akka jabaannee weerartoota qolannu dhaammanna. Yoomiyyu ilmaan Oromoo guuruu Oromiyaa keessa jiran isin waliin jiru. Ilmaan Oromoo biyya alaafi keessa jirtan Oromoo Walloof birmannaa taasisuun Oromiyaa tiksuu ta’uu hubattanii yeroo kamiyyu caalaa jabinaan akka falmattan gadi jabeessinee waamicha goona.
Injifannoo Uummata Oromoof!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Bitootessa 21/2021
Finfinnee


text:
Dhukkubii milla dhiitessu ykn kan Afaan Ingliziin Elephantiasis jedhamu Itiyoophiyaa keessatti dhukkuba ilaalcha ga’aa hin argatiin jiru, jedhu Ogessonni.
Garuu namoota hedduu biratti dhukkuba ta’uu bira taree, hawaasa keessatti moggaatti qabamuu gessisaa jira. Dhukkuba kana ilaalchisee, Dr Daggafaa Abdiisaa dhukkubi kun karaa sadi'iin akka uumamu ibsan.
Tokkoffaa karaa biimbii ykn biinnii dhiiga nama dhukkbsatee xuxxee nama biraa yeroo ciniintu, raammoo Flaariyaasis jedhamu itti daddabarsuun. Lammafaan albuudaan biyyoo keessa jiru Silikeet jedhamu, namni kophee hin qabne yeroo irra deemu, karaa faana miillaa ol xuuxamee qaama namaa seenuun dhukkuba kana fida.
Sadaffaan, namni yeroo dhalatu hir’ina wanneen dhukkuba kana ittisuu danda’anii yoo qabaate ta’uu Dr Daggafaan ibsanii jiru.
Dhukkuba Toonnoo kan milla dhiitessu kan baroota dheeraa qabee beekamu kana ittisuuf, Itiyoophiyaa keessatti hojii quubsaan hin hojjatamne, kan jedhan Dr. Daggafaan, Jarmayaan Fayyaa Addunyaa ykn WHO duula labsee dawaa barbaachisu eega dhiyessee ka bubbule tahuu dubbatu.
MP3 tuquun gutummaa gaaffii fi deebii kanaa dhaggefadhaa
Dhukkuba ilaalcha Ga’aa Hin Argatiin Hafe
- Jaallannee Gammadaa
Dhukkubii milla dhiitessu ykn kan Afaan Ingliziin Elephantiasis jedhamu Itiyoophiyaa keessatti dhukkuba ilaalcha ga’aa hin argatiin jiru, jedhu Ogessonni.


text:
Monthly Archives: September 2017
Ayyaanota Biyyatti keessatti kabajaman gurguddoon, ayyaana Arafaa, Ayyaana Qillee, Chambalaalaa, Masqala dabalatee ayyaanota gurguddoo biyya impaayera Ethiopia keessaa tokkodha. Ayyaanonni kunneen akka amantaa amantaa mataasaanitti gartuu mootummaaf qaama mootummaa tokkoon utuu hindoorsifamin kabajamanii darbu. Ayyaanni kun hordoftoota amantaaf duudhaa sanaan bifa gammachuu ho’aa qabuu kabajamu. Keessaattuu ayyaanota sanyiin habashaa kabajan uummanni keenya gargaaree isaan faana bu’uun kabajee miidhaksa. Ayyaanota halagaa haalaan ba’ee bifa ollummaan gargaaree kabajuun Oromoo akka jirutti ta’ee ayyaanota Oromoo gargaaraanii kabajuunillee isa guddaadhaa dhavamiinsa isaaf aggaammiin halagaan darbatu, kanan dhaga’erran ijaan arguutti jira.
SBO: Onkoloolessa 1 bara 2017. Oduu, Saamicha Godina Jimmaatti gaggeeffamaa jirturratti yaada jiraataan naannichaa SBOf laate fi Qophii Haala Yeroo Irratti Fuuleffate.
Aside
“Jarri Silaa” Artist Itti Tuqi Tafarii
Aside
SQ: Sagalee Qeerroo Bilisumma Oromoo, Fulbaana 29, 2017
Aside
Sababaa Liyyuu Poolisiniin Lammiileen Oromoo Qabeenya Isaanii Saamaman Maal Keessa Jiruu??
Aside
Maqaa saboota ollaa keessattuu maqaa olloota daangaa Oromiyaan dahatee sirni gita bittuu Wayyaanee uummata Oromoo irratti loltoota bifa addaan biyyoota awuroophaa faana waliin ta’uun leenjifate itti bobbaaseen Oromoon kumoota hedduun lakkaahaman ardaa isaanirraa buqqaa’anii jiru. Ilmaan Oromoo garraamiin kun badii tokko malee rakkoo daangaa irraan xuxxuuqqaa jirus utuu quba hinqabaatin Sumaalee bakkoota Jijjigaaf, Wucaalee keessa dararaa hamaan irra dhaqqabeera. Dararaa gara jabeenyaa hamaa kanaan uummatni keenya kumootaan qabeenyaa isaanii mara dhabanii kan deemaan cinatti miidhaa suukaneessaan irra dhaqqabee jiraachuu dubbatu. Lammiilee Oromoo manaaf qabeenya isaanii dhabanii Oromiyaatti baqatan keessaa , gurmuu gara Oromiyaa Lixaatti qubsiifamanii jiran akka arginee haasofsiifnetti. Ilmaan Oromoo waan tokko wal dhabdee takka utuu gurraan hindhaga’in dararaa hamaan irra dhaqqabee jira jedhu. Daraaraawwan suukanneessoo kanneen keessaa keessattuu
Booreen bahuun booreen galuuf
Aside
Gaafa na fannisanii
Hidhatti na reebani
Hidhaatti na rukutaa
Ibsaa na qabsiisani
Obsaan guyyaa eeggadheen
Barii lafaa hawwa taa’ee
Humni Waraanaa Wayyaanee Sodaa Hokkora Irreecha Irratti Kaafamuu Mala Jedhuun Gara Bushoiftuutti Guuramaa Jira.
Aside
Fulbaana 29,2017/ Aadaaf duudhaa Oromoo keessaa Irreechi isa guddaaf olaanaadha. Ayyaanni Irreechaa sirna galata galfannoo Waaqaa kan lammiin marti itti wal gahu ta’uun hubatamaadha. Irreechi Bushooftuu bakka nagaa, bakka jaalalaa, bakka kadhaa amantaa Oromooti. Bu’aa ba’ii hedduu mudataa turanis jabaatee asiin gahatee ayyaana kana kabajachuuf jalabultiirratti argama.
Ayyaanni kun akka miidiiyaan biyyaa keessaaf alaa wal harkaa fuudhanii dubbataa turanitti humbi waraanaa kamuu akka achitti argamuu hindandeenye jedha. Murtiin abbootii gadaas, kan Qaamni hidhannoo hidhatu kamuu akka achitti hinargamne, bakka sana alaba
Qeerroon Gindhiir Guyyaa Har’aa Akkasitti Jiru.
Video
Qophii GAADDISA DHUGAA: Gaaffif Deebii Itti Aanaa Haayyu Duree ADDA BILISUMMAA OROMOO Waliin Fulbaana 2017
Aside


text:
Andaarri galaana Keeniyaa laggeen babbaredoo, nyaata gaarii, bakka bashannanaa fi naanawaa boqonnaaf tolu qaba. Haleellaaleen Al Shabab fi yakki hojjetamu garuu touriismii biyyattii miidhee jira.
Yeroo ammaa US uggura imalaa naannoo andaara galaana biyyattii hedduu, kan magaalaa Malindi irraa qabee hanga naannolee daangaa Tanzaniatti keessee turte irra hedduu kaastee jirti.
Uggurri imala odola Lamuu kan garba Hindiitti keessu garuu amma iyyuu hin kaafamne. Tiffany McGriff itti gaafatamtuu ykn attashe sabaa himaa Embasii US ka Naayroobii keessaa ti.
Shororkaa fi balaan yakkaa naannoo Kenyaa keessa jutuma jiruu sababaa nuti uggura kana kaafneef haalawwan adda keessumaa kan naannoon andaara glaana kibba malindi keessaa ilaalchisuun mootummaan Kenya tarkaanfii barbaachisu fudhachuu isaan jijjiirama guddaa waan argamsiiseefi jedhan.
Briteen naannoo dhuma kana irra uggura imalaa keessee turte baatii Waxabajjii keessa gaaftee jirti. Hooggantuu gameettiin Federeeshinii Tuurismii Keeniyaa Susan Ongalo hedduu gammaduu isaanii dubbatu.
Naannoo sanaaf fooya’ina guddaa ta’uun himuu fedha. Sababiin isaas baatii Waxabajjii dura keessa tuurizmiin andaara galaanaa dhugumatti gaarii hin turre. San booda Briteen uggura keesse kaafte. Amma kun fooya’ina guddaa dha jedhan.
Ongaloon akka jedhanitti tuurizmiin dinagdeen naannoo andaara galaanaa kan irratti hirkate.
Ongaloon akka jedhanitti dinagdee naannoo sanaaf deggersa guddaa dha, sababiin isaas waa biraa waliin wal bira qabee ilaaluu hin danda’u jedhan.
Uggurri imalaa Ameerikaan keesse sun jalqaba irratti kan inni miidhe angawoota mootummaa US kanneen naannoo sana akka hin daawwanne sirnaan ugguramani. Garuu kanneen tuurisimii naannoo Sanaa hoogganan akka jedhanitti uggurri sun tuuristoota kanneen biroo danqe. Kaan isaanii uggurri akkasii gamasitti akka hin imalle mirkanuu isaan dhorkate.
Traci Pirie Hoteela Flamboyant kan Diani keessaa hoogganu. Sodaa nageenyaa akkasumas sababaa diplomaatonni fi hojjettoonni TM hedduun naannoo sana akka hin daawwanne dhorkamaniif jecha daldalli isaanii baatilee kudha saddeettan darban keessa dhibba irraa harka saddeettama gadi bu’e jedhan.
Hoteela keenya keessaa bakka qabamee ture hedduu dhabne, kan Naairoobii irraa namoonni qabatanis dhabnee jirra. Sababiin isaas gara andaara galaanaa sanatti imaluuf kana booda eeyama waan hin qabaanneefi jedhan.
Uggurri sirnaan kaa’ame ka’u iyyuu akeekkachiisi imalaa ministriin dhimma alaa US lammiiwwan Ameerikaa Keeniyaa ennaa daawwatan balaan jiraachuu akeekkachiisu hin ka’in jira.


text:
Gareen hidahattootaa maqaa amantaa isilaamummaan socho’u Sambata dheengaddaa kaaba biyya Burkinaa Faasoo bakka Seyiteengaa komuun jedhamu keessatti haleellaa raawwataniin namoonni 79 ajjeefamuu isaanii, haanga’oonii mootummaa biyyatii ibsaniiru.
Haleellaan kun kan raawatee ji’oottan darbaniif biyyootan olla Maalii fi Burkiinaa Faasoo keessatti ergaa hookkorri dabalaa dhufee ta’uu isaaf, biyyottan lammanuu yeroo amma bulchiinsa mootummaa loltootaa jala kan jiraan ta’uu isaa gabaasnii VOA Annee Raayizembergn maali baamakoo irraa qindaa’e ibsee jira.
Burkinaa Faasootti gorsaa dhimmaa nageenyaa kan ta’an Abdulaziiz Azeebu Ogaaduguu irraa akka jedhanitti gareen hidhattootaa Isilaamumaa kutaa Saahiil keessa qofa ittu hin ta’in biyyoottan Afrikaa Lixaa keessatti haleellaa raawwataa jira. ji’a Eblaa fi caamsaa keessaa Beeniiniif Toogoo keessattis haleellaa taasisee akka ture gabaasameera.


text:
WAASHINGITAN, DIISII — VOA
Adda Oromoo Abboo, adda bilisummaa tokkummaa Oromoo, Kongresii biyyoolessa Oromoo fi paartiin walabummaa Oromiyaa jedhaman torban darbe ibsa baasan.
Hidhattoonni naannoo Somaaleetii dhufan aanaalee fi gandeen Oromiyaa daangaa irra jiran irratti haleellaa raawwatan kan hin dhaabanne ta’uun isaan yaaddessuu isaa ibsaniiru. Hidhattoonni kun humnaan dachii kan nama harkaa fudhatan, namoota nagaa kan ajjeesanii fi qabeenyaa kan saaman ta’uu paartileen arfan Oromiyaa keessa sosso’an kun beeksisaniiru.
Torban dabe qofaa illee Harargee Bahaa aanaa Gursum keessatti haleellaan wal fakkaatu raawwatamuuf namoonni nagaan du’uu isaanii dura taa’aan kongresii biyyoolessa Oromoo obbo Tolosaa Tesfaayee ibsaniiru.
Haalli isaa Somaalee Itiyoopiyaas haa ta’u mootummaa naannoo Oromiyaa biratti kan beekamu ta’uu obbo Tolosaan beeksisanii furmaata hatattamaa argachuu akka qabu illee dubbataniiru.
Motoummaan naannoo Oromiyaas gama isaan dhimma isaa quba qabaachuu beeksiseera.
Gama biraatiin haleellaa daangaa irraatti namoota hidhataniin raawwatamu ilaalchisee furmaata arguuf command post fi naannolee lamaaniin yaaliin godhamaa kan jiru ta’uu itti gaafatamaan waajjira komnikeeshinii mootummaa naannoo somaalee Itiyoopiyaa obbo Idiris Ismaa’el beeksisaniiru.
obbo Idiris akka jedhanitti hidhattoota naannoo daangaa Oromiyaa irraa dhufantu aanaalee daangaa naannoo keenyaa irratti haleellaa raawwataa jiru.
Kanneen haleellaa sana raawwatan mootummaa naannoo Oromiyaa, uummatichaa fi waaltaalee isaa kan bakka hin buune ta’uu isaaniif humnootii farra nageenyaa alaa dhufan jedhan.


text:
Koreen hariiroo alaa mana maree murtii seeraa Yunaayitid Isteetis Itiyoopiyaa keessatti nagaa fi dimokraasiin akka babal’atuuf mata duree jedhuun dura taa’aa koree sanaa kan ta’an Seneter Robert Mendeziin kan dhiyaate wixineen seeraa s. 3199 jedhamu ilaalchisee raga baatota irraa dhaga’uuf har’a beellami kennamee ture.
Haa ta’u malee mootummaan Itiyoopiyaa rakkoo Itiyoopiyaa keessaa furuu fi Ameerikaa fi Itiyoopiyaan walii galtee wayyaawaa dhaan hojjetaa ennaa jiran kanatti wixineen seeraa kun mariif dhiyaachuun yaalii jiru kan gufachiisuu fi hariiroo biyyootii lamaanii kan miidhu ta’uu isaa fi qaamotiin dhimma isaa hordofan immoo seerri sun yoo raggaasisame Itiyoopiyaan gara nagaa fi dimokraasiitti akka adeemtu kan jajjabeessu ta’a jechuu dhaan deggersa qaban ibsaniiru.
Ministriin dhimma alaa Itiyoopiyaa tuuta oduuf ibsa kennee jira. Dubbi himaan ministrichaa ambaasaadder Diinaa Muftii wixinee seeraa HR 6600 jedhamu lammiiwwan Itiyoopiyaa biyyootii alaajiran akka morman waamicha dabarsaniiru. Wixineen seera sun jireenya lammiiwwan Itiyoopiyaa balaa irra buusa jedhan.
Gama biraan nagaa fi haqaa jedhamuuf garee Yunaayitid Isteetis keessaaf itti aanaa prezidaantii kan ta’an Mulugeetaa GerbreIgzaabeer, VOAf akka hibsanitti wixineen HR6600 fi S 3199 jehdamu lammiiwwan Itiyoopiyaa adabuuf kan qophaa’e miti jedhan. nageenya fiduu, waltajjii siyaasaa bal’isuu, marii biyyoolessaa hunda hirmaachise ka biyyattii keessaaf dhiibbaa gochuu akkasumas rakkoo biyyattii keessaa furuuf angawoonni cicha akka qabaatan dirqisiisuuf kan yaadame jedhan.


text:
Dhaabbanni Amneestii Internaashinaal haala Obbo Daawud Ibsaa Caamsa 3 bara 2021 as keessa jiran ilaalchisuun ibsa baaseera.
Ibsa ’saan Amnesty’n humnootni nageenyaa mootummaa Itiyoophiyaa mana Obbo Daawud eyyama mana murtii male sakatta’anii meeshaalee elektirooniksii akka fudhatan, isaaniin ammoo manaa akka hin baane manuma isaanii keessatti to’annoo jela oolchanii jiruu jedhe. Dhaabbatichatti qorataan mirga namoomaa ka gaanfa Afriikaa Obbo Fissehaa Teklee, dhaabbanni isaanii haalli kun yaachifnaan akka ibsa baase dubbatu.
Obbo Fissehaan Obbo Daawud gaggeessitoota siyaasaa bara 2018, siyaasa gama nagaan hirmaachuuf biyyatti deebiyan keessaa takka, tahuu eeranii, ji’ootaan dura manasaaniitti sakatta’iinsi erga gaggeeffamee meeshaaleen akka bilbila harkaa, fi laaptoppii erga fuudhameen booda, namootni achi turanis hidhamanii jiru jedhan.
Dabalaniis ergasii gara mana isaanii dhaquun, achi keessaas gadi bahuun hin danda’amu jedhan. Obbo Daawudiin bilbilaan argachuunis hin danda’amu, kun egaa mana isaanii keessa haa jiraatanuyyu malee akkuma hidhaatti ilaalama; kana malees himati isaanirratti banamee mana murtii hin dhiyaannee, kanaaf ibsi keenya, yookaan himati sirriin akka isaanirratti banamu, yookaan ammo akka bilisaan lakkifamani kan mootummaa gaafanne jedhu Obbo Fissehaan.
Obbo Fissehaan, obbo Daawud, bilbila waan hin qabneef, darbees karaan odeeffannoon waayeesaanii beekamu waan hin jirreef nami kun rakkoo nyaata dhabuufillee saaxilamuu danda’u kanaaf wanni kun yaaddessaadha jedhan. Dhimma kana ilaalchisuunis angawoota mootummaa Itiyoophiyaa gaafatanii deebii argachuu akka hin dandeenyellee Sagalee Ameerikaaf himaniiru.
Obbo Lammii Gammachuu Itti gaafatamaa sabqunnamtii yeroo Adda Bilisummaa Oromooti. Humnootni nageenaya mootummaa Caamsa 3, bara 2021, mana jireenyaa Obbo Daawud Ibsaa erga humnaan seenanii booda meeshalee elektirooniksii akka mobaayilii fi laaptooppii akkasumas kan mana sana keessa turan namoota sadii jechuun, obbo Waaqoo Noolee, Obbo Yunuus Alii fi Obbo Siraaj Sulemaan fuudhanii deemanii haga harraa eessa buuteen namoota kanaa hin beekamuu jedhan.
Amneestii Internaashinaal ibsa isaan Obbo Daawud, waan isaan barbaachisan akka nyaataa fi yoo dhukkuba qaban ta’es qorsisaanii akka duraa dhumee rakkoorra hin buune yaaddoo qabullee ibse. Obbo Lammiin dhaabni ABO haala kana maal odeeffate gaaffii jedhuuf deebii kennanii jiru.
Yoo deebii kennan shamarri duraan isaan gargaaraa turte takka waan isaan barbaachisu warra eegdotaa duuka baatee akka dhiyeessaa jirtu fageenyaan dhageenyeerra jedhan.
Haala mana Obbo Daawuditti erga Caamsa 3, bara 2021 kaasee ta’aa jiru angawoota mootummaarra odeeffannee turre. Dursa ka gaafataman dubbi himaan Koomishinii Poolisii magaalaa Finfinnee Komaander Faasikaa Fantaa, dhimma kana Poolisii Federaalaa ti harkaa qabaa jechaan dubbatan. Obbo Jeylaan Abdoo Dubbi Himaa Koomishinii Poolisii Federaalaati; isaanis waa’ee waan mana Obbo Daawuditti ta’aa jiru akka quba hin qabne dubbatan.
“Ani waan kanaa waanin beeku ykn quba qabu hin jiru, amman sirraatii dhagahaa jira. Kanaan duras nami takka na gaafatee ture, alas Obbo Daawud hin hidhamne turan. Ammas deebiin hidhamuu waanin odeeffannoo hin qabneef warra angawootaarraan odeeffadha” Obbo Jeeylaan Abdoo Dubbi Himaa Koomishinii Poolisii Federaalaa
Amneestiin ibsa isaatiin Obbo Daawud yoo yakka qabaatan mootummaan seeraan mana murtiif akka isaan dhiyeessu, tahuu baannaan garuu mana isaanii keessatti akkasiin to’annaa jelatti eeguunuu seeraan alaa jechuun balaaleffate.


text:
Bitootessa 30,2013 Geedoo
Aanaa Calliiyaa mana bartumsaa Geedoo Sadarkaa 2ffaa fi Qophaa’inaa irraa baratootni Oromoo balleessaa malee humna Poolisaan hidhamanii turan torba Shororkeessitummaan himataamaa jiraachuun waajjiraa Poolisii aanaa Calliyaa Geedootti dararamaa Jiraachuu qeerroon Geedoo irraa gabasee jira, Baratootni badii tokko malee sababa Oromummaa isaanii qofaan dararamaa jiran kunis maqaan isaanii:
1, barataa Getaachoo Caalchisaa kutaa 10ffaa,
2, barataa Shallaamoo Guddisaa kutaa 10ffaa,
3, barataa Fayisaa Guddisaa kutaa 10ffaa,
4, barataa Kaabbadee Motummaa kutaa 11ffaa
5, barataa Mootummaa Urgeessaa kutaa 11ffaa,
6,barataa Wandimmuu Alamayyoo kutaa 10ffaa
Kannee barachaa jiraan mootummaan Wayyaanee ilmaan Oromoo nagaa yakkaamtotaa taasisuun barnota irraa hidhee darara jiraachuun gabaafame Ummaannii Qonnaan Bultotni Aanaa Calliyaas diddaa isaanii jabeessuun walga’ii garagara wayyaaneen gandootaa keessaa deemtee wamtu lagatan, Sabbontotni Oromoo fi ,maatiin baratootas hidhaman kanneenis baratootaa keenyaa nuf hiikaa? Ijoolleen keenyaa badii malee maaliif hidhamuu? jechuun waajjiraa poolisii Aanaa Caalliyaa Geedoo muddaa jiraachuun, gabafame jira, haluma kanaan Aanicha keessaatti diddaan ummataa jabaate jira.


text:
Waraanni Masqalaa bakka Assafuuriyaa je’amtu eega qubateen booda, walmormii mootota isaanii jiddutti godhameen gara waraana Salaahaddiin imaluu murteessan. Kun garuu dogoggora guddaa ture. Aduu akkaan nama gubdu keessa, kilomeetira digdamaaf miilaan deemuun dirqama itti ta’e. xumura irratti hagni du’a irraa hafe, bakka Haxxiin je’amu qubate. Waraanni kun bishaan dhabee heddu rakkatee jira. Bishaan argachuudhaaf ammoo laga gaalilee gahuu qaba. Achi gahuudhaaf ammoo waraana Muslimaa bira dabruun dirqama ture. Kun garuu waan danda’amu hin taane. Kanaafuu achuma bakka haxxiin je’amutti qubsuma isaanii tolfatanii eegan.
Waraanni Muslimaa muraasni halkaniin qubsuma waraana masqalaa cabsee seenuudhaan, citaa fi dukkaana warri masqalaa qopheeffatanitti ibidda qabsiisan. Sababni isaatis kan ajaa’ibaati. Waraanni Masqalaa waraana mallaqa heddu qabu waan ta’eef, uffanni miseenosnni isaa uffatan hundi sibiila irraa tolfame. Helmeetiin matatti godhatan, gaachanni harkatti qabatan, akkasumas wanti laphee isaanii irraa balaa akka ittisuuf kaawatan hundi sibiila irraa tolfame. Kanaafuu ummata sibiila qofaan akkanatti of dhokse kana gubuudhaaf karaan salphaan ibidda naannoo sanitti qabsiisuudha. Haala kanaan loltoonni hedduun ibidda bobeeffame saniin heddu miidhaman. Amma waraanni masqalaa rakkina gurguddaa Sadi keessa dabree jira. Inni duraa aduu guyyaati. Kun namoota heddu isaan jalaa fixe. Kan lammataa dheebuu bishaaniiti. Kunis loltoota heddu jalaa laaffise. Xumura irratti ibiddi isaanitti qabsiifame ammoo daran isaan laaffise. Haala kanaan hagni rakkina kanniin sadan dandamatuu danda’e, ganamaan loltoota musliimaa dura dhaabbachuun dirqama itti ta’e. ganama bariidhaan waraanni kunniin lamaan gamaa gamana dhaabbatee wal ilaaluu jalqabe. Salahaddiin Al Ayyuubiitis, waraana isaa akkana jechuun hamilee itti hore.
“Yaa loltoota islaamaa, Ummanni kun Maqaa Al Masiih Iisaatiin biyya isaanii dhiisanii gara dachii keenyaa dhufuudhaan, biyya teenya waggoota sagalataman dabraniif Mirga isii sarbanii, rakkina hamaaf nu saaxilanii jiran. Uumata kanaafii Nabiyallaah iisaa wanti walitti fidu hin jiru. Hammeenya ummata kanaa irraa baradhaa. Ummata kanaaf takkaa rahmata hin godhinaa. Guyyaan arraa kun guyyaa isin firii gaarii itti sassaabbattan ta’uu qaba. Ummata kana hiddaan buqqifnee dachii teenyarraa dhabamsiisuu qabna. ALLAAHU AKBAR! ALLAAHU AKBAR! ALLAAHU AKBAR! Je’ee, loltootsa isaa hamilee itti guute.
Kana booda Waraanni lamaan, walitti seene, Waraanni dirree Haxxiinitti bara 1187 godhame kun muslimootaafis ta’e waraana Masqalaatiif akkaan barbaachisaa ture. Waraanni kun saa’aa dheeraaf eega godhameen booda, waraanni masqalaa lakkoofsaan heddu ta’e ni ajjeefame, hedduun isaatis ni booji’ame. Namoota booji’amanii hidhaman keessaa ammoo mootii Al Quds kan ta’e Gaay keessatti argama. Namichi Kaa’baa diiguuf loltoota ergee ture, Raaynlodis harka muslimootaa seene. Kana booda Salaahaddiin akkuma dura Raaynlod ajjeesuuf dhaadate san, Raaynoldiin ni ajjeese. Waraanni Masqalaa hafes ni bittinnaa’e. Injifannoonis kan muslimaa ta’e. waraanni kun, salahaddiiniif Adeemsa gara Magaalaa Al Quds godhamu irratti, karaa guddaa isaa bane.
Halkan san waraanni Muslimaa injifannoo argatetti gammadaa, Salahaddiin ammoo hooggantoota waraanaa isaa waliin ta’uun adeemsa itti aanu irratti karoora baasuu jalqabe. Karoora isaa kanaanis gara Magaalaa Al Quds deemee waraana banuu hin barbaanne. Sanirra gara magaalota qarqara biyya shaamii fi Falasxiin irratti argaman imaluun isaan too’annaa jala oolchuu jalqabe. Kana jechuun, magaalaa Al Quds jidduu irratti marfamti jechuudha. Yeroo muraasa keessatti daangaa qarqara biyyoota kanniini hunda too’annaa ofii jalatti galche. Amma waraana isaa hunda gara Magaalaa Al Quds deebisee jira. Achis dhaqee magaalatti marse….
Mootiin Al Quds hidhamee harka muslimotaa waan jiruuf, magaalaa al quds nama birootu bulchuttti jira. Namni kun loltoota gahaa hin qabu. Hanguma jirtu walitti qabee hamilee itti godhuu yaade. Gooftaa isaatiifis sagadee, waaqni isaanii Salahaddiin jalaa akka isaan oolchu kadhatuu jalqabe. Salahaddiin ammoo hulaa magaalatti banuudhaaf haleellaa jalqabee jira.
Haleellaa guyyaa 10f magaalattii irratti raawwatameen, warri Masqalaa moohamuu isaanii waan hubataniif, lubbuu isaanii olfachuudhaaf jecha bulchaa isaanii gara Salaahaddiin ergan. Waraanni Masqalaa magaalattii bulchaa tures harka kennate. Muslimoonnis Nagayaan gara Magaalaa Al Quds seenuu danda’an.
Haalli yeroo kana mudate, haala waggaa 88 dura waraanni Masqalaa raawwateen garaagarummaa qaba. Waraanni Masqalaa yeroo magaalattii qabatee san, muslimoonni hundi akka ajjeefaman godhee ture. Amma garuu salahaddiin faallaa waan sanii dalage. Waraanni Masqalaa hundi kafalattii gibiraa muraasa qofa kaffalaa akka bahan heeyyame. Kiristaanonni awrooppaa irraa dhufanii magaalaa al quds keessatti dhiiga muslimootaa dhangalaasaa turan, amma yeroon tan muslimootaa taanaan rakkoo takka malee nagayaan magaalattii irraa bahuu eegalan. Kiristaanota keessaa namoonni mallaqa qaban qofti yoo kafalaa magaalattii irraa bahan, namoonni harka qalleeyyii tahan ammoo waan kafalan dhabanii rakkatan. Qeesonnii fi hooggantoonni qabeenya heddu walitti qabatan ammoo ummata kanaaf kafaluu didan. Paatriyaarkii Magaalattii kan ture namni Hiiraaqlas je’amu, warqii fi qabeenya bataskaana keessa jiru hunda gaangee heddutti fe’atee magaalaa bahe. Namoota rakkataniif saantima takkallee kafaluu dide. Ummanni kun hidhamee magaalattii keessatti hafe. Waan godhan dhabanii yeroo dachiin itti dukkanooftetti, Rabbi nama tokko isaaniif hire. Innis Salahaddiin Al Ayyuubiiti. Salahaddiin namoota harka qalleeyyii tahanii ofirraa kafaluu dadhaban sanniin hundaaf mallaqa ofii kafalee, magaalattii keessaa akka bahan godhe. Dalagaa isaa kanaanis muslimoota qofaan osoo hin taane, namoota muslima hin ta’iniinis faarfamuu jalqabe.
Seenaa Gabaabduu
Dubartii takka jalaa daa’imni hatamee, gabaa geeffamee gurgurame. Dubartiin tun waan isii mudateen rifattee manuma teessee booyaa turte. Kana booda namoonni arjummaa Salahaddiin dhagayan itti dhaqanii, gara Salahaddiin deemii rakkina kee itti himadhu. Inni furmaata siif kenna je’aniin. Isiniinis salahaddiinitti dhayxee boochee rakkina ofii himatte. Salahaddiinis loltoota isaa magaalattii keessa facaasuun daa’ima isii barbaadanii akka fidan ajaja dabarsee. Ifiifis daa’ima barbaaduu magaalattii keessa naannayuu eegale. Booda irratti haati ilmoo isii argattee gammadde. Kana booda “Yaa Sulxaan osoo hooggantoonni keenya hundi akka kee kana nuuf tahanii maal qaba?” jettee, gargaarsa inni godheef galata galchitee daa’ima ofii fudhattee deemte. Islaamummaan amala akkanaa nama barsiisti. Namni islaamummaa qabu, haalaa amalli isaa hundi tolaadha. Kanaaf Salaahaddiin Al Ayyuubitis, Muslimoota qofaan osoo hin taane, warra Muslima hin ta’iniinis faarfamuu danda’e.
Salahaddiin Al Ayyuubii, loltuu waraana Kurdii kan ture, amma hoogganaa Muslimoota hundaa ta’ee jira. Masr irraa kaasee dachii haga Iiraq jirus isatu bulcha. Magaala Al Qudsii fi masjiida Al Aqsaatis waggaa 88f eega harka waraana Masqalaa keessa turaniin booda bilisoomsee jira. Kaayyoon hoogganaa isaa Nuuraddiin Mahmuud Zankiitis bikka gahee jira. Masqalaa fi wantoonni waraanni Masqalaa Masjiidal Aqsaa keessa kaayes ni qulqulleeffame. Masjiidal aqsaan waggoota 88f kiristaanota harka tureas harka muslimootaatti deebi’ee jira. Minbarri waggaa 20 dura Nuuraddiin Mahmuud Zankiitiin, Magaalaa Dimashq keessatti ijaaramee ture. Amma Masjiidal Aqsaa keessa seensifamee, Namni Muhiddiin ibn Zakiy je’amu yeroo duraatif Minbara kana gubbaa dhaabbachuudhaan waggaa 88 booda kuxbaa addaa fi tan jalqabaa godhe. Salahaddiinii fi muslimoonni Magaalattii harkatti galfatanis, khuxbaa kana gammachuudhaan taa’anii dhaggeeyfatan.
Waraanni Masqalaa Magaalattii keessaa ari’ame eessa dhaqe laata? Gara Magaalaa Al Quds deebi’anii qabachuudhaaf wanti yaadan jiraa laata? Salahaddiin hoo Magaalaattii akkamitti bulcha? Salahaddiin Magaalaa tana yeroo hagamiif bulche? In shaa Allaah Mudannoo kana booda mudate ammoo qophii itti aanu keessatti itti deebina. Hagasiif hundi keenya bakkuma jirrutti, Masjiidal Aqsaa ammaan tana harka muslimotaa jiruu fi waraana mootummaa Yahuudaa irraa dhiibbaan itti godhamaa jiru kanaaf du’aa’ii haa goonu jechaa qophii arraa xumurra.


text:
Bulchiinsa Itiyoophiyaa kibbaa aanaa addaa Daraashee keessatti rakkoon nageenyaa hammaachuu isaan kan ka’e daandileen cufamanii tajaajiilli geejibaa danqamuu jiraattonnii fi imaltoonni RSA dubbisee ibsanii jiru.Bulchiinsaa daangaa aanaa addaa Daraashee fi godiina Konsoo akkasumas akkaataa gurmaa’uu kan ilaaleen gaaffii walakeessa baatii Bitooteessa dabree dhiyaate waliin wal qabatee anaa addaa Daraashee keessatti rakkoon nageenyaa uumamee amma iyyu itti fufee akka jiru, kanneen maqaan isaanii akka hin ibsamne gaafatan RSA ibsanii jiru.
Raayyaa ittisa biyyaan kanneen hogganaman humnii addaa naannoo Sanaa fi polisiin Fedeeraalaa tokkummaan naannoo sana eega to’atanii booda nagaan hangii tokko argamee kan ture ta’uus namoota balleessaa raawwatan fi hin raawwannee haala adda hin baafaneen walitti qabanii hidhuun waan jalqabameef jiraattonni bosonatti dheessuu dubbachuun, tasgabbaa’uu hin dandeenye jedhan.
Shofeera kokolaataa fe’umsaa ta’u isaanii kan ibsan Obbo Xagaayee Mallaseekaraan waan cufameef torban tokkoof ala bullee jedhanii waan karaa irratti isan mudatee ennaa ibsan,namoota hidhatan ittiin jedhaniin saamamuu isaanii fishofeeriin isaan cina ture kan biraan rasaasaan madaa’uu ibsan.
Gareen ykn Gurmuun hidhatee jedhamee kun eenyummaan isaa ifatti hin ibsamiin jira.
Mootummaan irratti komee dhiyaataa jiru kana kan ilaaleen, bulchiinsa naannoo irraas ta’e waaltaa ajajaa looltootaa kan yeroof dhaabatee biraa yaadii kennames ta’e ibsii ba’e hin jiru jechuun Yonaataan Zabdiwoos Hawaasaa irraa gabaasee jira.


text:
Guyyaa hardhaa godina Gujii magaaloota adda addaa keessatti ummanni mormii godhu itti fufee jira. Magaaloota mormiin keessatti godhamaa jiru jidduu Shaakkisoo, Adoola, Me’ee Bokkoo, Harqalloo fi magaaloota biroo keessatti sochiin daldalaa dhaabateera.
Godina Gujii bahaa magaalaa Adoolaa keessatti poolisoonni Oromiyaa ummata hiriira bahe irratti dhukaasa kan bananii turan yoo tahu, waraanni Agaaziitis kan irratti dabalame tahuu beekameera.
Dhukaasa poolisoonni Oromiyaa fi waraanni Agaazii magaalaa Adoolaatti bane kanaan namoonni sadii ajjeefamu akkasumas namoonni hedduun miidhamuu Odeeffannoon argame ni mul’isa.
Rufaida Women's Foundation Guyyaa har’aa Waxabajjii 19-10-2014 (June 26, 2022) barattoota Sagantaa (Diploama in Islamic…
Sheikh Jamaal Muusaa Jiloo jedhaman. Sheikh Jamaal bara 1955 A.L.I Godina Harargee Lixaa Aanaa Doobbaatti…
Dorgommiin Qur’aanaa Idil addunyaa yeroo jalqabaatiif jimaata irraa jalqabee Itiyoophiyatti geggeeffamaa jiru, sagantaan cuffinsaa guyyaa…
Biyyi teenya Itiyoophiyaan waggaa sadi dura, saatalaayitii takka gargaarsa mootummaa Chaaynaatiin gara hawaa erguun isii…
Yeroo ammaa kanatti buna dhuguun baramaadha. Dhugaatii haalaan jaalatamus taheera. Namni hundi buna dhuguu baatus…
Lola Raashiyaa fi Yukreen jiddutti geggeeffamaa jiru dabalatee walitti gaarrifannaan Iraanii fi Ameerikaa jiddutti yeroo…


text:
Godina Arsii aanaa Zuwaay Dugdaa magaalaa Haburaa keessatti sagantaan Da’awaa guddaan guyyaa lamaaf turu geggeeffama jira. Sagantaan kun guyyaa har’aa kan jalqabame yoo tahu, Alhada boruutis kan itti fufu tahuun beekameera.
Magaalaan Haburaa akka naannoo Oromiyaatti magaalaa yeroo jalqabaatiif sochiin Ahbaashotaa keessatti jalqabame yoo tahu, sochiin ahbaashotaa kun hanga ammatis magaalattii keessatti ni mul’ata. Kaayyoon guddaan sagantaa kanaatis Markaza guddaa Ahlu Sunnaa Wal Jama’aa magaalaa kana keessatti hundeessuuf tahuu qindeessitoota sagantaa irra hubatuun danda’ameera.
Sagantaa kana Masjiidonni 5 kan aanicha keessa jiran gamtaan kan qopheessan yoo tahu, Ulamaa’onni fi Ustaazonni iddoo adda addaa irraa argamuun hawaasa Muslimaaf dhaamsa dabarsaanii jiru. Ulamaa’ota fi Ustaazota sagantaa kana irratti argaman jidduu:
- Sheikh Abdulmannaan Roobee Diida’aa irraa
- Sheikh Abdallaah
- Sheikh Tamaam Shaashamannee irraa
- Sheikh Abdulmannaan Sagure irraa
- Sheikh Daawud Itiyya irraa
- Sheikh Juneydi Habee Diida’a Irraa
- Sheikh Hasan agaree irraa
- Sheikh Shamil Sirka irraa
- Ustaaz Xaalibu Ridallaah
- Abdallaa Idriis
- Ustaaz Abdulnaasir fi
- Sheikh Aadam Hasan Shashamannee irraa tahuun beekameera.


text:
Kan prezidaantummaa gamtaa Afrikaa of harkaa qaban Prezidaantiin seeneegaal Maakii Saal gara Raashaa fi Yukreenti imaluuf akka jiran Dilbata kaleessaa beeksisanii jiru.
Imaltuun kun silaa Caamsaa 18, 2022tti karoorfaamee kan ture akka ta’e garu, sagantaa baasuuu irratti mijachuu dhaba irraa hafuu isaa prezidaant Saal kan daawwannaa irra jiran chaansilarii Jarmanii Olaaf shooltz waliin tuuta oduuf ibsa kennaniin hubachiisan.
Imaltuu kanaaf gamtaa Afrikaa biraa ehama argachuu isaanii garu Raashaan yeroo isaa dheereessite garu akka mijeeffameetti Moskoo fi Kiyaavitti nan imala jedhan.
Kana malees prezidaantiin Yukreen Voladmiir Zeleenskii hogganoota biyyoota Afrikaa kanneen gamtaa Afrikaa keessaa waliin qunnamtii qabaachuun barbaachiisaa dha inni jedhan simatamuu fi torbanneen fullee keenyaa keessa gaggeeffamuuf jira jedhan.
Raashaan Yukreeniin weeraruun, dinagdee Afrikaa kan miidhe yoo ta’u, gatii dheedhootaa dabaluun hanqiina boba’aa hordoofsisee jira.Baatii Bitooteessaa keessa Raashaan Yukreen keessaa akka baaatuuf yaada tokkummaan mootummootaa baasee sagalee guddaan dabree irratti Seneegaal sagalee hin laatiin hafte.
Ta’uus garu torbanneen muraasa booda, Raashaan duula waraanaa haa dhaabdu murtii jedhu irratti sagalee deggersaa laattee jirti.yaada murtii dabarsuu dhiyaatan lameen kana irratti, biyyonni Afrikaa kanneen walakkaa ta’an sagalee kennuu irraa of qusatanii jiru.


text:
Pirezidaanti Tiraampii fi miilotii isaa dhiyoo tana Ilaan Oomar yo Amerikaan sii hin “biyya dhufteefitti deebi’i” jechaa bahan.
Oomari mana marii Amerikaa keessatti footoo kaatee “ani asi jiraa, asumatti naaf male mana ummataa keessa jira wannii jiraa tanuma tanumatti obsi,” jettee deebii kenniteef.Ilan Oomar lammii Amerikaati.
Tiraampi hardha waliin guyyaa afur Ilaan Oomar miilota isii Kongireessii Amerikaa nama afuriin yoo isaaniin hin tahin biyya teessanitti ufi rraa galuu dandeettan jedheen.
"Akka ani sehutti jarii kun Amerikaa jibba,”jedhe Tiraampi Ilaan Oomar, Aleksanderiyaa Korteezii,Ayana Pressely fi Rashida Tlaib.”
Jarii afranuu hiddii isaanii biyya ormaati taatullee barana kongireesii Amerikaatii filamee paartii demokiraati keessa jira.Tiraampi yoo hardha godina North Karlolina dhaqellee “Ilaan sanyii Semetik jibbit” jedhee.
Gumiin innii wa itti dubbachuutti jiru ammoo “lallabee biyya isiitti nurra ergi,” jedheen.Ilaan Oomar walalaaoo qabsooftu Amerikaa beekamtu, Maya Angelo fkn fudhattee Tiraampii deebii kennite.
"Dubbiin na madeessuu fa dandeettaa,ilaan nama waraanuu dandeettaa ,jibbaan na ijjeesuu fa dandeettaa taatullee ani akkuma qilleensaa oli ka’aa,” jetteen.
Waan pirezidaanti Tiraampi miseensota Kongiressii Amerikaa kanaan jechuutti jiru nama hedduutti jibbaa deemuutti jira.


text:
Baqattootnni Doonii qarqara Yamanitti garagalte keessa turan hundinuu lammiilee Itoophiyaa akka tahanii fi, achi buteen namoota 16 kan dhabame tahuu Dhaabbannii godaantota Addunyaa (IOM) beeksise. Hanga ammatti namootni reffi isaanii argame dubartoota 9 fi dhiira 37 akka tahe gabaasni arganne ni mul’isa.
Dooniin Somaaliyaa buufata Bosaasoa irraa namoota 100 fe’attee gara Yaman imalaa turte tun Arba’aa kaleessa garagalte.
Ittigafatamaan Dhaabbata Godaantota Addunyaa damee Yaman Muhammad Abdulqaadir ibsa kenneen, gaanfa Afrikaa irraa ji’atti yoo xiqqaate godaantonni 7,000 galaana Diimaa akka qaxxaamuranii fi bara kana qofaa karaa seeraan alaatiin galaana qaxxaamuruun, namoonni 100,000 ol tahan Yamanii fi Biyyoota galoo galaana Arabiyaa kan seenan tahuu beeksise.


text:
Godina Gujii lixaa aanaa Qarcaa keessatti kamisa darbee qabee walitti bu’iinsa naannoo daangaa Ummattoota kibbaa Geedi’oo cina jiru irratti ka’een lubbuun namaa bade qabeenyaan barbadaa’uu jiraattonni naannoo, gareeleen mormituuf angawaan gama kibbaa nuuf ibsaniiru.
Biiroon Bulchiinsaa fi nageenya Oromiyaas humnoota rakkoo daangaa babal’isuuf yaalii godhantu uummata jeequuf sochii gochaa jira jechuun fuula Feesbuukii isaa irratti ibsa gabaabaa maxxansee jira.
Angawaa uummattoota kibbaa ka duraanii keessaa tokko akka ibsanitti
Haala amma jiruun waantin ani itti hin amanne tokko yoo jiraate lakkoobsi keenya asitti waan heddummaateef gara zoonii Kibbaat Geeidiootti cinna kan jedhu waan hundee hin qabaannee dha. Gaaffii sirriis miti jedhan.
Afaan Geedi’ootin haa barannu jechuun xalayaan gaafatame kan jedhus kan sirnaa miti. Dhimmi isaa qoratamuu qaba. Kanneen baqatanii gara Diillaatti ol dhufan akka jedhanitti lafa keenya irraa nuu deemaa nuun jedhan.
Uummanni kun lamaan daangaa irra waan jiraniif afaan walii dubbataa waliin yeroo dheeraaf kan jiraataa waan turaniif afaan walii dubbataa inni gamaa gamanatti darhee jiraataa ture. daangaaleen naannoo Kibbaa daangaa Oromityaatti dhiyoo jiran hollaa Oromiyaa ti malee lafti sun kan Oromoo ti jedhaniiru.


text:
Browsing Tag
Yaman
Baqattoonni Oromoo Biyya Yaman keessa jiran OMN'tti akka himanitti, haleellaa Alhada har'aa milishoonni Huusii mana hidhaa!-->…
Gareen Huusii Baqqattoota lammiilee Ityoophiyaa irratti ajjeechaa fi…
Dhaabbanni mirga namoomaatiif falmu Human Right Watch gabaasa Khamiisa har’aa baaseen, gareen Huusii Kaaba Yaman too’atu…
Lammileen Itoophiyaa Sa’uuditti hidhaman rakkachuu himan
Mootummaan Sa'uudii sababa dhukkuba Koroonaa-vaayrasiif ji’oota muraasa dura lammiilee biyyoota garagaraa hayyama jireenyaa hin…
Gareen Finciltoota Kibba Yaman naannichatti bulchiinsa mataa isaa…
Finciltoonni Kibba Yaman, kan Mana marii Ce’umsaa Naannawa Kibbaa (STC) jedhamuun beekamu, naannicha mootummaa jiddu galeessaa…
Mootummaan Yaman fi gareen finciltoota kibbaa walii galtee nageenyaa…
Mootummaan Yaman kan beekkamtii UN qabuu fi gareen finciltootaa Emreetsin deeggaramu kan Kibba biyyattii Yaman irra fottoqsuuf…
Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomanii yaada araaraa gareen Huusii dhiheesse…
Gareen Huusii ibsa dhiheenya kana kenneen, haleellaa Sa’uudii irratti raawwatu hunda kan dhaabe tahuu ibsuun, Sa’uudiinis…
Buufata boba’aa gurguddaa mootummaa Sa’uudii lama irratti haleellaan…
Kampaaniiwwaan booba'aa gurguddaan Sa'uudii Alba'iiq fi Kuriyaas ibiddaan gubamuu fi balaan ibiddaa ture tohatamuu dubbi himaan…
Sa’uudii fi Emreets, finciltoonni Kibba Yaman fi mootummaan biyyattii…
Mootummaan Yaman kan Sa’uudiin deeggaramu finciltoota Huusiitiin Sana’aa keessaa eega ari’amee booda Adan keessa qubatee ture.…
Haleellaa Gamtaan Waraana Arabaa Mana Hidhaa Yaman irratti raawwateen yoo…
Haleellaa xiyyaaronni gamtaa waraana Arabaa Sa’uudiin hogganamuu halkan edaa mana hidhaa Kibba-Lixa Yaman, magaalaa Zamaar…
Finciltoonni kibba Yaman keessatti mootummaa Emreetin deeggaraman magaalaa…
Hidhattoonni mootummaa Emreetiin deeggaraman kanneen naannawa kibba biyyattii Yaman irraa fottoqsuuf lolaa jiran, Khamiisa har’aa…