text:
Darggaggoo Beekan Guluma mata duree “Mul’ata Karaati Hafe” jedhu jalatti seenaa Obbo Baaroo Tumsaa barreessu yaalteetta. Barreessun kee hameenya hinqabu.Waan jibbamus miti. Jibbamus jaalatamus barreessuun mirga keeti. Abbaan jaalate nifudhataa, kan jibbe ammoo nidhiisa. Wanti na kaasee seenan kuni maa barreeffame jedhee dhaadachuuf miti. Haala tibbanaa Oromoo keessatti deemaa jiru irra dhaabbadhee yoon ilaalu waan Oromoon akka ummataatti beekuu qabu tokko oto hinibsin darbuun itti gaafatama seenaa akka qabu waan natti dhagahameefi. Ummanni Oromoo kana beekuu dhabuurraa QBO waggoota 40 darbaniif haala hintaaneen lubbuu ilmaan Oromoo nyaachaa as gahe kuni summi hooggana qabsoo keessa tureen akka ta’e kan har’a ifa bahe kuni hundeen isaa seenaa ati barreessu yaalte sanarraa akka margee dagaagee as gahe waanan beeku ummata Oromoof ibsuu barbaadeni. Fudhacuuf fudhachuu dhiisun siifis namoota dubbisaniif mirga. Akka kanaan:
1-Otuma Obbo Baaroon akkuma atuu jette seenan isaa qulqulluu kan homaa mudoo hinqabaanne ta’ee jiraatee – nama Bilisummaa Oromoof lubbuu saa kenne jennee fudhannee – seenan ati barreessite haala ibsuu qabuun seenaa nama kanaa hin ibsu. Akka nama baratee qaroome tokkotti qormaatarratti hundooftee hin barreessine. Namni akka keetii barmoota olaanaa baratee kitaabota hedduu barreessuu kee nutti himaa jiru jette jetteerratti oso hinhundaa’in gadifageenyan qormaata mataa isaa adeemsisee barreessutu irraa eegama jedheen amana.
2- Ani waanan barreessu kana yoon barreessu Obbo Baaroon hangafa koo ta’us baroota murteessaa inni waan hedduu hojjate sana keessa anis waayee ummata Oromo hanga tokko qaawwa dhiphoo ifa agarsiistu takka argee naman qabsoo Oromoo keessatti hanga dandeettin koo naa heyyametti qooda fudhachaa ture waanan tureef waan baras dalagamaa ture ragaa 1ffa ta’u nan danda’a jedheen amana. Bara tokko jiraanne yoonan jedhu Obbo Baaroo qaaman argee wajjin hin haasofne. Waan hojjachaa ture garuu guuttumaa guututtis ta’u baatu hanga tokko nan beeka. Gochaan waan jechoota caalaa dubbatuuf.
Kanarraa ka’uun Obbo Baaroon akka ati keesse oso hinta’in akkan ani beekuutti seenaa qabsoo Oromoo keessatti nama wal-falmisiisadha (controversial person) jechuudha. Maalif akkas ta’e? Namni kuni Oromoof hinqabsoofnee? Hinqabsoofne jedhee hinmormu. Akkuma atuu jette jaarmolii adda addaa ijaaree sochoo’u saa biyyatu beeka.
Dhimma amma kaaneef ICAT tuquun niga’a. Obbo Baaroon Jaarmota shanan EMALEDH utuban keessaa tokko kan ture ICAT ijaaree dargii jalatti gurmaaun nibeekkama. Xalayaa ati tuqxe malees xalayoota akka “,Warraaqsaa”, “Bakkalchaa” fii kan biroollee kan hanga tokko waayee Oromoorratti xiyyeeffatan baasaa (baasisaa) akka tures mirkana. (hanga tokko wantin jedheef akka mootummaa Dargii hinmuufachiifnetti waan barreeffamaa turaniifi). Xalayoonni kuni xalayaa MEISON “ Ye Seffiw Hizb Dimtsi” jeduun ijjannoon saanii garaa garummaa hiqaban ture.
Yaata’utii ICAT s MEISON s ijoolle Oromoo hanga tokko hawwatanii akka turan haaluun hindanda’amu. Jaarmoliin kuni lamaan daangaan saanii walii hinbeekamu ture. Oromoonni ICAT keessa turan MEISON ta’u wanti isaan dhoorku hinturre. Karaa biraatin Oromoonni jaarmoliin kuni Dargii jalatti hojjachuu saanii hinfudhatin garee mataa saanii ijaaranii xalayoota mataa saanii baasuu jalqabani akka turanis nibeekkama.
Fakkeenyaf gareen Bilisummaa xalayaa “Bilisummaa” fii “Mukukkula” jedhaman kan baasaa turan yoo ta’u gareen Oromiyaa jedhamu ammoo xalayaa “Oromiyaa”jedhu baasaa turuu saani namoonni gareelee sana keessa turan har’a lubbuun waan jiraniif ragaa bahuu danda’u. Garuu waayeen gareewwan kanaa seenaa qabsoo Oromoo keessatti yoo ka’u hinmul’atu. Maaliif laata?
Gareewwan kuni lamaan garee ICAT fi MEISON n itti duulamee hinjifatamani. Hooggantoonni saanii ni ajjeefamani. Kuuwwan waggoota dheeraa mana hidhaa dargii keessatti qaamaf sammuun laamsha’anii hafani. Injifatamaan seenaa qabaaree? Enyutu seenneessaafi? Dubbiin akkuma seenaa adamsaaf leencaa sana ta’u shaati.
Jarreen kana kan qabsiisan, mana hidhaatti bira taa’un hanga qaamni saanii irraa ciccitutti dararsiisaa kan turan miseensota ICATfi MEISON akka turan waan ifatti beekkamuufi gaaf tokko seenan ifa baasa jedheen abdadha. Kana erga raawwatani booda garee Bilissummaatin OPDO EPRP ittin jechuun seenaa xureessutti bobba’ani. Garee Oromiyaatin waan jedhan hinbeeku.
Dhugaan millan deemu garuu EPRPn bara san hafee har’ayyuu waayee Oromoof Oromiyaa xalayaan baasuun hafee jeraachuu saanitu hin amanu. Gara boodatti ragaa kana ilaalltun tuqa. OPDO ummaan alchaa kamiinu filannoo gaarii miti malee yero sana OPDO Dargii ta’urra kan EPRP ta’u hiwayyu laata? Jeneraal Taaddasaa Biruufi Koroneel Hayilu Raggaasaa kan qale Dargiidha. Maanguddoota gameeyyi bu’uressitoota Wlda’a Maccaaf Tuulamaa kan turan kan akka Qanyaazmaach Mulu Hasanu, Dajjazmaach Kabbadaa Bizunesha, Obbo Zawuga Boji’aa fii kkf kan lafarraa dhabamsiise Dargiidha. Sbboontota Oromoo 300 ol ta’an miseensota ABOti jedhee waggaa kurna tokko ol hidhee dararaa kan ture Dargiidha.Qtee bulaa Oromoo meeshaa hiikkachiisee Nafxanyoota hidhachiisaa kan ture Dargiidha. Erga waraana Somaalee injifatee booda WBOn lootee galtuu jechuun itti duulee kan facaase Dargiidha.Yakka akkasii tarreessuuf iddoon waan hingeenyf asirratti dhaabee jarri kuni dargii ummata Oromoorratti kana raawwachaa ture wajjin hojjechaa mooraalii kamiin garee kaan OPDO abaluut jidhani moggaasuun du’a itti murteessan? Murtee saa seenadhaafan dhiisa.
Gareen hooggana ICAT gaheen ijaarsa ABO keessatti qabaachaa ture ifaa ta’u baatus Obbo Baaroofi namoonni gara boodatti maqaa saanii tuqu akka keessa turaniif miseensa hoogganaa akka turan dhksaa hinturre. Hoogganni jalqabaa Jeneraal Taaddasaa Birruu fii isa boodas Jaal Magarsaa Barii faa yero adda addaa miseensota hooggantootaa hedduu waliin yoo wareegaman Obbo Baaroonifii namoonni boodarra tuqu kuni Dargii wajjin hojjachaa turani. Dargiin akka namoonni kuni waan kana keessaa harka qaban dhuguma walaaleti moo namoonni kuni achi keessa taa’ani badii kana dalagaa Dargii tajaajilaa turan?gaafin jedhu oso hindeebin jira. Namni gara fuulduraa seenaa QBO barreessuuf ka’u kana gadi fageenyan qoratee barreessuu nidirqama jedheen amana.
Kana booda kan hafan Obbo Baaroofi namoota hanga har’aatti hooggana ABO irratti waljijjiraa turaniidha. Kan bahan laga tokkoo’i. Jarri kuni sochii gareelee Oromoo hedduu erga qulqulleessanii dhabamsiisanii booda Dargiin isaanittu garagale. “Qanyi mangadanyaa”jechuun MEISON iini walitti qabee miseensota saanii haxaa’utti gaafa ka’u Obbo Baaroon baqatee Harargee dhaquun WBO tti makame. WBO n kan ijaarrame Elemoo Qilxuu, Mullis AbbaaGadaa fii Jaarraa Abbaa Gadaatin. Yeroo Obbo Baaroon itti makamu hooggantoonni lamaan wareegamanii WBO Jaarratu hoogganaa ture. Sana dura Jaarraa Abbaa Gadaa waayee sochii Shaggar keessatti taasifamaa turee dhagayee bosonaa qaaman dhaquun Obbo Baaroofi Leencoo akka itti makaman kadhatee akka turefii jarri lachanuu “haalli keessa jirru kan qabsoo hidhannoo barbaachisu miti” jechuun hamilee cabsanii akka deebisan seenaa du’a Jaarraa gubaatti irra deddeebi’amee himamaa turedha. Garee sana keessaa namni tokkichi Jaarraa waliin kutatee bahee Badhoo Dachaasaa (maqaa bosonaatin Dammaqsaa) akka tures haalan ibsamee jira.
Obbo Baaroon kan yeroo kadhatamu dide gaafa Dargiin itti garagalu amanee yaa ta’u lubbuu of baraaruuf baqatee daanno WBO tti koluu galee. Haata’uuti kabajaadhan simatamee hooggannumaan laatameefi himaltuuf biyya alaatti akka bobba’u murtaa’ee sochoo’uf qophiirra oso jiranuu Leencoof obboleessi isaa Abaacaalaa Lataa dhaqanii itti makamani. Kana sababeeffachuun sa’aatii muraasa achi gahuu saanii booda walgayiin hoogganootaa taasifamee xumuramee akkuma ka’anii addaan bahaniin kan walbiratti hafan Obbo Baaroo, Badhoo, leencoo fii Abbaacaalaa akka turan himama. Jarri kunis haasa’a keessa wal aarsanii Badhoon dhukaasee Obbo Baaroo madeessee jedhu warri bira turan. Badhoonis eenyun akka rukatame arguu baatanis miilli isaa rukutamee jennaan akka of ajjeese namoonni achi turan ragaa bahu. Obbo Baaroonis lubbuun waan hinbayiniif mana yaalatiin yoo deeman karaatti akka boqote kabajaa boqqonnaa Jaarraa gubbaatti ragaaleen qulqulleessanii seenessanii jiru. Ati garuu har’a kaatee Obbo Baaroo akka waan diinni ajjeesetti nutti himuuf uggite. Akka Amaarri “leqabariwu aradut” jedhu sana ta’u saati.
Kana malees Obbo Baaroof Badhoon ji’oota hedduuf yaadan akka wal falmaa turaniif wanti irratti wal falman san akka hinbeekne seenessoonni kuni dubbachaa turani. Egaa haala kanarraa wanti hubatamuu danda’u jari lamaan gaafa du’a Baaroof Badhoo dhaqanii itti makaman suni summii haarawa fidanii walfalmii Obbo Baaroof Badhoo jidduu ture sana irratti dabaluun akka ajjeechaa sana maddisiisan mul’isa.
. Jarreen waan kana huumanis baqatanii Jabuutitti bahuun olola sobaa oofanii jaarmicha akka iddoo lamatti gargarbahu taasisani. Shororkaa huummameen qabsaa’otiin addaan qoodamuun meeshaa walitti garagalfatani. Akka kanaan ABIO(IFLO) fii WBO jechuun waraana lafarraa oldhabamsiisuu keessa galanii gar lachanirraa’u ilmaan Oromoo 10,000 caalan akka wareegaman namoonni milkaa’anii irraa hafan har’as ragaa bahu.
Kuni kan madde dogoggora adeemsa jara kanaa keessa ture irraayi. Obbo Baaroon QBO tii bu’aa hanga tokko buusuun isaa akkuma jirutti ta’ee dheebuu aangoof qaburraa (power obsession) ka’ee nama isa caalu Oromoo keessatti arguuf nama obsa hinqabne akka ture agarsiisa. Kanaaf harki saa wareegama hooggantoota QBO Oromoo hunda keessa akka ture amanama. Gochaa saa kana lamaan wal bira qabanii madaaluu ummata Oromoofan dhiisa.
Akka ati jettetti hooggantoonni yeroo sanii seenaa Obbo Baaroo ibsuu kan dadhaban dhibaahanii miti rakkoowwan olitti ibsuu yaalee kanneen irraa ka’aniiti. Haqatuu qoonqotti rakkatte. Akka kee kana ija dunuufkatanii akka hinfaarsine namoonni seenaa xuraa’a sana beekan waan lubbuun jiraniif akka dura hindhaabbannef gochaan saanis kana keessa akka hinsaaxilamne sodaatani. “Sareen hudduurra madaa qabdu akka garaa shii hinduttu” jedhuu miti. Daba ture liqmsanii dhugaa jiru akka hinbaafne isaanis harka keessaa qabuu rakkatani. Kanaaf hanga namni beeku dhumee warri waan kana hinbeekne dhufutti seenicha hukkaamsanii maqaan isaa wareegamtoota Oromoo waliin akka galmaa’u taasisanii yeroo eeggatu. Ati ammoo naajjummaan kaatee itti seente. “Fools rush where Angels fear”jedhu faranjoonni.
Seenan Obbo Baaroo xiqqoos taatu nihimamti. Seena Badhoo garuu wajjumaan awwaalame. Dhugaan irratti balaan suni hummames waggoota kana huunda ummata Oromoof iccitii guddaa ta’ee hafe. Akkuma Badhoon ajjeeseyyu Jaarraan bara caartaraa sana jaarsoliitti afuura baafachuun ala namni dubbate hinjiru ture. Sunis Jaarratu ajjeesee jedhamee Leencoo fa’aan ololamee waan tureef Jaarran of qulqulleessuuf jaarsolii araarraf dhqanitti iccitii kana baase. Kan ifatti dubbatame garuu bara darbe boqochuu Jaarraa sababeeffachuun akka ta’e midiyaalee oggas darbanirraa baruun nidanda’ama. Jaarra yoo lubbuun jiru sabboontonni Oromoo waliin haasa’uf carraa argatani turan waan kana gaafatanii turani. Deebiin inni nuu keenne garuu waan nama diqisiisusi waan nama gaddisiisusi jedhan. “Ani akkan Baaroo hinajjeesin Leencoon xalayaa mallatteessee naa keennee jiraa, waan biraa hinbeekuu” jedhe jedhani.
Leencoon xalayaa qulqulleessaa kennuun maalirraa madda? Mana murtiiti moo abbaa alangaati kan xalayaa qulqulleessaa kennu? Waan kanarratti dhoksaan xalayaa qulqulleessaa Jaarraf kennuu oso hinta’in ummata Oromoo ilmaan saa balaa sana keessatti dhabaniif kan ifa baasuun irra ture namoota kallattiin walajjeechaa sana irra turaniif harkas keessaa qaban obboleeyyan lamaan hinturree? Maaliif wanti kuni akka hukkaammmammu barbaadani? Beekan kana qorattee ifa baasuun sirraa eeggamma. Kuni ifa bahu malee seenaa Obbo Baaroo hanguma feeteyyuu jechoota babbareedaan kuultee dhiyeessitus Oromoo hinhawwatu.
Mata duree kee “Mullata Karaatti Hafe” jedhu ani hinfudhu. Dursee mullanni Baaroo maal akka ta’e ibsamuu qaba. Mullata kam raawwachurratti akka wareegamees ragaa qabatamaan mirkanaa’uu qaba. Badhoo wajjin maalirratti akka walfalmaa ture ifa bahuu qaba. Badhoo moo Baarootu kaayyoo gane kan jedhus namoota lubbuun jiranirraa qoratamee beekkamuu qaba. Beektonnii fii hayyoonni Addunyaarraa darbuu Jaarraa irratti ibsa kennan hundi kan dubbatan Baaroo Jaarraan hinajjeefne kan ajjeese Badhoodha jedhanii yoo ragaa bahan ajjeechaan suni maalirraa akka madde hindubbanne. Kanarraa wanti baruun danda’amu oto balleessan suni kan Badhoo turee eenyumtuu dubbachurraa of hinqusatu ture. Badhoon nama seenaa QBO keessaa haqame waan ta’eef. Obbo Baaroon hanga seenan suni jalqabumarraa kaasee qoratamee ifa hinbaaneetti seenaa QBO keessatti seenaan isaa walfalmisiisadha kanan jedheef kanaafi. Seenan suni Obbo Baaroo qofaa oso hinta’in namoota har’a Itoopiyaa keessatti Demokraasii ijaarra jedhanii ummata Oromoo afanfaajjessaa jiraniifis caba gudaadha. Kanaaf hukkaamsanii irra taa’u.
Kan biraa: 1-lakkoofsa baraa barruu kee keessatti ittin dhimma baate gariin kan faranjii yoo ta’an gariin ammoo kan Gi’iziti. Kunis waan dubbistoota kee afanfaajjessuuf sirreeffadhu.
2- Haadhawarraa Obbo Baaroo Addee Warqineshi Bultoo ajjeesuu keetif dogoggora guddaa huumtee dhiifama gaafadu. Dubartiin kuni iddoo jiran beekuu baadhus du’anii saanii hanga har’aatti hindhageenye. Bara 1991-92 keessa Finfinneeti waajjira ABO tti akka mullachaa turan qubanqaba. Kan Ertiraatti loltoota Dargiin ajjeefaman obboleessa saanii Jeneraal Dammisee Bultooti malee Aadde Warqineshii miti.
Egaa yoo seenaa Obbo Baaroo barreessuuf kaatu ragaan jalqaba irraa ka’uun sirra ture maatii saani keessattuu haadha warraa issaanirraa ture. Ati garuu waayee maatii saanii lubbuun jiraniif darbanii waan tokko oso hinbeekin du’an jettee seenaa nama wggaa 39 dura du’ee nuu seenessuuf kaate. Seenan kee kanaaf nama san ibsuu dadhabe.Akka qormaata homaa hinadeemsisins kan si saaxilu kana.
Waayee “duula guddina waliinii”maqaa Baaroof fudhatama argate jette. Duula kana garuu barattoonni biyyaatti kutaa 10 ol jiran hundii kan irratti hirmaatani malee kan barattoota Oromoo qofaa hinturre. Wanti si dinqu duula sana kan jalqaba balaaleffatan keessaa barattoonni Oromoo University Finfinnee adda durummaan hiriiru. Barattoonni suni duula san kan balaaleffatan gaafiwwan jireenya Ummata Oromoo ilaalan 10 ol ta’an gaafatanii gaafiwwan suni deebii quubsaa argatan malee akka hinduulleefiI warra kanarra tarkaanfatani maqaa duulatiin Oromiyaa keessatti bobba’an akka ofirraa ittisan ibsa ijjannoo xalayaan baasanii magaalaa keessa facaasaniin ifa taasisan. Gaafiwwan kaasan keessaa “lafti kan qotee bulaa yaata’u, ummanni keenya afaan saatin yaa baratu, miidiyaan Afaan Oromoo yaasaaqqamuu” kan jedhanfii k.k.f.of keessaa akka qabu nan yaadadha. Xalayaan suni itti gaafatamaa tika Dargii kanture Takkaa Tullu harka galee Mangistuutti waan dhiyaateef raadiyoon afaan Oromoo hatattamaan akka banamu ajaja dabarsuu saatu odeeffamaa ture. Reediyoonis achumaan banamee hojii jalqabe.
Ijoollee Oromoo biratti duulichi fudhatama kan argate ammoo ajaja Baarootin oso hinta’in erga labsiin lafaa bayee booda qotee bulaan Oromoo guutummaatti ciisanyaa nafxanyootaa ture waan lafa argateef qotee bulaa kana deggeruuf barsiisun abbooti lafaa(nafxanyoota) barbadeessuuf ummata saanitti birmatani.Kana keessaa Baaroon qooda maal akka qabu ani ifa naa hintaane.
Waayee afaanii kaaftee Baaroon Hayilee Fidaa wajjin hedduu afaan Oromoorratti akka hojjate ibsuu yaalteetta. Hayilee Fidaa “Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo” kan barreesse Awuroopaa taaeti. Baaroon ammoo yeroo sana biyya keessa ture. Egaa akkmitti akka waliin hojjatan situ beeka. Bara darbe kan biyya alaa kanatti yaadannoo barreeffama kitaaba sanii yeroo taasifamu maqaa Hiylee Fidaa malee maqaan Baaroo waan hinka’iniif jarri yaadannoo sana qopheessan suni amma kee kana seenaa sana hinbeekanii laata gaafii jedhu natti hore.
Kanaan walqabatees waayee “Bariisaa” kaaftee bahuun gaazexaa sanaa akka waan injiffannoo guddaatti dhiyeesste. Isaanis akkasumatti ololaa turani. Garuu Oromoon oso irraa hinfudhatin hafe. Wanti Oromoodhaa buuse yoo jeraate arraba qofaadha. Ijoolleen uraagee yeroo sana gaazexaa gurgurtu “yegaallaa gaazexaa” ittin jettee gurguruu didde rakkatanii akka turan beekkamaadha. Kana irra aanuuf Leencoon akka namni hinbeekne gonfoo mataatti diratee iddoo walgayiitti gaazexitti gurguraa akka ture waan ijaan argineedha.
Karaa biraa yeroo sana “Bariisan” qubee Saabatiin barreeffamuu balaaleffatanii gareen Bilisummaa xalayaa tokko maxxansanii akka facaasan nan yaadadadha. Kana faa EPRP tu hojjate yoo jedhan nama ofitti kofalchiisuun ala bu’aa siyaasaa hin argatu natti hinfakaatu. Qabxiiwwan gareen suni qubee Saabaa akka affaan oroomoof mijataa hintaane tuqe keessaa kanan yaadadhu-jechoota afaan Oromoo laafaniif jabaatan, kan dheerataniif gabaabbatan ibsuu hindanda’u, baayyina sarraa kan ka’e ijoolleef qayyabachuuf yeroo dheeraa fudhataa, teeknolojii ammayyaaf rakkisaadhaa fii k.k.f tuquun akka ture nibeekkama.
Gara mul’ata Baarootti yoo deebinu mul’anni issaa akka ati jettutti du’a saatin karaatti hinhafne. Mul’anni suni hanga har’aa hordoftoota Baarootin irrumatti hojjatamaa jira. Gaafa du’a saatii kaasee hanga amma ifa of baasanitti wanti Leencoofaan hojjachaa turan mul’ata Baaroo waliin karooran fiixan baasuudha. Mul’anni Leencoon akka haara’atti bara darbe kanaa kaasee lallabaa jiru kuni mul’ata Baaroo barasii akka ta’e shakkii maleen sii ibsa. Duraan dursee Baaroof Leencoon bifa lamaan saantima tokkorra jiraniiti. Kan du’a Baaroo dhalches mul’ata saanii Oromiyaa bilisoomsuu oso hinta’in dhaaba keessa taa’anii aangoo Impaayaratti qabachuuf harka lafa jalaan hojjachuu saaniti. Kuni egaa ibsa Leencoon yoo ODF ijaaruu kenne keessatti sirriin ka’ame. Akkas jedha “nuti takkaa bilisummaa Oromoo gaafannee hinbeeknu, gaafa ABO bu’uressinus Oromiyaa bilisoomsina waan jedhu yaadnee hinbeeknu, Ji’ograafirraa dhimma hinqabnu” jedhee kan dubbate haaluun hindanda’amu.
Ilmaan Oromoo kumoota kurna hedduu manaa baasanii erga ficcisiisanii booda qaanii malee ummata Oromoo fuuldura dhaabbatanii gaafuma manaa baanuu kaayyoon keenya Bilisummaa miti yoo jedhan nama isaan hinbeekneetti fakkaata malee mul’ata haar’a miti. Itti aanan Leencoo Diimaa naga’o bara ABOn ijaarramu hiriyoonni saa ilmaan nafxanyootaa “silaa wajjin jirraa maal taatani kana keessa seentan?” jedhanii gaafannaan “nuti kaayyoo kanatti amannee oso hinta’in keessa seenne akka gara tokkummaatti deebi’an irratti hojjachuufi malee dubbichi balaa biyya diigu waan fiduu danda’uf sana hambisuuf itti seene” jedhee waadaa nuu galee ture jedhani saaxilaa turani.
Egaa mul’anni Baaroos kanuma ture. Impaayara dulloomtuu suphanii ummata Oromoorra dhaabbatani aangoo qabachuu. Kanaafuu Leencoon faa waggoota afurtama darbeef ABO keessatti sadarkaa hooggana adda addaa qabachuun akkuma Diiman jedhe jedhan jaarmicha keessaa nyaachaa laamshessaa kan turan kennata Baaroo sana eeguuf akka ture shakkiin hinjiru. Kana mirkana kan taasisu haguuggi ittin sabbontotaaf ummata Oromoo mooksaa turan ofirraa mulqanii ADO kan adeemsan gara ADE tti of jijjiiru ijaaranii kaayyoon keenya ganamas kanuma jechuun biyyatti galuuf wuyyaane walin koontiraata walii mallatteessuun saanii waan waggaa afurtama darbe sodaa sabbontotaatin keessatti ukkaamamee ture kan ifa baaseedh.
Jarri kuni kanarra gahuuf dhaloot WBO sadii lafarraa akka dhabamu taasisani.
1- Bara 1978 balaa du’a Baarootin walqabatee shororkaa umaniin akkuman olitti tuqettii dhaloonni jalqabaa WBO iddo lamatti qoodamee lafarraa wal duguuge.
2- Bara 1992 WBO loltuu 20,000 ol ta’u hidhannoo hiikkachiisani harkaaf miila hidhanii wuyyaaneef laatanii isaan doolaara shaanxaa saanitti naqatanii biraa sokkani.Garii wuyyaaneen fixxee garii bineensi nyaate.
3- Bara 2008 gaffa Kamaal Galchuu jaarmiyaa keessaa akka ganu taasisan shororkaa huumaniin waraana hafte diiganii garii wuyyaanetti akka galu yoo taasisan gariin bosonati dhume. Badii kanaaf eenyutu itti gaafatama? Murtee saa ummata Oromoofan dhiisa.
Yoon goolabu akka nama waan hedduu keessa darbeetti akka nama lafarra sicaalaa jiraadhetti gorsa xiqqoon siifii hiriyoota kee dhaloota haar’a kanaa dhaama. Beekan atiif dhaloonni kee hojii guddatu isin eeggata. Of duubatti garagaltanii cubbuu, gidiraa, daba,dogoggora dhaloonni koo hojjate keesatti of hinlaaqinaa. Garuu gadi fageenyan qoradhaato irraa braa. Of sirreessuuf isin gargaaraa. Gochaan darbe suni kaansarii qabsoo bilisummaa Oromoo ta’e summi lagummaan qabsaa’ota faaluun qaama qabsichaa nyaachuun kan laamshessee sabicha qaanii jalatti hambisee nurree akka gabrummaa isin dhaalchifnee dabarru nutaasiseedha. Kanaafuu dhaloonni kee kuni ammoo sana keessa seenee oso summii kanaan of hin laaqin Oromummaa qofaarratti hundooftanii akka walqabattani ijoollee keessan biyyaa bilisoomte dhaalchiftan adaraan koo cimaadha.
Seenaa barreessunis yakka hinqabu, garuu seenan barreessinu suni abalu namalaga kootiti abalu ammoo dhalataa laga gamaati madaalli jedhuun ta’u hinqabu. Seenan barraa’u suni ilaalcha Oromummaarratti hundoofnee waan dalagame maraa yaraas gaaris, miidhagaas fokkuus ,kan laga keenyaas kan laga gamaas ifa baafnee barreesuutu nurraa eegama. Abbaa seenessuufis abbaa seenatiifis kan kabajaa argamsiisuu danda’u seenaa akkasiiti.
Jeha mata duree kootii ibsee xumuruuf mul’anni Baaroo kan du’a saatin karaatti hafe oso hinta’in hanga har’aatti kan hordoftoota saatin (his disciples)n irratti hojjatamaa jiru ta’uyyuu waan yeroo hedduu yaalamee fashaleedha. Empaayera dulloomtuu suphanii tiksuun fedhii ummata Oromoo waan hintaaneef mul’ata yoomiyyuu galii gahuu miti. Kanaaf ani “mul’ata gatate” jedheen ilaala.
Galatoomii !!!
Oromiyaan nibilisoomtii !!!
Diinni QBO danquuf sochootu nibaddi !!!
MUL’ATA GATATE
Darggaggoo Beekan Guluma mata duree “Mul’ata Karaati Hafe” jedhu jalatti seenaa Obbo Baaroo Tumsaa barreessu yaalteetta. Barreessun kee hameenya hinqabu.Waan jibbamus miti. Jibbamus jaalatamus barreessuun mirga keeti. Abbaan jaalate nifudhataa, kan jibbe ammoo nidhiisa. Wanti na kaasee seenan kuni maa barreeffame jedhee dhaadachuuf miti. Haala tibbanaa Oromoo keessatti deemaa jiru irra dhaabbadhee yoon ilaalu waan Oromoon akka ummataatti beekuu qabu tokko oto hinibsin darbuun itti gaafatama seenaa akka qabu waan natti dhagahameefi. Ummanni Oromoo kana beekuu dhabuurraa QBO waggoota 40 darbaniif haala hintaaneen lubbuu ilmaan Oromoo nyaachaa as gahe kuni summi hooggana qabsoo keessa tureen akka ta’e kan har’a ifa bahe kuni hundeen isaa seenaa ati barreessu yaalte sanarraa akka margee dagaagee as gahe waanan beeku ummata Oromoof ibsuu barbaadeni. Fudhacuuf fudhachuu dhiisun siifis namoota dubbisaniif mirga. Akka kanaan:


c: text/html

text:
Taabonni Hatame dinqii Hojjechuudhaan gara teessoo Isaatti kabajaan deebi’e
Taabonni Hatame dinqii Hojjechuudhaan gara teessoo Isaatti kabajaan deebi’e
Guraandhala 19/2007
Dn. Mazgabuu Kafyaalawuun
Godina Wallaggaa Lixaa Aanaa Baabboo Gambeel Mana kiristaanaa Daamotaa Dabra Haayil qulqulluu Rufaa’el jedhamutti dinqiin waaqayyoo, humni ergamtootaa bakka itti mul’atedha. Burqaan oduu keenyaa Dursaa Phaaphaasii Godina Wallaggaa Lixaa Abbaan Keenya Heenook kan Gaazexaa Sim’aa Tsidqiif kennan; Poolisii Aanaa Baabboo Gambeelii fi Waldaa qulqullootaa Wiirtuu aanaa Baabboo Gambeelidha. Qulqulluu Abbaan keenya Heenook Gaazexaa
Simi’aa Tsidqiif kennaniin:- “Kootaa Dinqii Waaqayyo hojjetu ilaalaa jedhee Abbaan keenya Daawit akkuma dubbate har’as bara keenyatti Waaqayyo dinqii hojjechaa jira.
Kunis Godina Wallaggaa Lixaa Aanaa Baabboo Gambeel Mana Kiristaanaa Daamotaa Dabra Haayil Qulqulluu Rufaa’el Onkololeessa 19 bara 2007 hatame dinqii hojjetedha jechuudhaan ibsaniiru. Guyyaa kana halkan keessaa naannoo sa’aatii torbaa hanga saddeetii gidduutti osoo Waardiyyaan jiruu hattoonni dukkana dahoo godhachuudhaan karaa taabotichi jiruun Beetaliheemii Qulqulluu Rufaa’eel bu’uura isaa qonforuudhaan seenanii taaboticha hatanii fudhatani
Manni kiristaanaa kun kan argamu Magaala Baabboo irraa miilaan Daqiiqaa 45 kan deemsisu yoo ta’u bakkicha irraa taabota sana fuudhanii magaalatti seenuuf hattoota kanatti sa’aatii shan itti fudhateera.
Deemsa isaanii kana irratti kan taabota sana qabee jiru hordofaa amantaa biro yoo ta’u, innis sammuu isaa dhabee maraatee jira. Maraachuu isaatiin durattis “ Fuuldurakootii akka bakakkaa( qaqawweessaa) akka natti balaqqeessa’e deemuu hin dandeenye; maaloo taabota kana narraa fuudhaa” akka jedhe dubbachaa turuu isaa jecha isaa poolisiitti kenne irraa hubatamuu danda’eera.
Taabota sana baatanii deemuu waan dadhabeefis bosona magaala Baabboo bakka buufata konkolaataa duuba jiru keessa kaa’uun Konkolaataa ittiin baatan barbaadaa erga turanii booda deebi’anii kaasuuf yemmu jedhan akka ibiddaa akka isaan gube akka kaasuu dadhaban ibsaniiru. Bakki taabotichi taa’ee tures baalli naannoo sanaa gubatee akka ture argameera. Sana booda luboonni dhufanii kadhannaa taassisuun erga kaasanii booda yeroodhaaf Tsillaatii sana Mana kiristaanaa Qulqululluu Gabri’eelii fi Uraa’eelii akka taa’u taassisame” jedhu.
“ Waaqayyo hojii dinqii Isaa kan jalqabe har’a miti kan jedhan Qulqulluun Abbaan Keenya Heenook; Waaqayyo abbootii keenya Raajotarra bulee, boodarras Duukaabuutotarra bulee, bara beektotaas dinqii baay’ee hojjechaa tureera. Har’as Aanaa Baabboo Gambeel keessatti dinqiin kun mul’achuun isaa amantoonni irra caalatti akka cimanii fi amantaa isaaniitiin cimanii akka jiraatan kan taassisudha. Fedha Waaqayyoo ta’ee dinqii kana bakka kanatti natti agarsiisuu Isaatiin gammadeen jira, anis carroomeeran jedha” jechuudhaan ibsaniiru.
Namni maraachuu isaatiin ni gaddina; kadhannaas isaaf taassisna kan jedhan Abbaan keenya Heenook Dinqii Waaqayyo hojjete garuu ni ajaa’ibsiifanna jedhaniiru.
Akka ibsa Qulqulluu Abbaa keenya Heenookitti yeroo taabonni sun hatametti kiristaanonni naannoo sanaa gadda cimaa keessa turani; akka nama firri jalaa du’eettis uffata isaanii gadi garagalchanii boo’aa turaniiru; namoonni taabota sana hatanis Waajira Poolisiitti dhiyaatanii taaboticha akkamiin akka hatan, eenyu akka isaan kakaasee fi sababa maaliin hatuu akka danda’an jecha isaanii erga kennanii guyyaa sadi booda Shakkamaan inni tokko Maraatee jira jedhaniiru.
Yeroo sanatti “ Dhagni koo na gubate” jedhee uffata isaa of irraa baasuun qullaa isaa Mana murtiitti dhiyaachuuf yeroo jedhu Poolisiin mana murtiitti kan dhiyaachuu qabdu uffata uffachuudhaani” jedhee yeroo itti uffisuuf yaalutti uffata sana deebisee yeroo darbatu namni uffatichi tuqe “ Dhagni koo na gubate” jechuudhaan dhukubsatee guyyaa sadiif ciisee ture jedhaniiru.
Namni sun Maraatee uffata isaa of irraa baasuun qullaa isaa deemuu irratti dabalataan “Gubadhe” jedhee yeroo iyyutti bishaan dhagna isaatti yemmu naqan dhagna isaa irraa akka aaraatti hurkaa akka ture, innis ani gubadhe; ka nana arge akka taabota hin tuqne; ani kanan akkana ta’e taabota Waaqayyoo waanan hateefidha jedhee bakka kiristaanonnis namoonni amantaa biraa qaban argamanitti ragaa ba’aa ture jedhaniiru.
Mana Kiristaanaa dadhabsuu fi amantoota abdii kutachiisuuf alaanis keessaanis diinni yeroo itti baay’ate bara dhumaa waan ta’eef kiristaanni martuu mana kiristaanaa waliin ta’uudhaan akka eegan Imaana koon dabarsa jechuun Abbaan keenya Heenook ergaa isaanii dabarsaniiru.
Dursaan Lubootaa Aanaa Baabboo Gambeel Luba Girmaa Ittaanaas Hattoota keessaa lamaan isaanii poolisii, dhimma nageenya naannoo fi carraaqqii uummataatiin to’annaa jala oolanii akkamiin akka hatan jecha isaanii kennanniiru. Keessattuu hattuun inni adda dureedhaan dhimma kana raawwachaa ture kan amantaa biraa hordofu yoo ta’u, jecha isaa poolisiitti kennee guyyaa sadi booda maraateera jedhaniiru. Namni kun maraachuu isaas magaala Baabboo Gambeel keessaatti argineerra; yeroo uffata itti uffisanis “Gubadhe” akka jedhe of irraa baaseet darbata jedhaniiru.
Beetaliheemii Mana Kiristaanaa Daamotaa Dabra Haayil Qulqulluu Rufaa’eel karaa hattoonni cabsanii seenanii Tsillaatii baasan.
Qorataa Poolisii dhimma kana qorachaa ture Itt/Saaj. Daanyee Indaaluu bilbilaan kan haasofsiisne yoo ta’u, isaanis haala raawwannaa yakkichaa fi yakkamtootaa haala armaan gadiitiin nuuf ibsanii jiru:-
Galmeen yakkaa Poolisii (CR) aanaa Baabboo Gambeel galmee lakk 57/2007 akka ibsutti onkololeessa 19 bara 2007 halkan keessaa tilmaamaan naannoo sa’aatii 7 hanga 8 gidduutti Shakkamtoonni lama
(1). Abdii Mahaammadii fi
(2).Raamataa Bayyanaa jedhaman
Dukkana dahoo godhatanii Mana kiristaanaa Dabra Haayil Daamotaa Qulqulluu Rufaa’el Beetaliheemii cabsanii seenuudhaan tsillaatii kana hatanii kan deeman yoo ta’u, gara magaala Baabboo geessuun buufata konkolaataa duuba dhoksanii hordoffiin taabonni sunn argameera.
Shakkamtoonnis to’annaa jala oolanii jecha shakkamummaa isaanii bu’uura s/d/f/y keeaawata 27 tiin kan kennan yoo ta’u, yeroo jecha isaanii kennanis yakka kana akka raawwannuuf namoonnni (1) Jamaal Ayyaanaa fi (2) Xaahir teessoo jedhamanitu qarshii 500 (Dhibba shan) nuuf kennee taabonni sun ni gurguramaatii dhaqaa cabsaa nuuf fidaa jedhani jechuun dubbatani. Nutis jecha isaanii kana irratti hundaa’uun namoota caqasaman kanas to’annaa jala oolchinee yeroo beellamaatiin tursuun qorachaa kan turre yoo ta’u namoota lamaan kana irratti ragaa argachuu hin dandeenye.
Shakkamaan Raamtaa Bayyanaa garuu gocha hannaa kana waajjira poolisiittis ta’e mana murtiitti dhityaatee yemmu gaafatamu kana mane yoo ta’u, ragaadhaanis irratti mirkanaa’ee jira waan ta’eef manni murtii aanaa Baabboo Gambeelaa lakk. Galmee 04099 ta’e irratti dhaddacha gaafa 22/04/2007 ooleen murtee balleessummaa kennuudhaan hidhaa Waggaa sadiitiin adabeera jedheera.
Himatamaa Abdii Mahaammad ilaalchisee Itt. Saj. Daanyeen akka ibsanitti Shakkamaan kun waajjira Poolisiitti dhiyaatee bu’uura s/d/f/y keww. 27 tiin jecha amantaa isaa erga laatee booda waan mataa dabarsee/ Maraateef/ mana murtiitti dhiyaate jecha himatamummaa isaa kennuu dadhabeera. Jedheera.
Itt. Saj. Daanyeen akka ibsanitti shakkamaa Abdii Mahaammad kan jedhamu kun amma illee maraatee kan qullaa isaa daandiirra deemaa jiru yoo ta’u, taabota hateen gubadhe, dhagni koo na gubaa jira jedhee akka iyyaa ture, ammas akkasuma akka iyyaa deemu ibsee jira.
Taabonni hatame kabajaan bakka teessoo isaatti yemmu deebi’u uummanni haala kanaan bahee kabaje
Hattoonni kun namni nu argu hin jiru jechuudhaan Mana Waaqayyoo cabsanii seenuun Tsillaattii Ergamaa Waaqayyoo qulqulluu Rufaa’eel kan mana kiristaanaa sana keessa jiruu fi qabeenyota biros hatuun Miliquuf ariifatanis akka yaada isaanii ta’uu dhiisee Taabonni Waaqayyoo Dinqii hojjechuudhaan Gara teessoo isaatti kabajaan deeb’ee jira.
Mana Kiristaanaa Daamotaa Dabra Haayil Qulquluu Rufaa’eelii kan haaraa ijaarame
Kutaan Qindeesaa Weebsaayitii afaan oromoo Kunis namoota Odeeffannoo nuuf kennuudhaan Qarqaarsa nuuf taassisan Keessaattuu Dursaa Phaaphaasii Kutaa Lallaba Biyaa Wallagga Lixaa qulqulluu Abbaa keenya Heenook, kutaa mana lubummaa Aanaa Baabboo Gambeel, Liqa Tiguhaan Luba Girmaa Ittaanaa waajjira Poolisii Aanaa Baabboo Gambeel, Itt. Saj. Daanyee Indaaluu, Waldaa Qulqullootaa Wiirtuu aanaa Baabboo Gambeeliin Galatoomfachaa Kiristaanni hundinuu caalmaan kadhannaa fi gaabbiidhaan Gara Waaqayyootti deebi’uun mana kiristaanaa isaa akka eege kiristaanummaa isaa cimsachuu qaba jenna.
Galanni Waaqayyoof haa ta’u,
Kadhaan Giiftii keenya Qulqulleettii Maariyaam
Egumsi Ergamaa Rufaa’eel nu irraa hin fagaatiin
Ameen!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Walitti bu’insa dhihoo kana Gaambeellaatti umameen wal qabatee mootummaan Birtaaniyaa aanaalee afur naannichatti argamu keessatti akka hin imalle hubachiise. Haala nageenya yeroo fi dhimmoota lammii Itoophiyaa keessa jiruun lammille isaatiif oddeeffannoo kan kenne ministeerri dhimma alaa Biritaaniyaa naannoo Gaambeellaatti bakkeewwan kanaan dura walitti bu’insi ture ammas sodaa rakkoo nageenyaa ta’uu isaa ibseera. Naannoo Gaambeellaa godina Niweeri jalatti kan argaman aanolee ...Read More »
Author Archives: Central
USA varjiiniyaatti hugguramuu miidiyaa fi sochii uummata Itoophiyaatti mata duree jedhuun mariin uummataa gageefame
Torban darbe Ameerikaa bulchiinsa Varjiiniyaatti ugguramuu midiyaa fi sochii uummataa mata duree jedhuun saatalaayitii raadiyoo fi televizyiin Itoophiyaatiin (ESAT) fi BBN mariin uumataa gaggeefame. Gaafa guraandhala 7 /2016 marii uummataa gaggeefame kana irratti dhimmi mata duree kana irratti beektootni qorannoo gaggeessan bakka bu’ootni ESAT fi BBN akkasumas bakka bu’ootni koreen mormitoota mirga gaazexeessitoota (SPJ) hasawaa taasisaniiru. Bakka bu’oota koree mirga ...Read More »
Kaleessa maskiida Annuwaaratti kadhannaa booda mormiin taassifame.
Maskiida Annuwaai magaalaa Finfinneetti argamutti jimaata kalleessaa guyyaa sagantaa kadhannaa booda mormiin taassifameera. Mormii akka tasaa taassifame kan jedhame mormii maskiida Annuwaaritti gaggeefame kanaan musliimootni lakkofsa hedduu qaban dhaadannoo garaagaraa dhageessisaa ooluu isaa ragaan biyyaa arganne ni mul’isa. Cunqursaan biyyoollesaa haadhaabbatuu fi miseensonni koree haa hiikaman dhaadannoon jedhu namoota hedduu harkatti mul’achuun isaa ibsameera. Waggoota sadan darbanii kaasee hawaasni musiliimaa ...Read More »


text:
Gaafii: Yoo namni tokko ilmoo hin qabne, ka horii isaa nama isa dhaalu hin qabne horii isaa akkam godha?
Deebisaa: Yoo biyyi biyya islaamaa ta’e baankii islaamaatti kenna. Yoo nama inumaa isatti dhiyaatu hin qabne taate nama aalimaa ka biyya sani jirutu horii isaa san akkam godhaa isa fatwaa gaafachutu isarra jira. Yoo sadaqaa godheef taanaan, yoo masjiidaan ijaaree waqfii godheef taanaan aalima olla san jirutu ka akka abbaa isaa isaa ta’u santu horii isaa san bakka itti godhuufii qaba.
Sheikh Alii Jimmaa


text:
Gaaffii : nuti dhalaan kun gaa waan dhiirti hin qabne qabna heeydiidha tanaa jecha qur’aana qara’uun naaf dandayamaa? Takkaayuu jawwaalarratti gara bakka adda addaa banadhee yoon qara’e akkam?
Deebisaa: ulamaa’iin ahlussunna wol jamaa’aa wonni irratti woliigalan , intalti dhalaa takka barattuu taatuu barsiistuu taatuu haajaan yoo itti jiraatte qur’aana isii harkatti waa uffattee fuutee waan akka kursii irra kaayyattee qara’uu ni dandeessi, takkaahuu kursii irra kaayaniifii mukaan garagalfattee qara’uu ni dandeessi, takkaahuu namni isiidhaa garagalchee , ammoo harka callaan qur’aana hin tuqin , ammoo ta jawwaalaa waa takkallee rakkoo hin qabu irraa qara’uu dandeessa.
Dr. Liwaa’ul Isalam


text:
Kibbaa biyya Sudaan kutaa bulchiinsaa Biluu Naayil keessatii walti bu’iinsaa gosaalee lama gidduutti uumamen namoonii 60 du’anii 163 immoo mada’uu isaanii haanga’oota biyyatii waabeffachudhaa AFP gabaasee jira.
Jiraataan magaalaa kutaa Biluu Niil Al Damaziin irraa AFP bilbilaan dubbatee akka jedhetii waltii bi’insichii gosaalee Bertii fi Hawsaa gidduutti ergaa uumamee torban tokko ta’eeraa.
Akka bakka bu’nnii gosaalee lammanii jedhanitii sababinni waltii bu’iinsichaa wa’ee lafaati. Bakka bu’oonii gosa Hawsaa yemuu AFPti dubbatan akka jedhaniitii miseensonii Gosa Bertii haanga’onnii Siviilii itti fayyadama lafaa Too’achuu qabu yaada jedhuu fudhachuu diduu isaaniitiinii yemmuu jedhan, wareen gosaa Bertii gamma isaaniitiin Hawsaan lafa keenyaa nu irraa fudhachuudhhaf jechuudhaan wal himatu.
Umnootiin nageenyaa naannoo waltii bu’insichaa keessatti kan bobba’an yoo ta’u bulchaan kutaa Biluu naayil Ahimad al Omaadaa labsii yeroo atattamaa ji’a tokkoof turu baasuudhaan walgahi fi hiriiraa bahuu akka dhorkan AFPn gabaseera.
Sudaanitti bakka bu’aa addaa mootumootaa gamtoomanii kan ta’an Voolker Perthes gareewwan wal waransa keessaa jiran lamman akka akka tasgabaa’an waamichaa dhiheesuu isaanii AFP gabaaseera.


text:
Keewwata – 15 Namni kamiyyuu mirga lammummaa argachuudhaa ni qaba. Namni kamiyyuu mirgi lammummaa isaa garmalee hin mulqamu; akkasumas mirga lamummaa isaa geeddaruus hin dhorkamu.
Month: December 2019
Mee nannoo isiin jiraatanitti, sirni gaa’illi ittin rawwatamuu maal fakkataa? Akkuma saba bal’aa qabnuu aadaan fudhafi heeruma Oromiyaa keessatti karaa adda addan akka raawwatamuu beekamaa dha. Mee har’a sirna gaa’ila nannoo tokkotti argee isiif qooda. Sirnichii kan jalqabu guyyaa gurbaan warra intalaatti jarsoolee sadii hanga torbaa ta’an ergachuun jalqaba. Garuu guyyaa jalqabaa jarsolee deeman gara … Continue reading Sirna Fudha fi Herumaa!
Abdii hin kutatan: Yoo kufaan ka’uu akka danda’an beeku.Waan gaarii fi cimina ofii isaannii kan irraa nama biraa arguu danda’u: Hir’ina isaani irratti osoo hintaane waan qabna irratti xiyyeeffatu.Hiriyoota gaarii ta’an nannoo isaanitti qabatu:Wa’ee dogoggora darbeef deddebi’anii yaadanii of-hin dhiphisan, garuu irraa baratu.Kufaati isaani dhoksuuf hin dhama’man, akka baruumsa argataniitti yaadu.Murtoo murteessuf ofdubaa hin garagalanYeroo … Continue reading AMALOOTA NAMOOTA MO’ATOO
Guyyaa tokko gondan sadii karaa deeman turan. Isaan waliin hasa’aa turan. Osoo dinni tokko nutti dhufee akkami mo’aana jedhanii yaada turan. Daqiiqa muraasa booda arba tokko argan. Gondaa kunnen yaada isaani irratti kennu jalqaban. Gondaan tokkoffaan akkas jedhe, Arba kana haa ajjeefnuu, nuti salphaatti ajjjesuu dandeenya jedhe. Gondaa inni lammaffaan immoo, millaa arba kanaa yaa … Continue reading Tapha
KEEWWATA – 14 Namoonni hundi, manneen murtiifi qaamolee seeraa fuulduratti walqixa ilaalamu. Namni kamiyyuu, himati yakkaa ykn civiilii yeroo isarratti murtaa’u, qaama abbaa seerummaa seeraan hundeeffame, aangoo kan qabuufi bilisa ta’e bira dhiyaatee murtii seeraa loogii hinqabneefi ifa ta’e argachuuf mirga qaba. Hawaasa demokraatawaaf barbaachisoo kan ta’an naamusa gaarii, nageenya ummataa, ykn tasgabbii biyyaalessaa eeguuf … Continue reading Mirga namota idil- Addunyaa/ united Nations/ irraa kanfudhatamee KEEWWATA 14
Safuun seera miti Safuu maal cabsituu Imaanaa abbootii Maalidhaaf dagattu Safuun iddoo qabdii Qomoo koo keessaatti Fudhatamaas qaba Waaqayyoon biratti Safuu maal cabsitaa Dhiiroo akkanatti Sabni koo Oromoon Safuu addaa qabaa Safuun oromoota Biyya kaminittuu Fudhatama qaba!!!


text:
Akkuma kaleessa galgala ibsame Jeneraalonni waraanaa Wayyaanee Oromiyaa ifatti beeksisee Oromiyaa bulchutti seenee jira. Kun tarii waan nama naasisu ta’uu mala. Garuu tarkaanfiin kun waanuma eeggamaa tureefi bu’aa tarsiimoon qabsoo Oromoo fidde ta’uu hubachuu feesisa. Ummanni keenya Oromiyaa kittillayyoota harkaa waan baafateef, Wayyaaneen ifatti as baatee Oromoo humna waraanaatin bulchuuf dirqamtee jirti. Kun ammoo dogongora tarsiimoo hamaa kan keessaa bahuu hin dandeenye keessa isaan galchuun, qabsoo Oromootif garuu hiree qabsoo finiinsitu tan biroo dabalee jira. Mee Akeekni tarkaanfii kanaa maali? Qabsoo Oromootif dhiibbaafi faaydaan fidu hoo? Kanarratti xiinxala armaan gadii dhiheessinee jirra.
Mee Waraanni kana godhuu maalif barbaade kan jedhu irraa haa eegallu.
a)Erga Mallas du’ee as aanga’ota siyaasaa Wayyaanee (political leaders) jiddutti waldiddaan uumamuun ifa. Waldhibdeen kun akkaataa dhimma Oromiyaa deebisanii dhunfatan irratti daran hammaatee jira. Namni ifatti hoggansa kennus hin jiru. Waan takk murteesse kuun jalaa diiga. Tarkaanfii amma fudhatan kanaan janaraalonni, warra hoggana siyaasaatin, haala jiru hogganuudhaaf tokkummaa, tarsiimoofi murannoo hin qabdan, kanaafu hoggansa nutu harkatti galfachuu qaba jechuu isaati. Kun waanuma biyyoota heddu keessatti yeroo jeequmsi uumame hoggansi siyaasaa too’achuu dadhabe tarkaanfii waraanni fudhatuudha.Halli Oromiyaa kun daran itti fufnaan jeneraalonni aangoo mootummaa federaalaatis harkatti galfachuun waan hin oolle.
b)OPDO fi damee nagaya eegsiftuu Oromiyaa ( poolisii, milishaa, dhaaba) irraa guututti amantaa dhabuudha. Hubadhaa ji’oota afran dabran waraanni Oromiyaa unkuraatuma jira. Garuu damee nageenyaafi bulchitoota zooniifi aanaa of dura qabeet ture kan socho’u. Akkasin haala tooa’chuu waan dadhabeef OPDOf dameen bulchiinsaaf nageenyaa lafa jalaan daba narratti hojjataa jiran jedhee shakka. Kanaaf damee nageenyaa Oromiyaa ifatti of jalatti deebisee ajajuufi too’achuuf barbaadee jira waraanni.
c) San biras darbee tarkaanfilee milishaan gandaafi poolisin Oromiyaa Shawaa Lixaa, Arsii Lixaafi Wallagga Lixaa keessatti Agaazii irratti fudhatan sun haalli kun itti fufnaan humni Oromoo hidhatee jiru kun guututti fincilee balaa buusuu mala sodaan jettu jabduudha. Kanaafu milishaafi poolisii Oromiyaa kana ajajaafi too’annaa human waraanaa jalatti deebisuun akka hin fincille too’achuuf yoo dubbiin jabaattees saffisaan hiiksisuu ykn rukutuuf haala mijeeffachuu barbaadan.
d) Hunda caalaa garuu tarkaanfiin kun tooftaa Oromoota ittiin doorsisani. Qondaalota OPDOtin nuti isiniif gooftaadha, afaan qawweetin isin bulchina, wixxifattan isin haleella jechuu fedhan. Ummata Oromootin ammoo amma booda milishaa laaftuufi poolisii isiniif garaa naatuun osoo hin taana hoomaa waraanaa hidhannaa guutuufi aangoo ajjeesuu qabuun isin rukunna jechuu feeti. Kun ammas biyya heddutti waraanni yeroo muddame tarkaanfi agarsiisa humnaa ( show of force) muldhisuun tooftaa sodaa uumuuf itti fayyadamuudha.
DHIIBBAAFI FAAYDAA MURTII KUN QABSOO
Dhiibbaa: Waraanni dabalataa gara Oromiyaa seenuun tooftaaf of eeggannoon sochoonu malee gaaga’ama lubbuu dabaluuf ummata shoorarkeessuu ni mala. Garuu hamma fedhe humna yoo dabalan Oromiyaa guututti too’achuu hin danda’amu. Akkuma yaaadatamu sochiin kun eegalee torban lama keessatti ‘command post dhaabbatee waraanni Oromiyaa keessa socho’uu eegala. Ergasii yero yeroon humna dabalataa yoo deemaniis fincilli babal’ataa malee dhaamaa hin deemne. Dhiibaa loltoonni gandootaaf magaalaa keessa baay’achuu irra aanuuf tooftaalee fooyyeffchaauu barbaachisa.
Faaydaa: Jeneraalonni Wayyaaneen ifatti waraanaan Oromiyaa bulchuu eegaluun miidhaa isaarraa faaydaatu caala. Faaydaalee kana keessaa muraasa yoo tuqne;
a) Faaydaa Siyaasaa: Wayyaaneen hanga ar’aa ilmaan Oromoo of dura qabdeet akka waan mootummaa saba hunda bakka buututti of dhiheessa turte. Ummannis dhugaa yoo beekes ilmaanuma gudeeda isaatii bayanii bitaman san rukutuun garaa isaa nyaachuun hin oolle. Amma ilmaan alagaa ifaa ifatti suduudaan Oromiyaa bulchuuf murteessuun isii dhugaa jrtu as baasuun lolli ifatti Oromoofi Wayyaanota jidduu akka ta’u fayyada
b) Waraanni aangooma fakkeessaa OPDOn qabaachaa turte san irraa mulquun jara keessatti muftoo uumuniifi warra gara mooraa qabsoo goraa jiranitti hedduu isaanii akka dabalu shakkiin hin jiru. Waranni Wayyaanee amala tuffii hamaa qabaachuun isaa beekamaadha. Kun ammoo poolisii Oromiyaafi milishoota waliin walitti bu’uun akka dabalu godhu. Kun ammoo tattaaffii ilmaan Oromoo qawwee alagaa baadhatan san gara saba isaanii akka goran gochuuf yaalamaa jiru ni tumsa.
c) Baasin Babaluu: Jiddu galli tarsiimoo qabsoo tanaa humna diinaggee Wayyaanee laamshessuudha. Kun ammoo tooftaa gargaraatin hojitti hiikkamee milkaayaa jira. Waraana mooraa irraa baasanii yeroo biyya keessa facaasani baasii geejjibaaf, durgoof, meshaadhaf kkf baasiin ni dabala. Akka tilmaama amma jiruutti waraanni Oromiyaa keessatti bobbaafame ji’oota lamaaf yoo ture, baasiin humna ittisa biyyaa kan waggaa yoo xinnaate dachaan ni dabala.
d) Faaydaa Diplomaasii: yeroo addunyaan amma keessa jirtu kanatti waraanaan ummata bulchuun qaanyiidha. Wayyaaneen ifatti waraanaan biyya bulchutti seenuun isii deeggarsa diplomaasii saffisaan dhabaa jirtu daran hiri’isa. Hamma fedhes dantaadhaaf ishee barbaadan biyti dhihaa takkaleen ummata duratti as baatee tarkaanfii kanaan sirriidha jechuu hin onnatu. Akkasumas humannaa Oromoo ‘nuti humnaan bulaa jirra, siyaasaafi diinaggee keessaa hirmaannaa hin qabnu, federaalizimiin jedhamu kan sobaati’ jedhu san guutut guututti mirkaneessuun tumsa diplomaasii nuuf cimsa.
Kanaafuu gara hundaan yoo madaalamu Wayyaaneen Oromiyaa ifatti humna waraanaatin bulchuuf murteessuun injifannoo qabsoon tun argamsiifte keessa tokko. Injifannoon kun ammoo qabsoo daran finiinsuuf haala keessaafi alaa mijeessa. Tooftaalee dabalata humnaa diinaa kana irra aanuuf fayyadan dhihotti maxxansina. Nu eeggadhaa.


text:
Gareen Huusii Helikoptara Waraana Sa’uudii rukutee kuffisuu beeksise
Gareen Huusii Kaabaa Yaman too’ataa jiru ibsa baaseen, Sabtii hardhaa Helikoptara Waraanaa Sa’uudii daangaa biyyoota lamaanii keessatti basaasa irra turte, misaa’elaan rukutee kuffisuu beeksise. Dubbi himaan garee Huusii Yahyaa Sare’a akka ibsetti, Helikoptarri rukutamtee kufte guututtu kan gubatte yoo tahu, Paayleetonni helikoptarattii oofaa turan lama duu’uu ibsame.
Haata’u malee mootummaan Sa’uudii ibsa garee Huusii kana ilaalchisee hanga ammaatti wanti dubbate hin jiru.
Gama biraatiin ammoo mootummaan Sa’uudii yeroo dhihoo asitti lola bara 2015 irraa eegalee Yaman keessatti adeemaa jiru kanaaf, furmaata siyaasaa barbaaduuf fedhii kan agarsiise yoo tahu, haaluma kanaan Khamiisa dabre loltoota Huusii waraana gamtaa Arabaatiin booji’amanii Sa’uudii keessatti hidhamanii turan jidduu nama 128 gadi lakkisuun, xiyyaaraan gara Sana’aatti kan deebifaman tahuu odeeyfannoon ni addeessa.


text:
Baankilleen Chaayinaa bara 2007 – bara 2020 addunyaa irraa dinagdeen isaanii jabaa ta’e hanga tokko caalaa projektii misooma deggeruuf liqaa hedduu kennaniiru jechuu dhaan qorannaan haaraa ba’e mul’isee jira. Waashingtonii fi London keessa kan maadheffate waaltaan misooma sadarkaa addunyaa kaleessa akka gabaasetti baankiiwwan misoomaa Chaayinaa michoota mootummaa fi dhuunfaa kan naannoo sanaafkan oolu deggersa doolaara biliyoona $23 gumaachaniiru jedhee jira.
Baankileen Yunaayitid Isteetis, Jaappaan, Jarmanii, Nezerlaands, Ferensaay fi Afriikaan kibbaa walitti doolaara biliyoona $9.1 qofaa liqaa kennan.
Qorannaa kana adda durummaan kan hooggann Naansii Lee akka jedhanitti Chaayinaa irra qeeqa hedduutu jira, garuu mootummoonni gama dhiyaa investmentii firii fi walitti fufiinsa qabu ykn kara sadarkaa hiika qabutti guddisuu yoo barbaadan baankiiwwan misoomaa ofii isaanii bobbaasuu dhaan akkasumas baankiiwwan qaama hedduu of keessaa qabu kan investimenii kanaaf dursa kennu bobbaasuu qabu jedhan.
Waaltaaleen kanneen akka baankiin addunyaa, biyyootii Afriikaa keessatti kan geggeessamu ijaarsa misooma bu’uuraaf kan oolu waggaatti doolaara biliyoona $ 1.4 kan kennan ta’uu gabaasichi beeksisee jira.


text:
Magaala Maqaleetti dhiyoo kan taatee Togoogaa bakka lafa gabaattii haleellaa sami irraa gaggeeffameen namoonni miidhamanii wal'ansa fayyaa akka hin argannee dhorkamanii turan maqaala Maqakee keessa jiru hospiita Aydar seenuu jalqabuun isaanii ibsameera.
Mootuummaan Yunaaytid Isteetes, gamtaan Awuroopaa fi Tokkummaan mootummootaa haleellaa dhaqqabee fi namoota mada'an wal'ansaaf akka hin deemnee karaatti ugguramuu balaaleeffachuun ibsa baasanii jiru.
Gama kaaniin koreen fannoo dimaa kan sadarkaa addunyaa ibsa baaseen karaa waldaa fannoo dimaa Itiyoophiyaa kanneen mada'an baasuun danda'amee jira.
Tajaajillii Ambuulaansii fannoo dimaa Itiyoophiyaa uummataaf barbaachisaa ta’u konkoolaataan tajaajiila fayyaaf olaan akkasumas hojjatonni gargaarsaa kabajamuu akka qaban aangawaan koree fannoo dimaa damee damee Maqalee hubachiisanii jiru
Gama kaaniin ibsa qaamonni addunyaabaasan kana irratti Ministriin dantaa alaa Itiyoophiyaa ibsa kennee jira.
Gabaasa guutuu caqasaa.


text:
Filannoo naannoo kan kaadhimamtoonni mormitootaa keessatti dorgoman barcuuma 100 keessaa harka 90 ta’an injifachuun uummanni bulchiinsa kootti kan hin gamadnee ta’u na agarsiisa jedhan hoggantuun Hoong Koong Karrie Laam.
Laam akka jedhanti kanneen sagalee kennan kun hanqiina bulchiinsa kan calaqiisan yoo ta’u hiriirrii hokkaraan guutamee akka dhaabatuuf gaafatan.
Dhimma hokkara kaasisee irratti uummata waliin marii gaggeessuuf yaada duraan dhiyeessan irra deebi’anii kan yaadachiisan yoo ta’u qabxii irratti duddubatan garu qabataam lafa hin keenye.
Dilbata dabree kannen sagalee kennan kaawunsilii konyaa keessaa 17 ykn 18 kan to’atan yoo ta’u duraan tokko iyyu hin qaban turan.
Ba’iin filmaata kun humnootii Chaayinaa deggeran kanneen siyaasa Hoong Koong keessaa harka caalaa ta’aniif mallattoo kufaatii guddaa dha jedhamee jira.


text:
Lola Tigraay: Manni maree nageenyaa UN waa'ee Itoophiyaa maal mari'ate?
Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii kora guyyaa kaleessaa [Kamisa Bitootessa 04] taa'een waa'ee Itoophiyaa mari'atee waliigalteerra osoo hin gahiin xumuruu AFP'n dippiloomaatota waabeffachuun gabaase.
Manni maree kun (UNSC) miseensa mana marichaa ta'an biyyoota 15 kan of keessaa qabu yoo ta'u, biyyoonni shan: Chaayinaa, Ameerikaa, Raashiyaa, UK fi Firaans miseensota dhaabbii mana marichaa yoo ta'an aangoo dhimma tokko ofii isaaniin kuffisuu (veto power) qabu.
Biyyootni kudhan hafan Istooniyaa, Indiyaa, Aayarlaandi, Keeniyaa, Meeksikoo, Nijeer, Noorweey, Seent Viinsent, Tuniiziyaa fi Veetnaam ammoo miseensota dhaabbii hin ta'iin waggoota lamaaf miseensummaa mana marichaa harkaa qabanidha.
Korri adda durummaan waa'ee Itoophiyaa mari'achuuf Kamisa taa'ame waamicha Aayarlaandi ka'umsa kan godhate yoo ta'u, ibsa waloo manni marichaa baasuuf ture irratti waliigalteerra hin gahamne akka gabaasni AFP mul'isutti.
Ibsi silaa manni marichaa baasuuf qopheesse birmadummaa Itoophiyaa haala hin dhiibneen, deeggarsi namoomaa hatattamaan akka godhamuu fi lolli naannoo Tigraay akka dhaabbatu kan gaafatu ture.
Haata'u malee, miseensota dhaabbii mana marichaa kan ta'an Raashiyaa fi Chaayinaan ibsichi 'dhimma keessoo biyya tokkoo jidduu seenuudha' jechuun mormuu isaanii AFP gabaaseera.
Miseensa dhaabbii kan hin taane Indiyaanis ibsa manni marichaa baasuuf ture mormiteetti.
AFP'n dippiloomaatota waabeffachuun akka gabaasetti biyyoonni Afrikaa sadan miseensa mana marichaa ta'an Keeniyaa, Nijeer fi Tuniiziyaan ibsa manni marichaa baasuuf ture deeggaranii jiru.
Koricha irratti maaltu jedhame?
UN'tti qindeessaa deeggarsaa hatattamaa kan ta'an Maark Lowkook haala naannoo Tigraay keessa jiru ilaalchisee miseensota mana marichaaf ibsa kennaniiru.
Dubbi himaan UN Isteefan Dujaarik akka jedhanitti, ibsi Maark Lowkook kennan deeggarsa namoomaa amma godhamaa jiruu fi sarbama mirgoota namoomaa naannicha keessatti raawwatamaa jira jedhamerratti kan fuulleffate ture.
Naannoo Tigraay keessatti uummanni miliyoona 4.5 ta'u deeggarsa namoomaa akka barbaadu, ammallee uummanni baadiyyaa keessa jiraatu deeggarsa akka hin argannee fi hanqinni nyaataa yaaddessaan akka jiru Maark Lowkook miseensota mana marichaaf himan.
Tigraay keessa rakkoon dhiyeessii bishaan dhugaatii fi eegumsa fayyaan wal qabatan waan jiraniif, yeroo kamuu weerarri dhukkubaa mudachuu akka malu dubbachuu isaaniis Isteefan Dujaarik maricha booda ibsa gaazexeessitootaaf kennaniin beeksisaniiru.
Dhaabbilee fayyaa 205 naannicha keessa jiran keessaa tajaajila kennaa kan jiran dhibbeentaa 22 qofa ta'uu eeruun weerarri dhukkuboota bishaanirraa dhalatanii, gifiraa fi Covid-19 yaaddoo uumaa jiraachuus dubbataniiru jedhan.
Dabalataanis dhaabbileen deeggarsa namoomaa hojjettoota dabalataa erguun, tajaajilli telekoomii fi baankii akka deebi'u gochuuni fi deeggarsa namoomaa taasifamu haalaan ol guddisuun akka barbaachisu Maark Loowkok dubbataniiru jedhan.
Sarbama mirgaa naannicha keessatti raawwatamaa jiru ilaalchisee, ibsa hoggantuun komiishinii mirgoota namoomaa UN Misheel Bachelet kennan eeruun, qaamoleen lola naannichaa keessaa qooda qaban yakka waraanaa fi yakka namooma irratti raawwatamu raawwachuu akka hin oolle Maark Loowkook miseensota mana marichaaf ibsa kennan.
Keessaahuu loltoonni Eertiraa Tigraay keessa socho'aa jiraachuun isaanii ragaalee qabatamaan mirkanaa'eera kan jedhan Maark Lookwok, loltoonni kunneen yakkoota raawwataman waliin kan maqaan dhahamu ta'uus himaniiru.
"Loltoonni Eertiraa Itoophiyaa keessaa bahuu qabu. Badii raawwataa jiran akka itti fufan hayyamamuufi hin qabu," jedhan jechuun AFP gabaaseera.
Ibsa qondaala UN kanaa hordofuunis manni marichaa deeggarsa namoomaa hatattamaa taasifamu fi lolli akka dhaabbatu ibsa baasuuf kan ture yoo ta'u osoo irratti walii hin galamiin xumurameera.
Maricha booda miidiyaaleef ibsa kan kennan dura teessuun mana marichaa kan baatii Bitooteessaa kan taate Ameerikaan addatti ibsa kenniteetti.
UN'tti ambaasaaddara Ameerikaa kan ta'an Lindaa Toomaas Giriin-fiildi ibsa kennaniin, haala deeggarsa namoomaa fi sarbama mirgaa Tigraay keessa jiruun Ameerikaan daran yaadda'uu himan.
Garee deeggarsi namoomaa Ameerikaan naannicha keessatti godhaa jirtu akka ol guddatu taasisu garas erguus himan.
Manni marichaa kora kana kan taa'e komiishiniin mirgoota namoomaa UN, Tigraay keessatti yakki waraanaa raawwatamu hin oolle jedhan akka qoratamu gaafachuun booda.
Ibsa hoggantuun komiishinichaa Misheel Bachelet baasan hordofuun barreessaa Olaanaan UN Antooniyoo Gutereez ibsicha akka deeggaran himanii, loltoonni Eertiraa Tigraay keessaa hatattamaan akka bahan waamicha dhiyeessaniiru.
Biyyoota miseensa UNSC keessaa mursaan kan jedhan
Miseensonni Mana Marichaa 15 hunduu kan dubbatan yommuu ta'u, hunduma isaanii haala jechuun danda'amuun yaaddoo gargaarsa namoomaa jirurratti qabaachuun yaada walfakkaataa akka qaban maddeen BBCf mirkaneessaniiru.
Dhimmi Itoophiyaa kun UNSC irratti akka ajandaa dhimmoota dhibii kamiiyyu (AoB) jedhu jalatti kan gaggeeffame yommuu ta'u, Ameerikaan garuu dhimmicha akka dhimmoota dhibiitti ilaalamuu jalaa bahee akka ajandaa idilee UNSCtti ilaalamuu qaba jechuushee maddeen BBCf mirkaneessaniiru.
Biyyoonni Afrikaarraa miseensa Mana Marichaa ta'an: Keeniyaa, Tuniiziyaafi Niijer, akkasumas Viinsentiifi Gireenaadiins carraaqqii mootummaa Itoophiyaa gargaarsa dhiyeessuuf taasisaa jiruufi adeemsa yakka raawwataman ittiin qoratamuun danda'amu mijeessuuf taasisaa jiru gaariidha jedhaniiru.
Firaans ammoo haalli Tigiraay keessa jiru yaaddoo qaxanaa sana qofa osoo hin taane dhimma nagaafi tasgabbii addunyaa waan ta'eef , UNSC furmaata ta'uu barbaaduurratti gahee isaa bahachuu qaba jechuushee Maddeen kun addeessaniiru.
Yunaayitid Kindom (UK) gamasheetiin furmaanni siyaasaa dhibuun akka muddamni kun dabalu taasiseera jechuun, Manni Marichaa rakkoo kana dhaabsisuudhaaf gahee isaa bahachuu qaba jette.


text:
Munyuuqee
Munyuuqeewwan(Afaan ingiliziin: Reptiles) bineeldota lafee qabeeyyii ta’aniifi baay’een isaanii lafarra jiraataniidha. Murrasni isaanii immoo bishaan keessa jiraatu. Gogaan isaanii goggoogaafi iskeelii ofirraa qaba. Qaamni hargansuu Munyuuqeewwani sombadha. Walfudhaannaa sanyii qaama keessaa gaggeessuun hanqaaquu sheelii qabu lafa irratti buusu. Tempireecharrii qaamaa isaanii dhaabbataa miti. Kanaafuu, Munyuuqeewwan ektootarmoota(dhig-qorroo) jedhamu. Fakeenya Munyuuqeewwani keessaa muraasni bofa, lootuu, jawwee, gaararraa, naacha, qocaafi kan kana fakkaataniidha.


text:
Qeerroon OPDO tti Qabsoos ta’e imaanaa laadhate hinqabu!
Qalbeessaa Dhangi’aa
Bitootessa 7,2019
Fuula miidiyaa irraan kan dhagaa’amuuf kan lallabaamaa jiru “OPDO’n imaanaa Qeerroo gante!” Yaadota jedhanidha. Yaadni kun soba, dogoggorallee. OPDO’n qaama Oromoo utuu hintaane gantuudha. Gantuutti imaanaan qabsoo hinlaatamu hinlaatamnes. Qeerroon Bilisummaa Oromoo imaanaa qabsoo WBO fi isa mataasaa harka jira malee galtuu, gantuu, Xawalwaalleetti guyyaa tokkoof qabsoon Oromoo hinlaatamne, laatamuus hinqabu. Qaamotni “qabsoo Oromoo, imaanaa Oromoo gante OPDO’n” jedhan dogoggoraniiru. Nuti kaleessayyuu, har’ayyuu boriyyuu galtuu akka OPDO tti imaanaa jennee qabsoo hinlaannu, akeekaaf naamusi qabsoo keenya, qabsoo jaallan hedduun itti wareegaman qabsoo ABO’s kana hinayyamu.
Warri imanaaa itti laadhatee marroo dabalataa ganamuusaa arge, “imaanaa koo gante OPDO’n!” jechuu danda’a. Garuu bakka keenya bakka Oromoo bu’anii “OPDO’n imaanaa Oromoo gante!” jechuun daba. Oromoon takkaa OPDO tti qabsoo isaa kennee taa’ee hinilaalle. Kanaaf sochiin baatii dabarsaa jirru kana Oromoota Lixa Oromiyaa, Jimmaa, Walloo, Gujii, Boorana biraa mul’ataa ture ragaadha.
OPDO’n gaafa qabsoon Oromoo ishee hudhee qabu, Oromoo taatee, qabsaa’aa taatee dhokattee lafa jala shira xaxaa nutti as baati, gaafa Oromoon muraasi harkaa reebuuf ammoo mul’attee Shira ishee saamicha ishee fi dararaaf hiraarsaaf ilmaan Oromoo irraa ifatti jalqabdi.
Addi Bilisummaa Oromoo, WBO’n akkasuma Qeerroo Bilisummaa Oromoo guyyaa takkaaf OPDO amanee, abdatees hinbeeku. Sababaan kaayyoo, akeekaa, ejjennoo, galma, fi mul’ata qabatee socho’u waan qabuuf sanarra adeemuuf ammoo irbuu jaallansaa waan qabuuf daddaaqama siyyaasaarraa walaba ta’ee amma waan abjoote sana bira gahutti qabsoo isaa itti fufee jira.
OPDO’n saba haaraa ijaaruuf hojjetaa jiru. Sabi kunis, kan ani Oromoo, Amaara, ani Tigiree, Ani Sumaalee jedhu utuu hintaane saba Xoophiyaa jedhamu uumuuf wixxifataa jiru. Kanaafis ganamaa galgala daangaa Oromiyaa akka feedhan qunxuranii gurgurataa oolu. Waa’een saamamuu lafa Oromoo fi Oromiyaa OPDO tti hindhaga’amu. Sababaan isaan biyya Oromiyaa jedhamu hinqabnu jedhu. Biyyi keenya Ethiopia, Anis Ethiopia dha ofiin jedhu. Hiddisaanis kaan Oromoo fi Amaara, Oromoo fi Tigiree, Argobbaa Fi Oromoo kanneen fakkaatan waan ta’eef gudeeda Oromoo keessaa bahanii ilma gudeedaa waan hintaaneef quuqqaa sabichaa hinqaban. Kanaaf OPDO libsuu ijaaf amananii qabsoo itti kennachuu dhiisii na bulchi jedhanii duuka haasaa jalqabuunuu hinfeesisu. Qeerroo Bilisummaa Oromoo guyyaa takkaaf qabsoo isaa OPDO tti laatee hinbeeku.
Maayii irratti Qeerroon OPDO tti Qabsoos ta’e imaanaa laadhate hinqabu. Qaamotni “OPDO’n imaanaa uummataa gante!” jettan ofii imaanaa itti laattan yoo ta’een ala Oromoonis ta’e Qeerroon durumaa falmaa jira takkaa imaanaa itti laadhatee hinbeeku. Nagaan Oromoo hanga OPDO’n lubbuun jirtutti boora’aadha. Kanaaf luka jalaa haranii galaana warraaqsaatti kuffisuun furmaata. Qabsoo lajalajeedhaan, har’a baanee bor galla taanaan, OPDO cabsinee yaallee fayyifna jechuudha. Lafeen cabee fayye salphaatti hincabu, OPDO cabsinee fayyifnee gaafa cabsuun nu barbaachise cabsuu dadhabuutti nu geessa. Kanaaf hanga Bilisummaatti nii qabsoofna!
Injifannoon uummata Oromoof
Qalbeessaa Dhangi’aa
Bitootessa 7,2019


text:
Faa’iidaa Fayyaa Walqunnamtiin saalaan fidu
Ilmii namaa wantoota isaaf barbaachisu keessa inni tokko walqunnamtii saalaa dha. Walqunnamtiin saalaa ijoollee horachuun ala bu’aa hedduu qaama keenyaaf kan buusu qaba. Tuqaalee 9 kanneen qunnamtiin saalaan fidu asii gadii tarreefame faa’iidaasa isiniif ibsuu yaalla.
1. Eegumssa Fayyaa Dabala (Increase Immune System)
Namootni qunnamtii saalaa torbaanitti si’a lama ol raawwatan eegumsi fayyaa (Immunity) isaani cimina godhata. Innis kan ta’u danda’u, yeroon qunnamtii saalaa yeroo yeroo dhan raawwatamu seelii immunoglobulin(Ittisa Fayyaa) qaama keenya keessa lakkoofsaan baayye kan ol ka’u dha. Seeliin kun viyirasii garaagara kannen farra qaama keenya ta’an hir’isu irratti gahee gudda qaba.
2. Dhukkuba Onnee Hir’isa
Qorannoon tokko akka ibsuttii, dhiirotnii kannen torbaanittii si’a 2 ol qunnamtii saalaa raawwatan fi kanneen hin raawwanne yoo madaalchisan. Dhibbeentaa %45 dhiirotni qunnamtii saalaa raawwatu irra baayyeesa dhukkubbii onnee irra bilisa ta’an.
Kun kan ta’u danda’u immo, qunnamtiin saalaa shaakalaa ispoortii(Excersise) ta’u danda’a jedhame.
3. Dhiibbaa Dhiigaa Hir’isa
Walqunnamtii Saalaa sammuu keenyaf aara waan baafachiisuuf dhiibba dhiiga hir’isuu irrattii bu’a qabeessa dha. Kuniis sammuu dhiphachuu fi dhiibba dhiiga keenya hir’isa.
4. Waraansa Hir’isa
Qunnamtiin saalaa waraansa hir’isuun beekama. Keessattu waraansa dugdaa fi miila keenya hir’isuu irratti gaa’e gudda qaba. Kuniis kan ta’u danda’u, hormooniin waraansa hir’isu(Oxytocin) qaama keenya keessa dabalee argama. Hormoniin Oksitoosin yeroo tokko tokko love hormone ykn Hormonii Jaalalaa jedhamee beekama. Hormooniin kun qaama keenya keessatti yoo baayyinaan argame, waraansa (pain) garaagara fi dhiphachuu sammuu fi wantoota adda adda irraa nu ittisa. Bowwaa mataa fi waraansa yeroo laguun dhufuu irrattiis kan hir’isuu dha.
5. Hirriba Fooyyessa
Namootni rakkoo hirribaa qabaniif qunnamtiin saalaa faa’iida guddaa qabaaf. Qoricha hirribaa fudhachuurra qunnamtii saalaa raawwatanii rafuutu irraa filatamaa dha jedhu doktoroonni heddu.
6. Sammuu Dhiphachuu (Stress) Hir’isa
Warrii sababa hojiitiif ta’e sababa adda addan kan sammuunsaani dhiphinaa fi yaaddo cimaa keessa jiraniif qunnamtiin saalaa furmaata ta’uf danda’a. Akkumaa tuqaa 4ffaatti ibsameetti, yeroon qunnamtiin saalaa raawwatamu hormooniin Oksitoosin waan dabaluuf dhiphinaa sammuu keenya baayye hir’ata. Qunnamtiin Saalaa sammuu keenyaf aara galfii dha.
7. Fedhii Saalaa Dabala (Increased Libido)
Dhiirotni rakkoo fedhii saalaa qabaniif furmaatnisaa, yeroo yeroo dhan qunnamtii saalaa raawwachu yaalu dha. Irra deddeebi’ani yoo raawwatan fedhiiniis dabalaa dhufa. Dubartootni fedhii hin qabneefiis, yeroo yeroo dhan yoo irra deebi’anii raawwatan isaaniif fedhiinsaani ol ka’a dhufa. Kuniis kan ta’u danda’u dubartootni dhaqnisaani waan jiiduuf (bishaan ta’uf) yeroorra yeroo yoo raawwatan bishaan kuniis waan dabaluuf fedhiinis dabalee dhufa.
8. To’annoo Fincaanii Fooyyessa (Dubaraaf)
Maashaalee afuffaa fincaanii jalattii argamu yeroo qunnamtii saalaa raawwatan humnasaa baayye kan dabaluu dha. Maashaalee kun yoo humna godhatu dubartootni dandeettii fincaansaani to’atan fooyyaa’a dhufa.
HUB: Akkaata biraa kan fincaan to’achu ofbarsiisu dandeessan yeroo fincaaniif teessan gidduutti utuun xumuriin yeroo muraasaf addan kutuu yaalu dha. Kuniis maashaalee afuffaa fincaani jalatti argamu humna ykn irree itti horata.
9. Carraa Dhukkuba Goflaa Proosteti (Prostate Cancer) Hir’isa
Dhukkubnii Prostate cancer (Goflaa Proosteti) dhukkuba dhiirota qofa kan hubuu dha. Qorannoo tokko tokko akka ibsuutti dhiirotni waggaa 40 ol ta’an kanneen qunnamtii saalaa yeroo dheeraaf hin raawwanne kan hubuu dha. Kanneen ji’atti al 21 ol sanyii kormaa dhangalaasaniif dhukkubni kun carraa isiin qabuuf baayye xiqaata.
Maddii Odeefannoo: Mercola.com


text:
Finfinnee, Mudde 29/2022 – Miseensotni mana maree bakka bu’oota ummataa ammas rakkoon Oromiyaa keessa jiru karaa nagaan akka hiikamu irraa deebiin gaafachuu VOAn gabaaseera.
Mariin pirezidaantii mootummaa naannoo Oromiyaa Shimallis Abdiisaa, ministeerota federaalaa kan naannoo Oromiyaarraa filataman, ogeessota miidiyaa fi sab-qunnamtii , hoggantoota paartii fi Miseensonni mana maree Oromiyaa irraa filaman waliin Kibxata darbe taasifmauu gabaasichi ni eera.
Miseensa mana maree bakka bu’oota ummataa fi hirmaataa marichaa kan ta’e Tolaa Hayiluu akka jedhetti, rakkoon nageenyaa kuni goodinoota Wallaggaa afran, Shawaa lixaa, Shawaa Bahaa aanaalee Fantaallee fi Boosat, Godina Gujii, Goodina Baddallee fi Iluu Abbaa Booraa keessatti gaaga’aman namoomaa guddaa qaqqabsiiseera.
Kana malees rakkoo nageenyaa Oromiyaa keessa jiru kan jiraattota gaaga’ama namoomaa fi hiyyummaaf saaxilaa otuu qonni watii gannaa bara 2015 hin darbin karaa nagaatiin akka furamu miseensonni bakka bu’oota ummataa qaama hojii raawwachuu gaafachuu hima.
Akkuma walitti bu’iinsi loltoota Tigraayii fi mootummaa gidduu ture mareedhaan karaana nagaatiin furame kan Oromiyaatis furmaata akka argatu miseensonni mana maree kunneen gaafataniiru.
“Mootummaan qaamolee dhimmi ilaallatu hidhatee Oromiyaa keessa socho’aa jiru wajjiin maree akka taasisu gaafataniiru. Akkamitti fi eessatti akka mari’atan mootummaan fi gareen hidhattootaa murteessu qabu. ” jedha Tolaan.
Miseensa mana maree bakka bu’oota ummataa kan taate Beeteel Malkaamuu akka VOAtti himteetti, “Qaamolee hidhannoo hiikachuun karaan nagaatiin mariif dhufan kamiyyuu ni simata,” jechuun rakkoo jiru karaa nagaatiin hiikuuf yaada kan qabu ta’uu nuuf ibseera jette.
Walakkeessa baatii Muddee keessa miseensonni Mana Maree Bakka Bu’oota Ummata Itoophiyaa naannoo Oromiyaa irraa filataman, siyaasa har’aa Itoophiyaa keessatti wantoota akka ija jabinaatti fudhataman gochuuf haamileessuun; Af-yaa’ii mana maree fi MM Abiy Ahimadiifi koreewwan dhaabbii mana maree adda addaatiif xalayaa nageenyi waaraa naannoo Oromiyaatti akka jiraatu gaafatan dhiyeessaniiru. Xalayaan isaanii kun qabxiilee kudhan kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaan keessaa tokko adeemsa nagaa Tigraayitti raawwatame fakkaatu Oromiyaa keessatti akka gaggeeffamuuf gaaffii dhihaateedha. AS


text:
Yeroo ammaa kana heeruma jechuu kana hiikni isaa badee jira. Namni ulaagaa fuudhaa heerumaa eeggachuu waan dhiise fakkaata. Intalti Muslimaa takka nama Muslima hin tahinitti heerumuu jechuun kun, shari’aa Islaamaatti dhiisii akkuma aadaattuu waan jiruu miti. Gurbaa akkanaa waliin dabarte jedhan malee, heerumte jechuun akka aadaattuu hin jirtu. Akka shari’aatti yoo as deebine ammoo, intalti Muslimaa takka yoo nama Muslima hin tahinitti heerumte, heerumni isii kun sirrii miti. Waan hayyamamuu miti. Ganda maatii isiitti deebitee nama Rabbitti amanetti heerumuu qabdi. Nama Muslima hin tahinitti heerumuun dhoorkaadha.
Sheikh Abdussalaam Xaahir


text:
Gaaffii : Salaataaf iqaamaa godhuun dubartiidhaaf ni danda’amaahii?
Deebisaa : Dubartiin iqaamaa godhuulleen ni danda’amaa, Azanuullee ni danda’ama yoo kophaa isaanii taate. Dubartiin yoo kophaa isaanii ta’an azanuullee ni danda’an iqaamaa godhuullee ni danda’an. Ulamaa’iin islaamaa waa lama daliila godhatan dura mazhabni shaafi’iyyaaf anaabilaa dubartiin azaanallee godhuu hin dandeettu, iqaamaallee godhuu hin dandeettu akkanumatti salaatanii jedhan. Maaliif jennaan dubartiin sagalee oli fuutee azaana godhuun sowtiin isii nama fattantii fitantu irraa argamaa kanaafuu zamana Rasuulaallee dubartiin masjiida irraa azaantee hin jirtuu. Rasuulli Rabbii ﷺ wayta ajaje dhiiruma ajaje. Kanaaf jecha dubartii Azaanni isii irraa hin barbaachisuu akkasuma iqaamaalleen hin barbaachisu jedhan gariin ulamaa’ii. Ulmaa’iin gariilleen waan jedhan dubartiin Azaanuullee ni dandeetti yoo kophaa isaanii ta’an, yoo jama’aa dubartii ta’anillee azaanallee godhanii iqaamallee godhanii salaatuu ni danda’anii jedhan ulamaa’iin gariin. Hadiisa lama daliila godhatan hadiisa Rasuulli Rabbii ﷺ dhiira ajajee jira Rasuulli Rabbii akka dhiirti azaanan. Kanaafuu dubartiin obboleeyyan dhiiraatii waan dhiira irratti dirqamaa dubartii irrattillee dirqamaa jedhanii sani daliila godhatanii jechudha ulamaa’iin gariin. Lammaffaa wanni daliila godhatan haati teenna Ayishaan zamana isiin jirtu kophaa isii mana isiitti azaanallee godhattee iqaamatteellee salaattii , kanaafuu san qabatanii ulamaa’iin gariin dubartiin azaanuullee ni dandeettii kophaa isaanii wayta ta’an masjiida keessattii mitii soowtii isaanii bakka namni hin dhageenyetti kophatti azaananii iqaamaallee godhatanii azaanuu ni danda’anii jedhan. Imaamu Ahmadiif imaamu shaafi’iin warra didu irraa tokko. Saniin wajjiin ammallee wanni jedhan yoo isaan jama’aa ta’an dubartiin hedduu bakka takkatti walitti dhufanii yoo isaan ka jiraatan taate azaana godhatanii iqaamaa godhatanii salaatuun ni danda’amaa jedhan. Sahaabaalleen warri dubartiin azaanuu ni dandeetti jedhan Abdullah ibnu Amarti irraa tokko, haadha teenya Aa’ishaarraa tokko azaana godhuu ni danda’anii nama jedhu irraa tokko. Kana irratti dhaabbannee dubartiin yoo kophaa taate Azaanuullee ni dandeetti, iqaammachuullee ni dandeetti garuu soowtii isii san akka namni hin dhageenye, ajnabiin akka hin dhageenne, akka namni itti hin fattanamneef jecha.
Sheik Abdurrahmaan Shariif


text:
Awwaalli jumlaa lammiileen Itoophiyaa keessatti argaman Maalaawiitti argame.
Malaawwitti awwaalli lammiileen Itoophiyaa 25 keessatti argaman argamuu isaatu ibsame.
Kutaa bulchiinsa Kaaba Maalaawii bakka Mizimbaa jedhamtutti awwaala jumlaa bosona keessatti argame keessatti reeffi godaantota lammilee Itoophiyaa argamuu isaa poolisiin biyyattii mirkaneesse.
Namoonni reeffi isaanii argame kunneen umuriin isaanii waggaa 25 hanga 40 kan ta’an yoo ta’u, sababa maaliin akka du’an qorannoon gaggeeffamaa jiraachuun ibsameera.
Dhuma wagga kanaa irraa kaasee godaantonni 221 akka qabamanii turaniifi isaan keessaa ammoo 186 kan ta’an lammilee Itoophiyaa akka turan poolisiin himee jira.
Godaantonni Maalaawii keessatti qabaman hedduun karaa Maalaawii goruudhaan gara Afrikaa Kibbaa, Awurooppaafi Ameerikaatti kan cehuuf deeman akka ta’e irra deddeebiin ni himama.
Waxabajji darbe keessa Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) ibsa baaseen kaampii godaantotaa baqattootaa Maalaawii keessatti Itoophiyaanonni miidhamtoota godaansa seeraan alaa akka argamaniifi saamichiifi rakkoon isaanirra akka gahu beeksisuun isaa ni yaadatama.


text:
Dubbii Iimaana Diigu-Kutaa 13.1
Amantii Irraa Murtii beekkamaa mormuu
1-Jalqaba irratti mata-duree kutaa kanaa: “Amantii irraa murtii dirqamaan beekkamu mormuu” hiikna. Asitti mormuun hiika waakkachuu, amanuu dhiisu fi mirkaneessu didu qaba. Amanti irraa dirqamaan murtii beekkamaa jechuun: murtiiwwan amantii irraa wanta zaahiraa (ifaa) namoota addaa kan akka aalimmanii fi namoota wali gala biratti beekkamaa ta’ee fi aalimman wali galtee jala muraa irratti wali galaniidha. Fakkeenyaf kan akka salaataa, zakah, fi kkf, wantoota haraamaa ifaan ifatti dhoowwaman. Fakkeenyaf kan akka ribaa (dhala), zinaa, khamrii fi kanneen biroo. Kunniin hundi amanti keessatti murtiwwan beekkamo ta’aniidha.
Akkuma beekkamu: iimaanni murtii Rabbii olta’aa fi murtii Ergamaa Isaa sallallahu aleyh wassallam dhugoomsu irratti kan dhaabbateedha. Murtiiwwan kanniin keessaa barbaachisoo fi jabaa kan ta’an, murtiiwwan amantii irraa shakkii tokko malee dirqamaan beekkamaniidha. Kanaafi, Ibn Taymiyaan ni jedha: dirqamoonni zaahiraa dirqama ta’uutti amanuu fi wantoota dhoowwaman zaahiraa dhoowwama ta’utti amanuun hundee iimaanaa fi bu’uura amantii gurguddaa keessaa tokkoodha. Namni kana waakkatu akka wali galtee Muslimootatti kaafira.” (Majmuu’al Fataawaa 12/497)
Bakka biraatti akkana jedha: Halaalli wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa halaala godhan, haraamni wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa haraama godhaniidha. Amantiin wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa karaa godhaniidha. Wanta Rasuulli sallallah aleyh wassallam karaa godhee keessaa bahuun eenyufillee hin ta’u. Suni shari’aa abbootin taaytaa namoota qabsiisuu qabaniidha. Mujaahidonnis isarratti qabsaa’un isaanirra jira. Nama tokkoon tokkoon irra isa (shari’a) kana hordofuu fi gargaarutu jira.” (Majmuu’al Fataawaa 35/372)
Murtiin dirqamaan amantii irraa beekkamu kan namni isa mormee akka kaafiratti ilaallamu kuni hidhaa beeku fi daangeessu danda’amu qaba: Shaafi’iin akkana jedha: Beekumsa irraa beekumsa wali galaa nama sammuun isaa moo’atamee malee namni umrii saalfannaa irra gahee wallaalu hin qabnetu jira. fakkeenyaf, salaata shanan, sooma ji’a Ramadaanaa, yoo danda’an beeyti hajjuu, qabeenya isaanii keessatti zakaa, isaan irratti zinaa, haqa malee ajjeessu, hanna, khamrii dhoowwu Isaa fi kan kana fakkaatan… Beekumsa irraa gosti kuni wanta Kitaaba Rabbii keessa jiruu fi warra Islaamaa biratti haala wali galaatin argama. Awwaamni isaanii awwaama darban irraa ni odeessu. Dhaloonni darbees Ergamaa Rabbii irraa ni gabaasu. Gabaasaa fi dirqama ta’uu isaa keessatti wal hin morman. Beekumsi kuni beekumsa wali galaa dogongorri keessatti uumamu fi hiikni isaa jijjiramuu hin danda’amneedha. Isa keessattis wal mormuun hin hayyamamu.” (Ar-Risaalah fuula 357-359)
Bakka biraattis akkana jedha: “Wanti keeyyata Qur’aanaa ifa ta’ee ykn sunnaan irratti wali galame, isa keessatti uzriin kan citeedha. Isaan lamaan keessaa tokko keessatti shakkuun hin ta’u. Namni fudhachuu dide, akka tawbatu gaafatama.” (Madda olii fuula 460)
An-Nawawiin murtiiwwan kunniin wali galteen (ijmaa’an) mirkanaa’aa fi ummata biratti beekkamaa akka ta’e ni mirkaneessa. Ni jedha: “Yeroo ammaa kana amantiin Islaamaa babal’atee jira. Beekumsi zakaan dirqama ta’uu hanga namoonni addaa fi wali galaa beekanitti, wallaalaa fi beekaan keessatti wal qixxaatanitti Muslimoota keessa faffacaa’e jira. Kanaafu, eenyullee kana (dirqama zakaa) mormuuf hiika jijjiruu isaatiin dhiifamni isaaf hin godhamu. Haaluma kanaan, dhimmoota amanti keessaa wanta ummanni irratti wali galee nama mormee hunda keessatti dhimmichi akkanuma, beekumsi isaa kan babal’atee yoo ta’e, kan akka salaata shananii, ji’a Ramaadaana soomu, janaaba irraa nafa dhiqachuu, zinaan, khamriin, dubartoota mahram fuudhun dhoowwamaa ta’uu…
Wanta irratti wali galamuun (ijmaa’a) isaa karaa beekumsa addaatiin beekkamaa ta’e kan akka niiti irratti adaadaa ishii nikah hidhachu dhoowwamaa ta’uu, namni osoo beeku fira ajjeese kan hin dhaalle ta’uu, dhaala irraa akkawoon tokko jahaffaa akka qabdu fi murtiiwwan kana fakkaatan, namni kanniin morme hin kafaru. Beekumsi kanaa ummata bal’aa keessa waan hin babal’anneef dhiifamni isaaf godhama.” (Sahiih Muslim bi sharih An-Nawawi 1/205)
Qaraafanis nama wanta amanti keessatti irratti wali galamee morme kaafira godha, garuu namni kuni kaafira ta’uuf wanti inni morme wanta irratti wali galame fi beekkamaa ta’uu qaba. Ni jedha: Namni wanta irratti wali galamee morme ni kafara jedhamee guutumaan guututti hin guduunfamu. Kana irra, wanti irratti wali galamee amanti keessatti beekkamaa ta’uu qaba. Dhimmoota meeqatu irratti wali galamee garuu aalimman muraasa malee kan hin beeknetu jira. Dhimmoota akkanaa kan irratti wali galamuun isaanii dhokataa ta’e mormuun kufrii miti…” (Al-Furuuq 4/117)
Gabaabumatti, namni wantoota dirqaamaa amanti Islaamaa keessatti irratti wali galame fi ummata keessatti beekkamaa ta’e mormee fi fudhachuu didee, ni kafara. Fakkeenyaf, namni salaata shanan, zakaa, sooma ji’a Ramadaanaa, hajjii fi kkf mormee fi fudhachuu didee ni kafara. Ammas, wanta haraamaa irratti wali galamee fi ummata keessatti beekkame, kan akka zinaa, ribaa (dhala), khamrii fi kkf mormee ni kafara.
2-Amantii irraa wanta dirqamaan beekkamu mormuun kufrii ta’u erga ifa ta’e, mormiin kuni bifoota adda addaa akka qabuu itti akeekna. Tarii mormii ifaa ta’uu danda’a. Fakkeenyaf dirqama salaataa ykn zakaa mormu (salaanni ykn zakaan dirqamaa miti jechuun mormuu)… ribaan ykn khamrin halaala akka ta’e dubbachuu…Yookiin wanta wali galteedhaan halaala ta’ee kan akka daabboo, bishaanii fi kkf haraama jechuu. Mormiin hiika jijjiruu badaa lugaa Arabiffaa keessatti hin fudhatamne ta’uu danda’a. Kan akka hiika jijjiru Baaxiniyyah akkana jedhanii: Hojiiwwan dirqama (waajiba) ta’an maqaalee dhiirotaa jaalallo isaanii akka ta’an ajajamaniidha. Wantoonni dhoowwaman maqaalee dhiirotaa isaan irraa akka qulqullaa’an ajajamaniidha.” Ulamaa’onni kufrii warra akkana jedhanii irratti wali galanii jiru. Akkasumas, suufiyya irraa wanta jallattoonni jedhan: “namni sadarkaa yaqiina irra gahe dirqamoonni (hojiiwwan waajibaa) isarraa bu’u.” Jechuun odeessan bifa mormii keessaa tokko.
Murtii kufrii keessatti wanta mormii kanatti dabalamu qabu keessaa tokko, namni tokko murtii amantii keessatti beekkame kana ni amana, garuu murtii kana fudhachuu diduu isaa beeksisa, Rabbii olta’aaf buluu ni dida, osoo beeku faallessu fi of tuuluu irraa kan ka’e murtii kanaaf masakamuu ni dida. Ibn Taymiyaan dhimma kana bal’inaan ibsee jira. Ni jedha:
“Dhugumatti, Rabbiin isarratti haraamaa akka godhee amanuu fi wanta Rabbiin dhoowwe fi dirqama godhee keessatti Isaaf masakamuu isaa amanuu waliin gabrichi zanbii yoo hojjate, inni kuni kaafira miti. Haa ta’u malee, Rabbiin akka haraama hin goone yoo amane ykn haraama godhu Isaa amanee garuu haraama godhamu kana fudhachuu ni dida, Rabbiif buluu fi masakamuu dida, inni kuni takkaa waakkataa takkaa immoo osoo beeku kan faallessu ta’a. Kanaafi akkana jedhu: Namni akka ibliisatti of tuuluu irraa kan ka’e Rabbiin faallesse ni kafara. Garuu namni dharra’uu (garmalee fedhuu) irraa kan ka’e Rabbiin faallesse akka ahli Sunnah waljam’aa inni hin kafaru. Kan kafarsiisu khawaarija qofa. Namni of tuuluun Rabbiin faallessu, osoo Rabbiin Gooftaa isaa ta’uu dhugoomseyyu, beekaa Isa faallessu fi mormuun isaa dhugoomsu kana faallessa. Ibsi kanaa: namni wanta dhoowwame (haraama) halaala gochuun hojjatu, akka wali galteetti inni kaafira. Sababni isaas, namni wanta Qur’aanni haraama godhee halaala godhu Qur’aanatti hin amanne…” (As-Saarimul Masluul fuula 521-522) (Fkn, namni hojii haraamaa kan akka dhugaati nama macheessu halaala (hayyamamaadha) jedhe dhugu, inni kaafira.)
Haala kanaan wanti kufrii ta’ee ni beekkama. Akkasumas, amanti irraa murtii dirqamaan beekkame mormuun itti dabalama. Kunis kan ta’u, murtii Rabbii akka ta’e beeku fi amanu isaa waliin murtii kana fudhachuu dhiisu fi diduudha.
Asitti sababni kufrii dhugoomsu didu osoo hin ta’in: dhiisu, deebisuu fi diddaadha. Kanaafi, Rabbiin Kitaaba Isaa keessatti kufrii kijibsiisuu fi kufrii garagaluu wal qabsiise. Sababni isaas, lamaan isaanitu gargar waan ta’aniif. (Kufriin kijibsiisu odeefannoo Rabbiin subhaanahu beeksiiseen wal qabata. Kufriin garagaluu immoo ajajoota Rabbiin ajajeen wal qabata.) Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe:
“(31)-Hin dhugoomsine, hin salaanne. (32)-Garuu kijibsiisee garagale.” Suuratu Al-Qiyaamah 75:31-32
(Asitti namtichi kaafirri kuni wanta Rabbiin beeksise hin dhugoomsine. Kana irra ni kijibsiise. Kanaafu, kuni kufrii kijibsiisuti. Ammas, wanta gurguddaa Rabbiin itti ajaje keessaa salaata hin salaanne. Kana irra, garagalee deeme. Kuni kufrii garagaluuti.)
Ammas ni jedha:
“Ishii kan seenu hin jiru dararamaa malee, kan kijibsiisee fi garagalee.” Suuratu Al-Layl 92:15-16
(Nama dararamaa keeyyattoota Gooftaa isaa kijibsiisee fi irraa garagalee malee Ibidda Jahannam kan seenu hin jiru.)
Yommuu Rabbiin ibliisaan Aadamiif sujuudi jedhee ajaju, sujuudu ni dide. Kanaafu, of tuuluu irraa kan ka’e Rabbiif ajajamu dide. Rabbiinis azza wa jalla kufrii isarratti murteesse. Ni jedha:
“Yommuu Malaaykotaan “Aadamiif sujuudaa” jenne [yaadadhu]. Ibliisa malee isaanis ni sujuudan. [Ibliisni] didee fi of tuulee kaafiroota irraa ta’e.” Suuratu Al-Baqarah 2:34
Madda:
“Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 242-245 Abdulaziz bin Muhammad


text:
Mariin hidha laga Abbaay ilaalchisee geggeeffamaa ture walii galtee malee xumurame
Ministeerri Bishaan, Jallisiifi Inarjii Ityoophiyaa Silashii Baqqalaa fuula Twitter isaa irratti “Mariin hidha laga Abbaay ilaalchisee Ityoophiyaa, Masrii fi Suudaan jiddutti bakka taajjabdootaa fi eksipartoonni 11 argamanitti, guyyoota 11’f geggeeffamaa ture walii galtee malee xumurame”jedhe.
Dabalataanis Ministeerichi, marii kaleessa galgala walii galtee malee xumurame kana ilaalchisee Gamtaa Afrikaa fi hoggantoota mootummaa ol’anoof gaabaasa kan dhiheessu tahuu ibsuun, kana booda yaada hoggantoota AU fi mootummoota biyyoota sadeenii irratti hundaa’uun adeemsi itti aanu maal akka tahu ni murteeffama jedhe.
Mootummaan Ityoophiyaa kanaan dura torbee lama booda walii galteen mallattaahus, mallattaahuu dhabus hojiin hidhicha bishaaniin guutuu ni jalqabama jedhee ture. Haata’u malee Ministeerri haajaa alaa Ityoophiyaa guyyaa hojiin hidhicha bishaaniin guutuu hanga ammaatti kan hin jalqabamin tahuu beeksise.


text:
Guuttuu Addunyaa irraa lakkoofsi Namoota COVID-19 qabamanii miliyoona 15 dabre
Guuttuu Addunyaatti lakkoofsi namoota COVID-19 qabamanii walumaagalatti miliyoona 15 ol dabru, kan dhibee kanaan du’uun isaanii mirkanaawe immoo 617,832 dabruu fi akkasumas namoonni 9,382,400 immoo dhibee Kana irraa dandamachuu ragaan Yunivarsitii Joon Hopkiins irraa argame ni mul’isa.
Akka ragaa kanaatti biyyoota Addunyaa irraa tatamsaa’an dhibee kanaa keessatti hammate walduraa duubaan Ameerikaa, Biraaziil, Indiyaa, Raashiyaa, Afrikaa Kibbaa fi Peeruu yoo tahan. Akkasumas Biyyoonni lakkoobsa namoota dhibee kanaan lubbuun Isaanii dabran guddaa galmeessan immoo walduraa duubaan Ameerikaa, Biraaziil, UK fi Meeksikoo tahuu gabaafame.


text:
Malkaan-Gubaa,ganda godina Gujii aanaa Liiban keessa jirtu.Nageellee Booranaa irraa km 115 fagaatti.Laftii tun lafa dheebichaa ka yoo hedduu bonii itti hammaatu.
Warrii lafa tanaa afaan galaan Daawwaatti dhiyaata.Yoo hedduu adoo galaanii bira yaahuu jallisii midhaanitti gorfatee facaafachuu dadhabee rakkata.
Liban Pastoralist Developemnt Association,Waldaa Misooma Horsiisee Bulaa Liiban,dhaaba mootummaa hin tahin ka jireenna horsiisee bulaa Godina Gujiitii fi Godina Booranaa wayyeessuuf hojjatu. Bara 2006 asitti manneen barnootaa,ka akimii namaa fi horiitii fi hedduu jaaree wa hojjatu.
Jallisiin Malkaa-Gubaa dhaabi kun jaare abbaa warraa 2001 faaydaa irraa argachuutti jira.Aabba Kootee Ibraahim,itti gaafatamaa dhaaba kanaati.
“Malkaan-Gubaa lafa misoomaa ta gootii misoomaa keessaa badhaafamu..namii misoomaa dhaqee laalu, ka namii sanyii dhabe dhaqee irraa fudhatu …lafa daawwatanii keessaa galuu hin feene.”
Hujii tanaan akka aabba Kooteetti warrii lafa tanaa gaafa Afrikaan gamii Gaafaa oolaa fi bona tahellee qotatee facaafachaa,haamachaa ammallee asheeta nyaachuutti jiru jedha.
Tana malee namii midhaan akka baaddallaa dabalee waan akka akkaa facaafachuutti jiraa.
Mee MP3 tana irraa waan hujii jallisii Malkaa-Gubaa caqasaa.


text:
Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa dhibeen tasa mallattoo malee nama galaafachuu danda’u, Istirookii, dhibeewwan lubbuu namaa dabarsuun sadarkaa jalqabaarra jiran keessaa lammaffaarratti argama jedha.
Dhaabatichi guutuu addunyaatti waggaa waggaan namootni miiliyoona 15 ta’an Istirookiin akka qabaman, miiliyoona shan kan ta’an sababa kanaan walqabateen lubbuu akka dhabaniifi namootni miiliyoona shan ta’an ammoo sababa dhibee kanaan miidhama qaamaa dhaabbataa ta’eef saaxilamuu jedha.
Kana jechuun garuu Istirookii dhibee waldhaansa hin qabneefi irraa fayyuun hin danda’amnedha jechuu miti.
Istirookiin maaali?
Qaama keenya keessaa dhibbeentaa lama qofa kan ta’u sammuun keenya, dhiyeessii dhiigaa qaama keenya keessaa dhibbeentaa 15-20 fudhata. Ya’a dhiigaa kanaanis sammuun keenya oksijiiniifi wantoota barbaachisoo biroo argata.
Dhiigni sammuu keessa naanna’uu gaafa dhabu ammoo hojiin sammuus akkasuma dhaabata.
Sababa adda addaan dhiigni gara sammuu yaa’uu yeroo dhaabu dhibeen Istirookii kun mudata.
Hospitaala Quddus Phaawuloos jalatti meedikaal koollejjii Miliniyeemitti Ispeeshaalistiin dhibee keessoofi gargaartuun Piroofeessaraa Dr Bisraat Demmeqee dhiphachuu hidda dhiigaa, guutummaatti cufamuu, sammuu keessatti dhiigni dhangala’uun fa’aa yaa’a dhiigaa sammuu keessa godhamu danquuf sababa ta’uu dubbatu.
Gosoota Istirookii
Mini-stroke: gosa Istirookii yeroo gabaabaaf turuufi dafee fayyuu danda’u.
Istirookii dhangala’uu dhiigaa: Sammuu keessatti wayita dhiigni tasa dhangala’u gosa dhibee Istirookii mudatu yeroo ta’u, addunyaarratti gosoota Istirookii mudatu keessaa dhibbeentaa 15 qabata.
Istirookii ujummoon dhiigaa cufamuu: Kun immoo gosa Istirookii ujummoon dhiigaa gara sammuutti dhiiga geessu ykn deebisu yeroo cufamu kan mudatu yeroo ta’u, dhibee Istirookii mudatuu dhibbeentaa 85’n sababa ta’a.
Sammuu keenya qaama keenya biroorraa maaltu adda godha?
Qaamni keenya kaan gulukoosii ofii qabanii tursiifatan jira. Kanaafis akka tasaa yaa’i dhiigaa yoo adda cite sana fayyadamuu danda’a. Sammuun garuu akkasitti wanni tursiifatu hin jiru. Kanaaf yaa’i dhiigaa wal-irraa hin citne isa barbaachisa. Dr Bisraat yaa’i kun yeroo gabaabaafillee adda citee yeroo deebi’u mini-stroke kan jedhutu mudataa jedhu.
Dhiibbaan dhiigaa, dhibeen sukkaaraa, ujummoon dhiigaa coomaan cufamuu, ulfaatina hangaa olii fi rakkoon rukuttaa onnee sababoota Istirookii fiduu danda’an kan to’achuun danda’amuudhaa jedhu Dr Bisraat.
Maatii keessa namni Istirookiin qabame jiraachuufi umriin 40 ol ta’uunis sababoota Istirookiif nama saaxilan kan hanqisuun nama rakkisuudha jedhu.
Dhiirotni dubartoota caala Istirookiif kan saaxaliman yeroo ta’u, dubartoota irratti rakkoon kun mudachuu isaaf qorichi to’annoo ulfaa sababa ta’uu akka malus dubbatu.
Sababni inni ijoon dhibee kanaa garuu dhiibbaa dhiigaatii kan jedhan Dr Bisraat, xannachi sammuu keessatti bahuu, dhiigni qal’achuun, balaan sammuurra gahuufi qorichoota sammuu nama hadoochan akka Kookeeniin Istirookii dhangala’uu dhiigaaf sababa jedhu.
Dr Bisraat ”rakkoon soorataan walqabatu dhibee sukkaaraa fida, dhiibbaa dhiigaa fida, wanti biraan fidummoo Istirookii ta’a” jedhu.
Comaafi nyaata zayitiin itti heddumate nyaachuun hidda dhiigaa keessatti coomni akka kuufamu gochuun ujummoolee dhiigaa cufuun Istirookiin akka mudatu sababa ta’as jedhu.
Ujummoon dhiigaa dhiphachaa deemuun dhiigni akka kantarus ni taasisa jedhu.
”Ashaboo hir’isuun, nyaata mi’aa xiqqeessuun, tamboo xuuxuu hir’isuun saaxilamummaa dhibee kanaa hanqisas jedhan.
Namootni maatii isaanii keessa namni Istirookiin qabame jiruu fi qoricha dhiiga qallisuuf fudhatamu sababa adda addaan fudhachaa kan jran ammoo hordoffii fayyaa gochuun dhibee kanarraa akka of baraaran gargaara jedhu ogeettiin kun.
Istirook mallattoolee qabaa?
Dhibeen kun mallattoo soo hin agarsiisuun haalli itti mudatu ni jira. Mallattoon dhibee kanaa miidhaa qaama sammuu keessatti qaqqabe irratti hundaa’a jedhu Dr Bisraat.
- Fakkeeyaaf qaama sammuu madaala qaama eegurratti miidhaan yoo qaqqabe, namni madaala qaama isaa eeguu dadhaba, qaamni namaa ajajamuu diduu, dubbachuuf rakkachuu, yaadachuu dadhabuu, arguuf rakkachuu, gariin fuula namaa ajajamuu dhabuu, mataa bowwoo cimaa, qaamni hadooduufi kanarra yoo hammaates hanga of-wallaaluu gahuu danda’a.
Istirookiin fayyuu danda’aa?
Deebiin gaaffii kanaa miidhama qaqqabee fi gosa dhibee kanaarratti hundaa’a kan jedhudha jedhu Dr Bisraat. Keessumaa dhangala’uu dhiigaa wajjin kan walqabatu saffisaan lubbuu namaa dabarsuu danda’aa jedhu.
”Qaamni sammuu miidhaan irra gahe xiqqaadha yoo ta’e fi miidhamaan atattamaan gara waldhaansa fayyaa yoo deeme miidhaan isaa hir’isuu yeroo keessas gara isa duraaniitti deebi’uu danda’a…Kan nu rakkisu namni barfateetu waldhaansaaf dhufa. Osoo sa’aa lama sadii keessatti dhufee…qorichootni miidhama kana xiqqeessan biyya keenya jiru” jedhu.
Kantaruu dhiigaa hambisuuf qorichoota kennaman seeraan hordofanii fudhachuu dhabuun Istirook deebi’ee akka nu miidhu gachuu danda’aa jedhu ogeettiin kun.
Haala jireenyaa fayya qabeessa hordoofuufi sochii qaamaa walitti fufaa gochuun Istirookii dabalatee rakkoowwan fayyaa hedduu irraa of eeguf akka gargaarus dubbatu.
”Sochii qaamaa gochuu jechuun dirqama Jiimii galanii hojjechuu jechuu miti. Yoo xiqqaate torbanitti yeroo sadii daqiiqaa 30’f sochii qaamaa gochuun ni danda’ama. Gosa nyaataa qaamaaf barbaachisoo soorachuu, kuduraaf muduraa argachuu, araada nama miidhan dhiisuu fi soorata cooma qabu hir’isuun dhibeewwan hedduurra of eeguuf gargaara.”
Namootni mallattoolee Istirook ofirratti argan atattamaan gara gidduugala fayyaa akka deemuu qaban Dr Bisraat ni hubachiisu. Miidhamni irra gahee hanga sa’aa afurii gidduutti wladhaansa yoo argatan miidhama san xiqqessuun ni danda’amaa jedhu.
Erga mudatee boodas akka hin hammaanne hordofii waldhaansaa cimsanii itti fufuun barbaachisaadhas jedhu. Waldhaansi sochii qaamaa (physio-therapy) gochuunis barbaachisaa ta’uu ibsaniiru.
Dhibeen kun erga mudatee booda akka dhua jireenyaa ta’etti ilaalanii abdii kutuun jirakana jedhanoeettiin kun yeroo fudhatanii qorichaa fi sochii qaamaan fooyya’auun akka danda’amus dubbataniiru.
Hordoffii fayyaatiin namootni dhibee kanarraa fayyanii gara fayyaa isaanii duriitti deebi’an jiraachuus kaasaniiru.


text:
Gaabon,biyyitii Afrikaa gama Jidduu jirtu.Dorgommii AFCON 2017 qopheessite.Dorgommii tana eegii jalabanii amma guyyaa sadeesso keessa jiranii haga ammaatti goolii 10 gale.
Hardha Ayvoorii Koostii fi Toogoon 0-0 gargara bahan.DRC fi Morookootti amma taphachuutti jira.
Gaabonii fi Giinibisawu 1-1, Burkiinaa Faasoo fi Kaameruun 1-1,Aljeeriyaa fi Zimbaabuween 2-2 gargar bahan.Sengaal Tuniziyaa 2-0 adabde.
Dorgommiin tun ta 31essooti biyya 16 tapachuutti jira.Ayvorii Koostiin amma Toogoon 0-0 gargar bahan kun ijoollee kilabii Awurooppaa keessa tapachatan hedduu guurrattee dhfutullee akka eeganitti taphattee hin moone.
Ayvori Kosti shaampiyoonaa bara 2015. Baranallee hin mooti jedhanii abdatanii taatullee akka amma jiru kanatti woma hedduutti irraa hafe. Ijoollee Awurooppaa keessa tapathaniif ka akka Serge Aurier, Eric Bailly, Franck Kessie,Wilfried Zaha, Wilfried Bony, Salomon Kalou fa qabdi.
Toogoon ammoo tapahtaa isii beekamaa Emmanuel Adebayor durii Arsenal, Manchester City, Tottenham Hotspur fi Crystal Palac fa taphate amma tama ufi jiraatu garuma yaamaniif deemee taphatu waan abdatti.
DRC fi Morookoon amma waliin tapachuutti jiran. Taphattootii Koongoo mootummaan horii duraan taphattoota tana badhaasuuf waadaa gale waan hin kenniniif Jimaata dabrellee leenjiillee didanii eegee itti deebihan.
Morookoon yoo akkam diqqaate biyya 4n dorgommii walti hafan tahuuf tapatti Coongoo ammoo gareen hamtuun walti marree jetti.
DRC nama 23 keessa ijoollee 18 kilabii biyya alaa keessaa yaammatte. Morookoon ammoo nama tokko malee tapahtoota 22nuu biyya alaatii yaammatte
Fayyisaa Leellisaa dorgommii Husten Teksas irratti lammeessoo bahe
Atileeti Fayyisaan eegii dorgomiitti deebihee torbaan lamaan dabran dorgomumatti jira.Dorgommii Honoluluu,Hawaahii irratti lammeesoo bahe.Fayyisaan akkuma gaafa Riyoo,Biraail ammallee yo moohee galu cufa mallattoo mormii Oromoo agarsiisa.
Ta Husten Teksaas irralleetti lammeesso bahe.Qilleensaa qabbanaahaa keessatti leenjifamee qabbanaahaa keessatti dorgomeef na rakksie malee silaa kana caala moohaa jedhe Fayyisaan.
Dorgommi Teksas innii lammeessoo tahe sun dhiiraa fi dhalaallen Keenyaati tokkeessoo tahee moohe.Dorgommiin tun km 23ti.
Tokkeessoon Leonard Korii atileeti keenyaati.Teweldee Gebruu atileetiin Itoophiyaa sadeessoo bahe.Fiqaaduu Tsaadiq atileetumaan Itoophiyaa ammoo afreessoo tahe.Demmellaash Indaalee shaneessoo bahe.
Dubralleen Keenyaatti tokkeessoo.Atileeti Vernonikaa Nyaaruhaai mooheef. Dheeraa Diidaa lammeessoo.Meerii Waseeraa atileetiin Keenyaatii sadeessoo.


text:
Korii kun barumaa baraan taa’ee rakkoo adudnyaa iratti mari’ataa kun 72so (UNGA 72). Mariin New York,Amerikaatti taa’uutti jiran tun Fulbaana 12 jalqabdee Fulbaana 25 dhumatti.Mariin jabdun ammoo Fulbaana 19 jalqabdi.
Pirezidaantiin Amerikaa Donaldi Tiraarmpi Tokkummaan Mootummootaa humna naga jabduu addunyaanuu abdattu tahuu malee jedha.
Akka jecha Tiraampitti Tokkummaan Mootummootaa miseensa biyya 193 qabu akkuma durii barate biirokiraasii keessa jiraachuu hin malle.
Akka addunyaalleen isa dhugeeffattu tolchuuf jalaa haga gubbaa ufi qulqulleessee hojjachuu male jedha.
Akkana tolchuuf ammoo biyyitii cuftii akka jecha pirezidaanti Tiraampitti qabeennaa fi humna waraanaalleen ufi dandahuu maltee ba’oo ufii ufumaa baadhachuuf qooda ufii qabaachuu malte jedha.
Tiraampi karoorii itti gaafatamaan guddaan Tokkummaa Mootummootaa, António Guterres Tokkummaa Mootummootaa jajjabeessuuf jalqabe waan abdi qabaati jedhe.
Guterres Tokkummaa Mootummootaa jijjiiruf karoora 10 baasee itti jira.
Pirezidaanti Tiraampi yoo hedduu Tokkummaan Mootummootaa Amerikaa irraa horii guddaa ballessuutti jira jedhee doolara miliyona 75 irraa kutuuf Ebla dabre keessaa dubbate.


text:
An ammumayyu nama kabajaa guddaa Obboo Galaasa Dilbootiif qabu keessaa tokko. Obboo Galaasaan nama jireenyii isaanii bilisummaa Oromootiif jedhe erdarame keessa nama tokko ta’un isaan wol nama hin gaafachiisu, Qabsoo bilisummaa Oromoo ABOn durfamuu gaafatamaa Ol aanaa H/durumaan barootaa dheeraaf hoogganuun haalaa jajjabaa fi ulfaataa keessaa Qabsichaa qaxaamursuun qabsawotaa biratti beekamuu, ummataa Oromoo birattis galataa fi kabajaa seenaa kanaatiin yaadatamu.
Haata’u malee dubbiin isaan miilana gadiin dhufan kun eessa kaaase eessa isaan geessa jira fakkaata? Kabajaa isaan torbaan lamaan dura Oromoo biraa qabaniif amma qaban madaaluu Oromoodhaf dhiisa. Garuu Obboo Galaasaan ammaan tana maal barbaadu? Dhuguma bilisumma yeroo dargaggummaa isaanii keessa wogaa digdamaa hayyu duree ABO turan Oromoo dhaaf fiduu dadhabani gana kana keessa, sanuu haala wol xaxaa kana keessa waa dabaluuf? Atumaa ta’eyyu haga ammaa, haga dura ta’ummaa ABO irraa ka’anii maal irra turan?
Mee waan bara 2000 dura ta’e ka Obboo Galaasan mataan isaani akka “aangoo wolii galteedhaan” aka dabarsan kennan ka isaanumti himatan isaanumaaf dhiisuudhaan,waan achii as ta’e haa kaafnuu. Akuma hundi keenna beeknuu, Qaamn Ce’umsaa ABO haga bara 2001 Shanee Gumii ABO (SHG ABO) irraa bayyeeti kan obboo Galaasaan hooganaa koree hujii raawaachiftuu Qaama Cehumsaa ABO(QC-ABO) keessa jiruu, dhaabin isaanii kun eessa turee maal irraa ture? Dargaggees hadha gana 25 keessa jiruuf, hardha abbaan biyyaa ABO dha jedhuu kun qaama ce’umsaa jechuun maal akaa ta’eef maal akka ture, eessa ka’ee eessa akka gaye waan beeke himu qaba laati? Biyyaa Ambaa obboo Galaasaa fi itti aanaani isaani ammaa muudatani Obboo Mulugeetaa Moosisaa baqattumaan keessa jiraatanu Awuropaa keessaatti jaarmiyaa fi caasaa hangami takka qabu laati? Isumayyuu Qaama Ce’umsati Dura ta’a kan turee fi maqumaa sanillee jiraachisee asiin kan gahee Obboo Dhugaasaa Bakakkoo fi hooganootaa diree turanii fi maayyii/gara dhuma irraa naanoo biyyootaa ollaa keessatti waa caraaqaa turan akka ta’ee eenuuf iyyuu hubatamaadha jedhee yaada. Isaan sanin alatii murnii Obboo Galaassaa woliin biyyaa ambaa keessa turee waan kana hojjannee jedhanii ykn guyyaa akkasi ummataa Oromootti gadi baanee dubbinnee beenna jedhanii waan himatanu kan qabanu natti hin fakkatu. Akkumaa olitti tuqee yeroo kana keessa Dura ta’a QC kan turan Obboo Dhugaasaa Bakakkoo dabalatee hoogantootaa miseensotaa GS isaa woliin turan haa diqaatuu guddatuu caasaa jarmiyyaa sanis dhunfatanii ifii jalaa qabaatuundhan hogganaa kan turan isaan kana ta’uun dhokkataa miti.
Haa ta’uu maqaa fi gatiin hooganooti buuleeyyiin kun qabatan, Moraa Qabsoo bilisummaa Oromoo bakka lamatii hiramee kana qabatanii socho’anuun dhiibbaa hanganaa jedhamee Qabsoo Oromoo fi tokkumaa sabichaa irratti Qabaata turee hubatuun, akkasumaa woli malee qabsichaa akka hawametti ifi duraa furgaasuu danqaa inni qabuu xiinxaluun yaadaa qaamaa sadaffaa malee murnaa hoogganaa gama lamaanii keessa kaka’insaa mataa isaaniitiin madeenni SHG ABO fi QCn ABO waggoota lamaa oiliif wol giddutti marii araaraa adeemsisaa erga turaniin duubaa woliigaltee irraa gahuun, fuulaa hawwasaa Oromoo fi bakkaa alagaa fi firootan Qabsoo itti argamanitti wolii galteen woliti baqisaa dhaabaa lamaan jilaa GS QC ABO fi SHG ABO lamaan irraa bakka bu’een biyya Germany magaalaa Berlinitti labsame.
Wolii galtee kana irratti kan jilii kun lamaan murteesse labsee keessa Caasaan lamaan oli irraa hanga gaditti wolta baquu, Heeraa fi seerii dhaabotiin lameen ittin bakka lamatii bulaa turan heeraa fi seeroti dhaabaa Bu’uuraa 1998 fi 2004 wol fudhachiifamuun heeraa fi seeraa dhaabaa tokko taasisuu, Maqaan SHG fi QC jedhamuu murtii woligaltee Kanaan haqamee, Koree hujii raawachiftuu ABOtiin bakka buufamuu fi hooganooti koree hujii dhaabaa lamanuu koree hujii raawachiiftuu fi gumin saba lamanuu akkumaa jirutti akka gaafatama qabuun woltaa baqee korii sabaa yaamamuuf murtawee irratti filmaat hangaa godhamuti hogana dhaabichaa ta’an akka itti fufamuu murtawe. Akka Kanaan namooti akka barbadanii fi waan barbaadaniin nama yaamuu filatani waan barbaadan haa jedhanuu malee maqaan SHG fi QC murtii seeraa Kanaan kaafamee jira.
Kanumaa woliin garaa garummaa woldhabii tureef murnii lamaanuu kan itti wol himatanu yoo qabaataniyyuu jaarmiyaa lamaan giduutti abbaa badii ykn yakkaa dabree qulqulleessuu hanqatuuf isaa darbee seenaaf dhiisanii badiin akkasii deebi’ee kan isaan gidduutti hin dhalannee ta’uu waadaa seenanii turan. Yeroo Jaarmiyaa kana lamaan gidduutti wolii galteen araaraa kun barootaaf adeemaa turetti obboo Galaasaa fi Mulugeetanis obboo Dhugaasaa woliin koree hujii raawachiiftuu fi miseensotaa Gumii sabaa QC wolumaan turanii murtii woligaltee woltibaqiisaa kana irraa gahan. Haalaa kanaan Obboo Dawudi Ibsaa Hayyuu Duree ABO SHG turan akka Hayyuu dureeti, Obboo Dhugaasaa Bakakoo Hayyuu duree QC ABO turan Akka itti aanaa Hayyuu duree 1ffaa ABO fi Obboo Bultumi Biyyoo itti aanaa Hayyu duree 2ffaa ABO hanga Koraa saba itti aanutti ramadamanii ykn dirqamaa fudhatanii akka hojjatamuu qaamaa murtii woltaa baqinsaa kana keessa isa tokko ture. Akkumaa olitti ibsuu yaalee Koree hujii raawachiiftuu fi miseensoti Gumi sabaa gama lamaanituu akkumaa jiranutti koree hujii raawachiftuu fi gumi saba ABO ta’ani Akka wolta baqanu murtawee labsame.
Waan hunduu dhumee, woliigalteen godhamee, erga wolitta baqamee casaan haaressi diriirfamee ramaddiin godhamee Obboo Galaasaa Dilboo qaamaa ol aanaa Koree hujii raawachiiftuu gumi sabaa ABO keessatii ramadaamanii dirqamii hujii itti kennamee hujiin qabsoo bilisummaa hoganaa qaamaa lamaan wolta baqeetiin boqannaa haaraan jalqabuun ni yaadatama. Akka oduu dhaabaa amma qabutiis obboo Dhugaasaa dabalatanii miseensoni hoogganaa Koree hujii rawachiftuu fi Gumi sabaa duraan Obboo Galaasaa woliin QC turan, har’as ABO keessatti iddoon dirqamaa furtuu ta’an itti kennamee dirqamaa isaani bahaa jirachu dhaga’a jira.
Kun hundi ta’e atoo jiruu eega miilana obboo Galaasaan waan hagana geyaatiin gad bayyuun guddoo na rifaasise, na naasise, na mamsiisee, gaafii hedduus na keessat bulche. Garuu maal argachuuf? Maal godhuuf? Qaamn Ce’umsaa woggoota kudhaa jayaaf gaggaba (in coma) keessa hanga turee kana Obboo Galaasaan eessa turan? Ammaa ammo nama ja’a ta’ani kunoo nuut “ABO” taane dhufne jechuun maqaa Qaama Ce’umsaa jedhu haqaaqan (induce) dhuguma ABO gochuun ni danda’ama? Lafumaa ka’an nutuu ABO dha jechuun maaliif? Dhuguma Obboo Galaasan waan ABO keessa ta’ani hojjachuu dadhaban tokko, me woggoota digdamaaf wayi isaan hooganaa turanille dhiifneeyyu, amma maqaa “ABO” jedhuun dhaaba “franchised” ta’e tokko abbaa itti ta’anii gad bayuun maal fidhuuf? Moo yo/asoo rakkoon jiraateeyyuu haga korri sabaa yaamamu obsaan eegachuu dadhabani? Maaliif?? Yoma korrii sabaa yamameeyyuu waan dhunfatti barbadanuu kan argachuu danda’u of shakkanii tarkaanfii kana fudhatuutti isaa geese qabu laati ?
Obboo Galaasaan kanarra dabran ammayyuu murnaa bara 1999 gara dhumaa keessa jeequmsa ABO keessati uumee gaafatamaa gadi dhiisuu isaa fi umamuu QCf sababaa guddaa ta’ee, mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo hookkaraan goolaa ergaa tureen duuba xaxatee dhaabaa keessa godaanee woliin yoo deebi’ee maqaan isaan ka’u maaltuu isaanti dhaga’ama? Murnaa SHG fi QC addaan baasuun yeroo duraatiif dhaabichaa bakka lamati cabsee sana boodaa dhaabaa keessa godaanee dhaabaa meeqa/hagami labsataa turee fi bakka hangamiti woluu harcaasee ture woliin tokkumaa umuun isaanii mooraa QBO tasigabeesanii tokkoomsuuf moo mooraa QBO gara badii birati ofuuf? Badii kaleessa darbee irraa baratanii fuulaa duraaf akka sun hin deebinee obsaan woliin hojjatuu irratti woltaanee jedhamee qalamii wolii malateesaniin asoo hin qoorinii fi madaa turee san hin dhinfatin ammas Kanaan asi nutaa bahuun isaanii tufii ummataa Oromootii qabanuuf akka nama tokkootii kabajaa ifiifis dhabuu hin fakkatuu? Obboo Galaasaan nama saboonumaa fi cichoominaan QBOn faarfamanu ta’anii asoo jiranuu gaadidduun murna saboonumaa Oromumaa hin qabnee fi aantumaan wol gurmeessee ititaa fi sabatiinsaa Moraa QBO arguu dhukubee kun isaa duubaa muldhatuun hangam takkaa dhaabaa inni ammaa hooganuuf deemuu Oromoo biratti dhugeefachiisa?
Dhuma irrati Ani “business” falakeessa/fakkeesuudhan (franchised) hojjatamu beeka malee dhaaba bilisummaa ummataatiif Qabsaawuu tokkoo kan inni kuun falakeessa isa kaani hojjatuu takkaa hin garree. Silaa yoo kan maqaa ABO jedhuun Oromoon hunduu hayyuuduree ta’u ta’eyyuu Gadaan Obboo Galaasaa akkaa aadaa baalii sirnaa gadaa Oromoo fi tartiibaa Dimokiraasii baranee ammayaalleetti dhumee jira. ABOn dhaabaa saboonaa aadaa fi safuu ummataa Oromoo eeguuf tikisuu ta’ee asoo jiruu fi hooganii isaa fakkeenaa gaarii dhalootaa hardhaatii fi boruutiif ta’ee sirnaa ittiin boonaa jiruu kanaa hujiin dhaalchisuu asoo qabuu Obboo Galaasaan yeroo yuubomaa fixatanii jaarsaa qululichaa eebaa fi gorsaa callaa nuuf ta’uu turan kanatti deebi’ani ani Hayyu duree ABOtti deebi’ee filamee jira jedhanii asi bahuun aadaa, duudhaa fi safuu ummati keenna dhaalmaan qabuu fi Aadaa , seenaa,seeraa fi gati ykn value ABO ykn jaarmayaa Oromoo kamuu kan diqeesuu fi tufachiisu bira kutee bishaan itti dhangalaasan nati fakkata.
An ammayyuu barreefamaa kiyyaa kanaa keessati ulfinaa fi kabajaa jaalalaa Obboo Galaasaaf qabuu gadi buusee isaa diqeesee qeequuf asoo hin taanee isaafis jaarmayaa keennaa fi ummataa keenaafis waan na yaadesee fi gaaffii nati bulchee kaasutti akkaa naa hubatamu yaadachiisa.
Kaayoo qabnna!
Horaa bulaa, deebanaa!”