text:
Maalimaa
Kun tarreele ogejjii, faankishinii, mallattoo fi dirqala dhangii kan foormula keessa saagamani dha.
Some examples show you the range of operations.
Foddaan filannoo kutaale lamatti hirama. Mallattoo gara gubba foddaa cuqaasuun mallattoo hirkataa foddaa walakka gadirratti agarsiisa.
Faankishinii gasa tokko baafata xixxiqqa keessa jiraan kara baafata halqara foddaa Ajajaa ga'uu dandessu.
Mul'annoo - Maalimoota Foormullaafiladhu
Contents
Ogeejjii Tokkee/Lamee
Foormulaa herregakee ijaaruuf ogejjii tokkee fi lamee adda addaa LibreOffice filachuu dandessa. Tokkeen ogeejjii iddooqa tokkoo warra dhiibbessaan agarsiisa. Lameen ogeejjii iddooqa lama warra walindhi'an agarsiisa. Foddaan filmaata naannoo gadaana ogeejjii kophaa agarsiisa. Baafatni Halqara foddaa Ajaja tarree ogeejjii kana akkasumaas ogeejjii dabalatas of keessatti qaba. Yoo ogeejjii foddaa filmaata irraa hin jirre barbaaddee, baafata halqara fayyadami yookan foddaa Ajaja keessaatti kallattiin bareessi.
Hariiroole
Hariiroowwan heedduu jiraan keessaa caasaa LibreOffice Math foormulaakee filachuu dandeessa. Foddaa Foormulaa Maalimootaa kutaa gadaana keessatti dalagaan hariiroo ni agarsiifama. Tarreen kunis baafata halqara foddaa Ajajaa keessattis ni argamu. Hariirroowwaan mara fodda Foormulaa Maalimootaa yookaan baafata halqara keessatti hin qabatamiin hujeekaan foddaa ajajaa keessatti barreessu ni dandeessas.
Tuuta Dalagaalee
Arfiilee foormulaa LibreOffice Math kee keessaa tuuta ogeejjiilee adda addaatti ramadi. Ogeejjiileen tokkoon tokkoon gola gadaana foddaa Foormulaa Maalimootaa keessatti ni mul'atu. Tarree walfakkaata dalagaalee tokkoon tokkooni laaluuf bafaata halqara foddaa Ajajaa keessatti bilbilaa.Ogeejjiileen kamiyyuu foddaa Foormulaa Maalimootaa keessatti hin argamnee kallattiin foddaa Ajaja keessatti galchamu qabu. Mallattooleen isaani dursanii yoo jiraataniyyu, atii kutaalee biroo foormulaa kallattiin saagu ni dandeessa.
Fankishinoota
Dalagaalee foddaa gara gadaana keessaa filii. Dalagaaleen kunnis baafata halqaraa foddaa Ajaja keessattis tarreefamaniiru. Dalagaalee kamiyyuu fodda Foormulaa Maalimootaa keessatti hin hammatamne hujeekan foddaa Ajaja keessatti barreefamu qabu.
Ogeejjiilee
Ogeejjiiwwan heedduu jiran keessaa caasaa LibreOffice Math foormulaa kee filachuu dandeessa. Foddaa Foormulaa Maalimootaa gadaana keessatti ogeejjiin jiran marri ni mul'atu. baafata halqara fodda Ajaja keessattis tarreefamaniru.s Ogeejjiwwan mara fodda Foormulaa Maalimootaa yookaan baafata halqara keessatti hin qabatamiin hujeekaan foddaa Ajajaa keessatti barreessu ni dandeessas.
Amaloota
Amaloota heeddu jiran keessa LibreOffice Math foormulaaf filachuu ni dandeessa. Amalootni baay'een foddaa Foormulaa Maalimootaa gara gadaana keessatti ni agarsiifamu. Amalootni kunis baafata halqara foddaa Ajaja keessattis tarreefamaniiru. Amalootni marri foddaa Foormulaa Maalimootaa ykn baafata halqara keessatti hin qabatamiin foddaa Ajaja keessatti hujeekan barreefamu qabu.
Sadallaa
Foormulaa LibreOffice Math caasessuuf sadalla gosa heedduu jiran keessaa filachuu ni dandeessa. Gosti sadallaa foddaa Foormulaa Maalimootaa kutaa gadaana keessatti ni agarsiifama. Sadallaan kunis baafata halqara foddaa Ajaja keessattis tarreefamanii ni argamus. Sadallaa mara foddaa Foormulaa Maalimootaa ykn baafata halqaras keessatti hin qabatamiin hujeekaan foddaa Ajaja keessatti barreessu ni dandeessa.
Dhangii
Foormulaa LibreOffice Math dhangeessuuf dirqala heeddu jiran keessaa filachuun ni danda'ama. Filmaatni dhangii foddaa Foormulaa Maalimootaa gadaana walakka keessatti ni agarsiifama. dirqalaleen kunis baafata halqara foddaa Ajaja keessattis tarreefamaniiru.
Mallattoole kabiroo
Mallattoolee herreega gosa garagaraa mul'isa.
Fakkeenyoota LibreOffice Math
Kanneen armaan gadii tarreele lakkaddaa foormula LibreOffice Math keessa.
Kutaan wabii kun tarreele heedduu ogeejjii, faankishinii, mallattoole fi amala dhangeessuu LibreOffice Math keessa of keessatti qaba. Ajajootni baay'een agarsiisaman sajoo foddaa Foormulaa Maalimootaa ykn baafata halqara foddaa Ajaja keessa fayyadamuun saagamu.


c: text/html

text:
Baqattoota gurmuudhaan otuu gara Awustraaliyaatti imalanii karaatti qabaman deebisanii qubachiisuuf walii-galtee tolfame hojii irra oolchuuf illee Prezidaant cicha qabaachuu dubbatan.
Wali-galteen sun yeroo bulchiisna prezidaant Obaamaa ka tolfame yoo tahu, achii booda, prezidaat Traamp baqattoota Yunaayitid Isteetsitti simachuun yeroof akka rarraafamu ajaja hooggana ol’aanaa dabarsuu tu yaaddoo guddaa uume.
Garuu, nama sana galchuun walii-galtee ammaan dura Yunaayitid Isteets sadarkaa Addunyaatti mallatteessite hojii irra oolchuuf taanaan, dhimmi isaa addatti ilaalama – jedhanii turan – Traamp

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dhaabbanni telekoominikeeshinii Itoophiyaa (Ethio telecom) teknooloojii quunnamtii telefoonaa fi interneetii ittiin to’atanii fi gatii baasisan haarawa biyya galchuu isaa beeksisee jira.
“Tekinooloojiin kun hojjetoonni telekoomii biyya kami iyyuu kan itti gargaaramani” ka jedhan – Hojiraawachiisaa ol’aanaan Ethi Telecom- Obbo Andualem Admaasee, tekinooloojiin kun tajaajilawwan telekoomii fi interneetii addaa uummata dhaqqabsiisuuf akka gargaaru ibsan.
Akkasumas, tajaajilawwan interneetii “Over The Talk” yokaan OTT jedhaman, kanneen Viber, Wichat, Whatsapp jedhamanitti enna namoonni gargaaraman, akka barbaachisummaa isaatti, gatii baasiisa


text:
Chaayinaan Jibuutii keessaati teessoo waranaa jaarrachuuf gaafachuutti mariitti jirti jedha perezidaantiin Jibuutii Ismaahel Gulee.
Akka Rooyersi oduu himaa ministera haajaa alaa Chaayinaa Hong Lei maqeffatee jedhetti teessoon waraanaa tun ta dooniin waraanaa gaazii keessaa waraabbatu, waraanii nagaa naannoo sunii eegu nyaata dhugaatii keessaa aragtu, dooniin garba Indii fi galoo galaana Aden irraa shiftaa eegu keessa taa’u.
USA fi Faransaay duruu teessoo waraanaa Jibuutii qaban.Shiftaa garbaa fi galaana Soomaalee irraa doonii saaman hadhanillee achii kahani lolan.
Chaaynaan eegii guyyaa jahaan duratti milishooti Islaamummaa hoteelii Maalii tokko keesatti nama fixaniin duubatti milihsoota sunitti duuluuf karoora qabdi.


text:
Christmas,guyyaa Kiristaanii dhaloota Yessoo Kiristoo itti ulfeeffatu.Kaan mana amantii ufiitit kaan ammoo mana ufiitti yaahee firaa fi fiixaan qophii tana ulfeeffatu.Keessumattuu lafa Yessoo Kiristoon itti dhalate Israahel, Beetliheemitti nama kuma hedduutti bahee dhaloota kana ulfeeffate.
Itti gaafataman amantii Kaatolikii Roomaa, Pope Francis hawaasii wal dhabee garaan garagar bahe,guyyaa kana walti araaramu melee jedhe nama kuma hedduu Vaatikaan naannoo St.Piiteritit walti dhufetti hime.
Itti gaafatamaan kun ergaa afaan Laatiniin Urbi et Orbi,Roomaa fi Addunyaaf jettuun akka laftii waraana qabdu cuftii nagaa qabaattu labse.
Keessumattuu lafa Yessoo Kiristoon itti dhalate Israahel,Beetliheem keessatti nama kuma hedduutti bahee dhaloota kana ulfeeffate.Beteliheem,lafa Yessoon itti dhalate naannoo Manger Square keessatti ganna dabre Israahelii fi Paalistaayin irratti wal dhababanillee hardha qophiin tun nagumaan dhumatte.


text:
Waldaan dargagoota Oromoo kan sadarkaa adunyaa Muddee 31 bara 2010 kutaa Minisootaa magaalaa Seent-pool keessatti gaafa Nudde 31, 2010 qophii sirbaa diheessuuf jira.Guyyaa kanatti baandii Amerikaa "JAZZ FOR PEACE" jehdamu qophii sirbaa dhiheessa, wallistoonni Oromoo illee itti hirmaatu.
Kaayyoon agarsiisa kanaa Waldaa Dargaggoota Oromoo Addunyaa jajjabeesuu fi uummata Oromoo lammiwwan Amerikaa naannoo sana jiran waliin wal barsisuu akka ta'e dubbi-himaan waldaa kanaa Dargaggoo Falmataa Badhaasoo ibsee jira.
Bu'ursaan baandii "Jazz for Peace" fi ogeessi muziqaa beekamaa Riik Deleraataa, "uummanni Oromoo uummata addaa ti,biyya ofii otuu jaallattu cunqursaa irra ga'een biyyaa ba'uuf dirqame" jedha.
"Fuulbaanaa 9 bara 2001 magaalaa Neew yoork keessatti haleellaan dhaqqabee, bilsaaleen dhaabbata daldala adunyaa yeroo barbada'anii fi namoonni kuma sadii ta'an yeroo dhuman sana, anis magaalatti keessaa biilsa achitti dhihoo irra waanan jiraataa tureef dhiyeenyaan ilaalaan ture " kan jedhu Riik Deleeraataa, sana booda sirba "Jazz for peace" jedhamu baasuu isaa fi sana irraa ka'ee immoo maqaa "Jazz for Peace" jedhuun Baandii amma Addunyaa irra naanna'ee nageenya leellisuun sirbu hundeessuu isaa dubbata.
"Dhala-namaaf nageenya buusuu irratti hundoofnee Adunyaa tokko goona, waan dansaa uumna" ka jedhu, kaayyoo Baandii kanaa ti. Qophii guutuu MP3 tuquun dhaggeeffadhaa.


text:
Dhaabbata meeshaa kemikaalaan gargaaramuu dhaabsiuuf hojjatuu keessatti Suudaan itti aantuu dura teessuu kaawunsilii walii galaa ta’uun filatamuun ishee yaaddoo uumee jira.Kun ta’uun amanamuummaa fi kaayyoo ittiin hundeeffama dhaabatichaa tuffii keessa galcha jedhu xiinxaltoonni hangi tokko.
Sudaan uummata Daarfuur kan kutaa Jebeel Marraa irratti bara 2016 keessa meeshaa kemikaalaa gargaaramuu isheen ijoolee dabalatee namnii 250 du’uu fi hedduu mada’uu gareen mirage dhala namaaf falmu Amnestii Internaashinaal baatii Fuulbaana darbe gabaasee ture. Sudaaniin aangoo kanaaf filachuun himannaa duraan irratti dhiyaate akka hin qoratamne ugguruu ta’a jedhu hayyonni
Gabaasnii Amnestii dhugaa irraa kan fagaate kan jedhan ministriin dantaa alaa Suudaan gabaasa sanaaf deebii barbaachisuus yeroon kenninee turre jedhu.Sudaan meeshaa kemikaalaa hin barbaachiisu ejjennaa jedhu qabdi, addunyaan kam iyyu ittiin gargaaramuus ni balaaleeffatti jedhan.


text:
Jaarraa Yakka Jallataa Uummata Guddaa Dhiisii Nama Tokko Irratti Hojjetanii Walaba Bahan Keessa Hinjirru.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Amajji 8,2017
Finfinnee Oromiyaa
Mirga keenyaaf falmanii, saamicha qabeenya keenyaa dura dhaabbachuun hattuuf saamtuu kan taate Wayyaanee falmanii dararaa ulfaataan abboota keenya kaleessa lubbuun darban irra Qaama mootummaa Wayyaaneen dhaqaabeera. Har’a ilmaansaanii Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi Oromoo guutummaaf saboota cunqurfamoo irras yakkoota suukaneessoo jaarraa 21ffaa keessatti hinraawwatamne dhaqqabaa jira.
Nagaa biyya keenyaa boora’e deeffachuuf, qabeenyaa keenya saamameef dubbannee, dhiittaa mirga namoomaa dhorkamuun nurra gahe balaaleffannee yakkoonni jallataan nurratti raawwatamaa jiru. Yakkoota Wayyaaneef jaarmiyaan Wayyaanee nurratti dalagaa jiru ragaa qabatamaa faana video fi Suuraa dabalatee of harkaa qabna.
Yakkoota daran nama suukaneessan kanneen akka Gudeeddii, Torcharii, Hidhaan nu kunaanuu, Ajjeechaa suukaneessaa, Qaama namaatti vaayirasii HIV waraanuun dabarsuu, yakkoota qe’eef ardaarraa kitilaan lakkaa’anii godaansiisuu nurratti fudhatamaa jiruuf gaafatamaan duraa mootummaa biyyattii Wayyaanee /EPDRF akkasuma jaarmiyaalee siyyaasaaf waraana Wayyaanee keessattuu OPDO ta’uu Qeerroo gadjabeessee dubbata.
Yakka har’a nurratti raawwatamaa jiruun oladeemaa Oromoo irraa hanga Jaarsa ykn gadamoojjiitti kan dhabaa jirru, rasaasa waraanni Wayyaanee maqaa Agaazii qabuuf polisa Fedaraalaan yakkoonni jallataan dalagaman kunneeniif daandii ta’uun uummata kanaaf dararaa isaaf kanneen karaa saaqaa turan jaarmiyaan OPDO illee guutummaatti waan adaba jalaa ba’an miti.
Har’a gaafa muddamaaf waan dalaganitti gaafatamaaf gahan kanatti, badiin dalagame kan ebeluuti kiyya miti, ebelu ebeluun waan isaan baraarsu akka hintaane Qeerroo gadjabeessee ibsa. Yakkoota nurra gahaa turaniif gahaaa jiraniif itti gaafatamaa hangaafaa ta’us mootummaan Wayyaanee, isatti aanee jaarmiyaan Foolisa Fedaraaf Agaazii akkasuma humni security biyyattiif OPDO’n gafatama jalaa akka hinbaane ammas irra deebinee himna.
Waan ta’eef yakkoota darban irrattuu yakkoota haaraa uumuuf Qeerroo Bilisummaa Oromoo Irratti labsiin karaa mootummaa bahaa jiru ammas badiisaa irratti kan ida’aa jiru ta’uu hubatee, Badii kanaaf gaafatamaa ta’uusaa beekee uummata Oromoof saboota cunqurfamoo qabeenyaa namaaf lubbuu namaa utuu hinballeessiin karaa nagaa Mirga abbaa biyyummaaf sarbamiinsa mirga lubbuun jiraachuf dura bu’ummaan gaafatanii miidhamaa jiran irraa irree abbaa irrummaasaa akka kaasuuf nii gaafanna. Ta’uu baatus seera duratti kan gaafatamuuf jiru ta’uu nii hubachiifna.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Amajji 8,2017
Finfinnee Oromiyaa


text:
Torbanneen hanga tokko dura magaalaa Haraar keessaa kan jiru iddoon daldalaa “Shawaa Barr” jedhamu gubachuu isaa gabaasamee jira.
Waldootaa fi namoota sababaa balaa kanaan qabeenyaan isaanii barbada’een walgahiin waamamee ture, mootummaan dhorke jedhu miseensonni koree.Angawaan naannoo sanaa garuu hin dhorkmnee jechuun falmu.
Koree walgahii kana waameef dura ta’a kan ta’an obbo xaggaayee Haaylee akka jedhantti Gabaa daldalaa kana maaltu akka gube haga har’atti hin ibsamiin jira.
Walgahiin akka hin gaggeefamne kan ittisee hin jiru jechuun kan falman immoo bulchiinsa naanootti itti aanaa bulchaa kan ta’an Raggaasaa Keffaalee Kun mirga heerri mootummaa kennee dha. Sirna jiru hordofee walga’uuf, mormii dhagesisuu akkasumas deggeruuf mirga guutuu qabu jedhan.
Obbo Raggaasaan kana jedhan iyyu, kanneen walgahiin kun akka hin gaggeefamneef xalayaan isaan ga’e, xalayiicha Raadiyoo Sagalee Amerikaatti agarsisanii jiru.
Xalayaan kunis Maqaa namoota naannoo "shawaa barr" jedhamuuti balaa ibiddaa dhaqqabeen midhamniif, gargaarsa walitti funaanuu ykn walgahii gaggeesuun dhorkaa dha jedha.
Namoota qabeenyaan jalaa barbada’eef eenyu maallaqqa walitti haa qabu? isa jedhu irratti mootummaa naannoo waliin rakko keessa seenuu isaanii Obbo Xaggaayeen ibsaniiru.
MP3 tuquun gabaasa guutuu dhaggefadhaa


text:
YALI(Young African Leadership Initiative) bulchiinsii perzidaanti Obaamaa dargaggoota Afrikaa egerii biyya bulchuu dandahan jedhee gama gamaa walti filee leenjisaa bahe.
Sagantaan YALI bara 2010 keessa bulchiinsii perezidaanti Obaamaa dargaggoota Afrikaa,ogummaa fi dandeetti akka akkaa qaban hujiin isaanii nama hedduu fakkeenna taate wal barsiisuuf,huji isaanii wal agarsiisuu fi waan barataniin biyya gargaasisuuf jalqabe.
Bara 2014 keessa ammoo caasaan kun biyya Afrikaa hedduu gahee ijoollee 500 Afrikaa keessaa filanii akka biyya bulchan, akka dinadee guddisan,akka dubratii gargaaranii fi waan hedduu irratti wabarsiisan.
Leenjiin torbaan jahaa tun dargaggoota tana yuniverstii,biirolee mootummaa,dhaabbilee motummaa hin tahinii nama gara garaatiin walti fiddee wal irraa wa barsiifti.
Bulchootii Amerikaa dargaggoo tana waan hedduu jedhaniin jajjabeessan.
Perzidaanti Obaamaan dargaggoota tanaan ammoo, “isaniin cuftii jabeenna Waaqii isaniin uumetti jiraa jabeenna keessan ufi keessa barbaadaa.”
Aadaa hamaamtuu perzidaanti Obaamaan baduu malte jedhe “dargaggota Afriakatit hime,niiti dhaanuu,ijoollee dubraatii dhaqanqabaa qabuu,abbootiin teessan hojjattullee tun aadaa hamtuu,dubraa butuun aadaa hamtuu…”
Itti aantuun itti gaafatamtuu ministera haajaa alaa damee Afrikaa, Linda Giriin Fiilda ammoo,“isan bulchoota boriiti mitii isan bulchoota hardhaati.”
Richaard Stengel itti aanaan minsitera haajaa alaa damee ummataa ammoo, “jireennii Nelson Maandellaa waan hedduu nu barsiisee biyyiti isan eegati waan barattaniin biyya barsiisaa.”
Liindaa Giriin Fiild tana maleellee, “yoo imaltuuf Afrikaa irra maru,wal agarraa, akka waan barattan, muuxannoo argattaniif leenjii tana ummataan gargaaran isan irratti arguu feennaa deemaa biyya jijjiiraa.”
“Warrii dhufe ammoo Afrikaatti Afrikaan wal mari’ate,dandeetti teenna wal irratti agarre,laafinnaa fi jabeenna keenna beenne, wallaala keenna hubanne,” fi waan akka akkaa ufiin jedhe.
Wannii sagantaan YALI jedhan ka maqaa perezidaanti Afrikaa Kibbaa ka durii Nelson Mandellaatiin moggaasaniif akka ijoolleen dargaggoo kun fkn Maandellaa irraa waaan heddu baratan tolchuuf.


text:
Biyyattiin kana kan beeksifte biyyoonni lamaan waggaa lamaa asitti marii kan jalqabaati jedhame erga geggessanii boodadha.
Jilli ergamu kun atleetota, qondaaltota fi deggartoota kan haammate ta’a jedhameera.
Kooriyaa Kibbaa kana malees namoonni yeroo Waraana Kooriyaa adda ba’an maatiin akka wal-argan sagantaan akka qabamu yaada dhiheessiteetti.
Dhimmi kun biyyoota lamaaniifuu miiraan kan guutamedha; keessumaa Kooriyaa Kibbaa namoonni yeroo waraana kanaa adda ba’an akka wal-argan dhibbaa uumaa turteetti.
Sagantichis ayyaana waggaa haaraa tapha Olompikii Piyongichaang gidduutti kabajamu irratti akka geggeeffamu himameera.
Se’ool kana malees, sirna baniinsaa tapha Olompikii kanaa akka dabaalaniif atleetota biyyoota lamaanii waamteetti. Haata’u malee, Kooriyaa Kaabaa kana irratti deebii isheen kennitu hanga ammaatti hin-baramin jira.
Biyyoonni lamaan yeroo dhumaaf kan isaan waliin dhaabbatan waggaa 10 dura Olompikii Gannaa 2006 irratti ture.
Madda: www.bbc.com


text:
Waggaa waggaan Ebla 25 kan kabajame oolu guyyaan dhukkuba Busaa kan addunyaa sadarkaa biyyaatti Bulchiinsa naannoo Beneshaanguul Gumuz magaalaa Asosaa keessatti kabajamee ooluu isaa Ministeera eegumsa fayyaa Federaala Itiyoophiyaatti
ogeetti sub quunnamtii uummataa kan ta’an Aadde Maammituu Kefyaalew ibsanii jiru.
Itiyoophiyaa keessatti lakkofsi namoota dhukkuba Busaan qabamanii gara mana yaalaa adeeman gad cabuu isaa kan ibsan aaddee Maammituun waa’ee dhukkuba Busaa hubannaa uummati qabu guddisuun akkaan barbaachisaa dha jedhan.
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun dhaggeffadhaa


text:
Seenaa fii Sheenaan akkuma jechaa fii qubeen walitti dhiyaatan hikkaa fii gochaanille walitti hidhata qabu. Umaa keessatti wanni kaleessa dabre hunduu Seenaa ta’u. Seenaan dabru hunduu Sheenaa nuwajjiin jiraatu dhiisee dabra. Seenaa keessatti dogoggorri ilmi namaa dalagu hunddi sheenaa jireenya isaa guutuu isa wajjiin jiraatu hanbiseefi dabra. Kanaafi seenaa irraa baratanii sheenaan waxalamaa jiraachuu irraa ufi baraaruun osoo wanni hunduu seenaa hinta’in dura ta’uu qaba.
Mee haalli gubbatti lafa kaayame kan seenaa Oromoon gabrummaa jalatti kufe wajjiin waliitti qabsiifinne haalaallu. Minilik qawwee warra dhiyaa irraa argateen Oromoo meeshaa ammayyaa hinqabnnetti duulee gabrummaa jalatti galiffate. Seenaan akka ibsutti mooyamuu Oromootiifi sababa guddaa kan ta’e qawwee Minilik osoo hinta’in waliifi dirmmachuu dhabuu oromoo akka ta’e fakkii loloota jajjaboo Anolee fii Calanqotti geggeeffame yaadachuun nidanda’ama. Arra akaakilleefi abaabileen keenya osoo lubbuun jiraatanii maal qaba osoo bara san waliifi dirmannee walii fi tumsinee jedhanii akka sheenaan gubatan mamiin hinjiru.
Bara mootummaa hailasillases Oromoon Baalee sadarkaa oli’aanattii finqilee hanga motummaan xayyaaraan tumutti geggessa ture, oromoonni tuulamaas namoonni akka Agarii tulluu fii Taddasaa biruu fii akkasumma akka dhuunffattis ta’e murnaatti oromiyaa bakka adda addaatti ummanni keenya motummaa irratti fincilaa akka turan seenaan galmessee jira. milkaayuu dhabuu qabsoo saniifi arra namoonni sun hunduu osoo lubbuun jiraatanii maaliifi gamitaan duuluu dhabinne jedhanii sheenaan akka hubaman mamiin hinjiru.
Bara Dargii ilmaan Oromoo qaqqaron hundi jaarmayoota siyaasaa bara sanaa kan akka Maison, Icat, Eprp, Emldh, Mlrd fii kan kana fakkaatan keessatti faffaca’anii beekkumsaa fii dandeetti isaanii akka alagaan itti dhimma bayaa ture Obbo Hayaile fidaa fii Tafar bantii fa’a akka fakkiittti tuquun seenaan galmeessee jira. Osoo arra obboleeyyan sun lubbuun jiraatanii tokko ta’anii moora tokko keessaa diina dura dhaabbachuu dhabuu isaaniitiifi sheenaa wajjiin akka jiraatan shakkiin hinjiru.
Silaafuu wanni kaleessa dura ta’e hunduu seenaa jennee eega keenne barri wayyaaneelle amma seenaa ta’ee jira. Jaarmaynni TPLF eega ufi cimsee jabaate ufitti abdaten booda fuula gama biyya keenyaa yeroo deeffatu tokkummaa isaa jabeeffatee sabaa fii sablammoota biyya Ethiopia keessaallee humnna daranuu isa cimsu ijaarrataa finfinnee yeroo dhuunffatu Ormoon dhaabota shaniin isaan simate. Hangamillee manguddoon Oromoo hayyoonni oromoo artiistonni oromoo waldayaan hangafittichi akka Maccaa fii Tuulamaa kan manguddoonni akka Alamuu Qixxeessaa fa’a halikanii guyyaa tokko nuuf ta’aa ilmaan keenya diina dura dhaabbadhaa jedhanii kadhatanis ummata Oromoo fii manguddoo oromos hoongessuudhaan tokko ta’anii diina rukutuun hafee ufiifi qawwee walitti garagalichuudhaan lubbuu Oromoota hedduu galaafachuu isaaniillee arratti seenaa ta’ee galmaayee jira. Arra garuu hoogganoonni gadaa sanii kan lubbuun jiranis ta’ee dabran osoo gaafatamanii haala dabre sanirraa sheenaa namarraa hinbaane wajjiin akka jiraatan mamiin hinjiru. Dogoggorri seenaa yeroo tokko rawwatan sheenaa bara hunda nama wajjiin jiraatu uume dabra kan jedheefis kana.
Mee bara ammaa kana ammoo bara fincila qeeroo jennee haalaallu. Filcilli qeerroo qabsoolee hanga ammaa sirnoota dabran hunda keessatti raawwatame irraa waan hedduu adda isa godhe keessaa inni guddaan tokko ummanni keenya seenaa irraa baratee bayaa dhiyatti kaabaa kibbatti da’ima, dardara, mangudoo, barataa, hojjataa, qotee bulaa, fii daldalaa osoo hinjedhin waliifi dirmachuun diina dura dhaabbachuu issaati. Ummanni keenya gabrummaa bara dheeraa kana jalaa ufi bilsoomisuufi tokkummaadhaan dhabbatee qabasaawe seenaa sheenaa hinqabnne galmeessaa jira.
Gaafiin guddaan amma jiru carraa qeerroon oromoo lubbuu isaanii guyyaa guyyatti itti wareeguudhaan mootummaa wayyaanee burkutteessaa jirttu kana milkeessuufi dhaabonni siyasaa oromoo garaagarummaa isaanii dhiphisanii seenaa kaleessaa irraa baranii tokkummaa ummanni keenya, hayyoonni keenya, qeerroon abbaan qabsoo kanaa ta’e kadhachaa jiru kana dhagayanii seenaa sheenaa hinqabnne galmeessan moo? Akkuma seenaa dabree Oromoos salphisanii sheenaa bara baraan itti gubataa jiraatani keessatti ufi dhiisan.
Arra yeroon ijjooleen kaleessa dhalatan harka qullaa diina dura dhaabbatanii lubbuu isaanii wareegan maqaa dhaabaa tarriffannee nuhunduu abbaa sochii kanaa ufi fakkeessufi wixxiffanna. Mee yaa Oromoo arra osoo motummaan tokko sochii kana irratti oromoo haasofisiisuu barbaanna jedhee eenyuun dubbisan jennaan laata? Moo lakki nuti bakka shanii jaha jirraa nuhundaa dubbisa jennaan? kanummalle gatii keessa galchinee walitti dhufinnee Agoobara yeroo tokkolle ummachuu dhabuun keenya dogoggorraa Seeanaa kaleessaa irraa homaa barachuu dhabuu keenyaa fi ragaa guddaadha.
Akka dhaamsa qeeroo irraa hubannutti gaafiin isaan dhabonni siyaasaa Oromoo tokko ta’aa qaama sochii kanaas ta’aa akkasummas egeree ummata keessanii irrattis falaa fii mala dhayaa jedhu. Keessatti dhaamssi isaanii “yaa soqida ufiif jedhii mi’a yookaan dhagaa taatee darbamittaa” dhaamsa jedhu ufi keessa qaba. Kanaafi dhaabonni siyaasaa Oromoo ummanni keenya akka dursinuufi nu’eegee nudadhabinaan amma booda nuhordofaa waan jedhu fakkaataa, nihordofiinna moo tokkominne yoo xiqqaatte walcinaa yaanee ibda dhiiga ilmaan keenyaa qabsiiffamme kana irratti tumsa taanee Milkiin xumurree seenaa sheenaa hinqabnne galmeesin.


text:
Godinaa Wallagga Bahaa, aanaa Nuunnuu Qumbaa, magaalaa Adaree keessatti bulchiinsi magaalaa fi waajjirri Dhaabbata Dimookiraasummaa Uummata Oromoo jechuun OPDO magaalattii keessaa maqaa misoomaan kaleessa uummata magaalattii walga’ii waamuu isaanii fi dhumni walga’ichaa akka hin se’iinitti gara mormii uummataatti jijjiiramuu isaa dubbatu, jiraattonni magaalattii. Namoonni humnoota mootummaan reebamuu fi har’a magaalattiin hidhattoota mootummaan guuttee ooluu ishee illee dubbatanii jiran.
Godinaa Gujii, aanaa Sabbaa Boruu keessattis, har’a uummatnii fi barattoonni hiriira mormii geggeessan irratti humnoonni mootummaa tarkaanfii fudhataniin barattoonni toorba hidhamuu, keessumaa barataan Tunnee Gannaalee jedhamu reebicha humnoota mootummaatiin guddoo miidhamuu isaa jiraattonni aanichaa Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsanii jiran.
Haraghee Lixaa, aanaa Mi’eessoo magaalaa Asaboot keessatti immoo, hiriira mormii Kamisa torban dabree geggeessame irratti humnoota mootummaa fi hiriirtota gidduutti walitti-bu’insa uumame, akkasumas aangawaan dhimma nageenyaa magaalattii waraanamuu fi qawween irraa fudhatamuu wajjiin wal-qabatee namoonni dhibbaan lakkaawaman hidhaman, jedhu – jiraattonni.
Wallagga Lixaa, aanaa Jaarsoo, magaalaa Gabaa Dafinoo keessattis, “Maaster Pilaanii Finfinnee mormuudhaan hiriira baatan. Dhaadannoolee dhageessistan” jedhamuun kanneen hidhaman – barattoonni 26 Kaleessa mana-murtiitti dhihaachuu isaanii fi miseensonni Kaabinee, Poolisoonnii fi Milishaan aanattii ragaa irratti bahuu isaanii, maatiin barattoota kanaa himataa jiru.


text:
Caamsaa 31, 2016 | Abdii Baalee Oromiyaa
Akkam nagaa jirtuu, gootowwan goototaa,
Sanyiin dhaalaa biyyaa ilmaan Oromootaa,
Baga nagaa taatan nageenyi furmaataa,
Anis nagaan qaba, yoo ta'es baqataa,
Galanni haa gahu, Rabbii hunda horataa!!!
Dhaamsaan qaba lammii, xinnoo na hordofaa,
Waa'ee lammiiwwan koo, diinni biyyaa oofaa,
Waan Farda maraatee, alagaaf gulufaa,
Waa'ee qeerroowwan koo, diinni afaan cufaa,
Waan bineensa quufee, lammii kootti gajafaa,
Waa'ee dhaaba dharaa, warri hojii fafaa,
Dubbachuufiin deema, nuufis guyyaan ifaa,
Kanaafuu,jabaadhaa, qaawwa diinaa cufaa!!!
Ati garee kamii, kamitti of ramaddaa,
Oromoorraa baatee mee of quba-qabdaa,
Oromoo himataa, maaf alagaaf dhiigdaa,
Maqaa misoomaatiin, maaf dhiiga nu dhugdaa,
Ergama diinaatiin, hanga yoomii fiigdaa,
Oromoo moggaafattee, maalumaaf kijibdaa,
Maaf DhDUO jettee, hin jirree of dhaabdaa,
Ergattummaa malee, aangoo harkaa qabdaa,
Sitti beekkanneerraa, maalumaaf of sobdaa,
Dhiisi maqaa keenya, maaliif nuun dalagdaa,
Nu hin dhiiftu taanaan, salphinaa barbaaddaa!!!!
Misoomaa fi guddinni, ati odeessituu,
Kan biyya Oromoo alagaatti laattuu,
Kan ilmaan Oromoo biyyarraa ariituu,
Kan fedha alagaa, guutuu dhaaf tirtirtuu,
Kan ilmaan oromoo, lagaan adda footuu,
Moo kan hayyoota keenya, hidhaatti darbituu,
Moo kan qabeenya keenyaan garaa kee guuttattuu,
Moo kan hattuu wajjiin, Oromoo adamsituu,
Moo kan akka Karkarroo, lum'ee furdiffattuu,
Meerree, Misoomni kee, natti himi, yaa gantuu!!!
Lakkis DhDUO, dhaadannoon kee badee,
Sabni kee miidhamee, alagaan gammadee,
Hayyuun keenya cabee, addunyaan siif gaddee,
Jiruun awwaalamtee, mataa fi miilaa cabdee,
Mirgi kee dhiitamee, roorroon si sossobdee,
Oromoon saamamee, hattuun mana labdee,
Dharti iddoo fudhattee, dhugaan bakkaa dhabdee,
Bofti mana seentee, summiin biyyaa gubdee,
Ati maaf hin kaatuu, maaf gurra gad qabdee???
Ati yaa goomattuu, tan sabaaf hin taane,
Abbaa biyyaa jettee, diinatti saba hin hiinee,
Yoomiif si abdannaa, dhaadannoo kee baannee,
Galata abbaa garaa, bu'aa kee hin arginee,
Diinummaa alagaa, sammuun kee hin hubannee,
Osoo lubbuun jirtu, addunyaarraa hin duunee,
Mee nutti himi, maarree galata Wayyaanee!!!
Mee waa isin gaaffaa, deebii naaf deebisaa,
Oromoo abbaa biyyaa, lafarraa buqqisaa,
Ilmaan Oromtichaa gargaritti facaasaa,
Amantii fi kutaan gargar nu babbaasaa,
Dhadannoo ololaa, sagalee Tamsaasaa,
Gurra qabamtanii, diina jala ciisaa,
Dhiiga ummataatiin, garaa ofii furdisaa,
Guddinna jedhanii, lallabuun maal buusaa,
Gaafiin kiyya kanaa, dafaa deebii quubsaa!!!
Dhiifama yaa sabaa, warri abbaa biyyaa,
Yoo na ajjeesellee lammii koo naaf wayyaa,
Gammachu lammii koof, sammuun koo yaaddayaa,
Bilisummaa dhabee, yaada halkanii fi guyyaa,
Jabaadhaa yaa gootaa, ilmaan Oromiyaa,
Ciiftanii hin rafinaa, diina mataa dhayaa,
Harka qawwee qofaan gumaan kee bayaa,
Mirgi abbaa biyyummaa, gaafas ifa bayaa,
Qabsootti jabaadhaan dhaamsa kankoo tayaa,
Hanga yeroo biraatti, naaf ta'a nagayaa!!!
Maxxansa duraa; Adoolessa 28,2015
Maxxansa 2ffaa ;Caamsaa 30,2016
Leenca Madda Walaabuu/Sanyii Waaqoo Guutuu/AbdiiBaaleeOromiyaa-ABO


text:
Oromiyaa keessatti bakkawwan har’a hiriirri itti geggeessame keessaa tokko - Harargee Lixaa, aanaa Doobbaa, magaalaa Biyyoo-Karaabaa ti.
Hiriirichi, waaree sa’aa ja’a irraa jalqabee haga waaree booda sa’aa sagalii fi walakkaatti geggeessamuu isaa ka nuuf ibse – hirmaataan hiriirichaa fi jiraataan magaalaa Doobbaa – qonnaan-bultoota kumaan lakkaawaman tu hiriirichatti jedha.
Hiriicha bittimsuudhaaf, jalqaba poolisoonni araddaa namoota reebuu fi rasaasa dhukaasuu isaanii, booda immoo humna dabalataa – poolisoota Oromiyaa fi ka Federaalaa waammachuu isaanii dubbata – jiraataan magaalaa Biyyoo Karabaa kun.
Himannaa jiraattota aanaa Doobbaa, magaalaa Biyyoo-Karabaa kanaaf deebii argachuuf – aangawoota Godinaa Harargee Lixaa fi kan aanaa Doobbaatti deddeebisnee deebii argachuu hin dandeenye.
Gama biraatiin godina Gujii aanaa Gooroo-Doolaa magaalaa Har-Qalloo keessatti baratonni har’a hiriira mormii dhageesisanii jiru.Gaaffiin barattoota kanaas hojii warqee qotanii baasuu kan Sheek Alaamuddiin gaggeessan haa dhaabatuu, kanneen hidhaman haa hikaman, gaaffiin keenya deebii haa argatu, kanneen jedhanii fi kanneen biroo ta’uu barattonni ibsanii jiru.
Maanguddoota barattoota waliin hiriiruun gaaffii isaanii aangawootaaf ibsuuf turan aangawoonni “wal geenya” jechuun erga barattoota irraa adda baasanii booda humna Federaalaa nutti waamuun nu reebsiisan jedhu barattonni. Mgaalaa Har-Qalloo eegumsaa fi muddamsa jabaa jala kan jiru ta’uunis ibsamee jira.
Hiriira kana ilaalchisee, aangawoota Mootummaa Godinaa Gujii dubbisuuf carraaqqii goone iyyuu, haga ammaa hin arganne.
Gama biraatiin, jiraattonni Godinaa Shawaa Lixaa, magaalaa Jalduu akka jedhanitti – “Haga barattoonni fi Oromoonni kaan hidhaman hiikamanitti, haga kanneen ajjeesamaniif gumaan ba’utti hin barannu” jechuudhaan kanneen kamisa dabre kana hiriira mormii bahanii turan – barattoonni manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa magaalattii keessaa, Har’a illee “gaaffiileen keenya deebii hin arganne” jechuudhaan, manneen barnootaa isaanii gad-lakkisanii bahan.
Barattooti tun Gurrandhalaa,7,2016 walgahanii mana barnoota isaaniitti himan. Manii barumsaa deebii kenna jedhullee deebii quubsaa hin kennine jedhan jiraattotii tun.
Rakkoon jedhaman deebii argachuu dhabnaan hardha mana barumsaa dhiisanii bahan.Tana irratti gama bulchiinsa naannoo deebii argachuu hin dandeennee.
Gama bulchoota aanaa Jalduu keessaa bulchiinsa mana barumsaa fi bulchiinsa poolisii aanaa irraa deebuu argachuuf yaallee hin taane.


text:
Jilli dhalattoota Oromoo kun kiilo meetira 700 ol qaxxaamuruun guyyaa har’aa deeggarsa lammiilee qe’ee fi qabeenya isaaniirraa buqqa’aniif ta’u Birrii 748,013.18 koree deebisanii dhaabuu buqqaatootaaf laatera.
Sirna walharkaa fuudhinsa kanarratti itti aanaan preezdaantii fi hogganaan Biiroo Qonnaa fi Qabeenya Uumamaa Oromiyaa obbo Umar Huseen rakkoon dhufe carraa tokkoomuu Oromoo qabatee dhufeera; isinis deeggarsa taasistaniif ni galateeffanna jedhaniiru.
Biiroo Dhimmoota Koominikeeshinii Oromiyaarraa akka odeeffannetti walitti qabaan koree deebisanii dhaabuu buqqaatotaa Dooktar Abarraa Dheeressaan lammiileen hedduun buqqa’anis tumsi taasifamaa jiru abdachiisadha jedhaniiru.
Deeggarsa lammiirraa hanga ammaatti taasifamaa jiruun buqqaatonni rakkoo hamaaf otuu hin saaxilamin jiraachisuun, deebisnee dhaabuuf Oromiyaa keessatti manni jireenyaa ijaarramaa jira jedhan.


text:
Damee Boruu Irraa
Mala argatte keessaa tokko Labsii Hattattamaa labsuudhaan uummata Oromoo caalaatti hiraarsuu fi sodaachisuu yaaluu akka tahe agarree jirra. Innis akka ishee baasuu hin dandeenye bareechitee hubatti. Gochi kun hunda caalaa saaxxila ishee baasee akka qullaa dhaabbatu ishee godhee jira. Kan dura qabeenyi biyya sana baayyee gudachaa fi demookraasiin biyyaa sana keessatti hedduu dagaagaa jira jedhanii warri ishee faarsaa ture hunduu wajjin salphate. Beelli karaa tokkoon uummata fixxaa jira. Ishee aangoo irraa turuuf jechaa humna ishee dura dhaabbatu hundaa fixxuuf abbalaa jirti. Haalli kuun lubbuu ishee gabaabsaa jira malee aangoo irra kan ishee tursiisu miti. Ummatni Impayeera Itoopiyaa sana keessa jiruu hunduu ishee xireefatee irratti ka’aa jira.
Innis baasuu didnaan dhiyeenya kana ministra haaraa muuduudhaan waan jijjirama fiduu danda’u itti fakkaatee dhama’aa jirti.Gaaffiin uummata Oromoo ifaa dha.Jijjirama sirna kolonii barbaadaa jira malee jijjirama namootaa mootummaa TPLF ofan miti. Yaroo dhiphuu kana keessa namoota haaraa muuduun uummata mitii mootummaa sana iyyuu hin gargaaru. Warrii kun dafanii waan argatan saamatanii akka warra duraa sooromuuf yaroo gahaa waan hin qabneef hanna irratti boba’uu dhiisanii yaroo mootummaa isaan muudeef hojjetan hin qaban. Mootummaan kun akka lubbuu hin dheerannee argaa jiru. Kanaafuu gargarumaa tokko illee fiduuf hin danda’u.
TPLFiin gara owaala ishee isa dhumaatti gageessuu kan danda’u uummata Oromoo bal’aa fi uumatoota Impaayeera Itoopiyaa ti. Gootonni Qeerroon Bilisummaa Oromoo har’as jabbinaa fi gamnummaan haalla qabatamaa jiru xinxalanii akkaataa itti injifannoon diina kana irra aanan tilmaamuu qabu. Akka hubannaa koo yoo tahe qabsoo bilisummaaf goonu kana keessatti humna nu keessa taa’ee nu diiguu fi diinaaf hojjetu hubannaa gahaa waan kenineef natti hin fakkaatu. Waan hundaa caalaa diina keenya isa duraa kan taate TPLF irratti harka guddaa kan xiyyeefanne natti fakkata. Diina keenya duraa irratti xiyyeefachuun baayyee barbaachisaa dha. Haalli kun yoom iyyuu ija keenya jalaa daachuu hin qabu. Haa tahu malee diina keessaa dagachuun gaagama amma kana jedhamee himamuu hin dandeenye qabsoo kana irratti fiduu danda’a, fidaas jira. TPLFis tahe waraani ishee ilmaan Oromoo qaraa fi sab boontota tahan adda baasanii hin beekan. Mana isaanii, maqaa isaanii , abba isaanii fi haadha isaa tasa beekuuf ayyaana hin qaban.
Kan uummata keenya ficisiisaa jiru namoota nu keessa jiraatanii diinaaf hojjetaa jiran akka tahe eenyu jalaa iyyuu dhokkataa natti hin fakkaatu. Keessattu erga command postiin kun dhaabbate as ganda tokko irra namoota baayyee ajjeessamnii , namoonni dhiba baayyeen lakkawwan immoo akka hidhamanii fi akka bakka buuteen isaan dhabbaman namni hin dhageenye jira natti hin fakkatu. Oromotni command post jedhamu kana wajjin hojjetan hattattamaan dhabamsiisuun lubbuu ilmaan Oromoo kumaatamaan lakkawwamnii baraaruu taha. Waraana keessatti lubbuu jaallewaan baayyee dandamachiisuuf jecha of aarsaa tahanii diina wal irraa qolachuun waanuma jiru. Erga uummanti Oromoo kumaatan kan kan gaagga’amu tahe tahee maaliif namni muraasni command post kana hin qulqulleessinu? Yaroo kanatti humna gahaa yoo hin qabannne humna Agaazii xuquunu hin barbaachisu. Kan shakkii tokko malee duraan dursee baduu qabu Oromota qabsoo bilisumaa uummata Oromoo guufuu tahaa jiran tahuu qaba.. Agaaziin karaa irra deemee beenzina gubee mootummaa kasarsiisa malee waan gadi fidu hin jiru.
Haalla kana akka barame jennee ilaaluun dhumaatii fi dhabamuu lubbuu baayyee akka fiduu dandau hubbannee fala itti barbaaduu qabna. Sabni dhala isaa hin abboomane tokko diina isaa injifatee nagaan jiraachuu rakkina qaba. Uummatni Oromoo bilisa bahee nagaan jiraachuuf duraan dursee ilaa fi ilaameen tahe humnaan waliif aboomamuu qaba. Yoo gareen tokko akkuma gabaan itti toletti fedhii uummata gurgurachuu fi itti daladaluuf ayyaana kan qabaatu yoo tahe warri kan maaliif dhiisa?
Warra diaspora jiran keessa hojii OPDO kana fudhachuuf warra wal saamaan keessa garee lama argaa jirra. Gareen tokko warra kana duraa mootummaa Itoopiyaa keessaa gahaa qabachaa turanii waan hundu harkaa babadee waanuma argamtan butachuuf warra cacabaa jiru dha. Warii kun wal galtee Habashaa wajjin uummuu miti TPLF wajjin yoo tahe rakkina tokko hin qaban amma gahaa isaanii waan xiqqoo argatanitti. Garuu walkaan isaanii yoo’ wheelchair’ dhufan malee deemanii dhufuu guyyaan irraa dumee jira. Gareen lammaffa umuriin gara warraa Qeerroo Bilisummaa Oromootti waan dhiyaatanii actvistoota ofiin jedhu.Yaroo Oromoo bira dhufan waa’ee cunqursaa fi mirga uummata Oromoo dhubbatu. Yaroo warra Habashaa bira deeman akkaataa Impaayeera Itoopiyaa itti dimookraaseen haasa’u. Warri kun waan wal mormuu kana oofaa bakka tokko gahu jennee waan sodannu hin qabu. Isaanuu humna lama jiddutti mecelequuf deemu. Warra duraa wajjin walii galuuf afaan walii iyuu hin beekan . Kana malee kajeeltuun lamaan wal hin jaalatu. Summiin namoota diaspora akka uummata keenya keessa seenee hundee hin godhanne qalbiin tuhachaa warra uummata keenya irra gaagama geesisaa jiru of keessaa qulqulleessuun hojii dursu tahuu qaba.
Uummatni Afrikaa Kibbaa basaastota warra atvistoota dabarsee horiin gurgurachaa ture ragaan erga qabatanii ajjeessuu dhiisanii ibdaan gubuu yaroo jalqaban kaan sodaate hojii basaastumaa irraa lagachuu filata. Yaroo sana mootummaan sanyi balfattuu Apartheid akka dhumee hubbattee aangoo gad lakkiste.
Amma Oromonni TPLFiif hojjetan jiranitti mootummaan TPLF hin jigu. Qeerroon Bilisummaa Oromoo haala qabatamaa dhugaa kana hubbatee humna Oromoo mootummaa TPLF utubee baatee jiru kana jigsuuf qabsoo hadhooftuu gochuuf irratti xiyyeefachuu qaba.Utuu humni Qeerroo Bilisummaa Oromoo warra kana irratti tarkaanfii barbaachisaa tahe kan fudhatu tahee maaliif warri diaspora bakka isaanii buuf wixxifatu?
Injifannoo Uummata Oromoo!


text:
Smithsonian Institution, dhaaba qorannoo fi muuziyeemii motumaan Amerikaa tohatu.Bara 1846 keessa hujii jalqabe waggaatti bajata doolara miliyoona hedduutiin hojjata.
Dhaabi kun baruma baraan mata duree Smithsonian Folk life Festival jedhuun aadaa fi seenaa biyya akka akkaa Amerikaa fidee addunyaan wal barsiisa.
Brana aadaa fi seenaa ummata Keenyaatii fi Chaayinaa dirree National Mall jedhan teessoo mootummaa Amerikaa Washington DC jirtutti baasee sirbaan,faaruun,taphaa khoblaan,faayaa fi waan hedduun addunyaa barsiise.
Qophii tanaa Keenyaa nama 200 caaluutti dhufee,nyaata dhugaatii, seenaa,sirbaa,mana wayaa nafaatii fi faaya nama isaanii fidanii agarsiisan.
Qophiin torbaan lamaaf turte tun guyyaa dheengaddaa dhumatte. Aadaa Keenyaan fudhattee dhufteen keessaa tokko aadaa Boorana Keenyaa, sirba Somaalee, Kikkuyyuu,Kaleenjinii fi aadaa ummata Chaayinaa agarsiisan.
Akka Dr.Waariyoo Areeroo, ministerii aadaa,ispoortii fi aarti Keenyaa jedhutti agarsiisii tun eennummaa keenyaa haga qaraallee caala agarsiifti.
Qophii Smithsonian Institution kopheessite tana irratti sriba jabaan faarsaan,biyyaan faarsan, aadaa fi seenaan faarsan waliin hedduu sirban bulchoota Keenyaa hedduutti itti dhufe.
Keenyaan laftii lake Turkana jedhan lafa lafeen namaa ganna miliyoona tokkoo fi ganna kuma 500 itti argan..aadaa teenna afaan qofaa mitii dudda duubatti deebinee qorannee wal barsiifnaa jedha.
Dr.Waariyo lafa Oromoo hedduu keessa deemee argee aadaa fi seenaa qamnu ka ammaatii fi ka duriillee haa waliin jabeeffannuu jedha.


text:
Afaan Oromo Article
About Afaan Oromo Article
Minneapolis College the first to offer Afaan Oromo in the U.S.by Arijeta Lajka (OPride) – The Minneapolis Community and Technical Coll
Evaluation of Oromo-English Cross-Language Information RetrievalKula Kekeba Tune, Vasudeva Varma and Prasad Pingali
HISTORY OF OROMO WRITING and the Contribution of Dr. Mohammed ReshadBy Dr. Abdulsemed Mohammed
Open Response to Yilikal Getnet , chairman of the ‘Blue Party’. Stop saying “I know for you” Since We Know for Ourselves !!, Part I and IIPart I For Various Logical Reasons, it is better to Use Latin script instead of Geez for Afan Oromo Writing In May 22, 2013, Life Magazine conducted an interview with Yili
Parts of Speech Tagging for Afaan OromoParts of Speech Tagging for Afaan Oromo Getachew Mamo WegariInformation Technology DepartmentJimma Institute of TechnologyJimma, Ethiopia Million Meshesha (P
Oromo alphabet (Qubee Afaan Oromoo)Oromo alphabet (Qubee Afaan Oromoo) Source:
Afaan OromoDate: Sun, 26 Jun 94 10:21:09 +0000 Reply-To: Ben_Parker@padis.gn.apc.org Subject: Afaan Oromoo - the Oromo language and the latin alphabet The Following paper was presented by Tilahun Gamta, Professor of Linguistic Studies at the University of Addis Ababa and author of Oromo
Qubee as an instrument of Oromo struggle for self-determinationThe historicity of the development of QubeeBy Leenjiso Horoo
HISTORY OF OROMO WRITING and the Contribution of Dr. Mohammed ReshadBy Dr. Abdulsemed Mohammed
New Oromo Dictionary App for Smart PhonesRemember when it used to be thought by some elites that Afaan Oromo would break a radio? Well, it never did, and it never will! The Oromo Dictionary is happy to announce that it is releasing the first of its kind: FREE
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO : KUTAA 13-FFAATaammanaa Bitimaa irraa* Dubbiftoo mandhee tanaa, Barreeffata kana kutaalee 12-aan dabran akka argattanii dubbiftan abdachuun, kunoo harras kutaa 13-ffaa itti-fufeen jiraa mee yoo dandeessan ilaala. Dabalees as irratti isin beeksisuu kanan fedhu, kutaan inni harra isiniif
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO : KUTAA 12-FFAATaammanaa Bitimaa irraa* Dubbiftoo barreeffata kanaa, Barreeffata kana kutaalee 11-oon dabran hundaa akka argattanii dubbiftan abdiin qaba. Kunoo, harra immoo kutaa 12-ffaa itti-fufeen jiratii, yoo dandeessan mee ilaala.
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: KUTAA 11-FFAATaammanaa Bitimaa irraa* DURADUBBIIDubbiftoota barreeffata kanaa, mee waan hundaa dura nagaa fi nageenye isin biraa hin dhabamini! Barreeffata kana kutaalee dabran mara akka argattanitoo dubbiftan abdachuun, kunoo harra immoo kutaa 11-ffaa isiniif d
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: KUTAA KURNAFFAATaammanaa Bitimaa irraa* Kutaalee dabran saglanuu akka argattanii dubbiftan abdachuun, kunoo harras kutaa isa itti-fufamu isiniif dhiyeesseen jiraa, mee ilaalaa! SEENSATon Leus furaa isaa keessatti
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: KUTAA SAGLAFFAATaammanaa Bitimaa irraa* Kutaalee dabran saddeettanuu akka argattanii dubbiftan abdachuun, kunoo harras kutaa isa itti-fufamu isinii dhiyeesseen jiraa, yoo yeroon isiniif hayyame mee ilaalaa! SEENSA Ton Leus furaa isaa keessatti jech
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: KUTAA SADDEETTAFFAATaammanaa Bitimaa irraa* Kutaalee dabran torbanuu akka argattanii dubbiftan abdachuun, kunoo harras kutaa isa itti-fufamu isiniif dhiyeesseen jiraa, mee duukaa-bu’aa! SEENSATon Lues innin kan
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: KUTAA TORBAFFAATaammanaa Bitimaa irraa* Kutaalee dabran jahanuu akka argattanii dubbiftan abdachuun, mee kunoo harras kutaa isa itti-fufamu isiniif dhiyeesseen jira. SEENSAKutaa isa lammaffaa keessatti waayeen ba
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: KUTAA JAHAFFAATaammanaa Bitimaa irraa* Kutaalee shanan dabran akka dubbiftan nan abdaddha. Kunoo, harra immoo kutaa isa jahaffaa isinii dhiyeesseen jiraa, yoo yeroon isiniif hayyame mee duukaa-bu’aa! SEENSA
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: KUTAA SHANAFFAATaammanaa Bitimaa irraa* Kunoo, barreeffanni kun kutaa shanaffaan isinii dhiyaatee jira. Isaan kanaan dura dhiyaatan irratti ida’attu jedheen abdaddha! SEENSAAfaan Oromoo keenya, afaan hedduu
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: KUTAA AFRAFFAATaammanaa Bitimaa irraa* Barreeffata kana kutaalee sadan dabran akka argattanii dubbiftan abdachuun, kunoo harra kutaa isa afraffaa itti-fufeen jiraa, yoo yeroon isiniif hayyame mee duukaa-bu’aa! SEENSA
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: KUTAA SADAFFAATaammanaa Bitimaa irraa* Kutaa isa lammaffaa irratti kan isiniif dhiyaate san, akka qalbeeffatan abdachuun, mee kunoo kutaa sadaffaa itti-fufeetan jira. SEENSABarreeffata kana isa dabre keessatti a
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: KUTAA LAMMAFFAATaammanaa Bitimaa irraa* Barreeffata kana kutaa isa tokkoffaa akka ilaaltanii waa irraa qalbeeffattan abdachuun, kunoo harra immoo itti-fufaa isaa isiniif dhiyeesseen jira. SEENSAAfaan tokko heddum
Page Navigation: 1 2 (All)


text:
Ka Paartiilee mormitootaa 21 fi Ehaadeg gidduutti geggeessamaa ture – marii, walitti-dubbannoo duraa, kan har’aa – jechuun – marsaa toorbaffaa irraa gamtaan paartiilee mormitootaa – Medrek hin argamne. Paartii miseensa Gamtaa Medrek ta’e – Koongiresa Federaalawa Oromootti miseensa koree hoji-raaw’achiistuu ka tahan – Obbo Xuruneh Gamtaa akka jedhanitti, Medrekis tahe paartiin isaanii marii haal-duree walitti-dubbannoo paartiilee kan har’aa keessaa bahuun isaa gaaffiilee ijoo sadii ammaan dura dhiheesseef paartii mootummaa irraa deebii dhabuu isaa ti. Medrek, paartii mootummaatti aanee ka filannoo dabre irratti filannoo hedduu dhiheeffate, akkasumas, heddummina uummataa fi bal’ina lafaatiinis kan irra jireessa biyyattii hammate waan ta’eef, paartiin mootummaa kallattiidhaan akka addatti waliin dubbatu, hoogganoonni fi miseensonni paartiilee miseensota Medrek hidhaa jiran akka hiikamanii fi labsiin yeroo hatattamaa akka kaasamu gaafatanii, hoogganoota paartii mootummaa irraa deebii dhabuu isaanii dubbatan – Obbo Xiruneen.
Maaliif akka hafe ka odeeffannoo hin qabne ta’uu – Itti-gaafatamaan waajjira Ehaadeg – Obbo Shifarraaw Shigguxee, kanneen marii sana irratti argamaniif ibsuu isaanii – Eskindir Firew, Finfinnee irraa gabaasee jira.
Kana cuqaasuun qophii guutuu dhaggeeffadhaa


text:
Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa, ka Tokummaa Mootummootaa ka silaa irra-caalaa isaanii oolchuun danda’amu – balaawwan konkolaataa, karawwan irratti dhaqqabaniin lakkoobsi namoota dhumanii Addunyaa kana irratti waggaatti miliyoona dhibba tokkoo fi miliyoona digdamii-shan ta’uu isaa dubbata.
Gabaastuun Raadiyoo Sagalee Ameerikaa – Liisaa Shilaayin, waajira Tookkummaa Mootummotaa Jenevaa jiru irraa, “Gabaasaa Nageenya karaa, ka bara 2015nii” akka gabaastetti biyyoota 180 Addunyaa kana irra jiran irraa ragaa gurrachuun – gabaasaan bara kana qophaa’e kun balaawwan karaa irratti dhaqqaban irraa lakkoobsi namoota dhumanii dabalaa deemuu irraa dhaabachuu isaa ibsa.
Yeroo lakkoobsi konkolaataa dabalaa jiruuu fi lakkoobsi uummataas akka kanatti dabalaa jiru lakkoobsi du’aa tasagabbaa’uun oduu gammachiisaa ta’uu akka ta’etti ilaala.
Ta’us garuu, lakkoobsi gabaasaa kana irratti ba’e akka agarsiisutti, keessumaa dargoonni umuriin isaanii waggaa 15 fi digdamii-sagal gidduu jiru, kanneen sadarkaa aol’aanaatti balaa konkolaataan dhuman ta’uun isaa gaddisiisaa dha.
Kana malees, gama nageenya karaatiin, biyyoota duureyyii fi iyyeeyyii Addunyaa kana irraa gidduu adda-addummaan jiru guddaa ta’uu dubbata. “Balaa konkolaataa Addunyaa kana irratti dhaqqabu keessaa dhibba irraa harki sagaltamni, biyyoota galii gad-aanaa fi giddu-galaa qaban keessatti dhaqqaba.
Garuu, konkolaatota Adddunyaa irra jiran keessaa dhibba irraa harka shanatamii-afur qofa ka biyyoota kana keessatti argaman. Jaarmayaan Fayyaa Addunyaatti, Direktorri Damee Waa’ee dhuklkuboota hin daddabrinee – Itiheene Kiruug akka jedhanitti – du’a balaa konkolaataatiin dhaqqabuun, Afrikaan tokkoffaa Giddu-galeessi Bahaa lammaffaa dha.
Garuu, dhugumatti, waggoota sadan dabran gidduutti biyyoonni 17, seerawwan nageenya karaa ahojii irra oolchuudhaan lakkoobsa du’aa balaa konkolaataan uumamu foyyessanii jiran. Akkasumas, akkuma balaan konkolaataa dhaqqabetti, hatattamaan gargaarsaaf bira ga’uun, lubbuu du’a irraa oolchuuf qooda guddaa qaba – ka jedhan, Kituug akkuma balaan konkolaataa dhaqqabetti, otuu namoonni hubaman wal’aansa fayyaa hatattamaa argatanii, du’a dhaqqabu walakkaan gad-cabsuun akka danda’amu qoranaaleen agarsiisuu isaanii dubbatan.
Du’a karaa konkolaataa irratti dhaqqabu keessaa, dhibba keessaa harki 26, ka namoota Biskileetii oofanii fi miillaan deemanii irra ga’u ta’uu dubbatan, Kiruug. Afrikaa keessatti, lokkoobsichi du’a akkanaa dhibba irraa harka 33 jedhama.
Biyyoota guutummaa Addunyaa irraa keessaa – dhibba irraa harka saddeettama keessatti konkolaatonni oofafman hagi tokko kan ulaagaa nageenya karaa hin guutne ta’uu ilee – gabaasaan Jaarmayaa Fayyaa Addunyaa kun beeksisee jira. Kun keessumaa biyyoota hiyyeeyyii, kan konkolaatota imaltootaa isaanii keessaa dhibba irraa harki-shantamni bara dabre oomishaman keessatti mul’ata – jedha, gabaasichi.


text:
Miseensotni Tokkummaa Barattoota Oromoo Jarmanii (TBOJ) kan nannoo Würzburg, Nürnberg fi München jiraatan Waxabajjii 22 bara 2013 saatii 14:00 irraa egalee amma saatii 19:00 magaalaa Nürenberg kessatti waligayii hatattamaa geggefataniru. Kaayyoon waligayii kanaa: 1ffaa haala qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) yeroo ammaa irratti mariyatuun hubannoo siyasaa argatuu fi 2ffaan seera ca’aa ABO irratti mariyachu ture.
Walgahiin kun haasa semannaa J/Gammachuu Fayisaa, bakka bu’aa koree hojii geggesituu (KHG) TBOJ, fi faaruu alaabaa Oromiyaan ergee banameen booda Miseensi Gumii Sabaa Adda Bilisummaa Oromoo (MGS-ABO), J. Dr. Shugux Galataa senaa tokkummaa barattoota Oromoo Awuropaa (TBOA) wajjin waliitti qabsisuun haala QBO irratti xinxala waligalaa hirmaatota waligayii kanaaf diyeesan. Itti aansuun karaa J. Malkamuu Jaatee (miseensa koree hojii qindeesitu kutaa ABO Giddu-galessa Awuropaa) sirnoota bulmataa TBOA fi TBOJ irratti ibsi kennamera. Mata duree lamaanuu irratti erga ibsii kennameen booda hirmaattooti walgayiicha gaaffiilee fi yaada ijaaroo dhiheessuun marii bal`aa geggefamee irratti hunda‘uun ibsa ejjannoo baafachun sagantaan waligayii kanaa milkiin xumurameera.
Ibsa ejjennoo
Nuti miseensotiin TBOJ walgayii kana irratti hirmaannee haala siyaasaa QBO yeroo ammaa fi seera bulmataa TBOJ irratti ergii mariyanneen booda, ummata Oromoo fi Oromiyaa sirna gabiromfannaa (kolonii) bara ammaa motummaa Habashaa, gartuu wayaaneen (TPLFn) hogganamaa jiru, jalatti gidirfamaa jiru bilisomsuuf qabsoo hadhooftuu hogganummaa jaarmaa ABOn geggefamaa jiru gutummaan tumsaa, akka ca’aa dhaabichaatti gumaata wan nu irraa barbaadamu gama maraan kennuuf qophii ta`uu kenya ni mirkaneesina.
1. QBO hirmannaa ummata Oromoo fi hogganummaa ABOn geggefamaa jiruu ni deggerra!
2. Qabsoo hidhannoo, siyasaa, fi dipilomasii ABO geggessaa jiru diinagideen ni utubna!
3. Qabsoo fincila diddaa gabirummaa karaa qerroo Oromiyaa, barattotaa, fi ummata Oromoo geggefamaa jiru waan nu irraa barbaachisu maraan ni tumsina!
4. Sagalee QBO haala hundaa kessatti firotaa fi dinoota ni dhageessifina!
5. Yakkoota dhittaa mirga-namomaa rogaalee danuun ummata Oromoo irratti karaa motummaa gabironfataa TPLF raawatamaa jiru ni balaaleffanna.
6. Ummata Oromoo biyya irraa ariyatuun qabenyaa fi lafa Oromiyaa samuu fi saamsisuu motummaa TPLF ni balaalleffanaa.
7. Ummata Oromoo fi qabenyaa Oromiyaa irratti yakkoota motummaan TPLF raawataa jiru hambisuuf akka hawaasoti Adunyaa nuuf dirmatan ni gaafanna.
Injifatnnoon ummata Oromoof!
Hirmaattota waligayii hatattamaa TBOJ
Jarmanii (NürenBerg); Waxabajjii 22 bara 2013


text:
WASHINGTON,DC —
Itoophiyaa fi Eerirtaan waan ganna hedduu asitti tahanii hin beenne dorgommii African Nations Championship
ykn Shaampiyoonaa Biyyoota Afrikaa irratti dhiyoottuu waliin taphachuuf qophii jiran.
Dorgommiin jarii kun irratti waliin taphatu ganna sadiin duratti jalqabde garee 16 taphata. Konfidereshiinii kubbaa miilaa Afrikaa jala jirti.Gareeleen kubbaa miilaa Afrikaa jajjaboo jedhan ykn ka hujii kubbaa miilaa kanaan akka dansaa jiranitti taphata.
Itoophiyaa fi Eritaan carraa Naayroobiitti fuudhanitti waliin taphachiisaa dorgommii waancaa Afrikaa Ammajii dhuftu jalqabduun duratti taphachuuf qophii jiran.
Gama kaaniin ammoo CECAFA,Waldaan Kubbaa Miilaa biyya Afrikaa gama Bahaatii fi Gama Jidduu oowwaa deemuutti jirrti.Itoophiyaa fi Ugaandaa tapha jalqabaa moohatanii durumattui yaahuutti jiran.
Itoophiyaan Suudan Kibbaa 1-0,Ugaandaan Keenyaa 1-0 moohatan.Burudniin Somaalee 5-1 moohatte.
Gama kaaniin ammoo dorgommii kubbaa miilaa La Liigaa Barceloonaatti goolii hedduun dura jiraa ka Engliish Pireemiyeeritti ammoo Manchester Yuniteditti tokkessoo.Tana fakkaatti oduun Ispoortii hardhaa.


text:
Xagge 86: Mitte Beeddakko Manna Massaggu
KONNI manni giddo mittichchu angichchunni kulannota roorte xabbanno beeddakko laitto? Kuni manni Yerusaalametenni kai wote, tini beeddakko leeltunsa. Insa Soojjaatinni daggino; ayyaantote yinannireeti. Insa, tini haaro beeddakko mittu ayirradu manchiwa massitanni noonke yite heddino.
Kuri mannooti umo Yerusaalame martu wote, ‘Yihudootaho nugusa ikkanno qaaqqi hiikko no?’ yite xa'mitu. “Yihudootu” yaa wole Isiraeelete su'maati. Mannootuno togo yitu: ‘Ninke Soojjaato hee'ne qaaqqu beeddakko balanxe la'ne, sagandammosira dangoommo.’
Yerusaalamete nugusa ikke noohu Heroodiisi tenne macciishshiti masi. Isi wolu nugusi bayichchosi adhannota dibaxino. Konni daafira kakkalaanote biilla woshshe, ‘Ilamanno yine qaale e'noonni nugusi ilamannohu hiikkooti?’ yee xa'mi. Insano, ‘Qullaawu Maxaafi Beeteleemete ilamanno yaanno’ yite qoltusi.
Hakkiinnino Heroodiisi Soojjaatinni dayi manna woshshe togo yii: ‘Hadhine ilamino qaaqqo hasse. Anino mare isira sagada hasi'roommona, affiniha ikkiro kulle''e.’ Ikkollana Heroodiisi qaaqqo hasi'rinohu shaara yoreeti!
Hakkiinnino beeddakko konne manna massagganni Beeteleeme hadhu; qaaqqu noo taaloote iillituti uurritu. Mannuno minira ei wote, Maariyaaminna qaaqqu Yesuusi hakko no. Insano abbitino elto Yesuusira uyitu. Gedensaanni kayinni Yihowa haaqetenni mannootaho, Heroodiisiwa higginoonte yee kulinsa. Konni daafira mannootu gobbansa wole doogo widoonni higgu.
Heroodiisi Soojjaatinni daggu mannooti gobbansa higginota afiti, lowo geeshsha hanqi. Konni daafira Beeteleemete lame diro wo'minonsarenna lamu diri woroonni noore labballo qaaqquulle baala shine gundanni gede hajaji. Yihowa kayinni balaxe Yooseefira tenne haaqetenni kulinosi daafira, Yooseefi maatesi ledo Gibitse ha'ri. Yannate gedensaanni Yooseefi, Heroodiisi reyinota afiti, Maariyaaminna Yesuusa haare Naazireete higi. Yesuusi lophphinohu hakkooti.
Tenne haaro beeddakko leeltanno gede assinohu aye lawannohe? Mannootu tenne beeddakko la'uhu gedensaanni, Yerusaalame hadhinota qaagi. Sheexaanu Daawuloosi Maganu Beetto shaara hasi'rino; qoleno Yerusaalamete nugusi Heroodiisino shaara hasi'rannota afino. Konni daafira tenne beeddakko fultanno gede assinohu Sheexaaneho.
Maatewoosi 2:1-23; Mikiyaasi 5:2.
Xa'muwa
- Misilete aana noo mannooti ayeooti? Insa giddonni mittu wara'a yite xabbanni noo beeddakko angichchunni kulanni noohu mayiraati?
- Nugusu Heroodiisi mayira masi? Isi mase ma assi?
- Wara'a yite xabbanno beeddakko mannoota massage hiikka iillishshu? Mannootu daggino doogo agurte wole widoonni higge gobbansa hadhinohu mayiraati?
- Heroodiisi mayyee hajaji? Mayira?
- Yihowa Yooseefira ma assanno gede kulisi?
- Haaro beeddakko leeltanno gede assinohu ayeeti? Mayira?
Wole xa'mo
- Maatewoosi 2:1-23 nabbawi.
Ayyaanto Yesuusa la'ara martu wote isira me''e diro ikkinosi? Isi hakkawote hiikko olliira no? (Maat. 2:1, 11, 16)


text: Jaarmayaan tokkummaa guutummaa Itiyoophiyaa miseensoonni fi hoggana paartiichaa keessaa 13 hidhamuu beeksisee jira. Kunis bulchiinsa naannoo uummattoota Itiyoophiyaa gama kibbaa magaala Saawulaa keessatti hojii paartii irratti bobba’anii ituu jiranii qabamuu isaani ibsamee jira. Yeroo ammaatti buufata polisii magaalaa Saawulaa keessatti hidhamanii akka jiran akka gadhiifaman gochuufis Komaand postitti har’a iyyata galfachuu isaa paartiin kun beekaisee jira.Gama kaaniin waajiira komunikeeshinii bulchiinsa naannoo uummattoota kibba Itiyoohiyaaf itti gafatamaa kan ta’an Oboo solomom Haaylu jarreen 13 hidhamuu isaanii odeeffanno qabna kan hidhaman haala nageenyaa waliin wal qabatee malee paartii waliin waan wal qabatu miti jedhu. Dhimmi isaanis qoratamaa jira jedhan.


text:
Sanyiin baadallaa ykn boqqooloo tun hidda gadi fageeffattee,qilleensa hamaallee dandamattee,lafaan wal fakkaattee guddatti
Namii biyya Afrikaa gama Bahtaatii fi Eezhiyaa baadaallaa ykn boqqoolloo, misingaa dabalee midhaan bona dandamatee bisaan diqqonon bahaa qabaachuu fedha.Fedhii qofaa mitii midhaan kun guddoo bara rakkoolleetti malkaa nama dabarsan.Saayintistootilleen mala warra baruma baraan laftii bona itti taatu tanaan qarqaaran falumatti jiran..
Warra Keenyaa ka sanyii bona dandamatti jedhan facaafatee jireenni nuu wayyaahe jedhu keessaa tokko maatii obbo Philip ka Magaalaa Machakos.Namii kun Keenyaa gama Dhiyaa qubata.Manii nama kanaa baran kana hin beelomne.Yoo namii beelahuu innii quufee bula.Mala jireennaa jabaa dhawate.
Sanyii midhaanii ta KDV4 jedhanitti akkana isaan gargaaree buluuniitti jiran.
Sayniin filatamtuun akkanaa haga gosa 20tti jira.Sanyiin baadallaa fi misingaa ta mala itti dhahanii jireenna namaatiin qajeelchuuf itti jirna hedduu.Dhaabii Keenyaa ta bona dandamattu irraa bitan Dryland Company jedhan. Qonnaan bulaa hedduutti mala kanaan jiraachuutti jira.Akkanaan jireenna isaanii wayyeeffachuutti jiran.
Gama kaaniin ammoo E.Waste ykn qaanqeen mi’a elektirii ykn elektirooniksii gatame keessaa baatu hadhaa hamaamtuu lafa keessatti uumtee qilleensa naannootii fi biyyeellee balleessiti.Biyyitii guddatte hedduun seera mi’a akka kompiyuuteraa,bilbilaa harkaa,faaksii fi waan hedduu gatame keessaa bahaa tohataniin qaban.
Mee qophii misoomaa tana MP3 irraa nuu caqasaa.


text:
Hojiin Abbaa Seerummaa fi Abbaa Alangummaa beekumsa fi Ogummaa barnoota ol’aanoottii keennamuun alaa gahumsa fi dandeettii addaa kan gaafatuu ta’u ni beekkamaa. Instiitiyuutichiis, kana hubachuudhaan sagantaa leenjii hojiin duraa hundeesseera. Hundeeffamarraa kaasees hanga xumura bara 2008tiitti Ogeessota seeraa 2025 sagantaa kanaan simatee Ogummaa Abbaa Seerummaa fi Abbaa Alangummaatiif gahumsa hubannoo, dandeetti gahumsa fi Naamusa Ogummichii barbaadu gonfachiisuun qulqullina keenninsa sirna haqaa Naannichaa mirkaneesuun danda’ee jira.
Bara kanaas, Ogeessota seeraa Barnoota Ol’aanoorraa ebbifamanii lakkoofsaan 397 ta’an simatee dandeettii Ogummaa, naamusa Ol’aanaa, ilaalcha sirrii fi qulqulu ta’ee akka qabatan, sirna heera fi seeraa
kabajatanii kabachiisan Akkasumas, ilaalchii tajaajiltummaa ummata daran mirkaneessuu dnada’an irrattii ji’ottan kudhaniif leenjiisaa turee bakka anga’oota Ol’aanoo argamanittii Waxabajjii 20/10/2009 ebbisisee jira.
Contact Us Now!
Oromia Justice Sector Professionals Training and Legal Research Institute
Tel: 022-110-0511
Email: desken2006@gmail.com
Facebook:Oromia Justice Sector Professionals Training and Legal Research Institute


text:
Qabsoo Bilisummaa Oromoo Fi Wal-Xaxiinsa Gaanfa Afirikaa
Duubbee Gaanfa Afirikaa
Biyyotni Gaanfa Afirikaa biyyoota ykn godinoota Afirikaa biroorraa seenaa fi qubsuma adda qabu. Sababiin isaa daangaan lafa isaani walitti isaan hidha. Jaarroota baayyeef lolli qaxxa muraa fi biyyota keessatti geggeffama ture. Lolli wal- irra hin cinnee waggota dheeraaf deema jira. Biyyota kana keessa dimookiraasiin dhabamu fi olantumma ykn angoo siyasaa, waraanaa fi dinaagdee humna waraanaa fi tikatu of harkaa qaba. Biyyotni Gaanfa Afirikaa uumama isaani irraa kaasee hanga hammatti lafa wali wali isaani kajeelaa fi dangaa wal-irra fudhachaa jiratu. Teessumni lafaa fi sanyummaan saba isaani walitti hidhaadha.
Saboonni Gaanfa Afirikaa seenaa, aadaa, amantii fi sanyummaa sabaa wal-fakkataa qabu. Waggota dheeraaf saboota giddutti lola gosaa, amantii fi daangaa wali weraruutu adeemaa jira. Saboonni kunnin irra hedduun isani dhufaati isaanii giddu galeessa Baha fi Araba akka ta’etti himatu. Kaan isaani immo dhalatama Gaanfa Afirikaa ta’u himatu.
Sabotni Gaanfa Afirikaa gariin biyyota Dhihaa ni aabdatu kaan immo ni komatu. Seenaan siyasa godina kana harkisoo fi hidhata biyyota Dhihaa qaba. Harra ille biyyotni Dhihaa, Bitaa fi Eshiyaa godina kana keessaa qabenyaa, waraana, hojjetootaa fi dinagdee gurgudda qabu. Sochiin Godina kana keessatti godhamu biyyota Dhihaa ni yaadessa ykn ni gammachiisa. Kanaaf sochiin saboota Gaanfa Afirikaa ija warra Dhihaa jalatti tikfamaa jira.
Mootummoonni godina Gaanfa Afirikaa saba isaani caalaa humnoota alaa ykn Dhihaa sodaatu/kabaju. Saboonni godina kana qaroomina fi ejjannoo dhawataa fi cichoomina qabachuun saboota Afirikaa biroorra amalaa fi ilaalcha addaa qabu. Saboota Afirikaa keessaa baayyinaan saboota Gaanfaa Afirikaatu biyya lafarra faca’ee jirata. Kunis sababa loloota ganna dheeraa goodinichatti adeemsifama jirurra ka’a.
Akkuma biyyotni Dhihaa Gaanfa Afirikaa keessa harka seensifatan biyyotni Arabaas godina kana keessaa seenuuf carraqa jiru. Kanaan wal-qabate godinni kun dirre wal-dorgommi biyyota Dhihaa fi Arabaa taate argamti. Kanarra ka’uun waanti sabonni godina kana godhan harkisa fi hidhata dheeraa qabata dhufe.
Saboonni godina kana lafa wali walii isaani wal-irra fudhachuf daangaarratti lola addan hin cinne kan jaarra baayyetu deemaa jira. Fkn Sumaliyaa fi Oromiyaa giddu lola waggota dheeratu tu deema jira, Sudan Kaabaa fi Gondar irran falmi siyasa lafarratti hunda’etu waggota dheeraaf deema jira, Sudan Kaabaa, Misiri fi Itiyoophiyaa giddu falmii siyasaa galaana Abbayyaatu deemaa jira. Halli qilleenssaa fi tessuma lafa isaanis inaffaa fi saaminsa lafaa kanaaf shora olana qaba. Fkn Kaabaa fi Bahii Gaanfa Afirikaa gammojjii yommu ta’u Dhihaan immo baddaadha. Teessuma lafaa fi jijjirama qilleenssaa kanarra ka’un balaa fi diigamsa hammas hin jedhamneef wal-saaxiluun wal-gaga’aani diinummaa hundee wal-giddu ka’a jiru. Lolli gosaa biyyota keessaas dhibdee guddadha.
Misir teessuma lafaan godina Gaanfa Afirikaa irra fagaatullee aadaa, amantii, dinagdee fi seenaa dhan isanitti hidhamti. Misir Gaanfaa Afirikaa qofa osoo hin taanee Bahaa Afirikaa wajjin dinagdee dhan walitti hidhamti. Lagi Abbayaa Itiyoophiyaa, Sudaan Kaaba, Misir, Sudaan Kibba, Ugandaa, Tanzaniyaa fi Ruwandaa, Kongoo fi Burundii walitti hidha. Kanaaf Misir Gaanfaa Afirikaarran qaarite Baha Afirikaa qaqabdi hidhatiinsa dinagdeetin. Walitti hidhatiinsa dinagdee kana siyasatu walitti gudunfee jira.
Kenyan seenaa Gaanfa Afirikaa fi Kaaba Afirikarra seenaa addaa mataa ishee qabatulle gidduu isaanitti marfamte waan jirtuuf waanti godinichaa fi naannowwan sanatti ta’u cuftinu ishe ilallata. Sababiin isaa sabooni godina kanaa kitilan Kenya keessatti baqattumma fi hirkattummatin jiratu. Sabonni godinicha fi qabsa’onni isaani cuftinu Kenya keessatti wal-argu ykn wal-qaxxaa muru. Biyyotni Dhihaas Kenya keessan dhimmota godinicha hordofu. Akkasumas biyyota godinicha wajjin daanga wali qooddatti.
1 Qabsoo Bbilisummaa Oromoo fi Werara Sumaalee Jalqaba
Qabsoon Bilisummaa Oromoo bifa hammayyomaan bara jaatamota keessa sochii warraqsa baratootaa sadarkaalee adda addaa keessatti jalqabe. Sochiin kun deeme deemee waggota muraasa booda Warraqsatti jijjiramun humni waraana mooticha Hayilee Sillasee angoo siyasa impayeericha fonqoolcha mootummatin dhuunfate. Kanaaf waanti abjootame hafee humni hin egamin mooticha bakka bu’e impayeericha afaan qawwen tiksuu fi saboota cunqurfamoo cunqursuu itti fufe. Kanaaf namoonni sochii baratootaa sana sochosa turaan warri wareegama irra bararamaani fi kan biroon wal-ta’ani qabsoo hidhanno gadi dhaabuf dirqaman.
ABO’n qabsoo hidhanno, siyasaa fi hariiroo hajaa alaa bifa qindawaa fi tarsimawaan eegaaluuf qophii yommu xumuratu deggersa, duubbee fi michumma biyyota ollaa fi fagoo barbaacha eegale. Kanaafuu bara 1975 jila, Sumaliyaatti ergate. Jilli sun Sumaliyaa ga’ani egeree Oromoo fi Sumaalee walin qabachuuf malan mootumma Said Barre’tif erga ifa godhani booda guyya biratti wal-argani ballinaan dubbachuuf beellama fudhatani biyyatti deebi’ani. Baruma sana keessa guyyan beellama isaani geenyan marsa lamaffa ABO’n jila bira Sumaliyaatti erge. Jilli marsa lamaffaaf Sumaliyaatti bobba’e bu’a/ wal-ta’insa tokko malee deebi’e gale. Jilli marsaa lamaffaa kunis erga mootummaa Sumaalee Said Barre tin durfamu dubbisani. Sanaan booda keessa isanitti rakko isaan dura hin qabnee fi hin egnetu isaan mudate.
Sadarkaa sanatti Sumalootni sagamtaa lafa Oromoo hamma laga Hawwashitti qabachuu fi daangaa Sumaliyaa gudditti ijaaruf qophii eegalaniru. ABO’n immoo akeeka Sumalootaa akka kanatti quba hin qabu ture. Yeroo haasaan mootummaa Sumaalee wajjin godhamu kanatti Jaarraa Abbaa Gadaa fi murni isa wajjini mana hidhaa Sumaliyaa keessatti dararaa fi rakko jabatu irra ga’a jira. ABO’n ‘Sumalootni Sumaalee akka isaani; Ogadeeniyaa Bilisoomsuuf deemu, nutis Oromoo Bilisoomsuuf qabsoofna’ jedhani yaadaa fi of amansisaa turan malee daangaan Sumaliyaa Gudditti walakkessa Oromiyaa nyaachuuf akka deemu hin yaadne turan. Bara 1976 iccitin Sumaloota ABO tif ifa ta’a dhufe. Kanaaf hariiroo mootummaa Sumaalee wajjin qabachuuf abjootaa turan irra abdi kutachuun dhaaban. Bara 1976 qabsoon hidhanno Dirre Bahatti marsa lamaffaaf deebite eegalamte abdachiisa ta’a dhufu fi sochin siyasaa maagala keessatti godhamu dhiphachaa dhufuun wal-qabate hogganoonni fi bu’uressitootni ABO Dirretti ba’uuf dirqama dhufan. Kanafuu Hayyu dureen ABO obbo Magarsaa Barii fi qondaaltootni fi miseensonni koree giddu irra jalaan Dirre Baha tti qabsoo hidhannorra qooda fudhachuuf Dirretti ba’an.
Waraanni Bilisummaa Oromoo/WBO tartiibaan Dirre Baha tti ijaarama oso jiru Sumalootni sochii WBO dhaga’an. Akeekii Sumalootaa utuu galmaa hin ga’iin Oromoon waaranaa/jaarmiyaa isaaf dhaabatu argachu isa akkuma dhaga’anin labsii waraana 1977 seenuuf jarjaran. Sadarkaa kanatti mootummaan Dargiis hin tasgabbofne. Sababiin isaa warraqsa 1974 booda humnoonni sochi baratootaa keessa turan Dargii angoo siyasaa irraa buusuuf mormiin isaani gama hundaan jabaacha dhufe. Kanaaf ‘Sumalootni akka salphatti injifanne daangaa keenya ballifanna’ jedhani of soban. Sumaalootni weerara 1977 Baha Oromiyaa irraan jalqaban hamma Jijjigaatti humna waraanaa isaani ol fidan. WBO fi waraana Dargii waluma qixa waraanu turan. Kanaaf WBO’n of dandamachiisuuf tarkanffi ittisa fudhachu dirqame. Kanaaf adda durumman weerara Sumaalee qolachuu keessatti shora olaanaa xabateera. Sumaalootni waanti isaan abjootan hafee of duuba deebi’uuf dirqisiifaman. Hata’uyyu malee Qabsoo Bilisummaa Oromoo/QBO fi ummata Oromoo irratti gadoo qabatan. Kanaafu tooftaa fi shira haxxummadhan masakameen QBO dhabamsiisuu fi diinoota horuufi jalqaban. Kanumarra ka’un humnoota Abisiniyaa/Kaaba Itiyoophiyaarran qabsoo hidhanno geggessan warra akka Adda Bilisaa Baasaa Ummata Tigiraayii/ABUT ykn Weyane fi Adda Bilisa Baasaa Ummata Eritiryaa/ ABUE ykn Shabait wajjin hariroo sadarkaa adda addatti qabaachaa turani, qabaachaa jirus.
Bara 1980 keessa hogganni ABO abdi kutanna tokko malee jila sadarka adda addaatti mootummaaa Said Baree tti ergachu jalqabe. Jilli sun Moqaadishoo ga’e Said Barre wajjin haasa’e Dirre Bahatti deebi’e waamicha sirnaa mootummaan Sumaalee hoggantootaa fi qondaaltoota waraanaatif godhe hoggantoota Dirre Bahaatti hime. Kanumarra ka’uun hogganni dhaaba wali gala; Hayyu duree, hoggansa miseesnaa koree hojii rawwachiiftuu, koree gidduu fi qondaaltoota waaranaa dabalate namni kudha tokko, Moqaadishoo dhaqaani mootummaa Sumaalee Said Barre wajjin haasaa sirnaa gochuuf amna eegalan. Erga jilli kun daangaa Sumaaliyaa; Ogadeniyaa seenee lafa Shinnigaa jedhamutti loltootni riphani isaan eegaa turaanin marfamani to’anna jala olan. Sana booda kaayyoo fi adeemsaa isaani erga qoratani booda amanitin adda baasani ajjesuuf ‘Kiristiyaanni as goraa Musilimni achi goraa’ jedhani. Jilli kun ‘nuti amantaan adda hin baanu sababiin isaas nuti Oromumma irratti malee amantii irratti hin ijarmne; nuti Musilima ykn Kiristiyaana osoo hin taane Oromoo dha’ jechuun didani bakka tokkotti bolla tokko keessatti jumulan Ebla 1980 tti ajjeffaman. Gochaa fi shira Sumaloota kana shiftoota Sumaaleetu godhe jedhame irra tarame hamma harratti. Garuu Sumaalootni QBO fi ummata Oromoo naannoo sana dhabamsiisaani daangaa biyya isaani hamma laga Hawwashitti balliffachuu abjuu isanirra boodatti deebi’ani hin beekan humna itt dhaban male. Kanaaf harra diinoota QBO fi ummata Oromoo wajjin tumsa sadarkaa adda addaa guyya guyyan ol guddifacha jiru. Tumsii sumaaleen humnoota Abisiniyaa Afaan Tigirinyaa dubbatani wajjin qaban tumsa tarsiimoo malee toofta ykn yeroo gababduti jedhani qabsa’onni Oromoo of gowwomsaa jiru.
1.1. Wal-xaxiinsa Siyasaa Gaanfa Afirikaa
Sumaalootni bittaa garbummaa jalaa Adolessa1960 bilisa ba’ani. Battaluma walaboomanitti Sumaalee Land fi Sumaaliyaan waliitti dabalamani Sumaaliyaa guddiitti ijaaruu irratti wal-ta’an. Adeemsii Sumaalootni ittin Sumaaliyaa gudditti ijaaran kunis humna waraanaa fi afaan qawwee ta’u irratti wal-ta’an. Akka ilaalchaa fi ejjennoo isaanitti ‘Sumaliyaan biyya guddoo fi jalbduu tokko turte dhufaati humnoota garboomffatoota Awurophaa dura’. Sumaalootni ‘Humna garboomffattuu Awurophatu Sumaaliyaa bakka ja’atti qircate’ jedhani amanu. Kanaaf ‘Sumaalootni biyyota garaagaraa keessa jiraan akaakuu garbummaa garaagaraa jala jiru’ jedhani yaadu. ‘Daangaan biyya keenyaas sharafamera’ jedhani waan yaadanif daangaa fi saba isaani bilisoomsaani ofitti dabaluuf qabsoo eegalan. Sumaliyaan bakka ja’atti qircamte sunis: Sumaalee Abbo; Oromoo, Ogadeniyaa/Itiyoophiyaa, Jibuutii, Sumaalee Land, Sumaaliyaa fi Sumaalee Kenya ti. Biyyoota kana cufa keessaa Sumaalee walitti deebisaani Sumaaliyaa gudditti ijaarutti hundumtii isaani ejjenna tokkon weerara 1977 Bahaa Oromiyaatti eegalan.
Adeemsa Sumaaliyaa gudditti ijaaruu keessa QBO fi mootummaan Said Barre wal-dura dhaabbanna gudda kan hoggantoota ABO hamma Hayyuduree tti gaga’e sanan osoo hin dhaabbatin kara kibba Bahaa Oromiyaa tin Sumaaleen Abboos dhibdee biraa ture. QBO’n bara 1963 kibba Bahaa Oromiyaatti eegalte sana gara qabsoo dantaa Sumaaleetti jijjiruuf Said Barre qabsiicha bute. Kanarra kan ka’e QBO karaa kibba Bahaa eegalte sun dantaa adda addatin nashaa’amte waan irra maddite irra maqxe hamma 1991 mootummaan Dargii fi Said Barre golgoola’anitti. Kufaatii mootummaa Said Barre tin wal-qabatee qabsoon Sumaaliyaa gudditti fi Sumaalee Abboo ni fashale. Sumaaliyaa gudditti ijaaruun hafnaan Sumaaleen akka sabaa fi biyyatti wal-jiraachisu dadhabani lola gosaa fi amantitin Sumaaliyaan ijaaramte utu hin xumuramin diigamte. Hamma harratti lola gosaa fi amantitti jiru. Kunis naanna’e naanna’ee QBO gaga’a jira.
Sumaalootni daangaa Sumaaliyaa gudditti hamma laga Hawwashitti Sidaamaa dabalate ballifachuuf qabsoo godhan keessatti kisaaraa guddan waan irra ga’eef of duuba deebi’ani ille ilaalchii sun hamma harratti laphee Sumaaloota keessa hin duune. Sababiin isaas lafa gabbataa, jiidhaa, qonnaa fi bishaan qabu qabachuuf hawwa jiru. Kunis lafti Sumaaloota irra heedduun gammajjii fi lafa qonnaaf hin mijanne gogaa ta’u isaatif lafa baddaa fi bishaan qabu dhuunfachu kajeelan. Kana keessa waanti Sumaalootni abjootan gufannan QBO wajjin wal-dura dhaabbanna godhamen wal-gufachisan.
ABUT fi ABUE waajjira Moqaadishootti banatani Sumaaliyaa keessan biyyota garaagaraa irraa gargaarsa; meeshaa waraanaa, nyaataa fi birrii heedduu argataan. Garuu ABO’n waajjira banachuun miti qabsa’onni mirga baqatummaa mootummoonni gamtooman/MG addunyarra tti iyyamun Sumaaliyaa keessa yeroof jiraachun dadhabame. Kana cinatti rakko amantii, gosaa fi naannummaa qabsa’oota Oromoo keessatti gadi dhaabuuf ijjibata irra mayi godhanitti hin milkain hafan.
Bara 1991 booda erga Sumaaliyaan bakka lamatti addan foxxoqtees hoggantootni ABO Sumaale Land fi Sumaaliyaa keessan duubbe godhatani socho’uuf yaalan ille itti hin milkoofne. Sababiin isaas ABUT wajjin sadarkaa Gaanfa Afirikaatti wal-ta’insa tokkorra waan ga’anif. Gaafa sana kaase hanga harratti humnoonni tikaa ABUT Sumaaliyaa keessa akka garaa isaanitti socho’un naannicha to’ata jiru. Kufaatin Sumaaliyaa inni dhumaa 2006 kaafte bulchiinsa waraanaa fi tika ABUT jala jirti. Bara 2006 dura yeroo Sumaliyaan bulchiinsa gosootaa fi amantii jalatti bittinnoftee turtes ABO’n Sumaaliyaa keessan qabsa’uuf ijjibata irra mayi godhulle wareegamarran kan hafe jijjiramni hin uumamin hafe. Qabsa’oonni heedduun Dooyyaa ABUT tin Sumaaliyaa keessaan butama turan, butamaa jirus.
Jiibuutin biyya xiqqo naga qabeetti taatee qarqara galaanatti waan argamtuuf qubsuma waraana galaanaarra naannoo sanatti godhamurra fayidaa heedduu biyyota garaagaraa irraa argata jirti. Kunis akka isheen biyya of dandeesse taatee itti fuftuf shora olaanaa xabataa jira. Akka ABUT dhiibbaa karaa heedduu irratti godhaa jiraanif kanaan dura Itiyoophiyaa jalatti dhuunfatamte. ABUT dinaagdee fi humna waraanaan naannoo sana kan isa gitu ykn sodaatu waan hin jirref Jiibuutii keessa maadhheffatani sochii Yemen fi Eritiyaa keessaa to’atu. Humni tikaa ABUT Jiibuutii akka biyya isaanitti ofitti amantummaa dhan keessa socho’u. Kanaaf humnoonni isaanin morman Jiibuutii keessan socho’u fi gargaarsaa adda addaa seensifachuu hin dandeenye. Qabsa’oonni heedduun Dooyyaa ABUT tin Jiibuutii keessaan butamaniru, butamaa jirus.
Yemen teessuma lafaa fi miseensa biyyota Gaanfa Afirikaa ta’u baattulle harkisaa fi hidhata siyasa godinicha qabdi. Waggota dheera duraa kaase sochiin Itiyoophiyaa keessatti taasifamu Yemen keessatti hidhata fi miiltumma qaba. Hamma Tokkumman Soviet diigamutti Yemen biyyota giddu gala Bahaa fi Gaanfa Afirikaaf giddu gala daldala siyasaa biyyota bitaa turte. Kanaaf wanti Yemen keessatti godhamu eegeen isaa Itiyoophiyaa keessaa mullata. ABUT wal-ta’insa tikaa fi waraanaa Yemen wajjin tolfatanin qabsa’oota heeddu butaniru, butaa jirus.
Kenyan miseensa Intergavernemantal Authority on the Development/IGAD erga taatee booda ABUT jalatti bitamuuf dirqamte. Isa duras humni tikaa ABUT akka hoggantootni ABO fi qabsa’oonni Oromoo Kenya keessa hin qubannef dhiibba heeddu godhan. Bara 1995 kaasee ABUT mootummaa Kenya wajjin wal-ta’ani hoggantoota fi qabsa’oota heedduu Kenya keessa butan turan, butaa jirus. Dooyyaan ABUT hidhanno dhan Kenya seenani tarkanffi waraanaa heedduu qabsa’oota Oromoo irratti fudhan. Qabsa’oota gariin immo balaa konkoolaataatin jumulan fixan. Humni tikaa Kenya malamaltumma dhan nashaa’amani qabsa’oota baqatummatin biyya isaani keessa jiran basasani Dooyyaa ABUT kenna jiru.
Mootummaan Sudaan Kaabaa fi ABUT akka dhaaba biyya tokkotti wal-abdatu. Hariroon kunis kan galgala tokkotti uumame osoo hin taane seenaa dheeraa qaba. Bara 1991 booda sochiin ABO Sudaan keessaa daangeffame. Waajjirrii, mooraan leenjii Dirre Dhihaa fi Radiyoonin Sagalee Bilisummaa Oromoo/SBO’n cufaman. Qabeenyaan ABO Sudaan Kaabaa keessa qabata tures ni saamame. Hoggantootni fi qabsa’oonni heedduun Sudaan Kaabaa keessaan butamaa turan, butamaa jirus. Wareegama fi gaga’ama heedduutu Sudaan Kaabaa keessatti baafamaa jira. ABO’n mootummaa cee’umsaan booda kufaati isa mudaterra dandamachun 1995 miseensoonni WBO fi qondaltootni ABO Dirre Dhihaa deebisani gadi-of dhaabun qabsoo hidhannoo akka haaratti eegalan. Shira mootummaan Sudaan Kaabaa fi ABUT xaxanin WBO’n birgedi tokkotti gaashu Sudaan Kaabaa keessatti hikkachifame facaafame. Hidhannoon isaan wareeegaman waraana ABUT irra biyya keessatti hiikkatani fi boji’an Sudaan Kaabaa keessan deebifamef. Humni WBO gaafa sana facamfame deebi’e of ijaaru dadhabe gaga’ama adda addatin bittinna’e. Mootummaan Sudaan Kaabaa yakka duguggaa Sanyiin himatame yeroo biyyota gamtoomanin barbaadamu kanatti Itiyoophiyaa keessa yaaddoo male deema. Dooyyaan Sudaan Kaabaa dhibbotan lakka’amantu Itiyoophiyaa keessa jirata. Qondaaltootni Sudaan Kaabaa heedduun isaani bakka dawwatoota tuuristi; Sodaree, Langanoo, Bushooftuu fi kkf’atti tti bashananu. ABUT gargaarsa maqaa nageenya Gaanfaa Afiriaa fi piroojeektii/project adda addaan biyyota Dhihaa irraa argatanin Dooyyaa Sudaan Kaabaaf miinda baasuuf. Dooyyaan ABUT, Sudaan Kaabaa fi Eritiyaa walitti dhi’acha dhufuu keessa darbani wal-keessa seenaa jiru.
Adda Bilisummaa Ummata Sudaan Kibbaa/ABUSK fi ABO ‘n 1984 – 1990 tti wal-loolaa turan. Bara 2011 booda ABUSK mootummaa Sudaan Kibbaa ta’e hoggansarra jira. Sudaan Kiibbaa ijaarama osoo jirtu diigamte. Kanaaf waraanaa ABUT tu wal-irra isaan tiksaa jira. Lola gosaa fi saamicha dinaagdeetin mootummaan Sudaan Kibbaa bakka lamatti addan ba’e jira. Kanaaf Dooyyaan ABUT maqaa nageenya naannicha jedhun Sudaan Kaabaa keessa buufate sochii naannicha to’anna isa jalatti bitaa jira.
Ummatni Afaan Tigirinya dubbatu Marab oli fi gadi saba Afaan, aadaa, amantii, seenaa fi kaayyo tokko qabudha. Qondaaltooni ABUT fi ABUE firummaa dhiigaa fi hiriyumma walin qabu. Wal-dhibden isaan giddu jirus wal-dorggommi namoota mursaati male dhibde saba keessa jiru miti. Harra ummatni gama lamanu jirenya hawwasumma walin jirachaa jiru. Dooyyaan ABUT Eritiriyaa keessa, Dooyyaan ABUE immoo Itiyoophiyaa keessa jiratu. Diasporan warra galaana Diimaa durooman maqaa misooma/investment jedhun Itiyoophiyaa keessa dhangala’ani saamicha diinagde tti jiru ABUT wajjin wal-ta’un. ‘ABUT Oromoo fi Amaraa wajjin dinagdee Itiyoophiyaa fi angoo siyasaa qooddachuf qophii miti garuu humnoota Afaan Tigirinyaa dubbatan Marab Oli wajjin nu saamani, duroomani quufani buluuf qophiidha’ jedhe obbo Leencoo Lataa. Yeroo Fincillii Diddaa Garbummaa Oromoo ABUT hudhee qabe jiru kanatti ummatni Afaan Tigirinya dubbatan Marab oli akkuma warra Marab gaditti yaaddoo fi cillanffanna isaan ABUT tif qaban saba-himale hawwaasa irra arga jirra.
Humni tikaa ABUT gaalaana Diimaati qabe hangaa kismayotti, galaana Indiyaatii qabee hangaa Daarfuritti caasaa isa dirirfate godinicha to’anna ABUT jalatti eegaa jira. Alaarran naannoo keenya yommu ilallu QBO marfama hamaa fi wal-xaxaa kana keessa jirti. Biyyaa keessaan immo sabonni bicuun olla Oromoo fi Oromiyaa keessa jiran sodaa guudda QBO irra qabu. Yoo Oromoon Bilisoome jiraachu akka isaan hin dandeenyetti wagga afurtama olif Habashonni itti lallaba jiru. Ummatoota sabummaa fi biyya himatu hin beekne kitilan lakka’amutu Oromiyaa keessa jirataa jira. Qabeenyaa uumamaa Oromiyaa keessa jiru irratti saboonni heeddun hirkatani waan jiraanif jiraachuu fi dhabamu isaani murteffattu Oromiyaarratti. Sumaaleen rakko nagaa fi tasgabbi gudda utuu qabdu sana moggatti dhiisani lafa Oromoo murachuuf lolatti seenun isaani lafa gabbataa, jiidhaa, baddaa fi bishaan qabu barbachaaf. Sumaaliyaan laaga lama kan Oromiyaa keessa maddu irratti hirkatte jiratti. Lagni sun yoo irra jallifame bishaaan maleyyi ta’u jechudha. Namni immo bishaan male hin jiratu. Kanaaf daangaa biyya isaani hamma Hawwashiitti ol butachuu kajeelun sun madda lageen sana daangaa biyya isaani keessa olfachuf. ‘ Gogaa koofaan jibbama’ jedhe Weenniinin mammaksa Oromooti.
Biyyota Dhihaa, biyyota ollaa ykn Gaanfa Afirikaa fi saboota Itiiyoophiyaa ollaa Oromoo fi Oromiyaa keessan QBO yommuu ilallu diinaa malee fira tokko ille hin qabdu. Erga gaafa Oromoon bitta garbumma Habashaa jalatti garboomuuti hanga harratti hallii biyya keessaa, naannoo Gaanfa Afirikaa fi addunyaa guyya tokkollee QBO tif mijatee hin beeku. Keessa Oromoo fi QBO yommu millannus dadhabbina heedduutu jira. Dadhabina keessa kana yoon saba-himarratti dubbachu baadheyyu bakka lamattin hiira ilala. Isaanis:
- Dadhabinaa ummata Oromoo keessa: jaarmiyaa siyasaa fi jaarmiyaa garaagaaraa jalatti ijaaramu hanqachutu guddate mullata. Oromoon baayyiina lakkofsa uummata male baayyinaa qabsa’oota hin qabu. Lakkofsi ummataa fi bayyinni qabsa’oota Oromoo waan nama aja’ibudha. Oromoon saba balla Gaanfa Afirikaati qabsa’oonni Oromoo garuu qabsa’oota sab-bicuu gadi.
- Dadhabinaa qabsa’oota keessa: qabsa’oonni afaan tokkocha dubbachu, hirira tokkicha seenuu, kaayyoo tokkichan masakamu, fi ejjenno tokkicha qabachu hanqachutu dirre ba’e alagaan ittin QBO fi sabichatti qoosaa jira. Kanaaf ummatni hangam yoo fincile illee jaarmiyaa ititaa fi jaba sadarkaa adda addatti bakka isa bu’u waan hin qabnef kisara male bu’a buusaa hin jiru 1991 as. Qabsa’oonni Oromoo wali isaani fi diinaa isani irratti wal-qixa qabsa’a jiru.
2 Humnota waraana Galaanarra Biyyota Dhiha, Arabaa fi Qabsoo Bilisummaa Oromoo
Erga 2001 tti AL-Qayidaa/ fiinxalessii Isilamaa Addunyaa gooluu egalani kaasee biyyotni Dhihaa xiyyeffanna isaani gara giddu galessaa Bahaa, Kaaba Afirikaa fi Eshiyaa tti deebisan. Kanaaf biyyotni Gaanfii Afirikaa qalbii biyyota Dhihaa harkiisaa jiru. Kunis tooftaa fi tarsiimoo waaranaaf mijataa waan ta’ani fi galaanaan marfamani waan jiranif. Rakkon keessa Gaanfa Afirikaas gadi fagoo fi wal xaxaa ta’uu dhan rakko finxaleessitootni umaanin walitti hidhata waan qabuf. Amerikaa, Awurophaa, Raashaa, Chayinaa fi biyyota Araba dabalate biyyotni heeddun humna waranaa gudda Gaanfaa Afirikaa irra naannessani qubachisaani jiru. ABUT dorggomme kana seenuuf humna waraanaa gudda Sumaaliyaa, Jibuutii fi Kismayo tti mooraa waaraanaa guddaa tolfatani waaraana akka ofi barbaadanitti ajajaani fi fedhi isaani qofa tiksu qubachiisani jiru. Humni tikaa ABUT galaana Indiyaati hamma Daarfuritti caasa isaa dirirfate waan jiruuf sochii godinicha keessatti godhamu ukkamse qabun to’ata jira. Maqaa nageenya Gaanfa Afirikaa eeguu jedhun ABUT dollari billiyona heddutti lakka’amu USA qofa irra argata. UN, Chayinaa fi Awuropha osoo hin dabalatin. Humna tikaa fi waraanaa ABUT tif miindaa USA baasaafi. Humna tikaa leenjisuu fi meeshaa waraanaatin immo UK tu deggera jira. Fkn waraana kuma dhibba lama/200,000 bara 2008 tti liyyuu polisii/para military jedhamu kan leenjisee fi hidhachise Biritaniyaa dha. Kanaaf biyyotni Dhihaa keessattu UK fi USA ABUT jaallachuu keessa darbani akka dhaaba isaanitti sadarka ilalaani ga’an. Rakkoo fi badii dhaabi kun ummatoota biyyattirran ga’a jiru utuu iji isani argu akka nama hin agarre ta’u. Yeroo dhaabbati mirga dhala namaaf falmuu fi mormitootni himatan immo ‘gorsa jirra, ni sirrattuu’ jedhani ofirra isaan debisu malee guyya tokko ille gargaarsa irra dhaabun hafnan sagalee jabaa irratti dubbatani hin beekan. Kunis dantaa mataa isani irra ka’ani deggeru malee loogii adda godhuf miti. Sababiin isaas ABUT ummata biyyatti caala biyyota Dhihaaf ajajamani ergaama isaani rawwatu. Waan hojjetan keessatti biyyota Dhihaaf dursa kennu. Waraanni ABUT Sumaaliyaa weeraruun, Burundii dhaquun, Sudaan Kibbaa jiraachuun, Ruwandaa seenuun isaa ajaja USA fi UK tin. Kunis ilmi USA fi UK tokko biyya Ormatti wareegamuurra waraana ABUT birriidhan bitani ergachutu irra isaanif salphaa dha. Weerara USA Iraq irratti gote keessatti ga’en ABUT kan dagatamu miti. Xayarri nama maleyyi/drone jedhamtu Arba mincii kaatee Sumaaliyaa keessatti Al shababiin halelti. Wal-dorgommiin biyyota akka Raashaa, Chayinaa, Iran fi Biyyota Arabaa gaalanaa Gaanfa Afirikaa naanna’e jiru irra waraana isaani qubsisuun godhani akka USA fi UK’n ABUT caalatti abdataan taasise jira.Yeroo dhihoo as keessattu erga Fincilli Xumura Garbummaa Oromoo sadarkaa olanatti ol guddate ti immoo sochiin, Misir Gaanfa Afirikaa irratti goochaa jirtu ABUT heedduu yaaddoo fi dhiphu cima keessa galche jira. Waraanni biyyota Arabaa Asaba, waraanni Iran fi Misir immo Barbara qubatani jiru. ABUT waraana isaa Sumaaliyaa keessa jiru irratti waraanaa fi moraa waaranaa fi kuufataa meeshaa waarana hammayomaa qabu, Kismayo irratti ijarun qubsisani jiru. Yeroo amma kana Misirii fi ABUT sochii wali isaani ija keessatti wal-eega jiru. Keesattu ABUT waan mootummonnoo olla godhan ija shakkii fi sodaatin ilaaluu bira taree mootummaan Sudaan Kibbaa; Salbakir kayiroo/Cairo dhaqu isaatti sagalee naasuu fi dhekkamsa dhagesisan. Abboti tayitaa fi qondaaltoota mootummaa fi angowwan naannoo isaani to’achu keessa darbani ugguruf deemu. Sochi isaani Misiri wajjin godhanirra ka’un. Sochii qabsoo ummata Oromoo fi saboota biyyattis yeroo hadhessaan mootummaa ‘Misiri tu gargaaraa’ jechu erga egaalani wagga tokko guutera. Mootummaan Misiri kara garaagaraan dhiibba siyasaa ABUT irratti akka gocha jiranis ifa gala.
2.1. Master Pilaanii Qindawaa Magaala Finfinnee fi Naannowwa Ishe
Sochiin master pilaanii qindawaa magaala Finfinne/MPQMF 2008 waajjira tikaa ABUT keessaatti calqabe. MPQMF kun duubbee irra madde qaba. Akekni isaas Oromiyaa yoo xiqqate bakka lamatti muruu fi baayyina Oromoo fi ballina Oromiyaa xiqqessu yaada jedhutu duuba jira. Karoorri kun immo kan wixiname 1992 mootummaa cee’umsaa keessatti falmi sirna federeshiinii sab-daneessa godhamurra ka’ani ABUT murtoo fi ejjenno kana fudhachurra ga’an. Kunis yeroo sanatti hagganonni ABO ummata Oromoo bakka bu’ani mootummaa cee’umsaa keessaa qooda fudhachaa yeroo turanitti baayyina ummataa Oromoo, ballina lafaa Oromiyaa fi qabeenyaa uumamaa dacheen Oromoo qabdurra dhaabbatani mirga ummatichaa fi dantaa sabicha kabachisuuf tattaffi isaan godha turan ABUT hedduu haarse. Sababiin isaa ABUT mirga Tigiree malee kan saboota biroo of keessaa waan hin qabnef gaafa mirga fi dantaa saba biroo dhufuu isaan aja’iba ture. Kan isaan qabsa’anif dantaa fi mirga sabaTigiree kabachisuuf malee dantaan saboota biroo dhimma isani hin turre. Harralle waanti isaan irra calaqqisuu fi imammata isanirra argamu isuma kana. Caffee/parlama ABUT keessa ta’ee, Mallas ‘baayyinaa ummataa fi ballina lafaa Oromiyaa ABO’n ittin dhadatu adeemsa keessa sab-bicuu fi lafa dhiphatti deebisun ni danda’ama’ jedhe dhadate. Dhadannon gaafasi sun kara hedduu irratti hojjetama oso jiru 2008 gaafa ABO bakka lamatti addan baqaqe ‘kanan booda humni nu dura dhaabbachu danda’u hin jiru’ yaada jedhurra ka’ani MPQMF gadi baasan. Wali isaani giddutti marii wagga tokko; tooftaa fi taarsimoo isa erga wixinani booda 2009 tti pilanicha waraqata irratti ogeessota/engineers Faransayii tin magaala Lyon tti hojjetame. Sababa du’a Mallasin wal qabate wagga lamaaf lafarra harkifate tureyyu erga haala hunduumaa mijeffattani tasgabba’ani booda 2014 tti mullinatti lafarratti hojjechuuf gadi ba’an. Wareegama lubbu Oromoota dhibba lama oli fi hidhamuu namoota kuma hedduun wagga tokkof dhaabatu ille 2015 tti marsaa lamaffa deebi’e akka haaratti jalqabe. Kanaaf mormini fi Fincilli Xumura Garbummaa Oromoo 12 Sadasaa 2015 magaalaa Gincitti dhowe. Sanaan booda golee Oromiyaa cufa keessa nanna’e lubbu Oromoota kuma fi dhibba shani 1500 wagga tokko keessatti galafachun namoonni kumataaman lakkama’ani qama hirratani, kaan achii buuteen isaani dhabame, gariin bineensaan nyaatamani, kumatamaa kurnaanootaan itti hidhaman, kaan immo biyya baqachifamuun maatiin faca’e. Warri biyya qabachiifaaman kumataman gaalanan nyaatamani irbata Qurxummi ta’ani, gaariin immo gammojji Sahara keessatti bineensaan nyaataman.
Warraqsa kana keessa miseensonni meeshaa cunqursaa Tigiree/ Dhaabbata Dimookiratawaa ummata Oromoo/DHDUO’n harka lafa jalaan waan deggeranif ABUT to’achu dadhaban. Dhumarratti 2 Onkololessa 2016 tti namni dhibbi torba ol laga Hora Dirre Irrechatti humna tikaa ABUT fi xayyara gaasii summi gadi roobseen ajjeffaman. Kanaan wal-qabate guyyuma sana waaree booda irraa kaasee ummatni Oromoo qabenyaa ABUT irratti tarkanffi haloo ba’u fudhachuu jalqaban. Torbaan tokko booda ABUT labsi yeroo muddama labsiten guutummaa Impayeericha afaan qawwen; humna tikaa fi waaraana isheef amaanaman/Tigiroota jala galchite. DHDUO’nis PMQMF akka dhaabatuf labsi baasanin rarra’e jiratu yyuu ABUT MPQMF akka hojirra oluu yeroo adda addatti dhadacha fi hojiitti hiikaa jiru.
2.2. Weyane fi Werara Sumaalee Lamaffaa
Halli sochii biyya keessaa fi Gaanfa Afirikaa Kanaan osoo jiru ABUT hagayya 2016 tti tooftaa fi taarsiimoo haaraa akka abuuraan saba-hima biyyatti/ETV dhan Abbayi Stayee fi Siyuum Mesfiin duguggaan sanyii/Jenocide akka labsame dubbatan. Haasaa isaani keessatti tumsa sab-bicuu/minority alliance akka tolfatani fi saboonni gurguddo akka Oromoo fi Amaraa sab-bicuu ballessuf qabsa’a waan jiraanif sab-bicuun tumsa tolfachuu akka qaban dhaaman. Torbanoota murasa booda magaala Jijjigaatti ummati Sumaalee kuma kurnanootan lakka’amu dirre kubba millaa fi karaatti ba’e QBO fi ummata Oromoo balaleffachuu fi abaaru mullinatti egalan. Guyya gababdu booda alabaa Oromoo USA Minineapolis keessatti gubani video isa saba-hima Hawwasaa irratti maxxansan. Torbaan gabaabdu booda ummati Affaris dirre ba’ee QB fi ummata Oromoo balaleffachuu fi abaaruu itti fufe. Akkuma dhadannoo Abbayii Stayee fi Siyuum Mesfiinitti tumsa sab-bicuu tolfachuu fi dugugga sanyii Oromoo jalqabuu isaaniti. Amajji 2017 tti maqaa liyyuu Poliisii jedhuun waraanni ABUT Bahaa fi kibba Bahaa Oromiyaa irran daangaa Oromiyaa cabsee ummata Oromoo saamuu, ajjessuu, lafa isa dhuunfachuu fi ummaticha laficharra godansiisu bifa qinda’an eegalan. Loloota ummata fi humna tikaa ABUT wajjin godhame keessatti ajajonnii waranaa fi loltootni sun miseensa raayya ittisa ABUT ta’u Oromia Media Network/OMN ragaa waraqaa Enyumma isaani maxxanse ture. Kana cinatti yeroo ummati of ittisaaf tarkanffi fudhatu polisoonni Oromiyaa maaliif of ittistan jechun tarkanffi waraanaa ummata Oromoo irratti fudhachu jabessani itti fufan. Haala belbela kana keessa mummichi ministera ABUT Hayilee Mariyaam Jijjigaa dhaqee waraanaa fi humna tikaa ABUT ummata Oromoo irratti dugugga sanyii geggessa jiru galateffate aferra godheefi wajjin sirbee akka dhiichise videon warabmte marsaa saba-himaa Hawwasa irra naanna’a turte ragaa ga’adha. Milishootaa fi poliisoota Oromiyaa hidhanno ummata Oromoof laatan jedhani shakkan DHDUO adabaa, hiikkachisaa fi hojii irra ari’a jiran. Peresedantin DHDUO Lamma Magarsaa Dirre Dhawaa dhaqee ‘ kan dangaa Oromiyaa cabsee ummata Oromoo weerare shiiftoota Sumaaleeti’ jedhe bira darbu yaale. Garuu kan Oromiyaa weraree ummata Oromoo ajjesa jiru humna tikaa ABUT akka ta’e ragaan waraqaa enyumma isaani kan raayyaan ittisa kennef caalu hin jiru.
Tarsiimoon ABUT tumsa sab-bicuu tolfatani Oromiyaa weeraraniif: MPQMF haandhuura Oromiyaa kaasaani Oromoo addan foxxoqsu waan dadhabanif karaa Bahaatin jalqabani. Kunis duubbee fi harkisoo Sumaaliyaa gudditti ijaaru keessatti hiddi isa gadi fagatea jira. Harra yeroo humni tikaa ABUT fi polisonni Sumaalee Oromiyaa weeraraani ummata Oromoo ajjesa, saamaa fi qe’ee isanirra godansisa jiran garaan Sumaaloota hedduun dhadhaa dhugaa jira. Erga weerarrri kun eegale deggersi isaani ABUT tif godhan daraan dabalaa jira. Sababiin isaa waan isaan wagga afuurtama dura abjootani humna itti dhaban tolaan argacha jiru waan ta’ef. Harra Bahaa Oromiyaarra aanaan/Konyan shani oli bulchiinsa Oromiyaa jala humnan dhuunfatamani alabaa Sumaaliyaatu irra dhaabbate jira. Ummatni lafa sanarra buqqa’e goodanees bakka garaagaraatti faca’a jira. Sumaalootni kun gaafa lafa/ naannoo tokko weeraran qaabenyaa ummatichi qabu dhaabbataa fi socha’a cufa irra saamaani ari’u, kaan immo ajjesu. Akkuma kaleessaa ABO’n shiftoota Sumaaleetu hoggantota keenya ajjese jedhe harrallee DHDUO shiftoota Sumaaleetu lafa keenya weeraraa jira jedhu. Jecha wal-fakkatatu wagga afurtama booda jedhama jira. Garuu ilaalchii fi shirri Sumaaloota daraan dabalaa jira malee irra of qusacha ykn dogoggora isani irra barata hin jiran. Sababiin isaas waan kaleessa hojjetan sanaaf adaba isaanif malu waan hin argannef hojii sirri waan hojjetan itti fakkataa jira. Namni ykn dhaabni maaliif kana gootan jedhe gaafatama jala isaan galchuu hin argamne amma hammatti. Garuu guyya dha guyyatti humna isaan deggeru Sumaalootni argachaa jiru. Kana cinatti Waldaan Hawwasa Sumaalee biyya ala jiraan tokko ille gadi ba’ani dabaa fi weerara Sumaalootni biyyaa keessa godhan balaleffate amma ammatti hin argamne. Namni dhuunfaas ta’e Waldaan Hawwasa kun hojii dabati jedhu ammatti hin mullatin jira jaarmiyaa siyasa Adda Bilisa Baasa biyyolessa Ogadeniyaa/BBO male. MPQMF inni dura yoo rarra’elle kaayyoon pilanichaa lubbu ummata Oromoo nyaacha fi dalagamaa jira. MPQMF handhuura Oromiyaatin jalqabe gufate rarra’ee jira garuu kaayyoon sagamticha kara Bahaa Oromiyaa mullinatti hojii jalqabera. Isa kara Bahaa kanatu immo isa giddulessarra irra hamaadha. Sababiin isaas duubbee siyasaa wagga afurtamaa fi humnoota amantaa fi gosumman ijaramantu duuba jira waan ta’ef. Akkasumas rakkolee godina Gaanfa Afirikaarra qalbi biyyota Dhihaa harkisaantu oolee bulee dhufu mala. Shirri ABUT kana dalaga jiranifis QBO bilisummaa irra gara qabsoo ittin Weyanen dalda siyasaa ittin duroomanitti maqsuuf fiigicharra jiru. Yoo kanatti milka’ani Bilisummaan Oromoo hafee jirenyii Oromoo gaaffi jala gala. Sana booda qabsoon Oromoo ABUT qofa wajjin osoo hin addunyaa wajjin ta’uuf deema.
ABUT sana hankasuuf QBO kaayyo dhalatef irra osoo hin maqin; dhibdee ABUT naannoo Oromiyaa Bahaatti uuma jiraanitti fulleffachurraa mootummichuma hundee dhan dhabamsiisuuf qabsoon akka haaratti tooftaa adda ta’een belbelu qabdi. Ummatni Oromoos kan isa lola jiruu fi isa weerare qabenyaa isaa saame godansisa jiru ABUT ta’u beeke isa yeroo kami caalaa humna isa walitti fidee mootummaaa Weyane hundee dhan hurgufu danda’u qaba. Waanti ABUT gochaa jiran erga lama qaba:
1. Imala waggota digdamii shani dhawata dhawatan Oromoon gocha jiru irra rawwatani abdi kutachu isaaniti.
2. Qabsoo hidhanno daangaarran ol seenu to’achu fi QBO tumsa sab-bicu dhawachun hongessu, yoo dadhaban immo ummatni Oromoo baroota kamittille akka inni saboota impayeerichaa wajjin nagatti hin jirannef diinumma giddu buusu. Kana lamanitti immo milka’a waan jiraan fakkata. Sab-bicuun harra ABUT wajjin ta’ani nu ajjesa, nuu saamaa fi nu godaansiisaa jiran yoo nuti dhifne ille waan godhan waan beekanif nun amanan. Kanarra waanti nuti hubachu qabnu ABUT akka salphatti angoo siyasaa gadi lakkisuuf hin ta’u. Ballessani baduf waan deema jiraan fakkata dhumni isaani. Badiin ABUT fiduu keessa ba’uun ille waggota dheera dhalootan lakka’amu fudhachu mala ta’a. Waanti isaan harra Gaanfa Afirikaa fi biyya keessatti sabootaa fi saboota giddutti gocha jiraan dhaamsa kana dabarsa jira.
Amalli ABUT rakko keessaa isaani fi biyya keessa yeroo mara rakkoo naannoo fi ollota ykn addunyatin furachu yaalu male kallattidhan lafa rakko sanatti hin bu’an. Kanaas dantaa isanirra ka’ani daldala siyasaa ittin geggeffachuuf godhu. Yeroo rakkon tokko isaan mudatu rakko bira isa fakkatu fi isarra gudda tokko uumani ittin rakko sana ukkamsa jiratu. Tooftaa fi tarsiimoo ABUT Bahaa Oromiyaatti lola kaasaa jiraanif
- Dhihenya kana Misiri fi Iran humna waraanaa isaani galaana Barbara irra qubsisu fi Saud Arabiyan immo Asab irra qubachu isanitif balaa itti dhufaa jiru of-duratti argun isaan hin oolle. Oromoo wajjin diina tarsiimoo ta’aniru waan ta’ef tumsa Sumaaloota barbaachaaf waan isaan haawwan tolatti guutaafi jiru.
- Tumsa ABO fi ABBO sab- cibuu wajjin bara 2015 tolfatan; Humnoota Tokkummaa Dimookiraasii fi Bilisummaa Sabootaa / HTDBS sana gufachiisu fi
- Sochiin Misir, Eritiriyaa fi Sumaliyaa dabalate kara Bahaatin goodhan dandii ittin biyya keessa seenu akka hin argannef naannicha qulqulleessani to’achuuf.
Shirri isaan xaxaan kun immo walirra tuulame tuulame gaafa dhowu to’achuuf rakkoo mootummaa tokko ykn lama osoo hin taane kan godinichaa ta’a. Kanaaf rakkoon akkasi akka hin dhooneef warri irra dantaa qaban rakkoo sana achumatti urursani raffiisuu yaalu. ABUT kana waan hubatanif humnoota godinicharra dantaa qaban keessattu USA fi UK of-duubatti abdachaa lola kana kaasaa jiru. Kunis yeroo fi fira ittin bitachu qofaaf yoo ta’e male fuurmata waaraa hin ta’u. Waggota digdami shaanan kana ABUT rakkoo wal-xaxaa godina kanatti cacalaqisu kanatti daraan fayyadamani daldala siyasaa kanaan humna isaanin olitti ittin duromaniru.Haxxuummani fi habshalumman kun garu lafa ga’ee dhaabbatu/dhowu qaba.
Wagga afurtaman kana rakkon qabatamaan saboota Gaanfa Afirikaa keessatti hojjetama dhufe hidda gadi fageffachaa fi wal-xaxaa jira. Akkuma oolee bubbuleen rakkorratti rakkoo biroon dhalataa deema. Osoo tokko jalaa hin furin kan biroon itti ida’ama jira. Halli kun immo deeme deeme dhibdee keessa ba’u hin dandenyetti nu geessaa waan jiru fakkata.
Furmati kana cufa qabsoo dhaamaa ka’aa deemtu kanatti ummatni Oromoo xumura gochudha. Rakkoon Gaanfa Afirikaa wal xaxee walirratti ida’ama jiru kun Bilisummaa Oromoo qofaan furmata argata. Osoo Oromoon hin bilisoomin Nagaan waaraa fi dimookiraasiin Gaanfaa Afirikaas ta’ee impayeera Itiyoophiyaa kessatti hin dhalatu. Sababiin isaas sabni guddichii Gaanfa Afirikaaf nagaa fi dimookiraasii maddisisuu danda’utu Oromoo qofadha. ‘Oromorraa ba’a ulfataa fi gudda godina Gaanfa Afirikatuu jira’. Jedhe Obbo Leencoo Lata. Ummatni Oromoo kana beeke akka saba gaafatama fi dirqama gudda qabutti ilaalchaa fi amala isa tolfate socho’u fi saboota cunquurfamoo godinicha of jalatti hirirsu qaba.
Waanti harra humnoonni Afaan Tigirinya dubbatan Marab oli fi gadi gochuuf carraqaa jiraan gitaa fi mirga isaa hin qaban. Aadaa fi seenaan isaanis isaanif hin iyyamu. Aadaa dimookiraasii fi nagaa of keessattis ta’e ollota isaani wajjin qabatani waan hin beeknef, hin qabnef. Ija keenyaan argaa akkuma jirru maddi rakkoo Gaanfa Afirikaa isaan kana lamani. Anatu sirra beeka lakki anatu sirraa gootaa fi anatu sirra duressaan wal-dorgoomu keessa nagaa godinicha booressani ofis nagaa dhabani yaaddoodhan guyya tokko yomuu fixan guyya bira simatu.
QBO marfama hamaa fi wal-xaxaa kana keessaa baatee of-dura furga’udhaf qabsa’ooni Oromoo Afaan tokkicha dubbachu, hirira tokkicha seenuu fi kaayyodhan masakamun dirqama ta’a. Hawwasii Oromoo gosaa fi amantin wal-qooduu fi ijaaramun balaa hamaa Oromoof ittin dhumatu ta’u isaa beekani haal-duree tokko malee irraa dhaabbachu. Dhaabbileen amantii, Hawwasaa, Afooshaa, wal-gargaarsaa, Sportii, Waldaa Qorannaa Oromoo/WQO, Waldaa aartiistoota Oromoo, Waldaa Maccaa fi Tuulamaa, Saba-himalee Oromoo, Waldaa Dubartoota Oromoo, Abboti qabeenyaa Oromoo fi gaazeexessitootaa ykn barressitooni Oromoo qabsa’ootaa fi jaarmiyaalee siyasaa Oromoo irratti dhiibbaa cimaa wal-irra hin cinne gochudhan keessa mooraa QBO tasgabbessun of-dura furgasu qabna. Qabsa’a qabsa’aa biroo hamatu, jaarmiyaa jaarmiyaa birootti duulu, gosa ykn nama gosa biroo jibbu fi amanti ykn nama amanti kan namoota biroo moggessuu balaaleeffachuu fi moggatti baasu qabna. Oromoon wal- malee fira tokkollee hin qabu.
Xumura
Sabootni Gaanfa Afirikaa walitti hidhaminsa seenaa, aadaa, amantii fi sanyumma walin qabu.Tessumni lafaa fi qubsumni saboota Gaanfa Afirikaa jabesse walitti isaan hidha. ABO’n jila marsa sadif 1975 ti kaase 1980 tti ummata Sumsalee wajjin wal-ta’iinsa rra ga’uuf ijjibatuyyu wareegama fi gaga’ama QBO yeroof of-duuba deebisen xumurame. Akeeki Sumalootni 1977 kaasani yeroo adda addaatti Oromiyaa weeraranif daangaa biyya isani hamma laga Hawwasiti balliffachuf. Bara 2001 kaasee Gaanffi Afirikaa biyyota Dhihaa, Raashaa, Chayinaa fi Araba xiyyeffanna addatin harkiisaa jira. ABUT wal-dorgommi Gaanfa Afirikaa irratti godhamutti fayyadamun daldala siyasaa fi dinagdee humna isaani olitti ittin duromaa fi tumsa adda adda horacha jiru. Yaadni MPQMF mootummaa cee’umsaa keessatti yoo calqabeyyu tooftaa adda addaatin dhoksaatti hojjetama turun 2008 tti mullinatti hojjechuuf qophiin isaa jalqabame. Kaayyoo dhokataan MPQMF duuba jiru baayyinaa Oromoo fi ballina Oromiyaa sab-cuutti deebisudha. Weeraarri Sumaalee fi MPQMF ergamaa fi kaayyo tokkicha qaba. Kanaaf abba fi ilma ta’ani wal-tumsa jiru. Galii siyasaa ABUT lola amma Bahaa Oromiyaatti labsiterra argattu sochii QBO naannichatti ta’u galma isarra maqsu, maqaa goolessitumma itti moggasun daldala siyasaa Gaanfa Afirikaa irra argata jirtu ol dabachu fi humnoota gaalana Barbara kan Misiri fi Iran to’achuf. Sumaalootni hawwi wagga afurtama humna itti dhaban tolatti kennaffi waan jiraanif ‘nuf tumsu; hojii basasaa galanarraa’ jedhani abdacha jiru ABUT. Humnoonni Afaan Tigirinya dubbatan Marab oli fi gadi humna fi gita ittin godina Gaanfa Afirikaa tasgabbessan hin qaban. Aadaa fi senaan isaanis isaanif hin iyyamu. Ummatni Oromoo gaafatamaa fi dandetti Gaanfa Afirikaa tasgabessu fi misoomsu waan qabuf amalaa fi ilaalcha isa tolfate saboota naannoo isa of jalatti hirirse qabsoo fininsuuf ba’aa guddatu tu irra jira. QBO marfama hama keessaa fi alaa wagga dhibbaa fi shantamaa oli keessa jirti. Kanaaf mooraa QBO tasggabbessuu fi of-dura furgasuuf hal-dureewwan adda adda Waldaalee garagaraatin guutamu qaba.
Bilisummaan Oromoo: nagaa waaraa fi dimookiraasii godina Gaanga Afirikaati. Abbaa Maccaa D. Sa’oo


text:
Jijjiiramii qilleensaa kun biyya hanqatu hin qabu. Biyyitii hiyyeeyyiin ammoo aara hamaa CO2 ka biyya dureeyyii nutti dhufutti qilleensa nurraa hammeessaa jedhanii akka biyyiti tun horiin gargaartu gaafatan. Korii Sadaasa dabre keessaa Cancun, Mexico taahelleen tanuma irratti mari’te.
Wannii dhibiin qilleensa addunyaa jijjiiraa ammoo albuudaa fi zayitii baasanfaha. Akka jecha itti gaafatamaa Biiroo Bosonaa fi Qabeenna Uumamaa Dr.Girmaa Amanteet ti. Biiroon isaanii qabeennaa fi Bosona Oromiyaa eegaa,dahoo bineensaa ykn Park ijaaraa qilleensa addunyaa ka jijjiiramaa deemeen kanaan wallaanuutti jirti.
Ummatii Oromoo akkuma aadaa isaa bosona isaa eegachaa jabeeffachuu wayya,jedhu Dr.Girmaan.
Mee marii nu waan jijjiirama qilleensaa irratti mari’ane sadeenuu MP3 tana irraa caqasaa.