text:
Irradibaa
Meeshaawwan halagaan qabsoo Oromoo ittiin cabsuuf gargaaramu keessa tokko Irradiba. Irra diba keessatti wantoota hedduutu bukoodha, muraasatu bilchaataa fakkaata. Irra diba jechuun, keessatti utuu hintaane buddeen irraan dhadhaa dibamudha. Irradibaan keessisaa dhadhaa hinqabu. Sabababan nii dibame males waliin hinbilchaanne.
Qabsoo keessattis garboonfataan irra diba nii fayyadama. Irradiba kanaan uummata burjaajessuu, ko’omsuu, gowwomsuu danda’a. Amma Oromiyaa keessa irradibatu hojjetaa jira. TPLF meeshaa Irradibaaf oolu kana haalan mijeessitee bobbaafteetti. Akka agartuu Qeerroo tibbanaatti wantoota qabsoo naaffisuuf halagaan xaxaa jiru keessaa tokko Irradiba. Irradiba haalaan lafa qabachiisuun of miidhuudha. Dafanii hongeessuun qabxii Bilisummaatti nu geessu fuulduraa dalaguuf nu qarqaara.
Irradiba haala dhiyeessisaaf, haala hojiisaarratti hundoofnee qoqqoduu dandeenya. Isaanis
Irradiba Suutaa fi Irradiba Furguggataadha
1, Irradiba Suutaa
Caasaa irra dibaa keessaa isa olaanaaf balaa guddaa uummata cunqurfamaaf fidudha. Irradiba Suutaa akkuma maqaasaa ariifataa miti, suuta uummata keessa qaxxisa. Irradiba uummata fakkaatee uummata nyaatudha. Qaamonni balballoomsan qaamota Bilisummaa uummataa jibbanidha. Irradiba kana keessa caasaawwan xixiqqoo Hanna Qabsoo, Burjaajjii Qabsoo, Saamicha Qabsaa’otaatu mul’ata. Hanna qabsoo kanaan waggaa dheeraa uummata Oromoo irratti habashoonni taphataniiru.
Irradiba irraan gaarii fakkaatee keessaa qoraattii qabu, kun Qoraattii Qabsoo naaffisu kan qabudha. Ilkee Qoraattii busheessuuf Ijaarsa jabaan itti deemuu barbaada. Ishee suutaa kana injifachuun akkanni jalqabetti duukaa jalqabuudha. Kanarratti Qeerroo Bilisummaa Oromoo waan guddaanni dalage, Irra diba suutaa maqaa “Qonna gara industirii, Guddina magaalaa Finfinnee, Misooma…” Jechoota jedhuun kana TPLF fayyadamuuf turte mara irra aanuu danda’e. Gama Irra diba suutaa, kana Irra ejjetuu danda’eera.
Irra diba suutaa kana Irra aanuu keessatti qooda jabaa fudhachuun of wareeguun ajandaa halagaa suutaa uummata buqqaasuuf jedhu fashalsee jira. Duuchaatti Irra diba suutaa kun siyyaasa keessatti Irra keessoon kuulamtee dhufti, irra keessa kan cululuqxuuf irra keessa bareedduu keessan icciita saamichaa, icciita daguuggaa sanyii, icciita godaansa qabeenyaaf qe’ee ofii qabatee dhufudha.
2, Irra Diba Furguggataa
Caasaa Irra dibaa muddamsaan bocamtudha. Caasaan kun gosoota irra dibaa keessaa kanneen haala muddamaa, yeroo gabaabduu keessatti garboonfataa mudatan furuuf kan dhuftudha. Irra Diba Furguggataa kana gaafa bocamee halagaarraa bobbaafamu, mirqaansaaf, birqaansuun kan uummata gowwomsudha.
Yeroo hedduu Irra Diba Furguggataa keessatti Garbbummaatu Bilisummaa fakkaatee nama hollachiisa, nama fiigsisee kaachisa. Kana keessatti qaacummattoota qabsoo haqaan qabantu secca’ee beeka. Habukkaakkummaa Irra Diba Furguggataa kana kan irra aanu namoota ija siyyaasaa fagootti argu qabanidha. Gaafa halagaan ajandaa tokko fudhatee miidiyaatti baahu
Maaliif kana jedhaa jiru? Karaan isaan dhufaa jiran eessaan nu miidhaa? Akkamitti haala kana keessatti kana dubbatan? Gaaffilee jedhan of gaafachuu feesisa.
Irra Diba Furguggataa Torban kanaa keessaa agartuun Qeerroo arge. Kan gidduu kanaa mormiin gaafa jabaatu “Hidhamaa Siyyaasaa baasna!” jedhan. Muddamanii garatti deebi’an dhabanii muddama keessatti murteessan. Hidhamtoota hedduu baasuu baatan kanneen mana hiraarsaa jiran muraasa baasaniiru. Kun Irra Diba Furguggataadha. Sababaan nama muraasa yoo baafne uummanni kun nurraa afaansaa cufama jedhee waan yaadeefi. Kanaaf ammoo namoota hawwaasi ‘target” beeku qofa baasuu kan jedhutti fuulleffatan. Kanaan ala nama hawwaasi hedduun hinbeekne, kanneen shora olaanoo riphanii uummataaf gumaachaa turan ammoo akkuma Budummaasaaniitti mana dukkanaatti lafeef dhiiga isaanii dhangalaasanii nyaachuu murteeffatan.
Hidhamtoota Siyyaasaa Oromoo kitila keessaa muraasa baasan, Akaafan hammaaranii Konyeen nutti qicuu abbalan. Sun Marti ammas akka yaadan ta’uu dide. Qeerroon Bilisummaa Oromoo uummatasaaf falmatu ammas gadjabeessee falmii hadhaawaa taasise. Burjaajjii uumuuf FXG hinfeesisu gabaa lagadhaa qofaan bira darbamuu kan male, gara FXG hiriiraan sagalee dhageessifachuutti kute. Qabsootuu qabsaa’ota haqaa barbaaduudha, kanneen kufan lafeesaanii ekeraasaanii boqochiisuudhaaf kan akeekkatedha. Qabsootu kaayyoo Wareegamtootaa, sababaa wareegamni kaffalameef sana bira kan gahuuf kan bobbaa’amedha. Qabsoo Abbaa Biyyummaa uummataa mirkaneessuuf kaatedha. Kanaaf hanga guyyaa har’aatti Qeerroon ABO fi WBO faarfataa, diina kokkee qabuuf gidirsuu kunaanuu jalaa bahuuf sagalee mormii dhageessifachuu, mootumaa ce’umsaa gaafachuu itti fufe.
Ammas Irra diba Furguggataa qabatanii uummatatti bahutu barbaachise. Har’ammoo maqaa aangoo gad lakkiseera jedhuun prime minister irraa hobonboleettii siyyaasaan bubbifamte. Dubbiin kun shira akka duubaa qabu shakkaa deemuu wayya. Waan halagaan godhu martuu nu hinfayyadu, nu mirqaansuu nu gammachiisuu hinqabu. Gaaffii nutti uumuu danda’uu qaba. Namtichi kaleessas Biyya gaggeessaa hinturre, har’as gaggeessummaan wayyaanee badeera jechuu hindandeenye. Bilisoomneerra jechuu hindandeenye. Utuu bilisoomnee alaabaa keenyaan alaabaa Shororkeessaa jedhamee dargaggoonni hinqabaman, hin jibbaman ka.
Kanaaf Irra Dibaawwaan kana akkuma nutti lallabameetti dhiichisuu, sirbuu qofaan nu miidha. Sababaan jarri waan karoorfatte qabaachuu qabdi. Amma Lammaa, Dr. Abiyyii Warqinaa gabayyoo filatanii dhiisanii waan nu ilaallatuuf qabsoo keenya keessa jirus miti. Qabsoon keenya, OPDO prime minister taasisuu utuu hintaane, Uummataaf abbaa biyyummaa isaa mirkaneessuudha. Kanaaf ilaallataa haa kaanu, ilaallataa haa teenyu!. Ilaallataa haa fiignu! Kanaaf of eeggannoo barbaada
Agartuu Qeerroo
Qalbeessaa Dhangi’aatiin
Gurraandhala 15,2018
Finfinnee Oromiyaa


c: text/html

text:
Oromo Community of Las Vegas
Hawaasa Ilmaan Gadaa
Blog
Blog
We are The Oromo Community Of Las Vegas maintaining the Oromo Community for the purpose of unity and rebuilding love among our poeple those live in Las Vegas Metropolitian Area and broad.
Ayyaana Guyyaa Gootota Oromoo/4/18/2012
Hawaasni Oromoo Magaala Las Vegas guyyaa Ayyaana Goototaa Oromoo akkasumas wal-gahii hawaasicha kan waggatti guutummaa miseensota wajjiin al sadi'i gaggefamu giddu galessaa godhachuun Ebla 18, 2012 tti wal-gahii seena Hawaasa Oromoo magaala Las Vegas keessatti kanaan dura godhamee hin beeknee kan galmeessee dha. Akkasumas haalli sagantichi ittiin gaggefame haala boonsaa fi abdii tokkummaa ummata Oromootiif gahee guddaa kan taphatu ta'uun isaas yoom iyyuu kan dagatamuu miti. Hundumaa caalaa walitti dhufeenya Hawaasa Oromoo Magaala Las Vegas adda kan godhu amantaa fi haala siyaasa adda addaa kamiyyuu of keessaa kan qabuu ta'u iiyyuu xiyyeeffanna isaa tokkummaa fi obbolummaa ummata oromoo guddisuuf jaalala Obbolummaa tokko tokkoo miseensota Hawaasichaa keessatti godhisuu dha. Innis amanta ykn dhaaba siyaasa kami iyyuu deeggari, garuu Oromoon tokko ta'uu isaa hin dagatin isa jedhuudha. Kaayyon Hawaasicha dhaamsa kana guutummaa Hawaasa Oromoo iddoo gar garaa jiran hundumaaf dhaamsa kana dabarsuudhaa.
Wal- Gahii guyyaa Amajjii 4, 2012
Baga Bara 2012 ittiin isin gahe.
Ayyaana waggaa fi wal-gahii keenya kan miseensota fi ummata Oromoo kanneen naannawa magaala Las Vegasitti argan wajjiin ji'a afur afuriin gaggefamu giddu galeessa gudhachuun Hawaasni Oromo Magaala Vegas guyyya Amajjii 4, 2012 tti haala baay'ee gammachiisan wal gahuun isaa ni yaadatama. qabxiileen irratti haasa'aan godhameef akkaataan sagantaan itti gaggefame akka armaan gadditti ibsamaa:
Tartiibaa sagantaa wal duraa duuban kan nuuf dhiheessan Oditerii Jaarmiyichaa kan ta'an Obboo Moti Gobana yoo ta'uu, isaanis tartiibaa sagantichaa eegun manguddoonni sadi'ii eebbaan sagantaa kenya akka nuuf banan taasisaniiru. Iddoon Sagantichi itti gaggefame 3230 E Desert INN, Las Vegas, NV 89121 yoo ta'uu kan jalqabame sa'aatii 7:00WB-11:45WB tti kan turee dha. Maqaan Mangudoolee saganticha eebbaan nuuf bananii toora armaan gaditti ibsamee jira.
Pastor Solomon Negassa, Abdulaali Musa fi Adam Diinkuree ti. Mangudooleen kunneenis akkuma aadaa Oromotti angafaaf mandhaa wal duraa duubaan eebban sagantaa keenya nuuf banani. Kanatti aansuunis akkuma saganteefametti sagantaan Irbaataa nyaachuu raawwatameera. Akkasumas tartiiba isaa eeguun Dura taa'aan Jaarmiya Oromoo Magaala Las Vegas Obboo SISAY HAILU haasa'a gabaabaa nuuf godhaniiru. Halli sagantichi ittiin qophaa'ee fi ittiin gaggefame baay'ee keenya kan boonseef egeree Hawaasa Oromoo Magaala Las Vegas haala waliin jireenya isaaf abdii guddaa kan argisiisedha. Agandoolee koreen hojii Jaarmiyichaa gaggesan dhiheesan kan akka seera ittiin bultomaattii jijjiirama uumuuf dirqamni Hawaasichi kun nama miseensa Jaarmiya kanaa hin taneef qabu maal akka fakkaatu fi k.k.f irratti mari'achuun murtiilee ciccimoo sadi'i murteefamaniiru.
1. Koreen hojii gaggesiiftuu Jaarmiyaa keenya yeroo hammamiif akkasumas yeroo meeqa irra deebi'anii filatamuu akka danda'aniif k.k.f. mari'achuun murtee tokko irra gahuu dandeenerra.
2. Miseensa Jaarmiya keenyaa keessaa namni tokko yoo du'e gaaggessa du'a nama kanaatiif kan ta'u gargaarsi miseensonni Jaarmiya keenyaa akka dirqamatti gochuun irra jiruuf qabeenya Jaarmiyaan qabdu irraa gargaarsi godhamuu qabu maal fakkaata isa jedhu irrattis gadi fageenyaan mari'achuun murtee nama kana dhaga'u hundumaa gammachiisu murteessuun keenya ni yaadatama.
3. Gaaffii namni tokko Oromoo ta'ee akkasumas jiraataa Magaala Las Vegas ta'ee utuu jiru miseensumaa Jaarmiya keenyatti kan hin amane ykn miseensa ta'uu kan hin barbaanne akkam gona jedhuuf murteen dabarfame kan kanatti aane jiru fakkaata: Akka nama tokkotti miseensi kami haala isaaniif mija'en waan isaanitti dhaga'ame gochuu in danda'u. Haa ta'u malee koreen Hawaasa Oromoo Magaala Las Vegas waa'ee kana ilaalchisee nama tokko irrattis dirqama fudhachuu akka hin dandeenne murteefameera. Mareen akkuma xumurameen sagantaan bashana sirbaa adda addaa itti fuufuun hamma Sa'aatii 11:45 WB tti kan turee dha. Obboleeyyan keenya kanneen Sagantaa bashananaa kana nuf qiddeessan Obboo Firew Solomon fi Obboo Dechasa Gobanaa Baay'ee isaan galooffanna.
Walumagalatti haalli Hawaasni Oromoo Magaala Las vegas yeroo ammaa kana irra jiru baay'isee kan nama gammachiisuu fi kara fuuldurattis tokkummaa ummata Oromoo Kanneen Iddoo adda addaa jiraniif fakkeenya guddaa ta'a jedhamee kan abdachiifamuu dha.
Hawaasa Oromoo Magaale Las Vegas.
WELCOME TO THE OROMO COMMUNITY OF LAS VEGAS NEWS PAGE
WE ARE ABOUT TO ANOUNCE DATE, TIME AND THE PLACE OF OUR QUARTERLY MEETING WITH ALL COMMUNITY MEMBERS. STAY TUNED AND HAVE ALL MEMBERS TO JOIN US ON TOP OF OPEN MEETING.
BAGA GAMMADAN
KOREEN JAARMIYA HAWAASA OROMOO MAGAALA LAS VEGAS SOCHII GUDDINNAA, JAALALAA FI TOKKUMMAA HAWAASA OROMOO KANNEEN MAGAALA LAS VEGAS JIRAN GIDDUTTI RAAWWACHUUF EEGALE ITTIMA FUUFUUN KARAA IRRA CAALATTI UMMANNI YAADAA FI GORSA BARBAACHISU HAYYU DAREEWWAN ISAANIITIIF AKKA KENNAN DAANDII HAARA UUMUU DANDA'EERA. kOREEN KUM ERGA HOJII JALQABEE JI'A SADI YOO TA'UU YAALII HAMMA AMMATTI KOREEN KUN GODHAA JIRU KANA JEDHAMEE KAN HIMAMUU MITI.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yunaaytid Isteetes fi Kubaan walgahii marsaa 6ffaa kibxata kaleessaa kan gaggeessan yoo ta’u erga Traamp aangoo qabatanii as garu isa jalqabaa ta’u isaati.
Traamp kora tokkummaa mootummotaa irratti hasawaa dhageesisaniin mootummaan Kubaa malaamaltummaan kan guutamee fi jeeqamsa kan uumuu jechuun eega dubbatanii booda sa’atilee hanga tokko booda walgahiin kun gaggeeffame.
Kubaanis gama isheen haasaan Traamp kabajaa fi fudhatama kan hin qabnee akkasumas dhimma isa hin ilaallee keessa kan itti seenee jechuun Embaasiin ishee waashingtan keessa jiru irraa ibsa baaste.
Diploomaatonni biyyoota lameenii hojjattoota Embaasii Amerikaa kanneen Havaanaa kubaa keessaa dhukkubsachuun isaanii irratti mari’atan.Nageenyii fi fayyaan isaanii kan ishee yaaddeessu ta’u Amerikaan irra deebitee ibsitee jirti.
Ministriin dantaa alaa Amerikaa walgahii kana booda ibsa baaseen Maddii dhukkuba kanaa maal akka ta’e akka ibsamu akksumas kun ammaan booda dhabachuu akka qabu hubachisee jira.


text:
Leenconni barattoonni keenya sababa saamicha lafa Oromoo finfinneef Oromiyaa bakkoota baay’etti godhamaa jiru ilaachisee gufachiisuf qabsoo dhoosun finiinsaa turan amma gammoojjii ho’aa Affaaritti geeffamuun bakka,firriif lammiin hin birmanneefitti akkanattiin akka ilmoo abbaa haadha hin qabneetti rifeensa mataasaanii irraa haadun dhaanichaan gidirfamaa jiraachun dhagahame !
Hubadhaa ! Kun waan garaa nama nyaatu, xiiqii nama qabsiisudha.
Isaan numalee, nuti isaan malee hin qabnu waan dandeessan godhaa !


text:
Jaarmiyaan waraana bilisummaa Oromoo adeemsa qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti dhalate malee diina miti
*Malkamuu Jaatee, Fulbaana 5 bara 2018
Waan kaleessa keessa turan yaadachudhaan amma eessa akka jiran beekuun boori garamitti akka deeman hubachuuf fayyada.
Gaafilee armaan gadii kanaaf qaami kamuu kan fira WBO ta`e ofiin deebii itti haa keennu.
- Jaarmiyaan Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) ni diigamamoo yookiis qaama nagaa fi qabenyaa uummata Oromoo tiksu ta`ee haareeffamuun ijaarama?
- Enyufaatu jaarmiyaa WBO diiguudhaan faayidaa enyufaa gutuuf saganteefate?
- Baroota darban meeshaa diinaa ta`uun WBO fi uummata Oromoo irratti warri duulaa ture sun akkuma diinni ilaaluutti WBO ilaalumoo yookiis qalbii jijjiratanii waliin naagaa tiksuuf murteen?
Gaffilee sadaniif deebii kennuun dura, barruu gabaabduu amna qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) kan WBO irratti xiyyaafate kana yoo dubbiftaniif hubannoo dimshashaa argachuuf isin fayyaduu mala.
Seensa
Galmeen seenaa qabsoo bilisummaa sadarkaa adunyaatti argamuu akka gabirummaan qabsoo dhalchee, qabsoon ammoo bilisummaa dhalachu mirkanessa. Uummati yeroo motummaan jalaa diigamu gabirummaaf saaxilama. Kanaafuu, diigumsi motummaa biyya tokkoo, lammii motummicha jalatti hogganamaa ture, qabenyi jalaa saamamuu fi sanyii duguggaaf saaxila. Baroota kumaatamaaf motummaa sirna gadaan uummati Oromoo hogganamaa ergii tureen booda motummichi diigamuu himii fi barruuleen seenaa ni mirkaneessu. Sababiin digumsa motummaa gadaa qabxiilee gurguddoo armaan gadii kana sadan jalatti cuunfama: 1ffaa Sirni Gadaa laaffachaa adeemuu; 2ffaa Duula dinaa fi alagaa irraa baname of irraa ittisuuf jaarmiyaa fi meeshaa waraanaa ga`aa dhabuu; 3ffaa ol´aantummaan motummaa gita bittuu Habashaa gargaarsa alagaan aangawaa adeemuu. Akkataa kanaan sirnni motummaa, aadaa, fi hawaasumma Oromoo diigamaa adeemudhaan yakkoota sanyii duguggaa bifa kallattii fi alkallattiin wagoota 150 irratti geggefamaniif uummati Oromoo saaxilame.
Waanjoo gabirummaa gutummaatti ofi irraa qolachuuf, uummati Oromoo qabsoo bilisummaa hadhooftuu bara 1870ta irraa eegalee geggessaa jira. Qabsoon kun golee gurguddoo shan walitti hidhaman qaba: (1) qabsoo afaan Oromoo qaroomsuu fi guddisuu, (2) qabsoo aadaa Oromoo tiksuu fi kunuunsuu, (3) qabsoo seenaa Oromoo fi oromummaa ifatti baasuu, (4) qabsoo hawaasummaa fi dinagidee Oromoo dagaagsuu, fi (5) qabsoo siyasaa saba Oromoo aangoomsuu ti. Shanan rogaalee QBO martinuu wal tumsuun QBO galmaan ga`aa jiru, gargaarsa Waaqayyo biraa ta`een. Adeemsa QBO kana keessatti injifannoleen galmaawan dimshaashaan: (1) dhalachuu jaarmiyoolee QBO hoggannan, (2)Sabi fi Biyyi Oromoo sadarkaa adunyaatti beekamuu, (3) Afaan+Aadaa+Seenaa Oromoo qoratamuu jalqabuu; (4) Oromummaan du`aa ka`ee hundee enyummaa saba Oromoo ta`uu, fi (5) amantiin waaqeffannaa kan hundee amantii saba Kuush bara dur-durii turee sochowuu jalqabuu. Jaarmiyaan WBO adeemsa QBO kana keessatti dhalachuudhaan injjifannolee galmaawan gurguddoo shanan kana argamsisuu keessatti qooda (ga`ee) sadarkaa olii gumaacheera.
Nagaa fi qabeenyaa uummataa tiksuuf jaarmiyaa waraanaa jabaa qabaachuun bara durii irraa eegalee tarsimoo addunyaa kana irratti ballinaan hojii irra olaa jiruu dha. Tarsimoo haaraa miti, waanuma baratamee dha, sababii adunyaan kun sirna gabiromsaa kallattii fi alkkalattiin geggefamu jala jiraattuuf. Waraana adunyaa 2ffaa booda, motummootiin uummataa fi biyya hogganan balaa loola ifaa fi dhoksaa irraa ittisuuf, jaarmiyaa waraanaa sadarkaa gurguddaatti ijaarrataniru. Kanaafuu, saayinsii fi malli ittiin ogummaa fi meeshaa waraanaa foyyeefamu yeroo kamuu caalaatti guddachaa ademeera. Garuu uummatooti sirna gabirummaa jalatti kufan aangoo gutuu hin qaban nageenya fi qabeenyaa isaanii tikfachuuf. Deebisanii aangoo waraanaa ijaarachuudhaan diina ofi irraa ittisuun aarsaa haalaan qaalii ta`e isaan gaafata, sababii mootummaan jalaa diigameef.
- Bara 1870 – 1973 (jalqaba sochilee)
Bara 1870 – 1889 loola uummata Oromoo fi motummaa Habashaa giddutti geggefameen ergii uummati Oromoo injjifatamee mootummaan jalaa diigamee fi hidhannoo waraanaa hikkateen booda deeibiyee ofi ijaaruun hidhatee kabajaa ofitti horuuf yaaleera. Garuu uummata Oromoo irraa rorroo diinaa kan ittisu jaarmiyaa waraanaa aango-qabeessa argamsiisuuf amma yoonaatti hin milkoofine. Bara 1928 irraa eegalee uummati Oromoo akkaataa qindoomina hin qabneen finciila riphee lolaan deggerame geggessuun diina raasuu jalqabe. Fakkenyaaf sochii Walloo (fincila Raayyaa bara 1928 –1948), diddaa Harargee (fincila Carcar bara 1936 – 1950), fi riphee lolaa Arisii (fincila Baalee bara 1958 –1970). Sochileen kun dhalachuu WBOf daandii tolchanii darban.
Sochii riphee lolaa kan jalle (J.) Elemoo Qilxuu hundessee fi J. Mullisi Abbaa Gadaa fi J. Jaarraa Abbaa Gadaa jalqaban hundee jaarmiyaa WBO ti. Adeemsa WBO hundessuu keessatti ga`een (qoodi) gootolii armaan olitti tarrefamanii sadan kun seenaa QBO keessatti fakkenyummaa guddaa qabatee akka jiraatu galmee seenaa Gootolii Oromiyaa keessatti ibsameera. J. Jaarraa Abbaa Gadaa waggaa 5 mana-hidhaa mootummaa Somaalee kessatti ergii dararamee ba`een booda J. Mulliis Abbaa Gadaa wajjin ta`uun bara 1970ta gara jalqabaa qabsoo hidhannoo sagaliin J. Elemoo hoggane itti fufan. Isaanis ona Bordoddee keessatti, sagalii J. Elemoo hoogganaa tureen, qawwee dhoksame argachuudhaan qawwee sadiin Gooballee seenan. Suuta suutaanis uummata dammaqsaa fi ofitti dabalataa adeemuudhaan bara 1973 hunddefama WBO mirkaneessan.
- Bara 1973 – 1992 (jaarmeefamu sochiilee)
WBO reefuu gad of dhaabuu jalqabu mootummootiin lama (Habashaa fi Somalee) haala haarawaan bahaa fi kibba baha Oromiyaa gabiroomfachuuf waliin-dorgee waraanaa bara 1977 keessa jalqaban. Duula mootummaa Somaalee kan aangawoota adunyaa lixa biftuun deggeramee fi mootummaa Habashaa (Darguu) kan aangawoota adunyaa baha biftuun deggerame irraa itti baname duraa fi duubaan ofi irraa ittisuun WBOtti dirqii ta’e. Waraana mootummota lama irraa itti bobbaafame kana miseensoti WBO ofi irraa ittisaa Guraandhala 1977 kora hoogganotaa fi qondaaltoota Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) godina Bahaa, konyaa Carcar, ona Bookee, keessatti geggeffachuudhaan sirni jaarmiyaa dirree qabsoo hidhannoo tolchame. Haala kanaan sirna jaarmiyaa tolfachuudhaan sochiin WBO qindeeffamuu eegale.
Caamsaa bara 1980 keessa ona Malkaa-Balloo bakka Darbii Sheek Muhaammad jedhamutti hoogganooti fi qondaaltoti ABO [J. Magarsaa Barii (dura ta`aa ABO), J. Gadaa Gammadaa (itti-aanaa dura ta`aa ABO), J. Abbaa Xiqii Hinsarmuu (Abboomaa Mitikkuu), J. Nadhii Gammadaa, J. Galaasaa Dilboo (Yohaannis Bantii), J. Gammachiis Dhaabaa (Zakaariyaas Mull’ataa), J. Guddataa (Sanbatoo Luboo) fi qondaaltoota kanbiroo] walgayii hatattamaa geggessaniin jaarmiyaan WBO bifa haaraween ijaarame. Bobbaa WBO godinoota Bahaa fi Kibba Bahaatti banuudhaan dirreen QBO itti geggefamu babalifamu eegale. Jalqaba bara 1980 keessa immoo dirreen WBO godina Dhihaa (Lixaa) sagalii miseensota 17 (kudha torba) qabaniin saaqamuudhaan daangaa teessuma lafaa kan hojiin QBO keessatti geggeefamu daran baballise. Qondaaltoti saaqamuu dirree dhihaa hogganan J. Dawuud (Firewu) Ibsaa (hoogganaa sagalii), Abbaa Caalaa (Abirahaam) Lataa (I/A hoogganaa sagalii), fi Tottoobaa Waaqwayyaa (dabballee sagalii) turan.
Hogganoti ABO fi qondaaloti WBO, Malkaa-ball’oo irraa ka`anii hojii dipilomaasiif gara magaalaa Moqaadishoo yeroo deemaa turanitti adeemsa guyyoota shan booda magaalaa Fiiqii fi Sagaag gidduu bakka Shinyiillee jedhamu akkuma gahaniin farreen QBO naannoo sanatti socho’aniin marfaman. Bakka sanitti dura ta`aa fi itti-aanaan ABO (1. J. Bariisoo Waabee/Magarsaa Barii fi 2. J. Gadaa Gammadaa/Damisee Tacaanee), miseensoti koree gidduu (3. J. Abbaa Xiiqii Hinsarmuu /Abboomaa Mitikku fi 4. J. Dori Barii /Yigazuu Bantii), fi qondaaltoti WBO (5. J. Falmataa /Umar Caccabsaa, 6. J. Faafam Dooyyoo, 7. J. Irranaa Qacalee/Obbo Dhinsaa, 8. J. Dadhacha Boroo, 9. J. Dadhacha Mull’ataa, fi 10. J. Marii Galaan) diinaan Caamsaa 15 bara 1980 rashannaman (ajjeefaman). Akkasumas dirree dhihaa keessatti sagaliin WBO qixa aanaa Gidaamiin osoo sochii irra jiranii Mudde 22 bara 1981 shira diinaatiin summi nyaachifamanii dhuman, garuu akkuma carraatti hogganaan sagalii (J. Dawuud Ibsaa) balaa summii irraa dandamachuudhaan laaffataan isaa harka diinaa seenuun mana hidhaa Finfinnee keessatti waggoota shan oliif dararamaa ture. Bara 1986 jaallan biroo nama lama, J/Nagaasaa Kumsaa Boroo fi J/Hundee waliin mana hidhaa keessaa milqanii WBOtti makaman.
- Bara 1992 – 2018 (Haxummaa fi haaxarummaa siyaasaa hamtuun gidirfamuu)
Bara 1991/92 yeroo aangoon mootummaa Itoophiyaa gara warra Tigraayitti cee`sifamaa turetti walii galteen siyaasaa roga ifa ta`ee hin qabne tokko hoogganoota ABO fi hoogganoota Adda Bilisummaa Uummata Tigiraayi (ABUT) fi Adda Bilisummaa uummata Irteeriyaa (ABUI) gidduutti geggefamera. Walii-galtee yeroo mootummaa ce´umsaa jedhamee beekamu kana irratti hundaawuun hogganotii fi qondaaltoti ABO fi WBO akkaataa motummaa ABUT waliin hojjetan irratti marihataa turan; garuu irra caalaa osoo ABUT wajjin walii hin galle addaan deemaa turan. Hoogganooti ABUT yeroo hedduu walii-galtee diiguun deggertoota, miseensotaa, fi dabballoota ABO hidhuu fi ajjeesuudhaan tuffii ABO fi uummata Oromoof qaban argarsiisuu jalqaban. Fakkenyaaf, miseensa waajjira siyaasaa fi miseensa koree gidduu ABO kan ture J/Gammachiis Dhaabaa akkaataan itti ajjeesan shirraa waligaltee yeroo ce`umsaa keessa ture sana saaxiluu eegale.
J/Gammachiis yeroo wal-gayii hoogganoota ABUT wajjin geggeessan mara, maaliif walii-galteen hin kabajamu jechuun, walii-galtee ABO fi ABUT irratti hundaawee badii ABUT dalagaa ture ragaa qabatamaa waliin ibsuun adda durummaan dura dhaabbachaa ture. Kanaafuu, hoogganootiin ABUT dandeeytii fi gootummaa J. Gammachiis hubatuudhaan mala itti ajjeesan karoorfataa turan. Akkuma saganteefatanitti osoo WBO mooraatti hin galfaminiin baatilee yartuu dursanii bara 1992 gara jalqabaa magaalaa Nagaleetti walgayii fakkessaaf waajjira isaaniitti waaman. Garuu qondaaltoti WBO haala hogganoota ABUT shakkuudhaan akka hin hirmaannee J. Gammachis gorsanilee, lakkii hin hafuu, erga na yaaman niin deema jechuun shugguxii isaa hidhatee dhaqe. Yeroo waajjira ABUT gahutti waardiyaa WBO keessaa fudhatee dhaqe alatti hambisanii isa qofaa seensisan. “J. Gammachiis yeroo mana keessa seenu hidhannoo kee lafa kaa’i ittin jedhan; Duraan hidhannoo kiyya osoon hin hiikanne waliin haasawaa turree; har`a maaliifin hiikkadha jechuun deebise.” Duraanuu hoogganootiin ABUT sababa itti barbaadanii ajjeessuuf waan saganteefataniif waajjiruma walgahiif waaman keessatti dhukaasa itti banuun shirraan ajjeesan.
Walii- galtee roga hin qabne kanaan sochowuu (hojjechuu) keessatti shirri xaxamaa ture kun jaarmiyaa qabsoo hadhooftuun ijaarame diguumsa hiriyaa hin qabneef saaxileeera. Diinni bifa haarawee fi haxummaan Oromiyaa weerare kun, hooggana ABO fi WBO gutummaatti dhabamsisuuf saganteefate. Miseensotaa fi qoondaalota ABO adamsee hidhuu fi ajjeesuudhaan caasaa fi jaarmiyaa ABO diiguu irratti karoora qindawaa baafate. Kumaatama heddutti kan herregaman miseensoti fi qondaaltoti WBO fi ABO akkasumas uummati Oromoo kumaatamni hedduun qubsumoota (kampii) leenjii waraana mootummaa Habashaa naannoo Dhidheesaa, Huursoo, Bilaattee, Ziwaayi, fi kkf keessaatti golee Oromiyaa mara guramuudhaan hiidhaa, reebicha, qaama-hirr’achuu, ajjechaa, fi shororkaa daangaa hin qabneef saaxilaman. Qondaaltoti WBO fi dabballooti ABO ijoo turan waraana itti hin qophaawamin keessa dirqiin seenuun lubbuu isaanii qabeenyaa kaminuu bakka hin buufamne wareegan.
Walumaa-galatti, Waxabajjii bara 1992 yeroo mootummaa ceehumsaa keessaa ABOn dhiibamee baafame sanatti ABUT fi ABUI sagantaa duula waraanaa waliin qindeeffachudhaan jaarmiyaalee WBO fi ABO dhabamsisuuf bara 1992 hanga 1998 lola guddaa geggessaa turan. Yeroo kanatti gootooliin Oromoo hedduun dirree waraanaa golee Oromiyaa mara keessatti geggefame irratti baayyinaan wareegaman. Qabenyaa kaminuu kan hin jijjiramne, lubbuu isaanii wareeguun QBO ukkaamsaa diinaa irraa ittisan. Wareegama sadarkaa olii kanaan booda gurmuun qabasawota bilisummaa Oromoo hafan deebisanii of ijaaruudhaan hanga yoonaatti falmiin dirree ittifufinsaan finiineera. Falmiilee hadhaawaa kanaan booda aangoo horachaa adeemuu fi sochiilee uummataa (barattoota, qerroo, qarree, manguddoolii, fi uummata gutuu) wajjiin walsimachuudhaan injjifannoolee cuculuqoon sadarkaalee adda addaatti galmeefamuu eegalan.
Xummura
Farreen QBO golee maraan uummata Oromoo irratti duuldhaan QBO ukkaamsuuf toftaa gara garaan yaalaniru. Garuu hundee jaarmiyaa siyaasa Oromoo kan ta`ee WBO fi ABO guutummaatti onnee uummata Oromoo keessaa dhabamsisuuf hin milkoofinne. Fuula durattis yoo toftaa qarachuun duula haaraa jalqabaniif milkaawuun hin abdatamu. Hoogganummaa siyaasa QBO haarefachuu keessaan mirgoota uumamaan qabachaa ture deeffachuuf uummati Oromoo bara kamuu caalaa qophii ta`uun sochii warraaqsa xummura finciila diddaa gabirummaa bara 2014 – 2018 qindaaween mirkanaaweera.
Ragaale
- ABO 2010. Akkaataa Amajjii 1, guyyaa WBO itti ayyaaneffatamuu jalqabe
- Gadaa M. 1988. Oromia, an introduction. Khartoum: Sudan.
- Guutama I. 2003. Prison of conscience (Upper compound Maa`ikalaawii, Ethiopian terror prison and tradition. Gubirmans Publishing. New York.
- Hassan M fi Maatii D. 2008. Goota Oromiyaa. Oromia publishing LLC. Atlanata Georgia.
- Jaatee M. 2014. Bu`aa-ba`ii amna qabsoo bilisummaa Oromoo kaleessaa, har’aa fi borii . Kyagab & Sons graphics, Kampala, Uganda
- Jaatee M. 2017. Debifamee ijaaramuu uummata Oromoo karaa jaarmiyolee qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO). http://ayyaantuu.net/debifamee-ijaaramuu-uummata-oromoo-karaa-jaarmiyolee-qabsoo- bilisummaa-oromoo-qbo/
- importanceofphilosopy.com.The Necessity of Government. www.importanceofphilosophy.com/Politics_NecessityOfGovernment.html


text:
Waggoota afur dura kan ijaarame Waldaan Artistoota Oromoo, gama muuziqaan tajaajilaa guddaa gumaachu irraa taruudhaan rakkoo siyaasaa dhaabota Oromoo gidduutti mula’atu furuuf maanguddoota Oromoo cinaa dhabbachuun tattaafataa jira. Dhihenya kanaas kanuma kan mirkaneessu waltajjii agarsiisaa tokkoo magaalaa Mineapoliis, MNtti qopheessee ture.
Gareewwaan ABO walitti-fiduu fi tokkummaa dhaabichaa deebisanii jabeessuuf hojii araaraa jaarsooliin Oromoo eegalan deggeruuf ka Waldaa Artistoota Oromoon qindeessame, waltajii agarsiisaa sana irratti bakka-bu'oonni gareelee ABO wal-dhabanii, maanguddoonnii fi beektonni argamuun waa'ee barbaachisummaa deemsa araaraa sanaa dubbatanii jiru. Dura-taa'aan Waldaa Artistoota Oromoo, obbo Amiin Juundii fi Itti-gaafatamaan dhimma sab-quunnamtii waldichaa, Obbo Daraaraa Maatii ibsa Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf kennaniin, kaayoo agarsiisichaa bu'aa inni argamsiise ibsanii jiru.


text:
Ministeerri Barnootaa, barattoota digrii jalqabaatiin eebbifaman ilaalchisee qajeelfama haarawa base.
Ministeerichi qajeelfama haarawa kana guyyaa hardhaa websaaytii isaa irratti kan maxxanse yoo tahu, barattoonni digrii jalqabaa xumurani kamiyyuu bara barnoota 2011 irraa jalqabee, eebbifamuun duratti qormaata gahumsaa fudhatuu qabu jedha.
Akkasumas Qormaanni gahumsaa fi madaallini keennamu kun barnoota Yuunivarsitii barataa turan, sirritti baratuu isaanii, dandeettii isaanii fi ilaalcha isaanii madaluuf kan gargaruu fi eebbifamtoonnis ofitti amantumma akka qabaatan ni godha jedhamera.
Qajeelfamni kun bara 2011 irraa kaasee hojii irra kan oolu yoo ta’u, barattoonni amma irraa akka of qopheessan beeksiise jira.


text:
Mummichi ministeera Itiyoophiyaa Dr. Abiyyi Ahmad gumii dinagdee addunyaa Daavoos keessatti gaggeeffamu irratti hasawaa dhageesisanii abbotiin Qabeenyaa Biyya Alaa Itiyoophiyaa keessatti hojii invastmantii akka gaggeessan Afeeran.
Carraaqqii biyya keessatti ta’een Baatiilee darban sagaliif mootummaa isaanii foyya’insa gama siyaasaa fi dinagdeen hatattamaan fudhate tarreessan.
Uummata Itiyoophiyaa miliyoona dhibba tokko keessaa miliyoonni jaatamni dargaggoota umriin isaanii waggaa 24 gad ta’uu kan dubbatan Dr. Abiyyi carraa hojii banuuf guddina dinagdee fi barnootaa barbaachisaa akka ta’e hubachisan.
Gumiin dinagdee addunyaa kan waggaa Swizarlaand keessatti jalqabamuun kun falmii waa’ee daldalaa jabaatee akkasumas Briteen gamtaa Awurooppaa keessaa ba’uu akkasumas dinagdeen addunyaa dadhabaa adeemuun yaaddoo ennaa uumetti.


text:
Filannoo Itoophiyaa 2021: ‘Beekamtii koo malee galmeen filattootaa raawwateera’ jedhe Boordiin Filannoo
(bbc)—Boordiin Filannoo Itoophiyaa walgahii Kamisa Waxabajjii 03 bara 2013 A.L.I taa’e hordofee ibsa Jimaata baaseen, iddoowwan tokko tokkotti galmeen filattootaa beekamtii boordichaa malee gaggeeffamuu ibseera.
Akka ibsa boordichaatti galmeen filattootaa kun kan gaaggeeffamee buufataalee filannoo beekamtii boordichaan ala hundaa’an keessattidha.
Buufataaleen filannoo kunneenis magaalaa Finfinnee keessatti lama, magaalaa Dirree Dhawaa keessatti jaha, naannoo uummattoota Kibbaa keessatti ammoo 71 yoo ta’an, walumaagalatti buufataaleen filannoo 79 beekamtii boordii filannoo malee hundaa’anii filattoota galmeessaa turan.
Boordichi galmeen filattootaa buufataalee kanneen keessatti gaggeeffame seera-qabeessa miti jechuun murteesseera.
Boordichi buufataalee filannoo kunneen eenyuun hundaa’an, galmeen filattootaa seera-qabeessa miti jedhame eenyuun akka gaggeeffame waan ibse hin qabu.
Bufataalee filannoo kanneen keessatti namoonni meeqa akka galmaa’anis hin himamne.
Filannoo biyyaalessaa marsaa 6ffaa boordichi Waxabajjii 14 bara 2013 A.L.I gaggeessuuf jedhu irratti sagalee kennuuf walumaagalatti filattoonni miliyoona 37.4 galmaa’uu boordichi beeksiseera.
Kun naannolee filannoo 14 naannoo Somaalee keessatti qorannoof jecha galmeen filattootaa akka hin gaggeeffamne dhorkame hin dabalatu jedha ibsi boordicha.
Kanneen sagalee kennuuf galmaa’an keessaa miliyoonni 15.4 naannoo Oromiyaa keessatti yoo ta’u, miliyoonni 7.3 naannoo Amaaraa, miliyoonni 6.3 ammoo naannoo Kibbaa keessatti.
Magaalaa Finfinnee keessatti namoonni sagalee kennuuf galmaa’an miliyoona 1.8 akka ta’an boordichi beeksiseera.
Filannoon marsaa 6ffaa Itoophiyaan Waxabajjii 14 gochuuf jirtu silaa bara darbe kan godhamuu qabu ture, sababa weerara koronaavaayirasiif jecha baranatti dabarfame.
Jalqaba Caamsaa keessa godhamuuf kan ture yoo ta’u sababa meeshaalen filannoof barbaachisan walqixxaatanii hin qophoofneef yeroo lammataaf Waxabajjiitti dabarfame.
Boordichi amma dura sababa rakkoo nageenyaa filannoon guutummaa biyyattii keessatti akka hin gaggeeffamne ibsee ture.
Kana malees naannoo Somaalee dabalatee naannolee filannoo 54 keessatti Waxabajjii 14 filannoon akka hin gaggeeffamne Boordiichi Kamisa ifa godhe.
Murteen kun kan darbeef waraqaa sagaleen ittiin kennamu irratti hanqinni waan argameefi jedheera boordichi.
Naannolee filannoo kanneenii fi iddoowwan sababa rakkoo nageenyaan amma dura filannoon keessatti hin godhamu jedhame dabalatee riifarandamiin naannoo Kibba Lixa Itoophiyaa hundeessuf godhamu Qaam’ee 1, bara 2013 A.L.I’tti akka godhamu walitti qabduun boordii filannoo Aadde Birtukaan Miidhagsaa miidiyaalee biyya keessaatti himan.
Naannoo Tigraay keessatti filannoon yoom akka gaggeeffamu boordichi amma dura waan ibse hin qabu.


text:
Bitootessa 10,2015 Tullu Boolloo
FDG yeroo irraa yerootti ka’uun wal qabatee sochii dargaggoota Oromoo duubaan jirtu sababaa jedhuun hojjettoota mootummaa fi miseensota OPDO gara garaa maqaa ABOn yakkamaa jiru,haala kanaan hojjettooti fayyaa buufata fayyaa magaalaa Tullu Boolloo keessa hojjetan maqaa dirqiin kaardii filannoo fudhachuu diddan jedhuun yakkamanii dararaan irraa gahamaa jira,gama biraan sochii warraaqsaa naannicha jiruun wal qabsiisanii yakka adda addaa irratti akka funaanu kan ramadame gaafatamaan fayyaa naannichaa fi sirna mootummichaaf amanamaa ta’ee kan hojjetu Tsegaye Hundeessaa jedhamu hojjettoota sabboontota ilmaan Oromoo yakka tokko malee akka hojii irraa arihaman taasisaa jiraachuu Qeerroon naannicha irraa gabaasa.


text:
Gaaffilee jajjaba jiraataan Amboo Pirezidaantii Naannoo Amaaraa gaafatan
Hariirooo obbolummaa Naannolee Amaaraa fi Oromiyaa magaalaa Ambootti taa'ame irratti waltajjiin marii dhimmoota haala yeroo irratti xiyyeefatan hoggantoofaaf dhihaateera.
Waltajjii kanarratti kan hirmaatan jiraataan magaalaa Amboo Obbo Tasfaayee Dhaabaa gaaffiin isaan kallattiin Pirezedaantii Naannoo Amaaraatiif jedhanii dhiheessan qalbii hirmaattotaa kan hawwate ture.
Gaaffii isaanii tokko jedhanii yoo jalqaban," dubbii kan qotan, jijjiirama kana kuffisuuf kan sochohan, naannoo isin bulchitan keessatti qaamoleen hidhatan Oromoota Walloo jiran irratti Oromoo ta'uu isaanitiif qofa guyyaa saafaa ajjeessaa akka jiran miidiyaalerraa dhagahaa jirra. Isinii fi mootummaan keessan kanneen lubbuu namaa galaafachaa jiran kana maal akka godheefi amma maalirra akka jiru nuuf ibsuu dandeessuu?" kan jedhu ture.
Yoo tarii humna keessanii olta'eera tahemmoo Qeerroo fi Faannootti himadhaatii qaamolee seeran alaa kana akka adaba qabachiisan abdii guddaan qaba jedhan.
Gaaffii lammeessoo itti aansan, " Iskindirii fi warri iskindir bobbaasu jibba Oromoorratti bananii fi Oromoon mirga heeran magaalaa Finfinneerraa qabu isinii fi mootummaan keessan akkamitti ilaala?" jechuun gaafatan.
Kuni gaaffii ijoo ummanni keenya gaafatu wan ta'eef akka deebii itti nuuf kennan barbaanna jedhaniin.
Sadeessoodhaanis " dhimmoota Ummanni fi Ijoolleen keenya dhumanii fi aarsaa itti kaffalan keessaa tokko Afaan Oromoo Amaariffa cinaatti afaan Federaalaa akka ta'uufi. Isinii fi naannoon isin bulchitan Afaan Oromoo afaan Federaalaa yoo ta'e akkamitti ilaaltu?" kan jedhudha.
Gaaffii Afreessoon Obbo Tasfaayee " Uummanni magalaaa Amboo waggoota dheeraa darbaniif qabsoorra waan turaniif misoomaaf yeroo hin arganne, amma garuu misoomatti fulleffannee kaaneerra isinii fi abbootiin qabeenyaa naannoo keessan jiran maal nugargaartu?" jechuun gaafatan.
Pirezedaantiin naannoo Amaaraa Dr. Ambaachoo Mokonnin, wayita deebisan "Afaan Oromoo miidiyaa naannoo keenyaarratti yeroo qilleensaa qaba. Godina addaa Oromoo keessattis afaan barnootaa ta'ee tajaajilaa jira. Kuni babal'atee cimaa akka deemu ni hojjenna" jedhan.
Naannichatti ammaan durayyuu afaan dabalataa barsiisuuf karoorri jalqabame jiraachuu fi wadaroo cimaa tokkummaa keenya cimsu waan ta'eef cimsinee itti fufna jedhan.
Guddina magaalaa Amboo kan ilaaleenis magaala kana guddisuuf hamma humni keenya dandahe hundaan abbootiin qabeenyaa keenyas garana dhufanii akka hojjetaniif ergaan dabarsaafi jedhan.
Dhimma magaalaa Finfinnee irrattis naannoon Amaaraa dhimmi heera mootummaarra taa'e qixa sirriin akka hojiirra ooluuf ejjennoo cimaa akka qabu himan.
"Dhimma magaalaa Finfinnee irratti waan heera mootummaa irra taa'e kan sharafu ilaalcha namni qabu keessa keenya hin jiru."
"Kanaaf Finfinneen magaala guddoo sabaa fi sablammootaa, magaala guddoo Afrikaatisi. Naannoon Oromiyaa ammoo faayidaa addaa heera mootummaatiin taa'e qaba. Faayidaan addaa heeran taa'e kuni akka kabajamuuf ammoo nutis ni qabsoofna." jedhan Dr. Ambaachoon.
Waan heeran taa'e kanaan alatti karaa mirgaas ta'ee bitaan ilaalchi fiixeetti bahee jiru fudhatama akka hin qabaannes eeran.
Ajandaa magaalaa Finfinnee irratti kanneen ilaalcha sirrii hin taane oofan irraas adda baasaatii nu ilaalaas jedhan.
"Yeeroo hunda wanti isin dagachuu hin qabaanne nuti yeroo hunda ilaalchota fiixeetti bahan kanneen oofaniin marfamnee hojjechaa jirra. Kanaaf yeroo gartuun ilaalcha fiixeetti bahe oofan kuni nuraasan adaraa isinis waliin nun raasinaa."
"Yeroo hunda tasgabaahanii dubbii adda baafachuu, dhagahuu fi qulqulleeffachuu baay'ee barbaanna. Nuti biyya guddaa fi uummata guddaa hogganna ilaaalchotni xixxiqqaan yeroo oofaman kan keenya akka hin taane akka hubattanin barbaada." Jedhan.
Rakkoo nageenyaa naannicha godina addaa Oromoo fi shawaa kaabaatti gaheen miidhaa lubbuu namaarra gaheef gaddi guddaan akka itti dhagahame himan.
"Naannoo keenya Godina addaa Oromoo fi shawaa kaabaatti rakkoon uumamee ture. Rakkoo kanaan lubbuun namaa badeera. Kuni hedduu nu gaddisiiseera. Warri miidhame hunduu qaama keenya. Kanaan keessi keenya miidhameera."
"Amma naannolee kanneenitti nageenyi bu'eera. Wanti akkanaa akka lamuu hin mudanne, amma booda dursinee karoorsinee akka hojjennu waadaan isiniif gala." jedhan.
Marii dhimma hariiroo saboota Oromoo fi Amaaraa Magaalaa Ambootti Dilbata gaafa bultii 21,04,2019 geggeeffameerratti Pirezidaantii Itti Aanaan Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa hariiroon obbolummaa naannolee Oromiyaa fi Amaaraa oduu sobaa fi ololaan kan duubatti deebi'u osoo hin taane daran cimee saboota birootiifuu gaaddisa taha jedhan.
Hariiroon saboota lameenii aramaa boceetiin jalqabames Oromoo fi Amaaraa tokko godhee tokkumaa Itoophiyaas sadarkaa fooyyee qabutti ceesisuu eeran obbo Shimallis.
Hariiroon obbolummaa Saba lamaanii magaala Ambootti kabajamu kunis Ambo wareegamee du'ees jibba osoo hin taane daranuu jaalala waan cimsateef fakkeenya gaarii kan ta'uu dha Jedhan.
"Oromoon kan lolarrattiyyuu booji'e sirna moggaasaatiin Oromeessee fira godhata malee hin jibbu, eenyummaansaas hammachuudha, jibbii fi ofirraa dhiibuun eenyummaa oromoo kan ibsan miti." jechuun aadaa Oromoon jaalalaaf qabu ibsan.
Lammiilee naannoo Oromiyaa irraa sababoota garagaraatiin buqqa'an kan ilaaleenis, lammiileen kunniin yeroo gabaabaa keessatti qe'ee isaaniitti akka deebi'aniif kutannoon hojjenna yeroo gabaabattis ni deebisna jedhaniiru.
Hariiroon Sabaa fi sabaa kunis kallattii afraniinuu naannolee biroo waliin ittii fufa Jedhan.
Hawaasni magaalaa Amboo keessummaa simachuun jaalalaa fi simannnaa keessummootaaf taasisaniifis galateeffataniiru.


text:
Barattoota Mediisinii: 'Nageenyi bakka hojii amansiisaa miti, hanga hojjennus nuuf hin kaffalamu'
Barattoonni Mediisinii Mana Barumsaa Xiqur Ambassaafi Kollejjii Medikaalaa Miliniyeem Qiddus Phaawuloos baratan 'tajaajilli fayyaafi ogeessonni gubbaa hanga gadiitti xiyyeeffannoo maluuf gama mootummaatiin hin kennamneef' jechuun mormuutti jiru.
Mormiin walfakkaatuun barattoonni yunvarsiitiiwwan Jimmaafi Arsii baratan torbeewwan darban keessa 'Dhukkubsataa otoo kunuunsinuu ofiif kunuunsa dhabne' jechuun ba'anii turan.
Barataan waggaa 6ffaa Qiddus Phaawuloos Sifeessaa Dassaleny sirni kenninsa tajaajila fayyaa gubbaa hanga jalaatti rakkina akka qabuufi mootummaan rakkoo jiran hunda akka dagate hubachiisuuf hiriira baane jedha.
"Nuti hangam hojjennellee jijjiirama fiduu akka hin dandeenyeefi haala amma jiruun akka hin danda'amne ibsineerra. Kaffaltii dabalatee amma humnaafi yeroo keenya kenninu hin argannu. Kabajni nuuf malullee nuuf waan hin kennamneef sagalee keenya dhageessifachuuf dirqamneerra."
Yunvarsitii waliin yeroo gara garaa akka haasa'aa turan kan dubbatu barataan kun, yeroo shaakala barnootaa (internship)'tti bobbaanee hojjennu keessatti hanga hojichi barbaadamuufi akka dadhabsiisaa ta'een kaffaltiifi deggersi barbaachisu nuuf hin guutamne jedha.
"Qaamolee yuunivarsiitii sadarkaa gara garaa irra jiran waliin dubbachuuf yaallus hanga ammaatti deebii quubsaa kan nuuf deebisan hin jiran."
Akka barataa kanaatti nagummaan bakka hojii isanii amansiisaa miti. "Kufaatii sirna tajaajila fayyaarraa kan ka'e uummanni gaaffii hundaaf itti gaafatamaa nu taasisa.
Kan sirreessuu dandeenyuufi sirreessuu hin dandeenyeefis nuun komatu. Kun ammoo naannoo mijataa hin taane keessatti akka hojjennu nu godha."
Mana Barumsaa Qiddus Phaawuloos keessatti warra hiriira ba'an keessaa tokko kan taate barattuu Raahel Tasfaayee, rakkoo barattoota Mediisinii yuunivarsiitii Arsiifi Jimmaa irra ga'e balaaleffachuuf baane jetti.
Gaaffiin barattoonni yunvarsiitiiwwan kunneen lamaan qabatanii hiriira ba'anis gaaffii kan keenyadhas kan jettu Raahel, sirni tajaajila fayyaa biyya keenya keessa jiru baayyee kan humna nama buusudha jetti.
"Bakki nuti itti hojjennu nageenyi isaa kan mirkanaa'e miti. Hojii keenya kan gitu hin argannu. Maallaqni isaa baayyee xinnoodha. Walumaa galatti haalli jiru kan akka hakiima ta'an nama kakaasu miti."
Hiriirri kun isa jalqabaati kan jettu Raahel, hanga qaamni ilaallatu nu dhaga'ee deebii kennutti gara fuula duraattis gaaffii keenya dhageessifachuu ittuma fufna jetti.
Gaaffiin kun kan barattoota mooraa tokkoo qofaa osoo hin taane kan ogeessota fayyaa guutummaa Itoophiyaa keessa jiraniiti jette Raahel.
Ministeera Eegumsa Fayyaatti Bulchiinsa Humna namaa kan ta'an Habtaamuu Damisee barattoonni ogummaa fayyaa baratan Yunvarsiitiiwwan Jimmaa, Arsiifi Bilaak Laayonirraa gaaffii walfakkaatu akka dhiyeeffatani amananii, gaaffilee isaan keessaa kan tajaajila waliin walqabatan, baruufi barsiisuu, carraan isaanii gara fuula duraa maal akka ta'u, akkasumas bakka hojiitti nageenya waliin kan walqabatudha jedhan.
Ministirri Eegumsa Fayyaasa qalbiidhaan isaan dhaggeeffataa akka jiruufi bakka jiranitti deemnee isaan mariisisaa jira jedhan.
Gaaffileen barattoonni shaakala hojii (internship) irra jiran kaasan kun harki caalan garuu sadarkaa yunvarsiitiitti kan deebii argachuu danda'anidhas jedhu Obbo Habtaamuun.
Gaaffii sadarkaa humna yuunivarsiitootaa ol ta'e ammoo itti waamamni dhaabbileen barnootaa ministeera saayinisiifi dhaabbilee barnootaa ol-aanootiif waan ta'eef, karaa dhaabbata kanaa kan deebiyu ta'a jedhan aanga'aan kun.
Kana birattis Ministeerri Eegumsa Fayyaas yuunivarsiitiiwwan gaaffiin itti ka'an kana keessattis rakkoo furuudhaaf hojjechaa jira kan jedhan, gaaffii carraa gara fuula duraa barattoonni kun gaafatanis koreen dhimma kana hordofu hundeeffamuun irratti hojjetamaa jira.
Ministeerri Saayinsiifi dhaabilee barnoota olaanoo, dhimma kana irrattii dhaabbilee barnoota olaanoo hunda keessatti har'a irraa eegalee mariin akka gaggeefamu beeksiseera.


text:
Adoolessa 22/2011 (TOI) – Raayyaa ittisa biyyaatti warshaan rasaasaa Hoomochoo, hojjettotaa warshichaa waliin biqiltuu dhaabuu irratti argamu.
Godina Shawaa Lixaa aanaa Tokkee Kuttaayeetti duula dhaabbii biqiltuu raayyaa ittisa biyyaa warshaa rasaasaa Hoomochoo, hojjettotaa warshichaa waliin biqiltuu dhaabuu irratti argamu.
Guyyaa har’aa kana biqiltuu kuma 17 fi 760 kan dhaabbatu ta’uu hoji gaggeessaan warshichaa Letenaal Koloneel Silashii Nagaraa himaniiru jechuun waajjirri Komunikeeshinii Godina Shawaa Lixaa gabaaseera.


text:
Muummeen Ministeera Itoophiyaa Durii Obboo Hayla maariyaam Dassaalny woggaa darbe wal-ga’ii mootummaa gamtoomanii Niiw Yoork tti rakkoolee baqattoota Biyya Suudaan kibbaa hiikuuf horiin waan hin jireef baqattoonni aadaa, afaan fii jireenyaan tokko waan ta’aniif akka lammummaan biyya Itoophiyaa kennamuuf beellama galanii turan. Sochoosiftoonni(Activists) mirga gosa lammii Anyuwaak akka ibsanitti, haalli lammummaa Itoophiyaa lamii Suudaan Kibbaaf kennuu kun ummata Itoophiyaa irraa ...Read More »
Gargaaraa barreessaa muummicha Tokkummaa Mootummootaa dhimma gargaarsa namoomaa doorsisa hojjatoota gargaarsa sudaan kibbaa irra ga’aa jiru balaaleffatan.
Dhimma gargaarsa namoomaatti, gargaaraa barreessaa muummicha Tokkummaa Mootummootaa, Maark Lowkuuk haala hojjattoonni gargaarsaa biyya Suudaan Kibbaa keessatti rakkifamaa jiranii ciminaan balaaleffatan. Maark Lowkuuk daawwanna isaan guyya lama Biyya Suudaan Kibbaa tti taasisaniin akka ibsanitti hookkarrii fi doorsisni hojjettoota gargaarsaa irra ga’aa jiru, akka gargaarsi uummata garqaaramuu qabu gara miliyoona toorbaa hin dhaqqabne danqaa itti tahe jira jedhaniiru. Maark Lowkuuk, baatiilee ...Read More »
Dhaabbati Fayyaa Addunyaa balaa Iboolaa Riipbiliik Dimookoraatawaa Koongootti babala’achaa jiru irratti marii hatattamaa gochuuf.
Marii kanarratti labsiin fayyaa yeroo hatattamaa irratti xiyyeeffatuu fi dhimmicha irratti tarkaanfii fudhatu ni murteeffama. Hanga ammaatti namootni 44 qabamuufi 23 du’uun qoratamaa jira. Namooti baayyeen baadiyyaa jiraatan kan qabaman yoo tahu magaala Mabaandaakaatti namni tokko qabamuun mirkanaa’era. Magaalaa wiirtuu geejjibaa naannoo laga Koongoo jirtuufi namoonni miiliyoona tokko tahan kessa jiraatanitti kan mul’ate, gara magaalaa guddoo biyyattii Kinshaasaatti akka hin ...Read More »
Mana hidhaa Qilinxoo guban kanneen jedhamanii himannaan irratti dhiyaate namoota 38 keessaa namoonni 26 himannaan irraa kaafamuun himame.
Abbaan Alangaa Federaalaa ibsa kennaniin Dr. Fiqruu Maaruu dabalatee namoonni 62 himannaan irraa kaafamuu hubachiisaniiru. Himatamtoonni galmee Maasrashaa Saxee gubbatti mana hidhaa Qilinxoo guban kanneen jedhamanii himannaan irratti dhiyaate 38 keessaa 4 himatii isaanii ajjechaa waliin kan wal qabatuu ta’uun akka mana murtiitti mormatan itti murtaaweera. Himatamoota hafan keessaa 11 walaban akka gadhiifaman 23 immoo himannaan irratti dhiyaate foyyaffamee of-irraa ...Read More »
Keeniyaatti bokkaa cimaa roobeen manneen hedduu liqimsuun, namoota galaafate
Hanga ammaatti namoonni balaa kanaan lubbuu isaanii dhabanii fi Hanga guyyaa har’aatti kanneen reeffi isaanii argame 41 gahuun beekameera. Balaan kun kan uumame Caamsaa 09/2018 halkan erga hawaasni hirriba rafeen booda akka ta’ellee gabaafameera. Bakki balaan kun itti raawwatames magaalaa guddoo keeniyaa, Naayroobii irraa KM 190 gara Kaaba-dhihaatti Kan argamtu magaalaa Soola’ii jedhamtutti. Kanneen balaa kanaan lubbuu isaanii dhaban keessatti ...Read More »
Humni raayyaa Ittisaa poolisoota Naannoo Oromiyaa fi Kan Naannoo Somaalee Moyyalee keessa jiran hidhata hiikkachiise’
Walitti bu’iinsa dilbata darbe lubbuu nama 8 ol galaafatee 40 ol madeesse booda humni Ittisa biyyaa nagaa kabachiisuuf gara Moyyalee dhaqe, humnoota poolisii Naannoo Oromiyaa fi kan naannoo somaalee Moyyalee jiran irraa hidhannoo hiikuu jiraattonni magaalattii dubbatan. guyyaa wixata darbe hedduminaan gara magaalattii kan dhaqan humnootni Ittisa biyyaa Waajjira Poolisii magaalaa Moyyalee akka to’atan, humnoota poolisii Oromiyaarraallee hidhannoo akka hiikan ...Read More »
Obboo Abbaay Tsahaayyee dabalatee hoogganootni sadarkaa ol’anoo afur hojii irraa arihaman.
Obboo abbaay Tsahaayyee akka lakkoofsa Itoophiyaa ji’a Bitooteessaa 09/2006 irraa jalqabnii daayrekteera ol’aanaa Tarsimoo fii qorannoo hoogganaa turan xalyaan muummee ministeeraa Dr. Abiyi Ahmadin barreefameen akka gaafa ji’a Eblaa 12/2010 angoo hojii irraa kaafaman ibsameera. Obboo Tweedroos Haagos miseensi dhaaba bilisa baasaa Tigreey kan ta’e akka lakkoofsa Itoophiyaa Ebala 12/2010 angoo irraa akka kaafamaniif xalayaan Muummee Ministeeraa irraa isaan dhaqqabuun ...Read More »
Mormiin Bulchinsa Naannoo Soomaalee godinaa gara garaa keessatti guyyaa irraa guyyaan cimuun hiriirri mormii itti fufaa jira.
Mormiin bulchinsa naannoo soomaalee magaalaa Shinniilee ti jal’qabame guutuu bulchinsaa keessa babal’achuun godinaalee gara garaa keessatti guyyaa irraa guyyaan cimee itti fufaa jira. Guyyaa hardhaa magaalaa Dirree dhawaa keessatti mormiin cimtuun salaata jummaa booda geggeeffameera. Mormii guyyaa hardhaa magaalaa Dirree dhawaa geggeefamu dhoorkuuf Abdi illeen loltoota humna Poolisii addaa jedhamu konkolaatota 12 magaalaa keessa bittinneesuus mormii ittisuu dadhabuun himameera. Mormii ...Read More »
Godina Gujii Aanaalee hedduu keessatti mormiin gaggeeffamaa jiraachuun beekame.
Yeroo ammaa Mormiin hawaasaa bifa haaraa ta’een godinaalee Oromiyaa bakka gara garaatti itti fufe. Hiriira mormii guyyaa Kibxata (Salaasaa) har’a magaalaa adoolaatti geggeeffameen wal qabatee miseensonni poolisii Oromiyaa Aanichatti argaman uummata irratti dhukaasa banuu, Reebicha raawwachuu fi namoota hidhaa akka turan dhaga’ameera. magaalaa Adoolaa keessatti Poolisoonni Oromiyaa hawaasa hiriira bahan irratti dhukaasa banuun dargaggoonni 2 rasaasan rukutamanii Mana yaalaa seenuun ...Read More »
Mormiin Bulchinsa Naannoo Soomaaleeti dhooye guyyaa irraa guyyaan cimuun hiriirri mormii itti fufaa jira.
Mormiin bulchinsa naannoo soomaalee magaalaa Shinniilee ti jal’qabame guutuu bulchinsaa keessa babal’achuun godinaalee gara garaa keessatti itti fufaa jira. Guyyaa hardhaa godinaa Jijjigaa magaalaa Toogcaalee keessatti mormiin cimtuun geggeeffameera. Moggaasa maqaa afaan Somaaleetiin Dulmi-didi ykn Diddaa Roorroo jedhamuun mormii gaggeeffamee jiraattonni magaalaa kana jiraatan bulchiinsa Abdii illee irratti mormii jabaa gaggeessaa turaniiru. Mormii geggeefame irratti dhaadannooleen dhageessifamaatiin turan keessaa, Nuti ...Read More »


text:
Dhala namaa bineensotaa fi uumama lubbu qabeeyyii kanneen biroo irraa waan adda baasan keessaa inni tokkoo fi guddaan afaan ykn qooqaa jechoota hedduu seeraan wal duraa duuba tarreeffamanii himaan yaada dabarsaniin dubbatee waliif galu qabaachuu isaa ti. Afaan ittiin waliigalamu kunis meeshaa duudhaan, safuun, eenyummaa fi aadaan saba tokkoo ittiin ifatti ba’u (dha). Uummanni afaan ofii qabutti garagaaramee dubbachuu, dhaggeeffachuu, barreessuu, dubbisuuf qorannoo fi qu’annoon yeroo ittiin adeemsifamu akkaataan guddinasaa saffisa cimaa qabaata.
Uummatni Oromoo, Uummata aadaa dagaagaa qabuudha. Aadaan Uummatichaa bifa baay’een calaqqisan keessaas og-barruun isa tokko. Afaan dhalataan Oromoo guyyaa itti dhalatee jalqabee, hanga lubbuun isaa lafa kana irra jiruutti akkaataa itti Uummata isaa waliin jiraatu, yeroo gaddaa fi gammachuu isaa akkaataa itti dabarsu, aadaa fi Uummata isaaf kabaja inni qabu, mataa isaa akkaataa itti naamusaan qabuuf jireenya hawaasummaa keessatti itti hirmaatu murteessa (Misgaanuu, 2011).
Afaan Oromoos, qooqa Waaqayyo Uummata Oromoof kennee ittiin uume, damee afaanota warra Kuush keessaa isa guddaa fi bal’aa ta’uu isaa seenaan barreeffamaa turan ni addeessan. Haa ta’u malee afaan Uummata guddaan dubbatamu kun afaan hojii fi barreeffamaa akka hin taaneef sirnoota bulchiisa biyyattii irraa bara dheeraaf afaan dubbii qofa ta’ee akka turuuf gadi qabamee ture.
Yeroo ammaa kanatti garuu hawaasichi afaanii fi aadaasaa bilisa ta’ee dagaagsuu fi guddifachuu irratti argama. kana ilaalchisee keewwaata 5 lakk 1 qooqni Itoophiyaa kamiyyuu mootummaa biratti beekamtii walqixxee qabaatu “All Ethiopian Languages shall enjoy Equal state recognition” jedha (Hiikni kanaa: Afaanotni Itiyophiyaa hundi mootummaa dhaan wal qixa fudhatama (beekumsa) qabaatu). Carraan heera mootummaatiin argame kun ammoo akka og-barruun saba tokkoo dagaaguu fi guddatuuf balbala banee jira. Uummanni Oromoos carraa kana keessatti fayyadamaa ta’ee jira. Carraa Qubee Afaan Oromoo ittiin barreessuuf mijatu kalaquu fi bocuu keessatti gootni Oromoo Sheek Bakirii Saphaaloo kan iddoo guddaa qabu yoo ta’u, kanneen akka Hiika Awaajii (Onesmoos Nasibii)fi Aster Gannoo ammoo seenaa guddina og-barruu keessatti kan hundee gaarii saba Oromoof kaa’anii darbaniidha.
Galanni guddaan Waaqaa fi sabboontota Oromoo kanneen afaan kun afaan hojii akka ta’uuf itti wareegamaniif haa ta’u malee har’a gaadii keessa ture irraa furamee, qubee barreeffamaa isaaf ta’u argatee afaan hojii fi barreeffamaa ta’ee jira. Akkasumas Abbootiin keenya akka har’a barumsaa fi quunnamtii osoo hin hinjirattiin Mammaaksa, Sheekkoo, Oduu durii, Hibboo fi wkf keessaan dhaamsa ykn barumsa isaan nuuf dabarsan waan kana jedhamuu mitti . Kanaaf Afaan Oromoo yeroo amma qoranna fi hojii ammayyaaf gumaacha akka kennu godhee jira.
Ogbarruun faayidaa hammana hinjedhamne ilma namaaf kenna. Kanneen keessaa muraasni: sammuu gabbisuu, ija banachiisuu, bashannansiisaa barsiisuu, eenyummaa hubachiisuu, bal’isanii akka yaadan gochuu, onnachiisuu, aadaafi duudhaa hawaasaa dhalootaaf dabarsuu, falaasamaa fi seenaa duraanii asfiduun jiruu har’aa qajeelchuu, ittiin qaroomanii dorgomaa addunyaa kanaa ta’uufi kan kana fakkaatan fa’iif ooluu danda’a. Maddi barreeffamaa Oromoo lafa xaa’oo ogbarruun irratti margudha.
Sababbin isaa Afaan Oromo baranee miti; afaan waggoota/ganna kumoota dabarse malee. Ganna kumoota keessa darbaa dabarsa dhalootaa dhalootatti fufee har’a gahe. Kannaf afaan kun lataa, daraaraa fi mandiyaa jira.
Dagaagina Afaan Oromo Maaltu Agarsiisa?
Afaan Oromo guddicha ta’uu wantootni mullisan jiru. Kanneen keessaa tokko jechoota bayyee qabachuu isaa ti. Kana alagaan illee, keessumaa Amaarri, bifa adda addaa tiin ni hubata. Jechoota keenya hedduu fudhataniiru waan ta’eef. (Hayyotni isaanii akka jedhanitti Amaarinyaa keessaa dhibeentaan 30 Afaan Oromo irraa fudhatame). Baayyinni jechoota Afaan Oromo kun bifa adda addaa tiin mullata.
Jechoota bakkaa bakkatti hiika tokko qaban:
Inni tokko jechootni hiika tokko qaban (dhimma tokkicha agarsiisan) baayyachuu dha. Fakeenyaaf jechi “baayyee” jedhu kun jechoota dhimma kana (baayyina) agarsiisan biroo yoo xiqqaate sadiitu jiru. Isaanis dannaba, danuu fi hedduu dha.
Jechootni kun qubsuma ykn teessuma lafa jireenya ummatichaa irratti hundaa’ee bakkaa bakkatti inni tokko isa biroo caalaa hubatamuu danda’a. Baayyee inni jedhu gara dhihaa fi walakkeessatti ballinaan beekama. Danuu fi dannabnis gara dhiha bahaa (south west) fi dhihaa akkasumas walakkessa bahaatti (east central) ballinaan beekamu. Hedduun immoo caalmaan bahatti beekama. Caalmaa jechuun kan barbaachise hundinuu bakka hundattuu ni beekamu isa jedhu agarsiisuufi.
As irratti hunda kan jedhu illee akkasuma. Hunda kan jedhu mara fi cufa qaba. Mara kan jedhu irra guddeessa Arsiitti beekama. Wanti tokko maramee wal gahuu isaa agarsiisuu irraa kan madde fakkaata. Cufni immoo walakkeessaa fi bahatti fardii dhagahama. Jiraattotni bakka tokko (fakkeenyaaf ganda) irraa yoo bahee ykn walitti yaa’e man- cufa bahe jedhu.
Jechoota hedduu dhimma tokko ibsan:
Afaan Oromo keessatti jechootni waan tokko ibsuuf bifa garagaraa tiin itti fayyadamaman jiru. Warri kun guutuu Oromiyaa keessatti ballinaan beekamu. Haala qilleensa naanno, jireenya ummataa, qanno (ballina), rakko (dhiphina), gootummaa, sodaa wkf kan agarsiisan jechootni Afaan Oromo hiika waliigalaa tokko irraa maddan kumaatama. Fakeenyaaf jechootni ho’ina sadarkaa adda addaa agarsiisan jiru. Isaanis ho’aa, bulluqaa, gubaa, olotaa, danfaa … jedhamu. Ho’aan hangi ho’ina isaa xiqqaa yoo ta’u danfaan garuu bishaan aara baasuu agarsiisa (boiling point). Qabbana irrattis qabbanaa’aa, qorraa, diilalla, qabbajjaa’aa, adoodaa, cabbaa’aa… of keessaa qabu. Hiikni jechoota kanaa sadarkaa qabbanaa’uu (extent of temperature) agarsiisa. Qabbanaa’uun waan tokkoo (fakkenyaaf bishaan ykn qilleesni) sadarkaa xiqqaa irraa gara guddaatti ol ka’uu mullisa. Qabbana kan jedhu qabbanaa’uun waan sanaa xiqqaa ta’uu hubanna. Cabbaa’uu hoo jennu garuu sadarkaa cabbiin itti uumamu (freezing point) ta’uu mullisa. (Qezqazan waan akkasii qabaa?)
Haala ho’inaa fi qabbanaa irratti jechootni keenya baayyachuun tarii ummatni keenya lafti inni irra jiraatu, biyyi isaa Oromiyaan haala qilleensaa irraa-jalaa qabaachuu irraa kan madde fakkaata (Highly diverse eco-system). Gammoojjii olotaa irraa hanga baddaa cabbaa’aatti qilleensa garaagaraatu jira. Garaagarummaan qilleensaa kun ummatichi akka inni hundaafuu jecha kennuuf taasiseera ta’a.
Ummatni Oromo jireenya isaa keessatti gootummaatti amana (goota faarsa); nagaan jiraachuuf diina of irraa faccisuun dirqama waan iiti taateef. Sirbi isaa, walaloon, geerarsi, garmaamsi, shaggoyyeen, tirriin … kana agarsiisu. Ummatichi goota faarsa waan ta’eef sodaataa hin jaallatu. Sodaataa ni abaara; ni tuffata. Kana irraa kan ka’e jechootni sodaataa ibsan baayyee dha. Isaanis albaatii, daboora, daafura, lunna, sodaataa, xeellaa … faa dha.
Afaan tokko jechoota baayyee qabaachuun isaa wantoota guddina isaa mullisan keessaa isa guddicha. Jechootni immoo mala ittiin uumaman ni qabaatu. Afaan Ingilisii (English) akkaataa jechootni isaa itti uumaman wantoota mullisan 14 tu jiru. Akkaataa/mala Afaan Oromo ittiin uumame kan mullisan meeqa akka ta’an garuu ogeessi adda baase jiraa laata? Yoo hin jiru ta’e itti yaaduu hin qabnu? (Egaa jechoota dhimma tokko irratti hiika adda addaa qabaniin maal akka jennu mee walitti haa himnu. Inilisii dhaan thesaurus jedhama).
Afaan oromo baranee miti!!
Baranee jechuun waan barana ta’e/uumame, bara dheeraa kan hin dabarsin jechuu dha. Wantootni irranatti walitti himne marti Afaan Oromo baranee akka hin taane mullisu. Afaan Oromo tarii umrii gara ganna kuma jahaa oli qaba. Lakkoofsi baraa kan Gadaa (dha’aan) illee ganna kuma jahaa ol ta’uun ibsamaa jira. (Maddi ummata keenya walakkeessa bahaa (Middle East) naanno Misir ammaa ti jedhama. Araboonni acchi eega qubatanii gara ganna kuma tokkoo ti jedhama). Kana jechuun afaanichis isuma waliin dhufee har’a gahe jechuu dha. Afaan Oromo baranee miti; natoo dha; dilbii dha; buulessa; buleessas; mandiidaa dha; mandiyaa dha; sooressa!! Itti dhimminee baballifachuun immoo gahaa fi dirqama keenya. Daandii kanaan hanga tokko wal arguuf haa yaallu! Didhaa dalootni darbe nuun gahe haa baanu! Afaan Oromo guddicha ta’uu hubannee itti haa boonnu. Itti haa fayyadamnu. Kan ormaa kan ormaa ti; kan ofii ta’uu hin danda’u. Keenya gannee kan ormaa ol kaasuun immoo seenaa keessatti nu gaafachiisa. Keenya balleessuuf gumaachuu illee ni ta’a. Itti haa fayyadamnu; ittiin haa barreessinu!
Ammaaf haganuma; damma osoo mi’aawuu maragu!
Taddalaa Tafarraa Tiin


text:
Gaa’ila Islaamaa-Lakk.10.2
Kutaa darbe keessatti haqa abbaan manaa haadha manaa isaatirraa qabu muraasa isaanii ilaalle turre. Har’as itti fufan kannen hafan ni ilaalla.
8-Isa galateefachu, tola isaa mormuu dhiisu fi isa waliin haala gaariin jiraachu
Nama firaa dhiisaa nama badheetu kan waan gaarii namaaf hojjate galateefachun wanta Islaamni jajjabeessudha. Nama firaa immoo kana caalaa galateefachuun ni barbaachisa. Hadiisa Abu Hureeyraan dabarse keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ مَنْ لاَ يَشْكُرِ النَّاسَ لاَ يَشْكُرِ اللَّهَ
“Namni namoota hin galateefanne, inni Rabbiin hin galateefatu.” At-Tirmizi 1954, Abu Dawud 4811 gabaasan
Kanaafu, abbaan manaa niitii isaaf waan gaarii yommuu hojjatu, ishiin isa galateefachu fi dinqisifachuu qabdi. Akkuma isa galateefattu fi dinqisiifattuun wal jaalalli isaan jidduutti cimaa adeema. Faallaa kanaa, tan hin galateefannee fi wanta gaarii inni ishiif hojjatu tan busheessitu yoo taate, wal jibbi isaan jidduutti ni uumama. Ishiinis adabbiif of saaxilti. Hadiisa Abdullah ibn Umari fi Abu Sa’iid Al-Khudriyy gabaasan keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhu:
“Yaa tuuta dubartootaa! Sadaqaa kennaa, istighfaara (Rabbiin irraa araarama kadhachuu) baay’isaa, harki caalaan warra ibiddaa isin ta’u argee jira.” Dubartoota keessa dubartiin takka ni jette, “Yaa Rasulallah! Harki caalaan warra ibiddaa maaliif nu ta’ee?” Ergamaan Rabbiis ni jedhan, “Abaarsa baay’istu, abbaa warraa keessan hin galateefattan…” Sahiih Muslim 79, Sahiih Al-Bukhaari 1462
Galateefachuu yommuu jennu arrabaan qofa galatoomi jechuu qofa osoo hin ta’in isatti gammachuu agarsiisuu, dhimmoota isaatii fi ijoollee isaa bakkaan gahuu fi isa tajaajiluu of keessatti hammata. Akkasumas, wanta inni hin qabne fi hojjachuu hin dandeenyef isa komachuu dhiisu.
9-Isaaf of miidhagsuu fi faayu
Akkuma hadiisa darbe keessatti jedhame, “Ergamaan Rabbii (SAW), “Dubartii tamtu gaariidha?” jechuun gaafatame. Innis akkana jechuun deebise, “Yommuu ilaalu tan isa gammachiistu, yommuu ishii ajaju tan isaaf ajajamtu, lubbuu fi qabeenya ishii keessatti wanta inni jibbuun tan isa hin faalleessinedha.” An-Nisaa’i 3231
Dubartiin abbaa manaa ishii yommuu ilaalu tan gammachiistu, yoo of miidhagsitee fi qulqullinnaa ofii eeggatteedha. Yommuu isaaf of miidhagsitu fi qulqullinna ofii eeggattu, gara dubartii biraa akka hin dharraane isa taasifti. Garuu faallaa kanaa, tan isaaf of hin miidhagsinee fi qulqullinna hin eegganne yoo taate, qalbii isaa keessatti ishii jibbuu danda’a. Sababa kanaan gara dubartii biraa dharra’a. Kanaafu, isaaf of miidhagsuu fi of qulqulleessun akka maagnetti isa harkisuu dandeessi.
10-Isaa fi ijoollee isaa irratti yommuu qabeenya ishii baastu, dhaadanna dhiisu.
Dhaadannaa jechuun tola namaaf hojjatan, “Kana siif hojjadhe, akkana siif godhe” jechuun nama san irratti of jajuudha. Dhaadannaan mindaa hojii gaarii balleessa. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe,
“Yaa warra amantan! Sadaqaa keessan dhaadannaa fi nama rakkisuudhaan hin balleessinaa.” Suuratu Al-Baqarah 2:264
11-Wanta xiqqaa fi salphaatti gammaduu fi quufu, humna isaatii ol isa dirqisiisu dhiisu
Dubartiin dubartii biraa ilaaluun akka ishiitti buluuf ni hawwiti. Hawwiin kuni yoo hin daangefamin, wanta qabanitti akka hin gammanne nama taasisa. Dubartiin mu’mina (nama dhugaan amante) yoo taate, qananii Aakhirah kajeelun addunyaa tana keessatti wanta xiqqaatti ni gammaddi. Abbaa manaa ishii wanta inni bituu ykn gochuu hin dandeenyetti hin dirqisiistu. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Abbaan dandeetti qabu, dandeetti isaa irraa haa qallabu. Namni sooranni isaa isa irratti dhiphifame, waan Rabbiin isaaf kenne irraa haa qallabu. Rabbiin lubbuu tamiyyuu waan ishiif kenneen ala hin dirqisiisu. Rabbiin dhiphinna booda bal’inna ni godhaaf.” Suuratu Ax-Xalaaq 65:7
“Abbaan dandeetti qabu, dandeetti isaa irraa haa qallabu.” Kana jechuun namni qabeenya bal’aa qabu qabeenya isaa irraa niiti fi ijoolle irratti wanta isaan gahu haa baasu. “Namni sooranni isaa isa irratti dhiphifame, waan Rabbiin isaaf kenne irraa haa qallabu.” Namni hiyyeessi rizqiin isaa itti dhiphatte, wanta Rabbiin isaaf kenne irraa maatii isaa irratti haa baasu. Rabbiin humnaa ol nama tokko hin dirqisiisu. “Rabbiin dhiphinna booda bal’inna ni godhaaf.” Kuni gammachiisa Rabbii olta’aa irraa namoota rakkoo keessa jiraniif ta’eedha. Suurah (boqonnaa) biraa keessatti ni jedha:
“Rakkinna waliin laafinatu jira.
Dhugumatti rakkinna waliin laafinatu jira.” Suurat Ash-Sharh 94:5-6
Kanaafu, niitin abbaan manaa ishii rakkoo keessa yoo ta’e obsuu fi waan gaarii abdachuu qabdi.
12-Wanta isa rakkisuu fi dallansuu hojjachuu dhiisu
13-Iccitii isaa eegu- Iccitiin amaanaadha. Namni iccitii eegu nama amaanaa eegudha. Amala warroota dhugaan amananii (mu’mintootaa) keessaa tokko amaanaa eegudha. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Isaan (mu’mintoonni) amaanaa isaaniitii fi waadaa isaanii kanneen eeganiidha.” Suuratu Al-Mu’minuun 23:8
Iccitiin yoo eeggame, maatiin ni eeggame. Yoo labsame immoo maatiin ni diiggama.
14-Abbaa haadha isaa fi firoota isaa waliin haala gaariin waliin jiraachu
15-Isa waliin jiraachuuf fedhii cimaa qabaachu fi sababa tokko malee nikaah akka ishirraa buusu barbaadu dhiisu
16- Yoo inni du’ee, ji’aa 4 fi bultii 10 turuu- Ulfa tan hin qabne yoo taate fi dhiirsi ishii irraa yoo du’e, ji’aa afurii fi guyyaa 10 turuu qabdi. Hanga yeroon kuni dhumutti heerumu hin dandeessu. Ragaan kanaa
“Isin irraas kanneen du’anii niitii of duubatti dhiisan, isaan (niitiwwan kunniin) ji’oota afurii fi guyyaa kudhan turuu qabu. Yeroo beellama isaanii guuttatan, waan isaan karaa gaariin nafsee ofii waliin hojjatan ilaalchise badiin isin irra hin jiru. Rabbiin waan isin hojjatan keessa Beekaadha.” Suuratu Al-Baqaraa 2:234
Dhiirsi niiti irraa yoo du’e, niitin ji’oota afurii fi guyyaa 10 turuu qabdi. Ji’oota afurii fi guyyaa 10 kana keessatti of hin miidhagsitu, shittoo hin dibattu. Sababni ji’a afurii fi bultii 10 akka turtu taasifameef, ulfa ta’uu ykn ta’uu dhiisu ishii akka beekkamufi. Ulfi yoo beekkame, ilmi abbaa irraa du’een waamama.
Garuu wanti murtii kanarraa adda ta’u dubartii ulfa qabduudha. Dubartiin takka osoo ulfa qabduu abbaan manaa ishii yoo irraa du’e, yeroon turtii ishii hanga deessu.(Ilaali suuratu ax-Xalaaq 65:4) Tarii ji’a afurii gaditti dahuu dandeessi, tarii ji’a afurii olitti dahuu dandeessi. Erga deessen booda nama feetetti heerumu dandeessi.
“Yeroo beellama isaanii guuttatan…” Kana jechuun yeroo turtii isaanii yoo fixan. Yeroon turtii dubartii ulfa hin qabnee, ji’a afurii fi guyyaa 10. “waan isaan karaa gaariin nafsee ofii waliin hojjatan ilaalchise badiin isin irra hin jiru.” Kana jechuun erga yeroon turtii xumurame booda, dubartoonni haala shari’aan ajajuun yoo of miidhagsanii fi of urgeessan warra isaanii irra rakkoon hin jiru. Akkasumas, heerumu danda’u. Aaya tana keessatti, warri (waliyyiin) dubartii, dubartii akka too’atu, wanta hojjachuun hin hayyamamne irraa akka dhoowwu qabuu fi wanta dirqama ta’eetti ajajuu akka qabu argisiisa.
“Rabbiin waan isin hojjatan keessa Beekaadha.” Kana jechuun Rabbiin hojiwwan keessan dhoksaa fi ifaa, keessaa fi alaa hundaa beeka. [1] Wanti Isarraa dhokatu tokkollee hin jiru. Ergasii wanta hojjattaniif jazaa isiniif kafala. Jazaan kuni takkaa mindaa gaarii takkaa immoo adabbii ta’a.
Guduunfaa
Haqa abbaan manaa haadha manaa isaatirraa qabu muraasa isaanii haala kanaan tarreessun ni danda’ama:
1-Wanta inni ajaju keessatti isaaf ajajamuu
2-Hayyama isaa malee manaa bahuu dhiisu
3- Abbaan manaa gara siree yommuu ishii waamu tolee jechuu
4-Hayyama isaa malee eenyullee mana isaa seensisuu dhiisu
5-Hayyama isaa malee qabeenya isaa baasu dhiisu
6-Isaa fi ijoollee isaa tajaajiluu
7-Kabaja ishii, ijoollee isaatii fi qabeenya isaa eegu
8-Isa galateefachu, tola isaa mormuu dhiisu fi isa waliin haala gaariin jiraachu
9-Isaaf of miidhagsuu fi faayu
10-Isaa fi ijoollee isaa irratti yommuu qabeenya ishii baastu, dhaadanna dhiisu.
11-Wanta xiqqaa fi salphaatti gammaduu fi quufu, humna isaatii ol isa dirqisiisu dhiisu
12-Wanta isa rakkisuu fi dallansuu hojjachuu dhiisu
13-Iccitii isaa eegu
14-Abbaa haadha isaa fi firoota isaa waliin haala gaariin waliin jiraachu
15-Isa waliin jiraachuuf fedhii cimaa qabaachu fi sababa tokko malee nikaah akka ishirraa buusu barbaadu dhiisu
16- Yoo inni du’ee, ji’aa 4 fi bultii 10 turuu
Barruu guutuu haqaa abbaan warraa fi haati warraa walirraa qaban dubbisuuf, linkii tana tuqaa:
Kitaabban Wabii
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3,fuula 196-197, Abu Maalik
[1] Taysirul Kariimil Rahmaani fii tafsiiri kalaamil Mannaani- Abdurrahman Sa’diyy-fuula105


text:
Caffeen Oromiyaa Yaa’ii Ariifachiisaa Sadaffaa, Waggaa Afuraffaa bara shanaffaa taa’aa jira. Yaa’ii kanaan kaleessa muudama fi wixinee addaaa kan labsee yoo tahu, muudama Kaabinootaa 16, akkasumas angawoota mootummaas muudama isaaniillee raggaasiseera.
Caffeen yaa’ii isaa kaleessaatiin yoo muudama dabarsu gaazexeessaa Oromoo jiruu baqaatii wagga 16 booda biyyatti deebi’e Daayrektera Saba Himaa Mootummaa Naannoo Oromiyaa; Oromiyaa Biroodkaastiing Neetwork taasisuun muudeera. Obbo Habtaamuu Damissee Daayrekterri Waajjira koomukeeshinii Caffee Mootummaa Naannoo Oromiyaa haala muudama kaabiinotaa 16 fi angawoota mootummaa kaanii yoo dubbatan muudamni marti qorannoon irratti gaggeeffamee bu’aa qorannoon namni bakka sana gitu ramadamuu himan.
‘Mootummaan akka mootummaatti gurmaa’iinsa isaa yeroo yeroodhaan sakattahuu qaba ture; gurmaayinsi koo sirriitti saba bira gahaa jiraayii?, Bu’a qabeessaayii kan jedhu kana yeroo yerootti, yoo xiqqaatee xiqqaate waggaa kudhanii fi wagga shan keessatti qorannaadhaan ilaalaa deemuu qaba ture. Kuni ta’aa hin turre bara dheeraadhaaf. Seenaa dhuma biyyattii keessaa akka kanatti, qorannaa ballaa, ummata ballaa hirmaachise taasifamee kan gurmaa’insi kuni irra deebi’amee ilaalame yeroo jalqabaatiifi kuni jechuudha.’- Obbo Habtaamuu Damissee.
Warri muudame kun gulantaa ilaalame warra guutee akka Obbo Habtaamuutti. Mohaammed Adamoo muudama caffee kanaan daayirektera Oromiyaa Broodkaastiing Neetwork tahuun muudameera. Innis biyya baqaa turee ji’aan dura biyyatti ka gale yoo tahu, waanti natti kenname kuni itti gaafatama guddaadha jedhe.
‘Kun itti gaafatama guddaadhaa; biyyi gara deemokraasiitti deemaa jiraa, deemookraasiin ammoo yoo miidiyaadhaan hin deeggaramin hin ta’uu, kanaafi dirqama ulfaataadhaa garuu, ummatni keenya dheebuu miidiyaa baayyee qabaa, wannni bara baayyee hawwaa turee miidiyaan kun hojii babbareedaa hojjechaa tureeraa, mana kanaaf deeggarsi guddaan karaa caffees karaa ummataas jiraa, garuu amma yoonaatti rakkoo hoogganaa qaba ture hojjettoonnis komii kaasaa turanii, hoogganaa ogummaa gaazexeessummaa qabu barbaadaa turanii; egaa karaa tokko dirqamni isaa baayyee ulfaataadhaa, karaa kaanimmoo carraa gaariidhaa ani akkasittan ilala.’ Mohaammed Adamoo.
Mohaammed, hojiin eger Saba himaa kana jabeessuu ulfaachuu mala jedha; biyyi keenya muuxannoo walabummaa ‘Piressii’ kan hin qabne waan taateef sun hojii guddaa dha jedha. Kanaafis mootummaan nami akka yaadasaa walabummaan ibsatuuf dirree jiru ballisuu akka itti fufuu qabu, ummatnis mirgi walabummaa ibsachuu yoo kabajamuuf haalaan itti fayyadamuu danda’uu qaballee jedha.
Haala jijjiirama biyya keessatti mullataa jiru fayyadamuun beektonni Oromoo kaan biyya alagaa jiran kaanis gara biyyaatti deebi’aa saba keessan yeroon tajaajilaa jedhe Mohaammed.
Daayrektera Waajjira Koomunikeeshinii Caffee Oromiyaa Obbo Habtaamuu namootni akka Mohammed gara aangootti dhufuun gurmaa’insi kun qorannoorratti hundaa’ee dhufuudha malee waan haarawa miti jedhan.
‘Qaamni dhimma kana raawwatu, nama dhaabbata kana fuulduratti tarkaanfachiisuu danda’u jedhee yaaduu, yeroo dhiyeessu mariin gaggeeffamee irratti walii galamee mirkanaa’a waan ta’eef, kuni adeemsuma Kanaan duraatiin waan deemeedha. Waanti adda godhu qorannoorratti hundaa’ee gurmaa’insi kun dhufe. Obbo Habtaamuu Damissee
Harras caffeen oolmaa isaa harraan, muudama angawoota mootummaa naannoo oromiyaa 9 raggaasiseera.


text:
02/06/2013
Click of Randy Orton’s body And See The Magic
_________oBBBBB8o___oBBBBBBB8,_____o8BBBBBBBBBBB__BBBBBBBBB8________o88o, ___o8BBBBBB**8BBBB__BBBBBBBBBB_____oBBBBBBBo, __oBBBBBBB*___***___BBBBBBBBBB_____BBBBBBBBBBo, _8BBBBBBBBBBooooo___*BBBBBBB8______*BB*_8BBBBBBo, _8BBBBBBBBBBBBBBBB8ooBBBBBBB8___________8BBBBBBB8, __*BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB8_o88BB88BBBBBBBBBBBB, ____*BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB8, ______**8BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB*, ___________*BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB8*, ____________*BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB8888**, _____________BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB*, _____________*BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB*, ______________*BBBBBBBBBBBBBBBBBB8, _______________*BBBBBBBBBBBBBBBB*, ________________8BBBBBBBBBBBBBBB8, _________________8BBBBBBBBBBBBBBBo, __________________BBBBBBBBBBBBBBB8, __________________BBBBBBBBBBBBBBBB, __________________8BBBBBBBBBBBBBBB8, __________________*BBBBBBBBBBBBBBBB, __________________8BBBBBBBBBBBBBBBB8, _ ________________oBBBBBBBBBBBBBBBBBB, ________________oBBBBBBBBBBBBBBBBBBB, ________________BBBBBBBBBBBBBBBBBBBB, _______________8BBBBBBBBBBBBBBBBBBB8, ______________oBBBBBBBBB88BBBBBBBBB8, ______________8BBBBBBBBB*8BBBBBBBBB*, ______________BBBBBBBBB*_BBBBBBBBB8, ______________BBBBBBBB8_oBBBBBBBBB*, ______________8BBBBBBB__oBBBBBBBB*, ______________BBBBBBB*__8BBBBBBB*, _____________8BBBBBB*___BBBBBBB*, ____________8BBBBBB8___oBBBBBB8, ___________8BBBBBB8____8BBBBBB*, __________oBBBBBB8____BBBBBBB8, __________BBBBBBB8___BBBBBBBB*, _________oBBBBBBB8___BBBBBBBB,_________8BBBBBB8____BBBBBBB*,_________BBBBBB*_____8BBBBB*, ________oBBBB8_______BBBBB*, ________oBBB8________BBBB*, ______8BBBB*_______*BBBBBBBB8o
Thank You The Rock


text:
Saayinsiin (jecha Laatinii scientia jedhurraa kan dhufe, hiikaansaa "beekumsa") mala ittiin beekumsa waa'ee yuuniversii ijaaruu fi qindeessu yoo ta'u beekkumsi kunis ibsa yaalidhaan qoramuu danda'uu fi waan gara fuulduraa ta'uuf jiru dubbachuu danda'uu irratti hundaa'ee. Hiikaan kan durii garu kanatti kan dhiyaatu "saayinsii" qaama beekumsaa tokko, kan karaa namaa galuun ibsamuu danda'uu fi kan haala amansiisaa ta'een hojiirra oolchun danda'amudha. Namoonni saayinsii hojjatan saayintistii jedhamu.
Saayinsiin, ballifamee yoo ilaallame, bara ammayyaa dura ture, qarooma durii baayyee keessa ture. Garuu saayinsiin ammayyaa adeemsa isaatin adda waan ta'eef akkasumas bu'aa isaan waan milkaa'eef jecha saayinsii jedhu kan ammayyaa kun isa kanaan hiikkama. Bara ammayyaa dura, jijjiirramni guddaan kan biraa falaasamni uummamaa kan durii naannoo Giriikitti dhalachuu isaati.


text:
Suudaan karaa Beenishaangul daangaa Ityoophiyaa irraa KM 5 Waraana 20,000 qubachiistee jirti.
Abiy “warri dhihaa natti duulaa jiraa, biyyoonni Afrikaa na cinaa dhaabbadhaa” jechaa jira. Beekaan fagootti gowwaan of jalatti jedhama mitii? “Yoo Abiy badhaasa Noobelii fudhatee karaa sirrii irraa dabe lolli isaa warra alaa waliin taha” jedhee ture Jawar. Abiy garuu amma arge. Badii hojjataa jiruuf biyyootni Afrikaa maaliif isa gargaaru mee? Amma Itoophiyaa waliin dhawee erga irraa bahee booda Afrikaa fi warra dhihaa wal lolchiisuu yaada moo? Gandummaa irraa gara Afrikumaatti cehe fakkaata! Kana hunda rakkachuu irra maaliif rakkoo furuuf hin yaanne? Rakkoo irratti rakkoo dabaluun daran dhiphachuu irra.
WBO fi Ummaata oromoo.


text:
Finfinnee, Hagayya 27/2013 (TOI) – Itoophiyaan haaluma biqiltuu biyyoota ollaaf laachuuf waadaa galteen marsaa jalqabaan Eeritraaf erguu ishee Koreen Teeknikaa sagantaa Ashaaraa magariisaa ibseera.
Akka biyyatti biqiltuu biiliyoona 6 dhaabuuf karoorfamee raawwatamaa tureera.
Karoorri Sagantaa Ashaaraa magariisaa bara kana haala gaariirratti kan aragamu ta’uu Qindeessan korichaa Dooktar Adfaris Warquun ibsaniiru.
Naannolee biyyattii rakkooleen nageenyaa muudatanitti karoorri dhaabbii biqiltuu haala barbaaddameen kan hin milkoofne ta’uu kaasaniiru.
Keessattuu Naannoo Tigraay, Amaaraa fi Afaaritti karoorri ashaaraa magariisaa duubatti hafuu kaasaniiru.
Karoorri Itoophiyaan biqiltuu biiliyoona 1 biyyoota ollaaf laachuuf karoorfatte haala gaarirra jiraachuu eeraniiru.
Biyyoonni murtaa’an hamma fedhii biqiltuu fi yeroo dhaabbii karaa Qoonsilaawwan Itoophiyaan odeeffannoo ergaa jiraachuu dubbataniiru.


text:
Amajjii 22,2016 Godina Horroo Guduruu Wallaggaa Aanaa Jimmaa Raaree Magaalaa Gooban jedhamu keessatti uummatni fi dargaggootani Oromoo Warraaqsaa jabeessuun sadii madeeffaman namni tokkoo lubbuun Wareegame jira.
Warraaqsii kun aayyaanaa Cuuphaa irratti uummata irratti mootummaan Wayyaanee waraanaa bobbaasuun uummatni FXG narratti
jabeessaa jira jechuun uummata goolaa utuu jiruu uummatni fi dargaggootni walta’uun dura dhaabbachuun FXG daran jabeessuun itti
fufuun kanaan booda mootummaa Wayyaanee fi OPDO ergamtuu Wayyaanee uummata keenya irratti waraana labsitee nu fixaa jirtu jalatti hin
bullu jechuun FXG daran jabeessuun dhaadannoo fi Wallee warraaqsaa Oromiyaa, Gootota Oromoo fi ABO faarsuun sirna abbaa irree
balaaleffatan, Mootummaan Wayyaanee uummata irratti dhukaasaa banuun ilmaan Oromoo sadii madeessuun tokko immoo kan wareegame ta’uu madden gabasan.
Ilmaan Oromoo Wareegaman Keessaa Dargaggoo Oromoo Shallamaa jedhamu kan Wareegame yoo ta’uu namootni sadii immoo Madeeffamuu madden keenya gabaasan.


text:
September 22, 2021
Karaa Salphaatiin Bitcoin Argachuu Kan Dandeenyu
Karaa nuti Bitcoin itti argachuu dandeenyu waliif himuu keenyaan dursa Bitcoin lakkoofsota akkamii irraa ijaarame jennee beekutu nu barbaachisa. Jalqaba hundeeffama Bitcoin bara 2009 keessa y
August 9, 2021
Hojimaatni kuni namni suuraan ergameefi tokko erga ‘takkaa ilaalee’ booda otoo ‘save' hin tahiin akka badu godha.
WhatsApp hojimaatni kuni, ‘’fayyadamtoonni icciitii isaanii isa kana duraarraa to’achuu,’’ akka danda’an taasisa j
August 7, 2021
Applikeeshinootni hamoo tahan namoota dhuunfaa fi dhaabbilee yaaddoo keessa galchu. Bakka qabachuun qofa osoo hin taane madda vaayirasiiti, beeksisoota namni hin feenes namatti ergu.
Dhaabbanni Google bara kana keessa qofa applikeeshinoota Androi
August 6, 2021
Bilbilli harkaa keessan waa'ee keessan ragaa hedduu qabachu mala. meeshaa baayyee kan dhunfaa ta'e kunis ergaawwan namoonni kaan akka argan hin barbaannee hedduu, tessoowwanii fi password ykn icciitii bilbilootaa fi kaan qabaachu mala.
Kanaafuu,
August 4, 2021
Osoo hirriba keessaa sirriitti hin dammaqiin aariidhaan deebistu ta'a, garuu sagaleen maashinaan waraabame kun sagalee 'roobootiidhaan' waan isin jettan osoo hin dhageeffatiin irra deddeebi'ee isin jeeqa. Rakkoon 'robollamanda' isin qunnamee beekaa?
July 30, 2021
Hojiiwwan qarshii gurguddaa nuuf kaffalan online kana tahan qofa odeeffannoo isiniif laanna. Isaan kun gama gijitaalii ykn online teenyee hojjechuu yoommuu tahu kanneen galii saffisaa nuuf kennan qofa osoo hin taanee bara jireenya keenyaa haga dhalo
July 26, 2021
Har’a wantin isiniif qabadhee dhufee Appi gosaa sadiidha kan bayyee isiin fayyadaniidha wan ta'ee itti fayyadamuu qabdu jedhen yadaa fayyidaan isaan isiniif kenaan hedduu inni jalqaba video editiif kan isiin gargaarudha inni lamataa suuraa edit go
July 25, 2021
yeroo amma kanaa video edit gochuuf system bayyee jira namoonni hedduun video ediiti gochuuf computer fayyadamuu isaan kan immoo Appiiwwan adda addaa gargaramuun bilbila irratti edit godhuu garuu sun yeroo heddu kan nama jala gubuuf hojii garii ta'e


text:
“Ormi waan jette haa jettuu, ana garaan nattii haa jettu”
Oromoo gurguddaa keessaa, guddaan hundaa olii kan kaasaa saba ofii gane Goobana Daacceetii. Goobana Daaccee Waadee nama beekamaa Oromoo Abbichuu ture. Hariiroo inni mootota Shawaan qabu akaakayyuu saa irraa ka’a jedhama. Horeen saas leelloo Masaraa ta’anii hafanuu, abaabayyuun saa Daani’el Abbabaa Aragaayi ofbara Oromummaa saan lubbuu ofii dhabe jedhamaa. Goobanaan Oromo akka gootaatt isa fudhatanii fi kanneen akka “Quisling” fudhatan gidduu dhimma walitt bu’iisaa ta’ee jiraate. “Quisling” Qondaala olhaanaa Norway keessaa tokko kan ture, tibba WAII Nazin akka Norway qabatu kan gargaaree. Maqaan saa booda gantuu jechuuf afaan Inglishii keessatt tarreeffame. Ittaansee waan Goobana quisling jechisiisu ilaallaa. Amma kurnan shan ni ta’a erga Oromoon fincila farra kolonummaa hoggansa kallacha qabsoo saanii ABOn lafa buufatanii. Jalqaba kan walitt ba’an goobanoota waliinii.
Weerarri jaarraa 19faa keessa afaan Kush-Nilotic-Omotic dubbatan irratt gaggeeffame, jalee Yohanis Tigirtichaa kan ture Nugusa Shawaa Sahilamariam (booda Minilik kan ta’e), Goobana Daacceen gargaarameen ture. Ergasii lolli kolonummaa Oromiyaa irraa haxaawuu jija gurguddaan oofamaa jira. Akkuma weerarichi jalqaba kan diinaaf loogan qabaataa ture, hardhas Oromoon diinaaf loogan bilisummaa saba Oromoott gufuu ta’aa jiru. Loogdoti akkasii garagarummaa tajaajiltummaa fi birmadummaa gidduu jiru waliin dha’uu. Gaaffiin Oromoo bilisummaa biyya ofii, seenaa, afaan, aadaa, dudhaa addaa, qabeenya ga’aa fi sirna ofiin bulmaataa wallaba yeroo hin yaadatamne qabaachuu saanii irratt hundaawa. Goobani afoo fi malbulchaan horee saa kan ta’an tuqaaleen himaman kun mirga hiree sabumaa ofii ofiin murteeffachuu dandeessisuu saanii gaafatu?
Qabsoon bilisummaa Oromoo ammallee gaggeeffamaa kan jiruuf Amaarri/Itophiyaan seerawummaa gaaffii saanii fudhachuu diduun, biyyi keessan keenya waan jedhaniifii. Oromo hedduun kun maal akka fiduu danda’u hubachuu dhabuun Itophiyummaaf afarsan jiru. Amaarri duula nafxanyaatt makaman dhiyaana fi tajaajila tolaa bakka dhaqan hndatt argachuu eegallaan biyya irraa maddan irraanfatanii jiru. Dhiyaannii fi tajaajilli tolaa sun jalaa fudhatamee, dhafqa ofiin jiraachuu yoo dirqaman burququutt ka’anii. Halagaan koloneeffamuun Oromiyaa namoota hedduu ofirratt hin amanne uumee jira. Maddi goobanummaa jara akkasii keessa ka’aa. Masaka halagaa dhabnaan, jiraachuu kan danda’an itt hin fakkaatu. Yoo arbsamanii fi tuffiin ilaalaman, biyyi keessan Madagaskaar jedhaniin dhugaa se’u ta’ee homtuu itt hin dhaga’amu. Utuma dhugaa ta’eeyyuu, miti malee, Madakaskaar Afrikaa keessaa; kan Yemenii dhufan yoo akkas namaan jedhan callisuun nama dhiba.
Bara qubqabsiis hawaasomaa madda beekumsaa ta’e kanatt iyyaatii dhugaa fi sobaa walmakeen ofbara malbulcha ofii ol kaasuun rakkisaa dha. Qayyabannoo ol dhihoo fi afanfajjii qofa uumaa. Hedduun robot ta’anii kan itti himame qofa irra deebi’uu danda’uu, qeeqaan yaaduu haa ta’u umsatummaan hin jiru. Abunaa fi Imaammi yoomallee sheexanooti maqaa sana qaban moor saanii qulqulluu keessa hin jirre Shanee, Juntaa jedhanii yoo abaran dhagahamu. Bara attamiitii bara sobi mana Waaqaatt, dhugaan mana ibddaatt geessa jedhamee lallabamuu? Bara ofittummaan arjummaa caalaa farfamuu? Kanneen hoomishan irra kan dubbatan caalanii? Sunis ta’ee, walabummaa kan fedhan wayyaba callisoota. Kanneen yaada saanii bakka bu’anii dubbatan lakkobsi saanii goobanootaan walqixxee fakkataa. Kanaaf ummatichi bakka lamaanitt kan banka’e fakkaataa. Hundi baasaa jireenyaa walfakkaataa jiratanii kan wal dhaban hariiroo diina waliin qabanii fi maaljecha diinaa irrattii. Hamaan Oromooma ta’uun hunda saanii irratt xiyyeeffate jira. Oromummaa jibbaniif
jalaa hin ba’anii. Baraaramuuf wal dhageeffatuun barbchisaa dhaa. Kanaaf akka sabaatt utuu hin badin itt yaaduu qabu. Ilaa fi ilaameen isaan hin hubuu, shakaluu dha. Ummatoota naannaa sanaa hunda caalaa haala ofirratt hirkachuuf mijjawu qabu. Kanafu Gaaddisa diinaa jala wallaba ta’uu uggu qofa.
Garagarummaa ummatooti qaban kana fudhachuu irratt kan kaayyoon bu’uuraa federeeshishini saboota, sabaawotaa fi ummatootaa bu’uurfame. Oromoon akka moggaasaa, garboota, gabbaarota fi bitamtootaatt dafqa, dhiigaafi lafee saanii empayera Itophiyaa dhaabuuf gumaachan jiru. Walfuudhanii, walirraa horanii jiru garuu taateen sun gonka roorroo dandeessisee hin beeku. Oromoon ummatoota addunyaa hundaan wal fuudhaa waan jiraataniif kan isaanii walii adda wanti tolchu hin jiru. Bakka jireenyaa filachuuf wal fuudhii gufuu ta’ee hin beeku. Mammi jala firummaa dhiigaa hin qabne waliinuu mirga guutuu waliin ni jiraataa. Gara Oromiyaatt yoo dhufnu, Kan haadha fi abbaa yk tokkoon saaniin Oromo ta’e hafee, dudhaan halagaanuu Oromoott moggaafamuu feenaan karaan banaadha. Oromoon Itophiyaa ta’uu fedhan jiru. Hanga hunda harkisanii, sana akka jajanii fi isaan fana bu’anii hala duree tokko malee Itophiyaatt akka harka kenatan hin gaafanett, Itophiyaa ta’uun saanii mirga abbaatii. Oromiyaan finnaa bilisa fi mo’aa, karaa ofii bilisummaan filattu, hima murna kamiiyyuu, halagaa haa ta’uu keettoliisa akka hin fudhanne murattee.
Hidhannoon caaluyyuu, Nugusi Shawaa Saahilasillaaseen gosa Tuulamaa moo’achuu hin dandeenye ture. Garuu sadarkaa tokkott walitt isaan diree irra haanuu danda’ee ture. Daacceen injifatamuu Galaan keessatt qooda guddaa akka qabutu himama. Ilmisaa Goobanaan Minilikii tumsee guutuu Tuulamaa Amaara Shawaa jala galchuutt guddaa gumaache jedhamaa. Dubbiin saa sana yoo ta’u, loogdoti tokko tokko qabattee, akka Goobanaan Tuulama ta’uu saaf moora sabboonotaan haleelamaa jira akka jechuu yoo kaasan dhagahamu. Kanammoo eenyutu jedhe laataa, “…. Sanyiin wal hin gurgurtuu kan ilma accee raajaa”. Abbaltiin goobanoota haaraa murna tokko addatt baasanii isaa fi Tuulama gidduutt waldhabdee uumuufii. Abba tokkee yartuu irratt ni milkaawu ta’aa, garuu ciminni hidhata Oromoo gidduu cimaa waan ta’eef jette jetteen sammu maddee, dhibbaa irratt hin qabaatu.
Goobanni gosoolii Oromo kamuu caalaa liillana malbulcha, diinagdee fi aadaa Tuulamaa irra ciree. Yerosi waan hedduun keessaa, kan isaan Hora Finfinnee kan beelladaa fi namaaf qoricha ta’e; Galma Abbaa Muudaa guddicha; Bakka Irreecha Finfinnee ulfoo ta’e fi bakka qonnaa Abbichuu, Galaan, Eekkaa fi Gullallee taadhii ta’e kan dhabanii. Inni abbaa duulaa Abbichuu kan ta’e lammiilee saa sana hunda iddoo halagaa weerartuu bu’ee gabbarsiisee. Tuulammi ittisa cimaa hin uggamne biyyoota Oromoo kibba ofii irraa waggoota dhibba hedduuf galaana halagaa Kaabbaa irraa eegaa ture. Goobanaan, akka looreet Tsagayyee Gabree Madhin jedhe Amaara’ee ture. Sana gootni goobanoota haaraa.
Goobanaa ture, ittisicha kan cabse, weerartuun Amaaraa akka galaana guddaa Oromiyaa irra galagalan kan godhe. Yeroo dheeraa hanga Tuulamaa kan mootummaa Shawaan lole, wareegama hamma saa kan baase jira? Gidiraa hammaa bahaa hanga saa gost Oromo hoomaa Amaarinyaa dubbattuu Shawaa fi bitamtuu saan irra ga’uu himatan jiruu laata? Dhufa goobanaa mitii kan gosa Tuulamaa dagee nama saanii kan tola waloof hoijetutt fudhatanii salphaatt kan gabbaran? Erga waa’ee Tuulamaa fixate, dhooftuun Maccaan mancaase isa mitii? Goobanaaf cubbuu Tuulama fi Oromoo guutuu irratt raawateef aagii tufsiisuun, cubbuu Itophistummaa ofii qajeelaa tolchuun hin danda’amuu; isaanis inna yeroon geessu shallaga ofiin murtoo argatu. Akeeki Goobanaa farsuu saani qaanii ofii golguufii. Miira goobanootaa ilaaluun, hisatooti Amaaraa Tuulammi Amaara afaan
Oromoo dubbatu hanga jechuu ga’anii jiru. Ilmi Booranaa boonaan kuni afaan kashalbeen arrabsamuuf sababa ta’uu caalaa qaanii maaliitu jira?
Hogganooti OPDO funaasota farra, kaayyoo hin qabnee carraa adamsitoota. Ayyaanlaallattooti horii, aangoo fi beekamtii dharra’an ariitiin argachuuf karaan sabboonota itt fagaannaan kan aangoo qabutt maxxananii argachuuf walguuranii alaa galan. Carraama Goobana guddichaatu isaan eegaa, kan qaata argatanii. Hedduun lubbuu jiraachisuuf horii argatan ta’aa, aangoo fi beekamtiif garuu amanamoo hin turree. Sun ta’ees abarsa Goobanaa waan ta’eef ajjeesaa obbolaa saaniif amanamoo ta’anii hafanii.
Yartuu saanii Tuulama keessaa maddanii jedhamee maqaan Tuulamaa guddichaa balleessaa saaniif faalamuu hin qabu. Jaalbiyyooti Oromoo Tuulamaa ba’an moototora dura boo’ota waldaa hawaasomaa Oromoo hunda haammatu, Maccaa fi Tuulamaa turanii. Qeeroo kumoota Tuulamaatu kaasaa sabichaaf lubbuu kennanii. Dirreen dilii bilisumma kan ijoolleen Tuulamaa qooda guddaa keessatt hin fudhanne jiraa laata? Goobanni lammi hundi amaneen, erga saba saa futrichoo hidhee diina jala galchee booda salphinaan gad lakkifamee. Garuu utuu hin ba’in dura goobanummaa golee Oromiyaa hundatt facaasee ture. Goobanummaan of jibba tuffii guddaa Oromummaaf qabaachuu kan Oromoo ta’ee dhalatee, kanneen biraa ta’uu barbaaduu fi gaalcha safuu cabsee, yoo ummatichatt yakka hamaa raawwachuu ta’ellee, diina saba ofii irra goree kan dhaabbatu; sun hundi kan tolfamuf tokko, bu’aa shaffisa waan maqaa, qabeenyaa fi aangoo yk hambaa saamicha qeyee ofii keessa harcaatellee yoo ta’e argaachuufii.
Duubatt harkistuun gosa oo’istu Tuulama Guddicha gad harkistee goobana gantuun walqixxeessuun isaa fi lammilee Oromoo biroo gidduutt wal mamii facaasuu barbaaddii. Goobana kan balaaleffannu madda warra saaf utuu hin ta’in ummata ofiitt dugda garagalchuun diina saanii haammachuun halagaaf isaan garboomsuu saatiifii. Nama jabaa Oromoo kaluu battala diinaa, dandeettii fi carraa isaan didhuu danda’u qabu ture. Maaliif namichi jagni, dandeetii qabu, dureessi, saba dilormaan fi qabeenyaan hundaa ol ta’e of boodaa qabu, kan waan halleen isaa gadiif akka qoomma’e nama dhibaa. Goobanooti ammayyaa akka isaa jagnaa fi jaboo hin ta’in malee qaccee saa halagaaf jilbeenfachuu dhaalanii jiru.
Mootummaan si’ana kan Amaarinyaa dubbatu, Oromo bakka argett ajjeesu, gara fedheen garagaggalchanii yoo ilaalan mootummaa Oromooti jedhamuu hin danda’uu. Kun hololaan utuu hin ta’in olmaa fi hojiin kan mullatuu. Hogganooti saa tokko tokko dhiiga Oromummaa qabaachuun waan raajii mitii; sana qabaachuun mootummoota nafxanyaa darban Oromoo taasisuu hin dandeenye. Jarri kun, kan dhiiga keessan qabu Oromoo ta’uu saa utuu hin dhossin barcumaa Minilik irra bahuu saa, yoo homaa isinii hin gooneyyuu galata galchuu qabdu nuun jedhaa jiruum. Quisilingooti kun fakkaattii saa dhugaa roga dhabsiisuun kanneen iyyaatii hin qabne daguu barbaadu. Tolfamaan goobanee fi goobano waan ta’aniif sana ta’uu saanii of himuuf caraanuu hin qabanii. Akka bulgoota “Frankenstein” ta’uu saaniitt, Oromiyaa qofa utuu hin ta’in kan isaan uumes
barbadeessaa jiru. Sabboonoti yartuun isaan keessa jiran akkuma “Saliixii talbaa keessatt argamee waliin tumamuu” iraa hin haanii.
Goobanooti haaraan kun akkuma kan isaan duraa Amaarinyaa afaan Oromo irra leellisu; Oromummaa yk sabboonummaa Oromo jibbu; Oromo dhiifama godhee ofiitt fudhatee gargaaree aangoott baase ganan; Oromummaa irra Itophiyummaaf durfannoo kennu; akka fakkeessan tajaajiltoota finnaa Oromiyaa utuu hin ta’in bulcha halagaa harka lafa jalaa akuma Goobanaa mijjeesitoota. Ammayyuu fixaqaccee fi yakkoota hin yaadamne raawwatu; karaa bilisummaa Oromoo irra danqaraa kaa’uuf jabinaan tattaafatu. Beekaas utuu hin beekinis mana ijaarre isaan gargarree of irratt diigaa as geenye. WBOn maqaa Oromootiin kan jiru, ijoollee diina dheesituuf duubbee kan ta’aa jiru, murna hidhate tokkichaa. Bilisummaa Oromiyaaf ammaaf abdiin jiru tokkichi isumaa. Mudaa qabaachuu danda’aa akkasumas mamii hedduun naannaa saatt rarra’e jiraachuu danda’aa. Kaayyoon ganama murna hin qorre hin qabu, innis yoo kolomsiifame irra darbu malee yero wal morman mitii. Waan halleefuu, filmaata biraa utuu hin dhiheessin balaaleffachuu yk jibbuun Bilxiginnaaf kan tumsan fakkaachuu danda’aa. Jaallatooti Oromummaa Bilxiginnaa malee, filmaata biraa hanga dhiheessanitt yoo xinnaate deggersaa qeeqaa kennuufii dhaaf dirqama qabu. Sabboonaan waan diinni jaallate utuu hin qoratin hin jaallatu. Waan diinni jibbe erga fudhatee booda qorata.
Goobanooti haaraan akkuma Amaaraa Oromiyaan addaan jiroo Itophyaan addaa ta’uu fudhachuu didu. Kaan kaan saanii Minilik caalaa Itophiyaa ta’anii of dhiheessuu fedhu, innillee addaanjiroon sun Itophiyaan adda ta’uu fudhata turee; Isa “Papa caalaa Kaatolikii” jedhan ta’ee. Sabboonoti Oromoo warraaqxotaa, waan ta’aniif amma amma iyyaatii saanii haaromfachuu qabu. Qooqoti, xexxebooti, irrabuusoti, maqooti fi rimsamooti bara eengaddaa dhimma itt bahaa turan amma akki itt dhimma bahamu jijjiramee yoo ta’e iyyaatii saanii haromfatan malee namoota bara dhagaa fakkeessuunii ni danda’aa. Sabboonoti dhiphina gandummaa yk miraa dubatt harkisoo fi ofiffummaa irraa bilisa ta’uu qabu. Yerro hunda tolaa ummata ofii fi mirga ilmaan namaaf ijaajuu, kaayyoon fiixaan hanga bahutt irraa hin dachaanuu jedhanii jaallewwan kufan waliin kakaa galan hin akka hin daganne dhugoomsuu qabu. Haa ta’u malee kan keessa harca’an jiru. Kanneen alaakaa jiraachuu malee hobbaatii tokko hin agarsiifnes jiru.
Kanneen Oromummaatt amanan hundaaf fedhi saanii iseen gadjallaa, bulcha halagaa jalaa bilisoomuu dha. Sirna bulmaataa filachuun itt haanee dhufaa. Mirga hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachuu beekuun karaa gara sanatt geessu sirrii dha. Yaada ofii bilisummaan ifsachuuf namooti bilisa ta’uu qabu. Qoodi eegalaa loltoota bilisummaa, ummata sadarkaa hiree murteeffanaa sanaan ga’uu dha. Walabeessoo, federaalaawoti,yk tokkeessoti ummati Oromoo garamitt deemuu akka fedhu murteeffachuu akka danda’u aangessuuf gara kanatt waliin hojjechuu qabu. Hariiroon bulchi amma aangoo irra jiru Oromoo waliin qabu kanneen darbaniin adda mitii; koloneeffataa dha, Amaarinyaa dubbataa, faajjii magariisa, keelloo fi diimaa balaliisaa, nafxanyaa fi cunqursaa dha. Oromummaa, Amaarummaa yk Itophiyummaa himatus sirnich Oromoof halagaa fi roorrisaa ta’uu hin jijjiiru. Fedha ofii humnaan namatt fe’uu yaaluun burjaajii qofa uuma. Nammi tokko ashkarii, gabbaarii yk “rooboot” saa ajajachuu danda’aa. Oromoon Amaara/Itophiyaaf kanneen sana mitii. Kanaaf Oromiyaa qabatee turuuf mirga seeraa hin qabu.
Goobanooti qabamee turuu fi dhufi bilisummaa akka fagaatuuf dhooftuu ta’aa jiru. Ummata Itophiyaaf malee kan Oromoof yoo dhimmaman hin mullatanii. Lafa Oromoo weerartuu halagaatt dhiisanii kan Amaaraa Tigaaruun fudhatan jedhamu, deebisiifna jedhanii dargaggoo lolatt guuruun ficisiisaa jiru. Tuulama, Karrayyu, Ituu kkf. garuu hin birmatanii. Halagooti lakkoofsa Oromoo gad
cabsuu barbaadu waan ta’eef kun sababa ta’eefii. Amma Oromoon bilisummaa ofii fi faallaa saaf du’aa jiru; akkasumas bilisummaa ummatoota biraa kan isaan qabateef dhooftuu ta’uun ukkaamsuuf yaala du’aa jiru. Akkasitt dargaggoon Oromoo akka tisiisaa bakka hallett dhumaa yoo jiran agarraa. Kun namoota seexaa qaban, fedha ofittummaa irra qaarsanii ilaaluu danda’an qofaan hubatamuu malaa. Dhaabbachuu qabaa, garuu akkamitt? Akka Oromoott hundu miira ofiitt deebi’anii ofiif malee kanneen biraaf du’uu dhiisu qabu.
Diinni saba Oromo seenaa, ogummaa waraanaa saa fi toyeqor/laboratorii keessatt akka hantuuta yaaliitt dhimma itt bahaa akka jiru hoggana saan ambatt himamee jira. Sana jechuun kan ijoolleen sabaa, sabaawotaa fi ummatootaa waraanatt oofamanif seeraa fi sansakkaa eegsisuu yookan lafa fudhatame deebisuuf utuu hin ta’in warshaa lolataaf hantuuta yaalii ta’uufii. Kanaaf falachuu qabu. Waan gaaffii sabummaa ilaalutt garagarummaa gidduu saanii jirufii hundi yaayyoo karaa qaban, murteessaa olhaanu, ummati Oromoo akka keessaa filatuuf dhiheeffatanii murti saa kabajuun fala toko. Oromiyaan qaama Itophiyaati jedhanii dursanii murteessuun ilaalcha yeroon itt darbe waan ta’eef addaan lammii fageessa. Dura Oromummaa jabeeffatanii ofiitt amanummaa haa qabaatanii. Sana duuba waan barbaadan ta’uu danda’u. Utuu battala irraa kaa’an hin qabaatin halagaa waliin hidhata ummanna jechuun daannoo qilleensa irratt ijaarranna akka jechuutii. Karaan Goobanaa garbbummaa qofatt geessaa. Goobanaan akka nama Oromo tokkoott malee akka Tuulamaa Guddichaan tokko ta’ett fudhachuu haa dhaabnu.
Oromoon gamnas, jagnas ta’anii safuu waan qabaniif dandeettii saa qabanuu mirga ormaatt hin darbanii. Safuutu ilmoo namaa fi saba ofii nama kabachiisa, jaallachisas. Kan safuu cabsu farraa. Kan ummata ofiitt gargalu, halagaa tajaajiluuf qophii ta’e safu hin beekneedha. Mooraa diinaa keessa jiraatus jannummaa fi gamnummaan waa qacceetii, keesaa hin badu. Garuu jabduun agarsiisu halagicha inni tajaajilu malee waan firri himatu mitii. Haa tahu malee ragaa Oromummaa qeeyee diinatt bahamee. Akkasitt fudhanna malee goota halagaaan, goota keenya jennee faarsuu hin qabnu. Afaan Taddasaa birru farseen Jaagamaa keelloo hin farsinu. Afaan Abishee Garbaa faarseen Morodaa Bakaree hin farsinuu. Afaan Fatansaa Iluu faarseen Abbaa Jifaar hin farsinuu.
Oromo ta’anii gamnaa fi janna ta’uu qofti goota Oromoo nama hin taasisuu. Yeroo goota fi janna Oromoo lakkaawaa jedhan hunda lakkaawuu dandeenyaa; goota lakkaawaa jedhamnaan garuu kanneen mirga saba ofiif wareegaman qofa dhoofnaa. Kanaaf Goobanaa Daaccee goota Itophiyaa malee kan Oromoo hin ta’uu. Goobanummaan abaarsaa Oromootii. Nama waan ofii ormaa kennee akka keessaa waa darbataniif ija culcullessu maal jedhamaa? Lammiin saa, raayyaa guddaa hunda caalu kaafachuu danda’aa; jabina, mala lolaa, onnee, qabeenya fi lafa taadhii olloota saa caalu qaba, Kun abaarsa yoo hin taane mal jechunii danda’ama? Abaarsa akkamitti ofirraa haquu? Abaarsi kun Oromoo waliin waggootaaf turee jira. Isaaf falatan malee garbummaa fi hiyyeesuma keessaa ba’uun hin jiraattu. Goobanummaan waan dhaabbataa miti garuu dhugaa lafa jiru fala barbaaduu. Kan hardha goobanaawe bor saboonaa ta’uu ni danda’a. Tokko tokko Goobanaa Dullachi utuu tasa du’uu baatee miira gaabbii keessa ture jedhamaa jedhuu. Nafxanyaa inni ijaaretu firriseenii. Goobanummaan dhuunfaa murna, godinaa yk gosa tokko mitii. Akka itt hariiroo saba ofii fi Amaara gidduu ilaalantu nama goobaneessaa. Goobanummaan fonqol! Oromiyaan haa jiraattu!


text:
Bulchiinsii Traamp dhibbaa guddaa gochuuf duulli gaggeesse kufaatiin isa mudachuu isaa prezidaantiin Iraan Hassan Rohanii ibsanii jiru.
Kunis walii galtee sagantaa Nukleeraa Iraan kan ilaaleen walii galtee bara 2015 tolfame keessaa Amerikaan bara darbee eega of-baaftee booda uggurri Iraan irra keesse abdii kutachuu ishee ibsa jedhan Rohaaniin.
Gumii walii gala kan Tokkummaa mootummotaa irratti argamuuf gara Neew Yorkti ituu hin imaliin dura Rohaaniin kana dubbatan.
Rohaaniin akka ibsanti Yunaaytid Istetes fi saa’udii Arabiyaan baatii darbee warshaa boba’aa Saa’udii irratti haleellaa dhaqqabeen midhaa ga’e ol kaasanaii afarsan jedhan.
Bulchiinsii Traamp kutaa sana to’achuu barbaada jechuun Rohaniin himatan.


text:
“Warri qabdan naaf hiixadhaa, warri hin qabne Waaqa naaf kadhadhaa“
– Maqaan koo Guiseppe Giovanni (Zambee) jedhama.
– Godina Qeellam Wallaggaa, magaalaa Dambi Doolloottin dhaladhee guddadhe
– Ijoollummaa koorraa kaasee guddadhee nama ta’uu fi baradhee uummata koo ogummaan baradheen gargaaruuf kaayyoo guddaan qaban ture
– Kanumaanis barnoota kootti cimeen barachuu eegale.
– Bara 2018tti Yuunivarsiitii Hawaasaa, muummee Mechanical Engineering irraa haala gaariidhaanin eebbifame.
– Kana booda uummata koon tajaajila jedhee anaa gammachuudhaan hojiitti seenu dhukkubni ani tasa hin yaadiin na qabate.
– Qorannoo taasifameen kaleen koo lamaanuu hojii dhaabuu isaanii gaafan dhagahu lafti natti dukkanaa’e. Utuun taphadhee hin quufiin, utuun hojjedhee haadha koofi lammii koo hin gargaariin gidiraan baachuu hin dandeenyetti seene
– Kunoo waggaa sadan darbaniif torbanitti si’a sadii wal’aansa (dialysis) naaf godhamaa tures homaa fooyyee hin arganne.
– Maatiifi firri koo, akkasumas hiriyyoonni koo waan qaban, waan danda’an hundaan baay’ee na waliin dhama’an
– Amma gara biyya alaa deemee kalee koo kana bakka buufachuu akkan qabu ogeessota fayyaatiin murtaa’ee jira. Kunimmoo humna maatii kootiin ol ta’ee abdii kutannaarra na buusee jira.
– Tarii fayyee harmee kootiif, lammii kootiif wabii ta’uun danda’a. Tarii fayyee namoota akka koo kanatti rakkataniif gargaarsa gochuun danda’a. Tarii maaltu beeka fayyee jiruu kootti deebi’ee nama isin ittiin boontan ta’uun danda’a….
– Maaloo waan dandeessaniin na gargaaraa. Biyya alaa deemee akkan kalee koo gedderadhu, akkan abdii jireenyaatti deebi’u na waliin dhaabadhaa. Rakkadheen gara keessan dhufe yaa lammii koo!
– Warri qabdan, warri dandeessan waan qabdan naaf hixadhaa, warri kaan immoo Waaqayyoon naaf kadhadhaa! Naaf jiraadhaa…
Lakkoofsa herrega baankii
CBO 1011800003186
CBE 1000369201364
Awash 01320889056500
Maqaa ittiin galchitan: Guiseppe Giovanni, Abiy Tolera fi Wakgari Bahiru.
Bilbila: 0921200647 fi 0911865806
Kan anatti dhufe isinitti, dhala keessanitti, mana keessanittis hin dhufiin. Fayyaa ta’aa Oromoo koo!
Related