text:
Erga Tawbatanii Booda Badii irraa of qusachuuf-kutaa 2ffaa
Dabalata Dubbisi
Kutaa darbe irraa itti fufuun namni erga tawbatee booda sababoota karaa qajeelaa irratti isa gargaaran ni ilaalla.
5-Hiriyyoota babbadoo irraa fagaachu-tarii namni sababa hiriyyaatin badii adda addaa keessa raata’a. Hiriyyaan isaa wanta badaa san waan hojjatuuf innis duuka bu’uun baditti marqama. Abu Muusan (RA) akka gabaasetti Nabiyyiin (SAW) akkana jedhan “Fakkeenyi hiriyyaa gaarii fi badaa akka nama miskii baadhatuu fi buufaa cimdii afuufuti. Namni miskii baadhatu yookaa akka kennaatti shittoo siif kenna yookin isarraa bitta yookiin immoo foolii gaarii isarraa argatta. Garuu namni buufaa cimdii afuufu yookaa uffata kee guba yookin immoo fooli badaa isarraa argatta.” Sahih al-Bukhari 5534
Erga Tawbatanii Booda Badii irraa of qusachuuf-kutaa 1ffaa
Dabalata Dubbisi
Rabbii balbala tawbaa gabroottan Isaa hundaaf bane galanni haa galu. Osoo balballi tawbaa banaa ta’uu baate silaa eenyullee hin milkaa’u, nama Rabbiin eege malee. “Yaa gabroottan koo! Kan badii hojjachuun nafsee teessan miitan! Rahmata Rabbii irraa abdii hin muratinaa” jechuun balbala tawbaatiin seenun mi’aa gammachuu fi tasgabbii akka dhandhaman waama.
“Rabbiin gara mana nageenyaatti waama. Nama fedhes gara karaa qajeelatti qajeelcha.” Suuratu Yuunus 10:25
Namni jireenya dogongoraa jiraacha erga turee yommuu ifti beekumsaa isaaf ifu tawbachuun jireenya gammachuu jiraachu barbaada. Akkuma ifti beekumsaa isaaf ifuun hojiin isaa badaan garmalee isatti fokkataa adeema. Tawbachuun wanta isa darbe bakka buusuf carraaqa. Ibaada adda addaatin of ko’oomsun garmalee hojjata. Garuu, yeroo tawbatuu fedhiin cimaan inni argate akkanatti itti hin fufu. Fedhii cimaa booda laafinni ni dhufa. Kanaafu, namni yeroo kanatti maal gochuu qabaa? Gaafii fi deebiin armaan gadii kanaaf furmaata ni ta’a jedheen abdadha.
Dabalata Dubbisi
Namni ija, qalbii fi sammuu ofii banuun uumama ofiitti yoo xinxalle haqa tokkorra ni gaha. Garuu haqa kanarra gahuuf wantoota meeshaalee xinxallii irratti dhiibbaa fidan irraa of qulqulleessuf tattaafachu qaba. Meeshaaleen xinxalliif gargaaran, ija, gurra, qalbii fi sammuudha. Wantoonni meeshaalee xinxallii irratti dhiibbaa fidan gurguddaan, badii fi fedhii qullaa hordofuudha. Fedhiin qullaan: of tuuluu, wanta sobaa abbootii fi namoonni naannoo irra jiran irratti goguu, hinaafu (waanyu), jibbaa, faaya addunyaatiin sobamu fi kkf. Dhugumatti, namni qalbii fi sammuu qulqulluun uumama ofiitti yoo xinxalle, haqni isaaf banama, jireenya gammachuu gaggeessa. Garuu sammuu fi qalbii isaa haqaaf yoo hin baniin balballi haqaa fi milkaa’innaa akkamitti banamaaf? Kutaa darbe irraa itti fufuun uumama keenyatti ni xinxallina.
Dabalata Dubbisi
Mallattoolee Nama Dhugaan Tawbatee
Namni jireenya ofii tawbaan jijjiruuf erga murteessee fi hojitti seenee booda mallattooleen jijjiramaa isarraa mul’ataa adeemu. Ji’oota muraasa keessatti mallatooleen armaan gadii irraa mul’atu. Garuu namni, “Tawbadhee jira” jedhee mallattoleen kunniin yoo isarraa hin mul’atin, tawbah isaa keessa rakkotu jiraa jechuudha. Kanaafu, tawbah ofii qulqulleessuuf tattaafachu qaba. Arraba qofaan “Tawbadhe” jechuun mallattoo tawbaa hin ta’u. Wanta tokko hojiin yoo hin mirkaneessin arraba qofaan dubbachuun gahaa ni ta’aa? Nama dhugaan tawbate irraa mallatooleen armaan gadi ni mul’atu:
Dabalata Dubbisi
Tawbachuuf wantoota nama gargaaran–Kutaa 2ffaa
Kutaa darbe irraa itti fufuun wantoota tawbachuuf nama gargaaran ni ilaalla:
4-Bakka badiin itti hojjatamuu irraa fagaachu fi dheessu– badiitti taruun akka ibiddatti taruuti. Ibiddi qaama gubbaa guba. Badiin immoo keessa namaa guba. Namni erga ibiddatti taree keessaa bahuuf ni tattaafata. Ta’uu baannan isa gubee fixa. Haaluma kanaan badiis keessaa bahuuf yoo hin tattaafatin keessaa nama gubuun qalbii namaa ajjeesa. Ergasii Guyyaa Murtii ibiddaa keessaa fi ala namaa gubuutti nama geessa.
Dabalata Dubbisi
Tawbachuuf wantoota nama gargaran–Kutaa 1ffaa
Dabalata Dubbisi
Tarii namni yeroo dheeraaf jireenyaa ofii badii keessatti dabarsuu danda’a. Hadhaa fi gadda badiin namatti fiduu yommuu hubatu, gara Mawlaa Isaa deebi’uun nama qulqulluu fi kabajamaa ta’uuf carraaqa. Carraaqqi kana keessatti gufuuwwan baay’een isa muudatu. Kanaafu, namni tawbachuun jijjirama barbaadu wantoota tawbachuuf isa gargaaran itti akeekuun faaydaa guddaa qaba. Wantoota Tawbachuuf nama gargaaraan haala armaan gadiitiin tarreessun ni danda’ama:
Miidhaa Tawbah tursiisuu
Namni badii erga hojjatee dafee badii isaa amanuun tawbatu, dhugumatti adabbii jalaa baha. Garuu gara fuunduraatti tawbah kan dabarsu yoo ta’ee, rakkoo baay’eef of saaxila. Namoota meeqatu badii keessatti taranii yommuu adabbiin isaanitti bu’uu tawbachuu barbaadan. Garuu yeroon waan irra darbeef carraa tawbatanii adabbii jalaa itti bahan ni dhaban. Namni yeroon yoo hin tawbatin, du’aan ykn Qiyaamaan dhooyun carraa tawba dhaba. Ergasii gaabbi cimaa gaabba. Namni badii hojjataa turee yommuu duuti itti dhuftu dhugaan waan isatti mul’atuuf tawbachuu barbaada. Kanaafi Qur’aana keessatti akkana jedha:
Dabalata Dubbisi
Sadarkaalee Tawbah*
Tawbaan sababa badiitiin ykn gaflaatin erga Rabbiin irraa fagaatanii booda gara Isaatti deebi’uu waan ta’eef, tawbaan sadarkaalee garagaraa qaba. Sadarkaalee tawbah haala armaan gadiitin tarreessu ni dandeenya:
Dabalata Dubbisi
Sharxiwwan (Ulaagaalee) Tawbah
Dabalata Dubbisi
Kutaalee darban keessatti waa’ee tawbah fi istighfaara fi faaydaalee isaanii ilaalaa turreera. Namni hiikaa fi faaydaa isaanii erga beeke, jireenya ofii jijjiruu fi sirreessuf tawbah fi istighfaaran tarkaanfi ni jalqaba. “Hanga yoomi dukkanaa fi dhiphinna keessa jiraadhaa? Hanga yoomi ba’aa badii baadha!” jechuun dukkana fi dhiphinna keessa bahuuf, ba’aa badii ofirraa buuse boqonnaa fi tasgabbii argachuuf ni tattaafata. Namni erga haala kanaan tarkaanfi jalqabe, firii yaade argachuuf uulaagaleen guuttamuu qaban ni jiru. Ulaagaalee kanniin yoo hin guutin abdii kutuun karatti hafuu danda’a. Jalqaba, ulaagaalee ykn sharxiwwan jechuun wanti tokko sirrii ta’uu fi bu’aa buusuf wantoota ykn haala-dureewwan guuttamuu qabaniidha. Tawbaan qulqulluun Rabbiin biratti fudhatamu qabdu fi bu’aa namaaf buustu sharxiiwwan armaan gadii qabdi:


c: text/html

text:
Korri tumsa diinagdee Ityoophiyaa fi Suudaan irratti xiyyeeffate Khaartuumitti gaggeeffamaa jira
Jilli mootummaa Ityoophiyaa itti aanaa muummicha ministeeraa obbo Dammaqa Makonniniin durfamu kaleessaa galgala Khaartuum kan seene yoo tahu, har’a ammoo qondaaltota biyyatti itti aanaa prezdaantii Suudaan Dr Usmaan Muhammad Yuusufin durfamu waliin mari’ataa jiran. Korri tumsa diinagdee biyyoota lamaanii cimsuu kaayyoo godhate kun bara 2014 irraa eegalee kan geggeeffamaa jiru yoo tahu, kan baranaa kun marsaa 5ffaa tahuun beekamee jira.
Obbo Dammaqa Makonnin hirmaattota kora kanaatiif akka himetti, Ityoophiyaan hariiroo Suudaan waliin qabdu hunda cimsuu akka barbaadduu ibsuun, tumsa diinagdee qofa osoo hin taane dhimmoota nageenya naannoo eegsisuu irrattis Suudaan waliin hojjachuun murteessaadha jechuu isaa odeeyfannoon ni ibsa. Haaluma wal fakkaatuun itti aanaan prezdaantii Suudaan Dr. Usmaan Muhammad Yuusuf ibsa kenneen, Ityoophiyaa fi Suudaan yeroo kamiyyuu caalaa hariiroo isaanii cimsaa akka jiran hime.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ji’a tokkoo fi wayii keessatti US marii seenaa qabdu jabduun biyya Jidduu-galaa lama araarsite.
Israel fi Bahrain.Suniin duratti dubbii Israel fi United Arab Emirates mariin araarsite.
Qalbii nagaatii fi walgargarsa tanaan Bharena hariyummaa Israahel waliin qabdu wayyeeffachuuf eeyee jette.
Akka kanaan jarii lachuu embaasii biyya walii keessatti banatee ambasaadderallee walti ergata. Geejjiba xuyyuraatiin walti yaa’a . Achii ammoo waan heddu irrati waliin hojjachuu jalqaban waan akka caasaa fayyaa,daldala,teknooloojii,barnoota,nagaa fi qonnaa faa.
Ganna 72 keesatti maroo lama qofa Israaheliin walti araaramuuf walii galan jedhe prezidaanti Tiraampi. Araara kana caalutti dhufa jedhee herrega jedhe dabale Tiraampi.
Wannii mirkanaa ammoo araarii Bharenii fi UAE Israaheliif Paalistaayinillee nagaa dhgaa ka hunda jabeeffata dhufuu dandaha.
Rakkoon fi gaargalii ganna kurnya hedduutii asi jidduu gala gala bahaa nagaa dhowwe ganna sadeen dabran guddo wayyahe jedha pirezidanti Tiraampi.
“Jara waahela keenna lama wal amansiise.Itti wal gargaarree ISIS fi seera jarii biyyaa bulchuu fedhu harka 100 balleessine.Warrii maqa Islaamaatiin nagaa biyya dhowwu eennu akka tahe diidessinee beekne.Tanaaf amma naannoo fi haga adunyaatti biyyootii wal qabatanii egeree dansaa waliin qabaachuu fi warra hammeenna labsu ufi keessaa baasuuf wal dhaqan,” jedhan.
Pirezidaanti Tiraampi bulchoota Israaheliifi Baharenin jabeenna waan irratti wal dhaban falachuuf walii galanii seenaa hojjataniif , “bulchiinsii isaanii egerii abdii malee waranaa durii irratti hin yayyabamne akka qabaatan agarsiisuutti jira,” jechuun galata galcheef.
Laakkuma biyyootii hedduun hariyummaa isaanii Israahel waliin wayyeeffatanii fi dhiyootuu ariitiin wayyeeffachuuf deemanillee naannoon tun lafa nageellee fi guddattu tahaa deemti.
US akkuma durii yoo ummatii Jidduu gala bahaa jireenna abdiin hedduun duraa mullattu qabaachuuf hojjatu waliin dhaabatti.


text:
Daayrikteerri UNICEF kan gaanfa Africaa fi Africa gama kibbaa Elhad As Sy tuuta oduuf ibsa kennaniin balaan uumamaa fi harki namaa fide gaanfa Africaa fi Africa gama kibbaa keessatti heddummaachaa adeeme.
Bara 2010 keessa akka tilmaamnetti uummata naannoo sanaa miliyoona 17.4 ta’utu hiyuummaa hamaa fi hongee akkasumas walitti bu’iintu wabii nyaataa hin qaban.
Jarmichis projektiiwwan burundi Ertraa, Itiyoopiyaa, Kenya, Madagascar, Somalia, Uganda fi Zimbabwe keessaa gargaruuf kan oolu doolaara miliyoona dhibba sadii fi miliyoona sadii gaafatee jira.
Itiyoopiyaa keessaa hongee fi balaan lolaa hiyyummaa hamaa, hananqina bishaan dhugaatii qulqulluu fi beela dhaqqabsisee jira. Qonnaa rooba qofaa irratti hundaa’e eeggachuunis rakkoo hamaa ka biroo dha.
Jarmayaan gargaarsa daa’immanii kan TM waggaa waggaatti gargaarsa yeroo hatattamaa 200 ta’aniif deebii kenna.
UNICEF Biyyootii AfriKaa hiyuummaan Miidheef Gargaarsa Gaafate
- Cathy Majtenyi


text:
“Warra miidiyaa hawaasaarratti na arrabsu dura hin dhaabbatinaa. Ana ittisuu dhiisaa. Ani yaada koo dhiyeessa. Warri naan mormuus, na qeequus yaada isaanii ibsachuun mirga isaaniiti. Sirna dargii, Mallasaa fi H/Sillaasees kan mormaa turreef waan afaan nu qabanii ofii nutti haasawaniifi. Nuti sirna akkasii kana of irraa kaasuuf falmanne malee sirna afaan nama biroo qabee ofii qofa dubbatu deebisnee ijaaruufi miti.”
Namni yaada isaa ibsachuu mirga guutuu qaba. isin namni yaada kiyya mormeef walirratti hin duulina! dargaa jawwee gurra isin calawu!
Jawar Mohammed hunda keenyaaf obboleessa, Oromoon Jawariif addatti obboleessaa hin jiru, Oromoon Jawariif Diinaatiis hin jiru, Sababni walqeeqnuuf Kaayoo takka waan qabnuu fi hundi keenya Bilisummaa Oromoo waan jaallanuufi, Jawar ammoo qabsoo Oromoo keessatti qooda guddaa waan qabuuf dubbanna.
Dhiheenya kana Sababa Jawar Qabsoo Qabbaneesee yaada araaraa dubbachuu eegaleen walqabatee qeeqa Jaallummaa fi obbolummaa hundi keenya kaasaa jirra.
Deeggartoonni Deeggaruu malee Dogongorarraa nama deebisuu hin beekne akka waan Obbolummaa addaa Jawar wajjiin qabaniitti, namoota Jawar maaliif Qabsoo laafgisee araaratti deebi’a jedhu arrabsoon jala dhaabbatan.
namoonni Jawar qeequuf Duula namarratti banan kun dura osoo gaafii Afran tana qofa Jawar gaafatanii hin wayyuu ?
1ffaa, Sirni kun Artistii Jaalatamaa Oromoo Haacaaluu Hundeessaa ajjeese, hanga ammaa Haqni Haacaaluu Hundeesaa hin baane, ajjeechaa Haacaaluu, ajjeechaa Abdujabbaar Husseenii fi hayyoota Oromoo kanneen biroo akkamitti bira dabarree araaratti deebina ? Oromoon ar’a ajjeefamaa jiru hoo ? Gaafii jattu gaaffachuu.
2ffaa, Jawar Mohammed yakka tokko malee Waggaa lama hidhame, Jawar Sirna badii malee Waggaa lama si hidhee wajjiin amantii maaliin araaramatti deebite ?
3ffaa, Sina kanaa wajjiin araaramuun Oromoon Bilisummaa ni arkata jattee yaaddaa ? Jedhanii gaafachuu.
4ffaa, osoo Ummata Oromoo qulqqulluu ajjeesaa jiranii araara dubbachu moo Qabsoo barbaachisa jedhanii gaafachuun gaafii deeggartootaa fi hirmmaatotaa ture, Rakkoo Ummata keenyaa takka waan dubbatan hin arkinu.
Jawar gaafachuun badii osoo hin Daandii kaleessaa eessatti dhiifte jachuudha malee Jawar jibbuumiti, garuu warri qalbiin gad-qabee gaafilee ijoo tana hin hubanne Jawar qeeqamuu qofaatu isaan aarsa, gareen tun hoggaan laalu yoo Jawar Bilisummaa jaalate qofa Bilisummaa jaalatti jachuudha, yoo Jawar Bilisummaa jibbees Bilisummaa ni jibbiti.
Deeggartoonni Hubannoo malee Abbuma deeggaru saniifuu balaadha, sababni isaatiis yoo ati hallayyaa buutees sii wajjiin seenuu malee harka qabanii si hin deebisan, tun jaalala malee Siyaasaamiti, garuu dogongorarraa wal-eeguu jaalala tanatti dabaluun barbaachisaadha.
Jamaal Ahmadiin


text:
Manni Murtii Landan bu’ursaa wiikiiliiks Juliyaan Assaaj irratti hidhaa torban 50 murteessee jira. Kunis waggaa 7 dura wabiin hidhaa ba’e yeroo barbaadamu deebi’ee mana murtii duratti ituu hin dhiyaatiin hafee dhuma irratti Embaasii Ekuaadoorti koluu galuu isaan ta’uun beekamee jira.
Assanj Embaasii kan seene bara 2012 yoo ta’u kunis biyya Swidiniitti dabarfamee akka hin kennamneef ta’uun beekamee jira.Sana booda Swiidin himannaa irratti dhiyaateef qorannaa irratti gaggeessitu dhaabde. Assaajis Embaasiicha keessatti hafe.
Kunis yoo magaalaa Landan keessa deemee na qabanii dabarsanii Yunaaytid Isteetstti na kennu sodaa jedhuun ture.Kunis galmee mootummaa Amerikaa kan iccitiin qabame ifatti baasuu isaaf akka tya’e ibsee jra.
Baatii darbe Ekuwaador iyyata dahannaa siyaasaa inni galfate erga diddee booda Polisoonni Briteen assaanyiin hidhan.


text:
Ministirri Ittisa Biyyaa rakkoo naannoo Somaalee Magaalaa Jigjigaa keessatti uumame to’achuufi uummata naannichaa miidha jalaa baraaruuf bu’ura heera mootummaatiin tarkaanfii akka fudhatu ibsa galgala kana baaseen beeksisee jira.
Ministirri Ittisa Biyyaa rakkoo naannoo Somaalee Magaalaa Jigjigaa keessatti uumame to’achuufi uummata naannichaa miidha jalaa baraaruuf bu’ura heera mootummaatiin tarkaanfii akka fudhatu ibsa galgala kana baaseen beeksisee jira.
Raayyaan ittisa biyyaa humnoota nageenyaa kaan waliin ta’uun rakkoo Jigjigaa keessatti uumame to’achuuf yaaliin godhe hin milkoofne, kanaaf tarkaanfii fudhachuuf dirqameera jedhe ibsichi.
Mootummaan naannoo Somaalee garuu kana balaaleffatee jira.
Itti gaafatamaan Biiroo Komunikeeshinii Mootummaa Naannoo Somaalee Obbo Idriis Ismaa’el Abdii yaada BBC’f kennaniin kana jedhan.
“Heera mootummaa sirna Federaalizimii irratti hundaa’e qabna. Humnoonni mootummaa Federaalaa yoo mootummaan naannoo gaafate qofa bobba’uu danda’u, kunis yoo rakkoon nageenyaa humna naannoon ol ta’e uumame qofa. Humni mootummaa Federaalaa gaaffii keenya malee naannoo keenya seenuun seeraan ala, heeras kan cabsudha. Ammaaf foxxooquuf hin jirru, sirna Federaalizimiin bulla garuu foxxoquun yaada badaa miti. Heera mootummaan kan mirkanaa’edha.”


text:
Angawaan seera daangaa eegsisu gameessi, angawoonni yeroo ammaa imaammata bulchiinsa Traamp kan nama seeraan ala biyyattii seene to’annaa jala oolchuu jedhu hojii irra oolchuu kan hin dandeenye ta’uu beekameera.
Angawoonni yeroo ammaa imaammata maatiiwwan ijoollee isaanii irraa adda utuu akkaataa itti himatamuu danda’an qopheessaa jiran.
Komiishinerri dhimma eegumsa dangaa Kevin McAleenan tuuta oduuf Texas keessatti ibsa kennaniin dhimma maatiiwwan seeraan ala biyyattii seenanii abbootii alangaatti erguu kan dhaaban ta’uu beeksisan. Prezidaant Doonaald Traamp torban darbe maatiiwwa koolu galtootaa ijoollee isaaniittii akka adda hin bane ajaja sadarkaa ol aanaa mallatteessanii jiran.


text:
Jarii kun dorgommii M1500, M3000 fi KM sadii caaltu ta mana keessa moohate.Warra moohate keessaa Meseret Deffaar,Jermenitti ,Bostonii ammoo Xirunesh Dibaabaatii fi atileeti Hagositti moohate.
Gama kaaniin ammoo atileeti Tikkii Galaanaa,ta Olompiki London irratti warqii guurratte taan taan hujii gaafasiitiif jedhanii atileetotii beekamtuu baranaa,Athlete of the year for 2012, jedhanii kophee warqii badhaasan.Waldaan atileetotaa fi fiigichaa karaa(AIMS/)jedhanitti Tikkii badhaase.
Tikkii badhaasa kana Jappaanitti kennaniif.Itoophiyaatti dubartiin haga ammaa kophee warqii badhaafamtee hin beettuu.Dhiiraa keessaa atileeti Gezzahaanyi Aberraatii fi Hailee Gabree Sillaaseetti argatee.Gezzaahanyi dorgommii bara 2000 Hayileen ammoo dorgommii bara 2006,2007 fi bara 2008tii badhaafame. Tikkiin nama ganna 25ti maratoonii moohachuun beekamti.
Atileeotii Ioophiyaa tana malee dorgommii,Asallaa fi Meqeleetti qophaahuutti jiran.
Amma ammoo dorgommii kubbaa miilaa waancaa Afrikaatti deebina.Dorgommiin waancaa Afrikaa 29essoon tun dhumumatti jirti.Naayjeeriyaa,Gaanaa,Maalii fi Burkiinaa Faasootti walti qophaahuutti jiraa, Ayivoorii Koostiin waan hedduuf eegan taan baranallee hin taane,waancaa Afrikaa moohachuuf hin dabarre.
Dorgommi Amerikaatti beekamtu, Super Ball,ta baranaa ammoo daawwattanii?Me woma taateefuu qophi ispoortii tana nuu caqasaa.


text:
Jiraattonni Magaalaa Ahmad Imaam lammiilee daangaa aanaa Cinaaqsan irraa buqqifamaniif deeggarsa godhan
Weerarri Liyyuu Poolisiin naannoo Soomalee godina Harargee bahaa aanaa Cinaaqsan keessatti geggeessu akkuma itti fufetti jira. Sababa kanaan lammileen daangaa aanichaa keessa jiraatan qe’ee fi qabeenya isaanii irra buqqifamuun magaalaa Cinaqsaanitti kan qubsiifaman yoo tahu, Jiraattonni aanaa Jaarsoo magaalaa Ahmaad Imaam guyyaa hardhaa deeggarsa birrii 150,000 kan godhaniif tahuu odeeyfannoon naannawa irraa nu gahe ni addeessa.


text:
Kurdoonni ennaa isaan referendumii walabummaa isaanii mirkaneessuutti gammadaaj iran kanatti Iraaq biyya ofiin of bulchuu labaaatte kana adabuuf jecha daandii qilleensaa cufuuf dhaadachuu dhaan shaakala waraanaa Turkii waliin geggeessuuf walii galte.
Filannoon sun faallaa seeraa ti kan jedhe paarlaamaan Iraaq kaleessa ibsa kenneen muummicha ministeeraa Haider al-Abadi gara kutaa bob’aa oomishtu naannoo kurdootaan to’atamte Kirkukitti loltoota erguu dhaan keellaa boba’aa akka to’atamu gaafatee jira.
Biyyoota 34 kanneen Kurdii waliin gurmuu diplomaasummaa qaban hariiro jiru akka kutan itti himuu dhaan Abdiin murtii bulchaa Kirkuk Najmaldin Kariim waan isaan filannoo sana geggeessaniif hojii irraa akka ari’anis gaagatee jira paarlamaan kun.
Waggaa sadii dura utuu Mosul IS harkatti hin kufin naannolee to’annaa mootummaa Iraaq jala turantti illee loltoonni akka bobba’an gaafatee jira.


text:
Obonboleettii
Obonboleettiin(Tornado) dagalle qilleensa baayyee hamaa yoo ta’u, cumulonimbus yookan (yeroo tokko kan cumulus jedhamu) jala duumessa fi lafa wajjin walitti qabata. Obonboleettiin ballina adda addaan dhufuu ni danda’a, haa ta’u malee yeroo baayyee “form” yookan gosa illan mullatu fi qilleensa walitti qabame ta’e kan gubban furdaa fi jalaan qalla ta’e fakkaatte dhufaa (fakkii ilaalaa). Yeroo baayyee jalli isaa duumessa debris jedhamuun marafamee argama.
Obonboleettii baayyeen buubbee saffisa 110 mph (175 km/h) yookan kan irra xiqqaan deema, akkasumas dagalletti hanga 250 feet (75 meters) fi osoo hin badin maayilii xiqqoo (km baayyee) deemuu danda’a. Haa ta’u malee obonboleettiin tokko tokko buubbeen isaani saffisa 300 mph (480 km/h), dagallen hanga maayilii tokko (1.6km) fi osoo hin badin kiilomeetira hanga 100 ni deema. Obonboleettiin Antaarkitiikaa malee ardii hunda keessatti mullateera, haa ta’u malee baayyinan obonboleettiin USA keessatti mullata. Bakkonni birra obonboleettii baayye qaban Niwuu Ziilaandi, dhihaa fi kibba-baha Awustireliyaa, kibba-jiddu Kanaadaa, kabba-dhihaa fi jiddu Yuurooppi, Xaaliyaanii, kibba-jiddu fi baha Eshiyaa, baha-jiddu Ameerikaa Kibbaa fi kibba Afrikaatti.


text:
Quwaadin Bayiles: Awustiraliyaatti daa'imni gabaabbachuusaaf qoccolame tumsa birmannaa hedduu argate
Viidiyoon daa'ima ganna sagalii dinkii tahuu isaatiif qoccolamuun dhiphina jabduu keessaa seenuusaa agarsiisu erga baayi'naan toora intarneetiirratti qoodamee biyyoota addunyaa garaagaraa irraa tumsa bira dhaabbannaa argateera.
Viidiyoon daa'ima ganna sagalii mana barnootaatti dinkii tahuu kootiif miidhaa narraa qaqqabsiisuuf doorsifameera jedhee boo'ee himatu abbaan isaa Yarraaka Bayiles toora intarneetiirratti maxxanse.
Viidiyoo kanarratti daa'imni kun of ajjeesuu akka barbaadu dubbate. Haatii daa'ima kanaas 'Waan qoccollaan qabu kunooti ' jette dubbatte.
Viidiyoon kun si'a miliyoona 14 ilaalame. Kana booda birmannaa hedduutu itti roobeef, dhaamsa si wajjin jirra jedhu#WeStandWithQuaden irratti namoonni hedduu ergan.
Namoonni bebbeekamoon kanneen akka taatoo filmii Huug Jaakmaan fi taphataa kaachoo Inis Kanter dabalate, namoonni hedduu si cina jirraa jedhaniin.
Maatiin daa'imman biyyoota garaagaraa jiraatan dhaamsa viidiyoo kanaa ijoollee isaaniif qoodan.
JaakMaan Quwaadiniif dhaamsa ' amma beektu olitti ati cimaadha ' jedhu barreessuun ,' namni kamiyyuu arjaa ta'uu qabu' jedhee barreesse.
Vidiyoon daqiiqaa 6 dheeratu Kibxata maxxanfame kun guyyaa guyyaatti qocollaa daa'imni isa mudatu kan agarsiisu ture.
Maatiin daa'ima kanaas hawaasa ganamaa Awustiraaliyaa Qiwiinslaand jiraatu dha.
Haati daa'ima kanaa daai'ma koo qoccolamusaa argee mana barnootaatiin baase -Namoonni akka beekan kanan barbaadu maatii, basiistonnis kuni bu'aa qoccollaa ta'uun isaa akka hubataniif jettee.
'Guyyaa guyyaadhaan waanti uumamu jira, qoccollaa haaraa, dubbi mufachiisuuf dubbatamu' jette.
Ijoollee, maatii fi hiriyyoota keessaan waa'ee kana barsiistuu? 'jette
#StopBullying irratti namoonni muuxannoo dhuunfaasaaniis qoodudhaan, Quwaadin 'jabaadhu jedhanin.
Daa'immaan hedduun biyyoota garaagaraa jiraatan dhaamsa hiriyummaa daa'ima kanaaf qoodaafii turan.
Komdiyaaniin Ameerikaa Biraad Wiliyaam jedhamu akka daa'ima kanaa baay'ee gabaabaa ta'e guyyaa tokkotti fandii maallaqaa $130,000 (£100,000) walitti qabeefi jedhe.
'Quwaadinif miti, namoota qoccollaan walfakkaatu jireenyasaanii keessatti irra qaqqabee fi tuffataman hundumaafi' jedhee barreesse.
'Quwaadini fi namoota birootti addunyaa kanarratti waan gaariin akka jiruufi argachuu akka qaban itti agarsiisuu qabna' jechuun barreesse.
Ilmi pirezadaantii Ameerikaa Erik Tiraamp vidiyoo kanaan 'laphee nama kan cabsuu 'jechuun barreesse.


text:
Stanley Kurtz
Universidad Nacional Autónoma de Mexico, Morelia, Meeksikoo
Istaan Fiiziksiin doktireetii isaa kan fudhate Yunivarsiitii Wiiskonsiin irraa yoo ta’u, gadi fageenyaan kan inni qorate Astiroofiiziksii fi Raadiyoo-astiroonoomii dha. Yeroo ammaa kana dhaabbata Raadiyoo-astiroonoomii fi Astiroofiiziksii Yunivarsiitii biyyoolessaa of danda’aa Meksiikoo keessatti pirofeesara guutuu dha. Qorannoon isaa uumama urjiilee gurguddoo fi dhiibbaa urjiileen uumaman kun gidduu urjiilee irratti qabaniin kan wal qabatuu dha. Pirojektii qorannoo isaa, digirii jalqabaa irraa kaasee hanga sadarkaa doktoreetiitti kan hojjete, barnoota Fiiziksii sadarkaa digirii jalqabaa fi barnoota Astiroonoomii eebbaa idileen osoo barsiisuu ti. Ijoollummaa isaatti nama suura kaasu fi qonnaan bulaa ture; akkasumas waa hoofuun (konkolaachisuun) si’aayina qaba ture. Yeroo boqonnaa argatu kamittuu nyaata hojjechuu, biqiltuu dhaabuu, biiraa naquu, bal’inaan dubbisuu (addatti yeroo biiraa dhugu), afaanota biroo barachuu, fi guyyaa hunda yeroo muraasa rafuun dabarsa.


text:
Alaabaan ABO/Oromoo Mallattoo Diddaa Gabrummaa fi Aasxaa Walabummaa Oromiyaa ti
(Ijoo Dubbii ABO Onk. 16, 2017)
Qabsoo haqaa Sabni Oromoo Walabummaa isaa gonfachuuf geggeessaa turee fi jiru adda durummaadhaan kan hoogganu Addi Bilisummaa Oromoo Akeekaa fi Kaayyoon isaa galma gahiinsa qabsichaa ti. Jaalalaa fi deggersi dorgomaa hin qabne kan Ummatni Oromoo Dhaaba isaa Adda Bilisummaa Oromootiif qabus Akeekaa fi Kaayyoo Dhaaba kanaa tolchee hubachuu fi kiyya jedhee itti amanuu irraa kan maddee dha. Kunis firii wareegamaa fi qabsoo hadhaawaa ABOn ummata ijaaruun waliin wareegamuu irraa kan argame malee akkasumatti bilaasha kan dhufe miti.
Jaalalaa fi deggersa Kaayyoon Adda Bilisummaa Oromoo Ummata bal’aa Oromoo biratti qabu wanneen mul’isan keessaa tokko jaalala Ummatni keenya Alaabaa Adda Bilisummaa Oromootiif qabu dha. Moggaa lamaaniin diimtuu, magariisaan gidduu, walakkaan isii aduu, handhuurti isii Odaa mataa gubbaan Urjii diimtuun mul’attu tan taate Alaabaan Adda Bilisummaa Oromoo, yeroo ammaa tan Dhaabichaa qofa tahuu bira dabartee Alaabaa Oromoo fi Aasxaa Walabummaa Oromiyaa taatee jirti.
Gootowwan qaqqaaliin ilmaan Saba keenyaa hedduun Alaabaa tana qabatanii Walabummaa Sabichaatiif irbuu/kakuu seenan galmaan gahuudhaaf dhiiga isaanii dhangalaasanii, lafee isaanii caccabsanii, lubbuu isaanii itti wareeganii jiru. Har’as kanumatu deemaa jira. Qabsoo hidhannoo fi Ficila Diddaa Gabrummaa Ummanti keenya dhaabbattummaadhaan geggeessaa jiruun maddiitti waggaa waggaadhaan Irreecha qabsoodhaan deebi’ee haaromsame irratti dargaggootni kaayyoo qabsoo kanaa fi alaabaa kana ofitti maxxansatan kuma kudhanootaan waadaa qabsoo finiinsuu waliif seenanii kumootaan irratti wareegamaa jiru. Jaalalti Alaabaa Oromoo tan Onnee Ummata keenyaa keessaa hoggayyuu dhikkifattus sababa malee miti. Ummatni keenya dhiiga ilmaan isaa Walabummaa Oromiyaaf dhangalaasan, lafee isaanii itti caccabee fi wareegama lubbuu Kaayyoo kanaaf baafame hunda alaabaa tana keessaan daaw’ata. Kakuu ykn. Irbuu ilmaan isaa Alaabaa tana qabatanii waliif seenan ittiin yaadata.
Ilmaan Saba keenyaa Alaabaa tana qabatanii dooyaa gara garaa irratti oggaa bahan, mana jireenya isaanii fi iddoo hojii isaaniitti maxxanfatanii oggaa mul’atan, uffannaa fi meeshaalee adda addaa irratti oggaa maxxanfatanii mul’atanii fi bifa gara garaa hedduudhaan oggaa Alaabaa tana wajjin of mul’isan ittiin faayamanii bareedanii mul’achuu qofaaf osoo hin taane, Alaabichi mallattoo Kakuu isaanii tahuu mul’ifachuufi. Mootummaa bara baraan isaan fixu osoo hin taane, mootummaa isaaniin dhaabbatee isaaniif dhiigu, kan isaan bakka bu’u halaalatti ittiin waan arganiifi. Alaabaan teenya mallattoo kakuu/irbuu nuti ilmaan Oromoo Walabummaa keenya dhiiga keenyaan gonfachuuf waliif seennee ti. Alaabaan teenya Aasxaa Walabummaa keenyaa ti.
Diinummaa Saba Oromoof qabu ifatti labsee lola itti banuudhaan baroota aangoo isaa hunda Ummata keenya wajjin lola irra kan jiru Wayyaaneen, jaalala Ummatni keenya Adda Bilisummaa Oromoo fi Alaabaa isaatiif qabu Onnee Ummatichaa keessaa haquuf jecha shirri dalage, doorsisni geggeessaa ture, hidhaa fi ajjeechaa dabalatee tarkaanfiin diinummaa inni Ummaticha sodaachisee fi jiilchee ABO fi Alaabaa kana irraa addaan kutuuf fudhachaa turee fi jiru kan laaftuutti himamee dhumu miti. Haa tahu malee tarkaanfiin diinummaa Wayyaanee kun daranuu Ummata keenya xiiqii keessa galchee, haaloo itti horee Dhaaba isaa ABO fi mallattoo kakuu isaa tan taate Alaabaa isaa irratti akka cichu taasise malee sodaachisee duubatti hin deebisne.
Akka kanaanis bara 2005 Fincilli Diddaa Gabrummaa haaromsamee Adda Bilisuummaa Oromootiin labsamee guutuu Oromiyaa keessatti dhohe seenaa QBO keessatti boqonnaa haaraa tokko bane. Onootaa fi Araddaalee baddaa fi gammoojjii Oromiyaa mara keessatti dargaggootni Oromoo alaabaa Saba Oromootiif mallattoo gabrummaa taate (Alaabaa Gabrummaa) gadi buusanii bakka isiitti Aasxaa Walabummaa Oromiyaa tan taate Alaabaa Adda Bilisummaa Oromoo fannisuudhaan dubbiin booree tahuu fi kakuun Saba Oromoo kan mirga ofiitiif falmatuu kan hin cabne tahuu gootummaadhaan diinatti agarsiisuu eegalan.
Fincilli Diddaa Gabrummaa bara 2005 akkasitti eegalamee diina raasee fi injifannoo guddaa galmeesse sun bara baraan wareegamni itti baafamaa akka ibidda dikee seeneetti suuta suutaan belbelaa itti fufee bara 2011 ijaaramuu Qeerroo Bilisummaa Oromoo maddisiise. Ilmaan Oromoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo hundeessanis Gaaffii haqaa Saba Oromoo irratti kan hundeeffame Akeekaa fi Kaayyoo ABO galmaan gahuudhaaf Alaabaa Adda Bilisummaa Oromoo qabatanii walii isaanii fi Saba isaaniif irbuu seenuudhaan sochii isaanii itti fufan.
Ijaaramuun Qeerroo Bilisummaa Oromoo Fincila Diddaa Gabrummaa bifa qindoomina jaarmayaa fi itti fufiinsa qabuun geggeessuutti dabalee Ummatni Oromoo sodaa injifatee bilisummaa isaatiif murannoo fi tokkummaa cimaadhaan akka socho’u taasise. Akka kanaan Sadaasa 2015 waggaa 10ffaa FDG sababa godhatee kan ka’e Dambaliin Warraaqsa Bilisummaa Oromoo ammas seenaa QBO keessatti boqonnaa haaraa Fincila Xumura Gabrummaa (FXG) bane.
Fincilli yeroo ammaan tana guutuu Oromiyaa keessatti Alaabaa Adda Bilisummaa Oromoo maxxanfatee geggeeffamaa jirus itti fufa wareegama kaayyoo fi galii qabu kan falmaa mirga abbaa biyyummaa ti. Fincila Xumura Gabrummaa kan qabsoo haqaa Sabni Oromoo Walabummaa isaa gonfachuuf geggeessaa jiru galmaan gahuu akeeka godhatee hoogganummaa ABO-Qeerroo Bilisummaa Oromootiin geggeeffamaa jiruu dha.
Waan taheef, Fincila kana ilaalchisee Wayyaanee fi ergamtoota isiin biyya keessaa fi biyyoota alaatti ramadatteen yaadotni faallaa fi afanfaajjessiin oofamaa jiran rifaatuu fi hinaaffaa irraa kan madde olola dharaa tahuu hubachuudhaan, Ummatni keenya Fincila Xumura Gabrummaa finiinsaa jirutti akka daranuu jabaatu hubachiisaa, Addi Bilisummaa Oromoo gama isaatiin injifannoo fi galma gahiinsa qabsoo Ummata keenyaa fi dhabama diina keenyaa shaffisiisuudhaan wareegama baafamaa jirutti firii gochuuf kaaroora hojii qabsoo kan sochii ummataan wal simsiisee geggeessaa jiru daran bal’isuu fi jabeessuudhaan dirqama isaa gahummaadhaan bahatuu kan itti fufu tahuu hubachiisa.
Gadaan Gadaa Xumura Gabrummaa ti !
Injifannoo Ummata Oromoof !


text:
#RDH Adoolessa 25 2009
Ilmaan Oromoo galmee Malkaamuu Kinfuu jalatti shororkeessummaan shakkamuun hidhamanii jiran guyyaa hardhaa mana murtiitti dhihaatanii akka turan gabaafameera.
Dhaddacha yeroo darbee irratti Manni murtichaa du’aa fi haala du’a dargaggoo Ayyalaa Bayyanaa irratti, manni sirreessichaa ragaa qabatamaa akka dhiheessuuf ajaja dabarsee turuun isaa ni yaadatama.
Haaluma kanaan bakka bu’aan mana hidhichaa ragaa hospitaala waliigalaa mana hidhichaafi xalayaa bulchiinsa mana hidhichaarraa barreeffame mana murtichaaf dhiheesseera. Kunis:
☞ Ayyalaan kutaa wal’aansa ilkaaniitti yaalamuu isaa. Gaafa 11—11—2009 gara Hospitaalichaa gaafa dhufu, maddi isaa lamaan irra mallattoon dhiita’uu irraa akka mul’atu, dhiita’uu maddiilee isaaf sababa kan ta’e, ilkeen isaa kan hubamuun nyaatame akka buqqa’eef, qorichi farra baakteeri’aa karaa hidda dhiigaatiin isaaf kennamuu isaa, hogguu ijummoon qilleensa dabarsu cufamuu fi yeroo itti hammaatu, gaafa 14—11—2009 gara Hospitaala Miniliyeemii Paawuloositti riifeeriin isaaf barreeffamuu isaa.
☞Dhumarrattis Ayyalaan Hospitaala waliigalaa mana hidhichaa keeysatti wal’aanamee fooyya’uu waan dhadhabeef, gara Hospitaala Miniliyeemii Paawuloositti ergamuu, yaalamaa osoo jiruu gaafa 16—11—2009tti lubbuun isaa dabaruu, haati manaa isaa aadde Salaamii fi obboleessi isaa dhukkubsachiisaa akka turan, erga du’ee boodas, qorannoo reeffaa ilaalchisee gara Koomishina Poolisii Magaalaa Finfinneetti akka geeffamee fi bu’aa isaa Manni murtichaa Koomishina Poolisii Poolisii Magaalaa Finfinnee akka gaafatuuf xalayaa isaarratti ibseera.
☞ Abukaatoo himatamtootaa kan ta’e, Obbo Wandimmuu Ibsaa Aadde Salaam dhaddacha irratti waan argamtuuf, dhimma kana irratti haa dubbattu jechuun yaada kan kenne tahus, Abbaan Alangaa garuu “haala du’a himatamaa irratti ragaan Hospitaala irraa dhihaate gahaa dha. Seenaan biraa yoo jira jedhame of danda’uun, dhaddacha biraa irratti komee dhiheessuu danda’a. Dhimma kana irratti bu’uurri seeraa akka haati manaa isaa dhaddacha irratti dubbattu taassisu hin jiru.” Kan jedhe yommuu ta’u, Himannaan Ayyalaa irratti banames akka addaan citu gaafateera.
Obbo Wandimmuun, haati manaa Ayyalaa akka dubbattuuf kan barbaade, xalayaa bulchiinsi mana hidhichaa dhukkubsachiisaa turte waan jedhuuf, isheenis dhaaddacha irratti waan argamtuuf, gama isheetiin waan jiru osoo dubbattee, dhimmicha qulqulleessa yaada jedhu qabatee akka ta’e ibsuun, haalli du’i himatamichaa ragaa qabatamaan hin mirkaneeffamiiniin, gaaffiin himannaa Ayyalaa addaan haa citu jedhu fudhatama hin qabu jechuun dubbataniiru.
☞ Himatamtoonni lama dhimma kana irratti akka kanaa gadiitti yaada kennaniiru:
☞” Dhiheenyatti Ayyalaa waliin kan ture Nu dha. Dhukkubni Ayyalaa dhukkuba ilkaanii tahus, afaaniif funyaaniin dhiigni bahuu eegalee ture. Gara Kilinikaa hogguu deemamu Parastaamoolii kennuuf. Rifeerii jedhamuun wal’aansaaf hogguu deemu, Orraantii isaarratti Shororkeessummaa kan jedhu waan irra jiruuf, gara mana yaalaatti osoo hin geessiin deebisu.
Haalaan dhukkubsatee Rifeer yoo jedhame, gara baka Rifeer jedhamuutti kan geeffamu, torban tokko faa erga darbee dha. Manni sirreessichaa gaafatamuu dha qaba.”
☞”Ilmi Namaa bilaashatti hogguu kufu akka laayyootti ilaalamuu hin qabu. Ayyalaan kan miidhame wayita Maa’ikelaawwii turetti. Reebicha Maa’ikelaawwiitti nurratti raawwateen hundi keenya miidhamneerra. Dhukkubsattoota taaneerra. Komii dhiheeffachuuf irra deddeebinee hogguu gaafannu, callisaa nuun jettu. Haala callisneeni du’aa kan jirru. Callisnee du’uu keenyarra dubbannee duuna jenneeti dubbachaa jirra. Nuti Gara mana murtiitti kan dhufnu, Manni murtichaa dhimma keenya qoratee murtee kenna jennee ti. Haa ta’u malee adeemsa murtii keeysatti qaamni jidduu seenee nu ajjeesaa jiru jira. Namni kamuu dhukkubsatee ni du’a. Waan barbaachisu isaaf guutamee yoo du’e du’a seera qabeessa dha. Obboleessi keenya kun dhukkubsatee wal’aansa dhabuun,, maatii osoo qabuu, kunuunsa dhabuun isaatiin du’e. Obboleessi keenya waan argachuu qabu waan sarbameefi dha kan du’e. Namoonni du’aaf isa saaxilan dhihaatanii murteen haa kennamu. Ani wal’aansa argachuuf hogguun gaafadhu naaf hin heyyemamu. Yoon mana yaalaa deemuuf gaafadhu na deebisu. Dacheen si nyaachisa jedhameera. Dachee nyaachuu koorra jedhee yaalii gaafachuu dhiiseera. Hatattamaan akka wal’aanaman rifeer jedhamuun, gara bakka rifeer jedhamanii osoo hin geeffamiin baatiilee 4 fi 5 warri tursiifaman jiru. Dubbachaa duuna jenneeti.”
☞Dhaaddacha guyyaa hardhaa irratti abbaan seeraa, xalayaan manni sirreessichaa ergee fi ragaan mana yaalaa mana hidhichaa irraa ergame, haala ajaja manni murtichaa dhaddacha darbe irratti ajajeen, haalaa himatamichi itti du’e waan hin ibsineef, ajaja biraa kennuun barbaachisaa ta’uu isaa ibsuun, yaada dhihaate irratti dabaluun guyyaa boorii murtee kennuuf guyyaa boorii sa’a 3:30tti beellamni qabameera.


text:
Aadde Juweeriyaa Mohaammad Finfinnee Onkoloolessa 27, 2022: Miseensa koree jiddu galeessaa paartii Badhaadhinaafii miseensi mana maree naannoo Somaalii Aadde Juweeriyaa Mohaammad rasaasa poolisiin "ta'e jedhe" dhukaaseen ajjeefamuu Hogganaa itti aanaan Biiroo Nageenyaa naannichaa Obbo Mohaammad Gureey mirkaneessan. Aadde Juweeriyaa Mohaammad Kibxata Onkoloolessa 25 magaalaa gudditti
Finfinnee, Onkoloolessa 26/2022 - Madaallii Ol’aantummaa Seeraa Pirojeektii Haqaa Addunyaa (WJP) bara 2022 Onkoloolessa 25 ba’e akka mul’isutti qabxiin madaallii ol’aantummaa seeraa Itoophiyaa waliigala Indeeksii bara kanaatiin 3.6% gadi bu’uu ibseera. Itoophiyaan qabxii madaallii kan bara darbe irraa sadarkaa tokkoon gadi bu’uun biyyoota addunyaa 140
Finfinnee, Onkoloolessa 25/2022 - Naannoo Oromiyaa, Godina Shawaa Lixaa, Aanaa Cobii, ganda Oofuu Bakkee iddoo addaa Qaalee jedhamutti, Finfinnee irraa fageenya gara kiiloo meetira 145 irratti haleellaa qilleensaa/diroonii Dilbata, Onkoloolessa 23, 2022 raawwatameen lubbuun lammiilee nagaa 68 ol darbuu jiraattotni himan. ABO fi KFOn haleellaa


text:
For all who are eager to learn afaan Oromo as a second lagnuage and those who speak the language but did not get the chance to learn how to read and write, a small book of 158 pages is published. The producers believe that it teaches the shortest way to the language. efforts are also being made to prepare suplimentary reading matterials. Take your chance and get ready to communicate in Afaan Oromo one of the major languages of Africa.
Price US $ 20.00 Shipping and handling in US $4.00
Qabsoon Oromoo bara soddomaa ol lakkaawwate jira. Namoota yeros jalqaban keessaa kan amma lubbuun jiran manguddoota. Qabsichi garuu aangoo fi beekumsan bilchaataa hin deemne. Malli hamma yoonaa dhahame Oromoo garaa hin cibsine. Malli haaraan labsamaa jiru kan “ empayera Itiyoophiyaa demokratessuun bakka barbaadame ni gahama” jedhu maaliif furmaata tahuu hin dandahu akka jedhamu moor kana dubbisuun hubachuu ni dandahama. Oromoon aadaan mareett amana. Garaa garummaa keessa saa jiru furuuf osoo shimala hin kaasiin, ilaa fi ilaameen fixachuu filata ture. Si’ana garuu, Oromoon, dhiibbaa sana irraanfachiisu, jala of galchan jiru. Kanaaf qabsoon saa akamu tahaa akka jiru agarsiisuun akeeka moor kanaa tokko. Ibsaa Guutamaa qabsoo Oromoo keessatt waggaa hedduuf qooda fudhatee jira. Tolaas hamaas itt argeera. Amma muuxannoo saa irratt hundaawee haaluma qabsoo Oromoo mudate kana mariif tolinnaa kan jedhu lafa kaa’eera. Tuqaalee kaasaa tahuu dandahu jedhu golee adda addaatii coree maadallii dubbisaaf dhiiheessee jira. Akkuma abboolii saa afollii hojii saa keessaa qooda guddaa qaba.Akkasumas Oromoon bara biyya argatu caasaa attamii diriirfachuu dandaha gaaffii jedhuuf, waa’ee Gadaa kanneen qeyeett dhagahee fi moorota adda addaa dubbisee irratt hundaawuun fakmishoo tokko dhiheessee jira. Rakkoon moonaa qabsoo keessa jiru akka inni jedhu yoo tahe ifas dukkanas qaba. Isa ifaa nagaan furatanii isa dukanatt ifsaa barbaadachuun akka. Gaaffiin Oromoo si’ana hubannoo sabgidduu argataa jira. Gaanfi Afriikaa gaaffiin sun deebi’u malee fulduratt nagaa, gabii fi guddinni kan yaadamu akka hin taane beeku. Sochiin Oromoo kan daangaa cehee mirga nama biraa tuqu miti. Bilisummaa saba ofiif lolachuun garuu mirga dhalootaati. Akka shororkeessatt kan dhiheessan yoo jiratan dogoggora. Aadaan Oromoo saana waliin akka hin deemne barruun kun ifaa godha. Kan barlabsame Oromoo haasofsiisuun falli keessaa ni argama jedhameetu.
Ethiopia was so far known as Prison of Nationalities. Ibsaa Guutama reminds the reader of its other dimension as “Prison of Conscience”. Though the major episode of the book is “Darg’s prison”, in particular “Upper Compound Maa’ikalaawii”, it assesses prison in historical perspective, going back over 200 years of Abisiinian rule. The relation of Oromo with Nubian and Abisiinian Ethiopia is clearly put. The book also highlights the Oromo question, the struggle waged and the difficulties encountered, including the present predicament in the OLF.The diplomatic efforts made by Eastern and Western Oromo in 1919 and 1936 is briefly discussed. The caption on the cover, “Never give up”, tells all that the book is about. It is a valuable document not only for Oromo struggle but also for Ethiopian and Human Rights studies.
ISBN 0-9728O13-0-8
Price US $ 30.00
Shipping and handling in US $4.00
QOOQAA ADDAA
AFAAN OROMOO
SPECIAL OROMO DICTIONARY
Qabee
Contents
I. Fuulota Dura/Front Pages
Fuldure; Walbarsiisa
Yaada qooqolii hin baramin furuu
Qubee abaacaa Oromoo/Letters of Oromo alphabet; Preface; Introduction
Grammar Notes
Three Verb Groups
Irregular Verbs
Some special Verbs
II. Qooqaa/Dictionary
1. Oromoo-Oromoo, Oromo-English English-Oromo
III. Iyyaatoo Shaffisaa/Quick Reference
Mq Margo Oromiyaa/Oromiyaa plant names: botanical and English
alphabeticals
Oromiyaa; Yero, Lakkofsa fi tokkee Dhaha Hammaa/ Time, Numbers, and Unit of Measurements
Qabattee Seera Afaanii /Grammar notes; Gochii Oromoo muraasa/ Some Oromo verbs
Maqaa Dudhaa/ Oromo Traditional personal names; Hidda Dhalootaa/ Generation roots
Ibsa Dantu’un/Pictoral Illustrations
Olloota Oromoo/Oromo neighbors; Afriikaa; Miseensota Saboota Tokkoomanii/UN members
Qooqaa Tokkee Sadanii
One in three Dictionary
ISBN PB-0-97809728013-1-6/ HC-0-09728013-2-4
Price Hard cover US $ 60.00 Paper cover $ 45.00
Shipping and handling in the US $ 5.00
***As a policy products sold are not returned. But books damaged in the process of delivery may be returned within 30 days of our invoice.


text:
Dura teechuun dhabbata Sev Ze ChiildIreen (Save the Children) Addee Helee Toorning Echimid Itoophiyaa bakka beelli itti hammaate dawwatan.Akkaa dhabbata kanaatti beela bara baranaa Itoophiyaa muudateen, ijoolleen miliyoona walakkan dhukkuba nyaata dhabuudhan walqabateen midhamaniru. Namni miliyoona 10 olis beelaheera.
AddeHele ToorningEchimidit naanoo onggee kanaan rukkutame keessa bakka dawwatanitti waan argaan ogaa ibsan, "namoonnin ani kaleessa arge namoota jiruuf jireenya isaanii dhabani" jedhani hawaasni addunyaa odoo rakkinni kun caalaa hin hammaattin gargaarsa akka godhu waamicha dhiheesaniru.


text:
Biyyoonni miseensa gumii kanii walitti dhufeenya karaa adda addaa qaban cimsuuf walii ka galan yoo tahu, Pirezdentii Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaattaa walitti qabaa taasisuun wla gahii waban harra goolabanii jiran.
Prezdentii Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaatttaa dura bu’aa gumii biyyoota Afriikaa, Kaaribiyaa fi paasifiik ta’uun muudaman. Wal gahiin gumii biyyoota Afriikaa, Kaaribiyaanii fi paasifik ykn Gabaajee Afaan Ingiliziin ACP jedhamu kaleessaa fi harra guyyoota lamaaf Naayroobbiitti taa’amaa ture harra galgala goolabamee jira.
Gaggeessitoonni biyyoottanii akkasumas bakka bu’oonni mootummoolee fi dhaabbolee wal gahii kanarratti hirmaatan dhimma diinagdee fi daldalaa, waan faalama qilleensaa fi dubbii kaanirratti mariyatanii jiru. Gaggeessaa gumii biyyoottan kanaa haarawa ta’uun ka muudaman prezdent Keeniyaattaanis miseensonni gumii ACP kun gama diinagdee fi qunnamtii sabootaa waliisaanii jidduu jiru guddisuu qabu jedhan.
Keeniyaattaan miseensi gumii kanaa omishaalee qonna qofa omishuu odoo hin taane, teeknooloojiinis wal baranii omishaalee qonnaa kana fooyyessanii gabaa addunyaatti dorgomoo ta’uu qabu jedhu. Jiraattota isaaniitiifis manneetii jireenyaa, tajaajila fayyaa fi barnootaaa gahaa, dargaaggootaaf hojii uumuu, fi rakkoo faalama qilleensaan dhufu ammoo waliin morkuu qabu jedhan. Dabalaniis Keeniyaattaan itti gaafatama itti kenname akka bahanis kakuu galanii jiru.
Gumiin biyyoota Afriikaa, Kaaribiyaani fi paasifiik bara 1975 ka dhaabbate yoo tahu, miseensa biyyoota 79 of keessaa qaba.


text:
Tokkummaan Emiretota Arabaa naannoo isaa kan ture wal waraansa Yemen booda Eertraa keessa kan ture maadhee waraanaa ishee hanga tokko diigdee jira. kunis suraa Associated press kaaseen xiinxalame irraa argame.
Tokkummaan Emireetota Arabaa, baatii Fulbaana bara 2015 jalqabee Asab keessatti buufata xayyaaraa tolhuun kan babal’ise yoo ta’u, gamasittis Iraaniin kan deggeraman ripxe loltoota Huttii waraana wal aatota Arabaa waliin ata’uu dhaan itti duulee, meeshaalee gurguddaa fi loltoota Sudaan Yemeniin seensisuuf maadhee sanatti garaaramee jira.
Walitti bu’iinsa sana keessaa erga harka fudhatee booda meeshaa deddeebisuu fi bakka sanatti illee biilsaalee ijaaraman diiguu jalqabuu isaa suraan saatelaayitii sun mul’isee jira.
Kutaa Teeksaasitti kan argamu dhabi basaasa dhunfaa Stratfor jedhamu irraa Ryan Bohil, Imireetonni fedhii isaanii ka tarsiimoo irraa deebi’uu dhaan naannoo sanaa ba’aa jiru jedhan. Humna jabaa bobbaasuun kan isaan amma obsuu danda’aniin ol balaaf isaan saaxila jedhaniiru.
Angawoonni Emireetotaa gaaffii Associatid press biraa dhiyaateef deebii hin kennine. Eertaan kontraata waggoota 39f Emireetiif maadhee kan kireessite yoo ta’u Isheenis gaaffii embasii ishee Washington jiruuf ergameef deebii hin kennin hafte.
Abu Daabii fi Dubaay waliin federeeshinii Sheekaan bulu torba jala kan jiru Tokkummaan Emiteetota Arabaa Yemen irraa fageenya km 70 qofaa irratti kan Argamu Asab keessatti doolaara miliyoonaan laka’amu baasee jira. Xayyaarota gurguddaa galchuuf jecha daandii awwaaraa ture kan meetra 3,500 fagaatu fooyyessuun daandii xayyaarri irra fiigu hojjetee jira.
Emiretis itti dabaluu dhaan jalqaba bara 1930-mootaa ennaa bittaa Xaaliyyaanii kan ijaarame dallaa karee km sagal irraa bakka xayyaarri irra deemu hojjetee jira.
Hojiin diiggaa sun itti fufus helikoopteroonni haleellaa oofan kan Emireet amma iyuu maadhee sana keessatti argamu. Galaana diimaa fi galoo galaana Eden kan wal agarsiisu bakka tarsiimoo Bab el-Mandeb cina turuun barbaachisaa dha jedhamee jira. Tokkummaan Emireetota Arabaa garu yaaddoowwan dhiibbaa irra kaa’an hedduun ishee mudatuu mala.
Bara 2019 jalqabee Ameerikaa fi Iraan gidduu muddamni jiru doonillee Imireet keessaa irratti haleellaa geessisuu dabalatee balaawwan walitti aanan mul’ataa turan.
Bakkaawwan xayyaaronni nam maleeyyii mancaafamuun kan dhaga’ame erga ripxe loltoonni naannoo Tigraay keessaa xayyaarri nam maleeyyii Emeret Asab irraa ga’uu dhaan maadhee isaanii haleeluu himatanii booda. Tokkummaan Emireetota Arabaa himannaa ripxe loltoonni ragaa hin dhiyeessine jedheef deebii hin kennine.


text:
Bisaan Dilloo ykn Billiqqoo porojeektii bisaanii birrii biliyona hedduutiin ganna 10n duratti hujii jalqaban.
Aanaalee Booranaa 13n namaa fi sa’allee dheebuu baasuu qofaa mitii isumaa midhaanii facaafatan jedhanii jalqaban.
Haga didiqqaa tokko malee bisaaan sun akka warrii lafaa jedhutti malkaa nama hin baamnee namii ammallee bisaan dansaa barbaada horii waliin lafa mara.
Birrii biliyoona hedduu ta hujii tanaan jalqaban jedhanillee namii karaa isiin itti cophxe afaan guutatee namatti hin jiru jiru.
Hujii tana amma irra deebihanii qortanii amma hujiitti jiran jedha itti aanaan itti gaafatamaa interpiraayizi Oromiyaa,obbo Goonfaa Baayisaa.
Akka obbo Gonaafan jedhutti hujiin duraa sun waan akka akkaatiin badde. Bal’inna hujii sunii,rakkina kontiraakteraa fi waan hedduutti keessa dhufe.
Gaafasitti nama kuma 200 fi gaalfaa ,loonii re’ee horii kuma 200 caalaa dheebuu baasuuf jalqaban.”Akka yaadametti tajaajila hin kennine.”
Taatullee obbo Goonfaan ebelutti wa yakkee fi horii haganaatti itti bahee jechuuu hin dandeenne.
Amma amma itti jiranin birrii biliyoona sagal taatuuun hojjachuutti jiran. Amma bisaan lafa jalaa oli dhiibanii laaluutti jiran.
Gaafa hujiin tun Waxabajjii dhuftu dhumatte ammoo ollootii gama Simuu Areeroo jiran ollootii Areero irraa km 98 keessa jiran porojeektii tana irraa bisaan argachuu dandahan jedhan.
Analeen 12 hafan akka obboo Gonfaan jedhetti bara Itoophiyaa 2012 yoo wannii cuftii qixooftee baajetillee argatan bisaan kana argachuu dandahan.


text:
Baga gara High Point
Orchard nagaan dhuftan
High Point Orchard guddina Seattle ni kabaja akkasumas hariiroo lafa,
nyaataa fi hawaasaa wajjiin qabnu nu yaadachiisa Mukkeen kunneen
mukkeen fuduraa 500 ol kan magaalaa keessatti ummataaf yaadamanitti
ni makamu fayyadamuu, eegumsaa fi gammachuu Mukkeen jalqabaa oyiruu fuduraa kanaa kiwi, balasii, poomii, cherry, persimmon, and pear of
keessatti hammata. Mukkeen Swansons Nursery, West Seattle Nursery
(Iddoo Kunuunsa Seatle Dhiyaa) fi the Friends of Piper’s Orchard (Hiriyoota Ooyiruu fuduraa Piper) irraa kan kennameedha.
Biqiltoonni guutuu ta’an hundeewwan muka fuduraa cinaa jiran adeemsa biqiltuu
dhaabuu biyya keessaa kan seenaa lafa kanaatif kabaja kennuu fifayyaa mukaa waligalaa fi firii buusuu kan beeksisuudha. Shaakalliin kuni yeroo baay’ee permaculture jedhama akkasumas ilbisoota ooyiruuwwan fuduraa durii irratti dhiibbaa fidan hir’isuuf gargaaruu mala.
Haala ilaalcha ooyiruuwwan fuduraa hawaasaa Seattle fuduraawwan mukkeen kana irraa argaman daawwattoota hundaaf banaa fi jiraattoota kan fakkaataniidha. Maaloo wanta bilchaata argittan kamiyyuu filadhaa akkasumas mukkeen fuduraa akka guddatanii fi dararan gargaaruf nutti makamaa.
“Lafti kan namaatii miti, namaatu kan lafaati. Kan nuti beeknu, wantoonni hunduu akka dhiiga maatii tokko godhuu wal qabataniiru. Wantoonni hundi wal qabatu.”
– Dursaa Si’ahl, Namesake magaalaa Seatle.
Guyyaa Lafaa 2021 tif, City Fruit, Seattle Housing Authority, Neighborhood House, fi Open Space Association of High Point gammachuu hawaasatiif ooyiruu fuduraa hawaasaa haaraa kana ijaaruf gamtaa’aniiru.
Ooyiruuwwan fuduraa hawaasaa Seattle keessatti seenaa dheeraa qabu. 1890 keessatti mana daabboo tolchu maatii isaa gargaaruf, mukkeen A.W. Piper mukkeen poomii, cherry fi pear ollaa guyyaa ammaa kan Broadview keessatti dhaabera. Mukkeen kunnen booda akka Piper Orchard Carkeek Park beekamu. Ooyiruuwwan fuduraa biroo kan akka Amy Yee Mount Baker keessa jiru akka mukkeen kophaatti guddatanii fi gamtaadhan akka ooyiruu hawaasatti beekamuun dura kan eegaman 1940 hundeeffaman.
Ooyiruuwwan fuduraa hawaasaa yeroo dhiyoo kan akka Picardo Ravenna keessa jiru 1973 booda P-Patch public gardens and orchards (manduubeewwanii fi ooyiruuwwan fuduraa hawaasaa P-Patch) boca qabachuu ega eegaleen booda eegalan. Yeroo san irraa eegalee, ooyiruuwwan fuduraa hawaasaa biroo itti yaadamanii hojjetamaniidha, Linden Park Orchard Phinney Ridge keessa jiruu fi Angel Morgan Brighton keessa jiru dabalatee.
High Point Orchard guddina Seattle ni kabaja akkasumas hariiroo lafa, nyaataa fi hawaasaa wajjiin qabnu nu yaadachiisa Ooyiruuwwan fuduraa hawaasaa keenya irratti dabaluun kana dhaabuudhan, keessumattuu jiraattoota baay’ee mana ollaa kanaaf bilbilaan tajaajiluun hawaasaa keenya keessatti mukkeen dabalataa baay’inaan dabaluuf yaadnerra.
Mukkeen fuduraa baay’een including kiwi, fig, poomii, cherry, persimmon, fi pear dabalatee, Swansons Nursery fi West Seattle Nursery irraa kan kennamanii fi paarkii keessatti argamuu danda’uu. Iddoo kana iddoo sirriitti faayidaa irra oolu ta’uu isaa fi manduubee P-Patch fi bakka kannisa itti horsisan duursanii hundeeffamanitti dhiyoo waan ta’eef wiirtuu ooyiruu fuduraa akka ta’u filatamee ture. City Fruit shaakallii biyya keessaa biqiltoota guutuu ta’an hundeewwan muka fuduraa tokkoon tokkoon cinaa jiran seenaa lafa kanaatif kabaja kennuu fi fayyaa mukaa waligalaa fi firii buusuu kan beeksisuudhaf eegaleera. Shaakkalliin kuni, yeroo baay’ee permaculture kan jedhamu, ooyiruu fuduraa fi manduubee hawaasaa, Beacon Food Forest biraa irratti haala milkaa’ina qabuun hojiirra oolera, akkasumas ilbiisota ooyiruuwwan fuduraa durii irratti dhiibbaa fidan hir’isuufis ni gargaaruu jennee amanna.
Haala ilaalcha ooyiruuwwan fuduraa hawaasaa Seattle fuduraawwan mukkeen kana irraa argaman daawwattoota hundaaf banaa fi jiraattoota kan fakkaataniidha. Maaloo wanta bilchaata argittan kamiyyuu filadhaa akkasumas mukkeen fuduraa akka guddatanii fi dararan gargaaruf nutti makamaa.
Mukkeen poomii Belmont afran as jiran kan hundee wajjiin walitti qabamanii akka guddatan taasifaman kan Friends of Piper’s Orchard(hiriyoota Ooyiruu Fuduraa Piper) tin umurii waggoota 130+ ta’uu danda’an–dhaabbattoota afran pirojektii kanaaf walitti dhufanii fi waggoota dhufan keessatti ooyiruu fuduraa kana eeguu gargaaruf kutannoo qabaniidha. Mukkeen kanneenii fi miiltummaa keenyan, seenaa ooyiruuwwan fuduraa hawaasaa kan akka lafaa, hawaasaa kabajuu fi abdii mukkeen kunneen waggoota dhibban miseensota hawaasaa fi jiraattoota keessaati akka itti gammadaniif firii ni buusaa kan jedhu itti fufnee jirra.


text:
Iccitii Rakkoo fi Qananii Keessa jiru
Namoonni baay’een yommuu rakkoon isaanitti bu’uu ykn qananii argatan, iccitii rakkoo fi qananii kana duuba jiru hin beekan. Iccitii kana waan hin beeknef hanga Rabbii olta’aatti kafaruu gahuu. Namni iccitii ajaa’ibaa sadan kana sammuutti galfate tasgabbii argata. Sababni isaas, rakkoo fi qananiin namni argatu iccitii mataa isaanii waan qabaniif inni kana yoo beeke, yeroo rakkoo hin dhama’u, yeroo qananii daangaa hin darbu. Asi gadiitti iccitii rakkoo ykn musiibaa keessa jiruu fi iccitii qananii keessa jiru ragaalee waliin ni ilaalla.
ICCITII BALAA (MUSIIBAA)
Balaan ykn rakkoon namatti bu’u bifa sadiin ilaalun ni danda’ama. 1ffaa- Adabbiif, 2ffaa- qormaataf, 3ffaa- barsiisuu fi qulqullessuuf
Tarii jireenya keenya keessatti balaan (musiiban) adda addaa nu qunnamu danda’u. Musiiban nu qunnaman gosoota armaan olii sadan keessaa hin bahan.
1ffaa-Adabbiif yommuu jennu namni badii osoo hojjatu daangaa Gooftaa isaa darbuun of miidha. Yeroo kana Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) akka gara Isaatti deebi’uuf namticha ykn garee namootaa kanatti balaa (musiibaa) erga. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Dhugumatti, akka isaan deebi’aniif adabbii guddaa dura adabbii xiqqaa isaan dhandhamsiifna.” Suuratu As-Sajdah 32:21 (Adabbiin xiqqaan rakkoolee, musiibaa, dhibee fi balaa adda addaa addunya tana keessatti nama muudataniidha. Adabbiin guddaan immoo adabbii Aakhiraati. Akka namoonni badii irraa buqqa’uun gara Rabbii deebi’anii amananii fi hojii gaggaarii hojjataniif, adabbii Aakhirah guddaa dura adabbii xiqqaa isaanitti buusa.) Kanaafu, namni kanniin keessaa ta’uu of beeke, gara Rabbii olta’aatti deebi’uun, araarama kadhachuu fi hojii gaggaarii hojjachuun of dhaqqabuu danda’a.
2ffaa- qormaataaf yommuu jennu immoo wanta keessa namoota jiru ifatti baasuuf wanta hin jaallannee isaanitti buusudha. Qormaanni kuni wanta isaan keessa jiru ifatti baasa. Obsa, dhugummaa iimaanaa isaaniitii fi amaloota dhokatoo biroo ifatti baasa. Qur’aana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti sodaa fi beela irraa wanta tokkoon, akkasumas qabeenya, lubbuu fi fuduraale irraa hir’isuun isin qorra (mokkorra). Warra obsan gammachiisi. Isaan yeroo balaan isaan tuqe, “Dhugumatti nuti kan Rabbiiti, nuti gara Isaatti deebi’oodha.” Jedhaniidha. Isaan warra faaruu fi rahmanni Gooftaa isaanii irraa ta’e isaan irra jiruudha. Warri suni isaanumatu qajeelfamoodha. ” Suuratu Al-Baqarah 2:155-157
Yeroo kanatti wanti namarraa eeggamu: obsuu, abdii qabaachu, iimaana irratti gadi dhaabbachuu fi wantoota badaa hojjachuu irraa of qusachuudha.
3ffaa- barsiisuu fi qulqulleessuuf- namni osoo hojii gaarii hojjatu dogongoruu danda’a ykn hanqinna baay’ee qabaachu danda’a. Balaan yommuu itti bu’u, of beeke of sirreessa. Hanqinna isaa ni sirreessa. Kuni isaaf barnoota. Akkasumas, hanqinna, ma’asiyaa fi dogongora irraa isa qulqulleessa. (Ragaa kanaa ilaali Suuratu Aali-Imraan 3:141,154) Kanaafu, musiiban (balaan) yommu sitti bu’u, Ar-Rahmaanin hin komatin. Ar-Rahmaan musiibaa kan sitti erguuf siif rahmata gochuufi malee si miidhufi miti. Akkuma warqiin ibiddaan waddamee qulqulleefamu, namnis balaa adda addaatin qulqullaa’e nama gaarii fi sadarkaa guddaa irra gahu ta’a.
ICCITII QANANII
Qananii akka qabeenyaa, beekumsaa, fayyaa, aangoo fi kkf namni tokko argatus bifa sadiin ilaalun ni danda’ama. Isaaniis: 1) Mindaa 2) Qormaata 3) Istidraaj (suuta suutaan qabuuf)
Qananiin namni tokko argatu kanniin sadiin keessaa hin bahu.
1) Namtichi mu’mina (nama dhugaan amane) ta’ee fi qananii dabalataa yoo argate, kuni mindaa wanta hojii gaarii hojjatee isaaf ta’uu danda’a. Fakkeenyaf, namni dhugaan Rabbitti amanee yommuu sadaqaa kennu qabeenyi isaaf ni dabalama. Kuni isaaf mindaadha. Aakhiratti immoo mindaa kana caalu argata.
2. Qormaataf yommuu jennu “namni kuni Na galateefata moo hin galateefatu?” jedhe qoruu fi ifatti baasuf Rabbiin qananii kennaaf. Namtichi mu’mina ta’ee qabeenyi, beekumsi fi sadarkaan kan isaaf dabalamu yoo ta’e, kuni qormaata ta’uu akka danda’u dagachuu hin qabu. Kanaafu, Rabbiin galateefachu qaba. Fakkeenyaaf Nabii Suleymaaniif Rabbiin beekumsa,qabeenya, aangoo fi mootummaa guddaa kenneef. Garuu Suleymaan maal akka jedhe beektu? Akkana jedhe, “Kuni tola Gooftaa kiyya irraa ta’eedha. Akka ani Isa galateefadhuu moo hin galateefanne na qoruuf [qananii kana naaf kenne].Namni Isa (Rabbiin) galateefate, kan inni galateefatu lubbuma ofiitiif. Namni kafares [lubbuma ofii miidha]. Dhugumatti Gooftaan kiyya Dureessa Arjaadha.” (Suuratu Al-Naml 27:40) Kanaafu, namni tokko qananii kamiyyuu yoo argatu, Rabbiin galateefachu qabaa malee kafaruun of miidhu hin qabu.Galateefachu yommuu jennu qananiin kuni humna keenyan osoo hin ta’in Rabbiin irraa akka dhufe beeku, Rabbiin jaallachu, oftuulu dhiisu, qananii kanaan waan gaarii hojjachuu fi waan badaa ittiin hojjachuu dhiisudha.
3) Istidraaj (suuta suutaan qabuu)- namni tokko osoo badii hojjatuu qananiin isaaf yoo dabalamee,kuni istidraaj jedhama. Kana jechuun nama badaa kana Rabbiin dhumarratti adabbi hamaan isa qabuuf qananii dabalaaf. Fakkeenyaf kaafirota yeroo darbanii fi kan ammaa haa ilaallu. Rabbiin kaafirotaf qananiin kan dabaluuf isaan jaallate osoo hin ta’in, suutan suutan adabbii hamaan isaan qabuufi. Rabbiin namoota Isatti kafaranii fi dachii keessa badii babal’isan akkamitti jaallataa? Kanaafu, namni tokko qananii kaafirootaa ilaalun of gowwoomsu hin qabu. Yoo hin tawbatin dhumti nama kafaree ibidda waan ta’eef. Qur’aana keessatti:
“Warri kafaran [adabbii] isaaniif tursiisuun gaarii isaaniif ta’uu akka hin yaanne. Kan Nuti isaaniif tursiisnuuf akka badii dabalataniif qofa. Isaaniif adaba xiqqeessatu jira.” Suuratu Aali-Imraan 3:178
Kitaaba wabii: Ibtilaa’u iraadati- 80-84, Abdurahmaan Habanka
Bal’innaan yeroo qormaataa wanta namarra barbaadamu beekuuf kitaaba kana dubbisuun ni danda’ama: https://sammubani.files.wordpress.com/2020/03/kaayyoo-jireenyi-tuni-fi-ilmi-namaa-itti-uumamaniif.pdf


text:
Ebla 15 Guyyaa Goototaa fi Dhumaatii ANNOOLEE ,CALANQOO yaadanna!
Maalummaa saba tokkoo isa har’aa beekuuf kan darbe qorachuun barbaachisaa ta’a .
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Seenaa Oromoon keessa darbe qoratanii yaadachuun kan har’aa cimsachuuf baayyee barbaachisaa waan taheef Yaadannoon Guyyaa wareegamtoota keenyaas kanuma dhugoomsa.
Guyyaan Gootota (Wareegamtoota) Oromoo Ebla 15, 1980 irraa eegalee waggaa waggaan kabajamaa fi yaadatamaa yoona gahe. Gootota gaafa alagaan biyya Oromoo cabsuuf itti duule diina biyya ofii irraa ittisuuf jecha diddaa gabrummaa irratti wareegaman dabalatee qabsaa’otni bilisummaa Oromoo bifa adda addaan hanga har’aatti wareegama baasan hunda guyyaa kana yaadatna. Kana waliin, guyyaan wareegamtoota Oromoo, guyyaa miseensoti Adda Bilisummaa Oromoo, deggertootaa fi uummati Oromoo bal’aan kaayyoo sabboontoti Oromoo dabran wareegamaniif galmaan gahuuf waadaa seenan itti haaromsani dha. Akka fakkeenyaatti Oromoon Arsii warra Nafxanyaa ofirraa ittisuu keessatti, keessumaa bara 1881 hanga 1886’tti lola guddaa taasisan. Minilik wayita sanatti meeshaa ammayaa bittaafi deggersaan Awurooppaa irraa argatuun ol aantummaa qabaatus, Arsiin akka adda waraanaa biraa salphaatti hin jilbeeffanneef ture. “Arsiin lammata akka inni mataa isaa ol hin qabanneef qoor-qalbii isaa cabsuuf kan godhan keessaa “Harkaafi harma irraa muranii morma isaaniitti fannisanii akka isaan qabatanii hawwaasa keessaa dhufanitti deebisan taasisan. Sanas Arsiin argee jiilee lammata mormee akka jala dhaabbachuu hin dandeenye hamilee cabsanis qabsoo isaa irraa dhaabee takkaa fedhii isaan tole jedhee akka hin bulle seenaan ni hima. Danaa fi ijaarsi Siidaa Aanolee yeroo ammaa ijaaramee jiru gochi badii gita bittaa sirna Nafxanyaa uummata Oromoo irratti raawwatame akkaataafi bakkaan kan ibsu tahee ijaaramus yeroo ammaa kana akka diigamuuf haalotni mul’atan hedduun jiraatanis mormiin ummata irraa nu mudata jechuun ammaaf waan dhiisan fakkaatanis dhahataan siidaa Aanoolee yaadannoo wareegamtootaa murni amma aangoorra jiru diiguuf akka jiru cilaalcilli mul’ataa jiran waan jiruuf kana ummatni Oromoo tiksatee dhaloota seenaa Aanoolee barsiisuu qaba. Sababaan siidaan Aanoolee dhaabbateef “Kaayyoon isa inni guddaan gochi badii akkasii kun akka hin dabalamneefi dhaloonni dhufu akka irraa baratu gochuudhaaf yaadamee wareegama qaalii ilmaan Oromoo gaggeessaniin ijaaramuu dandaheera.
Gama biraanis akkuma Aanoolee Baha Oromiyaa irratti duulli Oromoo dhabamsiisuuf Calanqootti godhames seenaa GGO keessatti yaadatamee oola. Waraanni Calii Calanqoo lola loltuu Minilikii fi ummata Oromoo fi Hararii kanneen baha Itoophiyaa keessa jiraatan gidduutti bara 1887 godhamedha. Waraana kanarratti namoota baayyeetu dhume. Dhumaatiin kuni hanga har’aatti Calii Calanqoo jedhamuun beekama. Gootota waraana Minilik ummatarratti bane kana ofirraa qolachuuf waraana geggeessee duule keessaa tokko Bakar Waareeti. Bakar Waaree hoogganaa waraana Raabaa Doorii akka ture seenaan kan ibsu yoo tahu gootota akka Bakar Waaree kan miilli isaa lola sanirratti cituun achi buuteen dhabamee fi gootota kumaatama achitti wareegamanii lafeen isaanii hanga har’aa ooyruu keessaa qotamee baafamaa jiru guyyaa Ebla 15 yeroo kabajannu yaadannee kan oolluu fi seenaa isaanii dhalootaaf dabarsinu taha. Siidaan yaadannoo nammota waraana kanarratti dhumaniif godina Harargee Bahaa aanaa Meettaa keessatti, Calanqootti ijaarramee jirus akkuma kan Aanoolee yaadannoo bara sanaa dhaloota barsiisuuf kan ijaaramedha.
Egaa GGO yeroo kabajnu gootota Oromoo qabsoo biyya isaanii fi roorroo alagaan itti duule of irraa qolachuuf jecha wareegaman hunda kan yaadannee dabarsinu yoo tahu Seenaa Oromoo keessatti Ebla 15, guyyoota kaan irraa wanni adda taasisu bara 1980 keessa hoogganooti siyaasaa Adda Bilisummaa Oromoo akka qaroo ija Oromootti ilaalaman amantaadhaan adda bahuu diddaan, kuun Islaama, kaan Kiristaana osoo hin jedhiin jumulaan wareegamanii tokkummaa saba Oromoo dhiiga isaaniin akka mirkanooftuuf warra wareegame waan taheef guyyaan sana irraa qabee Ebla 15 wagga waggaan kabajamas har’a gahe. Sanaan asittis hoogganootaa fi miseensoti Adda Bilisummaa Oromoo, deggertootaa fi ummati Oromoo, qabsaawotni bilisummaa bifa adda addaan qabsoo keessatti qooda qaban walumaa gala sabboontoti Oromoo xurree hoogganooti ABO gaafa duraa saaqan irra bu’anii mirga abbaa biyyummaa Oromoof osoo falmaa irra jiranii wareegaman kuma hedduutti lakka’amu. Har’as Waraanni Bilisummaa Oromoo, miseensotaa fi deggertooti qabsoo, addatti ammo Qeerroowwan (barattoonni fi dargaggooti Oromoo) walumaa gala uummati Oromoo bal’aan bilisummaa Oromoo mirkaneessuuf wareegama ulfaataa baasaa jiru.
Guyyaa Wareegamtoota Oromoo kan bara kanaa wanni adda taasisu haala Warraaqsi bilisummaa Oromoo sirna gabrummaatti xumura gochuuf golee Oromiyaa hunda keessatti akka ibidda saafaa boba’aa jiruu fi hoggantootni siyaasaa Oromoo qabsoo Oromoo keessatti gahee olaanaa bahachaa turan murna afaan qawweetiin biyya bitaa jiruun hidhamanii haqa dhabuun yeroo dararaa argaa jiranitti akkasumas Paartiileen Oromoo ABO fi KFOn filannoo keessaa dhiibamanii bahanitti, ajjeechaa suukkanneessaa fi sarbamiinsi mirga namoomaa haalaan hammaataa tahee Addunyaan balaaleffachaa jirtu keessatti akka ayyaaneffatamuuf Qeerroon Bilisummaa Oromoo waamicha yeroo dhiyyeessu akka jaarmiyaa isaattis haala mijataa fi hin mijanne keessatti kabajatee ooluuf qophii isaa xumurachaa wayita jiruttidha. Guyyaa Gootota Oromoo kan bara kanaa Ebla 15 /2021 Qeerroo, uummati Oromoo ammaan booda cunqursaa, saamichaa fi hacuuccaa alagaa baachuu hin danda’u! na gahe! jedhee sirna roorriftuu alagaa of irraa dabruuf harka duwwaa diina meeshaa lolaa baranee hidhate dura dhaabbatee murannoon wareegama barbaachisu baasaa jirutti yaadatama.
Oromoon bilisummaa yookaan du’a! jechuun laphee dhiibee du’atti adeemuudhaan seenaa haaraa galmeessuu irratti yeroo argamu kanatti biyya keessaa fi biyya alaatti GGO Ebla 15 /2021 Addunyaa guutuu keessatti yaadatamee akka darbu Qeerroon Bilisummaa Oromoo waamicha isaa dabarsata. Kana malees qabsoon bilisummaa Oromoo karaa dippilomaasii murna finxaaleyyii sirna duraanii kan taatee fi ilmaan Oromoo lagaan, gandaan, kutaa fi amantaan qoqqoodduu irratti injifannoo kan gonfatamaa jiruu fi deggersa qabsoo Oromoo horachuu irratti injifannoo galmeessaa yeroo jirutti kabajnee dabarsuuf qophiitti jirra. Murni amma aangoo afaan qawween of harkaa qabu uummata Oromoo siyaasaa fi dinagdee biyyattii keessaa alatti dhiibee akka moggeesse hawaasa addunyaaf ifa ta’eera. Kanaaf gaaffiin Oromoo gaaffii haqaa fi mirgaa ta’uun har’a eessatti iyyuu hubatnaa argataa jira. Akkasumas qabsoon Oromoo tumsa uummatoota ollaa horachuudhaan Tumsi Bilisummaa fi Dimokraasii Uummatootaa kan Addi Bilisummaa Oromoo qooda gahaa keessatti qabu mirkanaa’uun isaas injifannoo siyaasaa fi dippilomaasii galmaa’an keessaa isa tokko waan taheef. Gabaabaatti qabsoon bilisummaa Oromoo shaffisaan fuulduratti tarkaanfaataa wayita jirutti Ebla 15 yaadannee oolla. Yeroo ammaa mooraan qabsoo Oromoo tasgabbaa’aa fi cimaa jiru kanatti mooraan diinaa unkuramaa fi hundeen raafamaa akka jiru ifatti mul’ataa jira. Tarkaanfiin abdii kutannaa irraa fudhatu caalaatti hammaatee fi qabaan mirga namoomaa fi dimokraasiis dhiphifamee, lammiileen akka hin dubbannee fi hin sossooneef cancalamanii fi gaadi’amanii jiran. Hidhaa fi ajjeechaan daangaa dhabee biyyattiin biyya gaddaaa taatee jirti. Haallii keessa jirru haala GOOLII DIIMAA BARA DARGII waliin yeroo wal fakkaataa jiru keessatti Qeerroon Bilisummaa Oromoo hamilee fi murannoo gootota kalee irraa dhaaleen xurree isaanii qabatee cichoominaan qabsoo akka finiinsuu dandahutti guyya kana irbuu haaromsatee oola.
Addi Bilisummaa Oromoo mootummaan amma afaan qawween aangoo isaa tiksachuuf mirga lammiilee nagaa sarbu karaa nagaa aangoo gadi dhiisa jedhee hin amanu. Uummati Oromoos mootmmaan abbaa irree mirga isaa beekee fi kabajeefii hojiitti hiika jedhee irraa hin eegu waan taheef murna ummattootaa qawween ukkaamsee bitaa jiru of irraa darbuuf qabsoo bifa kamuu geggeessuun mirga. Murni qawween aangoo irra jiru humna uummataa fi qabsoo qofaan aangoo irraa bu’a. Kanaaf uummati Oromoo qonnaan bulaan, hojjetaan, Qeerroon (Daragaggoon) barataan, daldalaan, walumaa gala murnooti hawaasa Oromoo hundi qabsoo bilisummaa Adda Bilisummaa Oromoo jalatti hoogganamaa jiru bifa qindaa’een daran cimsitanii akka itti fuftanii fi kufaatii sirna cunqursaa wayyaaneetti xumura godhan waamicha dabarsina.
Sochiin bilisummaa Oromoo sochii biyyoolessaa saba Oromoo ti. Akeeka sabboontotni Oromoo kumaatamaan itti wareegaman galmaan gahuuf ittisaa fi qabsoo bilisummaa biyya ofii keessatti qooda fudhachuun mirgaa fi dirqama seenaa lammiiiwwan Oromoo hundaa ti.
Maayii irratti uummati Oromoo mirga politikaa, dinagdee fi hawaasummaa humna qawween irraa sarbame wareegama barbaachisu baasee of harka galfachuuf dandeettii kan qabu tahuu hawaasa addunyaa hubachiiisuu barbaanna.
Wareegamtooti bilisummaa Oromoo bara baraan yaadatamu!
Injifannoon Ummata Oromoof!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Finfinnee ,Oromiyaa
Ebla 5/2021


text:
Sadarkaa ji’a muharrami fii Soomana Aashuuraa.
ibsa gabaabaa.
sagantaa kana keessatti sadarkaa ji’a muharramiifii soomana aashuuraattu ibsama.
- 1
- 2
addeessa
Sadarkaa ji’a Muharramiifii soomana Guyyaa Aashuuraa
فضل شهر محرم وعاشوراء
> oromo <
Qopheessaan: Jamaal Muhammad ahmad
Gulaala- abd elmnan menza
فضل شهر محرم وعاشوراء
اسم المؤلف
الداعية جمال محمدأحمد
مراجعة: عبد المنان منزا
Sadarkaa ji’a Muharramiifii soomana Guyyaa Aashuuraa.
Jiini muharram kan akka lakkoofsa hijraatti ji’a 1ffaa jalqaba waggaati. Jiini kuni sadarkaa guddaa qaba. Guyyaan 10ffaa isaa aashuuraa jedhama, innis fadlii guddaa qaba, soomanuunis barbaachisaadha.
Rabbiin s.w. akkana jedha.
"إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَات وَالأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلاَ تَظْلِمُواْ فِيهِنَّ أَنفُسَكُمْ وَقَاتِلُواْ الْمُشْرِكِينَ كَآفَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَآفَّةً وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ" سورة التوبة 36
“Lakkoofsi ji’ootaa Rabbi biratti gaafuma samiifi dachii uume kitaaba Rabbii keessatti ji’a kudha lama. Isaan keessaa afur kabajamoodha. Sanatu amantii sirriiti. Isaan keessatti lubbuu keessan hin miidhinaa. Mushrikootas, akkuma isaan tokko ta’anii isiniin lolan; tokko ta’aatii lolaa. Dhugumatti Rabbiin warra isa sodaatan wajjin ta’uu beekaa.” Suuraa towbaa 36
، عن أبي بكرة عن النبي صلى الله عليه وسلم قال " إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق السماوات والأرض ، السنة اثنا عشر شهرا ، منها أربعة حرم ، ثلاثة متواليات : ذو القعدة وذو الحجة والمحرم ، ورجب مضر الذي بين جمادى وشعبان" رواه البخاري
Abii bakraa ﷺ.a. irraa odeeffamee Nabiin s.a.w. akkana jedhan jedhe “ zamanni akka fakkii isaa kan guyyaa Rabbiin samii fii dachii uumeetti naannawee jira, waggaan ji’a kudha lama, isiirraa afur kabajamtuudha, sadihi walitti aanti zulqi’idaa, zulhijjaah,muharram, Akkasuma rajaba gosti mudar kabajju kan jimaada boodaatiifii sha’ibaana jiddutti tahe” bukhaariitu odeesse.
Egaa Ji’a muharram kana keessa wanti guddaan argame, Injifannoon ifa galaan, Dhugaan kijiba mooyatte, waqtii Rabbiin nabi Muusaa a.s.fi tuuta isaa nagaya baasee fir’oowna fi tuuta isaa ammo bishaanin liqimsiise, guyyaa sadarkaa fi kabajaa guddaa qabu, guyyaan kuni guyyaa kurnaffaa ji’a Muharram irraayi innis guyyaa Aashuuraa jedhamee yaamama.
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَفْضَلُ الصِّيَامِ بَعْدَ رَمَضَانَ شَهْرُ اللَّهِ الْمُحَرَّمُ ، وَأَفْضَلُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الْفَرِيضَةِ صَلَاةُ اللَّيْلِ " .
أخرجهُ مسلمٌ)
Hadiisa Muslim Sahiiha isaa keessatti baase-Abii hureeyraan Rabbi irraa haa jaalatuu akka odeessetti, Ergamaan Sallallaahu aleeyhi wasallam akkana jedhan: “ Erga soomana Ramadaanatii soomanni mindatti irra caalumsa qabu ji’a Muharram jettanii moggaaftani, irra caaltun salaataa salaata dirqamaa booda; dhaabata halkaniiti”
Ammas Sahiiha keessatti ibn Abbaas Rabbi irraa haa jaalatu guyyaa Aashuuraa irraa gaafatamee jennaan akkana jedhe: “ Ani Rasuula Rabbii nagayaa fi rahmanni Rabbii isaanirra haa jiraatuu hin agarre isaa soomee sooma san keessatti sadarkaa ittiin barbaadu soomana guyyaa Aashuuraa fi Ramadaana malee’’.
Akkasumas, Hadiisa Sahiiheeynii keessatti Ibn Abbaas Rabbi irraa haa jaalatu akkana jedhe : “Ergamaan Rabbii S.A.W yeroo Madiinaa dhufan Yahuudan isaanii guyyaa Aashuuraa sooman argan, ergasii Rasuulli S.A.W akkana jedhaniin: “ Maali guyyaan soomtan kun?” jarris akkana jedhan: kuni guyyaa guddaa Rabbiin Muusaa fi tuuta isaa nagaya itti baase, Fir’oowni fi tuuta isaa ammoo bishaanin liqimse(fudhate), Muusan galata Rabbii isaatif soomanee, nutis soomna! Ergamaan Rabbii S.A.W akkana jedheen : “ Nuti warra isinirra Muusatti haqa godhatuu fi dura aantota” Ergamaan S.A.W ergasii soomanii akkasuma soomana isaatitti ajajan.
Caalumsa ajrii ji’a Rabbii Muharram irraa ammas sooma guyyaa Aashuuraa kana keessa diliin waggaa dabree dhiifama ,
عن أبي قتادة رضي الله عنه – قال : وسئل النبي صلى الله عليه وسلم عن صوم يوم عاشوراء فقال : " يكفر السنة الماضية " وفي رواية " صيام يوم عاشوراء أحتسب على الله أن يكفر السنة التي قبله "
Hadiisa Muslim Sahiiha keessatti Abii Qataadan Rabbi irraa haa jaalatu Namtichi tokko ergamaa S.A.W waayee soomana guyyaa Ashuuraa irraa gaafatee akkana jedhan: “ Dilii waggaa dabree akka naaf dhiisu Rabbirraa herreegadha.”
Sahiiha Muslim keessatti, Ibn Abbaas Radiyallahu anhu akkana jedhe: Waqtii Ergamaan Rabbii S.A.W Soomanii akka soomamu ajajan (sahaabdonni) akkana jedhan: yaa Ergamaa Rabbii kuni guyyaa yahuuda fi Nasaaran kabajju, Rasuulli S.A.W akkana jedhan: “ yoo waggaan itti aanu dhufe fedhii rabbiitin guyyaa saglaffallee soomna”. Jechuunis, kurnaffaa wajji soomna-warra kitaabaa(Yahuuda fi Nasaaraa) faallessuuf jecha. Ibn Abbaas akkana jedhe: osoo waggaan suni hin deebi’in Rasuulli Rabbii S.A.W duniyaa kanarraa deemaan.
Rabbiin Bara haarawa kana kan bu’aa Islaamaa fi Muslimaa qabu haa taasisu!
Waan ofii jaalatu keessatti umrii nu
haa dheeressu!
tarree:


text: Dur,duuti namatti dhaammatee, mul’atee dhufa ture, Gurbaa tokkotu niitii fuudhuuf abbaa fi haadha isaa waliin mari’ate. Haata’u malee, guyyaa fuudha isaa bulee akka du’u duuti itti dhaammatee ture. Osso hin fuudhiin dura yerro abbaa isaa mari’atu fuudhee bulee kan duuti itti dhufu ta’uu issa itti himnaan “homaa miti ati fuudhi malee anuu siifan du’aa” jedhaan abbaan. Haaluma kanaan haadha isaattis himnaan haatissa “anuu siifan du’a ati fuudhi malee” jetheen. Kana booda gurbaan fuudhuuf murteessee guyyaan fuudhaas gahe. Deemee fuudhee dhufe. Bulee akkuma ithi dhaammate duuti beellama eegee dhufe. Yeroo kana mucaan abba isaa bira deeme “duuti sirbaa dhufeeraatii koottuu naa du’i” jennaan dide, Dhumarratti waan godhu dhabee yommuu gara manna deebi’u duuti itti sirbaa balbala ga’eera yeroo kana du’a abba manaa ishii agartee intallin kaleessa herumtee dhufte, misirroon golaa baatee “ani nan du’aafi jette. Erga kanaa duuti gurbaas intalas dhiisee gara fuunduratti dhokatee malee mul’atee dhufuu dide jedhama.


text:
Hiika Iimaanaa-Kutaa 3
(B)- Ammas iimaanni dubbii Arrabaa fi hojii qaamolees of keessatti qabata. Dubbiin arrabaa shahaadateyni dubbachuu fi wantoota isaaniin wal qabatan mirkaneessudha. (Shahaadateynin: “Ash’hadu an laa ilaah illallah wa ash’hadu anna Muhammadan abduhu wa rasuuluhu.” (Rabbin malee haqaan gabbaramaan akka hin jirre ragaa nan baha, ammas Muhammad gabrichaa fi Ergamaa Isaa ta’uu ragaa nan baha) jechuudha.)
Hojiin qaamolee immoo wanta qaaman malee hin hojjatamneedha. Fakkeenyaaf, salaata, hajjii, qabsoo (jihaada), waan gaariitti ajajuu fi waan badaa irraa dhoowwudha.
Dubbiin arrabaa dhimma hafuu hin qabneedha. Zaahiraan (gubbaadhaa) iimaanni gadi dhaabbatuu keessatti hundeedha. Beektonni salafaa dhimma kana jabeessanii jiru. kunoo Abu Sawr barbaachisummaa arrabaan mirkanessuu akkana jechuun mirkaneessa: namni tokko osoo akkana jedhe, “Rabbiin azza wa jalla tokkicha akka ta’e ragaa nan baha, wanti Ergamtoonni ittiin dhufan haqa, shari’aa hundaa nan mirkaneessa.” Ergasii yoo akkana jedhe, “Kana keessaa qalbiin tiyya homattu hin amanne, ani hin dhugoomsu”, namni kuni Muslima akka hin taanee warra beekumsaa jidduutti wal dhabbiin hin jiru. Osoo, “Al-Masiih Rabbiidha.” Jedhee fi dhimma Islaamaa mormee akkana jedhee, “Kana keessaa qalbiin tiyya homattu hin amantu.”, kana ifatti baasuu isaatiif inni kaafira, mu’minaa miti. Dhugoomsun isa bira yoo hin jiraatin [arrabaan] mirkaneessu qofaan mu’mina hin ta’u. Ammas, mirkaneessun isa bira yoo hin jiraatin dhugoomsu qofaan mu’mina hin ta’u. Hanga qalbii isaatiin dhugoomsu fi arraba isaatiin mirkaneessutti malee mu’mina (nama dhugaan amane) hin ta’u.” (Sharih Usuul I’itiqaadi ahli sunnati- Lalaalakaa’i- 4/849) (Qalbii isaatiin yoo dhugoomse, arrabaan dubbatee fi qaaman hojii hojjate, inni mu’mina ta’a.)
Ibn Taymiyaan ni jedha: dandeetti waliin namni arraba isaatiin hin dhugoomsine, lugaa namootaa keessatti mu’mina hin jedhamu. Akkuma sahaabota fi warroonni gaarummaa keessatti isaan hordofan irraa salafni ummata kanaa irratti wali galan.” (Majmuu’al Fataawaa-7/337)
Ammas ni jedha: “Namni qalbii isaatiin dhugoomsee garuu arraba isaatiin yoo hin dubbatin, addunyaattis ta’e Aakhiratti murtiwwan iimaana keessatti homtu isatti hin rarra’u.” (Majmuu’al Fataawaa-7/140)
“Keessaanii fi haqiiqadhaan dubbiin arrabaa iimaana ta’uu, dubbii amantii fi dhugoomsu qalbiitiin walqabateedha. Ta’uu baannan, akka wali-galtee Muslimootatti dubbiin amanti irraa qullaa ta’ee iimaanaa miti. (ilaali Majmuu’al Fataawaa-7/550)
Ammas, Iimaanni hojii qaamolee of keessatti qabata. Akkuma wanta beeksisan keessatti Ergamtoota dhugoomsuun umamtoota irratti dirqama ta’e, wanta ajajan keessattis isaaniif ajajamuun namarra jira. Guutumatti ajajamuu dhiisu waliin Ergamtootatti amanuun (iimaanni) galma hin gahu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Ergamaa tokkollee hin erginee hayyama Rabbiitiin akka ajajni isaa fudhatamuuf malee.” Suuratu An-Nisaa 4:64
(Ergamtoota keessaa ergamaa tokkollee hin erginee ajajaa fi murtii Rabbiitiin namoonni isaaf akka ajajamaniif yoo ta’ee malee. Kana keessa namoonni Ergamaaf akka ajajamaniif kakaasutu jira. Wanta Ergamaan ajaje hojjachuu fi wanta inni dhoowwe dhiisudha.)
Hojiiwwan qaamolee hojiiwwan qalbii kan hordofanii fi barbaachisaniidha. “Qalbii keessa beekumsi fi fedhiin yoo jiraate, kuni dirqamaan gara qaamatti yaa’a. Qaamni wanta qalbiin barbaaddu irraa duubatti hin hafu. Kanaafi, Ergamaan Rabbiin sallallahu aleyh wassalam hadiisa sahiih keessatti akkana jedhan: “Xiyyefannoo itti kennaa! Dhugaumatti qaama keessa muraa fooni takkatu jira. Yoo ishiin tolte, qaamni guutuun tole. Yoo ishiin badde, qaamni guutuun bade. Xiyyeefoo itti kennaa! Ishiin qalbiidha.” (Sahiih Al-Bukhaari 52)
Iimaana keessa jiruun qalbiin yoo tolte, qaamni dubbii fi hojiin ni tola. Akkuma imaamonni hadiisaa jedhan: “[iimaanni] dubbii fi hojiidha.” Dubbii keessaa fi zaahiraa (gubbaa), hojii keessaa fi gubbaa. Gubbaan keessa kan hordofuu fi isaaf barbaachisuudha. Yeroma keessi tole, gubbaan tola. Yoo keessi bade gubbaanis bade.” (Majmuu’al Fataawaa-7/187)
Kan darbe irratti dabalatee, hojiiwwan gubbaa dhabamuun iimaana keessaa dhabamsiisa. Kanaafi, Rabbiin nama wantoonni iimaanaaf barbaachisan isarraa dhabaman irraa iimaana dhabamsiisa. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe:
“Osoo Rabbitti, Nabiiyyii fi wanta isatti bu’etti kan amanan ta’anii, silaa awliyaa’a isaan hin godhatanii turan. Garuu baay’een isaanii faasiqoota.” Suuratu Al-Maa’idah 5:81
Yahuudonni mushrikoota gargaaran kunniin osoo Rabbiitti, Nabii Muhammaditti (SAW) amananii fi Qur’aana gara isaatti bu’e mirkaneessanii, silaa kaafiroota hiriyyootaa fi gargaartota hin godhatanii turan. Garuu baay’een isaanii ajaja Rabbii fi Ergamaa Isaa keessaa kan bahaniidha.[1]
Keessaa fi alli kan wal qabataniidha. Keessi yoo qajeelee malee alli qajeelu hin danda’u. Yoo keessi qajeele, alli qajeelun waan hin hafneedha. (Majmuu’al Fataawaa-18/272)
Sababni kanaa, iimaanni keessaa qalbii keessatti hidda yoo qabate, kuni ala irratti dhiibbaa (bu’aa) fida. Tokko kan biraa irraa adda bahuun gonkumaa hin danda’amu.
Dandeetti guutuu waliin hojiif fedhii cimaa qabachuun wanti danda’amu suni akka argamu taasisa. Rabbii fi Ergamaa Isaa jaallachuun qalbii keessatti yoo hidda qabate, kuni awliyoota Isaa jaallachuu fi gargaaruu, diinota Isaatti diina ta’uu namarraa barbaada.
Namni tokko Rabbii olta’aatti kan amanuu fi wantoota Inni dirqama godhe kan mirkaneessu ta’ee ergasi kana waliinu ajajamoota kanniin kan dhiisu fi hojjachuu kan didu ta’uun waan hin danda’amneedha.
Ibn Taymiyaan akkana jedha: namtichi tokko Rabbiin isarratti salaata shanan, zakaa, soomaa fi hajjii dirqama akka godhe qalbii keessatti amanti gadi dhaabbataa amanee ergasii jireenya isaa guutuu Rabbiif sujuuda takkallee kan hin sujuunne, Ramadaana hin soomne, Rabbiif jedhee zakaa hin kenninee, gara Mana Isaatti hin hajjinee mu’mina (nama dhugaan amane) ta’uun waan hin danda’amneedha. Qalbii keessa nifaaqa fi zandiiqni jiraachu waliin malee iimaana sirrii waliin kuni hin argamu. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu kan sujuuda didu kaafira qofa akka ta’e ibsa. Akkuma jecha Isaa:
“Guyyaa mogolee irraa saaqamuu fi gara sujuudaa waamamanii isaan sujuudu hin dandeenye [yaadadhu]. Ijji isaanii sodaattu taate xiqqeenyis isaan haguuga. Osoo fayyaa qabanuu gara sujuudaatti waamamaa turan.” Suuratu Al-Qalam 68:42-43 (Majmuu’al Fataawaa-7/187)
Guduunfaa
Iimaanni akkuma qalbiin amanuu fi dhugoomsu of keessatti qabatu, arrabaan dubbachuu fi qaaman hojjachuus of keessatti qabata. Namni qalbii isaatin hundeewwan iimaanatti erga amanee fi dhugoomse booda, iimaanni isaa sirrii fi dhugaa ta’uuf arrabaan dubbachuu fi qaaman hojjachuu qaba.
Keessaa fi alli kan wal qabataniidha. Keessi yoo qajeele allis ni qajeela, keessi yoo bade allis ni bada.
Madda: “Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 18-23, Abdulaziz bin Muhammad
[1] Tafsiiru Muyassar-fuula 121


text:
Tafsiira Suuratu Yuusuf-Kutaa 26
Hanga ammaaatti seenaa Nabii Yuusuf (Aleyh salaam) ilaalaa turreera. Seenaa ajaa’ibaa nama barsiisuu fi booharsuudha. Nama rakkoo keessa jiruuf obsa akka qabaataniif fakkeenya namaaf ta’a. Dargaggeessa marsa ibiddi fedhii foonii itti jabaatu keessa jiru haraama irraa Rabbiif jedhanii of qabuun hangam sadarkaa ol’aanaatti akka nama geessu barsiisa. Nama qananii keessa jiru Rabbiif of gadi qabuun dirqama akka ta’e seenaan Yuusuf ni barsiisa. Seenaan ajaa’ibaa kuni seenaa dhugaa Rabbiin beeksisee akka ta’e itti aanse dubbata:
“Suni odeefannoo gheeybi irraa kan Nuti sitti beeksifneedha. Shira kan baasan ta’anii yommuu dhimma isaanii qindeessan ati isaan bira hin turre.” Suuratu Yuusuf 12:102
Seenaa Yuusuf erga goloobe booda amma xiyyeeffannoon gara Nabiyyii keenyaati (S.A.W). “Suni odeefannoo gheeybi irraa kan Nuti sitti beeksifneedha.” Kana jechuun Yaa Rasuula! Suurah tana keessatti wanti Nuti sitti himne odeefannoo gheeybi irraa kan gara keetti buufnedha. Gheeybi jechuun wanta beekumsa namaa irraa dhokatee fi ijaan hin mul’anneedha.
“Shira kan baasan ta’anii yommuu dhimma isaanii qindeessan ati isaan bira hin turre.” Kana jechuun yommuu obboleeyyan Yuusuf, Yuusufitti shira isaanii xaxanii fi boollatti isa darbuuf irratti wali galan ati isaan waliin hin turre.[1]
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabii Muhammad (S.A.W) yommuu obboleeyan Yuusuf shira xaxan akka isaan bira hin turre ibsuuf seenaa dheeraa keessaa taatee tokko qofa dubbate. Rabbiin maaliif seenaa irraa taatewwan biroo hin dubbannee? “Ati masara mootii keessatti isaan waliin hin turre” hin jenne. Yookiin “Yommuu Yuusuf hundee eelatti darbame isa waliin hin turree” hin jenne. Sababni isaas, shirri seenaa irraa kutaa garmalee iccitii (dhoksaa) ta’eedha; waa’ee shira kana namni biraa beeku hin danda’u. Shira xaxuuf dubbii obboleeyyan waliin haasawan Rabbiin malee eenyullee hin beeku. Jecha, “…ati isaan bira hin turre.” jedhu Qur’aanni Rabbiin irraa akka bu’ee namoota yaadachiisa.
Raajiin (mu’jizaan) hundarra guddaan Rabbiin Nabiyyii keenyaaf kenne Qur’aana. Seenaan ummattoota durii isa keessa jiru Qur’aanni kuni Rabbiin irraa akka ta’ee ragaa qabatamaadha. Arabiyaan hawaasa qaroome hin turre. Makkaan magaalaa namoonni kumaatamni keessa jiraataa turaniidha, garuu namoota lakkoofsaan hanga kudhanii ta’antu dubbisuu fi barreessu danda’a. Kitaabban ykn hawaasni yahuudaa fi kiristaanaa kitaaba isaanii irraa seenaa isaaniitti himan isaan keessa hin turre. Jaarraa tokko dura namoonni gariin Nabiyyiin seenaa warra durii macaafa kiristaanaa irraa koopphi godhe (garagalche) jechuun odeessan. Haa ta’uu malee, hiikni macaafa qulqulluu afaan Arabaatin hanga bara 180 akka lakkoofsa hijraatti hin jiru ture. Kuni Nabiyyiin erga du’anii booda dhaloonni baay’een erga dhufaniidha. Qorataan jabaan varzhinii macaafa qulqulluu hunda keessatti garaagarummaan baay’een akka jiru osoo beeku oduu hundee hin qabne kana dhugaa jechuun hin mormu. Seenaa Yuusuf irraa odeefannoon baay’een Macaafa kakuu moofaa keessaa hin jiru, Qur’aana qofa keessatti arganna. Kanaafu, Nabiyyiin (S.A.W) seenaa Yuusuf eessaa argate? Deebiin sammuudhaan fudhatama argatu tokkichi: karaa wahyiitiin barate. Osoo Rabbiin seenaa kana isatti beeksisuu baate, karaan biraa Nabiyyiiin seenaa kana bal’innaa fi dogongora tokko malee haala sirriin ittiin gabaasuu hin jiru.[2]
“[Akka amananiif] osoo garmalee feetelle, namoonni irra hedduun kan amananii miti.” Suuratu Yuusuf 12:103
Qur’aanni kuni Rabbii olta’aa irraa ta’uu ragaaleen qabatamoon haa dhiyaatani malee namoonni baay’een hin amanan. Rasuulli Sallallahu aleyh wassallam namoonni akka amananiif garmalee barbaadu turan. Garuu irra hedduun namoota hin amanan.
Seenaa Yuusuf ilaalchisee odeefannoowwan gheeybi sitti buufneen wal qabatee, dhugaa hawaasa ilma namaa keessaa tokko sitti beeksisna. Dhugaan kunis akka amananiif ati osoo garmalee feetee fi isaan amansiisuuf karaa hundattti fayyadamte, namoonni baay’een haala sirrii fi guutuu ta’een hin amanan.
Ati dirqama ergaa geessuu bakkaan gahi. Nama ergaa kana fudhachuu dideef hin dhiphatin. Sababni isaas, namni hundu addunyaa iddoo qormaataa taate tana keessatti filannoo bilisaa qaba. Rabbiin isaan qoruuf filanno bilisaa isaaniif kenne, akka amananiif isaan hin dirqisiisu. Yoo isaan dirqisiisee, kuni fedhii fi filannoo homaatu akka hin qabaanne godha. Kunis akka geengoo qormaataa keessaa bahan taasisa.
Rabbiin wanta nafsee isaanii keessa jiru waan beekuuf namoonni garmalee baay’ee ta’an haala sirrii fi guutuun akka hin amanne ni ibse. Garuu namoonni lakkoofsaan xiqqoo ta’an amanuuf qophiidha.[3]
Itti aanse Rabbiin Nabiyyiin (sallallahu aleyh wassallam) namoota gara Islaamatti waamu keessatti mindaa homaatu akka hin gaafanne ragaa baheef, Qur’aanni aalama hundaaf gorsa akka ta’e ni labse:
“Isa irratti mindaa homaatu isaan hin gaafattu, inni aalamaaf yaadachiisa (gorsa) malee wanta biraati miti.” Suuratu Yuusuf 12:104
Kana jechuun ergaa Gooftaa keeti geessu keetiif namoota irraa mindaa hin barbaaddu.
Aayah tana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa isaan keessaa namni tokko mindaa tokko malee ergaa kana ummatatti geessuuf maaliif rakkinni guddaan isarra gahaa akka jiru akka itti yaadan affeere. Maaliif ergaa milkaa’inni fi faaydan isaanii keessa jirutti isaan waamaa? Aangoof ykn qabeenyaaf ykn beekkamtiif kana hojjataa? Mindaa homaatu osoo hin gaafatin namoota gara Rabbitti waamun seera itti fufaa Nabiyyoota hundaati. Nabiyyoonni hundi wal duraa duubaan ummata isaanitiin, “Ani mindaa, aangoo ykn badhaasa homaatu isin hin gaafadhu.” akka jedhan Qur’aanni ni beeksisa.
Rabbiin Nabiyyootaaf hojii isaaniitiif mindaa addunyaa barbaadu dhoowwe jira. Haala Nabii Muhammaditti (sallallahu aleyh wassallam) yommuu dhufnu immoo, Rabbiin inuma sadaqaa akka hin fudhanne dhoowwe, akkasumas sanyii isaatiifis ni dhoowwe. Kuni hundi, eenyullee ikhlaasa ergamtootaa akka hin shakkineefi.
Nabiyyin (S.A.W) hiyyummaa keessa jiraatan, inuma mootummaa Islaamaa Madiinaa keessatti dureessaa fi jabaa erga ta’ee boodayyu. Taateen kuni haala jireenya Nabiyyi sirritti ifa baasa. Gaafa tokko Umar ibn Al-Khaxxaab gola Nabiyyiin keessa jiran seene. Afaa baala temiraa irraa hojjatame irra kan ciisu ta’ee isa arge. Mataa isaa jala boraati quunce muka temiraatin guuttamtetu jira, isaa olitti immoo qalqalloo bishaanitu jira. Umar yommuu dirra Nabiyyii irratti mallattoo afaa arguu ni booye. Nabiyyinis akkana jechuun gaafate: Maaliif boottaa?” Umaris akkana jechuun deebise: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ati Ergamaa Rabbii haa taatu malee jireenya hiyyummaa yommuu jiraattu, mootonni Qaysarii fi Kisraa jireenya mijaa’innaa gaggeessaa jiru.” Nabiyyinis akkana jechuun deebisan: “Sila isaan addunyaa tana qofatti fayyadamuu, nu immoo Aakhiratti fayyadamuu keenyatti ati hin gammadduu?” (Sahiih Al-Bukhaari 4913)
“inni aalamaaf yaadachiisa (gorsa) malee wanta biraati miti.” Kana jechuun Qur’aanni aalamaaf gorsaa fi yaadannoo malee wanta biraati miti. Asitti aalama jechuun ilma namaati fi jinniidha. Rabbiin Qur’aanni kuni ilma namaati fi jinni hundaaf gorsaa fi yaadannoo akka ta’e dubbata.
Aayah tana keessatti Qur’aanni “Zikr” jechuun ibsame. Zikrii jechuun yaadannoodha. Qur’aanni maqaalee baay’ee qaba: Isaan keessaa beekkamoon, Qur’aan, Kitaaba, Zikr fi Al-Furqaan. Al-Furqaan jechuun dhugaa fi soba, badaa fi gaarii, iimaana fi kufrii kan addaan baasudha. Maqaan beekkamaan sadaffaan Qur’aanaa, Zikriidha. Qur’aana zikr jechuun waamuun, wanta namoonni duraan beekan yaadachiisa. Hundi keenyaa uumamaan Khaaliqni fi Gooftaan keenya Rabbiin akka ta’e ni beekna, garuu sababa adda addaa irraa kan ka’e ni daganna.
Ilmi namaa akkamitti kana durse beeke? Sababni isaas, ergaan Qur’aanaa uumama jalqabaa ilma namaa irratti uumametti haasawa. Rabbiin dandeetti Isatti amanuu fi Isa gabbaruu hunda keenya keessa kaa’e jira. Akkasumas, wanti tokko badaa fi gaarii ta’uu, namni gaarii hojjate badhaasni akka isaaf malu, namni badii hojjachuu itti fufee adabbiin akka isaaf malu nu keessa godhee jira. Kuni fixrah jedhama. Rabbiin akka jiru mirkaneessuu fi amanuun uumama keenya. Ilmaan namaa yeroo hundaa humni ol’aanaan akka jiru ni amanu. Inumaa hawaasni qaroominna irraa garmalee duubatti hafe kanatti ni amanu. Qur’aanni Gooftaa Tokko qofa gabbaruutti nu deebisuuf fixraa fi sammuu keenyatti fayyadama. Kanaafu, Qur’aanni zikrii (yaadachiisadha). (Namoonni akka Gooftaa isaanii qofa gabbaran isaan yaadachisa, wanta gaarii fi badaa, mindaa (badhaasaa) fi adabbii ibsa bal’aa waliin isaan yaadachisa.)
Akkasumas, zikrii jechuun yaadachisa itti fufaadha.[4] Namoonni osoo Qur’aana baratanillee yeroo hundaa yaadachisni fi gorsi isaan barbaachisa. Sababni isaas, namoonni addunyaa waliin osoo ko’oomanu Aakhirah dagachuu danda’u, inumaa seera Gooftaa isaanii irraanfachuun daangaa darbuu fi cubbbuu hojjachuu danda’u. Kanaafu, Qur’aanni wanta addunyaa tana keessatti hojjachuu qabanii fi hin qabne, badhaasaa fi adabbii Aakhiraa isaan yaadachiisa. Qur’aana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Yaadachisi, dhugumatti yaadachisni mu’mintoota ni fayyaddi.” Suuratu Az-Zaariyat 51:55
Ammas bakka biraatti ni jedha: “Kanaafu, nama wa’iid (zaacha) Kiyya sodaatu Qur’aanan yaadachiisi (gorsi).” Suuratu Qaaf 50:45
Guduunfaa
✒Qur’aanni kitaaba xumuraa Rabbiin irraa bu’eedha. Kuni shakkii homaatu hin qabu. Suuraan Yuusuf kanaaf ragaa ni taati. Seenaan suurah tana keessatti haala ajaa’ibaatiin dhiyaate. Mee ilaali, wanta faaydi hin qabnee irra darbuun wanta barnoota namaaf ta’u qofa dhiyeesse. Mee kitaaba seenaa ilmi namaa barreesse dubbisi. Takkaa wanta faaydi hin qabne itti dabaluun kitaabicha garmalee dheeressa, takkaa immoo wanta faaydi qabu keessaa hanqisuun odeefannoo gahaa osoo hin kenniin hafa. Suuran tuni kana lamaan irraayyu bilisa. Rabbii olta’aa malee seenaa kana haala kanaan ilmi namaa dhiyeessun waan hin danda’amneedha.
✒Gama biraatin, shirri obboleyyan Yuusuf hojjatan Rabbiin malee eenyullee hin beeku. Kanaafu, iccitii dhoksaa kana seenaa kana keessatti dubbachuun Qur’aanni Rabbiin irraa ta’uu agarsiisa.
✒Qur’aanni Rabbiin irraa erga bu’e kaayyoon itti bu’eef waan gaarii fi badaa, qajeelinna fi jallinna, adabbii fi mindaa namaaf ibsuun karaa qajeelaatti namoota qajeelchuudha.
[1] Tafsiira Al-Wasiix, Tafsiira Tahriir wa tanwiir
[2] Lessons from Suurah Yuusuf-Yaasir Qaadi-fuula 158-159
[3] Ma’aariju Tafakkur-10/748-749
[4] Lessons from Suurah Yuusuf-Yaasir Qaadi-fuula 160-161


text:
Finfinnee: Yuunivarsiitii Finfinneetti Kolleejjiin Namummaa, Qorannoo Afaanii, Gaazexeessummaa fi Kominikeeshinii sagantaalee barnoota garagaraan barattoota idileedhaan simachuuf beeksisa baaseen gosoota barnootaa beeksisni irratti bahe sagal keessaa Afaan Oromoo eeramuu dhabuun isaa marsaalee hawaasummaa irratti gaaffii guddaa kaaseera.
Yuunivarsiitii Finfinneetti hogganaa muummee barnoota Afaan Oromoo Lataa Fayyisaa dhimma hambifamuu barnoota Afaan Oromoo ilaalchisee yaada Addis Standardiif kenneen, burjaajiin uumame akkaataa xalayichi itti hubatameerra akka maddu fi barnoonni Afaan Oromoo akka hin dhaabbanne ibse.
“Akkaataa xalayichi itti hubatameetu sirri hin taane malee beeksisichi haala adda ta’een bahe. Beeksisni kun sagantaalee barnootaa waggaa tokko oliif barattoota dhabanii turanif bahe. Muummeen Afaan Oromoo ammoo barattoota hin dhabne,” kan jedhe Lataan, barnoota Afaan Oromoo Yuunivarsiiticha keessatti waggootaaf kennamaa ture dhaabbachuufi jedhame burjaajiin uumame sirri akka hin taane himeera.
Yunvarsiitii Finfinnee, muummee Afaan Oromootti barsiisaa kan tahan Dr. Xilaahun Taliilaa gama isaaniin yaada BBC Afaan Oromoof laataniin, yaadni Yuunivarsiitichi Afaan Oromoo barsiisuu dhaabuufi jedhu dogoggoraan kan hubatame ta’ulleen, uummatni waa’ee afaan isaa dammaqinaan hordofee akkasiin faana bu’uun isaa garuu waan dinqisiifatamudha jedhan.
Dhimma kana ilaalchsiee odeeffannoo dabalataa argachuuf yaaliin Addis Standard Diinii Koolleejjii Namummaa, Qorannoo Afaanii, Gaazexeessummaa fi Kominikeeshinii Yunivarsiitii Finfinnee argachuuf godhe hin milkoofne.
Yuunivarsiitiin Finfinnee bara 1999 irraa eegalee gosa barnootaa Afaan Oromoo digirii jalqabaatiin barsiisuu jalqabe. Bara 2011 A.L.I tti Afaan Oromootiin sadarkaa PhD’tti yeroo jalqabaatiif barattoota simatee barsiisaa jira. AS


text:
Ikuwadoor hundeessaa dhaabbata “WikiLeaks” jedhamuutiif lammummaa kennuu beeksifte
Ikuwaadoor Juuliyaan Assanjee hundeessaa weebsaayitii "WikiLeaks" jedhamutiif   December 12/2017 lammummaa kennuu beeksifte.
Juuliyaan Assaanjee dhaabbata isaa WikiLeaks jedhamuun dokumantiiwwan icitii mootummoota addunyaa baasuudhaan saaxilaa ture. Kanuma hordofuun mootummoonni biyyota warra Lixaa himannaa gara garaatiin barbaachaa yeroo turanitti, Ingilaand magaalaa London Imbaasii Ikuwaadooritti dheessuun, waggoota shanan dabraniif achi keessaa osoo hin bayin turuun isaa ni yaadatama.


text:
Nuyi Barattootni Oromoo Yuunivarsiitii Madda Walaabuu halkan edaa yeroo sadaffaaf diddaa itti fufnee jirra. Halkan darbe kana humni waraanaa…
Oduu Ho'aa Ammaa; Muddee 16 Bara 2015 Godina Iluu Abbaa Booraati Baratootin Mana Barumsaa Qophaahina Sadarkaa 2ffaa Abdii Borii…
Doktoroonnifi narsoonni Hospitaala Adaamaa Maastar Pilaanii fi ajjeechaa Oromorratti raaw'ataa jiru morman
Dhimma Filannoon wal qabatee Guutummaa Oromiyaa keessatti Mootummaa fi Uummata gidduutti rakkoon uumamaa jira jedhu. Akkasumas Barattoota Oromoo Yunversiitii irra…
Akkuma beekamu Ji'i Eebilaa waggaa darbe irraa kaasee uummata Oromoo biratti ji'a addaati.Ji'i kun Ji'a qabsoon uummata Oromoo Laafee ture…
Sochiin Warraqsaa FDG Sadaasa 20,2014 galgala har’aa Mooraa Yuunibarsiitii Wallaggaa keessatti gootota barattoota Oromootiin qabsiifame hanga halkan keessa sa”aa 4:00tti…
Onkoloolessa 19, 2014 Ayyaana Irrechaa yeroo jalqabaaf gaafa 18.10.2014tti Magaala Nürnbergtti kan Kabajame ole yemmu ta’u Seena Ayyaanicha maal akka…


text:
Oromiyaa Godina Baalee aanaa Saweenaa ganda “Burqaa Dhaaree” jedhamu keessa Liyyuu Poolisiin bulchiinsa naannoo Somaalee seenee maatii tokko irraa namoota shan ajjeese jechuun jiraattonni dubbataa jiru. Kanas Jimaata dabree yeroo laftii bari’uuf deemu humnootiin Liyyuu Haayle daangaa ce’anii seenuun ajjechaa kana geesisan jedhu.
Maatii Obbo Goolaa Huseen Aliyyii keessaa ijoolleen isaanii sadii kan ajjefaman yoo ta’u haatii warraa isaanii fi ilmii isaanii ka biraa umriin waggaa sagalii rasaasaan haleelamanii hospitaala seenanii jiru.
Garu kan umriin isaa waggaa sagalii kun maqaan Ibsaa Goolaa kan jedhamu yoo ta'u rasaasaan rukutamee lafeen lukaa naannoo gudeeddii issatti waan cabseef jecha wal’ansa sadarkaa olaanaaf hospitaala Gobbaatti ergame. Harmeen isaa garu hospitaala Gindhiir keessatti yaalamaa jiru.
Ilmii isaani dhumaa kan baatii torbaa fi abbaa ka ta’an Obbo Goolaa Husseen qofatu mana keessatti kan hafan yoo ta'o Obbo Goolaan yeroo tarkaanfiin kun fudhatameetti mana keessa hin turre jedhu jiraattonni naannoo.
Abbaan Obbo Goolaa maanguddoon umrii dheeraa Husseen Aliyyii fi namnii biraa naannaa manaa ture ajjefamuun beekamee jira.Bulchaan aanaa Beltoo Obbo Ziyaad Amaan ajjechaa kana mirkaneessanii jiru.
Gama kaaniin ajajaan polisii magaalaa Mattuu Komaandar Nagaraa Dhufeeraa haga ammaatti hidhaa keessa kan jiran ta’u haatii warraa isaanii Aaddee Simmany Taayyee Sanbatoo ibsanii jiru.
Sababiin itti to'annaa jala ooleef kan hin ibsamneef ta'u fi Komaandar Nagaraan gadda guddaa keessa akka jiran kan ibsan aaddee Simmany Ijoollee koo lamaan waan dhukkubsataniif wajjin rakkataan jira jedhu.Waan godhamu waan hin jirreef Waan hundumaa waaqayyoo fi uummata Oromoofiin dhiisa jedhan.
Magaalaa Gimbii keessatti raayyaa ittisa biyyaan ammaan dura rukutamuu isaa maddeen Hospitaala Gimbii kan ibsanii turan dargaggoo Gammachis Zawduu kaleen isaa miidhamee eega baafamee booda lafeen duugda isaa(spaaynal Koord) midhamuu hin oolu jedhamuun Finfenneetti ergamee jira.
Jimaata darbee Finfinnee eega dhaqqabee booda mar’umaan isaa keessatti malaan kuufamee waan argameef jecha wal’ansii baqaqsanii suphuu godhameefii akka jiru dubbatu maatiin.
Lafeen duugda isaati sadarkaa maali irra akka jiru waan hakimiin jedhu eegaa jirra jedhu.
Gabaasa Guutuu Caqasaa