text:
Kompitara
Kompitarri meeshaa hunda galeessa kan saganteeffamee (programmed) hojiiwwan qooyyabaa fi yaayaa ofumasaa hojjachu danda'u dha. Tarreen hojiiwwanii akka barbaaddametti jijjiiramuu waan danda'uuf, kompitarri rakko gosa baayyee furuu danda'a.
Akka walii galaatti, kompitarri yoo xiqqaate kutaa hijeessaa tokko, kunis Kutaa Hujeessaa giddugaleessaa (Central Processing Unit - CPU) ti, fi kuufannoo wayii (memory) qabata. Kutaan hujeessaa hojiiwwan qooyyabaa fi yaayaa (arithmetic and logic operations) raawwata, kutaan too'anoo (Control Unit) ammoo tartiiba ittiin hojiiwwan sun raawwataman odeeffannoo kuufannoo keessa jirurratti hundaa'ee too'ata. Meeshaleen alaa (peripheral devices) odeeffannoon madda alaarraa akka dhufu kan godhan yoo ta'u bu'aan hojiiwwan raawwatamnii akka olkaawwamuu fi bakka olkaawwamee deebi'ee akka dhufu gochuufis ni tajaajilu.
Yeroo Waraana Addunyaa II, kompitaroonni anaaloogii tajaajila waraanaa addaatif fayyadaa turan. Yerooduma kana kompitaroonnii dijitaalaa kan elektiroonikii kalaqaman. Kompitaroonni jalqabarratti oomishaman hanga kutaa guddaa tokkoo ga'u turan, humna elektirkii kan kompitaroota matayyaa (Personal Computer) harraa dhibba baayyeetti lakkaawwaman ga'uu danda'u nyaatu ture.
Kompitaroonni ammayyaa kan integireetid sarkiyuutii (integrated circuit) irratti hundaa'an dachaa miliyoonaa hanga biliyoona kompitaroota jalqabaa caala humna hujeessuu qabu, iddoo baayyee xiqqoos fudhatu ija warra jalqabaatti yoo ilaallamu. Kompitaroonni salphaan xiqqeeffamanii meeshaa socho'uu danda'u ta'anii hojjatamuu danda'u, kompitaroonni socho'uu danda'an (mobile computers) kunis baatiriidhaan hojjatu. Kompitarooni matayyaa (PC) gosaa fi akaakuu isaanii hundaan mallattoo Bara Odeeffannoo (Information Age) ti, namoonnis kompitara jedhanii kan isaan yaadan isaan kana. Haa ta'u malee, kompitroonni idaatii (embeded computers) kan meeshaalee adda addaa baayyee keessati argaman, tabattuu mp3 hanga xiyyara waraanaatti, meeshaa ijoollen ittiin tabattuu (toy) hanga roobootiitti, kan jiru isaan san caala baayyee dha.
Contents
- 1 Dhufa Jechichaa
- 2 Seenaa
- 2.1 Kompitara Waan Hunda Hojjatu kan Jalqabaa
- 2.2 Kompitara Anaaloogii kan Duraa
- 2.3 Jalqaba Kompitara Amma
- 2.4 Kompitarri Sagantaa Kuufametti Fayyadamu Dhufuu
- 3 Sagantaa Kompitaraa
- 4 Ruuqolee Kompitaraa
- 5 Mataduree Dabalataa
- 6 Wabii
Dhufa Jechichaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Jecha "kompitara" jedhu kan jalqaba fayyadame barreessaa biyya Ingilaandi Richard Braithwait kitaaba isaa “The yong mans gleanings” jedhu keessatti ture. Jechi kun kitaabicha keessatti nama shallaga hojjatu kan ibsu ture, hiikaan jecha kompitara jedhus akkaata kanaan hanga jaarraa 20ffaa walakeessatti itti fufe. Dhuma jaarraa 19ffaatii kaasee garuu, hiikan jecha kompitaraa gara maashinii shallaga hojjatu kan jedhu kanatti jijjiiramaa deeme.
Seenaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Meeshaaleen shallaga hojjatan kan bu'uuraa jalqaba kan uummaman bara durii keessa ture; meeshaaleen shallagaa makaanikaalaa (mechanical calculating aids) jaarraa 17ffaa keessa kalaqaman. Fayyadamni jecha kompitara jedhuu kan jalqabaas jaarraa 17ffaa keessa kan jalqabame ture, kunis maqaa namoota shallaga akka hojiitti ittiin qacaramanii hojjataniif kenname ture. Meeshaan kompitara jedhamu jalqaba kan yaadni isaa dhufe jaarraa 19ffaa keessa ture, haala amma jiru kanaan garuu bara 1940n keessa kalaqaman.
Kompitara Waan Hunda Hojjatu kan Jalqabaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Yaada kompitara saganteeffamu danda'u kan jalqaba kan burqisiise Chaarles Baabeeji, makaanikaal injinerii fi pooliimaz (polimath) lammii Ingilaandi. "Abbaa Kompitaraa" kan jedhamu Baabeeji, kompitara makaanikaalii kan jalqabaa jaarraa 19ffaa gara jalqabaa keessa yaadasaa erga bu'uuressee booda itti aansemmoo kalaqe. Erga diferensi injiinii (difference engine) kan qooyyaba bishaanirra deemuf barbaachisu hojjatu kalaqee booda,, bara 1833ttikan saxaxnisaa kan sana caalu, kan anaalitikaal injiini jedhamu uumuun akka danda'amu hubate. Naqni sagantaa fi daataa maashinii kanatti karaa panchid kaardii akka galu yaadame ture; panchid kaardin yeroo sana qasamii makaanikaalii warshaa huccuu keessatti too'achuuf tajaajila ture. Bahaaf ammoo, maashiniin kun maxxansaa (printer), pilooterii fi bilbila (bell) qabaata. Maashiniin kun lakkoofasa panchid kaarditti irratti booda akka dubbisuun danda'amuuf barreessuu danda'a. Injiiniin kun kutaa yaayaa herregaa, kutaa to'annoo kan utaalcha haalaa fi marsaa (loop) irratti hundaa'e, fi kuufannoo qaba; kunis saxaxa kompitara hunda-hojjatuu kan jalqabaa kan Tuurin-kompiliit ta'e isa taasisa.
Maashinoonni kun jaarraa tokko dursanii kan dhufan turan. Qaamni maashinii kanaa hundi harkaan hojjatamuu qaba ture - maashiniin kun qaama mana kumaatti lakkaawwamu waan qabuuf kuni rakkina guddaa ture. Dhumarratti, mootummaan Biriiten fandii kennuu waan dhiiseef pirojeektiin kun ni dhaabbate. Chaarles Baabeeji anaalitikaal injiini odoo hin xumurin kan hafeef sababa fandii fi siyaasaa qofaaf odoo hin taane, sababa yeroodhaa gara yerootti kompitara bayyee ulfaataa fi xaxamaa ta'e hojjachuuf yaaduu isaati. Boodarra garuu, ilmi isaa Henirii Baabeeji, bara 1888tii anaalitikaal injiinii kan duraan yaaddamerraa salphaa ta'e hojjatee xumure. Faayidaa kompitara kanaas bara 1906tti gabatee hojjachuun agarsiise.
Kompitara Anaaloogii kan Duraa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Jaarraa 20ffaa gara jalqabaa keessa, fedhiin qooyyabaa kan saayinsii baayyeensaa kompitara anaaloogii kan yeroodha gara yerootti cimaa deemen raawwatama ture. Garuu, maashinoonni kun kan saganteeffaman miti, kan malees sirroominaa fi hunda galeessummaa kompitara dijitaalaa kan ammayyaa kanaan wal hin gitan.
Kompitarri anaaloogii kan jalqabaa kan kalaqame Sar Wiiliyaam Toomsaniin bara 1872 ture, kompitarri kunis danbalii bishaanii (tide) tilmaamuuf gargaara ture. Diferensiyaal anaalaayizeriin, kompitara anaaloogii kan gaaffii diferenshiyaalii itegireeshiniitti fayyadamuun furuuf saxaxame, bara 1876tti Jeemsi Toomsan, obboleessa Loordi Kelviin kan ta'en, yaadni isaa dhufe.
Beekkumsi kompitara anaaloogii makaanikaalii kan inni sadarkaa olaanaarraa ga'e diferensiyaal anaalaayizeriin yoo ta'u kanas kan hojjate H. L. Hazen fi Vannevar Buush MIT keessatti bara 1927 ture. Kunis makaanikaal integireeterii Jeemsi Toomsan fi toorki ampilifaayerii H. W. Nieman kalaqee irratti bu'uureffamee hojjatame. Kompitaroonni kun kan darzana tokko ta'an kan oomishaman yoo ta'u boodarra garuu teeknoloojiin isaan caalu waan dhufeef oomishni isaani ni dhaabbate.
Jalqaba Kompitara Amma[edit | Lakkaddaa gulaali]
Priinsippiliin kompitara ammayyaa jalqaba kan ibsame saayintistii kompitaraa Alen Tuurinin yoo ta'u kunis bara 1936 barruu (paper) On Computable Numbers jedhamu irratti. Tuuriin daangaa piruufii fi qooyyabaa kan Kurt Gödel 1931 kan afaan yuuniversaalii kan qooyyaba irratti hundaa'e ture, meeshaa yaadaa qofaan jiru kan salphaa fi foormaalii ta'e kan Tuurin maashin jedhamuun bakka buuse. Tuuriin mashinoonni akkasii qooyyaba herregaa sammuun namnaa yaaduu danda'u kamiyyuu yoo akka seermurtootti ibsuun danda'ame hojjachuu akka danda'an mirkaneesse. Itti fufees Entscheidungsproblem dhaaf furmaanni akka hin jirre dhugeesse (prove); kanas maashiniin Tuuriinii akka hojjachuu dhaabu mirkaneessuun hin danda'amu: walii galatti, seermurtoodhaan maashiniin Tuurin akka hojii dhaabu bira gahuun hin danda'amu.
Tuurin yaadaa 'maashinii yuuniversaalii' (kan amma 'maashinii yuuniversaalii Tuuriin') jedhamu kan uume yoo ta'u kunis maashinii hojiiwwan mashiiniin biraa kamiyyuu hojjatu kan hojjachuu danda'u dha; karaa biraa, maashiniin akkasii sagantaa teeppiirra kaawwame raawwachuun hojii qooyyabaa gosa kamiyyuu ni hojjata jechuu dha. Maashiniin akkasii kan saganteeffamu dha. Voon Niwumaan booda akka jedhetti bu'uurri handhuura kompitara ammayyaa barruu kana. Maashiniin Tuuriin amma harraattuu tiyoorii qooyyabaa keessatti handhuura qorannoo ti. Kuufannoon isaanii murtaa'aa ta'uurraan kan hafe, kompitaroonni ammayyaa Tuuriin-kompiliitii dha, kana jechuun dandeettii seermurtoo raawwachuu kan maashinii yuuniversaalii Tuuriinin qixxaatu qabu jechuu dha.
Kompitara Elektiroomakaanikaalii kan Jalqabaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Kompitaroonni jalqabaa elektiroomakaanikaalii turan; shallaga hojjachuuf iswiichiin elektirikii (electric switch) riileyii (relay) makaanikaalii too'atu ture. Maashinoonni akkasii saffisni isaanii xiqqaa ture, kanaafis kompitaroota gutummaan elektirikiin hojjataniin bakka buufaman, jalqaba vaakiyuum tuubitti fayyadamuun. Z2, kan lammii Jarmanii Konraad Suuzetiin bara 1939 kalaqame, kompitara elektiroomakaanikaalaa kan rileyiin hojjatan keessa kan jalqabaa ti.
Bara 1941, Suuzen maashiniisaa kan jalqabaatti aansee Z3 hojjate, kunis kompitara dijitaalaa elektiroomakaanikaalii kan saganteeffamu, guutummaan ofumaa (automatic) kan ta'e kan jalqaba ti. Z3n riileyii 2000 irraa hojjatame, dheerina jecha kompitaraa laklamee 22 kan saffisa naannoo heerzii 5-10 hojjatu ture. Koodiin sagantaa fi daataan panchid fiilmii irra olkaawwama. Maashiniin kun kompitara ammayyaa wajjiniin amma tokko kan walfakkaatu ture, waan haaraa baayyee uume kan akka lakkoofsa firaakshinii fayyadamuu. Lakkurnyee (kan saxaxaa Chaarles Baabeeji irratti fayyadaman), kan hojiirra oolchuuf ulfaataa ture, lakkoofsa lameen (binary number) bakka buusun maashinoonni Suuzee teeknooloojii yeroo sana jiruutti fayyadamuun hojjachuuf salphaa fi irra caala amansiisaa akka ta'an isaan godha. Z3n maashinii Tuurin-kompiliitii ta'uu hin oolu.
Dhufaatii Kompitara Elektirooniikii Saganteeffamuu fi Vaakiyuum Tuubii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Sarkiyuutii elektiroonikii baayyee odoo hin turin bakka makaanikaalii fi elektiroomakaanikalii bakka bu'an, yeruma kana shallagni dijitaalaa shallaga anaaloogii bakka bu'e. Injineer Toomaas Filaaworsi, bara 1930n keessa kan Landanitti argamu Post Office Research Station keessa hojjachaa kan ture, elektirooniksii eksicheenjii bilbilaa (telephone exchange) irratti fayyadamuun ni danda'ama moo kan jedhu alooluu jalqabe. Meeshaan eksipermentii kan inni bara 1934 hojjate, wagaa 5 booda hojiirra oole; kunis cimdaa eksicheenjii bilbilaa gartokkeesaa, vaakiyuum tuubii kumaatamatti lakkaawwamnu fayyadamee, gara mala elektirooniikiin daataa hujeessutti jijjiire. USA keessatti, hojjattoonni Yuunivarsiitii Ayowaa John Viinsenti Atanasof fi Kilifoordi Beerii bara 1942 kompitara Atanasof–Beerii Kompitara (ABC) jedhamu hojjatan. Kunis kompitara dijitaalaa elektiroonikii ofumaa kan jalqabaa ti. Saxaxaan kun gutummaan elektiroonikii yoo ta'u vaakiyuum tuubii naannoo 300 fayyadame, kuufannoof ammoo kaappaasiterii diraamii naanna'utti qabatee jiru fayyadama.
Yeroo Waraana Addunyaa II, Biriitishoonni Bletchley Park ergaa iciteeffame kan Jarmaniin ergitu cabsuun milkaa'an. Maashiniin iciteessaa Jarmanii, Enigmaan, jalqaba meeshaa elektiroo-makaanikaalii ta'e kan boombe jedhamuun cabsuun yaalame. Garuu, maashinii Jarmanii Loorenzi SZ 40/42 kan sanarraa xaxaa kan ta'e, kan walqunnamtii waraana olaanaaf fayyadaman, Maksi Niwumaan fi gareen isaa Filaaworsi maashinii Kolooses jedhamu akka hojjatu muudani. Filaaworsis Guraandhala 1943 jalqabee Koloosesii jalqabaa saxaxuu fi hijjachuuf ji'a kudha tokko itti fudhate. Mudde 1943 akka seeran hojjatu erga ilaallamee booda, Koloosesiin sun gara Bletchley Park akka dhaquuf fe'ame gaafa Amajjii 18 1944 erga achi ga'ee booda Guraandhala 5 ergaa iciteeffame kan jalqabaa cabse.
Koloosesiin kompitara dijitaalaa elektiroonikii kan saganteeffamu kan jalqabaa ti. Koloosesiin vaalvii (vaakiyuum tuubii) baayyeetti fayyadamae. Naqaa peepper-teepiidhaan kan fudhatu yoo ta'u hojii yaayaa adda addaa daatasaa irratti hojjachuuf kan qindeeffamuu dha, garuu Tuurin-kompiliitii miti. Koloosesiin MK II sagala kan hojjataman yoo ta'u MK I tokko ammao gara MK IItti geeddaramuun walumaagalatti kudhan ta'e. Koloosesiin MK I vaalvii 1500 kan qabu yoo ta'u MK II garuu 2400 qaba. MK IIn dachaa 5 saffisni isaa kan MK I caalu yoo ta'u fayyadamuufis salphaa ture, kunimmoo baayyee hojii icitii diiguu ariifachiise.
USAtti kan hojjatame ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer) kompitara elektironikii kan saganteeffamu kan USA keessatti hojjatame kan jalqabaa ti. ENIACn Koloosesii yoo fakkaateyyuu, Koloosesii caalaa saffisa guddaa kan qabuu fi salphaatti kan jijjiirun danda'amu ture (flexible). Shakkii tokko malee ENIACn meeshaa Tuurin-kompiliitii ture, kanaafis rakkina kuufannoo isaa keessa taa'uu danda'u kamiyyuu shallaguu danda'a. Akkuma Koloosesii, ENIAC irratti sagantaan haalaa keebilii fi iswiichii irratti hundaa'a, kompitara sagantaa kuufame fayyadaman kan booda dhufanirraa baayyee addaani. Erga sagantaan barreeffamee booda, harka namaatin iswiichii fi pilagiidhaan fayyadamuun kompitararratti galchuun ni barbaachisa ture.
Maashiniin kun saffisa olaanaa elektirooniksii fi dandeettii rakkoo xaxamaaf saganteeffamuu danda'uu walitti qabata. Ida'uu ykn hirrisuu 500 sekendii tokkotti hojjachuu danda'a, kunis saffisa maashinii kamiyyuu dachaa kumaan caala. Maashiniin kun muraa baayyisuu, hiruu fi iskuweer ruutii hojjachuu danda'us ni qaba. Kuufannoon saffisa olaanaan hojjatu jechoota 20 (baayitii 80) qofa. Maashiniin kun Yuunivarsiitii Peensilvaaniyaa keessatti geggeessummaa Joon Maakilee fi Presper Eckert kan hojjatme yoo ta'u hojiinsaa bara 1943 hanga dhuma 1945 fudhate. Maashiniin kun baayyee guddaadha, toonii 30 ulfaata, humna elektirikii 200 kw fayyadama, akkasumas vakiyuum tuubii 18000, riileyii 1500, fi rezisterii, kaappasiiterii fi indaakterii kuma dhibbaa olitti lakkaawwamu of keessaa qaba ture.
Kompitarri Sagantaa Kuufametti Fayyadamu Dhufuu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Kompitaroonni jalqabaa sagantaa murtaa'e (fixed programs) qabu. Hojii inni hojjatu jijjiiruuf, shiboo buqqisanii bakka biraatti suuquu fi maashinii sana caasaa isaa jijjiiruu barbaachisa ture. Kompitarri sagantaa kuufame fayyadamuu yeroo dhufu kuni hundi jijjiirame. Kompitarri sagantaa kuufame fayyadamu saxaxa isaatin kurfii ajajaa qaba, akkasumas kuufannoosaa keessa garee ajaja (sagantaa) akkamitti akka shallagni hojjatamu agarsiisu kaawwata. Bu'uurri tiyoorii kompitara sagantaa-kuufamee kan kaawwame Alen Tuurinin barruu isaa kan bara 1936tini. Bara 1945, Tuurin Labiraatorii Fiiziksii Biyyaalessaatti (National Physical Laboratory) dabalamuudhaan kompitara dijitaalaa kan sagantaa-kuufame fayyadamuu hojjachuu irratti hirmaachuu jalqabe. Gabaasni isaa kan bara 1945 ‘Proposed Electronic Calculator’ jedhamu ulaagaa (specification) maashiniin akkasii kan qabatu ture. Joon Voon Niwuumaan kan Yuunivarsiitii Peensilvaaniyaa keessa hojjatus akkasuma First Draft of a Report on the EDVAC bara 1945 tamsaasuu jalqabe.
The Manchester Small-Scale Experimental Machine, maqaa masoon daa'ima kan jedhamu, kompitara jalqabaa sagantaa kuufame fayyadamuu. Kompitarri kun Yuunivarsiitii Viiktooriyaa kan Maanchisteritti argamu keessatti Frederic C. Williams, Tom Kilburn fi Geoff Tootilln hojjatame. Kompitarri kun sagantaasaa kan jalqaba Waxabajjii 21 1948titti raawwate. Sadarkaadhuma yeroo isaattu, kompitarri kun akka "xiqqaa fi dubatti hafaa" tti yoo ilaallameyyuu, kompitara hojjatu kan jalqabaa kan wantoota kompitara ammayaaf barbaachisaa ta'an qabu ture. Akkuma Small-Scale Experimental Machine hojjachuun akka danda'amu beekkameen, yuunivarsiitiicha keessatti pirojeektiin SSEM irratti hundaa'un kompitara faayyadamuun danda'amu hojjatu dhaabbate, kompitarri kunis Maanchister Maarki I jedhama.
Maarki I odoo hin turin kan maddaa (prototype) Ferranti Maarki 1 ta'ee, kunis kompitara gurguraaf hojjatame kan hojii hunda hojjatu kan jalqabaati. Ferrantiin hojjatamee, Guraandhala 1951 Yuunivarsiitii Maanchisteritti kenname. Yoo xiqqaate maashinooni kun kan 7 ta'an bara 1953 hanga 1957 gidduutti kan kennaman yoo ta'u kana keessaa tokkoo laabii Sheel kan Amisterdaam jirutti kenname. Onkoloolessa 1947tti, hooggantoonni kaampaanii Biriitish J. Lyons & Company kompitaroonni kana daldalaaf akka hojjataman beeksisuu keessatti shoora gudda tabachuuf murteessan. Kompitarri LEO I jedhamu Ebla 1951 hojiirra oole, hojii biiroo keessaa kan kompitarri hojjachuu danda'u hojjachuunis kan jalqabaa ta'e.
Tiraanzisteriin Vaakiyuum Tuubii Bakka Bu'uu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Baayipoolaar tiraanzisteriin bara 1947tti kalaqame. Bara 1955 kaase saxaxa kompitaraa keessatti tiraanzisteriin vaakiyuum tuubii bakka bu'e, kunis kompitaroota dhaloota lammaffaa jedhamu uume. Tiraanzisteriin vaakiyuum tuubiitti yoo madaalamu faayidaa baayyee qaba: bayyee xiqqaa dha, humna elektirikii xiqqaa barbaada, knaafis hoo'a xiqqaa uuma. Silken jaankishin tiraanzisteriin vaakiyuum tuubii caala baayyee amansiisaa dha, akksumas yeroo dheeraa hin daangeffamne hojjachuu danda'a. Kompitaroonni tiraanzisterii fayyadaman iddoo xiqqaa irratti sarkiyuutii yaayaa lamee (binary logic circuits) kuma kudhanitti lakkaawwamu qabatu.
Yuunivarsiitii Maanchister keessatti, gareen Tom Kilburn hoogganamu maashinii vaalvii odoo hin taane tiraanzisteroota haaraa uummaman fayyadamu saxaxanii hojjatan. Kompitarri jalqabaa kan tiraanzisteriitti fayyadamu kan isaan hojjatan, kan addunyaarratti kompitara tiraanzisterii fayyadamu kan jalqaba ta'e, bara 1953 hojii jalqabe, fooyya'aa lammaffaan Ebla 1955 xumurame. Haa ta'u malee, maashiniin kun kilookii 125 KHz ta'ee burqisiisuuf akkasumas kuufannoo maagineetiik diraamii irratti barreessuuf vaalvii fayyadama ture. Kanaafuu kompitarri guutummaan tiraanzisterii fayyadamu kan jalqabaa Harwell CADET kan 1955 ture; kompitarri kun Harwellitti kutaa elektirooniksii kan Dhaaba Qorannoo Anniisaa Atomiikiitin (Atomic Energy Research Establishmen) hojjatame.
Integireetid sarkiyuutin Tiraanzisterii Bakka Bu'e[edit | Lakkaddaa gulaali]
Humna shallaguu keessatti olaansi guddaan itti aanu kan dhufe kalaqamuu integireetid sarkiyuutii ti. Yaada integireetid sarkiyuutii jalqaba kan burqisiise saayintistii raadaarii kan Royal Radar Establishment Ministeera Ittisaa hojjachaa ture Geoffrey W.A. Dummer. Drummer waa'ee integireetid sarkiyuutii ibsa jalqabaa ummataaf Waashingitenitti Symposium on Progress in Quality Electronic Components irratti Caamsaa 7 1952 kenne.
ICn jalqabaa kan kalqame Jaak Kilbii kan Teksaas Inistirumentis keessa hojjatuu fi Rooberti Nooyisi kan Feerchaayildi semiikondaakter keessa hojjatuuni. Kilbiin yaada jalqabaa waa'ee integireetid sarkiyuutii Waxabajjii 1958tti galmeesse, kanas sarkiyuutii hojjatu fakkeenyummaaf Fulbaana 12 1958 agarsiisun godhe. Iyyannoo mirga paateentii Guraandhala 6 1959 galcheen, Kilbiin meeshaa isaa haaraa kana akkana jedhee ibse "qaama wantoota semiikondaakterii...kan qabiyyeen elektiroonikii hundi guutummaan bakka tokkotti hojjatame". Nooyisi yaada integireetid sarkiyuutii kan mataasaa waggaa tokkoo fi walakkaa booda fidee dhufe. Chiippiin Nooyisi rakkoo baayyee kan chiippiin Kilbii hin furreef furmaata kenna ture. Feerchaayildi semiikondaakteritti kan hojjatame chiippiin Nooyisi, silkeeniirraa hojjatame; kan Kilbii ammoo jermaaniyemirraa hojjatame.
Kalaqni haaraan kun fayyadamni kompitaraa hojii daladalaa fi matayyaaf ooluu irratti akka ariitin guddatu godhee, gara maayikiroopirooseserii kalaquuttis geesse. Yoma meeshaa kamtu maayikiroopirooseserii jalqabaa ti jedhu mormisiisaa ta'eyyuu, karaa tokkoon sababa hiikaa sirrummaa jecha maayikiroopirooseserii irratti waliigalteen hin jirreef, maayikiroopirooseseriin chiippii tokkorratti hojjatame kan jalqabaa Intel 4004 akka ta'e mormiin hin jiru. Intel 4004n, Ted Hoffn, Federico Faggin, fi Stanley Mazorn Intel keessatti saxaxamee hojjatame.
Socho'ii fi Guddina Kompitara Ismaartifoonii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Meeshaalen kompitaraa akkuma xiqqaachaa deemaninii fi umuriin baatirii socho'uu akkuma dabalaa deemeen, kompitaroonni socho'uu danda'an bara 1990n keessa baayyachaa deeman. Teeknooloojiin kompitara koyaa (laptop) fi kompitara salphaatti socho'an kan biraa oomishuuf gargaare kun, bilbila mobaayiliittis (cell phone) oomishtoonni meeshaalee shallagaa akka itti gochuu danda'an godhe. Bilbiloonni akkasii kun ismaartifoon jedhamuun beekkamu. Ismaartifoononni sirna dalagaa adda addaa kan fayyadaman yoo ta'u ariitidhaan meeshaa shallagaa gabaa too'ate ta'aa jiru, oomishtoonni akka gabaasanitti nuusa lammaffaa 2013tti qofa ismaartifooni miliyoona 237 oomishamee gabaaf dhiyaate.
Sagantaa Kompitaraa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Amalli kompitara ammayyaa kan maashinoota kan biraa hundarraa adda baasu tokko kompitaroonni saganteeffamuu danda'uu isaaniti. Kana jechuun ajajni wayii (sagantaa) kompitaraa kennamuu danda'a, kompitarris sana raawwata. Kompitaroonni ammayya kan ijaarrii Voon Niwuumaan irratti hundaa'an yeroo baayyee maashin koodii akka afaan saganteessaatti (programming language) itti fayyadaman qabu.
Sagantaan kompitaraa ajaja muraasa qofa ykn kan miliyoonatti lakkaawwamu ta'uu danda'a. Fakkenyaaf, hujeessaan jechoota fi weeb biraawuzeroonni ajaja miliyoonatti lakkaawwamu qabu. Kompitarri ammayyaa sekendii tokko keessatti ajaja biliyoonatti lakkaawwamu raawwachuu yoo danda'u dogoggora sirumaayyuu hin hojjatu. Sagantaan kompitaraa gurguddaan ajaja miliyoona baayyetti lakkaawwamu qabu kun, garee saganteessitootaatin (programmer) kan barreeffamuu fi waggaa muraasa kan fudhatu yoo ta'u, sababa ulfina hojii kanaarran kan ka'e yeroo hunda dogoggora ni qabaata.
Ijaarrii Sagantaa Kuufamuu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Yeroo baayyee, ajajni kompitaraa salphaa dha: lakkoofsa tokoo kan biraatti ida'i, daataa wayii iddoo tokkoo gara biraatti geessi, ergaa meshaa alaatti ergi, kkf. Ajajni kun kuufannoo kompitaraarraa dubbifamee tartiiba ittiin kaawwameen raawwatama (executed). Garuu, ajajni addaa kan kompitarri ajaja gara fuulduraa jiru ykn kan darbetti akka utaalu gochuun achii kaasee ajaja raawwachuu akka itti fufu godhu ni jira. Isaan kun ajaja utaalchaa (ykn damee) jedhamu. Dabalataanis, ajajni utaalchaa otoola (conditional) irratti hundaa'un akka raawwataman gochuun ni danda'ama; kunis tartiibni ajajaa gara garaa bu'aa shallaga darbee ykn muudata (event) alaa dhufu irratti hundaa'un raawwatamuu akka danda'u godha. Kompitaroonni baayyen tajaajila qajeelyodhumaan utaalcha bakka irraa utaale yaadatu, kan boodara ajaja iddoo itti utaale sana jiru yoo fixe bakka duraan irraa utaaletti deebi'e ajaja raawwachuu itti fufu dhiyeessu. Kunis sagantaa xiqqaa (sub routine) jedhama.
Sagantaa raawwachuun kitaaba dubbisuu wajjin wal fakkeeffamuu danda'a. Namni kitaaba yeroo dubbisu jecha tokko tokkon sarara sararan tarreedhan dubbisa, yeroo barbaade ammoo iddoo duraan dubbisetti deebi'ee dubbisuu ykn mata dureewwan barbaachisaa hin taane bira darbee kaan dubbisuu danda'a. Akkuma kana, kompitarri duubatti deebi'ee garee sagantaa sanaa keessaa muraasa irra deddeebi'ee hanga haalli guututti raawwachuu danda'a. Kunis tartiiba too'annoo (flow of control) kan sagantaa keessaa jedhama; kompitari gargaarsa namaa malee hijii irra deddeebi'ee akka raawwatu kan godhu kana.
Yoo walitti madaallu, namni kaakuleeterii fudhatee qooyyaba herrega bu'uuraa kan akka lakkoofsa lama ida'uu qabduu muraasa gadi dhiibun hojjachuu danda'a. Garuu, lakkoofsa 1 hanga 1,000tti jiru walitti ida'uuf qabduu si'a 1000 gadi dhiibuu kan qabu yoo ta'u yeroo dheeras fudhata, dogoggoraaf saaxilamuunsaas baayyee guddaa dha. Karaa biraa, kompitara kana akka godhuuf, ajaja muraasaan saganteessuu dandeenya. Fakkeenyaaf:
mov 0, sum ; set sum to 0
mov 1, num ; set num to 1
loop: add num, sum ; add num to sum
add 1, num ; add 1 to num
cmp num, #1000 ; compare num to 1000
ble loop ; if num <= 1000, go back to 'loop'
halt ; end of program. stop running
Si'a tokko akka sagantaa kana akka raawwatu erga ajajamee booda, kompitarri hojii ida'uu irra deddeebi'aa kana odoo nama hin barbaadin hojjata. Kanarratti dogoggora wayiitu gonkumaa hin hojjatu. KM (PC) ammayyaa hojii kana yeroo gabaabduu yoo sekendii bakka miliyoonatti qoodne argannu keessatti raawwata.
Maashin Koodii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Kompitara baayyee keessatti, ajajni tokkoo tokkoonsaa akka maashin koodiitti kuufama, ajajni tokkoo tokkoonsaas lakkoofsa matasaa qaba (kunis oppereeshin koodi ykn gabaabaatti opkoodi jedhama). Ajajni lakkoofsa lama walitti idaasisu opkoodii tokko qaba; ajajni lakkoofsi akka baayyifamu godhu ammoo opkoodii kan biraa qaba, fi akkaatadhuma kanaan, ajajni kaanis opkoodii qabu. Kompitaroonni baayyee salphaa ta'an ajaja muraasa qofa raawwachuu danda'u; kompitaroonni ulfaataa ta'an garuu ajaja dhibbaan lakkaawwamu raawwachuu danda'u, ajajoonni kun hundi isaanii lakkoofsa addaa mataasaanii qabu. Kuufannoon kompitaraa lakoofsa kuusuu waan danda'uuf, koodii ajajaas kuusuu danda'a. Kunis gara sagantaa guutuun (kan tarree ajajoota kanaa ta'e) tarree lakkoofsaatiin bakka buufamuu danda'a jedhuu fi kompitara keessatti akkuma lakkoofsa kaaniitti hujeeffamuu danda'a jedhutti ol guddate. Yaadni sagantaa fi daata inni irratti hojjatu kuufannoo kompitaraa keessa kaa'uu jedhu bu'uura ijaarrii Voon Newuumaan ykn sagantaa kuufame ti. Yeroo tokko tokko, kompitarri ajajasaa muraasa ykn hunda kuufannoo keessatti, daataa irratti hojjaturraa gara biraa yeroon kaawu ni jira. Kunis ijaarrii Harvaardi jedhamee beekkama, kompitara Haarvaard Maark I jedhamu irraa ka'uun. Kompitaroonni ammayyaa kan ijaarrii Voon Newuumaan irratti hundaa'an saxaxi (design) isaanitiin amala muraasa ijaarrii Haarvaardi of keessaa qabu, kan akka caashii CPU keessatti.
Oduma sagantaa kompitaraa akka tarree lakkoofsaa dheeraa tokkootti (maashin koodii) barreessuun danda'amuuyyuu, tooftaan kun kan kompitara jalqabaa baayyee irratti itti fayyadamaa turan ta'uyyuu, malli kun garmalee dadhabsiisaa fi dogoggoraaf kan saxilame dha, keessahuu sagantaa gurguddaa fi ulfaataa barreessuuf. Bakka kanaa, ajajni bu'uuraa hundi maqaa gabaabaa kan hojii ajajichaa ibsu fi kan yaadachuuf salphaa ta'e kennamuufii danda'a - kan akka IDA, HIR, BAY, ykn UTAL. Maqaa gabaabaan ajajootaa kenname kun assembilii laanguweeji jedhame beekkama. Sagantaa assembiliin barreeffame gara waan kompitarri hubachuu danda'uutti (kompitarri maashin koodii qofa hubachuu danda'a) jijjiiruuf sagantaa kompitaraa assembiler jedhamutti fayyadamna.
Afaan Saganteessaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Afaan saganteessaa karaa adda addaa ittiin saganta kompitarri raawwatu ibsinu nuu keenna. Haala afaan namaatin wal hin fakkaanneen, afaanonni saganteessaa kan saxaxaman gabaabaa akka ta'anii fi himni tokko hiika tokkoo ol qabaachuu akka hin dandeenyeefi. Gutumaatti afaanonni saganteessaa afaan barreeffamaa yoo ta'an sagaleen ol fuudhanii dubbisuuf ulfaataa dha. Walumaa galatti, afaan saganteessaa gara maashin koodiitti kompaayileriin ykn assembileriin hiikkamu, ykn ammoo interpireeteriin battaluma sagantaan sun raawwatamaa jirutti hiikkamu. Yeroo tokko tokko, sagantoonni walmaka tooftaa lamaaniniituu raawwatamu.
Afaan Gad-xiqqaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Afaan maashinii fi afaan assembilii afaan ga-xiqqaa kana jalatti ramadamu. Afaanonni kun gosa kompitara irratti kan hunda'ani dha, kan jechuun kompitara adda addaaf, afaan gad-xiqqaan isaanii garaa garummaa qaba jechuu dha. Fakkeenyaaf, kompitarri ijaarrii ARM (ARM architecture) (kan meeshaalee akka PDA ykn viidiyoo geemii keessatti argaman) ta'an afaan maashinii (maashin koodii) Intel Peentiyeemii ykn AMD Atiloon 64 hubachuu hin danda'an.
Afaan Ol-guddaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Maashin koodii caala dachaa baayyeen salphaa ta'uyyuu, afaan assembiliitin sagantaa dheeraa barreessuun ulfaataa fi dogoggoraaf kan saaxilame dha. Kanaafuu, sagantaa baayyeen afaan ol-guddaa kan fedhii saganteessaa haala mijataa ta'een ibsuu danda'aniin (kunimmoo dogoggora sagantaa hirrisa) barreeffama. Afaanonni ol-guddaan yeroo baayyee gara afaan maashiniitti roggeffamu (ykn dura gara afaan assembiliitti, itti aansee gara afaan maashiniitti); kanas kan godhu sagantaa kompitaraa kan biraa kan kompaayilerii jedhamu. Afaanonni ol-guddaan assembilii caalaa kompitara irratti raawataman irratti baayyee hin hundaa'an, irra caala afaanichumaa fi caasaa rakkoo kompitaraan furamauuf jiruu irratti hundaa'u. Kanaafu, kompaayilerii gara garaatti fayyadamuun sagantaa afaan ol-guddaan barreeffame tokko gara afaan maashinii kompitara adda addaatti jijjiiruun ni danda'ama. Kunis tooftaa ittiin mosajjii (sagantaa) akka viidiyoo geemii ijaarrii kompitara adda addaa kan akka kompitara matayyaa fi viidiyoo geem konsoliirratti akka hojjtuuf ittiin dhiyeessani.
Saxaxaa Sagantaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Saxaxiin sagantaa kan sagantaa xixiqqaa salphaa yoo ta'u rakkoo furamuuf jiru qorachuu, galcha walitti qabuu, jechoota sagenteessuu afanoota keessa jiran fayyadamuu, adeemsaa fi seermurtoo haaraa baasuu ykn kan duraan jiran fayyadamuu, daataa meeshaalee bahaaf dhiyeessuu fi furmaata rakkoo kennuu dha. Akkuma rakkoon guddachaa fi ulfaataa ta'aa deemu, wantoonni akka sagantaa xiqqaa (subprocedure), muraa (module), galmeessa (documentaation), fi tooftaa saganteessuu haara kan akka wantarratti xiyyeeffatu (object-oriented programming) barbaachisa ta'a. Sagantaa gurguddaan kan sarara lakkaddaa mana kumaatti lakkaawwamu qabuf toftaa mosaajii (software methodology) ittiin saxaxan barbaachisa. Hojiin moosaajii gurguddaa hojjachuun qormaata beekumsaa (intellectual challenge) guddaa dha. Mosaajii amansiisummaa guddaa qabuu fi kan bajataa fi yeroo itti xumuramu tilmaamun danda'amu uumuun baayyee ulfaata ture; kutaan barnoota kan injineeringii moosaajii irratti xiyyeeffatu qormaata kanarratti xiyyeeffatee furuuf yaala.
Ilbiisa/Bugs[edit | Lakkaddaa gulaali]
Ilbiisni dhugaa kan kompitaraa kan jalqabaa irbaata abiddaa kompitara Harvaardi Maark II keessatti argamte.
Dogogorri sagantaa kompitaraa "ilbiisa" jedhama. Dogoggorri kun kan miidhaa hin qabnee fi sagantaan sun faayidaa qabeessa ta'uusaa kan hin jijjiirre, ykn jijjiirama xiqqoo qofa fiduu ta'a. Garuu yeroo tokko tokko, sagantaan sun ykn sirni guutuun akka halaku godhuu danda'a, deebii kan hin kennine fi naqaa hantuuttee ykn kiyiboordii kan hin fudhanne, gutumaan guutuutti akka kufu, ykn akka halaku godha. Karaa biraa, ilbiisni namoota yaada hamaa qabaniif sagantaa hamaa kan ilbiisa kanatti fayyadamuun kompitarri keenyaa seeran ajaja akka hin raawwane godhaniif ooluu danda'a. Kompitaroonni ajaja kennameef qofa kan raawwatan waan ta'eef, ilbiisni kan dhufu dogoggora saganteessa ykn dogoggora saxaxa sagantaatini.
Admiral Graas Hoopper, saayintistii kompitaraa Ameerikaa fi kompaayilerii jalqabaa kan uume, jecha ilbiisa jedhu kana kompitaraaf kan fayyadame isa ture. Kunis erga irbaata abiddaa duute kompitara Haarvaard Maark II keessatti bara 1947 argee booda.
Ruuqolee Kompitaraa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Kompitarri hojii walii galaaf hojjatame kutaa afur qaba: Kutaa Yaayaa Herregaa (arithmetic logic unit), Kutaa Too'annoo (Control Unit), kuufannoo, fi meeshaalee naqaa fi bahaa. Kutaawwan kun hundi karaa baasii walqabatu, baasiin yeroo baayyee wadaroo sibiilarraa hojjatama dha.
Kutaalee kana hunda keessa sarkiyuutii elektirikaa kumaa hanga tiriliyoonatti baayyatu keessa jira; sarkiyuutin kun elektrikii akka dabrsuu fi akka dhowwu iswiichii elektroonikiitti fayyadamuun gochuun ni danda'ama. Sarkiyuutin tokko tokkoonsaa odeeffannoo laklamee (lakkofsa lama) qabata, yeroo sarkiyuutin elektrikii dabarsu "1" bakka bu'a, yeroo elektirikii dhowwu ammoo "0" bakka bu'a. Sarkiyuutonni kun karra yaayaa (logic gates) ta'nii kan qindeeffaman yoo ta'u kunis sarkiyuutin tokko ykn tokkoo ol haala sarkiyuutota kan biraa akka to'atuuf jedhameeti.
Kutaan too'annoo, KYH (ALU), fi meeshaleen naqaa/bahaa bu'uuraa bakka tokkotti kutaa hujeessaa giddugaleessaa(KHG) (Central Processing Unit) jedhama. KHG kan jalqabaa qabiyyee kobaa kobaa jiran irraa ummama ture, garuu bara 1970n gidduu keessaa jalqabee KHG integireetid sarkiyuutii tokko irratti oomishama; kunis qabiyyee KHG hunda bakka tokkotti kan qabatu yoo ta'u maayikiroopirooseser jedhama.
Kutaa Too'annoo[edit | Lakkaddaa gulaali]
Kutaan too'annoo (sirna too'annoo ykn too'ataa giddugaleessa ni jedhama) kutaa kompitaraa adda addaa too'ata; ajaja kompitaraa dubbisuu fi hiikuu (decode) kan hojjatu yoo ta'u kan gochuun ajajoota gara asattoo (signal) too'annootti jijjiirun qaama kompitaraa kaan akka kakaasu godha. Sirni too'annoo kompitaroota olaanaa keessa jiran tartiiba ajajni ittiin raawatamu kan jijjiiran yoo ta'u kunis saffisa ajajni ittiin raawwatamu fooyyesuufi.
Qabiyyeen murteessaan KHG hunda keessa jiru lakkaawaa sagantaa (program counter) ti, innis registerii (kuufannoo adda) bakka ajajni itti aanu jiruu fi irraa dubbifamu qabatu dha.
Sirni too'annoo akka rmaan gadiitti hojjata — kuni ibsa salphifamee dhiyaate ta'uu qalbeeffadhu, KHG irratti hundaa'ee tartiibni tokko tokko erga takkaa raawwatamuu danda'a ykn tarree biraatin raawwatamuu danda'a:
- Lakkaadda ajaja itti aanuu, iddoo lakkooftuun sagantaa agarsiisu irraa dubbisi.
- Koodii lakkoofsaa kan ajajaa kana hiikun (decode) gara garee abboommii ykn asattoo sirna kompitaraa kaanif ergamutti jijjiiri.
- Lakkooftuu sagantaa ajaja itti aanu akka agarsiisuuf ol guddisi
- Kuufannoo (ykn meeshaalee naqaa) irraa daataa ajajni sun barbaadu kamiyyuu dubbisi. Iddoon daatan kun jiruu yeroo baayyee koodiidhuma ajajaa sana keessa kaawwama.
- Daataa barbaachisu KYH ykn rejisteriidhaa dhiyeessi
- Yoo ajajni KYH ykn haardiweerii biraa wanti raawwachuu qabu jiraate, haardiweerin sun akka hojii sana raawwatuuf abboommii kenniifi.
- Bu'aa KYH irraa argame kuufannootti ykn rejisteriitti barreessi ykn gara meeshaalee bahaatti ergi.
- Gara ejjattoo (1)tti utaali.
Lakkooftuun sagantaa mannee kuufannoo (memory cell) waan ta'eef, shallaga KYH keessatti raawwatamurraan kan ka'e qabiyyeen isaaa jijjiiramuu danda'a. Lakkooftuu sagantaatti 100 ida'uun, ajani itti aanu bakka amma jirurraa 100 gadi fagaatee akka dubbifamu godha. Ajajoonni qabiyyee lakkooftuu sagantaa jijjiiran "utaalcha" jedhamu, isaanis marsaa (ajaja irra deddeebi'ee raawwatamu) fi ajaja otoolaa (kan haalarratti hundaa'ee raawwatamu) raawwachuuf gargaaru.
Tarreen hojiiwwanii kan kutaan too'annoo ajaja raawwachuuf jecha hordofu mataasaatin akka sagantaa kompitaraa xiqqaati. Keessaahuu, saxaxa KHG ulfaataa keessatti, kompitara xiqqaa kan maayikirooseku'eenser jedhamutu jira, kunis sagantaa maayikirookoodii raawwachuun hojiiwwan armaan olii hundi seeran akka raawwataman godha.
Kutaa Yaaya Herregaa (KYH)[edit | Lakkaddaa gulaali]
Hojiin qooyyabaa kan KYH tokko raawwatu ida'uu fi hirrisuu qofa ta'uu danda'a ykn baayyisuu, hiruu, tiriigonomeetirii akka saayinii, kosaayinii, fi kkf, fi isquweer ruutii dabalachuu danda'a. KYH tokko tokko lakkoofsa intiijerii qofa fudhatu kaan ammoo lakkoofsa firaakshinii qabu fudhachuu danda'u, garuu dheerinni firaakshinii sanaa xiqqaa ta'uu danda'a. Haa ta'u malee, kompitarri hojii salphaa hojjatu kamiyyuu hojii isa xaxamaa gara hojii salphaa ofii hojjachuu danda'uttii jijjiiree akka hojjatuf sganteeffamuu danda'a. Kanaafuu, kompitarri kamiyyuu qooyyaba hunda akka hojjatuuf saganteeffamuu danda'a - garuu hojii sana raawachuuf yeroo fudhachuu danda'a. Dabalataan, KYH lakkoofsa waldorgomsiisee gatii buuliyaanii deebisuu danda'a (dhugaa ykn soba); kunis lakkoofsonni sun wal qixxee, irra guddaa ykn irra xiqqaa ta'u isaanii irratti hundaa'a (fkn 64<65).
Hojiin yaayaa yaayaa buuliyaanii of keessaa qaba: AND, OR, XOR fi NOT. Isaanis otoola xaxamaa fi yaayaa buuliyaanii hujeessuu hojjachuuf barbaachisaa dha.
Kompitaroonni suupperiskaalaarii ta'an KYH tokkoo ol qabaachuu danda'u, kunis ajaja baayyee erga takkaa akka hujeessan isaan dandeechisiisa. Hujeessaa saxatoo (graphics processor) fi kompitaroonni SIMD fi MIMD KYH kan qooyyaba veekterii (vector) fi maatiriksii (matrix) irratti hojjachuu danda'u qabu.
Kuufannoo[edit | Lakkaddaa gulaali]
Kuufannoon kompitaraa, akka tarree mannee kan lakkoofsa keessa kaa'uu ykn irraa dubbisuun danda'amutti ilaalun ni danda'ama. Manneen tokko tokkoonsaa teessoo lakkoofsaa (numbered address) kan qabu yoo ta'u lakkoofsa tokko kaa'uu danda'a. Kompitarri ajaja akka "lakkoofsa 123 mannee teessonsaa 1357 ta'e keessa kaa'i" ykn "lakkoofsa mannee teessonsaa 1357 ta'e keessa jiru kan mannee teessonsaa 2468 ta'e keessa jiru wajjin walitti ida'ii mannee teessonsaa 1595 ta'e keessa kaa'i" jedhu fudhachuu danda'a. Odeeffannoon kuufannoo keessa kaawwame waan kamiyyuu ta'uu danda'a. Qubee, lakkoofsi, ykn ajajni kompitaraa kuufannoo keessa kaawwamuu danda'a. Kutaan Hujeessaa giddugaleessaa akaakuu odeeffannoo adda addaa waan gargar hin baafneef, odeeffannoo kuufannoon akka tarree lakkoofsaatti qofa ilaalu kana, mosajjiituu gargara baasee hiika kennaafi.
Kompitara ammayyaa hunda keessatti, manneen kuufannoo lakkoofa lamee (binary number) garee biitii sadeeti ta'een akka olkaawutti hojjatame. Baayitiin tokko lakkoofsa adda addaa 256 bakka bu'uu danda'a (2^8 = 256); 0 hanga 255 yookan -128 hanga +127. Lakkoofsa guddaa kuusuuf, baayitiin walitti aananii dhufan baayyee fayyadamna (yeroo baayyee lama, afur ykn saddeet). Lakkoofsi nageetiivii ta'ee yoo barbaaddame, yeroo baayyee akka kompilimeentii lamaatti (two's complement) kaawwamu. Tooftan biraas ni jira, garuu iddoowwan addayaatti fi seenaa keessatti itti fayyadamuun ala gara biraatti baayyee hin mullatu. Yoo lakkoofsaan bakka buufamuu danda'e, kompitaroonni odeeffannoo gosa kamiyyuu kuufannoo keessa kaa'uu danda'u. Kompitaroonni ammayyaa kuufannoo baayitii biliyoonaa ykn tiriliyoona ta'u qabaachuu danda'u.
KHG akaakuu mannee kuufannoo addayaa, kan kuufannoo isa guddaa caala saffisaan dubbifamuu fi barreeffamu danda'u, kan rejister jedhamu qaba. Gosa KHG irratti hundaa'ee, yeroo baayyee KHG tokko keessa rejisterii lamaa hanga dhibbaatu jira. Rejisteriin daataa yeroo baayyee barbaaddamu kaa'uf fayyada, kunis yeroo daatan sun barbaaddame hunda gara kuufannoo isa guddaa irraa dubbisuu oolcha. Yeroo KHG daataa tokkorratti hojjachaa jiru, daataa kuufannoo isa guddaarraa odoo hin taane (kuufannoon ija KYHtiin yoo ilaallamu suutumee dha) rejisteriirraa fudhachuun saffisa kompitaraa dabala.
Kuufannoon kompitaraa akaakuu lamaan dhufa: RAM fi ROM. RAM yeroo KHG ajaje daatan itti barreeffamuu fi irraa dubbifamuu danda'a. ROMn garuu, moosaajii fi daataa hin jijjiiramneetu itti godhamee dhufa, kanaafuu KHG ROMirraa dubbisuu qofa danda'a. ROMn wayita baayee ajaja kompitarri yeroo jalqaba kaa'u itti fayyadamu qabata.
Qabiyyeen RAM yeroo kompitarri cufame ni bada, garuu qabiyyeen ROM yoomiyyuu hin badu. KM keessatti, ROMn sagantaa addayaa kan BIOS jedhamu yoo qabatu kunis yeroo kompitarri jalqaba ka'u, sirna dalagaa kompitaraa baxxee jabaarraa gara RAMtti fe'uuf tajaajila. Kompitara idaatii (embeded computers) keessatti, kan yeroo baayyee baxxee jabaa hin qabne, mosajjiin barbaachisaa ta'e hundi ROM keessatti kuufama. Mosajjiin ROM keessatti kuufame firmiweerii jedhama, sababiinsaas mosajjii caala haardiweerii waan fakkatu fi. Kuufannoon filaashii (flash memory) garaa garummaa ROM fi RAM gidduu jiru dukkaneessa, yeroo cufamess daataa ni kaa'a garuummoo itti barreesunis ni danda'ama. Kuufannoon filaashii garuu RAM fi ROM caalaa baayyee suuta kan hojjatu waan ta'eef, fayyadamni isaa bakka saffisni guddaan hin barbaachifne keessatti qofa murtaa'a.
Kompitaroota xaxamaa ta'an keessatti, kuufannoo RAM kaashii (RAM cache) tokkoo fi sanaa ol qabaachuu danada'a, kunis rejisterii caala suuta kan hojjatu yoo ta'u garuu kuufannoo isa guddaarra saffisa qaba. Kompitaroonni kaashii akkanaa qaban, daataa yeroo baayyee barbaaddamu ofumaa gara kaashitti geessu, kana gochuufis saganteessarraa wanti eeggamu tokkoyyuu hin jiru.
Naqaa fi Baha[edit | Lakkaddaa gulaali]
Bahaa fi naqni tooftaa ittiin kompitarri odeeffannoo addunyaa alaa wajjin wal jijjiiru dha. Meeshaaleen kompitara naqaa fi baha kennan moggaawwan (peripherals) jedhamu. Kompitara matayyaa hedduminaan beekkamu keessatti moggaawwan kan akka kiyiboordii(gabatee cuqoo), hantuuttee, fi meeshaalee bahaa kan akka torgii fi maxxansaa qdabalata. Ooftuu baxxee jabaan, ooftuu baxxee laafaa, fi ooftuu baxxee ifaduu akka meeshaalee naqaa fi bahaatti tajaajilu. Cimdaan kompitaraa gosa naqaa fi bahaa kan biraati.
Meeshaleen naqaa fi bahaa mataasaanitiin kompitara xaxa dha, kan KHG fi kuufannoo mataasaani qaban. Kutaan saxatoo hujeessu, kompitara xixiqqoo shantamaa fi sanaa ol, kan shallaga saxatoo 3D (3D graphics) agarsiisuuf barbaachisu hojjatu, qabaachuu danda'a. Kompitarri minjaala'aa kan ammayyaa kompitaroota xixiqqoo baayyee, kan KHG hojii naqaa fi bahaa raawwachuuf gargaaran, qabaachuu danda'a.
Hojii Baayyee Hojjachuu/maltiitaaskiingi[edit | Lakkaddaa gulaali]
Kompitarri akka waan sagantaa guddaa kan kuufannoosaa isa guddaa keessatti kuufamee jiru raawwatuutti ilaallamuu danda'a, sirnoota tokko tokko keessatti waan kompitarri sagantaa baayyee wal bukkeetti raawwachaa jiru fakkeessun barbaachisaa dha. Kunis waan maltiitaaskiingi jedhamuun hojjatama, kana jechuun kompitarri sagantaa tokkorraa gara sagantaa biraatti darbuun dabareedhan hundumaa raawwata.
Tooftan kuni ittiin raawwatamu tokko asattoo addayaa kan gufii (interrupt) jedhaniini, kunis kompitarri yeroo yeroodhaan ajaja amma irra jiru raawwachuu akka dhaabu godhee gara hojii biraa hojjachuutti dabarsa. Gufii (interrupt) dura eessa akka turee yaadachuudhaan, kompitarri boodarra hojii sanatti deebi'uu danda'a. Yoo sagantaa baayyeen erga takkaa raawwatamaa jiraate, maddi gufii (interrupt) sekendii tokko keessatti gufii dhibba baayyee uuma, yeroo kana hundumaa sagantaan raawwatamaa jiru akka jijjiiramu godha. Kompitaroonni ammayyaa ajaja baayyee kan namni yaaduu ol waan raawwachuu danda'aniif, si'a tokkotti sagantaan tokko qofti kan raawwatamu ta'uyyuu, sagantaa baayyen erga takkaa kan raawwatamaa jiru fakkaachuu danda'a. Tooftaan maltiitaaskiingi kun yeroo tokko tokko "yeroo-qooddachuu" (time-sharing) jedhama, kunis sababa sagantaan tokko tokkoonsaayyuu yeroon itti raawwatamu kennamuufi.
Gatiin kompitaraa bushoo odoo hin ta'in dura, faayidaan hojii baayyee hojjachuu (multitasking) namoonni baayyeen kompitara tokko hiratanii (share) itti fayyadamuu akka danda'anifi ture.
Yoo ilaalan, maltiitaaskiingin kompitarri hojii tokkorraa gara hojii biraatti ce'uf safisasaa akka hirrisu godha fakkaata, kunis baayyina sagantaa raawwatamaa jiru wajjin wal-gita, garuu sagantaan kompitaraa hedduun yeroo isaanii dheeraa meeshaalee naqaa/bahaa kan saffisni isaanii xiqqaa ta'e eegutti fixu. Yoo sagantaan fayyadamaan akka hantuuttee cuqaasu ykn furtuu gabatee furtuurraa akka gadi dhiibu eega jiraate, amma wanti inni eeguf raawwatutti dabaree KHG hin fudhatu. Kunimmoo sagantaan kaan akka rawwataman gochuun saffisni odoo guddaa gadi hin bu'in hojjachuu dandeessisa.
Multiprocessing[edit | Lakkaddaa gulaali]
Kompitaroonni tokko tokko hojii isaanii KHG baayyeetti akkaa qoqqoodan godhamaniit saxaxaman, tooftaan kun duraan maashinoota gurguddaa fi humna-qabeessa kan akka suupperkompitara, meeyinfireemii fi sarvaarii keessatti hojiirra oola ture. KM fi koyaan (laptop) pirooseserii baayyee fi koorii baayyee qaban yeroo ammaa kana baayyinaan jiru, kanaafis yeroodhaa gara yerootti baayyinaan gabaa-gadaanaa keessa seenaa jiru.
Suupperkompitaroonni addatti ijaarrii garmalee addaa fi kan ijaarri sagantaa-kuufamee irraa adda ta'e qabu. Suupperkompitarri yeroo baayyee KHG kumatti lakka'amu of keessa qaba, wal-qunnamsiisa saffisa olaanaa qabu, fi haardiweerii shallagaa addayaa qaba. Saxaxni kun hojii addayaa qofaaf hojiirra oola, sababiinsaas qabeenya jiru kana yeroo tokkotti itti fayyadamuuf, qindoomina sagantaa olaanaan waan barbaachisuu fi. Suupperkompitaroonni kan baayyinaan hojiirra oolan fakkeessoo olaanadhaaf, saxatoo hojjachuuf, fi hojii icciteenyaa hojjachuufi, akkasumas hojii kan biraa kan "embarrassingly parallel" jedhamuu fi.
Cimdaa fi Interneetii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Kompitaroonni odeeffannoo iddoo gara garaa jiru qindeessuuf bara 1950n jalqabee tajaajilaa turan. SAGE, kan waraana USA hojjatame, sirna jalqabaa tajaajila kanaaf ooledha, kunis sirna tajaajila-addayaaf oolan kan daldalaaf oomishame kan akka Sabre fa baayyeen akka uummamaniif karaa bane.
Bara 1970n keessa, injineroonni kompitaraa kan dhaabbata qorannoo adda addaa kan USA keessa jiru keessa hojjatan kompitaroota isaanii telekominikeeshin teknooloojiitti fayyadamuun walitti qabsiisuu jalqaban. Qorannoo kanaaf ARPA (amma DARPA)tu fandii dhiyeessa, fi cimdaan kompitaraa kanarraa uummame ARPANET jedhama. Teknooloojiin ARPANET uummuu dandeessise baballachaa fi fooyya'aa deeme.
Yeroo booda, cimdaan kompitaraa dhaabbata barnootaa fi waraanaa keessaa bahee gara kaanittis baballate, maqaa interneetii jedhus argate. Dhufaatin cimdaa ummama fi daangaa kompitaraa irra deebi'anii hiikuu dirqama taasise. Sirni dalagaa kompitaraa fi mosaajjin fayyadamaa dandeettii odeeffannoo kana karaa cimdaa kompitaraati kennuu fi fudhachuu danda'u of keessatti qabatanii hojjatamuu jalqaban. Kara cimdaa, kompitaroonni meeshaalee moggaa (fkn maxxansaa), odeeffanoo kuufame, fi kkf dabalataan kompitra biraarra fudhachuu/hirmaachuu jalqaban. Jalqabarratti, tajaajilla akkasii kana namoota iddowwan teknooloojii olaanaa keessa hojjatan qofatu argata, garuu baballinni tajaajila akka imeelii fi World Wide Web kan bara 1990n keessaa fi kalaqamuun teknooloojii cimdaa kan bushaa, fi saffisaa ta'an kan akka Ethernet fi ADSL cimdaan kompitaraa bakka hunda akka jiraatu godhe. Dhugumaan, lakkoofsi kompitaroota cimdaa'anii baayyee guddachaa jira. Kompitaroonni matayyaa baayyeen Interneetiitti qabsiifamuun walqunnamtii fi odeeffannoo fudhachuuf tajaajilu. Cimdaan wadaroo malee, yeroo baayyee cimdaa bilbila mobaayilii fayyadmuun, cimdaan bakka baayyee akka jiraatuu godhe, meeshaalee shallagaa socho'an biratillee.
Gosoota Ijaarrii Kompitaraa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Ijaarrii kompitaraa akaakuu baayyetu jira:
- kompitara quwaantamii ykn kompitara keemikaalaa
- Pirooseserii iskalarii ykn Pirooseserii Vekterii
- Non-Uniform Memory Access (NUMA) computers
- Maashinii rejisterii ykn maashinii istaakii
- Ijaarrii Harvaardii ykn ijaarrii Voon Niwumaan
- Ijaarrii Selulaarii
Maashinoota armaan olii hunda keessaa, kompitarri quwaantamii abdii guddaa qaba, seenaa kompitaraas jijjiiruu akka danda'u abdatama.
Loojik geetonni, kompitaroota armaan olitti tarreeffaman, kan dijitaalaas ta'u kan anaaloogii, hunda keessa ni jiru.
Dandeettiin kompitarri ajaja kuusuu fi tarree ajajootaa kan sagantaa jedhamu raawwachuu irratti qabu, kompitarri hunda galeessa akka ta'u godha, wantoota akka kaalkuleeterii irraas adda isa baasa. Kompitarri akaakun tokko, kan kompitarri biraa kamiyyuu hojjatu hunda ni hojjata. Akaakun kompitaraa kamiyyuu(neetbuuk, suupperkompitara, selulaar otomeeshin, kkf) hojii shallaggaa wal fakkaatu hojjata, yeroo fi kuusaa yoo kennameef.
Mataduree Dabalataa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Qareessa Namtolchee[edit | Lakkaddaa gulaali]
Kompitarri rakkoo tokko akkuma saganteeffametti odoo xiqoollee irraa hin dabin fura, kanas waa'ee karaa qaxxaamuraa ittiin furan, furmaata gara biraa, saffisa ittiin furan, ykn dogogora sagantaallee odoo ilaalcha keessa hin galchin kana raawwata. Kompitaroonni baratanii fi waan tokkotti baraa deeman damee saayinsii kompitaraa haaraa kan qareessa namtolchee (artificial inteliigence) fi barachuu maashinii (machine learning) jala gala.
Haardiweerii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Jechi haardiweerii jedhu kutaa kompitaraa kan qaqqabamuu danda'u hunda agarsiisa. Sarkiyuutonni, torgii/agarsiisaa, humna dhiyeessituu, keebilii, kiyiboordii, maxxansaa, fi hantuutteen isaan kun hundi haardiweeri dha.
Seenaa Haardiweerii Kompitaraa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Mataduree Kan Biraa Kan Haardiweerii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Mosajjii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Mosajjiin qaama kompitaraa kan fiizikaala hin qabne kan akka sagantaa, daaataa, aaloo, fi kkf agarsiisu. Yeroo mosajjiin haardiweerii keessatti kuufame, kan salphaatti jijjiiruun hin danda'amne yoo ta'e (akka BIOS ROM), yeroo tokko tokko fiirmiweerii jedhama.
Afaanota Kompitaraa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Afaan saganteessaa kumaa olitti lakkaawwamutu jira - kaan kan hojii hundumaaf tajaajilan, kaan ammoo hojii addayaa qofaaf kan tajaajilan.
Kaamayaa fi Dhaabbataa Kompitara Wajjin Walqabatu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Akkuma fayyadamni kompitaraa ummata keessatti babballachaa deeme, kaamayaan kompitara wajjin walqabatu dabalaa deeme.
Kompitaroonni waliin hojjachuu fi odeeffannoo wal jijjiiruu danda'uu waan qabaniif, dhaabbanni walteessaa baayyeen akka ummamuuf karaa bane, kunis dhaabbata, hawaasa, fi gumii adda addaa of keessatti qabatu yoo ta'u kan seeran dhaabbate ykn kan ofumaa dhaabbate ta'uu danda'a.
Wabii[edit | Lakkaddaa gulaali]
- "Approximate Desktop & Notebook Power Usage". University of Pennsylvania. Retrieved 20 June 2009.
- "Intel Core2 Duo Mobile Processor: Features". Intel Corporation. Retrieved 20 June 2009.
- computer, n.. Oxford English Dictionary (2 ed.). Oxford University Press. 1989. Retrieved 10 April 2009.
- Halacy, Daniel Stephen (1970). Charles Babbage, Father of the Computer. Crowell-Collier Press. ISBN 0-02-741370-5.
- "Babbage". Online stuff. Science Museum. 2007-01-19. Retrieved 2012-08-01.
- "Let's build Babbage's ultimate mechanical computer". opinion. New Scientist. 23 December 2010. Retrieved 2012-08-01.
- "The Modern History of Computing". Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- Ray Girvan, "The revealed grace of the mechanism: computing after Babbage",Scientific Computing World, May/June 2003
- Proceedings of the London Mathematical Society
- Letter by Stanley Frankel to Brian Randell, 1972, quoted in Jack Copeland (2004) The Essential Turing, p22.


c: text/html

text:
Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaatti
Abbaa Taayitaa Daandiiwwan Oromiyaa
Abbaan Taayitaa Daandiiwwan Oromiyaa Labsii lakk. 163/2003 baheen Oromiyaa keessatti qaama daandii abbummaadhaan bulchuu fi hojjechiisuu, daandii magaalotaa dabalatee akka babal’atuuf ittigaafatamummaa fudhatee hojii isaa gaggeessaa jira.
ATDOn manneen hojii mootummaa iyyummaa maqsuuf ergamni guddaan kennameef keessaa isa tokko. Naannicha keessatti misooma daandii karoorsuu, qorachisuu hojjachiisuu, fi bulchuuf itti-gaafatamummaan kan kennameef yoo ta’u, sekteroota caasaa ofii hanga aanaatti diriirfatan keessaa isa tokko.
Guddina diinagdee biyya keenyatti galmaayaa jiru itti fufsiisuu fi fayyadamummaa hawaasaa magaalaa-baadiyyaatti mirkaneessuuf jecha mootummaan. Karoora Guddinaa fi Tiraanisfoormeeshinii qopheessee galma gahiinsa isaatiif carraaqqiin ol’aanaan taasifamaa jira. Karoora Guddinaa fi Tiraanisfoormeeshinii qabame keessattis bu’uraalee misoomaatiif xiyyeeffannoo ol’aanaan kennameefii kallattii hundaan hojjatamaa jira.
Karoora Guddinaa fi Tiraanisfoormeeshinii keessatti bu’uraalee misoomaa xiyyeeffannoo ol’aanaan kennameef keessatti qoodni daandii dursaan kan ka’uu dha.Karoora Guddinaa fi Tiraansifoormeeshiniitiin waggoottan shanan (2003_2007) keessati akka biyyaatti daandii baadiyyaa K.M kuma 71 ol hojjachuuf karoorri qabamee keessaa daandiin K.M kuma 42 ,598 naannoo Oromiyaa keessatti kan ijaaramuu dha.Karoora kanaan daandiilee magaalaa-baadiyyaa, naannoo tokko naannoo biraa, akkasumas biyya keenya biyyoota ollaa waliin walqunnamsiisan babal’isuun xiyyeeffannoo kan argatee dha.
Akkaataa sagantichaatti hojiin kun teeknoolojii caalmaa humna nama fi teeknoolojii walmakaan akka raawwatu ifaan kaawwame jira.Ulaagaalee daandiiwwan SWGDB tiin ijaaraman ittiin filataman/dursa ittiin argatanis ifaan ta’e jira.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dhimmotii Afrikaaf aangawaa sadarkaa olaanaa kan AmerikaA ka ta’an DonAald Yaamamato Dilbata kaleessaa Asmaraa seenuu isaanii ministriin dantaa alaa Amerikaa beeksisee jira.
Yaamaamotoon torban tokkoof biyyoota Afrikaa gama bahaa sadii daw’achuuf jiru.Dhimmootii Afrikaaf itti aanaa ministeeraa ka ta’an aangawaan kun guyyaa sadiif dawannaa hojii Ertraa keessatti gaggeessaniin aangawoota Ertraa waliin dubbachuuf, hawaasa Diploomaatootaa wajjin wal arguuf akkasumas hojjattoota embaasii Amerikaa kanneen Asmaraa keessa jiran daw’achuuf ka jiran ta’u ministriin dantaa alaa Amerikaa ibsee jira.
Sana booda jila Amerikaa hogganuun Ebla 24 fi 25 gara Jabuutiitti dhaquun dhimma siyaasaa, dinagdee, gargaarsaa fi wal ta’iinsa nageenyaa irratti mari’atu.
Ambaasaaddar Yaamamooton dhuma irratti Ebla 26 Itiyoohpiyaatti goranii aangawoota sadarkaa olaanaa wajjiin fedhii fi yaaddoo waliin qaban irratti mari’atu.


text:
Macaafni Qulqulluun waa’ee wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuu maal jedhaa?
Gaaffii: Macaafni Qulqulluun waa’ee wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuu maal jedhaa? Wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuu cubbuudhaa?
Deebii: Macaafni Qulquluun irra deddeebi’uudhaan wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuu cubbuu akka ta’e nutti hima (Seera Uumamaa 19:1-13; Seera Leewotaa 18:22; Roomaa 1:26-27; 1 Qorontoos 6:9). Roomaa 1:26-27 wal-qunnamtiin saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuu bu’aa ganuutii fi Waaqayyoof ajajamuu diduu akka ta’e jabeessee ni barsiisa. Namoonni amanuu dhiisuudhaa fi cubbuudhaan yeroo itti fufan, Waaqayyoon malee jireenyi abdii kan hin qabnee fi bu’aa kan hin qabne ta’uu isaa jara agarsiisuudhaaf akka cubbuu gadhee fi hamaa hojjetan illee “caalchisee isaanii kenna”. 1 Qorontoos 6:9 namoonni walqunnamtii saalaa seeraan alaa hojjetann akka mootummaa Waaqayyoo h in seenne dubbata.
Waaqayyo nama akka wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuu hawwuudhaaf isa hin uumne. Macaafni Qulqulluun namoonni sababa cubbuu irraa kan ka’e wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuu akka hojjetan akka ta’an nutti hima (Roomaa 1:24-27) xumura irratti sababa filannoo mataa isaanii. Namni tokko wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuuf kan dafee qalbiin isaa booji’amu ta’ee dhalachuu danda’a, akkuma namooni tokko jeequmsaaf yookiin fedhii cubbuu gara birraa dhalatan. Yoo namni tokko aarii/dheekkamsaf kan dafee qalbiin isaa booji’amu ta’ee dhalate, inni sun akka inni gara fedhii sanaatti ofii isaa kennu sirrii taasiisuu danda’aa? Dhugumaan miti. Wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuufis dhugaan isaa akkuma kana.
Haa ta’u malee, Macaafni Qulqulluun wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuu cubbuu kanneen biroo irraa akka “guddaatti” isa hin ibsu. Cubbuun hundinuu Waaqayyoon kan gammachiisu miti. wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuu waantota 1Qorontoos 6:9-10 keessatti tarreeffaman keessaa isa tokko dha inni nama tokko Mootummaa Waaqayyoo irraa isa ittisuu danda’a. Akkaata Macaafa Qulqulluutti, araarri Waaqayyoo akkuma cubbuu kan akka waaqolii tolfamuu waaqessuu, ejjaa, ajjeechaa, hannaa fi kan kana fakkaataniif akka argamu wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuufis qophaa’aa dha. Waaqayyo dabalees warra Yesus Kiristoos akka fayyisaa dhuunfaa isaaniitti amananiif cubbuu irratti moo’icha akka kennu waadaa galeera, wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuus dabalatee (1 Qorontoos 6:11; 2 Qorontoos 5:17; Filiiphiisiyuus 4:13).
English
Macaafni Qulqulluun waa’ee wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuu maal jedhaa? Wal-qunnamtii saala gosa tokkicha gidduutti taasifamuu cubbuudhaa?


text:
Shaneen Gumii Adda Bilisummaa Oromoo walgahii dhaabbataa 2ffaa kan Kora Sabaa 4ffaa boodaa Waxabajjii 09 – 19, 2018 geggeeffatee milkii fi injifannoodhaan xumurate. Shaneen Gumii Walgahii isaa kanaan Gabaasa Waajjira Hayyu-Duree fi kan Dameelee dhaggeeffatee gilgaaluutti dabalee marii dhimmoota Imaammataa (Policy Consultation Conference) kan jal-bultii Walgahii Shanee Gumii kanatti Hayyoota Oromoo fi Hoogganoota ABO gidduutti geggeeffame irrattis mari’atee murtii barbaachisu dabarse. Itti aansuudhaanis haala Ummata Oromoo fi kan Qabsoo Bilisummaa Oromoo, haala yeroo ammaa kan sirna Impaayera Itoophiyaa, akkasumas, haala naannoo keenyaa fi kan idil-addunyaa irratti xiinxalaa fi marii bal’aa fi bilchaataa geggeessee ibsa ejjennoo armaan gadii baasuudhaan walgahii isaa goolabe.
Ummata Oromoo fi Qabsoo Bilisummaa Oromoo Ilaalchisee
Ummatni Oromoo Bilisummaa afaan qawweetiin sarbame deebisee gonfachuudhaan biyya isaa Oromiyaa irratti mirga Sabummaa isaa guutuutti kabajsiifatee jiraachuuf qabsoo Bilisummaa barootaaf geggeessaa ture, har’as geggeessaa jira. Qabsoo haqaa Bilisummaaf geggeessu kanaanis injifannoolee gurguddoo yeroo irraa gara yerootti galmeessaa jira. Waraanni Bilisummaa Oromoo, Qeerroon Bilisummaa Oromoo, miseensotnii fi deggertootni Adda Bilisummaa Oromoo kan biyya keessaa fi alaa, dabreetis Ummatni bal’aan Oromoo waliigalatti qabsoon hadhaawaan, wareegama lubbuu, hir’ina qaamaa, hidhaa baroota dheeraa fi…kkf itti baasaa murannoo fi cichoomina ol’aanaadhaan walitti fufiinsaan geggeessan diina raasee, hidhamtoota siyaasaa kumoota hedduutti lakkaawaman manneen hidhaa Itoophiyaa irraa akka gadi lakkifaman mootummaa EPRDF dirqisiisee jira. Haa tahu malee roorroon sirna Impaayera Itoophiyaatiin Ummata keenya irratti diriiree jiru, caasaan humna ittisaa, tikaa fi saamicha dinagdee har’as akkuma itti fufetti jira.
Kana hubachuudhaan Qabsoo Bilisummaa Oromoo sadarkaa har’a dhaqqabe irraa fuul-duratti furgaasuudhaan guyyaa Bilisummaa Ummata keenyaa dhiheessuuf jecha Sochii WBO fi Qeerroo daran jabeessuutti dabalee hojiin qabsoo kan fuula hundaa dacha dachaadhaan akka finiinu taasisuuf murannoo ol’aanaadhaan akka irratti hojjetamu Shaneen Gumii murteesse.
Mootummaa Itoophiyaa Ilaalchisee
Mootummaan EPRDF caasaa humna waraanaa fi tikaa dantaa ofiif ijaarratetti dabalee waahiloota isaa kan Bulchiinsa Mootummaa Naannoolee adda addaa keessaa hiriirfatetti dhimma bahuudhaan bara aangoo isaa hunda Ummatoota Impaayera Itoophiyaa hunda akka waliigalaatti, addatti ammoo Ummata Oromoo irratti miidhaa dorgomaa hin qabne raaw’achaa jiraate. Roorroon ulfaataan kun qabsoo hadhaawaa wareegama qaqqaalii gaafateen dura dhaabbatamee humni EPRDF dadhabsiifamaa fi jilbeenfachiifamaa dhufe.
Haala kana irraa muddama keessa kan gale paartiin Itoophiyaa bulchu EPRDF dhiheenya kana maqaa haaromsa jedhuun waan jijjiirama argamsiisaa jiru of fakkeessee abdii hin dhugoomne Ummatatti bulchuuf olola dogoggorsaa fi afanfaajjeeysaa bal’inaan oofaa jira. Kan Paartiin kun hojiidhaan lafa irratti gochaa jiru garuu hoogganootaa fi qondaalota isaa kan waggoota 27 dabraniif harki isaanii dhiiga Ummatootaan faalame garii isaanii badhaasaa fi faaruudhaan dirqama irraa boqochiisaa garii isaanii ammoo aangoo dabalataa muuduu fi barcuma aangoo irratti akka wal jijjiiran taasisuu dha.
Adeemsi akkanaa tarkaanfii gara jijjiiramaatti geessu osoo hin taane EPRDF umrii aangoo isaa dheereffachuudhaan miidhaa waggoota 27 dabraniif Ummatoota irraan gahaa ture ammas itti fufsiisuuf haala mijeeffachaa jiraachuu isaa qofa kan mul’isu tahuun hundaan hubatamuu qaba.
Rakkoon Siyaasaa Dinagdee fi Hawaasummaa kan waggoota 27 dabraniif Ummatoota Impaayera Itoophiyaa gidirsuutti jiru maddi isaa Kaayyoo fi Imaammata farra dimokiraasii fi farra Bilisummaa Ummatootaa kan paartiin EPRDF irratti bu’uureffame dha. Waan taheef hanga caasaan waraanaa, tikaa, dinagdee fi kan bulchiinsaa EPRDF akka isa qofaaf tolutti diriirfate sun qabsoo ummatootaan jijjiiramee Ummatootni Bilisummaadhaan mootummaa isaaniif tahu filatanii ittiin buluuf haalli dandeessisu uumamutti sirnaa fi caasaa mootummaa kanaa keessatti jijjiiramni Ummatoota fayyadu argamuu hin danda’u.
Kanaafuu Ummatni keenya qabsoo isaa kan jijjiirama bu’uuraa argamsiisuudhaaf hanga har’aatti wareegama qaalii itti baasee sadarkaa kanaan gahe cimsee itti fufuudhaan galmaan gahuuf jabaatee sossohuu qaba.
Ilmaan Oromoo Manneen Hidhaa Itoophiyaa Irraa Hiikaman Ilaalchisee
Wareegama Ummatni keenya akka waliigalaatti fi addatti ammoo, Qeerroon Bilisummaa Oromoo, miseensotni Adda Bilisummaa Oromoo, Dhaabotni saboota cunqurfamoo biroo walitti fufiinsaan baasaniin sab-boontotni ilmaan Oromoo maqaa ABO fi waliigala maqaa Qabsoo Bilisummaa Oromootiin baroota dheeraaf manneen hidhaa mootummaa EPRDF keessatti gidirfamaa turanii fi ilmaan saboota cunqurfamoo biroo kanneen kumoota hedduutti lakkaawaman dhiheenya kana manneen hidhaa gara garaa keessaa gadi lakkifamuu fi ammas kan manneen hidhaatti hafan hedduun jiraachuun ni hubatama.
Gootowwan Sab-boontotni ilmaan Oromoo Bilisummaa Saba keessaniif jecha yakka tokkoon maleetti dabaan hidhamtanii gidiraa dhala namaaf hin malle argaa turtan kan gariin keessan hir’ina qaamaa fi dhibee sammuu ulfaataaf saaxilamtan manneen hidhaa irraa lubbuudhaan bahuu keessaniif Baga gammaddan ! Baga gammadne ! jechaa, wareegamni baastan hedduu ulfaataa fi suukanneessaa tahus Qabsoon Bilisummaa Oromoo isin itti miidhamtan lalisee dagaagee hordoftoota miliyoonotaan horatee Ummatni keessan jal-bultii Bilisummaa gahee arguun keessan gammachiisaa fi kan itti obsitan taha jennee abdanna.
Haa tahu malee hanga namootnii fi qaamotni dabaan isin hidhanii gidiraa kana hunda isin irraan gahan seera duratti dhihaatanii murtii isaaniif malu hin argatinitti fi hanga miidhama isin irra gahe kanaaf beenyaan malu isiniif hin kennaminitti haqa argattanii jirtu jechuun gonkumaa kan hin danda’amne tahuu Shaneen Gumii gadi jabeessee hubachiisa.
Itti dabalees kanneen har’a illee manneen hidhaa EPRDF keessatti hafanii gidiraa sana dhandhamaa jiranii fi kanneen achi buuteen isaanii wallaalamee jiru hundi haal-duree tokko malee hatattamaan akka gadi lakkifamanii fi haalli isaanii Ummataaf ifa taasifamu Shaneen Gumii cimsee gaafata.
Ummatni keenyas gama isaatiin gootowwan ilmaan isaa kanneen bilisummaa isa gonfachiisuuf jecha miidhaan ulfaataan irra gahaa ture kanneen jaalalaa fi kabaja isaaniif maluun qabaa godheefii hamilee isaanii jajjabeessuu fi dirmachuu isaaniif feesisu hundaas akka taasisuuf Shaneen Gumii jabeessee dhaama.
Lola EPRDF Ummatoota Gidduutti Babal’isaa Jiru Laalchisee
Lafa Oromoo gama hundaan cicciranii alagaaf qooduudhaan Oromiyaa hanga danda’an dhiphisuu fi demography Ummata Oromoos jijjiiruun waan EPRDF akka imaammataatti lafa kaawwatee karooraan irratti dalagaa yoona gahe dha. Akeeka EPRDF kana godhuuf keessaa guddaan tokko Qabsoo Bilisummaa Oromoo dadhabsiisuu dha. Imaammata EPRDF kanaan duulli shanyi-duguuggii hedduun Ummata Oromoo irratti geggeeffamee jira. Ilmaan Oromoo lakkoofsaan miliyoona tokko (1,000,000) caalan Oromummaa isaanii qofaan qe’ee fi jireenya isaanii irraa humnaan buqqaafamanii dirree irratti akka faca’an taasifameera.
Lolli Mootummaan Itoophiyaa (EPRDF) waahiloottan isaa Bulchiinsa Mootummoota Naannoo adda addaa keessa jiranii fi Dhaabota maqaa Sabootaan ijaaraman garii gargaarsifachuudhaan karaa Kaabaa, Bahaa, Kibba-Bahaa, Kibbaa fi Dhiha Oromiyaa irraan tahe jedhee Oromoo fi Ummatoota ollaa isaa walitti diruudhaan hanga har’aatti geggeessaa jiru imaammata dhaabbataa EPRDF kana irraa kan maddu dha.
Haaluma wal fakkaatuun bakkoota biroottis Ummatoota adda addaa gidduutti shiruma Paartii EPRDF kanaan lolli babal’ifamaa jira. Lolli EPRDF umrii aangoo isaa dheereffachuudhaaf Ummatoota gidduutti uumee babal’isaa jiru kun miidhaa ulfaataa har’a Ummatoota irraan gahaa jirutti dabalee hariiroo Ummatoota kanaa kan hegeree irrattis godaannisa laaftuutti hin fayyine kan uumaa jiru dha.
Waan taheef dhimmi kun dhimmoota jajjaboo Shaneen Gumii irratti mari’atee fi balaa gama kanaan Ummatoota gidduutti dhalachuu malu xiqqeessuu fi hanqisuufis ciminaan irratti hojjechuuf murteeesse keessaa isa tokko.
Tarsiimoo Qabsoo Bilisummaa Oromoo fi Rakkoo Siyaasaa Ummata Oromoo fi Impaayera Itoophiyaa gidduu jiru haasawaan (negotiation) furuu laalchisee
Addi Bilisummaa Oromoo Tarsiimoo Qabsoo Bilisummaa Oromoo kan ittiin masakamee qabsicha hoogganu oggaa filate haala qabatamaa siyaasni Impaayera Itoophiyaa irratti bu’uurfame kan mootummootni dhufaa-dabraan barcuma aangoo sana irratti wal jijjiiranis dhaalanii itti fufsiisaa turaniin dirqamee filmaata biraa dhabuudhaani. Ugguramuun Waldaa Maccaa fi Tuulamaa fi hidhaa fi ajjeechaan miseensota Waldichaa mudate kanaaf ragaa guddaa dha. Haalli sun har’as hin geeddaramne. Innis Minilik irraa eegalee humnootni aangootti dhufan hunduu afaan qawwee malee afaan nagaa/dadaa kan hin beekne tahuu isaanii ti.
Ummata Oromoo dabalatee Ummatootni Impaayera Itoophiyaa hundi har’as bulchiinsa afaan qawwee jala jiru. Waan taheef mootummaa afaan qawweetiin aangoo qabatee Bilisummaa Ummataa sarbe of irraa buqqisuudhaan Ummatni Bilisummaa gonfatee mootummaa isaaf tahu filatee akka ittiin bulu taasisuuf tarsiimoo Qabsoo Bilisummaa Oromoo kan Addi Bilisummaa Oromoo hordofu keessaa tokko kan tahe Qabsoon Hidhannoo har’as daandii filmaata biraa hin qabne dha.
Waan taheef warri aangoo fi dantaa dhuunfaa fi murna isaanii tikfachuu qofaaf humna waraanaa fi poolisaa qaban hundatti dhimma bahanii kaayyoo ofii galmaan gahachuuf Ummata nagaa ficcisiisaa Adda Bilisummaa Oromootiin “Qabsoon Hidhannoo faashina yeroon itti dabree dha.” jedhan, jechi isaanii ejjennoo isaanii kan faallaa dantaa Saba Oromoo irraa kan maddu malee haala qabatamaa lafa irra jiru kan hin ibsinee fi dhugaa kan of keessaa hin qabne akka tahe Ummatni keenya tolchee hubahcuu qaba.
Addi Bilisummaa Oromoo rakkoo siyaasaa Ummatni Oromoo mootummaa Itoophiyaa waliin qabu haasawaan (negotiation) furuuf wanneen guutamuu qaban kan ibsu imaammataa fi ejjennoo gama isaa ibsee mootummaa Itoophiyaaf yaamicha kan haaromse dhiheenyuma kana (jalqaba baatii Eblaa 2018) ture. Yaamicha isaa kanas miidiyaalee addunyaa adda addaa irratti ifa taasisee jira.
Mootummaan Itoophiyaa hanga har’aatti yaamicha kanaaf deebii sirnaa hin kennine. Yaamicha sana maddiitti dhiisuudhaan wal-tajjii adda addaa irratti afaaniin waa’ee rakkoo siyaasaa haasawaan furachuu odeessuun olola miidiyaa irraa tolfachuuf yoo tahe malee haasawa (negotiation) dhugaatiif qophii tahuu kan agarsiisu miti.
Ummatni keenya shira kana sirriitti itti dammaqee hubachuudhaan hanga furmaata karaa haasawaa (negotiation) argamsiisuuf haalli amansiisaan hin uumaminitti Tarsiimoo Qabsoo Bilisumma kan injifannoo hanga ammaatti argameef bu’uura tahee fi fuula duraafis injifannoo waaraa gonfachuuf isa dandeessisu Qabsoo Hidhannoo jabeeffachuu fi Irree fi Gaachana isaa kan tahe Waraana Bilisummaa Oromoo kunuunfachuun furtuu Bilisummaa isaa tahuu tolchee hubachuu qaba.
Tumsa Dhaabota Siyaasaa Oromoo Laalchisee
Galma gahiinsa Qabsoo Bilisummaa Oromoo shaffisiisuuf humna namaa, beekumsaa fi qabeenya Ummata keenyaa akka dantaa waloo Saba keenyaa tiksisiisuu danda’utti walitti fiduudhaan qabsoo Ummata keenyaa daran humneessuun Imaammata dhaabbataa Adda Bilisummaa Oromoo ti. Waan taheef Dhaabota Siyaasaa Oromoo kan dantaa Saba Oromoo kabajsiisuu irratti waliin hojjennee guyyaa Bilisummaa Ummata keenyaa dhiheessuu dandeenyu hunda waliin wal tumsinee hojjechuun yoomuu caalaa yeroo ammaa barbaachisaa tahuu Addi Bilisummaa Oromoo ni amana. Kana dhugoomsuufis jabinaan hojjeta.
Dhaabotni siyaasaa Oromoo kanneen ammaan dura waliigaltee uummannee sossohaa turre waliigaltee keenya diiguudhaan haalli dhiheenya kana itti sossohaa jiran dantaa waloo Ummata keenyaa tiksisiisuuf kan hin gargaarre tahuun hubatamee adeemsi dogoggoraa kun akka sirratuuf Dhaabotni dhimmi kun isaan ilaalu akka dhaabbatanii of ilaalanii fi Ummatni keenyas qooda isaa akka bahatu Shaneen Gumii hubachiisa.
Tumsa Ummatootaa Bilisummaa fi Dimokiraasiif (PAFD) Ilaalchisee
Tumsi Ummatootaa Bilisummaa fi Dimokrasiif (PAFD) erga ijaaramee kaasee rakkina siyaasaa Itoophiyaa furmaata siyaasaa itti gochuuf hojii bal’aa hojjatee jira. Yaada bal’aa kan dhugaatti furmaata siyaasaa ta’uu danda’u kallattii masakaa (Road Map) akeekee furmaata kanaa fi mul’ata isaatis walgahii London kan Gurraandhala 2018 geggeeffamee milkiin xumurame irratti ifa taasise. Walgahiin London sun hirmannaa bal’aa dhaabota hedduu kan hammate, beektotni, dippilomaatotni fi Miseensotni mana Maree Awuroppaa kan keessatti hirmaatan ture. Kallattiin Masakaa (Road Map) kun caalaatti bal’atee dhaabota hedduu mariisisuu fi hirmaachisuudhaan gara Sirnaa fi Mootummaa Cehumsaa hunda hammataatti (All Inclusive Transitional Arrangment) akka nu geessuuf irratti hojjatamaa jira. Furmaata maayyii fi dhuga-qabeessa, akkasumas, hunda hirmaachisaa kana gabbifatuudhaan rakkina siyaasaa fi nageenyaa amma jiruuf akka lamuu itti nu hin deebifnetti furmaata argamsiisuuf hundi akka tumsu Shaneen Gumii yaamicha isaa dabarsa. ABO tattaaffii TUBD (PAFD) godhaa jiruu fi milkaawina isaatiif gahee isaa humna guutuudhaan kenna.
Dhaabota Siyaasaa Itoophiyaa Hundaaf
Rakkoon siyaasaa, dinagdee fi hawaasummaa Impaayera Itoophiyaatti furmaata waaraa gochuuf humnootni siyaasaa fi qaamotni dhimmi ilaalu hundi kan keessatti hirmaatan haalli yeroo cehumsaa (All Inclusive Process) uumamuun gaaffii yeroo tahuu ABOn ni amana. Humnootni siyaasaa hundi yaada isaanii Bilisummaa guutuudhaan Ummataaf dhiheessanii Ummatootni hundi dhiibbaa tokkoon maleetti waa’ee hegeree isaanii irratti murteessuu gaafa danda’an qofa furmaatni waaraan dhufuu danda’a.
Addi Bilisummaa Oromoo gama isaatiin deemsi Ceehumsaa hunda hammataa tahe akka milkaawu waahiloota isaa miseensota TUBD/PAFD waliin irratti hojjataa jira. Gartuuleen kaan kallattii masakaa (road map) fakkaataa qaban akka jiranis ABO ni hubata. Gartuuleen akkasii fi humnootiin dimokrasii fi bilsummaaf hojjataa jiran hundi adeemsa kana milkeessuuf akka hojjatanii fi achi keessattis gahee isaanii akka kennan dhaabota hundaa fi humnoota hundaaf waamicha isaa dabarsa. Akkasumas hawaasni fi mootummootni idil-addunyaa hundi kana akka deeggaran waamicha keenya gadi jabeessinee dabarsinaaf.
Yaamicha Ummata Bal’aa Oromoof
Ummatni keenya biyya keessaa fi alattis dammaqiinsaa fi of kenniinsa guddaadhaan Qabsoo Bilisummaa isaa cinaa dhaabbatee qoodni hanga har’aatti kennaa jiru kan dinqisiifamu dha. Qabsoo hadhaawaa wareegama ulfaataa itti baasneen har’a kan yeroo kamuu caalaa Bilisummaa keenyatti dhihaannee jirra. Haa tahu malee injifannoo fi bu’aa Ummatni keenya wareegama qaaliidhaan argachaa jiru saammatanii gara dabarsuudhaan akeeka siyaasaa ofiif oolfachuuf kanneen wixxifatan heddummaachaa dhufuun dagatamuu hin qabu.
Waan taheef, haalli har’a keessa jirru deggersaa fi hirmaannaa qabsoo keenyaaf taasisnu dacha dachaan akka daballuu fi dammaqiinsa ol’aanaadhaan akka tarkaanfannu kan gaafatu dha. Ummatni keenya kan biyya keessaa fi alaas haala deemaa jiru kana sirriitti hubatee firii wareegama ilmaan isaa daldaltoota siyaasaa irraa tikfatee galii isaa shaffisaan dhaqqabuuf qooda isaa gahummaadhaan akka bahatu Shaneen Gumii yaamicha isaa haaromsa.
Miseensotaa fi Deggertoota Adda Bilisummaa Oromoof
Qabsoo haqaa Ummatni keenya Bilisummaa isaa gonfachuuf barootaaf gaggeessaa yoona gahe keessatti qoodni miseensota Adda Bilisummaa Oromoo ol’aanaa dha. Obsa, murannoo fi cichoomina, akkasumas, of kenniinsaa fi amanamummaa Kaayyoo miseensota Adda Bilisummaa Oromoo fi deggersa sab-boontota Oromootu injifannoo har’a Qabsoon Bilisummaa Oromoo gonfachaa jiru kana hundaaf bu’uura tahe. Sadarkaa qabsoon keenya har’a irra geesse irraa itti fufsiisuudhaan galma keenya dhaqqabuuf har’as qoodni miseensotaa fi deggertoota ABO irraa eegamu guddaa dha. Karaan nu hafe gabaabaa dha. Caalaatti gabaabsachuun ammoo murannoo, dammaqiinsaa fi of kenniinsa keenya gaafata. Miseensotaa fi deggertootni Dhaaba keenyaa hundi kana hubachuudhaan qooda isaan irraa eegamu hunda akka bahatan Shaneen Gumii jabeessee dhaamsa dabarsa.
Gooticha Waraana Bilisummaa Oromoof
Irree fi Gaachana Ummata Oromoo kan taate Gootichi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) humna, qabeenyaa fi beekumsaan olitti lubbuu jijjiirraa hin qabne Bilisummaa Saba keetiif kennuudhaan qoodni ati Qabsoo Bilisummaa Oromoof gumaachaa turtee fi jirtu seenaa Saba Oromoo keessatti bara baraan iddoo ol’aanaa qabatee jiraata. Akkuma ati Irree fi Gaachana isaa taate, Ummatni Oromoos yeroo ammaa kan yeroo kamuu caalaatti dahoo fi golgaa siif tahuutti dabalee waan qabu hundaan si cinaa dhaabbachuuf murteeffachuu isaa hojiidhaan agarsiisaa jira. Wareegama hanga ammaatti baasteen seenaa boonsaa fi injifannoo gurguddaa hedduu galmeessitee jirta. Bilisummaa Ummata keetii mirkaneessuudhaan seenaa fi injifannoo kanaa olii galmeessuuf of qopheessitee murannoo fi dammaqiinsa ol’aanaadhaan akka sossootu Shaneen Gumii dhaammata.
Qeerroo Bilisummaa Oromoof
Qeerroon Bilisummaa Oromoo murannoo fi qaroomina iccitaawaa firaa fi diina ajaa’ibsiiseen of ijaartee sochootee seenaa boonsaan hojjette kan Ummata Oromootti kabajaa guddaa hore dha. Sochii fi wareegamni kee Addunyaa irratti dhageeytii fi mararfannoo argachuutti dabalee Qabsoo Bilisummaa Oromoo boqonnaa haaraa seensisee jira.
Haa tahu malee yeroo ammaa humnootni kaleessa jireenya kee haalaa, dhabama kee hawwaa fi jaarmayaa fi sochii kee dhabamsiisuuf humna qaban hundaan sitti duulanii hidhaa fi ajjeechaa suukanneessaa si irratti geggeessaa turanii fi har’a illee gochaa akkanaa irraa hin dhaabbatin injifannoo wareegama keetiin argametti abbaa of taasisuuf oggaa foolatan argaa jirta. Waan taheef shira akkanaa itti dammaqxee hoongessuudhaan wareegama hanga ammaa baastetti firii gochuuf dammaqiinsa cimaadhaan akka sossootu Shaneen Gumii siif dhaama.
Ilmaan Oromoo Sirna Mootummaa Itoophiyaa Tajaajilaniif
Dirqama jireenyaa fi haala adda addaatiin dhiibamtanii Raayyaa Ittisaa Itoophiyaa, Poolisa Federaalaa fi Poolisa Oromiyaa, akkasumas, caasaalee hojii mootummichaa kan gara garaa keessatti mootummaa EPRDF tajaajiluu irratti kan argamtan sab-boontotni ilmaan Oromoo dirqama lammummaa kan Qabsoon Bilisummaa Ummata keessanii yeroo ammaatti isin irraa barbaadu beekuudhaan bakka jirtan hundatti mata mataanis tahe wal gurmeessuudhaan haala isiniif danda’ame hundaan waan Bilisummaa Ummata keessanii dhugoomsuuf gargaaru irratti qooda gama keessanii bahachuudhaaf kan yeroo kamuu caalaatti qophii taatanii akka sochootan Shaneen Gumii gadi jabeessee yaamicha isiniif godha.
Sabaa fi sab-lammoota Impaayera Itoophiyaa Keessa Jiran Hundaaf
Akeekni Qabsoo Bilisummaa Oromoo galma gahuun Bilisummaa Oromoo mirkaneessuu qofaaf osoo hin taane Bilisummaa fi kabajamuu mirga Ummatoota Impaayera Itoophiyaa hundaaf, akkasumas, nagaa fi tasgabbii naannichaaf wabii tahuu akka danda’u Addi Bilisummaa Oromoo jabeessee amana. Shirri mootummaan EPRDF Ummatoota walitti buusuuf yeroo adda addaatti dalagu umrii aangoo EPRDF dheeressuu fi hidhaa, ajjeechaa fi saamicha qabeenyaa dabalatee dhiittaa mirga dhala namaa bifoota adda addaan Ummatoota irra gahu itti fufsiisuudhaan ala Ummata kamiinuu kan hin fayyadne tahuun hundaan hubatamuu qaba.
Waan taheef, Sabaa fi Sab-lammootni Impaayera Itoophiyaa keessa jiran hundi kana hubachuudhaan qabsoo haqaa Sabni Oromoo fi sabootni cunqurfamoon biroos Bilisummaa ofii gonfachuuf geggeessan waan danda’an hundaan akka tumsan Shaneen Gumii ABO yaamicha godha.
Mootummootaa fi Hawaasa Addunyaa Hundaaf
Mootummootni Ioophiyaa dhufaa-dabraan aangoo irratti wal jijjiiraa turan hundi farra dimokiraasii kan tahe sirna cunqursaa fi saaminsaa afaan qawweetiin ummatoota irratti diriirsuudhaan akka barbaadanitti ummata hidhaa, ajjeesaa, qabeenya isaa saamaa fi dachii isaa irraa buqqisanii hiyyummaa fi baqattummaaf saaxiluudhaan itti roorrisaa jiraatan. Paartiin EPRDF bara 1991 oggaa gara aangootti dhufu irraa eegalee maqaa dimokiraasiitiin kakatee, federaalizimii sobaa caasessuudhaan Mootummootaa fi Hawaasa Addunyaa irraa deggersa argachaa yoona gahe.
Addi Bilisummaa Oromoo eenyummaa EPRDF isa dhugaa Ummatoota, mootummootaa fi qaamota dhimmi ilaalu hunda hubachiisuu irraa yeroon itti of qusate hin jiru. Har’a qabsoo Ummatootni (keessattuu Ummatni Oromoo) wareegama qaalii itti baasuudhaan geggeessaniin eenyummaan EPRDF inni dhugaa hunda biratti saaxilamee jira. Dhiittaan mirga dhala namaa fi yakkootni adda addaa EPRDF waggoota 27 dabraniif Ummatoota irratti dalagaa bahe gocha shoororkeessummaa akka tahe kan Addi Bilisummaa Oromoo fi qaamotni gara garaa ibsaa turanitti dabalee yeroo ammaa Muummichi Ministeeraa Itoophiyaa Dr. Abiy Ahmed “Paarlaamaa” EPRDF dura dhaabbatee afaan isaatiin ragaa bahuu eegalee jira.
Sirnaa fi caasaan shoororkeessummaa EPRDF afaan qawweetiin Ummata irratti diriirfate har’as bakkuma jira. Mootummootni fi hawaasni Addunyaa mootummaa ganna 27 oliif shoororkeessummaa sadarkaa mootummaa (State Terrorism) geggeessaa bahee fi har’as caasaa fi sirni inni diriirfate bakkuma jiru kanaan jijjiiramni dhufuu danda’u akka hin jirre hubachuu qaban.
Addi Bilisummaa Oromoo Mootummootni fi hawaasni Addunyaa “Jijjiirama” EPRDF afaan qofaan lallabu amananii isa deggeruu irraa dhaabbatanii Ummatoota mirga isaanii kabajsiifachuuf qabsoo haqaa geggeessaa jiraniif akka tumsanii fi ceehumsi hunda hammataa tahe kan Addi Bilisummaa Oromoo Dhaabota miseensota TUBD/PAFD waliin irratti hojjechaa jiru akka milkaawuuf qooda gama isaanii akka bahatan Shaneen Gumii ABO yaamicha isaa haaromsa.
Carraa kanatti dhimma bahuudhaan murtiilee akka HR-128 kan manni marii mootummaa USA (US Congress) dhiheenya kana dabarsee fi tarkaanfiilee European Union yeroo adda addaatti fudhachaa jiru dinqisiifachaa tarkaanfiileen sirna dimokiraasii fi bilisummaa ummatootaa dhugoomsuuf gargaaran akkasii caalaatti jajjabeeffamanii akka itti fufuu qabanis Shaneen Gumii ABO gaafata.
Gadaan Gadaa Xumura Gabrummaa ti !
Injifannoo Ummata Oromoof !
Shanee Gumii ABO
Waxabajjii 20, 2018


text:
Liigiin mirga dhala namaa kan Gaanf Afrikaa (HRLHA) Dilbata darbee Amajjii 21 bara 2018 ibsa baasee jira. Kunis mootummaan Itiyoophiyaa namoota 528 eega hikee booda ture.
Namoota sababaa siyaasaan waggoota dheeraaf hidhaman akkasumas ituu himatii irratti hin dhiyaatiin dhoksaan ka’amanii jiran yaaadatamauu qaba jedha jaarmayaan kun.
Keessumaa kanneen bara 1991 kaasee haga ammaatti butamanii fudhatamuun haga ammaatti eessa buuteen isaanii hin beekamne yaadatamuu qabu jechuun yaadachisee qaamoonni dhimmi ilaaluu dhiibbaa akka godhan gaafata.
Gaaffii fi deebii Obbo Gaaromaa Waaqasaa waliin gaggefefame caqasaa.


text:
Keeniyaatti Manni Murtii Wajiir Lammilee Itiyoophiyaa 35 seeraan ala gara Keeniyaa seenani jedhe irratti hidhaa ji’a tokkoo yookaan adabbii qarshii Shiilingii Keeniyaa kuma Shantama irratti dabarseera.
[Taanzaaniyaan Godaantota Itiyoophiyaa 84 hidhaa waggaa 3’rratti murteessite]
Lammileen itiyoophiyaa kun jimaata darbe eeruu jiraattota naannoon to’annoo jela ka oolan yoo ta’u, walitti bu’iinsa daangaa Naannoo Oromiyaa fi ka naannoo Somaalee Itiyoophiyaa jiru baqa akka gara Keeniyaa dhufanis dhaddacha harra itti dhiyaataniif himaniiru.
Galmoo Daawit gabaasa isaa qopheesseera
[Lammiwwan Yeroo Ammaa Yemenitti Baqatan Keessaa 98% Oromoo Dha]


text:
Gorsa Fayyaa : DHUKKUBA JUUZAMII(Leprosy) – Dr.Nuredin Luke
Dhukkubni Juuzamii dhukkuba daddarbaa baakteriyaa Mycobacterium Leprea jedhamuun dhufudha. Dhukkuba kanaan wolqabatee hawaasa keenya keessa hubannoo ykn odeeffannoo sirrii hin tahin heddutu jira. Isaan keessa akka waan sanyiin daddarbuu fi abaarsa waaqaatiin dhufuu, akkasumas dhukkuba yaalamee fayyuu hin dandeenye fi nama cubbuu ykn sanyii badaa irraa dhalate irratti mul’ate godhamee laallamuu fa’atu jira. Kun hundi ammoo sirrii kan hin ta’iniifii dhukkubni kun kan baakteeriya daddarbaa ta’een dhufu ta’uun isaa habatamuu qaba.
Namoota baakteriyaa dhukkuba Juuzamii fiduuf saaxilaman keessaa muraasa isaanii qofatu dhukkuba kanaan hubamuu danda’a. Isaan parsantii 95 ta’an baakteeriyaa kanaaf saaxilamaniyyuu dhukkuba kanaan akka hin qabmneef sirni ittisa qaamaa keenya kan dhoorku ta’a jechuudha. Isaan parsantii shan ta’an kan dhukkuba kana horachuu danda’an ammoo:
* Isaan nama dhukkuba kana qabuun wojji hariiroo dhihoo woggaa dheeraa qabaatan
* Isaan sirni ittisa qaamaa isaanii sababa garagaraatiif dadhabaa ta’e. Fkn Isaan yaala qoricha kaanserii fudhatan
* Sababa ifa hin ta’iniif shamara caalaa dachaa hanga lamaatiin dhiira irratti hedduminnaan mul’ata.
* Dhukkubni Juuzaamii irra jireessaan biyyoota guddataa jiran keessatti mul’ata. Namoota magaalaa caalaa kan baadiya irratti, akkasumas isaan galii jireenya gadi aanaa fi nyaata madaalama hin arganne irratti isaan kaan caalaa mul’ata.
- Haalli baakteeriyaan kun nama tokko irraa kan biraatti dabaru un ammoo hariiroo wolitti dhihoo yeroo dheera qabaatan irraa hafuuraan gara sirna hargansuu nama kaanii seenuuni jedhamee amanama.
- Garuu waan gogaa irratti bahe sana tuttuquun qorannoo hedduu irratti daddarbuu dhukkuba kanaaf shoora guddaa akka hin taphanne mul’isa.
* Uffata wolii uffachuun, siree tokko fayyadamuun, wojjin nyaachuun, fi mana fincaanii tokkotti fayyadamuun dhukkubni kun nama isa qabu irraa gara nama kaanitti hin darbu.
Mallattoon dhukkuba kanaa maali?
* Dhukkubni Juuzamii irra jireessaan gogaafi narvii keenya kan miidhudha.
~ Mallatoon isaa ijoon: Gogaa keenya irratti iddoo muraasa daalachayee ykn xiqqoo addaatee mul’atudha. Iddoon kun ammoo miira dhukkubbi fi yoo tuttuqan mirri kan itti hin dhagahamne ta’uu isaa irraa kan ka’a mammada’uu kan danda’udha. Dabalataaniis iddoon sun miira hoo’aa kan addaan hin baasne ta’uu irraa kan ka’e haaluma salphaa ta’een gubachuu danda’a.
~ Kuun ammoo narviileen keenya tokko tokko ni gurguddatu akkasumas yoo tuttuqan dhukkubbii qabaatu; kana ammoo ogeeyyileen fayyaa kan adda baasan ta’a.
~ Namoota parsantii 50 ta’an irratti ammoo sochii ykn tattaafii sirni ittisa qaamaa keenya baakteriya kana balleesuuf godhu keessatti iddoon gogaa sun i’iita’uu, madaa’uu, waan akka kormommaa fi finnisaa fa’a funyaani fi gurra keenya irratti mul’achuu.
~ Turtii keessa lafeen harkaa fi lukaa nyaatamuun, akkasumas harki ykn lukti kenya madaa’ee miidhamuu irraan Kan ka’e qubbin harkaafii miilaa nyaatamuu danda’u.
Yaalli isaa hoo akkam?
* Yaalli isaa baay’inna mallatoo googaa irratti mul’atee fi narvii miidhame irratti hundaa’uun ji’a jaha ykn ji’a kudha lamaaf qoricha fudhatamu ta’a.
* Qoricha kanniin ammoo guyyaa digdamii saddet saddeetiin mana yaalaa san deema ilaalamaa kan fudhatamu ta’a.
* Yaala dhukkuba kanaa keessatti inni ijoon qoricha addaan kutuu dhabuudha. Qoricha yoo addaan kunne baakteriyaan sun qoricha kaana haala salphaa ta’een dandamachuu danda’a, kanaaf qoricha kannin (yoo ogeessi ajaje malee) gonkumaa addaan kutuun hin barbaachisu.
* Hubannoo gahaa hawaasa keenya keesaatti uumuun, dhukkubni kun kan yaalamee fayyu ta’uu ibsuuniifi namoota mallatoon kun irratti mul’ate yeroodhaan gara mana yaalaa dhufanii akka yaalaman gochuun shoora nurraa eegamu taphachuun barbaachisaadha
Ulfaadhaa!
Horaa, bulaa, deebanaa!
Fayyaa ta’aa, fayyaa dahaa!
©Dr. Nuredin L.
- 9Shares
- Tweet


text:
Woggaa dabre keessa baqattoota Oromooo Suudaan keessa jiraataniif haalli hammaataati kan dhufe. Baqattoonni Oromoo jumlaadhaan adamsamu. Ni hidhamu. Ni dhaanamu. Adabbii Doolaara Ameerikaa hanga 800 gayu kaffaluudhaaf dirqamu. Rakkoon baqattoota Oromoo Suudaan keessa jiraatanii inni guddaan humnaan qabamaa gara Itoophiyaatti darbamuudha. Kuni kan ta’aa jiru yeroo inni biyya keessa jiru humna Agaaziin ajjeefamuu, hidhamuu fi dararamuudha.
Garajabeennii fi haalli Suudaan baqattoota itti keessummeessitu hammaataa kan dhufe woggaa darbee kaaseeti. Kuni sochii Gamtaan Awurooppaa baqattoonni Gaafa Afrikaa irraa gara Awurooppaa akka hin imalleef eegaleen wolitti hidhata qaba. Sochii baqattootaatti iggitii godhuudhaaf Gamtaan Awurooppaa biyyoota mirga namaa sarbuudhaan beekkaman kanniin akka Suudaanii fi Itoophiyaatti maallaqa jigsuun isaa ni beekama. Sochii baqattootaatti iggitii godhuudhaaf Suudaan Gamtaa Awuroopaa irraa Doolaara Ameerikaa miliyoona 140 oli kan argatte.
Biyyoonni maallaqa Gamtaa Awurooppaa irraa fudhatan hundi, Itoophiyaas dabalatee, kan hojjataa jiran daangaa marsuu, baqattoota iddoo isaan jiraatanitti marsuu fi jireenya namoota rakkoon biyya irraa baastee daran hadheessuudha.
‘Baqattoonni gara Awurooppaa akka hin deemne waan dandeennu hunda godhaa jira. Yaaliin keenna hin dinqisiifatamu yoo ta’e, balbala bannee gadi dhiisna,’ jechuun dubbate ajajaan humna furguggaatuu Suudaan, Mohamed Hamdan.
‘Yeroo baqattoonni Itoophiyaa rukutaman, hidhamanii fi biyya irraa dhufanitti humnaan darbaman Mootummaa Al Bashiiriif gargaarsa laatuun Gamtaan Awurooppaa tankaarfii Suudaan seera qabeessa fakkeesaa jira,’ jetti Judith Sargentini, miseensi Paarlaamaa Awurooppaa.
Bara 2016 keessaa baqattoota 30,000tti tilmaamamantu Suudaan keessa dabruudhaan Xaaliyaanii seenuu danda’e. Yeroo ammaa baqqattoota Itoophiyaa, Somaaliyaa fi Eertiraa 500,000 itti timaamamantu Suudaan keessa jiraata jedhama.


text:
Uummatni Oromoo hundii baga bacaqii gannaa baatanii ifa booqa Birraatti Ceetan; Ayyaana Irreecha Birraa kan bara 2017 Dilbata dhufuu Hora Harsadee Bishooftuutti kabajamuuf jiru Jalbultii Ayyaana Irreecha Birraa baga ittin isin gahee, Kan Milkiifi nagaa uummata Oromoof haa ta’u!!
Waan Hundumaa Caalaa Ilmaan Oromoo bara darbee 2016 Hora Harsadeetti nagaadhaan Ayyaanneffachuuf Manaa ba’anii nagaan galuu dadhabanii mootummaa Abbaa Irree Wayyaaneetiin akka baalaa harcafaman 750 olitti kanneen lakkaawwaman Wareegamaniif gaddaa guddaatu nutti dhagaahama, Dhimmi kun gonaaddisa sammuu uummata Oromoo hundatti kan ta’ee jirudha. Gadda Keenyaa yaadannoo Sammuufi Sirna Yaadannoo akkataa qajeelfama Gumiin Abbootii Gadaafi hoggantootni amantaa Waaqqeffannaa akeekanitti yaadannoo Ilmaan Oromoo Wareegama qaalii baasanii kan rawwatnu ta’uu gadi jabeessinee hubachiifna!!
Ayyaanni Irreecha Uummata Oromoo miliyoonota hedduutti lakkaawamaniifi akkasumas jaalattootaafi Leellistoota Aadaa, Amantaafi duudhaa Oromoo sabootni hedduun kumootaan lakkaawwaaman kan irratti argaman Ayyaanaa biyyooleessa biyyattii Keessatti uummata baldhaan Kabajamuu Keessaa isa duraati. Uummata Oromoof Ayyaanni Irreechaa kennaa Waaqaati. Ayyaanni Oromoon Kabajatuuf Leellifannaa guddaa kennuuf keessas inni guddaan Ayyaana Irreechaati. Ummatni Oromoo Ayyaana Irreechaaf Mirga Uumamaan Waaqa Uumaa Uumama hundaa irraa argate. Mirga namaan ykn mootummaan Kennameef miti. Qabxiilee Sirna Kabajaa Ayyaana Irreechaafi Yaadannoo wareegamtoota Oromoo ilaalchisuun Gumiin Abbootii Gadaa Oromoofi Abbootiin Amantaa waaqeffannaa Oromoo dabarsan jabeessuun dhaamsa armaan gadii uummata Oromoo hundaaf dabarsina!!
1. Ayyaanni Irreecha Uummata Oromoof Kennaa Waaqaati, Kan Uummata Oromoo waliin Uumame ; Waliin jiraatee as gaheefi boruus Itti fufee hanga bara baraatti Uummata Oromoo waliin jiraatudha. Mirga uumamaan Ilmaan Oromoo hundaaf walqixa kennameedha.kanaaf garee Siyaasaa kamitti iyyuu harkisuun hin danda’amu!!
2. Ayyaanni Irreecha Mirga uumamaan Waaqni Oromoof kennee, akkaa uummatni Oromoo bilisa ta’ee Ayyaana isaa hin Waaqeffanneef gitni bittootni duraaniifi abbaan Irree Wayyaaneen mirga uummatni Oromoon uumamaan qabu kana sarbaa kan turan ta’uun beekamaadha. Oromoon garuu tolee jedhee mirga uumamaan qabu kana sarbamee hin teenyee wareegama qaalii itti baasuun bakka har’a irraa jiruu kana irraan ga’ee jira. Kanaaf ilmaan Oromoo hundi mirga keenya wareegama qaalii gootota hedduun as gahe kana akka qaroo ija keenyaatti wareegama kamuu baafnee eeggachuun, kunuunsuufi kabajachuun dirqama ilmaan Oromoo hundaa ta’uu dhaamsa keenya gadi jabeessinee dabarsina!!
3. Ayyaanni Irreechaa akkuma maqaan isaa ibsutti Ayyaana kennaa uumamaan Oromoon qabuufi Kabajatudha malee dirree wal durgommii siyaasaa kan abbaan fedhee bu’aa siyaasaa (Political credit) itti argachuuf jedhee uummata Oromoo afaan faajjeessuu danda’u miti, kana hubachuun kanneen marsalee social media irraatti olola afaanfaajjii uummata gidduu oftan sirni kabaja ayyaana Irreecha akkaataa naamusaafi qajeelfama Gumiin Abbootii Gadaa Oromoofi abbootiin Amantaa Waaqeffaanaa Oromoo ibsa dabarsaniin kan kabajamuu ta’uu gadi jabeessinee hubachiifna!!
4. Sirna Kabaja Ayyaana Irreecha kanarratti angawaan Mootummaa Wayyaanee TPLF/EPRDF/OPDO uummata Ayyaana isaa kabajachuuf gadi bahee fulduratti bahee akka haasawaa kamuu hin dhageesifnee gadi jabeessinee akeekkachiifna. Mootummaan Wayyaanee kanuma bara darbee Ayyaana Irreecha 2016 irratti bakka tokkootti ilmaan Oromoo jumlaan fixee waan ta’eef , hanga yoonaa gumaan uummata Oromoo awwaalamee, warra qajeelfamaafi ajaja dabarsuun uummata keenya fixan seerratti illee utuu hin dhiyeessiin har’as dhiiga uummata irraa dhaabbatanii olola siyaasa garboomsaa ofuun yakka 2ffaa uummata Oromoo irratti rawwachuu ta’uu gadi jabeessuun akkeekkachiifna!!
5. Qeerroon dargaggootni Oromoo, barattootni qaroon uummata Oromoo, Barsiisotni fi Beektootni Oromoo hundi Sirna Kabaja Ayyaanaa irreechaa bara 2017 Kabajamuuf guyyootni muraasni hafan kanarratti argamuun bifa nagaa, tasgabbii, naamusaa,Tokkummaa, Sabboonummaa, Eenyummaa Oromoofi Oromummaa addatti calaqqisiiseen akka kabajamuuf gahee Oromummaa keenyaa akka bahatnuuf dhaamsa Oromummaa dabarsina!!
Ayyaanaa Milkii!!
Injifannoon Uummata Oromoof!!
Hogganaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Fulbaana 27/2017
Jalabultii Kabaja Ayyaana Irreechaa Birraa Bara 2017 Ilaalchisuun Dhaamsa Hoogana Qeerroo Bilisummaa Oromoo Irraa Dabarfame!!
Uummatni Oromoo hundii baga bacaqii gannaa baatanii ifa booqa Birraatti Ceetan; Ayyaana Irreecha Birraa kan bara 2017 Dilbata dhufuu Hora Harsadee Bishooftuutti kabajamuuf jiru Jalbultii Ayyaana Irreecha Birraa baga ittin isin gahee, Kan Milkiifi nagaa uummata Oromoof haa ta’u!!


text:
Oggannaan CIA Raashiyaan filannoo Ameerikaa kan jidduurratti xiyyeefachu dandeessi jedhan
Daareektarrii ejjansii Jiddugala Odeeffannoo (CIA) dhuma waggaa kanaatti Raashiyaan waldhakkeessa filannoo Ameerikaa irratti xiyyeefachu akka dendeeessu yaada.
Maayik Poompoo BBC'tti akka himanitti, yaalii Raashiyaa Awuroppaafi Ameerikaa jidduutti rakkoo uumuuf taasiftu irratti jijjiramni guddaan hinjiru.
Akkasumas Koriyaan Kaabaa dandeettii Ameerikaa misaa'eelaan rukutuu qabaachu malti ta'a jedhaniiru 'hafaan guutuudhaa.'
Haasni basaastoota Ameerikaa Raashiyaan filannoo pirezidaantummaa Ameerikaa kan bara 2016 keessatti harka qabaachuushee akka amanu dubateera.
Mr Poompoo pirezidaantichaaf ganamaan ibsa kan taasisan akka jedhanitti, komii pirezidaanti Donaald Tiraamp dhiheenya kanaas tufataniiru.
Mr Poompoon Pirezidaant Tiraamp jalatti waa'ee mul'ata isaanii CIA fii irratti sirriin kan hubataniidha.
''Nuti tajaajila bisaastummaa beekamaa addunyaatii,'' jechuun BBC'tti himaniiru.
''Ummata Ameerikaa bakka bu'uun gadii baanee isaan hicciitii hatan irraati hojii keenyaa hojachuuf jirra. Kanaafuu akka hojii keenyatti deebiinuun barbaada.''
Mr Pompoo akka jedhanitti, hojii isaanii waggaa tokkootiin kaayyoon isaanii CIA cimsuufi bilisomsuudha.
Kunis ejjansii addunyaa waa'een boruu ishee hinbeekamne keessa hojatuudha. Addunyaanis lafa qorannoon basaastummaa tarkaanfii loltummaa qofaaf osoo hintaanee, waldiddaa siyaasaaf illeen bu'uura itti ta'u danda'uudha jedhaniiru.
Farra shoroorkessuummaa irratti waliin hojachuun kan jiraatu ta'ulleen (bara darbee karora St Peetarsbuurgi keessa ture fashalleessu rratti CIA gargaaree ture), ammalleen Raashiyaa akka diina jalqabaatti akka ilaalan dubbataniiru Mr Poompoon. ''Gocha isaanitiif jijjiramaa guddaa hin argiine,''jedhaniiru.
Yaaddoo isaanii kunis filannoo Ameerikaa waldhakkaa isa Sadaasa dhufuu yoo ta'ee gaafatamanii, : ''Akka yaalaniifi jiddu galuuf hojatan eeyyeen nana shakka, garuu Ameerikaan akka filannoo bilisaafi haqa qabeessa gaggeessitu nan beeka. Akka dhiibbaan isaan qabaatan filannoo keenya irratti miidhaa olaanaa akka hinqabaannee taasisuufis ni hojjanna jedhaniiru.
Mr Poompo Ameerikaan gocha jiddu galiinsa Raashiyaa irratti hojachuuf yaalaa jirti. Hojiiwwan kanneen keessaa muraasins gahee CIA miti, fakkeenyaaf hojiiwwan akka namoonni maddawwan odeeffannoo adda baasaniif gargaaru fa'i.
Garuu hawaasni basaastummaa gocha jiddu galiinsaa keessatti eenyu akka hirmaate adda baasuu keessatti qooda fudhateera. Kunis Raashiyaa adda baasuuf malawwan tekinikaatti gargaaramuun kan raawwatame ture.
Haa ta'u malee Mr Tiraamp jecha hawaasa basaastumaa biyyaattii Raashiyaan filannoo keessaa harka qabdi jedhuu ni haalu. Kanaafuu Daarektarri CIA daandii sirriitti deebii'u qabaatuu laataa?
''Ani kanan hojadhuu waa'ee daandiif osoo hintaanee kanan hojadhu dhugaadhafi,'' jechuundeebii keennu. ''Guyyaa guyyaan waa'ee dhugaa CIA irraa hubannee pirezidaantichaaf kennaa turreejira.''
Mr Poompoon wayita lamaanuu Waashington DC turanitti guyyoota hunda ibsa kennaniifii jiru. Ibsichis taateewwan ammaafi dhimmoota tarsiimoowwan kan haguugee ture.


text:
Yoo akka fedhii leellistoota ol’aantummaa Amaaraa Itoophiyaa keessatti afaan dubbatamuufi woccuun uffatamu kan isaaniiti. Dangaan isaanii naannoo Amaaraan alatti babal’ata: Finfinnee, Adaamaa, Asallaa, Jimma, Ciroofi kkfs ni ammata. Akka leellistoota ol’aantummaa Tigreetti, dirreen taayitaafi diinagdee isaaniif lakkifama. Waa’een aangoo kan ilaallatu, qabeenya biyyattiis guutummatti kan dhuunfatu isaan. Kuni mirga gootummaafi gamnummaan isaaniif laateedha, akka amantaa isaaniitti. Saboonni hafan hundi tiifuu mirgaafi diinagdee yoo argatan; nagaa magaalota Ammaarri dhunfate keessa yoo jiraatan, akka leellistoota ol’aantummaa Amaaraafi Tigreetti, wanti guungumaniif tokkollee hin jiru. Kan isaan irraa eegamu mirgaafi qaroomina gara kaabaatti isaan dhaqqabe galateeffataa jiraachuudha.
Ilaalchi akkanaa dogoggoraadha; balaas guddaas qaba. Keessattuu Oromoof tuffiidha. Ummata Itoophiyaa %40 ta’uun waan salphaa miti. Garuu, hanga har’aatti qawween baadhatan kashlabboota ijaafi gurra duuchitee, tuffiidhaan akka silmiitti qaama Oromoo irraa akka jiraatan isaan goote. Kan nama raaju, adeemsi kuni kana booda tasa wabii jireenya isaanii osoo hin taane sababa kufaatii isaanii ta’uu hubachuu dhabuu isaaniiti. Oromoon nagaye jedheera. Oromoon dammaqeera. Nama dhaabatetti kooraan hin fe’amu. Hundi kana hubachutu irra ture.
Oromoon mirga dabalataa gonfachuu miti isa bu’uuraa argachuun isa dhibe. Fagoo deemee nagaafi tasgabbiin jiraachuu mitii qe’ee isaa irratti abbummaa mirkaneeffachuun isa rakkise. Mootummaan haqa isaaf isa ukkaamsa. Gareen mormituus Oromoon dantaa isaaf dubbatee qofaaf ibsa balaaleffannaa itti baasa. Humna xiqqoo qabu tanaan, sabni Oromoo kan wol’aansoo qabe garee hunda waliin. Kuni qabsoo baay’ee ulfaataa ta’eedha. Kan dhugaa qabu tasa hin moo’atamu waan ta’eef moo’achuun Oromoo waan hin oolle. Wacni ..ceeceen heddumaachuun isaa Oromoof bariin dhiyaachuu isaaf agarsiisa tokko. Kun nu jajjabeessuu qaba.
Oromoon kan dubbatu, kan gaafatu waa’ee mirga isaati. Hawwwii Goondariifi Tigraay dhuunfachuu mitii saboonni Finfinnee, Adaamaa fi Dirree Dawaa jiraatan fe’atanii haa deeman kan jedhe hin jiru. Oromoo malee Oromiyaa irra namni tokko hin ejjatin, hiyyeessi asiifi achi socho’aa rizqii hin barbaadatin kan jedhe hin jiru. Rakkoo kan ta’aa dhufe Oromoon saboota dhiibuu osoo hin taane leellistoonni Amaaraafi Tigree Oromoo lafaafi qabeenya isaa irraa dhibuu itti fufuu isaaniiti. Kan jaarraa tokkoo oliif dhiibame isa gayaa, kana booda Oromoon dhiibamuu, dhiitamuufi saamamuu hayyamaara hin fakkatu. Kuni maaliif leellistoota Amaaraafi Tigreetti hin mul’atu?
Gareen jibbaa Oromoon jaame, kan sammuun isaa aangoofi qabeenyaan hidhame dhugaan Oromoo qur’aanaafi kitaaba qulqulluu irraa osoo dubbifamee waan fudhatanii miti. Oromoo irraa kan eegamu dhugaa isaan barsiisuufi rakkoo itti jiru isaan hubachiisuu irratti yeroo, sammuufi qabeenya isaa galaafatuu miti. Tuffachuu malee, Blue Party ykn gareen Amaaraa kana jedhe jedhaa gadduus hin qabnu. Gareen heddu kan amanan Oromoon argannaan akka isaan dhabanitti. Oromoon jiraannaan akka isaan dhumanitti. Kuni sirrii akka hin taane hubachiisuuf hedduu dadhabame. Garuu, isaan akkasitti uf amansiisaniiru. Waa godhuu dandeennaa? Kan nu baasu, cimnee irratti hojjannaan kan bu’aa argamsiisu qabsoodha. Akka bari’uun kan yaaduu qabnu bakka amma geenne irra toofta kamiin qabsoo kan funduratti saffisiisuun danda’ama waan jedhu irratti. Hubadhaa, qabsoo kana dhiibu qofa bakka fedhii keennaa kan nu geessuu, mirga nu gonfachiisu, falfaltuu qaanfachiisu fi wocas kan nurraa dhaamsu.
Qabsoon Oromoo jajjabaata, abdii horataa dhufuu isaati kan hunda woccisiisu; hunda hirriba dhabsiisu. Akka fakkeenyaatti waa’ee dantaa addaa Oromiyaan Finfinnee irraa qabdu woggaa 22 kan lafaa kaase hin turre. Gaafa fincilli Oromoo masaraa mootummaa sochoose gareen TPLF faayila mana galmeetii baase. Qabsoo, gotummaa fi dhiiga ijoollee isaatiin harka abbaa-irree akkasitti duubatti micciiruu danda’uu isaatiif Oromoon boonuu qaba. Dhugaadha, gaafiin ummanni gaafate ammas deebii hin arganne. Garuu, wanti ifatti mul’ataa dhufe sodaan Oromoo irraa qaban diinota isaa hunda woccisiisaafi hirriba dhabsiisaa dhufuu isaati. Kana booda abbaan fedhes wocu, abbaa fedhes dubbiin garaa hanqatu Oromoon hanga mirga isaa gonfatu, Finfinnee harka isaatti deeffatuufi Afaan Oromoo afaan federaalaa ta’uu mirkaneeffatutti qabsoo isaa kan hin dhaabne ta’uu isaati. Kabajaa xiqqoo argamte tanas kan nuuf argamsiise qabsoo keenna. Wobiin kabajaa keenna isa gara funduraas qabsoodhuma keenna. Kallattii hundaan qabsaayuu qofa Oromoon leenca Gaafa Afrikaa ta’uu isaa kan mirkaneessu.


text:
Calanqoo keessatti humna lubbuu jiraattota 15 galaafatee kanneen biroo kudhan caalaan madeesse sana bulchiinsii naannoo Oromiyaa hin waamne jechuudhaan prezidaantiin Oromiyaa Obbo Lammaa Magarsaa Robii Muddee 13 bara 2017 Televiziyoona OBNiif ibsanii jiru.
Raayyaan ittisa biyyaas ta’e polisiin Federaalaa bulchiinsa naannoo adda addaa keessa seenuu ka danda’uu afeerraan yoo dhiyaateef qofa jedha heerrii biyyatti.Tarkaanfii Calanqoo keessatti fudhatamee kana raayyaa ittisa biyyaatu fudhate jedhu jiraattonni fi aangawoonni nannoo.
Dhimma kana akka seeraa fi heera biyyattiitti eenuutu ilaaluuf jira?Walitti bu’iinsa daangaa kan jiraattonni waggaa kudha lamaaf itti fufee jira jedhan furmaata itti barbaaduun qooda eenyuuti?
Marii gaggeeffame caqasaa


text:
"Abbaan Koo Nama Umriin Waggaa Jaatamaa Olii Rasaasaan Yeroo Lama Rukutan." Ilmaa
Sambata Bitooteessa 10 bara 2018 Godina Boranaa Magaalaa Moyyalee keessatti namoota mada’an keessaa tokko Aaddee Shaallaa Kuulaa haadha ijoollee ja’a ti. Guyyaa sana raayyaan ittisa biyyaa dhukaasaa fi nama rukutaa dhufnaan sodaatanii ijoollee ofii wajjin manatti ol-deebi’uun balabala manaa ofii cufatan.
Sana booda “balbala cufamaa fi edeeda manaa keessan dhukaasuu jalqabanaan firaashii lafa bu’ee jiru irra ijoollee koo wajjiin gad ciifnee ituu jirru rasaasni na rukute” jedhu. Ijoollee koo na waliin turan shan lubbuu isaanii oolchuuf carraaqaa ture jedhu Aaddee Shaallaan.
Jiraattoota Moyyalee guyyaa sana ajjefaman keessaa tokko Kanuu Qancooroi Diidaa tokko. Abbaa ijoollee ja’aa turan. Guyyaa sana Kaaffee naannoo Shawaa Bar jedhamu-tti argamuu buna dhugaa turan. Achumaan waraanni biyyaa achi seenee ka’ii, harka kee ol qabii dhaabadhu eega jedhee rasaasa lamaan akka isa rukutan namni waliin ture nu ibseera jedha ilmii isaanii Abbduub.
Rasaasii inni duraa duubaan karaa saggoo haleelanii fuul duraan kokkee keessaan ba’e. Inni Kaan immo karaa fuula duraa naannoo qomaa rukurtanii duubaan ba’u ibsee jira.Abbaan isaa Obbo Kanuu Qoncooro Didaa umriin gara waggaa 60 ol ta’u kan ibse ilmii isaanii akka ilma angafaa ta’eetti maatii koo jajjabeesseen inni borii immoo harha waaqaa jira jedha.