text:
Siiraa-Lakk.20
Wali-galtee Dhiyeessu
Gaafa tokko mushrikoonni walitti qabamuun akkana waliin jedhan: isin keessaa nama hundarra sihrii, raaga fi walaloo beeku ilaalaa. Ergasii namticha jama’aa keenya addaan facaase, dhimma keenya waliin dhayee, amanti keenya hanqise kanatti dhufee haa dubbisu. Wanta isatti deebisuu haa ilaalu. İsaanis ni jedhan, Utbah ibn Rabi’ah malee namni biraa beeknu hin jiru. Isaanis ni jedhan, “Ati Yaa abbaa Waliid isa bira dhaqi.” Utbaanis Nabiyyii bira deemun akkana jedhe, “Yaa Muhammad si moo Abdul Muxxalibitu irra caalaa?” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni cal’isan. Utbaan itti fufuun ni jedhe, “Namoonni kunniin (abbootin kee) si caalaa gaarii ta’uu yoo odeessite, dhugumatti isaan sanama ati akka hanquutti ilaalte gabbaranii jiru. Yoo ati isaan caalaa gaarii ta’uu odeessite, dubbadhu hanga jecha kee dhageenyutti. Si caalaa namoota irratti nama balaa fidee arginee hin beeknu. Hawaasa keenya addaan facaafte, dhimma keenya ni bittinneesite, amanti keenya akka hanquutti ilaalte, Araboota keessatti nu salphiste hanga akkana jedhan gahanitti: Qureeshota keessa nama sihrii dalagutu jira. Dhugumatti Qureeshota keessa raagdu jira.” Rabbiin kakadhe, hanga dhumnutti gariin keenya garii irratti seeyfin walitti duulu malee homaa hin eegnu. Yaa namana! Wanti qabeenyatti akka hajamtu si taasisu yoo jiraate, hanga Qureeshota hunda caalaa dureessa taatutti qabeenya walitti siif qabna. Yoo fedhiin kee fuudhu ta’ee, Qureeshota keessaa dubartii feete filadhu sitti heerumsifnati.” Ergasii Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan, “Xumurtee?” Innis ni jedhe, “Eeyyeen”. Ergamaan Rabbiis (SAW) suuratu Fussilat qara’uu jalqaban:
“Haa Miim. [Qur’aanni kuni Rabbii] Rahmaan, Rahiim ta’e irraa kan buufameedha. Kitaaba keeyyattoonni isaa ibsaman, Qur’aana Arabiffaa namoota beekaniif [ibsameedha]. Gammachiisaa fi akeekachiisaa kan ta’eedha. Garuu baay’een isaanii irraa garagalanii jiru. Kanaafu isaan hin dhagahan.” Suuratu Fussilat 41:1-4
Nabiyyiin (SAW) hanga aayah lakkoofsa 13 gahanitti dubbisuu itti fufan. Utbaanis ni jedhe, “Si gaha. Kanaan ala wanti biraa si bira hin jiruu?” Nabiyyinis ni jedhan, Lakki. Utbaanis gara Qureeshotaa ni deebi’e. Isaanis ni jedhaniin: Maaltu si duuba jiraa? Innis ni jedhe, “Isin itti dubbattu jedhee wanta yaade hunda osoo itti hin dubbatin hin dhiisne.” Isaanis, “Deebii siif deebisee ree?” Innis ni jedhe, “eeyyen.” (Nihaaya wal bidaayah-Ibn Kasiir 3/68-69)
Gabaasa ibn Isihaaq gabaase keessatti akkana jechuun itti dabale, yommuu utbaan Qureeshota bira gahu akkana isaan jedhan, “Maaltu si duuba jiraa yaa abbaa Waliid?” Innis ni jedhe, wanti na duuba jiru, Rabbiin kakadhee! Ani jecha fakkaataa isaa gonkumaa hin dhageenye dhagahee. Rabbiin kakadhe! Jechi kuni walaloos miti, sihris miti, raagas miti. Yaa tuuta Qureeshaa anaaf tole jedhaa. Tarkaanfi fudhachuu qabnu akka murteessu anaaf dhiisaa. Nama kanaa fi wanta inni keessa jiru dhiisaa. İsarraa addaan bahaa. Rabbiin kakadhe, jechi ani isarraa dhagahe suni oduu guddaa ta’a. Araboota irratti injifannoo yoo argate, mootummaan isaa mootummaa keessani, jabeenyi isaa jabeenya keessani. Namoota hunda caalaa isa waliin filatamoo taatu.” Isaanis ni jedhan: Yaa abbaa Waliid Rabbiin kakanne arraba isaatiin sihrii sitti hojjate.” Innis ni jedhe, “Kuni ilaalcha kiyya. Wanta isinitti mul’ate hojjadhaa.”
Barnootaa fi Faayda kanarraa argamu:
1-Nabiyyiin (SAW) dhimma hundarra barbaachisa ta’e irratti xiyyeefachuun karaa qajeela irra turan. Utba waliin falmi abbooti isaati moo isatu irra caala jedhu keessa hin seenne. Osoo kana hojjate silaa utbaan osoo homaa isarraa hin dhagahin dhimmichi nu xumurumaa ture. Ammas Nabiyyin (SAW) faaya fi yakka utbaan itti dhiyeessutti hin tarre. Wanta badaa utbaan jedhuuf dallansuun itti hin kaane. Ammas faaya itti dhiyeessuf deebii hin kennine. Kana hunda kaayyoo guddaaf dhiise. Ergasii adaba (naamusa) gaariin akkana jedhe, “Yaa abbaa waliid, xumurtee?” Innis ni jedhe eeyyen.
2-Nabiyyiin (SAW) aayatota kanniin filachuun wanta gamnummaa isaa agarsiisudha. Aayaanni tunniin dhimmoota baay’ee barbaachisoo ta’an of keessatti qabatte. Isaan keessaa: Dhugumatti, Qur’aanni kuni Rabbiin irraa kan buufame ta’uu, haala kaafirotaa fi garagaluu isaanii ibsuu, ergama Nabiyyii ibsuu, Khaaliqni tokko akka ta’e ibsu, Innis Allah. Inni Khaaliqa samii fi dachiiti. Kijibsiisu ummattoota darbanii fi adabbi isaan muudate ibsu. Qureeshota iyyansa fi haleellaa guddaa Aadi fi Samuudin muudateen akeekachiisu.
3-Namoota gara Islaamatti waaman irratti balaa qabeenyi, sadarkaa fi dubartoonni qaban- namoota gara Rabbitti waaman keessaa namoota meeqatu balaqqeessa qabeenyaa jalatti karaa irratti küfe. Akka waamicha isaanii irraa of qusataniif qabeenyi kumatamatti lakkaawamu isaaniif dhiyaata. Namoonni qabeenyaan qoramanii garuu hojii da’waa irratti gadi dhaabbatan, isaan suni warra Nabiyyiitti hidhataniidha. Akkasumas, balaan sadarkaa fi beekkamtin qabu ifa. Sababni isaas, sheyxaanni dhimma kana irratti karaa hundarra guddaa fi fokkuu ta’een namatti miidhagsa. Namni Rabbiif jedhee da’waa godhu nama hojii fi dubbii isaa keessatti Ergamaa Rabbiitti (SAW) hidhatuu fi hordofuudha. Kaayyoo sababa isaatiif jiraatu fi du’uuf hin dagatu:
Jedhi, “Dhugumatti, salaanni kiyya, qalmi kiyya, jireenyi tiyyaa fi duuti tiyya Rabbii Gooftaa aalamaa hundaatifii. Shariikni Isaaf hin jiru. Isuma kanatti ajajame, ani jalqaba Muslimootaati.” suurat Al-An’aam 6:162-163
Qormaanni dubartootaa immoo qormaata guddaa dhiiraa hurgufuudha. Ergamaan Rabbiin (SAW) akkana jedhanii jiru: “Na booda dubartoota caalaa fitnaa dhiirota irratti miidhaa guddaa fidu hin dhiisne.” al-Bukhaari (5096) fi Muslim (2741) gabaasan. (Wanti asitti hubatamu qabu, dubartiin badduu akka taate ibsuuf osoo hin ta’in fitnaan (qormaanni) gara dubartitiin dhiira irra gahuu guddaa fi cimaa akka ta’e ibsuufi. Eeti, Ergamaan Rabbii (SAW) dhuguma jedhan. Namoota meeqatu sababa dubartiitiin wal ajjeese ykn of ajjeesse. Dhiira meeqatu sababa ishiitin dhiphinna hangana hin jedhamne keessa jiraataa? Dargaggeessi yommuu dubartoota qullaa yaa’an argu hangam akka qoramuu fi keessi isaa gubatu Rabbuma beeka. Kanaafu, dubbiin Ergamaan Rabbii (SAW) dhugaa irraa kan fagaatee ree?)
Ammas, daa’iwwan duubatti harkisuuf takkaa niitin isaanii ijjannoo isaanii dadhabsiisti takkaa immoo dubartoonni fujjaarri (wanta fokku hojjatan) daa’iwwan kuni isaan waliin waan badaa akka raawwatan ni affeeru. Haaala kanaan waxmadii isaanitti dabarsuun kaayyoo isaanii irraa duubatti deebisu. Mee itti xinxalli, Qureeshonni kaayyoo guddaa irraa Nabiyyii duubatti deebisuuf dubartii fedhe akka isatti heerumsiisan isaaf dhiyeessan. Garuu Nabiiyyiin (SAW) ni dide. Namoonni gara Islaamatti waamaniis fakkeenya isa godhachuun hordofuu qabu. Wanta Yuusuf jedhe sammuu keessaa baasu hin qaban:
“[Yuusuf] ni jedhe, “Yaa Rabbi! Wanta isaan itti na waaman irra hidhaan naaf jaallatamaadha. Yoo Ati shira isaanii narraa hin garagalchin, gara isaanitti dabee wallaaltoota keessaa ta’a. Gooftaan isaas isaaf awwaate. Shira isaanii isarraa garagalche. Dhugumatti Inni Dhagahaa, Beekaadha.” Suuratu Yuusuf 12:33-34
Niitin Aziiz, Nabii Yuusufin (aleyh salaam) ishii waliin badii akka raawwatu affeerte ykn waamte. Garuu Yuusuf (aleyh salaam) badii zinaatti kufuu irra mana hidhaa keessatti hidhamuu filate. Sababni isaas, hidhaan adabbii yeroo gabaabaf turuudha. Zinaan (sagaagalummaan) immoo adabbii (azaaba) cimaa yeroo dheeraaf turutti nama geessa. Yuusuf ni jedhe, “Yaa Rabbi! Badii guddaa zinaa isaan itti na waamanitti kufu irra hidhaan anaaf jaallatamaadha. Badii isaan waliin akka hojjadhuuf shira natti baasan yoo Ati narraa hin deebisin, gara isaaniif deebii deebisuutti daba. Ergasii baditti kufee wallaaltota hoo’insi fedhii isaan keessatti cimu keessaa ta’a.” Dhugumatti badii dubartoonni kunniin itti waamanitti kufuun wallaalummaadha. Sababni isaas, qananii fi mi’aa Jannata keessatti turaa fi itti fufaa irra mi’aa xiqqoo fi boodarra gara hadhaatti jijjiramu filata. Nama qananii fi mi’aa Jannataa dhiisee mi’aa xiqqoo fi gara hadhaatti jijjiramu filatee caalaa namni wallaalaan ni jiraa? Beekumsi fi aqliin mi’aa lamaan keessaa hundarra guddaa fi dhumti isaa gaarii ta’ee akka filatan nama taasisa.[1]
“Gooftaan isaas isaaf awwaate. Shira isaanii isarraa garagalche.” Rabbiinis Yuusufin kadhaa isaatiif deebii deebisee. Badii niitin Aziizi fi hiriyyoonni ishii akka hojjatu isarraa barbaadan isarraa ni deebise.[2] “Dhugumatti Inni Dhagahaa, Beekaadha” Kana jechuun sagalee hunda kan dhagahu, wanta hundaa kan beeku Rabbii olta’aa qofa. Kadhaa nama Isa kadhatee ni dhagaha, niyyaa nama kanaas sirritti beeka. Kanaafu, Yuusufin fitnaa (qormaata) cimaa kanarraa ni baraare.[3]
Gabaabumatti, qormaanni karaa sadiin namatti dhufu mucuca guddaa nama mucuceessa. Qormaanni karaa qabeenya, beekkamti ykn sadarkaa fi dubartii qormaata ciccimoo nama karaa qajeelaa irra deemu muudataniidha. Namni hojii gaggaarii hojjatu Rabbiif jedhe kanniin sadan irraa hojii isaa qulqulleesse dhugumatti inni milkaa’e. Namni kanniin irraa of qulqulleessuuf tooftaalee kanniin fayyadamu danda’a:
1-Nafseen isaa hojii Aakhiraatiin qabeenya yoo barbaadde, mindaa guddaa Guyyaa Murtii ittiin milkaa’an haa yaadachiisu. Qabeenyi kuni ni bada. Mindaan suni immoo ni tura. “Yaa Nafsee tiyya! Wanta badu siif wayya moo wanta turutu siif wayyaa?”
2-Nafseen isaa beekkamtif yoo dharraate, Fuulaa Rabbii turaa ta’e haa yaadachisu. “Yaa nafsee tiyya! Namoonni si beekanii yoo si jaallatan, guyyaa tokko wantuma xiqqoof sitti ka’anii sitti duulu. Jaalala Rabbii keeti yoo barbaadde immoo Inni dogongora kee siif dhoksuun sadarkaa kee olkaasa. Beekkamaa ta’uun wanti ati argattu jiraa?”
Kitaabban wabii:
[1] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi 10/662, Tafsiiru Sa’dii-459
[2] Tafsiiru Xabarii-13/146
[3]Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -10/663, Tafsiiru Sa’dii-459
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula170-172, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/432-436


c: text/html

text:
Tafsiira Suuratu Al-Ankabuut-Kutaa 8.2
Kutaa darbe keessatti waa’ee Nabii Luuxi fi ummata isaa ilaalle turre. Ammas itti fufuun kutaa dhumaa haa ilaallu.
“Yommuu Ergamtoonni Keenya Luuxitti dhufan, sababa isaaniitiin ni yaadda’e, qomni isaas ni dhiphatte. Isaaniis ni jedhan, “Hin sodaatin, hin gaddin. Haadha manaa tee warra duubatti hafan keessaa taate malee sii fi maatii kee ni baraarra. Dhugumatti, nuti namoota magaalatti tanaa irratti sababa isaan fincilaa turaniif samii irraa adabbii ni buusna.” Suuratu Al-Ankabuut 29:33-34
Yommuu Malaaykonni Luuxitti dhufan, dhufaatin isaanii kuni garmalee isa yaachise. Sababni isaas, karaa deemtota keessumummaa waan isatti dhufan waan se’eef ummanni isaa hojii fokkuu isaan irratti raawwatu jedhee garmalee yaaddawe. Keessumaayyuu, malaaykonni kunniin suuraa dargaggoota babbareedootiin isatti dhufan. Ummanni isaa ummata gadhee waan ta’aniif hojii fokkuu isaan irratti hojjatan jedhee ni gadde, qomni isaa ni dhiphatte. Ergasii malaaykonni akkana jechuun Luuxin tasgabbeessan: Nuuf hin sodaatin, ummanni kee nu bira hin gahan. Oduu isaan baallessu sitti beeksisneefis hin gaddin. Haadha manaa tee malee sii fi maatii kee adabbii isaanitti bu’u jalaa nagaha baasna. Dhugumatti ishiin ummata kee keessaa warra badan waliin baddi.[1] Sababni isaas, haati manaa isaa amanti ummata ishiitirratti tan haftee fi isaan waliin Luuxitti shira baasaa turte. Yommuu keessummaan Luuxitti dhuftu, eenyu akka isatti dhufe akeekkaa irratti wali galaniin isaanitti beeksisti.[2] Kanaafu, yommuu adabbiin dhufu isaan waliin tan baddu taate.
Kuni kan agarsiisu namni badii irratti nama gargaaru yommuu adabbiin bu’u nama badii hojjatu kana waliin bada.
“Dhugumatti, nuti namoota magaalatti tanaa irratti sababa isaan fincilaa turaniif samii irraa adabbii ni buusna.” Kana jechuun jiraattota magaalaatti tanaa (Sodoom) sababa isaan Rabbiin faallessanii fi hojii fokkuutti lixaniif ajaja Rabbiitiin samii irraa adabbii isaanitti buusna. Finciluu (fisq) jechuun ajaja keessaa bahuu ykn ajajamu diduudha. Ni jedhama: “fasaqati samaratu” kana jechuun firiin qoola ishii keessaa baate. Akkuma beekkamu firiin jiitun qoola ishii keessaa yoo baate hatamtamaan shamiinsaaf saaxilamti.[3] Haaluma kanaan, namni ajaja Rabbii keessaa bahus badiinsaaf of saaxila.
“Dhugumatti, ishii irraa namoota hubataniif mallattoo ifa taate dhiisne jirra.” Suuratu Al-Ankabuut 29:35
Kana jechuun dhugumatti, iddoo jireenya ummata Luux irraa, namoota barnoota hubatanii fi itti fayyadamaniif hanbaa ifa ta’ee hanbisnee jirra. Hanbaan ykn mallattoon kuni “Galaana Du’aa (Dead Sea)” Filisxeem fi Jordaan jidduutti argamuudha. Bakka kanatti hafteen adabbii ni mul’ata. Ummanni Luux adabbii cimaan akka badan iddoo kanatti ni mul’ata.
Akka lugaatti aqliin hiika lama qaba: 1ffaa-waa hubachuu, 2ffaan immoo nafsee ofii waan badaa irraa qabuu fi too’achuudha.[4] Kanaafu, aaqilli dhugaan nama waa hubatuu fi nafsee ofii waan badaa irraa qabuudha. Namoonni aqlii qaban haftee kana yommuu ilaalan ummanni kuni akka baduuf wanta sababa ta’e ni hubatu. Innis, Rabbiin faallessuu fi Ergamtoota kijibsiisuudha. Ergasii, Rabbiin faallessuu fi Ergamtoota kijibsiisu irraa of qusatu.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiir Muyassar-400
[2] Tafsiir Ibn Kasiir-4/60
[3] Tafsiir Muyassar-400, Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-15/257, Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ankabuut-fuula 172, Ibn Useymiin
[4] Maddoota olii

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dorgommiin London,dorgommii IAAF (International Association of Athletics) Waldaa Atileetiksiin addunyaa qopheessu keessaa tokko.
Dorgommii km 42 kalee Londonitti dprgoman nama kuma 38 irratti wal qolchee kuma 300 dhiyaautti bahee daawwate.
Dhiiraa fi dhalaalleen Keenyaatti moo’e. Dhiiraan Eluid Kipchoge tokkeessoo. Ganna shanan dabranilleen isumatti moohe.Namii isatti aanee moohellene Stanley Biwott atileetuma Keenyaati.
Itoophiyaan sadeessoo, Qaniisaa Beqqeleetti mooheef.Eeritraan afreessoo Girmaay G/Sillaaseeti mooheef.
Dubralleen Keenyaatti moo’e.Jemiimaa Sumogongiti mooheef.Atileetiin tun adoo ceetuu gufattee jiddee kaatee tokkeessoo taate.Itoophiyaaln lammeessoo Tigisti Tufaatti mooheef.
Sadeessoolleen Keenyaa,atileeti Filoorence Kiplaagaati.Atileetotii Itoophiyaa ta dhibiin 4,5,6 essoo bahan
Itoophiyaa fi Gaanaan dorgommii kubbaa miilaa U20 bara 2017f walti qophaahuutti jiran.
Dorgommiin tun ta CAF,Federeshiiniin Kubbaa Miilaa Afrikaa qopheessu. Biyya 8 irratti wal dorgoma.Warrii dabre afran dorgommii U20 addunyaa FIFAn bara bara 2017 Kooriyaa Kibbaatti qopheessuuf Afrikaa fulaa bu’ee dabraa biyya Afuritti Afrikaa keessaa dabra.
Gaanaan Marroo sadii dorgommii U20 Shaampiyoonaa taate tun eeguma diqquma dorgommii tana keessaa hin bahin Jimaata dabre Somaalee 2-0 mootee abdii horatte.
Abbaan tapha Itoophiyaa fi Gaanaa moo’e tapha marroo sadeessootiif abbaa Taanzaaniytaa fi Senegaal keessaa moo’e waliin taphatan.
Tapha U20 kana Zaambiyaatti qopheessaa Gurrandhalaa 26 haga fi Bitootessa 2017 taphatan.
Zaambiyaan qopheessite malee biyya torbatti dorgommii tanaaf walti hafa. Gaanaan dabruuf Itoophiyaa moohuu qabdi.
Dorgommii Biskileetii
Dorgommii biskileetti biyytii saddeeti hagii tokko irratti dorgoman Eertiraatti moo’e. Dorgommiin tun ta biskileetiin tarbee koranii bu’aanii naannoo Dongoloo jedhanitit wal dorgoman.
Dorgommii fulaa shanitti qoodan tun Mitsiwwaa haga Asmaraa karaa km 133 wal dorgoman.Tana jidduutti tarbee afur koranii bu’an.
Dorgommii tana atileetii Eertiraa Miliyoon Amaanuh’eelitti saatii sadii fi sekondii 58 moo’e. Namii isatti aane atileetii Riwaandaa Joosef Areruyati.
Dorgommii tana atileeota 8 irratti wal qolchee;sadii Eeritaa,kaan Suudanii, Masrii, Riwaandaa,Xaliyaanaa fi Jermeni dhufanii wal dorgome.


text:
Waan hin barreeyfamin Dubbisanii sodaa hin jirre Uumuudhaan Mooraa Qabsoo A.I.B.O
(I.F.L.O) Shoorakeessuuf yeroon isaa dhumee jira.
Ibsa Koree Dandamachiiftuu Dhaaba A.I.B.O irra kenname.
Kan beeku haa yaadatuu, kan hin beeyne haa baratuu, A.I.B.O/IFLOn Farra Ayyaan-Laallattootaa, Abdii sabbontotaa, Qajeelchaa Daandii Walabummaa Oromiyaati.!!!
Eargaan Kun lammiilee Oromiyaa kan walabummaa Oromiyaa hawwaniifii qabsaawota AIBO/IFLOf dhaamsa ergaa gammachuu, afeerraa walgahii hatattamaati. Kabajamtoota hoggantootaa fii miseensota akkasuma Deeggartoota AIBO marti bakka jirttanitti afeerraan keenya kan jaallummaa isin haa gayu.
Akkuma beekkamu baroota torbaatamoota keessa ABO ykn WBOn dirree bahaa irratti hoogganummaa Sooreysa J/Jaarraa Abbaa Gadaatiin hundeeyfamee ture. Yeroonkun yeroo qabsoon bilisummaa sabootaa gara bahaa, kibba bahaa fi Kaaba itiyoophiyaatti jalqabameedha. Haalli Uumame kun jireenya impeyera itiyoophiyaa sodaa hamaa jala buusee ture. Kanaafiis sabbontonni itiyoophiyaa tooftaa lama lafa kaayanii turan. kuniis 1, Aangoo tabaroo siyaasa afaan qawweetiin dhunfatanii itiyoophiyaa fi itiyoophiyummaa tiiksuudha. 2, Sochii dhaabota bilisummaa Uummataatiif ijaaraman keessa leellestoota itiyoophiyaa galchuudhaan qabsoo bilisummaa sabootaa diiganii galuun habashoota biratti badhaafamuf turan.Mooraa qabsoo bilisummaa diiguun yoo dadhabame achuma turanii mooraa qabsoo waliin dhahuun qabsoo qancarsuurratti bobbaafaman. Bobbaan kun osoo hin dhibaawin mooraa QBO keessa seenee dhaaba ABO raasuu jalqabe. Yeroo sanitti ergaan kun nama hundaaf ifa hin turre. Sooreysi keenya J/Jaarraa Abbaa Gadaa ergaa murna kanaa sirritti waan hubateef dhaaba keenya AIBO hundeeysuuf murteeffate. Hundeeffamni AIBO\IFLO yaada ergamtoota itiyoophiyaa yeroo saniif harkatti fashaleessee ture. Ifumaafuu maqaa oromoo fii oromiyaatiin bakkuma jiran akka turan taasise. Osoo AIBO\IFLOn hundaa’uu dhabee Leellistoota itiyoophiyaa kan oromummaa fi oromiyatti hin ammanne jidduu rakkoon tokko hin jiru ture. Wanni dirree qabsoorra akka turan isaan godhulleen hin jiru ture.Injifannoon yeroo Jijjiiramaan booda argaman kan akka argama kaartaa ykn (Map) Oromiyaa, dagaaginni Adaa fii afaanii Kun hundi hin argamu ture. Kanaaf hundeeffamni AIBO\IFLO mooraa QBO dhabamaarraa hambisuun seenaa boonsaa galmeeyse.
Ammaas taanaan AIBO\ IFLOn waardiyaa ykn Tikha Q.W.Oromiyaati, Luugama hogganootaa kan dhaabbiilee Q.W.Oromiyaati, AIBO\IFLOn baduu jechuun ayyaan laallattootaaf carraa guddaadha. Oolee bulee Q.W.Oromiyaa bakka jirutti akka dhadhaatti baqee baduu jechuudha. Haa tahuu malee baroottan dabran kanatti hanqina hubanno irraa kan ka’e waan alagaan hin dubbatin dubbatanii mooraa AIBO diiguuf ulee soda baay’isaa turan. Garuu AIBO\IFLO akka isaan yaadan sana osoo hintaane dhaaba walabaa kan shoorarkaa baraa kanaan duratti rakkina Ummata Oromiyaatiif qabsaawuu jalqabe dhaaba seeraati.
Kanaaf ragaan ummata keenya.Kan biraa bara 1991 yeroo chaartaraa keessatti jidduu keenya kan turan murni jiimii kartar ykn (cater center) fii seera Mootummaa abbaa irree wayyaanee maqaa dhahuun gahaadha. Hundeeffama agoobara ULFO\THBO keeysatti AIBO\IFLOn barcuma miseensummaa heeraa fi seeraan isaaf kenname qaba. Ammaas taanaan miseensummaa dhaaba ULFO\THBO keessatti qabu dhunfatee qabsoo isaa itti fufa. Haala shoorakaa baraa ilaalchisee AIBO\IFLOn akkuma idil addunyaatti cimsee balaaleyfachuun alatti sababni AIBO\IFLOn jeeqamuuf tokkolleen hin jiraatu.
Ammaan booda amala diiggaa kan jijjiirraa maqaa AIBO\IFLO fakkeeysanii dandurree ykn daariqa (Virus) dhaaba keenyaan balleeysan yoomii fi Eeysattille eenyuufuu hin hayyamnu. Warren haala kanaan dhaaba keenya AIBO\IFLO gara dhabamaatti Oofaa turan ammaas yaalaa jiru. Isaan kun haala kana hatattamaan dhaabanii gara marii walootti akka deeb’an yaamicha jaallummaa isaaniif dabarsina.
Marii kana milkeeysuufiis Koree Qindeeysituu Kora Qabsaawota AIBO\IFLO hundeeysinee ciminaan irratti hojjachaa jirra. Barbaachisummaa kora kanaatti kan amantan hundi yaadaas tahee qeeqa qabdan akka nuuf gumaachitan kajaan isin afeerra. Yeroo fi bakka kora kanaa hubachuu kan barbaaddan toora odeeyfannoo kanaa gadiitiin nu qunnamuu kan dandeeysan tahuu ammumaan isin hubachiifna.
Dhiigni Mujaahidoota nubiraa wareegamanii ykn Murtii guutanii nuduraa haamul’atu, jechuhaaun dhaamsa keenya xumurra.
Iznii Gooytaatiin Oromiyaan Ni Walaboomti. !!!
Koree Qindeeysituu Kora Qabsaawota AIBO\IFLO.
14 –Nov-2014
Odeeyfannoo dabalataaf
E-mail:- iflo.aibo@gmail.com
Facebook: – iflo.aibo@gmail.com


text:
Dunkaana daangaa Meeksikoo irra jiru keessati hidhamanii kan jiran ijoolleen afurtamni ijoollee maatiin bira hin jirre kanneen 4,200 ta’an fi baay’inni isaanii dhiyeenya angawoota Yunaayitid Isteetisiif humnaa ol ta’e, bulchiinsi Baayiden akka inni falmuuf sababaa ta’e.
“Akka bulchiinsi Tramp godhe, nuti biyyaa isaan hin baasnu. Ijoollee kana fudhannee, hamma isaan maatii isaanii waliin wal arganitti tajaajila fayyaa fi eegumsa fayyaatti dabarsinee kennina” jedhan.
Lakkoobsi daangaa irratti dhiyeenya heddummaate kun bulchiinsi Baayiden inni haaraan Ameerikaan amma kanneen dadhata siyaasaa barbaadan ni simatti hubannoo jedhuuni. Dhaabbati bulchiinsa hatattamaa kan federaalaa yeroo ammaa gargaarsa kennaa jira.
Dubbi himtuun White Hous akka jedhaitti inni kun kan tarkaanfii prezidaantichi ni gargaara jedhan yoo ta’u, garuu furmaata dhumaa utuu hin taane adeemsa isaa saffisuuf kan gargaaru, uummati daangaa ce’ee dhufu kunuusa eegumsa fayyaa argachuu isaanii mirkaneessuuf kan gargaaru. Lakkoobsi jiru hedduu guddaa dha. Kun qormaata guddaa dhas jedhan.
Kanneen naannoo daangaa daawwatan Ripaablikaanonni akka jehanitti Baayiden rakkoo jiru daran hammeesse jecuu dhaan, kaan immoo imaammati isaanii shororkeessonni daangaa US akka qaxxaamuran eeyame jechuun himatan.


text:
OBS: QE’EE OROMOO – CALII CALANQOO
“DUBBII MIILLA BAKAR WAAREE, QABSAAWOTA MURTII GUTOOO “. FILMII HAAWWATAA FI SEENAA DHUGAA IRRATTI HUNDAA’EE. DAAWWADHAARead More »
(OBS)Gaafiif deebisa qopheessitu sagantaa dhangaa ka durii Aaddee Zinnaash Olaanii
Utubaa Maatii kutaa 1ffaa Utubaa Matii Kutaa 1ffaa from OBS TV on Vimeo.Read More »
Gaafiif deebisaa OBS wallisaa Oromoo Obboo Nuhoo Mohamed waliin taasise
Qophii Dhangaa Torban 6ffaa (15-03-2015) from OBS TV on Vimeo.Read More »
Oromia Broadcasting Service (OBS) tajaajila isaa eegaluuf jedhu..
Akkuma beekamu yeroo darbe Gaazexeessitoonni TVO Digdamaa ol ta’an “Uummata Gaaffii mirgaa gaafatuuf maalif Rasaasni deebii ta’a? akkasumas wanti hafe haa hafu malee waan hin …Read More »


text:
Mootummaan Itiyoophiyaa bulchiinsa naannoo Amaaraa keessatti seeraan ala namoota hidhuu hedduminaan gaggeeffamaa jiru akka dhaabuuf paartileen mormiitootaa 3 gaafatanii jiru.
Finfinnee keessatti har’a tuuta oduuf ibsa kan Kenaan,paartii tokkummaa guutummaa Itiyoophiyaa, paartii waraaqsa ummattoota Itiyoophiyaa fi Innaat paartii turan.
Partileen mormituu sadeen akka jedhanti rogeeyyiin miseensoonni gareen Faannoo fi kanneen biroon sababaa seera kabajsisuu butamanii fudhatamu jechuu isaanii Gabra Mikaa’eel Gabra Madhin Finfinnee irraa gabaasee jira.


text:
1 thought on “SBO Fulbaana 1 Bara 2013”
-
nutii ilmaan oromoo biyyaa keessaa jirruu kan,yeroo amman kanaa motummaan garbomfattuu sirnaa wayyanee fi jal adeemtonnii isaa ummataa oromoo fi barattotaa oromoo sababaa oromummaa isaanitiin yakkun madhaa hidhaatti guruu,ajjeesu,biyyaa hariyuu,barnotaan adabuu,qotee bulaa oromoo lafaa dhorkachuun gochaa garajabiinaa kan dhifamaa hin qaabnee halaa cimaan itti fufuu isaanii waan hirribaa nu dhorkateef.amma bodaa kan hin dammaqioin jirtaan dammaqaa,kan hin jalqabiin jirtaan jalqabaa,warren itti jirtaan jabadhaa.jechuun damsaa keenyaa.
isiin midayaleen oromoo fi dhabnii immoo karaa daandameen gurmuu qabsoo hogganun deggersaa keennun dirqamaa isitti haa ta’uu


text:
Mallattoolee Gurguddoo Qiyaamaa
Kutaalee darban keessatti mallatoolee gurguddoo Guyyaan Qiyaamaa dhiyaachu agarsiisan ilaalle turre. Isaaniis, Dajjaal bahuu, Iisaan (aleyh salaam) bu’uu fi Ya’juuj fi Ma’juuj. Har’as itti fufuun kutaa kana keessatti maallatoole hafan saddeettan gabaabbinnaan ni ilaalla.
Mallattoolee Gurguddoo Guyyaa Qiyaamaa lakk. 4,5 fi 6- Mucuca Lafaa Sadii
Mucuca lafaa jechuun lafti garmalee addaan baqaquu fi wanti gubbaa jiru keessatti gadi lixuudha. Yeroo durii fi ammaa mucucni lafaa bakka adda addaatti uumame jira. Garuu mucucni hadiisa keessatti dubbatame amala addaa kan qabuu fi oduun isaa kan babal’atuudha. Mucucni lafaa kuni mallattoo gurguddoo Qiyaama keessaa tokko yommuu ta’u, Aakhiru zamaan (dhuma Yeroo) keessatti kan mul’atuudha. Hadiisa keessatti: Huzeeyfa ibn Useyd Al-Ghifaariyy akkana jechuun gabaase:
“Osoo nuti wal yaadachiisnu (waliin haasofnu) Ergamaan Rabbii (Salallahu aleyh wassalam) nu arguun akkana jedhan, “Maal wal yaadachistuu?” Sahaabonnis ni jedhan, “Waa’ee Qiyaamaa haasofna” Innis ni jedhe, “Hanga mallatoolee kudhan argitanitti malee Qiyaamaan hin dhaabbattu.” Ergasii akkana jechuun tarreesse: Aara (smoke), Dajjaal, bineensa lafaa baatu, Aduun dhiyaan bahuu, Iisaan ilmi Mariyam (nageenyi isarratti haa jiraatu) bu’uu, Ya’juuj fi Ma’juuj, gara sadiin mucuca lafaa: tokkoffaan gara Bahaatin, lamaffaan gara Dhiyaatin, sadaffaan gara odola Arabaatin. Dhumti kanaa ibidda gara Yaman irraa bahuun namoota gara iddoo walitti qabamaatti ooftudha.” Sahiih Muslim 2901
Mallatto Guddoo Guyyaa Qiyaamaa-7ffaa- Aara (Dukhaan)-Smoke
Akkuma hadiisa armaan olii keessatti dubbatame aarri guddaan namoota haguugu yeroo dhumaatti ni argama. Hadiisa biraa keessatti Abu Hureeyraan akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ بَادِرُوا بِالأَعْمَالِ سِتًّا الدَّجَّالَ وَالدُّخَانَ وَدَابَّةَ الأَرْضِ وَطُلُوعَ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا وَأَمْرَ الْعَامَّةِ وَخُوَيِّصَةَ أَحَدِكُمْ ” .
“Wantoonni jahan kunniin argamuun dura gara hojii gaggaarii ariifadhaa: Dajjaal, aara, bineensa lafaa baatu, aduun gara dhiyaatiin bahuu, dhimma wali galaatii fi dhimma dhuunfaa tokkoo keessanii.” Sahiih Muslim 2947
Asitti dhimma wali-galaa jechuun Qiyaamaan dhaabbachuudha. Dhimma dhuunfaa tokko keessanii jechuun immoo du’a nama kamittu dhuftuudha[1]. Yookiin immoo dhimmi wali galaa fitnaan guddaa kanneen akka waraanaa, faahishaa (wantoota fokkuu) fi kkf hawaasa keessatti argamuudha. Dhimmi dhuunfaa immoo dhimma dhuunfaan wal qabate kanneen akka hiyyummaa, dhibee fi kkf dha.
Mallattoo Guddoo Guyyaa Qiyaamaa 8ffaa- Bineensa Lafaa Baatu (Daabbatul Ard)
Aakhiru zamaan (dhuma Yeroo) irratti yommuu badiin babal’atuu, wanti fokkataan miidhagfamu fi wanti gaariin immoo fokkifamu, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa bineensa dachii keessaa ol baasa. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Yeroo jechi isaan irratti kufu, namoonni keeyyattoota Keenya kan hin dhugoomsine akka turan bineensa isaanitti dubbattu dachii keessaa isaaniif baafna.”
“በነሱም ላይ (የቅጣት) ቃሉ በተረጋገጠ ጊዜ ሰዎቹ በአንቀጾቻችን የማያረጋግጡ እንደነበሩ የምትነግራቸውን እንሰሳ ለነርሱ ከምድር እናወጣለን።”Suuratu An-Naml 27:82
“Yeroo jechi isaan irratti kufu” jedhu ilaalchise mufassiroonni ibsa adda addaa walitti dhiyaatu itti kennani jiru. Qataadan ni jedha: “Yeroo jechi isaan irratti kufu.” jechuun yommuu dallansuun isaan irratti mirkanaa’u. Abdullah ibn Umari fi Abu Sa’id Al-Kudriyy ni jedhu, “Yommuu waan gaariitti hin ajajnee fi waan badaa irraa hin dhoowwine, dallansuun isaan irratti mirkanaa’u.”[2] Abdullah ibn Abbaas ni jedha, “yommuu azaabni (adabbiin) isaan irratti mirkanaa’u.[3]”
Ibn Kasiir ni jedha: “Bineensi tuni yeroo dhumaa yommuu haalli namoota badu, ajajoota Rabbii dhiisanii fi amanti haqaa jijjiran baati. Rabbiin dachii keessaa bineensa isaaniif baasa[4].”
“Namoonni keeyyattoota Keenya kan hin dhugoomsine akka turan bineensa isaanitti dubbattu dachii keessaa isaaniif baafna.” jedhu Ilaalchise hayyoonni ibsa armaan gadii kennanii jiru: 1ffaa- Bineensa “Namoonni keeyyattoota keenya kan hin dhugoomsine (dhugaan hin amanne) ta’aniiru” jettee isaanitti dubbattu dachii keessaa isaaniif baafna. 2ffaa- Islaaman ala amantiin biraa soba akka ta’e isaanitti dubbatti. 3ffaa- Akkana jechuun isaanitti dubbatti: kuni mu’mina kuni kaafira[5]. Rabbiin wanta hundaa irratti danda’aa ta’ee, bineensi akka dubbattu taasisuun wanta Isa dhibuu miti. Yeroo ammaa sibiilli kan dubbate bineensi hayyama Rabbiitiin akkamitti dubbachuu dadhabaa? Meeshaan qunnamti kanneen akka raadiyo, bilbila, Tv fi kkf sibilaa irraa kan hojjatamaniidha.
Hadiisa Abu Hureyraan gabaase keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Wantoonni sadii yoo argaman, nama dursee hin amanne yookiin iimaanaa isaa keessatti waan gaarii hin hojjanne, iimaanni isaa homaa isa hin fayyadu: Aduun bakka itti dhiiteen bahuu, Dajjaal fi bineensa lafaa.” Sahiih Muslim 158
Kana jechuun wantoonni sadan kunniin dhufuun dura namni Rabbii fi hundeewwan iimaanatti hin amanne yookiin erga amane booda hojii gaarii hin hojjanne, yeroo mallattooleen kunniin mul’atan amanuu fi hojii gaarii hojjachuun isaa homaa isa hin fayyadu. Kanaafu, namni mallatooleen kunniin yoom akka bahan waan hin beeknef iimaana ofii cimsachuu fi hojii gaggaarii hojjachuuf tattaafachu qaba. Ta’uu baannaan, yeroo mallaatoolee kanniin argu amane jechuun isaa adabbii (azaaba) isarraa hin deebisu.
Mallattoo Guddoo Qiyaamaa 9ffaa–Aduun Dhiyaan Bahuu
Mallattoolee gurguddoo Qiyaamaa kan namni lubbuun jiru hunduu argu danda’u keessaa tokko adeemsi urjiilee fi pilaanetoota jijjiramuudha. Osoo namoonni aduun bahaan baati jedhanii eegan ganama tokko bakka dhiiten isaanitti ol baati. Yeroo kanatti balballi tawbaa ni cufama. Namni yeroo kanatti yoo tawbate, tawbaan isaa fudhatama hin argatu.
Qur’aana irraa keeyyata waa’ee Aduun Dhiyaan bahuu agarsisuu. Rabbiin ni jedha:
“Sila malaaykonni isaanitti dhufuu, yookiin Gooftaan kee dhufuu yookiin gariin mallatoolee Gooftaa keetii dhufuu malee maal eeguu? Guyyaa gariin mallatoolee Gooftaa keetii dhufan, lubbuu takkaaf iimaanni ishee homaa hin fayyadu yoo san dura hin amaniin yookiin iimaana ishee keessatti toltu hin hojjatin. ‘Isin eegaa; nuti eegoodha.’ jedhiin.” Suura Al-An’aam(6):158
Sila warroonni zulmii (miidhaa), badii fi of-tuulu isaanii itti fufan kunniin malaykoonni ruuhii isaanii qabuuf ykn Gooftaan kee gabroota jidduutti murteessuf dhufuu ykn mallattooleen gariin dhufuu malee maal eegu? Yeroo du’aa yommuu malaaykonni ruuhi isaanii baasuf isaanitti dhufan, dursanii yoo hin amaniin, yeroo san amanuun homaa isaanii hin fayyadu. Ammas yommuu Rabbiin gabroota jidduutti murteessuf dhufu, yoo dursanii hin amaniin, yeroo san amanuun homaa isaan hin fayyadu.
“Guyyaa gariin mallatoolee Gooftaa keetii dhufan, lubbuu takkaaf iimaanni ishee homaa hin fayyadu yoo san dura hin amaniin yookiin iimaana ishee keessatti toltu hin hojjatin.” Kana jechuun mallatooleen gurguddoon Guyyaan Qiyaamaa dhiyaachu agarsiisan gariin yommuu argaman kaafirri yeroo san amanuun homaa isa hin fayyadu. Akkasumas, nama dursee amanee garuu hojii gaarii hin hojjatin, yeroo mallattooleen kunniin dhufan hojii gaggaarii hojjachuun homaa isa hin fayyadu[6].
Mufassiroonni (hayyoonni Qur’aana ibsan) baay’een mallatoon Guyyaa Qiyaamaa kuni aduun dhiyaan bahuudha jedhan. Kana ilaalchisee hadiisonni sahiih ta’an ni agarsiisu.
Abu Hureeyran akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Hanga aduun dhiyaan baatutti Qiyaamaan hin dhaabbattu. Yommuu namoonni ishii argan, kan dachii irra jiru hundi ni amana. Yoo dursitee hin amaniin, yeroon suni yeroo nafsee takka iimaanni ishii homaa hin fayyanneedha.” Sahiih Al-Bukhaari 4635
Kana jechuun yommuu namoonni aduun dhiyaan bahuu ishii argan hundi isaanitu ni amanu. Sababni isaas, Qiyaamaan dhugaa ta’uu ni mirkaneefatu. Garuu kuni filannoon osoo hin ta’in dirqamaan waan amananiif yeroo kanatti amanuun isaanii homaa isaan hin fayyadu.
Iccitiin as keessa jiru: iimaanni kan nama fayyadu yommuu geeybi (wanta fagoo fi ijaan hin mul’annetti) amananii fi filannoodhaan ta’ee qofaadha. Garuu yommuu mallatooleen argaman, dhimmichi kan mul’atu ta’a. Wanta mul’atutti amanuun immoo faayda homaatu hin qabu. Sababni isaas, iimaana dirqamaan ta’een wal fakkaata. Akka nama yommuu bishaaniin nyaatamu ykn ibiddaan gubamu fi kkf niti. Yeroo du’a argu wanta irra jiru irraa ni buqqa’a. Akkuma Rabbiin jedhe,
“Yeroo adabbii Keenya argan, ni jedhan, ‘Rabbitti amanne, waan Isatti qindeessaa turrettis kafarre.’ Erga adabbii Keenya arganii amanuun isaanii gonkumaa isaan hin fayyanne. [Suni] karaa Rabbii kan gabroota Isaa keessatti dabreedha. Kaafiroonni achitti hoonga’an.” Suuratu Ghaafir 40:84-85[7]
Mallattoo Guddoo Qiyaamaa 10ffaa- Ibiddi iddoo wal-gahiitti namoota walitti qabu mul’achuu
Mallattoon dhumaa Qiyaamaa ibiddi Yaman irraa bahuun namoota gara iddoo wali gahiitti (Maasharitti) walitti qabdu bahuudha. Iddoon walitti qabamaa dachii diriirtu bu’aa bayii hin qabnee fi adii taatedha. Hadiisoonni Sahiih waa’ee bahiinsa ibidda tanaa agarsiisan dhufanii jiru. Isaan keessaa mee muraasa haa ilaallu. Hadiisa Huzeeyfaa jalqaba irratti ilaalle keessatti, Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan: “Dhumti kanaa ibidda gara Yaman irraa bahuun namoota gara iddoo walitti qabamaatti ooftudha.” Sahiih Muslim 2901
Ibiddi tuni akkamitti namoota gara ooydi maashar (iddoo wal-gahii) ooftu ilaalchisee hadiisoonni sahiih ta’an ni agarsiisu. Abu Hureyraan akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Namoonni karaalee sadiin walitti qabamu: [karaan 1ffaan] warroota [Jannata] kajeelanii fi [azaaba] sodaatan, [2ffaan] warroota lama ta’anii gaala yaabbatan yookiin sadii ta’anii gaala yaabbatan yookiin afur ta’anii gaala yaabbatan yookiin kudhan ta’anii gaala yaabbataniidha. [3ffaan immoo] warroota hafan kanneen ibiddi isaan walitti qabduudha. [Ibiddi tuni] waaree booda bakka isaan boqonnaa fudhachuuf itti mugan waliin ni deemti, bakka isaan bulan waliin bulti, bakka isaan itti bariissifatan waliin bariisifatti, bakka isaan itti galgalofatan waliin galgalofatti.” (Kana jechuun ibiddi tuni bakka kamuu yoo deeman ykn dhaabbatan isaan waliin deemti ykn dhaabbatti.) Sahih al-Bukhari 6522
Ibiddi tuni isaan gubuuf osoo hin ta’in gara iddoo wal-gahiitti isaan oofufi. Kuni hojii Rabbii wanta fedhe hojjatuuti. Wanti hundi ajaja Isaa jalatti kan buluudha.
Guduunfaa
➥Mallattoolee Gurguddoon Qiyaamaan dhiyaachun agarsiisan keessaa tokko argamnaan kan biraas itti aane dhufa. Akka callee wal duraa duubaan wal hordofu. Kanaafu, mallattooleen gurguddoon Qiyaamaa tasa dhufu, Qiyaamaanis tasa dhooti.
➥ Namni dhiphinnaa fi adabbii Guyyaa Qiyaamaa jalaa nagaha bahuuf mallattooleen kunniin argamuun dura amanuu fi hojii gaggaarii hojjachutu isa baasa.
➥ Yommuu Aduun dhiyaan baatu balballi tawbaa ni cufama. Erga aduun dhiyaan baate booda kaafirri yoo amane, amanuun isaa homaa isa hin fayyadu (adabbii isarraa hin deebisu). Akkasumas, namni amanee garuu hojii gaarii hojjachuu dhiise, aduun dhiyaan yommuu baatu hojicha hojjachuun homaa isa hin fayyadu. Haa ta’uu malee, hojii gaggaarii duraan hojjataa kan ture yoo ta’e, hojii gaggaarii kanniin itti fufee hojjachuun isa fayyada. Fkn, namni guutumatti salaata dhiise, yommuu aduun dhiyaan baatu yoo salaata jalqabe, salaanni isaa kuni homaa isa hin fayyadu. Garuu duraan kan salaatu yoo ta’e, aduun dhiyaan erga baate booda akkuma duraanii salaata isaa yoo itti fufe, kuni isa fayyada.
➥ Iimaanni kan nama fayyadu yommuu geeybi (wanta fagoo fi ijaan hin mul’annetti) amananii fi filannoodhaan ta’ee qofaadha.
➥ Wanti mu’minaa fi kaafira adda baasu geeybitti amanuudha. Geeybin suni yommuu mul’atu namni hunduu waan amanuuf yeroo sanitti iimaanni faayda hin qabu. Fkn, Qiyaamaan yommuu dhaabbattu namni hunduu ni amana. Garuu namni kaafirri dursee hin amanne, yeroo Qiyaamaan dhaabbatu amanuun isaa homaa isa hin fayyadu.
Kitaabban wabii:
[1] Al-Diibaaj alaa sahiih Muslim 6/266, Suyuuxi
[2] Tafsiir Qurxubii 16/207-208
[3] Zaadul Masiir 1053, Ibn Al-Jawzi
[4] Tafsiir ibn Kasiir 5/691
[5] Zaadul Masiir 1054
[6] Tafsiir Sa’diyy 315-316, Ma’aarij Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbur-11/488, Abdurahmaan Hasan Habankaa
[7] Tafsiir Sa’diyy-fuula 316
https://islamqa.info/en/answers/2281/signs-of-the-hour
The End of The World-fuul 392-…


text:
Prezidaantiin Oromiyaa Duraanii, Obboo Juuneddii Saadoo Maal Jedhu?
WASHINGTON, DC (VOA Afaan Oromoo) — Dhaabbatni Dimookitaatawa Uummata Oromoo yokan DhDUON walga’ii koree giddu-galeessaa gidduu kana geggeesseen dura-taa’aa dhaabichaa – Obbo Muktaar Kadirii fi itti-aantuu isaanii – aadde Asteer Maammoo taayitaa irraa buusuu isaa beeksisee jira.
Dhaabbatichi dheengadda ibsa baaseen akka beeksisetti, Kibxata – Fulbaana 20, bara 2016 gara galgalaa irraa akka beeksisetti, hoogganoonni ol’aanoon lameen taayitaa gad-lakkisuuf gaaffii dhiheessan, koreen gidduu dhaabichaa simachuudhaan akka taayitaa gad-lakkisan sagalee guutuun murteessuu isaa beeksise. Bakka Obbo Muktaar Kadir, ka duraan afaan-yaa’ii Caffee Oromiyaa turan – Obbo Lammaa Magarsaa buusamuu isaanii, bakka aadde Asteer Maammoo immoo, ka duraan Ministara Geejjibaa Mootummaa Federaalaa turan – Obbo Warqinee Gabayyoo filatamuu isaanii dhaabichi ibsa baaseen beeksisee jira.
Ka duraan prezidaantii Oromiyaa turanii fi amma as Yunaayitid Iteets keessa jiraatan – Obbo Juuneddii Saaddoo maal jedhu? Obbo Juuneddii allee gaaffiileen falmsiisoon ka’an hedduu dha. Waaien ofiis, waa’ee jijjirama amma DhDUO keessatti ta’ees ni dubatan.


text:
Leelloo Sabaa irraa
Qabsoon bilisummaa Oromiyaa, Adda Bilisummaa Oromootiin(ABO) hoogganamu, sa’a irraa sa’atti, guyyaa irraa guyyaatti, ji’a irraa ji’atti, akkasumas, waggaa irraa waggaatti, gabbataa, cimaa fi babal’achaa deemee ummata Oromoo fi ummattoota cunqurfamoo Impaayera Ixoophiyaa qabsoof hiriirsee yeroo kamuu calaatti amma, finiinee shaffeessaan gara galma bilisummaatti fiigaa jira.Egereen, hawwiin, abdii fi akeeki ummata Oromoo fi ummattoota cunqurfamoo Impaayera Ixoophiyaa, yeroo kamuu caalaa amma, ifee mul’atee abdachiisaa ta’ee jira. Hawwiin, abdiin, akeekii fi fedhiin ummatni Oromoo fi ummattooti cunqurfamoon hundi mootummaa bilisa kan mataa isaanii dhaabbachuuf baroota dheeraaf wareegama qaqqaalii itti baasan, shakkii tokko malee bakka gahuuf akka deemu yeroo kamuu caalaatti amma ifatti beekameera. Bilisummaan ummattoota kanaa, “yoo osoo hin taane, yoom” kan jedhutti tarkaanfatee jira.Walumaagalatti, qabsoo ummatni Oromoo fi ummattootni cunqurfamoon baroota dheeraaf osoo wal irraa kutini fi hin nuffin geggeessaa jiran, yeroo kamuu caalaatti amma, bilisummaa dhaluuf dorrobee jira.
Sadarkaa duraan argamee fi dhagahamee hin beeknetti, qabsoon ummata Oromoo fi ummattoota cunqurfamoo Impaayera Ixoophiyaa, yeroo ammaa kana, humna siyaasaa fi waraanaa cimaa ta’ee guyyaa ummattooti kun :bilisummaa, dimookraasii, nagaa, badhaadhina fi gammachuu itti argatan shaffeessaan gabaabsaa jira. Haa ta’u malee gama birootiin, mootummaa Wayyaanee/Ixoophiyaa, dhaaboti siyaasaa Amaraa biyya keessaa fi ala jiran, dhaabota Oromoo ergamtuu Amahaaraa ta’an (OPDO Amahaaraa) fi mootummooti Ameerikaa fi Awurooppaa, ummattoota kana: lafa isaa irraa buqiisanii saamaa ,ergachaa, hojjisiifachaa, dafqaa fi humna isaatiin duroomaa fi gabaatti baasanii gurgurachaa turan, sochii ummatni Oromoo fi ummattooti cunqurfamoon Impaayera Ixoophiyaa shaffeessaan gara bilisummaatti gegeessaa jiran duratti gufuu darabuun karaa irraa maqsanii umurii aangoo mootummaa bulguu fi nama nyaataa Ixoophiyaa/wayyaanee/Habashaa, ummattoota cunqurfamoo kana irratti dheeressuuf shiroota haaraa fi kaardii dullacha awwaala keessaa baasanii dhimma itti bahuuf ogguu isaan dhidhiitatan arguutti jirra.
SHIRA 1ffaa:
Shirri 1ffaan, akka waan ABO caalaatti ummata Oromoof yaadanii fi qabsaawanii of fakeessanii:Adda Bilisummaa Oromoo, hooggana, imaammataa, murtii isaa fi sochii qeerroo irratti olola oofuu dha.Sochii bilisummaa Oromoo fi ummattoota cunqurfamoo impaayera Ixoophiyaa hudhee kokkee isaa qabee jiru keessattuu kan hoogganu Adda Bilisummaa Oromoo ta’uu amanuudhaan, hunda caalaa, qabeenyaa jiru irratti dhangalaasuun, ABO irratti duula olola maqa- baleessii oofuu tarkaanfii duraa fi isa hangafaa taasifatuuf mootummaan Ixoophiyaa karoora baafateera. Duula olola dharaa :ABO, akeeka, hooggana, imammata fi murtii isaa irratti oofuuf ammoo ofii akka tigree fi akka mootummaa wayyaaneetti yoo oofan ummatni Oromoo akka irraa hin fudhatne waan beekaniif, Oromoota miseensa fi hooggana ABO turan garuu, akeeka fi heera dhiiga jaallaniitiin barreeffame irra sababa ejjetaniif seeratti dhiyaachuu baqatanii dhaabaa ala waan of godhaniif: ABO, hooggana fi seera isaaf jibbansa guddaa qaban, akkasumas, “ani duunaan coqorsi hin biqilin” jedhan waa’ila godhachuuf lafa qotee bulaan Oromoo irraa buqqisee gurgurachuun maallaqa kuufate dhangalaasuun bitatee ABO irratti bobbaafachuuf qophaahaa jira.Isaan kun hedduun isaanii, Oromoota biyya alaa maadheeffatan keessaa oggaa ta’u: teessumaa yaamuun, media irratti bahuun, website irratti barreessuun, raadiyoo dhuunfaa banatuu fi kan banatanii jiran dhimma bahuun, ABO, qeerroo, fi qabsoo ummata bal’aa Oromoo irratti olola oofuuf deemu. Olola kanaanis, ummata Oromoo: burjaajessuu, afaan fajjeessuu, hamilee inni ammaan tana haga funyaaniitti qabu cabsuu, akkasumas, ABO fi ummata Oromoo gidduutti garaagarummaa uumanii dhaabicha laaffisuun umurii mootummaa wayyaanee gateettii fi dugda ummata Oromoo irratti dheeressuu dha.
SHIRA 2ffaa:
Tigrooti, G-7 fi Arbenyoochi yeroo kamuu caalaa amma dhoksaan walitti dhufanii marihachuutti jiru. Akeeki walabummaa Oromiyaa ABO’n durfamu akka bakka gahuuf deemu yeroo kamuu caalaa amma mirkanaawaa waan jiruuf, kun yoo ta’e, Ixoophiyaan Tigree fi Amaarri aangoof irratti wal dorgamu jiraachuu hin danda’u. Waan kana ta’eef, Tigrooti fi dhaaboti Amaahaaraa, G-7 fi Arbenyoochi jedhaman, dursa, Ixoophiyaa jiraachisuuf, qabsoo bilisummaa Oromiyaa irratti waliin qabsaawuu akka qaban dhoksaatti dubbatanii akkaataa itti waloon Oromo irratti duulan irratti waliigalanii jiru. Amina shaffisaa, ummatni Oromoo ittiin gara walabummaa Oromiyaatti fiigaa jiru kana dhaabuuf akka Tigree fi Amahaaraatti kallaattiin hojjechuu waan hin daneenyeef, quunnamtii G-7 fi Arbenyoochi, Oromoota tokkummaa Ixoophiyaatti amananii fi ABOtti gufuu ta’uu danda’an waliin qabu dhimma bahhun G-7 fi Arbenyoochi keessaan maallaqaan bitanii : teessuma ummataa yaamuun, barruun, media fi kkf dhimma bahanii: ABO, akeeka walabummaa Oromiyaa inni bakkaan gahuuf qabsaawu, imaammata, murtii fi jaarmaa qeerroo irratti olola diiggaa oofuun ABO fi ummata Oromoo gidduutti garaagarummaa uumuu, hamilee ummata Oromoo cabsuu fi dandeettiin Oromoo, tokkummaan mootummaa wayyaanee irratti akka hin qiyyaafatne godhuun umurii aangoo Ixoophiyaa/wayyaanee/Habashaa gateettii fi dugda Oromoo irratti dheeressuu dha. ABO fi ummatni Oromoo, wayyaanee dhiisee wal loluu irratti akka qiyyaafatu godhuu dha. G-7, ESAT TV irratti sagantaa Afaan Oromoo kan eegaleef, akeeka kana bakkaan gahuuf ta’ee, Oromoota bilisummaa Oromiyaatti waan hin amanneef ABO irraa jibbansa hamaa qaban walitti qabachuutti jira. Isaan kun, yeroo adda addaatti, ESAT TV irratti bahanii : ABO, akeeka isaa, qabsoo walabummaa Oromiyaa kan ummata bal’aa Oromoon haamatame fi sochii qeerroo xiqqeessuu ykn ammo akka abbaa itti ta’anitti ololachuuf deemu. Isaan kun, OPDO Amaharaa ti.
SHIRA 3ffaa.
Shirri 3ffaan ammoo, shira mootummaan wayyaanee/Ixoophiyaa, Ameerikaa fi Awurooppaa waloon ABO, qabsoo walabummaa Oromiyaa fi sochii qeerroo irratti hojjetuuf karoorfatanii jiranii dha. imaammata bara qirchannaa ardii Afriikaa Oromoo irratti baafatan sana haga ammaa hordofaa akka jirani fi jibbansa hamaa kan shanyummaa irratti hundaawe Oromoof akka qaban, dhummaati ummata Oromoo irra gahe irratti yaada isaan kennatan caalaa raga biroon hin jiru. Biyyoota adda addaatti nammi tokko yoo ajjeefame sadarkaa mootummaatti kan balaaleffatamu ogguu ta’u, Ameerikaa fi Awurooppaa biratti, garuu, lubbuun Oromoo, hanga lubbuu tisiisaa illee akka hin geenye,akkasumas, dantaa wayyaanee/Ixoophiyaa/habashaa fi kan isaanii tikfachuu malee, Oromoon yoo miliyoonaan dhume dhimma isaanii akka hin taane ibsa “haasaaabbaa fi ilmaa fakkaatu” isaan baasan irraa hubatuun ni danda’ama. Bara Minilik Oromoo miliyoona 5 fixe, callisanii ilaaluu qofaa osoo hin taane, gorsaa akka turan sanitti, ibsi isaan baasan, Oromoon maaliif ajjeeffamaa osoo hin taane, ajjeechaa Wayyaaneen geggeessaa jirtu saaxilamuun irra hin turre kan jedhu fakkaata. Ajjeechaan kun, Oromoo irratti osoo raawwataa jiruu, dhiigi daa’imman Oromoo karaa irraa osoo hin qoorin fi haati daa’iman Oromoo, rasaasa Ameerikaa fi Awurooppaa irraa Wayyaanee/Ixoophiyaaf fe’ameen dhumanii, gadda osoo hin xumuratin, mootummaa nama nyaataa wayyaaneef haaratti gargaarsa maallaqaa doolara miliyoonaan lakkaawamu akka kennaniif labsan. Ameerikaa fi Awurooppaan, leenjistoota farra riphee lolaa mootummaa Ixoophiyaaf/wayyaaneef erguun, akkaataa itti mootummaan Ixoophiyaa qabsoo bilisummaa Oromiyaa cabsu irratti leenjii haarawaa kennaafii jiru. Mootummaan Wayyaanee/Ixoophiyaa, fira isaanii waan ta’eef: ajjeechaa, hidhaa, dhiitamma mirga dhala namaa fi saamicha mootummaan kun geggeessaa jiru, dantaa Ameerikaa fi Awurooppaa kan tiksu akka ta’etti fudhatnii jiru. Kun osoo: Chaayinaa, Raashiyaa, Eritrea, Zimbaabuwee, Burundii, Sooriyaa, Kooriyaa Kaabaa ta’ee akkasitti bira hin darban turan.
Diigamuu Impaayera Ixoophiyaa, kan ummattooti cunqurfamoon: ajjeechaa, hidhaa, saamicha, dhiitama mirga dhala namaa, hiyyummaa, beela, daara, dhukkuba, salphinaa fi tuffatamuu irraa ittiin boqotuuf deemaniif yaadda’uu malee, du’a ummata Oormootiif gaddaa fi yaaddoo cimaa Ameerikaa fi Awurooppaa irraa hin dhageenye. Kun hundi, saba Oromoo jedhamuuf jibbansa hamaa akka isaan qaban kan garsiisuu dha. Kana qofa osoo hin taane, Oromoota hannisaan keessaa badde, rakkoo garaa isaanii malee rakkoon ummata Oromoo itti hin dhagahamne, akkasumas, saba isaanii ganuun, haadha fi abbaa isaanii ille ganan walitti qabanii ijaaruun maqaa jarmaa siyaasaa kennaniif, ABO dura dhaabuun irree Oromoo laameshuuf tattaaffiin isaan godhaa turan qabsoo bilisummaa Oromiyaa akeeka isaa irraa dhaabuu waan dadhabeefi, mootummooti Ameerikaa fi Awurooppaa, dhaaba haaraa, ABO fi qabsoo walabummaa Oromiyaa gufachiisuuf caalaatti ni hojjeta jedhanii yaadan maallaqa ramaduufiin ijaaruuf namoota leenjifatanii fi media bananiifii qopheeffatanii jiran. Isaan kun, yeroo gabaabaa booda, biyya alaa taa’anii dhaaba ijaarratuun lola faranjooti akka banamu barbaadan, faranjoota bakka bu’anii ABO iratti labsuuf deemu. Isaan kun, saroota dallaa faranjii dura dhaabbatanii: ABO, qabsoo bilisummaa Oromiyaa fi sochii qeerrootti dutanii, ciniinuu waan hin dandeenyeef, dha. Sarooti kun, eergaa faranjoota irraa fudhataniin, ABO fi sochii qeerroo irratti duuluun dhaaba maxxannee Ameerikaa fi Awurooppaa ta’anii, lafa qotee bulaan Oromoo irraa buqqifame irratti investment goggeeffataa jiran akka tiksaniif barbaadu.
SHIRA 4ffaa.
Qabsoon walabummaa Oromiyaa ABO’n geggeeffamu, daangaa/gidaara: gosaa, naannoo, amantii fi gitaa mootummaan Ixoophiyaa/Wayyaanee Oromoo gidduutti sararuuf/ijaaruuf gannoota dheeraaf hojjete caccabsee, ummata Oromoo biyya keessaa fi ala jiraatu hunda walitti dhangalaasuun :sagalee tokkoon, dhaadannoo tokkoon,dhaaba tokko jalatti, akeeka tokkoof, ummatni Oromoo golee Oromiyaa mara keessa jiru tokkummaan akka ka’u godheera. Kun, jaarraa 16ffaa asitti, injifatnoo yeroo jalqabaaf argamee dha. Kun ta’uun isaa, Oromoo gargaar qooduun bargaanfatee aangoo irra turuuf kan mootummaan Wayyaanee/Ixoophiyaa karoorfate objuu qofatti kan hambise waan ta’eef , tooftaa dulloomaa ummatni Oromoo harkatti tufe haaromsee dhimma itti bahuuf yaaluunis mul’ataa jira. Kunis, qabsoo bilisummaa fi haqaa ummatni Oromoo irree tokkichaan geggeessaa jiru kana fudhatama dhabsiisuu fi gargar qooduuf jecha, qabsoo amantii Isilaamaa akka ta’etti dhiyeessuuf yaaluu dha. Ummati Oromoo,“biyyi kan waloo, amantiin ammoo kan dhuunfaa” akka ta’e, akkasumas,maddi salphinaa fi tuffatamuu Oromoo, gabrummaa Ixoophiyaa/wayyaanee jalatti kufuu qofa akka ta’uu akka gaariitti waan amanuuf, daangaa amantii hunda caccabsee, tokkummaan gara galma walabummaa Oromiyaatti fiigaa jira. Addi Bilisummaa Oromoo, amantii hunda walqixa kabaja’ mirga Oromoon hundi waan fedhetti amanuuf qabu wabii ta’eefi tiksa. Akeeki Adda Bilisummaa Oromoo, mootummaa walaba Oromiyaa, amantii kamiifuu hin baabsine gadi dhaabuu dha.
Walumaagalatti, yeroo ammaa, yeroo qabsoon ummata Oromoo fi ummattoota cunqurfamoo Impaayera Ixoophiyaa, mootummaa walaba kan saboota dhaluuf dorrobee jiru kanatti, bifa armaan oliitiin mootummaan wayyaanee waraabessa afur armaan olii dhimma bahuun dorroba sana gatachiisuuf karoorfatee hojjechuutti jira. Ummatni Oromoo fi ummattootni cunqurfamoon Impaayera Ixoophiyaa, mootummaa walaba kan mataa isaaniitti heerumuuf kaadhimamanii ogguu jiran kanatti, shiroota armaan olii afraniin, mootummaan Wayyaanee/Ixoophiyaa, ummattoota cunqurfamoo walabummaatti heerumuuf kaadhimamanii jiran kana butee gudeeduun Ixoophummaa irraa dhalchuuf socho’aa jira. Taankii fi xiyyaarri, akkasumas, waraanni kummi hedduun mootummaan wayyaanee ijaarrate fi hidhachifamee saboota kana irratti bobbaafame, ABO fi akeeka walabummaa Oromiyaa galii isaa irraa dhowwuu akka hin dandeenye, shirooti kunis akeeka kana galma isaa irra dhowwuu hin danda’an. Haa ta’u malee, ummatni Oromoo fi ummattooti cunqurfamoon Impaayera Ixoophiyaa hundi, shiroota afran, diinni, qabsoo isaa, walabummaa dhaluuf dorrobee jiru ittiin gatachiisuuf karoorfatee jiru kana dursee beekee, balaa isaan qabsoo isaa irraan gahuu danda’an dammaqiinsaa fi gootummaan dura dhaabbatee fashalsiisuuf qophaahuu qaba. Qabsoon ummattoota cunqurfamoo Impaayera Ixoophiyaa, ummattoota cunqurfamoo Impaayera Ixoophiyaaf: bilisummaa, nagaa, badhaadhinaa fi gammachuu dhaluuf dorrobee oggaa jiru kanatti, dorrobi kun akka gatatuuf shiroota bifa armaan oliitiin mootummaan wayyaanee/Ixoophiyaa hojjetu, dammaqiinsaan hordofee, caccabsee fi lafatti dhidhiitee irra tarkaanfachuun, fiigicha gara bilisummaatti godhaa jiru itti fufee, madda shiroota kanaa kan ta’e, mootummaa Ixoophiyaa/Wayyaanee bakkaa buqqisee, mootummaa walaba kan mataa isaa daddaffiin labsachuu qaba.
Injifatnoo Ummata Cunqurfamoo Impaayera Ixoophiyaa hundaaf !
Oroomiyaan ni bilisoomti !


text:
Gabaasa kiyyaa Gonfaa tiin Hirrira nagaa biyya Norway magaalaa Oslo keessatti gaafa guyyaa 16 october 2014 gaggefamee jiraa.hirrira nagaa kana irratti lammii oromoo tahaan heedduu …Read More »
Hiriira Hawaasaa Oromoo magaalaa muummitttii Osloo biyya Noorweey
Injustice in Oromia-Ethiopia Follows Oromo Exiles in Oslo, Norway
April 28, 2013 (Oromo Press) – A historically pro-Oromo refugees Norway has been evolving into an unfavorable place for Oromo refugees and refugees from the …Read More »
TVORO: Yaadannoo guyyaa gootota Oromo (Oslo )
Kora xiqqaa ! kora guddaa, Koronguuddaa, Koonyaa WBO ! guyyaa WBO ! guyyaa goototaa ! for 20+ years ! Qabsoon sirbuma taatee ? waggaa …Read More »


text:
Dubbii Iimaana Diigu-Kutaa 6.1
Kutaa darbee keessatti tawhiida rubuubiyyah fi asmaa’a wa sifaat keessatti dubbii iimaana diigu ilaalle jirra. Har’a immoo Tawhiida Al-Uluuhiyyah keessatti dubbii iimaana diigu ilaalla.
Tawhiidu Al-Uluuhiyyah (Ibaadaa) keessatti dubbii iimaana diigan
Seensa kana keessatti gara hiika tawhiidu al-uluuhiyyah fi barbaachisummaa isaatti akeekna. Tawhiidu al-uluuhiyya ykn ibaadaa hojii gabrootaatiin Rabbiin tokkichoomsudha. Kunis kan ta’u, gosoota ibaadaa hunda Rabbii tokkicha shariika hin qabneef gochuudha. Tawhiinni kuni hundee amantiiti. Sababa isaatiif Ergamtoonni ergaman, kitaabban buufaman.
Kana mirkaneessu keessatti dubbii warra beekumsaa irraa hanga ta’e ni dhiyeessina: Ibn Taymiyaan ni jedha: Dhugumatti haqiiqaan (dhugaan) tawhiidaa Rabbii tokkicha gabbaruudha. Isa malee hin kadhatamu, Isa malee hin sodaatamu, Isarratti malee hin hirkatamu, amantiin Isaaf malee hin ta’u. Uumamtoota keessaa eenyufillee hin ta’u. malaaykota, Nabiyyoota gooftolee hin godhannu…” Manhaaji sunnati-3/490)
Ammas ni jedha: Tawhiinni Rabbiin kitaaba Isaa keessatti dubbate, kitaabban Isaa ittiin buuse, ergamtoota Isaa ittiin erge, Muslimoonni irratti wali galan, shahaada (ragaa bahuu) “Laa ilaah illallah (Rabbiin malee haqaan gabbaramaan hin jiru)” kan jedhuudha. Hiikni isaa: Rabbii Tokkicha shariika hin qabne gabbaruudha. Akkuma jechaa Isaa keessatti ifa godhe:
“Gabbaramaan keessan Gabbaramaa tokkicha. Isa malee haqaan gabbaramaan hin jiru. [Inni] Ar-Rahmaan Ar-Rahiim.” Suuratu Al-Baqarah 2:163
Gabbaramaan gabbarama tokkicha akka ta’e ni beeksise. Isaan ala gabbaramaa (waaqefatamaa) biraa godhachuun hin hayyamamu. Isa malee homtu hin gabbaramu.” (At-Tas’iiniyah-fuula 208)
Hanga akkana jedhuutti: Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jedha:
“‘Rabbiin gabbaraa, xaaghuuta irraa fagaadhaa’ [jechuun] ummata hunda keessatti ergamaa erginee jirra. Isaan keessaa nama Rabbiin qajeelchetu jira. Isaan keessaas nama jallinni isarratti mirkanaa’etu jira.” Suuratu An-Nahl 16:36
Tawhiida kanaan ergamtoota hunda akka ergee fi ummata hundatti isaan (tawhiida kanaan) ergamtoota akka erge Rabbiin subhaanahu ifa godhe. Kuni Islaama Rabbiin warra jalqabaa fi xumuraa irraa isa malee amanti biraa hin qeeballedha (hin fuunedha). Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Samiiwwanii fi dachii keessa kan jiru hundi fedhiinis ta’i dirqamaan Isaaf harka kennee osoo jiruu diinii Rabbiitiin ala kan biraa barbaadu? Isaan hundu garuma Isaatti deebifamu.” Suuratu Aali-Imraan 3:83
Diinin Rabbii gabroonni Isa qofa gabbaru, Isaaf gadi jechuu, ajajamuu fi buluudha. Kuni Islaama. Namni kanaan ala amanti biraa barbaade, isarraa hin fuudhamu. Akkuma kana aayah biraa keessatti ni jedhe:
“Rabbiin haqaan dhaabbataa ta’e Isa malee dhugaan gabbaramaan akka hin jirre ragaa bahe. Malaaykonni fi warri beekumsa qabanis [ragaa bahanii jiru]. Dhugaan gabbaramaan Isa malee hin jiru, [Inni] Injifataa, Ogeessa. Dhugumatti Rabbiin biratti amantin [fudhatama qabu] Islaama qofa.” Suuratu Aali-Imraan 3:18-19
Haqaan gabbaramaan Rabbiin malee akka hin jirree Inni ragaa akka bahuu, malaaykonni fi warri beekumsa qabanis ragaa akka bahan erga beeksisee booda Rabbiin biratti amantiin fudhatama qabu Islaama qofa ta’uu ni dubbate. Ilaah (gabbaramaan) ibaadaa haqa kan godhatuudha. Namni Rabbiin Gooftaa fi Khaaliqa waan hundaa akka ta’e amanee garuu kana waliinu Isaan ala wanta biraa gabbaru, inni Gooftaa isaatti qindeessadha (mushrika), Isaa gaditti gabbaramaa biraa kan godhateedha. Akka warri bid’aa gariin “Ilaahiyyat (gabbaramummaan) uumuudha ykn uumuu irratti dandeetti qabaachudha” jechuun hiikani miti. Araboota fi kanneen biroo irraa mushrikoonni Rabbii fi Ergamaan Isaa mushrikoota ta’uu isaanii ragaa bahan, Rabbiin Khaaliqa fi Gooftaa waan hundaa akka ta’e kan shakkan hin turre. Osoo kuni ilaahiyyat ta’e, silaa “Laa ilaah illallah” ni jedhu turan. Kuni mata duree garmalee guddaa sirritti beekun barbaachisa ta’eedha. Sababni isaas, namoota keessaa garee hundeen Islaamaa isaaniif ifa hin taanetu jira, hanga dhimmoota guddaa- innis shirkii Islaama faallessu keessa seenanitti. Isaan shirkii ta’uu hin yaadan.” (At-Tas’iiniyah-fuula 208)
Ibn Al-Qayyim gosoota ibaadaa hunda Rabbii Tokkichaaf gochuun dirqama akka ta’e akkana jechuun jabeessa: “Sujuudni, ibaadan, tawakkulli, taqwaan, sodaan, of herreegun (of qorachuun), tawbaan, nazriin (silatin), kakuun, tasbiih (subhaanallah jechuun), takbiir (Allahu akbar jechuun), tahliil (laa ilaah illallah jechuun), tahmiid (Alhamdulillah jechuun), istighfaarri (araarama kadhachuun), gadi jechuu fi gabbaruuf mataa haadachuun, Ka’abaa xawaafun, du’aayin, kuni hundi haqa Rabbii qofa. Isaan ala malayka dhiyeefameef ykn nabiyyi ergameef hin ta’u, hin malu.” (Al-Jawaabul Kaafi-180-181)
Ammas, Ibn Al-Qayyim barbaachisummaa tawhiida kanaatii fi guddinna haajaa namni tawhiida kanaaf qabu akkana jechuun ifa godha: “Beeki! Haajan gabrichi jaalala Isaa, Isa sodaachu, abdachuu, Isarratti hirkachuu, Isaaf hojjachuu, Isaan kakachuu, Isaaf silati seenu, gadi jechuu, gadi of xiqqeessu, sujuudu fi Isa ol-guddisuu, Isatti dhiyaachu keessatti osoo homaa Isatti hin qindeessin Rabbiin qofa gabbaruutti qabu haajaa qaamni ruuhitti, ijji ifatti qabu caala. (Jecha gabaaban: haajaan gabricha Rabbii tokkicha gabbaruutti qabu haajaa qaamni ruuhitti qabu fi ijji ifatti qabdu caalaa.) Inumaa haajaa kanaaf fakkaatan ittiin wal bira qaban hin jiru. Haqiiqan gabrichaa ruuhii fi qalbii isaati. Ishiif (qalbiif/ruuhiif) fooyya’insi hin jiru gabbarama ishiitiin malee. Zikrii Isaatiin malee hin tasgabbooftu. Gara Isaatti ifaaje cimaa qunnamu heddu ifaajji. Isa qunnamuun waan ishiif hin hafneedha. Isa jaallachuu fi gabbaruun malee qalbiif fooyya’iinsi hin jiru.” (Xariiqul Hijrateyni-57-58)
Shekhu Muhammad bin Abdulwahhaab hiika tawhiida ibaadaa fi mirkaneessu, guddinna dhimma isaa bal’innaan ibse. Kitaabota isaa baay’ee keessatti yommuu tawhiida kana mirkaneessuu fi namoota faalleessan irratti deebii deebisu ni dheeresse, ni sirreesse, ni guute. Rabbiin rahmata isaaf haa godhu akkana jedha:
“Dhugumatti, Rabbiin tabaaraka wa ta’aalaa dhufaatin ergamtootaa wal duraa duuban dhufan erga addaan cite booda Muhammadin (Sallallahu aleyh wassalam) gara keenyaatti erguun gara amantii fi seera guutuutti qajeelche. Kana keessaa inni guddaa fi wiirtuun, Rabbii tokkicha shariika hin qabne gabbaruun amanti Isaaf qulqulleessuu fi shirkii irraa dhoowwudha. Isaa gadiitti nabiyyoonni fi malaykoonnu akka hin kadhatamne (hin gabbaramnee) dha… Ibaadan hundi Rabbii tokkicha shariika hin qabneef malee homaafu hin ta’u. Kuni hiika jecha, “Laa ilaah illallah (Rabbiin malee haqaan gabbaramaan hin jiru).” Gabbaramaan kan itti qajeelan, irratti hirkataniidha. Kuni nama hin beekne biratti dhimma salphaa ta’eedha. Nama beeku biratti immoo garmalee guddaadha.” (Ad-Duraru As-Sinnayatu 2/21 gabaabbinnaan)
Tawhiida kana yommuu jabeessu shekh Muhammad ibn Abdulwahhaab irraa yeroo akkana jedhu fedhii cimaa inni qabu ni hubanna: “Yaa obboleyyan koo! Hundee amanti keessanii sirritti qabadhaa. Jalqabni fi dhumti isaa, miilli fi mataan isaa shahaada (ragaa bahuu) “Laa ilaah illallah” dha. Hiika jecha tanaa beekaa, jaalladhaas. Warra jecha tana qabates jaalladhaa, obboleeyyan keessan godhadhaa, osoo isin irraa fagoo ta’aniyyu. Xaaghuutatti kafaraa, diina itti ta’aa. Nama xaaghuuta jaallate ykn irraa falme jibbaa… Kana qabadhaa (Rabbiin qofa gabbaruu fi xaaghuutatti kafaruu). Osoo homaa Isatti hin qindeessin Gooftaa keessan qunnamuun ni kajeellama. Yaa Rabbii Muslimoota godhii nu ajjeesi, saalihotan nu qunnamsiisi.” (Tafsiiru Kalimatu tawhiid-fuula 252) (Wanti Rabbii gaditti gabbaramee fi gabbaritti gammade hundi xaaghuta.)
Madda:
“Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 131-134 Abdulaziz bin Muhammad


text:
Siiraa-Lakk.24.1
Bara Gaddaa fi Qormaata Xaa’if
1ffaa-Bara Gaddaa
Du’a Abu Xaalib
Duuti Abu Xaalib, Baniin Haashim bakka hawaasummaa fi diinagdeen itti uggurame (cufame) keessaa erga bahanii booda ture. Kunis Nabiyyiin (SAW) erga ergamani waggaa kurnaffaa irratti ture. Abu Xaalib Nabiyyi marsee eegaa fi isaaf jedhee dallanaa ture. Qureeshonni isa ni ulfeessu. Yommuu duuti isatti dhufte, warroonni shirkii leellisan isatti dhufuun akka amanti isaa irratti gadi dhaabbatu fi Islaama keessaa akka hin seenne isa jajjabeessan. Akkana jedhaniin, “Amanti Abdulmuxxalib ni dhiistaa?” Nabiyyinis (SAW) akkana jechuun Islaama isatti dhiyeesse: “Laa ilaah illallah jedhi, jecha tanaan Guyyaa Qiyaamaa siif ragaa bahaati.” Abu Xaalibis ni jedhe: Osoo Qureeshonni, “obsa dhabuutu jecha tana akka jedhu isa taasisee” jechuun na xiqqeessu baatanii, silaa jecha tana jechuun gammachuu ijaa siif kennaa ture. Ergasii, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa aayah tana buuse:
“Dhugumatti, ati nama jaallatte hin qajeelchitu, garuu Rabbiin nama fedhe qajeelcha. Inni hunda caalaa warroota qajeelan beeka.” Suuratu Al-Qasas 28:56
Sammuu Abu Xaalib keessatti yaadonni jaahiliyya (wallaalummaa) hidda kan qabataniidha. Jijjiruu hin dandeenye. Inni jaarsa guddaa waan ta’eef yaada fi wanta abboota irraa dhaale jijjiruun garmalee itti ulfaata. Kanarratti dabalate, yommuu du’u hiriyoonni isaa mushrikoota ta’an achi turan. Oduun Islaamaa ni babal’ataa sodaachuun, isa irratti dhiibbaa godhan. (Haala kanaan, Abu Xaalib Laa ilaah illallah osoo hin jedhin shirkii irratti du’e.)
Du’a Khadiijah
Khadiijaan haati mu’mintoota Nabiyyiin (SAW) gara Madiinaatti godaanun (hijraan) dura baruma Abu Xaalib du’eetti duute. Nabiyyiin (SAW) namoota jaallatamoo fi isa deeggaran kanniin du’aan dhabuun gaddi fi yaaddon isa irratti dachaa ta’e. Abu Xaalib deeggaraa fi gargaaraa alaa Qureeshota Nabiyyii irraa dhoowwu yommuu ta’u, Khadiijan (radiyallahu anhaa) immoo gargaartu keessaa ulfaatinna isaaf laaffistuu, jajjabeessituu fi booharsituudha. Barri Abu Xaalib fi Khadijaan du’an, “Bara Gaddaa” jedhamuun beekkama. Sababni isaas, namoonni lama namoota hunda caalaa Nabiyyiif gargaartoota fi deeggartoota ta’an baruma tokko du’uun gaddi guddaan Nabiyyii (SAW) qunname.
Abu Xaalib du’uu waliin kuffaarri Qureeshaa duraan caalaa Nabiyyii rakkisuuf ni gootoman. Nabiyyiin (SAW) Rabbii olta’aa malee kan isa gargaaru hin hafne. Kana waliinu ergaa Gooftaa isaa namoota hundatti geessuuf itti fufe. Raakkolee fi qormaanni itti baay’atan. Yommuu haalli garmalee itti cimuu, Nabiyyiin (SAW) biyya keessatti guddatanii fi namu isaan beeku keessaa bahuun gara naannoo biraa deemun namoota gara Islaamatti waamuuf murteessan. Tarii namoonni kunniin Islaama fudhachuun deeggartootaa fi tumsitoota ta’u. Kanaafu, Nabiyyiin (SAW) magaala Makkaatti dhiyoo taate gara Xaa’if deeman.
2ffaa-Imala Rasuulaa (SAW) gara Xaa’if
Ji’a Shawwaal keessa namoota gara Islaamatti waamuf Nabiyyiin (SAW) Zaayd ibn Haaris waliin gara Xaa’if qajeelan. Xaa’if Makkaan irraa gara kilomeetira 60 fagaatti. Sanamni maqaan ishii Al-Laat jedhamtu Xaa’if keessatti dhaabbachuun namoonni gabbaraa fi hajji itti godhaa turan.
Akkuma Makkaan keessatti gosti ol’aantummaa guddaa qabdu Qureeshota taate, Xaa’if keessattis gosti ol’aantummaa guddaa qabdu Saqiif turte. Yommuu Nabiyyiin (SAW) Xaa’ifin gahu, gara namoota gurguddoo fi hoggantoota Saqiifitti qajeele. Isaan bira taa’un gara Islaamatti isaan waame. Garuu deebiin Nabiyyiif kennaan garmalee badaa ture. Isatti qoosan. Gowwootaa fi gabroota isaanii isatti duulchisan. Gowwoonni fi gabroonni kunniin Nabiyyii dukkana keessaa gara ifaatti isaan baasuuf dhufe, ni arrabsan, itti iyyan, dhagaa itti darban. Ergasii Nabiyyiin (SAW) garmalee kan gaddan ta’anii gaaddisa muka teemira jala taa’an. Wanti Xaa’if keessatti isa qunname wanta mushrikoota irraa Makkaan keessatti isa qunname caalaa cimaa ture. Warri Xaa’if karaa irratti hiriira galanii isa eegan. Dhagaan darbachuun luka Nabiyyii (SAW) ni dhiigsan.
Rahmataa fi Garaa Laafummaa Nabiyyii (SAW)
Nabiyyiin (SAW) warra Xaa’if irraa deebii badaa fi miidhaa haa argataniiyyuu malee, wanta gaarii isaaniif hawwe. Gaafa tokko Aa’ishaan (radiyallahu anhaa) Ergamaa Rabbii (SAW) akkana jechuun gaafatte:
Guyyaan guyyaa waraana Uhud caalaa sirratti cimaa ta’e sitti dhufee?”, Nabiyyinis (SAW) ni jedhan: Ummata kee irraa wanti na qunname qunname. Isaan irraa wanti garmalee cimaan ana qunname: guyyaa Aqabaa yommuu ani ibn Abd-Yaalayla ibn Abdul-kulaabif of dhiyeessee, wanta ani barbaade naaf deebisuu dideedha. [Yommuu wanta ani barbaade inni naaf deebisu didu], ani garmalee kan gaddu ta’ee deeme. Hanga Qarna As-Sa’aaliba gahuutti malee boqonnaa fudhachuu hin dandeenye. Yommuu bakka kana gahee mataa kiyya olkaasu duumessi na gaaddisissee jira. Yommuu ilaalu, Jibriil achi keessa jira. Innis na waamun akkana jedhe, “Dhugumatti Rabbiin, dubbii ummanni kee siin jedhanii fi wanta sitti deebisan dhagayee jira. Isaan ilaalchisee wanta feete akka ajajju Malaaykaa gaaraa sitti ergee jira.” Malaykaan gaaras na waame nagaha naan jedhe. Ergasii ni jedhe, “Yaa Muhammad! Wanta feete ajaji. Yoo feete gaarreen lamaan kana isaan irratti maxxansa.” Nabiyyinis (SAW) ni jedhan, “Lakki! Kana irra, Rabbiin nama osoo homaa Isatti hin qindeessin (hin shaarrakin) Isa qofa gabbaru akka dugda isaanii keessaa baasu kajeela.” (Kana jechuun ijoollee Rabbiin qofa gabbartu isaan keessaa akka baasu kajeela.) Sahiih Al-Bukhaari 3231
Barnoota Asirraa Baratamu:
✏Jaarsi yaada jijjirruu irratti ulfaatadha. Yaanni fi amantiin ijoollummaa irraa jalqabee hanga jaarsummaatti yoo nama waliin guddate, yeroo jaarsummaatti jijjiruun garmalee ulfaata. Kanaafi, yommuu Nabiyyiin (SAW) ummata isaanii gara Islaamaatti waamu, namoonni jalqabaa Nabiyyii (SAW) faallessan jaarsota turan. Kanaafu, namni yaanni fi amantin sobaa qalbii isaa keessatti hidda qabachuun dura dafee jijjiruuf tattaafachu qaba.
✏”Nan salphadha, namoonni maal nan jedhan!” jechuun haqa dhiisun of salphisuudha. Mee haala Abu Xaalib ilaali. Namoota sodaaf, jecha “Laa ilaah illallah (Rabbiin malee haqaan gabbaramaan hin jiru)” jettu jedhu dide. Jechi (kalimaan) tuni jecha namni ibiddaa fi salphinna irraa ittiin baraaramuudha.
✏Dhiibbaa hiriyyaan badaan namarratti qabu- Hiriyyonni Abu Xaalib isarratti dhiibbaa gochuun kufrii irratti akka du’u taasisan.
✏Qajeelchi harka Rabbii subhaanahu wa ta’aalaa jira- hanga fedhe nama jaallanne qajeelchuuf haa carraaqnu, yoo Rabbiin subhaanahu hin qajeelchin, nuti qajeelchu hin dandeenyu. Kanaafu, mataa keenyaafis ta’i namoota birootif qajeelcha yoo barbaanne, Rabbiin irraa qajeelcha kadhachuu qabna.
✏Namoonni jaallatanii fi deeggarsa namaaf taa’an du’aan dhabuun baay’ee nama dhukkubsa. Garuu, Rabbii olta’aa abdachuu fi irratti hirkachuun boohartii namaaf ta’a.
✏Wallaaltonni, gowwoonni fi of tuultonni nama alaabaa haqaa baadhate gara hundaan itti duulu irraa duubatti hin deebi’an. Namni kuni hanga fedhe faayda isaanitiif haa carraaqu, isaan kana hin argan. Kanaafu, namni ergaa Islaamaa baadhatu ykn Islaama yommuu hojii irra oolchu, wanta wallaaltonni, gowwoonni fi of tuultonni isaan jedhanii fi isarraan gahaniin abdii kutuu hin qabu. Mee ilaali, Nabiyyii (SAW) dubbii badaan ni arrabsan, dhagaa itti roobsan. Garuu obsuu fi Rabbiin irratti hirkachuun adeemsa ergaa Islaamaa ummatatti geessu itti fufan.
✏Namni yommuu wallaaltoota fi gowwoota irraa wanti badaan isa qunnamu, abaarsa fi isaan miidhutti fiigu hin qabu. Mee ilaali, amala Nabiyyii (SAW). Warra Xaa’if wanta badaa yommuu irra geessan hin abaarre. Yommuu Malaaykan gaaraas itti dhufe, “Yaa Muhammad! Wanta feete ajaji. Yoo feete gaarreen lamaan kana isaan irratti maxxansa.” jedhuun, waan gaarii hawwaniif. Sababni isaas, isaan wallaaltoota akka daa’imaati. Sahiih Al-Bukhaari (3477) fi Sahiih Muslim (1792) keessatti, Abdullah ibn Mas’uud akkana jedha:Yommuu Ergamaan Rabbii (SAW) Nabiyyoota darban keessaa waa’ee Nabiyyi tokkoo dubbatu gara isaa waan ilaalu natti fakkaataa. Nabiyyi kana ummanni isaa isa rukutanii fi dhiigsanii ergasii dhiiga fuula isaatirraa xuruuraa akkana jedhe, “Yaa Rabbii ummata kiyyaaf araarami. Dhugumatti,isaan hin beekan waan ta’eef.”
Nabiyyi kana ummanni isaa beekumsa osoo qabaatanii silaa isa hin miidhan. Nabiyyin kunis haala isaanii hubachuun isaaniif du’aayi godhe, gadoo hin kuufanne. Kuni amala namoota milkaa’aniiti. Yeroo baay’ee gadoo kuufachuun nama miidhaa malee hin fayyadu.
Kitaabban wabii:
Siiratu Nabawi– fuula 209-…, Abul Hasan Nadawi
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 209-…, Alii Muhammad Sallaabi [Arabic]
Noble Life of The Prophet [English]-fuula 518


text:
(1914 – 1977)
Waxabajjii, 27, 2018
Abbaa Urjii tiin
Hawaasa tokko keessatti jaalalaa fii dhageeytii cimtuu horuun ummata if duubatti hiriirsuun, yaruma hundaa, salphaa miti. Hawaasni Afrikaa Dhihaa, haala kana, uumaa (qurxummii) akka qajjeebbuu, nyaadhamtuu, bahara keessatti wal hortuun fakkeeysanii mammaku. Mammaksichi, “qajjeebbuu zanbiila kessaa ol bahuu barbaaddu takka, dhibbaa tu itti rarra’ee gad harkisa” kan ja’u.
Haalli kuni, ummata diinaan injifatamee, bulchiinsa gabrummaa tiin gargar facaafame, kan hooggana akka hin horree fii wal jala hin yaane, humnaa fii tooftaa gara-garaa tiin adda dhoorkamu keessatti faa daran rakkisaa dha. Ummanni Oromoo, hawaasa baroota dhibbaa fii afurtam haala akkanaa tiin dabarse. Baroota dila kana, diinni, warroota ifiif irratti muuduun, hooggana malees, jaalala waliif qabaachuu qabu keessaa xuuxaa bahe. Akkasumaa waliin, gufuulee duratti tarrifaman irraan tarkaanfatanii, hawaasa keessatti jaalala daangaa hin qabne horuun, ummanni jalatti hiriiran keessaa tokko Sheekh Husseen Baalee (Husseen Malkaa Burqaa) ti. Isatti aanee, namni, dinqifama yaroon hin moofoysineen qoma lammii fudhatee, ummata, dhalaa fii dhiiraan, if jalatti hiriirse, Sayyid Aabbiyyoo dha.
Sayyidiin nama maqaan dhalootaa Abdii Quxulaa ti. Abdii Quxulaa, abbaa isaa, Qutulaa Qaallichaa tii fii haadha isaa Batuulaa Liiban irraa, toora bara 1914-ii, hawaasa Waataa keessaa nama dhalate. Waata, Garrii fii Gabri qomoo Oromoo damee Booranaa, kanneen fedhii isaanii malee, timjiin biyya Keeniyaa fii Xoophiyaa adda qoqqoodde. Hawaasni Waataa, durattii, warra adamoon jiraatu turan. Garuu, bara 1888, Engiliz akka Keeniyaa gabroomfateen, naannoo isaan adamoof keessa bobbahan lafa bashannanaa godhatee, haala jiruu isaanii ittiin gaggeeyfachaa turaniin adda baase. Kanarraa kan ka’e, irraa hedduu isaanii, lafa handhuraa isaaniirraa buqqa’anii faca’uu dirqaman. Warri Sayyidii tiis haaluma kanarraa, muddaarraa Nageellee Booranaatti godaanuu fii innilleen naannoo sanitti dhalachuu tu himama.
Yoom akka achi dhufe hin beekkamne malee, iddoon Abdii Quxulaa maqaa Sayyidii tiin, dura, yaamamuu jalqabe, Magaalaa Jimmaa ti. “dandeeytii Arkii qaba. Raaga hima” ja’amee odoo namni itti deemuu, gaafa kaan, “nama du’een kaasa je’ee reeyfa awwaalcha hanqise”-en yakkamee hidhame. Sanirraan, heeraan walitti gufachuun naannoo sanii Goomma-tti godaansifte ja’ama. Bakki dura wa’izii (lallaba) amantii itti jalqabees achi tahuu tu himama. Odoo hin turin, Sayyidiin Goommaa-rraa gama Martuu, magaalaa guddittii Iluu Abbaa Booraatti, sossoohe.
Martuutti, Sayyidiin, Sheekhummaa moggaafatee, imaamata maratee, lallaba godhuun gurra hawaasaa fudhachutti seene. Odoo haala saniin jiruu, achirraa gama hawaasa Kaambaataatti ceehe. Haa tahu malee, Sayyidiin kan afaan Oromoo (loqoda Booranaa) malees, Engilizii, Xaaliyaanii fii Soomaalee dubbatu, warra Kambaataa tiin afaan wal-wallaale. Akkasiin, odoo xiqqollee hin turin, toora bara 1948 achirraa ka’ee magaalaa guddittii Baalee, Gooba qubate. Gooba’tti Sayyidiin hawaasaan wal fudhachutti seene. Garuu, namni yaroo sanitti qaadii biyyaa ture, kan Haaji Maammad ja’amu, intala isaa kennuuf malee, odoo,
“ Yaa sayyidii Abbiyyoo, yaa kan salaata fidee
Dhiira dhalaan martinuu, sumaanii sagadee
Dhufa kee dura namuu maalummaa saa dagatee
Yaa Abbiyoo kiyya hoo, Galanni kee ni badee”
ja’amee faarfamuu, niitii achumatti dhiisee, bara 1951 keessa, Waabee qaxxaamuree, Daaroo Labuu seene. Xiqqo booda, Daaroo Labuu keessa, naannoo Magaalaa Machaaraa irraa kiiloo-meetira soddom faagaattu, daggala irraa mancaasee, Ardul Sakiinaa (Lafa-qubsumaa) moggaasee fii, hadraa (galma) irraa dhaabbatee, faaruu keessaa dhawwaaysisutti seene.
Dibbeen faaruu Nabii, tan galma Ardul Sakinaa keessaa rukutamtu, yaroo gabaabduu keessatti, akka maqanaaxisni sibiila harkisutti, dargaa gama galmaa yaasuu jalqabde. Sheekni dargoota halkan shubbisaa bulan, guyyaa hundee bunaa dhaabuurratti bobbaase. Isaan malees, ummata karaa saniin olii-gad imaltaawaniin, “sawaaba (badhaasa Rabbii) arkattanii qotaa,” jechaa, odoo matatti boolla sadii qochisiisuu, yaroo gabaabduu keessatti, buna hundee kuma kudhan caalaa dhaabe. Haala kana keessa, galmi isaa tiis hundee bunaa waliin guddachaa dhufee, yaroo takkatti, urjiin isaa samitti ol fagaattee, faaruun Nabii tan isaatti bakka buutee,
“Sayyid Aabboo nuura shamshii qamaraa
Yaa laaffisaa shiddaa jabaatte maraa.”
jechuun hadraa keessaa lallabamte.
Yaa laaffisaa shiddaa jabaatte maraa waliin, oduun “Sayyid Aabboon kan dhukkubsate fayyisa; kan rakkate rakkoo baasa” jattu baddaa fii gammoojjii keessa lootee, dhibamaa Ardul Sakiinaa iyyaafachiisaa karaa galmaatti as yaafte. Akkanaan haalli Sayyidii yaruma takkatti Baha Oromiyaa dhunfatee, hadraa isaa malees, gandoota hunda keeysaa,
“Yaa Sayyidii jennaan kaate qalbiin kuftee
Karaamaan Aabbiyyoo goggogaallee jiiftee”
ja’amee dhalaa fii dhiiraan shubbifamutti seene. Sayyidiiniis, ummanni hedduun hubbii (jaalala) isaa tiin injifatamanii ona hunda keessaaa weeddifamuu hubannaan, galmoota baayyifachuu karoorfate. Haala kanaaf, toora bara 1953 karaa Burqaa Tirtiraa qaceele. Achitti, bakka Daloo ja’amtu tan naannawa Laga Raammiis jirtutti hadraa dhaabbate. Hadraan Sayyidii irra dhaabbachuun, Daloo lafa seenaa godhe. Ummanni, Baha Oromiyaa bira taree, biyyattii guutuu keessaa, jihaa hundaan, dhiiraa-dhalaan, akka galaanaatti itti yaa’uu jalqaban.
Sayyidiin akkuma Ardul Sakiinaa-tti Dalottiis, hadraa biratti lafa bal’oo daggala irraa mancaasee, gahaxee, ooyrusee Wataritti tarkaanfate. Achi booda, Bokkoo, Machaaraa fii Baddeessattiis galmoota dhaabbate. Galmoota birattiis ooyrotaa fii dukkaannan gurguddaa banee cifraa keessatti guure. Akki kuni, ujuraa itti dhangalaatu biratti, horii oomisha bunaa, midhaanii fii daldalaa tiin, Aabbiyyoon, Waliyyummaa malees sooreessa cimaa tahee, galmoota jaarrate jidduu, olii fii gad, daddeemuu jalqabe. Bakka dhaqu hundatti, waaree fii waarii, rowdaa (siree) wa’iziif dirree keessa dhaabbaturra ol bahee, lallaba godhuun, onnee warra dhageeyfatuu kan boojihu tahe. Sayyidii ammaa-amma qubsuma jijjiirratu, warri dhibdee itti himachuu barbaadan, galaa guduunfatanii,
“Yaa Sayyidii jaalallee
Bareedaa akka birillee
Sumaa bararu malee
Sii dhaabbatu hin-garre”
jechaa, qubsuma faana dhawaa, iddoo jirutti kan itti yaa’an tahan. Gama biraa tiin, bakka inni jiruu fii hin-jirrettiis, dargoonni hadroota isaa guutanii,
“Rowdaa dhaabe tarree,
Rowdaa dhaabe tarree
Sayyid Aabboon faarfamaa,
Faarsi shakkii hin godhinii
Ameeysa hin-guune dhiiftee,
Baakkuu gogaa in hodhinii
Tuuta gantuu san wajjiin,
Booda sheenaa hin du’inii”
ja’anii, qoma dhawachaa, shubbisaa bulan.
Haala kanaan, hiyyeessaa fii rakkataan, yuubaa fii gadaamoojjii jidduu, dhiiraa fii dhaalaan dhibdee isaanii itti himachuuf bakka arkanitti irratti wal fixuu jalqaban. Sooreeyyiin qabeenya isaanii tiin jaalala isaa bitachuuf irrati wal dorgoman. Dooginyoonni soddoomuu-niif, tan qalbiin isaa feetu keessaa akka filatuuf, shamarran isaanii tarree galchaniif. Yaroo naannoo takkarraa sossoohu, warri biraa deemu,
“Yaa Sayyidii asii deemuuf jerjertaa
Amna dheeraaf fatuuraa tee seentaa
Eenyutti dhiiftee ana biraa deemtaa?”
ja’anii, qoma dhawachaa, imimmaan xuruursan. Hoggaa warra biraa deemuu garaan raafamu, kanneen biratti deemu ammoo, gammachuun machaawaaa, xiqqaa fii guddaan karaa-ratti bahanii,
“Odoo samii bararuu jiini isaa tiifee
Odoo rowdaa hin gayin nurri isaa ifee
Khoowsal-azem, Aabbiyyoon keenya dhufee”
weedduu jattuun simatan. Bakka hundatti ummanni dhibdee mataa bira kutanii fedhii jireenya isaanii keessatti qaban Sayyiditi lallabatan. Haala kanaan, warri Watar,
“Yaa Sayyidii! kee hadraan Watarii
Harka qabii Hajjitti naan barari”
ja’ani hawwii itti himatan. Kana malees, hoggaa weedduu isaa dalaqan, dhiiraa fii dhalaa irraa hiis, if wallaaluun,
“Sayyid Aabboo ani siifiin gaggabaa
Kan si akhaalifu aakhiraa saa dhaba”
faaruu jattu warri hujiin dhugoomsan iddoo heddutti arkaman.
Gama biraa tiin, wanni Sayyidiin harkaan tuqatu fii dhimma itti bahu hundi xiiba (urgaa) dibaman. Marxoon guyyaa tokko hidhate, “maawistaa Aabbiyyoon marxifatu,” ja’amtee, gatii dachaatti gurguramuu jalqabde. Imaamaa fii koofiyaa Rowdaa irrattiin bahu, kadhaa jabaan malee, horii qofaan arkachuun dhibdee tahe.
Shaqaxeen dargaa (deeggaraa) Aabbiyyoo if fakkeessanii, baadiyyoota keessa daddeemanii, “tan Aabbiyyoon wirdii itti godhu,” jechuun, tasbii gatii harka kudhan caalchisanii gurgurachutti seenan. Kana malees, wanni Aabbiyyoo afaanii bahu marti dhagayaa hore. Ajaja inni kennuuf ummanni gurra laatan. Fuudhaa fii heeruma gabbaraan xaxamee, dardara fuudha – dubra heeruma waakkate, Sayyidiin, wa’izii yaroo takkaa tiin jijjiire. Guyyaa inni rowdaa gubbaa, loon soddomii fii afurtamiin dubra gurguruu haraameeyse booda, gabbarri hawaasa keessatti gatii dhabe. Kuni dargaggoota hiyyummaaf fudharraa abdii kutatanii turan bultii horsiise. Shamarran kan itti deemee fuudhu dhaba-rraa, mana keessatti, haawwaniin wal-qixxaatan, heerumaan walitti baase. Haalli kuni Sayyidii fiis faaruurratti faaruu dabale. Shamarran,
“Yo guddinaa harmi kiyyaas na jigee
Ilmi ambaa waani qabuus ni fidee
Abbaan kiyya nikhaa Rassuul ni didee
Sayyid Aabboo haqa kiyyaa si fidee
Buulaa areera kiyyaa
Sumaa mugoota kiyyaa”
ja’anii dhibdee duraan garaa nyaachaa turte, tan himachuun rakkifte, qomarraa if buqqaasan. Dardarri innaawaa gammachuu waanuma ja’an wallaalan.
Ardul-sakiinaa; Daloo, Watar, Bokkoo, Daaroo Labuu, Milqaaye, Cabbii, Machaaraa, Galamso, Baddeeysaa, Jaaja, Jerjertuu; walii-galatti, iddoo hadraan isaa jiruu fii lafa rowdaan yaroo xiqqoofillee irra qubatte hunda abuuruuf, ganamaa fii galgala ummanni akka galaanaa itti yaa’an. Biyyeen lafa rowdaan irra dhaabbatte, “Jaawara” ja’amtee, ummanni nyaachuuf irratti wal fixan. Abuurtoonni warra manaa fii qe’etti hafaniifillee guduunfatanii galchu eegalan. Odoo akkanatti, hawaasa biyyaa dhunfatee, bakka hundaa,
“Yaa Sayyidii Aabbiyyoo
Atuu jirtaa mirga koo
Gaafa na dhaaban dirree
Adaraa gaaddiisa koo”
ja’amee faarfamuu, walakkaa bara 1957-a Aabbiyyoon, ifumaa fuu, shiddaa (rakkoo) firraa quba hin qabneen wal afaan dhufe.
Sayyidiin yaroo hunda, wa’izii isaa “Algaan (sireen) nagaya!” dhaadannoo jattuun jalqaba. San booda, ammaa-amma, “Yaa tuuta badii!” ummataan jechaa, dhaadannuma jalqabaa tiin, haasawa isaa xumura. Duuba, namni Sayyidiin amanee qabeenya isaa irratti muude, horii isaa dhunfachuuf, haasawa kanaan, “Yo kajeellaa isii taate malee wanni Sayyidiin guyyuu Algaa maqaa dhawuuf maalifi? Algaan nagaya jechuun isaa, Algaan na gaya ykn Algaan naa fiis ni mala fedhii jatturraa madda” yaada ja’u, gurra warra bulchiinsa mootummaa Hayla Sillaasee tiiysuu buuse. Hayle Sillaaseen, kan “Maan inde Sayyidii!” (Kan akka Sayyidii eenyu!) je’ee Aabbiyyoo zaahiritti faarsaa ture, dubbii Algaa dhageenyaan nyaara shube. Haala kanaa fii sodaa dhageeytii Sayyidiin ummata keessatti horee tiif hawaasarraa ugguruu barbaade. Akkasiin, Sayyidiin, gama Generaal Kiflee Yirgaxuu, Ministera Tsexxitaa, (Qondaala Nageenyaa) kan gaafasii tiin, “nagaya biyyaa booreessitee fii shororkaa uumteen,” baanatamee hidhame. San booda, odoo hin turin, yakkamee, hidhaan Idmee yiftaah (umrii) itti murtaawee, Aawziin, mana hidhaa guddaa seennaa darbii Biyyoo Adaree jirutti itti danqarame.
Garuu, danqaraan mana hidhaa, dargootaa fii Sayyiidii adda dhoorkuu dadhabde. Inumaa, Sheekha, duraan, olii fii gad daddeemuun isaa faana dhawuu nama rakkiftetti, iddoo beekkamtuu itti barbaadamu godhe. Kanaaf, naannoon mana hidhaa warra Sayyidii barbaaduun weeraramutti seente. Haalli kuni, Hayle Sillaasee daran yaachisee, bara 1959 keessa, Sayyidii ummata gaggabuuf irraa fageeysuuf Gojjaam geeyfame.
Yaroo dheertuu booda, bara 1975 keessa, Hayle Sillaasee jalaa sireen fuudhamtee, Dargiin akka aangoo tottolfateen, namoota haala siyaasaa tiin hidhaman hunda hidhaa yaase. Murtiin hidhamtoota siyaasaa hidhaarraa hiikuu dargaa Sayyidiillee badhaafte. Isaanii,
“Gojjaam na yaade kiyya garaan
Sinqii hin qabu maaliiniin deema karaa
Warra sinqii qabu walii-niin Aabbiyyoo zayyaraa
Sheenaa tanaan nan ajjeesin yaa Shafii’al waraa”
jechaa, karaa iyyaafachaa, bakka jirutti itti yaa’u, hidhaa waggaaa kudha sagalii booda, Sayyidiin “Hidhamaa Siyaasaa” tahuun isaa hubatamee, Dargiin, gadhiifame. Seera malee hidhamuu isaa tiif, Finfinnee, Ganda Soostanyaa ja’amu keessatti, manni guddaan tokko gumaatameef.
Oduun Aabbiyyoon hidhaarraa gadhiifamuu hawaasa keessa loohuuf, miyaa fii dooyaa sab-qunnamtii hin barbaanne. Lakkuma kan dhagaye kan quba hin qabneef odeeysuu, warri simannaa itti yaa’an heddommaachaa dhufan. Soorayyii fii kanneen hiraar Dargii-rraa mataan wareere, qoricha Aabbiyoo barbaacha, makiinaa fii miilaan dhufanii mooraa isaa guutan. Haalli, odoo hin turin, Sayyidiitti mooraa dhiphisee, mana gumaaf kennameef cifrootaaf dhiisee, Gullallee keessatti kan mooraa bal’oo qabu kireeffate.
Ji’oota keessatti haalli Sayyidii bakka duritti deebi’e. Namoota dhibbaa ol, kanneen guyyatti itti ol yaa’an keessaa, akkuma duritti, warri biratti hafan baayyachaa dhufan. Hidhaa bahee ji’a jaha keessatti, dargaa isaa tajaajiluuf, Sayyidiin, manneen mooraa babal’oo qaban kudha sagal Finfinnee keessatti kireeyse. Dargaaniis, moorota kana keeysaa, akkuma duritti,
“Sayyid Aabboo nuura shamshii qamaraa
Yaa laaffisaa shiddaa jabaatte maraa.” Jachutti seenan.
Dargiin, kan aangoof jecha Shuu’ummaa if cuuphee, Rabbi wallaale, yaroo tana dhagayu, “ana malee kan dhibdee jabaatte laaffisu jiraa?” je’e if gaafate. Karaa dandayuun ummataa fii Aabbiyyoo addaa dhoorkuu jalqabe. Waldayni qotee bulootaa fii gandootaa namoota tarree galanii, abuura Sayyidii tiif Finfinnetti yaa’an karaa dabruu akka waakkatan ajaje. Ummani, garuu, aara goojjoo keessaa tahan. Karaan tokko yo duraa cufame kan biraa baafachutti bobbahan. Ummata irraa qabuun dadhabamnaan malli biraa soqamee, “balaan feete haa buutu,” ja’amee, Aabbiyyoon warruma hidhaa baafameen, waggaa lama booda, bara 1977 keessa, lamada hidhame.
Aabbiyyoo eega hidhaa bahe, takkaa, Finfinnee keessaa hin bahin, ummanni bakka inni jirutti itti yaa’uun badii isaa tahee, odoo olee hin bulin, duuti itti murtaawe. Du’a isaa ifa godhuu fiis, ajjeechaaf, biyyoo Miicataa, guyyaa magaalaan isii dhaabbattu, Isniina, geeyfame. Achitti, yaroo dirreen ummataan dhunfatamte, Sayyid Aabboo fidanii, walakkaa magaalaa dhaabanii ummata dirqiin bitii-gurgurii dhaabsisanii walitti qaban.
Matoo-alaqaa Gezzaahany Warqee, bakka bu’aan Dargii, kan du’a Sayyidii mirkaneeysuuf achi dhufe, akka amala Dargiitti, hamma dandayu qaaqe. Haasawa isaa, baza-bazaa, kan namni tokkolleen gurra hin ergisniif, booda, “Sayyid Aabbiyyoo ajjeesuuf kunoo isin dura dhaabnee jirraa, isin keessaa kan bakka isaa du’uu barbaadu jiraa?” je’ee, ummata, ajjeechaa mitii hidhamuu isaa tuu quba-hin-qabne gaafate. Gezzaahany,
“Halkan rafuu dhiisee guyyaa muuguu didee
Alaamaa warra jannataa shakkii malee fidee
Sayyid Aabboo jettan malee hin rafinaa
Bahara-llee seenu abad jalaa hin hafinaa”
ja’amee Aabbiyyoof shubbifamuu kan dhagaye hin fakkaatu. Gaaffiin isaa sanirraa tan maddite fakkaatti. Akka laalcha isaatti, yo haadha taate malee, namni jaalala akkasii namaaf qabaa tu hin jiru. Garuu, yaanni isaa dhara duraa tahe. Ummata ifiif dirqiin walitti qabe keessaa tokko, “ee! ani bakka Aabbiyyoo niin du’a” jechaa, isaa fii warra quba qaataa matarayyasirra kaayanii ija hihiranitti dhihaate.
Ilmi Warqee yaanni isaa dhara tahee arkamuu irraa haalaan dallane. “Maalif idda Sayyidii du’uu feeta?” je’eellee odoo hin gaafatin, namicha, battalumatti rasaasa obaasise. Itti aansee, “kan biraa hoo jiraa?” je’ee ummatatti lallabe. Namuu mataa gad cabsinaan, gama Sayyid Aabbiyyoo gara-galee, “haala kana akkamitti laalta?” je’een. Aabbiyyoon, qaallicha ija keessa laalaa, “Yaa Tuuta Badii! Aabbiyyoo yiwdam, Xoophiyaa tiqdam!” (Aabbiyyoon haa dhabamu, Xoophiyaan haa dursitu!” je’ee, dhaadannoo yaroo sanii bowwaasee, du’aaf qophaawuu isaa mirkaneesseef. Akksiin, Gezzaahany, Sayyid Aabboo namni biraa fidaa baheef, kan akka heera biyyaatti walaba tahuun male, umrii 63-tti xiyyitii itti roobsise. San booda, qabrii isaa irratti jaarama qubbii hanqisuu fii bakka awwaalaa ummatarraa dhooysuuf, reefka achirraa fuusisee, Balballeeytii fii Kaarra Beeraa jiddu-tti awwaalchise.
Sayyid Aabbiyyoon odoo sheekkootiin isarra amantii fii hawaasicha beekan, hedduun, jiruu, yaroo gabaabdutti hawaasa Baha Oromiyaa keessatti dhageeytii ajaa’ibaa horee, dhalaa fii dhiiraan if jalatti hiriirse. Jaalala qoma ummataa hawadde tana, Aabbiyyoon, salphatti hin arkanne. Sababa haala inni amantii itti hiiku dura dhaabbii fii hinaaffaa jidduu, warri akka dhageeytii hin horre barbaadan hawaasa keessa hedduu turan. Namoonni kuni, haala inni hin qabne, waan hin godhinii fii dhara adda addaa tiin maqaa isaa hawaasa keessatti busheeysuuf waan hin godhin hin qaban. Inni garuu, yaada akkasii tiif gurra laachuu mannaa, qaroomaa fii qu’ata isaa arkii jaraan addaarratti suduuche. Akkasiin, jaratti, urjii arkaa malee darbannaan hin dhaqqabne tahee, akka aduu barcaatti, yaroo xiqqoofillee taatu, hanga’e.
Rabbiin jannataan haa qananinu!
Hub: Seenaan Sayyid Aabbiyyoo kan armaa olii, seenaa kitaaba Raammisoo keessatti ibsamerra dubbuuyfamee kan fooyyawe.


text:
Akkam jirtan duran dursee jirattottaa nairobi kenya hundaaf Obbollessii kenyaa khun Aprli 4/2014 humna mottummaa kenyattiin guyyaa Saa,attii 4ttii humna policettii akka fudhamee hunduu qaba qabdan jee,en yaada!!!garu akka dhamsattii waanin jaa,uu mee obbollewwaan khiyyaa namni isaa khana beyitan kan mana hidha jirachuu isaa ijan gartan ykn nama oromoo khan waalin hidha jirachuu isaa beyitan akka nuuf dhamsa G,Bar.Gal
Check Also
Intensified arrests in Arsi zones, Oromia region under pretext of connections with OLA
In these zones, people who do not support the government’s political views, youths who are …


text:
Jettonni waranaa kan Raashiyaan haleellaa siriya keessatti gaggeessan guyyaa lammataaf har’as itti fuufanii jiru.Taajabdoonni walabnii akka jedhanti haleellaan kun hidhatoota Islaamiik Isteetes qofa irratti kan qiyyaafate otoo hin taane looltoota Yunaaytiid Isteetes deggertu dabalata.
Ministriin ittisaa kan Raashiyaa akka jedhanti jeettonni Raashiyaa maadheelee Islaamiik Isteets hedduu haleelan.Garu Kremliin akka jedhutti garee leellistootaa Kanaan alattis kanneen biroo irratti qiyyafatanii jiru
Waraanni yunaaytid Steetes fi ka Raashiyaa hatattamaan wal ga’anii duula waraanaa Siriyaa keessatti gaggeeffamuun walii isaanii akka hin rukunne gochuu haala dandeesisuu irratti akka mari’atamuuf ministriin haajaa alaa kan Amerikaa Jaan Kerii gaafatanii jiru.
ISIL irratti qiyyaafachuun waan tokko,Kun beekamaa dha. Inni gaggeeffamaa jiru kana miti taanaan dhugumatti nuti Yaaddoo qabna jedhan Keriin.
Ministriin ittisaa kan Yunaaytiid Isteetes Ash Carter akka jedhanti Iddoo humnootiin AYSIL (ISIL) hin turre ykn hin jirre keessa kan seenan fakkaata. Deemsa akkasii keessatti, rakkoo uumaman keessaa tokko kana.
Kerii fi Lavrov walgahiin gaggeessan gaarii akka ta’e haa dubbatan malee attamitti gara fuula duraatti tarkaanfachuun akka danda’amu irratti hojiin guddaan gaggeeffamuu akka qabu amananii jiran.Siriyaa Demookraatawaa , tokkummaa qabduu kan mootummaa ishee amantii adda addatti hidhata hin qabne akka uumamtu fedhii hunda keenyaati.
Siriyaa gurmulee gosaa akkasumas kan amantiif mana ta’u qabdi.Mirgii isaanis eegamuu qaba.Attamitti isa kana bira geenya? Isa jedhu irratti adda addummaa qabna jedhu Lavrov.


text:
Biyya hookkaraan rakkattu - Somaaliayaa keessatti, gochaan haaraan, kan namoota murtii-seeraa malee ajjeesuu gochaa sammuu namaa jeequ ta’ee jira.
Manni-murtii waraanaa Mootummaa Somaaliyaa fi gareen finxaalessaa Al-shabaab bara 2017 keessa mata-mataatti gara namoota kudha-lamaa ajjeesan. Namoonni ajjeesaman martinuu fuula uummataa dura – bakka namoonni soddomaa haga dhibba sadii ga’an ilaalanitti ajjeesaman.
Ajjeechaan Somaaliyaa keessaa waan haaraa ta’uu dhaa baate iyyuu, lakkoobsi namoota haala kanaan ajjeesamanii dabalaa deemuu tu – dhaabota mirga dhala-namaa akka Amnestii Internaashinaalii fi jila Gamtaa Awurooppaa yaaddoo keessa galche.
Jilli Gamtaa Awurooppaa akka Motummaan Somaaliyaa adabbii ajjeechaa kana dhaabu gaafatee jira.
Qabsaa’onni mirga dhala-namaa, keessumaa – manni-murtii waraanaa Somaaliyaa, mirga seerri kennu irra cehee, otuu himatamtoonni of irraa ittisuuf illee carraa hin argatiin murtii ajjeechaa irratti jigsuu isaa jabeessanii balaaleffatan.


text:
Magaalaa addaa Oromiyaa, Buraayyuu keessa kanneen jiran, mana-barnootaa sadarkaa lammaffaa fi mana-barnootaa qophaa’inaatti barattoonni baratan kaleessa hiriira mormii ba’uu isaanii fi humnoonni mootummaa itti bobba’ee reebichaan addaan facaasuu isaanii, jiraattonni magaalatti Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsanii jira.
Wallaggaa Bahaatti kan argamtu, aanaa Giddaa Ayyaanaa, magaalaa Ayyaanaa keessattis akkasuma barattoonni Mana-barnootaa sadarkaa lammaa fi Mana-barnootaa Qophaa’inaa, akkasumas, ka sadarkaffaa tokkoffaa kaleessa hiriira mormii ba’uu isaanii irraa kan ka’e, humnootiin mootummaa barattootaa fi warreen isaanii ijoollee barbaacha deeman reebuu fi hidhuu isaanii dubbatu – barattoonnii fi jiraattonni.
Wallaggaa Lixaa, magaalaa Gimbiitti dhihootti kan argamtu – magaalaa xiqqoo – Gambeelaa jedhamtu keessatti garuu, otuu hiriirri mormii tokko illee hin geggeessamiin, humnoonni mootumma manneen jiraattootaatti cabsanii seenuudhaan reebicha geggeessu – jechuudhaan, jiraattonni magaalattii iyyataa jiran. Dargaggoon koolejii xumuratee mana warra isaa jiru, miillaa fi harka isaa irra rasaasaan dhawamee kan Hospitaala Gimbiitti wal’aanamaa jiru ta’uu illee dubbatu.


text:
Waxabajjii 28,2012 Jimma
Waxabajjii 24,2012 Guyyaa eebba Barattootaa Yuunivarsiitii Jimmaa irratti barattootni oromoo wallee gootummaa fi qeerroo faarsan dhageessisan.Guyyaa kana guyyaa sabootni garaa garaa yuunivarsiitii kana sababa eebbaaf seenanii fi sabboontotni oromoo Oromiyaa keessaa dhaqanitti Qeerroon Oromoo guyyaa kana galgala keessaa kaasee wallee garaa garaa dhageessisanii jiran.Walleewwan gargar hin baanu,Oromoon leencuma duruu fi kanneen biro kan dhageessisan yoommuu tahu uummatni eebbaaf naannoo kana dhufe waliin dhiichisaa turee jira.Guyyaan kun barattoota oromoo FBE,Health fi Natural sciencen kan itti eebbifaman yoommuu tahu mootummaan wayyaanee walleewwan kana dhaabuu dadhabuun dhaabbatanii ilaaluuf dirqamanii jiru.Barattootni Oromoo Yuunivarsiitii kanaa yeroodhaa yerootti sirboota gootummaa sirbuunii fi fiilmiiwwan afaan oromoo mootummaa garboomfataan dhorkaman dirqamaan galchuun diddaa garaa garaa yeroodhaa yerootti gaggeessaa turuun isaaniis ni yaadatama.


text:
Aadaan maal akka ta’e jecha gabaabaadhaan ibsuun rakkisaadha.Ta’us garuu aadaa jechuun amala yookaan akkaataa sabni tokkoo ittin walii wajjin jiraatudha. Haala jiruuf jireenya saba tokkoo jennee kaa’us ni dandeenya. Akkasumaas eenyummaan saba tokko kan ittiin beekamu afaaniifi aadaa isaatinidha.Akkaataa uffannaa,nyaataa,dhugaatii,gaddaa fi gammachuu,fuudhaaf heerumaa,Waaqeffannaa fi akkaataa ittin bulmaata isaani hundinu qabiyyee aadaati jechuun ni danda’ama. Sabni … Continue reading SIIQQEE
Category: Aadaa
“Dubartoota malee Gadaan Guutuu hin ta’u!”kana jechuu waanti nama dandeessisu; jalqabarratti dubartoonni caasaa sadarkaalee gadaa keessa hin darbiin malee ilma deessee guddisuufi sirna gadaaf qofa osoo hin ta’iin kan biyya bulchuufi duulee biyya eeguuf geessisuun kan bakka gudda qabdudha. Kanamalees, raawwii sirna gadaatiif dhangaafi meeshaalee adda adda kan qopheessuu dubartoota. Dhangaan qophaawwus qodaa shan jedhama, … Continue reading Dubartootaafi Sirna Gadaa
Ardaan jilaa Me’ee bookkoo iddoowwaan seena qabeessa Oromoon qabu keessaa Godina Gujii Aanaa sorratti kan argamtudha. Akka ragaan tokko tookko ibsutti me’een bookko jiddu gala aadaafi seenaa ummata Oromoo Gujii keessatti caffee yaa’iifi tumaata aadaa ittin bulmaata sirna Gadaa ta’uun jaarraa bay’ee lakkofsistetti. Naannoo isaa qabeenya ummama kannen akka bosonaafi bineensota bosonaa kannen akka Gadamsafi … Continue reading YAA’II GUMII ARDAA JILAA ME’EE BOOKKOO FI TUMAATA SEERAA KAN BARA 2008
Sangaan biyya ofiitti bookkisu, biyya ormaatti ni mar’ata. “Oduuf na qalani” jette lukkuun. Cubbuun bishaanii harka buleen nama nyaachisa. Kan nyaatee fi kan kaate waa jalaa baha. "Maali fardi ni maraatee?" jedhe waraabessi hari’ee dadhabee. "Adeemsa abbaatu oftolchaa, fuula Waaqatu nama tolcha" jedhe Jaldeessi. Afaan gaariin afaa gaarii caala. Hafaasaarra afaansaa Namni dhadhaa afaan kaa’an … Continue reading Mee Ergaan Makmaaksa kunneni maali?
Saba Oromoo biratti ganna keessa darbuun gara birraatti ce’uun hiika guddaa qaba. Yeroo gannaa fakkenya dukkanaa , hojiin baay’een kan itti baayyatu, keessattuu immoo qonnaan bultoonni kan baay’ee hojiin qaban yeroo kanatti. Haata’u malee yeroo rooba fi qorri sun darbee roobni cimaan sun hundi darbee, qorri akkas jabaatan sun hundi darbee yeroo miira namaa hawwatu … Continue reading Birraa!
Guyyaa tokko jaarsi tokko mucaa saawwan tiksu wayiittii dhufee “ Mucaa kiyya kan eenyuuti ati?” jedhee gaaffate. Mucaan immoo “ Ani abbaa hin qabu” jedheen. Jaarsichi maal ta’e jedheen, Mucichiis in du’e jedhee deebiseef. Jaarsichiis, “ Maali ilma koo abba keetu du’e malee gurraa isaatu du’ee? Jedhee gaaffate. Mucichis, jaarsana narraa deemi, gurra kana beeknee … Continue reading Baacoo
Obbo Guddoo, Waraabessaa fi Wangoon osoo waliin adamoo adeemaa jirranii Bosonuu sadii; tokko furdoo, tokko giddu galeettii fi kan biraa huuqqattuu tokko arganii ajjeefatan jedhan. Achii Leenci (Obbo Guddoon) Waraabessaa fi Wangoodhaaf gita hojii kennee nyaata argame kana akkamitti nuuf hirtu jedhee carraa duraa Waraabessaaf kenne. Innis, Waraabessi egaa yaa obbo guddaa jedhe, ishee furdoon … Continue reading Oduu durii


text:
Murataan marqa baalarratti nyaata. Yaa marqa si afuufuun si liqimsuufi. Gubataa marqaa hubataatu arga. Akkan hin yaanne misingaa marqite, akkan hin dhiifne dhadhaa itti naqxe
Paarkin Baalee paarkii bineensota achi qofa jiraatan baayyee kan qabu yoo ta'u bineensota Itoophiyaa keessa qofa jiraatan garuu balaa keessa warra jiran baayyedhaaf iddoo murteessadha. PBGB hoosiftoota Itoophiyaa keessa qofa jiraatan 20 fi hoosiftoota Gaarren Baalee keessa qofa jiraatan shaniif iddoo jireenyaati. Hoosiftoonni PBGB keessaa faayidaa guddaa qaban jeedala fardaa (anis simensis), gadamsa gaarrenii (Tragelaphus … Continue reading Parkii Gaarreen Bale kutaa 2
Paarkii Biyyoolessaa Gaarren Baalee paarkii biyoollessaa Oromiyaa godina Baalee keessa jiru yoo ta'u paarkin kun bidoollee dachee addunyaarra jiru kamiyyuu caalaa bineensota baayyinaan achi jiraatan qabaachuun beekkama. Paarkin kun bara 2009 Tarree Ambaa Addunyaa kan Yeroo keessatti galmaa'eera. Paarkin Baalee ballina tilmaamaan 2,150 km2 ta'u qaba. Paarkin kun bidoollee adda ta'an shanitti qooddama: lafa margaa … Continue reading Parkii Garreen Baale kuta Tokko
Aadaa Oromoo keessaa ijoollee hurursuun aadaa gaarii qabnu keessaa tokkodha.Huruursuun Sossobuu ykn Afaan Ingiliziitiin “lull”kan jedhamu waliin caalaa wal gitu danda’a. “Hush” inni jedhamu kun “usi”ykn “callisi” kan nuti jennu waliin wal gita. Ingilizootis ijoollee haala nuti sossobnuun ykn huruursinuun huruursu waan ta’eef dhimma kana irratti aadaa walfakkaatu qabna jechuu dandeenya.Aadaan keenya kun utuu hin … Continue reading Ijoollee hurursuun
Baay’een na yaachisa Akkamiin gadi ciisa Jiruun nama tokko Maaliif na yaaddessa Waggaa meeqa jiraatu Biyyaa lafaat irra Yaaddoo an hin cabsadhu Mee kaasaa na irraa Boo’een hin cabsadhu Ba’ees hin boqadhu Ba’ii badiinaan jedha Maaliif hin baqadhu? Eessatti baqadha Eenyuttan baqadha Orma na in beekne Lubbuu koo maal nyaadha Maraachuun koo hin hafne Qullaa … Continue reading IMIMMAAN YAADAA
Namni kamiyyuu akka miseensa hawaasichaatti wabii jireenyaa argachuuf mirga qaba. Karaa carraaqa biyyaa waliigaltee adunyaas, akkasumas akka qabeenyaa fi caasaa biya isaattis, ulfina guddina mataa isaaf waan barbaachisaa ta’an mirgoota dinagdee, hawaasummaa fi kan aadaa ni qaba.
Namni kamiyyuu mootummaa biyya isaa keessatti kallattiidhaan ykn karaa bakka bu'oota isaa kanneen bilisaan filatamanii hirmaachuuf mirga ni qaba.Namni kamiyyuu tajaajila mootummaa biyya isaa keessaatti namoota biroo waliin walqixa fayyadamuudhaaf mirga ni qaba. 3. Bu'uurri aangoo mootummaa fedhii ummataati; fedhiin ummataatiis kan ibsamu yeroolee murteeffamanitti filannoowwan adeemsifamaniin hoggaa ta'u; filannoowwan kunneen nama hundaaf carraa walqixaa … Continue reading Mirgoota Namoomaa Idil-Addunyaa Keewwata – 21
Jaalala baay’isi.Beekumsa ida’i.Qabeenya hiri.Inaaffaa hir’isi.Ilaalcha wal-qixxeessi.Hojii guddisi!Teessuma xiqqeessi. Jaalalli Dhugaa: Mi’aawaadhaa dhandhamadhu.Urgaawaadhaa fuunfadhu.Gammachuudhaa simadhu.Icciitiidhaa eeggadhu.Dorgommiidhaa itti hirmaadhu.Qabsoodhaa injifadhu.Abdiidhaa obsaan eeggadhu.Qabeenyaa horadhu.Bultiidhaa ijaaradhu.Gaaddisaa jala boqadhu!
DURII FI HAR'A ..DUR Duumessa jaalalaatu Lafa keenya uwwisa Ijoolleetu gad-jedhee Maanguddoota dubbisa HAR'A... Jaalalli dhidhimee Jibbi guutee lafa! Safuun biyyaa ba'ee Fakkaateera fafa! .. .. DUR... Hunduu qixa qaba; Ormi dinqa hinlixu! Fo'aan dhugaan dhufe Ololaan hincitu! .. .. HAR'A... Sobatu shubbisa; Dhugaatu gad-jedhe! Gadheen dinqa bulee, Dubbata waan fedhe! Gammach G.
Jaalala onneeBeekumsa sammuuObsa garaaDhugaa arrabaaOgummaa harkaa qabadhu! Bara Jireenya Kee Keessatti: Kan dabarsite yaadadhu.Kan keessa jirtutti jabaadhu.Kan itti deemtuuf abdiin jiraadhu.Bakka yaadde gahuuf obsa qabaadhu.Kaayyoon kee akka galma sii gahuuf rabbiin kadhadhu!


text:
Addi bilisumaa uummata Tigraay IWEHAT fi ABO paartileen fafakkaatan aangootti deebi’uuf adda siyaasaa haaraa uummatanii dhaabolii wal fakkaatan walitti qabaa jiru jechuu dhaan miseensi mana maree EDEPA fi dura taa’aan duraanii obbo Lidetuu Ayyaalew dubbataniiru. Miseensonni walitti dhufeenya kanaa hanqina sirna waggaa 27n darbanii guutuu manna, fedhii rakkoo haaraa uumuu fidanii dhufaa jiru jedhan.
kun immoo biyyattii rakkoo daran hamaa keessa buusa jedhan. IWHAT fi paartilee kannee biroon kan irratti hirmaatan heera biyyaa fi sirna federaalaa irratti mariin qophaa’e Mekele keessatti geggessamee jira.


text:
Dimookiraatonni kurnaa ol filannoo prezidaantummaa bara dhufu geggeessamu irratti kaadhimamaa paartii isaanii ta’anii dhihaachuuf wal-falmiin wal-gidduutti geggeessan kaleessa Ohaayootti geggeessamee jira. Qeeqa hedduu prezidaanticha Yunaayitid Isteetis – Donaald Traamp irratti ka dhiheessan wal-dorgomtoonni Dimookiraatotaa kun, dhimmoota akka tajaajila eegumsa fafyyaa fi wal-qixxummaa galii fi Siiriyaa dhaa ba’uu waraana Yunaayitid Isteetis irratti wal-dura dhaabbachuun wal-falmanii jiran.
Akka Jiim Meloon gabaasetti, wal-falmii kaleessa galgalaa irratti dhimmi ijoo ka ture, waa’ee qorannaa prezidaant Traampiin taayitaa irraa buqqisuuf geggessamuu, ka prezidaantichi mormituu isaanii – dimookiraaticha – Joo Baa’ideen irratti akka qorannaa geggeessitu Yukireeniin gaafatan, jedhu faa of keessaa qabu.