c: text/html

text:
Al-Qiyaamah
﴿لَآ أُقۡسِمُ بِيَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ١﴾
لَآLakkiأُقْسِمُkakadhaبِيَوْمِGuyyaa…tiinٱلْقِيَـٰمَةِQiyaamaa
Lakki! Guyyaa Qiyaamaatiin kakadha.
Kuni warra du’aan boodaa kaafamu kijibsiisaniif deebii kennamee fi Guyyaa Qiyaamaa mirkaneessu of keessatti kan qabateedha. Warroonni Qiyaamaa kijibsiisan, “Du’aan booda kaafamuun hin jiru.” jechuun dubbatu. Kanaafu, “lakki” jechuun deebii isaanitti deebise. Kana jechuun “Dhimmi akka isin jettanii miti.”[1] Kuni fakkeenyaan hubatamu danda’a. Namni tokko dhugummaa Ergamaa Rabbii mirkaneessuu yoo barbaade, akkana jedha: “Rabbiin kakadhe! Ergamaan haqaan dhufe.” Garuu namoonni gariin dhugummaa Ergamaa Rabbii yoo mormanii fi kijibsiisan, inni akkana jechuun deebii deebisa: “Lakki, Rabbiin kakadhe! Ergamaan haqaan dhufe.” Kana jechuun: “Wanti isin jettan dhugaa miti. Rabbiin kakadhe, haqni akkana akkana.” [2] Kanaafu, Laa uqsimu biyawmil Qiyaamah (Lakki! Guyyaa Qiyaamaatiin kakadha) jechuun “Dhimmi akka isin, ‘du’aan booda kaafamuun hin jiru’ jettanii miti. Guyyaa Qiyaamaatin kakadha! Du’aan booda kaafamun haqa.”
Guyyaa Qiyaamaa jechuun Guyyaa namoonni du’an hundi kaafamuun qoratamanii takkaa gara Jannataa takkaa immoo gara Jahannam deemun jireenyaa abadii itti jiraataniidha. Guyyaa Qiyaamaa kan jedhameef sababa sadiif:
1ffaa-Namoonni qabrii (awwaalcha) isaanii keessaa waan ka’aniif
2ffaa-Haqummaan (justice) waan dhaabbatuuf- namoota jidduutti guyyaa san haqaan murteefama. Dhadachi haqummaa ni dhaabbata.
3ffaa-Ragaa fi warri ragaa bahan ni dhaabbatu ykn ni dhiyeefamu- murtii haqaa dabarsuuf ragaa waan barbaachisuuf Guyyaa san ragaaleen ni dhiyeefamu. Qur’aana keessatti, “Guyyaa ragoonni dhaabbatan” (Suuratu Ghaafir 40:51) Malaykoonni, Ergamtoonni fi ummattoonni ragaa bahu. [3]
﴿وَلَآ أُقۡسِمُ بِٱلنَّفۡسِ ٱللَّوَّامَةِ٢﴾
وَلَآLakki,أُقْسِمُNan kakadhaبِٱلنَّفْسِnafsee…nٱللَّوَّامَةِof-ajiifattu
Lakki, lubbuu of-ajiifattuunis Nan kakadha.
Kana jechuun dhimmi akka isini jettanii miti, nafsee of ajiifattunis Nan kakadha! Dhugumatti isin du’aan booda ni kaafamtu.
Of ajiifachuu jechuun wanta gaarii nama jala darbeef ykn badii hojjataniif ykn balaa namatti bu’eef of waqqasuudha.
Mufassiroonni “nafseen (lubbuun) of ajiifattu tuni tamiidha?” gaafi jedhu ilaalchise yaada walitti dhiyaatu kennanii jiru. Gariin nafsee mu’minaa, ‘Yommuu badii hojjattu ‘Maalif hojjadhe, maaliif kana godhe?’ Yommuu hojii gaarii dhiistu, ‘maaliif dhiise?’ jettee of ajiifattuudha.” Jedhan. Gariin immoo nafsee kaafiraati jedhan. Kaafirri Guyyaa Qiyaaama yeroo of ajiifachuun hin fayyanne san of ajiifata.[4]
Ibn Abbaas ni jedha: Nafseen hundi Guyyaa Qiyaamaa of ajiifatti. Namni toltuu hojjatu, toltuu baay’ifachu dhabuu isaatiif of ajiifata. Namni badii hojjatu, badii isaatirraa deebi’uu dhabuu isaatiif of ajiifata. Hayyuun Al-Farraa’a jedhamus ni jedha: “Nafseen gaariis taate badduun hin jirtu tan of ajiifattu yoo taate malee. Wanta gaarii tan hojjattu yoo taate, “Osoo waan gaarii dabaladhee maal qaba!” jetti. Waan badaa tan hojjattu yoo taate, “Maal qaba osoo hojjachuu baadhe!” jetti.”
Nafseen hunduu of ajiifattuudha. Nafseen gammadduun badii hojjattee fi waan gaarii dhiisteef of ajiifattee gara tawbaa fiigdi. Nafseen shaqiyy taate (gammachu dhabde) immoo faallaa kanaati.[6] Guyyaa Qiyaamaa of ajiifachuun kuni sirritti ifa baha. Keessumaayyu kaafirri fi namni badii gurguddaa hojjataa ture Guyyaa san garmalee gaabbun of ajiifata.
Gabaabumatti, mu’minni (namni dhugaan amane) badii fi dogongora hojjateef ykn waan gaarii hojjachuu dhiiseef of ajiifata. “Maal ta’ee dogongora kana hojjadhee?” ofiin jechuun of ajiifata. Kuni badii irraa akka deebi’uu fi hojii gaarii akka hojjatu isa taasisa. Kaafirri immoo Guyyaa Qiyaamaa badii hojjatee fi hojii gaarii dhiiseef garmalee of ajiifata. Hasan Al-Basrii ni jedha: Mu’iminni kan of ajiifatu ta’ee malee hin mul’atu. Akkana ofiin jedha, “Dubbii kiyya kanaan maal barbaadee?…” Faajirri (namni badii baay’isee hojjatu) immoo [addunyaa tana keessatti] of hin qoratu.” [1] Garuu Guyyaa Qiyaamaa garmalee akka of ajiifatu Qur’aana keessatti bakka adda addaatti dhufee jira. (Ilaali 6:31, 39:55-59)
﴿أَيَحۡسَبُ ٱلۡإِنسَٰنُ أَلَّن نَّجۡمَعَ عِظَامَهُۥ٣﴾
أَيَحْسَبُSila ni yaadaa?ٱلْإِنسَـٰنُnamniأَلَّنhin…akkaنَّجْمَعَwalitti qabnaعِظَامَهُۥlafee?
Sila namni akka Nuti lafee isaa walitti hin qabneetti ni yaadaa?
Kana jechuun sila ilmi namaa Guyyaa Qiyaamaa lafee isaa bututte deebisuu fi bakka adda addaatti facaate walitti qabuu irratti Nuti kan hin dandeenye godhee ni yaadaa?[5] Jecha biraatin: Namni du’aan booda kaafamutti hin amanne Gooftaan yeroo jalqabaa isa uume du’aan booda lafee isaa bututtee fi facaate walitti qabuu hin danda’u jedhee ni yaadaa?
Mushrikoonni yeroo garii gara Ergamaa Rabbii (S.A.W) dhufuun “Qiyaamaan yoomi? Akkamitti adeemsifamti?” jechuun gaafatu. Nabiyyinis, waa’ee Qiyaamaa ilaalchise itti himu. Mushrikoonnis kijibsiisu cimaa irraa kan ka’e, “Osoo qiyaamaa argeyyuu sitti hin amannu” jechaa turan. Aayan tunis isaanii fi warra isaan fakkaatan irratti deebii deebisuuf buute.
﴿بَلَىٰ قَٰدِرِينَ عَلَىٰٓ أَن نُّسَوِّيَ بَنَانَهُۥ٤﴾
بَلَىٰEeyyenقَـٰدِرِينَdanda’ooعَلَىٰٓirrattiأَنakkaنُّسَوِّىَsirreessuبَنَانَهُۥfiixee qubbiin isaa.
Eeyyen [walitti ni qabna]. Nuti fiixee qubbiin isaatu [akka turanitti deebifnee] sirreessu irratti Danda’oodha.
Dhimmichi akka inni yaadu miti. Kana irra, lafee isaa hundaa walitti ni qabna. Dandeetti guutuu dadhabbiin keessa hin jirreen akka duraan turtetti ni deebisna. Inumaa fiixee qubbiin isaatu akkuma duraan turanitti deebisnee sirreessu ni dandeenya.
“Fiixeen qubbiinii fiixee qaamaa fi wanta dhumaa qaamni ittiin guuttamuudha. Fiixee qaamaa baay’ee xixxiqoo fi haphii ta’an walitti qabuu Kan danda’u, wanta kanaa gadi jiru irratti caalaatti Danda’aadha. Namoonni yommuu lafee bututte walitti qabuu akka hin danda’amneetti ilaalan, akkaan isaaniin jedhame: Lafee kanniin caalaa wanta garmalee bittinnaa’e, haphii fi xiqqaa ta’ee fi fiixee qaamaa irratti kan argamu lafee fiixee qubbiinitu walitti ni qabna.” [6]
Namoonni du’aan booda kaafamatti hin amanne, lafeen gurguddoon qaamaa erga bututtee fi faffacaatee booda walitti qabuun hin danda’amu jechuun yaadan. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa, lafee gurguddoo tana dhiisati lafee xixiqqoo fiixee qaama irratti argamtu walitti qabne sirreessu ni dandeenya jechuun isaanitti deebise. Namni kutaalee baay’ee xixiqoo kompiyutara keessatti argaman walitti qabuun kompiyutara hojjachuu yoo danda’e, kutaa gurguddaa akka iskiriinii fi kiboordi kompiyutara irratti maxxansuun isa hin dhibu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa waan hundaa irratti Danda’aa fakkaataa hin qabneedha.
Eeyyen Rabbiin olta’aan namoota lamu ni kaasa. Inumaa, hanga fiixee qubbiinii sarara baay’ee haphii qaban gahutti amaloota qaama isaanii hunda ni deebisa. Asitti “fiixee qubbiini” fayyadamuun xiyyeefannoo namaa harkisa. Sababni isaas, akkuma yeroo ammaa namni hundu beeku, ashaaraan fiixee qubbiini irratti argamu kan nama hundaa garagara. Ashaaraan nama tokko ashaaraa nama biraatiin gonkumaa wal hin fakkaatu. Sababa kanaafi, yakkoota akka hannaa fi nama ajjeecha keessatti ashaaraan qubaa ragaa baay’ee barbaachisaa ta’eedha. Kanaafu, Rabbiin aayah keessatti fiixee qubbiiniitu sirreessuu irratti Danda’aa akka ta’e beeksisuun wanta addaa nama tokko nama biraa irraa adda baasutti akeeka. [10] Namoonni hanga ammaatti addunyaa irratti dhufan,ii fi gara fuunduraatti dhufuuf deeman ashaaraan qubbiin isaanii hundaa garagara. Gonkumaa wal hin fakkaatan. Kan akkanatti addunyaa keessatti ilma namaa uumee Aakhiratti isaan deebisuun itti ulfaataa? Dhugumatti, isaan deebisuu irratti danda’adha.
﴿بَلۡ يُرِيدُ ٱلۡإِنسَٰنُ لِيَفۡجُرَ أَمَامَهُۥ٥﴾
بَلْKana irra, garuuيُرِيدُfedhaٱلْإِنسَـٰنُnamniلِيَفْجُرَbadii hojjachuu, sobsisuuأَمَامَهُۥfuundura isaa
Garuu, namni fuundura isaa (Qiyaamaa) sobsiisuu fedha.
Hiikni biraa: Namni badii hojjachuu itti fufuu fedha.
Garuu ilmi namaa du’aan booda kaafamu (Qiyaamaa) ni kijibsiisa, umrii isaa irraa guyyoota fuundura isaatti dhufan keessatti badii hojjachuu itti fufuu barbaada.[9]
As keessatti sababa guddaa fi dhukkuba cimaa Guyyaa Qiyaamaatti akka hin amanne nama taasisu ifa baasa. Namni du’aan booda kaafamutti hin amanne kuni ragaa du’aan booda kaafamu dhabee osoo hin ta’in, umrii isaa hafee keessatti badii hojjachuu itti fufuu waan barbaadufi. Guyyaa Qiyaamaatti amanuun badii isaa irraa akka buqqa’uu fi fedhii isaa akka lugaamu isa taasisa. Garuu namni kuni badii irraa buqqa’uu waan hin barbaanneef Guyyaa Qiyaamaa kijibsiisa.[5]
“Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa haala badaa namaa fi badii isaa itti fufuu ilaalchisee ni beeksisa. Badii fi cubbuu irraa of hin qusatu, Guyyaa Rabbiin lafee isaa walitti qabuu fi jiraataa godhee isa kaasu hin sodaatu. Kana irra, inni hanga lubbuun jiruu badii hojjachu fedha. Amma badii hojjata, boruu fi guyyaa itti aanus badii hojjachuu fedha. Kuni faallaa nama Rabbii fi ganda Aakhirah sodaatuti. Namni badii hojjachuu fedhu, wanta darbeef hin gaabbu, ammattis badii irraa hin buqqa’u, gara fuunduraattis dhiisuuf ijjannoo hin qabu. Kana irra, itti fufuuf ijjannoo qaba. Kuni faallaa nama tawbatuu fi gara Rabbii deebi’uuti.”[6]
Namoonni badii gurguddaa akka shirkii, namoota cunqursuu, zinaa, qabeenya karaa haraamatin walitti haruu fi kkf hojjatan Qiyaamaa fi adabbii Rabbiin qopheesseetti yoo amanan, badii gurguddaa kanarraa akka of qusatan isaan irraa eeggama. Garuu isaan badii kanniin irraa buqqa’u waan hin barbaanneef, du’aan booda kaafamu fi adabbii Guyyaa Qiyaamaatti amanu didu. Kanaafi, Qiyaamaa kijibsiisuuf “Guyyaan Qiyaamaa yoomi?” jechuun gaafatu.
﴿يَسَۡٔلُ أَيَّانَ يَوۡمُ ٱلۡقِيَٰمَةِ٦﴾
يَسْــَٔلُgaafata,أَيَّانَyoomiيَوْمُGuyyaanٱلْقِيَـٰمَةِQiyaamaa
“Guyyaan Qiyaamaa yoomi?” [jedhee] gaafata.
Ilmi namaa akka horii bilisaan jiraachuun fedhii lubbuu isaa galmaan gahuuf, badii fi cubbuu sammuu isaa qaxxaamuru hunda hojjachuuf Qiyaamaa gara fuunduraatti dhuftu morma. Qiyaamaa tana kijibsiisu barbaada. Qiyaamaan dhufte balaa akka isatti roobsitu hin barbaadu. Kanaaf itti qoosuun akkana jechuun gaafata: “Qiyaamaan isaan jedhan suni yoom dhootii?” Dhugumatti, namni wanta addunyaa keessatti hojjateef Aakhiratti akka qoratamuu fi jazaa argatu dhugaadhaan amanu, badii hin hojjatu, haqa nama biraa hin sarbu, soba hin dubbatu, zulmii (cunqursaa) hin raawwatu. Sababni tokkoffaan badii hojjachuu akka itti fufan nama taasisu Aakhiratti amanuu dhiisudha.[10]
﴿وَجُمِعَ ٱلشَّمۡسُ وَٱلۡقَمَرُ٩﴾
وَجُمِعَwalitti-qabamanٱلشَّمْسُaduunوَٱلْقَمَرُjiiyni, fi
Aduu fi jiiyni walitti qabaman
Kijibsiiftonni “Qiyaamaan yoom dhufti?” jedhanii kan gaafataniif qoosaaf waan ta’eef, yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu isaaniif ibsuu irraa gara wanta Guyyaa san adeemsifamu beeksisuutti maquun isaan akeekachiisuun barbaadame. Sababni isaas, ilma namaatiif wanti barbaachisaan, Qiyaamaan yoom akka dhuftu beeku osoo hin ta’in, Guyyaa Qiyaamaan dhuftu wantoota isa muudatan sirritti hubachuun jireenya zalaalamitiif haala gahaa ta’een qophaa’udha.[11] Kanaafi, wanta Guyyaa san adeemsifamu ni tarreesse: Guyyaan Qiyaamaan dhuftu yeroo ijji itti dhamaatu, jiiyni ifa dhabuu, aduu fi jiiyni walitti qabamaniidha.
Yommuu Qiyaamaan dhaabbattu ulfaatinnaa fi sodaa irraa kan ka’e namoonni asi achi ilaalu. Ijji isaanii wanta tokko irratti hin xiyyeefattu.[5] Rifannaa irraa kan ka’e bobaasun garaa garana mil’atu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Rabbiin waan miidhaa hojjattoonni (Zaalimonni) raawwatan irraa quba kan hin qabne ta’uu hin yaadin. Kan Rabbiin isaan tursiisuuf Guyyaa isa keessa ijji sodaadhan bobaastudha.” Suuratu Ibraahim 14:42
﴿يَقُولُ ٱلۡإِنسَٰنُ يَوۡمَئِذٍ أَيۡنَ ٱلۡمَفَرُّ١٠﴾
يَقُولُjedhaٱلْإِنسَـٰنُnamniيَوْمَئِذٍGuyya sanأَيْنَeessaٱلْمَفَرُّdheessi
Guyyaa san namni “Dheessi eessa?” jedha.
Yommuu dhugaan Qiyaamaa wantoota nama naasisaanin akka balaqqeessa hangaasu ifatti bahu, addunyaan guutuun socho’u jalqabdi. Yeroo kanatti jiiyni (baatin) ifa dhabuun ni dukkanaa’a. Aduunis maramuun ifni ishi ni bada. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala aduu fi ji’a walitti fida. Haala rifachiisa kana keessatti maal akka hojjatu namni dhama’e bakka itti baqatu barbaada. “Dheessi eessa?” jechuun gaafata. Kana jechuun wanta ulfaata fi adabbii kana jalaa bakki itti baqatanii fi nagaha itti ta’an eessaa?Garuu qoratamuuf Rabbiin fuundura dhaabbachu malee furmaata biraa hin argatu.[10]
﴿كَلَّا لَا وَزَرَ١١﴾
كَلَّاLakki!لَاhin jiruوَزَرَiddoon itti baqatan
Lakki! Iddoon itti baqatan hin jiru.
Namni Qiyaamaa kijibsiisaa ture kuni yommuu haala rifachiisaa argu, gara itti dheessu osoo argatee hawwa. Aayan tuni hawwii isaa kana haaqun abdii murachiisti. “Lakki! Iddoon itti baqatan hin jiru.” Kana jechuun yaa namana dhimmi akka ati hawwitu miti. Ajaja Rabbii dhiyaate kanarraa mooraan, gaarri fi iddoon eeggumsaa itti baqatan hin jiru.[1] Wazar jechuun badii irraa of eeguf iddoo itti baqataniidha. Kanneen akka gaaraa, mooraa fi kkf. Guyyaa Qiyaamaa kaafirri iddoo adabbii irraa ittiin of eegu hin argatu.
﴿إِلَىٰ رَبِّكَ يَوۡمَئِذٍ ٱلۡمُسۡتَقَرُّ١٢﴾
إِلَىٰgaraرَبِّكَGooftaa keetiيَوْمَئِذٍGuyyaa sanٱلْمُسْتَقَرُّbakki qubannaa
Guyyaa san bakki qubannaa gara Gooftaa keetiti.
Umriin hanga fedhe haa dheeratu, qabrii keessa ciisun hanga fedhe haa turu, Guyyaa bakki itti dheessan hin jirre san gahuumsi dhumaa gara Gooftaa kee qofaati.[1] Ilmi namaa urga uumame irraa jalqabe adeemsa (imala) keessa jira. Imalli isaa Gooftaa isaa biratti xumurama. Guyyaa Qiyaamaa wanta imala jireenya isaa keessatti dabarseef qoratamuuf Gooftaa isaa fuundura dhaabbata. Kanaaf itti aanse ni jedha:
﴿يُنَبَّؤُاْ ٱلۡإِنسَٰنُ يَوۡمَئِذِۢ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ١٣﴾
يُنَبَّؤُاْhimamaٱلْإِنسَـٰنُnamniيَوْمَئِذِۭGuyyaa sanبِمَاwantiقَدَّمَdabarfateوَ أَخَّرَduubatti dhiisee, fi
Namni Guyyaa san wanti inni dabarfatee fi duubatti dhiise itti himama.
Wanti inni dabarfatee jechuun gaariis ta’ee badaa irraa wanta hojjatee dabarse. Wanti inni duubatti dhiise immoo wanta dirqama isatti ta’ee osoo hin hojjatin kan dhiisedha. Fkn, salaata, zakaa, sooma fi kkf.
Kana booda hiikni aayah: Guyyaa Qiyaamaa wanta hojjateef yommuu qoratamu jireenya addunyaa jireenya qormaata tan taate keessatti, gaariis ta’e badaa, hojiin inni hojjatee dabarse hundi isatti himama. Ammas, wanta isarratti dirqama ta’ee osoo hin hojjatin dhiise hundi isatti himama.
Hojiin namni jireenya addunyaa keessatti hojjate jecha “qaddama (fuunduratti dabarfate)” jedhuun ibsame. Sababni isaas, hojiin inni hojjate isa dursuun galmee hojii keessatti galmaa’a. Kana jechuun osoo inni iddoo qorannootti hin dhufin hojiin isaa dursee galmee keessatti barreefama. Jechi qaddama jedhu hiika “of-fuundura ergu” qaba. Amaariffaan “ባስቀደመው”, Ingiliffaan “sent ahead” jechuun hiikan. Kanaafu, gaariis ta’i badaa irraa hojiin namni hojjatu, wanta inni of-fuunduratti ergeedha. Guyyaa Qiyaamaa arguuf jira.
Hojiin dirqamaa namni jireenya addunyaa keessatti hin hojjanne immoo jecha, “Akkara (duubatti dhiise)” jedhuun ibsame. Sababni isaas, namni Guyyaa Qiyaamaa yommuu iddoo qorannoo dhufu, hojiin dirqamaa inni hin hojjanne isa waliin hin dhufu. Of duubatti waan dhiiseef hojii san hin argatu. Garuu hojii san akka hin hojjanne itti himama. Kanaafu, yeroo jireenya addunyaa keessa ture sanitti osoo hin hojjatin akka dhiise ni hubata. Adeemsa jireenya isaa keessatti hojii isarratti dirqama ta’e duubatti kan hafuu taasise. Umrii wanta isa jala darbe itti dhaqqabu danda’u jiraate ture. Garuu inni hanga duuti isatti dhuftutti kana hin hojjanne. Guyyaa Qiyaamaa marsaan qormaata isaa dhumachuun marsaan qorannoo, murtii fi jazaa ni jalqabama.[8]
Kana fakkeenyaan ibsuu dandeenya: namoonni addunyaan tana keessatti akka barattoota daree keessatti qoramaniiti. Barattoonni deebiin qormaata isaanii kan isaanitti himamu qormaanni erga xumurame booda. Namoonni addunyaa tana keessa jiraatanis wanti isaan jireenya qormaataa keessatti hojjatan kan isaanitti himamu yommuu qormaanni jireenya addunyaa xumuramuudha. Kunis, yommuu sirni jireenyi addunyaa tanaa diigamun jireenyi lammataa (Aakhiraan) itti jalqabamuudha. Guyyaan firiin qormaata namootaa itti ibsamu Guyyaa Qiyaamaati. Akkuma barattoonni yommuu waraqaan deebii isaaniif deebi’u, wanta hojjatanii fi hin hojjanne beekan, namoonnis Guyyaa Qiyaamaa kitaabni isaanii yommuu isaaniif kennamu wanta hojjatanii fi hin hojjanne ni beeku. Barattoonni waraqaa deebii isaanii irratti gaafi kamiin haala sirriin akka deebisan, dogongora akkami akka hojjatanii fi gaafi kamiin osoo hin deebisin akka dhiisan ni beeku. Guyyaa Qiyaamaa namoonnis kitaaba isaanii keessatti wanta gaarii hojjatan, badii raawwatanii fi dirqama osoo hin hojjatin dhiisan ni beeku. Ergasii qorannoo booda takkaa ni badhaafamu takkaa immoo ni adabamu. Namni wanta isarraa barbaadamu addunyaa keessatti hojjate ni badhaafama, namni hojjatu dide immoo ni adabama.
﴿بَلِ ٱلۡإِنسَٰنُ عَلَىٰ نَفۡسِهِۦ بَصِيرَةٞ١٤﴾
بَلِ
ٱلْإِنسَـٰنُnamniعَلَىٰirrattiنَفْسِهِۦof (nafsee isaa)بَصِيرَةٌsirritti kan arguu fi beeku, ragaa bahaa
Dhugumatti namni of irratti ragaa bahaadha.
﴿وَلَوۡ أَلۡقَىٰ مَعَاذِيرَهُۥ١٥﴾
وَلَوْOsooأَلْقَىٰdhiyeeffateمَعَاذِيرَهُۥsababoota isaa
Osoo sababoota isaa dhiyeeffateeyyuu
Aayah 14ffaa keessatti namni wanta hojjatee fi dhiisee akka isatti himamu beeksiisa. Kitaaba keessatti barreefamaan isatti himama. Qur’aana keessatti: “Kitaabnis ni kaa’ama. Yoma san yakkamtoota waan isa keessa jiru irraa sodaattota ta’anii argita. Ni jedhus, “Yaa badii keeenya! Kuni kitaaba akkamii, xiqqaas guddaas walitti qabu malee hin dhiifne!” Wanta hojjatan dhiyaataa ta’ee argatu. Gooftaan kee eenyullee hin miidhu.” (Suuratu al-Kahf 18:49)
Yakkamaa irratti murtii haqaa dabarsuuf hojii isaa isatti beeksisuun qofti gahaa miti. Kanaafu, ragaa dhiyeessu barbaachisa. Ragaan kuni nafsema namaa keessa jira. 1ffaa-Namni wanta hojjate sirritti beeka. 2ffaa-Qaamoleen miiraa isaa hojii badaa ittiin hojjate isarratti ragaa bahu.[5][8] Fkn, namni haqa malee albeen nama ajjeese, nama ajjeesu isaa nafsee ofii keessatti sirritti beeka. Albeen inni ittiin ajjeeses ragaa taati. Kanaafu, jechi basiirah jedhu hiika ‘sirritti kan beekuu, arguu fi ragaa kan bahuu’ of keessatti hammatti.
Guyyaa Qiyaamaa namni badii hojjate sirritti kan beeku haa ta’uyyu malee, adabbii jalaa bahuuf sababoota adda addaa dhiyeeffata. Nafsee ofii irraa mormuuf carraaqa. Yakkamaan wanta hojjate osoo beeku, adabbii jalaa bahuuf sababoota adda addaa dhiyeessaa miti ree?
Garuu inni sababoota sobaa dhiyeeffachuuf osoo carraaqellee, qaamoleen miiraa isaa isarratti ragaa bahu. Qur’aana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
حَتَّىٰٓ إِذَا مَا جَآءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَـٰرُهُمْ وَجُلُودُهُم بِمَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ ٢٠
Yeroo ishii bira dhufan dhageettin, argituu fi gogaawwan isaanii waan isaan dalagaa turaniin ragaa isaan irratti bahu.” Suuratu Fussilat 41:20
Guyyaa Qiyaamaa warri kafaran hiriiraan walitti qabamanii gara Jahannam oofamu. “Yeroo Jahannam bira gahan, dhageettin, argituu fi gogaawwan isaanii waan isaan dalagaa turaniin ragaa isaan irratti bahu.” Warri kafaran ragaa sobaa dhiyeeffachuun wanta hojjataa turan waakkachuuf carraaqu. Garuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aala kutaalee qaamaa isaanii dubbachiisuun isaan irratti ragaa taasisa. Gurri isaanii wanta badaa dhagayeen ragaa isaan irratti baha. Ijji isaaniis wanta badaa argiteen ragaa isaan irratti baati. Gogaan isaaniis wanta isaan tuqaniin ragaa isaan irratti baha. (Fakkeenyaf, fedhii fooni karaa haraamaatin guuttachuu, harkaan badii hojjachuu…)
Namni tokko “Kuni akkamitti ta’aa?” jedhee hin gaafatin. Jirbiin (kirriin) kaasetti waggaa dheeraa dura sagalee ofii itti waraaban, har’a yoo teeppi keessa godhan ni haasofti. Rabbiin jirbii tana akka haasoftu kan taasise, gogaa, ijaa fi gurra ilma namaa haasofsiisu (dubbachiisu) ni danda’a. Kanaafi, iddoo qorannootti kaafironni gogaawwan ofiitiin akkana jedhu: “Maaliif ragaa nurratti baatuu?” [Gogaawwanis] ni jedhu, “Rabbii wanta hundaa dubbachiisetu nu dubbachiise.” Suuratu Fussilat 41:21
Guyyaa san wanta hundu ifa waan ta’uuf namni mormachuuf sababoonni fi ragaaleen inni dhiyeessu homaa isa hin fayyadan. Kunoo Qur’aanni balaa nama eeggatu kana namatti beeksisuuf bu’ee. Itti aanse bu’iinsa Qur’aana kanaa dubbata.
﴿لَا تُحَرِّكۡ بِهِۦ لِسَانَكَ لِتَعۡجَلَ بِهِۦٓ١٦﴾
لَاhinتُحَرِّكْsochoosinبِهِۦisa waliinلِسَانَكَarraba keeلِتَعْجَلَariifachuufبِهِۦٓisa..tti
Isa [qabachuu]tti ariifachuuf jecha arraba kee isa waliin hin sochoosin.
Yommuu Jibriil (aleyh salaam) aayata Qur’aanaa Rabbiin irraa fidee isarratti dubbisu, Ergamaan Rabbii (SAW) wanta Jibriil irraa dhagayuu qoma isaa keessatti qabachuu fi homtu akka jalaa hin banne ni ariifatu turan. Kunis Qur’aanni na jalaa badaa sodaachun yeroo Jibriil Qur’aana isarratti qara’u, arrabaa isaa isa waliin sochoosa. Ergasii Rabbiin azza wa jalla keeyyattoota kanniin ni buuse. “Isa [qabachuu]tti ariifachuuf jecha arraba kee isaan hin sochoosin.” Kana jechuun yommuu Qur’aanni bu’u isa qabachuutti ariifachuuf arraba kee Qur’aana waliin hin sochoosin.[9] Aayah biraa keessattis ni jedha: “Osoo buufamni isaa gara kee bu’ee hin xumuramin, Qur’aana [dubbisuutti] hin jarjarin. ‘Rabbii kiyya! Beekumsa naaf dabali’ jedhi.” (Suuratu Xaahaa 20:114)
﴿إِنَّ عَلَيۡنَا جَمۡعَهُۥ وَقُرۡءَانَهُۥ١٧﴾
إِنَّDhugumattiعَلَيْنَاNurra jiraجَمْعَهُۥisa walitti qabuunوَقُرْءَانَهُۥqaraatin (dubbisni) isaa, fi
Dhugumatti, isa walitti qabuu fi dubbisni isaa Nurra jira.
Kana jechuun Qur’aana qoma kee keessatti walitti qabuu fi arraba keetiin akka isa qaraatu (dubbistu) siif laaffisuun Nurra jira.
﴿فَإِذَا قَرَأۡنَٰهُ فَٱتَّبِعۡ قُرۡءَانَهُۥ١٨﴾
فَإِذَاkanaafu yommuuقَرَأْنَـٰهُisa qaraanu (dubbisnu)فَٱتَّبِعْhordofiقُرْءَانَهُۥqaraati (dubbisa isaa).
Kanaafu, yommuu isa dubbisnu dubbisa isaa hordofi.
Kana jechuun yommuu Jibriil Nurraa Qur’aana sirratti qara’u (dubbisu), qaraati (dubbisa) isaa dhageefadhu. Ergasii erga qaraatin dhumatee booda akkuma inni si qaraasisetti qara’i.[9]
﴿ثُمَّ إِنَّ عَلَيۡنَا بَيَانَهُۥ١٩﴾
ثُمَّErgasiiإِنَّdhugumatti,عَلَيْنَاNurra jiraبَيَانَهُۥisa ibsuun.
Ergasii isa ibsuun Nurra jira.
Kana jechuun ergasii Qur’aana ibsuun Nurra jira. Rabbiin subhaanahu aayaata kanniin keessatti Qur’aana ilaalchise wantoota sadii itti gaafatamummaa fudhate: 1ffaa-Qur’aana qoma Nabiyyii keessatti walitti qabu, 2ffaa-Akka dubbisuu taasisuu, 3ffaa-Qur’aana kana Ibsuu
Dhimmi hiika Qur’aana buufamee ibsuu dhimma akkuma buufametti qabachuu (haffazuu) fi dhimma sirnaa fi tartiibaan dubbisuutti aanee dhimma 3ffaa baay’ee barbaachisaa ta’eedha. Hiika Qur’aanaa ibsuun wanta inni of keessaa qabu kanneen akka amantii (aqiidaa), ajajamootaa fi dhoowwaa, amaloota, murtiiwwanii fi dirqamoota biroo ibsuu of keessatti qabata. Akkasumas, waa’ee yuniversii, wanta darbe, gara fuunduraatti dhufuu fi amma jiruu ilaalchise wanta keeyyattonni isaa agarsiisan ibsuus of keessatti hammata.[8]
Aayah tana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aala wanta Qur’aanni of keessatti qabate akka ibsuu itti gaafatamummaa fudhate jira. Kanneen akka hundeewwan amantii, halaala fi haraama, ibaadaa, mindaa fi adabbii fi kanneen biroo. Fakkeenyaf, Qur’aana keessatti salaata, zakaa fi soomatti ni ajaja. Akkaata wantoota kanniin itti hojjatan Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabiyyii barsiise jira. Kanaafu, hadiisni fi sunnaan Nabiyyii (SAW) Qur’aanaaf ibsa ta’uu jechuudha. Kanarraa ka’uun, namni ani Qur’aana qofatti bula, hadiisa hin fudhadhu jedhu nama jallate ta’a. Sababni isaas, ibsa Qur’aanaa kan Rabbiin Nabiyyii barsiise fudhachu dida.
Wanti asirraa barannu, jechoonni, keeyyattonni fi tartiibni aayatoota Qur’aanaa Rabbii olta’aan kan eeggamaniidha. Itti gaafatamummaa Qur’aana eegu fudhate jira. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti, Numatu Qur’aana buuse, dhugumatti Numatu isa tiiksas.” (Suuratu Al-Hijr 15:9) Rabbiin samii guddoo lafa irratti kufuu irraa akkuma eegu, Qur’aanas jijjiramuu irraa ni eega. Kuni Isarratti ulfaataa miti.
Dabalataan aayaat kanniin yommuu xiyyeefannoon qorannu, tooftaalee Qur’aana dubbisuu, qomatti qabachuu (haffazuu) fi hubachuu ilaalchisee qajeelfamoonni bu’uuraa akka tuqaman ni mul’atu:
-Duraan dursee sheykha seeraan dhageeffachuu. Akka kanatti haala sirriin kan haffazu ta’a.
-Xiyyeeffannoo itti kennu, yaada sassaabuu fi wantoota haffazuu irraa nama jeeqan irraa fagaachu.
-Rabbii olta’aa irratti hirkachuu. Rabbiin namoota kitaaba Isaa haffazuuf carraaqan akka gargaaru fi sammuu isaanii isaaniif banu amanu.
-Du’aayi gochuu [10]
﴿كَلَّا بَلۡ تُحِبُّونَ ٱلۡعَاجِلَةَ٢٠﴾
كَلَّاLakki!بَلْGaruuتُحِبُّونَjaallattuٱلْعَاجِلَةَariifattu,
Lakki! Garuu isin [addunyaa] ariifattu jaallattu.
﴿وَتَذَرُونَ ٱلۡأٓخِرَةَ٢١﴾
وَتَذَرُونَni dhiiftuٱلْأَخِرَةَAakhirah.
Aakhirah immoo ni dhiistu.
Boqonnaa kana waa’ee Aakhira erga jalqabe booda jidduun waa’ee Qur’aana haasawe gara Aakhiraatti deebi’e. “Lakki! Garuu isin [addunyaa] ariifattu jaallattu. Aakhirah immoo ni dhiistu.” Kana jechuun yaa namoota dhimmichi akka isin, “du’a keenyan booda hin kaafamnu, hojii keenyaaf hin mindeefamnu ykn hin adabamnu” jettanii miti. Garuu wanti jecha akkanaatti isin kakaase, addunyaa ariifattu tana jaallachuu fi Aakhirah boodarra dhuftu caalaa fedhii addunyaa filachuu keessanii. Addunyaa ariifattutti amantanii Aakhirah boodarra dhuftutti kafartan.[1]
Sababni tokkoffaan Aakhiratti akka hin amanne nama taasisu boqonnaa tana keessatti aayah 5ffaa keessatti kaafame jira. Sababni sunis, badii raawwachuu itti fufuudha. Asitti sababa lammaffaa beeksisa. Kunis qananii fi faayda addunyaa ariifattu taatee fi yeroo gabaabaf turtu jaallatanii Aakhiraa zalaalamii dhiisudha. Namoota akkanaaatiif hojiwwan addunyaa keessa jiranii fi bu’aawwan isaanii isaaniif garmalee barbaachisoodha. Wanta hojjataniif Aakhiratti bu’aa akkami akka argatan gonkumaa itti hin dhimmaman. Yeroo hundaa Aakhiraa dhiisanii mi’aa fi faayda addunyaa qofaaf hojjachuun akka barbaachisutti yaadu.[10]
Namni osoo Aakhiraa hin dhiisin addunyaa argachuufis osoo hojjate, hin balaaleefatamu. Qur’aana keessatti ni jedha: “Wanta Rabbiin siif kenne keessatti ganda Aakhirah ittiin barbaadadhu. Addunyaa irraayis qooda kee hin dagatin.” Suuratu Al-Qasas 28:77
Garuu namni balaaleffatamaa fi kasaaraan (hoonga’aan) nama Aakhiraa dhiisee addunyaa qofaaf hojjatuudha. Yaadaa fi kaayyoo isaa guutuu addunyaa tana irratti gabaabsa. Jireenya tanaan ala jireenyi biraa akka hin jirreetti yaada.
Qoonni namoonni jireenya lammataa (Aakhiraa) keessatti qaban, jireenya addunyaa ykn jireenya Aakhira filachuu isaanii irratti hundaa’a. Itti aanse qooda kana ni ibsa:
﴿وُجُوهٞ يَوۡمَئِذٖ نَّاضِرَةٌ٢٢﴾
وُجُوهٌfuulliيَوْمَئِذٍGuyyaa sanنَّاضِرَةٌiftu,
Fuulli [gariin] Guyyaa san ni ifu.
﴿إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٞ٢٣﴾
إِلَىٰGaraرَبِّهَاGooftaa isaaniiنَاظِرَةٌilaaltu
Gara Gooftaa isaanii ilaalu.
Namoonni addunyaa gabaabdu tanaan osoo hin gowwoomin Aakhiraa filatan Guyyaa san, gammachuu irraa kan ka’e fuulli isaanii ni ifa. Gara Gooftaa isaanii ilaalu.[10]
Aakhiratti mu’mintoonni (warri dhagaan amanan) Rabbii olta’aa ija isaaniitiin ni arguu. Kana ilaalchisee hadiisonni sahiih ta’an Ergamaa Rabbii (SAW) irraa dhufanii jiru. Mee isaan keessaa muraasaa haa eerru:
Abu Hureyraan akka gabaasetti, namoonni akkana jechuun Nabiyyii (SAW) gaafatan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Guyyaa Qiyaamaa Rabbii keenya ni ilaallaa?” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni jedhan: “Ji’a yommuu guutuu ta’uu ilaaluuf ni rakkattuu?” Namoonnis ni jedhan, “Lakki, Yaa Ergamaa Rabbii (SAW).” Nabiyyinis (SAW) ni jedhan: “Aduu duumessi ishii gadi hin jirre ilaaluuf ni rakkattuu?” Namoonnis ni jedhan: “Lakki, Yaa Ergamaa Rabbii.” Nabiyyinis ni jedhan, “Dhugumatti akkuma san isin Isa ilaaltu.” (Sahiih Al-Bukhaari 7437, Sahiih Muslim 182)
Ammas, hadiisa biraa keessatti:
Jariir ibn Abdullah akkana jechuun gabaase: Gaafa tokko osoo Ergamaa Rabbii (SAW) bira teenyu gara ji’a (baatii) guutuu ta’ee ilaalee akkana jedhe: “Dhugumatti isin akkuma ji’a kana ilaaltan Rabbii keessan ni ilaaltu. Isa ilaalu keessatti hin rakkattan.” Sahiih Al-Bukhaari 374, Sahiih Muslim 633
Aakhiratti Rabbii olta’aa ilaaluun qananii hundarra guddaa warri Jannataa argataniidha. Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) akkana jedhan: “Yommuu warri Jannataa Jannata seenan, Rabbiin tabaaraka wa ta’aalaa ni jedha: isiniif dabalaa waa ni barbaadduu?” Isaanis ni jedhu: Fuula keenya hin ibsinee, ibidda irraa nu baraarun Jannata nu hin seensifnee?” Ergasii Inni (Rabbiin) haguuggi ni saaqa. Gara Gooftaa isaanii jabaa guddaa ta’e ilaalu caalaa wanti isaan biratti jaallatamaa ta’e isaaniif hin kennamne.” Sahiih Muslim 181
﴿وَوُجُوهٞ يَوۡمَئِذِۢ بَاسِرَةٞ٢٤﴾
وَوُجُوهٌFuulliيَوْمَئِذِۭGuyyaa sanبَاسِرَةٌsunturtu
Fuulli [gariin] immoo Guyyaa san ni sunturu.
﴿تَظُنُّ أَن يُفۡعَلَ بِهَا فَاقِرَةٞ٢٥﴾
Balaa guddaa isaanitti raawwatamu yaadu.
Kaafironni Aakhiraa dhiisanii addunyaa jaallatan, haqa amantii sobsiisanii badii hojjatan immoo Guyyaa Qiyaamaa fuulli isaanii walitti sunturee gurraacha’a. Sababni isaas, balaa guddaa lafee dugdaa cabsu kan isaanitti bu’uuf deemutti yaadu. Sababa kufrii fi badii gurguddaa hojjataniif adabbii Jahannam itti seenuuf jiran ni argu. Ibidda Jahannam ni seenna jedhanii yaadu. Yeroo kanatti fuulli isaanii jijjiramee walitti suntura.
Baasirah jechuun fuulli guuramu, sunturuu, dukkanaa’u fi gurraacha’udha. Akka lugaatti ni jedhama: “Basara rajulu.” Kana jechuun wanta tokko garmalee jibbuu irraa kan ka’e “namtichi fuula guure, fuulli isaa dukkanaa’e, sunture.”
Faaqira jechuun balaa guddaadha. Aslin (hundeen) faaqira haleellaa (rukuttaa) lafee dugdaa cabsuudha. Yommuu lafee dugda nama tokkoo cabsite “faqartu rajula” jetta. Kana jechuu lafee dugda namtichaa cabse.[12][10] Asitti balaa guddaa kaafirran muudatu ibsuuf jecha faaqira’tti fayyadame.
Aayatoota (keeyyattoota) 22-25 jiran keessatti kuni ni hubatama: hundeen gammachuu fi milkaa’innaa; Rabbii olta’aatti amanuu, Ergamaa Isaa dhugoomsu fi wanta Ergamaan fidetti amanuudha. Hundeen dararaa fi adabbii cimaaf of saaxilu immoo; Rabbii olta’aa waliin waan biraa waaqeffachu (gabbaruu), Ergamaa Isaa kijibsiisu fi wanta inni fide of duubatti gatuudha. [13]
﴿كَلَّآ إِذَا بَلَغَتِ ٱلتَّرَاقِيَ٢٦﴾
كَلَّآLakki!إِذَاYommuuبَلَغَتِgeesseٱلتَّرَاقِىَAt-taraaqiya
Lakki! Yeroo [lubbuun bahuuf] at-taraaqiya geesse.
Aayan tuni warra Aakhiraa caalaa addunyaa jaallatan akeekachisuu fi dogongora isaanii irraa deebisuuf “Lakki” jechuun jalqabdi. Akka waan akkana jedhameeti: Yaa namoota lakkisaa, duuti tasa isinitti dhufuu fi lubbuun xumura ishii gahuun dura of eeggadhaa. Lakkisaa, Aakhiraa dhiiftanii addunyaa hin jaallatinaa.” Itti aanse du’a addunyaa tana itti gadi dhiisanii marsaa jireenya biraatti ittiin darban dubbate.
At-taraaqiya (التراقى) jecha heddumminna (plural) kan agarsiisu yommuu ta’u, tokkeen (singular) isaa tarquwata (ترقوة) ta’a. At-taraaqiya ykn tarquwata jechuun lafee ceeku fi hundee mormaa wal qabsiiftudha. Ingiliffaan Collarbones ykn clavicles jedhama. Fakkii armaan gadii irraa ilaalun ni danda’ama.
﴿وَقِيلَ مَنۡۜ رَاقٖ٢٧﴾
وَقِيلَjedhame,مَنْۜeenyutuرَاقٍfayyisa
[Yeroo], “Eenyutu isa fayyisaa?” jedhame.
Kana jechuun warri nama du’uuf deemuu fi hiriyyoonni isaa ni jedhu: “isa fayyisee du’a irraa isa baraaraa? Doktorri ykn ogeessi fayyaa isa fayyisu jiraa?” Ogeessa fayyaa barbaadanii ajaja Rabbii isatti bu’e irraa isa eegu hin danda’an.[1]
﴿وَظَنَّ أَنَّهُ ٱلۡفِرَاقُ٢٨﴾
وَظَنَّyaadeأَنَّهُakka ta’eٱلْفِرَاقُaddaan bahiinsa
Inni (Namni du’uu hedu) ‘kuni addaan bahiinsa’ akka ta’etti yaade
Kana jechuun namni lubbuun isaa bahuuf kokkee geesse kuni, dhimmi isarratti bu’e addunyaa, maatii, qabeenya, ijoollee isaati fi wantoota biroo inni jaallatu irraa addaan bahuu akka ta’e ni yaada. Duuti isaa fi addunyaa addaan baasti.
﴿وَٱلۡتَفَّتِ ٱلسَّاقُ بِٱلسَّاقِ٢٩﴾
وَٱلْتَفَّتِmaramteٱلسَّاقُmogoleenبِٱلسَّاقِmogoletti
Mogoleen mogoletti maramte.
Aayah tana ilaalchisee mufassiroonni ibsa lama itti kennanii jiru:
1ffaa-Namni kuni yeroo du’u, mogoleen mogoletti maxxanti. Keefanamee uffataan marama.[1][8]
2ffaa-Rakkoon rakkoo irratti, balaan balaa irratti, ciminni ciminna irratti maxxane. Kana jechuun rakkoon, balaa fi ciminni addunyaa fi rakkoon, balaa fi ciminni jalqaba Aakhirah nama du’aa jiru kanarratti wal qunnamu. Rakkoon, balaa fi ciminni addunyaa: qananii fi maatii isaa hunda irraa addaan bahuu, ruuhin isaa yommuu baatu garmalee cinqamuudha. Rakkoon, balaa fi ciminni jalqaba Aakhirah immoo: namni du’u kuni kaafira ykn badii gurguddaa kan hojjatu yoo ta’e, Malaykoota azaabatin qabamee gara Aakhiraatti fudhatamuudha.[7]
Araboonni dhimmaa fi balaa garmalee ulfaata ta’e ibsuuf jecha “saaq (mogolee)” jedhu fayyadamu. Fkn, Qaamatil harbu ala saaqi (Lolli mogolee irra dhaabbate). Kana jechuun lolli ykn wal waraanuun garmalee cime.
﴿إِلَىٰ رَبِّكَ يَوۡمَئِذٍ ٱلۡمَسَاقُ٣٠﴾
إِلَىٰGaraرَبِّكَGooftaa keetiيَوْمَئِذٍGuyyaa sanٱلْمَسَاقُOofamiinsi
Guyyaa san oofamiinsi gara Gooftaa keetiti.
Namoonni nama du’e san argan, haala nama du’e kanaa ilaalchisee akkana jechuun gaafachuu danda’u: Namni lubbuun isaa kokkee geesse, du’a irraa isa hanbisuuf eenyutu isa fayyisa? jedhame, addunyaa irraa addaan bahuu mirkaneefatee fi mogoleen mogoletti maxxante kuni gara eessaatti oofamaa? Sila gara guutumaan guututti baduu moo gara qorannoo, murtii fi jazaa Rabbiitti oofamaa?” Gaafi kanaaf deebiin Rabbii (subhaanahu wa ta’aalaa) akkana jechuun dhufe: “Guyyaa san oofamiinsi gara Gooftaa keetiti.”
Oofamiinsa jechuun wanta tokko gara fuunduraatti akka deemu gochuu fi gahuumsa akka gahuu oofudha.
Namni erga du’ee booda hanga yeroo murtaa’e qabrii keessa erga turee booda Guyyaa Qiyaamaa qorannoo fi murtiif gara Gooftaa isaatti oofama.
﴿فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّىٰ٣١﴾
فَلَاhinصَدَّقَdhugoomseوَلَاhinصَلَّىٰsalaate
Inni hin dhugoomsines, hin salaannes.
﴿وَلَٰكِن كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰ٣٢﴾
وَلَـٰكِنGaruuكَذَّبَkijibsiiseوَتَوَلَّىٰgaragalee
Garuu kijibsiisee garagalee.
﴿ثُمَّ ذَهَبَ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِۦ يَتَمَطَّىٰٓ٣٣﴾
ثُمَّErgasiiذَهَبَdeemeإِلَىٰٓgaraأَهْلِهِۦmaatii isaaيَتَمَطَّىٰٓboonaa
Ergasii boonaa gara maatii isaa deeme.
Aayaata tanniin keessatti haala nama kaafira badii isaa itti fufee fi Guyyyaa murtii dhuma isaa haala gabaaban ibsa. Nama kana irratti murtii dabarsuuf ragaaleen gahaan ni ibsaman. Namni yakka hojjatee yommuu mana murtiitti dhiyaatu, keewwata kamii fi adabbii akkamittiin akka adabamu ni ilaallamaa miti ree? Guyyaa Qiyaamaa murtiin nama kaafiraa kana irratti darbu keewwattoota lama of keessaa qaba:
Keewwata (Article) tokkoffaa:
Keewwanni tuni seera inni cabsee fi badii inni hojjatee ittiin adabamu of keessatti qabatti. Aayaata armaan olii keessaa keewwata tana kan agarsiisu: “Hin dhugoomsine, hin salaanne. Garuu kijibsiisee garagalee. Ergasii boonaa gara maatii isaa deeme.”
Qorannoo isarratti adeemsifame, wanta kitaabni hojii isaa mirkaneesse, ragaa kutaaleen qaama isaatii fi Malaykoonni kabajamoon dhiyeessan irratti hundaa’e, wantoonni armaan gadii isarratti mirkanaa’anii jiru:
1ffaa-Gooftaa isaa irraa Ergamaan mu’jizaa (raajii) fi mallattoolee ifaatiin gargaarsifamuun isatti dhufee jira. Akkasumas, Ergamaan Qur’aana ragaalee dhugaa eenyullee jalaa dheessu hin dandeenyee of keessatti qabate isatti fidee jira. Garuu namni kuni Rasuula (Ergamaa) hin dhugoomsine, Qur’aanaa fi ragaalee of keessatti qabates hin dhugoomsine. Oduu Guyyaa Murtii, du’aan booda kaafamu, qorannoo fi jazaa hin dhugoomsine. (Asitti “hin dhugoomsine” jechuun “itti hin amanne” jechuudha.)
2ffaa- Gooftaa isa uumee fi kunuunsuuf, jireenya addunyaa keessatti wanta inni barbaadu hunda kan isaaf dhiyeessu fi laaffiseefif “Hin salaanne.” Isaaf salaatu fi Guddinna Isaatiif gadi jechuun Gooftaa isaa gabbarrii (ibaadaa) shirkii irraa qulqulluu taate hin gabbarre. Mindaa guddaa fi gammachuu zalaalamii argachuuf gabbarrii galataa Gooftaa isaa hin gabbarre. Ammas, adabbii ibidda Jahannam sodaachuun Gooftaa isaa hin gabbarre.
3ffaa-Erga hin dhugoomsinee fi hin salaanne, yoo dhama’ee fi shakkiin isa bira jiraate, gadi dhaabbachuun shakkii kana oofuuf ragaalee hin barbaanne. Kana irra, faallaa kana hordofe. (Takkamaan kijibsiisee garagalee deeme.)
Yaada kamiyyuu ilaalchisee haala sadiitu jiru, lamaa miti.
1-Dhugoomsu (itti amanuu), 2-Kijibsiisu, 3-osoo hin dhugoomsini fi hin kijibsiisin dhaabbachu (hin dhugoomsanis, hin kijibsiisaniis)
Namni tokko osoo itti hin xinxallin “Yaada” tokko na biratti fudhatama hin qabu jechuun kijibsiisun isarra hin jiru, hanga ragaa qabatamaa fi fudhatama qabu barbaade yaanni kuni soba ta’uu mirkaneessutti malee. Dirqamni isarra jiru, hanga isa biratti takkaa ragaan mirkaneessu madaala kaasu takkaa immoo ragaan dhabamsiisu madaala kaasu mul’atutti dhaabbachuu fi ragaa barbaadudha.
Garuu kaafirri of tuulu, badii hojjatu fi fedhii lubbuu hordofu kuni faallaa wanta Ergamaan Gooftaa isaa ittiin dhufe qabate. Wanta itti amane ilaalchise ragaa Gooftaa isaa biratti akka uzrii (sababaatti) dhiyeefatu osoo isa bira hin jiraatin Ergamaa Gooftaa isaa faallesse. Kanaafu, Ergamaa Rabbii ni kijibsiise, Qur’aana Rabbii Injifataa, Ogeessa ta’e irraa bu’es ni kijibsiise. Odeefannoo Guyyaa Murtii fi wanta Ergamaan Gooftaa isaa irraa fide hunda ni kijibsiise. Adabbii akeekachiifame akka salphaatti ilaale.
Haala isaa fincilaa kana ilaalchise jechi Rabbii olta’aa ni agarsiisa: “Garuu kijibsiisee garagalee.”
Kuni kan agarsiisu namni kuni gadi dhaabbannaa jiddu-galeessaa gadi dhaabbachuun haqa hin qoranne. Kana irra, faallaa kanaa takkamaan kijibsiise garagalee deeme. Ergaa Gooftaa isaa irraa dhufe yoo shakke dirqamni isarra jiru gadi dhaabbate itti yaadu fi ragaa barbaadudha. Garuu inni kijibsiisee garagalee.
“kijibsiisee” kana jechuun Ergamaa Rabbii (SAW) ni kijibsiise, wanta Gooftaa isaa irraa fide hunda akka kijibaatti ilaale.
“Garagalee” Kana jechuun haqa Islaamaa fudhachuu fi hordofu didee irraa garagale.
4ffaa- Erga kijibsiisee fi garagalee deeme of tuuluun isaa qoma isaa keessa guute. Of jajaa fi boonaa gara maatii fi namoota isaa deeme. Sobaa fi kufrii irra jiru ittiin of tuula, ni dhaadhessa.[8]
Yatamaxxaa- kana jechuun of jajuu, boonu, haqa faallessuu fi mormuu isaatiif of-dinqisiifachuudha.
﴿أَوۡلَىٰ لَكَ فَأَوۡلَىٰ٣٤﴾
أَوْلَىٰbadiinلَكَsiifفَأَوْلَىٰammas badiin!
Badin siif haa ta’u! Ammas badiin!
﴿ثُمَّ أَوۡلَىٰ لَكَ فَأَوۡلَىٰٓ٣٥﴾
ثُمَّErgasiiأَوْلَىٰbadiinلَكَsiif,فَأَوْلَىٰٓammas badiin!
Ergasii badiin siif haa ta’u! Ammas badiin!
Keewwata (article) lammaffaa:
Keewwanni tuni immoo adabbii isarratti murteefamu of keessatti qabatti. Kana aayan tunniin lamaan ni agarsiisti: “Badin siif haa ta’u, ammas badiin! Ergasiis badiin siif haa ta’u! Ammas badiin!”
Keewwata tokkoffaa keessatti nama kaafiraa fi faajira (badii gurguddaa hojjatu) irratti murteessuuf wanta barbaachisu erga dubbate booda keewwanni lammaffaan jecha ajaa’ibaatiin murtii isatti dabarsuuf ni dhufti. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana isaan jedha:
“Badiin siif haa ta’u, ammas badiin! Ergasiis badiin siif haa ta’u! Ammas badiin!”
Kana jechuun yaa nama haqa kijibsiisu! badiin (adabbiin) dhiyootti si eeggatu kuni siif mala. Ergasiis badiin siif mala. Sababni isaas, ati wanta sobaa fi badaa hojjachuu itti fufte. Kuni zaacha booda zaacha biraati, akeekachiisa booda akeekachisa biraati.[1]
Aayatoota kanniin (31-35) keessatti dogongoroonni gurguddaan kasaaraa abaditti nama geessan ni hubatamu:
- Akkaataa Ergamaan Rabbii beeksiseetti Rabbii fi Aakhiraa dhugoomsu dhiisu.
- Dhugoomsu dhabuu kanarraa kan ka’e salaata salaatu dhiisu.
- Haqa amanti kijibsiisu. Kana jechuun Ergamaa Rabbii, Qur’aanaa fi Aakhiraa kijibsiisu.
- Ajajoota amanti Islaamaa irraa fuula garagalchuun itti buluu dhiisu.
- Ergasii wanta hojjateen of dinqisiifachuu fi boonun gara maatii ofii deemu.
﴿أَيَحۡسَبُ ٱلۡإِنسَٰنُ أَن يُتۡرَكَ سُدًى٣٦﴾
أَيَحْسَبُsila ni yaadaaٱلْإِنسَـٰنُnamniأَنakkaيُتْرَكَdhiifamuسُدًىakkanumaan
Sila namni akkanumaan akka dhiifamutti ni yaadaa?
Aayah keessatti jechi سُدًى (sudaa) jedhu hiika, “akkanumaan kan gadi lakkifame, addunyaa keessatti osoo hin ajajamiin fi hin dhoowwamin, Aakhiratti osoo hin qoratamin akkanumatti kan dhifame” jedhu qaba. Araboonni gaala tiikse malee gadi dhiifamte akkanumaan akka feetetti deemtu اِبِلٌ سُدِّيٌّ (ibilun sudiyy) jedhuun.
Ilmi namaa akka gaala lugaama hin qabne abbaa malee fi akkanumatti dhiifamu yaada. Akka waan Rabbiin isa uumee dachii keessatti akkanumatti isa dhiisee fi itti-gaafatamummaa homaatu isatti hin kennineetti yaada. Akkuma beelladaa akkanumatti akka gadi furamee fi yeroon booda akka waan hin qoratamne isatti fakkaata. Garuu yaanni kuni yaada bu’uura hin qabnee fi soba, dhugaa waliin hariiroo homaatu hin qabu. Sababni isaas, Rabbiin ilmaan namaa uume akkanumatti nama hin dhiisne. Ergamtoota ergee fi kitaabban buusen itti-gaafatamummaa ibaadaa itti kenne jira. Kana jechuun Ergamtoota erguu fi kitaabban buusun Isa qofa akka gabbaran ajaje jira. Du’aan booda kaasun isa qorata. Dirqama kana galmaan gahuu ykn galmaan gahuu dhabuu isaatiif isa gaafata. Ragaan du’aan booda kaasu immoo dandeetti Rabbii guddaa uumama ilma namaa keessatti mul’atuudha.[10] Kunoo itti aanse ragaa kana dubbata:
﴿أَلَمۡ يَكُ نُطۡفَةٗ مِّن مَّنِيّٖ يُمۡنَىٰ٣٧﴾
أَلَمْsila hinيَكُtureنُطْفَةًcopha bishaan saalaaمِّنirraaمَّنِىٍّmaniyyiيُمْنَىٰdhangalaafamu
Sila inni maniyyii dhangalaafamu irraa copha bishaan saalaa hin turree?
﴿ثُمَّ كَانَ عَلَقَةٗ فَخَلَقَ فَسَوَّىٰ٣٨﴾
ثُمَّErgasiiكَانَta’eعَلَقَةًdhiiga ititaa,فَخَلَقَergasii uumeفَسَوَّىٰsirreesse
Ergasii dhiiga ititaa ta’e, ergasii [Rabbiin nama godhee] isa uumee sirreesse.
﴿فَجَعَلَ مِنۡهُ ٱلزَّوۡجَيۡنِ ٱلذَّكَرَ وَٱلۡأُنثَىٰٓ٣٩﴾
فَجَعَلَergasii taasiseمِنْهُisa irraaٱلزَّوْجَيْنِsaala lama,ٱلذَّكَرَdhiiraوَٱلْأُنثَىٰٓdhalaa, fi
Isa irraa saala lama, dhiiraa fi dhalaa taasise.
﴿أَلَيۡسَ ذَٰلِكَ بِقَٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يُحۡـِۧيَ ٱلۡمَوۡتَىٰ٤٠﴾
أَلَيْسَsila, mitiiذَٲلِكَSuniبِقَـٰدِرٍDanda’aaعَلَىٰٓirrattiأَن
يُحْــِۧىَjiraachisuuٱلْمَوْتَىٰdu’aa
Sila [Rabbiin akkas godhe] sun du’aa jiraachisuu irratti danda’aa mitii?
Namni haala uumama isaa irratti osoo xiqqoo itti yaade, Aakhiraan dhugaa akka taate haala ifa ta’een arga. Kunis akkana: Jalqaba irratti inni maniyyi (dhangala’oo saalaa) dhangalaafamu irraa copha bishaan saalaa gadaamessa keessa kaa’ame ture. Ergasii cophni kuni dagaaguun dhiiga ititaa ta’ee dhaaba gadaamessaa irratti maxxanuun rarra’a. Suutuma suuta dhiigni ititaan kuni gara muraa foonitti jijjirama. Ergasii Rabbiin sammuu, qalbii, ija, gurra, funyaan, fuula, harka, lukaa fi kutaalee qaamaa keessaa isaaf uumuun nama guutuu godhee isa sirreessa. Kana irraa garii dhiira, kan biraa immoo dubara taasisa. Akka kanatti gara addunyaatti fida. Kunoo Rabbiin olta’aan kana hojjatee fi namoota biliyoonatti lakkaawwaman keessatti dandeetti Isaa guddaa kana kan agarsiisee, eyyeen namoota du’an kaasu irratti danda’aadha.[10]
Mee irra deddeebi’uun suurah (boqonnaa) tana itti haa xinxallinu. Boqonnaan tuni gaafi ajaa’ibaatin jalqabamtee, gaafi ajaa’ibaatin xumuramte. Sila namni jireenya du’aan boodaatti hin amanne “Du’aan booda kaafamuun hin jiru. Lafee bututtee erga ta’e booda Rabbiin na kaasaa?” jedhe yaada. Ammas, “Addunyaa tana keessatti osoo hin ajajaminii fi hin dhoowwamin, du’aan booda kaafamee osoo hin qoratamin akkanumatti du’ee achumaan bada.” jedhee ni yaadaa?
Sababoonni gurguddaan namoonni Rabbii olta’aaf hin ajajamnee fi badii itti raawwataniif lama. 1ffaa-addunyaa tana keessatti Rabbiin isaan uumee akkanumatti waan isaan dhiise isaanitti fakkaata. Akka loon tiikse malee bobbaafamtetti yaadu. Kanaafi Rabbiif hin ajajaman. 2ffaa-‘Du’aan booda kaafamuun hin jiru’ jechuun yaadu. Kuni adabbii gara fuunduraatti isaan qunnamu akka hin sodaanne isaan taasisa. Kanaafu, badii gurguddaatti lixu.
Osoo Rabbiin akkanumatti namoota dhiisee, silaa namoonni balleessaa fi badii hojjatan addunyaa rakkattuu tana keessatti ni milkaa’u turan. Akkasumas, warroonni hojii gaggaarii hojjatan ifaaje malee homaa hin argatu turan. Sulula hunda keessa kan raata’an ta’anii namoota akkanumatti dhiisun Rabbii olta’aaf hin malu.
Mee itti yaadi, Rabbiin wantoota dachii fi samii keessa jiran ilma namaatiif uume. Tolee, ilma namaa wanta inni barbaadu kenneefi, Ergamtoota erguu fi kitaabban buusun osoo homaattu isa hin ajajin akkanumatti isa ni dhiisaa? Du’aan booda isa kaasun osoo isa hin qoratin akkanumatti ni dhiisaa? Kuni gonkumaa Rabbii ogeessa ta’eef hin malu.
Kanaafu, addunyaa keessatti Rabbiif ajajamuun dirqama nama hundaati. Du’aan booda kaafamanii qoratamuu fi jazaa argachuun haqa hin jijjiramneedha.
[1]Tafsiirul Wasiix, Tafsiiru Xabarii-23/468, Tafsiiru Qurxubii-21/405
[2] www.englishtafsir.com/Quran/75/index.html#sdfootnote1sym
[3]-Tafsiiru Qur’aanil kariim-Tafsiiru Suuratu Furqaan, Ibn Useymiin, fuula- 293
[4] Tafsiiru Xabarii-23/470-471
[5] Tafsiiru Ibn Kasiir-7/432
[6] Bidaa’u Tafsiir-3/224-225
[7] Tafsiir Qurxubii
[8] Ma’aariju Tafakkur wa daqaa’iqu tadabbur [9]Tafsiiru Muyassar
[10]https://www.kuranvemeali.com/kiyamet-suresi/1-ayeti-tefsiri
[11] https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/K%C4%B1y%C3%A2met-suresi/5558/7-10-ayet-tefsiri
[12] Zaadul Masiir
[13] Tafsiiru Tahriir wa Tanwiir

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Siiraa-Lakk.14
Mana Al-Arqam ibn Abi Al-Arqam (Daarul Arqam)
Kitaabban siiraa akka himanitti, erga Sa’d bin Abi Waqqaas mushrika tokkoon walitti bu’een booda manni Al-Arqam akka iddoo wal gahii iccitii Muslimotaatti filatame. Ibn Is’haaq ni jedha: Sahaabonni Nabiyyii (SAW) salaatu yommuu barbaadan ummata isaanii irraa dhokachuun gara karaa gaarren Makkaatti dhiyaatan deemun achitti salaatu turan. Karaa gaarreen Makkaa keessaa karaa tokko keessatti Sa’d bin Abi Waqqaas guyyaa tokko garee sahaabota Nabiyyii (SAW) waliin ture. Osoo isaan salaatanu gareen mushriikota isaan biraan darban. Mushrikoonni wanta sahaabonni hojjatan kanaaf garmalee isaan irratti jibban, hanga wal lolan gahanitti jechoota badoo itti dubbatan. Ergasii Sa’d bin Abi Waqqaas lafee luka gaalaatin mushrikoota keessaa nama tokko dhayee madeesse. Kuni Islaama keessatti dhiiga jalqabaa jigfameedha.”
Manni Al-Arqama wiirtu dhoksaa Muslimoonni itti wal-gahanii fi wahyii irraa wanta gara Nabiyyiitti (SAW) bu’e itti argatanii fi isa itti dhageefataniidha. Waa’ee Rabbii isaan yaadachiisa, Qur’aana isaaniif qara’a, wanta nafsee isaanii keessa jiru hunda isa fuundura godhu.
Manni Al-Arqam (Daarul-Arqam) wiirtuu mana barnoota ol’aanaa addunyaa keessatti dhaabbateedha. Barsiisan dhaabbata kanaa barsiisa hunda caalu Ergamaa Rabbiiti (SAW). Barattoonni immoo sahaabota isaati. Kitaabni irraa baratan immoo Qur’aana Rabbii olta’aa irraa dhufeedha. Barnoonni guyyaa guyyaan baratan immoo waa’ee amantii, haala jireenya, tawhiida, akhlaaqa fi kkf dha. Barattoonni mana barnoota kanaa yoo bayan yoosu wanta baratan hojii irra oolchu. Kanarraa kan ka’e xumura irratti, hoggantoota ummata hoogganan, dukkana keessaa namoota gara ifaatti baasanii fi amala gaariin kan faayaman ta’an. Kanaafu, Daarul Arqam dhaabbata barnoota yeroo jalqabaaf hundeefamee fi yeroo hundaa dhaabbata barnoota kamuu caalu (best educational institution for all time) yoo jedhame nama hin saalfachiisu.
Dhaabbanni barnoota dhagaa manni irraa ijaarramuun kan madaallamu osoo hin ta’in qulqullinna barnootaa inni kennuu fi barattoota achii keessaa bahaniin. Manni dhaabbata barnota hanga fedhe bareedee garuu qulqullinni barnoota yoo hin jiraatinii fi barattoonni achi keessaa bahan dadhaboo yoo ta’an, dhaabbanni barnootaa kuni dadhabaadha jechuudha. Faallaa kanaa, manni hanga fedhe xiqqaa yoo ta’e ykn kan hin bareenne yoo ta’e, garuu qulqullinni barnoota gaarii yoo ta’ee fi barattoonni achi bahan ciccimoo yoo ta’an, kuni dhaabbata barnoota garmalee gaarii ta’eedha. Kanaafu, Daarul Arqam dhaabbata barnoota yeroo hundaa dhaabbata kamu caaludha. Sababni isaas, barsiisan achi keessa ture barsiisaa kamiyyuu kan caaludha. Innis Nabiyyiidha (SAW). Barattoonni achi bahanis seenaa dhalli namaa kamu hin hojjanne hojjatanii darban.
Sababoota Daarul Arqam akka filatan taasisan
Daarul Arqam filachuun sababoota baay’eef ture:
1-Al-Arqam ifaan ifatti Islaamawu isaa ifa hin baasne. Islaamawu isaa namoonni baay’een hin beekan. Kanaafu, Nabiyyii fi sahaabonni isaa mana Al-Arqamitti wal-gahan jedhee namni yaadu hin jiru.
2-Al-Arqam gosa Makhzuum irraayyi. Gosti Makhzuumi fi Bani Haashim waliif diinaa kan ta’anii fi wal dorgomaniidha. Nabiyyiin immoo Bani Haashim irraayyi. Al-Arqam islaamawun isaa ifaan ifatti osoo beekkameyyu mana isaatti Muslimoonni wal gahan jedhee eenyullee hin yaadu. Sababni isaas, manneen naannawa Al-Arqam jiran kan gosa Makhzuumiti. Kanaafu, mana Al-Arqamitti wal gahuun akka diina jidduutti wal gahuutti lakkaawama. Mushrikoota Makkaa keessaa namni kamu kuni wanta hin taane godhanii yaadu. (Kanaafu, Mana Al-Arqamitti Muslimoonni wal gahuun mushrikoonni akka isaan hin argine fi hin shakkine taasise.)
3-Al-Arqam yommuu Islaama keessa seenu dargaggeessa ture. Umriin isaa gara waggaa kudha jahaa ture. Osoo hoggantoonni Qureeshotaa bakka dhoksaa Muslimoonni itti wal gahan barbaaduf yaadanii, sahaabota Nabiyyii irraa mana dargaggeessa xiqqaa keessa barbaadun sammuu isaanii hin qaxxaamuru. Kana irra, ijjii fi yaanni isaanii gara mana sahaabota gurguddaatti ykn mana Nabiyyitti qajeela. Tarii Bani Haashim keessaa mana nama tokkotti ykn mana Abu Bakr ykn isaan ala mana namoota beekkamotti wal gahan jedhanii yaadu danda’u. Sababa kanaaf, gama nageenyaatin mana Al-Arqam filachuun ogummaa ol’aana akka ta’e argina. Qureeshonni guyyaa tokkollee markaza (handhuura barnootaa) kana akka irra geesse fi bakka wal gahii akka argatte nuti gonkumaa hin dhageenye.
Amaloota Sahaabota Jalqabaa Nabiyyii (SAW)
Marsaan jalqabaa da’waa dhoksuu fi carraaqqi namoota dhuunfaa irratti kan hundaa’e ture. Makkaan keessatti guddinni hawaasa Musliimaa suuta, of eeggannoo fi tarkaanfi sadarka sadarkaatiin kan itti fufu ture. Mallattoon marsaa kanaa qajeelfama Rabbii olta’aatiin kan qajeelfamu yoo ta’u, akkana jechuun ibsa:
“Fuula Isaa barbaaduun warroota ganamaa fi galgala Gooftaa isaanii kadhatan waliin nafsee tee [obsaan] hidhi. Faaya jireenya addunyaa barbaadun ijji tee isaan irra hin darbin. Nama qalbii isaa zikrii (yaadanno) Keenya irraa gaafila goone, fedhii lubbuu isaa hordofee fi dhimmi isaa kan daangaa darbe ta’eef hin ajajamiin.” Suuratu Al-Kahf 18:28
Aayan armaan olii tuni Nabiyyiin (SAW) warroota amananii halkanii guyyaa Rabbiin faarsanii fi kadhatan waliin akka taa’uu fi hiriyyoomu ajajji. Akkasumas, dogongoraa fi hanqinna isaanii irratti akka obsu, rakkinna isaan qunnamuu irratti akka isaan sabbarsiisuu fi isaan irraa isa fageessuf wantoota nama gowwoomsan akka of eeggatu ajajji. Ammas, waa’ee isaanii ilaalchisee nama of tuulaa qalbiin isaa zikrii Rabbii irraa gaflaa keessa taatee fi dhimmi isaa jalaa badeef akka hin ajajamne dhaamti.
Aayanni suuratu Al-Kahf armaan olii amaloota Muslimoota jalqabaa nuuf eerti (kaasti). Isaan keessaa barbaachisoon:
A)-Obsa– (nafsee tee [obsaan] hidhi) jedhu keessatti
Obsi jecha Qur’aana, Hadiisota Nabiyyii fi jechoota namootaa keessatti yeroo baay’ee deddeebi’uudha. Barbaachisummaan obsaa hanga garee kasaaraa irraa nagaha bahaniif amala ta’utti gahe. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“(1) Yeroon kakadhe! (2) Dhugumatti ilmi namaa hoongoo (kasaaraa) keessa jira. (3). Isaan amananii, hojii gaggaarii dalagan, haqa walii dhaamanii fi obsa walii dhaaman malee [warri hafan hoongoo (kasaaraa) guddaa keessa jiru].” Suuratu Al-Asr 103:1-3
Rabbiin Olta’aan namoota amaloota afran kana qaban malee namoonni hundi kasaaraa keessa akka jiran beeksisa:
- Rabbii fi hundeewwan iimaana hafanitti amanuu
- Hojii gaggaarii hojjachuu
- Haqa walii dhaamu
- Obsa (sabrii) walii dhaamu
Najaan (adabbii jalaa nagaha bahuun) nama tokkoof kan mirkanaa’u nafsee ofii iimaana fi hojii gaggaariin yoo guute fi faayedha. Hoongon (kasaaraan) sadarkaalee qaba. Kasaaraan guddaan guutumaan guututti addunyaa fi Aakhiratti kasaarudha. Namni kaafira ta’e du’e guutumaan guututti kasaare jira. Iimaanni fi hojii gaariin guutumaan guututti kasaaru irraa nama eegu. Namni amane fi hojii gaggaarii hojjate garuu yoo waan gaaritti ajajuu fi waan badaa irraa dhoowwun haqa namaaf hin dhaamin, mindaa haqa walii dhaamu dhabuun kasaaraa malee guutumaan guututti akka kaafiraa hin kasaaru. Namni wantoota afran armaan olii guute immoo Jannata keessatti sadarkaan isaa gadi bu’uu irraa ni eeggama. Namni kuni iimaana fi hojii gaariin erga of faaye booda namoota isaan ala jiranis fooyyessuu fi guutuuf isaan gorsuu fi qajeelchuf ni carraaqa.* Carraaqqi kana keessattis obsuu qaba. Haala kanaan haqa Rabbiiti fi haqa gabroota bakka tokkotti walitti kan qabe ta’a. Akkasumas obsa waliif dhaamun wanta garmalee barbaachisaa ta’eedha.
Obsi sababa baay’ee gaarii ta’eef suurah armaan olii keessatti gara dhumaatti dubbatame. Namni yommuu Rabbitti amanee, hojii gaggaarii hojjatee fi namoota biroo haqa akka hordofan gorsu, rakkoolee fi qormaata baay’etu isa qunnama. Kanaafu, kuni hundi obsa isarraa barbaada. Iimaana fi hojii gaggaarii hojjachuu irratti gadi dhaabbachuu fi haqa eegun wantoota ulfaatoo nama dhuunfaa fi hawaasa qunnamuudha. Kanaafu, kana irratti obsuun dirqama ta’a. Nafsee ofiitti qabsaa’uuf, diinotattis qabsaa’uuf obsa barbaachisa. Dheerinna karaa, marsaaleen milkaa’inna suuta jechuu fi fageenya gahuumsaa irratti obsa guddaa barbaachisa.
B-Du’aayi baay’isuu fi Rabbitti warwaachuu
Kuni jecha Rabbii olta’aa keessatti ifa baha: “ganamaa fi galgala Gooftaa isaanii kadhatan” Du’aayin (kadhaan) balbala guddaadha. Balballi kuni yoo namaaf baname, kheeyrin wal duraa duubaan isatti jiga, barakaan isatti dhangala’a. Sababoota baay’ee barbaachisoo gara milkaa’innaatti nama geessan keessaa tokko, gargaarsaa fi qajeelchaaf baay’isanii Rabbiin kadhachuun Isa waliin hariiroo gaarii qabaachudha.
C-Ikhlaasa (Hojii Rabbiif qulqulleessu)
Kuni jecha Rabbii, “Fuula Isaa barbaadun” jedhu keessatti ifa baha. Muslimni dubbiin isaa, hojii fi qabsoon isaa hundi Fuula Rabbiitii fi jaalala Isaa barbaadun ta’uu qaba. Gara faayda addunyaa, beekkamtii, maqaa addaa isaaf kennamu, gara fuunduraatti dursu ykn gara duubatti hafuu osoo hin ilaalin mindaa isaa Rabbiin qofarraa kajeelu qaba. Rabbiin azza wa jalla ni jedha:
Jedhi, “Dhugumatti, salaanni kiyya, qalmi kiyya, jireenyi tiyyaa fi duuti tiyya Rabbii Gooftaa aalamaa hundaatifii. Shariikni Isaaf hin jiru. Isuma kanatti ajajame, ani jalqaba Muslimootaati.” suurat Al-An’aam 6:162-163
Ikhlaasni (Rabbiif qofa jedhanii fi mindaa Isaa barbaaduun hojii hojjachuun) hojiin Rabbiin biratti fudhatama argachuuf sharxiwwan (ulaagaalee) lamaan keessaa tokko. Akkuma beekkamu, hojiin Rabbiin biratti fudhatama hin argatu, ikhlaasaa fi niyyaan sirriin yoo jiraatanii fi hojichi sunnaa fi shari’aan yoo walitti gale malee. Namni ikhlaasni fi niyyaan isaa sirrii ta’ee fi hojiin isaa sunnaa fi shari’aan walitti gale, hojiin isaa fudhatama argata.
D–Gadi dhaabbannaa (As-Sabaat)
Kunis jecha Rabbii olta’aa keessatti ifa baha: “Faaya jireenya addunyaa barbaadun ijji tee isaan irra hin darbin.” Kana jechuun isaan (mu’mintoota) dhiistee [mushrikoota fi kaafiroota irraa] namoota dureeyyi fi sadarka qabanitti ija kee hin garagalchin.[1] Faaya addunyaa irraa wanti isaan bira jiru babal’inna da’waatiif deeggarsa akka ta’uu fi namoonni baay’een waamicha kee akka fudhatan dharra’uun warroota qabeenya fi sadarka qaban gammachiisuuf jettee haala mu’mintoota ilaalu, xiyyeeffannoo isaanitti kennu fi isaaniif mararfachuu irraa hin garagalin.[2]
Kuni faaya fi miidhaginna addunyaatin akka hin gowwoomnee fi haqa irratti gadi dhaabbachu agarsiisa. Haqa qabatan irratti gadi dhaabbachuun wanta Muslimni namoota biroo irraa adda ittiin baafamu qabuudha. Rabbiin subhaanahu ni jedha:
“Mu’mintoota irraa dhiirota waan Rabbiif waadaa galan dhugoomsantu jiru; isaan irraas nama dirqama isaa raawwatetu jira; isaan irraas nama eeggataa jirutu jira. Jijjirraa kamillee hin jijjirre.” Suuratu Al-Ahzaab 33:23
“Mu’mintoota irraa dhiirota waan Rabbiif waadaa galan dhugoomsantu jiru” jechuun warroota amanan irraa dhiirota wanta Rabbiif waadaa galan guutetu jira, waadaa galaniif dhugaa ta’an. Wanti isaan waadaa galan keessaa: Islaama fi Nabiyyi gargaaruf waada galan; namoonni lola Badr irratti hin hirmaanne gonkuma san booda duubatti akka hin hafne Rabbiif waadaa galan. Yoo aduwwiin wal-qunnaman gonkumaa akka hin dheessine waadaa galan[3]. “isaan irraas nama dirqama isaa raawwatetu jira” kana jechuun nama wanta waadaa gale guutuun karaa Rabbii keessatti ajjeefame ykn du’etu jira.Kanneen biroos osoo jijjiraa homaatu hin jijjirin kan eeggantu jiru.
Aayata keessatti amaloota sadiitu dubbatame: Iimaana, dhiirummaa fi sidq (dhugaa ta’uu). Karaa haqaa irratti gadi dhaabbachuf wantoonni sadan kunniin baay’ee barbaachisoodha. Sababni isaas, iimaanni wanta gatii ol’aanaa qabu akka qabatanii fi itti maxxanan nama kakaasa. Akkasumas, bu’uurri ol’aanaan akka turuuf nafsee ofii akka wareegan nama kakaasa. Osoo wantoota xiqqooleetti danta hin kenniin dhiirummaanis gara kaayyoo kanaatti nama sochoosa. Sidq (dhugaa ta’uun) immoo amalli namaa akka hin diigamnee fi hin jijjiramne dhoowwa. Namni amaloota sadan kanniin yoo horate, osoo seeyfin morma isaatirraa ifeeyyu ykn funyoon itti fannifamu isaaf qopheefameyyu ykn faaydan addunyaa ykn dubartiin miidhagduun isa qorteeyyu hayyama Rabbiitiin haqa irratti gadi dhaabbanna (sabaata) argata. Kanaafu, ergaa Islaamaa baadhachuu fi qaroominna ijaaruuf dhaloonni kamu gadi dhaabbannaa isa barbaachiisaa.
Kitaabban wabii:
[1] Zaadul Masiir fuula 848-849, Ibn Al-Jawzi
[2] Ma’aarij tafakurri wa daqaa’iqu tadabburi 13/357-358
[3] Zaadul Masiir -fuula 1120
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 95-101, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/167-180
*Dabalataaf waa’ee guutumaan guututti kasaaru fi hamma ta’e kasaaru ilaalchise, kitaaba “Bidaa’u Tafsiir-3/367-368, Imaamu ibn Al-Qayyiim ilaalun ni danda’ama. [9.53MB]


text:
Biyyi kamiyyuu Dimookiraatawaas haa taatu haa dhiistu malee Mootummaan bulti. Mootummaan kamiyyuu Sirna bulchiinsaa ni qabaata. Sirni Bulchiinsa mootummaa immoo Paartiidhaan ijaarama. Paartiin sun immoo xiinsammuu(Ideology), imaammataafi sagaantaa siyaasaa qaba. Paartichi Dambiifi qajeeltoowwanis ni qopheeffata. Mataan sirna bulchiinsa paartii sun aangoo mootummaa ta’ee Biyya gaggeessuu gaafa argate Heera Biyyi sun ittiin bultu mala kamiinuu haa ta’u ni qabaata. Sana booda Uummanni Biyyattii mataa paartii sana jalatti Heericha jala deemuun imaammata sirna paartichaa hojiitti hiikuun labsiiifi seerota qaamni bulchiinsaa sun baasu dirqamee ofitti fudhachuun #bilisummaan jalatti bula jechuudha.
Kunis hanga sirni mootummaa sanaa hundeerraa geeddaramutti itti fufa. Sana keessatti lammiileen Biyyichaa fayyadamoo ta’u. Biyyi sirnichaan bultus akkanaan guddatti. Sirnichatu waa hunda murteessa malee mootummicha mootummaa sanaa miti. Osoo sirnicha hin jijjiiriin mootummichi yoo jijjiirameyyuu Biyyaafi Uummaticha irratti jijjiirama hinfidu jedhamuuf kanaafi. Erga waa’ee Paartiif sagantaa siyaasaa isaa, Mootummaaf gosa sirna bulchiinsa isaa, akkasumas imaammataaf xiinsammuu sirna akkamirratti gaafa ijaaramu bu’aa gaarii akka fiduu danda’u hanga kana hubannee gara dhimma ijoo mata duree koottin darba.
Yeroo ammaa kana Oromiyaa keessa Oromoodhaaf dhaabadheera kan jedhan Paartiilee gurguddoo 2tu jiru. Isaanis ABO, KFO. Oromoon tokko tokkoon paartiilee kanaa bu’uura armaan oliitiin adda isaan baase beekuun faayidaa gudda qaba. Erga maalummaafi eenyummaa paartiiwwan kanaa bareechee addaan baasee hubatee immoo faffaca’uu dhiisee ykn akka bishaan gabatee irraa asiif achi dambali’uu dhiisee paartii kamiyyuu jalatti ijaaramuun murteeffatee qabsaa’uun dirqama ta’uus beekuu qaba.
1.#ABO:- Paartii siyaasaa qabsaa’ota oromootiin waggoota 40 dura Oromoof ijaarame. Gara jalqabaa qabsoo hidhannoo dirqamee jalqabus karaa nagaa paartii Boordii filannootti galmaa’ee socho’u. Xiinsammuun isaa Oromiyaa Walabaa hiree isaa Uummanni Oromiyaa murteeffatu ijaaruudha. Sirna Dimookiraatawaa duudhaa Sirna Gadaatiin Oromiyaa of dandeesse refereendamiidhaan akka ijaaramtuuf qabsaa’uudha. Akka filannoo xiinsammuu lammataatti immoo yoo Impaayerri Itoophiyaa Dimookiraatofte Sabaaf sablammoota Biyyattii waliin xiinsammuu sabdaneessummaatiin sirna Federaalizimii dhugaan ollaa isaa waliin wal kabajee Biyya keessa jiraatu waloon ijaaruudha. Haaluma sanaan Imaammata eenyummaa Oromoo fi daangaa Oromiyaaf dursa kennu sadarkaa wixineetti Afaanota lamaan(A/O fi Ingiliffaan) akka fayyadamu akeeka qaba. Kaayyoon mootummaa haala kanaan hundeeffamuus dantaa oromoo kan hin sharafne bulchiinsa isaa duudhaa Sirna Oromootiin marsaa waggaa Afuriin kan filannoo sagalee uummataatiin baalliin wal jijjiiru mootummaa uummataa itti fufiinsa qabu hundeessuuf qabsaa’uudha.
2.#KFO:- Paartii siyaasaa hayyoota Oromootiin waggoota 25 dura Oromoof ijaarame. Jalqabuma irraa paartii yeroo maqaa dimookiraasii waamuun yakkamaa nama taasisutti qabsoo karaa nagaa geggeessuuf Boordii filannootti galmaa’ee paartii qabsoo karaa nagaatti cichaa as gahedha. Xiinsammuun isaa Impaayera Itoophiyaa beekumsa ammayyaafi ogummaa tarsiimootiin diignee biyyattii dimookiraatessaa Oromiyaa of dandeesse sirna federaalizimii dhugaa keessatti ijaaruudha. Yoo ollaan nagaan bule abbaan nagaan bula jedhee paartii amanu waan ta’eef, Oromiyaa Adaamii ollaa Agamsaa gochuu irra sabaaf sablammoota sirna federaalizimii dimookiraatawaa ta’e keessatti bulchiinsa sabdaneessummaatti amanan waliin impaayera humnaan ijaaramte kana beekumsa saayinsii ammayyaatiin fayyadamanii dimookiraatessuun saboota biyyattii hunda waliin reeshiyoo baayyina isaaniitiin karaa iftoominaa fi haqummaa qabuun hirmaachisanii Itoophiyaa irratti waliigalan sana waloon ijaarrachuuf paartii Oromoo irra darbee saboota kaaniifis qabsaa’udha. Paartii Imaammata dantaalee oromoo kabachiisan irra darbee kan kabaja waloo uummata Biyyattiif fayyadu Afaanota sadiin (A/O, Ingiliffaa, Amaariffaa)dhaan sadarkaa wixineetti qopheeffatedha. Paartiin KFO dantaa eenyummaa Oromoo fi maalummaa Oromiyaa daangaaf teessuma ishee waliin wal qabatu, dhimmoota Afaan Oromoo fi handhuura Oromiyaa Finfinnee ilaalchisee yaadama paartii ABO irraa garaagarummaa hin qabu. Akkataan isaan gaaffii Oromoo akka Finfinnee itti deebisuuf karoorfatan(Approach)irratti wal adda malee garaagarummaa galma kaayyoo hinqaban.
Paartiin KFO Itoophiyaa sirna federaalazimii dimookiraatawaa geggeessituu fi bulchiinsa mootummaa filannoo waggota shanin baallii wal jijjiirtu hundeessuudha. Sirna paartiin biyya bulchu(Ruling system Party) mootummaa biyya bulchuuf hundaa’u irra adda taate ijaaruuf paartii qabsaa’udha. Kana jechuun dhaabbileen mootummaa tajaajila lammiileef miira walqixxummaan kennan kamiyyuu dhiibbaa paartii carraa biyya bulchuu argate sana irraa bilisa taatee uumuu jechuudha. Mirgaanis bitaanis deemtu Fuulduratti sibaasa. Fuuldurri kee immoo isaan lachuu waliin ifa.
Maddi; Miidiyaa hawaasaa


text:
Mallattoon koronaavaayirasii 'guyyaa shan booda mul'ata'
Mallattoon koronaavaayirasii namootarratti mul'achuuf gidduu galeessaan guyyaa shan akka fudhatu saayintistoonni mirkaneessan.
Mallattoon dhukkuba 'Covid-19' keessaa ijoon dhaqna gubuu, qufaa fi rakkoo hargansuudha. Hanga yoonaa, dhukkuba kanaan adduunyaa irratti namoota 111,000 ol hubamaniiru.
Gartuun qorattoota Ameerikaa dhimoota vaayirasichaa Chaayinaafi biyyooti biraarra qorachuun waa'ee dhibee kana irratti hubannoo dabalataa argachuu yaalaa jiru.
Namoota hedduu irratti mallattoon dhibee kanaa kan mul'achuu eegalu erga qabamanii guyyaa shan boodadha.
Namni guyyaa 12 keessatti mallattoo dhibee kanaa hin agarsiisne kamiyyuu yoomu mallattoo dhibee kanaa irratti mul'achuu dhiisu kan danda'u yoo ta'u dhibee kana garuu nama birratti dabarsuu danda'u.
Namootni mallattoo dhibee kanaa qabaatanis dhiisaniis dhibee kana namoota birootti akka hin dabarsineef guyyoota 14f ofiin akka namaarra adda ba'an qorattoonni ni gorsu.
Mana Baruumsa Fayyaa Hawaasaa Joohn Hopkiins Biluumbargitti qorataan duraa Piroof Jastin Leslar, argannoon kun gabaasa 181 irratti hundaa'uun tilmaama 'ariifataa' fi gaarii dhibee kanaratti hanga ammaatti qabnudha jedhaniiru.
Garuu ammayyuu wa'ee dhibee kanaa waan baayyee baruu qabna jedhu.
Qorannoon kun walumaa galatti namoota meeqa irratti mallattoon dhibee kanaa akka mul'atu hin qoranne.
Ogeessonni namootni dhibee kanaan qabaman baayyinaan sadarkaa gadaanaa dhibee kanaan hubamu jedhanii amanu. Gariin vayirasichaa qabaatanii mallattoo dhibee kanaa qabaachuu dhiisuu malu.
Ta'us garuu dhibeen kun namoota tokko tokko - keessumaa manguddoota dhibee biraan hubamanii jiran yoo qabate hamaa ta'uu danda'a.
Dhibee kanarraa of eeguufi ofirraa ittisuuf malli gaariin:
- Namoota fayyaan isaanii hubameetti siquu dhiisu
- Osoo harka hin dhiqatiin afaan, funyaaniifi ijaa ofii xuquu dhiisuu
- Yeroo qufaa'aniifi axxiffattan sooftii fayyadamuu, sana booda soofticha lafa kosiitti gatuun harka dhiqachuu
- Saamunaafi bishaan harka ofii yeroo yeroon dhiqachuu


text:
Woma taateefuu Amerikaan bara dhibba lamatti duratti,gaafa yoo jireenna ufi wayyeeffachaa dhufte kaaniti nama miliyona hedduu biyya ufiitti fidachaa baate.Namii dhufu beekusma akka akkaatiin dhufaaf.
Warra bara 1902 biyya tana,Amerikaa fidan keessaa 20 haga 30 tahu Boorana. Boorana Itoophiyaa gama Kibbaatii dhufe jedhanii maqaa isaaniillee barreessaniif.Nadheenii ijoollee, kahima,nama cimeessaa faatti keessa jira.
Barii 1892-1925,bara namii miliyoona hedduu,iddoolaa Amerikaa NY jirtu,Ellsi Island dhufe. Jara dhufu kana galmeessanii wayuma isaani waliin footoo kaasanii suuraa isaanii muuziyeemii keessaa naqan.Namii Amerikaa ka gaafa nama biyya alaati dhufu galmeessuu Augustus.F. Sherman jedhan.
Suuraa warra dhufe kana muziyeemii Amerikaa heddu keessa naqan,New York,MD fi hedduu keessa jira jedhan.
Oromoo bara 1902 biyyaa fidan sun bara xuyyuurilleen hin jirre sunitti akkamiin biyya tana fidan,hoboloon dhfue akka hin jennee karaan fagoo,xuyyuura akka hin jenne bara sun xuyyuuri jriaachuu fi dhibaachuu mirkanaa miti.
Akka jaarroleen Booranaa jettutti gaafii namii akkana bahuu dandahuu bara abbootii gadaa Adii Dooyyoo,Guyyoo Boru,Liiban Jaldeessaa,Boruu Galmaa fa keessa tahuu dandaha.
Akka jaarsii argaaa dhageettii gadaa Booranaa aabba Waaqo Guyyoo jedhutti jarii kun gadaa Boruu Guyyoo Ingilee biyyaa bahuu hin oolu.
Maal jennaan
“Gaafii faransjiin biyya teenna dhufte gadaa Boruu Guyyoo Ingilee keessati,seera keessan baranna jettee lichoo Guyyoo Galgaloo,(hayyuu Booranaa) fuutee galateetteen,isumaa lichoon sun muuziyeemii London keessa jiraachuu hin ooltuu jedhan.”
Jarii faranjii ka bara 1900 keessa Boorana dhufe kun waan arge barreeffachaa,waan qoratu qorachaa,aadaa barachaa,waan hojjatu hojjataa jedha aabba Waaqo.
“Seera keessan barachuu feennaa jennaan mataan seera keennaa,fiixee seera keennaa kanaa jedhanii lichoo hayyuu itti kennanii fudhatanii galataniin.”
Jarii kun yoo bara 1900 keessa biyya dhufee aadaa gadaa barachuu jalqabee,ka lichoo hayyuutuu fuudhee deemeenii aadaa barahcu jalqabee,sirnii gadaa Oromoo kun seera bulmaata Amerikaatuu keessa jiraachuu hin oolu jennee mala murraa jennaan akkana jedhe aabba Waaqo..
“Mala qofaa miti yoo akka warrii ingiliizaa itti wal bulchu,ka Amerikaa itti wal bulchu,bulchoota isaanii ulfeessu laallu, seera keenna irraa fudhachuu hin oolan.Waan hedduunuu waluma fakkaatan.”
Woma taheefuu barii faranjiin biyya dhufte,jaarraan 19essoo hammeennaa fi tolaan beekama.Hammeennii waranaa minilikii namtti baafatee,tolii ammoo ka hadhanii ufi irraa dhowwan.Tolii kaan ammoo bara warrii adiin dhufee aadaa teenna biyya alaatti nuu barsiisuu jaqabee jedhan.
Adoo tanaa dubbannuu horteen Boorana bara 1902 keessa Amerikaa fidanii kun eessa jirti?Walumattuu horteen Oromoo bara dheeraa sun keessaa biyyaa baatee eessa akka geetu ha walumaan odeeffachaa yaanuu.
Adoo tana jennuu qrataa Amerikaa ka bara 1900 keessaa jireenna gadaa Oromoollee ilaaluu dhufe ka akka Arthor Donalson Smith fa beettuu? Torbaan dhufu itti deebina


text:
Karoora Geejjibaa Siyaatil
አማርኛ • اَلْعَرَبِيَّةُ • 繁体字 • 日本語 • ភាសាខ្មែរ • 한국어 • ລາວ • Oromiffa • pycckий языk • af-Soomaali • Español • Tagalog • ภาษาไทย • ትግርኛ • Tiếng việt • English
Ammaan tana maaltu ta'aa jira?
Hawaasa bira gahuuf marsaa jalqabaa jalqabneerra. Karoora Geejjiba Siyaatil qopheessuf karaa hedduun gargaaruu dandeessu!
Ammuma irratti qooda fudhachuuf Wirtuu Hirmaannaa Online Geejjiba Siyaatil daawwadhaa. Qorannoo keenya haaraa fudhadhaa, taatee dhufaa jirutti koottaa, akkasumas jijjirraf bakkeewwan Siyaatil keessa eessatti akka argitan nutti himaa.
Xalayaa oduu keennaafi galmaa'a
Waliin, sirna geejjibaa nama-kamiifuu akka garitti hojjatu ijaaraa jirra. Waa'ee yaadawwan, muuxannoo, danqaawwan, fi hireewwan keessanii dhaga'uuf abdanna.
Beekuu barbaadna:
- Waa'ee fulduree geejjiba Siyaatil keessaa yeroo yaaddu, maal arguuf abdatta? Maaltu isiniif barbaachisaadha?
- Naannawaa Siyaatil oggaa deemtan, danqaawwan maaltu isin mudata? Naannawaa Siyaatil keessa deemuf maaltu salphaa taasisa?
Karoorri tajaajila Geejjiba Siyaatil maali?
Karoorri tajaajila Geejjiba Siyaatil (STP) kutannoon keenna sirnna tajaajila geejibaa nama hundaaf banaa ta'e kan nagaa, bu'a qabeessaafi filannaa gatii walqixaawaa ta'e filannoowwan bakka adda addaa fi hiree qaqqabu ijaarudha.
Sirni tajaajila geejjiba keennaa karawwanii fii cinaa daandii irraa caala. Wanti inni ammatu otobisiiwwan, baabura salphaa, cinaa daandii, eddoo hawaasummaa fii waan heddu kana caludha. Garuu COVID-19, jijjiramni qilleenssaa, akkasumas guddinni baay'insi ummaataa akka sirni kun laafumatti deemu danqqaa itti godha. Sababaa kanaaf sirna hojii itti fufiinsa qabu kalaquu feena.
Maaliif tajaajjilli geejjibaa Siyaatil Dhimma Kiyyaa fii Kan Hawaasa Kiyyaa ta'a?
Eessas deemtu- gara dalagaa ykn mana baruumsaa, hiriyyoota daawwachu, bakka amanttaa keetii deemuf, ykn irbaata nyaachuuf bahuu ta'innaa, karaa nagahaa, dadafaa fii gatii walqixxaawaa taheen godhuu danda'u qabda. Salphati, fedhiin tajaajila geejjiba keenyaa kara hedduun jireeyna keenya boca. Dalagaa Karoora Tajaajila Geejjibaa Siyaatil (STP) keessatti hirmaachuudhaan, sirna nama hundaaf fooyya'iinsaan dalagu ijaaruuf nu gargaarta.
Sirni tajaajila geejjibba Siyaatil nama hundaaf bu'a buusuu qaba. Yeroo akkan hedduu, oggaa karoorrawwan baafaman, karoorrawwan kun namoota hedduu ka alatti hambisuudha keessattuu namoota gurraacha, dhalataa lafaa, ykn hawaasa bifa adii hin taane, namoota LBGTQIA+, namoota hiyyummaa qaban/hiyyoolee/, hawaasa godaantotaa akkasumas namoota afaan Ingiliffaa mana keessatti hin dubbanne, dargaggoota, gameeyyiwwaniifi namoota ir'ina qaamaa qaban. Akka fidhiin nama maraa guutamuuf sagaleen nama kamuu dhagahamuu akka qabu amanna.
Waliin, gaafii kana haa deebisnu: Sirni tajaajila geejjibaa keenna akkam akka fakkatuufi dhagahamu feeta?
Mul'ata fuula duraa tajaajila geejjibaa Siyaatil
Waa'ee uumuu karoora tajaajila geejjibaa Siyaatil (STP) baradhuutii akkasumas dabalami! Marsariitii kanatti fayyadamuun hireewwanitti hirmaadhu, hojii karoorfameef madda gargaarsaa barbaadi, akkasumas odeeffanno waqtawaa akkaataa karoorri itti deema jiru irratti argacchuuf.
Ammaan tana maaltu ta'aa jira?
Karoorri keenna amma eegalaa jira, kanaaf gargaarsa keessan barbaanna!
Akka eegallu nu gargaaruuf, naanno Siyaatil keesaa akkamitii akka imaltan, akkasumas karoora waliin baafnu karaa irraa filatamaan isin qunnamnuun nutti himaa.
Waa'ee Karoora Geejjibaaa Siyaatil irraa caalatti baradhu
Karoorri Tajaajila Geejjibaa Siyaatil kun mul'attaa fulaa duraa tajaajila geejjiibaa Siyaatil keessati. Hawaasa wajjiin harkaa fi harkaan walqabsiifnee kan cime akkasumas Bulchiinsa Geejjiba Siyaatil (SDOT) safuu, nageenyummaa, madaalawa, jijjirama qilleenssaa, akkasumas bulchiinsa gaari- karoorri galii/kaayyoo, tarsiimoo lafa kaayyata, akkasumas yaadawwan keennata akkataa sirni geejjibaa magaalaa keenna ammaafii fulduratis dalagu irratti. Nuti fulaa duratti isin wajjiin dalaguudhaa fedhii qabna, hawaasa wajjilleen, halaa nut waltti dhufiinsa hawasaa uumnu kan walitti dhuufiinsa kun itti xiyyeefate walitti dhufiitii keenna geejjibbaa namootaaf olguddisuudha akkasumas duursaan kan konkolatotaa hin ta'indha.
Akka karoorri keennaa tana duraa nama mara ka hin hirmaachifne ta'uu ni amanna, keessatu hawaasa keenna bifa gurraachaa, dhalattoota biyyaa, akkasumas hawaasota namoota bifa adii hin taane. SDOT dhabbatootaa hawaasa bu'ura godhataniin fuulduratti walii gala, warra durumaa hawaasa tajaajilan waajjin walitti hidhama qaban, dhageefachuudhaa fii.
Qabxiin ijo? Karoorri Geejjiba Siyaaltil kakauumsa SDOT sirna gosa maraaf walqixa ta'e akkasumas geejjiba hawaasumaafi haqa ta'e kan hawwii/fedhii nama maraahu guutu walitti nu hidhuuf ammanttummaa guutuudhaa fii dandeetiidhaan eddoo akkan isin barbaachisu isin geessuuf- Ijaarsa Walitti Hidhannaa Hawaasummaa.
Gafiileen deddeebi’ani gaffataman
Karoora Geejjiba Siyaatil (STP) irraa caalatti naaf himuu dandeessaa?
Karoorri Geejjibaa Siyaatil kuni mul'attaa fulaa duraa tajaajila geejjiibaa Siyaatil keessati. Hirmaannan hawaasa ijaarsa karooraa kanaa keessati qaama murteessaadha. Karoorri Geejjibaa Siyaatil kaayyoo, tarsiimoo, fi gorsoota sirna tajaajila geejjibaa magaalaa keennaaf ammaa fii fuldurattis dalaguu bu'uuressa. Karoorri kun waan humdumaa ni boca gargaarsa mallaqaa tajaajila geejjibaa irraa kaasee hanga karoorawwan hojii fi sagantaawwan akkaataa nuti eddoo hawaasa itti gammannuu fii magaalaa keessa deemnu fooyyeesaniidha.
Nuti sirna geejjibaa fedhii keessan guutu uumuf sii fi ollawwan kee wajjiin dalaguu barbaanna.
Yeroo akkan hedduu, oggaa karoorrawwan mootummaa baafaman, karoorrawwan kun namoota hedduu ka alatti hambisuudha keessattuu namoota gurraacha, dhalataa lafaa, ykn hawaasa bifa adii hin taane, namoota LBGTQIA+, namoota hiyyummaa qaban/hiyyoolee/, hawaasa godaantotaa akkasumas namoota afaan Ingiliffaa mana keessatti hin dubbanne, dargaggoota, gameeyyiwwaniifi namoota ir'ina qaamaa qaban. Akka fidhiin nama maraa guutamuuf sagaleen nama kamuu dhagahamuu akka qabu amanna. Nuti dhabbatootaa hawaasa bu'ura godhataniin fuulduratti walii galla, warra durumaa hawaasa tajaajilan waajjin walitti hidhama qaban, dhageeffachuu fi karoorichi safuu fi fedhiiwwan nama maraa akka calaqqisissu mirkaneessuf.
Qabxiin ijoo? Karoorri Geejjiba Siyaatil murrannaa keenna ijaarsa sirna geejjibbaa akka:
- Feedhii namoota hundaa guutu,
- Nu cufa keenna karaa nagayaatiin, karaa hojjachuun danda'amuufii gatii kafaluun danda'amuun eddoowwaniifi hireewwan waliin nu gahu akkasumas
- Nama hunddaa- gosa, kutaa, saala, saalummaa, lammummaa, umrii, ykn dandeettiin odoo addaan hin qoodin-kabajaafi wal qixxummaan tajaajila.
Karoorri Geejjibaa Siyaatil yoom dhumata?
Birraa 2023tti gamaagama hawaasaaf kan ta'u barreeffama jalqabaa karooraa hin qabanna jennee eegna. Ati laaluu, yaada irraatti keennu, akkasumas karoorri kun bara 2022 guutuu akka bocamu gargaaruu ni dandeessa. Fuula kana laali waan harawa adeemsaatiif.
Imeelidhaan wantootni haaroyni akka sigahu galmaahuu ni dandeeta.
Ammaan tana hirmaachuu ni danda'aa?
Eeyyee! Karoora safuu, fedhii fi muxannowwaan keessan kan calaqisiisu qopheessuu feena. Keenya daawwadhaaWirtuu Hirmaannaa Online qooda fudhachuuf hireewwan barbaaduf.
GABATEE YEROO
- Bitootessa 2022: Projeektii Jalqabuu!
- Ji'a kana keessa, galii keenna qooduu, kaayyoo, gabatee sagantaa, akkasumas hireewwan hirmaannaaf michuwwan fii hawaasota wajjiin.
- Birraa – Ganna 2022፡ Hirmaannaa hawaasaa sadarkaa 1
- Sadarkaa kanatti, wanta hawaasni dursa keennuuf barachuudhaaf dalayna.
- Ganna 2022 – Birra 2023: Hirmaannaa hawaasaa sadarkaa 2
- Sadarkaa kanatti, waan sadarkaa 1 dhagenne fi baranne qoodna. Yaada dabalataan hawaasa keenna irraa barbaanna
- Birraa 2023፡ Hirmaannaa hawaasaa sadarkaa 3
- Barreeffama jalqabaa STP hawaasawwan keennaf qoonnee akkasumas yaada irraa fudhanna.
- Bona 2023: STP xumuurra!
Siyaatil karoora kana amma maaf barbaaddi?
Rakkinna ariitii fi fulla'aa: Wajjiin, rakkinna geejjibaa arguutti jirra kan sirna geejjibaa keenna irratti dhiibbaa itti godhu. Kuni kan dabalatu:
- Dhiibbaan COVID-19 jireenyaa hawaasa keennaa akkasumas akkaattaa itti imallu irraan gahaa jiru,
- Balaan tasaa kan qilleensaa akka qilleensi hamaan daangaa darbe argamu godhuun karaawwan keennaa irraa dhiibbaa geessa,
- Hedduminni uummataa dabaluun akka sosochiin konkolaataa dabalu akkasumas barbaachisummaa argamiiti manoota gatii walqixaawaan naannoo sirna giijjiba hawaasati ibsa,
- fi kan kanaa olii.
Kunneen dalagaa ariittii gaafata. Yaaduun dirqama keenna akkasumas sirna geejjibaa haarawa uumuudhaan kan rakkinoota jiraniff deebii keennuu fi akka namni hundduu nagahumaan, haala ga'uumsa qabaataan, akkasuma gatii wal qixxawaa taheen Siyaatil keessa deemu kan gargaaruudha.
Paakeejjii gargaarsa maallaqaa kan misooma geejjibaa harawa: Qarqaba gargaarsa maallaqaa keenna kan yeroo ammaa, Qaraxa Siyaatiliin sochoosuuf guuramu, 2024 keessaa yeroon irraa dhuma. Qaraxni Siyaatiliin sochoosuu miliiyoona $930 waggaa sagal keessatti (2015-2024) gahutti dhiyeessuf kan godhuufii bajata Geejjiba keennaa keessaa %30 kan ta'u kan uwwisuudha. Paakeejii Fandii haaraa dub-deebii (feed back) keessan hunda'ee missomsuu nu barbaachisa. Gargaarsa keessan wajjiin STP hundeessuuf, nutti paakeejjii maallaqaa qopheessuu dandeena akka fedhii keessan guututti.
Fooyyeessaa Karoora hunda galeessa Siyaatil wajjiin walii galuudhaan: Karoora Hunda Galeessa Siyaatil haraa'oomsuu (Karoora hunda galeessi) dameewwan Magaalaa yeroo murtii gurguddoo murteessan fi yeroo Siyaatil itti guddatuu wagaa diigdamman dhufan keessatti jijiramtu irratti meeshaa itti fayyadamaniidha. Wantoota hedduu keessaa, Karoorii Hunda Galeessaa elementii geejjibaa dabalata. Karoorri Hunda Galeessaa kun harowomsamaa jira yeroodhuma nut Karoora Geejjiba Siyaatil ijaarsaa jirrutiti. Kuni barbaachisaa dha maalifuu Karorrii Geejjibaa Iftoomina olaanaa kan hawaasaaf bal'innaan dhiyeessuuu haala akkattaa gallowwan Karoora Hunda Galeessa fi tarsiimoon sirna geejjibaa keennaa keessaa lubbuu akka godhatu godha.
Safuu maaltu karoora kana oofaa jira?
Karoorri Geejjiba Siyaatil (STP) safuu keenna calaqisiisa. Dabalataan karoorri kun kan irratti xiyyeefatu qilleensa keenna, haqummaa, bulchiinsa gaarii, akkasumas fedhii naganyummaa akka danqaawwqan jajjaabaa kan harkaa nuqabnu bakka itti godhuuf nu gargaara.
Safuu SDOT akkasumas Galoowwan:
Haqummaa: Geejjibni dirqamaan fedhii hawaasota bifa addii hin taane akkasumas warreen galiiwwan, dandeettiiwwan, fi umri maraa guutuu qaba jennee amanna. Galoon keenna hawaasotaa waliin walii galtee umuudha sirna geejjibaa haqa gosaa eegu fii hawaasummaanis haqa qabaata ka ta'e ijaaruf.
Nageenyummaa: namni martua nagaadhaan magaalaa keessaa deemuu danda'uu qaba jeennee ammanna. Kaayyoon keenna nageenyummaan isaa kan eeggame qileensa tajajila geejjibaa uumuu akkasumas Siyaatil keessaati balaa cimaa fii nama ajjeessu dhabamsiisuudhaafi.
Sosochii: Nut filannoowwan geejjibaa hireewwan hedduu bira gahuu danda'an akka barbaachisaa ta'eti amanna. Kaayyoon keenna namoota, eddoowwan, akkasumas meeshaawwan halaa amanamaa ta'een kan waliin gahu sirna geejjibaa ijaaruu, dalaysiisuufii tursiisuudha.
Itti fufummaa: Nuti kan amannu fayyummaan naannoo dhaloota dhufuuf fooyyaa'uu qaba karaa geejjiba itti fufiinsa qabuutiin. Kaayyoon keenna balaa jijirama qilleenssa naannoo sirna geejjibaa kan itti fufiinssaan if irraa ittisun hiikuudha.
Jiraachuu: Jireenya guyyaa- guyyaa gargaarudhaaf tajaajilli geejjibaa akkan barbaachisa jennee amanna. Kaayyoon keenna karawwaniifi daandiiwwan lukaa cinaa to'achudha karaa jireenya hawaasaa duroomsuu fi fayyaa hawaasa foyyeesisutti.
Caallummaa: Waan hawaasni tajajillu nurraa eega caallee argamuuttiin amanna. Kaayyoon keenna danqaawwan ar'aa fi boru nutti dhufan garee ittisuu irraa caalaan dandeetiidhaan qophaa'e ijaarudha.
Siyaalit duraahu karoorawwan hedduu qabdi. Karoora haarawa maaf barbaanna? Wanti inni addatti godhu maali?
Karoora mara ammaataa ta'e፡ STP sosochii, waliin gaha, akkasumas barbaadumsa eddoo hawaasaa waraqaa ragaa tokkon sirna tokko akka ta'u godhu. Karoorri kun fulduratti hin harawoomsa namoota miilaan deemoo keenna, bishikililiiti, traanziiti, fii karoora gosa fee'aa feedhii keenna kan ammaati fii fulduraa qunamuuf. STPn kaka'uumsa (karoora misooma) maaltittii wajjiin kan walitti qindaa'ee kan hojatamuu yoo ta'uu isaaniis Viziyoon Zeeeroo, Sochii Sabummaa fi Haqummaa Hawaasaa (Race and Social Justice), karoora Raawii jijjirraa Qilleensaa, Blueprintii Geejjiba eleektriikaa, fi kan biroodha. Dabalataanis, karoorawwan ageensiiwwan geejjibaa naannawaa biroo basaniis ni ilaalla akka tarsiimoon kamtu Siyaatiliif haalan akka dalagu ilaaluu dandeenyuf.
Gosa walfudhatuu fii dadaffi : STP filanaawwan sosochii, (Kan akka biskilileeti oofuu, miilan deemuu, geejjiba hawaasaa fudhachuufii kan biroos) waliin dalaguun si gargaaraa akka ati hireewwan argachuu dandeetu, namoota qunnamuu fii eddowwan deemu dandeetu.
Hirmaannaa Hawaasaa: Hirmaannan hawaasaa akka ifaa, kan nama hundumaa ammaatu akka ta'uuf duursa STP kennina. Akka atii fii ollaawwan keetis irratti hirmaachu danda'an laafisuuf jecha dhihaannaa haarawa fayyadamna.
Adeemsa Karooraa keessatti hawaasni akkamiin hirmaataa?
Siin qajeelfamnee: STPn fulduratti siin qajeelfama- hawaasota keennaan. Sagaleen kee akka karoora kana bocuuf nu gargaara. Yaadaa keessan ni caqasna akkasumas deebii keenninaaf akkuma danqaawwaan gurguuddaa fala keennuuf mul'ata haaraa magaalaa keennaaf dalagaa jirruuti.
Uummata hojimaataan adeemsaa karooraa keessaa alatti hafan irratti xiyyeeffanna: Sirna geejjibaa fulduraa bocuuf ummatta Siyaatil keessa jiran ni qunnamna, xiyyeeffannaa uummatoota yeroo maaraa adeemsa karooraa keessaa alatti hambifaman kan akka ummattoota Gurraachaa, Dhalattoota lafaa, ykn qaamolee hawaasaa bifa adii hin taane, uummatoota LGBTQIA+, uummatoota hiyyummaa keessatti jiraatan, hawaasa baqatootaa fi namoota afaan Ingliffaa hin dubbannee, dargaaggoota, manguddoota fi namoota hir'ina qaamaa qaban.
Namoota hawaasaatti dhiyeenyaan jiran dandeetti isaanii ijaruu: dhaabbolee hawaasa bu'ura godhatanii fi Bakka Bu'oota Damee Gandoota Hawaasa Siyaatil wajjiin walii galuun hawasa keennaa wajjiin walii galtee ijaaruu, namoonni hunduu akka hirmaatan laaffisuu fi walqixxummaa gosaa bu'uraa kan godhate karaa hirmaannaa jajabeessuuf dalagaa jirra.
Tarsiimoo hirmaannaa haaraa: Adeemsa hirmaannaa STP wajjiin, namoonnii sanyiin haqa qabeessa kan ta'e fii kara haqa qabaadhaan akka hirmaan karaa laafaa godhuu xaaraa jirra. Sagaleewwan heedduu dhagahuuf deemna, akka hawaasni hojimataan alatti hambifaman akka hirmaatan, akkasumas akka hirmaannan isaani barbaachisaa ta'u akka itti dhagahamu. Akkas kan goonu adaan itti dhiyoo, banamaa, fii tarsiimoo hunda hammataa kan duursa fayyaa hawaasaa keennu yeroo golfaan COVID-19 deemaa jiru kanatti.
Sagalee keesaan qaama akkaan barbaachisaa adeemsa kanaati akkasumasa siifii olloota kee wajjiin dalaguudhaaf hawwina karoora Siyaatil guutuuf dalagu kana ijaaruuf.
Akkamitti STPn Karoora Hunda Galeessaa Foyya'aan walitti hidhame?
Haaromsa Karoora walii gala Siyaatil - Karoora Siyaatil Tokkoo - waggoota digdama dhufaniif akkamitti akka Siyaatil guddatuu fi dagaagdu murteewwan barbaachisoo ta'e ni qajeelchu.
Karoorawwan lamaanu yeroo tokkotti qopheessuf Wajjira Karoorfannaa fi Misooma Hawaasaa (OPCD) waliin dhiyeenyan dalagaa jirra. STP fi Karoora Siyaatil Tokkoo wajjiin, investimentoota manaa, hojjiiwwanii, fi hawaasaa fulduraaf deebii kennu.
Dabalataan barachuu fi fulduree suuraa-guddaa Siyaatil gajeelchuf yaada keessan qooduf marsaritii Karoora Siyaatil One OPCD's daawwadhaa.
Karoora Geejjiba Siyaatiliif adeemsi irra deebin ilaaluu naannawaa maali?
STPn adeemsa gamaggamaa Seera Imaammata Naannawaa Isteetaa (SEPA) keessa ni darba. SEPAn yeroo admeesaaleen karooraa fi murtee-kennuu keessatti safuuwwan naannawaa akka gadi fageenyaan akka ilaalaman ni taasisa.
SEPA Carraa Xinxalaa (Scoping) guyyoota-30 Yeroo Yaada Kennuu - Waxabajjii 16 anga Adoolessa 16, 2022: Scoping waa'ee Hima Dhiibbaa Naannawaa SDOT dhaaf yaada akka qoodan hiree hawaasaf dha.
Gadi Lakkisa Hima Dhiibbaa Naannawaa Barreeffama Jalqabaa (EIS) fi guyyoota-30 Yeroo Yaada Kennuu - Jalqaba 2023: Barreefamni jalqabaa EIS tokkicha erga gadi lakkifamee, hawaasni yaadawwan qooduu ni danda'u. Yaadawwan kun EIS dhumaa irratti galfamu, deebiiwwan waliin.
Maxxanfamuu EIS Dhumaa - Gidduu-2023: EIS dhumaa adeemsa murtee-gochuu qajeelcha.


text:
Buna
Bunni biqiltuu naanno oo'aatti biqilu yoo ta'u akka nama jajjabeessuuf(dadammaqsuuf) dhugama. Bunni mukunifi dadhabbiin akka namarraa badu kan godhu wayita ta'u danfifameet dhugama.
Bunni kan inni jalqaba argame Itoophiyaa kessatti akka ta'e dubbatama. Boodarra garuu Itoophiyaadhaa ka'ee ardii hundumattuu tatamsa'e. Adunyarratti buna oomishudhaan biyyoota beekkaman keessa Biraazil sadarkaa tokkoffaarra jirti. Biraazilitti aanudhan biyyooni akka Veetinaam, Kolombiyaa, Indoneeshiyaa, Honduraas, Itoophiyaa, Indiyaa, Meeksikoo, Gu'aatimaalaa, fi Peeruun sadarkaa 2ffaa hanga 10ffaatti qabatanii argamu.
Itoophiyaa keessatti, buni baayyinaan kan oomishamu naannoon Oromiyaa fi naannoon Sabaa fi Sab-lammoota Kibbaa keessatti. Nannoo Oromiyaa keessaa godinaalee akka Jimmaa, Iluu Abbaabooraa, Wallagga Dhihaa, Boorana fi godinaalee Hararge keessatti baayyinaan oomishama.


text:
Barruu keenyya kana ammoo akka #Share fi #Likecuqaasttanii hamilee dhan nuu jajjaabeesitanii ammas Seenaa babbareeda isiniif akka dhiheesinuu asumaan waada isiniin seenna!! Galatooma!
****************************************************
Oromoon aadaa, seenaafi eenyummaasaatiif bakka guddaa qaba. Kabajaafi jaalala aadaa, seenaafi eenyummaasaatiif qabu kanas haala ittiin calaqqisiifatu hedduu qaba. Akka fakkeenyaattis, barsiifatawwan, barreeffamootaafi afoolawwan eeruun ni danda’ama.
Ummanni Oromoo gammachuu, gadda, gootummaa, ittiinbulmaataafi haalota kanneen biroo afoolaan ibsataa tureera; ibsachaas jira. Afoollii seenaa afaaniin dhalootarraa dhalootatti darbuu yoo ta’u, kunis bifa oduu durii, mammaaksa, hiibboo, sirba, weedduu, geerarsaafi haala biraatiin dhihaachuu kan danda’uudha.
Afoola Oromoo keessaa sirbi godinaalee addaddaatti haala garagaraatiin kan ibsamuufi moggaasa addaddaa kan qabuudha. Fakkeenyaaf, shaggooyyee, mirriysaa (mirrigaa), dhiichisa, heellee, heellemtaa, daraashii, shoobdoo, arrabsoo tiksee, qirindillee (tapha ijoollee), golollee (huruursa daa’immanii)fi kkf eeruun ni danda’ama.
Maxxansa ykn post keenya har’aatiinis afoola Godinaalee Harargee Bahaafi Lixaatti beekaman keessaa Mirriysaa ilaalchisuun barreeffama kitaaba ‘Mirriga Oromoo Harargee’ jedhuurraa argannee akka fuula peejii facebook keenyaaf ta’utti akka armaan gadiitti qindeessinee dhiheessineerra.
Afoolli Mirriysaa jedhu akkamiin akka moggaafameefi yoom akka eegalamee ragaan sirrii ta’e akka hinjirre kan eeruu kitaabichi, Harargeetti baroota dheeraaf sirba Mirriysaatti fayyadamaa akka tureefi jiru hima. Sirbichi ummata naannawichaa barattiis daran jaalatamaafi kabajamaadha.
Mirriysaan yaada bal’aafi bilchaataa kan of keessaa qabu yoo ta’u, aadaa ummanni tokko qabu ibsuufis ta’e calaqqisiisuuf gahee olaanaa qaba. Harargeetti dhimmaa heeraafi seeraa (dhaddacha), araaraafi dhimmoota birootiif bakka walga’anitti mirrigaatiin yaada waliif dabarsa. Kana jechuun afoola mirriysaa heeraafi seera, ooda yookiin duudhaa, mudannoofi muuxannoo, ilaalchaafi amantii, walumaagalatti haala jiruufi jireenya hawaas-dinagdeefi siyaasaa waliif dabarsa jechuudha.
Afoolli mirrigaa ulaagaa mataasaa qaba. Akka maanguddoonni aadaa kitaabichi wabii godhate jedhanittis, gosti tokko ta’e walitti hinmirrigu. Sababnisaas sirba mirrigaatiin waltuquun waan jiruuf yoo ta’u, gosti tokko ammoo gosasaa tuquu waan hinbarbaanneefi. Akkasumas, ijoolleen damiina (maanguddoo gosaatti) hinmirrigdu; walitti mirriguun kan danda’amu kan umriifi sadarkaan walgituudha. Asirratti garuu wanti hubatamuu qabu ijoolleefi dargaggoonni walitti mirriguu hindanda’an jechuu miti.
Afoola mirriysaa kana yeroo baay’ee kan mirrigu maanguddoota yaadaan bilchina qabaniidha. Sirnicharrattis alangaan bakka guddaa qaba. Maanguddoon gosaa alangaa qabachuun mirriga. Yeroo mirriganis akkaataa ittiin jalqabaniifi xumuran qaba. Kunimmoo gosoota afoolaa kanneen biroorraa kan adda taasisu keessaa tokko.
Walaloon mirriysaa armaan gadiis kanuma ibsa.
*************
Dhagahii dhaggeeffadhuu
Guurii gurraa fudhadhuu
Bakka gosti itti bulee
Mirriysaan beekanii
Bakka wadaajni bulee
Shubbisaan beekanii
Bakka guuzni (daboo) itti oolee
Darasumaan beekanii
Akkanan jechuu beekaa
Waan naan jettuun eegaa.
***********
Kun kan agarsiisu, wadaajni kan yeroo nama tokko haalaan dhukkube yookiin balaa uumamaafi kan biroo nama qunnameef akkasumas, nama du’eef kan kadhannaan ittigaggeeffamuudha. Darasii yookiin daraashiin ammoo sirba aadaa kan yeroo guuzaa yookiin daboo bakka hojii lafa qonnaatti sirbaniidha. Kana malees dureewwan gosaa dhimmoota hawaasummaafi rakkoolee jiran hiikuuf bakka walgahanitti ni mirrigu.
Gama biraatiin namni tokko qofaan baay’ee sirbee akka namoota dhaggeeffatan hinmufachiifneef mirrigatti ni affeera. Akkana jechuudhaan:
Waa xiqquman mirrisee
Wahiin hedduu dheeressaa
Silaa yaa tuujii garbaa
**********
Asitti dhagaa darbaa, jechuun ofii mirriga xumura.
Kan biraa mirriysaan kan mirrigamu yookiin hurrubamu yeroo baay’ee nama lama gidduutti. Bakka ummanni yookiin jamaa hedduun jiranittillee dabaree dabareedhaan walirraa fuudhuun lama lamaan mirrigu malee gamtaan hinmirrigamu.
Himoonni yookiin gaaleewwan mirrigni ittiin eegalamaniifi xumuramanis kanuma dhugoomsu. Jamaan jecha ‘Hayyee’ jedhu qofa jechuun walaloo mirriysaa waa’elcha. Asirratti waanti hubatamuu qabu namni tokko qofaasaa mirriysuu ni danda’a.
Akkuma irranatti eeruuf yaalametti ummanni Harargee lamaanii miirotasaa (gadda, gammachuu, gootummaa, roorroo) mirriysaa ibsata. Miirota kanneen keessaa gootummaadhaan walqabatee mirrigni gootota dirree Calanqoorratti wareegamaniif mirrigame akka armaan gadiitti dhihaateera. Mirriga kana maanguddoota, dargaggoota, shamarraniifi hawwantu mirrige.
*************
Dhagahii dhaggeeffadhuu
Guurii gurraa fudhadhuu
Dardara keenya fixan
Handaara gaara ciisaa
Shamarran keenya fixan
Callee waan gaara ciisaa
Hawwan keenya fixan
Guftaa waan gaara ciisaa
Maanguddoo keenya fixan
Aarrii waan gaara ciisaa
Dhaladheellee hinagarree
Seenaatu natti odeessaa
Afran Qalloo kiyyagaa
Dhiiga garaa na ciisa
Yoomin galee gadi cisaa?
*************
Garajabummaa qe’eefi lafa ummata Oromoorratti qaqqabeen kan maatiifi hiriyyaansaa ajjeefameefi reefasaallee argatee awwaallachuu dadhabes akka armaan gadiitti mirriga.
*************
Calanqoo caliidha
Lafee bobeessanii
Warri dhaqee arge
Kana odeessanii
Lafee abbootiidhaa
Awwaaluu dhiisanii
Qoraan godhatanii
Dhiiroo eessa jenna?
Booda qabriisaanii
Eegee galaa sootii
Keenya jiraan mootii.
*************
Karaa biraatiin Dargiin qabeenya ummatichaa hedduu barbadeesseera. Sababa ‘mandar misrataatiin’ abbaa qe’ee qabeenyasaarraa buqqiseera; cunqursaa hedduus irraan ga’eera. Bakka tajaajilli fayyaa gahaan hinjirretti hawaasa walitti qabuun dhibee addaddaatiif akka saaxilaman taasiseera; namoonni hedduunis dhibeedhaan lubbuusaanii dhabaniiru. Ummatichis cunqursaa irra ga’e akka armaan gadiitti ibsateera.
*********
Maqaa mandar misrataatiin manneen keenya diiganii
Gaaraa dakaa hunda walitti nu qabanii
Magaalaa dhukkubaa dirqiin nutti dhaabanii,
*********
jechuu dhan quuqama qaban ibsatu.
Walumaagalatti egaa haalonni jiruufi jireenyaan walqabatan Harargeetti bifa irranatti eeruuf yaaleen ibsamu. Asirratti waanti hubatamuu Harargeetti mirrigni kan nuti barreeffama kanaan keessatti eerre qofa akka hintaneedha.
*************************
Isin, dubbistoonnis dhimmoota duudhaalee Oromoo irratti xiyyeeffatu barreessitanii yoo nuu ergitan keessummeessuuf qophii ta’uu keenya fuchuma kanaan ibsuu barbaadna.
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
————————————————————————————————————————
Guyyaa: Onkololeessa 20, 2016 Lakkooysa: kwo/fido/Atbu /25/2016
Yeroon tun tan, sirni bittaa Ethiopia kan murna Tigrayn durfamu, ardii Oromiyaa irratti,
basaan-baasaa gad-na baasaa jechaa jiru. Gocha farra namummaa fii jireenyaa, kan shanyii
duguuggaa ummata biyya sanii keeysaahuu ummata Oromoo irratti geggeeysaa jira. Ummata
ayyaana kabajatuuf nagayaan, Hora Arsadee irratti kumaatamaan wal gahe, lafaa fi samiin
rasaa itti roobsee murruqii itti buusee. Karaa biraatiin, Oromoota jilmaan hidhe, mana hidhaa
ibiddaan qanqaamee, kan duraa fiiguu yaale rasaasaan lafaa guuruun, wanni nama agarsiisu,
tuutni mootummaa ifiin ju’u sun, namooma dhaba isaaniiti.
Daranuu baasa tahee, yakka isaa mirkanii seeraa itti godhuuf, maqaafillee tahu, bulmaata
ummataa kan ture, labsa sardamaa, kan humna waraanaatiin geggeeyfamu itti baase. Labsa
kana jalatti, waraanni raayyaa, kan humna ‘Agaazii’ jechuun beekkamtu, lubbuu namaa akka
busaawaa gaaraatii gatuuf mirga kennaafi. Haalli akkanaa, addunyaa ilma namaa tokkollee
keeysatti dhagahamee waan beekkamuu miti.
Haa tahuu malee, akka gootichi Oromoo, Adam Jiloo je’e, “Ummanni Oromoo biyyeedha,
gabroomfataan ammo haxooytuudha.” If dhiba malee ajeechaan ummata keenya fixuus, qabsoo
itti jiru irraa igguruu hafee, daran jabeeysa. Inumaa, godaannisa seenaa kan gaafa
Harma-muree fii Calii Calanqoo madeesee, ummata Oromoo qabsoo bilisummaa akka finiinsu
taasisaa jira.
Ummanni Oromoo, weerara irra jira; mootummaan Tigree ammo, taaytaa irra turuuf if ittisa
keeysa jirti. Qeeyroon Bilisummaa, akka kannisa orraadhaati, iddoo hundaa ka’ee, humna
diinaa rooraasee, waan qabatuu fi dhiisu wallaalchisaa jiraatuu arkaa jirra. Utubaa mootumichaa
abbaa-irrree, kan tahe qabeenya hoogganoota TPLF barbadeeysuun, karaa hundaan bitii-
gurgurii waxii itti muruun toofataa qabsoo kan afshaalummaan qindaawe kan ummanni keenya
geggeeysaa jiru fakkii seenaa qabsoo addunyaa keeysatti argamee tan beekkamne tahuu qofa
osoo hin tahin dinqisiifamaadha.
Ilamaan Oromoo, kanneen wayyaaneen hujiin isaatiin annjefatuuf jaarratte irraa hoongawaa jirti.
Keeysaa, akka rirmaati isa bocuu, hujii isaanii saaxiluu fii danquu bira taranii, heedduun isaanii
afaan qawwee diina isaan erge irratti gara-galchaa jiru; jabaadhaa seenaa boonsaa hojjadhaa
jennaani.
Oromiyaan humna alagaatiin boojihamtee, irree alagaa jala jirti. Humna caalaan/ humna gitu
horuun qofaan ummanni Oromoo abbaa haqa isaa taha. Nu dhaaboleen siyaasaa, Adda
Walabummaa Dimokraatummaa Oromiyaa, Adda Walabummaa Oromiyaa fii Adda Tokkumaa
Bilisummaa Ummata Oromoo tiin angafee, qabsoo ummanni keenya, walabummaa Oromiyaa fii
bilisummaa isaatiif godhaa jiru, keeysatti argamnee, Oromoo humneeysuuf yoomuyyuu daran
tokkumaan kaanee jirra. Kan abdatan Rabbii; saba-bicuu Tigree ifirraa kaafnee Oromiyaa
bilisoomsuu tabaroo gahaa akka qabnu ummanni keenya mirkaneesee jira; if booda deebiin
abduma hin jirtu.
Tokkummaan humna!
Oromiyaa ni bilisoomti!
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Miseensi maatii tokko sadii bishaan rizoortii bashannanaaf daakaa jiraniin nyaataman
Ispeenitti maatiii tokko keessaa namoonni sadii bashannanaaf bishaan rizoortii keessa jiru wayita daakkaa jiran bishaanichi nyaate.
Akka gabaasni abbootii qabeenyaa riizoortichaa ibsutti, bashannana jala-bultii ayyaanaarra osoo jiran ture kan balaan kun uumame.
Intalli ganna sagalii bishaan daakamu kanaan erga liqimfateen booda harganuuf rakkachuu ishee arganii abbaafi obboleessi ishee gargaaruuf bishaan kana seenanii ofii isaaniillee lubbuun darbuun himameera.
Wajjirri Dhimma Alaa haadha maatii kanaa kan taateefi lammii Ingiliiz biyya rakkoon isaa mudate Ispeen keessatti gargaaraa akka jiru ibseera.
Abbaafi intalli lubbuun darbe kunneen lammii Ingiliiz yoo ta'an obboleessi ammoo lammii Ameerikaa akka ta'e beekkameera.
"Hoggantoonni riizoortichaa du'a miseensota maatii sadii al-tokko mudateen gadda nutti dhagahame ibsuufi maatiifi firoottan isaaniif jajabina hawwina," jedhan.
Hoggantoonni riizoortichaa sababiin du'a isaanii maal akka ta'e beekuuf qorannoo geggeeffamuuf gargaaraa jiru.
"Garee balaa mudate kanaaf deebii saffisaa kennaniifi tarkanfii hatatamaa fudhatan galateeffachuu barbaanna. Akkasumas, deeggarsi hojjattoonni keenya maatii kana jajjabeessuuf taasisaa jiraaniif galatooffachuu barbaanna."
Dubbi himaan waajjira Dhimma Alaa akkas jedhan: "Balaa Ispeen keessatti mudateen booda dubartii lammii Ingiliiziif gargaarsa barbaachisu hunda kennaa jirra."


text:
Walitti bu’insa dhihoo kana Gaambeellaatti umameen wal qabatee mootummaan Birtaaniyaa aanaalee afur naannichatti argamu keessatti akka hin imalle hubachiise. Haala nageenya yeroo fi dhimmoota lammii Itoophiyaa keessa jiruun lammille isaatiif oddeeffannoo kan kenne ministeerri dhimma alaa Biritaaniyaa naannoo Gaambeellaatti bakkeewwan kanaan dura walitti bu’insi ture ammas sodaa rakkoo nageenyaa ta’uu isaa ibseera. Naannoo Gaambeellaa godina Niweeri jalatti kan argaman aanolee ...Read More »
USA varjiiniyaatti hugguramuu miidiyaa fi sochii uummata Itoophiyaatti mata duree jedhuun mariin uummataa gageefame
Torban darbe Ameerikaa bulchiinsa Varjiiniyaatti ugguramuu midiyaa fi sochii uummataa mata duree jedhuun saatalaayitii raadiyoo fi televizyiin Itoophiyaatiin (ESAT) fi BBN mariin uumataa gaggeefame. Gaafa guraandhala 7 /2016 marii uummataa gaggeefame kana irratti dhimmi mata duree kana irratti beektootni qorannoo gaggeessan bakka bu’ootni ESAT fi BBN akkasumas bakka bu’ootni koreen mormitoota mirga gaazexeessitoota (SPJ) hasawaa taasisaniiru. Bakka bu’oota koree mirga ...Read More »
Kaleessa maskiida Annuwaaratti kadhannaa booda mormiin taassifame.
Maskiida Annuwaai magaalaa Finfinneetti argamutti jimaata kalleessaa guyyaa sagantaa kadhannaa booda mormiin taassifameera. Mormii akka tasaa taassifame kan jedhame mormii maskiida Annuwaaritti gaggeefame kanaan musliimootni lakkofsa hedduu qaban dhaadannoo garaagaraa dhageessisaa ooluu isaa ragaan biyyaa arganne ni mul’isa. Cunqursaan biyyoollesaa haadhaabbatuu fi miseensonni koree haa hiikaman dhaadannoon jedhu namoota hedduu harkatti mul’achuun isaa ibsameera. Waggoota sadan darbanii kaasee hawaasni musiliimaa ...Read More »