text:
Ibsaa Barento
Tokkummaan humna, tokkummaan jabina, tokkummaan mirga fida, tokkummaan walqixxummaa arkamsiisa, tokkummaan mirga namaa kabajjisiisa, tokkummaan tuffii jalaa nama baasa, tokkummaan daho fi dahannoo, tokkummaan gurmuu fi waan hundaa fu bu’aa guddaa akka qabu, fakkeenyaaf jireenya bineesota maqaan isaanii asii gaditti tuqamu kana irraa tarii Oromoon xiqqo waa barachuu danda’aa waan jedhu irrattiin ibsa gabaabaa kana kennuu barbaada.
Yayyii: Yayyiin bineesa laafaa humnaaniis dadhabaa dha. Yayyiin jireenya isii kan ittiin geggeeffattu tokkummaan, wal-jala deemuun, ajaja fudhachuun waliif dhaga’uun fi walii wajjiin hojjechuun cinaacha dadhabaa isaanii akka cinaacha jabatti jijjiiramu godhuun waan isaan barbaachisu ta’uu haalaan waan itti amananiifi. Tokkummaa kana irraa kan ka’e, bineensa bineesota hunda keessaa jabaa ta’e Leenca kan bineensi biraa jajjabaan hundi yeroo isa arke fincaan bubuusu, Yayyiin sodaa tokko malee ariitee qabdee nyaatti. Kana irraa kan ka’e abboonni keenya yeroo makmaakan, wanti jibrii irra laaftuu hin jirtu, garuu qajjiisni jibrii hedduun yo walitti qabame Leenca hidha jedhanii ilmaan fi gorsaa turan.
Fakkeeny biraa, nama maqaan isaa Oromoo jedhamu tokkootu ilmaan kudha tokko qaba. Ilmaan isaa kun yaadaaniis, hujiiniis akkasuma iddoon olmaya isaaniilleen garagara. Kana irraa kan ka’e guyyaa hunda joollee ollaa tan isaan irra jajjabduutiin tumamanii bo’aa galgalaa ganama abbaa isaanitti himachaa turan. Abbaan isaanii kun guyyuu tumamuu ilmaan isaa garaan dadhabee waan takka isaan barsiisuuf dirqame, kuniis tokkummaan akka hojjetanii fi tokkummaan bu’aa akkam akka qabu. Kana irraa kan ka’e isaan hundaanuu deemaa ulee takka takka fidadhaa jedheen. Isaaniis akkuma itti himametti ulee takka takka fidatan. Isaan hundaanuu ulee teysan cabsaa jedheen. Rakkoo tokko male cabsan. Ammaas abbaan isaanii taraa lammadaa tiif akka ulee takka takka fidatan ajaje. Akkuma ajajaman godhuun isaan hundi ulee takka takka fidatan. Abbaan isaanii ulee kudha tokko isaan hunda harkaa guuree walitti hidhee isa irra jabaatiin ho cabsi jedheen, gurbaan jabaan ol-jedhee, gad-jedhee, jilbatti qabatee, karaa hundatti laalee cabsuu dadhabe jedhee abbaa isaatti deebise. Abbaan isaanii maal jedheen silaa akka ulee tanaatti isin tokkummaan deemtanii guyyaa hunda joollee gandaa ta isin hin geenyeen tumamtanii bo’aa natti hin galtan jedhen.
Kanniinsa: Kanniisi uumaa bineensaa keessa hedduu xiqqaa fi dadhabaa, ammoo hujii humna isaa tii olii hojjeta. Bifaan ykn zaataan Kanniisaan kan wal-fakkaatu Tiiticha, garuu hujiin isaanii Dibaalaa fi Daabbaa. Dibaalaa fi Daabbaa jechuun kiyya waan wal-hinfakkaanne jechuu dha. Kanniisi bineensa xiqqaa tokkummaan hujii guddoo hojjatu kan ofbira darbee bu’aa isaatiin namallee gargaaru. Tiitichi tokkummaa hin qabu, wal-jala hin deemu, bakkuma itti dhiite bula, humna hin qabu, bu’aa isaa irra miidhaa isaa irra guddoo. Tiitichi heddomina isaatiin humaa godhuu hin danda’u. Habashaan yeroo hedduu Oromoo Tiitichaa waliin wa-fakkeysiti. Kanniinsi beneensa qooda hujii adda addaa baafatee jireenya isaa geggeyfatu dha. Kanniisi humna waraanaa/defense tan gaagura eydu tan diina karaa kamiinu dhufu hagam jabaa fi humnaan isaanii ol-ta’uus lubbuu isaanii dabarsanii warra eegu qaba. Kanniisi hojjetoota ykn workers warra lafa fagoo fi dhiho, baddaa fi gammoojii, gannaa fi bona deeme daraaraa ykn abaaboon gosa gosaa lafa jiruu funaanee fidu qaba. Warra bishaan fiduus kopha qaba. Kanniisni akkasuma dhaltuu ta dhaltu akka shanyiin isaanii heddomaattu ta gootuus kopha qaba. Kanniisni mootii/king tan isaan hunda ajajju if keessa qaba. Mootiin/king gaagura keessaa baanaan hundi isaani jala bahan malee jalaa hin hafan. Kanniisni haala kanaan tokkummaan hojjechuun damma mi’aawaa san hojjetee nama fayyada.
Rirma: Rirmi bineesa xiqqaa tokkummaan hojjetu. Abalu Rirma yo jedhan, otoo ati hin beekne qoqoree si fixa jechuu dha. Rirmi muka gurguddaa namni nu yo itti baayyatee qottoon tumaa oole malee jegsuu hin dandenye jala qoqoree jiigsa/jiysa. Rirmi niis akkuma bineesota lamaan olitti ibsine wal-dhaga’uun, wal-jala deemuun, wal-kabajuu fi qooda hujii , dirqama hujii isaanii fudhachuun raawwachuuni fi haga du’a lubbuu walii isaanii tiif dabarsuun bineensota beekkaman. Bineensonni tokkummaan haala kanaan waliin hojjetan kanneen hafan hedduu jira garuu gabaabatti akka fakkeenyaaf ta’u jedheen sadeenuma kana arraaf fudhadhe.
Rabbiin/Waaqni yeroo nama uume uumama lafaa hunda irratti waan lubbuu qabuu fi kan lubbuu hin qabne hunda irratti mootii godhe/irra caalchisee uume. Kuniis jechuun nama sammuu yaaddu tan uumama bineensa alaa tii fii kan mana hunda irraa ol isa gootu waliin uume. Eega bineesi sammuu haga ilma namaa hin geenye qabu hagana yaaduu danda’e, nuti Oromoon uumama sammuu tiin bineensota kanaa gadi mo, sammuun Rabbiin/Waaqni Oromoof kenne kan namoota gara biraatiin ykn saba biraatiin adda mo maali? Tigreen saba biyya Ethiopia jedhamtu san keessa jiru keessaa saba bicu dha. Garuu xiqqeenya isii beektee humna isii bakka takkatti wal-itti kuustee, tokkummaa uummatte hujii humna isii tii olii hojjechuun saboota gurguddaa akka Oromoo gabroomsaa jirti. Oromoon maalif kana irraa waan takka barachuu dadhabe? Wal-diddaa tytaa/aangoo tan jidduu jirtu kan qabaachuun malle yeroo biyya dhunfanne. Amma aangoo eenyulleen ittiin mindaa nyaachaa hin jiru.
Please, please, please/yaaboo, maalo, mee isin kadhanaa warri kaayoon teysan Orimia bilisoomsuu taate tokkummaa nuuf uumaa ummanni Oromoo hundi isin jalatti hiriira, irree fi humni keenyaas ni jabaataa, diinni keenyaas waliigaluu keenya yo dhaga’e otoo nuti hin dhofne naasuunuu ni baqaa maalo mee Rabbii /Waaqa isin uume sodaa dha. Laffeen abbootii , tan aayyootii, tan gootota Oromoo tan Calanqoo lolaa, tan Calanqoo calii, tan Aanoolee isinitti haa mul’attu, tan lafa Oromoon itti wal-itti lallabate waliif tumsaa ture mul-iftu tan akka Odaa bultum, tan akka Odaa nabee hirriiba isin haa dhowwitu. Harmi murame, dhalli murame, harki murame fi mormi murame akka isin if yaadattan isin haa godhu. Walii galuu dhaba keessaniin gabrummaa Oromoo irratti akk hiitanii teysan hin dagatinaa.
Addis Abeba – Protests erupted in many towns and cities, including schools and university compounds,…
Shabboo Miidiya: Seenaa amaarsaa fii gara jabeenya isaanii. https://www.youtube.com/watch?v=MjL1acJzXgc
Gocha suukkanneessaa sirni nafxnyaa Oromoo irratti gidduu kana raawwachaa jiran balaaleffachuun Barattoonni Oromoo godina addaa…
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…


c: text/html

text:
Samii fi Sirna Solaaritti Xinxalluu-Kutaa 1
(Jecha ijoo-Sirna solaari (solar system)– Sirna aduu fi pilaanetota ishii marsaniiti)
Sufyaan bin Abdullah (Rabbiin isarraa haa jaallatu) akkana jedha, ‘Ani ni jedhe, Yaa Ergamaa Rabbii jecha Islaama keessatti siin ala eenyullee hin gaafanne natti himi. Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhe: “ قُلْ: آمَنْت بِاَللَّهِ ثُمَّ اسْتَقِمْ” ( ‘Rabbitti amane’ jedhi,ergasii gadi dhaabbadhu.) (Sahiih Muslim 38)
‘Rabbitti amane’ yommuu jedhu arraba qofaan, ‘Rabbitti amane’ jechuu miti. Kana irra, qalbiin dhugaan Rabbitti amanuu ergasii arrabaan dubbachuudha. Amantii shakkiin wayitu keessa hin jirre qalbii keessatti hidda qabsiisudha. Rabbitti amane yommuu jedhu Rabbiin jiraachuutti, Gooftummaa Isaatti fi gabbaramuu kan qabu Isa qofa akka ta’e amanuu, akkasumas, maqaa fi amaloota Isaatti, murtiwwaan Isaatti, odefannoo Inni beeksisee fi wanta hunda Isarraa dhufetti amanu of keessatti qabata. Yoo kanniinitti amante, ergasii amantii Rabbii (Islaama) irratti gadi dhaabbadhu. Islaama irraa bitaa fi mirga hin gorin, homaa irraa hin hir’isin, homaa itti hin dabalin.
Wantoota Rabbitti akka amananii fi Isaaf ajajaman nama gargaaran keessaa tokko uumamtootatti xinxalluudha. Uumamtota gurguddaa keessaa samiin bakka guddaa qabdi. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Rubuubiyyah (Gooftummaa) fi Tokkichummaa Isaa agarsiisuu fi namoota erga du’anii deebisuu akka danda’u ibsuuf irra deddeebi’e uumama samii Qur’aana keessatti dubbata. Dhugumatti uumamni samii uumama ajaa’ibaa gara Rabbii guddaa akeekudha. Samii nu gubbaa jirtu tanatti yoo xinxalline gammachuu guddaa arganna. Sababni isaas, bal’inna, guddinnaa fi bareedinna ishii yommuu ilaallu kan akkanatti hojjate Rabbii Tokkicha akka ta’e ni amanna. Rabbiitti amanuu fi Isaaf ajajamuun immoo burqa gammachuuti.
Rabbiin namoota uumamtoota Isaa irratti xinxallan faarse jira. Namoota irraa garagalan immoo ni waqqasa. Ni jedha:
“Samii xaaraa eeggamaa taasifne. Garuu isaan mallatoolee ishii (samii) irraa ni garagalu” Suuratu Al-Anbiyah 21:32
Samii fi dachiin akka mana guddaati. Samiin akka xaaraa yoo taatu, dachiin immoo akka afataati. Akkuma mana keessa ampuulin ykn faanosni jiru, samii keessas aduu, ji’a, urjiilee lakkoofsan hangana hin jedhamnetu jiru. Mee xaaraa guddaa, furdaa fi jabaa ta’ee kana ilaali. Manni yommuu ijaarramu xaaraa isa barbaachisa. Xaaraan kan isa ijaaru barbaada. Kanaafu, samii dachiif xaaraa taate tana eenyutu akkanatti ijaaree? Samii hangana bal’attu, jabaattu fi guddattu ijaaru Kan danda’u Rabbii tokkicha malee kan biraa jiraa? Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ni jedha:
“Gubbaa keessanittis [samiiwwan] jajjaboo torba ijaarre” Suuratu Naba’a 78:12
Ijaarsa jabaa, guddaa fi bal’aa kana akkamitti akka olkaase, miidhaginna bareedaan akkamitti akka miidhagsee, mallattoolee fi ajaa’iba meeqa keessa akka godhee fi aara irraa akkamitti uumama ishii (samii) akka jalqabe mee ilaali. Rabbiin uumamtoonni akka Isa beekaniif mallattoolee gara Isaa akeekan kaa’e jira, ragaalee isaaniif ibse jira. “Namni [kufriin] badus ragaa ifa ta’e booda akka badu, namni [iimaanan] jiraatus ragaa ifa ta’e booda akka jiraatu. Rabbiin Dhaga’aa, Beekaadha.” (suuratu Anfaal 8:42)
Gara samii mee ija kee deebisi. Pilaanetotaa fi sarara (orbitii) isaan keessa deeman, aduu fi ji’a, bahiinsi fi dhiihinsi isaanii garagara ta’uu mee ilaali. Ammas aduun, jiiyni fi urjiileen biroo dadhabbii tokko malee hanga Khaaliqni isaanii akka dhaabu taasisuutti yeroo hundaa sarara isaanii eeggatanii naanna’u. jijjiramni fi irraa dabuun hin jiru.
Ammas baay’inna, bifaa fi garaagarummaa hammaa urjilee fi pilaanetota samii keessa jiranii mee ilaali. Gariin isaanii gara diimatti goru, gariin isaanii gara adiitti, gariin isaanii immoo gara halluu daallachaatti dabu. Kunniin hundi samiif miidhaginnaa fi uumamtootaaf faayda guddaa ta’uu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“[Rabbiin] Kan samiiwwan torba baqannaan uumedha. Uumiinsa Rahmaan keessatti wal dhabbii homaatu hin agartu. Mee agartuu kee gara [samii] deebisi, baqaqiinsa wayii ni agartaa? Ergasiis yeroo baay’ee agartuu kee deddeebisii [gara samii ilaali], agartuun kee hoonga’aa dadhabaa ta’ee sitti deebi’a. Dhugumatti samii dhiyoo ibsaawwaniin miidhagsinee jirra, sheyxaanotaafis furguggee ishii goone. Isaaniif (sheyxaanotaaf) adabbii ibidda boba’aa qopheessineerra. Kanneen Gooftaa isaaniitti kafaraniifis adabbii Jahannamtu jira. Gahuumsis waa fokkate!” Suuratu Al-Mulk 67:3-6
Baqannaa jechuun wantoonni baay’een gubbaa jalaan walirra ta’uudha. Nuu ol samiiwwan torba gubaa jalaan ta’uun uumaman. Uumiinsa Rabbii keessatti wal dhabbii, hir’inna fi hanqinna wayitu hin agartu. Mee gara samii Rabbiin uumee tana ilaali, baqaqiinsa ykn dhooyinsa wayii keessatti ni argitaa? Ammas irra deddeebi’i ijaan ykn teleskooppin qoradhu, ijji tee hir’inna, hanqinna fi baqaqiinsa wayituu arguu irraa hoongoftu taatee sitti deebiti. Kana jechuun hir’inna, hanqinna fi baqaqiinsa wayituu samii keessatti arguu hin dandeessu. Akkasumas, dhumarratti ijji dadhabdu taate gara keetti deebiti. Kuni hundii Khaaliqni Tokkicha ta’uu, beekumsi, Dandeetti fi Ogummaan Isaa guutuu ta’uu agarsiisu. Samii hangana bal’attuu fi guddattu wal-dhabbiin keessaa dhabamuun Khaaliqni Tokkichi akka uumee agarsiisa. Yommuu dumeessi irraa deemu samiin gara hundaan buleedha, aduun, jiiyni fi urjiileen sarara isaanii qabatanii deemu. Wal-dhabbii fi wal faallessun isaan keessa jiraa? Kanaafu, Khaaliqa Tokkicha isaan uumetu isaan bulcha. Ammas samii hangana bal’attuu fi guddattu keessaa uraa fi baqaqiinsi dhabamuun beekumsi, Dandeetti fi Ogummaan Rabbii guutuu ta’uu agarsiisa. Awroppaa deemi, Ameerikaa dhaqi, Afrikaa fi Eeshiyaa keessa deemi, samii baqaqxe arguu dandeessaa?
Ammas samii nutti aantu tana ibsaawaniin miidhagse. Ibsaawwan kunnin urjiileedha. Halkan samiin urjiileedhaan miidhagdi. Kanaafu, urjiileen faayda sadii qabu: 1ffaa- Sheyxaanonni oduu samii akka hin dhageenye furguggee ta’u. 2ffaa- Samiif miidhaginna ta’uu, 3ffaa- yeroo halkanii namoonni ittiin qajeelu[1]
Urjiilee irraa qaanqeen sheyxaanatti darbamuun oduu samii keessatti dubbatamu akka hin hanne dhoowwu. Rabbiin akkuma sheyxaanotaaf addunyaa tana keessatti qaanqee urjii irraa darbamtu isaaniif qopheesse, Aakhirattis ibidda boba’aa garmalee nama gubu isaaniif qopheesse. Sababni isaas, sheyxaanonni Rabbiin faallessan, gabroota Isaa jallisan. Kaafirota sheyxaanota hordofanis akkuma isaanii ibidda boba’aa isaaniif qopheesse[2]. Kanaafi itti aanse ni jedhe, “Kanneen Gooftaa isaaniitti kafaraniif adabbii Jahannamtu jira. Gahuumsis waa fokkate!”
Karaa kaminiyyuu warroota Rabbitti kafaran ibiddi jahannam qophaa’efi jira. Rabbitti kafaruu keessaa, Isatti amanuu diduu fi Isaaf ajajamuu irraa of tuuluu, Guyyaa Aakhiratti amanuu diduu, Kitaabban Inni buusee fi Ergamtoota Inni erge kijibsiisuu[3]. Ragaalee fi mallatoolee erga isaaf dhufanii booda kanniin keessaa namni tokko raawwate, Gooftaa Isaatti kafaree jira. Osoo mallattoolee fi ragaalee samii fi dachii keessa jiran itti xinxallee, silaa salphatti Gooftaa Isaatti amana. Akkasumas, osoo Kitaaba Inni buuse itti xinxalle salphatti amanuun Isaaf ajajama. Garuu kana hundarraa waan garagaleef Gooftaa isaatti amanuu dide, Isaaf ajajamuu irraa of tuule. Kanaafu, Aakhiratti adabbii isaaf malu adabama.
Guddinni fi bal’inni samii Aakhiraan akka jirtu kan agarsiisudha. Samii garmalee guddattu fi bal’attu tana uraa fi baqaqiinsa tokko malee uumuu Kan danda’e namoota lamuu uumuun Isatti ni ulfaataa? Uumamni namaati fi uumamni samii garmalee garagara. Samiin garmalee tan bal’attu fi guddattuudha. Ilmi namaa immoo garmalee xiqqaadha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ni jedha:
“Sila isin uumuutu irra jabaata moo samiidhaa? Inni ishii ni ijaare. Ijaarsa ishii ol kaasee, ishii wal qixxeesse. Halkan ishii dukkaneessee guyyaa ishii ibse.” Suuratu An-Nazi’aat 79:27-29
Samiin garmalee bal’attuu fi urjilee lakkoofsa isaanii Rabbiin malee eenyullee hin beekne keessatti argaman uumuun qaama namaa uumuu caalaa jabaatadha. Nama yaadaa fi ilaalcha qabuuf kuni ifa. Kanaafu, namni erga du’ee fi qaamni isaa badee booda deebisuun wanta Rabbiin irratti ulfaatu miti[4]. Samii garmalee guddattuu fi urjiilee garmalee garmalee baay’atan kan uume, nama dadhabaa fi xiqqaa kana lamuu deebisuun akkamitti itti ulfaataa?
“Inni ishii ni ijaare.” Kana jechuun Rabbiin samii ijaarsa guddaa fi ajaa’ibaa ni ijaare. Akka xaaraa gochuun ijaarsa ishii ol kaase ol fageesse. Ergasii wal-qixxeesse. Wal darbuu fi baqaqiinsi wayiitu keessatti hin argamu. Jalaan utubaa hin qabdu, gubbaanis kan itti rarraatu hin qabdu. Kanaafu, kuni hundi Rabbiin waan hundaa irratti danda’aa akka ta’e hin agarsiisuu ree? Rabbiin ni jedha:
“Rabbiin Kan samiiwwan utubaa malee olkaasedha; isinu ishii ni agartu. Ergasii Arshii irratti [olta’iinsa Isaaf malu] olta’e. Aduu fi baatis ni laaffise. Hundinu hanga beellama murtaa’etti adeemu. Dhimma hundaa ni qindeessa. Akka isin qunnamti Rabbii keessanii mirkaneeffattaniif jecha mallatoolee addaan baasa.” Suuratu Ra’ad 13:2
“Rabbiin Kan samiiwwan utubaa malee olkaasedha; isinu ishii ni agartu.” Kana jechuun akkuma argitan kana Rabbiin samiwwan torban utubalee malee Kan olkaasedha[5]. Samiin utubaa hin qabdu. Garuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dandeetti Isaatiin akka lafa irratti hin kufnee fi hin sochoone ni qabe. Rabbiin ni jedha:
﴾ وَيُمۡسِكُ ٱلسَّمَآءَ أَن تَقَعَ عَلَى ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا بِإِذۡنِهِۦٓۚ ﴿
“Akka dachii irratti hin kufne samii ni qaba, hayyama Isaatiin yoo ta’e malee.” Suuratu al-Hajj 22:65
Samiin jidduus ta’ee daangaa irraa utubuu hin qabdu. Kuni Dandeettin Rabbii Guutuu akka ta’e agarsiisa.
Aduu fi ji’as faayda uumamtootatiif ni laaffise. “Hundinu hanga beellama murtaa’etti adeemu.” Aduun, jiiyni, urjilee fi pilaanetonni biroo hanga yeroo murtaa’etti sarara (orbiitii) isaanii qabatanii ni adeemu. Yeroon (beellamni) murtaa’e kunis Guyyaa Qiyaamati. Hanga Guyyaa Qiyaama adeemsa isaanii itti fufu. Garuu Guyyaa Qiyaamaa aduun ni maramti, jiiyni ifa dhaba, urjileen ni bittinaa’u.
“Akka isin qunnamti Rabbii keessanii mirkaneeffattaniif jecha mallattoolee addaan baasa.” Kana jechuun akka isin du’aan booda kaafamun jiru mirkaneefattaniif mallatoolee Inni namoota du’aan booda kaasu irratti danda’aa akka ta’e agarsiisan ni ibsa[6]. Mallaatoolee fi ragaaleen Rabbiin du’aan booda namoota kaasu akka danda’u agarsiisan baay’eedha. Namni mallatoolee kanniin irratti xinxalle du’aan booda kaafamni akka jiru ni mirkaneefata.
[1] Ibn Kasiir 7/331,
[2] Tafsiir Sa’diyyi-fuula 1033
[3] Ma’aarij Tafakkur wa daqaa’iqu tadabbur- 14/620, Abdurahman Habanka
[4] Ma’aarij Tafakkur wa daqaa’iqu tadabbur- 15/56
[5] Tafsiir ibn Kasiir 4/550, Zaadul Masiir 724
[6] Zaadul Masiir 725, Ibn Al-Jawzii, Daaru Ibn Hazm
Miftaahu Daaru sa’aadah-fuula 562-564, Imaamu ibn Al-Qayyiim

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qajeelfamoota Bu’uuraa Asmaa’a wa Sifaata-Kutaa 2
Bismillah
Faaruu fi galanni Rabbii Tokkicha Arshii ol olta’iinsa Isaaf maluu olta’eef haa ta’u. Dachii fi samii keessatti wanti Isarraa dhokatu tokkollee hin jiru. Maqaaleen babbareedoo fi amaloonni gugguutuun hundi kan Isaati. Zaatanis ta’e amalaan eenyullee Isa hin fakaatu. Inni Tokkicha fakkaataa fi dorgomaa hin qabneedha. Dachii, samii fi wantoota isaan keessa jiran hunda dandeetti fi eeggumsa Isaatiin eega. Inni Guddinna Isaaf malu guddate. Sammuun itti yaadun zaata Isaa bira gahuu hin danda’u. Guddinna Isaa irraa kan ka’e, ijji namaas addunyaa tana keessatti Isa arguu hin dandeessu. Isa wassafu (ibsu) irraa namni dadhabaadha. Dhugumatti karaan Rabbii Guddaa ittiin beekan maqaalee fi sifaata Inni ittiin of waamee fi ibsee qorachuu fi qo’achuuni. Maqaalee fi sifaata kanniin ilaalun dura mee qajeelfamoota bu’uuraa barbaachiso ta’an haa ilaallu. Qajeelfamoota bu’uuraa kanniin kitaabban aalimman bebbeekamoo kanneen akka Sheykul Islaama ibn Taymiyah, Ibn Al-Qayyiimi fi Ibn Useymiin irraa kan fudhatamaniidha.
Qajeelfama Bu’uuraa 1ffaa- Maqaaleen Rabbii hundii husnaadha, sifaanni Isaa hundii guutuudha
1.1 Maqaaleen Rabbii hundi husnaa dha
Husnaa jechuun wanta baay’ee gaarii fiixee ol’aana irra gahee fi sanii ol wanti gaariin kan hin jirreedha. Maqaaleen Rabbii hundi husnaadha. Kana jechuun garmalee fi garmalee gaarii kan ta’anii fi maqaalee Isaa caalaa maqaan bareenni kan hin jirreedha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Rabbiif maqaalee baay’ee gaarii (husnaa) ta’antu jira, kanaafu isaaniin Isa kadhaa.” Suuratu Al-A’araaf 7:180
Maqaaleen Isaa hundi husnaa (baay’ee gaarii) kan ta’aniif sababa wantoota maqaan waamaman hundarra kabajamaa kan ta’e Rabbiin waan agarsiisanii fi sifaata (amaloota) guutuu waan of keessaa qabaniifi[1].
Yommuu “Ar-Rahmaan” jennu, jechi tuni gara Rabbii maqaa kanaan waamamu agarsiisti. Ammas, sifata (amala) rahmata bal’aa fi guddaa agarsiisti. Akkasumas, rahmata ittiin rahmata godhuu agarsiisti. Osoo rahmata ittiin gochuu baate silaa maqaan kuni faayda hin qabu ture. Kanaafi, maqaaleen Rabbii husnaa (hundarra baay’ee gaarii) ta’an. Sababni isaas, wanta maqaan waamaman hundarra kabajamaa fi Guddaa ta’e agarsiisu. Ammas, sifaata (amaloota) ol’aanoo fi guutuu ta’aan waan of keessaa qabaniifi. Maqaaleen Isaa gara Zaata fi sifaata Isaa akeeku. Garuu maqaaleen Isaan ala jiran akkanaa miti. Nama tokkoon Abdullah (Gabricha Rabbii) jenne moggaasu dandeenya. Garuu inni namoota hundarra nama of tuulu fi Rabbiin hin beekne ta’uu danda’a. kana waliinu maqaan isaa Abdullah dha. Ammas, nama tokko Muhammad jennee waamu dandeenya. “Muhammad” jechun nama namoonni faarsa baay’ee faarsaniidha. Garuu namni Muhammad jenne moggaafne kuni amala ittiin faarfamu homaatu kan hin qabne ta’uu danda’a. Haa ta’uu malee, Maqaalee Rabbii keessatti kuni hundi hin ta’u. Maqaaleen Isaa sifaata (amaloota) guutuu of keessaa qabu[2].
Fakkeenyaaf: “Al-Hayy (yeroo hundaa Jiraataa)” maqaalee Rabbii keessaa tokko. Maqaan “Al-hayy” jedhu jireenya guutuu dhabamaan hin durfamnee fi baduun hin qunnamne of keessaa qaba. Garuu jireenyi uumamtoota jireenya hanquu taatedha. Uumamtoonni lubbuu qaban duraan kan hin jirre turan. Kanaafu jireenyi isaanii dhabamaan tan durfamteedha. Ammas yeroo murtaa’e booda ni du’u ykn ni badu. Kanaafu, baduun jireenya isaanii ni qunnama. Garuu, Rabbiin yeroo hundaa jiraataa (Al-Hayy) waan ta’eef dhabamu fi baduun gonkumaa Isa hin qunnamu. Jireenyi Isaa guutuu hanqinna homaatu of keessaa hin qabneedha. Rabbiin ni jedha:
“Yeroo hundaa Jiraataa gonkumaa hin duune irratti hirkadhu. Faaruu Isaatiniis Isa [faarsii] qulqulleessi. Badii gabroota Isaa keessa beekuu keessatti Isumatu gahaadha.” suuratu Al-Furqaan 25:58
Fakkeenya lammaffaa: Al-Aliim (Beekaa) maqaalee Rabbii keessaa tokko. Maqaan “Al-Aliim” jedhu beekumsa guutuu wallaalummaan hin durfamnee fi dagachuun hin qunnamne of keessatti hammata. Rabbiin yeroo hunda keessatti waan hundaa beekaadha. Wallaalummaa fi dagachuun gonkuma Isa hin qunnamu. Gaafii fi deebii Muusaa fi Fira’awni taasisan keessatti, Nabii Muusaan (aleyh salaam) akkana akka jedhe Qur’aanni nuuf hima:
“Beekumsi ishee Gooftaa kiyya bira galmee keessa jira. Gooftaan kiyya hin dogongorus, hin irraanfatus.” jedhe. (Suuratu Xaahaa 20:52)
Fira’awni akkana jechuun Muusaa gaafate: “Haalli ummata darbanii akkam ta’aa?”
Kana jechuun ummanni darban akkuma keenyaa kan kafarani fi zulmii raawwatan turan. Kanaafu haalli isaan irra gahan akkam ta’aa? Muusaaniis deebii armaan olii deebiseef: “Beekumsi ishee Gooftaa kiyya bira galmee keessa jira.” Kana jechuun Rabbiin keeyri fi sharrii irraa hojii isaanii hunda lakkaa’ee fi galmee keessatti katabee jira. Galmeen kuni Lawhal Mahfuuz. Guyyaa Qiyaamaa hojii isaanitiif jazaa ni kafalaaf. Rabbiin waan hundaa beekumsaan marsee jira. “Gooftaan kiyya hin dogongorus, hin irraanfatus” kana jechuun guddaas ta’i xiqqaan wanti isa jalaa miliquu tokkollee hin jiru. Homaa hin dagatu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa beekumsi Isaa guutuu akka ta’e ibsa. Inni homaa hin irraanfatu. Toltuun Isaa baay’atte, Inni olta’e, qulqullaa’e. Beekumsa uumamtootaa wantoonni lama ni qunnama: 1ffaa- wantoota hunda guutumaan guututti beeku dhiisu. Namni hanga fedhe beekumsa haa qabaatu, wantoota dachi fi samii keessa jiran hunda beeku hin danda’u. 2ffaa-Beekumsa booda dagachuu-namni beekumsa erga argate boodayyu dagachuun beekumsa san ni dhaba. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala kanniin hunda irra of qulqulleesse.[3] Inni wantoota samii fi dachii keessa jiran hunda takka takkaan kan beeku fi homaa Kan hin daganneedha. Ni jedha Qur’aana keessatti:
“Inni wantoota samii fi dachii keessa jiran hunda ni beeka. Wanta dhoksitanii fi wanta ifa baastanis ni beeka. Rabbiin Beekaa wanta qoma keessa jiruuti.” Suuratu At-Taghaabun 64:4
Rabbiin wantoota samii fi dachii keessatti mul’atanii fi hin mul’anne, dhokatanii fi ifa bahan hunda beeka. Akkasumas, wanta isin qalbii keessan keessatis ta’i, iddoo namni biraa hin agarreetti dhoksitan hunda beeka. Ammas, arrabaan dubbachuu fi hojiin hojjachuun wanta ifa baastan hunda beeka. “Rabbiin Beekaa wanta qoma keessa jiruuti.” Kana jechuun icciti bareedaa fi fokkuu, niyyaa gaarii fi badaa qoma (laphee) keessa jiru hunda beeka.
Rabbiin wanta namni sammuu isaa keessatti yaadu fi qoma isaa keessatti dhoksuu hunda kan beeku erga ta’e, namni aaqilli (qaruuten) keessa isaa amala badaa fi salphinna irraa eeguuf garmalee xiyyeefannoo guddaa itti kenna.
1.2. Sifaanni (Amaloonni) Rabbii hundi Guutuudha, hanqinni homaatu keessa hin jiru[4]
Amaloonni Rabbii hundi guutuu hir’inna homaatu of keessaa hin qabneedha. Kanneen akka Jireenyaa (Al-Hayaat), Beekumsaa (Al-Ilm), Dandeetti, dhageetti, argituu, rahmataa, jabeenyaa, ogummaa (hikmaa), olta’iinsaa, guddinnaa fi kan biroo hundi sifaata (amaloota) guutuu ta’aniidha. Shari’aan, sammuu fi fixraan kana ni agarsiisu.
Shari’aa irraa sifaanni Rabbii guutuu ta’u kan agarsiisan ragaalee baay’ee Qur’aana fi hadiisa irraa eerun ni danda’ama. Isaan keessaa aayah takka haa ilaallu:
“Isaan Aakhiratti hin amanneef amala gadheetu jiru. Rabbiif immoo sifaata ol ta’aatu jira. Inni Injifataa, Ogeessa.” Suuratu An-Nahl 16:60
Kana jechuun warroota Aakhiratti hin amanneef amaloota hanquu, hir’uu fi fafee ta’antu jira. Kanneen akka kufrii, wallaalummaa fi salphinna. Rabbiif immoo amaloota guutuu hanqinna wayitu hin qabnetu jira. Gara hundaan amalootaa guutuu kan qabu Isa qofa
Sammuunis sifaanni Rabbii guutuu akka ta’e ni agarsiisa. Sammuudhaan yoo itti yaadan, wanti jiru hundi amala mataa isaa qaba. Takkaa amala guutuu takkaa immoo amala hanquu qaba. Amala hanquu qabaachuun Gooftaa haqaan gabbaramuuf gonkumaa hin malu. Kanaafi, Rabbiin wantoota Isaan alatti gabbaraman gabbarriin isaaniif godhamu baaxila (soba) akka ta’e ifa baasa. Sababni isaas, wantoonni Rabbii gaditti gabbaraman kunniin hanqinnaa fi dadhabinnaan waan ibsamaniif. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Nama Rabbiin ala waan hanga Guyyaa Qiyaamaatti homaa isaaf hin awwaannee fi isaan (warri kadhataman) kadhaa isaanii irraa dagatoo ta’an gabbaru caalaa jallataan eenyu?” Suuratu al-Ahqaaf 46:5
Namni wanta Rabbiin ala jiru gabbaru, hanga Guyyaa Qiyaamatti wanti inni gabbaru kuni isaaf deebii hin deebisu. Warri kadhataman kunniin kadhaa warra isaan kadhatu hin dhagahan. Fakkeenyaf, namoonni gara qabrii deemun namoota du’an kadhatan, namoonni du’an kunniin kadhaa isaaniitiif deebii hin deebisan. Akkasumas, jalaa hin dhagahan. Kanaafu, nama Rabbii Guddaa kadhaa namaatiif deebii deebisuu fi rakkoo namaa beeku dhiise, wanta isa hin dhageenne kadhatu caalaa namni jallataan jiraa?
Aayah tana keessatti wantoonni Rabbiin alatti gabbaraman (waaqefataman) hanqinna lamaan ibsaman. 1ffaa-kadhaa namootaatiif deebii kennuu hin danda’an. 2ffaa- kadhaa namoota waan hin dhageenyef wanta namoonni jedhan quba hin qaban. Kanaafu, beekumsa hin qaban.
Nabii Ibraahim abbaa isaatiin akkana akka jedhe Qur’aanni nuuf hima:
“Yeroo inni abbaa isaatiin, “Yaa abbaa koo! Maaliif wanta hin dhageenye, hin arginee fi homaa sirraa deebisu hin dandeenye gabbartaa?” jedhe [yaadadhu].” Suuratu Mariyam 19:42
Namni akkamitti wanta hin dhageenye, hin argine fi miidhaaa isarraa hin deebisne akka gooftaati gabbaraa (waaqefataa)? Taabonni isaan gabbaran kunniin waan hin dhageenyef, hin argineef amala hanquu qabu. Rabbiin immoo wantoota hundaa waan dhagahuuf, waan arguu fi miidhaa namarraa deebisuu waan danda’uuf amaloota guutuu qaba. Kanaafu, gabbarriin (ibaadan) Isa qofaaf ta’uu qaba.
Ragaalee amaloota guutuu Rabbii agarsiisanitti yommuu deebinu, akkuma mul’atu uumamtoonni gariin amaloota gaarii qabu. Amaloonni kunniin Rabbii olta’aa irraayi. Amaloota kanniin Kan kenne Rabbiin erga ta’e, amaloota guutuun hunda caalaa kan ibsamu qabu Isa. Ofii guutuu waan ta’eef nama fedhe guutuu godha.
Amaloonni Rabbii guutuu ta’uu wantoota agarsiisan keessaa kan biraa fixraadha. Fixraah jechuun uumama qulqulluu uumamtoonni irratti uumamaniidha. Nafseen qulqulluun Rabbiin jaallachuu fi Isa ol guddiisuu irratti tan uumamtedha. Sila nafseen ni jaallatti, ni guddisti sifaanni Isaa guutuu ta’uu kan beekte malee?
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa sifaata guutuu kanneen akka yeroo hundaa jiraachu, beekumsa, arguu, dhagahuu fi kan birootiin of wassafee (ibsee) jira. Ammas sifaata hanquu kanneen akka du’uu, muguu, rafuu, dagachuu, dogongoruu fi kan kana fakkaatan irraa of qulqulleesse jira. Kanaafu, maqaalee (asmaa’a) hundarra gaarii ta’an kan qabuu fi sifaata guutuu hanqinna wayitu hin qabneen kan ibsamu Rabbii Tokkicha. Maqaaleen Isaa hundi husnaa (baay’ee gaarii)dha. Sifaanni (amaloonni) Isaa hundi gugguutudha.
“Gooftaan kee Gooftaan injifannaa waan isaan jedhaniin irraa qulqullaa’e. Nageenyis ergamtoota irra haa jiraatu. Faaruun hundi kan Allaah Gooftaa aalama hundaa ta’eeti.” Suuratu As-Saaffaat 37:180-182
Gooftaan kee Gooftaa abbaa humnaa fi jabeenyaa ta’e wanta daangaa darbitoonni Isaan jedhan irraa qulqullaa’e. Daangaa darbitoonni “ilma qaba” jedhan, Rabbiin ilma qabaachu irraa qulqullaa’e. Ammas sifaata (amaloota) hanquu isaan jedhan hundarra qulqullaa’e. Rabbiin amaloota hanquu irraa erga qulqullaa’e amaloota guutuun Kan ibsamuudha. Kanaafu, amaloota guutuu waan qabuuf kan dhugaan Faarfamu Rabbii Gooftaa aalama hundaa ta’eedha. Aalama jechuun wantoota uumaman hunda.
Kitaabban wabii
[1] Sharih al-aqiidatil Tadmuriyyah– Ibn Useymiin fuula 43, Al-Qawaa’idul Muslaa fi asmaa’illah wa sifaat– Ibn Useeymiin-fuula 9
[2] Sharih al-aqiidatil Tadmuriyyah- Ibn Useymiin-fuula 44
[3] Tafsiiru Sa’dii-fuula 590, Tafsiiru ibn Kasiir 5/292
[4] Al-Qawaa’idul Muslaa fii asmaa’illah wa sifaat- Ibn Useeymiin-fuula 27-28, Ta’aliiq alaa Al-Qawaa’idul Muslaa-fuula 59


text:
Dn. Gabrasillaasee Shittaahun
Mata dureen keenya kun mata duree yeroo baay’ee tibba soomanaaf filatamu dha. Gooftaan keenya Fayyisaan keenya Iyyasuus Kiristoos yeroo cuuphamee xummuretti gara kawaala (Gadaamii) Qorontoos dhaqee guyyaa 40 fi halkan 40f soomuu Isaa kitaabniQulqulluu dhugaa nuuf baha (Maat. 4፡1-11, Maar. 1፡1-12, Luuq. 4፥1-13).
Akkuma armaan olitti ibsameen mata dureen keenya “Ergasi Gooftaankeenya Fayyisaankeenya Iyyasuus Kiristoos seexanaan qoramuudhaaf Afuuraangara lafa onaatti geeffame.”Maat. 4:1-11isa jedhu keessatti jechi ‘Ergasi’ jedhu maal ibsa?yoo jenne, Gooftaan Keenya Fayyisaan keenya Iyyasuus Kiristoos erga cuuphamee booda, gara Kawaalaatti deemuu Isaa ibsa. “Isinis cuuphamtanii osoo hin oolin fi hin bulin gara Kawaalaa deemaa” nuun jechuuf kana raawwate.Fakkeenya nuuf ta’uuf “gara Kawaalaa deeme” jedha Kitaabnis. Abbaan keenya Addaam biyya lafaa kanarraa fagoo kan taate Gannata keessatti mo’atamee waan tureef, Gooftaankeenya Fayyisaankeenya IyyasuusKiristoosis, Kawaala iddoo ishii Qulqullittii jireenya fi ilaalcha adduunyawaa irraa fagaattuu taate keessattiijoowwan cubbuu sadeen mo’uuf deemuu Isaa ibsuufi dha.
Akkasumas, “Kawaala keessa qorumsi ni salphata,” yoo jedhan, namoota jalqabdoota (ወጣንያን) ta’aniif fakkeenya ta’uufi dha.“Kawaala keessatti qoruumsi ni hammaata” yoo jedhan immoo; kanneen amantaa isaaniitiin ciccimoo ta’aniif fakkeenya ta’uufi dha.
“Afuurri gara lafa onaatti Isa geese”kan jedhu keessatti jechi ‘Afuurri’ jedhu, maal jechuu akka ta’e ibsuun duratti, jechichi Kitaaba Qulqulluu keessatti yaad-rimeewwan akkamii fa’aaf ooluu danda’a kan jedhu ilaaluun barbaachisaa dha. Galumsaa fi yaad-rimee isaa beeknaan hiika laachuun baay’ee nama hin rakkisu.
-
Ergamoota Isaa afuura; Warroota Isaaf ergamaniis labooba abiddaa kan taasisu (Faar.103፡4)” Caqasa kanarratti hundoofnee yeroo ilaallu, jechi ‘Afuura’ jedhu Ergamoota Waaqayyoon bakka bu’a. haa ta’u malee, Kitaabni “Afuurri gara lafa onaatti Isa geese” yeroo jedhu, “Ergamaa Waaqayyootu Isa geesse” jechuu miti.
-
“Afuurri gara fedhetti afuura’a. እስመ መንፈስ ኀበ ፈቀደ ይነፍኅ…፤” (Yooh. 3፡1-15) kan jedhus yoo ilaalle, jechi ‘Afuura’ jedhu qilleensa /bubbee ta’ee argma. Ammas, “Qilleensi gara lafa onaatti Isa geesse” jedhamee hiikamnaan dogongora guddaa dha.
-
“Ni rifatan ni sodaatanis; waan afuura arganis isaanitti fakkaate.” Luuq. 24:37 Caqasa kana keessatti Afuurri ibsamee jiru afuura xuraawaan bakka bu’eera. “Afuurri xuraawaan gara lafa onaatti Isa geesse” jedhamee yoo hiikames, hundaa ol kan ta’e Waaqayyo, afuura xuraawaan hin hogganamu waan ta’eef haala kanaan hin hiikamu.
-
“Qaamaan isin wajjiin jiraachuu baadhus afuuraan isin waliin jira.” (1ffaa 5:3-4 yommuu jedhus jecha afuura jedhu yaada namaan bakka buuseera. Kanaafuu, “Yaadni namaa gara lafa onaatti Isa geesse” jedhamee hiikamnaan, ammas dogongora guddaa dha.
-
“Qooqaan kadhannaan afuura kootu kadhata; sammuun koo garuu hubannaadhaa ala.” (1ffaa14:14) yaada jedhu keessattis jechi Afuura jedhu jecha lubbuu jedhuun ibsameera. “Lubbuun namaa gara lafa onaatti Isa geesse.” Jedhamee yoo hiikame, lubbuun namaa Waaqayyoorratti aangoo homaayyuu waan hin qabneef, kunillee hiika sirrii miti.
-
“Waaqayyo Afuura dha. namootni Isaaf sagadanis Dhugaa fi Afuuraan Isaaf sagaduutuu irraa eegama.” (Yooh.4:24) Asitti immoo Afuurri jecha Waaqayyo jedhu ibsa.
Kanaafuu, jecha Afuura jedhu kallattiidhaan jecha ‘Waaqayyoo’jedhuun bakka buufnaan, hima “Waaqayyo gara lafa onaatti Isa geesse” kan jedhu nuuf kenna. Akka galumsa jechichaa isa sirrii yommuu ilaallu immoo “Waaqummaa Isaatu ykn fedha Isaatu Isa kakaasee gara lafa onaatti Isa geesse” jennee ifoomsuu dandeenya. “ወሶበ ትሰምዕ እንዘ ይብለከ መንፈስ ወሰዶ ገዳመ ኢተሐሊኬ ከመ ፍጡር ውእቱ፡፡ Yeroo jecha ‘Afuurri gara lafa onaatti Isa geesse’ jedhu dhageessu, akka uumamaatti Isa hin ilaaliin. አላ መንፈስሰ ሥምረቱ ይእቲ፡፡ Afuurri Eeyyama /Fedha Isaati malee.” Akkasumas, jechi ‘Afuura’ jedhu ‘Afuura Qulqulluu’ jechuu dha. Kana yommuu jennu garuu, akkuma Afuurri Qulqulluun Wareegamtoota kakaasee gara dhiiga isaanii dhangalaasuutti isaan geessu, ykn immoo Toloota kakaasee gara Kawaalaatti isaan geessu sana jechuu miti. Fedhiin Abbaa, fedhiin Ilmaa, fedhiin Afuura Qulqulluu tokko akka ta’e ibsuuf malee. Kitaabnis “Fedhiin sadeenuu tokkittii dha” jedha waan ta’eef. “Fedhii Isaatiin, fedhii Abbaa Isaatiin fedhii Afuura Qulqulluutiin dhufee nufayyise;” jechuudhaan yaada daran nuuf ibsu ni arganna (Galata Maariyaam kan guyyaa Kiibxataa, Hiika galuumsaa Wangeelota afranii).
Waa’ee hiika galuumsaa jecha ‘Afuuraa’ hanga kana yoo ilaallee, itti aansuun immoo qormaatawwan sadeen maalfaa akka ta’an fi tooftaa akkamiitiin isaan mo’achuu akka dandeenyu ilaalla.
Gooftaan keenya Fayyisaan keenya Iyyasuus Kiristoos nanqulqullaa’a kan hin jenne Qulqulluugonkaa kan ta’e; nan dhugooma kan hin jenne AbbaaDhugaa ta’ee osoo jiru, nuti cubbamtootni cubbuu kenyarraa akka qulqulloofnuuf cuuphamee “Cuuphamaa!” nuun jedhe. Cuuphaan haqxuu cubbuuti.“Cuuphaa tokkittii ishee dhiifama cubbuu argamsiistutti ni amanna” (Hundee Amantaa ykn ejjannoo/bu’uura amantaa Abboota 318’n magaala Niiqiyaatti tumame) akkuma jedhu jechuu dha. Sirna Soomanaa kanas, Gooftaan keenya Fayyisaan keenya Iyyasuus Kiristoos tumaa seeraa fi sirnaati waan ta’eef guyyaa afurtamaa fi halkan afurtamaaf iddoo itti dhaabbaterraa osoo hin maqin, miila diriirfate osoo hin dachaasin fi osoo hin taa’in soomuudhaan seeraa fi sirna soomanaa nuuf tumeera. Hojii keenya hojjechuu jalqabuu keenyaan dura soomuun kadhannaa geessisuun barbaachisaa akka ta’e nuhubachiisuuf hojii Isaa soomanaan jalqbe.Nyaanni cubbuuf hundee akkuma ta’e, soomannis naamusa gaarii qabaachuu fi hojii gaarii hojjechuuf bu’uura dha.“Soomanni Haadha kadhannaa, Obboleettii callisuu (አርምሞ), Burqa imimmaanii, Qabsuura Qulqulluufis ka’umsa dha” (Hiika galuumsaa Wangeelota afranii).
Gooftaan keenya turtii soomanasaa maaliif guyyaa afurtama taasise?Afurtamii tokko ykn soddomii sagal maaliif hin taasisne?
-
Abbootiin Kakuu Duraa soomaa kan turan guyyaa afurtamaaf ture. (S/Bahuu 24:18) Inni Kakuu Haaraatti baay’ina guyyoota soomanaa odoo dabale, turtii guyyoota soomanaa dabale ykn immoo osoo irraa hir’ise, hir’isee jira jedhanii seera Wangeelaa ishee qajeeltuu taate kana fudhachuurraa of-dhorku ture waan ta’eefi dha.
-
Akkasumas, Angafti Raajotaa Muuseen seera Kakuu Duraa tumee jira. Gooftaan keenyaas seera Wangeelaa tumee jira. Kana qofa miti, angafa Muuseen waggoota 40f Midiyaam keessa jiraatee uummata Israa’eel garbummaa Misir jalaa baaseera.; Gooftaan keenya Fayyisaan keenya Iyyasuusis guyyoota 40f soomee abbaa keenya Addaamii fi ijoolleesaa garbummaa seexanaa jalaa baaseera. Soomanni kan dhalli namaa ittiin seexana ofirraa ari’atu dha (Maat. 17:14-21)
-
Uummanni Israa’eel waggoota 40f lafa onaa keessa erga jiraatanii booda, Lafa Kakuu kan jedhamte Kana’aaniitti galaniiru; Gooftaan keenyas ‘isinis guyyoota 40f yoo soomtan Gannata ni galtu Mootummaa Waaqayyoos ni dhaaltu’ jechuuf guyyoota 40f soomeera (Hoj.D.B. 14:21-22). Raajaan Waaqayyoo abbaan keenya Eeliyaas guyyoota 40f soomee iddoo Qulqullootni fi Toltootni eegumsa adda ta’een eegamanitti (ብሔረ ሕያዋን) galeera; ‘isinis guyyoota 40f soomnaan Gannata ni galtu’ jechuuf guyyoota 40f soome.
-
Akkasumas, abbaan keenya Addaam mucummaa guyyaa 40tti Waaqayyorraa argate sana ofirraa fudhachiisee waan tureef, beenyaa isaaf (Addaamiif) ta’uuf guyyoota 40f soomee jira. Dhala namaa garaa haadha isaa keessa sanyii abbaa fi haadha isaarraa argate guyyoota 40f bocamaa, bifa namaa qabaachaa dhufu maraaf beenyaa ta’uuf dhufuusaa nuhubachiisuuf guyyoota 40f soome.
Erga soomee booda ni beela’e. Beela’eef immoo nan nyaadha hin jenne; ni obsate malee. Ni qorame garuu, qormaata sanaan hin mo’amne.Soomee; soomaa nuun jedhe malee osoo hin hojjatin hojjedhaa nuun hin jenne.
‘Achiin booda ni beela’e’ jedhamuunsaa akkuma nuti beelofnu sana jechuusaa miti; beela fedhiin beela’edha malee. “Beelli Gooftaa akka beela keenyaa miti.Nuyiin beelli nu mo’ata; kan Isaa garuu beela fedhiidhuma Isaatiin beela’e dha.” (Hiika galuumsaa Wangeela Maateewoos 4:2) .
Seexanni beela’uu Gooftaa ilaalee Isa qoruuf dhufe (Maat. 4:3).Erga itti dhihaatees, “Ati Ilma Waaqayyoo yoo taate dhagoota kanaan ‘Daabboo ta’aa!’ jedhiin” jedheen.
“Ilma Waaqayyoo yoo taate…” yaada jedhu ka’umsa tokko malee hin kaafne.Waaqni Abbaan tulluu Taabooritti “ዝንቱ ውእቱ ወልድየ፤ Kun Ilma Kooti.” yommuu jedhu waan dhagaheefi dha malee. Osoo dhagoota sana gara daabbootti jijjiiree jira ta’e, “ajajamaa seexanaa” jedhee idaa /mugoota/ itti godhuufi, yoommoo hin jijjiirre ta’e, “dadhabaa dha” isa jechisiisuuf.
Karaa biraatin immoo, ‘osoo gara daabbootti jijjiiree jiraate, qormaata biraan barbaadaaf; yoo jijjiiruu dide immoo, dadhabuusaa hubadheen itti dhihaadha’ jedheeti gaafficha dhiheesseef. Yaad-rimee (muuxannoo) ‘Dhagaa gara daabbootti jijjiiruu’ kana eessaa fide?’ jennaan, Yooseef Qulqullichi abbaan isaa obboloota isaaf (obboloota Yooseefiif) galaa hidhee (qopheessee) galaa isaaf (Yooseefiif) ta’us itti kennee, ‘isaaniif geessi haala isaan irra jiraniis ilaali koottu’ jedheen. Innis (Yooseef) galaan isaa jalaa dhume.Dhumnaan, galaa obbolootasaaf qabatee jirus yoo ta’e, yaboo (imaanaa) dha. Yooseefis nama amanamaa waan ta’eef ‘galaa isaanii ‘hin tuqu’ jedhee of-amansiiseera.Ergamaan Waaqayyoos gara isaa dhufee “Maaloo Waaqa abboota keen ‘dhagaa kana daabboo naa godhi’ jettee hin kadhattuu?” jedheen.Yooseefis, Waaqayyoon kadhannaan, Waaqayyo dhagaa sana daabboo isaaf godhee akka sooratu taasiseera. Seexanni raajii Waaqayyo yeroo sana raawwate fakkeenya/barsiifata/ godhateeti ‘dhagaa kana daabboo godhi’ gaaffii jedhu Gooftaa keenyaatti kan dhiheesse.
Gooftaan keenyaas, “Namni biddeenaan qofa miti kan jiraatu. Sagalee afaan Waaqayyoodhaa bahu hundaani malee.” jedheen (Maat. 4:4, S/K/Deeb. 8:3). Kana jechuunsaa, ‘Waaqayyo jiraadhu siin jennaan ni jiraatta; hin jiraatin siin jennaan immoo, hin jiraattu’ jechuusaati.
“Achiin booda immoo, gara biyya Qulqullittii Iyyaruusaaleem jedhamtutti Gooftaa keenya Fayyisaa keenya Iyyasuus Kiristoos fudhate. Inni seexanaaf ajajameeti miti kan deeme; fedhii isaa (kan seexanaa) irratti beekee deemeef malee. “Kawaala, bakka injifannoo itti gonfadhee hin beeknetti waan ta’eef mo’ame malee, Mana Qulqullummaa, iddoo luboonni itti mo’amanitti osoo ta’ee Isan mo’adha ture.” jechaa sababeeffachaa waan tureef, Gooftaan keenya seexanicha sababa dhabsiisuuf beekaa deemeef (Hiika galumsaa Wangeela Maat. 4:5). Tibba soomanaatti nyaatarraa qofa of-dhorkuu osoo hin ta’iin, dognummaa (ስስት) fi of-jajiinsarraa of-dhorkuunillee waan nurraa eegamu akka ta’e hojiin nutti agarsiisee jira.
Mana Qulqullummaattis Bantoo Mana Qulqullummaarra Isa dhaabbachiisee. “Dhugumatti Ati Ilma Waaqayyoo yoo taate, bantoo Mana Qulqullummaa kanarraa Of-darbuun gadi bu’i! Karaa Ati deemtu hundumatti akka Si eeganiif Ergamoota Isaa Siif ni abbooma. Miilli Kees dhagaatti akka hin gufanneef harka isaaniitiin ol-siqabu’ jedha waan ta’eef Kitaabni” jedheen seexanichi (Maat. 4:6, Faar. 90:11). Garuu, Gooftaan keenya “Yommuu utaalu cabnaan, nan obbaafadha. Yoo cabuu baate (dide) immoo ‘jinnii (ምትሐት) dha’ jechaa maqaasaa xureessa.Yoo utaalee nagaan lafa gahe, qorumsa biraa itti fida.Yoo utaaluu/of-darbachuu dide immoo ‘dadhabaa dha’ jedhee maqaasaa xureessuuf natti mijata” jechaa sababa irratti barbaadaa ture.
Karaa biraatiin immoo, “Ajaja kiyya dhagahee yoo raawwate, “Ajajamaa seexanaa” jecheen maqaasaa xureessa; yoo raawwachuu dide immoo, dadhabinasaa ilaaleen itti dhihaadha.” jechaa tooftaa mijeeffatee ture.
Waaqayyo warroota Isatti amanan fi abboommii Isaa eegan qofa balaarraa oolchaa, namoota Isatti hin amanne fi abboommiisaa hin eegne immoo balaaf saaxilee akka kennu fakkeessee, amantootnillee “Amantoota/Kiristaanota waan taaneef gidiraan tokkollee nurra hin gahu” jechaa of-jajuudhaan akka kufaniif of-jajiinsa kan isaan barsiisu seexana ta’uusaa beekuu qabna. Waaqayyo nama hundumaa ija tokkoon waan ilaaluuf gara fayyinaatti akka dhufaniif of-dabarsee laateera. Garuu, Gooftaan keenya Fayyisaan keenya Iyyasuus Kiristoos yaadni seexanichi kaase kun of-jajiinsa (namaa ol of-ilaaluu) agarsiisuu isaa waan beekuuf “Waaqayyo Gooftaa kee hin qoriin” jedhamee barreeffameera jechuun deebii gahaa kennuun isa qaaneessee/salphisee jira (Maat. 4:7, S/K/Deeb. 6:16)
Kanaafuu, qormaata of-jajiinsaa gad gad of-qabuudhaan dabarsuun nurraa akka eegamu Galatni fi Ulfinni Isaaf haa gahuuti Gooftaan keenya Fayyisaan keenya Iyyasuus Kiristoos nuhubachiiseera.
Ammas Seexanni Gooftaa keenya qoruu itti fufee, Gooftaa keenyaan gara tulluu ol-ka’aatti geesseen. Gooftaa keenya gara tulluu ol-ka’aatti kan geesse/fuudhe seexanicha miti. Seexanichi “Mana Qulqullummaa, iddoo mootata injifachuu hin malletti waan ta’eef namo’ate malee, tulluu, iddoo mootota injifachuuf mijataa ta’etti osoo ta’ee na hin mo’atu ture.” jechuun sababa tarreessaa waan tureef, Gooftaatu seexanicha sababa dhabsiisuuf gara tulluutti beekaa ol-baheef. Achittis, seexanichi “Kabaja mootota addunyaa maraa itti agarsiise. Jechuunis, cirracha lafaa sookoo (warqee); baala daggalaa immoo kafana kabajaa fakkeessee, karra fi qabeenya isaa (kan seexanaa) itti agarsiise. Gooftaan waan inni itti agarsiisaa jiru kanaan kan mo’amu itti fakkaateera.
Itti aansuudhaanis, jal’innisaa hammaataatuma deema waan ta’eef, “Osoo naaf sagaddee qabeenya addunyaa kanaa mara siin laadha.” jedheen.Abbaan manaa bultoosaatti, mootiin aangoosaatti, Waaqayyoon Waaqummaasaatti yoo Isa morman/falman hin jaalatu waan ta’eef, Gooftaan keenya Fayyisaan keenya Iyyasuus Kiristoos “Seexana nana, Anaa dura deemi!Waaqayyo Gooftaa keef jilbeeffadhu sagadi; Isa duwwaa Waaqeffadhu!” (Maat. 4:10/S/K/Deeb. 6:13) jechuun seexana of-duraa dhabamsiiseera. Nutis, kiyyoo jaalala qabeenya fooniitiin yommuu nuhidhuuf yaalan, jibbansa qabeenya fooniitiin isaan mo’achuu akka qabnu fakkeenya nuuf ta’eera.
Walumaa galatti, Soomuun Gooftaa keenyaa kaayyoowwan Qulqullaa’oo ta’an baay’ee qabaatus, haala mata duree keenyaaf mijatuun qormaatawwan sadeen irratti aangoo nuuf kennuufi dha. Dognummaa nyaatarraa of-dhorkuun, Of-jajiinsa gad of-qabuudhaan Jaalala qabeenya adduunyawaa; qabeenya adduunyawaa jibbuudhaan mo’achuu nudandeessisuufi dha.
Galatni Waaqayyoof haa ta’u.


text:
Suudan, biyyi Afrikaa keessaa bali’na lafaatin beekamtu Kaabaa fi Kibbaatti wal qooddee bara dheeraa wal hadhaa baate.Kibbii hagi guddaan nama gurraacha Kiristaana fi Waaqeffataa Kaabi ammoo makaa arabaa amantii Islaamaa hordofu.
Waraanni haga guddaan Mootummaan Suudan Kaabaa Milishoota Arabaa dabalatee xayyaaraa fi meeshaalee adda addaatiin Suudan Kibbaa irratti oofaa ture nama hedduu fixe. Walumatti Suudanitti nama miliyoona lama caalu tu ganna 20 keessatti dhume, miliyoona afur tu baqatee onaa bahe.
Addunyaan rakkoo tana falanii bara 2005 keessa Suudan Kaabaa fi Kibbaa waraana dhaabsisanii gidduu isaaniitti walii-galtee tolchan. Araarii CPA,/Comprensive Peace Agreement /jedhan kun amma biyya tana gara fedhii Suudan Kibbaa yoo feete cittee baate tahuu baattu ammoo Suudanuma Kaabaa walin jiraattutti geessuutti jira. Filannoon hiree-murteeffannoo kun ammoo Ammajii 9,2011 irra oola.Guyyaan kun guyyaa ummata miliyoona hedduu fi addunyaalleen eegachaa baate.
Gabaasaa guutuu MP3 gama harka mirgaa jiru tuquun caqasaa.


text:
Gabaasa Qeerroo Naqamtee Caamsaa 20,2015
Caamsaa 20,2015 Waraannii Mootummaa wayyaanee EPRDF/TPLF Magaalaa Neqemtee fi Yuunivarsiitii Wallaggaa irra qubsiifamee jiru Barattoota Oromoo Yuunivarsiitii Wallaggaa irratti jumulaan rasaasa roobsuunyakka waraanaa barattoota irratti rawwate jira.
Godina Bahaa Wallaggaa Magaalaa Naqemtee keressatti kan argamuu Yuunivarsiitii Wallaggaa keessatti halkan edaa sa’aa 3:00 irratti loltootni mootummaa Wayyaanee Mooraa Yuunivarsiitii Wallaggaa seenuun barattoota irratti rasaasa roobsuun yakka waraanaa barattoota Yuunibarsiitii Wallaggaa irratti rawwatan. Yakka ulfaataa barattoota siivilii, homaa meeshaa tokko illee of harkaa hin qabne kana irratti rawwatameen barattootni Oromoo Shan haalaan madeeffamuun hospitaalaa Neqemtee galanii jiraachuun ibsame. Barattootni Oromoo madeeffaman kunis :
- Barataa Qixxeessaa Buraayyuu barataa Geology waggaa 3ffaa bakki dhaloota godina Horroo guduruu Wallaggaa
- Barattuu Boontuu Waggarii barattuu Environmental science waggaa 2ffaa bakki dhaloota wallagga lixaa,
- Barattuu Dirribee Badhaasaa barattuu Enviromental Science waggaa 2ffaa bakki dhaloota wallagga lixaa,
- Barataa Amiin barataa afaan Oromoo waggaa 3ffaa fi
- Barataa Tashalee barataa Afaan Oromoo waggaa 3ffaa kanneen keessaatti argamani.
Yakka waraana mootummaan EPRDF/TPLFn uummata Oromoo fi barattoota Oromoo irratti fudhateen jiraattotii fi hojjettooti hostala Naqamtee haalaan kan gaddan yeroo ta’u Oromoonni adduunyaa irratti bakka hunda faca’anii jiran gochaa hammeenya wayyaanee kaan akka balaaleffatanii fi hirkoo baratootaaf akka ta’an Qeerroo dhaammata.
Gama biraan Haaluma kanaan walqabatee Yuunibarsiitiin Wallaggaa fi Magaalaan Neqemtee rafama guddaa keessa jirti, Mootummaan Wayyaanee lubbuu ilmaan Oromoo fi nageenya uummata Oromoof bakka tokko illee hin qabnee fi tarkaanfii gara jabinaa Oromoo irratti fudhachuun beekamu guyyaa har’aa caamsa 20/2015 immoo Magaalaa Neqemtee keessatti dabballota, fi
kaadiroota isaa waliin hiriira duula filannoo gaggeessa jira. Uummatni Oromoo magaalaa Neqemtee fi yuunibarsiitii wallaggaa humna waraanaa guddaan eegamaa jiruu, Barattootni Yuunivarsiitii Wallaggaa guyyaa hardhaa barnoota dhaabani jiru.


text:
Maastar Plaaniin magaalaa Finfinneef karoorfame qonnaan bulaa fi jiraattoota Oromoo handaara magaalaa Finfinnee jiraatan irratti dhiibbaa qabaata jechuun baratoonni mormii dhageesisaa jiru jedhan garee mirga dhala namaaf falmu Humaan Raayiit Waach keessatti qorataan Itiyoophiyaa fi Ertraa Feeliiks Hoorn. Magaalaaleen Finfinnee jala galfamuuf jiranis kan dhalootaa dhalootatti darbaa dhufe kan Oromoon keessa jiraatuu fi aadaa Oromoottii hidhata kan qabnii dha jedhu.
Mootummoota Itiyoophiyaa adda addaan durii kaasee cunqursaan nu irratti gaggeeffama kan jedhan oromoonni daafoo kanaa-tu daran garaa haammeessaa dhufee jedhu qorataan garee Hiyumaan Waach. Oromiyaa keessatti seeraan ala nama hidhuun hidhaa keessatti dararuun beekamaa dha kan jedhan Feeliiks Hoorn dhimmootii jireenya Oromoo kan ilaaleen murteessaa ta’an irratti Oromoon sagalee tokko hin qabu jedhan.
Hiriira mormii bara darbe gaggeeffame irratti keessumaa barattoota yunivarsitii irratti humnootiin nageenyaa humna guddaa kan rasaasaan ajjefamuu isaan mudateera jedhan. Kanneen odeeffannoo waa’ee hiriira mormii dubbatan jedhamuun hidhamanii hanga har’atti himannaan irratti hin dhiyaanne jiru jedhu. Isaan akkasii kana irratti kabaluu dhiituu bunyaan dhahuu tumuu eleektrikaan gubuun Teeknika ykn mala ittiin odeeffaanno akka baasan itti gargaaraman ta’uu qorataan Hiyumaan Raayiitis Waach ibsanii jiru. Namoonni mataan isaanii gad garagalfamee hanga afuura baafachuu dadhabanii-tti bishaan qorraa keessa cubaman akka jiranis dubbatan.
Isaan haala akkasiin dararaman qaama isaanii irraa godaannisa mul’atu qabu gaafiin gaafatamanis mormii eenyu akka qindessu hogganoota barattotaa mormii sana keessaa harka qaban akkasumas hidhata Adda Bilisummaa Oromoo wajjin qaban kan ilaleen odeeffannoo argachuuf akka ta’e Feeliiks Hoorn ibsanii jiru. Barattoota hiriira ammaa Kanaan hidhaman maal akka irra ga’aa jiruu baruuf baatilee hedduu fudhata jedhu.Sababiin isaas walabummaan yaada ofii ibsuu fi sabaa himaa bilisnii hin jiran jedhan.
Baratonni irra deddebi’anii gaaffii dhiyeessaniif deebiin gama mootummaa irraa kenname humnootii tika nageenyaan qofa jedhu Fleeksii Hoorn garee mirga dhala namaaf falmu Hiyumaan Waach irraa.


text:
Kan kutaa Michigaanitti argamu ‘Kettering Yuunvarsitii” dhaa ka barsiisan Dr. Ezqeel Gabbisaa Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsa kennaniin, “Prezidaant Obaamaan irra-caalaa dhimmoota lammiiwan Ameerikaatti yaaddoo uuman, akka dadhabinsa dinagdee, rakkoo baajeta mootummaa fi dhababuu hoji akkasumas, dhimma waraana biyyatti Afgaanistaan keessaa fi to’annaa abbummaa qawwee biyyattii keessaatti fuuleffatan iyyuu dhimmoota ka biroo Addunyaaf yaaddessoo ta’an illee dubbataa jiran” jedhu.
Dhimmoota akka seera immigireeshinii Ameerikaa, ittisa meeshaalee Niyuukilaraa fi duula farra shororkeessummaa irratti tarsiimoo Yunaayitid Isteets hordoftu illee kaasanii jiru, jedhanii, keessumaa seerri immigireeshinii akka namoota biyyattii seenanii fi biyyattii keessa jiraataniif akka tumamu dhiibuun isaanii akka faayidaa guddaa qabu eeran.
Waa’ee Seneerara Rippuublikaanii Maarkoo Ruubiyoo, kan haasawa Prezidaantichaa tii booda Battaluma mormiidhaan deebii kennanii ennaa dubbatan immoo, “Rippuublikaanonni waanuma Prezidaant Obaamaan dubbate mara, waan fedhe iyyuu haa ta’u ni mormina, ejjennoo jedhu waan qabatan natti fakkaata” ka jedhan Dr. Izqeel, Rippuublikaanonni yeroo mormuu mormuu fi dura dhaabbachuu malee mala furmaata ,jedhan kan gama isaanii akka hin qabnetti qeeqan.


text:
OMN(Oromia Media Network) dhugaa ummata Oromoo tan dhokatte ifa baasuuf ummataan ummatumaaf erga dhaabbatee Waggaa bira achi taree jira. Jalqaba irraa kaasee hanga ammaattis dhugaa Oromoo tan dur dhokatte meeqaatu ifa nuuf bahe. Kan dur afaan qabamee dubbachuu dadhabe gama meediyaa kanaan meeqaatu hafuura baafate. Kun ta’ee osoo jiruu gufuulee hedduunis meediyaa kana gufufsiisuudhaaf tan deemaa turte baay’ee qunname. Jajjallaan keenya warreen guddinaa fi dhugaa Oromoo tan ifa baatuuf hin quudhine hedduu agarre. Milkaa’uu baatanis olola garaa-garaa irratti oofaa turan.
Erga ololli OMN irratti oofamuu jalqabee OMN daran guddachumatti jira. Sanumaa as jijjiirama meeqaantam agarree irraa gammanne. Meediyaa tokkicha bu’aa-ba’ii meeqaan arganne kana akka inni laamsha’uuf namoonni xaaraa turan danuudha. Garuu humaatuu hin tarre. Mootummaa biyyattiitiin marsaa saddeetiif ugguramee ture. Haata’u garuu saddeettam ugguranis humaatuu hin goone. Qilleensarratti deebi’aatuma jira.
Gama mootummaa Wayyaaneen yeroo ugguramu warreen harka dhahaa turanii fi warreen akka sagaleen ummataa dhokattuuf yaalaa turanis humaa hin fidne. Bishaantu isaan jala yaa’e. Tattaaffii hojjattoota OMN,ummata Oromoo fi gargaarsa Rabbii wajjiin tasa hin gitintirre. Fuulduraafillee akka xiqqollee hin kushuufne abdiin qaba.
OMN kan ummataan dhaabbatee fi kan ummataa waan ta’eef namni fedhe haala adeemsaa irratti yaada mataa isaa kennachuu mirga qaba. Haata’u garuu isa dhabamsiisuuf ifaajuun diinummaa ifa baate. Yoomiyyuu OMN sagalee keenya,afaan ummataati,daawwitii hawaasaati. Gama dandeenyu hundaan cinaa dhaabbachuun dirqama sabummaa bahuut nurraa eegama.


text:
Caamsaa 28/2014 (TOI) – Dandeettii nageenya Uummata keenya hundaaf gaachana ta’uu nu dandeessisu ijaaraa jirra jedhan Ajajaan Qajeelcha Waliigalaa Poolisii Federaalaa Komishinar Dammallash Gabramikaa’eel.
Sagantaan beekamtii kennuu hoggantoota fi miseensota Poolisii gaggeeffamaa jira.
Saganticharratti Ajajaan Qajeelcha Waliigalaa Poolisii Federaalaa Komishinar Dammallash Gabramikaa’eel haasawaa taasisaniin, haleellaa diinonni keenya nurratti bananii turan qolachuuf poolisiin Raayyaa Ittisa Biyyaa waliin qindaa’uun injifannoo galmeessisuu ibsaniiru.
Dandeettiin ittisuu keenyaa guddachaa dhufeera jechuun, dandeettii nageenya Uummata hundaaf gaachana ta’uu dandessisu ijaaraa jiraachuu kaasaniiru.
Sagantaa beekamtii kennuu qopheessuun miseensota poolisii jajjabeessuun barbaachisaa ta’uu fi haaluma kanaan miseensotaa fi hoggantoota raawwii hojii gaarii galmeessisaniif badhaasni kan kennamu ta’uu ibsaniiru.
Fuuldurattis sagantichi naannolee hundatti kan itti fufu ta’uu kaasaniiru.


text:
Yoomi Laata?-Kutaa 2ffaa
Torbaan darbe mataa duree ‘Yoomi Laata?’ jedhu jalatti rakkoolee fi furmaata muraasa eeruf yaalle turre. Har’as itti fufuun rakkoolee fi furmaata muraasa eerra.
Yoomi laata niiti nyakkistuu ykn dhiirsa nyakkisaa kana jalaa kan bahuu?
Niitin ykn dhiirsi nyakkistu/nyakkisaa yoo ta’e ibiddi manatti qabate. Halkanii guyyaa nageenyi hin jiru. Yoomi laata namticha ykn namtitti tana jalaa kan bahu jechuun yaaddon gara hundan si marsuu danda’a. Tarii ati dargaggeessa hin fuune ykn shamara hin heerumne ta’uu dandeessa. Akka carraa ta’ee nama nyakkisuun walitti dhufuu dandeessa. Yeroo inni galgala galuu fuula guuraa itti dhufta, nyakkisaa fi wantuma argeef waan hoboobsuuf. Ykn duubartii yoo taate, ‘Maaliif kana hin bitin? Maaliif akkas hin godhiin?’ osoo jettu keessa kee gubuu dandeessi. Wantuma xiqqoo sirra barbaadde, bowwoo sitti taati.
Furmaata: kan hin fuudhin ykn hin heerumin yoo taate, ammarraa eegalii amala nyakkisuu ofirraa kaasuf carraaqi. Amala tokko ofirraa jijjiruuf yoo hin tattaafatin akkasumatti si waliin tura. Har’a nyakkisaa yoo taate boru niiti ykn dhiirsa keetti ibidda qabsiifta. Karaan hundarra gaariin amala nyakkisuu ittiin jijjirtuu imaana kee dabalachuudha. Sababni isaas, akka nyakkisan kan nama kakaasu sheyxaana. Akkuma namtichi imaanni isaa dabaluun sheyxaanni isarraa fagaachaa adeema. İmaana dabalachuuf beekumsa barbaadu, dirqamoota amantii sirnaan bahuu fi hojii gaggaarii dabalataa hojjachuu, badii fi cubbuu irraa fagaachudha. In sha Allah yoo akkana goote imaanni kee ni dabala, amalli nyakkisuu sirraa hir’ata.
Kan fuute ykn heerumte yoo taates, wantuma armaan olii kana hojjachuudha. Isin lamaanu keyrii (wanta gaarii) irratti wal gargaarun gara Rabbii dhiyaachuf tattaafachudha. Jidduu fi hariiroon namoota kan diigamuuf sababa isaan Rabbiin irraa fagaatanii fi sheyxaana hordofaniifi. Sheyxaana hordofuun immoo balbala badii hundaa ofitti banuudha.
Addaan bahuuf ykn hiikamuuf muddamuu osoo hin ta’in amala keessan jijjiruuf tattaafadhaa. Yoo addaan baatan isin lamaanu miidhaa guddaa dhandhamtu. Wal dandeettanii fi amala keessan foyyeessuf yoo taattafatan In sha Allah jireenya gaarii jiraattu. Irra walii darbuun, walii araaramuun, walii mararfachuu fi wal gargaarun bartee fi aadaa keessan haa ta’u. Bakka qimamiwwan kunniin hin jiretti jireenyaa fuudhaa heerumaa gaarii gaggeessu hin dandeessan. Lamaan keessanu kaayyoo guddaa tokkoof osoo carraaqxanii silaa jireenya gaarii gaggeessitu. Kaayyon keessan lamaanu guddaan ‘Jaalala Rabbii argachuuf’ osoo ta’e silaa jireenya gaarii jiraattu. Sababni isaas, isin lamaanu wanta Rabbiin dallansu irraa ni dheessitu, wanta Rabbiin gammachisu ni hojjattu. Kuni immoo jireenya keessan mi’eessa. Dhoksattis ta’ee ifatti Rabbiin sodaattu. Yoo isin lamaanu gamtaan akkana gootan gaafi ‘Yoomi Laata?’ jedhuuf deebii gahaa argattu.
Yoomi laata badii /dillii itti lixe kana keessaa bahee gara Rabbii kan deebi’u?
Yommuu badii fi cubbuun kee baay’atu, teette, “Yoomi laata dukkana cubbuu keessaa kan bahuu?” ofiin jetta. Dukkanni cubbuu si marsee gaafii yoomi laata? Jedhuuf deebii dhabda. Yookiin immoo gaafii ‘Yoomii laata?’ Jedhuuf deebii dogongoraa kennita. ‘Amma marsaa dargaggumma ykn shamarrummaa irra waan jiruuf yeroo umriin kiyya ol siqe nan tawbadha.’jechuun of gowwomsita. Duuti yoom akka sitti dhuftu osoo hin beekin umrii dheeraa jiraachu kee akkamitti beekte? Osoo umrii dheeraa akka jiraattu beekteyyu badii keessa jiraachun namarraa ni bareedaa? Eeti akka hin bareenne ni beekta. Garuu akkuma badii kana keessaa bahuuf tattaafattuun wantoonni adda addaa duubatti si harkisu. Isaan keessaa;
1.Badii laaffisanii ilaalu– akkuma cubbuu laaffistee ilaaltun, qalbii kee keessatti hidda qabataa fi ishii daandii’essaa adeema. Ergasi gara wanta si fayyadu ittiin ilaaltu dhabda. Qalbiin wanta gaarii fi badaa addaan ittiin baasan waan taatef. Namni qalbii ofii cubbuun gogsee fi dukkaneesse, adabbii isatti bu’uuf mataa ofii malee enyullee komachuu hin danda’u. Karaa sheyxaanni nama gowwomsuun keessa tokko ija namticha keessatti cubbuu xiqqeesse itti mul’isa. Cubbuun /dilliin xixxiqaan kunniin walirra tuulame namticha gara badii guddatti oofa. Badiin zinaa (sagaagalummaa) ija gadi qabachuu dhiisu irraa dhufaa mitiree? Kanaafu xiqqeenya cubbuu osoo hin ta’in eenyun akka faallessaa jirtuu fi eenyuuf akka ajajamaa jirtu ilaali. Rabbii si uume fi sooru faallessite diina kee gara badii fi adabbii cimatti kan si geessu sheyxaanaf ajajama akka jirtu hubadhu.
2.Boru nan tawbadha jedhanii gara funduraatti dabarsuu– namni hirribaa gaflaa (daguu) keessatti yommuu lixu guyyaa tokko duuti isa dammaqsiti. Gara funduraatti dabarsuu osoo hin ta’in har’a gara Rabbitti deebi’u fi hojii gaggaarii hojjachutu nama baasa.
3.Waadaa fi adabbii Rabbii wallaalu ykn amanuu didu. Namoonni osoo wanta Rabbiin namoota hojii gaggaarii hojjataniif waadaa galee fi hojii badaa warra hojjataniif adabbii cimaa qopheesse osoo beekanii silaa akkuma salphatti baditti hin lixan. Sababni guddaan badii irraa akka hin tawbannee fi Rabbiin araarama hin kadhanneef wanti namoota dhowwee adabbiin ummata darbee akka isaanitti bu’u ykn adabbiin fuundura isaanititti akka mul’atu eegudha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Namoota yeroo qajeelumni isaanitti dhufe amanuu fi Gooftaa isaanii araarama kadhachuu irraa wanti isaan dhorge karaan (dhumiinsi) warra durii isaanitti dhufu yookiin adabni fuundura isaanitti dhufuu (eegu) malee homaa hin jiru. “ Suuratu al-Kaf 18:55
Adabbii ijaan arganii amanuu fi Rabbiin araarama kadhachuu barbaadu. Yommuu Ergamtoonni Rabbii adabbiidhaan isaan sodaachisan, ‘Adabbi waadaa nu galte nutti fidi.’jechuun isaan qeequ. Adabbiin yoo namatti bu’e ykn Qiyaaman dhaabbatte gara Rabbii deebi’u fi araarama kadhachuun bu’aa maalii buusaa? Dhugumatti sababni guddaan araarama Rabbiin irraa kadhachuu isaan dhoowwu, taa’anii adabbii eegudha.
Kanaafu, namni baditti lixe yommuu aayaa (keeyyata) armaan olii tana dubbisuu fi du’a yaadatu, gaafii Yoomi Laata? Jedhuuf deebii argataa adeema. Duuti yoom akka isatti dhuftu waan hin beeknef dafee badii itti lixe keessaa bahuun jireenya ofii foyyeessuf tattaafata. Namni of-dagatan immoo hanga duuti itti dhuftu yookiin adabbiin Rabbii isa marsuu eegun, “Amma amane, Yaa Rabbii naaf araarami’jechuun iyya. Namni qaruuten ajaja Rabbii kana tole jechuun hordofa.
“Gara Rabbii keessanii deebi’aa, Isaafis ajajamaa odoo adabbiin isinitti hin dhufiniin duratti. Sana booda hin tumsamtanu.
Adabni tasa osoo isin hin beekin isinitti dhufuun dura irra gaarii waan Gooftaa keessan irraa gara keessanitti bu’e hordofaa (kana jechuun Qur’aana).” Suuraa Az-Zumar 39:54-55
Adabbiin takkaa namatti buunan gargaarsis ta’ee birmannaan hin jiru badii hojjataa waan turaniif. Fira’aawni yommuu galaanaan liqimfamu, “Amma kunoo amane”jechuun Rabbitti iyyate. Garuu gargaarsa wayitu hin arganne miidhaa fi badii dachii irra babal’isaa waan tureef. Fuggisoo kanaa immoo Nabii Yuunus, yommuu qurxuumiin liqimfamu Rabbitti iyyate. Rabbiin yaadataa fi Isaaf ajajamaa waan tureef, yeroo balaan isatti bu’ee gargaarsa Rabbiin irraa argate.
Yoomi laata Qiyaama tan dhaabbattu? Jenne eegu irra har’uma yeroo fi carraa osoo qabnu gara Rabbii haa deebinu, Isaaf haa ajajamnu, badii irraa haa fagaannu.
4.Ijjannoo dhabuu– namni Rabbiin didaa turee yommuu afuurri adabbi itti bubbisu ijjannoo cimaa argata. Yerooma san gara Rabbii fiiga. Rabbiin malee wanta hundaa ni dagata.Yommuu adabbiin sun irraa deemu immoo Rabbii adabbii irraa isa baraare dagachuun badii ofitiitti deebi’a. Dhugumattti ilmii namaa of miidhaa fi wallaalaadha.
Tarii adabbii amma ijaan waan hin argineef, cubbuu irraa buqqaate gara Rabbii deebi’uuf ijjannoon kee dadhabaa ta’uu danda’a. Dukkana cubbuu ilaalte, ‘Rabbiin naaf ni araarama?’jechuun abdii kutachuun sitti dhagahamu danda’a. Kana hundaa yommuu ilaaltu, ‘Yoomi laata gara Rabbii kan deebi’u?’jechuun of gaafatta. Yoomi kan jedhuuf boru osoo hin ta’in har’a ta’uu qaba. Har’a badii keessaa bahuuf jalqabuu qabda.
“Jalqabuun moo’achuudha.”
Har’a badii kee tarreessite, tokko jette akkuma keessaa bahuuf tattaafattuun karaan siif banamaa adeema. Garuu ‘Yoomi Laata?’jette yoo teette, karaan wayitu siif hin banamu.
“Gara Rabbii baqadhaa. Ani (Nabii Muhammad (SAW)) Isa irraa isiniif akakeechisaa ifa bahaadha.” Suuratu az-Zaariyat 51:50
Badii irraa gara Rabbii yoo hin dheessin eessatti dheessinaa? Dhimma keenya hundaaf gara Isaa yoo hin baqatin eenyurraa gargaarsa argannaa? Kanaafu, hanga yoomi Rabbiin faallessu itti fufnaa? Hanga yoomi salaata irraa baqannaa? Hanga yoomii badii keessaa turraa?
Yoomi laata maatii nyakkisaa kana jalaa kan bahu?
Balleessaa keetif maatiin yommuu sitti nyakkisu, ‘Yoomuma laata maatii kana jalaa kan bahuu?’ jechuun yaaddofta. Keessa keetti jibbinsii fi irraa baqachuun sitti dhagahamu danda’a. Maatiin wanta xiqqaa guddaaf ijjoolle isaanitti yommuu nyakkisan, ijjoollen finciltoota fi roorristoota itti ta’u. Inuma yommuu umriin isaanii achi deemu ijjoollen isaan rukutu fi miidhaa irraan gahuu danda’u.
Furmaata: duraan dursee maatiin yommuu nutti nyakkisan amala keenya fi ifaaje (xaari) nu guddisuuf baasan ilaalu qabna. Tarii amalli keenya badaa waan ta’eef halkanii guyyaa nutti nyakkisu. Tarii isaan marsaa dullumma irra waan gahaniif sammuun isaanii dadhabuun wantuma xiqqoof nutti nyakkisuu danda’u. Yommuu isaan nutti nyakkisan amala keenya ilaalu qabna. Ifaaje meeqan akka asiin nuun gahan haa hubannu. Jecha Rabbii olta’e haa yaadannu:
“Gooftaan keetis akka isin Isa malee homaa hin gabbarree fi haadhaa abbaa keessanitti tola ooltan murteesse jira. Yoo odoo ati lubbuun jirtuu tokkoon isaani yookiin lamaanu sadarkaa dulummaa irra gahan, jecha hifannaa (uff) isaaniin hin jedhin.Isaaniinis hin lolin. Jecha kabaja isaaniin jedhi.
Isaaniif rahmata godhuuf jecha koola(qoochoo) xiqqeenyaa isaaniif gadi qabi.”Gooftaa kiyya! Akkuma isaan anaa xiqqaa ta’ee na guddisan Atis rahmata isaaniif godhi.”jedhi. “ Suuraa Al-Israa 17:23-24
Wantoonni Keeyyata tana irraa barannu:
- Rabbiin qofa gabbaruu fi haadhaa abbaa tola oolu
- Jecha hifannaa uff isaaniin jechuun isaan hin hifatin
- Isaan arrabsuu osoo hin ta’in isaan kabaji
- Isaaniin lolu osoo hin ta’in cal’isi
- Isaaniif koola rahmataa gadi xiqqeessif. Yoo isaan si miidhan akka homaa hin miidhamnetti ilaalun isaanii irra darbi. ‘Na guddisuuf humni natti baasanii fi rakkoon isaan argan kana caala.’ jechuun isaanii irra darbi, garaa laafif.
- Rabbiin irraa araaramaa fi rahmata isaanii kadhu. Akkuma isaanii du’aayi gootun mirri jibbu fi hifannaa siif hir’ataa adeema.
Gudunfaa
Ma’aqil ibn Abiidillahi al-jazariyyi akkana jedha, “Yommuu aalimoonni (hayyoonni Islaama) walqunnaman jechoota kanniin walii dhaamu. Yoo wal hin qunnamin immoo tokko tokkoo barreessa. Jechoonni kunniinis: Namni keessa ofii sirreesse Rabbiin ala isaa ni sirreessaf. Namni wanta ofii fi Rabbiin jidduu jiru sirreesse, wanta isaa fi namoota jidduu jiruuf Rabbiin isaaf gahaadha (ni sirreessaf). Namni dhimma Aakhiraa ofii irratti xiyyeefate, Rabbiin dhimma addunyaa isaatiif gahaadha (ni laaffisaaf).” (Hayatu Salaf- fuula 216 irraa fudhatame)


text:
Yunaayitid Isteetis ennaa iseen meeshaalee Chaayinaa doolaara biliyoona 200 baasu irratti taarifa dhibba irraa harka 10 gara 20tti ol guddistee jirtu kanatti prezidaant Doonaald Traamp har’a daldala chaayinaa waliin jiru ilaalchisee ergaa twititerii daldala Chaayinaa waliin jiru maxxansuu eegalanii jiran.
Daldala sirrii hin taane Chaayinaa waliin jiruun waggoota hedduuf doolaara biliyoona 500 dhabne jedhan. kana booda garuu hin ta’u jedhaniiru.
Chaayinaanis har’a akka jettetti taarifi kun dabaluu isaatti hedduu kan gadditeef ofii ishees tarkaanfii barbaachisu kan fudhattu ta’uu beeksistee jirti.


text:
Barttoota Gulantaa Olaanaa biyyoota gara lixaa keessumaa immoo as Amerikaa dhufanii barataaniff carraan Qindaa’ee hojirraa olee akka jirufi barattooni heddu itoophiyaadha carraa kanatti fayyadamoo akka ta’aan dhiheenya kana odeefannoo kara Embasy Amerikaa Fininnee jiruu ifa ta’ee addeessera.
Carraan barnoota kun barattoota badiyaa biyyaa keenyaa jiraaniif hammaam gurraa seenera isa jedhuuf rakkoo odeefannoo argachuu biyyaattiti mula’aturraan kea’ee Embasichi sana akkamiin raawwataa jira isa jedhuuf, Carraa kanatti fayyadamuudhaaf ulaalgalee akkami gaafata isa jedhurratti Embassy Amerikaa Finfinnee jiurtti itti gafamtamtu dhimmi adaa kan ta’an Mrs. Li Piin Lo hasofsiisudhann Nigusuun qophii addaa Kutaa 1ffaa qabatee dhihateera, turtii gaarii .


text:
Waxabajjii 22,2015 Yuunivarsiitii Mattuu
Mootummaan Wayyaanee gochaa diinummaa fi abbaa irrummaa isaa ifatti muldhifatee jiruu Yuunivarsiitii Mattuutti barattoota Oromoo Oromummaa yakkamuun barnoota irraa ari’aa jiraachuun ibsame. Torbee darbee irraa eegaluun Mootummaan Wayyaanee barattoota Oromoo Oromummaan yakkuun barnoota irraa arhahaa kan jiru yeroo ta’uu, yeroo ammaa kana barattoota Oromoo arihaa jiraachuun madden Qeerroo bilisummaa Oromoo gabaasan .
Irraa guddaan barattoota arihamanii kanneen barnoota isaanii Yuuniversitii irraa xumuranii fi xumurataa jiran akka ta’e Qeerroon gabaasa. Ammatti kanneen maqaan isaanii ifaan beekame keessaa :-
- Barataa Biraanuu Mokonoon barataa ispoorii saayinsii waggaa 3ffaa baratu guutummaatti barnoota irra kan arii’ame.
- Barataa Leencoo Tasgaraa barataa Afaan Oromoo waggaa 3ffaa kan baratu gutummatti barnoota irraa kan arii’atame.
- Barataa Abbabee kan jedhamuu barataa Cotton Engineering waggaa 2ffaa kan baratu guutummaatti barnoota irraa kan arii’ame.
- Barataa Annissoo barataa Cotton Engineering waggaa 2ffaa kan baratu gutummatti barnoota irraa kan arii’ame.
- Barataa Dirribaa Hayilee barataa Economics waggaa 3ffa kan baratu gutummaatti barnoota irraa kan arii’atame
- Barataa Guutuu Indaaluu barataa ispoorti Saayinsii waggaa 2ffaa kan baratu waggaa 2f adabame jira.
- Barataa Gootummaa Galaashee Mechanical Engineering waggaa 2ffaa kan baratu waggaa 2ffaa adabame
- Barataa Kaasahuun Maammuyyee barataa mechanical Engineering waggaa 3ffaa kan baratuu waggaa 2f adabamee jira. Barataan kun asiin fuldura illee waggaa tokko barnoota irraa adabamee bara kana kan itti deebi’e.
- Barataa Magarsaa barataa management waggaa 2ffaa kan baratuu waggaa 2f kan adabame.
Kanneenkeessatti argamaan Ilmaan Oromoo nagaan barattootni hedduun arii’ama jiraachuun ibsame jira. Guutummaa lakkofsa barattoota arhiamanii jidduu kana Qeerroon kan beeksisu yeroo ta’u ,Barattoota Oromoo 45 irratti immoo beeksisaa baasuun maqaa qorannoo jedhuun dararaa jiraachuun ibsame jira.


text:
Zufaan Urgaa Onkololessa darbe yaadannoo waggaa 100ffaa guyyaa dhalootaa Jeneraal Taaddasaa Birruu sababeeffachuun kitaabni mata dureen isaa ‘Dannaanee hamma Finfineetti’ jedhu seenaa jireenya jeneraal Taaddasaa irratti xiyyeeffate eebbifamuun ni yaadatama. Barreessituun kitaabichaa Zufaan Urgaa dhalattee kan guddatte magaalaa Finfinneetti. Zufaan barreessituu fi hojii dhuunfaa ogummaa maxxansaatiin walqabatu
Finfinnee, Sadaasa 30,2022 - Gabaasni dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii baase daa’immani naannoo Tigraay tilmaamaan harka 30 ta’an hir’ina midhaan nyaataa hammaataa keessa kan jiran yoo ta’u namoonni miliyoona shanii ol kan ta’animmoo gargaarsa namoomaa isaan hin qaqqabaaa jiru kan barbaachisuun gadii ta’uu addeesseera. Akka gabaasichi jedhetti, naannoon
Finfinnee, Sadaasa 29/2022- Waajjirri kominikeeshinii Mootummaan Naannoo Oromiyaa ibsa kaleessa miidiyaleef laateen nageenya naannoo Oromiyaa mirkaneessuuf hojii hedduu hojjechaa turuufi keessumaa “humni shororkeessaa Shanee” karaa nagaatti akka dhufuuf yaalii hedduu akka taasise ibse. Dabaluunis humni kun humna wal dhaga’ee gurmaa’ee deemu waan hin taaneef mootummaan


text:
Godinaa Guujii Aanaa Gooroo Doolaa keessatti, mormii barattootaa fi uummataa geggeessamaa ture irraa kan ka’e – namoonni digdamaa ol, mana hidhaa aanichaa keessaa fuudhamanii bakka biraatti geessamuu fi kanneen biroon akka wabiin gad-lakkisaman manni-murtii aanaa murteesse haga ammaa gad-lakkisamuu – jiraattonni aanichaa, Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsanii jiran.
Akka jiraattonni jedhanitti namoota afurtamaa ol mana-hidhaa Gooroo Doolaa keessa turan keessaa 21 Dilbata, Gaafa Bitootessa 27, 2016 achii fuudhamanii gara Negelleetti geessaman. Ka biroon kudha-sagal immoo mana-murtii aanaatti dhihaatanii akka wabiin gad-lakkisaman eega abbaan-murtii ajajee booda, poolisoonni ajaja mana-murtii kabajuu diduun achuma kaa’anii jiran.
Itti-aanaa hoogganaan Waajira Nageenyaa Aanaa Gooroo-Dolaa – Obbo Dirboo Jiloo garuu, “namoonni mana hidhaa jiran, kanneen jeeqama oofuu fi alaabaa Oromiyaa cicciruutti, akkasumas ujummoo bishaanii uummataa caccabsuutti shakkaman qofa.” Jedhu. Dhimmi ququlleeffamee akka gad-lakkisamuuf jiran illee dubbatu.


text:
2 thoughts on “SBO: Hagayya 19 bara 2018. Oduu, Araara Adda Bilisummaa Oromoo fi Mootummaa Itoophiyaa Jidduutti Deemaa Jiru ilaalchisuun Ibsa Gaazexaa Miseensi ShG Gumii Sabaa ABO fi Dubbii himaan Dhaabaa Jaal Toleeraa Adabaa fi Waajjira DhDUO-tti Itti gaafatamaan Damee Ijaarsaa fi siyaasa baadiyyaa Obboo Addisuu Araggaa Qixxeessaa Waloon Laatan.”
-
Nageenya eeggachaa ammaa booda qeerroon tokkummaan misoomaaf ka’i; hoggantootas dhaggeeffadhu-olaantummaa kee mirkaneeffatteettaa baga gammadde.
-
Nageenya eeggachaa ammaa booda qeerroon tokkummaan misoomaaf ka’i; hoggantootas dhaggeeffadhu-olaantummaa kee mirkaneeffatteettaa baga gammadde.


text:
Tokkummaa Mootummootaatti, Ambaasaddarri Yunaayitid Isteetis, Liindaa Toomaas Griin Fiild, kora Mana-maree Naga-eegumsaa Jaarmayicha Addunyaa har’atti karoorfame dursuun, wahilummaa Amerikaan biyyoota Afrikaa waliin qabaattu irratti ibsa kennanii jiran.
Dhimma Afriikaatti hayyuu yeroo dheeraa kan ta’an Toomaas Griin Fiild imaammata bulchiinsi Baayiden Afriikaa ilaalchisee qabu beeksisanii jiran.
Yeroo ammaa Israa’elii fi hidhattoota Hamaas gidduutti walitti bu’iinsa uumame furuuf illee biyyoota Afriikaa fi gola naga eegumsaa waliin hojjetaa akka jiran ibsan.
Gabaasa Guutuu Caqasaa


text:
Tokkummaa mootummootaatti kan argaman ambaasaadderoonni Afriikaa tokkummaa mootummootaatti ambaasaaddera Ameerikaa waliin wal arguu dhaan prezidaantiin US Doonaald Traamp biyyootii Afriikaa ilaalchisee arraba hamaa isaan dubbatan ilaalchisee mari’ataa jiran.
Tokkummaa mootummootaatti ambaasaaddorri Equartorial Guinea Antolio Ndong Mba fi hoogganaan garee biyyoota Afriikaa 54 akka jedhanitti Nikki Haley yaada Traamp kennan daafoo hamaa inni dhaqqabsiisetti gaddaniiru jedhan.
Torban darbe gareen Afriikaa ibsa baaseen akka jedhetti dubbiin Traamp dubbatan kan nama aarsu, ka loogii sanyii fi sanyii ka biraa jibbuu ti. Gareen kun Traamp dhiifama akka gaafatan barbaada.
Diplomaatonni hedduun kanneen wal ga’ii Tokkummaa Mootummootaa irratti hirmaatan akka jedhanitti ambaasaadderittii Ameerikaa Haley waliin ennaa mari’atan Traamp gumii hoogganoota Afriikaa Amajjii 28 fi 29 Finfinnee keessatti geggeessamuuf ergaa akka ergan itti himaniiru.
Ndong Mba akka jedhanitti mariin Haley waliin geggeessame kan michummaaf ifaa fi dhugaa of keessaa qabu ture.
Traampii fi namoonni siyaasaa hedduun kanneen wal ga’ii White House bakka Traamp haasaa hamtuu dubbatan sana dubbatan jedhanitti argaman dubbachuu isaanii haalanii jidran.
Gama biraan Afriikaatti ambaasaadderoonni US duraanii 78 prezidaantichi waa’ee biyyoota Afriikaa jecha hamtuu isaan dubbatan kan isaan yaaddesse xalayaa ibsu White Housitti erganii jiru.
Ambaasaadderoonni Afriikaa kanneen Wahington keessatti argaman jimaata har’aa wal ga’uu dhaan attamiin jecha Traamp sanaaf deebii akka kennan mari’atuuf jiru.


text:
Hoogganoonni biyootii Afriikaa Kigali Rwanda keessatti wal ga’uuuf jiru. Ajendaan isaanii inni ijoon kan Dr. Nkosazana dlamini Zumu kan bakka bu’u dura taa’aa komiishina gamtaa Afriikaa itti aanu filachuu dha. Zuumaan waggoota itti aanan arfan darbaniif aangoo sana erga qabatanii booda gad dhiisuuf jiru. Elissa Jobson garee walitti bu’iinsa biyyootaa qoratu kan “International Crisis Group” jedhamuuf gorsaa dhimmootii hariiroo gamtaa Afriikaa ti.
Komiishina gamtaa Afriikaa eenuyutu hooggana isa jedhu irratti fuuleffachuun barbaachisaa dha jedheen yaada. Hedduu kan itti yaadamuu qabu kana. Dura taa’aan gamtichaa, ajandaa dinagdee, polotiikaa fi hawaasaa bifa qabsiisuuf itti gaafatamaa dha. Kanaaf kaadhimamaaaa hojii kanaaf malu isa gaarii qabaachuun dhugumatti dhimma isa ijoo dha jedhan.
Kaadhimamtoota sadiitu jira. Lamaan isaanii ministeerota dhimma alaa kan yeroo ammaa yoo ta’an, tokko Bootswana tokko immoo Equatorial Guinea irraa ti. Kaadhiamaa sadaffaan itti aanaa prezidaantii Ugandaa duraanii fi HIV/AIDS Afriikaa keessaaf jila addaa tokkummaa mootummootaa duraanii ti.
As Washington keessa kan maadheffate Waaltaa Afriikaa fi gumii Atlaantikiif directera kan ta’an Peter Pham sagaleen sadii keessaa lama waan barbaachisuuf kan Dlamiini Zuma bakka bu’u gumii kana keessaa filatamuu dhiisuu mala jechuun akeekkachiisan.
Qaamni garee biyyoota 54 qabu kun paaspoortii electronkisii kan odeeffannoo namoota dhuunfaa qabate kan e-passport jedhamu hogganootaa biyyootaa kanneen bakka bu’oota dhaabbatoo biyyoolii kanaa ta’anii fi ministeerota dhimmootii alaaf qopheessuuf jira.


text:
Hiriirtoonni kuma hedduu fi waraannii Sudaan Wiixata kaleessaa dabalatee guyyoota walitti aanan sadiif, masaraa prezidaantii biyyatti biratti hiriiranii jiran. Xiinxaltonni akka akeekkachiisanti, mootummaan ce’umsaa sivilootaan hogganamuu kun, rakkoo jabaataa dhufee kan isa mudataa jiru waan ta’eef aangoo irraa isa buusuu mala.
Guutummaa biyyatti keessatti hokkarrii hammaataa kan jiru yoo ta’u, hogganoonni mootummaa muddamsa kana qabaneessanii walii galtee irra ga’uuf mala barbaachuu qabu jedhan xiinxalaa siyaasaa kan ta’an Hassan Haj Alii.
Mummichi ministeeraa Sudaan Abdallaa Haamdok kaabinee isaa hanaga tokko keessa deebi’anii ilaaluun ministeeroota haaraa muuduu ykn, mootummaa ce’umsaa kana keessatti lakkoobsa ministeerootaa dabaluu qabun jedhan Aliin.
Sudaan bara 2019 Al-Bashiir aangoo irraa eega darbamanii booda, mormiitoota waliin wal ta’uun mootummaa ce’uumsaa hundeessitee as, rakkoo siyaasaa jabaa keessa seentee jirti.
Baatii Fuulbaana dabree warra Al-Bashiriif amanamoo taa’aniin yaaliin fonqoolcha mootummaa gaggeeffamee eega fashalee as, kaabinee sivilootaa keessatti jijjiramnii akka ta’u, gaafatamaa jira.
Kanneen waraaqasa gaggeessanii fi humnootii jijjiramaa giddutti proojeektii guutuuu biyyaa dhiyaatee irratti walii galuu dadhabamuutu rakkoo kana fidee jechuun Haamdook, torban dabree Televiziyoona irratti haasawaa dhageesiisan.
Kanneen masaraa prezidaantii magaala Kaartuum keessa jiru bira taa’aanii mormii dhageesisan kun immo, mootummaan amma jiru diigamee kan biraa kan ogeeyyii teeknikaa ta’aniin bakka haa buufamuu jechaa jiru.


text:
Guyyaan Daawwannaa Dirree Giddugaleessa Qorannoo Qonnaa Sinaanaatti Geggeeffame
Mudde 4/2013 guyyaan daawwannaa dirree Giddugaleessa Qorannoo Qonna Sinaanaatiin qophaa’e geggeeffame.
Daawwannichis oyruu qonnaan bultoota qamadii daabboo Dambalii fi Galaan lafa heektara 74 irratti kilaastaraan omishame kan
daawwatame yoo ta’u; qonnaan bultootnis deeggarsa gorsaafi ogummaa giddugaleessichaan taasifameef irratti hundaa’uun paakejii
guutuu fayyadamanii kan milkaa’an ta’uu ibsaniiru.
Daawwannicha irrattis hoggantootni Olaanoo Naannoo fi Federaalaa, qooda fudhattootaafi qonnaan bultootni adda addaa argamuun hirmaataniiru.
Dhumarrattis, sagantichi marii paanaaliitiin goolabameera.
Guyyaan Daawwannaa Dirree Giddugaleessa Qorannoo Qonnaa Sinaanaatti Geggeeffame


text:
Maaliif kan dabre irraa hin baranne? (Kutaa lammaffaa)
Kutaa lammaffaa
Mata duree kana jalatti isa kutaa duraa keessatti qabsaa’ota fi jaarmayoota siyaasaa Oromoo kan walaba ta’anii socha’aniif gaafii kana dhiyeesseen ture. Gaafiin kiyya walumaa galatti gaafii waliigalummaa fi tokkummaa ti.
Dhibdeelee isaan jidduutti uumamaniin kann ka’e gara gara hiramanii, humna ofii dadhabsiisuun, olola wal irratti oofuun, diina dhiisanii wal irratti duuluun, wal arrabsuun, wal abaaruun, sababa kanaan qabsoon Bilisummaa akka qancartu godhuun, umrii isaanii illee kana irratti fixuun isaaniifis ta’ee uummata Orommof bu’aa waan hin qabneef dhibdeelee isaan jidduu jiraniif furmaata argachuuf, waliin haasa’anii, waliigaltee akka uumani fi tokkummaa akka ijaaran kan darbe irraa akka baratan carraa sanaan dhaamsa kiyyaa illee dabarseefiin ture.
Barruu kiyya kan har’aa kutaa lammaffaa kana keessatti ammoo gaafuma kanan lammiilee Oromoo hundaafuu dhiyeessuu barbaada. Kun barbaachisaa kan ta’e lammiileen tokko tokko gochaa diigumsa Oromummaa dalagaa waan jiranii fi meediaalee tokko tokko irratti wanni nama gaddisiisu mul’achaa waan jiruuf. Duraan dursee garuu wanni tokko akka hubatamun barbaada.
Qabsaa’onni Bilisummaa Oromoo kan qabsoo irratti wareegamanis ta’e kan har’a qabsoo kana irra jiran bu’aan isaan qabsoo kana keessatti uummata Oromoof buusan(agarsiisan) yeroo tokko tokko akka xinnaa itti ilaalama. Kun garuu dhugaa miti. Akka ilaalcha fi amantii kiyyaatti bu’aan isaan nuu buusan baay’ee guddaa dha. Bu’oolee kana keessaa isaan gurguddaan walumaa galatti tokko har’a Afaan keenyaan barreessuu danda’uu yoo ta’u inni biraa ammoo biyyi keenya Oromiyaan addunyaa irratti beekamuu ishii ti. Dhugaa dubbachuu dhaa kun bu’aa guddaa amma kana hin jedhamne dha. Isaan kun lamaan galii gurguddoota haa ta’an malee galiin biroos baay’ee tu jiru. Wanni tokko kan dagatamuu hin qabaanne har’a hundi keenyaa mataa olqabannee Afaan keenya dubbannee, ittiin barreessinee, ittiin hojjennee, aadaa keenya kan kufe olkaafnnee, sadarkaa kana irra ga’uu danda’uun bu’oolee qabsaa’onni Oromoo nuu buusani yoon jedhe waanan dogoggore natti hin fakkaatu.
Galii guddaa hawwame (Bilisummaa fi Walabummaa) tu ture malee hoomtuu hin hojjetamnne jechuu hin dandeenyu. Waa baay’ee tu hojjetame, hojjetamaa illee jira. Kana ammoo hundi keenyaa ittiin boonuu tu nurra jira. Namnni waan xiqqaa hin galateeffanne waan guddaa yoo argate illee galata hin jedhu. Kanaaf rakkoolee har’a dhalatan qofaa hordofnnee kaan dagachuun sirrii miti. Karaa qabsaa’onni keenya deemanii as ga’an of duuba garagallee ilaaluu tu nurra jira. Eessaa ka’anii eessa akka jiran illee hubachuu tu nu irraa eegama. Kabaja guddaa isaaniif qabaachuun barbaachisaa dha. Nama waan tokko namaa godhe dhiisii akkanumattuu nama kabajuun aaduma Oromoo ti jedheen amana.
Akka ilaalcha kiyyaa itti qabsaa’ota fi jaarmayoota siyaasaa Oromoo kan wal dhabsiise fi dhibdeeleen isaan jidduutti akka uumaman kan godhe ilaalcha, karaa fi tooftaa isaan itti amanani malee kaayyoon isaanii gara gara ta’ee natti hin fakkaatu. Kaayyoon isaanii tokko kan walii mirguma keenyaaf qabsaa’uu dha.
Erga kan wareegamanis mirga keenyaaf jedhanii lubbuu isaanii dhabanii, kan qabsaa’aa jiranis umrii isaanii qabsoo kanarratti fixanii kun hunduu dhimmuma (mirguma) keenyaaf waan ta’eef nuyi ammoo kabaja guddaa isaanii qabaachuun dirqama keenya yoon jedhe illee dharaa miti. Balleessa isaan hojjetan qeequun mirga keenya, kana godhuun barbaachisaa dhas.Yoo waan gaarii hojjetan isaan jala kaannee yoo balleessa ykn dogoggora hojjetan ammoo irraa garagallee isaan arrabsuu fi abaaruun, akka diinna itti ilaaluun, tuffachuun (kabaja dhabuun) kan nama irraa eegamuu miti.
Namnni tokko yoo waa hojjetu ykn godhu hojjaa ykn gochaa sana keessatti balleesa argamsiisa. Gabaabinumatti kann hojjetu tu waa balleessuu danda’a jechuu dha. Kan hin hojjenne kan homaa waa tokko hin goone taa’eetuma balleessa hojjechuu hin danda’u, calliseetuma taa’uun isaa yoo akka balleessaa itti ilaalame malee. Kanaaf namni tokko ofiisaatiif otuu homaa hin godhin nama tokko irratti baleessa argeef nama sana arrabsuu fi abaaruun irra hin jiru.
Kan baay’ee nama gaddisiisu lammiileen tokko tokko namoota irratti duuluu, olola irratti oofuu, nagaa booressuu fi kan kana fakkaatan akkuma hojii godhatanii argamuu isaanii ti. Waan gaarii waan dubbatan ykn dalagan itti fakkaata malee balleessa amma kana hin jedhamnne akka gochaa jiran hin galleef natti fakkaata. Yookanis otuma beekanuu godhan ta’uus danda’a. Kan ta’es ta’u yoo badiin tokko dhalate garuu isaanis akka kana irraa hin hafne beekuu qabu.”Amma naa ife (natti mul‘ate) jedhe ballaan mana gubee”jedhee makmaakaa miti Oromoon.
Hunda caalaa gaddisiisaa fi balleessa hamaan olola lammiileen tokko tokko godhani fi summii jibbaa uummata keenya keessatti facaasuu isaanii ti. Ilmaan Oromoo ilmaan abbaa fi haadha tokkoo ganda, naannoo fi kutaa dhaan addaan faffacaasuu barbaadu. Otuu rakkoo baay’ee qabnnuu rakkoo biraa uumanii akka qabsoon Bilisummaa illee naaftu godhuu barbaadu. Kun dhugaa meeshaa diigaa Oromummaa ti. Warrii daba daangaa hinqabne hojjetan kun dhuga Oromoo miti, yookaan alagoota, yookanis ammoo ergamtoota alagaa ti malee Oromoo ta’e namnni sammuun isaa sirriitti yaaduu danda’u uummata Oromoo irratti dalaga akkanaa hin dalagu.
Yeroon ammaa yeroo Oromummaa cimsanii, wallin haasa’anii, waliigaltee godhanii, tokkummaa ijaarani, harkka wal qabatanii, humnna jabeessanii qabsoo cimsanii gara galii booddee itti waliin deeman malee yeroo duula diigaa akkanaa kanaaf boqonnaa haaraa bananii miti.
Yeroon ammaa Oromummaa fi Obbolummaa dhaan humna walii ta’anii diina injifatanii Bilisummaa uummata keenyaa fi Walabummaa biyya keenyaaf yoomiyyuu caalaa kan qabsoo finiinsani malee yeroo, gandaan, naannoo dhaan, kutaa dhaan, amantii dhaan, beekumsa fi qabeenyaan wal qoqqoodanii miti. Kun tooftaa fi olola diinaa kan ittiin gargar nu hiranii nu balleessuuf itti qophaa’annii dha. Tooftaan diinaa kan akkanaa kun tooftaa dulloomaa kan waggaa dhibbaa ol itti fayyadamani fi amma illee itti fayyadamaa jiranii dha. Kun nuuf haaraa miti. Kanuma kanaan duras argine fi beeknu dha; kan seenaan illee agarsiisuu dha. Kan balleessi meeqa nurratti ittiin hojjetamaa ture fi har’a illee itti jiru dha. Naannoo kamittuu haa dhalatu, kutaa kamiyyuu haa dhufu, amantii fe’e haa qabaatu Oromoon tokko. Oromummaa ofirraa dhiquu hin dandeenyu. Kun dhaloota fi uumaa waaqayyoo ti.
Akkuman barruu kiyya isa duraa keessatti jedhe ammas kanan irra deebi’uu barbaadu: Wal jaalalli, walii nawuun, wal gorsuun, wal dhaggeeffachuun, wal kabajuun, wal amanuun, wal amansiisuun akkasumas balleessa godhameef illee itti gaafatama fudhachuu danda’uun aadaa keenya ta’uu barbaachisa. Yoo kana hojii irra oolchine rakkoon takk illee nu jidduu itti argamuu hin dandeessu.
Waaqayyo waliigaltee nuu haa kennu; akka tokkoomnnu nu haa godhu; humna fi jabeenya nuu haa kennu. Kan waaqayyo dhalootaan nuu kenne beekumsa, qabeena fi biyya hawwamtuu qabnna waliigaltee fi tokkummaa qofaa dhabnne. Waaqayyo bilisummaa dur qabnu kan diinni qawwee dhaan nurraa fudhate deebifnee akka argannu nu haa godhu. Amma walitti deebinutti nagaan turaa.
Abdii Boruu
Disclaimer: The author of the article whose opinions are published here carries
the full responsibility of any kind related to his/her contribution. “bilisummaa.com” IS NOT accountable for any thought and content of the author’s articles/documents.
Also, bilisummaa.com is an independent publication that does not endorse any single idea or represent any entity or group


text:
FAAYIDAA AFOOLA OROMOO
Faayidaalee afoola saba tokkoo gabaabsuudhaan ibsuun salphaa hinta’u. Akkuma gosooti afoolaa hedduun jiranu faayidaaleen isaaniis hedduudha. Kana jechuunis tokkoon tokkoon gosa afoolaa faayidaalee ofii qabu jechuudha. Kanaafuu faayidaalee afoolaa kanneen jedhaman kunneen kanneen afoola maraaf ta’u qofaadha. Kana jechuunis waa’ee afoolaa yaadolee bu’uura ta’an gabbisuuf nigargaara jechuudha malee gosoonni afoolaa adda addadha. Fakkeenyaaf, mammaaksi,hibboon, geerarsi, sirbi aadaa, taphni ijoollee, kkf faayidaalee mataa isaanii kan qabanu ta’uu dagachuudhaan miti. Akkuma mammaaksi namootaaf beekumsa/barnoota dabarsuudhaaf fayyadu geerarsis barnoota dhaggeeffattootaaf dabarsu niqaba. Kun ammoo faayidaa tokkoof oolan jechuudha.
Qabxii kana ka’umsa godhachuudhaan faayidaaleen afoolaa dimshaashumatti malfaa ta’uu danda’u gara jedhutti taruu nidandeenya. Faayidaaleen afoolaa isaan bu’uura ta’an bakka shanitti qoodamuu danda’u. Isaanis:1. Ibsuuf: Gosti afoolaa tokko tokko, fakkeenyaaf oduu durii, gaaffilee bu’uura ta’an kan sammuu namoota naannoo murtaawaa (kkeessumattuu daa’imman) jiraatanuuf deebii kennuuf yaalu kan akka jaaffilee namaa, mukaa, bineensa, kkf maaltu uume jedhaniif debii laatu. Oduuwwan ykn sheekkowwan madda waantotaa ibsuudhaaf yaalanu kaayyoo isaaniitiif bifa seera qabeessa uumuu yaalu. Saboota addaa addaa biratti himni tokko ykn waanti tokko haala adda addaatiin uumaa ta’ee dhiyaata. Faallaan uumaa (creater) kanaa karaa tokkoon yoo jiraatu, deeggartoonni isaa ammoo karaa biraatiin nijiraatu. Waan bifaanis ta’e qabiyyeedhaan hubannoof rakkisaa ta’ee argameef ykn uumama sodaachisaa itti ta’eef dhalli namaa haala kanaan bifaafi hiika kennaaf jechuudha. Yoo kan godhu hanga tokko naannoo isaa sirna qabsiisa; sammuun isaas hanga tokko boqonnaa argata.
2. Cimsuuf: Sadarkaa beekumsaa yeroon haayyameef irratti hundaa’ee ofis ta’e naannoo isaa ibsuuf ykn hubachuuf akkuma yaalii godhu, ibsaafi hubannoo isaa kana hordofee dhaabbileefi aadaalee isaa afoolaadhaan cimsa ykn gad-dhaaba. Guyyaa dhalootatii eegalee hanga du’a isaatti gochaalee raawwachuu qabu, maaliif akka raawwachuu qabu, amansiisa. Gochaaleen hawaasaa kunis akka hinbadneef; akka dhaloota itti aanu keessattis itti-fufanu taasisu hawaasa barnoota hammayyaa hinqabne (katabuufi dubbisuu hindandeenye) keessatti dalagaaleen raawwatanu, fakkeenyaaf, kanneen dhaloota, dhaqna qabaa, fuudhaafi heeruma, gootummaa, du’a, kkf waliin hariiroo qabanu akka itti fufanu gochuun kan danda’amu afoolatti fayyadamuudhaan ta’a. Hundeen dalagaalee hawaasaa kun akka cimu ykn gad- dhaabbatu godhus afooladha.
3. Miliquuf: Dhalli namaa bu’aa bayii jireenya isaa keessatti kan isa mudatu jalaa miliquu barbaada. Bu’aa bayii jireenyaa kana jalaa miliquuf afoolatti fayyadama. Jireenya nuffisiisaa kolfaan dabarsa. Addunyaa haaraa keessa seenee gammachuu waliin qooddatee jiraachuu fedha.
Dhiibbaaa aadaafi barsiifanni adda addaa irra buuse / danbiilee gara garaa jalaa afoolatti fayyadamuun miliqa. Aadaa ykn safuu tuqamuu hinqabne/ofiisaafis cabsuuf kan hinyaalle/ namoonni biroonis yoo tuqan arguu kan hinbarbaanne afoolatti fayyadamuun addunyaa gammachuu (kolfaafi qoosaa) keessa burraaqa. Osoo balaan tokkollee irra hingahiin yeroo afoolatti fayyadamu waan barbaade sana arga ykn dhagaha jechuudha.
Dhiibbaa abbootiin aangoo sababa adda addaatiin irraan gahanu, kan fuulaan mormuu hindandeenye afoolatti fayyadamee morma ykn ibsa.
4. Barsiisuu: Gosoon afoolaa hedduun keessumattuu kanneen akka sheekkoo, mammaaksa, hibbboo, geerarsa, walaloo, sirboota adda addaa kkf. Amala gaariifi tooftaalee jireenyaa barsiisuuf nifayyadu. Seera nyaataa, dhugaatii, uffannaa, taa’umsaa, haasaa, kkf. adeemsa dhala namaa barsiisuuf fayyadandha. Jiruufi jireenya hawaasaa keessatti bu’aalee arjummaan, tattaafannaan, tokkummaan, kkf. qaban nuhubachiisu. Amala iloolleefi dargaggoonni horachuu qabanu daa’imummaatii eegalanii sirreessuuf nigargaaru.
5. To’achuuf: Gosooti afoolaa mala ykn tooftaa jireenyaatiifi amala gaarii barsiisanu, amaloonni hawaasa biratti jibbamanu akka hin babal’annes to’achuu nidanda’u. Hattuummaan, sobuun, doqnummaan, garaa-jabummaan, kkf amala gadhee ta’uu ibsu: Akka miseensonni hawaasaa irraa of-eeggatanu akeekkachiisu; nito’atu. Raawwilee hawaasa biratti fudhatama qabanuufi jibamanu adda baafachuun akka qajeelfamaatti akka itti fayyadamanu nitaasisu.
Kaayyoon afoolaa sabni tokko haala inni itti jiraatu barsiisuuudhaan miseensi hawaasaa kamiyyuu akka hordofu gochuudha. Xiyyeeffannoon isaas dhimmoota hawaasni miidhagoodha ykn fudhatamaa jedheen ala kan jiraachuuf yaalanu/ seera kabajamoo hawaasni hordofu kanneen cabsaniif of-eeggannooo kennuu ykn daandii sirriitti deebisuudha. Haalli itti dhiyaatani garuu garaa garummaa qaba. Kanneen keessaa tokko namfakkiiwwan afoola keessatti argaman keessaa kanneen jireenya haala hawaasaa irraa maqanitti kofalchiisuu, itti baacuu, fi ciguun tooflaalee yeroo baayee hojiirra oolanidha. Kanneen aadaa hawaasaa kabajanii jiraataiin immoo nijaju; nidinqisiifatu. Haala kanaan seerri jireenya hawaasaa akka eeggamu to’atu.
_________
Facebook, Whatsapp, fi Twitter irratti Share ykn Qoodu hin dhagatina.


text:
Namoonni biyyootii gaanfa Afriikaa keessaa walitti bu’iinsa, hiyyummaa fi jeequmsa polotiikaa biyya ofii jalaa dheessuu dhaan galaana kutanii, lafoo fi mala adda addaan yeroo yerootti gara biyyootii giddu galeessa bahaatti yaa’u.
Imala sodaachisaa godhan irraan kan ka’e kaan isaanii galaanaan nyaatamanii kaan immoo gammoojjii keessatti beelaa fi dheebuun du’u. Namoonni kun keessumaa shamarranii fi dubartoonni seeraan gara biyyootii kanaa dhaqanii akka hojjetan dhaaboliin hojjettoota biyyootii alaa kan dhuunfaa Itiyoopiyaa keessatti banamaa jiran. Hanga ammaatti dhaaboliin 150 ol ta’an yoo hundeeffaman hanga waggaa darbeetti namoota kuma 46tti hedaman biyyootii alaatti erganiiru.
Dhabolii kana keessaa tokkoo kan ta’e dhaaba hojjettootaa biyyootii alaa AL-Beshir jedhamu kan bu’uursan Obbo Beshir Idirs dhaabi isaanii maal akka hojjetu kan nuuf ibsan MP3 tuquun dhaggeeffadha.
Imalli Sodaachisaan Lubbuu galaafata Seeraan Sosso’uun Garuu Nageenyaaf Gaarii Ta’a
Namoonni biyyootii gaanfa Afriikaa keessaa walitti bu’iinsa, hiyyummaa fi jeequmsa polotiikaa biyya ofii jalaa dheessuu dhaan galaana kutanii, lafoo fi mala adda addaan yeroo yerootti gara biyyootii giddu galeessa bahaatti yaa’u.
Oduu
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
02-12-2022
Gamtaan Afrikaa Galata Dhiyeessee Jira
-
-
29-11-2022
Komishinni Araaraa Ibsa Baasee Jira


text:
LibreOffice 7.4 Help
Suude, ofolla woy dooramino uduunnichi(s)wo'ma soorranno.
Choose.
Click the arrow next to the Transformations icon on the Standard bar.
Transformations
Dooramino 2D uduunne(s) hellichote bixxille gaangaawira doyissanno. Doyiissate hasirootto ragi giddo uduunnichunniha cawete kasa goshooshi. Uduunnicho doyissate, Doyiissate hasirootto ragi giddo uduunnichunniha mereeri kasa goshooshi.
Mitte mittenti isilaade mitte calla helliichote bixxille afidhino. Helliichote bixxille uduunnichu mereerira harisate uduunnicho lameegge-kisi. Qolteno helliichote bixxille leellishalbu aana haaroo ofollawa goshoosha dandaatto, nna aanchite uduunnicho doyiissi.
3D uduunnichira ledantino gaamo doorittoro, 3D uduunnichi callu dowaanno. 3D uduunnicho doyisa didandaatto, hakunninni, mereeri kassa goshooshatenni iso X nna Y gede doyissa dandaatto.
Doyiissi
Isilaadete aana ayee darga goshoosha dandaattoha dooramino uduunnicho(s) galchate xuruuri gaangaawira galchanno. Uduunnicho galchate uduunnicho(s) kasa galchate xuruuri aanaanni goshooshi. Galchamino xuruuri ofolla soorrate, bixxilluwasinni mitte haaroo ofollara goshooshi.
Galchi
Uduunnicho(s) sayimetirete xuruuri gaangaawira dooramino 2D uduunnicho(s) 3D uduunnichira woleessanno.
Woleessamino uduunnichi suude soorrate sayimetirete xuruura haaroo ofollara goshooshi. Sayimetirete xuruuri ofolla soorrate, goofimarchu bixxilluwasi giddonni mitte goshooshi. Uduunnicho 3D ra woleessate kisi.
3D Doyiishshu Uduunnichi giddo
Dooramino uduunnicho hedote doyiicho gaangaawira xallatenni shokkishanno, nna aane lexxanno. Dooramino uduunnichi kasa shokkishate goshooshi. dooramino uduunnichi batinye midaadda woy or kaimu gonbo ikka hoogiro, uduunnicho gonbote soorrate shokkishate dandaate albaanni woyyeessi.
Doyichote giddo qineessi (akeekisa)
Dooramino uduunnicho hedote doyiicho gaangaawira xallatenni shokkishanno. Dooramino uduunnichi kasa shokkishate goshooshi. dooramino uduunnichi batinye midaadda woy or kaimu gonbo ikka hoogiro, uduunnicho gonbote soorrate shokkishate dandaate albaanni woyyeessi.
Doyichote giddo qineessi (goxisi)
Dooramino uduunnichi kassata suude soorrate goshooshi. dooramino uduunnichi batinye midaadda woy or kaimu gonbo ikka hoogiro, uduunnicho gonbote soorrate shokkishate dandaate albaanni woyyeessi.
Shokkishi
Dooramino uduunnichira reqecciimma suuti kuulshu loosiisanno. Reqecciimu xuruuri bullabikka, kolshu kasinni 0% reqeccimma nna waajju kasi 100% reqeccimma riqiwanno.
Reqeccimma suuti kuulshi raga soorrate waajjo kasa goshooshi. Suuti kuulshi hojja soorrate kolshsho kasa goshooshi. Qolteno kuullate bulla bikka hornyuwa soorrate Kuulu Gaxiwiinni kassate aana goshoosha woy wora dandaatto.
Kuulu Gaxaleellate, Illacha - uduunnigaxubba - Kuulu Gaxadoori.
Reqeccimma
Dooramino uduunnichiha suuti kuulshu wo'mille soorranno. Tini hajajoSuudishshu - Dargugiddo dooramino uduunnichirasuuti kuulshu loosamiro calla leellanno. Suuti kuulshu raga woy hojja soorrate suuti kuulshu xuruuri kassa goshooshi. Qolteno kuullaho suuti kuulshunnita goofimarchu bixxilluwa soorrate Kuulu Gaxiwiinni kassate aana goshoosha woy wora dandaatto.
Kuulu Gaxaleellate, Illacha - uduunnigaxubba - Kuulu Gaxadoori.
Suuti kuulsha


text:
Godina Wallagga Lixaa aanaa Laaloo Assaabiitti “humnootni naga-eegumsaa mootummaa namoota nagaa lama ajjeesan” jechuun maatii fi jiraattota naannoo keessaa dubbatan.
Bulchaan aanaa Laaloo Assaabii Obbo Gammachiis Dabalata immoo "humna nageenyaa mootummaa nama nagaa karaarratti ajjeesu hin qabnu," jedhan.
Komishinarri Komishinii Poolisii Naannoo Oromiyaa Araarsaa Mardaasaa dhimma ajjeechaa Oromiyaa bakka garaa garaarraa komee dhiyaatu irratti yeroo Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf bilbilaan deebii kennaniin, “ Namoota kan ajjeesu waraana Shanee shiftaa daggala galu, humni nageenya mootummaa nama nagaarratti tarkaanfii hin fudhatu" jedhan.
Balaaleffannaa mootummaan dhiyaatu kanarratti ajajoota Waraana Bilisummaa Oromoo zoonii Lixaarraa deebii argachuuf yaaliin goone ammaaf hin milkoofne.


text:
GIDDUGALA AADAA OROMOO
Hundeeffama Giddugala Aadaa Oromoo
Yaadni Giddugala
Aadaa Oromoo hundeessuu kan madde Ogeessota Biiroo Aadaafi
Tuurizimii Oromiyaatiin yeroo ta’u, innis hanqinoota gama
qorannoofi qo’annoo gama guddina Aadaa Oromootiin jiru
maqsuuf jedhamee kan yaadamedha. Sana booda yaadni kun Mootummaa Naannoo
Oromiyaatiif dhiyaatee, fudhatama erga argatee booda, baajatni ijaarsa
giddugala kanaaf barbaachisu mootummaa naannichaatiin ramadamee, ijaarsi akka
eegalamu taasifame. Ijaarsi isaas bara 2001 eegalee bara 2007 xumuramee hojii
akka eegalu taasifameera. Giddugalli kun akka biiroo mootummaa tokkootti of
danda’ee akka dhaabbatu, dambii Mootummaa Naannoo Oromiyaa
lakk167/2006tiin akka dhaabbatu ta’eera.
Giddugalli Aadaa
Oromoo gamoowwan garaa garaa 10 kan qabu yoo ta’u; kutaalee tajaajila
garaa garaa kennan hedduu qaba.Isaanis: kutaa mana kitaabaa, kutaa
qorannoofi qo’annoo Oromoo, kutaa godambaa Oromoo, kutaa leenjii muuziqaafi
galma walga’ii ta’uun kan tajaajiludha.
Hojii Ijoo Giddugala Aadaa Oromoo
- Aadaa, afaan, seenaafi artii Oromoo irratti qorannoofi qo’annoo gaggeessuu,
- Godambaa gurmeessuun agarsiisa ummataaf oolchuu,
- Wiirtuu Odeeffannoo Mana Kitaabaafi Haddaarsaa gurmeessuun tajaajila dubbisaa kennuu.
- Artii Oromoo misoomsuun guddina hawaas-dinagdee keessatti gumaacha akka taasisu godhuudha.
Ummataafi Aadaa Oromoo
Oromoon ummata aadaa, duudhaa, seenaafi safuu ooltee bultee dhandhamamee hin dhumne qabudha. Keessumaa aadaafi falaasamni ummata kanaa gadi fageenyaan yoo ilaalame icciitii lakkaa’amee hin dhumne kanofkeessaa qabudha. Aadaan ammoo calaqqee jiruufi jireenya saba tokkooti. Sabni tokko saba biraa irraa wanti adda isa godhu yookaan ittiin beekamu aadaa isaatiini. Oromoon aadaa boonsaa jaarmiyaalee sirna Gaada qabu keessaa dhimmoota siyaasaafi hawaasummaa keessummeessuufi adeemsa ittiin waldhabinsa hiiku heedduu qaba. Fakkeenyaaf, guddifachaa, siinqee, moggaasa, gumaa, bokkuufi wkf fayyadamaa tureera; ammas itti fayyadamaa jira. Kanaaf, yeroo itti aanutti jaarmiyaalee kanneen maal akka fakkaataniifi akkaataa itti hojjetan ilaalla.
Mana Kitaabaa
Giddugalli mana kitaabaa namoota dubbisaniifi qorannoo gaggeessaniif tajaajila kennuu eegaleera. Manni kitaabaa kun kutaa afur qaba.
Jaarmiyaalee Araaraa Gurguddoo
siinqee
Siinqeen hiika hedduu qaba. Siinqeen ulee qal’oo dubartoonni qabatanidha. Ulee ulfinaati. Siinqeen kennaa haadharraa intalaaf guyyaa cidha ishee kennamuufidha. Siinqeen mallattoo ulfinaafi aangoo dubartummaati. Uleen kun immoo kan tolfamu muka waddeessaarraa yoo ta’u, dhadhaafi ibiddaan qaaqamee halluu magaalaan faayamee qophaa’a.
Damee Artii Oromoo
Artiin jiruufi jireenya hawaasaa ibsuun rakkoo hawaas dinagdee hiikuuf gumaacha guddaa kan qabudha.Artiin bashannansiisuu qofa osoo hin ta’iin sammuu namaa gabbisuufi cimsuun lammii ga’umsa qabu horachuuf gargaara. Kanumarraa ka’uun Giddugala Aadaa Oromoo keessatti dameen artii Oromoo hundaa’ee hojii kan eegale yoo ta’u tiyaatira, fiilmii, muuziqaa, fakkii irratti hojii isaanirraa barbachisu gumaachuun tajaajila kennaa jiru. Kana malees, galmi tiyaatiraa hojii kan eegale yoo ta’u, agarsiisa fiilmii, muuziqaafi tiyaatiraaf tajaajila kennaa jira. Dhaabbilee mootummaafi miti mootummaatiif, akkasumas dhaabbilee hawaasaa adda addaatiif bakka marii ta’uun tajaajila kennaa jira.
Godambaa Oromoo
Godambaan GAO keessatti argamu giddugalli kun erga hunda’ee jalqabee tajaajila kennaa jira. Godambaan kun hambaalee ummataa kan ibsan godinaalee Oromiyaa hunda keessaa walitti qabuun
gurmeessuun daawwattoota biyya keessaafi alaaf banaa ta’uun daawwatamaa jira.
Damee Qorannoo Oromoo
IDameen qorannoo Oromoo pirojeektiiwwan Biiroon Aadaafi Tuurizimii Oromiyaa calqabsiise akka itti fufu taasiseera. Haaluma kanaan kitaabonni hedduun akka qophaa’an taasifameera. Kitaabota maxxanfamanis ummata biraan gahee jira.