text:
Haleellaa gareen al-Shabab university kan kaaba gama bahaa Keniyaa keessa jiru irratti raawwateen yoo xiqqaate barattoonni 70 ta'an du'uu isaanii angawoonni Keeniyaa beeksisaniiru.
Minsiteerri dhimma biyya keessaa biyyattii Joseph Nkaissery akka jedhanitti barattoonni itti dabalaa 79 haleellaa har'a Yniversitii Garrissa kan Naayroobii irraa fageenya km 370 irratti argamu irratti raawwatameen madaa'aniiru.
Kanneen 500 ta'an kan baraaraman si'a ta'u barattoonni 160 ta'an immoo hin argamiin jiru. Kanneen haleellaa kana raawwatan gamasii baasuuf barattoota itti dabalaa barbaachuuf duulli geggeessamu itti fufee jira jedhan ministeerichi.
Haleellaa sanaaf kan itti gaafatama fudhate al-Shabab loltoonni Keeniyaa Somaaliyaa keessatti lola oofuu isaanii ijaa ba'uuf jedhee jira. Poolisiin akka jedhetti kanneen hidhannoo qabantu mooraa mana barnootaa sana weeraruu dhaan utuu adda hin baasiin dhukaasuu qaban. Nkaissery-n akka jedhanitti kanneen haleellaa sana raawwatan sana keessaa afur ajjeefamaniiru.
Angawoonni Keeniyaa nama haleellaa kana qindeessuuttii hidhata qabu jedhame Mohamed Mohamud-n eessa akka jiru nama beeksiseef doolaara kuma 200 kan kennan ta'uu beeksisan. Mohamud maqaa Gamadheere ykn Dulyadayn jedhamuun beekamu haleellaa al-shabab Keeniyaa irratti geggeessu hooggana jedhama.
Kenyan authorities are offering a reward more than $200,000 for a man allegedly connected to the attack identified as Mohamed Mohamud. Mohamud, also known Gamadhere or Dulyadayn, is said to be al-Shabab's chief for external operations against Kenya. Namni kun duraan mana barnootaa amantii Garrissa keessaa barsisaa ture. Pesident Uhuru Keniyaattaas haasaa TV irratti dhiyaachuun dhageessianiin maatii namoonni haleellaa sanaan duraa du'aniif gadda itti dhaga'ame ibsaniiru.


c: text/html

text:
Diqqeennaan ijoollee uumachuu kanaan ‘Sunsuma Sadeen’ jenna aadaa teennatti. Sunsumii Sadeen yoo abbaa,haadhaa fi daahimilleen guddatanii wal dhaqqaban.
Bara 2015 keessaa Amerikaatti haawwan miliyoona sadii fi kuma 98 tahanitti ijoollee uumate.Nama kuma 1000 keessaa haawwan harka 62.5 ijoollee dahaa jechuu
Akkii durii kaan ijoolleen dubraa fi dhiiraalleen daahimummaan ijoollee uumachuu dhiisaa dhufuutti jiran.
Diqqeennaan ijoollee uumachuu dhabuun akka bulchiinsii Amerikaa jedhutti akka maatiin jabaattee gadi dhaabattu tolchi.
Akka amma jirutti haawwan ganna 30-40 keessa jiranitti ijoollee uumachaa dhufuutti jira.
Akka gabaasii dhaaba Tohannoo Dhukkuba Daddabraa Amerikaa CDC jedhutti ijoolleen ganna 15-19 amma harka 8 ijoolumaan ijoollee dahuu lakksian.
Bara 1991 asitti ijoollumaan diqqeennaanuu ijoollee dhaluun harka 64 gadi buute.
Haawwaan ganna 20-24 haga durii ijoollee uumatan harka sadii gadi ijoollee dahan.Jarii kun ganna 10 asittuu ijoollee dahuu diqqeeffachaa dhufuutti jira.
Haawwan ganna 25-29 ammoo harka tokkoon gadiin ijoollee uumachuu dhiisan.Haawwan ganna 30 keessa jiran ammoo ganna shan walti aanan harka guddaan ijoollee uumachaa dhufuutti jiran.
Haawwan ganna 40-44 ammoo harka afuriin ijoollee uumatan.Amerikaa keessaa ammoo godina Filooriidaa fi Delaaweer keesastti namii ijoollee uumachuun dura jira.
Adoo tana jennuu maqaan ijoollee Amerikaa name yoo hedduu dhiiraaf bara dabre keessa baasan akka bulchiinsa ummata Amerikaatti; Noah, Liam, Mason, Jacob fi William.Dubraaf ammoo Emma, Olivia, Sophia, Ava fi Isabella.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Itiyoopiyaa Keessa Dhibeen Eboolaa Hin Jiru Jedhu Angawoonni
Afriikaa dhiyaa keessaa uummata kuma 14 ol kan hube kanneen kuma shanii ol immoo kan galaafate Ebolan mata duree maree Sanaa ture.
Galma wal ga’ii hoteela giyoonitti kan geggeessame mariin kun sabaa himaa dhaan waamichi kan godhamee fi qaamotiin hawaasaa adda addaa kan irratti hirmaatan ture.
Kanneen keessaa tokko hojii dhuunfaa ofii irratti kan bobbaate Firehiwot Mengistu Yaaddoo Ebolaan itti uume gudddaa ta’uu dubbatti.
Nuti waa’ee kanaa baay’ee dubbanna. Hedduu soaannas. Hatattamaan uummata hamma kana erga ajjeesee biyya keenya yoo dhufe naannoo dhiphisaa akkasii keessatti atoobisii fi taaxii dhaan illee ennaa adeemnu walitti bubbu’uu jiru ilaalchisee maal ta’uu akka danda’u ennaa ilaallu hedduu yaaddofna.
Wal ga’ii kana irrattis fedha koonan hirmaachuu dhufe Hojii mootummaa irratti bobba’ee kan hojjetu Mekonon Ayeles marii kana irratti kan argame dhunfaa isaan ture.
Waa hubachuun mala ittiin of eeggatan ta’uu isaa ibsee jira. Attam nama hin yaaddessu. Kun waa’ee du’aa fi jireenyaa ti. Kanaaf Maatii keess mara iyyuu lubbuu oolchuu kan dandeessu yoo ofii kee hubannaa qabaatte qofa jedhan
Jalqaba wal ga’ichaa irratti haasaa kan dhageessian gorsaa minister deetaa eegumsa fayyaa fi itti gaafatamaan waajjiraa Dr. Taayyee Toleeraas waa’ee hubannoo qabaachuutti qiyyaafata kennuun ibsa kennaniiru.
Waajjirri minist mariiwwanii fi ibsaawwan hubannoo kennan qopheessuu dhaan uummatichaan ga’aa jiraachuu kanas cimsee kan itti fufu ta’uu beeksisaniiru.
Hawwaasichi yeroo tokko tokko marsariitii ykn caasaalee hawaasaa irratti kanneen gabaafaman oduuwwan dogoggoraa fi hundee hin qabaanne dhaga’uu hin qabu. Ragaalee argannu mara qorannee simachuu qabna. Kanaaf maddi oduu qabatamaa ministedra eegumsa fayyaa waan ta’eef jecha raga ministeera eegumsa fayyaa hordofuutu barbaachisa jedhan.


text:
USA biyya addunya keessaa namii isii miliyoonii hedduun qawwee qabaachuun beekamu.Seeri bulmmaata isii lammeessoon second amendment akka abbaan fedhe qawwee bitatu eeyyamaaf.Qaawee miliyoon 300 dhiyaattutti harka nama Amerika jira.
Qawween tun gannuma gannaan nama kuma kunrya hedduu fixxi, kaan isumatti ufiin galaafataa kaan ammoo isatti namaan fixa.
Paartileen siyaasaa Amerikaa gugurdoon; Rippaabilikaafii fi Demokiraati fala qawwee Amerikaa tohachuun dandahan irratti yoo hedduu wal falaman.
Amerikaatti qawwee yoo fedhan suuqii, yoo fedhan ammoo interneetii irraa bitan.Kun seerama biyyitii baafatte.
Perezidaanti Obaamaan yo hardha TV irratti dubbate maatii namii irraa dhumee himimmaan xuruurrachaa nama dhumuu dhowwuuf fala jedhe TV irratti labse.
Hajajii kun:
Obaamaan rakkoo Amerikaa keesastti qawween fidde dhaabuuf bulchiinsa mootummaa Amerikaa, White House keessatti abbaa alangaa addaa USA, Loretta Lynch fi daarektera FBI, James Comey wal dubbatan.
"Falii kun rakkoo gama qawweetitin dhufu cufaaf fala taha jechuu baannullee, jimlaa walti qabanii qawween dhumuu irraa nama oolchuu baatullee, warra wanajala hojjachuun beekamu irraa qawwee guursisuu dhibaatullee, anaan lubbu hin baddu jechuu baannullee,maatii namii irra dhumee fala tahuu baatullee ammallee akkuma fala tokkootti laalla jedha.”
Perezidaanti Obaamaan Kongireesii Amerikaallee mari’achuu didee itti gaafatama mootummaan kenneefiin akka dhaabbileen qawwee gurguran eennummaa warra qawwee itti gurguranii fi waan tokko tokko qajeelchan hajaje.
Paartin Obaamaan Demokiraati yaada kana hin fudhattii paartii Rippaabilikaan ammoo kun mirga Heerii Mootummaa Amerikaa ummataa kenne irraa tuqa jechuun didan.
Dubbiin tun egerii mana murtii Amerikaa dhaquu fiu dhibaachuun ammatti mrikana tahuu baattullee perezidaanti Obaamaan akka Amerikaa keessaa qawwee bitachuu fi gurguruulleen seera jabaa jabaattu hajaje.


text:
Siinqee: Kabachiiftuu mirga dubartootaa
Siinqee: Kabachiiftuu mirga dubartootaa Oromo
Siiqee, ibstuu haqaa
Seera sirna Gadaatiin tumameef kabachiisuu keessatti siinqeen baatee seeraan falmachuun mirga dubartoota hundaati. Dubartoonni dhiibbaa korniyaa isaanirra gahu ofirraa faccisuuf siinqeetti fayyadamu. Kunis miira ho’aan haala armaan gaditti barreeffameen akka dhiyaatuudha maanguddoonni Oromoo keessumaa Arsiitti kan ibsan.
“Kaleessa seera Gadaa keessatti hanfalas naa kenniteetta jaarmiyaa siinqees naa dhaabdeetta. Dhiibbaa akkanaatu narra dhaqqabee naa argi, dhugaa tiyya naa murteessi” jettee himatti. Kanaan booda hanga murtii dhugaa argattutti qe’eetti hingaltu. Inumaayyuu akka armaan gaditti ibsameen dhaadatti.
“Diidallee (ala) bulu waraabo nan nyaatuu,
Waan kiyyaaf ta’aa waraana hinbarbaaduu
Dhugaa tiyya balleessee, ani dhaltiisaa hinelmuu,
elemtuu silgaati isaa hinelmuu,
elemaa mirgaa isaa hinqabuu,
Farda kooraa isaa hinqabuu,
natuffate, uumaa tiyya kessaa na baasee.”
jettee himannaan, battaluma sanatti hayyoonni bayanii furmaata kennuuf. “Dubartiin hinsobdu” jedhamee waan amanamuuf dubartiirratti ragaan hingaafatamu. Yeroo kana namni (abbaa warraa) himannaan ykn komiin irratti dhiyaate wanti adabamu ni jira. Kaninni adabamuu qabus akka akkana jechuun ibsatti.
“Korma Horaa malee,
Dhaltii boollaa malee hin nyaadhu.
Mirgoo hinbeeku dilgoo hinbeeku”
jettee dhaadannaan yaada isii ibsatti jechuudha. Shanachis (‘The judicial body’) yeroodhuma sana bayee raawwachiisaaf. Beektuu cimoo sirna kanaa kan ta’an Aadde Bujjaa Jiloo yoo ibsan, “Akka seera Gadaatti guyyaa seeraa “Ganyaan (dubartootaa obboleeyyan abbaa tokkoofi gosaa fuudhaniifi naannawa tokkotti argaman) dhufte jedhamee miira sodaatiin simatamna, nyaara aggaree qabna. Gaafa morkaa ulfina guddaa dhiirarraa argannaa” jechuun ibsu. Dabalataanis akki jedhan, “keessumaayyuu guyyaan nuti dubbannuufi itti mul’annu guyyaa sana.
Sababiinsaas Gadaatu Woyyooma keenya nuuf tume jedhu. Seerri tumame ammoo hindaaqu, hinjigu. Hawaasa bira amantaa cimaan, dubartiin jagna, jagna deessi, gamna deessi. Isheen ibsaadha. Biddeenni, jiruufi jireenya maatii hundaa ishiidha, amantiin jedhu jira. Kanaafuu iddoo hundatti kabajaan isaani ifa bahuu qaba jechuun ibsu. Namni seera malee dubartii tuqe hofkaltii hinqabu jedhu.
Dhugaan kun siinqeen humna jabaa akka qabduufi seerri cimaanis akka tumameef waan namatti mul’isu qaba. Siinqeen mallattoo seeraati jechuudha. Dabalataanis siinqeen humna dubartiifi safuu qabdii jedhu. Kitaabota adda addaa keessattis, dubartoonni yeroo rakkoon isaan mudatu mana, daa’immaniifi loon gatanii gara waltajjii iyyannaatti akka bahan ibsu.
Yeroo iyyannaaf baatu kana, akka maatiisaa hinkunuunsine, nyaata hinqopheessine, loonsaa hinbobbaafne, hingalchineefi hinelmine weedduun ibsataa baati jechuudha. Kana jechuun akkuma waliigalaatti dubartiin hundi eleelfattee waan waltti baatuuf manni hundi sochii tokko malee rakkoo guddaafi jeequma keessa oola. Kanaafi, maanguddoonni battala rakkoon kun uumametti bahanii furmaata kana kennaniif. Kun immoo hangam siinqeen humna dubartootaa akka taate ibsa.
Gama biraatiin, akka aadaa Oromootti dhiirri diinqa ykn gola hinseenu. Kunis seenaa mataasaa qaba. Sababa kanaas maanguddoonni oggaa ibsan, yeroo tokko dubartiin takka korma kolaafte jedhama. Yeroo sanatti dubartiin korma kolaasuun safuufi gahee hojii isiif kennameen ala waan ta’eef jaaroleen bahanii seera tuman jedhama.
Seerri isaan tuman sunis, waanti diinqaa (golaa) gadii kan dhiiraa, waanti diinqaa olii kan dubartii ta’uu daangessan. Dhiirri diinqa seene qurquraa (waan fokkuu) haa ta’u, dubartiinis daangaa qabeenya bulchituuf isiif kenname sanaa ala yoo baate waan seerri hinkenniniif hojjatte waan ta’eef seeraan adabamti jedha (adabbiinsaa maal akka ta’e ibsamuu baatus).
Kanumarraa ka’uunis dhiirri gola seenuun hanga yeroo dhiyootti safuufi akka saalfiitti ilaalamaa turuusaa jaaroleen ni ibsu. Ammallee darbee darbee dhiirri diinqa seenuun akka saalfiitti ilaalamuun ni mul’ata.
Yeroo sanatti dubartiin abbaa manaatiin yoo wallolte ykn walitti bu’insi yoo uumame gara diinqaa ykn golaatti dheessuudhaan siinqeeshii qabatti. Yeroo kana hanga fedhe aarus itti hindubbatu. Hindhaanu. Irraa deebi’a. Yoo gola seenee osoo isiin siinqee qabattee dhaabattuu loleen ykn dhaane ni adabama. Tokkoffaa ishii diinqatti ol dheessite faana seenuufi lammaffaa ishii siinqee qabatte dhaanuun adabbii cimaa akka qabu maanguddoonni himu. Dubartiin abbaa warraatiin wallooltee gara diinqaatti dheessite mararteefi kabaja akka qabdus ni dubbatu.
Ilmi haadhasaa ani dhiira jedhee hindhaanu, hintuffatus. Haadhasaa kabajuu qaba. Ilmi yoom haati waan fedhe isa irratti raawwattellee jalaa dheessa malee hinloluun. Ilmi haadha dhaanu yoo jiraate adabbii qaba.
Akka tasaa yoo ilma dhalteen dhaanamte ykn ija hamtuunuu ilaalamte itti ililfattee horii dhaltiin inni qabu akka irraa qalamu taasifti. Yoo qabaachuu baates waanuma qabuun akka adabamu taasifama.
Himannaanshiis akkanatti dhiyaata,
“Intala aayyaa dhageettee!
Oduun si geettee!
Ilmatu na dhaanee dhageettee!
Oduun sigeettee”
jennaan dubartoonni hundi mana ilma haadha dhaanee dhaquun akkana jedhu:
“Harki haacitu ka dhiigeessaa,
Haadha dilgoo tiyyaa sii saffeessa”
Mucichis yeroodhuma sanaa jaarsolee barbaaddatee akka dubbii fixaniif gaafata. Haaluma kanaan horii dhaltii irraa qalatanii haadhatti woyyaa uffisiisanii daadhii bookaa naqee akka tufsiifatu taasifama. Asirratti wanti hubannu tokkoffaa, siinqeen qabiyyee amantaa waaqeffannaa waan qabduuf lammaffaa ummanni safuu waan eeggatuufi cubbuutu dhufa jedhee waan sodaatuuf ofumaa of ceephessuun dubbii ofirraa kan fixu ykn seeraaf kan bitamu ta’uusaati.
“Sirna Gadaa keessatti dubartiin ulfaa akkasumas deessuun baay’ee sodaatamtuudha. Dubartii ulfaa hintuqan. Qoraan cimaallee ishii biratti hinbaqaqsan. Yoo itti dheekkamanis handaara wayaatiin dhaanan (rukutu) malee miidhaa hamaa irraan hingahan”. Walumaagalatti, namni dubartii ulfa tuqe sa’a qala.
Qanafaas (dubartii dhiyoo deesse) dhadhaafi dammaan sooru, ni qananiisu jedha seerri ganamaa. Deessuun bakka hundattuu kabaja guddaa qabdi. Fakkeenyaaf mana namaa yoo seente diinqa malee hagicha (fuuldura) hinteessisan. Dhadhaa dibattu malee hinbaatu. Warri gabaatti waa gurguratu jabeessee itti hindubbatu. Aduun itti hinbaatu. Qanafaan dubartoota biratti faarfatamtuudha.
“Qanafaa hindheessaa
Tan faana fixeensaa
Deettuu tiyyaa maaloo
Rabbittiin si dheessa” jedhanii faarsan.
Dubartii Qanafaa kallacha qabdu dhaanuun adabbii qaba. Oftuulummaan, seera dabsuun ykn adabbii kennamu diduun hindanda’amu. Akkaataan itti adabsiisanis, dubartittiin Qanafaa rukutamte ykn dhaanamte siinqee ishii qabattee, elelfatti (waamicha naaf birmaadha dabarfatti). Yeroo kana dubartoonni qe’ee (ganda) sanii hundinuu walwaamanii siinqeesaanii qabatanii ba’uudhaan haala armaan gaditti ibsameen sagalee komiisaanii dhageessifatu.
“Ayyoo dhalee mucha aannanii,
Aana waamanii,
Jaalleen Olmaa’a
Na dura hindhaaninaa Qanafaan Wayyumaa,
Qanafaan aadaa deettuu dubartii,
Jaalleen tiyya dhaanamtee dhufnee nu murtii,
Qanafaan Wayyumaa qabaa,
Harra maal, yakka maaliitiif siin cabaa”
Dhaltii mucha ( harma) aannanii tiyya dhaananii
Ana waamanii
Uuma na dabsee
Qanafaa na cabsee” jechaa elelfate baanaan adabbiin yakka kanaa daran cimaadha. Sirna kana keessatti, namichi kan seeraaf hinbitamneefi yakkamaa ta’uusaas gara manasaa deemuudhaan faarfannaan ibsatu.
____________________________________________________________________________________________
Qubee Afaan Oromoo
Barnoota Qubee Afaan Oromoo fi seera isaa
Qubee:
Mallattoo sagaleewwanii tahee bakka bu’uudhaan kan dubbatu jechuudha. Akkasumas mallattoo afaan tokko ittiin barreeffamee,namni qunnamtiidhaaf dhiima itti bahu jechuudha. Afaan Oromoo qubee qeenxee digdamii jaha (26) fi cimdii shan (5) qaba. Qubeen Afaan Oromoo akkaataa lamaan barreeffama. Isaanis qubee xixiqqaa fi qubee gurguddaa jedhamuudhaani.
Qubeen Afaan Oromoo bakka lamatti(2) qoodamuudhaan ilaalama.
Isaanis: 1-Dubbifama (Eng:consonants) 2-Dubbachiiftuu(Eng:vowels)
1-Dubbifamaa qeenxee (Eng:single consonants)
Qubee Afaan Oromoo keessatti dubbifamaa kan jennuun kan ofii isaatii of dandahee dubbifamuu hindandeenyee fi dubbachiiftuutti irkatuudhaan kan sagalee kennu jechuudha. Isaanis lakkoofsaan digdamii tokko(21) jechuudha.
2-Dubbachiiftuu (Eng:vowel)
Qubee Afaan Oromoo Keessatti dubbachiiftuu kan jennuun, kan mataa isaatiin of dandahee dubbifamuu dandahuu fi qubee dubbifamaatti ida’amuudhaan akka sagalee kennu kan goosiftuudha. Kanaafuu, waan dubbiftuuf jecha maqaan dubbachiiftuu jedhu itti moggaafame.
Qubee cimdii (Eng:double consonant)
Qubee Afaan Oromoo keessatti qubee cimdii kan jennuun dubbifamaa tahee qubee lama kan addaan bahuu hin dandeenye, sagalee biraa kennuudhaaf akka qubee tokkootti itti fayyadamnuu dha.
Hubadhaa:
Seera qubee Afaan Oromoo keessatti, qubeeleen cimdii lama walitti aananii hin barreeffaman.
Jabinaa fi laafinni qubee cimdii haasaya keessatti ykn hima keessatti beekuu dandeenna.
Seera sagaleen Afaan Oromoo itti barreefamu
Seera sagaleeAfaan Oromoo itti barreessinu keessaa akka fakkeenyaatti yoo fudhanne; Seera sagalee dheeraa, gabaabaa, laafaa, jabaa, dheeraa-laafaa, gabaabaa-laafaa, dheeraa-jabaa, gabaabaa-jabaa, irra butaa, hudhaa fi kkf akka armaan gadiitti laaluuf jiraanna. Garuu san duratti qabattee armaan gadii keessa sagalee dheeraa fi gabaabaa dubbachiiftuu shanan waliin qidaaye hubachuuf haa yaalluu.
A. Seera sagalee dheeraa fi gabaabaan itti barreeffamu
Afaan Oromoo kessatti sagalee dheeressuu fi gabaabsuuf qubee dubbachiiftuutti fayyadamna. Yeroo jecha tokko keessatti qubee dubbachiiftuun gosa tokkoo lama taatee walitti aantee katabamtu, dubbachiiftuun suni sagalee dheertuu uumti. Yoo dubbachiiftuun suni takka duwwaa taate garuu, sagalee san keessatti dubbachiiftuun sun gabaabaa taatee dubbifatmti.
Fakkeenyaaf:
B. Seera sagalee jabaa fi laafaa
Hubadhu:
1. Seera barreeffama qubee Afaan Oromoo keessatti, jecha tokko yemmuu barreessinu jalqabarratti yeroo hundaa qubee dubbifamaa gosa tokkoo lama walitti aansinee barreessuun hin dandayamu (hin barreeffamu).
Fakkeenyaaf:
2. Seera qubee Afaan Oromoo keessatti jechi tokko qubee dubbifamaa gosa tokkoo lama walitti aanee dhuma irratti hin barreeffamu.
Fakkeenyaaf:
Afaan Oromoo keessatti sagalee tokko jabeessuu fi laaffisuu kan danda’amu qubee dubbifamaatti fayyadamuudhaani. Sagalee tokko jabeessuuf jecha tokko keessatti qubee dubbiffamaa gosa tokkoo lama wallitti aansinee katabna. Sagalee tokko laaffisuudhaaf ammoo, dubbifamaa gosa tokkoo lama wallitti aansinee yoo barreessuu baanne sagaleen sun laafaa jedhama.
Fakkeenyaaf:
C- Seera sagaleen altokkotti dheeratee laafaa
Afaan Oromoo keessatti, sagaleen tokko altokkotti dheeressinee laaffisuu kan dandeennu, qubee dubbachiiftuutti fayyadamuudhaani. Yoo jecha tokko keessatti qubeen dubbachiiftuun gosa takkaa lama walitti aantee fi qubeen dubbifamaan gosa tokkoo lama kan walitti aane keessa jiraachuu baate(hin jirre) sagaleen sun dheeratee laafaa taha jechuudha.
Fakkeenyaaf:
D- Seera sagaleen altokkotti dheeratee jabaatu
Afaan Oromoo keessatti sagalee tokko jabeessinee dheeressuu kan dandeennu dubbifamaa fi dubbachiiftuutti fayyadamuudhaani. Kana jechuunis jecha tokko keessatti altokko dubbifamaan gosa tokkoo lamaa fi dubbachiiftuun gosa tokkoo lama yoo waliiti aanee barreeffame sagaleen sun dheeratee jabaata jechuudha..
Fakkeenyaaf:
E- Seera sagalee altokkotti gabaabatee laafu
Afaan Oromoo keessatti sagaleen altokkotti gabaabatee laafaa tahuu kan dandahu, dubbachiiftuu fi dubbifamaatti dhimma bahuudhaani. Kana jechuunis yoo jecha tokko keessatti dubbachiiftuun gosa tokkoo lama walitti aantee barreeffamuu baatte( hin barreeffamne) fi dubbifamaan gosa tokkoo lama walitti aanee yoo barreeffamuu dhabeedha.
Yookaan dubbifamaa tokkoo fi dubbachiiftuu tokkotti yoo dhimma baaneedha.
Fakkeenyaaf:
F- Sagalee gabaabatee jabaatu
Afaan Oromoo keessatti sagaleen tokko gabaabatee jabaatuu kan dandahu, dubbachiiftuu fi dubbifamaatti dhimma baanee yoo jecha tokko keessatti, sagaleen dheerachuu baatee(dubbachiiftuu gosa takkaa lama walitti aansinee yoo hin barreessine)ykn gabaabsinee fi duubbifamaan gosa tokkoo lama walitti aansinee yoo barreessine(yoo jabeessine) sagaleen sun sagalee gabaabatee jabaatu jedhama.
G. Seera sagalee irra butaa itti barreessinu
Afaan Oromoo keessatti sagalee irra butaa barreessuudhaaf dubbifamaatti fayyadamna. Sagalee irra butaa kan jennuun, yoo dubbifamaan gosa garaagaraa lama walitti aanee barreeffameedha. Qubee cimdiidhaan alatti jechuudha (qubee cimdii akka qubee tokkootti waan fayyadamnuuf jacha).
Fakkeenyaaf:
H- Seera Hudhaa/laagee ( ‘ ) itti fayyadamnu
Seera qubee Afaan Oromoo keessatti dubbachiiftuun lamaa ol walitti aananii hin barreeffaman. Haatahu malee, bakka dubbifamaan hin jirretti dubbachiiftuun sadi ykn afur taatee yoo walitti aantee dhufte hudhaa /laagee/( ‘ ) gidduutti godhuudhaan itti fayyadamna. Kana jechuunis, bakka hafuurri citee dubbifamaan hafutti Laagee/hudhaa/( ‘ ) galchina jechuudha. Yookaan sagaleen yemmuu walitti ida’amu inni gama tokkoon itti dabalamu yoo dubbachiiftuu qofa tahe laagee gidduutti galchina.
Fakkeenyaaf:
Seera fayyadama qubee gurguddaa fi xixiqqaa
Afaan Oromo kessatti kan qube gurguddaadhaan bareefamu:
– jalqabni sagalee: maqaa namaa, maqaa ummattaa, maqaa biyyaa, maqaa lafaa, maqaa baatii, maqaa guyyaa fi akkasumas
– Jalqabni dhaabii dubbii -> kan tuqa (.) booddee dhufu hundaa.
– Kan kana irraa hafan hunduu qube xixiqqaadhaan barreeffamu.
– Fkf 1. Maqaa namaa:
– 1- Abdii, Obsaa, Gammadaa, Caaltuu….fi k.k.f.
– 2. Maqaa ummattaa: – Oromoo,Boorana , Baarentuu,…….fi k.k.f.
– 3. Maqaa biyyaa: – Oromiyaa, Jaappaan, Ameerikaa, Jarman….fi k.k.f.
– 4. Maqaa lafaa:
– a) maqaa tuluu: – Baatuu, Gaara Mul’ataa, Cilaaloo k.k.f.
– b) maqaa lagaa: – Haawaash, Gannaalee, Gibee, Dhidheessaa…fi k.k.f.
– c) maqaa magaalaa: – Adaamaa, Bushooftuu, Finfinnee, Amboo, Dirre Dawaa …fi k.k.f.
– d) maqaa gandaa: – Salaalee, Jiddaa, Hoolota, ….fi k.k.f.
5. Maqaa baatii (ji’aa)
6. Maqaa guyyaa (maqaa guyyaa torbanii):
:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
Takkooyyee!
The following method of traditional teaching presents the most widely used pedagogical technique, employed among the Oromo of Oromia, in teaching children. This method was, and is today, aimed at teaching number utilizing nature and natural elements to visualize the teachings-learning process. Here, children will learn not only numbers and how to count them, but also different aspects of nature. Thus the method will help them understand and widen their world view. The presentation is made in Oromo, to maintain its originality and quality.
Tokko maali? Takkaan qubee Lama maali? Lamaan mucha re’eeTakkaan qubee, (takka keessaa billisaan qawu)
Sadii maali Sadan sunsummanii
Lamaan mucha re’ee (re’uu) Takkaan qubee
Afur maali? Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa) Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu) Takkaan qubee
Shan maali? Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa) Sadan sunsummanii
Lamaan mucha re’ee (re’uu) Takkaan qubee
Ja’a (jaha) maali?
Jahan jabbii qaraxaa Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa) Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu)
Takkaan qubee
Torba maali? Torban torbee sambataa(torban torbaniin buufne) Jahan jabbii qaraxaa Shanan quba harkaa(qubbiin namaa)
Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa) Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu) Takkaan qubee
Saddeet maali? Saddeet dhala leencaa
Torban torbee sambataa(torban torbaniin buufne) Jahan jabbii qaraxaa
Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa)
Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu) Takkaan qubee
Sagal maali? Sagal lakkoofsa ekeraa Saddeet dhala leencaa
Torban torbee sambataa(torban torbaniin buufne) Jahan jabbii qaraxaa
Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa)
Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu) Takkaan qubee
Kudhan maali? Kudhan kurna tokko Sagal lakkoofsa ekeraa
Saddeet dhala leencaa Torban torbee sambataa(torban torbaniin buufne)
Jahan jabbii qaraxaa Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa) Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu)
Takkaan qubee
Digdammi (diiydam) maali? Digdammi kurna lama
Kudhan kurna tokko Sagal lakkoofsa ekeraa Saddeet dhala leencaa
Torban torbee sambataa(torban torbaniin buufne) Jahan jabbii qaraxaa
Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa)
Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu) Takkaan qubee
Soddommi (soddom) maali? Soddommi kurna sadii Digdammi kurna lama Kudhan kurna tokko Sagal lakkoofsa ekeraa Saddeet dhalaa leencaa Torban torbee sambataa(torban torbaniin buufne) Jahan jabbii qaraxaa Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa) Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu) Takkaan qubee
Afurtammi (afurtam) maali? Afurtammi kurna afur Soddommi kurna sadii Digdammi kurna lama Kudhan kurna tokko Sagal lakkoofsa ekeraa
Saddeet dhala leencaa Torban torbee sambataa(torban torbaniin buufne)
Jahan jabbii qaraxaa Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa) Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu)
Takkaan qubee
Shantammi (shantam) maali? Shantammi kurna shani
Afurtammi kurna afur Soddommi kurna sadii Digdammi kurna lama
Kudhan kurna tokko Sagal lakkoofsa ekeraa Saddeet dhala leencaa
Torban torbee sambataa(torban torbaniin buufne) Jahan jabbii qaraxaa
Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa)
Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu) Takkaan qubee
Jaattammi (jahaatam) maali? Jaatammi kurna ja’aa Shantammi kurna shani Afurtammi kurna afur Soddommi kurna sadii Digdammi kurna lama
Kudhan kurna tokko Sagal lakkoofsa ekeraa Saddeet dhala leencaa
Torban torbee sambataa(torban torbaniin buufne) Jahan jabbii qaraxaa
Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa)
Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu) Takkaan qubee
Torbaatammi (torbaatam) maali? Torbaatammi kurna torba Jaatammi kurna ja’aa Shantammi kurna shani Afurtammi kurna afur Soddommi kurna sadii Digdammi kurna lama Kudhan kurna tokko Sagal lakkoofsa ekeraa Saddeet dhala leencaa Torban torbee sambataa(torban torbaniin buufne) Jahan jabbii qaraxaa Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa) Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu) Takkaan qubee
Saddeetammi (saddeettam) maali? Saddeetammi kurna saddeeti Torbaatammi kurna torba Jaatammi kurna ja’aa
Shantammi kurna shani Afurtammi kurna afur Soddommi kurna sadii
Digdammi kurna lama Kudhan kurna tokko Sagal lakkoofsa ekeraa
Saddeet dhala leencaa Torban torbee sambataa(torban torbaniin buufne)
Jahan jabbii qaraxaa Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa) Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu)
Takkaan qubee
Sagaltammi (sagaltam) maali? Sagaltammi kurna sagali Saddeetammi kurna saddeeti Torbaatammi kurna torba Jaatammi (jahaatamni) kurna ja’a Shantammi kurna shani Afurtammi kurna afur
Soddommi kurna sadii Digdammi kurna lama Kudhan kurna tokko
Sagal lakkoofsa ekeraa Saddeet dhala leencaa Torban torbee sambataa(torban torbaniin buufne) Jahan jabbii qaraxaa Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa) Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu) Takkaan qubee
Dhibbi maali? Dhibbi kurna kudhan Sagaltammi kurna sagali Saddeetammi kurna saddeeti Torbaatammi kurna torba Jaatammi kurna ja’a Shantammi kurna shani Afurtammi kurna afur Soddommi kurna sadii Digdammi kurna lama
Kudhan kurna tokko Sagal lakkoofsa ekeraa Saddeet dhala leencaa
Torban torbee sambataa(torban torbaniin buufne) Jahan jabbii qaraxaa
Shanan quba harkaa(qubbiin namaa) Afran mucha (muchiin) sa’aa (saayyaa)
Sadan sunsummanii Lamaan mucha re’ee (re’uu) Takkaan qubee
Nu tokkoomnaan diina dhiba!!!
_________________________________________________________________________________________________—–_____________________________________________________________————–
Mammaaksa Oromoo
Salbaan Barii, Finfinnee, Oromiyaa
Waggaa tokko dura marsa interneetii tokko irraa barruun dubbisee yaadannoo kiyyatti qabadhe tokko akkas jedha. “’Obsaan haannan goromsaa dhuga,’ jedha Oromoon wayitii mammaaku. Mammaaksi kun yaad-rimeen “obsa” jedhamu, hagam ulfaata fi nuffisiisaa (hifachiisaa) haata’u iyyu malee, dhuma irratti badhaasa yookaan onnachiiftuu jabaa akka qabu sirriitti ibsa. Akkuma beekamu haannan goromsaa dhuguuf waggaa hedduu eeggachuu barbaachisa. Wayiti goromsi dhaltu garuu hannan furdaa fi ititaa wallaansa qaamaaf tolu dhuguun attam namatti tola! Namni obsa hinqabne immo goromsa guguree garbaqeessa waan bitatuf haannan furdaa fi ititaa hindhugin hafa.”
Barruu kana keessaa waa hedduu akka hubannu abdiin qaba. Ijoon dubbii kiyyaa garuu waa’ee obsaa nama barsiisuu miti. Dubbiin kiyya beekumsaa fi hayyummaa Oromoon bara dheeraa keessatti gabbifachaa dhufee yoonaan gahe keessa tokko kan ta’e karaa itti dubbii anniisaa qabu himanii fi barsiisan isinii qooduu fedheen. Malli ittiin dubbii jabaa fi dhaamsa guddaa qabu dabarsan kun mammaaksaani. AMmmaaksi dubbii jabaa fi gabaabaa dhaamsa dhokataa fi hayyummaa of keessaa qabuu dha. Maalummaa mammaaksaa ibsuu irra, mammaaksa san dubbii keessatti mammaakuun irra caalaa waa’ee mammaaksaa kana namaaf ibsuu fi hubannoo namaaf dabaluu dha. Kanaaf, mammmaaksa Oromoo keessa haga tokko akak armaan gadiitti isiniif dhiyeessen jiraa; yoo marsa akeessaniif ta’e dhimma itti bahaa.
- Dubbiin mana keenyaa futaasaaf furgaasaa /fardarraa nabuusaa /udaan nan futtaasaa
- Otuu beekanii kosoodhan dadhii dadhii jedhu
- Irra turaan farda ura
- Ootummaan nadheenii karra cufaa oolcha
- Akka ebbellutti sirbaan morma nama jallisaa (source others)
- Waa malee manni hinaaruu (source others)
- Ani isan barre/ issa qanbarree / ciniinsuu qarree / miixuu manharmee
- Hojii guduruu sadii gidiruu / garbuu tumiisaa qaraqabisaa nugii tumiisaa laxxalaxiisaa
- Waraabechi biyya hinbeekne dhaqee googaa naa dhafaa jedha (lencoo a.)
- Odoo beeknuu huuba wajjin jette sareen (leencoo a.)
- Biyya maal nafidde, biyya baalli huddu nama gubu jedhe namichi dobbiidhaan hudduu haxxaawwatee, (leencoo a.)
- Kaachaa ooluus reeffi allaattii lafuma (leencoo a.)
- Harka nama tokkootiin abidda qabuun naman-dhibu. (leencoo a.)
- Harreen waldhiitti malee ilkaan walhincabsitu. (leencoo a.)
- Abjuun bara beelaa biddeen biddeen jetti.
- Sa’aa abbaan gaafa cabse ormi ija balleessa
- Sussuqni gulufa fuudha
- Haadha laalii intala fuudhi
- Hadhaa kaattuu ilmoon habarartuu
- Kan dhufattu hinqabdu ofii dhagaa dhufistti
- Harki dhadhaqaan huddu abba dhaqa
- Arrabni dhadhaqaa gandaan nama dhaqa
- Jaarsii bareedaa ilkaan areeda
- Jala bultiin lafaa nama butti
- Duaaf karaatu gargar nama baasa
- Obsaan aannan goromsaa duga
- Saree adii barri walii gadi
- Dhuufuun mariatanni dhuufan hinajooftu
- Nyaadhuu nyaadhuu firakeetti garagalii liqimsi
- Abbaan daadhii dhugeef ilmi afaan hin’urgaahu
- Abbeen yoo nyaachaa bule maaddiin jala bula?
- Ijoollee erganii ergaa wajjin dhaqu.
- Lukkun haatee hatee kan ittiin qalamtu baafte.
- Harree’n qabduu gaangee namaa tuffatti
- Waan koraa dhaaf fudhaniif farduu beeke
- Kan baranaa fi warrana jette hin-ooltu
- Baraafi furguggee gad-jedhanii jala darbu
- Sodaaf surree wajjin kufu,
- Kankufees anuma kan badees surree koo tii gabaan maa natti kofaltii
- Yoo bariyuu fedhu hindimimisa
- Gogaan harree amalaaf daaraatti gad-kaata (?)
- Harree ganama badde galgala kurkuriin hin -argu
- Tiksee qalbii argan hanga karraatti ari’uu
- Homaan jedhuun obboleessa gadheeti
- Qaanoftuun intalaa obbolessaf ulfoofti.
- Darbatanii jinfuun qabatani
- Gaalamootni andaaqoo wiciiciit kaakisa
- Fardii biraan gaha malee hinwaraanu
- Gadheen fira’n beektu gandaaf dallaaran buuti
- Eebuu gannaatii fi daba hadhaa buddeenaa homtuu namaan beeku
- Rakkataatu jala ciisa
- Amma naliqimsii gaafa masqalaa na natufi
- Warrabuu ta’een dhufaa harree ta’ii na’eegi
- Intallis kan saanii sirbis mana saanii
- Gad-deebtuun namaa haree ribii fuutii
- Raaddi harree wajjin oolte dhuufuu barattee galti
- Sodaattuun cooma hin-nyaatu
- Dhiirsi harree waraabuu irra naman’oolchitu
- Ati kanumaa jette niitiin dhirsa huutee
- Manni abban gube iyya’n qabu
- Ashetaf bareeda biran darbani
- Du’aa dhoksanii awaala eessaan dhaqu
- Sareen warra nyaateef dutti
- Qooree hinqaranii offif qara baati
- Haatee bareede jennaan karaa kanaa dabartii
- Haatee durba jennaan dur -kaa
- Hibboo jennaan malluu beeke
- Harki hanni bare dooluut socho’a
- Sibiilli abaan qare abbaa qale
- Tika didaaf nyaata dida
- Akkuma durii seetee jaartiin qulla kaate
- Luqqisaan mana fixeeti kuusaan mana gabbise
- Firaaf abidda alaalatti/fagootti
- Mee qurupheen foon haataatu dura
- Kan argatanirra kan abdatantuu caala
- Galglli harree kan waraabessaati
- Nama wagga sodomaa wajjin hinfiigin nama waggaa afurtama wajjin hinnyaatin nama waggaa shantama wajjin hinqoosin
- Nuugii tumanii nyaachuun dafqa baate hincaalu
- Qubdi ofii ajaaye jedhaanii kutanii hingatanii
- Borun hinbeeknen qoda-bukoon shee lama
- Hiddi idooshee malee hindhiigdu
- Namni bara kana ija babaase bara dhufu maraata
- Raafuu fixee rafuu dide
- Dhaquu dhaqxee gala maraatte
- Hantuutni dhaltee dhaltee eegee geessee maassante
- Ofiifu hinduuti maaf ofhuuti
- Hima didduun dua hindiddu
- Guddatanii duuluun hirbaata allaatii tauudha
- Gugguufee dhuufuu dhuufee ol-jedhee ajeeffata
- Afaan garii afaa gaarii caala
- Ayaana waggaa ayaantuti argaa
- Waan harreen tatuuf fardi hin beeku7
- Abidda Hudduun baatee kan namaa dhaamsuu kaatti
>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>.>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>.>>>>>>>>>>>>>>
Seera Qube Seera Dubii
Seera Haasawa
Seera Qube Afaan Oromo
Qube Afaan Oromo
Seera Barressu qube
Dheeressu fi gabaabsu
Jabeessu fi laaffisuu
Hudhaa
Qube cimdii
Jalqaba sagalee
Qube guddaa fi xiqqaa
1. Seera Qube Afaan Oromo
1.1. Qube Afaan Oromo
Qube jechuun barumsa afaan Oromo keessatti mallattoo adda addaa yoo sagaleewwan barreessinu kan bakke tokko dhaabbatu jechu dha.
Jecha ( Ingl: word) jechuun immoo namnni tokko yeroo dubbatu yookaan barreessu namnni biraa dhagayee (dubbisee) yaada tokko kan ittiin qalbeefachuu danda’u jechu dha.
Afaan Oromo qube “Laatini” digdamii-ja fi qube “cimdii” shan itti fayyadama. Qube cimdii kan jennu quboota lama addaan ba’u kan hin dandeenye, sagalee biraa kennuu dhaaf akka qube tokkotitti kan lakkaawwamani dha.
Quboonni afaan Oromo akkaataa lamaan, jechuun qube guddaa fi qube xiqaa, dhan bareeffamu.
Qube guddaa: A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
cimdii: Ch, Dh, Ny, Ph, Sh
Qube xiqqaa: a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z
cimdii: ch, dh, ny, ph, sh
Jara kana keessa, qubeen laatini sadi, jechuun P (p), V (v) fi Z (z) sagalee afaan Oromo isa qulqullu keessatti hin mul’atani.
1.2. Seera Barressa Sagalee Afaan Oromo
Akkuma kanaa ol ilaalu dandeenyu, qubeen afaan Oromo bakka sadiitti hiramee ilaalamu danda’a.
a. Qube dubbachiiftuu (Ing: vowels)
Qube dubbachiiftuu kan jedhaman:
A, E, I, O, U (qube gurguddaa)
a, e, i, o, u (qube xixiqqaa)
b. Qube dubbifamtuu (Ing: Consonants)
Qube dubbifamtuun, quboota dubbachiftuu hin taane hundumaa dha.
Fkf: B C D F …….
c. Qube cimdii (double consonants) — akka kanaa ol caqasame
1.2.1. Seera dheerinaa fi gabaabbina qube dubbachiftu
Afaan Oromo kessatti sagaloota dheeressu fi gabaabsuf qube dubbachiftutti fayyadamna. Yeroo qube dubbachiiftun tokko lama taate walitti dhaantee katabamtu, dubbachiiftun suni dheertu taati. Yoo dubbachiiftun suni tokko duwwa tate garuu, sagalee sana keessatti dubbachiiftun suni gababa tatee dubbifatmti.
Fkf: Dheeraa: baaduu, laafaa, baala, gaadii, gaara
Gababaa: badu, lafa, balbala, gadi, gara.
1.2.2. Seera jabeenyaa fi laafina sagalee
Afaan Oromo keessatti sagalee tokko jabeessu fi laaffisu kan danda’amu qube dubbifamaa itti fayyadamu dhaani. Sagalee tokko jabeessuf qube dubbifamaa tokko naqa lama wallitti dhaansine katabna.
Fkf: Laafaa: bobaa, lolu, hatu, dhowe
Jabaa: bobba, lollu, hattu, dhowwe
1.2.3. Hudhaa ( ‘ )
Sagalee afaan Oromo keessatti dubbachiiftuun lamaa ol walitti aananii hin barreeffamani. Haata’u malee garuu, bakkee afuurri cite dubbifamaan hafutti ykn bakkee dubbifamaan hin jirretti dubbachiiftuun lamaa ol yoo walitti aananii dhufan, bakkee kanatti hudhaa ( ‘ ) galchuun barreessama.
Fkf:
Bakkee afuurri cite dubbifamaan hafu:
ta’uu (dubbachiiftuu 3)
taa’uu (dubbachiiftuu 4)
Bakkee dubbifamaan hin jirre:
oo’u (dubbachiiftuu 3)
bu’uu (dubbachiiftuu 3)
danda’uu (dubbachiiftuu 3)
ka’uu (dubbachiiftuu 3)
kaa’uu (dubbachiiftuu 4)
Jalqaba
1.2.4. Qube Cimdii
Sagalee Afaan Oromo keessatti quboonni cimdii lama walitti aananii hin bareeffaman. Jabeenyi fi laafinni quboota kanaa haasawa keessatti beekkamu.
Fkf.
Jabaa Laafaa
Mudhii Hidhii
Dachaa Kophee
Dachii Riphuu
Funyaan
1.2.5. Seera jalqaba sagalee
Afaan Oromo keessatti jalqabni sagalee tokkoo dubbifamaa lamaan hin bareefamu.
Fkf. ddaddaba, ccaba, ffoon, kkf sirri miti.
1.2.6. Seera barreessa Qube guddaa fi Qube xiqqaa
Afaan Oromo kessatti
– jalqabni sagalee: maqaa namaa, maqaa ummattaa, maqaa biyyaa, maqaa lafaa, maqaa baatii, maqaa guyyaa fi akkasumas
– Jalqabni dhaabii dubbii – kan tuqa (.) booddee dhufu hundumtuu qube guddaadhaan bareefamu.
Kan kana irraa hafan hunduu qube xiqaa dhaan bareefamu.
Fkf
1. Maqaa namaa: – Gammachu, Hirkoosa, Abdata, Caaltu k.k.f.
2. Maqaa ummattaa: – Booranaa , Karrayuu, Meecca k.k.f.
3. Maqaa biyyaa: – Oromiya, Angoola, Amerika, Jarman k.k.f.
4. Maqaa lafaa:
a) maqaa tuluu: – Baattuu, Gaaraa Mul’ataa, Cilaaloo k.k.f.
b) maqaa lagaa: – Haawaash, Gannaalee, Gibee, Dhidheessa k.k.f.
c) maqaa magaalaa: – Adaamaa, Bushooftuu, Finfinnee, Ambo, Dirre Dawwa k.k.f.
d) maqaa gandaa: – Guduru, Jiddaa, Hoolota, Salaalee k.k.f.
5. Maqaa baatii (ji’a)
1. Amajjii (January)
2. Guraandhala (Feb)
3. Bitootessa (March)
4. Caamsaa (April)
5. Ebla (May)
6. Waxabajjii (June)
7. Adoolessa (July)
8. Hagayya (Aug)
9. Birraa (Serpt.)
10. Onkoloolessa (Oct.)
11. Sadaasa (Nov)
12. Arfaasaa /Afraasaa (Dec.)
6. Maqaa guyyaa (maqaa guyyaa torbanii):
1. Wixata (Dafinoo, Hojjaduree, Isinina)
2. Kibxata (Facaasaa, Lammaffo, Balloo, Salaasa)
3. Roobii (Arbii)
4. Kamisa
5. Jimaata
6. Sambata (Sambat’xinaa, Sambataduraa, Sabtii)
7. Dilbata (Sambata-guddaa, Aalaada)
Jalqaba
Seera Dubbii
Ibsa dubbi
Dhaaba dubbii
Kutaa dubbii
Dubbii gargaaraa
Kutama dubbii
2. Dubbii (Ing. Sentence)
2.1. Ibssa Dubbii
Dubbii jechuun yeroo tokko keessatti namni tokko akka waan tokko godhu yookaan wanni tokko akka godhamuu fi akka maal ta’u kan nutti himu walitti qabama jechootati. Walitti qabamni jechoota (dubbin) kunis hiika kan qabaatu ta’ee dubbisaa fi dhagayaa dhaaf rakko malee qajeelootti kan galu ta’uutu isa irra jira.
Fkf. Wallistun booru dhufa. Caaltun dhufaa jirtti. Bartuun suni kitaaba diima qaba
2.2. Dhaaba Dubbii
Dubbiin walitti qabama jechoota haata’u malee, jechootni kun garuu hiika qajeelaa kennuu dhaaf bakke qajeelaa qabatanii argamuutu isaan irra jira.
Fkf: Wallistun booru dhufa.
Booru Wallistun dhufa.
Dhufa Wallistun booru.
Fakkeenya kana keessa dubbii lammaffaa yoo laalle, akka jiru kanattii dubbatamuu akka danda’uu fi hiika qajeelaas akka qabu dha. Dubbiin sadaffaa akka jiru kanatti hiika qabaachuu danda’uus, afaan Oromo keessatti garuu akkanatti dubbatamuu hin danda’u. As irratti wanni yaaduu dandeenyu, jechi kan wanna godhamu yookaan hojjetamuu fi waan ta’u kan agarsiisu (Ing: verb) sun dhaabii dubbii keessatti gara jalqabaarratti akka hin galle dha.
2.3. Kutaa Dubbii
Dubbiin tokko kutaa sadii, jechuun gootuu, godhamtuu fi gochaa san agarsiiftuu (gara fulduraatitti “goosii” jenaan), qabaachuu danda’us yeroo hundumaa kutaa sadeen kanaan turuu hin danda’u. Dubbiin tokko tokko kan godhamtuu hin qabne yookaan hin mul’ifne jiru. Kanaaf dubbii kutaa saditti otuu hin ta’in kutaa lamatti baafnee laaluun baayee barbaachisaa dha. Kutaa tokkofaan nama tokko, wanna tokko yookaan bakke tokko kan dhaabii dubbii tokko keessatti waayee tokko jedhamuufi dha (afaan Engliziitiin “subject” jedhama). Kuniis sagalee tokko yookaaniis sagaloota baayee ta’u nidanda’u. Kutaa lammafaani ammoo wanna tokko dhaabii dubbii tokko keessatti waan kutaa tokkofaan godhu yookaan ta’u kan ibsu (Ing: “predicate”). Kutaan kun goosii fi godhamtuu walitti qaba jechaa dha.
Fkf. Ijooleen nitaphatu.
Ijooleen karaa irratti taphatu.
Abaaboon kun urgooftuu dha.
Ijooleen ganda kanaa karaa irratti taphatu.
Jimmaan magaala bareedu dha.
Fakkeenya kana keessa ijoolee, Jimmaa, fi abaaboon kun kutaa tokkofaa (sabjektti) dha. Kan hafan garuu kutaa lammafaa (predikaatii) dha. Amma erga baranne booda gara funduraatitti kutaa dubbii kana “sabjektti” fi “predikaatii” yoo jennee dubbanne rakko fida miti.
2.4. Dubbii Garagaraa
Barnoota afaanii keessati dubbiin gara gurguddaa afuritti hirama.
1. Dubbii himsaa
Dubbiin kun wanna godhamu, hojjetamu fi ta’u kan agarsiisu jechaa dha. Dubbiin kun dubbii “ganuu” fi “eeyinaa” ta’u nidanda’a. Fkf. Gammadaan nama gaarii dha. (eeyina) Adureen hantuuta qabde. (eeyina) Inni boru hin dhufu. (ganuu) Ishiin bareedu miti. (ganuu)
2. Dubbii gaaffii
Dubbii gaaffii jechuun dubbii kan gaafii agarsiisu jechaa dha
Fkf. Afaan Oromo dandeesa? Yoom dhufta? Eenyu inni?
3. Dubbii ajaja yookaan gorsaa. Fkf. Jabaadhu! Afaan Oromo baradhu! Biyya keetiif hojjedhu!
4. Dubbii raajii
Dubbiin kun jechaa jajuu, rifachuu fi kan kana fakaatu kan agarsiisu dha. Fkf. Bareeduu intallaa! Maal aboo gamachisaa dha! Baddanii badaa!
Haata’u malee dubbii akka xineenya, guddinaa fi ulfina isaatitti yookaan akka baayyina kutaa isaatitti (predikaatii) gara saditti hiruus nidandeenya.
1. Dubbii xiqaa (gabaabaa) Dubbiin kun yookaan dubbii xiqaa (gabaabaa) kan jennu dubbii predikaatii tokko kophaa qabu. Fkf. Ijooleen nitaphatu. Ijooleen karaarra deemu. Ijooleen ganda kanaa karaa mana barumsaa deeman.
2. Dubbii guddaa (dheeraa) Dubbii guddaa (dheeraa) kan jennu dubbii lama yookaan dubbii lamaa oli sagaloota biraatiin walitti finee akka dubbii tokko goonee yoo dubbanu yokaaniis bareessinu jechaa dha. Sagaloonni walittifidduun kun fakkeenyaaf kan akka “garuu”, “haata’u malee” fi kan kana fakkaatani
Fkf. Gammadaan deemee ture. Gammadaan deebi’uu hin dhiisu.
Dubbiin kun lamaan dubbii garagaraa ti. Dubbii kana lamaan walitti finee dubbi tokko yoo goone “dubbii guddaa” ta’a.
Fkf. Gammadaan deemee ture, garuu deebi’uu hin dhiisu. Gammadaan deemee ture, haata’u malee deebi’uu hin dhiisu.
3. Dubbii ulfaataa Dubbii ulfaataa kan jennu moo dubbii predikaatii lama yookaan lamaa ol qabu dha. Dubbiin kun dubbii of hin dandeenye (kutamadubbii) fi dubbii ofdanda’aa ofkeesaa qaba.
Fkf. a) Ani ishii harra argeen ture. (dubbii of danda’aa)
b) Ishii kan kaleesa dhuftee turte, (dubbii of hin dandeenye, kutamadubbii) c) Ishiin afaan Oromo sirriitti dubbatti. (dubbii of danda’aa) Dubbii kana sadeen walitti finee dubbii tokko yoo dhaabne, dubbii kanaan dubbii ulfaataa jenaani.
Fkf. Ani ishii, kan kaleesa dhuftee turte, kan afaan Oromo sirriitti dubbatu san, harr’a argeen ture. (dubbii ulfaataa)
2.5. Kutama dubbii (Ing. Subbordinate clause)
Kutama dubbii (dubbii of hin dandeenye) kan jennu dubbii waan tokko akka godhamu yookaan akka ta’u sirriitti qajeelchee nutti himuu kan hin dandeenye jechaa dha. Dubbiin kun goosii ofkeesaa qabaachuu yoo danda’es akka dhaabii isaatitti hiika guutuu kennuu kan hin dandeenye dha. Akkana jechuun dubbii kana keessatti wanni tokko godhamuu fi ta’uun isaa mullatus wanni sun godhamee yookaan ta’e akka hin argamin hubanna jechuu dha.
Fkf. Ishiin Caaltuu jedhamti. (dubbii of danda’aa) Ishiin bareedun sun,…(dubbii of hin dandeenye) Ishiin kan afaan Oromo sirriitti dubbatu sun,… (dubbii of hin dandeenye)
Dubbii of hin dandeenye (kutamadubbii) fi dubbii of danda’aa walitti finee dubbii tokko yoo goone, dubbiin dhaabbatu sun dubbii ulfaataa ta’a jechaa dha.
Fkf. Ishiin, kan afaan Oromo sirriitti dubbatu bareeduun sun, Caaltuu jedhamtti. (dubbii ulfaataa)
Fakkeenya gara biraa kutamadubbiidhaaf: Inni kan barsiisu sun,….. Otuu akka nubarbaanu ta’e,…. Yoo yeroo qabaate,…. Yoo boru kan dhuftu ta’e,… fi k.k.f
Fkf. Ani sin eega. (dubbii ofdanda’aa) Yoo daftee kan deebitu ta’e,….(kutamadubbii) Yoo daftee kan deebitu ta’e, sin eega. Ani sin eega, yoo daftee kan deebitu ta’e. Dubbiin lamaan gara dhumarraa dhaabii dubbii ulfaataa ti. Hiikasaa yoo laale wulii agarsiisa. Waayee wulii gara funduraatitti laala.
Jalqaba
Hirmaata Haasawa
Maqaa
Bakka maqaa
Maqaa mul’iftuu
Goosii
Dabalgoosii
Naanoo
Walittifidduu
Raajii
3. Hirmaata Haasawa (Ing. Grammer)
Barnoota afaanii keessatti hirmaata haasawaa gara saddeetitti hirama. Isaaniis akka kanaa gadii ti:
Maqaa (N)
Bakka maqaa (Pron)
Maqaa mul’iftuu (Adj.)
Goosii (V)
Dabalgoosii (Adv.)
Naanoo (Prep)
Walittifidduu (Conj.)
Raajii (Exc.)
Maqaan jecha nuti namaaf, bakkeef, yaadaaf, gochaaf kkf.kenninu dha.
Fkf. Caala, Finfinne, Tullu Cilaalo fi kkf.
Bakkamaqaani immoo akkuma jedhamni isaa agarsiisu, jecha kan nuti dhaabii dubbii keessatti bakke maqaa galchinu dha.
Fkf. Caalan Caaltu wajjin jira.
Inni ishee wajjin jira.
Fakkeenya kana keessatti Caala fi Caaltuun maqaa dha. Inni fi isheen bakkee jara kanaa wanna dhaabbataniif isaan immoo bakkamaqootadha.
Maqamul’iftuu kan jennu jecha dhaabii dubbii keessatti maqaatti dabalamee hiika isaa kan ibsu dha.
Fkf. Intalli xiqqoon sun bareeddu dha. Gurbaa dheeraan kun afaan Oromoo dubbata.
Fakkeenya kana keessa “xiqqoo” fi “dheeraa”n maqamul’iftoota. Intalli fi gurbaan sun nama akkamii akka ta’aan hiika isaanii ibsu.
Goosiin jecha waan tokko akka godhamu, godhame, ta’u fi ta’e yookaaniis akka namni tokko waan tokko godhu kan nutti himu.
Fkf. deemu, hojjechu, argu, dubbisu, nyaachu fi kkf.
Dabalgoosiini immoo akkuma maqaan isaa ibsu, jecha kan hiika goosii, hiika maqamul’iftuu fi akkasumas hiika jechoota biraa agarsiisuudhaaf galani dha.
Fkf. Inni afaan Oromoo gaaritti dubbata. Isheen intala heddu bareeddu dha.
Fakkeenya kana keessa “gaaritti” fi ” heddu”n dabalgoosota.
Naanoo kan jennuu jecha kan jechoota biraatti naana’ee yookaan maxxanee dhaabii dubbii keessatti walittifirooma isaanii kan agarsiisu.
Fkf. Badhaasan gara Finfinee deeme. Inni biyya alaatti barate.
Fakkeenya kana keessa “gara” fi “-tii”n naanoota.
Walittifiduun jecha kan jechoota biraa, kutamadubbii akkasumas dubbii garagaraa walitti fidu dha.
Fkf. Atii fi ani wajjin jiraanna.
Inni gara Finfinee deeme, garuu iftaan deebi’uun isa hin oolu.
Isheen biyya alaa jirti, haata’u malee dhufuun ishee hin haafu.
Fakkeenya kana keessatti “fi”, “garuu” fi “haata’u malee”n walittifiddota.
Raajii kan jennu jecha nuti waan tokko waan nutti dhagayame san gammaduu yookaaniis rifachuu fi kkf. kan ittin beeksifnnu jechaa dha.
Fkf.. Ishoo! Maaloo…! Dhiisiboo…! fi kkf
Jalqaba
3.1. Maqaa
3.1.1. Maqaa Garagaraa
Maqaa jechuun waan namni ittiin waamamu, jedhamu yookaan wanna nuy namaaf, bakkeef, yaadaaf, gochaaaf fi kan kana fakkaatuuf kenninu dha.
Maqa akka hiikasaatitti bakkee shanitti hiruu nidandeenya
1. Maqaa waamsaa
2. Maqaa hundagayii
3. Maqaa walittiqabamaa
4. Maqaa mi’aa
5. Maqaa kan warra hin qabamnee
Maqaa Waamsaa
Maqaa waamsaa kan jennu maqaa namaa yookaan maqaa waan beekkamaa tokkoo kan akka biyya, gaaraa, lagaa fi kan kana fakkaatan dha.
Fakk. Jimmaan magaala bareedu dha.
Gibeen laga guddaa dha.
Badhaasaan barataa dha.
Cilaaloon gaara guddaa dha.
Maqaa Hundagayii
Maqaa hundagayiin maqaa nuy namoota sanyiin isaanii tokko ta’e yookaan kan firooma waliraa qaban akkasumas wanna gara biraa bifaa fi jireenyaan kan walfakkaatan hundaaf kan kenninu dha.
Fakk. Faranjii, Oromoo, Guraagee, Loon, Habaaboo, Mana fi k.k.f.
Maqaa Walittiqabamaa
Maqaa walittiqabamaa kan jedhamu maqaa walgayii namaa fi walgayii waan biraa bakke tokkotti laalamuu dha. Asirratti walgayii yoo jennu yeroo tokko keessa kophaa walitti dhufamee kan bakke tokko taa’u otuu hin ta’in, jireenyumti isaatuu walgayii kan ta’e jechaa dha.
Fakk. Horii, Saba, Polisii fi k.k.f.
3.1.1.4. Maqaa Mi’aa
Maqaa mi’aa kan jennu maqaa mi’a garagaraa ti. Miini kan namni waan tokko
ittin hojjetu yookaan waan biraa irraa hojechuu kan danda’u dha.
Fakk. Bishaan
Aannan
Foon
Kafana fi k.k.f.
3.1.1.5. Maqaa Warra hin Qabamnee
Warrii hin qabamne kan jennu warra ta’asaanii yookaan gochaa- fi
godhamasaanii kan arguu dandeenyu, garuu isaan harka keenyaan qabu kan hin
dandeenye dha. Maqaa isaanii kennamuun maqaa warra hin qabamnee jenaan.
Maqoonni akkanaa kun hirmaata dubbii keessatti bakkee guddaa qabu. Maqoota
kana sagaloota biraarraayis uumuu nidandeenya.
Fakk. adii addeenya
hamaa hameenya
jabaa jabeenya
fago fageenya
dheeraa dheerina fi k.k.f
3.1.2. Uumama Maqaa
3.1.2.1. Waayee dhalchaa fi dhaltuu (saalaa)
Maqaan akkatti uumamu otuu hin ibsin, duraan dursinee wanna tokko hubachuun,
barnoota kanaaf baayee nugargaara. Ilmaan namota yookaan wanni biraa kan
lubbu qabaatanii jiraatan akka lamatti jiraachuu danda’an. Kuniis akka
dhalchaa yookaan akka dhaltuu ti. Ilmaan namootaatiin garuu “dhiiraa” fi
“dubartii” yoo jennu warra kaaniin kormaa fi dhaltuu jechuus nidandeenya.
Warra kanaraa hafan afaan Oromoo keessatti akka dhalchaa yookaan akka dhaltuu
goonee dubbachuu nidandeenya.
Fakk. Badhaasaan dhufe. (dhiira)
Caaltuun mana jirtti. (dubartii)
Leencii nibookkisa (dhalchaa)
Aduun ba’e. (akka dhalchaa)
Aduun baate. (akka dhaltuu)
Fakkeenya kana keessa dubbii lamaan gara dhumarraa kana yoo laale, akkuma
kanaa olitti ibssametti “aduu” akka lachittuu laaluu akka dandeenyu dha.
3.1.2.2. Uumama Maqaa Maqamul’iftuu
Maqaa warra hin qabamnee maqamul’iftu irratti “-eenya”, “-ina”, “-ummaa”,
“-uma” yookaan “-ooma” dabalee uumuu nidandeenya.
Fakk. maqamul’iftuu maqaa warra hin qabamnee
adii addeenya
fago fageenya
hamaa hammeenya
dheeraa dheerina
bayeessa bayeesummaa
walaala walaaluma
gamna gamnuma fi k.k.f.
3.1.2.3. Uumama Maqaa Goosii fi Maqaarraa
Maqaan warra hin qabamnee goosi irraa akkaataa garagaraatitti
uumamuu nidanda’a. Akkaataa garagaraa kana keessaa akkaataa beekkamaan uumama
dhalchaa fi dhaltuu ti.
Fakk. 1. akkaataa uumama dhalchaa fi dhaltuu
goosii dhalchaa dhaltuu
arg- agarsiisaa agarsiiftuu
ibs- ibsaa ibsituu
mul’is- mul’isaa mul’iftuu fi k.k.f.
As irratti wanni qalbeefachuu nubarbaachisu maqoonni asitti kennaman kun akka
hojjaa isaan agarsiisanitti namaafiis dhaabbachuu yoo danda’anis akka maqaa
warra hin qabamnee ti.
2. akkaataa biraa
goosii maqaa kan warra hinqabamnee
deem- deemsa
abaar- abaarsa
ijaar- ijaarsa fi k.k.f.
3. uumama maqaa warra hin qabamnee maqaa hundagayii irraa
maqaa hundagayii maqaa warra hin qabamnee
Oromoo Oromummaa
Ijoolee Ijoolummaa fi k.k.f
3.1.3. Lakkoofsa Maqaa
Maqaa lakkaawamu kan jennu maqaa waan tokkoo kan tokko, lama, yookaan baayee
dha jennee meeqa akka ta’e agarsiisuudhaaf kan dubbanu jechaa dha. Haata’u
malee maqaa lakkaawamu tokko, lama, kudhan jenne yeroo hundaa akka baayina
isaatitti otuu hin ta’in barnoota afaanii keessatti gara gurguddaa lamatti
hirra. Isaan lamaan kun – tokkee fi
– baayee dha.
Afaan Oromoo keessatti maqaa baayee lakkaawamaan maqaa tokkeerraa akka kanaa
gadiititti uumama.
1. dhuma maqaa tokkeerra dubbachiiftuu gatanii bakkee kanatt “-ota” yookaan
“-oota” daabalanii kan uumaman
Fakk. tokkee baayee
hoolaa hoolota
harree haroota
nama namoota
saree saroota fi k.k.f.
Haata’u malee seerii kun yeroo hundaa maqaa hundumaafuu hin hojjeta jechuu
hin dandeenyu.
Fakk. obboleessa obbolaa (obboloota)
dargaggeessa dargaggoota (dargaggoo)
2. akkasumas “-olii” yookaan “-olee” tokkeetti dabalanii kan uumamanis jiru
Fakk. ilmoo ilmoolee
gooftaa gooftolee (gooftolii)
Afaan Oromoo keessatti seerii uumama maqaa baayee seera kana lamaan kophaa
miti. Akaataan biraatiis jiraachuu hin danda’a.
Fakk. korma korommii
sa’a saawaa fi k.k.f.
Maqaa hin lakkaawamne kan jennu moo maqoota baayina isaanii ammam amma ta’an
lakkoofsaan tokko, lama, yookaan dhibba jenne agarsiisu kan hin dandeenye
dha.
Fakk. Bishaan
Aannan
Okaa
maqaa warra hin qabamnee fi k.k.f
3.1.4. Hojjaa Maqaa
Maqaan dhaabii dubbii keessatti bakkee garagaraa qabaachuu yookaan hojjaa
garagaraa agarsiisu nidanda’a.
1. Maqaa akka gootuutitti (sabjektti)
Fakk. Badhaasaan gara Finfinee deeme.
Cilaaloon gaara guddaa dha.
Manni isaani bareedaa dha.
Horrin bobba’ani jiru.
Bishaan malee namni hin jiraatu.
Hammeenyi gaarii miti.
Fakkeenya kana keessatti maqoonni kun gochaa yookaan ta’umsa waan tokkoo
agarsiisun. Isaan sabjekti dhaabii dubbii ti jechaa dha.
2. Maqaa akka godhamtuutitti
Fakk. Ani Badhaasaa wajjinan ture.
Inni gaara Cilaaloo arguu barbaada.
Ishiin mana gaarii qabdi.
Gurbaan horii bobaase.
Gaali bishaan baayee dhuga.
Nuy hammeenya hin jaalannu.
3. Maqaa akka maqamul’iftuutitti galee qabeenya kan agarsiisu
Fakk. mana – nama mana namaa
qaawwa – balbala qaawwa balbalaa
ilma – nama ilma namaa
kottee – bineensa kottee bineensaa fi k.k.f.
Qabeenya jechuun fakkeenyaaf mana namaa, qaawwa balbalaa yookaan kottee
bineensaa yoo jennu manni kan namaa, qaawwi kan balbalaa fi kotteen kan
bineensaa ta’uun isaanii waan beekkamuuf jechaa dha.
Gaafii eenyu tu kan eenyu ti? maal tu kan maalii ti? yookaanis maal tu kan
eenyu ti? kan jedhuuf deebisa kenna.
Fakk. 1) Inni mana namaa baleese.
2) Mana namaa guddaarra kan ofii xiqaa wayya
Dubbii kana laman yoo laale “mana namaa” dhaabii dubbii duraa keessatti akka
godhamtuu kan lammata keessatti akka gootuu (sabjektti) ta’u isaa nihubanna.
Hiikasaa qajeelootti ibsuudhaaf, dubbii lammaffaa akkaataa biraatiinis
bareesuu nidandeenya.
Fakk. 3) Mana namaa guddaa irra kan ofii xiqaa tu gaarii dha.
Asirratti “mana namaa” yoo jennu namni qabaa yookaan abboomaa, manni moo
qabamaa ta’u isaanii hubbachuu nidandeenya. Afaan Oromoo keessatti maqaa
qabaan isa qabamaa booda dhufa.
mana namaa
(qabamaa) (qabaa, abboomaa)
Akka kanaa olitti laalametti “mana namaa” dhaabii dubbii sadeen keessatti
otuu of hin jijjirin gale. Gootuu yookaan godhamtuu ta’usaa beekuu kan
dandeenyu hiika dubbii kana irraa dha. Haata’u malee maqoonni akka gootuu
yookaan godhamtuu ta’anii dhaabii dubbii keessatti galan, maal akka ta’an
beekuu kan dandeenyu jijjirama yookaan uumama isaani irra dha. Seera
jijjirama yookaan uumama akkanaa kanaa armaan gaditti laala.
3.1.4.1. Maqaa akka Gootuu
Gootuun dhaabii dubbii keessatti eenyu yookaan maaltu maal akka godhu fi akka
ta’u nutti hima. Kanaaf maqoonni akka gootuu ta’ani yoo galan akka seera
kanaa gadiititti jijjiramu.
1. maqoota kan dhuma isaanititti “-n” dabalanii jijjiraman
Fakk. saree sareen
bultii bultiin
garbuu garbuun
Finfinee Finfineen
ijoolee ijooleen
Badhaasaa Badhaasaan fi k.k.f.
2. maqoonni tokko tokko dubbachiiftuu dhumarraa gatani “-ni”
fudhatan
Fakk. lafa lafni
mana manni
nama namni
muka mukni
quba qubni fi k.k.f.
3. maqoonni tokko tokko ammoo dhumasaanii jijjirani kan “-ti”
fudhatus jiru
Fakk. haadha haati
fuudha fuuti fi k.k.f
4. Maqoonni dhumarraa dubbachiiftuu gatani bakkee kanatti “-i” kan
fudhatan
Fakk. harka harki
ilma ilmii
harma harmi
adda addi fi k.k.f.
5. maqoonni dhumnisaanii “-n” ta’an otuu hin jijjiramin akkuma
jiranitti galu
Fakk. bishaan
ilkaan
funyaan
afaan fi k.k.f.
Seera kan kanaa olitti kennaman walittiqabnee ibsuudhaaf-
Maqoonni yoo akka gootuutitti dhaabii dubbii keessatti galan dhumasaanirratti
-n, -ni, -ti, -i fudhatu. Dhumnisaanii -n
yoo ta’e ammoo akkuma jiranitti galan jechaa dha.
6. seera gara biraa
a. Maqamul’iftuun yoo maqaa wajjin dhufte, akkasumas beeksiisa
gootuu fudhatti
Fakk. mana guddaa manni guddaan
nama gaarii namni gaariin fi k.k.f.
b. Maqoonni lama walittiqabamanii walfaana yoo dhufan, maqaa
qabamaa tu beeksiisa gootuu fudhata
Fakk. mana namaa manni namaa
qaawwa balbalaa qaawwi balbalaa
kottee bineensaa kotteen bineensaa fi k.k.f.
3.1.4.2. Maqaa akka Godhamtuu
Dhaabii dubbii keessatti godhamtuun gara gurguddaa lamatti addaan baafnee
laala. Isaanis
– godhamtuu sirrii fi
– godhamtuu sirrii hin taane dha.
Godhamtuu sirrii kan jennu godhamtuu ofdanda’ee dhaabii dubbii keessa kan
jiraatu yookaan kan ifatti mul’atu jechaa dha. Gochaa gootuurraa dhufu san
sirritti fudhatee waan ta’u yookaan waan godhamu san ifatti mul’isa. Gaafii
maal tu maal ta’e? maal tu maal godhe? maal tu maal godhame? yookaanis ammoo
eenyu tu maal ta’e? … maal godhe? kan jedhuuf deebisa sirrii kan kennu dha.
Fakk. Badhaasaan farda bite.
Gammadaan hoolaa qale.
Inni gaazexaa dubbise.
Fakkeenya kana keessa “fardi”, “hoolaa” fi “gaazexaa”n godhamtuu sirrii ti.
Gochaa ta’e sana jechuun asitti “bitama”, “qalama” fi “dubifama” gootuu
isaaniitirraa sirritti fudhatan.
Godhamtuu sirri hin taane dhaabii dubbii keessatti ofdanda’e hiika guutuu
hin kennu.
Dhaabii dubbii keessatti hojjaan inni agarsiisu
– waan tokkotti waa akka godhamu
– waan tokkoof waa akka godhamu
– waan tokkoon waa akka godhamu dha.
Godhamtuu sirri hin taane, kan hojjaa sadeen kanaa olii kana agarssisan
godhamtuu naanoo jedhamu.
Fakk. Badhaasaan okaa fe’e (godhamtuu sirrii)
Badhaasaan harreetti okaa fe’e. (godhamtuu naanoo)
Asirratti “Badhaasaan harreetti fe’e.” jenne yoo dubbanne, dubbiin kun
ofdanda’e hiika guutuu hin kennu. Wanni tokko harreetti akka fe’amu hima
malee wanni fe’ame sun sirritti ifatti baye hin mul’ane. Harreen godhamtuu
taatuus dhaabii dubbii kana keessatti godhamtuu sirrii miti. Godhamtuun
sirrii okaa dha yookaan “Badhaasaan harreetti fe’e” yoo jenne godhamtuun
sirrii harree otuu hinta’in isa waan harreetti fe’ame sana.
___________________________________________________________


text:
1Yo7aashi kawotiyo wode, laittai ayyo laappuna; i Yerusalaamen oitamu laitta kawotiis. A aayee sunttai Xiibiyo; a Berssaabeha katamaappe yiida asa. 2Qeesee Yoodaahee de7ido laitta ubban Yo7aashi GODAA sinttan suurebaa oottiis. 3Yoodaahee Yo7aashayyo naa77u maccaasata immiis; immin eti ayyo attuma naatanne macca naata yelidosona. 4Hegaappe guyyiyan, Yo7aashi GODAA Beeta Maqidasiyaa bottokonanau qoppiis. 5Yo7aashi qeesetanne Leewata shiishshidi, "Yihudaa katamata biidi, intte Xoossaa Beeta Maqidasiyaa laittan laittan bottokonanau Israa7eela ubbaappe miishshaa shiishshite; ha yohuwaa eesuwan oottite" yaagiis. SHin Leewati eesuwan oottibookkona. 6Hegaa gishshau, kawoi qeese ubbatu halaqaa Yoodaaha xeesidi, "Yerusalaame asaappenne Yihudaa asaappe giiraa shiishshanau aissi Leewata kiittabeikkii? GODAA ashkkarai Muuseenne Israa7eela asai Xoossaa Dunkkaaniyaa oosuwaassi giirai shiiqanaadan beni maayi uttidosona. 7He iita mishiriyo Ataalo kaalliya asati Xoossaa Beeta Maqidasiyaa moorirggidosona; eti GODAA Beeta Maqidasiyan de7iya geeshsha miishsha ubbaa ekkidi, Ba7aalayyo goinnanau go7ettidosona" yaagiis. 8Hegaa gishshau, kawoi Leewata azazin, eti saaxiniyaa giigissidi, GODAA Beeta Maqidasiyaa penggiyaappe kare baggaara wottidosona. 9Xoossaa ashkkarai Muusee bazzon de7iiddi, Israa7eela asaappe shiishshanaadan azazido giiraa GODAAYYO ehaana mala, Yihudaaninne Yerusalaamen Leewati awaajjidosona. 10Awaajjin halaqatinne asai ubbai ufaittidi, giirai saaxiniyaa kumana gakkanaashin, an yeggidosona. 11Saaxinee Leewatu baggaara kawo oosanchchatukko gakkin, saaxiniyaa giddon daro miishshai dagattidaagaa eti be7ido wode ubban, kawo xaafeenne qeese ubbatu halaqai sunttido bitanee yoosona; yiidi saaxiniyaappe miishshaa kessoosona; kessidi saaxiniyaa sohuwan zaari wottoosona. Eti ubba gallassi hegaadan oottidi, daro miishshaa dagayidosona. 12He miishshaa kawoinne Yoodaahee GODAA Beeta Maqidasiyaa oosuwaa wochchanau sunttettida asatuyyo immoosona. Immin eti GODAA Beeta Maqidasiyaa bottokonanau shuchchaa massiyaageetanne anaaxeta, qassi GODAA Beeta Maqidasiyaa bottokonanau birataanne nahaasiyaa oosanchchata qaxaridosona. 13Qaxarin oosanchchati Xoossaa Beeta Maqidasee moorettidaagaa minni oottidi, bantta kushiyan kaseegaadan ooraxissidosona. 14Oosanchchati Beeta Maqidasiyaa bottokonuwaa polido wode, palahida worqqaanne biraa kawuwaakkonne Yoodaahekko ehiidosona. Ehin eti he worqqaaninne biran GODAA Beeta Maqidasiyaa giddo oosuwaayyo maaddiya miishshata, xuuggiyo yarshshuwaayyo haniya sainetanne hara dumma dumma miishshata ootissidosona. Yoodaahee de7ido laittan GODAA Beeta Maqidasiyan xuuggiyo yarshshuwaa ubba wode eti yarshshoosona. 15Yoodaahee keehippe cimmidi haiqqiis; i haiqqiyo wode a laittai xeetanne hasttama. 16Yoodaahee Israa7eelan Xoossaayyoonne Xoossaa Beeta Maqidasiyaayyo lo77obaa oottido gishshau, Daawita Kataman kawotu makkaanan a moogidosona. 17Yoodaahee haiqqidoogaappe guyyiyan, Yihudaa halaqati yiidi, kawuwaayyo lichchi giidi gufannidosona. Yaatin, kawoi eta zoriyaa siyiis. 18Eti GODAA bantta maizza aawatu Xoossaa Beeta Maqidasiyaa aggidi, Asheeri misiletuyyoonne eeqatuyyo goinnidosona. Eti oottido balaa gishshau, Yihudaa bollinne Yerusalaame bolli GODAA hanqqoi wodhdhiis. 19Asai baakko simmanaadan GODAI hananabaa yootiyaageeta etakko kiittiis; kiittin hananabaa yootiyaageeti eta bolli markkattidosona; shin eti siyennan ixxidosona. 20Hegaappe guyyiyan, qeesiyaa Yoodaahe na7aa Zakkaariyaasa bolli Xoossaa Ayyaanai wodhdhiis; wodhdhin Zakkaariyaasi asaa sinttan eqqidi, "Xoossai hagaadan yaagees; 'Intte GODAA azazuwaa poliyoogaa aissi ixxeetii? Hegee intteyyo iita. Intte GODAA aggido gishshau, ikka inttena aggiis' yaagees" yaagiis. 21Yaagin asai a bolli maqettiis. Kawoi eta azazin, GODAA Beeta Maqidasiyaa dabaaban a shuchchan caddidi woridosona. 22Kawoi Yo7aashi Zakkaariyaasa aawai Yoodaahee baayyo oottido kehatettaa hassayennan aggidi, a na7aa Zakkaariyaasa worissiis. Zakkaariyaasi haiqqiiddi, "GODAI hagaa be7idi, halo kesso" yaagiis. 23He laittai laamettiyo wode, Sooriyaa olanchchati Yo7aasha olanau yiidosona. Yiidi Yihudaa bollinne Yerusalaame bolli woraajjidi, asaa halaqata ubbaa woridi, etappe omooddidobaa ubbaa Damasqqon de7iya bantta kawuwaassi yeddidosona. 24Sooriyaa olanchchati qoodan guutta; shin Yihudaa asai GODAA bantta aawatu Xoossaa aggido gishshau, GODAI keehi daro gidida eta olanchchata Sooriyaa olanchchatu kushiyan aattidi immiis. Eti hagaadan oottidi, Yo7aasha qaxxayidosona. 25Sooriyaa olanchchati appe shaahettiyo wode, Yo7aashi keehippe masunxxi uttiis. Qeesiyaa Yoodaahe na7aa suuttaa gishshau, a oosanchchati a bolli maqettidi, i ba hiixan zin77idaashin woridosona. I haiqqin, Daawita Kataman a moogidosona; shin kawotu makkaanan a moogibookkona. 26Yo7aasha bolli maqettidaageeti Amoonee SHim77aati na7aa Zabaadanne Moo7aabee SHiimiriiti na7aa Yihozabaada. 27Yo7aasha naatubai, a bolli hananabaa yootido darobainne Xoossaa Beeta Maqidasiyaa i bottokonissidobai Kawotu Taarikiyaa Maxaafan xaafetti uttiis. Yo7aashi haiqqin, a sohuwan a na7ai Amesiyaasi kawotiis.
Copyright
Learn More


text:
Isa Tokkof Guyyaa Gaddaa Labsu, Kaan immoo Ajjesanii Callisu
Sudaan Kibbaa irraa dhufan kan jedhaman gosnii murillee daangaa Itiyoophiyaa seenuun bulchiinsa naannoo Gaambeelaa keessatti namoota dhibba lamaa ol ajjesanii kanneen dhibba tokkoo fi saddeet ta’an ukkaamsanii fudhatan jedha motummaan Itiyoophiyaa. Kanas sababaa gochuun Robii borii fi Kamiisa iftaanii guutummaa biyyatti keessatti guyyaa gaddaa akka ta’u fi alaabaan biyyatti gad bu’ee akka fannifamu manni marii bakka bu’oota uummataa har’a murteesse jira.
Mummichi ministeeraa Itiyoophiyaa Haayle Maariyaam Dassaaleeny akka jedhantti ijoollee nu jalaa butaman haal duree tokko malee gadhiisisuuf akkasumas tarkaanfii barbachisaa ta’e fudhachuuf raayyaan biyyatti socho’aa jira. Gamtaan Afrikaa fi komishinni gamtaa Afriikaas gocha gosa Murillee kana balaaleffachuun kanneen namni jalaa ajjefamaniif jajjabiina hawwuun kanneen butamanii fudhataman deebifamuu qaba jedhu.
Hayyuu seeraa kan ta’an Obbo Israa’eel Fayisaa Kaanaadaa irraa dhimma guyyaa gaddaa moggafamu kana irratti yaada kennaniin mootummaan lammii biyyatti hanga tokkoof guyyaa gaddaa labsaa isa kaan immoo ajjesaa cal jedhanii ilaaluun sirri miti jedhu. Mootummaan Ofii isaa Oromoo ajjesaa, sababaa ajjechaa hidhaa fi dararaan Oromoo biyyaa godaansisaa, galaanaan nyaatamanii dhumaa yeroo jirantti callinsaan ilaaluun kun siyaasa of keessaa qaba jedhu. Humna alaan daangaatu cabee, lammiitu ajjefamee jechuuf malee jaalala eenyuuf qabaate iyyu miti jedhu.


text:
Eessaarraan dhufte? jennaan, Karaa aaraa qalloo sanaatiinan ba’ee dhufe jette ‘qalameen!
Warri Hulluuquxanii
OromoRevolution Dhaamsa Gabaabaa Vedio Bineensoota kana irraa waa Haa barannu.Oromoon yeroo eebbisiisuu:
Ilmi kan abbaa dhalchee haa ta’uu!!
Dhugaan kan abbaa dhugaa haa ta’uu!!
Mirgi kan #Abbaa_Mirgaa haa ta’uu!!
Biyyi kan Abbaa biyyaa haa ta’uu!! Fi kkf jedhee eebbaan murtii dhugaa kenna.
Wacii waraabeyyii kanaa fi waraabessii baay’atee Yuuseef abbummaa mirgaa leencaa fudhachuu hin dandeenye. Mirgi kanuma isa ajjeeseeti , tarii waraabeyyiin kun bu’aa irraa argachuu danda’uu; isumayyuu yoo amalaa fi qalbii qabaatan.
Ilmi namaa illee amala waraabessa fi Leencaa kana hinuma qaba. Har’as dubbiin ilmaan Oromoo tokko tokko social media irratti haasawaan argaa jirra.
“Dura adeemtuun jagnaaree?
Dudubbattuun gamnaaree?” Jedhee geeraraan.
Egaa mee Gaafa Abbaan Dhugaa fi Abbaan Mirgaa Dubbatuu Waaqnis wajjiin dhubbata, dhugaanis ragaa isaa waliin dhaabbatee falmata, Kun #seeraa_Oromoo_seeraa_waaqaaf_nama_gidduu jiruudha. Mirgi isa tokkoo isa tokkoof dabarfamee hin kennamu wacaa fi social media irraa yuusuudhaanis gootummaan hin argamu. #Gootummaan qabsoo saba ofii ijaaranii tokkummaa jabeessanii Tarsiimoo warraaqsaa qindeessanii warraaqsaa dhoosaanii diinaa raasanii falmatanii falmachiisuu keessaan dhufti, wareegamaa qaaliif of qopheessanii fakkeenyummaa qabaachuun gootummaa hin haalamne galmeessuun as baati dubbiin. Kanaafuu warrii har’a wacabbaraa fi summii siyaasaa fafacaaftaan yeroon utuu of sirreesitanii yoo Oromummaa fi roorrifamuun Oromoo isinitti dhagaahame dhuguma Waamicha Oromummaatu manaa isiin baasee ta’ee sochii Qeerroo Bilisummaa Oromoo #FXG adeemaa jiruuf dirmannaa keessaan jabeessitanii dirqama keessan ijaaramuu fi wal ijaaruun utuu bahattani waan karaa fi wayyuudha kun dhaamsa keenya Oromummaati. Vedio Bineensoota kanarraas baradha hin baduu.
Dhaamsii kun ilmaanuma Oromoo utuu beekanii fi hin beekiin waanuma argan laaqanii bukkeessaa olaniif barnoota akka taatuuf malee warra Ergama Wayyaanee qaban hin ilaallatu, Oromoof gorsa jennee amanna.
#Seenessaa_Qeerroo tiin.
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- JAALALLI DHUGAAN KANAA?Dubartoota Gammachiisuuf Dhiirri Wantoota armaan gadii kana gochuu qaba jedha Obbo Gammadaa Olaanaa-Xiinxalaa, dubbisaa, waliif daddabarsaa!! - January 16, 2017
- JAALALLI DHUGAAN ISA KAMI?-AMALA moo FUULA waliin jiraatta?-Lati Hirpa Hunde - January 16, 2017
- DUBBISUUN DIRQAMA:XUMURA ABBOOTII IRREE:Gaafii Ummataa waliin Dhahanii Bira Darbuuf Yaaluun Essanuu Nama Hin Gahu!Baarentuu Gadaa Irraa/// - January 16, 2017


text:
1Omooduwaappe simmida asati GODAASSI, Israa7eela Xoossaassi Beeta Maqidasiyaa keexxiyoogaa Yihudaanne Biniyaama morkketi siyidosona. 2Siyidi, Zarubaabeelakkonne zaretu halaqatukko yiidi, hagaadan yaagidosona; "Asoore Kawoi Asiraadooni nuna ha sohuwau ehiido gallassaappe doommidi, nuunikka intte Xoossaayyo yarshshoosinne ayyo goinnoos. Hegaa gishshau, nuunikka inttenaara issippe ane keexxoos" yaagidosona. 3SHin Zarubaabeeli, Yaasunne Israa7eela zaretu halaqati etayyo zaaridi, hagaadan yaagidosona; "Nu Xoossaassi Beeta Maqidasiyaa keexxanau nuuyyoonne intteyyo aiba issippetettinne baawa. SHin Parsse Kawoi Qiiroosi azazidoogaadan, nu xalaalai GODAASSI Israa7eela Xoossaassi Beeta Maqidasiyaa keexxana" yaagidosona. 4Hegaappe guyyiyan, Yihudaa biittaa asati Beeta Maqidasiyaa keexxennaadan, he biittan de7iya asati hashiyaa sho7idosonanne yashissidosona. 5Qassi Parsse Kawuwaa Qiiroosa laittai wuranaashiininne appe simmin Daariyoosi Parssen kawotido wodee gakkanaashin, eti Yihudaa asatu zoretaa laalanau zorettiyaageeta miishshan qaxaridosona. 6Hegaappe guyyiyan, Arxxekssiisi kawotaa doommiyoorin, eti Yihudaanne Yerusalaame asaa mootanau pailiyaa dooyidosona. 7Qassi simmidi, Arxxekssiisi kawotiiddi de7ishin, Bishilaami, Mitiredaati, Xaabi7eelinne eta yarati issippe gididi, Parsse Kawuwaa Arxxekssiisau dabddaabbiyaa xaafidosona; he dabddaabbee Sooriyaa biittaa pitaliyaaninne qaalan xaafettiis. 8Biittaa haariya Rehuuminne xaafiyaa SHimshshaayi Yerusalaamebaa hagaadan yaagidi, Kawuwaa Arxxekssiisau dabddaabbiyaa xaafidosona; 9"Ha dabddaabbee biittaa haariya Rehuumappe, xaafiyaa SHimshshaayappe, beni Elaama biittan de7iya Suusappe, Ereekappenne Baabilooneppe yiida pirddiyaanne daannatiyaa eta yaratuppenne 10gitanne bonchchettida Kawuwaa Asanaafari omooddi ehiidi, Samaariyaaninne Efiraaxiisa SHaafaappe Arggo Bagga Biittan wottido asa ubbaappe xaafettiis" yaagidosona. 11Eti ayyo kiittido dabddaabbee hagaadan yaagees; "Kawuwaa Arxxekssiisau, Efiraaxiisa SHaafaappe Arggo Bagga Biittan de7iya ne ashkkaratuppe: 12"Kawuwau, ne matappe haa nuukko yiida Aihudati Yerusalaame biidi, he makkalanchchanne iita katamaa zaaridi keexxiiddi de7iyoogaa era. A gimbbiyaa ooraxissoosona; a xaphuwaakka bottokonoosona. 13Qassi kawuwau, ha katamai keexettiyaabaa gidikkonne a gimbbiyaakka ooraxissiyaabaa gidikko, hegaappe guyyiyan, eti giiraanne qaraxaa qanxxennaagaa era. Hegaappe denddidaagan kawo keettau geliya miishshai paca gidana. 14Nuuni kawoi sunttin oottiyaageeta gidiyo gishshaunne kawoi kauyyishin be7anau koyenna gishshau, hagaa neeni erana mala giidi kiittoos. 15Hegaa gishshau, kase ne aawatu taarikiyaa maxaafai koyettidi xeeletto; hegan xaafettidabaappe neeni ha katamai beniisappekka doommidi, makkalanchcha katama gidiyoogaanne kawotussinne biittatussi metuwaa medhdhidaagaa gidiyoogaa eranau danddayaasa. Hegaappe denddidaagan i kolettiis. 16Hegaa gishshau, ha katamai keexettiyaaba gidikkonne a gimbbiyaakka ooraxissiyaaba gidikko, Efiraaxiisa SHaafaappe Arggo Bagga Biittai ne kushiyaappe kiyidoogaa era" yaagidosona. 17Kawoi hagaadan yaagiya zaaruwaa etayyo yeddiis; "Biittaa haariya Rehuumaa, xaafiyaa SHimshshaayaa, Samaariyaaninne Efiraaxiisa SHaafaappe Arggo Bagga Biittan de7iya eta yara gidiya asa ubbau, inttena saro gais. 18Intte taayyo yeddido dabddaabbee birshshettidi nabbabettiis. 19Taani azazin, kase taarikee koyettidi xeelettiis; xeelettiyo wode, ha katamai beniisappekka doommidi, kawotussi makkalanchcha gidiyoogeenne metuwaa medhdhiyaageeti de7iyo soho gidiyoogee erettiis. 20Yerusalaamen wolqqaama kawoti kawotidosona; Efiraaxiisa SHaafaappe Arggo Bagga Biittaappekka he kawoti giiraanne qaraxaa ekkidosona. 21Hegaa gishshau, taani etayyo oottite giyo azazuwaa immana gakkanaashin, ha asati he katamaa keexxiyoogaa essana mala odite. 22Intte ha yohuwaa shenehoo geennaadan naagettite. Aissi giikko, kawotuyyo metuwaa darissanau koshshenna" yaagidi kiittiis. 23Kawuwaa Arxxekssiisa dabddaabbee Rehuumassi, xaafiyaa SHimshshaayassinne eta yara gidiya ubbatussi nabbabettido wode, Yerusalaamen de7iya Aihuda asatukko eesotiiddi biidi, eti keexxiyoogaa wolqqan teqqidosona. 24Teqqin Yerusalaamen de7iya Xoossaa Beeta Maqidasiyaa oosoi Daariyoosi kawotido naa77antto laittai gakkanaashin, eqqosan atti aggiis.
Copyright
Learn More


text:
Yesus dhugumaan ni jiraa? Yesus jiraachuu isaatiiff ragaan seena qabeessa ta’e jiraa?
Gaaffii: Yesus dhugumaan ni jiraa? Yesus jiraachuu isaatiiff ragaan seena qabeessa ta’e jiraa?
Deebii: Yeroo heedduu, gaaffiin kun yeroo gaafatamu, namni kana gaafataa jiru gaafficha gaaffii , “Macaafa Qulqulluun alaa” taasise jira. Macaafni Qulqulluun jiraachuu Yesusiif akka madda ragaatti fudhatamuu akka hin dndeenye yaada jedhu kana hin fudhannu. Kakuun Haaraan waa’ee Yesus Kiristoos eertuuwwan dhibbaan lakkaa’aman qabatee jira. Barreeffamuu wangeelaa erga Yesus du’ee waggoota 100 booda jaarraa lammaffaa keessa akka ta’e kan dubbatan jiru. Inni kun sababa ta’ee turu illee (isa nuyi jabeessinee ittiin falminu), akkaataa raga bara duriitti, erga ta’umsichi ta’ee booda barreeffamoonni waggootta 200 dura ta’an, akka raga amanamoota ta’aniitti ilaalamu. Darbees, beektonni arki heedduun (kirstaanotaa fi kan kiristaanota hin ta’in) barreeffamoonni Phaawloos (jara keessaa tokko tokko) giddu gala jaarra jalqabaa keessa Phaawloosiin barreeffamanii turan, Yesus erga du’e waggoottan 40 gad kan ta’anu keessa. Akka ragaalee barreeffamoota duriitti, jaarraa jalqabaa keessaa namni Yesus jedhamu Israa’eel keessa jjiraachaa akka ture inni kun raga guddaa cimaadha dha.
Bara 70 keessa warri Roomaa magaalaa Yeruusaaleem akka weeraranii akka diigan jiraattotas Israa’eelota heedduus akka ajjeessan beekuun barbaachisaadha. Guutummaan magaalattii ibiddaan gubatte bade. Ragaaleen Yesus Kiristoos heedduun isaa yoo balleeffameera ta’e egaa dinqifachuu hin qabnu. Yesusiin ijaa isaaniitiin arganii kan dhugaa ba’an baay’een jaraa ajjeeffamaniiru ta’a. Dhugaalee kunniin jiraachuu lakkoofisa warra Yesusiin ija isaaniitiin arganii dhugaa ba’anii tarii daangessaniiru ta’a.
Tajaajilli Yesus akka waanta barbaachisaa hin taaneetti bittaa warra Roomaa golee xinnii keessatti daangeffamee akka ture yaada keessa galfachuudhaan, odeeffannoon dinqisiisaan heedduun galmee seenaa keessaa haqamuu ni danda’a. Jiraachuu Yesusiif ragaalee seena qabeessi caalaa barbaachisaa tan muraasin warra kanatti aananii jiran haammata:
Taktus namni Roomaa jaarraa jalqabaa, namni waa’ee seenaa barreessuu fi qoratu kan baay’ee amanamaa ta’e, nama waanta uumamaan olii ta’e hojjetu “kiristaanna” (Christus irraa isa Laatiiniintti Kiristoos ta’e), bara Xibaariyoos moo’ee turetti Phaanxoos Philaaxoos jalatti rakkina kan arge eereera. Su’etonus kan jedhamu immoo, Mooticha Hadrianiif barreessaa kan ture, namnio Yesus jedhamee waamaa ture tokko (yookiin Kiristoos) jaarraa jalqabaa keessaa jiraachaa tureerea jechuun barreessera. 2099 (galmeessa 15.44).
Flaviyaas Josefaas qorataa seenaa baakmaa nama Israa’eeliti. Haambaalee isaa keessatti Yaaqoobiin kaa’eera, “Obboleessa Yesus, isa Kiristoos jedhamee ture.” Waraabbiin morkii kaasu tokko jira (18:3) innis kan jedhu, “Amma waa’ee yeroo kanaa Yesus, namni ogeessi, nama jedhanii waamuun yoo seera qabeessa ta’eef. Inni hojiin jajjabaan dinqisiisaan akka uumamu taasiisee ture… inni Kiristoos ture… guyyaa sadafaatti jiraataa ta’e lammee jaratti mul’ate akkuma raajonni kan Waaqayyoo kanaa fi waa’ee isaa waantota dinqisiisaa kuma kudhan dursanii dubbatanii turan.” Hiikini tokko akkasitti dubbifama, “ Yeroo kanatti namni ogeessi tokko kan Yesus jedhamu ture. Amalli isaa gaarii ture [innn] ba’eessa akka ta’etti beekama ture. Yihudoota keessaa fi saboota kan biraa keessaa namoonni heedduun duuka buutuu isaa ta’anii turan. Philaaxoon akka fannifamuu akka du’u isaratti faradee. Garuu duuka buutuu isaa ta’anii kan turan duuka buutuu isaa ta’uu jaraa hin ganne. Erga fannifamee guyyaa sadii booddee akka isaanitti mul’ate gabaasaniiru, innis akka jiraataa ture; sababa kanaatiif tarii inni Masihicha ture, raajonni isa dinqii dubbataniif.”
Julius Afriikanus nama seenaa barreessaa ta’e Thallusiin eereera mare dukkana fannifamuu Kiristos booddee ture irratti (Barreeffa amma iyyuu jiru, 18).
Pliny inni angafni, Xalayaa 10:96 keessatti, shaakala waaqeffannaa kiristaanota jalqabaa galmeesseera Kiristaanonni Yesusiin akka Waaqayyootti waaqeffachuu isaanii dabalatee baay’ee naamusa qabu akka turan, irbaata jaalaatiif irbaata gooftaas keessatti dabalee eera.
Barreeffamin warra Baabloonotaas (mana maree 42a) gaafa jelabultii ayyaana faasikaatti fannifamuu Yesusii fi falfala shaakaluu jadhamee akkasuma Yihudonni amantii isaanii akka gananuuf jajjabeessuu isaatiin himatamuu isaa ni mirkaneessa.
Luukiyaan kan Samosata barreessaa Giriikii kan jaarraa lammaffaa keessa ture Yesus kiristaanotaan akka waaqeffatame, barsiisa haaraa akka beeksise, fi jaraafis fannifame akka turekan fudhatu. Barsiisi Yesus obolummaa amantootaa, barbaachisummaa geeddaramuu, fi barbaachisummaa waaqoat gara biraa ganuu ni haammata jedheera. Kiristaanonni akkaataa seera Yesusitti jiraataniiru, ofii isaaniis akka hinduunetti amananiiru, du’a tuffachuus amaleeffataniiru, ofii isaanii kennuuf fedhaqaboota, qabeenyaa lafa kanaa kan ganan.
Maraa Baar-Seraphiyoon Yesus nama ogeessaa fi bayeessa akka tureetti yaadama akka ture, namootaa heedduudhaanis mootii Isaraa’eel ta’uuf akka jedhutti akka ilaalame, Yihodotaan akka ajjeefamee ture, akkaataa barsiisa duuka buutota isaattis akka jiraate ni mirkaneessa.
Achumaanis barreeffamoota warra Gnostikii (beekumsi nama fayyisa jechuun kan amana) hundumaa qabna (Wangeela dhugaa, mul’ata Yohaannis, wangeela Toomaas, barreeffamoota du’a ka’uu irrattii, kanaaf kana kan fakkaatan) sun hundinuu Yesusiin caqasa.
Dhugaadhumatti, wangeela madda kan kiristaanaa kan hin taane irraa gara walitti ijaaruu danda’u geenyeera: Yesus Masiihicha jedhamee waamameera (Joosefas), “falfala” hojjeteera, Israa’eelota gara barsiisa haaraatti geggeesseera, jaraaf gaafa ayyaana faasikaa fannnifameera (Barreeffamin warra Baabloonotaa) Yihudaa keessatti (Taakitus), garuu Waaqayyo akka ta’etti dubbateera deebi’uus ni danda’a (Elii’ezar), duuka buutonni isaa kan amanan, akka Waaqayyooniitti isa waaqeffataniiru (Pliiney isa angafa).
Jiraachuu Yesuusiif raga baay’eetu jiru, kan Macaafa Qulqulluu fi kan biyya lafaa keessa. Tarii akka Yesus jiraachaa ture ragaan inni guddaan jaarraa jalqabaa keessa amantoonni heedduun jiraachuu isaaniiti, ergamoota kudha lamman dabalatee, Yesus Kiristoosiif jireenya jaraa wareegama godhanii kennuu isaaniiti. Namoonni dhugaadha jedhanii waan amananiif lubbuu jaraa dabarssanii kennu, garuu soba ta’uu isaa kan amananiif namni kami iyyuu hin du’u.
Gara Mana fuula Afaan Oromootti deebi’aa
Yesus dhugumaan ni jiraa? Yesus jiraachuu isaatiiff ragaan seena qabeessa ta’e jiraa?


text:
1Yesuusi he gallassi sooppe kiyidi, abbaa lanqqiyan uttiis. 2Keehi daro asai ba lanqqiyan yuuyi aadhdhidi shiiqettin, wolwoluwaa giddo gelidi uttiis; asai ubbai abbaa lanqqiyan eqqiis. 3Asaassi leemisuwan darobaa hagaadan yaagidi yootiis; “Issi bitanee zerettaa zeranau kiyiis. 4I zerishin, issi issi zerettai ogiyaa doonan wodhdhiis; wodhdhidaagaa kafoi yiidi miis. 5Qassi issi issi zerettai guutta biittai de7iyo shuchchaa anccuwaa bolli wodhdhiis; daro biittai bainna gishshau, he zerettai sohuwaara mokkiis. 6SHin awai kiyido wode carshshai shulliis; adussa xaphuwaa yeddibeenna gishshau meli bayiis. 7Issi issi zerettai aguntta giddon wodhdhiis; wodhdhidi mokkidaagaa agunttai diccidi cuulliis. 8Issi issi zerettai aradda biittan wodhdhidi mokkiis; issoi xeetu aifiyaa, issoi usuppun tammaa, issoi hasttamaa aifiis. 9Siyiyo haitti de7iyo urai siyo!” yaagiis. 10Erissiyo ashkkarati Yesuusakko shiiqidi, “Neeni aissi etassi leemisuwan odai?” yaagidosona. 11Yesuusi zaaridi, etassi hagaadan yaagiis; “Inttessi saluwaa kawotettaa xuuraa erai imettiis; shin etassi imettibeenna. 12Aissi giikko, de7iyoogau gujettana; au darana; shin bainnaagaappe harai atto, he de7iyaageekka ekettiichchana. 13Taani eti xeelliiddi demmenna gishshaunne siyiiddikka siyenna gishshau, woi qassi eti akeekenna gishshaunne etau leemisuwan odais. 14“Isiyaasi etabaa hananabaa yootidoogee polettees; hananabaa yootidoogee hagaa; 'Intte sissaa siyana; shin intteyyo gelenna; intte xeeluwaa xeellana; shin be7ekketa. 15Aissi giikko, ha asaa wozanai dammiis; bantta haittaa tulissidosona; bantta aifiyaakka qilimmidosona. Hegee bainnaakko, eti bantta aifiyan be7ana; bantta haittan siyana; bantta wozanankka akeekana; eti taakko, Xoossaakko simmana; taanikka eta pattana, shin attiis' yaagees. 16“SHin intte aifee xeelliyo gishshaunne intte haittaikka siyiyo gishshau, intte anjjettidaageeta. 17Taani intteyyo tumaa odais; hananabaa yootiya darotinne xilloti intte be7iyoogaa be7anau amottidosona; shin be7ibookkona. Intte siyiyoogaa siyanau amottidosona; shin siyibookkona. 18“Simmi kattaa zeriyaagaa leemisuwaa birshshettai giyoogaa siyite. 19Kawotettaa qaalaa siyidi, akeekenna ooninne ogiyaa doonan wodhdhida zerettaa mala; xalahe halaqai yiidi, eta wozanan zerettidaagaa maxirggees. 20SHuchchaa anccoi de7iyo biittan wodhdhida zerettai qaalaa siyidi, sohuwaara ufaissan ekkiyaageeta milatees. 21SHin hegee ha77issau de7iyoogaappe attin, aani xaphoi baawa; qaalaa gaasuwan waayee woi yedetai yiyo wode, sohuwaara xubetti aggees. 22Qassi aguntta giddon wodhdhidaagee qaalaa siyiyaagaa milatees; shin ha sa7aa de7uwau hirggiyoogeenne duretetta siiqiyoogee qaalaa cuullees; cuullin he zerettai aifennan atti aggees. 23Aradda biittan zerettidaagee qaalaa siyidi, akeekiya asa milatees; yaatidi aifees; issoi xeetaa, issoi usuppun tammaa issoi hasttamaa aifees” yaagiis. 24Yesuusi etayyo hara leemisuwaa hagaadan yaagidi odiis; “Saluwaa kawotettai ba goshshan lo77o zerettaa zerida bitaniyaa milatees. 25SHin qammi asai xiskkiichchidaashin, a morkkee yiidi, gisttiyaa zeridoogaa bolli zardduwaa zeridi biis. 26SHin gisttee mokkidi, aifido wode, zarddoikka a giddon beettiis. 27“A ashkkarati akko yiidi, 'Godau, neeni ne goshshan lo77o zerettaa zerabeikkii? Yaatin, zarddoi auppe yiidee?' yaagidosona. 28“Yaagin Godai, 'Hegaa morkkee oottiis' yaagiis. “Ashkkarati, 'Nuuni biidi shoddanaagaa dosai?' yaagidosona. 29“SHin i, 'CHii, zardduwaa intte shoddiiddi, gisttiyaara shoddana. 30Bochchoppite; cakkiyo wodee gakkanaashin, issippe diccona. Cakkiyo wodee gakkin, taani cakkiyaageeta, kasetidi zardduwaa maxite; maxidi taman xuugganau mirqqiyan mirqqiyan qachchite; shin gisttiyaa ta gootaran qolite' gaana” yaagiis. 31Yesuusi etayyo hara leemisuwaa yaagidi odiis; “Saluwaa kawotettai sanaafici giyo qii mittee aifiyo milatees; he mittee aifiyo asi ekkidi, ba goshshan zeriis. 32He zerettiyaa zeretta ubbaappe guuxxausu; shin diccido wode, hara ataakiltte ubbaappe gitatausu; kafoi yiidi, i tashiyan keexxiyoogaa keena gita mitta gidausu” yaagiis. 33Qassikka Yesuusi hara leemisuwaa etau yaagidi odiis; “Saluwaa kawotettai issi mishiriyaa heezzu kere xiilliyaa ekkada, munaqqido munaqai ubbai denddana gakkanaassi, aani tigido irshshuwaa milatees” yaagiis. 34Yesuusi asau he ubbaa leemisuwan odiis; leemisoi bainnan i issibaakka odenna; hananabaa yootiyaagee, “Taani etayyo haasayiyo wode leemisuwan haasayais. Sa7ai merettoosappe doommidi geemmida yohota odais” giidoogee polettana mala, hegaa i odiis. 36Hegaappe guyyiyan, Yesuusi asaa yeggi bayidi, soo geliis; erissiyo ashkkarati akko biidi, “Goshshan de7iya zardduwaa leemisuwaa birshshettaa nuuyyo oda” yaagidosona. 37Yaagin Yesuusi zaaridi, hagaadan yaagiis; “Lo77o zerettaa zeriyaagee tana Asa Na7aa. 38Goshshai sa7aa; lo77o zerettai kawotettaa asaa; zarddoi xalahe halaqaa asaa. 39Zardduwaa zerida morkkee xalahe halaqaa; cakkiyo wodee, wodiyaa wurssettaa; qassi cakkiyaageeti kiitanchchata. 40“Hegaa gishshau, zardduwaa maxidi, taman xuuggiyoogaadan, wodiyaa wurssettan hegaa mala gidana. 41Taani, Asa Na7ai, ta kiitanchchata kiittana; eti ta kawotettaa giddon xube gidiya ubbaanne iitabaa oottiyaageeta shiishshana. 42SHiishshidi to77enna taman olana; hegan eti yeekkana; qassi achchaa garccana. 43He wode xilloti bantta aawaa kawotettan awa aifiyaadan poo7ana. Siyiya haitti de7iyo urai siyo! 44“Saluwaa kawotettai goshshan moogido miishsha milatees; issi bitanee he miishshaa demmidi, zaarettidi moogiis; daro ufaittiiddi biidi, baayyo de7iyaabaa ubbaa baizzidi, he goshshaa shammiis. 45“Qassi saluwaa kawotettai inqquwaa giyo daro al77o shuchchaa koyiya zal77anchchaa milatees. 46He zal77anchchai daro al77o inqquwaa demmidi, biidi baayyo de7iyaabaa ubbaa baizzidi, a shammiis. 47“Qassi saluwaa kawotettai ubba qommo moliyaa oiqqiya abban yeggido gitiyaa milatees. 48Molee gitiyaa kumido wode, moliyaa oiqqiya asati abbaappe gaxaa kessidi uttidosona; uttidi lo77o moliyaa qoridi, keeshiyan yeggidosona; shin iita moliyaa wora olidosona. 49Wodiyaa wurssettan hegaadan hanana; kiitanchchati yiidi, nagaranchchata xillotu giddoppe qoridi, 50to77enna taman olana; hegan eti yeekkana; qassi achchaa garccana. 51“Hagee ubbai intteyyo gelidee?” yaagidi eta oichchiis. Eti, “Ee” yaagidosona. 52Yaagin i, “Hegaa gishshau, saluwaa kawotettan erissiyo ashkkara gidida higgiyaa tamaarissiya ubbai, ba minjjidosaappe ooratta miishshaanne gal77a miishshaa kessiya asa milatees” yaagiis. 53Yesuusi ha leemisota yootidi wurssidoogaappe guyyiyan, hegaappe denddidi, 54ba yelettido katamaa biis. Biidi Aihuda woosa keettan tamaarissiyoogaa siyida asai garamettidi, hagaadan yaagiis; “Hagee ha aadhdhida eratettaanne Xoossai oottiyo malaataa oottanau wolqqaa awappe ekkidee? 55Hagee anaaxiyaa na7aa gidennee? A aayyiyaa Mairaamo gidekkee? A ishantti Yaaqoobanne Yooseefa, Simoonanne Yihudaa gidokkonaayye? 56A michchentti ubbai nunaara de7okkonaayye? Yaatin, i hagaa ubbaa awappe demmidee?” yaagiis. 57Eti i giyoobaa ekkennan ixxidosona. SHin Yesuusi he asaassi, “Hananabaa yootiyaagee ba biittaaninne bantta so asaani bonchchettennaagaappe attin, hara ubbasan bonchchettees” yaagiis. 58Eti ammanibeenna gishshau, Xoossai oottiyo malaataa he sohuwan keehi oottibeenna.
Copyright
Learn More


text:
1Muusee Israa7eela asaa ubbaa issippe xeesidi, hagaadan yaagiis; "Inttenoo Israa7eela asau, taani hachchi intteyyo yootiyo awaajuwaanne higgiyaa siyite; intte eta tamaaritenne minttidi oottite. 2GODAI nu Xoossai Siinaa Deriyaa bollan nunaara maachchaa maacettiis. 3GODAI ha maachchaa maacettidoogee nu aawatu xallaara gidenna; hachchi de7uwan de7iya nu ubbaarakka maacettiis. 4He deriyaa bollan eexxiya tamaa giddon gididi, GODAI intte baazzan eqqidi inttenaara haasayiis. 5Taanikka he wode GODAI giyoobaa intteyyo yootanau, GODAAPPENNE intteppe gidduwan eqqaas; aissi giikko, intte tamau yayyidi, deriyaa pude kiyibeekketa. GODAIKKA hagaadan yaagiis. 6"'Gibxxe biittaappe ailletettaa keettaappe nena wozidaagee taani GODAA ne Xoossaa. 7"'Taappe attin, hara xoossati neeyyo de7oppona. 8"'Bolla saluwan de7iyaaba gidin, woikko garssa sa7an de7iyaaba gidin, woikko sa7aappe garssaara de7iya haattaa giddon de7iyaabaa gidinkka, aiba misiliyaanne neeyyo eeqa oottoppa. 9Neeni etau hokkoppa; woikko etau goinnoppa; aissi giikko, taani tana ixxiyaageeta aawatu nagaraa gishshau, naata heezzanttanne oidantta yeletaa gakkanaassi qaxxayiyaagaa; taani, GODAI ne Xoossai qanaatiya Xoossaattenne. 10SHin taani tana siiqiyaageetanne ta azazuwaa naagiyaageeta sha7u yeletaa gakkanaassi ta aggenna siiquwaa bessais. 11"'GODAA ne Xoossaa sunttaa hadan xeesoppa; aissi giikko, GODAI ba sunttaa hadan xeesiyaagaa qaxxayennan aggenna. 12"'GODAI ne Xoossai nena azazidoogaadan, geeshsha oottada Sambbata gallassaa naaga. 13Neeni oottiyo ooso ubbaa usuppun gallassan ootta. 14SHin laappuntta gallassai GODAAYYO, ne Xoossaayyo Sambbata. He gallassi ai oosonne oottoppa; neeni woikko ne attuma na7ai, woikko ne macca na7iyaa, woikko ne ashkkarai, woikko ne ashkkariyaa, woikko ne boorai, woikko ne haree, woikko ne hara meheti, woikko ne kataman de7iya betee, he gallassi aiba oosonne oottoppite. Neeni shemppiyoogaadan ne attumanne macca ashkkaratikka shemppona. 15Neeni Gibxxe biittan aille gidada de7idoogaa dogoppa; qassi GODAI ne Xoossai ba wolqqaama kushiyaaninne ba micettida qesiyan yaappe nena kessidoogaa dogoppa. GODAI ne Xoossai Sambbata gallassaa neeni naaganaadan, nena azazidoogeekka hegaa gishshaassa. 16"'GODAI ne Xoossai neeyyo immiyo biittan ne baree aduqqana malanne neeyyo lo77ana mala, GODAI ne Xoossai nena azazidoogaadan, ne aawaanne ne aayyiyo bonchcha. 17"'Asa woroppa. 18"'SHaaramuxoppa. 19"'Wuuqqoppa. 20"'Ne shooruwaa bollan wordduwaa markkattoppa. 21"'Ne shooruwaa machchiyo amottoppa; a keettaa, a shooqaa, a attuma askkaraa, woikko a macca ashkkariyo, woikko a booraa, woikko a hariyaa, woikko ayyo de7iyaabaa aibanne amottoppa' yaagiis. 22"Deriyaa bollan tamaa giddoppe, shaaraa giddoppenne gorddida xumaa giddoppe GODAI xoqqu giida cenggurssan yaa7a ubbaayyo yootido qaalati hageeta; i eta bollan aibanne gujjibeenna. Qassi eta i naa77u masettida shuchchatu bolli xaafidi, taayyo immiis. 23"Deree taman xuugettishin, xumaa giddoppe cenggurssaa intte siyido wode, intte zariyaa halaqatinne intte cimati taakko yiidi, 24hagaadan yaagideta; 'Be7a, nuuni GODAA nu Xoossaa cenggurssaa tamaa giddoppe siyido wode, GODAI nu Xoossai ba bonchchuwaanne ba anggaa nuna bessiis. Qassi nuuni Xoossai aara haasayinkka asi de7uwan de7anau danddayiyoogaa hachchi be7ida. 25SHin ha wolqqaama tamai nuna xaissanau danddayees; yaatin, nuuni aissi haiqqiyoonii? GODAA nu Xoossaa qaalaa nuuni naa77antto siyikko, nuuni haiqqoos. 26Aissi giikko, asho maayidaban, nuuni siyidoogaadan tamaa giddon gididi haasayishin, de7o Xoossaa qaalaa siyidi, paxa de7ida asi oonee? 27Hegaa gishshau, Muusee! Neeni shiiqada, GODAI nu Xoossai giyoobaa ubbaa siya; siyada GODAI nu Xoossai neeyyo yootiyoobaa ubbaa neeni nuuyyo yoota; nuunikka siyidi oottana' yaagideta. 28"Intte taayyo haasayishin, GODAI intte giyoogaa siyidi, tana hagaadan yaagiis; 'Ha asai neeyyo yootidobaa ubbaa siyaas; eti giidobaa ubbaa likke giidosona. 29Etayyoonne eta naatuyyo merinau ubbabai lo77o gidanaadan, taayyo yayyanaunne ta azazota naaganau etau ubbatookka hagaa mala wozanai de7i erenneeshsha! 30Ha77i neeni baada, eti bantta dunkkaaniyau simmanaadan yoota. 31SHin neeni hagan ta matan eqqashsha; eti laattanaadan taani etau immiyo biittan eti oottana mala, neeni eta tamaarissana ta azazuwaa, ta awaajuwaanne ta higgiyaa ubbaa taani neeyyo yootana' yaagiis. 32"Inttenoo Israa7eela asau, yaakko GODAI intte Xoossai inttena azazidobaa ubbaa oottanau naagettite; appe ushachchi woi haddirssi gooppite. 33Intte de7uwan de7ana mala, ubbabai intteyyo injjetana mala, qassi intte laattiyo biittankka intte aduqqidi de7ana mala, GODAI intte Xoossai inttena azazido oge ubban hemettite.
Copyright
Learn More


text:
Aadaa dhumaan ijoollee guddisuun ga’ee harmoolii ti, garuu Qorannaan hawaasaa kan jabanaA akka jedhutti guddina ijoollee keessatti qoodi abbaan qabaatus barbaachisaa dha.
Ijoolleen abbaan isaanii dhiisee deeme akka kanneen maatii lamaan gidduutti guddatanii hagas milkaa’uu dhiisuu malu.
Jamryaan Washington irraa fageenya km 140 irratti argamu tokko woorkshooppii dhiironni abbaa gaarii akka ta’an gargaaru qopheessee jira. Qophiin har’aa kana irratti fuuleffata. Odu gabaasaa VOA Bak-hti-yar Zama-nov-tu gabaase Tujubetu dhiyeessa.
Text: Hurlock Maryland bakka River House jedhamu keessatti hawaasi waldaa lammiiwwan Ameerikaa hidda dhalata Raashiyaa tokko abbootiif bashannana bakka isaan gorsa maatii fi bakkuma sanattis shaakala tokko tokko itti agarsiisan qopheesse.
Nama daldalaa kan ta’an Pavel Katse-venko Hagerstown, Maryland irraa yoo ta’an gara bashannana kanaa dhufuun ilma isaanii waliin yeroo gaarii akka dabarsaniif gargaare.
Hojii hojjetaa maatii ofii kunuunsuun ulfaataa dha. Nuti abboonni kan har’a walitti qabamneefi kana mari’achuuf jecha. Hedduun irra hedduu ijoollee waliin yeroo dabarsuu kan qabu harmoolii dha jedhanii yaadu. Abboonni yoo hirmaachuu baatan rakkootti geessa jedheen yaada jedheen yaada jedhan.
Abboota qofaa utuu hin taane ijoolleen jireenya isaanii keessatti abbootiin hirmaatanii hin beekne ykn abbaa waliin hin guddanne illee sagantaa River House kana irratti hirmaataniiru.
Isaaniif kun dhiira fakkeenya ta’uuf waliin maricachuun carraa gaarii dha. Gorsitoonni dhimma maatiis gamas dhaquu dhaan shaakala isa kaamtu caalaa jireenya isaaniif wayya isa jedhu ilaaluuf argamaniiru.
Chris Brigham abbootiin qaama maatii gaarii akka ta’an gargaaruu yaaduu dhaan waggoota shan dura bakka River House jedhamu kana bitan.
Dhimma kanaaf jecha bakka kana bara 2010 keessa bitne. Bara 2011 keessa tajaajilaawwan hawaasa keessaa gargaaruu jalqabne. Hawaasaaleen erga river House-n bitne gargaarre Washington DC, Baltimore, Wilmington fi hawaasaalee dugdee lag agama dhiyaa jiran keessaa ti jedhan.
Qindeessaa sagantaa Sanaa kan ta’an Victor Visotski luba waldaa Kristiyaanaa lammiiwwan Ameerikaa hidda dhalata Raashiyaa “New Life Russian church” jedhamuu fi VA keessatti argamuu ti. Ijoollee dhiiraaf barsiisaan inni jalqabaa abbaa dha jedhu.
Abbaan jireenya ilma isaa keessatti hirmaachuun baay’ee barbaachisaa dha. Ilmis fakkeenya abbaa isaa faana bu’uu dhaan isa irraa barata. Kanaaf qophiin bashannanaa dhiirotaaf qophaa’e kun carraa ittiin boqonnaa argatan fi attamiin haadha warraa koo waliin hariiroon qabu cimsuun danda’a jedhanii akkasumas Ilma koof attamiin fakkeenya gaarii ta’uun danda’a jedhanii ittiin yaadani jedhan.
Visotskin itti dabaluu dhaan akkuma jireenya ijoollee dhiiraa keessaa qooda qabaachuun abbaa barbaachisaa ta’e jireenya ijoollee durbaa keessattis akkasuma ta’uu walii galu.
Ijoolleen durbaa jaalala dhiiraaf qaban jalqaba jaalala abbaa isaanii irraa jalqabu. Abbaan ishee dhiira isheen jalqaba jaalala itti agarsiistee fi isa jajju. Abbaan intala isaaf goota.
Kanaaf abbaan haadha warraa isaaf amanamaa ta’uun maatiin jaalalaan akka guutu gochuuf haala mijeessuun barbaachisaa dha. Sababiin isaas intalli isaa kana mara itti dhiyeenyaan hordofti waan ta’eef jedhan.
Visotskin akka jedhanitti abbaan qooda maatii keessatti qabu akkuma hojii isaa ka biroo cimsee qabachuu qaba. Ijoollee isaa waliin yeroo gaarii dabarsuun bakka jalqaban gaarii ta’uu danda’a.


text:
Wallistuu beekamtuun, Saaliyaa bakka jiraattu, Kanadaa irraa gara biyyaatti deemtee, viidiyoo sirbaa fi fiilmii seena-galmeessaa, kan amma bulchiisa naannoo Tigiraay keessa jiru, Oromoo Raayaa keessatti hojjechuu ishee dubbatti. Saaliyaan Oromoo Raayyaa keessa deemtee waliin sirbuu fi viidiyoo sirbaa qopheessuun kan ammaa kun ka jalqabaa akka hin ta’iin dubbbatti. Ammaan dura ennaa wallisaa Kadiir Martuu waliin gar sana deemanii sirba qopheessan illee maanguddoota haasofsiistee viidiyoo isaa kan harkaa qabdu ta’uu ka buuf ibsite, Saaliyaan “Oromoo Raayyaa keessaa kan afaan Oromoo qajeelchee dubbatu, nama umuriin soddomii shanii olii qofa. Ijoolleen afaanicha dhabaa jiran ,” jechuudhaan gadda ishee dubbatti. Garuu, maqaa lafaa dhageessu heddumminaan maqaa Oromoo ti, jetti.
Fiilmii seena-galeemeessaa amma waraabde kana keessa, aadaa akka buna-qala faa fi seenaa ajaa’ibsiisaa jaarsota Raayyaa Umurii dheeraa qabaniin isheef ibsame kan qabdu ta’uu nuuf ibsite. Gama biraatiin immoo, artistoota dubartoota Oromoo jajjabeessuu fi hojiiwwan muuziqaa fi filmii ishee eebbisuutti ka fuuleffate qophii guddaa “Haadha Siiqqee” jedhame tokko magaalaa Finfinnee keessatti qopheessaa jirti, Saalihaan.
Qophii kana irratti hojiiwwan ishee eebbisuu qofa otuu hin taane, artistoota dubartoota carraa beekamuu fi hojii isaanii agarsiisuu hin argatiin beeksiisuun, akkasumas, artistoota dubartoota Oromoo angafa akka Halloo Daawwii fi Haayyoo Guddattuu fayiif kabajaa barbaachisu kennuun akka keessa jiru illee nuuf ibsite. Qophiin agarsiisa artii adda addaa kun, akka lakkoobsa Itiiyoophiyaatti Onkoloolessa 20, bara 2008 Galma Finfinnee, ka Yuniviarsitii Finfinnee “Siddist” Kiiloo fuullee jiru keessatti geggeessama jira, jetti Saalihaa Saamii.


text:
Daandilee Gurguddoo Finfinnee ka’ani gara kutaalee biyyaa adda addaa geessan keessaa tokko ka Finfinnee ka’ee Naqamte ga’u ta’uun beekamaa dha.
Daandiin kun yeroo dheeraa duraa kaasee Asfaaltii kan ture yoo ta’u, keessumaa ka Geedoo fi Naqamtee giddu jiru maqaa deebisanii suphuu jedhuun hojiin isaa eega jalqabame waggaa lama caalee jira.
Hojii kana jalqabuu dura akkuma baratame daandii biraa yeroof banuun otuu jiru, isuma jiru gam tokkoon suphaa gam kaaniin immo konkolaataan gamaa fi gamanaa dabaree wal bira akka darbu gochuun danqaa guddaa uumuu isaa imaltoonni iyyaataa jiran.
Rakkoo kana ilaalchisee Waajirri Abba-taayitaa Daandilee Itiyoophiyaa deebii kenneen kaampaaniin kana hojjacuuf kontraata fudhate kan Chaayinaa yeroon meeshaalee barbaachisan qophessue dadhabuu fi of-gidduutti rakkoo qabaachuu tu hojii sana boodatti hambise jedha.
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun dhaggeffadhaa