text:
Manni Maree Naannoo Tigraay muudama hoggantoota Komishinii filannoo shan raggaasise
Naannoon Tigraay dhuma baatii Hagayyaa keessa sadarkaa naannootti filannoon akka gaggeeffamu hojjataa jiraachuu ibsuun isaa ni yaadatama. Manni Maree bakka bu’oota Ummata Tigraay walgahii addaa Kamisa har’aa geggeesseen, filannoo sadarkaa naannootti gaggeessuuf karoorfame kana akka hoggananiif, muudama hojii raawwachiftota Komishinii filannoo raggaasise.
Haaluma kanaan Obbo Muluwarqi Kidaana-Maariyaam Komishinara Komishinii Filannoo Naannoo Tigraayii ta’uun kan mudame yoo ta’u, Aaddee Tsigeredaa Dibakulluu ammoo itti aantuu ta’uun filatamte. Obbo Marasaa Tsahaaye, Obboo Muhaamad-Sa’iid Hagoos fi Dr Tsaggaa Birhaan ammoo hojii raawwachiftota ta’uun filatamanii jiru.
Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Sababa weerara vaayirasii Koroonaatiin filannoon biyyaalessaa bara kanaaa yeroo hin beekamnetti dabarfamuu kan labse tahus, naannoon Tigiraay filannoo naannoo isaa gaggeessuudhaaf murteeffachuun isaa ni yaadatama.


c: text/html

text:
Ka dhiheenya magaalaa Kaabul seenee taayitaa mootummaa Afghanistaan dhuunfate gareen Taalibaan, hatattamaan tarkaanfii itti fufanii, waa’ee bulchiisaa fi nageenyaa fi diinota isaanii duraanii waliin araara buusuu ilaalchisee, danqaalee jiran irratti dubbachuuf namoota siyaasaa ijoo Kaabul keessaa wajjiin walga’aa jiran.
Haala amma Afghaanistaan keessa jirtu, dhimmoota ijoo haala ammaa kanaaf gumaachanii fi yaaddowwan amma biyyattii fi addunyaa irraa dhaga’amaa jiru irratti akka hubannaa isaanii nuuf ibsan, xiinxalaa siyaasaa fi dinagdee tokko afeerree jirra.
Proofeser Mohammed Xaahiroo, as Yunaayitid Isteetis, kutaa Teksaas keessa ka jiru, Koolejii Koolins keessaa barsiisu. Namoo tu dubbise.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Embasileen United States hojii shorokeessotaaf haaraa miti. bara 2011 afganistan keessatti lootee seentonni Taliban embassi gamasii fi humnootii NATO weeraruu dhaan namoota torba galaafatan.
Bara 2008 Yemen keessatti namoonni hidhatanii fi boombiin embassy gamas jiru alatti dho’e du’uu namoota 19f sababaa ta’e. Bara 1998 keessa Kenya fi Tanzainya keessatti haleellaa boombiitu geggeessame. Kanaanis namoota 200 ol ta’antu du’an.
Amma immoo Libyatti ambasaddora YS Christopher Stervens fi diplomaatonta afurtu wayita leellistoonni qonsiilaa US kan Benghazi jiru weeraranitti ajjeefaman.Ambasaddor christopher Hill Iraq, Koriyaa kibbaa, Poland fi Macedonia keessatti ambasaddora Ameerikaa ta’uun tajaajilaniiru.
Bara 1999 keessa mormitoonni angawoota poolsii humna caaluu dhaanembassyn Macedoinia cabsanii ol seenan. Poolsiin naannoo jiru keellaa sana eeguun waanuma baratame. Garaagarummaan Libya keessa ture garuu jamaan walitti qabame meeshaa gurugddaa qabatee ture.
keellaaleen US naannoo addunyaa jiran yeroo ammaa naga eegumsa isaanii cimsanii jiru. Tarii haleellaan yoo dhaqqaba ta’es hordofaa jiran. Balaan kan akka Wixata darbee erga ga’ee booda naga eegumsa cimsuu irra dursanii dammaquun barbaachisaa dha.


text:
Aangwaan waraanaa Adda Bilisummaa Oromoo duraanii Koloneel Gammachuu Ayyaanaa shoroorkeessummaa fi saamicha baankilee Lixa Oromiya qindeessuun shakkamanii hidhaa baatilee 11 booda gadhiifamanii jiru.
Beellamni koloneel Gammachuu fi namoota 19 isaan waliin galmee tokko irratti himataman akka lakkoofsa Itoophiyaatti Muddee 21bara 2012 kan bellamamee kan qabameef yoo ta’u/ Konoleel Gammachuun gaafa Muddee 14/2012 hiikaman jedhan Abukaatoon isaanii Dr. Tokkummaa Dhaabaa.
Abbaan alangaa himata addaan kutuuf mirga qaba, sababa maalinis jedhamee hin gaafatamu. Haalli konoleer Gammachuun itti hiikamanis kanumaan wal fakkaata jechuun Raadiyoon Sagalee ameerikaatti himan Abukaatoon kun.


text:
Jilli adda bilisummaa Ormoo miseensa koree giddu galaa fi dubbi himaa dhaabichaa obbo Toleeraa Adabaan dursamu har’a Finfinnee seenee jira.
Jilli kun biyyatti kan deebi’e walii galtee Hagaya 7 bara 2018 mootummaa Itiyoophiyaaf dhaabicha gidduutti irra ga’ameen booda.
Mootummaan Itiyoophiyaa fi ABOn walii galtee araaraa kan mallatteessan torban darbe Asmaraatti ture.
Walii galteen sun kan irra ga’ame pezidaantii bulchiinsa naannoo Oromiyaa Lammaa Magarsaa fi dura taa’aa ABO Daawud Ibsaa gidduutti. Walii galteen sun itti dabaluun ABOn hojii isaa kan siyaasaa karaa nagaa Itiyoophiyaa keessatti geggeessuu itti fufa jedha.


text:
Mallattoolee Gurguddoo Qiyaamaa
Kutaalee darban keessatti mallatoolee gurguddoo Guyyaan Qiyaamaa dhiyaachu agarsiisan ilaalle turre. Isaaniis, Dajjaal bahuu, Iisaan (aleyh salaam) bu’uu fi Ya’juuj fi Ma’juuj. Har’as itti fufuun kutaa kana keessatti maallatoole hafan saddeettan gabaabbinnaan ni ilaalla.
Mallattoolee Gurguddoo Guyyaa Qiyaamaa lakk. 4,5 fi 6- Mucuca Lafaa Sadii
Mucuca lafaa jechuun lafti garmalee addaan baqaquu fi wanti gubbaa jiru keessatti gadi lixuudha. Yeroo durii fi ammaa mucucni lafaa bakka adda addaatti uumame jira. Garuu mucucni hadiisa keessatti dubbatame amala addaa kan qabuu fi oduun isaa kan babal’atuudha. Mucucni lafaa kuni mallattoo gurguddoo Qiyaama keessaa tokko yommuu ta’u, Aakhiru zamaan (dhuma Yeroo) keessatti kan mul’atuudha. Hadiisa keessatti: Huzeeyfa ibn Useyd Al-Ghifaariyy akkana jechuun gabaase:
“Osoo nuti wal yaadachiisnu (waliin haasofnu) Ergamaan Rabbii (Salallahu aleyh wassalam) nu arguun akkana jedhan, “Maal wal yaadachistuu?” Sahaabonnis ni jedhan, “Waa’ee Qiyaamaa haasofna” Innis ni jedhe, “Hanga mallatoolee kudhan argitanitti malee Qiyaamaan hin dhaabbattu.” Ergasii akkana jechuun tarreesse: Aara (smoke), Dajjaal, bineensa lafaa baatu, Aduun dhiyaan bahuu, Iisaan ilmi Mariyam (nageenyi isarratti haa jiraatu) bu’uu, Ya’juuj fi Ma’juuj, gara sadiin mucuca lafaa: tokkoffaan gara Bahaatin, lamaffaan gara Dhiyaatin, sadaffaan gara odola Arabaatin. Dhumti kanaa ibidda gara Yaman irraa bahuun namoota gara iddoo walitti qabamaatti ooftudha.” Sahiih Muslim 2901
Mallatto Guddoo Guyyaa Qiyaamaa-7ffaa- Aara (Dukhaan)-Smoke
Akkuma hadiisa armaan olii keessatti dubbatame aarri guddaan namoota haguugu yeroo dhumaatti ni argama. Hadiisa biraa keessatti Abu Hureeyraan akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ بَادِرُوا بِالأَعْمَالِ سِتًّا الدَّجَّالَ وَالدُّخَانَ وَدَابَّةَ الأَرْضِ وَطُلُوعَ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا وَأَمْرَ الْعَامَّةِ وَخُوَيِّصَةَ أَحَدِكُمْ ” .
“Wantoonni jahan kunniin argamuun dura gara hojii gaggaarii ariifadhaa: Dajjaal, aara, bineensa lafaa baatu, aduun gara dhiyaatiin bahuu, dhimma wali galaatii fi dhimma dhuunfaa tokkoo keessanii.” Sahiih Muslim 2947
Asitti dhimma wali-galaa jechuun Qiyaamaan dhaabbachuudha. Dhimma dhuunfaa tokko keessanii jechuun immoo du’a nama kamittu dhuftuudha[1]. Yookiin immoo dhimmi wali galaa fitnaan guddaa kanneen akka waraanaa, faahishaa (wantoota fokkuu) fi kkf hawaasa keessatti argamuudha. Dhimmi dhuunfaa immoo dhimma dhuunfaan wal qabate kanneen akka hiyyummaa, dhibee fi kkf dha.
Mallattoo Guddoo Guyyaa Qiyaamaa 8ffaa- Bineensa Lafaa Baatu (Daabbatul Ard)
Aakhiru zamaan (dhuma Yeroo) irratti yommuu badiin babal’atuu, wanti fokkataan miidhagfamu fi wanti gaariin immoo fokkifamu, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa bineensa dachii keessaa ol baasa. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Yeroo jechi isaan irratti kufu, namoonni keeyyattoota Keenya kan hin dhugoomsine akka turan bineensa isaanitti dubbattu dachii keessaa isaaniif baafna.”
“በነሱም ላይ (የቅጣት) ቃሉ በተረጋገጠ ጊዜ ሰዎቹ በአንቀጾቻችን የማያረጋግጡ እንደነበሩ የምትነግራቸውን እንሰሳ ለነርሱ ከምድር እናወጣለን።”Suuratu An-Naml 27:82
“Yeroo jechi isaan irratti kufu” jedhu ilaalchise mufassiroonni ibsa adda addaa walitti dhiyaatu itti kennani jiru. Qataadan ni jedha: “Yeroo jechi isaan irratti kufu.” jechuun yommuu dallansuun isaan irratti mirkanaa’u. Abdullah ibn Umari fi Abu Sa’id Al-Kudriyy ni jedhu, “Yommuu waan gaariitti hin ajajnee fi waan badaa irraa hin dhoowwine, dallansuun isaan irratti mirkanaa’u.”[2] Abdullah ibn Abbaas ni jedha, “yommuu azaabni (adabbiin) isaan irratti mirkanaa’u.[3]”
Ibn Kasiir ni jedha: “Bineensi tuni yeroo dhumaa yommuu haalli namoota badu, ajajoota Rabbii dhiisanii fi amanti haqaa jijjiran baati. Rabbiin dachii keessaa bineensa isaaniif baasa[4].”
“Namoonni keeyyattoota Keenya kan hin dhugoomsine akka turan bineensa isaanitti dubbattu dachii keessaa isaaniif baafna.” jedhu Ilaalchise hayyoonni ibsa armaan gadii kennanii jiru: 1ffaa- Bineensa “Namoonni keeyyattoota keenya kan hin dhugoomsine (dhugaan hin amanne) ta’aniiru” jettee isaanitti dubbattu dachii keessaa isaaniif baafna. 2ffaa- Islaaman ala amantiin biraa soba akka ta’e isaanitti dubbatti. 3ffaa- Akkana jechuun isaanitti dubbatti: kuni mu’mina kuni kaafira[5]. Rabbiin wanta hundaa irratti danda’aa ta’ee, bineensi akka dubbattu taasisuun wanta Isa dhibuu miti. Yeroo ammaa sibiilli kan dubbate bineensi hayyama Rabbiitiin akkamitti dubbachuu dadhabaa? Meeshaan qunnamti kanneen akka raadiyo, bilbila, Tv fi kkf sibilaa irraa kan hojjatamaniidha.
Hadiisa Abu Hureyraan gabaase keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Wantoonni sadii yoo argaman, nama dursee hin amanne yookiin iimaanaa isaa keessatti waan gaarii hin hojjanne, iimaanni isaa homaa isa hin fayyadu: Aduun bakka itti dhiiteen bahuu, Dajjaal fi bineensa lafaa.” Sahiih Muslim 158
Kana jechuun wantoonni sadan kunniin dhufuun dura namni Rabbii fi hundeewwan iimaanatti hin amanne yookiin erga amane booda hojii gaarii hin hojjanne, yeroo mallattooleen kunniin mul’atan amanuu fi hojii gaarii hojjachuun isaa homaa isa hin fayyadu. Kanaafu, namni mallatooleen kunniin yoom akka bahan waan hin beeknef iimaana ofii cimsachuu fi hojii gaggaarii hojjachuuf tattaafachu qaba. Ta’uu baannaan, yeroo mallaatoolee kanniin argu amane jechuun isaa adabbii (azaaba) isarraa hin deebisu.
Mallattoo Guddoo Qiyaamaa 9ffaa–Aduun Dhiyaan Bahuu
Mallattoolee gurguddoo Qiyaamaa kan namni lubbuun jiru hunduu argu danda’u keessaa tokko adeemsi urjiilee fi pilaanetoota jijjiramuudha. Osoo namoonni aduun bahaan baati jedhanii eegan ganama tokko bakka dhiiten isaanitti ol baati. Yeroo kanatti balballi tawbaa ni cufama. Namni yeroo kanatti yoo tawbate, tawbaan isaa fudhatama hin argatu.
Qur’aana irraa keeyyata waa’ee Aduun Dhiyaan bahuu agarsisuu. Rabbiin ni jedha:
“Sila malaaykonni isaanitti dhufuu, yookiin Gooftaan kee dhufuu yookiin gariin mallatoolee Gooftaa keetii dhufuu malee maal eeguu? Guyyaa gariin mallatoolee Gooftaa keetii dhufan, lubbuu takkaaf iimaanni ishee homaa hin fayyadu yoo san dura hin amaniin yookiin iimaana ishee keessatti toltu hin hojjatin. ‘Isin eegaa; nuti eegoodha.’ jedhiin.” Suura Al-An’aam(6):158
Sila warroonni zulmii (miidhaa), badii fi of-tuulu isaanii itti fufan kunniin malaykoonni ruuhii isaanii qabuuf ykn Gooftaan kee gabroota jidduutti murteessuf dhufuu ykn mallattooleen gariin dhufuu malee maal eegu? Yeroo du’aa yommuu malaaykonni ruuhi isaanii baasuf isaanitti dhufan, dursanii yoo hin amaniin, yeroo san amanuun homaa isaanii hin fayyadu. Ammas yommuu Rabbiin gabroota jidduutti murteessuf dhufu, yoo dursanii hin amaniin, yeroo san amanuun homaa isaan hin fayyadu.
“Guyyaa gariin mallatoolee Gooftaa keetii dhufan, lubbuu takkaaf iimaanni ishee homaa hin fayyadu yoo san dura hin amaniin yookiin iimaana ishee keessatti toltu hin hojjatin.” Kana jechuun mallatooleen gurguddoon Guyyaan Qiyaamaa dhiyaachu agarsiisan gariin yommuu argaman kaafirri yeroo san amanuun homaa isa hin fayyadu. Akkasumas, nama dursee amanee garuu hojii gaarii hin hojjatin, yeroo mallattooleen kunniin dhufan hojii gaggaarii hojjachuun homaa isa hin fayyadu[6].
Mufassiroonni (hayyoonni Qur’aana ibsan) baay’een mallatoon Guyyaa Qiyaamaa kuni aduun dhiyaan bahuudha jedhan. Kana ilaalchisee hadiisonni sahiih ta’an ni agarsiisu.
Abu Hureeyran akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Hanga aduun dhiyaan baatutti Qiyaamaan hin dhaabbattu. Yommuu namoonni ishii argan, kan dachii irra jiru hundi ni amana. Yoo dursitee hin amaniin, yeroon suni yeroo nafsee takka iimaanni ishii homaa hin fayyanneedha.” Sahiih Al-Bukhaari 4635
Kana jechuun yommuu namoonni aduun dhiyaan bahuu ishii argan hundi isaanitu ni amanu. Sababni isaas, Qiyaamaan dhugaa ta’uu ni mirkaneefatu. Garuu kuni filannoon osoo hin ta’in dirqamaan waan amananiif yeroo kanatti amanuun isaanii homaa isaan hin fayyadu.
Iccitiin as keessa jiru: iimaanni kan nama fayyadu yommuu geeybi (wanta fagoo fi ijaan hin mul’annetti) amananii fi filannoodhaan ta’ee qofaadha. Garuu yommuu mallatooleen argaman, dhimmichi kan mul’atu ta’a. Wanta mul’atutti amanuun immoo faayda homaatu hin qabu. Sababni isaas, iimaana dirqamaan ta’een wal fakkaata. Akka nama yommuu bishaaniin nyaatamu ykn ibiddaan gubamu fi kkf niti. Yeroo du’a argu wanta irra jiru irraa ni buqqa’a. Akkuma Rabbiin jedhe,
“Yeroo adabbii Keenya argan, ni jedhan, ‘Rabbitti amanne, waan Isatti qindeessaa turrettis kafarre.’ Erga adabbii Keenya arganii amanuun isaanii gonkumaa isaan hin fayyanne. [Suni] karaa Rabbii kan gabroota Isaa keessatti dabreedha. Kaafiroonni achitti hoonga’an.” Suuratu Ghaafir 40:84-85[7]
Mallattoo Guddoo Qiyaamaa 10ffaa- Ibiddi iddoo wal-gahiitti namoota walitti qabu mul’achuu
Mallattoon dhumaa Qiyaamaa ibiddi Yaman irraa bahuun namoota gara iddoo wali gahiitti (Maasharitti) walitti qabdu bahuudha. Iddoon walitti qabamaa dachii diriirtu bu’aa bayii hin qabnee fi adii taatedha. Hadiisoonni Sahiih waa’ee bahiinsa ibidda tanaa agarsiisan dhufanii jiru. Isaan keessaa mee muraasa haa ilaallu. Hadiisa Huzeeyfaa jalqaba irratti ilaalle keessatti, Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan: “Dhumti kanaa ibidda gara Yaman irraa bahuun namoota gara iddoo walitti qabamaatti ooftudha.” Sahiih Muslim 2901
Ibiddi tuni akkamitti namoota gara ooydi maashar (iddoo wal-gahii) ooftu ilaalchisee hadiisoonni sahiih ta’an ni agarsiisu. Abu Hureyraan akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Namoonni karaalee sadiin walitti qabamu: [karaan 1ffaan] warroota [Jannata] kajeelanii fi [azaaba] sodaatan, [2ffaan] warroota lama ta’anii gaala yaabbatan yookiin sadii ta’anii gaala yaabbatan yookiin afur ta’anii gaala yaabbatan yookiin kudhan ta’anii gaala yaabbataniidha. [3ffaan immoo] warroota hafan kanneen ibiddi isaan walitti qabduudha. [Ibiddi tuni] waaree booda bakka isaan boqonnaa fudhachuuf itti mugan waliin ni deemti, bakka isaan bulan waliin bulti, bakka isaan itti bariissifatan waliin bariisifatti, bakka isaan itti galgalofatan waliin galgalofatti.” (Kana jechuun ibiddi tuni bakka kamuu yoo deeman ykn dhaabbatan isaan waliin deemti ykn dhaabbatti.) Sahih al-Bukhari 6522
Ibiddi tuni isaan gubuuf osoo hin ta’in gara iddoo wal-gahiitti isaan oofufi. Kuni hojii Rabbii wanta fedhe hojjatuuti. Wanti hundi ajaja Isaa jalatti kan buluudha.
Guduunfaa
➥Mallattoolee Gurguddoon Qiyaamaan dhiyaachun agarsiisan keessaa tokko argamnaan kan biraas itti aane dhufa. Akka callee wal duraa duubaan wal hordofu. Kanaafu, mallattooleen gurguddoon Qiyaamaa tasa dhufu, Qiyaamaanis tasa dhooti.
➥ Namni dhiphinnaa fi adabbii Guyyaa Qiyaamaa jalaa nagaha bahuuf mallattooleen kunniin argamuun dura amanuu fi hojii gaggaarii hojjachutu isa baasa.
➥ Yommuu Aduun dhiyaan baatu balballi tawbaa ni cufama. Erga aduun dhiyaan baate booda kaafirri yoo amane, amanuun isaa homaa isa hin fayyadu (adabbii isarraa hin deebisu). Akkasumas, namni amanee garuu hojii gaarii hojjachuu dhiise, aduun dhiyaan yommuu baatu hojicha hojjachuun homaa isa hin fayyadu. Haa ta’uu malee, hojii gaggaarii duraan hojjataa kan ture yoo ta’e, hojii gaggaarii kanniin itti fufee hojjachuun isa fayyada. Fkn, namni guutumatti salaata dhiise, yommuu aduun dhiyaan baatu yoo salaata jalqabe, salaanni isaa kuni homaa isa hin fayyadu. Garuu duraan kan salaatu yoo ta’e, aduun dhiyaan erga baate booda akkuma duraanii salaata isaa yoo itti fufe, kuni isa fayyada.
➥ Iimaanni kan nama fayyadu yommuu geeybi (wanta fagoo fi ijaan hin mul’annetti) amananii fi filannoodhaan ta’ee qofaadha.
➥ Wanti mu’minaa fi kaafira adda baasu geeybitti amanuudha. Geeybin suni yommuu mul’atu namni hunduu waan amanuuf yeroo sanitti iimaanni faayda hin qabu. Fkn, Qiyaamaan yommuu dhaabbattu namni hunduu ni amana. Garuu namni kaafirri dursee hin amanne, yeroo Qiyaamaan dhaabbatu amanuun isaa homaa isa hin fayyadu.
Kitaabban wabii:
[1] Al-Diibaaj alaa sahiih Muslim 6/266, Suyuuxi
[2] Tafsiir Qurxubii 16/207-208
[3] Zaadul Masiir 1053, Ibn Al-Jawzi
[4] Tafsiir ibn Kasiir 5/691
[5] Zaadul Masiir 1054
[6] Tafsiir Sa’diyy 315-316, Ma’aarij Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbur-11/488, Abdurahmaan Hasan Habankaa
[7] Tafsiir Sa’diyy-fuula 316
https://islamqa.info/en/answers/2281/signs-of-the-hour
The End of The World-fuul 392-…


text:
Walitti bu’iinsa sambata darbe Yuniversitii Waldiyaa keessatti uumame lubbuu barattoota lamaa erga galaafatee as haalli mooraa Yuniversitichaa muddama jala jiraachuu dubbatu barattoonni.
Ijoolleen garee uummatanii socho’uu isaanii argina kan jedhan itti gaafatamaan dhimmootii kominikeeshinii Yuniversitii Waldiyaa obbo Teferraa Asnaaqee, miidhaan akka hin geenye ittisuuf ijoolleen kun dabaree eegamanii akka bakka nyaataa dhaquu mirkaneessaniiru.
Ijoolleen Haleellaa yeroo darbeen miidhaan irra ga’e wal’aanamanii mooraatti deebi’uu dubbatanii kanneen haleellaa sana raawwatan jedhamuun shakkaman to’annaa jala oolfamanii qorannaan geggeessamaa jiraachuu beeksisaniiru.


text:
Gaaffii: Nama salaata tokko salaata tokko dhiisu ammoo ka sadaqatu maal godhan? sadaqaan isaa sun salaata isaa irraa bakka buuti? Qadaa deebisaa?
Deebisaa: Bakka hin buutu. Nasihaa godhaniif akka walitti dhaabee salaatu. Towbadhu gama Rabbi kankeeti kadhu. Yoo ka beeku taate guyyaa inni irraa dabre sani qadaa deebisa. Yoo ka hin beeyne taate toowbaa godhaa jechu. Namni salaata dhiisu takkaa waliigalatti haa dhiisuu takkaa keessaa waa haa dhiisuu namni salaata dhiisu tokko Rabbi biratti abaarama. Ulamaa’ii islaama garii biratti inumaahuu kaafira diinaa islaamaa keessaa ni baha.
Sheikh Abdurrahmaan Shariif


text:
Posted by OromianEconomist in
#ABCDeebisaa, #OromoProtests.
Tags: #ABCDeebisaa, #OromoProtests, #OromoRevolution, Africa, Ethiopia, Genocide, Genocide against the Oromo, Oromia, Oromia: #OromoProtests: Gabaasa FDG Oromiyaa, Oromo, Oromo people
https://videopress.com/embed/Kv0UV52t?hd=0&autoPlay=0&permalink=0&loop=0
VIDEO
VIDEO
Gincii, Amboo, Jalduu, Gudar, Giddaa Ayyaanaa, Mandii, Najjoo, Laaloo Assaabii, Jaarsoo, Gullisoo, Bojjii, Gujii, Dambi Doolloo, Gimbii, Naqamtee, Buraayyuu, sabbataa, Dirree Incinnii, Adaamaa, Harammayyaa, Mattuu, Baale (Robee), Madda Walabu, Walliisoo, Tulluu Boolloo, Sulultaa (Caancoo), Horroo Guduruu, Buuraayyuu, Dirree Dhawaa, Calanqoo, Ada’aa Bargaa, Baddannoo, Holootaa, Shaashee, Awaday (E. Harargee), Hara Qallo (Goro Dola, Gujii), Gaasaraa (Baalee), Bulee Hora, Jimmaa, Arjo, Heebantuu, Giddaa Ayyaanaa ,Kiiramuu, Ciroo, Dodolaa, Anfilloo (Mugii), Walqixxee, Diillaa, Bishooftuu, Finfinnee, Yuniversiitii Finfinnee, Geedoo, Asallaa, Shaambuu, Agaarfaa, Sibuu Siree, Kotobee, Wacaalee, Saalaalee, Machaaraa, Ammayyaa, Tokkee Kuttaayee, Innaangoo, Baabbichaa, Laaloo Qilee, Hiddii Lolaa, .Mugii, Arsi Nagallee, Baabbichaa, Shukutee, Baakkoo Tibbee, Jalduu, Gindoo, Buun’dho Beddellee, Grawwaa, Gaara Mul’ataa, Qarsaa, Qobboo (Dardar, Eastern Oromia), Sinaanaa (Baalee), Jimmaa Arjoo, Bojjii, Kombolcha, Aggaaroo,Tajji (Iluu), Qilxuu Kaarraa, Baabboo Gambel, Daawoo,Tulu Milki (Warra Jarso), Hirnaa, Xuulloo, Masalaa, Galamso, Bordode, Mi’esso, Waheel, Diggaa, Arjoo Guddattuu, Guraawa, waamaa Adaree, Shabee Somboo, Limmuu Saqaa, Amuruu (Agamsa), Daroo Labuu (Gaadulloo), Yaabelloo, Aliboo (Jaartee Jardagoo), Saasigga, Magaalaa Dafinoo, Dhumugaa, Daroo Labuu (Buraysaa) Begii (Kobor), Mardida Halo Guba (Daroo Labuu), Qassoo, Bonayyaa Boshee, Baalee (Dalloo Mannaa), Jimmaa Raaree (Magaalaa Gobaan), Nophaa (Iluu), Bordoddee, Togowacaalee, Dooguu, Metekel (Wanbara), Asaasaa, Waabee, Heeraroo, Doguu, Quufanziq (Dadar), Boku Luboma (Miyo, Borana), Eddoo, Dirree (Ada’aa), Qilxuu Kaarraa, Shebel town, Bate, Walanchiti, Warra Jiruu, Boolee Bulbulaa, Diilallaa, Gannat Haaraa (dodolaa) ……………
Amajjii (January): 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31 ……2017
Gurraandhala (February) 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28…..2017
Bitootessa ( March): 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31……..2017
Ebla (April): 1, 2, 3, 4, 5, 6,7, 8, 9,10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30…… 2017
Caamsaa (May): 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31 ……….2017
Waxabajjii (June): 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30……….2017
#OromoProtests twitter
Item 4 General Debate
The Ethiopian state of emergency that was declared October 2016 continues to fuel outward displacement, and Ethiopian asylum seekers interviewed in Yemen, are increasingly referring to the unrest as a key reason for their migration out of the country.
UNPO caught up with Shigut Geleta of the Oromo Liberation Front, one of our speakers at our conference “Women’s Inferno in ” co-organised with the People’s Alliance for Freedom and Democracy (PAFD) and hosted by Liliana Rodrigues MEP (S&D). Mr Geleta highlights his great concern for # Ethiopia ‘s rights in #Ethiopia, as they are the first victims when conflict strikes. # women
HRLHA Press Release
International Human Rights Day marks the anniversary of the adoption of the Universal Declaration of Human Rights on December 10, 1948. Crafted in the shadow of the horrors of the Holocaust and World War II, the Declaration gave the world the vision it needed to stand up to fear and the blueprint it craved to build a safer and more just world. Its single premise is:
“Recognition of the inherent dignity and of the equal and inalienable rights of all members of the human family is the foundation of freedom, justice and peace in the world.”
Human Rights Day Message:United Nations High Commissioner for Human Rights Zeid Ra’ad Al Hussein’s message for Human Rights Day 10 December 2014.
VIDEO
VIDEO
In observing Human Rights Day, its important to highlight the horrific going on in 2014 in our world. The following document is the summary of horrific repression going on against Oromo people by tyrannic Ethiopian regime:
http://www.amnesty.nl/sites/default/files/public/because_i_am_oromo.pdf
https://oromianeconomist.wordpress.com/?s=because+I+am+Oromo&searchbutton=go%21
” data-medium-file=”” data-large-file=”” class=”alignleft wp-image-4426″ src=”
https://qeerroo.files.wordpress.com/2012/05/hrlha.jpg?w=151&h=151″ alt=”HRLHA” style=”margin: 0px 7px 2px 0px; padding: 4px; border: none; float: left; display: inline;”>February 26, 2017The Ethiopian Somali Liyu Police led by the Ethiopian Federal government’s killing squad have been engaged in a cruel war for the past six months against the Oromo nation in fifteen districts of Oromia. The Oromia districts that have been invaded by the two aforementioned forces are in east and east- west Hararge Zone, Eastern Oromia, Guji, Borana and Bale, South Oromia zones, Southern Oromia of Oromia Regional State.
Samantha Power, the Unites States ambassador to the United Nations (UN) has called for the release of a leading Ethiopian opposition member, Bekele Gerba
In his interview with VOA, U.S. Assistant Secretary of State for Democracy, Human Rights, and Labor, Tom Malinowski discussed the current Ethiopian situation a nd his concerns regarding human right protection. He said, “It’s a very difficult situation. The country is under a state of emergency, and a state of emergency by definition means that certain rights are suspended. Due process is suspended. And however much the government may feel that the state of emergency has brought calm temporarily to the country, it also brings with it certain risks. It risks adding a new layer of grievances to those grievances that initially led people in Oromia and Amhara to come out onto the streets. At first they were concerned about land seizures and lack of jobs and representation, all of which the government has acknowledge to be real and legitimate. But now they’re also upset about the arrests and the violence. And the longer this continues, the more those grievances are likely to build. At the same time, it risks giving greater power to the security apparatus in a way that could delay the introduction of the reforms that the Prime Minister and the government have, to their great credit, said are necessary.” Listen the first part of VOA interview at: http://bit.ly/2h3kmYO https://www.facebook.com/us.emb.addisababa/posts/1372399152802454
#OromoRevolution Australian MP Andrew Wilkie the parliament speaking about the of Oromo people
Open Democracy: Ethiopia’s crisis: Things fall apart: Will the centre hold? By RENÉ LEFORT 19 November 2016
Need for Meaningful Reforms, Accountability
Gabaasaa qindaawaa armaan gadii kan nama balaa san irraa hafeen nuu dhihaate kana obsaan dubbisaa. Sana booda wanti kaleessa Hora Haarsadeetti tahe maal akka fakkaatu hubannoo gahaa horattu.
■■■■■■■■■■■■■■■■■
“Kan dhagaa darbaate ummata miti. Yeroo dheeraaf mormiin walitti fufinsaan deemaa ture. Waanuma godhan dhaban. Gubbaan helekoopitara nurra naanneessaa turan. Helekoopitarri marsaa duraa ergaa baga geessan jedhu gubbaa gad facaasaa ture. Sun kan akeekkameef ayyaana ummataaf yaadamee miti. Sodaachisaaf ture. Yeroo helekopitarichi nurratti gad siqee naannawuu umman guutuun harka wal qaxxaamursuun mallattoo didda itti agarsiisaa ture. Haalichi cimee itti fufe. Mormiin bifa adda ta’een deeme. Qeerroon guutummaan iddoo silaa Opdof isaan qabachiisu barbaadan dursite ganamumaan waan qabatteef kallattii dhaban. Karaa mormii ittiin qabaneessan dhaban. Midiyaaleen addunyaas ta’e isaan biyya keessaa bifa danda’aniin haalicha waraabaa turan. Guutummaan mormii waan tureef kallattiin dabarsu hin dandeenye. Fuuldura keenyatti faranjoota heedduu argaa ture. Waraabaa turan.
Midiyaaleen alaa carraa nu bira ga’uu hin arganneef malee gara ummata mormii irra jiruutti seenuun jiddu jidduun gaafiif deebii taasisaa turan. Qeerroon sodaa tokkoon alatti isaanitti himaa ture. Manguddoonnis akkasuma himaa turan. Mootumma shiftaa kana hin barbaannu,opdo hin barbaannu,ofiin of bulchina jechaanii ture. Ammas mormiin cimaa dhufe. Ummanni kallattii hundaan gara irreechaatti dhufu mormii dhaggeesisaa dhufa. Sagantaa gaggeeffachuu taasuma isaan hin dandeenye. Haalli kun hedduu isaan aarse. Ni boba’an. Naannolee adda addaatii qarshii kanfalaniif ummanni isaan geejibbaan fidatanis isaanitti gara gale. Mormiin liqimfamee mormitti seene. Woyaneen waan qabdee gad dhiiftu dhabde. Poolisoonni jidduu ummataa dhaabde hidhannoo hin qaban. Agaazii gara duubaatiin dhaabdee jirti. Booda irra as ba’an malee tasuma hin mul’atan ture.
Adaduma baayinni ummata gara horaa dhufu dabaluun mormiin haala duraanii caale cime. Dirreen irreechaa dirree mormii qofa taate. Kanatu isaan dhukkubse. Ummanni miliyoona heddu dirree irreechaa irratti bakka miidiyaaleen addunyaa baay’een argamanitti isaan salphise. Kanaaf maratan. Summii saamii irraan helekopitaraan gad roobsan. Ummata joonjesan. Sab booda dirreen aaraan guutamte. Agaaziin iddoo jirtuu as baate. Rasaasaan dha’amuu ummata arguu qofa taate. Boolla meetira 10-15 gad fagaatutu jidduu waraanaaf ummataa jira. Boolla kanatti baayee fixan. Lakkofsi ummata dhumee hedduu dabaluu danda’a. Rasaasa isaanii cinatti boollichis isaaniif tumseera.”
Yaya Beshir irraa
Risk Advisory: Ethiopia | Assessment of government stability amid ongoing protests
The Ethiopian government is looking increasingly unstable, and the security environment in Ethiopia is looking more dangerous.
A wave of protest in Ethiopia highlights the country’s history of exploitation and dispossession.
Click here to read Daily Maverick: Ethiopia Mourns– but mourns what, exactly?
VIDEO
VIDEO
For those following the Feyisa Lilesa and in Ethiopia: Sifan Hassan on his demonstration – “He’s my hero.”
Athlete Sifan Hassan, the European champion – “I’m Oromo and Feyisa is my hero”
https://www.facebook.com/v2.3/plugins/post.php?app_id=249643311490&channel=https%3A%2F%2Fstaticxx.facebook.com%2Fconnect%2Fxd_arbiter%2Fr%2FSh-3BhStODe.js%3Fversion%3D42%23cb%3Df2de287767684ac%26domain%3Dorom
https://videopress.com/embed/7vGBHiNV?hd=0&autoPlay=0&permalink=0&loop=0
Waxabajjii 30.2017/ Godina Arsii Aanaa Shirkaa Magaalaa Gobeessaa keessatti Dargaggoonni Oromoo hidhamaa jiru. Godina Arsii Aanaa Shirkaatti Ayyaana Iidalfaxriitti Ummanni Akka mormii godhuuf waamicha karaa adda addaatin godhaa turtanii jirtu jechuun Ilmaan Oromoo mana isaanitii guuramuun hidhatti darbatamaa jiru. Akka gabaasni Aanicharraa nu gahe addeessutti dargaggoonni hanga ammaatti mana hidhaatitti darbataman Muhammad Jabboo Aliyyii, Huseen Amaan Gaaradoo, Turaa Jamaal Waakkannee, Ibraahim Jamaal H/ Hasan, Reeduwaan Sh/ Amiin Turee, Awwaloo Ahmad Aloo , Abdii Muhaammad Jamaal, Mahdii Muhaammad Amiin kanneen jedhaman kan keessatti argaman ta’uu maddeen keenya Shirkarraa gabaasanii jiru.
Kana malees Godina Arsii Aanaa Shirkaatti Dubartoota walitti qabdee Durgoo Qarshii 50 guyyaan kaffalaaafii Dubartoota doorsisaa jirti.
Akka gabaasni achii nu gahe ibsutti dubartoonni maatii isaanii Akka deeggartoota ABO fi Qaamolee siyaasaa kamiituu hin
Continue reading →
Waxabajjii 28,2017 /Godina Shaggar Kaabaa Kaabaa aanaa Giddaatti weellistoonni Oromoo lama butamanii jiru. Weellistoonni kun
Mogoroo Jifaarii fi
Shimallis Abbaabuu
Jedhaman,weellistoonni kun kana duras magaalaa sulultaatti ukkaamfamuun Wajjira poolisii Sulultaatti ergi guyyaa muraasa dararaamanii booda gad lakkifamii turan ammas marsaa lammaffaa,Godina Shaggar kaabaa aanaa giddaatti ukkaamfamuun wajjiraa Poolisii aanaa giddaa keessatti dararaamaa jiraachuu gabaasni Qeerroo Giddaa ni addeessa.
Continue reading →
VIDEO
VIDEO
Waxabajjii 26/2017 Gidduugaleessaa Oromiyaa Godina Lixa Shaggar Magaalaa Ginciitti Sochiin Warraaqsaa Biyyoolessa Oromiyaa FXG Gootota Qeerroo Barattoota Oromoo M/B Giincii Sadarkaa 2ffaa fi Qophaa’inaan finiinee itti fufee jira . Gabaasaa dabalataan Walitti deebina. Continue reading →
Waxabajjii 25,2017/Guyyaa Har’aa Ayyaana Iidaa Alfaxrii salaata Duraa fi boodattis Godinaalee Harargee Arsii fi Baalee keessatti Mormiin balaleffanna Mootummaa Abbaa Irree wayyaanee godhamaa jira.waraanni wayyaanees daandii marsee akka cabbiitti gadi naqamee ummata harka wal Qaxxaamursee mormii godhaa jiru daawwataa jira . Continue reading →
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
Oduu OMN
(
AMBOO, Oromiyaa, Waxabjj 15,2017 ) – Tartiibni qubee Afaan Oromoo jijjiiramuu hin qabu jechuun diddaan barattoota Amboo ammas akkuma itti fufetti jira.
Gareen komaandipoosti barattoota reebuudhaan mormii isaanii bittinsuullee barattoonni OMN tti himan.
(Usmaan Ukkumee)
Magaalaa Ambootti bifa haarawaan mormii fi diddaan erga jalqabee torbaan tokko laakkofsisee jira. Loltoota Agaaziitiin haga ammaatti lubbuun barattoota lamaa yoo darbu, 50 ol hidhamuun ni yaadatama.
Guyyaa hardhaa Waxabajjii 15 bara 2017ttis barumsi akkuma dhaabbatetti jira. Gareen komaandipoosti wayta barattoonni mana barumsaa deemanitti akka isaan hin barannee taasisaniiru.
Jiraattota dubbifne akka jedhanitti hardhas barattoonni bifa haaraan mormii dhageesisan. Ka’umsi mormii isaanii tartiiba qubee Afaan Oromoo jijjiramuuf karoora dhihaate irratti akka ta’es dubbatanii jiru.
Dhimma kanarratti barattuun nuti dibbinfe akka jettutti guyyaa hardhaa osoo isaan mormii geggeessaa jiranii loltoonni Agaazii reebicha irratti raawwachuun addaan bittinsuu ni dubbatti.
Loltoonni Wayyaanee konkolaataa heddutti fe’amanii magaalaa Amboo keessa ori’aa akka jiranis nuuf himteerti.
Barattoonni kunniin reebamuun mooraa mana barumsaa keessaa waan baafamaniif barumsi dhaabatee akka jirus ibsitee jirti.
Haga ammaatti barattoonni hidhaman meeqa ta’u laata gaaffii jedhuuf barattuun tun yoo deebiftu, konkolaataa sadiin qabamanii waan hidhamaniif lakkofsaan beekuun rakkisaadha.
Kana malees barattoonni hagi tokko magaalaa gadi dhiisanii baadiyatti baqataniiru. Barattoonni kutaa 10ffaa fi 12ffaa ammoo qormaata xumuranii gara maatii isaanitti deebi’aniiru.
Mana hidhaa magaalaa Amboo fi buufata leenjii poolisii Oromiyaa Sanqalleetti kanneen hidhamanis heddu ta’uu nutti himtee jirti.
Loltoota Wayyaaneetiin wayta ammaa kana guutumatti nagaa fi tasgabbiin dhabameera kan jettu barattuun magaalaa Amboo tun rakkoo kana irra aanuuf ammoo gaaffiin ummata Oromoo deebii argachuu qaba.
Ba’aa gabrummaa Wayyaaneen nurratti feetee jirtu ufirraa qaarisuu qofatu fala jechuun ni dubbatti.
Barattoota barumsa isaanii hordofuudhaaf gara mana barumsaa deemanitti danqaa uumuun loltoota Wayyaanee haarawa akka hin taane himtee, inni ammaa garuu sodaa jabaadhaan kan guuttameedha.
VIDEO
VIDEO
VIDEO
https://www.youtube.com/watch?v=-FUpz8k3efw
(OMN, Ambo wax 8, 2017) – Barattoonni mana barumsaa Qophaa’inaa Amboo fi qeerroowwaan magaalitti guyyaa har’aa mormii jabaa gaggeessa oolu isaanii jiraataan magaalaa sanaa tokko OMNtti himan.
Baarataan Yuuniversiitii Amboo tokkos gaaffii fi deebii AFP waliin taasiseen dhiibbaan akka sabatti nurratti gaha jiru jabinaan mormii akka itti fufnu nu taa sisa jedhe.
Barattoonni mana barumsaa Qophaa’inaa Amboo fi qeerroowwan magaalaa Amboo mormii jabaa moootummaa wayyaanee irratti qaban guyyaa har’aa Waxabajjii 8, bara 2017 gaggeessa oolu isaanii jiraataan magaalitti OMNtti himan.
Barattoonni guyyaa har’aa mormii gaggeessatti oolan kunneen, barattoota kutaa 12ffaa barachaa turanii, guyyaa har’aa kanneen qorumsa seensaa Yuuniversiitii akka biyyittitti kennama ture warreen xumuranidha.
Barattoonni kunneenis tahee qeerrowwan Amboo, gaaffiin Oromoo deebii gaha hanga hin argannettii, sochiin warraaqsaa gara bilisummmatti taasisatti jiru jabinaan itti fufuna, duubatti hin deebinu jedhan.
Itti fufuun, mootummaan wayyaanee OPDOtti dhimma bahuun nu callisisuuf yaaluus, hanga gaaffiin saba keenya deebii quubsa argatuttii falmaa keenya jabaatee itti fafa jechuu isaanii jiratan Amboo dabaluun OMNtti himan
Mootummaan wayyaanee sagantaalee kanneen akka warraaqsaa diinagdee, carraa hojii dargagootaaf uumuu kan jedhuuf faayidaalee muraasa nuti dhadheessatti jiras jedhan.
Oduu wal fakkatuun madda oduu Azyaansi Firaansi pirees-AFP barataa Yunivarsitii Amboo tokko dubbisuudhaan haala rafamaa siyaasaa biyyaa Itoophiyaa waliin wal qabaate nageenya fi tasgaabbii amansiisaan akka hin jirees gabaaseera.
Akka gabaasa AFPtti, rakkinni nageenya fi tasgaabbii moora yuuniversiitii Amboo keeessattis tahe dhaabbiilee barnoota biyyitti keesuma immoo Oromiyaa keessatti bal’inaan jiraachuu saaxileera.
Barattoonni hedduun yakkaa tokko malee, manneen barnoota irraa uggurama fi ari’ama akka jiran kan dubbate barataan kun, daran hammachuun sarbaminsa mirgaa nammoomaa, sochii warraaqsa sabicha ammas bifa haaraan akka ka’uu taasisa jedheera.
Dhuma irrattis barataan Yunivarsitii Amboo kun ammas taanan mormiiin ummatta Oromoo jabinaan itti fufa jechuun AFP himmeera.
(Itichaa Guddataa)
“Abbootin Gadaa Hora Arsadiitti Faloo ummata keenya du’eef goona jechuun Arsaditti wal gahanii Gumaa ummata keenya dhume Rabbii nuuf haa baasu jedhan. Faloon keenya kan gumaa ijoollee teenya baasu fi kan bilisummaa teenya dhugoomsu jechuun eebba bal’aa kennan Abbaa gadaa dabalee jaarsoliin eebba eebbisan hunduu.” Jawar Mohammed, Waxabajjii, 8, 2017.
Barataa Medicine Waggaa 6ffaa Yuunibarsiitii Jimmaa fi Barreessaa Kitaaba ‘’Hidhaa Moo Hidhannoo?’’ jedhu kan barreesse barataa Falmataa Bayeechaa Hundee yeroo dheeraaf humnoota tikaa fi Waraana komaandii Poostii wayyaaneetiin ajjeechaaf barbaadamaa kan ture afaan Diinaa jalaa miliqee bahee jiraachuu madden Qeerroo gabaasan. Barataa Falmataa Bayeechaa Hundee Gamtaa Barattoota Oromoo GBO bu’uuressuu fi hanga hoogganuutti illee gahee guddaa nama qabudha. Waxabajjii 6/2017
Sabboontota dargaggoota Qeerroo Oromoo Sochii Warraaqsaa Biyyoolessaa Oromiyaa Ebla 11/2014 irraa eegaluun bifa qindaa’een qabsiisan keessa nama tokko ta’uun beekamaadha. Continue reading →
Baarentuu Gadaa Irraa
Biiroon Barnoota OPDO Oromiyaa keessatti tartiiba qubee Afaan Oromoo A B C E F….Z ture jijjirudhaan tartiiba haaraa L irraa eegalu uumee kitaaba barnootaa maxxansee barsiisuu eegaluun wal qabatee gutummaa Oromiyaa keessatti ummanni Oromoo keessumaa barattoonnii fi barsiiftonni mormii guddaa muldhisaa jiru.
Akka gabaasa kanaatti biroo barnoota Oromiyaa kena jedhamuu fi kan jalee wayyaanee OPDOn hogganamu jiru qormaata gahaa fi sababa ifa ta’e osoo lafa hin kaa’iin tartiiba qubee faaan Oromoo waggota hedduuf, Odoo OPDOnuu hin ummamin hojiirra oolaa ture tartiiba isaa faalleessuun isa ummanni Oromoo fi saboonni kuunilleen ittiin beekan A B C D…..Z jedhu jijjiruun ka’uumsa isaa L.. …..taasisuun kutaa 1- amma 8tti kitaaba maxxansee barsiisuu eegaleera.
Jijjiramuu tartiiba qubee afaan Oromoo kanaaf sirnichis ta’e ogeeyyiin afaanii amma ammaatti ibsa ballaa fi sababa isaa kan lafa hin kaa’iin yoo ta’u; Barattonnii fi barsiiftonni manneen barnootaa adda addaa gutummaa Oromiyaa keessa jiran deemsa kana ifatti balaaleeffachaa akka jiran gabaafameera. Continue reading →
https://www.facebook.com/caltuu.muhammed.7/videos/1950069235227195/
VIDEO


text:
Jireenyi ilma namaa rakkoo fi toltu irraa kan uumamteedha. Yeroo hundaa rakkinnaan kan guuttamte mitii yeroo hundas toltuun kan guuttamte miti. Wal makaa kanaatu jireenyaf hiika kenna. Osoo hadhaan jiraatu baate silaa mi’aawan maal akka ta’ee hiika hin qabu türe. Wantoonni fuggisoon lamaan kunniin jireenya keessatti tarree adeemu. Guyyaa tokko mukaa’u fi gaddutu jira,guyyaa biraa immoo mirqaansu fi gammachutu jira. Ilmi nama rakkoo fi tola keessa darbee qaroominna ijaara. Osoo tola qofa keessa jiraate laamsho ta’a. Rakkoon immoo lafee fi sammuu isaa jabeessun gara fuunduraatti akka tarkaanfatu godha. Read more
Internetiin wal-qunnamtii namoota ariifachisuu fi fedhii namoota guutuu keessatti gahee guddaa taphata. Namoonni sakandii takka keessatti wanta addunyaa keessa jirtu too’atu. Argamni interneeti ilma namaati bu’aa guddaa haa buusu malee miidhan isaa yeroo ammaa bu’aa isaa caalaa jira. Yeroon hamma hin qabne interneeti irratti gubataa jira. Read more
“Ofitti amanamummaan guutumaan guututti Rabbitti hirkachuu fi Isatti amanuu irraa kan burquudha. Tarkaanfi hundaa kee keessatti Rabbiin akka si gargaaru beekudha. Yeroo hundaa dadhabaa fi homaa hojjachuu kan hin dandeenye fi hanqinna xixxiqaa irratti of ajiifachuun(blame) yoo duubatti of harkiste,kufaatif saaxilamta. Yaada Rabbiin haqa malee akka si kunuunse yookin wanta nafseen tee hin dandeenye sirra akka godhe jedhu gonkumaa of amansiisu hin qabdu. Rabbiin wanta nafseen baadhachuu hin dandeenye gonkumaa irra hin kaa’u.” – Khurram Murad Read more
Gabrummaa yoo jennu tajaajila namni tokko jireenya isaa guutuu nama tokkoof ykn wanta tokkoof wanti inni barbaadu hunda raawwachuudha. Gabrummaan damee adda addaa qaba. Isaanis Rabbii gabroomu, namni nama gabroofachuu,nafsee ofiiti fi sheyxaanaf gabroomudha. Har’a kan ilaallu gabrummaa nama osoo hin ta’in gabrummaa sanirra badaa ta’ee ilaalla. Furmaatas itti laata adeemna. Read more
Daandii jijjiramaa itti fufuun har’as imala keenya karaa sirri qabanne deemna.
1.Olguddisii yaadi– Amala ilma namaa horii irraa isa adda godhu keessaa tokko ol guddisee yaadudha. Rabbiin dandeette ilmi namaa yaade dhugaa fi dhara addaan baasu itti kenne jira. Sammuu isaatti fayyadamuu fi dhiisun mirga isaati. Namoonni ol guddisanii yaadanii fi galma guddaa gahuuf carraaqan Rabbiin bakka san isaan dhaaba. Kan sammuu ofiti osoo hin fayyadamiin yeroo hundaa gara gadii yaadu immoo achumatti hafa. Namoonni addunyaa tanatti wanta guddaa hojjatanii aakiratti mindaa guddaa argatuuf carraaqan seenan haa lakkaa’u. Yaanni isaani yeroo hundaa gara gadiiti mitii gara ooliti. Read more
Yeroo darbee daandii jijjiramaa tuttuquuf yaalle turre. Ka’uumsa daandii jijjirama eerre/ibsinee turre. Amma ka’uumsa sanirraa kaane imala keenya jalqabuufi. Haa ta’uu malee daandiin imalaa kunii asphaalti osoo hin ta’iin dhoqqee,qoree fi gufuudhan kan guuttameedha. Amma gufuwwaan kanniini fi akkamitti akka of funduraa kaasan qoranna. Dhoqee,qoree fi gufuwwaan kunniin maal fa’a ta’ina laata? Read more
Jijjirama yeroo jennu amala tokkorraa gara amala biraatti darbuu jechuudha. Daandii yeroo jennu immoo karaa irra adeemanii bakka ga’uumsa gahaniidha. Namni daandii qajeela irra yoo hin deemin kallatiin bakka ga’uumsa waan jalaa baduuf karaa bada, bakka deemu hin beeku. Ilmi namaa amala jijjirama qaba. Badaa irraa gara gaaritti yookin immoo gaarii irraa gara badatti jijjiramutu jira. Namoonni akkanumaan cal’isanii jijjirama kana hin adeemsiisan. Sababa tokkotu isaan jijjira. Gariin isaanii wanta badaa osoo hojjataa jiranuu balaan itti bu’ee ergasii balaa sanirra barnoota fudhachuun jireenya ofii sirreessan. Read more
Yeroo darbee keessatti qorsa jaalala waliin mari’achuuf yaalle turre. Kunoo kutaa lammafa itti fufun qabadhe isin dhihaadhe jira.
6. Qabsoo– Qabsoon/ jihaadni cimaan qabsoo lubbuu ofii waliin adeemsisaniidha. Qabsoo kana moo’atuu fi kufuutu jira. Akkuma ibn Kasiira tafsiira isaani keessatti jedhan,”Mu’iminnii(Namni Rabbitti amanee) yommuu diinan ajjeefame shahiida(martyr) ta’a. Yommuu diina keessaa kan ta’ee sheyxaanan moo’atame immoo shiftaa(bandit) ta’a. Dabalatee mu’iminni diina ifaatin moo’atamee ajrii(mindaa) argata. Kan diina keessaatiin moo’ataman immoo cubbuu keessattii irbamuu fi jallatoota ta’an. Read more
Kutaa darban keessatti mata duree kana hanga dandeenyun qaaccesuuf yaalle turre. Boqonnaa sammuu argachuuf maloonni namoota hundaa gargar haa ta’uu malee hundii isaani bu’aa qabeessaa fi itti fufinsa kan qabanii miti. Inuma gariin boqonnaa sammuu argachaan jira jedhe haa yaaduyyu malee dhiphinnaa fi rakkoo ofitti akka dabalaa jiru hin hubatu. Fakkeenyaf namoonni hojii tokko dalaganii erga fixanii sammuu keenya bashanansiisna jedhanii fiilmitti ija bobaasu. Sammuun sa’aati 24 hojjachuu hin danda’u boqonna barbaada. Read more
Sammuun qamoole ilmaa namaa keessaa akka motoraa ta’uun ilma nama sochoossa. Eessaa ka’ee garam akka deemu itti akeeka. Sammuun buqqee cimaan marfamuun miidhaa garagaraa irraa tikfama. Osoo miidhan qaama kan akka rukutta gonkumaa isa dhaqabuyyu baate miidhaan garagaraa karaa adda addaatin ni dhaqqaba. Kana keessa dhiphinna,yaaddo,aarii,lola fi kkf dha. Miidhaa kanniinif akka hin saaxilamne sammuun kunuunsa addaa isa barbaachisa. Miidhaawwan kanaan takka miidhamnaan dawaa argachuun ni ulfaata. Read more


text:
Xiyyeeffannoon muummicha Ministeeraa Abiy Ahmed tokkummaa ta’us, eenyummaa siyaasa Itoophiyaa fi kan Oromoo walitti araarsuu sababa dadhabeef, waadaa seene sanaaf jiraachuu hin dandeenye.
Barruun kun qaamaa gabaasa Pirojektii Filannoo Itoophiyaa Insaayiti (EIEP) ti.
Filannoo bara 2015 paartiin biyya bulchaa ture, Addi Diimokiraatawaa Warraaqsa Uummattoota Itoophiyaa (ADWUI’n) guutummaa guutuutti moo’achuusaatti aansuun fincila uummataa Oromiyaa keessatti dho’ee ture booda, Eebila bara 2018tii keessa Abiy Ahmed muummicha ministeeraa ta’ee muudame. Fincilli bara sana dho’e, boodarra naannoo Amaaraa fi naannolee birootti babal’atee mootummaa raasee akka inni qondaalota biyyattii fi naannolee jijjiiru dirqisiise.
Kun Abiyyiif, furgugge ol ka’iinsaa isaaf ta’e.
Muummichi haarawaa, kana dura Koloneela Humna Raayyaa Ittisaa fi qondaala ol-aanaa humna odeeffaannoo biyyattii kan ture yoo ta’u, bara 2010tti miseensa mana maree bakka bu’oota ummataa kan federaalaa ta’uun bara 2015-16 ti ministeeraa saayinsii fi teeknoolojii federaalaa ta’ee ganna tokkof tajaajileera. Akkasumas Onkoloolessa, bara 2016tti hogganaa biiroo misooma magaalaa fi manneen Oromiyaa ta’uun muudamu isaatiin booda bekkamtii argataa dhufe. Yeroo kana paartii ADWUI keessatti itti aanaa duree Dhaabbata Dimokiraatawa Ummata Oromoo (DhDUO) ta’uun pireezidaantii mootummaa naannoo Oromiyaa duraani Lammaa Magarsaa hogganamu jalatti hogganaa waajjira dhaabaa ta’uun hojjete.
Yeroo ol-ba’aa turetti, Abiy, afaan finciltootaa dubbataa ture. Qabsoon fincila diddaa uummata Oromoo guddataa yeroo adeeme, inni immoo TV Oromiyaa, talavizyina mootummaa naannoo Oromiyaa, kan amma OBN jedhamee moggaafame, irratti irradeddeebiin dhiyaachuun haasawa gochuu baayyise.
Sadaasa 28 bara 2016ti, leenjii dandeetti raawwachiistummaa qondaaloota mootumma olaanoof qophaahe ture irratti, yaada isaa Talavizyina Oromiyaa irratti dhiyaachuun af-gaaffii godheen “ummanni Oromoo carraa guddoo nuuf uumee jira, kanatti gargaaramnee halkanii-guyyaa hojjechuun gaaffii ummata keenyaaf deebii kennuutu nurra jira.” jedhee dubbate. Kunis, waadaa Abiy ifatti uummata Oromootiif galaa ture baay’ee keessaa isa tokkodha.
Kana irraa ka’uun, Uummati Oromoo Abiyyiin akka nama ADWUI keessaa taa’ee dura dhaabbatee isaaniif falmuu jalqabeetti ilaalani. Bekamtiin isaa dabalaa dhufe, keessumaa magaalota qarree Finfinneetti argaman, qotee-bultooti Oromoo baay’een sababa baba’ina magaalaa guddittiitiin lafa isaanii dhaban keessa jiraatan keessatti.
Beekkamtiin Abiyyi haasawaa inni mana maree bakka bu’oota ummata irratti haasaween beekamtii horachuu itti fufe. Hasawaa isaa Waxabajii bara 2018tiin, eegii aangoo qabatee baatii lama kan hin gutne keessatti godheen, adeemsa mootummaa ADWUI cabsuu fi tuffachuun, badiiwwan kana dura dalagaman maraaf dhiifama gaafatee, gocha san balaaleffachuun gocha “shororkessummaa” jechuun yaame.
Dhaabbata Adda Bilisummaa Uummata Tigirayiin (ABUT), kan baay’inaan ADWUI keessatti ol-aantummaa qabaachaa akka turetti hubatamuu fi kanarraa ka’uunis, yeroo dheeraaf paarticha fi biyyatii harkati galfatee bara 1991 iraa kaasee olaantummaan geeggeessa akka turetti dhaabbata ilaalamu kan ta’e, ciigoodhaan waraanuuf, jechoota kanneen akka ‘waraabessa guyyaa’ fayyadamaa ture.
Adeemsichi kan gargar bittinneessu ta’us, adeemsisaa akka Oromooti baay’een aarsaa kaffalaa turaniif bu’aa kan argatan, barri abbaa irrummaa kan xumurame fi uummati Oromoo wal-qixxummaadhaan tajaajilamuu akka dand’aniif gaaffiin isaaniis akka biyyaatti deebi akka argatuuf karaan kan baname itti fakkaatee ture.
Abiyyi seeroota walfalmisiisoo ta’an irra deebiin akka ilaalaman gochuun, dirree siyaasaa daran babal’isuu, mirgoota ilma namaa kabajuu fi filannoo gitaa fi walaba ta’e geggeesuuf kakate.
Oromiyaa keessa dharraan ture ifaadha. Garuu gammachuun sun oolee hin bulle.
Rogeessi jiraataa qarqara kibbaa Finfinne kan ta’ee fi kan fincila uummata Oromoo isa Abiyyi gara aangootti akka dhufu gargaare, keessatti adda durummaan hirmaachaa ture tokko yeroo Itoophiyaa Insaayititti dubbatu, “Ijibbaataa guddoo booda yeroo dhumaatiif boqonnaa arganne jennee yaadnee turre… ifa barii harawaaatu nuuf ba’e seene. amma garuu…, dukkana hamaan liqimfamnee jirra” jedhe.
Sabboonummaa wal-dhiitaa
Abiyyi ummata qabsaawe gara aangootti isa fidetti dugda galfachuuf ooleeyyuu hin bulle.
Fakkeenya, muummicha ministeeraa ta’ee torban sadii booda, walgahii hayyoota naannoo Amaaraa waliin 21 Ebla, 2018, magaalaa Baahir daariitti godheen “sabboonummaan Oromoo ummata guddaa gadi xiqqeessee gandatti galche” jechuun tuffii qabu agarsiise.
Achi irraa qabee, duullii sabbonummaa Oromoo irratti baname saffisaan dagaagee ummata Oromoo danuu irratti rakkina cimaa dhaqabsiisuu eegale. Filannoon Itoophiyaa Waxabajii 21 geggeeffame, sagalee ummatichaa ammas moggaatti kan dhiibe, bu’aadhuma imaammata kanaati.
Akka itti as geenye hubachuudhaaf, kan ilaaluu fi calaqqisiisuun nama tokko irraa eegamu, kanneen akka, jaarmiyaaleen siyaasaa Oromoo fi sabboontootni Oromoo jajjaboon biyyatti deebi’uu; Mootummaan Abiy bifa isa kan Melles waliin walfakkaatuun sochii mormitoota naannicha keessa jiran irratti tarkaanfii inni fudhate; Tarkaanfilee fi dararaa Oromiyaa keessaa; dhiibbaa xiin-sammuu hooggansa Oromoo fi sababa jeequmsa siyaasaatiin lubbuulee badan, sababa walittibu’iinsa saboota gidduutti uumamenis ta’e kan sabuma tokko keessatti uumameen walqabate kan dabalate jechuudha.
Hogguu mudannoo fi taateewwan bara 2018ti as jiran calaqqisiifnu, wantii baayyee baayyee barbaachisaan, ilaalchota wantoonni kunneen akka toora galanii mudatan godhe dhawaataan ilaaluunis barbaachisa.
Yaadoota sabboonummaa waldidan, addatti ilaalchoti Oromummaa fi Itoophiyaawwiinnet — kan, salphaadhumatti jarreen leellistoota Itoophiyaa sab-tokkee fi federaalizimii sab-daneessaan walqabate — gidduutti falmii yeroo dhiyoo asitti bakka dhuunfatee jiruudha. Itoophiyaa keessatti Oromoo ta’uu jechuun jijjiiramaa jira — jijjiramichi immoo ummaataa fi siyaasa gargar fageesseera.
Rakkoon kun walxaxaa ta’aniis, barbaachisummaan karaa marii hundagaleessa biyyaalessaatiin furmaata itti gochuu ifaadha. Waanti nama gaddisiisu garuu hanga ammaatti waantota argineen yeroo madaallu, Abiy—kan paartiin isaa Paartiin Badhaadhinaa filatamee jiru — kana gochuuf fedhii kan hin qabne ta’ee mul’ata.
Paartii biyya bulchu Badhaadhinaa
Mormitoota Oromoo baayy’ee biratti, sanyiin kufaatii filannoo bara kanaa kan facaafaman gochoota akka fiixa ba’umsa ciccimoo ‘mootummaan jijjiiramaa’ hojjechaa tureetti kanneen baay’inaan farfatamaa turaniini.
Sadaasa bara 2018 keessa, Abiy hooggantuu Boordii Filannoo Biyyoolessa Itoophiyaa (BFBE) gochuun Birtukaan Miidhegsaa, hooggantuu paartii mormituu Itoophiyummaa sab-tokkee irratti xiyyeeffatu kan turte, muuduudhaan nama baay’ee ajaayibsiise.
Innis murtee wal-falmisiisoo ta’an kanneen bu’aa filannoo Waxabajjii darbee bocan keessaa is duraati.
Mudde 2019 keessa, Abiy ABUT’n alatti dhiisuun, paartilee miseensota Adda Diimokiraasummaa Uummattoota Itoophiyaa (ADWUI) hundaa fi paartilee deggertootaa naannolee shan bulchaa turan Paartii Badhaadhinaa (PB) jalatti walitti baqse. Paartiin Diimokiraasummaa Oromoo (PDO), paartii Oromoo miseensa ADWUI kan ture, Paartii Badhaadhinaatin (PB) liqimfame.
Qofaa isaatti, liqimfamuun isaa paartileen mormitootaa Oromoo sirna ADWUI’n ala jiran carraa ittiin PB dura dhaabbatan hin qabaatan jechuu miti. Mormii uummataa waggootaaf ture, hacuuccaa Oromiyaa keessaa jiruu fi wal-waraansa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) fi waraana mootummaa (federaalaa fi naannoo) gidduu jiru irraa kan ka’e PDO’n (duraan, Dhaabbata Diimokiraasummaa Uummata Oromoo, DhDUO, kan ture) durumaanuu marqamaa kan ture. Beekamtiin paartichaa durumaanuu ol-ka’ee kan hin beekne ta’us, caalmaatti kufe.
Gama biraatiin immoo, bara 2019 keessa, Addi Bilisummaa Oromoo (ABO), jaarmiyaa siyaasaa hiree murteeffannaa uummata Oromootiif dhaabbatu, fi Kongiresiin Federaalaa Oromoo (KFO), deggersa guutummaa Oromiyaa keessatti qabaniin ofitti amanamummaa qabu.
Bilisa ta’uu BFBI utuma shakkanii iyyuu, miseensoti ABO fi KFO filannoon biyyattii gara diimokiraasiitti ceesisa jedhanii abdii godhatanii turani. Amajjii bara 2020 keessa, Carraa isaanii daran guddisuuf, hooggantooti isaanii Oromiyaa keessatti sagalee akka hin qircanneef wal-ta’uu irratti waliigalan.
Caamsaa bara kanaa keessa, jiraataan Buraayyuu tokko gaaffiif deebii Itoophiyaa Insaayit waliin taasise irratti ofitti-amanamummaa isaanii kana jala muree: “Biltsiginnaan (Afaan Amaaraa. Badhaadhina) akka gita KFO fi ABO hin taane of beeka… PBdhaaf, isaan keessaa kamiinuu waliin dorgomuu jechuun, qilleensa hammaaruu jechuudha.”
Dorgommiin PB teessuma paarlaamaa federaalaa 178 naannichi qabu irratti ABO fi KFO qofa waliin miti. Magaalaalee gurguddoo, naannawaa Finfinnee dabalatee, keessatti paartiin aangoo qabu paartilee mormitootaa sabboomummaa Itiyoophiyummaa sabtokkeef dhaabbatan, kanneen akka Haqa Hawwaasummaa Lammilee Itoophiyaa (EZEMA) qoramaa itti turan.
Abiyyi dorgommii kana akka salphaatti hinfudhanne.
Akkuma hubachuun danda’amu, Oromiyaa keessatti dirreen siyaasaa yoo baname — Sabboonummaa Oromootiif bakki yoo kennamee fi sochiin diimokiraatawaan paartilee mormitootaaf yoo eyyamame — aangoo PB rakkoo keessa sababa galchaniif, uggurri haaraan hojiitti seene.
BFBIn seera filannoo biyyattiin qabdu haaromsuun qajeelfamaa fi danbii paartilee siyaasaa ittiin galmeessan qopheesse. Labsii lakk 1162/2011 jalatti kanneen akka haaldureewwaan walxaxoo mallattoo fi bakka jireenya miseensota hundeessitootaa raga namootaatiin qulqulleessuu dabalatee — adeemsa guuttachuuf danqaa ta’uu, odeeffannoo seecca’uuf fi hanqina hojjetootaatiin rakkataa turuu boordichi ofuma isaatii iyyuu amanee ture.
Deggertooti mootummaa Abiy, moggaasa bilisummaa haaraa boordichi argate jedhuun dibbee rukutaa turanis, mormitoota ijoo muummichaatiif garuu jireenyi akka ulfaatu taasiseera.
ABO fi KFOn kan isaan irra gaa’an, Abiy BFBItti Burtukaaniin muuduu fi caseffama BFBE bifa haraan akka qindaa’u kan taasisuun, moo’uuf akka isa gargaaruuf kaayyeffateeti kan jedhuudha. Bara 2020 keessa, amantaan adeemsicha irratti qaban caalmaatti kufe, kunis, sababa filannoon irra deddebiin darbee fi yeroon aangoo mootummaa dheeraffamuun — tarkaafii jaarmiyaalee mormitootaa Oromoo, ABUT fi kanneen biroon mormame
Rakkoon BFBI paartiilee siyaasa morkattoota ijoo, ykn sadarkaa biyyaalessaatti dorgoman qofa waliin hin ture. Sadarkaa naannotti, jaarmyaalee siyaasaa Oromoo xixiqqaallee yeroo galmeessa paartileetti danqaan isaan mudachaa tureera. BFBI paartilee morkattoota siyaasaa Oromoo gara 12 ta’an galmeessuu dhiisuun waraqa beekamtii dhorkate.
Isaan kana keessaa, jahan saanii, Adda Bilisummaa Tokkummaa Oromoo (ABTO), Adda Bilisummaa Oromoo Abboo (ABOA), Adda Dimokiraatawaa Bilisummaa Oromoo (ADBO), Adda Tokkummaa Bilisummaa Oromoo (ATBO), fi Gamtaa Dimokiraatawa Oromoo (GDO) wal ta’uun baaatii Amajjii keessa mana murtiitti BFBE himatan.
Yeroo Manni Murtii Olaanaan Feederaalaa murtoowwan BFBEn jaarmiyaalee tokko tokkoo irratti murteessee ture kuffisutti, BFBIn immoo ol iyyannoo gara mana murtii waliigalaa federaalaatti geeffachuun dura dhaabbate. Wal-falmiin baatii Amajii irraa hanga baatii Eblaatti kan ture yeroo ta’u, Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa jaarmiyaaleen GDO fi Paartii Gadaa Bilisummaa Oromoo (PGBO), kan qofaa isaatti BFBI irratti himata banee ture, akka galmaa’an jechuun BFBIf ajaja kennee turus, kanarraa ka’uunis, filannoo sana irratti morkachuu osoo hin danda’in hafaniiru.
Gocha BFBIn godhe irraa kan ka’ee, paartiilee siyaasaa 33 biyyattii keessaa sadarkaa naannootti galmaa’an keessaa tokkollee kan Oromoo ilaallatu hin jiru. Bifa walfakkaatuun, Oromoon sadarkaa biyyaalessatti Oromoon dhaabbilee sadiin qofaan hafe: ABO, KFO, fi Sochii Bilisumma Oromoo (SBO), kan eegi hundeeffamee reefu ganna lama ta’ee fi filannoof qophii taasise kan hin qabne ta’uu kan himate, fi Oromiyaa keessatti PB waliin dorgomuuf kaadhimamoota lama qofa kan dhiyeefateedha.
Paartileen jiran cufti dhiibbaa isanirra ga’aa turee fi BFBI iraa gargaarsa dhabuu saanii komachaa turaniiru. Boordichi yeroo sadiif filannoo dheeressus, tokkonsaallee komii morkatoota waliin kan walqabate hin turre.
ABO fi KFOn, fakkeenyaaf, waa’ee gidirfamuuf hidhamuu miseensoota isaanii fi cufamuu waajjiraalee isaanii BFBItti iyyatanii turan. KFOn miseensonni gameeyyi fi qondaaltonni isaa 300 ol ta’an karaa seeraan ala ta’een jalaa hidhamuun manneen hidhaa keessatti dararamaa jiraachuu isaanii fi waajiraalee 200 ol ta’an naannoo Oromiyaa keessaa fi Oromiyaan alaa jran jalaa cufamuu dubbateera.
Gaafa Bitootessa 3, KFOn, sababa hoggantoota hedduun, kan irra caalaan isaanii immoo waxabajii 29 bara 2020 ajjeechaa gaddisiisaa weellisaa kabajamaa Hacaaluu Hundeessa irratti raawwateen booda, akka hidhaman ibsuun filannoo irratti hirmaachuu akka hindandeenye beeksise.
Beekisisa KFOtti aansuun guyyoota muraasa booda, ABOnis akkasuma sababoota filannoo keessaa akka ba’u taasisan heddu tarreessee dhiyeessun, filannichaan “al-filannoo” dimookiraatawaa hin taane jechuun balaaleffate.
Bitootessa 4 bara 2021, KFOn ibsa kenneen, BFBIn deggeraa mootummaati jechuun himate. Waajjiraaleen isaa akka banaman, miseensonni isaa akka gadlakkifaman, yeroon filannoo dheeratee akka dursi marii waliigala biyyaalessaaf kennamu gaafate. Paartiileen kunneen waan qabatamaa hindhiyeessine jechuun BFBIn deebii kenne.
Liigiin Mirga Namooma Gaanfa Afriikaa (LMNGA) Bitootessa 24, bara 2021ti gabaasa baaseen miseensoti ABO fi KFO hidhamuu fi bakkoota gara garaatti cufamuu waajjiraalee isaanii mirkaneeffadheera jedha.
Dhaabbatichi xalayaa fuula 39 qabu kan ABOn gaafa 7 Mudde, bara 2020ti BFBIf barreesse wabeeffachuun qondaaloti isaa 20 fi miseensooti olaanoon 119 waajjira muummicha irra qabamani hidhamuu ibse. Walumaagalatti miseensonni 880 hiidhamuu fi waajjiraaleen 103 ta’an Oromiyaa, Finfinnee, Dirree Dhowaa, naannoo Amaaraa Wolloo, fi Beenishaangul Gumuzi keessaa cufamuu ibseera.
LMNGAn cuunfaa gabaasa isaatiin, rakkooleen ABO fi KFO mudachaa turan karaa itti yaadamee fi toftaa qindaa’aa kan kaayyoon isaa “dhiibuun taphaa ala isaan gochuuf” PB’dhaan qophaa’e irraa kan ka’eedha jedha. Kaadhimamtoota ABO fi KFO ta’uu kanneen danda’an hundi jechuun sadarkaa danda’amutti hidhaatti guuraniiru jedha.
Baatii Eblaa bara kanaa, ABO-Gamtoome (ABO-G), gamtaa dhaabota ABO irraa fottoqan, ABO-Qaama Cehumsaa (ABO-QC fi ABO-Tokkomme, irraa ijaarame, yeroon filanno akka dheeratuuf BFBI gafate ture. Inis BFBIn loogii kan qabuu fi ta’e jedhee paartilee siyaasaa ummata Oromoo bakka bu’an dhabamsiisee, paartiilee “cichitoota finxaaleyyin biyyaalessummaa”, jechuun ABO-Gn kanneen waame, deebisee gara aangootti akka dhufaniif haala mijeessaa kan jiruudha jechuun yeroo komatu, boordichi komii kana haaleera.
Gaafa Waxabajii 21, Oromiyaa keessatti, PBn buufata filannoo 170f, bakka filannoon itti geggeeffamaniif kaadhimamtoota isaa dorgommiif hirrirse.
PBn ala, kaadhimamoota dhuunfaa 11 buufata filanno sagaliif, paartilee morkattoota saddeet buufata filannoo 58tiif, kadhimamoota 84 kan dhiyeefatan yoo ta’u: IZEMAn (46), Sochiin Biyyalessa Amaaraa (SBA)(6), Paartiin Labata Harawaa (PLH)(12), Paartiin Bilisumma fi Walqixumma (PBW)(8), paartiin Innaat (5), Paartiin Dimokiraasii Hawaasa Itoophiyaa (PDHI)(5), Dhaabbannii Tokkumma Itoophiyaa Maraa (DHTIM)(3), fi dhaabbanni maqaa Oromootiin socho’u takko, Sochiin Bilisummaa Oromo (SBO)(1) — kan qofaa isaa deggeraa federaalizimii sab-daneessaa kan ta’e.
Oromiyaa keessa naannolee filannoo 170 morkiin irratti geggeeffamu keessaa, paartiin biyya bulchaa jiru morkataa tokko malee kophaa isaa naannolee filannoo 103 irratti dorgome.
Akka biyyaalessatti filannoon naannolee filannoo 547 jiran keessaa 446ti geggeeffame, ummata filannoof galmaa’e miiliyoona 37 keessaa %90 ol bahee sagalee akka kennetti himameera. Filannoon noonnolee Itoophiyaa 10 keessaa naannolee sadii keessatti hin geggeeffamne.
Ummata naannoo Oromiyaa waliigalaa keessaa %46 kan ta’u filannoo irratti hirmaachuuf gahiinsa ni qaba. Akkaataa gabaasa BFBItti ummanni miiliyoona 15.3 (sagalee kennuu kan danda’an keessaa %83) galmaahaniiru, ummanni miiliyoona 14.7(sagalee kannuu kan danda’an keessaa %80) ta’an sagalee kennanii jiru.
Abiyyi “mucuca lafaatiin” injifate, Paartiin Badhaadhinaa teessumma 436 mana maree keessa teessumma 410 qabate jechuun miidiyaaleen baay’een gabaasan. Kanneen PB waliin paarlamaa seenan, naannoo Amaaraa irraa kaadhimamtoota SBA shani, naannoo uummattoota kibbaa irraa kaadhimamtoota IZEMA afuurii fi, Paartii Dimookiraasii Ummata Geedi’oo (PDUG) namaa lamaa, fi akkasumas namoota dhuunfaan dorgoman afuuri.
Oromiyaa keessatti. Paartiin Badhaadhinaa (PB), teessumma mana maree bakka bu’oota federaalaa 170 keessa 167 yoo injifatu, teessumni irraa hafan morkattoota dhuunfaan qabamaniiru. Isaan dhuunfaan teessuma argatan keessa lama qondaalota jaarmiyaalee ABO irraa foxxoqanii bahan kan turan — Galaasaa Dilboo, hayyuu duree ABO-QC, Diimaa Nagawoo, itti aanaa Adda Dimokiratawaa Oromoo (ADO) duraanii fi Ustaaz Kaamiil Shamsuu, rogeessa Oromoo fi dhimma musiliimotaaf falmuun beekkamuudha. Paartiin biyya bulchaa jiru teessumma caffee mootummaa naannoo Oromiyaa 513 guutummaati injifate jira.
Waxabajii 10, Burtukaan “filannoo fudhatama qabeessa geggeessuu dandeenyeera” jechuun labsite.
Abiyyi Itoophiyaanoota maraan “Itoophiyaanoonni dhiibbaa tokko malee bilisaan bahanii filachuun injifannoo galmeesisanii jiru” jechuun baga gammaddan jedheera,
Naannolee Itoophiyaa keessa jiran keessaa bal’ina lafaatiin kan caalu fi ummati baay’inaa miiliyoona 40 ol ta’u kan keessa jiraatu, ykn akka biyyaatti baay’ina uummataa %35 ol kan qabate (qooda guddaa kan qabate), Oromiyaa, keessatti, mirgi jaarmiyaalee PB irraa adda ta’an filachuu dhorkameera jechuun ni danda’ama. Namoota baay’ee biratti filannichi, filannoo “haqa qabeessa” bara 2018ti Abiyyi waadaa galerraa baayyee kan fagateedha.
Naanneffata borcame
Furguggifamee ol ka’uu Abiyyii fi mucucaan moo’achuu isaa gidduu murtoowwan garagaraa walitti fufiinsaan miidhaa guutummaa Oromiyaa keessatti qaqqabsiisaa dhufantu jiru.
Waxabajii bara 2018ti, Abiyyi sochii jabaa godhe: manni maree isaa garee riphee loltoota sadii tarree shororkeesitoota Itoophiyaa keessaa haquu murteesse. ABOnis gara Finfinneeti akka deebi’u afeerame.
ABO bara 1973ti, qabsoo bilisummaa Oromoo uummatni Oromoo mootumma Impaayiraa ittiin ofirraa loluuf geggeessu hogganuuf akeeka jedhu qabatee hundeeffame. Bara 1980’oota keessa, gareen riphee lolaa kun mootummaa Darguu kuffisuuf qabsoo godhamaa ture keessatti hirmaachaa kan turee fi garee ABUT fi Adda BilisaummaaUmmata Eertiraa (ABUE) waliin hanga bara 1989ti hariiroo laaffataa qabaachaa kan tureedha.
Bara 1989ti, hoggantoonni ABUT paartii Adda Dimokiraasummaa Ummatoota Itoophiyaa (ADWUI) paartii Sochii Dimokiraasummaa Ummata Itoophiyaa (SDUI) kan booda maqaa jijjiratee Sochii Dimookiraasumma Biyyaalessa Amaaraa jedhame waliin ta’uun hundeessan. Innis gaaddisa dhaabbilee hedduu, DHDUO (booda PDO jedhame) dabalatee, sabaa fi sablammoota garagaraa irraa kan hundaa’u akka ta’u taasifameera.
ADWUI fi ABO, riphee loltoota biro waliin ta’uun, mootummaa cahumsaa yeroo ijaaran, ADWUIn akka ABOn yaada fottoqqi dhiisu itti cichuun dhiibuu eegale.
Hanguma qabsoo ABOn geggeesu moggaatti dhiibamee, hariiroon isaan gidduu tures cabee gara jeequmsaatti cehe. ABOn akka maqfatuu humnaan dhiibuun itti fufe, miseensonni isaas Eeritiraatti baqatan. Achi yeroo jiranitti, dhaabicha irraa fofottoquun mudatullee, hidhannoodhaan mootummaa ADWUI dura dhaabatanii qabsaa’uu cichanii itti fufani — hanga Abiyyi bara 2018ti gara biyyatti akka deebi’an isaan afeereetti.
Ginboot 7, garee leellistoota Itoophiyummaa ADWUIn filannoo bara 2005nii hate jechuun gara qabsoo hidhannootti kan seene, fi ABO tarree shororkeessuummaa irraa haqe. ABO tarree shororkeessumma irraa haquun isaatiin deggersi Abiyyi Oromiyaa keessatti qabu daran dabale.
Ta’ullee, dhaabbileen kunneen deebi’anii galuu isaaniin walqabatee dambaliin jeequmsaa dammaqe. Deggertootni Ginboota 7, alaabaa bifa ‘magariisa—keelloo—diimaa’ ta’een magaalaa Finfinnee miidhagfatani hoggantoota saanii simatani. Torbee booda yeroo deeggertoonni ABO bifa walfakkaatuun hoggantoota isaanii simachuuf alaabaa ofii isaaniitiin miidhagsaa yeroo turanitti loolli irratti baname.
Mootummaan akkaataa waliigaltee kaa’ameetti Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO), damee waraanaa ABO kan ta’e, adeemsa hiikkachuu, birmadoomsuu fi deebisanii-dhaabuu (HBD) hojiirra oolchuu hin dandeenye. Qooda kanaa, qondaalota Beenishangul-Gumuz afran Fulbaana bara 2018 keessa ajjeefaniif WBOtu ajjeese jechuun quba itti qabuu eegaluun, godinaalee lixaa fi kibbaa Oromootti yeroo muddamsaa labsee, WBO humnaan hiikkachisuuf tattaafachuu eegale.
Namoota hidhataniin qondaaloti Gumuz afur godina Wallaga Lixaatti ajjeefamuun walqabatee, jeequmsi bal’aan godina Kamaashi naannoo daangaa Oromiyaatti dhohe. Ajjeechaan kun kan ta’e, partiin mormaan Sochii Bilisummaa Ummata Beenishanguul (SBUB) jedhamu miseensotni ABO uummata buleeyyii naannichaa irratti haleellaa garagaraa geessisaniiru jechuun jechuun hadheessen booda.
Mootummaan federaalaa bakka wal-dhibdeen ta’etti labdii yeroo muddamsaa labsee, sanumarraan tarkaanfii waraanaa gara lixa Oromiyaatti daran babal’isuun, WBO adamsuu eegale.
Baatii Ebla bara 2018 irraa qabe, walitti bu’insa naannoo daangaa kibba Oromiyaa godina Gujii fi naannoo Saba Sablammootaaf Uummattoota Kibbaa (SSUK) godina Geede’ootti Oromootaa fi saba Geede’oo gidduutti dhalate hordofuun, mootummaan humna waraanaa isaa baay’inaan gara kibba Oromiyaatti guuruu eegale.
Amajii bara 2019ti, jaarrolii fi hayyooni siyaasaa bebbekamoo, kanneen akka Jawaar Mohaammad fi miseensota Abbootii Gadaa waliin ta’uun, mootummaa fi ABO gidduutti araarri akka bu’uuf, jaarsummaadhaan waliigalteen HBD arma dura san lafa qabsiisuuf yaalaniiru. Ifaajjiin sun hin milkoomina, Ebla bara 2019, WBOn qofaa ba’uun ajaja olaanaa hundeeffachuu isaa labse.
ABOn cichaa waliigaltee HBDf qabu mul’isuuf jecha, walitti dhufeenya WBO waliin qabaachaa ture ifatti addaan kutuusaa Caamsaa bara 2019 keessa irra-deebiin ibse. Mul’inatti siyaasa karaa nagaa geggeessuu keessatti of daangesse, WBOn gama isaatiin qabsoo karaa hidhano geeggeessuu itti fufe.
Bara kana, Ebla 27, WBOn ibsa karoora qabxii saddeet of keessaa qabu baaseen, hatattamaan waraannii akka dhaabbatu, qaama walaba ta’een miidhaan mirga namoomaa irra gahaa jiru akka qoratamuu fi rakkoolee nageenyaa, diinagdee fi siyyaasaa Oromiyaa mudate karaa nagaa qabeessa ta’een furmaanni akka itti barbaadamu, yaada dhiyeesse. Gama saatiin qaamota wal-waraansatti xumura gochuuf socho’an mara waliin wal-ta’uuf qophii ta’uu isaa ibse.
Garuu deebiin mootummaa federaalaa, guyyoota afuur booda, WBO dhaaba shororkeessaa jedhee labsuu ture. Maqaa ABO waliin jabeessee wal qabsiisu fayyadamuun, ‘ABO—Shane’ jechuun garee kana yaame.
Mootummaan waraanni mootummaa fi WBOn lola irratti injifannoo akka argatan isaanii gabaasaa kan turan yoo ta’u, mootummaa garuu Oromiyaa keessatti WBO waliin wal-waraansarra akka jiran yeroo baay’ee hin dubbatu.
Jalqaba baatii Waxabajii, komishiniin poolisii Oromiyaa loltoota “ABO-Shanee” 95 godina Gujii fi Booranaatti keessatti ajjeesuu gabaase. Mootummaan bara 2020 irraa eegalee oromiyaa keessatti poolisoota 112, miseensota milishaa 57, fi hoggantoota mootummaa 18 dabalatee, ajjeecha namoota 463 hundaaf riphee loltoota Oromoo kanatu raawwate jechuun hadheesse ture; itti dabaluunis madaa’uu poolisoota 76, miseensoota milishaa 36 fi hojjetoota lamaaf garee kana himata.
Angaawoonni biyyatii namoota nagaa sabaan Amaaraa Oromiyaa keessa jiraatan, kanneen godina Wallagaa Lixaa fi Bahaa keessatti ajjefamaniif, WBOtti quba qaba. WBOn gama saatiin haleella dhaqabeef itti gaafatama kan hin fudhane ta’uu yeroo ibsu, rogeeyyin immoo gareen riphee lolaa kun shira mootummaan garee kana maqaa bal’eessuun kiyyoo keessa galchuuf fayyadamu jechuun yeroo baay’ee mootummaatti quba qabu.
Waggoota sadan darban keessa, WBOn sochiisaa babal’ifachuun Oromiyaa fi biyyoottan alaa keessatti beekamtii horateera. Guraandhala bara kana, hogganaan waajjira PB damee Oromiyaa, Fikaaduu Tasammaa, dhimma bakka hunda jiraachuu WBOn irratti yeroo ibsu: “[Miseensonni isaa] guyyaa namoota nagayaa, ummata keessa oolu, walgahii keenya irratti hirmaatu, odeeffannoo funaanu, halkan haleellaa raawwatu” jedhe.
Fiqaaduun iccitii ejjennoo paartii isaa, akka itti mootummaan WBO irratti aggaammachuuf jiru yeroo ifa baasu, “qurxumii galaana Paasifiik ykn Atilaantik keessa jiruu hunda qabanii fixuun hin dandahamu. Yoo qurxumicha guutummaa guutuutti baasuun barbaachise gaalaanicha gogsuundha” jedhe.
Haasaan qoqqodinsaa akkasii immoo WBOn caalmaatti deggersa akka argatu tajaajileera.
Kanarraa kan ka’e, yeroo eegumsi nageenyi fi mirgi namoomaa naannicha keessatti gatantaraa adeemetti, waraanni mootummaa bifa walitti fufaa ta’een lammiilee nagaa irratti tarkaanfii fudhachuutti yeoo seenetti, paartii mormituuf dirreen siyaasaa wallaba ta’e naannicha keessatti sadarkaa qoonqootti rakkachuutti dhiphachaa yeroo deemetti Oromoonni hedduu guyyaa irra gara guyyaati gara WBOti makamaa jiru.
Oromiyaa keessatti yeroo amma, WBOn hiree ofi murteeffachuuf akka filannoo dorgomaa hin qabneetti ilaallamaa jira.
Gocha gara-jabeenyaa hammaate
Har’a namooni gariin, Oromiyaa keessa bakka kamittiyyuu, namni nageenyi isaa balaa irraa bilisa ta’e akka hin jirre dubbatu. Hojjetaa mootummaa Itoophiyaa Insaayit Buraayyuutti haasofsiise tokko, “Mana kee keessatti ajjeefamuu malta, ooyiruu kee keessatti ajjeeffamuu dandeessa, daandiirratti ajjeefamuu dandeessa; iddoo awwaalchaatti ajjeefamuu dandeessa; bakka hojii keetti ajjeefamuu dandeessa, mana hidhaa keessattillee ajjeefamuu dandeessa,” jechuun baatii Waxabajii darbe keessa dubbate. “Olaantumma seeraa ykn adeemsa seeraa wanti jedhu Oromiyaa keessa hinjiru.” jedhe.
Caamsaa 2020, gareen mirga namoomaa Amniisti Internaashinaal gabaasa dhiitta mirga namooma godinaalee Gujii lameen Oromiyaa keessatti humna nageenyaa mootummaatiin dhaqabaa ture ifa godhe. Gabaasni dhiyaate kuni bara 2019 eegalee ajjeechaalee seeraa alaa humnoota mootummaatiin fudhataman, hidhaa, qaama miidhuu, fi gidiraa al-namooma qaqqaban toora qabsiise dhiyeesse. Dabalataan, miseensootaa fi deggertoota ABO fi WBO jedhamanii kanneen shakkaman irratti, humnaan bakkaarraa buqqisuu, fi qabeenya mancaasuu, raawwataman gadifageenyaan ibseera.
Caamsaa darbe kana, Komishinni Mirga Namooma Itoophiyaa (KMNI), kan mootummaan muudame, ta’us akka seeraatti walaba kan ta’e, haala qabiinsa mirga namoomaa manneen hidhaa naannoo Oromiyaa keessatti argaman ilaalchisee gabaasa baase. Qorannoo gabaasa kanaa baatii Sadaasaa bara 2020 irraa hanga Amajii 2021tti buufata poolisii filataman 21; keessatti buufattoota angaawootni biyyattii sababa “haala yeroo” jechuun ibsaniin walqabatee namoonni baayyinaan itti hidhaman jedhaman irratti, ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa Waxabajii, 2020 hordofuun kanneen hidhaman dabalatee, keessatti sakatta’insa geeggeessuun kan qophaa’eedha
KMNIn kan rifate ta’uu ibsuun dhimmi mirga namoomaa haala yaaddeessaa irra gahe ta’uusaa ibseera. Gabaasichi dhuga-baatii namoota miseensa maatiilee shakkamtootaa sababa ta’aniif bakkoota garagaaraatti hidhamanii jiran kan of keessatti qabate — manguddoota ilmaan saanii WBOti makamanii jiru jedhaman akka fidaniif kan hidhamanii jiran, fi abbaan warraa isaanii walitti dhufeenya garee kanaan qaba jedhamee shakkame akka dhiyaatuuf dubartoota hidhaman dabalatee jechuudha.
Caamsaa 11, humnooni nageenya mootummaa naannoo Oromiyaa Amaanu’eel Wandimuu, dargaggoo umrii 17, miseensa garee dhokataa Abbaa Torbeeti jechuun shakkuun, magaalaa Dambi Dolloo, kan lixa fagoo naannichaatti argamtu keessatti, ummata fulduratti ajjeesan. Qondaalonni Oromiyaas ajjeecha seeraan alaa kana sirrii akka ta’etti ibsaniiru.
Gareen Deggersa Oromiyaa (GDO) jedhamu, Gaabaasa isaa kan waxabajii 7tiin, dhaabbata dadamaqinsa dhiitta mirga namoomaa Oromiyaa keessatti mudatu kan qoratu, baatii Onkoleelessa bara 2018 irraa eegalee namooti 2,107 ajjefamuu galmeessee jiraachu ifoomse. Kana keessaa, 1,326 Oromoo yoo ta’an, isaan keessaammoo 766 lixa Oromiyaatti kan ajjefaman ta’uu beeksise.
Lola waggoota sadan darbaniif geggeeffameen walqabatee ajjeechaa namoota nagaaa fi al-seerummaa mudataa tureef, keessumaa lixaa fi kibba Oromiyaa bakkeewwan yeroon muddamsaatiin ajaja komaandi jala jiran keessatti, WBO fi mootummaan quba walitti qabu.
Mootummaa federaalaa, gara jalqabaa WBO irratti, karaa naannawaadhaan miseensotaa fi deggertoota ABO irratti, xiyyeeffate tarkaanfii fudhachaa ture. Haa ta’u malee, hanga bara 2019’iitti, hayyoonni siyaasaa Oromoo hedduun, hoggantoota KFO dabalatee, Abiyyi akka waan xurree Oromoof saaquutti eeggataa turaniiru.
Yaaddoon waa’ee adeemsa Abiy dhawaataan guddachaa adeemee. Jawaar, rogeessa baakamaan biyya ambaatii deebi’e, ilaalchi inni muummicha ministeeraatiif qabu jijjiiramuun isaa fakkeenya ta’uu danda’a.
Oromiyaa Miidiyaa Neetwoork (OMN), kan bara 2015 irraa kaasee hanga Abiy muummicha ministeeraa ta’ee muudamutti, uummata Oromoo mormii irra turaniif afaan ta’ee hojjechaa ture, bara 2013 keessa biyya Ameerikaa keessatti yeroo hundeeffametti, Jawaar nama shoora olaanaa taphateedha.
Jawaar baatii Hagayya bara 2018ti gara biyyatti kan deebi’ee fi kan rogeessitoota Oromoo hamma tokko biratti, yeroo muraasaaf, nama aanga’oota mootummaa caalaatti aangoo ol-anaa qabuu fi qondaalota KFO waliin immoo walitti hidhamiinsa cimaa qabuutti ilaalamaa kan tureedha. Wagguuma tokko keessatti, kallatiin imaammata Abiyyi isa yaaddeesse — keessumaa paartilee miseensoota ADWUI arfanii fi michoota isaa shanan walitti baqsuun Paartii Badhaadhinaa tokkicha hundeessuun isaa.
Onkoloolessa 17 bara 2019tti, walitti baqiinsicha irratti yaada cimsee qeequ dhiyeesse. Jawaar, Kaayyoon walitti baquu ADWUI, sabboonummaa saba irratti hundaa’e dadhabsiisu fi siyaasa giddugaleessumma cimsuuf jechuun kan ibse yeroo ta’u, akka yaada furmaataatti, baqsuurra keessoo paarti ADWUI dimokiraatessuun caalaatti akka fayyadu ibsee, Oromoon walitti dhufee waloon mirga isaaf falmachuu akka qabu dhaammmate.
Guyyoota muraasa booda, Abiyyi abbootii qabeenyaa dhaabbata miidiyaa qaban kanneen paaspoortii biyya alaa of harkaa qaban irratti akeekkachiisa dabarse. Innis bal’inaan kan fudhatame, Jawaar sababa paaspoortii US qabatee jiruuf, isa sodaachisuuf kan irratti xiyyeeffateedha jedhameeti.
Sodaachisi tures, yeroo poolisiin federaalaa eegdoota Jawaariin eeguuf ramadaman irraa fudhuuf waametti, caalaatti ifa ba’e. Eegdotni isaa halkan keessa naannoo mana isaa gadi dhiisanii akka bahan ajajuun, balaaf yookaan yaalii ajjeechaaf Jawaariin, kan dhiyeenya KFOtti makamuu isaa fi filannoo waliigalaa Itoophiyaa irratti dorgomuuf akka jiru beeksise, kan saaxiluudha.
Jawaar, halkanuma sana, haala keessa ture gara miidiyaa hawaasaatii baasee maxxansuun hordoftoota isaaf qoqqoode. Deggertoonni isaa gargalanii daandiitti bahan. Jeequmsa fi lolli magaaloota hedduu keessatti uumamuu irraan kan ka’e, namooti kudhaniin lakka’aman du’aniiru.
Bara 2019 keessa, dhimma waliitti baquu ADWUI irratti mormii kan kaase Jawaar qofa hin turre; Lammaa magarsaa, michuun Abiyyi duraanii, mormii hundeeffama Paartii Badhaadhinaa irratti qabu yeroo ibsutti Ministeera Ittisaa irraa kaafamee akka caal’isus taasifame. Mootummaan naannoo Tigraayi kallattiin dura dhaabbatanii morman, kanaanis sadarkaa walwaraansa yeroo ammaa geggeffama jiruu irra ga’ameera.
Hoggantoota KFO, Jawaariiniyyuu dabalatee, gocha gara jabinaa mootummaan Oromiyaa keessatti dalagaa ture fi tattaaffii inni federaalizimii sab-daneessa ballessuuf godhu qeequu fi abaaruun irratti duuluu eegalan.
Mootummaan isaan danquuf yaalii godhullee ummanii baayyinaan gargalee bahee hiriiruun isaan deggeru itti fufe. Guraandhalaa 2020ti, fakkeenyaaf, KFOn walgahii inni istaadiyoomii magaalaa Jimmatti geggeesuuf karoorfateef “duulli nafiladha labsiin ifatti hin eegalamne” jechuun hayyama dhorkatan. Paartiin Badhaadhinaa, garuu guyyuma san magaalaa walakaatti hiriira geggeffate.
Adeemsi mootummaan sochii paartilee mormitootaa Oromoo danquuf adeemaa ture kan daran hammaate, Waxabjii 29, 2020 ajjeefamuu Hachaaluu, artiistii sabboonaa Oromoo sirboota qabsoo isaatiin beekkamu, hordofee ture.
Haacaaluun af-gaaffii, yeroo dhumaaf OMN waliin taasise, kan torban qilleensarra ooletti ajjeefamuun isaa dhaga’ame, Abiyyii daandii irraa goreera, harkasaa dhiiga ummata Oromootiin laaquu hin qabu ture jechuun qeeqee. Gochaa suukkaneessa yeroo amma naannoo Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti aarii qabu ibsuun Haacaaluun “Gidirsuun ammallee adeemaa jira. Oromootu Oromoo hacuucaa jira” jedhe.
Namoota nagaa, roogeeyyii, fi qaamoota siyaasa Oromoo warren ajjeechaa isaatiif qaama ittigaafatamu barbaadanii fi walitti dhufeenya ajjeefamuu isaa fi gidirfama Oromiyaa keessatti babal’ate wal bira qabanii xiinxaluuf qorannoo itti fufan, birattti ajjeechaan Hacaaluu ammallee dhimma ijoodha. Inni ajjeefamee baatii tokko, OMNn dokmantarii daqiiqa 30 akkaataa itti mootummaa fi leellistoonni sirna impaayeraa af-gaaffii Haacaaluutiif deebii yeroo kennanii fi miidiyaa hawaasaa irratti sodaachisa garagara maxxansuun dhaadataa turan kan agarsiisu qopheesse qilleensarra oolche. Warri faallaa ilaacha sanii qabanis yaada Haacaaluu akkataa isanii maluun yaada isaa kan biraa dhiyeesuun humnoot sabboontota Oromoo akka isa barbaadanitti dubbataniiru.
Baatii Onkoloolessaa keessa, namoonni afuur ajjeechaa Haacaaluun shakkamanii qabamuun himanni irratti baname, ABO waliin hidhata akka qabanitti dubbatamee ture. Dhaddachi ammallee hin xumuramin jira. Laamrooti Kamaal, yeroo Hacaaluun xiyyiitiin rukutame kan bira turte, bilisa jedhamtee yeroo gadhiifamtu, oliyyannoo abba alangaatiin deebitee akka hidhamtu taasifamteerti. Manni murtiis ragaalee namoota lamaan biro irratti dhiyaate quubsa miti yoo jedhu, Xilaahuun Yaamii ajjeesaa shakkamaadha jedheera. Inni amma yakkamaa ta’ee argamuun hidhaa umrii guutuun adabamee jira, namoonn isa waliin turan jedhaman lameen immoo hidhaa yeroo gabaabaan adabamanii jiru.
Baatii Amajii keessa, miidiyaan Keelloo ajjeechaa Haacaaluu irratti dokmantarii daqiiqa 46, xiinxala gaazixeessitoota Oromoo fi dhuga bahiins mana hidhaa keessatti waraabamee kan of keessaa qabu qopheessuun qilleensarra oolche. Af-gaafii addatti Xilahuun waliin mana hidhaarraa taasiseen, sobaan akka yakkamee jiru himuun, gaafa Haacaaluun ajjeefame sana galgala waan ijaan argee poolisatti eeruuf ufumaan akka dhaqe dubbatee jira.
Maatiin Haacaaluu irraa deddeebi’anii adeemsa seeraa sana irraa amantaa akka dhabanii fi Oromoonni baay’eenis bifa walfakkaatuun akka homaa irraa hin eegne dubbataniiru.
Ajjeechaan Haacaaluu Oromiyaa maratti dambalii hiriiraa gadlakkise. Inni ajjeefamee sa’aa muraasa keessatti intarneetiin cufamee hanga baatii tokkootti ture. Akka komishinni mirga namooma Itoophiyaatti, ajjeechaan sana booda guyoota turaniin, bakka maratti poolisiin mormitootaatti dhukaasuun namoota kudhaniin lakkaa’aman ajjeeseera.
Akkasumas, ajjeechaa namota qomoo fi amantaan adda baafamee, yeroo baay’ee immoo kiristaanoota Ortodoksii, saba Amaaraa kan ta’an, irratti namoota dhuunfaa fi gareen dhaqabsiifame ta’uu dubbateera. Komiishinichi, akka malee humna fayyadamuu cinatti, humni nageenyaa jeequmsa utuma arganii “ija jaamaatiin ilaalan”jedhe. Haalli kun immoo Itoophiyaa Insaayiit jeequmsa giddu gala Oromiyaa, magaalaa Baatuutti(Zuwaayitti) mudate irratti qorannoon geggeesee ture ragaa ragaadha.
Jeequmsichaan walqabatee namoonni 9,000 ol ta’an hidhamaniiru. Lakkoofsichi Jawaar, Baqqalaa Garbaa, miseensoota KFO danuu, akkasumas qondaalotaa fi deggartoota ABO lakkoofsaan danuu ta’an humnoota federaalaa fi naannootiin jeequmsa finiinsan jedhamanii hidhaman dabalateeti.
Danqamuun KFO, cufamuun OMN, hidhamuun gaazixeessitootaa, sabbontoota fi rogeeyyii Oromoo, Itoophiyaanooti Jawaariin yeroo dheeraaf qeeqaa turan biratti, akka karaa ittiin qaamolee mormitootaa biyyattii tuffatan dhabamsiifamaniitti fudhatama argateera.
Qeeqxoota Oromoof, taateewwan kun mallattoo ifaa ta’e, kan fedhiin Abiyyii fi PP, sabboonummaa Oromoo biyya Itoophiyaa keessaatti akka hin dagaagne — yoona, akka hin jiraannellee – gochuudha jedhu.
Itoophiyaawwiinnetii fi Oromummaa
Oromiyaan dirree siyaasaa ilaalchi lameen irratti walmorkatan taateetti: Oromummaa fi Itoophiyaawwiinnetii — sabbonummaa Oromoo fi durtummaa Itoophiyummaa sab-tokkee. Mootummaan federaalaa sabboontota Oromoo moggaatti baasuuf jecha garee durtummaa Itoophiyummaa sab-tokkee leellisan cina goreera. Kun immoo yaadota wal-faallaatiin walqooduun daran babal’atee rakkoo Oromiyaa keessa jiru gara sadarkaa hammaataatti jijjiire — rakkoo filannoon ammaa kun furmaata utuu hin fidiniif hafe, darbees kan daran hammeese.
Oromummaas ta’e Itoophiyaawwiinnetiin dhaabbatoo kan hin taanee fi, uumamni tookkoon tokkoon isaanii yeroo keessa jijjiramaa dhufaniiru. Tokkoon tokkoon jechoota kanaa yaadi isaan dhiyeessan, dhageettii gadifagenya qabu kan maalummaa eenyummaa Itoophiya fi/ykn eenyummaa Oromoo — eenyummaa jechuun maal jechuu akka ta’ee fi garee kana keessatti eenyufaatu haammatama kan jedhuudha.
Jara kana lameen walitti araarsuun akka danda’amuu fi hin danda’amne irratti yaadni jiru, yoo xiqqaate bara mootummaa Minilik II, irraa qabe dhimma tureedha. Minilik, kan bara 1896ti Xaaliyaanoota injifachuun birmadumma Itoophiyaa eegee fi daangaa mootummaa isaa babalifachuuf jecha gareelee hedduu, biyya Oromoo dabalatee ,humnaan Impaayera Itoophiyaa jala galche.
Itoophiyawiinatiin eenyummaa biyyaalessaa Itoophiyaa sab-tokkee akka yaada gamteessa biyaatti ilaala: ummata daangaa biyyatti keessatti argaman hundaaf eenyummaa hunda galeessaa godhee fudhata. Deggertoonni isaa irra deddeebi’anii garaagarteen Itoophiyaa keessa jiru Itiyoophiyaawwiinnetiidhaan haammatama jechuun falmu. Babal’ifannaa mootichi Minilik godheef ni faccisu, kuni amaluma ijaarsa mootummaa fi biyyaalessummaati, darbeesi hoggantoonni Oromoo mataan saanii bara injifannoo isaanii keessa saboota hedduu cunqursaniiru jechuun falmu.
Bara 1960’oota keessa, falmii jabaan walxaxaa ta’uu Itoophiyaawwinnatii irratti geggeefamaa ture, yaadichaaf gad fegeenya dabale. Baay’een akka eenyummichi eenyummaa isaanitti fee’ame, kandhaalmaya impaayerichaa ta’e, kan warra kaaba biyyattii saboota Amaaraa fi Tigiree irratti bu’urfatee ijaarame jedhanii ilaaluu eegalani.
Akka itti olaantummaan Amaaraa (fi Tigree) yaadaa sabboonummaa Itoophiyumma keessaatti hammatame, fi kanneen al-Amaaraa ta’an immoo akka itti cunqursaman agarsiisun, bara 1969ti, Waalelligni Mokonniin haala barreedaa ta’een Itoophiyawiinetin maal ta’uu akka qabu irratti yaada qabatee dhiyaate: eenyummaa miseensotaa haala dimokiraatawaa fi walqixxummaa dhugaan irratti mirkanaa’ee, dhimmoota biyyaa irratti sabni hundi walqixxummaan irratti hirmaatanii, fi afaan, seenaa fi aadaa isaanii tikfachuuf hundi carraa walqixaa qabaatan.
Har’a, dhaadhessitooti Itoophiyumma sab-tokkee baay’een isaani qeeqa walitti sassaabuun, hiika Itoophiyawwiinnetiif yeroo kennan dhimoota amantaa, aadaa, fi afaanii moggaatti dhiisuun, daangaa biyyaalessaa fi siyaasaa irrattii xiyyeeffachuu caalchifatu,
Haa ta’u malee, mormitootni isaa, garee kuni warra mirga ofii ofiin murteeffachuu saba isaanii ykn ummata isaanii leellisan fudhatama dhabsiisa jedhu. Gareen leellistoota Itoophiyummaa sab-tokkee akka mootoota Impaayiratti irraa argataniitti faarsuun gootaatti of lakkaa’u: kun immoo moggaatti dhiibamuuu fi aarii sabootaa fi sablamoota biroo irratti fee’umsa dabalataa ta’e.
Filannoon ummata Oromoo, Itoophiyummaarra Oromummaadha.
“Oromummaan”, salphaa dhumatti, miira Oromoo ta’uu qabaachu jechuudha. Dargaggoon Buraayyu tokko akka Itoophiyaa Insaayitiif hiikkoo kenneetti “Oromummaan dhiiga kooti, eenyummaa kooti, aadaa kooti, fi hidda dhaloota kooti” jedhe.
Oromummaan qabsoo amma geggeeffama jiru kan of keessatti haammatuudha: qabsoo cunqursaa jaarraa lakkofsise kanatti xumura gochuuf qabsaa’amu. Gaaffii mirga hiree ofii ofiin murteeffachu uummata Oromoo, kan heera mootummaatiin kenname kan of harkatti qabateedha.
Warri Oromiyaan Itoophiyaa keessaa akka naannoo tokkootti Oromoo caalmaatti aangesuuf qabsaa’an, gama tokkoon, Oromummaa akka meeshaa humnoomsaa ummata Oromootti dhimma itti bahuu. Gama biroon immoo, Oromonni bilisummaa Oromoof qabsaa’an daangaa egeree Oromiyaa wallaba taate ittiin sararuuf Oromummaatti fayyadamu.
Itoophiyummaa moggeesituu
Mootummaan Darguu (1974 – 1991) sirna mooticha Hayila Sillaasee eegi fonqolcheen booda falmii yaadoota garagaaraa moggaatti dhiibuu eegale. Dhaadanno sooshaalistummaa isa salphaatti “Itoophiyaan Haa dursitu” jedha.
Giddugaleessummaa cafaqaa, isa humnoota riphee lolaa heddu dhalcheef, deebii akka ta’utti, feederaalizimiin sab-daneessaa heera mootummaa ta’ee bara 1995 ADWUI’n labsame.
Abiyyi miimmicha ministeera ta’ee yeroo muudame, gaaffileen hiree ofi ofiin murteeffachuu saboota biyyattii hedduun dhiyaate biyyatti akka rakkoo keessa galchutti ilaalame. Itoophiyummaan of haaromsee dhufuun beekamtii argachuu eegale, Oromummaa fi sabboonummaan saboota biroos, beekamtiin isaanii daran dabale.
Abiyyi deggeraa addaduree Itoophiyaawwinnatii harawaa kanaati.
Itoophiyaawwinnetiin Abiy, waantota gaggaarii jiran hambifacha, gara fuula duraa ilaaluudha ofiin jedha. Seenessa walfamisiisaa seenaa cunqursaa fi loogummaa jibbinsa gatuun, bakka isaa eenyumma waloo gaarii fi bu’a qabeessa ta’e kan bara kana gitu fiduudha jedha.
Dhaadannoon isaa “Itoophiyaa Guddatti Deebisanii Ijaaru” jedhu ilaalcha siyaasa mootota impaayara Itoophiyaa kan deebi’ee dhaggeeffatuudha. Abiyyi falasama isaa “maddamar” salphaa dhumatti ida’amuu jedhu keessatti walta’insa, walfaanaa ta’uu ykn tokkummaa jechuun kaa’eera.
Kaayyoon ilaalcha kanaa Sabaa fi sablamoota Itoophiyaa keessa jiran cufa walitti fiduun, warra moggaatti dhiibamee fi warra carroome hundasaanii, amantaa, safuu, duudhaa fi adaa isaanii hunda walitti baqsuun eenyumma tokko qabsiisanii eenyummaa Itoophiyummaa haarawaa qeenxee ta’e uumuun eenyumma biyyaalessa kalaquudha.
Kun yaada tilmaamaa qofa miti, Abiyyi yaada qabatamaa waa’ee barmoota afaanii ilaalchisee, fakkeenyaaf, akka itti afaan walitti baqsuun danda’amu irratti, dubbatee ture. Pirojektii Siindikeeti jedhamuuf immoo barruu katabeen, Abiyyi (karaa sirrii hin taaneen) “paartiin siyaasaa amma ani hogganaa jiru kuni biyya Itoophiyaa keessaatti paartii al-sanyii, al-amantii, ykn al-saba isa jalqabaati” jedhe. Haasawaa isaa yeroo dhiyootiin immoo, “Itoophiyaa keessa uummata malee, uummattooti hin jiran” jedhee labse.
Abiyyi waraqaa gubbaatti danooma kabajuun tokkummaa ol kaasuu kan barbaadu haa fakkaatu malee, haasawan isaa Itoophiyaawwinnatii haaromsuu faana dhufan kan caalaatti summii fi loogummaadhaan guutaniidha.
Kaayyoo fi faayidaa ummata Amaaraa guutummaa biyya Itoophiyaa keessatti tiksuuf jecha bara 2018 Waxabajii keessa SBAn hundeeffame. Qondaalli isaa tokko afaanii baafatee namoonni akkuma uumaa isaani kabajan, “Amaarri Itoophiyaa uumuu isaatiif” kabajamuu qaba jedhe – paartichi boodarra afaan abidda qabsiisuu danda’uudha jechuun dhiifama gaafate.
Miidiyaaleen leellistoota tokkumma kan akka Ethio–360, Abay Midia, fi kanneen biroon, Oromummaa irratti duula geggeessa jiru. Sabbonummaa Oromoo gadi xiqqeessuun, akkuma ADWUIn “dhiphoota” jechaa ture, rogeessitoota Oromootiin ‘gosummaa’ yookaan ‘sanyumma’ akka qabaniitti waaman.
Leellistoonni Itoophiyummaa muraasni ifumatti akkuma ABUTiin balleesuuf yaalanitti, Oromummaa balleessina jechuun dubbatu. Hiriirtonni naannoo Amaaraattii jibba Oromoof qaban dhaadannoo barreeffatanii daandiitti ba’uun agarsiisan – “Oromummaan haa barbadaahu, Itoophiyaan haa dursitu” fi “godinni addaa Oromiyaa haa diigamu”, kunis godina Oromoo kan naannoo Amaaraa keessatti argamu kan jalqaba bara kanaa gidiraa hamaan akka sabaahimaaleen tokko tokko gabaasanitti irra caalaan isaa humna addaa naannoo Amaaraatiin kan irra gahe.
Oromoonni Itoophiyummaa isaaniittis amanuun Oromiyaa akka naannootti Itoophiyaa jalatti egeree ofiin of-bulchuu akka qabaattu barbaadan baay’een, dhaaltummaa impaayeraa leellifamaa jirutti gammachu hinqabani. Kun immoo, Abiy sabboonummaa Amaaraa simachuun isaa Oromiyaa keessatti wal-gaarreffannaan yaadota wal-faallaa ta’anii akka dagaagu taasisuun, mul’ati Oromummaa sochii fottoqqiif taasifamu akka caalaatti hawwatu taasiseera.
Akka dargaggoon jiraata magaalaa Buraayyutti Itoophiyaa Insaayititti himetti: “Jibbi isaan uummata Oromoof qaban akka nuyi isaan waliin walqixxummaa fi bilisaan biyya tokko keessa jiraachuuf yaalii hin goone nu taasisa” jedhe.
Oromoota biratti, odeessaaleen waa’ee Itoophiyaawwinnetii saba Amaaraa irratti bu’uureffamte uumuu, deebi’ee dhufuu seenessa ‘nafxanyaa’ tiif sababa biraadha.
Dargaggoon Buraayyu kan biraa tokko “jechi Itoophiyaawwiinnet jedhu meeshaa ittin sirna nafxanyaa isa sabaa fi sablammoota biyyattii cunqursaa ture du’aa kaasuuf fayyadamanidha. Galmi isaas Oromummaa barbadeessuu dha” jechuun yaada isaa ibse.
Nafxanyaa (ነፍጠኛ) jechuun, hiikkan isaa ‘hidhataa’ jechudha. Maqichi qubattoota humnoota babal’ifannaa daangaa sirnichaa keessatti qooda qabaachaa turan, kanneen jaarraa 19ffaa keessa hundeeffama Itoophiyaa ammayyaa keessatti qooda fudhataa turanidha. Oromiyaa keessatti akka ‘qubattoota koloneeffattoota’ humnaan Oromoota qe’ee fi qabeenya isaaniirraa buqqisuun, duudhaa fi sirna warra kaaba Itoophiyaatiin saboota buleeyyi moggaasuun, qoteebulaa garbatti jijiiraniitti ilaallamu.
Abiyyi, yeroo ta’e tokko, akka boonsaa fi humna Oromootaati ilaalamus, amma garuu Oromoota heddu biratti akka ergamaa sirna moototaa cunqursaa duri deebisuuf hojjechaa jirutti illaalamaa jira.
Miira cimaa ganamuu isaanii agarsiisutu mul’ata.
Akka roogessi Buraayyuu tokko jedhetti: “Abiyyi Oromoo gowwomse jira. Amma awwaala ilmaan keenyaa, kannee lubbu saanii qaalii bilisumma ummata keenyaaf jecha arsaa godhanii, irratti sirna nafxanya deebise ijaaruuf tattaafataa jira”.
Namni biroon: “Bulchiinsi Abiyyi jarreen ifatti ummata Oromoo irratti duula duguggaa sanyi geessisuuf labsataa turani fi sirna mootota nafxanyaa dulloomee daabisanii ijaarrachuuf karoorfatan waliin michoomee jira.” jechuun dubbate.
Sababa Abiyyi leellistoota Impeeriyaalaa waliin michooma cimsateef, hayyooti mormitoota siyaasaa Oromo guutummaa Oromiyaa keessatti deggersa Oromummaa jabeessanii ibsan.
Waajjirri Abiyyi komii akkanaa jeequmsa du’a Haacaaluun hordofee dhalatee booda, “yaalii maqa ballessii abdii murannaa irraa madde” bulchiinsa isaa irratti oofamudha jechuun ifatti balaaleffatee: “Jechi ‘nafxanya’ jedhu sirna bulchiinsa amma jiru waliin gonkuma walitti dhufeenya homaatu hin qabu, muummicha ministeera Abiy Ahimad waliin homaa wal hin argu. Inni qaamaa seenaati, karaa kamiinu, haalaa siyaasa amma jiru kan calaqqisiisu miti”.
Falmii marii
Yeroo cehumsaa Filannoo dura turetti, dhaabbileen biyyalessaa fi idila addunyaa mariin biyyaleessaa hunda-galeessa ta’e akka geggeeffamu gaafataa turaniiru. Waamichi tokko tokko, kan akka ABO fi KFO, mootummaa cehumsaa biyyalessaa fi mootumma cehumsaa naannoo Oromiyaa akka dhaabbatu jechaa turan.
Barbaachisummaan kaayyoo marii kanaa, Oromiyaa keessatti dhimmoota ijoo ta’an, kanneen akka mormitoota irratti tarkaanfii fudhachuu mootummaa, paartilee Oromoo alatti dhiibuu, walwaraansa WBO fi mootummaa gidduutti geggeeffamaa jiru, dhimma haqaa fi araaraa hoggantoota Oromoo mana hidhaa jiranii fi dhimma duula jibbinsa hammaataa Oromummaa irratti baname jiruuf furmaata barbaaduudha.
Baatii Eblaa kana, dhaabbileen siyaasa Oromoo lameen, ABO fi KFOn, akkasumas WBOn ibsa baasaniin akkaataa itti hokkora naannoo Oromiyaa keessatti adeemaa jiru tasgabbeesuu fi furmaata itti fiduun danda’amu irratti ejjanno qaban calaqqisiisanii jiru. ABOn mariin dimokiraatawaa fi haaroomsaa hunda galeessa ta’e, kan humnoota siyaasa hundumaa hirmaachise, akka geggeeffamuuf yaada dhiyeesse.
KFOn gama saatiin mariin biyyaalessa hunda galeessaa, araaraa fi walhubannaan akka geggeeffamu yaamicha godhe. WBOn immoo gumiin biyyalessa chaartara cehuumsaa lafa kaa’u, mootumma cehumsaa, fi filannoo akka dheeratu taasiisuuf yaamicha godhe.
Waxabajii 22, borumtaa guyyaa filannoo, dubbi himaan mootummaa US, Need Piraayis, filannoon waldiddaa Itoophiyaa keessatti dabalaa jiruuf furmaata ta’uu hin danda’u jedhe. Ibsa gazixeessitootaaf kenne irratti “Itoophiyaanoonni akka walitti dhufanii marii hunda galeessa ta’e godhachuun dimokiraasii jabeeffatanii walitti bu’insa keessoo sabootaa fi keesso hawaasaatti mudataniif furmaata kennan ni jajjabessina” jedhe.
KFO fi ABOn waliigalan.
Waxabajii 23, KFOn ibsa biraa baaseen jijjirama dhaabbilee mootummaa yaadamee karaatti hafe baraaruun akka danda’amutti mootummaa hunda galeessa hundeessuuf marii ariifachiisaan akka godhamu waamicha dhiyeesse; marii ariifachisaan, hunda galeessa, fi amanamaa ta’e rakkoolee siyaasaa ijoo biyyattiin qabdu akka seecca’amuu fi filannoo ‘haqaa fi bilisaa’ waggaa tokko keessatti akka geggeeffamu gaafate.
Hanga ammaatti, mariin waliigalaa fi hundagaleessaa gaafatamaa turan hundi ni tuffataman.
Ejjennoo dhabuu Abiy — jechuun: Hoggantoota biyya ambaa turan biyyatti akka deebi’an afeeruun deebisee tarkaanfii irratti fudhachuu, maddamarii dhaadhessaa sirna impeeriyaa durii ol kakaasuu, Eertiraa waliin nagaa buusuun Tigraayi irraatti immoo waraana labsuu — kun immoo, waan inni itti aansuun godhu beekuuf akka nama rakkisu taasisa.
Haa ta’u malee, Oromiyaa keessatti waant ifa ta’e tokko jira: Abiyyi wanta aangoo isaaf sodaachisaa ta’eef qaawwaa dhiphaa dhiisa. Yoo waggooti sadan dabran waan dhufaa jiruuf agarsiiftuu ta’e, carraan marii dimokiraatawaa dhugaan itti dhufu baay’ee dhiphaa kan fakkaatuu, fi qabsoon Oromoon ofiin of bulchuuf taasisu daran kan jabaatee itti fufu ta’uu agarsiisa.
Gaaaffii yookaan Sirreeffama yoo qabaattan? Email nuuf godhra
Ethiopia Insight Hordofaa
Barruun kun qaama Projektii Filannoo Itoophiyaa Insaayit kan Itoophiyaa mara keessaa gabaasa gadi fageenyaa walitti fufiinsaan dhimmoota filannoo bara kanaan walitti dhufeenya qaban xiinxalee kutaa ‘Election 2021 jedhu jalatti kan maxxansuudha.
Main photo: Muummichi Ministeeraa Abiy Ahmed baker dhaloota isaa Bashaashaatti sagalee erga kennee booda mallattodhaan deggertoota isaa yeroo dubbisu, Oromiyaa; 10 Adoolessa 2021; AP.
Join our Telegram channel
Published under Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International licence. Cite Ethiopia Insight and link to this page if republished.
We need your support to analyze news from across Ethiopia
Please help fund Ethiopia Insight’s coverage


text:
1.1. Hundeeffama kayyoo fi Galma MHAAGJ
1.1. Hundeffama MHAAGJ
Mannii Hojii Abbaa alangaa Godina Jimmaa Bu’ura Labsi Mana Hojii Abbaa AAlangaa Waligala Oromiyaa Hundessuuf baheen Abbaa ALangaa waligala Oromiyaa Jalattii Gurmaa’uun Hundeffamee.
1.2. Kaayyoo MHAAGJ
Bu’ura labsii hundeffama AAWOtin Manni Hojii AA God Jimmaa kaayyoowwan armaan gadii ni qabaata:
- Heerafi sirna Heera kabajuufi kabachiisuu
- Olaantummaa seeraa mirkaneessuu;
- Seera yakkaa kabachiisuu;
- Dantaa hariiroo hawaasaa mootummaa naannichaafi ummataa kabachiisuu.
1.3. MHAAGJ Galma armaan gadii ni Qabaata
- Godinnii Jimmaa Godina Heeraafii sirnii Heeraa Ittii Kabajamuu Ta’u isaa mirkannessuu.
- Godinnii Jimmaa Godina Ol’antummaan seeraa itti kabajamuun fakkenyummaa qabuu gochuu.
- Hawaasnii godina jimmaa haawasa seera yakkaa hubatee kabajuufi kabajchiisuu taasisuu
- Dantaa hariiroo hawaasaafi motummaa kabajchisuun hawaasnii kenya amantummaa mana hojichaatif qabuu dagaagsuu.
- Haawasa Jimmaa Hawaasa hubannoo seeraa qabaatee seera kabajuu fi kkabajchiisuu irrattii shora ol’anaa taphatuu taasisuu.


text:
Hidhamtoota Mana Hidhaatii Baasuun Ajjeesuun Hatattamaan Dhaabbachu Qaba!
(Ibsa KDHSLO – Ebla 23, 2021)
Lammiileen Oromiyaa manneen hidhaa guutumma Goleelee Oromiyaa keessatti Murna Biltsiginnaa (PP) Dr. Abiyyi Ahimedin durfamuun jumlaan ukkanfamanii ugguraman kumaatamaan kan lakkawaman ta’uun ifaa dha. Murni Biltsiginnaa/Badhaadhinaa baanamu kan Waraana Biyyaa fi Qabeenyaa biyyaa dhuunfatee aangoo Polotikaa Afaan Qawweetiin dheereffachuuf abjuurra jiru, hidhamtoota siyaasaa lammiilee Oromiyaa mana murtiitti utuu hin dhiheessiin Buufataalee Poolisii, mooraa waraanaa, Manneen sirreesaa, Manneen Kuusaa fi Manneen barnootaa osoo hin hafin guutummaa goleelee Oromiyaa keesatti bakkoota heddutti gidirsaa jirachuun ni beekama. Dabalataanis warreen mana murtii dhiyaatanii akka gadi lakkifamani murteeffameefis humna afaan qawwee qabuun hidhamtoota dirqisiisuun bakka itti jijjiiruun tursiisaa jiraachuu argaa jirra.
Haata’u malee dhiheenya kana hidhamtoota manni murtii gadi lakkise butee achi buuteen isaanii dhabamuu fi ajjeefamanii gatamuun baratamaa dhufeera. Haalli kuni bakkoota muraasatti (keessumaa Onoota wallaggaa fi Gujii)tti haa eegalu malee amma godinoota Oromiyaa maratti raawwachaa jira.
Gochaan diinummaa fi garjabinni akkanaa kun koree keenya hedduu yaaddessee jira. Kanaaf gochi kun akka dhaabbatuu fi mirgi namoomaa hidhamtoota siyaasaa lammiilee Oromiyaa akka eegamuuf sagalee keenya xalayaa kanaan uumata Oromiyaa, qaamolee dhimma hidhamaa irratti hojjetanii fi mirga namoomaa beeksisuu feena.
Haaluma kanaan ummatni Oromiyaas ta’e qaamotni dhimmi isa ilaalu hidhamtoota siyaasaa lammiilee Oromiyaa gidduu kana mana hidhaatii baafamanii ajjefamani dhimmi isaanii akka qoratamu akka gaafatu waamicha keenya gadi jabeesinee dhiheessuu feena.
Kanumaan waliin, gochaa gar jabinaa Loltoonni Murna Biltsigunnaa hidhamtoota Siyaasaa toohatamanii toohannaa seeraa jala jiran yeroo darbaa mana hidhaa keessaa baasuun ajjeesanii Bosonatti gatan Koreen keenya Koreen Deeggarsa Hidhamtoota Siyaasaa Lammiilee Oromiyaa (KDHSLO) tarrisa maqaa isaanii hanga argatee akka armaan gadiitti kunoo dhiheesseera. Akka Kanaan tarrifni maqaa namootaa mana hidhaa keessaa baafamuun ajjeefamanii Bosonatti gatamanii Naannoo itti ajjeefaman waliin,
1. Balaay Xiiqii: Godina Horroo Guduruu wallaggaa, ona Jimmaa Raaree magaalaa Waayyuu
2. Baanee Nagarii: Godina Horroo Guduruu wallaggaa, ona Jimmaa Raaree magaalaa Waayyuu
3. Guutaa Carranaa: Godina Horroo Guduruu wallaggaa, ona Jimmaa Raaree magaalaa Waayyuu
4. Biraanuu Tolasaa: Godina Horroo Guduruu wallaggaa, ona Jimmaa Raaree magaalaa Waayyuu
5. Cimdeessaa Xaafaa: Godina Horroo Guduruu wallaggaa, ona Jimmaa Raaree magaalaa Waayyuu
6. Obbo Alamaayyoo Nagaraa: Godina Horroo Guduruu wallaggaa, ona Amuruu ganda Ejeree
7. Adinaan Taajuu: Godina Jimmaa, ona Limmuu Saqqaa, ganda Semoo Abukkaa
8. Kaamiil Jihaad: Godina Jimmaa, ona Limmuu Saqqaa ganda Semoo Abukkaa
9. Tamkiin Ahimad: Godina Jimmaa, ona Limmuu Saqqaa ganda Semoo Abukkaa
10. Naziif Maammadnuur: Godina Jimmaa, ona Limmuu Saqqaa, ganda Semoo Abukkaa
11. Abaadir Taajuu: Godina Jimmaa, ona Limmuu Saqqaa, ganda Semoo Abukkaa
12. Abdulhamiid Abdallaa: Godina Arsii Lixaa, ona Dodolaa, ganda Buuraa Addeellee
13. Asaffaa Kushii: Godina Shawaa Bahaa, magaala Fiichee
14. Geetuu Jireenyaa: Gidina Kibba Lixa Shawaa, ona Ammayyaa
15. Fanjaa Wayyaa: Arsii Lixaa, ona Shaallaa magaalaa Ajjee
16. Gaalib Abbaa Sambii: Godina Jimmaa
17. Kitilaa Guddataa: Godina Horroo Guduruu, magaala Saqalaa
18. Biraanuu Gabayyoo: Godina Horroo Guduruu, magaala Saqalaa
19. Shiggee Baayyisaa: Godina Horroo Guduruu, magaala Saqalaa
20. Mohammed Alii Tolaa: Kaaba Oromiyaa Walloo
21. Kadir Abdellaa: Godina Harargee Bahaa, ona Qobboo
22. Mahaammad Daadhii: Godina Harargee Lixaa, ona Habroo
23. Mohammed Shamsadiin: Godian Buunnoo Bedelle
24. Araarsoo Gammachuu: Godina Lixa Wallaggaa, magaala Najjoo, ganda Jaboo Mikaa’ilii
25. Obbo Areerii fi Boonaa Areerii ganna 12 Abbaa fi ilma :Godina Gujii Ona Sabbaa Boruu.
Waan ta’eef, Lammiilee Oromiyaa toohatamanii toohannoo seeraa jala osoo jiranii, murtoo seeraa dhabuun dararamaa jiraachuu cinatti saa’atii darbaa manneen hidhaa keessaa baasuun ajjeesanii Bosonatti gatan, Koreen Deehggarsa Hidahmtoota Siyaasaa Lammiilee Oromiyaa(KDHSLO) gadi jabeesse ballaaleffata; Hidhamtoota mana hidhaatii baasuun Ajjeesuun dhaabbachuu qaba!
Hidhamtoota Siyaasaa Lammiilee Oromiyaaf sagalee haa taanu!
Injifannoon Lammiilee Oromiyaaf!
Koree Deeggarsa Hidhamtoota Siyaasaa Lammilee
Related


text:
“Hamzaan OMN kiif yoo ka gufuu tahu tahe if duraa fuudha malee, olola biraa irratti hin oofinaa”! Gaafiif deebisaa RSN Hogganaa OMN duraanii Dr. Hamzaa …Read More »
OMN: “Ummata khiyyatti kijibuu mannaa aangoo gad lakkisuu naa wayya jedheen OMN irraa gaafatama kiyya gad lakkise”
The Chair Person of Oromia Media Network DR, Hamza Abdurazaq Resigns from his post amid internal and external controversies.Read More »
OLOLA OMN IRRATTI OOFAMAA JIRU ILAALCHISEE IBSA HOOGGANSA OMN IRRAA KENNAME.
Guyyoota muraasa dabre kana ololli hogganootaafi jaarmaya OMN maqaa xureessuu irratti fuulleffate gama adda addaan oofama akka jiru ni beekna. Hamma ammaatti dhimma kanarratti qaamni …Read More »