text:
Tafsiira Suuratu Ar-Ruum-Kutaa 10
Islaamni Amanti Fixraati
Fixraa jechuun uumama Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namoota irratti uumedha. Fkn, haqa jaallachuun, zulmii jibbuun fixraadha. Namni jireenya keessatti takkaa wanta isa keessatti uumamen (fixraan) takkaa sammuun itti yaadun muxannoo argateen takkaa immoo qajeelcha Rabbii olta’aa irraa dhufeen (shari’aadhaan) karaa qajeelaa irra deema. Kunniin sadan (fixraan, sammuu fi shari’aan) kan walitti galanii fi wal jabeessaniidha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala fixraa fi sammuu ittiin yaadan erga namaaf kenne booda karaa ergamtootaatiin shari’aa buusun fixraa fi sammuu kana ni guuteef. Kanaafu, namni shari’aa Isaa hordofe, sammuu fi fixraan isaa ni guuttama, jallinnaa fi badiinsa irraa ni eeggama. Namni hordofu dide immoo sammuun isaa ni hir’ata, wanta fixraa isaatiin wal diigu hojjata. Dhumarratti ni jeeqama. Gammachu dhaba. Kanaafu, Islaamni amanti uumama namaatin walitti galuudhaa jechuudha. Mee ragaa kanaa haa ilaallu:
“Gara haqaatti dabuun fuula kee amantiif qajeelchi. Fixrah Rabbii kan Inni namoota hundaa irratti uume [qabadhaa]. Uumama Rabbii jijjiruun hin jiru. Santu amanti qajeeladha. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Suuratu Ruum 30:30
Haniifaa jechuun shirkii fi ma’asiyaa irraa gara tawhiidaa fi Rabbiif ajajamuutti dabuudha.[1] Tahwiida fi Rabbiif ajajamuun haqa. Shirkii fi ma’asiyaan immoo soba.
Fuula Amantiif qajeelchun kan ta’uu osoo bitaa fi mirga hin mil’atin adeemsa jireenyaa keessatti namni karaa Rabbii irratti fuula isaa qajeelaa gochuudha. Kunis karaa lamaan ta’a: 1ffaa-niyyaa Rabbiif qulqulleessu. Kuni ikhlaasa jedhama. 2ffaa-shari’aa hordofuu. Kuni Nabiyyii (SAW) hordofuudha.
Kanaafu, “Gara haqaatti dabuun fuula kee amantiif qajeelchi.” Jechuun shirkii fi ma’asiyaa irraa gara Rabbiin tokkichoomsu fi Isaaf ajajamuutti dabuun amantii Rabbiif qulqulleessi, shari’aa Isaa hordofi.
Asitti adeemsa namaa ibsuuf h “fuula” jedhu ni filate. Sababni isaas, namni itti fufiinsa waliin fuulaan gara wanta tokkootti qajeeluun adeemsa keessatti karaa isaa filachuu agarsiisa. Akkasumas, qaamoleen miiraa dhageetti fi argitu fuula keessa jiru. Qaamoleen miiraa kunniin adeemsa karaa isaa keessatti kan nama too’ataniidha.[2] Namni karaa naaf ta’a jedhe arge ykn dhagayee keessa deemuuf carraaqa.
Asitti amantiin barbaadamee amanti haqaa Rabbiin gabrootaaf kaa’edha. Amantin kunis Islaama. “fuula kee amantiif qajeelchi” jechuun qalbii fi qaama keetiin itti garagaluun gara amanti Islaamaa fuula kee qajeelchi, hordofuu itti fufi.[3]
Gara wanta tokkotti fuula qajeelchuun wanta san hordofuu fi faallessu dhiisu barbaachisa. Kanaafu, fuula amantiif qajeelchuun ikhlaasaa fi Rasuula (SAW) hordofuu of keessatti qabata. Hojiin kamiyyuu ikhlaasaa fi shari’aa hordofuu irratti hin hundoofne baaxila (bu’aa homaatu hin qabu). Sababni isaas, hojiin yoo ikhlaasa dhabe shirkii ta’a. Yoo shari’aa hordofuu dhabee immoo bid’aa ta’a. Nabiyyiin (SAW) akkana jedhanii jiru: “Hojiiwwan hundi niyyaani.” Kuni Ikhlaasa. Ammas ni jedhe: “Namni hojii dhimmi keenya irra hin jirre hojjate, suni deebifamaadha (fudhatama hin qabu).” Kuni shari’aa hordofuudha.[4]
“Fixrah Rabbii kan Inni namoota hundaa irratti uume [qabadhaa].” Fixrah jechuun uumama Rabbiin namoota irratti uume fi, qalbii fi sammuu isaanii keessa kaa’edha. Fakkeenyaaf, wanta gaarii jaallachuu fi wanta fokkuu jibbuun uumama Rabbiin namoota irratti uumee fi qalbii isaanii keessa kaa’edha. Ammas,namni luka lamaan deemuun fixraadha. Garuu lukaan waa fuudhun faallaa fixraati.
Fixraan aayah tana keessatti barbaadame: Rabbiitti amanuu fi Isa tokkichoomsu (tawhiida). Namni kamiyyuu Gooftaa isa uume akka qabu keesso isaatti ni beeka. Rabbiin tokkicha haqaan gabbaramu akka ta’e keesso isaatti ni beeka. Kuni fixraadha. Shirkiin immoo faallaa fixraati.
Islaamni amanti fixraati. Sababni isaas, hundee fi dameen isaa wanta Rabbiin namoota irratti uumeen kan walitti galuu fi hin faallessineedha. Islaamni sammuu ilma namaa keessatti wanta fokkuu jedhame hundarraa ni dhoowwa. Wanta sammuu qulqulluu taate keessatti gaarii ta’e hundatti ni ajaja. Kanaafu Islaamni fixraadha. Namni kana keessaa bahe, fixraa faallessee fi balleessee jira.[5] Akkuma Nabiyyiin (SAW) jedhan: “Daa’imni dhalatu hundi fixrah irratti dhalata. Ergasii haadha abbaan isaa takkaa yaahudaa takkaa kiristaana takkaa immoo majuusa isa godhu.” (Sahiih Al-Bukhaari 1385)
Amantiin yahuuda, kiristaanaa fi majuusa shirkii irratti waan hundaa’aniif fixraa (uumama Rabbiin irratti uume) faallessu. Islaamni immoo tawhiida irratti waan hundaa’eef, amanti fixraati. Ammas, Islaaman ala amanti biroo keessa wanta uumama namaa waliin hin deemnetu jira. Fakkeenyaf, Kiristaanummaan molokse fuudhaa heeruma irraa ni dhoowwa. Kuni uumama kan faallessuudha. Islaamni immoo fuudhaa heerumatti nama fuudhu danda’u hunda ni ajaja. Kuni wanta uumama namaa waliin deemudha. Shari’aan Islaamaa uumama namaatti kan galuudha.
“Uumama Rabbii jijjiruun hin jiru.” Kuni hiika lama qaba:
1ffaa-Uumama Rabbiin namoota irratti uumee hin jijjirinaa. Fakkeenyaaf, shirkiidhaan amanti uumamaa isaanii hin jijjirinaa 2ffaa- Uumama Rabbiin namoota irratti uumee eenyullee jijjiruu hin danda’u.[6]
“Santu amanti qajeeladha. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Kana jechuun amantin Islaamaa amanti qajeelaa jaalala Rabbii fi Jannata Isaatti nama geessudha. Garuu namoonni irra hedduun (baay’een) amantin kuni qajeelaa fi haqaa ta’uu hin beekan. Osoo beekanillee hin hordofan.[7]
Namni akkana jechuun gaafachu danda’a: Islaamni amanti fixrah fi qajeelaa erga ta’ee namoonni baay’een akkamitti amanti kanarraa garagalu ree?” Deebiin itti aansun ni dhufe: “Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Fedhiin isaanii Aakhirah irraa garagaluun addunyaa tana qofatti waan maxxaneef haqiiqaa (dhugaa) amanti kanaa hin beekan. Sababa isaan beekumsa sirrii argachuuf carraaqu dhiisaniif Islaamni amanti fixrah fi qajeelaa ta’uu hin beekan.[8]
“Gara Isaatti deebi’uun [diini (amantii) Isaa qabadhaa]. Isa sodaadhaas, salaatas sirnaan salaataa, mushrikoota irraas hin ta’inaa. Warra amantii isaanii qoqqoodanii fi garee garee ta’an irraa [hin ta’inaa]. Gareen hundu wanta isaan bira jirutti gammadu. ” Suuratu Ar-Ruum 30:31-32
“Gara Isaatti deebi’uun [diini (amantii) Isaa qabadhaa]. Isa sodaadhaas, salaatas sirnaan salaataa, mushrikoota irraas hin ta’inaa.” Kana jechuun tawbaa fi hojii Isaaf qulqulleessuun gara Rabbiitti kanneen deddeebi’an ta’aa. Wanta itti ajajamtan hojjachuu fi wanta irraa dhoowwamtan dhiisuun Isa sodaadhaa. Arkaana, dirqamaa fi sharxiwwan guutuun salaata sirnaan salaataa. Namoota Rabbiin waliin waan biraa gabbaran keessaa hin ta’inaa.[9] Muslimni mushrikoota waliin wanta isaan gabbaran gabbaruu irraa ni dhoowwama. Osoo shirkii xiqqaa ta’eellee shirkii kanarraa dheessu qaba. shirkii guddaa yoo ta’ee dhoowwan garmalee jabaata. Fkn, kan akka taabotaf ykn masqalaaf ykn qeysiif gadi jechuu. Kuni hundi shirkii gurguddaa waan ta’eef Muslimni irraa fagaachu qaba. Ammas, ibaada hojjatu keessatti na argaaf (riyaaf) ykn na dhagayaaf hojjachu irraa fagaachu qaba.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa itti aanse haala mushrikootaa (namoota Isaan ala wanta biraa gabbaranii) ni dubbate: “Warra amantii isaanii qoqqoodanii fi garee garee ta’an irraa [hin ta’inaa].” Amantiin tokko ta’ee osoo jiru namoonni kunniin amantii isaanii ni qoqqoodan, garee garee ta’an. Amantiin kunis ibaadaa Rabbiif qulqulleessudha. Garuu mushrikoonni kunniin amanti haqaa kanarraa fottoquun amanti adda addaa godhatan. Isaan keessaa nama sanamaa fi taabota gabbarutu jira. Ammas, nama aduu fi ji’a gabbarutu jira. Ammas, isaan keessaa nama awliyaa’a fi saalihota gabbarutu jira. Kanniin keessaa yahuudotaa fi kiristaanonni ni eeramu.
“garee garee ta’an” kana jechuun garee shirkii irraa gareen hundi soba isaan bira jiru deeggaruu fi isaaniin ala namoota jiranitti duuluuf wal ta’an. Namoonni amanti fixrah irraa erga fottoqanii amantii mataa ofii uummachuun amanti ni qoqqoodan. Fkn, Kiristaanonni garee garee ta’an. Pirootestaanti, Ortodoksi, kaatoliki, hawaariyaata, maali maali jechuun garee garee ta’an.
“Gareen hundu wanta isaan bira jirutti gammadu. ” Gareen hundi “nuti haqarra jirra, namoonni biroo immoo sobarra jiru” jechuun odeessu. Amantii sobaa uumanitti ni gammadu. Sababni isaas, wanti haarofti isaan uuman kuni faayda addunyaa argachuuf isaan tajaajila. Keessumayyuu hoggantoonni, matootii fi warri faayda guddaa argatan kanatti ni gammadu.[10] Garuu gammachuun gammachuu badaadha. Sababni isaas, kuni baaxilatti (sobatti) gammaduudha. Xumurri isaa adabbiidha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti warroonni amanti isaanii qoqqoodanii fi garee garee ta’an, ati homaa keessattu isaan irraayyi miti. Dhimmi isaanii gara Rabbiiti. Ergasii wanta hojjataa turan isaanitti beeksisa.” Suuratu Al-An’aam 6:159
Kana jechuun warroonni Rabbiin tokkichoomsu fi shari’aa Isaatti buluu irratti erga tokkoomanii booda amantii isaanii qoqqoodanii garee garee ta’an, Yaa Rasuula ati isaan irraa qulqulluudha. Murtiin isaanii gara Rabbii qofa. Ergasii dalagaa hojjataa turan isaanitti hima. Isaan keessaa nama tawbatee fi hojii isaa bareechise mindaa kennaaf. Nama badii hojjate immoo badii isaatin ni adaba.[11]
Aayah armaan olii keessatti Muslimoota amanti qoqqoodu irraa akeekachiisa.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, fuula-173 [2] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbur-15/154 [3] Tafsiir Sa’dii-752 [4] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, fuula-173-174 [5] Tafsiir Sa’dii-752, Zaadul Masiir-1094, Tahriir wa tanwiir-21/89-90 [6] Tafsiir Ibn Kasiir-6/93, Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, fuula-179 [7] Tafsiir Muyassar-407, Tafsiir Sa’dii-753 [8] Tafsiir tahriir wa tanwiir-21/94, Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbur-15/15 [9] Tafsiir Muyassar-407 [10] Tafsiir Sa’dii-753, Ma’aariju tafakkuri-15/156 [11] Tafsiir Muyassar-150


c: text/html

text:
Tafsiira Suuratu Yuusuf-Seenaa Xumuraa
Alhamdulillah Rabbil aalamiin seenaa ji’a baay’ee dura jalqabne kunoo as irratti xumurra. Dhugumatti seenaa ajaa’ibaa nama barsiisu fi namummaa namaa sirreessudha. “Ani kana booda nama akkami ta’uu qabaa?” nama jechisiiisa. Kutaa darbe irraa itti fufuun seenaa Yuusuf xumuraa ni ilaalla. Garuu tafsirri suuratu Yuusuf asirratti hin xumuramu. In sha Allah itti fufa.
Yommuu Yuusufitti seenan, haadha fi abbaa isaa ofitti dhiyeesse. Ni jedhes, “Yoo Rabbi fedhe nagaha taatanii Misirin seenaa.” [Suuratu Yuusuf 12:99]
Ya’quubi fi maatiin isaa Yuusufin wal-qunnamuuf biyya isaanii keessaa bahuun gara biyya Misiritti qajeelan. Yommuu isa bira gahan, Yuusuf abbaa fi haadha isaa ofitti qabe, ni hammate. Akkanas jedhe: Yoo Rabbi fedhe, haala beela, dheebuu fi sodaa irraa nagaha taataniin Misiriin seenaa.[1] Yuusuf Misir keessatti nageenya isaaniif waadaa galuun dura fedhii Rabbii ni durse (In sha Allahu (yoo Rabbi fedhe) jedhe). Sababni isaas, yoo Rabbiin olta’aan hin fedhin, fedhiin gabroota bu’aa homaatu buusu hin danda’u. Kanaafu, Yuusuf Misir keessatti nagahaan jiraachu waadaa yommuu galu, biyya haarawa keessatti Rabbiin madda nageenyaa fi badhaadhinnaa akka ta’e isaan yaadachiise.[2]
Abjuun Waggaa Dheeraa Dura Argee Yommuu Galma Gahu
Abbaa fi haadha isaa zufaana irratti olfuudhe. Isaanis sujuuda isaaf bu’an. Innis ni jedhe, “Yaa abbaa koo! Kuni hiika abjuu tana duraati. Gooftaan kiyya dhugaa ishii taasise jira. Yommuu mana hidhaa keessaa na baasee fi erga sheyxaanni jidduu kiyyaa fi obboleeyyan kiyyaa balleesse booda baadiya keessaa isin fide, tola natti oolee jira. Dhugumatti, Gooftaan kiyya wanta fedheef Laxiifa. Dhugumatti Inni Al-Aliim (Beekaadha), Al-Hakiim (Ogeessa).” [Suuratu Yuusuf 12:100]
Yuusuf (aleyh salaam) haadha abbaa fi obboleeyyan isaa gara masara mootummaa erga ol seensisee booda isaan kabajuuf haadha abbaa isaa zufaana (barcumaa mootii) irra teesise.
Abbaa fi haatii Yuusufi zufaana irraa gadi bu’uun Yuusufif sujuuda bu’an. Obboleeyyan isaas sujuuda isaaf bu’an. Asitti sujuunni isaan bu’an sujuuda ibaadaa osoo hin ta’in sujuuda kabajaati. Yeroo sanatti nama sadarkaa guddaa qabuuf sujuudun sochii nageenya itti wal-gafaatanii fi kabajaniiti. Sababni isaas, akka aadaa isaanitti sujuunni hiika nageenya wal gaafachuu fi wal kabaju qaba. Shari’aan Ya’quub sujuuda akkanaa ni hayyamaa ture. Garuu akka shari’aa keenyaatti Rabbiin ala namaaf ykn wanta tokkoof sujuudun dhoowwadha. Rabbiin shari’aa nabiyyoota darbanii ni fooyyesse, shari’aan (seerri) Nabiyyii keenyaa hunda caalaa guutuu kan ta’eedha. Kanaafu, akka shari’aa Nabii Muhammadiitti (SAW) kabaja agarsiisuuf eenyufillee sujuuda bu’uun ykn mataan gadi jechuun hin hayyamamu. Kuni Rabbi qofaaf ta’a. Akka hadiisa keessatti dhufeetti: Mu’aaz ibn Jabal yommuu Soriyaa irraa deebi’uu Masjiida Nabiyyii (Sallallahu aleyh wassallam) seenun sujuuda isaaf bu’e. Nabiyyinis (S.A.W) rifachuun akkana jedhe: “Yaa Mu’aaz kuni maalidhaa?” Mu’aazis akkana jechuun deebise: “Ani gara Sooriyaa deemee namoonni qeeysi isaaniittiif kan sujuudan arge. Siif sujuudun isaan caalaa siif mala.” Nabiyyinis (S.A.W) “Kana hin godhin” jechuun namaaf sujuudu irraa dhoowwan. (Sunan Ibn Maajah (1853)[3]
Yuusuf kabajaaf jecha yommuu maatiin isaa isaaf sujuudan argu, abjuu yeroo ijoollummaatti arge yaadatee akkana jedhe: “Yaa abbaa koo! Kuni hiika abjuu tana duraati. Gooftaan kiyya dhugaa ishii taasise jira.”
Akkuma jalqaba suurah tanaa irratti dubbate Yuusuf abjuudhaan urjiileen kudha tokko, aduu fi jiyni kan isaaf sujuudan arge. Urjiileen kudha tokko obboleeyyan isaa kudha tokko bakka bu’u. Aduu fi jiiyni immoo abbaa haadha bakka bu’u. Kunoo amma abbaa haati fi obboleeyyan isaa isaaf sujuudun hiikni abjuu ifa bahe. Gooftaan isaa abjuu tana dhugaa ijaan mul’attu taasise.
Itti aanse qananii Gooftaan isaa isa qananiise tarreessu jalqabe:
1-Mana hidhaa keessaa isa baasu
2-Sheyxaanni jidduu isaati fi obboleeyyan isaa erga balleesse booda Rabbiin maatii isaa baadiyaa keessaa isa baasun magaalaa Yuusuf keessa jiraatutti fidu.
Yommuu mana hidhaa keessaa na baasee fi erga sheyxaanni jidduu kiyyaa fi obboleeyyan kiyyaa balleesse booda baadiya keessaa isin fide, tola natti oolee jira.
Asitti Yuusuf jechoota ajaa’ibaa fayyadame. “Mana hidhaa keessaa na baasun akkamitti Rabbiin tola akka natti oole ilaalaa.” jedhe. Eela keessaa baafamun mana hidhaa keessaa baafamu caalaa qananii guddaa haa ta’uyyu malee waa’ee eelaa asitti hin kaasne. Yuusuf beekaatumaan eela dubbachuu dhiise. Sababni isaas, waa’ee eela itti darbamee kaasun obboleeyyan isaa kana dura dhiifama godheef qaanessa. (Dhiifama gochuu jechuun badii namni suni hojjate yaadachiisu dhiisuu fi adabuu dhabuudha.) Kanaafu, Yuusuf tana dura obboleeyyan isaatiin, “Har’a komiin (waqqasaan) isin irra hin jiru, dhiifama isiniif godhe” waan jedheef, waa’ee eelaa kaasun isaan qaanessu hin barbaanne. Kunoo namni dhiifama namaaf godhu akkana ta’uu qaba.
Badii obboleeyyan isaa hojjatan sheyxaanatti maxxanse. Sababni isaas, hasaasaa isaatiin kan badii kana akka hojjatan isaan kakaasaa fi dhiibaa ture sheyxaana. Sheyxaana malee eenyutu “abbaa irraa ilma jaallatamaa fageessun jaalala isaa ni arganna” jedhanii akka yaaadan isaan kakaasaa? Sheyxaanni waanyu (hasada) isaan keessatti bobeessun hariiroo Yuusufi fi obboleeyyan isaa jidduu jiru balleesse. Garuu Rabbiin tola isaatiin waggaa dheeraa booda Misir keessatti wal-qunnamsiisuun hariiroo jidduu isaanii jiru ni bareechise.
Dhugumatti, Rabbiin eela keessaa Yuusufin baraarun, mana hidhaa keessaa isa baasun bulchaa aangoo guddaa qabu gochuu fi maatii isaatiin wal-qunnamsiisuun tola guddaa isatti oole. Kunis sadarkaa sadarkaan haala namni ijaan hin argineenii fi hin hubanneen raawwatame. Kanaaf itti aanse ni jedhe: “Dhugumatti, Gooftaan kiyya wanta fedheef Laxiifa. Dhugumatti Inni Al-Aliim (Beekaadha), Al-Hakiim (Ogeessa).”
Jechi Laxiif jedhu hiika lama qaba:
1ffaa– Hojiwwan fedhe tartiiba qabsiisuu fi galmaan gahuuf tarkaanfilee dhokatoo fi baay’ee gaarii kan fudhatu; iccitiiwwan garmalee dhokatoo kan beeku.
2ffaa-Mararfataa
Rakkoolee fi miidhamni nama irra gahuu mararfannaa fi tarkanfilee dhokatoo Rabbiin fudhatu ta’uu danda’u. Sababni isaas, rakkooleen kunniin wanta gaarii guddaa Rabbiin fedhetti geessu danda’u. Waanyon wanta badaa barbaadun shira (dhara) xaxa. Rabbiin immoo shirri isaanii kuni wanta gaariitti akka geessu taasisa.[4]
Akka fakkeenyaatti, wanta Yuusufiin muudateedha. Rabbiin sababa obboleeyyan isaa eelatti isa darbaniin Misir keessatti sadarkaa fi aango ol’aanaatti isa geesse. Kuni Yuusufif mararfannaadha, akkasumas, haala dhokataan bakka ol’aanaa isa geessudha. Akkuma irranitti jenne Laxiif -Hojiwwan fedhe tartiiba qabsiisuu fi galmaan gahuuf tarkaanfilee dhokatoo fi baay’ee gaarii kan fudhatu; iccitiiwwan garmalee dhokatoo kan beekudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Al-Laxiif waan ta’eef hojiiwwanii fi karoora Isaa haala namni hin hubannee fi hin argineen galmaan gaha.
Mee ilaali, akkaataa Rabbiin Yuusufin bakka ol’aanaa geesse hiika Al-Laxiif sirritti ibsa. Eenyutu mucaan kuni eela keessaa baraaramuu fi mana hidhaa keessaa baafamuun bulchaa ol’aana biyya Misir ta’a jedhe yaadee? Eelatti darbamuun, Misiritti akka gabraatti gurguramuu fi mana hidhaatti darbamuun tarkaanfilee dhokatoo sadarkaa ol’aanatti Yusufin geessaniidha. Tarkaanfilee dhokatoo kanniin Rabbiin malee eenyullee hin fudhatu. Akkasumas, qormaataa fi rakkoolee kanniin keessaa isa baasun, beekumsaa fi qananii baay’ee isaaf kennuun mararfannaa Rabbii agarsiisa.
Wanti asirraa hubannu, rakkoolee fi qormaanni nu qunnaman tarii sadarkaa ol’aana irra nu geessu danda’u. Kanaafu, obsuu fi taqwaa qabaachu barbaachisa. Kanaafi, suurah (boqonnaa) tana keessatti irra deddeebi’un obsaa fi taqwaa kaasa.
“Dhugumatti Inni Al-Aliim (Beekaadha), Al-Hakiim (Ogeessa).” Kana jechuun Rabbiin wanta hundaa kan beekudha. Al-Hakiim-wanta hundaa bakka isaaf malu kan kaa’u, dhimmoota hundaa yeroo isaaniif murtaa’e keessatti galmaan kan gahuudha.[5] Yuusuf (aleyh salaam) yommuu ajalli isaa dhiyaatu, Gooftaa isaa haala kanaan kadhate:
“Gooftaa kiyya! Mootummaa irraa [qooda wayii] naaf kennite, hiika abjuu na barsiiste, [Yaa] Uumaa samiwwanii fi dachii, Ati addunyaa fi Aakhiratti Tiiksaa kiyya, Muslima godhi na ajjeessi, warra gaggaariittis na dabali.” [Suuratu Yuusuf 12:101]
Yuusuf (aleyh salaam) du’aayi kana Gooftaa isaa faarsu fi qananii Inni irratti oolu amanuun jalqabe. Kana sababa baay’eef hojjate. Karaan hundarra gaariin Rabbiin itti galateeffatan, qananii fi tola Isaa dubbachuudha. Qananiiwwan Isaatiif Rabbiin galateeffachuun tola dabalataa argachuutti nama geessa. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe: “Yoo galateeffatan, isiniif dabala.” Suuratu Ibraahim 14:7
Yuusuf akkana jechuun qananii Rabbiin isatti oole dubbate: “Gooftaa kiyya! Mootummaa irraa [qooda wayii] naaf kennite, hiika abjuu na barsiiste”
Rabbiin Yuusufif mootummaa Isaa irraa aangoo muraasa kenneef. Akkasumas, beekumsa Isaa daangaa hin qabne irraa beekumsa abjuu hiiku Yuusufiif kenne. Yuusuf ni jedhe, “Mootummaa (aangoo) irraa qooda wayii naaf kennite…” Kana jechuun aangoo ministeera diinagde. Aangoo Rabbiitiin yommuu wal bira qabamu aangoon ministeera diinagde xiqqoodha. Akkasumas, beekumsa Rabbiitiin yommuu wal bira qabamu beekumsi abjuu hiiku xiqqaadha.
“[Yaa] Uumaa samiwwanii fi dachii”
Faaxir jechuun dhabama irraa kan argamsiisuu (uumudha). Qur’aana keessatti wanti maqaa “Al-Faaxir” jedhu booda dhufu samaawati wal-ard (samiiwwanii fi dachii) dha. Al-Faaxir Rabbi qofaaf itti fayyadaman. Sababni isaas, Isa qofatu wantoota dhabama irraa uuma. Boca umamtootaa jijjiruu qofa osoo hin ta’in dhabama irraa argamsiisa. Ilmi namaa immoo wanta Rabbiin dursee uume fooyyessa ykn jijjira.
“Ati addunyaa fi Aakhiratti Tiiksaa kiyya.” Yuusuf maqaa Rabbi kan biraatti fayyadame. Al-Waliyy- hiikni isaa Tiiksaa fi Hiriyyaa. Al-Mawlaa fi Al-Waliyy maqaalee Rabbii hiika wal fakkaatu qabaniidha. Sababni isaas, lamaanu hundee tokko irraa dhufan. Hundeen kunis jecha “yali” jedhuudha. Yali jechuun wanta tokkotti ykn nama tokkotti aanu (dhiyaatu). Kanaafu, Al-Waliyy jechuun Dhiyoo kan ta’ee jechuudha. Arabiffa keessatti deeggartoonni, maatii fi eegdonni nama tokkoo waliyy jedhamu. Qur’aanni Rabbin waliyyi mu’mintoota fi yatimootaa akka ta’etti ibsa.
Yuusuf naamusa du’aayi erga hordofee booda wanta Gooftaa isaa irraa kajeelu dubbate: “Muslima godhi na ajjeessi…” Du’aayin isaa hiika gadi fagoo qabdi. Jalqaba qananii Rabbiin isarratti oole ni amane. Garuu amma wanta san caalaa qaali (baay’ee barbaachisaa) ta’e kadhate. Wanti kunis: Islaama irratti du’uudha. Tuqaa kana irratti garmalee itti xinxalluu qabna. Sababni isaas, xumura irratti wanti garmalee murteessaan Rabbiif kan ajajamnu (Muslimoota) taane Isa qunnamuudha.[6]
Kanaafi, Yuusuf (aleyh salaam) Islaama irratti du’uu Gooftaa isaa irraa kajeele. Rabbiin olta’aan: “Yaa warra amantan! Sodaa dhugaa Rabbiin sodaadhaa, Muslimoota taatanii malee hin du’inaa.” [7] jechuun gabroota Isaatiif dhaame. Sababni isaas, nama tokkoof kabajni hundarra guddaan mu’mina tawhiida qabu ta’ee du’uudha.[8]
Yuusuf itti aanse “warra gaggaariittis na dabali.” Jechuun kadhate. Kunis hiika gadi fagoo kan qabuudha. Yuusuf jireenya itti aantu (Aakhiraa) keessatti warra gaggaarii waliin akka Rabbiin isa kaasu kadhate. Garee namootaa amala gaggaarii addaa qaban keessaa tokko ta’uu barbaade. Warri gaggaariin kunniin nabiyyoota. Kuni barbaachisummaa hiriyummaa gaarii barbaadu agarsiisa. Nabiyyiin (sallallahu aleyh wassallam) akkana jedhan: “Namtichi amanti jaalallo (hiriyyaa garmalee wal jaallatanii) irra ta’a. Kanaafu, tokkoon keessan nama waliin hiriyyoomu sirritti haa ilaalu.” (Sunan Al-Tirmizi 2378) Haala wali-galaatiin yommuu ilaallamu namni amala namoota isatti dhiyoo ta’anii kooppi godha. kanaafu, namoonni gaggaarii fi hiriyyoonni isaanii gaggaariin Aakhiratti walitti fidamu.
Jechoota gabaabdu hiika gadi fagoo qaban kanaan Yuusuf tawhiida, guutummaa maqaalee fi amaloota Rabbii, dhugaadhaan Rabbiif harka kennuu isaa ni mirkaneesse. Du’aayi waa baay’ee of keessatti hammattee tanaan seenaan Yuusuf guduunfa baay’ee bareedaa ta’een xumurame. [9]
Guduunfaa
✏Dhugumatti seenaa Yuusuf irraa barnoota guddaa arganne jirra. Seenaa kana irraa barnoonni guddaan keessa kiyya tuqe: tawaadu’u (of-gadi qabuu) fi dhiifama namaaf gochuudha. Dhugumatti, baay’een keenya yeroo milkaa’inna guddaa irra geenyu, milkaa’inni kuni Rabbiin irraa akka ta’e dagachuun “Natu akkana godhe, kana galmaan gahe” jenne dhaadanna. Garuu Yuusuf milkaa’innaa fi qananii argate hunda gara Rabbiitti deebise. ‘Rabbiitu qananii kana hunda naaf kenne.’ jechuun of-gadi qabe. Kuni amala gaarii hundi keenya qalbii keessatti dagaagsu qabnuudha.
✏Ammas, yommuu namni nu miidhu isaaf dhiifama gochuun garmalee nutti ulfaata. Kunoo Yuusuf obboleeyyan isaa qilee du’aa irra isa geessaniif dhiifama godhe. Of-gadi qabuu fi dhiifama gochuun sadarkaa nama olkaasa. Rasuulli (S.A.W) akkana jedhan:
“ وَمَا زَادَ اللَّهُ رَجُلاً بِعَفْوٍ إِلاَّ عِزًّا وَمَا تَوَاضَعَ أَحَدٌ لِلَّهِ إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ ”
“Rabbiin namticha dhiifama namaaf godhuuf kabaja (jabeenya) malee hin dabaluuf, eenyullee Rabbiif jedhee gadi of hin qabu, Rabbiin sadarkaa isaa yoo olkaase malee.” Jaami’u Tirmizi 2029
Asitti of-gadi qabuu jechuun qalbiin of gadi qabuu fi of-tuuluu (boonu) dhiisudha.
[1] Tafsiir Muyassar[2] Ma’aariju Tafakkur- 10/736, Lessons from Suurah Yuusuf-Yaasir Qaadi-fuula-151[3] Lessons from Suurah Yuusuf-Yaasir Qaadi-fuula 149-150[4] Ma’aariju Tafakkur-10/741, Madda olii, https://www.kuranvemeali.com/yusuf-suresi/99-ayeti-tefsiri[5] Tafsiir Sa’dii[6] Lessons from Suurah Yuusuf-Yaasir Qaadi-fuula 154-155[7] (Suuratu Aali-Imraan 3:102)[8] https://www.kuranvemeali.com/yusuf-suresi/101-ayeti-tefsiri[9] Lessons from Suurah Yuusuf-Yaasir Qaadi-fuula 155-156

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ministriin dhimma alaa Yunaayitid Isteetis Antonii Bilinken, kamisa kaleessa biyya lakkoobsi baa’ina uummata ishee hedduu ta’ee fi ardittii keessaa michuu Yunaayitid Isteetis ijoo taate Naayijeeriyaa seenanii jiran. Daawwannaan Blinken guyyoota shaniif Afriikaa daawwatan ennaa Itiyooophiyaa fi Sudan keessa haalli jiru hammaataa adeemetti jedha gabaasi Cindy Saine.
Roobii darbe guyyaa ministriin dhimma alaa Yunaayitid Isteetis Antonii Biliinken Keeniyaa seenanitti, humnoonni naga eegumsaa hiriirtota mormii farra fonqolcha mootummaa Sudaan, Kaartuum fi magaalaa lakkuu issaa Omdurman keessatti dhukaasa bananiin yoo xiqqaate namoota 15 galaafataaniiru. Erga Onkoloolessa 25 waraanni aangoo mootummaa Sudaan qabatee as guyyaa hokkarri hamaan itti geggeessame.


text:
Biyyoota gaanfa Afrikaa keessatti uummanni Miliyoona sadii ta’u Robaa fi lolaa bishaan akkasumas laftii cite garagaluu isaan torbanneen dhiyeenya kanaa keessa rakkataa jiru.
Namoonni hedduun kan du’an yoo walakkaa kan ta’an Keniyaa keessatti.Naannoo Sanaa Qurxummii qabaa kan ture Vinsant Musilaa guyyaa sadiif odoola xiqqoo keessatti qabamee eega turee booda baraarsame.Akka inni jedhutti Qurxummii qabuuf Jimaata dabree gamas deeme. Yeroo achii deemee bishaan tokko hin turre.sana booda bishaan hatattamaan guutee garagalee. Daqiiqaa lama keessatti bishaaniin marfameen ce’uu dadhabe jedhe.
Manneen diigamanii oomishniis manca’ee.Daanidilee fi Riqiichi caccabanii gandee baadiyyaa dhaqqabuun akkasumas gargaarsa dhaqqabsisuun rakkisaa ta’e.Jiraattonni gandeen ofii keessatti bishaaniin nyaataman gara lafa gogaatti dheessan. Namnii haadha warraa isaa dhiyeenya kana awwaalee JoseefAbongoo jedhamu lolaan bishaanii kun reeffa haadha warraa isaa awwaalamee baasuu mala jechuun soda qaba.
Guutummaan kutaa Sanaa hanqiinni nyaataa isa mudatee jira.David Aguko lammii Itiyoophiyaa yoo ta’u lafa Qonnaa midhaan irra facaafannu hin qabnu.Loon keenya iyyu lolaa bishaaniin waan fudhatamaniif rakkoo guddaa nu argatee jira jedha.
Roobnii hamaan kun sudaan Kibbaa mudatees lolaa bishaanii hamaa geesisuun hawaasa duraan hokkara baqachuun qe’e ofii irraa godaanee ture ammas akka godaanu dirqisiise.
Waajirri Tokkummaa mootummotaa kan Sudaan Kibbaaf Akoboo keessa jiru uummata miidhamee kan kuma hedduu ta’eef tajaajiila bu’uraa kennuuf ijibbaataa jira. Bakka bu’aan Tokkummaa mootummotaa kan Sudaan Kibbaa David Shearer teessumii lafa iddoo sanaa gad jedhaadhaa ta’u ibsanii dabalataan Lolaan Bishaanii Itiyoophiyaa irraa gara keenyatti gad yaa’aa.Dhugumaan kun Waan gaddisiisaa dha. Achitti deebinee jaarmayoota gargaarsa arjoman waliin dubbanna jedhan.
Sagantaan nyaata addunyaa gargaarsa nyaataa hanga tokko karaa jaarmayaa Briteen keessa maadheeffatee Oxfaamiin ergee jira.
Garu jedhan gargaarsii barbaachisuu isa eenyuu iyyu yaaduun olii.
Biyyoota gaanfa Afrikaa keessatti Baatii Onkolooleessa fi Muddee keessa Roobnii jiraaachuunbeekamaa dha. Garu akkaas hin heddumaatu jedhamee jira.


text:
Finfinnee, Eebila 7/2014 (TOI) – Turkitti Ambaasaaddarri Itoophiyaa Adam Mahaammad fi Turkitti Maanaajarri Eeriyaalaa Daandii Qilleensa Ityoophiyaa Faakiyaa Abdurahimaan Eeggataa Daayrektara Jeneraalaa Siivil Aveeyishinii Turkii Proofeesar Dooktar Kamaal Yeekusuuk waliin mari’ataniiru.
Mariisaaniin hariiroo biyyoota lameenii waggoottan 100 ol lakkoofsise haala cimsuun danda’amurratti mari’ataniiru.
Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa Afrikaarraa daandii qilleensaa dursaa ta’uu Ambaasaaddar Adam ibsaniiru.
Daandiin qilleensichaa damee daldalaa fi invastimantiin biyyoota lameeniin ga’ee olaanaa ba’achaa jiraachuu ibsuu isaanii ragaan Ministeera Dhimma Alaarraa argame ni mul’isa.
Daandiiwwan qilleensaa biyyoota lameenii gidduutti bara darbe bu’uura waliigaltee mallatteeffameen dhimmoota rarra’anii hafan irratti mari’achuun gara hojiitti hiikuun barbaachisaa ta’uu fi baatii ittaanutti gara Ityoophiyaa dhufuun gitasaanii waliin kan mari’atan ta’uu Piroofeesar Dooktar Kamaal Yeekusuukiin ibsaniiru.
Daandiiwwan qilleensaa biyyoota lameenii xiyyaara kaargoo Finfinnee fi Istaanbuulitti fayyadamuuf waliigaluun kan yaadatamudha.


text:
Faalama Qilleensaa Fii Naannoo
Air Pollution
Qophii: Abu Ibtisaam
Jijjiiramni qilleensaa addunyaa guututti yaaddoo hamaa tahee jira. Sababaa faalama qilleensaatiif gaaga’ama guddaatu dachii tanarra gahutti jira. Ilmi namaatiifi lubbu qabeeyyiin heddu sababaa faalama qilleensaa miidhaa jabduu keessa kan jiran yoo tahu, rakkoon kun addunyaa guututti yaaddoo guddaa tahee jira.
Wagga waggaan balfi Kilograama biiliyana 6 tahu bishaan keessatti gatama. Balfa kana keessaa irra jireessi isaa feestaalaa ykn miikkaafi plaastikoota garagaraati. Sababa kanaanis lubbu qabeeyyiin bishaan keessa jiraatan kan miiliyonaan laakkawaman lubbuu dhabutti jiru.
Lammiileen Ameerikaa baay’ina ilma namaa addunyaa tanarra jiru keessaa parsantii 5 qofa tahu. Haa tahu malee qabeenya addunyaan tun qabdu keessaa parsantii 25 kan tahu isaantu harkaa qaba, balfaa fi xurii addunyaan tun ittiin rakkattu keessaa parsantii 30 kan tahus isaantu oomisha. Yeroo ammaa nama saddeet keessaa namni tokko sababa faalama qillensaatiin du’utti jira. Kana jechuun wagga waggaan namoonni miiliyoona 7 tahan sababa faalama qilleensaatiin lubbuu dhabu jechuudha.
Haroon kaaraachaay jedhamuun beekkamu kan Raashiyaa keessatti argamu, iddoowwan haalaan faalaman keessaa sadarkaa duraa irratti argama. iddoon kun bakka mootummaan Raashiyaa balfa warshaa Niwuklaraa keessaa bahu itti dhangalaasu yoo tahu, namni tokko osoo qaama isaatti waa hin haguugin bakka kana daqiiqaa shaniif yoo dhaabbate ni du’a. Bara 1960moota keessa haroon kun gogee ture. Yeroo sanitti ammoo dhukkeen haroo kanarraa ka’uun gara iddoo garagaraa bittinnaaye lubbuu namoota miiliyana walakkaa galaafatee jira.
Wagga waggaan daa’imman kuma 600 ol tahan sababa faalama qilleensaatiin akka du’an dhaabbanni fayyaa addunyaa beeksiseera. Wagga waggaan sababa faalama bishaaniitiin namoonni Miiliyana 3.4 tahan lubbuu isaanii dhabutti jiru. Faalamni qaamman bishaanii wagga waggaan allaattiiwwan qarqara bishaanii jiraatan kan miiliyoona tokko tahan kan galaafatu yoo tahu, sababa faalama qilleensaatiin ammoo hoosiftoonni miiliyana 100 tahanis lubbuu isaanii dhabu.
Magaalota qilleensa faalamaa qaban keessaa takka Magaalaa Guddoo Chaaynaa, Beejiing yoo taatu, namni heddu magaala tana keessatti afaanii fi funyaan isaa Maaskiin haguugee deema. Kun sababaa malee waan godhamee miti. Namni osoo afaaniif funyaan hin haguugatin magaalaa tana keessa guyyaa tokko oole, akka nama Tamboo 21 xuuxeetti qilleensa faalamaa harganaa oola.
Magaalonni addunyaa tanarra jiran qilleensa faalameen rakkachaa jiru. Aarri warshaalee fi makiinaawwan irraa maddu magaalota faaluu isaa itti fufeera. Yeroo ammaa kana magaalota qileensa faalamaa qaban jedhamanii sadarkaan haga 10ffaa kaayaman keessaa magaalonni sagal Indiyaa keessatti argamu. Tokkoffaa irraa kaasee hanga 7ffaa Kaanpuur, Faaridaabaad, Vaaraanaasii, Gaayaa, Paatnaa, Niiw Dalhii, fi Laaknoow yoo tahan, 8ffaa irratti ammoo Magaalaa Baameendaa jedhamtu tan Kaameeroon keessatti argamtutu argama. Magaalan Agraa fi Muzaffarpuur sadarkaa 9ffaa fi 10ffaa irra jiru.
Ardiilee dachii tanarra jiran keessaa Antarkitikaan dachii qulqulluu jedhamuun beekkamti. Akkasumas akka sadarkaa addunyaatti ardii tanarratti wantoota faalama qilleensaa fiduu danda’an gatuun seeraan dhoorkamaadha.
Dhaabbanni qilleensa Ameerikaa too’atu kan EPA jedhamu, Ameerikaa keessatti eddoowwan 36,000 ol tahan haalaan faalamuu isaanii ibseera. Naannawa kanniin qulqulleessuudhaaf, haga dolaara Triiliyoona 1.7 tahutu barbaachisa jedhe.


text:
Suudan Kibbaa ganna shaniin duratti cittee Suudan irraa cittee baate.Waraana bara dheeraatti jireenna nutti jabeessa jedha mootummaan kun.
Akka ministerii haajaa alaa Suudan Kibbaa, Barnaba Marial Benjamin jedhutti Suudan Kibbaa embaasii isii biyya 10 keessaa qabdu cufte jechuun dharaa,taatullee kiraa embaasii biyya tokko tokkootii kaffaluunu dhiba tahuutti jiraa jedha.
Jireenna qaalaheen falachuuf hojjatoota haga tokko diqqeessuutti jiraa jedhee VOAtti hime, minsiteri kun.
Embaasii hojjattoota isaanii irraa diqqeesssan keessaa tokko Kaayroo,Masrii akka jecha Benjaminitti.
Tanumaafuu embaasii kun akka bulchoota Suudan Kibbaa keessaa ka maqaa himachu hin fedhin tokko jedhetti kiraa embaasiituu Muddee dabre asiiyyuu baafachuu hin dandeenne.


text:
Bakkalchatv is an independent media outlet. It is owned and managed by the Oromia Global Media. The Oromo Global Media (OGM) is a non-governmental and nonpartisan media organization incorporated and registered in Norway in 2014. It is operated by a board of directors and administrative staff under the direction of Executive Director. OGM maintains the highest standards and principles of international media outlets.
Although the Oromo nation is the single largest nation in the horn of Africa, there has not been any independent Oromo television station broadcasting 24/7. Making the Oromo nation one of the most under-privileged and under-served nations, the impact of this gap has been profoundly visible in every sector of life.
Thus, Bakkalchatv strives to closing this gap by informing, educating, entertaining, engaging and networking Oromos at home and abroad. In its 24/7 broadcasting service to Oromia and the world on apstar satellite and internate, Bakkalchatv presents factual and balanced news and information, promote and nourish Oromo language, culture, art and literature. Moreover, bakkalchatv produces quality multidimensional programs of entertainment, business, talk shows, education, documentaries, health and environment, children, science and technology, and sports.
Midian Rasaasa diinaati. Akkasumas daandii ittiin Adunyaan kessumeesanii enyummaa ofii itti calaqissisani waan ta`eef nuti Oromoonni hojilee adunyaaf hojjene % 5 hin mul`anne kun sababiin isaa dhiibbaa mootummota hattoota kadhattootaan nurra ga`aa ture . fakeenyaaf nuti Oromoonni Adunyaaf dimookiraasii (gada system ), tireeningii mandeellaa(taddessaa birruu),poverty reduction(pro.Gabbisaa Ejetaa),un beliable event(miila duwwaa ABABE BIQILAA)FI KKF ADUNYAAN NUUF HIN BEEKU GARUU habashooni hanaan beekaman midia irra taa`anii fococu, nu dhuksu mee kan akka oromoo adunyaaf shoora taphate jiraa,,,,,maaf hin mul`nne kan jedhuuf rakkoo midiati .kanafuu TV BAKKALCHAA galata guddaa ummta adunyaaf ibsa.
Ummanni oromoo tarreewwan siyaasaa, amantii,akkasumas hawaasaa adunyaaf qabu haguugamee mul`ata jechuun dhimma oromiyaa osoo hin taane dhimma adunyaaf shoora cimaa ba`aa osoo jirruu GAADIDDUU keenyatu mu`ata jechuudha. kan nutti gadesiisa midia dhabuu keenya.Tiiviin Ethiopia Ol antumaa ummta kaabaa qofa afuuraa citee lalabaa olee bula keenya garuu akka JIMAA yoommuu bibiqiltte ciranii nu qama`u, nu alaanfatu .Gaaffii tokkon qaba Japan Ababee Biqilaa Akka rabbitti wagga wagaan sagaduuf garuu kun hin mul`atu MAANDEELAAN du`a jalaa kan baase ummata oromooti, nuti ifaa adunyaati garuu enyutu nuuf lalalabaa reee…..shiftaa akka TEEDIROOS dubartiin oromoo WARQITUUN morma irraa murte garuu waan guddaa godhanii mataatti batanii adeemu ,,,,,,,,,,,,,,, akka garaa hin ta`u………..galatoomaa TV BAKKALCHAA!!
Dhugaa kee dubbatte,sitti haa baru sabboonticha


text:
Ganna kurnan darban dura Godina Iluu Abbaa Booritti Qonnaan bultoonni omisha Baala shaayee lafa qonna isaaniirratti jalqaban, oomisha isaanii gatii madaaluun gurgurataa akka hin jirree fi dhiyeessii xaa’oo fi kaanis argachuu irratti rakkoon akka isaan mudataa jiru VOAtti himan. Mootummaan fala akka barbaaduuf gaafatataa jirra, jedhu – Qunnan-bultoonni kun. Biiroon Qonna Oromiyaa ammoo gaaffii qonnaan bultoota kanaa deebisuuf hojiittii akka jiru Sagalee Ameerikaatti hime.
Oomishtoonni Qonnaa Baala Shaayee Daran Guddachuuf Mootummaan Hanqinawwan Keenya Nuuf Guutuu Qaba Jedhu
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
-
-
25-11-2022
Hoggantoonnii Marii Araaraa Tigraay Deeman


text:
Fillanno pirezdaantumma USA kan bara 2016 irratti dorgomuuf kan duula nafiladhaa kaadhimamaa geggessaa jiran miseensonni dhaaba Ripabliikaani 9 falmii kaleessa yeeroo shanaffaaf taasisan irratti waayee nagaa biyyoolessaa fi shororkessumma irratti faaran xiyyeeffataniiru.
Falmiin Nevaadaa, magaala Laas Vegaas-tti geggeffame kun erga haleellan shoororkeesitootaa magaala Paarisii fi Kaaliiforniyaatti ta’ee as isa jalqaba fi oo’aa ture. Dhimmi nageenyaa biyyoolessa erga haleellan shororkeessotaa hammaatee lammiilee Ameerikaa yaddeessa dhufuun isaa akka dorggomtooni kun kanarratti xiyyeffatan tasiiseera.
Dorgomtoota san keessaa tokko kan ta’an - Donald Trump Musliimoota lammii Ameeriikaa hin taane biyya keenya akka hin galle dhoowwu qabna jedhee diheenyaa waan dubbateef dorgomtoonni kaan kannaratti faallaa isaa dubbatan. Falmiin dorgoomtoonni kun geggeessaniin baayyinaan kan xiyyeeffate dubbii ijoo Ted Kruzii fi Marco Rubiiyoo kan ture - waa’ee ISIS mo’achuun dandda’amutti. Ripaabilikaanonni kun falmii isaanii kan itti’anuuf ji’a Amajjii kesaa walitti deebi’u.


text:
Amajji 30/2014(TOI) – Pireezidaantiin duraanii Naajeeriyaa Oliseenguu Obosaanjoon weerara garee shororkeessaa ABUT tiin miidhaa umame ilaaluuf Magaalaa Kombolchaa galan.
Obosaanjoon magaalaa Kombolchaa yeroo gahaan hoggantoonni naannoo Amahaaraa fi qaamoleen adda addaa buufata xiyyaara Kombochaatti argamuun simannaa taasisaniifiru.
Bulchaan godina Walloo Kibbaa obbo Abduu Huseen akka TOI himanitti Obosaanjoon turtii isaanii magaalicha turanitti badii gareen shororkeessaa ABUT mirga namoomaa fi qabeenyaarraan gahee ni daawwatu jedhaniiru.
Daawwanna kanaan boodas hoggantoota fi qooda fudhatoota dhimmi ilaallatu biroo waliin ni mari’atu jedhamee akka eegamus himaniiru.


text:
Finfinnee, Gurraandhala 11/2014 (TOI)– Waliigalteen Hojii Misooma magariisaa Itoophiyaan hojjechaa jirtu deeggaruuf dandeessisu mallatteeffamuu ibsame.
Inistiitiyuutiin Misooma Magariisaa Idil Addunyaa fi Instiitiyuutiin Reesoorsii Addunyaa waliigaltee tattaaffii Ityoophiyaan diinagdee misooma magariisaa guddisuuf taasistu deeggaruu dandeessisu mallatteessan.
Waliigaltecha Daayrektara Inistiitiyuutii Misooma Magariisaa Idil Addunyaa Dooktar Firaank Riijisbeermaan fi Instiitiyuutii Reesoorsii Addunyaatti bakka bu’aan dhimma waliigaltee Jeef Liin mallatteessuu ibsameera.
Waliigaltichi deeggarsa qorannoo ragaarratti bu’uureffate taasisuu, sagantaa qabeenya qilleensaa, ijaarsa dandeettii dhaabbilee fedhiirratti hundaa’e taasisuuf kan dandeessisu ta’uu eerameera.
Dhaabbileen kunneen galmawwan waliigaltecharratti haammataman milkeessuuf hojiirra oolmaa karoora misooma Istiraateejii waggoottan 10 Ityoophiyaa deeggaruuf kan wal tumsan ta’uu ibsameera.
Ityoophiyaan faalama qilleensaa hir’isuuf karoorfattee hojjechaa jiraachuu fi karooricha milkeessuuf dhaabbileen lameen deeggarsa kan taasisan ta’uu ibsameera.


text:
Matsaaguu
Matsaaguu
Dn Katamaa Taganuutiin
Guyyaan kun sooma guuddaa Dilbata isa arfaffaati . Moggaafamni guyyaa kanaas Matsaaguu jedhama . Moggaafamni kun kan itti moggaafamuu danda’e Gooftaan keenya Iyyasuus Kiristoos guyyaa kanatti dhukkubsattoota fayyisuu Isaa, raajii goochuu Isaa, warra dhibee addaddaan qabamnii turan hundaaf fayyina kennuusafi qulqulleesuusaa; waluumaa gala fayyisaa ta’u Isaa ibsuudhaaf.
Keessumaayyuu guyyaa kanatti seenaan fayyinaa yaadatamu ni jira: dhukkubsatan tokko bakka itti xabala cuubbatani Beeta Saayidaa jedhamte waamamtuutti ciise ture. Maqaa Matsaaguu jedhamuun beekama. Kanaafuu Matsaaguu jeechuun dhukkubsataa jechuudha. Dhukkubsataan kuni waggoota 38 tiif dhukkuba cimaatiin hubamee siree irratti rakkachaa kan ture yoggu ta’u, guyyaa kana Gooftaan sagaleesaatiin qofa isa fayyise; “ka’itii sireekee baattadhuu deemi” jechuunis guboo dhukkubbii tokko malee bilisa isa baaseera.
Mata-dureen faaruu Q/Yaarediin ayyaana guyyaa kanaaf kennames “አምላኩሰ ለአዳም” (Uumaa Addaam) isa jedhudha.
Sirna Qiddaasee guyyaa Matsaaguu keessatti kutaaleen Kitaaba Qulqulluu keessaa dubbifaman warren armaan gadii jiranidha:
v Galaatiyaa 5፡1
v Ya’iiqoob 5:14
v Hojii Ergamoota 3:1-12
v Misbaakiin guyyicha: Farsaa Daawit 40 (41):3-4
እግዚአብሔር ይረድኦ ዉስተ ዐራተ ሕማሙ (Waaqayyo dhukkubsataa siree isaarratti ni gargaara)
ወይመይጥ ሎቱ ኩሎ ምስካቢሁ እምደዌሁ (Yeroo dhukkubasaa ciisicha isaa ni afaafi)
አንሰ እቤ እግዚኦ ተሣሃለኒ (Anoo yaa Gooftaa dhiifama naaf godhi siinan jedha).
v Wangeelli Qulqulluu guyyicha duubifamu፡ Yohaanis 5:1-25
Wangeela kana keessatti Gooftaan keenya Iyyasuus Kiristoos Matsaaguutiin “fayyuu ni barbaaddaa?” jechuudhaan gaaffi akka dhiyeessef ni duubisna. Garuu gaaffi kana Gooftaan keenya Iyyasuus Kiristoos kan dhiyeesseef Matsaaguun gara fuulduuraatti cubbuu inni raawwatu Waaqummaa isaatiin hunda waan beekuf ture.
Innis maali jenne yennaa ilaallu, akka ibsa Abbootiin Mana Amantaa keenyaa ibsa isaanii Andimtaa irratti eeranitti:
v Gaafa guyyaa jimaataa kaballaatiin fuula Isaa kan rukutu isa waan ta’eefi;
v Warrootni Ayhuudi yeroo isa himatan ragaa sobaa ta’e kan gooftaa irratti raagu isa waan ta’efidha.
Namootni “fayyina kan siif kenne irratti badiinsa kana maaliif rawwatta?” jedhanii yeroo isa gaafatani “yoom na fayyisi isan jedhe, ofumasaa na fayyise malee?” akka hin jenneef sababa dhabsiisuuf jecha “fayyuu ni barbaaddaa?” jechuudhaan gaaffii dhiyeesseefi. Har’as Waaqayyo Waaqa bilisaa waan ta’ef, “abiddaafi bishaan fuuldura keetti qopheesseera; harkakee gara barbaaddetti ergi” jechuudhaan mirga hin daangeffamne nuuf kenneera. Bilisaan akka Isa Waaqeffannu nu taasisee waan jiruuf badiinsa keenyaaf ,goocha keenyaaf sababa dhiyeeffanu gonkumaa hinqabnu. Kanaafuu, badiinsa irraa ooluuf jecha cubbuu iraa fagaannee Mootuumaa Isaa akka dhaallu eeyyama Isaa nuuf haa ta’u; akkasumas araarsummaan durbee Maariyaamii nuu waliin haa ta’u-ameen!
Madda: Kitaaba Andimtaa (Hiika Abbootii) kan Yoh.5 fi Kitaaba Gitsawwee


text:
Gabaasa Qeerroo Amboo Hagayya 25,2014 Goototni barattootni Oromoo Yuuniversiitii Amboo karaa nagaa mirgaa fi kan dimokraasiikaasuun gaaffii mirga abbaa biyyummaa sababa gaafataniif jecha mootummaan faashistii Wayyaanee(Itiyoophiyaa) Waraanaa Agazii Wayyaaneetiin ukkanfamani barattoota 230 mana hidhaa Wayyaanee galma mootummaa magaalaa Amboo keessatti argamutti hidhaman.
Sabboontootni barattootni Oromoo fedhii isaanii malee waraanaa Wayyaaneetiin dirqamanii akka walga’ii afaan faajjii mootummaa Wayyaanee ta’aan kan ta’ee kana irraatti barattootni Oromoo uummatni keenya Oromoon utuu jumlaan hidhamuu, qee’eef qabeenyaa irraa buqqifamuu , Ajjeefamuu, gara dabarfamuu, barnoota irraa Arii’amuu waraanaan doorsifamnee walga’ii Wayyaanee taa’uun hirmii nyaachuudha jechuun FDG guyyaa hanga guyyaa har’atti utuu wal irraa hin kutiin mormii guddaan sirna mootummaa Wayyaanee jala dhaabbachaa jiru.
Sabboontoti barattooti Oromoo 230 hidhaman keessaa waraana Wayyaaneen gara malee reebamuu fi miidhaan guddaa irra gahee hidhaa keessatti dararamaa jira keessaa gadiiti:-
1.Barataa Lammii Tarrafaa barataa Engineering waggaa 4ffaa
2. Barataa Firaa’ol Ajjamaa barataa Engineering waggaa 3ffaa
3. Barataa Firaaol Ayyaanaa barataa Enginering waggaa 3ffaa
4. Barataa Abbush Fiqaaduu barataa Engineering waggaa 2ffaa
5. Barataa Girmaa Caalaa barataa seeraa waggaa 3ffaa
6. Barataa Haptamuu Getachoo barataa Engineering waggaa 4ffaa
7. Barataa Fufaa Galataa barataa fayyaa waggaa 2ffaa
8. Barataa Tasfaayee Guutuu barataa fayyaa waggaa 3ffaa
9. Barataa Qaabataa Itichaa barataa seeraa waggaa 2ff
10. Barataa Misgaanaa Wadaajoo
11. Barataa Tulluu Balaachoo
12. barataa Dammanaa Tolasaa
13. Barataa dhugaasaa Tarreessaa
14. Barattuu Meetii Nagarii- reebamuun miidhaan irra gahe
15. Barataa Tafarii Abdiisaa
16. Barataa Mulgeetaa Baqqalaa
17. Barataa Mulgeeta Takkalaa
18. Barataa Mulunaa Lataa
19. Barataa Leencoo Ababaa
20. Barataa Lataa Kabaa
21. Barataa Lammii Dabalaa
22. Barataa Shukkaraa Cimdii
23. Barataa Beenyaa Caalaa
24. Barataa Obsinaan Iddeessaa
25. Barataa caalchisaa Faajjii
26. Barataa Abush Fiqaaduu
27. Barattuu Leensaa Hayiluu- reebicha irraan gahan
28. Barataa Hundee Uumaa
29. Barataa Mootummaa Abdiisaa
30. Barataa Daanyee Galataa
31. Barattuu Obsee Lalisaa — uccuu alaabaa uffatte jechuun reebicha irraan gahan
32. Barataa Taddasaa Dheeressaa
33. Barattuu Elzaabet Laggasaa barattuu reebichi hamaan irra ga’ee ilkaan lama irra caccabee jiru.
34. Barataa Roobsan Waaqumaa
35. Barataa waqumaa Rattaa
36. Barataa Lataa Kabbadaa
37. Barataa Olqabaa abdataa
38. Barataa Margaa Hundee
39. Barataa Fayisaa Birraa
40. Barataa Firoomsaa Sarbeessaa
41. Barataa Firrisaa Fajjii
42. Barataa Diinayas Daggafuu
43. Barataa Gammachiis Qalbeessaa
44. Barataa Dhaabaa moosisaa
45. Barataa iddoosaa Magarsaa
46. Barataa Hirphaa Gadaa
47. Barataa Darajjee Shambal
48. Barataa Dammanaa Tolasaa
49. Barataa Geetuu Beekii
50. Barataa Geetuu Humneessaa
51. Barataa Raggasaa Abdisaa
52. Barattuu Caaltuu
53. Barattuu Galaanee kanneen jedhaman kan keessatti argaman barattootni Oromoo 53 kun Hagayya 23,2014 Mana hidhaa keessaa fuudhamanii addatti miidhaan jabaa irra gahuu gabaasi Qeerroo addeessa.


text:
Lammiwwan biyya Taahilaand ba’ii filannoo biyya isaanii gara bulchiinsa Dimokraatawaatti deebisa jedhanii amanan eegaa jiru.
Mummichi mimisteera biyyatti garu bulchiinsa waraanaa jalatti aangoo qabatanii turuu fedhu qeeqnii jedhu hedduminaan dhaga’amaa jira.
Ba’iin filannoo ka duraa Dilbata kaleessaa gara galgalaa ba’an sakka agarsiisanti sagalee uummataa lakka’aman keessaa harkii 93 bulchiinsa waraanaa deggeru.
Kana jedchuun sagalee nama Miliyoona 7.6 jechuu yoo ta’u kun paarlaamaa biyyatti keessatti sagalee yayyabaa argachuu hin dandeesisu.
Kaadhimamaan lammataa kan paartii mummicha ministeera duraanii Taay Pheu jedhamu sagalee miliyoona 7.1 argachuun sadarkaa lammaffaa qabatee jira.
Duula na filadhaa gaggeeffame keessatti sagalee uummanni kennu maallaqaan bituun akka ture kan gabaafame yoo ta’u gaafa filannoon gaggeeffame garu biyyoota tajjabdoota filmaataa turan kan akka Awustraaliyaa kaanaadaa Amerikaa fi kanneen biroo 10 biraa komeen dhiyaate xiqqoo ture.


text:
Kitaabni kun seenaa dhugaa ta'an irratti kan hirkate yoo ta'u afaanii fi aadaa akkasumas haala hawaasummaa fi siyaasaa Oromoo of keessaa qaba. Kitaaba barreessuuf fedhii kan qaban danuu ta'an iyyuu gama maxxansiisuu fi raabsuun hanqinni maallaqaa rakkoo ta'uu dargaggoo Yoomiyyuun ibsee jira. Ta'us garuu dhaloota boriif seenaa galmeessanii darbuun barbaachisaa dha jedha.
Du'a Gurraacha ! Kitaaba Haaraa
- Jaallannee Gammadaa
WASHINGTON, DC — Kitaabonni Afaan Oromoon barreeffaman waggootii dhiyeenya kana keessa lakkoobsaan dabalaa jiru. Dargaggoon kitaaba haaraa "DU'A GURRAACHA" jedhamu barreesse Yoomiyyuu Mul'ataa Kitil Bitootessa 21 bara 2014 eebbisiisee gabaa irra oolche.
Kitaabni kun seenaa dhugaa ta'an irratti kan hirkate yoo ta'u afaanii fi aadaa akkasumas haala hawaasummaa fi siyaasaa Oromoo of keessaa qaba. Kitaaba barreessuuf fedhii kan qaban danuu ta'an iyyuu gama maxxansiisuu fi raabsuun hanqinni maallaqaa rakkoo ta'uu dargaggoo Yoomiyyuun ibsee jira. Ta'us garuu dhaloota boriif seenaa galmeessanii darbuun barbaachisaa dha jedha.
Kitaabni kun seenaa dhugaa ta'an irratti kan hirkate yoo ta'u afaanii fi aadaa akkasumas haala hawaasummaa fi siyaasaa Oromoo of keessaa qaba. Kitaaba barreessuuf fedhii kan qaban danuu ta'an iyyuu gama maxxansiisuu fi raabsuun hanqinni maallaqaa rakkoo ta'uu dargaggoo Yoomiyyuun ibsee jira. Ta'us garuu dhaloota boriif seenaa galmeessanii darbuun barbaachisaa dha jedha.


text:
Dhaabannii Mootummoota gamtoomanii dhimmaa baqattootaa irratiti hojjatu UNHCR baqattootaa Eertiraa mooraa Maay Ayinii fi Addi Haruush keessaa jiran argachuu isaa dubbi himtuun dhaabichaa kan naannoo gaanfa Afrikaa Faathii Kasiinaa himaniiru.
Duubii himtuttin akka dabalanii jedhaniti, Tigraay keessaa ammayyuu balaawal waraansaa waan jiraniif baqattootaa Tigraay keessaa baasanii naannoo Amaaraa keessaa qubachiisuudhaaf mootummaa gafatanii bakka Daabat Jedhamutii laftii keennameeraaf.
Akka gabaasiini duraanii muldhisutti moorawwan baqattootaa 4 keessa baqattoonii turan 96,000 keessaa Shimalbaa fi Hitsaat kan jedhaman sababa wal waraansaatiin erga dabamanii boodaa mooralee Maay Ayiinii fi Adii Harush keessatii baqattoonii hafan 23,000 akka ta’e gabasameera.
Magaalaa Finffinnee keessa yeroo amma baqattoonii 831 galmaahuu isaanii kan ibsani Faatii Kasinaa yeroo ammaa naannowan Affarii fi amaaraa keessatii nageenya baqattootaaf UNHCR mootummaa irratii akka abdii kaa’ee himaniiru.


text:
Waldaan Misooma Oromiyaa ykn ODAAn mana barnootaa bultii addaa isa lamaffaa magaalaa Bishooftuu keessatti banuun eebbisise jira. Daayreekteera Olaanaa ODAA - Obbo Dajanee Itichaa akka jedhanti fedhiin uummataa dabalaa adeemuutu mooraa 2ffaan kun akka banamuu dirqisiise.
Lammiwwan Oromoo biyya keessaa fi ala jiran deggersa gochaa jiran guddaa ta’u ibsuun kan galateeffatan Obbo Dajaneen barattoota kana carraa barnootaa gara fuula duratti qaban akka fixaan ba’u gochuuf hunduu deggersa gochuu akka qaban hubachiisan.
Gabaasa Guutuu Caqasaa.


text:
Kaleessa #Ilaamee #7 keessatti waan an barreesseen warri mufattan dhiifama guddaa akka naaf gootan, na hoofkalchitan, kabajaa guddaan isin gaaffachaa, ammoo, Salaalerraa kanin baradhe waan …Read More »
Kitaaboota dubbifamuu qaban
Kitaaboota dubbifamuu qabanRead More »
QAROO QAXARA QOORE
Abuubakar Muussaa Wadaay Jaarraa, Yaadannaan waan hedduu irraa barra, Gameeysa, gamna hayyuu ilma Sabaa, Daawitii hawaasaa gaafa guyyaa jabaa, Biiftuu aartiitiin ibse Oromiyaa balloo, Bu’ursee …Read More »
Ijoollee too yaa tiruu
Ijoollee too yaa tiruuRead More »
GOOTA MURTII DHUGAA……!
Hayyuu meeqa kan biyyaaf abdatame, Du’aa jala bu’ee humnaan nurraa saamee, Diinaatu aagibeeysee ifaan saanii dhaamee, Guyyaa akka malee addunyaa irraa deeme. Goota murtii …Read More »
“Araa dhabni taanaa maraa dhabamee, Tanaaf ar’a taane gabroota namaa”
Walaloo gabaaba asii gadii kanaa hayyuu,beeka,aalimaa keenya guddaa Sheekh Abubakar Usaman Odaa(#Shek_Bakrii_Saphaloo) tu gaafa lubbuun jiru barreese. Mee dubbisaa ittiin yaadadhaa. Hayyuu keenyaaf rahmata kadhadhaa. …Read More »
Diinnii Maal Balleesse?!
Badii maalii qaba diinni? Nutu karra saaqeef, balabala banee olgalche. As taa’i jennee teessoorraa kaaneef. Cooma murree afanitti gurshine. Itittuu habuuqqachiifne. Qe’ee bal’aa itti agarsiifne. …Read More »
FILUUN BOORTAAN TAATU!
Najiib Zannuun irraa Filuun boortaa mitii Dabbasaan tan abbaatii Feetu gudureeysuun, Feetu goofareeysuun, Murtiin mataa keeti. Tan sabaatii mitii Kanniisa hin filadhu! Isas hin jaaladhu! …Read More »
~Du’a dheefa du’a dheeyxee?
Du’a dheefa, du’a dheyxee… Yaa lammikoo, karaa meeyxee ? Nama keessaa si filattee Goojjo teetii gad darbitee Qeheef maatiin gargar baaftee Lagaa gaaraan baaftee buuftee …Read More »


text:
Dhiyeenya kana Luba Dr. Tolosaa Guddinaa Waldaa Warra Wangeelaa Itiyoophiyaa Atlaantaa jiru irraa barsiisni wangeelaa mata-duree “Nagaa” jedhu jalatti dhiyeessanii fi miidiyaa hawaasummaa akkasumas marsariitii adda addaa irratti tamsaafame falmii hanga tokko kaasisee jira.
Luba Tolosaa Guddinaa Raadiyoo sagalee Amerikaaf akka ibsanitti “Namnii ergaa koo hubachuudhaaf yaada koo hubachuutu irra jira” jedhu.
Waluumaa gala ergaan lallaba isaanii kan inni irratti qiyyaafatee fi akkaataan namoonni itti hiikkatan adda addummaa qabaachuu isaa dubbatu. Kanaaf jecha ergaan isaanii inni sirriin maal akka ta’e ibsanii jiru.
Luba Dr. Tolosaa Guddinaa waliin marii gaggeeffame irratti dhiyaatanii hiika wangeelaa kan ilaaleen yaada isaanii kan nuuf ibsan immoo Luba Guddataa Gunjaa waldaa warra wangeelaa Afaan Oromoo Danvar Koloraadoo Irraa ti.
Kana Cuqaasuun Gaaffii Deebii Gaggeeffame Caqasaa


text:
Godinaa Wallagga Lixaa aanaa Baabboo Gambeelitti namootni 57 tahan Koomaand poostiin erga hidhamanii baatiin lama darbe jedha maatii hidhamtootaa keessaa namni Raadiyoo sagalee Ameerikaaf yaada isaa kenne.
Waajjirri Paartii Diimookiraasawaa Oromoo aanichaa ammoo kan aanichatti hidhamanii jiran namoota saddeet ykn sagal hin caalani jedha.
Namootni 13 gara Gimbiitti ergamuun dhugaa tahuu himuun sababa mana murtiitti hin dhiyaaneefillee Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsaniiru Itti gaafatamaan waajjirichaa.
Naakoor Malkaa tu Naqamteerraa gabaase. Caqasaa.


text:
Guddataan du’a warra isaa kanaaf maal akka godhu hin beekne, garuu ollaan isaani isa gargaaran. Sirritti yaduufillee hin dandeenye, inni baay’ee gadde. Erga abbaafi haatisaa dhukkubsatanii irraa du’anii booda, ilmisaanii Guddataan immoo magaalaa keessa kadhataa oolee galee jaartii yommuu haatii fi abbaansaa dhukkubsachaa turan isa kunuunsaa turte sana waliin waggaa afur caalaa jiraateera.
Guyyaa hunda kadhachuuf jecha gara giddu gala bakka namni itti baay’atuutti deema. Guyyaan hundi isaaf adda adda. Dandii qaxxamuuruf ta’ee dhagaan akka hin rukkunef ofeeganno gochuu qaba. Keessattu konkolaachiiftoonni Taksii fi Awutoobisii nama qaroo hin qabne mitii warruma kaanifuu rakkisoodha. Yeroo tokko tokko namootni bakka inni taa’ee kadhatuu sanaa qarshii jalaa fudhatuu, ykn ijoollen cirrachaa itti darbatu. Guyyaa tokko namiichi hamaan tokko uleedhan rukutuun kophee isaa jalaa fudhate. Guddatan kanaaf yeroo hunda aara.
Guddatan akkuma guddachaa dhufeen, akkamitti akka jireenya isaa foyyessuu danda’u yaade. Innis gara wajjira gandaa deeme akka karaa irratti wantoota xixiqqoo gurguruuf eyyamsiifate. Inni wantoota akka softiii, karameela, mastikaa, fi waantota argatee hunda gurguruu jalqabe, garuu meeshalee kunnen argachuu fi to’achuun rakkisaa waan ta’eef kadhaatti deebi’uun dirqama itti ta’e.
Guyyaa tokko namni gaariin tokko bakkee Guddataan ta’ee kadhatuu dhufuudhan itti dubbachuu jalqabe. Maqaan isaa obbo Tolaa jedhama. Obbo Tolaan immoo sooreyyii magaalaa Adaamaa keessaa isa tokkodha. Yeroo hundayyuu, konkolaata ooffachaa bakka Guddataan dhaabbatee kadhatu sana biraan darbaa turan. Waa’ee Guddataa maatiisaaniitti erga himanii boodas, yeroo tokko tokko bultee nyaataa feestaaliitti fidanii kennaniifii dabru turan.
Gaaf tokko immoo, obbo Tolaan galgala irbaata booda yaada haaraa tokko miseensota maatiisaaniif dhiyeessan. Waa’ee gurbaa nyaata geessaniif sanaan lapheensaanii baay’ee akka raafamee fi bakkuma bultiillee yoo ta’e gargaaruu akka barbaadan, marabbaadhaan maatiisaaniitti himan.
Maatiinsaaniis dhimmichatti erga mari’atanii booda kutaa xiqqoo balbala guddaa seensa dallaasaanii bira mana waardiyyaatti aantee jirtu keessaa akka buluuf waliigalan. Guddataanis erga jaartii waliin jiraachaa ture biraa ba’ee booda achi yeroo dheeraa jiraataa tureera. Obbo Tolaan waa’ee haala Guddataan ittiin of danda’ee jireenyasaa waaraa itti fufuu danda’uu namoota tokko tokko waliin yeroo baay’ee mari’atu turan.
Mareedhuma akkasiifaa keessa, gaaf tokkommoo Gareewwan Ofiin Of Gargaarsaa baay’een magaalaa Adaamaa keessa akka jiranii fi yoo isaaniin qunnaman mari’atan gaarii akka ta’e dhaga’an. Calaqqeen ifa jireenya Guddataa gara fuulduraas achirraa madde.
MUUZIIQAA CE’UMSAA
Akka nama daldaalan milka’a ta’eetti Obbo Tolaan namumma salphaatti abdii kutatuu miti. Inni namoota akka Guddataa gargaaruuf abdii qaba. Qaroo dhabuu isaati kan rakko qabu. Namni kammiyyu carra hin kennuuf. Enyuutu isaa eega? Fulduraa isaaf abdii maalitu jira? Yoo qarshii kennef maal ittin hojjachuu danda’a? Inni mucaa gaari ture, garuu mana baruumsa dhaqee hin beeku. Inni wantoota tokko tokko sirritti lakka’u hin danda’u. Inni jireenya isaa ofii isaatin gaggessu fi daldaala ofii isaatti qabachuun garii akka ta’e oboo Tolaan Yaadan.
Guyyaa tokko hojjataan herregaa obboo Tola , obbo Biniyaam isaa waame. Ergaa nagaa ho’aa wal gaafatanii wa’ee hojii dubbatanii booda, obbo Biniyaam nama qaroo hin qabneef furmaatni jira jedhe.
“Guddataaf?”
“Eyyeen, Guddataf, garee walgargarsaa kan jedhamuu jira”
“Maal?” jedhee Obbo Tolaan, “ wa’ee NGO kan qarshii kennan sana?” …..
Lakki, dhaggeffadhu, jedhe obbo Biniyaam, “ Gareen walgargaarsaa namootni akkamitti akka ofiin of gargaaran barsiisa. Gareen hundii qusannoo mata isaani taasisu. Tarii namni tokko santiima 50 kafaluu danda’a. Kun waan bu’a qabuu hin fakkatuu garuu, na amanii bu’aa isaa argeen jira. Kun dhugaadha waan baay’ee fayyida qabeessadha.
“Akka daldaala keessa seenaniif qarshii homaa hin kennanii?” jedhee obbo Tolaan,
Obbo Biniyaam deebisee, “Lakkii, garichatuu murteessa. NGO hundii gargaarsa leenjii fi barsiisa adda adda kennu,” Jedhe. Akkamitti akka qarshii isaani qusataan, fi lenjii isaan barbaadan ni kennamaaf. Erga hiriyaa isaa waan bay’ee gaafatee booda, Obbo Tolaan murteesse. Kun waanta gaariidha. Dhiimma kanaaf Guddataan akka miseensa garee kanaa ta’uuf galmeesisuuf gara gandaatti deddebi’e. Garee kanatti miseensa ta’uuf waraqaa hedduu rawwachiisutu irra jira. Ta’uus fayyidaa garee wal gargaarsa erga baree duubatti deebi’uu hin barbaanne. Innis akkas jedhe, “namaaf akayii kennu irraa akkamitti akka qotee nyaata bay’ee argachuu danda’u barsiisutu caala” jedha.
Erga hojii waraqaa xumureen booda , Guddata gara wajjira gandaa fiduu akka qabu hubate. Ammi yeroo Guddataatti oduu garii himuudha.
Akka carraa ta’ee yeroo Guddataan gara garee walgargaarsa dhufu, itti gaafatamaan garee wal gargaarsa hin gammadne. “Akkamitti waan tokko ille hirmaachu dandeessa,” jedhee gaafate.
“Anii cimeen hojjadha. Waan ati nagaaffattu hunda nan hojjadha ,” jedhe deebise Guddataan.
Miseensi garee wal gargaarsa tokko, “kun dhimma cimaadha, akkamitti namni qaroo hin qabne nuwajjin hojjachu danda’a? Nutii kan as dhufneef qarshii siif kennuf miti.” Jedhe. Garee kana keessatti hojjachuu qabda. Mee ogummaa maalii qabda? Hojii kamiyyu hojjachuu dandeessa?
Garuu, dubartiin dullomtuun tokko, aaddee Alamiin Guddataa deeggaruun dubbatte. Kun Guddataaf cimaa ta’uus garuu gargaaru qabna jette. Isa jajjabeessu qabna, garuu manatti gallee itti yaaduu qabna. Hundi keenya sooressa miti. Nutii dhabbata gargaarsaa miti. Garuu hundii keenya cimne hojjanna, hundii keenya ni baranna, akkasumas ni guddanna. Booda karaa tokkon bu’a qabeessa taana. Guddataan nama qaroo hin qabne ta’uus inni akkanumatti hojjachuu maalif hin danda’u?
Kanafuu isheen Guddatan akka garee kana keessa miseensa ta’uuf amansiifte.
Xumura Kutaa Sadaffaa
Guddataan du’a warra isaa kanaaf maal akka godhu hin beekne, garuu ollaan isaani isa gargaaran. Sirritti yaduufillee hin dandeenye, inni baay’ee gadde. Erga abbaafi haatisaa dhukkubsatanii irraa du’anii booda, ilmisaanii Guddataan immoo magaalaa keessa kadhataa oolee galee jaartii yommuu haatii fi abbaansaa dhukkubsachaa turan isa kunuunsaa turte sana waliin waggaa afur caalaa jiraateera.


text:
Fulbaana 17/2015(TOI)– Fannoon guyyaa mo’annaa humnaan osoo hin ta’iin jaalalaan ta’uusaa itti mirkanaa’e ta’uu miseensi qulqulluu siinoodoosii qulqulluu Abuna Abrahaam ibsan.
Ayyaanni Damaraa sirna aadaafi amantaa eeggatee hordoftoonni hedduun bakka argamanitti magaalaa Bahaardaaritti kabajameera.
Qulqulluu Abuna Abrahaam ergaa dabarsaniin, uumaan hunda uumeefi bulchaa jiru fannifamee du’uunsaa human dhabee osoo hin ta’iin mo’uun kan danda’amu humnaan osoo hin ta’iin jaalalaan ta’uu agarsiisuufi jedhaniiru.
Kiristaanonni masqala wayita ayyaaneffatan karaa nagaa, jibba dhabamsiisuun ta’uu hubachuun akka ta’e dubbataniiru.
Itiyoophiyaan hunda akka qabdu kan ibsan Abuna Abrahaam, rakkooleen hundi dhabamanii, godaantummaan hafee hundi biyyasaa keessa akka jiraatu jibbiinsi dhabamuu akka qabu ibsaniiru.
Fannoon qormaata keessa ta’anii mo’achuun akka danda’amu kan itti argine fakkeenya ta’uusaa kan ibsan ammoo kaniibaa durfamaa itti aanaa magaalaa Bahaardaar doctor Diras Saahiluuti.
Qormaanni dadhaboota abdii kutachiisee yoo gufachiisu, kanneen cimoo ta’aniif ammoo kaayoosaaniif cichanii karaa rakkina ittiin darban ta’uu dubbataniiru.
Itiyoophiyaan yeroo ammaa rakkina keessa jiraattus seenaan fannoo akka agarsiisutti tooftaa rakkoo keessaa ittiin bahamu maluudhaan biyyi mo’achuunshee kan hin oolle ta’uu ibsaniiru.


text:
Ibsa Suuratu Al-Qiyaamah-Kutaa 3
Suuratu Al-Qiyaamah jalqaba irratti waa’ee Qiyaamaa fi wantoota Guyyaa san adeemsifamu ni hima. Kuni haqa gara fuunduraatti namni hunduu arguu heduudha. Sababni isaas, odeefannoon kuni Rabbii waan hundaa beeku fi wanta fedhe hojjatu irraa kan dhufeedha. Qur’aanni odeefannoo Guyyaa Qiyaamaa of keessatti qabachuun Ergamaa Rabbii (SAW) irratti buufame. Yommuu Qur’aanni buufamu Ergamaan Rabbii (SAW) naamusa akkami hordofuu akka qabu Rabbiin subhaanahu akkana jechuun barsiisa:
“(16)-Isa [qabachuu]tti ariifachuuf jecha arraba kee isaan hin sochoosin. (17)-Dhugumatti, isa walitti qabuu fi dubbisuun Nurra jira. (18)-Kanaafu, yommuu isa qaraanu qaraati isaa hordofi. (19)-Ergasii isa ibsuun Nurra jira.” Suuratu Al-Qiyaamah 75:16-19
Sababa keeyyattonni kunniin itti bu’an mee hadiisa irraa haa ilaallu: Ibn Abbaas aayaata armaan olii ilaalchisee akkana jechuun gabaase: “Yommuu Jibriil wahyiin bu’e, Ergamaan Rabbii (SAW) arrabaa fi hidhii isaa ni sochoosaa ture. Haalli kunis isa irratti jabaa fi kan isarraa beekkamu ture. Ergasii Rabbiin aayaata “laa uqsimu biyawmil qiyaamah” keessa jirtu, “Isa [qabachuu]tti ariifachuuf jecha arraba kee isaan hin sochoosin. Dhugumatti, isa walitti qabuu fi dubbisuun Nurra jira.”jettu buuse.Ibn Abbaas akka ibsaatti ni jedha: Qur’aana qoma kee keessatti walitti qabuu fi akka dubbistu si taasisuun Nurra jira. “Kanaafu, yommuu isa qaraanu qaraati isaa hordofi.” Kana jechuun yommuu Qur’aana kana buusnu, dhageefadhu. “Ergasii isa ibsuun Nurra jira.” arraba keetiin Qur’aana kana ibsuun Nurra jira. Ibn Abbaas itti fufuun ni jedha, Kanaafu, yommuu Jibriil isatti dhufu, Nabiyyiin (SAW) cal’isanii dhageefatu. Yommuu Jibriil deemu, akkuma Rabbiin waadaa isaaf galee ni dubbisa.” Sahiih Al-Bukhaari 4929
Ibsa dabalataan aayaata armaan olii ifa haa goonu:
Yommuu Jibriil (aleyh salaam) aayata Qur’aanaa Rabbiin irraa fidee isarratti dubbisu, Ergamaan Rabbii (SAW) wanta Jibriil irraa dhagayuu qoma isaa keessatti qabachuu fi homtu akka jalaa hin banne ni ariifatu turan. Ergasii Rabbiin azza wa jalla keeyyattoota kanniin ni buuse.
“Isa [qabachuu]tti ariifachuuf jecha arraba kee isaan hin sochoosin.” Kana jechuun jechootaa fi keeyyattoota isaa sammuu kee keessatti walitti qabuuf, qaraati (dubbisa) isaa haala gaariin sirreessuu fi hiika barbaadamu habachuuf ariifachuun Qur’aana irraa wanta sirratti bu’u waliin arraba kee hin sochoosin.[1] Jecha gabaaban: Qur’aana qabachuuf ariifachuun yommuu Malaaykan Jibriil Qur’aana qara’u (dubbisuu) ati isa qara’uuf arraba kee hin sochoosin.[2]
“Dhugumatti, isa walitti qabuun…Nurra jira.” Kana jechuun jechoonni, keeyyattoonni fi tartiibni isaa na jalaa miliqan ykn badan jettee hin sodaatin. Dhugumatti akkuma Jibriil sirratti qara’e qomaa fi sammuu kee keessatti walitti qabuun Nurra jira. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa itti gaafatamummaa Qur’aana sammuu keessatti walitti qabuu fudhate.
“isa dubbisuun Nurra jira.” kana jechuun Qur’aana haala sirrii fi bareedaa ta’een dubbisuun na jalaa bada jettee hin sodaatin. Akkuma bu’eetti arrabni kee akka dubbisu ni taasisna. Ammas Rabbiin Qur’aanni haala sirrii fi tartiiba qabateen qara’amu irratti itti gaafatamummaa fudhate. Suurah biraa keessatti ni jedha:
“Si qaraasifna, hin dagattu.” Suuratu Al-A’alaa 87:6
“Kanaafu, yommuu isa qaraanu, qaraati isaa hordofi.” Kana jechuun yommuu Jibriil Nurraa Qur’aana sirratti qara’u, qaraati isaa dhageefadhu. Ergasii erga qaraatin dhumatee qara’i.[3]
“Ergasii isa ibsuun Nurra jira.”
Dhimmi hiika Qur’aana buufamee ibsuu dhimma akkuma buufametti qabachuu (haffazuu) fi dhimma sirnaa fi tartiibaan dubbisuutti aanee dhimma 3ffaa baay’ee barbaachisaa ta’eedha.
Hiika Qur’aanaa ibsuun wanta inni of keessaa qabu kanneen akka amantii (aqiidaa), ajajamootaa fi dhoowwaa, amaloota, murtiiwwanii fi dirqamoota biroo ibsuu of keessatti qabata. Akkasumas, waa’ee yuniversii, wanta darbe, gara fuunduraatti dhufuu fi amma jiruu ilaalchise wanta keeyyattonni isaa agarsiisan ibsuus of keessatti qabata.
Aayah tana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aala wanta Qur’aanni of keessatti qabate akka ibsuu itti gaafatamummaa fudhate jira. Hundeewwan amantii, halaala fi haraama, ibaadaa, mindaa fi adabbii fi kanneen biroo ibsuu itti gaafatamummaa fudhate. Fakkeenyaf, Qur’aana keessatti salaata, zakaa fi soomatti ni ajaja. Akkaata wantoota kanniin itti hojjatan Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabiyyii barsiise jira. Kanaafu, hadiisni fi sunnaan Nabiyyii (SAW) Qur’aanaaf ibsa ta’uu jechuudha. Kanarraa ka’uun, namni ani Qur’aana qofatti bula, hadiisa hin fudhadhu jedhu nama jallate ta’a. Sababni isaas, ibsa Qur’aanaa kan Rabbiin Nabiyyii barsiise fudhachu dida.
Akkuma aayaata armaan oli irraa mul’atu Ergamaan Rabbii (SAW) akkaata Qur’aana itti dhageefatu fi dubbisu Rabbiin erga isa barsiise booda, ajaja kana obsaan hojii irra oolchu jalqabe. Garuu yommuu keeyyattoonni Qur’aanaa bu’an duraan caalaa dhedheeroo ta’an, Jibriil qara’ee waan fixe isatti fakkaachuun qara’uuf ariifata. Ergasii Rabbiin subhaanahu aayah tana buuse:
“Rabbiin Mootii Haqaa ta’e ol ta’eera. Osoo buufamni isaa gara kee bu’ee hin xumuramin dura, Qur’aana [dubbisuutti] hin jarjarin. ‘Rabbii kiyya! Beekumsa naaf dabali’ jedhi.” (Suuratu Xaahaa 20:114)
Aaya tana keessatti Rabbiin azza wa jalla hanga Jibriil aayaata Qur’aanaa Isa irraa fide guutumatti dubbisee fixutti akka eegu Nabiyyi (SAW) barsiisa.[4]
Wanti asirraa barannu, jechoonni, keeyyattonni fi tartiibni aayatoota Qur’aanaa Rabbii olta’aan kan eeggamaniidha. Itti gaafatamummaa Qur’aana eegu fudhate jira. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti, Numatu Qur’aana buuse, dhugumatti Numatu isa tiiksas.” (Suuratu Al-Hijr 15:9) Rabbiin samii guddoo lafa irratti kufuu irraa akkuma eegu, Qur’aanas jijjiramuu irraa ni eega. Kuni Isarratti ulfaataa miti.
Itti fufa….
Kitaabban wabii:
[1] Ma’aariju tafakkuri- 2/491
[2] Al-Qur’aanul Kariim i’iraabu wa bayaanuhu 10/317
[3] Tafsiiru tahriir wa tanwiir-29/349, Tafsiiru ibn Kasiir-7/435
[4] Ma’aariju tafakkuri-2/491-493


text:
Gumii Sabaa ABO Jaal Amaan Filee waggaa tokkoo oliif Kan mana murtii hin dhiyyaatiin ture sababa network plasma dide jedhamuun dhiyyeenya mana murtii qabda jedhamee deemus himata itti shakkame osoo hin bariin jira.
Miseensa Gumii Sabaa ABO Jaal Amaan Filee tibbana Godina Booranaa Yaaballoo irraa mana murtii qabda jedhamuun mana hidhaa itti hidhamee jiru irraa gara mana murtii deemta jedhanii plasman akka dhimma isaa hordofuuf itti himanii bakka plasman connection hin jirretti ykn hin dalagnetti geessanii guyyaa lama bitootessa 17fi 18/2021 akka taa’aa oolee gara mana hidhaatti deebi’u taasifameera .
Plasma network waan hin dalagneef beellama kee hordofuu hin dandeenye guyyaa plasman dalagu dhiyyaatta jechuun beellama isaa Ebla 6/8/2013 A.L.H beellamanii akka jiranis barameera
Kuni kanaan osoo jiruu hanga ammaatti garuu ,himatnis Jaal Amaan Filee harka akka hin geenyee fi maaliin akka mana murtii isa dhiyyeessuuf akka jiranis hin baramne.
Jaal Amaan Filee waggaa Tokko dura hogganaa Olaanaa ABO jaal Abdii Raggaasaa Mana hidhaa magaalaa Buraayyuutti gaafachuu deemanii kan qabaman yoo tahu dhimmi isaanii mana murtii kibba baha Oromiyaa magaalaa Shaashamanneetti argamutti akka dhiyyaatu Xalayaa qajeelchi poolisii magaalaa Yaaballoo Tibbana barreesseen akka dhimmi isaa isaan bira hin taanee fi imaanaa ykn adaraa isaan biratti hidhamee jiru beeksisuun isaanii ni yaadatama.
Yeroo ammaa kanas jaal Amaan Filee osoo qaamaan mana murtiitti dhiyyeessuun dandahamuu beellama qaba jechuuf qofa bakka plasman hin dalagne geessanii asiin dhimma kee hordofta jechuun dhiibbaa gama hundaan irra gaheef beellama qaba jechuuf malee himatni akka irratti hin banamne baruun dandahameera.


text:
Finfinnee, Waxabajjii 23/2022 –Tibba kana walleen aadaa haaraan artiist Daangaa Qananii mata duree ‘Shillimii’ jedhuun weelliste aadaa amma dura namni hedduun hin beekne baasuun fudhatama argateera.
Walleen kun mucaa dubaraa weellistuu gameettii Ilfinash Qannoo kan taate Daangaa H Qananiin kan weellifame yeroo ta’u, daarektarri wallee kanaa Leencoo Fiqiruu, kan qopheessee dhiyeesse ammoo Vision Entertainment. Walleen kun sirna fuudhaa fi heerumaa aadaa Oromoo Arsii keessatti yeroo misirroon heerumtu kan hiriyootni jedhanii weellisaniidha.
Ogeettii aadaa kan ta’an viidiyoo wallee Shillimii irratti harmee durba heerumtuu ta’uun kan mul’atan aadde Zaaraa Duubee wanti artiist Daangaan irraa weelliste, mararee dubarri erga kennamtee jala bultii fuudha isheetti kan hiriyyoonni misirrittii sirbaniidha jechuun BBC’tti himan.
Marareen jala bultii misirroon heerumtu sirbamu qeeqa maatii, qeeqa jaarsa kadhaadhaaf dhaqee, qeeqa warra maatii mucattii fuudhee qaba kan jedhan aadde Zaaraan, sirbi guyyaa jalabultii sirbamu kun ”Bahe Bahee”, kuun ammoo ”Tartaarii” jedhama jedhu.
Sirba Daangaan mata duree goote ‘Shillimiin’ maqaa jaalalaa ykn Goshoo hiriyyoonni dubaraa misirittii ittiin waaman ta’ee, sirba ”Tartaarii” jalatti maqaa ittiin ishee waamanii hiriyoonni ishee waliin guddatan adda bahuu isaaniif ergaa itti dhaamanii jedhu aadde Zaaraan.
Hiriyyoonni ishee waliin midhaan daakaa, qoraan cabsaa, bishaan waraabaa guddatan addaan lixuu isaanii yoo himan:
Shillimii bareeda durbaa iyyee Xurumbaan
Goshoo goodayyaan filinii bassii dhayadhuu
Nyaapha dhaqanii hin galanii garaa hidhadhuu jedhu
Goodayyaan haala (style) rifeensaa qarree Arsii yeroo ta’u, rifeensa akka tabbaa ol ka’uun dhahatan sun ”gaafa gaa’ilaa bantiirraan bakka lamatti gadi baqaqfamee, dhadhaa dibamee bantii taati” jedhu aadde Zaaraan. ”Akka aadaa Arsiitti ‘Bantii taate’ jechuun kan bantii baqaqfatte kan bitaa abbaa warraa teette, kan seera fixatte, tan badaa galgalaa, kan rakkoo ganamaa jechuun kan dhaammannaa keessattillee dhaammatani.”
”Nyaapha dhaqanii hin galanii” kan jedhaniif garaa jabeettii akka taatu, cimtuu taatee manashii bulfachuu akka qabdu dhamuufi jedhun.
Hiriyyoonni daayyittii(misirittii) alatti mararoo dabalatee wanni isheef dhaaman ‘Tartarii’ kan jedhamu yeroo ta’u, kan daayyittiin welleen dhaammattu ammoo ‘Bahe bahee’ jedhamaa jedhu aadde Zaaraan.
Misirriittiin galgala manaa bahuuf jettu akkas jettee garaa nyaatti:
Bahee bahee garambaan caccasamee
Baasaan gahee mar’ummaan na raafamee
Mar’ummaan gadi deebisi abbaa kiyyaa
Raadattiin na eebbisi
Raadattiin si haa hortuu
Idoo teenna haa toltu
Kanaafuu Shillimiin tapha hiriyoota misirroo heerumuuf qophoofteef sirbamu jedhu Aadde Zaaraan.
‘Tartarii’ keessatti hiriyoonni misirrittii maatii ishee guddisee dabarsee kenne, warra jaarsaa gidduu deemee ishee heerumsiise, maatii isheen itti heerumtuu maratti qeeqaa fi dhaamsa walleen dhaamu.
Daangaan wallee ishee keessatti:
Sa’a kee maqaan daraarii
Dubbataa gidduu lamaanii
Abboo kaasaari
Kan jettee weelliste jaarsolii gidduu deemanii hiriyyaa isaanii jalaa heerumsiisaniifi jedhu Aadde Zaaraan.
”Kana wanti jetteefi situ kadhatee milkaahee akka heerumtu taasise, osoo kadhaan kee sun milkaahuu baatee, osoo kasaartee, silaa hiriyyaan kiyya na waliin turti ture, silaa waliin dabarsina ture waan jedhu saniifi.”
Sa’a kee maqaan Negeellee
Kennanii duruu dhageenne
Garaa nu hin geenne
Jechuunis hiriyyoonni ishee(misirittii) heerumuu isheerraa gammachuu akka hin qabne ”waliin osoo qe’ee taa’anii akka jaalatan” ibsus jedhan aadde Zaaraan.
Gabaasa guutuu kanaa BBC Afaan Oromoo irratti argattu.


text:
Biyyoota hiyyeeyyii keessaa tokko kan taate Itiyoophiyaan bara 2015tti barnoota sadarkaa duraa waliin ga’uuf karoora kaa’ameen kanneen sadarkaa gaarii irra jiran muraasa keessaa tokko.
Dubbi himaan Ministrii Barnootaa Itiyoophiyaa, Pheexroos Woldegorgis waggoota 15 dura manneen barumsaa sadarkaa duraa 2000 caalaa kan hin qabne Itiyoophiyaa keessa yeroo ammaa kuma 28 tu jira jedhan.Lakkobsii manneen barnootaa ariitiin dabalaa demuun hanqinni lakkofsa barsisootaa akka uumamu godhe.
Daree barnootaa heddu keessatti kitaabonni hin jiran.Qorannaan gaggeeffame akka agrsisuutti Ijoollee hedduun kitaaba akka itti dubbisan otuu hin baratiin manatti dacha’u.
Jaarmayaa Misoomaa Sadarkaa Addunyaa Yunaaytid Isteets ykn USAID Itiyophiyaa keessatti hoogganaa waa’ee barnotaa kan ta’an Allyson Wainer, “Yeroo ammaa kitaabonni kun hin jiran. Dandeetti waa dubbisuu barsiisuuf sirnii barnotaas hin jiru. Waggaa dhufu kana irratti hojjenna. Mootummaan irratti fuuleffatee” hojjataa jira jedhan.
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Baayoogaaziin madda anniisaa haaromsamuu danda’uu yoo tau, innis faayidaalee garagaraatiif ooluun jireenya keenya nuuf fooyyessa; baasii keenyas nuuf qusata. Baayoogaaziin kan uumamu yeroo wantootni orgaanikii ta’an tortoran ykn addaan burkutaa’ aniidha. Tortoraan, oomisha Baayoogaazii wantoota naannoo keenyatti laayyootti argamanidha. Garuu yeroo hedduu waan faayidaa guddaarra oolan nutti hin fakkaatani. Kanneen akka kosii, Dhangala’aa garaa garaa, … Continue reading Baayoo Gaazii
Month: February 2017
Oromoon walga’ii irrattis haata’u nama tokkoo wajjin haasaa haasa’u irratti, aadaafi naamusa gaarii qaba. Utuu ijoo dubbii kaasuuf jedhu hin ibsin dura,kaayyoon dubbiisaa,salphaafi sirriitti hundaaf akka galuuf dubbiisaa mammaaksaan jalqaba.”Mammaakan waa himan akkifatan waa tufani” jedhama mitiiree? Egaa yaada hundee ta’e kanarraa kaanee yeroo tajaajilasaa madaallu, tajaajila guddaa qaba. Waan kana ta’eef adaan keenya gaarii … Continue reading Mammaaksa
Tuulamni Ijoollee sadii qaba.Isaanis Daaccii, Bachoo fi Jillee dha. Yeroo mara namooti hedduun gaafa maqaa Sooddoo jedhu dhagayan akka qomoo Guraageetti kan ilaalan hedduu dha. Sooddoon ijoollee sadii godhatee lafasaa maqaasaatiin moggaafatee irra jiraachaa ture. Sadan ijoollee sooddoo; Odituu, Ummee(Tum’e) fi Liiban jedhamu. Isaan kunniinidha kan har’a sadan sooddoo jedhamanii beekaman. Lafti Sooddoo naannoo Shawa … Continue reading Sadan Sooddoo
Daa’imaan dandeetti dubbisuu fi barreessuu isaanii dagaagfachuu (gabbifachuu) kan qaban, osoo mana baruumsa idilee (kutaa 1ffaa) hin galle dura osoo ta’ee filatamaa dha. daa’imman dandeetti dubbisuu fi barreessuu isaanii dagaagfachuu irratti, carraaqiin isaan maxxansaa fi kitaabota garagaraa dubbisuudhaan muuxannoon argatan, milkaa’ina fuul- duree isaaniitiif baay’ee murteessaa dha. Sababni isaas, daa’imman kunniin yeroo wantoota dubbisuu fi … Continue reading Milkaa’inni barnoota daa’immanii, qophii dursinee goonuun murtaa’a!
Harmee,! warri ollaa keenyaa maaliif boo’uu?” jettee, Caaltuun haadha ishee gaafatte. Haati Caaltuu-Aadde Guddattuunis, “ Waan gaddaniif ta’uu danda’a “ jettee Caaltuuf deebiste. Haati Caaltuus, daa’ima ollaa ishee duute awwaalanii akka dhufan ilmoo ishee Caaltuutti himuu hin barbaadne. Yeroo abbaan manaa ishee sirna awwaalcharraa gara mana isaniitti galanis, Guddattuun yaada ishee dhiphise kana irratti abbaa … Continue reading Lubbuu Daa’immanii Du’a Irraa Baraaruu!
Namni sadarkaa jireenyaa adda addaa keessa akka darbu nama hundumaaf ifaadha. Yeroo sadarkaa jireenyaa kana keessa darbus ilaalcha inni ittiin wantoota isa quunnaman ilaalu, ilaalcha adda addaa ta’a jedheen yaada. Kana malees ilaalcha isaanii keessatti mul’ata ittiin waa ilaalanii adda baafatan namootni hin qabnes baayi’een jiru. Kanaaf yeroo hedduu namootni akka kanaa ni ilaalu malee … Continue reading Akkaataan Ilaalchaa Akkaataa Jireenyaaf Murteessadha!
Tuulamni Ijoollee sadii qaba. Isaanis Daaccii, Bachoo fi Jillee dha. Yeroo mara namooti hedduun gaafa maqaa Sooddoo jedhu dhagayan akka qomoo Guraageetti kan ilaalan hedduu dha. Sooddoon ijoollee sadii godhatee lafasaa maqaasaatiin moggaafatee irra jiraachaa ture. Sadan ijoollee sooddoo; Odituu, Ummee(Tum’e) fi Liiban jedhamu. Isaan kunniinidha kan har’a sadan sooddoo jedhamanii beekaman. Lafti Sooddoo naannoo … Continue reading Sadan Sooddoo
Oromoon manni yoo gubate manni gubate hin jedhanni gabbate jedha malee. Oromoon dubartii takka yoo ulfoofte dubartiin ulfoofte hin jedhu garaatti hafe jedha malee. Nama dubartii nama biraa gudeede irratti qabame tokko gudeede hin jedhan hammate jedhan malee. Jaarsa dogoggoreen doggorte hin jennu hin mucucattan jennaa. Daa’immni takka yoo dute, duute hi jedhamu ni deebite … Continue reading Jechoota Safuu
Biyyakoo Oromiyaa yaa haadha uummata hedduu Lammii sabakeetiif tokkkummaan kan yaadduu Teessumni lafakee nama kan hawwatuu Ana qofa miti hunduu si jaallatu Seenaan sin dagatu waa’ee kee qorataa Lammiin Addunyaayuu baay’ee sigaafataa Albuudi lafakee beektoota hawwataa Hayyoota hedduutu waa’eekee dubbata Nu duwwaayyuu miti ormuu siin jiraataa Biqilaan lafakee nama gammachiisaa Misoomni omiishakee ormaafuu gaaddisaa Kan … Continue reading Oromiyaa
Bulchiinsi qorannoo baldheensa waaqaa Ameerikaa (NASA) kan hundeeffame ALA. Jul/ado/.bara 1958dha.Kan hundeesses mootummaa Ameerikaa yoo ta’u,qajeelfama Pirezidaantii USA tibba sanaa Daawwit Esinaawere jedhamaniinidha. Wiirtuun qorannoo kanaa Waashingiton si’a ta’u,wiirtuwwan xixiqqaa kudhan ta’an’mmoo Kutaalee Ameerikaa garaa garaa keessatti argamu.Wiirtuu qorannaa baldheensa waaqaa kana keessa hojjettoota 17,345 ol ta’an kan jiran si’a ta’u, akka ragaan ALA bara … Continue reading NASA (The National Aeronautics and Space Adminstration) Bulchiinsa Qorannoo Baldheensa Waaqaa


text:
Mootummaan Keeniyaa weerara dhukkuba Kooronaa vaayresiin biyyatti deebi’uu dadhabanii Keeniyaa Wuhaan keessatti rakkoorra ka jiran lammilee Keeniyaa gargaaruuf kan oolu qarshii Shiilingii miiliyoona 1.3 ykn ammoo Doolaara kuma 13 ramaduu beeksise. Direkterri waajjira ministeera fayyaa Keeniyaa Dookter patrik Amoth; qarshii kanaan barattoota keeniyaa Wuhaan jiran kan amma waan nyaatan dhabanii rakkoo keessa jiran gargaarra jechaan dubbatan.
Kaleessa gaazexeessitootaaf ibsa kakennan dubbi himaan mootummaa Keeniyaa Saayres Oguulaa Keeniyaan vaayresii kana ofirraa aggatuuf of eeggannoo ga’aa taasisaa jiraachuu himan. Mrs. Saayres humni naga eegdota mootummaa fi ogeeyyiin fayyaa buufataalee seensaa fi ba’ums biyyattii 34’nuurratti namoota seenanii fi bahan irratti hordoffii malu gagageessaa jiraachuu dubbatan.Mootummaan Keeniyaa ammas Vaayressin Chaaynatti mudate kun biyyattii akka hin seenneef balalii xiyyaaraa Chaaynaa gara Keeniyaa taasifamu adda kutee jira. Kanaafis lammileen biyyattii Chaaynaa jiran ammaaf yeroo murtaa’eef achi turu akka qaban murtee dabarsee jira.


text:
Ibsa Suuratu Al-Insaan-Kutaa 2
Kutaa darbe keessatti mindaa namoota Rabbitti amanani, Isaaf ajajamanii fi hojii gaggaarii baay’ee hojjatanii ilaaluf jalqabne turre. Har’as itti fufuun hojiiwwanii fi amaloota mindaa guddaa sanitti isaan geesse fi qananii Jannata keessatti argatan ni ilaalla.
“(7)-Isaan nazrii isaanii ni guutuu, Guyyaa sharriin isaa babal’atus ni sodaatu. (8)-Nyaatas ofii jaallachuu waliin hiyyeessa, yatiimaa fi booji’amaa ni nyaachisu.(9)- [Ni jedhus,] “Nuti Fuula Rabbii qofaaf isin nyaachifna, mindaas ta’i galata isin irraa hin barbaannu. (10)-Dhugumatti nuti Gooftaa keenya irraa Guyyaa hammaataa [fuula] suntursu sodaanna.” Suuratu Al-Insaan 76:7-10
Nazrii (qodhaa)- jechuun namni hojii tokko hojjachuuf wanta nafsee ofii irratti dirqama godheedha.[1] Amaariffaan “silat”, Ingiliffaan “vow” jedhama.
“Isaan nazrii isaanii ni guutuu” kana jechuun abraar (warri gaggaariin Rabbiin sodaatanii fi hojii gaggaarii baay’ee hojjatan) hojii tokko hojjachuuf nazrii yoo seenan, hin faallessan, ni guutu. Fakkeenyaf, Rabbiif jedhe akkas nan godha jedhanii waadaa yoo seenan, waadaa kana ni guutu. Ammas hiikni biraa, wanta Rabbiin isaan irratti dirqama godhe ni guutu. Kan akka salaataa, zakaa, sooma, hajji fi dirqamoota biroo. Sababni kanaa, ajaja Rabbii irraa wanti namni sababa iimaana isaatiin qabate nazrii jala gala.[2] Namni dhugaan Islaama yommuu labsu, wanta Rabbiin dirqama narratti godhe nan hojjadha jedhee waadaa galaa jira.
Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan: “Namni Rabbiif ajajamuuf nazrii seene, Isaaf haa ajajamu. Namni Rabbiin faallessuuf nazrii seene, Isa hin faallessin (badii hin hojjatin).” Sahiih Al-Bukhaari 6700
“Guyyaa sharriin isaa babal’atus ni sodaatu.” Kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa hamtuun isaa babal’atu ni sodaatan. Qataadan ni jedha: Rabbiin kakadhe! hanga sharriin Guyyaa kanaa samii fi dachii guututti ni babal’ata. Muqaatilis ni jedha: sharriin Guyyaa kanaa samiiwwan keessatti babal’achuun samiin ni tarsaati, urjiileen ni harca’u, malaaykonni ni rifatu, dachii keessattis gaarreen ni bubbuqifamu, bishaan ni xuxuma.[3]
Ammas abraar, “Nyaatas ofii jaallachuu waliin hiyyeessa, yatiimaa fi booji’amaa ni nyaachisu.” Kana jechuun nyaata osoo ofii itti hajamanuu fi jaallatanu, hiyyeessa waa hin qabne, yatiimaa fi booji’amaa ni nyaachisu. Yatiima jechuun ijoollee umrii saalfannaa gahuun dura abbaan irraa du’eedha. Booji’amaan immoo nama yeroo waraanaa qabamuun hidhameedha. Mufassiroonni akka jedhanitti aayah keessatti, jechi “asiir” jedhu booji’amaa fi sababa adda addaatin nama hidhame of keessatti qabata.[4]
“Nuti Fuula Rabbii qofaaf isin nyaachifna” kana jechuun Jaalala Rabbii fi mindaa Isaa kajeellee isin nyaachifna. “mindaas ta’i galata isin irraa hin barbaannu.” Kana jechuun mindaa ittiin nuuf deebistan isin irraa hin barbaannu, ammas, namoota biratti akka nu galateefattan hin barbaannu. Mujaahidi fi Sa’iid ibn Jubeeyr akkana jedhu: wallaahi, arraba isaanitiin kana hin dubbanne. Garuu Rabbiin qalbii isaanii irraa kana ni beeke. Nama waan gaarii hojjachuuf kajeelu kajeelchisuuf dubbii kanaan isaan faarse.”[5]
Kuni kan agarsiisu ikhlaasa isaaniti. Ikhlaasa waan qabaniif namoota irraa mindaa fi galata hin barbaadan. Namoonni akka isaan faarsan hin fedhan. Wanta garmalee jaallatan keessaa “nyaata” yommuu namaaf kennan, mindaa fi galata kan hin barbaanne yoo ta’e, toltuu biraa namaaf olan irrattis mindaa fi galata hin barbaadanii jechuudha. Kan akka beekumsa nama barsiisu, humnaan nama dadhabaa gargaaru fi kkf.
Itti fufuun ni jedhu, “Dhugumatti nuti Gooftaa keenya irraa Guyyaa hammaataa [fuula] suntursu sodaanna.” Kana jechuun akka Rabbiin Guyyaa garmalee hammaataa (cimaa) fuulli itti dukkanaa’u fi sunturu san nuuf rahmata godhuuf kana hojjanna.[6]
Guyyaan Qiyaamaa guyyaa garmalee hammaataa fi balaan isaa dheeraa fuulli kaafiraa itti kontoonfatuudha. Guyyaan kuni garmalee kan nama dhiphisu ta’uu irraa kan ka’e dafqii akka reenjii irraa gadi bubbu’a. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Guyyaa san Mootummaan Haqaa kan Rahmaani. Kaafirota irratti Guyyaa garmalee cimaa ta’eedha.” Suuratu Al-Furqaan 25:26
Guyyaa garmalee hammaataa fi cimaa kana irraa Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa warroota amananii hojii gaggaarii baay’ee hojjatanii fi badii irraa fagaatan ni baraara. Itti aanse ni jedha:
“Rabbiinis sharrii Guyyaa sanii irraa isaan eega, ifaa fi gammachuu isaan qunnamsiisa.” Suuratu Al-Insaan 76:11
Kana jechuun addunyaa keessatti wanta Rabbiin isaanii jaallatu sababa hojjataa turaniif sharrii guyyaa hammaataa fuulli itti sunturu sodaataa turan san isaan irraa deebisa. Fuula isaanitiif cululuqaa fi nuura (ifa), qalbii isaanii keessatti gammachuu kennaaf.[7] Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa warra Guyyaa Qiyaamaa nagaha ta’an ilaalchise ni jedha:
“Naasun guddaan isaan hin gaddisisu. Malaaykonnis isaan qunnamuun “Kuni Guyyaa keessan kan waadaa isiniif galamaa tureedha.” [jedhuun].” Suuratu Al-Anbiyah 21:103
Naasuu jechuun sodaa fi rifannaa bu’aan isaa sochii qaamaa irratti mul’atuudha. Naasun hundarra guddaan (al-Faza’ul Akbar) namoonni wanta Guyyaa Murtii adeemsifamu qunnamuuf akkuma kaafamaniin itti aanse kan ta’uudha. Kaafironni fi namoonni badii gurguddaa hojjatan adabbii qunnamuu hedaniif garmalee nayuu (rifatu). Warroonni hojii gaggaarii hojjachuu hanqisaniis yommuu mindaa guddaa of jala akka dabarsan argan ni gaddu. Garuu namoonni Rabbiin irraa gammachiisni darbeef, tasgabbii guutuu keessa ta’u. Naasuun guddaan isaan hin gaddisiisu. Malaaykonni kabajaan isaan qunnamuun, “Kuni Guyyaa keessan kan waadaa isiniif galamaa tureedha.” [jedhuun]. Kana jechuun Kuni Guyyaa Guddaa keessan kan isin Jannata qananii keessatti warra garmalee gammadanii fi milkaa’an itti taataniidha. Inni Guyyaa addunyaa keessatti beellamamaa turtaniidha.[8]
Bal’innaan mindaa fi badhaasa muraasa abraar Jannata keessatti argatan
“(12)–Sababa obsaniif Jannataa fi hariira isaan badhaasa. (13)-Ishii keessatti sireewwan faayaman irratti hirkattoota ta’u. Aduus ta’e qorra cimaas hin argan. (14)-Gaaddisni ishii isaanitti dhiyoo, firiiwwan ishiis laaffifamu laaffifaman.” Suuratu Al-Insaan 76:12-14
“Sababa obsaniif Jannataa fi hariira isaan badhaasa.” Guyyaa Qiyaamaa warroota amanan gaggaarii kanniin Rabbiin subhaanahu wa ta’aala sababa isaan Isaaf ajajamuu irratti obsanii fi Isa faallessuu irraa of qabaniin, Jannata qananii hundaan guuttamte fi uffata hariiraatin isaan badhaasa. Jecha biraatin, Jannata isaan seensisa, uffata hariiraa isaan uwwisa. Uffanni hariiraa uffata baay’ee laafaa (lislis) ta’ee fi baay’ee namatti toluudha. Jannata keessatti sireewwan garmalee faayamanii fi saaphana (agoobarii) ofirraa qaban irratti hirkatanii tasgabbiin taa’u. Achi keessatti hoo’a aduu fi qorra cimaa isaan rakkisu hin argan. Kana irra, isaan yeroo hundaa gaaddisa qabbanaa keessaa ta’u. Hoo’aa fi qorri hin jiru.
“Gaaddisni ishii isaanitti dhiyoo” Kana jechuun gaddisni mukkeen Jannataa isaanitti dhiyoodha.
“firiiwwan ishiis laaffifamu laaffifaman.” Kana jechuun taa’anii, dhaabbatanii, hirkatanii, akka fedhanitti, mukkeen Jannataa irraa firii funaannachuun isaaniif laaffifamee jira.[9]Ibsi biraa: namni tokko Jannata keessatti firaafire barbaade argachuuf yoo yaale, firaafireen isatti dhiyoo ta’a. Akka waan dhagayuutti damee ol fagoo irraa isatti gadi dhufa.[10] Akkuma Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jedhe:
“Firiiwwan ishii (Jannataa) dhiyoodha.” Suuratu Al-Haaqqah 69:23
Akka addunyaa tanaatti firii guurrachuuf mukarra bayanii hin rakkatan. Firiin isaaniif dhiyoodha. Taa’anii, dhaabbatanii, ciisanii bakka barbaadanitti isaaniif dhufa.
Mee itti xinxalli qananii akkanaa, fuula isaanii ni ibse, keessa isaanii gammachuun guute. Qaama isaanii immoo hoo’aa fi qorri akka hin tuqne godhe. Uffata baay’ee laafaa qaamatti tolu isaanitti uwwise. Gaaddisa qabbanaa keessa jiraatu. Yeroo barbaadanitti dhugaati fi firaafiree fedhan sooratu. Subhaanallah!!! Qananii akkam namatti tolu! Asirratti waan dhaabbatu sitti fakkaataa? In sha Allaah kutaa itti aanu keessatti qananii dabalataa ilaalu itti fufna…
Kitaabban wabii
[1] Tafsiiru Xabarii-23/542[2] Tafsiiru Qurxubii-21/457-458[3] Madda olii[4] Tafsiiru Xabarii-23/544[5] Tafsiiru Ibn Kasiir-7/447[6] Madda olii[7] Tafsiiru Xabarii-23/550[8] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-14/377-378[9] Tafsiiru Xabarii-23/553[10] Tafsiiru Ibn kasiir-7/448


text: Dilbata darbe kanaa kaasee rakkoo nageenyaa Godina Booranaa magaalaa Mooyyaleetti mudateen lubbuun namoota afurii akka darbe hospitaalli Mooyyalee beeksise. Obbo Huseen Maamaa Itti Aanaan Hoogganaa hospitaala mooyyalee Raadiyoonii VOA’f, kaleessaa kaasee namootni 60 ol hospitaalichatti yaalamaa jiraachuullee himani. Obbo Dheengee Booruu bulchaan godina Booranaa rakkoo Mooyyaleetti ta’ee jiru kana mootummaan akka furuuf angawoota mootummaa olaanoof beeksisuullee himanii jiruu, Galmoo Daawit dabalata qaba.