text:
Ergaa Jabduu! “Oromoo Bulchiinsa Naannoo Hararii Jala Jiru Maal Gochuu Qaba?
By Munaa Alii D/Xiyaaraara, Hagayya 20, 2018
Duraan dursee harariin akka naannoo tokkootti ijaaramuu hin qabdu. Heera biyyaa Itiyoophiyaa cabsuun hundeeffamte. Harariin maallaqa miiliyoona hedduufi dhalaashii gaggeessitoota Tigreef kennuun akka naannootti dhaabbatte. Itti yaadame Saamooraafi Mallasi akka Oromiyaan ciccitu taasisuuf raawwatan. Biyya lafaaratti waan yaadamuu hin dandeenyetu raawwate.
Lakkoofsi sab lammiilee naannoo Hararii keessaa jiran Oromoo xiqqeesanille ammas (56.41%) kanaan dursaa jira.
yoo ta’u akkamitti %60 gara %8 jala gala? 1/8’tiif kennamuun waan dinqiiti. Waanta wal madaaluu hin dandeenyetu Oromoo (56.41%)fi Hararii (8.65%)tu dhiibbaa suukanneessaan bitaa jira. Maqaa yemmuu tolchan Heerrii waliin qixxeetti gaggeessu jedha.
Heeraafi seeroonni Liigii Biyyoolessa Harariifi DhDUO waliin bulchu jedhu keessaatti ji’a sadiin dura waajiraalee addaaddaa naannoo Hararii jiran keessatti kan armaan gadii fakkaata. Teessoo mana marii naannoo 36 keessa lachuu 18 wal qixa qabu. Oromoo (56.41%)fi Harariin (8.65%). Biiroolee gurguddoo 8 naancha keessa jiran keessa 4 LBH kophaa bulchiti. DhDUO sadarkaa abbaa adeemsa hojiittilee ga’e takka hin qaban. Isaanis: 1. B/M/Magaala, 2. B/M/Maallaqaa, 3. B/Barnootaafi 4. B/Aadaafi Turizimiti.
Biiroolee 3 DhDUO fi LBH waliin bulchan. Yemmuu inni tokko itti gaafatama biiroo yoo ta’e, inni kaan immoo itti aanaa biiroo ta’uun gaggeeffaman keessaa:- 1. B/Fayyaa , 2 .B/ Haqaa fi nageenya fi 3. B/Sivil sarvisii dha. Kan nama dinquu Biiroo takka (1) B/Qonnaati qofa DhDUO kophaa hooggana.
Naancha keessaa koree hojii rawwachiiftuu 7 jiru hundii isaani 7-LBH keessa filaman. Gorsaa 4 jiran keessaa hundi 4-LBH dha. 1. gorsaa dhimma diinagdee, 2. gorsaa dhimma seeraa, 3. gorsaa dhimma misooma magaalaafi koomnkeeshiiniifi 4. gorsaa dhimma misooma qonnaati. Waajjira dhimma kaabiinee, qindeessa kaabinee, qindeessa bulchiinsa ummataa fi odeeyfannoo kanan wal qabatuu hunda LBHti hogganaa.
Akka naannoo harariitti komishiini 4tu jira. Isaan hunda LBHtiin hoogganamu. Isaanis:- 1. k/poolisii, 2. k/mana sirreessaa, 3. k/farra malamaltummaa, 4. k/ispoortiiti.
Dhaabbata sabqunnamti-abba adeemsa 5jira. Hundasaanii LBH hogganamu. Komnikeeshiinii naannoo lachuu LBH tiin hoogganamu.
Abbaa taytaa 5’ttu naancha keessa jira. Lamaan isaanii DhDUOn yemmuu hoogganaman, 3 ammoo LBH hogganamu Isaanis:-1. Odiit 2. Eeguumsa naannoo, 3. Galii, 4. Dandiwwaaniifi 5. Bishaaniifi dhangala’oota.
Manni murtii sadarkaa 1ffaa irraa jalqabe hanga mana murtii waligalatti LBHtiin hogganama. Akka naannoo harariitti waajjiroota gara 20tu jiran keessa 16+LBH tiin hogganamu. Kanneen hafan 4 DhDUOtiin hogganamu.
Akka walii galaatti Ejensii gara 10 tu naannoo hararii keessa jiran keessa 8 LBHtiin hogganamu. Kan hafan 2 immoo DhDUOtiin hogganamu. Kaabinee Aanaa akka naannoo harariitti aanaa 9ttu jira. Kana keessa 5 LBHti bulcha fi 4 DhDUOtu bulcha. Sadarkaa aanaatti Kaabinee 31 jira. 16 LBHti fi 15 DhDUO gaggeeffamu.
Rakkoon suukanneessaa Oromoota naannoo Hararii keessaa jiraataniirra gahaa kan jiran hanqina heeraafi seera akka ta’etti ilaaluun dogongora guddaadha. Yaanni namoota hedduu fooyya’insa heeraa naannoo Hararii keessaatti sabni keenya hirmaachuun faayidaasaa eegsifachuu qaba jechaa jiru. Yaadaa qajeelaa ta’uu danda’a. Rakkoon suukanneessaa saba keenyarraa kan gahe hanqina heeraarraa madde yaada jedhu qabachuun sirrii hinfakkaatu. Heerrii naannichaa “Biyyoolessa Hararii fi DhDUO Waliin Bulchuu” jedha. Oromoo (56.41%)fi Harariin (8.65%). Osoo Heerri, seeronniifi dambiin duraan jiran keessaa hangi xiqqoo hojiitti jijjiiramanii balaan sukanneessa hawaasa keenya hin nyaatu ture. Dhiibbaan suukanneessaa hawaasa keenyarra gahe itti yaadamee, karooran kan dalagameedha malee, dogoggoraan kan dalagamee miti. Kana kan nama jechisiisu gocha waggoottan 27 darba keessaatti raawwataman kan armaan gadii akka fakkeenyaatti ilaaluun gahaadha.
- Maqaa shororkeessaan Oromoota hedduu tikee Tigree waliin ta’uun dhabamsiisaniiru,
- Maqaa waliin daldallaafi daldaaltoota Oromoo xiqqoo, Oromoo abbaa qabeenya ta’an Hararii hanga finfinnee ijaarsaa icciitiitiin ajeesanii qarshiisaanii saamaniiru. fkk. umma Hotel (Zuuber) fudhachuu ni danda’ama, Oromoo waliin daldalan mana isaatti waamee ajjeese.
- Hawaasa keenyaa carra diinagdee kamirraa qoqqobuun sablammii bicuu waliin ta’uun exportif import namoota taasisan rukuchiisuu turaniiru fkn (Bunaafi jimaa magaalaa hararii, dirree dawaafi hanga finfinneetti)
- Harka lafa jalaan Abdillee waliin ta’uun duula saba Oromorratti gaggeessaa turaniiru. FKf yemmuu babbilen sagalee riifrendamii gaggeeffamu manguddoonnifi dargaggoonni Hararii magaalaa baabbilee keessa naannahanii akka sagaleen somaaleef kennamuu qarshii kaffalaa turan. Somaaleefi Harariin karaa baabbileefi faadisi wal daangessuu qaba jechaa turan. Kaartichas bocanii baasanii dubbiin ta’uu dinnaan callisan
- ‘Tretment’ tokkoon ala, balfaa magaala Hararii bahu uummata Oromoorratti dhangalaasuu dhibee addaaddaan duguuggaa sanyii raawwachaa turaniiru,
- Karoora waggaa 40’tiin uumata Oromoo lafa naannoo Hararii macaasuun silxee, Tigree, … walin qabachuuf karooraan socho’aa jiru,
- Lafa saba Oromoo buqqisanirraatti hararii biyyoota hundaa keessa jaraatiniif bakka sadii ol kenna turaniiru,
- Duri hawaassi lamaan Harariifi Oromoon kan waliin jiraatan geeddaruun, dhiirriifi dubartiin hararii akka Oromoo waliin gaa’ila kamuu hin godhanne tumuudhaan gara silxeefi Argobbaa, Tigreetti jijjiiraniiru,
- Carraa argatanii hundatti faayyadamuun maqaa lafaa Afaan Oromorraa gara Afaan Hararitti geeddaraniiruu,
- Yeroo gara yerootti humna qarshiitiin lakkoofsa Oromoo hiri’isuun sab-lammii biraaf qoodaa turaniiru. Lakkofsaa uummataa bara duraa gaggeeffame booda lakkoofsi Oromoo gad bu’aa deemaa jira. Yoo dhugaan jiraate sabni Oromoo qaama bilisa ta’een haa lakkaa’amu,
- Bajaanni waggoottan 27 keessaa naannoo harariif kenname keessaa gandoota baadiyyaa bakkee Oromoon itti jiraatuu misoomaaf oole hin jiru,
- Yemmuu filannoofi lakkoofsi uummataa gaggeeffamu sabni Hararii biyyoota jiran hundarraa deemuun hararitti hirmaatu. Bakka tokko tokkotti dhalataan Hararii tokko waraqa filannoo sadii hanga afurii fudhachuun yakka raawwachaa turaniiru.
- Oromoo akka I/A/Peresedaatiitti naannoo Harariiti muudameefi hooggantoota murtaa’an human maallaqaafi shamarraniin bitaa turuufi kkf kaasuun barbaachisaadha.
Kanaafuu, sabni keenya fooyya’iinsaa heera hararii dhiifnee, filannoo jiran hundaa duguugee itti fayyadamuu qaba malee akkuma durii humnaan waanjoo garbummaa baachuu hin qabu. Filannoo jiran keessaa:-Sagalee rifrendemii gaggeeffamuun dirqama ta’a. Heerri biyyitti (Itiyoophiyaa) osoo hin tuqamiin sagaleen rifreendamii Hararii waliin jiraachuufi dhiisuu murtaa’uu qaba. DhDUOn gaggeessitoota marii kanaaf ergan hubannoo kana qabaachuu qabu. Yoo riifreendemiin gaggeeffame lafti Jogoliifi lafa murtaa’ee qofaatu hafa. Fkf:-
- Uumman Oromoo Ammaarreessa hanga aratanya,
- Fadisii hanga galma shiraa ykn Istaadiyoomu Abdullaahii ,
- Dirree xiyaaraa hanga m/baruumsa Madaan’almiitti,
- Yererii hanga daangaa Dekaritti kennuun gaaffii tokko malee gara Oromiyaatti deeb’uuf mirga guutuu qabu.
- Akka barbaachisumaasaatti ilaaluun Jogolii alatti magaala guutuu akka sagaalee kennu taasisuun lafa Oromoo deebsuudha.
- Sablamii bicuu faayidaa Harariin walitti hidhataniin alatti hacuuccaa cimaa Harariin gaggeessitu jibbeetu jira. Carraan jiru gabrummaa Hararii jalaa bahuudha.
Filannoon Dhumaa kun Maaliif barbaachisee?
- Adareefi sablammii bicuu saammitii diinagdee waggoottaan 27 darban waliin hawaassi Oromoo Hararii keessa jiraatan carraan itti dorgoman hin jiru. Hojmaata jajallaa halkan Omishuun duguuggaa sabaaafi lafa keenyarratti akeekamurraa maqisuuf,
- Lammii roorrisa Hararii jalatti kufee gara lammiisaatti deebsuun tokkummaa saba Oromoo eeguuf,
- Babal’ifannaa lafa Hararii bakka jirutti jaamsuun lafa saamame deebisuun hawaasa Oromootti galchuuf,
- Lafa gabaa hundaa magaala ala taasisuun magaala harawaa uumuun dirree xiyaaraa, Ammaarreessaa, Faadisi guddisuun galii sabchaa diinagdeen cimsuuf,
- Kontirobaandii karaa hundaan galu to’achuun magaalaa Hararii Omshaa balfaa qofa taasisuuf,
- Leecalloo konstraakishiiniif oolan dhakaa, cirracha, xaxarii, biyyee diimaa oomshaman hunda to’chuun hojii dargaggoof babal’isuuf,
- Bishaaniifi ibsaa magaalaa hararii deeman to’achuunbaadiyyaafi magaalaa haarawaa uumamaniif qooduuf,
- Jimaa, Omsha midhaanii, horii foonii, kuduraafi muduraa…fi kkf dhiyeessii to’chuun galii sabchaa guddisuuf
- Yeroo murtaa’een booddee magaalaan Hararii jogoliin ala kan jiran hundii gara Oromiyyaati fedhiidhaan deebsuufi…kkf gargaara.
Rakkoo Fiduu Danda’u
- Haala siyaasa amma jirurratti ololli heeraatu diigamee jedhutu ka’a,
- Harariin har’asa saba keenyaaf hinciifne humna maallaqaan duula bantee deebii cimaa ta’a,
- Sab lammiin kaan lafa Oromoo saamtee fottoqte Oromoo dararaa jiran maaltu akka eeggatu baruun mirga Oromoo ni kabajama,
- Dhugaan Heerri biyyitti hojii eegala
- Hawaasa Oromoo diinagdee keessaatti hirmaachisuun fayyadamoo taasisuu,
Hub:- Waanti kun akka salphaatti hin ta’u. Qeerroofi qarree ciminaan ijaaruu, hawaasa dammaqsuun qarshii Adareen facaaftee hukkamsitu dhabamsiisuun murteessaadha. Kanaan ala, Heeraa harariin fooyyeessituun gaaffiin saba Oromoo deebii tasuma hin argatu!”


c: text/html

text:
Godaantonni biyyoota Afrikaa gama Bahaa dhibbaan lakkaawaman, gara Awurooppaatti cehuuf doniin ittiin deemaa turan, galaana Meditiraaniyaan gama Bahaa keessatti nyaatamuu irraa kan ka’e, dhumuu isaanii tu dubbatama.
Kanneen bgalaa sana irraa hafanii fi namoonni ijaan arggan har’a Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf akka ibsanitti, dooniin galaanaan nyaatamte sun gara godaantota dhibba shanii fe’attee deemaa turte. Namoonni lakkoobsi isaanii hin beekamne, bishaan daakuun dooniilee naannawa sana turan dhaqqabanii booda, achii fuudhamanii gara Griik geessaman – jedhama .
Ebla 07 bara 2016 Kamiisa galagala kaayiroo irraa Bidiruu xixxiqqoo muka irraa hojjataman irratti namoota digdama digdaamaan qodanii namoota 240 ta’an fe’amanii ka’an. Boorumtaa isaa Jimaata Ebla 8 bara 2016 walakeessa halkan galaana irra Doonii turte tokko bira nu geeessan jedhu baqattonni.Dooniin galaana walakkaa dhaabattee argan sun guyyaa 6 dura kaayiroo irraa kaatee maaliif akka dhaabatte hin beekamu.
Namoota 300 ta’an feetee turte kan jedhu baqataan lubbuun hafe tokko nu warra haaraa achii dhaqqabneen doonii ishee duraan achi turtetti darbaa nuun jedhan.Yeroo itti seenne namoonni 20 caalaan bidruu ishee xiqqoo irraa seenuuf dabaree eegaa turan.
Kana giddutti Donii inni guddaan gara tokkotti jallatee bishaan keessatti garagale. Kanneen irraa utaaluuf akkasumas daakanii ba’uuf carrooman namoota gara 10 ta’anii fi kanneen Bidruu xiqqaa irra ta’anii ce’uuf dabaree eegaa turan 20 caalan irraa kan hafe hunduu dhumaniiru jedhu kanneen lubbuun hafan.
Sana booda Bidiruu xiqqaan fe’amanii imaltuu kan itti fufan ta’us mootarri ishee dhaamee galaana irraa bultii 4 bulan. Baraarsitonni sana booda dhaqqabanii handaara galaan Grikiitti geessaman.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Biyya 16 torbaan tokkkoon duratti jalqabee Kooiryaa Kibbaatti itti jiran. Afrikaa keessaa Giinii,Senegaal,Zaambiyaa fi Afrikaa Kibbaatti keessatti dabre. Amma Senegaalii fi Zaambiyaa qofatti hafe.
Taphuma qaraa irratti Kooriyaan Kibbaa Giinii 3-0 garafate.Zaabmiyaan Poortugaal 2-1 irraa galchite.Jappaan Afrikaa Kibbaa 2-1 gangalchite.Senegaal ammoo Sawudii Arebiyaa 2-1 tolchiteef.Zaabmiyaan Poortugaal 2-1 irraa galchite taan ammoo Iraan 4-2 garaa addeessitee moote.Xaliyaanii ammoo Afrikaa kibbaa 2-0 qaarifte.Amerikaalleen Senegaal 1-0 carassite.
Akkum akanaan Amerikaan isii F keessaa tokkeesoso jirti.Ingiliziilleen garee isii keessaa qabxii 7n Venezueelaan qabxii 9n Zaambiyaa qabxii 6n Urugaay qabxii 7n Faransaay qabxii 9n garee isaanii keessaa tokkeessoo jiran.
Hardha Poortugaal Kooriyaa Kibbaa 3-1 moote.Venezueheelaa fi Jappaan itti aanee taphata.Bori ammoo Urugaay fi Sawudii, Zaambiyaa Jermenii,Koostaa Rikaa Ingilaanditti taphata.
Iftaanii achi aantu ammoo Senegaalii fi Meksikoo Faransaay Xaliyaana, Amerikaa fi New Zilaanditti waliin taphata.Dorgommiin tun guyyaa 10n duubatti dhumatti
Xurunesh dorgommii km 10 tana daaqiiqaa 31:03 moote.Xununesh dorgommii akkanaa tana tana waliin marroo afur moote.
Namii isiitti aanee lammeesoo bahe atileetii Faransaay Christelle Daunay, Katriinaa Wootton sadeessoo.
Dorgommii dhiiraatiin ammoo atileetii Amerikaa Dathan Ritzenheyin moo’e. Namii kun km 10n tana daqiiqaa 28:06 moohe.
Lammeessoon atileetii dhalootaan Keeneyaa lammii Amerikaa Bernard Lagat.Atileetiin Afrikaa Kibbaa Stephen Mokoka ammoo sadeessoo daqiiqaa 28 fi sekondii.
Dorgommii FA CUP ta kalee Arsenaalitti Chelsii moo’ee marroo 13esso Shaampiyoonaa taate.FA CUP dorgommii kubbaa miilaa kilbootii Ingiliizi 736 2016-2017 waliin taphatan.
Ganna dabaree jalqabanii waluma jalaa haharacahaa Arsenaalii fi Chesliin walti hafe.Arsenaalitti Chelsii 2-1 moo’e.
Chelsiin tapha guyyaa dheengaddaa kana silaa akka dansaa jalqabde taatullee taphataan Arsenal Aleksi Sanchez daqiiqaa 4esso irratti gooi Chelsii keessaa buuseef jennaan qabbanofte.
Boqonnaan duubatti taphataan Chelsii Diyaagoo Kostaa daqiiqaa 76esso irratti goolii Arsenal keessa buusee taphii 1-1 taanaan Chesliin furatte.
Adoo furachaa beekanuu Vikotor Mooses seera malee taphate jedhanii tapha keessaa baasani Chelsiin nama 10 taatee Arselan jala horiite.
Adoo bahiitii isaatii dubbatanii Aaron Ramsey taphataan Arsenaal daqiiqaa 79essoo irratti kubbaa gamaa itti kennan mataan goolii Chelsii keessa buufatee Chelesii The Blues harklii afaanti goge.
Daqiiqaa 20n hafetti Chelsii shaampiyoonaa EPL ta baranaa nama 10 tapahttee taphii sunumaan dhuamtee Arsenaal mootummaan galatte.
Arseene Wenger barana kana name tokkolleen hujii isaa jhin jaalatiniif kaan tana waliin marroo torba kialbii isaa waancaa nyaachise nama ganna 67ti dhalootaan Faransaay.
Seenaa FA CUP ka amma ganna 146 keessatti manaajerii marro torba shaampiyoona tahe Arsene qofa.Dorgommii tana kilabootii kubbaa miilaa Ingiliizi haga diviziyoona 10 jiran cufti irratti wal dorgomanii abbaan moohame tokkummaan keessaa gala.


text:
Naannoo Beenishaangul Gumuzitti hacuuccaa fi hidhaan uummata romoo naannichaa irra gahaa jiru ammallee Karaa bakka bu’oota TPLF dhalattoota Shinaashaa fi Harcaatuu caasaa dulloomaa Dh.D.U.O kan haaromsi hin argineen cimee itti fufee jira.
Filatamuu MM wajjiin wal qabatee uummanni Oromoo naannicha Godina Matakkal jiraatu gammachuu isaa karaa nagaa utuu ibsachaa jiruu, Harcaatuun caasaa Dh.D.U.Os duraanii kan aantummaa Uummata Oromoo naannichaaf qaban fakkaachuun ergama TPLF fudhachuun Uummataa fi Qeerroo miira keessa galchuun akka tarkaanfii humnaa fudhatan dhiibbaa gochaa turaniiru. Yeroo itti gammachuu isaanii karaa nagaa ibsataa turanitti sirba siyaasaa sirbitan, mirga saba biraa naannichaa sarbaa jirtu jechuun Miseensonni DH.D.U.O duraan (Kan obbo Muktaar Kadir) ergama duraan “Uummata Oromoo naannichaa saboota biro naannichaa wajjin walitti buusuuf buqqisuu” jedhu qabatanii fi dhalattoota Shinaashaa Caasaa Dr. Amsaaluufaatiin eeramuun namoonni nagaan mana hidhaatti Guuramanii Hiraarfamaa jiru. Yeroo ammaas Sabboontonni 9 ta’an mana hidhaa tasa dhala namaaf hin mijanne keessatti hiraarfamaa jiru.
Namoonni caasaa tortoraa duraanii fi Ergama TPLF kufuuf raafamaa jirtu galmaan gahuuf munyuuqaa jiran, akkasumas sabboonto Oromoo naannichaa yeroo adda addaa qaama mootummaaf eeruu kennuun gaaga’aa fi mana hidhaatti guursisaa turanii fi jiran keessaa:
1. Obbo waajiraa Gurmuu : Dhalataa Oromoo
2. Obbo Warquu : Dhalataa Oromoo
3. Obbo Waaqtolee GannatiiP Dhalataa Oromoo
4. Obbo Zabargaa Hirphaa : Dhalataa Oromoo Miseensa Obbo Muktaar Kadir kan hi haaromne, Kanaan Dura sabboontota Oromoo Matakkal 15 ol ta’an mana hidhaatti guursisuu keessatti gahee guddaa kan qabuufi yeroo ammaa sabboonaa of fakkeessuun qeerroo irratti xiyyeeffannoo kan hojjetaa jiru.
5. Obbo Moges Negeroo: Dhalataa Oromoo, asiif achi fakkaattuu, Basaastuu yeroo dheeraaf dogoggora isaarraa ni barata jedhamee eegamaa ture, garuu yeroo ammaa uummata Oromoo fi Qeerroo naannichaa kan saaxilaa fi basaasaa jiru/
6. Shibaabbaaw Ayyaanaa
7. Zallaqaa Ayyaanaaw : Obbolaa lamaanii fi dhalootaan shinaashaa kan ta’an, keessumaa Gaalessa keessatti uummata Obsa fixachiisaa kan jiran.
akkasumas caasaan ammaaf maqaa dhahuu hin barbaachifne maqaa Oromootiin ijaaramee wixxifachaa jiru akka jirus bira gahameera.
Namootiin maqaan isaanii tarreeffame hundi yeroo ammaa yeroo ittii Uummanni Oromoo waliif dirmatee, inni kanaan dura balleessee dhiifama gaafatee lammii isaa cinaa dhaabbatutti, uummata Oromoo Godina Matakkalii fi naannoo ishee nagaan jireenya isaa jiraachaa jira ciisa dhowwaa turtaniittu ammas ittuma jirtu. Karaa fi haala danda’ameen Gorsii fi akeekkachiisi isiniif kennamus dhagahuu hin dandeenye, kanaafuu yeroo gabaabaa keessaati ifatti gochaa dabaa Uumma irratti raawwachaa jirtan yoo hin dhiiftan ta’e, tokkoon tokkoon keessan irratti tarkaanfii keessa deebii hin qabnee fi seenaan hin irraanfanne akka isinirratti fudhatamu isin hubachiisuu barbaanna.
Injifannoon Uummata Oromoof!
Qeerroo Matakkal-Asoosaa irraa.


text:
Siiraa-Lakk.13.2
5-Islaamawu Abu Bakr As-Siddiiq
Abu Bakr Siddiiq dhiiroota gurguddoo fi sadarkaa qaban bilisaa keessaa nama jalqaba Nabiyyitti (SAW) amaneedha. Ergamuun dura nama Nabiyyitti garmalee dhiyoo ta’eedha. Isa ilaalchisee Nabiyyiin (SAW) ni jedhan: Abu Bakr malee namni ani gara Islaamatti waame hundi isa bira gufuu, duubatti jechuu fi sirritti ilaalutu ture. Yommuu ani gara Islaamatti isa (Abu Bakrin) waamu osoo homaa hin shakkinii fi hin turin gara Islaamatti fiige.” (Siiratu An-Nabawiyyatu-Abu Shuhbata (1/284) ilaali)
Abu Bakr hawaasa Qureesha keessatti iddoo guddaa kan qabuu fi sababoota baay’eef kan kabajamuudha:
-Nama ummata isaa tokkoomsu, jaallatamaa fi haala salphaan namaan walii galuu ture.
-Qureeshota keessaa nama sanyii gaarii qabuudha. Waa’ee sanyii fi kheeyrif sharrii isaan keessa turan ilaalchisee isaan hunda caalaa kan beekudha.
-Nama daldalaa haqaan hojjatuu fi amala gaariin beekkamu ture.
-Qureeshota keessatti nama beekkamaa ture. Beekumsa isaatiif, muxannoo daldala keessatti inni qabuuf ykn isa waliin hiriyyoomufis namoonni isatti dhufu.
Garuu maaliif Abu Bakr Qureeshota biratti garmalee jaallatamaa ta’ee? Eeti, gaarummaan amala isaa nama isa waliin hiriyyoomu barbaadef balbala baneef. Ammas, Abu Bakr beekumsa sanyii fi seenaa waan beekuf namoonni gara isaatti fiigu. Akkuma beekkamu Qureeshota keessatti Abu Bakr caalaa waa’ee sanyii fi seenaa isaanii kan beeku hin jiru. Kanaafu, gamnooni hawaasa Qureeshaa akkasumas, dargaggonni beekumsa argachuuf Abu Bakr waliin taa’u jaallatu. Ammas, Abu Bakr nama arjaa fi keessummaa haala gaariin keessumeessu ta’uu irraa kan ka’ee, namoonni taraa fi hiyyeeyyin gara isaatti deemu. Kanaafu, namoonni hawaasa keessatti sadarka kamiyyuu irra jiran isa waliin hiriyoomuu fi isa waliin taa’un bu’aa baay’ee argatanii jiru. Sababa kanaaf, yommuu ergaan Islaamaa babal’achuu eegalu namoonni baay’een harka isaa irratti Islaamawan. Isaan keessaa akka fakkeenyaatti: Usmaan ibn Affaan, Abdurahmaan ibn Awf, Sa’d ibn Abi Waqqaas, Az-Zubeyr ibn Al-Awwaam fi Xalha ibn Ubeydillah.
Namoonni gurguddoon shanan kuni Islaamawun firii da’waan Abu Bakr buusedha. Abu Bakr gara Islaamatti isaan waame, isaanis waamicha isaatiif ni awwaatan. Ergasii gara Nabiyyiittii (SAW) isaan fuudhee deemen. Hundi isaanitu Nabiyyii biratti Islaama ofi labsan. Akkuma goottonni shanan kunniin Islaama keessa seenanii namoonni biroos isaan duuka bu’uu jalqaban.
6-Garee Lammaffaa
Namoonni filatamoon harka Abu Bakr irratti erga Islaamawanii gareen lamaffaan Islaama keessa seenu ni jalqabe. Gareen lamaffaan kuni: Abu Ubeydah ibn Jarraah, Abu Salamata Abdullah ibn Abbdul-Assad ibn Makhzuum ibn Murrah (namni kuni ilma adaadaa Nabiyyiitii (SAW) “Barrah bint Abul-Muxxalib), Al-Arqam ibn Abi Al-Arqam Makhzuumii, Usmaan bin Maz’uun al-Jumhii, Ubeyda ibn Al-Haaris ibn Abdulmuxxalib, Sa’iid ibn Zayd ibn Amr ibn Nufeyl, Qudaamah fi Abdullah ilmaan lamaan Maz’uun, Faaximah bint Al-Khaxxaab ibn Nufeyl (obboleetti Umar ibn Al-Khaxxaab fi niiti Sa’iid ibn Zayd), Asmaa’a bint Abu Bakr Siddiiq, Aa’isha bint Abu Bakr Siddiiq fi Khabbaab ibn Al-Arat (hunda isaanii irraayyu Rabbiin haa jaallatu).
7-Garee sadaffaa
Kunniin namoota garee sadaffaa keessatti Islaamawaniidha: Umeyr ibn Abi Waqqaas (obboleessa Sa’d ibn Abi Waqqaas), Abdullah ibn Mas’uud, Mas’uud ibn Al-Qaariyy, Saliix ibn Amr fi obboleessa isaa Haaxib ibn Amr, Ayyaash ibn Abi Rabii’ata fi niiti isaa Asmaa’a bint Salaamata, Khuneys ibn Huzaafata Sahmiyy, Aamir ibn Rabii’ah (gosa Al-Khaxxaab waliin kan gamtoomedha), Abdullah ibn Jahshi fi obboleessa isaa Abu Ahmad, Ja’afar ibn Abi Xaalib fi niiti isaa Asmaa’a bint Umeys, Haaxib ibn Haaris fi niiti isaa Faaxima bint al-Mujallal, obboleessa isaa Haxxaab ibn Haaris, niiti Haxxaab, Fukehata bint Yasaar…Suheeyb ibn Sinaan nama Roomaa jalqabaa Islaamawe. Namoota dursa gara Islaamatti seenan keessaa kanneen biroo Abu Zarr Al-Ghifaariyy, obboleessa isaa Uneys fi haadha isaa. Bilaal ibn Rabaah Al-Habashii (Itiyoophiyaa irraa) namoota jalqaba gara Islaamatti fiiganiidha. Ibn Is’haaq ni jedha: dhiirotaa fi dubartoota irraa namoonni garagaraa Islaama keessa ni seenan hanga waa’een Islaamaa Makkaan keessa babal’atu fi dubbatamutti.”
Maqaalee armaan olitti dhiyaatan irraa akkuma ifa ta’utti namoonni gara Islaamatti dursa seenan namoota hawaasa keessatti kabajamanii fi gaarii turaniidha. Isaan akka qorattoonni siiraa gariin “namoota gadi aanoo ykn gabroota bilisummaa isaanii argachuu barbaadaniidha fi kkf” jedhanii miti. Yeroo jalqabaa Islaamaa, eenyullee Muslima ta’uun faaydaa addunyaa irraa wanti argatu hin jiru. Inuma wanti isaan eeggatu reebicha fi adabbiidha. Wanti isaan barbaadan mindaa Rabbii qofa ture.
Akkasumas, namoonni kitaaba siiraa barreessan gariin yommuu akkana jedhan tuqaa kanarratti dogongoranii jiru: “Namoonni jalqabaa gara Islaamatti seenan baay’een isaanii hiyeeyyi, dadhabdoota fi gabroota.” Garuu yoo sirritti qoratan jechi kuni dogongora akka ta’ee ni mul’ata. Namoota guyyoota jalqabaa Islaamaa irratti gara Islaama seenan 40 keessaa namoonni gabroota, dadhabdoota, gabroota bilisa bahanii fi alaa Islaamatti seenan lakkoofsi isaanii 13 ture. Lakkoofsi kuni namoota guutumatti Islaama keessa seenaniin yommuu wal bira qabamuu, “Irra caalaan ykn baay’een isaanii dadhabdoota, hiyeeyyi fi gabroota” hin jedhamu.
Namoonni yeroo san Islaamawan faaydan addunyaa homaatu isaan hin kakaasne. Garuu haqatti amanuu Rabbiin qalbii isaanii itti banetu gara Islaamatti isaan kakaase. Kana keessatti kabajamaa fi gabrii, dureessaa fi hiyeessi, waliin hirmaatu. Abu Bakr, Bilaal, Usmaani fi Suheeyb wal-qixxaa’u. Hundi isaanitu sababa wal fakkaatuf Islaama keessa seenan. Innis “Haqatti amanuudha.”
Osoo dureessaa fi hiyyeessa, gurraacha fi adii, dhiiraa fi dubartii, gabrichaa fi nama bilisaa addaan hin baasin Islaamni nafsee gaarii, qalbii qulqulluu fi sammuu iftutti yaa’aa tureera. Namoota dursa gara Islaamatti seenan keessaa: Khadiijaa, Abu Bakr, Aliyy, Usmaan, Zubeyr, Abdurahmaan, Xalha, Ubeydah, Al-Arqam, Usmaan bin Maz’uun, Sa’iid bin Zayd, Abdullah bin Jahsh, Ja’afar, Sa’d bin Abi Waqqaas, Faaximah bint Al-Khaxxaab fi kanneen biroo ummata isaani keessatti namoota kabajamoo fi sadarkaa qaban turan. Warroonni kuni namoota jalqabaa gara Islaamaa dursanii fi waamicha Nabiyyii (SAW) dhugoomsuuf fiiganiidha.
Nabiyyiin (SAW) Da’waa (Waamicha) itti fufuu
Nabiyyiin (SAW) da’waa dhoksaa isaanii itti fufuun maatii fi hiriyyoota dhiyoo irraa namoota ofitti harkisuu danda’aniiru. Akkasumas, Muslimoonni jalqabaa kunniin nama sharriin isaa nagaha ta’uu amananitti da’waa ni godhuu turan. Marsaan jalqabaa da’waa kuni rakkoolee fi ulfaatinnaan kan guuttame ture. Nama amananii fi sharrii isaatirraa nagaha ta’an qofa dubbisu. Akka kanatti, tarkaanfin da’waa suuta fi of eeggannoon kan itti fufee ture. Iccitiin (dhoksaan) tarkaanfachuun waan isaan irraa eeggamuuf Muslimoonni Nabiyyii (SAW) irraa barnoota barachuu fi wanta baratan hojii irra oolchuuf haalli garmalee ulfaataa ta’e. Yeroo kanatti eenyullee ifatti bahee salaatu fi Qur’aana qara’uu hin danda’u. Kanaafu, yoo salaatu barbaadan gara sululaa fi gaarreen Makkaa dhokatanii deemun achitti salaatu turan.
1-Nageenyi namatti dhagahamuu
Marsaa kana keessatti nageenya hawaasa Muslimaa xiqqaa mirkaneessuuf dhoksuu fi iccitiin jiraachu qaba. Inuma yoo isaan hin amaniin namoota hundarra namatti dhiyoo ta’an irraayyu of dhoksuun baay’ee barbaachisaadha. Yeroo kanatti ajajni Nabiyyii amanti ofii dhoksuu dirqama akka ta’e ifaadha. Nabiyyiin (SAW) Muslimoota garii walitti qabuun garee ijaaraa ture. Gareen kunis dabeessummaa fi sodaaf osoo hin ta’in qophaa’innaa fi leenjiif of dhoksuu turan. Nabiyyiin (SAW) sahaabota isaa irraa garee xiqqoo ijaarun jalqabe. Namni humnaa fi qabeenya qabu namni tokko ykn namoonni lama hiyeeyyi ta’an yommuu Islaamawan walitti isaan qabuun isa waliin ta’u. Innis isaan waliin nyaata ofii qoodaaf. Isaan keessaa namni Qur’aana irraa waa haffazee (sammutti qabatee) nama biraa ni barsiisa. Namoonni haala kanaan walitti qabamuun hariiroo obbolummaa jabeessu fi sagantaa wal barsiisuu uumanii jiru.
Qajeelfamni Nabiyyiin (SAW) hordoftoota isaa barsiisuuf hordofe Qur’aana kabajamaadha. Nabiyyiin (SAW) sahaabota isaa barnoota aqiidaa (amantii), ibaadaa, amalaa, nageenyummaa fi kan biroo barsiisaa tureera. Kanaafi, Qur’aana keessatti aayaata waa’ee nageenya hawaasa fi dhuunfaa eeguu dubbatan arganna. Sababni isaas, wantoota guddinnaaf barbaachisan keessaa miseensa hawaasaa keessatti namoonni dhuunfaa hundi nageenyi itti dhagahamuudha. Keessumayyu hiriirri Islaama irraa ittisuu fi dachii keessatti bakka akka qabatuuf carraaqu, daran nageenyi itti dhagahamuun barbaachisadha. Shakkii hin qabu, sahaabonni nama gara Islaamatti waamu barbaadan ilaalchisee odeefannoo ni funaanu turan. Kunis nageenyaa hawaasa Muslimaa xiqqaa Makkaan keessatti jalqabamee eegsiisu fi mirkaneessuufi. Qur’aana keessatti waa’ee of eeggannoo fi nageenya ilaalchise aayaata lamaan tanniin haa ilaallu:
“[Haati Muusaa] obboleetti isaatiin ni jette, “Isa hordofi.” Osoo isaan hin beekin ishiinis fagoo irraa isa ilaalte. [Gara haadhaatti deebi’uun] dura harma hoosistoota irraa isa ni dhoorgine. [Obboleettin isaa], “maatii isa isiniif guddisuu fi gaarii isaaf yaadutti isin qajeelchu?” jetteen.” Suuratu Al-Qasas 28:11-12
Yeroo nabi Muusaan (aleyh salaam) dhalatu sanitti Fira’awni daa’imman Israa’il ni ajjeesaa ture. Nabii Muusaan haarawa dhalate kuni ajjeecha fira’awna jalaa akka bahuuf Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa haadha isaa saanduqa keessa isa kaa’un galaanatti akka darbitu beeksiisa itti godhe. Haati Muusaas akkuma ajajamte daa’ima ofii saanduqa keessa keette galaanatti darbite. Ergasii garmalee dhiphatte. Rabbiinis ilma ishii akka ishiif deebisu waadaa galee jira. Muusaa harma dubartoota biraa akka hin hoone taasise. Harma haadha isaa malee harma dubartoota biraa hodhu dide. Kanaafi dhumarratti obboleettin isaa “maatii isa isiniif guddisuu fi gaarii isaaf yaadutti isin qajeelchu?” jetteen. Aaya tanaa fi seena kana wal-qabsiisu wanti barbaanneef barbaachisummaa of eeggannoo fi nageenyaa mul’isuufi. Seenaa kanarraa qabxiwwan armaan gadi baranna:
1)-nageeya ilma ishii mirkaneefachuuf haati Muusaa odeefannoo funaanu barbaadde. Obboleetti isaatiin “Qussiihi (isa hordofii)” jetteen. Jechi Arabiffaa quss jedhu hiika “hordofuu” fi “odeefanno funaanu” of keessatti qabata.
2)-Ammas, haati Muusaa nageenya ilma ishii mirkaneessuuf nama kakka’uumsa akka ishii qabu ni filatte. Intala ishii filatte. Kunis odeefannoo dhugaa ishiif funaannamu mirkaneessuufi. Obboleettin Muusaas fedhii fi of eeggannoo waa’ee obboleessa ishii ilaaluuf ni deemte. Kuni kan agarsiisu namni odeefannoo funaanu nama amanama ta’u qaba, yoo danda’ame akkuma nama isa ergee kakka’uumsa wal fakkaatu qabaachudha.
3)-Obboleetti Muusaa namuu osoo ishii hin beekin of eeggannoon akka deemtu ajajamte. “Osoo isaan hin beekin ishiinis fagoo irraa isa ilaalte.”
4) Ammas, obboleettin Muusaa odeefannoo funaanun gara haadhaa deebitee bakka inni jiru ishitti beeksisuu qofa osoo hin ta’in gara fuunduraatti tarkaanfachuun kaayyoo isaanii galmaan geesse. Kaayyoon kunis: Muusaa gara haadhaatti deebisuudha. Yaali kanaan milkaa’inna guutuu galmaan geesse. Kanaafu, dhoksaa fi of eeggannoo waliin odeefannoo funaanu fi kaayyoo ofii galmaan gahuun hojii nama qaruuteti. Kaayyoo ofii osoo galmaan gahuu baataniyyuu odeefanno dhugaa of eeggannoon funaanun baay’ee barbaachisadha.
Wanti dagatamu hin qabne keeyyattoonni Qur’aana armaan olii tunniin osoo Nabiyyiin gara Madiinaa hin godaaniin dura bakka nageenyi rakkoo guddaa itti ta’e Makkaan keessatti bu’an. Siiraan Nabiyyii (SAW) namoota dhuunfaa barsiisuu irraa kaase hanga mootummaa ijaaru gahutti nageenya mirkaneessun kan guuttameedha. Hoggantoonni Musliimaa yeroo ammaas Muslimootaa fi Islaama badii irraa eeguf hawaasa keessatti nageenya mirkaneessun garmalee isaan irraa eeggama.
Muslimoonni nageenya irratti xiyyeefachuun rukuttaa diinaa tasa isaanitti dhufuu irraa isaan eega. “Diinaa fi nafsee tee yoo beekte, wanti bu’aa dirree lolaa dhibba akka sodaattu si taasisu hin jiru. Yoo nafsee tee beektee garuu diina kee hin beekin, dirree lolaa hundatti moo’atamutu si qunnama.”
Nabiyyiin (SAW) mataa ofiitiin gama adda addaatin sahaabota isaa barsiisuuf ni too’ataa ture. Garee adda addaatti ni qoqqooda. Fakkeenyaf, Faaxima bint Al-Khaxxaabi fi jaarsi ishii Sa’iid ibn Zayd garee tokko keessatti Nu’aym ibn Abdullah An-Nahhaam ibn Adiyy waliin turan. Barsiisaan isaan barsiisuuf ramadamee Khabbab ibn al-Aratt ture. Yommuu bakka tokkotti walitti dhufan xiyyeefannoon isaanii guddaan akkamitti Qur’aana akka dubbisan qofa osoo hin ta’in Qur’aana qo’achuu, keeyyattota isaa hubachuu, ajajootaa fi dhoowwama isaa barachuu fi hojii irra oolchu ture.
Nabiyyiin (SAW) xumura murtiiwwanii yaada keessa galchuun wantoota hundaa of eeggannoo fi gadi fageenyaan karoorsu turan. Guyyaan da’waa ifatti itti labsuu fagoo akka hin taanee ni hubataa ture. Akkasumas, namoonni baay’een akkuma Islaama keessa seenanii manni Khadiija wal-gahiif namoota hunda keessumeessu akka hin dandeenye ni hubate. Akka hogganaatti hordoftoota waliin iddoo bal’aa namoota hunda gahuutti wal qunnamuun ni barbaachisa. Kanaafu, Nabiyyiin (SAW) mana Al-Arqam ibn Abi Al-Arqam bakka wal-gahii dhoksaa Muslimootaaf ta’u filate. Bakki wal-gahii garmalee barbaachisadha. Sababni isaas, yeroo hundaa hogganaa fi hordoftoonni wal qunnamuun karaa Muslimoota itti barsiisuu fi leenjisuun marsaa da’waa dhufuuf hoggantoota fi daa’iwwan itti godhuudha.
Akkuma ifa ta’u, Nabiyyin (SAW) hordoftoota isaa ergaa Islaamaa akka baadhatanii fi gara fuunduraatti ummata Muslimaatiif hoggantoota akka ta’an qopheessaa jira. Osoo Nabiyyiin (SAW) waa’ee ummata isaa gara fuunduraatti dhufaniif hin yaadin ergama qofa geessuu irratti xiyyeefate silaa haala kanaan marsaa jalqabaa irratti dhoksaa fi of eeggannoon hin hojjatu ture. Bakki hundarra gaariin ergaa isaa itti geessu Ka’aba Qureeshonni baay’innaan itti wal-gahan ture. Garuu Nabiyyiin (SAW) marsaa jalqabaa irratti dhoksaa ykn iccitii guutuu filate. Bakka eenyullee hin argine filachuun hordoftoota isaa Qur’aanaa barsiisaa fi hojii ulfaata gara fuunduraatti isaan eeggatuuf qopheessaa ture. Kanaafu, namni ofii fi hawaasa ijaaru barbaada marsaa jalqabaa irratti dhoksaa fi iccitiin deemun ofii fi garee isaa jabeessu danda’a.
Kitaabban wabii
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 88-95, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/158-167


text:
Naamusa Du’aayi -kutaa 1
Naamusa du’aayi yommuu jennu yeroo du’aayin godhamu sirnaa fi adaba hordofuu qabanii jechuudha. Du’aayin teenya fudhatama akka argattuuf naamusa akkamii akka hordofu qabnu muraasa isaanii mee haa ilaallu.
1.Yommuu du’aayi jalqaban Rabbiin faarsu fi Ergamaa Rabbii (SAW) irratti salawaata buusu– Sababni kanaa, namtichi Gooftaa isaatirraa araarama, rahmata fi soorata waan kadhatuuf, kadhaa isaa faaruu Rabbiitin jalqabuun wanta gabricha irraa eeggamuudha. Fudaalah ibn Ubayd akka dabarsetti gaafa tokko Ergamaan Rabbii (SAW) osoo masgiida keessa taa’u, namtichi tokko dhufe raka’aa lama salaate. Erga salaate fixe booda, “Yaa Rabbii naaf araarami, Yaa Rabbii rahmata naaf godhi.” jedhe. Ergasii Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan: “Yaa gabricha! Jarjartee jirta. Salaata kee yommuu fixxu, gadi taa’i faaru Rabbii maluun Rabbiin faarsi. Narrattis salaawata buusi. Ergasi du’aayi tee jedhi.”
Achiin booda, namtichi biraa dhufee salaate. Ergasii Rabbiin faarse, Ergamaa Rabbii (SAW) irratti salawaata buuse. Ergamaan Rabbii (SAW) isaan ni jedhan: “Yaa gabricha! Du’aayi tee godhi, ni qeebalamti.” (Jami’a at-Tirmizi fi An-Nasaa’i gabaase- Albaniin Sahiih al-Jaami lakk.3988 keessatti eere jira)
Rabbiin faarsu yommuu jennu maqaalee fi amaloota miidhagoo fi guutu ta’aniin Isa faarsudha. Ergamaa Rabbii irratti salawaata buusu yommu jennu immoo “Salallaahu aleyh wa sallam (Nageenyi Rabbii isarratti haa jiraatu)” ykn “Allaahumma Salli alaa Muhammadin wa ‘alaa `Aali Muhammadin, kamaa salleyta ‘alaa ibraahiima wa ‘alaa aali ibraahima innaka Hamiidun Majiid.” (“Yaa Rabbi akkuma Ibraahiimiifi maatii Ibraahiim irratti Rahmata buufte Muhammadiifi Maatii Muhammad irratti Rahmata buusi; Ati faarfamaa guddaa waan taateef.) jechuudha.
Rabbiin faarsuf Qur’aana fi sunnaah irraa fayyadamu dandeenya. Akka fakkeenyatti Qur’aana irraa:
ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلْحَىُّ ٱلْقَيُّومُ
Allaahu laa ilaha illa huwa-l-hayyul Qayyuum
Rabbiin malee kan dhugaan gabbaramu hin jiru. [Inni] Al-Hayyul-Qayyuum (Inni yeroo hundaa Jiraataa gonkumaa hin duunedha. Wanta hundaa kan jiraachisuu fi kan dhaabudha. Uumamtonni Isatti hajamu (Isa kadhatu), Isarratti hirkatu. Garuu Inni dureessa homattu hin hajamneedha.) Suuratu Ali-imraan 3:2
Al-Hayyul-Qayyuum maqaa gurguddaa Rabbii keessaa tokko. Maqaalee kanniin Isa kadhachuun du’aayin teenya fudhatama akka argattu taasisa. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Maqaan Rabbii garmalee guddaa ta’e fi yommuu maqaa kanaan kadhatamu awwaatu, suuraa sadii keessa jira. Isaanis: Suuratu al-Baqara, Ali-Imraan fi Xaaha.” (Ax-Xabaraani- 8:282) Suura Al-Baqara 2:255 keessatti argama. Suuratu Ali-imraan immoo aaya armaan oliiti. Suura Xaaha keessatti immoo lakkoofsa 111 keessatti argama.
2.Booyu– karaa dhugummaa fi of gadi qabuun itti mul’atu keessaa tokko, yeroo du’aayi godhan booyudha. Kuni immoo hiyyummaa fi dadhabinna ofii Rabbitti himachudha. Namtichi yommuu booyun du’aayi godhu carraan du’aayin isaa deebii argachuu baay’ee guddaadha. Garuu yommuu booyu namoonni na haa arganiif jedhe yaadu hin qabu.
3.Rabbiin irraa waan gaarii eegu-Naamusa du’aayi keessaa tokko namtichi du’aayi godhu waan gaarii Rabbiin irraa eegu fi deebii argachuu akka danda’u abdachuudha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) Zakariyya (AS) akkana jechuun kaasa:
هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُۥ ۖ قَالَ رَبِّ هَبْ لِى مِن لَّدُنكَ ذُرِّيَّةًۭ طَيِّبَةً ۖ إِنَّكَ سَمِيعُ ٱلدُّعَآءِ
“Bakka sanitti Zakariyyaan, ‘Gooftaa kiyya! Ati Sima biraa ilmaan gaarii naaf kenni. Dhugumatti Ati Dhagayaa kadhaati (Kadhaa namoota hundaa ni Dhageessa).” jedhe. Suura Ali-Imraan 3:38
Kanaafu, Rabbiin du’aayi teenya deebisu akka danda’u itti amanuun (yaqinan), wanta barbaanne Rabbiin kadhachuu qabna. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhanii jiru: “Du’aayin teessan akka qeebalamtu dhugaa (irgixanyaa) ta’uun Rabbiin kadhaa.” Jaami’a at-Tirmizii https://sunnah.com/tirmidhi/48/110 Du’aayin teenya deebii akka argattu erga dhugaa taane booda wanti dagatamu hin qabne, wanta barbaannu san erga argannee booda akkamitti akka itti fayyadamnuudha. Fakkeenyaf, qabeenyaf Rabbiin yoo kadhanne, qabeenya san erga arganne booda maal ittiin goona? Sadaqaa ni kenninaa?, Yookiin badii ittiin hojjannaa? Dhugumatti, Rabbiin waa hunda beeku, amala nama qabeenyaf du’aayi godhe fi erga qabeenya argate booda maal akka ta’e haala kanaan ibsa: “Isaan irraas namoota, ‘Yoo [Rabbiin] tola isaa irraa nuuf kenne, dhugumatti silaa ni arjoomna, warroota gaggaarii irraas ni taana.’[jechuun] Rabbiif waadaa seenantu jiru. Yeroma [Rabbiin] tola Isaa irraa isaaniif kenne, doy’omanii kan garagalan ta’anii duugda duuba deebi’an.” Suuratu At-Tawbaa 9:75-76
Kanaafu, du’aayi yommuu goonu wanta arganneen waan gaarii hojjachuuf yaadu fi erga arganne booda, wanta Rabbii waadaa galle hojii irra oolchudha. Fakkeenyaf, yoo dhibamte, dhibee kana Rabbiin akka sirraa kaasu hidda onnee jalaa kadhu. Maaliif dhibeen kuni akka sirraa ka’u hawwita? Deebiin isaas, fayyaa argadhe hojiwwan gaggaari gara Rabbii nama dhiyeessu hojjachuuf. Rabbiin dhibee kee akka sirraa kaasu danda’u sirritti itti amani.
4.Gadi of qabuu fi sodaan Rabbiin kadhachuu- akka of gadi qabnuu fi sodaan Rabbiin kadhannu Rabbiin itti nu ajaja.
ٱدْعُوا۟ رَبَّكُمْ تَضَرُّعًۭا وَخُفْيَةً ۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلْمُعْتَدِينَ
“Gooftaa keessan gadi of qabuu fi dhoksaan kadhaa. Dhugumatti, Inni daangaa darbitoota hin jaallatu.” Suuratu Al-A’araaf 7:55
إِنَّهُمْ كَانُوا۟ يُسَٰرِعُونَ فِى ٱلْخَيْرَٰتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًۭا وَرَهَبًۭا ۖ وَكَانُوا۟ لَنَا خَٰشِعِينَ
“Dhugumatti isaan toltutti kan ariifatanii fi kajeellaa fi sodaan [guuttamanii] kan Nu kadhatan (du’aayi godhan) turan. Kanneen Nu sodaatanis turan.” Suuratu Al-Anbiyaa 21:90
Kajeellan (abdii), gadi of qabuu fi sodaan dhuka du’aayiti jechuun ni danda’ama. Gadi of qabuu jechuun dugdaan gadi jechuu osoo hin ta’in, qalbiin Gooftaa ishii fuunduratti cabuu fi gadi of qabuudha, oftuula fi quufinsa irraa bilisa ta’uun akka miskiina (hiyyeessa) homaa hin qabne ykn homaa hojjachuu hin dandeenye ta’anii Rabbiin kadhachuudha. Kana gochuuf qalbii tee Rabbiin fuunduratti gadi cabsi. Humna kee qofaan homaa hojjachuu akka hin dandeenyetti yaadi. Kanaafu, keessa kee irraa “Yaa Rabbii! Ani miskiina waa hin qabne, humna kiyya qofaan homaa hojjachuu hin dandenyedha; balaa ofirraa deebisu humna kan hin qabneedha. Yaa Rabbii kophatti na hin dhiisin, na gargaari.” Jedhi.
5.Rabbiin qofatti iyyachuu– Rabbiin qofatti iyyachuun guutu tawhiida nama tokko agarsiisa. Ergamtoonni Rabbii yommuu haalli ulfaata fi wal xaxaan isaan qunnamu gargaarsaf gara Rabbii fiigu turan.
6.Sagalee gadi qabuun du’aayi gochuu-namni tokko yommuu du’aayi godhu, jama’adhaan yoo hin ta’in namooni biroo akka dhagahanitti sagalee isaa olkaasu hin qabu. Karaan sirriin du’aayi itti godhan sagalee ofii gadi qabuudha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) du’aayi Zakariyyaa akkana jechuun faarse:
إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُۥ نِدَآءً خَفِيًّۭا
“Yeroo inni Gooftaa isaa kadhaa dhoksaatin kadhate [yaadadhu].” Suuratu Mariyam 19:3
Ayaa lakkoofsa afur jalatti eeramte keessatti Rabbiin cal’isaa fi dhoksaan akka Isa kadhannu itti nu ajaja. “Gooftaa keessan gadi of qabuu fi dhoksaan kadhaa.” Al-A’araaf 7:55 Sagalee gadi qabanii du’aayi gochuun faayda baay’ee qaba. Isaan keessaa; ciminna imaana nama sanii agarsiisa, karaa iklaasa galmaan ittiin gahaniidha. Namtichi yommuu sagalee olkaase du’aayi godhu na argaa fi na dhagayaa irraa qulqullaa’un isatti ulfaata. Sagalee gadi qabuun Rabbiin fuunduratti gadi of qabuu fi of xiqqeessu agarsiisa. Gabrichi bulchaa isaa fuunduratti sagalee ol ni kaasaa? Sagalee yommuu gadi qabu kabaja Gooftaa isaati qabu agarsiisaa jiraa jechuudha. Ammallee sagalee ofii gadi qabuun du’aayi irratti akka xiyyeefatanii fi yaada ofii sassaaban nama taasisa.
kitaaba wabii: Du’a weapon of the believer fuula 70-86
Guduunfaa
•Du’aayi Rabbiin faarsu fi Ergamaa Rabbii irratti salawaata buusun jalqabuun mi’aa du’aayi akka argatanii fi du’aayin deebii akka argattu taasisa.
•Rabbiin faarsuf maqaa garmalee guddaa ta’an (Greatest Name) keessaa Al-Hayyul Qayyuum du’aayi keessatti fayyadamuun, carraa du’aayin deebii argachu dabala.
•Yeroo du’aayi godhan dhoksaan booyanii Rabbiin kadhachuun ba’aa rakkoo, dhiphinnaa fi cubbuu namarraa buusa.
•Akkuma ati Rabbiin irraa waan gaarii eegun du’aayi gootu, balballi milkaa’innaa fi gammachuu siif banamaa adeema.
•Yeroo du’aayi godhan abdachuun, gadi of qabuu fi sodaachuun du’aayin deebii akka argattu taasisa.
•Dhoksaa fi sagalee gadi qabuun du’aayi gochuun wanta barbaadan Rabbitti akka himatanii fi du’aayi keessatti iklaasa akka qabaatan nama taasisa.


text:
Oromiyaa keessatti nama fixuun haa dhaabbatuu,waraanii federalaa yuniversityi keessaa, magaalaa fi fulaa heduu keesaa bahee kaambi ufiitti ha deebi’uu, Oromoo fixaniif gadduuf alaabaan gadi bu’ee haa fannifamuu,warri nama fixe seeraan ha gaafatamuu,haaromsi dhugaa ha dhufuu fi waan hedduu himachuutti jira namii Oromiyaa keessaa hiriira mormii bahu.
Fulaa hiriira itti bahan kanatti ummatii nama Oromoo ka baqatellee horii walti guuree baankiitti guuruutti jira.
Akkuma kanaan Wallagaa Bahaa aanaa Leeqaa Dullachaa magaalaa Gatamaatti hardha nama hedduutit hiriira mormiitiif bahe.
"Ummata bal’aatti hiriira bahe gadda himate lammii Calqanqootti fixaniif gadduuf,akka daangan Oromiyaa kabajamtu,waraanii federaalaa nama fixe seeraan akka himatamu gaafachuuf hiriira bahan jedha,” jiraataan magaalaa aanaa Leeqaa Dullachaa.
Jari kun tana malee Oromoo seera malee lafa isaa irraa buqqisanillee akka deebisanii qubsiisan gaafate.
Tana malee warrii bahe kun akka Afaan Oromoo Afaan federalaa tahan, Finfinneen ta Oromoo tahuu isii akka taate hujiin akka mirkansan qabeennii uumamaa Oromiyaa keessaa baduutti jirullee akka tohatamuu fi waan hedduu himate.
Warrii hiriira bahe kun Oromoo naannoo isaanii irraa baqachiisanillee qarshii Itoophiyaa 5,212 walti guureef.
Godina Iluu Abbaa-Booraa aanaa Haluu,magaalaa Ukaatti ummatii hiriira bahelleen rakkoo himatee ka baqataallee horii walti guure.
“Ummata keenna ajjeesuun, baqachiisuun,daangaan Oromiyaa sarbamuun, humnii federaalaa nu keessaa taa’uuna akka dhaabbatu gaafachuuf hiriira baaane," jedha warrii achii dubbifine.
Tana maleellee akka Oromoon dhumatteef alaabaa gadi siissani fannisanillee gaafatan.
“Namoota keenya Calqanqootti wareebagamaniif gadda keenya agarsiisuuf baane,” jedha warrii nu dubbifne.


text:
Iluu Abbaa Booraa
Iluu Abbaaboor godina Oromiyaa keessa jiran keessaa tokko dha. Daangaan Iluu Abbaabooraa kibbaan Saba fi Sab-lammoota Ummattoota kibbaan, kibba-dhihaan mootummaa naannoo Gaambeellaa, dhihaan Baha Wallaggaa, kaaban mootummaa naannoo Benishangul-Gumuzii fi bahaan Jimman marfama. Aanoleen Iluu Abbaabooraa kessatti argaman Beddeellee, Goree fi Mattuu jedhamu.
Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa(Central Statistical Agency) akka barreeffama Abbaa Tayitaa Bunaa fi Shayii Itoophiyaa (Ethiopian Coffee and Tea Authority) irratti hunda'ee akka gabaasetti toniin buna hanga 14,855 ta'u bara dhumaa 2005tti akka asitti oomishama. Kuni immo ba'ii Oromiyaaf parsentii 12.9% yoo ta'u, Itoophiyaaf parsentii 6.5% ta'a.
CSAn akka 2005tti ibsetti, godinni kuni bayyinaa ummatta walii-galatti hanga 1,197,156 yoo qabattu kana keessaa 587,134 dhiira yoo ta'an 610,022 immo dubra. Kana keessa 143,577 yookan parsentii 12% kan ta'an magaalaa keessa jiraatu. Ballina lafa tilmaaman hanga 16,555.36 square kilometers ta'u kessatti, Iluu Abbaabooraa tilmaaman isquweer kiilomeetirii tokkorratti nama hanga 72.31 (population density) ta'u qabbu.
Akka Caamsaa 24, 2004 Baankii Addunyaa(World Bank) memorandamiitti, parsentiin 9% jiraattota keessaa elektrikii fayyadamu. Godinni kuni road density 43.2 kilometers per 1000 square kilometers (averegii biyya wajjin yoo walitti ilallani immo 30 kilometers ta'a). Avirejjiin abba mana baadiyya tokko hektaara 1.1 lafa yoo ta'u, mattan horri hanga 0.6 qaba. Parsentiin 14.7% ummatta hojji qotee bulaa ala ta'en jiratu (yoo walitti madalanni immo avirejjii biyya keessaa parsentii 25% fi avrejjii Oromiyaa keessaa parsentii 24% ta'a. Parsentiin 84% ijoollee mana barumsaa sadarkaa tokkofatti argamu akkasumas parsentiin 23% mana barumsaa sadarka lammaffatti argamu. Memorandumiin godina kanaf rakkoo qillensa hamanni qabamu qabxii 296 kennaffi.
Aanolee Iluu Abbaabooraa[edit | Lakkaddaa gulaali]
- ↑ "Oromia zone". oromiyaa.gov.et.
- ↑ "sirni hundeeffama Godina Baalee Bahaa". obnoromia.com (in oromo).


text:
Kuusaa sagantaalee Miilteessi
kuusa sagantaa Bu'uura % PRDUCTNAME gara tarree ammeetti ida'uu barbaadu hundeessi, ittaansuudhaan Banii cuqaasi.
Maqaa faayilii:
Maqaa faayiiin xuree gara kuusaa sagantaatti miilteessuu barbaaddev galchi. Tarree irraa kuusaa sagantaa filuu nidandeessa.
Dirqaalee
Akka waabeffannaatti saagi(dubbisqofa)
Kuusa sagantaa filatamee akka faayilii dubbis qofaatti idda'a. Kuusaan sagantaa yeroo %PRDUCTNAME jalqabdu mara irradeebi'amee fe'ame.
Kuusaa sagantaalee jiraataa bakka buusi.
Kuusaa sagantaa maqaa walfakkaataa kuusaa sagantaa ammee waliinqabu bakka buusa.


text:
Aanaalee Filannoo Oromiyaa hedduu keessatti humnoonni hidhattootaa Mootummaa akka taajjabdoonni korojoo humnaan harkaa fudhatamee fi irraa hariyatamnitti mallatteessanii fi seera-qabeessa fakkeessan doorsia, hidhaa, miidhaa haga rasaasaan rukkutuu ga’u irratti geggeessaa jiru, ka jedhan – barreessaa Kongiresa Federaalawa Oromoo, Obbo Beqqelee Nagaa ti.
Qellem Wallaggaa keessatti sababaa kanaan namoonni sadii sababaa kanaan walitti-bu’insa uumameen namoonni sadii rasaasaan haleelamuu isaanii, Arsii Lixaa fi bakkawwan hedduu ka biroo keessatti immoo taajjabdoonni hidhamuu dubbatu.
Aanaa Gadab Asaasaatti namni Mederekiif dorgomanii fi Shawaa Lixaa keessatti taajjabduun filannoo amma hidhaa baqadheen dhokadhee jira, jedhanis himannaadhuma wal-fakkaataa qaban.


text:
FAAYIDAA AFOOLA OROMOO – BEEKAN GULUMMAATIIN
Faayidaalee afoola saba tokkoo gabaabsuudhaan ibsuun salphaa hinta’u. Akkuma gosooti afoolaa hedduun jiranu faayidaaleen isaaniis hedduudha. Kana jechuunis tokkoon tokkoon gosa afoolaa faayidaalee ofii qabu jechuudha. Kanaafuu faayidaalee afoolaa kanneen jedhaman kunneen kanneen afoola maraaf ta’u qofaadha. Kana jechuunis waa’ee afoolaa yaadolee bu’uura ta’an gabbisuuf nigargaara jechuudha malee gosoonni afoolaa adda addadha. Fakkeenyaaf, mammaaksi,hibboon, geerarsi, sirbi aadaa, taphni ijoollee, kkf faayidaalee mataa isaanii kan qabanu ta’uu dagachuudhaan miti. Akkuma mammaaksi namootaaf beekumsa/barnoota dabarsuudhaaf fayyadu geerarsis barnoota dhaggeeffattootaaf dabarsu niqaba. Kun ammoo faayidaa tokkoof oolan jechuudha.
Qabxii kana ka’umsa godhachuudhaan faayidaaleen afoolaa dimshaashumatti malfaa ta’uu danda’u gara jedhutti taruu nidandeenya. Faayidaaleen afoolaa isaan bu’uura ta’an bakka shanitti qoodamuu danda’u. Isaanis:
Ibsuu
Cimsuu fi dabarsuu
Miliquu
Barsiisuu
To’achuu
1. Ibsuuf: Gosti afoolaa tokko tokko, fakkeenyaaf oduu durii, gaaffilee bu’uura ta’an kan sammuu namoota naannoo murtaawaa (kkeessumattuu daa’imman) jiraatanuuf deebii kennuuf yaalu kan akka jaaffilee namaa, mukaa, bineensa, kkf maaltu uume jedhaniif debii laatu. Oduuwwan ykn sheekkowwan madda waantotaa ibsuudhaaf yaalanu kaayyoo isaaniitiif bifa seera qabeessa uumuu yaalu. Saboota addaa addaa biratti himni tokko ykn waanti tokko haala adda addaatiin uumaa ta’ee dhiyaata. Faallaan uumaa (creater) kanaa karaa tokkoon yoo jiraatu, deeggartoonni isaa ammoo karaa biraatiin nijiraatu. Waan bifaanis ta’e qabiyyeedhaan hubannoof rakkisaa ta’ee argameef ykn uumama sodaachisaa itti ta’eef dhalli namaa haala kanaan bifaafi hiika kennaaf jechuudha. Yoo kan godhu hanga tokko naannoo isaa sirna qabsiisa; sammuun isaas hanga tokko boqonnaa argata.
2. Cimsuuf: Sadarkaa beekumsaa yeroon haayyameef irratti hundaa’ee ofis ta’e naannoo isaa ibsuuf ykn hubachuuf akkuma yaalii godhu, ibsaafi hubannoo isaa kana hordofee dhaabbileefi aadaalee isaa afoolaadhaan cimsa ykn gad-dhaaba. Guyyaa dhalootatii eegalee hanga du’a isaatti gochaalee raawwachuu qabu, maaliif akka raawwachuu qabu, amansiisa. Gochaaleen hawaasaa kunis akka hinbadneef; akka dhaloota itti aanu keessattis itti-fufanu taasisu hawaasa barnoota hammayyaa hinqabne (katabuufi dubbisuu hindandeenye) keessatti dalagaaleen raawwatanu, fakkeenyaaf, kanneen dhaloota, dhaqna qabaa, fuudhaafi heeruma, gootummaa, du’a, kkf waliin hariiroo qabanu akka itti fufanu gochuun kan danda’amu afoolatti fayyadamuudhaan ta’a. Hundeen dalagaalee hawaasaa kun akka cimu ykn gad- dhaabbatu godhus afooladha.
- Miliquuf: Dhalli namaa bu’aa bayii jireenya isaa keessatti kan isa mudatu jalaa miliquu barbaada. Bu’aa bayii jireenyaa kana jalaa miliquuf afoolatti fayyadama. Jireenya nuffisiisaa kolfaan dabarsa. Addunyaa haaraa keessa seenee gammachuu waliin qooddatee jiraachuu fedha.
Dhiibbaaa aadaafi barsiifanni adda addaa irra buuse / danbiilee gara garaa jalaa afoolatti fayyadamuun miliqa. Aadaa ykn safuu tuqamuu hinqabne/ofiisaafis cabsuuf kan hinyaalle/ namoonni biroonis yoo tuqan arguu kan hinbarbaanne afoolatti fayyadamuun addunyaa gammachuu (kolfaafi qoosaa) keessa burraaqa. Osoo balaan tokkollee irra hingahiin yeroo afoolatti fayyadamu waan barbaade sana arga ykn dhagaha jechuudha.
Dhiibbaa abbootiin aangoo sababa adda addaatiin irraan gahanu, kan fuulaan mormuu hindandeenye afoolatti fayyadamee morma ykn ibsa.
- Barsiisuu: Gosoon afoolaa hedduun keessumattuu kanneen akka sheekkoo, mammaaksa, hibbboo, geerarsa, walaloo, sirboota adda addaa kkf. Amala gaariifi tooftaalee jireenyaa barsiisuuf nifayyadu. Seera nyaataa, dhugaatii, uffannaa, taa’umsaa, haasaa, kkf. adeemsa dhala namaa barsiisuuf fayyadandha. Jiruufi jireenya hawaasaa keessatti bu’aalee arjummaan, tattaafannaan, tokkummaan, kkf. qaban nuhubachiisu. Amala iloolleefi dargaggoonni horachuu qabanu daa’imummaatii eegalanii sirreessuuf nigargaaru.
To’achuuf: Gosooti afoolaa mala ykn tooftaa jireenyaatiifi amala gaarii barsiisanu, amaloonni hawaasa biratti jibbamanu akka hin babal’annes to’achuu nidanda’u. Hattuummaan, sobuun, doqnummaan, garaa-jabummaan, kkf amala gadhee ta’uu ibsu: Akka miseensonni hawaasaa irraa of-eeggatanu akeekkachiisu; nito’atu. Raawwilee hawaasa biratti fudhatama qabanuufi jibamanu adda baafachuun akka qajeelfamaatti akka itti fayyadamanu nitaasisu.
Kaayyoon afoolaa sabni tokko haala inni itti jiraatu barsiisuuudhaan miseensi hawaasaa kamiyyuu akka hordofu gochuudha. Xiyyeeffannoon isaas dhimmoota hawaasni miidhagoodha ykn fudhatamaa jedheen ala kan jiraachuuf yaalanu/ seera kabajamoo hawaasni hordofu kanneen cabsaniif of-eeggannooo kennuu ykn daandii sirriitti deebisuudha. Haalli itti dhiyaatani garuu garaa garummaa qaba. Kanneen keessaa tokko namfakkiiwwan afoola keessatti argaman keessaa kanneen jireenya haala hawaasaa irraa maqanitti kofalchiisuu, itti baacuu, fi ciguun tooflaalee yeroo baayee hojiirra oolanidha. Kanneen aadaa hawaasaa kabajanii jiraataiin immoo nijaju; nidinqisiifatu. Haala kanaan seerri jireenya hawaasaa akka eeggamu to’atu.


text:
-
Oromoon manni yoo gubate manni gubate hin jedhanni gabbate jedha malee.
-
Oromoon dubartii takka yoo ulfoofte dubartiin ulfoofte hin jedhu garaatti hafe jedha malee.
-
Nama dubartii nama biraa gudeede irratti qabame tokko gudeede hin jedhan hammate jedhan malee.
-
Jaarsa dogoggoreen doggorte hin jennu hin mucucattan jennaa.
Daa’immni takka yoo dute, duute hi jedhamu ni deebite jedhama.
-
Oromoon saree maraate takkan maraate hin jedhuun waan saree kaastee jedhuun.
-
Oromoon dubartiin yoo ulfi irraa jige garaa gahee hin jehan irraa bahe jedhu.
-
Oromoon daa’ima battaluma dhalattee duuteen hin duute hin jedhu, ni deebite jedha malee.
-
Haati ilma naafa deesse nafa koo hin jettu bittirrisaa ykn sirrigaa kiyya jettiin.
Namni yoo deege deege hin jedhaniin garuu ulee darbe jedhu.
-
Oromoon nama qaroo dhabeeyyi ta’e tokkoon ballaa hin jedhaan qara jedhaan.
-
Daa’imni tokko ibbidi gube hin hin jedhamu daaraatu dhaye jedhaan.
-
Nama tokko budaan yoo nyaatte, hawaasni Oromoo garuu budaan nyaatte hin jedhu, ijatu arge jedhaan.
-
Oromoon manni gubate hin jedhu bishaantu keessa yaa’e jedha
-
Oromoon saree ni guddifna hin jedhu ni xiffeessina jedha.
-
Hindaaqqoo cuuccitti yoo dhufan dhumaa dhumaa jedhama malee guddadhaa hin jedhamu.
-
Shamarran durbummaa hin qabneen oromoon durbummaa hin qabdu hin jedhuun “uumaa dhabde” jedhaan.


text:
Qeerroon Qassoo akka gabaase tti maqaa amma Oromoon aanga’eera jedhuun uummata sossobbaaf yeroo ba’anitti uummati ammallee qabsoon keenya karaarraa jira kan ilmaan Oromoo ajjeesaa ba’ee fi itti jiru akkasumas kan maqaa Warshaa waamaa kusaayee jedhuun uummata keenya saamaa jiruufi ittis jiru utuu seeratti hin dhiyaatin waanti isin wajjin haasofnu hin jiru jechuun uummati magaalichaa wal tajjicha diduufi aangawooti aanichaa kanneen farra uummataa ta’an waltajjii qopheessanirratti salphachuu odeessi Qeerroo Qassoo Gabaaseera
Haaluma wal fakkaatuun Godina Salaalee/Shaggar Kaabaatti/ leenjiin aanota godinichaa tti gegeessamaa ture uummaticha caalattuu dheekkamsiisuu odeessi qeerroo Fiichee, Abbichuu Nya’aa fi Dagam gabaasanii jiru
Akka Qeerroofi Qarreen Salaalee jedhanitti Aasxaan yuunivarsiitii Salaalee kan Uummata Oromoo Bachoo Tuulamaa/Boorana Kaabaa/ hin ibsine geggeessitoota yuunivarsiitii Salaaleen qophaa’e uummaticha kan hin ibsineefi bakka hin buune ta’uu ibsuun hatattamatti akka sirrattu uummatichi gadi jabeessee gaafachuusaa Qeerroon Salaalee gabaasee jira.
Caamsaa 20_2018
Lixa shaggar aanaa Baakkoo Tibbee fi naannoo isheetti uummanni rakkoo ibsaa dararaa fi rakkoo cimaa keessatti argama.Rakkoon ibsaa kun yeroo
garaa garaatti baduun uummanni dararaama jirataa jira.
&&&
Akkasumas Manni barumsaa koollajjii bakkoo tibbee damee barattoota kompiteera irratti rakkoo hanga kana hin jedhamnetu gaggeeffaa
jira.Dhaabbanni kun kompiiteera caccaabaa fi kan waa dalaguu hin dandeenyeen qormaata qora jiraachuu fi barattoonni gaaffi tokko otoo
hin hojjetiin yeroo isaani ficcisiisani himilee barattoota kalasaa jirru.Ilmaan hiyyeessaa irra maallaqa guuruun dantaa unfaa isaani
jecha saamicha maqaa kaffalti mana baruunsaan saamani barattootaaf otoo beekumsa gahaa hin qoodiif kufaati qofaa kan addeessani fi
gaggeessitan ta’u keessanif ofi keessaniyyu ragaadha.Kun immoo ergama diinaa galmaan gahuuf kan barattoota akkas gootan yoo ta’e
dogongoortanittu,akka sirreessitan kabajaan isin gaafanna yeroo gabaabaatti.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo Lixa shaggar irraa.


text:
Eegala Caamsaa 29,2014 Haromaayaa.
Guyyaa Ayyaana Wayyaanee Caamsaa 20 jechuun kabajamu mormuun barattooti Oromoo Yuuniversitii Haromayaa har’aa nyaata lagachuun mormii isaanii dhageessifataa oolan. Haala kanaan galgala ammaa sa’aa muraasa dura humni loltuu Federaalaa mooraa Yuuniversitii Haromayaa seenuun barattoota Oromoo 10 bakka ciisicha isaanii irraa deemee funaanuun ukkaamsee mana hidhaa hin beekamnetti geessee jira. Haalli kun haalaan sukkanneessaa ta’ee jira.
- Sabboonaa barataa Leencoo Fiixaa Hordofaa agriculture waggaa 3ffaa ,bakki dhaloota Godina Shawwaa kibba lixa Aanaa Daawo
- Ararsaa Laggasaa kan inni baratu engenering waggaa 4ffaa,bakki dhaloota Godina kibba lixa shawaa aanaa Tolee
- Jaarraa Margaa,kan inni baratu water engenering waggaa 4ffaa bakki dhaloota Godina shawwaa kibba lixaa Sabbata
- Alsan Hassan bakki dhalootaa shawaa dhihaa Ambo,kan inni baratu electrical engenering wagga 2ffaa
- Walabummaa Goshee kan inni baratu Economics waggaa 2ffa bakki dhalootaa godina shawaa lixaa Ambo,
- Irranaa Kabbadaa kan inni baratu agricultural wagga 2ffaa bakki dhalootaa godina Shawaa lixaa Ambo
- Sanyii Yaalii kan inni baratu economics waggaa 3ffaa bakki dhalootaa godina Shawaa lixaa AMBO
- Biqila Toleeraa kan inni baratu veternari Medecine waggaa 6ffaa bakki dhaloota godina kibba lixa Shawaa AMBO
- Raggaasaa kan inni baratu waggaa lammaaffaa water engenering bakki dhalootaa Godina Shawa lixati 10.maqaan nu hin geenye
- Ammaaf maqaan hin baramne.


text:
IBSA EEJJANNOO QEERROO OROMIYAA IRRAA
Haala yeroo Oromiyaa keessa jirtu irratti marii Cimaa erga goone booda Ibsa eejjannoo Ariifachiisaa kana baafanneerra!
- Maqaa Command post Hararghee, GUJII, Arsii, Wallagga, Boorana, Shawaa, Walloo, Jimma, Iluu Abbaa Boora keessatti Qeerroo fi Nama quuqama sabaa qaban hidhuun, reebuun, Ajjeessuun, Halkan Rasaasa ummata nagaa irratti roobsuu itti fufeera kanaaf gochi kun hatattamaan nurra dhaabbachuu qaba,
- Abdii Raggaasaa dabalatee hidhamtoonni siyaasaa hundi hatattamaan gadi dhiifamuu qaban,
- Aangoo Abiy fuulbana xumurama, fuulbana booda Mootummaa wanti jadhamu hin jiru kanaaf Paartiileen Oromoo (ABO, KFO, PBO) hatattamaan Sagalee Qeerroo dhagahaa Hayyu duree tokko filadhaa gadi bahaa Mootummaan ta’uuf of qopheessaa,
- Abiyyi Haamid Oromoo gandummaan, Amantaan, lagaan qoodee wal irratti duulchisuuf halkanii guyyaa shira xaxa jiru kana hatattamaan dhaabuu qaba,
- Taayyee, Hangaasa, Hailuu Addunyaa Shira qabsoo ummata Oromoo fi Qabsa’oota Oromoo Arrabsaa jiran dhaabuu baannaan Qeerroon Oromiyaa isaaniifi Maatii isaanii irratti Tarkaanfii fudhachuuf qophii ta’uu hubachiisuu barbaanna,
- Guyyaa 15 booda fincila xumura gabrummaa guddaa waan gaggeesinuuf Qeerroo Oromiyaa bakka jirtanii hunda akka of qopheesitan Dhaamsa Oromummaa isiniif goona,
- Qeerroon yoo Mootummaa qabsoo karàa nagaa dide gara qabsoo Hidhannootti waan seennuuf Ummaatni Oromoo hidhannoo of qopheessuu qabna,
- Waraanni WBO irratti labsame ummata Oromoo irratti labsame waan ta’eef ni balaalleffanna Qeerroo Oromiyaa,
- Qeerroo Oromiyaa ABO + KFO + PBO = TEAM oromoo wojjiin jiranu dha.
- Lammaa Magarsaa akka dhiibbaan irratti godhama jiru ni beekna garuu Eejjannoo isaa gadi bahee ummata Oromoo, Qeerroo Oromiyaaf ifa akka nu godhu gaafanna,
- Qabsa’oota Oromoo, Miidiyyaaleen Oromoo, Hoogganoota Oromoo doorsisuun, ni balaalleffanna….fi..kkf waliif Dabarsaa!!
Ibsa eejjannoo Qeerroo Oromiyaa irraa guyyaa har’aa kanname!!


text:
Woldorgommiin dirree Aafrikaa irratti, kubbaa milaan ol’aantummaa argachuuf, woggaa lamatti altokko geggeeffamu har’a eegala. Woldorgommii kana irratti kan hirmaatan biyyota 16 yoo ta’ani, woldorgommiin kunis hanga Gurraandhala saddeetitti itti fufa. Magaalonni woldorgommii keessatti geggeffamus Bataa, Ebeebiyiin, Malaboofi Mongomaa ta’uun beekameera.
Woldorgommiin waancaa Aafrikaa (CAF) kuni guyyaa har’aa kan eegalu taphoota lamaan. Taphni garee Ekuwaatooriyaal Giiniifi Koongoo jiddutti magaalaa Bataa keessatti geggeefamuu tapha isa jalqabaati. Wolmorkiin 2ffaa, sa’aa 3 booda achuma magaalaa Bataa keessatti, garee Burkiinaa Faasoofi Gaabon jiddutti godhama.
Geeba 30ffaa kana eenyutu injifata, injifannoo harkatti galfata wonti jedhu baay’innaan irratti mariatamaara. Gareen heddu hiree injifachuu qabu, isa jedhu irratti taajjabdoonni heddu woliigu. Ta’us garuu, biyyoonni dandeettii gareefi dhuunfaan, akkasumas qabxiifi injifannoo hanga waancaa kanaaf dhihaatanitti godhaa turan irratti hundaayuudhaan maqaan isaanii adda durummaan ka’u jiru.
Gareeleen kaaba Aafrikaa irraa dhufan hiree guddaa qabu. Sa’aa kanatti gareen Aljeeriyaa sadarkaadhaan Aafrikaa keessatti tokkoffaadha. Kuni waan nutti himu heddu qaba. Keessumattuu taphni kuni akka dura karoorfametti, Morokkoo keessatti geggefame osoo ta’ee gareen Aljeeriyaa carraa waancaa kana fudhachuu bal’aa qaba ture. Gareen Tuniisiyaas, kan takkaa osoo hinmoo’atamin CAF 30ffaaf gaye hiree geeba kana harkatti galfachuu bal’aa qaba. Gareelee kaaba Aafrikaa irraa dhufan kanaaf danqaan guddichi isaaniifi geeba CAF 30ffaa moo’achuu jidduu jiru qilleensa Jiddu Galeessa Aafrikaa, oo’aafi jiidha hedddu qabu, ta’uu isaati kan dubbatamu.
Gareeleen dhiha Aafrikaas, baay’innaafi humnaan qaban wolitti funaananiiti falmaa waancaaf gara Ekuwaatooriyaal Giinitti kan qajeelan. Gareen geeba baranaa irra ija isaa buuse kamuu, gareeelee Dhiha Aafrikaa kanniin akka Gaanaa, Giinii, Ayvoorii Koost, Maalii, Senegaaliifi Burkiinaa Faasoo moo’achuufi isaan irratti ol’aantummaa gonfachuu qaba. Gareen Gaanaa woldorgommii waancaa Aafrikaa lamaan dabran irratti 3ffaa taa’ee xumuruun isaa niyaadatama. Hedduun keenna, gareen Ayvoorii Koost, humna akkamii akka qabate, eenyuun fa’a akka ufkeessatti ammate quba qabna.
Tapha bara kanaa irratti wonti haarofni uumame yoo jiraate gareen bebbekamoon lama, Naayijeeriyaafi Masriin, qooda irraa fudhachuu dadhabuu isaaniiti.
Taphni waancaa Aafrikaa 30ffaan kuni Morokotti geggeeffama jedhameeti yaadamaafi qophiin barbaachisus xumuramaa kan ture. Fulbaana dabre, sodaan Iboolaa inni guutuu Aafrikaa sodaachise, Morokoon yaada woldorgommii kana keessummeessuu akka jijjiirtu isii taasise. Egaa kana booda biyyi Ekuwaatooriyaal Giiniin hiree geeba kana geggeessuu kan argatte.
Gama birootiin, ummanni biyyattii mootummaan Ekuwaatooriyaal Giinii mirga bilisaan yaada ufii ibsachuufi mirga pireesii hinkabaju, jechuudhaan jiraattonni biyyattii isteediyeemii taphoonni itti geggeeffaman akka lagataniif sochii godhaa jiru. Haalli kuni isa yaachise kan fakkaatu perezidaant Te’oodoro Obiyaang Ingu’emaan, tikeetii 40,000 ‘maallaqa isaatiin’ bitee kanniin tapha daawwachuu barbaadaniif akka raabsamu godheera.
Kanniin waancaan 30ffaa Aafrikaa irratti hirmaatan hundaaf hiree garii hawwina.


text:
Mudde 11,2015 Gootootni Qeerroon Barattootni Oromoo Yuunibarsitii Jimmaa uffata Gaddaa Uffachuun Warraaqsaa Biyyoolessa Oromiyaa FDG Akka guutummaa Oromiyaatti gaggeeffamaa jiru Hiriira mormii daran jabeessuun itti fufan. Kaleessa Mudde 10/2015 Mooraa Saanyiinsii fi Teekinoolojii keessatti Waraana Wayyaaneen Waldura dhaabbachuun sagalee mormii guddaa dhageesisuun humna ittisa biyyaan dhukaasni guddaan irratti baname, Gaazii summaa’aa irratti dukaasuun barattoota hedduun reebichaa ulfatan midhamanii hospitala galan.
Guyyaa Hardhaas Warraaqsaa Biyyoolessaa jabeessuun Mooraa Main Cumpasii keeaastti Uffata Gaddaa Uffachuun har’as Hiriirrii mormii Mootummaan yakka duguuginsa sanyii nurratti rawwachaa jiru aangoo gadhiisuu qaba, Seeraatti dhiyaachuu qaba, Gaaffii mirga abbaa biyyummaa fi mirgii Dimookiraasii nuuf kabajamuu qaba, kan jedhuufi Mormiin Master Pilaanii Finfinnee fi labsiin Magaalota Oromiyaa ataattamaan haqamuu qaba jechuun uffata gaddaa uffachuun hiriiraa mormii ba’uun humna waraanaa ittisa biyyaa waliin waldura dhaabbachaa jiru, waraanni wayyaanee barattoota irratti dhukaasa jira, barattootni hedduun mooraa gadi lakkisuun gara uummatatti baqachaa jiru.sochiin kun amma adeemsifama jira.,Gabaasaan itti fufa
Gootootni Qeerroon Barattootni Oromoo Yuunibarsitii Jimmaa Uffata Gaddaa Uffachuun Warraaqsaa Biyyoolessa Oromiyaa Jabeessaa Jiru.
Mudde 11,2015 Gootootni Qeerroon Barattootni Oromoo Yuunibarsitii Jimmaa uffata Gaddaa Uffachuun Warraaqsaa Biyyoolessa Oromiyaa FDG Akka guutummaa Oromiyaatti gaggeeffamaa jiru Hiriira mormii daran jabeessuun itti fufan. Kaleessa Mudde 10/2015 Mooraa Saanyiinsii fi Teekinoolojii keessatti Waraana Wayyaaneen Waldura dhaabbachuun sagalee mormii guddaa dhageesisuun humna ittisa biyyaan dhukaasni guddaan irratti baname, Gaazii summaa’aa irratti dukaasuun barattoota hedduun reebichaa ulfatan midhamanii hospitala galan.


text:
Ofitti Amanamummaa
“Ofitti amanamummaan guutumaan guututti Rabbitti hirkachuu fi Isatti amanuu irraa kan burquudha. Tarkaanfi hundaa kee keessatti Rabbiin akka si gargaaru beekudha. Yeroo hundaa dadhabaa fi homaa hojjachuu kan hin dandeenye fi hanqinna xixxiqaa irratti of ajiifachuun(blame) yoo duubatti of harkiste,kufaatif saaxilamta. Yaada Rabbiin haqa malee akka si kunuunse yookin wanta nafseen tee hin dandeenye sirra akka godhe jedhu gonkumaa of amansiisu hin qabdu. Rabbiin wanta nafseen baadhachuu hin dandeenye gonkumaa irra hin kaa’u.” – Khurram Murad
Keeyyata armaan olii yoo ibsinuu kana fakkaata. Ofitti amanamummaa jechuun dandeetti kee amantee waa hundaa hojjachuu nan danda’a jechuu osoo hin ta’in, Rabbitti hirkachuu fi amanta(trust) kee Isarra gochuun dandeetti kee iddoo sirrii ta’etti fayyadamuudha. Tarkaanfi jijjiramaa fi of foyyeessu ati gara fuunduratti gootu keessatti Rabbiin akka si gargaaru abdachuudha. Dadhabinna fi hanqinna keenya ilaalun duubatti of harkisuu akka hin qabne keeyyanni armaan olii nu akeekachiisti. Namoonni baay’een dadhabinnaa fi hanqinna ofii ilaalun gara fuunduratti akka hin tarkaanfanne gufuu itti ta’e. Yeroo hundaa hanqinna ofii irra mil’achuun gonkumaa jijjiramuu akka hin dandeenye godhanii yaadu. Yommuu namoota milkaa’an ilaalan, Rabbiin haqa malee isaan akka kunuunse fi wanta nafseen isaani hin dandeenye irra akka kaa’e godhanii yaadu. Gonkumaa Rabbiin haqa malee ilma namaa hin kunuunsu Inni Abbaa Haqaa waan ta’eef. Eenyurralle wanta nafseen hin dandeenye irraa hin kaa’u. Of komatuu dhiisanii Rabbiin komatu. Yoo carraaqanii fi tattaafatan Rabbiin isaan gargaaru fi milkeessu akka danda’u haa hubatan.
”Warroota Nuuf qabsaa’an- dhugumatti karaa Keenyatti ni qajeelchina. Dhugumatti Rabbiin warroota hojiiwwan gaggaarii hojjatan waliin jira.” Suraa Al-Ankabut 29:69
Hiika ofitti amanamummaa hangana erga jenne sababoota ofitti amanamummaa akka hin qabaanne nu godhan mee haa ilaallu.
1.Kaayyoo dhabuu-Namni kaayyoo malee jireenyatti yoo boba’ee kallattiin itti deemu harka baddi. Kaayyoo dhabuun bu’uura Ofitti amanamummaa dhabuuti fi burqaa miira gadi aantummaati.
“Wanti jireenya nuffisiisa godhe jireenya mataa isaa osoo hin ta’in kaayyoo nama kakaasu dhabuu isaati.”
Akkuma barruu “Daandii Jijjiramaa” keessatti jenne kaayyoo keenya guddaan Jaalala Rabbii argachuu fi Jannataa seenudha. Kaayyon kuni kaayyoo hojitti nama kakaasu fi yeroo hundaa gammachuu namaa kennudha. Wanta hojjachuu qabanii fi maaliif akka hojjatan namatti akeeka. Humna harkisaa(driving Force) ta’uun gara fuunduratti nama dhiiba. Kaayyoo kana ilaalun hojii kam keessattu ofitti amanamummaa akka qabaannu nu godha. Miirri gadii aantummaa nu keessa akka buqa’u godha. Sababni isaas yoo karaa sirrii(Nabiyyanaa Muhammad(SAW) hordofuu) fi iklaasan hojii keenya hojjanne,namni wanta fedhe yoo nun jedhe miirri gadi aantummaa fi ofitti amanamummaa dhabuu nu keessatti uumamu hin danda’u. Namni karaa sirrii fi iklaasan hojii gaggaari hojjatuu fi hojii gadhee irraa dheessu milkaa’innaa fi gammachuu galmaan gahuu akka danda’u abdii fi amantii cimaa Rabbirraa qaba.
Namni jireenya keessatti kaayyoo hin qabne immoo miirri gadi aantummaa fi ofitti amanamummaa dhabuu isatti dhagahama. Yeroo hundaa homaa hojjachu akka hin dandeenye godhee of ilaala. Jireenyi nuffisiisaa itti taati. Kanarraa kan ka’e of jibba. Of jibbuun immoo sababoota ofitti amanamummaa dhabsiisan keessaa isa tokkodha.
2.Of jibbuu– namni kaayyoo dhabuu qofaa mitii,bifaa fi dhaabbata ofii ilaalun of jibba. Namoota biroo waliin ofbira of qabuun gadii aantummaan akka itti dhagahamuu of godha. Ummata keessa yoo adeemu saalfataa fi of jibbaa adeema. Dhugumatti Rabbiin ilma namaa suuraa isa bareeda ta’een kalaqe(uume) jira. Suuraa ofii ilaalun ani bareedaa miti ofiin jechuun miirri gadi aantumma akka namatti dhagahamuu godha. Mee takka daaw’itiin sirritti of ilaali hangam akka bareeddu. Gurra lama,ija lama,afaan, fuyyaan, fi kkf waa meeqa qabda. Warra kanniin keessaa tokko ykn muraasa dhaban ofirra mil’adhu. Kanaafu kana hunda osoo qabdu Alhamdulillah Rabbii akkanatti na bareechiseef jette Rabbii galata hin galchiitu ree? Warra adii ilaalun ani gurraacha yookin fokkuudha jette of ni tuffattaa? Gonkumaa miirri akkanaa si keessatti uumamu hin qabu.
Bifa kee ilaalun miira gadii aantummaatin ummata keessa deemu hin qabdu. Biifni fi dhaabbanni kee bareeda akka ta’e of amansiisu qabda. Wanta Rabbiin nama badhaase jibbuu fi tuffachuun Isa ganuudha. Alhamdulillah Rabbii akkanatti na bareechiseef galanni haa galuu jechuun ofitti amanamummaan ummata keessa deemi. Kana hin dagatii kaa.. Miidhaginni guddaan bareedinna bifaa fi dhaabbata qaama keeti osoo hin ta’in, bareedinna amala gaarii fi hojii keetiti. Qalbii kee qulqulleessu fi amala kee bareechisuuf yoo carraaqxe ati yoomiyyu bareedadha/bareeddudha. Namoota meeqatuu jiruu, fuulli fi dhaabbanni isaani bareeda haa ta’uu malee hojii gadheen of fokkisan. Kanaafu bareedinni kee kan hundaa’u bifaa fi dhabbataa qaamaa kee irratti osoo hin ta’iin amalaa fi hojii kee irratti. Yoo kana hubatte mataa ol qabatte ummata keessa deemta,ofitti amanamummaa qabaatta. Namni wanta fedhe yoo siin jedhe gurra itti hin kennitu. Keessa kee ati fokkuudha kan siin jedhuufis bakka hin kennitu.
3.Saalfachuu fi dogongora sodaachuu– namni hunduu akka dogongoruu hin barbaadu. Haa ta’uu malee amala ilma namaa ta’ee dogongoruu fi barnoota irraa fudhachuun namni gara funduraatti tarkaanfata. Osoo dogongoruu baanne silaa akka sheyxaanaa of tuulun rahmata Rabbii keessaa baanaa turre. Dogongorre yeroo hundaa Rabbirraa araarama akka kadhannuu fi barnoota akka fudhannu amala keenya. Gadi aantummaa fi ofitti amanamummaa akka dhabnu wantoota nu godhan keessaa tokko saalfachu fi dogongoraa sodaachudha. Namni yoo hin tattaafatin of hin jijjiru. Yoo tattaafate immoo ni dogongora. Carraaqi fi dogongora keessa namni milkaa’innatti baha.
“Dogongorrii yommuu uumamu garmalee nama dhukkubsa. Garuu walitti kuufamni dogongoraa waggoota boodaa muxannoo jedhama. Kuni immoo milkaa’innatti kan nama geessudha.”
Qaroon namaa dogongora sodaate carraaqi ofii kan dhiisu osoo hin ta’iin dogongora ofiitirraa barachuuf nama of qopheessedha. Yeroo dogongorri uumamu miirri gadi aantummaa isatti dhagahamee carraaqi ofii kan dhiisu osoo hin ta’in dogongora irraa barnoota fuudhate nama gara fuunduratti tarkaanfatuudha. Ofitti amanamummaan isaa dogongoraan bulbulamee kan baduu miti. Wanta gaarii hojjachuuf yoo yaade namni maal nan jedha jedhe saalfachuun wanta yaaderraa duubatti hin deebi’u.
Namni gootni “Ani yeroo hundaa hin dogongoruu,beekadha.” nama ofiin jedhu osoo hin ta’in nama dogongora ofii beeke fi amaneedha. Kunii ofitti amanamummaa agarsiisa.
Daangaa Rabbii darbuu fi cubbuu hojjachuu irraa Rabbiin saalfadhu. Garuu hojii gaggaari hojjachuuf nama hin saalfatin. Dogongora kee sodaatte duubatti hin deebi’in. Dogongora kee yoo bartuu fi namoonni yoo sitti kolfan gadi aantummaan sitti hin dhagahamin. Dogongora kee irraa barnoota fudhachuun gara fuunduratti tarkaafadhu.
4.Hanqinna ofii ilaalu– namni beekumsaa fi dandeettiin guutuu ta’ee hin dhalanne. Osoo guutuu ta’ee dhalatee silaa maaltu uumama? Osoo guutuu ta’ee dhalatee silaa namni beekumsaa fi dandeetti ofii gabbisuuf hin carraaqu türe. Kunii immoo jirenya isaa keessatt jijjiramni akka hin dhufne taasisa.Namni yeroo daa’imummaa isaa osoo beekaa ta’ee dhalatee maaliif kununsa abbaa fi haadha barbaachisa,maaliif halkanii guyyaa rafa? Ilmi namaa jireenya isaa keessatti marsaa jijjiramaa adda addaa adeemsisa. Hanqinnaa fi hir’inna ofii guuttachuuf yookin sirreessuf carraaqa.
Wantoota ofitti amanamummaa nu dhabsiisanii fi gadi aantummaan akka nutti dhagahamuu godhan keessaa hanqinnaa fi hir’inna keenya ilaaludha. Namoota nu olii ilaalun hanqinnaa fi dogongora malee akka waan achi gahanii yaadun gadi aantummaan akka nutti dhagahamu of goona. Namoonni kunniin kaleessa akkuma keenya dadhaboo fi hir’inna baay’ee qabaa turan. Haa ta’uu malee hir’innaa fi hanqinna isaani sirreessuf carraaqanii ergasii gargaarsa Rabbiitin galma guddaa kana gahan. Nutis hanqinna keenya ilaalun duubatti of butu osoo hin ta’iin carraaqi nuti guyya guyyaan goonutu galma guddaan nun gaha. Carraaqi kana keessatti abdii akka hin kunne fi miirri gadi aantummaa nutti akka hin dhagahamne of eeggannoo gochuu qabna.
Karaa biraatin immoo yommuu namoonni umriin wal qixxaannu(fakkaannu) yookiin nuu gadii dandeetti tokkoon yoo nu caalan arginuu miirri gadii aantummaa fi ofitti amanamummaa dhabuu keessa keenya quuqa. Quuqaa kana ofirraa hambisuuf carraaqi fi qabsoo addaan hin cinne adeemsisudha.
Jijjiramni adeemsa qabsoo fi carraaqi addaan hin cinnee kan yeroo dheeraa fudhatuu fi firii sabrii(obsaati).
5.Qeeqa namootaa(Criticism)– Namni hunduu akka qeeqamuu hin barbaadu. Haa ta’uu malee namni dogongora irraa waan hin fagaannef namoonni wal qeequn wantuma jirudha. Qeeqni gaarii fi badatu jira. Qeeqni gaariin dogongora kee sirreessuf namoonni si qeequ yookiin gorsaa gaarii si laatu. Kana hin jibbinii fudhadhu. Namoota kanniinis ija jibbaatin hin ilaalin. Sababni isaas badiirraa akka baraaramtuuf sababa siif ta’anii jiru. Qeeqni badaan immoo wanta gaarii ati hojjattu irratti namoonni duubatti si harkisuuf yommuu si qeeqaniidha. Qeeqni akkanaa ijjannoo fi keessa kee laamshessu danda’a. Ofitti amanamummaa akka dhabdu si godha. Gadi baate ol deebi’uun sitti ulfaachu danda’a. Mataa ol qabatte deemuu fi ofitti amanamummaa qabaachuf qeeqa akkanaati bakka hin kenniin. Wanta gaarii ati hojjattu irratti diinni yookin waayyon wanta feete yoo jette gonkumaa sammuu kee keessatti bakka hin kenniinif. Qeeqa isaani sodaachun miira gadi aantummaatin ummata keessa hin deemin. Jechoonni isaani keessa kee akka haadan/guban bakka hin kenniinif. kaayyoo keetirraa duubatti akka si harkiisan hin hayyaminiif. Namoota gadi aantummaa si hawwan irraa fagaadhu.
6.Namoota gammachiisuf carraaqu– wantoota ofitti amanamummaa akka dhabnu nu godhan keessaa tokko namoota gammachiisu fi jaalala isaani argachuuf carraaqi nuti goonudha. Akkuma carraaqi keenyaa nama san yeroo sanitti gammachiisu dandeenya. Haa ta’uu malee qalbii fi yaanni namaa waan jijjiramaniif guyyaa tokko diina nutti ta’uu danda’u. Ergasii wanta duraan hojjachaafi turre yaadachun keessa keenya gubaa gaabbitin of gubna. Kana hunda godheefi akkana natti hojjata ofiin jenna. Kanarraa baraaramuuf namoota Rabbiif jenne hanga dandeetti keenyaa gargaaru qabnaa malee gabra ta’uufi hin qabnu. Yoo Rabbiif jenne wanta gaarii tokko dalagneef namtichi yoo nu ganelle wanti keessa keenya gubu tokkollee hin jiru. Sababni isaas mindaa(ajrii) nama sanirraa osoo hin ta’in Rabbirraa eegun hojii san hojjanneef yookiin wanta gaarii oollef. Kuni immoo ofitti amanamummaa akka qabaannu nu taasisa.
Karaa biraatin namoota gammachiisne jaalala isaani argachuuf dhagaa heddu buqqisna. Bareedinaa fi qabeenya keenya akka dinqisifatan wanti nuti hin goone hin jiru. Bareedinna Rabbiin nu kenne dhiisne artifishaalin of bareechisun ummata ofitti harkisuuf yaalla. Qabeenya keenya agarsiisuf wantoota qaalii ta’an bituuf yaalla. Dhumni kanaa maal ta’inna ree laata? Yoo eenyullee nu hin dinqisifatiin aarii fi gaabbin keessa keenya gubna. Kuni burqaa ofitti amanamummaa dhabuuti. Miirri gadii aantummaa namatti dhagahamuuti. Kanarraa baraaramuuf dinqisiifanni namoota bu’aa tokkolle kan namaa hin finne ta’uu isaa beekudha. Jireenya madaalamaa fi kan mataa ofii jiraachudha.”Akka ebaluun sirbaa morma nama dabsaa.” jedhaa mitiree Oromoon.
Kana yoo uffadhe yookan akkanatti yoo jiraadhe namni maal nan jedha yaada jedhu sammuu keessaa haaqi. Namni wanta fedhe yoo jedhe gurra itti hin kenniin. Haala jireenya keeti si malee isaan hin beekan. Uffata humni kee danda’u bitachuun uffadhuu malee uffata garmalee bareedaa fi qaalii hin uffanne jette miirri gadi aantummaa sitti hin dhagahamin. Uffanni ati uffatte kan si gituu fi madaalamaa ta’uu isaa beekun miira ofitti amanamummaan ummata keessa deemi.
“Namoonni duniyaa tanaan yoo si caalan ati hojii Aakiraa hojjachuun isaan caalii argamii.”
7.Rabbitti hirkachuu dhiisu– akkuma seensa barruu kana keessatti jennetti Rabbitti hirkachuun bu’uura ofiti amanamummaati. Namni yoo Rabbiin beeke fi itti hirkate mataa ol qabatee adeema. Eessaa ka’ee garam akka deemaa jiru waan beekuf miirri gadi aantummaa isatti hin dhagahamu. Namni hunduu osoo isa jibbeeyyu Rabbiin kan nama hin ganne fi hin irraanfanne waan beekuf Isatti hirkachuun ofitti amanamumman ummata keessa tarkaanfata. Nabiyyanaa Muhammad (SAW) yommuu mushrikoonni hunduu isaanitti diina ta’an,yommuu xaa’if dhagaan isaan buruqsitee dhiiga gadi jiigsite, ijjanoon isaani takkaayyu hin laamshofne. Sababni guddaan kana Rabbitti hirkatan. Rabbiitti hirkachuun gufuwwan fundura keenyatti tuullaman akka irra dabarru nu taasisa. Namni Rabbitti hirkatu namni wanta fedhe yoo jedhen miirri gadi aantummaa isatti hin dhagahamu. Inumma daran ofitti amanamummaan isaa ni dabalamaaf.
“Jiraataa Isa hin duune irratti hirkadhu. Faaruu Isaatiinis Isa faarsii qulqulleessi. Badii gabroota Isaa keessa beekuu keessatti Isumatu gahaadha. “ Suuraa Al-Furqaan 25:58
Waa’ee ofitti amanamummaa hangana erga jenne of eggannoo yommuu ofitti amanamummaa shaakallu gochuu qabnu eerun barreefama har’aa asirratti xumurra.
Ofitti amanamummaan yoo garmalee gadi xiqqaate gadi aantumaadha. Yoo garmalee guddate immoo of tuulu ta’a. Ani nama hundaa ooli yaanni jedhu nama keessatti uumama adeema. Gadi xiqqaate gadi aantummaan akka nutti hin dhagahamne fi ol guddatees of tuulun ardii keessa akka hin deemne ofitti amanamummaan keenya daangaa kan qabuu fi madaallamaa ta’uu qaba. Ani waa hundaa beeka,hin dogongoruu fi yaadonni kanaa fi kan kana fakkaatan sammuu keenya keessatti hidda godhachu hin qaban. Akkuma durattu jenne namni goonni fi qaroon nama ofitti amanamummaa qabuu fi dogongorri yoo uumame nama dogongora ofii amanee fudhatuudha. Ofitti amanamummaa qaba jedhe daangaa hin darbu. Kanaafu yommuu ofitti amanamummaa qabna jennu gadii aantummaa fi ol aantummaan akka nutti hin dhagahamne of eeggannoo gochuu qabna.
“Gabroonni Rahmaan(Rabbii) warra suuta dachii irra deeman. Yeroo wallaaltonni isaan dubbisaniis “Salaaman” (nagaa) jedhaniidha.” Suuraa Al-Furqaan 25:63
Alhamdulillah barruun koo har’aa asirratti xumurama. InshaAllah hanga torbaan barruu biraatin walitti deebinutti Assalamu aleykum warahmatullahi wa barakatuhu.


text:
IHADEG adaraa uummata irraa itti kenname miira itti gaafatama qabuun fiixaan baasa jechuu dhaan dura taa’aan dhaabichaa fi muummichi ministeeraa Itiyoopiyaa H/Mariam desaleny dubbatanii jrian. Yeroo filannoo namusaan soso’an kan ittiin jedhan deggertootaa fi miseensota paartichaa illee galateeffatan. Mormitoonni immoo jecha muummicha ministeerichaa hin simatan jedha Eskinder Frew Finfinnee irraa gabaasa ergeen.
Filannoon biyyoolessaa fi naannoo marsaa shanaffaa dimokraatawaa,ka nagaa fi bifa amansiisaa ta’een xumuramuu isaaf gammachuu guddaa natti dhaga’ame ibsuun fedha.
Kun haasaa injifannoo dura taa’aa IHADEG bormumtaa boordiin filannoo ba’ii filannoo Caamsaa 16 beeksise dhageesisan ture.
Akka ibsa kanaatti manni maree bakka bu’oota uummataa barcuma 547 qabu keessaa ba’iin 442 beekameeraa, mara isaa iyyuu IHADEGtu injifate.
Mana maree bakka bu’oota naannoofis ba’ii wal fakkaataan galmeessamuu isaa ti boordichi kan beeksise. Dura taa’aan IHADEG fi muummichi ministeeraa Itiyoopioyaas TV irratti kan dhiyaatan kana ilaalchisuun ture. Dhaabi isaanii itti gaafatama itti kenname akka ba’us dubbatan.
Lammiiwwan isaan filates kan hin filatinis qixxummaan tajaajiluuf qophaa’uu isaanii dura taa’aan IHADEG kun ibsaniiru.
Miseensotaa fi deggertoonni IHADEG miliyoonaan laka’aman haala namusa qabuun filannoon kun akka milkaa’uuf sosso’aniiru jechuu dhaan faarsan obbo H/Mariam. Filannoon sunis kan nagaa amanamaa fi dimokraatawaa ta’ee xumuramuu isaa dubbatan.
Hoogganoonni paartilee mormituu garuu IHADEG fi mootummaa irraa kan kennaman ibsawwan akkasii hin simatan. Filannoon sun kan walabaa fi dimokraatawaa hin turre jedhu. Kanneen keessaa tokko itti aanaa paartii MEDRED Dr. Mararaa Guddinaa ti.
Sagalee uummataa humnaan saamanii uummatatu na filate jechuun qaanii dha kan jedhan Dr. Mararaa Guddinaa kana irratti gara fuula duraatti ibsa baasuuf jirra jedhan. Uumamti hiraarfamee sagaleen isaa saamamee utuu jiruu anatu injifate kan jedhe Ihadeg humna waraanaan gargaaramee uummata ukkaamse jedhan.
Waajjirri ministrii dhimma alaa Ameerikaas filannoo sana ilaalchisee ibsa baasee jira. Filannoon sun nagana xumuramuu isaa ibsi sun faarsee jira.
Boordiin filannoos yaalii qindaa’e gochuu isaaf gamtaan Afriikaa garee taajjabdoota addunyaa tokkicha ta’ee dhiyaachuu isaas tuqeera. Kun ta’ee garuu US hasaasaalee siivikii, sabaa himaalee dhuunfaa, paartilee mormituu fi yaadawwan dhuunfaan dhiyaatyan irra uggurri kaa’ame ishee yaaddessa jedha ibsi kun.
Sabaa himaaleen dhuunfaaf dhaaboliin sivikii dimokraasii fi mirga namaa irratti akka hojjetaniif waltajjiin dimokraataawaa ta’e ka dursi kennamuuf ta’uu qaba jedhee jira. Paartileen mormituu uggura tokko malee socho’uu danda’uu fi taajjabdoonni biyya keessaa fi biyyootii alaa jiraachuun filannoo walabaa fi kan haqaa ta’eef murteessaa ta’uu ibsi ministerii dantaa alaa Ameerikaa kun ibsee jira.


text:
Hawaasni Oromoo biyya Denmaark, Hawaasaa Ogaadenii fi Hawaasa lammiwwan Itiyoophiyaa ka biroo waliin ta’uudhaan, har’a magaalaa Copen-Haagen keessatti hiriira bahee jira. Paartiin taayitaa motummaa Itiyoophiyaa harkaa qabuu fi waggoota digdamii-shaniif aangootti cichee jiru – bulchiinsa naannoo Oromiyaa, bulchiinsa naannoo Amhaaraa fi naannoolee ka biroo keessatti uummata karaa nagaa mirga ofii gaafachuuf ba’e irratti dhiittaa mirga dhala-namaa geggeessaa jiru, balaaleffanna, jedhan hiriirtonni.
Hiriirichi walakkeessa magaalaa Kooppen-haangen irraa jalqabee gara mana-maree yokaan paarlaamaa Denmaarkii fi Ministrii dhimma-laaa biyyattiitti hiriiruu isaa dubbatu – hoogganaan hawaasa Oromoo Deenmark. Miseensota paarlaamaa Deenmaark keessaa tokko, hiriira sana irratti argammuudhaan gaaffii hiriirtotaaf deebii gama isaanii kennuu isaanii illee dubbatanii jiran. Mormii hiriirtonni dhageessisan kanaaf deebii mootummaa Itiyoophiyaa argachuuf carraaqqiin haga ammaatti goone hin milkoofne.
Kana Cuqaasuun qophii guutuu dhaggeeffadhaa


text:
Baqattoonni Ertiraa, naannoo Tigiraay, mooraa Baqattootaa Maa’ii Ayinii keessa qubatanii jiran fi hookkara waraansaa, yaalii butinsaa, haleellaa milishoota aaraniin irratti geggeessamuu fi nyaata malee guyyootaaf turuu irraa lubbuun hafan ammallee akka yaaddoo qaban, maddi oduu Faransaay, Ajaans Firaansi press gabaasee jira.
Ajaansi Fraansi Press akka jedhutti Muummichi-ministaraa Itiyoophiyaa, Abiyyi Ahimed, walittti-bu’ansa hamaa, kan hunda caalaa baqattoota Ertiraa balaaf saaxile xumuruuf muddamaniyyuu, gidiraan isaanii waan xumuramu hin fakkaatu.
Biyya mootummaa abbaa-irree fi cuqursaan bultu, kan gama Kaabaan Itiyoophiyaa daangessitu Ertiraa irraa dheessan baqattoonni gara kuma dhibba tokkoo tahan, yeroo waraansichi baatii Sadaasaa keessa mootummaa federaalaa Muummicha-ministaraa Abiyyi Ahimediin hoogganamuu fi ka taayitaan mootummaa naannoo Tigiraa harka isaa ture – Adda Bilisummaa Uummata Tigiraay gidduuutti ka’e sana, Tigiraay, mooraalee baqattootaa afur keessatti galmaawanii qubatanii turan.
Mooraalee afuran keessaa lama – mooraan Hitsaatsii fi Shimelmaa, waraansa sana keessa bu’an. Jaarmayaan Baqattootaa ka Tokkummaa Mootummootaa fi Jaarmayaan Dhimma Baqattootaa fi Kanneen Baqarraa Deebi’anii isaaniif dhaqqabuu hin dandeenye. Waa’ee baqattoota sanaa odeeffannoo qabatamaa argachuu ilaachisee qaawwaan uumame, akka hamiin yaaddessaan adda addaa faca’u taasise.
Baqattoonni Ertiraa sun loltoota Ertiraa waraansicha Tigiraa keessaatti hirmaatan, jedhamuun haleellaan ajjeechaa fi butinsi itti xiyyeeffate – gabaasaalee jedhan ilaachisee Tokkummaan Mootummootaa yaaddoo isaa ibsee jira.
Ministiriin Dhimma-alaa Yunaayitid Isteetisis torban dabre keessa, waa’ee saaminsii fi hookkarri quunnamtii-saalaa mooraalee baqattootaa sana keessa jiraachuuu – gabaasaaleen qabatamoo tu jira, jechuun ibsee ture.


text:
Oromoon damee kushii kessatti ramadama. Kush uummattoota bahaa Afrikaa kessaa, Afaan Kush kan dubatanidha.Kanaf Ormoon kushidha. Horoofi Oromon , hidda latiinsa Ormoo kessatti kan jalqabaati. Hiddi dhalootaa kun Horoo kaasee Raayyaa bira gaha. Ilmaan Rayyaa lamaan Maccafi Tuulamadha.Ragaalee hedduu hiddi Oromoo kush ta’u ibsan keessaa kittaabni qulqulluu isa tokko.Kitaabni qulqullun yeroo jalqabaatif Afaan Hiibruutiin bareefame.Sana booda gara Afan lammataatti yeero jijjiiramu, jeechi kush jedhu iddoo heedduutti barreffamee ture.Ummatni kush Gibtsii (Misira) duriirraa gara kibbaan naanoo Sudaan ammaarra, uummata qubatedha.Uummata qaroominaan sadarkaa olaanaa qabu ture. Qaroominni uummata kush adunyarratti qaroomina adda dure ture.
Maqaan kush jedhamu kan Itiyoophummaatti jijjiirame, yeroo kitaabni qulqulluun Afaan Hibrurraa gara Afaan Giriikiitti jijjiiramedha.Kitaabni qulqulluun, yeroo lammataa Afaan Giriikiiraa gara Afaan Gi’iiziitti jijjiiramu, guutumaa guututti kush Itiyoophyumaatti jijjiirame. Itiyoophiyaan ammoo Afrikaa kaabaa bahatti biyya Seem,Kush,Niloo Saharaafi, Omotikootaa taatee argamte.
Soochii Afrikaa kaaba bahaa
Afrikaa kaaba bahaatti gaaga’ama heddutu ta’aa ture. Kunniin kessaa Pershiyaanoonni,Otomaan Turkii, Araboonni,Roomaanoti weerartoota adda dure turan. Itoophiyaa keessattis Giraanyi Mohaamadiinis dabalatee, falmiitu ture.Falmiin kunis Kiristaanummaa, Musliimummaafi sirna Gadaa jidduuti kan adeemsifamaa turedha.
Hiddi Oromoo Raayyaa Oromummaasaatin, isaan kunniinii wajjin wal falmee, of ta’ee jiraate. Falmii kanaan Oromoon bakka sadiitti qoodame.Tokko Muslima,tokkommoo Kirstaana garri kaan ammoo aadaa ofi qabatanii sirna Gadaatiin of bulchuu jalqaban.
Oromoon Rayyaa Oromoota yeroo kana kessa dabranii of ta’anii hanga ammaatti Afrikaa kaabaa bahaa jiraataa jiranidha.Hiddi Oromticha Haroorraa ka’ee,Oromoo – Booranaa,Walaabuu jedhee Raayyaatti gala.Raayyaan ammoo goosota gurguddoo lamaan Maccaafi Tulamaa qaba. Maccaafi Tuulamaan ilmaan Raayyaati.
Qubsumaafi Hidda latiinsa Oromoo kaaba bahaa Afrika.
Qubsumniifi hiddi latiinsa Oromoo kaaba bahaarraa yoo ka’uu Raayyaan dursaadha.Seenaa irratti maqaan Raayyaa akka deddeebi’ee ka’uutti, Rayyaan adda dureedha.Rayyaan saboota ollaa isarra qubatan wallin,haariiroo haawaasumaafi diinagdee ciimaa qaba.Goosota Oromoo Itiyoophiyaa kaaba bahaarra qubatan keessaa iddoo olaanaa kan qabu Raayyaadha. Rayyaa kessatti ammoo maqaan olkaafamee himamu; Doobbaa, Marawwaa,Igayyifi Oflaa jedhamanidha Kanarraa ka’udhaan Oromotaa Afrikaa kaabaa bahaarra qubatan, damee gurguddoo lamaan qodaman ilaalun ni danda’ama.
1ffa. Waajirati maqaa jedhamuun kan beekaman Diddaa, Marawwaa, Ijuujjifi Oflaalidha.
2ffa. Asaboofi Qobboo kan jedhaman goosa lamaan kan qoodaman Oroomoo Raayyaati.
Oromon Raayyaa idoo qubsuma amma jiru kana erga jiraachuu jalqabee baroota hedduu dabarseera. Ragaan kanaaf erramuu ammoo seenaa sanda Abbaa amantaa Gadla Marqooriwoosi baresseedha.“ The Azabo “Galla” Oromo used to celebrate a Gada ceremony in the 14th century” jedhee barreeseera.
Hiikni isaatis;“ Oromoon Azaboo jaraa 14ffaa keessa, sirna Gadaa kabajaa ture” jechuudha.
Inni lamataa, Oromoon Raayyaa bakka amma jiraatu kessatti bara heddu waan dabarseef, ollootasaa kan ta’an saboota, Agawoo,Tigiraayifi Amaaraa wallin haariiroo haawaasummaa hedduu qaba.
Waan kana ta’eef hambaa aadaa ofiifi kan olloota isaarraa fudhatee jechoota saba lamarraa fudhatameen kan moogafaman; Ambaa Alaage kan jedhamu isa tokko. Iddon kun kan argamu kibba Waajjiraatitti yemmuu ta’uu, Tigirooti, Indartaa akka mana adabaatti( hidhatti) kan itti fayadamanidha.
Kan biraa ka’umsi isaanii kan Afaan Oromoo ta’e, iddoowwan akka Addee Gudom, Waajjirat, Makkoonee, Kooromee (Korom), Ashangee,Qiliishaa (Alaamaaxaa),Booran Haarraabee,Carcar, Dayyuu,Warra-Abayyaa,Gadaraa,Kuyyuu,Xummuugaa,Coobii,Caffaa,Gaattiraa,Haraallee, Gololoochee,Jaroota-gamaa,Ja’an-Jarootaa,Arangamaa (Haramgam) Baabboo Kormaa, Amayyaa, Gandoo -Mayyuu, Araaduu, Gura- warqee, Machaaree, Kukkuftuu, Nugusaa Gaale, Waajjaa, Cooree,Qaajima ,Qobboo, Roobit, Haaraafi kkf idoo Ooromoon Raayyaa qubate kanatti kan mogaafamanidha.Jeehoota Afaan Oromoti (kittaba seena oromo Jara 16ffa fula 292.maxxansa 1996. Maxxansa 1998 ful.286)
Karaa garabiraatiin burqaansaanii aadaafi Afaan Oromoo ta’ee, naannoo saboota Amaaraafi Tigiraayitti baldhinaan kan dhaga’amu,sirbiifi weedduun akka geerarsaa gootaafi gootummaa Afaan Oromootiin yeroo faarsan akkas jedhu
“…Haayi ! haayi !haayi !
Korma gaafa lolaa!
Hayi! hayi ! korma gaafoo !
Korma gaafoo! korma gaafoo! Korma gaafa lolaa ! korma gaafa lolaa…”jedhu.Kun Afaan Oromoodha.
Kaaba Itoophiyaa kan qubataan Oromon Raayyaa, kibba kan qubate Oroomoota Arsiifi karaa bahaa Marawwaan Raayyaa wajjinis ta’ee Ituu wajjin kan walitti hidhata qabu ta’uusaa ragooleen tokko tokko ni muldhisu.Marawwaan Raayyaaf hangafadha kan jedhan akka ibsanitti, eebbarratti Raayyaa dursee dhiyeessa.Akkasumas angoon Raayyaa keessatti kennamu kamillee eebbaan kan xummuuru Marawwaadha.Jechuudhaan ragaa dhiheessu.(Kitaaba seenaa Oromoo hanga jaarraa 16ffaa fuula 288 maxxansa 1998)
Hidda latii Raayyaa
Oromoo
Boorana
Samatoo
Gurachaa
Nagawoo
Odaa
Walaabu
Rayyaa
Maccaa ______________ Tuulama
“Oromoon ka’umsa maraatti Afaan kushi bahaatirraa burqee, uummata Afaan Kushii dubatudha” (Seen Oromoo hanga jara 16ffa fula 20.maxxansa 1996)
“Kitaabni qulqulun bara 1962 maxxanfame galmee jechootaa irratti, jecha Itiyoophiya jedhu, Kush jedha.
Kanaaf Itiyoophiya jechun kush. Kush jechun Itiyoophiyaadha. Maqaan kun uummatis biyyis kan ittiin waamatudha ” ( kitaaba seenaa uumata Oromoo hanga jaraa 16ffafula 20.maxxansa1996)
“ uumati kush Afan gara garaa dubbachuu kan jalqabe wagooota 3500 – wagoota 2000 jidutti.
“ …Uumati Oromoo kan burqe kushi bahaa Afrikaarraa bara 8000 dura uumata jiraataa turedha. Kannaf Oromoon essaahuu kan hin dhufine, achuma jiraacha kan ture ta’u ibsa.”( Kitaaba S. u. O. h. jara 16ffa fulaa 23. maxxansa 1996)
Uumati kush durii, yeroo ammaa sababa afaan garaa garaa dubbatanif adda adda qoodameera. Itiyophiyaa kessatti qoofa Kushi duriirraa afaanoon burqan digdamii sadii dubbatamu.
Isaanis:
1. Oromoo
2. Sidaamaa
3. Burjjii
4. Affaar
5. Soomaalee
6. Kambaataa
7. Geede’oo
8. Saahoo
9. Koonsoo
10. Qimaant
11. Himtaang
12. Awung
13. Hadiyyaa
14. Baraareet
15. Busee
16. Erbooree
17. Daasanchi
18. Gawaadii
19. Garoobaz
20. Tsamayi
21. Waarazi
22. Baayisoo
23. Gidooloo
“Afaanoonni maatii kush wan waliin qooddatan Aadaafi jeechoota kushi duriirraa dhaalan eerun bekkama.” Jedhu qorattonni seena( jara 16ffa .maxxansa 1996, ful.24,maxxansa 1998 ful.20)
F.K. Oromoon Afaan soomaalee waliin jechoota % 35–40 waliin qabu jedhamee tilmaamama.Koonsoon Afan Oromoo wallin %50 qooddatu.Egaa kun soochiin uummata kush essaa gara eessatti akka ture nu mirkaneessa.
Kabajamtoota dubbistoota keenyaa hardhaaf kanan dubbiserraa kan isinii qopheesse kanuma.Yeroo gara biraammoo mataduree gara biraan isin dubbisiisa.Waan dubbistaniif Galatooma.Dubbisuun beekumsa namaa dabala !
Masqaluu Baalchaa tiin!


text:
Waarshaa Sukkaaraa Finca’aa keessatti namoonni hidhaa turan 3 M/hidhaa irraa baafamanii ajjeefamuun reeffi isaanii bakkee irraa argame.
SQ | Caamsaa 18, 2021
Godina Horroo Guduruu wallaggaa Aanaa Abbay Coomman waarshaa Shukkaaraa Finca’aa irraa humni waraanaa humna addaa Oromiyaa jedhee of waamu namoota ammaan dura mana hidhaatti hidhee dararaa ture mana hidhaa irraa baasuun namoota sadii warshaa Shukkara Fincaa’aa keessaa fudhanii ajjeesanii gatanii reeffi namoota sadii bakkee irraa kan argame tahuu maddeen keenya nuuf gabaasan.
Namootni humni addaa Oromiyaa mana Hidhaa irraa baasee ajjeesee garee reeffi isaanii bakkee irraa argame maqaan isaanii:
1. Taakkalee Banee
2. Cimdeessaa Zallaqee, fi
3. Katamaa Banee kan jedhaman yoo tahu namoonni biroonis mana hidhaa waarshaa Shukkaaraa sana keessatti hidhaa turan kan achi buuteen isaanii dhabamee barbaadamaa jiranis jiraachuu maddeen keenya nuuf himaniiru.


text:
Waxabajjii 3/2018 Rakkoo saamichaa lafaa Magaalaa Bishooftuu keessaatti babaldhachuu waliin walqabatee uummatni Oromoo Magaalaa bishooftuufi naannawaa ishee jiraatu abbaan qe’ee qe’ee isaatti gidirfamaa jiraachuu irraa mormiin guddaan akka adeemaa ture beekamadha.
Kanuma waliin wal qabatee guyyaa har’aa walgayiin muddituun tokko magaalaa Bishooftuu keessatti gaggeeffama jira. Walga’ii kana irraatti Abbaan Gadaa kan argame yoo ta’uu walgayii kana irraatti :
Warri saammicha lafaa gaggeessa turaan hojii irraa kaafamuun lafa saamaniifi saamsisaan uummataaf akka deebi’uufi ofii immoo seeraan akka itta gaafataman murtiin dabarfamee jiraachuu Qeerroon Magaalaa Bishooftuurraa gabaase.


text:
Oromiyaa: Mootummaan Abiy Guyyuu Oromoota Shan Ajjeesa
(Oromiyaa, 6 Ebla 2020) Mootummaan Abiy Ahmad Guyyaatti yoo xiqqaate Oromoota shan ajjeesaa akka jiru beekame.
Daataa Qeerroo Bilisummaa Oromoon walitti qabame akka ibsutti, baatii lamaan darban kana keessa qofaa sabboontonni Oromoo 150 jala gahan mootummaa Abiyiin ajjeefamaniiru.
Tarreessa maqaa nu gahe irraa akak hubatamutti kanneen ajejechaan kun irratti xiyyeefafte, Qeerroo Oromoo fi sabboontota Oromoo quuqama sabaa qabanii dha.
Daataan Oromoota ajjeemanii kun seenaa qabsoo Oromoo keessatti gochaa hamaa raawwatame ta’ee galmeefafmeera.
Haga yoonaatti qaamni mootumama ajjeechaa sabboontota Oromoo irratti raawwatamee gaafatame fudhate tokko illee hin jiru.
Daataa Oromoota Ajjeefamanii kana PDF kanatti aanee jiru kana tuquun argachuu dandeessu: Daataa Ajjeechaa 2020
Posted on April 6, 2020, in Information, News, Uncategorized and tagged Ajjeechaa, Daataa, Oromota ajjeefaman 2020. Bookmark the permalink. 1 Comment.
-
Akekaafi kayyoo jallan kenyaa galmaan ga uuf dirqama nurra jiruu ni baana hangaa woregamaa lubbuuti


text:
Warreen Jannataa Yeroo Dhimmaman Hunda Halkan Dukkanaa Sujuuduun Rabbii Isaanii Gaafatan.
Dr. Muhammad Al-Ariifiy: Warri Jannataa yeroo balaan isaanirraa ga’ee yaaddoo isaaniitii fidee qomti isaanii rakkatti.
Yookiin lubbuun isaa waan ta’e barbaaddee, dukkana halkanii keessa harka isaa lamaan ol fuudhee kadhata. Akkasumaas Rabbii isaattii zannii tola ykn
bareeffataa.
Mootii afaan tokkoos isa irraattii walhin fakkaane; Kan sagaleen walitti irraa hin laaqamne;Kan kadhaan ittii
baay’achuudhaan nama hin jibbine dura dhaabbatee kadhachaa jiraa jedheen beeka.
Yeroo halkan dukkanaa’ee Rabbiin isaanii balbala araarama isaa banatee warreen jalqaba seenan aayata Rabbii kana dhugoomsan.
“Warri aayatoota keenya dhugoomsu warreen yeroo isaan yaadachiifaman suujuuda bu’anii Rabbii isaanii faarsan; Adabbii Rabbii sodachaa, Jannata isaa kajeelaa, isaa kadhataan.
Akkasumaas warreen wan nuti isaaniif kannine irraa kennatan;.
Lubbuun takkaas waan Rabbiin Jannata keessaatti isiif kurfeesse ykn qopheesse hin dandeessu.
Inni mindaa waan duniyaa irrattii hojjachaa turaniif argatanii”. Suuratu al- sajadah
=Ergamaan Rabbii S.A.W salaata halkaniitii fii watrii ykn qari salaatuuti ajajee akkana jedhe: “Rabbiin tokkicha qindii hin qabne. Wan qindii hin qabne jallaata.
Yaa warreen Qur’aanaa witrii ykn qarii salaataa” [Tirmiziyi].
=Nama leylii saalaatu Rabbiin qananii duniyaa fi aakhiraa walittii isaaf qabaa. Rasuulii Rabbii S.A.W akkana jedhan: ” Salaata halkanii Jabeessaa! Inni aadaa warreen gaggaarii ykn saalihootaatii. Dhaabbannii halkanii rabbiittii nama dhiheessaa.
Yakkaa fii dilii hojjachuu jalaa nama baasa.
Yakka namarraa haqaa Dhukkuba jismii ykn guutummaan guututtii namarraa deemsisa” Tirmiziyii
Dr. Muhammad Al-Ariifiy: Wanni dinqii ykn ajaa’baa salaanni qarii ykn witrii irraa laafaa ibaadaati.
Laafaa ta’u malee namoonnii hedduun ni dhiisan.
Namni tokko osoo maghriba salaatee sunnaa isaa dhiisee; “Maaliif salaatuu dhiifta?” Jannee gaafannee, akkasuma inniis “Sunnaan maghribaa raka’aa meeqa?”
Jedhee nuu gaafatee raka’aa lama janneenii; Inni ammoo “takka jedheen raka’aa tokko salaata” jedhee “Tokko hin ta’uu takka lama salaati! takka ammoo dhiisii!” jannaan.
Salaanni Duhaa, sunnaan fajriitii fi kan ishaa’iitiis akkasuma irraa xiqqaan isaa raka’aa lama.
Salaannii qarii ykn witrii ammoo akkuma walii galaattii irraa caalaa sunnaati.
Irra caalaa taa’uu waliin Rabbal-Aalamiin ilmaan namaa irraattii laaffiise; Raka’aa tokko qofa salatuu nii dandeessa.
Raka’aa tokkoos osoo ta’ee salaati malee hin dhiisiin.
Raka’aan tokkichi yoo (Qul huwa Allaahu Ahad) ittii qaraatee salaatte daqiiqaa lamaa sirraa hin fudhatu.
Eeyyeen raka’aa tokko salaattee Rabbii biratti Warreen leylii salaatan keessaattii galmaa’uu dandeessa.
Guyyaa Qiyaamaa yeroo galmeen tarree maqaalee warreen leylii salataanii fidamu atiis maqaa kee achii keessatti argita.
kan raka’aa tokko malee salaattee hin beekne yoo ittii dabaltee raka’aa sadi ykn shan ykn torba gootee salattee hoo maal sitii fakkaata?
Kanafuu irra caala nama ittii dabalate Rabbiinis itti dabalaaf.
Fajriitii achi butanii salaatuu ulaagaa salaata leylii akka hin ta’in beeki.
Salaata Ishaa’iiti aansitee osoo hin rafne dura salaatuu dandeessa.
Nabiyyiin keenya S.A.W yeroo wanni isaan yaachisu isaan mudattee fi yaanni itti jabbatte hunda gara salaataa ariifatu akkasumas salaataan of boqachiisuu
turan.
Ilmi obboleettiu “Maalik Ibn Diiraar Saalih” kan jedhamu akkana jedhe “Eessumni kiyya Maalik ibn Diinaar yeroo halkan dukkanaa’u kutaa manaa keessa
seenee balbala ofitti cufa.
Hamma subhiin Azaanamutti nuttii gad hin bahu ture. Gaaftokkoo isaa dura baheen kutaa kanaa seenee roga tokkotii dabbe dukkana keessa dhokadhe.
Eessumni kiyyaas sidaajaa ykn afata salaataa fudhatee seenee afaatee gubbaatii bahee miila isaa wal qixxeessee dhaabate.
Yeroo (Allaahu Akbar) jedhee salaata hidhachuuf ka’uu of qabuu dadhabee booyee Rabbii isaa araaramaa kadhatee gara Rabbii isaa citee haalaan kadhatee achi booda Areeda isaa qabatee akkana
jedhe : ” YAA RABBII YEROO WARREEN DURAATII FI WARREEN BOODAATIIS WALIITTI QABDE ARRII MAALIIK IBIDDA IRRAATTI HARAAM GODHII ” irraa
dedeebi’ee kadhachaa booyuu ture.
Sababoota Jannata nama geessan keessa inni tokko Rabbii ol’aaneef salaata fi sujuuda heddummeessuu akka ta’e beeki!. Rabii’aah Ibn Ka’ab irraa akka
odeeffametti R.A akkan jedhe: Ani Rasuula Rabbii S.A.W waliin buluun turee.
Wuduu’a fi dhimma isaanii hunda dhiheesseefiin ture. Rasuulii Rabbii S.A.W akkana naan jedhan : NA KADHU YKN NAA GAAFADHU (Qabeenya irraa waan
barbaaddee nagaafadhuu) isaan jedhan inni garuu Anii Jannata keessattiin waahela ykn hiriyaa keessan ta’uu barbaada jedheen.
Rasuulli Rabbii S.A.W Waan biraa maaliif gaafaachuu dhiifta? jedhan. Isuma kanaan isin gaafadha jedheen. isaanis S.A.W SUJUUDA HEDDUMMEESSUU IRRAATTII NAA GARGAARII NAA jedhaan. sababoota Jannata nama geessan keessa inni tokko sunnaalee salaata dirqamaa boodaati. Rasuulii Rabbii S.A.W akkana jedhan:
https://www.facebook.com/108277194000122/posts/377782293716276/
Nama halkan tokkoo fi guyyaa tokkoo keessa Raka’aa Kudha lama 12 salaate jannata keessatii manni ni jaaramaaf.
Inniis Zuhuri Dura Raka’aa Afur 4 lama ammoo Zuhurii Booda, Maghriba Booda Raka’aa lama 2, Ishaa’ii Boodaas Raka’aa lama , Raka’aan lama 2 ammoo Salaata Subhii ykn fajrii dura walii gala Raka’aa kudha lama 12 Yaa Rabbii Warreen Lelyii Salaatuu Nuu Godhii.
Warreen Leylii Salaatan Wajjiin Nuu Godhii.
Warreen Jannata keessatti manni Jaarameef irraa nu Godhi.
Abdi Amin Bakar
Halkan Gaarii


text:
LibreOffice 7.2 Help
dooratenni Rippoorte Ijaaraanchiha Qoolu Kiirra hasaawa fana dandaatto.
Siikki-F1 xiiwi nna tenne eote saaxinera irkote borro la"ate ajotenni eote saaxine leellishi.
Qoolu kiirrara suudishsha doori, "qoolu N" woy "qoolu N M", N xaa qoolu kiirooti, nna M rippoortete giddo xaphooma qoollate kiirooti.
Qoolu Umaalli qarqar giddo woy Qoolu Lekkaalli qarqar giddo Qoolu kiirra leellishate doori.
Diramme doori. Gadetenni qoolu kiirra gura nna qiniiti qaccuwanni mereersantanno. Bare gurara woy qiniitira dira dandaatto. Qolteno attamote kiiro guraanni xea qoola nna qiniiteenni wo,ma qoolu kiirra Giddooyido doora dandaatto. Gurcho dirammera gobayiido doori.
OK qiphisittoro, Daatu bare qoolu kiirrara surkantanno. Umaalli woy lekkaalli qarqar hoogiro, qarqaru hasiisi garinni kalaqamanno.
Daatu bare qiphisa nna mittu qarqari giddo wole ofollara goshoosha dandaatto, woy akattate xullaallo giddo akatta muccisi.


text:
Wayyoo Waan Ajaa’ibaa dhaggeeffadhaa kunoo ilmaan Oromoo
Related Posts
- WAAN WAYYAANEEN OROMOO GOOTE OROMOON YOOMUU HIN HIRRAANFATU
WAAN WAYYAANEEN OROMOO GOOTE OROMOON YOOMUU HIN HIRRAANFATU Berhanu Hundee, Gurraandhala 23, 2018 GALMEE SEENAARRAA…
- Waan Baaneef - Waan Kaaneef Beekna!
Waan Baaneef, Waan Kaaneef Beekna! Qeerroo Bilisummaa Oromoo Finfinnee Oromiyaa, Gurraandhala 13, 2018 (Qeerroo) --…
- QEEYROO OROMOO 1979
QEEYROO OROMOO 1979 Abbaa Urjii irraa Kalees boorumaa arraas boorumaa Qeeyroon Oromoo didde gabrummaa Tokkummaan…