text:
Haala Dhukkuba HIV/AIDSii Oromiyaa fi Hawaasa Oromoo Biyya Alaa Keessa Jiruu
by Dr. Ibrahim Elemo / go back to Third Issue
Seensa:
Waraqaan qorannoo haala dhibee HIV/AIDSii Oromiyaa fi Hawaasa Oromoo biyya alaa jiru irratti xiyyeeffatee barreeffame kun kaayyoon isaa hayyootaa, barrattoota fi hawaasa Oromoo biyya keessa fi biyya alaa jiraniif odeeffannoo waliigalaa kennuudhaa. Waraqaan kun ragalee adda addaa barreeffamaan qaama adda addaan maxxanfame, akkasumas Oromiyaa keessatti yeroo sadarkee adda addaa irratti hojii Ittisaa fi To’annoo HIV/AIDSii qindeessaa ture qorannoo godhee fi waan arge irraa waan hubbadhe irratti hundda’ee kan barreeffameedha. Waraqaan kun dhugaa jirtu maraa dubbistootaaf kennuu hin dandda’u, maaliif jennaan dhugaan jiru waraqaa qorannoo tokko calla irratti barreeffamaan dhiheessuu waan nama rakkisuuf. Wannii anin hin hubbatiniif wallaale yoo jiraate barachuuf waan hubbadhe ammoo namootaaf dabarsuuf yoomiyyu fedhiin kiyya guddaa tahuu isaa ibsuun barbaada. Namootii akka anin waraqaa kana barreessee Ummata Oromoo fi Hawaasa Oromoo biyya alaa jiruuf odeeffannoo qabu akka anin meeshaa saba qunamtiitin tamsasuu waamicha lamummaa naaf godhan maqaa saba keennan galata guddaa warraa galchuu barbaada, galatii keessaan bilisummaa saba keessanii haa ta’uu jedha.
Haala Dhibee HIV/AIDSii Sadarkaa Adunyaa
Akkaata Gabaasii UNAIDS [http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/HIVData/GlobalReport/2008/2008_Global_report.asp] (dhaabbata qindeessituu Sagntaa AIDSii Gamtaa Mootummoota Adunyaa) bara 2008 bahe ibsuuti balaan dhibee HIVn dhala namaa irratti dhaqabaa jiru gad-bu’aa jira. Kun jechuun Adunyaa irratti tamsa’innii dhibee HIV,AIDSii bakka jiru irratti ittifamaa jira jechuudha. Biyyoota tokko tokko keessatti weerarrii dhukkuba HIV/AIDSii sadarkaa kanaan dura jiru irraa gad-bu’aa jira. Haa ta’uu garuu baayyinnii namoota dhibee HIV,AIDSii waliin jiraatanii waggaa waggaan dabalaa deemuuti jira; kunis sababii isaa namootii hedduun dhukkuba kanaan ammallee qabamaa jiraachuu fi qorsii waan jiruuf namootii dhibee kana waliin jiraatan(umrii dheerinna) baayyachaa waan deemaa jiruuf jedhamee yaadama.
Bara 2007 Adunyaa irratti namootii dhibee HIV/AIDSii waliin jiraatan gara Miliiyoona 33 jedhamee tilmaama. Kana keessa namootii gara %67 ardii Afriikaa kibba Saharaa keessa jiraatu. Namoota dhukkuba kanaan waggaa waggaan lubbuu dhaban keessa %72 ardii Afriikaa kibba Saharaa keessa jiraatan. Adunyaa irratti keessumattuu Ardii Afriikaa keessatti namootii dhibee HIVn akka haaraati qabaman diqqaachaa deemaa jira, garuu biyyootiin dhibeen kun keessatti babalachaa jirulleen ni jiru. Biyyoota akka Kenyaa ollaa Etoophiyaa/Oromiyaa ta’an keessatti qorannoon bara 2007 gaggeeffame tokko garuu tamsa’innii dhibee kanaa bara 2003 %6.7 ture irraa gara %8.5 bara 2007 akka ol-ka’e mullisa. Kun qorannoo biraatiin mirkanaa’ee jennaan Gaafa Afriikaa keessa biyyoota jiraniif yaaddoo guddaa ta’a. Maaliif yaaddoo guddaa akka ta’u booda irratti ibsuu ni yaala.
Haala Dhibee HIV/AIDSii Oromiyaa/Itoophiyaa Keessa Jiru
Tamsa’inna dhibee HIV/AIDSii Oromiyaa/Itoophiyaa keessa jiru tilmaamuudhaaf ragaan jiru karaa lamaan funaaname. Bara hedduuf tamsa’inna dhukkuba HIV tilmaamuuf ragaan jiru ragaa dhiiga dhubbartoota yeroo ulfaa’aan mana yaala yaalamuudhaaf/da’uumsaan dura horddoffii dubartoota ulfaa’aanii/ dhufan irraa fuudhamu argamuun ture (Antenatal Care Sentinel Surveillance). Kun ammo raga mana yaala keessaa namoota yaalaman irraa argamuudha. Bara 2005 keessa ammoo hawaasa keessatti mana irraa manatti deemuudhaan ragaa Qorannoo Ummataa fi Fayyaa (DHS2005) yoo guuramu dhiiga namoota irraa qorannoodhaaf jedhamee fuudhame irraa ragaa argameedha. Ragaa kana lamaniin tamsa’inna dhibee HIV/AIDSii biyyoleessaa fi Oromiyaa akkasumas kan naannoo hunddumaa yoo tilmaamamu garaagarummaan guddaan muldhattee ture. Garaagarummaa ragaan kun lamaan fide irratti bara 2007 Ministarii Fayyaa Itoophiyaa mari’achuudhaan tilmaama dhibee HIV/AIDSii biyyoleessaa fi Oromiyaa akkasumas kan naannoo biraallee bara baraa kaa’anii jiru. Ragaan armaan booda itti fayyadamnu hedduun waliigaltee Ministarii Fayyaa fi Qaamootiin qooda qaban irra gahan irraa ragaa argame ta’a.
Adeemsa Tamsa’inna Weerara HIV Itoophiyaa
Madda: UNAIDS country report 2008
Ragaan tamsa’inna dhibee HIV/AIDSii magaalaa fi baaddiyaan, dhalaa fi dhiiran, umriidhaan akkasumas safartuu adda addaan qoqodamee jira. Haaluma kanaan Itoophiyaa keessatti bara 2008 baayyinii namoota dhibee HIV waliin jiraatanii 1,037, 267 yoo ta’u ga’eessotii dhibee kana waliin jiraatan gara parsantaati yoo jijjiramu %2.2% ta’a. Oromiyaa keessatti bara 2008 namootii ga’eessota ta’an dhibee HIV/AIDSii waliin jiraatan %1.5 dha. Baayyinnii namoota dhibee HIV waliin jiraatanii 248,229 jedhamee tilmamama. Tamsa’inna dhibee kanaa Oromiyaa keessatti magaalaa fi baaddiyan yoo addaan baafne, tamsa’innii magaala % 6.1 yoo ta’u tamsa’innii baaddiyaa %0.6% . Sadarkaa Itoophiyaati ammoo tamsa’innii magaala keessa %7.7 yoo ta’u tamsa’innii baaddiyaa %9.0 jedhamee tilmaamama.
Bara dheeraaf namoota dhibee kanaan qabamaniif abdiin tokkolleen jiraachuu yoo baateyyuu waggoota muraasaa as garuu Dawaan mana yaalaa keessatti kennamaa jira. Dawaan kun namoota dhibeedhan qabamanii gara sardarkaa AIDSii dhaqabanii kan kennamuuf (ART) kan dubbartoota ulfaa’an dhibee kanan qabamaniif haadha irraa gara ilmeeti akka hin dabare kennamuudha (PMTCT).Oromiyaa keessatti dhukkusattooti magaalota faggoo fi baaddiyaa fagoo keessa jiraatan tajaajila yaala kana argadhuun hin dandda’an ture. Jalqaba irratti Dawaan tolaan waan hin kennamneef, mana yaala hedduu keessatti tajaajilii dawaa farra AIDSii waan hin jirreef namootii dawaa fudhataniif dubbartootii tajaajila PMTCT argatan akka sadarkaa Itoophiyaati baayyee gad-aanaa ture. Haa ta’uu garuu waggaa 2005 irraa jalqabee Dawaan bilisaan kennamuu waan eegalameef namotii dawaa fudhatan bara baraan dabalaa dhufaa jira. Bara 2008 hanga ji’a Sadaasaa namoota dhibee HIVn faalamanii sadarkaa AIDSii gahan dawaa argachuu qaban 69,423 keessaa namootii dawaa fudhachuu jalqaban 33,077 ta’u kana keessaa namootii fudhachaa jiran (osoo addaan hin kunnee) 25,043 dha. Kun jechuun namoota dawaa fudhachuu qaban keessaa walakkaa ol hanga ammaa osoo qoricha hin argatin jiran jechuudha. Bara 2008 keessatti namoota dhibee kana waliin jiraatan keessa kan du’aan adunyaa kana irraa godaanan/boqotan 14,649.
Sababa balaa dhibee HIV, busaa, TB akkasumas sababa adda addaatiin daa’imman haadhaa yookin abbaa yookin haadhaaf abbaa du’aan dhaban Oromiyaa kessatti 1,037, 267 jedhamee tilmamana. Daa’imman kana keessaa bara 2008 kan sababa AIDSii callaan yatiima ta’an 205,194. Da’imman kana keessa hedduun isanii gargaarsa gosa tokkolee argachaa hin jira.
Haala Ittisaa fi To’annoo Dhibee HIV/AIDSii Hawaasa Oromoo Ameerikaa
Hawaasnii Oromoo Kutaa Ameerikaa Kaabaa keessatti magaalota gurguddoo kan akka Toronto, Washington, DC naannoo isii, Twin Cities/Minnesota, Seattle, Atlanta, Portland baayyinaan akka jiru ni beekkama. Magaaloota kan keessatti namootii jiraataa turan dhalootan Oromoo ta’an Waldaa Hawaasa Oromoo hunddeessuudhaan akka hawaasa tokkootti jiraachuu isaanii waggaa digdamaan dura mullisaa turan. Ergaa Oromoon sirna bittaa abbaa hirree Wayyaneen mormee namnii hedduun baqatee biyya baheen booda baqattoonnii Oromoo baayyinaan magaaloota kanatti dhufuu jalqaban. Oromoota booda irra dhufan kana hedduun bifa baqattootatiin (refugee) biyya ollaa keessa waggaa hedduu haala hamma keessa dabranii gara biyya dhihaa deemuu carraa argatan. Baqattoonnii maayyii irra dhufan kun irra caallan dargaggeessaa fi shamarran, maatii ujoolee hedduu qaban akka ta’e namnii hawaasa kana keessa jiraatu beekuun nama hin rakkisu. Baqattootii kun ammo rakkoo dinagdee calla osoo hin ta’in, rakkoo aadaa ofii keessaa bahanii aadaa biyya ormaa, aadaa hin beekne keessatti buluuti isaan mudata. Rakkoon kun ammoo maatii ujoolee dargaggoota fi shamarranii hedduu qaban irratti baayyee guddaadha.
Baqattootii Oromoo jiru baqattummaa keessatti namnii diqqaa hin jedhamne balaa dhibee HIV qabamuuf akka saaxilaman beekkamaadha. Haala jiruuf jireenya dhibee HIVn qabamuuf nama saaxilu keessa tokko qa’ee ofii irraa buqa’anii baqataa ta’anii biyya biraa keessa jiraachuudha. Oromiyaa keessatillee yoo ta’e baaddiyaa irraa namootii rakkoon gara magaalatti hojii barbaada dhufan haaluma baqattootaati ilaalamu, aadaa addaa fi rakkoo addaa addaati isaan mudata. Sababa kanaan dhibee HIVn qabamuuf carraan isan qaban guddaadha.
Baqattoonii Oromoo biyyoota dhihaa dhufan tokko tokko gaafuma dhufaniyyuu dhibee HVn qabamanii, akka dhibee kana waliin jiraatan itti himamee dhufan. Biyya akka Ameerikaa keessatti dawaa farra AIDSii fudhachuu, dhukkuba AIDSii waliin wal-qabatee namatti dhufullee yeroon mana yaala deemanii yaalamanii fayyuun carraa jiru guddaadha. Kun jechuun namootii dhibee HIV waliin jiraatan kun fayyaaleessa fakkaatanii nama biraa waliin jiraachuu dandda’u jechaadha. Nama biyya jiru dhibee kanaan qabame irraa garaagarummaan isaan qaban tokko abdii guddaa qabaachuudhaa, fayyaan isaanii eegamee jiraachuu. Haa ta’uu garuu namootii kun aadaa of-dhossanii nama biraa waliin qunnamtii qabaachuu marroo tokkotti ni dhiisu jedhanii yaaduun nama rakkisa. Hedduun isaanii hawaasa waliin jiraatan biratti dhukkuba kana waliin akka jiraatan hawaasnii akka hin beekne hubbachuun ni dandda’ama. Namoota dhibee waliin dhufe akkuma jiru namii hedduun ammoo kan ergaa dhufee HIVn qabame tahuun hubbachuun ni dandda’ama. Dargaggoota fi Shamarran biyya aadaa dhossaa (conservative culture) qabdu keessaa dhufanii biyyaa wannii cuftii dhossaa hin qabne(liberal culture) keessatti yoo jiraatan, hoganttoota ciccimoo hawaasa dura deemanii akka dargaggooti kun karaa badii gula hin deemne to’atan jiraachuu baannan balaan rakkoon tun fiddu daangaa akka hin qabne hubbachuun ni dandda’ama. Dargaggooti kun to’annaa tokko malee karaa hin taane, karaa badii (negative assimilation and integration) keessatti dhibee HIVn qabamuuf akka saaxilaman beekamaadha. Biyya keessatti ta’e armma biyya Ameerikaa keessattillee dhibee HIVn namoota akka haaraati qabaman keessaa dargaggootii umriin isaanii waggaa15-24 akka tokkoffaa ta’e beekkamaadha. Dargaggoota kana karaa adda addaatiin irratti xiyyeeffatamee hojiin ittisaa fi to’annoo hojjatamuu baannan, kaayyoon tamsa’inna dhibee kanaa hawaasa keessatti ittisuu galmaan hin bahu.
Isteeta akka Minnesota, USA keessatti namoota dhalootan Oromiyaa/Itoophiyaa dhufan 189 ti bara 2007 dhibee HIV/AIDSii waliin jiraata. Namoota Itoophiyaa/Oromoo jedhamanii State of Minnesota keessa jiraatan keessa walaaka ol Oromoota akka ta’an ni beekkama. Hawaasnii gosa Somalee Minnesota keessa jiraatu bayyinaan Oromoo harka sadii ol akka caalan odeeffannoon jiru mullisa. Haa ta’uu malee namootii dhibee HIVn qabaman dhalootan Somalee ta’an bara 2007 lakkoofsan 65 callaa. Kun ammo kan mullisu Baqattootii dhalootan Itoophiyaa irraa dhufan Oromoo dabalatee carraan dhibee kanaaf saaxilamuu guddaa akka taheedha (adult HIV prevalence among the Ethiopian born refugees in Minnesota is 2-3 fold as compared to ethnic Somalis living in the state of Minnesota).
Madda: Qajeelcha Fayyaa Isteeta Minnesota (Minnesota DPH)
Dhugaan jiru kana yoo fakkaatu, bara 2007 fi 2008 Sagantaa Gubbaa Miilaa Oromoota Ameerikaa Kaabaa(OSFNA annual soccer tournament), iddoo konfraansii waldaa OSA, iddoo walga’ii dhaabbilee siyaasaa Oromoo, k.k.f. irratti sochii ittisa dhibee HIV hawaasa Oromoo Ameerikaa kibbaa maal akka fakkaatu gamaggamee/xinxaalee waan hubbadhe yoo jiraate yaaliin godhamaa jiru sadarkaa baayyee gad-aanaa irra akka jiruuf (at an infant stage) xiyyeeffannoon gahaan namoota hawaasa dura deeman irraa itti kennamaa akka hin jirreedha. Kun ammoo sababii isaa tokko rakkoo hanqinna hubbannoo fi danddeetii raawwachiisuu/hoggansaa dura deemtoota Hawaasa Oromoo adda addaa tahuu ni mala. Rakkoo dinagdeeti jennee kaa’uuf hedduu mana rakkisa maaliif jennaan yoo akka itti hojjatan beekan Ameerikaan biyya carraati, biyya qabaatuu. Qabeenya kana ammoo argachuuf rakkoo ofii abbaan akkaata itti dhiheeffatu beekee, qaama itti yoo itti dhiheessa deebii gahaa irraa argatan beekuun nama barbaachisa.
Hojiin Ittisa fi To’anno Hojjatamaa Jiruu Maal Fakkaata, Qabiyyeen Isaa?
Agarsiisa dhaabbilee Ittisa HIV irratti hojjataniif waraqaa odeeffannoo akka namaaf kennamu yaadamee maxxanfamu irraa hubbachuun akka dandda’amuti hojii hojjatamaa jiru Hawaasaa fi Karaa dhukkubii AIDSii ittiin dabruuf hin dabarre, Eedsiin maal? Gaaffii jedhuuf hubbannoo Hawaasaa cimsuu irratti xiyyeeffata. Odeeffannoo karaa barreeffamaan darbu kamuu keessatti waan ‘Stigma and Discrimination’ barbaachisummaa fi fayyidaa qorannoo HIV, bu’aa Dawaa Farra AIDSii itti fayyadamuu waan ibsaa tokkollee hin agare.
Dhukkuba HIV, TB akkasumas dhibee adda addaa Ittisuu irratti hedduu xiyyeeffannoo kennamee, rakkoon kun akka rakkooti ilaalamee yoo hojjatamu hin mullatu. Hojiin hojjatamaa jiru akka qaamnii biraa /department of Public Health/ saganteffatee karaa waldaa Hawaasa Oromooti fayyadamuun hojjatu malee itti amanamee akka rakkoo Hawaasaati irratti hojjatamaa waan jiru hin fakkaatu. Waltajjii anin akka oggeessa Ittisa fi To’annoo HIV ija oggeessaatiin yoo ilaaluu hojiin jijjiirama amalaa, dargaggoota karaa badii irraa dhowwuu wannii hojjatamu baayyee diqqaadha.
Dirree Kubba Miilaa dargaggoota gurmaa’anii waan HIV odeeffannoo dabarsan hin mullatan. Iddoon namnii kumaatamaa irratti dhufu kun bifa addaatiin odeeffannoo ummataaf kennuun ni dandda’ama, fakkeenyaaf:
Dirree Kubbaa irratti weellistoota beekamoo ta’an maallaqaniis ta’ee karaa biraatiin affeeruudha, ummata bashannansiisaa odeeffannoo waa’ee ittisa HIV, TB, yaakka(gang crime) diqqeessuu, balaa baala sammuu nama adoochufi k.k.f jiddu jiddu keessatti barnootii kennamuu ni dandda’a. Kun yoo tolfamu hin agarre. Hojjiin akkana kun hojjatamaa jiraachuu isaa web site Hawaasa Minnesota fi kan biroollee irratti hin agarre. Dadammaqiinsaaf jecha Baneeriin gurgguddaan barreeffamee maxxanfame hin mullatu. Kun hunddumttuu hojii fuula duraaf dhaabbileen dhimma kana irratti qooda qaban hunddumti kan hojjatan ta’a.
Hojii Ittisaa, Fayyidaa Dawaa Farra AIDSii hubbannoo cimaan akka dhufu taasisuuf, Hawaasa biyya alaa keessa jiru irraa nama dhibee HIV/AIDSii waliin jiraatu fedhiin ummata duratti bahee barsiisuu yoo dhabame hariiroo dhaabbata adda addaa waliin qabaachuun waldaalee namoota HIV waliin jiraatanii irraa nama arma dhufee dadammaqiinsa ummataa kennuu dandda’uti fayyadamuun tooftaa guddaa jijjiirama ilaalchaa fiduu dandda’uudha.
Hojiin kun ammoo milkaa’uuf qoodii hogganttoota siyaasa fi hayyoota Oromoo biyya alaa keessa jiraatanii baayyee guddaadha.
Rakkoolee Gurguddoo Adeemsa Ittisaa fi To’annoo fi Yaadaa Furmaataa:
- Rakkoo Imaammataa fi Bulchiisaa
Oromiyaan biyya balloo ummata baayyee qabduudha. Oromiyaa akkataa naannoollee diddiqooti wal-qixxeessanii deeggarsa ijaarsa danddeeti godhuufiin adeemsa doggongoraati. Oromiyaan baayyinna ummata calla asoo hin taanee ballinnii lafalleen ilaalamee deeggarsii sagantaa adda addaa godhamuufii qaba. Oromiyaan ija naannoo Harariin ilaalaniin ilaalamuu hin qabdu. Oromiyaan naannoo ol, naannoo akka Hararii yookiin Benishangul gumuziiti sadarkaa tokkoti ilaaluun bulchiinsa haqaa miti. Kanaan dura deeggarsii sochii ittisaa fi to’annoo Oromiyaa godhamaa ture, keessattu itti fayyadama Fandii Bankii Adunyaa fi Global Fund ilaalchii Oromiyaan hedduu miidhamtee turte. Miidhaan sun miidha imaammata mootummaa federaalawaa irra kan ka’e tahuun ni hubbatama. Oromiyaa akka naannoo tokkooti lakka’uun piroojektii horddofuuf deeggarsii konkkolaataa yo godhamu Oromiyaa fi naannoo Hararii wal-qixxeessanii konkkolaata tokko tokko kennamaa ture. Deeggarsii ijaarsa humna namaaf kennamaa turrelleen kanuuman wal-fakkaata. Sababa kanaaf sababa rakkoollee kan fakkatuun sochiin ittisaa fi to’annoo HIV Oromiyaa keessatti baayyee naannoo biraa duubati hafee ture. Rakkoon kun rakkoo hojii ittisaa calla irratti osoo hin taanee hojii tajaajila kenniinsa qorsa Eedsii (ART) fi qorannoo dhiigaa (VCT) irratti, tajaajila deeggarsaa fi kunuunsa namoota dhukkuba waliin jiraatan, deeggarsa da’imman haadhaa fi abbaa hin qabnee irratti hanqina guddaa uumee ture.
Yeroo dheeraaf tajaajila keniinsa qorsaa fi qorannoo dhigaa duwwaa osoo hin taanee qulqullina tajaajila kennamuu ilaalchisee oromiyaan naannoo hedduu boodati hafeete turte. Kun ammoo imammaata mootummaan Impaayeera Itoophiyaa horddofuuf dadhabbii ministeera fayyaa biyyittii irraa rakkoo uumame tahuun beekkamaadha.
Akkaataa Seera Federaalawaati hojiin eegumsa fayyaa fi ittisaa to’annoo HIV Oromiyaa bulchiinsa mootummaa Oromiyaan kan hogganamu malee Ministeera Fayyaatiin kan gubbaa irraa hogganamu tahuu hin qabu. Yeroo ammaan kanaa rakkoo kenniisa tajaajila fayyaa ilaalchisee irra caala biyyiitiin deeggarsa biyya alaa irraa argamuun akka hojiin fayyaa gageeffamu beekkamaadha. Deeggarsii kun ammoo akkaataa bayyina ummataa fi ballina Oromiyaa, heddumina rakkoo Oromiyaan qabdu jiddu-galeessa kan godhatu miti. Ministeera fayyaati akkaata itti fayyaadama fandii adda addaa bulcha. Adeemsa amma horddofamaa jiru keeessatti ammoo deeggarsii maallaqaa fi ijaarsa danddeetii Oromiyaaf godhamu gad-aanaa tahuu irraa kan ka’e Oromiyaan rawwii sochii daddammaqinsa sagantaa HIV fi fayyaan sadarkaa biyyoolessa irraa boodaati haftee, kun ammoo hanga ammaa kan itti fufee jiru tahuun hubbatamuu qaba. Rakkoon kun rakkoo durii jiru osoo hin tahiin rakkii sirna amma jiru keessatti dhalateedha. Oromiyaa zones were better off during the past regimes than under the banner of one Oromiya during the incumbent regime. This primarily because of incompetent leadership, which is founded the basic tenets of treating Oromiya as a region than what it actually deserves, to be treated as country.
- Rakkoo Itti-waamama sagantaa HIV/AIDSii
Yeroo amma kana Oromiyaan maddaallii adda addaan sadarkaa biyyoleessa irraa boodaati hafuun asoo beekkamu, Oromiyaan biyya balloof rakkoon isiin ammaan kana qabduu hedduu qal-xaxaa tahuun ado beekkamuu, sochii ittisaa fi to’annoo HIV hoggansa Fayyaa jalatti deebbisuun doggongora calla osoo hin taanee bu’aa hanga ammaa argallee fuula duraaf akka boodati deebbi’u waan taasisuudha. Naannoo hedddu kan akka naannoo Amharaa fi Affar keessatti hojiin kun of-dandda’ee qindeeffamaa yeroo jirutti Oromiyaan walabummaa sochii ittisa fi’to’annoo HIV dhabamsiisanii biiroo hanqinna humna namaa qabdu (Fayyaa) jalatti taasisuun imammaata doggongoraa Oromiyaa irratti yaalamaa jiruti ilaalamuu qaba. Kun rakkoo ammaan kana jiru akka daran hammattee itti fufi kan taasiisuudha.
- Rakkoo Humna Namaa
Oromiyaan naannoo hanqinna ogeessa fayyaa naannoo kammiyyuu caala qabduudha. Naannoon Oromiyaan gadii yoo jiraate naannoo Somalee callaadha. Hospitaalootaa fi Buufatii Fayyaa Oormiyaa keessa jiru hedduun hanqinna hammaa ogeessa fayyaa akka qaban beekkamaadha. Bara 2006 Haakimoota Itoophiyaa keessatti Koollejjii adda addaaa irraa eebbifaman keessa kan gara Oromiyaa ramadaman/biiroon fayyaa qaxaree erge Haakima tokko calla akka ta’eef, kun ammo ummata calla irraa osoo hin ta’in hogganttoota siyaasaa Oromoo biratti rakkoo akka hin hubatamiin keessa tokkoodha. Biyya ummata Miliyoona 25 qabduuf haakimnii ramadame tokko calla jechuun seenaa adunyaa keessatti badii rawwaatamaa jiru keessaa tarree badii gurgguddaati kan lakka’amuudha.
Hospitaalonnii fi Buufataleen Fayyaa Oromiyaa ogeessa malee, tajaajila gahaa fi qulqullina qabu mallee, maqaa ijaaramanii banaman hedduu tahuun ifaadha. Sadarkaa Hospitaala godina keessatti haakima tokko calla yokiin lama caala akka hin jirreefi, tajaajillii qorsa AIDSii sadarkaa barbaadamuu ala tahuun hubbatamuu qaba. Kun ammoo namoota lubbuun turuu qaban carraa lubbuun jiraachuu isaanii kan diqqeessu akka tahe hubbachuun nama hin rakkisu.
Rakkoo hanqinna ogeessotaa kana salphisuu tarkkanfiin gara mootummaan fudhatamaa jiru baayyee gad-aanaadha. Kan Oromiyaa naannoo hunddaa caala haala hama keessa jiraachuun, tarkkaanffiin sirreessuu egereef fudhatamu jijjiirama hundda qabeessa kan barbaachisu akka ta’e tilmaamuun ni dandda’ama.
- Rakkoo Tamssa’inna HIV magaalootaa fi baadiyyaa
Oromiyaa keessatti akka waliigalaati, tamssa’innii HIV amma jiru sadarkaa biyyoleessa irraa foyya’iinsa kan qabu, yoo ta’u, tamssa’innii HIV magaaloota gurgguddo dhiha Oromiyaa keessa jiranii baayyee xiyyeeffannaa addaa kan barbaadu ta’ee mullata. Magaalota dhihaa kan akka Jimmaa, Naqamtee fi kanneen biro keessatti tamssa’innii HIV hanga barbaadamu gad-bu’aa deemuu dhabuu, magaalota diddiqqoo omicha bunaa fi ijjaarsa karaa,sochii dinagdee adda addaa walqabatee dhukkubii kun daran babballachaa jiraachuun ni beekkama. Yeroo ammaan kana Oromiyaa keessatti sochii Invastimeentii akka Abaaboo wal-qabatee, hiyyummaa Oromoota baadiyyaa irraa gad-dhiisanii gara magaalatti galan baayyachuun, fuula duraa sochiin ittisaa fi to’annoo kun bifa itti fufiinsa qabuun yoo gaggeeffamuu dhabe faca’iinsii amma jiru gara magaalota jiddu-galleessa irra baadiyyaa keessatti ballachuuf carraan jiru guddaadha. Kun ammo muuxannoo biyyoota akka Ugandaa irraa barachuu waan dandda’amuudha.
- Dhaabbilee hawaasummaa Oromoo hirmaanna isaanii cimsuu dadhabuu
Barmaatilee miidhaa qaban dhabmsiisuu irratti hawaasa Oromoo tokko tokko keessatti dhaabbilee ammantaa caala, jaarmiyaan aadaa gahee guddaa akka qaban beeekkamaadha. Naannoo biraa keessatti, Oromiyaas dabalatee dhaabbilee amantii adda addaafi deeggarsii yeroo yeroon kennamaafii sochii ittisaa fi to’annoo HIV irratti qooda fudhachaa jiraachuun bekkamaadha. Deeggarsii kun garuu. Adeemsa siyaasaa amma jiruun dhabbilee hawaasa oromoo fakkeennaaf akka Gadaa, sirna Buusaa-Gonofaa fi k.k.f akka dhaabbilee gahee qabanitti ilaalamanii iddoon gahaan kennameefi qooda fudhaachaa hin jiran. Kun ammoo doggongora imaammataa rakkoo ilaalchaa irraa maddeedha. Baadiyyaa keessatti tamssa’inna HIV ittisuuf gaheen dhaabbilee Hawaasa Oromoo aadaan buluu akka cimaa dhufu deeggarsii gahaan kennamuuf qaba.
Yaada Waliigalaa:
Adeemsa Ittisa fi To’annoo HIV/AIDSii Oromiyaa keessa fi Hawaasa Oromoo biyya alaa jiru, hanqinna gurgguddaa kan qabuuf, sochiin amma taasifamaa jiru daran cimaa itti fufuu kan hin danddeenne yo ta’e balaan HIV haala amma jiruun itti fufuu akka dandda’u hubatamuu qaba. Oromiyaa keessatti ammo sirnii mootummaa haala hundda qabeessa taheen jijjiiramee, imaammatii sochii ittisaa fi to’annoo HIV, kenniinsa tajaajila fayyaa foyya’uu baannan rakkoon HIV fi Fayyaa Oromiyaa daran hammachaa akka deemuu qaamii dhimmii ilaalu martuu hubbachuu qaban. Oromiyaan yeroon ammaan kanaa safartuu adda addaatin haala fayyaa ummata Oromiyaa sadarkaa biyyoleessaa ( Impaayera Itoophiyaa) gad akka taheef, kun ammoo rakkoo sirna amma jiru kana keessatti uummame tahuun hubbatamuu qaba. Ummatii Oromiyaa garuu bakka hunddaa jiru dhuunffanis ta’ee gareen rakkoo kana hirdhisuu tattafii yoo godhe, ummata keenna balaa kana irraa hanga tokko danddamachiisuun ni dandda’ama.
_______________________
Dr. Ibrahim Elemo is a Medical Doctor and a Public Health Specialist. Born and raised in Oromiya, he is the author of a book on HIV/AIDS in Oromiya entitled HIV/AIDS, Gender and Reproductive Health Promotion: The Role of Traditional Institutions among the Borena Oromo, Southern Ethiopia. He is the recipient of the 2005 Ethiopian Medical Association's Award for best scientific paper of the year. Presently, he is an Adjunct Professor at Harry Truman College and NWIHT in Chicago, Illinois.


c: text/html

text:
Humnoonni naga-eegumsaa Mootummaa – uummata Itiyoophiyaa naamusa-qabeessa ta’e irratti dhukaasu – kanneen jedhan – mormitoonni, kanatti kan gaafatamu hoogganoota siyaasaa mootummaa ta’uu hubachiisan.
“Gaaffiilee akkasii kanneen kaasan, kanneen sochiiin shororkeessummaa sun to’annaa jala oolfamuun itti hin tolle” – jedha – Mootummaan Itiyoophiyaa immoo.
Sochiilee mormii naannoolee Itiyoophiyaa adda addaatti geggeessame irratti tarkaanfiilee fudhatamanii fi namoota ajjeesaman ilaalchisee, gama adda addaan dubbiin itti fufee jira. Gabaasaa Eskindir Firew --- Jaallannee tu dhiheessa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kaalvinummaan yookaanis Harmeenummaan _ilaalcha isa kamituu sirriidhaa?
Gaaffii: Kaalvinummaan yookaanis Harmeenummaan _ilaalcha isa kamituu sirriidhaa?
Deebii: Kaalvinummaa fi Harmeenummaan lamaan seerata barumsa afuuraa yeroo ta’an fayyummaa kan ilaalatee olaantummaa Waaqayyoo fi itti gaaffatamummaa namaa gidduu kan jiruu walitti dhufeenya ibsuuf yaalu. Kaalvinummaan kan mogaafamee Johon Kaalviniif, barumsa afuuraa Faransayi, bara 1509-1564 kan jiraatee. Harmeenummaan kan kenname Jaakobes Armeniyef dha, barumsi afuuraa Daach, bara 1560-1609 kan jiraate.
Seeratni lamaanuu tuqaalee shaniin guuduunfamuu danda’au. Kaalvinummaan walummaa galatti amala dhabeesummaa namaa yeroo qabatuu, Harmeenummaan immoo amala dhabeesummaa walakaa qabata. Walummaa galatti amala dhabeesummaa kan jedhuu, tokkoon tokkoon kallattiin namummaa cubbuu kan shaakalee dha, kanaaf, ijoolleen namaa gara Waaqayyoo dhufuu hin dandeenye, yaalii mataa isaaniitiin. Amala dhabeesummaa walakaa inni jedhuu tokkoon tokkoon kallatti namaa cubbuu shaakaleera, ta’us garuu yaalii mataa isaanitiin Waaqayyoo irratti amantii akka bulchatan hanga gahutti itti hin fufu.
Kaalvinummaan dabalataanis, filachuun kan haalaa miti jedhe amana, Haarmenummaan immoo haalaan fillachuutti yeroo amanu. Kan haalaa kan hin taanee filannoon, Waaqayyoo namoota fayyummaaf ni filata. Filannoo haalaa kan jedhuu Waaqayyo namoota fayyumaadhaaf filata, eenyuu Kristoosiin fayyuudhaaf akka amanuu beekumsa duraan jiru irratti hirkisuun, akkasumas namni dhuunfaa Waaqayyoon haala inni ittiin filatu.
Kaalvinummaan kan hundee (oolchuu) kan ilaalu murasaan yeroo ta’uu, Harmeenummaan kan ilaaluu karaa hin murtoofneen. Kun tuqaawwan shanan keessaa baay’ee kan walin nama dha’uu dha. muurtaa’aa kan ta’ee oolchuu jechuu dha, Yesuus kan du’eef warra fillataman qofaaf amantii jedhuu dha. Fayyisuun kan hin murtoofnee hundumaaf du’eera, garuu du’ii isaa hojjechuu kan danda’uu namni dhuunfaa amantiidhaan isa yeroo fudhatuudha amanti jedhuun.
Kaalvinummaan dabalataanis ayyanaa Waaqayyoon dhaabbachuun akka hin danda’amne yeroo amanuu, Harmenummaan kan jedhuu namni dhuunfaa tokkoo ayyaana Waaqayyoo mormuu ni danda’aa dha. Dhaabbachuun kan hin dandeenye ayyaana kan ittiin falmuu, Waaqayyo nama tokkoo fayyumaaf yeroo waamuu, namni sun akka waamicha sanaatti gara fayyinaa ni dhufa kan jedhuuni dha. Ayyaanaa ittiin dhaabbataniin kan jedhuu, Waaqayyo hundumaa fayyinaaf waameera, garuu namni baay’een waamicha isaa mormeera, hin fudhannes.
Kaalvunummaan kan qabatuu obsa qulqulloota yeroo ta’u Haarmenummaan immoo kan inni qabatuu fayyinaa haalaa kan ta’ee dha. Obsa amantootaa kan argisiisuu yaad-rimeen, Waaqayyoodhaan namni fillatamee amantiidhaan ni eegata kanaaf dhaabbataatti Kristoosiin hin ganu yookaan isa irraa fuula isaa hin deebisu. Fayyummaa haalaani, Kristoositti kan amanee kan isaa/ishee fillannoo bilisaa Kristoos irraa fuula isaa deebisuu ni danda’a, kanaaf, fayyina dhaba ilaalcha jedhuni dha.
Kanaaf, Kaalvinummaadhaan yookaan walfalmii Haarmenummaatiin, eenyuudhaa sirriin? Hubacchuun ajaa’ibsiisaa kan ta’uuf, dababarfamee kennamuu qaama Kristoosiin, Kaalvinummaan gosti hundaa fi walitti qabamni Haarmeenummaa jiraachuu isaati. Tuqaaleen shanan warra Kaalvinii fi tuqaaleen shanaan warra harmeenootaa jiru, akkasumas yeroo wal fakkaataatti tuqaalleen shanan Kaallvinummaa fi tuqaalleen lamaan Harmeenumma. Amantooni baay’een ilaalchawwan lamaaniin waan walmakee irra ga;eera. Ga’umsa isaa irratti, ilaalcha keenyaan lamaanuu seerata waan dhaban, ibsuun kan hin danda’amne ibsuudhaaf yaaluun isaanii dha.Ijooleen namaa kana kan fakkaatee yaad-rimee guutummaa guutuutti hubachuuf ga’umsa hin qaban. Eeyyee, Waaqayyoo guutuummaatti oolaanaa fi waan hundaa kan beekuu dha. Eeyyee, ijoolleen namaa murtoo ta’uu qabuu akka godhaniif kan waamamanii dha, Kristoos irratti amantii qabaachuun fayyuuf. Isaan kallattiiwan lamaan kun nuuf faallaa nutti fakkaachuu danda’u, ta’us garuu yaada Waaqayyoon miira guutuu ta’ee kennu.
English
Kaalvinummaan yookaanis Harmeenummaan _ilaalcha isa kamituu sirriidhaa?


text:
Kristiyaanoo Ronaaldoon seenaa isaa keessatti akka amma taphataarutti kubbaa miilaa taphtee ykn itti milkaayee takkaa hinbeeku. Akka ibsa taphataa Riyaal Maadriid kanatti, sadarkaan amma irra jiru ol’aanaa ta’uu bira ce’ee badhaasaa kamuu argachuuf kan hinsodaanne ta’uu dubbata.
Ronaaldoon marsaa tapha bara 2014/15 haala addaan eegale. Goolii roobsuudhaanis ufii isaatiif milkii, garee isaas injifannoo injifannoo irraan gonfachiisaara. Ronaaldoon, ganna 29, tapha 17 taphatee goolii 23 laakkofsiisuudhaan Riyaal Maadriid muummee La Liigaa irra akka taa’u gargaareera. Gareen Maadriid duruu gara marsaa 16 Shaampiyoonaa Awrooppaatti [Champions League] ce’e. Kuni kan ta’e taphani marsaa osoo hingoolabamin.
‘Haalli amma irra jiru tarii kan kana dura dabre irra caalaa ta’uu hinoolu jedheen amana. Garuu, yeroo hunda raawii fi hujii koo isa dabre irra daran fooyyeffachuuf dalaga, tattaafadha,’ jechuun gabaastotatti hime Ronaaldoon. Kana kan dubbate yeroo badhaasa ‘Marca Pichichi’ fi ‘Alfredo di Stefano’ taphataa goolii heddu galchee fi tapahtaa caalaa bara 2014 La Liigaa fudhateedha.
Itti dabaluudhaanis, ‘barachuu fi cimee hojjachuu itti fufa akkuma hanga ammaatti godhaa ture’ jedhe.
Ronaldoon bara kanas Maanu’eel Nu’eer, Li’oneel Mesii fi Aryaan Rooben injifatee tapahataa addunyaa kubbaa miilaa bara 2014 ta’uun isaa hinhafu amantaa jedhuti dabalaa dhufeera.
Porchugaalii fi Argeentiinaan [Ronaaldoo fi Mesii] staadiyoomii ‘Old Trafford’ biyya Ingiliiziitti Sadaasaa 18 wolfalamii adeemsisuuf deeman.


text:
Seenaa Gabaabaa Xiinxalaa Siyaasaa fi Hoogganaa olaanaa OMN obbo Jawar Mohammed, K-1ffaa.
Jawar Mohammed kan dhalate bara 1985A.L.A Godina Arsii gara Daangaa Harargeedhaan waldaangessu magaalaa xiqqoo Dhummuugaa jedhamtutti dhalate. Naannoo Dhummuugaa kan jiraatu ummanni gara dhibbeentaa 90(90%) hordoftoota Amantii Musliimaa yommuu ta’an, dhibbeentaan 10 hafe immoo hordoftoota amantii garagaraati. Haa tahuu malee Dargaggeessi qaroon Oromoo kun Maatii amantiidhaan walmakaa(Abbaadhaan Musliimaafi haadha Kiristaana) irraa dhalate.
Haalli kun Dargaggeessi gameessi kun umrii dargaggummaasaatti muudannoo jireenya hawaasummaa adda addaa kan itti qorame akka tahe dubbata. Akkasumas, haalli sun; Jawar, Hariiroo walitti dhufeenyaafi waliin jiraanya hawaasa maatii amantiiwwan garagaraa hubaachuu keessatti carraa guddaa akka uumeef, akkasumas yeroo fudhatee yeroo adda addaatti amantii dhuunfaasaatiyyuu murteessuuf karaa qabsiisuuf akka yaadeefi kunis waliin jireenya dhuunfaasaafi hawaasummaatiif, akkasumas obsa horachuuf hangam akka isa gargaare hima.
Jawar hanga umriin isaa barnootaaf gahuufi asuma Magaalaa Dhummuugaa jiraate.
Umrii dargaggummaan Dhummuugaa jiraate keessatti akkuma dargaggoota kaawwanii Hangafootaafi maanguddoota waliin kan dabarsu akka taheefi sababni dargaggootni naannoo dhummuugaa Hangafootaafi Manguddoota waliin yeroo dheeraa dabarsaniif Beekumsa irraa argachuufi bilchina hangafootaa dhaaluuf akka tahe dubbata Leencichi Jawar Mohammed.
Haaluma walfakkaatuun Dargaggoon Jawaris Seenaa, Seera, Aadaafi Duudhaa, Safuufi Siyaasa Akaakayyuu(Abbaa abbaa isaa) irraa fi hangafootasaa irraa akka barate dubbata. Haala kanaan Dargaggeessi gameessi Jawar akka jedhutti, Hubannoofi Muuxannoo Abbaafi Akaakoo isaa waliin madaalee, Akaakoon abbaa isaa immoo isaan kanneen caala akka dargaggoo gorsuufi gahoomsuu danda’an tilmaama isaa kaaya.
haaluma walfakkaatuun; hayyuun gameessi Jawar, akka jedhutti “Dhaaloota baroota jahaatamootafi torbaatamoota keessa turaniif DINQISIIFANNAAfi KABAJA Guddaa akka qabuufi, Ummanni sun ummata tattaafataa, ofittoo kan hin taaneefi itti gaafatamummaadhaan kan socho’an” akka ta’an akka amanu dubbata.
Yommuu Umriin isaa barnootaaf gahu, Barnoota Sad.1ffaa achuma Dhummuugatti barnoota kan eegale yoo ta’u, garuu Jawar osoo barnoota M/B sad.1ffaa hin xumurin barnoota addaan kutee akka deemu ergaan jedhu itti himame Mana barumsichaa irraa. Kun taatee osoo isaafi maatiin isaa itti hin yaadin yoo tahellee, Dargaggeessi gameessi Jawar Mohammed Carraa M/B waan hundaan M/Barumsicha duraan keessa turee caalutti akka baratu carraa saaqeef.
Kunis; Gara Magaalaa Asallaatti akka imaluufi Barnoota isaa M/B Kaatoolikitti akka eegalu taasifamuu isaati. Sana M/B kaatoolikii jedhamutti waggaa 1 erga baratee booda, waggaa itti aanu gara M/B Cilaalootti jijjiirate, hanga gara Magaalaa Adaamaatti imalutti. Imalli Dargaggeessa gameessa kanaa itti aanu Magaalaa Adaamaa ta’e. Haala Kanaan Qormaata ce’umsa biyyoolessaa magaalaa Adaamatti fudhachuudhaan xumure.
Yeroon kun yeroo Leenci umrii dargaggummaa keessa itti seenuu eegaleefi QBO(Qabsoo Bilisummaa Oromoo) keessatti qabatamaan hirmaachuu eegalee dha. Baruma Qormaata fudhatu sanaadha,
~ “Alaabaa ABO qabattee deemta”
~ “Dargaggoota jeequmsaaf kakaasaa jirta” jedhamee kan hidhaa wayyaanetti darbatamee tures.
Bara 2003, Dargaggeessi Qaroon kun, barattoota Umrii xiqqeenyaatiin Qabxii hin yaadaminiifi fakkeenyummaa olaanaa qabu fide tahe argame, kanumaanis Carraa addaa kan barnootaa Koollejii qabeenya gahaa qabu kan biyya Singapore ” United World College of South East Asia” jedhamu argate. Imalli isaa inni itti aanu gara Singapore ta’e.
As, Koollejjii United World jedhamu kana erga seenee booda Hayyuun gameessi umrii dargaggummaatti bilchaate kun haala mijataa argate tokko tokkotti dhimma bahuu eegale. Umrii ijoollummaa oftahee seenaafi aadaa, eenyummaa isaa hangaftootasaa, keessumaayyuu akaakoosaarraa barachaa guddate sana hojitti hiikuuf tattaaffii tokko tokko eegale. Barnoota Afaan Oromoos asumatti barattoota hiriyyoota kutaasaa waliin barachuu eegale.
Jawar, turtii waggaa 2, biyya Singapore keessatti barattoota biyyoota 60 ol keessaa dhufaniifi afaanota 100 ol dubbatan waliin walitti makamee dabarse. Haala kanaan Dargaggeessi gameessi Jawar, ilaalcha addaa, duudhaafi seenaa Magaalaa xiqqoo keessatti beeku sana, baldhifatee, guutumatti ilaalcha addunyaawa, Aadaafi Afaan hedduuminaan fayyadamuu hubate, muuxannoo guddaas godhee fudhatee jireenya isaa ammaa keessatti akka hedduu isa qarqaare dubbata.
Haata’uu malee Imala Hayyuu gameessa Jawar Mohammed keessatti, gufuufi rakkoon osoo hin mudatin as gahe jechuu miti. Imala isaa gufachiisuuf yaaliin M/B Sad.1ffaa barnoota irraa dhaabuun kan eegalte yommuu tahu, Hidhaafi dararaa mootummaa, Rakkoo jireenyaafi kkf hedduu keessa darbuu dubbata.
Dargaggeessi gameessi Jawar mohammed akka jedhutti, rakkooleefi gufuu yeroo adda addaatti na mudattu akka carraatti fayyadamuudhaan, Xiyyeeffannoo koo hunda, inumaayyuu daraan cimsee gama danda’uun Barnootatti kennuufi carraa argame kamuu akka nahin milindhe carraaquudha jedha. Kanumaan walqabatee, Koollejiin United World sagantaalee imala ykn daawwannaa barnoota iddoowwan seena qabeeyyii adda addaa, dhaabbilee adda addaatiin muuxannoo tola ooltummaa wal jijjiiruu fi koonfiransii dargaggoota gahoomsu qindeessuudhaan kan qopheessuu waan taheef, carraa kanaan fayyadamee carraa biyyoota addaa addaa kanneen akka Ameerikaa kaabaa, Eeshiyaa fi Awurooppaa daawwachuuf carroomuu dubbata Jawar.
Muuxannoo asitti argate kanneen keessaa Hedduumina addaa addunyaan qabdu, uumama addunyaa qabdu sirritti hubachuufi kan biyya ofii keessaa bahe ‘Itiyoopiyaa’dhaan walcinaa qabee madaalchisuun rakkoo biyyasaa mudachaa jiruufi dhugaa lafa jiru walcinatti akka madaaluuf carraa naaf uume jedha.
Bara 2005 erga barnootasaa turtii waggaa lamaa magaalaa Singapore xumuree booda, Haala qabatamaa biyya keessa jiru hubachuudhaan, Jawar imala isaa itti aanu gara biyya Ameerikaa kutaa kaalifoorniyaa taasifate.
Erga Biyya Kaalifoorniyaa galees, hin teenye leencichi; Barnoota isaa Digrii-1ffaa Yuunivarsitii guddaafi beekkamaa Yuunivarsitii Istaanfoordi kan handhuura magaalittii kibba Kaalifoorniyaa-Silconn Valley, naannoo mijataa kaampaaniiwwan gurguddaan akka Googler, yahoofikkf itti argamutti eegale. Amma haalli daraan mijataa, iddoo ciisichaa(Dorm) isaa dabalatee hojiilee inni booda eegale kan akka ittifayyadama marsaalee hawasaatiif haala kan mijeesseef ture. Kunis, Hayyuu gameessa kana gara addunyaa saayinsawaatti dhiyeessuu bira darbee ogeessa gameessa marsaalee hawaasaa sirnaan fayyadamu akka tahuufi riqicha qunnamtii akka babaldhifatuuf haala mijeesseef.
Haaluma kana keessa osoo jiru Dargaggeessa gameessa kana Bara 2009 taateewwan lama walfaana mudataniin. Isaanis: 1ffaan Fuudha Haadha manaasaa heddu Jaalatu ‘Arfaasee Gammadaa’ yoo tahu, ta’iin 2ffaan immoo Barnoota Saayinsii Siyaasaatiin Digrii 1ffaasaa fudhate.
Yeroo kana Dargaggeessi lafaa dhufaan kun Hirmaanna Siyaasaa, Qeeqa dhaabolee Siyaasaa, Qeeqa Mootummaa Itoopiyaafi kanneen biroo keessatti hirmaannaa argarsiisuu jalqabee jira.
Barnoota Saayinsii Siyaasaa erga Istaanfoordirraa erga xumuree booda, Hojii Shaakalaa(Internship) argatee imalasaa gara Kutaa Magaalaa Washingiton DC godhate. Hayyuun hardha Saffisnisaa namoota heddu ajaa’isiise kun yeroo kanaa eegalee qorannoo dhuunfaa irratti xiyyeeffannoo guddaa kenne, waan hedduus barreesse/hojjate hanga barnoota Digrii-2ffaasaa qo’achuuf deemutti.
Barnootasaa Digrii-2ffaa ammas Yuunivarsitii beekkamaa biraa filachuudhaan Yuunivarsitii olaanaa Kolombiyaa, kan magaalaa New Yorkitti argamutti jalqabe. Yuunivarsitichi hayyootaafi beektota qorannoo garagaraa gaggeessaniif hedduu mijataa kan taheefi Qorattoota jajjabeessuufi kunuunsuun kan beekkamuudha.
Haala kanaan Hayyuun dargaggeessi erga digrii-1ffaa isaa xumuree mumuldhachuu eegale kun deebi’ee achi buutee tahe. Xiyyeeffannoo isaa hunda gara barnootatti deebise.
Bara 2012, Qorannoofi barnootni inni Yuunivarsitii kanatti argate, hubannoofi muuxannoo Filoosoofawaafi seenessaa akka isa horachiise ibsuun, Yuunivarsitii Kolombiyaa, Graduate School gadi lakkisuuf murteesse.
Hojii Xiinxala Siyaasaafi Aktiivistummaa Hayyuu Dargaggeessaa Jawar Mohaammed Kutaa 2ffaatti ilaalla.
Maddi: Gaaffiif Deebiifi Barreeffamoota miidiyaalee fi marsaaleen hawaasaa Jawar wajjiin taasisan.
Kan Gulaale Ani Abdiisaa Bancaa Jaarraa
HORAA BULAA DEEBANAA
- 525Shares
- Tweet


text:
Iboolaan kana booda carraa ufii jiraachuus, ta’e ilma namaa moo’achuu heddu waan qabu hinfakkaatu.
Eeyyen, dubbiin Iboolaa hangam biyyoota itti babal’ate gaddisiisee, kanneen fagoo jiran yaadaan dhiphisee akka ture beektu. Iboolaan hanga ammaatti dawaa aadaas ta’e kan hammayyaaf harka laatuu didee biyyoota heedu keessa akka fedhii isaatti burraaqaa ture. Amma garuu danbaliin fuula gara Iboolaatti waan garagalfatte fakkaatti, akka oduun har’a gama Atlaantik irraa gara addunyaa hundaatti tamsa’aa jirtu agarsiistutti. Yaaliin talaalliin Iboolaa nama irratti godhame bu’aa hedduu abdachiisaa ta’e argamsiseera. Kuni oduu Iboolaan tasa dhagahuuf hinfene, hinqophoofneedha. Nuuf, dhala ilama namaatiif, garuu oduu hedduu dansaa tokko.
Akka qorattoota Inistiitiyuutii Fayyaa Ameerikaatti [National Institute of health] talaalliin Iboolaa harka kennachiisa jedhamee, kana kana dura bineensota irratti yaaliin godhamee bu’aan argame, yaalii namoota irratti godhameenis bu’aan abdachiisaan argameera. Qorannoon dabalataa fi sagantaan talaallii kanaa dhuma woggaa kanaa ykn jalqaba bara 2015 irratti naannoo Lixa Aafrikaatti itti fufa.
Bu’aan qorannoo talaallii Iboolaa marsaa jalqabaa barruu ‘the New England Journal of Medicine’ jedhu irratti maxxansame. Oduun kunis kallattii heddu irraa gammachuun simatameera. Masaraan Obaamaas qorattoota kanniiniin baga gammaddan jedheera. Oduun kuni ummanni addunyaa cinqii keessa turef hara akka galfatu, qilleensa nagaa akka fudhatu taasisa abdii jedhutu jira.
Dawaan kuni kan hojjatame tattaafii Inistiitiyuutii Fayyaa Ameerikaa [NIH] fi kubbaaniyaa dawaa GlaxoSmithKline PLC woliin. Kanneen Iboolaaf dawaa argamsiisuuf dadhabaa, qorataa jiran ammas heddu.
Talaalliin Iboolaaf fala ta’a jedhamee abdiin irratti gatame kuni hanga ammaatti namoota 20f kennamee bu’aa quubsaa argamsiiseera. Akka bu’aa yaalii kanaatti, qaamni namoota talaallii kana fudhatanii humna ittisa isaa [immune response] hedduu olkaase. Namoonni kunniin fedhiidhaan talaallii kana kan fudhatan. Tankaarfiin itti aanu naannoo dhibeen kuni nama harcaasaa jiru, Lixa Aafrikaatti talaallii kana namootaa hedduuf kennuudha, akka ibsa qorattootaatti. Nutis qorattoota kanniiniin bu’aa argattanitti baga gammadan, kanneen cinqiin iboolaaf isin dhipphisaa tureenis baga hafuura fudhattan jennaan.


text:
Haleellaa boombii konkolaataa irraa mana nyaataa Moqaadishoo jiru fuulleetti dho’e Jeneraala waraanaa Somaaliyaa tokko dabalatee namoota ja’a galaafatee jira.
Har’a gara galgalaa boombii dho’e kanaan kanneen biroon kudhan madaa’aniiru. Dho’iinsi sun kan dhaqqabe mana nyaataa fi mana bunaa xaaliyaanii Moqadishoo keessaa cinatti ture.
Kanneen ijaan argan akka amananitti dho’iinsi sun ennaa namoonni hedduun bashannanaaf sa’a booda mana bunaa sana dhaqanitti geggeessamuuf karoorfame.
Manni bunaa sun waajjira directora immigration somaaliyaa fuulleetti argama.
Haleellaa sanaaf battala itti gaafatama kan fudhate hin jiru. gareen al-Shabab yeroo hedduu Moqadishoo keessaa bakka uummatii fi namoonni siyaasaa akkasumas namoonni daldalaa itti wal ga’antti haleellaa raawwatu. Gama biraatiin, loltoonni mootummaa afur har’a dho’iinsa daandii irraa ganda Kabtanlas kan magaalaa Qoryoley jirutti dho’een du’anii jiran. Loltoonni kun ennaa dho’iinsi sun raawwatametti konkolaataa waraanaan deemaa kan turan ta’uu angawoonni beeksisanii jiran.


text:
BUNAA FI FAYYAA : – Dr Gurmeessaa
BUNAA FI FAYYAA : – Dr Gurmeessaa
Bunna dhuguun faayidaan fayyaaf qabu maali?
Dhalli nama buna dhuguu kan eegale jaarraa 15 ffaa dha as akka ta’e ragaan mul’isa. Yeroo ammaa kana akka addunyati bunni dhugaatiiwwan hedduminaan dhugaman keessa tokkodha. Tole ka har’a qorannoo godhameen faayidaa buna dhuguun fayyaadhaaf qabu isinitti hima. Faayidawwan buna kan dubbistanii ; warri duru buna jaalatan jaalala keessan cimsatu,kan buna jibbus yoo jiraate tari yaada keessan jijjirattu jedhen yaada.
*Faayidawwan buna kun mee maal fa’a???
1.Dhukkuba sukkaara ittisuuf. Qorannoon heddu kan mul’isu bunni dursee dhukkuba sukkaara (type-2 diabetes mellitus) nurra ittisuu akka danda’uudha. Dhukkuba sukkaara yeroo amma akka addunyaati nama miiliyoonni 300 oltu ittin rakkata. Namni buna dhugu carraa dhukkuba kanaan qabamuu parsantii 23-50tiin gadi buusa.
2. Carraa dhukkuba onnee fi dhiiguu sammuu keessatti hir’isa. kara tokkoon dhukkubni onnee fi dhiiguun sammuu keessattii(stroke) walqabataa
waan ta’eef;dhukkuba sukkaara yoo ittisu dhukkuba onnee fi dhiiguu sammuu keessattis ittisa. karaa biratiin ammoo waldhahuu rukkutaa onnee(heart rythm disturbance) kan dhukkuba onneetii fi dhiiguu sammuu keessatiif sababa ta’uu maluu nurra dhorka.
3.Dhukkuba narvii nurra ittisuuf. Buna dhuguun dulluma keessa dhukkuboota narvii dhufu malan ittisa kunis :
* Madaala qaama eegachuu dadhabuu,maasha
alee qaamaa garmalee kotoonfachuu,qaamaan hoolachuu fi deemsaan qususu..kun waliigalatti” parkinson’s disease” jedhama.
*Dandeettii waa yaadachuu dhabuu ykn waa hunda irranfachuu..”Dementia/Alzheimer’s disease “jedhama.
Dhukkubootni lameen kun keessumatuu namoota umriin isaanii 65 ol ta’e irratti mul’atu. Dhukkuboota yaaluuf rakkisaa ta’aniidha. Namooni buna dhugan carraan dhukkuboota kanaan qabamuu ofirra ittisu.
4.Kaansarii ittisuuf. Qorannoon kan agarsiisu namootni buna dhugan carraan kaansarii tiruutiin qabamuu parsantii 40 gadi yoo busu,carraa kaansarii mari’imaanii parsantii 15 niin gad buusa.
5.Tiruun keenya fayya-qabeessa akka ta’uuf. Hojii gudda kan qabu tiruun keenya keemikaalota nyaataa fi dhugaatii ,keessatuu alkoolii keessatti argamaniin yeroo gara garaati rakkoon irra gahuun dhukkubsatee sadarkaa dhuma(cirrhosis) jedhamuurra gahuu danda’a. kun ammo yeroo gabaaba keessati nama ajjeesa. Bunni tiruu qulqulleesuudha
an keemikaaloota hubatii fidan irra eega
6.Dhiphinaa fi si’aa’ina dhabuu(depression) nurra qolata. Qorannoo yuuniveristii harvarditti godhameen buna dhuguun sababa si’aa’inna dhabuutii kan dhufu rakkoo ofiin of ajjeesuu(suicide) akka hir’isuu dha.
**HUB:
Faayidaa buna kaneen kana fakkatan yoo ta’u. Yeroo ulfaa garuu dubartoonni buna dhorkamuu batamuus xiqqeesani yoo dhugan gariidha. Akka qorannoon mul’isutti dubartoonni yeroo ulfaa garmalee buna baay’isan ulfi irra bahuu (miscarriage) danda’a jedha.
Bunni xiqqoos taatu dhiibbaa dhiiga ni dabala. Kanaaf hin dhugina jechuus batamu namni dhiibba dhiiga qabu xiqqeesee dhugu qaba.
maaree “Buna fi nagaa hin dhabina ” jedha mitiree oromoon. “Bunni jira……koottaa Buna dhuga!!”
source: authoritynutrition.com
DR Gurmeessaa
Galatooma!!!FAYYA TA’A!!
- 497Shares
- Tweet


text:
Adoolessa 07, 2017 | Ibsa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO)
ABOn murtti Gamtaa Afriikaa Siidaa Bittootaa dhiiga ilmaan Oromoo fi cunqurfamoo dhangalaasaa bahan akka Finfinnee Keessatti ijaaramu murteesse jabeessee balaaleffata. Duras dhaabbata. Ummatni Oromoos kanneen ilmaan isaa fixaa turan, lafa isaa irraa buqqaasuun hiyyoomsan, eenyummaa isaa irratti duuluun dhabamsiisuu irratti hojjataa turaniif siidaa dhaabamu jabeessee balaaleffatuu fi dura dhaabbatuu qaba.
Ardiin Afriikaa Ardii boodatti hafummaan beekamtu, beelli, dhukkubnii fi hiyyummaan keessatti dagaage, of danda’uu dadhabuu irraa biyyoota dureeyyii irratti hirkatuun deggersaa fi gargaarsa isaaniin jiraattu dha. Ardii mirgi siyaasaa fi uumaa ummatootni qaban keessatti hin kabajamne, mirga ofiif qabsaawuu fi gaafatuun yakka taasifamee lammileen keessatti ajjeefaman, hidhamanii fi keessaa baqatan, Ardii walabummaa irra kolonummaan itti hawwatamu akka taatetti jirti.
Qaanii fi salphina akkaan ulfaataa kanneen keessaa silaa baasuun dirqama/hojii kanneen aangoo siyaasaa dhuunfatuun biyya dursina jedhanii ture. Haa tahu malee hiree ummatoota Ardii kanaa tahee mootummootni dhimma biyya hoggananii fi ummata bulchaniif dursa kennuun rakkoo siyaasaa, dinagdee fi hawaasummaa furuuf hojjatan hin argatne. Kan argatan yo jiraatanis qubaan lakkaa’amu. Hedduu matootii Afriikaaf fardiin akkaataa itti aangoo irra turan falachuu fi mormitootni akka hin jiraanne shiruun dhabamsiisuu dha. Meeshaalee sab-qunnamtii dhuunfatuun ololaan bittaa ofii jireessuu fi sagalee ummatootaa ukkaamsuun umrii bittaa ofii dheereffatuu irratti hojjatuu dha.
Matootiin biyyoota Afriikaa dhaabbata Gamtaa Afriikaa jedhu jalatti gurmaa’an walakkaa jaarraa oliif wagga waggaa fi akka barbaachisaa tahetti wal gahan. Haa tahu malee Gamtaan Afriikaa kun hojii ulfaatoo fi fardii Ardii Afriikaa fi ummatoota Afriikaaf tahu hojjachuuf osoo hin taane irratti wal faarsuu fi wal deggeruuf kan wal gahan tahuu waggootni 50 ol dabarsan ragaa tahu. Kana irraa har’as biyyootni Afriikaa hedduu mootummaa deggersa ummata biyya bulchanii hin qabneen durfamu. Kana irraas ummatootni biyyoota Afriikaa hedduun mootummoota farra dimokraasii fi abbaa irree jalatti hiraarfamaa jiran.
Kan ajaa’ibu qaphxiileen fardii fi irratti mari’atamuu qaban akkanaa kaafamanii kan irratti hin mari’atamne tahuu dha.
Hojiin Gamtaa Afriikaa dursa argatuu qabu silaa rakkoolee biyyoota Afriikaa gidduu akka itti furan ilaallatuu, rakkoo siyaasaa biyya tokko keessatti mul’atuun kanneen gaaffii mirgaa kaasuu irraa kumootaan ajjeefaman, kuma kudhanootaan hidhaatti guuramanii fi kumootaan baqachiifaman irratti mari’atuun furmaata itti gochuu, dhukkuba, beelaa fi hiyyummaa Afriikaa qaanfachiisee fi jilbeenfachiiseef furmaata argamsiisuuf mari’atuu ture.
Matootiin Afriikaa horii ummataa fi biyya dursanii miliyoonotaan lakkaa’amu dhangalaasuun wal gahan kanneen garuu kan yeroo isaanii dabarsan dhimmoota bubuutuu fi fardii hin taane irratti. Kana irraahis wal gahiin Gamtaa Afriikaa Adoolessa 3-4, 2017 taa’e siidaan Hayle Sillaasee fi Mallas Zenawi akka ijaaramu murteessee ka’uun kana caalaatti ibsa.
Kanneen Siidaan haa ijaaramuuf jedhaman, ummatoota bitaa turan biratti jibbamoo, sirna booddeessaa fi abbaa irrummaa dursuun kan beekamani dha. Ummatootni Itophiyaa kana irraa ti bara 1974 mootummaa H/Sillaasee irratti finciluun kan aangoo irraa gugsan. Mallas Zeenaawis taanaan takkaahuu ummatootni Itophiyaa akka dursaa isaanitti osoo hin fudhatiin kan addunyaa kana irraa dabre dha. Sirni utubee dabres mormii ummatootaan hudhamee dhabamatti kan arreedaa jiru tahuu siidaan akka ijaaramuuf kanneen murteessan jalaa dhokataa dha jedhamee hin yaadamu.
ABOn murtiin kun seenaa boodatti deebisuu kan kajeelu, faallaa dimokraasii tahuutti amana. Matootii sirna booddessaa fi Abbaa irree dursaniif kan beekkannoo kennu, qabsoo ummatootni bilisummaa fi dimokraasiif godhan dura kan dhaabbatu tahuutti fudhata. Kanneen har’a yaadaa fi fedhii ummatoota Itophiyaa osoo hin qoratiinii fi hin hubatiin, lafee fi dhiiga qabsaawota bilisummaa fi dimokraasii irratti siidaan mallattoo abbaa irrummaa akka dhaabbatuuf murteessan bor kan Emperor Bokaasaa, Idi Amiin, Mangistuu H/Mariyaamii fi kanneen biroo akka ijaaramuuf murteessuu irraa boodatti hin deebi’an.
Kanaaf ABOn murtii Gamtaa Afriikaa kana jabeessee balaaleffata. Duras dhaabbata. Ummatni Oromoos kanneen ilmaan isaa fixaa turan, lafa isaa irraa buqqaasuun hiyyoomsan, eenyummaa isaa irratti duuluun dhabamsiisuu irratti hojjataa turaniif siidaa dhaabamu jabeessee balaaleffatuu fi dura dhaabbatuu qaba. Kanneen bilisummaa fi dimokraasiif qabsaawan hundis murtiin kun faallaa dimokraasii fi bilisummaa tahuu hubatuun akka dura dhaabbatan ABOn waamicha isaa dabarsaaf.
Injifannoo Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Adoolessa 6, 2017


text:
Gadaan Gadaa Bilisummaa ti!
Waamicha Qabsoo Bifa Haaraadhaan Qeerroon Bilisummaa Oromoo Kan Yaame Fakkeessamee Ibsi Naannessamaa Jiru Qeerroo Bilisummaa Oromoo Irraa Kan Bahe Miti.
Posted by MADDA WALAABUU PRESS on 3/01/2018
Ijoo Dubbii – ABO (SBO/VOL – Bitootessa 01, 2018)- Gurraandhala 28,2018 irraa qabee “Waamicha Qabsoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo irraa” jedhu media hawaasaa gara garaa irratti faca’uun mul’ateera. Akka barruu maqaa yaamicha qabsoo jedhuun Qeerroo Bilisummaa Oromoo maqaa dhahatee faca’e kanaatti Labsii Yeroo Muddamaa wayyaaneen labse, kan parlaamaan sirnichaa guyyaa boruu murtii itti kenna jedhamee dubbatamuun walqabatuu dha.
Wanni hubatamuu qabu waamichi qabsoo Qeerroon Bilisummaa Oromoo amma bifa haaraan dabarse kan hin jirre ta’uu fi maqaa Qeerroo Bilisummaa Oromoon ibsa kana kan facaase mootummaa wayyaanee fi caasaa tika isaa ta’uun hubatamuu feesisa. Kunis mirkanaawee jira.
Sirnichii fi qaamotni tikaa wayyaanee maqaa Qeerroo Bilisummaa Oromootiin qabeenya nama dhuunfaa irratti miidhaa dhaqqabsiisuun achii as deebi’anii Qeerroo Bilisummaa maqaa bal’eessuu fi lammiilee irratti yakka raawwataa jiran daran hammeesuudhaaf karoorfatanii, darbees labsii yeroo muddamaa kanaan walqabsiisanii karoora lafa kaawwatan ittiin milkeessatuuf ta’uu odeessi gahaan argamee jira.
Sanas ta’e kana Waamicha Qabsoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo irraa jechuun kan amma dhihaate kun jaarmaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo irraa kan hin waamamne ta’uun beekamuu akka qabu ABOn ni hubachiisa.
Caalaatti Qeerroon Bilisummaa Oromoo labsa Fincila ilaalu kan dhihoo logo isaanii qabatee bahee as kan biraa akka hin baafne hubachiisanii jiran. Kanaaf jecha ummataa fi deeggartootni eeggannoo gochuun labsuma Qeerroo dhihoo logo qabatee bahe qofa akka hordofan yaadachiifna.
Injifatnoo Umamta Oromoof!
Gadaan Gadaa Bilisummaa ti!
Gadaan Gadaa Bilisummaa ti!
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Dargaggoonni Isra’eel 63 tahan waraana biyyattii keessatti hirmaachuuf fedhii kan hinqabne tahuu beeksisan
Dargaggoonni lammii Isra’eel 63 Xalayaa Aangawoota biyyattiitiif barreessaniin, waraana biyyatti dachii Falasxiin humnaan qabate keessatti, hirmaachuudhaaf fedhii kan hinqabne tahuu beeksisan. Dargaggoonni umriin isaanii 18 hanaga 25 keessatti argaman kunnii akka jedhanitti,” Isra’eel dachii Falasxiin humnaan qabatte “yeroodhaaf” jechaa waggaa 50 guutu miraga isaanii cabsaa turteerti. Nut dargaggoonni dhiiraa fi shamaraa badii Mootummaa Isra’eel kanaaf irree tahuu diduun dirqama loltummaa biyyattii kan hin fudhanne tahuu beeksifna” jechuun beeksisan.


text:
waa'ee wal hiikuu fi deebsanii gaa'ela dhaabachuu Macaafni Qulqulluun maal jedhaa?
Gaaffii: waa'ee wal hiikuu fi deebsanii gaa'ela dhaabachuu Macaafni Qulqulluun maal jedhaa?
Deebii: Hunduma dura, dhimma wal gadhiisuu kana irratti ilaalchi qabnu rakkina hin fidu, Milkiyaas 2:16: kan jedhu yaadachuun barbaachisaadha 'namni haadha mana isaa gadhiisuu an nan jibba jedha waaqayyo gooftaan inni kan Israa'eel.' Akkaa Macaafa Qulqulluutti gaa'illi bara jireenyaa hundumaatti amanamamuu kan gaafatudha. 'Egaa isaan lama miti foon tokko malee; kanaafis waan Waaqayyo walitti qabsiise namni gargar hin basin jedhe' (Maatewoos 19:6). Ga'eelli namoota cubbamoota lama kan h irmaachisuu waan ta'eef walgadhiisuun akka ta'uuf danda'u Waaqayyo ni beeka. Kakuu Moofaa keessatti mirga kana dhowwuudhaaf seerrata tokko rokko dhaabeera, keessattuu dubartoota (Seera Keessa deebii 24:1-4). Yesuus seeronni kun kan kennamanii turan gara jabeenya namaa sababa taasifachuudhaan akka ta'e Yesuus eereera, jarri fedhii Waaqayyoo waan ta'aniidhaaf miti (Maatewoos 19:8).
Akkaataa Macaafa Qulqullulutti falmiin waa'ee gaa'eela diiguu fi deebisanii ijaaruu hayyamamuu jalqaba jecha Yesus isa Maatewoos 5:32 fi 19:9 irra nanaanna'a. Gaaleen 'yoo isheen eejjite malee' jedhu wal hiikuu fi deebisanii fuuchuu ilaalchiisee hayyama Waaqayyoo kennuu kan danda'u caaffata qulqull'aaoo keessaa waraabbii isa tokkicha. Namoonni kana hiikan baay'een isaanii 'gaalee addaa kana' kan inni ilaallatu yeroo 'walkaadhimmatanitti' 'walfuudhuudhaaf amanamummaa dhabuu' akka ta'etti hubatu. Akka aadaa Yihudootaatti, dhuurrii fi dubartiin yeroo wal kaadhimatanii jiranitti illee akka waan wal fuudhaniitti ilaalamu. Akka ilaalcha kanaatti, yeroo walkaadhimatanii jiranitti yoo ejjan walhiikuu akka danda'aniidhaaf sababa fudhatama qabu akka ta'e dha.
Haa ta'u malee, jechi Girikii gara 'yoo isheen eejjite malee' gara jedhutti hiikame jecha cubbuu walquunnamtii saalaa kamiinuu ilaalchuu danda'adhu. Inni ejja, sagaagaluu, halalummaa kan fakkaatanitti hiikamuu danda'a. Yesus yoo ejji hojjetame walhiikuun akka danda'amu dubbataa jira. Walquunnamtiin saalaa namootaa gaa'eelan walitti hidhamaniif bakka bu'uura ta'e qaba. Lachaan isaanii foon tokko ta'u (Seera Uumamaa 2:24; Matewoos 19:5; Efesoon 5:31). Sababa kanaatiif gaa'elaan alatti walqunnamtii saalaa kamiinuu walitti hidhamuu kana cabsuun wal hiikuudhaaf sababa ta'uu danda'a. kanaaf egaa, Yesus mataan isaa sammuu isaa keessatti waa'ee deebisanii fuuchuu qaba. Gaaleen, 'kan biraa fuudhe' (Maatewoos 19:9) kan agarsiisu akka danda'amaa ta'ettiidha akkaataa fakkeenya gaalee adda ta'e kanatti, yoo akka akkas ta'utti hiikames. Lamaan isaanii keessa kan cubbuu hin hojjenne duwwaatu lammee fuuchuudhaaf mirga akka qabaatu beekuun barbaachisaadha. Ta'us caaffata kana keessatti hin ibsamne, lammee fuuchuunii fi hiikuun nama isa cubbuu isa irratti hojjeetameedhaaf araara Waaqayyoo duwwaadha, garuu isa cubbuu ejjaa hojjeteef miti. 'Inni yakka hojjeetees' lammee fuuchuudhaaf fakkeenyi jiraachuu danda'a garuu caaffata kana keessatti hin caqasamne.
Kaan 1 Qorontoos 7:15 akka kan 'adda ta'e' gara biraatti hubatu yoo abbaan manaa yookiin haati manaa hin amanne amanataa isa ta'e yoo hikelammee fuuchuun yookiin heerumuun akka danda'amu akka hayyamutti hubatu. Haa ta'u malee, qabiyyeen kun lammee fuuchuu yookiin heerumuu hin caqasu, garuu qaamni hin amanne yoo gaa'ela sana hiike qaamni amanataa ta'e immoo isa sanatti akka qabamee hin afne dubbata. Yoo inni Macaafa Qulqulluu keessatti kan hin caqasmne ta'e illee kaanqaama kan biraa irratti yookiin mucaa irratti dhiibbaan yoo taasifame wal hiikuun akka danda'amu ni dubbatu. Inni kun tarii sababa baay'ee gaarii ta'uu danda'a, garuu sagalee Waaqayyoo irratti tilmaamuun ogummaa ta'uu hin danda'u.
Alii alii falmii gaalee adda ta'e kana irratti badna dhugaa isa 'gaa'elaaf amanamummaa dhabuun' jechuun wal hiikuudhaaf hayyama malee, sanaaf dirqama miti. Yoo ejji raawwatame illee, qaamni inni hafe, karaa ayyaana Waaqayyootiin, dhiifama gochuu fi gaa'eela jaraa deebisee ijaaruu danda'a. dhugumaan fakkeenya isaa duukaa buunee cubbuu ejjaa kana illee dhiisuu dandeenya (Efesoon 4:32). Haa ta'eu malee, fakkeenya baay'eetiin warri walfuudhanii jiran dhiifama walii hin godhan, cubbuu ejjaatiinis itti fufu. Inni bakka Maateewoos 19:9 hojii irra itti ooluu danda'uudha. Baay'een wal hiikuu booda utuu Waaqayyo akka jarrii kobaa isaanii jiraatan utuu barbaadu gaa'ela kan biraa deebisanii dhaabuudhaaf hariifatu. Waaqayyo yaadi isaanii akka bakka lamatti hin qoodamneef akka jarri kobaa ta'an waama (1 Qorontoos 7:32-35). Haala tokko tokko keessatti deebisanii gaa'eela dhaabuu tarii akka carraati, garuu inni carraa isa tokkicha jechuu miti.
Namoota hin amanin irra caalaa Kiristaanota akka ta'an kan dubbatan gidduuttu ammamtaan wal hiikuu guddaa ta'uun isaa baayee kan nama gaddisiisu. Macaafni Qulqulluun Waaqayyo wal hiikuu akka jibbu bal'inaan ifa taasisa (Milkiyaas 2:16) walitti araaramuunii fi dhiifama waliif gochuun immoo amala amanataa dhugaa ta'uu qaba (Lusuqaa 11:4; Efeesoon 4:32). Haa ta'u malee, wal hiikuun akka ta'u Waaqayyo ni beeka, ijoollee isaa gidduutti iyyuu. Kan wal hiikanii fi lammee deebisanii fuudhaan Waaqayyoon xinnii akka jaal'atamanu isaanitti dhaga'amuu hin qabu, yoo wal hiikuun/lammee walfuuchuun gaalee addaa Maateewoos 19:9 jalatti hammatamuu danda'uu dhabaate ille. Waaqayyo yeroo baay'ee hojii gaarii raawwachuudhaaf illee abboomamuu diduu kiristaanotaatti illee ni gargaarama.
English
Gara Mana fuula Afaan Oromootti deebi'aa
waa'ee wal hiikuu fi deebsanii gaa'ela dhaabachuu Macaafni Qulqulluun maal jedhaa?


text:
WASHINGTON, DC —
Godiaa Wallaggaa Lixaa, aanaa Ganjii, magaalaa Ganjii keessatti reebichi kaleessaa kaasee humnoota mootummaatiin irratti geggeessamaa jiru suukanneessaa isaa ta’uu kan imimmaaniin hudhamaa dubbate, jiraattota magaalattii keessaa tokko “kaleessa barattoonni kutaa kudha-tokkoffaa fi kudha-lammaffaa, ka mana-barnootaa qophaa’inaa, kanneen kutaa sagalii fi kudhaniis hiriira mormii ba’anii jennaan, bulchaan aanichaa waraana itti ajajee waraanni konkolaataa lamatti dhufee barattoota irratti dhukaasa bane” jedhan.
Bulchaan magaalaa Ganjii, Obbbo Taammenee Abdiisaa immoo, “poolisoonni tarkaanfii fudhachuun isaanii, barattoonni waan jeeqanii mana-barnootaattis dhagaa darbataniif jecha. Barattoonni WBO faarsaa turan, ABO faarsaa turan. Kun immoo, akka heera mootummaatti dhaaba shororkeessummaatti farrajame.” Jedhan.
Godinaa Horroo Guduruu Wallaggaa, aanaa Amuruu keessattis kaleessa humnoonni mootummaa barattoota mormii kaasan reebanii cabbabsuudhaan, kanneen reebichaan madaawanis gara mana wal’aansa fayyaa geessuu irraa gara mana hidhaatti geessan, jedhan jiraattonni Amuruu.
Wallgga Bahaa, magaalaa Naqamtee keessattis, har’a humnoonni poolisii federaalaa fi loltoonni mootummaa, barattoota Mana-barnootaa Sadarkaa Lammaffaa Qophaa’inaa reebanii, barattoota danuu madeessuu isaanii, jiraataan magaalaa sanaa nuuf ibsee jira.
Magaalaa Gimbii keessatti, hiriira mormii barattoonni sadarkaa lammaffaa kaasan humnoonni mootummaa facaasuu yaalan iyyuu, karaa adda addaa cabsatanii ba’uudhaan ka mormii isaanii dhageessisaa turan ta’uu, jiraattonni nuuf ibsanii jiran.


text:
Preezdaant Dr. Mulaatuu Tashoomaa hoggantoota MTN waliin mari’atan
Finfinnee, Fulbaana 23,2011(FBC)-Preezdaantin FDRI Dooktar Mulaatuu Tashoomaa dhaabbata hoggantoota MTN waliin haala Ityoophiyaatti hojjechuu danda’an irratti mari’ataniiru.
Marii kanaanis hoggantootni dhaabbatichaa investimantii Ityoophiyaa keessatti hirmaachuu akka barbaadan ibsaniiru.
Dhaabbatichi mootummaan dhaabbilee misooma mootummaa gara dhuunfatti jijjiiruf sochii taasifamaa jiru hordofuun damee teeknooloojii irratti bobba’uuf fedhii qabaachuu ibseera.
Dooktar Mulaatun dhaabbilee misooma mootummaa walakkaan fi guutumaan guutuutti gara dhuunfatti naanneessuu ifaafi bilisa karaa ta’een fi haala qabatamaa biyyattii ilaalcha keessa galchuun ta’uu hoggantoota kannenif ibsaniiru.
Deemsa piraaveetayizeshiiniin rakkoo biyya biraatti uume akka hin uumamneef of eeggannoon kan hojjetamu ta’uus beeksisaniiru.


text:
Jaal Jaarraa Duuti Nusaamtuus Yaadni Isaa Abadiif Nu Waliin Jiraata.
- Details
- Published on Friday, 29 March 2013 17:04
Ergaa guyyaa itti dhaammata jaal Jarraa Abba Gadaa irratti dhihaate.
Koree Qindeeysituu Ayyaana Itti Dhaammata Jaal Jaarraa Abbaa Gadaatiif, AbdulJelil Abdella
Bitooteysa 9, 2013, Minneapolis, Minnesota
Obboleeyyan Keenya; Abbootii teenya; Ilmaan keenya;
Hundi keeysanuu baga nagayaan dhuftan. Assalaamu Aleykum.
Guyyaa ar'aa wanni asitti walitti nu fide, du'a jaala keenya, wahila keenya, obboleeysa keenya Jaarraa Abbaa Gadaati.
Aniis wanniniin godhu, bu'aa bahii jaal Jaarraan keeysa dabre gabaabsee isinii wajjin qooddachuudha.
Jaal Jaarraan seenaa boonsituu dheertuu qaba. Namni tokko yeroo gabaabduu tana keeysatti irraa dubbatee fixuu hindendayu. Kanaafuu, bakka garii kan tuqamuu qabdu qofaan isiniif keeysa baha. Bakki gaggabaaduun tuni gariin yaadannoo inni harka isaatiin barreeyse yoo taatu, gariin ammoo taniin ifiif qaamaan keeysa ture tahuudhaan isiniif mirkaneeysa. Barruu yaadanno tani jaal Jaarraan harka isaatiin barreeyse keeysatti akkana ja’a:
“Ani abbaa Kiyya, Haaji Ibraam Haamid fii haadha tiyya aaddee Moomina Eybootirraa, Konnyaa Gaara Mullataa, baddaa Kufaa Callee, naannoo Watar, araddaa waldaya Raammis, ganda Mudiir Gooroo-ttin bara 1939 tti dhaladhe. Eega Amaarri Calanqotti Oromoo cabsee, Nafxanyoota bakka bakka qubachiisee, sirna Malkanyaa hujirra oolchuuf taffaaffi jalqabe, akaakoon kiyya Hamid Ibroo Shaxaa warra lola Calanqoorraa lolchisiisummaan qooda fudhatee fi Oromo Harar biratti akkaan dhagayama qabu turee, sirna Amaaraa irratti finciluudhaani beekkama. Akaakoon kiyya nama capha calanqoo booda diddaa sirna Malknayaarratti soossooha kaase ture. Sossooha san milkeeysuuf Jabuuti dhaqee Afar qunnamee, biyya keeysattiis matoota Afarii fi matoolii Oromoo Carcar, Alii Gurraa faa qunnamee mariihatee ture. Bifa kanaan Shaggar dhaqee Oromoo achiitiis qunnamuuf osoo gootota Oromoo kanneen biraatiin marihachaa jiruu diinni irratti dhaqqabe. Kana duuba; Raas Makonnun Qullubbitti haala biyya marihachuuf yaada ja’uun ifitti yaamee achitti nyaata keeysatti summii nyaachise. Akkasitti gaa, matootiin Oromoo kanneen isaa waliin turan fuudhanii osoo yaa'anuu lubbuun karatti keeysaa baatee Maayaa Guddotti awwaalame.“
Jaal Jaarraan seenaa akkanaa tan dhumii hinqabne dhagayaati guddate. Lola Calanqotti tahe, gaafa san shira dalagame, illima diini Oromoof lafa kaaye tan lakkooysa hinqabne arkee, baree daran beekkoomsaan if cimsaa dhufe. Loala san milkeeyfachuuf diinni Oromoo addaan qoodee kaan kaanirratti duulchisee Oromoo akka cabse hubatee ture. Capha Calanqoo booda maalummaa sirna malkanyaa, zulmifii eeqqoo fokkoftuu bineensummaa sirna sanii warra isa dura turerraa baratchaa dhufee, itti ababee guddate. Sirni malkanyaa sirna ilmi nama akka beeyladaatti gad aantummaan keeysa jiraatuu ture. Sirna malkanyaa keeysatti, namni Oromoo, jaarsaafii jaartiin ilmoo ifii manatti dhiisanii, jaarsi geeshee ciree, hidhee, baadhatee, farshoon mana nafxanyaatirraa akka hin hanqanne mirkaneeysa. Niitiin Oromoo ammoo midhaan tumtee, kurkitee, qooshaa daaktee duuydarratti baadhattee amna dheeraa biyyaa-biyya deemtee maatii malkanyaa tajaajiluun hiree jireenya Oromoo tahee ture. Geejjiba malkanyichaa tiysanii, okaya nyaachisanii gabbisuuniifii faltii jalaa qulqulleeysuun dirqama Oromooti. Dibootaafii tumaaleyyii gabbisanii malkanyootaan gabbaruun dirqama gaafasiiti. Badii xixiqqoof jecha Oromoon mooraa geengee firinciltuu keeysatti hidhamee dhiitamaa bulee namni du’e lakkaawamee hin dhumu. Sirna akkanaa keeysetti Oromoon gabrummaaf ramadamee nafxanyoonni sadoo fii badhaadhinaan jiraachuun, Oromoon akkuma beeyladaa biraatti qabeenya Malkanyaa turuu gaafa hubaterraa jalqabee, Jaarraan sirna gadigalummaa kana fonqolchuun hojii dhaloota haaraya gaafa sanii tahuu warra if amansiisan keeysaa tokkofii kan hangafaa ture.
Gaafa Xaaliyaan Nafxanyoonni naannoo Hararii fi Gaara Mullataa keeysa turan, irra hedduun bakka itti shaffatan nannoo inni itti dhalate, naannoo tarsimoo qabdu, naannoo Raammisi ture. Nafxanyoonni Xaaliyaanirratti shaffatan kuni qawwee hidhatanii waani tureef, Oromoo meeshaa lolaa hinqabne tan naannoo Raamis qubaturratti miidhaa gurguddaa fidanii turan. Nafxanyoonni kuni Oromoo akka qabeenya ifiitti waani laalaniif kani Xaaliyaan mootummaarraa fonqolchee ifiifuu dheefarra jirani qawweefii uleedhaan Oromoo aloolaa turan. Qabeenya Oromoo saamuun, beeyladaa Oromoo akka ifiif fedhanitti yeroo jaalatanitti qalatanii nyaachuun, dubartii Oromoo reebuun, dargaggeeyyii Oromoo akka geejjibatti fe’achuun Oromotti jireenya hadheeysee ture. Jaal Jaarraan zulmii Shiftoonni Nafxanyaa naannoo sanitti hojjatan takka-takkaani dhagayaa guddate. Beekkomsa akkanaa kan xalayaarraa dubbise osoo hin tahin, kan Oromoo imimmaan dhangalaasaa himaturraa barate waliini barnootaaf magaalaa Harar dhaqe. Hararitti naannoo mana heera, manneen hidhaatiifii lafa bulchiinsaa hunda keeysaas wanni jiraa sirna guntummaa Habashaa tahuu akaakkate. Gabrummaan iddoonfamtee bakki irraa taligamtu magaalaa akka Harar faa tahuun ifatti galeef. Cunqursaan, saaminsi, ajjeechaan, hidhaan, sadafa qawweetiin halkanii guyyaa tumamuun, beekaa fii aalimni Oromo slphifamuun, arrabaafii araraafamni hundi bakki jiddugalummaadhaan irraa burqu inumaa magaaloota akka Hararfaa tahuudha barate. Magaalaa tanaan olittillee sirni malkanya Shaggarirraa waltajjii kan qabu tahuudhaafii sirni gabrummaa akkanaa kuniis guntummaa sirna Habashaa kan biyya Oromoorra bargaafate tahuu addeeyfachuun achirraahi. Hararitti gocha gabroomfaatootaa kani duraan manguddorraa dhagayuu ture takka-takkaan fakkattuulee isanii wajjiin ijaan arkuf hiree arkate. Siyaasaa sirna (systematically) saaminsaa, cunqursaa fi hacuuccaa tani mootummaan Habashaa jiddugala biyyattiirraa gaggeysituus achirraa barate. Miidhaafii ararafamni hundi kan Raamis qofaaf hiree tahe osoo hin tahin, inumaa kan magaalaa harar qofallee osii hin tahin kan lafa Oromoo hundaa akka tahe achirraa gadi hiikkate. Duraanillee waan darashaan ja’u dhaggeeyfachaatuma ture. Achiin booda waani darashaan ja'u, wanni manguddoon ittiin gumgumtu hundi qaamaa qalbiidhaan galeef. Tanneen jiruu isaa guutuu isa keeysaa hinhaqamin tan akka asiin gadiiti:
“Amaaraatu gubbaa dhufee uffata waahinqabanii qoola xiqaa rifeensaa,
nuti qawwee hin qabnu yoo nurraa gale – galee, yokaan dhiira teenya buunee afaan bineensaa”
“Abookaroon ganda isaati, Gondar miraasa isaati,
nu kufnee lafa geenyee dhiira teenya ol qabaan gama isaati”
Tana keeysa akkaataa Oromoon keeysa jirtuus, gadi aantummaa, gadi galummaafii eenymmaa ifiitiin kan qaanfatu tahuudha arge. Haala soda fii ifitti qaanfachuu kan Oromoo keeysaa calaqqisu Hararitti xinxalee yo laalu, Oromoo afaan ifii dubbachuu sodaatu yokii qaanfatu argee, hedduu irraa dhibame.
Garuu irraa dhibamee cal'isuu mannaa dargaggeeyyii Oromoo walitti qabee marihatee, afaan Oromoo tiyaatira, diraamaa, wallee fii walaloodhaan olkaasuurratti waliif galanii, gaafa iidaa faa mana sinimaa Hararitti agarsiisa ummata gammachiise geggeeysan. Soossohinsi barattoota Oromoo kunii bara 1962 tti ture. “Soossohinsa kana keeysa Mohammed Hassan faan ni jiraa mee dhaqaa gaafadhaa.”
Bara 1964tti qonnaa si’anaa jalqabuuf qalaada afur bitatee, traakatara garii bitatee, garii kireeyfatee Asabootitti gale. Asabootitti Aadaa Oomoo, heera, seeraa fi sirna Raabaa Doorii kani Oromoon durattii itti walbulchitu bal'inaan manguddoo warra isa duraa jiraattoota achiirraa barate. Nannoon Asaboot wanni beekkamtuun lola diinnan gara garaa ifirraa ittisuudhaani. Naannoo Asabootitti, yeroo garii Affariitu Oromotti duula, yeroo biraa Iissaatu Oromotti duula ture. Hoggayyu dargaggeeyyiin Oromoon Asabat sassaabatee jiraata ture. Lola keeysatti, qooda dargaggeeyyii, shamarranii, dubartiifii manguddoo hamma tokko barachuun achirraahi. Hunda caalaa namni Jaarraan fakkii irraa fudhate nama maqaan isaa Habiib Daalachaa (Habiib Assaboot) ja’amu kan naannoo Odaa Jigaati.
Gaafa san Nafxanyoonni lafa naannoo Asaboot Qalaadaa fi Gultiitti maqaa moggasanii lafa hiratanii, lakkuma laftu Asaboota Nafxanyootaaf hiramtee dhumtuun suuta-suutaan hamma Odaa Jigaa gayan. Qubsumti Haamid Daalachaa Oda Jigaati. Amma gaa, nafxanyoonni lafa Odaa Jigaatiis saamuu jalqaban. Haala kana diddaadha Habiib ka'ee, Nafxanyoota kana keeysaa tokko isaa kophaa deemu arkatee, jirmaan dhawee qawwee Dimotfoor tokko harakaa laqaaqqate.
Achiin boodas Habiib ilma Bulchaa naannoo sanii rasaasaan dhawee qawwee lammadaa arkate. Haala kanarraa, nafxanyoonni baaraganii, Goojjaamirraa nama biiflee (Tokkaashii) yaammatanii Habiib alooluu jalqaban. Habiibis bosona gala ture. Garuu, yeroo garii ganda naannoo san jiru dhaqeeti nyaata irraa fudhachaa ture. Gaara Keeysatti joollee beeyladaa tiysitullee arkee waliin taphachaatuma ture. Diinni yo dhufe ganda dararuuf akka jiraatuu waani hubateef, warra nyaata kennuf fii joollee loon tiysitu hundaan, “yo Amaarri na barbaada dhufe, Aabbo Habiib bakka akanaati jira ja’aa, bakkaan ani jirutti as qaceelchaa ja’aan.” Ummanni gandaatii fii joolleen loon tiysituus qaceelfama Habiib fudhatanii gaafa Amaarri dhufe lafa Habiib jiru agarsiisaa turan. Nafxanyoonni garuu bakka Habiib jiru tanarraa fagaachuudha filatan ture. Kana; gaafa Gojjamirraa namicha biiflee baanan san fidatan, gara Habiib jirutti laga keeysa gadi qaceelchan. Habiib namicha biiflee kanaas laga keeysaa baala sossoosee, dhagaalee gubbaarraa fonqolchee gadi bororsee, guutumattuu laga keeysa taphachiisee, boodarratti duubaan dhufee gateetirra ejjetee, galaafatee qawwee sadaffaa harkaa boojihate. Dhumarratti Habiib taRabbiitiini du'e. Hojii Habiib tanarraa wanni Jaarraan baratees, "yo namni tokkichi Habiib tana hunda godhe, laata naamni 100 kan akka isaa yo baratee, jaaramee hidhate, sirna gabrummaa kana girgireeysee, shoorarkeeysuufii, booda inumaa fonqolchuun ni danyamaa mitii” jechuudha ture
Ummataan walfudhachuun Jaarraatiis baruma 1964tti ture. Barri dheengaddaa (1963) oomishni midhaanii hin tollee, midhaan qaalii ture. barana (1964) garuu oomishni tolee quufa ture; midhaan heddu rakishe. Jaal Jaarraan rakishummaa midhaanii argee ummata keeysa deemee, “waan isin barbaachisu malee midhaan keeysaan if duraa hin gurgurinaa” jechuu gara hogganoota Oromoo kan naannoo Asabootiin ummata barsiise. Dhugumaa, yeroo gabaabaa booda, midhaan qaalawee, ummanni naannoo sanii gatii guddaan midhaan isaanii gurguratan. Gorsi Jaarraa qalbii ummataa waani fudhateef, manguddoon biyyaa itti dhayxee Amaaraafuu xalayaa durbaa nuun ja’anii inuma darbinaa, amma ammoo siifi darbuu barbaanna ja’anii akka paarlamaa seenuuf gaafatan. Taraa duraa paarlamaa seenullee dhiisullee waan faaydaa hin qabne tahuu itti himee didee ture. Garuu boodarratti, fedhii manguddoo fudhatee sakattaafii olola barbaachisu geggeeysuu jalqabe. Gaafa xalayaa filannoo darbuun geeye garuu, waajiraatoonni mootummaa mana hidhaatti isa darban. Yaadni Habashootaa naannoo sanitti tigrichi tokko akka filamu karaa tolchuudha ture. Tahullee, ummanni akkuma waan Jaarraan hinhidhaminii, akkuma waani bilisa tahee jirutti isa heerraganii xalayaa filannoo harka guddaa darbaniif. Harki guddaan isaaf darbamuus, akka filameetti namni maqaan labsame Tigricha jarri Habashaa durumaanuu fedhan sani ture. Eega filannoon dabarte booda waasiidhaan gadi lakkisanillee, maqaa “Kubur Nakkaa”dhaan lammada yakkuuf (wanjaluuf) akka deeman hubatee,” haa na irranfatanii” je’ee Asabootirraa gara Mi'eeysoo duraa godaane.
Mi’eeysotti namittii takka tan “jaarsa keetiitu shiftaa dhoyse” ja'anii jaarsa isii duraa hidhan, tan boochutti dhufe. “Aaddee maal taate?” jennaan, jaarsa kiyya gandaa fuudhanii hidhanii, amma hoggaan laaluuf boolisa dhaqu,”jaarsi kee if fanniseeti du’e” naan ja’an jatteen. Maqaa jaarsa isii irraa fuudhtee pooliis xaabiyaa dhaqe. Poolis xaabiyarraa wanni hubate, jaarsa isii Jamaal Sheekaa shiftaa nyaachfta jachuun hidhanii halkan hidhamtoota kaan biraa fuudhanii, osoo tumanuu harkatti du’uu hubate. Haala kana arkeeti poolisa Awaajjaa Erar dhaqee shaamballii ajajaa poolisa Mi’eeysoo kasasee, xalayaa “maazajaa” (naaf haa dhihaatu jattu) shaambalticha ajajaa poolisiitti fide. Xalayaa fuudhee shaambaltichatti geeysinaan, deebisaan Shaambaltichaaa “Aante Gaallaa Aasalachahaalhu” tan jettu ture. Jaarraaniis, asirratti abdii osoo hinkutatin, Harar dhaqee, xalayaa biraa tan “Tagaffoo Yiqrab” (angoon irraa galafamee haa naaf dhihaatu) jettu shambaltichatti fide. Deebisaan Shaabmbalitichaa ammallee Aasalachahaallahu ture. Yeroo tana abdii kutatee, namittii bira dhaqee haala kana namittitti himee sabbarsiisee, ka'ee gara Ciroo qaceele.
Hoggaa Ciro dhaquu “Sheeytichi naannoo sanitti akkaan beekkame ka darasaa 200 ol barsiisu, ka Sheek Muussaa Ciroo ja’amu darasaa 11 wajji Galamsotti hidhanii baatii sadii gaye” jechu dhagaye. Isa kana baasuudhaaf Cirotti deebi'e. Sheektichi kuni maallaqa birrii 4500 waani harka qabuufi hidhame. Ja’an Galamso dhaqee waassiidhaan hiikuu gaafatullee hayyama hin arganne ture. Yeroo tana Cirotti deebi’ee Dajjaazmaach Ahmad Alii Xaseetti dhaqee, isaa wajji bulchaa Awraajjaatti dhaqanii xalayaa "badii isaa ibsaatii gama keenya dabarsa" jettu fuudhee Galamsotti itti deebi'ee, adeemsa saniin sheektichi gadi lakkifame.
Sheektichi kuni nama tokkicha amanamaa qabsoo qawwee waliin jalqaban tahuu dandaya. Sheekticha kanaa wajjin qabsoo qawwee godhuurratti waltahanii namoota haga tokkoo wajjin shiftoota gara Diida'aa jiran dhagayanii itti dhaqan. Garuu shiftoonni san “maalaa ya’anii” saaminsaafii ajjeechaa malee kaayoo takkallee hinqaban ture. Kanaafuu, ifirra gara-galanii Micata dhaqan. Achitti warra Baalee dhufee deeyamaa - dhadhaa gurguratu, kani Habashaan mana hidhaatti guurte dhagayee, mala dhawee hidhaarraa baasuuf poolis xaabiyaa dhaqe. Akka ayyaanaa tahee jara hidhame kanaaf afaanumaan falmee mana hidhaatirraa baasaniif. Warra hidhaarraa bahan kanarra lola Baalee odeeyfata. Oduu lolaa isaanirraa dhageenyaan sheekitacharraa nama karaa agarsiisu nama lama fudhatee, isaan sadeen waliin qarqara Waabeerraan gara Baalee qaceelan. Yeroo tanatti Jaarraan, haala qabsoo olloota keenyaa, kan falasxiiniifii kan Aljeeriyaa, kanneen biraa, akkasummattillee qabeenya biyti teenya qabdu, bosonaafii daggala isiillee dabalatee, bal'inaan if barsiisee ture. Baale keeysatti Oromoota hidhatanii sossoohan kanneen akka Hussein Bunee Dararaa, Adam Jiloo, Waaqoo Guutuu, Mahmoud Rubee… faadhaan walqunnamee lola qawwee kani isaan sirna Habashaarrtti geggeeysanirratti qooda fudhate. Booda inuma loltoota Baalee waliin Soomaliyaa dhaqee meeshaafii Kaameraa faadhaan qophaawee lammada Baaletti deebiee jeynummadhaan lolarraa qooda fudhachuu qofa osoo hin tahin, qabsoo Baalee san qabatamaan addunyaa barsiisuu ifirratti fudhate. Hojii ifirratti fudhate kanaas soda malee dalagaarra oolchee jira.
Soomaliyatti Oromoota achi jiran waliin if jaaran. Yeroo Jaarraan Soomaliyaa seenu namoonni isa dura turan, nama maqaa Mohammed Yousf ja'amu jalatti, jaarmaya maqaan “Soomalee Dhihaa” ja’u fudhatanii turan. Ajandaan Mohammed Yousuf ajandaa Oromoorraa adda ture. Haala san jijjiiruurratti Jaarraan tarkaanfii Oromoota achi turan amansiifachuutiifii, tan Mohamm Yousu kop[hxoomsuu hojjatee ture. Jaarmaya maqaan Soomalee Galbeed kana akka agoobaraatti dhunfachuun waani isaan barbaachiseef, nama ifiif amanan, hayyuu, qabsaawaa nama, jeynicha Mohammed Omer Ahmed ja’mu filatan. Akkasitti jaarmaya maqaan Somalee Galbed kana Oromoonni dhunfatan. Lafa jalatti akka mootummaan Soomalee hin hubannetti garuu Oromummaan waldammaqsaa turan. Waldammaqsuun isaanii haga Soomaaliyaa keessa jiran maqaa Soomalee Galbed mootummatti himanii lafa jala Adda Bilisummaa Oromoo jaarrachuudha ture. Akkasitti Soomaliyatti Afraasa 12, bara 1969 tti, Sabboontoonni Oromoo gameeyyiin kanneen magaalaa Maqdishoo jiraatan kuni walitti dhufanii, jaarmaya maqaan Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) ja'u moggaafatan. Jaarmyni kuni Dura Taa'aa nama biyya sanitti beekkame, kan qabeenya guddaa qabu, Mohammed Umar Qaadii godhate. Barreeysaan jaarmaya Sanii Husseen Suraati. Jaarraan Mataa Waraanaati. Bakki walgahii gaafasii, magaalaa maqdishoo, garaaja Abdullahi Lungoo keessatti. Yeroo tana Soomaleen akka duraatti qabsoo qawwee Baalee gargaaruu waani dhaabdeef, hamileen Oromoo caphuu agarraan gargaarsa barbaadufi biyya alaa, Adan dhaqan.
Maqdishoo keeysatti namoota gariitiif yo qooda kennu akkana ja'a. "Manguddoon Oromoo beekkamoon akka Mohammed Umar Ahmed fi Abdullaahii Luungoo, Mohammed Adam, sheekkootiin Misrarraa achi dhufanii fi kan birootiis hedduudha turan. keeysaafuu Abdllaahii Lungoo namni ja’amuu, Oromoota biyyaa dhufanii fi kan biyyoota alaatii dhufaniis isumatti qaceeluu waan turaniif, hifata malee simatee, ifitti fuudhuudhaan akka gaaritti hanga bakka itti godhu keysummachiisuu ture. Mohammmed Umar nama qabaataa truus bilisummaa fi qabsoodhaaf waan hamilee akkaan cimtuu qabaachu tureef biyya seenee qabsaawuuf if qabee, qabeenya isaarraa hanga ilmaaniif qoodu malee guututti qabsoo fi qabsaawotaan gargaaruu ture. Sheekkootiin Oromootiis waan dandayan hundaan akkasumatti qabsoo gargaaruu turan.”
Haaluma san keessatti Jaarraan Husseen Bunee tifi Generaal Waaqoo Guutuu faa waliin hiriiroo qabaachuu ture. Gara dhaabaatiin Adda bilisummaa Oromootiif namni alaabaa Moggaan Lamaan Diimtuu, Magarissaan Idduu, Handhurti isii Odaa, Walakkaan isii Aduu farsameeyse (design godhe) Mohammed Umar Ahmed (Qaadii). Namni walaloo itti baase, Shantam Shubbisaadha.
Soomaliyaa keeysatti maqaa Adda Bilisummaa Oromoo himachuuun, maquma Oromootuu hdubbachuun dhoorkaadha ture. Yo ati Oromoo jette, nama hawaashii olii dhufe tahuu qabda. Soomaaliyaan lafa Baalee, Harar, Sidaamoofii Arsi akka waani lafa isii taatetti lakkaawwatti. Maqaa WSLF agoobara jalatti dhokatan godhatanii if gurmeeysuuniis kanumaafi. Tahullee miseensoonni jaarmaya sanii Oromoo qofa hin turre. Duraan hogganaalleen, Mohammed Yousuf nama biraati ture. Mohhamed Yousf angoorraa fonqolchanii, Mohammed Omar, sabboonaa Oromoo muuduuniis kanumaafi. Jaarraan faan maqaa keenya kan dhugaa gaafa ala baane yokii gaafa alarraa hidhannee biyya teenya ol seenne if labsina ja'anii waliigaltee dhoysaatiin Adan dhaqan. Achitti Jaarraan nama 38 waliin lenjisa riphee loltummaa fudhate. Waraana leenjifame kana hidhachiisuuf ammoo qawwee Iraaqirraa argatan. Boodarratti namoota 38 keeysaa nama 35 hogganee "Adanii baanee dooniidhaan qarqara bahara Soomaaleetti, bakka 'Buul’hari' ja’amtu 8/3/70 (March 8, 1970) tti buunee, osoo nu nam 36 taanee yaanuu waraana Soomaleetiin marfamne. Akkasitti harka Soomaaletti kufnee mana hidhaa Maandheeraa tti bara shanii fi bultii 12 hidhamne. Gaafa Adanii deemnu Elemoo Qilxuu achitti dhiifanne." Haasawa ar’aa keeysatti ergarama mana hidhaatti irra geyerraa haasawuuf hin deemu. Mana hidhaa keeysatti addaachuu, daaruu dhukkubsachuu hamileen nama garii caccabxee waljibbansilleen uumamee “depressed” tahuun waanuma jiraati. San hunda dandayatanii, gaafa hidhaarraa bahaniis qabsoo yaaduun waan ajaa’ibaati. Jaarraan qabsoo qofaaf uumame nama jechisiisa. Nyaadhee, dhugee, fuudhee, mana horee … hin jenne. Qabsotti nama yaamee Oromoo gurmeeysuuf carraaqa. Gara biraatiin dargaggeeyyiin Oromoo kanneen Zamachaarra turan bara 1975 keessa Dargii baqatanii qabsotti ida’amuuf gara Adan dhaqanii turan. Isaan kuniis, Gadaa gammadaa, Abboomaa Mitikkuu, Muhee Abdoo, fii Zakariyaa faadha. Barattoonni biraa kan akka Abubakar Iissaa, Galaasaa Dilboo fii namni hedduun gara Soomaliyaa dhaqanii turan. Adanitti jaarmayni Jaarraan faan maqaa Adda Bilisummaa Otromootiin moggasan Suuriyatti bara 1970tti walgahee maqaa EBINAG itti jijjiirratee ture.
Bara 1973 – 1974 miseensoonni jaarmaya EBINAG maqaarratti waldiddaa akka qaban mul’ata. Tuutni tokko kan Elemoon hogganamu maqaan keenya Oromoo tahuu qaba ja’a. Tuutni kaan kan Hussein Suraan hogganamu ammoo maqaa EBNAG tu irra siyaasaaf tola ja’a. Akka mul’atutti, waa’ee tooftaa malee, tuutni lamaanuu bilisummaa Oromoorratti akkuma tokko amanan. Haala kanaan osoo jiranuu gara biyyaa deemanii, lolli maqaa Oromootiin Carcar, Xirrotti tahe. Lola Xirroo sanirratti Elemo faan du’anii Hussen Suraa, boodarratti Bakar faan eega Adanitti deebi’an booda barattoonni Zamachaarraa dheeysan jahan olitti maqaan dhawame Adan dhaqan. Akka achi dhufaniif namni hayyama mootummaarraa gaafte Bakar faadha. Barattoonni kuniis eega Adan dhufan booda yaada lamaan Oromoofii kan EBINAG walitti araarsuuf tattaafataa turan. Boodarratti garuu gara Husseeyn kani cillaayfatan fakkaatan. Kanaaf Bakar faan barattoota kana if biraa deemsisan. Yeroo arihaman Maqdishoo dhufan. Jaarraa Faadhaan wal arguun barattootaa, Gadaa Gamadaa fii Abboomaa faan Maqdishotti jechuudha. Barattoonni kuni Jaarraa faadhaaf waldhabbii Yamanitti taate yo himan, akkasumattillee magaalaa Shaggaritti Gola Qabaachuu himaniif. Jaarraaniis Golli san Shaggaruma jiraachuu irraa hubate.
Barattoonni kuniis “hogganni keenya Finfinne jiraa” ja'aniin. [Yeroo tana Jaarraan Mul’is wajjiin qaama tokkicha tahanii jiran. Jaallan lamaan akka nama tokkootti hojjatan. Jaarraan nama amansiisa. Nama amane kana Mul’isiitu caasaadhaan jaara. Haalli kuni eega biyya seenanillee itti fufa. Biyya keessattillee Jaarraan ummata amansiisa. Namni warra amane san waraana godhee caasaadhaan ajaja jala galchu Mul’isi. Namni lamaan kuni waliini dhaaba bu’ureeysan.] Maqaalee namootaa akka Baaroo Tumsaa achitti dhagayanii Jaarraafii Mul’is gaafa biyya seenan, bara 1976tti gara magaalaa Shaggar qaceeluun odeeyfannoo jara Maqdishotti arkaniirratti irkataniiti. Eega Golti jiraatte waan haaraya hin jaarru jechuurrahi ture. Akkasitti Jaarraan Baaroo faa qunnamuufii, achiin boodaas qabsoo qawwee jalqabuuf Mul'is Gadaa waliin karoorfatanii, (gara maadheelee barattoota Oromoo, kanneen gaafa Elemo faan biyya seenanirraa if jaaraniitiin) gara Shaggar tarkaanfatan. “Finfinnee dhaquu namni nu kakaase joollee Oromoo ka akka Aadamaa faadha. Yeroo dhaynu mana Ahmed Bunaatti buune. Leencoo nutti dhufe. Achii nu fuudhee mana tokko nu geeyse. Achirratti Baaroo qunnamne yaada keenya itti himne. Wanni nuuf deebise qabsoo qawwee hin jalqabinaa; dursinee mee haala Mangistuu Haaylaaariyaam haa laallu nuun ja’e.” Haala kana dhageenyaan Jaarraaniifii Mul'is Hararitti gadi deebi'anii qawwee barbaaddatanii qabsoo qawwee jalqaban. Gaafni san April 13/76 ture.
Baruma san namoonni duraan Maqdishotti Golti Finfinnee jirti ja'an saniis gara biyyaa ol deebi'an. Eega biyyatti galan xiqqoo dhaabbatanii, isaan keeysaa Gadaa Gammadaa Harar dhufee, Jaarraa fii Mul’isiin Kora goonaa koottaa, isiniis walgahii tanarratti argamaa ja’een. Jaarraan faan garuu lakkii ani Finfinnee dhaqee, waan jiru hubadhee, achitti ol hin deebi'u je'een. Yeroo tana qawween lamaan jalqabaa barbaadamaa jirti; bakka jirtu funyaan itti dhaabbate; xiqqo malee qabsoon qawwee eegaluu isiiti. Achirraa jalqabee, Jaarraan fii Mul'is tahanii, namoonni dammaqan tokko tokkoon osoo ida'amanii Waraanni Bilisuummaa Oromoo suuta suutaan jaaramuu fii guddatuu jalqabe. Gara dhuma bara 1976tti gootoonni kuni guddatanii naannoo Gobeellee, Jimaa Beeroo, Dhagaa Gaachanaatiifii Muudana keeysa akka gaaritti sossoohuu jalqanii jiran.
Jalqaba 1977 naannoo kanarraa tarkaanfatanii, Gaara Mul'ataallee qaxxaamuranii, Muxi jalaan Raammis dhaqqabanii turan. Ummanni Oromoo, lafa jalatti qabsoo bilisummaa simatee ture. Qaanqeen qabatte trauma takkatti nu harkaa baatee, ibidda bobayatti gara-galte. Saniin booda, ummanni Oromoo kan dabballoota Waraana Bilisummaarraa Oromoorraa dammaqa arkate ifiifuu ka'ee nafxanyootarratti bobbahuu jalqabe. Sochiin ummataa bal’aa keessatti geggeeyfamaa turee babl’atee, Addi Bilisummaa Oromoo sochii ummataa tana dhunfatuu dadhabe. Qabsoo fii sochiin ummataa humna teenya dura hurristee, guluftee nu harka baatee agarre. Akka fedhii teenyaatiin silaa hicittiifii dhokatatti ummanni nu cinaa dhaabbatee, osoo saaxil if baasuu baatee barbaadna ture. Garuu akka feenu hin taane. Mootummaan Habashaatiis haala kana hubatee namoota garii qaqqabuu, hidhuu, ajjeesuu, loltoota isaa baadiyyatti bobbaasee manneen gubuufii qabeenya saamuu jalqabe. Gara keenyaan ummanni keenya finciluun ija diinaa itti deebisee, diinaaf saaxilee, qabsoon teenya qancarti yaaddoo ja’u qabaachaa turre. Dhugaadha mootummaan jireenya keenya hubatte. Qacaletti nu cabsuufillee murteeyfatte. Kanaafuu tarkaanfii gara jabeenyaa ummata keenyarrti fudhatte. Haa tahuu malee, tarkaanfiin mootummaa Habashaa qabsoo hanqisuu dadhabdee inumaa daran finiinsite.
Waraanni keenyaas lola xixiqqaa mootuimmaa Habashaa afanfaajjeeysu geeggeeysaa ture. Poolis Xaabiyaa xixiqqoo dhaqanii poolisoota haadaan hudhanii qawwee laqaaquun babl'ataa dhufe. Gara hidhannootiin waraanni keenya kanumarraa milkaawe. Gara biraatiin namoonni bebbeekkamoon nugargaaran garii hidhamuun garuu nuuf liqaimfamuu didde. Kanaatuu “Geeshee hin dallaalinii, geeysee hin wallaalinii” magaalaa baddannoo fide.
Taraa tana marraa duraatiif lola guddaa godhuu keenya. Lolli guddaan duraa magaalaa Baddannoo wayraruudha. Galiin wayrara kanaa namoota nurraa ( namoota jajjaboo ummata keeysaa) hidhaman hidhaarraa baasuu, meeshaa lolaa boojihuu, joollee dammaqa qabdu tan magaalaa keeysa jirtu ifitti ida’uufii hamilee Oromoo naannoo sanii olkaasuu ture. Galii lafaa qabnu hundattuu milkooyne. Baddannotti lolli guddaan injifannoo guddaa galmeeysullee, achiin booda waa xiqqo gara duubaa deebi’u mudanne. Baatii sadihiif faana dhoyfachuun dirqi nutti taate. Diinni mukaa citaa jala findigee nu barbaadaa ture. Nutiis fagaannee lafa badii hinqabne, Anniyya keeysa bakka fagoo, Mayxinno waltajii godhanne. Mayxinnotti jiidha dhabarraa daalachoomuun, soogiddaan malee akaawwii bishingaa daakkatanii jiraachuun waraana yo daadarkeeysu, baatii sadeen booda waraanni “akkanaa mannaa baddaa keeysa olyaanee if mul'ifna” je'ee osoo deemuu Ejersa Ruufaatiin ol baane.
Barri 1977 walakkaan yeroo dabru, waraanni Soomalee lafa Oromoo seenuu jalqabe. Nutiis saylii teenya lamaan tan hidhannoo qabduufii saylii sadaffaa tan hidhannoo malee haadaan nu waliin yaatu qabannee, if jaaraa, guddachaa, Waangayaa fii Manyoo if duubatti dhiifnee, Raammis qaxxaamurree, Eldhaayiifii Loolaha, Hoomachoofii Hilfata dabarree, Saqata keeysaan qaxxaamurre, Bookee jalaan Kurfaa Roqaatti lafa dhoyne. Achitti halkaniifii guyyaa leenjisa waraanaa haarayoomfannee, saylii sadihitti wal ramadnee haarayaan bobbaa jalqabne. Bobbaa tana keeysatti Jaarraan gara Asabootiin, Affar keeysaan xurree biyya alaa akka saaqu saylii takkaa waliin ramadame. Sayliin lammaffaa, Bobbaasaadhaan hogganamtee, gara Jaajaa deemtee, waraana Soomalee kan aloollata ganda keeysa yaa'urraa qawwee hiikkachuu hojjatti. Sayliin sadaffaa Bookee keeysa maadheeyfattee, waltajjii Adda Bilisummaa Oromoo taatee siyaasaa, qunnamtii fii taligaa waliigalaa geggeeysiti. Xalayaan dhaabaa, Sagaleen Bosanaaachirraa baati. Haala kanaan bobbaan cimtee, loltoota Ethiophiyaa kan lola Soomalee dheefa deemurraa meeshaa lolaa kan dhibbaan lakkaawamu guyya-guyyaan boojine.
Waraannii keenya kan hidhannoo guutuu qabu osoo guddatuu, irra jireeysa nama 751 gaye. Haala kana keeysatti, akka duraanitti jiraachuun waan hin malleef, caasaa lakkooysa kanaan walgittu jaaruufii, fuuldura dhaaba keenyaa taraaruuf, xurree siyaasaa qixxeeyfachuuf, korri Adda Bilisummaa Oromoo kan duraa Saaqatatti yaamame. Xalayaan yaaminsa Koraa Jaal Jaarraa Abbaa Gadaatirraa bakka waraanni jiru, bakka miseensoonni gameeyyiin jiran hundatti ergamuun ji’a October bara 1977 keeysa ture. Hojiin qophii koraa yeroo guutuu (full time) namoota haga tokkotti kennamte. Walgahiin Koraa dhuma December bara 1977 irraa haga jalqaba bara 1978tii taha.
Korri kuni Kora Saaqataa ja'ama. Kora Adda Bilisummaa Oromoo kan duraati. Kora kanarratti caasaan teenya diriirtee, kaayoon bilisummaa Oromiyaa basaqqeeysatti raggaasifamte. Kora kanaatu Ajaja Siyaasaa-Waraanaa (Politico-Military Command [PMC]) tiifii Koree Iddoo Adda Bilisummaa Oromoo (OLF Central Committee) filate.
Kora kanarratti Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n buttaleen akka jaaramu raggaasifame. Kora Saaqataa kanarratti Dura Taa'aan Adda Bilisiummaa Oromoo, dura taa’aan PMC-Jaarraa Abba Gadaa, Itti Aanaan Dura Taa’aa PMC-Mul'isa Gadaa, Barreeysaan PMC-Bookee Haraa, Mataan Koree Siyaasaa-Badhoo Dchaasaa, Mataan Koree Waraanaa-Bobbaasaa Dhaabaa, mataan qabeeya, geejjibaafii diinaggeey – Moggasaa Baatee akka tahan harka irra jireeysa miseensoota koraatiin filaman. Kora kanarratti, Jaarraa Fii Jilchaan (Baaroo) biyya alaa deemanaii, Damee Dantaa alaa Jaaranii, garagaarsa akka nuuf barbaadan raggaasifame. Kora kanarratti addi haarayni gara Baaleetiin akka jalqabamu waliif galamee, Bariisoo Waabee, gara Baalee deemee Baaletti goodinaa qabsoo haarayaan akka banu ramadame. Waraanni muraasa tokko gayuus Bariisoof ramadamuun waliigaltee Kora Saaqataatirraahi.
Yeroo Korri kuni raaw’ate PMC jalatti waraana 751, Jajjabii nama 12 fii waraana madaawee tajaajilamu nama 30tu jira. Kora kanaan boodaa, waraanni 751, buttaa jahatti (6) addaan hiramee lafa Hararghee, Daammotarraa haga Cilaalootti, baadiyyaa dhunfate. Haala kanaan Ajajni Siyaasaa-Waraanaa (PMC) bakka takkatti qaama tokkicha tahee dirqama koraa kana hoijiirra oolchuuf gara hunda bobbahe. Bobbaan tuni akka gaaritti milkooytee, jajjabiin (humni addaa) jaaramee, Muraasni kophaa kan Shawaa deemuus qophaawee ergame. Muraasni Baaleetti deemulleen filamee Bariiso jalatti ajajaan ergame. Akkasitti buttaaleen Jaajatti, Cululitti, gooroo Raamisitti, Gubbaa Qorichaatti, Bookettiis jaaramaa dhufan. Korri Saaqataa milkaawaa tahullee, baatii afuriin booda, musiibaan du'a Jiilcha nuqabatte. Du'a Jiilchaa akka dhoysinu yaadni nutti kennamee ture. Sababni kanaatiis “namni gara Wallaggaa hedduu amantii Baarorraa waani qabuuf, duuti isaa yo dhagayamte qalbiitu capha kan ja’u ture. Bobbaasaa kan hojiif Jaajatti nujalaa hafe malee miseensoonni PMCakkuma jiranitti gorsa nuuf kenname kana fudhannee du’a Baaroo dhoysine. Garuu yaada san fudhannee hojiirra oolchuun, dhoysuun shakkii guddaa fide. Ar’a gama duubaa deebinee yo laallu waan tahe kana dhoysuun dogongora guddaadha.
Yeroo Jiilchaa fii Badhoon du’an, awwaalcharratti warri nugargaare jiraattoota biyyaati. Jiraattoota biyyaa keeysaa nama tokkootu karaa Jaajaa fira gaafachuuf deema. Bobbaasaan faan nama kana Jaajatti arganii, haala waraana naannoo Maayaa Qalloo gaggafatan. Namni kuniis Baaroon faan du’uu Bobbaasatti hima. Yeroodhaaf Bobbaasaan homaa hin yaadne. Ji’a lama booda PMCn walgahii Koree Iddoo yaamuuf naannoo Gobeellerraa gara Gaara Mul’ata (Tortora) deemte. Achitti miseensoota PMC keessaa kan hafe Bobbaasaa yaammattee mariin geggeeffama. Yeroo kana Bobbaasaan Jiilchaan hoo akkam jira je’ee miseensoota PMC gaafata. Miseensootni PMCtis Jiilchaan gara biyya alaa deeme ja’aniin. PMCiin du’a Baaroo dhoysuu isiiti. Bobbaasaan ammoo, dubbii tana shakka. Walgahii tanarraa gara Jaajaa yeroo deebi’u shakkii tana miseensoota dhaabaa keeysa facaasa. Walshakkii tanaatu boodarratti addaan caphiinsa Adda Bilisummaa Oromoo kan bara 1978-79 fide jechuudha.
Asirratti du'a Jiilchaa namni itti gaafatamu Jaarraa miti. Jaarran du’a Jiilchaa (Baaroo) irraa qoodallee hin qabu. Namni Jiilchaa ajjeesee ifiifillee galaafate Dammaysaa (Badhoo Dachhaasaati). Shakkiin gaafasii osoo deemtuu eega Jiilchaa fii Dammaysaan du’an baatii sagal (9) booda waldiddaan dhalattee, Addi Bilisummaa Oromoo bakka lamatti addaan caphe. Dhuma bara 1978 keeysa fii jalqaba bara 1979 addaan cabiinsi kuni utaalee alatti bahee dhoohe. Gaafa addaan baqaqu murni lamaanuu maqaan Adda Bilisummaa Oromooti
Haalli kuniis caphiinsa hamilee uumee, waraanni fii miseensoonni faca'anii manatti galuun heddommaattee osoo jiruu, fashaluu keenya hubannaan ana Jaarraa fii Mul'is taanee, gargaarsa barbaada biyyaa baanee Jabouti dhayne. Boodarratti Jaarraafii Mul'is, akkasumattillee namni maqaan Mohammed Said (Fadisoo) dababalamee, lammada biyya seenan. Deebi’iinsa lammadaa kanaa waliini yaadni haarayni Adda Islaama Bilisummaa Oromiyaa (IFLO) ol burqe. Jaarraa fii Mul’is IFLO tolchanii, haarayaan waraana jaaranii, diinaan osoo lolanuu, barri 1991 dhufe. Jidduu bara 1991 dura Jaarraafii Mul’isilleen addaan bahanii turan.
Bara 1991tti Jaarraan jaarmayaafii waraana IFLO hogganee biyya keeysa, magaalatti mul'ate. Yeroon san yeroo Chartaraati. Waraanaa fii jaarmayni IFLO haga bara 1996tti biyya keeysatti tarkaanfiilee gara garaa fudhachaa ture. Haatahuu malee, yeroo tana jaarmayni IFLO biyya keeysaas yo jiraatu, Jaarraan Yaman maadheeyfatee ture.
Bara 2000 gaafa Tokkummaan Humnoota Bilisummaa Oromiyaa (ULFO) jaaramu, Jaarraan hogganoota jaaramayootaa kanneen achi keeysatti filaman keeysaa tokko. Yo Jaarraan hin jiraatin ULFOn hin jiraamtu ture.
Bara 2006 keeysa Jaarraan dargaggoo hamma tokko Yamanitti jaaree biyya ollaatti leenjifachuuf dooniidhaan bahara diimaa qaxxaamuree ture. Dargaggeeyyiin san leenjifamanillee, dhiibbaa mootummaa waraana san leenjiftuu fudhachuu waani dideef jecha mootummaan san dargaggeeyyi tana daangaa Jaboutii geeysitee dirretti facaafte. Asirratti maqaa mootummaa dhawuu hin fedhu.
Dhuma bara 2006 gaargaarsi meeshaa lolaa ni argama jechuu dhagayee, Jaarraan ammaas Soomaliyaa dhaqee ture. Tarkaanfiin tuniis waraanni Wayyaanee Soomaliyaa seenuudhaani fashalte.
Bara 2007 irraa kaasee, maqaan jaarmaya IFLO dhiifamee maqaan FIDO (Foront fot Indeendent Democratic Oromiyaa) ja'amu moggaafame.
Bara 2010, Bitooteeysa 27 tti jaarmayoonni FIDO, Tokkichummaa fii GABUO agoobaraan jiraachuu lakkisanii walitti ida'amanii maqaa duraanuu waliin qabaachaa turan tokkicha, ULFO fudhatanii jiran. Dhaaba ULFO kanarrattis Jaarraan Seereysa tahee heeraan filamee jira.
Seenaan Jaal Jaarraa Seenaa Qabsoo bilisummaa Oromooti, seenaa Adda Bilisummaa Oromooti. Adda Bilisummaa Oromoo isaa namoota lakkooysaan xiqqaa tahaniitu bara 19769tti, magaalaa maqdishoo, garaaja Abdullahi Lungoo keeysatti walgahee bu'ureeyse. IFLOs isaafii Mul’is gadaatu uumee jaaree diinarratti bobbaase. ULFO duraan agoobara turte jaaruurratti namni qooda guddaa qabu tokko Jaarraadha. ULFOn gaafa dhaaba tokkichaa caasaafii hoggana tokko jalatti jaaramuullee namni qooda guddaa qabuufii, namni sooreysa tahee hogganee Jaarraadha.
Seenaa jaal Jaarraa tuttuquu yo taate malee himanii hin fixan.
Jaarraan nama murataadha. Isaa waliin yo jiraatte, rasaasa dhiisii gufuun kani si dhoytu sitti hin fakkaatu.
Jaarraan Arjaadha. Yoo waraanni nyaatee dhugu hubate malee ifiif abadan hin nyaatu, hin dhugu. Jaarraan nama goofata beeku, nama qishnaa beeku. Yo isaa waliin gadi teeyse, koflaan imimmaan sirraa fixa.
Jaarraan ejjannoo akka utubaa sibiilaa tan walaawwalii hinqabne qaba. Bilisummaa Oromoo irratti xiqqollee shakkii hinqabu.
Oromoiyaan mootummaa taatee, ummanni mataa olqabatee jiraachuu akka dandayu mamii takkallee hinqabu; Ni dandeenya yaada ja'u itti amana. Ummata Oromoorra abdii guutuu qaba. Garuu maal godhanii, duuti hin ooltuu, nama bashaasha, murataa, goota, jeyna murannoo qabu kan mallattoo QBO kana duuti nu saamte.
Ar’a Jaarraan garuu qaamaani du'e. Yaadni isaa, dhaamsi inni dhaloota dhufuuf dhiise abaduu nuu waliin jiraata. Dhalootni haarayni dhaamsa kana fudhatee akka galmaan gahu hin shakku. Dhaloonni haarayni kan galchaa tana liqimsee cal'isuu miti. Dhaamsa kana nutiis, dhaloonni nu boodaatiis bakkaan gayuuf akka jiraatu niinamana. Oromoon haqa ifii kan abbaa biyyummaa hubatee, wal jaaree, wal jala yaa'ee, akka Jaal Jaarraan je'etti bilisummaa yokiin du'a je'ee qabsoo finiinsuutu irraa eeggama.
Jaalli kiyya, obboleeysi kiyya, kani dhagaa waliin boraafannee, yeroo garii qaama wal boraafannee, urjii lakkaawaa waliin qabsoo geggeeysine, Jaarraan, Rabbi Rahmata haa godhuufii aakirame. Haadha warraa isaa, aaddee Maryam Jamaal, ilmaan isaa Mohammediifii Muddassir, obbleeyyan isaa tiifii firoota isaa Rabbi haa sabbarsiisu. Ilmaan Oromoo, kan qarayyoo ijaa, abbaa qabsoo bilisummaa Oromoo dhabees, obsa isiniif haa kennu.
Waan na dhaggeeyfattaniif fayyaa daya.
Maqaa Koree Qindeeysituu Ayyaana Itti Dhaammata Jaal Jaarraa Abbaa Gadaatiin, Abdujelil Abdella
Bitooteeysa 9, bara 2013. Minneapolis, Minnesota