text:
…itti fufa kutaa tokkoffaa fi kan xumuraa
Yeroo darbe kutaa itti aanu akkan isiniif katabu waadaa seeneen ture. Akkuma waadaa seenetti ilaalcha siyaasaa namoota jaaramayaa ’Patriotic Ginbot 7 movement for unity and democracy’ gaggeessanii fi shoora guddaa keessatti qaban irratti qiyyaafata. Xiyyeeffannaan kiyya namoota akka namaatti osoo hin taane ilaalchi siyaasaa isaanii sammuu isaaniitti maxxanee jiru maal akka fakkaatu fi tarkaanfii ilaalchi isaanii itti isaan dhiibu uummataaf ibsuu dha.
Kutaa tokkoffaa keessatti jarri kun dhimma Oromoo akkaataa itti ilaalanii fi hariiroo isaan ODF waliin qabaachaauuf tattaafatan akkuma ibsameen wixineen waliigaltee isaanii uummataaf gidduu kana ifa ta’uun akka namoota hedduu dinqisiise yaada isaanii irraa hubadheera. Kutaa lammeessoo kana keessatti namoota jaarmayaa PG7 gaggeessan lama akka namaatti osoo hin taane akka ilaalcha isaan oofan hubattaniif jecha waan isaan dalagaa turan hedduu keessaa fakkenyaaf isiniif qabadhee dhiyaadheera. Isaanis Porf. Mesfin WeldeMariam fi Dr. Brihanu Naggaa ilaallata. Itti dhiyaadhaa! Kan warra kaanii fkn Dr. Geetachew Begashaw, Kaasaa Kabede fi Dr. Masay Kabede yeroof xiyyeeffannaa barruu kanaa ala dha.
Prof. Mesfin WoldeMariam
Prof. Mesfin baroota 1930ta keessa magaala Finfinnetti dhalate. Barnoota isaa kan jalqabaa mana qeesii Orthodoksitti barachuun, daaqoonumma bara 1946 keessa fudhate. Barnoota sadarkaa calqabaa fi lamaffaa mana barumsaa Teferi Mekonen-tti xumure. Barnoota sadarkaa ol aanaa biyya alaatti ba’uun, B.A isaa Punjab University, India irra bara 1955, akkasumas M.A isaa Clark University, USA irraa bara 1957 fudhate. Itti aansee bara HaileSellassie Yuniversity kan amma Addis Aababa Yuniversity jedhamu keessatti Department geography keessatti barsiisaa ta’e.
Prof. Mesfin nama Umuriin badhadhe dha jechuun danda’ama. Mootummooti Impayera Ityophiya kan HaileSilasee irraa eegale wal-duraa duubaan dhufaan hunda keessa jiraate. Akka duubbeen seenaa isaa ibsutti namni kun warra mootummaa jedhaman hunda takka itti dhihachaa fi yeroo kaan irraa fagaachaa balaan haayyoota fi dargaggoota qaroo kan sabaa hunda keessa nyaatu, inni adaba hidhaa waggootii lama fi sadii hin caaliin irraa kan hafe haga har’aa nagaa isaa waliin hojjetaa jiraate. Kanaafu imammatoota Impayerittiin baastu keessatti harki isaa qulqulluu miti. Isaan keessaa akka fakkeenyaatti waa jechuuf:
- “Education Sector Review (ESR)”
Caamsaa bara 1961 Ityophiyaan konfransi kan Tokkummaa mootummaa Gamtoomaani (UN) gargaarame dhimma guddina mana Barnootaa biyyoota Afrikaa mari’ate. Konfransi kana irratti qaanin guddo Ityophiya mudate. Kunis Sadarkaan haalli mana barnoota sadrkaa jalqabaa (primary School) fi Sadarkaa lamaffa (secondary) Itophiyaa keessa jiruu hundi saxilame. Kanaafuu jijjirama fardii mootummichi akka gaggeessuf tarkaanfiin jalqaba fudhatame akka baasii mana barumsaaf kan 1.4 %
ture akka gara 3 % GNP akka guddisu kan jedhu ture. Sunuu ta’ee baasiin kun kan biyyoota Afrika (2.5-6 %) kaan waliin kan wal gituu hin dandeenye.
Duraanu manni barnoota sadarkaa Jalqabaa (Primary education) baasiin isa Qaraxa (Tax) qonnaa irraa argamuun ture. Barnoota Sadarkaa lamaffa fi ola’anaan mootummaa irraa ture. Qootee bulaa irratti gibra amma kafalamuu ol dabaluun furmaata ta’uu hin dandeenye. Barataan Sadarkaa mana barumsa ol aanaa silaafuu mootumicha irratti gumgumi kaasuu erga eegalee bubbulee. Haala akkasii keessatti Prof. Masfin-ffaa Education Sector Review (ESR) July bara 1972 imammata manni barumsa sadarkaa jalqabaa fardii fi hundaan kan mootumman gargaraamu yeroo ta’u sanaan booda ogguma abbaa ofii dalaguun itti aansee namuu oggumaa abbaa isaa argatuun (informal training) gara sadarkaa lamaffaatti akka deebi’uu kan jedhu dhiyeessani. Hikti imammataa kanaas ijoolleen qotee bulaa, qotee bulaa haa ta’an jechuu irra adda hin turre. Kun osoo labsiin jiru fi hojii irra hin ooliin uummati dhaga’uun moormii nugusichaa irratti ciimsuun kufaatii nugusichaafu sababaa tokko ta’e. ’Better to be right than to be popular’
Koree Hoongee Walloo Qoraatuu irra gara koree qoondaalota motummaa Hailesillasee qoratuutti
Eegala warraaqsa Ityophiya irratti koreen loltu “ the Coordinating Committee of Armed Forces” kan PMAC (Darg) jedhamee beekamu komishi’oni dhimma Hoongee fi Beela WALLO akka qoratamee dihaatu ta’e. Kana keessatti kan akka waliin hojeetu kan waliin ramadame kessaa Oromootni turan akka Baro Tumsa, Jihad Abbba Qoyyaas yeroo tahan Dr.Seyoum Haragot Abba’i fi Mesfin W/Mariam hokkora qoomoo ilaalu kaasuun koreen akka diigamu tolchan. Sana duuba koree nama 15 of keessaa qabdu kan military fi civilian irra ijaramuun Prof. Mesfin WeldeMariam dura ta’aa itti ta’uun qoormaatni Walloo osoo bakka hin ga’iin hafe, Gabaasa isaa kan qarruu Amaaraa fi Nugusicha balaa irraa oolchuuf October 1974 Dergiif galche, Dargiin gabaasa Mesfin lafa kaa’ee tarkanfii siyaasa kan mataa isaa fudhate.
Qoormaata of- bulchiinsa nannoof gaggeeffame keessatti
Bara 1987n dura Dargiin qophii heera kan bara 1987 labsuuf qormaata ta’u qaban oolantummaan kan itti kenne Institute of Nationalities studies-f ture. Dabalatas Yuniversity keessattis koree adda addaa kan utubuduu ijaare ture. Qormaata kan Ogaden- Somalii kan gaggeessu Prof. Mesfin ture. Kana keessatti five autonomous regions (Eritrea, Assab, Tigray, Ogaden and Dire Dawa) kan Dargiin murteeffate dura dhaabbachuu fi Oromiya kutaalee hedduutti akka qoqqoodamtu tochuu keessatti gahee guddoo xabate.
Dhuma irratti tattaafii inni Dargii fi EPRDF araarsuuf yaale
Prof. Mesfin Carraa Ityophiyaa inni hawwuu fi tursiisuu fedhu yoo Dargiin qooda keessatti hin qabaatiin baduuf akka deemtu dursee hubachuun April bara 1991 itti gafatama fudhachuun Wixinee araaraa EPLF, TPLF fi Dargiitti dhi’eesse. Konfransi 11ffaa International Conference of Ethiopian Studies magalaa Finfinnetti qopha’ee irratti qaamaan dhiyaatee ofi isaa dhiyyeesse irraa kan ka’e tumsa hirmattota irraa argate. Koreen araraa fi nagaa (A Committee for Peace and Reconciliation in Ethiopia) kan nama 11of keessaa qabdu utubamtee labsamte. Gumiin Maanguddoota Ityophiyaa irraa (council of elders representing Ethiopia) kan utubamte ishiin ‘trusteship government’ bu’ureessuun mootummaa ce’umsaa ijaartuu akka ta’utti falmuutti eegale. Itti gaafatamni mootummaa ce’umsaa tokkumaa Ityophiya tiksuun Filmaata dimokratawaa gaggeessuun mootummaa ijaaru kan jeedhu ture. Mengistuun Walgahii Shongo irratti gochaa Prof. Mesfin kanaatti aaruun warri waan hunda nu gorsaa turan har’a loola kana xaba hadha manaa fi abba manaa fakkessuun Irqi jedhani as bahani. Kanuuma Prof. Mesfin jedhu dhuguma jechuun Dr. Hailu Araya-tu waliin dhabachuun yaada Prof. Mesfin fudhachuun hunda caalaa Ityophiyaa gargara jedhe.
Interview bara 1992
Qophii tokko irratti kan Mallasaa, Dr. Mekonon Bishaw, Prof. Andreas Eshete fi Prof. Mesfin godhani irratti ilaalcha inni Sabaa fi Sablammoota Ityophiyaaf qabu ibse. Akka uddeelaa kanaa gadiitti jiru Sabni Amhara jedhamu hin jiru jedhe. Yeroo prof. ibsu yoo gara Wollo, Bale, Arsi fi kkf deemtanii yoo gaafattan, uummatni Amaarumma akka kiristanuummaatti hubata jedhe. Prof. Masfin Bofa jiran keessaa kan summiin isa hamaa qabu “Cobra” jedhamu sana jechuun danda’ama. Siyaasa idil-adunya kufaatii godina baha duubatti jiru, Mul’atni siyaasaa kan ummata adunya kana sochoosaa jiru Nationalism, Religion fundamentalism and Democracy dha. Mallasaanuu dhimma Nationalism jedhu of irraa darbatee Ityophiyaan biyya kiristaanaati jechuu jabeessaa turte. Masfin akka jedhutti warri jalqabaaf saba Amhara jedhe nu waame Xaliyaani duwwaa dha jedha.
https://www.youtube.com/watch?v=Jkh6jg0ree4 Prime minister Meles Zenawi and Prof. Mesfin Woldemariam, About Amhara
Falmi mirga dhala namaa keessatti
Onkololeesa bara 1991 keessaa Prof. Mesfin, Jaarmaya mirga dhala namaaf falmu “The Ethiopian Human Rights Council (EHRCO)” jedhamu bu’uresse. Jarmayan kun miidhaa jiruuf bu’ura odeeffatnoo ta’ee kan Jaarmiyoolee halaagaa kan mirga dhala namaaf falman kan akka Amnesty International, Human rights watch fi kkf tajaajiluutti ka’e. Adeemsa keessa dhimmaa Oromoo gabaasuu irraa bara dheeraaf of quussate. Inumaayyu Oromoon saboota biroo irratti midhaa geessisan jeedhee fi dhaadhessee gabaasuu eegale. Akka tokkotti komiin gafaa itti hedduummataa dhufu waan gaggabaasu eegale sana hunda keessatti halagaa duraatti Oromoo jedhee maqaa dhayuun, isaaf tasuma hin fudhatamu ture.
Miseensi Hogganaa ABO tokko yeroo tokko kan naaf hime dhimmoota lama bakka kanatti xuquun fedha. Konfransii Jaarmayaan mirga dhala namaaf falmu guddaa fi teessumni isaa kan biyya Fransayii Paris ta’e International Federation for Human Rights (FIDH) jedhamu kun qophii qopheesse irratti Prof. Mesfin waraqaa dhiyeessee. Miidhaa gazexeesitoota irra ga’uu yeroo ibsu kan warra kaani humnaa ol ol kaasse hasa‘un dhimma Shiferraw Insermu fi Dhabassa Waaqjiraa bira gaafa ga’u Oromo-language service Ethiopian Television (ETV) irra hidhamaan ilaalchisse gaffii itti ka’eef dhimma politikaa gosaa fi ummataa wal irratti kaasuu keessatti waan qooda fudhataniif dha jechuun baabsaa TPLF ta’ee mul‘ate. Haala kana irratti namni ABO walga’ii kana irratti hirmaate haqaa jiru dhiyeessuu irraan kan ka’ee murnii “ Reporters Without Borders” jedhaman kana hubatan atakaroo Prof. Mesfin waliin yeroo galan dhimmichi jabaatee hanga President Jacques Chirac deeme, yeroo Meles Zenawi Fransayyiin daawwatu Apri 14-15 akka itti kaasu gochuun haanga tokko akka furmaati argamu ta’e. Dhabaasaa Waaqjiraa fi Shiferaw Insarmuu garuu sabaa fi sabaa wali irratti kakaasuun osoo hin taane hiriraa barattooni Amaji 4 bara 2004 gaggeessan waliin wal qabate hidhamuu, hogganoota Maccaa fi Tulama, diddaa barattoota Oromoo jijjiraa waajira Oromiyaa magalaa Finfinnee irraa gara Adamaatti ta’u mormuu waan gabasaniif ture.
Kitabootaa isa
Prof. Mesfin Woldemariam kitaboota hedduu barreesse jira. Hedduun isaani kanuuma waan tokkicha faarsan dha, isaan keessaa kitaaboota lama kan afaan Amaraatiin maxxanfaman: ‘Mekshef Ende-Ethiopia Tarik’ (“missing the mark, like Ethiopian history”) kan bara 2013 (2005E.C) fi “Adafne: Firhat ina Mekishef ( Fear and Failure)” kan bara 2015 keessaa maxxanfaman irraa nama qalbiin dubbiseef eenyumma Prof. Mesfin fi warri itti nannahanii jiran hubachuuf karaa salphaa dha.
Kitaabni isaa inni Mekshef ende-Ethiopia Tarik jedhu Abissiniya fi Ethiopia tokko godhee dhiyeessa, isaanin adda baasuun seenaa adda barreessuu dha jedha. Garuu beektootni hedduun kan irratti waliigalan Ethiopia turtes jirtis garuu bal’ini lafa ishee yeroo irraa gara yerootti adda ture jeedhu.
Ethiopia: prof. Mesfin woldemariam’s speech melbourne Oct 19 2014 https://www.youtube.com/watch?v=V5FRZBe013g
Adafneen kan irratti xiyyeeffate dhaloota haarayaa irratti yeroo ta’u, kana keessatti sududaan Oromoo maqaa dha’uu irra seenaan gootota Ityohiyaa kan akka Dejazmach Geresu Duki, General Jagama Kelo, Shaleqa Beqele Weyya-ffaa dhokatee jira jedha.
Ija Kanaan Oromoon attam godhee seena Waqoo guutu fi Jagama Kelloo walfaana ha faarsu?
https://www.youtube.com/watch?v=8098gOmfgts Ethiopia: Prof. Mesfin Woldemariam’s ‘Adafne’ U.S. Book Tour in Atlanta – Q & A 1/2 | Sep 27, 2015
Sochi qeerro irratti
Amajji bara 2016 Mata dure “Ye semoonuu ye Oromia Girgir Gira gebtonyal” jedha. Professor jecha “gir gir” akkuman dura barreffama koo keessatti xuqe kufaati Fonqolcha bara 1960 kan Girmame Newayii-tti kan dhimma bahame ture. Kanaafu dhaamsi isa eessayyu hin ga’uu kan jedhu yeroo ta’u barreeffama keessattiis bali’naan ka’e jira. Waan armaan gadii kana saaqa dubbissa.
Waliigala Prof. Mesfin nama Impayeritti keessatti waliin hojjetee waliin dulloome dha. Gaffii Oromoo hunda isaa ye zer politika jedhe kan amanu yeroo ta’u, ofii amanuu duwwaa osoo hin taane booda isaa qarru(elit) habashaa fi namootiin halagaa Ityophiyaaf mararfanno guddaa qaban akka jiran dha. Hariiroon Oromoo ykn Jarmooleen Oromoo, jarmoolee amahara kan Prof. Mesfin duuba jiraatuutti itti hirkachuun Oromoof bu’aa buusa jedhanii fudhachuun of gowwomsuu dha. Kan Prof. Mesfin hedduu waan ta’eef seensuumaf hagaas yoo jedhame ni ga’a. Namichi maqaa Oromoo dha’uu ni yaaddawa. Tasa Oromoon akka Oromootti gaaffii qaba jedhee hin dhugeeffatu, jaarmayaa yaada akkasiin deemu waliin Oromoon amananii itti hirkachuun fi walii galtee tolchuun Oromoof maal buusa? Gaaffiin jettu gaaffii beekaa Oromoo hedduuti.
Dr. Berhanu Naga
Akkuma Prof. Mesfin Entoto, Finfinneetti dhalate Dr. Berhanu Nagga Bishoftu ykn Debrezeyit yeroo ta’u, abbaan isaa Obbo Negga Bonger qomoon Guraagee fi dureessa beekamaa dha. Oboleessi abbaa isaa Obbo Alemu Bonger Miseensa Parlamaa HaileSilassee ture. Maatiin kun warra Abba Jifar waliin hidhata soddummaa waan qabaniif mi’aa lafa Oromoo Bishoftuu irraa hanga Jimmaatti warra dhandhamnii beekani dha. Berhanuun miseensa EPRP ta’un akka haalli hammataan bara 1977-tti Yuniversity keessatti dhalateen kan inni wagga tokkoffaa keessaa baratuu barnoota isaa gadhiisee gara Asimba-ti nama deeme dha. Asimbatti garagarummaa EPRP keessatti dhalateen gara Sudan-tti baqachuun, sanan booda U.S /New York tti galuun barnoota isa New York State University, sanatti aansee akka barsiisaa economics tti Bicknell University (Pennsylvania) wagga sadiif hojjete. Gara Ityophiyaatti bara 1994 deebi’e. Yeroo Sana irraa kaasse hanga Itophiyaa gadhiise bahutti AAU, Faculty of Business fi Economics keessatti akka barsiisaatti hojjete. Hojii barsiisummaa cinaatti daldalaa mataa isaa Ethiopian Agri-Maize Fertilizers Company and Addis Village Family Real Estate gaggeffataa ture. Dura ta’aa Ethiopian Economic Professionals Association (EEPA) ta’un kan hojjeete yeroo ta’u namoota har’a sadrkaa adda addaatti hojjeetan kan inni horate yeroos ture. Akkasumas bu’ureessaa Ethiopian Economic Policy Research Institute (EEPRI) ture. Yeroo tokko irratti
Berhanuun Addis Broadcasting Corporation kan jedhamu namoota akka Berhanu Mewa, Mesfin Teshome, Tewodros Meles, Prof. Mesfin Woldemariam, Eyesus-Work Zafu, Meleskachew Amha, fi Shimelis Tekletsadik kan gamtaan qabaan keessatti gahe gudda qabaachaa ture.
Ilaalcha Dr. Berhanuun gafa biyya ture qabu;
1) Kabaja guyyaa Ethio-Eritrean waraana “Operation Sunset” kabajamuutti March 1, 1999 Addis Ababa University’s Lidet Hall keessatti Baadme moo’achuun keenyi akka xumura injifannotti lakkawamuu hin qabu. Shabi’a kan ABO gargara jiru fi ABO dhabamsiisuutu injifatnoo isa dhumaati jedhe. Ija jabeessa irraa sirbi hin fokkisu jedhan, har’aa teessoon Biraanuu Asmaraa ta’e jira.
2) Galma National Lottery Hall ebla 8, 2001 dhimma ‘Academic Freedom and Human Rights’, Professor Mesfin Woldemariam fi Dr. Berhanu marii gaggeeffame irratti, gaaffiin Oromoo gaaffii namoota muraasaa kan Sweden fi Germaniiti bu’ureffame malee kan ummata Oromoo miti kan jedhu kaasee falme.
3) Akka parti CUD-tti, filmaata bara 2005 keessa, keeyyati 39 ka’u qaba akkasumas Oromiyaan bakka heduutti akka ciciraamtu yaada ibsuun, the rights of Oromos to learn and exercise their own language in their preferred Qubee/Latin alphabet will be reversed jechaa ture. Dhimma Oromoon qabsoo isaatiin argate qubee of duuba akka hin deebine tolchina jedha. Kana irraa Qubee Oromoo itti dhimma ba’aa jiru kunuu akka of duuba deebisuuf karoora qaban nama shakkiisiisa.
4) Dhimma qabeenya lafaa irratti, ilaalcha qaban lafti akka kan nama dhuunfaa ta’u dha. Kan amma Wayyaaneen lafa Oromoo halagaaf kennitu caalaa, namni ykn mootummaan qabeenya qabu akka lafa bitatu kan haayyamu dha. Imaammati isaan qaban kan hiyyeessaa fi qotataa Oromoo lafa-dhablee taasisuu, kan duressaa fi halagaa ammoo akka lafa Oromoo haga fedhe Oromoo irraa qircatuuf karaa saaqu dha.
5) Kitaaba isa “Ya Natsaannat Gohi Si Qadd, Dr. Berhanu Naga, 2006” jedhu keessatti fuula 21-23 tti maaliif akka Doktarichi Siyaasa Ityophiyaatti deebi’e yeroo ibsu Oromootan mana hidhaatti arge fi gaaffiin barattoota Galma National Lottery keessatti kaasaa turan waan hiiree Ityophiya fuul duraa na yadesseef jedha. Kanaaf tokkummaa Ityophiyaa tiksuuf, gaffii Oromoo dhaamsuun akeeka isa ta’u ifaan mul’isa. Gaaffii Oromoo deebsaa osoo tokkumaa Ityophiyaa tiksuuf deema ta’ee Mirga waloo (Collective rights)f kabajaa qabu fudhatee, mirgi waloo akka mirga nam-tokkee hin fallessinetti hojjeta ture. Haa ta’uuti isaan akka Qastedamanna, CUD, G-7 fi Patriotic Ginbot-7 Movement for Unity and Democracy-tti ilaalchi isaan qaban tokkichuma.
6) Tokkummaa fi dimokraasumma Itophiyaaf waan dhaabbatan wajjin qabsoo qindeeffanna jedhaniyyu tokkummaa Ethiopia jalatti mirga hiree murteeffannaa ummata ni fudhanna kanneen jedhan, fkn UEDF, waliin hojjechuuf rakkina qabu. Warra walii wajjiin sababa mirga hiree murteeffatnaaf dalaguu hin dandeenye kun hagam akka kaayyo ABO irraa fagoo ta’e tilmaamuun nama hin rakkisu.
7) Akka Ginbot -7 dhaabbateen hogganootaa OLF fi ONLF waliin Washington D.C-tti walga’ii gafa 11.09.09 godhame. Walga’ii kana irratti dhimma Hiree ofii ofiin murteeffanaa irratti gargarummaan akka jiru hubatame. Waliin hojjeechuufiis dursa tokkummaa Ityophiya fudhachuu irraa eegala kan gama isaaniin ka’ee ture. Haalli kun mirga ummata kan referendami bilisaan raawwatamuu qabu waan ugguruuf, faalla demokrasi waan ta’eef, falla sagantaa siyaasaa fi fedhii ummata keenyaa daangeesu dha jechuun hogganotiin OLF fi ONLF didda agarsiisan, yeroo kana Dr. Biranuun dhabbolee
lamaaniitti dhaadatee biraa deeme. Dhadannon isaas isiniin qoodaa kaayyoo keenya galmaan ni geenya, isin irratti dhaaba ijaruun nu hin dhibu keessaafuu Oromoo irratti jedhe deeme.
8) Yaadni Tokkummaa Ethiopia fi mirga hiree murteeffatnaa Oromoo walitti hidhuun aadaa tokko jalatti sirna dimokraatawaa fiduuf waliin qabsoofna jechuun ABOf yaada haara kan hin taane, kan duraanuu Wayyaanee dhaan dhihaate karaa qabsoo gitaa (class struggle) fi karaa dantaa sabaa walitti hidhata tokko qabna yaada jedhu irratti hundaawe. Kunis mirga hiree murteeffatnaa ummata Oromoo irratti danqaa itti ta’uuf tarsimoo qiyyaasame keessaa isa bakka olaana kennaniif ta’uu mirkaneesse. Yaada farra tokkummaa ummata Oromoo ta’e kana hojiin dhugoomsuuf OPDO of jalatti ijaaree hanga har’atti dhibdee ta’un seena keenya. Dhadannoon Dr. Berhanuus kanuma ta’uu haa hubatamuu malee hanga Oromoon siyaasan bilchatee kana of irra hin ittisiinetti didhaa boor nu eeggatu ta’uu hogganichi hubatee seexa sabuummaan murtoo isaa mamii tokko malee murtoo isa mayyi fudhate.
9) Dr. Berhanuuniis Carraa argate maraan Hoggana ABO fi gaffii Oromoo xureessuu irratti bobba’e
10) Jalqaba Anaa Gomezin ulee godhate Dr. Getachoo Jigiin ofiitti qabuun meeshaa godhachuuf yaadame sun gafa hin milka’iin hafu, Caasa dhaaba jalaatti namoota fi miseensolii, qondaloota ABO quunnamuun bobbaa adda addaa gaggeesse.
11) Yeroo jalqabaaf karaa General Kamal Galchuu dhaaba irra achi isa baasuun waan milkaa’ee itti fakkaate, haala kanaan dhibdee Oromoo Impayeeraa Ityophiyaa keessatti hiikamuu ni danda’aama kan jeedhu tessumaa Muddee 30 fi 31 bara 2011 Magalaa Minisootaatti murteessuun Ulee Gaarii Qabsoo bilisummaa Oromoo ittin reeban isaaniif ta’e. Daran bara 2015 keessaa General Kamaliis Qaama jarmoolee walitti baquuf tumsa ijaranii ta’a jeedhee osoo eegamuu General Kamal akka odeeffamuutti guyyaa beellamaaf guyyaa tokko yeroo hafuu kan irraa dhabbate yeroo ta’u, garuu shira isaan xaxaa turan General Kamal gaaf tokko argaaf dhageettii isaa irra ni hima kan jedhuun abdiin jira. General Kamal diddaan haa xumuraatu malee Mollaa Asgadom dirqiin itti seenee hangaa diinatti harka keenatutti isa geessise. Shira xaxaa akkasii kana keessa kan ABOn PAFD ykn Tumsaa Bilisummaa fi Dimokrasii kan ummataa ijaare Ginbot-7n guddoo aarsee ture.
12) Kitaaba Tesfaye (Gadaa) Gebre’ab irratti Dr. Berhanuu fi Andargachewn qooda salphaa hin taane xaphatan. Tesfaye (Gadaa) Gebreab “Ye Sidetenyaw Mastawesha” – yaadannoo baqattummaa jedhee kitaba qopheesse. Kanaafis mana maxxansaa Netsanet Publishing Agency (NPA) keenname. Sababa “Caaltuu akka Helen” irran kan ka’e akka hin maxxanfamne ta’e. Garuu akka jedhamutti duranuu amma sanaatti osoo hin deemiin waan hedduu maqaa si maxxansifinaa jedhuun yaada hedduu akka keessaa baasani ni haasawama.
13) Deemsi Dr. Beraanu kan amma harka irra nu jiru warra Eritrea irran ABO gurra micciiranii waa hunda gochuu hin dandeenye, kanaafuu sibilaan sibilaa muru jecha jarmayaa ADO keessan dhimma Oromoo harka ofitti itti seensifachuuf tattafataa jiru. Itti milka’aa laataa?
Xumuraa
Kaayyoo bilisummaa Oromoo dhugoomsuuf hariiro ABOn Jaarmoolee Oromoo, humnoota polotikaa ummattoota cunqurfamoo, humnoota polotikaa Habashoota, fi polotikaa addunyaa waliin qabu murteessaa dha.
Keessa Oromootti dursa ABOn akka sadiitti of ilaallu qaba. Isaaniis:
Tokkoffaa akka hangafa fi kallacha Qabsoo Bilisummaa Oromootti jaarmayaa dhalli Oromoon hedduun lubbuu isaa itti dhabe, jireenya isaa itti diigee ta’uun hubatama. Kanaafu ABO qabeenya, wabii, fedhii fi dantaa Oromoo maraa ta’u qaba. Akka hangafummaa isaatti ulaagaa beekamaa fi sirna ifaa ta’e tokkoon jaarmolee Oromoo ofiitti harkifachu qaba. Warra diddaa agarsiisan ummataaf bifa ifa ta’een dhibde jiru labsee xumuruu qaba.
Lameessoo akkuma partii tokkootti kayyoo qabatee tarkaanfatuu, dorgommii hojii inni dalaguu fi bu’aa inni buusuun fedhii uummataa guutuu irratti hundaa’uun hordofamu qaba.
Sadeesso dhaaba warraaqsa guddaa sochii uummataan(mass movement) deeggarame gaggeessuun rakkoo uummataa hundeen furuuf fi jijjiirama buqqaasaa fiduuf qabaacha of dura furgaasu qaba.
Gama Jarmoolee Oromoo birotinis, ABO balaaleeffachuuf kan of uuman ta’u irra darbanii diina balaaleffachuu irratti hojii qabatamaa qabsoo Oromoo gaggeessuu irratti fuulleffachuu qabu. Deemsi isaanii Hayuu Duree, President, Miseensaa Koree Hojii rawwachiftuu ykn Miseensa Gumii sabaa of moggasuuf ta’u hin qabu. Hundeen ijaarsa isaanii gandummaa, goosummaa ykn dhibdee amanti kan raabsu ta’u hin qabu.
Ilaalcha siyaasaa tokko jalatti dhaabota heddummeeysun afaanfaajjii uumuu fi qabeenya qabsoof oolu qisaasuu waan ta’eef jaarmooleen walfakkaatan gaaddisa tokko jalaatti of humneessuutu irraa eegama. Ummatni Oromoos tokkummaa, tokkummaa kan jedhu dhadannoo fi furmaata waan hunda godhachuu irraa tokkummaan eenyu gidduutti, tokkommaan maal irratti, essatti fi maal fiduuf kan jedhuu waliin ilaalamuu qaba.
ABOn mootummaa wayyaanee kuffisuuf tumsi humnoota ilmaan Oromoo marti akka ijaaramu haala aanjessuu fi ijaaru qaba. Akkasumas humnoota biroo hawwachuu keessatti humni Oromoo bakka furtuu qabate kaayyoo bilisummaa Oromoo dhugoomsuuf carraaquutu irraa eegama.
Tumsi akkasii kuniis Gaanfa Afrikaa keessatti nagaa waaraa argamsiisuuf abdachiisaa (credible alternative) akka ta’e biyyooti fi Jarmoolee adunyaa hubatani akka deggersa QBO godhaniif tattaafachuun barbachiisa dha.
Garuu humnoota kaabaa waliin tumsa ijaaruun kaayyoo waliin akka faallaa hin taane eegannoo gahaa godhamuun murteessaa dha. Warra dantaa nurratti qaban irratti hunda’un of jabeessuuf hawwu (TPLF, moo Warra Amaraa jechuun wal hubatnoo dhabuun) hin barbaachiisu.
Keessaafuu toftaa siyaasaaf jecha qofaa sagantaan yeroo gabaabaa kan yeroo dheeraaf haala aanjessuu malee kan gufuu itti ta’ee isa doomsu akka hin taane eeggannoon guddaan feesisa. Gama kaaniin ammoo, farreen bilisummaa qabsoo Oromoo qabeenya miliyonaan lakkaawamu ogeeyyii (lobbyists) hedduu irratti dhangalaasani akka toftaa siyaasaa itti dhimma ba’uun qabsoo bilisummaa Oromoo doomsuuf, ukkaamsuuf halkanii fi guyyaa haxxummaan hojjechaa akka jiran hubatamuu qaba.
Farreen bilisummaa Oromoo ummata irratti injifannoo akka hin arganne filmaati qabsaawotaa jaarmaya tarreessuu fi abdii sobaan of gowwomsuu osoo hin taane, qabsoo hadhooftuu gaggeysuun
seenaa boonsaa galmeeysuu dha. Seenaa akkasii galmeeysuuf akka Sabaatti dirqama sabummaa qabnu hubatnee, dirqama keenya bahuuf of qopheessu dha. Yeroo gabaabduu keessatti humna ta’uuf kan godhamuu qabu waa lama:
Tokko humna waraanaa kan lola irratti injifannoo gonfachuuf nu gargaaru WBO lakkoofsaa fi akaakuu barbaachisuun horachuu fi hogganuu dha. Kuni ammo wareegema qaalii waan gaafatuuf karaa hundaan mudhii hidhatanii ol ka’uu gaafata. Kan lammataa heddumina ummata keenya biyya keessattis ta’ee alatti humnaatti jijjiiruu dha. Saba dammaqe, hoggana cimaa fi gurmuu qabu, kan mirga ofii kabachiisuuf murate humna kamuu ni injifata. Humna akkasi ijaaruuf kan ololaan wal cicciru, kan dantaa mataaf fiffiganiin osoo hin sakaalamiin ummata giddutti sadarkaa hundatti hoggana biqilchuu gaafata. Kunis sochii “Qeerroo” irraa dhugoomee jira.
Daddaqamni guddoon biyya ambaa ni jirti. Uummati biyya ambaa jirus qaamuma uummata Oromoo waan taʼeef akkamiin bifa ijaaraa ta’een QBO keessatti hirmaatu fi qooda akkamii kennuu danda’u isa jedhu irratti mariin feesisa. Mariin kunis kan jibban guutamee osoo hin ta’in kan bilchinaa fi obsa irratti hunda’e ta’uu qaba. Ammatti godanniisni seenaa dhinuu dide warruma kaleessa qabsicha irratti dhagaa guuraa turantu har’a anatu kana tolche isa jedhu muldhifachuuf OMN irraan isaanii tamsa’uuf fiigaa jiru malee akkamiin walii wajjin humna keenya qindeeffannee waa tolchinaatti hin jiran. Kanaaf ammoo gabaastootni fi gulaaltooni OMN hedduun warra jibba ABOn guutamaan ta’uu irran kan ka’e kan waa dalagaa jiru caasaa ABO miti isa jedhuu agarsiisuuf tattaffii godhan keessatti daranuu dhibde jiru hammeessaa, mataa fi miila dhorkaa, garagaruumaa jiru bal’isaa, diinaaf karaa banaa jiru.
Walii gala Bilisummaan Ummataa Oromoo dhimma Oromoo hundaa waan ta’eef hirmannaa dhala Oromoo qabsoo kana keessatti guddisuuf biyyaa fi ambatti toraa toraan wal ijaruun sochii gamtaan gaggeffamu ta’uu qaba. Hogganni halkan tokkoon argamus halkan tokkotti badus hin jiru, hogganni qabsoo gaggeeffamu keessa dhalata. Ummatni qabsootti jiru hoggana hin dhabu.
Oromoon yeroo mammakuu Karaan Sobaan dabran galatti nama dhiba! Jedha. Jarmooleen Oromoo waliitti dhufne jedhani labsani of irra garagalanii akka Dr. Biranuuffa waliin walii galtee godhachuun of kijibuu dha. Walhubannoo jaarmolee Oromoo waliin ta’es hundee irraan faalleessuu dha. Gama biroon tarkaanfiin kana fakkaataa fudhachuun wal amantaan jirtu fuldurafuu hin laaffistu? Nama jechisiisa.
Prof. Mesfin, Dr. Brihanun fi waa’ilootni isaanii waan umurii isaanii guutuu hojjetaa ba’an keessatti ejjennaa fi iaalcha siyaasa isaanii ifaan mul’ate jira. Ilaalchi isaaniis dhimma Oromoo cabsuu irratti kan qiyyaafate dha. Kunis Oromoon mirga waloo kan gaafatu fi dhugoomsu hin qabnu kan jedhu dha. Jaarmayaan Oromoo jara kana waliin qindoomina hojii tolfachuuf tattaafatus, ilaalcha isaanii jijjirsisuuf moo ofii qalbii jijjiirrachuun isaan walii dalaguuf murteeffate gaaffiin jettu deebbii argachuu qabdi.
Horaa bulaa! Kayoo qabna! Injifannoon Ummata Oromoof!
Adoolessa 14, 2016,
Dhugaabaas Dhugumaa


c: text/html

text:
Waldhabdee bulchiinsa Daandii Qilleensa Itoophiyaafi waldaa hojjettootaa
Waldaalee hojjetootaa Daandii Qilleensaa Itoophiyaa lama keessaa tokko Daandii Qilleensichaa waliin waldhabdee keessa seeneera.
Isaaniis, Giruuppii Daandii Qilleensa Itoophiyaa Waldaa Bu'uura Hawaasaafi Giruuppii Daandii Qilleensaa Itoophiyaa Waldaa Bu'uura Hawaasaa Qadaamaawwwii jechuun waamamu.
Waldaan Hawaasaa jecha 'Qadaamaawwii' jedhu of keessaa qabu kan hundeeffame wagoota 58 dura yoo ta'u Giruuppii Daandii Qilleensaa Itoophiyaa jedhamee hundeeffame.
Hojjettoota dhaabbileen buufatawwan xiyyaaraa Itoophiyaa hammachuuf, akkasumas gaggeessitoota haaraa gara fuula duraatti fiduudhaaf jecha maqaa haaraatiin Ministeera Hojjetaafi Hawaasummaarraa beekamtii argachuu isaa barreessaan ol-aanaa waldichaa Obbo Abduu Yimar ni dubbatu.
Giruuppii Daandii Qilleensa Itoophiyaa Waldaa Bu'uura Hawaasaa Qadaamaawwwii kun karaa qajeelaa ta'een hojjechiisaa isaa waliin mariyachuun mirgaafi faayidaa hojjetaa kabachiisaa akka jiru ibsa gaazexeessitootaaf dheengadda kenneen dubbatee ture.
Aanga'oonni waldaa kanaa kana haa jedhaniyyuu malee, dura taa'aan waldaan hojjettootaa inni kan biraan, jechuunis Giruuppii Daandii Qilleensaa Itoophiyaa Waldaa Bu'uura Hawaasaa, Kaappiteen Yashiwaas Fantaahun kana waliin gonkumaa waliif hin galan.
"Waldaan sun walumaa galatti rakkoo qaba. Mirgaafi faayidaa hojjettootaa eegsisuudhaaf gahee inni qabaataa ture hangas mara miti. Zeeroodha jechuun ni danda'ama," jedhu Kaappiteen Yashiwaas.
Akka Kaappiteen Yashiwaas jedhanitti waldaan hojjetaa Giruuppii Daandii Qilleensaa Itoophiyaa Waldaa Bu'uura Hawaasaa Qadaamaawwii bulchiinsa waliin jaala cimaa qaba.
Daandii qilleensa Itoophiyaatti Pirezedaantiin Itti-aanaan Bulchiinsa Humna Namaa Obbo Masaay Shifarraaw bulchiinsi Daandii Qilleensaa Itoophiyaa warra 'Qadaamaawwii' waliin jaalala cimaa qaba himannaa jedhu sirrii akka hin taane dubbatu.
"Waldaa kana waliin hariiroo adda ta'e hin qabnu. Bulchiinsichi eenyumaafillee hin loogu. Kan dhorkaman yoo jiraate seera qabeessa waan ta'aniif gaaffii gaafachuu ni danda'u," jedhan.
Bulchiinsi isaanii hanga ammaa waldaa Qadamaawwii waliin waliigaltee 10 kan mallatteessan yoo ta'u, "waldaan haaraan miseensota isaa galmeessee erga nu beeksiseen booda dhimma miseensota isaarratti waliin dubbannee, 50+1 ta'ee yoo dhufedha kan waliigalteerratti dubbannu.
''Kanaaf, waldaa waggoota 57 ture waliin of dorgomsiisuun isaanii sirrii miti," jedhu Obbo Masaay.
Obbo Masaay itti dabaluun waldaan hawaasichaa waggoota dheeraa kan hojjete waan ta'eef turtii yeroo keessa waldaa hojjettootaa Qadaamaawwii kana waliin adeemsa keessa hariiroon bulchiinsa isaanii waliin ijaarame jiraachuu akka danda'u eeranii, kun ammoo bulchiinsi waldaa Qadamaawwii kanaaf ni looga jechuu akka hin taane dubbataniiru.
"Hojjetaan ni miidhama"
Dura Ta'aan Giruuppii Daandii Qilleensa Itoophiyaa Waldaa Bu'uura Hawaasaa Kaappiteen Yashiwaas, hojjetoota Daandii Qilleensaarra keessattuu miseensota waldaa isaanii irratti dhiibbaawwan sirrii hin taane taasisuufi tarkaanfiiwwan bulchiinsaa hin malle akka irratti fudhatan dubbatu.
Tarkaanfiiwwan kunneen sodaachisuutii hanga hojiirraa ari'uutti akka ga'u kan dubbatan Kaappiteen Yashiwaas, tarkaanfiiwwan bulchiinsaa hojjetoota irratti fudhatame lama sirrii miti jedhan akka fakkeenyaatti kaasu.
Paayileetiin akka maqaan isaa hin dhahamne barbaaduufi miseensa waldaa kanaa ta'e akka jedhutti miseensa waldaa kanaa kan ta'e garee Telegiraamii waldichaarratti yaada kenneen qofa hojiirraa dhorkameera jedha.
Xalayaan paayileetiin kun ittiin hojiirraa dhorkame akka ibsuttis Telegiraamii Garee waldichaarratti waan dharaa bulchiinsa bakka hin buuneefi maqaa gaarii inni qabu xureessu barreessu isaa ibsuun guyyoota lama keessatti deebii isaa akka kennuufi waraqaa eenyummaa dhaabbatichaa atattamaan akka deebisu gaafata.
Obbo Masaay dhimma kanaaf yeroo deebii kennan, "Hojjetaan tokko komii yoo qabaate karaa komii isaa itti dhiyeeffatu ni qaba. Fayyadamuu miidiyaa hawaasummaa ilaalchifnee qajeelfamni kanaan dura dabarsine ni jira.
Bu'uura akka waan maqaa dhaabbatichaafi bulchiinsaa xureessu akka kaasuu hin qabne akeekkachiifneen tarkaanfii fudhanne," jedhan.
Kaappiteen Yashiwaas bulchiinsi Daandii Qilleensaa kun dhiibbaa inni hojjettootarraan ga'u akka agarsiiftuutti kan kaasan kan biroon xalayaa sababa yaada miseensi maatii paayiletii tokkoo fuula Feesbuukii Daandii Qilleensichaarratti barreessaniif paayileetichi faayidaawwan isaa waggoota sadii akka dhabu taasifamedha.
Haati paayileetii kanaa maqaa isaanii eeruu hin barbaanne imala Daandiin Qilleensichaa bilisaan kennuun erga imalanii booda shaanxaan isaanii jalaa bada.
Miseensi maatii gochi kun isaan hin gammachiifne biroon fuula Feesbuukiirratti komii isaanii ibsatan.
Kanaan booda karaa Kaappiteenichaa Daandii Qilleensichaa ilaalchisuun yaada maatiin isaa barreessan akka kaasan taasiseera. Itti aansuudhaanis kaappiteenichi faayidaa tikeetii isaa kan waggaa sadii akka dhabu taasifameera.
Xalayaan faayidaa kana dhorku kun kan mallattaa'ee bahe Obbo Masaay Shifarraatiin. "Xalayicha kan barreesse anadha. Yeroo sanatti kaappiteenicha dubbiseera.
Dhaabbatichi tikkeetii bilisaa kennuudhaaf dirqama hin qabu. Akka faayidaatti kan kennamu. Silaa akka mana ofiitti yaaduun karaa ittiin shaanxaan bade argamu waliin haasa'uun nurra ture.
Murteen kunis kan kenname imaammata tikeeta bilisa ittiin kenninu bu'uura godhachuunidha."
Kana malees, komii Giruuppii Daandii Qilleensaa Itoophiyaa Waldaa Bu'uura Hawaasaa Daandii Qilleensaa kana irratti dhiyeessan keessaa miseensonni waldichaa buusii miindaa isaaniirraa akka gara akkaawontii waldichaatti galuuf hayyamamoo ta'an akka hojiirra hin oolle diduu isaaniidha.
Kaappiteen Yewaas, "Waraqaa tokko tokko miseensonni miindaa isaaniirraa kutuun akkaawontii waldichaatti akka galii ta'uuf itti mallatteessan qabannee gara bulchiinsa humna namaa Daandii qilleensaa deemnullee miindaa hin kutu jechuudhaan itti-gaafatamummaa seeraan itti kenname bahachuu dhiiseera," jedhu.
Obbo Masaay ammoo yeroo kanaaf deebii kennan, "Kun dhugaa miti. Miseensota galmeessanii nuuf dhiyeessaniiru. Miindaa hojjetaarraa akka citu hayyama seeraa kan qabu hojjeticha qofaadha. Kana ammoo hojetaan ofii isaatiin miindaa koorraa kutii galchi yoo naan jedhe malee waldichi naan jedheef miti," jedhan.
Kaappiteen Yashiwaas Waldaan Hojjetootaan gaggeessan miseensota 4,800 akka qabu ibsuun haala waldaa hojjettootaa biroofi bulchiinsa Daandii Qilleensichaa waliin gidduu isaanii jiru ilaalchisuun bor (Jimaata) akka ibsa gaazexeessitootaaf kennan dubbataniiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Buufata boba’aa gurguddaa mootummaa Sa’uudii lama irratti haleellaan raawwatame
Kampaaniiwwaan booba’aa gurguddaan Sa’uudii Alba’iiq fi Kuriyaas ibiddaan gubamuu fi balaan ibiddaa ture tohatamuu dubbi himaan ministera dhimma biyya keessaa mootummaa Sa’uudii Miidiyaalee biyyattiif ibse, hata’uu malee Ka’umsa balaa kanaa ilaalchisee ibsi mootummaa Sa’uudii irraa Keenname kan hin jire yoo tahu, gareen finciltoota Huusii Yaman Kampaaniwwan lamaan irratti haleellaa Dirooniiwwan(Xayyaara nama maleeyyii) kudhaniin raawwatuu fi haleellaa kana itti gaafatamummaa fudhatu gabaafame.
Dubbi himaan garee Finciltoota Huusii Yahya Sarii “Haleellaan kun, haleellaa xiyyaaraan lammilee keenya irratti waggoota shaniif raawwatamaa jiru haaloo bahuuf raawwatameedha”jedhe.
Hanga har’aa kanallee gahuu baatu; gareen finciltoota Huusii mootummaa Iiraaniin deeggaramu kun yeroo adda addaatti Sa’uudii irratti haleellaa Diroonii raawwatee jira.
Dubbi himaan gamtaa waraana Arabaa mootummaa Sa’uudiin durfamu Koloneel Turki al Maliikii “Haleellaan kun garee shoorarkeessitoota Huusiin raawwatamuu fi dhiisuu qorannaa irra jirraa”jedhe.
Waraanni gamtaa Arabaa mootummaa Sa’uudiin durfamu bara 2015 irraa kaasee mootummaa Yaman deggaruun Yamanitti finciltoota Huusii waliin lola gaggeessaa jira. Lola kanaan yoo diqqaate lubbuun lammilee 10,000 olii galaafatamuu gabaasni dhaabbata mootummoota gamtoomanii irraa bahe ni mul’isa.


text:
Oduu guyya har’a kutaa Iowa waa’ee dhukuba Korona virus
March 27, 2020
Oduu guyya har’a kutaa Iowa waa’ee dhukuba Korona virus irraa
Kutaa Iowa kesatti dutii 2 galmoyte jirti, sababa dhukuba karona virus tin. Kun walii galati kutaa Iowa keessa namni 3 du’uun isaa himameera.
Guyyaa jimaata manni haakima Iowa namni 56 dabalataan qabamuu himamee. Walii galatti namni dhukuba Kanaan qabame 235 gahaniiru. Namoota qorataman. keessa namooni 3,700 olta’an dhukuba kanarra bilisaa ta’uun himame.
Lakkofsi jiraattota Sioux land dhukuba kanan qabaman dabalaa deemu jira. Akka sumas magaalota woodburry, Monona fi Dickinson County keesatti dhukuba Kanaan kan qabaman namaa 8 gahanii jiru. Namni haarawa qabaman hundu nama umrii 61 fi Sanaa olta’aniidha.
Akkasumas magaala woodburry county keessatti qormani Drive-through karona varasi Jimaata irra jalqabamuu isaa himame.
Garuu qoranno kun nama maraaf miti, namoota doktorooni jaraa akka qorataman ajajee qofaadha.
Magaala woodburry county keessatti dhukuba karono varasiin kan qabame nama 3 ta’uun himameera.
Kutaa Nebraska keesa dhukuba infuleenzaa irrati oduu bareeda jira. Akka CDC gabaasetti babal’inni dhukuba influenza magaala irra naanno tokkotti deebi’e jira. Akkasumas kuta South Dakotas sanuma. Garuu kutaan Iowa keesatti Infulunza kun babal’achu jira.
Akkasums lakkofsi Unemployment kan February har’a gadi dhiifame jira. Ji’a taree kutaa Iowa keesaatti kan argame 2.8% dha. Kutaa Nebraska keessati ammo 2.9% ta’uun isaa beekame.
Haata’u malee babal’inna dhukuba irra kan ka’e magaala suuland keessatti dalagaan dhaabachu irra kan ka’e umanii unemployment gutatu turban taree keesa baaye dabalee. Kutaa Iowa keessati namonin 42,000 gutate, waan torbaan taree calaa 17% dabalee.
Harkii guddan namoota 13,000 ol kanturas namoota mana nyaati fi dhugaati keesa kan dalagu ta’uun himame sababa mootuman March 17 akka cufamu godheef.
Guyyaa Kamisa, bulchaan magaala akaa jedhanitii manii nyataa akaa chufamuu hagaa April 7 tti.
Itti gaafataman waldaa mana nyaata akka jedhanitti harki 20% manii nyaata kanniini debi’u dhabuu mala jedhaniiru.
Nebraska keessatti, unemployment kaan guutate nama 16,000 gahee jira. Namni 799 waan torbaan tartee irra calaa dabalamee.
South Dakota keessati namaa 1,700 olkan ta’an hojii dhabdummaa kan gutatanidha. Waan turban tartee irra harka 907% kan dabalee ta’uu himame.
Sababa dhukuba corona virus irraa kan ka’ee magaalan Sioux City dhaabata garii cufani jiruu. Dhabanii kunnin kan akka City Hall, Long Lines, Public Museum fii Art Center kan ta’aniidha.
Garuu magalaan guutun hin cufamtu beelaman nama gabaabsani akka dalagamu taasifame. Kan hin cufamne kaa akka ummata hura guru, geejiba ummata fi buufata xiyyaara qofa.
Bakkeewan kan akka ifaa, bishaan fi parking itti kafalan hanga Aprlil 30 kafaluuf yoo turtaan qixaatin kaffalti hin jiru jedhani jiruu.


text:
Hobomboleettii hamaan rooba yandoo makate kan biyya Afriikaa gama dhiyaa dha’e kunrna tokko keessatti isa duraa yoo ta’u balaa hamaa dhaqqabsiisuu isaa jaarmoliin gargaarsaa beeksisanii jiran. Moozaambik naannolee hedduun sababaa lolaatiin daandiin addaan cite jira. Kun immoo kanneen miidhaan irra ga’e dhaqqabuu akkasumas balaan hagamee akka dhaqqabe guutummaan qorachuuf rakkisaa taasisee jira.
Lakkoobsi namoota du’anii sirriitti meeqa akka ta’e hin beekamin jira, garuu prezidaantiin Moozaambik akka jedhanitti hamma kuma tokkoo ga’uu mala. Gareen federeeshinii fannoo diimaa fi baatii diimaa magaalaa Moozaambik Beiraa kaleessa dhaqqabanii jiru. balaan dhaqqabe hedduu fi suukanessaa ta’uu gareen kun ibsee jira. Biilsaaleen gamasii dhibbi irraa harki 90mni barbadaa’uu gabaaseera.


text:
Harmee,! warri ollaa keenyaa maaliif boo’uu?” jettee, Caaltuun haadha ishee gaafatte. Haati Caaltuu-Aadde Guddattuunis, “ Waan gaddaniif ta’uu danda’a “ jettee Caaltuuf deebiste. Haati Caaltuus, daa’ima ollaa ishee duute awwaalanii akka dhufan ilmoo ishee Caaltuutti himuu hin barbaadne.
Yeroo abbaan manaa ishee sirna awwaalcharraa gara mana isaniitti galanis, Guddattuun yaada ishee dhiphise kana irratti abbaa manaa ishee waliin mari’achuu barbaadan. ”Daa’imman ollaa keenyaa marti hanga yoomiitti dhibee garaa kaasaatiin du’an kun na yaaddessa jira. Furmaatni ariifachiisaan yoo itti hin laatamne, daa’imman keenya akka nu jalaa hin galaafannen yaadda’a “ jettee abbaa mana isheetti himte.
Gaaffii kana fakkaatu qabduu ?
Daa’imman hedduun dhalatanii osoo waggaa shan hin guutin du’aa jiru. Hedduun keenya miseensa maatii ykn daa’imman ollaa sadarkaa daa’imummaatti du’aan of-cinaa dhabaa jirra. Kanneen keessaa hedduun isaanii dhibee garaa kaasaatiin hubamanii yeroo gabaabaa keessatti du’aaf saaxilamu.
Diina ija namaan mul’achuu hin dandeenye tokkotu, daa’imman keenya akka dhibeen qabamaniif, dhibichaanis akka du’an gochaa jira. Maqaan isaaniis,’Jarmii(bineensota hedduu xixiqqoo ijaan kan hin argamne)’ yoo jedhaman, xinneenya isaaniirraa kan ka’e ija namaatti hin muul’atan.Egaa jarmoota kunniintu daa’ima keenyaa fi nurrattti dhibee garaa kaasaa fidaa jiru.
Erga jarmooti ija namaatti hin muul’annee kunniin, akka miidhaa nurraan hin geenye akkamitti ofirraa ittisuun danda’amaree ? Saayintistootni/Qorattootni/ mala tokko baasaniiru. Mala isaan baasan kanaan sirriitti yoo itti fayyadamne jarmootni kunniin akka nu hin qabne ofirraa ittisuun ni danda’ama. Uummatni mala salphaa kanaan sirriitti hordofanii hojiirra oolchinaan; dhibee garaa kaasaa kana hir’isuun ni danda’u.Akkasumas da’imman du’a irraa bararuun ni danda’ama.
Tooftaaleen armaan gadiitti adda bahanis baay’ee salphoo fi gatii salphaadhaan kan raawwatamuu danda’aniidha. Tooftaaleen kunniinis kan armaan gadiiti.
Tooftaale e ittiin dhibee fi dhibee garaa kaasaa daa’imman irraa ittisuun danda’amu keessaa:
Yeroo hundaa harka keessan saamunaan sirriitti dhiqadhaa.
Keessumattuu, harka keessan haala armaan gadiitti dhiqadhaa.
Mana Fincaanii booda:
Daa’immaan keessan erga dhiqxanii qolqulleessitan booda, Nyaata kamiiyyuu utuu hin tuqxanii duraa ykn utuu nyaachuu hin jalqabin, harka keessan sirriitti saamunaa fi bishaaniin dhiqachuu qabdu.
Qajeelfamoota arman olitti caqafaman guutumaan guututti hojiirra yoo oolchitan fayyumma mataa keessanii fi daa’imman keessanii egdan jechuu dha.
Kabajamtoota dubbistoota keenyaa! “Fayyaan keessan harka keessan jira.” Akkamitti jechuun kessan hin oolu. Deebii kanaa fi kanneen biroo maxxansa barruu kanaa jildii 9ffaa irratti qabannee dhiyaanna.
Qulqullina Naannoo Jireenyaa Madaalamaa Karaa Mana Fincaanii Arboor Lootiin Itoophiyaatti Beeksisu, Dhaabbata Tajaajila Gargaarsaa Kaatolikii


text:
KITAABA HAJJI`IIFII UMRA`AA
كتــــــاب الحــــــج
Sharxiin hajjiin wajjabduun yookaa nama qabduun torba, isiin :
1 – Islaama.
2 – Saalfatuu
3 – Aylii .
4 – Bilisummaa .
5 – Sinqii yookaa galaa argatuu
6 – Waan yaabbatu argatuu.
7 – Karaan nagaya tayuu. Makka deemee dhaquun mijjaayuu .
Arkaanni hajji`ii , shani. isaan :
1 – Hajji`ittin seenaa yaadee hidhatuu
2 – Arafaa dhaabbatuu .
3 – Beytii Rabbiitin hoggaa torba xawaafuu yookaa naannawuu
4 – Bakka safaafii , marwa je`amtu jidduu hoggaa torba naannawuu
5 – Rifeensa mata`aa haaddatuu takkaa cir-atuu odoo hanga rifii-nsa sadiyillee taatee .
ARKAANNI UMRA`AA AFURI ISAAN
1 – Hidhatuu .
2 – Xawaafuu
3 – Sa`yii godhuu{ safaafii marwa } jidduu , naannawuu jechuu
4 – Mataa haaddatuu yookaa ciratuu
WAAJIBNI HAJJIIDHAA KAN ARKA-ANA HIN TAYIN SHANI
1 – Bakka irraa hajjii hidhatu`uuf godha-mterraa hidhatuu .
2 – Dhagaa boollatti darbatuu .
3 – Muzdalifa buluu .
4 – Guyyaa sadeen iida boodaa mina buluu
5 – Xawaafa dhaammanna`aa xawaafuu. inni qawlii tokkoon sunna`. inni dhalaa dhiiga qabdurraa ni kufa .
SUNNAAN HAJJI`II WAAN AS DEEMU KANA
1 – Ifraada godhuu. inni hajjii hidhatanii , dalag-anii fixanii , eegasii umraa godhuu .
2 – Talbiyaa godhuu. isiin:
لبيك اللهم لبيك،لبيك لا شريك لك لبيك، إن الحمد والنعمة لك والملك . لا شريك لك
{ labbaykallaahumma labbayka , labayka laa shariika laka labbeyka ,innalhgamda wannikg-mata laka walmulka. laa shariika laka }
3 – Xawaafa dhufiinsaa godhuu
4 – Raka`aa xawaafaa lamaan salaatuu xawaafa hunda booda.
KARAAN HAJJII DALAGANIIN SADII
1 – { Ifraada } akka reefu jenne. hajjii godhanii eegasii umraa godhu.
2 – { Tamattu`a } inni baatii hajji`ii, shawwaalifii, zhulqikgdaa, kurnan baatii zulhijja`aa keessa , umraa hidhatee, dalagee , irraa raa-w`atee , eegasii hajjii hidhatuu .
3 – { Qiraana } sun hajji`iifii , umraa walitti qabee hidhatuu , kan dalaguma hajji`ii qofaan, isaan lachuu argaman .
Hoggaa hajjii yookaa umraa hidhatu`uu ka`an wanni barbaadamu:
1 – Qaama dhiqatanii .
2 – Wayaa hoddha`aan qaamatti nama marsitu ifirraa baasanii
3 – Marxoodhafii , huccuu gubbaa darbatan uffatanii.
4 – Waan urgaayaa godhatanii .
5 – Raka`aa lama sunnaa ihraamaa je`anii, salaatanii .
6 – Eegasii hajjii yookaa umraa hidhatan . {naweytulhajja wa ahg-ramtu bihii labbeykallaahummaa labbeyka} je’anii. takkaa {nawey-tul’umrata wa ahgramtu bihaa} je`an. takkaa nawaytulhajja , wal`u-mrata wa ahgramtu bihimaa labeyka allaahumma labbayka} je`ee, yoo namarraa hajjii godhe { labbayka abalurraa , je`ee, abalurraan hajjii yookaa umraa yookaa hajji’iifii umraa godha je’ee.
KUTAA WAAN NAMA HAJJII YOOKAA UMRAA HIDHATARRATTI DHOOWWAMU
محرمات الإحــــــرام
Nama hajjii yookaa umraa hidhaterratti waa kudhantu dhoowwama , sun:
1 – Huccuu hodha`aan qaamatti nama marsitu , tan akka kofo`oo faa , uffatu`uutu dhii-rarratti dhoowwama .
2 – Mataa hagooggatu`uutu dhiirarratti dhoowwama .
3 – Dhalaan fuula hagooggatu`uutu dho-owwama .
4 – Mataa filatu`uutu dhoowwama . yoo rifeensatu citaa siye .
5 – Mataa haaddatu`uutu haraami .
6 – Kottee ciratuu .
7 – Waan urgaayaa godhatuu .
8 – Bineensa al`oolu`uutu .
9 – Nikaaha hidhu`uutu , .
10 – Dhala`atti ida`amu`uutu .
11 – Jaalalaan dhala`aan wajji taphatu`uutu , nama hajjii , yookaa umraa hidhaterratti haraami yookaa dhoowwama .
Waan dubbanne kana hunda yoo dalage , yakka qaba. nikaahni inni hidhe takkaa hidhate fayyaan tayu . waan dubbanne san dalagu`uun hajjiin hin baddu, yoo dhala`atti ida`amuu taate malee inni hajjii ni balleessaa haa tayuu badde je`ee hin dhiisuu ni guuta odoo hajjii sunna`allee taatee. ammas hajjii san amata as deemu keessatti , qadaa baasun isarra jira .
Namni arafaa dhaabbatuun isa dabarte , da-lagaa umra`aa dalageeti , hiikkata sanumaan wajji qadaa baasa . namni ruknii hajji`ii dhiise , hanga ruknii san fidutti hajji`irraa hin hiikkatu. ammoo namni waajiba hajji`ii dhiise , hajjiin isaa fayyaa taatii, haa tayuu waa qalu`uutu, isa qaba. nama sunnaa hajji`ii dhiise, wanni takka-lleen isa hin qabdu .
KUTAA DHIIGA NAMA QABUU
الدمـــــاء الواجبة
Dhiiyni hajjii keessatti,namarratti wajabu shani
1 – Dhiiga dalagaa hajji`irraa waa dhiisz-u`uutin, nama qabu. akka miiqaatarraa hidhatuu dhiisu`uu. dhiiyni kun tarreeffamaa. dura re`ee takka qalu`uutu irratti wajjaba.yoo dhabe guyyaa kudhan sooma-nu`uutu isa qaba . sadii hajjii kee-ssatti, odoo arafaan dhaabbanne, soomana. Torba eega biyyatti galee soomana .
2 – Dhiiga rifeensa haaddatu`uun , takkaa waan (taraffuh) yookaa boona je`amu , kan akka dhadhaa dibatu`uu , waan urgaayaa godh-atu`uu ,fa`aan, nama qabu. dhiiyni kun akka fedhanitti dalagama yoo fedhe, re`ee qala. yoo fedhe , guyyaa sadii soomana . yoo fedhe , sug-uda midhaanii sadii deegaa jaharratti sadaqata , hundaafuu cinaa sugudaa ( 1,00 ) garaama kenna .
3 – Dhiiga hajji`irraa dhoowwamu`uun nama qabu eeguma hajjii hidhatanii . diinni , yookaa wanni biraa , makka seenuu nama dho-owwitee , dhiiyni, kun re`ee takka qaluu .
4 – Dhiiga bineensa ajjeesu`uun nama qabu . inni filanna`arratti kaayame . yoo wanni inni ajjeese waan fakkaataa qabu taye , waan isa fakkaatu , beylada`arraa qala. takkaa dhaadhesseeti , gatii isaatin midhaan bitee , sadaqata . takkaa midhaan sun , muddii, yookaa kab-ala lama lamaan yoo laalan meeqa tayaa, bareeti, muddii hundarraa guyya tokko soomana. yoo bineensi sun, baylada`arraa , waan fakk-aatu kan hin qabne taye gatii isaatin, nyaata bitee sadaqata. Takkaa muddii hundarraa , guyyaa tokko soomana .
5 : Dhiiga dhala`atti ida`amu`uun , nama qabu inni tarreeffamaa. dura gaala qala . dhabu looni. Dhabu re`ee torba , dhabu gaala gatee-sseti , maallaqa isaatin midhaan bitee , sadaqata . yoo dhabe muddii hundarraa guyaa tokko tokko soomana .
Wareega yookaa dhiiga namarratti wajabe qaluun , nyaata nam-arratti wajjabe, nyaachisuun , harama keessatti malee , hin gayu. Am-moo soomana hajjii keessatti nama qabe , soomanuun bakka fedhetti ni gaya
Bineensa harama makkaa ajjeesun hin gayu. Akkasuma muka ha-ramaa muruun haraami . yoo waan akka citaa mana fa`aan ajjeerra-tanii taate malee, bineenssafii muka haramaa balleessun, dhoowwamuu keessatti , namni hajjii yookaa umraa hidhateefii, kan hidhatinis wal qixa, isaan lachurrattuu haraami. yoo jiidha tayee, kan nama hin miine taye. yoo baala muruu takkaa daw-a`aaf muruu taate malee .
Dr mohammed rashaad kabiir abdullee
ttooyata qur`aanafii hadiisa fii afaan
rabbii jannata haa qananiisu


text:
Koroonaavaayirasiin maatii vaayirasii guddaa utaalloo hanga dhibee baha giddu-galeessaa qaamota hargansuu (MERS) fi dhibee hamaa ariifachiisaa qaamota hargansuu (SARS) dhaaf sababa ta’uun isaanii beekamaa dha.
Noovel koroonaa vaayirasiin (COVID-19) bara 2019 Wuhaan, Chaayinaa keessatti adda baafame. Inni kun koroonaa vaayirasii haaraa yeroo darbe nama keessatti mul’atee hin beekne dha.
Barnoonni kun kan dhiheessu seensa walii galaa COVID-19 fi vaayirasoota qaamota hargansuu mul’achaa jiran irratti fi ogeessota fayyaa hawaasaaf kan yaadame dha, geggeessitoota mudannoo, humna namaa Biyyoota Gamtaawanii (UN), dhaabbileewwan idil-addunyaa fi NGO wwaniif.
Maqaan beekamaan dhukkubaa argannoo meeshaa booda waan mogga'uuf, ibsi nCoV jedhu kamiyyuu dhukkuba koronaavaayiresii reefu kana argameen dhufu, COVİD-19n kan eerudha.
Barnootni kun afaanota armaan gadiinis ni argama:
English - français - Español - 中文 - Português - العربية - Pycckий - Türkçe - cpпckи jeзиk - فارسی - हिन्दी, हिंदी - MakeдoHckи jaзиk - Tiếng Việt - Indian sign language - magyar - Bahasa Indonesia - বাংলা - اردو - Kiswahili - አማርኛ - ଓଡିଆ - Hausa - Tetun - Deutsch - Èdè Yorùbá - Asụsụ Igbo - ਪੰਜਾਬੀ - isiZulu - Soomaaliga - دری - Kurdî - پښتو - मराठी - Fulfulde - සිංහල - Latviešu valoda - తెలుగు - Esperanto - ภาษาไทย - chiShona - Kreyòl ayisyen -Kaзaқ Tiлi - தமிழ் - Eλλnvιkά
Ibsa Irra-keessaa: Koorsiin kun noovel koronaavaayiresii dabalatee vaayiresoota sirna hangansuu mullaa jiran irratti seense waliigalaa kan kennudha. Dhuma koorsii kanaarratti, kan ibsuu danda'uun sirraa eegamu:
Mata-duree kana gadi fageenyaan ilaaluuf akka si gargaaruuf meeshaaleen deeggarsaa tokkoon tokkoo moojulaatti hidhamanii jiru.
Kaayyoo Barnootichaa: Qajeelfamoota bu'uuraa vaayiresoota sirna hargansuu mullachaa jiranii fi weeraraaf akkamitti si'aanaan deebii akka kennan ibsuu.
Turtii Koorsichaa: Tilmaamaan sa’aatiiwwan 3.
Waraqaawwan Ragaa: Yeroo kanatti waraqaan ragaa argamu hin jiru. Hirmaattonni Galmee Ga’umsaa fudhattani koorsii kanaaf Baajii Banaa buufachuu ni dandeessu. Caalmaatti hubachuuf as irratticuqaasi.
Maqaan beekamaan dhukkubaa argannoo meeshaa booda waan mogga'uuf, ibsi nCoV jedhu kamiyyuu dhukkuba koronaavaayiresii reefu kana argameen dhufu, COVİD-19n kan eerudha.
Gara itti hiikame Oromo gara Emerging respiratory viruses, including COVID-19: methods for detection, prevention, response and control, 2020. WHO’n qabiyyee yookiin sirrii ta’uu turjumaanaatiif itti hin gaafatamu. Gocha walsimachuu dhabuu Ingilifaa fi turjumaana Oromo giddu jiru kaamiyyuu keessa jiruuf, hojiin bu’uuraa Ingliliffaa dirqisisaa fi sirrii ta’a. Turjumaanni kun WHO’ dhaan hin mirkanaa’u. Qabeenyi barreeffame kun gargaarsa kaayyoo barnootaa qofaaf oola.


text:
Gurraandhala 13, 2015 (Oromo Liberation Front) — Mootummaan Wayyaanee ummatoota irraan gama dinagdee, siyaasaa fi hawaasummaan miidhaa ol aanaa dhaqqabsiisaa jiru kufaatiin isaa kan hin hafne tahuu caalaatti wayta mirkanaa’ee jiru kanatti abdii kutannaa irraa shira gara garaa hojjatuun bittaa isaa itti fufsiisuuf yaalii ijibbaataa gaggeessaa jira. Ummatoota bittaan nu gahe! Sirni Cunqursaan nurraa haa ka’u! jechuun bifa gara garaan qabsoo adeemsisan kolaasuu fi kan ummatoota irraa deggersa qabu fakkaatee mul’atuuf wixxifannaan adeemsifamaa jirus lammiiwwan Itophiyaa gara garaa addatti ammo lammiilee Oromoo sirnicha baqatuun biyya alaatti argaman irratti kan xiyyeeffate tahuu sochii diinni gochaa jiru irraa hubatama.
Lukkeelee diinaa bittoota murna bicuuf riqicha tahanii ummata Oromoo saamuu fi saamsisuu, ajjeesuu fi ajjeesisuu, biyyaa baqachiisuu fi hiisisuu keessatti shoora ol aanaa qaban, ergaa diinaa kana qabatanii biyyoota alaa keessa oggaa laban kan arge isaan taajjabuu irra dabree akka namaatti yaaduu isaanii shakka. Ergamtootni osoo ummatni Oromoo bakka bu’ummaan hin filatiin humnaan bakka bu’aa of taasisan kunneen hin galleef malee kanneen har’a maqaa guddinaa fi misoomaan isa hawwatuuf itti bobba’an kanneenuma kaleessa miidhaa isaanii baqa biyyoota adda addaatti baqatani dha. Kanneen Abbaa fi Haadha, Obbolaa fi firoottan, ilmaan, akkasumas hiriyootni isaanii jalaa ajjeefaman, mana hidhaatti guuramani hiraaraa jirani dha.
Wayyaanee dantaa murna bicuuguutuuf jecha ijaaruu irra diiguu, haqa lagatuun kijibaaf dhaabbatu , mirga dimokraasii dhugoomsuu irra bittaa abbaa irrummaa jireessuu, biyya misoomsuu irra deegsuun beekame, mootummaa guddinaa fi misoomaa ti jechuun duulli ergamtoota sirnichaan biyyoota alatti eegalame fudhatama fi deggeraa dhabee bakka dhaqan maratti mormii ol aanaa fi salphina guddaan akka deebi’an taasifameera. Haa tahu malee salphifamaa fi xiqqeeffamaa harca’aa funaannatuu akka aadaa fi kabajaatti fudhatan lukkeeleen diinaa kunneen, garaa itti nyaatan malee sammuun ittiin yaadan waanitti hin uumamneef mormii irra gahaa jiru danda’aa fi obsaa ergaa diinaa baqataa Oromoon akka gahaniif karoora itti kenname itti fufuuf murteeffatanii jiran.
Lukkeeleen diinaa raata’oo kunneen ummatni Oromoos akkuma isaanii akka raata’uuf hojjatan. Akkuma isaanii har’a nyaadhee bullaan ana gaha! jechuun ulfina isaa gurguree akka jiraatu barbaadan. Akkuma isaanii ashkara alagaa tahee biyya isaa irratti alageeffamee jireenya gadadoo fi salphinaa akka jiraatu barbaadu. Waggoota 24 boodallee fedhiin ummataa maal akka tahe hubatuu dadhabu/diduu irraa mirga isaaf falmatuu dhaabee akka harka kennatuuf irratti bobba’uun isaan taajjabsiisa malee ummata ejjannoo isaa hin jijjiirsisu. Kanneen of xiqqeessanii ummata xiqqeessuuf yaalan hin galleef malee ummatni guyyaa irratti of irroomsanii eegalee kan isaan hin deggerre, waliinis hin dhaabbanne tahuu ifatti itti himeera. Mormuun dura dhaabbatee walabummaa fi bilisummaa isaaf falmateera, falmaas jira.
Jilli gara garaa muddama qabsoon ummatootaa gooftolii isaanii irraan gahaa jiru jalaa baraaruuf dhiheenya kana dirqama Wayyaanee fudhatuun Awrooppaa, Ameerikaa, Kanadaa fi Austraaliaatti bobba’uun Oromoota biyyoota kanneen keessa qubatan gowwoomsuuf yaalanii taasisaniin salphifamaa akka turan midiyaaleen gabaasaa turan. Jilootni bakka gahan hundatti salphifamaa turan kanneen kan dhagahu hin argatiin malee, lafti mana irratti ijaarratan magaala Finfinneetii isiniif kennama, qabeenya qabdan investment/misooma irra akka oolchitaniif deggersi addaa fi barbaachisu isiniif kennama jechuun waadaa kijibaa tarrisuun hawwataa akka turanis gabaafamaa ture. Biyyi misoomaa fi guddataa akka jirtu, wal qixxummaan ummatootaa mirkaneeffamuu fi mirgi dimokraasii dagaaguu qaanii malee haa dubbatan malee haalli empaayera Itoophiyaa fi kan ummataa addaan fagoo tahuun hubannaa ummataan ala hin turre.
Mootummaa abbaa irreef aangoo isaa turfatuun alatti kan itti mul’atu waan hin jirreef hanga kufutti tikfatuuf dhidhiitatuu hin dhaabu. Waan taheef Wayyaaneen salphina ergamtoota isaa Awrooppaa fi Ameerikaa itti bobbaafate irra gahe irraa barachuu hanqatee baqattoota Oromoo Afriikaa biyyoota gara garaa keessatti argaman irratti karoora bal’aa baasuun akka sossobanii biyyatti deebisaniif, dadhabame ammoo mootummoota of gargaarsisuun biyyatti deebisuu irratti akka hojjataniif ergamtoota isaa bobbaasee jira.
Baqattoota Oromoo, Sudaan Kaabaa fi Kibbaa, Kenyaa, Ugaandaa, Jibuutii fi biyyoota birootti argaman kanneeniinis waadaa kijibaa:
- Lafa mana irratti ijaarratan magaala Finfinneetii argattu;
- Manni koondominemii isiniif kennama;
- “Garee business “ jedhuun embaasii jalattii yo ijaaramtan embaasiin deeggarsa addaa isiniif godha kan jedhanutu argamu.
Haqni bobbaa diinaa kanaan duuba jiru garuu, waldaalee maqaa baqattoota Oromoon ijaaraman diiguun waldaa Itophiyaa jala galchuu, suuraa fi vidiyoolee baqattootaa midiyaa isaanii irratti agarsiifatuun hamilee ummataa biyya keessaa qabsoo irratti finiinsaa jiru cabsuu, baqataa gowwoomsuun biyyatti akka deebi’u taasisuun kanneen hafan galuu danda’u, rakkoon homaatuu irra hin gahu, jechuun golgaa UNHCR irraa argatan akka dhaban taasisuu, Sochii baqattoota Oromoo hordoffii fi to’annoo embaasii Itoophiyaa jala galchuu; hidhaa fi ajjeechaa isaanii jalaa kanneen baafatan biyyatti deebisuun mana hidhaatti darbuu kan akeekkate dha.
Sirni heeraa fi seera ofiif tume cabsuun lammiilee seeraa fi murtiin alatti ajjeesu, badiin alatti raga kijibaan hidhaa waggaa dheeraa itti murteessee manneen hidhaa keessatti dararuu fi humna tikaa fi poolisaa amanamoo isaa tahaniin tumsiisaa jiru, misoomaa fi Sirni heeraa fi seera ofiif tume cabsuun lammiilee seeraa fi murtiin alatti ajjeesu, badiin alatti raga kijibaan hidhaa waggaa dheeraa itti murteessee manneen hidhaa keessatti dararuu fi humna tikaa fi poolisaa amanamoo isaa tahaniin tumsiisaa jiru, misoomaa fi guddina, mirga dimokraasii fi namoomaa ilaalchisee ololli adeemsisu kan madaala kaasu miti. Qabiinsi mirga namoomaa fi mirgi dimokraasii biyyattii maal akka fakkaatu ummatoota biyyattii irra dabree kan alagaan iyyuu kijiba tahuu hubatee dura dhaabbataa jiru tahee jira.
Ummatni Oromoo biyya keessaas haa tahu biyya alaa kijiba Wayyaaneen kan hin dagamne tahuu ifatti agarsiisaa jira. Addatti ammo lammiileen Oromoo biyyoota alaa adda addaa keessa jiran ergama diinaa fashalsuun qoodni gumaachan kan Oromoo hunda boonse, ergamtoota diina rifaasise dha. Bobbaa’an jiilota Wayyaaneen baqattoota Oromoo Afriikaa jiran irratti xiyyeeffates akkasuma akka fashalu shakkiin hin jiru. Haa tahu malee haalli biyyoota Afriikaa, akka biyyoota Awroppaa fi Ameerikaa aanjaa kan hin qabne taahuun beekamaa dha. Waan taheef , hawaasni Oromoo biyyoota adda addaa keessatti argamtan obboleeyyaan keenya diinni itti xiyyeeffatuun shira irratti raawwatuuf abuurratee jiru hordofuun miidhaa diinaa akka qolatuu danda’aniif tokkummaan akka cinaa dhaabbattan ABOn yaadachiisa. Midiyaaleen Oromoo fi kanneen haqaaf dhaabbatan kan biros gochaa diinummaa fi farra namoomaa baqattoota Oromoo irratti xiyyeeffate kana saaxiluun garee haqaaf dhaabbatan tahuu akka mirkaneessitan ABOn waamicha isaa isiniif dabarsa. Akkasumas jarmiyaaleen kabajaa mirga namaaf dhaabattan duula mirga baqattoota Oromoo ukkaamsu Wayyaaneen itti jiru akka hin milkoofne taasisuuf tumsa barbaachisu akka gootan waamicha isaa dabarsa.
Shirri diinaan Qabsoo bilisummaa Oromoo irratti raawwatamu qabsoo caalaatti finiinsa malee hin laaffisu. Kanaaf lammiileen Oromoo biyya keessaaf alaa bittaa Wayyaanee gateettii ummataa irraa buusuuf qabsoo bilisummaa caalaatti finiinsuun gaaffii yeroo tahuu hubannee tokkummaan haa kaanu.
Injifannoo Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Gurraandhala, 13, 2015
Source: Oromo Liberation Front


text:
Gochaalee hammeenyaa
Gochaaleen hammeenyaa, Loltoota Mootummaa Koloneeffataan Impaayera Itoophiyaan, Konyaalee Maccaa, Gujii, akkasumas, Lixaa fi Kaaba Tuulamaa keessatti Uummata Oromoo irratti raawwatamaa turan daran hammaachuu; darbees, gara Afran-Qallootti ce'uun, Uummanni Oromoo Afran-Qalloo rakkoo hamaa keessa jiraachuu;
Ijaarsaa fi sochii Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Qeerroo fi Qarreen Oromoo, bifa haarayaan wal-ijaaruun, Qabsoo Bilisummaa Oromoo hanga galma isaatti finiinsuuf qophii xumuranii jiraachuu


text:
Haasawa nama baratees hinfakkaatu. Maqa balleessi nama dhunfaa fakkaata. Waan qabsoo sabaaf dubbatamees natti fakkaachuu dide.
Gara jibba dhunfaatti harkaa gadi bu’e fakkaata. Kunis taye sana yeroo yaadni akkasii ka’u namni harka namaa dhayu hindhabamu waan tayeef haasofni isaa namoota hagoo gammachiisun hinhafu. Bara kana osoo seyxaannis as bayee waa dubbate nama like fi share godhu wan dhibu miti.
Waa mee waan hundaafuu wantoota inni kaase haa ilaallu.
1. Johar PLC 23 qabaa jedhe
2. Obbo Jawaari fi Dr. Abiy yeroo tokko wal arganii waliin haasawan jedhe.
3. Johar erga kana godhe qabsoo Oromoo keessa jiraachuu hinqabu.
1.Johar PLC 23 qabaachun osomaa qabaatellee itti xiqqaatan jedha. Nama qabeenna qabutu waan hundatti tola waan tayeef Oromoon biyya ufii keessatti qabeenna horachuun rakkoo wayiituu hinqabu. Asirratti fakkeenya tokko kaasuu barbaada. Bara 2018 qabsaayonni Oromoo hogganoota dhaaba shaniittu biyyatti gale. Hogganoonni qabsoo Oromoo kana keessa namni tokko bakka halkan tokko bulu hinqabu ture. OPDOn hogganoota kana hunda kaan Hotela Giyon, kaan hotela ililly fi kaanis hotela hiltanitti galchitee nutti kolfaa turte. Ani warrota san keessaa nam tokko ture. Yeroma kana hogganoonni qabsoo saba biraa hundi bakka qubatanii fi waan ittiin jiraatan waan qabaniif qaanyiin akka hogganoota keenya xiqqaa ha guddatti mudate isaan irra hin geenye. Fakkeenya warri Ginbot 7 hotelota Dr. Berhanu keessa taa’aa turan. Osoo qabsaayan Oromoo tokko qabeenyaa wayii qabaate qaanyin akkasii sun hoggansa Oromoo irra hingayu ture. Tuffiin warri biyya bulchu hoggansa Oromootis agarsiise achirraa eegala jechuun ni dandayama. Wanttonni biroo akkuma juranitti tayee. Kanaaf, dubbiin Dr. Ittanaan youtube irratti firfirse hinaaffaa isatti bulte calaqisuun ala mizaana takka hinkaaftu. Oromoon Johar PLC 23 qaba jedhee Joharin deegaruu dhiisu hin jiru.
2. Johar fi Dr. Abiy wal dubbisuunis rakkoo takka hinqabu. Maal irratti akka wal dubbisan? Maal irratti akka walif galan? Maal irratti akka waliif galuu dadhaban? Atuu waan hinbeeynef nutti hinhimne. Wal dubbisuun qofti yakka jettee nutti himuu feeta. Kunis mizana killo tokko hinkaasu. Nama qabsoo karaa nagayaa geegesu dhiisi namni qawween wal dhahuuyyu wal dubbisa. Waliif galuu fi dhiisun ka warra wal dubbiseeti. Ati namni waa barate haga tana yaaduu dhabuun keetuu heddu nama gaddisiisa. Haga biyya sana keessa jiranitti Dr. Abiy yoo barbaade J. Dawud Ibsaa fi Dr. Maraaraa Gudinas dubbisuu dandaya. Wanti guddaan maal irratti dubbise? Maal ireatti waliif galan? Maal irratti wal galuu dhiisanidha? Kanaan alatti wal dubbisuun qoftu yakka ta’uu hindandayu. Hoggansi paartii siyaasaa kamuu karra cufatee lalkki ani eenynuu hindubbisu jedhee yoo taa’e hogganummaan isaa maali ree?
3. Johar erga akkana taye qabsoo Oromoo keessaa maal godha ka jetteef eyyama saba ufiitii karaa itti amananiin qabsaayuu namni namaa kennu yokin dhoorgatu hinjiru. Yoo tayes ummata ati qabsooftuf qofa. Johar Muhammed ammoo nama deeggarsa ummata Oromoo sadarkkaa guddatti qabu waan tayeef namni eeyyama( lisence) qabsoo kennuuf yokin dhoorgatu hin jiru. Kunis mizaana wayiituu hinkaasu. Kanaaf, adeeroo obboleessa kee sakaaltee kuffisuuf hirriba hindhabinii akkuma Oromoon ” fardis kunoo laftis kunoo” jedhetti karaa itti amantuun saba keef qabsaayi. Hujiidhan beekkami. Atis yoo danddeette PLC 100 qabaadhu. Namni Oromoo ka siif gammadu malee ka sitti gaddu hinjiru.
Kanuma!


text:
Godina Arsii Aanaa Suudee 234
Godina Arsii Aanaa Shaallaa 367
Godina Baalee Aanaa Gaasaraa 197
Godina Arsii Aaanaa Doddotaa 217
Godina Baalee Aanaa Diinshoo 321
Godina Baalee Aanaa Barbaree 421
Godina Arsii Aanaa Balee 311
Godina Harargee Lixaa Aanaa Odaa Bultum 321
Godina Harargee Lixaa Aanaa Daaroo Labuu 410
Godina Harargee Bahaa Haromayaa 431
Godina Arsii Aanaa Loodee Heexosaa 346
mana hidhaatti guuramanii jiru, Oromiyaa keessa Intarneetin akka hin jirre beekkamaadha Odeeffannoo kanneen Bilbilaan walitti qabachuu dandeenye, Maqaa namoota kanaa fi Namoota godinaalee Oromiyaa keessatti hidhaman jala buunee tartiiban kan isinii dhiyeessinu.
O o l m a a B u l t i i O r o m i y a a !?!
#Malkaa Aqaaqii(Saariis)
#CommandPostn FinfinneeShaggaritti illeen Oromoo qofarratti raawwataa jira.
#Bitootessa25 Shaggar Kutaa bulchiinsa Malkaa Aqaaqii(Saariis) irraa Qeerroo Oromoo namoota Saddeet(8) mana Bashaannanaa Fi dhugaaatii #WarraLolaa jedhamuun beekamu,Kan Ayyalaa Amaaraati galgalaa keessaa naannoo sa’aa 3:30tti ukkamfamaniiru.
Maqaan namoota kanneenii,Abba Hoteelichaa Obbo Ayyalaa Amaaraa dabalatee kan armaan gadiiti.
1.Ayyalaa Amaaraa
2.Damissee Baacaa
3.Baqqalaa Qalbeessaa
4.Kumsaa Jabeessaa
5.Kabbadaa Lataa
6.Taaddasaa Burruusaa
7.Fiqaaduu Raggaasaa
8.Hayiluu…
9.Alamuu…
Yemmuu ta’an sababa tokko malee mana dhugaatii WarraLolaa jedhamuu qabamanii jiru.


text:
Baqataan Liibiyaa duruu rakkoo akka akkaa himata.Amma fa biyya ufiifuu lola hamaa keessa jirtutti rakkoo gama lamaa keessa jira.Jarii nu dubbifnelleen rakkoon jritu ta duriillee caalaa hamtuu jedha.
Akka jecha jaraatti yoo gadi bahan deebi’uun dhiba waan taateefii nyaataa fi dhugaatiillee ka harkaa qaban soorachaa achiin ammoo lubbuu ufii eegatan.Yemenilleetti rakkoon jirtu tanuma fakkaatti.Warrii Yemenitti baqatelleen mana gadii baanaan du’aa fi jireenna jidduu yaaha.Tana irratti akka namii biyyaa ormaa biyya sunii bahu doorsilleen keessaan jira.
Akka obbo Huseen Usmaan Liibiyaa Trippoolii jedhanitti dhiyoo tana nama Itoophiyaa haga 50 tahu qawween hadhanii manaa baasani.Jarii kun yoo bahellee mi’a ufiillee gatee lubbuun keessaa bahe.
Akka itti gaafatamaa hawaasa Oromoo ka Yemen jiruu obbo Aammee Abdiitti rakkoon Liibiyaa irra Yemenillee hin hanqattu jedhu,”…rakkinnii Sanahaa jirullee guyyaa guyyaatti hammaachaa deemuutti jira.”


text:
Tafsiira Suuratu Yuusuf-Kutaa Dhumaa
Alhamdulillah Rabbiil aalamiin. Kunoo tafsiirri suuratu Yuusuf xumura irra gahee jira. Kutaa dhumaa har’a ilaalun ni goloobna. Garuu tafsiira isaa haa xumurru malee ammaa amma itti xinxalluun barnoonni irraa fudhannu garmalee baay’eedha.
Kutaa darbe keessatti Nabiyyii (sallallahu aleyh wassallam) fi namoonni isa hordofan namoota karaa Rabbiitti beekumsa ifa ta’ee fi ragaa qabatamaan akka waamu qaban ajajaman. Adeemsa waamicha (da’awa) kanaa keessatti mushrikoonni Nabiyyiin akkamitti ilma namaa irraa ta’aa? maaliif malaayka hin taane jechuun morman. Rabbiinis mormii isaanii kana akkana jechuun deebii itti deebisa:
“Siin dura warra magaalotaa keessaa dhiirota gara isaaniitti wahyii buusne malee hin ergine. Sila dachii keessa deemanii booddeen warra isaaniin duraa akkam akka turee hin ilaalanii? Gandi Aakhiraa warra Rabbiin sodaataniif irra caaltudha. Sila hin hubattanii?” Suuratu Yuusuf 12:109
Akka ahli sunnah wal-jama’aatti, Ergamtoonni Rabbii hundi dhiirotaa fi namoota magaalaa keessa jiraatan keessaa filatamuun ergaman. Sababni isaas, dubartoonni ijaarsa qaamaa fi ruuhi isaanii irratti hundaa’e dandeetti ba’aa nabiyyummaa baadhachuu hin qaban. Akkuma beekkamu yeroo durii dubartoonni ummata isaanii keessatti ni tuffatamuu turan. Dhiironni gurguddoon isaaniif hin ajajaman. Kanaafu, nabiyyin nama ummanni isaa ajajamuufi qabu waan ta’eef dubartoota nabiyyi godhee erguun waan hin malleedha.
Gama biraatiin warri baadiyaa gahee nabiyyummaa taphachuuf gamnummaa, gaarummaa fi laafinna barbaachisu hin qaban. Amalli warra magaalaa amala warra baadiyaattin wal bira yommuu qabamu amalli warra magaalaa kan dagaagee fi nama hawwatuudha. Warra magaalaa keessa beekumsi, amalli gaariin, laafinnii fi haala salphaan wali galuun ni jira. Warra baadiya keessatti immoo beekumsa dhabuun (wallaalummaan), gara-jabeenyi, gogiinsii, dubbiin badaa fi abdii kutuun ni mul’ata. Kanaafu, amala gaarii nama hawwatuu fi bilchinna beekumsaa waan hin qabneef warra baadiyaa keessaa nabiyyiin bahuun hin malu. Sababa kanaaf, nabiyyonni hundi warra magaalaa jiraatan keessaa ergaman. Nabiyyin Xumuraa Muhammad (S.A.W) magaala Makkaa ummul-quraa (haadho magaalota) jedhamuun beekkamtu keessaa ergaman.[1]
Kanaafi, Rabbiin akkana jedha: “Siin dura warra magaalotaa keessaa dhiirota gara isaaniitti wahyii buusne malee hin ergine.” Kana jechuun Yaa Rasuula! Siin dura malaykaa hin ergine. Garuu dhiirotuma akka keeti ummata magaalota keessa jiraatan keessaa filannee ergaa keenya irratti buusun ergine. Kanaafu, maalif ummanni kee kuni ati nama ta’uu kee akka addaatti ilaaluu?
Qureeshonni ‘maaliif ergamaan nutti ergamu malaykaa hin taane?’ jechuun falmu. Garuu akka seera Rabbiittti ergamtoonni kana dura ergaman hundi isaanitu ilma namaa turan. (Bal’innaan maaliif ergamtoonni namootatti ergaman hundi malaykota osoo hin ta’in ilma namaa akka ta’an baruuf as tuqaa: https://sammubani.com/2018/10/31/maaliif-malaykaan-hin-ergamnee/#more-8216)
“Sila dachii keessa deemanii booddeen warra isaaniin duraa akkam akka turee hin ilaalanii?”
Araboonni xumura ummata Saalih sirritti beeku turan. Mallattooleen ummata yeroo durii badanii baay’eetu jira. Kanaafu, Rabbiin akkana isaaniin jedhe, “Sila isaan dachii keessa deemuun haftee ykn mallatoolee ummata isaaniin duraa hin ilaalanii? Sababa kufrii isaaniitiin Rabbiin akkamitti akka isaan balleesse haftee kana irraa hin hubatanii?’ Sabni fi hawaasni kamu qaroominna ol’aanaa irra geenye jirra, humna jabaa qabna, kanaafu nuti gonkumaa hin bannu jechuun yaadan. Garuu Rabbiin akkana jedha: “Isin namoota jalqabaati miti. Akkasumas, akkas yaadun keessan namoota xumuraati miti. Namoota isin caalaa humna jabaa qabanii fi ‘Nu caalaa jabaan eenyutu jira?’ jedhan balleessinee jirra. Kanaafu, of tuulu keessan dhiisaa.”[2]
Akkuma hima armaan olii irraa hubannu, warri kafaranii fi Rabbiin hin sodaanne hanga fedhan addunyaa tana keessatti haa qanani’an, xumurri isaanii badiinsaa fi ibidda. Warri amananii fi Rabbiin sodaatan immoo hanga fedhan addunyaa tana keessatti haa rakkatan, xumurri isaanii nageenyaa fi qananii Jannataa addaan hin cinneedha: “Gandi Aakhiraa warra Rabbiin sodaataniif irra caaltudha. Sila hin hubattanii?” Kana jechuun faaydaa fi mi’aa addunyaa Rabbiin sodaachu irraa nama garagalchituu irra warra Rabbiin sodaataniif ganda Aakhiraatu caala. Sababni isaas, qananin addunyaa yeroo gabaabaaf kan turu fi addaan cituudha, akkasumas, gaddaa fi rakkinnaan kan walitti makameedha. Namni qananii baay’ee argadhe jedhe osoo gammadu, yeroo muraasan booda balaan wayii itti bu’uun gammachuu isaa gaddatti jijjira. Garuu gandi Aakhiraa qananiin ishii turaa addaan hin cinne, gammachuu gaddii fi rakkinni keessa hin jirreedha. Kanaafu, sammuu wanta xiqqaa irra wanta guddaa ittiin filattan hin qabdanii?[3]
Asitti namni tokko akkana jechuun of gaafachu danda’a: sila Rabbiin mujrimoota (yakkamtoota) darban akkuma kufrii isaanii ifatti baasaniin adabee moo yeroo dheeraaf erga isaan tursiisee booda adabe? Deebiin kanaa akkana jechuun dhufe:
“Hanga yeroo Ergamtoonni abdii kutanii fi akka kijibsiifamanitti yaadan, gargaarsi Keenya isaaniif dhufe. Namni feene ni baraarame, adabbiin Keenya yakkamtoota irraa hin deebifamu.” Suuratu Yuusuf 12:110
Kana jechuun Rabbiin ergamtoota ummata qajeelchuuf ni erge. Ergamtoonni gara Rabbiitti ni waaman, adabbii Rabbii isaan akeekachiisan. Garuu namoonni kunniin ergamtoota ni kijibsiisan, irraa garagalan. Kijibsiisuu fi irraa garagaluun isaanii kuni itti fufe hanga ergamtoonni amanuu isaanii irraa abdii muratanii fi ummanni isaanii akka isaan kijibsiisanitti yaadan gahanitti. Yommuu isaan haala kana irra gahan, gargaarsi keenya ergamtootaa fi hordoftoota isaaniitiif ni dhufe. Gargaarsi kunis warroota isaan kijibsiisan balleessuu fi, ergamtootaa fi hordoftoota isaanii nagaha baasudha. “Namni feene ni baraarame, adabbiin Keenya yakkamtoota irraa hin deebifamu.” Kana jechuun Ergamtoonni fi hordoftoonni isaanii ni baraaraman, warri isaan kijibsiisanii fi hordofuu didan immoo ni badan.
Asirraa wanti barannu, adeemsaa da’awaa fi qabsoo keessatti gargaarsi Rabbii yoosu ammuma kan dhufu osoo hin ta’in, hanga dhugaa fi sobni addaan fooyamu fi namoonni ulaagaalee isaan irraa barbaadamu guutanitti ni tura. Kanaafu, “gargaarsi Rabbii maaliif hin dhufne, zaalimota kanniin maaliif hin balleessine?” jechuun hin ariifatinaa. Namoonni ulaagaalee isaan irraa barbaadamu yoo guutan gargaarsi Rabbii isaaniif dhiyoodha. Ulaagaaleen kunis, haala sirriin amanuu, ikhlaasa qabaachuu fi ajajoota Rabbii hordofuudha.
“Dhugumatti, seenaalee isaanii keessa warra sammuu qabaniif barnootatu jira. Inni (Qur’aanni) oduu lafaa kaafamee odeefamee miti. Garuu dhugoomsaa [kitaabban] isa duraati. Addeessaa wantoota hundaati; ummata amananiif qajeelfamaa fi rahmata.” Suuratu Yuusuf 12:111
Kana jechuun seenaalee Ergamtootaa kanniin keessa warra sammuu qulqulluu qabaniif barnoota fi gorsatu jira. Warri sammuu yaaddu fi qulqulluu qaban seenaalee kanniin irraa barnoota fudhatu.
Ibrah jechuun wanta darbeen gorfamuu fi barnoota irraa fudhachuudha. Hundeen ibrah wanta raawwatamee irraa gara wanta hin raawwatamneetti yookiin dhimma tokkorraa gara dhimmuma san fakkaatutti darbuudha. Amaloonni fi sababoonni isaanii yoo wal fakkaatan, wanti hin raawwatamne kuni gara fuunduraatti akka raawwatamu murteessudha. Sababni kanaa, seerri Rabbii uumamtoota Isaa keessatti gadi dhaabbataadha.[4]
Kanaafu, seenaalee Ergamtootaa fi ummata isaanii keessa ibrah’tu jira. Namni wanta isaan hojjatan hojjate, kabajaa fi salphinna irraa wanta isaan qunname isas ni qunnama. Namni wanta Ergamtoonni hojjatan hojjate, kabajatu isaaf jira. Namni wanta ummanni Ergamtoota kijibsiisan hojjate immoo salphinnatu isaaf jira. Haala kanaan, wantoota lama wal bira qabuun barnoota (ibrah) fudhata.
“Inni (Qur’aanni) oduu lafaa kaafamee odeefamee miti.” Kana jechuun Qur’aanni kuni oduu sobaan uumamee fi dubbatamee miti. “Garuu dhugoomsaa [kitaabban] isa duraati.” Kana jechuun Qur’aanni kitaabban isa dura samii irraa bu’an dhugoomsa. Wanta sirrii kitaabban kanniin keessa jiru dhugaa akka ta’e ni mirkaneessa, micciramuu fi jijjirraa isaan keessatti argamee immoo ni haaqa. “Addeessaa wantoota hundaati” Kana jechuun hundee fi damee amanti irraa wanta gabroonni itti hajaman sirritti ibsa. Kan akka utubaalee (arkaana) iimaanaa, halaalaa fi haraama, ajajoota dirqamaa fi jaallatamoo, mindaa fi adabbii ifa godha. “ummata amananiif qajeelfamaa fi rahmata.” Sababa Qur’aanaatiin beekumsa argataniin jallinna irraa eeggamuun karaa sirriitti qajeelfamu. Ajajoota Qur’aana keessa jiran hojii irra yoo olchanii fi wanta inni dhoowwe yoo dhiisan, haalli jireenya isaanii toluun qalbiin isaanii tasgabboofti. Aakhirattis adabbi jalaa nagaha bahuun mindaa guddaa argatu. Kuni Rabbiin irraa isaaniif rahmata.[5]
Alhamdulillahi Rabbil aalamiin tafsiirri suuratu Yuusuf asirratti xumurame.
[1] https://www.kuranvemeali.com/yusuf-suresi/109-ayeti-tefsiri
[2] Lessons from Suurah Yuusuf-Yaasir Qaadi-fuula 163
[3] Tafsiir Sa’dii, Ma’aariju tafakkur 10/756
[4] Ma’aariju tafakkur 10/759
[5] Tafsiir Ibn Kasiir, Tafsiir Sa’dii, Tafsiir Xabarii, Tafsiir tahriir wa tanwiir


text:
Taphattoonni kubbaa miilaa Ertiraa Yugaandaatti baqatan 'sodaa keessa jirra' jedhan
Taphattoonni Ertiraa afur biyya Yugaandaa hoteela isaanii keessaa badan yeroo ammaa ''sodaafi yaaddoo guddaa keessa jirra'' jedhan.
Taphattonni kuni jalqaba ji'a kanaa ture hoteela magaalaa Kibba Lixa Yugaandaa Jinjaa jedhamtuuti kan miliqan.
Akka taphattoonni kuni jedhanitti gareen isaanii tapha Waancaa taphattoonni biyya keessaaf qofa taphatan irratti hirmaatan, Cecafa, sadarkaa walakkaa xumuraa irraa ari'amani jennaan namoonni intarneeta gubbaa isaan doorsisaniiru.
Yeroo ammaa Yugaandaa keessaa bahuf gargaarsa akka fedhan himuun kanaan achi butamanii Ertiraatti deebifamu akka danda'an himaniiru.
''Nagaa ta'u barbaanna. Namni nagaa keenya barbaadu nu haa gargaaruuti biyya kana keessaa nu haa baasu,'' jechuun taphataan tokko BBC'tti dubbate.
''Torban torbaniin mana jijjiiraa jirra. Mana jala jiraachaa jirra,'' jechuun himeera.
Taphattoonni kuni akka jedhanitti yoo Ertiraatti deebi'an ''adabbii cimaatu isaan eeggata''.
Ameerikaatti abukaatoo taphattoota kanaa ta'ee kan hojjetu Kimberlii Motilee ''maqaa guddaa kan qaban waan ta'anif namoonni Yugaandaa keessa isaan barbaachaa akka jiran gabaasaaleerra dhagenyeerra,'' jechuun BBC'tti dubbatan.
Akka Obbo Motilee jedhanitti dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii dhimma godaantotaa hordofu UNHCR'tti iyyata kan galfatan yoo ta'u deebii isaanii eegaa jiru.
Taphattoonni Ertiraa walmorkii ispoortii garaa garaaf ergamanii achumaan yeroo badan kuni waan haaraa miti.
Lammiileen Ertiraa kuma hedduu ta'an tajaajila waraana biyyaalessaa baqachuun biyya biraatti godaanu.


text:
Finfinnee, Waxabajjii 17/2022 – Yunivarsiitii Jimmaatti barattoonni bara 2014 Makaanikaal Injinariingii eebbifaman maashinii boba’aa oomishu hojjachu isaani Inistitiyutiin Teeknoloojii Jimmaa beeksise. Oomishni boba’aa kunis janereetarii, konkolaataa salphaa fi tajaajilawwan mana keessaaf yaalamee bu’aa qabeessummaan isaa akka mirkanaa’e Inistitiyutichi beeksiseera.
Galteewwan oomishni boba’aa ittiin oomishamu pilaastikoota tajaajilan sassaabuun adeemsa Paayrolisiis jedhamuun oomishuu akka danda’ame Inistitiyutichi beeksiseera.
Teeknoloojiin kun gama hanqina boba’aa biyyattii muudachaa jiru furuun gahee guddaa kan taphatu yoo ta’u, maashiniin ho’a gargaaramuun boba’aa oomishu kun bakka kamittuu salphaatti tajaajila kennaas jedhameera.
Yaalii hanga ammaatti godhameen sa’aatii tokko keessatti pilaastikii kiiloogiraama sadi fayyadamuun boba’aa liitira lama oomishu kan danda’ame yoo ta’u, gara fuulduratti bal’inaan yoo irratti hojjatame kanaan olitti oomishu akka danda’amu barattootni kun ibsaniiru.
Gosoota pilaastikii naannoo faaluu danda’an fayyadamuun tajaajila irra oolchuun eegumsa naannootif faayidaa guddaa akka qabu dubbataniiru.
Barattootni kunis oomishtoota fi fayyadamtoota waliin qindoomuun maashinicha teeknoloojiidhaan gahoomsuun faayidaarra akka ooluuf ni hojjanna jedhaniiru. Yuunivarsiiticha keessatti barsiisaa Makaanikaal Injinariingii fi gorsaa garee pirojektichaa kan ta’e Abrahaa Kaahsaay gama isaatiin gama yuunivarsiitii irraa deeggarsa barbaachisu godhamaafi akka jiru fi bu’aa barbaadamu akka argamsiisuuf deeggarsi godhamaa jru akka itti fufu dubbateera.AS


text:
Professor Asafa Jaalataa (Yuniveersitii Tenessii irraa)
Waa hunda dura Waldaan Dargaggoota Oromiyaa Mineesotaa (the Oromia Youth Association of Minnesota) har’a asiitti na afeeruu isaaf baayyeen galatoomfadhaa. Dargaggooti Oromoo kan Oromummaa qaban abdii egeree Oromiyaa ti. Har’a dargaggooti akka keesanii, kan Oromummaan dhaabatan, Oromiyaa mara keesatti ficila diddaa gabrummaa fi sochii bilisummaa finiinisaa jiru. Barattooti Oromoo Oromiyaa keesaatti bara 2000 lama irraa qabanii haraka quulaa, diina qawwee hidhate dura dhaabbataanii mirga ummata Oromoo falmaa jiru. Keessumaa immoo yeroo ammaa nyaphaa fi Oromoota galtuu ta’an Goobanoota aara galfii dhowwachaa jiru. Baraa 2005 irraa kasaani dhaadannoo “Gadaan gadaa bilisummaa ti” jeedhu qabatanii waldhaanssoo finiinsaa jiru. Barattooti Oromoo fi sab-boontoti biraan reebamaa, hidhamaa, ajeefamaa wareegama kafalauun dhiga isaaniin seena Oromoo bareessaa akka jiran ifaa dha. Murnoota hawaasa Oromoo hafaniifis fakkeenya gaarii taa’aa jiru.
Ijjolleen Oromoo kan bilisummaa saba isaaniif dhaabatan warra Oromummaa qaban qoofa akka ta’es wal nama hin gaafachiisu. Namooti Oromoodha ofin jeedhan, Oromummaa hin qabne biyya keessaa fi ala jiran tokko tokko meesha motummaa Tigree ta’uun ummata Oromoo fi Adda Bilisummaa Oromoo irratti duulaa jiru. Kaan immoo aadaa kachachalaa, akkasumas dantaa mataa isaniif dhama’u. Kanafu waa’ee Oromummaa fi sab-bonummaa akka gaaritti baruun dirqama dargaggoota Oromoo irra jiru dha. Amma Ijjoo dubbii afur irrattin hasa’uu barbaadada.
Isaanis tokkoffaan uummata Oromoo kan ilaalu, lamafaan Oromummaan maal akka ta’e, sadaffaan Oromummaa fi sab-bonummaan Oromoo hidhata isaan qaban, afrafaan dirqama dargaggoota Oromoo irra jiru kan ilaalu dha. Dura mee waayee ummata Oromoo, jarraa baayyeedhaaf akkaataa issaan itti dinoota ofirraa dhoowwaa turanii fi issaan jaarraa kuudha sagal gara boodaatti humnoota Habashootaa kan faranjiin gargarameen caabe haa ilaallu.
Ummata Oromoo fi Oromiyaa
Ummati Oromoo akka saba tokkootti sirna gadaa jalati of ijaaree waggooti dhibba baayyeef diinoota isaa of irraa dhowwee walabummaan jiraachaa ture. Yeero sana Oromiyaa akka biyaatti ijare. Oromiyaan kan dhalate sirna poolitikaa gadaa jalatti ture. Booda yeero sirni gadaa iddo bayyeetti caacabuun, iddo tokko tokkotti sirni mootii dhalate humni pololitikaa Oromoo laafuu caalqabe. Keessumaa jaaraa kudha sagal keessa sirni mootii Oromiyaa keessaa iddo bayyeeti biqilan sirna gadaa baayyee laffisan. Jaarraa kudha sagal keessa sirni Kaappitaalismii Awurooppaa irraa gara Afrikaatti babalacha ture. Kun Habashootaaf caaraa isaan duraan qabaachaa hin turre kenneef.
Habashooti waggoota dheeraaf humna Oromoo dura dhaabbachuu hin dandeenye qawee, loltootaa fi gorsa faranji irraa argataniin Oromoo dura dhabbatan. Matootii gosaa fi qondaalota Oromoo kan akka Gobanaa Daanciifaa malaan ofitti qabatan. Akka kanaan gara waggaa shantamaa olii Oromoo irratti duulani, Oromiyaa cabsanii biyya Abisiiniyaa kan booda Ethiopia jedhanitti dabalatan. Waggoota shantamman kana keessa Oromoonni miliyoona shanii ol akka dhumaan seenaatu ragaa baha.
Oromiyaa , biyaa Oromoo, diigani bakka baayyeetti qoodanii maqaa adda addaa keenaniif. Shawaa, Haraghee, Wallo, Wallagga, Sidamoo, Arsii, Ilu Abbaboor, Kafaa xaqlaayi gizaati kan jedhuu fi kkf jedhanii moggaasan. Oromoota kaan immoo Gojjaamii fi Tigraayitti kutan. Seenaa, aadaa fi Afaan Oromoo baleessanii ummata tokko iddo adda adaatti hiranii wal lolchiisuu wal jibbisiisuu imaammata godhatan. Har’a illee Oromooti imaammata Habashootaa kanan afaan faajja’an baayyeetu jiru. Yaadaa fi ilaalcha hamaa akkasii amma Oromummaa fi sab-bonummaan bishaatee ijja goodhatutti guutummaatti ballessuun hin salphatu.
Oromooti iddo baayyeeti sirna Habashootaa didanii fincilaa turan. Lolli Rayyaa fi Azabo, Afran Qalloo, Shaggar, Baalee f Arsii, Sibuu, Guduru fi kan biraa fakeenya fudhachuutu danda’ama. Keessumaa lolli Baalee bara jaatamoota keessa turee fi dhalachuun Waldaa Macaa-Tuulama biqiluu sab-bonummaa Oromoof gudina Oromummaaf kara saaqaan. Waldaan Muuziqaa Arfaan Qal’oo kan Dirree Dadhawaatti baruma jaatamoota keessa dhalate gabbina Oromummaaf sab-bonummaf qooda guudda gumaachan. Sochii bara baayyeef iddo adda adaatti deemaa turetu bara torbaatamoota keessa dhalchuu Addi Bilisummaa Oromoof haala aanjesse. Addi Bilisummaa Oromoos karaa ykn boochoo Oromummaaf sab-bonummaan ittiin guddatu babalise.
Egaa warra seenaa kana hin beekne, warra Oromummaa fi sabbonummaa hin qabne dha kan Adda Bilisummaa Oromoo jibbu. Olola hamaa halkanfii fi guyyaa irratti oofu. Jaarmootiin politikaa Oromoo walaba ta’an , kan tokko irraa hafe, hundinuu ABO keessaa bahan. Oromummaa, sab-bonumma fi tokkummaa Oromoo cimsuuf jaarmootiin Oromoo agoobara ULFO jedhamu jalatti of ijaranii jiru. Garuu, jabina isaanii hojiin mul’isuu hin dandeenye. Kanaaf ABOs ana malee isa jedhu dhiisee, jaarmooti Oromoo biraas ABO jibbuu fi abaruu dhiisanii tokkummaa Oromoo jabeessuun diinoota irratti babba’uun dirqama ta’a. Jaarmayaa tokko qofa qabaachuun akkuma abbaa irree (dictatorship) baballisuu danda’u, jaarmootii baayyee qabaachun tokkummaa Oromoo laaffisuu danda’a. Oromoo hunduu kana baree politikaa keenya madala (balance), haqaa, walqixxummaaf dimookrasii irratti ijaruu qabna. Oromummaa, sab-bonummaa, tokkumma fi dimokrasiin hundee poolitika Oromoo ta’uu qaba. Bilisummaan daandi kanaan malee hin dhufu.
Oromummaan Maal?
Oromummaan akka ilaalcha seenaa, aadaa, poolitikaa fi sab-bonummaa Oromootti daandi bilisummaa saaqa. Daandiin bilisummaa kun wanta Oromoon marti wal wajiin qaban irratti ijarama. Oromummaan akka ilaalcha sab-boonummaatti Oromoo humna poolitika taasisuun bilisummaa namummaa (human liberation) goonfachiisuu danad’a jedhamee amanama. Akkasumas akka ummati Oromoo waayee ofi baratee, ummatoota biraa wajjin of madaalee, wanta irra hir’ate guuttatee mirga isaaf garaa guutuun lolatu isa kakaasa.
Oromummaan seenaa, aadaa fi kara bilisumaa Oromoo ti. Kanaafuu seenaa Oromoo isa diinni awwaale mul’isuun, aadaa isaa tuffatame deebisee ijaruun, namummaa Oromoo dhitamee bilisoomisuun, Oromummaa dha. Oromummaan ilaalcha ittiin motummaa fi dhaabbattoota (“institution”) koloneeffattoota Habashaa Oromiyaa keessaa ittin buqqisani dha. Akkasumas ilmaan Oromoo dubartii dhiira, beekaa fi wallaalaa, soreesaa fi deegaa utu hin jeedhin, qomoo fi gosaan laga utuu hin lakaa’in, sirna Oromoo kan gadaa fi “dimokiraasii” haqaan akka ijaaran karaa bana.
Kana gochuuf ummatummaa Oromoo isaa iddo baayyeetti caacabe deebisee ijaara. Poolitikaa Oromoo keessatti gandaa fi laga laka’uun, nyaaphaf meeshaa ta’uun, ummata biraatti of jijjiiruu yaaluun gadi aantummaa ta’uu mulisa. Oromooti wanta akaanaa beekaas ta’e, utuu hin beekin hojjetan waldhaansoo bilisumaaf godhamutti guufu dha. Keessumaa warri poolitika keessa jiran cubbu akkasi irraa of eeggachun dirqama Oromummaa ti.
Orommummaan dhiiga, gandummaa fi laga irratti hin ijaaramu. Kanaafuu biyyummaa, seenaa, aadaa, afaan, bilisummaa fi feedha ummata Oromoo hundaa irratti hunda’aa. Kun hunduu kan ta’uu danda’u yoo Oromoon aka ummata tokkootti of ijaaree jaarmayaa cimaa fi bishaataan geggeefame qofa. Jaarmaa bishaataf cimaan akeeka (policy) ummati Oromoo irratti walii galan baasee ummata irratti hojjeechisa. Jarmoota Oromoo keessaa kana itti dhihoo kan jiru Adda Bilisummaa Oromoo ti.
Ha ta’u malee innis hir’ina tokko tokko qabu irraa kan ka’e bilisummaan Oromoo amma hara’atti bubbule. Wanta hir’ate baruun, waldhaansoo qajeelchuun, dirqama daraggoota Oromoo ti. Tokkummaa Oromoo jabeessuf jaarmootiin Oromoo ULFO keessa jiranis jaarmaa maqaa irra gara jarmaa bishaata fi ciimaatti dafani of geeddaruu qaban. Kana gochuuf Oromummaaf sab-bonummaa hundeefachuu qabu. Addi Bilisummaa Oromoos rakkoo keessa darbeef keessa jiru qoratee, hubatee, dafee of fooyeesuu qaba. Ammaa kaasee akka mootummatti hojjechuu danda’uu qaba.
Oromummaa fi Sab-bonummaa Oromoo
Oromummaan hundee namummaa Oromoo ti. Oromoon akkuma ummata biraa aadaa, seenaa fi afaan ofii qaba. Akkuma ummata kaani aadaa, seena fi afaan isaa eeggachuu fi guddifachuu fedha. Akkasumas ulifina ykn kabajaa isa tikfachuu barbaada. Kana hunda goochuuf yoookis argachuuf beekumsa bilisaa (liberation knowledge) fi jaramayaa Oromoo walaba qabaachuun dirqama. Jaarmayaa walabi kun immoo kan diina cininee madeessuu danda’u ta’uu qaba. Kan hojjidhaan waldhaanssoo Oromoo gara fuula duuratti tarkanfachiisu ta’uu qaba.
Beekumsa iddo lamatti hiruu dandeenya. Tokkoffaan beekumsa ittin nama of wallaalchisan fi gowomsan ittiin bitani dha. Lamaffan beekumsa dhuugaa irratti hunda’ee dha. Beekumsa bilisa malee Oromummaan daagaaguu hin danda’u. Beekumsi bilisa ta’e Oromoon akka ummataatti kaleessa eessa akka ture, hara’a maal keessa akka jiru, bor eessa akka ga’uu danda’u xiinxalee haqaan mulisa. Beekumsi dhuuga ummati Oromoo mootumma gadaa tokoo jalaati aka bula turee, aka gadaan hundee adaa Oromoo fi seena Oromoo ta’ee, aka Oromiyaan iti dhalatee, wayee ilalicha (Oromo world views), wayee “philosophy,” wayee hundee amanti Oromoo siriti nama barsisa. Utu wayee dubbi cicima kana hin barin Oromummaaf sabbonummaa guutu qabachun hin danda’amu.
Aksumas aka mootumman Habashoota faranjoota wajin wali galani ummata Oromooti roorisa turanif, hara’aalee aka iti jiran nuhubachisa. Kana hundumma xinxalani barun Oromummaaf sabbonumma nukeesati dagagasa. Tofta fi tarsimo bishinan walabummaf aka loolanu nugargara; bilisummaa booda Oromiyaa akkami aka ijaru kara nu saqa. Jireenyi halaga jalaa bulu rakisaf xiiphina aka ta’ee nuf mirkaneesa. Biyaa qabachun, bilisummaaf dimookrasi qabachun jireenya guutuf gamachu ta’u nu yadachisa.
Beekumsi bilisa akka Oromooti of tuffachuu jalaa bahani ummatoota biraas fakkaachuus dhiisan gargara. Oromoon ummatoota biraa gadi aka hin taane hubachisa. Ummati Oromoo ummatoota Habashaa fi faranjootaa gadi illee akka hin tane nu barsiisa. Seenaan, aadaa fi amantii Oromoo kan Habashootaa fi kan faranjootaa gadi akka hin tane nuu dhugoomsa. Oromoo Oromummaa guutuu qabu akka nama tokkotti akka of kabaju, ummata isaa ija ulfinaan akka ilaalu nuti mul’isa. Oromummaan dhuugaa jechuun kana ta’usaa nu yaadachisa. “Barchuma ulfinaa abbaatu of jala baata” isa Oromoon jedhu maal akka ta’e nuuf ibsa.
Oromooti Oromummaa hin qabne garuu kabaja ofiifis hin qaban, ummata isaniifis hin qaban. Ummata biraa fakkachuuf halkani guuyaa kaatu. Qarshif jedhanii meeshaa diinaa ta’urraa dubatti hin deebi’an. Kanaaf Oromoon Oromummaa hin qabne biyyaafis ummataafis gatii hin qaban. Kaleessa Oromooti akkasii Amharaa fi Sumalooti ummata Oromoo irrati bobaasaa turan. Har’ a immoo Tigreen maqaa OPDO jedhuun Oromoo keessaa namoota garaaf bulan ijaarrattee kanuma dalagaa jirti. Oromooti akkasi buddeena, horii jedhanii diinaaf ergamuu ykn muuudamuu bira hin darban. Jarri akkasii akka Oromummaan guudachaa, waldhaansoon cimaa adeemun guuyyaan halkan itti ta’a. Boodi isaaniis salphina, badiisa fi rakkina.
Oromoota beekumsa bilisa qabantu Waldaa Macaa-Tuulama bara jaatamoota keessa, bara torbatamaa keessa immoo ABO ijaare. Jaaramayaan bilisa Oromoo aadaan, afaan, seenaan Oromoo awwala keessaa ba’ee akka dagaagu goodha. Namummaa Oromoo isa tufatame deebisee ijaara. Waayee abbaa biyummaa ummata Oromoo barsiisa. Hawaassa Oromoo isa nyaaphi garagar digee garaa fi dudga goodhe akka isan ummata tokko ta’an barisisee, deebisee ijaara. Yoo Oromooti garagar faca’an caalatti akka isaan garbummaaf saaxilaman itti agarsiisa. Seenaa ofii beekuun, afaan ofii dubbachuun, aadaa ofii guuddisuun, tokkummaa ofii namummaa ofii jabeessuun maal akka ta’e ummata Oromoo keessatti hojiin agarsiisa.
Daandii Waldaa Macaa-Tuulama fi Addi Bilisummaa Oromoo baasaniin Afaan Oromoo qubeen bareefamuu calqabe, seenaaf aadaan Oromoo awwalcha keessaa ba’an guddachuu jalqaban, Oromoon baayeen of baranii waayee Oromiyaa fi abba biyumma isanii beekan falmachu jalqaban. Har’a bilisummaa Oromoo dhugoomsuuf barattooti Oromoo waldhaansoo hadha’aa gochaa jiru.
Oromoota lakkbsaan baayyee hin taaneetu Waldaa Macaa-Tuulama fi Adda Bilisummaa Oromoo ijaare. Baayeen issani lubbuu isanii ummata Oromoo bilisoomsuuf dabarsanii keennan. Kan hafan amma illee wadhaansoo hadhawaa kana biyaa keessaa fi alatti itti fuufanii jiru. Jagnoota Oromoo kumaana laka’amantu waldhaansoo bilisummaa Oromoo irratti wareegame. Kanaaf Dargaggooti Oromoo gaheen keenya maal jedhani of gafatanii deebi hatatamaa ofumaan itti keenuun dirqama seenaa isaan irra jiru dha.
Xuumura
Oromummaa f sab-bonummaa qabaachuun fedhii ummata Oromoo eeguun mul’ata. Fedhiin ummata Oromoo maalfa’ii? 1) Nyapha jalaa ummata Oromoo baasuuf of ijaaruu, qabsaa’uu. 2) Tokkumma ummata Oromoo ijaaru, tiksuu. 3) Safuu, namummaa fi kabaja ummata Oromoo tiksuu. 4) Oromiyaa bilisoomsuuf karaa danda’ameen halkanii fi guuyyaa hojjechuu. 4) Ummata Oromoo iddo hundatti dammaqsuu, ijaaru fi akka inni haqa isaf falmatu kakaasuu. 5) Gadaan Oromoo akka inni bifa haaraan ijaaramu gochuu. 6) Waldhaansoon Oromoo walqixxumamaa fi dimookrasii dhugaa irratti akka ammaa kaasee ijaramu carraquu. 7) Rakkina Oromoota gidduu jiru ifatti irratti mari’achuun karaa dhugaan hikuu. 8) Beekumsa bilisa horachun beekumsa cunqursaa hundeen buqqisuu. 9)Afaan, seena fi aadaa Oromoo xiinxaluu, beekuu fi guudisu. 10) ABO fi ULFO karaa maraan gargaaruu.
Fedhi ummata Oromoo dhugoomsuuf, dargaggooti Oromoo of ijaaruuf waldhaansoo ummata isaniif baayee hojjechuutu irraa eegama. Halkani guuyaa barumisatti jabachuun, waayee Oromoo fi biyaa lafaa barachuun dirqama dargaggoota Oromoo ti. Nama waa beekutu biyaaf bu’aa baayee buusuu danda’a. Garuu, barumis Oromummaa fi sab-bonummaa hin qbane oofittummadha. Namootiin tokko tokko maqaaf baratanii har’a meeshaa Tigree ta’an warra Oromummaaf sab-bonummaan sammuu isaani keessa hin jirre dha. Dargaggooti Oromoo yaada yaraa kana akka qomoo, laga, fi amantiin Oromoo hiruu irraa of eeggachuun barbaachisaa dha. Har’a yaadoota salphaa akkasiin kan macha’aan baayeetu jira. Warra akkasii ifatti dura dhaabbachuun dirqama seenaa ti.
Dargaggooti Oromoo jagnooti kuma kumaan laka’aman lubbu isaanii keennuun Oromummaa fi sab-bonummaa akka ijaaran hubachuu qabu. Fakkeenyaaf, jagnoota Oromoo warra akka Haile Mariam Gamada, Mamo Mazamir, Elemo Qilxu, Magarsa Bari, Baro Tumsa, Mohe Abdo, Demise Techane, Nadhi Gamada, Sanbato Lubo, Gamachis/Zakkaariyaas Mulata, Gutama Hawas, Saartu Yusouf, Ibsitu Marga, Aradoola Abdalla, Juukii Bareento, Mohamed Aman, Dr. Temesgen, Lama Warqee, Dagaga Baissa, Ebissaa Adunya, Kasahun Habte, Yoseph A. Batii, Hunduma Kaba, Balcha Tola, Musxafa Idris, Waqo Tola, Terefe Qumbi, Gudisa Anissa, Shamsi Shambo, Zara Shek Bakiri, Sofiya Mohammed, Jaraa Uddessa, Roba Hanale, Bulti Gurmessa, Alamu Kiisii, Mammee Qasim, Kadir Adam, Hassan Rashid, Surur Ismael, Zahari Ali, Chalala Bekele, Tesfaye Nega, Yegazu Edea, Kumala Mirkana, Tesfaye hundessa, Habib Kadir Gobana, Lamessa Boru, Jirenya Ayana, Badhasa Dilgassa fi kan hafan Oromummaaf sab-bonumma dagagasuuf jagnummaan qabsa’anii wareegama seena qabeessa wareegaman.
Egaa dargaggooti Oromoo dhalooti ammaa akeeka isaan wareegamaniif bakkaan gahuuf qabsaa’uun dirqama seenaatu irra jira. Maqaa jagnoota Oromoo hunda asii irratti barreesuuf iddoon hin ga’u. Warra kana fakeenyan kaase. Dhiiga jagnoota kummootaatu har’a Oromummaa fi sab-bonummaan akka lalisu godhe. Oromummaa fi sab-boonummaa bara 1991 keessa ummata Oromoo bira ga’e. Jagnootii baayeetu itti wareegame, hidhame. Tolatti hin argamne. Sammuu Oromoo isa Habashooti laaqan, lasheessan, fi doomisan deebisanii ijaarun salpha hin ture. Har’a illee hojjin kun hin dhumanne. ABOn kana hunda wan hojjeteef uutuba waldhaanssoo Oromoo ta’eera.
Oromoo bilisa baasuf, ABOn dhadhabbii issa baree of fooyeesun dirqama. Dhadhabisa ofii beekee dafee of hin sireesiu taanaan ummata Oromoo bilisa baasuu hin danda’u. Ummati Oromoo marti dhaaba kana ciimisuun, waldhaansoon sireesuun dirqama. Dhaabi kun kan Oromoo maraa ti malee kan namoota geegeessanii qofaa miti. Waldhaansoo keesatti hirmachuun, sirna dimookraasiif seeraan buluun, geeggeessitooti ABO akka Isaayasiif akka Malas ta’urraa ammaa kaafnee dhoowuu qabna. Isaan kabjna, isaan jallanna, garuu akka isan hawa ummata Oromoo maraa irrati hojjeetan mirkaneesun kan keenya.
Seera gadaaf dimookiraasii afaanumaf akka Habashootaa duubbatan hin barbaannu. Amma irraa kaafnee gorsuu fi eeguu qabna. Wanti jennu hunduu hojiin mul’achuu qaba. Seerri hundee Oromummaaf sab-bonumaa ta’uu qaba. Gati seera beekuuf, Oromoon “Seerri ilmoo irra nama marara” jedha. Waldhaansoo keesatti hirmachuun wanta sirrii hin tane qajeelchaa adeemuu qabna. Waldhaansoo ala teenyee komi baayisuun gatii hin qabau. Kana dargagooti Oromoo akka gaaritti hubachuu qabu.
Bilisummaan Oromoo abjuu jagnoota Oromoo har’a dhugoomaa jira. Iti dhihaachaa jirra. Ijoolleen Oromoo baayeen kana hoji irra olshaa jiru. Kaan qawwee qabatee, kaan harka quula dhaabbatee waldhaansoo fininsaa jiru. Ummata dammaqee, of bare, of ijaare du’a hin sodanne kan qabsoo iraa deebisu ykn dhoowuu hin jiru. Motummaan Tigree iyyuu kan beeka. Dargaggooti Oromoo dirqama guuddaa isin irra jiru hubachuudhan ka’uu qabdu. “Kan kunoo jedhan kunnooti hin jedhin hin hafan” jedhama mitii ree! Bilisummaan Oromoo dhiyaachaa jirti, akka isheen daftee argamtuuf halkani guuyaya hojjechutu nu iirraa eegama.
Dargagoota Oromoo Waldaa Dargaggoota Oromiyaa Minnesota keessatti ijramtaniif kan hin ijaramin, har’a as kan jirtan Waaqayyo ija irraa isin haa hambisu! Guddadhaa mul’adhaa. Sochi barattoota Oromoo Oromiyaa keessaa karaa dandeesan hundaan gargaruun dirqama keessan. Waldaa keessan asitti cimsaa waldaan dargaggoota Oromoo adunyaa akka ijaartaniif waamicha isiniif godha.
Galatoomaa!


text:
Konfraansiin Waldaa Qorannoo Oromoo /OSA inni 31ffaan jimaata Adoolessa 28-30 bara 2017 as Washington DC galma Universitii George Washington keessatti geggeeffamee xumurameera.
Konfiraansii OSA baranaa kana irratti dhimmi ijoon waraqaa qorannoon irratti dhiyaate seera Gadaa, Gadaa Jaarraa 21ffaa waliin wal simsiisuu fi gulantaa lammaffaa irratti immoo ga’ee fi hirmaannaa dubartoonni sirna Gadaa keessaa qabaatan kan jedhu tuqameera.
Waggaa tokkoon darbe kan OSA hoogganaa turan professor Izqieel Gabbisaa haasofsiisuun Nigusuun gabaasa addaa qopheesseera.


text:
Adda Bilisummaa Oromoo: Sanbata darbe yaalii ajjeechaatu raawwatame
Taateen Sanbata darbe raawwatame yaalii ajjeechaa hooggansaafi gorsitoota olaanoo dhaabbichaa irratti raawwatame ta'uu ABO'n ibsa har'a kenneen beeksiseera.
"Humna waraanaa hidhateen weerara hin barbaachisnetu taasifame," kan jedhan miseensi koree hoji raawwachiistuu ABO Obbo Mikaa'el Booran, gochaan raawwatame tartiiba seeraa kan eeggate akka hin turre himan.
Qe'een hooggansiifi gorsitootni olaanoo ABO keessa jiraatan humnootii mootummaa lakkoofsaan 25 ta'aniin weeraramuu isaa kan himan Obbo Mikaa'el, "uuffatni humnootin kunneen uffatan uuffata miseensota poolisii magaala Finfinnee ta'ulleen miseensootni poolisii Federaalaafi poolisii Oromiyaa akka turan booda hubanneerra," jedhan.
"Eessaa akka dhufaniifi ajaja mana murtii akka qaban gaafachuullee hin dandeenye. Rasaasnis dhukaafamaa ture," jechuun ibsicharratti kan himan Obbo Mikaa'el garaadhaan akka ciisan taasifamuufi cancalaan hidhamuu himan.
"Sana boodas iddoo lamatti qoodamuun gara buufataalee poolisii lamatti geeffamne," jedhan.
Humnootiin nageenyaa sakkatta'iinsa mana keessaa taasisuunis kompitarootni, mobaayilootni, maallaqni, kuusaaleen odeeffannoo, waraqaan eenyummaafi paasportiin isaanii fudhatamuu kan himan immoo gorsaa olaanaa ABO kan ta'an Dr. Shuggux Galataati.
Meeshaaleen jalaa fudhataman akka hin deebisamneefis dubbataniiru.
Dhimma Obbo Abdii Raggaasaa ilaalchisee hanga ammaatti eessa buutee isaanii akka hin beekneefi maaliif kophaatti akka hambifamanis quba akka hin qabne dhaabbatichi beeksiseera.
Wanti guyyaa sanbata xiqqaa raawwatame uummatni bakka buutota isaa nagahaan akka hin filanneefi kan raawwatame ta'uufi Obbo Abdii Raggaasaanis dhimmuma kanaaf yoo ta'e malee yakka biraa akka hin raawwanne ibsa har'aa irratti himameera.
Filannoofi Aangoo
Rakkoon guyyaa Sanbata muddate itti fufiinsuma rakkoo kana dura mul'achaa turee ta'uusaa kan himan hooggansi fi gorsitootni ABO ibsa har'aa laatan, kaayyoon isaas "ABO laamshessuu fi filannoo 2012 irratti akka hin hirmaanne gochuudha jedhan."
Kanaan duras aanaa Boosatiifi magaala Baakkotti sagantaa ABO irratti dhukaasni dhukaafamuu fi kan aanaa Boosat irratti yaaliin ajjeechaa irratti raawwatamuu Obbo Kennasaa Ayyaanaa himaniiru.
Hooggansi dhaabbichaa magaaloota garaagaraa akka hin seenne dhorkamuu fi karaarraa akka deebi'an godhamuus dubbatan.
"Mootummaan humna qabuun namoota ilaalcha isaan adda ta'e qaban doorsisaa jira," kan jedhan miseensi koree hoji raawwachiistuu ABO Obbo Mikaa'el Booran "mootummaan ibidda dhaamsuun hin danda'amne qabsiisaa jira," jechuun dubbatan.
Haala kanaanis dhaabbileen siyaasaa nagahaan socho'anii mootummaan uummata ijaaruu akka hin dandeenyeefi kunis yaaddoo itti ta'uu himan.
Rakkinichi yeroodhaa gara yerootti hammaachaa akka jiru kan himan hooggansi ABO mootummaan waan kanarraa hatattamaan akka dhaabbatu fi filannoon haqaa akka adeemsifamuf haala akka mijeessuu waamicha dhiyeessan.
Uummatni fi dhaabbileen siyaasaas gahee isaanii akka bahatan gaafataniiru.