text:
OPDON: OF EEWALUUF, UMMATA AMMOO AWWAALUUF CARRAAQAA JIRTI.
Dubbisi Oromoof quuqamtu
“Nagaya barbaanna. Namuu nagaya tahuu ni fedha. Garuu gabrummaa jalatti mirgi keenya osoo dhiitamuu nagayaan jiraachuu hin barbaannu” ja’ee ture Jaal Nadhii Gammadaa arra hin ji’in malee. Dhugaa dha! Eenyulleen osoo mirgi isaa hin dhiitamne, qabeenyi isaa hin saamamne, lubbuun isaa hin wareegamne nagayaan jiraachuu kan jibbu hin jiru. Namaa miti bineensi daggaalaatuu nagayaan jiraachuu hin jibbu hanga mirgi isaa hin sarbaminitti. Osoo ambiti lubbuu kee baaftuu, qabeenya kee saamtuu, boortaa nu kaayaa jirtuu nageenyaa fi araarri barbaadan hin jiru, hin jiraatuusi. Osoo namni tokko lubbuu si baasuuf sitti fiiguu nageenyaan barbaada jachuun luuynummaa qofa osoo hin taane gowwummaasi. Namni tokko walitti ni bu’a. Waliis ni miidha. Walillee ni ajjeessa. Haa tahuu malee waan marti yeroo fi adeemsa mataa isaa danda’e qaba. Akka aadaa fi heera Oromootti gaafa namni walitti bu’u afeemsi araaraa fi walitti fayyisuu tartiiba ifa galeessa qaba. Fknf, yoo kan walitti bu’e san fira tahee fi amba tahe akka itti laalamuutu jira. Gama biraatiin osoo reeffi ambiti ajjeefte mana taa’uu araarri hin ta’u. Osoo kan madaa’e hin shaffeeyyin, kan caphe hin shukkuumin, kan illaawe hin koobin araaraa fi nagayaaf ja’anii fiiguun dhiiga miidhamaa san irratti biyyee dachaasuu ta’a. Heera gumaa fi diyaa Oromoo keessattiis dhibleen nama miidhe ykn nama ajjeesse tokko danutti moo beekaa gocha san akka raawwate addaan baafatanii san booda waan itti aanutti tarkaanfatu. Akka seera fi aangoo mootummaa biyya bulchu kan ummataaf yaadu tokkoottiis miidhamaa lubbuu baraaruun waan mara dursa. Kan miidhame san yoo kan du’u tahees qorannaan reeffa san irratti gaggeeffamee eega firaaf aliif laatamee awwaalame booda dhimmi biraa itti fufa. Qaamni nageenyaa ammoo hojiin isaa jalqaba shakkamaa fi yakkamaa to’annaa jala oolchuu dha. San booda wanti godhamuu qabu marti tartiibaan deemama.
Waa malee seensaaf kana hin janne. Dubbii dhiheenya kana OBN irratti aanga’oota Opdo fi wayyaaneetiin haasawamaa jiru dhageeffadheen ajaa’iba natti tahe. Mootummaan naannoo Oromiyaa dhimma ummata keenya kan naannoo Soomaalee irraa buqqa’e sababsachuun araaraa fi nageenya ja’anii hoggaa dubbataan dhaga’uun garaa nama gubee, laphee nama affeela. Waan gaarii Opdo irraa eeggadhee osoo hin taane ummata keenya afaan Opdon mi’eeffattee deemaa jirtu kana amanuutu na yaaddeesse. Opdon wayyaanee jalaa akka waan baateetti warri haasawaa jiru ammoo shirri kun yoo hin galleef Oromoof yaadan jechuun nama dhiba. Opdon fedhii ummata keenyaa irra ajaja Wayyaaneetiin dhiibamaa jiraachuun haasawa dhiheenya kana aanga’oonni wayyaanee fi Opdos wal jalaa qabanii hafarsaa jiran kanarraa laaftutti namaaf qalbii qabuuf ni gala ja’een yaada.. Kana amanuun warra akka gariitti mata mura tahuus garuu dhugaan qabatamaan mul’atu Opdon ammallee ergama wayyaanee ba’attee deemaa jiraachuu kan mul’isuu dha. Jechaan Oromoo fakkaachaa, gochaan ammoo wayyaaneef fedhii guutuuf deemuun kan mul’atu dha. Ergamni Opdo guddaan saba Oromoo fi Oromiyaa wayyaanee jalatti hidhuun umrii gabrummaa irratti dheereessuu dha. Osoo ergamni isaanii kana tahuu baatee ummata keenya kan qabeenya saamame, kan lafa irraa buqqa’ee, kan mirgi isaa dhiitamee fi warra lubbuun gaaga’aman, kan manneen hidhatti miidhamaa jiranii fi kanneen biroo danuu irraa hanga ammaa osoo imimmaan hin qoorin dhimmi araaraa fi nageenyaa kun ijoo tahee wayta kanatti waan kaafamuu male nattin fakkaatu. Osoo ummanni aara hin buufanne araraafama malee araarri waan danda’amuu miti. Yaadamullee eega kan buqqa’e deebisanii qubsiisan, kan saamame beenyaan kafalameef, kan du’e qoratame, kan balleesse seeratti dhihaatee adabame booda kan kaafamuu qabu malee wayta kanatti kan ka’uu miti.
Opdo’n haqaa fi dhugaa ummata keenya awwalaa ifiif if eewaluu qofaaf hojjachaa jirti malee ummata Oromoof dhimma hin qabdu. Kana tahuu kan mul’isu ragaa danuu dha. Araaraa fi nageenyi amma Opdon hafarsitu kun dhugumatti araaraa shiraa fi adeemsa dogoggoraati. Shiraa fi dogoggorri keessatti mul’atu danuu dha. Shiroota fi dogoggoroota wayta ammaa kanatti mul’achaa jiru keessaa muraasa yoo laalle:
1. Liyyu poolisiin naannoo Soomaalee kan ummata Oromoo irratti bobbaafamte waggoota dheeraa dha. Jarri liyyuu poolisii kun eega jaaramanii bobbaafaman takkaa Oromoonni daangaa ollaa Soomaalee jiran kun nagaya arkatanii hin beekan. Liyyuu poolisii qofa osoo hin tahin yeroo garagaraa waraanni raayyaa ittisa biyyaa mootummaa wayyaanee ragaa qabatamaa waliin isaan keessatti qabamanii kan jiran tahuuniis beekkamaa dha. Meeshaa waraanaa fi rasaasa, nyaataa fi dhugaatiiniis kan waraana kana deeggaru kallattiin mootummaa wayyaaneeti. Biyyuma takka keessatti murni tokko waraana leenji’een deeggaramee saba biraa kan qawween harkaa guuramtu irratti bobbaafamaa jira. Walitti bu’iinsa shira wayyaaneen xaxamee Abdi Illeen raawwatamaa jiru kana aanga’oonni Opdo akka waan walitti bu’iinsa saboota lamaanii fakkeessuuf shiraa fi dogoggora guddaa dha.
2. Ummanni akka ummataatti, sabni akka sabaatti Oromoo fi Soomaaleen dhimma dhunfaatiin walitti hin buune. Dhugaa dha! Roga siyaasaa, diinagdee fi hawaasummaaniis sabni Oromoo, soomaalee fi Affaar caalaa sabni walitti dhihaatuu fi firummaa jaarraa dheeraa qabu hin jiru. Saboonni kanneen waan hundaan hariiroo firummaa cimtuu walitti qaban. Amma duraas margaaf bishaan irratti akkuma obboleeyyan leeccalloo irratti walitti gufatuu tokkootti walitti ni bu’an. Tahuus garuu walitti bu’iinsi baranaa kun kan duriin adda. Walitti bu’iinsa saboota lamaanii kan akka duraanii osoo hin taane kan kaayyoo fi akeeka if danda’e qabu tahuun ifa galeessa. Walitti bu’iinsa kana ammoo as micciiranii walitti bu’iinsa sabootaa fakkeessuun, kan sababa daldala jimaatiin qofa uumame godhanii laaluun, kan kira sassaabdoota qofaan hidhata qabu fakkeessanii minnaaguun Opdo fi wayyaanee kun guutumattuu haqa Oromoo awwaalanii shiraan deemuu isaanii kan mul’isu tahuu qofa osoo hin taane, Opdon fakkeessaa fi akkeessatti jiraachuu ifatti kan mul’isuu dha.
3. Shirri wayyaaneen roga maraan Oromoo irratti xaxxu waggoota 26’n dabran kana saba kanarratti guyya guyyaan raawwatamu muuxannoo fi mudannoo guddaa tahee waan danuu sirritti nu barsiisee jira. Shira kana adda durummaan kan xaxaa jiru arraas tahee dur koloneeffataa mootummaa wayyaanee tahuun ifa. Diraamaa wayyaaneen barreeffamee Abdi Illeen taphatamaa jiru tahuu Opdon ifa baaftee dubbachuu qabdi malee jara baala irratti cabsaa, boolla shiraa ummata Oromoof qotanii irra tarkaanfachuuf yaaluun kun godaannisa seenaa hamaa tahee kan hafu tahuu ifaan ifatti hubachuu qaban.
4. Ummata aduu fi qoorra, beelaa fi dhibeen akka malee miidhamaa jiru, kan qabee fi qabeenyi isaa saamamee hamileen isaanii buute kanaaf xiqqollee osoo naatoo fi naasuu hin qabaanne shira mootummaa Wayyaanee dhooysaa Abdi Illee waliin araaraaf buxaaluun kun yakka guddaa qofa osoo hin tahin ummataaf quuqama dhabuu Opdo kan nuuf mul’isuu dha. Gochi akkanaatiis danta dhabummaa ummaataa qabaachuu fi jiddugalli kaayyoof karoora isaanii deebisanii if jaaruu qofaaf kan xiyyeeffate tahuus mirkaneessa.
5. Maallaqni guurame osoo ummataaf hin gahin dhibaa’uun osoo nu shakkisiisaa fi nu aarsaa jiruu ummata kana bakka itti miidhamanitti deebisaanii qubsiisuuf karoorfachuun isaanii kajeellaa maallaqa deeggarsaaf walitti qabamee kanaaf qabaachuu jaraas ni mul’isa. Opdo fi wayyaaneen baroota lamaan dabran kana hanqinni baajataa mudachuun ni beekkama. Kanaaf maallaqa hanga ammaa walitti qabame baajata godhachuuf ijan cinaatiin kajeeluutu irraa mul’ata.
6. Namoonni shira kana keessaa harka qaban sadarkaa sadarkaan beekkamuu baatanillee namoonni hangafootaa fi ijoo tahan sirritti beekkaman. Abdi Illee fi jeneraaloonni waraana wayyaanee ifaan ifatti shira kana keessaa harka qabaachuuniis mirkanii waan taheef, shirtoota hangafoota kanneen dura aangoo irraa mulqanii seeratti dhiheessanii san booda dhimmoota itti aanutti tarkaanfachuun dirqama. Yakkamtoota kanneen dura osoo seeratti hin dhihaatin dhimma araaraa fi nageenyaa dubbachuun salphina guddaa tahuu daran ummata gowwoomsuu dha.
7. Shirri hammeenyaan kuulamee badii malee kun ummata keenyarratti raawwate kun nama biraa caalaa kan onnee fi sammuu tuqe buqqaatoota Oromoo kana tahuun beekkamaa dha. Wayta ammaa waan hundaa ol xiin-sammuu isaanii eeguun dirqama akka tahee namni hin hubanne waan jiru natti hin fakkaatu. Araaraa fi nageenyi amma warri Opdo odeessan kun fedhii fi ajaja mootummaa wayyaaneetiin dhiibamaa kan jiru tahuu mallattoolee danuutu mul’isa. Fedhii ummata buqqa’ee kana osoo hin qoratin, osoo haala isaan keessa jiran hin madaaliin mootummaa naannoo Soomaalee waliin nageenya barbaaduun kun dhugumatti shira hamaa hollima cubbuun ilmaan Oromoo irratti aggaamame tahuu isaa mul’isa.
8. Aanga’oonni Opdo kan dhiheenya kana aangotti dhufan kun wayta isaan afaan mi’eeffatanii jechoota babbareedaan haasawan agarra. Afaan isaanii jechoota nadhii deeymaa roobu kanaas laalanii namoonni danuun akka waan isaan eenyullee caalaa ummata Oromoof quuqamanii fakkeessanii fudhachuun ni mul’ata. Kun tahee osoo jiruu wayta ammaa kana isaan ammoo fedhii ummataa caalaa fedhii dhaaba isaanii guutuuf, akkasuma wayyaanee biratti jaalatamummaa horachuuf shira kana keessatti adda durummaan hirmaachuu isaaniitu mul’ata. Kun ammoo nageenya ummatarra nageenya mootummaa wayyaanee fi naannoota lamaanii qofarratti kan xiyyeeffatan tahuu ragaa qabatamaa nuuf mirkaneessuu dha.
9. Ummanni buqqa’ee fi buqqaafame kun biyyuma takka keessa kan jiraatan, heera mootummaa tokkoon, alaabaa takka jalatti mootummaa tokkoon kan bulanii dha. Heerri mootummaa kanaa lammiileen biyyatti naannoolee saglan biyyattii keessatti daangaa fi dhoorkaa malee wal qixummaa fi of bir’uu takkaan ala mirga hojjachuu, jiraachuu, qabeenya horaachuu fi kkf guutuu kan qaban tahuu dubbata. Kan xalayaa irra jiru kun ammoo lafarratti yoo laallu keessattu Oromoo irratti faallaa /fuggisoo guddaa dha. Ummanni Oromoo buqqaafamuu qofa osoo hin tahin heera mootummaatu caphe. Warri heera mootummaa cabse kun osoo seeraan hin gaafatamin araaraa fi nageenyaaf lallabuun kun seera lammaffaa cabsuu tahuu mul’isa.
10. Akkumaan lakkoofsa 9 irratti heerri mootummaa caphee jiraachuu tuqe, qaamni mootummaa wayyaanee Tplf, Opdo fi kan biraas heera caphee jiruuf dhimma dhabuun isaanii kun ija keessaatiin shira dhooysaa hamaa golgamee diriirfamaa jiru jiraachuu mil’isa. Osoo kan ummata buqqaase kun Oromoo tahee arra shoorarkeessummaan himatamee mana hidhaa keessatti macalaafama ture. Warreen yakka hamaa kana Oromoo irratti raawwate kun hanga ammaa namni maaliif kana gootan ja’ee gaafate hin jiru. Ammallees dhaadannaa gurguddaan Oromoo sodaachisaa jiran. Kun ammoo namni marti seeraa gad tahuu odeessan san falleessa. Biyyatti Xoophiyaa ja’amtu tana keessatti kan seeraa gad tahe saba Oromoo qofa tahuu nuuf dhugoomsa.
11. Konfaransiin nageenyaa eega qaamni aangoo qabu waliin mari’atee godhe booda nageenyi mul’achuu qaba ture. Ammaan dura Abdi Illee fi aanga’oonni mootummaa naannoo Oromiyaa magaalaa Dirree Dhawaa irratti walitti dhufuun waliigaltee mallatteessanii turan. Waliigalteen gaafas godhan sanuu ummata keenya dagachiisuu malee bu’aan isiin fidde hanga firii xaafii hin mul’atu. Inumaatuu waliigalteen san konfaransii nageenyaa osoo hin tahin waan ummata Oromoo firraa buqqisa ja’ameen fakkaata. Abdi Illeen taa’umsa san irraa akkuma deebi’een ummata Oromoo buqqaase. Gama biraatiin ammallee liyyuu poolisiin ummata Oromoo irratti akkuma dukaasa banaa jirtutti itti fuftee jirti. Wayta amma Opdo fi wayyaaneen araaraa fi nageenya haasa’an kanatti lubbuun Oromoo bahaa jira. Kanaaf rakkoo kanaaf osoo fala hin kaayin araaraa fi nageenya xibaaruun ammoo yakka guddaa Oromoo irratti shiramaa jiru tahuu ibsa.
12. Kora araaraa fi nageenyaa kan magaalaa Jijjigatti ta’amuuf hojjatamaa jiru kana booda ummata kana qabeenyaa isaanii irratti akka deebisuuf karoorfamees dhagayaa jirra. Kun qishnaa guddaa dha. Qishnaa qofallee osoo hin tahin Opdon lubbuu ilmaan Oromootiif danta dhabummaa hamaa qabaachuu isiis mul’isa. Haa tahuutii garuu kan lubbuun jiran bakka irraa buqqa’anitti yoo deebisan kan dhuman hoo lubbuu itti deebisuuf dandeettii ni qabanii? Dubartoota torbaan meeqa liyyuu poolisoota gara jabeeyyiin gudeedaman hoo rakkoo qaamaa fi qalbii isaanii akkam godhuuf yaadaniiti? Waan garaa nama bobeessaati. Kanneen hanga arraa manneen hidhaa naannoo Soomaalee keessatti ugguramanii jiran osoo gad hin lakkifamin araaraa fi nageenya kamtu barbaadama? Opdon dhugumatti kana mara osoo xiyyeeffannaa keessa hin galchin ija guduunfattee faallisaa jiraachuu nutti mul’isa.
Shirootaa fi dogoggoroonniin olitti tuqe kun hangafoota muraasa malee kan biroos danuu dha. Kana malees ummanni keenya badii malee shira wayyaanee fi Abdi Illeen ji’a sadi dura buqqaafaman kun kunoo hanga ammaa mooraa qubsuma yeroo kan jireenyaaf hin mijjooyne keessa rakkachaa jiran. Osoo kun akkanatti jiruu hariiroo hawaasummaa fi mootummoota lamaanii irratti xiyyeeffachuun kun badii guddaa dha. Dhimmichi dhimma lubbuu ummata kumaatamootati malee dhimma aanga’oota wayyaanee miti. Wayta ammaa dhimmi ummata Oromoos tahee buqqaafamtootaaf barbaachisu araaraa fi nageenya mootummaa Soomaalee waliin godhamu osoo hin taane hojii deebisanii ummata kana sirnaan qubsiisuuti. Hawaasa Oromoo Naannoo Soomaalee irraa shira mootummaa wayyaaneetiin buqqaafamanii gara Oromiyaa deebifaman kanaaf kan fala tahu dhimmoota kanaan gadiiti. Dhimmoota ijoo xiyyeeffannaa guddaa itti kennamuun hattattamaan hojjatamuu qaban keessaa muraasni:
– Koreen deeggarsa lammiilee buqqa’an sababsachuun qabeenya guuramaa jiru kana hojiirra oolchuuf sadarkaa ol aanatti jaaramte hojii ummata kana deebisanii qubsiisuu jalqabuu qaban. Ummanni keenya buqqa’e bakka jireenyaaf mijjaa’utti qubachiifamuun dirqama akka tahe beekuun gaarii dha. Fakkeenyaaf, manneen gamtaa (Condominium) kumoota danuun magaaloota Oromiyaa kan akka Adaamaa, Finfinnee, Dirree Dhawaa, Hararii fi kkf lafa Oromoo irratti ijaaramaa jiranii fi turan ummata kanaaf bilisaan hiramuu qaba. Dhimma kana akka nama murtii laatutti osoo hin tahin ani akka yaadachiiftuu takkaattiin kaaye malee ajaja dabarsuu koo miti. Akkasitti naaf hubadha.
– Warreen buqqaafamanii Oromiyatti galfaman kun mooraalee waraanaa fi iddoo jireenyaaf hin mijjooyne tan adda addaa keessatti akka shuumoo bakkuma takkatti mudhurfamaa kan jiran waan taheef, bakkoota gamtaan qubsiifaman tan akkasiitti dhibee daddarbaan, dhiphinni sammuu fi balaan adda addaa baayyee hammaata waan taheef wal’aansi qor-qalbii fi fayyaa wal irraa hin cinne godhamuuf qaba. Ilmaan Oromoo kumaatamaan lakkaa’aman ammas naannoo Soomaalee keessatti achi buuteen isaanii hin beekamin jiran. Kan hidhaman gadi lakkifamuu qaban, kan ajjeefaman addaan baafamanii reeffi isaanii maatiif kennamuu qaba.
– Deeggarsi adda addaa namoota dhunfaa, dhaabbilee adda addaatiiniis roga danuun kan walitti guuramaa jiru tahuun beekkamaa dha. Fakkeenyaaf deeggarsa maallaqaa gama hedduun godhamaa jiru madditti deeggarsi akka nyaataa, dhugaatii, afataa fi uffataa dhihaataa kan jiru tahuus garuu ammallee qixa sirriitiin ummata buqqa’an kanaaf hojiirra oolaa waan hin jirreef shiraa fi hanni roga kanaan jiru hundeen furamuu qaba. Deeggarsi biyya keessaa fi biyya alaa irraa sababa ummata buqqaafaman kanaaf walitti qabamaa jiru sirnaa fi saansankaa qabaatee kallattiin dhimma guurameef qofa irratti akka oolu hatattamaan godhuu, akkasuma qisaasama deeggarsaa mudachaa jiru kana to’annoo fi hordoffiin addaa irratti godhamuu qabaasi.
– Namoonni buqqaafamanii gara Oromiyaa deebifaman kun warra qabeenya naannoo Soomaalee keessatti horatan mara saamamanii harka qullaa baafaman waan taheef koreen dhaabbatte tun araaraa fi ummata kana gara naannoo Soomaaleetti deebisuuf oliif gad fiiguu osoo hin taane qabeenya isaanii kan jarri irraa saame san haala fiduun danda’amu mijjeessuun leeccalloo isaanii deebisuu irratti hojjachuun dirqama akka tahe hubachuu qaban. Yoo qabeenya san deebisuun ulfaataa tahe ammoo ilmaan Oromoo kuma dhibbaa ol naannoo san qabeenya malee buqqaafamanii harka duwwaa bahan kanaaf beenyaan isaaniin malu akka kaffalamuuf godhuu qaban. (Beenyaan kafalamu mootummaa federaalaa fi naannoo soomalee irraa tahuu qaba)
– Dhimmi araaraa fi nageenyaa kan dubbatamuu qabu eega hojiin dursi kennamuuf qabu xumurame booda. Kanaaf, koreen nageenyaa fi araaraa ja’amuun hundeeffamte tun dura yakkamtoota akka Abdi Illee fi qondaaltoota Liyyu Poolisii ummata Oromoo fixanii fi fixaa jiran kana seeraaf akka dhihaatanii adabaman irratti.xiyyeeffachuu qaban. Nagaya tasgabbaawaa fi araara waaraa fiduuf liyyuu poolisiin Abdi Illee guutummaan diigamuu qabdi. Osoo isaan hin diigamne araara buusuun gonkuma kan yaadamuu fi danda’amuu miti.
– Mootummaa wayyaanee kan saboota biyya takka keessatti wal qixxummaaniin bulcha jechaa kaan ajjeessisu, kaan buqqaasisu, kaan shiraan walitti buusaa jiru kana qabatamaan himachuu danda’uu qaban. Gama biraatiin mootummaan federaalaa ummata keenya badii malee qe’ee isaarraa buqqaafaman kanaaf deeggarsi inni godhaa jiru tokko hin mul’atu. Kun ammoo jibbaa fi balfa mootummaan kun ummata keenyaaf qabu kan mirkaneessuu dha. Sabni buqqa’e kun osoo saba biraa tahee qaama mit-mootummaa fi biyyoota alaa mara silaa dhoortoof duruu irra naanna’ee waliin gaha ture. Saba Oromoo tahuu qofaaf deeggarsa barbaaduuf dhiisii ija kabajaa fi naasuu qabduunuu hin laalle. Eega Oromoon waywaata du’e booda dhiheenya kana faana baalleeffata dhaqanii kijibanii deebi’an. Kun ammoo tuffii guddaa dha. Kanaaf, Opdon kijibaan ummata kanaaf waan dhimmamtu fakkaatte tun balleessaa mootummaa kana ifatti mormuu qaban.
– Namoota shira hamaan naannoo Soomaalee irraa buqqaafaman kanneen dhibbeentaan 80 ol dargaggoota humna hojjachuu qaban kan naannoo keessaa buqqaafaman keessattiis hojjachaa turanii dha. Dargaggoota kana shiraa fi cubbuun buqqaasanii arra hoji dhablee taasifamanii jiran. Isaan kana hatattamaan hojii irratti ramadanii dhiphina sammuu fi hamile caphuu jalaa dafanii baafamuu qaban. Hojii dargaggoota kana deebisanii hojiirra kaa’uu itti yaadamee karoorfamee hojjatamuu qaban. Kana tahuu baannaan karoorri mootummaa hoji dhablummaa xiqqeessuu ja’amuu lallabamu san sobaa fi cubbuu tahuu mirkaneessa. Mootummaan hojii dhablummaa xiqqeessina jechaa dargaggoota hojii uumanii hojjachaa turan shiraan buqqaasanii hojii dhabsiisuun ammoo tarsiimoo faallaatiin Oromoo kophatti miidhaa jiraachuu ifirratti ragaa bahuu akka tahe mootummaan kun dagachuu hin qabu.
– Koreen araaraa fi nageenyaa maqaa ja’amuun akkasuma koreen deeggarsa ummataa hojiirra oolchuuf jaaramte hojiin isaan dursa hojjachuu qaban dhimma ummata buqqa’ee sani malee araaraa fi nageenya mootummaa naannoo Soomaalee kan wayyaaneen ergame waliin uumuu miti. Koreen tun akka amma hubannutti koree mootummaa bakka buute jaaramte malee koree ummata miidhame jiddu gala godhattee ijaaramtee miti. Kanaaf, yoo isaan mootummaa wayyaaneetiin dhiibamanii dhimma ummata keenya miidhu qofarratti kan xiyyeeffatan tahe ummanni Oromoo, qeerroon, foollee fi walumaagalatti hawaasni Oromoo bal’aan dura dhaabbatanio mormuu qaban. Shiraa fi hammeenya ummata Oromoo irratti deemu kan irree takkaan hadheeyfatee mormuu fi dura dhaabbatee falmachuu qabu ummata Oromooti. Mootummaa wayyaanees tahee Opdon naaf dhimmamti ja’ee sabni Oromoo laafuu fi rafuu hin qabu. Opdon duriis ergama wayyaanee galmaan ga’uuf malee rakkoo ummata Oromoo furuuf akka hin jaaramin beekkamaa dha. Arraas jarri jecjaan malee gochaan wanti if jijjiiran ykn if haaroomsan tokkolleen hin jiru. Gowwoomsaa Opdotiin sobamee qabsoo isaa laaffisuu osoo hin taane ummanni keenya if jaaree warraaqsa isaa boqonnaa haareyatti ceesisuu qaban dhaamsa koo kan maayyiiti.
Walumaagalatti kan haasawaa jirru kun araaraa fi nageenyi saboota wal dhabe jiddutti hin barbaachisu osoo hin tahin san dura waan hojjatamuu qabu xumuranii san booda gara hojii itti aanuutti, gama araaraa fi nageenyaatti deemuun dirqama jechuu keenya. Kanaaf, Oromoof ammatti kan barbaachisu konnfaransii nangeenyaa Abdi Illee waliin qopheessu osoo hin taane ummata kana qoorraa fi qoree keessaa galchuu dha. Ammaaf goolabe. Waan na waliin turtaniif galata argadhaa. Horaa bulaa, deebanaa!!
“Qabsoon Oromoo shira kamiinuu osoo hin gufanne galma ni geessi!”
Saphaloo kadiir
Sadaasa, 2017


c: text/html

text:
- ADMIN
Rakkoon Hidhamtoota fi Baqattoota Oromoo Furmaata Hatattamaa Barbaada!
(Ibsa Ajajaa Ol’aanaa ABO-WBO)
Dursa uummata keenya bakkayyuu dhumataa fi dararamaa jiruuf gaddi nutti dhagahame guddaa ta’uu ibsanna. Uumaan dhala nama wal qixxeessee uumuun fi dachees akka irra jiraatuuf badhaasuun kennaa Waaqaati. Biyyii, mootummaa fi siyaasni namaan tolfamanis, lammummaa waliif kennuun, daangaa sararanii mirgaa fi dirqama dhala namaa daangessuun, bu’aa kalaqa dhala namaati. Rakkoon siyaasaa Impayera Itiyophiyaakeessaas sabooti gariifdirqama qofaa kennee, kaaniif ammoo mirga qofaa qooduun, haqa-dhablummaa babal’isuun madda waraanaa fi goolamaa naannoo Gaanfa Afrikaa ta’e. Hidhamtooti siyaasaa Oromoo biyya keessaa fi baqattooti Oromoo biyya ambaa keessa jiran rakkoo hamaa keessa jiraachuun Oromoo hedduu gaddisiisaa jira.
Rakkoon siyyaasaa kun gara dhabee, lola hamaa keessa seenuun lubbuu fi qabeenya dhala namaa guyyuu gaga’aa jira. Haala kanaan gidiraan ilmaan Oromoo irra gahaa jiru ulfaatee, Oromoon qe’ee isaa irraa buqqa’ee karaatti bahee, rakkoo hamaaf saaxilamaa jira. Hidhaa fi ajjeechaan itti hammaachuun akkasumas hiyyummaan dararamee akka biyyoota halagaatti godaanu dirqame. Ilmaan Oromoo biyya isaanii keessatti hayyuu fi mootii ta’uu dandahantu rakkoo siyaasaaf jecha jireenya baqatttummaaf saaxilamee malee baqattooti yakka tokkollee hin qaban. Hawwiinbaqattoota kanaas akkuma nama kamiiyyuu kabajaan hojjetanii jiraachuu dha.
Haa ta’uuti, Oromoon mootummaa isa arihu, hidhuu fi ajjeesu malee kan isaaf dhaabbate falmu waan hin qabanneef sarbamni dhala namaa kana hin jedhamne keessaa fi alaan irratti raawwatamaa jira. Jaarraa amma keessa jirru keessatti qabaan dhala namaa bifa kanaa, nama jiruu baqattummaa keessa jiruuf mitiiti yakkamaa lubbuu namaa gaga’e irrattillee
kan gaggeeffamuu hin malle dha. Mana dhiphaa keessatti lakkoofsa dhibbootaan lakkaawaman wal irra tuulamanii
jiraachuun, dhukkuba daddarbaaf saaxilamuu irra darbee qilleensa dhabuun fayyaa isaanii gaga’amaa jiraachuun gochaa namoom-dhab ta’uun hubatamuu qaba.
Ilmaan Oromoo Saudii Arabiya keessa jiraatan mudachaa jiru ajjeechaa jumlaa kan baroottan darban Yaman keessatti mudachaa ture waliin wal fakkaata. Nama yaaduu dandahuuf baqataan keessummaa kabajaati malee yakkamaa miti, hidhaanis isaaf hin malu. Yeroo halagaan biyya keenyatti baqataa turetti uummati keenyi baqataa beela baasee, kan daare itti uffisee, waan qabu qoodeefii akka dhala isaatti keessummeessaa ture. Amma rakkoo uummata keenya biyya ambaatti mudataa jiru guddoo gaddisiisaa waan ta’eef furmaata hatattamaa barbaada:
1. Ilmaan Oromoo mana hidhaa keessa jiran akka hatattamaan mana hidhaa keessaa baafaman hubachiifna. Qaamoota mirga dhala namaaf falmanii fi aangawoota mootummaa mirgi dhala namaaf quuqama qaban hundi akka rakkoo kana furuu irratti hirmaatan waamicha dhiheessina.
2. Gargaarsi hatattamaas akkahidhamtoota keenya dhaqabuuf dhiibbaa feesisu godhamu hubachiisaa, uummatni keenyi
bakka jiruu waliif birmatee sagalee waliif ta’uun, dhiibbaa feesisu karaa mootummootaa fi miti-mootummaa tolchitan dhaammanna.
3. Wabiin jireenya ilmaan Oromoo mana hidhaa keessa jiranii gaaffii keessa waan jiruuf jaarmayaaleen idil-addunyaa kan dhala namaaf dhaabbatan akka hatattamaan dhaqabaniif magantaa dhiheessina.
4. Dhimmi baqattoota Oromoo kun akka rakkoo dhala namaatti ilaalamee karaa UNHCR hordofamee furmaata waaraa argatu dhaammanna.
5. Uummatni Oromoo gidiraa jireenyaa fi baqattummaa, hidhaa, hiraarfamuu fi ajjeechaa keessaa bahuu danda’u, yoo bilisummaa isaa goonfatee, biyya abbaa isaa irratti abbaa ta’e qofaa ta’uu hubachuun, bakka jiruu hundatti harka wal qabatee tokkummaadhaan qabsoo isaa finiinsuu qofaan akka ta’e Ajajaan Ol’aanaa ABO-WBO gad jabeessee dhaama.
Injifannoo Uummata Oromoof!
Ajajaa Ol’aanaa ABO-WBO
Guraandhala 12, 2022

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kooriyaan kibbaa loltoota Yunaayitid Isteetis gamasitti argamaniif qooda gama ishee baastu akkaan dabaluuf walii galuu ishee prezidaan Doonaald Traamp beeksisaniiru.
Kooriyaan kibbaa ofii ishee Kooriyaa kaabaa irraa eguuf Yunaayitid Isteetisiif maallaqa guddaa kaffaluuf walii galte jechuu dhaan Traamp ergaa Twiterii har’a maxxansaniin beeksisan.
Traamp Kooriyaan Kaaba maallaqa hagamii aka baastu hin ibsine, garuu Se’ool waliin baasii qooddanaa irratti mariin jalqabameera jedhan.
Haa ta’u malee kooriyaan Kibbaa har’a akka jettetti mariin dhimma kana ilaalchisee jiru hin jalqabamin jira.
Traamp akka jedhanitti kurna hedduu keesatti Yunaayitid Isteetis Kooriyaa Kibbaa irraa maallaqa xiqqoo argatte, garuu waggaa darbe gaaffii prezidaant traampiin doolaara miliyoona $990 kaaffalte jedhan.


text:
Hegeree Oromiyaa Saphlina saphlinaa olii xiqqenya xiqqenya gadii , Jirenya ka jiru gadii jirenya ka du'ee olii , Harka daaraa…
Dr. Dima Nogo, the second in command of Oromo Democratic Organization (ODF), has been ordered by TPLF security to leave…
Dr. Diimaan bara kuma lamaa fii saddeet yeroo jijjiiramni garee ABO irraa foxxooyteen labsamu miseensa jijjiiramaa ta'uun isa kana nutti…
(Oromedia, Finfinnee, 22 October 2014) Dr Diimaa Nagawoo misooma Itoophiyaa keessatti deemaa jirutti hedduu gammaduu isaa keessa beektoti saaxilan.…
"Kan qabsaawa jirruuf fedhii ummata keenyaa bakkaan gayuufi" Jaalli kun fedhii isaa bakkaan ga'ee moo kan ummataati bakkaan gahee? J/…
Nuti, miseensonni Kora Bu’uressaa Adda Dimokiraatawaa Oromoo (ADO) sochii politikaa Oromoo haaraya dhugoomsuu keenya labsina. Sochiin haarayni kunis, kan haqa Oromoo fi…
Message: O.Leencoo Lataa, Diimaa Nogoo faa namuu ganna, /hangafummaa fi lafa bultiin/ akkuma aadaa hawaasa Oromootii akka jabaa ulfeessa. Ammallee…


text:
Abdallaa Hamdook: Waa'ee yaalii ajjeechaa MM Sudaan maal beekna?
MM Sudaan Abdallaa Hamdook yaalii ajjeechaa magaalaa guddoo biyyattii Kaartuum keessatti isaanirratti aggaamame irraa hafaniiru.
"Uummata Sudaaniif nagaa ta'uukoofi haala gaarii keessa jiraachuukoo himuun fedha," jedhan yaalii ajjeechaa isaanirratti raawwateen booda ergaa gama 'twitter'n dabarsaniin.
Obbo Abdallaa Hamdook MM Sudaan ta'uun mootummaa ce'umsaa haaraa akka hogganan kan muudaman Hagayya darbe hokkora pireezidantii biyyattii yeroo dheeraa Omar al-Bashir aangoorraa buuseen booda.
Yaaliin ajjeechaa irratti raawwate "humna dabalataa jijjiirama Sudaan fuulduratti oofudha" jedhan.
Haleellaa kana qaamni raawwate amma dura hin beekamne. MM Abdallaa jijjiirama amma biyyattiin itti jirtu erga eegalanii ajajoota waraanaa dabalatee namoota hedduu duraan dhageettii gurguddaa qaban taphaan ala taasisaniiru.
MM Abiy Ahimad ergaa gama twitter isaaniin dabarsaniin haleellaa MM Sudaan irratti yaalamee 'nan balaaleffadha' jedhaniiru.
Yaaliin ajjeechaa kun akkamiin raawwate?
Haleellaa kana booda suuraawwan TV biyyaalessaa Sudaan irratti mul'tan konkolaatota caccaban agarsiisa.
Direektarri waajjira MM biyyattii Ali Bakiit, namni miidhaanirra gahe hin jiru jechuun facebook irratti katabuu AFP gabaaseera.
Haleellaan kun naannoo riqicha Kobar jedhamu kan Kaaba Kaartuumifi jiddugaleessa magaalatti kan waajjirri MM keessatti argamu wal-qunnamsiisuutti raawwate.
"Bombiin wayita dhohuu fi dhukaasni wayita itti dhukaafamu argeera. Dhukaasichi gamoo irraa gadi itti dhukaafame," jedhe namni ijaan arge tokko.
Ministirri Odeeffannoo biyyattii Fayisal Saalii gochicha "haleellaa shororkeessummaati" jedhani, eenyu akka raawwate baruuf qorannoon eegalamuu dubbataniiru.
Abdallaa Hamdook eenyu?
UN keessatti ogeessa diinagdee beekamaa kan ta'an Abdallaa Hamdook Hagayya bara darbe mana maree ce'umsaa Sudaan kan miseensota siiviilii jaha fi qondaalota waraanaa 5 qabuun muudaman.
Manni marichaa marii ji'oota hedduuf mormitootaa fi waraana biyyattii jidduu tureen kan hundaa'e yoo ta'u ce'uumsa waggaa sadiif turu hoggana.
Obbo Abdallaa erga gara aangoo dhufaniin booda jijjiiramawwan adda addaa gochuuf deeman irratti mormiin isaan mudatee ture.
MM Abdallaa erga 'twitter' irratti dabarsaniin, "Jijjiirama amma jirutti haarsaa guddaa kafalle, hegeree wayyoo qabuufi nagaa itti fufiinsa qabuuf haarsa kafalamedha," jedhan.
Warraaqsi Sudaan akkamiin eegale?
- Mudde 2018 : Sababa gatiin daabboo garmalee ol ka'eef mormiin eegale
- Guraandhala 2019: Bashir labsii yeroo muddama labsuun ministirootaa fi bulchitoota naannolee ari'e. Kuni mormichi xumura akka argatuuf yoo ta'u, yeroos 40 ta'an ajjeefamanii turan.
- Ebla 2019: Waraanni al-Bashir aangoo irraa buusee mormitoota waliin waa'ee ce'umsaa haasa'uu egale.
- Waxabajjii 2019: Humnoonni nageenyaa mormitoota irratti dhukaasanii nama 87 ajjeesan.
- Fulbaana 2019: Mootummaan haaraa MM Abdallaa Hamdookiin durfamu kan waggoota sadiif ce'umsa hogganu hojii eegale.
Hokkara Sudaan: Waraanniifi mormitoonni Sudaan waliigaltee mallatteessan
Humni Waraanaa Sudaan fi mormitoonni waliigaltee aangoo qooddatanii yeroo ce'umsaa waggaa sadiif biyyattii bulchuu isaan dandeessisu mallatteessan.


text:
Koronaavaayiraasii: Lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin du'anii 200tti dhiyaate
Lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin Xaaliyaan keessatti du'anii 197 gahe. Erga vaayirasichi Xaaliyaanitti tamsa'e namni hammanaa guyyaa tokkotti yeroo du'u kuni kan jalqabaati.
Sa'aatii 24 keessatti namootni 49 du'uu isaaniifi walumaa galatti namootni 4,600 ol ta'an immoo dhibee kanaan qabamuu isaani angaa'onni dubbataniiru.
Ammatti Chaayinaatti aanuun Xaaliyaan biyyaa namootni hedduu vaayirasichaan du'an taateetti.
Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa (WHO) akka ibseetti addunyaa maratti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii gara 100,000tti dhiyaatera.
Baayyinaan Chaayinaatti ta'us, namootni 3,000 ol du'aniiru.
Daarektarri olaanaa WHO Teediroos Adihaanom weerarri vaayirasichaa "hedduu yadeessaadha" jechuun biyyooti hundi ofirraa ittisuu 'xiyyeeffannoo isaani isa dursaa godhachuu qabu" jedhaniiru.
Xaaliyaanitti maaltu uumamaa jira?
Jaarmiyaan hawaasa fayyaa biyyattii akka ibsetti umriin giddugalaa namoota du'anii 81 ta'uufi baayyeen isaani dhibee kan biraa kan qaban akka turanis beeksiseera. Namoota du'an keessaa %72 dhirootadha.
Mootummaan Xaaliyaanii weerara kan to'achuuf guyyootii 10'f manneen barnootaa hundi akka cufamaniif ajaja dabarseera.
Taphooti Ispoortii hundis ji'a tokkoof daawwattoota malee kan gaggeefaman ta'u.
Xaaliyaani olitti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii kan jiran Chaayinaa, Kooriyaa Kibbaa fi Iraan keessatti.
Hanga ammaatti Koriyaa Kibbaa keessatti namootni 7,041 qabamanii 46 ammoo du'aniiru.
Iraan keessatti ammoo lakkoofsi xiqqeeessame himame jedhamus ammatti kan gabaafamee jiru namootni 3,500 qabamanii 124 ammoo akka du'anidha.
Odeessa dabalataan:
- Sarbiyaa, Islovakiyaa, Peeru fi Togoo keessatti vaayirasichi argameera.
- Manguddoon ganna 80 UK keessatti nama koronaavaayirasiin du'e isa lammaffaa ta'eera.
- Faransaay yaaddoo vaayirasichaan manneen barnoota cufteetti.
- Dooniin geejjibaa yaaddoo koronaa vaayirasiin magaalaa Maltaa irra akka deebi'u taasifameera.


text:
Labsii Bara 1999
119/1998 Labsii Filannoo Miseensota Manneen Marii Aanaa, Gandaafi Magaalotaa Murteessuuf Bahe
120/1998 Labsii Hundeessa Mana Mariifi Waajjira Qindeessituu HIV/AIDS Naannoo Oromiyaa Lak. 60/1994 Fooyyessuuf Bahe
121/1999 Labsii Abbaa Qabeenyummaa Kondominiyamii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Murteessuuf Bahe
122/1999 Labsii Manneen Bulchiinsi Mootummaa Naannoo Oromiyaa Bulchu, Mirga Dabarsuufi Rawwannaa isaa Murteessuuf Bah
123/1999 Labsii Hojjattoota Mootummaa Naannoo Oromiyaa Labsii Lak.61/1994 fooyyessuuf Bahe
124/1999 Labsii Akkaataa Yeroon Filannoo Miseensota Manneen Maree Aanaaleefi Gandootaa Akka Dheeratu Murteessuuf Bahe Lak. 109/98 Fooyyessuuf Bahe
125/1999 Labsii Qaamota Raawwachiiftuu Mootummaa Naannoo Oromiyaa Irra Deebiidhaan Gurmeessuufi Aangoofi Hojiisaani Murteessuuf Bahe Lak.87/1997 Fooyyessuuf Bahe
126/1999 Labsii Dabalata Baajata Mootummaa Naannoo Oromiyaatiif Labsame
127/1999 Labsii Baajata Hojiwwan Mootummaa Naannoo Oromiyaa Bara 2000f Labsame
128/1999 Labsii Mannetii Murtii Hawaasummaa Gandaa Irra Deebi’anii Dhaabuufi Aangoosaanii Murteessuuf Bahe
129/1999 Labsii Qaamota Raawwachiistuu Mootummaa Naannoo Oromiyaa Irra Deebiidhaan Gurmeessuufi Aangoo fi Hojiisaanii Murteessuuf Labsii Bahe Lak. 105/1999 Fooyyessuf Labsii Bahe
130/1999 Labsii Bulchiinsaafi Itti Fayyadama lafa Baadiyyaa Naannoo Oromiyaa Labsii Lak. 56/94, 70/95 fi 103/1997 Iirra Deebiidhaan Fooyyeesuuf Bahe


text:
Amerikaa Waashingiton DC,istaadiyoomii Verizon Center jedhanitti dhiyoo tana fardoo fi teettoo fardaa bebeekamuutti dorgommi muka kutan ta International Horse Show jedhaniif walti dhufe.
Onkololeessa 21-26,2014 teettoo fardoo Amerikaan,farada qolchaa addunyaa bebeekamootti dorgommii International Horse Show jedhan 56essoo irratti wal dogomuuf istaadiyoomii Verizon Center jedhanitti walti dhufee dorgmuuf awwaaraa kaasaa bahe.
Fardoo adamoo,fardoo muka kutuun beekaman fi fardoo ijoolleen didqqoon mukaan kutanilleen keessuma jira.
Dorgommii tana Makleyin Wardi nama ganna 39,duruu marroo 44 Amerikaa fulaa bu’ee dorgommi akka akkaa deemetti NY dhufee moohe.
Fardoo tana lafa haga metiri 100 irra muka dagalee sadii qabu wal irra naqanii dorgoman.Mukkeen wal duraaa duuba,mirgaa bitaa dhaaban.Fardii tokko muka dagalee 15 kuta.Daqiiqaa tokko gaditti yoo maree fixe cufa kute qabxii dansaa argata.Mukii hagii tokkoo ejjata 5-9 fa gargar fagaata.Fardii tokko muka dagalee 15 keessaa yoo tokko ittti gufate buuse qabxii 4 irraa kutan.
Dorgommii maqaa perzdaantiin kennan tan Maakneelitti moohee doolara kuma 125 argate.Namii kun Olompikii Greecee fi Beejingitti warqii badhaafame.Baranallee isatti muka haga metiri lama tahu kutee moohe.
Warra dorgommi ijoollee moohe keessaa tokko intala ganna 12 Alex Carloozii guddoo gammadee fardi kiyya kun farda ajaahibaa ka waan mamaa hojjatu jettee frdaa irra buutee mataa fardaa isaa qaqqabachaa faarsite. Dorgommiin WDC tun 56essoo.
Kilabootii Dorgommii Baseball Amerikaa Lama Shaampiyoonaa Roobii Dhuftuutiif Dorogmmiitti Jiran
World Series, dorgommii waacnaa baseball Amerikaati,Roobii dhuftu dhumataa kilabii Sanfransisco Gitanstii fi ta Kansas City, Royalsitti walti hafe
Guyyaa dheengaddaa K Gi’antis Rooyalsi 5-0 moohe.Giantis ganna lamaan duraa waliin marroo torba waancaa moote.Royalsiin Kansas City Royals ammo haga ammaatti marroo tokko moote.Sunu ganna 31n dura.
Taphataan Kubbaa Miilaa Barseloonaa Beekamaan,Luyis Suharez Ya Dorgommiitti Deebi'e
Taphataan Kubbaa miilaa addunyaa beekamaan Lu’is Su’arez nama ciniinee tapha irraa dhaaban amma ya taphatti deebisanii akka nama hin ciniinnee wallaansa argachuutti jira jedhe.Haga tapha dhaabe kanatti adoo hadheeffadhuu liqmsaa adabbii fudhadhee liqimsee jedhe.
Su’arez nama ganna 27ti tapah isaa jalatani doolaa miliyoona 75tin bitatan.Taatullee tapha irratti ilkaaniin namatti gama. Amala nama na ciniinsisu kanaa fala adansaa argachuutti jira jedha.
Atileetiksi
Atileetotii Itoophiyaa Onkololeessa 26,27,2014 dorgommii addunyaa moohumatti jiranii dhiyoollee Frankfurt,Germany,Portsmouth,UK,Xaliyaanaa fi biyya akka akkaatti moohuutti jiran.Frankfurtittt Aberru Kebbedee tokkeessoo,UK Portsmouthitti,Belaaynesh Oli-Jiraa, Xaliyaanatti ammoo Beahyilu Maammoo fi Qonjit Xilahunitti moohe.


text:
Duula filannoo prezidaantii kan bara 2016 ilaalchisee Traamp irratti qorannaa yeroo dheeraaf gaggeeffama ture walaba ta’u isaanii agarsiisa jechuun Waayit Haawus beeksisee jira.
Dulli filmaataa yeroo sana gaggeeffamee fi Raashiyaa giddu hidhata jira isa jedhamaa ture sana irraa Traamp guutummaatti walaba taasisee qorannaan gaggeeffame.
Itti gaafatamtuu preesii kan bulchiinsa Traamp Saraa Sandars Televiziyoona NBC fi CNN jedhaman irratti har’a dhiyaatanii duula filmaataa prezidaant Traamp akka injifatan gargaarae jedhamee fi Raashiyaa gidduu hidhati akka hin jirre uummanni Amerikaa baree jira jedhu.
Kanas qorannaa baatilee dheeraaf Robart Mullar gaggeessan bakka murtiin haqaa itti cabee akka hin jirre agarsiise jedhan.
Abba alangaa mummichi Wiliyaam Baarr qorannaa Mullar gaggeessan walitti qabuun gabaasa fuula 4 eega baasanii guyyaa tokko Sandars injifannoo Traamp kan labsan.


text:
Yunaayitid Isteetis muddamni Sudaan Kibbaa keessaa hammaataa adeeme isee yaaddessa. Ka duraan wal mormaa turan prezidaant Saalvaa Kiir fi itti aanaan isaanii Riyaak Machaar wal waraansa waggoota shaniif ture dhaabsisuuf walii galtee bara 2018 mallatteeffamee hoii irra oolchuun isaan rakkise.
Dubbi himaan ministrii dhimma alaa Ned Praayis akka jedhanitti haalli isaa gad adeemaa deemuu isaaf gareen martinuu itti gaafatamu. Preizdaant Kiir-s haa ta’an itti aanaa prezidaant Machaar, walii galtee haaromsame sana hojii irra oolchuuf amanamummaa dhaan yaalii hin goone jedhan.
Prezidaant Kiirii fi itti aanaa prezidaant Machaar muddama jiru gad xiqqeessuu akkasumas keeyata ijoo seera walii galtee haaromsame sanaa hojii irra oolchuu akka itti fufan Yunaaytid Isteetis gaafanna.
Seerawwan kunis heera haaraa wixinessuuf adeemsa hunda himaachisee fi malaawwanii fi seera filannoo of dirriirsuu keessaa qaba.
Ned Praayis akka jedhanitti walii galtee bara 2018 irra ga’ame uummata Sudaan biratti kan amanamu ta’ee akka mul’atutti, miseensonni mootummaa ce’umsaa kan tokkummaa biyyoolessaa tarkaanfii barbaachisu akka fudhatan gaafanna jedhan jechuu dhaan gulaalaan har’aa yaada isaa xumura.


text: [SQ, Hagayya 11,2018] Lixa Oromiyaa Baha Wallaggaa Aanaa Waamaa Hagaloo keessatti sababa gootummaa qabuuf uummata naannichaaf tajaajilli hawwaasaa guutee hinbeeku. Uummatni Leeqaa ona Waamaa keessa jiraatan baroota Xaaliyaanii keessa bakka ka’umsa warraaqsaa ta’uudhaan sochii jabaa garboonfattoota irratti taasisaa turaniiru. Gootonni hedduun Abdiisaa Aagaa, Gendaa Buushan, Buushan Mijuu fi Qana’aa Janaa dabalatee gootota akka feetararii Tasammaa Gulummaa dabalatanii gootota roorroo diduutiin qabsoo roga sanarra finiinsaa turan kanneen Baandaa Xaaliyaanii ykn Baasaastuu qadada Gonbisaa jala ka’anii gubaa turanidha. Har’as uummatni naannichaa gootummaadhaan dhaala abbootasaarraa fudhateen takkaa gadjedheen garboonfataaf bulee hinbeeku. Garboonfataan uummata gootummaa qabu yoo barate na mohata ilaalcha jedhuun tajaajila hawwaasaa dhorkataa yoona gaheera. Har’as aanattii keessatti guutummaa uummata Leeqaaf tajaajilli barnootaa, bishaan dhugaatii, daandii fi kanneen hedduu hawwaasni barbaadu guutamanii hinjiran. Saamichaaf ammoo darsa guurratee mootummaan bakkichatti bobbaa’aa yoona gaheera. Har’a albuuda gati jabeeyyii gurgurachuudhaan uummata saamaa jiraachuu uummatni komii qabu dhiyeefachaa jira. Albuudni Naannoo laga Waamaa bakka addaa bakkee Warabboo jedhamu kan fuullee aanaa Nuunnuu Qumbaa Baanqoo ta’e saamamee abbaa qabeenyaaf laatamee jiraachuu Qeerroon gabaase


text:
Wal-quunamtii uumudhaaf
Gosa argamaa
Weelthaangeerhiilfii/Jarman Agiroo Aakshin
Teessoo: Kutaa Magaalaa Boolee, Aanaa 03, Lakk. Manaa B1915, Cina Teelee Damee Boolee Madaanaleemii, Lakk. S.Poostaa 1866, Finfiinnee, Itiyoophiyaa
Lakk. Bilbilaa: +251- 662 47 65/66
Faaksii: +251 662 47 31
Weelthaangeerhiilfii Somaaliilaand
Teessoo: Naannoo Massalah, Hooteelaa Ambaasaaddarii Cina, Hargeessaa, Somaaliilaand
Lakk. Bilbilaa: +252 634542592
Maaloo iyyata keessan toora bakka rammaddiif qophaaye qofa irratti ergaa.
Maaloo iyyata guutuu hin taane hin erginaa deebii itti hin kenninu.
Komii yoo qabaattan maaloo kutaa dhaabbata keenyaa kan komiif dhabatetti ergaa.


text:
Fosaa
Maqaan bineensa kanaa Fosaa (fossa) jedhama. Uumamni kun bineensota lama fakkaata. Guddina qaama isaatiin adurreen walitti dhiheenya qaba. Qoffeen isaa garuu kan saree fakkaata. Sababa kanaaf yeroo dheeraadhaaf ilmi namaa Fosaan uumama sanyii adurreeti jedhee yaadaa ture. Haa ta’u malee walitti dhiheenya qaamaa yoo taate malee akka gaangee fi zonkii uumama gosa lamaa irraa kan argame akka hin taane beekamee jira. Fosaan dur hoosiftoota dachii Maadagaaskaar jiran keessaa lakkoofsaan guddaa ture. Harra garuu bineensota sanyiin isaanii dhabamaa jiru keessatti galmaayuuf dirqamee jira.
Fosaan haga meetra lamaa dheerachuu danda’a. Kunis qoffee isaa irraa ka’ee hanga fiixee eegee isaatitti. Eegeen isaa dheerinna walakkaa qaama isaa fudhata. Yeroo waa adamsuuf fiiguu fi muka tokkorraa isa gara biraatti utaalu madaala ofii ittiin eeggatuudhaaf isa gargaara. Fosaan qaama irraa rifeensa gaggabaabaa garuu akkaan tuuchaa ta’e kan bifti isaa magaalaa qaba. Mataan isaa akkuma adurree xiqqaa yoo ta’u, qoffeen isaa kan saree fakkaata. Ija gurguddaa kan gara fuulduraa jiranii fi gurra geengoo qaba. Qeensi isaa akkuma adurree caafamaa dha.
Fosaan eddoola Maadagaaskaar malee bakka biraatti hin argamu. Akkasumas jireenya isaaniitiif bosona tuucha’aa barbaadu. Dabalataanis naannoo bal’aa keessa qubatu. Ammaan tana sababa manac’aiinsa bosonaatiifi baay’achuu ilma namaa irraa kan ka’ee bakka jireenya dhabaa jiru. Ilmi namaatis beeyladoota isaa eeguuf jecha Fosaa yoo arge ni ajjeesa. Sababa kanaafis lakkoofsi isaa akkan xiqqaataa akka jiru qorannoon godhame ni agarsiisa.
Fosaan bineensa kophaa jiraatu. Akkasumas waan adamsu barbaade baay’inaan halkan adamsa. Kolonii (daangaa) mataa isaa dhuunfatti qaba. Isa kana ammoo Fosaa biroo ofirraa daangessuudhaaf, balfa garaa isaa keessaa bahutti fayyadama. Fosaan biraa balfa san yoo arge naannoon sun akka qabame beekee gara biraa deema. Fosaan tokko lafa haga iskuweer KM 4 bal’atu dhuunfatti qabata.
Jireenyi isaanii kopha kophaas ta’u yeroo wal hormaataa garuu walitti dhufuun isaanii dirqama. Kunis baay’inaan ji’a Fulbaanaa fi Onkololeessaa keessatti. Rimayni Fosaatis ji’oota Sadihiif tura. Dhalaan fosaa takka baay’inaan lakkuu dhalti. Ilmooleen dhalatan kunniin akkaan xixiqqoodha. Haga gaafa torbaan sadi guutanitti ija isaanii adda banatuu hin danda’an. Haga torbaan 12 guutanittis mucha haadhaa malee waan biraa hin sooratan. Gaafa torbaan 12 darban waan biraa sooratuu jalqaban. Fosaa hayyama Rabbiitiin haga waggaa 17 akka jiraatu qorannoon ni addeessa.
y
Fosaan foon sooratuun jiraata. Qaamni isaa bifa magaalaa qabu sunis halkan dhokatee akka socha’u isa gargaara. Baay’inaanis lootuu, raacha, simbirroota, reepitaayiloota soorata. Bineensota manaatis argannaan bira hin darbu. Nyaatni isaa jaalatamaan lemur jedhama. Lemur jechuun sanyii jaldeessa xixiqqooti. Faallaa kanaatiin garuu diinni inni qabu lama qofa. Isaanis ilma namaatiifi naacha. Ilmi namaa beeyladoota isaa eeguuf jecha akkasumas eddo jireenyaa babal’ifachuuf jecha bosona Fosaan keessa jiraatu mancaasee, Fosaawwanis waan ajjeesuuf lakkoofsi isaanii akkaan gad bu’utti jira. Eddoolli Maadagaaskaar dur bosonaan qofa uwwifamee ture. Harraan tana garuu %10 qofatu hafe kunis jireenya Fosaa irratti rakkoo guddaa uumee jira.
Fosaan bineensa madaqfamee guddifamuu danda’uu miti. Kopha waan jiraataniif akkasumas inni tokko lafa bal’aa dhuunfaa isaatitti waan barbaaduuf Paarkii keessatti kunuunsanii guddisuun hin danda’amne. Kanaaf jecha yeroo muraasa booda dachii kanarraa dhabamuuf akka jiru tilmaamni gara qorattootaatiin godhame ni addeesa. Harraan tana biyya Maadagaaskaar keessa Fosaan jiru 2500 gad akka ta’e himama.


text:
Fulbaana 2 guyyaa Pasifik keessatti waraanni addunyaa lammaffaan sirnaan itti xumurame. Walumaa gala guyyaa itti walitti bu’iinsi addunyaa keessatti geggeessamaa ture xumurame dha jedha gulaalaan imaammata Yunaayitid Isteetis calaqqisu kun.
Waggoota 75 dura jechuun guyyaa sana bakka buutonni Yunaayitid Isteetisii fi Jaappaan , haal duree tokko malee kan Jaappaan harka itti kennatte galmee sirnaa andaara galaana Tookiyoo irra kan ture doonii USS Missouri jedhamu irratti mallatteessan.
Jarmaniin, akka lakkoobsa Awrooppaa Caamsaa 8 erga harka kennitee booda waraanni addunyaa lammaffaan Awrooppaa keessatti xumurame.
Paasific keessaa garuu hanga Jaappaan hidhannoo ishee hiikkatutti itti fufe ture.
Yunaayitid Isteetis boombii atoomikaa sana milkaa’inaan erga yaalii gootee booda, guyyoonni kudhan erga darbee Adoolessa 26 hoogganoonni humnootiii wal taatotaa labsii “Potsdam” jedhu baasan. Labsiin sunis mala itti Jaappaan harka kennitu tarreessa.
Yoo Jaappaan kana simachuu didde garuu guutummaatti manca’uutu ishee mudata jedha labsiin sun. Jaappaan immoo simachuu didde.
Sana booda, Paasifiik keessatti kan argaman humnoonni michoota Yunaayitid Isteetis waggoota sadii oliif seenaa addunyaa keessatti isa guddicha kan jedhame keessaa tokko kan ta’e lola galaana irraa geggeessan.
Lola odola Pasiifikittti geggessame sanaan kanneen injifataman loltoonni Jaappaanii fi siivilonni heddumminaan of ajjeesan. Sana booda waraanni sun hatattamaan akka dhaabatu murtiin jedhu irra ga’ame. Sun Erga ta’ee booda Yunaayitid Isteetis haleellaan samii irraan kan raawwatamuu fi barreeffama siivilonni naannoo sana keessaa akka ba’an akeekkachiisu raabsitee, garaagarummaa guyyoota sadiitiin boombii atoomikaa lama magaalaalee Jaappaan lama irratti gad dhiiste.
Sana booda hoogganoonni Jaappaan waraana sana injifachuu akka hin dandeenye hubatanii, Adoolessa 14 mootichi Jaappaan Hiroo-hiitoon Jaappaan harka kan kennattu ta’uu beekissan.
Doonii USS Missouri jedhamu irratti sirna geggeessameen Jeneraal douglas MacArthur humnooti wal taatotaa bakka bu’uu dhaan harka kennachuu Jaappaan erga simatanii booda “har’a sagaleen dhukaasaa hin jiru” jedhan.
Gaddi inni guddaan dhumateera. Injifannoo guddaan argameera. Samiin rooba du’aa roobsuu dhaabee jira. Yeroo ammaa galaana irratti kan mul’atu hojii daldalaa qofa. Namoonni ifa aduutiin naannoo adda addaa keessa deddeebi’aa jiru. Addunyaan martinuu nagaa argatee jira. Ergamni qulqullaa’aan xumurameera.
Naannoo Paasifikitti aaragalfii haaraatu mul’ata. Har’a walabummaan ol aantummaa isaa gonfatee jira. Dimokraasiin tarkaanfataa jira. Har’a Awrooppaas ta’e Eesiyaa keessaa namoonni sodaa irraa walaboomanii birmadummaa guutuu dandammataa jiru jedhan.
Fulbaana 2 bara 1945 waraanni addunyaa lammataa xumuramee, barri haaraan jalqabe jechuu dhaan gulaalaan har’aa yaada isaa xumura.


text:
Mootummaa Itiyoophiyaa fi Adda Bilisummaa Uummata Tigraay giddutti waraansii bifa haaraan jalqabamuun kan akkaan isaan yaaddesse ta’u hayyonni mirga namoomaa kan komiishiina addunyaa kanneen waa’ee Itiyoophiyaa beekan ibsanii jiru.
Wal waraansa kana keessa humnootiin Ertraa seenuu isaanii walitti bu’iinsii kun biyyoota biraattis babal’achuuf karaa bana jedhan.Qaamonni wal waraansa kana keessaa harka qaban martii battalumatti wal waraansa dhaabanii, akka seera addunyaa kan wal waraansa kabajuuf durqama irra jiru akka kabajan akkasumas deemsa mariitti akka deebi’an gaafatan.
Kutaa sana keessatti sodaa nagaa fi nageenyaa uumamuu ilaalchisee, golli naga eegumsaa kan Tokkummaa mootummootaa haallii Itiyoophiyaa keessaa dhimma hatattamaa ta’u murteessuu isaa komishinni kun deggeree jira.
Siviilootaaf eegumsa barbaachisu mirkaneessuuf akkasumas, haalli kun hammaatee kutaa sana keessatti caalaatti tasgabii dhabiinsa akka hin hammeessine gochuuf, Golli naga eegumsaa chaartara ba’e irratti hundaa’uun tarkaanfii akka fudhatuuf komishinni gun gaafatee jira.
Haalli kun hamaa ta’u hubachuunis golli naga eegumsaa, dhimmi Itiyoophiyaa fi gaanafa Afrikaa Ajandaa isaa keessatti iddoo olaanaa akka itti kennu komishinni kun gaafatee jira.
Gama kaaniin ministeerrii haajaa alaa kan Itiyoophiyaa ibsa baaseen, ibsii komishiinichaa fudhatama dhabsisee jira. Komishinich ABUT seera walitti bu’iinsa dhaabuu addunyaa cabsuun walitti bu’iinsa kana kaasuu isaa dandeetti itti hubachuu hin qabu jedhee, komishinichii dhimmma nagaa fi nageenya biyyatti ilaalchisee itti gaafatamummaa ykn abbummaa fudhatee dubbachuu hin danda’uu jedhee jira.
Gollii naga eegumsaa Itiyoophiyaa irratti tarkaanfii akka fudhatuuf gaafachuun komiishiina kanaas, dhimmi kabajamuu mirga namoomaa meeshaa godhachuun dhiibbaa siyaasaa gochuuf gargaaramuu isaa akkasumas, mootummaa wajjiin hojjachuuf balbala banaa cufuuf akeekkachuu isaa agarsiisa jeechuun ibsii ministrii dantaa alaa Itiyoophiyaa baase hubachisee jira.
Ministeerrii odeeffannoo kan Ertraa Yemaanee Gabra Masqal deebii Twitarii ofii irratti kennann,
Ajandaa siyaasaa kan ofii tarkaanfachisuuf jecha gocha seeraan dhorkaa ta’e kan Komishinichii Tokkummaa mootummaa keessatti hundeeffame gaggeessa jiru fudhatama dhabsisuuf Afrikaaf yeroon amma jedhan.
Qaamoleen akkasii yeroo hunda aangoo isaanii bira darbanii kolooneefannaa saboota Afrikaa kanneen abbaa biyyummaa qaban irratti murtii dabarsu jedhan.


text:
Injifannoofi Galatni Kan uummata Oromoo Hundaafi Qeerroo Bilisummaa Oromooti!
Ibsa Gabaabaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo Irraa Kenname
Manni Maree minsteerotaa Itoophiyaa ADWUIn Seeraa dabaa kan maqaa Labsii Shororkeessummaa jedhuun ABO, ONLF fi G7 ittin maqaa balleessuu cinatti labsii seeraa kana dahoo godhatee lammiilee keenya nagaa mirga sarbaa, dhiiga dhangalaasaa, lafee cabsaa, hidhaan gidirsaafi biyyarra ittin baqachiisa ture akka haqamu murteesseera. Uummatni Oromoo akka uummatattiifi jaarmiyaan qabsoo hadhooftuu wareegama qaalii gaafate gochuun injifannoo boonsaa qabsoon galmeeffameen icciitiin seeraa dabaa lammii keenya miidhaa ture saaxilamuun sirnachi dirqamee sadarkaa seeraa dabaa farra dhala namaa addatti farra uummata Oromoo ta’e kana haquu danda’ee jira. Dhugaan jiru jaqabuma iyyuu ABOn shororkeessaa akka hin taane sirriitti utuu beekanii jaalala guddaa uummatni Oromoo ABOf qabu irraa ka’uun Uummata Oromoo ittin miidhuuf ta’ee jedhamee labsii shira guddaan uummata keenyarra kaa’amedha.
Amma egaa yoo dhuguma araara siyaasaa biyyoolessaa ni buufna badii keenya ni fudhanna rakkoon jirtu hundaa karaa nagaa haafuramu, gaaffii uummataaf deebiin haa kennamu kan jedhan ta’ee ABO waliin ifatti bakka qaamni 3ffaan jirutti dubbachuudha. Kanaaf immoo gama ABOtiin ABOn karaa ifaafi qabatamaa ta’een bakka qaamni 3ffaan jirutti waliin dubbii araaraa gochuun biyyatti keessatti mirgi Bilisummaa, walqixxummaafi Dimookiraasiin dhugaan akka jiraatuuf qophii ta’uu irra deddeebi’uun Medialee garaagaraan Hayyuu Dureen ABO Jaal Daawudi Ibsaa Ifa godhaniiru. Kanaafuu deebiin hundagaleessa ta’ee Mootummaa Ethiopia ADWUI (EPRDF) MM Dr Abiyyi Ahimed irraa eegama jira.
Dhaamsa Maayii akka waliigalaatti dabarsinu:
1. wanti hundii akkuma jirutti ta’ee akka Qeerroo Bilisummaa Oromootti dhaamsii jaarmiyaalee Qabsoo Bilisummaa Oromoo, uummata Oromoofi Mootummaa ADWU’f dabarsinu biyyatti keessatti araarrii siyaasaa dhugaafi amansiisaan wabii mirga siyaasaafi mirga dhala namaaf ta’uu danda’u labsii seeraan deeggaramuufi raggaasifamuun qophaa’ee labsamuu qaba!!
2. Uummaatni Oromoo, Qeerroon Bilisummaa Oromoofi Jaarmiyaaleen Qabsoo Bilisummaa Oromoo hanga gaaffiin mirga abbaa biyyuummaa, mirgi Bilisummaafi Walabummaa Uummata keenyaa kabajamutti Oromoon akka sabattis akka jaarmiyaattis kaayyoo qabsaa’ee wareegama qaalii kanfalaa as gaheef ejjennoofi akeekaa qabsa’eef utuu hin jijjirre injifannoolee qabsoon gonfanne utuu hin sharafiin tokkummaan dhaabbachuun dirqama haalli yeroo gaafatu ta’uu gadi jabeessuun hubachiifna!! Kanuma waliin qabsoon hanga bilisummaafi Walabummaan Oromiyaa mirkanaa’uutti kan itti fufu ta’uu dhaamsa dabarsina!!
3. Adeemsaa Araaraa Siyaasaa ABOfi ADWUI gidduutti godhamuu danda’uuf Uummatni keenyaa ibsaafi yaada ABO adeemsa haala yeroo irratti kennu hordofaa qabsoo Bilisummaa Oromoo galiin gahuuf Caalaatti ofjabeessuufi injifannoolee Qabsoon argaman qabsoon tiksuun barbaachisa ta’uu irra deebi’uun dhaamsa dabarsina!!
4. Yakki ajjeechaa duguuginsa Sanyii uummata Oromoo irratti AWUI(EPRDF)n saboota ollaa hidhachiisuun kallattii hundaan rawwatama jiru atattamaan akka dhaabu gadi jabeessuun gaafatana!!
5. Hidhamtootni ilmaan Oromoo Manneen hidhaa biyyatti garaagaraa keessatti hafan kanneen Siyaasaan hidhamanii gidirfamaa jiraniifi kanneen ukkanfamanii achii buuteen isaanii uummata jalaa dhokfaman bakka jiran hundaa akka gadi gadhiifaman gadi jabeessuun gaafachaa, Sochii Warraaqsa FXG gadi jabeessuun kan dirqisiifnu ta’uu uummata Oromoo hundaaf waamicha dabarsina!!
Injifannoon Uummata Oromoof
Gadaan Gadaa Xummura Garbummaati!!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Waxabajjii 30/2018


text:
Qabeenyaa ishee kan zayita boba’aa karaa ujummoo Sudaan gama kaabaan dabarsitee gabaa addunyaatti kan ergattu sudaan gama kibbaa kana gochu kan dhaabdu ta’uu beeksiifte.
Kana kan goote Kaartuum boba’aa doolaara miliyoona 800 fi miliyoona 15 baasu na jalaa hatte eega jette booda.
Kaartuum garuu maallaqa duraanuu naa hin baafamiin hafe waan jiruuf fudhe jechuun falmti. Kanneen sudaan gama kibbaa keessatti hojii daldala adda addaa gaggeessaa jiran immoo, oomisha boba’aa dhaabuun hanqiina sharafa alaa akka dhabamu taasisa sodaa jedhu qabu
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Muummichi ministeeraa Abiy Ahimed Staadiyeemii Gondaritti argamuun uummataaf haasaa dhageesisaniiru.
Fakkeenya tokkummaa fi hammayyummaa, bu’uura hammayyummaa walakkeessa jaarraa fi masaalaalii ol aanaa kan biyya keenyaa chaapaa aadaa fi hambaa seenaa keenya bareedaa, bareeddina Itiyoophiyaa ishee hammayyoomtee fi haadha ijoollee qaxalee kuusaa seenaa Itiyoophiaa fi dachii uummata boonaa ta’ee bu’uura har’aa keenya Gonderitti argamee ergaa dabarsuu dada’uu koof gammachuutu natti dhaga’ame ibsuun barbaada jedhan.
Muummichi ministeeraa Abiy itti aansuu dhaan Gonder seenaa Itiyoophiyaa keessatti qooda ol aanaa qabdi jedhanii mana mootummaa Atsee Faasil akka fakkeenyaatti tuquu dhaan illee ijoolleen ishee oguma ijaarsa isaaniitti fayydamanii bakka seena qabeessa isaan ol nuu kaa’an kanaan hanga yoonaa itti boonna jedhaniiru.
Gama biraan muummichi ministeeraa Abiy Gonderitti kan argamu hoteela Gohaa jedhamu keessatti qaama hawaasaa irraa lammiiwwan walitti dhufan waliin marii geggeessanii jiran.
Kanneen marii kana irratti hirmaatan keessaa miseensonni koree eenyummaa uummata Walqaayit kan keessatti argaman ennaa ta’u muummichi ministeerichaa wal ga’iin uummataa erga xumuramee booda miseenosta koree kanaa waliin dhuunfaatti wal arganii kan mari’atan ta’uu Iskindir Frew Finfinnee irraa gabaaseera.


text:
Dhiigni keenya seelii dhiigaa gosa garagaraa sadii of keessaa qaba. Isaaniis seelii dhiigaa diimaa, seelii dhiigaa adii fi Pilaatileeti jedhamanii beekamu. Isaan kunniin dalagaa garagaraa qabu.
Wolumaa galatti qaamni keenya seelii tiriliyoona 100 (dhibbaa) ol qaba, isaan kana keessaa %25 (tiriliyoona 25) kan ta’an seelii dhiigaa diimaadha. Seeliin diimaan kun oksijiinii somba irraa fuudhee qaamota keenya kan garagaraatiif geessa. Kana gochuuf ammoo waan oksijiinii san baatu kan halluun isaa diimaa ta’eefi seeliin dhiigaa diimaan halluu diimaa akka qabaatu kan godhu waan ‘Hemoglobin’ jedhamu ufirraa qaba. Hemoglobin kun ammoo albuuda Ayiranii (Iron) jedhamu fa’a irraa tolfama. Laakkofsaan xiqqaachuun seelii dhiigaa diimaa ykn ‘hemoglobin’ kun Hir’inna dhiigaa (Anemia) jedhama.
—
Akkuma wolii galaatti hir’inna dhiigaa mudatu tokkoof sababa ta’uu kan danda’an:
1- Qaamni keenyaa yoo seelii dhiigaa gahaa ta’e oomishaa hin jiraatin ta’e
2- Seeliin dhiigaa diimaa oomishamaa jiran sun sababa garagaraatiin hamma turuu/jiraachuu qaban yoo jiraataa hin jiraanne ta’eefi
3- Balaa ykn sababa garagaraatiin dhiigni hammi isaa guddaa ta’e yoo qaama keenya keessaa jige/bahe hir’inni dhiigaa nu mudachuu danda’a jechuudha.
—
1- Rakkinna Oomishaa irraa kan tahuu danda’an:
☆ Seeliin dhiigaa kan oomishamu dhuka lafee keessa yoo tahu, rakkinni ykn dhukkubni dhuka lafee miidhu jiraachuun,
☆ Hanqinni albuuda aayiranii kan hemoglobin tolchuuf gargaru jirachuun,
☆ Hanqinni hoormooni ‘Erythropoietin’ jedhamu kan oomisha seelii dhiigaa diimaa ta’otu ykn ajaju jirachuun [Hoormoonii kana irra jireessaan kan maddisiisu kalee keenya yoo ta’u, yogguu kaleen keenya dadhabaa deemte hormooniin kun haalaan waan hin oomishamneef hir’inni dhiigaa ni mudata]
☆ Dhukkuboonni yeroo dheeraaf nama irra turan kan akka Kaansarii, TB fi kkf oomisha seelii dhiigaa dadhabsiisuu danda’u.
☆ Rakkooleen mardhumaanii akka albuudni barbaachisan kun gara qaamaati ol hin fudhatamne godhan jiraachuun.
–
☆ Hanqinna vaayitaminii B12 fi ‘folic acid’ kan ijaarsa qaama seeliif barbaachisoo ta’an kana irraayis ta’uu danda’a.
—
2- Hammi turtii ykn jireenyi seelii diimaa kanaa xiqqaachuu:
☆ Seeliin dhiigaa diimaa erga oomishamee booda umrii ji’a afurii qaba ykn guyyaa 120 sirna marsaa dhiigaa keessa tura. Sababa uumamaan nama wojjiin dhalatu tokko tokkofi sababa biroo kan guyyaa keessa nama mudatu (fkn infeekshinii garagara kan akka busaa fa’a, summii fi qorichonni tokko tokko seeliin kun akka caccabuu fii umrii silaa marsaa dhiigaa keessa jiraachuu qabu san xiqqeessuun hir’inna dhiigaatiif nama saaxiluu danda’u.
—
3- Sababa, miidhaa, balaa ykn rakkinna nama mudatu tokko tokko irraa dhiigni qaama keessatti fi qaama kenyaa gara alatti jiguu/bahu.
☆ Fkn namni rukatamee ykn balaan tokko irra gahee dhiigni lola’uun/jiguun, yeroo dahumsaa dhigni haalaa ol jiguun, xuriin laguu hedduminaan jiguun/bahuunis dhawaata dhawaatan hir’inna dhiigaa fiduu danda’a.
—
Mallatoolee Hir’inna Dhiigaa:
* Nama dadhabsiisuu/ dafanii dadhabuu
* Bowwoo ykn yeroo tokko tokko mataan nama dhukkubuu
* Lafti namaan maruu
* Ijji namatti dimimmisuu
* Gurri namatti woccuu ykn namitti iyyuu
* Fedhi nyaataa xiqqachuu
* Rukuttaan/dhahannaan onnee namatti beeksisuu
* Dabalataan mallatooleen dhukkuba/rakkina hir’inna dhigaa san fidee mul’achuu danda’u
* Hir’inni dhiigaa kun hamma dhiigni diimaan qaama keessa jiru irratti hunda’uun xiqqaa hanga hamaa ta’uu danda’a. Mallatooleenis sadarkaa inni irra jiruun ulfachaa/jabachaa kan deeman taha.
—
Maal haa goonu:
■ Mallatoolee kanniin yoo of irratti agarre mana yaalaa demnee qorannoo dhiigaa fi kan biroo kan oggeessi fayyaa nuuf ajaje dalagsifachuu.
■ Hir’inni sun hamaa/guddaa yoo tahe onneen keenya akka dadhabdus gochuu waan dandahuuf yeroon yaala argachuun barbaachisaadha.
■ Irra jireessaan yaalli isaa yaala dhukkuba ykn rakkinna addan bahe kan hir’inna dhiigaa fidaa jiru sanii taha.
■ Nyaata ayiranii fi vayitaaminii hedduu of keessaa qaban kan akka foon (tiruu), foon diimaa, baaqelaa, aanan, shalalaa/ayibii, qurxummii, fa’a nyaachuu. Akkasumas fuduraaf kuduraa aayiraniin akka qaamatti olfudhatamu haalaan si’eessan kana akka burtukaanii, lomii, timaatimii, shaanaa gurrachaa, goraa, hundee diimaa fa’a fayyadamuu.
—-
Fayyaa ta’aa, fayyaa dahaa!
Horaa, bulaa, deebanaa!
—-
©Dr. Nuredin Luke