text:
Akkas jedhe:
Ani jaarsa umrii waggaa 65'ti. Ergan dhaladhee guyyaan taa'ee boqodhee aara galfadhe hin jiru. Lafti bariitu, dhiitus kan koo joorumaa fi dadhabbii dha. Waggaa 65'n kana keessatti bu'aan buufadhe yoo jiraate goophoo dugdaa fi baqaqaa koomee koo qofa dha. Lafaa fi bultii gaarii qaburraan bara Dargii keessa gara dirree waraanaatti ergame. Gara maatii kootti deebi'ee argee dubbisuuf carraas taee eeyyama hin arganne. Biyyoota ollaa mara keessa deemuun dirqama koo hedduu bahee jira. Otuu maatii koo waliin quba wal hin qabaatiin dirree waraanaa bara hedduun ture. Akka ammaa kana addunyaan kun ollaa hin taane; bilbilli hin jiru maatii koof xalayaa barreessaan ture. Garuu xalayaan isaan irraa naaf dhufe hin jiru. Kunis yaaddoo cimaa natti ta'aa ture. Maatiin koo lubbuun dhumaniiruu laata? kan jedhus natti dhagahama.
Yeroo tokko tokkommoo lakki isaan xalayaa naaf barreessuu hin dhiifne. Garuu warra itti kennametu karaatti hambisa ykn bakka dogoggoraniitu xalayichi garadarba jedheen of jajjabeessa ture. Egaa turtii koo waggaa 15 waraana keessa tureen dhumarratti cinaachi koo gartokko rasaasaan waan rukkutameef, akkan ani waraana gadhiisee bahu hooggantoonni koo murteessan.
Gaafan achii bahu harka qullaa koo xalayaa waraana gadhiisee bahuu koo ibsu qofa harkatti qabadheen garan biyya dhaladheetti deebifame. Waraana keessatti ciminaa fi kallattii diinni jiru adda baasanii beekuutiin kutaa waraanaa sana keessaa kan na madaalu hin jiru ture. Garuu sadarkaan guddinaa tokkollee osoo naaf hin kennamiin waggaa 15 guutuu biyya abbaa fi akaakayyuu koo lafee nyaattee anatti darbiten tajaajile. Egaa akkuman isiniin jedhe gara maatii kootti yeroon qajeelu miira hin taanetu natti dhagahama ture. Iddoon rukutamee ture ammallee na dhukkuba. Karaa kana yemmuun deemu maalittan gala laata jedheen dhiphadha ture.
Mee isinuu yaadaa, namni waggaa 15 afuura warrasaan ala jiraate miira akkamii akka horatu. Kana hunda biyya anaafis ta'ee maatii kootiif, akkasumas biyya eenyummaa kootiifuu dhimma hin qabneefan aarsaa tahe.
Guyyoota muraasa booda yemmuun qe'ee koo ga'u, manni koo achi hin jiru. Maali lafatu sigigaatemoo jedheen of gaafadhe. Edaa maatiin koo hundi buqqa'anii naannoo waliin jireenyatti deemaniiru. Warri dur na beekan na wallaalaniiru.
Akkumasaatti of barsiiseen maatiin koo garam akka dhaqan gaafannaan, akka bakkichaa godaanan natti himan. Edaa ijoollee koo dhiiraa xixinnoon ani manatti dhiisee deemes hundi waraana dhaqanii achitti lubbuun akka darban maatii kootti himameera. Haati manaa koo anas, sagalee koos dhaggeeffattee dadhabdee nama biraatti heerumteetti. Egaa anis iddoon dhaqu waan hin qabneef, ija haadha manaa koo miliquu akka qabun murteesse.
Otuu turee hin bulin mootummaan Dargii kufee kan Wayyaanee aangootti dhufe. Yeroo sanas na qabanii ammas umriikoo waggaa 9 mana hidhaa keessattin gube. Yeroon achii bahu jiruun koo karaarratti kufuu ta'e. Nama na gargaaru tokko hin qabu. Kanan uffadhu tokkos ofirraa hin qabu ture. Moofaa erbuunuu quba na quncaaseera. Hamma humni koo danda'etti umrii koo kanaan ciisee hin du'u jedheen namaaf ba'aa baadhee nyaata koo nyaadhee buluu jalqabe. Isumayyuu gaafan dhabemmoo agabuuma koon ciisa ture.
Miilli koo kan biyyatti sanaaf jedhee lafa hedduu dhaqee dhiiga dhangalaase, amma kunoo kophee dhabee baqaqaan isaa suluula qinxamaa na fakkaateera. Kun hunduu bu'aa biyya maqaa keenyaan dhaabattee unuun nu nyaattuuf jecha duulee otuu waa tokkollee hin argatiin balaaf saaxilamuu kootu na aarsa.
Elaa ani kanaan booda miilli koo tokko boolla keessa dha. Yaa ijoollee koo isinan gorfadha. Ammas warri na dhagahuu dandeessan gorsakoo caqasaa. Isa biyyi itti jiru nan dhagaha. Mootummaan amma jiru kunis diina horachaa jira. Kun ammoo lubbuu namootaa gaaga'aa, maatii bittinsaa, fi boo'icha guyya guyyaa nuuf ida'aa jira.
Nama karaa tokkorra deemetu waa'ee karichaa beeka. Itoophiyaatiif duuluun bu'aa tokko hin qabu, anarraa baradhaa. Dammaqaa diinni fagoo hin jiru, isuma isinitti dhiyoo jiru kana ofirraa cabsaa gataa. Sana booda waraannis, diinnis badee nagaan jiraattu. Anillee yoon du'e ekeraan koo boqata. Biyya dhiiga keenyaan ijaaramtee maqaa biraan waamamtu, ishee nu finciltu kana keessaa harka fudhadhaa. Nan amana yaa ilmaan koo, gorsa koo hin tuffattani.
©©©¤©©©¤©©©¤©©©¤©©©
Qalbeeffadhaa waaqni tokkichi qalbii isinitti haa horu. Akka koo koomee baqaqaa fi moofaa hodhuutti hin hafiinaa. Isin kumaatamaaf miliyoonni maaliif orma barbaadduu? Maaliif diina gurmeessitanii ofii biyya dhabduu? Maaloo wal hin miidhiinaa; isin ilmaan haadha tokkooti diina waliin maaliif ofitti garagaltu? Guyyaa darbuuf jettanii wal hin jibbiinaa. Gaafa waa gootan hedduu hin gammadinaa; yoo raawwachuu dhabdanis hedduu hin gaddinaa. Waan balleessitan wal gorfadhaa irraa baradhaa malee eeboo walitti hin luqqifatinaa.
Biyyi keessan Oromiyaa qofa kaan hunduu ollaa dha. Ollaaf bultanii mana keessan hin jeeqinaa. Warra waliif baree walirraa baru ta'aa!
©©©¤©©©¤©©©¤©©©¤©©©
| | | | | |
Seenessaa: Ammayyuu Taasisaa
| | | | | |
Dec. 04/2020, Frankfurt Germany.
Onkololeessa 30, 2013 ALI
"Daa'ima waggaa saddeetii ta'een of ajjeeesuun narra jira jedheen yaade. Sababiinsaa abdii hin qabun ture. Kanaaf harka kennuun yaale, abdii kutachuu. Yennaa umuriinkoo waggaa kudhanii, bishaan mana keessa jiruun of ukkaamsee of ajjeesuuf yaaliin godhe. Abbaakootti, "bashannanuu barbaadeenii"n jedheenii. Garuu dhugaadhaan jiraachuu dhaabuun barbaade. Na gaheera ture. Namoonni waan gadi na qabaniif baay'ee natti ulfaate. Ani nama guutuu fi gahaa akkan hin taane amanuun eegale. Nama dadhabaafi nama kufe akkan ta'e amanuun eegale. Nama namoonni jaalatan yookiin sifeeffatan tasa ta'uu akkan hin dandeenyen amanuu eegale. Haalan keessa ture jijjiiruu hin dandeenye, guyya tokko ganama ka'ee, 'harkaaf lukan barbaada, harkaaf luka naa kenni!' jechuu hin dandeenye. Gaaffiiwwan qaba ture, garuu deebii hin qabu ture. Abbaakoof haadhakoo "maalif kun ta'e?" Jedheen gaafadhe. Ogeeyyii fayyaadhaan "maalif kun ta'e?" Jedheen gaafadhe. Hin beekani.
Jireenya keessatti wantoonni to'annookee ala ta'anii ati jijjiiruu hin dandeenye, kan waliin jiraachuuf dirqamtu jiru. Filannoon nu qabnu ammoo lama,harka laachuu/abdii kutachuu yookiin deemsa keenya itti fufuu. Kanaaf yennaa kuftu maal goota? Deebitee kaata. Kana namni hundi beeka. Sababiinsaas yoon deemuu eegale bakka fedhe nan gaha. Garuu sittan hima, jireenya keessatti yeroon tokko tokko jira, yeroon ati kuftee deebitee ka'uuf garuu jabina itti dhabdu. An gajjallaa kanan jira, lafatti galagalee. Harkaaf luka hin qabu. Deebisee ka'uudhaaf waan hin dandahamne ta'uu qaba, garuu miti. Argitee, deebisee ka'uudhaaf si'a dhibba deddeebisee nan yaala, fi yennaa dhibba yoo naaf milkaahuu baate, naa milkaahuu baatee abdii yoon kute deebisee nan ka'a jettee yaaddaa? Lakki, garuu yoo naa milkaahuu baate, irra deebi'ee yoon yaale, ammas ammas irra deddeebi'ee yoon yaale hamman yaaluukoo itti fufetti yennaa hunda carraa deebisee ka'uu nan qaba. Hamma abdii kuttee harka laattutti kun dhuma miti, ammallee abdii qabda. Arrabsamuun, mana caccabaa qabaachuun akkam akka ulfaatu hin beeku, garuu laphee cabe qabaachuun akkam akka ta'e beeka fi qofaa ta'uun maal akka ta'e beeka. Garuu kun dhuma akka hin taane akka beektun barbaada. Haalli ati itti xumurtu murteessaadha. Ciminaan xumurtaa? Yoos cimina itti deebitee kaatu argatta,.... akka ani ka'e kana."
#haasaa 'Nick Vujicic' walgajjii irratti taasise.
Akkan irraa baradhe, irraa baratta jedhee abdiin qaba.
Aniif ati ciminaan xumurraa laata?
Barreeffamoota xiinsammuu namaa dagaagsan, gorsa adda addaa, seenaa fakkeenya gaarii ta'an, fi kkf kitaabilee keessaa kan arganne isiniif hirra!
Nu hordofaa! Nu mil'adhaa! Yaada nuuf Kennaa!
Waan nu hordoftaniif galatoomaa!


c: text/html

text:
Dhibbaa Chaartera keessaa ABO dhiibee baase
Qalbeessaa Dhangi’aatiin
– Bara Chaarteraa rakkoof gaaga’ama ABO irra gahe.
– Bakkaaf yeroo miseensotaaf uummata irratti yakki ajjeechaa raawwate!
– Haala waajjirri ABO bara Chaarteraa itti ugguramaa ture!
Hubachiisa: Barruu kana dubbistee xumuruu baannaan hineegalin!
Dhalachuu WBO tiin Oromiyaan jiraate! Bu’aa Ba’ii qabsoo WBO aarsaa gati jabeessa uummata Oromoo yaadachiisuuf qophii qindaa’e. Qabsoo haqaa moggaasa maqaa biyya Oromoo: kan kaan biyya Gurraachotaa, Biyya Ormaaniyaa, Lafa Oromoo jedhee waamaa ture gara Oromiyaatti moggaasuutti ceesise. Akkasuma uummatni Oromoo daangaan lafa isaa sararamee, nagaaf tasgabbiin isaa akka eegamuuf qabsoo haqaa taasifame. Bu’aa ba’iin miseensa isaa mudatu illee waan qabsaa’eef uummati isaa Oromoon afaan isaan dubbatee, afaan isaan baratee akka of ta’ee ofitti boonee jiraatuuf qabsoo bilisummaa ABO’n taasifame qophii hubachiisu. Aarsaa lubbuu qaalii WBO’n saba isaa Oromoof, biyya abbaa isaa Oromiyaaf hanga guyyaa har’aatti kaffalaa jiru haqa WBO diinota Oromoon dabsamaa hanga har’aatti itti jiru uummati Oromoo akka hubatuuf qophii itti yaadamee qophaa’edha. Hanga dhuma sagantaa kanaatti akka nu faana turtan kabajaan isin gaafanna!
“Dhabama Oromummaaf Oromiyaa irra dhabama Lubbuu filachuu” Ejjennoo jedhu qabatee hundeeffama isaa qabee hanga har’aatti qabsoo haqaa bilisummaa Oromoo irratti cichee kan jiru Waraanni Bilisummaa Oromoo Waardiyyaa amanamaa uummata Oromoo fi biyya abbaa keenya Oromiyaati.
Qabsoo Bilisummaa Oromoo gaggeessaa hanga har’aatti waggoota dheeraaf kan jiraate WBO’n, hoggana isaa utuu hinqusatin saba isaaf wareega lubbuu kaffalaa ofii biyyee ta’ee Oromiyaa fi Oromummaa jiraachisaa as gaheera. Moggaasa maqaa biyya abbaa keenya Oromiyaa qabsoo isaan kan raggaasise WBO’n, jiraatee har’a gahuu eenyummaa saba keenya Oromootiif riqichi olaanaan gati jabeessi oggayyuu laphee Oromoo mara keessa jiraatu WBO’n borillee lalisee dagaagee haa jiraatu jenna.
Har’a gaafa waa’ee Oromiyaa dubbannuuf dhimma Oromummaa kaafnu qabsaa’ota qaalii eenyummaa keenya deebisuuf ofii biyyee ta’an aarsaa WBO dagachuun nurra hinjiraatu. Aarsaan WBO’n bara 1974 hanga guyyaa har’aatti kaffalaa jiru aarsaa gati jabeessa saba isaa Oromoon galateeffachiisu ta’uu hubachuu barbaachisa.
Hundeeffamuma irraa danqaa gurguddaan kan isa mudataa as gahe WBO’n, jaalala dhugaa biyya abbaa isaa Oromiyaaf qabu: Obsaan, kutannoof murannoo isaan dabaalee gootummaa qabuun aarsaa barbaachisaa kaffaluudhaan jiraachuu uummata keenya Oromoo har’aa mirkaneessuu danda’eera.
Waraanni Bilisummaa Oromoo uummata isaa Oromoof akka lubbuutti kan ilaalamu yoggaa ta’u Cunqursitoota saba isaatin hanga har’aa lolamaa akkasuma jechooti isa hinibsine itti maxxanfamaa jiraatamaa as gaheera.
Jechoota xiqqeessii halagaaf diinni Oromoo ittiin isa ibsaniin guyyaa tokkoof haamilee fi mogolee kan hinlaafne; Addi Bilisummaa Oromoo dhaaba jaalalaaf aantummaa saba isaa qabu, dhaaba bilisummaa Oromoof qabsaawu fi Oromiyaa bilisa baasuf socho’u ta’uu qabsoo taasisaa tureef jiruun firii qabsoo uummati isaa ijaan arguu danda’u argamsiisuun murkaneessee jira.
Uummati Oromoo barootaaf koloneeffattootaaf garboonfattootaaf akkasuma abbootii Irree Impaayera Itoophiyaa tole jedhee kan hinbeekne, bakkoota garaagaraatti fincila gurguddaa akka walitti dhiyaatuun taasisaa tureera. Lolli fuulaa fi fuulaa waabee keessatti jia Caamsaa bara 1964tti ennaa bulchiisni naannoo, humna poolisii hogganee, ida’amaan gibira Waggaa kudhanii dirqee funaanuuf Hayila Sillaaseen Oromoo Baalee irratti bane lolli Raayituu fakkeenya diddaa Oromoo keessaa isa tokko.
Kibba Baha Oromiyaa Baalee keessatti Fincilli Hayile Sillaasee irratti uummataan dhohe kun daranuu sadarkaa humna Hayila-sillaaseen ol tahuu irra gahuudhaan waggootaaf itti fufe. Akka Seenaan qabsoo Oromoo himutti Haayila sillaaseen fincila kana dhaamsuuf humna qilleensaa fi hoomaa waraanaa lafoo itti bobbaasee gandeen, qabeenyaa fi lubbuu Oromoo baayee dhabamsiise.
Seenaa kana irraa waa xiqqoo walii boccoquuf, Hayila Sillaaseen Akkuma fincila Oromoo Raayyaa duraan humna qilleensaa Ingliziin dhabamsiise, kan Baaleef ammoo ogeeyyii (experts) waraanaa fi meeshaa Ameerikaanitti gargaaramee uummata Oromoo Baalee waraanuu seenaan kan lallabu; lola bara 1967 Baalee Dalloo keessatti tahe irratti ogeeyyii (experts) waraanaa Ameerikaan deggaramee meeshaa waraanaa gurgguddaa akka Baazuqaa fi Jeettiin (Xiyyaaraan) boombii ilmaan Oromoo haqa isaaniif lolatan irratti harcaasuun miidhaa guddaa erga irraan gahee booda, konyaa Elkarree dhuunfatamee ture deebisee qabachuu Hayila Sillaasee seenaan lallaba.
Seenaa dhuma keessatti uummati Oromoo lolatee kan injifatamne, tooftaa siyaasaa garaagaraan uummatni keenya cabaa as gahuutu himama. Hayila Sillaaseen uummata nagaa Oromoo humna qilleensaa fi lafoon haa waraanu malee, injifannoo barbaadu saba keenya irratti argachuu akka hindandeenye hubachuudhaan, mammaaksa “Garbuu Garbuudhaan hidhu” jedhutti fayyadamuu isaatu eerama.
Kanaanis Oromoo Oromoon hidhee garboonfachuuf saganteeffatee Jeneraal Jaagamaatti gargaaramuun hoggantoota qabsichaa kanneen akka Jeneraal Waaqoo Guutuu qabachuuf akeekkate.
Haala kanaan Jeneraal Jaagamaan Jeneraal Waaqoo waliin quunnamtii uume. Quunnamtichi garuu qabsoo haqaa itti fufnaa utuu hin taane, wanta Hayila Sillaaseen nuuf qoodan fudhatnee mootiicha tajaajilla kan jedhu ture.
Duula gowwoomsaa karaa Jaagamaa Keelloo kanaan jia Bitootessaa bara 1970tti Waaqoon mootummaa Hayila sillaaseetti araaramee hidhattootnii fi deggertootni isaas gar-tokko akka sochii qabbaneessan tahe.
Waanuma bara keenya kana dhiyeenya WBO irratti ta’e kan fakkaatu, Jeneraal Waaqoo Guutuu Hayile Sillaasee waliin waadaa walii galamee araaramullee; booda garuu wanti karaa Hayile Sillaasee irbuu seenameef guutamuufii hanqannaan Waaqoo Guutuu qabsootti deebi’uu seenaan dubbata.
Qabsoon bilisummaa aarsaa kaffaluu gaafata. Qabsoo uummati keenya eenyummaa isaaf taasisaa ture, aarsaa qaalii deebii hinqabne lubbuu hedduun itti dhabamaa as gahe.
Cuunfaa seenaa qabsoo bilisummaa Oromoo keessa yoggaa seennu; Bara 1967tti mootummaan Hayila Sillaasee Waldaa WalGargaarsa Maccaa fi Tuulamaa seeran dhorke. Kuni Waldaan Maccaa fi Tuulamaa uummata isaa dinagdeef siyaasaan qaraa jiraachuu hubachuurraa, dinagdeen Oromoo gabbatee akka sirna Nafxanyaa inni gaggeessu irra hingalagalleef sodaa qaburraa ka’ee dhaabbilee hawaasaa keessaa tokko kan ta’e Waldaa Maccaa fi Tuulamaa irratti dhorkaan bahe.
Boodarras Hayila Sillaaseen hoggantootaa fi miseensota Waldaa kanaa kaan hidhee kaan ammoo ajjeesuu jalqabe. Geggeessaa waraanaa olaanaa fi hogganaa Waldaa kanaa kan ta’e Jeneraal Taaddasaa Birruus qabamee hidhame. Akka seenaan eerutti yaaddoon guddaan Waldaa kana irraa Nafxanyoota biraa eegale, Waldaan Maccaa fi Tuulamaa bifa hojii hawaasaa uummataaf hojjechuun haa ijaaramu malee gara dhaabbata siyaasaatti socho’aa jira shakki jedhu horachuu fi Waldaan kun Oromoo Maccaa fi Tuulamaa walitti hidhee ka’ee daranuu guutummaa Oromiyaa tokkummeessuuf sochii inni gara Kibba Baha Oromiyaa uummata Oromoo Baalee waliin hidhata gochuuf deemsa eegaluu dhaga’uun rifaatuu guddaa Hayila Sillaaseetti uumee ture.
Biyya keenya keessatti Sirni cunqursaa Impaayera Itophiyaa Minilik irraa eegale hanga har’aatti amala wal fakkaataa fi tarsiimoo wal simaa qabatee socho’aa as gahee ittis jira.
Hayile Sillaaseen akka aangoo irraa darbameen bara 1967 Dargiin aangootti dhufe. Hayila Sillaaseen aangoo irraa kufee Dargiin yoggaa gara aangootti dhufe uummati cunqursaa Impaayera Itoophiyaa jala ture marti abdii guddaa jijjiiramni nii dhufa jedhuun guutame. Akkuma hawwiif abdii uummataa Dargiinis sirna sooshaalizimii kan hundumaa wal qixxeessuun Impaayerattii keessatti nan buuuressaa jechaa dhaadachaa aangoo qabatee, gama kaaniin bittaa abbaa irrummaa isaa itti fufe.
Biyyattii Impaayera Itoophiyaa keessatti fedhiin uummata bal’aaf qabsaa’otaa takkaa guutee kan hinbeekne, uummati yoggaa Hayila Sillaasee irratti finciletti akeekni ilmaan Oromoo fi cunqursamoo biroon sirna fiwudaalaa Hayila sillaasee kuffisuuf qabsoo gochaa turan, sirna cunqursaa Impaayerattii hundeen dhabamsiisuu ture.
Dargiin akkuma sirna har’a PP jechuun uummata goolaa jiruu, daranuu olaantummaa aadaa fi afaan Amaaraa kan Oromoo fi sabaa fi sab-lammii kibba Impaayeratti irratti dagaagse malee, ittiin hin qixxeessine.
Akkuma mammaakasi “kan fincooftu hiikee, kan albaatu fuudhe” jedhu Oromoon sirna cubbamaa Hayila Sillaasee hundeen buqqaasee, sirna afaan isaa dubbachuun isa yakkisiisuun dhaalame. Sirna Dargiin afaan ofiin dubbachuun dhippummaaf farra Warraaqsaan nama yakkisiisuu jalqabe.
● Hundeeffama ABO fi moggaasa maqaa WBO argachuu waraana qabsoo bilisummaa galiin gahuuf qabsoo irra hanga har’aa jiruu.
Diddaa uummata Oromoo rogeessuun, dhaabaaf jaarmiyaa tokko jalatti taliigee Oromoon warraaquu akka qabuuf irratti walii galamuudhaan ABO’n bu’uurame. ABOn kan hundeeffame bara 1973 yoggaa ta’u; Kaayyoon inni guddaan ABOn qabatee hundeeffame ummata Oromoo sirna kolonii Itoophiyaa jalaa bilisa baase Oromiyaan biyya of dandeesse taate akka hundooftuf ture.
Kanas karaa waraanaan sirna kolonii Itoophiyaa fi Sirna Impaayera Itoophiyaa dura dhaabbachuuf ilma isaa hangafaa taasisuudhaan Waraana Bilisummaa Oromoo ijaaruun diina uummata isaa dura dhaabbataa as gaheera.
Bara 1973, haalli siyaasaa Itoophiyaa jijjiirama xiqqoo kan agarsiise ture. Hoggantoonni fi miseensonni Waldaa Maccaaf Tuulamaa warri hidhamuu jalaa ba’an karaa lafa jalaa gaazexaa dhoksaan maxxanfamu kan akka “Kana Beektaa?” fi “The Oromo Voice Against Tyranny” jedhamutti fayyadamuun ummata kakaasuu itti fufan jedha seenaan qabsoo bilisummaa Oromoo.
Waraana Bilisummaa Oromoof maqaan kan kenname bara 1973 ta’uu fi namoota jalqaba ABO hundeessaniin moggaasi WBO’f kennamuu seenaan qabsoo eera.
Seenaan kan jedhu irraa bara 1973 keessa “Miseensonni Waldaa Maccaaf Tuulamaa dhoksaadhaan kora Huseen Soraa, Elemoo Qilxuu fi hoggantoonni Oromoo biraa baay’een irratti kan hirmaatan qopheessan. ABO’n kan hundeeffamee fi sagantaan siyaasasaa kan barreeffame kora kanarratti ifa ta’uu isaa seenaa qabsoo bilisummaa ABO golaaf gumbii Kofa ABO keessatti barreeffamee jiru irraa hubatama. Kora kana irratti Hararge Lixaatti hidhattoonni Tulluu Carcar irra qubatan akka gobla waraana dhaaba ABO tti hammatamuudhaan maqaan isaaniis Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) jedhamuun laatameef.
Waraanni Bilisummaa Oromoo kan Tulluu Carcar irra jiru hooggansa Hasan Ibraahim kan irra caala maqaa Elemoo Qilxuu jedhamuun beekamu jala gale.
Bara 1974, WBO sochiisaa gaarren irratti baballisiise, kunis bulchitoota naannichaa biratti sodaa guddaa uumeera jedha seenaan. keessattuu erga abbaa lafaa hamaa kan ta’e Mulaatuu Taganyi ajjeefamee booda adamoon WBO irratti baay’ee hammachuu seenaatu ragaa ba’a.
Mootummaan Dargii Waraana Itoophiyaa jeneraal Geetaachoo Shibashiin durfamu akka finciltoota kana dhabamsiisuuf erge. Fulbaana 6, 1974, Waraanni Bilisummaa Oromoo kan jalqabaa dhukaasa moortaaritiin Waraana Xirroo irratti moo’ame; lola kanaan WBO irraa Ahimad Taqii fi Elemoo Qilxuu yoo du’an loltoota WBO sadi’i qofatu lubbuun hafe.
Aarsaa Waaraanni Bilisummaa Oromoo gaarreen Oromiyaa Hararge irratti kaffale, kan oggayyuu yaadatamuuf gootaawwan ilmi Oromoo leellisaa jiraatu gaarreen sana irratti lafee caban oggayyuu kan laphee saba Oromoo keessa jiraatanidha. Gocha har’a PP’n Oromoo irratti raawwataa jiru kan fakkaatu; Gootichi Oromoo “Kun Sagalee Bilisummaa Oromooti!” Jechuun yeroo jalqabaaf maqaa WBO’n dhukaase Elemoo Qilxuu Wareegamuun booda Fincila Oromoo itti fufuu akka hin dandeenye gochuuf, Dargiin uummata magaaloota naannoo WBO’n itti socho’aa ture sana keessa jiraatan hidhuu fi ajjeesuu jalqabe. keessattuu magaalota Galamsoo , Baddeessaa, Machaaraa, Bookee fi Balballee keessatti ajjeechaa suukanneessaaf hidhaa daran babal’ise.
Waraanni riphee lolaa gabaabaa kana booda ABO’n addaan faffaca’e, hooggantoonni isaa muraasni gara Edenitti deebi’uun dhaabicha deebisanii karaa qabachiisuuf yaalan garuu hin milkoofne.
Jeneraal Taaddasaa Birruu kan mana hidhaatii ba’ee qabsoo waraanaa Shawaa keessatti Hayiluu Raggaasaa wajjin itti fufan. Boodarra garuu lamaanuu jechuun Jeneraal Taaddasaa Birruu fi Hayiluu Raggaasaa qabamanii bara 1976 ajjeefaman. Garuu WBO jeneraal Taaddasaa Birruu hundeesse waraana ittuma fufe, namoonni itti makamuunis ajjeechaa Taaddasaa booda ni dabale.
Hundeeffama ABO’n duratti biyya abbaa keenya Oromiyaaf moggaasi dhaabbataan hinlaatamne ture. Habashoonni tasumayyuu Oromoon akka biyya hinqabneetti yoggaa ibsan, barreessitoonni Awuuroophaa takkii “Biyya uummata fuula Gurraachaa, Biyya uummata mammagaallanii, Biyya Ormaaniyaa, Lafa Oromoo…fi” waan itti fakkaate jedhanii ibsu ture. ABO’n akkuma hundeeffameen maqaa biyya abbaa isaa biyya Oromoo, Oromiyaa jechuun moggaase raggaasise. Kun bu’aa qabsoo bilisummaa ABO’n argame keessaa isa hangafaati.
Dargiin aangootti erga dhufee qabee Oromoo Oromummaa isaaf falmatuu fi ittiin boonu hidhuu, dararuu fi ajjeesuu akkuma PP har’aa kanatti duula gaggeesse.
Kana irraa ilmaan Oromoo fi cunqurfamoo kibba Impaayerattii, bittaa kolonii Hayila sillaasee irraa gara kan dargiitti tarkaanfatan. Sabboontotni Oromoo labsii siyaasaaf Dargiin walqixxummaa jedhee karaa saaqetti haajomanii Fulbaana bara 1974 hanga gurraandhala 1977tti kutaa Oromiyaa warra akka Baalee, Arsii, Harargee, Shawaa fi Wallagga keessatti gartuun hawwisoo aadaa Oromoo dhaabbatanii aadaa fi afaan Oromoo waltajjiitti baasuu fi tokkummaa Oromoo argisiisuuf tattaafan ittiin yakkaman.
Yeroo sana ture sirba tokkummaa Oromoo kan lallabamuu eegale.
“Adaamaadhaan, Naazireeti jedhanii
Tolasaa fi Badhaasaa kiristinnaa kaasanii
Ilmaan abbaa tokkoo gar gar nu baasanii!…” sirbi jedhus Waltajjii bara sanaa irratti sirbame.
Sanaan ture dhuma bara 1976 fi jalqaba 1977tti Gartuun Hawwisoo Aadaa Oromoo Kutaalee 7 (Shawaa, Harargee, Arsii. Baalee, Wallaggaa, Iluu Abbaa Booraa Fi Kafaa) Finfinnee irratti walitti dhufanii sirba aadaa fi doii garaa garaa kan argisiisan. Dargiin afaaniin walqixxummaa lallabaa ilmaan Oromoo jajjabina eenyummaa Oromoo irratti qooda fudhatan dhippummaan yakkee hidhaatti guure kan jedhu seenaan, Baruma 1976 keessa, qotee bulaan Oromoo walakkeessa Oromiyaa Dhiha Shaawaa waltumsanii, ayyaana Oromoo kutaa garaa garaa irraa walitti fidu tokko bifa Ayyana Buttaan Bokkuu Xuleettii qopheessan. Ayyaanni fakkaataan kan Bokkuu Xulee, kutaa dhiha Wallaggaa konyaa Gimbii ona Innaangootti bara kana qopheeffamuu seenaan ragaa baha. Kun ammoo ilmaan nafxanyaa ifa baasanii akka balaaleffatanii fi maqaa Farra Warraaqxummaan Oromootti akka duulan taasise jedha seenaa barreeffame lallabee kan ibsu.
Sababa sanaan ilmaan Oromoo Dargiin galaafate keessaa sab-boontotni akka Immiruu Ibsaa, Birruu Warquu fi Faarsii Hirphaa warra jalqabaatti seenaan galmeessedha.
Bara 1977 mootummaan Koloneel Mangistuun baay’ee hammaate. Dargiin dura afaan tolaa gara aangotti dhufe humnaan dhidhiitee uummata bulchuutti as deebi’e. Kan Dargii mormu ajjeesuuf hidhuutti fuulleffate. Haala kana damdamachuuf ABO’n Kora Hatattamaa taa’e. Kora kanaan hoggana ABO’s haaresse. Kana malees murtii hoogganootnii ABO marti akka Dirree WBO Bahaa dhaqan murteessee ka’e.
Haala kana keessatti Baaroo Tumsaa jaarmaa ABO jabeessee gadi dhaabuuf beekumsaaf kutannoo addaa kan qabu gara Dirree Bahaatti imale. Lalisummaan ABO daran gabbachuu eegaluudhaan Jaallan qabsoo isaa Bariisoo Waabee, Gadaa Gammadaa, Gootabobbaas Bultum, Galaasaa Dilboo, Abboomaa Mitikkuu faa dirree waraanaa seenani.
Bara sana obbo Leencoo Lataa Finfinnee dhumatti hafuudhaan bara 1978 haalli daran hammaannaan Dirree Bahaa seenu isaatu himama. Dargiin bara 1978 kana qabsoo Bilisummaa Oromoo danquuf baajeta biyyattii parsantaa 70% waraanaaf oolchuus seenaan ragaadha.
Haala hineegamne keessatti qabsoo irra osoo jiranii qaaliiwwan hanga har’aa ija Oromoo duraa seenaan isaanii dhibee hinbeekne Baaroo Tumsaa fi Badhoo Dachaas wareegamanii lubbuun darban.
Gochaa Dargiiin uummata Oromoo irratti taasisu barataan Oromoo dura dhaabbatee falmaa ture. Kana irrattis dabballoonni dargii barataa Oromoo jibbuu, ija shakkiin ilaaluun adamsanii ajjeesuu, hidhuuf hiraarsuu irratti bobba’uu seenatu hima.
Qabsoo Oromoo dhaamsuuf saboota biroo Oromiyaa keessatti dhalatanitti Dargiin dhimma bahaa turuus seenaan ibsee, Mangistuu Hayila Maariyaam bara 1977
Kaaba irraa qubattoota 250,000 Oromiyaa keessa qubsiise.
Qubattoonni kunneen hanga har’aa wal horanii Oromiyaa keessa kan jiraniif bakka jiran maratti miidhaa Oromoo qofa irratti xiyyeeffate dalaguun beekamu.
Dargiin Qubattoota kana leenjisee hidhachiisuun sochii ABOtti gufuu cimaa akka tahan dhimma itti bahate. Qubattoonni kun Gondar, Tigiraay, kaaba Amaaraa fi Walloo irraa guuramanii dhufuutu himama. Qubattoonnii bara 1979tti, namoota 25,000 wallagga, kuma kudha shan (15,000) Baalee ennaa qubachiisu bakka (kutaa) biroo bifa fakkaataan qubsiisaa ture.
Hidhaan daranuu Dargiin hammaachuudhaan dhuma bara 1979 keessa hoogganoota ABO magaalaa jiraniif miseensotni ABO gameeyyii hedduun guuramanii hidhaatti naqaman. Osoo hogganaaf miseensi ABO Finfinnee dabalatee magaalota keessaa guutummaan hin hidhamiin; ABO’n labsii hogganaa fi miseensotni isaa hatattamaan gara Dirree WBO baha Oromiyaa fi gara biyya Sudaanitti socho’an labse. Labsii sana bu’uura godhachuun namoota gara Sudaanitti bahan keessaa tokko Hayyu Duree ABO har’aa jaal Daawud Ibsaati.
Gaazexaa Addis Zaman jedhamu Ebla 24 bara 1971 akka lakkoofsa Habashaatti maxxansame irratti hoggantootni farra warraaqsaa sagal qabaman jechuun baase hoggantoota qotee bulaa Oromoo irraan ajjeechaa fi miidhaa geessifame ragaa ba’a. Namootni maqaan dhahaman kunis:
1. Alii Ahmad- Dura taaa waldaa qottoota konyaa Carcar.
2. Abdallaa Badhaasoo Dura taaa waldaa qottoota ona mieessoo
3. Faqaaduu Damisee Barreessaa
4. Taammiraat Balaay wal-qunnamsisaa waldaa qottoota
5. Umar Ahmad fi Dhaabaa kan jedhamanii fi hakiimummaa kan tajaajilan
6. Alii Abdallaa
7. Sh\ Mahammad Naasir Abduu Ahmad
8. Usumaan Alii qabduu maallaqaa fi barreessaa waldaa qottoota araddaa
9. Hasan Adam Itti gaafatamaa misooma kutaa Harar kan turan. Humni Dargii maqaa Farra Warraaqsaa itti moggaasuun kan hiraarse ta’uu saaxila.
Gaazexaan “Journal of the union of Oromo student in North America” jedhu Mudde 1980 keessa gabaasa fuula 15-16 irratti maxxanseen Miidhaa Dargii yerosii akka gabaasetti, namootni miliyoona lamaa ol siyaasaan yakkamanii mannetii hidhaa keessatti dhiphachaa jiruu, jechuun dalagaa farrummaa dargii yerosii saaxileera.
Hidhamtoota kana keessa irra caalaan Oromoo ta’uu kan ibsu barruun sun, Dhiphoo, Miseensa ABOtii fi deggertoota jechuun kan hidhaman akka ta’e akeeka. Haala kana keessatti seenaan kan galmeesseen Ebla jalqaba bara 1979 keessa guyyaa tokkotti magaalaa Dirre Dhawaa qofa keessa namootni 350 siyaasaan shakkamuudhaan ukkaamsaman.
Ilmaan Oromoo Dargiin ukkamsaman kana keessa ijoolleen waggaa 12 fi maanguddoon waggaa 75 kan keessatti argamanii ta’uu kan eeramu; Jia Bitootessaa bara 1978 keessa kutaa Wallaggaattii namootni 1000, Amboo 250, Fichee 200, dararama mana hidhaa dargiif saaxilamuu gabaafamaa ture. Harar, Arsii, Baalee, Sidaamoo fi k.k.fn keessaa kan kumaan lakkaawaman hedduun, maqaa dhiphoo fi sargoo gabbii jedhuun guuramanii hidhaatti naqamuus eerama.
Aarsaa qaalii Waraanni Bilisummaa Oromoo WBO’n bakka iyyuutti baasaa as gaheen, Dirree dhiyaa Ebla 2, 1981 saglii WBO miseensota 17 of kessaa qabuun baname irraa Jaal Daawwud Ibsaa abbaa saglii, Abbaa Caalaa Lataa itti aanaa abbaa saglii, Tottoobaa Waaqwayaa dabballe sagilii turan. Miseensonni WBO kun akkuma biyya seenaniin saffisaan uummataan walbaruun hojii guddaa hojjetan.
Haalli isaan hineegne Mudde 22, 1981 warri hojiif karaa Gidaamii seenan abbaa sagilii fi dabballe sagilii dabalatee jaallaan 8 shira diinatiin summii nyaachifamuun namoonni 7 yammuu du’an Jaal Daawwud summii sanaan laafee harka diinaatti kufuun hidhaa dargii seene.
Kana malees balaa kanaan walfakkaatu dirree bahaa irratti hooggantoota ABO hojiif gara Sumaaliyaa deemaa jiran irratti shiftoota sumaaleetiin gammojjii Ogaaden bakka shinniiggaa jedhamutti Ebla 15, 1980 ajjeechaa suukaneessaan Hayyu Duree ABO yero sanaa Magarsaa Barii dabalatee hogganoota olaanoo dhaabichaaf miseensota Gumii Sabaa ABO walumatti namni 11 shiftaa Somaaleen ajjeefaman.
Maqaa ABO itti maxxansuun Dargiin deggartoota beektootaa fi jaarsolii Oromoo hidhee dararuu fi qabeenyaa saamuun daran hammaataa dhufee Bara 1984 fi 1985 waraanni Dargii qotatee bulaa Harargee, Arsii fi Baalee, qubsuma gandaaf dirquuf jecha horii beeladaa fi gaala 8,000 ol akka saaman kaan akka fixanii dabalataan midhaan tonii kumaatamootaa fi manneetii kumaatamaan lakkaawaman gubuu isaanii kitaabni Gadaa Meelbaa fuula 98 irratti barreessee jira.
Dargiin humna Sudaan takkaa lola Oromoo waliin seenee hinbeekne illee ABO tti bara 1984 duulchisee lolchiisaa turuu seenaa ragaadha. Hidhaa, ukkaamsaanii fi ajjeechaan Dargiin Oromoo irratti raawwataa ture hanga bara 1991 arihameetti addaan hin citne. Mirgaaf falmachuu fi Qabsoon bilisummaa Oromoo garuu dabree itti fufe.
Dhaabni TPLF bara 1983tti Sochii Dimokraasummaa Ummatoota Itophiyaa SDUI (kanneen duraan EPRP irraa foxxoqanii itti dabalaman) waliin teessuma jalqabaa tolfatee, innis akkuma sirnoota darbaniitti ABO/WBO irratti lola jalqabe.
Humnootiin TPLF Bara 1988 irraa kaasanii waraqaa hogganaa ABO fi akeeka isaa qeequ facaasuu eegalan. Silaa kan irratti ololamuu qabu diina waloo walii qaban Dargii tahee utuu jiruu, akeeka ABOn deemuuf ofii mormuu caalaa, saboota biroo biratti ABO fudhatama dhabsiisuuf qeeqa diiggaa ABO itti fufan.
TPLF akkuma teessuma qabataniin sammuu dhalootaa Itoophiyaa leellisiisuuf waa’ee Itoophiyaa lallabuun hadoochaa, ABO rukutuuf jecha maqaa Oromootin saba keenya keessaa OPDO dhaaba jedhamtu bara 1990 keessa ijaaran.
Burruusa mataa ABO rukutu akka ta’utti dholondholanii qabata itti tolchuudhaan Oromiyaa keessatti DHDUO/OPDO ijaaran. Murni Oromiyaa keessatti dhalatanii TPLF’n jalqaba OPDO jedhamuun ijaaraman bakka lamaa walitti dhufan. Isaanis warra duraan miseensa EPRP turan oggaa tahan, 2ffaan loltoota Dargii warra Shaabiyaa fi Wayyaaneen boojiamanii EPDMtti ijaaraman tahuutu ibsama.
Kaadhimamtootuma OPDO Oggaa TPLF ilmaan nafxanyaa afaan Oromoo dubbatanii fi Oromoo EPDM keessa jiran booji’amtoota dhaaba OPDO ijaarra jedhanii itti dhiheessan, warri dammaqiinsa qabanii fi dubbichi maaliif akka deemamu hubatan yaada mormii dhiheessan nii dhabamsiifaman.
Booji’amtoota Dargii kanneen jalqaba hogganummaa OPDOf kaadhimaman keessaa 1ffaan nama Tasammaa Leencoo, 2ffaan Asaffaa Kitilaa 3ffaan Ajajaa dhibbaa Abduu jedhaman turan. Isaan kun utuu ABO’n jiruu Oromiyaa keessatti dhaabni biraan hin hundaa’u jechuudhaan TPLF mormanii, as buuteen isaanii dhabame.
Asaffaan hogganoota EPRP keessaa tokko ture. Keessattuu Asaffaa Kitilaa fi Abduun, ijaaramuu OPDO seera idil-addunyaa irratti hundaauun mormii kaasan. Gartuun OPDOn irraa ijaaramuuf deemamu, boojiamtoota. Akka seera idil-addunyaatti ammoo boojiamaa akka meeshaatti itti gargaaramuun dhorkaa tahuu ibsuun mormii kaasuu isaanii seenaan dubbata.
Yaada ishee galmaan gahachuuf jecha TPLF miseensota IHDN keessaa kan Dura Taaaa OPDOf jedhamee ture Asaffaa Kitilaa erga dhabamsiistee booda, laga Takkazeetu nyaate jechuun gabaasa dhiyeessite. Eenyu waliin bobbaee, yoom, attamitti Takkazeedhaan akka nyaatame wanti ibsuu fi beekamu garuu hinturre.
Ajajaa dhibbaa Abduun ammoo ni gane jedhamee achi buuteen isaa wallaalamee hafe. Kan TPLF’n eessa geessite jedhee gaafates hinturre. Abduun ni ganee malee, biyya kamitti akka baafate, yookaan dhaaba kamitti akka dabalame wanti ibsames hin turre.
Erga warri akka Asaffaa Kitilaa fi Abduu, kanneen qondaala turanii fi dammaqoo taan TPLFn dhabamsiifamanii booda, warri waraana Dargii keessattis tahe EPRDF keessatti bakka homaatuu hin qabnee fi TPLF gara barbaadutti oofuu dandau, akka buureessituu OPDOtti fudhataman . Isaanis:
1. Taayyee T/Maariyaam (Kumaa Dammaksaa) oggaa sana barsiisaa ijoollee kutaa 4ffaa gad baratanii kan ture.
2. Taayyee Dhibbisaa (Yoonaattaan) Waajjira Taamiraat Laayinee keessa ergamaa poostaa deddeebisaa kan ture.
3. Baacaa Dabalee sirbituu fi gitaara rukutaa kan ture.
4. Minaasee W/Gioorgis (A/Duulaa Gammadaa) hakiima waraanaa (Buttaa) kan ture.
5. Takkaalinyi Tafarraa (Ibraahim Malkaa) qondaala waraanaa Wayyaanee kan turan akka bu’uuressitoota OPDO TPLF bocce.
Dhaabni maqaa Dh D U O (OPDO) jedhuun gufuu Qabsoo Bilisummaa Oromoof ABUT qopheesse kun Eblaa 27-29 bara 1990tti raadiyoo ABUTn labsame.
Kufaatii mootummaa Dargii booda dhaabotni siyaasaa kaayyoo, sagantaa fi ilaalcha adda addaa qaban walitti dhufanii, carraa argameen, hireen sabaa fi sab-lammoota Impaayerattii maal tahuu qabaa fi attamiin buluu qabdii irratti mariin geggeeffamuu jalqabe. walgahii isa dhumaa irratti Charter akka tolfamu, ABO fi ABUT waliin tahanii biyya sana akka bulchan walii galame.
Itti fufees akka seenaan Chaarteraa ibsutti gareeleen adda addaa, ilaalcha garaa garaa qaban, Adoolessa (July) 1-5 bara 1991tti magaalaa Finfinneetti, kora guutuu biyyaa geggeeffatani, Teessuma sana irratti chaartera yeroo cehumsaa Itophiyaa mirkaneessuun xumuran.
Waltahiinsi Adoolessa 19, 1991 Finfinneetti raawwatame kana irratti, lamaanuu (ABO fi ABUT), wanneen gama gama isaaniin raawwachuu qaban irratti marii balaan deemsifamee, sagantaa isaanii hojoomsuu fi kaayyoo isaanii karaa nagaa fi dimokraataween, walabummaan tarkaanfachiisuu akka dandaan waliigalamee, murtiin waliin hojjechuu ni dandaama jedhu irra gahameetu charteritti seename.
ABO fi ABUt (TPLF) Chaartera sana keessatti waliin hojjechuuf jaarsummaa Shaabiyaa (Eertiraa) fi Sudaan gidduu seenanii Sudaan magaalaa Kaartumitti walii mallatteeffame.
Tuqaaleen gurguddoon irratti waliigaman keessaa ijoon: mirgoota Dimokraasii, nam-tokkees tahe murnaa eeguu fi eegsisuu kan jedhu yoo ta’u sunis: Mirgi amantii, yaada ofii ibsachuu, gurmaawuu, walgahuu, mormuu fi deggeruu ni kabajama, Mirgoota warra kaanii hanga hin dhiibnetti, sochii siyaasaa kamuu keessatti daangessa tokko malee hirmaachuu, dhaaba siyaasaa gurmeessuuf mirga qabaachuu, Sabaa fi sab-lammootaaf mirgi hiree murteeffatnaa mirkanaaweeraaf, kanneen jedhan ture.
Haa ta’u malee gocha farrummaan wayyaaneen qabsoon karaa nagaa ABO yeroo chaarteraa sana karoorfate fashaleessuuf, waan irratti walii galame kana mara tokko tokkoon haaluun ABO ganuu itti fufte.
Gantummaa waadaa Chaarteraa TPLF oolee osoo hinbulin Adoolessaa bara 1991, waltahiinsi Charteraa mallatteeffamaa wayiita jiru keessa magaalaa Dirre-dhawaatti dhukaasa jalqan. Waajjira ABO Dirre-dhawaa fi Hararitti dhukaasa banan. Gocha sanaan, Miseensi Waajjira Siyaasaa ABO tokko ukkaamsamee, miseensi biraan tokko immoo ajjeefame.
Bakka kaanitti ammoo, dhimma nagaa fi hariiroo dalagaa haasauu fakkeesanii, qondaalota ABO ofitti waamanii ukkaamsuu fi ajjeesuun, hojiin dhaabichaa naannoo tokko tokkotti akka gufatu taasisan. Walgahiin ji’a Adoolessaa xumuramee erga walii mallateefamee osoo oolee hinbulin jia Hagayya bara 1991 keessa Miseensa Waajjira Siyaasaa ABO kan tahe, Gammachiis Dhaabaa, Nagallee Booranatti wal tahiinsaaf haasauu fakkeessanii waamanii humnoonni Wayyaanee ajjeesan. Haalli kun koree ABO fi ADWUI (EPRDF) irraa ergamaniin qoratamee badii EPRDF tahuun mirkaneeffame illee, tarkaanfiin fudhatame hin turre.
Ji’uma Nageellee Booranaatti hoggana Siyaasa ABO ajjeesanitti, Lixa Oromiyaa magaalaa Naqamtetti qonnaan bulaa baadiyyaa naannoo magaalaa Naqamtee, garii buaa xixiqqaan gowwomsuun, kaan ammoo humnaan dirqanii of dura buusanii waraanni TPLF fi OPDO Fulbaana 22 bara 1991 waajjira ABO magaalaa Naqamtee irratti dhukaasa banuu seenaan hima. Balaa kanaan qonnaan bulaa humnaan dirqamanii dhufan keessaa fi waraana ADWUI irraa namootni 7 yoggaa ajjeefaman, gama ABOn lola gaafa sanaa irraatti dabballootni ABO 3 madaa’aniiru. Dabballee ABO madaa’e keessaa tokko Mahaammad Alii kan jedhamuu fi duraan lola dargii waliin tahee irratti madaaee kan ture waan ta’eef sababa lola gaafa sanaan bayyanachuu dadhabee guyyoota muraasa booda wareegameera.
Aarsaan ABO’n kaffalu itti fufuudhaan Caamsaa (May) 1, bara 1992 dabballootni ABO Baacaa Lammaa fi Habtaamuu jedhaman zoonii Dhiha Shawaa ona Baakkootti loltoota TPLF fi wal ta’a OPDO tiin ajjeeffaman. Baacaa Lammaa erga rasaasaan rukutamee mana walaansaa seenee booda, loltootni TPLF mana walaansaatii baasanii Siif rasaasaa balleessuu hin barbaachisu jechuudhaan akka bofaa uleen tumanii ajjeesuu galmeen seenaa nii eera.
Caamsaa 1 hanga 4 bara 1992tti, hiriira nagaa ilmaan Oromoo Jijjigaatii hanga laga Hawaashitti godhan irratti humni waraanaa Wayyaanee lola banee balaa sanaan namootni 205 ajjeesamanii 300 ol madaawan.
Baruma 1992 kana Kutaa Oromiyaa Arsii naannoo Caancoo, Gunaa fi Afaakkootti waraanni Wayyaanee, haala suukkanneessaan, manneetii jireenyaa 606 gubsisuun midhaan gombisaa 2,041 fi horii beeladaa 1,500 saamanii saamsisuun miidhaa guddaa geessisan.
Haalonni kun marti danqaa ABO tti uumuuf kan Wayyaaneef OPDO’n dalagaman turan. Kanaan fedhiin ABOn nagaaf qabu gufatee waliigalteen Chaarteraa mallatteefamees diigamuun qabsoo hidhannoo isaa WBO’n adeemsisutti deebi’ee haaressuun dirree qabsoo hidhannootti ABO’n seene. ABO’nis Chaartera keessaa haalota rakkisoo akkanaan dhiibamee bahe.
Erga ABO’n dhiibamee Chaartera keessaa bahee maqaa ABO tiin ilmaan Oromoo jiilmaan qabanii mana hiraarsaatti darbachuun hojii guyyuu TPLF fi OPDO’n waliin ta’anii Oromiyaa keessatti dalagan ta’e. Haala kanaan manneen hiraarsaa taasifamanii mooraan leenjii waraana Dargii durii ilmaan Oromoo simachuu jalqaban. Mana hiraarsaa kanneen keessaa: Dhidheessa, Agarfaa, Huursoo, Bilaattee, Zuwaay fi Xoollaay kan Godina Jimma kessatti argamutti jumulaan Oromoo guuranii hidhan.
Manneen hiraarsaa kanattis nyaata summeessuun miseensota WBO qabamanii hidhamaniif ilmaan Oromoo sabboontota ta’an kumaan lakkaa’amanii akka dhuman taasifame.
Mana hiraarsaa Huursootti ilmaan Oromoo lakkoofsi isaanii 900 ol tahan WBO fi sabboontonni Oromoo bara 1993 keessa duanii jiru, jechuun barruun Madda Walaabuu jia Fulbaana bara 1993 bahe saaxilee jira.
Sadaasa 20 bara 1993tti ilmaan Oromoo 51 manuma hidha Huursoo kana keessaa baafamanii duaan adabamuu barruun Karaa Bilisummaa jettu, lakk 18. Adoolessa 1,bara 1994 maxxanfamte ibsitee jirti.
Mooruma hidhaa Huursoo kana keessaa hidhaa waggaa 2 booda Oromootni 8 jia Amajjii bara 1994 keessa baafamanii ajjesamuu barruun Oromo Commentay jedhu kan Fulbaana 1,1994 maxxansame saaxilera.
Ragaa biraan waa’ee mana hiraarsaa Huursoo Jaarsi Mahaammad yookaan Abbaa Jibriil jedhamu ganda mooraa hidhaa Huursoo cinaatti argamtu Sarkamaa jedhamtu keessa jiraatu, bara 1993, keessa baatii 6 keessatti namootni 2000 hiraarsa adda addaatiin dhumuu fi awwaalcha dhabanii bakkeetti gatamaa turuu ijaan arguu isaa ibseera.
Dhiha Oromiyaa mooraa hiraarsaa Dhidheessaa keessatti ammoo Oromoo 8,000 taanii fi bakka garaagaraatii guuramanii hidhamuun dararamaa turan dhumuu jaarsi Oromoo Ona Diggaa keessa, naannoo sana jiraatu ibsuun, lafa sana irraa qotanii nyaachuu lagatanii akka gadhiisan ibsan.
Qotee bulaa ona Diggaa naannoo mooraa waraana Dhidheessaa jiraatuu fi maqaan isaa Oliiqaa jedhamu, lafa gabbataa naannoo mooraa waraanaa sana jiru dhiisanii maaliif lafa dhiqamee borqaae irratti akka rakkatan gaafatamanii oggaa deebi miidiyaaleef laatan “Lafti gabbataan illee numa jira garuu waatu keessa jira” jechuun waaee dhimmichaa haasauu akka jibban ibsataa “Waggaa 9 dura ati dhagauu fi dhagauu dhabuu kee hin beeku malee mooraa waraanaa sana keessatti namni keenya 8,000 taan, isin waraana Bilisummaa Oromoo WBO dha jedhamanii hidhamanii turani. Bara sana namni keenya mooraa kanatti hidhame nyaataa fi walaansa dhorkamee guddaa waan midhameef guyyaaguyyaadhaan reeffi nama keenyaa 10 ykn 20 ol tahu lafa irra harkifamee qonnaa maasaa keenya irratti gatamaa ture” jechuun laficha qotuun Irmii itti taanaan akka gadhiise namni Oliiqaa jedhamuu turtii waggaa 9 booda ibse
Oromiyaa Zoonii Iluu Abbaa Booraa araddaalee sigmoo fi Gaattiraa keessaa jia Guraandhala bara 1995 fi Caamsaa 1995tti Oromoo hedduun waraana Wayyaaneen hidhamanii hiraarfaman. Araddaalee kanneen keessaa namootni 28 murtii seeraa malee ajjeesamanii bakkeetti gatamuun kanneen waraabessaan nyaataman keessaa maqaan namoota: Abdulqaadir Abbaa kaarruu, Raayyaa Muusaa, Shek Jihaad Abbaa Garoo, Usumaan Abbaa Gissaa, Haj Adam Abbaa Saambii, Haj Ali Abbaa Diggaa (ilma isaanii waliin), Yimaam Abbaa Alii, Raimoo Abbaa moggaa, Sheek Daaliil Sheek Kadir, Shariif Abbaa Gaaroo (obboleessa isaanii waliin) jechuun seenaan maqaa waliin lafa kaha.
Dhiha Harargee, magaalaa Mieessoo fi Asaboot gidduutti kan argamtu Gaara Suufiitti Gurraandhala 21, 2007 bakka tokkotti mootummaan Wayyaanee ilmaan Oromoo 20 ol fixe.
Sadaasa 2, bara 2005tti, mana hidhaa Qaallittii dhukaasa jumulaa hidhamtoota Oromoo irratti Wayyaaneef OPDO’n banameen namootni 19 ajjeefamanii, hedduun ammoo gar-malee madaawan.
Magaalaa Ambootti Fulbaana 3 bara 1994tti obbo Daraaraa kafanii hidhattoota Wayyaaneen ajjeefameera.
Jia Hagayyaa bara 1995 keessa namootni 27 loltoota ADWUIn Dhiha Wallaggaa, ona Jaarsoo Gambeel, naannoo magaalaa Baabboo Gambeelitti ajjeesamuu isaanii, Suee Poilook qormaata gooteen addeessite. Reeffi jaraa Ebla 28, 1995 booda argamuu jiraattootni naannichaa ibsuu dubbatte.
Zoonii Wallaggaa Bahaa Ona Billoo Boshee ganda Guutee Shamboloo keessaa Obbo Fufaa Guddataa WBO waliin qunnamtii qabdaa sababa jedhuun loltootni Wayyaanee, nama lubbuu qabutti, bishaan danfaa itti naqanii erga affeelanii booda harka lamaan boodatti hidhanii Ebla 18 bara 1995 halkan walakkaa saa 12:00 bakka itti affeelanii fuudhanii bosona keessatti gatan. Barii isaa argamee mana walaansaa Naqamteetti geessamee erga fooyyaee booda, eenyutu akka isaan affeelee fi sababa isaa ennaa ibsatan. “Bishaan danfaa keessa buusee kan na affeele, loltoota IHDG (ADWUI). Sababa waraana ABO naannoo kee keessa sossoaa jiru gargaarta, tumsita jedhamuun akka ta’e ibsate.
Aarsaawwan muraasi olitti eerre danqaa qabsoo bilisummaa Oromoof kan diinni saba keenyaa nurratti adeemsisaa as gahedha. Qabsoon ABO galma akka hingeenye maqaan garaagaraa “Mankaraarsitummaa, Shororkeessummaa, Shiftummaa,…” kan kana fakkaatan OPDO dhaan ABO tti moggaafamaa tureera.
Bara 2020 kanas hanga guyyaa har’aatti WBO’n biyya keenya Oromiyaa tiksuuf aarsaa gati jabeessa, lubbuu qaalii hinqabne kaffalee qabsoo bilisummaa gaggeessaa jira.
Waraanni Bilisummaa Oromoo uummata isaa Oromoo fi Oromummaa dagaagsuuf aarsaa qaalii lubbuu isaa qabu tokkitti laatee qabsoof akka bahetti, hanga galma qabsoo isaa dhugaa gahutti qabsoo hidhannoon falma hadhaawaa taasisaa jira.
Waayita har’aas mootummaan maqaa PP jedhuun of waamu maqaa WBO gurraacjessuu fi hadheessuu irratti bobbaa guddaa taasisaa jira. Keessattuu akka uummati keenya Oromoon jibbu taasisuuf waan hinyaalle hinqabu.
Maayii irratti ABO’n dhaaba labooba abidda Cunqursitootaan qoramedha. Jaarmiyaa rakkoof gidiraa meeqa damdamatee har’a gabbatee dirree Oromiyaa mara keessatti qabsoo bilisummaa Oromoo finiinsaa jirudha. WBO’n bara baraan haa jiraatu.
Goolabe
Qalbeessaa Dhangi’aatiin

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tafsiira Suuratu Al-Ankabuut-Kutaa 8.1
Luuxi fi Ummata Isaa
Akkuma beekkamu ummanni Luux ummata addunyaa keessatti yeroo jalqabaatif wanta fokkuu eenyullee isaan dura hin hojjanne hojjatan. Nabii Luux (aleyh salaam) hojii fokkuu kanarraa isaan deebisuuf isaan gorse. Mee gorsa isaatii fi deebii ummanni isaaf kenne haa ilaallu.
“Luuxinis yommuu ummata isaatiin, “Dhugumatti, isin gocha fokkuu aalama irraa eenyullee ittiin isin hin dursine hojjattu” jedhe [yaadadhu].” Sila isin [fedhii foonii guuttachuuf] dhiiratti dhuftuu, karaa ni kuttuu, iddoo wal gahii keessan keessatti gochoota jibbamoo raawwattuu?! Deebiin ummata isaas, “Warra dhugaa dubbatan irraa yoo taate, adabbii Rabbiitiin nutti koottu” jechuu malee homaa hin turre.” Suuratu Al-Ankabuut 29:28-29
Kana jechuun Luuxin yaadadhu yommuu ummata isaatiin akkana jedhe: “dhugumatti isin hojii garmalee fokkuu ilmaan namaa keessaa namni tokkollee isin dursee hin hojjanne hojjattu.” Hojiin fokkuun kunis fedhii foonii guuttachuuf gara taa’aatin dhiiraan wal qunnamuudha. Dubartii dhiisanii dhiira wajjiin wal qunnamti saalaa raawwatu. Dhugumatti kuni hojii hundarra fokkuu ta’eedha. “aalama irraa eenyullee ittiin isin hin dursine hojjattu.” Kana jechuun ilmaan namaa keessaa hojii eenyullee isin dura hin hojjanne hojjattu. Ummata Luux dura namni hojii fokkuu kana hojjate hin jiru. Ummanni Luux hojii fokkuu kanarratti dabalatee, karaa ni kutu. Kana jechuun namoota karaa irra deeman qabeenya isaanii jalaa saamuun yookiin nafsee isaanii ajjeessun ykn hojii fokkuu irratti isaan dirqisiisuun karaa irra akka hin deemne dhoowwu. Ummanni Luux namoota karaa deeman irraa nama fedhan qabuuf karaa irra taa’aa turan.
Iddoo wal gahii isaanitti gochoota jibbamoo raawwachuun immoo: kan akka namootatti qoosu, isaan arrabsuu, hojii fokkuu raawwatan haasawu, hojii fi dubbii fokkuu biroo hojjachuudha.[1] Kuni amala warra badii hojjataniiti. Bakka wal gahii isaanitti wanti isaan hojjatanii fi dubbatan wanta gadheedha. Amala gaarii fi amantiif gatii tokkollee hin kennan.
Kana keessa, namoonni wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa dhoowwe hojjachuuf ykn dubbachuuf walitti qabamuun akka hin hayyamamne beeksisatu jira.
“Deebiin ummata isaas, “Warra dhugaa dubbatan irraa yoo taate, adabbii Rabbiitiin nutti koottu” jechuu malee homaa hin turre.” Kana jechuun yommuu Luux hojii fokkuu Rabbiin dhoowwe irraa isaan dhoowwu fi adabbiidhaan isaan akeekachiisu, deebiin ummanni isaa isaaf kennan, “warra dhugaa dubbatan keessaa yoo taate, adabbii Rabbii waadaa nuuf seente fidi.” jechuu malee homaa hin turre.[2]
[Luuxis] ni jedhe, “Gooftaa kiyya! Ummatta balleessitoota ta’an irratti na gargaari.” Suuratu Al-Ankabuut 29:30
Luux fooyya’insa ummata isaa irraa abdii erga kutee booda Rabbiin irraa gargaarsa isaan irratti kadhate. Gargaarsi inni barbaade kuni ergaan Rabbii inni isaanitti geesse dhugaa ta’uu isaanitti agarsiisuuf namoota isa kijibsiisan adabuudha.
Mufsidoota (balleessitoota) jechuun isaan ibse. Sababni isaas, ummanni suni hojii fokkuu isaaniitiin of balleessu. Gocha fokkuutti geessuun namootas balleessu.[3] Balleessan ummanni kuni raawwatan isaan adabuu fi dachii irraa isaan xuruuruu waan barbaachisuuf Rabbiinis kadhaa (du’aayi) Luuxif deebii deebise.
“Yommuu Ergamtoonni keenya oduu gammachiisaan Ibraahimitti dhufan, “Dhugumatti, nuti namoota magaalaa tanaa ni balleessina, namoonni ishii zaalimoota waan turaniif.” jedhan.” Suuratu Al-Ankabuut 29:31
Yommuu Nabii Luux Rabbii olta’aa gargaarsifatu, gargaarsa isaatiif Rabbiin malaaykota erge. Malaykoonni kunniinis haala keessumaatin Nabii Ibraahimitti goranii irra darban. Innis wanta keessumaaf malu isaaniif fide. Yommuu malaaykonni nyaatatti haajaa akka hin qabne argu, sodaan Ibraahimitti dhagahame. Malaykoonnis isa booharsuu fi niitii isaa Saarah irraa ilmi gaariin akka dhalatu gammachisuun jalqaban. Niitiin isaas kana yommuu dhageessu ni dinqiisifatte.[4] Sababni isaas, ishiin dubartii maseenaa fi dulloomtedha. “Akkamitti ani dulloomtu fi maseena ta’ee osoo jiru ilma argadhaa?” jechuun dinqisiifatte.
Kanaafu, aayah tana keessatti oduun gammachiisaan Ibraahim ilma akka argatu gammachiisudha. Ilmi kunis Is’haaq. Ergasii Is’haaqin booda Ya’quub.
Malaaykonni erga ilmaan isa gammachiisanii booda, Ibraahim, “Yaa Ergamtoota! Kaayyoo maalitiif dhuftan?” jechuun isaan gaafate. Isaaniis ummata Luux balleessuuf akka dhufan itti beeksisan: “Dhugumatti, nuti namoota magaalaa tanaa ni balleessina, namoonni ishii zaalimoota waan turaniif.” jedhan. Kana jechuun dhugumatti jiraattota magaalaa Sodoom ni balleessina. Magaalaan Sodoom magaalaa ummata Luuxi. Sababni isaan balleessinuuf, isaan Rabbiin faallessuu fi Ergamaa isaanii kijibsiisuun nafsee ofii waan miidhaa turaniif.[5]
Ibraahimis oduu kana yommuu dhagayu, yeroon isaaniif kennamee tarii akka Rabbiin isaan qajeelchuuf ummata kanaaf dubbachuu jalqabe. Garuu akka badan Rabbiin olta’aan dursee murteesse jira. Murtii Isaa eenyullee hin deebisu. Malaaykonnis “Ummata magaalatti tanaa balleessuf dhufne” jechuun yommuu isatti beeksiisan, Ibraahimis:
Ni jedhe, “Achi keessa Luuxitu jira.” Isaaniis ni jedhan, “Nuti nama achi keessa jiru akkaan beekna. Haadha manaa isaa warra duubatti hafan keessaa taate malee isaa fi maatii isaa ni baraarra.” Suuratu Al-Ankabuut 29:32
Ibraahim malaaykotaan akkana jedhe, “Magaalaa san keessa Nabii Luuxitu jira. Inni zaalimoota irraayyi miti.” Malaykoonnis ni jedhan, “Nuti nama achi keessa jiru caalatti beekna. Haadha manaa isaa malee isaa fi maatii isaa adabbii jiraattota magaalaa irratti bu’uu jalaa nagaha baasna. Haati manaa isaa namoota duubatti hafanii badan keessaa taate jirti. Ishiin isaan waliin tan badduudha.”
Kitaabban wabii:
[1] Tahriir wa tanwiir-20/240, Tafsiir Muyassar-399
[2] Tafsiir Xabarii-18/393
[3] Tahriir wa tanwiir-20/241
[4] Tafsiir Ibn Kasiir-6/60
[5] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-15/255, Tafsiir Xabarii-18/393


text:
Isin Keessa Mallattootu Jira-kutaa 1ffaa
Alhamdulillah. Yeroo darbe waa’ee iimaanaa ilaalaa turreerra. Marsaa kana keessatti kan ilaallu Gooftummaa (Rububiyyah) fi Tokkichummaan gabbaramuu (Uluuhiyyah) Rabbiiti. Iimaanni qalbii keessatti hidda yoo qabate namni qajeelee dachii keessa adeema. Hundee iimaanaa keessaa inni guddaa fi jalqabaa qalbii keessatti lafa qabatuu qabu, Rabbii olta’aatti amanuudha. Hojiiwwan gaggaarin namni hojjatuu fi hundeewwan iimaanaa biroo Rabbiitti amanuu irratti kan hundaa’aniidha. Namni yoo Rabbitti hin amaniin hojii gaggaarii hanga fedhe yoo hojjate, suni bu’aa homaatu isaaf hin buusu.
Rabbitti amanuuf tooftaalee lama fayyadamna: 1ffaa- Kitaaba Inni buuse qo’achuu fi qorachuu. 2ffaa- wantoota Inni uumee itti xinxalluuni. Kanniin lamaan walitti fiduun Gooftummaa fi Tokkichummaa Rabbiitti akka amanan nama taasisa. Kanaafi, Qur’aana keessatti irra deddeebi’uun uumama samii, dachii fi wantoota isaan lamaan jidduu jiru kaasa. Uumamtoota kanniin keessaa kan Rabbiin (Subhaanahu wa ta’aala) irra deddeebi’e kaase keessaa uumama ilma namaati. Uumamni ilma namaa uumama ajaa’ibaa gara Dandeetti Rabbii akeekudha. Garuu namoonni baay’een uumama ofiitiitti hin xinxallan. Kanaafi, Rabbiin Olta’aan akkana jechuun isaan waqqasa:
“Namni abaarrame! Sila maaltu isa kafarsiisee?
[Rabbiin] waan akkamii irraa isa uumee?[hin xinxalluu?] ” Suuratu Abasa 80:17-18
Kanaafu, namni uumama ofii itti xinxalluun Rabbii isa uumeetti amanuu fi adabbii badaa jalaa bahuu danda’a. Garuu uumama ofii irraa garagalee fi Rabbitti kafaree fedhima lubbuu jala yoo fiige, dhumtii isaa garmalee badaadha. Sababni isaas, wanti Rabbii Tokkichatti nama kafarsiisu tokkollee hin jiru. Mallattooleen lakkoofsa hin qabne gara Rabbii olta’aa akeekan isaa fi addunyaa guutuu keessa jiru. Rabbiin ni jedha:
“Dachii keessas warroota dhugaan amananiif mallatooleetu jira. Akkasumas, lubbuu keessan keessas, sila hin argitanuu?” Suuratu az-Zaariyaat 51:20-21
Dachii fi wantoonni dachii keessa jiran Guddinnaa, Dandeetti fi Tokkichummaa Khaaliqaa agarsiisu. Wantoonni kunniin hundii sirnaa fi tartiiba ofii eeggatan tasa ykn ofiin kan argamanii miiti. Khaaliqa wantoota kanniin argamsiisetu jira. Ammas, mallatoolee baay’etu nama keessa jira. Seeli xiqqoo irraa jalqabamee hanga qaama guutuu gahuutti tartiiba kan qabanii fi hojii mataa isaanii kan hojjataniidha. Eenyutu kutaalee qaamaa kanniin tartiibaa qabsiisee? Ofiin of qabsisuu danda’uu?
Uumama keenyatti xinxalluun dura ka’uumsi ilma namaa eessarraa akka ta’e ilaalun barbaachisaadha. Kana beekuuf ragaa dhugaa nu barbaachisa. Tiyoori irratti hundaa’un ilmi namaa dachii irratti akkanatti jalqabee jechuu hin dandeenyu. Tiyoori jechuun yaada tilmaamaa namni tokko lafa kaa’udha. Yaanni tilmaamaa kuni takkaa dhugaa ta’uu danda’a takkaa immoo kijiba ta’uu danda’a. Kanaafu, wanti nama shakkisuus akka ragaatti hin dhiyeefamu. Kanaafu, ka’uumsa ilma namaa ilaalchisee akka ragaatti kan dhiyeessun yaada ilma namaa osoo hin ta’in Kitaaba Rabbiiti. Sababni isaas, namoonni wanta darbee guutumaan guututti hin beekan. Rabbiin immoo wanta hundaa kan beekudha. Ammas, namoonni wanta darbee guutuu galmeessanii harkaa hin qaban. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Kitaaba buuse keessatti uumama ilma namaa jalqabaa fi dhaloota achi booda dhufan muraasa kaase jira. Kanaafu, ragaan amansiisaa fi dhugaan Kitaaba Rabbiin buuse jechuudha. Kanaan alatti ragaa tokko malee, “Ilmi namaa dachii irratti akkanatti jalqabee. Ilmi namaa jalqabaa akkana ture.” Jedhanii odeessun sammuu namaatti taphachuu fi namoota dhamaasu malee bu’aa homaatu hin qabu.
Amantiwwan Islaamaa, Kiristaanaa fi Yahuudaa namni jalqaba uumame Aadamin akka ta’e irratti wali galuu. Kuni dhugaa hin jijjiramne kitaabban samii bu’an keessatti dhufeedha. Akkasumas, aqliidhaan (sammuudhaan) wanta ta’uu qabuudha. Akkuma beeknu, wanti tokko yeroo jalqabaatiif yommuu argamu, firee tokkichatu oomishama. Ergasii fedhi namootaa fi haala gabaaya irratti hundaa’e baay’ifamee oomishama.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilmaan namaa guutuu osoo fedhe altokkotti uumuu danda’a. Garuu Inni kana hin feene. Kana irra, jalqaba nama tokko uumuun ergasi niiti nama kanaa uumuun suuta suutaan isaan lamaan irraa namoota baay’ee dachii keessa facaase. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jedha:
“[Rabbiin] wanta uumee hundaa kan tolchee fi uumama namaas suphee irraa kan jalqabeedha. Ergasii sanyii isaa bishaan dadhabaa baafamee irraa godhe.” Suuratu As-Sajdah 32:7-8
Aaya tana keessatti uumamni namaa akkamitti akka jalqabamee nutti hima. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala nama jalqabaa Aadamiin (Aleeyh salaam) suphee irraa uumee. Suphee jechuun makaa biyyee fi bishaaniti. Ergasii, sanyii Nabii Aadam bishaan dadhabaa irraa uumee. Bishaan kunis maniyyi (dhangala’oo saalaa) dhiiraa fi dubartiiti. Haala kanaan namoonni Aadam irraa jalqabuun addunyaa irratti faca’uu fi wal horuu itti fufan. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Yaa namootaa! Gooftaa keessan Kan lubbuu takka irraa isin uume, ishii (lubbuu takkatti san) irraa cimdii ishee uumee fi isaan lamaan irraas dhiirotaa fi dubartoota baay’ee facaase sodaadha.” Suuratu An-Nisaa 4:1
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jalqaba Nabii Aadamiin ni uume. Ergasii isarraa niiti isaa Hawwaa ni uume. Isaan lamaan irraa dhiirotaa fi dubartoota baay’ee dachii keessa facaase. Kunis galma kan gahe sababa fuudhaa heerumaatini. Kanaafu, wanta Inni itti ajaju hojjachuu fi wanta Inni irraa dhoowwu dhiisun Rabbii kana hunda hojjate sodaadhaa!
Kanaan alaatti “jireenyi ilma namaa dachii irratti akkanatti” jalqabamte, ykn ilmi namaa tasa argame jedhanii odeessun wanta sammuun namaa fudhatu miti. Wanti kitaaba barataa Bayloojii keessatti, “Jireenyi lubbu-qabeenyi dachii irratti kan jalqabde evolushiniin, spontaneous generation fi kan birootiin” jedhanii odeessan wanta ragaa hin qabnee fi karaa Rabbii irraa nama deebisuudha. Tiyoori kanniin kan lafa kaa’e filoosofota dhama’anii fi waa’ee Uumaa isaanii homaa hin beeknedha. Fakkeenyaf, Daarwin “Ilmi namni jaldeessa irra sirna tirannaatiin (evolushiniitiin) nama ta’e” jedha. Tiyoorin kuni tiyoori kijibaa fi ragaa kan hin qabne ta’uu mirkaneefamee jira. Kanaafu, namni filoosofii jaamaa kanarraa of eegu qaba. Filoosofonnii kunniin sammuu isaanii kamiin jireenyi dachii irratti akkamitti akka jalqabamee hubachuu danda’uu?
Yaada filoosofii irraa akka fagaatan kan nama taasisu biraa, yaanni isaanii kan walitti hin dhufne fi kan wal faallessudha. Mata-duree tokko irratti walii hin galan. Yaada wal dhayaa dhiyeessu. Ammas, yaanni isaanii guyyaa guyyaan ni jijjirama. Wanti isaan har’a akka dhugaatti fudhatan, boru soba ta’a. Garuu kitaaba Rabbiin buuse keessa wal faallessu fi jijjiramni wanti jedhamu hin jiru. Yeroo hundaa haqa hin jijjiramneedha. Wanti Kitaabni kuni dhiyeesus wanta sammuu fi uumama namaa waliin deemudha. Rabbiin Olta’aan ni jedha:
“Sobni fuundura isaatiis ta’ee duuba isaatiin itti hin dhufu. Rabbii Ogeessa Faarfamaa ta’e irraa buufame.” Suuratu Fussilat 41:42
Qur’aanatti duraa duuban sobni wanti jedhamu itti hin dhufu. Kana jechuun beekumsa namaaf dhiyeessu keessatti sobni itti hin dhufu. Seerotaa fi murtoowwan kaa’e keessatti sobni itti hin dhufu. Seenaa durii irraa wanta beeksisu keessatti sobni wanti jedhamu itti hin dhufu. Seenan ummata durii Qur’aanni beeksisu hundi dhugaadha. Wanta gara fuunduraatti uumamu irraa odeefannoon Qur’aanni beeksisu hundii dhugaadha. Sobni wanta jedhamu itti hin dhufu. Sababni isaas Qur’aanni Rabbii waan hundaa beeku irraa waan bu’eefi.
“Buufamuun Kitaabichaa (Qur’aanaa) Rabbii Injifataa, Beekaa ta’e irraayyi.” Suuratu Ghaafir 40:2


text: Gaazexessaa Ilaamuu Dajanee jedhama. Qopheessaa Qophii Ispoortii “Dirree Ispoortii” jedhamuu yoo tahu, gaazexessitoota kanneen biroo waliin tahuun taphoota kubbaa miillaa kan biyya keessaafi biyyoota Awurooppaa akkasumas kanneen biroo FM Finfinnee 92.3 irratti tamsaasuu eega jalqabee waggoota 5 tahuu dubbata. Kana gidduutti yeroo waggoota lama tahuuf sagaleen isaa raadiyoo irraa dhabamee ture. Kun maaliif akka tahee fi yeroo ammaa maal maal akka hojjetaa jiru Naakoor Malkaatti himee jira. Ilaamuun gaazexessaa Ispoortii tahuuf ijoollummaatti akka fedhii horate ibsuun jalqaba. Caqasaa.


text:
Baqattoota Oromoo kanneen Jabutii mooraa Alii Addee keessa jiraatan waraanni biyyatti waamamee dhufee haleellaa nu irratti bane jedhu. Baqattoonni shan haleellaa irratti rawwatameen haala lubbuuf sodaachisu keessa akka jiran dubbatu. Dubartiin ulfi irraa ba’e maanguddoon sammuun rukutamee fi kannen biroon jiraachuu kan ibsan baqattonni kun kanneen rasaasaan haleelaman keessaa lama gara hospitaala Jabuutitti geeffaman jedhu.
Kanneen hafan immoo kilinikii mooraa baqataa sana keessa jiruutti gargaaranii deeman jedhan jedhu. Maddii rakkina kanaa lammiwwan Jabuutii baqataa of-fakkesuun galmaa’uu isaanii fi baqattonni kana mormuun mooraa keessaa nu baasaa jechuun gaafannaan waraana nu irratti waaman jedhu. Itti gaafatamtoota mooraa baqataa argachuuf yaaliin ta’e hin milkoofne.
Gabaasa guutuu dhaggeeffachuuf kana cuqaasaa


text:
Komaandarri Poolisii Federaalaa fi eegdonni isaa lama ajjeefamuu
Tarkaanfii haleellaa boombii WBO’n galgala edaa Magaalaa Naqamtee keessatti LMKII irratti fudhateen, Ajajaan Poolisii Federaalaa Koomaandar Geetinnat Mulugeetaa jedhamuu fi eegdonni isaa lama ajjeefamuu…
Hidhaa fi dararaa Barsiisota Oromoo Yuunvarsitii Jimmaa irra ga’aa jiru
Itti-aanaa Hoogganaa Yuunvarsitii Jimmaa kan turan, Dr. Adulaa dabalatee Barsiisotni Oromoo Yuunvarsitii Jimmaa kanneen baay’inaan ja’a (6) ta’an hidhamanii jiraachuu; qabata WBO’n hidhaa fi dararaan Uummata Oromoo irratti…
Violent Dissolution Threatens Ethiopia: Who is Responsible?
If Ethiopia breaks up, which is looking more and more likely with every passing day, the world needs to take note that this state of affairs was initiated NOT by rightly disgruntled nations, nationalities and peoples in Ethiopia putting forward…
Lolli Oromoo Walloo irratti banamuuf deemaa jiru yaaddoo uumee jiraachuu
Hidhattoonni Naannoo Amaaraa meeshaalee waraanaa ammayyaa hidhatan Magaalotaa fi Onoota Konyaa Walloo adda addaa keessa kallattii afuriin, qubachiifamaa jiraachuun wal-qabatee, Oromoon Walloo yaaddoo keessa jiraachuu…
Saamichaa fi mancaatii LMKIIn qabeenya Oromoo irra ga’aa jiru | RSWO
Saamichaa fi mancaatiin qabeenya Oromoo irratti, Konyaa Qeellem Wallaggaa, Ona Hawwaa Galaanii fi Ona Yamaaloogii Walal keessatti, Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaan raawwatamu hammaatee itti-fufee jiraachuu…
Haala yeroo fi dhimma deggersa WBO - Dr Iddoosaa Ejjetaa waliin marii | RSWO
Haala yeroo Oromoo fi Oromiyaa, akkasumas, dhimma Walga’ii Gargaarsa WBO, Eebila 3, 2021 adeemsifamuuf qophaa’ee jiru irratti fuuleffachuun, marii Hayyuu Oromoo Dr. Iddoosaa Ejjetaa waliin taasifame…
Haala Oromoonni Walloo fi Matakkal keessa jiran | RSWO
Haala lolli babal’ifannaa daangaa fi duguuggaa sanyii, Poolisoota Humna Addaa Naannoo Amaaraan Oromoo Walloo irratti torbee darbe irraa qabuun geggeeffamaa ture ittiin eegale, haala ittiin Uummanni Oromoo ofirraa qolatee fi…
Bosonni Jibaat har’as guyyaa lammaffaaf gubachaa oole | RSWO
Konyaa Lixa Shawaa Ona Jibaat keessatti kan argamu Bosonni Jibaat, ibidda Roobii kaleessaa (Bitootessa 24, 2021) itti qabsiifameen, Kamisa har’aallee guyyaa lammaffaaf itti-fufuun gubachaa ooluu…
Page 13 of 87


text:
Finfinnee, Eebila 14/2014 (TOI) – Ameerikaan Itoophiyaaf deeggarsa namoomaa dabalataa lammiilee kaaba Ityoophiyaatti sababa waraanaan miidhamaniif oolu Doolaara miiliyoona dhibba 3 fi miiliyoona 13tti siqu taasisuu beeksifte.
Deeggarsichi gama dhaabbata gargaarsaa Ameerikaa USAID naannolee Amaaraa, Afaar fi Tigraayyitti lammiilee waraanaan miidhamaniif kan oolu ta’uu ibsameera.
Deeggarsichi lammiilee deeggarsa ariifachiisaa barbaadan baraaruuf, kenniinsa tajaajila dhaabbilee fayyaa fooyyessuuf, dhibeewwan daddarboo ittisuuf, miidhaa koorniyaa fi rakkoolee xiinsammuurra ga’an hir’isuu kan dandeessisu ta’uu eerameera.
Ameerikaan lammiilee Ityoophiyaa rakkoo keessa jiran deeggaruuf kutannoo qabachuu fi deeggarsi dhaabbileen deeggarsa namoomaa naannolee Amaaraa, Tigraay fi Affaaritti lammiilee rakkoo keessa jiraniif taasisan cimee itti fufuu ibsameera.
Ameerikaan kaaba Ityoophiyaatti yeroo waraanni eegale irraa kaastee hanga ammaatti deeggarsa namoomaa Doolaara miiliyoona dhibba 9 fi miiliyoona 95tti tilmaamamu taasisuu USAID ibsa dhimmicharratti baaseen eereera.


text:
Itiyoophiyaas ta’e bulchiinsa naannoolee keessatti sochiin jijjiramaa eegalamee jajjabaataa akka jiru kan ibse Sochiin walabummaa Sidaamaa faallaa kanaa deemsa jijjiramaa jiru kanneen morman fi seeraan kanneen hin hubatiin jeequmsaa fi hokkara kakaasanii jiru jedhee jira.
Bulchiinsa naannoon gurmaa’uuf mirgii heeraan kenname kan isaan ilaallatu aangawoonni mootummaa yeroo qabameetti deebii kennuu dhisuun isaanii dhimmi warra Sidaamaa rarra’ee akka hafu taasisee jedha ibsii jaarmayichii baase.
Ibsa Guutuu Caqasaa


text:
Fuulli Namoota Rabbiin irratti Sobanii Gurraacha’u fi Milkii Muttaqootaa
TAFSIIRA SUURATU AZ-ZUMAR-KUTAA 18
Addunyaan tuni iddoo qormaataa erga taate, iddoo fi yeroon firiin Qormaataa itti mul’atu jiraachu qaba. Akkasi miti ree? Addunyaan tuni namoota jalqaba irraa kaase hanga dhumaa jiran hundaaf qormaata waan taatef, firiin qormaata asirratti hin mul’atu. Mee itti yaadi, osoo barattoonni qoramanuu firiin qormaata ifa ni bahaa? Dhugumatti, hangi qormaanni dhumatutti ifa hin bahu. Haaluma kanaan, hanga namoonni addunyaa tana keessatti dhufu qaban dhufanii xumuramanitti yeroon firiin qormaata itti mul’atu hin jalqabamu. Yeromaa qormaanni addunyaa tanaa xumuramu, firiin mul’achuu eegala. Kunis Guyyaa Qiyaamaa jalqabama. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala wanta darbe, ammaa fi gara fuunduraatti dhufu hunda waan beekuf, wanta Guyyaa san adeemsifamu muraasa isaa nuuf hime jira. Mee har’a achi keessaa haala namoota kufanii fi milkaa’anii haa ilaallu:
“Guyyaa Qiyaamaa warroota Rabbiin irratti soban fuulli isaanii gurraacha’ee argita. Sila of tuultootaaf iddoon jireenyaa Jahannamin keessa mitii?” Suuratu Az-Zumar 39:60
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa salphinna warra Isa irratti sobanii dubbata. Guyyaa Qiyaamaa fuulli isaanii akka halkan garmalee dukkanaa’a gurraacha’a. Namoonni iddoo wal gahiitti walitti qabaman kana ni beeku. Haqni garmalee ifa akka ganamaati. Akkuma isaan fuula haqaa kijibsiisuun gurraachessan, Rabbiinis fuula isaanii gurraachesse. Jazaan gosa hojiitini. Fuulli isaanii gurraacha, Jahannam keessatti adabbii cimaatu isaaniif jira. “Sila of tuultootaaf iddoon jireenyaa Jahannamin keessa mitii?” Kana jechuun iddoon jireenyaa fi turtii namoota haqaa fi Gooftaa isaanii gabbaruu irraa of tuulaniif Jahannam keessa mitii? Eeyyeen, iddoon isaan jiraatanii fi turan Jahannam keessa.
Rabbiin irratti sobuun, shariika ykn ilma qaba jechuun dubbachuu, wanta Isaaf hin malleen Isa ibsuu, ykn nabiyyummaa odeessu ykn shari’aa keessatti wanta Inni hin jenne jechuu of keessatti hammata.[1]
Rabbiin ilmoo ykn shariika qaba jedhanii dubbachuun kijiba hundarra guddaa fi badaa ta’eedha. Fakkeenyaaf, Iisaan (Iyyasuus) ilma Gooftaati jechuu. Dhugumatti, kuni kijiba guddaadha. (Ilaali Suuratu As-Saffaat 37:151-152, Suuratu An-Nisaa 4:171, Suuratu Yuunus 10:68-69)
“nabiyyummaa odeessu” kana jechuun Rabbiin nabiyyi godhee osoo isa hin ergin, namni tokko “Ani Nabiyyiidha, wahyiin (beeksisni) Rabbiin irraa natti bu’e.” jedhe odeessudha. (ilaali suuratu Al-An’aam 6:93) Kuni Rabbii olta’aa irratti kijibuudha. “shari’aa keessatti wanta Inni hin jenne jechuu”-fakkeenyaf wanta Inni halaala godhe “Kuni haraama” jechu. Ykn wanta haraama godhe, “Kuni halaala” jechuu. Kuni hundi Rabbiin irratti sobuudha. (Ilaali suuratu An-Nahl 16:116)
Namoonni Rabbiin irratti kijiban osoo fuulli isaanii addunyaa keessatti adii ta’eyyuu Guyyaa Qiyaamaa akka cilee gurraacha’a. Rabbiin kanarraa nu haa eegu. Rabbiin haala warra of tuulanii erga dubbatee boodaa faallaa isaanii kan ta’an haala muttaqoota dubbate:
“Rabbiin warra Isa sodaatan milkii isaanitiin isaan baraara. Hamtuun isaan hin tuqu, isaan hin gaddanis.” Suuratu Az-Zumar 39:61
Rabbiin warra waan Inni itti ajaje hojjechuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisun Isa sodaatan, Jahannamii fi gurraachinna fuulaa irraa ni baraara. Sababni isaas, isaan bira meeshaa ittiin nagaha (najaa) bahantu jira. Meeshaan kunis “Rabbiin sodaachuu (taqwaa)”dha.[2]
Hundeen taqwaa jecha wiqaayah jedhamu irraa kan fudhatameedha. Wiqaayah jechuun eeggumsa (protection) jechuudha. Taqwaan wiqaayah irraa erga fudhatamee, taqwaa jechuun “Wanta azaaba (adabbii) Rabbii irraa nama eegu godhachuudha.” jennee ibsu dandeenya. Wanta azaaba Isaa irraa nama eegu hin jiru, wantoota Inni itti ajaje hojjachuu fi wantoota Inni dhoowwe irraa fagaachun malee. Kanaaf akkana jenna, taqwaa ilaalchisee dubbiin hundarraa wali gala: taqwaa jechuun wantoota itti ajajaman hojjachuu fi wantoota dhoowwaman irraa fagaachudha.[3]
Kanaafu, wanta Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa itti ajaje hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe irraa fagaachun azaaba (adabbii) Isaa irraa eeggumsa namaaf ta’aa jechuudha. Kanaafi, taqwaan meeshaa azaaba (adabbii) cimaa san jalaa nagaha ittiin bahan jenne. Namni taqwaa qabuu isaa fi adabbii jidduu eeggumsa godhata.
“Hamtuun isaan hin tuqu, isaan hin gaddanis.” Kana jechuun adabbii Jahannam irraa wanti isaan tuqu tokkollee hin jiru. Akkasumas, qooda addunyaa irraa wanta isaan jala darbeef hin gaddan.[4]
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa warroota taqwaa qabaniif irra darbuu fi isaaniif araaramuun, milkaa’inna isaaniif murteessuun, iddoo milkaa’innaa isaan geessun rakkoo fi adabbii hundarraa isaan baraara.
Waan baraaramaniif wanti hamaan isaan jibban isaan hin tuqu, wanta jaallatamaa ykn abdatamaa isaan jala darbeef ykn darbuu isaa sodaataniif hin gaddan. Kana irra, isaan warra gammadan, mirqaananii fi tasgabbaa’aniidha.[5] Isaan yeroo hundaa qananii keessa ta’u. Kanaafi akkana jedhe: “Hamtuun isaan hin tuqu, isaan hin gaddanis.” Kana jechuun [adabbiin isaan rakkisuu isaan hin tuqu], wanta darbe irrattis hin gaddan. Sababni isaas, gaddi wanta darbe irratti ta’a. Yaaddon immoo wanta dhufuuf ta’a. Wanta gara fuunduraatti dhufuuf akkana jedhe: “Hamtuun isaan hin tuqu” Wanta darbeef immoo: “isaan hin gaddanis.” Kana jechuun wanta darbe irratti hin gaddan. Sababni isaas, yeroo darbe keessatti wanta isaan irraa eeggamu hin dhiisne ykn hin hanqisne. Kana irra, gatii yeroo ni beekan. Wanta azaaba (adabbii) Rabbii irraa ittiin nagaha bahaniin ni hojjatan.[6] Innis wanta itti ajajaman hojjachuu fi wanta irraa dhoowwaman dhiisuudha.
“Rabbiin Uumaa wantoota hundaati. Inni wantoota hundaa irratti Wakiila. Furtuwwan samiiwwanii fi dachii kan Isaati. Warroonni aayaata Rabbiitti kafaran, isaan sun isaanumatu kasaartota.” Suuratu Az-Zumar 39:62-63
“Rabbiin Uumaa wantoota hundaati.”
Jechi khalaqa (uume)jedhu hiika taqdiir (hamma fi boca wanta tokko murteessuu) fi wanta tokko fakkeenya dursaa tokko malee jalqabuu fi dhabama irraa argamsiisuu qaba.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa sirna guutuu ta’een hamma fi boca wantoota hundaa Kan murteessu, dhabama irraa Kan argamsiisu fi wanta duraan uumaman Kan too’atudha.[7] Rabbiin subhaanahu wantoota hundaa erga uumee, wantoonni kunniin turuu fi jireenyi isaanii itti fufuuf maal barbaachisaa? Yeroo hundaa eeggumsaa addaan hin cinne isaan barbaachisa. Kanaafi itti aanse ni jedha: “Inni wantoota hundaa irratti Wakiila.” Kana jechuun Rabbiin wantoota hundaa Kan eeguu fi qindeessudha.[8]
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wantoota hundaa kan eegu, hanga fedhe haa xiqqaatu kutaalee wanta uumee hunda, argamsiisuun, tursiisuun, jijjiruun kan too’atu fi isa keessatti wanta fedhe Kan hojjatuudha. Sababni isaas, Inni beekumsa guutuu homtu jalaa hin miliqne, dandeetti guutuu homtu Isa hin dadhabsiisne fi ogummaa guutuu wanta hunda bakka isaaf malu kaa’u qaba.
“Furtuwwan samiiwwanii fi dachii kan Isaati.” Kana jechuun furtuuwwan kuusaa samiiwwanii fi dachii kan Rabbiiti. Isa irraa uumamtoota Isaatiif akka fedhetti kenna.[9] Aayan tuni akkuma agarsiistu kuusaawwan samii fi dachii keessa jiran kan Rabbii qofa. Kuusaawwan kanniin keessaa kuusaa rizqii, kuusaa albuudotaa, kuusaa humnaa fi kanneen biroo. Furtuun kuusaa hundaa kan Rabbii qofa. Yoo Inni kuusaa Isaa bane, kan cufu hin jiru. Yoo kuusaa Isaa cufe, kan banu hin jiru. Ni jedha:
“Rahmata irraa wanta Rabbiin namootaaf banu, ishii kan qabu hin jiru. Wanta Inni qabe, Isa booda kan gadi isa dhiisu hin jiru. Inni Injifataa, Ogeessa.” Suuratu Faaxir 35:2
Kana jechuun rizqii, rooba, fayyaa, beekumsaa fi qananii biroo irraa wanta Rabbiin namootaaf banu, eenyullee rahmata kana qabuu hin danda’u. Rahmata kana irraa wanta Rabbiin qabe, Isa booda eenyullee gadi lakkisuu ykn ergu hin danda’u.[10]Kanaafu, furtuu kuusaa samii fi dachii Isa qofatu harkaa qaba.
“Warroonni aayaata Rabbiitti kafaran, isaan sun isaanumatu kasaartota.”
Kana jechuun namoonni keeyyattoota Qur’aanaa fi ragaalee ifaa isa keessa jiran mormanii fi kijibsiisan, isaan sun addunyaa fi Aakhiratti kasaartoota. “Isaan sun” yommuu jedhu, rahmata Rabbii irraa fagaachuu fi sadarkaan isaanii gadi aanaa ta’uu agarsiisa. “Isaanumatu” yommuu jedhu, nama biraa osoo hin ta’in kasaaraa guddaa fi guutuu kan kasaare isaanuma.[11] Sababni isaas, nafsee ofii ni kasaarsan, qananii Jannataa ni dhaban, adabbii ibidda ofitti fidan.
Namoonni kunniin Aakhiratti kasaaran isaanii ifa. Addunyatti hoo maalidha yoo jedhame, Rabbiin gabbaruu fi Isaaf hojii qulqulleessuu irraa wanta qalbiin ittiin fooyyoftuu ni kasaaran. Zikrii arrabni ittiin fooyyo’u ni kasaaran. Rabbiif ajajamu irraa wanta qaamni ittiin fooyya’u ni kasaaran. Bakka kana hundaa wanta qalbii fi qaama balleessun bakka buusan.[12] (Kasaaru jechuun wanta tokko dhabuu, gatuudha. Namoonni kunniin yommuu kafaran (amanuu didanii fi morman), ibaadaa qalbiin ittiin tasgabbooftu fi qaamni fayyaa itti ta’uu ni dhaban. Kanaafi, addunyaa keessatti namoonni hundarra jeeqamanii fi tasgabbii hin qabne, namoota kafaraniidha.) Aakhiratti immoo Jannata qananii kasaarun adabbii laalessatti kufu.
Jireenya isaanii zalaalamii keessatti mataa wanta qabanii kasaaranii osoo jiranuu, akkamitti kasaaraa guutuu hin kasaarree? Qaama isaanii, amaloota isaanii fi jireenya isaanii keessatti yeroo isaanii zalaalamii kasaaranii jiru. Yeroo isaanii guutuu ibidda Jahannam keessatti kan gubatan godhanii jiru. Nama jaamaa ta’e malee namni aqlii fi argituu qabuu kasaaraa ifa bahe kanaaf nafsee ofii ni saaxilaa?[13]
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kufrii fi badii gurguddaa kasaaraa guddaa kanatti nama geessu hundarraa nu haa tiiksu.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Sa’dii-856[2] Tafsiiru Sa’dii-856[3] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 409[4] Tafsiiru Muyassar-465[5] Ma’aariju tafakkuri-12/263[6] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 426-427[7] Ma’aariju tafakkuri-12/263[8] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 429[9] Tafsiiru muyassar-465[10] Tafsiiru Muyassar-434[11] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 433, madda olii[12] Tafsiiru Sa’dii-857[13] Ma’aariju tafakkuri-12/265


text:
Koomishinni mirga namaa Itiyoophiyaa Bitootessa 2 bara 2014 akka lakkoobsa Itiyoopiyaatti, humnootiin naga eegumsa mootummaa fi namoonni hedduun bakka ilaalaa turaniitti reeffa namootaa fi namni tokko lubbuun utuu jiruu haala suukaneessaa dhaan ibiddatti darbuu isaanii viidiyooon mul’isu miidiyaa hawaasaa irratti tamsaasamuu isaa ilaalchisee, eeruu isa ga’een haalaisaa ilaalchisuun qorannaa geggeessee jira. Mootummaan Itiyoophiyaa fi TPLF illee deebii gama isaanii kennaniiru
Komiishinichi namoota ijaan argan dubbisuun akka adda baafatetti, gochi kun kan raawwatame guraandhala 24 bara 2104 tnaannoo Beenishaangul Gumuz, godina Matakkal aanaa Gubaa ganda Ayisiid kessaatti raawwatamuu isaa fi ajjeechaan murtiin alaa raawwatamuu isaa fi reeffawwanii fi nama lubbuun jiru dabalatee ibiddaan gubuun kun kan raawwatame miseensota naga eegumsa mootummaa fi namoonni ka biroon illee irratti hirmaachuu dhaan ta’uu mirkaneessee jira.


text:
Mooyyale,bara 2018 qofa marroo hedduu hadhan. Lola akka bulchootaa fi warrii lafaa jedhutti waraana naannoo shaniitii fi milishaa al-shabaabitti nama hadhe.
Lolii Muddee kanaa qoftii torbaan tokko Mooyyale hadhe nama kuma hedduu baqachiisee hedduu fixee hedduu madeessellee.
Ogeeyotii fayyaa hospitaala Adaamaatii dhufan hagii tokko doktora lafee caphxeen wallaanu, hagii tokko ogeeyyii dhiba nafa keessaati namuu oguma qabuun madoolee gargaare.
Ogeeyyii fayyaa tana Dr.Galgaloo Abbaagudoo faatti Yaaballoon dhaqe. Hospitaala Mooyalee gaafa lolaa sun gubatee madoolleellee lafa akka Yaaballoo faatti akiman.
Gaafa ogeeyyotii tun Yaaballo gahan madoolee 34ti hospitaala Yaaballoo jira. Guyyaa afran achi turanitti akka jecha Dr.Galgalootti madaa nama hedduun wallaanan.
Madoolee silaa fayyuu fa dandahanillee lafa akka Yaaballoo Mooyyale irraayyuu km 200 fagaattu faatti geessan. Akka Dr., Galgalo jedhutti namii fkn hiddii dhiigaa faati cite karaa kana cufa deemee jiraata jechuun dhiba.
Hospitaalii Yaaballoo ufiifuu hospitaala diqqaa namii kuma hedduu eegatu barana akka bulchiinsi jedhutti madooluma akkanaatiin wallaanaa bahe. Akka ogeeyyotii achi dhaqanii galan jedhanitti hospitaalii Yaaballoo madoolleen itti heddattee rakkoo tana keessa jira:
- Mana diqqaa silaa nama 2-3 keessatti akiman nama 7-8 itti wallaanan
- Namii hagii tokko sireeyyuu dhabee lafatti akiman
- Nama Mooyyaletti madaahe km 200 deemaniin yaaballotti akimuunuun dhiba guddaa qaba
- Madooleen yoo walti heddatte madaan hammaatte akimuufuu dhibdi
- Hospitaalii jiruuyyuu mi'a wallaansaa gaafa balaa akkanaatiin akiman hin qabu
- Ogeeyyoti tun tanuma keessaa gaafa Yaaballo jiran nama 14 qalma jabduu (major surgery) qalanii gargaaran
Laftii akka Mooyyalee ta lolii itti deebihuu fi laftii gammoojjii ka balaa makiinaatii fi lolii akkanaa kun itti heddatu akka jecha Dr.,Galgalootti trauma center qabaachu male. Trauma Center kun jidduu gala balaa hamaamaa akkanaa itti wallaalan.
Mooyyalee lafa waraanii bubbutuchee ammallee nama kuma hedduutti keessa baqate.


text:
Gurraandhala 27/2014 (TOI)- Magaalaa Finfinneetti qabiyyee lafaa mootummaa hektaara kuma 3 fi 600 oliif kaartaan diijitaalaa qopha’aa jiraachuu Korporeeshiniin Misoomaa fi Baankii Lafaa Federaalaa ibseera.
Daayireektarri olaantuun Korpooreeshinichaa Leensaa Mokkoonnin akka ibsanitti, sadarkaa biyyoolessaatti qabiyyeen lafaa heektarri miiliyoona 4.6 ol Mootummaa Federaalaa jalatti argamu.
Qabiyyeewwan lafaa kunneen sirnaan faayidaarra oolu dhabuusaanii kan ibsan daayreektirittin, faayidaawwan diinagde biyyattif laatamuu qaban akka laatamnee taasisuu hubachisaniiru.
Magaalichatti qabiyyee lafaa mootummaa hektaara kuma 3 fi 600 oliif kaartaan diijitaalaa qopha’aa jiraachuu himaniiru.


text:
Galaana Fitnaa-Kutaa 2ffaa
Torbaan darbee yommuu fitnaan (qormaata, rakkoon…) buutu akkamitti akka too’atan tutuquuf yaalle turre. Har’as itti fufuun tooftaalee fitnaa itti too’atan mee haa ilaallu.
4.Oduu mirkaneefachuu– dhugumatti ibiddi fitnaa yeroo baay’ee kan qabatuu fi babal’atuu sababa oduu sobaa fi jette jettee raabsunii. Namoonni baay’een wanta dhagayanii fi jedhan osoo addaan hin baafatinii fi hin mirkeenafatiin namoota birootta dabarsuuf ariifatu. Kunii immoo badii badii irratti dabaluun jireenya darara, dhiiga namoota baay’ee dhangalaasa. Yommuu namoonni akkuma argan oduu osoo hin mirkaneefatiin namoota birootti dabarsan, ajaja Rabbitti buluu fi tolee jechuu dhiisanii fedhii lubbuu ofii qofa jala fiigu. Namoota akka dhagaa jabaatan ni argita. Of dinqisiifachuun ana malee beekaa fi hayyuun hin jiru jedhu. Namoonni biroo isaan biratti wallaaladha. Mariif yoo waamaman nama jalaa hin dhagahan. Wanta ani jedhe malee yaanni nama biraa fudhatama hin qabu jedhu. Namoota akkanaatu dhiigni namoota nagahaa akka jiguu fi qabeenyi akka barbadaa’u sababa ta’a.
Karaa fitnaa itti dhowwan keessaa tokko oduu mirkaneefachudha. Keessumatti nageenya ummata bal’aa kan tuquu yoo ta’e. Osoo oduu hin mirkaneefatin, asii akkas ta’e achii akkas ta’e jedhanii afuufun miidhaa fi gaabbii malee wanta biraa ta’uu hin danda’u.
Oduu dhugaa ta’ee yoo argameeyyu, miidhaa fi faaydaa oduu tamsaasu keessa jiru abbichi itti yaadu qaba. Odeefannoon dhugaa waan ta’eef hundii isaatu hin himamu. Gariin isaani dhokfamu qabu.
Abu Hureeyran akka jedhanitti qaraxiixi beekumsa lama Ergamaa Rabbii (Salallahu aleyh wa sallam) irraa kuufadhe. Qaraxiixi beekumsaa tokko nan tamsaase. Kan hafee immoo nan dhokse. Osoo beekumsa dhokse kana tamsaase silaa kokkeen tiyya ni citti turte (kana jechuun nan ajjeefamaa ture).”
Kanaafu wanti hundii dhugaa ta’eef ifatti bahuu hin qabu. Namni tokko nan beeka jedhe wanta dhagaye hundaa yoo odeesse ibidda fitnaa qabsiisaa jiraa jechuudha.
Umar Ibn Al-Khaxxaab (RA) akka jedhetti ‘kijiba irraa isaaf gahaadha yommuu namni tokko wanta dhagaye guutu odeessu.’ (Namni tokko wanta dhagayee guutu yommuu odeessu kijibaa fi hofoffe ta’a. Oduu osoo hin mirkaneefatin waan fiiguf odeefannoon isaa yeroon booda soba ta’ee argama. Kunu kijibaa isa gochuutti gahaadha.)
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) odeefannoo dabarsuun dura akka mirkaneefannu itti nu ajaja:
“Yaa warraa amantan!,faasiqni(fincilaan) oduudhaan yoo isinitti dhufe wallaalumaan namoota akka hin miine fi wanta hojjattaniif akka hin gaabbine (oduu isaa) addaan baafadha.” Suuraa Al-Hujraat:6
Yommuu namni tokko oduun nutti dhufu oduu isaa addaan baafachu qabna. Ta’uu baannan miidhaawwan gurgudda lama ofitti feena. Tokko namoota wallaalumaan miidhun adabbi hamaa adabamna. Lamaffaan immoo gaabbiin keessa keenya gubna. Gadaa fitnaan itti baay’ate kanatti of eeggannoo guddaa gochuu qabna. Wanti sab-qunnamtin (social midiyaan) tamsaafamu hundii dhugaa jenne yoo fudhanne fi hojii irra oolchine boodarra miidhaa baay’ee dhandhamna. Madda oduu osoo hin mirkaneefatin fiigun boodarra nama boochisa. Cal’isuun furmaata hundarra caalu.
Socail media irratti eenyullee na hin beeku jenne wantuma argine share yoo goone fi sababa kanaan dhiigni nama tokko yoo jige, cubbuun nurratti fe’ama. Dhiiga namaa karaa kaminiyyuu jiigsun wanta salphaadhaa? Kanaafu oduu argine osoo hin mirkaneefatin cal’isneetummaan gadi lakkisuu irraa of haa qusannu.
5.Arraba ofii qabuu– yeroo hundaa arrabaa ofii qabuu fi bakka sirrii ta’eetti itti fayyadamuun furtuu milkaa’innaa fi gammachuuti. yeroo fitnaa oduu fi jette jetten waan babal’atuuf gurrii wanta hundaa caqasa, namoonnis wanta dhagahan hundaa tamsaasuf ni muddamu. Sababa kanaaf rakkoon guddaan ni dhalata. Tarii jechi takka rukuttaa seeyfi caalaa nama miidhu dandeessi. Sababa kanarraa kan ka’ee Muslimoonni wantoota fitnaa babal’isan irraa arraba isaani eegun isaan irratti dirqama. Kanaafi Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedhe:
“Gabroottan Kiyyatti jecha hundarra gaarii taate akka dubbatan itti himi. Dhugumatti sheyxaanni gidduu isaani balleessa. Dhugumatti sheyxaanni ilma namaatif diina ifa bahaadha.” Suura Al-Israa 17:53
Sheyxaanni jechoota badaa akka dubbatan isaan gochuun wal dhabbii fi wal diigga isaan jiddutti facaasa. Kanaafu jecha gaarii dubbachuun yookiin cal’isuun badii kana hunda irraa nama tiiksa.
Wanta faaydi hin qabne dubbachuun maatii meeqatu diigame, lubbu meeqatu darbe. Seena fi manni haa lakkaa’u. Osoo itti hin yaadin jecha takka ni dubbatta ergasii manni fi hariiron kee ni diigama. Kana irraa baraaramuuf arraba ofii lugaamudha.
“Arraba ofii qabuu fi too’achuun hundee wantoota gaggaarii hundaati. Namni arraba ofii irratti too’anna argate, dhugumatti dhimma ofii sirnaan too’ate.”
Ergamaan Rabbii waa’ee wantoota baay’inna ibidda nama seensisan yommuu gaafataman,”Arrabaa fi qaama hormaata.” Akka ta’ee ibsanii jiru.
Umar Ibn Al-Khaxxaab (RA) akka jedhetti ‘Namni dubbiin isaa baay’ate, dogongorri isaa ni baay’ata. Namni dogongorri isaa baay’ate cubbuun (dilliin) isaa ni baay’ata. Namni cubbuun isaa baay’ate immoo adabbiin ibiddi wanta isaa malu.”
Amala Ergamaa Rabbii keessaa tokko cal’isni isaani ni dheerata (dubbii hin baay’isan), baay’isanii hin kolfan. Nama kamiyyuu hin qeeqan, hin hamataniis, aybii (dogongora) namoota irra hin barbaadan; dhimma kamiyyuu irratti hin dubbatan Rabbiin irraa mindaa yoo kajeelan malee.
Yazid ibn Abi Habiib akkana jedhaa ture: namni oduu baay’isuu fitnaan akka dhuftuuf eega. Namni cal’isu immoo rahmanni akka buutuf eega.
Akkuma jedhamu namni obsuu fi cal’isu gaabbin isa hin tuqxu.
Al-Fudayl akkana jedhe: amaloonni lama qalbii gogsuu. Isaanis; baay’isanii dubbachuu fi baay’isanii nyaachudha.
Sufyaan akkana jedhu: dheerinni cal’isaa (cal’isa baay’isuun) furtuu ibaadati.”
Abu Zayyaal akkana jechaa ture: akkuma dubbii barattu cal’isaas baradhu. Yoo dubbiin kan si qajeelchu ta’ee cal’isuun immoo si eega. Cal’isa keessa amaloota lama horatta. Tokkoffaa nama si caalaa beekaa ta’e irraa beekumsa argatta. Lammaffaa, nama si caalaa mormii baay’isu irraa of eegda.”
Ibraahim ibn adihaam akkana jedhe: cal’isuun kee yoo si gaddisisee dogongora arraba keetin uumamu irraa baraaramu kee yaadadhu. (Yoo dubbatte badii guddaa sitti fidu danda’a. Cal’isuun kee immoo badii san irraa si baraara. Kanaafu baraarama kana yaadadhu.)
Ibraahim ibn Adihaamin akkana jedhame ‘Eebalu seer-luga barataa jira.’ Innis ni jedhe,’Akkamitti akka cal’isuu barachuun isaaf wayyaa ture.’
Muwarriq akkana jedhe,”Dhimma tokkotu jira kan ani waggoota hanganaatif barbaada jiru. Hanga ammaatu bira gayuu hin dandeenye. Garuu ammallee barbaadu hin dhiisu.” Namoonnis, “Yaa abbaa Mu’tamir dhimmi suni maalidhaa?” jechuun gaafatan. Innis akkana jedheen, “wanta na hin galchine irraa dhowwamuudha.”
Shaqiiq al-Balkhii akkana jedhe:’namoota waliin yommuu hiriyyoomtu akka yeroo ibidda bira jirtu ta’i. Ibidda irraa faaydaa isaa fudhu akka si hin gubne of eegadhu.”
Dhugumatti akkuma ibiddi nama gubu namoonni arraba ofiitin nama gubuu yookiin arraba keenyan isaan gubna. Osoo isaan hin miidhin faayda isaan irraa fudhatanii yookiin faayda kennaniif biraa deemun qarummaadha.
6.Fitnaa irraa fagaachu fi dheessu– galaanni fitnaa yommuu dhufuu nama isa fundura dhaabbate haxaawe dabarsa. Nama jala gore immoo irraa gora. Haalli wal xaxaan yommuu uumamu, dhimmicha osoo addaan hin baafatin itti fiigun hin barbaachisu. Irraa dheessu fi hanga wantoonni ifa bahanii eegudha.
Ergamaan Rabbii (Salallahu aleyh wa sallam) waa’ee fitnaa ilaalchise akkana jedhu:
“ سَتَكُونُ فِتَنٌ الْقَاعِدُ فِيهَا خَيْرٌ مِنَ الْقَائِمِ، وَالْقَائِمُ خَيْرٌ مِنَ الْمَاشِي، وَالْمَاشِي فِيهَا خَيْرٌ مِنَ السَّاعِي، مَنْ تَشَرَّفَ لَهَا تَسْتَشْرِفْهُ، فَمَنْ وَجَدَ مَلْجَأً أَوْ مَعَاذًا فَلْيَعُذْ بِهِ ”.
“Fitnaan ni dhufti tan ishii keessa nama dhaabbatu irra nama taa’u wayyu (caalu), nama deemu irra nama dhaabbatu wayyu, nama fiigu irra nama deemu wayyu; namni fitnaaf of saaxile,isa ni balleessiti. Namni iddoo eeggumsaa yookiin iddoo baqaa argate, itti haa baqatu.” (Sahih Al-Bukhaari)
Dhaabbatanii tarkanfii gara fitnaatti fudhachuun dura taa’anii itti yaadutu caala. Fiigu irra suuta tarkaanfatutu caala.fitnaan yommuu dhuftu nan too’adha jedhanii itti fiigu osoo hin ta’in jalaa goruu fi baqatutu caala. Meeqa kamtu nan too’adha jedhe galaana fitnaatiin nyaatame hafe.
Al-Ahnaf ibn Qays akkana jechuun gabaase:
عَنِ الأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ ذَهَبْتُ لأَنْصُرَ هَذَا الرَّجُلَ، فَلَقِيَنِي أَبُو بَكْرَةَ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُ قُلْتُ أَنْصُرُ هَذَا الرَّجُلَ. قَالَ ارْجِعْ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ” إِذَا الْتَقَى الْمُسْلِمَانِ بِسَيْفَيْهِمَا فَالْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ فِي النَّارِ ”. قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الْقَاتِلُ فَمَا بَالُ الْمَقْتُولِ قَالَ ” إِنَّهُ كَانَ حَرِيصًا عَلَى قَتْلِ صَاحِبِهِ ”.
Ani namticha kana gargaaruf deeme (kana jechuun Ali ibn Abi Xaalib). Ergasii Abu Bakraan karattı natti dhufe. Akkana naan jedhe,’Eessa deemtaa?’ Anis nan jedheen,’Namticha kana gargaarufi.’ Abu Bakraanis ni jedhe,’Deebi’i! Ani dhugumatti Ergamaan Rabbii (SAW) osoo akkana jedhu dhagaye jira.’Yoo Muslimoonni lama (wal ajjeesuf) seeyfiin wal qunnaman, kan ajjeese fi ajjeefame ibidda (Jahannam) keessa ta’u.’ Anis akkana jedhe gaafadhe,’Yaa Ergamaa Rabbii kuni silaa ajjeessadha, ajjeefamaan hoo maal balleesse?’ Ergamaan Rabbiis ni jedhe,’Saahiba isaa ajjeesuf fedhii cimaa qabaa ture.’ (Sahiih Al-Bukhaari)
Kanaafu fitnaa irraa dheessun nama qabbaneessu ta’uu qabna. Ta’uu baannan sababa keenyan dhiigni baay’een jiga, qabeenyi saamama, kabajni mulqama. Kanniin hundaaf boru itti gaafatamoodha.
Akka gabaafametti namtichi tokko Huzeeyfatti dhufun akkana jedhe gaafate,’Yommuu Muslimooni wal lolan, maal akka godhu na ajajjaa (na gorsitaa)? Huzeeyfaanis ni jedhe,’Iddoo jireenya keetti mana fagoo ta’e barbaadi itti baqadhu. Si ajjeesuuf yoo sitti dhiyaatan, akkana jedhiin,’Kunoo! Cubbuu kiyyaa fi cubbuu keessan baadhaa!’
Ibn Mas’uud akkana jedhe;’ Yommuu namoonni fitnatti kufanii,”Namoota keessatti nama fakkeenya gaarii taate, bahii.’ yoo siin jedhan,’Badii (sharrii) keessatti fakkeenya gaarii hin ta’u.’ Jedhiin.
Abu al-Haaris al-Saa’igh akkana jedhe: ‘Abbaa Abdullah (imaam Ahmad) waa’ee dhimma Baagidad keessatti adeemsifame gaafadhe kan namoonni mormiif bahan. Ani ni jedheen,”Yaa Abbaa Abdullaah! Namoota kanniin waliin bahuu maal jettaa?’ Isaan irratti jibbuun imaam Ahmad akkana jedhe,’Subhaan’Allah (Rabbiin qulqullaa’e)! Dhiigni jigu, dhiigni jigu maal haa ta’u?! Kana arguus hin barbaadu ittis hin ajaju. Fitnaa dhiigni itti jigu, qabeenyi namoota itti saamamu, kabajni itti mulqamu irra obsa amma keessa jirrutu caala. Hin beektuu sila! namoonni akkam akka ta’an yeroo fitnaa?” Anis ni jedheen,’Har’a hoo! namoonni fitnaa keessa hin jiranii yaa Abbaa Abdullaah?’ Innis ni jedhe,’Yoo fitnaa keessa jiraatan, fitnaan tunii murtaa’odha (specific). Yoo seeyfiin ol kaafame, fitnaan tan babal’attu fi wal xaxxuu taati, daandiin sirriin ni cita. Obsa yeroo ammaa keessa jirtu kanatu sii caala kan amantiin kee nagaha itti ta’u.”
Isaa (Imaam Ahmadi) namoota mormiif bayan akkana jechuun qeequ arge, “Dhiiga, dhiiga.. Sirrii ta’uun natti hin mul’atu, ittillee hin ajaju.” (Basaa’ir fil fitan Fuula 105, Arabiffa, In English Page 44)
Shaykh al-Islam, Ibn Taymiyyah akkana jedhe,’Hogganaa angoo qabu mormiif namni bahu gochi isaa gaarii dhaluu irra badii baay’ee dhalu malee hin hafu. ( Gaarii isaa caalaa badii baay’etu uumama. Dhigni namoota nagahaa ni jiga, qabeenyi fi kabajni namoota ni saamama. Sababa kanaaf obsi filatamaadha.)”
Ibn Taymiyyaan dhuguma jedhan. Mee gara addunyaa Arabaa ija keenya haa naanneessinu. Lubbuun namoota nagahaa kumaatamatti fi miliyoonatti lakkawaaman ajjeefamaa jiru, qabeenyi baay’een barbadaa’a jira, namoonni qe’ee isaani irraa buqqa’anii gadadoo keessa jiraataa jiru, kabajni namoota mulqamaa jira. Dhugumatti badiin kuni hundii uumamu irra obsuun gaariidha.
Kanaafu fitnaan yommuu uumamu ibidda itti qabsiisu irra irraa dheessu fi fagaachutu caala. Gariin namaa ‘Ati dabeessa’ siin jechuu danda’a. Dubbii nama kanaa dhageesse, gootummaa kee agarsiisuuf yoo duute boru Rabbiin maal jettaa? Jihaadaf nan baha yoo jette, jihaanni seera fi sirna qaba. Lubbuu namoota nagahaa galaafachuun jihaada hin jedhamu. Kanaafu yeroo fitnaan akkanatti baay’ate kanatti irraa dheessutu nama baasa. Wanti guddaan nuti sodaachu qabnu, qabeenyi keenya barbadaa’u fi lubbuun teenya baduu osoo hin ta’in, Aakhiraa teenyaf sodaachudha. Khaatimaan (dhumti) namaa yoo badde, adabbii ibiddaa irraa akkamitti baraaramaa?
Insha Allah torbaan hanga kutaa itti aanuun walitti deebinutti Assalamu aleykum wa rahmatullah wa barakatuh.
Kitaaba wabii


text:
Kaampaaniin Facebook daataa maammiltoota isaa qaama sadaffaaf dabarsee kennuun eega himatamee booda, Komishiinni Daldala Federaala Ameerikaa dhaabbaticha irratti qorannoo jalqabee ture. Haa ta’u malee dhaabbanni Facebook iccitii maamiltootaa dabarsee kennuu amanuun, adabbii Doolara biiliyoona 5 kafaluudhaaf, Komishiinni Daldala Federaala Ameerikaa ammoo qorannoo jalqabe akka addaan kutu walii galtee irra kan gahan tahuuu odeeyfannoon ni addeessa.
Dabalataanis dhaabbatichi boordii iccitiin maamiltoota eeggamuu too’atu akka hundeessu, akkasumas hogganaan dhabbatichaa ji’a sadi sadi’iin eeggumsa iccitii maamiltoota irratti Komishiina Daldala Federaala Ameerikaatiif gabaasa akka dhiheessu kan murtaahe tahuun beekamee jira.
Dhaabbanni Facebook kanaan dura daataa maammiltoota miiliyoona hedduu, kaampaanii Cambridge Analytical jedhamuu dabarsee kennuun isaa eega saaxilamee booda dhiifama gaafatee ture.


text:
Raayyaan Ittisa Biyyaa daangaa humna waraanaa Sudaaniin qabame bilisa gochuuf gahuumsa qabaachuufi qophii barbaachisu hunda taasisuu beeksiseera. Ministeerri Raayyaa Ittisa Biyyaa haala nageenyaafi haleellaa humni …Read More »
Godaantoota Libiyaa Keessatti Rakkatan Gargaarraa
Godaantoota Libiyaa keessatti danqamanii jiran Amerikaa kaabaa fi Awurooppaa dabalatee biyyonni nagaa qaban eeguumsa akka taasiisan gareen Doktooroota Daangaan hin uggurre gaafatee jira.Kana malees kanneen …Read More »
Iitawuu/dhiita’uu hiidda dhiiga lukaa
Maaltu dhibee kanaaf nama saaxila? 1. Saalan dubara ta’uu, 2. Furdina garmalee, 3. Ulfaa’uu, 4. Umuriin dabaalaa deemuu, 5. Yeroo dheeraaf dhaabbachaa turuu. Kunis, yeroo …Read More »
Sa’aa 24 keeysatti waajjirri nuuf haa gad dhiifamu!
Gammoojjii fii baadiyyaa qofa osoo hin taane magaalota keessa galaa jirra
BBC Afaan Oromoo Waraanni bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ‘ABO-Shanee’ jechuun paarlaamaan shororkeessummaan faraje, erga bulchiinsa Abiy Ahimad waliin wal waraanuu eegalee amma waggoonni sadii …Read More »
Majlisnni Oromiyaas akkuma ka duraa Zulmii nurratti dalagaa jira
Komii warra hajjii baranaa: Majlisa Oromiyaas tahee ka duraanii ummata saamuu fii malee, ummata tajaajiluuf hin dhabbanne jedhu hujjaajoonni. Qarshii kuma dhibba lamaa fii afurtama …Read More »
Faaydaa yookiin bu’aa tiinii/shookaa kana beeytuu laataa?
tiinii Faaydaa yookiin bu’aa tiinii/shookaa kana beeytuu laataa?1. Akka qorannoon agarsiisutti, warra dhibee sukkaraa gosa 2ffaa qabaniif hedduu gargaarti. Sababni, sukkaara qaama keessaa gadi buusuuf …Read More »
Intensified arrests in Arsi zones, Oromia region under pretext of connections with OLA
In these zones, people who do not support the government’s political views, youths who are not youth of the change(not supporters of the government), members …Read More »
Lammiin biyya tokkoo nagayaan biyya isaa keessa jiraachuun mirga qaba
Mana maree dhimmoota Islaamummaa Toophiyaa (ce’umsaa) irraa haleellaa namoota nagaa irra ga’aa jiru ilaalchisuun ibsa miidiyaaleef kenname Maqaa Rabbii akkaan mararfataa akkaan rahmata godhaa ta’eetiin …Read More »
Cunfaa imala galatoomaa Jawaar Mohamadii fii Baqqalaa Garbaa
Cunfaa haxeerarrii dubbii obboo Jawaar Mohammadii fii obboo Baqqalaa garbaa imala galatoomaa Minisoottaa ffaa imala kana keessa waan hedduutu jira Sadarkaa Sochii qabsoo Oromoo irra …Read More »


text:
Koreen giddu galeessa Paartii Dimokiraatawaa Ummata Somaalee Ityoophiyaa guyyoota sadan darbanitti rakkoo naannicha keessatti muudate irratti marii geggeessaa ture xumuruun, Obbo Ahmad Shidee hogganaa paartichaa akkka tahuuf filate. Obbo Ahmad Shidee yeroo ammaa Ministeera Dhimmoota Kominikeeshiinii Mootummaa Federaalaa tahee hojjata kan jiru tahuun ni beekama.
Hogganaan Paartichaa duraanii Obbo Abdi Muhammad Umar rakkoo nannicha keessatti uumameen walqabatee too’annaa mootummaa Federaalaa jalatti argama. Paartichi ibsa baaseen naannicha tasgabeessuf cimee kan hojjatu tahuu beeksise.


text:
Pirezidaantiin naannoo Amaaraa haarahii Dr Ambaachoo Mokonnin.“Ani Ambaachoo Mokonnin itti gaafatama natti kennan haqqiin hojjadha.” Pirezidaanti kana kora kaabinee bulchiinsa naannoo Amaaraa dhiyoo tana itti jirtu irratti filatan.
Pirezidaantii naannoo Amaaraa obboo Gedduu Andaargacahoo,ufumaan hujii irraa bu’e. Duruu ganna shan biyya bulche.
Pirezidaantin haarahii filame caasaa mootummaa jabaa qabaachuu,bulchiinsa mootummaa jabaaa yayyabuu fi nagaa naannoo Amaaraa qajeelchuu asi aanafadha jedhe
"Ummata naannoo Amaaraa bulchuu fi tajaajiluun ammoo mirgaa mitii carraa guddaa.Carraa kanaan ammoo hin kooraa hin gammadallee.”
Hujii dhibiin pirezidaantiin naannoo Amaaraa hojjatu akka ummatii nagaa eegatuu fi nagaallee eegisisu.
Ummatii Amaaraa yoo wal jaaree fi mari’ate qofa faaydaa ufii eegisfachuu dandahaa jedha pirezidaanti Ambaachoon.
“Ummatii Amaaraa tokkummaa ufii jabeeffatee jara gosa dhibiillee waliin jaalala jabeeffachuutti waan cufa caala.”
Hariyummaan naannoo Amaaraati fi naannoo Tigrayaa hairyummaa dhugaatii fi haguma jirtu jiraattu hariyummaa naannolee dhbiii waliin qabanilleen waan jabeessanii jaalalan irratti hojjachuu malan jedha.


text:
Qe’ee Oromoo Gaddaa fi Boohicha keessaa baasuuf qabsoo keenya haa jabeessinu!
Obbo Abarraa Tolasaa waan Oromoo ta’aniif hidhaman; reebaman; reebicha mana hidhaa keessatti waraanni mootummaa isaan irraan ga’e dandamachuu dadhabuun dhiyeenya kana lubbuun isaanii darbe.
Ilmi isaanii Henok Abarraa baruma kana yeroo adda addaatti hidhamaa ture; ammas kaleessa magaalaa Buraayyuutti qabamee eessa akka jiru hin beekamu.
Ammas mucaa isaanii Liidiyaa Abarraa erga kaleessa obboleeshishee qabamee isheenis eessa akka jirtu hin beekamu. Liidiyaan Yuunversiitii Amboorraa barnoota fayyaa barataa turte. Liidiyaan utuu barattuu dhiibbaa mootummaan irraan ga’u ulfaachaa waan deemeef barnoota addaan kutte.
Har’a Oromoon Maatiidhaan gidiraa argaa jira. Waraanni mootummaa Abiy roorroo Oromoo irraan ga’u daran hammeessee jira. Roorroon mootummaa Abiys ulfaataa waan ta’eef qe’een Oromoo boohichatti deebi’ee jira. Maatiin Ob Abarraas sababuma kanaan qe’ee isaanii gadhiisan.
Roorroon kun itti fufa kaleessaa ta’uun mamii hin qabu. Biyyi Oromoo waggooat 150f harka alagaa jira. Yeroo sanaa kaasee Oromoo nagaa fi bilisummaa dhabee jira. Oromoon garuu qabsoo hin dhiifne. Oromoon hedduun aangomeera; Oromoon hedduun mirga isaa beekeera; Oromoon hedduun falmaatti seeneera; hidhaa fi ajjeechaansi daranii jabaatee jira.
Oromummaan har’a yakka guddaa ta’eera. Waanti jabaan Oromoon of harkaa qabu immoo sabboonummaa Oromoo ti. Sababa kanaa har’a Oromoon maatiidhaan wareegama ulfaataa baasaa jira. Oromoon gidiraa ulfaataa kana keessaa bahuu qaba. Haga gidiraan kun hin dhaabbannetti, gaddii fi boohich qe’ee ob Abarraa fa’aa seene kun, qe’ee Oromoota maraa hin hanqatu.
Dhugaadha, bilisummaan Oromoo furmaata Oromoo ti. Bilisummaan Oromoo kanaan booda dhufu lubbuu Ob Abarraa fa’aa hin deebisu. Garuu, Bilisummaan Oromoo kanaan booda dhufu, qe’een Oromoota miliyoonaan lakkaayamanii akka qe’ee gaddaa fi boohichaa hin taaneef FURMAATA waaraa ti. Qe’ee Oromoo Gaddaa fi Boohicha keessaa baasuuf qabsoo keenya haa jabeessinu!
Posted on April 20, 2020, in Finfinne, Information, Oromia. Bookmark the permalink. Leave a comment.


text:
Najiib Zannuun irraa
______
Haala yeroo ammaan tanaa keessatti kan nuti argaa jirru dhimmamuun hafteeti beekkamuuf ori’uutu mul’ataa jira. Dhimmamuufi beekkamuu kana yoo wal bira qabnee laalle, dhimmamuun dantaa sabaa dantaa ifii dursanii dhimmamanii dhimma baasuudha. Waan hunda keessatti ifiif if kannanii dhimmamuun dhimma sabaa guutuun sabaaf dhimmamuutti laalamti. Beekkamuun garuu dhimma sabaa dhimma ifii dursanii ifiif beekkamuuf oliif gadi ori’uudha. Bakka hundatti mul’achuu fedhuufii anaatu beekaafi anaatu akkas godhaa ture ifiin jechuun beekkamuuf fiiguu agarsiifti.
Waan hunda keessatti namni sabaaf quuqama qabu, kan saba isaa jaalatu, nama if dhooysee saba isaatiif waan isarraa eeggamu dalaguudha. Namni mul’achuuf ani akkanan godhee fi akkasii odeeysu, ammas waltajjii mara irraatti ifumaaf adda duree if godhee deemuu fedhu, nama dantaa sabaaf osoo hin taane ifumaaf beekkamuuf qabsaawaa jiruudha. Kunis hanga fedhe abbaan fedhe yoo dantaa ifiif jecha beekkamuuf ifaaje, gaafa dantaan isaa dhabamte ifiifuu karatti dhaabbata. Dhaabbachuu bira dabrees waanuma silaa ifiif duraan deeggaruufi irrattin dalaga ja’ee mumul’achaa ture san gufuu itti tahuuf tattaafatu agarra.
Wanni guddoon ummanni keenya hubachuu qabu garuu; namni quuqama sabaa qabu, kan saba isaa jaalatu, kan dhimmi saba isaaf dursa kannu, beekkamuuf osoo hin taane saba isaatiif waan isarraa eeggamu godhuudha. Yoo san kan godhu tahe abbaan dhugaa dhugaan isaa yoomiyyuu hin dhokattu. Xumura irratti wannin ani jechuu fedhu, namuu beekkamuuf osoo hin taane dhimma sabaa dhimma ifii dursanii sabaaf dhimmamuutu nurraa eeggama.
Tanuma!


text:
Daily Archives: 2016/02/12
Oduu Ariifachiisa Amma nu dhaaqqabe, dabarsaa!
Oduu Ariifachiisa Amma nudhaaqqabe. Nama oromoo taatee naannoo oromiyaa keessa jiraattan hundaaf share gochuun waliif dabarsa. Mootummaan wayyaanee kallatti hin beekkamneen icciitii uummataa baasuuf dubartoota isaaniitiif/dubartoota isaan wajjiin tokko ta'aniif...
Yaamichaa Murteef: Ijoolee Magaala Qarsaatiif, Harargee bahaa
Yaamichaa Murteef /Call for Action"Harargee bahaa magaala Qarsaa lafa raaree tan qotee bulaan kumaa tamatti lakkaa wamu ganama horii irratti gadi bobaasu ani karameetriin...
Keeping up the fight: Scholar at Risk pushes for change in Ethiopia
By Colleen Walsh, Harvard Staff Writer (via: harvardgazette) The journey Beekan Erena took to Harvard’s Scholars at Risk program began with the suffering he witnessed as...


text:
"Qonsilaa’ ykn damee embaasii Itoophiyaa Ministootaa hariyummaa Itoophiyaa fi Amerikaatti jabeeffachuuf magaalaa guddoo Minisootaa St. Paul keessatti banan.
Ministootaa ‘Oromiyaa diqqoo’ Oromoo kuma 40 caalaatti keessa jira. Somaaleelleen kuma kurnya hedduutti keessa qubata.Gaafa bananillee nama hedduutti itti gammade.
Akka ambaasaadder Iwunetuu Billaataa jedhetti qonsilaan kun hujuma embaasiin hojjatu hojjata: Viisaa baasa,nama Itoophiyaa biyya alaa jiru mirga lamummaa isaa guutuuf kaardi hadhoo ykn yellow card kennaaf,bakkuma bu’ummaallee hinkenna.
Hojjataa 13 qabaniin akka jecha ambaasaadder Iwunetuutti hujii hedduu hojjachuutti jiran.
'Qonsilaa' kana ji'a 5n duratti hujii jalqan haga torbaan dabreetti Kaardii hadhoo ykn yellow card 100 olii fi visa 120 caalaa kenne.
Godina Amerikaa 12f tajaajila kennan. Kaardii hadhoo tana $200n namaa kennaniin ganna 5 shanitti haaressan.
Embaasiin kun nama afaan Oromooti fi afaan Somaaleetriin nama tajaajilu ammatti hin qabu. “kun komii guddaa kaasiseeraa qaama olaanaatti gaafannee eegachaa jirrra,” jedha ambaasaadder Iwunetuun.


text:
Ijoollummaa ishee biyya Itiyoophiyaa, naannoo Oromiyaa irraa gara Yunaayitid Isteetis ka dhufte, achii boodas kutaa Minesootaa keessatti tajaajila adda addaa ka kennaa turtee fi duulawwan siyaasaa paartii dimookiraatii ka naannawa ishee fi biyyaalessaatti hirmaataa ka dubree Amaanee Badhaasoo, filannoo miseensota mana-maree Yunaayitid Isteetis bara dhufu geggeessamu irratti, Magaalaa Miniyaapoolis-Seent Pool irraa dorgomu
Amaanee Badhaasoo Miseensummaa Koongiresii Yunaayitid Isteetisiif Dorgomuuf Qophaawaa Jirti
MINIAPOLIIS, MINISOOTAA —
Oduu
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
04-07-2022
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
04-07-2022
Izeemaan Hogganaa Filatee Jira
-
-
-
-