text:
Amaloota Gabroota Ar-Rahmaan-Kutaa 1
Hawwin guddaan namni jireenya tana keessatti qabu keessaa tokko nama amalaa fi kabajaa guddaa qabu ta’ee argamuudha. Amala gaariin of faayee kabajamuu barbaada. Eenyullee taanan salphinnaan haguuggamee jiraachu hin barbaadu. Akkasi miti ree? Dhugumatti karaan amaloota gaggaarii fi kabaja guddaa itti argatan gabroota (ibaadu) ar-Rahmaan keessaa ta’uudha. Sababni isaas, yommuu isaan Rabbii Guddaa olta’aaf gabra ta’an, wantoota fokkuu fi salphinnatti nama geessan irraa ni fagaatu. Rabbiinis subhaanahu isaan qulqulleessun kabajaa fi sadarkaa isaanii olkaasa. Nu keessaa eenyutu amaloota kanniinin of faaye dachii irra tasgabbii fi kabajaan tarkaanfachuu jaallataa? Mee amaloota kanniin ibsa waliin suuratu Al-Furqaan irraa (aayah 63-76) haa ilaallu. Laa hawla walaa quwwata illaa billah.
“Gabroonni Ar-Rahmaan kanneen dachii irra haala salphaan adeemanii fi yommuu wallaaltonni [dubbii badaan] isaan dubbisan, nagaha jedhaniidha.” Suuratu Al-Furqaan 25:63
Rabbiif gabroomun gosa lama: 1ffaa-Gooftummaa Isaatiif gabroomu.(Gabrummaa walii galaa-Ubuudiyyatu Aamma)- Kuni namoonni hundi itti hirmaatu. Muslimaa fi kaafirri, namni gaarii fi badaan hundi Rabbiif gabroota ta’uu. Jaallatanii jibbanii hundi isaanitu gabroota Isaati. Sababni isaas, Kan isaan uumee fi wanta fedhe isaan irratti murteessu Rabbiidha. Wanta Inni murteesse jalaa bahuu hin danda’an. Fkn, du’a, dhibee fi kkf yoo isaanitti murteesse, ofirraa deebisu hin danda’an. Kanaafu, haala kana keessatti namoonni hundu gabroota Rabbiiti.
2ffaa-Isa gabbaruu keessatti gabra ta’uu- jecha biraatin filannoon Rabbiin gabbaruu-(Gabrummaa addaa-ubuudiyyatu Khaassa)- kunniin warra filannoo isaanitiin wanta Rabbiin itti ajajee hojjatanii fi wanta Inni dhoowwe dhiisaniidha. Gosti kuni Nabiyyoota, awliyaa’ota, namoota gaggaarii of keessatti qabata. Gabroonni Ar-Rahmaan warra gosa kanaati. Kanaafi, gabrummaa gosa kanaa maqaa Isaa Rahmaan jedhuun walitti hidhee. Kunis kan agarsiisu, haalaa fi sadarkaa guddaa kana kan gahan sababa rahmata Isaatini. Amaloonni isaanii amaloota hundarra guutuu fi hunda caalan ta’u ni dubbate.[1] Mee amaloota isaanii kanniin haa ilaallu:
Gabroonni ar-Rahmaan, “kanneen dachii irra haala salphaan adeemanii…” dha.Kana jechuun dachii irra haala madaallamaa hin jarjarreen, osoo of hin tuulinii fi ol aantummaa hin agarsiisin tasgabbiin dachii irra deemu.
Amaloota gabroottan Ar-Rahmaan keessaa namni adeemsa isaanii yeroo jalqabaatiif arge, dachii irra haala salphaan akka adeeman ni hubata. Kana jechuun dhimma jireenya addunyaa isaanii guuttachuuf dachii irra haala gaariin, qarummaa fi haala madaallamaa ta’een adeemu.
Haala adeemsa gabroottan ar-Rahmaan aayah keessatti ibsameen wantoonni faalleessan: of jajuun, of tuuluun, dachii garmalee gadi rukutuun, samii keessa of ol dheeressuun deemudha. Ammas, akka waan dhibee qabanii garmalee suuta deemu fi rincicuudha.
Gabroonni Rahmaan garmalee of tuuluu fi of jajuun dachii keessa hin deeman. Dhugumatti, Rabbiin of tuulaa fi of dhaadachaa dachii keessa deemu akka dhoowwe dhagahanii jiru. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Of tuulaa dachii keessa hin deemin. Dhugumatti ati dachii hin urtu. Dheerinnaanis gaarreen hin geessu.” Suuraa al-Israa 17:37
Rahmaaniif gabrummaa isaanii mirkaneessuuf ajaja kana tolee jedhanii fudhatan. Kaayyoon dhoowwaa kana duuba jiru gabroottan Rabbii irratti of tuultota, of guddistoota akka hin taaneef ni beekan. Wanta of tuuluu fi of dinqisiifachuu agarsiisan irraa of fageessuuf nafsee ofii ni leenjisan.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Aayah suuratu Al-Israa armaan olii keessatti dhugaa nama of tuuluu fi xiqqeenya haala isaa ifa baase jira. Yommuu namni of tuuluun miila ofiitiin dachii humnaan gadi rukutuu, dachii uruu hin danda’u. Sababni isaas, dachiin isa caalaa jajjaboodha. Ammas, dhaabbata isaatin namoota irratti of ol dheeressu fi of ol guddisuun, dheerinnaan gaarreen gahuu hin danda’u. Sababni isaas, guddinnaa fi dheerinnaan gaarreen isa caalu.
Kana keessa akeeka gadi fagoo xiqqeenya nama of tuulu agarsiisutu jira. Akkana isaan jedhama: Dachiin ati irra deemtu humna kee caalaa jabduudha. Hanga feete dhaabbata keetin ol dheeradhu gaarreen dhagaalee jajjaboon guuttaman dhaabbata kee caalaa garmalee dheerodha. Dachii irra garmalee miili keetin rukutuu fi qaama keetin of ol dheeressuun guddinna dhugaa naaf kennan jettee hin yaadin. Ammas akkana isaan jedhama: yaa nama of tuuluu fi of jajuu nafsee tee irratti laaffisi. Of ol dheeressuun nafsee keetin eessa deemtaa? Gara kallatti lafaa miila keetin rukutuun moo ol dheerachuun mataa keetiin samii tuquuf?of irratti laaffisi. Hanga feete of tuluun deemi dachii uruu hin dandeessu. Ammas hanga feete jismii (qaama) keetin gara olii osoo of guddistee fi dheeressitee, dheerinnaan gaarreen gahuu hin dandeessu.
Gaarreen hanga fedhan osoo dheeratanii gatiin isaanii gatii ilma namaati gadi. Sababni isaas, Rabbiin amaloota baay’een ilma namaa wantoota uumee baay’ee caalaa kabajee jira. Yaa nama of tuulu, qaamaan of bokoksuu fi of ol guddisuun ykn namoota irratti of tuuluun kabaja argachuuf hin carraaqin. Dhugumatti, kabajni namaa dheerinna fi bal’inna qaamatiin ykn yommuu deeman dachii miilan garmalee rukutuun kan ta’uu miti.
Gabroonni Rahmaan amaloota armaan olii kana hin qaban. Akkasumas, ariiti jarjarsuu agarsiisu hin ariifatan. Ammas, duubatti harkifachuu ceem’uu, rincicuu agarsiisu duubatti hin harkifatan. Kana irra haala salphaa ta’een ijjannoon, dhiirummaan, humnaan adeemu. Namni of tuulu nafsee ofii dirqiisisa. Gabroonni Rahmaan garuu osoo of hin dirqiisisiin haala salphaa fi madaallama ta’een adeemu. Jecha Luqmaan ilma isaatiif “Deemsa kee keessatti giddu galeessa ta’i” jechuun dhaame hojii irra oolchu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dhaamsa Luqmaan akkana jechuun Qur’aana keessatti dubbate:
“Boonaa maddi boqoo kee namoota irraa hin garagalchiin. Dachii keessas of tuulaa hin deemin. Dhugumatti Rabbiin of tuulaa, of dhaadataa hundaa hin jaallatu. Deemsa kee keessatti giddu galeessa ta’i; sagalee keetis gadi qabi. Dhugumatti irra jibbamaan sagalee sagalee harreeti.” (Suuraa Luqmaan 31:18-19)
Namni dhugaan amanee, wanta Rabbiin itti ajaje hojjatee fi wanta Inni dhoowwee dhiisee dachii irra haala madaallamaa fi tasgabbiin deemu gara fuunduraatti gabroota Ar-Rahmaan keessaa tokko akka ta’uu ni eeggama.
“yommuu wallaaltonni [dubbii badaan] isaan dubbisan, nagaha jedhaniidha.”
Asitti wallaaltota jechuun gowwummaa, dallansuu, arrabsuu, jechootu fokkuu gadi dhiisu fi dhimma gara lolaatti nama oofu irraa aqlii isaan qabu kanneen hin qabneedha. Yommuu wallaaltonni gowwummaa fi dubbii badaa dallansuu isaanii kakaasu isaanitti dubbatan, gabroonni Ar-Rahmaan, “Salaamaa (Nagaha)” isaaniin jedhu. Teessoo wallaaltoota irraa nageenya labsuun addaan bahu. Asitti “salaamaa (nagaha)” jechuun jecha nagahaa fi gaarii badiin keessa hin jirree wallaaltotatti dubbachuun badii irraa nagaha ta’u. Wallaaltootaa fi gowwoota faakkaataa wallaalummaa fi gowwummaa isaaniitiin isaanitti hin deebisan. Kana irra, dubbii gaarii isaanitti dubbachuun isaan irraa garagalanii deemu. Wanta badduu wanta toltuu taaten deebisu. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe:
“Hojiin gaarii fi hamtuun wal hin qixxaa’an. [Wanta baddu] ishii toltuu taaten deebisi. Yeroo san inni gidduu keetii fi gidduu isaa diinummaan jiru akka jaalalloo firaa ta’uu [argita].” (Suuratu Fussilat 41:34)
Nageenyi (salaamni) nageenya kabajaa, qaamaa, qabeenyaa fi wanta namni nageenya isaatiif itti yaaddawu hunda of keessatti hammata. Gabroonni Ar-Rahmaan wal-qunnamtii nagahaa booda wallaallummaa fi gowwummaa wallaaltoota irraa yoo argan, wallaalummaa fi gowwummaa isaa obsaa fi irra darbuun addaan kutu. Dubbii badaa itti deddeebisuun gara lolaatti hin seenan. Haqa Muslimni tokko Muslima biraa irraa qabu erga yaadachisanii booda teessoo wallaaltoota gadi furanii deemu. Haqni kunis “nageenya”. Nageenya kana Muslimoonni yommuu wal qunnamuun Assalaamu aleykum (Nageenyi isin irratti haa jiraatu)” jechuun labsu.
Ergamaan Rabbii (SAW) amaloota bu’uuraa Muslimaa keessaa tokko arrabaa fi harka isaa irraa Muslimoonni nagaha ta’uudha. Al-Bukhaari fi Muslim akka gabaasanitti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhanii jiru: “Muslimni nama Muslimoonni arrabaa fi harka isaa irraa nagaha ta’aniidha. Muhaajirri (Godaanaan) nama wanta Rabbiin irraa dhoowwe dhiisedha.” Sahiih Al-Bukhaari-6484, Sahiih Muslim 41
Gabroonni Ar-Rahmaan dubbii nagahaa wallaaltotti dubbachuun bira darbuun isaanii amalli obsuu, waa danda’uu fi gamnummaan isaan keessatti hidda qabachuu agarsiisa. Wallaalummaan wallaaltotaa gara gowwummaatti isaan hin oofu. Kana irraa arrabaa fi sammuu ofii ni too’atu. Hojii dhumti isaa faarfamaa hin taane hin hojjatan.
Dhugumatti isaan, wallaaltota irratti karaa fitnaa fi sharrii ni cufu. Qaanqee jalqabaa osoo fakkaattu akka ishiitiin deebisanii ibiddaa qabsiifamaa ta’uun lola guddaa fi sharrii baay’eetti geessitu yoosu dhaamsu.
Gabroonni Ar-Rahmaan sababa iimaanaa fi gaarummaa Islaamaa isaanitiin yommuu wallaaltonni jecha badaa dallansuu isaanii kakaasu itti dubbatan, gootummaa obsaatiin nafsee ofii ni too’atu. Dhugumatti gootummaan obsaa gootummaa haqaati. Yeroo baay’ee namni wal’aanson namoota baay’ee kuffisu nama garmalee cimaa akka ta’etti ilaallama. Garuu amaloota gaarii keessatti yunitiin safaraa ciminnaa fi gootummaa “humna qaamaa” osoo hin ta’in “yeroo dallansuu nafsee ofii too’achuu”dha. Kuni waan Nabiyyiin (SAW) akkana jechuun ibsaniidha:“Namni cimaan nama wal’aanson cimaa ta’ee osoo hin ta’iin,nama yeroo dallansuu (aari) nafsee ofii too’atudha.” Sahiih Muslim 2609
Guduunfaa
Har’aaf hanga kana amaloota Gabroota Ar-Rahmaan erga ilaalle, kutaa itti aanu keessatti amaloota biroo In sha Allah itti fufna. Mee amma amaloota armaan olitti ilaalle haa guduunfinu:
1-Yommuu dachii keessa deeman, haala salphaa, madaallamaa ta’ee fi tasgabbiin adeemu. Rabbiif of gadi qabu, gabroota Isaa irratti of hin tuulan. Of tuuluu jechuun mataa ofii garmalee guddaa akka ta’an of ilaaluun haqa fudhachuu diduu fi namoota biroo tuffachuudha. Gabroonni Ar-Rahmaan deemsa isaanii keessatti amaloota badoo ta’an lama irraa kan qulqullaa’aniidha. Of tuulaa dachii keessa miilan garmalee lafa gadi rukutaa fi qaamaan of ol guddisaa hin deeman. Ammas, akka nama dhukkubsatee rincicaa hin deeman. Kana irra, madaala isaanii eeggataa tasgabbiin dachii keessa deemu.
2-Yommuu wallaaltonni fi gowwoonni dubbii badaa isaanitti dubbatan, ykn wanta badaa Rabbiin hin jaallanne iddoo teessummaa isaanitti dubbatan, “Salaamaa” isaaniin jedhu. Kana jechuun dubbii badaa wallaaltootaa dubbii badaa wal fakkaatun hin deebisan. Kana irra dubbii gaarii nagaha itti ta’an isaanitti dubbatu.
3-Obsaa fi of too’achuu- yommuu wallaaltonni dubbii badaa isaan dallansiisu isaanitti dubbatan, obsuu fi of too’achuun dubbii gaarii isaanitti deebisu. Ergasii iddoo teessummaa walaaltootaa gadi dhiisanii deemu. Rabbiin subhaanahu haala isaanii akkana jechuun aayah biraa keessatti ibsa:
“Isaan yommuu lagw dhagahan, irraa garagalu. Ni jedhus, “Nuuf hojii keenyatu jira, isiniifis hojii keessantu jira. Nageenyi isin irratti haa jiraatu. Nuti wallaaltota hin barbaannu.” Suuratu Al-Qasas 28:55
Lagw jechuun dubbii qullaa fi kufaa faaydaa hin qabneedha. Faayda waan hin qabneef dhiifamu kan qabuudha. (In sha Allaah waa’ee kanaa gara fuunduraatti ni ilaalla.)
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Sa’dii-fuula 686
Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-jiildi 6, fuula 608-614, (Barreefamni armaan olii irra caalaan kitaaba kanarraa fudhatame)
Tafsiiru Ibn Kasiir-5/605


c: text/html

text:
Hogganonni keenya hidhaman ha hiikaman, filannoon gaggeeffame uummata musleema mara kan bakka bu’u miti, gaaffii keenyaaf deebiin ha kennamu, Televiziyonni Itiyoophiyaa oduu sobaa dabarsuu ha dhiisu fi gaaffilee jka biroo kan of keessaa qabu ta’u hiriirtonni ibsanii jitu.
Koree wal taasiiftu ayyaana kanaa keessaa tokko kan ta’an Hajii Mohaajaar Dinoon sirna staadiyoomii Finfinnee keessatti gaggeeffame irratti hirmaachu isaanii ibsanii gaaffii uummanni dhagesisaa ture jedhame garu kan hin dhageenye ta’u dubbatan
Mummichi ministeera Itiyoophiyaa Haaylee Mariyaan Dassaaleenya baatii kana keessa aka dubbataniittti mootummaan walabummaa amantiitti ni kabaja, garu gareeleen lellistootaa hokkara kaasuuf shira xaxan dhaabsisuuf tarkaanfii barbaachisaan ni fudhatama jedhan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yommuu Sodaa fi Rakkoon Cimu-Kutaa 3
Guduunfaa Duula Khandaq/Ahzaab
“Yaa warra amantan! Yeroo hoomaan (loltuun) waraanaa isinitti dhufee ergasii bubbee fi hoomaa [malaykotaa] isin hin argine isaanitti ergine, qananii Rabbii isin irra jiru yaadadhaa. Rabbiin wanta isin hojjattan Argaa ta’eera. Yeroo gara gubbaa keessanii fi gara-jallaa keessaniin isinitti dhufan, yeroo ijjis [sodaa irraa kan ka’e] dabde, qalbiinis kokkee geessee fi waa’ee Rabbii ilaalchisee yaada [adda addaa] yaaddan, [yaadadhaa].” Suuratu Al-Ahzaab 33:9-10
Seena duula Khandaq ykn Ahzaab aayaata kanniinin wal-qabsiisee akka nuuf guduunfuuf Ibn Kasiiriif haa dhiisnu:
“Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa yeroo diinonni isaanii isaaniin loluuf walitti qabamanii fi shira isaan baasan san isaan irraa deebisuu fi moo’achuun qananii fi tola gabroota Isaa amanan irratti oole dubbata. Kuni bara Khandaqi. Kunis ji’a shawwaal keessa bara 5ffaadha. Sababni gareen gamtooman (Ahzaab) itti dhufaniif: gareen hoggantoota gosa yahuudaa Banii An-Nadiir jedhaman kan Ergamaan Rabbii (SAW) Madiinaa keessaa gara Khaybar baase, walitti qabamuun gara Makkaa deeman. [Gareen hoggantoota Bani An-Nadiir] kunis Sallaam ibn Abi Al-Huqayq, Sallaam ibn Mishkam, Kinaanah ibn Ar-Rabii’i fi kanneen biroo of keessatti qabachuun gara Makkaa deemanii hoggantoota Qureeshotaatin wal gahan. Nabiyyi irratti lola akka banan kakaasan. Mataa ofii irraa gargaarsaa fi deeggarsa isaaniif (Qureeshotaaf) waadaa galan. Qureeshonnis kanaaf tole jechuun deebii deebisaniif. Ergasii [hoggantoonni Banii Nadiir] gara Ghaxafaan deemun gara lolaatti waaman. Isaaniis (Ghaxafaan) deebii ni deebisaniif. Qureeshonni gosoota ishii garagaraa irraa dhiirotaa fi namoota isaan hordofan waliin ni baate. Hooggannaan isaanii Abu Sufiyaan Sahkru bin Harb ture. Ghaxafaan immoo Uyayna bin Hisn bin Badrin hoogganamte. Walitti qabaan isaanii gara kuma kudhanii ni gahu. Yommuu Ergamaan Rabbii (SAW) adeemsa isaanii dhagayu, naannawa Madiinaa gara bahaatti aanu booyi akka qotan Muslimoota ajaje. Kunis akeekkaa Salmaan Al-Faarisitini (radiyallahu anhu). Muslimoonni booyi kana qotu keessatti ni hojjattan, humna guddaa baasan. Ergamaan Rabbiis (SAW) isaan waliin hojjataa, biyyee kaasaa fi qotaa ture. Qonna isaa kana keessatti mallattoolee fi ragaaleen baay’een ifa ta’an argamanii jiru.
Mushrikoonni dhufanii baha Madiinaa Uhuditti dhiyaatu qubatan. Isaan irraa gareen biroo iddoo olka’aa Madiinaa irra qubatan. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe,
“Yeroo gara gubbaa keessanii fi gara-jallaa keessaniin isinitti dhufan”
Ergamaan Rabbii sallallahu aleyh wassallam sahaabota isaanii waliin ni bahan. Isaan lakkoofsan gara kuma sadii ni gahu, “Lakkoofsi isaanii dhibba torbas” jedhamee jira. Nabiyyii fi sahaabonni dugda isaanii gara [gaara] Sala’aa garagalchuun fuula isaanii immoo gara diinotatti garagalchan. Booyin qotame bishaan of keessaa hin qabu. Booyin kuni garee lamaan jidduu ta’uun warra faradoo fi lafoo deeman akka isaan (Muslimoota) hin geenye ni dhoowwa. Ijoollee fi dubartoonni iddoo eeggamaa Madiinaa keessa ta’an. Banii Qureyzaan gosa yahuudaa taate, mooraa cimaa kibba-bahaa Madinaatti qabuu turan. Nabiyyii (SAW) waliin wali galtee fi eeggumsa qabu turan. Isaan gara loltoota dhibba saddeeti ni ta’u. Gosa Bani An-Nadrii irraa Huyayy ibn Akhxab gara isaanii deemuun hanga wali galtee [Nabiyyii] diigaanii fi garee gamtoomanitti dabalamanitti isaan sossobee amansiise. Rakkoon ni guddate, dhimmi ni cime, haalli ni dhiphate. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe:
“Achitti mu’mintoonni ni qoraman, sochii cimaas ni sochoofaman.”
Isaan (Gareen gamtooman) Nabiyyii (SAW) fi sahaabota gara ji’a tokkoo ni ugguran (ni marsan). Garuu isaan bira hin gahan. Amr ibn Wudd Al-Aamiriyy fi dhiiroota isa waliin jiran gara Muslimootaatti qaxxaamuran malee lolli isaan jidduutti hin adeemsifamne. Amr ibn Wudd jaahiliyyah keessatti dhiirota faradoo gootummaan beekkaman keessaa tokko ture. Ergamaan Rabbii (SAW) [Muslimoota irraa] loltuu faradoo gara isaatti [akka bahan] waaman. Ni jedhame, eenyullee isatti achi hin baane. Ergasii Aliyyiin ni ajaje. Innis itti bahe. Yeroo muraasaaf erga waliin qabsaa’anii booda Aliyyi Amrin ni ajjeese. Kunis mallattoo injifannoo ta’e.
Rabbiin azza wa jalla bubbee garmalee bubbistu garee gamtoomanitti erge. Garmalee bubbisuu irraa kan ka’e dukkaanas ta’e wanti biraa isaaniif hin hafne. (Bubbeen dukkaana isaanii buqqiste darbiti.) Ibidda bobeefachu hin dandeenye, homaas hojjachuu hin dandeenye. Kanaafu, gareen gamtooman (Ahzaab) kunniin kasaaranii achi deeman. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe:
“Yaa warra amantan! Yeroo hoomaan (loltuun) waraanaa isinitti dhufee ergasii bubbee fi hoomaa [malaykotaa] isin hin argine isaanitti ergine, qananii Rabbii isin irra jiru yaadadhaa.”
Mujaahid ni jedha: Suni bubbee bahaa turte.” Yaanni kuni hadiisa biraatin ni deeggarama: “Bubbee bahaatin injifannoon naaf kenname, ummanni Aad bubbee dhiyaatin badan.” Sahiih Al-Bukhaari-4105
“hoomaa isin hin argine” kuni malaykoota agarsiisa. Malaykoonni isaan (garee gamtooman) ni sochoosan, qalbii isaanitti sodaa darban. Hogganaan gosa hundaa akkana jechaa ture: “Yaa ilmaan ebalu ebalu gara kootti.” Isaanis isa biratti walitti qabaman. Sodaa Rabbiin qalbii isaanitti darbe irraa kan ka’e innis ni jedha: “Of haa baraarru, of haa bararru!”
Sahiih Muslim akka gabaasetti, Ibraahim At-Taymiyy akka gabaasetti, abbaan isaa ni jedha: Nuti Huzeyfaa ibn Yamaan (radiyallahu anhu) bira turre. Namtichi tokko akkana isaan jedhe: Osoo Ergamaa Rabbii (SAW) waliin wal qunname silaa isa waliin nan lolaa ture, qabsoo ol’aanaa qabsaa’a ture. Huzeeyfaanis ni jedheen, “Dhugumatti ati kana ni hojjattaa? Yeroo duula Ahzaab halkan garmalee qorraa fi bubbee Ergamaa Rabbii (SAW) waliin ture. Ergamaan Rabbii (Sallallahu Aleyh Wassallam) ni jedhan: “Sila namtichi oduu namootaa naaf fidee Guyyaa Qiyaamaa na waliin ta’u jiraa?”
Nu keessaa eenyullee deebii hin deebisneef. Yeroo lammafaa fi sadaffaaf irra deddeebi’e. Ergasii Nabiyyiin (SAW) ni jedhe: Yaa Huzeyfaa! Ka’ii oduu namootaa nuuf fidi.”
Yommuu maqaa kiyyaan na waamu, dhaabbachuu malee filannoo biraa hin qabu. Ni jedhe, “Oduu namootaa naaf fidi. Garuu isaan natti hin dammaqsin.” Kanaafu, anis hanga isaan bira gahuu akka waan handarii keessa deemuu gara fuunduraatti deemu itti fufe. Yommuu achi gahu, Abu Sufiyaan ibiddaan dugda ofii hoo’isa. Xiyya kiyya isatti darbuu barbaade. Ergasii jecha Ergamaa Rabbii (SAW) “Isaan natti hin dammaqsin” jedhu nan yaadadhe. Osoo isatti xiyya darbadhee, silaa nan rukutaa ture. Ergasii akka waan handarii keessa deemu gara duubaatti deebi’e. Ergamaa Rabbiitis(SAW) nan dhufe. Erga deebi’ee booda garmalee qorradhe. Ergamaa Rabbiittis nan beeksise. Shaarbi (uffata) ittiin salaataa ture irraa kan hafe natti uwwise. Hanga subiitti nan rafe. Yommuu bariisifadhu, Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan: “Yaa nama baay’isee rafu, ka’i.” Sahiih Muslim 1788
Jechi Rabbii olta’aa: “Yeroo gara gubbaa keessanii fi gara-jallaa keessaniin isinitti dhufan.”
“Gara gubbaa keessanii” kunniin garee gamtoomaniidha (ahzaaba). Huzeeyfa irraa akka gabaafametti, “gara-jallaa keessanii”, isaan kunniin Bani Qureyzaa dha.[1]
“yeroo ijjis [sodaa irraa kan ka’e] dabde, qalbiinis kokkee geessee”
Sodaan garmalee cimuu irraa kan ka’e, ijji isaanii wanta hunda irraa gara diina isaan marseetti dabde. Diina kana ilaalu malee wanta biraa ni dagatte. Mufassiroonni gariin ni jedhu, hiikni “zaaghatil Absaaru”, ijji teessuma ishii irraa dabde, kana jechuun ciminna sodaa irraa kan ka’e bobaaste.
Sodaa irraa kan ka’e namni wanta fuundura isaatti eeguu fi sodaatu ilaalu malee homaa kan hin ilaalle ta’e. Kuni uumama namaa keessatti wanta mul’atuudha. Namni yommuu sodaatu, ijji isa gara kamittu ni garagalti, wanta gara kanaattis, gara dhuma isaattis. Tasa balaan isatti bu’uu sodaachu irraa kan ka’e ijji ni bobaasti.
“qalbiinis kokkee geesse.” Sodaa fi naasu irraa kan ka’e qalbiinis kokkee geesse. Kuni ciminna sodaa agarsiisa. Garmalee sodaachu fi dhiphachuu irraa kan ka’e qalbiin akka waan isaa keessaa bahu hedduu taate. Namni garmalee yommuu sodaatu, qalbiin isaa akka duraani hin hargantu, hin dhikkistu.[2]
“waa’ee Rabbii ilaalchisee yaada [adda addaa] yaaddan”
Ibn Jariir ni jedha: namoonni gariin Ergamaa Rabbii (SAW) waliin jiran bu’aan badaan warra amanan irratti akka ta’u fi Rabbiin kana akka isaanitti hojjatu yaadan.”
“waa’ee Rabbii ilaalchisee yaada [adda addaa] yaaddan” Hasan kana ilaalchisee ni jedha: yaada garagaraatu ture. Munaafiqonni, Muhammadi (SAW) fi sahaabonni isaa lafarraa ni dugugamu (ni badu) jechuun yaadan. Mu’mintoonni immoo wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa waadaa galan haqa akka ta’ee fi osoo mushrikonni jibbanillee diinii Isaa (Islaama) amanti hundaarratti akka moosisu ni mirkaneefatan.”
Ibn Abi Haatim akka gabaasetti, Abu Sa’id radiyallahu anhu ni jedha: Guyyaa Khandaq ni jenne, “Yaa Ergamaa Rabbii! Qalbiin kokkee geessee jirti, wanti jennu jiraa?” Nabiyyinis (SAW) ni jedhan: “Eeyyen. Jedhaa:
اللَّهُمَّ اسْتُرْ عَوْرَاتِنَا وَآمِنْ رَوْعَاتِنَا
Allaahumma-stur awraatinaa wa-aamin raw’aatinaa.”
“Yaa Rabbii! Hanqinna (dadhabinna) keenyaa haguugi, sodaa keenya tasgabeessi.”
Ergasii Rabbiin fuula diinaa bubbeen dhayee isaan moo’ate.[3]
“Achitti mu’mintoonni ni qoraman, sochii cimaas ni sochoofaman” Suuratu Al-Ahzaab 33:11
Bakka cimaa saniitti warri amanan ni qoraman, mu’minni munaafiqa irraa addaan baafame beekkame. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dhiphinna guddaa nuti dubbiin ibsu hin dandeenyeen mu’mintoota qore. Nama kana keessatti kufe malee dhiphinni guddaan kuni nutti dhagahamu hin danda’u. Nuti amma asitti, fakkii haala sanii sammuu keessatti kaasuu fi yaadu hin dandeenyu. Garuu namni haala cimaa sanitti kufe ni beeka.
“Achitti mu’mintoonni ni qoraman” namni niyyaan isaa qulqulluu (mukhlisa) ta’e kan biraa irraa akka adda baafamuuf ni mokkoraman. “sochii cimaas ni sochoofaman” sodaa fi rifannaa cimaa irraa kan ka’e kirkira cimaa ni kirkiran. Kan ittiin qoraman, qormaata cimaa fi kirkira (sochii) cimaadha. Sochiin cimaan isaan muudate kuni sochii lafaati miti. Garuu sochii (kirkira) nafseeti. Nafseen ni kirkirte, wanti guddaan ishii qunname. Sababni isaas, Araboota irraa gareen gamtaa’an (Ahzaab), Banii Qureyzaan wali galtee diiguun, beela, ifaajee, dadhabbii fi qorri bakka tokkotti walitti qabaman. Wantoonni shan isaan irratti wal gahan. Wantoota shanan kanniin keessaa takkattinu kirkira nafseetiif gahaadha. Shanan bakka tokkotti yoo wal gahan hoo akkam ta’inna haalli? Dhimmoota garmalee ulfaatodha. Bakka kanatti Rasuulli (aleyh sallaatu wassalaam) beela irraa kan ka’e dhagaa garaa irratti hidhataa ture. Akkamitti haala kana yaadu dandeessaa? Namni dhugaa jireenyaa keessatti haala san ibsuu hin danda’u. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedhe: “sochii cimaas ni sochoofaman”
Qormaanni kunniin isaan irratti waan wal gaheef sochiin guddaan nafsee isaanii sochoose.[4] Kanaafi, nifaaqni ifatti mul’ate, munaafiqonni fi warri qalbii isaanii keessa dhukkubni shakkii jiru wanta dubbatan ni dubbatan.
Qormaanni Guddaan akkanaa osoo nu qunname maal taana laata?
[1] Al-Misbaahu Al-Muniir fii zahziib Tafsiir Ibn Kasiir-1119, Tafsiir Ibn Kasiir-English Traslation-7/646-647
[2] Tafsiiru Al-Qur’aanil Kariim-Suuratu Al-Ahzaab-Ibn Useymiin-fuula 100-101
[3] Al-Misbaahu Al-Muniir fii zahziib Tafsiir Ibn Kasiir-1119, Tafsiir Ibn Kasiir-English Traslation-7/646-647
[4] Tafsiiru Al-Qur’aanil Kariim-Suuratu Al-Ahzaab-Ibn Useymiin-fuula 105-106


text:
Dhaabbanni qabiinsa mirga namoomaaf falmu Human Right Watch waa’ee lammilee Itiyoophiyaa Yemen giddu gala turmaata baqattootaatti dhuman ilaalchisee kaleessa ibsa baaseera. Dhaabbatichi ibsa isaan hidhattoonni Huutii Yemen yoo baqattoonni as buufata kana keessa turan mormaa turanitti wal dhabbii tureen rasaasni isaan buufata kanatti darbatan ibidda kaasee lubbuun namaas gidduu kanatti bade jedhe.
Human Rights Watch ibsa isaan baqattoonni balaaan irra gahe mirga isaaniitiif waanti gaafatan rakkoo kanaaf isaan akka saaxiluu eeree, gareen humna Huutii Ansar Allah jedhamu warra miidhaan irra dhaqqabe kanaaf gargaarsi hatattamaa akka taasifamuuf karra saaquu akka qabu gaafate.
Dhaabbatichi dabalee gartuun sarbiinsa mirga namaarra gahe qoratu ka jaarmayaa mootummootaa damee Yemen, yakka Yemen keessatti raawwate ka qorannaarra jirutti taatee kana dabalee qorachuu akka qabus dabalee gaafatee jira.
Dhaabbata Human Rights Watch’tti qorattuu dhimma baqattootaa fi warra godaantotaa ka taate Nadia Hardman, balaan hidhattoota Hutiin lammilee Itiyoophiyaarra gahe biyya lolaan ammacamtu Yemen keessatti ammas lubbuun baqattootaa rakkoo akkamii keessa akka jiru agarsiisaa jette.
Naadiyaan, hidhattoonni Hutii, baqattoota aggatanii isa qarshii gaafatan dhiisuu qabuu jettee, gaggeessitoonni humnoota kanaas warra balaa kana baqattootarratti geessises gara seeraatti fiduu akka qaban dubbatte.
Human rights Watch gabaasa isaa kanaan hidhattoonni Huutii Yemen bakka hedduu akka to’atan himee ammas biyyattii keessa bakka hedduutti baqattootaa fi godaantota kuma jahaa oltu mana hidhaa jiraa jedhe.
Dhaabbatichi warra balaarraa haferraa ka’umsi rakkoo kanaa rakkoo qabiisna mirgaa baqattootaa bakka turmaataa kanaa turanii tahuu, sana booda mormii tureen boombiinis darbatamuu tahuu warra balaarraa haferraa odeeffachuuu ibseera.
Yakka baqattoota kanarratti raawwate kanaaf deebii hidhattoota Huutii gaafatee dubbi himaan dhaabbatichaa Mohaammed Abdul Salaam, balaa sanaaf dhaabbata godaantotaa IOM akka komatamu deebii kennani jedhe.
Mohaammed, taheen kun eessattuu ka raawwachuu malu jedhanii, waan kanaaf ka gaafatamu dhaabbataa silaa godaantotaa fi baqattoota gargaaruu qabu jedhan yoo deebii kennan.
Ibsa isaa keessatti Human Rights Watch hidhattoonni huutii eebla 2020 keessas akkasuma baqattoota lammiin Itiyoophiyaarra balaa geessisuu galmeessee akka jiru eeree jira.
Dhumarrattis Human Rights Watch hidhattoonni kun lammilee Itiyoophiyaa manneetyii hidhaa Yemen keessaa jiran biyyasaaniitti deebisuuf mootummaa Itiyoophiyaa duukallee marii akka godhan gaafate.
Balaa torbee sanbata darbee mudate kanaanis gaggeessaan dhaabbata godaantotaa IOM Antonio Vitorino gadda itti dhagahame ibsanii turan.
Mr. Antooniyoon, baqattoota fi godaantota hidhuun gocha balaaleffatamuu qabu akka tahe eeranii dhaabbanni isaan gaggeessan IOM lammilee itiyoophiyaa balaa kanaan miidhaman kanaaf gargaarsa yaalaa taasisaa jiraachuu dubbatan.
Dabalaniis lammileen balaarraa hafanii fi mana hidhaa Yemen kaan keessa jiran akka biyyatti deebiyaniif mootummaa Itiyoophiyaa waliin mariyataa akka jiran ifoomsan.
Lammileen Yemenitti dheengadda du’an garuu ammas lakkoofsi isaanii hin beekamu. Jiraataan magaalaa Sana’aa takka, dheengadda angawoonni biyyattii warra balaa kanaan du’eef sirna awwaalaa gaggeessanii jiru jedhan. Jiraataan kun namootni du’an lakkoofsi isaanii dhibba afurii ol tahuu eeranii ka awwaalli sirnaan gaggeeffameef garuu nama 43 qofaaf jedhan.
Baqataan lammiin Itiyoophiyaa kun namootni du’an kun eenyummaan isaanii akka hin beekamne himanii, warra yaalarra jiru keessaa name lama ammas yaaddoo keessaa jiru jedhu.
Jiraataan kun dabalanaii balaa kana duuba baqattoonni sodaa akka qaban dubbatan. Kelessas, waajjirri ministeera haajaa alaa Itiyoophiyaa lammilee Itiyoophiyaa Yemenitti rakkataa turan 148 gara biyyaattii deebisuu beeksisee jira.
Dhaabbanni godaantotaa IOM baqattoota kana deebisuuf mootummaan Itiyoophiyaa balalii xiyyaaraa Yemenii gara itiyoophiyaa akka jalqabu dhiyeenya gaafachuunsaa ni yaadatama.


text:
Unkaa Masakaa
Unkaalee uumuf masakiicha si'eessa.
Sadarkaalee itti annan fayyadamuun amaloota unkaa fili:
Unkaa Masakaa - Filannoo Dirree
On this page of the Form Wizard, you can specify the table or query that you need to create the form as well as the fields that you want to include in the form.
Unkaa masakaa - Unkaa xiqqaa ijaari
Yoo unkaa xiqqaa fayyadamuu barbaadde fi amaloota unkaa xiqqaa galchuu barbaaddee ifteessi. Unkaa xiqqaan unkaa unkaalee biroo keessatti saagamuu dha.
Unkaa Masakaa - Unkaa xiqqaa dirreewwani daba
Gabatiichi ykn gaafatni barbaadduu akka unkaa xiqqaa uumuu fi qunnamtii dirree kamfa'aa akka unkaa xiqqaa keessuu barbaadduu ifteessi.
Unkaa Masakaa - dirreewwan wal qabatan argadhu
Sadarkaa 2ffaa irratti, unkaa xiqqaa filannoo hujeeka dirreewwani irratti hundaa'un ijaaruuf yoo filatee turtee, dirreewwan walitti hidhaman fuula masaka kanarraa filachuu. dandeessa.
Unka Masakaa - To'annoowwan Qindeessi
Fuula masakaa kanarra, unka teessuma uumame filachu dandeessa.
Unkaa Masakaa - Galfata deetaa qindeessi
Unkaa haaraatiif qabinsa halata deetaa adda baasa.
Unkaa Masakaa - Haalatoota fayyadami
Haalata unkichaa ifteessa.
Unka Masakaa - Maqaa Qindeessi
Specifies the name of the form and how to proceed.
Duuba
Filannoowwan qaaqa keessatti ejattoo duraa irratti uumaman mul'isi. Qabduun kun fuula lama irraa qofa kakkaafamuu danda'a.
Itti aanee
Qabduu itti aanee cuqaaasi, akkasumas masakichi haalataalee qaaqa ammee fayyadama sana booda gara eejjatoo itti aanutti fufa. Yoo eejattoo xumuraa irra jiraatte, qabduun kun Uumi ta'a.
Osoo fuuloota dabalataa hin deebisin unkiicha uumuuf cuqaasi.


text:
Akkataa walii galtee dhabbileen lamaan waliif mallatteessaniitti oomisha albuudaa irratti waltumsuu fi dhiyeessi maallaqaa taasisuun tajaajila biyya keessaa gama kanaan taasifamu fi indaastirii oomisha albuudaa biyyatti sadarkaa idil addunyaatti guddisuudha. Kanaanis kalaqni fi pirojeektonni haaraan Itoophiyaa keessatti hojjatamu gama hojiitinis ta’ee mallaqaatin deeggaramee, oomishni albuudaa fi
Mahleet Faasil tiin @MahletFasil Finfinnee,Guraandhala 18/2022 –Warshaan Daabboo Shaggar gatii rakasaan osoo addaan hin kutin daabboo jiraattota magaalaa Finfinneetiif dabboo dhiyeessuuf ture waggaa tokkoofi ji’a ja’a dura hojii eegale. Haa ta’u malee warshaan daabboo Shaggar guyyoota torban lamaa as hojii dhaabuu isaatiin jiraattoota galii gadi aanaa
Suuraa: Biloom Barg Itoophiyaa keessatti waggaatti Sukkaara toonii 270,000 oomishuu kan danda’u warshaan Sukkaaraa Fincaa’aa, haleellaan irra deddeebiin garee hidhattootaatan irratti raawwatamuu dubbi himaan dhaabbatichaa Rattaa Dammaqaa Biloom Bargitti himeera. Itti dabaluunis sababa haleellaa dhiyeenya gareen hidhattootaa maashinoota fi shonkoora gubaniin warshichi hojii dhaabuuf akka dirqame


text:
Warraaqsi Galaana Uummataa itti-fufee jiraachuu
Yaaballoo: Warraaqsa Barattoota M/B Qophaa’inaa Kum. Jaatanii Aliin geggeeffameen wal-qabatee: Barataan Oromoo tokko wareegamuu; 10’nii ol kanneen ta’anis rasaasaan madaa'uu. Darbees, Barsiisonni Yuunbarsitii, Hayyoonnii seenaa, akkasumas, Oromoonni danuun hidhamaa jiraachuu;
Taltallee: Rakkoo hongee sababa caamaatiin Konyaa Booranaa, Onoota: Taltallee, Mi'oo, Eel-wayyaa fi kanneen biroo keessatti dhalateen, Ona Taltallee keessatti lubbuun Oromoota afurii galaafatamuu, beeladnis gaaga'amaa jiraachuu; Ta'us, aangawoonni Paartii Badhaadhinaa Konyaa sanii rakkoo kana waakkachaa jiraachuu.
Gindhiir fi Naqamtee: Warraaqsi Galaana Uummataa itti-fufee jiraachuu


text:
Hegeree Oromiyaa Saphlina saphlinaa olii xiqqenya xiqqenya gadii , Jirenya ka jiru gadii jirenya ka du’ee olii , Harka daaraa haree taate Galte Lenco fi …Read More »
[breaking news] A source claims Dr. Dima Nogo was ordered to leave Ethiopia
Dr. Dima Nogo, the second in command of Oromo Democratic Organization (ODF), has been ordered by TPLF security to leave the country within 24 hours. …Read More »
Dr.Diimaa Nagaoo: “ABOn akka malee natti jabaadha”
Dr. Diimaan bara kuma lamaa fii saddeet yeroo jijjiiramni garee ABO irraa foxxooyteen labsamu miseensa jijjiiramaa ta’uun isa kana nutti himaa turan …… “Joollummaa kiyyarraa …Read More »
Dr Diimaan Misooma Itoophiyaa Dinqisiifate!!
(Oromedia, Finfinnee, 22 October 2014) Dr Diimaa Nagawoo misooma Itoophiyaa keessatti deemaa jirutti hedduu gammaduu isaa keessa beektoti saaxilan. Akka odeessi nu gahe ibsutti, …Read More »
Diimaa Naga’oo: “Qabsoo kan goonuuf Fedhii ummata keenyaa bakkan ga’uufi
“Kan qabsaawa jirruuf fedhii ummata keenyaa bakkaan gayuufi” Jaalli kun fedhii isaa bakkaan ga’ee moo kan ummataati bakkaan gahee? J/ Nadhi Gammadaa yoo wareegame fuulli …Read More »
Labsa Kora Bu’ureessaa Adda Dimokiraatawaa Oromoo (ADO)
Nuti, miseensonni Kora Bu’uressaa Adda Dimokiraatawaa Oromoo (ADO) sochii politikaa Oromoo haaraya dhugoomsuu keenya labsina. Sochiin haarayni kunis, kan haqa Oromoo fi saboota Itophiyaa maraaf falmu ta’a. …Read More »
JAARSA AKKA JAARE E, JAAMAA AKKA JAAME WALLAALE CAALAA WANTI NAMA RAKKISU HINJIRU JEDHA.
Message: O.Leencoo Lataa, Diimaa Nogoo faa namuu ganna, /hangafummaa fi lafa bultiin/ akkuma aadaa hawaasa Oromootii akka jabaa ulfeessa. Ammallee akka lammii Oromoo biraa rakkoon …Read More »


text:
Kitaabni ifaajee waggoota dheeraa nagaafate, ‘Qabsaawaa Seenaan Dagate’ mata-duree jedhu jalatti maxxanfamee, Hagayya (August) 1, bara 2015, Minnesotaa, Magaalaalee Lakkuu keesssatti eebbifamee harka dubbiftoota seenuuf imala jalqabuu isaa gammachuu guddaan isinii eera.
Kitaabni seenaa guddaa if-keessaa qabu kun, ‘Qooda Huseen Suraa Qabsoo Oromoo Keessatti Gumaate’ hundee taasifata.
Boqonnaalee 13 fi fuula 387 qaba. Gatiin: $30 (USA).
Namootni Minnesotaa ala jiraattan akkaataan itti argattan fuulduratti ibsama


text:
Category: Articles
(Betru Dibaba) Heera Mootummaa Federaalaa keewwata 93 hordofuun, ‘Heera, nageenya fi tasgabbii uummataa eegsisuuf’ Manni.
Yaa’ii Idilee 6ffaa Waggaa 2ffaa Bara Hojii 5ffaa irrattii gabaasa raawwii hojii mootummaa bara 2009.
(Argan Beekan) Bara 1875 Fichee Salaaletti maatii qote bulaa irraa dhalatan. Warri isaanii irraa dhalatanis.
(Bakar Waaaree) Oromummaan sabboonummaa dhiphummaan yookiin sabboonummaa of-tuulummaan dhufurratti osoo hin ta’in sabboonummaa maalummaa Oromoorratti.
(Sultan Abdo) Finfinneen Magaalaa guddoo Oromiyaa akka taate heera Mootummaa Naannoo Oromiyaa fooyya’e labsii lakk.94/1997.


text:
Prezidaantiin Sudaan duraanii Omar Hasan Albashir, eega waraana biyyattiitiin taayitaa irraa buusamanii, akka mana ofii keessatti eegaman taasisamanii guyyaa shanii booda, kaleessa gara mana hidhaatti geessaman.
Kan umuriin waggaa toorbaatamii shanii – Omar Al Bashir, eegumsa cimaadhaan, Mana hidhaa Koobaar ka magaalaa Kaartum keessa jirutti geessaman jedhu – maatiin isaanii.
Hiiriira uummataa baatiilee afuriif geggeessamee booda, eega waraanni biyyattii Kamisa torban dabree taayitaa as, Bashiir lamuu uummata duratti hin mul’anne.
Uummatni Sudaan kuma hedduutti lakkaawamu, “ammallee mootummaan cehumsaa Siivilii irraa hundeessamuu qaba” jechuudhaan, hiriira mormii itti fufee jira. Hoogganoonni waraanaa torban dabre fonqolcha mootummaa geggeessan immoo, ka waggaa lamaaf cehumsa biyyattii geggeessa jedhan, mana-maree hooggana waraanaa hundeessanii turan.
Gamtaan Afrikaa fi biyyoonni Addunyaa gama Dhihaa hedduun, akka mootummaan cehumsaa hatattamaan hooggana Siiviliitti kennamuu fi filannoon geggeessamu waamicha godhanii jiran.


text:
Ameerikaa keessatti seerri haala hojii humnootii naga eegumsaa poolisii jirjjiiru akka ba’u gaafachuuf jecha sanbata darbe lammiiwwan biyyattii hiriira nagaa ba’anii jiran.
Dhiyeenya kana lubbuun gurraachota Ameerikaa lama harka isaaniitti kan darbe poolisoonni lama himannaan akka irratti hin dhiyaanne murtaa’uun guutummaa biyyattii keessatti hiriira mormii dhaqqabsiisee jira.
Hiriirawwan kana keessaa inni guddichi kan sanbata darbe as Washington Dc keessatti geggeeffame ture.
Sanbata darbe hiriirtonni kun naannoo White House ka’anii gara waajjira mana marii bakka bu’ota uumataatti kan deeman dhaadannoo jijjiirraan haa ta’u jedhu dhageessia turan.
Harka koo ol qabeera. HIn dhukaasiin dhaadannoo jedhu dhageessisuu dhaan Fergison Mizuri keessatti rasaasa poolisiin rukutamee kan du’e haala ajjeechaa daragaggoo umuriin waggaa 18 Mikil Brown ibsaa turan.
Nan ukkaamame” hafuura baafachuun dadhabe jedhanii dhaadannoo dhageessisuu dhaan immoo miseensa Poolsii NYn ukkaamsamee kan lubbuun isaa darbe haala ajjeechaa Eerik Gaarneris akkasuma beeksisaa turan.
Hiriira sana irratti lammiiwwan Ameerikaa bifa godaan, saala, umuriif amantiin utuu adda hin ba’in harka wal qabachuu dhaan irratti hirmaatan. Kanneen keessaa gara jabina poolisiitiin miseensota maatii isaanii fi ofii isaanii irra miidhaan kan ga’e abbootii, harmoolii, obbolootaa fi obboleettonni suraa maatiwwan isaanii miidhaan irra ga’ee baatanii tuaran jechuu dhaan bakka hiririra sanaatti argamee kan ture waahilli keenya Henok semagzer gabaaseera.


text:
Hanqinni Midhaan Nyaataa Itiyoopiyaa Mudate
Gareeleen gargaarsa sadarkaa addunyaa fi jarmiyoonni baraarsa kan yeroo hatattamaa baatilee ja’an darban keessa roobi hanqachuu isaatiin haalli jiru battala gada adeemaa deemuun isaa akka tasaa itti ta’ee jira.
Baatii Guraandhalaa keessa Ethiopiaan uummata miliyoona 2.8 nyaachisuuf jaarmolii gargaarsa namoomaa gaafattee turte. Kunis kan waggoota kana dura turanii irra hedduu gad bu’aa dha.
Haa ta’u malee baatii Ebla keessa naannolee horsiisee bulaa kan naannoo gaanfa Afrikaaa keessa kan jiru lafti marga dheedichaa goguun lammiiwwan Itiyoopiyaa kuma 400 ta’an kanneen gargaarsa fedhanitti akka dabalaman taasise.
Hojjettoonni gargaarsaa akka jedhanitti dhiibbaa hongeen fide guutummaa addunyaa irraa gatiin midhaan nyaataa qaala’aa adeemuu isaan daran hammaate.
Hanqinni Midhaan Nyaataa Itiyoopiyaa Mudate
Hanqinni Midhaan Nyaataa Itiyoopiyaa Mudate
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
02-12-2022
Gamtaan Afrikaa Galata Dhiyeessee Jira
-
-
29-11-2022
Komishinni Araaraa Ibsa Baasee Jira


text:
Bulchinsaa magaalaa Finfinnee kutaa magaalaa Gulaalleetti kan argamu - Manni Barnoota Janaraal Taaddasaa Birruu, kan afaan Oromoon leenjise da'immaan 669 xumura turban dabree irra eebbisiise.
Manni barnootaa kun, akka lakkoobsa Itiyoophiyaatti bara 2011, barattoota 4000 ol olmaa da'immaanii irraa hangaa kutaa 10ffaatti simatee barsiisa ture. Mana-barnootaa haaraa waan taheef hanqinoota adda addaaf akka saaxilamaa turee fi amma hagi tokko akka furmaata argate dubbatu - Itti gafatamaan wajjira barnoota kutaa magalaa Gullallee - Obbo Adimasuu Dachaasaa.
Tsahaay Daamxoo tu gabaase


text:
Uummanni Oromoo sirna jiruufi jireenya isaa keessatti aadaa akka cirracha galaana keessaa hammaaramee hindhumne baay’inaan qaba. Aadaan kanneenis kan uffannaa, nyaataa, safeeffannaa, waaqeffannaa, amantii, bulchiinsaafi kan kana fakkaatan tarreessuun ni danda’ama. Bu’uura kanaan barruulee kana keessatti, akkuma aadaa bulchiinsa Oromoo keessatti sirni Gadaa iddoo olaanaa qabu, sirni Siiqqee dubartootaas gahee taphatu dhiyyeessuuf barbaadeen. Siiqqeen mallattoo aangoofi mirga dubartoonni Oromoo aadaadhaan qaban agarsiisuudha. Siiqqeen ulee qal’oo dheertuudha. Kunis, kan qaqamte, diimatteefi simooftedha.
Kanamalees, qajeeltuufi dirraan walqixxooftuu kan ijoo hinqabnedha. Siiqqee namni hundi yookaan dubartiin hundi hinqabattu. Kan qabachuu dandeessu dubartii heerumte qofa. Kan heerumtes taatu yeroo hunda hinqabattu; kan qabattee baatu yeroo lolli, waraanni, muddamni, daddarbaan, cunqursaan, haala waliigalaan yeroo rakkoon jiraatu qabattee baati. Siiqqeen kabaja, ulfina, saalfiifi sodaatama guddaa qabdi. Akka ulee biroo siiqqeen horii ittiin hin tiksan, hinrukutan; sareetti hindarbatan; fardeen ittiin hindhahan; akkasumas dhadhaabbachuuf hin gargaaraman. Seeraaf qabatan malee. Kanaafuu, dubartiin siiqqee qabatte nisodaatamti; nisaalfatamti; nikabajamti. Dubartiin siiqqee qabattee yoo namatti dhufte hinqaxxaamuran; nama hofkolchitu malee bira darbanii hindeeman. Malkaas ishii dura hin cehan.
1. Faayidaa Siiqqee
Aadaa Oromoo keessatti siiqqeen faayidaa hedduu qabdi. Akka waliigalaatti yoo ilaalamu: gaa’ela gaggeessuuf, waaqa kadhachuuf, araarsuufi dhimma lolaa (waraanaa) tasgabbeessuufi kkf geggeessuuf oolti. Qabxiilee kanneenis warreen ijoo ta’an akka armaan gadiitti dhiyaataniiru.
1. 1 Gaa’ela Gaggeessuuf
Sirna fuudhaafi heerumaa geggeeffamu keessatti siiqqeen iddoo olaanaa qabdi. Haala kanas bifa lamaan ilaaluun nidanda’ama.
1. 2 Gaa’ela Rakkoon Raawwatamu
Sirni fuudhaafi heerumaa rakkoon raawwatamu karaa seera qabeessa ta’een warri gurbaafi warri durbaa walqoratanii kan walirraa fuudhaniidha. Adeemsa kana keessattis dubartiin sun gaafa heerumtu siiqqee qabattee heerumti. Kunimmoo seeraafi duudhaa hawaasichaa guutuufi aangoo qabaachuu ishii kan itti mirkaneeffattuudha. Kanaan alatti immoo ulfinaafi kabaja qabaachuu ishii kan agarsiisuudha. Iddoo deemtu sanattis akka saalfatamtu, sodaatamtuufi kabaja akka argattu ishii taasisa jechuudha.
1.3 Heeruma Haftuu Durbaaf
Aadaa Oromoo keessatti akka carraa ta’ee dubartiin tokko otoo hin kadhimamin turtee haftuu ta’uu dandeessi. Kanaafuu, dubartiin otoo hinkadhatamiin turtee umuriin koo darbuuf jettee yaadde akkuma dhiirri kadhatee fuudhu, dubartiinis seera siiqqee keessatti kadhattee fuudhuuf mirga qabdi. Kanas raawwachuuf adeemsa keessa dabartu qabdi. Jalqabarratti haadha siiqqee (haadha manaa abbaa Gadaa) mariisisti. Kanas quxisuun koo daa’ima dhungatte; anas nahawwisiise jettee himatti. Haati siiqqees “kanaaf maal barbaadde?” jettee gaafatti. Ishiinis, ilma abaluuttan (nama itti heerumuu barbaaddu) maqaa dhawuun itti himti. Haala kanaan, haati siiqqees waan qabachuufi gochuu qabdu gorsitee gadhiisti. Dubartiin kunis, hiddii, buna duudaa, marga jiidhaafi siiqqee qabattee gara mana gurbaa itti heerumuu barbaaddee deemti. Akka achi geesseenis siiqqee darbattee mooraa keessa buusuun karra jala teessee akkas jechuun lallabdi.“Taa’ee hin ka’u, seenee hin ba’u” jetti.
Haati siiqqee sunimmoo akka nama haaraatti jaarsa qabattee “maal taate?” jettee gaafatti. Erga odeeffannoo argatanii booda battaluma jaarsolii walitti qabanii rakoo qalsiisu. Kan biraa kadhateellee yoo jiraate ishii dhiisee ishii kanatti rakoo qala. Ishiin bareedduus taatu fokkiftuu diduu hindanda’u. Kanaaf seera guutaaf. Yoo ishii duraa hindhiisu jedhee yaademmoo ishii siiqqeen dhufteef seera guutee gaggeessuu danda’a. Kanas, dubartiin sun akkas jettee gaafatti. “Qaamni miiraa shan, seerri Gadaa shan; kana naaf guuti” jetti. Innis seera kana guutuun dirqama isaati. Gama biraatiin, meeshaaleen dubartiin sun qabattee deemtu hiika mataa isaanii qabu. Isaanis:
Hiddii: hiddiin garaa miciraani. Kanaafuu, akka hiddii kanaa waliin horra, hormaata arganna; waliin jiraanna ergaa jedhu qaba.
Buna duudaa: bunni ulfina, kabaja. Kanamalees, qarree koo qabadheen dhufe, kanaaf waljaallannee, walitti urgoofnee waliin jiraanna jechuu agarsiisa.
Marga jiidhaa: margi jiidhaan irreessa. Lattuu, lalisaa, hormaata kanaan alattis hawwii gaarii waliif qabaachuu mul’isa.
Siiqqee: siiqqeen mallattoo aangooti. Kanaafuu, siiqqee kana qabattee seera ishii raawwachiisuu kan dandeessu ta’uu bakka bu’a.
1. 4 Kadhaa Waaqaaf
Faayidaan siiqqee inni biraan tajaajila kadhaa waaqaaf ooluu ishiiti. Kunis, yeroo bonni guddatee hongeen nama, horiifi uumama hundatti hammaatu waaqa kadhachuuf dubartoonni siiqqee qabatanii ba’u. Siiqqee birattis, aannan, dhadhaafi irreessa qabatu. Dhadhaan mataa jiifatu; aannan dhibaafatu, akkasumas marga jiidhaa sanammoo itti irreeffa-tanii waaqa kadhatu. Yeroo waaqa kadhatanis akkas jedhu: Luka daaraan dhufne, miila dhoqqeen nugalchi…
Kana jechuun bonni hammaateera, rakkoo qaqqabsiiseera; nuudhagahi; rakkoo keessaa nubaasi; nubadhaadhi ergaa jedhu qaba.
1. 5 Araaraaf Oolti.
Siiqqeen araarsuufis ni oolti. Keessattuu, abbaa manaafi haadha manaa araarsuu keessatti gahee olaanaa qabdi. Abbaan manaafi haati manaa sababa adda addaan walitti bu’uu danda’u. Seera siiqqee keessatti, dubartiin tokko deessee ji’a lamaan duratti yoo wajjin ciisee fedhii foonii raawwate yakka. Dubartii dugda bukoo kan hinjabaanne akka waan gudeedeetti lakkaa’ama.
Dhimma kanas, haadha siiqqeetti himuun dubartiin naannoo itti bahuun siiqqee qabatanii itti ililchu. Haala kanas balleessaa ta’uu, yakka kan uume ta’uusaaf seera itti muru. Seerri kunis tokko korma irraa qalu, lammaffaammoo inni dirriba akka ishii uffisu gochuun walitti araarsu.
Gogaa korma irraa qalataniis tatarsaasanii siiqqee isaaniitti maratu. Kun immoo seera siiqqee ta’uufi siiqqeen ulfinaafi kabaja qabu cinaatti aangoo qabaachuu kan agarsiisudha.
1. 6 Lola yookaan Waraana Dhaabsisuuf
Adeemsa jiruufi jireenyaa keessatti namoonni waliin jiraatan yookaan diinni naannoo biraarraa dhufuun sababa adda addaan yoo walitti bu’uun lola yookaan waraana guddaa keessa seenuu danda’u. Lola yookaan waraana gosa gidduutti uumamu salphaatti dhaabuun rakkisaadha.Haata’u malee, dubartoonni siiqqee qabachuun walgahanii lola yookaan waraana kana gidduu yoo seenan lolli yookaan waraanni sun battalumatti dhaabbata. Kana jechuun siiqqeen dubartootaa ulfinaafi kabaja hammamii akka qabu agarsiisa. Siiqqee yoo hinqabaanne garuu mootummaan hagam humna qabuyyuu akka siiqqeetti battala sanatti waraana dhaabuu hin danda’u. Akka tasaa ta’ee gareen tokko kan didu yoo ta’e, gara isa tole jedhee eebbisuun isa didemmoo abaaruun mataa siiqqee walitti dhaabuun isa jala hulluuqanii akka darban godhu. Kunis diina kee mo’i, daandii jalaa baatuufi irra aantu argadhu jechuudha. Yeroo eebbisanis, “dhukkuba qileen qabi; diina waraanaan qabi” jedhanii yoo eebbisan injifannoon deebi’u. Garaa qulqulluun waan eebbisaniif Waaqayyos isaan dhagaha. Warri didan sun gonkumaa akka hin oofkolle, irra hinoolle dubbatu. Walumaagalatti, siiqqeen haala jiruufi jireenya hawaasa Oromoo keessatti faayidaa hedduu qabaachuu ishii hubachuun nidanda’ama. Dabalatas, siiqqeen gaa’ela gaggeessuuf, waaqa kadhachuuf, araarsuuf, dhimma lolaa (waraanaa) tasgabbeessuuf kanaan alattis kan hiyyoome yookaan qabeenya balaan barbadaa’e hirpha kadhachuuf, dubartii dhala dhabde guddifachaa kadhachuuf, dubartii karaa deemtu akka dhiirri hintuqneef, intala heerumte ittiin mana baasuufi waan kana fakkaatan raawwachuuf faayidaa siiqqeen qabdu guddaa ta’uu hubanna.
Geetaachoo Rabbirraa Baqqaanaa tiin


text:
Kilimanjaaroo
Kilimanjaron, qaraan Kaiser-Wilhelm-Spitze jedhame kan wamamu, garaa kabba baha Tanzaaniyaa tti argamu dha. Kilimanjaron adunyaa keessa dheerina garaa kobba ejjanii kessa tokkoffa dha. Jalatti dherinna 4600 metre (15,000 ft) kan ta'u, and akkasumas faggenaa gudda Afrikaa keessa 5,895 metres (19,340 ft) qaba, garrotta isaa marsani irra ilalcha nama gamachisu qaba. Kilimanjaro stratovolcano guddicha, yeroo ammatti kan ta'u osoo hin ta'in, fumarole wajjin dhoqa fixee kibo tti kan gas basu dha. Bara 2003 saayintistiin magma n baqee metre 400 gaditti akka argamu walii galani turan.


text:
OROMOON TOKKICHA
Akka waan Oromoon Oromoo kaan caaluu
Akka waan Oromoon caba Oromoo laaluu
Worri diinaan woliin nu keessa shubbisu
Imimmaan hiyyeessaa isaan haa cubbisu.
Garuuu worri garaa qulqulluuwaa qabdan
Worri dhugaafi haqaan ummataaf dadhabdan
Garaa keessanitti shira hin baatinaa
Garaadhaaf jettanii fira hin nyaatina
Akka kaayyoo sabaa galmaan geettanitti
Jaalala baayyisaa jidduu teessanitti.
Ilaalcha adda addaa akka qabnu beeknee
Haqa wolii tiksaa mirga wolii eegnee
Yaada yaadaan moonee argachuudhaaf fala
Badaa fi mishaa foonee mari’achuun ala
Oromoof waa takka hin fiddu an jabaan
Ilaacha na qofaa hardha hin bittu gabaan
Tolaafis, lolaafis gurmuu gabbifannee
Hamaanis ,tolaanis woliin mari’annee
Akka wol dhageennu akka wolii tollu
Akka wolii gallee lollus woliin lollu
Tokkummaa lallabi cubbuu lagadhuutii
Dhugamaaf dadhabi dhugaa qabadhuutii
Imimmaan Oromoo hanga qoorsinutti
Ummata Oromoo hanga boonsinutti
Irree wolii taanee nu dhaloonni qubee
Wolii tumsuun ala namuu wol utubee,,,
Amantii fi kutaan wol qooduun fokkicha
Eenyutu eenyuun tara Oromoon tokkicha.
Walaloo: Amaan Nyafaroo


text:
Waxabajjii 4, 2018 Waaree booda Agaaziin Bulee Horaatti Heeraa Liphixxu bakka jedhamutti namoota hedduu galaafatan keessaa
- Gandaa Eddalaatti kan dhalate Alloo Taaddasee
- Ganda Garbaatti kan dhalate Fiqaaduu Murtii
- Ganda Heeraatti kan dhalate Lophixxuu Uturaa Abbayyii
- Ganda Harxummee Leemmaatti kan dhalate Mohabbaa Adaamaa
- Ganda Harxummaa Leemmaatti kan dhalate Aduulaa Sallii
- Ganda Gaadduu Yaabaa Sireetti kan dhalate Dukkallee Ji’oo
- Aanaa Qarcaa kan dhalate Dastaa Duubee bulchaa gandaa Gaaleessaa burqaa kan ta’e Wareegamuuf hedduun isaanii ammoo reeffi isaanii dhabamuuf ammallee lolli hammaataan jiraachuu Qeerroo Bilisummaa Oromoo gabaaseWareegamuuf hedduun isaanii ammoo reeffi isaanii dhabamuuf ammallee lolli hammaataan jiraachuu Qeerroo Bilisummaa Oromoo gabaase


text:
Sa'ud Arabiyaan garee kubbaa miillaa dubartootaa hundeessuuf
Sa'ud Arabiyaan garee kubbaa miilaa dubartootaa hundeessuuf kan isheen murteessite erga dubartoonni akka isteediyoomii seenan iyyamtee waggaa lama boodadha.
Sa'uudiin biyyoota galoo galaanaa keessaa biyya yeroo jalqabaaf dubartoonni isteedoomii seenanii tapha ilaaluu akka danda'an iyyamteedha.
Gareen kubbaa miilaa dubartootaa kun magaalaa Riyaadiifi magaalota biroo lama keessatti ni taphata.
Tarkaanfiin garee kubbaa miillaa dubartootaa hundeessuuf fudhatame kun fooyya'iinsa jireenya hawaasummaa biyyattii keessatti gaggeeffamaa jiru keessaa tokkodha.
Mootiin Sa'ud Arabiyaa Mohammad bin Salmaan biyya duudhaa duriitti cichitee jiraattu Sa'udii keessatti fooyya'iinsa gama hundaan fiduuf kutannoon akka hojjetan waggaa lama dura ibsanii turan.
Namoonni mirga dubartootaaf quuqamanii hojjetan mirga dubartoota Sa'uudii kabachiisuuf ammallee hojii baay'eetu hafa jedhan.
Qondaaltonni Sa'uudii tarkaanfiin kun hirmaannaan dubartootaa damee ispoortii keessatti cimsuuf kan fudhatameedha jedhan.
Federeeshiniin ispoortii Sa'uudii Arabiyaa akka jedhetti gareen kubbaa miillaa dubartootaa hundaa'uunsaa dubartoonni dandeetti ispoortii keessatti qaban fayyadamuun damee kana akka guddisaniif ga'ee olaana agumaacha.
Dubartoonni isteediyoomii seenaniii kubbaa ilaaluun kan iyyamameef bara 2018 ture.
Baruma kana keessa dubartoonni akka hin konkolaachisneef qoqqobbiin waggoota kurna hedduuf kaa'amee ture irraa ka'e.
Bara darbe dubartoonni dhiiraan osoo hin dabaalamin qofaasaanii manaa ba'uufi gara biyyoota alaattillee imaluu akka danda'an iyyamamee ture.
Hawaasa keessatti dubartoonni qoollifatamuu yookiin adda ba'anii taa'uu qabu seerri jedhus ka'eera.
Ta'us garuu wayituma mootummaan rifoormii gaggeessaa jiru kanattillee dubartoonni bebbeekamoon kanneen mirga dubartootaaf quuqaman hedduun hidhamaa jiru.


text:
Ammajii 17 jalqaban Gurrandhalaa Saddeeti fixan.Torbaan sadeen kana keessatti marroo 30 tapahanii gooli 68 gale,biyya 16 jalqabee lamatti waancaa walti hafee;Gaanaa fi Ayvorii Koosti
Jarii walti hafe taphattoota Afrikaa doolara miliyoona hedduutiin bitatanii Kilaabooti Awurooppaatii taphatan yaammatee barii Sanbataa qofa eegachuutti jira.
Ayvoorii Koosti maqaa kilabii isaanii ARBA jedhanii baafatanii,Gaanaan ammoo URJII GUGURRAALEE ufiin jedhan.
Urjii fi Arbatti waliin taphaaa qophiitti jira.Gaanaan marro afur waancaa Afrikaa moote; 1963, 1965, 1978, fi 1982.Ayvori Koosti bara 1992 duratti marro tokko Waancaa Afikaa moote. Marroo sadii Waancaa Addunyaatii dabarte bara 2006,2010 fi 2014.
Ijoollee isii hedduutti kilaboota Awurooppaa keessa taphataaf; Didier Drogba, Yaya Touré, Wilfried Bony, Seydou Doumbia, Gervinho, Salomon Kalou f Kolo Touré.
Ayvoori Koosti ammoo walumattu taphattoota haga 60 tahan biyya alaatii qaban; Didier Zokora,Kolo Touré,Yaya Touré,Doumbia Seydou,Arthur Boka, Youssouf Kamara,Emmanuel Koné fa.Hagii guddaan kilabi ASEC Mimosas, Abiijaa jirtu keessaa filataman.
Ayvori Kosti DRC 3-1 dhukkee irraa kaafte Gaanaan walti marte,Gaanaan ammoo Ekuwaatooriyaal Giiniitti goolii sadii galchite gangalchitee dorgommii keessaa baafte.
Sadarkaa FIFA-tti Ayvori Koost 28essoo irra jirtii, Gaanaan ammoo 37essoo.
Gaanaan waancaa Afirkaa ka baranaa irratti biyya afur mootee tokkotti isii moo’e. Tapha Waancaa Kubbaa Miilaa Afrikaa irratti goolii 10 galfatte.
Ayvori Koosti ammoo tapha kana irratti biyya sadii mootee biyya lamaan wal qixxee baatee walumattuu gooli sagal galafatte.
Ayvori Koosti ilmaan turee lamaan ,koloo fi Yaayya, Gervino,Cheick Tiote fi Wilfried Bony fa fudahttee Gaanaa waliin taphatti.
Gaanana, Andre Ayewu Christian Atsu,Kwesi Appiah faan dhufatte.Ayvoorii Koosti keessaa Gerviinoon isan hin dabrin. Gurraacha mataa cifireeti.Lkakoofsa keeyyatee 10 tapahtaa yoo kubbaa itti kennan inninu uwaan tolcha hin beeka.
Gaanaa keessaa ammo Asamoah Gyan isan hin dabrin.Gurraacha maataa qooxo haadata. Lakkofsa sadii keeyyatee taphata.
Woma taateefuu Urjii guguraallee fi Arbii iftaan dirree Ekuwaatooriyaal Giiniitti adoo addunyaan argitee dahgeettuu waan wal tolchu wal tolcha.
Gama kaaniin ammoo CAF,Kofidireeshiiniin Waancaa Afrikaa Morookoo Waancaa Afrikaa qopheessuu didde dorgommii waancaa Afrikaa lama irraa dhaabe.
Balleessaa tanaaf ammoo doolara miliyoona tokkoo fi waan isiin dorgommii qopheessuu diddeef hammaateef ammoo Euro.miliyoona 8 itti mure.
Morookoon Eboolaaf jettee dorgommii Waancaa Afrikaa ta baranaa qopheessuu diddee tahuu baannaan ammoo akka guyyaan jijjiiramu gaafatte.
CAF tana maleellee deeggartootii Kubbaa miilaa kilabii Ekuwaatooriyaal Giinii seera taphaa cabsanii istaadiyoomi jeeqan jedhee $100,000 adabe.
Federeshiiniin kun perzdaantii Kubbaa Miilaa Waldaa Tuniziyaa, Wad’ie Jary Federeshiinii Kubbaa Miilaa Afrikaa beekuam beekaa dhara hojjate jedhee waan maqaa balleessee hujii innii maqaa kanaan hojjatu cufaa irraa dhaaban.
Perzedaantiin kun kilabiin isaanii moo’mnaan tana jedhe.
Waancaa Afrikaa bara 2015 Gaanaa fi Ayvoori Koostitti Gurrandhalaa,8,2015 waanaaf tapahtee fixa.
Namii hagii tokko Gaanaa 3-1 moo’a jedha,hagii tokko ammoo Ayvori Kostitti 2-0 moo’aa jedhaa isan hoo maan jettan?


text:
Olompikii jaappaaniif dungoon qabsiifamu har’a Jaappaaniin seenee jira. Meedaala warqee yeroo sadii kan injifatan Saoorii Yooshiidaa fi Tadaahiiroo Nomuraa dungoo oplomikii Tookiyoo kan bara 2020 qabsiisaniiru.
Xayyaarri dungoo sana baatte Greece irraa maadhee qilleensaa Jaaoppan kan Matsushimaa qubatee jira. Xayyaarri sun namni hagas keessa hin turre, sababiin isaas koreen olompikii Tookiyoo kan bara 2020 sababa weerara Koronaan kan ka’e jiloota sadarkaa ol aanaa akka hin ergine murteessee jira.


text:
Biyyoonni Afrikaa obboleeyyan wal-dhibdeen daangaa Itiyoophiyaa fi Sudaan gidduu jiru karaawwan nagaa jiraniin akka furamu akka mootummaa Sudaan gorsan Itiyoophiyaan waamicha dhiheessitee jirti.
Uummatni Sudaanis, mootummaan isaa dantaa biyya sadaffaa tajaajiluu ka biyyoota lameen miidha, jettu irraa akka of qusatu akka dhiibbaa itti godhus gaafattee jirti – Itiyoophiyaan.
Ministiriin Dhimma alaa Itiyoophiyaa ibsa kaleessa galgala baaseen, “Mootummaan Sudaan, daangaa biyyoota lameenii irratti rakkoolee mul’atan, gochaalee hammeessanii fi gochaalee tuttuqqaa geggeessaa jira,” jechuudhaan akka gochaa sana irraa of qusatuu fi rakkoo jiru karaa nagaa furuutti akka cichu gaafatee jira.


text:
Milishoonni Somaaliiyaa han Aysiis (ISIS) deeggaran bayyachaa dhufuu basaastuun mootummaa Somaaliiyaa han duuraanii hime. Akka Abdii Hassan Husseen, daayrektariin basaastuu Puntilaandi duuraanii jedhutti deggartoonni Aysiis Somaaliiyaatti damee qabaachuun han beekame bara darbe, Onkoloolessaa keessa. Oggas, gara nama 20 - 30 ta'an. Ergasii as bakka leenjii itti geggeessan dhaabbatanii loltoota baayyifachaa jiran. Amma bayyinni looltoota garee kana 100-150 ta's jedha, Abdiin. Dabalees loltoota marsaa duraatii leenjisan eebisiifatanii meeshaa waraanaa arggachuu isaanii dubbata.
Kana malees leenjistoota mooraa waraanaa kana sakataanii fi gargaarsi maallaqaa Yaman iiraa garee kana ergamuu isaa ibse, “gareen Aysiis kun hawaasa naannoo sanii sababa ongeetiin rakkaachaa jiru bishaan dhiheessafii jiran," jedha.
Abdiin “gabaasni dhimma kanaan wal-qabatee nagahu mootumaan Somaaliiyaa rakkina gareen Aysiis Abdulqaadir Mumminiin hagganamuu kun fiduu danda'u tuffateera," jedhee Abdulqaadir Mummin duraan Al-Shabaab keessa turuu isaa yaadachiisee Aysiis Al-shabaab caalaa sodaachisadha jedha. Dabalees, “mootummaan Somaaliiyaa dubbii kana xinneessee laaluun isaa sirri mitii jedhee motumicha qeeqa. Yeroo ammaa kanatti gareen Aysiis kun mooraa leenjii gaara AL-Baariiti alaabaa isa dhabbatee gargaarsa Yamaniirra argatuun humna cimsachaa jirachuutu himama.
Kara biraatiin waraanni Somaaliiyaa mooraa leenjii deggartoota Aysiis han achi jiranii fi han milishoota lammiiwwan biyya biraa ta'anii Moqqaadishoo irraa kiilomeetirii 120 fagaatee jiru tokko barbadeessuu isaani beekkameera. Kunis han ta'e erga gareen kun haleellaa humnoota Dhabbata Tokkummaa Afrikaa qarqara Moqqaadhishoo jirani ji'a tookko dura gahe nutu godhe jedhaniiyi.
Dhumarattis Abdiin, mootummaan Somaaliiyaa fi qaamni tokkummaa Afrikaa Al-shabaabiis ta'e Aysiis moo'uu akka hin dandeenye ibsee, “sanirra oddoo ilaalcha dargaggoonni qaban irratti hojjatamee wayya jedha. Sababni isaas akka Abiin jedhutti, dargaggoonni karaa hin taanerra ooffamaa jirani, ofis haawaasa isaaniis hubuu irraa bararamuu qabanif jedha.


text:
Daddabarsa Maallaqa Idil-Addunyaa
Tajaajila si’ataa fi hawwataa baankii Intarnaashinaalii oromiyaa fayyadamuun addunyaa kam irraayyuu firaa fi walitti dhufeenya daldalaaf qarshii isiniif ergamu haala mijataan ni argatu.
Tajaajilli hawaalaa baankii keenyaa kutaalee gurguddoo lamatti qoodama,
Hawaalaa gara biyya keessaa galu
Tajaajilli kun maallaqa biyya alaatii ergame karaa neetworkii dame baankii keenya hundaa kan fudhattanidha, kun karaalee kanatti fufanii jiran keessaa tokko ta’uu danda’a.
- Karaa koodii Iswiiftii keenyaa(ORIRETAA) baankiirraa baankiitti
- Karaa daddabarsaalee maallaqaa
OIB karaa dhaabbilee daddabarsa maallaqaa idil-addunyaa waliin hojjechuun tajaajila hammayyaawaa fi ariifataa kenna.
Westerni Yuuniyeen, Menii Giraam, Tiraanisfer Lerii ,Riyaa Faayinaanshaal, Daddabarsa Dahaabish, Tiraanisfer Menii,Exichenji,Shiifti Faayinanshiyaal,Golden Menii Tiraanisfer, Tiraanis festi, Yuuremit, Woorlid Remit,Exipires Menii Tiraanisfer
Hawaalaa gara biyya alaatti etgamu
Maamiltoota Baankii Intarnaashinaalii Oromiyaa biyya alaa jiraatan(nama dhuunfaa ykn dhaabbilee) tajaajila hawaalaa gaaffii isaaniitiin argatan ta’a.
akkaataa gaaffii maamiltoota baankichaa biyya alaa jiraataniin dhaabbileef ykn nama dhuunfaaf karaa kaffaltii itti erganidha.tajaajila kaffaltichaa fiduuf(≤$5,000.00), kaffaltii mana barumsaa, kaffaltiilee Miseensummaa, kaffaltii gorsaa,herrega yaalaa, bakka Hoteelaa qabachuuf Inshuraansii fi kkf ni raawwata.


text:
Itti gaafatamaan dhimmootii gargaarsa namoomaa kan tokkummaa mootummootaa Martin Griffith, har’a Itiyoophiyaa dhaaf kan oolu gargaarsa namooaa lubbuu oolchu akkasumas siivilootaaf deggersa gochuuf kan oolu gargaarsa doolaara miliyoona $25 Itiyoophiyaaf ramadanii jiran.
Biyyattii keessa kan maadheffate gareen gargaarsa Namoomaas doolaara miliyoona $15 ramaduu isaa ifa kan taasise yoo ta’uwalumaa gala deggersa Itiyoophiyaaf taasisame doolaara miliyoona $40n ga’ee jira.
Maallaqi deggersaa walitti dabalamuun kenname kun naannoo kaaba Itiyoophiyaa bakka walitti bu’iinsaan miidhameef akkasumas hongee Itiyoophiyaa gma kibbaa keessaaf oola.
Uummanni biyyattii gama kaabaa kanneen miliyoonaan laka’aman rakkoon namoomaa hammaataa waan adeemeef jireenyi isaanii balaa hamaa keessa jira kan jedhan Martin Griffiths, dhiyeenya Itiyoophiyaa daawwatanii deebi’an. Guutuu biyyattii keessaa fedhiin gargaarsaa dabalaa adeeme jedhaniiru. Maallaqi deggersaaf kennamu kun, jaarmoliin gargaarsaa namoota akkaan miidhaman gargaruu, eegumsaaf oola.
Tigraay, Amaaraa fi naannolee Affaar keessaa gargaarsi kennamu kun jaarmoliin gargarsaa eegumsaa fi deggersa lubbuu oolchu namoot walitti bu’iinsaan miidhaan irra ga’eef itti gargaaramu. Dubartoonni, ijoolleen dhiiraa fi durbaa dhiibbaan walitti bu’iinsa kanaa akkuma itti ulfaatetti jira. Eegmsa goochuufiif garuu maallaqi ga’aan hin jiru.
Naannoo Somaalee fi Oromiyaa kan hongeen dha’amaniif gargaarsi maallaqaa itti dabalaa kun dursanii deebii kennuu akkasumas tarkaanfii rakkoo jiru tilmaamanii furuuf oola. Dhaaboliin gargaarsaa bishaan dhugaatii dhiyeessuu, deggersa dhibeewwan bishaan qulqulluu hin taane irraa dhufanii fi yaaddoo weerara dhibee koleeraa ilaalchisee jiru gad xiqqeessuuf tattaaffii gochaa jiran. Hawaasaaleen tikfatee bulaas beeladaalee isaanii akka eeggataniif deggersa ni taasisu.
Deggersi maallaqa haaraa kan deebii yeroo hatattamaa waggaa kana deggersa Itiyoophiyaaf kenname doolaara miliyoona $65n ga’ee jira.
Haa ta’u malee duula gargaarsa namoomaa guutuu biyyattii guutuuf hanqin maallaqaa doolaara biliyoona $1.3 kan jiru yoo ta’u, kunis kan deebii naannoo Tigraay keessaaf ta’u doolaara miliyoona $350 dabalata.


text:
Afrikaa keessatti caasaa eegumsa fayyaa jajjabeessuu, gargaarsa nyaataa akka argatan gochuu akkasumas rakkoo maallaqaa isaan mudatee dhabamsisuuf tarkaanfiin addunyaa barbaachisaa dha jechuun Gutarrees gaafatan,
Biyyonni Afrikaa akkasumas gamtaan Afrikaa sadarkaa kutaa sana qofa keessatti walta'iinsa tolfatanii bakka namoota shakkamanis ta'e qabaman adda baasanii ka'an qopheesuun daangaa cufuu isaanif galateeffatanii jiru.
Kana gochuun faca'iina vaayrasichaa hanqisa jedhan.Kanaaf gargaarsa addunyaa gaafanne jedhan Gutarres.


text:
Waxabajjii 11/2014(TOI) – Abbaa gaariifi Komishiiniin farra malaan maltummaa naannoo Beenishaangul Gumuuz birrii miliyoonaa 21 badiirra baraaruu danda’uu beeksise.
Komishineer Mangistuu Laaloo TOItti akka himanitti bara bajataa 2014 keessa eeruun yakka malaan maltummaa 339 kamishiinicha gaheera.
Eeruu kana bu’uura godhachuun dhaabbilee mootummaa naannichaarratti hordoffiifi hojii adda baasuu hojjetameen qajeelfamafi danbii maallaqaafi dinagdeen ala birrii miliyoona 17.7 burjaajesuun badiif saaxilamuuf ture hambisuun akka danda’ame himaniiru.
Dhaabbilee kannee keessatti danbii fi qajeelfama mallaaqaa osoo hin eegiin adeemsa bittaa qabeenyaan caarraa mo’atanii akkaataa waliigalteen meeshaalee sadarkaa isaanii eeggatan kanneen hin dhiheessiin waliigalteen isaanii akka haqamu taasisuun maallaqa badiirraa hambisuun akka danda’ame himaniiru.
Birrii miliyoona 3 oli immoo argannoo Odiitiin gara kaazenaa mootummaatti akka deebi’u taasifamuus hiamniiru.


text:
Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa haala Hayyu Dureen ABO itti jiran ilaaluuf
dhorkaman.[SQ Caamsaa 5/2021]Caamsaa 3/2021 halkan walakkaa qaamonni nageenyaa PP mooraa mana jireenyaa Hayyu Duree ABO Jaal Daawud Ibsaa seeraan ala cabsanii erga seenanii haga ammaatti mooraa marsanii kaan mooraa keessa jiru. Qabeenyi saamamee namoonni mooraa sana jiraatanis reebamaniiru. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa gara mana jireenyaa Hayyu Duree deemuudhaan haala Jaal Daawud Ibsaa itti jiran hubachuu deemanii isaanis waraana PP balbalarra jiraniin dhorkamani. Mooraa mana jireenyaa Hayyu Duree haga ammaatti eenyuyyu seenuu hin dandeenye. Haalli isaan keessa jiran kan ibsu odeessi argame hin jiru.


text:
Miseensa garee sochii Ginbot Torbaa fi Adda gootoota Ummata Itiyoophiyaa kan turan Zammanee Kaasee poolisiin akka qoratuuf Manni murtii magaalaa Baahirdaar guyyoota dabalataa 7 kennee jira.
Komishiniin poolisii bulchiinsa naannoo Amaaraa Zammane Kaasee to'annoo jala ooluu kan beeksise baatii darbe ture. Akka abukaatoon Obbo Zammane jedhanitti, Poolisiin mana murtiitti “Zammaneen gareewwan seeraan alaa hidhatan gurmeessuun jeequmsa kakaasuun shakkameera jechuun manamurtiitti dubbatee jira.
Dhaabatonni lamaan Obbo Zemeenee kaasee fi looltonni kanneen biroon miseensa itti ta’an sun hanga bara 2018 wal waraansii dhaabateetti Ertraa keessatti hundeeffamanii achi turan.Sana booda bara 2018 gara biyyaatti deebi’an.
Mootummaan Fedeeraalaa kan Itiyoophiyaa fi bulchiinsii naannoo teessoon isaa Baahir Daar ta’e miseensoota hanga tokko kan gareelee seeraan ala hidhatan maqaa Faannoo jedhamuu jalatti sosso’an waamaman himatuu jechuun Asteer Misgaanaawu Baahir Daar irraa gabaastee jirti.


text:
Dhaabbii Keenyaa fi Kan Isaanii
Dur dur bara barreessaan kun yero ijoollee ture namooti “Polotiikaa” (malbulcha) akka soba jechuutt ilaalu turan. Ilmoo namaa nagaan ni shakala hin se’amu. Kan baratan sana furaa gowwaatt ilaaluun ogummaa bulchaa godhanii dhiheessu. Gadaa kanatt yoo ilaallu furaan jara “gowwaa” kan dhugaatt hiiqu fakkaata. Kanaaf sobi dhugaa ta’eera. Kan aangoo, qubqabsiisii fi horii harkaa qabu sobee galuu danda’a. Yoo abbaa hirrooti bubbucuun waa’ee gocha yk abbaltii yakkaa saanii bu’aa ofii yk kan murnaa fudhachiisuuf soba adii gad dhiisanii mirkanii fi herrega mimicciran argan nama hin dhibu. Heeroti, qajeelfamootii fi ajajooti kan bahan abbaawummaa fi itt gaafatama abba abbaa agarsiisuuf jedhameetu, garuu dhugaan saa golgaa foddaa, laaqii duba jiru dhossuu tolfamani. Iyyaatiin finnaa fi qubqabsisoti gad dhiisan utuu yaada saanii fi madda saanii hin mirkaneeffatin liqimfamuu hin qabani. Caalaan saanii sobaa. Buusaaleen itt haanan gara garummaa walabummaa barbaachuu fi finnaa empayera demokratessanii akka jirutt tursuu agarsiisuufi. Garagarummaa kaayyoo taliila gidduu saani jiru juujuu qofatu hin argu. As irratt “keenya” jechuun kanneen walabummaa leellisan, “isaanii” jechuun mootummaa fi mormitoota amanamoo saa fi amanamoo ta’uuf deeman jechuufii.
Qabee saaf utuu hin ta’in akka inni itt tolfamee jedhanii dhaabi Oromoo maqaa qaban heera Itophiyaa hofkalchan hin turree. Ummati nan tajaajila inni jedhu tolcha saa irratt qooda hin fudhanne. Kanaaf danbii keessaa dhaaba tokkoo irraa waan wayyu hin qabu. Dhimma tolfameef, seeraan bulmaata fakkeessuu, tajaajileeraa, tajaajiluttis jiraa. Saanan hawaasa addunyaa, kan gargaarsa haala duree malee kennaafii bahe komee irraa oolchuuf, sirni gola hedduu labsamee ture (ango 56). Jecha Habashaa “Indaayamaahi xiraawu, indayibalaa gifaawu” (Akka si hin komanne waamii, akka hin nyaanne dhiibii) jedhutt dhimma bahanii kan barbaadan keessaa hambisuu akka dandahan waan beekaniif itt hin canqamne. Kanaaf kennata gufachiisuun galmeeffamuu duraa jalqabee hanga darbansa duubaatt yayyabamee shaakalamaa ture. Sirna empayeraa irraa kana caalaa wanti eegamu hin jiru. Kennata qajeelaa fi bilisi hafee nagaan jiraachuu eeggachuunuu dordhummaa dha. Bulchooti akka wareegama saaniin aangoo argatan yeroo hunda beeksisuu.Yoo barbaadde akkuma keenyatt argadhu jechuu saaniiti. Karaa kanaan abaabilee saanii “shiftoota” irraa adda addummaa hin qabani. Yo dirqaman malee Habashaan waan dudhaa saanii fedhaan yoomuu gadi hin dhiisani jechuu dha.
Kanneen heericha tokkummaa empayera kolonii Habashaa labsu fudhatan Wayyaaneen demokraatoftee dhiistee akka jarrii dhihaa jedhanitt “mormituu amanamtuu” ta’uun galmeeffamaniiru. Seena Habashaa keessatt mormituu tahu kan jedhamaniin yeroon itt waldandahame hin turre. Angoo kan fudhatu mormituu didaa qofaa. Kana mirkaneessuuf seenaa saanii Teedroosii kaasee hanga hardhaati kan nagaan angoo waljijjiran dhibuu ilaaluun ni gaha. Empayerri uumamuun dudhaa sana caalaatt gad jabeessee. Utuu buusaa qaama saatt hin caccabin seenaa keessatt empayerri demokratawe hin jiru. Kanaaf irbuun mormitootaa, hundaaf demokraasii fiduu, agarsiisa daguutii. Seenaa sana jijjiiruuf wareegama baasuun qooda koloneeffatamaa mitii. Akeeki mormituu seenaa sana jijjiiruu utuu hin ta’in kan aangoo irra jiru bakka bu’anii jajjabeesuu dha. Haasaan waa’ee demokraasii holola kennataatt akka minyaawu godhuu qofaa. Qabsoon cunqurfamaa gooftolii gidduu filachuuf utuu hin ta’in birmadummaa ofii gonfachuufii.
Gabaabaatt garaagarummaan mormituu amanamtuu fi sochiin walabummaa, sochooti walabummaa ummatooti hundi nagaa, birmadummaa fi walabummaa akka barbaadan amanu. Kana argachuuf dura qabaa diinaa fi hacuucama jala bahuu qabu. Waa’ee ummatoota kolonummaa jala jiranii fi saba koloneeffataa yaaduuf tokko tokkoon saanii of bilisomsanii olla waliin dhoofsisuuf fedha walaba qabaachuutu irraa eegama. Oromoon kanneen akka walqixeett wal ilaalani fi fedha walii walii ulfeessan wojjin diriira dhoofsisaatt dhihaachuuf rakkina hin qabu. Yoos qofa kan isaan hariiroo saanii fuulduraa hala duree malee waliin dhoofsisuu kan danda’an. Mormituu kaan kaan Oromoon bilisummaa kanneen biraaf loluu fi empayericha demokratessuu irratt qooda fudhachuuf dirqama qaba jedhu. Walabummaa Oromiyaa ni mormu. Akeeki afoo mormituu amanamtuu mootummaa angoo irra jiru, Wayyaanee, fonqolchanii bakka bu’uu dha.
Sochoota walabummaaf qabattee guddaan mootummaa fonqolchuu utuu hin tahin empayera diiganii bilisummaa kanneen jala jiranii mirkaneessuu dha. Sun dhoofsisaan yk qabsoo hidhannoon dhugoomuu dandaha. Waan hogganoota empayerichaa ilaalutt turfachuu haa tahu kosiitt dabuun dhimma ummata saniiti. Oromiyaa walabi yoo gaafatame olloota karaa saanii barbaaduu irratt gargaaruu danda’a malee bulchoota hin filuufii. Tokkummaan ofuma saan nafii fixataa hin qabuu, yoo kan tokkoomuuf deeman fedha fixataa qabaatan malee. Akka biraatt, walqixxummaa ummata hundaa fudhachuu, mirga saanii hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachu fi seeraan bulmaataa fudhachuun haala waa hunda dursuu qabu. Sochooti bilisummaa, dhibamuun mirga murnaa, mirga abba tokkootaa irratt dhiibbaa qaba jedhu. Kanaaf tokko kan biraa malee dhahamuu hin danda’uu. Mormitootaaf mirgi abbatokkee kan murnaa sirreessuu dandaha. Sana jechuun isaan waa’ee mirga abba tokkee waliigalaa malee kan walabummaa Oromiyaa hin dubbannu jedhu. Gaaffii sabaa, waldaa dubartii, waldaa qotee bulaa, iddirii kkf waliin tarree galchu.
Sochooti bilisummaa yoo koloneessitummaan see hin raawwanne Itopiyaan demokratawuu hin dandeessu jedhanii amanu. Kan mootii amma jiru bakka bu’u fedu, bulchaan isaan addda tahuu hin dandahu. Empayerri humnaan malee hin bulfamu. Kan Wayyaanee bakka bu’u hundi tokkummaa empayeraa humnaan tissue malee dhugaa amma jiruun utu diddaa sabboonotaa gara jabinaan gadi hin qabin bulchuu hin danda’u. Kanaaf maqaa jijjiiruu yoo hin ta’in ummatoota Itophiyaaf garagarummaan fidan hin jiraatu. Kanneen hawaasa sabgidduu fi sabboonotatt sagantaa keenya gurgurre gargaarsa argamsiifna jedhan isa angoo irra jiru hanga nama locutt komachuu fi tokkummaa tokkummaa jechuu malee qurrama gurguddaa jiruuf filmaati dhiheessan hin jiru. Xaxaa dudhaa imperial beekamaa irraa gargar of baasuu dandeenye. Gaagaa barbaachisu fudhatanii gargar bahuu irra, lakkuu walitt maxanani dhalatan tahanii hafuu filataniiru.
Akka maqaan saa agarsiisutt ABOn bilisumaa Oromoof dhaabbata. Ilaalchi addunyaa inni qabu akka sagantaa malbulchaa saa irratt agarsifame. Amantee jabaa kan Oromiyaa irratt saba Oromoo qofatu moo’ummaa qaba jedhu irratt hundaawaa. Kanneen danuu seenaan jiraattota Oromiyaa tahan biroon hanga moo’ummaa Republika Walaba Oromiyaa fi heera see fudhatanitt Oromiyoo dha. Egaa qabsoon ABOn gaggeeffamu mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu sabaa hanga walabummaati Oromiyoof mirkaneessuuf. Dhoofsisi mirga Oromiyoo kana hin beekiniif, dhaloota sammuu walaba qabu kamiinuu fudhatama hin qabaatu. Kanaaf rifaatiin firii hin qabne boonaa fi jibba hin taane irratt hundaawe kan gargaaru wal dhaala abbaa hirrootaa, nagaa, tasgabii fi misaa godinichaaf hubaa tahe qofaa. Itt fufa empayeraa raggaasisuuf bara kana illee kanneen tuqii tahan, Oromoo fi halagaa nagaan waliin jiraatan walitt naquuf yaalan jiru. Kanaf keettoo ofirroo ummata nagaan jiraatan gidduu facaasaniiru. Isaan sun namoota nagaan jiraataan Oromoo isaan dandahe jirachise tuffachuu fi salphsuutt akka bobba’an kakaasuu yaalaniiru. Hamaa gahun jarjaraan hubamuu dandaha. Tuqiin adaba seeraa jalaa miliqxuu fi kanneen halaalaa tuttuqan saaxilamuuf bara eggatu. Oromiyoo nageeyyiin waliin jiraataa qabsoo bilisummaa fi misooma Oromiyaatt bobba’u dandahu.
Oromiyaan yeroo hin beekamnee kaasee biyya seeraan bulmaataa fi Gadaa demokrasii turte. Akeekota sana kan qabsaawota Oromoo masaku. ABOn nagaa fi gamtaan olla fi addunyaa waliin jiraachuuf deggeruu saa mirkaneesseera. Tokkummaan malbulchaa dantaa sabaawaa walii waliif kabajuu irratt hundaawe ummachuun akka dandahamus lafa kaa’eera. Tarsimoon saa qabsoo nagaa fi barbaachisaa yoo ta’u hidhannooti. Haalli Itophiyaa keessa jiru qabsoo nagaaf waan hin tolleef 1974 ka’ee qabsoo hidhannoott bobba’e. Ala hedduu rakkina jiru nagaan furuu yaalee hin milkoofne. ABOn buubaa hidhatee dhufe ummata irraa facisa malee ummata hin hidhanne nagaa irratt harka saa kaasee hin beeku kunis daafa sanaan dhufu sodaachuun utuu hin ta’in seera dudhaa Oromoo fi aadaan safuu waan ta’eefi. Oromoon dirree diliitt namaa hin hilu ta’a isaa alatt garuu boojuuttillee hin bu’u. Oromoon nammi hundi akka dudhaa saatt obbolummaan mirga walqixeen yoo itt dhufan ni jaaldhata. Oromoof fedha ofii kan biraa irrati fe’uun daba.
Akka olitt himamett ABOn dhaabbii kanneen mirga Oromoo hiree ofii ofiin murteeffachuu fudhatan waliin waldhibdee nagaan fixachuu agarsiisaa dhufe. Kun mirga ilmoo namaa halle dhuunfataa eenyuu hin qoqobamne tahuu amana. Kora Paris 1993 irratt mormitooti mirgicha erga fudhatanii Kora Shaggar irratt argamuuf waliigaluun kanaaf ragaan tokko. Garuu mootummaan miseensa jila saa yoo hidhu waligaltechis murnoota mormitootaa walgahaniin ni ganame. Heerri fakkeessaa kan aangoo irra jiruu bilisummaa walgahii tumeera; garuu hojii irra olchama jedhee dhooftuu sobaa irraa enyuu hin eeguu. Kanneen bulcha jiru bakka bu’uuf dharra’aa jiran aangoo tumaa kanaa hagam soba tahus ni mormuu. Wayyaaneen hojii irra oolchee dhiisee aangoon heera saa 39 tumaa mirga ilmoo namaati. Sun maaf heera irra ta’aa jedhanii mormuun eenyuufuu namummaa bahuu yoo tahu sun ilmaan koloneeffamoon mormame taanaan gantummaa taha. Malbulcheessitooti Habashaa kan aangoo 39n mormaniif eenyummaan kolonooti addatt qaban isaaniin ukkaamamaa bahe akka hin beekamneefi. Yeroo kolonooti takaallaa kutatanii lamuu itt hin deebinu jedhanittt isaan hardhallee dubbee saanii fudalii imperiyalummaa irraa gargar bahuu hin dandeenye.
Ilaalcha duubatt hafaa akkasiiti akka ummati Afriikaa sagalee tokkoon hin dubbatanne kan tolche. Afriikaan si’ ana keessa deebii kolenoomaan doorsifamaa jirtii. Fageessanii ilaaluu dadhabuu saanii qofa utuu hin ta’in humnooti garba gamaas akka isaan afaan tokkon hin dubbane fedhu. Afriikaa keessas keetoleen isee gurgurachuuf qophawan jiru. Ummatooti naannaa rakkina gidduu saanii jiru gad ta’anii dhoofsisun furmaata argamsiisuun amma. Gurguddooti Habashaa durdurii surraa saanii durii gatanii kan darbe sirreessuun hundaan nagaa buusuuf hordoftoota saanii masakuu qabu. Gaaffiin tokko tokkoon murnootaa gaafatan deebi utu hin argatin ejjennoo saanii aarsaa guddaa itt baasaa dhufan jijjiiru jedhanii eeguun gowwummaa yk tuffii dha. Wal qayyabachuuf yaadi toolaan jiraannaan nagaan ni bu’a. Ummatooti Afrikaa yoo harka walqabatanii ka’an qabeenya jarri kaan gorora coccobsaniif irraa buufachuu fi akka xaxaa sadoo kukutan gargaaraa.
Aanga’ooti fi diinagdooti guguddoon addunyaa, namoota mirga ilmoo namaatt roorrisaniin bulfamanuu haalli biyyoota Afrikaa keessa jiru akkuma jirutt turuu saa barbaadu. Kaan kaan kan sababfatan dhimmaa keessaa biyyootaa quba hin keenyu kan jedhu. Garuu yero jaraaf meeshaa lolaa, leejjisa fi bajeta ittisaa fi qaruuteef kennan hangammeessa walfakkaataa hin hordofani. Hanga dantaa saanii eegsisaniifitt hallekaas (mootora) abbaa hirrummaa cululuqsuu leellisuu. Afriikaa kan dhufan qabeenya see bolquufi malee gadadoo ummata see dandamachiisuuf miti. Saamtuu, ummata seeraan abbaa itt ta’e qabde waliin akka dubbachaa jiran itt hin dhagahamu. Dhiheenyuma kana bakka Ministeera alaa FAT (USA) waliin walgahaa turan irraa mayila shantama caalaa hin fagaannett qalooti Finfinnee barattoota Oromoo, barsiisota, cireessota fi ijoollee lakkoofsa hin qane gad ciraa turani. Namoota dhiiga ummata bulchanii lolaasaa jiran akka lolaa walfakkaataa Sudaan kibbaatt tahaa jiru dhaabsisan mari’atanii ka’an. “Dajaach Habtee egaa hin galtee sattee boongaa galafatee dubbiin busee karaatt haftee?” jedhan jedhama warri Anfilloo.
Sabbonoti Oromoo addunyaa keessa jiran hundi aarii saanii mootummoota anga’oo hundatt ifsataniiru. Iyyaatiin sun utuu jiruu qaliin ijoollee Oromoo walgahii “US-AFRICA Leader Summit” jedhamu galma mootumma Amerikaatt afaramani. Hunduu akka walii waan ta’aniif kan ijoollee qaluu waliin hin teenyu jedhanii hogganoota Afrikaa keessaa kan morman hin turre. Hariiroon sabgidduu jabinaa fi beekumsa taatotaa irratt akka hundaawuu beekamaa dha. Kan murna dadhabaa hin amanamne miiltoo godhatu hin jiru. Garuu sun yakka oofkalchuu fi mataa “shororkeessotaa” bashannansiisuuf hayyama hin kennu.
Oromoon amantoota guguddaa hunda of keessaa qabu. Gamummaa fi karisummaan hin beekamani. Caalaan saanii gidduutt of harkisu. Hamajaajoti Oromoo baayyina lakkoofsa nambiyyoota Oromiyaa mosliman irraa ka’uun addunyaa baragsiisuu yaalan jiru. Jechi mirkanii hin taane irraa ka’u hundi murtii dogoggoraatt geessuu dandaha. Karisummaan nagaa addunyaa qofaaf hamaa kan ta’u osoo hin taanee warraaqsa Oromoo ol adeemaa jiruufillee hubaa dha. Kanaaf akkuma kan Oromiyaa qabatee jiru of irraa kaasuuf godhu karisummaa kara fedhee dufus dammaqee eeggachuun dantaa saatii. Bulcha Itophiyaaf kan hacuuccaa saan mormu hundi “gooltuu” dha jechuun akka hundi gurra qeensu tolcha. Gaaga’amtooti kanaa garri caalaan sabboonota Oromooti. Ragaa qabataman utuu hin jiraatin deggertuu gooltuu jedhamanii booqaan itt maxxansame jira. Kun duubatt dhiittachuun, itt bahisaa kan se’an irraa fagoo akka tahuu ifaa dha. Nammi tokko hagam sarmaa ta’ullee yeroo keenyanitt hirkifamu hobbaatii saa kan beeku hin jiru. Akki itt dhalootee of oolchuun nammi deebii itt kennu mancaasaa fi kan kanaan dura hin argamne ta’uu dandaha. Gadooda Oromoo dhaggeeffachuu dhabuun miira saanii jijjiirisuu akka dandahu beekamuu qaba.
Beekumsa nama taraaf “gooltummaan” haala dursee hin beekamne haleellaa utuu hin yaadin nama nagaa hin hidhanne irratti bakka fi yeroo isaan abjuunuu hin yaadnett tolfamu. Kun buta, dhoosa, sagaleen sodaachisaa yk ajjeechaa haamaa fi laala qabeessa ta’uu dandaha. Sun karaa fedheyyuu qabsoo ummataa roorrisaa ofirraa ittisuuf tolfamu dabalachuu hin qabu. Si’ana garuu furaan saa kan roorrisaa irratt qabsoo hidhannoo gaggeessan hunda akka golgu godhamee jira. Aanga’oo gurguddan “Goolii” irratt lola gaggeessaa jiru. Dulaaf miltoon fedha qabu ni hawwatam. Kana irraa kan ka’e bulcha roorrisootaa kan maqii “gooltuu” jedhu dhahaniin salphaatt gowwomuun duruunfatanii gochaaf sardamuu dandahu. Utuu namoota aangoo irra hin jirre hunda jechuu ta’uun fixaqacceett hin geessinii fi midhamtoota hamaa caalaatt hin dhiibin maal jechi shororkaa (goolii) yabboo sabgidduutt furamuu gaafata. Kan malee hariiroo sabgidduu hubuu dandaha.
Oromoon akka sabaatt yk dhaaboti malbulchaa saa namoota nagaa sanyii fi amantee kamuu irratt harka kaafatanii hin beekanii. Yoomallee dirree dilitti jannummaan saanii daangaa hin qabaatin gooltuu ta’uuf miira sabaawaa akkasii hin qaban. Kanaafi maqaballeessa diinaaf qaammi sadaffaan raga bahu kan hin jirreef. Malbulchessoti Addunyaa caba mirgi of ibsuu namoota hanga tokko irra hidhaa gaheef mootummaa yoo balaaleffatan ni dhageenyaa, garuu Oromoo kumoota sobaan gooltuu jedhamanii hidhaatt guuramanii fi ajjeefaman callisanii darbuu filatani. Bu’aan waatattaa kan isaan nafii keenya ulfooo jedhanii dhaadatan caaleef jechuun malbulchi kaayyoo irra haanuu jechuu dha.
Golooti malbulchaa tokko tokko “Kiristiyaan Demokratic” jedhamaniif seefiin kirri namatt hidhu jechuumitii. Akkasumas yoo sochiin bilisummaa Oromoo “Adda Islamaa yk Adda Waaqeffannaa kkf. Bilisummaa Oromoo”yoo ofiin jedhe addatt ilaalmuu hin qabu. “Islamist” kan jedhaman ijaarsa sabaawoo mitii. Sabgiddeessoo dha. Kanaaf ijaarsi bilisummaa Oromiyaaf dhaabbate qooqa Islamik jedhu itt suteef gubaan “Islamist” jedhamuu itt bahuu hin qabu. Bu’ursaan jaarmaa amma hin jirree yeroo hunda dhahamu (lubbuun saa qabbana haa ciistu) akka goota sabichaatt kan beekamu ummata saan jaallatamaa fi ulfaataa kan ture. Sochiin bilisummaa Oromoo, Oromoo godinaa fi amantee adda addaa hiriirsee wareegama dhumaa waliin baasaa jiru. Godinaa fi amanteen isaan gargar baasuu yaaluun sobduu ta’uu dha.
Ummati empayerichaa hundii ummatoota kibbaa kan Oromoo, Somaalee, Affaaryk kanneen biro dabalatu nagaafi ulfinaan beela fi roorroo irraa bilisa ta’anii jiraachuun hawwa saaniiti. Ummati Habashaa taraan, kana irraatt hawwaan garaagarummaa hin qaban. Garuu waggoota dhibban darbaniif kan birmadummaatt gufuu tahani hafan gurguddoo Habashaa aangoo irraa fi alaa dafqaa fi qabeenya saboota biraan jiraataa bahanii. Lolooti hundi kan ummataa utuu hin ta’in kan saanii turani. Nuti nagaa fi birmadummaa godinichaa fiduuf empayerichi diigamee kan fedha ofii malee qabaa saa jala jiran hundi gad dhiifamanii hariiroo fulduraaf birmadu kan tahantu dhoofsisa jenna. Isaan ejjennoo kanan duubatt hafaa, fottoqsaa fi dubatt harkisaa dha jedhu. Afriikaan dureeyyii garba gamaaf qircamuuf dorsifamaa jirtii. Nammu yoo isaan dhaabu hin dandeenye Afrikaaf keessaa waa buusuuf dhoofsisuu dandahuu qaba. Garuu godinaa keesssatt utu wal qayyabannoo uumuun hin dandahamin waa’ee Afriikaa dubbachuun abjuu dha; abjuu gaaf tokko guutinna jennu. Hangasitt namooti dhiigaa jiraatu, garuu dhalootaa dhalootatt waa’ee egree ifaa abjoochuun itt fufa.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Hagayya 2014


text:
Kitaabni Seenaa Oromoo bara 1570-1860 keessaa ibsu tokko kana dura kan Dr. Mohammed Hassaniin Afaan Ingliffaan barreeffame Maxxanfamee ture. Kitaabni kun waggoota 20 booda fooyya’uun Afaan Oromootti hiikamee mana maxxansaa Oromiyaatti maxxanfamee gabaa irra oolee jira. Kitaaba kana gara Afaan Oromootti kan hiikan biyya Canada Vaankooveriin kan jiraatan Obbo Daawit Likkaasaa Bulchaa ti.
Kitaaba kana ijoo dubbii irraa utuu hin maqin toora utuu hin lakkisin dhaamsa yaada dhiyaatee bifa laafaa dhaan dhiyeessuuf kan yaalan ta’uu dubbatu Obbo Daawit.
Loqoda naannoo Oromiyaa keessa jiruun wal simsiisuuf kan na gargaare jedhan obbo Daawit, biyya Oromoo irra jireessa keessa jiraadheera gara kaan immoo dhaawwaddheera. kanaaf Oromiyaa mara keessa kanneen jiraaan lammiiwwan kitaaba kana yoo dubbisan sirriitti ni hubatu jedheen abdadha jedhan.
Gaaffii fi deebii kana guutummaa isaa MP3 tuquun dhaga’aa.


text:
Bulchiinsoota naannooee Affaar fi Somaalee giddutti guyyaa lamaaf walitti bu'iinsii gaggeeffamaa ture Wiixata kaleessa dhaabachuu isaa waajiroonni komunikeshinii gam lameenii ibsanii jiru.
Dilbata darbee haleellaan ana irratti gaggeeffame jechuun jalqaba kan ibsa baasee waajiira Komunikeeshinii Somaalee yoo ta'u jiraataan aanaa Afdam Xaahir Faaaraah akka jedhanti jiraattoota keessaa 36 ajjefaman jedhu.
Bulchiinsii naannoo Affaar akka jedhutti garu walitti-bu'iinsii kan uumamee Affaar keessa bakka Gawwaanee jedhamtutti jedha.Kan haleellaa kana gaggeessanis humnootii bulchiisa naannoo Somaalee ta'u dubbata.
Badii gam lameen irra ga'e garu waajiroonni gama lameenii hin ibsinee jechuun Addis Chekkol gabaasee jira.


text:
Hogganaan garee mootummaan Itiyoophiyaa Shororkeessaumaatti ramadee Onag Shanee jedhee waamuu, isaan imoo Waraana Bilisumaa Oromoo ofiin jedhan, Kumsaa Dirribaa waraanii isaanii Adda Bilisummaa Ummata Tigraay ykn TPLF wajjin hariiroo waraanaa akka qaban dubbachuu isaanii gabaasinii Asooshiiyeetid Press ibseeraa.
Hogganaan dhaabichaa Kumsaa Dirribaa haasaa Asooshiiyeetid preesii wajjin taasisanin akka jedhaniti, fallii amma jiruu mootummaa Itiyoophiyaa waraanaan aangoo irraa buusuudhaa jedhaniiru.
Gaafii hariiroo uumuu TPLF irraa dhiyaaten waligalteen erga umamee torbanootaa ta’uu isaa kan himan obbo Kumsaa Dirribaa hariiroo siyaasaa umuudhaaf mariin TPLF wajjin taasifamuu itti fufu isaa ibsaniiru.
Dhimma kana irratii amma ammatti Mootummaan Itiyoophiyaas ta’e Addi bilisumaa Umata Tigiraay waan jedhan hin arganne.
Gabaasin kun oduu booddee baldhinaan dhihaata.


text:
Posted by OromianEconomist in #OromoProtests, Colonizing Structure, Ethiopia's Colonizing Structure and the Development Problems of People of Oromia, Afar, Ogaden, Sidama, Southern Ethiopia and the Omo Valley.
Tags: "Pathology of Colonialism" Tearing Apart Nation, #OromoProtetst2016, Africa, Continued Massacre in State of Oromia by the Tyrannical TPLF Government in Ethiopia: Appeal Letter Submitted to UN, Ethiopia's Colonizing Structure and the Development Problems of People of Oromia, Ethnic cleansing Against Oromo People, Genocide, Humnaa fi Kijibni Furmaata Rakkoo Siyaasaa hin Tahu, Invention of Ethiopia: The Making of Dependent Colonial State in Northeast Africa by Bonnie K. Holcomb (Author), Ogaden, Oromia, Oromo
SBO (Guraandhala 27 bara 2016):Haalli Oromiyaa yeroo ammaa, duula jaarraa 19ffaa ummata Oromoo fi Oromiyaa irratti gaggeessameen wal fakkaata. Duulli jaarraa 19ffaa, ummata Oromoo waan hunda dhabsiise. Akeekaa fi kaayyoon humnaan jaarraa 19ffaa keessa raggaafame ummata Oromoo biyyaa fi qabeenya dhabsiise. Of lagatuun eenyummaa alagaa akka maxxanfatuuf dirqee, Oromummaa daandii dhabamaa qabsiise. Aadaa isaa boonsaa fi sirna bulchiinsaa dimokraatawaa dhabamsiisee sirna cunqursaa fi saaminsaa bakka buuse. Duulli jaarraa 21ffaa kana keessatti ummata Oromoo irratti Wayyaaneen gaggeeffamaa jirus kana irraa addummaa hin qabu. Mootummaan Wayyaanees ummata Oromoo jilbeenfachiisuun ol aantummaa ofii irratti dagaagsuun, qabeenya isaa saamuu fi booji’uun abbummaa irratti qabaatee saamaa jiraatuun akeeka isaa ti.
Sirni gabrummaa ummatni Oromoo Jaarraa 19ffaa irraa eegalee keessa jiraatuuf dirqame bifa isaa jijjiirrataa hanga ammaatti itti fufus, Ummatni Oromoo gabrummaa jalaa of baasuuf qabsoo adeemsiisaa tureen dhabama irraa kan of baraare tahullee, alagaa of irraa qaarsisuun mirga isaa hin gonfatne. Hanga ammaatti alagaatu ummata Oromoo fi Oromiyaa irratti ajaja. Qabeenya ummata Oromoo irratti alagaatu abbaadha. Kanneen isa bulchan ofiif filatuuf mirga hin arganne. Kan bittootni muudaniif jalatti bula.
Kana kan ummata Oromoo baadiyyaa maayyii irraa hanga magaalota gurguddootti gaaffii tokkicha qabatuun akka fincilu taasise. Gaaffiin qabatee ka’ees, gaaffii mirgaa, gaaffii dimokraasii, gaaffii ofiin of bulchuu ti. Gaaffilee ummatni Oromoo yeroo ammaa kaasaa jiru irraa, haalli Oromiyaa keessatti mul’ataa jiru hundeen sirna gabrummaa raasamuu fi kan itti fufuu hin dandeenye tahuu hubachiisa. Bittootnis qabrii irraa of hambsiuuf diddaa ummataa kana ukkaamsuuf tarkaanfii faashistummaa fudhataa jiran. Tarkaanfii bittootaa kanaanis Oromiyaa fi ummatni Oromoo jeeqamaa jiran. Ji’oottan sadan dabraniif humni addaa fi amanamaa sirnichaa, Agaazii, gandeen Oromiyaa hunda keessatti bobbaafamee lammiilee Oromoo ajjeesuu, hidhuu fi ummata hiraarsuu irratti argama. Tarkaanfii gara jabinaa humna Wayyaaneen fudhatamaa jiru kanaanis, lammiileen Oromoo xiqqaa hanga guddaatti, dhalattootni Oromoo hawaasa keessatti mul’atoo fi beekamoo ganda mara keessatti ajjeefamaa jiran.
Bittootni tarkaanfii suukanneessaa kanaan ummata Oromoo jiilchuun qabsoo bilisummaa irraa fageessuu, akkasumas Ummata Oromoo Bahaa fi Dhihatti qooduun garaagarummaa uumuudhaan qabsoo itti jiru akka dhaabu gochuuf guddoo hojjatan. Kana malees tarkaanfii suukanneessaa ummata Oromoo irratti fudhataniin ummatootni cunqorfamoo biroo gaaffii fakkaataa qabanii fi sirna mootummaa Wayyaanee bututee jiru morman, “Nutis gaaffii mirgaa yoo gaafanne hiree fakkaataatu nu mudata” jedhanii sodaatuun adabatanii akka taa’aniif tarkaanfii bineensummaa fudhatan. Kun garuu yaada hokkolaa fi fudhatama hin qabne tahuu irraa lagatamee Fincilli Xumura Gabrummaa (FXG) itti fufe. Ummatoota kan fincilsiisu roorroo dha. Jiraatuu fi duuti garaa garummaa dhabuu irraa mirgaa fi kabajaa ofiif qabsaawaa dabruu akka filatan taasisa. Murtiin ummata Oromoos kanuma.
Ummatni Oromoo qabsoo bilisummaa wayta eegale qabsoo isaatiin mirga isaa dhuunfatuuf malee bittoota cunqursaa fi saaminsa galii godhatan gaaffii isaaf deebii ni kennu jedhuun, akkasumas ofiin alatti humna biraa abdatuu irraa miti. Kana irraa ti, har’a qe’ee Oromoo keessatti kan ajjechaan babal’ate. Hidhaa fi roorroon kan hammaateef.
Mootummaan Wayyaanee har’as furmaatni rakkoo afaan qawwee keessaa argama jechuun tarkaanfiin fudhataa jiru kanneen isa waliin hiriiran illee isa dhabsiisaa akka jiru tarkaanfii lammiileen Oromoo fudhataa jiran ragaa taha. Hidhattootni gandaa, poolisootnii fi bulchitootni sadarkaa adda addaa tarkaanfii Wayyaaneen ummata keenya irratti fudhataa jiru sirrii miti jechuun sirna saaminsaa fi cunqursaa Wayyaaneetti gara galaa jiran. Kana irraa kan rifate mootummaan Wayyaanee karaa ministera beeksisaa ibsa Guraandhala 26, 2016 gazexeessotaaf kenneen Fincila Xumura Gabrummaa ummatni Oromoo itti jiruuf yakka hin jirree fi hin fakkaatneen isaa yakkuuf osoo yaaluu dhagahamee jira.
Sadarkaa duraatti, hogganootni sirnichaa, “ Jaallattanis jibbitanis” jechuun doorsisanii gaaffii ummata Oromoo dhaamsuuf abbalan. Wayta kun fashaletti “gaaffiin ummata Oromoo gaaffii haqaa ti! Bulchiinsi
Gaarii dhabamuu irraa madde” kan jeddhuun, gaaffii isaa kan deebisan fakkaatanii dhihaatan. Ummatni Oromoo waadaa kijibaa tahuu hubatuun mormii eegale itti fufuu irraa ,” kanneen fincilan farra misoomaa ti, sheexanootaa fi kashlabbootaa ” jechuun ummata doorsisuu fi arrabsuutti tarkaanfatan. Kanaanis ummatni Oromoo kan hin dhaabbanne tahuu wayta hubatanitti ammoo yakka kijibaa “Ergamtoota Shaabiyaa ti” jedhu qabatanii gadi bahan.
Adda Bilisummaa Oromoo yakkuu fi qabsoo ummatootaa Shaabiyaan wal qabsiisuun haaraa miti. “Kan bishaan nyaate, hoomacha qaqqabata” akkuma jedhamu tahee sababa itti barbaadan malee gaaffiin ummatni Oromoo kaasee gaaffii haqaa, gaaffii dimokraasii fi kan mirgaa ti. Kaleessas ni ture. Hanga deebii quubsaa argatuttis itti fufa. Ummatni Oromoo mirga isaaf kan falmatu ajaja ykn qajeelfama alagaa irraa argatuun akka hin taane ammoo Wayyaaneen olitti kan beeku hin jiru.
Mootummaan Wayyaanee, mormii ummatni Oromoo karaa nagaa itti jiru dhaamsuuf humnatti gargaaramuu ykn sababa biraa itti barbaaduun, rakkoo siyaasaa biyyattii hin furu. Hadhaa’u illee haqa jiru beekanii fudhatuudhaan furmaata waaraaf sosso’uutu irra qajeelaa tahuu ABOn har’as irra deebi’ee hubachiisa. Ummata gabrummaan haa gahu! jedhee murannoon ka’e qawween boodatti hin deebisu. Ummata bilisummaan wareegama malee akka hin argamne hubatee bilisummaa isaaf wareega fedhe baasuuf murteeffate heddumminni ajjeechaa manatti isa hin dachaasu.
Kanaaf karaan tokkichi jiru gaaffii ummataa dhaggeeffatuu danda’uu dha. Gaaffii ummatni karaa nagaa dhiheesseef karaa nagaa deebii itti kennuun tarkaanfii baranee fi qaroomaa ti. Kanaan alatti “Humnaan waanan dhufeef humnaanan bitaa jiraa dha!” jedhanii tarkaanfii humnaa fudhatuu itti fufuun, karaa badii qabriitti geessu tahuu hubatuun gamnummaa dha.


text:
Winii Maadikizela Maandeellaa: Gaggeesituu farra Appaartaayidi waggaa 81'tti boqotan
Gaggeessituu farra appaartaayidii fi haadha warraa Nelsan Maandellaa duraanii kan turte Wiinii Maadikizelaa Maandellaa waggaa 81 boqatan.
Iseefi abbaan warraasheeduraa Nelsaan Maandeellaa, kan waliin mana hiidhaa turan lamaan isaaniyyuu, waggota 30f biyyaattiif mallattoo qabsoo farraa appaartaayidii turan.
Haa ta'u malee, gara boodaaa keessa maqaanshee gama siyaasaafi seeraatiin jalaa badee ture.
Akkuma oduun boqachuu ishee dhagahameen, garee gadditootaa fi qondaltoonni siyaasaa mana jireenyaa shee isa Johaansbargi Sowettootti argamutti yaa'aa turan.
Dubbi himaan maatii Viktor Dlaamiin dukkubbii dheeraan booda ''aaddee Maandeellaan maatiifi warra jaalataniin marfamanii bakka jiranitti Wiixata ganama 'nagaadhaan boqachusaanii gara sa'aa boodaa'' ibsaniiru. Dhukkubbiin kunis akka yeroo baay'e hospitaala galuun bahan taasisee ture.
'Haadha biyyaa'
Addee Maadikizela Maandeellaa bara 1936 baha Keeptaahun lafa Traansketti dhalatan.
Bara 1950tti yoo abbaa warraashee gara fuula duraatiin wal agartuutti hojattuu hawaasum leenjirtu turte. Achinis ijoollee dubaraa lama waliin godhatanii ture.
Waggoota soddomaaf sababii Mr Maaldeellaan mana hidhaa turaniif addaan fagaatani jiraatan illeen walumaagalatti waggoota 38f gaa'ilaan jiraataniiru.
Erga Maandellaan umurii gutuuf hidhamanii boodas oggansa qabsoo fudhachuun diddaa apaartaayidiitiis idil addunyaarratti mallattoo kan turte ishaadha. Haqaafi walqixxumaaf qabsaa'usheetiif isheenis hidhamte turte.
Deeggartoota isheetiifis akka 'haadha biyyaa' ta'un beekamti turte.
Eenyutuu kabaja kenneefi?
Pirezidaantiin Siriil Raamaafozaa kan Winii Maandellaan jalaqaba bara kanaa galateeffattee turte hasawaa tvn taasisaniin, sagalee qabsooftuu bulchitoota warra adii lakkoofsaan gadaanoo irratti jechuun waameera.


text:
Kan har’a prezidaantii Yunaayitid Isteets waliin dhaabbatanii waa’ee sagantaa Niyuukilaraa Kooriyaa Kaabaa dubbatan – muummichi ministaraa Jaappaan – Shiinzoo Abe, jecha Traamp ergifachuun, “filannoon hundinuu fuul-dura keenya jira” jedhan.
Prezidaant Traamp waliin ta’uun ka gaazzexeessotaaf ibsa kennan – Abe, “haasa’umaaf jecha haasaan Kooriyaa Kaabaa waliin goonu hin jiru. Yeroon mootummaa Piyoongyaang-tti dhiibbaa cimaa goonu ga’ee jira” jedhan.
Prezidaant Traamp-s kanuma dura dubbatan irra-deebi’uudhaan, waa’ee Kooriyaa Kaabaa irratti yeroon tarsiimoo obsaa akka dhumate dubbatan.
Ka guyyoota lamaaf marii irra turan – Traampii fi Aabe, irra-jireessi marii isaanii waa’ee Kooriyaa Kaabaatti ka fuuleffate ta’uu mirkaneessanii jiran.


text:
Dargaggootni Magaalaa Amboo keessa jiraatan sadii waa’ee araadaa fi dargaggummaa irratti marii Raadiyoo Sagalee Ameerikaa wajjin taasisaniin, haala itti gara araada jimaa fi tambootti dhufan ennaa dubbatan, “dhiibbaa hiriyaa, hojii dhabuu fi bakka oolan dhabuu tu kanatti nu galche,” jedhan.
Dargaggootni sadeen araada Jimaa fi tamboo dhaabuudhaaf tattaaffii gochaa jiran dubbatanii, miidhaa araadni fidu ilaalchisee, muuxannoo qaban irraa ka’uun dargaggootaa fi qaamota hawaasaa kaaniif illee dhaamsa qaban. Naakoor Malkaa tu mariisisee, caqasaa.


text:
Barri 2021 uummata Sudaan kibbaaf waggaa hamaa dha. Tokkummaan mootummootaa akka beeksisetti biyattiin waggaa kudhan dura walabummaa ishee erga gonfattee as hanqinni nyaataa fi nyaata madaalamaa guddaan ishee mudatee jira. Dhugumatti baatii Caamsaa hanga Adoolessaatti kan jiru yeroon beelaa kan kana duraa irra hedduu hamaa ta’uu mala jedhamee eegama. Tilmaamaan ijoollee miliyoona 1.4 kanneen hanqina nyaata madaalamaa hamaan dararaman dabalatee, uummati miliyoonni 7.7 baay’ina uummata biyyattii sadii keessaa harki lama kan ta’u gargaarsa midhaan nyaaataa eeggataa jiran.
Balaawwan uumamaa qaama rakkoo kanaa ti. Dhiibbaan balaa lolaa hamaa dhiyeenyaas weerara COVID-19tti dabalame. Garuu rakkoo irra hedduun kan hari namaa uume, walitti bu’iinsa hawaasa keessa jiru, falmii siyaasaa fi malaammaltummaan sabatiinsi dhabamuuf sababaa dha. Rakkoon jiru waggaa darbe sababaa balaa lolaa hamaa, weerara awwaannisaa fi weerara COVID-19n daran hammaate.
Naannoo Sudaan kibbaa hanga tokko keessatti gara beelaatti kan geessu hanqinni nyaataa kan isa mudate uummata Sudaan Kibbaaf walakkeessa baatii Ebla qabee Yunaayitid Isteetis deggersa doolaara miliyoona $95 ol kan gumaachitu ta’uu labsitee jirti.
Deggersi kun hanga ammaa bara 2021 gargaarsa Ameerikaan kennite doolaara $482 oliin ga’ee jira. Mootummaan Yunaayitid Isteetis maallaq kanaan kunuunsa fayyaa barbaachisu, qubsuma, bishaan dhugaatii qulqulluu, qulqullina naannoo fi tajaajila qulqullina dhuunfaa akkasumas kanneen miliyoonaan laka’aman nyaataa fi nyaata madaalamaa dhabuun kanneen miidhamaniif akka ooluuf kenne.
Jaarmayaa gargaarsa misoomaa kan Yunaayitid Isteetis USAIDn qonnaan hanga danda’ame qonnaan bultoota Sudaan kanneen oomisha isaanii yeroo makaraa galfatan irraa midhaan ni bita. Haala kanaan USAIDn waggaa kana oomishini midhaanii guddaan akka jiraatu ni jajjabeesa.
Deggersi Ameerikaa kun namoota biyya ofii keessatti qe’ee ofii irraa buqqa’an akkasumas baqattoota Sudaan kibbaa kanneen hawaasi Ugaandaa, Sudaan, Itiyoopiyaa, Keeniyaa fi Ripaablikiin dimokraatawaa Koongoo simataniif illee kan oolu ta’a.
Yunaayitid Isteetis biyya Sudaan kibbaaf gargaarsa namoomaa guddaa kennitu. Gargaarsi namoomaa balaa harki namaa fideef furmaata hin ta’u, garuu siviloota lubbuu oolchuu akkasumas dararaa isaan irra ga’u salphisuuf baay’ee barbaachisaa dha. Dhuma irratti malli tokkichi dararaa uummata Sudaan kibbaa xumuraan ga’u furmaata siyaasaa qofa jechuun gulaalaan har’aa yaada isaa xumura.


text:
Ayyaana kana kan ilaaleen prezidaant Baraak Obaamaan dhaamsa dabarsaniin Misheel fi ani musliimota Amerikaa fi naannoo addunyaa kanneen ayyaana Id Al-Faxir kabajan maraan baga ittiin isin ga’e jedhan. Lammiiwwan Siiriyaa kanneen miliyoonaan laka’aman dabalatee hedduun garuu Ramadaana qe’ee isaani irraa godaananii dabarsaa jiru jedhan.
Daayreekteera Raadiyoo Sagalee Amerikaa kan ta’an Deeviid Ensoor gama isaaniin Waahiloota koo hojii VOA keessa jiran mara bakka bu’uun musliimota sagantaa keenya dhaggeeffatanii fi daawwatan maraanf ayyaana gaarii ID MUBAARAK jedhan. Qaama dhaggeeffattoota keenya sadarkaa addunyaa ta’uu keessaniif galatoomaa jedhan Daayreekterri VOA kun.
Ayyaanni Id Al Faxir Finfinnee keessatti yeroo kabajameetti musleemonni danuun mormii dhagesisaa akka turan gabaasamee jira. Yeroo kanattis humni nagaa eegsiisu uummata ba’e reebaa fi mana hidhaatti geessuu isaa kanneen ijaan argine jedhan dubbatanii jiru.