text:
Gaaffiin uummata Oromoo mootummaa wayyaaneetti mataa dhukkubbii ta’uun jabaachaa kan dhufe, addatti ijaaramuu fi qindoomuun amma guutuu Oromiyaa irratti mul’ataa jiru egeree sirna bulchiinsa isaa irratti yaadddoo guddaa ta’uuf akka deemu gamanumaa hubate humnoota hidhatan garaagaraa guutuu Oromiyaa irratti baatii Amajjii irraa eegalee leenjii kennaa akka jiru gabaasuuu keenya ni yaadatama.
Haala kanaan, leenjiin mata duree “Qaamota filannoo gufachiisuuf socho’an, shororkeesitootaa fi mankaraarsitoo dammaqiinsaan eeguun ergama isaanii fashaleessuu” jedhuun humnoota garaagaraa addatti humna milishaa jedhamuun beekkamu aanolii godinaalee Oromiyaa hundaa irratti baatii tokkoo oliif kennaa ture Guraandhala 12 irraa xumuramee jira. Akka gabaasa Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO) Oromiyaa bakkoota garaagaraa irraa nu qaqqabatti, leenjiin kun aanaa tokkoon tokkoon irratti humna milishaa 150 haga 300 tti akka leenjifaman mul’isa. Humnoota amma leenjifaman kanneen adda kan godhu guutumatti huccuu raayyaa biyyoolessaa itti uffisuun akka gaggeeffaman gaabsonni nu qaqqaban dabalataan mirkaneessu.


c: text/html

text:
Namoo Daandii | VOA
WASHINGTON DC — Walleen aadaa Oromoo haaraan Waxabajjii 5, bara 2015 irraa jalqabee YouTube fi adda addaatiin daawwattotaa dhaqqabe daawwattoota biratti hedduu jaallatame. “Maalan Jira” mata-dureen viidiyoo wallee kanaa, guyyota afur keessatti, YouTube irraa qofa namoota gara kuma shantamii sagalii tu daawwate. Ka Yunaayitid Isteetsiin daawwataa jiru – wallisaa wallee kanaa Haacaaluu Hundeessaa as Istuudiyoo Raadiyoo Sagalee Ameerikaatti afeerree, Daarektaraa fi gulaalaa yokaan Ediitara Viidiyoo sanaa Amansiisaa Ifaa immoo telefoonaan Finfinnetti quunnamnee haasofsiisnee turre. Waa’ee wallee “Malan Jira” jedhu kanaa fi viidiyoo ogummaa qaaccinaa qabuun hojjetame ilaalchisee Namoo tu lameen walitti fiduun marii geggeesse.
– VOA

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Afaan Oromoo Hundee Oromummaati
Oromiyaan (kan yoo Ingiliffa keessatti yeroo tokko tokko Oromia jedhamee barreeffamu, kan garuu barreeffama Afaan Oromoo keessatti Oromiyaa jedhamee beekamu) kan kutaalee Itoophiyaa saglan keessaa tokko taate dha. Badhina/ballina lafaatiin bahaa hanga kibba-dhihaa biyya keessatti 353,632 kmĀ² ta'e qabatee, baayyinaa ummataa bara 2002 tilmamee hanga miliyoona digdamii-afurii qabdi, kunis ballina lafaa fi baay'ina ummataan biyyaa keessaa tokkofaa ishee taasisa. Isheenis kan ofii keessa qabduu: kutaa Arsii, Baalee, Harargee, Iluu Abbaa Booraa, Kafaa, Shawaa, Sidaamoo fi Wallagga of keessaa qabdi, Booranaa fi Gujiin Sidaamoo jalatti walitti qabama turan. Magaalaan guddoon Oromiyaa durii Finfinnee yoo taatu, kan ammaa garuu Adaamaadha. Bara booda gaaffii mirgaa sabni Oromoo gaafateen booda gara Finfinneetti deebbite. Magaallan gugguddoon biraa Oromiyaa keessatti argaman Adaamaa, Amboo, Asallaa, Bishooftuu, Dambidoolloo, Fiichee, Gimbii, Gobbaa, magaalaa Jimmaa, Mattuu, Nagallee Booranaa, Naqamtee, Shaashamannee fi Walisoo dha.
Jaarraa digdamii tokkoffaan duraatti, magaalaan guddittii Oromiyaa Finfinnee turte, kunis maqaa biraa Addis Ababaa jedhamunis beekamti (maqaan kun Afaan Oromoo miti). Magaalaan guddittii Oromiyaa gara Adaamaatti jijjiiramuun ishee mormii hedduu fideen ture. Morkitoonni akka jedhanitti bulchaan Itoophiyaa Finfinneen Oromiyaa keessatti argamuu ishee hin barbaadne jedhaniiru.[1][2] Karaa biraammoo, Finfinneen afaan, aadaa fi seenaa Oromoo guddisudhaaf mijaata miti jechudhaan mootumman ni dubbata. "[3]
undefined
Godinaalee Oromiyaa
Waxabajjii 10, 2005 keessatti Dhaabbata Dimookraatawaa Ummata Oromoo(DhDUO) (Oromo Peoples' Democratic Organization (OPDO))n, kan kutaa bulchaa Adda Demookraatwaa Warraaqsa Ummatoota Itoophiyaa (ADWUI) ta'ee, magaalaa guddoo Oromiyaa akka Finfinneetti deebisu ifa godheera. Oromiyaan naannoo Tigraay irraa kan hafe naannoolee hundaan wal daangessiti. Kun immoo yeroo tokko tokko walitti bu'insa uuma. Fakkkeenyaaf naannoo Sumaalee keessatti.
Godinaaleen Oromiyaa keessatti argaman Arsii, Baalee, Boorana, Harargee Bahaa, Harargee Dhihaa, Iluu Abbaa Booraa, Jimma, Shawaa Bahaa, Shawaa Dhihaa, Shawaa Kaabaa, Wallagga Bahaa, fi Wallagga Dhihaa ti.


text:
Cuuraa Manguddootaaf
Ebla 2013
play audio
Handhurtuu nuu waama ciniinfataa jirti waa malee hinfoolattuu
Maal gadfiduuf laata toolaa hin fakkaatuu maaf ofirraa hin baaaftu
Ililil yaa abbaa Muudaa lubbuudhaan dhalatee maqaa moggafatee
“B”n itt moofofnaan ammayyaa ta’uudhaaf “D” bakka buufate
Hammachiisaan maalii aadaa doofawwanii qeesii bira dhaqnaa
Kan gamasiin Waldee gamanaan Waltee kaasifnee feenu amba taana
Ambillee kan duri jara, orma, yaa’ii, public saffi hizib faa jechuu turtee
Amma baasa baastee biyya xobbiyaatt citizen ambooma taatee jijjiiramtee
Globalization dibbee rukutamee gurra utuu hin duuchinii
Maal hin dhageenye nu maaliso hin taane lubbuun jiraannaani
Dhagahii ADO cuuraa maanguddootaa
Garaatt hafi hin jedhu lafawoo geesseetta
Dursee sin goomadhuu hiree kee sin orguu
Kan dhalches jiraatee hobbaatii kee hin arguu
Ashamaa! lammiiwwan miltolee kaayyoo dur, naguma attam jirtuu
Karaa dhaa fi garaa dha kan nama addaan kutu jedhama durattu
Karaa isn filattan walmaraa jallisii bishaanii kan fulla’ee hin baane
Waliin tirachuufis mullata jettanii yaacii shugugguraa ta’etu arginee
Yaadi ni dhalata dhalatee guddataa horee wal horsiisa
Hamaa taanaan hamaa tolaa taanaan tolaa biqilchee Gabbisaa
Yaadi isn dhalchitan karaarraa kan maqee karaa isa kaleessaa
Kaayyoon nun dorgomufi annisaa dhabullee takka nu rakkisaa
Yaada nagaan deemu kaayyoo Oromummaa fedhaa walabummaa
Mudaa ofii keenya irra haanuu dadhabnee maa inni hadheeffamaa
Haaraa ijaarra jennus jalqabnee xumuruun hin beekamnu duruu
Mamiitu qabate silaa gamnaa fi janni duubbee ofii hin gurguruu
Jarreen Qinjiti mirga abba tokkee afarsaa kan bahanii
Murnaa irraanfachiisuuf hin turree kan ifaajja’anii
“Citizen” afarsuun maal addummaan saanii jedhaa kan bahani
Afaan Amaaraatiin sanuma mitiiree isaanis yeros kan baananii
Dur yeroo ofiin yaadnnu of irratt hirkannee
Waan tolchinu hundaafi waluma abdannee
Malbulchaa fi hidhannoo ofii karoorfannee
Orma orma jechuu amma eessaa gad fidnee
Qabsoo malbulchaafii qabsoon hidhannoo dhaa gar lame dumbulshoo
Walitt camadnee walqixxee oofudhaaf caccabne bar tokkoo
Roorroon biyyaa hammaate nagaadhaa fi tasgabi ummata dhowwatee
Haala san jalati dhossaan handhuramee harka qabsaawati ABOn dhalate
Laf jala galfamee Icaatiin da’atee daannoo hulluqa keessaatt kurkuree guddatee
Baallammisaa geenyaan laf jalaa barraaqee daannoo saa jijjisee ifatt of mullisee
Hidhaa ganda Dargii fi Qabalee Kaazanchiis ni yaadattuu laataa hedduu rifachiisee
Filmaati amma dhufee yeros jiraatullee, amantee kaayyootu hamlee isin jabeessee
ABO saafilli baddaa gammoojiidha salphatt as hin geenye humna qindeefatee
Qabsoo gufachiistuu hunda tarkaanfatee ammas xiichaa jiraa yoom aara galfatee
Inna warraaqaani dallaa diinaa keessatt qabsoo guduunfatu kan muu ittiin jettee
Yeroon darbee heddee ragaan bade seetee seena san micciruuf huffisaan gad baate
Mee laalaa waan raajii kan addaggeen jettuu isiniin da’attee
Waggaa afurtama yoo foqoquu malee kaayyoo dhaan maal baaftee
Feedhi ummata Oromoo qooqi ittin ibsamuu “kaayyoo” kan jedhamee
Nu maal goone dhiiroo maqaa saa akka hin dhoofnewoo akeekkachifamnee
Yoo beektan natt himaa halagaa moo galtuu kan waa halleef buubuu
Fedhaa ummata Oromoo mirga walabummaa kaasaa malee jibbuu
Kana egaa jaallawwan bu’aan jijjiiramaa bu’aan mullata haaraa
Birmadummaa dhabnee wareegama baafneef galtuu nu abaaraa
Eeny soba haa buusu kan dhugaa saa beekan yoo qoollifatanii
Goota dhahatanii “Qabsoon itt fufaa!” hin jedhan taanaanii
Kaan maliif komanna kan itt cabanii wareega baasani yoo ofirraa dheessani
Mala diiggaa haara qiqindeeffatanii duubatt harkiistuu daandii mijjeessanii
Sangaan qalbii hin qabne marga arge malee qilee hin agarree inna bowwaa galee
Hamaan duuba dhufuu isaan qofa miti seena qabsoo irratt cobuun waan hin oollee
Farroota Oromummaa himuun dhimma hin baasuu nuti hin kaafnu beeknaa
Dhibee kan nudhiifne abboolii ABO sabboonoo ganamaa maaltu tuqe jennaa
Keettolee dhaa fj galtuu dhaabicha hin jaallannee tolaa irra hin eegnu
Namaa maqaa hin dhoofnu durdurii jalqabnee waan ta’an kan beeknu
Raadi harreen oolee maal bara jedhanii yeroo mammaakanii
Afuura baafachuun yeroof anjaa qaba qaanii dandeenyaanii
Qeerransoo fi jajjabeen eenyu amananiitu fooggalaa baroodaa kan wareegamanii
Ebbisaa fi jaallan saa ximboo fi dibbeenii kan diina lolanii eny dammaqsinaanii
Seexaa yoo qabaanne hardha mitii bori nu hanqooquu maraachuu raatessuun hin hafuu
Fagoo utuu hin deemin qabsoo tokkomsinee yaada keenya addaa, boriif ol haa kee’anyuu
Maaloo firoota koo yaa jaallan koo duri jallan dargaggummaa
Yoom walitt deebinee yoomuu walbalfinee gargar faffacaanaa
Maaloo hin jedhinaa gowwaa dhaa hin arguu hin hubatuu innii
Mallattoo adda addaan ganama fi galgala yoo itt agarsiisanii
Kaayyoof gowwoomeen bu’aa cicannoo dhaa jaalewanii kennee
Isin deeffachuu dhaaf ammas nan gowwoomaa abdii hin kutannee
Jabuutitti kutuun faanni nu luqqa’ee Somaalee qar’iuuf lubbuun gaaga’amee
Kanumaaf rakkannee maatii ofii deegsinee fedhaa ofii dhiifnee abiddatt timnee
Akeeki Oromoo akeeka hunda caaluu Warraaqaatu karoorsaa
Kan of fakeessanii dhugaan looguu hin beeku qullaatt hambisaa
Akka tasaa taanee tasaan gargar baanee hedduu dararamne
Meeqan keenya duunee hamamtu irra hafne tasammoo dachaanee
Baricha Cehumsaa teenyee walii iyya’uuf haalli hin mijjoofne jedhama ta’innaa
Borcaa fi unkurammi tasgabii nu dhorke kurnaalee lamaawoo akkamitt himnaa
Eenyutu kiyyoo kaa’e eenyutu eenyyun sade wal maarachisuufi
Eenyutu haaloo baasuuf burquqee gad bahee laafina golguufii
Akka waliin jaarre waliin bu’ursine wajiniin hin diignu yoka hin kabeebfannu
Maaf bakka tokkott dhufnee gaaddisa waloott irmii jaallewanii waliin hin baafannu
Kottaa hirmii hin nyaanu kanneen awwaltanii fi kan allaatiin nyaate faa nutt himtuu
Utuu du’aan ka’ee hin ka’uufi malee Gammachiis Gota Bobbaas Milkeessan maal jettuu
Dhaaba hunda itt dhabadan attamiin lagattuu diinattis saaxiltuu
Dhuguma keessan moo nutti qoosaa jirtu xiiqii nuun qabatu
Nu dura buutanii “Yaa bada gadhe mee si haabatu” jennaan fiignee itt dirminee
Kaan keenya caccabne kaan keenya ol dachaanus wayyabi achitt hafnee
Lafa jala deemnee qaawwaa dhaaba diina qubaa itt hin dhoofnee
Yeros kun hin turree keessawoo seenneera maa achumatt hin hafnee
Maaf Somaalee buunee hidhaan dararamne
bineensa fi dheebuuf du’aatt darbatamne
Bilisummaaf mitii? malaa fi qawwee argachuu dhaaf kaanee
Qabeenyaa, lubbuudhaa fi qaama hagam itt dhabnee
Malreedii Sadadii Sogiddee dhaaf Liigii loonee hin fossinee
Qabsoof akka tolu ramaddiin tolchine kaayyoof bu’aa hin buufnee
Mala yoom waldhaallee iyyaatiis guurranne namas ni oolfannee
Duru akka saaniti yaadna yoo jedhame maa laf jaala seennee
Emaledii seennee minister, direkter waannaa xaafii hin taanu
Sabboona utu hin taane lubbuun qoosaa miti gaagaa kan fudhannu
Maali sun hundumtuu maaf OBDN hintaane Icaat taanee hin hafne
Sadarka itt haanutt ceene walceesifna jenneewoo kakannee
Kakannee hin hafnee nagaa dhaddhammannee kara karaa yaanee
Kaan gaarreen Oromiyya kaan kaan biyyi ollaan nu fudhadhaa jennee
Kaan ramaddiin hafnee carraa utu hin argatin Karcheellee gad buunee
Garlachuunu duunee ciccitnee cacabnee wareegammi hin hafnee
Meerre hogganooti waliin bobbaatanii dagattan moo dhiiroo maaliif callistanii
Meerre Badhoo Dachuu meerre Baaroo Tumsaa Muhee eessaan dhaqxanii
Akka guca halkanii nu dura bu’anii qabsoo finiintuu dhaaf kan nu qopheessani
Yoo isaan hin jirree ekeraa woo qabu kan araara saanii maal dhibaafattanii
Sagantaa fi heera dambiilee baafannee kaayyoof irbuu seennee dur waliin bobbaane
Kan seera cabsanii nurra achi bahanii adabi maal jennee maalfaa murteeffannee
Walakkaa jaarraatiif miira keessan amma maaf arguu dadhabne maaf irra dabarree
Yoo seerraasoo cabee yoo kaayyoos daddabee halagaan jajamee amma maal goonaree
Mee dhugaa haa baafnu nutu talisemoo kaayyoot dogoggoree kaayyoon walabummaa
Magaalaa fi baadiyyaa nammi horannee jiraa maandhee meeqaa qabna of sobuun maalumaa
Karoonni saa hamaa dhaa kutannoo dudhama annisaa fii qabeenya guguddaa gaafatuu
Kaan keenya kaan dhabnee kaan keenya dudhama, dhugaa hin dubbatanii ma biro himatuu
Kaayyooni akeekaa akeeka qajeeltuu walabummaa sabaa kan seera uumamaa
Yoo dabeessa hin taane yk leelloo halagaa mudaa dha jedhamee maal saatu himama
Mee kotaa deebi’a “tuf aagii” haa jennu hunda nutt himaatii walumaan haafurruu
Qabsoo keessaa goonaa akka alaat himannu inni kan hin furre homtuullee hin jiruu
Xoobiyaa nurraa usaa duuba itt deebinaa garaa tokkoon kaanee
Dura of haa taanuu kaan duuba dhoofsifna walumanuu taane
Carraa haa argatu hiree ofi murteessuu Oromoon bilisoomee
Kan kolonome irraa tumsi kan bareeduu innaa walaboomee
Nagaa fi araara kan ofii jaallannee eeggannuu fi ofiis mararfannu
Ollaa wal amannuuf qoqqobnees waakkannees hin beeknuu
Mee hin jarjarinaa qabsoo keessaa qabnaa dheesuun homaa hin baasu
Qabsaawaan qajeeltuuf alaa mana ta’ee callisee tuffatee hin dhiisu
Dhagahaa lammii koo maaliif burjaajofnaa maaf kan kolfaa taanaa
Isa waliin dhabne walitt haa deeffannu yoosuu walumaan ulfaannaa
Kan kufe olkaafne geergoo irra urgufnee cabaasaa dhinsinee hedduu abdachiifne
Yero irra haanutt yeroo bayyaannatu keessa deebiin maali maaf mogolee buufne
Mari’annee jirraa maalumaaf walhaallaa mee wal haa gaafannu
Kan darbe amannee egeree tolfachuuf yaada haa jijjiirannu
Yaada jijjirachuu fi ganuun tokko miti walumaa gargar jirtii
Dhugaa wal amannee kan dhiita’ee haa dhowu hajennu nagaattii
Kanii nama beektu haa badduu haa dhumtu jedhu abbooliin
Sobuu barbaadanii waa keessaa buufachuuf seenaa jallisanii
Kan keessan sanaaree hin gowwoomtu malee gowwoomsuu beektuuree
Isinitt hin maqu dhugaa yoo hin taane kan ammaa yaaciidha duroo hin agarre
Lakkisaa jaallan koo walirraa hin fagaanuu walumaan bareedna
Kan nu hafte meeqaa hammamis bashaanaa malumaaf arreedna
Lakkisaa jaallankoo yoo amala tahee uka keessa suuqaa walumaan hulluuqaa
Duubbee hin balleesinaa leelloo of hin dhowwinaa maaloo adaraa waaqaa
Waaqaa lafa waamee kunoo isin magane jaallan gaafa xiiqii an isin hin sobuu
Walabummaa haamadhaa kophee isin dhungadhaa sanaaf koora hin beekuu
Kaleessa garbummaa, hardha sabboonummaa borimoo ambomummaa
Jennee ummaticha maaliif joonjessinaa isaafoo qabsoofnaa
OO firaa kottaa hin boonyaa, gad baanee gadoodnaa addaababayiitti
Kan amanan ganee gargar baahuu caalaa hin hammaattu duutii
Xoobbiyaa ta’uudhaaf kan hin murteeffannee nagaatti haa jennuu
Nuuf abboomaa malee ambomummaa jaraa agarree hin beeknu
Gabbarsiisa malee luboomsuu hin beekanii hundi haa hubatu
Yoo innuu haaraa ta’e mullata haaraa irra isaan maal buufatu
Jechuu akka hin taane fedhaa gabariitin baasa haaraa barattuu
Isiniif kadhanna gufuunii burkutuu boollisi didibee akka isiniif ta’u
Dhaqaa amba ta’aa ambomas argadhaa nuf inni hin mijjaawuu
Nuti walabdichaa kan Walaabuu baanee addunyaa ufifnee
Sichi amba hintaanu bilisummaaf deemnaa walumaan dhiichine
“Xobbiyaan haa dursituu” didnee fincilleetu Bakalcha labsinee
Amma mal gaabbinee yookaa mal arganne kan keessa deebinee
Kottaa ammas nuu wayyaa Oromiyaa dhaabbanna
Achirra ijaaajjinee yaadaan waldorgomnaa
Allaattiin waaqaallee muka jabaa laaltee isa irraa kan dulte isatti deebiti
Nus teessoo haaqabanuu kaan booda haa dubbannu akka allaatitti
Xobbiyaa utuu hin ta’in dura manaa haakaanu Oromiyaa haa dursinuu
Yoo nuti of dandeenye Xobiyaan haa hafuu Afrikaallee hin dhiifnuu
Hiree murteeffannee dura nama haa taanu duraa haa bilisomnu
Walaba kanta’ee fedha ofiin bobba’u homaayyuu hin sodaatuu
Eenyu faa tuffannee, eenyufaa goobannee,udaan itt dibne maalfaa waliin jennee
Kormi saree qarsatt fincaayee arraabaa akka hintaane wayya yoo itt yaadnee
Kun waan malbulchaati eegee suuqqachunis bubbuufaa oolunis jettu akka hin taanee
Nuti Oromoo dhaa aadaa boonsaa qabna Oromoon wal hin sobuu safuuf irbu seennee
Maljennu Argaawun, Muhee fi Kabbadaa, Yiggazu fi Gazaanyii
Firri waa’ee hin beeku jaalli hin awwaallanee hidhaati qalamanii
Kan naa waliin kaasee kan roorroo dhandhaman Maa’ikalaawiittii
Lakkaawamee hin dhumuu jaallan hidhati hafan Oromiyaa balloottii
Keessan nama meeqaa kumamoo, kumkum kumatama kan irraanfatanii
Gumaan utuun hinbahin warra dhiigaan nyaachuufi maa akkas shir jettanii
Madrak gammadan Haarannaa fi UDJ daboo empaayeraa
“Qunxurraa argannee! qunxuraa arganne!” jedhanii, mooraa Oromoo irra
Naagaati jallewwan utuu isn kabajnuu utuu isn jaallannu taatanii jibbituu
Yaada jijjiirrachuun mirga ilmoo nama isicha hin mulqamne malgoona lachittuu
Kan walirraa qabnu kanneen wal gaafanu bor iftaan yaadannaa
Ammaaf nagaa dhaamaa duuba nuuf haa taa’u bara walti kaafnaa
Kan waliin jalqabane karaatt hin dhaabbatu kan hafne itti fufnaa
Kan ta’u hunda taanee kaayyoo saba keenyaa fiixaan ni baafanna
Jiraannu horarratt duunummoo gabaatt gogaanii wali haagarru jette dullatiinii
Nus wal arginnaa reeffan lafa jala yooka dirree lolaa gamaaf gamanatti
Mee nutt himaa jaallan yoom guddifnee geessisuuf waan haaraa hamilannaa
Hawaasa ofii irratt akka hantuuta yaalaa yaadaanmala haaraa shaakaluuf rakkannaa
Beekaa, Oromoof “B” saa homtuu bakka hin bu’u “A” jedhee ittaansee “B” jedha
Yoo “B” saa hin taane amantee irra qabu Dagamas hin fedhu “B”n Bilisummaa dha
Jarri isn qabatee “gallaa agar” jedhanii himan addunyaati
Isin, utuu hin dhofsisin eeny isin afeerraan xobiyaa tatanii
Mee waliin haa jennuu dhaadannoo durattii sagalee ol kaafnee “Diinni haa mancaatu”
Biyyi abbaa Gadaa kan bokkuu gurrattii kan gaaddisa Odaa “Oromiyaan walabi haa jiraattuu !!”
Ibsaa Guutama


text:
Baga Nagaan dhuftan!
" Gara mana Waaqayyoo dhaqna! yeroo anaan jedhanitti, ani nan gammade."
Faar. 122:1
Tokkummaan Kiristiyaanota Oromoo Bergen(TKOB) amantoota waldaa Kiristiyaanaa sadan tokkummaa Waaqayyootti aanan keessa walitti dhuftaniin kan bu'uureffamte dha. Tokkummaan kun Waaqayyoon ol-ol qabuuf yeroo hundaa dilbata sa'a 15:00 -17:00 wal argee qaba.
Kottaa isa hundaa danda'u waliin taanee mataa keenyaaf, maatii keenyaaf, qe'ee keenyaaf, saba keenyaaf biyya keenyaaf biyyoo irra jirruuf Waaqayyoon waaqessinaa kadhannasii.


text:
Dandamata Kaayyoo
Bara hedduu fi marii ogummaa fi obsaa gaafateen sabboonota jabina ABOtt amanan gufuu duratt danqarame irra qaxamuranii wal hubannoo uumuu dandahaniiru. Sun jannummaa gita hin qabne. Kaayyoo daandii dandamataa irra buusuu fi dhaaba ofii deeffachuu saaniif qabsaawota ABO hundan ishoo!“Yooyyaa!” haa jennu. Yeroo afanfajiin dagaagee fi abdii kutannaan sabonnota Oromoo irra gahaa jiru kana wal hubannoon hamilee ol kaasu kun, daafa abdiin guutee, afanfaajjii taliilinaan bakka buuse. Wal dhabdeen “QC fi Shanee Gumii fura kaayyoo irratt ture. Lamaanu kaayyoo ganuun wal haddheessuun hedduu walis qabsoos hubani. Jara sana keessa abba tokkoota jireenya saanii ijoollummaa guutuutt bilisummaa Oromiyaaf kennantu argama. Baqaqaan isaan gidduutt bahe mancaastotaa fi kittilayyoo diinaaf carraa luuxxee ittiin seentu uumeef. Akeeki saanii dhaabaa takkittii ummati Oromoo amantee irra kaa’ate diiganii hamma hin jirree gochuuf ture. Rimsama walabummaa fi tokko ta’uu Oromiyaa jibbuu. Amma kanneen walabummaa fi bilisummaa Oromiyaa fi Oromiyoo fedhan ejjennoo saanii mamii malee labsaniiru. “Rukuttaan duraa walakkaa diliiti” jedhama. Jaalbiyyooti, hoogganooti asirraa fulduratt kuruphuun rakkina sabichaa isa dhugaa furu jedhanii abdatu. Tarkaanfii guddaa jalqabaa kan fudhatan yoo ta’u kan hafu jiruu ogeessaa ta’a.
Akka Oromtichi wanti Oromoo isa dhibaa jiru, Abdii Boru deddeebi’ee dubbistoota saa yaadaciisaa jirutt nammuu duubatt deebi’ee dogoggoroota qabsoo burjaajii kanaan gahan ilaaluu feesisa. Dogoggorooti sun irra deebi’amuu hin qabani. ABOn dhaabaa malbulchaa fedhaan itt makamootaati; kan fedhaa qaban itt galuuf gufuu meeqa jala hulluuquun qoramanii. Kanneen hangameessa sanaan itt seenan yabboo yaada saanii itt ifsatan qabaachuutu irra jira. Gumiin deggertootaa, jaarmoti hawaasaa fi kan amantee fi noolaa hundi sirna iyyaatii sochii biyya saanii bilisoomsuu keessatt hammatamuu qabu. Dhaabi cimaan kan luuxxee galtuu diinaa ofirraa faccisaa gara injifannooti tattaafachuu danda’uu. Bara Abbaa Gadaa Oromoon yaa’ii saanii banaa ta’e muka odaa jalatt tolfatu turani. Yeros seeraa fi dudhaa akkasumas safuu hundi kabajuun dirqii tahantu jiru. Amma mooraa diinaa keessaa waan socho’aniif banaa ta’uun sun hin eegamu. Kanaaf haalicha barree fedhaa iyyaatiif qabnu akka qabsicha bakka hin barbaachifnett hin saaxile dangessuu qabna. Nyaaphi safuu hin beeku, akkuma saatti itt dhihaachuun barbaachisa.
Kanneen Waabarii koloneeffataa dhaqan hundi fakkeenya daljuu tokko ni yaadatu ta’a. Daljeettiin tokko caakkaa keessaa qama see hundati qoraattiin duudee gad baaate. Jalqaba kamiin irra siif habaafnu jedhanii yoo gafatan dura kan taa’aa naa baasaati isa hafe anuu akka duraa duubaa an fedhuutt baafachuun danada’aa jette jedhama.. Gaaffiin Oromoos walfakkaataa dha. Dura teessoo (biyya) argachuu dha. Sana duuba hariiroon hafu akka yeroo fi bobbaa ofii murteeffataniitt duraa duubaan ta’uu danda’a. Gaaffii “ABOn maal fedhaa?” jedhu walhubannoon miillana bahe afanfaajjii ture xaliilessee jira. Kanneen walabummaa Oromiyaan morman dhortuu akka simbira kuukkuu jedhamtu mandhee simbira biraa keessatt hanqaaqu haadha mandhee dhangalaaftee kan see hammachiifatuu waan ta’aniif lammaffata mandhee saanii mooraa ABO keessatt akka hin ijaarranne ittisuu dha. Oromoo kamuu walabummaan haata’uu hirkachuun ijaaramee sagantaa ofii dhaadhessuun mirga. Hoojii ABOn nagaan gaggeefata jiru keessa lixanii borcuu yaaluun garuu akka ergamsa qama biraa bakkaan gahuuf ta’eett lakkaawama. Oromoon hammam jibbi jiratu dangota ulfoo ta’an eenyuu irra qaxamuruu hin qabneef safuu walgidduu qaba. Yoo nuti Oromo ofiin jenna ta’e hangammeessa safuu sabichaan wal ilaaluun kan eegamu. Sun mallattoo Oromoo ta’uu fi ta’uu dhabuu agarsiisa.
Abba tokkeen fi murnoota gidduu garaagarummaan yaadaa jiraachuun Oromoo qofaaf kan murtaawe miti. Gumaachi ABO jaatamootaa eegalee sabboonota duubbee adda addaa, amantoota fi godinoota walitt fiduun godhe kan irraanfatamu miti. Sanaan dargaggoon Oromoo waliin dhiichanii kaayyoo saanii dhiiga saaniin eeguu danda’anii turani. Ammas hamileen sun barbaachisaa dha. Jarmiyaan tokko konka keessatt hin sosso’u. Quba keessa kaa’uun golee keessaa fi alaa hunda irra eegamuu qaba. Bu’aa bilisummaa biyya waloof, fedhiin ofii fi murnaa hardha wareegamuu gaafata. Hardha rakkatan malee bor mirga abba tokkee gonfatanii basha’uun hin jiru. Waan halleefuu ofbaruun barbaacisaa dha. Kan ofbaretu mirgaaf lolataa. Sana malee hankaaksituun akeeka ulfaataa nammuu dhaabbatuufitt mamii umuu yaaluu dandeessi.
Yoo dhaloti amma hariiroo saa fi waa muruuf muuxannoo saa qofa irratt hirkata yoo ta’ee dogoggorri murtii dhaqabuu danda’a. Se’annaa jireenyi waggoolii duuba maal fakkaachuu danda’a jedhuuf bakka dhiisuu qaba. Yoos qofa hawwa dhaloota duraa, amma fi egeree jechuun kaayyoo sabichaa wal dhuunfachiisuu kan danda’an. Kanaaf walhuubannoon irra gahame bilchinaan jiruu amma fuldura jiru hordofaa gara egereett tarkaanfii eegaluu qaba. Abdiin saba Oromoo dhaloota egeree kan jireenya garbummaa kanneen isa duraa dhandhamatan hin muuxanne irra jira. Warraaqxoti Oromoo daaya tokkoon masakamu, daaya naga godinaa, biyyoolee fi addunyaa naga qabeessaa. Hunda caalaammoo daaya taliila republika Oromiyaa walabaa, kan nambiyyooti see gammachuu fi araaraan akka ilmoo namatti ulfaatanii keessa jiraatan qabu. Dangaa cehanii kan isaan guraaraa bahan guraaruun haaloo bahachuuf fedhaa hin qabani. Biyyaa fi bilisummaan saanii deebifachuu qofa barbaadu.
Ogeeyyii fi raagoti hedduun gadadoo ummati Oromoo keessa jiru irra ilaaluun durfannoo empayera jabeessuuf akka kennan gaafatu. Gaaffii kanaaf kan qoomma’an murna hedduutu jira. Ogeeyyiin kun isaaniin maammila gaarii argataniiru. Kanneen seenaa of akka addati ilaalan tuttuquu irra jar asana utuu jabeeffatanii isaanii wayyaaf ture. Kittillayyooti saaniis jaalbiyyoota Oromoott irra buusa adda adaa baasuu yaaluun hin barbaachisu ture. Jarri farra Oromoo kun maaliif kanneen gaga’aa jiran dhiisanii gaaga’amaa reebuu barbaadu laata? Oromoon gaaga’amaa of fakkeessaa hin jiran garuu gaga’amoota dhugaatii. Nu baraaraa jedhanii iyyaa hin jirani gaauu kaasaan saanii qajeelaa ta’uu dhageessifataa jiru. Roorrisaan waan gochi saa irraan gahuu danda’uuf of qofa komachuu akka qabu akeekkachiisaa jiru. Akka waan isaan Oromoo fi jabduu hojjetaniitt gantootaa fi galtuu awwaalaa baasanii kan tokko tokko nutt jajuu barbaadan maaliif laata? Dhiiga Oromoo qabaachuu qofti Oromoo kabajamaa nama hin godhu. Aadaatu akka du’aa hin xureessine nu dhowwaaf malee balleessaa galtuu fi gantootaa kanaa tarreessuu dandeenya turre. Kan farfachiisu wareegama nammi tokko birmadummaa fi walabummaa saba saaf tolchu. Sabi Oromoo filmaatota of duraa qaba; akka saba walabaatt jiraachuu yk jireenya dhiittaa koloneeffataa jalaa itt fufuu. Yoo dudhaa Gadaatt cichu ta’e isa duraa filatu; yoo bara baraan akka garbaatt ilaalamuu filatan isa lammataa filatu. Filmaati kan saaniiti gorsa halagaa fi maammiloota saanii hin fedhan.
Sabbonoti Oromoo ammas kanneen ABO fi Kaayyoon du’an jedhan qaanessanii jiru. Fedhi birmadummaa yoomuu hin du’u. Abdii kutannaa fi ganni hanga yoonaa tattaaffii gara manii dhumaatt godhamu suutessanii jiru, garuu dhaabuu gonka hin dandeenye. Wal kurkurkursaa fi qoccolloon kurnan darban yeroo Oromoo raamaa bahan dhaabbachuu qabu. Wal amanuun hololaa fi jette jetteen keessaa fi alaan itt afuufamaa baheen haphate deebi’ee haa dhinu. Kanneen Oromiyoo dha ofiin jedhan kan qaban Oromiyaa takkittii dha. Oromoon ummata Gaanfaa, Afrikaa fi addunyaaf jaalala qabu. Amanteen saanii kun kan madde jaalala guddaa nagaa, araara, bilisummaa fi walqixxumaa aadaa demokrasii Gadaa irra dhalan keessaati. Baqqanni Oromiyaa kamuu bilisummaa biyya saanii irratt qooda akka hin fudhanne moggeeffamuun itt dhagahamuu hin qabu. ABOn fakmishoo Hayila Sillasee kan qabsoon alaa gaggeefamuuf hin tolu. Qabsoon gara hacuuccaan jirutt haa joga’u.. Qabsaawota ABO hunda qabsicha jannummaan asiin gahuu saaniif keessa deebinee ishooyee, yooyyaa! haa jennu. Kan darbe irraanfatanii walii dhiisuun fulduratt sosso’uuf karaa saaniirra homtuu hin dhaabbatin. Kaayyoon dandamachuutt ka’eera.
Ulfinaa fi surraan dabaankufootaaf; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Sadaas 2012
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo


text:
Seenaa irratt qabattee gabaabduu
Duulli Oromoo jaarraa 16faa keessa Laga Gibee fi Baaroo gidduu qubate Odaa xixinnoo fi bulcha sirna Gadaa irraa maqe dhaabbachuutti ka’e. Keessaammo kanneen dhiddheessa gamanatt hafan sirna mooti irratt hundaawe ijaarratan. Dhugeeffannoos kan dudhaan adda tahe guddifatan. Jimma, Gomma, Limmuu fi Gumaan hidhata walgargaarsaa tokko ummatanii turan. Jarri kun “Afran Naggaadotaa” jedhamu turan. Isaan irraa gara lixaatt kan jiran Gabbaa, Haannaa, Leeqaa fi Nooleen sirna dudhaa guutummaatt akka jara kanaa hin gaddhiisne. “Afran Oromoo” jedhamu turan. Buunnoon isaan keessatt argama. Murni lachanuu naannicha humna tokko jala galchuuf lola hedduu haa gaggeessan malee dubbii hubachuutt yoo ka’an nagaan tokkummaa uummachuu yaaluu eegalan. Garuu utuu hin xumuratin humni Habashaan Raas Tasammaa Naadon hogganamu gargar baasee gad ciruun tokko tokkoon of jala galche.
Magaalli Buunnoo guddoon, Baddallee jedhamti. Dur konyichi Buunnoo Baddalleen beekama ture. Seenaa, diinagdee, hawaaasoma magalaa kanaa irratt qormaati beekamaa amanamaan kan tolfame hin fakkaatu. Waabariin saa 1943 erga dhaabbatee beekota hedduu homishe. Garuu waa’ee Baddallee iyyaatiin barbaadamu dhibuun kan beekoti keessaa hin baane fakkeessa. Akka waan kolonoommii fi warshaan “biiraa” Dargiin eebbifamee banamee (1989?) isee uumee, waa’ee saanii qofatu ifee internet irratt mullata. Sunis tahee akkamitt meeqatu waa isaan irraa argatee, naannaan bu’aa maalii fidan kkf kan jedhu nutt thin hin himne? Kan iyyaatii Baddallee gara dabarsanii fi ukkamsan waan ukkaamsanii fi gara dabarsaniif qabu; beekoti see hundi isaanitt makamanii laata? Mirkanii ilaalcha malbulchaa irratt hin hundoofne dhihessuun isaan irraa eegama ture. Lammii kam irraayyuu haa tahanii “Ijoollee Baddallee!” jechuun saanii hin hafu.
Kanaaf barruun kun beekotii magaalattii bahan quwannoo gadi fagoo qorataaf dhiisanii waanuma dhagahaa fi argaa guddatanillee utuu barreesanii wanti iyya’amu kan darbaniif yaadannoo kan jiraniif iyya’aa tahuu dandaha. Biyyuma ofii keessatt seenaa wallaaluun halagaan keessumsiisaa, abbaan biyyaa keessumaa tahu hin qabu. Barreessaan kun akka kara deemaatt namoota haasa’an irraa waan dhagahe waan arge tokko tokko tuttuquu fedha. Sunis qorattoota fi kan caalaa beekan fulduratt bahanii magaalattii seena qabeettii kanan caalaa wal nubarsisinu laata jedhee abdachuunii. Kanaan duras moor saa “Prison of Conscience” keessatt wanti ka’anis jiru.
Barreessaan kun bara achiin darbee 1963/64 magaalichi ummataan “Baddallee Abbaa Wagaa” jedhama ture. Maqaan dhalootaa Abbaa Waggaa Firrisaa jedhama. Waggaan ilma saa angafaa. Horee saa kan tahan Galaayee Mangistuu Waggaa fi Birqee Waggaa jedhaman katkaalaa baasuun jireenya saanii deggeru turani. Tokko maqaaf “baalabbaataa”. Bara Baddalleen itt uumame hin barre garuu hedaan bara dhibbaa fi shantamaa as miti. Abbaan Waggaa ni bu’uurse moo ni beeksise laata? Handdhurri Baddallee jalqaba naannaa Odaa guddicha, booddana wabarii olhaanaan itt ijaaramee akka turetu himama. Odaan sun caffee naannaa ture jedhu. Erga Oromiyaan qabamtee sirni walabi diigamee garuu dame galma Abbaa Caffee kan galmisaa muummichi Suphee, Anniyoo Qarree akka tahe himamu tahe. Odicha jalatt wareega guddaatu gala ture. Abbaan Caffee Qaalluu Leeqaa sodaatamaa fi kabajamaa ture.
Wiirtuun Baddalleen si’anaa bakka karaan Aggaaroo, Goree fi Arjoo walitt bu’u. Dur karaa hundi kan bona irra oofamu qofa ture. Amma garuu bonaa ganna oofsisa. Riphaan rophilaanis ture. Telefoonnis jira. Booddana tajaajilli postaas jalqabameera. Jiraattoti magaalaa garri caalan namota alaati, Isaan keessaa Guraagee nagadaan jiraatanii fi Amaara mootummaa tajajilantu heddummaata. Suuqiiii garri caalu kan Arabootaa fi Guraagee ture. Baadiyyaan garu hundi Oromoo jechuun ni dandahama. Kolonummaan naannaa eenyummaa jiraatatota magaalaa irraa beeksisa. Barumsa sadarkaa sadaffaa kan qabu qondaala fayyaa yoo tahu itt haananii kan sadarkaa lammafaa bahan nursii, qondaala xurree qilleensaa fi barsiisota barumsa sadarkaa lammaffaa qabani.
Bara barreessaan kun achiin darbe Badddalleen gabaa Sanbat Duraa magaalaa walakkaa fi xinnaa Kamisaa yaatu karaa Jimma dhaqu duri irraa qabdi turte. Bittaa fi gurgurtaan afaan Oromoon gaggeeffama ture. Homishi naannaa gabaa keessatt argamu midhaan adda addaa, raafuu, muusii, loomii, burii, ancootee, dinnicha, goodarree, hudhaa, goosuu, qinxissaa, shonkooraa, dhadhaa, anqaaquu, indanqoo hoolaa fi horii qalmaa, meeshaa hooda faatu argama. Xaafii farasullaan tokko birrii lamaa fi walakkaa ture. Bittaa fi gurgurtaan kan qaban wal jijjiiruunis ni taha ture. Loomii digdammii santimii shan ture. Buna qotuu reef jalqabu. Xobbooti birrii sadii gogaan sees sanuma, indaanqoon santimii 25, anqaaqun birriin soddomaa ol ture. Wanti halle basha ture. Manooti daadhii damma qulqulluu hedduu turan. Mana bunaa jiran keessaa bakka ciisichaa kan qabu kan nama Mahaarii Barahee jedhamuu ture. Konkolaataas isaa fi bulchaa konyaa qofatu qaba. Farmaasiin tokkichi kan nama Baqqalaa Walda Sanbat jedhamuu ture. Geejiba biyya keessaaf nammi humna namaa fi horii kotte duudaatt dhimma baha. Baaabura daakkuu tokkitiitu ture.
Bara Xaaliyaaniin dhufte Oromoon naannaa jiran Abbaa Waggaa jalati gumaawaani koloneeffata dullacha gaggeessanii kan dhufuu akka itt simataniif qophaawaa turani jedhama. Ni lolu moo ni gabbaruu utuu hin murteeffatin hankaaffaman. Barri sun bara doonichoon Habashaa Raas Immiruu jedhamu Nugusan wakkala jedhee Goree qubatee. Raas, Achirraa faarri itt toluu didnaan biyyaa bahuuf karaa Sayyoo kaanaan Bure irratt Odaa Jooteen ittifame. Karaa Gimbii yaallaanis, Guyii irratt humni Konfedereeshin Oromoo Lixaa dhaabeeni. Humnaan yaallan moohamee lubbbuu baafachuuf gara Gojebtt gugate. Duran raayyaan saa bakka gahett Oromoo saamaa, ajjeesaa, dubartii arge jiffataa akka ture waan beekamuuf Gojebiin salphaatt hin geenye. Isa waliinis loltooti “Xiqur Anbassaa” jedhaman turan.
Bulchaan kolonii Gumaa, Axinaaf Saggad jedhamu adda Baaleett lola humna fashiti waliin tolfameen mo’amee gara bulcha saatt baqatee. Garuu achiis hamajaajii malee fira dhabe. Kanaaf Immiruutt makamuuf utuu baqatuu Baddalleett humni Oromoo Firrisaan hogganamu dhangaan simatee darbuu akka hin dandeenye itt hime. Axinaaf Saggad kan garaa garaa kaa’atee ol deebi’u diddaa malee fudhate. Utuu hin ka’in dhangaa nagaa dhaamsaaf Firrisaa fi gurgudoo Oromoo hunda afeere. Fulaan waaroo (dunkaanni) saa kan altokkoon nama tokko qofa seensisu ture. Kan dura jiru inni duubaa akka hin agarrett hidhannoo hiiksisaa ol galchu turan. Tokkichumaan waaroo guddichi sabboonota Oromoo qallii dhiiga dheebotteen marfameen xirribbaawe.
Axinaaf Saggad hooggana Oromo tokkollee of duubatt akka hin dhiisne murteeffatee jira. Erga hundi seenanii loltuu qophooftee yeroo kana eeggattu ajajee hunda fixe. Battaluma sana xaxachun lubbuu tufatee Buunnoo jalaa bahuun Immiruutt dabalame. Gojebitt Immiruu waliin cibraa Xaaliyaanii tokkott harka kennate. Garuu jarri Shaggariin gahanii Immiruu Roomaatt yoo dabarsan isa haaloo Baaleef fannisanii. Akkasitt fixaqaccee Baddallee irran gaheef utuu hin gaafatamin kute. Sababa kanaan lammiin al tokkoon masakoota dhabe, maatiin ijoollee haadha hiyyeessaa taate. Hardhas yoo tahe finnaan isa erge ummata Buunnoo Baddallee dhiifama gaafatee bakka buusaa baasuufii qaba.
Gochi Axinaaf Saggad kan seexa qabuuf jibbisiisaa waan tureef namoota saa keessaa tokko ittiin mormuun utaalee bahuu yaalee bifilee firoota saan ajjeefame jedhama. Nammi qajeeltuutt amanu isaan keessas ture jechuu dha. Namooti waa’ee kanaa barreessaan kun irraa dhagahe Habashoota turan. Kanneen gaafas achi hin turre keessaa nammi Qanyaach Meexxii jedhamu nama nyaataa biraa jala dhaabbachuun ofirraa facisaa wareegame jechunis ni himama. Oromoo ta’eef malee akka goota biyyaatti maqaan saa barnoota waabarii keessa gala ture. Sun hafee ilmi silaa ittiin yaadatamu barsiisaa Waabarii Raas Tasammaa kan ture, Yirguu Meexxiillee, akka of ajjeesetu himama. Hogganooti gosaa hafan hedduun kan akka obbolaa Caaltuu Guutamaa surra qabeettittii koloneeffataa haaraan Goreett guuraman. Ergasii Baddelleen hoggansa waloo dhabde.
Kun hundi kan ka’eef Baddalleen Waa’ee koloneeffataa fi “biiraa” qofa akka hin taane agarsiisuufii. Baddalleen sanneen caalaa kan himamu hedduu qabdii. Dargaggoon didhaa dhugaa baasuu ofirratt fudhatu jedhamee abdatama. Barreesichi Baddallee akka tasaa wayiif barbaadee internet irraa iyyaatii dhabuu saaf kaase malee konyootii fi qorooleen Oromiyaa kan seenaan ukkaanfamee jiru hedduu dha. Hundi hubannoo yoo argatan of bara gargaara. Keessaa immo barri samichi lafaa fi qabeenyaa, dhiitammi mirga ilmoo namaa ija baase ummata gadadoo deegaa, jeejee fi dhukkubatt saxilaa jiru kun xiyyeeffannoo addaa gaafata.
Kan himame irraa naannaa dhumisi itt tahe asi. Naannefati kun waltajjii karaa Aggaaroo, Goree fi Arjoo dhufaniiti. Gidduu saatt waanti siidaa yaadannoo fakkaatu gaalchaan hin mullane jira. Kan eenyuuti laata? Internet hanga sana qofa waan himuuf kan caalaa beekan akka gabbisaniif eeggataa.
Ibsaa Guutama
Onkololeessa 2014


text:
Oromummaa fi Dhaabota Bilisummaa
Waa’een Oromummaa, humna tochoosaa sochii bilisummaa ta’ee, beekotaa fi barreessootaan hedduun jedhameera. Oromummaan mullisa mararfannaa jaalbiyyuummaa bilisummaa, nagaa fi walabummaa Oromiyaati. Innis jaalala biyyaa, ummataa, seenaa waloo surra qabeessa, aadaa, dudhaa, hoodaa, afaanii fi akaakilee tokkicha, qabaachuu irratt hundaawa. Sunis akkaataa Oromoon firomsaan hawaasa ilmoo nama walii galaa keessatt of ilaalani. Maddi saa hacuuccaa wiirtuu tokkoo itt dhufee fi didhaa akka murna addaa tokkott irra kaa’ame. Oromummaan ilaalcha addunyaa bilisummaati; ilmaan nama hunda akka walqixee, tokkoo kan biraa ol hin taanett fudhata. Kaasaan hundee sochichaa biyya, birmadummaa, boona sabummaa fi ulfina namuummaa humna halagaan dhabsiifamuu dha. Hacuuccaan walittii hin citne ummaticha erga sadarkaa nammummaa keessaa baasee gita gadi galoo godhee boda waliigalatt hirriba itt buusee ture. Hawaasi waanti halle guutuu tahe kan qabu hunda saamamee deegaa tahe. Sana fuggisiisuuf jarmoti ka’an haleellaa fuula hedduu walirraa hin citnetu irra gahaa bahe.
Garuu mormiin qabamuu abba tokkootaa fi murnootaan tolfamu guyyaa jalqabaa ka’ee dhaabbatee hin beeku, hanga bilisummattis kan isa dhaabu hin jiru. Sun suuta dammaqiisa Oromummaa kan mootora warraqsa Oromoo duuba dhufuuf jiruu tahee gargaaree ture. Jiraachuu Adda Bilisummaa Oromoof sababa kan tahe bulcha kolonii jalaa Oromiyaan bilisummaa dimshaashaa akka argattuf, Oromummaa gara sanatt qajeelchuun barbaachisaa tahu dha . Yaa’a qabsoo keessatt gufuu xixiqqoon bakka bakkatt mudattee turte ammas mudataa jirti, ta’us qabsoo qajeeltuuf gaggeeffamu ijaajjisuun hin dandahamu.
Oromoon balaa hedduu mootummoota wal duraa duuba dhufaniin irra gahe, kanneen akka dhumiisa Maqadallaa, Walloo Kaabaa, Aannolee, Raayyaa, Gujii fi Watar kkf dandahe jiraate. Sanneenii fi yakkooti walduraa duuba tolfaman akkasumas Oromoo bulchaan addati qoqooduun guddina Oromummaa dhorguu hin dandeenye. Jireenyi qaanii waliin hirmatani fi qacceen dudhaa Gadaa dhaalmaan dhuftee fi afaan waloo badii meeqa jalaa oole taasisa tokkummaa ta’eefi.
Daba Oromoo irraan gahama ture gurguddoota koloneeffataa keessaa kan bahee morme hin turre.Garuu yeroo Oromoon fincilee ka’u hedduun gaaga’amticha komachuu fi arrabsuu jalqaban. Doomsuu yaalaniis ni dadhabani. Qaanii malee Oromoon qabsoo aangoo keessa saanii irratt akka gargaaru eega turani. Si’ana Oromoon ulfina ofif qabu harka itt hin hiixatuu. Abjuun Oromummaa kaayyoo saa, manii jireenya birmadummaa, bacarraa, nagaa fi gammachuu mirkaneeffachuu dha. Qoodii jaarmota malbulchaa giidoo Oromummaa gara manii kanaatt dhiibuu dha. Laafinni jaarmaa, luuxaanii galli fi hankaaksi abjuu ummata hin dhaabu.
Dhaabi kallachi balleessaa ofiin gara hamaatti dhiibamee. Garuu ammayyuu si’aawaa saatu jira. Fardaa mana farsoo yk daadhii jalatt hidhamee hattuu addagee kara deemtuun hiikkattee mac jettu miti. Ummati dammaqina malbulchaa qabu abbaa fardaa sobaatiin hin gowwoomuu. Kanaaf sabboonoti ta’iisa akkasii afarsuu hin qabani. Kaayyoo fiixaan baasuuf wareegan yeroo fedhe haa fudhatuu fulduratt oofuun gara dandeettii saanii ijaaruutt arreeduu dha.
Mooraa hoogga’ootaa keessa kan jiran kosii seenaatt darbamuun akka caalaa hin cubuluqne, kan mooraa sabboonotaatii miliqe nu fayyisa jedhanii yaadu. Kanaaf sagalee dibbee fi fiinoo daangaa hin qabne dhageesisaa jiru. ABOn hariiroo qajeeltuu, wal kabajaa, qayyabannoo waloo fi walqixummaa irratt hundaaween jaarmota ollaan harka walqabatee egeree wayyaaf hojjechuu akka dandahu erga ifsee qaataa. Of sirreessanii dhihachuu malee fedhi akkasii kan ciiga’amuu hin ture. Hanga yoonaa goloota sabhedduu jedhaman keessaa sirna empayeraa yaaduu kan dhiise waan hin jirreef ejjennoo Oromoon addatt qabu kan bareef hin jiru. Eenyuu akka Oromoo haa tahu akka Habashaa kkf finnaa empayeraa jajjabeesuf dhufa taanaan gaaffii Oromoon walabummaaf qabu tokkumma. Jaarmoti bilisummaa goloota sabahedduu jedhamanii kan haala jiru akkuma sanatt tiksuu fedhaniif tumsan, sammuun sirrii hin fakkatu. Oromoon “Maal habaasuuf dhama raasu jedha”. Gaffii salphaa fakkatu kana irra hedduun baramu dandaha.
ABOf Oromoon abbaa fi haadhaan yk tokkoon saaniitin kan Oromoo tahe. Karaa biraammo Oromiyoon kan Oromiyaa keessatt dhalate yk itt guddifamee fi mirgaa fi itt gaafatama inni fidu kan fudhate dabalata. Kanaaf Oromiyoo hundi duubbeen lammii saanii osoo hin laalamin akka ittisa irratt qooda fudhatan yk deggeran eegamu. Oromoon gara laafessa, nama akka saa hafee uumaa hundaaf dudhaa mirga eeguu qaba. Hanga yoonaa moototi walitt haansanii dhufan hundi hamaa irraan gahaniiru. Barnooti irra argamu waan jiruuf sana akka irraanfatan hin eegamani. Utuu yeroon laalaa ture gadi qabu baateyyuu sana akka sababaatti fudhatee haaloo bahachuun miira saa miti. Sanammoo kan Oromummaa sirritt hin huubanne Oromoott hin himu. Haatahu malee nagaan gargar deemuu fi ollaa wal hubatu tahuu eeguun waanuma uumaatii.
Labsi dhiheenya qodaalota waranaa dhiheenya ABO qorachuuf Itiyoophiyaa gananiin bahe malalchiisaa hin taane. Akka Abbaa Odaa caalaa halluu sadan Itiyoophiyaaf amanamoo tahan mullisani. Kan isaan jedhan hundi calaqqee suduudaa muxannoo darbee, kan hawwa Oromoon walabummaa fi bilisummaaf qabu faallessu. Kan kutanii baqatan keessaa ejjennoo akkasii fudhachuuf isaan kanneen jalqabaa miti kan dhumaas hin tahani. Akka abba tokkeett haa tahu akka murnaatt mirga sana kan isaan dhowwatu hin jiru.
Garuu harkifachuu fi haala dursee hin muldhanneef yk ayyaan laallatummaa irraa kan kahe daddaaqni tuutaa jirachuu dandaha. Ta’us gumaan tokko sochii sabaa irratt cittuu dhiibbaa faallaa fiduu dandeessu jaaree, murtii gaddeebistuu dabarsiisuun akkaa fi qajeelaa hin tahu. “Bakka maleekaan qaxxisuu sodaatan, daallichi keessa burraaqa” jedhama. Cittooti ilaalcha tokkoo qabna jedhan hundii laabba’oo, rakkina seeraan furuuf obsa hin qabnee, waliigalatt ambatti guriri’uu malee yeroon itt qaama waaltaa kuffisuun dhagahaman yartuu dha.
Sun akka fedhe haa tahu, Itiyoophiyummaan mirgi malbulchaa qabattee Oromoo ilaalu irratt qaban bakka gaaffii Oromoon bilisummaaf qabu jalqabutt akka dhaabbatu beekuutu irra jira. Qondaaloti guddaaf eegaman kun karaa faallaa Oromummaatt gessu ammas filachuun nama gaddisiisa. Oromoof nokkorroon hariiroo Oromiyaa fi Itiyoophiyaa gidduu jiru kan dur xumuramee waan taheef isaan ejjennoo geeddarachuun mooraa halagaa keessatt diina Oromoo gobbisa yoo tahe malee annisaan dabalaniif hinjiru. Jarri akka mooraa sabbummaa gad dhiisan beeku, yoo booqee maqaa karra irra ture tahe malee mooricha hin fudhanne. Garuu godaannisi hankaaksitummaa yk garlamummaa hanga du’aa boodaattillee isaan biraa hin hafu.
Kaasaan hundee sochii, bilisummaa biyya, birmadummaa, boona sabummaa fi ulfina namummaa halagaan dhabsiifamuu dha. Hawaasi waan halle guutuu qaban hunda samamanii deegaa tahan. Sana fuggisiisuuf jarmoti ka’an haleellaa fuula hedduu walirraa hin citnetu irra gahaa jira. ABO fi dhaaboti kaayyosabichaatt cichan walcalaluun yeroo yartuu itt fudhata taha. Garuu jarmaan jiraatee dhiisee geengoon isaan kurnan afur dura konkolaachisan Oromummaan oo’ifamuun sadarkaa dhaabuun hin dandahamne gahee jira. Abba tokkoota, murnoota yk jaarmotaan ganamuun xinnoo gufachiisina malee hanga maniin karoorfame, kaayyoon sabaa, fiixaan bahutt hin qabbanaawuu. Sonaawuun jaarmotaa naamusaa fi shaffisa manii ittiin gahan tolcha. Golgaan soqolameera. Filmaati jiru ifaa dha; garee kee filadhuu, deebi’ii tuuta’ii kanneen ilaalcha fakii waliin gara manii akeekkateett joga’i. Hin daddaaqin arreedi! Kun yeroo ayyaan qabeessa tahuu dandahaa dhimma itt bahu yaali. Qabsoon walabummaa hanga gaaffiin Oromoo deebii argatutt itt fufaa. Qabsoon bilisummaa ogummaan ijaaramee fi afurri Oromummaa, tokkummaa fi eenyummaa sabichaa dogoggorsitoota guyyaa duuba dhufan irraa ni baraara.
Oromiyaa walabi haa jiraattu!!
Humni koloneeffataa fi kittilayyoon haa gombbifaman!!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Amajjii 2012
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan kees


text:
Qabsoo Oromoo
Moggaasii kana jalatt waa’ee qabsoo Oromootu dhihata. Qabatteen taatota malbulchaan beekaa gara dabarfamanis yeroo yeroon caqasamanii akka nammi hubachuu dandahutt dhihatu. Asi irratt qabattee qofaatu dubbatama malee waa’een nameenyaa fi murnoota hin ka’u. Bitaa mirgaa yaadi kennamu nu gargaara. Oromoon ilaalcha addaa qaban gargarummaa saanii ilaa fi ilaameen fixatanii marii qaroomaa ormoota Gaanficha keessa jiraniif karaa haxaawuu qabu. Namarratt hirkachuu irraa kan baraaru sana qofa.
Kaayyoo Sochii Bilisummaa
Qabsoon Oromoo Oromiyaan Itiyoophiyaan waggaa dhibbootaa oliif seermalee qabamtee hacuucamaa jiraachuu seen morma. Kan iseen bulcha kolonumaa Habashaa jalatt kufte ta’iisa “wal harkatt qaba Africa” jedhame beekamu dhuma jaarraa 19fatt ture. Imperiyalistoota waliin “wal harkatt qaba” jedhame sana keessatt biyyi gurraachaa qooda fudhatte Itiyoophiyaa qofa. Isaanis Habashooti biyya hedduu ofitt dablanii empayera tolfatani. Mootiin saaniis mooggaasii “Mootii mootota Itiyoophiyaa fi biyyoota Gaallaa” jedhuun of waamu eegale. Oromoon empayerittii fi Gaanfa Afrikaa keessatt kophaa saa orma wayyaba tahu. Afaan Oromoo murna afaanii Kushitic jedhamu keessatt ramadama. Oromiyaan qabeenya nama fi waatattaan dureettii dha. Mootummaan see durii yaa’a kennataan dhaabbata ture. Marii irratt kan alatt hambifamu hin turre. Mirga badde sana deebisee Demokratic Republic Oromiyaa dhaabuuf ABOn dhalate.
Odaa Nabee Caffee see kan wiirtu isa dhumaati. Achii ture, jaarraa 16ffaa keessa jiyaa hundatt raayyota Abbaa Duulotaan gaggeeffaman kan bobbaste. Garuu abbaan Duulotaa sun akka yeroon dheerataa deemeen fakkaattii Caffee dhaabbatanii hariiroo wiirtuu qaban kutanii turani. Jaarra 19ffaa keessa ture kan Abbaan Duulotaa cimoon gosoota ollaa tokkoomsuuf sochii jalqaban. Ofittummaa murna xixiqqaa caccabsanii tokkummaa dur badde deebisuu tarkaanfiin jalqabame milkaawaa ture. Fakeenyaaf Jootee Tulluu Begii, Leeqaa Qellem fi mootummaa Anfilloo, Jimmaa Horroo, Sayyoo etc. bulcha Gidaamii jala galchuu dandahe ture.
Morodaa Bakaree, biyyoota Laga Gibeerra lixatt jiran akka Leeqaa fi Sibuu bulcha saa naanna Guute ture jala galche. Shanan Gibee, Jimmaa, Gumaa, Limmuu, Gommaa fi Geeraan hidhata waloo tolfataa turani. Buunnoo fi beyyooti Gabbaa gama jiran yaa’a tokkoomuu irra turani. Hundaa olitt Shanan Gibee, Iluubbaabor ammaa, Naqamtee fi Gidaamii dabalatanii waldhaqiisa duula halagaa jala waliin dhaabbatan qabu turani. Macca kaabaa fi Tuulammis hidhata uummatanii diina nakkaraa turani. Gosooti Bareentumaas akka waliigaltee adda addaa qabaataa turan ni himama. Komunitee Mosleman 1919 keessaa fi Western Oromo Konfederashin 1936tt ijaaramuun bara kolonummaa keessas itt fufiinsa ifaajjee deebi’anii tokkoomuu dabarsaan dhufuu agarsiisa.
Akkanatt yeroo Habashaan gandootatt (bara doonnichootaa) hiramtee turte Oromiyaanis biyya abbaa Duulotaatt ciramtee jiraatte. Lachanuu biyyoota saanii tokkomsuu carraaqaa turani. Habashoti dursanii xumuratan. Kanaaf dursanii yeroo Oromoon dadhabina jalaa hin bahinitt qabachuu dandahan. Osoo tokkoomsi see hin raawwatin Oromiyaan akka sanatt koloneeffatamte. Kufaatii seetiin seenaan godinichaa ni jijjiirame. Ergasii kan qabaman bulcha hamaa waraanaa jala seenan. De Salviac altokko akka barreessett “Oromoon qoomma’uu fi uggumuu hin beekuu; ormi bilisi kun eenyufuu hin gugguufuu”. Garuu waan weerarri Habashaa irraan gahu dandahu jiratee hin agarre. Oromich bilisi sun ammayyuu karaa itt jalaa bahu barbaaddataa jira.
Kolonummaa waliin garbummaa, buqqaa fi gadigaloomatu dhufe. Koloneeffamaan waggooti itt haanan hunda hiraarsa qaamaa fi sammuu wal irra hin citne jala galfame. Hedduun sana baachuu hin dandeenye. Diinni isaanirra cimaa tahuu yoo beekan illee ulfina akka qaban agarsiisanii darbuu filatan. Akkanatt waraanaan qabamuu sanaan mormuun fincila hidhannoo fi sochii noolaa faffaca’aa hedduutu gaggeeffamaa bahe. Garuu koloneeffataan salphatt gad qabu dandahee ture. ABOn finciloota hidhannoo fi sochchoota noolaa sana keessaa dhalate. Yeroo jalqabaaf sochiin bilisummaa Oromoo hunda haammatu qabsoo Oromoo qindeessuuf sagantaa tokkoon as bahe. Bilisummaa fi ofiinbulummaa dhabuun orma al tokkoo bilisaa fi ofiin bula ture sana sadarkaa nambiyyummaa jaleett gad buuse. Sana, adda bilisummaa kana ijaaruuf kan kaasaa tahe. Kaasaan sagantaa irratt tarreeffate sun ammallee jira. Oromoonis ammallee ajaja halagaatiin bula. Gaaffiin saa bilisummaa kanaaf hin dhaabbanne.
Garuu qabatteen sagantaa irratt ifaa turan mamii malee dabballoota olhaanoo dhaabichaan gaaffii kahaniif deebiin hin kennamne. Itt galli qabsoo Oromoo ABOn hoogganamu kan laallibbata mamii jala galche sanaf ture. Oromiyaan daangaa beekamaa qabdi. Wayyabi nama see Oromoo dha. Namooti biraa, kan warri saanii nafxanyummaan dhufanii fi kanneen ofuma saaniitiin hojjetanii jiraachuuf dhufanis lakkofsaan xinnoott hin lakkaawamne jiru. Isaan keessa kan achitt dhalatanii guddatanii fi kan dheheenya dhufantu argama. Hanga akka jara dhaloota biyya tahaniiti dirqama saanii bahachuuf fedha qabanitt hunduu Oromiyoo dha. Sun jechuun qananii qofa osoo hin tahin wareegama saaniis hirmachuu jechuu dha. Filmaati kan saaniiti; Cunqurfamoota waliin dhalatanii guddatan wojjin dhaabbachuu yk cunqqursaa akka bahaa dafqa saanii bolquu malee dhimma baaseefii hin beekne waliin dhaabbachuu dha. Gaaffiin saa gaaffii qajeeltuu deggeruu yk daba finiinsuuti.
Oromoon maal barbaada?
Gaaffiin Oromoon mal barbaada jedhu kan deddeebi’ee firaanis hamajaajiinis gafatamu. Sun dhaamsa walmakaa gaaffolii akkas ka’aniif abba tokkeen yk murna isaan argan deebiin kennaniif, ifaa tahuu dhabina irra madda. Wal irratt hin barin malee, miseensota hooggansaa ABO keessaa saganticha irraa rakoo qaban turan jechuu dha. Garuu akka michoota saanii biro jalqabuma irratt onnee ittiin gad dhiisanii deeman hin qabaanne. Kan qabsoo Oromoo hanga sararaa dhumaatt geessuuf ofirratt amantee waan hin qabneef dubbii fulduratt baasuu manna haguuganii darbuu kan filatanis turani. Asi irratt hanga dandeenyu kaasaa saba guddaa kanaa sirriitt akka qayyabamu ifa baasuu yaalla.
Malbulchesitooti hophee (kaardii) lamatt, tokkoo orma saanii bilisummaa dharra’aa jiruuf, kaan hirphoo haala jiru irra dantaa qabaniif, akka dhimma itt hin bane dalga itt galacha taha. ABO fi hawaasa Oromoo keessa jaarmaan saanii akka hophee tokkoo qofa qabu kan amanaan hedduu dha, innis hophee bilisummaa fi ofiin bulummaati. Abba tokkeen ejjennoo akkasii qaban ABO keessa hanga jiranitt murni biraa xurree jijjirsisuuf kophaatt mirga dhoofsisaa qabaatu kan dandahu hin jiraatu. Kanaaf ifaajjeen osoo uumaa qabsichaa hin hubatin cittuu tokkoo waliin dhoofsisuuf yk akka dhoofsisu gargaaruuf tolfamu fashaluun saa waan hin oolle.
Uuman qabsoo Oromoo maal akka tahe labsi jalqabaa kan kenname 1974 sagantaa ABOn bahee fi 1976 foyyahee kan dhihateen ture. Haa tahu malee sana duras waggaa hedduuf sochichi ni ture. Saganticha irratt biyyi Oromoo, Oromiyaan jaarraa tokkoo oliif kolonii Itiyoophiyaa akka turte ifsamee ture. Dargii fi golooti isaa tumsan biro hundi goloota Nafxanyaa waan tahaniif Oromoo hin iddoosan jedhees ture. Jechooti warraaqsaa tumsi cunqurfamoota barasii dhimma itt bahamanii yero ammaan walitt hin galles turani. Hatahu malee maniin qabsichaa bilisummaa fi republika ofiin bultu demokratoftuu Oromiyaa dhaabuuf akka tahe ifaa ture. Abballi saa humna nama fi durooma Oromiyaa qabaa halaga jalaa baasuu akka tahes mamii malee ifsee ture. Kan ilaalamuu qabu sagantichi maal galchee maal hambisee osoo hin tahin tuffii fi daba ormichi jalatt kufee.
Kaayyoo waloo qabatanii gad bahuun, waggaa dhibbootaa oliif afanfajjeessa ayyaamquwa kan gad qabamuu fi halagaatt hirkachuun itt fide jalaa bahuun milkii guddaa dhaa. Jireenya birdhuu jaarraa tokkoo keessaa of baasuun yaaloo hin turre. Ammayyuu gurjaan saa sabboonota hedduu irra ni calaqisaa. Karaa biraammoo sodaan koloneefataan gaafa biyyattii qabatee jalqabee qabaataa ture amma ni dhugoome. Oromoon bilisummaa Oromiyaaf yaayyoo karaa masaku fudhatee gad bahe. Lakkoofsi saanii haa xiqqatu malee murnichi dargaaggoo kutatoon kan guute ture. Goblaan magaalaa kan ijaarame barattoota waabarii olhaanaa fi kanneen universiitii akkasumas namoota magaala dammaqan tokkoo tokkoo irraa ture. Goblaan waraanaa qoteebulootaa, namoota loltuu turanii fi qaramoo hanga tokkoon ijaarame. Dhaabichi lafjalee ture.
Warraaqsii 1974 sirnicha kolonii keessatt jijjirama ilaalchaa uumee ture. Bulchitooti haaraan dargaggoo hawwachuuf karaa yeros jaallatamaa ture kara soshaalism filatani. Sanaaf malee akka karichi eessatt isaan geesuyyuu hin beekan turani. Booda garuu leenjisa kan badii deebi’aniin of qaruu carraa argatanii nuti komunistii dha ofiin jedhan. Sun malbulcheessitoota goblaa bitaa hanga tokkoo fi ayyaan laallatoota sochii lafjala keessaa akka ol bahan hawwachu dandahee ture. Bitaa Itiyoophiyaaf tumsuuf dargaggoof qaroon Oromoo heduutu sochii bilisummaa dhiisanii bitaa Itiyoophiyaa waliin sokkaa dhaqan.
Mirgi sabootaa hiree saanii ofiin murteeffachuu beekamuun sochii bilisummaa heddu nama irra gaafatu dhiisanii deemuuf sababa tahee ture. Dargiin dhiibbaa saaniitin waan, “sagantaa shafii warraaqsa demokraatawaa haaraa” jedhu labse. Innis ilaalcha addunyaa bitaa kan qabaniif akka dhahata waloott fudhatame. Bitaa irra goruun kan leellifameef bitaachummaa saatiif osoo hin tahin nageenyaa inni kennuuf ture. Kan gara mirgaatt hafan yartuu turan. Hunduu gara bitaatt socho’uun ilaalcha isa dhugaa hawaasa keessa ture waldhaalchiisuun afanfajjeessee ture. Akkasitt mirgaa fi bitaan moora tokkoo keessatt cuunqqeffamanii turan, moora yeros, mooraa tarkanfataa jedhamu.
Oromoon sochii malbulchaa keessatt qooda gochee taphatan seerawaa haa tahanii seeraa aleen ijoo qabsoo Oromoo akka lamatt ilaalu turan:
Sararaa tokkoffaan Dargiin macalaqfamee kan sanatt amananis hedduun ni ajjeeffaman. Murni sararaa lammataa fudhate kanneen qabsoo hidhannoo gaggeessaa turanitt makamuuf gaaraa Oromiyaatt dheesse. Isaan keessaa fixa Dagii irra kan hafanii finqilchuu saaf gumaachaniiru. Erga Dargiin finqilaate murni Oromoo kun mornoota empayeraa biro waliin mootummaa cehumsaa dhaabuu irratt qooda fudhate ture. Gara itt cehu osoo hin filatin sararaas osoo hin geeddaratin mootummicha keessaa murna Habashaan darbame.
Garagarummaan ilaalcha lamaanii maali?
Inni jalqabaa murnoota Itiyoophiyaan harka walqabatanii qabsoo gitaan Itiyoophiyaa demokratessuutt amana. Akka isaan jedhanitt qabsoon sabaa jalee qabsoo gitaati kanaaf durfannummaa hin qabu. Kanneen bilisummaa Sabaa gadjabeessan akka dhphoott haddeeffamuun hiraarfamu turani. Qabsoon gitaa hacuuccaa sabaa dabalatee dhukkuba halleef qoricha qotamuu qabu jedhu. Habashooti xiyyeeffannoo hacuuccaa sabaa isa kaasaa warraaqsichaa ture irra maqsuuf dhimma itt bahan. Gingilchama jiraachuun irra turen olhantummaan saanii akka hin tuqamne eeggannoo guddaa tolchani. Sochiin saanii goblaa mirgaa fi bitatti hiramee ture. Oromoo mooraa ofii dhiisanii bahan jara sanatu qooddate. Gobla mirgaa keessa EDU (Tokkummaa Demokratawaa Itiyoophiya) ture. Bitaan Dargii fi kan isa tumsanii fi EPRP turan. Goblaa lachanuuf akeeki burjaajii sana uumuu waliidhuun empayeritt akka jirutt tursuuf ture. Kanaan mormuun, kan diina dhugaa tahaniif sochii sabaawota turani; fudalismii fi imperiyaalism wacabbarumaaf ture.
Yeros akkuma hardha bu’urri waloo Oromiyaa fi Itiyoophiyaan qaban saboota Ganfa Afrikaa keessa thauu saaniiti. Lachanuu Afrikanoota. Kanaa malee bu’uura qabsoo saanii akka qindeeffatan isaan dandeessisu hin jiru. Oromoon dura mirga sabummaa saa mirkaneeffachuu barbaada. Sadarkaa tokkoo irratt yoo argaman malee gooftaa fi gabbaarii gidduu ilaa fi ilaameen jirachuu hin dandahu. Giti hojetee bulaa saba cuqursaa gaalcha ayyaamquwi walfakkaataa kanneen saba cunqurfamaa waliin hin qabu. Habashaan ammas anjaa argachuu barbaade. Duratt anjaa kan argate qawween ture.
Habashooti si’anaa Oromoo ofi irraa akka addaanjiroo tokkoott hin fudhatani. Akkuma abbooliin saanii bulfatanitt bulchuu barbaadu. Abboolii saaniif Oromiyaan madda ashkaroota amanamoo fi qabeenya guddaa empayerii ijaaruuf isaan gargaaran turte. Ashkarooti saanii sun haala kafanamaa iccitaawaa tahe keessatt mootota saanii qabsiisanii yk ulfaawanii tahuu dandaha. Korommiin horii ulee tokkoo qofatti hin daangahamne jiru. Kana malee Oromoon yeroo hundaa halagaa fi dhiheessaa angoo nama fi qabeenya wal irra hin citne tahee jirate. Jireenya sana, kan Oromoo Itiyoophiyaawoon akka Oromoon itt fufee jiratu barbaadan. Ofiif jireenya Goobanaa, Qusee fi Ashkaroota gurguddoo biro ilaallataa jiru, yoo ayyaan qabeessa tahanis kan Tafarii Bantee.
Itiyoophiyessitooti si’ana isaan bakka bu’anis ilaalcha walfakkaataa qabu. Qabsoo gitaa qofatu keessaa hafa. Bakka saa gaalcha Oromoo Tigree, Oromoo Amaaraa tahuun ni muldhata. Dhaadannoon Dargii “Itiyoophiyaa aayyoo keenya yk du’a” jedhus ammayyuu sammuu isaanii irratt dhiibbaa kan qabu fakkaata. Yoo mootummichi addansummaa labse, hojiirra olchee, dhiisee, dhimma hin qabani. Akka mormituu amanamtuutt galmeeffamanii Itiyoophiyaa demokrateessuu yaaluuf qophee dha. Yoo Itiyoophiyaan demokraatofte gaaffiin Oromoo achi keessaan furmaata argata jedhu. Kanaaf qabsoo sabaawaa wareegama guddaa gaafatu irra akka mormituu amanamtuu Itiyoophiyaatt qabsaawuun gaagaa yarsaa jedhu. Rakkina faara namatt hirkachuu kan qabaniif qabsoo ofiin bulumaa irra nageessoo dha. Ejjennoon saanii qabsoo ofiin bulummaa irra qoollifachuu raggaasisuuf qabattee addunyaan gegeeddaramuu kaasu.
Baquleessaan (globalization) qabsoo sabaawa kan yeroon itt darbe taasisa jedhu. Jarri kaan qabsoon mirga ilmoo nama fi bilisummaa qaama namoomaati jedhu. Isaaniif yoo yeroon namoomatt darbun labsamu qofa innis yeroon ala taha. Isaaniif baaquleessaan tahiisa haaraa miti. Kan bara Awuropaan manyaa cehanii daldala jalqabuu kaasee jiru jedhu. Inni ammas jaraaf ballina kenna malee kanneen kaaniif rakkinna salphisa amantee jedhu hin qabani. Rakkina hin salphisu taanaan innis kan itt xiyyeeffatan taha jechuu dha. Waan itt nama jabeessan malee wan ittiin nama sodachisan tahuu hin qabu ture.
Jarri Itiyoophiyaa demokratofte keessatt deebii arganna jedhan mala haaraa kan kanaan dura yaalaman irra wayyaa tahe hin dhihessine. Murni Habashaa akka orma addaatt isaan fudhatee waliin sossona jedhen hin jiru. Kanaaf waan yaalamee kufe irra deddeebi’uun maal akka baasu nama amansiisuun rakkisaanii jira. Ejjennoon saanii dhugaa wallaaluu irra oso hin tahin sodaa ofiin ijaajjuu dandahuu irra madda. Sammuun tuffatamee, dhiitamaa, ajaja namaan bula ture, oori’ii roorrisaa bakka hin jirrett jiraachuu kan dandahu itt hin fakkaatu. Kanaaf akka irra hin faganne mala adda addaa dhawa. “Sangaan kan kolaase harka arraba” isuma jedhamu.
Demokraasii gurguddaan yoo dhumallee dantaa saba saaniif jedhanii alii al irra ilaalan, ormi tokkoo kan biraan yk abbaa hirrootaan hacuucamuu ni balaaleffatu. Dantaan saanii fi nagaan walitt hidhata qaba. Kanaaf ulfina mirga ormaa fi ulfina ilmoo namatii yoo dubbatan dhagahamu. Garuu shaakalan yeroo dantaa saba saanii jedhanii haamtuu irra ilaalantu jira. Haatahu malee yeroo seexaa fi kiisii saanitt ulfaatuu sochii bilisummaa sabaa gargaaruu irra hin deebi’ani. Kosovoon Serbia irra hardhaa fi sabooti empayera Sarbiyaan bulaa turan kaleessaa, fakkeenya saboota angoo gurguddaan deggeramanii tahanii himamuu dandahu. Monteneegro xiqishuun illee Yugoslaviyaa irra gargar bahuuf gargaarsa guddaa galmeessite. Isaanis empayerri Serbia ni awwaalame.Yeroo addunyaan orma dhiitaman, waa’ee mirga ilmoo nama irratt, deggeruuf bobbahe akka si’anaa seenaa keessa hin turre. Egaa jarri sun maal hodeessuree?
Ta’iisi addunyaa tokkoo murna sabaawoo lamaaniin akka addatt hubataman jechuu dha. Inni tokkoo tibba qabsoo bilisummaa tolaa akka tahett yoo fudhatu inni kaan qayyabannoo badaa qabaafi. Oromoof humnoota alaa keessaa rakkina inni qabu kan mararfatan osoo hin taanee kanneen hamaa saa dubbatantu caala. Koloneeffataan jara sana waliin yeroo hundaa kaasaa Oromoo moggeessuu yaala. Hariiroo godinoota gidduu jirutt tarsimoon saa wanta halle akka jirutt tursuu dha. Mooraa sabboonotaa keessaaa kan hololaa jiyaa hundaa itt afuufamuun afanffajaawanii ejjennoo saanii eegalaa jijjiirrachuu fedhan jiru. Kanaan kanneen silaa kaasaa saanii irraa hamaa ittisuu qaban maqaa tooftaan isumatt garagalaa jiru. Tooftaan gowwaa tarsiimoo diinaa fiixaan baasuun raawwachiisuu taha.
Akkanatt, Oromoon waliin akka humna cimaa tokkoott dhaabbachuu mannaa, yeroo amma haleellaa kanneen haala jiru akka jirutt tursuu barbaadanitt of saaxilaa jira. Koloneeffataan kan galtuu ururfatu hanga dhimma baasaniifitti. Seeqa saa duuba bineensa carraa argamen mormaa kamiinuu qacamsuuf qophaawetu jira. Seeqa kana kanneen hin dammaqne kolomsiisaa kan jiru.
Oromoon seenaa keessatt koloneeffataatt kooluu galee ulfinaan raawwate hin turre. Hireen kanneen ama gooftolii saanii koloneeffatoo filatanii adda hin tahu; dhimma itt bahamee, yeroo yeroon gahu kosiitt darbamu. Muuxannoo bara cehumsaa 1992, yoo isa duraanii dhiifne illee mootummaa koloneessaan hangam amanamaa akka tahe ni agarsiisa. Tokkoo tokkoo osoo ofi hin wayyeessin harka jara akkasii keessatt deebi’anii taphachuu barbaaduu. Kan dantaa koloneeffataaf qabsoo Oromoo karaa isaa jalqabaa irra maqsuu barbaadan hedduu dha. Mootummaan abbaa hirree halagaan hafee fira ofiiyyuu hin amanu.
Murni lammataa (ABO) Ityoophiyaan akka empayer taate amana. Seenaa keessatt bakki empayerri itt demookratawe hin turre. Empayeroti Awuropaa durii hundi fi empayeroti Afrikaa kanaaf ragaa dha. Kanaaf hireen empayerii Itiyoophiyaa adda hin tahu. Yeroo eeggata malee akka empayera hundaa innis addaan faca’ee ona saa jalaan demokraasoti haaraan ni biqilu. Fakkeenyi dhihoo empayer Rusiyaati. Osoo bu’uura hin jijjiirin Bolshiivikooti jijjirama kakkabeessaa itt tolchan illee lubbuu barabaraa hin laanneef ture.
Empayerichi ango qabeessa eenyuu gadii tahu baatullee gargar babanka’e. Soviyet jedhamus, Federal Republik yk maqaan fedhe yoo kennameef murtoo seenaa jalaa dhokachuun hin dandahamu. Murna lammadaaf diinni Oromoo sirna kolonii fi kanneen isa utubani.
Dhugaa seenaa dabalatee Habashaan qaabarreessa ofii qabu. Bulcha seeraa gonka qabatanii hin beekan. Moototii akka fedhanitt bulchu. Nagaan baallii wal harkaa fudhanii hin beekani. Humna caalaa kan qabutu mootii taha. Jaarraa kudha sagalaffaa keessa shiftaan lama Kaasaa fi Kahisay, mootii moototaa jedhanii of muudani. Minilik ilmi mootii mandaraa angoo Kahisay (Yohannis) kufnaan fudhate. Kan isa silaa dhaalu kuffisee firri fagoo Tafariin bakka bu’e. Kan humnaan haatahuu abshaalummaan angoo qabate hundi bakka dhufee hooda qaccee himatu qaba. Ugganii of himuu dandahuu malee firummaan dhiiga hangas seerawaa hin taasisu ture. Dargiin fakkeessaa Tafarii cabsee sobummaa saa saaxile. Ofii angoo kiyya serawumma kanan argadhe gita hojjetee bulaa iddoosuun jedhe.
Egaa seenaan saanii dhihollee, 1855 hanga amma, sirna baallii nagaan walitt dabarsuu akka hin qabne ragaa dha. Hundii humnaan waan dhufuuf isumaan of eega. Sanaaf kan demokraasii leelisuu hin dandeenyee. Demokraasiin bulcha wayyabaati. Isaan yeroo hunda akka murnaattis akka miseensota sabaattis yaroo keessa waan burqaniif angoo nagaan walitti dabarsuu muuxannoo hin qaban. Mootummaan amma jiru demokratawaa of fakkeessuu yaalee ture garuu birdhataa dha. Yoo angoo irra jiraate qofa qabeenya akka malee saammate oolfachuu dandaha. Roorroo lubbuu fi mirgoota irratt tolchaniif itt gaafatammi eegatuus ni yaadchisa. Kanaaf kennata labseen buluun sodaa guddaa itt bulcha. Hamaa kuffatiin saa fidun saba saa sodaachisuunis akka wayyabii gaaffii malee duukaa hiriiran tolchaa jira.
ABOn akkamitt manii saa gahuu barbaada?
Oromoon orma nagaa jaallatu. Hariiroo alaan haatahu kan keessaa durfannoon saa nagaa waliin jiraachuu tahuun beekama. Hamaa ofirraa ittisuuf annisaa dhabunis hin komatamu. Galtuun Oromoo illee bakka gahanitt janna jarri qaban kan caalan tahanii muldhatu. Lolli fiinnaa empayerittiin gaggeeffaman kan jara sana of fuldura hin buufne hin turre. Oromiyaan madda galtuu qaroo wajjira Habashaa ture. Oroma saaniif garuu bu’aa fidan hin qabanii. Isaan dhiigaan Oromummaa haa qabatan malee alangaa diinni saba saanii ittiin dhaanu turani.
Yeroo miiddhan Oromoo kahu akka waan Oromoon sabummaa saatiin sirna saanii ijaaraa bahett dhiheessuuf addagooti hidhii muxxeessan jiru. Fuudhaa eeruma, gaarayyummaa, guddifachaa fi ashkarummaan abba tokkootaa mirga Oromoon sabummaa saa irratt qabu hin geeddaru. Si’ana DNA wanti jedhan hedduu agarsiisuu dandaha. Yeroon waa’ee eenyummaaf biyya qabaachuu kahu sanas hubachuun dansaa. Qabattee jiru of fulduratt dhiisanii hoduu rakkina ammaa waliin hin deemne kaasuun burjaajii uumuu malee eenyuufu furmaata hin tahu. Akka meeshaa kaafatu kan tolche mirga haaluu akkasii fi Habashootii dudhaa qabsoo malbulchaa nagaa dhabuu dha. Oromoon hachuuccaa kolonummaa jalaa bilisa bahuuf waan dandahe hundatt dhimma bahuun mirga saa dhalootaa akka tahe ni qayyabata. Mooraa diinaatii, fuula Oromoo didhaa hin qabnee ilaalanii, tuqaa heddummeessuu kan karoorfatan jiru.
Osoo mootummaan koloneeffataa seeraan bulummaa qabaatee mirga gabbaarota saa bilisummaan yaa’uu fi lubbuu fi walabummaan saanii irra, sodachisa fi dorsifammi hin jiraatin of ifsuu dandahanii, fincilli haleellaa hin barbaachisu ture. Waan itt amananiif akkuma saboota addunya biraa qabsaaawuu ni dandahu; fakkeenyaaf akka Kubekos Kanaadatt, Monteneegroon Yugoslaviyaatt tolchanii jechuu dha. Demokraatik tahuu fi qaroomummaa saa mirkaneessuun kan irraa eegamu mootummaa Itiyoophiyaati. Sunis gufuu takka malee, jechuun, murnooti akka dhiibbaa fi dorsisa malee sossii malbulchaa tolchuu dandahan hayyamuuni. Jaalalli ofiin bulummaa tokkumaa Britaniyaa illee gaaffii jala galchaa jira. Waggootii dhibboota duuba Skotlandii fi Wales ofinbulummaan jiraachuuf gaafataa jiru. Amma finnaan Britaniyaa amansiisuun malee humnaan walitt hambisuu hin yaalu. Habashaanis waan Britaniyaa xiqqishuu dullattii fi humna qabeettii irra barachuu qabudu jira.
Mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu ormaa ilaalchisee waa’een offalcha ormaa (referendum) hedduutu dubbatama. Ormi hiree saa murteeffachuuf offalcha ormaa gaggeessuun barbaachisaa akka tahe kan haalu hin jiru. Garuu offalchi ormaa waan nammi qabsawuuf miti. Inni karaa boqonnaan qabsoon tokkoo itt xumuramu. Yerosis ABOn bilisummaa fi ofiin bulummaa lallabaa; nagaan dhiibbaa barbaachisus ni tolcha. Itiyoophiyaa tahanii jiraachuu kan barbaadanis gaafas yaada saanii dhiheeffachuuf mirga qabu. ABOn murtee ormaa fudhachuuf qophee tahuu saa yeroo halle mirkaneessaa ture. Demokratawaan fedha dansa akkasii dura dhaabbatu jiraatuu hin qabu.
ABOn dhalootaan mormituu amanamtuu sirna malbulcha Itiyoophiyaa keessatt tahuu hin dandahu. Inni adda bilisummaati. Gola malbulchaa miti. Kan inni jiruf mormitoota Itiyoophiyaa waliin dorgomee empayeritt bulchuuf harka waljijjiruu miti. Akeeki saa kanneen akka saa waliin tahee empayeritt diigee isee jala ofiinjiroo of dandahan akka uumaman gochuu dha. ABOn dhaaba tokkummaa Afrikaatt amanu. Republiki Oromiyaa ofiin bultuun, yoo barbaadde finnoota empayeritt jalaa bahan haa tahu kan biro dantaa walfakkaataa qaban waliin tokkummaa sadarkaa adda addaa uummachuu ni dandeessi. Sunis gara tokkummaa Afrikaatt akka deemsisuufii. Garuu murtee amanamaa gochuuf dura ofiin bultu tahuu qabdi.
Gaaffiin jiru ABOn mootummaa koloneeffataa jalatt qabsoo naga qabeessa tahe gaggeessuu ni dandaha kan jedhu? Eeyyee maaf dadhaba? Garu sirna gola Itiyoophiyaaf miseensa tahuu hin dandahu. Oromiyaa keessatt finnaa Itiyoophiyaaf irbuu osoo hin seenin akka dhaaba walabaatt dorgomuu ni dandaha. Filmaata dorgomuu dhiisuus qaba garuu haala nagaan jiru jalatt orma saa ofiin bulummaaf kakaasuu ni dandaha. Fedhi Ormaa offalcha ormaa yeroo yeroon gaggeeffamuun murteeffama. Nagaan sosso’uuf seera hariiroo nambiyyoota biyya eegu jala of oolchuun, moo’ummaa Habashaan Oromiyaa irratt qabu seeressuu miti.
Mootummaa Itiyoophiyaa biratt kun kan yaadamu hin fakkaatu. Uumaa fi dudhaan obsaa mormituuf hin qabani. Mootummaan amma jiru dhiibbaa sabgidduutiin rimsama addansuma fudhachuuf isa jalqabaati. Hojiirra olchuun dhufnaan garuu moormituu amanamtuu hidhaatt guuree lubbuu saanii dorsisaa bahe. Wan tahe sanaan yoo walitt ilaalamu dhaaboti bilisummaa akka addatt ilaalamna jedhanii eeguun irra hin jiru. Mootummooti hundi empayeritt akka abbootii saaniirra dhaalanitt tursuu barbaaduu. Tokko tokkoon bulchoota saanii hardhatt madaqfamoo dha. Bu’aa hardha argatan olkaasuu malee jireenya nagaa dhaloota boriif dantaa hin qabani. Kanaaf olhantummaan, wiirtuu imaammata saaniiti.
Tarafbaallee irratt imaltuun fuuloo oksiijin osoo nama biraa gargaaruu hin yaalin ofitt akka diru gorfama. Sun fakkeenya gaarii tahuu qaba. Nammi tokkoo akka ofii afuura fudhachuu dandahu utuu hin mirkaneessin, isaa kaan bira gahuu dhabee gaggabuu dandaha. Jireenya lamaaniiyyuu mirkaneessuuf dura of oolchuu qaba jechuu dha. Faarri murnoota Oromoo si’ana tokkoo tokkott irratt muldhatu garuu haala amma laaffataa jiru cimsuun gara of balleessuutt geessuu dandaha.
Murnoot Oromoo, jarri biraa jaallatanii jibbanii, Itiyoophiyaa keessatt hafuu barbaadan jiru. Akka Itiyoophiyanoti dandahaniin qofa kadhatu. Jara kana keessatt bara nugusaa fi Dargii yaadanii kan garaan saanii raafamuu faatu argama. Kanneen birammoo kan yoo motummichatt galan bu’aa akka lafaa fi muudama kennuufiif irbuun seenameefi. Kan barri qabsoo dheerachuun dhuffisiisee qeyeett deebi’uu barbaadanis jiru. Kaanimmoo kan durumaa sochicha diiguuf yaadaa bilisummaa akka yeroo dhumaaf awwalamu tolchuuf ergama walitt qabaa fudhatani. Kanneen dhumaammoo sabboonota joonjoo gaagaa shira halagaa jala of galchani jalaa dheessuu dadhabani.
Isaan ABO miti golfofa saati. Ayyaanaa fi foon Oromummaa dhabu. Kanaaf ABO bakka kamittuu iddoosuu hin dandahani. Kanneen kaayyoo waliin hafanii ammayyuu mirga seerawaa caalaa qaban jiru. Hunda caalaammoo murni amanamummaa fi akeeka hin gegeddarmne hin qabne saba saa iddoosuu hindandahu. Hanga amanamoon akkasii jiranittii fi fedhi bilisummaa sammuu murna xinnoo keessatt hafett ABOn osoo Biyyi Abbaa Ofii hin bilisomin hin soollibu. Hiree ABO kan murteessu fedha orma Oromo qofaa. Murni tokkoo kahee hawwa ormaa dhaamsuuf qabsoon kana caalaa hin barbaachisu jechuuf mirga hin qabu. Ofii kana caalaa deemuu hin dandahu kan jedhu yoo jirate maqaa fi akeeka jijjiirratee Itiophiyaayuu ni dandaha. Maqaa saba Oromoo jala dhokachuu barbaaduun garuu gantummaa taha. Qabsaawaa kan tahe qabsoo yoo eegalu akka inni dhaawataa tahe beeka. Jireenya saa keessatt yoo fiixan bahe ni gammada. Garuu yoo dhaloota hedduu fudhata tahe sammuun saa sanaaf waan qophaaweef hin maalelfatu.
Si’ana beekaa hatahuu osoo hin beekin akeekaa sabboonotaa laashessuuf sochiin mullatan jiru. Waldooti Oromoon alaa qabu hundi jeequmsa jala seenaniiru. Sana keessaa yoo haadi baatee galtuu harkifamte beekota Oromoo biraan dhaqxi. Hedduun saanii safuu gataniiru. Akka dudhaa safuutti Oromoon tokkoo Oromoo biraa dabarsee qorqora halagaatt hin kennu. Garuu haalli nambiyyooti Oromoo doolara kuma shantamaan tokkoof saxlaman muldhatee jira. Achi irratt ABOn akka dhaaba daldalatt dhihate. Miseensotimmoo akka hameessa elmataniitt dhihatan (hirphota keenya nu jala bute jedhani). Fedhi mish fi amanamummaan wareegama jaallewwaniin uumame akka murnichi jara haddheesse uummateett dhihate. Ifaajjeen sanaaf murna sanaan tolfame garri lachuu akka horii hanga tokkoo baasan dirqisiisee jira. Horiin sun kan qabsoo Oromoof akka oolu Oromoon walitt qabe. Sun diina irratt osoo bobbaasanii hagami laaffisa ture. Murnichaaf diinni muummichii ABO sagantoota ABO akka 1998 foyya’anitt hordofan tahuu muldhise. Kanaaf yoo demokratawu Itiyoophiya ofiin bulummaa Oromiyaa caalaa leellisan nama hin dinqu. Kaayyoo bilisummaan akka leencaa barooduu irra akka fuliyoo ganda keessaa deebi’anii qalqala Oromoo uruu filatani.
Fakkeenyi biran wanti hamaan tokkoo bu’aa murna jedhameef waldaa waabeekoo Oromoo tokkoo irra gahee ture. Dhiddhiibbaa beekotaan yaa’ii kennataa hoogganoota walddichaa akka jirutt leelloo murna malbulchaa tokkoof butame. Kennata sana miseensoti morman deebii gahaa hin arganne. “Tahee mal taaturee?” kan jedhutu dhihatee. Akka sanatt waan ergasii Kennata sobaa Daandii Dalware jedhame beekamun murni tokkoo waldichan kute. Oromoon gaaddisa jalatt malee daandii irratt caffee tahuun takkaa gabaasamee hin beeku. Hayyooti keenya garuu sirni gadaa hojiin agarsiifame jedhanii Harka rukatani. Ishooyee jedhaa nuun jechuus kajeelaniru. Karaa irratt tahe. Kan karaa irratt silaa filamu qorqaarii (hogganaa harree) malee kan beekota hangana ulfaatanii hin turre.
Gadaan akka sana taanaan waan guddifamu hafee waan hawwamuu hin qabu ture. Sirna Gadaa, Caffoota Gaayyoo, Nabee, Bultum, Bisil kkf waan waldagii fi wal tuffiin keessa jiru sanatt akeekuun beekumsi nuti Gadaaf qabnu hagam akka tahe calaqisa. Yookaan Gadaan itt boontan kun walgahii abukaakkee karaa irratt walitt waccuti jedhanii akka nuti irraa qoollifannu barbaadametu taha. Gadaan sirnoota malbuchaa fi hawasomaa beekaman keessaa dambooba qabaachuun beekamaa dha. Waanti marihatamu hundi halle hammataa malee ofirrummaa gareen kan bokoke hin turre.
Kan hin beekneef Gadaan tasgabii qabeessa, gaaddisa jalatt jalqabamee achumatt raawwatu malee fiigaa dhimmi biyya kan irratt mari’atamu akka hin taane hubatamuu qaba. Yoo dubbin dheerate illee “haa bultu dubbiin” jedhamee yeroo biraa itt deebi’amaa malee “dafaa ni gallaan” hin murteeffamu. Beekoti keenya dogoggora akkasii keessaa beekaa qubaa kaahuu hin qabani ture. Bara goomattuun warratt gadi buutee nu bittimsuu yaaltu saba walitti baqsanii eeguun kan baratan irra eegama. Ergama biraa yoo hin qabaanne beekaan keenya sana hin waldhaalu. Waan Oromoon irratt waliigalu malee waan irratt wal lolu keessa qubaa saa hin seensu. Silaa garri lachuu akka nagaan fixatan gargaara.
Namoota waabarii olhaanoo deeman yartuu qabna. Carraa kana kan kenneef orma saaniiti. Kanaaf hunda walqixeett ilaaluutu irra eegama. Yoo cabsaa hawaasaa tokkoo addaan baasanii deggeran akka guutuu gananitt lakaawama. Yoo dhugaatt akkuma lallaban Oromuummaatt ni amanu tahe osoo yeroon itt hin darbin dhaddhaqii Itiyoopiyummaa keessa of baasuuf deebi’anii of gamaggamuun waan yeroo kennuuf miti. Kana malee dubbiin qunxuraa ABO tokkoon qabatanii guutuu saa waan burkuteessuf malaa jiran fakkaatti.
Qabsoon Oromoo sadarkaa kana gahuuf lubbuu fi qabeenya hamma hin qabnetu itt wareegame. Akeeka isaan kufaniif roga dhabsiisuuf kan lubbuun jiru mirga hin qabnu. Keessaayyuu kan lubbuu keenya dheereffachuuf baqannee biyyaa bane safuu sodaachuu qabna. Harka bartuun tolfamee, mudaa dandeetiin fafii dhufu, abbaama qaanessa malee bareedina tolfamuuf ture hin hanqisu. Ekeraa jannoota keenyaatt qoosuun garuu cubbuu dha. Cubbuun garaa keenya caalaa nu hubuu dandeessi.
Offirrummaa fi ofittummaa koloneeffatan kan kahe dhumi qabsoo Oromoo dhihoott muldhataa hin jiru. Garuu qabsichi bultiin itt bahaa dhufaa jira.. Injifannoon gaafa dhufu mirkanii fi amansiisaa taha. Yeroo murni saba tokkoo keessaa bahe olhantummaa hunda irratt qaba jedhu dorgommee walabaa fi tolaan gaggeeffamuu hin dandahu. Godinicha keessatt waldhabdee jiru furuuff ilaalchi murnoota Habashaa mirga olhantummaa hunda irratt qabnaa jijjiiramuu qaba. Hardha Tigraayoti fedha saanii wayyaba irratt fe’uuf yaalaa jiru; kaleessa jara Amaaraa turani. Hundee kamirraa yk rogaasaa kamiini, kan addunyaan Oromoo orma jara lachan irra adda tahe akka jara kana gabbaru eegu? ABOn hintahuu gabbarsuu kanaa waan taheef gaaffiin saa hundee seerawaa qaba.
Qabsaawota irra kan eegamu gaaffii deebisuuf bahan erga qulqulleeffatanii gara deebii kenuutt garagaluu dha. Hamajaajiin akka isaan walgiddutt nokkora kaasanii walitt deebi’an jajjabeessa. Sun Oromoof bu’aa hin qabu. Abbaan karaa barbaaderra haadeemu. Hunduu kan gorfamuu qabu aadaa fi seera Oromoo himannu akka hin cabsine taha. Sanaa achitt adda diinaan walitt buusu irratt abbaan argame innis diina waantaheef deebii diinaaf qophaawe kennuu qofaa.
Xumura
Eessa akka isee waraanu kan itt dhagahamu Oromiyaa qofa. Of keessaa buqqisuuf qayyabannoo malee hayyama eenyu irraayyuu gaafachuu hin qabduu. Yoo gaafadhu jedhamte mirga qabdii kenni jechuudha. Kanaaf akka bofattiin jette, “abbaatu of mara”. Faloo kan baatu of irratt hirkachuu qofaani. Kan qabsoo hidhannoott ise bobbaase, mirgi Oromoon akka ofiin jiroo tokkoott bilisummaa fi ofiin bulummaaf qabu, bulchoota see, Habashootaan haalamuu dha. Qabsoon ABOn gaggeeffamu hanga bilisummaa fi ofiin bulummaatt itt fufa. Finnaa empayeraa jalatt jijjirama demokraatawa eeguun gowwummaa yk dogoggorsuun abbalamee tahu qaba. Yaroo rifatoon angoo fedhaan gad hin dhiisani. Sirni kolonii fi kanneen isa gaggeessan diinota kaayyoo Oromooti. Kan sun hin galleef balaa kaayyichatt waamuu saati. Qabsichi yeroof dacha’uu ni dandaha. Sun gonka deebi’ee hin lola’uu jechuu miti; galanni itt haanu humna qabeessa fi kan offalcha ormaa (referendum) dirqisiisu taha. Achi irratt dhaaboti malbulchaa ilaalcha addaa qaban hundi yaada saanii dhiheeffachuu dandahu. ABO fi sochooti bilisummaa biroon gaafasis ofiin bulummaaf Oromoo dammaqsu. Offalchi ormaa karaa manii itt gahan malee manicha miti. Qabsaawaan Oromoo gaaffii deebisuuf kahe irratt xiyyeeffachuu malee qoccolloo keessaatt yero dabarsuu hin qabu. Oromoon bulcha kolonii jalaa bilisummaa fi ofiin buluummaa caalaa waan gaafatu hin qabu. Fedhi ormichaa yeroof yoo hacuucame malee xabamuu matumaa hin dandahu. Gaaddisi halagaa ABOmmaaf ragaa nuuf hin tahu. ABOn kan dhaltee fi galmeeffame garaa fi sammuu Oromoo hundaa fi miseensota saa keessatt yoo tahu kan mallatteessanii fi caaphaan cuqqaalan kanneen wareegama dhumaa baasani. Ragaan nuti bakka halle qabannee deemnu sana.
Biyyi Ilmoo Ormaa kan kanneen bilisoomsuuf dafqa saanii itt xuruursanii fi nafii saa ulfeessaniiti. Kan mogoleen bu’uu kajeeleef jabina kadhanna.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Adoolessa 2007
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


text:
Waggooti digdamman darban tibba qabsaawoti sochii bilisummaa Oromooo qusannaa tokko male dhaaba saanii gad ciruutt taa’an ture. Sun tibba,warana humnaa fi sammuquwa barbadeessaa walirratt gaggeessan ture. Yero isaan hanga gandaatti gad bu’anii of xiqeessuun lola fokkuu guddis badii walirratt gaggesaniin diinni basha’u firri garaa gubataa bahe. Qabsoon diina alaa waliin tolfamu yoo irraanfatamu inni keessaa jette jettee malee sirritt quba itt hin qabamne. Kan tolchuu danda’an murna murnatt gumaawu yoo tahu sunis darbee akka ameebaa wal heddummeessuutt ka’e. Tibba maraatummaa kan safuun xifa itt irraanfatames ture. Sun akka fakkeenya barnoota mucucaatt yoo yaadatame iyyuu gonka lamuu akka hin deebine abdatama. Kana tolchuuf ogeeyyiin bobba’an yoo ta’e, galata warraaqxota Oromoo kutatoo ta’anii, sochii walabummaa balleesuuf hin milkoofne; qabsoon deebi’ee xurree sirrii qabataa jira. Amma kan darbe darbee qabsoo keessatt qabaa haaraan egeree wayyaaf abdii kennuu fi goomattuu daaffisu eegalameera. Oromoon waan fe’eefuu qabso irraa lamu akka hin mucucaanne abdatamma.
Waluma faana ummati Oromoo qabsoo sabaawaa jarjarsuun rogaa fi shaffisa haraa kennaafii jira. Hifachiisi abdii fiixaaan hin baanee fi salphinni diinaan irra gahu sadarkaa gadi qabuu hindanda’amnett finiinsaanii jira. Kun hunda keessaa, hobbaatii sochii barattoota Itophiyaa fi Waldaa Maccaa fi Tuulamaa (MT) 1960otaa nama qaabachiisuu dandaha. Barattootii cunqurfamaa sagalee hin qabneef sagalee tahanii turani. Mootii abbaa gonfoo didhuun balleessaa saa saxilan. Hundee raasuun tasgabii dhabsiisanii, garuu hooggansi malbulchaa ijaarame waan hin turreef hobbaatii qaabsoo saanii tuuta loltuu waa’ee ummata afarsuun jalaa butame. Waldaan Maccaa fi Tuulamaa sochii hoggansa malbulchaa ijaarame hin qabne waan tureef koloneeffataan salphaatt diiguu dandahe. Garuu ABOn achi keessaa duuba marguu danda’eera. Ammas yoo hoggansi malbulchaa murteessaan biratt argamee gaggeessuu baate sochiin si’anaas carraan qabu jara fakeenyaaf dhahaman irraa adda hin ta’uu. ABOn mana saa walqixxeessuu eegaluun abdii kan kennu yoo ta’u kanneen ilaalcha malbulchaa walfakkaataa qaban kaayyoo ganamaa fulduratt dhiibuuf harka walqabatanii akka ka’an abdatama.
Utuu qabattee waliigalaa qabsoo Oromoo si’anaatt hin seenin barreessaan kun miseensota Gumii Sabaa ABO (GSA) baga caba dhaaba keessanii dhinsitanii masaka ittiin jabatu kennuun milkiin baatan jechuu fedha. GSA Kora Sabaa gaditt abba tahitaa Olaanaa dhaabichaa waan ta’eef qabaa haaraa dhabichatti, lubbuu haaraa fi karaa yaadaa haaraa itt horuuf dirqamaa fi abbaawummaa qaba. Jarmoti ilmoo namaa, hunda yoo ta’uu baatan garri caalaan jiruu saaniif fala ammayyaa ta’ett dhimma bahu. Jarmoti hundi baraaramuuf waliin dorgomaai jiru. ABOn isaan keessaa tokko akka ta’uu saatt, Qabsoon sabicha badiisa irraa oolchuuf tolfamu haala qabatamaa jireenyaa hamaa muldhatu irraa baraaramuu qaba. Eegumsaa ofii jalatt balleessaa dhaqabuuf miseensa GSA itt gaafatama qabu. Kanaaf sadarkkaan halle sirriitt hojjechuu saa gamaaggama walirraa hin cinne barbaachisuu hin oolu. Hojii fuldura jiru akka milkiin bahu, miseensi jiruu dhaabichaa keessatt carraa qooda fudhannaa walqixxee qabu fi hubataa ta’e barbaachisaa dha.
ABOn MT sochii hawaasaa waltasifamaa, of bara Oromoof hedduu gumaache; sochii darggaggoo of kennanii mootii empayeraa dabaanbulummaa saa qullaa dhaaban; akkasumas sochii warraaqsa addunyaa cunqurfamootaa fi murnoota yaroof abdii kenne keessaa dhalate. Hundi kun walitt ofbara cunqurfamoota wayyaba tahanii olkaaseera. Dhaabii kanneen akkasii keessaa bahe jagnaa fi gamna ta’uu gadi kan irraa eegamu hin jiru. Baroota hedduuf ABOn sana ta’uu saa raggaasisee ture. Dhaaboti akkasii kan dhimma baasan yoo namoota ittisaa fi nageenya sabaa fi dhaabasaani mirkaneessuu danda’aniin hogganamani. Sanaaf jagnummaa, dudhamaa fi kutattummaa, s’aayina warraaqxummaa waliin qabu kan feesisu. Of haaromsuu fi of eeggannoon yeroo hallee dubatt haftummaa, iccitii dhaabaa fi balaa hoggana irra gahu oolchuu danda’aa.
ABOn seenaa qabsoo Oromoo keessatt yeroo jalqabaaf sagantaa malbulchaa kallattii qabsichaa fi manii dhumaa yayyabe dhaaba gadi bahee. Dilormaan itt yaadee haa tahu dhagna keessaa danfee kana irratt akka qooda fudhatu dursee ni beekama. Wanti kun wareegama guddaa akka gaafatu enyuu waan heduu danda’u. Kanneen jalqaba geengicha naannesssan irraa qoollifachuu dandahu garuu kan geengichi macalaqsee deebisuun hin danda’amu. Kanaaf sabboonoti dhugaa kan geengicha darbatan waan ta’e hundaaf abbaawummaa fudhachuu irraa of oolchuu hin danda’anii. Seenaa ummatichaa fi sochii malbulchaa saa, yaada jijjiirrachuu ofii ittiin sirreessuuf irra deebi’anii barreessuu yaaluun of xiqqeessuu fi abbawummaa dhabuu dha.
Oromoon lolota barbadeessoo hedduu lolaniiru haa tahu malee namoota boji’an irratt hamaa tolchuun saanii dhagahamee hin beeku. Garuu Oromoo boojuun gooftolii tajaajilan waan goftoliin ajajan bareechanii tolchaniiru ta’aa. Oromiyaa sanaaf komachuun daallummaa dha. Ummati koloneefaman akka Hindii fi Sudaaniifaa waraana British kanneen biraa fi ummata saanii irratt goddhe keessatt kumatamootaan hiriirfamaniiruu. Qooda fudhannaa sanaaf beekoti Hindii haa tahanii Sudaanii biyya saanii haddheessanii hin beekani. Oromoo irraa jecha fokkuu akkasii dhagahuun akka Oromoott safuu dha. Qabatteen kana fakkatan hirooyoota gidduutti yoo bu’aa barnootaa qabatan ka’anii haasawa’amuu ta’a malee ummata mirga ofii gaafatu yakkuun fudhatama ittiin argachuu yaaluun farraa.
Dhumiisa ijoollee Oromo gidduu darbe ta’een boqonnaa haaraa qabsoo Oromo jalqabaa jirraa. Dhumisichi seeraa kabajchiisuu fi nagaa buusuuf hin turre, dingataawaas mitii, itt gala tokkoof waan karoorfamee hojii irra oole ture. Bulchooti empayerittii hundi saba Oromoo hoggansa walabummaaf feesisuun dhabsiisuuf namoota qabsoo diddaa gaggeessuuf dandeettii riphaa qabatinuu jedhan hunda ajjeesaa dhaloota ol adeemaa Oromoo gadi quwaa as gahani. Amma garuu gochi diinaa Oromoo addunyaa keessa jiran hundaa ofitt dammaqsee walduukaa altokkoon tasa akka ka’an tolchee jira. Haleellaa sababa hin qabne diinni biyyaa fi daa’mman saa irratt raawatu hedduu isaan finiinseera. Sochiin tasaa akkasii sochii diddaa qaata deemaa jiruuf deggersa guddatt akka jijjiiramu mamiin hin jiru.
Kaayyoo Oromoon jala hiriiraa dhufe jabaa fii kan hin dabsatamne. Kanaafi kallachi qabsoo sabaa, ABOn, laaffatus jabaatus kaayyichatt cichuu saatiif haala duree malee kan jallatamuu fi deggeramu. Miseensoti saa baruu kan qaban nameenyaa saanii utuu hin ta’in kaayyichaaf kan jaallatan jaallatu. Jaallali fi deggersi kun kan itt fufuu dandahu hanga miseensoti saa kaayyicha kabajaanii fi utuu irraaa hin ququnxurin tiksuu dandahanittii. Tooftaan jijjiramuu dandaha taha garuu maqaan ABO jedhamu jiraachuuf maniin yk kaayyoo kaa’atame yoo hin faalamne qofaa. Waan qabsaawoti Oromoo tokko tokko hin hubanne maqicha keessa kan jiru diinni bareechee hubateera. Kanaafi kan inni irrabuusa “gooltuu” jedhu itt maxansee balleessuuf gatii saa hanga sabgidduuttkan ol kaasaa jiru. ABO jechuun Oromoo, Oromo jechuun ABO ta’ee jira. Hagam keessaa bahanii ABO fi kaayyoo laganne jedhanii kakatanis kan sababa adda addaan ABO jibbanis gaagaa maqichaan dhufu jala hin bahani.
Akka maqaa saa irraa mullatutt Addi bilisummaa Oromoo addaa murnoota yk namoota ilaalcha addunyaa adda addaa qabanirraa tolfame. Hundu kaasaa qabsichaa fi itgala akeekame, Republika Oromiyaa Demookraatoftuu gaddhaabuu irratt waliigalaniiru. Garaa garummaan ilaalchaa kan shaakalamu walabummaa duuba malee tibba qabsoo diddaa akka hin ture fudhatamaa dha. Akka Oromiyaa biyyoota qabsoon itt gaggeeffamaa turan keessaa tuquuf, Eeritra, Tigray, Sudan, Ginii Bissawu, Zimbabwe, Africa Kibbaa, Indiyaa, Chayina, Vetnam fi Kuuba faatu argama. Dhaaboti hundaa biyya bilisa baasna jedhan keessatt kan hundeeffaman turan. Yeroo dhiibbaa guddaan nyaaphi isan irratt xiyyeeffachuun sochii saanii jarjarsu illee tahitaatt bakka bu’aa ramadanii haleellaa jalaa hogganooti yeroo gabaabduuf biyya alaatt yk lafa jalatt miliqaa turani. Battalli dhaaba tokkoo yeroo murtawaa hin taaneef qeyee fagatee turuuf sababa kennuun rak kisaa dha. Battalli biyya ofii keessaa qabaachuu dhabuunis fafaa.
Hoggansi akka jiruun waggaa dheeraaf biyyaa ala turuu fakkeenya bira arguu hin dandeenye. Yoo jiratanis achumaan hafani. Warri mooti Itophiyaa biyya baqatee deebiin waggaa shan itt fixe baduu dura Battala saa Goreett dabarsuun nama bakka saa hojjetu buusee ture. Battalichi kan moo’een buqqifame. Utu British hin jirree deebi’ee jaalbiyyootaa fi biyya baqatee deeme irratt hin fe’amu ture. Yeroo want akka burjaajii wayi uumame hanga dhaabichi deebi’ee wal gurmeessutt milqanii dhaabicha badiisa irraa oolchuun sirrii ture. Garuu sun yeroo dhuma hin qabneef waan eegamu miti. Kan tursu yoo jiraate miseensotaa fi deggertooti shaffisa dandahamuun furmaata soquu irratt qooda akka fudhatan ifaa yoo ta’eef haddheessa sobaa fi jette jettee xobbeett kutuuun ni dandahama.
Kan bilisummaa eeggatu Oromiyaa dha. Humni namaa fi waan halleef maddi barbaachisuu garri caalu achuma jira. Kan hoogganooti egree itt kota’amanii fi abbaawumaa fudhachuuf fulduratt fidamaniis achumatti. Qabsoo fuula tokkott dachaasuun kan dandahamus biyyattii.Sabboonoti miiddhaa kolonummaa inna dabartu hunda muuxataa jiranis kanneen qeyeett argamanii. Kanaaf waa’ee kanaa irra deddeebi’anii gamnumman yaaduu feesisa. Badiin (diasporan) waliigalatt qooda qabsoo sabaa keessatt taphatu qaba. Akka jiraataa fi nambiyyaatt biyya itt argamaniif dirqama qabu. Akka miseensota lammii tokkoottis nageenyaa dhaaloota duubaa qacee walirraa qabaniif wanti gumaachan ni jiraata. Tokko tokko erga qananii hawaasa bacarraqaa barani duuba addunyaa sadaffaatt deebi’aa jechuun ni rakkisa ta’aa. Kanaaf dubbii roga halleen ilaalanii qooda ofii tolu fudhachuun akka ta’aa. Kanneen warra Oromoo irraa dhalatan sabi warra saanii namoota lakkoofsaan isaanitt hin akeekamneen injifatamuu fi hanga yoonaa qaba jala turuun isaan tuffachisuu irrayyuu iyyaatii dhabuun akka froota saaniitt qaana’an tolchuu dandaha.
Gaaffiin kun nama hedduuf malalchiisaa dhaa. “Haleellaan duraa walakaa diliiti” jedhama.Haleellaa duraa fi ba’aa ergasii itt fe’ametu sabicha hadoochee. Injifatamuu fi qabaa jala akka turuu taasisuuf kaasaa ta’innu kan jedhaman dhahamuu dandahu. Odaa Nabee duuba gosooliin finnaa xixinnoo ummatanii turan. Sun humna Oromoo hire. Sun tahuyyuu tokko tokkoon saanii Habashaa gadi hin turre. Moo’amuuf taasis tokko eegala irratt guddina dilormaa utuu hin ta’in murni yartuun kun humna abiddaatt saaqaa argachuu dhaa. Diinni yeroo meeshaa walfakkaataa qaban daangaa cehee hafuuf hin uggu ture. Taasis biraa gargaarsa waatattaa, ogummaa fi malbeeki anga’oota addunyaa irraa tajaajila keettumaa kenneef utuu walirraa hin citin argataa turee fi jiru. Taasisooti sadaffaan Oromoo boojuu, bitamtuu, mamtuu fi galtuu gantuu diinni ummata biraa fi kan ofii saanii irratt hiriirsuu danda’e ture. Utuu Oromoon akkasii diina hin tajaajillee karaa Oromiyaatt baasuu fi iccitii sabaatt saaqaa hin argatu ture. Halagaan Oromoo akkasii qabatu malee takkaa Oromoo injifatee hin beeku. Jaalbiyyooti yeroo dheeraaf kan fala hin argatiniif jiran kanaa. Haala garbummaa gadi hin taane keessaa ofbara malbulchaa argatanii bahuun sochii diddaa ijaaruun gara qabsoo keessaa isa rakkisaa ture. Waan halleefuu Oromoon alatt dhalatan duubbee seenaa akaakilee saanii baruun gaarii dha. Akka firaatt malee akka koloneeffataati biyyattt akka hin deebinee carraaquu dha.
Oromoon ammaa boqonnaa qabsoo saanii haaraa moxobaa jiru. Sabboonoti walabummaa Oromiyaaf dhaabbatan jaalbiyyoota kaayyooti cichanii jiraachisaniif galata guddaa qabu. Daddaffii fi gaaffiin qabaa haaraa kanneen kanaan duraa hunda caalaa guddaa dha. Guddina jiruun walgituuf dandeettii teknoloojii haaran argamsiisett dhimma bahuu dha. Dargaggoon Oromoo abbaawummaa akkaa fudhachuu dandahaniif hiriirfamuun dansa. Barri tokko namoota waggaa dhalootaan gargar tahan qaba. Hunduu kan gumaachan qabu. Raagummaan muuxannoo waliin dhufaa, fedha dhalootaaf jedhamee hin wareegamu. Oromoon akka hawaasi itt caasamuuf sirna dhalooti hundi guddifachuu dandahu qaba ture. Murna kamiifuu luugama dhaabaa harkatt galfachuun qooda fudhachuu fi wareegama dhufuu dandahu beekuu feesisa. Nammi tokko taahitaatt olbahuu hiriyoota qooda fudhatantu murteessaa. Qeeeqi fi sookkoon kamuu filmaata wayyaaf leeyuu maluu fudhatanii gad bahuu malee, ciigoo ofi sana waliin hin deemne afarsuun mayyii hin baasuu. Utuu mana hin ijaariniif foonxee saa diiguun ummataaf bu’aa hin qabu. Sochiin ummataa tasa ka’e jiraachuuf hooggansi murteessaa dha. Kan itt ida’aman qophee dhaa, dudhama, murteessummaa fi kutannoon itt dabalamnaan bakki hin gahamin hin jiru. Oromiyaan haa jiraattu! Qabsoon walabummaa haa jiraatu!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu
Ibsaa Guutama
Adolessa 2014