text:
Komiishiinni marii guutuu biyyaa hunda hirmaachisee akka gaggeessuuf labsiin hundeeffamee kan tajaajiilan Komishiinaroota kudha tokko manni maree bakka bu’oota uummataa kan Itiyoophiyaa har’a raggaasisee jira.
Akkuuma Kanaan kanneen Profeesar Masfin Ar’ayaa walitti qabaa akkasumas Aaddee Hiruut Gabra sillaasee itti aantuu walitti qabduu komishinicha ta’uun filataman.
Warrii filataman kudha tokkoon kun, kaadhiimamtoota komiishiinara ta’uun akka tajaajiilaniif namoota dhiyaatanii turan632 keessaa kan filataman yoo ta’u, manni maree muudama namoota kudha tokkoo kana caalmaa sagalee fi kanneen sagalee hin kenniin 5 raggaasisee jira.
Deemsa filannoo kana ilaalchisee miseensoota mana mareef ibsa kan kennan af-yaa’iin mana maree Obbo Taggasaa Caafoo abbotiin Amantii, hawaasnii sivikii,
hogganoonni paartilee siyaasaa morkitootaa fi maanguddoon biyyaa keessatti hirmaachuu isaanii ibsanii jiru..


c: text/html

text:
Lammiileen Chaayinaa Sadan hojjattoota Kaampaanii Daandii Baabura Keeniyaa haaraya ijaaramee yoo tahan, namoonni sadeen qondaaltota yakka malaamaltummaa gurgurtaa tikeetii imala baabura waliin wal qabate qorataa turaniif gubboo kennuuf yaaluudhaan kan himatan tahuu gabaafame. Hojjattoonni sadeen maallaqa gurgurtaa tikeetii baaburaa irraa, guyyaa tokkotti doolara 10,000 hatuun shakkamanii kan qoratamaa turan tahuu miidiyaaleen Keeniyaa gabaasan.
Daandiin baaburaa fandii Chaayinaa irraa argame, doolaara biiliyoona sadihiin Keeniyaa keessatti ijaaramee kun magaalota Mombaasaa fi Naayiroobii kan wal qunnamsiisu yoo tahu, jalqaba Suudaan Kibbaa, Rippaablika Koongoo, Burundii, Ruwaandaa fi Itoophiyaa wal qunnamsiisa jedhamee yaadamee ture. Daandiin Baabura kun bara dabre hujii isaa kan jalqabe tahus, pirojektichi harkifachuu irraa kan ka’e Keeniyaan doolara miiliyoona 100 waggaa jalqaabaatti argachuu malte kan dhabde tahuu gabaasni BBC ni ibsa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Barreeffama keenya dabre keessatti dhimmoota rakkoo fayyaa lukkuutiin wal- qabatan irratti mari’achuun keenya ni yaadatama. Barreeffama keenya har’aa kana keessatti immoo haala itti lukkuu sooruun danda’amu isiniif ibsina.
Lukkuuwwan akkuma dhala namaa sirna bullaa’insa nyaataa salphaa kan qaban yoo ta’an, sooratawwan kanneen akka midhaan dheedhii fi foon sooratu. Sooratni isaaniis qabiyyeewwan nyaataa garagaraa kan of- keessatti qaban yoo ta’u dagaagina baallee (kochoo), oomisha hanqaaquu (buuphaa) fi fayyummaa lukkuuttiif baay’ee gargaara.Qabiyeewwaan nyaata lukkuu gurgurddoo horsiisa lukkuuf gargaaran jaha.Isaaniis: pirootiinii, kaarboohaayidireetii, faatii, viitaaminii, albuudotaa fi bishaan.
Pirootiinii:- Horsiisa lukkuu keessatti pirootiiniin guddina qaamaaf,seeliwwaan dulloomaan haaromsuuf,oomishaa hanqaaquufi baallee isaantiif fayyada. Nyaatawwaan burqaa pirootiinaa ta’an kannen akka foonii, qurxummii, zayita.
Kaarboohaayidireetii:- Nyaatawwan kaarboohaayidireetii madda anniisaa fi hoo’inaa qaamni lukkuuf gargaara.Karboohaayidireetiin nyaatawwaan kanneen akka qamadii garbuu, boqqoolloo, ajjaa fi misingaa irraa argama.
Faatii:- Faatiin madda anniisaati. Qabiyyeen isaa; coomaa fi zayitaa of keessaa qaba.
Vitaamina:- Nyaatni vitaaminaa qaama lukkuutiif kan barbaachisu, adeemsa keemikaalaa qaama lukkuu keessatti raawwatuuf baay’ee barbaachisoo dha. Fakkeenyaaf, Viitaaminiin “A” guddina qaamaatiif yoo barbaachisu, Viitaminiin “D” immoo dhibee laamshessaa (riikeetii) ittisuuf gargaara.
Albuudota:- Albuudotni muraasi kan qaama isaaniif barbaachisa ta’an Kaalsiyeemii fi Foosforasii yoo ta’an, isaaniis dagaagina lafee qaama isaaniitiif gargaaru.
Bishaan:- Bishaan akaakuu nyaataa sadarkaa ol’aanaan qaama isaaniif barbaachisan keessaa isa tokko yoo ta’u, adeemsota keemikaalaa qaama isaanii keessatti gaggeeffamu hundaaf ni gargaara.Akaakuuwwaan nyaataa armaan olitti ibsame kunniin hunda erga qopheessinee booda xixinneessinee caccabsuun (hororuun) walitti maknee yeroo hundaa lukkuuf dhiyeessuu qabna.
Haala nyaata lukkuu itti walitti makan
—Jalqaba gosootni nyaata lukkuuf qophaa’an hundi erga madaalaman booda horooramuu (caccabsamuu) qabu.
—Qabiyyeewwaan nyaata pirootiinaa kanneen akka foonii, akkasumas viitaaminii fi albuudotni garaagaraa walitti makamuu qabu.
—Haalli walitti makuu sooratawwan lukkuu kun maashinoota walitti maktuu, maashinoota simintoo (cirracha) walitti makaniin fayyadamuun ykn lafarratti akaafaadhaan waliin makuun ni danda’amu.
—Erga sooratni hundi sirriitti waliin makamaniin booddee osoo hin turin lukkuuwwaniif laachuun gaarii dha.


text:
Baarentuu Gadaa Irraa///
Ummanni Oromoo barootaaf mirga isaa, mirga dimookiraasii fi umamaa kabachiifachuuf qabsaawaa ture, ammas qabsoo hadhoofturra jira. Amma biyya abbaa isaa dhuunfatutti, hiree isaa ofiin murteeffachuu danda’uttis qabsoo kana akka hin dhaabne wanti yeroo ammaa kana impaayeera Itiyophiyaa keessatti muldhachaa jiru ragaa guddadha. WBOn, Qeerroon baddaa gammoojjii, baadiyyaa -magaalaatti qabsoo saboota cunqurfamoo biraatifuu fakkeenya ta’e murna gabroonfattuu wayyaanee irratti gaggeessaa turaniiru , gaggeessaas jiru.
Murni gabroonfgattuu fi saamtuun Wayyaaneen waggoota 25n darbaniif ummata keenya weerartee, saamtee, hidhaa fi ajjeesaa turteetti. Ammas yoo danda’ame kanuma itti fufsiisuuf daaddifachaa jirti. Haata’uutii ummanni Oromoo hidhaa fi ajjeechaa murni tun waraana bobbaaftee gaggeessaa jirtuuf hin jilbiiffanne. Qabsoo Isaa, qabsoo hidhannoo; FXG finiinsee itti fufeera. Wayyaanee gabroonfattuu waggoota 25n darbaniif isa goolaa fi saamaa turte qarqara kufaatiirraan gaheera.
Wayyaaneen har’a qabsoo Oromootin dhiphuu hamaa keessa jirti. Balaa guddaa qabsoon Oromoo irraan gaheenis kan qabdee gadi dhiistu wallaaltee asiif achi unkuramaa jirti. Dhiphachuun unkuramaa jiraachuu ishiitiif ammoo enyuyyuu caalaayyuu ragaa guddaan hojiidhuma ishiin waggaa guutuuf itti jirtu tartiibaan ilaaluun qofti gahaadha. Erga Qabsoon Oromoo, FXG baadiyyaa magaalaatti finiinuu eegalee asii qofaa dhiphuu itti buleen yoon humrii dheereeffadhe jettee hololaa fi tarkaanfilee baayyee gara jabummaa ishii argisiisuu fi kofalchiisoo ta’anii fi karaa kamiinuu qabsoo sabootaa dhaabuu hin dandeenye danuu fudhattee jirti. Dura namoota nagahaa karaa naghaa mirga isaanii gaafatan hidhuu, ajjeesuu fi dararuutti kaate, inni ta’uu dinnaan jijjirama gadii fageenyaa jettee hololuutti deebite. Innis fudhatama dhabnaan labsii yeroo atattamaa jechuun waraana amma funyaanitti hidhate bobbaafte ajjeechaa jumlaa (Genocide} gaggeessite. Isaaniis hin milkoofne qabsoon ittuma fufe. Baatii 6 fi 7 dura dhibbaa -100tti ummati nujaalatee nufilate jettee mootummaa dhaabde jigsitees kunoo fakkeessiif ergamtoota biroo maqaa Oromootinis, maqaa saboota biraatins muuddee jirti. Kanas kan gurra itti kennee gafii keenyatu deebi’e jedhee fudhate hin jiru. qabsoon mirga abbaa biyyummaa kunoo ittii fufee jira.
Amma barri isaa; bara gaafii ummataa itti fakkeessuun, sobaa fi sossobaan akkasumas dorsisaan bira darbanii miti. Ummannis amma gaafiin isaa galma gahutti nama biraa hin hafu. Hafaas hin jiru. keessumaa ummanni Oromo yeroo ammaa kana hiree ofii ofiin murteeffachuuf, gaafii mirga abbaa biyyummaa isaa dhugonfachuuf qabsoon inni irra jiru kanneen hafaniifuu fakkeenya guddaa ta’aa jira. Ajjeechaan , hidhaa fi doorsifni ykn sobaa fi sossobaan qabsoo isaarraa isa gufachiisaa ykn dagaa hin jiru. Karaa kamiinuu ta’u qabsoo isaa finiinsee gaafii saa, gaafii haqaa galamaan gahachuun waan hin olle. Dhugaan Oromiyaa keessa jiru kanaa fi kana.
Wayyaaneen waggoottan 25n darbaniif Mirga ummatootaa, aadaa, seenaa fi kanneen kana Kff…. kabajee kabachiiseen jira jettee hololaa fi sobaa turtee jirti. Keessumaa ammoo erga maqaa Sadaasa 29 guyyaa sabaa fi sablammootaa jettee hololuu eegaltee asii sobni ishiin maqaa sabootaatiin hin tarrisiin hin jiru. Waggaa waggaan sadaasa 29 guyyaa mirgi sabootaa fi sabalammootaa itti kabajame jettee sirbaa fi dhiichisaan lafa goosaa turte. Kan baranaatifis erga holola eegaltee oolee buleera. Haata’uutii Ummattoota cunqurfamoo biyyattii keessumaa ammoo ummata Oromoo dibbee sobaa dhaanamaa jiru kanaaf takkaawuu gurra kennee hin beeku. Kan baranaatifis sirbii fi dhichifni inni addabaabaayii bahee murna gabroonfattuu fi ajjeechaa jumlaa irratti raawwattu waliin sirbu hin jiru. Bara wayyaanee Oromoon hidhaa, ajjeechaa fi biyyaa godaansifamuu malee wanti buufate hin jiru. keessumaa ammoo barana ajjeechaa jumlaa hora arsadii ayyaanaa irreechaarratti waraana wayyaanee Aga’aaziidhaan raawwate dabalatee yoo xiqqatee Oromoon kumaa 2 ol yeroo waggaa tokko hin guunne keessatti waan ajjeeffameef, kuma kurnootaan madaahee, kuma hedduun mana hidhaa waan jiruuf gaddarra jira malee itti tolee sirbarra hin jiru. gaafiin isaas, gaafii mirga abbaa biyyummaati malee sirbaa fi dhiichisa waan hin ta’iniif waggaatti si’a tokkoo sirbuun wareegama Oromoon baasaa turee fi jiruuf deebii hin ta’u.
Murni gabroonfattuu wayyaaneen of sobaa fi gowwoomsaa jirti. Inni ishiin guyyaa sbaa fi sablammootaa jettee akka waan gaafiin sabaa fi sablammootaa marti deebi’eetti waggaa waggaan sadaasa 29 jettee hololtu kun karaa kamiinuu fudhatama hin qabu. Gaafii sabootaatifis deebii ta’uu hin danda’u.
Gaafiin saboota cunqurfamoo keessumaa ammoo gaafiin ummanni irratti wareegamaa turee fi jiru gaafii hiree ofii ofiin murteeffachuuti, gaafii mirga abbaa biyyummaati. Amma inni kun deebii argatuttis hololo bubuutun qabsoo isaa hin dhaabu. Sirbaa fi dhichisni fakkeessii waggaatti gaafa 1 magaalootarra deemaniii ergamtoonni sirnichaa lafa qaaccessaa olananiin Oromoo sobuun hin danda’amu. Guyyaan sirbaa, guyyaan dhiichisaa gaafa saboonni hiree ofii ofiin murteeffataniidha. Gaafa wayyaanee jalaa bahaniidha. Barri bara fakkeessanii, sobanii fi nama sossobanii ittiin jiraachuu danda’anii miti. Kan dorsisaan callisuus hin jiru.///


text:
Siiraa-Lakk.18.2
Azaa fi rakkisuu sahaabota Nabiyyii (SAW) qunname–kutaa 3ffaa
4-Sa’d ibn Abi Waqqaas (radiyallahu anhu)
Sa’d immoo haadha isaa kaafira taaten qorame. Hanga amanti ishiitti deebi’utti nyaataa fi dhugaati ni didde. Ibn Kasiir ni jedha, “Xabaraanin kitaaba “Al-Ashrata” jedhu keessatti ni jedha: Sa’d aayan tuni isa ilaalchiste akka buute ni dubbata:
“Yoo isaan lamaan waan beekumsa itti hin qabne akka Natti qindeessituuf sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin. Addunyaa keessatti haala gaariin isaan waliin jiraadhu. Karaa nama gara Kiyya deebi’ee hordofi. San booda deebiin keessan gara Kiyya, ergasii waan isin hojjataa turtan isinitti hima.” Suuratu Luqmaan 31:15
Sa’d ibn Abi Waqqaas ni jedha: Ani nama haadha tiyyaaf tola oolu ture. Yommuu ani Islaama keessa seenu, haati tiyya ni jette, Yaa Sa’d! Amantiin haarofti ati qabatte kuni maaliidhaa? Takkaa amantii kee kana ni dhiista takkaa immoo ani hanga du’utti hin nyaadhu, hin dhugu. Ergasi yoo ani du’e, sababa kiyyaan ni salphatta. “Yaa haadha ofi kan ajjeese” jedhama. Ani ni jedheen: Kana hin hojjatin yaa haadha koo! Ani homaafiyyuu jedhee amanti kiyya kana hin dhiisu. Guyyaa tokko fi halkan tokko osoo homaa hin nyaatin turte. Dadhabdu taate ni bariisifatte. Ammas, guyyaa fi halkan itti aanu osoo homaa hin nyaatin ni turte. Dadhabdu taate ni bariisifatte. Ammas, guyyaa fi halkan itti aanu osoo homaa hin nyaatin ni turte. Garmalee tan dadhabdu taate bariisifatte. Yommuu kana argu ani ni jedhe: Yaa haadha koo! Ni beekta, Rabbiin kakadhe! Osoo ati nafsee dhibba (100) qabaatte, nafseen hundi takka takkaan si keessaa baate, amanti kiyya kana homaafiyyuu jedhee hin dhiisu. Yoo feete nyaadhu, yoo feete immoo hin nyaatin. Ergasii ishiinis ni nyaatte.” (Tafsiir Ibn Kasiir 3/446)
Imaamu Muslim (Sahiih 1748) keessatti akka gabaasetti, Haati Sa’d hanga kafaruutti akka gonkumaa isa hin dubbisne, hin nyaannee fi hin dhugne ni kakatte. Akkana isaan jette: “Rabbiin haadha abbaaf tola oolu dhaama” jechuun odeessita. Ani haadha teeti, anis wanta kanatti si ajaja (kana jechuun akka Islaama irraa duubatti deebitu si ajaja).” Sa’d ni jedhe: Dadhabbii irraa kan ka’e hanga gaggabdutti guyyaa sadii ni turte.” Mucaan ishii Umaarah jedhamu gara ishii deemun wanta dhugamu kenneef. Sa’din abaaru jalqabde. Ergasii Rabbiin Qur’aana kabajamaa keessatti aayata tana buuse:
“Haadhaa abbaa isaatiif tola oolu namaaf dhaamne jirra. Wanta beekumsa itti hin qabne akka Natti qindeessituuf yoo sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin. Deebiin keessan garuma Kiyya, wanta hojjataa turtan isinitti hima.” Suuratu Al-Ankabuut 29:8
Ammas aayah suuratu Luqmaan armaan olitti kaasne buuse: “Yoo isaan lamaan waan beekumsa itti hin qabne akka Natti qindeessituuf sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin. Addunyaa keessatti haala gaariin isaan waliin jiraadhu. Karaa nama gara Kiyya deebi’ee hordofi. San booda deebiin keessan gara Kiyya, ergasii waan isin hojjataa turtan isinitti hima.” Suuratu Luqmaan 31:15
Dhugumatti haati Sa’d qormaata cimaa isa qortee jirti. Garuu inni ni obse. Kuni hangam iimaanni qalbii isaa keessatti akka gadi lixe agarsiisa. Hanga kana seena Sa’d erga ilaalle hiikni aayaata armaan maal akka ta’an mee haa ilaallu:
Aayaanni lamaan armaan olii kunniin kan wal guutanii fi akka sansalataa kanneen wal jajjabeessaniidha. Namni tokko akkana jechuun gaafachu danda’a, “Fitnaan (qormaanni) cimaan sababa amantiitin nama tuqu gara kaafiroota fira hin taanee irraa yoo namatti dhufe, wanti namarraa eeggamu obsaan hanga danda’an isaanitti qabsaa’u fi ofirraa ittisuudha. Garuu fitnaan gara haadha abbaatin ykn isaan lamaan keessaa tokkoon yoo ta’ee hoo akkam godhanii? Rabbiin immoo isaaniif tola akka oolan ajaje jira.”
Gaafi kanaaf, deebiin gabaaban haala kanaan dhufe: “Haadhaa abbaa isaatiif tola oolu namaaf dhaamne jirra” kana jechuun ilma namaatiif haadha abbaa isaatiif hojii fi dubbiin tola akka oolu ajajne jirra. Waan gaarii akka isaan lamaaniif hojjatu dhaamnefi jirra.
“Wanta beekumsa itti hin qabne akka Natti qindeessituuf yoo sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin.” Anaaf shariika ta’uu isaa wanta hin beekne akka Na waliin gabbartuuf (waaqefattuuf), haadhaa fi abbaan kee si dirqisiisuun ykn si kadhachuun yoo sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin, isaan hin hordofin. Yoo kana keessatti isaaniif tole jettee isaan hordofte, kaafirota keessaa taata. Akkuma mushrikoota biroo Guyyaa Murtii Jazaa kufrii keeti Jahannam keessa yeroo hundaa turun argatta. Jechoota kana keessatti, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dhimma amantitiif beekumsi hundee akka ta’e ibsa. Ragaa sirrii ta’een wanti beekumsi mirkaneessu, itti amanamu kan qabuudha.
Rabbiin waliin shariikni akka jiru ragaan beekumsa sirrii irratti hundaa’e hin jiru. Inumaa shirkiin baaxila fi yaada sobaa sheyxaanni uume akka ta’ee ragaan beekumsa sirrii irratti hundaa’e ni ibsa[1]
Amma gara suuratu Luqmaan haa deebinu:
“Addunyaa keessatti haala gaariin isaan waliin jiraadhu.” Waan gaarii isaanitti oolun, wanta badiin keessa hin jirre keessatti isaaniif ajajamuun isaan waliin jiraadhu. Garuu isaan wanta badaa akka kufrii, shirkii fi wantoota Rabbiin dhoowwe birootti yoo si ajajan, isaaniif tole hin jedhin, isaan hin hordofin.Laa xaa’ata limakhluuqi fii ma’asiyatil Khaaliqi (Khaaliqa faallessanii uumamtotaaf ajajamuun waan hin jirreef.)
“Karaa nama gara Kiyya deebi’ee hordofi.” Kuni namoota Rabbitti, Malaykoota Isaatti, Kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti, Aakhiraatti fi Qadaratti amananii fi Gooftaa isaanitiif ajajamanii fi gara Isaatti deebi’aniidha. Namoonni kunniin Nabiyyootaa fi mu’mintoota (warra amananii) isaan hordofaniidha. Karaa isaanii hordofuun kan ta’uu, qalbiin gara Rabbii deebi’uu fi qaaman wanta Isa gammachiisu hojjachuun karaa isaan irra deemanirra deemudha.[2] Kanaafu, karaan isaanii karaa qajeela Natti geessu waan ta’eef karaa isaanii hordofi. Bitaa fi mirga karaa jallataa sheyxaanonni jinni fi namaa itti waaman hin hordofin. Karaa jallataa yoo hordofte, adabbii guddaaf of saaxiltaati.
“San booda deebiin keessan gara Kiyya, ergasii waan isin hojjataa turtan isinitti hima.” Kana jechuun jireenya addunyaa keessatti imala qormaataa fi erga duutanii booda jireenyaa biraatti isin kaasa. Jireenya lammata tana keessatti deebiin keessan gara qorannoo, murtii dabarsuu fi jazaa hojii irra oolchu ta’a. Dhugumatti, jireenyi addunyaa tuni jireenya qormaatati. Jireenyi lammataa immoo jireenya jazaati. Guyyaa Qiyaamaa jireenya qormaataa keessatti wanta dabarsitaniif isin qorachuuf iddoo murtii Kiyya yommuu dhaabbattan, kheeyris ta’ee sharrii irraa, Anaaf ajajamuu ta’ee Na faallessuu irraa wanta hojjattan hunda isinitti hima.[3]
Jazaa (mindaa) namoota iimaana irratti gadi dhaabbatanii fi daandii qajeelaa hordofanii suuratu Al-Ankabuut keessatti itti aanse ni jedha:
“Kanneen amananii fi hojii gaggaarii hojjatan, dhugumatti saalihoota keessa isaan seensifna.” Suuratu Al-Ankabuut 29:9
Kana jechuun warroota iimaana dhugaa sirrii ta’ee irratti gadi dhaabbatan, fitnaan (qormaanni) homaatu iimaana isaanii irraa kan isaan hin bunnee fi dhugaa iimaana isaanii hojii gaggaarii hojjachuun kan ibsan, Guyyaa Murtii garee namoota gaggaarii keessa isaan seensifna.[4]
Ibn Kasiir aaya tana ilaalchise ni jedha: [Abbaa fi haati kee] mushrikoota ta’anii amanti [shirkii] isaanii akka hordoftuuf yoo sitti qabsaa’an, of eeggadhu, of haa eeggatan, kana keessatti isaaniif tole hin jedhin. Guyyaa Qiyaama deebiin keessan gara Kiyya. Isaaniif tola oolu keetii fi Islaama irratti obsuu keetiif mindaa siif kafala. Osoo namoota hundarra addunyaa keessatti kan isaanitti dhiyaattu taateyyuu, garee haadhaa abbaa keeti waliin osoo hin ta’in* saalihota (warroota gaggaarii) waliin walitti si qaba. Guyyaa Qiyaamaa namni nama jaallatu waliin walitti qabama. Kana jechuun jaalala amantiiti. Kanaafi Rabbiin olta’e ni jedha: “Kanneen amananii fi hojii gaggaarii hojjatan, dhugumatti saalihoota keessa isaan seensifna.”[5]
*Kuni abbaa fi haati kaafira yoo ta’aniidha. Abbaa fi haati kaafira ta’anii yoo du’an garee kaafiraa waliin walitti qabama. Ilmi mu’mina yoo ta’e immoo abbaa fi haadha irraa addaan bahuun mu’mintoota waliin walitti qabama. Gama biraatiin abbaa fi haati mu’mintoota yoo ta’an, garee mu’mintoota waliin walitti qabamu. Ilmis mu’mina yoo ta’e isaan waliin walitti qabama.
Guduunfaa
☛Qormaanni sababa amantiitiin nama tuqu nama alaa qofaan osoo hin ta’in maatii irraas nama tuqa. Qormaanni sababa amantiitiin haadhaa abbaa irraa yoo nama tuqe, qajeelfamoota madaallamo Qur’aana keessatti dhufan kanniin hordofuun wanta nama baasudha:
1-Dhimmoota addunyaan wal qabatan keessatti isaaniif tola oolu. Kanneen akka dubbii gaarii isaanitti dubbachuu, hojii gaarii isaaniif hojjachuu, isaan arrabsuu fi miidhu irraa of qusachuu. Isaaniif du’aayi gochuu fi kkf.
2-Yoo shirkii, kufrii fi hojii badaa Rabbiin dhoowwe akka hojjatan nama ajajan ykn hojii dirqamaa Rabbiin ajaje akka dhiisan yoo ajajan, isaaniif tole jechuu dhiisu. “Laa xaa’ata limakhluuqi fii ma’asiyatil Khaaliqi (Khaaliqa faallessanii uumamtotaaf ajajamuun waan hin jirreef.)”
3-Dhimma amanti keessatti haadha fi abbaan jallinna irraa yoo jiraatan karaa isaanii osoo hin ta’in karaa mu’mintoota (warroota amananii) hordofuudha. “Karaa nama gara Kiyya deebi’ee hordofi.” jedhu keessatti ni arganna.
4-Dubbii gaarii isaanitti dubbachuu-osoo jallinnaa fi dogongora irra jiraataniyyu isaan arrabsuu osoo hin ta’in dubbii gaarii fi laafaa ta’een isaan amansiisuf carraaqudha. Ragaa kanaas Qur’aana keessatti ni arganna: “Gooftaan keetis akka isin Isa malee homaa hin gabbarree fi haadhaa abbaa keessanitti tola ooltan murteesse jira. Osoo ati lubbuun jirtuu tokkoon isaani yookiin lamaanu yoo sadarkaa dulummaa irra gahan, jecha hifannaa [uff] isaaniin hin jedhin. Isaaniinis hin lolin. Jecha kabaja isaaniin jedhi.” Suuraa Al-Israa 17:23
☛Akka fakkeenyatti Nabii Ibraahimin (aleyh salaam) ilaalu dandeenya. Abbaan isaa kaafira daangaa darbe ture. Abbaan isaa yommuu isa arrabsuu fi akeekachisuu, Nabii İbraahim, “Yaa abatii (Yaa abbaa koo)!…” jedhe jalqabuun gorsa bareedaa fi dubbii mi’aawaa itti dubbata ture.
Kitaabban wabii:
[1] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi- 11/715
[2] Tafsiiru Sa’dii-761
[3] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi- 11/718
[4] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi- 15/228
[5] Tafsiir ibn Kasiir 6/48
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula154-155, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/402


text:
Fannoo Isaatiin Fayyina nuuf kenne
Damissee Jamanee
“Ummata Isaa fannoo Isaatiin fayyise” qulqulluu yaared. Addunyaan kun kan fayye Gooftaan keenya Iyyasuus Kiristoos hojii fayyina Isaa kan raawwate aarsaa fannoorratti taasifameeni. Kana waan taheef fannoon Gooftaa kiristaanota biratti mallattoo fayyinaa, araaraa ,abdii fi tokkummaati.Fannoon Gooftaa iccitii jaalala Waaqayyoo ibsudha. “Ilna Isaa tokkicha hanga kennutti addunyaa kana akkasuman jaalate” Yoh 3:16.
Fannoon Waaqayyoo fayyisuu Kiriistositti warra amanan hundaaf riqicha gara mana mootummaa Waaqayyoo geessu dha.Kanaafuu manni Kiristaanaa keenya “Fannoo keetiifis ni sagadna” jettee faarfatti.Fannoo Isaa ol kaasuun addunyaa kana ittiin eebbisti. Ummatas walitti qabuun waa’ee fannoo Gooftaa ni barsiisti. Waggaa waggaadhaanis Fulbaana 17 ayyaana Masqalaa jechuun haala ho’aadhaan ni kabajji.
Ummatni Roomaan dur namootni yakka hojjetan fannoorratti olbaasanii fannisuun adabbii cimaa fudhatu ture. Gooftaan osoo hin fannifamiin dura namootni hedduun sababa yakka isaaniin fannifamaniiru.Fannoonis seenaa akkasii qaba ture.
Gooftaan keenya erga fannisfamee booda garuu fannoon Gooftaa kan yakkamtootni ittiin adabaman osoo hin taane kan ittiin fayyanidha. Duuka bu’aan Gooftaa, Phaawuloos ergaa gara efesoon 2:10-16 “Lamaan isaanii qaama tokkoon Waaqayyo wajjin isaan araarsuuf lola fannoorratti ajjeese” akkuma jedhe, nuti Waaqayyo wajjin kan ittiin araaramne,human,obsa,jaalala,nageenya kan ittiin arganne chaappaa jireenya kiristanummaa keenyaa dha.
Gooftaan keenya Iyyasuus kiristoos “Fannoo koo baatee kan na duuka hin buune kan koo ta’uu hin danda’u” Mat 10:38 jedha. Fannoo Gooftaa baachuu jechuun jiraachuu Waaqayyoo cimsanii hubachuun rakkina nutti dhufu hunda obsuudhaan lubbuu ofii hanga kennanitti gahuu jechuu dha. “Jechi fannoo Gooftaa warra badaniif gowwummaa dha nuyi warra fayyinuuf garuu human Waaqayyooti” (1 Qor. 1:16-25)
Fannoo yeroo jedhu fannoorratti Isa fannifame Ilma Waaqayyoo Iyyasuus Kiristoos dura jecha waan tureef isa ibsuu fi dha. Sagalee Isaa warra hin dhageenyeef fannoon isaaniif gowwumma dha. Nuyi warra itti amannuuf garuu human Waaqayyooti. Luqas 1:35 karaa biraatiinis jecha fannoo jedhu yeroo ibsu: Waa’ee fannoo Waaqayyoo waan dubbatamu warra itti hin amanneef gowwummaa dha jechuu dha.Waaqayyoo Gooftaan dhala namaa karaa adda addaa fayyisa.Fannoon Gooftaa foonii fi dhiigni Isaa kan irratti kutamee fi lola’e waan ta’eef Gooftaan erga samiitti ol ba’ee boodas ifaan addunyaa kana ni guute. Dhukkubsatoota ni fayyise,warra du’an du’aa kaase.
Seexanni yeroo Gooftaan dhalatee kaasee hanga du’a satti dhala namaarra buluun gooftaarratti al hedduu ka’e, garuu mo’achuu hin dandeenye, Akka ajjeefamus laphee yihudootaa keessa bulee hammeenya akka hojjetan taassise. Gooftaan garuu gaafa guyyaan Isaa gahu fedha Isaatiin dabarsee of kenne. Amma immoo fannoon Gooftaa waan raajii gurguddaa hojjeteef fannoo sana balleessuudhaaf mala adda addaa mijeessaa jira.
Diini fannoo Gooftaa cimsee nimorma. Kanuma irraa ka’uunis waggaa dhibba sadii (300) oliif boolla keessatti gatamee akka turuuf taasisani. Hundarrayyuu seexanaaf waan hin galleef malee bakki awwaala fanno Gooftaa laphee uummataa keessa malee lafa keessa miti.
Fannoon Gooftaa qaraaniyootti bakka dhaabamuun isaa boodarra fannoon Gooftaa sammuu ijoollee addaam keessa malee bakka biraa akka hin taane nutti mul’isa. Kanaafis ragaa kan nuuf ta’u fannoon Gooftaa awwaalamee yeroo turetti jaalalli fannoo sammuu dhala namaa keessaa hin banne. Fannoon Gooftaa humna keenya, fannoon Gooftaa fayyisaa keenya, fanon qoricha lubbuu keenyaati.
Diinni fayyina dhala namaa waan hin barbaanneef ayihuudonni goomiidhaan fayyisaa addunyaa kan ta’e Kiristoosiin fannisuun isaanii itti xiqqaatee fannoo Gooftaa awwaalanii bakka namni hin geenye waggaa dhibba sadiif dhokasamee ture. Boodarra garuu Illeenii kan jedhamte mootii kiristaanotaa yaada eebbifaamaadhaan kaatee gara Iyyerusaaleem deemtee fannoo Goftaa bakka awwaalamee jiruu baasuu dandeesseetti. Waa’ee seenaa qulqulleettii kanaa fi raawwii raawwatte akka armaan gadiitti ibsuu yaalla.
Illeeniin akka lakkoofsa Awurooppaatti bara 250 Biitaaniyaa magaalaa Helenapolisitti dhalatte. Maatiin ishees qabeenya waan hin qabneef hojii hunda osoo hin tuffatiin hojjechaa guddatte. Erga guddattee boodas nama Tarbinoos jedhamutti heerumtee waliin amanamummaadhaan erga jiraachaa turanii diinni gaafa isaan addaan baasu abbaan manaa ishee sanduuqa keessa kaahee galaanatti ishee gate.
Qurxummiinis sanduuqa kana liqimsee gara biya Qusxinxiiniyaa geesse. Qunisxaan garboota isaa waliin gara qarqara galaanaa deemee qurxummii sana qabsiisee gaafa qalan sanduqni garaa qurxummii keessaa bahe. Gaafa bananii ilaalanis kan baay’ ee miidhagdu Illeeniin osoo homaa hin ta’iin sanduuqa keessaa bate. Achuma mana moototaattis guddatte. Qulqulleettiin Illeenii cubbamoota gidduutti mana mootiitti yoo guddattellee hordoftoota isaanii osoo hin ta’iin qulqullummaan jiraachaa turte boodarras Qunisxaatti heerumuun firii gaarii Qosxenxiiniiyoos mucaa jedhamu argatani.
Waggaa muraasa erga waliin jiraatanii booda Qunisxaan angoo barbnaacha nama biraa fuudhee ishee hiike. Illeeniinis mucaa ishee Qosxenxiiniyoosiin waa’ee kiristaanummaa barumsa hedduu barsiisa isa guddiste. Gara jabina warri Roomaa kiristaanotarratti raawwatan ilaalaa waan guddateef yeroo hunda ilma isheen kiristaanotaaf akka laafuuf gorsiti ture. Kana irraa kan ka’eenis sanyii gaarii isheen oomishte firii gaarii waan kenneef akka duuka bu’ootaa maqaan ishee yeroo hunda ka’u taasifame.
Gara fuulduraati mana mootummaa abbaa isaa keessatti qorumsa seexanaa dhiyaatu mo’uudhaan Waaqa tolfamaaf osoo hin jilbeeffatiin gara Waaqa dhugaatti akka beeku barumsi isheen barsiiste jireenya isaa guutuu akka itti fayyadamuu fi kaaniinis akka fayyadu isa taasiseera. Qosxenxiniwoos gara mana mootummaa abbaasaa deemuun akka baratetti hojii gaarii hojjechuu fi murtoo haqaa fudhachuun mana mootumaa keessatti maqaa guddaa argate. Kadhaan ishees mucaashee irra bulee jireenya isaa kessatti bakka guddaa akka ga’u taasise.
Qosxenxiinoos biyya Ingiliziitti duulee osoo jiruu abbaan isaa waan du’eef yerooma sanatti duultonni bakka abbaasaa teessoo abbaa isaarra isa kaa’an aangootti fidan. Yeroo sanattis haadha isaa bakka jirtuu ishee waamsisee cinaa isaa keessisuun kabaja mootittiif ta’u hunda akka ta’uuf taasise.
Barumsa haadha isaa irraa barate hunda yaadachuun, kiristaanota bitta jala jiran hundaaf bilisummaa labse. Roomitti kan argamu Meksimiyaanosiif kiristaanotaaf bilisummaa akka labsu xalayaa barreesseef . Meeksiimiyaanos garuu Waaqa tolfametti kan bulu waan ta’eef faallaa isaa kiristanota irratti gidiraa baayise. Kana gaafa dhagahu Qosxenxiiniwoos Meksimiyaanosiin balleessuuf duulaaf gaafa ka’u guyyaa sa’a 6:00 samii irrati ol je’ee gaafa ilaalu fannoo heddu ifu arge.
Isa faana warri turanis hundi argani. Samiirratti afaan yoonaaniin “Mallattoo kanan ni moota” kan jedhu barreefamee ture. Injifannoo samii irrtatti arge kana huccuu loltoota isaa irratti goonfoo gonfoo isaa iarratti akka hojjetamu taasise. Humna fannoo sanaanis mo’icha argate. Kana booda haadha isaa waamee waan isa qunname hunda isheetti hime.
Inni humna itti moo’e,nama fayyisuu kan danda’u fannoo gooftaa akkamitti argachuu akka danda’an wal mari’atan. Qulqulleettin Illeeniis dursitee Qosxenxiniwoos kiristaanummatti amanaa, cuuphamee fannoo gooftaa awwaalame akka barbaaduufi bataskaana Iyyerusalem akka ijaaru kadhannaa waaqayyoo gaafattee turte. Illeeniin fannoo gooftaa argachuuf umurii ishee waggaa 80tti waggaa tokko deemuun humna Waaqayyoon Iyyesusalem geese.
Akkuma achi geessen bakka fannoo gooftaa awwalame gaafachuu jalqabde. Dursitee eephisqophosii Iyyerusalem kan ta’an abbaa maqarisiin gaafatte. Isaanis beekuu danda’u namoota jedhan gara jaarsolii umuri dheeraa qabanitti ishee ergani. Jaarsa umurii dheeraa kiraakosiin gara ishee fidanii bakka fannoo Gooftaa awwalame natti himi jette. Innis dura sodaatee boodarra garuu abbootiin keenya fannoon Gooftaa gaara kana jalatti awwaalame yeroo jedhan dhagaheen ture jedhe.
Bakki sunis dursee goolgootaa bakka jedhamuu namootni naannoo sanaa waggaa 300 kosii itti gataa waan turaniif gaara fakkatee ture. Illeeninis gaara gidduu jiru keessaa bakka kamitti akka awwalame beekuu waan hin dandeenyeef osoo yaadaa jirtuu eergaman waaqayyoo Mikaa’el mul’ataan iddoo fannoon jiru aarri ixaanaa akka isheetti agarsiisu itti hime.
Kana booda Waaqayyoof galata erga dhiyeesitee booda damaraa hojjetee ixaana gaafa itti dabaltu aarri ixaana olba’ee fannoo Gooftaa bakka awwalame deebi’ee agarsiise. Qulqulleettin Illenii bakka aarri ixaanaa deebi’ee sagaduun agarsiise sana akka qofforamu ajajje.
Bakichis ji’a ja’a erga qofforamee booda Bitootessa 10 fannoowwan sadii argaman keessaa kamtu fannoo gooftaa akka ta’e adda baafachuuf nama du’e fidanii gaafa sadan irra godhan fannoo sadan keessaa fannoo gooftaa du’aa kaase. Dhukkubstaas fayyise. Fannoon Gooftaa osoo hin awwalamiin dura nama fayyisaa ture; awwalcha keessa taa’es laphee namaa keessaa hin badne,awwaala keessa erga argame boodas kunoo du’aa fayyise.
Egaa walumaa galatti qulqulleettin Illeenii gaafa Fulbaana 16 damaraan hojjechuun bakka fannoon jiru argatte. Gaafa guyyaa fulbbana 17, lafti kun qofforamuu jalqabe. Kanaafuu akka mana amantii keenyaatti guyyaa kana lamaan sababa godhachuun ayyaana guddaa ykn ayyaana Masqalaa bal’inaan kabajama. Yeroo kabajnutti garuu of eegannoon godhamuu qabu barsiitota fudhatama hin qabne bakka biraadhaa fidanii amantii keessa makuun barbaachisaa waan hin taaneef of eeganno gochuu qabna.


text:
Mootittiin kun saanduuqa ishee akka argattuu gargaaruu dandeessa?
Itti dhiyaadhaa!
Hibboo
Mootittiin kun saanduqa ishee dhabde!
Namoonni mi’ooftuuwwan ishee jalaa hin nyaanne dhugaa himu. Isaan warri hatanii nyaatan ammoo soba dubbatu.
Wayita gaafataman, naamoonni shan akka armaan gadiitti deebii kennan…
Nama 1: ‘Nu keessaa namni tokko nyaateera’
Nama 2: ‘Nu keessaa namonni lama nyaataniiru’
Nama 3: ‘Nu keessaa namonni sadi nyaataniiru’
Nama 4: ‘Nu keessaa namonni afur nyaataniiru’
Nama 5: ‘Nu keessaa namonni shan nyaataniiru’
Namoota meeqatu amanamoo dha? Warri/kan dhugaa dubbate Eenyu?
Deebii isaa argachuuf gara gadii ilaali
Deebiin Isaa:
Deebiin isaa Nama 4ffaa qofatu dhugaa hime. Ati bifa addaan hiikte ta’a, akki itti hibboo kana hiikan tokko kan armaan gadiiti.
Walumaa galatti, deebii tokko qofaatu sirrii ta’uu danda’a. Kunis namoonni hundi waan gara garaa waan dubbataniif, isaan keessaa tokko qofatu dhugaa himaa jira.
Isaan keessaa tokko qofatu dhugaa hima taanan ammoo afran hafan sobaa jiru jechuu dha. Warra nyaatanitu soba waan ta’eef namichi 4ffaa sirrii dubbate jechu dha.
Namoonni shananuu sobaa jiru yoo ta’e, namichi 5ffaa dhugaa dubbate jechuu. Kun ammoo hima kan ‘warra hin nyaanne dhugaa hima’ jedhuun wal faalleessa.
Kanaafu, nama 4ffaa qofatu dhugaa hime jechuu dha.
Maddi Fuula BBC. Afaan Oromoo


text:
Eebbisaa Addunyaa weellisaa beekkamaa fi qabsaawa mirga Oromoo ti. Kan inni ittiin beekkamu keessaa tokko walleesaa kan gootummaa faarsuu fi deeggarsa olaanaa ABOf, dhaabbata Oromoon hiree isaa ofiin akka murteeffatuuf qabsaawu, qabuuni. Eebbisaan Humna Poolisii Federaalatiin gaafa Hagayya 30, 1996tti manaasaa isa Finfinnee jiru keessatti ajjeefame.
Ebbisaan kan dhalate naannoo Oromiyaa Wallagga Lixaa magaalaa Dambi Doolloo keessatti. Eebbisaan maatiisaaf ilma angafa yoo ta’u obboleeyyan dhiiraa 2 fi durbaa 3 qaba. Eebbisaan nama kennaa qabuu fi dargaggeessa kabajamaa ture. Barumsaa sadarkaa 1ffaa Mana Barumsaa Oliiqaa Dingilitti kan barate yoo ta’u, barumsa sadarkaa 2ffaa ammooMana Barumsaa Sadarkaa 2ffaa Qeellamitti barate. Eebbisaan qormaata biyyoolessaa fudhatee waan darbeef yuunivarsiitii galee barachuuf qophaa’aa ture.
Bara 1991, odoo Eebbisaan ramaddii yuunivarsiitii eeggachaa jiruu, humnoonni ABO, ABUT(TPLF), fi ADWUI(EPLF) mootummaa Dargii kuffisan. Magaalaa Eebbisaan keessa jiraatu Dambi Doolloo keessatti, ABOn buufata waraana guddaa dhaabe. Yeroo sana, Eebbisaan haalli jireenya ummata Oromoo garbrummaa ta’uusaa waan hubateef akkasumas barbaachisummaa Oromoon hireesaa ofiif murteeffachuuf qabu waan itti amaneef, kanaaf qabsaawuuf jecha dhaqee ABOtti makame. Eebbisaan jalqaaba akka daballeetti kan leenji’e yoo ta’u dandeettii addaa waan agarsiiseef, buufata ABO kan Dambi Doolloo keessatti leenjisaa dabballootaa ta’ee muudame. Dandeettii waraanaa qofa odoo hin taane, Eebbisaan dandeettii sirbaas ni qaba ture; kennaa sagalee isa qabu bukkeetti meeshaalee muuziqaa baayyees ni tabata. Sababa kanaaf, Eebbisaan hawwisoo ABOtti makamee aadaa, wallee, fi eenyummaa Oromoo mullisuurratti ga’ee guddaa tabate.
Bara 1991 fi 1992 guutummaassa, Eebbisaan Oromiyaa keessa naannoo adda addaa (kibba, kibba lixaa, giddu galeessa, dhiha) deemee weellisaa ture; sirboonni isaa sirba aadaa yoo ta’an ergaansaanii garuu kan warraaqsa (revolution) kakaasan turani. Eebbisaan, sirboota isaatin hacuuccaa ummata Oromoorra ga’u ifatti baasee kan ibsu yoo ta’u karaa ittiinOromoon mirga isaa gaafatuu fi falmatus ni ibsa.
Akka nama dhuunfaatti, Eebbisaan nama gara laafessa ture; ummata Oromoo garaa guutudhaan jaalata ture, baayyee dimmaafis ture. Eebbisaan namoota gargaaruu fi dhimmuufiif nama duubatti hin jenne ture; obboloota isaa, firootasaa, ollaasaa, namoota gargaarsa barbaadan kamiyyuu ni gargaara ture. Eebbisaan artisitii baayyee jaalatamaa, dinqisiifamaa, fi saboonaa dha. Eebbisaan jalqabaa qabee gootummaadhaan beekkama. Erga ABOn biyyaa ba’ee geggeessitoonni isaa biyyaa baqataanii ABO dhoksaadhaan socho’uu jalqabee boodalle, Eebbisa sirba isaatin hammenya mootummaan Itoophiyaa ummatarraan ga’u ibsuu hin dhiifne. Eebbisaan baayyee ija jabeessa, kan hin sodaanne fi ifatti hojii shororkeessummaa mootummaan Itoophiyaa ummata Oromoorraan ga’u balaaleffachuurraa duubatti jedhee hin beeku. Deeggarsa WBOtif qabus amma dhumaatti ittuma fufe.
Sababa Eebbisaan ija jabeessa ta’eefi ifaan ifatti ajjeechaa fi sarbama mirgaa mootummaan Itoophiyaa raawwatu balaaleffatuuf, ofuma isaayyuu ilaalcha mootummaa keessa akka galu godhe. Akka Oromia Support Group Press Release No 17 jedhutti, nama umurii 26 kan ta’e hiriyaan Eebbisaa mootummaan akka isaan hordofaa fi too’achaa(surveillance) akka jiru bare; Eebbisa iddoowwan waltajii adda addaatti konkolaatadhaan kan geessu isa ture. Gaafa Hagayya 30, 1996 Eebbisaa Addnuyaa ergamtuu mootummaa Itoophiyaatinmanasaa keessatti Finfinneetti ajjeefame.
Ajjeefamuusaa
———————
Akka gabaasa Oromia Support Group Press Release No 14 kan Onkoloolessa 1996tti: weellisaa sabboonaa Oromoo Eebbisaa Adduynaa fi hiriyaansaa Xanna Wayyeessa ergamtuu humna nageenyaa mootummaa Itoophiyaatin gaafa Hagayya 30, 1996tti ajjaeefame. Yeroo namoonni meeshaa waraanaa hidhatan manasaa cabsanii seenan Eebbisaan manasaa kan naannoo Shiroomeedaa lakk 094, Olaanaa 13, Ganda 01 jiru keessa jira ture. Mannisaa kan argamu Imbaasii Ameerikaa kan Finfinneetti argamu irraa gara Kaabaatti ture.
Namoonni ijaan argan akka jedhanitti, reeffi mana keessaa harkifamee konkolaataa Laandi Rooverii kan lakkoofsa eeyyamaa mootummaa qabutti (government license plate) fe’ame. Ergamtoonni mootummaa warri isa ajjeesan jalqaba namoonni karaarraa akka sokkan godhan. Namoonni dhukaasa qawwee dhaga’anii manaa gadi bahanii ilaalan gara manaatti akka ol deebi’an ajajaman. Reeffi isaanii guyyaa itti aanuu hospitaala Minilik kutaa reeffaa keessaa argame. Erga Eebbisaan ajjeefamee maatin Eebbisaa rukkuttaa mootummaa keessa galan; ergamtoota DhDUO kan Dambi Doollotiin hacuuccaa fi miidhaa baayyetu isaanirra ga’e. Obboleessisaa Ashannaafiin ergamtoota Wayyaanee fi DhDUOtin si’a baayyee hidhamee.
Qabsawaan Nii Kufaa!
Qabsoon Ittii Fufaa!
IUO!


text:
Guutuummaa Itiyoophiyaa keessatti Kibxata Caamsaa 30 bara 2016 kaasee tajaajiilli Intarnetti guutummaa Itiyoophiyaa keessatti cufamuu aangawooni mootummaa kamiisa Waxabajjii 1 bara 2016 beeksisuu isaanii dhaabbatti Oduu Rooytars gabaasee jira.
Waajiira dhimmootii komunikeeshinii mootummaa Itiyoophiyaa irraa Obbo Mahammad See’id Roytarsiif akka ibsanti qormaata kutaa kudhanii fi kudha lamaa akka bara darbee miliqee ba’uun marsariitii hawaasaa irratti akka hin maxxanfamne gochuuf dursinee cufne jedhan.
Waggaa darbe qormaanni miliqee ba’e jedhamuun marsariitii hawaasaa irratti waan facaafameef jecha mootummaan Itiyoophiyaa qormaatas ta’e yeroo itti kennamuu qabu jijjiruuf dirqamuun isaa ni yaadatama.Sun lamuu akka hin deebine gochuuf intarneetti cufnee jedhu aangawaan kun akka Roytars gabaseetti.
Garu tajaajiilli kun yoom akka jalqabamuu hin ibsiin hafan.


text:
Hogganaa duraanii hidhatootaa Sudaan kaabaa Milishoota jaanjaawiid jedhamee beekamuu kan ta’ee Ali Muhammad Ali Abdal Rahmaan guyaa ha’raa Mana murtii yakkaa Idelee Addunyaatti dhihaachuun isaa wareen bara sana Sudhaan kaabaa daarfuur keessaa jiraataa turanii yeroo ammaa Sudaan kibaa keessatti argaman waan yeroo dheeraadhaaf eegaa turan ta’uun isaa gabaasameera.
Nammii maqaa Alkushaa’ib jedhamuun beekamuu hogganaan milishootaa Jaanjaawiid kun Hagayya bara 2003 amma Bitootessa 2004 Sudaan kaabaa keessaatti sarbiinsaa mirga namoomaa irratii raawwatamee fi yakkaa waraanaatiin himannaan 31 irratii dhihaateera.
Gareen milishaa jaanjaawiii Prezidaantii Sudaan duraanii Ahimad Al Bashiriin kan degeramaa ture yemmuu ta’u , dhimmaa wal waraansaa kanaan walqabatee Kushaa’b akka qabamu manii murtii yakkaa aduunyaa bara 2007 ergaa ajaja dabarsee booda bara 2020 harka kennee garaa biyyaa Niitherlaand magaala Heeg ti dabarfamee guyaa himannaan itti dhihaatu eeggacha ture.
Ammaa Adoolesaa bara 2015 ti Daarfuur keessatti siviilonni 300,000 ajjeefamanii ,namoonni miiliyoonii 2. 7 ta’anu immoo jireenyaa isaanii irraa buqqa’uu isaanii gabaasinni mana murtii yakkaa adduunyaa irraa bahee kun ibseera.


text:
Chocho'a lafa
earthquaken yoo 'energy'iin lafa jalla crust kessa jirru osso hin bekamin yoo gadhifamu akka seismic waveiin jirrattu godha, kuni immo "earthquake" jedhama. Fulla lafatti, earthquaken akkatta bayyen ofii agarsisu danda'a, kunis chocho'a lafa, jijjirama tesso lafa fi akkasumas yeroo tokko tokko tsunamis fiddu danda'u, kuni immo nama bayye ajjesu fi qabenya nama ballesu danda'a. Earthquakiin kan jalqabu yoo tectonic platesiin kessatti qabaman (cunfaman) bodda yoo lafa gubba yokan fulla lafa irratti dhibaa godhani dha. Dhibaan kun yoo gudattu cabbin kessa jirran "plane"n akka cabu karra banu. Earthquake diddiqan Volcanon ka'ulle ni danda'u.
Chocho'i lafa kuni umaman yokan sababa naman jalqabu danda'a. Maqaan earthquake jedhu kuni kan wali-galatti fayyadamu yerro "seismic wave" jirrattu hunda dha. Kuni jechuun immo yoo earthquakiin umaman jalqabe yokan jalqabu battelle, yoo "seismic wave"iin jirratte earthquake jedhama.
Kuttan lafa earthquakiin itti jalqabe kan gubbatti argamu focus yokan hypocenter jedhama. Maqaan hin bekamne epicenter jedhamu immo bakka fulla lafa irratti argamu kan hypocenter olii argamu dha.


text:
Nuti Sheer Itiyoophiyaa keessatti kosii magariisa ededaalee, suuphaa midhaanii, haamuu fi hundee jalaa buqqisuun gara kompostiitti jijjiirra. Ukkaamsanii tortorsuun itti fayyadama adeemsa uumamaan wantoota orgaanikii ta’an gara wantoota kunuunsa naannotiif barbaachisoo ta’anitti ittiin jijjiiranii dha. Adeemsichi kompaawundoota orgaanikii ta’an gara ruqoolee xixiqqootti caccabsuuf maayikiroon orgaaniizimoota kanneen akka baakiteeriyaa, aktinomaayisas, fi faangasii ni fayyadama
Naannoolee uumamaa keessatti, baala fi dameewwan gara lafaatti kufan biyyoo baddaarra lafaa baay’ee gabbataa, jiidhina qabuu uumuun hundeewwan biqiltootaa akka uwwisuu fi bakka jireenyaa jijjiirtoota bu’uraawaa baay’ee barbaachisoo ta’anii kanneen akka raammoolee, ilbiisotaa fi keessummeessituu maayikiroo orgaaniizimoota ijaan hin mul’annee ta’u. Ukkaamsanii tortorsuun adeemsa wal’aansa guddataa kosii jajjaboo deebisanii faayidaa bu’aa qabeessa ta’uuf itti oolchanii fi wantoota dhukkuba fidanii fi sanyii biqiltuu hin barbaachisnee ttiin balleessanii dha. Qilleensa, jiidhinaa fi wantoota barbaachisoo ta’an kanneen biroo to’achuun adeemsi ukkaamsanii tortorsuu wantoota orgaanikii baay’ee guddaa ta’e yeroo sadhaatawaan gabaabaa ta’e keessatti gara kompostiitti itti jijjiiranii dha. Kuni akka keenyatti torban jahaa hanga saddeeti dha.
Yeroo ukkaamsanii tortorsuutti, yeroo maayikiroo orgaaniizimootni wantoota orgaanikii nyaatanitti oksijiinii ni fayyadamu. Ukkaamsanii tortorsuu si’aawaan hoo’a guddaa ta’e ni uuma kan uumu fi kaarboon daayoksaadii baay’ee ta’ee fi hurka bishaanii gara qillensaatti gadhiisa. Kaarboon daayoksaaydii fi bishaa keessa ba’u hamma walakkaa ulfaatina wantoota orgaanokii sanaa qaba, kanaafuu ukkaamsanii tortorsuun yeroo wantootii gara wantoota faayidaa qabeessota biroo biyyoo gabbataa hiyuumasii bfakkaatutti jijjiirutti qabee fi hanga meeshaalee dheedhii lamaan isaanii ni xiqqeessa :
- Inni caasaa lafaa fi gabbina lafaa ni fooyyessa;
- Inni nyaatawwan biqiltuu suuta gadhiisa;
- Inni sirnawwan hundee biqiltuu cimaa ni jajjabeessa;
- Inni madda gaarii wantoota barbhaachisoo ta’aniiti;
- Inni haala qilleensa naannotiin kan walsimatuu dha.
Koompoostiin hundinuu nyaata biqiltuuwwan angooxoof oolu. Inni dhaabudhaan dura harkaan kan hojjetamu dha.


text:
Gaarummaan Isin Keessa ni Jiraataa? Does Goodness Live In You?
Roy Oksonevad (Kan Hiike fi kan Qindeesse, Qopheessaa)
Yaalin jireenya gaarii jirachuudhaaf taasifamu hojii dadhabsiisaa dhuma hin qabneedha. Baay’onni keenya hojiilee keenya isaan badaa ta’an too’achuuf ni dhamaana; akkasumas hojii garii ta’e hojjechuuf ni carraaqna. Kunis anniisaa fi xiyyeeffannaa keenya guutumaa guututti ni fudhata. Kana irraa kan hafes nuti addunyaa bilisa ta’e keessa warra jaraannuu miti. Qorumsii fi rakkooleen gara garaa addunyaa kana irratti ni argamu. Haaluma kanaan hamma jiraachuu qabnu jiraachuf yemmuu carraaqnutti humna keenya ishee xinnoo sana ni fixanna. Waaqayyo wal’aansoo nuti keessa jiraannu kana ni beekaa laata? Dadhabbiiwwan keenya nuuf hin hubataa laata? Yookis immoo Waaqayyo barmaata adda ta’e akka qabaannuf wanta sirrii ta’e hojjechuuf gahee mataa keenyaa akka taphannu ni fedhaa laata?
Uummama
Waaqayyo ilmaan namaa kan uume cubbuu yookin dadhabbii tokko malee ture. Namoonni duraa, Addaami fi Hewaan qulqulloota fi mudoo tokkollee kan hin qabne turan. Addaami fi Hewaan gaarota turan, akkasumas wanta sirrii ta’e hojjechuuf ni fedhu turan; sababni isaas uumamni gaarummaa isaan keessa waan tureefi. Wanti badaa yookin kan gaarii hin taane jedhamu tokkollee hin turre. Macaafni Qulqulluun kan dubbatu Waaqayyo erga nama uumee booda wanti inni uume hundi gaarii ta’uu isaa dubbachuu isaati. Gaarummaan namootaf jireenya fi karaa jireenyaa kennee jira.
Haata’u malee akka Waaqni nu uume sana ta’uu maalif dadhabne laata? (Kanaaf deebin akka armaan gadiitti kennamee jira) :-
Kufaatii
Yeroo Addaam irraa eegalee diina ilmaan namootaa kan ture seexanni wanta Waaqayyo uume balleessuf ni barbaada. Addaami fi Hewaan Waaqayyoof akka hin ajajamne seexanni isaan ni qore; isaanis qorumsa isaatti ni kufan. Yeroo namoonni Waaqayyoof hin ajajamnettis wantoonni lama ta’anii jiru.
Tokkoffaa:- badoomni isaan keessa ni gale. Yeroo sana irra eegalee namni kamiyyuu badooma yookin jal’ina isa keessa jiru waliin wal’aansoo wal qabuun isa irraa kan eeggamu ta’e. Amalli inni badaan kun karoora jalqaba Waaqayyo uummama isaatif qabu hin turre.
Lammaffaa:- gaarummaan ilmaan namootaa keessa ture battala isaan cubbuudhan kufanitti ni du’e. Gaarummaa jechuun maal jechuu akka ta’e hubannus haata’u malee gaarummaan mataa isaatin jireenya of keessaa hin qabu. Gaarii hojjechuu akka dandeenyu fi badoomni nu keessaa akka ba’u gochuuf humna qabnu hunda ni fayyadamna. Yeroo jireenya keenyan dadhabnu yookin yeroo namni tokko nu gaddisiisu badoomni nu keessa jiru gaarummaa hunda ni injifata. Eeyyeni, gaarumma hojjechuun carraaqqii keenya hunda ni gaafata.
Fakkenyaf dhirsi tokko niitii isaa waliin walitti dhufeenya qabuun akkamitti deddeebi’uun akka isa irra jiraatu ni beeka. Ishee jaallachuu fi kunuunsa barbaachisu hunda isheedhaf taasisuu akka qabu ni beeka. Haata’u malee gaarummaa isa beeku fi isa gochuu qabu kana gochuu hin danda’u. Haaluma kana fakkaatun warri ijoollee isaanitiif of eeggannoo gochuu fi isaan hubachuuf ni carraaqu; haata’u malee walitti dhufeenya qabaniin badoomni isaanii ol bahee ni mul’ata. Ijoollen illee jal’oota ta’uuf barnoonni isaan hin barbaachisu. Nuti osoo wal irraa hin kutin gaarota akka ta’aniif isaan ni gorsina; akkasumas isaan ni sirreessina. Haata’u malee akka gaarota ta’an carraaqqii nuti taasisnu bira ce’anii yeroo wanta badaa hojjetanii fi wanta gaarii barachuudhaf kan duubatti harkifatan ta’anii isaan ni agarra.
Aniif isin wanta badaa jireenya keenya keessa jiru too’achuuf kan gochuu dandeenyu maali? Gaarummaan nu keessa jiru akka lubbuu horatu gochuu kan dandeenyu akkamitti?
Yaalii Jireenya Haaromsuu
Waa’ee gaarummaa jireenya keenya keessa jiru haaromsuu namoonni yaadota gara garaa ni dhiheessu. Tokko tokko kanaaf furtuun isaa beekkumsa jedhu. Namoota hammuma barsiisnen gaarii gochuuf ni jijjiiramu jedhnii yaadu. Haata’u malee namoonni beekkumsaa fi dandeettii sammuu isaanii fayyadamuudhan fedhii dhuunfaa isaanii yemmuu mijeeffatan yookin immoo yemmuu namootatti fayyadaman ni agarra. Kanaafuu beekkumsi namoota gara gaarummaatti hin fidu.
Warroonni biroo immoo sirnummaan (discipline) kanaaf furmaata jedhu. Nuti jireenya keenyan sirritti kan seerummaa qabnu yoo taane, jechuunis yaada keenyan, barmaata keenyan, sochii keenyan fi kkf. sirna kan qabnu yoo taane baay’ee ni fooyyofna akkasumas caalatti gaarii ni hojjenna jedhu. Haata’u malee namoonni nutti dhihoo ta’an eenyummaa keenya sirritti ni beeku. Sirna qabaachudhaan sammuu keenya keessatti addunyaa mataa keeyaa uumuu ni dandeenya ta’a; haata’u malee ammas taanan nuti kan jiraannu lafa kana irradha. Barmaatni sirnaa baay’en jireenya keenya keessatti gaarummaa fiduudhaf ga’umsa hin qabu.
Amantaan filannoo isa birooti. Tarii nuti gara waldaa Kiristiyaanaa, gara masgiidaa yookin gara mikuraabaa yoo adeemne; yookin immoo yaada amantaa haarawa tokkoo yoo fudhanne namoota fooyyee qaban ta’uu ni dandeenya ta’a. Haata’u malee yeroo baay’ee wanti nuti amantaa irraa argannu yaada biroo addunyaa moofoftuu taate tana keessatti argamu malee jireenya haarawa keessa keenyatti jalqabamuu miti.
Tokko tokko gaarummaa argachuuf seerri filannoo fooyya’aadha jedhu. Nuti seera amala keenya, kessumattuu namusa keenya too’atu osoo qabaannee uummataa fi lammiilee gaarii ni taana jedhu. Haata’u malee seronni dabalataa gara wanta gaarii hojjechuuf fedhii horachuutti kan oofan osoo hin ta’in gara cunqursaatti kan fidaniidha. Uummamni namummaa keenyaa kan fedhu seeran ala wanta amala keenyaf mijatuu fi hojii keenyaf deeggarsa wanta kennuudha. Kanaafuu seerichi jireenya nu keessa jiruuf gaarummaa hin fidu.
Beekkumsi, sirni, amantii fi seerri jirenya keenyaf wantoota heddu ni dabalu. Wantoonni kunneen marti isaanii amala badaa ta’e jijjiiruf ni yaalu; haata’u malee wanta gaarii nu keessa jiru nuuf haaromsuuf gonkumaa hin danda’an. Kunneen hunduu dhiibbaawan karaa alaa jiraniidha. Amala badaa nu keessa jiru too’achuudhaf yemmuu xiyyeeffannaa dhabnu lammaffaa dhiibbaa amala badaa keenyaaf ni jilbeenfanna.
Gaarii ta’uuf carraaqqii si’a tokko qofa goonun gammachuu argachuu ni dandeenyaa?
Nuti Gaarotaa?
Yeroo hundaa gaarii taa’anii argamuun wanta hin danda’amne waan ta’eef namoonni baay’een dubbiin kun galma bira gahamuu hin dandeenye akka ta’e jala muranii jiru. Hojii badaa keenya bakka buusudhaaf wantoota gaarii baay’ee hojjechuu qofa qabna jedhu. Kunis hojiilen keenya akka waan madaallii irra taa’anii fakkeessa. Kanaafuu gaheen keenya wanti gaarin jireenya keenya keessa jiru madaallii irratti wanta badaa jireenya keenya keessa jiru akka caalu gochuudha. Kanaafuu jireenyi badaa ta’uu irra, eddoo badii caalaa gaarii baay’ee hojjechuu danda’uun keenya itti qoramuudha jechuudha.
Waaqayyo kan nu uume kaayyodhaafi malee nu qoruufii miti. Macaafni Qulqulluun kan nutti himu inni kan nu uume wanta gaari akka hojjennuufi malee gaari fi badaa hojjechuu danda’uu keenya qoruufi miti. Jireenya dhugaa jechuun jireenya gaarii guutuu isa Waaqayyo nuuf kenne jechuudha. Haata’u malee gaarummaan duraan dursee gara jireenya keenyatti dhufuu qaba. Jireenyi keenyas kan ta’uu qabu akka teessoo madaalaa osoo hin ta’in akka qaruuraa guututi. Qaruurichi wanta Waaqayyo akka hojjennu nurraa eegun hama afaan isaatti guutamee jira. Nuti wanta gaarii hojjechuu dandeenyu yeroo hojjennutti qaruuricha keessatti homaayyuu dabaluu hin dandeenyu sababni isaas nuti kan raawwanne gahee yookin itti gafatama keenya qofa; jechuunis nuti kan raawwanne wanta Waaqayyo akka goonu nuuf karoorse qofadha.
Haata’u malee qaruuraa keenya keessaa harka baay’ee fudhachuudhan hir’isnee karoora Waaqayyo jireenya keenyaf baase irraa gadi buunee ni argamna. Kunis kan ta’u yeroo nuti wanta badaa hojjennu yookin carraa wanta gaarii hojjechuu keenya yeroo dabarsinuudha; akkasumas wanti gaarin nuti hojjennu fedhii dhuunfaa keenyaa yemmu nuuf guutudha. Fakkeenyaf niitolii keenyaf gaarii kan taanu xinnoo turree oolmaan nuti isaan akka nuuf oolan gaafannu wanta jiruufi. Karaalee kana fafakkaataniin karoora Waaqayyo nuuf karoorse, gaarii ta’uu irraa ni jal’anna. Jireenya keenya hundaan qaruuraa keenya keessaa akka fudhannu jireenya gaarii nuuf karoorfame irraa hanqannee ni argamna.
Nuuf abdiin gaarii ta’uu kan argamu Waaqayyo nu uume biratti qofa. Waaqayyo nu gargaaruu kan danda’u akkamitti? Badooma nu keessa jiru akka too’atuu fi gaarummaa jireenya keenyaf akka kennu kan isa taasisu maali?
Furmaata Waaqayyoo!
Waaqayyo namoota lafa irra jiran jal’ina tokkollee osoo hin qabaatin irra deebidhaan uumuf humna isa dandeechisu ni qaba. Haata’u malee kana gochuu irra uummama isaa akkuma jirutti kabajee akkuma jirutti eegee jira. Kanaafuu humna isaa karaa birootin fayyadamuun jireenya keenya jidduu galuudhaf filate. Humna seexanni jireenya namootaa kessatti qabu cabsuudhaf akkasumas nuufis jireenya haarawa kennuudhan gaarummaan deebisee nu keessa akka jiraatu godhe.
Waraanni Waaqayyoo fi seexana gidduu jiru addunyaa Waaqayyo uume kanadha. Seexanaa fi hojii isaa akka waraanu Waaqayyo Yesus Masihicha gara lafa kanaatti erge. Seexxannis mala qabu hunda Yesus irratti ni furguuggate. Yesusis namoota jal’oota ergama isaa hin hubanne harkatti gidiraan irra ga’e. Dhuga ba’iinsi isaas sobaan ni faalame. Dhuma irrattis seexanni abbaa angoo haqa jal’isu fayyadamuun yakka hin hojjenneen Yesus akka du’u taasise. Yesus wanta badaa kana hunda fedha isaatin ni fudhate; haata’u malee seexanni gonkumaa isa hin injifanne. Innis hamaa hamaadhan si’a tokko illee hin deebisne; garuu hamaa gaaridhaan ni injifate.
Seexana injifachuudhaf Yesus Masihichi itti yaadee (fedha isaatin) du’a ni fudhate. Duuti kunis meeshaa seexanaa isa guddaa yemmuu ta’u isuma kanaan seexana ni injifate. Gara jireenyattis deebi’uudhan wanta hamaa isa guddicha harka seexanaa jiru kana caalaa jabaa ta’uu isaa Yesus ni agarsiise. Namoota lafa irra jiraatan keessaa du’aa fi badooma kan waraane fi kan injifate Yesus qofa.
Yesus Masihichi kan agarsiise inni seexana caalaa jabaa ta’uu isaati. Yesus humna seexanni qabu cabsuudhan jireenya nuuf kennuudhaf humna ni qaba. Gaarummaan deebi’ee nu keessa akka jiraatu gochuu kan dana’u isa qofaadha.
Wanta badaa nu keessa jiru irratti Yesus angoo isaa mul’isuu kan danda’u akkaataa kamiini?
Yesus Masihicha duuka bu’uu
Yeroo tokko namicha mana hidhaa fi waardiyyoota mana hidhaa hunda caalaa ani jabaadha jechuudhan boonu tokkotu ture. Of tuulummaa nama kanaa dhagahuudhan waardiyyaan mana hidhaa sanaa isa qabuudhaf gara isaa adeeme. Haata’u malee namichi ni dhokate. Egaa namichi kun waardiyyicha mana hidhaa sanaa caala jabaadhaaree?
Akkanuma namni biroo kan lammataa mana hidhaa fi waardiyyoota mana hidhaa caala ani jabaadha jedhee dubbata ture. Waardiyyoonni isa qabuudhaf yemmuu dhufan gadi ba’ee isaanitti dhufe. Isanis isa ni qaban; isas reebanii eddoo hidhaa baay’ee badaa ta’e keessaatti isa hidhan. Ittis cufanii waardiyyoota balbala irra kaa’an. Too’ataan mana hidhaa sanaas waajjira isaa keessa taa’udhaan namichaa fi of tuulummaa isaatti ni kolfa ture.
Haata’u malee kolfi isaa baay’ee turuu hin dandeenye. Namichoon hidhaa isaa cicciree balbala dhiibee bane; waardiyyoota gamatti daddarbee kukuffisee balbala mana hidhaa tokko tokkoon banee “namni mana hidhaa kana keessaa ba’uu barbaadu na duuka haa bu’u” jedhee waamicha dhiheesse. Hidhamtoonni tokko tokko sodaatanii turan. Nama kana hordofanii lammata yoo qabaman isa waliin gadadoo isa duraa kan caalu keessa akka galan ni yaadan. Haata’u malee warri biroo akkas jedhan “wanta badaa isarratti gochuu danda’an hunda nama kana irratti raawwatanii jiru; haata’u malee inni amma isaan caalaa jabaa ta’uu isaa isaanitti garsiisee jira. Isa duuka ni buuna, ni baanas” jedhan.
Isas hamma dhuma mana hidhaa sanaatti itti dhihaatanii warri duuka bu’an balbaloota mana hidhaa sanaa fi waardiyyoota karaa irra jiran illee akka injifataniif humna isaa yemmuu isaanif hiru ni argan. Dhuma irrattis hamma mootummaa isaa isa gaaritti isa faana bu’an.
Yesuus Masihichi jireenya namoota isatti amananii fi isas akka fayyisaa isaanitti fudhatan keessati garummaa deebisee kakaasudhaaf waadaa galee jira. Kan mana hidhaa keessatti rukutame isadha; haata’u malee humna isaatin mana hidhaa keessaa bahee jira. Innis gara gaarummaa fi jireenya haarawaatti akka dhufnu nu waamaa jira.
Jireenya Yesus Masihicha Keessatti
Yesus nu keessa jireenyi akka jiraatu yemmuu godhu filannoowwan sirrii ta’an filachuuf walabummaa ni arganna. Wantoota gaarii hojjechuufis fedhii ni horanna. Kunis ala irraa kan dhufu osoo hin ta’in keessa keenyaa kan madduudha. Gaarummaa hojjechuufis jabina ni arganna. Namoota guutumaa guututti harawa ta’an akka taanu Macaafni Qulqulluun nutti ni hima. Maddi jireenya keenya isa haarawaatis Waaqayyodha.
Nuti ammas taanan rakkina ni qabna. Eenyummaan keenya inni moofan nukeessa jiraachuu isaa ittuma fufa. Waaqayyo kan waadaa nuuf gale mootummaa isaa keessatti wanta badaa nu keessa jiru barbadeessee jireenya keenya isa jalqaba irratti yemmuu uummamnu qabnu sana deebisee fi haromsee nu dhaabudhaafi. Hanga sanatti garuu nu keessatti wal’aanson badooma fi gaarummaa gidduutti adeemsifamu itti fufa.
Ejjennoon keenya akka laafu gochuuf dhiibban alaa nutti dhufu ni jira. Nuti kan jiraannu addunyaa bilisa ta’e keessattii miti. Haalonnii fi namoonni biroo ejjennoon keenya laafaa akka ta’u dhiibbaa nurratti ni godhu. Fakkeenyaf namoonni nuti waliin hojjennu isaan yeroo hojii isaanii seeran akka itti hin fayyadamnee fi meeshaalee tokko tokko eddoo hojiitii seeran ala fudhachuu isaanii hoggantoota keenyatti nuti jalaa akka hin himne ni fedhu. Kanaafis nutis akkuma isaanii akka goonu ni fedhu. Seexannis akkasuma jreenya keenya isa haarawa ni morma. Nu balleessu fi sobaan nu gowwoomsufis ni barbaada.
Mormii akkanaa kanaaf Waaqayyo gargaarsa kan nuuf kenne akkamitti?
Jireenya haarawa kana jiraachuu
Waaqayyo nuti jabeenya dhuunfaa keenyatiin akka dhaabbannu nu hin dhiifne. Waaqayyo karaa Yesus Masihichaan gaarummaa nu keessa jiru haaromsuu qofa osoo hin ta’in jireenya haarawa kana akka jiraannu wanta nu dandeechisu nuuf kennee jira. Waaqayyo jireenya haarawaa fi hiika qabu kana akka jiraannu wantoot sadi’i nuuf kennee jira. A. Macaafa Qulqulluu B. Hafuura Qulqulluu fi C. hawaasa haarawa waldaa Kiristiyaanaa jedhamtu.
Macaafni Qulqulluun qajeelcha jreenya keenyaf nu barbaachisuudha. Innis dubbiiwwan sobaa seexanni odeessu ni balaaleffata. Macaafa Qulqulluu keessatti kan nuti argannu seera Waaqayyoo isa amma gammachudhan hordofnu qofa osoo hin ta’in ilaalcha jireenya ammaa kanaa fi addunyaadhaf qabnu illee ni dabalata. Macaafni Qulqulluun sagalee Waaqayyoo waan ta’eef fedha Waaqayyoo akka barruuf nu gaggeessa. Isaan malee karaan sirriin isa kam akka ta’e baruu hin dandeenyu. Nuti ofii keenyan jiraachuu waan hin dandeenyef yaada keenya karaa sirrii akka nuuf qabsiisu sagaleen Waaqayyoo nu barbaachisa.
Hafuurri Qulqulluun immoo karaa Kiristoosin jireenya haarawa erga argannee booda hafuura Waaqayyoo kan nu keessa jiraatudha. Innis nama Kiristoosin haarawa ta’eef yaadonnii fi gochoonni sagalee Waaqayyoo waliin wal faallessan kam faa’a akka ta’an itt hima. Nama jireenya haarawa argate kana keessa kan jiraatu Waaqayyo waan ta’eef seexanaa fi ergamoota isaa hamoo ta’an sodaachun irra hin jiraatu. Namni tokko keessa isaatti sagalee Hafuura Qulqulluu yemmuu dhagahu murtii sirrii ta’e murteessudhaan fedha Waaqayyoo hordofuu ni danda’a.
Waldaan Kiristiyaanaa hawaasa saba Waaqayyooti. Nuti amma miseensota maatii haarawaa, jechuunis kan maati Waaqayyoo taanee jirra. Jireenya haarawa Kiristoosin argamu waldaan Kiristiyaanaa modeela (fakkeenya) taatee ni mul’isti. Fakkenya namoota hafuura Waaqayyoo hordofaniis ni agarsiisti. Kunis ajajamuudhaf haala gatii guddaa nama kafalchiisu kessattis ta’uu ni danda’a. Fakkeenyonni kunneen namicha Kiristoosin haarawa uummame sanaaf fakkeenyota isaan qajeelodha. Karaalee jireenyaa rakkisoo ta’an irratti waldhaansoo keessa yemmu gallutti jireenya haarawa kana akka qabaannuf waldaan Kiristiyaanaa jajjabeenya fi kallattiiwwan irra adeemnu nuuf kenniti.
Wantoota sadan kanneen keessaa tokko yoo hir’ate namichi Kiristoosin haarawa ta’e kiyyoo qorumsa seexanaa keessatti kufuu ni danda’a. karaa Macaafa Qulqulluu, hafuura Qulqulluu fi waldaa Kiristiyaanatiin gargaarsa Waaqayyo kenneen alatti hammeenya addunyaa kana keessa jiru fuul dura dhaabbachuun hin danda’amu.
Jireenyi haarofti Kiristoosin jiru guyyaa murtiitif nu qopheessaa laata?
Guyyaa Murtii
Yeroo baay’ee nuti Waaqayyo kan nutti murteessu hojiiwwan badaa hojjenne rratti hundaa’ee akka ta’e nutti dhagahama. Haata’u malee wanti nuti amma hojjennu kamiyyuu wanta nu keessa jiru kan agarsiisudha. Waaqayyo kan nutti murteessu jireenya haarawa isa irraa argachuu fi argachuu dhiisuu keenya irratti hundaa’eti. Jireenya haarawa kana yoo qabaanne Waaqayyo hammeenya nu keessa jiru gaafa murtii nu keessaa ni balleessa. Nutis akka Waqayyo jalqaba itti nu uume sana ni taana; innis gara mootummaa waaqatti nu fida. Jireenya haarawa kana Waaqayyo biraa hin qabaannu taanan garuu waa’ee gaarummaa beekkumsi qabnu nurraa fudhatamee gara ibidda bara baraa ni adeemna. Innis eddoo seexanaa fi duuka bu’oota isaatif qophaa’edha. Jireenya kiristoosin haaromsame ni qabduu? Dhugumaan nama gaarii ta’uu ni barbaadduu?
Murtii Keessan
Amantaan, beekkumsi, sirni yookin seerri nama tokkoof jireenya haarawa kennuu hin danda’an. Humni seexanaa cabee jireenyi haarofti isin keessa galuu qaba. Namni raajii jedhame kamuu, barsiisan amantaa baha fagoo, amantaan yookin namni qalqalluu jedhame kamuu jireenya haarawa kana isiniif kennuu hin danda’u yookin seexanaa fi hojiilee isaa hamoota ta’an irraa gonkumaa isin eeguu hin danda’u.
Jireenya gaarii sirriidhan jiraachuf furtuun nama dandeechisu kan jiru hojii Yesus Kiristoos isiniif hojjete keessadha. Inni jireenya baay’ee qulqulluu ta’e lafa irratti jiraatee jira. Gatii cubbuu ilmaan namootatis kanfaluudhaf ofii isaa fedhiidhan ni kenne. Ni du’e, ni awwaalames, guyyaa sadaffaattis du’a injifatee ni ka’e. Amma Gooftan Yesus warra jireenya haarawa barbaadaniif qalbii jijjiirrachudhan isatti dhihaatanii yoo isa gaafatan isaanif kennuudhaf qophiidha. Macaafni Qulqulluun wangeela Yohannis 1:12 irratti “Warra isa simatanii maqaa isaatti amananiif garuu ijoollee Waaqayyoo akka ta'an mirga kenneef” jechuudhan ni dubbata. Kanaafuu isin amma kan gochuu qabdan onnee keesan irraa ta’uudhan gara isaa dhihaattanii akka dhiifama isiniif godhuu fi jireenya haarawa akka isiniif laatu gaafachuudha. Warri isatti amananii fi isa irraa lammata dhalatan hunduu ijoollee isaa ni ta’u. Gara maatii Waaqayyoo battaluma itti dabalamnetti jireenyi cubbuu kana dura hojjennee hundi nurraa ni fudhatama.
Yaadachiisa Qopheessichaa
Yaa dubbistoota; barreeffama kana haalan dubbistanii jirtu taanan wantoonni yaadun isin irra jiraatan ni jiru. Kanneen keessaa inni jalqabaa fi inni guddichi waa’ee walitti dhufeenya Waaqayyo jiraataa waliin qabdaniidha. Waaqayyo waliin nagaha ni qabduu? Fayyina dheekkamsa Waaqayyo cubbamoota irratti fidu jalaa ittiin baatan argattanii jirtuu? Amma osoo duutanii garama adeemtu?
Waaqayyo walin nagaha akka qabaattanii fi dheekkamsa murtii isaa jalaa akka baatan balballi inni qofaa karaa Kiristoosin isiniif banamee jira. Kana hubachuuf toora intarneetii kana irratti barreeffamoota walitti fufanii bahanii fi Macaafa Qulqulluu dubbifachuudhan jireenya keessan haalan qorachuudhan gara Gooftaa Yesus qalbii jijjiirrannaadhan dhihaattanii dhiifama gaafachuu qabdu. Waaqayyo ayyaana fi hafuura isaatin isin haa gargaaru! Amen.
Maddi hiikkaa: Does Goodness Live In You?
Islaamummaadhaf Deebii, Oromiffa Fuula Duraa


text:
Bakka Har’a hiriirri itti geggeessamuu – jiraattonni nuuf ibsan, Godinaa Wallaggaa Lixaa, aanaa Mana-Sibuu, magaalaa Mandii keessatti, barattonni sadarkaa lammaffaa qophaa’inaa hiriiranii gaaffii isaanii dhiheeffachuuf yeroo gara Bulchiinsa magaalaatti deemaa turanitti humnoonni mootummaa itti bobba’uudhaan reebanii adda-facaasii isaanii dubbatu – jiraattonni sun.
Jiraataan kun itti fufuudhaan, yeroo ammaa, barattoonnis tahe nmoonni kaan magaalattii keessa deddeemuun rakkisaa dha. Daandiilee magaalattii irra ka socho’aa jiru, humnoota kora-bittimmessaa Oromiyaa fi poolisoota addaa ka Federaalaa ti – jedhu.
Bakkawwan Kaleessa hiriirri itti geggeessame keessaa tokko ka tahe – Godinaa Hararghee Lixaa, aanaa Doobbaa, Araddaa Misiraa Cifiraa keessatti immoo, hidhattoonni naannoo fi humnoonni Mootummaa Federaalaa namoota adamsanii hidhuu fi reebuu irraa kan ka’e, irra-jireessi dargaggootaa gara gaaraa yokaan Bosonaatti ka baqatanii jiran tahuu, jiraattonni Araddaa sanaa nuuf ibsanii jiran.
Bakka hiriirri bal’inaan itti geggeessamaa ture – Godinaa Gujjii keessaa Jiraattonni akka jedhanitti, Proojektii Albuudaa Warqee fi albuudaalee kaan baasuu, kan Jaarmayaa Midrook jedhamuun geggeessamu mormuutti fuuleffate – hiriirri uummataa. Humnoonni mootummaa wal-dhibdee waa’ee lafaa duraan Booranaa Gujii gidduu turetti dhimma ba’uudhaan uummata lameen walitti-buusuu yaalaa jiru – jechuun illee himataa jiran.
Kana malees, Godinicha keessaa bakkawwan gidduu kana hiriirri mormii itti geggeessamaa turetti, keessumaa, naannoo Albuuda Taantaalemii qabu – lafa Qondicha jedhamutti, har’a humnoonni federaalaa heddumminaan bobba’anii uummata hiraarsaa jiru - jedhu.
Guutummaa qophii keenyaa dhaggeeffadhaa


text:
Waraanni Liyyuu poolisii aanaa Qumbii magaalaa Minoo seenuun meeshaa waraana gurguddaan haleella kan raawwate tahuu maddeen gabaasan. Haleellaa kanaanis milishaan aanichaa 2 wareegamuu fi namoonni 4 madaa’uu odeeyfannoon argame ni addeessa.
Namoonni ajjeefaman Hurree Huseen fi Baraataa Mu’aaz Badruddiin yoo tahan, kanneen madaayan ammoo Abdii Aadam, Shaafii Aadam. Aliyyii Ahmaddiin fi Alii Muhammad tahuu odeeyfannoon naannicha irraa nu dhaqqabe ni mul’isa.
Gama biraatiin ammoo prezdaantii bulchiinsa naannoo Somaalee duraanii Abdi Illee dabalatee qondaaltonni naannichaa afur guyyaa hardhaa mana murtiitti dhihaatan. Abbaan alangaa himatamtoota irratti ragaalee barbaachisaa tahan guutachuudhaaf mana murtii guyyaa kudha afur kan gaafate yoo tahu, Abdi Illeen ammoo dhibee Garachaa fi Dhiibbaa dhiigaatiin dararamaa waan jiruuf mirgi wabii naaf haa eeggamu jechuun gaafate. Manni murtichaatis gaaffilee gama lamaanii irratti murtii kennuuf boru waaree boodatti beellamee jira.


text:
Bitootessa 10/20149TOI) -Jilli Deetaa Ministira Qonnaa Dr Fiqiruu Raggaasaan durfamu Naannoo Sidaamaatti sosochii Misooma Beelladootaa hojjetamaa jiru daawwateera.
Jilichi Magaalaa Hawaasaa fi naannawaa isheetti hojii horsiisa loon aannanii fi Lukkuu intarpiraayizootaan hojjetamu daawwateera.Jilichi Magaalaa Yirgaaleem, Borchaa fi Lookoo Abbayyaattis hojiilee ekisteenshinii misooma beelladaa gurmaa’e akka daawwatus himameera.
Kaayyoon daawwannichaas hojii pirojeektii fooyya’insa misoomaa beelladaa fi qurxummii minsteera qonnaan hojjetamaa jiruufi bu’aawwan argamaan gamagamuuf ta’uun himameera.
Afa- yaa’ii mana maree naannoo Sidaamaa aaddee Faantaayee Kabbadaa dabalatee hoggantoonni naannichaa biroon daawwannaa kanarratti argamaniiru.


text:
Finfinnee, Onkololeessaa 12, 2013 (TOI) – Leenjiin Ogeessota Manneen Maree Aanaalee fi Magaalotaaf magaalaa Adaamaatti kennamaa jira.
Afyaa’ii Caffee Oromiyaa aadde Loomii Badhoo ogeessota gahee ogummaa isaanii fi dirqama lammummaa isaanii bahatan qabaachuuf yeroo yerootti dandeettii raawwachisummaa ogeessota manneen maree sadarkaan jiranii cimsuun barbaachisadha jedhaniru
Bakka bu’oonni ummataa turtii waggoota shaniin booda yeroo jijjiiraman, ogeessonni garuu ogummaa isaaniin ummata isaanii waan tajaajilaniif qaamolee ummata bakka bu’aniifi dirqama lammummaa qabaniin ummata isaanii waan tajaajilaniif ogeessota manneen maree sadarkaan jiraniif xiyyeeffannoo addaa kennuun dandeettii raawwachisummaa isaanii cimsuun injifannoo dachaaf nu gargaaraas jedhan.
Aadde Loomiin yeroon keessa jirru yeroo murteessaa waan ta’eef, ogeessota gahumsaa fi dandeettii cimaa qaban qabaachuun imaammataa fi sagantaa mootummaan bahan karaa guutuu ta’een hojiirra akka ooluuf kan gargaaru ta’uu ibsan.
Barri keessa jirruu bara karoora guddinaa fi tiraanisfoormeshinii waggoota kudhaniif qabaman itti xumurreefi karoora imala badhaadhina biyyaafi naannoo keenyaa hojiirra oolchuuf boqonnaa qophiirra jirru, bara filannoo biyyaalessaa itti gaggeessinuufi sirna dimokraasii itti ijaaraa jirru waan ta’eef, hojiiwwan hojjennu hundaa miira itti gaafatamummaa qabuun hojjechuun dirqama ogummaa qofa utuu hin taane dirqama lammummaas ta’uu qaba jedhaniiru.
Bu’uuruma kanaan, leenjii guyyoota sadan itti aananiif ogeessota manneen Maree Godinaalee Bahaa fi Kibba Oromiyaa 10 irraa hirmaataniif aangoofi gahee manneen mareefi gahee ogeessotaa mata duree jedhu irratti leenjii kennaa kan jiran Yuunivarsiitii Naannoo Oromiyaatti barsiisaa Kadhimamaa Doktoraa Baqqalee Lammiiti jedhamera.


text:
Kanaadaa
Kanaadaan (en: Canada) biyya bayyinan kabba Ameerikaa Kaabaa qabatte dha. Adunya kessa Kanaadaan ballina lafaa ishee yoo walitti qabanni ilallani lammaffa irratti argamtii. Kanaadaan Garba Atilaantiik irra kastee hanga Garba Paasifiik yoo balattu, kabban immo hanga Garba Arkitiik fagatti. Kibba fi kabba dhihaan Canadan United Statesiin dangefamti. Jiratotni Kanaadaa ummatta aboriginal (Indians, Metis fi Inuit) jedhamani dha. Kanaadaan bara 1867tti akka British Coloniesitt dhabatte. Haa ta'u male Kanaadaa kessa bakki tokko tokko French Colonies turrani. Kanaadaan Yunaayitid Kingidem irra kopha kan batte bara 1982tti. Haa ta'u malee Kanaadaan akka Commonwealth Countritt bekkamti, akkasumas Queen Elizabeth 2n, head of state Kanaadaatti.
Kanaadaan Federal Constitutional Monarchy yoo tatu kan ittin bultu immo Parliamentay Democracy dha. Province kudhani fi Territory sadi qabdi. Akka Federalatti Kanaadaa kessatti afaan akka biyyatti fudhatamu English fi French dha.


text:
Miira Gadi-aantummaa
Miira gadi aantummaa yommuu jennu namni tokko mataa ofii shakkuu, “Ani nama gadi aanaa amala cimaa fi ol’aanaa hin qabneedha.” Jedhee ofi ajifachuu fi of gadi xiqqeesudha. Miirri gadi aantummaa ijoollumma irraa jalqabee hanga du’aa kan itti fufu ta’uu danda’a. Miirri kuni nama dhuunfaa qofa osoo hin ta’in hawaasa fi biyya kan miidhudha. Biyyi gadi aantummaan itti dhagahamu biyya biraatif gabra fi kajeelattu taati. Miira gadi aantummaa bakka saditti qoonne mee haa ilaallu.
1.Sababoota Miira gadi aantummaa
Miirri gadi aantummaa wantoota adda addaa irraa madda. Isaan keessaa;
A). Cubbuu fi dogongora– namni yommuu badii fi dogongora raawwatu miirri gadi-aantummaa keessa isaa ni huuba. Akka cirriin dhiiga horii xuuxutti innis yeroo hundaa badii fi dogongora sanniin yaadachuun miira kabajaa of keessaa xuuxa.
B). Dhiibbaa maatii– yeroo ijoollummaa maatiin ijoollee isaanii kan arrabsanii fi hacuucan yoo ta’an ijoollen isaanii miira lamaan keessaa tokko ni horatu. Takkaa keessi isaanii ulee fi jechoota maatitiin waan reebameef gadi aantummaan ittti dhagahama. Takkaa immoo ulee fi jechoota kanniin moo’achuuf ol’aantummaa isaanii agarsiisu. Mucaan yommuu dubbachuu barbaadu, “Cal’isi!” yommuu jedhaniin keessi isaa rifachuun gadi aantummaan isatti dhagahama. Ammas dogongora xiqqaa fi guddaaf ijoolle arrabsuu fi reebun miira gadi aantummaaf gumaacha guddaa godha. Maatiin wanta akkanaa hojjatan, gocha kana irraa of qusachuun, ijoollee isaanii gorsuu fi barsiisu qabu. Ijoollen badii fi dogongoratti kufuun dura akeekachisuu fi irraa tiiksu qabu. Fakkeenyaf, intalti filmii akka ilaaltu ishiif hayyamuun ergasii intalli tuni zinaa yoo raawwatte miidhan guddaan ishirra gaha. Gadi aantummaan akka itti dhagahamu kan sababa ta’ee maatiidhaa jechuudha.
C). Namoota ofi olii waliin wal bira of qabuu– namoonni yeroo baay’ee nama qabeenya fi beekumsaan isaan caalu ilaalun, dandeetti fi ijjannoo ofii laamshessu. Nama meeqatu imala milkaa’inna jalqabe yommuu nama isa fuundura fiigu argu ‘Isa dhaqqabuu hin danda’u’ jechuun duubatti deebi’e. Inni kana waan qabuuf milkaa’e, ani kana waan hin qabneef milkaa’u hin danda’u jechuun keessa ofii reebu. Fakkeenyaf, yommuu nama dureessa argitu, “Ah, ani kana hin qabu, manni isaa akkam bareeda! Ani hiyyeessa waa hin qabne fi kkf.” Jechuun gadi of xiqqeessita.
D). Arrabsoo fi qeeqa namoota sodaachu– namoonni yommuu nama arrabsan, dhugumatti keessi namaa ni jeeqama; hamileen ni caba. Namni yommuu arrabsamu, of eeggannoo daangaa darbe gochuun ba’aa hin dandeenye ofitti fe’a. Namoonni akka na hin arrabsine ykn hojii kana narraa haa jaallatan jechuun wanta hin dandeenye fi isaaf hin mallee hojjata.
2.Miidhaa Miira gadi aantummaa
Miirri gadi aantummaa miidhaa baay’ee namarraan gaha. Isaan keessaa inni guddaan hamilee ofii cabsuun milkaa’inna irraa duubatti deebi’uudha. Namni akkanaa, “Ani nama uguruu hin geenye, hojii kana hojjachuu hin dandeenye; yoo hojjadhe namoonni natti kolfan” jechuun jireenya ofii jijjiruuf carraaqu dhiisa. Fakkeenyaf, nama meeqatu waajiba (dirqama amanti Islaamaa) kan akka salaata sababa kanaan dhiisa. Harkaana salaata fi wantoota salaata keessatti jedhan waan hin beeknef, yoo salaate namoonni natti kolfan jechuun ofi hidha. Nama beekumsa qabu gaafachun hin baratu. Sababani isaas, “Yoo nama kana gaafadhe maal nan jedha? ‘Osoo hagana geettu waa’ee salaataa wallaaltaa?’ nan jechuu danda’a.” Jechuun jireenya ofii fooyyessu irraa of sakaala.
Ammas miirri gadi aantummaa dandeetti uumamaa isa keessa jiru akka ukkaamsu taasisa. Yeroo hundaa nama nuu olii waan ilaalluf dandeetti nu keessa jiru osoo itti hin fayyadamin, dandeettin keenya nu waliin biyyeetti gala.
Dabalataan miirri gadi aantummaa balbala abdii fi injifannoo namarratti cufa. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“Hin laafinaa, hin gaddinaa isintu [injifannoon] irra aanaa dhugumatti mu’imintoota yoo taatan.” Suuratu Al-Imraan 3:139
Namni gadi aantummaan itti dhagahamu abdii kuta, waan xiqqaa malee waan guddaa yaadu hin danda’u. Namoota biroos gara olii akka hin yaadne fi milkaa’innatti akka hin ariifanne gufuu itti ta’a. Akka fakkeenyatti, munaafiqoonni gadaa Rusuula (SAW) injifannoo hin abdatan. Kana irra, ni ajjeefamtu dirree lolaa hin deeminaa jechuun namoota sodaachisu.
“Yeroo munaafiqotaa fi isaan onnee isaanii keessa dhukkubni jiru, “Rabbii fi Ergamaan Isaa gowwoomsaa malee homaa waadaa nuuf hin seenne.” Jedhan [yaadadhu].” (Al-Qur’aan, Suuratu Al-Ahzaab 33:12)
Waadaa Rabbii kan akka injifannoo fi Jannataa, munaafiqonni “Gowwoomsadha” jechuun ofii fi namoota biroo milkaa’inna irraa duubatti harkisu. Kuni hundii ol fageessanii yaadu dhiisu irraa kan burqeedha.
Ammas miirri gadi aantummaa vaayrasii jibbaa fi waanyu nama keessatti horsiisa. Yeroo hundaa nama qabeenya ykn beekumsa qabu ilaalun jibbaa fi waanyun keessa ofii summeessa. Jeequmsi fi dhiphinni itti dhagahama.
Tolee namni hunduu miirri gadi aantumaa itti dhagahama. Hadhaa baay’ee dhandhamu danda’u. Garuu namoonni gariin jireenya isaanii guutu miira gadi aantummaaf harka hin kennan. Qabsoo guddaa adeemsiisun miira gadi aantummaa moo’atu. Mee qabsoo akkamii akka adeemsisan furmaata jalatti haa ilaallu.
3.Furmaata miira gadi aantummaa
1.Taqwaa– taqwaa (Rabbiin sodaachu) jechuun waan itti ajajaman hojjachuu fi waan irraa dhoowwaman dhiisun adabbii Rabbii irraa of baraarudha. Akkuma duratti jenne cubbuu (dillii) hojjachuun gadi aantummaan akka namatti dhagahamu taasisa. Gubbaa irraa akka ba’aa namatti ulfaachun gadi nama aansa. Taqwaan miira gadi aantummaa kana haaqun miira kabajaa fi gammachuu namatti uwwisa. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“Yaa warra amantan! Rabbiin yoo sodaattan, Inni furqaan isiniif godha. Badii keessan isin irraa harcaasa. Isiniif ni araaramas. Rabbiin abbaa tola guddaati.” Suuratu Al-Anfaal 8:29
Furqaan jechuun dhugaa fi sobaa kan addaan baasu. Fkn, Qur’aanni furqaan jedhama dhugaa fi soba waan addaan baasuf.
Dhugumatti namni taqwaa qabu dhugaa fi soba addaan baasun isatti hin ulfaatu. Miira gadi aantummaan osoo hin ta’in miira kabajaatin dachii irra adeema.
2.Yeroo hundaa tawbachuu fi araarama kadhachuu– namni taqwaa qabu (Rabbiin sodaatu) gonkumaa cubbuu hin hojjatu jechuu keenya miti. Ilmi namaa dogongorun baditti ni kufa. Ergasii saalfanna fi salphinni waan itti dhagahamuuf miirri gadi aantummaa isa haguuga. Kanaafu, nuti namoota dogongora irraa bilisa ta’uu miti. Akkasumas, yommuu dogongorru ba’aan badii waan nutti ulfaatuf, ba’aa kana kan kaasu Rabbiin malee eenyutu jiraa? Namni hanga fedhe osoo nu booharse homaa nuuf hin godhu. Yeroo muraasan booda gaddi fi miirri gadi aantummaa nutti deebi’a. Kanaafu, furmaanni isaa yeroo hundaa Rabbiin irraa araarama kadhachuudha.
Tawbaa jechuun badii irraa gara Rabbii deebi’u yommuu ta’uu istighfaara jechuun immoo Rabbiin araarama kadhachuudha.
Istighfaarri waa sadii qabata:
- Rabbiin irraa araarama barbaadun Jaalala Isaa argachuu
- Rabbiin cubbuu akka namaaf dhoksuu fi haaqu kadhachuu
- Sababa cubbuu saniin akka nama hin adabne itti warwaachudha
“Isaan warra yeroo waan fokkataa hojjatan yookiin lubbuu ofii miidhan Rabbiin yaadatanii badii isaanitiif araarama gaafataniidha. Rabbii malee eenyutu badii araaramaa? Isaan osoo beekanu waan hojjatanirra (cubbuu ofitirra) kan hin turreedha.Isaan sun mindaan isaanii araarama Gooftaa isaanii biraa ta’ee fi jannata laggeen ishee jala yaatudha. Isaan ishee keessatti hafoodha.Mindaan hojjatootaa [Jannata ta’uun] waa tole.” Suuraa Aali-Imraan 3:135-136
3.Beekumsa– yeroo hundaa beekumsa barbaadun mataa ol qabatanii akka deeman nama taasisa. Beekumsi gadi aantumma namarraa haaqu beekumsa filoosofi osoo hin ta’in beekumsa Qur’aana fi sunnaati.
4.Namoonni maal nan jedhan osoo hin ta’in wanti ani hojjadhu sirriidha moo sirrii miti?– yeroo baay’ee “Namni maal nan jedha? Natti kolfu danda’u…” jechuun keessa keenya dhiphisna. Akka yaada fi dandeetti keenyatti osoo hin ta’in akka yaada fi jecha namootatti buluuf yaalla. Rakkoo kana hanbisuuf, ulaagaa lama fayyadamuun nama baasa. Tokkoffaa hojiin ani hojjadhu kuni gaariidha moo badaadhaa? Lamaffaa hojii kana maaliif hojjadhaa? Namoota gammachisuufi moo mindaa Rabbiin irraa barbaadeti?
Eeti,dogongoru waan dandeenyuf dogongora keenyaf yoo nutti kolfan, kolfa isaanitiif bakka kennu hin qabnu. Kana irra dogongora keenya irraa barachu qabna. Akkasumas, yeroo hojii gaarii hojjannu namoonni nu tufatu, nu qeequ. Ulaagaalee lamaan armaan olii yoo fayyadamne fi araarama Rabbiin irraa kadhanne wanti nu miidhu hin jiru. Tuffatanii dhiisani yaada isaanii!
5.Cimanii hojjachuu– dadhabaa ta’uun miirri gadi aantummaa akka namatti dhagahamu taasisa. Cimanii hojjachuun immoo miira gadi aantummaa nama keessaa dhiqa. Addunyaa fi Aakhiraa keetif cimte yoo hojjatte namootaf gabra ta’uun gadi aantummaan sitti hin dhagahamu. Barataa yoo taate nama dubbise waa hubatu ta’i. Daldalaa yoo taate, daldala keessatti haqaan hojjachuun bu’aa gaarii buufadhu.
6.Namootan wal bira of qabuun gadi of xiqqeessu dhiisu– Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
انْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلاَ تَنْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَكُمْ فَإِنَّهُ أَجْدَرُ أَنْ لاَ تَزْدَرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ ”
“Kan isinii gadii ilaala malee kan isinii olii hin ilaalinaa. Dhugumatti qananii Rabbiin isin irratti oole akka hin xiqqeessine santu isiniif caalaa.” Jaami’i At-Tirmizi-2703
Gabaabumatti nama nu olii ilaalun of gadi xiqqeessun karaa lamaan furamu danda’a.
1.Nama qabeenyan ykn miidhaginnaan nu caalu yommuu ilaallu, hadiisa armaan olii yaadachun nama nuu gadi ilaalun wanta qabnu irratti Rabbiif galata galchuu qabna.
2.Nama beekumsaan nu caalu yoo ta’e, takkaa beekumsa isaa irraa fudhanna takkaa immoo karaa fi tooftaa inni beekumsa ittiin argateen ilaalu fi qorachuun ni hordofna. Kanarraa kan hafe, yeroo hundaa nama nuu olii ilaalun miira gadi aantummaa fi waanyun keessa keenya cunqursu fi qancarsu hin qabnu.
Guduunfaa
✎ Miirri gadi aantummaa miira keessa nama qancarsuu, dandeetti namaa ajjeesu fi abdi namatti dukkaneessudha.
✎Rabbiin sodaachun, yeroo hundaa araarama kadhachuu fi beekumsa barbaadun miira gadi aantummaa namarraa dhiqa.
✎ Namoota nuu gadii ilaalun qananii Rabbiin nurratti oole akka beeknu fi galata galchinuuf nu taasisa.
✎ Jireenya keessatti kaayyoo murtaa’a fi beekkamaa qabaachun miira gadi aantummaa irraa nama baraara.
Jedhi, “Dhugumatti, salaanni kiyya, qalmi kiyya, jireenyi tiyyaa fi duuti tiyya Rabbii Gooftaa aalamaa hundaatifii.” suurat Al-An’aam 6:162


text:
Walgahiin Adda Demokiraatawaa Oromoo Munich Germany’tti gaggeeffame milkiin xumurame
Posted by ODF on Friday, June 14, 2013 · Leave a Comment
Adda Demokiratawaa Oromoon yaamamee Munich German keessatti kan gaggeeffame walgahii Miseensota, Deeggarrtootaa fi hawaasa Oromoo milkiin xumuramuu isaa oduun achii nu ga’e addeesse.
Walgahii kana irrattis miseensotnii fi deeggartootni Adda Dimokiratawaa Oromoo biyyoota Awurophaa adda addaa, kan akka Norway, Swizerland, Holland, England, Sweeden, France fi magaalota German adda addaa irraa dhufanii kan qooda fudhatan yoo ta’u Hawaasni Oromoo Magaalaa Munich fi naannoo isaa jiraatanis baayyinaan argamanii walgahii kana irraa qooda fudhataniiru.
Walgahiin miseensota Adda Dimokiratawaa Oromoo sadarkaa Awuroophaa, Munich Germany’tti, Waxabajjii 7 bara 2013 gaggeeffame kun Addi Dimokiratawaa Oromoo akka dhaabaatti erga dhaabbatee booda Awurophatti kora isa jalqabaa ti. Waan ta’eefis, korri miseensotaa kun diiriirsa Caasaa ADO, Sagantaa Siyaasaa, Heeraa fi Seeraa fi akkasumas Mul’ata ADOn qabatee irratti hojjechaa jiru irratti gad fageenyaan mari’atee murtee adda addaa dabarsuun xumurachuun isaa hubatame.
Borumtii isaa Waxabajjii 8 bara 2013 Walgahii ummataa taasifame irrattis Pirezdantiin ADO obbo Leencoo Lataa fi Itti anaan isaanii Dr.Diimaa Nogoo dhalootaa fi imala Adda Dimokiratawaa Oromoo, akkasumas ADO dhaabota Biyya Ethiopia irraa maaltu adda akka isa taasisu irratti bal’inan ibsa kennan. Hirmaattota walgahichaa bakka adda addaa irraa afeeramanii dhufan keessaas kanneen akka Luba Dr. Tasgaraa Hirphoo, Dr. Jamal Abbaa Garoo fi kan biroonis dhimmoota adda addaa irratti haasaa taasisuun isaaniis hubatame.
Ummanni walgahicharra tures, gaaffii fi yaada qabu of qusannaa tokko malee dhiheessuun mare bal’aan taasfamee walgahichi akeeka yaamameef guutuun milkiin xumuramuun isaa hubatame.
Wallisaa Ababee Abbashuus halkan sana waleelee warraaqsaa fi bo’aarsaan ummata gam- machiisaa turuun isaas oduun Germany irraa nu ga’e addeessee ibsa.
Guutummaa walgahii kanaa RBO tamsaasa Waxabajjii 12 bara 2013 darbe irraa dhaggeeffadhaa.


text:
ila
Duula marumatu duula,daboo marumatu itti bobba’a, kan hinjifannoon galu garuu muraasaa beeki!
Namtichi biyyaa teennaafi Amantii jeeqe,nama walitti naqe,islaama bakka lamatti addaan baasaa jira warri jedhee nu wajji shubbisaa bahee qabsoo jijjiiramaa kana godhe hedduudhaa hubadhaa! Haa tahu malee
Gaafa Filannoo prezidantii majlisaa haaraa bakka buusutti ceenu waan tahuuf deemu hubannaan o’ooo jedhanii hedduun isaanii harka isaanii sassaabatanii xisxinbaa osoo hinjedhiin harka maratanii laalaa jiru! Dubbiifi barruunis lafa lixan, “si ganee abbatti hin himanii jalumaa goran jedha “ Oromoon!
Jaaloo
Hojjattu Rabbiif hojjadhu, dhiistu itti dhiisi ayyaana laallattee hin dhufin jennaan!
Eee
Warroonni amantii biraa duulli isaan dhimma majlisaa irratti geggeessaa jiran,eenyu eessa akka dhaabbate agarsiisaa jira,eenyuun wajji akka hojjataa turanis ifa godhan!
Eekaa
Nuti immoo akka isaan jedhan san baala gizeellee miti baala taraas miti” jechi kuni nuhinmadaalu nuti abbaa biyyaati,abbaa haqaati,baala gizeen nidhufa nikufa, nuti hindhufnes wanni kufnuufis hinjiru,qaamni kamuu kan nukuffisuu dandahus,mirgaafi humna nutti qabus hinjiru tika Rabbii jala jirra,haqa qabna,haqaan bulla, haqaaf deemna,haqa lafarratti argamsiisna!
Jaalakoo
Abbaan biyyummaa immoo dachee Rabbi uumerra sochoo’uu qofa osoo hintaane,waan dachiifi samiin ani keessa jiru qabdu hundattuu qixa sirriitiin yoo itti fayyadamne qofa!
Kanaaf
Ka cinaa galtee,sanyummaafi gosummaan kee diinii kee ol sitti tahe,kan gaafa keenna kuffisnu harka rukuttee gaafa kee rukutamu immoo koola cufatte, qilee quxaleetti tari malee namni ufirra garagalee si dhaggeeffatu hin jiru jennaan!!!!
Eee
Jabaa kee jabeeffadhu!Silaa nuti hinjennee,Erga dubbii ufitti kakkaasuu fedhan immoo prezidantiin Majlisa federaalaa kan tahuu qabu seeraanis tahee heeraanis hawaasa baldhaa kanarraa tahuu qaba wanni jennuuf haqa waan taheefi!
Ustaaz: Sufyaan Usmaan


text:
Weerarri vaayiresii koronaa bubbee jibbiinsaa, loogii sangii fi wal qeequu fide jechuu dhaan muummichi barreessaan tokkummaa mootummootaa dubbatan.
Antooniyoo Guteres haasan jibbiinsaa addunyaa irraa akka dhaabatu duulli gutuu addunyaatu barbaachisa jechuun dhaamsa dabarsan.
Vaayiresiin kun faca’uun hoogganoonni addunyaa fi lammiiwwan kannen biroon weerara kanaaf gareelee hanga tokko akka himatan godhe. Koolu galtoonnii fi baqattoonni yeroo tokko tokko akka waan madda dhukkubichaa ta’anitti ilaalamuu dhaan haala hanga tokkoon ennaa kunuunsa eegumsa fayyaa dhorkataman argama jedhan Guterees.
Gaazixeessonni, kanneen himannaa dhiyeessaaaan, ogeessonni fayyaa, hojjettoonni gargaarsaaf kanneen mirga namaaf falman hojii dhuma isaanii hojjechuu isaaniin irratti fuuleffatama jedhan. Namni martinuu jibba balaaleffachuutti akka duulu, kabajaa walii walii akka eegu, carraa argame malaan gara laafummaa akka labsu hoogganaan tokkummaa mootummootaa kun gaafataniiru.
Addunyaa kana irraa uummanni miliyoonni 3.8 vaayiresii koronaan yoo qabaman kanneen kuma 269,000 ol ta’an du’aniiru.


text:
Hoggantoota siyaasaa mana hidhaa Qaallittiitti laganaa nyaataa guyya 21ffa irra jiran keessaa ka fayyaan isaani hammachaa akka jiru himame Obbo Baqqalaa Garbaa, manni murtii akka wal’aansa fayyaa argatan ehamus akka yaala irraa danqamanii jiran gareen Fayyaa isaani hordofuu fi Abukaatonni hidhamtoota beeksisan.
Obbo Baqqalaan akka hospitaala dhunfaatti yaalaman manni-murtii eyyamuun kan ammaa yaroo afuraffafi, jedhan.
Dhimma kana irratti kan gaafatame Manni Abbaa Halangaa waliigalaa Federaala yaada kennu irra of qusatee jira.


text:
Daannoo
Aanaan Daannoo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u kan argamus Godina Shawaa Dhihaa keessatti. Daannoon karaa kibba-lixaa Godina Jimmaatin, karaa kaabaa aanaa Calliyaatinn, fi karaa kibba-bahaa aanaa Noonnotiin daangeffamtee argamti. Aanaa kana Godina Jimmaatin kan gargar baasu Laga Gibee ti. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Sayyoo dha.
Bunni aanaa kana keessatti mallaqa argamsiisuuf (cash crop) kan oomishamu yoo ta'u garuu lafa 20 km2 hin caalle irratti qofa dhaabbamee argama.
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]


text:
LibreOffice 7.3 Help
Pirezanteeshiinii midhagaa taasiisuuf, wantoota fakkasaa, wantoota barruu fi wantoota saxaatoo (calaqqeewwan) islaayidii keetiirraa sochii fakkeessa, uumuuf dandeessa. Iddoo calaqqeewwan (goodayyoota) sochii fakkinaa wanta walitti qabnu uumuu dandeeessutti. Impress LibreOffice gulaalaa sochii fakkinaa kan argamuu goodayyoota dhaabbattoo duraan umteen yemmuu marsituudha.
Yoo sochii fakkinaa (GIF sochi fakkeefamee) kan uumtuu ta'e tokkon tokkon goodayyoof sa'aati turiinsaa ramaduuf dandeessa. Akkasumaas hangamtaa irra deddeebii sochiin fakkinaa taphata.
Select an object or group of objects that you want to include in your animation and choose Insert - Media - Animated Image.
Kanneen itti aanana keessaa tokko hojadhu:
Gara Goodayyaa sochii fakkinaa ammatti wanta qenxee ykn tuuttee wantaa dabaluuf, qabduu Wanta Fayyadami fi cuqaasi.
Gara Goodayyaa sochii fakkinaa adda bahee tokkon wantoota filatamanif uumuuf,qabduu Wantoota Tokkon Tokkon Fayyadami cuqaasi.
Iddoo Tuutee Sochii Fakkinaa keessaa Wanta suurxiqqoo fili.
Mul'annoo goodayyaa fi hangamtaa irra deddeebi tarttiiba sochii fakkina dhihaatee (marsaa) ifteessuud, sa'aati sochii fakkinaa fayyadami.
Sanduuqa Calaqqee Lakkoofsa (sanduuqa bitaa) keessaa lakkoofsa goodayyaa galchii.
Lakkoofsa secondoota goodayyiichii sanduuqa Turmaataa (sanduuqa gidduu) keessatti mul'atee akka turuu barbaadduu galchi.
Sochii fakkinaa keeti keessatti tokkon tokkon goodayyoota kunneenif ejjatoota maayyii lamaan irra deebi'i.
Too'atamtoota snduuqa Ccalaqqee Lakkoofsa irraa gara bitaatti argaman fayyadamuun sochii fakkasaa kee durargiisiisuu dandessa.
Hangamtaa irra dadebii tarree sochi fakkinaa, sanduuqa Marsaa lakkaa'aa keessatti irra sifdebi'u barbaaddu fili.
Wantoota sanduuqa Hiriiraa keessaatiif, dirqala hihriraa fili.
Uumi cuqaasi.


text:
LibreOffice 7.3 Help
Foddaan galmee of keessatti qabate ati irratti hojjechuu barbaaddu akka ajajoota baafataa fayyadamuuf filatamuu qaba. Haaluma walfakkatuun, ajajoota baafataa wanta waliin firooman fayyadamuuf wanta galmee keessaa filachuu qabda.
Baafatawwan rifachisaa halqalaati. Kana jechuun maalimootni baafataa kun hojii amma hojjetamaa jiruuf faayidaa qabeessa ta'anii jiraatu. Yoo qareen barruu keessatti iddeeffame, maalimootni baafataa barruu gulaaluuf fayyadan hundi ni jiraatu. Yoo galmee keessaa saxaatoo filatteetta ta'e, maalimoota baafataa saxaatoo gulaaluuf fayyadan hunda agarta.


text:
LibreOffice 7.3 Help
Man'eewwan, yk tarreewwan ykn tarjaawwan gabatee tokko keessaa yammuu saagduu ykn haqtuu, dirqalawwaniiakkaataa miseensooti ollaa jiran itti dhiibbifaman murteessa. Fakkeenyaaf, gabatee keessatti tarreewwan fi tarjaawwan haaraa qofaa rogoota tarree fi tarjaa dhaabbataa saaguu dandeessa yoo iddoon hayyamee.
Amalii kun kan jijjiirama isa yabbina tarjaa gabateecuqoo fayyadamuudhaan tahe qofaaf gataa'a. hantuuttee fayyadamuudhaan jijjiirama yabbina tarjaa kamiiyyuu gochuu nidandeessa.
To set the . There are three display modes for tables:options for tables in text documents, choose
Jijjiiramnii Dhaabii, guutuummaa gabatee irratti ossoo hintaanee, man'ee cinaa qofaa dhiibbessa. Yammuu man'ee tokko bal'istu, man'een cinaa nidhiphata. Garuu bal'nii gabatee akkuma jirutti taa'a.
Jijjiiramnii Dhaabii, walgituu, guutuummaa gabatee irrattitu jijjiiramni taha, bal'inii man'eewwanii, man'eewwan dhipphoo caalaa walitti galu. Fakkeenyaaf, yammuu man'ee tokko bal'istu, man'een cinaa akka walgituuti dhiphata. Garuu bal'nii gabatichaa akkuma jirutti taa'a.
Jijjiiramnii Jijjiiramaa hagamtaa gabatichaa dhiibbessa. Fakkeenyaaf, yammuu ati man'ee bal'istuu, bal'inii gabatichaa niguudata.


text:
Dhimma Dr.Mararaa Guddinaa irratti ragaa Abbaa alangaa ta’uun namoonni har’a silaa dhiyaachuun irra ture lama hin dhiyaatin hafan.Kanaafis abbaan alangaa sababaan kenne jarreen argachuu hin dandeenyee akkasumas gara fuuladuraatti argachuu hin danda’uu kanaaf kanneen ammaan dura ragaa ba’an lamaan fi ragaa barreefamaa dhiyaate irratti hirkachuun murtiin akka kennamuuf gaafate.
Abukaatooleen Dr. Mararaa shanan har’a dhaddacha irratti kan argaman yoo ta’u yaada abbaan alangaa dhiyeesse kana fudhachuun yeroo gabaabaa keessatti murtiin akka kennamuuf tole jedhan. Murtiin kennamuuf jiru ragaa Dr. Mararaa dhaggeeffachuu itti fufuu ykn bilisa jedhanii murteessuu akka ta’e ibsamee jira.
Maatii fi hiriyyoonni mana hidhaa Qilinxoo dhaquun Dr. Mararaa dubbisuu danda’an lakkofsaan xiqqaachuun rakkoo uumuu isaa kan ibsan abukaatoleen kana irratti manni murtii ajaja akka kennuuf gaafatan.Akka seera Itiyoophiyaatti abukaatoon himatamaa mana hidhaa seenee nama dhaabateef waliin wal arguuf mirga qaba jedha jedhu abukaatoota keessa tokko ka ta’an Obbo Wandimmuu Ibsaa.
Gabaasa guutuu caqasaa


text:
Prezidaantii Amerikaa ta’uuf haaraa kan filataman Donaald Traamp yeroo baatii 6 ta’uuf jiru keessatti yeroo duraaf Robii Amajjii 11 bara 2016 tuuta oduuf ibsa kennanii jiru.
Raashiyaan filannoo baatii Sadaasa darbe gaggeeffame keessatti akka Traamp injiifatan gargaarte kan jedhu ilaalchiseen gaaffiin dhiyaateefii jira.Kana malees daldala dhunfaa sadarkaa addunyaatti qabanii fi aangoo prezidaantummaa Amerikaa attamitti wal faana deemsisuu akka danda’an gaafatamanii jiru.
Traamp tuuta oduuf yeroo dhumaaf ibsa kan kennan Adooleessa 27 bara 2016 yoo ta’u mormituu isaanii Hilarii Kliintoon jechaan dhauun jalaqaban.
Prezidaantoonni Amerikaa kanneen dhiyeenya kanaa filannoo gaggeeffameen injifachuu isaanii erga labsamee guyyaa muraasa keessatti tuuta oduuf ibsa kennu.Traamp garu erga injifatanii booda dhaamsa Twitarii irratti fulleefachuun 1600 barreessan.


text:
Bilxiginnaan naannummaa akka tooftaa haaraatti as baasuu eegallaan barruun waggaa 14 dura bara 2006 akkuman barnootaaf Ameerikaa dhaqeen dhimma naannummaafi siyaasaa Oromoo ilaachisee kora OSA irratti dhiheesse tokko kuusaa/ archive/ keessaa baasee ilaale. Waan bara san dhiheesseefi sanii as hubadhe irratti hundaayee waan Bilxiginnaan deemtuun irratti xiinxala gabaabduu isii isiniif dhiheessuufin kan armaan gadii kana katabe
Barruun sun humnoota naannummaa Oromoo jidduutti fayyadaman bakka lamatti qooddee dhiheessite. Humnoota keessoofi kan alaa ( internal and external actors). Kan alaa diinota Oromooti; keessattuu warra aangoo mootummaa Itoophiyaa harkaa qabachaa ture. Kan keessoo immoo murnoota siyaasaaa Oromooti. Humnoonni alaafi keessoo kun naannummaa akeeka garagaraaf fayyadamu. Humnoonni alaa Oromoo qoqqodanii cabsuuf yoo ta’u homnoonni keessoo ammoo ol’aantummaa murnaafi bolola angoof fayyadamu.
Bara Minilik, Haylasilaasseefi Darguu namaafi lafti Oromoo akka walitti hin hidhamne godinootatti hiranii saba Oromoo kannneen biroon walitti xaxanii kaayan. Kifla Hager waan jedhamaa ture san keessattti lafti Oromoo, Oromiyaan, adda qircamtee kan warra biroon walitti hidhamte. Kun Oromoon caasaa waloo akka hin qabaanneefi caasaafi xiinsammuun akka adda fagaatuuf ture.Kana qofa miti. Maqaan waloo saba kanaa lagatameefi dagatamee sabni qircamee teessuma lafaa,( sunuu tan eenyummaa sabichaatin wal hin qabanne), Wallagga, Harargee, Wallo, Shawaa kkf jedhamu olkaafamee sabni akka ittin waamamuufi saniinis of beeku ( regional self identification) gochuuf yaalame. Bara Mallasaa ammoo qabsoo hadhaawaan Oromiyaan jaaramnaan OPDO keessatti murnoota naannoleen waldorgomsiisuun waliif tumsuun akka hin jiraanne godhuuf yaalamaa ture.
Waliigalatti diinonni Oromoo eenyummaa, hariiroo, seenaa, gocha waloo Oromoon qabu xiqqeessaa, danqaa, busheessaa achumaan ammoo qoqqoodama babal’isuu akka tarsiimoo siyaasaa humna Oromoo itti laaffisanii moo’ataniitti fayyadamaa turan. Ummanni tokko dantaa waloo ifii tarkaanfachiisuuf eenyummaa waloo cimaa uummachuu qaba. Eenyummaa waloo ummata tokkoo diigde ykn laaffifte taanan, humna waloon dantaa isaaf tarkaanfachiisuu qabu dhabsiifte jechuudha. Yoo angorra jiraatte humni sun waloon akka sirratti hin fincille goota. Yoo jarri aangoo qabaate ammoo waloo isaa san diiguun laaffiftee akka kuffiftuuf gargaara. ( No effective collective action without collective identity. Without collective action, no collective gain). Ijaa kana ta’eefiidha Sirnoonni Minilikii hanga Darguu jiran sabboonummaan Oromoo akka hin biqilleef Oromoo godinoota garagaraatti qircee wal wallaalchisuu yaalaa ture. Warri Wayyaanee ammoo sabboonummaan Oromoo biqilee guddatee Oromiyaa jaarrate sun walqoccolaafi dorgommii keessoo naannummaa irratti hundaayeen keessaan akka laamshawu ( internal paralysis) gochuu akka tarsiimotti fayyadamaa turan. Garuu shira sirnoota Nafxanyaas kan Wayyaanees irra aannee as geenye.
Gama biraatiin murnoonnifi hogganoonni Oromoo dorgommii keessoo ( internal factional rivalry) godhamuuf naannummaa akka tooftaa tokkotti fayyadamaa turan. Hogganoonni aangoo jaarmayootaa qabachuuf ykn irra turuuf namoota naannawa isaaniitti dhalataniin of marsu ykn warra naannawa biraa ofirraa fageessu. Namoota naannoo dhaloota isaaniitiin of marsuun amanamummaa (loyalty) isaanii mirkaneeffachuu barbaadu. Warra naannawa biroo ofirraa dhiibuun aggaamii ( threat) aangoo isaanitti dhufuu malu hirdhisuuf akkas godhu.
Naannummaa akka tooftaa dorgommii aangoo keessootti fayyadamuun sababoota qabsoo Oromoo laamshessanii tursiisan keessaa isa tokko. Kunis naannummaan eenyummaa waloo laaffisa. Eeenyummaan waloo hojii waloof murteessaa waan ta’eef hogganaan tokko naannummaa fayyadamuun goommaa konkolaataa ofii oofu uruun hafuura hirdhisuu jechuudha. Jaarmaa tokko keessatti naannummaan jiraachuun hoggansi dandeettiifi hojiin osoo hin taane dhiheenya waliif qabuun aangoo irra akka taa’ufii hojiifi hojjataan akka wal hin geenye godhe ( loyalty over competence). Walshakkiin babal’atee mooraa qabsoo Oromoo qilleensa seensisee yeroo adda addaatti dhaabbileen murnatti akka caccaban godhe. Kuni tahuun isaa tarsiimoo diinni tokkummaafi sabboonummaa Oromoo laaffisuuf fayyadamuufis gumaata guddaa godheera. Dogongora hogganoonni sababa morkii aangootiin ka’anii naannummaa fayyadaman sanis balaa uumuu malu hirdhisnee Oromummaan naannummaa injifattee qabsoon sabaa har’a geesse.
Naannumaa bara Bilxiginnaa
Ji’oota dabran kana akka argaa jirrutti Bilxiginaan naannummaa akka diinaattis akka murna Oromoottis itti fayyadamaa jirti. Kuni maal jechuu akka ta’e mee haa ilaaluu.
Bilxiginnaan Itoophiyaa lumuxxii gubbaa hamma gadii takka taate ijaaruu kaayyeffattee kaate. Itoophiyaa siyaasaan eenyummaan keessaa bade, kan caasaan bulchiinsaa eenyummaa sabaa irratti osoo hin taane teessuma lafaatiin ta’e ijaaruu hawwiti. Akeeka kana galmaan gahuuf ammoo eenyummaan sabummaa badee kan biyyooleessaa akka ijaaramuufi abjootti. Muldhata Itoophiyaa akkasii san dhogoomsuuf danqaan guddaan sabbonummaa sabootaati_ keessattuu sabboonummaa Oromoo.
Oromoon saba lakkoofsaan wayyabaa, kan lafti isaa baldhaafi teessoo mootummaa marsitee jirtu irra qubatee waan jiruuf, humna mootummoota dhufaa dabraa rakkisaa tureedha. Kanarraan sabboonummaa finiinaa yoo itti dabaltu humna mootummaa ( state power) laamshessuu danda’u qaba. Kana ammoo Wayyaanee irratti agarsiisee jira. Kanaafuu, Itoophiyaa Bilxiginnaan hawwitu ijaaruuf sabboonummaan Oromoo akka gufuu hundarra guddaafi hamaatti ( existential threat) ilaalama. Kanaafuu, Bilxiginnaan, akeeka ishii galmaan gahuuf sabbonummaa Oromoo laaffisuun yoo dandeesse diiguun barbaachisaadha jette amanti.
Sabbonummaa Oromoo dadhabsiisuuf ammoo Oromummaa laaffisanii gandummaa dhaadhessuun barbaachisaadha. Akeekni kun kitaaba Ida’amuu (medemer) keessatti irra dibamee dabramus barruulee leenjii paartichaa kan Adaamaatti barsiifamaa ture keessatti ifatti kaayameera. Akka barruu kana keessatti arginetti, Oromoon sabaa miti hamma jedhamuutti deemame. Waliigalatti, muldhanni biyya ijaaruu ( nation building) Bilxiginnaa kan mootota Minilikii hanga Darguu yaalameen garaagarummaa hin qabu. Muldhata kana galmaan gahuufis tarsiimoo walfakkataa hordofuu barbaadan; tarsiimoo Oromummaa laaffisanii gandummaa babal’isuun sabboonummaa Oromoo laamshessuu.
Garuu ammoo bilxiginnaan tarsiimoo naannummaa kan diinni fayyadamu qofa osoo hin taane kan murnoota Oromoo keessatti baratamettis dhimma baati. Akka dhaaba ilaalcha farra-federaalawaa kan Itoophiyaa eenyummaa takkaa ijaaruuf hawwuutti sabboonummaa Oromoo balleessuu barbaaddi. Kanaaf ammoo dhaaba ofii ishii keessatti akkuma Mallasaa irraa baratte qondaalonni caasaa paartiifi mootummaa gubbaa jiran naannummaan walqoodanii akka walqoccolan gooti. Hoggansi ( elite) Oromoo sabaan osoo hin taane naannoon walqindeesse akka morkiifi atakaaroo seenu feeti. Gara biraatiin ideology Bilxiginnaa Oromoon tokkummaan akka dura hin dhaabbanneef naannummaan akka babal’atee Oromummaa laaffisu hawwiti. Kanaaf ammoo namoota atakaaroo murnaa mooraa qabsoo keessatti uumamaa ture keessatti jibba gandummaa hamaa horatan biyya keessaafi alaa of jalatti gurmeessitee duulchisaa jirti. Wanti hubatamuu qabu, Bilxiqinnaan akka murnoota Oromoo amma dura naannummaatti fayyadamanii naannoon kiyya jettee ofitti qabdee kaan ofirraa qabdu hin jiru. Naannummaan safara hundattuu akka bababla’tuufi naannoon marti akka walitti duulu barbaaddi ( war of all against all). Kanaaf ammoo ragaan namoota summii gandummaa qaban kan naannoo hundaatuu of jalatti jaaruu ishiiti. Namoota kana akka waan isaan naannoo dhaloota isaaniitii looganii kaan jibbanii fakkeessuun gamaa gamana dhaabdee walitti duulchifti. Kana ammoo kan dura dhoksaan hojjatamaa ture amma qaanii tokko malee ifatti baaste. Tarsiimoon isaanii falmaan siyaasaa dhaabbileefi hogganoota jidduu jiru dhimma ideology osoo hin taane, atakaaroo gandummaa akka ta’uudha. Ilaalcha Bilxiginnaa kan Oromummaafi sabboonummaa diiguuf karoorfate naannoo dhiisii namni Oromoo qalbii qabu kamiiyyuu akka hin deeggarre waan beekaniif
Kanaafuu, hamma naannummaan alagaafi murnoota Oromoo hanga ammaa qabsoo keenya miidhe caalaa kan amma Bilxiginnaan deemtuun kun baay’ee hamaadha. Sababnis, yeroo ammaa kanatti Bilxiginnaan keessaan akka rirmaa alaan immoo akka hawwaannisaatti tokkummaafi sabboonummaa Oromoo qoorquuf socho’aa jirti.
FALLI
Falli guddaan hanga ammaatti tooftaa naannummaa alagaafi jallaan keenya nuttiin deemaa ture irra aanuuf nu dandeessise Oromummaa irratti cichuudha.Ammas sanumatu fala. Dabalataan immoo;
– Aggaammii bifa naannummaa qabuuf deebii walfakkaataa kennuu osoo hin taane irra guddatanii argamuudha. Arrabsiituun, hattuunifii diigduun godinni filatee bakka buufate hin jiru. Kanaafuu jechaafi gochi keenya Oromummaa irra gara naannummaaf gandummaatti akka gadi hin buune godhuun barbaachisaadha;
– Ajandaa diiggaa diinni keessaafii alaa nuuf dhiyeessurratti xiyyeeffannaa godhuu osoo hin ta’in galma qabsoo keenyaa irratti xiyyeeffachuudhaan waan tokkummaa keenya cimsan irratti jabaannee hojjachuun murteessaadha;
– Qaamota garagaraa kanneen beekaniis tahee osoo hin beekin dhimmoota badii akkanaa facaasan gorsuu, barsiisuufii badii isaanii irraa akka deebi’an gochuunis barbaachisaadha;
Dhumarratti Oromoon saba bal’aadha. Gosootafi amantii hedduu qaba. Teesuma lafaa guddaa, baddaafi gammoojjii irra qubata. Balada ( customs) hundeen isaanii tokkoo kan garuu birkiileen halluu garagaraa calaqqisan qaba. Kuni uumama saba kanaati. Qoqqodamiinsi uumamaa ( natural fault lines) kunniin shira dogongora keessoofi shira alagaatiif akka nu saaxilu hubatanii dammaqiinsaan hojjachuu feesisa. Bal’ina saba kanaa manage gochuu malee balleessuun hin danda’amu. Diinni baldhina (diversity) kana itti fayyadamee akka humna sabichaa hin laaffifne hojjachuu feesisa. Hojii kana keessaa tokko dhaabbileen siyaasaa, hawaasummaafi diinaggee maqaa Oromiyaafi Oromoon dhaabbatan baldhina kana akka calaqqisan gochuu feesisa
Nagaan Oolaa !!