text:
mandag 22. september 2014
A Criminal State: The Blacklisting of the Oromo Liberation Struggle for Freedom and Democracy
The New World Summit of Stateless State was held from September 19-21 at Royal Flemish Theatre (KVS) in Brussels, Belgium. Twenty stateless political organisations have been participated on this summit. The Summit was divided in to five sessions. These are: Oppressive
State, Progressive state, Global state, New States and Stateless State. Dr. Shigut Geleta has presented on the Oromo issues on the first session and his paper addressed how successive Ethiopian regimes orchestrated the notion of self-determination and attempted to blackmail genuine Oromo Liberation struggle.
søndag 21. september 2014
MUST WATCH – #OromoProtests (Qeerroo FDG) – Previously Unreleased Video of Oromo Students’ Protest at Finfinnee University Against the Addis Ababa Genocidal Master Plan
SBO: Artistootni Oromoo 3 Sirna Wayyaanee Jalaa Miliqan
Artiin Oromoo guddisuu fi hojiilee isaanii ummatatti dhiyeessudhaan tattaaffiin taasisan mootummaa wayyaaneetiin dhiibbaan irra geessifamu hammatuurraa biyya abbaa isaanii dhiisanii baqachuuf dirqamuu artiist Amiin Huseeni fi Artist Mihrat Waldamaariyam (Haati Shumbee) gaaffii fi deebii SBO waliin taasisaniin ibsan.
Sirba isaa “Baaleen Bu’aa, Baaleen Bu’aa Biyya Loowwanii …” jedhuun ummata Oromoo biratti dhageettii kan horatee fi beekame wellisaan dargaggeessi Artist Amiin Huseen, biyya keessatti artii Oromoo guddisuu fi quuqqaa saba Oromoo ibsuudhaaf bilisummaa dhabuu akkasumas kaasetta dhiyoo kana baaseen walqabatee humnoota tikaatiin doorsisnii fi hiraarri itti hammaachuurraa lubbuu isaa baafachuuf baqachuu gaaffi fi deebii SBO waliin taasiseen ibseera.
Kanaan dura wayta hogganootni Waldaa Maccaa fi Tuulamaa wayyaaneedhaan yakkamanii hidhaman innis Oromummaa isaatiin yakkamee waggootaaf hidhaa keessa turuu kan ibse Artist Amiin Huseen, erga hidhaadhaa bahee boodas hojiin artii inni hojjetu humnoota tikaa wayyaanee fi dabballoota OPDO amanamtoota TPLF tahaniin ija shakkiin ilaalamaa fi si’a hedduus waamamee doorsifamuu dubbate. Keesssumaa Albama haaraa mata-dureen isaa “Yoomi Guyyaan?” jedhu erga baaseen booda sirbichi akka ummata bira hin geenye danqaa uumuu fi humnoota tikaatiin waajjiratti waamamee doorsisni deddebi’ee irra gahuus ifa godhe.
Artistoonni Oromoo sabboonoon waa’ee mirga saba isaanii fi haala jiruu-jireenya ummataa ibsuuf yaalan rakkoon ulfaataan akka irra gahu kan dubbate dargaggoon Oromoo Artist Amiin Huseen, innis hidha laga Abbayyaatiif qooda laatu gaafatamee diddaa agarsiisuu fi “Boondii bitadhaa jechuu mannaa, boombii bitadhaa jechuu hin wayyuu?” jedhee dubbachuu isaatiin ummata nurratti kakaasta jedhamee humnoota tikaatiin hiraarfamuu ibseera.
“Ummanni Oromoo erga bara Minilik gabrummaaf affeeramee kaasee hiraarri gabroomfattootaan irra gahu irraa hin dhaabbanne” kan jedhe Artist Amiin, “OPDOn dhaaba namoota dhiiga Oromoo hin qabnee fi fira fakkaatanii Oromoo miidhaa ulfaataaf affeeraniin guutamtee dha.” jedheera.
Ummanni Oromoo biyya keessaa mootummaa aangoorra jiruun rakkoon jabaan irra gahullee mirga abbaa biyyummaa fi bilisummaa isaatiif kutannoodhaan falmaa jabaatti jiraachuu sochii Qeerroo Bilisummaa eeruudhaan kan ibse artist Amiin Huseen, “Dhaloonni ammaa ho’aan, ‘QUBEE GENERATION’ mirga biyyaa fi ummata isaatiif murannoon diina dura dhaabbatee wareegama ulfaataa baasaa jiraachuun bilisummaan dhiyoo tahuu akka agarsiisu addeessa.
Haaluma walfakkaatuun maqaa masoo Haadha Shumbee jedhamuun kan beekamtu Artist Mihrat Waldamaariyamis dhiibbaa sirna abbaa irree Oromoo gabroomfatee jiruun irra gaheen kan kahe hojii ishii hojjechuu dadhabuurraa biyyaa bahuuf dirqamuu gaaffii fi deebii SBO waliin taasisteen ibsiteetti.
Diraamaa fi baacoo adda addaa hojjechuudhaan ummata Oromoo biraa jaalalaa fi dinqisiifannoo guddaa kan horatte Artist Mihrat (Haati Shumbee), waltajjiilee irratti bilisa tahanii akka hin hojjenne danqaan itti heddummaachuu, ajaja qondaalota OPDOtiin hojiin isaanii TV-Oromiyaa irratti akka hin dhiyaanne taasifamuu akkasumas hojiileen artii tattaaffii fi baasii dhuunfaa isaanii hedduu booda baasanis qabiyyeen isaa ykn uffannaan uffatan dhaamsa biraa dabarsa kan jedhuun dhoowwamuurraa rakkoo hamtuuf saaxilamuu ibsiteetti.
Qondaalonni OPDO TV-Oromiyaa keessa hojjetan Afaanii fi Artii Oromootiif kabaja kan hin qabne tahuu fi articha guddisuu fi artistootas jajjabeessuurra hamilee cabsuu fi Afaan Oromoo awwaalanii kan alagaa mul’isuuf akka hojjetaa jiran dubbatte, Artist Mihrat – Haati Shumbee. Dhaabbatni Raadiyoo fi TV Oromiyaa jedhamu maqaadhumaaf hoogganaa qaba jedhama malee, kan akka fedha isaa sukkuumu ergamaa gaafatamaa waajjira Qonnaa Oromiyaa jedhamu Zalaalam Jamaanee tahuu kan saaxilte Artist Mihrat W/ Maaryam, Artistoonni Oromoo akka garaa isaanii Oromiyaa keessa naanna’anii hojii isaanii ummatatti akka hin agarsiisne ajaja qal’aa Zalaalamiin ugguramuu fi kanneen tattaaffii taasisan ammoo doorsifamuu ibsite.
Fincilli Diddaa Gabrummaa ummannii fi Qeerroon Oromoo gaggeessaa jiran dargaggoonni Oromoo hedduun kan irratti wareegaman tahuu isaarraa gaddi nutti dhagahamus, gatii qaalii malee Injifannoon hin argamu” kan jette Haati Shumbee, “Sochiin Daraggoota Oromoo kunis guyyaa tokkummaan Oromoo caalaatti itti mirkanaahee fi Oromoon jirra jedhee socho’ee wal sochoose waan taheef, moo’insa” jetteetti.
Gaaffii fi deebii Artist Amiin Huseenii fi Artist Mihrat W/ Maariyam (Haadha Shumbee) SBO waliin taasisan sagantaa SBO fuula duraa keessatti kan isinii dhiyeessinu waan ta’eef, akka hordoftan isin afeerra.
søndag 7. september 2014
Ethiopia: A Generation at Risk, Plight of Oromo Students
HRLHA Urgent Action
FOR IMMEDIATE RELEASE
September 06, 2014
The human rights abuses against Oromo Students in different universities have continued unabated over the past six months- more than a hundred Oromo students were extra-judicially wounded or killed, while thousands were jailed by a special squad: the “Agazi” force
This harsh crackdown against the Oromo students, which resulted in deaths, arrests, detentions and disappearances, happened following a peaceful protest by the Oromo students and the Oromo people in April - May 2014 against the so-called “Integrated Master Plan of Addis Ababa”. This plan was targeted at the annexation of many small towns of Oromia to the capital Addis Ababa. It would have meant the eviction of around six million Oromos from their lands and long-time livelihoods without being consulted or giving consent. The Human Rights League of the Horn of Africa (HRLHA) has repeatedly expressed its deep concern about such human rights violations against the Oromo nation by the EPRDF government[1]
The HRLHA reporter in Addis Ababa confirmed that in connection with the April-May, 2014 peaceful protests among the many students picked from different universities and other places in the regional State of Oromia and detained in Maikelawi /”the Ethiopian Guantanamo bay Detention camp” ,the following nine students and another four, Abdi Kamal, TofiK Kamal and Abdusamad business men from Eastern Hararge Dirre Dawa town and Chaltu Duguma (F) an employee of Wallaga Universty are in critical condition due to the continuous severe torture inflicted upon them in the past five months.
FOR IMMEDIATE RELEASE
September 06, 2014
The human rights abuses against Oromo Students in different universities have continued unabated over the past six months- more than a hundred Oromo students were extra-judicially wounded or killed, while thousands were jailed by a special squad: the “Agazi” force
This harsh crackdown against the Oromo students, which resulted in deaths, arrests, detentions and disappearances, happened following a peaceful protest by the Oromo students and the Oromo people in April - May 2014 against the so-called “Integrated Master Plan of Addis Ababa”. This plan was targeted at the annexation of many small towns of Oromia to the capital Addis Ababa. It would have meant the eviction of around six million Oromos from their lands and long-time livelihoods without being consulted or giving consent. The Human Rights League of the Horn of Africa (HRLHA) has repeatedly expressed its deep concern about such human rights violations against the Oromo nation by the EPRDF government[1]
The HRLHA reporter in Addis Ababa confirmed that in connection with the April-May, 2014 peaceful protests among the many students picked from different universities and other places in the regional State of Oromia and detained in Maikelawi /”the Ethiopian Guantanamo bay Detention camp” ,the following nine students and another four, Abdi Kamal, TofiK Kamal and Abdusamad business men from Eastern Hararge Dirre Dawa town and Chaltu Duguma (F) an employee of Wallaga Universty are in critical condition due to the continuous severe torture inflicted upon them in the past five months.
Abonner på: Innlegg (Atom)


c: text/html

text:
Sadaasa 30, 2015 | Gabaasa Qeerroo
Sadaasa 30,2015 Goototni barattootni Oromoo Yuunibarsiitii Harammayyaa Warraaqsaa FDG dhoosuun gaaffii Mirga Abbaa biyyummaa dhiyeeffachuun karoorri Master Pilaanii Finfinnee fi Labsii Magaalota Oromiyaa mormuun Warraaqsa Finiinsuun Waraana Wayyaanee Waliin Waldura dhaabbatan.
Goototni Barattootni Oromoo Yuunibarsiitii Harammayyaa FDG golee Oromiyaa dhihaa keessatti finiinaa jiru daran jabeessuuf har’a ganama barii irraa eegaluun gaaffii Mirga Abbaa biyyummaa fi Mormii master Pilaanii Finfinnee fi labsii magaalota Oromiyaa Mormuun FDG bifa jabaa ta’ee fi qindaa’een Iyyannoo gaaffii mirga Abbaa biyyummaa Oromoo gaafatuufi duula duguuginsa sanyii maqaa master Pilaanii Finfinnee fi Magaaloota Oromiyaan wal qabateen Mootummaan abbaa irree Wayyaanee uummata Oromoo qe’ee fi qabeenyaa dhabsiisuuf karoorfatee Oromoo
lafarra duguuga jiru irrattimormii guddaa dhiyeeffachuun .
Iyyannoo gaaffii waliigala rakkoo haala yeroo uummata Oromoo mudatee jiruu irratti qindeeffachuun gaaffiilee 11 kan of irra qabuu aangawoota bulchiinsa Yuunibarsiitii Haramayyaatti kennuuf sochii gochaa akkuma jiranitti Waraanni Wayyaanee Mooraa Yuunibarsiitii Harammayyaa marsee eegaa jiru mooraa cabsee seenuun brattoota irratti dhukaasa banuun dirree waraanaa fakkeesse jira.
Goototni barattootni Oromoo afaan qawween gaaffiin mirga abbaa biyyummaa karaa nagaa dhiyeeffachaa jirruu hin ukkanfamuu, hidhaa, du’aa fi waraanaan roorrifamuu hin sodaanuu jechuun FDG itti fufuun waraanaa Wayyaanee waliin yeroo amma kanatti wal jala dhaabbachuun falmii guddaatu gaggeeffamaa jira, aangawoonni mootummaa bulchiinsii yuunibarsiitii Harammayyaa gaaffii barattoota irraa fuudhuu diduun waraanaa itti bobbaasuun waraana guddaa mooraa Yuunibarsiitiitti seensiisuun Yuunibarsiitiin Harammayyaa dirree waraanatti waan jirjjiramtee jirtuuf Barattootni Oromoo mooraa gadi gadhiisuun gara uummataatti bahaa jiraachuun ibsame, yeroo amma kana warraaqsii haalan jabaatee waan itti fufee jiruuf Qeerroon gabaasa irraa jalaan ni dhiheessa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saturday, November 7, 2015
Sadaasa 9 Guyyaa Fincila Diddaa Gabrummaa(GFDG) Waggaa 10ffaa, 2015
Bara 2005 waamicha ABOn ummata bal’aa Oromoof haaromseen Fincilli Diddaa Gabrummaa (FDG)n guutuu Oromiyaa keessatti erga bifa ho’aan qabsiifamee haga har’aatti bifa adda addaan mootummaa gabroomfattuu wayyaanee akka guggubaa jiru eenyullee haaluu hin danda’u.
Ebla Bara 2011 warraaqsi Qeerroo Bilisummaa Oromoo erga finiinuu jalqabee kaasees guutuu Oromiyaa keessatti Qeerroon Oromoo (Barattootnii fi Dargaggootni) sabboontotaa fi walii galatti ummata Oromoo bal’aan walta’uun FDG bifa adda addaan mootummaa gabroomfataa wayyaanee irratti qabsiisuun ummatni Oromoo bilisummaa kan barbaadu ta’uu ifatti mul’isaa jiran.
Addatti bara 2014 darbe keessa qooda Qeerroo Bilisummaa Oromoon (Barattootaa fi Dargaggoota)n warraaqsi FDG fi Falmaan Mirga Abbaa Biyyummaa sirna gabroomfataa wayyaanee irratti qabsiifame haga har’aatti mootummicha guggubaa, QBOf injifannoo galmeessaa jira. Fincila deemaa jiru kana keessattis wareegamni qaqqaaliin kafalameera; kafalamaas jira. Dargaggootni, barattootnii fi sabboontotni Oromoo Bilisummaan Oromoo kan hin hafne ta’uu lubbuu isaanii bakka bu’aa hin qabne wareeganii mirkaneessaa jiran. Ilmaan Oromoo qaroon, beekoo fi hubatoon, kanneen biyyaa fi ummata isaanii caalchifatan dhiiga dhangalaasanii, lafee cabsanii bilisummaa balbala Oromoon gahanii jiran. Bara baraanis seenaan QBO isaan yaadata!
Kanaaf Sadaasni 9 (November 9) Guyyaan Yaadannoo Fincila Diddaa Gabrummaa (FDG) bara 2015 kanaa Oromiyaa keessaa fi biyyoota alaa bakka Oromoonni itti argaman keessatti haala o’aa ta’een ilmaan Oromoo qaalii fi muratoo kanneen lubbuu isaanii wareegan kana yaadachuu, hojii qaalii isaan dalagan faarsuun yaadatamee fi kabajamee oola. Qeerroo fi Qarree Oromoo, barattootaa fi sabboontota keenya FDG keessatti bilisummaa sabaaf jecha lubbuu isaanii aarsaa godhan haa yaadannu! Kabajaa Gootota Sabaaf Qabnu Agarsiisuun Dirqama Lammummaa Oromoo ti! Obbolootaa fi lammiiwwan keenya hidhaa gabroomfataa keessatti gidirfamaa jiranis haa yaadannu! Yaadachuu qofas osoo hin taane, karaa ittiin FDG caalaatti jabeessinu, QBO finiinsinuu fi gumaa jaallan keenyaa bilisummaan baasnu irratti ejjennoo lammummaa qabannee murtii marii keenyaa hojiitti haa jijjiirru.
Oromoon of irratti amantaa godhatee sagalee tokkoon, irree gamtoomeen yoo ol ka’ee diddaa mul’ise halkan tokkotti hidda gabroomfataa isa xaxee jiru cicciree, irree cunqursitootaa isa irra ciisee gadi isa qabe of irraa darbee bilisummaa fi mirga abbaa biyyummaa isaa gonfachuu akka danda’u FDGn 2014 keessa geggeeffamee fi ammallee geggeeffamaa jiru caalaatti nama hubachiisa.
Fincila kanaan Oromoon akkasumas ilmaan isaa dargaggootnii fi barattootni Qeerroo fi Qarreen akkasumas sabboontotni dallaa shira siyaasaa roga adda addaan diinni ijaare diiganii falmaa finiinsuun humna Oromoon qabu diinattis firattis mul’isaniiru. Bilisummaan Oromoo, walabummaan Oromiyaa lubbuun itti bahee, dhiigni itti dhangala’ee, lafeen itti caccabee kan hin hafnee fi bakka gahu ta’uu hojii fi gootummaan mul’isaniiru; mul’isaas jiran.
Kanaaf muuxannoo fi jabina akkasumas injifannoolee Fincila Diddaa Gabrummaa fi Qabsoo Bilisummaa Oromoon argaman kuufachaa, fincilaa fi diddaa caalu, qabsoo roga maraa kan bilisummaa balbala geesse ol seensisutti nu geessuuf of qopheessuun, bakkayyuutti irree tokkoomee fi gamtoomeen diina dura dhaabbachuun, akeeka jaallanii fi ilmaan Oromoo qaqqaalii lubbuu kitimaa godhanii bakkaan gahuuf mudhii hidhannee murannoon haa warraaqnu.
Ilmaan Oromoo, Sabboontotnii fi Qabsaawotni Fincila Diddaa Gabrummaa fi Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti wareegaman bara baraan ni yaadatamu!
Kaayyoo fi Akeeka Gootowwan Oromoo Irratti Wareegaman Bakkaan Ni Geenya!
Sadaasni 9 Guyyaan Fincila Diddaa Gabrummaa (FDG) Bara Baraan Ni Yaadatama!
Injifannoo Ummata Oromoof!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Tiruu
Tiruun qaama lubbu qabeeyyii lafee dugdaa qabanii fi bineensota biraa tokko tokko keessatti argamu. Meetaabolizimii (metabolism) keessatti faayidaa baayyee kan qabu tiruun, nafa keenya keessattis faayidaa baayyee qaba, kana keessaa gilaayikoojiinii (glycogen) olka'u, pilaasmaa pirootiinii (plasma protein) midhassu fi wantoota hamaa/summii balleessuuf (drug detoxification) fayyada. Qaamni kun immo nafa namaa keessatti xannacha guddicha dha. Tiruun diyaafiramii jalatti kutaa garaa tooraaksi (thorax) keessatti argama. Tiruun Diyaafiramii jala kutaa thoracic jedhamu kan garaa keessatti argamu biratti argama. Tiruun hadhooftuu oomisha, hadhooftuu(bilen) immo kompaawondii alkaalaayin(alkaline) yoo ta'u daakkamuu nyaataa (digestion) yookan nyaata bulleessuuf qarqaara.
Saayinsii fayyaa (medical) kessatti wanti tiruu wajjin wallitti qabate yeroo baayyee maqaa hepato- or hepatic jedhuun jalqabba. Kuni immo Afaan Giriik irra kan dhufe yoo ta'u hiikan isaa immo tiruu jechu dha.


text:
Monday, November 14, 2016 Dhihee bari´ee kan sobaan ija banatuu mootummaan Ethiopia namoota kuma kudha tokko (11,000) akka qabee mana hidhaati darbatee oddeesaa jira. Mootummaan TPLF illimmaan Oromoo dhaaf gaafa Read More …
Saturday, November 12, 2016 By Dr. Tsegaye Ararssa. When the #Oromoprotests was rekindled in Giincii a year ago, it made a strong statement about the Oromo people’s rejection of policies of evicting Read More …
Wednesday, November 9, 2016 Magaalli Finfinnee Ammas Balaan Guddaa itti danqamee jira. Mootummaan Ethiopia labsii Maastar pilaaniittin wal qabatee gaafii fi deebii dhimma kana irrati kennee ture. Haa ta´uuti magaalli Read More …
Friday, November 4, 2016 Dhiigginni Oromoo gad nami´aa jiru yoom dhaabbata laata? Bara baraan illimmaan Oromoo hadhaa ishii deessee maaf gannu laata? Kun wagaa dhibba tokko guutee erga illimmaan Oromoo Read More …
Tuesday, November 1, 2016 Minstroota 21 haara muudaman duuba wayyanonnii dibbee rukutuudhaaf qophoofitee jirti. Getachew Reda ykn Afaan Boyyee ittin kan beekamuu yoo ta´uu hardhaa bakkii isaa qabamee jira. Haa Read More …
Sunday, October 30, 2016 ከኡሜ ቡልቻ አንድን ነገር ስንቃወምም ሆነ ስንናገር ምክንያታዊ መሆን አለብን። ግለሰቦች ወይንም ድርጅቶች የመሰላቸውን ነገር የመናገር መብት አላቸው። ተናጋሪዎቹን ሀሳባቸውን ለመደገፍም ሆነ ለመቃወም ምክንያት ሊኖረን Read More …
Friday, October 28, 2016 TPLF Sudan Kibbaa Mitti Ergamaa Waaqaa wajjin illee mallateesitee Oromo si´achii duubatti deebisuufii qabissoo Oromoo laamisheesuu hin dandeessu. Hardha kana Onkooloolessa 28 bara 2016 Sudaan Read More …
Thursday, October 27, 2016 ኢትዮጵያዊናት በወያኔ አይን ሲታይ እንዴት ነው ? @ ኢትዮጵያዊነት በአማራው አይን ሲታይ እንዴት ነው ? ኢትዮጵያዊናት በኦሮሞ አይን ሲታይ እንዴት ነው ? @ ኦሮሞ ነው ወይስ Read More …
Tuesday, October 25, 2016 Mootumman Ethiopia walquunamitti addaa addaa erga cufee booda Taariifinni ykn kafalittiin bilbilaa biyya alaa irraa gara Ethiopia itti bilbilamuu harka 75 % dabalamee jira. Sababiin Taarifa Read More …
Monday, October 24, 2016 Yeroo ammaa jiraattoonni Oromo magaala Finfinne rakkoo cimaa keessa akka jiran beekamee jira. Mootummaan wayyaanee mana mana irra deemee namoota ykn jiraattota mana kireesaniifii mana kiraa Read More …


text:
Featured video: Abbaa Torbee (Oromo Music) Kan ture 2
New videos
-
20:22 Popular
Dhimma Ho'aa Finfinnee Irratti; Ergamtoota fii Tajaajiltoota sirna cunqursaa habashaa maal jedhuu?Added 11.2k Views / 34 Likes
Warrabbeessaa guyyaan ba'ee amaafii bineeldootaa nyaatuu keessaa tokkoo Abdulaaziziifi Kumaadhan argee. Namnii Oromoofan qabsa'aa jedhee hangoo qabuu Umaata qabsa'eef dabarsee hormaaf hin kennuu. Yeroo pilaannichii karoorfamuu keessa hangoo hin qabaaani hFeatured
-
17:52 Popular
Yeroo eenyummaa keenya himannu Amaarsaan hirriba dhabaAdded 5,287 Views / 10 Likes
Miliyoona 40 himanna, ollaan nu hin beeku, ka nurraa fagoo nu hin beeku...Yoo waayee keenya himmannu Amaarsaan hirriba dhabee akka addunyaan nu hin barreef maqaa adda addaa nuuf kenna.. ...Gaafiif deebisaa dubbataa ABO TV Misra waliin taasieFeatured
-
03:02 Popular
Addis Ababa University #Oromo Students peaceful protest May 1, 2014Added 3,241 Views / 11 LikesFeatured
-
05:41 Popular
Yuunivarsiitii Haramaayaa keessatti Bitootessa 23/2014Added 3,227 Views / 7 Likes
Konsartii Muuziqaa Baandii Tokkummaadhaan Yuunivarsiitii Haramaayaa keessatti Bitootessa 23/2014 gaggeeffame irratti wallee ''Tokkummaaa'' yaa ilmaan Oromoo '' Tokkummaa''Featured
-
08:16 Popular
Ergaa koo warra TV Oromiyaa ofiin jedhu kan biyya jiraniifAdded 2,766 Views / 3 Likes
ODUU HIN TANEE ODEESSUU DHISAA DIINAA WALIIN TATANII MAQAA SABAA QULQULUU HIN XUREESINERGAA KOO WAARA TV OROMIYAA KAN BIYYAA JIRTANFFeatured
-
32:54 Popular
Must Watch ETV Documentary on the proposed new Addis Ababa Master Plan May 02 2014Added 2,988 Views / 3 LikesFeatured
-
1:06:01 Popular
Hiriira Mormii Hawaasa Oromoo Biyya Suwiidin Kan Magaala Goteborg fii SkaaraaAdded 2,715 Views / 3 Likes
Hawaasni Oromoo biyya Suwiidin kan naannoo magaalaa gudditti lammaffaa biiyya Suwiidin Goteborg jiraatuu fii naannoo isiitti argaman guyyaa har'aa jummata caamsaa 9 hiriira mormii diddaa wayyanee bahan, Kan hiriira kanarraa nama gammachiisaan, Oromoonni nFeatured
-
10:00 Popular
Walaloo Aaddee Samiiraa EebbisooAdded 8,668 Views / 31 Likes
Yaa ummata koo Afaan Tokko tahaa jabaadhaa iyyadhaa..Featured
-
1:25:04 Popular
Marii Biyyaa: RSO fi RHO Hayyoota Oromoo waliin taasiseAdded 4,385 Views / 22 LikesFeatured
-
03:08 Popular
Raayyaa Abbaa Maccaa: Misooma Misoomaa biyyoon numa soomaaAdded 5,146 Views / 26 LikesFeatured
-
04:18 Popular
Hiriira Guyyaa Har'aa Finfinnetti Medrekiin gadgeeyfameAdded 3,968 Views / 13 LikesFeatured
-
12:00 Popular
Dhaamsa Obboleeytii teenya Aaddee Hafsaa. ..Haga yoom bilisumma afanna yaa ilmaan Oromoo?Added 3,165 Views / 9 Likes
Yeroon tan ta'aniimiti yaa Orommo. ka'a lafaa falmadhaa!!Featured


text:
Wednesday, July 30, 2014
Hoogganaa ta’uun uummata ofii ofitti qabuu malee taayitaa qabatanii taa’uu miti
July 30, 2014, WASHINGTON, DC (VOA Afaan Oromoo) — Dargaggoo Dararaa Molee konferensii YALI/Young African Leadership Intiative jedhamuu fi kan waggoota afur dura prezidaant Baaraak Obaamaa dhaan labsame irratti argamuuf as Gara Yunited Isteetes dhufe.
Biyya keessatti waggoota shanii fi misooma hawaasummaatti hirmaachuun kan hojjete si’a ta’u yeroo ammaa dhaaba harmee Education for Development Associatin, jedhamuu fi godina Arsii keessatti argamu keessaa qindessaa sagantaa ta’uun hojjeta.
Dhaabi kun dubartoota, ijoollee, dargaggootaa fi namoota qaamni isaanii hir’uu kanneen gandeen baadiyyaa keessa jiran gargaaruu irratti hojjeta.
Dargaggoo Dararaan garee “Youth for Action and Charity” jedhuuf dura taa’aa akkasumas waajjira mootummaa kan hojii fi dhimmootii hawaasummaa keessas hojjetee jira.
As gara Ameerikaa kan dhufe dargaggoota Itiyoopiyaa kuma lama gumii “YALI” irratti hirmaachuuf galmeeffaman gidduu dhaa kudha lama kan filataman yoo ta’u Dararaan tokko. Waa’een hooggantummaa ykn Leadership cimsee kan yaadachiisu daraggoon kun hoogganaa jechuun taayitaa irratti ol ba’anii taa’uu utuu hin taane uummata ofii ofitti qabanii rakkoo isaa hubachuun waliin hojjechuu dhaa jedha.
Source: VOA Afaan Oromoo
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Sunday, September 15, 2013
Barruulee Gaaffii Mirga Oromoo Magaalaa Finfinnee fi Naannootti Bal’inaan Itti Fufee Maxxanfame.
Magaalaa Fifinnee fi naannoo isheetti barruuleen mirga uumata Oromoo gaafatan baldhinaan tamsa’uu fi faca’aa jiraachuun mootummaa Wayyaanee guddoo rifaasisee jira.Tamsa’uun waraqaa loltoota Wayyaaneen irra deemamee buqa’u illee battalumatti naannoo adda addaatti irra deebi’amee Fulbaana 13,2013 bal’inaan maxxanfamuu fi raabsamuun daranuu Wayyaanee yaaddessee jiraachuu gabaasi Qeerroo Finfinnee irraa addeessa.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Injifannoon U/Oromoo
Sunday, September 15, 2013
Godina Lixaa Shawaattii Gaaffiin Mirgaa Amantoota Waqeffaannaa Jabaatee itti fufe.
Hordoftoonni amantaa waaqeffannaa godina Lixa Shawaa Aanaa Ada’aa Bargaa mirga amantaa argachuu qabna jechuudhaan gaaffii lafaa iddoo itti waaqeffatan yeroo gara yerootti gaafachaa jiru.Deebiin jala deemtota mootummaa wayyaanee garuu,isin dhimmaa amantaa osoo hin taane kaayyoo siyaasa ABO ummata barsiisaa jirtu jechuun hidhuu fi doorsiisuu akka furmataatti fudhachuun, doorsisaa jiru.Gidduu kana walgahii magaala aanichaa Incinnii irratti taa’ameen isin gonkuma lafas ta’e eeyyama argachuu hin dandeessan jechuun murtee dabarsaniiru.Garuu,dargaggoonni naannichaa gaaffiin keenya duuba hin deebihu itti fufna jedhanii jala dhaabbatan. Deemaatii eeyyama Oromiyaa irraa fidadhaa jechuun deebii jallataa fi walxaxaa laataniiru.
Kanaan,alatti namni gaaffii qabna jettan maqaa keessan galmeessaa fidaa jechuun doorsiisaa jiru,Jiraattotni naannoo kanaas duraan gaafa iyyata galfannu maqaa keenya galmeessinee galchineerra inni har’a gaafatamnummoo kan maaliti jechuun jala deemtota mootummaa Wayyaanee fuuldura gaaffiin sardaa jiru.
Hooggantootni mootummaa wayyaanees nama lamaa ol taatanii magaalaa Mogorii fi Inchinnii keessatti argamnaan kan isin eeggatu hidhaa,dararaa fi kkf jechuun dargaggoota gaaffii mirgaa biyya abbaa isaaniirratti gaafatan doorsisaa jiru. Dhaamsi ummata naannichaas ilmaan Oromoo mirga keenyaa karaa nagaa waan gaafanneef doorsifamaa jirra, Oromoon hundii dorsisaa fi gadii qabaa mirgaa nurraatti dalagamaa jiruu nuf hubachuun bakka jirtan hundaa mirgaa keenya kabachiisuuf tumsa barbachisuu haa goonu jechuun dhaamsa dabarsataniru.
Injifannoon U/Oromoo
Injifannoon U/Oromoo
=>qeerroo
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Boruu Barraaqaa irraa | Fulbaana 26, 2014
Akkuma beekamu yeroon isaa yeroo Irreechaa ti. Ayyaana kana yeroo kabajnu hundumaa dhugaa dagachuu hin qabne jabaa tokkotu jira. Irreecha ayyaana lammii Oromoo maraa taasisuu irratti hanga ammaatti hojii hangamtu hojjetame, hangamtu hoo nu hafe kan jedhu wal gaafachuu feesisa. Akka hubannaa abbaa barruu kanaatti, Irreecha ayyaana lammiilee Oromoo maraa taasisuu irratti hojii danuutu nu hafa. Hayyuulee seenaa fi aadaa Oromoo, akkasuma beektota baranee (scholars) irraa qoodni hanga ammaa gumaachame xiqqaa miti tahuyyuu, quufsaa dha jechuuf nama rakkisa. Irreechaaf ilaalchi Oromoon qabu gabbataa deemee har’a ayyaana miliyoonota hirmaachisu kan tahuu danda’e hojiin gadi fagoon irratti hojjetameef miti. Dheebuu Oromummaa ilmaan Oromoo qabantu ayyaana kana dagaagsee sadarkaa kanaan gahe. Jibba Habashoonni nuuf qaban irraa ka’uun xiiqeffannee eenyummaa keenyaan boonuutu ayyaana kana guddisee irree jabaa kana itti hore. Oromoon amantii fedheyyuu haa hordofuutii Irreechi irree kiyya jedhee ayyaana kana akka mallattoo eenyummaa saba isaatti ilaaluutu jabina kana fakkaatu nutti hore.
Hunda caalaa kan nama ajaa’ibu, Irreechi gadi qabaa fi doorsisa mootummaa hamaa of irraa qolachaa didee guddatee sadarkaa kana gahuu isaa ti. Ayyaanicha sochii ABO waliin wal qabsiisanii dhawuuf yaaliin gama mootummaa irraa hin godhamin hin jiru. Sana hunda dandamatee toyannoo mootummichaa irraa ala bahe. Guddataa deemee ayyaana miiliyoonota hirmaachisu gaafa tahu ammoo mootummaan toftaa jijjiirratee sirna kabajaa ayyaanichaa harkatti galfachuuf hojjechuu filate.
Ayyaana Irreechaa yeroo kabajnu ilaalchotaa fi gochaalee farra Oromummaa ala irraas tahee keessaa nurratti aggaamaman of irratti dagachuu hin qabnu. Ayyaanni kun yeroo baay’ee dhimma amantii Oromoo isa dur durii (Waqeffannaa) waliin walitti hidhamee ibsamaa turuunii fi ammas haalli kun akkasumatti itti fufuun isaa yaaddessaa dha. Dhugaan jiru garuu, Irreechi ayyaana Waaqeffannaa osoo hin taane ayyaana Oromummaa ti. Hanga ayyaana Oromummaa tahetti ammoo ayyaana Oromoota Waaqeffataa qofa miti. Irreechi ayyaana Oromoota Musliimaa tisi. Irreechi ayyaana Oromoota Kiristiyaanaa tisi. Irreechi ayyaana Oromoota amantii fedhe kamuu hordofanii ti. Kana sirriitti ummata keenyas tahee kanneen ollaa keenyaa akkasumas addunyaa amanasiisuuf hojiin gahaatti hojjetame jira natti hin fakkaatu.
Kana wannin jedhuuf sababa malee miti. Qophii ayyaana Irreechaa irratti waggaa waggaatti warri of kenniinsaan maallaqa baasu, itti dadhabuu fi eenyuyyuu caalaa fuulduratti bahee waayee ayyaana kanaa hubatee hubachiisu obboleeyyan keenya hordoftoota amantii Waaqeffannaa ti. Kun maaliif tahe yoo jenne deebiin isaa ifaa dha. Hayyuu amantii Islaamaa yookiin Kiristiyaanaa tokko caalaa hayyuu amantii Waaqeffannaatu waa’ee Irreechaa quba qaba. Sababni isaas, amantiin Waaqeffannaa fi aadaan Oromoo (aadaa Irreechaa dabalatee), bara dheeraaf wal cinaa deemaa dhufuu fi seenaa cunqurfamummaa wal fakkaataa waliin qabani waan taheef. Sababa kana irraa ka’uun ayyaanni Irreechaa akka waan Waaqeffatootaa qofa ilaalutti fudhatanii irraa qoollifachuun matootii amantii kaanii irraa ni mul’ata. Ayyaanni kun ayyaana Oromoo maraa waan taheef Oromoon amantii fedheyyuu hordofu kamuu qophii ayyaanichaa keessaa qooda cululuqaa gumaachuutu irraa eegama ture. Fakkeenyaaf, Waldaan Waaqeffatoota Addunyaa qophii ayyaana kanaatiif baasii barbaachisu olaantummaadhaan baasuudhaaf dirqama addaa qabaachuun irra hin turre. Ayyaanichi kan hunda keenyaati eega jennee maaliif baasii barbaachisu Waldaa maqaa dhawame kana irratti dhiifna?
Waldaan Waaqeffannaa Addunyaa ayyaana Irreechaa dagaagsee sadarkaa kanaan gahuu keessatti qooda jabduu waan gumaacheef akka mataa kiyyaatti galataa fi dinqisiifannoo guddaan qabaaf. Caasaa ABO keessatti osoo hin hafin ayyaanni kun akka miilla lamaan gad dhaabbatee sadarkaa kana irra gahu milkeessuuf qooda karaa maallaqaa Waldaan kun gumaache dhiheenyattin qaba qaba waan taheef ulfaadhaa ittiin jechuun barbaada. Haa tahu malee gara fuula duraatti haalli kun jijjiiramee qaamni hundumtuu ba’aa waldaan kun kophaa isaa baachaa yoona gahe kana qooddatee baatuu qaba jedheen hawwa. Hawwii kiyya kanas warra dhimmi ilaalu natti dhihoo turaniif ibsuu irraa of qusadhee hin beeku.
Qophii ayyaana Irreechaa waldaa Waaqeffannaa qofa irratti dhiisanii ofii akka keessummaatti waamamanii irraa qooda fudhachuun dogoggora waan taheef kana booda sirraawuu qaba. Irreecha irratti Oromoon hundinuu abbaa ayyaanichaa ti malee keessummaa waamichaan dhihaatu tahuu hin qabu. Ayyaana boonsaa kana kan kooti eega jennee garaadhaan itti seennee qopheeffachuun hunda irraa eegama. Kun akka tahuuf ammoo Irreechi mallattoolee Waaqeffannaa irraa walaba tahuu qaba. Waaqeffannaan amantii dha. Irreechi garuu aadaa dha. Kana ifa godhanii saba keenya maras tahee olloota keenya hubachiisuu feesisa. Yeroo tokko tokko ayyaana Irreechaa irratti (keessumattuu Hora Harsadiitti) sirnoota amantiin Waaqeffannaa gaafatu raaw’atuun ni mul’ata. Fakkeenyaaf waan akka malkaa irratti dhiiga buusuu fa’a. Kun ammoo akka Oromoonni amantii biroo hordofan ayyaanicha ayyaana amantii tokkoo qofa godhanii hubachuudhaan irraa qoollifatan dhiiba. Kanaafuu warri ayyaana kana qopheessu dirqama ulfaataatu irraa eegama. Irreechi akka ayyaana aadaa Oromoo kan amantoota kamuu hammatuu fi sirna amantii kamuu irraa walaba tahe afaan ifaa tahee fi gochaa qabatamaadhaan addeessuu qabani.
Hirmaannaan ayyaana Irreechaa wagaa irraa gara waggaatti guddatee sadarkaa kana kan gahe dheebuu sabboonummaa Oromoo fi xiiqii Habashootaa irraa ti jenneerra. Kana jechuun maal jechuu dha? Oromoon amantii fedheyyuu hordofu akka Irreechi ayyaana Oromoo tahe qofa hubatee irraa qooda fudhata. Gariin Muslimootas tahee Kiristaanota Oromoo osoma ayyaanichi ayyaana Waaqeffataati jedhamee itti ololamuu dhaqanii irraa qooda fudhatan. Kun jabina faarfamuu qabuu dha. Haa tahu malee of kenniinsaa fi jaalala Oromummaa namoota akkasii kana ilaalanii onnachuudhaan ayyaana Irreechaatiif bifa amantii kennuuf dhiibuun geggeessitoota ayyaanichaa irraa hin eegamu. Kun diinota keenyaaf karaa banuu taha. Diinonni keenya Muslima yookiis Kiristaana fakkaatanii Oromummaa fi mallattoo Oromummaa kana fakkaatu rukutuuf akka arraba qaratan gargaaruu taha. ‘’Irreechi ayyaana amantii Waaqeffannaa waan taheef ani Muslima, kanaafuu irraa qooda fudhachuu hin qabu, ani Kiristiyaana, kanaafuu Irreechi Waaqeffatootaa ana hin laalu…..’’ ololoonni jedhan akka faca’aniif haala mijjeessuu taha.
Qaawwonni olola akkasii kun osoo babal’ataa hin deemin yeroodhaan cufuu feesisa. Olola akkasii kana qullaatti hambisanii fashalsuuf hojiin jabaan hojjetamuu kan qabu hayyuulee aadaa Oromoo warra waa’ee Irreechaa tolchee beekuuni. Akka Irreechi ayyaana aadaa Oromoo malee mallattoo amantii Waaqeffannaa hin tahin karaa dandaáme hundaan sabaaf addeessuutu irraa eegama. Sirna ayyaanichaas gochaawwan amantii Waaqeffannaatiin wal qabatan irraa walaba taasisuu feesisa. Warra beekaas tahee osoo hin beekne ayyaana kana irratti gochaalee amantiin Waaqeffannaa gaafatu raaw’atan toyachuu fi barsiisanii yookiis gorsanii sirreessuu barbaachisa.
Hundi keenyayyuu dubbii hubachuu qabnu jabaa tokkotu jira. Diinonni keenya akka ayyaanni Irreechaa har’a miliyoonota hirmaachisaa jiru kun of duuba deebi’ee akkuma kaeessaa owwaalamu fedhu. Hawwii isaanii kana dhugoomfachuuf ammoo ayyaanichaaf bifa amantummaa kennuuf dhama’u. Hawaasa Oromoo keessaa lakkoofsi akkaan guddaan amantiilee Islaamaa fi Kiristaanummaa akka hordofu ni beeku waan taheef karaa sanaan gargar nu diiguu barbaadu. Yoo ayyaanichi ayyaana amantii Waaqeffataati jedhame Oromoonni Muslimnis tahee Kiristiyaanni irraa qooda hin fudhatanu, akkasitti lakkoofsa hirmaattota ayyaanichaa gad xiqqeessuun dandaáma jedhanii amanu. Kanaafuu qindeessitoonni ayyaana kanaa yoomis tahee eessattuu olola diinaa kanaaf irree tahuu irraa of jabeessanii eeggachuu qabani. Yeroo diinni ayyaana Irreechaaf bifa amantummaa kennuu barbaadu, qindeessitoonni ayyaanichaa garuu sana sobsiisuuf hojjechuu qaban malee, akkuma hawwii diinaatti ayyaana kana mallattoo Waaqeffannaa godhanii lallabuun irraa hin eegamu.
Diinota qofas osoo hin taane seeronni amantii islaamaa fi Kirsityaanaas daangaa mata mataa isaanii akka qaban yoomuu yaadachuu feesisa. Amantiin Waaqeffannaa akkuma amanitiilee lamaaniitti Waaqa tokkichatti amanuu (monotheism) tahuyyuu, amantiileen hundumtuu qajeelfamoota mata mataa isanii qabani. Fakkenyaaf Islaamummaa fi Waaqeffannaan Oromoo haalota danuu keessatti wal fakkaata yoo tahe, wal fakkaata waan taheef qofa amantiin wal irraa hin ergifatamu. Amantiin akka ilaacha siyaasaa yookiin aadaa wayiitti kan wal irraa ergifatamu miti. Qajeelfama sii kenname irraa xiqqoo maqnaan boru guyyaa du’aan boodaa itti gaafatamta jedhamee waan lallabamuuf namuu of sodaata. Keessumattuu ummanni Oromoo dur dur osoo amantii kamiinuu wal hin barin irraa qabee hafuurumaan Waaqa beeka, Waaqa sodaata waan taheef, amma yeroo amantiilee gara garaa hordofus seera Waaqaa kan amantii san keessatti himame garaa guutuu abboomama. Kanaafuu akka namni amantii isaatiin itti dhufu hin fedhu.
Kanuma waliin, Waaqeffannaan kaleessa amantiilee amma sabni keneya bal’inaan hordofu dura (pre Christianity or pre Islam) amantii Oromoo maraa tahuyyuu, har’a eenyummaa keenya bade deebifanna jechuudhaan amantii amma qabannee jirru lakkifnee bakka kaleessatti deebina jechuun hin danda’amu. Obboleeyyan keenya Waaqeffatoon tokko tokko as irratti yeroo baay’ee yoo dogoggoran nan arga. Dhugaa dha, Oromoon aadaa isaa, afaan isaa, amantii isaa walumaa galatti eenyummaa isaa sarbamee kan alagaa akka fudhatu godhameera. Kana keessaa garuu amantii addatti baasanii ilaaluu barbaachisa. Amantiin akka aadaa miti. Amantiin akka afaanii miti. Aadaa fi afaan ofii yoo alagaan nama irraa fudhate shakkii tokko malee deebifachuun ni dandaáma. Amantiin garuu dhugeeffannaa jireenya addunyaa fi jireenya du’a-boodaa ti. Kanaafuu Muslima yookiis Kiristiyaana Oromoo tokkoon ‘’amantii alagootaa dhiisii kee ganamaatti deebi’I’’ jechuun balaa guddaa (sensitivity) waan qabuuf obboleeyyan keenya Waaqeffatoon dhiibbaa akkasii irraa of qusachuu qabani.
Akka naa galutti amantoonni amantii kamiiyyuu ‘’ámantii kee fi Oromummaa kee keessaa tokko fo’adhu’’ filannoon jettu yoo dhihaatteef deebiin isaanii rifaasisaa tahuu danda’a. Oromummaa mannaa amantii filachuu malu. Sababni isaas, amantiin jireenya du’a booda isa dabra hin qabne keessatti nama milkeessa jedhamee waan amanamuufi. Kanaafuu warri filannoo balaa baatu akkasii Oromoof dhiheessuu barbaadu yoo jiraate kana irraa dhaabbachuu qabani. Kun Oromummaa jaaruu osoo hin taane itti ejjetanii diiguudha. Beekaas tahee osoo hin beekne ergama diinaa bahachuu dha. Ayyaana Irreechaa yeroo kabajnu balaa akkasii kana of irraa fageessaa deemuu waliin haa tahuun dhaamsa kiyya. Ayyaana Gaarii!
Ofkalaa! Anas ofkalchaa!
Boruu Barraaqaa


text:
Oromoon karaa nagaatiin qabsaayee bilisummaa argachuu hin danda’u
Posted by MADDA WALAABUU PRESS on 3/24/2015
Bitootessa 24, 2015 | Gadaa.com | Abdii Boruutiin*
Mirga namummaa kabajjiisuufis ta’ee bilisummaa dhaban deebisanii argachuuf qabsoon karaa nagaatiin godhamu filannoo (option) gaarii akka ta’u kun dhugaa waliigalaa ti. Haa ta’u malee, biyya akka impaayara Itoophiyaa, kan dhiiga fi lafee ilmaan namaatiin ijaaramtee; mana hidhaa sabootaa taate; kan lubbuun ilmaan namaa bilaashumatti keessatti galaafatmee hafu kana keessatti, filannoon akkanaa hojjetee hin beeku; hojjechuus hin danda’u. Dhiigni ilma namaa otuu hin dhagalayin; lafeen namaa otuu hin caccabin; lubbuun lammiilee otuu hi galaafatamin karaa nagaatiin jijjiiramni impaayara sana keessatti mul’ate takkallee akka hin jirre seenaatu ragaa ta’a. Waayeen kun aadaadhuma biyyattii sanaa ta’ee jira jechuun ni danda’ama. Maarree, dhugaan lafarra jiru, kan abbaa fedheeyyuu jalaa dhokachuu hin dandeenya kana ta’ee otuu jiruu; seenaa dabrerraa barachuun dadhabamee ykn dagatamee, maaliif waan hin milkoofnerratti dandeettiin, beekumsi, qabeenyi, humni fi kana birallee dabree lubbuun namaa asirratti galaafatama?
Karaa nagaatiin qabsoofnee bilisummaa dhabne deebisnee argachuu hin dandeenyu yoon jedhu, yaada farra-nagummaa qabaadhee ykn qabsoo karaa nagaa jibbee otuu hin taane, karaan kun akka hin hojjenne; akka injifannootti nu hin geessine karaa adda addaatiin argamaa fi hubatamaa waan jiruufi. Otuu fagoo hin deemin, kan biraallee yoo dhiisne, waanuma dhiyoo kana ta’e fi ta’aas jiru akka fakkeenyaatti yoo fudhanne, karaa nagaatiin qabsaayamee keessumaayyuu ammoo Habashoota wajjin hojjetamee bilisummaa argachuun sirumaa waan danda’amu natti hin fakkaatu. Mee laalaa, erguma uummatni Oromoo fi uummattootni kibbaa gabrummaa Habashootaa jalatti kufanii kaasee hanga har’aatti, mootummaalee impaayarittii walduraa duuba dhfaa as gahan yoo ilaalle, humnaan malee tokkumtuu kan nagaan jijjiirame hin jiru. Habashootni, saboota cunqurfamoo dhiisii waliifuu nagaan jijjiirama walitti dabarsanii hin beekan. Waayeen kun ammoo hammaachaatuma deema malee wanti fooyya’u hin jiru.
Ana dubbiin naaf hin galle fi dhiibboo natti ta’e tokko, Wayyaanotni akka humnaan dhufanii biyya sana qabatan himachaa; humnaan malee akka hin deemnes otuu hin dhokfatin ifaa ifatti beeksisaa otuu jiranuu; kana birallee dabranii, abbaan fedhe karaa fedheenuu yoo nudura dhaabbate sirrii isin galchina jechaa otuu dhaadachaa jiranuu; lammiilee keenya ajjeesanii karaarratti gatanii irbaata waraabessaa godhaa otuu jiranuu; kaan ammoo haala sukkaneessaa ta’een ajjeesanii; ija hawaasota addunyaa biratti fannisanii uummata keenyatti agarsiisaa otuu jiranuu,… mootummaa nama-nyaata kana wajjin hojjennee karaa nagaatiin bilisummaa arganna jechuun gowwummaa dha moo otuu waan kana hundaa arganuu hubachuu dhabuu dhaa? Namni akkamitti balaa namtti deemaa jiru alaalatti arguu dadhaba? Hanga nama bira gayee, qabee nama hudhutti callisaniituma ykn ofdagatanii eeguun beekumsa ykn abbaa malaa fi tooftaa ta’uu dhaa?Asirratti gaafiilee lakkaawamanii hin dhumnetu ka’uu danda’u.
Sababni ani mata dure kanaan barreeffama gabaabaa kana qopheesseef, wanti dhiyoo kana ta’e fi warra Adda Diimookraatawa Oromoo (ADO) irra gaye kun isaaniifis ta’e warroota yaada walfakkaataa qabaniif barumsa ta’uu danda’aa laata? jedhutu gaafii natti ta’ee barruu kana dhiyeesse. Karaa nagaatiin biyyatti sana keessatti qabsaa’anii bilisummaa argachuun ykn akka isaan jedhanitti diimookraasii dhugaa fiduun akka hin danda’amne asirraa hubachuu danda’uu laata? “Buddeenni (biddeenni) gaariin eeleerratti beekama” jedha Oromoon yoo makmaaku. Waan eeleerra jiru kana arganii jiruree?Yaada jijjiirratanii karaa biraatiin qabsoo kana ittifufuu yaadu ykn barbaadu moo ammallee otuma arganuu ija dunuufatanii ittideemuuf mrteeffatu? Gaafii kana isaanumaaf dhiisee, ani garuu akka ilma Oromoo tokkootti, akka dhuunfaatti wantin yaadu fi fala ykn furmaata jedhu: hanga mooraa ofii tasgabbeessanii, tokkoomanii, kaayyoo tokkorratti waliigalanii, humna mooraa ofii hin cimsinetti, garee kamiiyyuu haa ta’u Habashoota wajjin hojjennee bilisummaa dhabne arganna jechuun natti hin mul’atu.
Akka makmaaksi Oromoo “Muka kufe lafatti qottootu itti baay’ata” jedhu, warra ADO kan qaaniidhaan gara Awuroopaatti deebi’an komacuu fi qeeqa itti baay’isuu hin barbaadu. Kaayyoon barreeffama kiyyaas isa kana miti. Akka dhalootaatti jarri kunis ilmaanuma keenya ilmaan Oromoo ti. Otuu waan hamaanis isaanirra gayee nutti dhagayamauun waan ooluu miti. Kan balleesse gorfachuu fi kan dogoggore sirreessuu dha malee, ija diinaa fulduratti walirratti duuluun bu’aa hin qabu. Haa ta’u malee, ammas irran deebi’a, lakkii kan dabrerraa baradhaa, seenaa dabre yaadadhaa, lammiilee Oromoo beekumsaa fi dandeettii guddaa qaban, kan imaayarittii tana jiraachisuuf jedhanii lubbuu isaani galaafachiisan yaadadhaa; karaa hin taane deemtanii isinis booddeen keessan akkuma jara sanaa akka hin taane irra deebi’aatii haala jiru gamaaggamaa jechuun fedha. Kun dhaamsa Oromummaa ti malee doorsiisuus miti ajaja kennuus miti. Kan kanarraa hafe “Abbaatu of mara jedhe bofni” jedhaa mitiiree Oromoon ammas yoo makmaaku.
Qabxii tokko otuu hin tuqin dabruu kanan hin barbaadne, karaa nagaatiin qabsoofnee bilisummaa argachuun yoo hin danda’amne filannoon biraa karaa humnaatiin jijjiirama fiduuf qabsaayuu dha. Inni kunis karaa lamaan danda’ama: qabsoo hidhannoo jabeessuu fiwarraaqsa uummataaf ciminaan hojjechuu dha. Warraaqasa akkanaa keessatti ammoo dhiigni lammiilee keenyaa dhangala’uu fi lafeen isaaniis caccabuun waan hin oolleef, kun akka qabsoo karaa nagaatti ilaalamuu fi fudhatamuu hin danda’u jedheen yaada. Qabsoon hidhannoo laayyoodhumatti jabaatee; Wayyaanee hanga funyaaniitti hidhate kana injifachuun salphaa akka hin taane waanuma beekamuu dha. Haa ta’u malee, hammuma fedhe yeroo dheeraas fudhatu kaayyoo ifa ta’e tokko lafa kaawwatanii, isa kanarratti tokkummaadhaan hojjetanii humna cimsaa yoo deeman wanti addunyaa kanarrtti hin danda’amne hin jiru. Hammuma ta’es ta’u qabsoo hidhannoo duubaan cimsaa; karaa biraatiin ammoo keessa fi alaan uummata keenya ijaaraa fi gurmeessaa warraaqsaaf qopheessun caalaatti bu’aa fida jedheen yaada.
Bilisummaan dhiigaan malee waan hin argamneef, kanaaf ofqopheessanii, salpinaan du’uurra seenaa hojjetanii du’uun filannoo biraa waan hin qabneef, tokkummaa jabeessanii mooraa ofii cimsuun yeroon isaa amma ta’uu qaba. Kan kanaa alaa filannoon biraa yoo jiraate, gabrummaa yeroodhaa gara yerootti hammaachaa deemu kana keessatti salphina fi qaaniidhaa mataa gadi qabatanii, dinaaf bitamaa jiraachuu dha. Dhumarratti, waan tokko jechuun barbaada. Oromoon yoo murteeffate waan tokko hojjetee milkiidhaan akka gahu OMN fakkeenya gaarii ta’uu danda’a. Kanaaf, karaa qabsoo hidhannoo jabeesuufis ammas Oromoon harka walqabatee yoo ka’e, humna waraanaa bilsummaa keenyaa cimsinee diina injifachuu akka dandeenyu mamiin ykn shakkiin hin jiru. Kana godhuuf garuu mooraan keenya tasgabbaayee; jaarmayoonni keenya hunduu walitti dacha’anii tokkummaa humna cimaa uumu ijaaruun barbaachisaa fi murteessaa dhas. Kun sirumaa haal-duree ta’uu qba jedheen amana. Waayee kana yeroo biraan itti deebi’uu yaala.
Galatoomaa.
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Yeroo baay’ee yoo dubbatamu ykn barreeffamu, sabboonummaan Oromoo guddachaa akka dhufe agarsiisa. Dhugaa dhas; galanni qabsoo bilisummaa Oromootiif akkasumas gootota keenya kan qabsoo kana keessatti wareegamaniif haa ta’u, Sabboonummaan Oromoo dhugumatti guddachaa dhufee jira. Keessumaayuu erga bara 1991 jijjiiramni hamma kan hin jedhamne argame booda, guddinni Sabboonummaa Oromoo sadarkaa ol aanaarra gahaa akka jiru hubatama. Haa ta’u malee, dhugumatti hiikni sabboonummaa hunda keenyaafuu galee jiraa? Namni tokko ani sabboonaa dha ykn sabboontuu dha yookaanis ammoo abalu sabboonaa/sabboontuu dha yoo jedhu, sabboonummaa maaliin madaaleti akkana jedhaa? Gara Sabboonummaa Oromootti otuu hin cehin dura, jecha sabboonummaa jedhu hiika isaa ilaaluun barbaachisaa dha. Jechi “sabboonummaa” jedhu Afaan Ingliziitiin “nationalism” jechuu yoo ta’u, hiikni isaa akka armaan gadii ti.
Afaan Ingiliziitiin, akka “The Free Online Dictionary”n hiikutti, nationalism:
- Devotion to the interests or culture of one’s nation; loyalty to one’s country; patriotism
- The belief that nations will benefit from acting independently rather than collectively, emphasizing national rather than international goals
- Aspirations for national independence in a country under foreign domination
- Fedhii ykn aadaa saba ofiitiif of kennanii hojjechuu; biyya ofii jaalachuu fi isaafis wareegamuuf qophii ta’uu
- Sabootni yoo walaba ta’an caalaatti bu’aa argacguu akka danda’an amantaa qabaachuu; kaayyoo dunyaalessaa caalaa kan sabaatti (biyyoolessaatti) xiyyeeffachuu
- Jajjabeessuu kaayyoo walabummaa sabaa, kan gabroonfataa alaatiin weeraraman ykn qabaman
Egaa, gaafii kanaa olitti ka’etti deebi’uudhaaf, warri nuti sabboontota ofiin jedhan ykn abalu sabboonaa/sabboontuu dha jedhan hiika kana hubatanii jiruu laata? Asirratti ani nan shakka; hiikni Sabboonummaa Oromoo kun hunduma birattuu waan hubatamu natti hin fakkaatu jechuu kooti. Shakkiin kiyya maalirraa akka madde ibsuun yaala. Fakkeenya salphaa ta’e tokko mee Afaan Oromoo haa fudhannu. Afaan Oromoo hundee Oromummaa ti. Akkuma kanaa olitti ibsame, Oromummaan ammoo hundee Sabboonummaa Oromoo ti. Afaan Oromoo Afaan haadha fi abbaa keenyaa, kan ittiin dhalannee fi guddanne, kan ilkaan itti buqqifanne waan ta’eef, isa kana jaalachuun, isaaf dursa kennuun, akka inni guddatu tattaaffachuun fedhii keenya (Oromootaa) qofaa otuu hin taane dirqama lammummaallee ta’uu qaba ture. Yoo fedhii fi dirqama kana qabaanne fi hojiidhaan agarsiisne, nuti Sabboontota ofiin jechuu dandeenya.
Akkan yeroo tokko tokko arguu fi hubadhutti, namootni nuti Oromoo dha ofiin jedhan; kan dhalootaan dhugumatti Oromoos ta’an, gama tokkoon nuti Oromoo dha jechaa; kana birallee dabranii nuti Sabboontota ofiin jechaa; gama biraatiin garuu, Afaan ofii kana dagatanii yookaanis lagatanii? Afaan Amaaraatti fayyadamanii yoo dubbatan argamu. Asirratti, wanti hubatamuu qabu, Afaan biraatti fayyadamuu hin qaban jechuu kiyyaa miti. Nuti hundi keenyaa bakka barbaachisaa ta’etti, Afaan biraatti (Afaan alagaatti) fayyadamaa waan jirruuf kun cubbuu miti jechuu kooti. Haa ta’u malee, kan nama dinqu Afaan dhalootaa, Afaan waloo otuu qabanuu maaliif isa dagatanii kan ormaatti, keessumaayuu Afaan gabroonfataa kanatti fayyadamu kan jedhutu gaafii kaasa. Namootni akkanaa kun, hiika Sabboonummaa Oromoo gara maleetti hubatan moo waanuma akkas jedhamuuf isa kana akka muuziqaa godhanii weellisuu?
Kan baay’ee nama dinqu ammoo, namootni fakkeessitootni kun, warra Sabboontota ta’anii fi ijoollee isaaniitiif maqaa Oromoo baasan, kan ijoollee isaaniis Afaan Oromoo barsiisan qeequu isaanii ti. Fakkeenyaaf, Afaanuma arrabni isaanii bare kanatti fiiguudhaan akkana jedhu: “Lijoochuu Amaarinyaa ayichiluum indee? La mindinnawu Amaarinyaa yamaataastamiruuti?” … Afaan Oromootti yoo hiikamu: Ijoolleen Afaan Amaaraa hin danda’aniiyii? Maaliif ijoollee Afaan Amaaraa hinbarsiisne? jechuudhaan akka waan Sabboonummaan Oromoo walcaalchisa sanyii (racism) ykn dhiphina ta’eetti ilaalanii Sabboontota qeequ. Akka yaada fi ilaalcha isaaniitti tarii Afaan Amaaraa dubbachuun hamayyummaa waan ta’e isaanitti fakkaata jedheen yaada. Kun fakkeenyota baay’ee keessaa isa tokko dha. Namootni akkanaa kun eenyummaa isaanii (Oromoo ta’uu isaanii) jaalatani jibbanis ofirraa dhiquu hin danda’an. Oromoo ta’anii dhalatani, Oromoo ta’anii du’u. Hiikni Sabboonummaa Oromoo sirriitti isaaniif otuu hin galin garuu jecha kanaan of yaamuun isaanii hojii isaanii faallessa.
Waayee dhimma Sabboonummaa kanarratti waa baa’yeetu jedhamuu fi fakkeenyota hedduutu dhiyaachuus danda’u. Namootni nuti Sabboontota ofiin jechaa; karaa biraatiin garuu faallaa kanaa dalagan, tarii dammaqinsi (consciousness) isaanii guutuu hin ta’u ta’a. Isaan kun hafanii warruma dammaqinsa guutuu qaban, kan beekumsa fi dandeettiis qaban, kan waayee saba Oromoo sirriitti beekan, kan ulaagaa Sabboonummaa guutuu danda’an yoo ilaalle, isaanumti kunuu hiika Sabboonummaa Oromoo akka armaan olitti kennametti waan hubatan hin fakkaatan. Shakkii kana ibsuuf mee hiika Sabboonummaa isa 3ffaa irratti kenname haa fudhannu. 3) Jajjabeessuu kaayyoo walabummaa sabaa, kan gabroonfataa alaatiin weeraraman ykn qabaman (Aspirations for national independence in a country under foreign domination).
Sabni ykn uummatni Orommoo qawweedhaan injifatamee, gabrummaa Habashaa jalatti akka kufe fi ergasii kaase hanga har’aattis gabrummaa kana keessa akka jiru, dhugaan kun Orommoo dhiisii alagaa fi diina jalaayuu waan dhokatuu miti. Kun seenaa saba Oromoo ti. Warri seenaa kana hin beekne yookaanis isa kanaan morman ejjannoon isaanii kan biraa ti. Waayee kana amma kaasuu hin barbaadu. Egaa dubbii gabaabsuuf, sabni Oromoo saba gabroonfataa alaa itti dhufeen qabame; saba kolonii jala jiru dha. Sabni kolonii keessa jiru ammoo sirna kolonii kana caccabsee fi diigee; hundeedhaan buqqisee, biyya walaba taate ijaarrachuuf mirga qaba; ijaarrachuu qabas. Humna biyaa isaa weeraree fi weeraraa jirus ofirraa kaasee abbaabiyyummaa isaa deebisee argachuu qaba jechuu dha. Akka hiika Sabboonummaa kanaatti, silaa Oromoo waayee kana hubatuu fi kaayyoo kanatti amanutu ani Sabboonaa dha ofiin jechuu danda’a.
Maarree, humnootni Oromoo kan impaayara Itoophiyaa diimookraatessina jedhanii garee dhaabbatan, nutis Sabboontota yoo ofiin jedhan hiika kana akkamitti ilaalu? Wantin hubachiisuu barbaadu, ejjannoo kana waan hin qabneef yookaanis kaayyoo walabummaa kanatti waan hin amanneef jecha, ani gama kiyyaan akka ilma Oromoo tokkootti, jara (garee) kanaan isin Sabboontotaa mit jechuun na rakkisa. Haa ta’u malee, ammas gaafiin kiyya: Jarri kun hiika Sabboonummaa Oromoo kan akkanatti ibsame kana akkamitti ilaalu, akkamitti fudhatus? kan jedhu ta’a. Jarri kun ofiisaaniitiif dammaqinsa guutuu akka qaban; uummata keenyallee barsiisaa fi dammaqsaa akka turan waan dhara hin taaneef, otuu beekumsa kana qabanuu; otuu hiika Sabboonummaas sirriitti beekanuu garuu faallaa hiika kanaa agarsiisaa waan jiraniif isaan kanaan Sabboontota jechuun dhugumatti nama hin rakkisuu? Waayee kana fi kan kana fakkaatutu gaafiilee mata duree barreeffama kanaa akkan kaasu na taasisan.
Gootonni keenya kan qabsoo kana keessatti wareegaman garuu guutumaa guututti hiika Sabboonummaa waan hubataniif, isa kana hojiin agarsiisuuf jedhanii lubbuu isaanii dhaban. Isaan dhugumatti Sabboontota Sabboontotaa olii ti. Kanaaf bara baraaan isaan yaadanna. Haa turu yookaanis yeroonis achi haa dheeratu malee, kaayyoon isaan wareegamaniif galii hawwame otuu hin gayin hin hafu. Uummatni Oromoos sirna koloneeffataa Habashaa caccabsee fi diigee abbaabiyummaa isaa deebisee akka argatu mamiin hin jiru. Injifannoon xumuraa kan uummata keenyaa ti jechuu dha. Oromiyaan ni bilisoomti!!
Galatoomaa!
======================================================================
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Mootummaan Wayyaanee barattoota saayinsii fayyaa (medical science) baratan muummee barnoota gargaraatin Yuunivarsiitiwwan garagaraa irraa bara 2005 A.L.Htti eebbifamaniif yeroo gargaraatti muummen addaan qoodee leenjii hojii duraa kennaafii jira.Mootummaan Wayyaanee barattoota hojii qabattachuu dura imaammataa fi tarsiimoo keenya beekuu fi beektanii fudhachuun dirqama keessan jedhee torbee darbe Onkoloolessaa 22, 2013 irraa kaasee magaalaa Finfinnee kutaa magaalaa Garbii(sangaa taraa) hoteela Waabee Shabaleetti barattoota muummeewwan barnootaa afur irraa Yunivarsiitii gargaraatii eebbifaman walitti qabee guyyoota afuriif leenjisaa turee jira. Muummewwan barnootaa kunniinis; Midwife, Optometry, Anaesthesia fi Saaykaatirii yoo ta’an ajandaan inni irratti leenjisuuf waame akkaataa hojiin itti hojjetamuu fi waa’ee seektara fayyaa ture. Haata’u malee haalli kun jijjiramee mootummaan Wayyaanee guyyaa walakkaaf waa’ee fayyaa irratti mariisisaa eerga turee booda fedhii barattootaa malee dirqamaan waa’ee siyaasa isaa itti lallabaa ture.
Mata dureewwan inni irratti leenjisaa ture;
- Ijaarsa sirna dimokraasii
- Misooma fi bulchiinsa gaarii
- Hidhaa haaromsa laga abbayyaa
- Midiyaa bilisaa(free press)
- Haala ijaarsa impaayeera itoophiyaa
- Dipiloomaasii biyyoota ollaa kanneen akka Eertiraa, Keeniyaa, Somaale ,Jibuutii fi Suudan wajjin qabu cimsuu akka qabu
- Dhaabbilee siyaasa kanneen shororkeessitoota jedhee paarlamaan isaanii moggaase waliin namni tokko hidhata qaba yoo ta’e dhiifamni akka hin godhamneef kan jedhu irratti leenjii jedhee kennaa tureera.
- Nuti hidhaa laga abbayyaafis ta’ee dhimma misoomaa kamiifuu mindaa keenya irraa saantimni tokko akka muramu hin eyyemnu.
- Mootummaan kun yoo democracy hordofa ta’e free press babal’isuu qaba.
- Miidiyaan itoophiyaa kaabineen hoogganamuun isaa hafee nama biraan hoogganamuu qaba.
- Miidiyaan itoophiyaa oduu hawaasaf dabarsu kamiiyyu ragaan deeggaree erga dhugoomsee booda ummata qaqqabsiisuu qaba.
- Diinagdeen Itoophiyaa dhibbeentaa 11.6 guddate jechuu eerga jalqabdanii waggaa shan lakkoofsistanii jirtu kun dhugaa osoo ta’e maalif hin dabalu ykn gadi hin bu’u, dhibbeentaa kana yommuu baastan ikonomistoonni addunyaa irratti hirmaatanii jiruu?
INJIFANNOON UMMATA OROMOOF!!!
GADAAN GADAA BILISUMMAA!!!!


text:
Onkoloolessa 12, 2015 | SEENAA Y.G (2005)
Gaaffii Mata duree kiyya har’aa bifa biraan mee haa dhiheessu. Bilisummaatu Ummata Gabroome barbaada moo, Ummata Gabroomeetu Bilisummaa barbaada? YK, Bilisoomu keenya nuutu mirkaneeffata moo, Bilisoomu keenyayyuu Bilisummaatu Afaan baasee nu labsa? Namni Bilisummaa dheebootee maal fakkaata? Ummati Bilisummaa dhabee maliin adda baafama? gaffiile kanaa deebii argachuuf, Ummatoota Gabrummaa jalaa ba’anii, Bilisummaa goonfatan irraa muuxannoo qaban ilaaluu barbaachisaa ta’a. gama kamiinuu deemnu, Ummata Gabroomeetu Bilisummaa isaa barbaada malee, Bilisummaan lubbuu godhatee Ummata Gabroomeef wareegama kaffalee Bilisummaa hin gonfachiiftu. Kun haqadha. Kana waliin ammas kan ilaallu, Ummati tokko Gabrummaa keessaa ba’ee, Bilisummaa isaa goonfachuuf, fedhii fi hawwiin Bilisummaa eeggatamoo, wareegama barbaachisu kaffalee Bilisummaa isaa humnaan labsata? Gabrummaa jala jiraataniif, Bilisummaa hawwuun bu’aa tokkollee hin qabdu. Gabrummaa hadheeffachaa, Ummata gabroomee keessatti duroomuu fi jireenya qananii jiraachuun waan walii fallaadha. Hawwiin Bilisummaa, Gabrummaa jibbaa, Bilisummaa sharafamaa Biyya hanbaa namaa kennituun of daganii of sobaa nama jiraachifti. rafanii ka’anii nyaachuu fi dhuguun nama moosiftee, waan silaa hojjatamuu qabu nama dagachiiftee, gabaasuma Bilisummaaf taasifamuun nama jiraachifti. Ykn warra Bilisummaaf qabsaa’aan qofaa nama jechisiifti. Bilisummaan dhamaa fi mi’aa mataa isaa qaba. Bilisummaa inni dhugaa, jireenyi qananii fedhu jiraatteyyuu, hadhaa keessa ofii hin moosoftu.


text:
Hooggannii QBO akka ofii yaadutti kan biraas akka yaadu tolchuu otoo hin taane, kan ofii yaadu namni biraas akka gabbisuu danda’u of amansiisuu qaba
Posted by Madda Walaabuu Press on 4/27/2013
Ebla 27, 2013 | Camadaa Hundee Irraa*
Qabsoon yeroo hunda gabbachaa fi danboobaa deemuu qaba. kana gochuuf garuu hooggana jijjiramaa fi hooromsa qabsootti amanu horachuun murteessaa dha. hoogganni jijjiramaa fi haaromsa qabsootti hin amanne, yeroo hunda miseensaa fi hooggana isa jala jiru kan qaru (uumu) akka ofii yaadutti akka yaadan gochuun ta’a. Hoogganni jijjiramaa fi haaromsa qabsootti hin amanne, waanta hunda kan beekuu fi kan murteessu isa malee, qabsa’otiin biraa kaan gahee qaban tahuu isaa yeroo tokkaaf illee hin yaadu. Mooraa qabsoo keessatti namootiin sababaan yaadanii fi of irratti amantaa qaban akka biqilan tasa hin eeyyaman. Kana irraa kan ka’e, yeroo hunda qabsa’ota QBO gabbisuuf haala xiinxalanii fi hubatan dhiibanii qabsoo keessaa baasu. Qabsa’ota egeree qabsoof muladhata gaarii qaban, garee dursanii of cinaa tuullataniin olola maqa balleessii fi hinjirreedhaan duula baldhaa irratti banu. Kun amala hooggana sababaan hin amannee fi jijjiramaa fi haaromsa qabsoon gaafatu tasa dhagahuu hin barbaannee ti.
Hoogganni amala kanaan guddatee fi qabsoo gaggeessu yeroo hunda, ajandaa injifannoo qabsoo of harkaa hin qabu. hawwii fi fedhiin isaa yeroo hunda qabsa’ota egeree qabsoof muldhata gaarii qaban qabsoo keessaa dhiibuu fi olola dharaan maqaa balleessuu dha. kun ammoo bu’aan isaa qabsoo akka daandii injiffannoo hin qabanne maseensuu dha.
Dhaabbilee siyaasaa QBO gaggeessan keessaa angaftii fi inni guddichi ABO dha. ABOn deeggarsaa fi jaalala ummata oromoo wayyabaa qaba. maqaa dhaaba kanaan ilmaan oromoo kumaatamooti wareegamanii jiru. Qe’ee fi qabeenyaa isaanii irraa buqa’anii jiru. Biyya itti dhalatan gadhiisanii godaananii jiru. Kun hundi mirgaa fi dhugaan oromoon qabu falmachuu fi hooggana qabsoo isaa kan ta’e ABO wajjin hidhata waanta qabuuf. Jaalalaa fi kabajaa dhaaba isaa ABOf qabu irraa ka’ee haarsaa qaqalii kaffalaa ture, ammas itti jira. haata’u malee ummati oromoo yeroo dhaaba isaa kabajuu fi jaalatu, adeemsaa fi sirreessa dhaabni isaa fudhachuu qabu yeroon fudhachuu dhabuun isaa quuqama of keessatti ni qaba. yeroo dheeraa gorsaa fi gargaarsa wal irraa hin cinne godhaafii jira. ummata irraa kan eegamu inni guddaan deeggarsa ABOf qabu roga hundaan jabeessuu dha. deeggarsa ummati oromoo dhaaba isaaf qabu gara humnaa fi injifannootti jijjiruu kan qabu, hooggana itti gaafatama fudhatee dha. hoogganii adeemsa qabsoo yeroo gara yerootti qorachaa fi xiinxalaa deemuun dirqama isaa ti. Hoogganni sadarkaa dhaabnii fi qabsoon irra jirtu haqummaan hin xiinxalle hooggana aangoof bakka olaanaa kennuu dha. hoogganni yeroo hunda aangoof dhiphatu dhimma qabsoo irra aangoo dhaaba keessatti qabu tifkachuuf dursa kenna. Kun ta’uun isaa ammoo dhimmi qabsoo xiinxalanii ykn gilgaalanii haalaa fi waltajjii qabsoon keessa jirtu wajjin wal simsiisuun bakka hin qabaatu. Rakkoo mooraa qabsoo oromoo keessa jiran keessaa inni kun isa guddaa dha.
ABO keessatti laafinii fi kufaatiin gara garaa yeroo mudachaa deemu, madda rakkoo ilaaluu irra gara nama dhuunfaatti quba qabuutu aadaa ta’e. kun ammoo jeequmsa irratti jeequmsa dhalchaa deeme. Laafinnii fi rakkoon dhaaba qabatee otoo jiruu, ciminaa fi jabina hin jirre ololaa fi ololchiisaa deemuun ammuma bubbulu rakkoon olaka’aa fi guddachaa deeme. Hoogganni ABO yeroo gara yerootti xiinxala bilchaataa fi gamaaggama ijaaraa gochuu dhabuu isaatiin QBO gara kooluu galtummaatti galchee jira. dhugaa kana hadhahus ofitti himuu qabna. Dhugaa kana oromoon yeroo baayyee irra deddeebi’ee dhaaba keenya ABO gorse jira. gargaarsa isa irraa eegamus nuffii tokko malee amma yoonaa ittuma jira. garuu hoogganni waanta ummati oromoo jedhuu fi namooti bilchaatoon akeekaa jiran fudhachuu irra yeroo hunda akka ofii sirrii ta’etti of amansiisee jira. kun ammoo aadaan akka ofii yaaddutti namni biraas akka yaadu tolfachuuf dham’uu dha. hoogganni bilchaataan kan ofii yaadu namni biraa akka gabbisu haala mijeessuu dha. aadaan akkanaa kun gabbachuu dhabuun rakkoon qabsoon qabdu akka ija banannee hin ilaalle nutolchee jira.
Rakkoo qabsoo mudatee jiru hundeen ilaalanii fala itti kennuu irra nama dhuunfaatti quba qabuun aadeffatamee jira. aadaan nama dhuunfaa balaaleffachuu fi quba walitti qabuu kun kan madde, fedhii fi aangoo dhuma hin qabne irraa madda. Aadaa akka ofii yaadaanitti namni biraas daangaa sana keessatti akka yaadu gochuu irraa dhufa. Aadaan yaada namaa gabbisuu mooraa qabsoo keessatti akka maseenu ta’ee jira. haalli kun ammoo qabsoo keenya haalaan miidhee jira.
Jaalalaa fi kabajaa ummati oromoo ABOf qabu gara humnaatti akka jijjiramu yoo barbaadame, dhimma nama dhuunfaa fi garee keessaa bahamee, jijjiramaa fi haaromsa qabsoon gaafatutti of makuu dha. jijjiramaa fi haaromsa qabsoon gaafatutti of makuun gootummaa fi beekumsa gaafata. Jijjiramaa fi haaromsa qabsoon gaafachaa jiru gurra dhoowwachuun rakkoo nama dhuunfaa ykn garee godhanii olola irraa marachuun kufaatii irratti kufaatii dabalachaa deemuu dha. kabajaa fi ulfina ummati oromoo dhaaba isaaf qabu gara dhimma dhuunfaatti geeddarachuu ta’a. qabsoo kooluu galtummaa irraa gara dachee oromiyaatti fiduu irra, baruma baraan hooggana harka nama biraan abidda qabachuu hawwu oomishaa deemna. Kan amma argaa jirrus kanuma. Tarii yeroon akkas jedhee barreessu namoota tokko tokko mataa dhukkubsuu fi haarsuu mala, haqni lafa jiru garuu kanuma. Kanaaf haqa jiru fudhannee falaaf wal tumsuu fi wal akeekuu dha.
Olollii fi maqa balleessiin dhuma hin qabne walirratti oofuun dhaaba keenya keessatti baratamee jira. kun aadaa badduu fi ongaahuu qabduu dha. muldhatii fi kallattiin qabsoo oromoo keessumaa kan ABOn gaggeeffamu ifatti gara injifannootti kan nugeessuu ta’uu qaba. muldhataa fi kallattii qabsoo miiraan ykn hawwii duwwaan jiran ykn lafa ka’aman otoo hin taane, kan hojiitti hiikamuu danda’an ta’uu qaba. yeroo tokko tokko haala qabsoon keenya irra jiru, wal mooksuuf fakkeenya qabsoo biraa wajjin wal fakkeessuu yaalla. Amallii fi haalli waltajjiin qabsoo oromoo irra jiru kan biraa wajjin wal fakkeessuuf yaaluun ammeenya qabaachuu baatus garuu, waanta nubira hin jirre ni jira jedhanii yaaduun garuu ammas rakkoo qabsoon keenya keessa jirtu sirnaan of amasiisuuf fedha dhabuu dha. hoogganni rakkoon qabsoon qabdu ofi amansiisuuf fedha hin qabne aangahaa dha melee hoogganaa miti.
Olola rakasha fedhaa fi dandeettii dhabiinsa hoogganaa irraa madden yeroo gareen wal qoonnee wal irratti oofnu bilchina qabsoo keenyaa fi dadhabbina hoogganni keenya ammas keessa jiru muldhisa. Yeroo tokko tokko burqaa fi madda rakkoo dhiifnee, damee isaa irratti yeroo dheeraa fudhanna. Fakkeenya gaarii kan ta’u, rakkoon qabsoo keenyaa: tokkummaa dhabuu, wal jala deemuu diduu, kaayyoo ganamaa ganuu, naannummaa, wal beekumsa, naamusa dhaabaa eeguu dhabuu, heeraa fi seera cabsuu, haarsaaf qophii ta’uu dhabuu, oromummaan dadhabuu, sabboonummaan dhibuu, rakkoo dinagdee, rakkoo geo-politics fi … Kkf kumaatama kaafnee madda falmii goona. Kana irraas darbee nama dhuunfaa akka rakkootti yeroo imatamu ykn yakkamu argaa jirra. Dhugaadha isaan kun hunduu rokkoo mooraa qabsoo keenya keessa jiranii dha. gahee mataa isaanii qabu malee, dadhabbana dhaaba keenyaaf murteessoo miti. Namni bilchinaan ilaaluu dadhabe calaqqisa rakkoolee kana akka hundeetti fudhata. Dhuma irratti fala argachuuf hin deeman. Isaan kun hunduu maddaaa fi burqaa rakkoo otoo hin taane, calaqisaa fi damee rakkoo ijoo ti.
Maddi rakkoo keenyaa hooggana jijjiramaa fi haaromsa qabsoon gaafatu yeroon xiinxalee fi hubatee malaa fi tasiimoo isaaf malu maddisiisuu dadhabuu dha. tokkummaan wal jala deemuun heeraa fi seera dhaabaa cabsuu fi kabajuu dhabuun kan dhufu, hoogganni haala waltajjiin qabsoo keessa jirtu sirnaan xiinxalee hubachuun yeroon fala itti kennuu irraa madda. Hoogganni yeroon gaaffii waltajjiin yeroo gaafatuuf deebii bilchataaa hin kennu taanaan, hunduu akka isaaf ta’etti gara yaaduutti ceha. hoogganan kan barbaachiseef namuu akka isaaf ta’utti yaaduu irra waloon yaada gabbisuuf akka gargaaruuf kallattii fi muldhata qabsoo yeroo gara yerootti gabbisaa deemuu dha. hoogganni kana hin godhu taanaan maqaa malee, hooggana haqaa of harkaa akka hin qabne beekuu qaba. qabsoo siyaasaa dhiisaatii jireenyi nama dhuunfaatuu rakkoo gara garaan kan marfamee dha. garuu bilchinaa fi beekumsaan mala itti barbaaduun garuu gahee hoogganaa ta’a. hoogganni qabsoo ammoo kan ittiin masakamuu qabu, akka ofii yaadutti qabsa’aan biraas akka yaadutti ijaaruu otoo hin taane, kan ofii yaade, qabsa’aan biraas gabbisee qabsoo furgaasuu ni danda’a kan jedhu of irratti amantaa horachuu qaba. hoogganni of irratti amantaa hin qabne yeroo hunda namoota isaa gadi yaadan malee, egeree qabsoof ta’an dhaaba keessatti akka guddatan ykn hirmaatan carraa hin kennuuf.
ABOn jaalalaa fi kabajaa ummata keenyaa gara humnaatti jijjiruuf ammas hoogganni isaa ololaa fi waanta madda rakkoo hin taane, irratti yeroo dabarsuu irra madda rakkoo of amansiisuu dha. hooggana jijjiramaa fi haaromsa qabsoon gaafatu ofitti fudhachuuf qophii ta’e uummachuu dha. akka amma ilaalaa jirrutti kaayyoo ganamaa fi galgalaa jechuudhaan olala dhuma hin qabnee fi rakkoo harkaa nuqabduuf xiqqoo illee kan fala hin taane irratti yeroo balleessuun barbaachisaa miti. Kan kaleessaa kabajuun, gabbisuun, faarsuun, ittiin dhaadachuun barbaachisaa dha. kan kaleessaan dhaadachuu fi faarsuun garuu waltajjii amma keessa jirruuf akka isaaf ta’utti yoo dhimma itti hin bane gatii hin qabu. tarii yeroof waliin walitti wacuuf ajandaa ta’uu mala. Rakkoo qabsoon qabdu fala kennuu keessatti garuu bu’aa tokko iyyuu hin qabu.
Jijjiramaa fi haaromsa qabsoon keenya gaafatu ija banannee ilaaluu danda’uu qabna. Miiranis qabsoo masakuun fafa irratti fafa dhalchaa deemuun ala oromoof gargaarsa hin qabu. guddinnii fi bilchinni siyaasaa oromoo amma irra jiru haalaan guddateera. Yeroo waanta namni tokko duwwaan jedhu dhaggeefatan otoo hin taane, kan waloodhaan qaban yeroo itti qindeessanii dha. murni ykn hoogganni tokko qaama biraa oromummaa fi qabsa’umaa yeroo itti kennuu fi irraa mulqu irra hin jirru. Hoogganni ykn qaamni akka ofii yaadutti namni biraas akka yaadu kajeelu, oromummaa, qabsa’ummaa, sabboonummaa, amanamummaa, gootummaa fi kaayyoo qabsoo namaaf kennuu fi nama irraa mulquu yaala. Kun dhaloota amma jiru biratti bakka hin qabu duwwaa otoo hin taane, murnootaa fi hoogganoota bifa kanaan yaadan, badii amma yoonaa qabsoo keessatti dhataniif ammam akka madda rakkoo ta’an hubata. Diinni keenya wayyaaneen tarsiimoo fi toftaa ittiin qabsoo keenya dadhabsiiftuu fi aangoo bittaa ishee itti fufsiitu al eddu jijjirtee jirti. Diinni keenya toftaa isaa yeroo gara yerootti jijjiraa kan deemu bara bittaa isaa dheeressuuf. Mooraan qabsoo oromoos yoo malaa fi jijjirama mooraa diinaa keessatti ta’aa deemu hubatee, qabsoo isaa daandii haaromsaa fi jijjiramaa hin qabsiifne, injifannoo akkuma hawwinetti afna. Kanaaf kun yeroon kan kennamuuf ta’uu hin qabu. Yeroo dheeraa balleessinee jirra.Kanaaf hoogganni QBO keessumaa kan ABO damee rakkoo irratti yeroo fixuu irra gootummaadhaan madda rakkoo hubachuuf gurra ummata oromoof ergisuun gaaffii yeroo ti.
======================================================================
* Camadaa Hundee: camadaa@gmail.com
Qabsoon yeroo hunda gabbachaa fi danboobaa deemuu qaba. kana gochuuf garuu hooggana jijjiramaa fi hooromsa qabsootti amanu horachuun murteessaa dha. hoogganni jijjiramaa fi haaromsa qabsootti hin amanne, yeroo hunda miseensaa fi hooggana isa jala jiru kan qaru (uumu) akka ofii yaadutti akka yaadan gochuun ta’a. Hoogganni jijjiramaa fi haaromsa qabsootti hin amanne, waanta hunda kan beekuu fi kan murteessu isa malee, qabsa’otiin biraa kaan gahee qaban tahuu isaa yeroo tokkaaf illee hin yaadu. Mooraa qabsoo keessatti namootiin sababaan yaadanii fi of irratti amantaa qaban akka biqilan tasa hin eeyyaman. Kana irraa kan ka’e, yeroo hunda qabsa’ota QBO gabbisuuf haala xiinxalanii fi hubatan dhiibanii qabsoo keessaa baasu. Qabsa’ota egeree qabsoof muladhata gaarii qaban, garee dursanii of cinaa tuullataniin olola maqa balleessii fi hinjirreedhaan duula baldhaa irratti banu. Kun amala hooggana sababaan hin amannee fi jijjiramaa fi haaromsa qabsoon gaafatu tasa dhagahuu hin barbaannee ti.
Hoogganni amala kanaan guddatee fi qabsoo gaggeessu yeroo hunda, ajandaa injifannoo qabsoo of harkaa hin qabu. hawwii fi fedhiin isaa yeroo hunda qabsa’ota egeree qabsoof muldhata gaarii qaban qabsoo keessaa dhiibuu fi olola dharaan maqaa balleessuu dha. kun ammoo bu’aan isaa qabsoo akka daandii injiffannoo hin qabanne maseensuu dha.
Dhaabbilee siyaasaa QBO gaggeessan keessaa angaftii fi inni guddichi ABO dha. ABOn deeggarsaa fi jaalala ummata oromoo wayyabaa qaba. maqaa dhaaba kanaan ilmaan oromoo kumaatamooti wareegamanii jiru. Qe’ee fi qabeenyaa isaanii irraa buqa’anii jiru. Biyya itti dhalatan gadhiisanii godaananii jiru. Kun hundi mirgaa fi dhugaan oromoon qabu falmachuu fi hooggana qabsoo isaa kan ta’e ABO wajjin hidhata waanta qabuuf. Jaalalaa fi kabajaa dhaaba isaa ABOf qabu irraa ka’ee haarsaa qaqalii kaffalaa ture, ammas itti jira. haata’u malee ummati oromoo yeroo dhaaba isaa kabajuu fi jaalatu, adeemsaa fi sirreessa dhaabni isaa fudhachuu qabu yeroon fudhachuu dhabuun isaa quuqama of keessatti ni qaba. yeroo dheeraa gorsaa fi gargaarsa wal irraa hin cinne godhaafii jira. ummata irraa kan eegamu inni guddaan deeggarsa ABOf qabu roga hundaan jabeessuu dha. deeggarsa ummati oromoo dhaaba isaaf qabu gara humnaa fi injifannootti jijjiruu kan qabu, hooggana itti gaafatama fudhatee dha. hoogganii adeemsa qabsoo yeroo gara yerootti qorachaa fi xiinxalaa deemuun dirqama isaa ti. Hoogganni sadarkaa dhaabnii fi qabsoon irra jirtu haqummaan hin xiinxalle hooggana aangoof bakka olaanaa kennuu dha. hoogganni yeroo hunda aangoof dhiphatu dhimma qabsoo irra aangoo dhaaba keessatti qabu tifkachuuf dursa kenna. Kun ta’uun isaa ammoo dhimmi qabsoo xiinxalanii ykn gilgaalanii haalaa fi waltajjii qabsoon keessa jirtu wajjin wal simsiisuun bakka hin qabaatu. Rakkoo mooraa qabsoo oromoo keessa jiran keessaa inni kun isa guddaa dha.
ABO keessatti laafinii fi kufaatiin gara garaa yeroo mudachaa deemu, madda rakkoo ilaaluu irra gara nama dhuunfaatti quba qabuutu aadaa ta’e. kun ammoo jeequmsa irratti jeequmsa dhalchaa deeme. Laafinnii fi rakkoon dhaaba qabatee otoo jiruu, ciminaa fi jabina hin jirre ololaa fi ololchiisaa deemuun ammuma bubbulu rakkoon olaka’aa fi guddachaa deeme. Hoogganni ABO yeroo gara yerootti xiinxala bilchaataa fi gamaaggama ijaaraa gochuu dhabuu isaatiin QBO gara kooluu galtummaatti galchee jira. dhugaa kana hadhahus ofitti himuu qabna. Dhugaa kana oromoon yeroo baayyee irra deddeebi’ee dhaaba keenya ABO gorse jira. gargaarsa isa irraa eegamus nuffii tokko malee amma yoonaa ittuma jira. garuu hoogganni waanta ummati oromoo jedhuu fi namooti bilchaatoon akeekaa jiran fudhachuu irra yeroo hunda akka ofii sirrii ta’etti of amansiisee jira. kun ammoo aadaan akka ofii yaaddutti namni biraas akka yaadu tolfachuuf dham’uu dha. hoogganni bilchaataan kan ofii yaadu namni biraa akka gabbisu haala mijeessuu dha. aadaan akkanaa kun gabbachuu dhabuun rakkoon qabsoon qabdu akka ija banannee hin ilaalle nutolchee jira.
Rakkoo qabsoo mudatee jiru hundeen ilaalanii fala itti kennuu irra nama dhuunfaatti quba qabuun aadeffatamee jira. aadaan nama dhuunfaa balaaleffachuu fi quba walitti qabuu kun kan madde, fedhii fi aangoo dhuma hin qabne irraa madda. Aadaa akka ofii yaadaanitti namni biraas daangaa sana keessatti akka yaadu gochuu irraa dhufa. Aadaan yaada namaa gabbisuu mooraa qabsoo keessatti akka maseenu ta’ee jira. haalli kun ammoo qabsoo keenya haalaan miidhee jira.
Jaalalaa fi kabajaa ummati oromoo ABOf qabu gara humnaatti akka jijjiramu yoo barbaadame, dhimma nama dhuunfaa fi garee keessaa bahamee, jijjiramaa fi haaromsa qabsoon gaafatutti of makuu dha. jijjiramaa fi haaromsa qabsoon gaafatutti of makuun gootummaa fi beekumsa gaafata. Jijjiramaa fi haaromsa qabsoon gaafachaa jiru gurra dhoowwachuun rakkoo nama dhuunfaa ykn garee godhanii olola irraa marachuun kufaatii irratti kufaatii dabalachaa deemuu dha. kabajaa fi ulfina ummati oromoo dhaaba isaaf qabu gara dhimma dhuunfaatti geeddarachuu ta’a. qabsoo kooluu galtummaa irraa gara dachee oromiyaatti fiduu irra, baruma baraan hooggana harka nama biraan abidda qabachuu hawwu oomishaa deemna. Kan amma argaa jirrus kanuma. Tarii yeroon akkas jedhee barreessu namoota tokko tokko mataa dhukkubsuu fi haarsuu mala, haqni lafa jiru garuu kanuma. Kanaaf haqa jiru fudhannee falaaf wal tumsuu fi wal akeekuu dha.
Olollii fi maqa balleessiin dhuma hin qabne walirratti oofuun dhaaba keenya keessatti baratamee jira. kun aadaa badduu fi ongaahuu qabduu dha. muldhatii fi kallattiin qabsoo oromoo keessumaa kan ABOn gaggeeffamu ifatti gara injifannootti kan nugeessuu ta’uu qaba. muldhataa fi kallattii qabsoo miiraan ykn hawwii duwwaan jiran ykn lafa ka’aman otoo hin taane, kan hojiitti hiikamuu danda’an ta’uu qaba. yeroo tokko tokko haala qabsoon keenya irra jiru, wal mooksuuf fakkeenya qabsoo biraa wajjin wal fakkeessuu yaalla. Amallii fi haalli waltajjiin qabsoo oromoo irra jiru kan biraa wajjin wal fakkeessuuf yaaluun ammeenya qabaachuu baatus garuu, waanta nubira hin jirre ni jira jedhanii yaaduun garuu ammas rakkoo qabsoon keenya keessa jirtu sirnaan of amasiisuuf fedha dhabuu dha. hoogganni rakkoon qabsoon qabdu ofi amansiisuuf fedha hin qabne aangahaa dha melee hoogganaa miti.
Olola rakasha fedhaa fi dandeettii dhabiinsa hoogganaa irraa madden yeroo gareen wal qoonnee wal irratti oofnu bilchina qabsoo keenyaa fi dadhabbina hoogganni keenya ammas keessa jiru muldhisa. Yeroo tokko tokko burqaa fi madda rakkoo dhiifnee, damee isaa irratti yeroo dheeraa fudhanna. Fakkeenya gaarii kan ta’u, rakkoon qabsoo keenyaa: tokkummaa dhabuu, wal jala deemuu diduu, kaayyoo ganamaa ganuu, naannummaa, wal beekumsa, naamusa dhaabaa eeguu dhabuu, heeraa fi seera cabsuu, haarsaaf qophii ta’uu dhabuu, oromummaan dadhabuu, sabboonummaan dhibuu, rakkoo dinagdee, rakkoo geo-politics fi … Kkf kumaatama kaafnee madda falmii goona. Kana irraas darbee nama dhuunfaa akka rakkootti yeroo imatamu ykn yakkamu argaa jirra. Dhugaadha isaan kun hunduu rokkoo mooraa qabsoo keenya keessa jiranii dha. gahee mataa isaanii qabu malee, dadhabbana dhaaba keenyaaf murteessoo miti. Namni bilchinaan ilaaluu dadhabe calaqqisa rakkoolee kana akka hundeetti fudhata. Dhuma irratti fala argachuuf hin deeman. Isaan kun hunduu maddaaa fi burqaa rakkoo otoo hin taane, calaqisaa fi damee rakkoo ijoo ti.
Maddi rakkoo keenyaa hooggana jijjiramaa fi haaromsa qabsoon gaafatu yeroon xiinxalee fi hubatee malaa fi tasiimoo isaaf malu maddisiisuu dadhabuu dha. tokkummaan wal jala deemuun heeraa fi seera dhaabaa cabsuu fi kabajuu dhabuun kan dhufu, hoogganni haala waltajjiin qabsoo keessa jirtu sirnaan xiinxalee hubachuun yeroon fala itti kennuu irraa madda. Hoogganni yeroon gaaffii waltajjiin yeroo gaafatuuf deebii bilchataaa hin kennu taanaan, hunduu akka isaaf ta’etti gara yaaduutti ceha. hoogganan kan barbaachiseef namuu akka isaaf ta’utti yaaduu irra waloon yaada gabbisuuf akka gargaaruuf kallattii fi muldhata qabsoo yeroo gara yerootti gabbisaa deemuu dha. hoogganni kana hin godhu taanaan maqaa malee, hooggana haqaa of harkaa akka hin qabne beekuu qaba. qabsoo siyaasaa dhiisaatii jireenyi nama dhuunfaatuu rakkoo gara garaan kan marfamee dha. garuu bilchinaa fi beekumsaan mala itti barbaaduun garuu gahee hoogganaa ta’a. hoogganni qabsoo ammoo kan ittiin masakamuu qabu, akka ofii yaadutti qabsa’aan biraas akka yaadutti ijaaruu otoo hin taane, kan ofii yaade, qabsa’aan biraas gabbisee qabsoo furgaasuu ni danda’a kan jedhu of irratti amantaa horachuu qaba. hoogganni of irratti amantaa hin qabne yeroo hunda namoota isaa gadi yaadan malee, egeree qabsoof ta’an dhaaba keessatti akka guddatan ykn hirmaatan carraa hin kennuuf.
ABOn jaalalaa fi kabajaa ummata keenyaa gara humnaatti jijjiruuf ammas hoogganni isaa ololaa fi waanta madda rakkoo hin taane, irratti yeroo dabarsuu irra madda rakkoo of amansiisuu dha. hooggana jijjiramaa fi haaromsa qabsoon gaafatu ofitti fudhachuuf qophii ta’e uummachuu dha. akka amma ilaalaa jirrutti kaayyoo ganamaa fi galgalaa jechuudhaan olala dhuma hin qabnee fi rakkoo harkaa nuqabduuf xiqqoo illee kan fala hin taane irratti yeroo balleessuun barbaachisaa miti. Kan kaleessaa kabajuun, gabbisuun, faarsuun, ittiin dhaadachuun barbaachisaa dha. kan kaleessaan dhaadachuu fi faarsuun garuu waltajjii amma keessa jirruuf akka isaaf ta’utti yoo dhimma itti hin bane gatii hin qabu. tarii yeroof waliin walitti wacuuf ajandaa ta’uu mala. Rakkoo qabsoon qabdu fala kennuu keessatti garuu bu’aa tokko iyyuu hin qabu.
Jijjiramaa fi haaromsa qabsoon keenya gaafatu ija banannee ilaaluu danda’uu qabna. Miiranis qabsoo masakuun fafa irratti fafa dhalchaa deemuun ala oromoof gargaarsa hin qabu. guddinnii fi bilchinni siyaasaa oromoo amma irra jiru haalaan guddateera. Yeroo waanta namni tokko duwwaan jedhu dhaggeefatan otoo hin taane, kan waloodhaan qaban yeroo itti qindeessanii dha. murni ykn hoogganni tokko qaama biraa oromummaa fi qabsa’umaa yeroo itti kennuu fi irraa mulqu irra hin jirru. Hoogganni ykn qaamni akka ofii yaadutti namni biraas akka yaadu kajeelu, oromummaa, qabsa’ummaa, sabboonummaa, amanamummaa, gootummaa fi kaayyoo qabsoo namaaf kennuu fi nama irraa mulquu yaala. Kun dhaloota amma jiru biratti bakka hin qabu duwwaa otoo hin taane, murnootaa fi hoogganoota bifa kanaan yaadan, badii amma yoonaa qabsoo keessatti dhataniif ammam akka madda rakkoo ta’an hubata. Diinni keenya wayyaaneen tarsiimoo fi toftaa ittiin qabsoo keenya dadhabsiiftuu fi aangoo bittaa ishee itti fufsiitu al eddu jijjirtee jirti. Diinni keenya toftaa isaa yeroo gara yerootti jijjiraa kan deemu bara bittaa isaa dheeressuuf. Mooraan qabsoo oromoos yoo malaa fi jijjirama mooraa diinaa keessatti ta’aa deemu hubatee, qabsoo isaa daandii haaromsaa fi jijjiramaa hin qabsiifne, injifannoo akkuma hawwinetti afna. Kanaaf kun yeroon kan kennamuuf ta’uu hin qabu. Yeroo dheeraa balleessinee jirra.Kanaaf hoogganni QBO keessumaa kan ABO damee rakkoo irratti yeroo fixuu irra gootummaadhaan madda rakkoo hubachuuf gurra ummata oromoof ergisuun gaaffii yeroo ti.
======================================================================
* Camadaa Hundee: camadaa@gmail.com
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Godina Lixa Shaggar keessatti goototni barattootni Oromoo manneen barnootaa sadarkaa 2ffaa fi qopha’inaa Amboo walga’ii afaan fajjeessa mootummaa abbaa irree Wayyaanee irratti iyyannoo gaaffii mirga abbaa biyyummaa qabxii 11 qabate galfachuun diddaa guddaan walga’ii Wayyaanee dura dhaabbatan.
Posted by Madda Walaabuu Press on 10/03/2014
Onkoloolessa 03, 2014 | Qeerroo.org | Amboo
Godina Lixa Shaggar keessatti goototni barattootni Oromoo manneen barnootaa sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa Amboo walga’ii afaan fajjeessa mootummaa abbaa irree Wayyaanee irratti iyyannoo gaaffii mirga abbaa biyyummaa qabxii 11 qabate galfachuun diddaa guddaan walga’ii wayyaanee dura dhaabbatan.
Mootummaan Wayyaanee waan qabee gadhiisu dhabuun maqaa Walga’ii jedhuun Dhiphachaa jiru, yeroo amma kana barattoota Oromoo manneen barnoota sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa keessatti humna poolisiitti fayyadamuun walitti qabuun dirqamaan walga’ii dirqamaa teesisaa utuu jiru barattootni oromoo manneen barnootaa Amboo fi naannoo isheetti argaman kanneen akka:
1ffaa M/B Liiban Maccaa Amboo sadarkaa 2ffaa kutaa 9ffaa fi 10ffaa
2ffaa M/B Amboo sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa Amboo, keessatti barattootni wayyaaneedhaan dirqamaan walitti qabamanii teesifaman walga’iin wayyaanee walga’ii uummata keenya garboomsuuf teesifamu waan ta’eef hin fudhannu jechuun mormii itti qabsiisuun Iyyannoo dhiyeeffachuun guyyaa kaleessa walga’iin wayyaanee utuu hin teesifamiin mormii kanaan ugguramee jira. Haaluma walfakkatuun Barattootni Oromoo sadarkaa 2ffaa fi qopha’ina barachaa jiran manneen barnootaa kanneen akka:
3ffaa M/B Giincii sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa,
4ffaa M/B Dandii Sadarkaa 2ffaa
5ffaa M/B Gudar sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa,
6ffaa M/B Xuuqur Incinnii sadarkaa 2ffaa fi qopha’ina Dirree Incinnii,
7ffaa M/B Midaa Qanyii sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa
8ffaa M/B Jalduu sadarkaa 2ffaa fi qopha’ina
9ffaa M/B Geedoo sadarkaa 2ffaa fi qopha’inaa keessatti barattootni Oromoo Walga’iin Wayyaanee nu hin ilaallatu, Wayyaaneen waraana nutti bobbaasee utuu nu ajjeesaa jiruu walga’ii wayyaanee taa’uun bu’aa hin qabu jechuun mormii fi gaaffii mirga abbaa biyyummaa ergamtoota wayyaanee irratti qabsiisuun waan qabdee gadhiiftu dhabuun ergamtootni Wayyaanee wawwachaa jiraachuun ibsame jira.
Barsiisotni hogganootni manneen barnoota kanneenii akka leenjii barattoota kana dabballoota wayyaanee waliin gaggeessaniif dirqisifaman illee nuti gaaffii barattootni nutti kaasaniif/gaafachaa jiraniif/ deebii deebifnuuf hin qabnu waan ta’eef hin hirmaannuu jechuun manneen barnoota akka Gincii sadarkaa 2ffaa fi qopha’inaa fi mana Barumsaa aanaa Dandii sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa keessatti mormii waan kaachiisaniif walga’ii wayyaaneen mannee barnoota sadarkaa 2ffaa mormii guddaan walga’ii wayyaanee dura dhaabbatan. Ergamtootni dabballeen wayyaanee mormii barattoota kanaan waan qabanii gadhiisan dhabuun dhiphina guddaa keessa seenanii jiraachuu mudachaa maddeen keenya Godina Lixa shawaa irraa nuuf gabaasa jiru. gabaasaan kun itti fufa!.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Saturday, May 23, 2015
Engineer Girmaa Xurunee fi Dr. Aduunya Boggaalee Dabalatee dargaggoonni Oromoo 4 Loltoota Wayyaaneen Mana Jireenyaan Weeraramuun Ukkaamfama
Oromoota qaroo sabaa ta’anii fi kanneen sabboonummaan kuulaman barbaaduun adamsee ukkaamsuu kan itti fufe mootummaan Wayyaanee /EPRDF gaafa Caamsaa 22,2015 kutaa magaalaa Finfinnaa naannoo Gullallee Madaanalem jedhamutti humna waraana guddaa bobbaasuun dargaggoota Oromoo qaroo ta’an afur (4) mana jireenya isaanii keessaa ukkaamsee deemuu fi qabeenya qaban maras saamuun konkolaataa loltuun fa’atee deeemee jira.
Kanneen seeraan ala Ukkaamfaman kunis
Akka ta’an beekamee jira. Injiner Girmaa Xumurnaa ammaan duras yeroo adda addaatti kan hidhamaa ture yeroo ta’u, Ebla 2011 irraa hamma 2013 mana hidhaa Ma’ikelaawwii keessaatti hidhamee dararaan suukkanneessaa kan irra gahaa ture ta’uun beekama.
Mootummaan Wayyaanee EPRDF yeroo kufaatiin isaa dhihaate kanatti tokkummaa fi gamtaan Oromoonni qaban doomsuuf dargaggoota qaroo hawaasaa ta’an ajjeessuu,hidhuu,ukkaamsuu fi reebichaan qorqalbii cabsuun tooftaa siyaasaa godatee ittiin of masakuun daran abbaa irrummaa isaa beeksifataa waan jiruuf jecha,godhchaan isaa kun uummata Oromoos ta’e dargaggoota Oromoo tokko illee gaaffii abbaa biyyummaa irraa duubatti akka hin deebifne Qeerroon Bilisummaa beeksisa.
Ummmanni Oromoo mirgaa fi dimokraasii jireenya isaaf wabii godhachuuf barbaada kan kana hin galleef mootummaan Wayyaanee EPRDF faallaa dimokraasii yaadu iyyuu warraaqsi mirgaa fi bilisummaaf Qeerroon Bilisummaa Oromoo taasisu ammo dacha dachaan itti fufa jechuun qaamni hoggana Qeerroo mirkaneessa.
Ka’i Qeerroo
Qabsoon Hamma Bilisummaa fi Walabummaatti Itti Fufa!
Caamsaa 22,2015
Finfinnee
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Obbo Dirribii Damusee,
Obbo Dirribii Damusee, hayyuu Oromoo seexaa jabaa qaban!
Baras gaazexaa Saayife Nabalbaalin qopheessa ture. Obbo Dirribiin ammoo Prezedaantii WMT turan. Guyyaa tokko waajjira keenya -kan saayife Nabalbal naannoo Birbirsaa jirtu (kan bali’nni ishee 2×3 taatee, tuullaa gazexaafi meeshaalee gazexessummaan hanga funyaan isheetti guuttee jirtu) dhufanii haala nuti keessatti hojjennu ilaalanii:
“Ijoolle!” nuun jedhan.
“O’oo” jenneen,
“Isin dhiphina waajjira keessanii fi haala hammaataa keessatti hojjetan kana ilaaltanii, bu’aa hojiin keessan argamisiisaa jiru xiqeessitanii ilaatu ta’a. Mee Kibiriitii ilaalaa. Ija kibiriitii xiqqittii tokkotu yeroo qabsiifaamtu ibidda biyya guutuu dhabamsiisuu danda’u uuma. Hojiin keessanis akkasi!” nuun jedhan. Jechi isaanii sun anaa fi miilitoowwan koof haamilee jabaa taheera.
Seexaa jabaan hayyuu kana inni biroon ammoo dararaafi hidhaan hammaataan irra gahus koolu galtummaatiif harka osoo hin kennin biyyuma ofii keessatti cichanii gahee murteessaa bahuu isaanii ti. Namni kun Oromoo dhibiif nama fakkeenya guddaa tahuu dha! Hayyee!
Obbo Dirribiin barreessaa kitaaba ”Ilaalcha Oromoo’fi Eenyummaa Oromoo’ jedhuuti.
Itti fufa…
–
OBBO DIRRIBII AS TUQAA DHAGGEEFFADHA,
Toleeraa Fiqiruu Gamtaa
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- AFOOLA OROMOO KEESSAA: RAACHAA FI MARAATOONII: Tolasaa Raggaasaa - February 4, 2017
- YEROOKEE MALEE HINDU’IIN:BILBILAA HARKAA FI MIDHAA INNI QABU (Smart phone is killing you slowly):Dr.Yona. - February 4, 2017
- MAAL WAYYA - February 3, 2017


text:
Masnoo kan Jallisu abbuma Ooyruuti!Caamsa 29, 2013
Dhaamsaan an Obboleetiiwwan fii Obboleewwaniif dabsuu fedhii qabuutu, barreefama kana akkaan barreessu na dirqe. Humna seenaan qabdu irraanfachuun akka beektoota ‘Habeshootaati’ nama godha. Kanarraa kan ka’e nuti ilmaan oromoo, seenaan waan nu barsiisaa turte irraanfachuu hin qabnu. Fakkeenyaaf yooniin takkaa-lama ja’e : wanni sammuu tiyya tanarraa achi hin seqne, seenaa ‘QEESONNI HABASHAA’ oromoof lachaa ture. Tuffiin isaan nuuf qabanirraa kan ka’e wannoota sammuun nama fudhachuu hin dandeenye nuun jechaa turan, ammallee jechuurraa if-duuba hin deebine. Barnoota ammayyaatiif galanni haa gayu, nutilleen humna barattee fii barachaa jirtuus ‘HABASHOOTA’ ol qabna! Oromoon wanni hubachuu qabdu – akkaan ani yaadutti – Habashaan Jaalattuus jibbituus OROMIYAAN biyya of dandeesse tahuuf teessi. If-qoltoonni Engeeneroota ethiopia boruuti if sehu, carraa kanatti fayyadamuudhaan akka dogoggoraa jiran isaniif ibsuun fedhu, isaan akka abdii sabaa kara ifiin fadhanitti jallisuu hin dandeenyees kanuma kessa itti himuun barbaada. An, akka nam-tokkeetti, seenaan ‘beeta kristiyaana amaaraa’ keessatti odeefamtu gurrarra na yaatu. Amata 3000 miti kumaatamanuu maaf hin herregamne!
“ABC janneeti baranna, kanumaan guddana. Afaanuma keenyaan katabnee dubbifnaa” ja’eeti wallise wallisaan keenya beekkamaan Alii Birraan. Namni afaan mi’awaa kana, qubee akkanatti barreessuuf namatti toltu , qubee adunyaan harki irra-guddaan ittiin fayyadamu, tana dhiisaati fedela saba bicuutti fayyadamaan nuun jechuuf yaalii godhu, ni maaraate moo? manamaan (abjuudhaan) zabana ‘nafxanyootiin’ borcumarra teesse dhaqe? gaafilee tanneen innuumaan yoo kan hirriiba keessa jiru irraa ka’e nuuf deebisuu haa yaalu, silaahilettuu tuffataan akka tuffatamu of hin beeku.
Dhumaratti namootiin oromoon akka gaafa ‘andenet’ lalisaa turee san jirti ja’ee yaadu, abjuu keessa jiru irraa akka ka’u waqayyoo kadhanaaf! Tokummaan ta Oromoon hawwaa jirtu tana yoo taate malee tokkomuu habashaan deemtuun diduu akka qabnuun dhaamsa dabarfachuu barbaada!
Bilisummaan ta saba balla’ati!
Dargagoon Abdii saba Keenyaati!
Barnootnni Afaanuma keenyaani!
Abbaa Anaol


text:
Caamsaa 12, 2015 | Taammanaa Bitimaa Irraa
Kutaa Duraa Duubisuuf Addana Tuqaa
& Kutaa Lammaffaa Duubisuuf Addana Tuqaa
KUTAA SADAFFAA
DURADUBBII
Dubbiftoota barreeffa kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, baga nagaa fi nageenyaan naaf turtanii kutaa sadaffaa kana duukaa-buu’uuf dhuftani! Akkuma isin amma gara mandhee tanaa dhuftan mee nagaa fi nageenyi, walabummaa fi bilisummaan Oromiyaa taanyaaf haa dhufu!.
Egaa, erga Asgorii Abeebeetti gortanii Oromiyaa miidhagduu tana keessaa isa reera (naannoo) kanaa waa agartanii amma garuma kaataniif sanatti qajeelaa! Ilaamee kuunnoo, gandi gara fuula kibbaatti argitan sunGololee jedhama. Galmoota naannoo kanaa kanneen beekamoo tahan keessaa inni Gololee kun kan hunda caala beekamu. Naannoo Amboo fi naannoo Bishooftuutti galmoonni Waaqefannaa hin bannee ammallee heddumminaan jiru. Galmi kun “Galma Maaram Jijoo Gabataa” jedhama. Jijoo Gabataa qaalluu naannoo kanaa fi kan naannoo Afran Walisoo kan ture. Ilmi imla isaas kan ayyaanni itti-bu’e Allabbaa Xaafaa, nama bara Hayila-Sillaasee ture. Maqaaleen Oromoo kanneen Allabbaa Xaafaa Jijoo Gabataa hammachiisaa irratti baase kan hedduu raajeffatamu. Inni ennaa baay’ee gaafa namni tokko hammachiisaaf galma isaa dhaqe, nama hammachiisaaf mucaa yookaan mucayyoo san geesse, “maqaan abbaa-saatii” yookaan “maqaan abbaashii-tii eenyu jedhama?” jechuun gaafata. Maqaan ilma/ intala sanii oggaa maqaa abbaa wajjin waamamu akka himtee (“sentence“) guutuu tahu fedha, qaalluun keenya beekaa fi beekamaan sun. Mee maqaalee inni baase keessaa, hamma tokko fakkeenyumaaf waa haa ilaallu!
Kan warra dhiiraa: “Urgeessaa Miidhagsaa Bultii, Tarreessaa Dhaabaa Galmaa, Lamuu Sarbeessaa, Gaaromsaa Bayii, Lammeessaa Gonfaa, Ifaa Goobanaa, Dabalaa Eebbaa, Waaqjiraa Magarsaa, Hundee Jabeessaa, Gammachuu Cimsaa, Bantii Tulluu, Guyyaa Milkii, Aagaa Seenaa, Dhugaasaa Barii, Dammasaa Tufaa, Abdii Dinagdee, Malkaa Guutuu, Garbii Gooroo, Kumsaa Dachaasaa, Doorii Dagaagaa,Tolchaa Araddaa, Gurmuu Naatayii, Keelloo Birraa. Kan dubaraa: “Daraartuu Lammii, Eebbisee Guddisaa, Caaltuu Booranaa, Boontuu Dabalaa, Ifee Fidaa, Kumee Boruu, Ayyaantuu Birraa, Toltuu Guyyaa, Leelloo Fufaa, Taliilee Barii, Urgee Jiruu, Kuulanii Jifaaraa, Kumanii Gammadaa, Nagaasee Godaanaa, Meetii Caalchisaa, Obsee Eebbisaa, Dammee Baay’isaa, Lalisee Tolaa, Gumarii Gadaa, Biiftuu Olii, Galaanee Malkaa, Kumalee Boonsaa, Badhaatuu Badhaasaa, Margee Guddisaa, Guddattuu Tarreessaa. ” Naman ani beeku keessaan mee kan obboo Lataa Goobanaan isiniif dhiyeessa. Gaafa inni dursee dubra argachun hammachiifatu: “Uumee Lataa.” Ilmi ishiitti aanummoo “Margaa Lataa“, inni Margaatti aanu “Nadhasaa Lataa“, isa qixisuu immoo “Tarreessaa Lataa” jechuun hammatee, eebbisee maqaa kana baasseef, Allabbaa Xaafaa! Amma duudhaa miidhagaa fi boonsisaa akkanaatu badaa jiraa, mee yaa Oromoo koo gara madda keenyatti deebinee irraa haa waraabbannu!
Jechi kanaa olitti “Maaram” jechuun ka’e kun maali jettu taha. “Maaram” ayyaana warra Jijoo Gabataa-ti. Bara tokko ergan bara dheera Biyya Faranjii tureen, gombifama mootummaa Dargii boodan walakkeessa bara 1992 biyya kiyyaatti deebiye. Shaggar hedduu turullee Amboo fi Waliso dhaquu firoottan kiyya na dhoowwani. Waraanatu Oromoo fi warra Wayyaanee jidduu ture. Ergan gara baatii tokko tureen “karaa cabe haa yaasu” jedhee, Waliso bu’e. Lunchiinaa irraa bakka dhaabbii otobusiitti bu’een, gaarii tokkoon magaalaa keessa deema. Abbaan gaarii sun otoo akka gaafa garmaamaatti gulufsiisuu, tasa daandii guddaa irraa gara isa xiqqaatti maqe (gore). Yoona dubartii baadiyaa tan qoraan dugda ofiitti baattee deemtuu takkatti tasuma gaariin sun “tuf” itti-jedhe. Ishiin naateeti: “maaloo yaa Maaram Jijoo Gabataa” jette. Ani oggaan kana dhagawu hedduun gammade. Mootummaan Habashaa kan Dargii jedhamu sun galma gubee gubisiisee, caaccuu, kallachaa faa meeshaa eebbaa barbadeessullee, sammuu fi onnee uummata keenyaa keessaa aadaa Oromoo fi amantii Oromoo haqee darbachuu hin dandeenye. Kanatu gaaf san onnee fi qalbii tiyya qabbaneesse.
QAAMADUBBII
Erga waayee maqaalee Oromoo fi waayee Maaram irratti waa qalbeeffannee, mee amma biyya doowwachaa haa deemnu! Kutaa lammaffaa keessatti waayee Gooroo Ilfataa isiniif kaasen ture. Kunoo, amma sirriitti isa gara harka mirgaatti argaa jirtu. Isaan duubni Gindabarati. Gindabaratiin duubni, Laga Abbayyaa gamni Goojjami. Maaf afaan keessa na eegdu? Akkan Goojjamiin duubni Sudaan, Kaartum —, Kaayiroo, isaan duubni Roomaa, Biyaanaa, Barliin jedhee ganda kiyya isin fidu barbaaddu moo maal dubbiin? Urufni miidhagaan miidhaguun diriiree bakka jirtan kanaa fi Gooroo Ilfataa jidduutti isinitti muldhatu kun Warqa. Biyya Torban Kuttaayee keessaa: Warqi, Xuqurii fiMaatii-n biyya kormi keessaa bookkisu, biyya sangaan keessaa baroodu, biyya fardi keessaa imimsu. Biyyi Torban Kuttaayee fi guutuun biyya Sadan Liiban, biyya gamni keessaa lallabu, biyya jagni keessaa dhaadutu. Maarree, biyyi gosolii Oromoo marti: kaabaa-kibbi, bahaa-lixni akkanuma mitii-ree? Otoo Gamnummaa, jagnummaa fi arjummaa irratti walmorkiin saboota biyyalafaa jedduutti kurfeeffamee, tarii Oromoon geeba argachuu dandaya.
Kunoo, amma kilomeetira 95 irratti magaalaa Meexxii (13) – dhaqqabdanii jirtu. Kuunnoo, tuullu isa gara fuula Walisootiin (kibbaatiin) isinitti muldhatu san agartuu? Inni Tulluu Goromtii jedhama. Otoon gamnoota fi jagnoota durii kanneen qeyeen isaanii ganda Goromtii turee, isinitti hin himin yoon dabre, seenaan Oromoo na komata. Mootiin mootolii Amaaraa kan Susiniyoos jedhamu, ilma Oromoo akka ture dhageessan taha. Oromoon nama moggaafatees, nama guddifates ilma ofii isa dhalche irraa akka waa tokkollee addaan hin baafne ni beektu. Seenaan isaa dheeraa dhaa gabaabsuufan yaala. Oromoonni biyyi isaanii Biyya Habashaatiin waldaangessu kanneen akka Oromoo: Raayyaa, Yajjuu, Walloo, Tuulamaa keessaa Abbichuu, Jirruu, Jidda, Galaan, Salaale, Darraa, Macca Keessaa Sadan Liiban, Guduru, Horroo fi Amuruun bara sonaan dheeraa dallaa sibiilaa isa waayee Gindabarat irratti ibsame san tahuun, Habashoota biyya isaa qabachuuf itti-duulan ofirraa ittisaa, ofirraa deebisaa turani.
Jarri biyya Sadan Liiban kana kan oggaa san: Jahan Ammayyaa, Afran Walisoo fi Torban Kuttaayee abbaa gadaa tokkoon, odaa tokko jalatti walbulchan hedduu rakkisani. Loon boojiyu, midhaan oobruu keessa jiru gubu, gandeen ibiddaan barbadeessu. Booda rakkannaan yaa’iin Sadan Liiban kun bakka bokkuu isaa (caaffee yaa’ii isaa) Incinii-tti walgayee seera tume. “Erga Sidaamni homaa nu dhiisuu didee, erga waraanaan biyya keenya barbadeessu hojjaa ofii taasifatee, amma nuti waraana kana biyyuma isaa geessina!” San booda waraanni Sadan Liiban kun ofirraa ittisuu bira kutee, Laga Abbayyaa cewuun isaanin loluu jalqabe. Sana booda biyyi isaanii nagaa tahe. Ennaa isaan dabranii dabranii Abbayya cewuun itti-dhufan inni akka saganteeffate sanitti Abbayya ceewuun waraana biyya isaanii “geessa“. Waraana akkanaa keessatti ilmi mootii Amaaraa, Susiniyoos kun boojiyame. Oromoon akka nama waraana irratti boojiye qaama fi qalbii isaa hin madeessine, akka warra Habashaa, warra Arabaa fi warra Faranjii faa akka boojuus tahe nama biraa hin gurgurre ni beektu. Ilmoo namaatiin daldaluun amantii Waaqeffannaa keessattilaguu dha, hooda, haraamuu dha! Kana Seerri Gadaa maddi dimokiraasii dhala namaa tahe kunis seeraan dhoowwa. Nuti dukkanaa fi wallaalummaa ginni-bittee Habashaa nu aguuggachiise irraa kan ka’een ilmoo namaa cufatti himachuu daddhabne malee, inni kun waan uummata Oromoo raajeffatamaa kana guutuu addunyaa tanaa irratti raajeffachiisu ture. Ammas “dabre” jennee dhiisuu mitii mee itti haa jabaannu!
Namni waraana irratti boojiyame, hamma waggaa lamaatti akka warri isaa Oromoo wajjin waliigalanii, nagaa buusanii inni biyya isaatti deebiyuutti eega. Sana tahuu baannan fedhiin nama sanii gaafatamee feenaan biyya ofiitti deebiya, feenaan immoo moggaafamee qaama uummata Oromoo keessaa isa tokko taha. Warri Suusiniyoos sun isa hin barbaanne. Innis gara isaanitti deebiyuu hin feene. Akkuma Seera Gadaatti yaa’iin Sadan Liiban walgayee isa moggoofate. Seera moggaasuu akkanaa keessatti nama isa boojiyetu akka abbaatti isa fudhata. Abbootii waraanaa kanneen Sadan Liiban keessaa namni isa boojiye sun nama Lammiin isaa Abeebe Booranaa tahe, abbaa duulaa Bokkuu Kuraa kan jedhamu. Bokkuu Kuraa kun manni isaa kuunnoo, Tulluu Goromtii san jala ture. Suusiniyoos akka seera mooggaafama saniitti, akka kakuu yaa’ii sanitti: sabni isaa Oromoo, gosni isaa Sadan Liibani, lammiin isaa Abeebe, biyyi isaa Biyya Oromooti jechaa dha. Inni akka seera Oromootti karaa abbaa isaa jechuun karaa Bokkuu Kuraa hamma balbala sagaliitti, karaa haadha warraa Bokkuu Kuraa hamma balbala torbaa asiitti fuudhuu hin dandayu.
Susiniyoos Afaan Oromoo dafee baratamaa fi qabatamaa kana ennasuma baratee, booda yaa’ii keessattillee ka’ee lallabuu jalqabe. Sangaa fardaa kennameef saniin garmaamaa diina Oromoo leenjisuutti ka’e. Waggaa saddeet guutuu Biyya Oromoo keessa akka Oromootti aadaa fi duudhaa Oromootiin jiraate. Booda biyya isaa isa duriitti deebiyuuf, hayyama gaafate. Akka Oromoon Sadan Liiban waraana fardaan kurfeeffame kennuufis damboobinaan gaafate. Oromoon walmariyatee silaa nama garaan ka’e, miilli hin taa’uu, akkuma inni gaafatetti hayyameefii, loltuu abbootii fardaa 400 wajjin isa eebba fi jaalalaan gaggeesse. Inni loltuu Oromoo saniin obboleessa isaa isa bakka isaa dhaale san moyee, akkuma aadaa isaanitti obbolaa isaa cufa mana hidhaatti naqee mootome. Barri inni boojiyame 1596 yoo tahu, kan inni biyya ofiitti deebiye bara 1604 keessa. Maal godhu-ree akkuma aadaa isaanii taahee waggaalee muraasa booda harka laateef nyaatee, kakuu caffee achi darbatee Oromootti duuluu jalqabe. Waan tooftaa fi tarsimoo waraana Oromoo waggaa saddeet guutuu barateef, isatti dhimma bawuun waraanni Habashaa kun kan duraanii caala Oromoo miidhaa deeme.
Namni lamaffaan kan ganda Goromtii sun immoo nama gamna ture. Gamna keessaas, raagaa (falaassama) kan ture. Kiftii Kofalee jedhama. Kiftii Kofalee raajii akka nama hiibboo hiikuutti kan namaaf ibsu ture. Namoonni naannoo Ambo jedhamee beekamaa dhufee kun, “maal nuti gamnootaa fi jagnoota isaanuma kaanaa olitti kaafte duwwaa qabnaa?“, jechuun ija natti babaasu taha. Yaa foon kiyya maaloo na dhiisaa? Ani warra Wayyaanee irraa firooma dhiigaas, firooma taliigaas waa tokkollee hin qabuu, ija natti hin babaasinaa! Dhugaa dha; akka namni saayinsii “Isaac Newton (1643 – 1727)” jedhetti dhalli namaa hundi jaldeessa irraa, akka Macaafni Qulqulluun jedhutti immoo Addaam irraayyi maddee, “waddii” Abbaay Tsahaayee fi ilmi wasiila isaa, “wandim” Difaabbaachawu faa wajjin jaldeessa yookaan Addaam irratti walgeenya. Achi irratti walgeenya malee, takkaa biyya tokkoo fi seenaa tokko isaan waliin qabaannee hin beeknu. Kanaaf, na dhiisaatii isaanumitti ija babaasaa! Mee yaa Waaq isin yoom isaanitti ija babaasuu callaa irratti dhaabattu! Mee haa tahuutii seenaan keessan inni hardhaa kun seenuma keessan isa durii fakkaataa, erga jettanii maqaalee gamnoota fi jagnoota keessaniin, keenyaan hamma tokko duwwwaan kaasee dabra. Ambo keenya gamnaa fi jagna goluma golaan qabawoo ani meeqan himee dandaya? Kunoo qarqaruma magaalaa Amboo kana ture, qeyeen jagna durii kan Ibsaa Bashar. “Baaduu bulee dhugnaa, yaa Deessis Araddaa baatuu Xule gubbaa“, jedhee akkan isiniif geerraru feetuu? Mee ammaaf haa bultu dubbiinii: Deessis Aradda, Oshoo Bantaa, Dhaabii Sontee, Gondol Waaqoo, Dambal Jibittii, Jamboolaa Curree faa jechuun meeqaa meeqan tarreessaa oola-ree? Isaan durii dhiifnee isaanuma waraanni Agaazii nu jalaa nyaate keessaa: Daraaraa Kafanii awwaalli isaa achuma magaalaa Amboo keessatti argama. Waayee Maammoo Mazzammir faa gaafa Gudar Gabaa Jaafaroo, faarfamaa biyyaa geenye waa kaafna. Garuu akkuma magaalaa Amboo seentaniin konkolaataa keessaa bawuun, daqiiqaa lama ijoollee fi namoota Oromoo isaan bara dabre diina biyya keenya qabateen nu jalaa galaafatman san, kanneen lakkoofsaan 70 tahan mee yaadaddhaa! Gumaan isaanii bilisummaa fi walabummaa Oromiyaa akka tahes qalbeeffaddhaa!
Kunoo, otuma seenaa kana dhaggeeffattanuu, ganda Awwaaroo bira dabritanii wantee 105 irratti Ambo (14) – hambaa seenaa keenyaa seentanii jirtu. Warri abbaa mancaas, isaan aadaa, seenaa fi afaan keenya mancaasaa turan sun Amboon “Hagara-Hiywoot” jedhanii turani. Mee amma dubbii biraa dhiisatii gara finna (“xabala“) Amboo dhaqaatii nafa (dhagna) keessan isa konkolaataan olii-gad raasee butuche kana dhiqaddhaa! Finna bishaa hoowwa Waaqni hoowwisee nu badhaase jechuu kiyya. Bishaan Amboos (“mineral water“) bishaan eebbatii isin cululuqsaa, faaraan dhugaatii bayyanaddhaa (haara galfaddhaa)! Waan hundaafuu:
“Bishaan Amboo, bishaan Amboo”
Jedhaatii waammaddhaa
Walabummaan Oromiyaa hin ooluu
Cimsaatii abdaddhaa!
Itti-fufa!