text:
Adeemsa qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti warraaqsa dhalatanii galma hankaakan/hanqatan (1870 – 2020)
Malkamuu Jaatee, Caamsaa 15 bara 2020
Seensa
Ummati Oromoo mootummaa-maleeyyi ta’uudhaan walabummaa sarbamee, aangoo ittiin diina ofi irraa ittisu dhabuudhaan, balaa (rakkinoota) gurguddoo sirna mootummaa Habashaa keessaa maddaniif bara 1870 irraa eegalee saaxilame: (1) Sanyii duguggaa (ajjefamuu miliyoonaan); (2) Sanyi eenyummaa Oromoo balleessuu (Afaan+Aadaa+Seenaa Oromoo haquu), (3) Oromiyaa qabeenya uumamaan badhaate saamuu, (4)Ummata miliyoona hedduu buqqisuun jireenya hiyyummaa fi baqattummaatiif saaxiiluu fi (5) Diigumsa caasaa bulchiinsa Oromoo (sirna hawaasummaa fi siyaasaa Oromoo dadhabsisuun dhabamsisuu). Gidiraa fi rorroon osoo wal irraa hin citiin mootummaa Habashaa dhufee-darbun bifa walfakkaatun ummata Oromoo irratti bara 1870-2020 rawwatamaa jira.
Bara 1870-1890 weerara Yohaannis fi Minilik hoggananiin ummati Oromoo gara miliyoona 5 ga`u lafa irraa dugugamuu galmeen seenaa mirkanessera. Sanyii Oromoo kallattiin lafa irraa duguguuf gabiromfataan meshaaleen fayyadame: (1) aangoo lolaa ammayyawe hedduminaan hidhachuu waraana Habashaa, (2) daldala garbaa, fi (3) dhukkuba daddarbaa ture. Duula badiisaa irraa ummati hafe miliyonni 5 fi dhalooti aanu ammoo seera mootummaan Habashaa tolfatee waggoota 130 darban alkallattiin sanyii duguggaa geggessaa jiruuf saaxilaman. Mallattolee sabummaa Oromoo owaaluuf dulli wal irraa hin citiin karaa hedduun geggefama. Kana irratti dabalee iyyummaa, beelaa, fi waraana meeshaalee siyaasaa godhachuun acuccaa gar-malee raawwachuun toftaalee murnoota mootummaa Habashaa ta`uun ifaa dha. Mootummaan Hayile Silaase beelaa fi xiyyaara waraanaa fayyadamuun Oromoo miliyoonaa oli lafa irraa duguge. Ittuma fufuun beelaa fi waraanni bara mootummota kolonel Mangistuu fi Mallas hogganamees namoota milyoona lamaa oli lafa irraa haxaaweera. Caamsaa bara 2018 jalqabee murni mootummaa Habashaa, kolone Abyi hogganuus, haaromsuma warra darbee ti.
Jeequmsi fi gooliin waggoota 150 darban fufiinsaan tarsiimoo siyaasa Habashaa irraa dhalatan guddachaa fi baballachaa adeemuudhaan sochiilee Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessaan fufiinsaan dhalachuu warraaqsaaf sababii ta`aniru. Fincila yookiin waraana gargaaramuudhaan sirna siyaasaa fi bulchiinsa mootummaa biyya tokko jijjiruun warraaqsa jedhamuun beekama. Revolution is a change in the way a country is governed, usually to a different political system and often using violence or war (Dictionary Cambridge). Gurmaawudhaan waggoota 60 darban (1960 – 2020) diddaa fi fincilli ummati Oromoo adda durmmaan keessatti hirmaate baroota sadii walittifufinsaan warraaqsoota sadii argamsisuun mootummaa Itoophiyaa gartulee Habashaan geggefamu jijjireera.
Waan kaleessa keessa turame hiraanfachuun, amma eessa akka jiramu hubachuu nama hanqisuun boori garamitti akka deemamu dursanii beekuu nama dhabsisudhaan, gara gufulee ofi duraa bubuqisu dadhabuun galma sagantefame hanqachuu nama geessa. Kanaafuu, galmee seenaa keessaa sochiilee Finciila Diddaa Gabirummaa (FDG) hirmaannaa ummata Oromoo irratti hundaawun geggefamanii warraaqsa gurguddoo sadii dhalchan ergii cunfamanii tarrifaman booda QBO galma akeekameen ga`uu hanqachuu keessatti walfakkii warraaqsa baroota 1974, 1991, fi 2018 dimshaashan ibsama. Kaayyoon barruu kanaa: barrulee fi argaa-dhageettii keessaa odeeffannoo maddan ragoomsachuun sochiilee FDG bara 1870 – 2018 fufinsaan deemsifaman keessaa warraaqsa walittifufinsaan marsaalee sadii dhalatan fi shirra siyaasaa Habashaan butamanii galma akeekamaniif hankaakan xiinxaluu dha.
If you mess up & learn nothing, it is a mistake; if you mess up & learn something, it is an experience (Mark McFadden).
- Sochiilee FDG tokkoffaa fi dhalachuu warraaqsa bara 1974
Sirna mootummaa Habashaa kan saamiicha lafaa fi duguuginsa sanyii namaa yookin dhabamsisuu enyummaa (Afaan, Aadaa, fi Seenaa) sabootaa raawwachuun beekamu ofi irraa kaasuuf Oromoo fi sabooti cunqurfamoon FDG haala facawaan xummura jaarraa 19ffaa keessa jalqaban. Weerara diinaa ofi irraa deebisuuf Oromiyaa bakkoota hedduutti FDG ummati Oromoo geggesse keessaa wareegamni dirrelee Anolee fi Calanqoo seenaa QBO keessatti bakka gurguddoo qabu. Diddaan bara jalqabaa kun daandii sochiilee QBO saaquun akka fincilli itti fufuuf gumaachan. Sochiileen diiddaa qotee bultootaa (peasant uprisings) haala facaween kutaalee Walloo, Tigiraay, Gojjam, Harargee, fi Baalee keessatti baroota adda addaa geggefamaa turan. Sochileen kun sababii qindoomina jaarmiyaa fi siyaasaa hin qabneef aangoo waraana mootummaa Habashaa injifachuuf hin milkoofine. Garuu qabsaawonni kufaniis qabsoon bilisummaa bakkoota adaa addaatti fufeera.
Gara dhuuma walakkeessa jaarraa 20ffaa kessa Oromiyaa kaabaa kessatti FDG geggefame sadarkaa guddaa irra ga`ee ture. Ummati Oromoo kaaba Oromiyaa keessatti argaman mootummaa Haayile Sillaasee mormuudhaan FDG bara 1943 keessa finiinsan. Ficilli kun konyaa Qobboo irraa eegaluun gara konyaalee Raayyaa, Waajiraat, fi Endertaatti baballachuudhaan bara 1948 keessa sochii Wayyaanee (Tumsuu) jedhamu hundesse. Sochiin FDG kunis konyaalee kaaba Oromiyaa keessaa afuur qabatamaan mootummaa gartuu Amaharaan hogganamu jalaa bilisomsee ture, garuu mootummaan Haayile Sillaasee, gargaarsa xiyyaara waraanaa mootummaa Ingilizii irraa argateen, konyaalee FDG keessatti geggefaman irratti boombii robsuudhaan ummata kuma hedduu lafa irraa duguuge. Qabsaawoti hedduun kufaniis qabsoon inuuma ittifufe.
Bara 1960 booda sochii misomaa fi siyaasaa kan jaarmiyaa Macaa fi Tulamaa, sochii aadaa Waldaa Afran Qalloo, sochii Baalee, fi fincila Barattootaan qabsoon hogganame: warraaqsa jalqabaaf daandii tottolche. Sochiileen FDG kun qindaawaa fi guddachaa adeemuudhaan bara 1970 kessa sochiin gara sadarkaa biyyoleessaa guddachuun sirna saamicha lafaa fi daldala garbaa, kan mootii motoota Habashaan hogganamaa ture, hundee buqqiisee ijaaramuu jaarmiyaa siyaasaaf daandiin tolchamuu eegale. Jarmiyooti bara 1968 –1978 hundeefaman: Sochii Soshaalistummaa Itoophiyaa Hundaa (SSIH 1968), Jaarmiyaa Bilisummaa Ummata Itoophiyaa (JBUI1972) yookin Partii Warraaqsa Ummata Itoophiyaa (PWUI), Adda Bilisummaa Tigraay (ABT1972), Adda Bilisummaa Oromoo (ABO1973), Adda Bilisummaa Ummata Tigraay (ABUT1974), Jaarmiyaa Warraaqsa Maarkis-Leenin (JWML1974), Qabsoo Warraaqsa Ummata Cunqurfamoo Itoophiyaa (QWUCI1975), Gamtaa Dafqaan Bulaa (GDB1975), Barbadaa Warraaqsaa (BW1976) kan“koree loltotaa (Darguu)” jedhame, fi Tokkummaa Jaarmiyoota Maarkis-Leenin Itoophiyaa (TJMLI1977): agoboora jaarmiyoota SSIH, JWML, QWUCI, GDB, fi BW turan.
Warraaqsa bara 1974 argamsisuu fi qindeessuu keessatti hirmaannaan hayyoota Oromoo guddaa ture. Caasaa jaarmiyaa ummataa kan ijaaree fi diriirse hayyuu Oromoo, Dr Haayilee Fidaa, ture. Qubee afaan Oromoo tolchuu keessattilee ga`ee olaanaa qaba ture. Sadarkaa biyyolessaa irraa hanga ganda qotee-bulaatti ijaaramuu fi diriirfamuu waajjira dhimma jaarmiyaa ummataa (WDhJU) keessatti qoodi hayyoota Oromoo guddaa ture. Dr. Hayilee Fidaa bara sanatti hayyu duree SSIM fi hoggana caasaa WDhJU fi sadarkaa olitti gorsaa mootummaa Darguu ture. “Jaarmiyaan SSIM, mootummaa Darguu tumsuun dorgommii siyaasaa jaarmiyaa PWUI wajjin geggessaa ture ergii injifateen booda suta-sutaan mootummaa Darguu dhunfatee hogganuuf yaale. Garuu murni Darguu (koree loltuu bulchiinsa yeroo) gutummaatti WDhJU dhuunfachuun jaarmiyoota siyaasaa bara sana ijaaraman hunda diigee jaarmiyaa siyaasaa tokkicha aangoome hundeessu saganteesse. Darguun aangoo waraanaa fayyadamuun jaarmiyootaa fi ummata irratti lolli labse, gara sochii FDG kan warraaqsa 2ffaa argamsisutti ceesifame.
Mootummaan Darguu aangoo meeshaa waraanaa keessaa maddu fayyadamee warraaqsa jalqabaa gara dabarse. Sochii warraaqsa bara 1974 keessatti gaaffileen siyaasaa gaafataman: 1ffaa lafti qotee bulaaf haa deebiyu fi 2ffaa mirgi hiree murteeffannaa ummatootaa haa dhugomuu turan. Gaaffiileen siyaasaa kun lamaan kallattiin mirga sabummaa fi abbaa-biyyummaatti hidhamoo dha. Garuu mootummaan Habashaa gartuu Darguun durfamu gaaffilee gurguddoo kana lamaan gara dabarsuudhaan gaaffii qabsoo gitaatti jijjiiree impaayera Habashaa tiksuu saganteefate. Murni kun warraaqsa hatuun maqaa Warraaqsa Soshaalistummaa Itoophiyaa jedhamu moggaasuu fi dhaadannoo “Itoophiyaan haa dursitu” jedhamu maxxansufiin, bara 1974 – 1991 siyaasaa goyyomsaa kan aangoo waraanaan tikfameen, ummatoota cunqurfamoo afaan-fajjessee sirna gabirummaa dheerefate. Goyyomsaa siyaasaa kana irratti gurmuun qabsaawotaa dammaqan sochii FDG eegalan.
Waaranni magaalaa keessaa kan Goolii-adii jedhamee jaarmiyaan PWUI hoggannee fi Goolii-diimaa jedhamee mootummaan Darguu qindesse namoota kuumaatama heedduu ergii galaafateen booda mootummaan Darguu aangoo abbaa irrummaa gutummaan mirkaneefate. Ol`aantummaa aangoo waraanaa fayyadamuudhaan ergii jaarmiyaa PWUI injifateen booda mootummichi gara jaarmiyaa SSIM galagaluun miseensotaa fi hogganoota jaarmiyichaa dhabamsiise. Jaarmiyaan SSIM suta-sutaan mootummaa Darguu dhuunfachuuf toftaan qiyyaafatees ituu hin milkaawiin hafudhaan haayyu-duree fi hoogganoota jaarmyichaa dhabamsisuu fi caasaa jaarmyichaa dhuunfachuun injifannoo Darguun xummurame. Haaluuma walfakkaatuun jaarmiyoota bara warraaqsa 1ffaa dhalatan diigaman. Haaroomsa siyaasaa Habashaa hoogganuudhaan mootummaa sirna dimookiraasii fi walqixxummaa argamsisuuf yaaliin haayyoonni siyaasaa QBO taasisan caalmaa aangoo waraanaatiin fashale.
Yaaliin sirna dimokiraasii hundeessuu hin milkaawiin hafuudhaan murna abbaa irree gartuu Amaharaan hoogganamuu maddisiise. Murni kun maqaa Darguu jedhamu irraa gara komiisheena Ijaarsa Paartii Hojjetoota Itoophiyaa (KIPHI) fi jaarmiyaa Paartii Hojjetoota Itoophiyaa (PHI) ofi jijjiruudhaan bara 1974 – 1991 aangoo waraanaa fayyadamee daangaa mootummaa Habashaa baballise. Darguun karoora siyaasaa kana fiixaan baasuuf odeeffannoo gantoota irraa argatee fayyadamuun tarkaanfii suukanneessaa fudhachuun sagantaa yeroo gabaabduudhaan sochilee FDG magaalaa keessa turan ergii dhabamsiisee booda sochiilee FDG dirree hidhannoo kan baadiyyaa keessatti geggefamu owwaaluuf sagantaa duula waraanaa wal irraa hin citnee baafatee guutummaan QBO dhabamsisuu irratti xiyyeffate. Waraana Golii-diimaa Darguun magaalaa keessatti hogganeen namooti nagaan gara kumaatama 30 hanga kumaatama 750 tilmaamaman bara 1976 – 1977 lafa irraa duguugaman. Garuu qabsaawoti miliquun hafan ijaaramanii sochii FDG 2ffaa hogganuu eegalan.
- Sochiilee FDG lammaffaa fi dhalachuu warraaqsa bara 1991
Siyaasa abbaa irrummaa mormuun sochiileen FDG bara 1974 magaalaa fi baadiyyaa keessatti eegaluun waggaa 17 booda bara 1991 kan dhalate warraaqsa 2ffaa dorrobe. Jaarmiyooleen diigamuu irraa hafan, fakkenyaaf ABO, ABT, fi ABUT sagantaa riphee lolaa qindaween qabsoo itti fufuuf murteessan. Jaarmiyaan ABO wareegama qaalii baasudhaan duula jalqabaa diinoti QBO karaa mootummaa Habashaa fi mootummaa Somaaliyaa golee maraan (duraa fi duubaan) irratti labsan gootummaan of irraa ittisuudhaan QBO daran hadhaawaa obsaan ful-duratti tarkaanfachisuu eegale. ABO gaachaanummaan QBO tiksuudhaan hogganuuf dirqama seena-qabeessa fudhate. Injifannoo adeemsa QBO keessatti galmaawaan tikfataa dirqama sadarkaa ol´aanaa ofitti fudhachuun adeemsa QBO haalan wal-xaxaa hiikuu eegale. ABO haala baayyee ulfaataa ta`e keessatti hojii QBO birkilee siyaasaa, waraanaa, fi dipilomaasii jalatti qindeessuudhaan hooggane. Hojiin QBO baadiyaa keessatti babal’achaa adeemuudhaan hoogganotaa fi caasaalee jaarmiyaa, lafa ball`aa Oromiyaa keessa diriirse.
ABT fi ABUT ammoo ergii ijaaraman booda jaarmiyota Eriteriyaa keessatti qabsoo siyaasaa fi hidhannoo geggeessaa turan wajjin karaa lafa jalaan walqunamtii eegalan. Qunnamtichis karaa maadhilee Adda Bilisummaa Eriteriyaa (ABE) fi Adda Bilisummaa Ummata Eriteriyaa (ABUE) dhoksaan Itoophiyaa keessatti hojjetan keessaan ABT yeroo ABE quunnamu; ABUT ammoo ABUE qunname. Qabsoo siyasaa, hidhannoo, fi dipilomaasii bara 1976 – 1989 geggefameen qabsoon siyaasa Tigraay gara sadarkaa olitti guddate. ABUT fi Socii Dimokirasii Ummata Itoophiyaa (SDUI) walitti idayamuun jaarmiyaa Adda Warraaqsa Dimokiraasii Ummatoota Itoophiyaa (ADWUI) hundeefame. Walitti dabalamuu ABUT fi SDUI irraa bara 1989 ADWUI ergii tolchamee waggaa tokko booda bara 1990 bojiyamtoota waraanaa irraa Dhaaba Dimokiraatawaa Ummata Oromoo (DhDUO) bixxiluun itti idayachuun milkaawe. Ijaaramuun ADWUI akka diigumsi caasaa mootummaa Amaharaa dhiyatee fi akka caasaan mootummaa Tigraay dhalachaa fi diriirfamaa jiru mirkanesse. Jaarmiyaa ADWUI meeshaa godhachudhaan ABUT mootii jaarmiyoota siyaasa Itoophiyaa jarraa 21ffa ta`uuf qophaawe.
Dhalooti mootii motoota Habashaa kan afaan Tigriffaa dubbatan haaluma adeemsa siyaasaa armaan olitti ibsameen jaarmiyaa ADWUI tolfachudhaan dirree riphee lolaa keessatti lammilee Amaharaa fi Oromoo boojiyaman of dura ofuun, gara masaraa mootummaa Habashaa gulu`fan: aangoo siyaasaa waggoota 100 oliif Habashaa afaan Amahariffaa dubbataniin harkaa fudhatame deebifachuuf. Milkoomina siyaasaaf meeshaalee gurguddoo 2 fayyadaman. Miseensota jaarmiyaa PWUI Gondor irraa gara Tigraayi baqatan irraa SDUI bara 1980 hundessu fi Tigraayi fi Eriteriyaa keessatti ABUT fi ABUE dirree to`atan kessatti waraana Darguu boojiyaman irraa DhDUO bara 1989 (Gobanaa Daacee summiin du`ee waggaa 100 booda) hundeefachuun gutummaa Itoophiyaa to`achuun milkaaweef. Haaluma kanaan siyasaa Habashaa kessatti ergamtummaan Oromoo gara sadarkaa jaarmiyaatti guddachuun, QBO jaarmiyaan ABO hogganu danquun eegalame. Dhiittaan mirga namomaa bara 1991 – 2018 Oromiyaa keessatti raawwataman akka DhDUO meshaa ABUT tolfate ta`e mullise. Haaqa Oromoo kabachisuuf DhDUO dandeettii akka hin horatin fi ergamtuu diinaa ta`uun mirkanaawe.
Bara 1974 booda sochiileen FDG qindaawaa fi guddachaa adeemuudhaan ijaaramuu fi lakkofsaan baayyachuu jaarmiyaa siyaasaa Oromoof daandiin tolchamuu eegale. Jaarmiyooti bara 1974 – 1991 hundeefaman: Adda Bilisummaa Oromoo Abboo (1976) kan mootummaan Somaaliyaa haaluma siyaasa Habashaan walfakkaatuun meeshaa gobiromfannaaf tolfatee qabeenya ummata Oromoo saamuuf saganteefate, Adda Islaama Bilisummaa Oromiyaa (1978), Ijaarsa Bilisummaa Saba Oromoo (1988), fi Adda Bilisummaa Tokkummaa Ummata Oromoo (1989). Jaarmiyooti siyaasaa Oromoo bara sochiilee FDG 2ffaa ijaaraman kun gamtaawuu (tokkomuu yookin waltumsuu) keessaan warraaqsa 2ffa bara 1991 dhalate hogganuuf hin milkoofine sababilee hedduuf. Fakkenyaaf, jaarmiyoota siyaasaa keessatti afaan-fajjii hogganummaa dhalateetti fayyadamudhaan, gantooti ummataa (ergamtootiin diinaa, DhDUO), mooraa QBO keessa dhokatanii seenuun akka hojiii jeequmsaa fi diigumsaa baballisan haalli mijjataaf ademeera.
Jaarmiyaa siyaasaa fi sochii diplomaasiin deggeramee bara 1974 – 1991 waraanni riphee lolaa hogganummaa ABUE, ABUT fi ABO jalatti geggefame, looltuu mootummaa Darguu gara miliyoona tokkoo fi meeshaa waraanaa ammayyawe hidhate injifachuudhaan, bara 1991 dhalachuu warraaqsa 2ffaa mirkaneesse. Jaarmiyaa ABUE fi jaarmiyaa ABUT giddutti icitiidhaan tumsi siyaasaa tolchamuudhaan dhalachuu fi babalifamuu mootummaa Tigraayif daandii siyaasaa, toftaa waraanaa, fi tarsimoo diplomaasii aanjesse. Tumsi kun iccitiin qabamee lafa-jalaan ijaaramee bara 1988 – 1998 hojjetaa ture. ABUE fi ABUT tumsa ergii ijaarratan booda dirree Walloo, Gondor, Goojaam, Naqamtee, fi Amboo irraan Ebla bara 1991 magaalaa Finfinnee seenanii to`achuun mootummaa lam-tokkee, mootummaa ce´umsaa Itoophiyaa fi mootummaa Eriteriyaa haaraa, hundeesuu irratti milkaawan.
Eebila bara 1991 yeroo sirni mootummaa Habashaa ilaalcha siyaasa soshaalistummaa addunyaa hordofu diigame kanatti jaarmiyaan ABO mootummaa cee`umsaa hundeessu keessatti hirmaannaa guddaa qaba ture. Kaayyoo warraaqsa 2ffaa milkeessuuf hirmaannaa ijaaraa ABO taasise kun baatilee gabaabduu booda shira murnoota siyaasaa Habashaa, ABUE fi ABUT, xaxaniin boorawe. Itoophiyaa keessatti sirna dimookiraasii hundeessuuf fedhii fi dandeettiin mootummaa ABUT qabu jalqaba irraa shakkii keessa seene. Gartuun kun aangoo waraanaa fayyadamuun dorgommii jaarmiyoota siyaasaa walaba ugguruu eegale: fakkenyaaf, filmaata bulchiinsa naannoo kan Waxabajji bara 1992tti karoorfame keessatti ABO Oromiyaa irratti ni injifata sodaa jedhu irraa akka filmaati haqaa fi bilisa ta’ee hin adeemsifamne danquudhaan tooftaa mull’ataa fi dhokataa fayyadamuun bacancarfame. Dhiibbaa aguggaadhaan adeemsifamaa ture kun akka ummati Oromoo jaarmiyaa ABO hin filanneef qoqqobe. Karaa nagaa fi dimookirasii argaminnaaf kan hawwame bilisummaan hin argamiin hafe.
Mootummooti Habashaa lamaanuu, kan Eriteriyaa fi kan Tigraay, akka fedhanitti qabeenyaa ummatoota Itoophiyaa saamuu eegalan. Sagantaa saamicha qabeenyaa kana milkeessuuf, ABUE fi ABUT wal-tumsuun, jaarmiyoota siyaasaa mirga ummataaf qabsaawan irratti duula kallattii maraan labsan. Fakkenyaaf ABUE fi ABUT sagantaa saamicha qabeenyaa akkuma fedhanitti fiixaan baafachuuf kallattiin walitumsuun bara 1988 – 1998 jaarmiyaa ABO irratti duula siyaasaa, waraanaa, fi dipilomaasii qindeessaa turan. Qabeenyaa lafa irraa fi lafa keessa jiran hanga dandeettii isaanii saamuun, halkanii fi guyyaa, daandilee gara Asab, Walloo, fi Gondor geessan irraan gara Eriteriyaa fi Tigraay gurrachaa turan. Fakkenyaaf bara 1991 – 1998 qabeenya uumamaa Oromiyaa fi Kibba Itoophiyaa keessaa ABUE saamaa tureef ragaan: “biyyi Eriteriyaa buna oomishuuf lafa-qonnaa mijjatu osoo hin qabaatin, bara 1992 – 1998 buna heddumminaan gabaa addunyaatiif dhiyeessaa turteetti”.
Haluma warraaqsa bara 1974 wajjin walfakkaatuun warraaqsi lammaffaaniis aangoo waraanaan gara dabarfamuu eegale. Bara 1991 – 1992 yeroo bulchiinsi mootummaa Itoophiyaa (Habashaa) gartuu Amaharaa irraa gara gartuu Tigraay cee`sifamaa turetti walii galteen siyaasaa roga ifa ta`e hin qabnetu hogganoota ABO fi hogganoota ABUT (ABUE) gidduutti raawwatame. Walii-galtee yeroo mootummaa ce´umsaa iftoomina hin qabaatiin kana irratti hundaawuudhaan qondaaloti Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) fi dabbalooti jaarmiyaa ABO akkaataa ABUT waliin hojjetan irratti marihataa turan. Garuu yeroo hedduu hogganooti ABUT waliigaltee diiguun deggertoota, miseensota, fi dabballoota ABO hidhuu fi ajjeesuudhaan tuffii ABO fi ummata Oromoof qaban ifatti argarsiisan. Walii-galtee iftoomina hin qabne kanaan hojjechuu keessatti shira xaxamaa tureen hogganoota ABO sadarkaa olii, qondaalota, dabbaloota, miseensota, fi deggertoota ajjeesuun baballachaama adeeme.
Aangoon mootummaa Habashaa warra afaan Amahariffaa dubbatu irraa gara warra afaan Tigriffaa dubbatu gutummaatti ergii jijjirameen booda osoo hin bubbuliin sadarkkaa tokkoffatti QBO laamshessuu fi sirna gabirummaa haareffame tikfatuun sagnteefame. Mootummaan ABUT kun qaamoota akka ABUE (gargaartota waraanaa fi siyaasaa), mootumoota dureeyii (tooftaa fi maallaqa), fi gantoota ummata Oromoo keessatti dhalatan (odeeffannoo kennan) irraa tumsa qindeffachuun duulli wal irraa hin citne ABO fi ummata Oromoo irratti labsame. Haaluma kanaan siyaasaa QBO hoogganummaa ABOn durfamu fi siyaasaa gabrummaa murna Habashaa kan ilaalcha warraaqxumma dimookiraasii jedhame aguggatee haareefame gidduutti wal-dhibdeen dhalate guddachaa adeemuudhaan WBO diiguu fi mootummaa ce`uumsaa keessaa dhiibanii jaarmiyaa ABO baasuun saganteefame. Duula kallatii maraan ABO fi WBO irratti banuun akka motummaa ce`umsaa keessaa baafamuuf dirqamu taasifame. Kanaafuu, warraaqsi 2ffaa dhalatee osoo shanan hin gutiin shirra siyaasaa Habashaan butamee gara dabarfamuun sochii FDG kan warraaqsa 3ffaa dhalchu argamsise.
- Sochiilee FDG sadaffaa fi dhalachuu warraaqsa bara 2018
Sirna siyaasa gabiromfannaa gartuleen Habashaa haarawaan (ABUE fi ABUT) tolfachuu eegalan mormuudhaan magaalaa fi baadiyyaa Oromiyaa keessatti sochilee FDG bara 1991 jalqabame kessaan warraaqsi 3ffaan dorrobe waggoota 27 booda bara 2018 dhalate. Walumaagala mootummoti Habashaa afaan Amahariffaa fi afaan Tigiriffaa dubbatan martuu kayyoon isaanii saamicha qabeenya uumamaa, shira siyasaa, fi ol-aantummaa saba keessaa dhalatanii ummatoota cunqurfamoo irratti agarsiifachuu dha. Mootummooti ilmaan Minilik (1889 – 1991) fi Yohaannis (1991 – 2018) baroota adda addaa diriirfaman hunduu sirna acuccaa hogganan keessatti qabxilee heddudhaan wal fakkaatu. Fakkenyaaf qabxilee gurguddoo sadiin walifakkaatu: (1ffaa) daangaa lafa (biyya) ummatoota weeraranii hirmaachuu irratti waliigaltee mallatteesuu, (2ffaa) Waliigaltee diiguun waraana (loolisa) banuu; fi (3ffaa) Biyya Oromoo fi biyya ummatoota kibba Itoophiyaa weeraruun qabeenyaa saamuudhaan ol-aantummaa dinagidee, hawaasummaa, fi siyaasaa hin raafamne hundeeffachuu dha.
Mootummaa warra Habashaa waliigaltee kabajee hin beekne wajjiin hogganni ABO waligaltee iftoomina hin qabne keessa seenudhaan dagamee qabsaawota qa`qqaalii kumaatama wareegama daangaa darbeef saaxiile. Diinoti bifa haaraween bara 1991 Oromiyaa weeraran kuniis ABO fi WBO diiganii dhabamsiisuudhaan gutummaa Oromiyaa to`achuuf karoora yeroo gababaa fi dheeraa qindeeffatan. Hoggana ABO marfama walxaxe keessa naquu fi WBO gara moraa (mana hiidhaa) galchuudhaan dulli waraanaa kallattii maraan jalqabe. Waxabajjii bara 1992 ABOn dhiibamee yeroo mootummaa ceehumsaa Itoophiyaa keessaa baafame, mootummooti ABUE fi ABUT sochii waraanaa waliin qindeeffachuudhaan kallachoota QBO, WBO fi ABO, dhabamsisuuf lola jabaa golee maraan banan. Miseensoti WBO moraa (mana-hidhaa) diinaan marfame keessaa cabsanii ba`uuf dirqaman, garuu waraanni diinnaa oli`aantummaa meeshaa waraanaa fi da`oo tarsimaawe qabachudhaan haleellaa irratti baneen miidhaa guddaaf saaxilaman.
Kumaatama heddutti kan herregaman miseensoti fi qondaaltoti WBO fi ABO akkasumas ummati Oromoo kumaatamni hedduun qubsumoota (kampii) waraana mootummaa Habashaa naannoo Dhidhessaa, Huursoo, Bilaattee, Ziwaayi, fi kkf keessatti golee Oromiyaa mara irraa walitti guramuudhaan hiidhaa, reebicha, qaama-hirr’achuu, ajjechaa, fi shororkaa daangaa hin qabneef saaxilaman. Qondaaloti WBO fi dabballooti ABO ijoo turan lubbuu isaanii dhaban. Walumaagalatti QBO ukkaamsaa diinaa irraa ittisuuf, gootoliin ilmaan Oromoo, qabeenyaa kaminuu kan hin geddaramne fi jijjiirraa kaminuu kan bakka hin bune, lubbuu isaanii wareegan. Farreen nagaa fi diinoota dimookirasii kan ta`aan (murnooti Habashaa, ABUE fi ABUT) golee maraan ummata Oromoo irratti duula banan. Murnooti Habashaa yeroon isaaniif tolte kun WBO fi ABO, kallachaa fi gaachana QBO, guutummaatti dhabamsisuudhaan qabenya Oromiyaa akka feedhanitti saamuun Abisiniyaa kaabaa (Erteriyaa fi Tigraay) duromsuun biyya warshaalee fi daldalaa taasisuuf abjootan.
Qophii gutuu fi gargaarsa alagaa kamuu osoo hin qabaatiin lola (waraana) diinni haaraan saganteesse seenuuf jaarmiyaan ABO dirqame. Weerara ball’aa ABUE fi ABUT waltumsuun bara 1992 – 1998 ABO irratti geggessaniin gaaga’amni ABO fi WBO irra qaqabe hedduu ulfataa ture. Garuu caalmaa (oli`aantummaa) meeshaa waraanaa fi baayyina loltuu qabaniin gutummaatti ABO fi WBO dhabamsisuuf hin milkoofine. Fuula durattis dinni kamuu hin milkaa’u: yeroon dheeratus haqi (mirgi) ummata Oromoo haarefamuu hoogganummaa siyaasa QBO keessaan gutummaatti ni kabajama. Gootummaan diina loluun ittuma fufee wareegama qa`qqaalii gootooliin Oromoo kuumaatamni hedduun baasaniin jaarmiyooti QBO tikfamaniru. Qabsaawooti heedduun wareegama baasaniin qabsoon bilisummaa ittuumaa finiinaa adeeme.
Bara 1991 booda sochiileen FDG qindaawaa fi guddachaa ademuu keessan lakkofsi jaarmiyota siyaasaa baayyachaa ademe. Jarmiyooti bara 1991 – 2018 hundeefaman: Addaa Tokkummaa Bilisummaa Oromoo (1992), Adda Bilisummaa Ummata Oromoo (1993), Kongresii Ummata Oromoo (1996), Gumii Bilisummaa Oromiyaa (1996), Tokkummaa Humnoota Bilisummaa Oromoo (2000), Qaama Ce`umsaa ABO (2001), Warraaqsa Federalistii fi Dimookirasii Oromoo (2004), Adda Walabummaa Oromoo (2004), Partii Bilisummaa Saba Oromiyaa (2004), Partii Bilisummaa Oromoo (2004), Kongiresii Saba Oromoo (2005), Partii Dimookraasii Ummata Oromoo Hundaa (2005), Partii Sirna Gadaa Qaroome (2005), Adda Bilisummaa fi Dimookiratummaa Oromiyaa (2005), Qaama Jijjirama ABO (2008), Adda Fincila Dimookirasii fi Bilisummaa Oromoo (2009), Kongiresa Federaalistii Oromoo (KFO2012), Koree Yeroo ABO (2012), Gurmuu Qabsaawota ABO (2012), Adda Dimokiraatawaa Oromoo (2013), Kallacha Walabummaa Oromiyaa (2015), Adda Tokkummaa Walabummaa Oromiyaa (ATWO2017), fi Paartii Dimokiraasii Oromoo (2018). Jaarmiyoleen bara sochiilee FDG 3ffaa ijaaraman kun gamtaawuun warraaqsa 3ffa hogganuun galma akeekameen ga`uf hin milkoofine sababileema warraaqsa bara 1974 fi 1991 mudatan wajjin walfakkaatanin.
Sochiileen barattoota Oromoo sadarkaalee mana barnootaa fi yunversitii keessatti bara 1992 haala facawaan eegalee guddachaama adeemudhaan sochiilee FDG 3ffaa finiinse. Gara dhuma bara 1990ta irraa jalqabee sochiin FDG moraa barnoota sadarkaalee tokkoffaa fi lammaffaa hanga Yuniversitii geggefamaa ture qindawaa adeeme. Ficilli qindoomina qabu kun sadaasa bara 2005 irraa eegalee gara sochiilee dargaggoota Oromoo adunyaatti guddachudhaan teessuma mootummaa Habashaa raasuu jalqabe. Sochiilee FDG kana dhabamsisudhaan umurii sirna gabirummaa dheereffachuuf dinni haala haaraween seeroota tumatee siyaasa saamicha qabenyaa fi dhittaa mirga namomaa sagantesse. Serooti gurguddoon bara 2005 – 2008 labsaman: (1) labsa bulchiinsa fayyadama lafa badiyyaa, (2) labsa jaarmiyaa tola`oltummaa, fi (3) labsa farra golii. Mootummaan ABUT labsilee kana meesheffatee duula saamicha lafaa fi dhitta mirga namomaa haareefate.
Bara 2008 booda toftaa dhokataa mootummaan Habashaa fayyadamuu keessaa inni guddaan tarsimawee toftaa addaan geggefamuu eegale. Fakkenyaaf sadarkaa 1ffaatti saamicha qabeenya uumamaa geggessuun ummata Oromoo baadiyaa jiraatu goolii iyyummaa, beelaa, fi waraana keessaa burqaniif saaxiluun ummata miliyona hedduu lafa jirenyaa irraa buqqisuun jalqabame. Bara 2008 – 2018 lafa qonnaan-jiraattotaa fi horsisee-bultotaa hektaara gara miliyoona 7 ol ta`u saamuun dureeyyotaaf hiramuu galmeen qorannoo saamicha lafaa ni mirkaneessa. Akkasumas ummatoota daangaa Oromiyaa irra jiraatan hidhachiisuun ummata Oromoo irratti waraana bansisuun ummati miliyoonaa ol buqiifamee baqattummaaf saxilame. Golii kana meeshaa godhachuun adeemsa yeroo dheeraa keessa bifa biyya Oromoo roga-malee gochuun dhabamsiisuun sagantaa yeroo dheeraa dinni karoorsee dha. Haa ta`u malee, rorroo baroota dheeraaf toftaalee adda addaan mootummoti Habashaa hogganan irra aanuuf qabsoo hadhooftuu geggessun ummata Oromoo ittumafufe.
Sochiileen dargaggoota Oromoo adunyaa qindawaa adeemudhaan bara 2012 dhalachuu sochii qerroo bilisummaa Oromoo mirkanessuun moraa diinaa jeequu jalqabe. Gabiroomfataan toftaa haareffachuun bara 2008 irraa eegalee saamicha lafa baadiyyaa fi nannoo magaalaa babalifataa adeemuun fi adeemsa kana keessatti dhiittaa mirga namomaa hamaan fufinsaan raawwatamu akka sochiin qerroo fi qarree gara ummata gutuu hirmaachisutti ce`eesifamu godhe. Ijaaramuu Gumii Abbootii Gadaa (GAG) fi hundeeffamuu Gurmuu Qerroo fi Qarree Bilisummaa (GQQB) keessaan sochiin FDG gara sadarkaa waarraaqsa 3ffaa argamsisuutti guddate. Tokkummaan Oromoo uumamaan oromummaa irratti hundaawes gara sadarkaa amansisaatti ceesifamaa adeemudhaan deebifamee ijaaramuun mootummaa ummataa (sirna Gadaa /demokiraasii) diyaachutu abdachiise.
Bara 2016 booda sochiin FDG 3ffaa maqaa warraaqsa Oromoo yookiin warraaqsa Fincila Xummura Gabirummaa jedhamuun waamun jalqabame. Hirmannaa walittifufeen bara 2014 irraa eegaluun hogganummaa GQQBn fincilli geggefame, gutummaa biyyoolessatti bara 2016 – 2018 guuddachudhaan, mootummaa Habashaa bara 1991 – 2018 dhiiga Oromoo dhangalasaa ture Guraandhala bara 2018 diiguun aangoomina Oromummaa keessaa burqu agarsiise. Garuu haaluma warraaqsa Guraandhala bara 1974 dhoween walfakkaatuun gartuun mootummaa ABUT keessatti ofi ijaare warraaqsa 3ffaa to`achuudhaan gara fedhutti ofuu eegale. Gartuun siyaasaa Habashaa leellisu jaarmiyoota ergamtuu mootummaa ABUT turan (SDUI kan booda Sochii Dimokiraasii Ummata Amaharaa/SDUA jedhame fi DhDUO) keessatti ofi ijaaruun sochowuu egale. Murni kun maqoota Oromaraa (Caamsaa 2018), Partiilee Dimokiratummaa Amaharaa fi Oromoo/PDA fi PDO (Fulbaana 2018) fi Partii Badhaadhinaa/PB (Muddee 2019) maxxanfatuun warraaqsa buteefis maqaa Idaa`ama (Badhaadhina) jedhu moggaasee siyaasaa afaan-fajjiin ummata burjaajessuu eegale.
Murni PB kun, Habashaa afaan Oromoo dubbatan fayyadamuudhaan aangoo mootummaa Amaharaa bara 1889 – 1991 ture haaressuun deebisee ijaaruu saganteefate. Yeroo gabaabduu keessatti jijjirama mootummaa dhuunfachudhaan toftaa tarsimaaween injifannolee adeemsa QBO keessatti galmawaan haquun dhabamsisutu karoorfame. Muxannoolee shira siyaasaa Habashaa bara 1991 duraa fi booda turan walitti makuun mootummaa lam-tokkee qola bakkeen afaan Oromoo dubbatee Oromoo basaasu fi keessaan ammoo harka lafa jalaan mootummaa Habashaa oli`aantummaa Amaharaa tiksu hundeesuu irratti gartuun siyaasaa PB milkaawera. Murni kun aangoo mootummaa keessaa burqan fayyadamee fi gantoota meesheffachuun sabbonummaa Oromoo wareegama qaaliin ijaarame suuta suutaan diiguun sabbonummaa Itoophiyaa mallattoolee sabummaa (Afaan+Aadaa+Seenaa) Habashaa irratti hundaawe baballisuun tiksuu abjoote. Kanaafuu, shirri siyaasaa Habashaa keessaa maddu osoo olee hin bubbuliin ofi saaxiludhaan sochiilee FDG afuraffaaf daandii tottolchuu jalqabe.
- Sochiilee FDG afuraffaa onkoloolessa bara 2018 jalqabe
Sagantaa impaayera Habashaa haareessuun tiksuu fixaan baafachuuf, murni mootummaa Habashaa shafxiin gutamee, onkoloolessa bara 2018 irraa eegaluun jaarmiyoota hundee Oromummaa taa`an kanneen akka ABO, WBO, KFO, ATWO (Paartii Biyyolessaa Oromiyaa), GAG, fi GQQB irratti kallattii fi alkallattiin duula waraanaa labse. Duula kana milkeeffachufiis amantii, gosaa, fi siyaasaa meeshaa godhachuudhan Oromoo addaan qodee tokkummaa Oromoo uumamaan oromummaa irratti hundawe diiguudhaan sabummaa Oromoo fi biyyummaa Oromiyaa dadhabsisuun dhabamsisuu saganteefate. Haaluma bara 1991 fi 1992 yeroo aangoon mootummaa Habashaa murna ABUTn gutummaatti dhunfatameen walfakkaatuu fi daran walxaxeen osoo olee hin bubbuliin sadarkkaa tokkoffatti QBO laamshessuu fi sirna gabirummaa haareffame tiksuuf karoorfate.
Ukkaamsaa diinaa irraa QBO dandamachisuuf sochii FDG 4ffaa eegaluuf ummati Oromoo dirqame. Godinaalee kibbaa fi liixa Oromiyaa keessatti QBO deggeeruuf sochiilee ummati Oromoo jalqabe dhabamsisuuf dinni yeroo kamuu caallaatti ammenyummaa isaa mirkanesse. Yakkooti dhiittaa mirga namoomaa osoo wal irraa hin citiin onkolooleessa bara 2018 hanga bitooteessa bara 2020 ummata meesha maleeyyii (civilians) irratti raawwataman akka mootummaan Habashaa, koloneel Abiyyi hogganu, fufiinsa sirna faashistummaa mootummoota darbanii ta`e mirkanasse. Gabaasi mirga namoomaa jaarmiyoota mirga namoomaaf falmaniin gurmaawe akka agarsiutti yakkooti kibbaa fi lixa Oromiyaa keessatti ummata Oromoo irratti raawwataman baayyee sukanessoo dha. Cunfaan yakkoota dhiittaa mirga namoomaa Oromiyaa keessatti raayyaa ittisa impayeera Habashaan hogganummaa kolonel Abiyyi jalatti raawwataman warri ijoon armaan gaditti tarrifamu:
- Akka bineensaati adamsuun namoota sivilii rasaasaan ajjeesuun nageenya ummataa goluu
- Abidda dukaasaa fayyadamuun mana, maasii, fi bosona guggubuun lubbu ilmaan namaa, omiisha qonnaa, beelada, bosona, fi bineyyii bosonaa barbadeessuun ummatatti sodaa naquu
- Ummata Oromoo kumaatama hedduu qubsumotaa fi moraa leenjii waraanaa keessatti hiidhudhaan reebicha, qaama-hirr’achuu, ajjechaa, fi shororkaa daangaa hin qabneef saaxiluu
- Haala safuu fi ooda sirna aadaa cabsuun shamarran fi dubartoota Oromoo gudeedudhaan hawaasa Oromoo leyyaasisuun (qaanessuun) hamilee cabsuu
- Namoota sivilii rasaasaan tumanii ajjeesuun bosoona keessatti gatuun bineensaa nyaachisuu
- Baadiyyaa keessatti omiisha qonnaa ibiddaan barbadeessuu fi hojiin misooma qonnaa akka hin raawwatamne huggurudhaan namoota miliyoona digdamaa ol beelaaf saaxiluu
- Qe`ee jireenya diigudhaan ummata miliyoona heedduu buqisuun baqattummaaf saaxilu
- Ummata magaalaa irraa daandii bishanii fi ibsaa muruun tajaajila bishanii fi fayyaa dhorkachuu
- Summii fi dhukkuba daddarbaa meeshaa godhachudhaan yakka sanyii duguggaa sagantessuu
- Odeefannoo yakkoota raawwatamanii adunyaa jalaa dhoksuuf bilbilaa fi internetii cufuu
Sanyii dhala-namaa gutummaatti dhabamsisuudhaan qabenyaa uumamaa dhunfachuun saamanii gurgurachuun tarsimoo sirna mootummaa gabiroomfataa ti. Mootummaan Habashaa bara mototaa (1889 – 1974), Darguu (1974 – 1991), ABUT (1991 – 2018), fi PB (2018 – ????) martuu qabeenya uumamaa fi dinagidee Oromiyaa gutummaatti duunfachuuf toftaalee gara-garaa fayyadamuun yakkoota sanyii duguggaa ummata Oromoo irratti raawwachuu galmee seenaa keessaa dubbifama. Murni PB, akkuma warra darbee sana, sanyii Oromoo lafa irraa haxaawuuf tarsiimoo dhokataa diriirfateera. Yakka sanyii-duguuggaa raawatuuf sagantefate kanas seera qabeessa taasifatee, seera dhoksaatti tumateen, injifannoolee adeemsa QBO waggoota 60 darban keessatti galmawaan hunda haquun dhabamsisuu karooresse. Garuu ummati Oromoo hammeeenyaa fi yakkoota diinaaf tole jedhee jilbeenfachuu didudhaan FDG 4ffaa hogganummaa ajaja olaanaa WBO jalatti finiinseera.
- Walfakkii fi hanqina warraaqsoota adeemsa QBO keessatti dhalatan
Warraaqsooti adeemsa QBO keessatti walittifufinsaan baroota sadii (1974, 1991, fi 2018) dhalatan qabxilee baayyeen waalifakkaatu, sababii sochiilee FDG walitti hidhaman keessaan dhalataniif. (1) Warraaqsi bara sadanuu oli`aantummaa aangoo waraanaa gartuun siyaasa Habashaa hidhateen butamanii gara dabarfaman. (2) Warraaqsi bara sadanuu daandii nagaa fi sirna dimokiraasii argamsisu irraa maquun mootummaa abbaa irree maddisisuu keessaan sirna mootummaa Habashaa haaromsee tikse. (3) Mootummaan Habashaa warraaqsa hatetti maqaa akka soshaalistummaa/walqixxummaa (1974 – 1991), dimookiraasii/misooma (1991 – 2018), fi idaa`ama/badhaadhina (2018 – ????) maxxanfatee siyaasa goyyomsaan qalbii ummataa hawate. (4) Murnooti warraqsa butanii gara dabarsan kun hunduu jaarmiyoota QBO fi ummata Oromoo diguun dhabamsisuu irratti xiiyyeeffatu, akka fedhanitti lafaa fi qabeenya ummata Oromoo gutummaatti dhuunfachuuf. (5) Warraaqsi hatamuun booda warraaqsa biraa dhalchuuf sochiin FDG ittumafufuu.
Sababilee hedduu irraa kan ka`een, waluumaagalatti jaarmiyoti QBO, sochiilee warraaqsa dhalchan hogganuun beekamu malee warraaqsa dhalate to`achuun galma saganteefameen ga`uuf hin milkoofine. Warraaqsoti marsaalee sadanuu dhalatan, rakkoolee keessaa fi alaan maddan yeroon furachuu hanqachuu jaarmiyotaa irraa kan ka`een, galma karoorfame ga`uu hanqachuudhaan sochiilee FDG kan walittifufinsaan warraaqsa biraa dhalchu argamsiisan. Galma hankaakuu warraaqsaaf sababii ijoon: “dhalachuu warraaqsaaf sochiilee FDG adeemsa QBO keessatti bu`ura turan siyoominan to`achuu hanqachuu jaarmiyotaa ti”. Sochiilee FDG keessatti hanqinooti argaman hangi tokko gabatee armaan gadii keessatti dimshashaan tuqamu.
Xummura
Galmeen seenaa qabsoo bilisummaa sadarkaa adunyaatti argamu akka agarsisutti gabirummaan qabsoo dhalchee, qabsoon ammoo bilisummaa akka dhalchu mirkanessa. Kanaafuu, hanga waanjoon gabirummaa gutummaatti qolatamutti QBO hadhooftuu fininsuun waan hin hafne ta`uu FDG jarraa tokkoo fi walakkaa geggefametu mirkanessera. Guutummaa Oromiyaa keessatti ummati Oromoo haala faffacawaan sirna gabirummaa irratti fincilli geggesse guddachaa adeemuun warraaqsa gurguddoo argamsiseera. Sochiilee FDG kessaa warraaqsi marsaalee sadii baroota 1974, 1991, fi 2018 dhalatan jijjirama sirna mootummaa Habashaa suphanii tiksan argamsiisan. Garuu sirna mootummaa Habshaa hameenyaa fi shiraan gutame hundee jijjirudhaan nagaa waraawe argamsisuun mootummaa feedha ummataan ijaarame hundessuuf hin milkoofine. Adeemsa QBO keessatti gatii qaalii baasuun warraaqsi argamuun waanuma baramee dha. Warraaqsoti dhalatan martuu sirna cunqursaa moofaa diiguun sirna cunqursaa hareefame hundeessudhaan daandii warraaqsaa itti aanu saaquu jalqabu.
Sochilee FDG baroota dheeraa geggefame keessatti nageenya (jireenya, gammachuu, fi guddina) fi mirgoota namoomaa Oromoo fi saboota cunqurfamoo Itoophiyaa kan tiksu mootummaa argamsisuun yoo hin milkaawinis adeemsa QBO keessatti injifannoleen bu`uraa galmaawaniru. Adeemsa QBO walitti fufinsaan waggoota 150 geggefame keessatti: (1) Ummati Oromoo of irratti amantii horachuun diina ofi irraa lolan malee bilisummaan akka hin argamne hubachaa adeeme, (2) Bilisummaa gonfachuun of irratti hirkachuun ta`uu beeke, (3) Adunyaa irratti sagalee bilisummaa dhagessiseen saba Oromoo fi Oromiyaa sadarkaa adunyaatti beeksise, (4) Afaan+Aadaa+Seenaa Oromoo du`aa kaasuun jiraachisuu jalqabe, (5) Sabi Oromoo gaaffilee siyaasaa deebi’ii barbaadan qabaachuu adunyaatti beeksise, (6) Qabsoo bilisummaatiin Oromummaan hundee sabummaa Oromoo ta`uun mirkanaawe, fi (7) Qindoominaan FDG irratti hirmaachuun QBO milkessuuf murteessaa ta`uu mullise.
Dinni golee maraan ummata Oromoo irratti duuluun QBO ukkaamsee dhabamsisuuf, toftaa hedduu fayyadama. Gartuun mootummaa Habashaa hunduu qaama ergamuuf Oromiyaa keessatti tolfachuu irratti waan milkaaweef bara dheeraaf ummata Oromoo gabiromfachuu dandayeera. Meeshaa jabaan roorroo sirna gabirummaa dhugomsee fi tiksee jiru Oromoo ganuudhaan galtummaan diina tajaajiluu ta`ee osoo ifaan mullatuu; rakkoo kana furuuf ilaalchi kenname xiqqoo dha. Meeshaa tolfate kana riqicha godhachuun diinni mooraa QBO keessatti dhoksaan ofi ijaaruun afaan-fajjii fi goolii wal irraa hin citiin oomishuuf milkaweera, sababii jaarmiyoti Oromoo tika ga`aa hin qabneef. Keessumaa waggoota 20 dabiran keessa hogganummaa facawaan moraa QBO keessatti waan ballifameef dinni haala mijjataa kanatti akka fedhetti fayyadame. Adeemsi siyaasaa burjaajjiin gutame kunis waliin-xaxaa keessaa ba`uun wareegama baayyee ulfaataa gaafatu keessa adeemsa QBO naqeera. Kanaafuu, tarsimoo qaroomee fi tooftaa foyyawe fayyadamudhaan yoo meeshaan dinni tolfate gutummaan to`atameef, sochiilee FDG keessaa warraaqsi dhalatu kaayyolee QBO galmaan ga`uuf ni milkaawa.
Barruun kun haasaa Oromoo bara duriin xummurama. Gaaf tokko jarreen lama lafa fagoo dhaquuf galaa fudhatanii ka’an. Galaa sana murachaa otuu adeemanii inni isaan harkatti dhumuuf yommuu jedhe wal loluutti ka’an. Inni tokko “Ofii keetiif guddiftee murattee, anaaf immoo xineesitee murte” jedhee isa kaan lole. Akkasitti buddeenicha harkatti baatanii otuu adeemanii muka tokko jala yommuu ga’an qamalee tokko mukicha irratti arganii, “Yaa qamu! Mee gad bu’ii nu araarsi” jedhan. Qamu dafee mukicha irraa gad buu’ee, “Egaa mee dura buddeenicha isa irratti wal loltan kana natti kennaa isinan araarsaa” jedhe. Jarreen sun dafanii buddeena isaanii qamutti kennan. Inni garuu buddeenicha isaan harkaa fuudhee isa tokko irraa si’a tokko cuffatee “Isa kanatu caala” jedhe. Amma immoo isa kaanii irraa cuffatee “Amma immoo isa kanatu caala” jedhe. Otuma akkas jedhuu buddeenichi isa harkatti yommuu dhumuu ga’ee isa hafe afaan keessa kaawwatee muka yaabbate. Mukicha irra taa’ee jarreen sana lamaanitti kolfee, “Wanta namooti lama irraatti wal lolan nama sadaffaatu fudhata” jedhe.
Ragaalee
- Abdi T. 2020. There were some false starts at democracy in Ethiopia – let us make it real this time round! Accessed from website April 12, 2020 http://ayyaantuu.org/english/there-were-some-false-starts-at-democracy-in-ethiopia-let-us-make-it-real-this-time-round/
- Acemoglu D. and Robinson J. A. 2012. Why nations fail, the origins of power, prosperity, and poverty. Profile book LTD, 3A Exmouth House, Pine street, London
- Arthur G.1984. The Horn of Africa. Marine Corps Command & Staff College. Subject Area Strategic Issues
- Asrat G. 2007. The search for peace: the conflict between Ethiopia and Eritrea: Towards sustainable peace between Ethiopia and Eritrea (chapter 6). Proceedings of scholarly conference on the Ethiopia-Eritrea conflict held in Oslo, Norway, 6 – 7 July 2006. Fafo report 2007:14 (52 – 61)
- Beenyaa 2020. Rakkoo Lixaa fi Kibba Oromiyaa Bu’aa warraaqsa gufatee. Accessed from website April 12, 2020 kichuu.com/lammii-beenyaa-dhimma-rakkoo-lixa-oromiyaa-fi-kibbaa-irratti-haasawaa-sabbatatti-taasise/
- Berhe K. 2005. Ethiopia: democratization and unity: The role of the Tigray People`s Liberation Front. Münster: Verlagshaus Monsenstein und vannerdat OHG. P.49, 50, 52, 90, 91, and 92
- Beyene A. 2020. I must abandon a false hope now. Accessed from website April 12, 2020 http://ayyaantuu.org/english/i-must-abandon-a-false-hope-now/
- Bokkuu D.D. 2008. Ilaalcha Oromoo (Kitaaba Aadaa, Seenaa, fi Duudhaa Oromoo. Oromia Publishing LLC: Atlanta, Georgia, USA.
- Boruu D. 2019. Haala Yaroo Wajjin Tarkaanfachuun WBOf Injifannoo Dha! Accessed from website April 12, 2020 https://kichuu.com/haala-yaroo-wajjin-tarkaanfachuun-wbof-injifannoo-dha/
- Burayu 2020. Ethiopia’s PM Abiy Ahmed: Listen Carefully, Give Attention and Move Wisely (Our Struggle is Significantly Bigger than the Restoration of Internet/Phones Access). Accessed from website April 12, 2020 https://kichuu.com/ethiopias-pm-abiy-ahmed-listen-carefully-give-attention-and-move-wisely/
- Deressa B. K. 2020. Is Colonel Abiy Ahmed’s government an Infection or Inflammation? Accessed from website April 12, 2020 http://ayyaantuu.org/afaan-oromoo/is-colonel-abiy-ahmeds-government-an-infection-or-inflammation/
- Dictionary Cambridge org 2020. Revolution. Accessed from website April 12, 2020 https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/revolution
- com. 2010. Overview of Oromia. Accessed from website April 12, 2020 http://www.gadaa.com/aboutOromo
- org 2000-2020. Ethiopian revolution. Accessed from website April 12, 2020 www.globalsecurity.org/military/world/war/ethiopia.htm
- Guutama I. 2003. Prison of conscience (Upper compound Maa`ikalaawii, Ethiopian terror prison and tradition. Gubirmans Publishing. New York.
- Hassan M. fi Maatii D. 2008. Goota Oromiyaa. Oromia publishing LLC. Atlanata Georgia, USA.
- Hirpo T. 1997. Haasaa Oromoo. Hermannsburg, Germany
- Hundee B. 2020. From Empire Co-builder, Gobena Daachee, to Empire keeper, Abiy Ahmed. Accessed from website April 12, 2020 http://ayyaantuu.org/english/from-empire-co-builder-gobena-daachee-to-empire-resuscitator-abiy-ahmed/
- Jaatee M. 2014. Bu`aa-ba`ii amna qabsoo bilisummaa Oromoo kaleessaa, har’aa fi borii. Kyagab & Sons graphics, Kampala, Uganda
- Jaatee M. and Anywaa Survival Organization 2016. Land Grabbing and Violations of Human Rights in Ethiopia. Accessed from website April 12, 2020 http://genocidewatch.net/2016/02/01/land-grabbing-in-ethiopia/
- Jaatee M. 2018. Jaarmiyaan waraana bilisummaa Oromoo adeemsa qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti dhalate malee diina miti. Accessed from website April 12, 2020 http://www.bilisummaa.com/jaarmiyaan-waraana-bilisummaa-oromoo-adeemsa-qabsoo-bilisummaa-oromoo-keessatti-dhalate-malee-diina-miti/
- Jaatee M. 2019. Historical aspects of landgrab in Ethiopia with political game linked to land tenure of successive regimes (1889 – 2018). Accessed from website April 12, 2020 https://kichuu.com/historical-aspects-of-landgrab-in-ethiopia-with-political-game-linked-to-land-tenure-of-successive-regimes-1889-2018/
- Lata L. 2007. The search for peace: the conflict between Ethiopia and Eritrea: The cause, mediation, and settlement of the Ethiopia-Eritrea conflicts (chapter 8). Proceedings of scholarly conference on the Ethiopia-Eritrea conflict held in Oslo, Norway, 6 – 7 July 2006. Fafo report 2007:14 (68 – 87)
- Markakis J. 2020. The Legacy of the Past on Ethiopia’s Modern Political Life. Accessed from website April 12, 2020 http://roape.net/2020/03/12/the-legacy-of-the-past-on-ethiopias-modern-political-life/
- Mecha T. K. 2018. The recumbent empire (Does it require dispersal or redressal?) Rajii Printing Press. Addis Ababa, Ethiopia
- Mulataa Z. 2010. Antidemocratic system of governance in Ethiopia under absolute dictatorship of TPLF regime. Accessed from website April 12, 2020 ethiomedia.com/absolute/anti_democratic_governance_in_ethiopia.pdf
- OMRHO Human Rights Abuses Committed by the Ethiopian Army in Different Parts of Ethiopia. Accessed from website April 12, 2020 http://ayyaantuu.org/wp-content/uploads/2020/02/FinalOMRHORReport2019.pdf
- Pagden 2008. World at war: the 2500 year-struggle between East & West. Oxford University press Inc., New York.
- Piero Scaruffi, 2009. Wars and casualties of the 20th and 21st Accessed from website April 12, 2020 http://www.scaruffi.com/politics/massacre.html
- Shell S. R. 2018. Children of HOPE, The Odyssey of the Oromo Slaves from Ethiopia to South Africa. Ohio University Press, Athens
- Teumay 2013. Raya under destruction. Accessed from website April 12, 2020 http://www.ethiomedia.com/addis/5606.html
- The Economist 2020. A hidden war threatens Ethiopia’s transition to democracy. Accessed from website April 12, 2020 https://kichuu.com/a-hidden-war-threatens-ethiopias-transition-to-democracy/
- Tsegaye T. 2011. Ras Gobena (1821-1889). Accessed from website April 12, 2020 shaka.mistral.co.uk/gobena.htm
- WBO 2019. LABSA WARAANA BILISUMMAA OROMOO, Ebla 1, 2019. Accessed from website April 12, 2020 https://kichuu.com/labsa-waraana-bilisummaa-oromoo/
- Wikipedia 2019. Union of Ethiopian Marxist–Leninist Organizations. Accessed from website April 12, 2020 https://en.wikipedia.org/wiki/Union_of_Ethiopian_Marxist%E2%80%93Leninist_Organizations


c: text/html

text:
Finfinnee,Fulbaana 6/2014(TOI)- Giddu galli leenjii loltummaa Awaash Bishoollaa miseensota Raayyaa Ittisa Biyyaa leenjisaa ture eebbisiise.
Sirna eebbaa kanarratti Ajajaan Itti aanaan humna lafoofi hoogganaan damee Loojistikiifi Humna Namaa Meejer Jeneraal Indaalkaachoo W/Kidaan argamaniiru.
Ajajaan Giddugala Leenjii Loltummaa Awaash Bishoollaa Koloneel Tarrafaa Currisoo gabaasa haala walii galaa leenjichaa dhiyeessanii jiru.
Eebbifamtootaaf kallattii kan kennan Ajajaan Itti aanaan Humna Lafoofi Hoogganaan Damee Loojistikiifi Humna Namaa Meejer Jeneraal Indaalkaachoo W/Kidaan fedhii keessaniin Raayyaa Ittisa Biyyaatti makamuun leenjii barbaachisu gahumsaan waan xumurtaniif baga gammaddan jedhan.
Ergama itti kennamu kamiyyuu gahumsaan bahuu akka qabanis dhaamaniiru.
Eebbifamtoonnis leenjiin fudhatan ergama isaaniif kennamu gahumsaan akka bahan kan isaan gargaaru ta’uu himuun, biyya isaanii diina keessaafi alaarra ittisuuf qophii ta’uu himaniiru.
Sirna eebbaa kanarratti keessummoonni biroos argamaniiru
Maddi:- OBN

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hoogantoota;miseenssota deegartoota akkasumass ummata oromoo kan ummatt oromof hawwii billisumaa qaban hundaaf.
Ibsa ijjannoo koree dandmachiituu dhaaba [ABO] jijjiiramaa AFRIKAA KIBBAA jedhamuun ibsii bayee ibsa dhugaa iraa fagaatee taa’uu ibsinaa.
ABOn jijjiiramaa B/G/ Kamaal galchuutiin hogganmu yomilee jaallan qaqqaalin lubbuu isaanii dhabanf kan dua;rra hafaniin baqattummaa geegessaa kan jiran hundaaf hawwiin inii qaabuu yoomilee ciminaan hojjannee salphinaa ayyaan lalatuun ollola dhaabaf miseenssotaf ; deegartoota akkasumass ummata oromoo irratti diigaan godhamuu aman bodaa bakaa hiqabuu .
Ayaan lalatuun maqaa fi alaabaa maqaa dhayudhan ummata oromo kesaa tau,dhan ummata oromo gurgurachuuf sagantaa tokkumaa jedhamun ummata kenaa wan inii qabaatuu dhorgaa jirtii.
Waan kana ta’eef nuti hogganootni qondaalotni akkasumas miseensotiin dhaaba kanaa kan afrikaa kibbaa adda durummaan gocha kana kan oboo yaadesssaa diinnaa tin maxfamee kan balaaleffanu ta;uu namoonii inii maqaa issani koree damdamachiiftuu jedhee mogaasee sun wan hijiiree miseensota keennaa qaqqaalii maqaa isan bareesun kijiibaa yokaan ollola dharr akka dhabaan kabajjaa oromumatiin isin gafaana .
Namootaa inii maqaa koree damdamachiiftuu jedhee mogasee saniiraa
1.j/sh/mahammed baddaa
2.j/ abdii kaawoo
3.j/kamala aloo
4.j/abdusamad kadiir
5.j/fessal abdul qaadir
6./suleyman huseen
7.j/huseen amaan
Namoon kun yomilee miseenssotaa kallacha wallabumaa oromiyaa ta’uu isann waraa kayoo issan iraa dubaatii hinjnee fedhii jechaa waraa kayoo umataa duraa hindhabanee ta’uu nuu mrikaneesan
Yoomiyyuu kallacha wallabumaa oromiyaa [KWOn] kallcha qabsoo ummata oromooti!
Oromiyaan dhiiga ilmaan isiitiin ni bilisoomti!
Koree dhaaba kallacha wallabumaa oromiyaa afrikaa kibbaa.
August/hagayya10 /8/2015
I U OF


text:
Qur’aanni Akkamitti Barreefamaan Walitti Qabamee?
Qur’aanni kalaama (haasawa) Rabbii, Nabiyyi Muhammad (SAW) irratti buufame fi isa dubbisuun akka ibaadatti kan ilaallamuudha.
Qur’aana keessatti yeroo baay’ee maqaa Qur’aanaa agarsiisuuf jechoonni lama irra deddebi’amanii mul’atu. Isaanis; Qur’aanaa fi Kitaaba. Lugaa Arabiffaa keessatti “Qur’aanni” hiika “dubbisuu” qaba[1]. Kuni kan agarsiisu Qur’aanni qubeewwan walitti fiduun arrabaan dubbifamuu kan danda’amuudha. Karaa biraatin “Kitaaba” jechuun wanta galmaa’e fi barraa’edha.[2]
Kanaafu, maqaaleen Qur’aanaa lamaan kunniin ergaa gurguddaa lama dabarsuu jechuudha.
1ffaa: Jechi “Qur’aana” jedhu sammuutti qabatamuun (haffazamuun) eeggamuu isaa kan agarsiisu yoo ta’u
2ffaa: Jechi “Kitaaba” jedhu immoo waraqaa ykn meeshaa barreefamaa irratti galmaa’un tiikfamu isaa mul’isa. [3]
Kanaafu, Qur’aana keessatti tasa dogongorri yoo uumame, maddoota lamaan kanniin keessaa tokkoon ni sirreeffama. Fakkeenyaf, namni tokko suurah (boqonnaa) Qur’aanaa sammutti qabate osoo kitaaba hin ilaalin dubbisuu yoo dogongore, kitaaba ilaalun sirreefachu danda’a. Ammas, osoo Aayata ykn suurah Qur’aanaa waraqaa irratti print godhanuu ykn barreessanu ykn Aplikeeshinii telefoona irratti yoo dogongoran, namni Qur’aana guutuu sammutti qabate dogongora kana ni sirreessa. Qur’aanni haala kanaan jijjiramu ykn irraa haaqamu ykn itti dabalamuu irraa hanga Guyyaa Qiyaamatti ni eeggamaa jechuudha. Dhugumatti Rabbul Aalamiin ni jedha:
“Dhugumatti, Numatu Qur’aana buuse, dhugumatti Numatu isa tiiksas.” Suuratu Al-Hijr 15:9
Kanaafu, qulqullinnaa fi tiikfamu Qur’aanaa ilaalchisee wanti nama shakkisisuu hin jiru.
Kutaa darbee keessatti karaalee Qur’aanni walitti qabamee keessaa karaa tokkoffaa ilaalle turre. Innis Qur’aana guutu qomatti qabachuudha. Rabbiin waan hundaa irratti danda’aa ta’ee akkuma yeroo ammaa namoota miliyoonatti lakkamaan Qur’aana guutuu qomatti akka qabatan taasise, yeroo jalqaba Nabiyyi irratti buusus Nabiyyiif qoma isaa keessatti walitti qabee jira. Faaruu fi galanni hundii Rabbiif haa ta’u. Karaan lammataa Qur’aanni walitti qabamee karaa barreefamaatin.
2.Qur’aana Barreefamaan Walitti qabuu
Barreefamaan Qur’aana walitti qabuu iddoo saditti qoodanii ilaalun ni danda’ama. Isaaniis:
1-Jireenya Nabii Muhammad (SAW) Keessatti Barreefamaan walitti qabuu– Ergamaan Rabbii (SAW) Qur’aana (wahyii) Rabbiin irraa isaanitti dhufu ofiin barreessu waan hin beekneef barreessitoota gurguddaa sahaabaa irraa ta’an kan akka Aliyyi, Mu’aawiyaa, Ubayy bin Ka’abii fi Zayd bin Saabit fa’a kaa’uun yeroo keeyyanni (aayan) wayii buufamtu akka keeyyata san barreessan isaan ajaju turan. Iddoo ishiin itti barreefamtu fi boqonnaa (suuraah) ishiin keessatti barreefamtus Nabiyyitu barreessitootatti hima.[4]
Fakkeenyaf, Zayd bin Saabit Masjiida Ergamaa Rabbitti dhiyoo waan ta’eef, wahyiin yommuu bu’u Nabiyyiin yeroo baay’ee akka barreessu isa waamaa turan. Yeroo Aayan waa’ee Jihaada dubbattu buutu, Ergamaan Rabbii (SAW) meeshaa barreefamaa waliin Zayd bin Saabit waaman. Ergasii Aaya jihaada ni dubbisaniif, Zayd immoo ni barreessa. Osoo Ergamaan Rabbii dubbisanuu, ibn Um-Maktuum dhufee akkana jedhe, “Yaa Ergamaa Rabbii, Rabbiin kakadhe osoo danda’e silaa karaa Rabbii irratti nan qabsaa’a.” ibn Um-Maktuum ijaan hin argu ture. San booda Rabbiin “ {غَيْرَ أُولِي الضَّرَرِ}” (warra miidhama qaban malee) jettu buuse.” Sahiih Al-Bukhaari 4592
Ammas, barreefamaan booda wanta barraa’e mirkaneessun (proofreading) ni jira. Galmeen aayaata (keeyyattootaa) erga xumuramee booda, dogongorri akka hin uumamneef Zayd Ergamaa Rabbiitiif ni dubbisa. [5]
Ergamaan Rabbii Qur’aana eeguf tarkaanfilee barbaachisu haa fudhataniyyuu malee yeroo sanitti Qur’aanaa jiildi (galmee) tokkotti walitti hin qabne. Kana irra, Qur’aanni wanta garagaraa fi bakka adda addaatti barreefamaa ture. Sababni isaas, suuraah fi Aayaan Qur’aanaa bu’uu itti fufanii jiru. Akkasumas, meeshaan barreefamaa akka ammaatti hin jiru. Kanaafu, yeroo sanitti osoo Qur’aanni guutun bu’ee hin xumuramiin, suuraah fi Aayaa yeroo adda addaatti bu’an jiildi (galmee) tokko keessatti walitti qabuun garmalee ulfaata. Garuu Ergamaan Rabbii erga du’anii booda wahyiin bu’uu ni dhaabbate. Kanaafu, amma Qur’aana guutuu bakka tokkotti walitti qabuun ni danda’amaa jechuudha. Kunis yeroo Abu Bakr adeemsifame.[5]
2-Yeroo Motummaa Abu Bakr Keessa Qur’aana Barreefamaan Walitti qabuu- Abu Bakr bakka Ergamaa Rabbii (SAW) bu’uudhaan bulchiinsa Muslimtootaatiif dhaabbatee ture. Rakkoon baay’eenis isa muudate ture. Guyyaa lola Yamaamaa haafizoonni (warroonni Qur’aana qomatti qabatan) baay’een dhumanii turan. Akkuma irranatti jenne Qur’aanni yeroo Ergamaan Rabbii lubbuun jiran wantoota adda addaa irratti barraa’a tureera. Umar bin al-Khaxxaab, “Qur’aanni bakka adda addaatti faca’e kuni ni bada ykn ni dagatama” jechuun Qur’aanni bakka tokkotti walitti qabamu akka qabu Abu Bakrin mari’achiise. Abu Bakris yaada kana fudhachuun Qur’aana kitaaba (galmee) tokko keessatti akka walitti qabu Zayd bin Saabitiin ajaje. Zaaydis itti gaafatamummaa kana fudhatee Qur’aana bakka adda addaatti yeroo Nabiyyii barreefamee faca’e bakka tokkotti walitti qabe. (ilaali Sahih al-Bukhari 4986)
Haala kanaan Qur’aanni yeroo Motummaa Abu Bakrii fi sahaabota yeroo sana jiraaniin galmee tokko keessatti walitti qabamee raawwatame. Kunis walitti qabiinsa lammaffaa jechuun beekkama.
3-Yeroo Mootummaa Usmaan keessa Qur’aanni Barreefamaan Walitti qabamuu– Akkuma beekkamu Qur’aanni Afaan Arabiffaatin buufame. Araboonni akka balbala sanyii isaanitti loqoda garagaraa waan qabaniif nama hundaaf akka laafuf Ergamaan Rabbii (SAW) loqoduma isaanitiin Qur’aana barsiisan. Loqoda jechuun jecha tokko yommuu sagaleessan sagaleen garagara ta’uudha. Garuu hiikni isa tokkoma. Fakkeenyaf, akka Afaan Oromootti, naannoo Hararitti jecha “of” jedhu, “if” jechuun sagaleessu.Hima keessatti, “Ofii hojjadhe = ifii hojjadhe.” Jechoonni lamaan kunniin hiikni isaanii tokkoma. Haaluma kanaan Afaan Arabaa keessattis jechoonni hiika wal-fakkaataa qaban garuu yommuu dubbatan sagaleen isaanii garagara ta’e ni jiru. Fakkeenyaf, jecha “(قُلْتُ) qultu” jedhu, warri Ijibt “ult” jechuun sagaleessu. Warri Yaman immoo “gultu” jechuun sagaleessu. Garuu hiikni isaanii tokkoma. Innis “Ani jedhe” ta’a. Qur’aanni loqoda Arabiffaa garagaraatin yoo dubbifame, hiika isaa kessatti wanti jijjiramu tokkollee hin jiru. Ergamaan Rabbii (SAW) bifa torbaan Qur’aana dubbisaa turan. (Ilaali Sahih Muslim 819)
Gara mata-duree keenyatti yommuu deebinu, yeroo mootummaa Usmaan biyyoonni Musliimaa waan baay’ataniif, haafizonni gara biyyoota kanniini keessa faca’an loqoda ofii qabatanii deemu jalqaban. Naannawa tokko tokko keessatti Araboonni gariin loqonni isaanii loqoda biroo akka caalu dhaadachu eegalan. Akkasumas, Musliimni haarofti Qur’aana osoo dubbisuu yoo dogongore, dogongorri isaa kuni dhuguma dogongora dhugaati moo bifaa dubbisaa torban Ergamaan Rabbii barsiisaa turan keessaa isa tokko ta’uu ykn dhiisu isaa itti himuun garmalee ulfaata. Dhumarratti rakkoon kuni naannoolee Arabaan alan jiraniif madda dhama’iinsa fi wal-dhabbii ta’e.*
Sahaaban Huzeeyfa ibn Al-Yamaan jedhamu yommuu Iraaq keessa jiru dhama’iinsa kana hubachuun addaan bittinaa’u ummata Muslimaati fi jijjiramu Qur’aanaa sodaate. Huzeyfaan yommuu gara Madiina deebi’u rakkoo argee fi dhagahe Usmaanitti beeksisee. Yeroma san Usmaanis sahaabota mari’achiisun galmee Abu Bakr irraa loqoda jiddu-galeessa tokkoon Qur’aana kitaaba tokko keessatti akka barraa’u murteessan. Galmeen yeroo Abu Bakrii barraa’e haadha manaa Nabiyyi tan taate Hafsaa bira ture. Usmaanis Hafsaa irraa galmee Qur’aanaa fuudhee gara Zayd bin Saabit, Abdullah bin Zubeeyr, Sa’iid bin Aas fi Abdurahmaan bin Haaris bin Hishaamitti erguun akka isaan kitaabbilee baay’eetti garagalchaan ajaje. Isaaniis kana raawwachuun biyya hundatti hawaasaf raabsan. Kunis walitti qabiinsa sadaffaa jedhama. Sunis godaansa Nabiyyii irraa waggaa 25ffaa keessa ture. (ilaali Sahih al-Bukhari 4987)
Haala kanaan garagalchi (koopin) Qur’aanaa bifa wal-fakkaatun addunyaa keessa raabsame. Sana booda Qur’aanni hanga guyyaa har’aatti akka yeroo sanitti walitti qabameen qomattis qabatamee fi meeshaa barreefamaa irrattis barreefame tiikfamee jira.
Akkasumas, tiikfamu Qur’aanatiif ragaa kan ta’an garagalchii (koopin) Qur’aanaa yeroo durii baay’een isaanii Muuziyeemi biyyoota adda addaa keessatti ni argama. Qabiyyeewwan hunda isaanitu kan wal-fakkaataniidha. Akka fakkeenyatti fakkiiwwan lamaan kanniin dhiyeessun ni danda’ama.
Mus’hafa yeroo durii muuziyeemi Yaman keessatti argamu.[6] Mus’hafa jechuun galmee Qur’aanni irratti barraa’u jechuudha.
Galmee Qur’aanaa durii Masjiida Kaayiro Al-Huseyn jedhamu keessatti argamu.[7]
Gudunfaa
-Qur’aanni karaalee lamaan tiikfame
1ffaa- Qomatti qabatamuun arrabaan dubbifamuu
2ffaa- meeshaalee barreefamaa irratti barreefamuun.
-Qur’aannni yeroo Ergamaan Rabbii (SAW) barreefamaan wantoota adda addaa irratti barraa’e jira.
-Yeroo motummaa Abu Bakr Qur’aanni wantoota adda addaa irratti barreefame ture galmee tokko keessatti walitti qabame.
-Yeroo Motummaa Usmaan ibn Affaan koopin Qur’aanaa baay’een galmee Abu Bakr irraa garagalfamuun biyyoota Musliimaa adda addaatti ergame.
Kitaabilee Wabii:
[1][2] How to Approach and understand The Qur’an-Jamal Zarabozo-fuula 8 (hardcopy)
[3] Hiika Qur’aana Kabajamaa Afaan Oromootiin- fuula 12
[4] Madda olii- fuula 22-24
[5][6] History of Qur’anic Text-fuula 69, 77 fi 96 (Hardcopy)
[7] Sahih International English Translation of the Qur’an, fuula 708
*Usuul Tafsiir-Bilaal Filips-fuula 113


text:
Qophii Raadiyoo Arraata Biyyoolessa Oromiyaa (RABO) Amajjii 2, 2021
Qophii RABO Har’aa Keessatti:
• Oduu
• Gabaasi Ayyaana Amajjii 1, 2021 Dambalii Gabaabaa MB 31, KHZ 9555 irratti karaa Raadiyoon, karaa fuula FB Oromia national media – Arraata Biyyoolessa Oromiyaa fi YouTube ONM-ABO irraan dhihaata!
Amajjii 2, 2021
Short Wave irratti Gaglagala Sa’aa 1:30 haga 2:30 akka lakkoofsa Impayera Itiyophiyaatti fi FB irratti ammoo Guyyaa sa’a 12:30 – 1:30PM akka DCtti ykn galgala 2:30 haga 3:30 akka lakkoofsa Impayera Itiyophiyaatti dhihaata.
Horaa, bulaa!
Injifannoo Ummata Oromoof!
Related


text:
Dura ta’an paartii Dimokraatawaa Amaaraa Obbo Dammaqaa Makonnen xumuura gumii paartichaa isa 12ffaa booda walgahii ADWUI f Hawaasaatti ituu hin imaliin dura tuuta oduuf ibsa kennanii jiru.Jijjirama argamee irratti hundaa’uun akkaataa deemsa keenyaa jajjabeesuu qabna jedhan.
Walgahii ADWUI kan Hawaasaa keessatti gaggeeffamu irratti sadarkaa bulchiinsa naannoo fi gandaa irraa qabee sirnii ijaarameetu nu barbaachisa waan ta’eef Adeepaan toora Kanaan sochii jabaa gochuu fedha jedhan.
Kanaaf walgahii Hawaasaa irratti kallattii kaa’uun hojii irra olchuuf paartiin keenya qopha’aa jira jedhan Obbo Dammaqaa Makonnan.


text:
Jiraattoota godina Shawaa Bahaa kan aanaa Boosat kan jedhaman Obbo Mahaadii Aliyyii Gadaa, Obbo Ahmad Adam fi Obbo Alii Dibeeto miseensa hoggana sadarkaa olaanaa ABO ka ta’an Obbo Jawaar Mohammad waliin wal qunnamaa turan jechuun abbaan alangaa himata irratti dhiyeessee jira.
Sadeenuu himannaan shoroorkaa kan irratti dhiyaate yoo ta’u mooraalee waraanaa fi warshaalee adda addaa irratti badii dhaqqabsisuuf ituu sosso’anii qabaman jedhamee jira.
Himatamtoonni sadeen garu badii karoorfatan jedhame kana kan hin beekne ta’u fi mana hidhaa maakalaawwii keessatti yeroo jalqabaaf kan wal argan ta’u dubbatu.Hariiroo Obbo Jawaar waliin qabu jedhamees soba ta’u isaa fi bilbilli dhiyaatees kan keenya miti jechuun dubbatan.
Abukaatoonni himatamtootaa mormii qabu kan dhiyeeffate yoo ta’u Kibxata Torban dhufuu Ebla 26 bara 2017 deebii abbaa alangaa dhaggeefachuuf bellamni kennamee jira.
Obbo Jawaar Mohammad himannaa dhiyaate kana irratti deebii kennaiin hoggana ABO ta’e dhaaba siyaasaa kamiin iyyuu keessaa harka akka hin qabne ibsanii kun beekaa mootummaan Itiyoophiyaa Oromoota dararuuf mala itti gargaarame ta’u ibsan.
Gabaasa Guutuu Kana Cuqaasuun Dhaggeefadhaa


text:
Iran walii galtee sadarkaa addunyaa kan sagantaa nukleraa isheef gabbisa Yraaiyumiif bara 2015 rarraasuu ishee prezidaantiin biyyattii Hassan Rouhanii labsanii jiran.
Yunaaytid Isteetes walii galtee sana keessaa baatee uggura dinagdee Iraan irra kaa’uu ilaalchisee Rouhaniin akka jedhanitti kanneen walii galtee sana mallatteessan kaan illee waadaa galan hin eegne, bakka isaa tarkaanfiin US boba’aa fi waltaalee baankii Iraan akka miidhu eeyaman jedhan.
Haala jiru jijjiiranii hojii irra akka oolchaniif guyyoota 60 kennaniifii tarkaanfiin inni itti aanu Iraan Yuraaniemii gabbisuu sadarkaa ol aanaatti butte itti fufti jedhan. Haa ta’u malee yoo biyyootiin Iraan waliin ni hojjetu ta’e garuu mootumaan isaanii walii galtee agarsiisuu itti fufa jedhan.
Akka walii galtee sanaatti Briteen, Ferensaay, Raashiyaa,Yunaayitis Isteetis Jarmanii fi Raashiyaan Yuraaniemii kg 300 ol gabbisuun akka hin danda’amne walii galan.


text:
(Ibsa ABO)
Ummatni Oromoo Ayyaana uumaa isaaf galata itti galchu wagga waggaan Oromiyaa keessatti kabaja. Ayyaanni kun addatti ammoo lammiilee Oromoo Oromiyaa mara keessaa walitti dhufuun Har-Sadee Bishooftuutti kabajamu isa ol aanaa dha. Irreecha wagga waggaan kabajamu kana mootummaan Wayyaanee/TPLF danda’ame hanqisuuf dadhabame ammoo karaa jalee isaa OPDO, tikoota siivilii uffatanii fi humna waraanaan hanqisuuf karoora itti baafatuun yeroo dheeraaf sosso’aa akka ture ni yaadatama.
Ayyaana Irreeffannaa kana waltajjii siyaasaa mootummaa farra-ummatootaa godhatuun fedhii siyaasaa ofii ittiin guuttatuufis, deggertoota mootummaa gandoota Oromiyaa keessaa Har-Sadeetti akka argaman gochuu, akkasumas, bakka Irreeffannaatti baandii muuziqaa qopheessuu fi jalbultii ayyaana kanaa fiigichoo gosa adda addaa qopheessuun fuula mootummaa ittiin miidhagsuuf maallaqni irratti dhangalaafame hedduu dha. Kana malees ummatni Oromoo Ayyaana Irreechaa irratti baay’inaan akka hin argamneef karaa cufuutti dabalee geejjibni akka hin sossoone taasifamuun ummata jalaa dhokataa miti. Kanneen hundi Ayyaana Irreechaa tohannoo mootummaa jala galchuuf yaadamee hojjataman.
Ummatni Oromoo gochaa diinaa kana jabinaan dura dhaabbatuun Har –Sadeen bakka uumaa itti galateeffatan malee waltajjii siyaasaa mootummaa itti faarsan ykn eebbisan akka hin tahiin hubachiisuun, mootummaan gochaa kana irraa akka dhaabbatu hubachiisaa fi yaadachiisaa ture. Haa tahu malee mootummaan humnatti amanu kun akkuma bare humnaan to’achuun waltajjii ofii godhatuuf yaalii godheen mormii dhalateen ummata meesha maleeyyii ayyaana kabajataa jiru irratti boombii harkaa darbatuun lubbuu gaaga’ee, waraana lafoo fi helikooptara waraanaan marsee dhukaasa baneen lammiilee fayyaaleyyii Oromoo dhibbaa ol ajjeesuu dhaan diinummaa isaa caalaatti ifa godhee jira. Guyyaan kun Oromoof Sanbata Gurraacha seenaa keessatti hin dagatamne tahee jira.
Kanneen aadaa fi safuu ummataaf kabajaa hin qabne ajjechaa jumlaa fi tarkaanfii sanyii duguggii kana kan rawwatan bakka Irreeffannaatti tahuun ammoo mootummaan kun Ayyaana ummata Oromoof kan kabajaa hin qabne tahuu kan durii caalaa mirkaneesse. Waan taheef tarkaanfii diinummaa kana ABOn gadi jabeessee balaaleffata.
Hawaasni addunyaa, nagaa jaallattootni, dhabbattootni mirga namoomaa gochaa gara jabinaa fi faashistummaa mootummaa Wayyaanee kana akka balaaleffatan ABOn jabeessee gaafata. Addatti ammoo mootummootni mootummaa kanaaf waahela tahan ajjechaan jumlaa haa gahu jechuun callisa isaanii irra aanuun tarkaanfii barbaachisuu fi quubsaa yeroon itti fudhatan amma tahuu irra deebi’ee yaadachiisa.
Ummatni Oromoo mootummaa Wayyaanee ummatoota hunda irratti roorrisaa jiru kun akka gatiittii ummatoota irraa bu’uuf qabsoo gaggeessuun durummaan kaafama. Qabsoo ummatni Oromoo itti jiru fakkeenya godhatuun kan qabsoo mirgaa fi eenyummaa kaasuun falmaa seenanis hedduu dha. Ummatootni qabsoo eenyummaa fi mirgaatti jiran martis gochaa kana akka balaaleffatanii fi qabsoo mirgaa fi dimokraasii ummatni Oromoo itti jiru cinaa hiriiruu fi wal tumsuun falmaa isaanii akka finiinsan ABOn gaafata.
Tarkaanfiin fashistummaa guyyaa har’aa Onkoloolessa 2, 2016 ummata Oromoo irratti fudhatame hariiroon mootummaa Wayyaanee fi ummata Oromoo gidduu kan diinummaa tahuu waan daran caalaatti mirkaneesseef, ummatni Oromoo mootummaa kana irraa ajjeechaa fi hidhaa, xiqqeenyaa fi salphina malee kan argatu homaatuu akka hin jirre hubatee, qabsoo bilisummaa itti jiru bifa hundaan akka finiinsu ABOn dhaamsa dabarsa.
Dhaabotni bilisummaa fi mirga waliigalaaf qabsaawan hundi fi ummatootni marti akka qabsoo hadhaawaa kana finiinsanii umrii mootummaa fashistii kana gabaabsuu irratti akka fuulleeffatan waamicha keenya dabarsina.
Sanbatni kun Oromoof Sanbata Gurraacha Seenaan hin dagatamne dha.
Injifannoo Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Onkoloolessa 2, 2016
ከመቶ በላይ የኦሮሞ ዜጎች ደም በጠላት እርምጃ ፈስሶበት የታወከው ታላቁ የኦሮሞ ባህል፡ ኢሬቻ፡ ለኦሮሞ ጥቁር ሰንበት ሆኗል
(የኦነግ መግለጫ)
የኦሮሞ ህዝብ ለፈጣሪው ምስጋና የሚያቀርብበትን በዓል በየዓመቱ በኦሮሚያ ውስጥ ያከብራል። በተለይ ደግሞ ከመላው ኦሮሚያ ቢሾፍቱ ሀር-ሰዴ ላይ በሚሰባሰቡት የኦሮሞ ዜጎች የሚከበረው በዓል ታላቁ ነው። የወያኔ/ሕወሃት መንግስት ይህንን ዓመታዊ በዓል ከተቻለለት እንዳይከበር ለማድረግ ካልቻለ ደግሞ በጀሌው ኦፒዲኦ፣ ሲቪል ልብስ በለበሱ የደህንነት ሃይሎቹና በጦር ሃይሉ ኣማካይነት ለማደናቀፍ እቅድ በማውጣት ለረዥም ጊዜ ሲንቀሳቀስ እንደነበር ይታወሳል።
የኢሬፈና በዓል የሚከበርበትን መድረክ የህዝቦች ጠላት የሆነው መንግስት ለፖለቲካ መደስኮሪያነት ለመጠቀም የስርዓቱን ደጋፊዎች ከኦሮሚያ ቀበሌዎች በሀር-ሰዴ ላይ እንዲገኙ በማድረግ፣ በኢሬፈና ቦታ ላይ የሙዚቃ ባንድ በማዘጋጀትና በበዓሉ ዋዜማ በተለያዩ ርቀቶች የሩጫ ውድድር በማዘጋጀት የመንግስትን ገጽታ ለማሳመር ከፍተኛ ገንዘብ ኣፍስሶበታል። ከዚህም በተጨማሪ የኦሮሞ ህዝብ በኢሬቻ በዓል ላይ በብዛት እንዳይገኝ መንገድ መዝጋትን ጨምሮ የመጓጓዣ ኣገልግሎትን በማቋረጥ ህዝቡን እንዳይንቀሳቀስ ማድረጉ የተሰወረ ኣይደለም። ይህ ሁሉ የኢሬቻ በዓልን በመንግስት ቁጥጥር ስር ለማስገባት ታስቦ የተሰራ ደባ ነው።
የኦሮሞ ህዝብ ይህንን የጠላት ድርጊት በቆራጥነት በመጋፈጥ ሀር-ሰዴ ፈጣሪን የሚያመሰግኑበት ቦታ እንጂ መንግስት የሚወደስብት የፖለቲካ መድረክ እንዳልሆነ በማስገንዘብ መንግስት ከዚህ ድርጊቱ እንዲታቀብ ሲያሳስብ ቆይቷል። ይሁን እንጂ ይህ በሃይል የሚያምነው ኣምባገነኑ መንግስት እንደልማዱ በሃይል በመቆጣጠር ኢሬቻን የራሱ መድረክ ለማድረግ ባደረገው ጥረት በተፈጠረ ተቃውሞ በዓሉን እያከበረ ባለው መሳሪያ-ኣልባ ህዝብ ላይ የእጅ ቦምብ በመወርወር፣ በእግረኛ ጦርና በጦር ሄሊኮፕተር ከብቦ በከፈተው ተኩስ ከኣንድ መቶ በላይ የሚሆኑ ንጹሃን የኦሮሞ ዜጎችን በመግደል ጠላትነቱን ይበልጥ ኣረጋግጧል። ይህ ዕለት ለኦሮሞ በታሪክ የማይረሳ ጥቁር ሰንበት ሆኗል።
ለህዝብ ባህልና ወግ ክብር የሌላቸው ይህንን የጅምላ ግድያና የዘር-ማጥፋት እርምጃ የፈጸሙት በኢሬፈና ቦታ መሆኑ ደግሞ ይህ መንግስት ለኦሮሞ ህዝብ በዓል ክብር የሌለው መሆኑን ይበልጥ ኣስመሰክሯል። ስለሆነም የኦሮሞ ነጻነት ግንባር ይህንን ጠላታዊ እርምጃ በጥብቅ ያወግዛል።
የዓለም ማህበርሰብ፣ ሰላም ወዳዶች፣ የሰብዓዊ መብት ተቋማት ይህንን ኣረመኔያዊና ፋሽስታዊ የወያኔ መንግስት እርምጃ እንዲያወግዙ ኦነግ ኣጥብቆ ይጠይቃል። በተለይ ደግሞ ለዚህ መንግስት ኣጋር የሆኑ መንግስታት የጅምላ ግድያ ይብቃ በማለት ዝምታቸውን በመስበር ኣስፈላጊውንና ኣጥጋቢ እርምጃ የሚወስዱበት ጊዜ ኣሁን መሆኑን በድጋሚ ያሳስባል።
የኦሮሞ ህዝብ በሁሉም የሃገሪቷ ህዝቦች ላይ ጭቆና እየፈጸመ ያለው የወያኔ መንግስት ከህዝቦች ጫንቃ ላይ እንዲወገድ ትግል በመካሄድ በግንባር ቀደምትነት ይጠቀሳል። የኦሮሞ ህዝብ እያካሄደ ያለውን ትግል እንደኣብነት በመውሰድ ለመብቶቻቸውና ለማንነታቸው ወደ ፍልሚያ የገቡትም በርካቶች ናቸው። ለመብታቸውና ለማንነታቸው በመታገል ላይ ያሉት ሁሉም ህዝቦችም ይህንን ኣረመኔያዊ የዘር-ማጥፋት ድርጊት እንዲያወግዙና የኦሮሞ ህዝብ እያካሄደ ካለው የመብትና የዲሞክራሲ ትግል ጎን በመሰለፍና በመተባበር ትግላቸውን እንዲያፋፍሙ ኦነግ ጥሪውን ያቀርባል።
በዛሬው ዕለት፡ ጥቅምት 2, 2016ዓም በኦሮሞ ህዝብ ላይ የተወሰደው ፋሽስታዊ እርምጃ በወያኔ መንግስትና በኦሮሞ ህዝብ መካከል ያለው ግንኙነት የጠላትነት መሆኑን በድጋሚ ይበልጥ ስላረጋገጠ የኦሮሞ ህዝብ ከዚህ መንግስት ግድያና እስራት፣ ውርደትና ሃፍረት እንጂ ኣንዳች የሚያገኘው ነገር እንደሌለ ተገንዝቦ እያካሄደ ያለውን የነጻነት ትግል በሁሉም መልክ እንዲያፋፍም ኦነግ መልዕክቱን ያስተላልፋል። ለነጻነትና ለኣጠቃላይ መብት የሚታገሉ ድርጅቶች እንዲሁም ሁሉም ህዝቦች ይህንን መራር ትግል ኣፋፍመው የፋሽስቱን መንግስት እድሜ ለማሳጠር ተግተው እንዲታገሉ ጥሪያችንን እናስተላልፋለን።
ይህ ሰንበት ለኦሮሞ በታሪክ የማይረሳ ጥቁር ሰንበት ነው።
ድል ለኦሮሞ ህዝብ!
የኦሮሞ ነጻነት ግንባር
ጥቅምት 2, 2016ዓም


text:
Gufuu qabsoo bilisummaa Oromootti baayyachaa jiruuf falli tokkichi, Oromoo fi Oromoon hojii manaa keenya sirnaan dalaguun, kan beellama itti qabannu miti. Keessumaa dhaabbileen siyaasaa………………
Sochii siyaasaa naannoo gaanfa Afrikaa fi Empayera Itiyoophiyaa keessatti deemaa jiru yoo ilaalle Oromoon akka sabaatti ammas hojiin manaa jajabduun akka fuundura keenya jirtu hubachuun nama hin dhibu. Oromoon humna taanu malee, haqa qabnu kan salphaatti namaaf fudhatu hin jiru. Haqi qabnu yoo humnaan hin deeggaramne sossobbii dippilomaasii fi hidhii namaaf xuuxun ala fayidaan hin qabu hin jiru. Kanaaf haqa qabnu goonfachuuf of humneessuun dirqama ta’a.
Oromoo humneessuu yeroo jedhamu dhaadannoo ykn jechaan namuu dubbachuu ni mala. Garuu hojii gaafata. Hojii lafaratti muldhatu. Fakkeessuu fi ololli ni jirra jedhu, diina nurraa hin haphifne. Faallaa kanaa ammas Oromiyaa fi ummata Oromoo, nama isaa otoo hin taane, qabeenyaa fi humna isaa qaamonni hawwan, ammas alaalaa amuummachaa fi dibbee waliif Rukuturra darbanii, Wayyaanee yeroo ammaa aangorra jiru hundeen buqqisuu irra, Oromoo laaffisuun akka adda duree ta’eefitti jira.
Siyaasa addunyaa fi naannoo keessatti haqa Oromoon qabsoo taasisaafii jiru yoo humna taanee muldhachuu baanne, qaamni nuuf hubatu hin jiru. Kun haqa addunyaan ittiin masakamaa jirtuu dha. Haqa qabsoo taasisaafii jirru bifa kamiinuu humna taanu malee haala adeemsa siyaasa addunyaa kana keessatti, iyyi keenya “ Bookee gurra arbaa buutee” dha. kun haqa jiruu dha. haqa kana hadhahus fudhachuu qabna. Yoo haqa kana argine maaltu nu hafe ykn maal gochuu qabna jennee afaanirra dabarree qabatamaan dalaguu dandeenya. Afaaniin ofirratti hirkannoo jennee yeroo eddu ni dhaadatama. Garuu malaa fi tarsiimoon ofirratti hirkannoon gaafatuun ala yeroo deemamu muldha.
Amma dubbiin dubbii nama Badhaasaa fi Abdallaa jedhamuu miti. Dubbiin dubbii oromummaa fi Oromiyaa ti. Kana booda yeroon nuti Badhaasaa fi Abdallaan eessa jira jennee, wal gaafannu otoo hin taane, akka Oromootti eessa jirra jennee wal gaafannuu dha. gaaffiin kun eega ka’ee yeroo dheeraa fudhatee jira. ummati keenya akka sabaatti gaaffii kanaaf deebii gahaa kennee jira. innis oromummaa fi tokkummaa kan jedhuu dha. rakkoon ammas kan jiruu fi kan uumes dhaabbilee siyaasa Oromoo ti. Ammas ilaalcha Badhaasaa fi Abdallaa jedhuun masakamuu barbaadanii fi oromummaa fi Oromiyaa akka lamataatti ilaalan gufuu tarkaafatamuu qabuu dha. diinni keenya kan nugarboonfataa jiru maqaa Badhaasaa fi Abdallaa jedhu duwwaan otoo hin taane, Oromoo ta’uu keenya duwwaani. Diina biratti maqaa gara garaa fi kallattii gara garaatti dhalannus Oromoo ta’uu keenyaan garbooffamaa jirra. Kanaaf akka Oromootti dhaabbachuun murteessaa dha.
Hojii manaa keenya akka Oromootti ojachuu qabna yeroon jedhu dhaabbileen siyaasaa gooboo (Nest) keessa jiran hunda keessaa dirreetti bahanii waltajjii tokko irratti waliin dubbachuu qabu. waliin dubbannee wal dadhabne jecha jidhu gabaasuuf otoo hintaane, dhimma garee dhiisanii dhimma waloo irratti waliif galuu qabu. kanaaf ammas ilaalcha Badhaasaa fi Abdallaa fannifatanii yoo kan walitti dhufan ta’e bishaan raasuu ta’a. hundi keenya Oromoo dha, Oromoof qabsoofna, gahee mataa keenyaa qabna, adeemsa qabsoo egeree sabaaf ta’uu irratti waliin dubbanna, haarsaa tokkummaan qabsa’otaa gaafatu kaffaluuf qophiidha, ………. Jedhamee mareetti seenamuun bu’aa fida, gareen ykn jaarmiyaan tokko mana taa’ee, kan biraa kan dhaqee gaafatu ykn kan mana jiru alduree dhuma hin qabne tolchee kan nama waamu yoo ta’e itti bahi isaa tokkummaa waggaa 24 keessa argaa turree dha. amma isa irraa baratamee kan waamus kan waamamus otoo hin jiraanne, waamicha Oromoof howwaachuu dha. kanaaf hojiin manaa keenya inni guddaan mooraa qabsoo Oromoo tokkoomsuu dha. kun salphaa miti. Garuu kan hin danda’amne miti. Rakkoo ilmi namaa uume ilmuma namaatu fala itti kenna. Kanaaf Oromoo humneessuudhaan hojii manaa keenya inni duraa tokkummaa maree haqaa irratti hundahe dhuguumsuu dha. Sochiin amma dhaabbilee siyaasaa biratti walitti siqanii rakkoo waloon jirtu, waloon fala itti barbaaduuf dhama’an jabaatee itti fufuu qaba. Haata’uu garuu ammas haala ummati keenya keessa jiruun hariifachuun dirqama ta’a.
Hojii manaa keenya isa lamataa barruu itti aanu keessatti dhiheessuuu yaala.
Camadaa Hundee
camadaa@gmail.com


text:
Dubbii Iimaana Diigu-Kutaa 13.1
Amantii Irraa Murtii beekkamaa mormuu
1-Jalqaba irratti mata-duree kutaa kanaa: “Amantii irraa murtii dirqamaan beekkamu mormuu” hiikna. Asitti mormuun hiika waakkachuu, amanuu dhiisu fi mirkaneessu didu qaba. Amanti irraa dirqamaan murtii beekkamaa jechuun: murtiiwwan amantii irraa wanta zaahiraa (ifaa) namoota addaa kan akka aalimmanii fi namoota wali gala biratti beekkamaa ta’ee fi aalimman wali galtee jala muraa irratti wali galaniidha. Fakkeenyaf kan akka salaataa, zakah, fi kkf, wantoota haraamaa ifaan ifatti dhoowwaman. Fakkeenyaf kan akka ribaa (dhala), zinaa, khamrii fi kanneen biroo. Kunniin hundi amanti keessatti murtiwwan beekkamo ta’aniidha.
Akkuma beekkamu: iimaanni murtii Rabbii olta’aa fi murtii Ergamaa Isaa sallallahu aleyh wassallam dhugoomsu irratti kan dhaabbateedha. Murtiiwwan kanniin keessaa barbaachisoo fi jabaa kan ta’an, murtiiwwan amantii irraa shakkii tokko malee dirqamaan beekkamaniidha. Kanaafi, Ibn Taymiyaan ni jedha: dirqamoonni zaahiraa dirqama ta’uutti amanuu fi wantoota dhoowwaman zaahiraa dhoowwama ta’utti amanuun hundee iimaanaa fi bu’uura amantii gurguddaa keessaa tokkoodha. Namni kana waakkatu akka wali galtee Muslimootatti kaafira.” (Majmuu’al Fataawaa 12/497)
Bakka biraatti akkana jedha: Halaalli wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa halaala godhan, haraamni wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa haraama godhaniidha. Amantiin wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa karaa godhaniidha. Wanta Rasuulli sallallah aleyh wassallam karaa godhee keessaa bahuun eenyufillee hin ta’u. Suni shari’aa abbootin taaytaa namoota qabsiisuu qabaniidha. Mujaahidonnis isarratti qabsaa’un isaanirra jira. Nama tokkoon tokkoon irra isa (shari’a) kana hordofuu fi gargaarutu jira.” (Majmuu’al Fataawaa 35/372)
Murtiin dirqamaan amantii irraa beekkamu kan namni isa mormee akka kaafiratti ilaallamu kuni hidhaa beeku fi daangeessu danda’amu qaba: Shaafi’iin akkana jedha: Beekumsa irraa beekumsa wali galaa nama sammuun isaa moo’atamee malee namni umrii saalfannaa irra gahee wallaalu hin qabnetu jira. fakkeenyaf, salaata shanan, sooma ji’a Ramadaanaa, yoo danda’an beeyti hajjuu, qabeenya isaanii keessatti zakaa, isaan irratti zinaa, haqa malee ajjeessu, hanna, khamrii dhoowwu Isaa fi kan kana fakkaatan… Beekumsa irraa gosti kuni wanta Kitaaba Rabbii keessa jiruu fi warra Islaamaa biratti haala wali galaatin argama. Awwaamni isaanii awwaama darban irraa ni odeessu. Dhaloonni darbees Ergamaa Rabbii irraa ni gabaasu. Gabaasaa fi dirqama ta’uu isaa keessatti wal hin morman. Beekumsi kuni beekumsa wali galaa dogongorri keessatti uumamu fi hiikni isaa jijjiramuu hin danda’amneedha. Isa keessattis wal mormuun hin hayyamamu.” (Ar-Risaalah fuula 357-359)
Bakka biraattis akkana jedha: “Wanti keeyyata Qur’aanaa ifa ta’ee ykn sunnaan irratti wali galame, isa keessatti uzriin kan citeedha. Isaan lamaan keessaa tokko keessatti shakkuun hin ta’u. Namni fudhachuu dide, akka tawbatu gaafatama.” (Madda olii fuula 460)
An-Nawawiin murtiiwwan kunniin wali galteen (ijmaa’an) mirkanaa’aa fi ummata biratti beekkamaa akka ta’e ni mirkaneessa. Ni jedha: “Yeroo ammaa kana amantiin Islaamaa babal’atee jira. Beekumsi zakaan dirqama ta’uu hanga namoonni addaa fi wali galaa beekanitti, wallaalaa fi beekaan keessatti wal qixxaatanitti Muslimoota keessa faffacaa’e jira. Kanaafu, eenyullee kana (dirqama zakaa) mormuuf hiika jijjiruu isaatiin dhiifamni isaaf hin godhamu. Haaluma kanaan, dhimmoota amanti keessaa wanta ummanni irratti wali galee nama mormee hunda keessatti dhimmichi akkanuma, beekumsi isaa kan babal’atee yoo ta’e, kan akka salaata shananii, ji’a Ramaadaana soomu, janaaba irraa nafa dhiqachuu, zinaan, khamriin, dubartoota mahram fuudhun dhoowwamaa ta’uu…
Wanta irratti wali galamuun (ijmaa’a) isaa karaa beekumsa addaatiin beekkamaa ta’e kan akka niiti irratti adaadaa ishii nikah hidhachu dhoowwamaa ta’uu, namni osoo beeku fira ajjeese kan hin dhaalle ta’uu, dhaala irraa akkawoon tokko jahaffaa akka qabdu fi murtiiwwan kana fakkaatan, namni kanniin morme hin kafaru. Beekumsi kanaa ummata bal’aa keessa waan hin babal’anneef dhiifamni isaaf godhama.” (Sahiih Muslim bi sharih An-Nawawi 1/205)
Qaraafanis nama wanta amanti keessatti irratti wali galamee morme kaafira godha, garuu namni kuni kaafira ta’uuf wanti inni morme wanta irratti wali galame fi beekkamaa ta’uu qaba. Ni jedha: Namni wanta irratti wali galamee morme ni kafara jedhamee guutumaan guututti hin guduunfamu. Kana irra, wanti irratti wali galamee amanti keessatti beekkamaa ta’uu qaba. Dhimmoota meeqatu irratti wali galamee garuu aalimman muraasa malee kan hin beeknetu jira. Dhimmoota akkanaa kan irratti wali galamuun isaanii dhokataa ta’e mormuun kufrii miti…” (Al-Furuuq 4/117)
Gabaabumatti, namni wantoota dirqaamaa amanti Islaamaa keessatti irratti wali galame fi ummata keessatti beekkamaa ta’e mormee fi fudhachuu didee, ni kafara. Fakkeenyaf, namni salaata shanan, zakaa, sooma ji’a Ramadaanaa, hajjii fi kkf mormee fi fudhachuu didee ni kafara. Ammas, wanta haraamaa irratti wali galamee fi ummata keessatti beekkame, kan akka zinaa, ribaa (dhala), khamrii fi kkf mormee ni kafara.
2-Amantii irraa wanta dirqamaan beekkamu mormuun kufrii ta’u erga ifa ta’e, mormiin kuni bifoota adda addaa akka qabuu itti akeekna. Tarii mormii ifaa ta’uu danda’a. Fakkeenyaf dirqama salaataa ykn zakaa mormu (salaanni ykn zakaan dirqamaa miti jechuun mormuu)… ribaan ykn khamrin halaala akka ta’e dubbachuu…Yookiin wanta wali galteedhaan halaala ta’ee kan akka daabboo, bishaanii fi kkf haraama jechuu. Mormiin hiika jijjiruu badaa lugaa Arabiffaa keessatti hin fudhatamne ta’uu danda’a. Kan akka hiika jijjiru Baaxiniyyah akkana jedhanii: Hojiiwwan dirqama (waajiba) ta’an maqaalee dhiirotaa jaalallo isaanii akka ta’an ajajamaniidha. Wantoonni dhoowwaman maqaalee dhiirotaa isaan irraa akka qulqullaa’an ajajamaniidha.” Ulamaa’onni kufrii warra akkana jedhanii irratti wali galanii jiru. Akkasumas, suufiyya irraa wanta jallattoonni jedhan: “namni sadarkaa yaqiina irra gahe dirqamoonni (hojiiwwan waajibaa) isarraa bu’u.” Jechuun odeessan bifa mormii keessaa tokko.
Murtii kufrii keessatti wanta mormii kanatti dabalamu qabu keessaa tokko, namni tokko murtii amantii keessatti beekkame kana ni amana, garuu murtii kana fudhachuu diduu isaa beeksisa, Rabbii olta’aaf buluu ni dida, osoo beeku faallessu fi of tuuluu irraa kan ka’e murtii kanaaf masakamuu ni dida. Ibn Taymiyaan dhimma kana bal’inaan ibsee jira. Ni jedha:
“Dhugumatti, Rabbiin isarratti haraamaa akka godhee amanuu fi wanta Rabbiin dhoowwe fi dirqama godhee keessatti Isaaf masakamuu isaa amanuu waliin gabrichi zanbii yoo hojjate, inni kuni kaafira miti. Haa ta’u malee, Rabbiin akka haraama hin goone yoo amane ykn haraama godhu Isaa amanee garuu haraama godhamu kana fudhachuu ni dida, Rabbiif buluu fi masakamuu dida, inni kuni takkaa waakkataa takkaa immoo osoo beeku kan faallessu ta’a. Kanaafi akkana jedhu: Namni akka ibliisatti of tuuluu irraa kan ka’e Rabbiin faallesse ni kafara. Garuu namni dharra’uu (garmalee fedhuu) irraa kan ka’e Rabbiin faallesse akka ahli Sunnah waljam’aa inni hin kafaru. Kan kafarsiisu khawaarija qofa. Namni of tuuluun Rabbiin faallessu, osoo Rabbiin Gooftaa isaa ta’uu dhugoomseyyu, beekaa Isa faallessu fi mormuun isaa dhugoomsu kana faallessa. Ibsi kanaa: namni wanta dhoowwame (haraama) halaala gochuun hojjatu, akka wali galteetti inni kaafira. Sababni isaas, namni wanta Qur’aanni haraama godhee halaala godhu Qur’aanatti hin amanne…” (As-Saarimul Masluul fuula 521-522) (Fkn, namni hojii haraamaa kan akka dhugaati nama macheessu halaala (hayyamamaadha) jedhe dhugu, inni kaafira.)
Haala kanaan wanti kufrii ta’ee ni beekkama. Akkasumas, amanti irraa murtii dirqamaan beekkame mormuun itti dabalama. Kunis kan ta’u, murtii Rabbii akka ta’e beeku fi amanu isaa waliin murtii kana fudhachuu dhiisu fi diduudha.
Asitti sababni kufrii dhugoomsu didu osoo hin ta’in: dhiisu, deebisuu fi diddaadha. Kanaafi, Rabbiin Kitaaba Isaa keessatti kufrii kijibsiisuu fi kufrii garagaluu wal qabsiise. Sababni isaas, lamaan isaanitu gargar waan ta’aniif. (Kufriin kijibsiisu odeefannoo Rabbiin subhaanahu beeksiiseen wal qabata. Kufriin garagaluu immoo ajajoota Rabbiin ajajeen wal qabata.) Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe:
“(31)-Hin dhugoomsine, hin salaanne. (32)-Garuu kijibsiisee garagale.” Suuratu Al-Qiyaamah 75:31-32
(Asitti namtichi kaafirri kuni wanta Rabbiin beeksise hin dhugoomsine. Kana irra ni kijibsiise. Kanaafu, kuni kufrii kijibsiisuti. Ammas, wanta gurguddaa Rabbiin itti ajaje keessaa salaata hin salaanne. Kana irra, garagalee deeme. Kuni kufrii garagaluuti.)
Ammas ni jedha:
“Ishii kan seenu hin jiru dararamaa malee, kan kijibsiisee fi garagalee.” Suuratu Al-Layl 92:15-16
(Nama dararamaa keeyyattoota Gooftaa isaa kijibsiisee fi irraa garagalee malee Ibidda Jahannam kan seenu hin jiru.)
Yommuu Rabbiin ibliisaan Aadamiif sujuudi jedhee ajaju, sujuudu ni dide. Kanaafu, of tuuluu irraa kan ka’e Rabbiif ajajamu dide. Rabbiinis azza wa jalla kufrii isarratti murteesse. Ni jedha:
“Yommuu Malaaykotaan “Aadamiif sujuudaa” jenne [yaadadhu]. Ibliisa malee isaanis ni sujuudan. [Ibliisni] didee fi of tuulee kaafiroota irraa ta’e.” Suuratu Al-Baqarah 2:34
Madda:
“Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 242-245 Abdulaziz bin Muhammad


text:
Musleemoota shiyaa sunnii salaaffii fi sufii hundumaa har’a kutaa Kentaakii keessatti kan walitti fide nama beekamaa maqaan isaa Mohammad Alii jedhamu.
Sirnii yaadannoo mohammed Aliif qohaa’ee akka amantii Islaamaatti magaalaa Aliin keessatti dhalateetti kan gaggeeffame yoo ta’u uummanni kuma hedduun gadda itti dhaga’ame ibsuun yeroo dhumaaf nama akka addunyaa irratti beekamnu nu godhe jedhan kana nagaa itti dhaaman.
Kanneen sirna kana irratti argaman keessaa Roula Alloch akka jedhantti Sababaa isaan mul’achuu fi Boquu ol qabachuu dandeenye, Kunis Akka ofitti boonnu nu godhe. Sababiin isaas akka musleemoota Amerikaatti eenyummaa keenyaaf jabinaan qabsaa’aa ture jedhu.
Nadiyaa Hassan kaaliforniyaa irraa sirna kana irratti kan argaman yoo ta’u kan Mohammad Alii akka gaariitti beekanii fi jallatan Obboleessa abbaa ishee fi abbaa ishee bakka bu’uun ka dhufte ta’uu dubbatti. Aliin qajeelfama ofii qabuun jiraachuu fi du’uu barbaada jette.
Musleemootas ta’e kan hin ta’iin kanneen Aliin jireenya isaanii keessatti waan gumaache qabu ardii fagoodhaa imaltuundheeraa keessa darbuun dhufanII jiran. Mohammad Magid sudaan keessatti kan guddatan yoo ta’u Mohammad Aliin bara 1988 sudaaniin daw’atee akka ture ibsuun yaadannoon isaa yeroosii waaniin itti gammaduu ta’ee na keessatti hafe jedhau .Kanneen Sudaan keessatti guddataniif Aliin ija akkasiin ilaalamaa ture jedhu Mohammad Magid.
Logii gosaa fi amantii irratti qabsoon gaggeeffame kan ilaaleen musleemonni Amerikaa Mohammad Alii kan keenya jechuun yeroo dheeraa jaallatu. Hojii inni gaggeessee ittiin boonna, jajjabiina keenya ta’uun isaa itti fuufa jedhu.


text:
Gazeexesaa Guyyoo Waariyoo OMN'tti deebi'uuf murteesse.
Gazeexesaa Guyyoo Waariyoo Sanbata dhufu Gurraandhala 27 bara 2013 eegalee gara OMN'tti akka deebi'uu beeksise.
Gaazexeessaa Guyyoo Waariyoo hojii miidiyaa irraa soorama ba'uuf murteesseen ture, haata'uu malee yeroo murteessaa uummanni akka jabaa na barbaaduu kanatti ta'uu hin qabu jechuun midiyaatti deebi'uuf murteessuu ibseera.
Oromiyaa Midiyaa Netoork(OMN) dabalatee miidiyaalee afur(4) irraa waamichi godhamuufi kan hime Gaazexeessaa Guyyoo Waariyoo kan OMN jibbaachuu hin dandeenye jedheera.
Waahillan isaa kanneen akka gazeexesaa Abrahaam Birruu faa waliin Sambata dhufu jalqabee OMN irratti hojii miidiyaa akka akka eegaluu Guyyoo Waariyoo fuula Feesbuukii isaa irratti ifatti ibsaniiru.
Guyyoo Waariyoo Artist Haacaaluu Hundeessaa osoon wareegamiin duraa keessummaa OMN gochuun gaaffif deebii taasisuun ni yaadatama.
Oromiyaa Midiyaa Netoork (OMN) hundeeffama isaa waggaa 7ffaa tibbana kabaja jira.


text:
Jaldu (aanaa)
Aanaa Jalduu aanolee naannoo Oromiyaa keessa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanaan kun erga hundeeffamte waggoota baay'ee lakkofsiste jirti. Aanan jalduu magaala guddittin ishee Goojjoo jedhama. Magaalaa Goojjoo aanaa Jalduu deemuf Finfinnee irraa kaatee gara magaalaa Amboo gahuuf KM 35 yennaa si hafu magaalaa Giincii keessan gara kaabatti goroodhan laga Awaash ceetee Bosona cillimoo keessa baatee gubbaa gaalessa keessa darbuudhan gandoota baadiyyaa teessoon lafa ishee kan nama simatu fii dachee magariisuu daawwachaa magaalaa Goojjoo seenta.
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]


text:
OMN: ODUU (Hag 3/2020)
Wanti Diinshootti ta’ame dhugaadha. waan baay’ee garaa Nama gubuudha. Qeerroo Lamatu Wareegame. Dhimmichi akkas ture. Ganama irraa kaasee konkolaataan tokko deddebi’ee nama fe’aa ture. Konkolaaticha kan waraanaa seete dhiifte qeerroon. Galgala kana konkolaataa kana addaan baafachuuf matooraan duukaa yaabbatani wayta jedhan konkolaachisaan ummata bilisaa ergama waraana irraa fudhatee fe’aa jira. Gara magaalaa roobeetti bahinsa Diinshoo irratti yeroo qeerroon konkolaataa dhaabsiftee gaafattu, humni waraanaa dhufee, Qeerroo hordofaa turte keessaa nama lama rasaasan tumee ajjeesse.
Via H. B


text:
Dolfiin
Dolfiiniin Aquatic Mammals yoo ta'ani, gossa Whales fi Porpoisestti dhihattu. Genera kudhani-torbaa kessatti species gossa hanga 40 ta'anitti argamu. Garragarumma dherrinan metre 1.2 yokan 4 feet (Maui Dolfiin) hanga metre 9.5 yokan 30 feet (Orca) ta'u. Ulfinnan immo 40 kilogramii (88lb) (Maui Dolfiin) hanga tonii 10 (Orca) garagarumma qabu. Dolfiinotni adunya hunda kessatti ni argamu, kessattu gallana faggena gara kessa diqqo qabani kan Continental Shelves kessatti argamu. Dolfiinottni carnivore (fonni nyattotta) yoo ta'ani kan nyattanis Qurxummi fi Squid dha. Familyiin warra Delphinidae jedhamu Cetacea kessa guddicha yoo ta'u. Dolfiinottni kan umaman million gara 10 duratti yoo ta'u, yeroon sunis Miocene jedhama. Dolfiinotni binnensotta hundaa irra bektotta dha. Akkasumas addaa ummatta nama kessatti jalattama kan worra tolchu, dhihenna jalalla namafi qabanifi akkasumas nama wajjin taphachu jalachu issanitti.


text:
Monthly Archives: April 2013
Qeerroo Bilisummaa Yuniversiitii Arbaa Micni Part 3 (Kabajaa Guyyaa Gootota Oromoo Ebla 2013)
Aside
Goototni Sabboontota Oromoo Biyya Norway Jila Wayyaanee Salphisuun Ergama Irraa Hanqisan
Aside
Barattootni Oromoo Yuunivarsiitii Amboo ilmaan Oromoo mana hidhaa jiran dubbisuuf deeman ukkamfaman
Aside
Ebla 30,2013 Ambo
Yuunivarsiitiilee jiran mara keessatti gaaffiiwwan miraa barattootni Oromoo gaafatan wayyaaneen yeroo mara hidha,barnoota irraa ariiuu fi ajjeesuun dura dhaabbata.Yuunivarsiitii Amboo keessatti barattoota oromoo mana hidhaa mootummaa wayyaanee keessatti sababa tokko malee dararamaa jiran barattootni Oromoo Yuunivarsiitii Amboo gaafachuuf wayita deemanitti mootummaan wayyaanee mana hidhaatti isaan darbee jira.Barattootni oromoo
1. Barataa Tamasgeen Tafarii barataa Horticulture waggaa 3ffaa
2. Barataa Guutuu Hirphaa Horticulture waggaa 3ffaa
Baratan ilmaan oromoo mana hidhaa mootummaa wayyaaneetti ukkaamsaman dubbisuuf wayita deemanitti sababa tokko malee mana hidhaatti darbamuun isin ABOtu isin erge, Isin Miseensota ABOti jechuun badii tokko malee mana hidhaatti ukkaamsanii jiran.Gochaan farrummaa mootummaa wayyaanee hanga hireen murteeffannaa uummata oromoo mirkanfamutti tasa kan hin dhaabbanne tahuu hubachuun uummatni oromoo marti dirqama nurraa eegamu akka baanu jechuun qeerroon yuunivarsiitii Amboo dhaammatee jira.
Naannoo Beenishaangul Gumuz keessatti dhiibbaa Wayyaaneen barsiisota irraan gahu jabaachaa dhufe
Aside
Ebla 30,2013 Gabaasa Qeerroo Finfinnee
Mootummaan Wayyaanee cunqursaa addaa ilmaan Oromoo irratti geessisuu kan aadeffate Naannoo Beenishaangul Gumuz keessatti barsiisota ilmaan oromoo tahan addatti miidhaa addaaf saaxilaa jira.Barsiisota oromoo mana barumsaa Baloo Jigaa keessaa barsiisan miindaa dhorkachuun qorannaan rakkisaa jiru.Barsiisaa Habtaamuu Oljirraa fi barsiisotni mana barumsaa kanaa gocha farrummaa mootummaan wayyaanee gaggeessaa jiruun rakkachuu irratti argamu.
Dhiibbaa mootummaan Wayyaanee gaggeessaa jiruunis barsiisotni oromoo 12 tahan Godina Kamash aanaa Kamash keessaa gadhiisuuf dirqamanii jiran.Gocha farrummaa kana irratti mootummaa wayyaanee waliin tahuun uummata qeee irraa buqqisaa fi barsiisota ammoo miindaa dhorkachuuf isin diina jechaa kan jiran jala deemtota mootummaa wayyaanee yeroo dheeraa Obbo Fiqaaduu fi Obbo Mazgabuu jedhaman akka tahe ifaan beekamuu dandaeera.Mootummaan wayyaanee basaastota ishee ulee gochuun uummata ittiin doorsisaa jirtu kana dabballootni gocha farrummaa irratti bobbaan hin dhaabbatan taanaan tarkaanfiin gatii isaanii madaalu akka isaan eeggatu akka hubatan dhaammanna.
Ibsa Ejjennoo Bakka Bu’oota Qeerroo Bilisummaa Oromiyaa Godina Iluu fi Jimmaa
Aside
Ibsa Ejjennoo Bakka Bu’oota Qeerroo Bilisummaa Oromiyaa Godina Iluu fi Jimmaa
Nuti bakka bu’ootiin Qeerroo Bilisummaa godina Iluu Abbaa Booraa fi Jimmaa Ebla 26/2013 walitti dhufuun haalaa yeroo qabsoo bilisummaa Oromoo fi doorsisaa fi dararaa mootummaan Wayyaanee baratootaa Oromoo Yuunivarsiitiilee garaagaraa keessaatti adeemsisaa jiruu fi addaatti immoo Wayyaaneen xiyyeeffaannaa baratootaa Oromoo Yuunivarsiitii Jimmaa, Amboo fi Finfinnee irraatti taasisaa jiruu ilaalchisuun marii bal’aa godhannee milkiin xummurachuun Ibsaa Ejjeennoo itti anuu fudhanne.
- Gochaa mootummaan Wayyaanee sochii warraaqsaa baratootaa Oromoo danquuf mooraa baratootaa Oromoo Oromummaan yakkuun hidhuu, doorsiisuu, barnotaa irraa arii’achuu fi ajjeessuu akka toftaa itti fudhachaa kan jiruu attaamaan dhaabuu qaba. Akeeknii mootummaa Wayyaanee kun kayyoo keenyaa irraa kan nu hin laaffisnes ta’uu firaas diinaas ni hubachifna.
- Torbee kanaa keessaa doorsiifni mootummaa Wayyaaneetiin baratootaa Oromoo Yuunivarsiitii Jimmaa nagaan barnotaa isaanii barachaa jiranii fi baratootaa Mooraa Yuunivarsiitii Jimmaa keessaatti barnotaa isaaniitiin illee qabxii ol aanaa galmeessaa jiran baratootaa Oromoo 7 irraattii gaggeeffaamaa jiruu, atattaamaan dhaabbachuu qaba.
- Qabsoon goototni ilmaan Oromoo bilisummaa uummataa keenyaa fi walabummaa Oromiyaaf gaggeessaa utuu jiranii lubbuu itti wareegamaan fiixaan baasuuf:-
a) Ilmaan Oromoo tokkummaa keenyaa jabeeffaachuun bakka jirruu hundaattii jabeessiinee wal haa ijaarru.
b) Maqaa Ummaataa Oromootiin Jaarmiyaa Siyaasaa Omishuun bu’aan isaa uummataa keenyaa waanjoo garbummaa jala tursuu fi umrii abbootii irree dheereessuu qofa ta’uu beektotaa Oromoo ni hubachiifna.
c) Gidduu kanaa karaa ilmaan Oromoo biyyaa ambaa jiraaniin fi hoggaantootaa fi miseensotaa ABO duraaniitiin dhaabnii haaraan hundeeffaamee jechuuu dhageenya, dhaabni kun qabsoo uummataa Oromoo lamsheessuu fi umrii bittaa garbummaa Oromoo irraatti dheeressuuf itti yaadamee kan hundeeffame ta’uu ni hubanna, keessaattuu Itoophiyaa ijaarraa jechuun kan dhaadataan maqaa Ummataa Oromootiin dhaadachuu dhaabuu qabu, guyyaa tokkoo miseensotni dhaabaa ADO ofiin jedhuu kun itti gaafatamaa seenaa fi seeraa jalaa ba’uu kan hin dandeenyee ta’uu ni hubachiifna, ilmaan Oromoo nagaan biyyaa Ambaa jirattaan utuu hin beekiin akeekaa kana keessaatti qooda fudhachaa kan jirtaan atattaamaan harkaa keessaa akka baafattaan ni dhaamna.
d) Uummaannii Oromoo biyyaa keessaa fi biyyaa ambaa jiraatnu ololaa fi afaan faajjii wayyaanotaa fi gorsiitotaa Wayyaaneetiin qabsoo bilisummaa Oromoo irraattii gaggeeffaamaa jiruu fashaleessuuf jabeessiinee dhaabaa kaayyoo dhugaa kaleessaa ilmaan Oromoo irraatti wareegaman hin jijjirree ABO jalatti wal ijaaruun tokkummaa keenyaa jabeeffaachuun qabsoo:
e) Yeroo irraa gara yerootti bifa qindaa’een qabsoo FDG biyyaa keessaattii jabeessinee itti fufna.
f) Qabeenyaa , beekumsaa , humna fi waan dandeenyuu hundaan WBO ni jajjabeessina.
4. Mootummaan Abbaa irree EPRDF sodaa guddaa keessaa seenuun Mooraa Yuunivarsiitiilee biyyaatii keessaa jiran human waraanaa fi dabbalotaan eeguu irraa darbee baratootaa goolaa jira, kun immoo biyyaa keessaa jiratuu keessaattii lammiileen biyyaatii mirgi nagaan barachuu sarbamaa jira, Addaattii immoo ilmaan Oromoo miseensaa fi jala deemtuu wayyaanee hin ta’iin mirgii namummaa fi barnootaa irraa mulqamee akka lammii lammaaffaatti ilaalamuun galgalaa ganamaa qoratama, wayyaanotaan hordofamaa jiraachuun saxilamee jira, hallii kun wayyaanee kufuuf raafamaa jirtuu kufaatii wayyaanee kan ariifachiisuu ta’uu hubachiisuun mooraa Yuunivarsiitilee biyyaattii keessaatti gaffii mirgaa barnootaa fi bilisummaa sarbamuu ilaachiisuun FDG wal irraa hin citnee gaggeessuun jabeessiinee ni hojjeetna. Kanuma waliin mooraan Yuunivarsiitiis beektotaa fi hayyootaa Omishaa turtee amma dabbalotaa wayyaanee Omishuutti xiyyeeffaattee jirtuu atattamaan dhaabuu qabdii.
5.Biyyaa keenyaa Oromiyaa keessaattii midhaa fi dhiibbaan Mootummaa EPRDF’n gaggeeffaama jiru hedduu jabaachaa jira, qotee bulaan Oromoo qotatee of jiraachiisuu dadhabaa jira, Xaa’oo yeroon hin argatuu, yoo argatees, xaa’oon karaa Abbootii qabeenyaa wayyaanee dhiyaatu gatiin isaa human qotee bulaa olidha, kaffaltiin gibiraa, buusiwwaan fi kanfaltii taksii fi qaraxaa dachaan dabaluun uummaannii keenyaa dararamaa jira, rakkoo uummataa keenyaa kanatti furmataa gochuunf uummataa keenyaa cinaa dhaabbaannee, gaffii mirgaa:-
a) Laftii kan qotee bulaatii, qotee bulaa Oromoof mirgii abbaa lafummaa haa kabajamuu.
b) Xaa’oon qotee bulaa keenyaaf karaa mootummaa haa dhiyaatu,
c) Kaffaltiin gibiraa, qaraxaa, fi busiin taksii humnaa olii qotee bulaa irraa kafamuu qaba,
d) Maqaa investimentii jedhuun Oromoo qee’ee irraa buqqisuun dhaabbaachuu qaba jennee , rakkoo ummaataa keenyaaf furmaataa fiduuf uummataa keenyaa ijaaruun FDG ni gaggeesina, sagalee uummataa keenyaas addunyaa ni dhageesifna, uummaannii keenyaa tokkummaan harkaa wal qabannee wal wajjiin haa kaanu jechuun marii haala yeroo irraatti gaggeeffatan milkiin xummuratan.
Injifannoon Ummata Oromoof!
Gadaan Gadaa Bilisummaati!
RAB – Obbo Zalaalam Abarraa(interview)
Aside
RAB – Zelalem Abera (interview)
Yaadannoo guyyaa gootota Oromo (Oslo )
SBO Ebla 28 Bara 2013
Aside
ABO Dhaaba Koo Abdiin Tiyyaa Sumaa./Sabboonticha Jaal Elemoo Alii
Aside
ABO dhaaba koo abdiin tiyyaa sumaa..
Hagamuu yoo turte moohinsi keetuma.
An dide gabrummaa je’e bilisummaa
ABO dhaaba koo abdiin kiyyaa sumaa
Godina Iluu Abbaa Booraa Keessatti Maadheeleen Qabsoo GGO Haala Gaariin Kabajatan
Aside
Ebla 27,2013 Mattuu
Guyyaan Goototaa Oromoo (GGO)n Eblii 15 Godina Iluu Abbaa Booraatti Ebla 24/2013 Sabboontota Oromoo Maadhee garaagaraa jalatti hundeeffaaman sirna ho’aa ta’een kabajatan. Madheewwaan kunneenis walittii dhufuun bakka lamatti kabajatan, Magaalaa Mattuu fi Baddaallee irraattii walittii dhufuun dungoo warraaqsaa halluu Alaabaa ABO Oromoo qabu diimaa magariisaa diimaa qabsiifachuun yaadannoo Sammuu daqiiqaa lamaaf goototaa Ilmaan Oromoof gochuun kabajatan. Madheewwaan kunis:- Madhee Laga Soor lakkofsa 430B, Maadhee Oromiyaa Bu’uuraa Biyyaa, Maadhee Ilmaltu Maadhee Dhaamsaa Barii fi Madhee Tokkummaa Biyyaaf jedhamanii GGO sirna ho’aa ta’een kabajame.
Maadheewwaan kunis GGO sababeeffaachuun haala qabsoo bilisummaa Ummataa Oromoo irraatti marii godhachuun waan itti qabsoo bilisummaa Oromoo jajjabeessaan buusii mallaqaa qarshii 680 fi Boombii lama bituun qabsoo bilisummaa Oromoof gumaachaa taasisan.
Maarii isaanii keessaatti Irbuu isaanii haroomsachuun kaayyoo goototni keenyaa kaleessaa nutti dabarsanii nuf wareegaman galmaan haa geenyuu, Jabeessiinee tokkummaa keenyaa haa jajjabeeffaannuu, Ololaa Gantootaan hin gowwomfamnuu, Affaan fajjii fi Waliindhahiinsaa Ayyaan-Laaltootaan deeddeebi’ee qabsoo Bilisummaa Oromoo keessaatti deeddebi’ee mul’atuu ni balaaleeffaanna, Yeroon kun yeroo itti yaadaa garaagaraa itti dhiyeessinee danqaa qabsoo bilisummaa Oromoo irraatti uummnee umrii abbaa irree dheeressuuf sababaa taanuu utuu hin ta’iin yeroo itti tokkummaa gurmuu Qabasaa’otaa fi Ummataa jabeessinee kufaatii wayyaaneef sababa guddaa ta’uu qabna jechuun dhaamsa dabarfatan.