text:
Kana beeknaa Laata?
Dabalata Dubbisi
Iddaa
Jechi iddaa jedhu jecha “al-adda fi al-hisaab” jedhaman irraa kan fudhatameedha. Al-adda- lakkaawudha, al-hisaab-herreegudha. Kanaafu iddaan iddaa kan jedhameef ji’oota ykn marsaalee laguu lakkaa’u irratti waan hundaa’efi.
Gosoota xalaaqa osoo ilaallu kunoo as geenye jirra. Nikaah buusu bakka adda addaatti ramaduun salphatti waa’ee nikaah buusu akka hubatan nama gargaara. Gosoota xalaaqa (nikaah buusu) isa dhuma har’a ilaaluun ramaddi xalaaqa ni cufna. Gaafileen jalatti ni argamuu deebisuuf carraaqa
Dabalata Dubbisi
Nikaah Buusu ammatti raawwatame, yerootti maxxanfamee fi sharxiin wal qabate
Jireenya keessatti wantoota gurguddaa garmalee nama gaddisisaan keessaa tokko abbaan manaati fi haati manaa wal hiikudha. Yommuu wal hiikan rakkoon baay’een ni dhalata. Ijoollen ni bittinnaa’u, dubartiin ni rakkatti, dhiirris jireenya gammachuu hin qabne jiraata. Kanaafu, wal hiikun wantuma akka salphaatti ilaallamu ta’uu hin qabu. Dhiirri yommuu dallanu, nikaah buusuuf arraba isaa dheerresu irraa of qusachuu qaba. Eeti, garmalee itti yaade fi tooftaan rakkoo isaa fi niiti isaa jidduu jiru itti furan yoo dhabame, yoosan gara nikaah buusutti tarkaanfachu danda’a. Dubartiinis yommuu dallantu, “nikaah narraa buusi” jechuun itti iyyuu hin qabdu. Yoo akkana goote boodarra garmalee gaabbiti. Kanaafu, nikaah buusun akka filannoo fi furmaata dhumaatti ilaallamu qabaa malee akka filannoo fi furmaata jalqabaatti ilaallamu hin qabu. Nikaah buusun furmaata dhumaa erga ta’e, adeemsa qaba.
Dabalata Dubbisi
B.Nikaah Buusu Addaan Bahiinsaa (Ax-Xalaaqul-Baa’in)
Dabalata Dubbisi
Jecha ijoo: “Iddaa” jechuun dubartiin takka erga hiikkamte ykn dhiirsi irraa du’ee booda yeroo turtii ishiin turtuudha. Kutaa darbe keessatti nikaah buusu deebifachuu ilaalle turre. Namni yeroo tokkoffaa fi lamaffaaf niiti isaa irraa nikaah yoo buuse, iddaan ishii osoo hin xumuramiin dura ishii deebifachuu danda’a. Kuni nikaah buusu deebifachu jedhama. Garuu sababa iddaan ishii xumurameen ykn sababa biraatin namtichi mirga ishii deebifachuu yoo hin qabaatin, nikaah buusun akkanaa addaan bahiinsa jedhama. Innis bakka lamatti qoodama: Addaan bahiinsa xiqqaa fi addaan bahiinsa guddaa. Mee kana fakkeenyaan haa ibsinuu:
Gosoota Nikaah buusu
Dabalata Dubbisi
Nikaah buusu bakka adda addaatti qoodun ni danda’ama:
1-Jecha dubbatamu irratti hundaa’e, ifa kan ta’ee fi ifa kan hin taane (al-kinaaya) jechuun bakka lamatti qoodu. Kana kutaa darbe keessatti ilaalle jirra.
2-Bu’aa irraa dhalatu irratti hundaa’e, “kan deebifamuu fi Addaan bahiinsaa” jechuun bakka lamatti qoodu.
3-Amala isaa irratti hundaa’e, “Sunnaah fi bid’aa” jechuun bakka lamatti qoodu.
4-Waqtii irratti hundaa’e, “Munajjiz (ammatti kan mirkanaa’e fi hojii irra oole), sharxiin kan walqabatee fi gara fuunduraatti kan maxxanfame” jechuun bakka sadiitti qoodun ni danda’ama.
Gosa tokkoffaa waan ilaalleef gosoota hafan sadan In sha Allah gargaarsa Rabbiitin ni ilaalla.
➦Dhiifama! Barreefama kana bakka lamatti qoodu barbaade ture. Garuu yaanni mata-duree tokko jalatti ramadamu qabu waan ciccituuf bakka tokkotti walitti fide. Kanaafi, ni dheerate.
Dhugumatti nikaah buusun wanta akka salphaatti ilaallamu miti. Fakkeenyi isaa akka nama mana bareedaa ijaaree ergasii diiguti. Namoonni jaalala guddaan walitti dhufaniis wal ta’uu didanii yommuu addaan deeman mana maatii diigaa jiru. Ijoolleen ni bittinaa’u, miidhaa guddaa keessatti kufu. Kanaafu, namni nikaah buusu akka salphaatti ilaalun gara gocha kanaa tarkaanfachu hin qabu . Eeti, wali galtee fi furmaanni biraa yoo dhabame, nikaah buusun furmaata dhumaa ta’a. Garuu nikaah buusun duubaan itti gaafatamummaa guddaa fi seerota jira. Kanaafu, namni itti gaafamummaa fi seerota kanniin beekun adabbii jalaa baraaramu danda’a. In sha Allah kutaalee itti aanan keessatti waliin ilaalla. Kutaa darbe irraa itti fufuun sharxiwwan (ulaagaalee) nikaah buusu haa ilaallu.
Dabalata Dubbisi
Ji’oota muraasan dura waa’ee fuudhaa heeruma Islaamaa ilaalaa akka turre ni yaadatama. Dhiiraa fi dubartiin akkamitti walitti dhufuun maatii akka ijaaran tarkaanfi tarkaanfin ilaalle jirra. In sha Allah namni tarkaanfiwwan sanniin hordofe ni milkaa’a. Sababni isaas, namni seeraa Rabbii yoo hordofe, karaan milkaa’innaa fi gammachuu isaaf salphata. Kana yommuu jennu garuu, jireenya fuudhaa heerumaa keessatti gonkumaa rakkoon hin uumamu jechuu keenyaa miti. Eeti rakkooleen baay’een ni uumamu. Islaamni rakkoolee abbaa manaa fi haadha manaa jidduutti uumamaniif furmaata kaa’e jira. furmaata kanniinitti fayyadamuun isaan walitti araarsuun yoo dadhabame fi walii galuu didan furmaata dhumaa ni kaa’a. Innis Xalaaqa dha. In sha Allah ji’oota muraasaaf waa’ee xalaaqa ni ilaalla.
Dabalata Dubbisi
Waa’ee Gaa’ilaa ilaalchisee barruuleen addaan ciccituun ji’a lamaaf dhiyaataa turan kunoo haala kitaabatin walitti qabamanii jiru.
Jireenya tana keessatti lubbuu qabeenyin yommuu cimdiin walitti dhufan wal horu. Osoo cimdiin kuni jiraachu baate silaa wal hormaanni hin adeemsifamu ture. Dhalli namaa uumamtoota biroo irraa adda ta’uun karaa kabajamaa fi jaallatamaa ta’een akka wal horan Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) seera ka’e. Kuni kan agarsiisu kabaja Rabbiin ilma namaatiif kenneedha. Akka horii walitti dhufuun akkuma argan hin ta’an. Karaan seera-qabeessa isaan walitti dhufan karaa gaa’ilaatin ykn fuudhaa heerumatin. Jechoonni gaa’ila, fuudhaa heeruma, nikaah fi kkf yommuu gurra irra bu’an, dargaggoonni fi shamarran ni mirqaanu. Sababni isaas, fedhii uumamaa keessa isaanii jiru karaa ittiin guuttataniidha. Gaa’illi seera mataa ofii qaba. Akkanumatti lafa olka’anii kan itti deemanii miti. Kitaaba kana keessatti, waa’een gaa’ila (fuudhaa heeruma) Qur’aanaa fi hadiisa wabii godhachuun haala salphaan ibsame jira. Linkii kana tuquun buusu dandeessu: https://sammubani.files.wordpress.com/2019/03/gaaila-islaamaa.pdf
Jireenya fuudhaa heerumaa keessatti wal dhabbii fi rakkoon adda addaa uumamuun waan hin oolledha. Rakkoon kuni takkaa haadha manaa irraa takkaa immoo abbaa manaa irraa burquu danda’a. Haati manaa abbaa manaa ishii irratti ol’aantummaa agarsiisuun isaaf ajajamuu diduu dandeessi. Nama Rabbiin rahmata godheef malee namoonni qalbii isaanii keessaa of-tuulu hin dhaban. Dubartiin dadhabinna wayii abbaa manaa ishii keessatti yoo argite, irratti of tuulun nushuuz (fincila) mul’isuu dandeessi. Yeroo kanatti, maal akka godhu kutaa darbe keessatti ilaalle jirra. Dubartii qofaas miti, dhiirris wanta tokko niiti irraa yoo jibbe ishii irratti ol’aantummaa agarsiisuu fi ishii jibbuu danda’a. Sababa kanaan ishirraa finciluu ykn fottoquu danda’a. Tarii ishiin isa jaallachuu dandeessi. Yoo inni ishii jibbee ishirraa fottoquu barbaade, ishiin maal gochuu dandeessi?
Dabalata Dubbisi
Nushuuz (Fincila) Haadha Manaa
Dhiiraa fi dubartiin wal fuudhan waliin jiraachu erga eegalanii guyyaa tokko wal loluu fi wal mormuun hin oolu. Haati manaa abbaa manaa ishii irratti ol’aantummaa agarsiisu fi isa faallessuu dandeessi. Gocha akkanaatin nushuuz (fincila) jennaan. Kanaafu, nushuuz (fincila) jechuun isarratti ol’aantummaa agarsiisu, isaaf ajajamuu diduu fi isa faallessudha. Yeroo kanatti abbaan manaa maal gochuu danda’aa? Alhamdulillah Islaamni maal gochuu akka qabuu isaaf ibsa. Akka warroota amantii hin qabnee dallansuun bokokuun haadha warraa akka hin galaafanne, tarkaanfilee hordofuu qabu lafa kaa’a. Fincilli dubartii qofarraa osoo hin ta’in dhiira irraayis ni mul’ata. In sha Allah kutaa itti aanutti ni ilaalla. Ammaaf fincila haadha manaa ilaalla.
Dabalata Dubbisi


c: text/html

text:
DHUKKUBA SUKKAARAA FI MADAA LUKAA – (Diabetic Foot Ulcer)
Balaa tasa nama mudatutti aansee fayyaa qaamaafii lubbuu baraaruuf jecha sababa miilli dhukkubsate nama irraa muramuuuf keessaa inni jalqabaa madaa koomee-lukaa nama Dhukkuba Sukkaaraa qabu irratti mudatuudha. Dhukkubsattoota Sukkaaraa keessaa %15 kan ta’an madaan kun isaan mudachuu danda’a.
Akkuma woliigalaatti xaxaawwan Dhukkubni Sukkaaraa namatti fidu garagaraa irraa ka’uun madaan nama Dhukkuba Sukkaaraa (DM) qabuu dafee fayyuu dhabuu, babaldhataa deemuu, Infeekshinii godhachuu, malaa guuruu, gara foonif lafeetti gad taruu fi haala salphaan foon gubbaa irratti du’uu (gangrene) godhachuuf daran saaxilamaadha.
—
Sababni uumaamuu madaa kanaa xaxaawwan dhukkubni sukkaaraa namatti fidu irraa kan dhufaniidha. isaanis:
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
All Categories
-
-
-
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Wantoota soomana balleysu
saalaa godhuu guyyaa soomanaa, kun soomana balleessaa,garuu guyyaa isaa kanhafee soomana itti fufuu qabaa,guyyaa kana qadaa kafaluu qaba,adaba kaffaar...24/04/20191044
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Seera barbaachisaa soomanaa
Soomana furiinsa jarjarsuu,yogguu aduun seenuu mirkaneyfatan.Nabiin s.a.w. akkana jedhan ''namni toltumarra jira waan soomana furaa jarjarseen''bukhaa...24/04/2019723
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Ulaagaalee soomanni itti dirqama tahu
Ulaagaalee soomanni itti dirqama tahu.24/04/2019514
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Faaydaa fi hikmaa soomanaa
Jaalala Rabbii barbaachaaf waan lubbuun feetu dhiisuu.akka kanaan galata isaa argatanii, jannata isaa badhaafaman24/04/2019639
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Sadarkaa soomana akka waliigalaatti
galanni soomanaa lakkoofsaan malettii heddummaatee galfama.24/04/2019480
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Guddina sadarkaa ramadaanaa
inni ji'a qur'aanni isakeessatti buufame tahuu, kun waan jiini kun ittii sadarkaa guddaa argate keessaa kan hangafaati.24/04/2019499
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Waan nama soomanu ibaadarratti gargaaru
Sodaa Rabbii Qabaachuu fi hamtuu hundarraa uf eeguu24/04/2019538
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Waan nama soomanaa irraa barbaachisu
Namni soomanaa ibaadaa Rabbii heddummeessuu barbaachisa, haraam hundarraa fagaachuu qaba, salaata shanan yeroo isiitti jamaa'aadhaan salaatuu qaba, ki...24/04/2019504
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Qajeelfama nabii s.a.w. Ramadaana kessa.
Aaadaan nabiikeenyaa s.a.w. ramadaana keessaa ibaadaa Rabbii gosa adda addaa irraa guddisuudha.Jibriil halkan Ramadaanaa hundaawu nabitti dhufee...23/04/2019546
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Mee Ramadaana maaliin simanna?
Soomana Ramadaanaa wanni simannuun kunoo kanneen kana.23/04/2019569
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Soomanni Ramadaanaa yoom fardii godhame?
Soomanni ramadaanaa waggaa lammeysaa hijraati fardii godhame, Nabiin s.a.w. ramadaana sagal soomane.23/04/2019539
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Maalummaa Soomana Ramadaanaa
Soomanni baatii ramadaanaa, utubaa tokko kan utubaalee islaamaa irraa taheedha, dhirqama islaamaa kan quraanaa, hadiisaa fii ijmaa'aan mirkanaaye...23/04/2019485
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Hiikkaa soomanaa
Soomanni akkaa hiikkaa afaaniitti ufqabuudha. Fakkenyaaf Rabbiin s.w. akkana jedhe ''innii nazartu lirrahmaani sowman '' hiikkaan " ani ufqabuu...23/04/2019421
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Haqa jaarsaaf jaartii islaama keessatti 08
Sagantaa kana keessattii haqa abbaan manaatiifii haati manaa walirraa qabantu bal'inaan dhihaata.25/03/2019343
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Haqa jaarsaaf jaartii islaama keessatti 07
Sagantaa kana keessattii haqa abbaan manaatiifii haati manaa walirraa qabantu bal'inaan dhihaata.25/03/2019388
-
Jamaal Muhammad Ahmed
Haqa jaarsaaf jaartii islaama keessatti 06
Sagantaa kana keessattii haqa abbaan manaatiifii haati manaa walirraa qabantu bal'inaan dhihaata.25/03/2019352
-
Islam House
Yaadachiisa waayrr Ramadaanaa - 7
Sagantaa kana keessatti waayee soomana Ramadaanaa laalchisee qabxiilee adda addaa irratti ibsi kennamee jira - 7.25/03/2019450
-
Islam House
Yaadachiisa waayrr Ramadaanaa - 6
Sagantaa kana keessatti waayee soomana Ramadaanaa laalchisee qabxiilee adda addaa irratti ibsi kennamee jira - 6.25/03/2019448


text:
Gaaffilee yeroo heddu gaafataman
Bakka Qorannoon Itti Gaggeeffamu Naannoo Kootti Dhihoo Barbaaduu (Ingiliffaan)
Bu’aawwan qorannoo manatti taasifame kan qabaman ta'uu keessan agarsiisan salphaatti gabaasaa
Namoonni meeshalee qorannoo bituuf eeyyamni hin barbaachisne bitatanii fi bu’aa qorannoo kan qabaman ta'uu agarsiisu fudhatan, akkuma bu’aawwan qorannoo fudhataniin gara sarara bilbilaa COVID-19 isteetichaa kan ta’e 1-800-525-0127 irratti bilbiluu, achumaan # irratti cuqaasuu qabu. Sararri bilbilichaa kan hojjatu, Wiixata 6 a.m. hanga 10 p.m., fi Kibxataa hanga Dilbataa (fi guyyoota ayyaana waggaa kabajaman) 6 a.m. hanga 6 p.m tti. Deeggarsi hiika afaaniis jira.
Maalif Qoratamu
Qoratamuun lubbuu baraara. Qorannoo taasisuun namoonni of eeggannoowwan kan akka adda of baasuu, yeroo isaa eeggate taasisuun tatamsa’ina vaayirasichaa akka dhaabsisaniif isaangargaara; namoonni dhibichaan qabamanii osoo mallattoon irratti hin mul’atin dhibicha tatamsaasuu danda’u. Akkasumas, qoratamuun hojjattoonni fayyaa hawaasaa weerara adda baasun tarkaanfii hatattamaa akka fudhataniif, dabalataanis gosa vaayirasichaa haaraa ta’e akka hordofaniif isaan dandeessisa. Hojiilee idilee itti fufsiisuu keessatti qoratamuun waanta baay’ee barbaachisaadha.
Qorattoonni University of Washington fi Department of Health (DOH, Qajeelcha Fayyaa) qorannoo COVID-19 taasisuu fi WA Notify (Beeksisa Washingtan) fayyadamuun hordoffii taasisuun Mudde 2020 hanga Bitootessa 2021 tti namoota haaraa qabaman naannoo 6,000 ta’an ittisuu akka danda'e irra gahaniiru.
Yoom Qorannoon Akka Taasifamu
Miirri dhukkubbii yoo isinitti dhagahame qorannoo godhaa. COVID-19 mallattoolee (Ingliffaan) dhukkubaa bal’aa qaba, kanaafuu miirri gaariin yoo isinitti hin dhagahamne ta'e, amma danda'ametti dafanii qorannoo taasisuun baay'ee gaaridha.
Nama dhukkuba COVID-19 n qabametti yoo saaxilamtan qorannoo godhaa. Mallattoowwandhukkubichaaisinirrattiyoo argaman dafaaqoratamaa. Erga saaxilamtanii booda mallattoon dhukkubichaa isin irratti argamuu baannaan guyyoota shan eegaa, sana booda qoratamaa.
Daldalli ykn immoo bakkoonni dhimma qaban magaalaa Waashingitan keessa jiran bakka tajaajilaa ykn daldalaa seenuuf ulaagaa qoratamuu ykn talaalamuu gaafachuu danda’u. Bakkoota kana seenuun dura itti gaafatamaa bakkichaa dursaa dubbisaa ykn immoo marsaariitiii isaanii daawwadhaa.
Imalagochuukeessan dura ykn erga gootanii booda qoratamuun isin barbaachisa ta’a. Qajeelfama imalaa yeroo dhihoo CDC(Ingliffaan) ilaalaa.
Garee namootaa wajjiin walitti qabamuuf yeroo deemtan, keessumattuu warroota balaa dhukkuba hammaataa qabanii fi talaalliiwwan COVID-19 isaanii irratti waqtaawaa (Ingliffaan) ta'uu dhiisuu malan.
Qorannoon Eessatti Taasifama
Marsariitin Department of Health Isteeta WA baafanni iddoowwanqorannoonittitaasifamuu (Ingiliffaan) tokkoontokkookaawuntiikeessatti argaman sa’aatiihojii fi ulaagaalee wajjin kaa’a. Waa’ee bakkeewwan qorannoo ilaalchisee odeeffannoo dabalataatif, 2-1-1 tti bilbilaa. Kiitiwwan qorannoo ajaja (prescription) malee bitaman manatti qorannoo taasisuuf ajajuudhan akkasumas dukkaana qorichaatii argachuun ni danda’ama.
Gatii
Diyeessitoonni inshuraansii maatiiwwaniif ji'aan hamma qorannoowwan saddeetii gahaniif baasii ni kaffalu. Waa'ee baasii kaffaluu inshuraansii caalatti hubadhaa (Ingliffaan).
Qorannoowwan kaawuntiitti yookin bakkeewwan qorannoo naannodhaan deeggaramutti gaggeeffamaniif baasin kiisidhaa bahu homtuu hin jiru. Qorannoowwanheddu, keessumattuunamootamallattoolen irratti mul’ataniif, baasin isaa inshuraansii irratti herreegama yookin Department of Health dhaan deeggarama.
Akkasumas qorannoo manatti taasifamu naannoo irraa ykn kuusawwanii fi dukkaanota qorichaa sarara irraa bituu dandeessu. Inshuraansii ykn ajajni ogeessa hoomtuu hin barbaachisu.
Gosoota Qorannoo
Gosootni qorannoo amma jiran qorannoo antijiinii hatattamaan taasifamu, qorannoo molokiyuularii (kan laaboraatoorii fi siree irratti taasifamu), fi qorannoowwan manatti ofiin taasifaman muraasa of keessaa qaba. Dhiyeessinqorannootokkoofedhii fi dandeettiiqaamaomishuuirrattihundaa’ungaraagarata’a.
Qorannoo ManattiTaasifamuAkkamittiGochuun Danda'ama
Bu’aa qorannoo sirrii ta’e argachuuf qajeelfamaa fi kallattii meeshaalee qorannoo hatattamaa keessatti argaman hordofuun bayeessa. Akkasumas biraandiiwwan baay'een ajajoota viidiyoo ni kennu. Shaakkaliiwwan hunda caalaa baay'ee gaarii ta'an dabalataa argachuuf, Qorannoo manatti taasifamuu irratti gorsoota CDC (Ingliffan) ilaalaa.
Qorannoo hatattamaa irratti bu’aan dhukkubicharraa bilisa jedhu sobaa argamuu mala. Meeshaawwan qorannoo muraasni qorannoo lama qabu (yoom qorannoo gochuu akka qabdaniif qajeelfama saanduqa irra jiru sirriitti hordofaa)
Qorannoo taasisuun akkamitti akka hojjetu irratti odeeffannoo dabalataa argachuuf, fuula gaaffilee qorannoo taasisuu irratti yeroo hedduu gaafataman keenya ilaalaa.
Qorannoon Akkamitti Hojjata
Qorannoon heddu kan gaggeeffamu funyaan keessaa sumuda fudhachuuni. Qorannoowwan tokko ammoo sumuda hancufaa fudhachuun gaggeeffamu. Fuula gaaffilee qorannoo taasisuu irratti yeroo hedduu gaafatamanii irratti odeeffannoowwan gadi fageenyan argamuu ni danda'u.
Yoom Kophaa Akka Turamu ykn Adda Of Baafamu
Qorannoo keessan gochuun dura ykn bu'aawwan keessan fudhachuun boodakophaaturuunykn adda of baasun isin irraa eegamuu mala. Kuni haala talaallii fudhachuu keessanii fi mallattoleeagarsiisaajiraachuukeessanirrattihunda'aa. Qajeelfama CDC yeroo dhihoo kana haala irratti hunda'uun adda qooda (Ingliffaan). Akkasumas namoonni mallattolee agarsiistan fi/ykn COVID-19 dhaf saaxilamtan qajeelfama keenya hordofuu dandeessu.
Hordoffii
Mallattoolee yoo isin irratti argaman, hanga danda’ametti mana turaa. Yoo isin COVID-19 dhan qabamtan, oduu gaariin nageenyummaa ofii keessanii fi namoota biroo eeguudhaf tarkanfiiwwan fudhachuu dandeessan jiru. Odeeffannoon dabalataa asitti argamuu ni danda'a: Yoo qabamtan maal godhuu akka qabdan.


text:
Obo Jaawar Mohammed
Akkuma kaleessa galgala ibsame Jeneraalonni waraanaa Wayyaanee Oromiyaa ifatti beeksisee Oromiyaa bulchutti seenee jira. Kun tarii waan nama naasisu ta’uu mala. Garuu tarkaanfiin kun waanuma eeggamaa tureefi bu’aa tarsiimoon qabsoo Oromoo fidde ta’uu hubachuu feesisa. Ummanni keenya Oromiyaa kittillayyoota harkaa waan baafateef, Wayyaaneen ifatti as baatee Oromoo humna waraanaatin bulchuuf dirqamtee jirti. Kun ammoo dogongora tarsiimoo hamaa kan keessaa bahuu hin dandeenye keessa isaan galchuun, qabsoo Oromootif garuu hiree qabsoo finiinsitu tan biroo dabalee jira. Mee Akeekni tarkaanfii kanaa maali? Qabsoo Oromootif dhiibbaafi faaydaan fidu hoo? Kanarratti xiinxala armaan gadii dhiheessinee jirra.
Mee Waraanni kana godhuu maalif barbaade kan jedhu irraa haa eegallu.
a)Erga Mallas du’ee as aanga’ota siyaasaa Wayyaanee (political leaders) jiddutti waldiddaan uumamuun ifa. Waldhibdeen kun akkaataa dhimma Oromiyaa deebisanii dhunfatan irratti daran hammaatee jira. Namni ifatti hoggansa kennus hin jiru. Waan takk murteesse kuun jalaa diiga. Tarkaanfii amma fudhatan kanaan janaraalonni, warra hoggana siyaasaatin, haala jiru hogganuudhaaf tokkummaa, tarsiimoofi murannoo hin qabdan, kanaafu hoggansa nutu harkatti galfachuu qaba jechuu isaati. Kun waanuma biyyoota heddu keessatti yeroo jeequmsi uumame hoggansi siyaasaa too’achuu dadhabe tarkaanfii waraanni fudhatuudha.Halli Oromiyaa kun daran itti fufnaan jeneraalonni aangoo mootummaa federaalaatis harkatti galfachuun waan hin oolle.
b)OPDO fi damee nagaya eegsiftuu Oromiyaa ( poolisii, milishaa, dhaaba) irraa guututti amantaa dhabuudha. Hubadhaa ji’oota afran dabran waraanni Oromiyaa unkuraatuma jira. Garuu damee nageenyaafi bulchitoota zooniifi aanaa of dura qabeet ture kan socho’u. Akkasin haala tooa’chuu waan dadhabeef OPDOf dameen bulchiinsaaf nageenyaa lafa jalaan daba narratti hojjataa jiran jedhee shakka. Kanaaf damee nageenyaa Oromiyaa ifatti of jalatti deebisee ajajuufi too’achuuf barbaadee jira waraanni.
c) San biras darbee tarkaanfilee milishaan gandaafi poolisin Oromiyaa Shawaa Lixaa, Arsii Lixaafi Wallagga Lixaa keessatti Agaazii irratti fudhatan sun haalli kun itti fufnaan humni Oromoo hidhatee jiru kun guututti fincilee balaa buusuu mala sodaan jettu jabduudha. Kanaafu milishaafi poolisii Oromiyaa kana ajajaafi too’annaa human waraanaa jalatti deebisuun akka hin fincille too’achuuf yoo dubbiin jabaattees saffisaan hiiksisuu ykn rukutuuf haala mijeeffachuu barbaadan.
d) Hunda caalaa garuu tarkaanfiin kun tooftaa Oromoota ittiin doorsisani. Qondaalota OPDOtin nuti isiniif gooftaadha, afaan qawweetin isin bulchina, wixxifattan isin haleella jechuu fedhan. Ummata Oromootin ammoo amma booda milishaa laaftuufi poolisii isiniif garaa naatuun osoo hin taana hoomaa waraanaa hidhannaa guutuufi aangoo ajjeesuu qabuun isin rukunna jechuu feeti. Kun ammas biyya heddutti waraanni yeroo muddame tarkaanfi agarsiisa humnaa ( show of force) muldhisuun tooftaa sodaa uumuuf itti fayyadamuudha.
DHIIBBAAFI FAAYDAA MURTII KUN QABSOO
Dhiibbaa: Waraanni dabalataa gara Oromiyaa seenuun tooftaaf of eeggannoon sochoonu malee gaaga’ama lubbuu dabaluuf ummata shoorarkeessuu ni mala. Garuu hamma fedhe humna yoo dabalan Oromiyaa guututti too’achuu hin danda’amu. Akkuma yaaadatamu sochiin kun eegalee torban lama keessatti ‘command post dhaabbatee waraanni Oromiyaa keessa socho’uu eegala. Ergasii yero yeroon humna dabalataa yoo deemaniis fincilli babal’ataa malee dhaamaa hin deemne. Dhiibaa loltoonni gandootaaf magaalaa keessa baay’achuu irra aanuuf tooftaalee fooyyeffchaauu barbaachisa.
Faaydaa: Jeneraalonni Wayyaaneen ifatti waraanaan Oromiyaa bulchuu eegaluun miidhaa isaarraa faaydaatu caala. Faaydaalee kana keessaa muraasa yoo tuqne;
a) Faaydaa Siyaasaa: Wayyaaneen hanga ar’aa ilmaan Oromoo of dura qabdeet akka waan mootummaa saba hunda bakka buututti of dhiheessa turte. Ummannis dhugaa yoo beekes ilmaanuma gudeeda isaatii bayanii bitaman san rukutuun garaa isaa nyaachuun hin oolle. Amma ilmaan alagaa ifaa ifatti suduudaan Oromiyaa bulchuuf murteessuun isii dhugaa jrtu as baasuun lolli ifatti Oromoofi Wayyaanota jidduu akka ta’u fayyada
b) Waraanni aangooma fakkeessaa OPDOn qabaachaa turte san irraa mulquun jara keessatti muftoo uumuniifi warra gara mooraa qabsoo goraa jiranitti hedduu isaanii akka dabalu shakkiin hin jiru. Waranni Wayyaanee amala tuffii hamaa qabaachuun isaa beekamaadha. Kun ammoo poolisii Oromiyaafi milishoota waliin walitti bu’uun akka dabalu godhu. Kun ammoo tattaaffii ilmaan Oromoo qawwee alagaa baadhatan san gara saba isaanii akka goran gochuuf yaalamaa jiru ni tumsa.
c) Baasin Babaluu: Jiddu galli tarsiimoo qabsoo tanaa humna diinaggee Wayyaanee laamshessuudha. Kun ammoo tooftaa gargaraatin hojitti hiikkamee milkaayaa jira. Waraana mooraa irraa baasanii yeroo biyya keessa facaasani baasii geejjibaaf, durgoof, meshaadhaf kkf baasiin ni dabala. Akka tilmaama amma jiruutti waraanni Oromiyaa keessatti bobbaafame ji’oota lamaaf yoo ture, baasiin humna ittisa biyyaa kan waggaa yoo xinnaate dachaan ni dabala.
d) Faaydaa Diplomaasii: yeroo addunyaan amma keessa jirtu kanatti waraanaan ummata bulchuun qaanyiidha. Wayyaaneen ifatti waraanaan biyya bulchutti seenuun isii deeggarsa diplomaasii saffisaan dhabaa jirtu daran hiri’isa. Hamma fedhes dantaadhaaf ishee barbaadan biyti dhihaa takkaleen ummata duratti as baatee tarkaanfii kanaan sirriidha jechuu hin onnatu. Akkasumas humannaa Oromoo ‘nuti humnaan bulaa jirra, siyaasaafi diinaggee keessaa hirmaannaa hin qabnu, federaalizimiin jedhamu kan sobaati’ jedhu san guutut guututti mirkaneessuun tumsa diplomaasii nuuf cimsa.
Kanaafuu gara hundaan yoo madaalamu Wayyaaneen Oromiyaa ifatti humna waraanaatin bulchuuf murteessuun injifannoo qabsoon tun argamsiifte keessa tokko. Injifannoon kun ammoo qabsoo daran finiinsuuf haala keessaafi alaa mijeessa. Tooftaalee dabalata humnaa diinaa kana irra aanuuf fayyadan dhihotti maxxansina. Nu eeggadhaa.


text:
Home › Forums › Waltajjii Dargaggoota › Itoophiyaa gaaga’ama jii’oo-polotiksii keessatti.
- This topic is empty.
-
AuthorPosts
-
-
Hagos Gabreamlaak.
Barreeffama kana keessatti, Itoophiyaan gaaga’ama jii’oo-polotiksii keessa akka jirtuufi barbaachisummaa isheen jii’oo-polotiksii keessatti qabdu gadi bu’eera jedheen agarsiisuuf yaala. Jecha jii’oo-polotiksii kanan fayyadames qabiyyeefi haala siyaas-dinagdee biyyattiin keessa jirtu mul’isuufi. Rakkoon jii’oo-polotiksii kun akka eegaluufi ariifatuuf jijjiiramuu haalota keessoofi alaadha. Diddaan waliigalaa mootummaa ADWUI(EPRDF)’n hoogganamu irratti gaggeeffamuun eegale gara waadaa mootummaa ce’umsaatti geeddarame. Haa ta’u malee, rakkoon keessoo ADWUI’ fi lamatti hiramuun paartichaa gammachuu gara abdii kutannaatti jijjiireera. Waraanni mootummaa Itoophiyaafi ABUT(TPLF) gidduu biyyattiifi hariiroo alaa irratti miidhaa dhaqqabsiiseera.
Jijjiiramuun siyaas-dingadee biyyatti rakkoo siyaasaa irraa kan maddedha. Yeroo amma kana biyyattiin rakkoo cimaa hawaas-dinagdeefi siyaasaa keessa jirti. Hojii dhabdummaa dabalatee qaala’insi jireenyaa guddaan uummataafi diinagdee irratti yaaddoo ta’eera. Biyyattiin hanqina sharafa alaatiinis miidhamaa jirti.
Dorgommii addunyaaan jii’oo-polotiksiif taasisaniifi tasgabbii dhabinsi waliigalaa gaaga’ama jii’oo-polotiksii Itoophiyaaf gahee guddaa tapahateera. Ameerikaafi dhaabbanni gurguddaan isheen socho’an bara bulchiinsa Traampiifi Baayiden dhiibbaafi qoqqobbii garagaraa irratti gaggeessaa turan. Dabalataan, Liqaa maallaqaa Chaayinaan Itoophiyaaf gootu dhibuu, dorgommii jii’oo-polotiksii Gaanfaa, koronaa vaayirasiifi waraanni Yukireeniifi Raashiyaa rakkoo amma Itoophiyaan jii’oo-polotiksii irratti ishee mudataa jiruuf shora mataa isaanii taphataniiru. Gahee isaan gaaga’ama kanarratti taphatan akka armaan gadiitti ta’a.
Rakkoo Hidha Laga Abbayaafi Dhiibbaa alaa.
Bara 2018 yeroo Muummichi Ministeeraa Abiy Ahmed aangotti dhufan mootummaan Itoophiyaa yaada haaraa eegalee ture. Bulchiinsi haaraa kun karoora “Jijjiirama diinagdee biyya keessoon” diinagdee Itoophiyaa jijjiiruu jedhu qopheesse.
Ameerikaafi dhaabbani maallaqaa addunyaa kanneen akka Baankii Addunyaa (WB)fi Fandiin Maallaqaa Idil-addunyaa (IMF) jijjiirama kana deeggaruuf waadaa seenanii turan. IMF doolaara biliyoona 2.9 kan waggaa sadii gidduutti kennamu waada seene. Baankiin addunyaas jijjiiramicha deeggaruug doolara miliyoona 500 kennuuf beeksiseera. Ameerikaanis jijjiiramicha deeggaruuf Biliyoona 5 sagantaa invastamantii waggaa sadii hanga shanitti deeggaruuf karoorfachuu beeksiste.
Boodarrattis, waadaan kun hundi ni dhiifame. Guutinsa bishaanii marsaa jalqabaa waxabajji 2020’n walqabatee Baankiin Addunyaa waadaa doolaara miliyoona 500 balaa tasaaf jedhee seenee ture hatattamaan akka dhorke beeksise.
Waldhabdee Itoophiyaan Sudaaniifi Gibxi waliin dhimma hidha laga Abbaya ilaalchisuun seenteen walqabatee bulchiinsi Tiraampi qoqqobbii gargaarsa addaan kutuu Itoophiyaarratti labse. Ameerikaafi Baankiin Addunyaa biyyoota sadeen kana araarsuuf gidduu seenan. Haa ta’u malee, dhimmi araarsuu kun bu’uurri isaa seeraafi waliigaltee osoo hin taane akkuma argaa turre Ameerikaan gar-tokkeen Ijipti deeggaraa turte. Itoophiyaan Ijiptiifi Sudaan waliin waliigaltee irra osoo hin gahiin guutinsa bishaanii hidha laga Abbayaa akka hin eegalle mootummaan Ameerikaa akeekkachiise. Adeemsa waliigaltee sanarratti Baankiin Addunyaa yoo Itoophiyaarratti dhiibbaa uumne dirqamtee Sudaaniifi Ijipti waliin waliigalti yaada jedhuun Itoophiyaarratti dhiibbaa uumaa ture.
Torbee muraasa booda, Baankiin Addunyaa dabalataan doolaara biliyoona 2.9 “Jijjjiirama dinagdee biyya keessoon” jedhameef waadaa seenee ture akka haqe gabaase. Baankicha jalqabarratti karoora jijjiirama waggaa sadiif barbaachisu doolaara biliyoona 10 keessaa dhibbantaa 60 kennuuf waadaa seenee ture.
Fandiin Maallaqaa Idil-Addunyaa kaffaltii liqaa doolaara biliyoonaan tilmaamamu Itoophiyaaf kennuuf ture haqe. Biyyattiin carraa liqaafi kenninsa maallaqaa Dhaabbata Maallaqaa Idil-Addunyaa kamiyyuu irraa akka hin arganne dhorkamte.
Gibxi Ameerikaa waliin jii’oo-istraateejiin michuu dhiyoo waan taateef, Ameerikaanotaafi Liigii Arabootaa irraa deeggarsa qindaa’aa ta’e jii’oo-polotiksii Naayil irratti argatteetti.
Barbaachisummaa Indoo-Paasifikii Ameerikaafi jijjiiramuu keessoo US.
Waraana addunyaa lamaffaatii kaasee, Baha jidduu-galeessaafi Galaanni Diimaa bakkeewwan jii’oo-istraateejikaalii barbaachisoo Ameerikaa turan. Ameerikaanis naannicha irratti xiyyeeffachaa turte akkasumas Itoophiyaa akka jii’oo-polotiksii mataa isheef mijatutti tolfatte.
Fedhii Ameerikaan Galaanaa Diimaarraa qabduuf sababa Itoophiyaan jii’oo-polotikaalii Ameerkaaf barbaachistuu taateef Haayila Sillaaseen Itoophiyaa michuu dhiyoo US fi gargaarsa hedduu irraa argachaa turan.
Halellaa 9/11 fi duula waraanaa shororkeessitoota irratti eegalameen booda ADWUI’n Itoophiyaa michuu dhiyoofi barbaachisoo Ameerikaa ture. Haleellaa Al-Shabaabiifi finxaaleyyii irratti godhamuufi mootummaan Itoophiyaa michuu dhugaa Gaanfa Afrikaa ture.
Yeroo duraa Bahi Jidduu-galeessaa, Awurooppaafi Eeshiyaan Bahaa walduraa duubaan filannoo Ameerikaa warreen duraa turan. Amma garuu, sababii jijjiiramuu keessoo jii’oo-polotiksiifi Galaana Diimaarratti xiyyeeffannoo hir”isuu Ameerikaa irraa kan ka’e Jidduu-galeessi Bahaa jii’oo-polotikaalii filannoo dhumaa Ameerikaa taateetti.
Yeroo ammaan kana Ameerikaan irra jireessaan fedhii anniisa irraa bilisa waan taateef sababa isheen Galaana Diimaaf xiyyeeffannoo kennituuf tokkoyyuu hin jiru. Gaaga’ama lammii ishee jidduutti uumamaa jiruufi garaagarummaa hawaas-dinagdee ishee mudataa jiru furuuf bulchiinsi Ameerikaa xiyyeeffannoo ishee gara keessootti deebisteetti.
Ameerikaan xiyyeeffannoo isheen duula waraanaa shororkeessitootaa irrattii fi Gaanfa Afrikaa akka waliigalaatti gootu kana booda hin jiru. Fedhiin Ameerikaa ammaan kanaa jii’oo-polotiksii naannoo Indoo-Paasifikii qabachuun babal’achuu Chaayinaa to’achuudha.
Barbaachisummaan jii’oo-polotikaalii Itoophiyaan Ameerikaaf qabdu yeroo hundumaa fedhii jii’oo-istraatejii Ameerikaan Jidduu-galeessa Bahaa irratti qabdu waliin walqabata. Amma garuu Ameerikaan Jidduu-galeessa baha irraa bahuun Chaayinaa irratti xiyyeeffateettii.
Jijjiiramni kun gaaga’ama jii’oo-polotikaalii Itoophiyaa irratti deemaa jiruuf shora oolaanaa taphachuun Itoophiyaan kana booda bakka istraatejii barbaachisoo Ameerikaa ta’uun ishee hafuuf sababa ta’eera.
Kufaa dhufuu Deeggersa chaayinaan Itoophiyaaf kennitu
Deeggarsi chaayinaan Itoophiyaaf kennaa turte guddina diinagdee Itoophiyaaf gumaacha guddaa gochaa ture. Itoophiyaan liqaa ofirraa qabdu dolaaraa Ameeriikaa biliyoona soddoma ol ta’a, kana keessaa gara biliyoona kudha shan chaayinaa irraa liiqeffattedha.
Sosochii diinagdee Chaayinaan dhabbata diinagdee addunyaa keessatti qabduufi kuufama guddaa jijjiirraa maallaqaa qabdu, mootummaa Itoophiyaa EPRDF’n hogganamuuf carraa guddaa banee ture. Mootummaan Itoophiyaa carraa argate fayyadamuun diinagdee biyyattii ol guddisuu danda’ee ture.
Amma deeggarsi Chaayinaa akka duraa miti, Itoophiyanis carraa argamu sirriitti fayyadamaa hinjirtu. Akkasumas carra Chaayinaa irraa argamuun diinaagdee ofii utubaa hinjirtu.
Chaayinaan Itoophiyaa liqii baankota ishee irraa akka hin liqeeffanne dhorkitee jirti. Yeroo dhiyoo kanatti, Baankii Chaayinaa kan ta’e import-eksipoort (exim) baankiin liqaa doolaara miliyoona 339 dhorkee ture, kun immoo piroojeektoonni kudha lama ta’an akka addaan citan godheera.
Yeroo ammaa kanatti chaayinaan, Itoophiyaa carraa deeggarsaa keessaa baasteef sababa Itoophiyaan liqaa gara biiliyoona kudha afurii irra jiru kaffaluu dadhabdeef, piroojeektii Beeltii fi Rood inishaativii (BRI) Maallaqa guddaa chaayinaan piroojeektii kanaaf barbaaddu irraan kan ka’e Itoophiyaan liqaa Chaayinaa irraa akka hin liqeeffanneef sababoota ta’anidha. Hariiroon Itoophiyaan Chaayinaa faana qabdu kun rakkoo Itoophiyaan ji’oo-politikaa fi ji’oo-ekonomi qabdu baayyee ol guddisee jira.
Koronaa vaayiresii fi Waraana Yuukireenii-Raashiyaa
Dhukkuba daddarbaa koronaa vaayireesiifi waraanni Yuukireeniif-Raashiyaa gidduutti ta’aa jiru, diinagdee Itoophiyaa miidhaa ture midhaa jiras. Dhukkubni daddarbaa koronaa vaayireesii, daldala biyyoota gidduu jiru haala baayyee ulfaataa ta’een miidheera, miidhaas jira. Daandii daldalaa biyyooni ittiin fayyadaman addaan akka citu godheera. Akkasumas loojistikii irratti miidhaa salphaa hintaane fideera. Akkaa ripoortonni addeessanitti, sababa kooviidiin Itoophiyaatti GDP biyyaa parsantii 4.3 hanga parsantii 5.5 ta’u gad-buu’eera.
Kun immoo, utubaa diinadgee biyyaattii kan ta’e, sekterra ijaarsaa hedduu miidheera. Adeemsa kanaan immoo qaala’insa jireenyaa fi kaan akka hammaatu godheera.
Waraanni Yuukireenii fi Raashiyaa gidduu godhamaa jiru immoo daran rakkoo diinagdee biyyattii rakkoo keessa galchee jira. Waraanni biyyoota lamaan gidduutti godhamaa jiru kun immoo rakkoo nyaataafi waantoota nyaataaf barabaachisan biyya alaa keessatti galan rakkoo irra buuseera.
Rakkooleen kanaan olii ibsaman kunneen immoo, rakkoo qarshii biyyota biroo biyyattii keessatti akka gahaa ta’een akka hin jiraanne godheera. Torbanoota muraasa dura, biyyattii keessa biliyoona dolaara 1.6 duwwaan akka jiru gabaafamaa ture, qarshiin kun immoo torbee sadii hanga ji’aa hojiirra ooluu danda’a.
Wal-dorgommii ji’oo-polotikaalii gaanfa Afrikaa fi miidhaa Itoophiyaa irra gahuu danda’u
Yeroo dhiyoo asitti wal-dorgommii ji’oo-polotikaalii gaanfa Afrikaa ta’aa jiru haalaan hammaachaa jira. Biyyi Itoophiyaa fi siyaasni ji’oo-polotiksii gaanfi Afrikaa dantaa itoophiyaa faana hidhata cimaa qaba. Itoophiyaan biyya gaanfa Afrikaa keessatti aragamtudha. Adeemsa haala Ameerikaan gaanfa Afrikaa irra gahaa jirtu kana keessatti, biyyoonni gidduu baha Eeshiyaa ta’an akka Sa’ud Arabiyaa, Yuunayitid Arab Immireetsii, Iraanii fi Tuurkiiyeen dhiibbaa uumuun wal dorgommii cimaa gochaa jiru. Wal-dorgommii biyyoonni giddu galeessaa uuman kun immoo siyaasa gaanfa Afrikaa jijjiiraa jira.
Siyaasni gaanfa Afrikaa fi Itoophiyaa, ji’oo-polotiksii naannoo sanaa baayyee jijjiiramaa jira. Jijjiramni biyyoota gidduu galaa haala jijjiirama siyaasa gaanfa Afrikaa fidaa jira.
Itoophiyaan wol-dorgommii biyyoota garee ta’uun karaa pozatiivii fi nagatiivii ta’een dhiibbaan irra gahuu danda’a. Wal-dorgommiin naannoo galaana diimaa ta’aa jiruun, jechuun garee Saa’ud Arabiyaa,Yuunayitid Arab Immireetsii fi Misirii gama tokkoon fi Iraan-Tuurikiyee gama biraan ta’aa jiru gahee mataa isaa fiidaa jira. Adeemsi biyyoonni saa’ud Arabiyaa, Yuunaayitid Immireetsii, Tuurkiyee fi Iraan dorgommiin Itoophiyaa irratti godhan gama isaniitti fiidachuuf, dhiibbaa mataa isaa biyyattii irratti fida. Biyyoonni wal-dorgoman kun, dantaa ji’oo-polotikaalii mataa isaanii qabu, dantaa wal-fallessu jechuu dha, gareen lamaanuu waranaa mootumman federalaa TPLF faana godhaa jiru irratti mootummaa Itoophiyaa deeggaru.
Daantaa wal-faallessaa biyyoonni kun godhan fi wal-morkii ji’oo-polotikaalii biyyoonni kun gaggessan, Itoophiyaa irratti rakkoo fiduu danda’a akkasumas rakkoo ji’oo-polotikaalii biyyattiin keessa galte ni hammeessa.
Fakkenyaaf, biyyi Tuurkiyeenii wal-morkii Misirii faana qabduun, Itoophiyaan karaa Tuurikiyeenii fayyadamtee Misirii dhimmaa laga Abbayyaa irratti dhiibbaa fiduu dandeessi. Gama biraan biyyi Yunayitid Arab Immireetsii gahee geejibaa fi buufta doonii biyya Soomalilaand keessaa qabdu, Itoophiyaan akka fayyadamtufi buufata doonii jibuutii akka dhiistuuf carraa banuu danda’a. Biyyoonni gaanfa Afrikaa: Eeritiriyaa fi Jibuutii, akka wal-morkataatti wal-ilaalu. Hariiroon Itoophiyaa-Eritiriyaa gidduu jiruufi carraa fayyadamuu buufata doonii somaaliilaandii, kun hariiroo Itoophiyaa fi Jjibuutii miidhuu danda’a.
Jijjiiramni siyaasa Sudaan bara 2019 ta’e fi dhufaatii mootummaa Sudaan kan mootummaa Misirii deeggarun, jijjiirama ji’oo-polotikaalii dhufuu danda’eera. Kun immoo deebisee dantaa Itoophiyaa karaa nagatiivii ta’een miidhuu danda’eera. Yeroo dhiyoo asitti Itoophiyaa fi Sudaan wal-dhabdee irra jiru. Wal-dhabdeen biyyoota lamaan kun waantoota dhimma hidha Abbayyaa fi daangaa biyyoota lamaan irrattidha. Garaagarummaan biyyoota lamaan gidduu jiru kun, biyyi Misirii garaagarummaa kana fayyadamtee, wal-dorgommii ji’oo-polotiikaalii biyya Itoophiyaa faana qabdu dhimma Abbayyaa irratti hammeessu dandeessi.
Walitti bu’insaa fi Jeequmsa
Walitti bu’insaa fi jeequmsi biyyattii waantota lama qaba, kunis dhiibbaa keessoo fi dhibbaa alaa. Kun immoo rakkoo biyyattii daran hammessee jira akkasumas hariiroo biyyattii haalaan miidhee jira.
Walitti bu’insa biyyattii keesaa, hariiroo Itoophiyaa fi biyyoota dhiyaa, akkasuma hariiroo dhabbattoota biyyoota dhiya jiran faana jiru rakkoo keessa galchee jira.
Gamtaan Awuroopanootaa deggersa Itoophiyaaf gochuuf turan, miliyoona dolaarii 109 gochuuf ture bara 2020tti addaan kuteera.
Mootumman Ameerikaa Jooy Baayideniin hogganamu, qoqqobbii bara bulchiinsa Doonaldi Tiraampiin Ameeriikan keesse dhimma yookaan lola Kaaba Itoophiyaatti ta’aa jiruun wal-qabatee itti fufsiiseera. Adeemsa kanaa fi sababa kanaan, Ameerikaan Itoophiyaan AGOA akka hin fayyadamne dhorkiteetti.
Dhaabachuun deeggersa biyyoota dhiyaa fi dhabbattoota biyyoota dhiyaa kun rakkoo Itoophiyaan keessa jirtu daran hammeessee jira.
Walitti bu’insii fi jeequmsi biyyattii keessatti ta’aa jiru, biyyattiin akka rakkoo fi wal-dorgommii ji’oo-polotikaaliif akka saaxilamtu godheera. Walitti bu’insi biyyattii keessatti ta’aa jiru. keessumaa waraanni mootummaa federaalaa fi TPLF gidduu jiru, saaxilamuu biyyattii baayyee ol-guddisee jira. Dabalataanis gaheen yookaan barbaadamni biyyattiin dhiimma ji’oo-polotikaalii irratti qabdu gadi bu’eera.
Gudunfaa
Kanaafuu, waliitti dhufeenyi jijjiirama ji’oo-polotikaalii fi rakkoon keessoo, rakkoo Itoophiyaan ji’oo-polotikaalii keessa jirtu fiduu fi hammeessu danda’eera. Sababaoota kana irraa kan ka’e, barbaadamummaan Itoophiyaan ji’oo-poloitikaa gaanfa Afrikaa baayyee kufaa dhufeera.
Itoophiyaan fedhii fi dhiimma ji’oo-polotikaa Ameeriikaa fi dhiimma laga Abbaayyaa irratt Misisr qabuuf beekamtii kennuu qabdi. Mootummaan Itoophiyaa dhiimma guutiinsa riqicha laga Abbaayyaa irratti waliigaltee irra gahuu qabdi.
Akkasumas tasgabbii biiyyattii keessatti fiduuf, walitti bu’insa biyyattii keeesa jiru furmaata itti kennuu qabdi.
Rakkoo wal-dorgommii ji’oo-polotikaaliin karaa humnoota Baha Giddugaleessaa itti dhufuu danda’u hambisuuf, biyyattiin hariiroo ishee haalaa fi hubannaan gochuu qabdi.
Itoophiyaan deeggarsa baayyee barabaachisaa ta’e argachuuf, hariiroo ishee biyyoota dhiyaa waliin keessa jirtu fooyyessuu qabdi. Rakko jiru furuuf dhiimma dippiloomaasii irratti namoota beekumsaa fi oogummaa dippiloomaasii qaban fayyadamuu qabdi.
Hagos Gabreamlaak gaazixeessaa Infoorm Afrikaati.
-
-
AuthorPosts


text:
Malkamuu Jaatee, Caamsaa 15 bara 2020
Seensa
Ummati Oromoo mootummaa-maleeyyi ta’uudhaan walabummaa sarbamee, aangoo ittiin diina ofi irraa ittisu dhabuudhaan, balaa (rakkinoota) gurguddoo sirna mootummaa Habashaa keessaa maddaniif bara 1870 irraa eegalee saaxilame: (1) Sanyii duguggaa (ajjefamuu miliyoonaan); (2) Sanyi eenyummaa Oromoo balleessuu (Afaan+Aadaa+Seenaa Oromoo haquu), (3) Oromiyaa qabeenya uumamaan badhaate saamuu, (4)Ummata miliyoona hedduu buqqisuun jireenya hiyyummaa fi baqattummaatiif saaxiiluu fi (5) Diigumsa caasaa bulchiinsa Oromoo (sirna hawaasummaa fi siyaasaa Oromoo dadhabsisuun dhabamsisuu). Gidiraa fi rorroon osoo wal irraa hin citiin mootummaa Habashaa dhufee-darbun bifa walfakkaatun ummata Oromoo irratti bara 1870-2020 rawwatamaa jira.
Bara 1870-1890 weerara Yohaannis fi Minilik hoggananiin ummati Oromoo gara miliyoona 5 ga`u lafa irraa dugugamuu galmeen seenaa mirkanessera. Sanyii Oromoo kallattiin lafa irraa duguguuf gabiromfataan meshaaleen fayyadame: (1) aangoo lolaa ammayyawe hedduminaan hidhachuu waraana Habashaa, (2) daldala garbaa, fi (3) dhukkuba daddarbaa ture. Duula badiisaa irraa ummati hafe miliyonni 5 fi dhalooti aanu ammoo seera mootummaan Habashaa tolfatee waggoota 130 darban alkallattiin sanyii duguggaa geggessaa jiruuf saaxilaman. Mallattolee sabummaa Oromoo owaaluuf dulli wal irraa hin citiin karaa hedduun geggefama. Kana irratti dabalee iyyummaa, beelaa, fi waraana meeshaalee siyaasaa godhachuun acuccaa gar-malee raawwachuun toftaalee murnoota mootummaa Habashaa ta`uun ifaa dha. Mootummaan Hayile Silaase beelaa fi xiyyaara waraanaa fayyadamuun Oromoo miliyoonaa oli lafa irraa duguge. Ittuma fufuun beelaa fi waraanni bara mootummota kolonel Mangistuu fi Mallas hogganamees namoota milyoona lamaa oli lafa irraa haxaaweera. Caamsaa bara 2018 jalqabee murni mootummaa Habashaa, kolone Abyi hogganuus, haaromsuma warra darbee ti.
Jeequmsi fi gooliin waggoota 150 darban fufiinsaan tarsiimoo siyaasa Habashaa irraa dhalatan guddachaa fi baballachaa adeemuudhaan sochiilee Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessaan fufiinsaan dhalachuu warraaqsaaf sababii ta`aniru. Fincila yookiin waraana gargaaramuudhaan sirna siyaasaa fi bulchiinsa mootummaa biyya tokko jijjiruun warraaqsa jedhamuun beekama. Revolution is a change in the way a country is governed, usually to a different political system and often using violence or war (Dictionary Cambridge). Gurmaawudhaan waggoota 60 darban (1960 – 2020) diddaa fi fincilli ummati Oromoo adda durmmaan keessatti hirmaate baroota sadii walittifufinsaan warraaqsoota sadii argamsisuun mootummaa Itoophiyaa gartulee Habashaan geggefamu jijjireera.
Waan kaleessa keessa turame hiraanfachuun, amma eessa akka jiramu hubachuu nama hanqisuun boori garamitti akka deemamu dursanii beekuu nama dhabsisudhaan, gara gufulee ofi duraa bubuqisu dadhabuun galma sagantefame hanqachuu nama geessa. Kanaafuu, galmee seenaa keessaa sochiilee Finciila Diddaa Gabirummaa (FDG) hirmaannaa ummata Oromoo irratti hundaawun geggefamanii warraaqsa gurguddoo sadii dhalchan ergii cunfamanii tarrifaman booda QBO galma akeekameen ga`uu hanqachuu keessatti walfakkii warraaqsa baroota 1974, 1991, fi 2018 dimshaashan ibsama. Kaayyoon barruu kanaa: barrulee fi argaa-dhageettii keessaa odeeffannoo maddan ragoomsachuun sochiilee FDG bara 1870 – 2018 fufinsaan deemsifaman keessaa warraaqsa walittifufinsaan marsaalee sadii dhalatan fi shirra siyaasaa Habashaan butamanii galma akeekamaniif hankaakan xiinxaluu dha.
If you mess up & learn nothing, it is a mistake; if you mess up & learn something, it is an experience (Mark McFadden).
- Sochiilee FDG tokkoffaa fi dhalachuu warraaqsa bara 1974
Sirna mootummaa Habashaa kan saamiicha lafaa fi duguuginsa sanyii namaa yookin dhabamsisuu enyummaa (Afaan, Aadaa, fi Seenaa) sabootaa raawwachuun beekamu ofi irraa kaasuuf Oromoo fi sabooti cunqurfamoon FDG haala facawaan xummura jaarraa 19ffaa keessa jalqaban. Weerara diinaa ofi irraa deebisuuf Oromiyaa bakkoota hedduutti FDG ummati Oromoo geggesse keessaa wareegamni dirrelee Anolee fi Calanqoo seenaa QBO keessatti bakka gurguddoo qabu. Diddaan bara jalqabaa kun daandii sochiilee QBO saaquun akka fincilli itti fufuuf gumaachan. Sochiileen diiddaa qotee bultootaa (peasant uprisings) haala facaween kutaalee Walloo, Tigiraay, Gojjam, Harargee, fi Baalee keessatti baroota adda addaa geggefamaa turan. Sochileen kun sababii qindoomina jaarmiyaa fi siyaasaa hin qabneef aangoo waraana mootummaa Habashaa injifachuuf hin milkoofine. Garuu qabsaawonni kufaniis qabsoon bilisummaa bakkoota adaa addaatti fufeera.
Gara dhuuma walakkeessa jaarraa 20ffaa kessa Oromiyaa kaabaa kessatti FDG geggefame sadarkaa guddaa irra ga`ee ture. Ummati Oromoo kaaba Oromiyaa keessatti argaman mootummaa Haayile Sillaasee mormuudhaan FDG bara 1943 keessa finiinsan. Ficilli kun konyaa Qobboo irraa eegaluun gara konyaalee Raayyaa, Waajiraat, fi Endertaatti baballachuudhaan bara 1948 keessa sochii Wayyaanee (Tumsuu) jedhamu hundesse. Sochiin FDG kunis konyaalee kaaba Oromiyaa keessaa afuur qabatamaan mootummaa gartuu Amaharaan hogganamu jalaa bilisomsee ture, garuu mootummaan Haayile Sillaasee, gargaarsa xiyyaara waraanaa mootummaa Ingilizii irraa argateen, konyaalee FDG keessatti geggefaman irratti boombii robsuudhaan ummata kuma hedduu lafa irraa duguuge. Qabsaawoti hedduun kufaniis qabsoon inuuma ittifufe.
Bara 1960 booda sochii misomaa fi siyaasaa kan jaarmiyaa Macaa fi Tulamaa, sochii aadaa Waldaa Afran Qalloo, sochii Baalee, fi fincila Barattootaan qabsoon hogganame: warraaqsa jalqabaaf daandii tottolche. Sochiileen FDG kun qindaawaa fi guddachaa adeemuudhaan bara 1970 kessa sochiin gara sadarkaa biyyoleessaa guddachuun sirna saamicha lafaa fi daldala garbaa, kan mootii motoota Habashaan hogganamaa ture, hundee buqqiisee ijaaramuu jaarmiyaa siyaasaaf daandiin tolchamuu eegale. Jarmiyooti bara 1968 –1978 hundeefaman: Sochii Soshaalistummaa Itoophiyaa Hundaa (SSIH 1968), Jaarmiyaa Bilisummaa Ummata Itoophiyaa (JBUI1972) yookin Partii Warraaqsa Ummata Itoophiyaa (PWUI), Adda Bilisummaa Tigraay (ABT1972), Adda Bilisummaa Oromoo (ABO1973), Adda Bilisummaa Ummata Tigraay (ABUT1974), Jaarmiyaa Warraaqsa Maarkis-Leenin (JWML1974), Qabsoo Warraaqsa Ummata Cunqurfamoo Itoophiyaa (QWUCI1975), Gamtaa Dafqaan Bulaa (GDB1975), Barbadaa Warraaqsaa (BW1976) kan“koree loltotaa (Darguu)” jedhame, fi Tokkummaa Jaarmiyoota Maarkis-Leenin Itoophiyaa (TJMLI1977): agoboora jaarmiyoota SSIH, JWML, QWUCI, GDB, fi BW turan.
Warraaqsa bara 1974 argamsisuu fi qindeessuu keessatti hirmaannaan hayyoota Oromoo guddaa ture. Caasaa jaarmiyaa ummataa kan ijaaree fi diriirse hayyuu Oromoo, Dr Haayilee Fidaa, ture. Qubee afaan Oromoo tolchuu keessattilee ga`ee olaanaa qaba ture. Sadarkaa biyyolessaa irraa hanga ganda qotee-bulaatti ijaaramuu fi diriirfamuu waajjira dhimma jaarmiyaa ummataa (WDhJU) keessatti qoodi hayyoota Oromoo guddaa ture. Dr. Hayilee Fidaa bara sanatti hayyu duree SSIM fi hoggana caasaa WDhJU fi sadarkaa olitti gorsaa mootummaa Darguu ture. “Jaarmiyaan SSIM, mootummaa Darguu tumsuun dorgommii siyaasaa jaarmiyaa PWUI wajjin geggessaa ture ergii injifateen booda suta-sutaan mootummaa Darguu dhunfatee hogganuuf yaale. Garuu murni Darguu (koree loltuu bulchiinsa yeroo) gutummaatti WDhJU dhuunfachuun jaarmiyoota siyaasaa bara sana ijaaraman hunda diigee jaarmiyaa siyaasaa tokkicha aangoome hundeessu saganteesse. Darguun aangoo waraanaa fayyadamuun jaarmiyootaa fi ummata irratti lolli labse, gara sochii FDG kan warraaqsa 2ffaa argamsisutti ceesifame.
Mootummaan Darguu aangoo meeshaa waraanaa keessaa maddu fayyadamee warraaqsa jalqabaa gara dabarse. Sochii warraaqsa bara 1974 keessatti gaaffileen siyaasaa gaafataman: 1ffaa lafti qotee bulaaf haa deebiyu fi 2ffaa mirgi hiree murteeffannaa ummatootaa haa dhugomuu turan. Gaaffiileen siyaasaa kun lamaan kallattiin mirga sabummaa fi abbaa-biyyummaatti hidhamoo dha. Garuu mootummaan Habashaa gartuu Darguun durfamu gaaffilee gurguddoo kana lamaan gara dabarsuudhaan gaaffii qabsoo gitaatti jijjiiree impaayera Habashaa tiksuu saganteefate. Murni kun warraaqsa hatuun maqaa Warraaqsa Soshaalistummaa Itoophiyaa jedhamu moggaasuu fi dhaadannoo “Itoophiyaan haa dursitu” jedhamu maxxansufiin, bara 1974 – 1991 siyaasaa goyyomsaa kan aangoo waraanaan tikfameen, ummatoota cunqurfamoo afaan-fajjessee sirna gabirummaa dheerefate. Goyyomsaa siyaasaa kana irratti gurmuun qabsaawotaa dammaqan sochii FDG eegalan.
Waaranni magaalaa keessaa kan Goolii-adii jedhamee jaarmiyaan PWUI hoggannee fi Goolii-diimaa jedhamee mootummaan Darguu qindesse namoota kuumaatama heedduu ergii galaafateen booda mootummaan Darguu aangoo abbaa irrummaa gutummaan mirkaneefate. Ol`aantummaa aangoo waraanaa fayyadamuudhaan ergii jaarmiyaa PWUI injifateen booda mootummichi gara jaarmiyaa SSIM galagaluun miseensotaa fi hogganoota jaarmiyichaa dhabamsiise. Jaarmiyaan SSIM suta-sutaan mootummaa Darguu dhuunfachuuf toftaan qiyyaafatees ituu hin milkaawiin hafudhaan haayyu-duree fi hoogganoota jaarmyichaa dhabamsisuu fi caasaa jaarmyichaa dhuunfachuun injifannoo Darguun xummurame. Haaluuma walfakkaatuun jaarmiyoota bara warraaqsa 1ffaa dhalatan diigaman. Haaroomsa siyaasaa Habashaa hoogganuudhaan mootummaa sirna dimookiraasii fi walqixxummaa argamsisuuf yaaliin haayyoonni siyaasaa QBO taasisan caalmaa aangoo waraanaatiin fashale.
Yaaliin sirna dimokiraasii hundeessuu hin milkaawiin hafuudhaan murna abbaa irree gartuu Amaharaan hoogganamuu maddisiise. Murni kun maqaa Darguu jedhamu irraa gara komiisheena Ijaarsa Paartii Hojjetoota Itoophiyaa (KIPHI) fi jaarmiyaa Paartii Hojjetoota Itoophiyaa (PHI) ofi jijjiruudhaan bara 1974 – 1991 aangoo waraanaa fayyadamee daangaa mootummaa Habashaa baballise. Darguun karoora siyaasaa kana fiixaan baasuuf odeeffannoo gantoota irraa argatee fayyadamuun tarkaanfii suukanneessaa fudhachuun sagantaa yeroo gabaabduudhaan sochilee FDG magaalaa keessa turan ergii dhabamsiisee booda sochiilee FDG dirree hidhannoo kan baadiyyaa keessatti geggefamu owwaaluuf sagantaa duula waraanaa wal irraa hin citnee baafatee guutummaan QBO dhabamsisuu irratti xiyyeffate. Waraana Golii-diimaa Darguun magaalaa keessatti hogganeen namooti nagaan gara kumaatama 30 hanga kumaatama 750 tilmaamaman bara 1976 – 1977 lafa irraa duguugaman. Garuu qabsaawoti miliquun hafan ijaaramanii sochii FDG 2ffaa hogganuu eegalan.
- Sochiilee FDG lammaffaa fi dhalachuu warraaqsa bara 1991
Siyaasa abbaa irrummaa mormuun sochiileen FDG bara 1974 magaalaa fi baadiyyaa keessatti eegaluun waggaa 17 booda bara 1991 kan dhalate warraaqsa 2ffaa dorrobe. Jaarmiyooleen diigamuu irraa hafan, fakkenyaaf ABO, ABT, fi ABUT sagantaa riphee lolaa qindaween qabsoo itti fufuuf murteessan. Jaarmiyaan ABO wareegama qaalii baasudhaan duula jalqabaa diinoti QBO karaa mootummaa Habashaa fi mootummaa Somaaliyaa golee maraan (duraa fi duubaan) irratti labsan gootummaan of irraa ittisuudhaan QBO daran hadhaawaa obsaan ful-duratti tarkaanfachisuu eegale. ABO gaachaanummaan QBO tiksuudhaan hogganuuf dirqama seena-qabeessa fudhate. Injifannoo adeemsa QBO keessatti galmaawaan tikfataa dirqama sadarkaa ol´aanaa ofitti fudhachuun adeemsa QBO haalan wal-xaxaa hiikuu eegale. ABO haala baayyee ulfaataa ta`e keessatti hojii QBO birkilee siyaasaa, waraanaa, fi dipilomaasii jalatti qindeessuudhaan hooggane. Hojiin QBO baadiyaa keessatti babal’achaa adeemuudhaan hoogganotaa fi caasaalee jaarmiyaa, lafa ball`aa Oromiyaa keessa diriirse.
ABT fi ABUT ammoo ergii ijaaraman booda jaarmiyota Eriteriyaa keessatti qabsoo siyaasaa fi hidhannoo geggeessaa turan wajjin karaa lafa jalaan walqunamtii eegalan. Qunnamtichis karaa maadhilee Adda Bilisummaa Eriteriyaa (ABE) fi Adda Bilisummaa Ummata Eriteriyaa (ABUE) dhoksaan Itoophiyaa keessatti hojjetan keessaan ABT yeroo ABE quunnamu; ABUT ammoo ABUE qunname. Qabsoo siyasaa, hidhannoo, fi dipilomaasii bara 1976 – 1989 geggefameen qabsoon siyaasa Tigraay gara sadarkaa olitti guddate. ABUT fi Socii Dimokirasii Ummata Itoophiyaa (SDUI) walitti idayamuun jaarmiyaa Adda Warraaqsa Dimokiraasii Ummatoota Itoophiyaa (ADWUI) hundeefame. Walitti dabalamuu ABUT fi SDUI irraa bara 1989 ADWUI ergii tolchamee waggaa tokko booda bara 1990 bojiyamtoota waraanaa irraa Dhaaba Dimokiraatawaa Ummata Oromoo (DhDUO) bixxiluun itti idayachuun milkaawe. Ijaaramuun ADWUI akka diigumsi caasaa mootummaa Amaharaa dhiyatee fi akka caasaan mootummaa Tigraay dhalachaa fi diriirfamaa jiru mirkanesse. Jaarmiyaa ADWUI meeshaa godhachudhaan ABUT mootii jaarmiyoota siyaasa Itoophiyaa jarraa 21ffa ta`uuf qophaawe.
Dhalooti mootii motoota Habashaa kan afaan Tigriffaa dubbatan haaluma adeemsa siyaasaa armaan olitti ibsameen jaarmiyaa ADWUI tolfachudhaan dirree riphee lolaa keessatti lammilee Amaharaa fi Oromoo boojiyaman of dura ofuun, gara masaraa mootummaa Habashaa gulu`fan: aangoo siyaasaa waggoota 100 oliif Habashaa afaan Amahariffaa dubbataniin harkaa fudhatame deebifachuuf. Milkoomina siyaasaaf meeshaalee gurguddoo 2 fayyadaman. Miseensota jaarmiyaa PWUI Gondor irraa gara Tigraayi baqatan irraa SDUI bara 1980 hundessu fi Tigraayi fi Eriteriyaa keessatti ABUT fi ABUE dirree to`atan kessatti waraana Darguu boojiyaman irraa DhDUO bara 1989 (Gobanaa Daacee summiin du`ee waggaa 100 booda) hundeefachuun gutummaa Itoophiyaa to`achuun milkaaweef. Haaluma kanaan siyasaa Habashaa kessatti ergamtummaan Oromoo gara sadarkaa jaarmiyaatti guddachuun, QBO jaarmiyaan ABO hogganu danquun eegalame. Dhiittaan mirga namomaa bara 1991 – 2018 Oromiyaa keessatti raawwataman akka DhDUO meshaa ABUT tolfate ta`e mullise. Haaqa Oromoo kabachisuuf DhDUO dandeettii akka hin horatin fi ergamtuu diinaa ta`uun mirkanaawe.
Bara 1974 booda sochiileen FDG qindaawaa fi guddachaa adeemuudhaan ijaaramuu fi lakkofsaan baayyachuu jaarmiyaa siyaasaa Oromoof daandiin tolchamuu eegale. Jaarmiyooti bara 1974 – 1991 hundeefaman: Adda Bilisummaa Oromoo Abboo (1976) kan mootummaan Somaaliyaa haaluma siyaasa Habashaan walfakkaatuun meeshaa gobiromfannaaf tolfatee qabeenya ummata Oromoo saamuuf saganteefate, Adda Islaama Bilisummaa Oromiyaa (1978), Ijaarsa Bilisummaa Saba Oromoo (1988), fi Adda Bilisummaa Tokkummaa Ummata Oromoo (1989). Jaarmiyooti siyaasaa Oromoo bara sochiilee FDG 2ffaa ijaaraman kun gamtaawuu (tokkomuu yookin waltumsuu) keessaan warraaqsa 2ffa bara 1991 dhalate hogganuuf hin milkoofine sababilee hedduuf. Fakkenyaaf, jaarmiyoota siyaasaa keessatti afaan-fajjii hogganummaa dhalateetti fayyadamudhaan, gantooti ummataa (ergamtootiin diinaa, DhDUO), mooraa QBO keessa dhokatanii seenuun akka hojiii jeequmsaa fi diigumsaa baballisan haalli mijjataaf ademeera.
Jaarmiyaa siyaasaa fi sochii diplomaasiin deggeramee bara 1974 – 1991 waraanni riphee lolaa hogganummaa ABUE, ABUT fi ABO jalatti geggefame, looltuu mootummaa Darguu gara miliyoona tokkoo fi meeshaa waraanaa ammayyawe hidhate injifachuudhaan, bara 1991 dhalachuu warraaqsa 2ffaa mirkaneesse. Jaarmiyaa ABUE fi jaarmiyaa ABUT giddutti icitiidhaan tumsi siyaasaa tolchamuudhaan dhalachuu fi babalifamuu mootummaa Tigraayif daandii siyaasaa, toftaa waraanaa, fi tarsimoo diplomaasii aanjesse. Tumsi kun iccitiin qabamee lafa-jalaan ijaaramee bara 1988 – 1998 hojjetaa ture. ABUE fi ABUT tumsa ergii ijaarratan booda dirree Walloo, Gondor, Goojaam, Naqamtee, fi Amboo irraan Ebla bara 1991 magaalaa Finfinnee seenanii to`achuun mootummaa lam-tokkee, mootummaa ce´umsaa Itoophiyaa fi mootummaa Eriteriyaa haaraa, hundeesuu irratti milkaawan.
Eebila bara 1991 yeroo sirni mootummaa Habashaa ilaalcha siyaasa soshaalistummaa addunyaa hordofu diigame kanatti jaarmiyaan ABO mootummaa cee`umsaa hundeessu keessatti hirmaannaa guddaa qaba ture. Kaayyoo warraaqsa 2ffaa milkeessuuf hirmaannaa ijaaraa ABO taasise kun baatilee gabaabduu booda shira murnoota siyaasaa Habashaa, ABUE fi ABUT, xaxaniin boorawe. Itoophiyaa keessatti sirna dimookiraasii hundeessuuf fedhii fi dandeettiin mootummaa ABUT qabu jalqaba irraa shakkii keessa seene. Gartuun kun aangoo waraanaa fayyadamuun dorgommii jaarmiyoota siyaasaa walaba ugguruu eegale: fakkenyaaf, filmaata bulchiinsa naannoo kan Waxabajji bara 1992tti karoorfame keessatti ABO Oromiyaa irratti ni injifata sodaa jedhu irraa akka filmaati haqaa fi bilisa ta’ee hin adeemsifamne danquudhaan tooftaa mull’ataa fi dhokataa fayyadamuun bacancarfame. Dhiibbaa aguggaadhaan adeemsifamaa ture kun akka ummati Oromoo jaarmiyaa ABO hin filanneef qoqqobe. Karaa nagaa fi dimookirasii argaminnaaf kan hawwame bilisummaan hin argamiin hafe.
Mootummooti Habashaa lamaanuu, kan Eriteriyaa fi kan Tigraay, akka fedhanitti qabeenyaa ummatoota Itoophiyaa saamuu eegalan. Sagantaa saamicha qabeenyaa kana milkeessuuf, ABUE fi ABUT wal-tumsuun, jaarmiyoota siyaasaa mirga ummataaf qabsaawan irratti duula kallattii maraan labsan. Fakkenyaaf ABUE fi ABUT sagantaa saamicha qabeenyaa akkuma fedhanitti fiixaan baafachuuf kallattiin walitumsuun bara 1988 – 1998 jaarmiyaa ABO irratti duula siyaasaa, waraanaa, fi dipilomaasii qindeessaa turan. Qabeenyaa lafa irraa fi lafa keessa jiran hanga dandeettii isaanii saamuun, halkanii fi guyyaa, daandilee gara Asab, Walloo, fi Gondor geessan irraan gara Eriteriyaa fi Tigraay gurrachaa turan. Fakkenyaaf bara 1991 – 1998 qabeenya uumamaa Oromiyaa fi Kibba Itoophiyaa keessaa ABUE saamaa tureef ragaan: “biyyi Eriteriyaa buna oomishuuf lafa-qonnaa mijjatu osoo hin qabaatin, bara 1992 – 1998 buna heddumminaan gabaa addunyaatiif dhiyeessaa turteetti”.
Haluma warraaqsa bara 1974 wajjin walfakkaatuun warraaqsi lammaffaaniis aangoo waraanaan gara dabarfamuu eegale. Bara 1991 – 1992 yeroo bulchiinsi mootummaa Itoophiyaa (Habashaa) gartuu Amaharaa irraa gara gartuu Tigraay cee`sifamaa turetti walii galteen siyaasaa roga ifa ta`e hin qabnetu hogganoota ABO fi hogganoota ABUT (ABUE) gidduutti raawwatame. Walii-galtee yeroo mootummaa ce´umsaa iftoomina hin qabaatiin kana irratti hundaawuudhaan qondaaloti Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) fi dabbalooti jaarmiyaa ABO akkaataa ABUT waliin hojjetan irratti marihataa turan. Garuu yeroo hedduu hogganooti ABUT waliigaltee diiguun deggertoota, miseensota, fi dabballoota ABO hidhuu fi ajjeesuudhaan tuffii ABO fi ummata Oromoof qaban ifatti argarsiisan. Walii-galtee iftoomina hin qabne kanaan hojjechuu keessatti shira xaxamaa tureen hogganoota ABO sadarkaa olii, qondaalota, dabbaloota, miseensota, fi deggertoota ajjeesuun baballachaama adeeme.
Aangoon mootummaa Habashaa warra afaan Amahariffaa dubbatu irraa gara warra afaan Tigriffaa dubbatu gutummaatti ergii jijjirameen booda osoo hin bubbuliin sadarkkaa tokkoffatti QBO laamshessuu fi sirna gabirummaa haareffame tikfatuun sagnteefame. Mootummaan ABUT kun qaamoota akka ABUE (gargaartota waraanaa fi siyaasaa), mootumoota dureeyii (tooftaa fi maallaqa), fi gantoota ummata Oromoo keessatti dhalatan (odeeffannoo kennan) irraa tumsa qindeffachuun duulli wal irraa hin citne ABO fi ummata Oromoo irratti labsame. Haaluma kanaan siyaasaa QBO hoogganummaa ABOn durfamu fi siyaasaa gabrummaa murna Habashaa kan ilaalcha warraaqxumma dimookiraasii jedhame aguggatee haareefame gidduutti wal-dhibdeen dhalate guddachaa adeemuudhaan WBO diiguu fi mootummaa ce`uumsaa keessaa dhiibanii jaarmiyaa ABO baasuun saganteefame. Duula kallatii maraan ABO fi WBO irratti banuun akka motummaa ce`umsaa keessaa baafamuuf dirqamu taasifame. Kanaafuu, warraaqsi 2ffaa dhalatee osoo shanan hin gutiin shirra siyaasaa Habashaan butamee gara dabarfamuun sochii FDG kan warraaqsa 3ffaa dhalchu argamsise.
- Sochiilee FDG sadaffaa fi dhalachuu warraaqsa bara 2018
Sirna siyaasa gabiromfannaa gartuleen Habashaa haarawaan (ABUE fi ABUT) tolfachuu eegalan mormuudhaan magaalaa fi baadiyyaa Oromiyaa keessatti sochilee FDG bara 1991 jalqabame kessaan warraaqsi 3ffaan dorrobe waggoota 27 booda bara 2018 dhalate. Walumaagala mootummoti Habashaa afaan Amahariffaa fi afaan Tigiriffaa dubbatan martuu kayyoon isaanii saamicha qabeenya uumamaa, shira siyasaa, fi ol-aantummaa saba keessaa dhalatanii ummatoota cunqurfamoo irratti agarsiifachuu dha. Mootummooti ilmaan Minilik (1889 – 1991) fi Yohaannis (1991 – 2018) baroota adda addaa diriirfaman hunduu sirna acuccaa hogganan keessatti qabxilee heddudhaan wal fakkaatu. Fakkenyaaf qabxilee gurguddoo sadiin walifakkaatu: (1ffaa) daangaa lafa (biyya) ummatoota weeraranii hirmaachuu irratti waliigaltee mallatteesuu, (2ffaa) Waliigaltee diiguun waraana (loolisa) banuu; fi (3ffaa) Biyya Oromoo fi biyya ummatoota kibba Itoophiyaa weeraruun qabeenyaa saamuudhaan ol-aantummaa dinagidee, hawaasummaa, fi siyaasaa hin raafamne hundeeffachuu dha.
Mootummaa warra Habashaa waliigaltee kabajee hin beekne wajjiin hogganni ABO waligaltee iftoomina hin qabne keessa seenudhaan dagamee qabsaawota qa`qqaalii kumaatama wareegama daangaa darbeef saaxiile. Diinoti bifa haaraween bara 1991 Oromiyaa weeraran kuniis ABO fi WBO diiganii dhabamsiisuudhaan gutummaa Oromiyaa to`achuuf karoora yeroo gababaa fi dheeraa qindeeffatan. Hoggana ABO marfama walxaxe keessa naquu fi WBO gara moraa (mana hiidhaa) galchuudhaan dulli waraanaa kallattii maraan jalqabe. Waxabajjii bara 1992 ABOn dhiibamee yeroo mootummaa ceehumsaa Itoophiyaa keessaa baafame, mootummooti ABUE fi ABUT sochii waraanaa waliin qindeeffachuudhaan kallachoota QBO, WBO fi ABO, dhabamsisuuf lola jabaa golee maraan banan. Miseensoti WBO moraa (mana-hidhaa) diinaan marfame keessaa cabsanii ba`uuf dirqaman, garuu waraanni diinnaa oli`aantummaa meeshaa waraanaa fi da`oo tarsimaawe qabachudhaan haleellaa irratti baneen miidhaa guddaaf saaxilaman.
Kumaatama heddutti kan herregaman miseensoti fi qondaaltoti WBO fi ABO akkasumas ummati Oromoo kumaatamni hedduun qubsumoota (kampii) waraana mootummaa Habashaa naannoo Dhidhessaa, Huursoo, Bilaattee, Ziwaayi, fi kkf keessatti golee Oromiyaa mara irraa walitti guramuudhaan hiidhaa, reebicha, qaama-hirr’achuu, ajjechaa, fi shororkaa daangaa hin qabneef saaxilaman. Qondaaloti WBO fi dabballooti ABO ijoo turan lubbuu isaanii dhaban. Walumaagalatti QBO ukkaamsaa diinaa irraa ittisuuf, gootoliin ilmaan Oromoo, qabeenyaa kaminuu kan hin geddaramne fi jijjiirraa kaminuu kan bakka hin bune, lubbuu isaanii wareegan. Farreen nagaa fi diinoota dimookirasii kan ta`aan (murnooti Habashaa, ABUE fi ABUT) golee maraan ummata Oromoo irratti duula banan. Murnooti Habashaa yeroon isaaniif tolte kun WBO fi ABO, kallachaa fi gaachana QBO, guutummaatti dhabamsisuudhaan qabenya Oromiyaa akka feedhanitti saamuun Abisiniyaa kaabaa (Erteriyaa fi Tigraay) duromsuun biyya warshaalee fi daldalaa taasisuuf abjootan.
Qophii gutuu fi gargaarsa alagaa kamuu osoo hin qabaatiin lola (waraana) diinni haaraan saganteesse seenuuf jaarmiyaan ABO dirqame. Weerara ball’aa ABUE fi ABUT waltumsuun bara 1992 – 1998 ABO irratti geggessaniin gaaga’amni ABO fi WBO irra qaqabe hedduu ulfataa ture. Garuu caalmaa (oli`aantummaa) meeshaa waraanaa fi baayyina loltuu qabaniin gutummaatti ABO fi WBO dhabamsisuuf hin milkoofine. Fuula durattis dinni kamuu hin milkaa’u: yeroon dheeratus haqi (mirgi) ummata Oromoo haarefamuu hoogganummaa siyaasa QBO keessaan gutummaatti ni kabajama. Gootummaan diina loluun ittuma fufee wareegama qa`qqaalii gootooliin Oromoo kuumaatamni hedduun baasaniin jaarmiyooti QBO tikfamaniru. Qabsaawooti heedduun wareegama baasaniin qabsoon bilisummaa ittuumaa finiinaa adeeme.
Bara 1991 booda sochiileen FDG qindaawaa fi guddachaa ademuu keessan lakkofsi jaarmiyota siyaasaa baayyachaa ademe. Jarmiyooti bara 1991 – 2018 hundeefaman: Addaa Tokkummaa Bilisummaa Oromoo (1992), Adda Bilisummaa Ummata Oromoo (1993), Kongresii Ummata Oromoo (1996), Gumii Bilisummaa Oromiyaa (1996), Tokkummaa Humnoota Bilisummaa Oromoo (2000), Qaama Ce`umsaa ABO (2001), Warraaqsa Federalistii fi Dimookirasii Oromoo (2004), Adda Walabummaa Oromoo (2004), Partii Bilisummaa Saba Oromiyaa (2004), Partii Bilisummaa Oromoo (2004), Kongiresii Saba Oromoo (2005), Partii Dimookraasii Ummata Oromoo Hundaa (2005), Partii Sirna Gadaa Qaroome (2005), Adda Bilisummaa fi Dimookiratummaa Oromiyaa (2005), Qaama Jijjirama ABO (2008), Adda Fincila Dimookirasii fi Bilisummaa Oromoo (2009), Kongiresa Federaalistii Oromoo (KFO2012), Koree Yeroo ABO (2012), Gurmuu Qabsaawota ABO (2012), Adda Dimokiraatawaa Oromoo (2013), Kallacha Walabummaa Oromiyaa (2015), Adda Tokkummaa Walabummaa Oromiyaa (ATWO2017), fi Paartii Dimokiraasii Oromoo (2018). Jaarmiyoleen bara sochiilee FDG 3ffaa ijaaraman kun gamtaawuun warraaqsa 3ffa hogganuun galma akeekameen ga`uf hin milkoofine sababileema warraaqsa bara 1974 fi 1991 mudatan wajjin walfakkaatanin.
Sochiileen barattoota Oromoo sadarkaalee mana barnootaa fi yunversitii keessatti bara 1992 haala facawaan eegalee guddachaama adeemudhaan sochiilee FDG 3ffaa finiinse. Gara dhuma bara 1990ta irraa jalqabee sochiin FDG moraa barnoota sadarkaalee tokkoffaa fi lammaffaa hanga Yuniversitii geggefamaa ture qindawaa adeeme. Ficilli qindoomina qabu kun sadaasa bara 2005 irraa eegalee gara sochiilee dargaggoota Oromoo adunyaatti guddachudhaan teessuma mootummaa Habashaa raasuu jalqabe. Sochiilee FDG kana dhabamsisudhaan umurii sirna gabirummaa dheereffachuuf dinni haala haaraween seeroota tumatee siyaasa saamicha qabenyaa fi dhittaa mirga namomaa sagantesse. Serooti gurguddoon bara 2005 – 2008 labsaman: (1) labsa bulchiinsa fayyadama lafa badiyyaa, (2) labsa jaarmiyaa tola`oltummaa, fi (3) labsa farra golii. Mootummaan ABUT labsilee kana meesheffatee duula saamicha lafaa fi dhitta mirga namomaa haareefate.
Bara 2008 booda toftaa dhokataa mootummaan Habashaa fayyadamuu keessaa inni guddaan tarsimawee toftaa addaan geggefamuu eegale. Fakkenyaaf sadarkaa 1ffaatti saamicha qabeenya uumamaa geggessuun ummata Oromoo baadiyaa jiraatu goolii iyyummaa, beelaa, fi waraana keessaa burqaniif saaxiluun ummata miliyona hedduu lafa jirenyaa irraa buqqisuun jalqabame. Bara 2008 – 2018 lafa qonnaan-jiraattotaa fi horsisee-bultotaa hektaara gara miliyoona 7 ol ta`u saamuun dureeyyotaaf hiramuu galmeen qorannoo saamicha lafaa ni mirkaneessa. Akkasumas ummatoota daangaa Oromiyaa irra jiraatan hidhachiisuun ummata Oromoo irratti waraana bansisuun ummati miliyoonaa ol buqiifamee baqattummaaf saxilame. Golii kana meeshaa godhachuun adeemsa yeroo dheeraa keessa bifa biyya Oromoo roga-malee gochuun dhabamsiisuun sagantaa yeroo dheeraa dinni karoorsee dha. Haa ta`u malee, rorroo baroota dheeraaf toftaalee adda addaan mootummoti Habashaa hogganan irra aanuuf qabsoo hadhooftuu geggessun ummata Oromoo ittumafufe.
Sochiileen dargaggoota Oromoo adunyaa qindawaa adeemudhaan bara 2012 dhalachuu sochii qerroo bilisummaa Oromoo mirkanessuun moraa diinaa jeequu jalqabe. Gabiroomfataan toftaa haareffachuun bara 2008 irraa eegalee saamicha lafa baadiyyaa fi nannoo magaalaa babalifataa adeemuun fi adeemsa kana keessatti dhiittaa mirga namomaa hamaan fufinsaan raawwatamu akka sochiin qerroo fi qarree gara ummata gutuu hirmaachisutti ce`eesifamu godhe. Ijaaramuu Gumii Abbootii Gadaa (GAG) fi hundeeffamuu Gurmuu Qerroo fi Qarree Bilisummaa (GQQB) keessaan sochiin FDG gara sadarkaa waarraaqsa 3ffaa argamsisuutti guddate. Tokkummaan Oromoo uumamaan oromummaa irratti hundaawes gara sadarkaa amansisaatti ceesifamaa adeemudhaan deebifamee ijaaramuun mootummaa ummataa (sirna Gadaa /demokiraasii) diyaachutu abdachiise.
Bara 2016 booda sochiin FDG 3ffaa maqaa warraaqsa Oromoo yookiin warraaqsa Fincila Xummura Gabirummaa jedhamuun waamun jalqabame. Hirmannaa walittifufeen bara 2014 irraa eegaluun hogganummaa GQQBn fincilli geggefame, gutummaa biyyoolessatti bara 2016 – 2018 guuddachudhaan, mootummaa Habashaa bara 1991 – 2018 dhiiga Oromoo dhangalasaa ture Guraandhala bara 2018 diiguun aangoomina Oromummaa keessaa burqu agarsiise. Garuu haaluma warraaqsa Guraandhala bara 1974 dhoween walfakkaatuun gartuun mootummaa ABUT keessatti ofi ijaare warraaqsa 3ffaa to`achuudhaan gara fedhutti ofuu eegale. Gartuun siyaasaa Habashaa leellisu jaarmiyoota ergamtuu mootummaa ABUT turan (SDUI kan booda Sochii Dimokiraasii Ummata Amaharaa/SDUA jedhame fi DhDUO) keessatti ofi ijaaruun sochowuu egale. Murni kun maqoota Oromaraa (Caamsaa 2018), Partiilee Dimokiratummaa Amaharaa fi Oromoo/PDA fi PDO (Fulbaana 2018) fi Partii Badhaadhinaa/PB (Muddee 2019) maxxanfatuun warraaqsa buteefis maqaa Idaa`ama (Badhaadhina) jedhu moggaasee siyaasaa afaan-fajjiin ummata burjaajessuu eegale.
Murni PB kun, Habashaa afaan Oromoo dubbatan fayyadamuudhaan aangoo mootummaa Amaharaa bara 1889 – 1991 ture haaressuun deebisee ijaaruu saganteefate. Yeroo gabaabduu keessatti jijjirama mootummaa dhuunfachudhaan toftaa tarsimaaween injifannolee adeemsa QBO keessatti galmawaan haquun dhabamsisutu karoorfame. Muxannoolee shira siyaasaa Habashaa bara 1991 duraa fi booda turan walitti makuun mootummaa lam-tokkee qola bakkeen afaan Oromoo dubbatee Oromoo basaasu fi keessaan ammoo harka lafa jalaan mootummaa Habashaa oli`aantummaa Amaharaa tiksu hundeesuu irratti gartuun siyaasaa PB milkaawera. Murni kun aangoo mootummaa keessaa burqan fayyadamee fi gantoota meesheffachuun sabbonummaa Oromoo wareegama qaaliin ijaarame suuta suutaan diiguun sabbonummaa Itoophiyaa mallattoolee sabummaa (Afaan+Aadaa+Seenaa) Habashaa irratti hundaawe baballisuun tiksuu abjoote. Kanaafuu, shirri siyaasaa Habashaa keessaa maddu osoo olee hin bubbuliin ofi saaxiludhaan sochiilee FDG afuraffaaf daandii tottolchuu jalqabe.
- Sochiilee FDG afuraffaa onkoloolessa bara 2018 jalqabe
Sagantaa impaayera Habashaa haareessuun tiksuu fixaan baafachuuf, murni mootummaa Habashaa shafxiin gutamee, onkoloolessa bara 2018 irraa eegaluun jaarmiyoota hundee Oromummaa taa`an kanneen akka ABO, WBO, KFO, ATWO (Paartii Biyyolessaa Oromiyaa), GAG, fi GQQB irratti kallattii fi alkallattiin duula waraanaa labse. Duula kana milkeeffachufiis amantii, gosaa, fi siyaasaa meeshaa godhachuudhan Oromoo addaan qodee tokkummaa Oromoo uumamaan oromummaa irratti hundawe diiguudhaan sabummaa Oromoo fi biyyummaa Oromiyaa dadhabsisuun dhabamsisuu saganteefate. Haaluma bara 1991 fi 1992 yeroo aangoon mootummaa Habashaa murna ABUTn gutummaatti dhunfatameen walfakkaatuu fi daran walxaxeen osoo olee hin bubbuliin sadarkkaa tokkoffatti QBO laamshessuu fi sirna gabirummaa haareffame tiksuuf karoorfate.
Ukkaamsaa diinaa irraa QBO dandamachisuuf sochii FDG 4ffaa eegaluuf ummati Oromoo dirqame. Godinaalee kibbaa fi liixa Oromiyaa keessatti QBO deggeeruuf sochiilee ummati Oromoo jalqabe dhabamsisuuf dinni yeroo kamuu caallaatti ammenyummaa isaa mirkanesse. Yakkooti dhiittaa mirga namoomaa osoo wal irraa hin citiin onkolooleessa bara 2018 hanga bitooteessa bara 2020 ummata meesha maleeyyii (civilians) irratti raawwataman akka mootummaan Habashaa, koloneel Abiyyi hogganu, fufiinsa sirna faashistummaa mootummoota darbanii ta`e mirkanasse. Gabaasi mirga namoomaa jaarmiyoota mirga namoomaaf falmaniin gurmaawe akka agarsiutti yakkooti kibbaa fi lixa Oromiyaa keessatti ummata Oromoo irratti raawwataman baayyee sukanessoo dha. Cunfaan yakkoota dhiittaa mirga namoomaa Oromiyaa keessatti raayyaa ittisa impayeera Habashaan hogganummaa kolonel Abiyyi jalatti raawwataman warri ijoon armaan gaditti tarrifamu:
- Akka bineensaati adamsuun namoota sivilii rasaasaan ajjeesuun nageenya ummataa goluu
- Abidda dukaasaa fayyadamuun mana, maasii, fi bosona guggubuun lubbu ilmaan namaa, omiisha qonnaa, beelada, bosona, fi bineyyii bosonaa barbadeessuun ummatatti sodaa naquu
- Ummata Oromoo kumaatama hedduu qubsumotaa fi moraa leenjii waraanaa keessatti hiidhudhaan reebicha, qaama-hirr’achuu, ajjechaa, fi shororkaa daangaa hin qabneef saaxiluu
- Haala safuu fi ooda sirna aadaa cabsuun shamarran fi dubartoota Oromoo gudeedudhaan hawaasa Oromoo leyyaasisuun (qaanessuun) hamilee cabsuu
- Namoota sivilii rasaasaan tumanii ajjeesuun bosoona keessatti gatuun bineensaa nyaachisuu
- Baadiyyaa keessatti omiisha qonnaa ibiddaan barbadeessuu fi hojiin misooma qonnaa akka hin raawwatamne huggurudhaan namoota miliyoona digdamaa ol beelaaf saaxiluu
- Qe`ee jireenya diigudhaan ummata miliyoona heedduu buqisuun baqattummaaf saaxilu
- Ummata magaalaa irraa daandii bishanii fi ibsaa muruun tajaajila bishanii fi fayyaa dhorkachuu
- Summii fi dhukkuba daddarbaa meeshaa godhachudhaan yakka sanyii duguggaa sagantessuu
- Odeefannoo yakkoota raawwatamanii adunyaa jalaa dhoksuuf bilbilaa fi internetii cufuu
Sanyii dhala-namaa gutummaatti dhabamsisuudhaan qabenyaa uumamaa dhunfachuun saamanii gurgurachuun tarsimoo sirna mootummaa gabiroomfataa ti. Mootummaan Habashaa bara mototaa (1889 – 1974), Darguu (1974 – 1991), ABUT (1991 – 2018), fi PB (2018 – ????) martuu qabeenya uumamaa fi dinagidee Oromiyaa gutummaatti duunfachuuf toftaalee gara-garaa fayyadamuun yakkoota sanyii duguggaa ummata Oromoo irratti raawwachuu galmee seenaa keessaa dubbifama. Murni PB, akkuma warra darbee sana, sanyii Oromoo lafa irraa haxaawuuf tarsiimoo dhokataa diriirfateera. Yakka sanyii-duguuggaa raawatuuf sagantefate kanas seera qabeessa taasifatee, seera dhoksaatti tumateen, injifannoolee adeemsa QBO waggoota 60 darban keessatti galmawaan hunda haquun dhabamsisuu karooresse. Garuu ummati Oromoo hammeeenyaa fi yakkoota diinaaf tole jedhee jilbeenfachuu didudhaan FDG 4ffaa hogganummaa ajaja olaanaa WBO jalatti finiinseera.
- Walfakkii fi hanqina warraaqsoota adeemsa QBO keessatti dhalatan
Warraaqsooti adeemsa QBO keessatti walittifufinsaan baroota sadii (1974, 1991, fi 2018) dhalatan qabxilee baayyeen waalifakkaatu, sababii sochiilee FDG walitti hidhaman keessaan dhalataniif. (1) Warraaqsi bara sadanuu oli`aantummaa aangoo waraanaa gartuun siyaasa Habashaa hidhateen butamanii gara dabarfaman. (2) Warraaqsi bara sadanuu daandii nagaa fi sirna dimokiraasii argamsisu irraa maquun mootummaa abbaa irree maddisisuu keessaan sirna mootummaa Habashaa haaromsee tikse. (3) Mootummaan Habashaa warraaqsa hatetti maqaa akka soshaalistummaa/walqixxummaa (1974 – 1991), dimookiraasii/misooma (1991 – 2018), fi idaa`ama/badhaadhina (2018 – ????) maxxanfatee siyaasa goyyomsaan qalbii ummataa hawate. (4) Murnooti warraqsa butanii gara dabarsan kun hunduu jaarmiyoota QBO fi ummata Oromoo diguun dhabamsisuu irratti xiiyyeeffatu, akka fedhanitti lafaa fi qabeenya ummata Oromoo gutummaatti dhuunfachuuf. (5) Warraaqsi hatamuun booda warraaqsa biraa dhalchuuf sochiin FDG ittumafufuu.
Sababilee hedduu irraa kan ka`een, waluumaagalatti jaarmiyoti QBO, sochiilee warraaqsa dhalchan hogganuun beekamu malee warraaqsa dhalate to`achuun galma saganteefameen ga`uuf hin milkoofine. Warraaqsoti marsaalee sadanuu dhalatan, rakkoolee keessaa fi alaan maddan yeroon furachuu hanqachuu jaarmiyotaa irraa kan ka`een, galma karoorfame ga`uu hanqachuudhaan sochiilee FDG kan walittifufinsaan warraaqsa biraa dhalchu argamsiisan. Galma hankaakuu warraaqsaaf sababii ijoon: “dhalachuu warraaqsaaf sochiilee FDG adeemsa QBO keessatti bu`ura turan siyoominan to`achuu hanqachuu jaarmiyotaa ti”. Sochiilee FDG keessatti hanqinooti argaman hangi tokko gabatee armaan gadii keessatti dimshashaan tuqamu.
Xummura
Galmeen seenaa qabsoo bilisummaa sadarkaa adunyaatti argamu akka agarsisutti gabirummaan qabsoo dhalchee, qabsoon ammoo bilisummaa akka dhalchu mirkanessa. Kanaafuu, hanga waanjoon gabirummaa gutummaatti qolatamutti QBO hadhooftuu fininsuun waan hin hafne ta`uu FDG jarraa tokkoo fi walakkaa geggefametu mirkanessera. Guutummaa Oromiyaa keessatti ummati Oromoo haala faffacawaan sirna gabirummaa irratti fincilli geggesse guddachaa adeemuun warraaqsa gurguddoo argamsiseera. Sochiilee FDG kessaa warraaqsi marsaalee sadii baroota 1974, 1991, fi 2018 dhalatan jijjirama sirna mootummaa Habashaa suphanii tiksan argamsiisan. Garuu sirna mootummaa Habshaa hameenyaa fi shiraan gutame hundee jijjirudhaan nagaa waraawe argamsisuun mootummaa feedha ummataan ijaarame hundessuuf hin milkoofine. Adeemsa QBO keessatti gatii qaalii baasuun warraaqsi argamuun waanuma baramee dha. Warraaqsoti dhalatan martuu sirna cunqursaa moofaa diiguun sirna cunqursaa hareefame hundeessudhaan daandii warraaqsaa itti aanu saaquu jalqabu.
Sochilee FDG baroota dheeraa geggefame keessatti nageenya (jireenya, gammachuu, fi guddina) fi mirgoota namoomaa Oromoo fi saboota cunqurfamoo Itoophiyaa kan tiksu mootummaa argamsisuun yoo hin milkaawinis adeemsa QBO keessatti injifannoleen bu`uraa galmaawaniru. Adeemsa QBO walitti fufinsaan waggoota 150 geggefame keessatti: (1) Ummati Oromoo of irratti amantii horachuun diina ofi irraa lolan malee bilisummaan akka hin argamne hubachaa adeeme, (2) Bilisummaa gonfachuun of irratti hirkachuun ta`uu beeke, (3) Adunyaa irratti sagalee bilisummaa dhagessiseen saba Oromoo fi Oromiyaa sadarkaa adunyaatti beeksise, (4) Afaan+Aadaa+Seenaa Oromoo du`aa kaasuun jiraachisuu jalqabe, (5) Sabi Oromoo gaaffilee siyaasaa deebi’ii barbaadan qabaachuu adunyaatti beeksise, (6) Qabsoo bilisummaatiin Oromummaan hundee sabummaa Oromoo ta`uun mirkanaawe, fi (7) Qindoominaan FDG irratti hirmaachuun QBO milkessuuf murteessaa ta`uu mullise.
Dinni golee maraan ummata Oromoo irratti duuluun QBO ukkaamsee dhabamsisuuf, toftaa hedduu fayyadama. Gartuun mootummaa Habashaa hunduu qaama ergamuuf Oromiyaa keessatti tolfachuu irratti waan milkaaweef bara dheeraaf ummata Oromoo gabiromfachuu dandayeera. Meeshaa jabaan roorroo sirna gabirummaa dhugomsee fi tiksee jiru Oromoo ganuudhaan galtummaan diina tajaajiluu ta`ee osoo ifaan mullatuu; rakkoo kana furuuf ilaalchi kenname xiqqoo dha. Meeshaa tolfate kana riqicha godhachuun diinni mooraa QBO keessatti dhoksaan ofi ijaaruun afaan-fajjii fi goolii wal irraa hin citiin oomishuuf milkaweera, sababii jaarmiyoti Oromoo tika ga`aa hin qabneef. Keessumaa waggoota 20 dabiran keessa hogganummaa facawaan moraa QBO keessatti waan ballifameef dinni haala mijjataa kanatti akka fedhetti fayyadame. Adeemsi siyaasaa burjaajjiin gutame kunis waliin-xaxaa keessaa ba`uun wareegama baayyee ulfaataa gaafatu keessa adeemsa QBO naqeera. Kanaafuu, tarsimoo qaroomee fi tooftaa foyyawe fayyadamudhaan yoo meeshaan dinni tolfate gutummaan to`atameef, sochiilee FDG keessaa warraaqsi dhalatu kaayyolee QBO galmaan ga`uuf ni milkaawa.
Barruun kun haasaa Oromoo bara duriin xummurama. Gaaf tokko jarreen lama lafa fagoo dhaquuf galaa fudhatanii ka’an. Galaa sana murachaa otuu adeemanii inni isaan harkatti dhumuuf yommuu jedhe wal loluutti ka’an. Inni tokko “Ofii keetiif guddiftee murattee, anaaf immoo xineesitee murte” jedhee isa kaan lole. Akkasitti buddeenicha harkatti baatanii otuu adeemanii muka tokko jala yommuu ga’an qamalee tokko mukicha irratti arganii, “Yaa qamu! Mee gad bu’ii nu araarsi” jedhan. Qamu dafee mukicha irraa gad buu’ee, “Egaa mee dura buddeenicha isa irratti wal loltan kana natti kennaa isinan araarsaa” jedhe. Jarreen sun dafanii buddeena isaanii qamutti kennan. Inni garuu buddeenicha isaan harkaa fuudhee isa tokko irraa si’a tokko cuffatee “Isa kanatu caala” jedhe. Amma immoo isa kaanii irraa cuffatee “Amma immoo isa kanatu caala” jedhe. Otuma akkas jedhuu buddeenichi isa harkatti yommuu dhumuu ga’ee isa hafe afaan keessa kaawwatee muka yaabbate. Mukicha irra taa’ee jarreen sana lamaanitti kolfee, “Wanta namooti lama irraatti wal lolan nama sadaffaatu fudhata” jedhe.
Ragaalee
- Abdi T. 2020. There were some false starts at democracy in Ethiopia – let us make it real this time round! Accessed from website April 12, 2020 http://ayyaantuu.org/english/there-were-some-false-starts-at-democracy-in-ethiopia-let-us-make-it-real-this-time-round/
- Acemoglu D. and Robinson J. A. 2012. Why nations fail, the origins of power, prosperity, and poverty. Profile book LTD, 3A Exmouth House, Pine street, London
- Arthur G.1984. The Horn of Africa. Marine Corps Command & Staff College. Subject Area Strategic Issues
- Asrat G. 2007. The search for peace: the conflict between Ethiopia and Eritrea: Towards sustainable peace between Ethiopia and Eritrea (chapter 6). Proceedings of scholarly conference on the Ethiopia-Eritrea conflict held in Oslo, Norway, 6 – 7 July 2006. Fafo report 2007:14 (52 – 61)
- Beenyaa L. 2020. Rakkoo Lixaa fi Kibba Oromiyaa Bu’aa warraaqsa gufatee. Accessed from website April 12, 2020 kichuu.com/lammii-beenyaa-dhimma-rakkoo-lixa-oromiyaa-fi-kibbaa-irratti-haasawaa-sabbatatti-taasise/
- Berhe K. 2005. Ethiopia: democratization and unity: The role of the Tigray People`s Liberation Front. Münster: Verlagshaus Monsenstein und vannerdat OHG. P.49, 50, 52, 90, 91, and 92
- Beyene A. 2020. I must abandon a false hope now. Accessed from website April 12, 2020 http://ayyaantuu.org/english/i-must-abandon-a-false-hope-now/
- Bokkuu D.D. 2008. Ilaalcha Oromoo (Kitaaba Aadaa, Seenaa, fi Duudhaa Oromoo. Oromia Publishing LLC: Atlanta, Georgia, USA.
- Boruu D. 2019. Haala Yaroo Wajjin Tarkaanfachuun WBOf Injifannoo Dha! Accessed from website April 12, 2020 https://kichuu.com/haala-yaroo-wajjin-tarkaanfachuun-wbof-injifannoo-dha/
- Burayu W. 2020. Ethiopia’s PM Abiy Ahmed: Listen Carefully, Give Attention and Move Wisely (Our Struggle is Significantly Bigger than the Restoration of Internet/Phones Access). Accessed from website April 12, 2020 https://kichuu.com/ethiopias-pm-abiy-ahmed-listen-carefully-give-attention-and-move-wisely/
- Deressa B. K. 2020. Is Colonel Abiy Ahmed’s government an Infection or Inflammation? Accessed from website April 12, 2020 http://ayyaantuu.org/afaan-oromoo/is-colonel-abiy-ahmeds-government-an-infection-or-inflammation/
- Dictionary Cambridge org 2020. Revolution. Accessed from website April 12, 2020 https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/revolution
- Gadaa.com. 2010. Overview of Oromia. Accessed from website April 12, 2020 http://www.gadaa.com/aboutOromo
- Globalsecurity.org 2000-2020. Ethiopian revolution. Accessed from website April 12, 2020 www.globalsecurity.org/military/world/war/ethiopia.htm
- Guutama I. 2003. Prison of conscience (Upper compound Maa`ikalaawii, Ethiopian terror prison and tradition. Gubirmans Publishing. New York.
- Hassan M. fi Maatii D. 2008. Goota Oromiyaa. Oromia publishing LLC. Atlanata Georgia, USA.
- Hirpo T. 1997. Haasaa Oromoo. Hermannsburg, Germany
- Hundee B. 2020. From Empire Co-builder, Gobena Daachee, to Empire keeper, Abiy Ahmed. Accessed from website April 12, 2020 http://ayyaantuu.org/english/from-empire-co-builder-gobena-daachee-to-empire-resuscitator-abiy-ahmed/
- Jaatee M. 2014. Bu`aa-ba`ii amna qabsoo bilisummaa Oromoo kaleessaa, har’aa fi borii. Kyagab & Sons graphics, Kampala, Uganda
- Jaatee M. and Anywaa Survival Organization 2016. Land Grabbing and Violations of Human Rights in Ethiopia. Accessed from website April 12, 2020 http://genocidewatch.net/2016/02/01/land-grabbing-in-ethiopia/
- Jaatee M. 2018. Jaarmiyaan waraana bilisummaa Oromoo adeemsa qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti dhalate malee diina miti. Accessed from website April 12, 2020 https://bilisummaa.com/jaarmiyaan-waraana-bilisummaa-oromoo-adeemsa-qabsoo-bilisummaa-oromoo-keessatti-dhalate-malee-diina-miti/
- Jaatee M. 2019. Historical aspects of landgrab in Ethiopia with political game linked to land tenure of successive regimes (1889 – 2018). Accessed from website April 12, 2020 https://kichuu.com/historical-aspects-of-landgrab-in-ethiopia-with-political-game-linked-to-land-tenure-of-successive-regimes-1889-2018/
- Lata L. 2007. The search for peace: the conflict between Ethiopia and Eritrea: The cause, mediation, and settlement of the Ethiopia-Eritrea conflicts (chapter 8). Proceedings of scholarly conference on the Ethiopia-Eritrea conflict held in Oslo, Norway, 6 – 7 July 2006. Fafo report 2007:14 (68 – 87)
- Markakis J. 2020. The Legacy of the Past on Ethiopia’s Modern Political Life. Accessed from website April 12, 2020 http://roape.net/2020/03/12/the-legacy-of-the-past-on-ethiopias-modern-political-life/
- Mecha T. K. 2018. The recumbent empire (Does it require dispersal or redressal?) Rajii Printing Press. Addis Ababa, Ethiopia
- Mulataa Z. 2010. Antidemocratic system of governance in Ethiopia under absolute dictatorship of TPLF regime. Accessed from website April 12, 2020 www.ethiomedia.com/absolute/anti_democratic_governance_in_ethiopia.pdf
- OMRHO 2020. Human Rights Abuses Committed by the Ethiopian Army in Different Parts of Ethiopia. Accessed from website April 12, 2020 http://ayyaantuu.org/wp-content/uploads/2020/02/FinalOMRHORReport2019.pdf
- Pagden A. 2008. World at war: the 2500 year-struggle between East & West. Oxford University press Inc., New York.
- Piero Scaruffi, 2009. Wars and casualties of the 20th and 21st centuries. Accessed from website April 12, 2020 http://www.scaruffi.com/politics/massacre.html
- Shell S. R. 2018. Children of HOPE, The Odyssey of the Oromo Slaves from Ethiopia to South Africa. Ohio University Press, Athens
- Teumay 2013. Raya under destruction. Accessed from website April 12, 2020 http://www.ethiomedia.com/addis/5606.html
- The Economist 2020. A hidden war threatens Ethiopia’s transition to democracy. Accessed from website April 12, 2020 https://kichuu.com/a-hidden-war-threatens-ethiopias-transition-to-democracy/
- Tsegaye T. 2011. Ras Gobena (1821-1889). Accessed from website April 12, 2020 www.shaka.mistral.co.uk/gobena.htm
- WBO 2019. LABSA WARAANA BILISUMMAA OROMOO, Ebla 1, 2019. Accessed from website April 12, 2020 https://kichuu.com/labsa-waraana-bilisummaa-oromoo/
- Wikipedia 2019. Union of Ethiopian Marxist–Leninist Organizations. Accessed from website April 12, 2020 https://en.wikipedia.org/wiki/Union_of_Ethiopian_Marxist%E2%80%93Leninist_Organizations


text:
Tokkicha Abbaa Milkiin
Waan gootota kanaa bal’inaan bareessuuf osuman taa’e yaaduu Aaddee Foolii Gorbaa -haatii Koroneel Hayilu Raggaasaa nadursani.Lubbuun jiraatanii seenaa kana baasuun isaanii bayy’ee nagammachiisse hamilee koo na kakaase.Ammas waaqni dhugaa umrii dheerafi fayyaa isaanii haakennuuf. Issan ilma dhabanii gubachaa wagaa afurtama kana dabarsanii uummanni Oroomoo ammoo erga du’a jara sanaati hooggana dhugaa dhabee hooggana fajajuu fi foorjidii jalatti kufee wagga afurtaman darban kana Taaddasaa fii Hayiluu kumaatamaan lakkaawwaman jalaa wareegamaa har’a gayee.Kuni yoo mirra,qalbii, onnee Oromoo tokkoo hinfonqolchine maaltu fonqolcha laataa? Gara ijoo dubbii kootittan deebi’a:
Jeneraal Taaddasaa Birruu uuggura mootummaan H/Sillaasee irra kaahe jalaa mootummaa Dargiitin dhiifamni godhameefii bahuun isaa ni beekkama.Akkuma uugura irraa baheen qabsootti deebihee ABO ijaaruun Hayyu Duree jaarmichaa ta\’e filatamuu isaas seenaan jaarmichaa hin haalu.Ijaarramuu jaarmiyaa kanaa keessatti hayyoonni MACCAAF TUULAMAA duraanii fii ajejoonni waraanaa dhalootan Giddu gala Oromiyaa(Shawaa) ta\’an jaarmiyaa keessatti baayyinaan aangoo qabachuun saanii kan isaan hingammachiisin qareeyyin (elites) dhalootan naanno Wallaga ta\’an namootni lakkoofsa yertuun -leellistoota Soshaalizimii turan-
( Few Socialist oriented Wel
lega Oromoo elites) mala jarra kana ittin dhabamsiisanii aangoo ittin dhuunfatan qindeeffatanii hojiirra oolchutti ka\’ani.Jarri kuni jaarmiyaa ICAT fii MAESON jedhaman kan tokko tokko keessatti margee daangaan isaaniirre hinbeekamne ijjaarratani Dargii wajjin akka hojjachaa turaniif yeroo sana nama waayee Bilisummaa Oromoo dubbatu akka ajjeesaa yookin ajjeechisiisaa turan seenaa keessa dabarre waan ta\’eef nama nuu qoratee raggaasisu hinfeenu.Garuu, lubbuu Oromoo meeqaatu sababa kanaan harka saanitti darbe kan jedhu qormaata gadi fagoo barbaachisa.
Gara hala ABO keessatti yoon deebi’u jarri kuni kallattiin mormanii adeemasa sana dhaabuu akka hindandeenye waan beekaniif harka lafa jalaatin shirra diigu jalqabani.Raawwiin jalqaba lafaa ittin ka’an “Qaboo Yaa\’i\” jaarmichaa konkolaataa Koroneel Ha\’ilu Raggaasaa keessaa hatanii waan akka basaasota Dargiin fudhatamee fakkeessanii Mangistuutti kennameetti odeessuu jalqabani.Kanaafuu Mangistuun isaan ajjeesuuf akka barbaadaa jiru fakkeessanii hatattamaan akka bosonatti bahan wareersanii manaa baasani.Namoota yeroo san bahan keessaa :
1-Jeneraal Taaddasaa Birruu
2-Koloneel Hayilu Raggaasaa
3-Shaalaqaa Ababaa G/Maaram
4-Dajjaazmaach Kabbadaa Bizunesh (goota bara xaaliyaanii akkas jedhee uummanni sirbaafii ture)
\” Kabbadaa Bizuneshi
Goorotti dachaasee hundumashii
Kabbadaa yaa kabbadaa
Maa akkana goggootaa biyya badaa\”
5-Takluu Tasammaa-dhalataa Meettaa Roobii yoo ta\’u yeroo sana nama bulchaa Ona sanii ta\’ee hojjachaa oso jiru waayee qabsoo kanaa fudhatee nama itti makameedha.
Kana booda itti makamanii naamusaan deemuu dinnaan murtee Jeneraal Taaddasaatin kan of biraa gaggeessan ijoollee abbaa lafaa kan akka:
1.Taayyee Maammoo Sorsuu-kan tsaxitaa H/Sillaasee keessa hojjachaa turee labsii lafaa falmuu ba\’e, abbaan Taayyee Maammo Sursuu bara mootummichaa amma gaafa du\’utitti bulchaa Ona Ada\’a Bargaa kan turedha. Taayyeen naannoo Incinniitti ajjeefame.
2-Ajjamaa Irkoo Bultoo-Kan obboleessi gootota beekkamoo bara Xaaliyaani Garbii Bultoo Hundee Bultoo, Qaalluu guddicha Salaalee kaasee Hanga Bchootti beekamuWalee Bultoo Dhalchu ilma Hirkoo Bultooti.
3. Alamaayyoo Lammaa dhalataa biyyasii ta\’us abban isaa amaara akka ta\’e kan beekamu -Egaa Ajjamaaf Alamaayyoon dargaggeeyyi umriin saanii digdamoota keessa ture yoo ta\’an qabeenyaa lafaa warra saanitin kan jiraatan yoo ta\’u labsii lafaa falmuuf bahanii jaratti makamuu yaalanis jarri yaada saanii laalanii waan ofbiraa gaggeessaniif kophumatti oso sochoo\’anuu uummanni itti marsee rasaasan madeessee erga qabee booda murtii uummataatti dhiheeffamanii kan du\’aan adabamaniifii kan biroollee kan barreessan kuni maqaa saanii hinqabatin keessatti argamu.
Karaa Salaalee ammoo Qanyaazmaach Mulu Hasanuufi namoonni isaaniin hoogganaman akkasumatti bahanii akka turan niyaadatama.
Wanti nama gaddisiisu yeroo kuni hundumtuu dalagamu qophiin tokkoyyuu hintaasifamne.Jarri kuni tasuma ka\’anii harka duwwaa hidhanno malee manaa bahani.Kunis itti yaadamee labsii lafaatin walqabatee akka ta\’u waan sagantaayee hojjatanme fakkaata.Akkuma isaan bahaniin oolee oso hinbulin labsiin lafaa Bitootessa 4/1975 labsame.Kunis kanta\’eef mootummaanillee qabuu dadhabu waan akka labsii lafaa mormuu bahan taasifamee irratti ololuufii qotee bulaan \”lafa argate\”adamsee akka fixu mirkana waan tureefi. Dantaa quba wal hin qabne,garuu galiin irratti kan waliif galame ta’ee argame.
Xiinxaltoonni siyaasaa barasii garuu \”Dargiin labsiocha kan baase itti yaadee sagantaa qabatee oso hinta\’in qabsoo eegalun jarreen kanaa rifachiisee qotee bulaan Oromoo akka isaan hinsimannee fi wajjin hinhirirre taasisuuf \”akka ta\’e irra deddeebi\’ani ibsuun saanii ni yaadatama.(Kanarratti Obbo Zaggayyee Asfaawu waan beekan waan qabaniif dhugaa isaa oso uummata Oromooti ibsanii senaa qulqulluu argachuun ni dandama jedheen amana.)
Gara jaraatti yoo deebinu bahinsa saaniitiif qophiin tokkoyyuu akka hinjirre ,dursanii iddoo qopheeffatan akka hinqabne,wanti hunda calaa nama gaddisiisu meeshaa namtokkeellee of harkaa akka hinqabne barreessan kuni dirree isaan keessa sochoo\’aa turan dhaqee isaan qunnamuun ragaa qabatamaa ijaan argee afaan isaanitirraa odeeffannoo sududaan argatee ture.Namoonni hanga sana bilchaatani qabsoo uummata Oromoo hoogganuuf guurmaahan keessattu kan jaarmiyaa hangafa Oromoo -Walda\’a Maccaaf Tuulamaa hogganaafii gidiraa adda addaa argaa turanii fii hoggantoota waraana ciccimoo kan turan dogoggora akkasii ni hojjatu jedhamee yaaduun nama dhiba.Shiftaan baaddiyyaatuu yoo yakka hojjatee manaa bahu lafa itti of dhoksuu danda\’u dursee itti yaadee meeshaa fi rasaasa gahaa wajjin qopheeffatee baha.Jarri kuni qophiidhuma ammasiitu hinqaban turani. Asirratti isaan dogoggoran jechuu kootii miti, isaan akkuma wal amantii Oromoo jidduu jiruutti warra waan hundumaa isiniif guunnaa akka asitti hinqabamne bahaa jedhaniin sana amananii akka bahan dubbachaa turani.Jarrii garuu, guutifiin hafee garagalaniituu hin ilaalle.Horridhuma galaa ittin godhatanirree akka ergamuuf kan gaafatan oso hinerginiif harkuma firoota isaanii irratti kufanii rakkachaa oso jiranuu akka qabamanii dhuman barreessan kuni quba qaba.Lafti isaan qabsoo kanaa filatanis Godinaa Lixa Shawaa Ona Meettaa Roobii iddoo dhaloota Koloneel Hayluu fi Dajjaazmaach Kabbadaa naannoo gammoojji laga Mogor yoo ta\’u lafa Finfinneeraa km 100 caalaa hinfagaannee dha.Lafti kuni dhuguma qabsoo sanaaf mijataadhaa? Kufaatiin ABO kan duraa sanirraa jalqaba.Uunkuraan ammaa kunis yeroo saniis numa ture.
Akka jarreen yeroo sana dubbachaa turanitti meesha fii loltuun isiniif ergama ,waan barbbaachisu hundumaa isiniif guutama akka asitti hinqabamne hattattamaan bahaa jedhamanii qophii tokko malee akka bahan dubbachaa turani.Loltuun Shaambal Gabbataa nama jedhamuun hoogganamu kumni lama karaa Jalduu bahee akka isaan dhaqqabu akka itti himames dubbachaa turani.Garuu suni hinmul\’anne.Barreessan kuni Jeneraal Taaddasaa fii Koroneel Hayiluu naannoo Shinoo jedhamuutti uummata naannoo sanaatiif kaayyoo saanii ibsanii erga xumuranii booda qunnamuun jarri lachanuu meeshaa waraanaa akka of harkaa hinqabne argee jira.Meeshan waraanaa isaan bira turte M1 Takluu Tassamaa qabatee deemu qofaa akka ta’e hubatee ture.
Sana booda marii adeemsifameen barreessan kuni jara kanatti makamee wajjiin qabsoo adeemsisuuf akka barbaadu yaada dhiheessee ture.Jarri lachanuu garuu akka Finfinneetti deebi\’e barattoota gurmeessee qabsoo siyaasaa eegalchiisuun xalayaa(pamphlet)garagaraa baasuun akka facaasan dirqama itti laachuun gara Finfinneetti deebisan.Dirqama kana yoo kennan qarshiin jaarmichaa kan miseensota irraa guurramme Birrii Toophiyaa $300,000.00 Obbo Darajje Dheerressaa fii Doktor Yohaannis Warqineh harka waan jiruuf isaan ammoo qunnamuun kan danda\’amu karaa nama Obbo Kabbadaa W/Gabriel jedhamu nama mana sagadaa Ortodooksii Isxifaanos jedhamu fuul duratti waajjira dhuunfaa konkolaataa itti kireessan\”Nyala Tours\” jedhamu qabu akka ta\’e ibsanii waraqaa koodiidhaan barreeffame laataniifi qarshii ittin hojjatamu isaanirraa akka fudhamee hojjatamu fii isaaniifis qarshiin ittiin sochoo\’an akka ergamuuf xalayichaan dhaamanii Finfinneetti deebisani.
Barreessan kuni dirqama kana fudhatee akkuma deebi\’een odeeffannoo kana barattoota Yuniversiti Finfinnee tokko tokkotti dabarsee odeeffannichi babal\’atee gaaffin waan dhufeef walgayiin lafa-jalaa mooraa 6 kiiloo keessatti adeemsifame.Namoota walgayii kanarratti argaman keessaa barreessan kuni kan amma yaadachuu danda\’u-Abboomaa Mitikkuu, Mitikkuu Tarfaasaa, Yohaanis Bantii (Galaasaa), Dambii Disaasaa, Abdataa Guutamaa,kanneen har\’a biyya keessa jiran maqaa isaanii asitti dhahuun balaa irran gahuu danda\’u fii kan biroollee barattoota hedduutu qooda fudhate.
Haala kanarratti halkan guutuu mariin adeemsifamaa bulee wanti irra gahame koreen ijaarramee barattoota gurmeessuun gareen tokko bosona dhaquun jaratti makamee qotee bulaa keessa seenuun hojii siyaasaa akka hojjatuuf gareen biraa ammoo Finfinnee keessatti hojii siyaasaa akka hojjatu walii galamee. Garee isa bosonatti bobba\’u hoogganuuf murataan namaa Abboomaan fedhii saatiin dirqama fudhatee, garee sanas barreessan kuni geessee akka jaraan walqunnamsiisu dirqamni laatameefii qophii barbaachiisaa xumurree bultii gabaabaa keessatti walitti deebi\’uuf murtaayee addaan baane.
Barreessan kuni akka walii galametti dirqama saa bahuuf egaa turullee nama deebi\’e isa qunnamu waan dhabeef namoota murtee sana dabarsan tokko tokko barbaadee dubbisuyyuu dubbin akka gaafa walgayichaa ta\’uu didde.Jarri gaafas dhaadatanis sagalee qabbanaawafii jibbaan yeroodhaf qophiin taasifame waan hinjirreef homaa gochuu hindandeenyu jechuun waadaa saanii diigani.Sana booda barreessaa kana karaattuu yoo argan dubbisu lagatan.Egaa dhugaan jiru barattooni suni duraa yoo akkasitti dhaadatan kiyyoo jaraaf kiyyeeffame iccitii isaa hinbarre turani. Hojii kana hojjachuuf warra saaniitin yoo mari\’atan garuu akka adabatanii taa\’an waan itti himameef of duuba garagalani.
Yeroo dheerra oso hinturin qarqaarsuma sab-gantoota Oromootin Jeneraal Taaddasaani fi Koroneel Hayiluun qabamanii duuti itti murtaayee jechuun yoo ajjeeffaman Taklu Tasammaa gaafuma isaan qabaman jagnummaan irratti lolaa ture loluma sanarratti wareegame.Dajjazmaach Kabbadaan Shaalaqaa Abbabaa waliin ta\’un hafanii lola hedduu akka adeemsisaa turan barreessan kuni quba qaba.Dajjazmaach Kabbadaan wagga ja\’af dargii cinqaa turee booda akka wareegame nibeekkama.Waa\’e Shaalaqaa Abbabaa garuu ergasii barreessan kuni waan dhagaye hinqabu.Qanyazmaach Mulu Hasanuufi hordoftoonni isaaniis lola hedduu adeemsisuun Dargii muddaa turanii boodarratti wareegamanii jiru.
Egaa kuni hundumtuu ta\’uu kan danda\’e shiira gareen olitti tuqe xaxeen akka ta\’e namoonni ragaa bahan jiraachuu ni malu jedheen yaada.Aadde Fooliin hanguma beekan Jaagamaatu gane jedhan malee dubbin gara biraa jirti .Dhuguma Jaagamaan harka keessa hinqabu jechaa miti. Tarii bobbaan Shaambal Gabbataa fii loltoota 2,000 waan isa laallattu natti fakkaatti.
Hundumaafuu SIIDDAAN UUMMATA OROMOO TAADDASAA BIRRUU FII GOTOTA BOBA\’AN kan akka HAYILU RAGGASAA akkasitti wareegamanii .
Obboleeyyan koo ijaa qalbiirraa nahambisaa. Waan garii iciiti dhimma sabaa olaanaa ilaaluu wajjiin du’uleen numa jiraata. Haata’u malee namootni yertuun bara baraan qabsoo bilisummaa Oromoo gootni meeqa akka itti wareegame beekaamaa ta’ee osoo jiruu, namootumaan yertuun kufaatii keenyaaf ka’insa irraa sababaa ta’an eenyuffa akka ta’an osoo beeknu calliisaa ture. Yoo dubane badii kana caaluu fidaa laata jechuun caliisne. Kan na aarsee waa jechuu barbaade namootni du’an silaahuu du’an, kanneen lubbuun jiran ammo badii balleessan kana irraa barachuu fi uummata Oromoo dhiiffama gaafachuun hafee badii sadaffaa jalqabu isaaniitti. Ammas Kanatti fuftee maal hojjette jechuun keessan ni malaa ,kanalee haala isaa laaleen ittfufa.
Oromiyaan ni bilisoomtii !!!
Tokkicha Abbaa Milkii
bariitee@ymail.com


text:
Barnoota tokko akka damee barnootaatti barsiisuuf kaarikuleemii ykn seerii barnootaa jabaan,fedhii fi guddinna afaan tokkoo dabalee waan hedduu ilaalan.
Viktooriyaa Luling daarektera barnoota itti fufiinsa sagantaa MCTC, Afaan Oromoo koollejjii teenna keessaa qabaachuun nuuf gammachuu guddoo jetti.
“Yoo jalaqa porofeeser Baanjaan waahee Afaan Oromoo hedduu ani hin beekne natti hime guddoo ajaabsifadhe afaan kun asitti barsiifamuu qabu jedhee hubadhe.Itti aanee ammoo karoora barnootaa ka Maatiyaas Guddinnaa qophii barnoota kanaatii dhiyeessellee arge.Barsiisotilleen karoora sun ilaalanii mirkansan.
Tanaaf wanti kun carraa umamtii argachu malee jennee dubbanne.Barnoota keenna keessatti afaan wal makaa qabaachu fi fedhii ariifachiiftuu tana qabaachuun barbaachisaa jennee walii galle.”
Obbo Maatiyaas Gudina warra akka Afaan Oromoo koolleejji tanatti kennaman gaafachaa bahe keessaa tokko.
“Afaan Oromoo afaan saayisii fi teknooloojii tahanii qubee isaalleen qarooma jabanaa kanaan waan walii galuuf hujiifillee nama hin rakkisu,afaan sabii ballaan biyyaa fi biyya alaalleetti dubbatuu dabalee waan hedduu jennee itti himne,taatullee name afaan kanaa jedhee hin miidhamin hin jiru.”
Kolleejjiin tun afaan Awurooppaa, Iskaandineeviyaa, Jermanii,Ispaanish,Eezhiyaa dabalee afaan 12 barsiisaa,afrikaa keessaa Afaan Oromootii fi Somaalee qofatti barsiifama.Koollejiin MN Afaan Oromoo Akka Barnootaatti Barsiisuuf Qophii Jirti.
Koollejjiin Teknikaa fi Ummataa (MCTC) Fulbaana 24,2013 jalqabee afaan addunyaa 12tti dabaltee Afaan Oromoollee akka barnootaa tokkootti barsiisuuf qophii jirti.
Barnoota tokko akka damee barnootaatti barsiisuuf kaarikuleemii ykn seerii barnootaa jabaan,fedhii fi guddinna afaan tokkoo dabalee waan hedduu ilaalan.
Viktooriyaa Luling daarektera barnoota itti fufiinsa sagantaa MCTC, Afaan Oromoo koollejjii teenna keessaa qabaachuun nuuf gammachuu guddoo jetti.
“Yoo jalaqa porofeeser Baanjaan waahee Afaan Oromoo hedduu ani hin beekne natti hime guddoo ajaabsifadhe afaan kun asitti barsiifamuu qabu jedhee hubadhe.Itti aanee ammoo karoora barnootaa ka Maatiyaas Guddinnaa qophii barnoota kanaatii dhiyeessellee arge.Barsiisotilleen karoora sun ilaalanii mirkansan.Tanaaf wanti kun carraa umamtii argachu malee jennee dubbanne.Barnoota keenna keessatti afaan wal makaa qabaachu fi fedhii ariifachiiftuu tana qabaachuun barbaachisaa jennee walii galle.”
Obbo Maatiyaas Gudina warra akka Afaan Oromoo koolleejji tanatti kennaman gaafachaa bahe keessaa tokko.
“Afaan Oromoo afaan saayisii fi teknooloojii tahanii qubee isaalleen qarooma jabanaa kanaan waan walii galuuf hujiifillee nama hin rakkisu,afaan sabii ballaan biyyaa fi biyya alaalleetti dubbatuu dabalee waan hedduu jennee itti himne,taatullee name afaan kanaa jedhee hin miidhamin hin jiru.”
Kolleejjiin tun afaan Awurooppaa, Iskaandineeviyaa, Jermanii,Ispaanish,Eezhiyaa dabalee afaan 12 barsiisti,afrikaa keessaa Afaan Oromootii fi Somaalee qofatti barsiifama.