text:
Barreeffama kana ilmi Oromoo kamuu dubbisuu qaba! Haqa Oromoon waggoota dheeraaf dheebotaa ture barruu gadii kanarraa nii argattu.
Du’a Jaal/Baaroo Tumsaa, Jaal/ Badhoo Dachaas, fi akkamitti akka Waraanni kuma 20 ol WBO irraa dhume? Mooraa Huursootti oromoonni kuma afurtama ta’an akkamitti dararaman? ABO maaltu hanga har’aa quucarse? Obbo Leencoo Lataa qabsoo Oromoo hanga fayyadan moo hanga miidhantu caalaa? ABO kaleessa leellisan har’a maaf jibbani? Kunooti
========
Faana Tokko hin Tollee
Waaqwayyaa Namootiin
Seenaa qabsoo Oromoo keessatti Oromoonni dammaqiinsa gahaan qabsoo Oromoof if kennanii wareega kafalan hedduu dha, wareegama lubbuu, qabeenya, yeroo, qaamaa fi kkf baasuun qabsoo saba Oromoo haala amma irra jirruun gahanii jiru. Kana keessatti seenaa tokko qofaan kaasuu barbaada. Innis “faana Obbo Leencoo Lataati” Obbo Leencoon akkuma qabsaawota kaamuu Oromoof qabsaawuun isaanii wal nama hin gaafachiisu. Ammo deemsa qabsoo keessatti “Faana ykn Dhaabbiin” isaan irra deeman bifa lama qaba. Gara tokkoon saba Oromoof bu’aa buusanii turan yoo jenne gara biraan ammo bakkuma deemanii gadi eejjetan maraitti rakkoo umuu fi badiilee godaannisi isaa bara irraa baratti kan ummata Oromoo miidhu dalaganii jiru ykn qabu. Barruu bifa gabaabaa kana keessa waan tolchan jennu irra faanni Obbo Leencoo dhaa bakkatti badii saba Oromoo irra geessise keessaa hamma xiqqaa tokko caqafna.
1. Dhalachuu IFLO fi Lola ABO Jidduu ture (Badii 1ffaa)
Seenaa Qabsoo Oromoo keessatti qabsoon hidhannoo fi siyaasaan qindaayee mirga ummata Oromoo falmuu kan jalqabe ABO ta’uu wal nama hin haalchisu.
Dirree Baha Oromiyaa keessatti Bara 1974 qabsoo hidhannoon yeroo eegaletti qabsaawoti qaqqaallii kanneen akka Elemoo Qilxuu, Jaarraa Abbaa Gadaa Mul’isi, Baaroo Tumsaa fi Badhoo Dachaasaa hedduu maqaa dhahuu kan dandayamuun haala akkaan hamtuu keessatti hidhannoon sirna gabroomsaa mootummaa Amaaraa yerosii dura gootummaan dhaabbataa turan, gootan qaqaallii kun naamusaa fi sansakkaa qabsoon tokko barbaachisuun taliigamanii wayita qabsoo gaggeessuu eegalan keessatti humni dabalataa Obbo Leencoo Lataafa magaalaa Finfinnee irraa gara qabsoo hidhannootti makaman. Obbo Leencoo Lataan yerositti leenjii waraanaa tokko illee osoo hin fudhatiin duratti Jaallan qabsoo warra duraanuu gaara ture jidduutti rakkoo fi wal dhabbii tasa hin eegamiin dhalchuu eegale. Olee bulee Jaal Baaroo Tumsaa rasaasaan rukutamee akkuma tasaatti wareegame; Badhoo Dachaasaas akkasuma wareega isaaf hin malle baasee QBO hogganoota Oromoon tasa deebi’ee argachuu hin dandeenye battala tokkotti dhabe. Obbo Leencoon guyyuma Jaallan wareegaman baqatee waraana biraa baduun biyya Jibuutii gale.
Sababaan wareegama hin mallee kana irraan gahame inni guddaan Obbo Leencoo Lataa ta’uu baroota dheeraaf seenaa Oromoo keessatti dubbatamaa fi haasaasaa gabaa keessaa ta’ee har’aan gahamee jira. Obbo Leencoonis kana of irraa ibsuu didee ukkamsee irra taa’aa jira. Fanni Obbo Leencoo Lataa eegala irraa bosona ykn dirree bahaa seene milkooma dhabee dhaaba Oromoo bakka lamatti baasee dhalachuu ykn uumamuu Jaarmiyaa Adda Isilaamummaa Oromoo(IFLO) kan jedhamuun beekamu, Jaal Jaarraa Abbaa Gadaan hogganamuuf sababaa ta’e. LFLO fi ABO baroota dheeraaf wal duraa dhaabsisee akka diinaatti lolaa fi wareega hin barbaachifne wal irraa baasa turan; diina(Dargii)yerosii if irraa lolaa kara biroo ammo walii isaanii wal lolaa qabeenyas ta’e lubbuu Oromoota hedduu qinsaasaa turaniiru.
Seenaa dheeraa bifa gabaabaa kanaan wal yaadachiisuu kan nama dirqu Obbo Leencoo Lataa eegala irraa faanni isaa milkoomna dhabee falfala ture.
2. Badii Bara Chaarteraa fi Cabiinsa Waraana ABO Yerosii.(Badii 2ffaa)
Bara 1991 sirni cunqursaa fi abbaa irree Dargiin aangoo irraa ka’uun wal qabatee injifatnoolee EPRDF fi ABOn gonfataniin ummata biyyaa waliin wal arguu fi Chaartera Cee’umsaa dhaabuun seenaa bara dhihooti. ABOn waraana isaa baroota dheeraaf ijaarate qabatee godinaalee Oromiyaa Bahaa fi Dhiha akkasumas kibba bahaa keessaa diina cabsee lafoota ofiin bulchu qabate, chaartera erga gales yeroo jalqabaaf waajjira isaa naannoolee Oromiyaa bakka gara garaa fi magaalaa Finfinnee Gullallee keessatti banate. Umanni Oromoof daangaa hamma daangaatti ABO waliin hiriiree qabeenya isaas ta’e hanga lubbuu isaa kennuutti gahe. Jaalalaa fi kabaja ABO fi WBOf qabu ummanni Oromoo if qusannaa tokko malee muldhise. Injifannooleen kunii fi tokkummaan ummata Oromoo osoo ifatti muldhatee jiruu,WBO humnda guddaa hanga 20,000 tilmaamu godinoota Oromiyaa keessatti horatee meeshaalee ammayyaa hidhatee waraana Wayyaanee yerosii cabsuutti qophii ta’ee osoo jiruu dubbiin akka tasaa waraana rifachiisuu fi haamlee cabsu,ummata Oromoo rifaasisutu dhagahame. “WARAANNI ABO MOORAA HAA GALU” WBOn baroota dheeraaf diina rifaasisee gootummaa fi murannoon kan eenyu iyyuu isa beeku akka loonitti mooraa waraanaa akka galu murtee Chaarteraati isa jedhuun Obbo Leencoo Lataa ajaja dabarse. WBOn meeshaan isaa irraa hiikamee tokkoo fi lamaan lakkaawamee mooraa seenee achi keechatti akka Wayyaaneen raashinaan qallabdu murtaaye. WBO yeroo duraaf raashina Wayyaanee irraa hin fuunee hin nyaannu jechuun yeroo dheeraaf nyaata lagate. Booda irra murtoon Obbo Leencoo hijii irra Oolee gootonni ilmaan Oromoo akka beeledaatti hiikkatanii mooraa seenan. Gochaa Faana Gubataa Obbo Leencooti.
3. WBO Mooraa Baasuu 1992 (Badii 3ffaa)
Murtoo Chaarteraatti jedhamee duraan WBO hiikkachiisanii mooraalee adda addaa lafoota fageenyaan WBOn wal arguu fi wal quunamuu hin dandeenye keessa qubsiifamee ture yeroo baatii muraasa booda ammo mooraa akka bahan ajaji Obbo Leencoo irraa yeroo lammeessoo darbe. Waraanni Bilisummaa Oromoo harka duwwaa mooraa keessa jiru irraa ajaji gogaa kenname “ABOns Chaartera Keessaa bahee waan Jiruuf WBOns moraa qubattan gadhiisaatii faladha” waan jedhutu ture. Yerositti Obbo Leencoon jireenya gaarii magaalaa Finfinnee keessa jiraatu,WBOn daggala isaatti harka qullaa deebi’e,meeshaa kuufame hin qabu, galaa fi uccuu gahaa hin qabu, qubsumaa fi dirree duraan bilisoomsee ture akka jirutti waraana Wayyaanee fi tikaan weeraramee hanga baatii muraasa WBOn mooraa turetti waraanni TPLF jala darbee lafa hunda qabatee jira.
Haalli kun kan itti bita gale WBO fi ajajoonni waraanaa murteeffatanii lola itti seenan, hogganootiin Koree Gidduu yerosii,Ajajoonni waraanaa,qondaaltoti siyaasaa,miseensi WBO dhiiraa fi dhalaan lubbuun isaanii haala hin barbaachifneen dhibbaa alaan dirree bahaa dhihaan wareega kafalan. Qabeenyi waraanaa fi ABO hedduun manca’e, waraanni hangi lolu lolee hangi hafes harka diinaa galee mooraalee TPLF “Haaromsa” jettee qopheessite kan akka Hursoo,Taaxeq, Diddeessaa fi bakkoota hedduu keessatti guuruun gootota Oromoo 40,000 ol tahan reebichaa fi qorqalbiin hedduu laaffiste.
Gochaa kana hundaan keessatti mortoo hin barbaachifne Obbo Leencoon kennaniin akka ta’e beekamaa dha.
4. Chaartera Booda Karaa Boolee Biyyaa Bahuu fi Karaa Boolee Biyyatti Deebi’uu .( Badii 4ffaa)
Waraanni ABO cabee hogganni isaa hedduun wareegamee,griin akka ta’uttuu rakkoo meeqaan booda biyyaa bahe, TPLF waraana qabde mara erga moora haaromsaatti galchite.
Wayita kanatti suuta eenyu illee osoo isaan hin gaafatiin yeroo waraanni darara arguttu bakka nagana jiraatan Finfinnee lakkisanii bara 1993 Finfinnee irraa gara Aurooppaati kan imalan Obbo Leencoon, wagga tokkoo oliif yeroo ABO fi miseensonni isaa godina hundaa qabamaa turan isaan nagaa fi bashaadaan Finfinnee keessaa mana Villaa Wayyaaneen kenniteef keessa turanii eenyu illee osoo isaan hin gaafatiin biyyaa bahan.
Haala kanaan biyya alaatti bahuun Waajiraalee ABO ala jirutti hirkatanii jireenya chaarteraa boodaa eegalan,yeroo kanatti hogganootiin wareega irraa hafanii bahaa fi dhihatti hafan qabsoo hidhannoo haaromsanii bifa haaraan jaaranii qabsoo itti fufan. Haalli kun kanaan osoo jiruu bara 1993 dhaabotiin siyaasaa Ethiopia haasaa nagaa waliin taasifna isa jedhuun Finfinnee irratti wal baallaman, Jaal Ibsaa Guutamaa ABO bakka bu’ee gara magaalaa Finfinneetti akka imalu yeroo ergametti Wayyaaneen TPLF akka inni FF galeen qabdee hiite, Sabboontoti Oromoo dhibbaatamaan lakkaawaman Jaal Ibsaan haa hiikamu jechuun hiriira TPLF irratti bahuun wal qabatee namooti hedduun reebaman qabamaniis hidhaman. Haaluma kanaan Obbo Leencoo Lataa ajaja ABO malee, Hoggana HD yerosii Jaal Galaasaa Dilboon osoo hin beekiin biyya Auroppaa irraa ka’anii Finfinne seenan. Sababiin isaan “Jaal Ibsaa Guutamaa kan wayyaaneen hiite hiksisuuf biyyatti deebi’eera” jechuun labstan. HD ABO yerosii Jaal Galaasaa Dilboos badii Obbo Leencoon balleessan kanaan Obbo Leencoo Lataa dirqama irraa ari’e.
5. Ajala ABOn alatti MM Mallas Zeenaawii dubbisuun WBO qabsoo hidhannoo hikachiisuu irratti mariyachuu (Badii 5ffaa)
Akka haaswamaa turetti barrii isaa 2005-2006 ta’a. Muummichi Misntera mootummaa Wayyaanee yerosii Mallas Zeenaawwiin imala gara biyya Norwayitti taasiseen wal qabatee Obbo Leencoo Lataa osoo ABOn hin beekiin maqaa ABOn qabsoo hidhannoo lagachuu sababaa jedhuun Mallas Zeenaa duubisuu fi bakka ABO bu’ee biyyatti deebi’uuf haasaa waliin taasisu iyyuu yerositti itti hin milkoofne; ammo sirna dhablummaan maqaa ABOn deemee Mallasiin dubbisuun waan badii ta’ee fi badiilee baroota dheeraaf ABO irran gahaa ture irratti hundaawuun Koreen Gidduu ABO Obbo Leencoo dhaaba keessaa ari’e.
6. ABO irraa bahee dhaaba Waltajjii Maree jedhamu ijaarsuun olola jiraa fi hin jirree deemsa qabsoo ABO irratti deemsisuu ( Badii 6ffaa)
Obbo Leencoon akka ABO keessaa umurii ture keessatti rakkina uumuu fi bakka inni jiru falmaa malee tasgabbiin jiraatee hin beeku jedhama haala Kanaan ABO irraa erga arihamee booda dhaaba Waltajjii Maree jedhu ijaaran. Biyyoota Auroppaa fi Ameerikaa keessaa harcaatota Dargii fi EPRP durii waliin ta’uun namoota seenaa qabsoo Oromoo waliin hidhata hin qabne waliin duula ifaa fi dhokataa deemsa mooraa qabsoo Oromoo irratti banan. Haalli kunis daran deemsisuu yeroo dadhabu. Kanneen jaarmiyaa ABO keessaa gananii turanii fi badiilee adda addaan ABO irraa arihaman biyya alaa keessaa walitti qabachuu eegalan. ABO Irrattis ololchiisanis milkaawuu hanqatan.
7. ADO (ODF) Jaaruu fi Itiyophiyummaa fudhachuun Amaara waliin mooraa qabsoo Oromoo irratti duula banuu( Badii 7ffaa)
Jaarmiyaan duraan jaaran Waltajjii Maree jedhamuun milkaawuu hanqatan,namoonni waliin eegalanis tokko lamaan irraa harca’anii mooraa Amaaraatti galan. Gariin itti galagalanii karaa irraa nu kaafte jechuun mufatan, haala kanaan milkaawuun hanqannaan dhaaba haaraa ADO jedhu namoota kanneen akka Obbo Diimaa Nagoo waliin bu’uuressan. Daandin qabsoo ABOn irra deemu sirrii miti kiyyatu sirrii dha,Oromiyaa jedhanii deemuun nu hin baasu, jaarmiyaa Amaraa Itiophiyummaa leellisan waliin Itiyopiyaa haaraa jaarra fi kkf jechuun daandii qabsoo Oromoonni kumaatamaa kitilaa irratti wareeganan irratti qoosuu fi akka taphaatti fudhachuun mooraa QBO jeequu guddoo yaalan. Haala kanaan bakka dhaqanii fi waltajjii biyya alaa keessatti ummatan mara irratti qaanya’uu fi arrabfamuun hawaasa Oromoo irraa isaan mudate. Kanattis kan mufatan murtoo addaa fudhatan “Biyyatti galanii qabbsaawuu” isa jedhuun eyyama mootummaa Wayyaanee malee biyya galeen qabsaawa jedhanii imala gara Finfinneetti taasisan. Wayyaaneensi Booleetti qabdee deebiftee biyyaa aariite.
8. Caamsaa 2018 ODF Qabatanii EPRDF waliin walta’uu (Badii 8ffaa)
Kunoo maggaanyaan nama kabale osoo hin kuffisiin biraa hin deemuu akkuma jedhan Caamsaa 2018 ammoo EPRDF waliin waltahuun haala QBO mooraa EPRDF diigaa jirtuu kana keessatti kufaatii Wayyaanee tursuu fi lubbuu itti horuuf gara biyyaa imalaa jiru. Faanni isaanii badii malee kan hin baatne gaaga’ama ummata Oromoo irratti harkisuuf deeman danda’amu of irraa eeguu dadhabamu ammo of irraa xiqqeessuuf umamtni Oromoof of qopheessuu qaba. Faana badii fi jeequmsaa fi diigumsaa baatanii kunoo waggaa 40 ol mooraa QBO rakkisaa waan jiraaniif ummanni Oromoo haxxummaan if irraa eeguu qaba.
Jaarmiyaa Gimbot 7 jedhaman biratti marraa meeqa kakatanii waliin kufnee kaana wal dhiifnee qaama kamuu waliin hin araaramnu jechuun itti wawwaataa turan,Gimbot 7 irra Wayyaanee filatanii kutan,Jaarmota Oromoos wal malee qofa qofa Wayyaaneetti galuun kufaatii fi badiisa guddaa dha jechaa fi wawwaachaa turan. Har’a maaltu dhalatee?? Ummanni Oromoo deebii isaa ni beeka.
Qabsoon Galii ishee osoo hin geenye hin dhaabbattu!
Horaa Bulaa
Caamsaa 2018
Waqwayyaa Namoo


c: text/html

text:
Daily Archives: April 15, 2018
Guyyaa Gootota Oromoo Ilaalchisee Walleelee Warraaqsaa Hawwisoo Qeeroo Bilisummaa
Aside
Gootota Oromoo fi Ebla 15 ilaalchisee Ibsa ABO
Aside
Gootota Oromoo fi Ebla 15
(Ibsa ABO Guyyaa Gootota Oromoo Ilaalchisuun)
Biyyootni fi Sabootni hundumtuu Gootota seenaa isaanii keessatti waan jajjabduu biyyaa fi Ummata isaaniitiif dalaguudhaan yaadataman ni qabu. Gootummaan humna, qabeenya, beekumsaa fi lubbuu ofii illee dabalee dantaa dhuunfaa ofii caalaatti dantaa Saba ykn. biyyaaf oolchuudhaan dantaa biyyaa fi Saba ofii tiksuu danda’uu dha. Biyya ykn. Saba kamuu keessatti oggaa balaan ykn. rakkinni yookaan ammoo weerarri alagaa kan jireenya biyyaa fi Ummataa yaaddoo jala galchu mudatutti kan dura bu’ee biyyaa fi Ummata balaa irraa ittisuuf wareegama baasu Gootota. Kanaafis Goototni wabii jireenya Sabaa ykn. biyyaa ti jechuun ni danda’ama. Goototni biyyaa fi Ummata isaaniitiif Ulfinaa fi Gaachana. Waan taheefis Sabootnii fi biyyootni hundumtuu Gootota isaaniitiif kabajaa ol’aanaa kennu. Guyyaa Goototaa jechuudhaanis Gootota seenaa isaanii keessatti waan jajjabduu dalaganiifii dabran guyyaa itti yaadatan guyyaa beekamaa Sabootni/biyyootni adda addaa ni qabu. Continue reading

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Finfinnee, Waxabajjii 22/2014 (TOI) – Kuubaan hariiroo cimaafi seena qabeessa Itoophiyaa waliin qabdu cimsitee itti fufuuf fedhii akka qabdu Ministira dhimma alaa Kuubaa Burnoo Rodirgeez himan.
Itti aanaan ministira Mummeefi Ministirri Dhimma Alaa FDRI Obbo Dammaqaa Makonnin Ministira Dhimma Alaa Kuubaa Biruunoo Roodireegeez waliin kaleessa bilbilaan mari’ataniiru.
Marii kanarratti Ministirri dhimma alaa Kuubaa Birnoo Roodireegeez Kuubaan Dippilomaasii Itoophiyaa waliin qabduu caalaatti cimsuuf xiyyeeffannoo adda kennitiif jedhaniiru.
Hariiroon gam-lamee biyyoota lameenii akka fakkeenyummaatti kan ka’u ta’uu eeruun, biyyoonni lameen waltajjiiwwan hedduun tumsa isaanii cimsuu akka qaban ibsaniiru.
Itti aanaan Ministira Muummee fi ministirri dhimma alaa Obbo Dammaqaa Mokonniin gama isaaniin Kuubaan walitti dhufeenyaa waloo gama hundaan biyyoonni lamaan qaban caalaatti cimsuuf xiyyeeffannoo isheen kenniteefiif dinqisiifataniiru.
Obbo Dammaqaan jijjiiramoota Siyaasaa fi diinagdee Itoophiyaa ilaalchisuun ibsa laataniiruuf jedhameera.
Bara 1975 kan jalqabee hariiroon dippilomaasii Itoophiyaafi Kuubaa dameewwaan hedduun cimee kan itti fufe ta’uun ni beekama.


text: Filannon biyyaalessaa Keenyaa ka gaanfa Afriikaatti eegamaa ture har’a gaggeeffamaa oole. Magaalaa Waloo Itiyoophiyaa fi Keeniyaa keessattis gama Keeniyaan filannoon nagaan gaggeeffamaa turuu jiraattonni Sagalee Ameerikaatti himanii jiran. Jiraattonni biyyoota lameenii daangaarra jiraatan filannoon ammaa kun nagaa akka fidee dhufu abdatan. Bulchiinsi Aanaa Mooyyalee kan Itiyoophiyaa warra Mooyyale keeniyaa waliin haala jiru hordofaa akka jiru himee jira. Gabaasaan keenya achitti argamu Galmoo Daawit dabalata qaba.


text:
LibreOffice 7.4 Help
Odeeffannoo ammaa, waa'ee galmee ka'aa agarsiisa.
Qareen kutaa moggafamee tokko keessa yammuu tahu, maqaa kutiichaatu mul'ata. Yammuu qareen gabatee keessa ooluu, maqaa man'ee gabatichaatu mul'ata. Hamamtaan wantaa, yammuu ati goodayyaawwan yk wantawwan fakkasaa gulaaltu mul'ataniiru.
Qareen yammuu barruu keessa qubatuu, qaaqa Dirreewwan banuuf, dirree kana lama-cuqaasuu nidandeessa. Qaaqa kana keessatti, galmee kee keessaa akka bakka qubannoo qaree ammaatti saagamuu dirree tokko qindeessuu nidandeessa. Yammuu qareen gabatee tokko keessa ooluu, dirree kana keessa lam-cuqaasuun, qaaqa Dhangii Gabatee waama. Wanta filatame irratti hundaa'uun, kutaa tokko, wanta saxaatoo tokko, goodayyaa bololi'aa tokko, wanta OLE tokko, lakkaawwii kalati yk qubannoo fi hamamtaa kan wanta fakkasaa gulaaluuf, qaaqa waamachuu nidandeessa.


text:
- USA fi Kuubaan biyya waliitti embaasii banachuu
- Itti gaafatamtoota USA gugurdoo Kuubaa imaltuu erguu
- Waan Kuubaan adaban irraa dhaabuu
- Baankileen biyya lamaanuu waliin hojjachuu fi kkf irratti walii galan
Kuubaa fi USA ganna 50 keessatti takkumaa akka biyya ollaatti womaa waliin hin qabaanne.
Kuubaan ammallee jabana Sooshalisiti ta addunyaan ganna hedduun duratti bira yaateen bulti.USA,Kuubaann ummata isii addunyaan wal argu dhoortee,mirga inni qabu dhowwattee itti dukkaneessitee bira teette jettee waan hedduun adabde
Waan Kuubaan adaban keessaa akka biyyaatti wa irraa bituu,itti gurgurachuu, nama isii ufitti dhufuu dhoortee,akka namii Amrikaallee daldalaa fi waan tokkollee Kuubaa wlaiin hin hojjanne dhoorte.
Kuubaan bara hedduu addunyaan wal hanqattee moggaatti baatee,biyya tana ganna shantamaa caalaa maatii tokkotti bulcha;maatii Kaastroo.
Jabanii USA fi Kuubaan wal dhaban,COLD WAR,bara biyyiti jechaa afaaniitiin wal aatee wal doorsitu,ganna 50n dura.
Eegii sunii asittu embaaasii biyya walii qabaachuu dhiisii, akka biyya ollaa womaayyu waliin hin qaban.
Wal dhabii bara dheeraa sun amma hafaa deemuutti jira. Akkuma kanaan Amerikaan nama Kuubaa irraa hiite jajajbaa sadii gadi dhiiftee Kuubaalleen nama perzdaanti Obaamaan ‘nama jajajbaa Amrikaa keessaa tokko’ jedhee faarse,ALAN GROSS gadi dhiifteef.Alaniin kun dhaaba USAID hojjata,seeraa malee teknooloojii elektiroonikis Kuubaan hin jaalanne guuree Kuubaan dhufe jedhani ganna 15 itti muran.
Nama Kuubaa sadeen gadi dhiisanillee ganna kurnya USA hidhameAkka jecha perzidanati Obaamaatti biyya km 145 qofa daarii Amerikaa irraa fagaattu moggaatti baasanii itti oli seenuu didanii addunyaan wal hanqisuun waan hin taane ammitii saatii karaa haaraan walti dhufan tahuu malte jedhee dubbate.
"Woma tokko qofa ganna kurnya shanii caala irra dedeebihanii bu’aa haaraa barbaaduutti hin amanu.”
Kuubaan fi USA waan irratti wal dhaban ganna sadeen dabran keessa dhossaan mari’achaa bahan.Wal dhaba kana haga guddaan Kanaadaa fi itti gaafatamaa amanti kaatoliki Roomaa, Pope Firaansisitti fal barbaadaaf bahe. Perzidaantiin USA Baraak Obaamaatii fi perzdaantiin Kuubaa Rahul Kaastiro kalee daqiiqaa 45 caalaa waan nama hidhamee wali hiikuu tana irratti bilbilaan wal dubbatan.
Asiin duubatti akka jecha perzidaanti Obaamaatti Kuubaa fi USA biyya waliitti Embaasii banachuu,bittaa fi gurgurtaaf biyya waliitti yaahuu fi waan hedduu waliin hojjatan.Taatullee “wayi wal irraa bitachuu fi gurgurachuu irratti Kongireesiin wal dubbanna”.
Afi’i yaahiin Mana Marii Amerikaa,ka paartii Ripaabilikaan, Joon Boohener ammoo Amerikaan bulchiisa maatii Kastiro waliin hariyaa tahuurf rakkoo jirtu irra deebihanii dhiisii,sun yaaduuyyuu hin malle jedha.
Guyyaan eegee perzdaantii USA fi ka Kuubaa bilbilaan wal dubbatan bara 1961.


text:
WASHINGTON, DC — Godina Walaggaa dhiyaa magaalaa Mandii keessatti har’a ayyaana waggaa 26ffaa hundeeffama dhaabbata dimokraasummaa uummata oromoo kabajamaa ture irratti mormiin ka’uu isaa jiraattonni magaalattii nuuf ibsanii jiru. Barattoonni mana barnootaa Abdii borii jedhamuufi kan giddu galeessaa galma ayyaanni kun keessatti ayyaaneffatamu cina dhaquu dhaan mormii isaanii dhaadannoo dhaa fi sirbaan dhageessisaa turan jedhu jiraattonni.Jiraataa magaalaa Mandii obbo Hundumaa obsaa haal har’a uumame nuuf ibsaniiru.
Jiraattonni magaalaa Mandii akka jedhanitti dargaggoonni mormii qaban dhiyeeffachuuf galma wal ga’ii OPDO dhaquu dhaan dhakaa darbaa, dhaadannoo dhageessisaa turan. Korri bittinneessaaf humnootiin Federaalaas bobba’anii ijoollee kana hanga ganda keessaatti faana dha’anii reebaa kan argatanis qabanii mana hidhaatti naqaa turan jedhan.
Uummati Oromoo dhiigi ilmaan isaa dhiigi dhangala’aa kaan hidhaatti kaan immoo achi buuteen dhabamee utuu gadda irra utuu jiru ayyaana ayyaaneffanna jedhanii ba’uun hanga dhiiga ilamaan keenyaa dhuganii ti jechuu dhaan aarii dhaan dubbatu jiraattonni kun.
Itti gaafatamaan waajjira poolisii magaalaa Mandii Inspeekter Sandaabaa Fufaa garuu ayyaanni kun nagaa dhaan xumurame. Uummatis ba’ee ayyaaneffatee gale jedhan. Reebichi hidhaan raawwatame hin jiru. Mormii kan jedhames ijoollee mana barnootaa sadarkaa duraa kanneen 15-20 ta’antu daandii irraa wacaa ture. Isaanis namni itti bu’e hin jiru. Nagaan manatti galaniiru jechuu dhaan komee jiraattonni dhiyeessan kana haalaniiru.


text:
Akkuma kutaale darban keessatti jenne daandiin haqaa lama ta’uu hin danda’u tokko qofa malee. Daandiin haqaa tokko ta’uun namatti dhiphachuun namoonni muraasni kan irra deeman osoo hin ta’iin daandii bal’aa dhala namaa guutu keessumeessu danda’uudha. Daandiin kuni nama kamuuf kan ta’uufi kan gahuudha. Daandiin haqaa kuni bal’achuu qofaa mitii ifaa fi qajeelummaan kan guuttameedha. Nama of balleessu fi kufaati mataa ofi irratti fidu barbaade malee eenyullee daandii kan irraa hin goru. Read more
Torbaan darbee keessa daandiin haqaa maal akka ta’ee fi warroota daandii haqaa irra fagaatan addeessuuf yaalle turre. Daandiin haqaa karaa tokkicha ilmi namaa badii fi adabbii adda addaa irraa baraaramuun nageenya, gammachuu fi milkaa’inna dhugaa galmaan itti gahuudha. Daandiin haqaa karaa ifaa fi qajeela ta’ee kan dukkanni fi jallinni keessa hin jirreedha. Daandiin haqaa rakkoo ilma namaatif furmaata guutu kan qabuudha. Kanaafu daandiin haqaa kamiin akka ta’e hubachuuf faaydaa armaan olii kan irraa argannu yookiin isa keessatti kan argamu ta’uu qaba. Read more
Dhalli nama ka’uumsa tokko irraa ka’ee gahuumsa isaa gahuuf daandii irra adeemu qaba. Daandiin irra deemu kun tarii waan gaarii fi milkaa’innatti isa geessa yookiin immoo badii fi kufaatitti isa geessa. Kanaafu dhalli nama daandii lama irra adeemaa jira jechuudha. Tokkoffaan daandii milkaa’inna fi gammachutti isa geessu, lamaffaan immoo daandii kufaati fi baditti isa geessudha. Read more


text:
***
Talaaliin tokko Uummata ballaatti osoo hin kenamin dura, warshaaleen Talaalii oomishan qorannoon qabatamaa ta’een tolfamee nagummaa namaaf mijaawaa ta’uu isaa qorannoo isaanii dhiheessuu qaban. Qorannoo isaaniis FDA fi CDC akkasumas (ACIP) korreen qoratoota asitoota talaalii akkasumas gartuuleen adda addaa odeeffannoo argame irra hundaa’uudhaan bu’aa fii rakkina isaa ni beeksisu. MDH gartuun egumsa Fayyaa Minnesota talaalii sadrkaa isaa kan eggteef bu’a qabeessa yoo ta’e qofa miirkaneessee dhiheessa.
Xiyyeeffannoo talaalii COVID-19 kennamu Talaaliileen kana dura kennaman waliin tokkuma. Warshaaleen Talaalii COVID 19 oomishan hundinuu oomisha isaanii odeeffannoo, qorannoo, adeemsa akkausumaas bu’aa fi isaa hunda bakka bu’oota CDC fi FDAf gabaasuu qaban.
Ogeessota fayyaa FDA, warshaaleen Talaaliichi hoomishan akkasumas dhimmi kun kan ilaallatuu hundinuu yoo talaali kun nagummaa isaa yoo mirkaneessan malee hojii irra hin oolu. FDA Talaliin kun hojjechuu isaa akkasumas nagummaa isaa kan eggate ta’uu isaaf karaan ittiin mirkaneessuuf qajeelfama barbaachisaa ta’e warshaaleen talaalicha oomishaniif kennee jira.
Talaaliin (vaccination) COVID 19 Maalif Nubarbaachisaa
Talaalii COVID 19 fudhachuudhaan, fayyaa keessaniif kan hawaasa eeggachuuf tarkaanfii jalqabaati. Namootni heddumminaan yoo talaalii COVID19 fudhatan hawaasa keesatti dhukkubni kun ni xiqqaata akkasumas dhibeen COVID 19 akka haaraatti akka hin baballanneef ni gargaara. Kana yoo goone manneen nagadaa, manneen barumsaa akkasumas wal’iraa fagaachu fi aguuggii afaanii aguuggachuun hafuu ni danda’a jireenya keenya duraatti deebi’uu ni dandeenya. Dhibee kana kan dhaabuu dandeenyu yoo Talaalii COVID 19 fudhanne qafa.
Dhaamsi Kun kan Gartuu Fayyaa Minnesotati


text:
Finfinnee, Hagayya 18, 2012 (TOI) – Bara baajataa 2012tti aggaammiiwwan saaybarii 787 fashaleessuu isaa Eejansiin Nageenya Odeffannoo Biyyolessaa beeksise.
Itti Aanaan Daayreektara Olaanaa eejansichaa obbo Kafiyaalaw Tafarraan waajjirri isaanii aggaammiiwwan turan 1078 keessaa %73 yookin 787 fashalsuusaa beeksisaniiru.
124(%11.5) kan ta’aniif deebii laachuuf hojjetamaa kan jiru yoo ta’u, 167(%15.5) ammoo sababoota adda addaatin deebiin kan hin laatamneefidha.
Aggaammiiwwan saaybaraa turan keessaa 474 sooftiweerota maalweerin kan raawwataman yoo ta’u, 288 kan marsariitiiti.
104 kan bu’uuraalee misoomaa,188 siistama hin eeyyamamin seenuuf yaaluu, 22 bu’uuraalee misoomaa saayrbarii adda kutuu, 2 burjaajjii saaybaraatin kan raawwatamanidha.
Aggaammiiwwan %90 rakkoo hubannaa dhabuu namootatiin kan mudatanidha jedhan obbo Kaffiyaalaw.


text:
Faransaay pirezidaantii filachuutti jirtii nama lamatti walti hafee warri lamaan kunillee Caamsaa 7 irratti abbaa mootummaan galatu keessaa beekan. Dorgommii tana nama 11 jalqabe lamatti walti hafe.
Warii lamaan amma walti walti hafe dhiiraa fi nadheen.Imaanuheel Maarkoon fi Marinee Le Pen.
Imaanuheel nama 39. Marine Le Pen nama ganna 48.Filannoo Ebla 23 irratti jarii lachuu nama isaan deeggaru walti qixxeetti dhiyaatu argatee jennaan filannoo tana irra deebihan.
Pirezidaantiin Amerika ka durii Baraak Obaamaa ammoo Immanule Maarkoo deeggara.Pirezidaantiin Amerikaa ka ammaa Doonaldi Tiraampi ammoo Marine Le Pen deeggara.
Akka Obaaman erga viidyioo Twwiter Emaanule irratti jedhetti filannoon pirezidaantummaa Faransaay tun waan deeggaru malan.
Akkana jedha Obaamaa “Emaanule nama yaada qajeelaa qabu,dhugaa dhaabatu,akka Faransaay Awurooppaa keessatti qooda guddaa qabaattu fedhu ummata Faransaayillee egeree dansaatti geessu.”
Itti aansee ammoo Obaamaan “En Maarchee Vive La France”jedhee afaan farasaayiitiin wa jedhe.
Imaanuhle paartii En Marche keessaa filatamee Marine Le Pen ammoo paartii National Front keessaa oli baate.
Faransaay keessatti Obaamaa guddoo jaalatan.
Jarii lamaan walti hafe akkii jarii siyaasaa addunyaallee itti laalu guddoo gargar fagaata.
Imaanuheel yaadii siyaasaa isaa jidduu galeessa filannoo Ebla 23 irratti % 23.75 argate Mariin ammo % 21.53 argatte.
Filannoon tun seenaa qabeettii maan jennaan siyaasaa biyya tana ganna kunrya hedduuttiipaartii Sooshalisti fi Rippaabilikaansitti bulchaa bahe.
Marine eennu maan feeti?
Marnie bara 2011 keesaa bulchiina paartii FN abbaa isii irraa fuute, ganna ganna itti aanutti pirezidaantummaa dorgomtee sadeessoo taate.Filannoo bulchiinsa naannoo ta bara 2015 irratti akka paartii isii nama hedduu bulchiinsa keessaa qabaattu tolchite.
Isiin oguma seeraa qabdi.Bara 2004 keessa paarlaamaa Awurooppaa keessatti filatan achi keessaa Faransaay Kaaba Dhiyaa fulaa buutee miseensa paarlaamaa taatee hojjatte.
Marroo lama dhiirsaan garagaa baatee haadha ijoollee sadiitii Paaris gama dhiyaa jiraatti.
Waan isiin yoo filatamte hojjachuuf karoorfatte keessaa:
- Euroo dhiifee maallqa biyay isii Firankiitti deebisuu feeti-biyya isii waldaa Awurooppaa keessaa baasuu feeti achii ammoo murtii ummataa itti gaafatti
- Warra seera malee biyya isiitti baqate jedhan biyya baasuu feeti ganna tokkotti nama 10,000 achii baasuuf karoora qabdi
- Masjida yaada warra biyya nagaa dhowwuu qaban jedhan cufsiichee akka manneen sun ummataa qoodi
- Ganna itti gammoojjummaa bahan ganan 60 tolchitee akka namii torbaanitti saatii 35 hojjatu tolchite
- Mi’a biyya alaati Faransaay fidan qaraxa harka 35 irra kaahuu feeti
Imaanuheel Maarkoo ammoo nama ganna 39 nama pirezidaantii biyya sunii tahuuf dorgomu cufa keessaa isatti gannaan nama diqqaa
Takkuma miseensa mana mariillee hin taane takkumallee biiroo siyaasaalleef hin dorgomen taatullee adoo namii hin beekin takkumaan oli cehee mataa baafate.
Ogeesaa baruma baankii qabuu durii pirezidaantii Faransaay firaankoo Holaandee gama dinagdeetiin gorsaa bahe.Bara 2014 ammoo minsitea maallaqaa tahee filatame.
Sochiin duula filannoo isaa “En Maches.”Niitiin isaa barsiiftu isaa ta ganna 20 isa caaltu,Brigitte Trogneux ijoollee akkoo torb qabdi.
Waan yoo filatame tolchuu fedhu keessaa:
- Hanqina bajata mootummaa diqqeessuuf hujii ummaaa 120,00o diqqeessa.
- Gibira dhaabbilee daldalaa harka 33 irraa harka 25 deebisee akka namii torbaanitti saatii 35 qofa hojjatu yaada dhiyeessa
- Akka barsiisota hedduu manneen carraa barnootaa hin argatin hedduutti ergan tolchaa.
- Akka manneen barnootaa ijoolleen ganna 15 gadii keessa baratanitti namii bilbila harkaa hin fayyadamne hajaja
- Akka biyyitii isaa Waldaa Awurooppaa jabeessitu fedha


text:
Dhaabbatichi ibsa guyyaa kaleessaa baaseen; alaabaan biyyattii kan maallatoo Urjii jidduurraa qabu ummata biyyattii kan bakka hin buunee fi fudhatama kan hin qabne waan taheef, urjiin jidduurra jiru akka irraa kaafamuu qabu mootummaa gaafate.
Gorsaa Seeraa Paartichaa kan tahe Obbo Yidnaqaachaw Asaffaa ibsa guyyaa kaleessaa midiyaaleef kenne irratti;
“Alaabaan mallatoo urjii qabu kan amma biyyattiin itti tajaajilamaa jirtu; kan eenyummaa ummata biyyattii hin ibsine waan taheef paartiin keenya ni balaleffata. akkasumas akka mallatoon urjii jidduu jiru kaafamu jabeessinee gaafannaa” jedhe.
Dhaabbatichi ibsa guyyaa kaleessaa baaseen; alaabaan biyyattii kan maallatoo Urjii jidduurraa qabu ummata biyyattii kan bakka hin buunee fi fudhatama kan hin qabne waan taheef, urjiin jidduurra jiru akka irraa kaafamuu qabu mootummaa gaafate.


text:
Jilli kongireesii Yunaayitid Isteetis kan af-yaa’ii mana maree Naansii Peloosiin durfamu, Chaayinaan daawwannaa kanaaf deebii waraanaa akka kennitu dhaadachuun akeekkachiistuus Kibxata galgala Taayiwaan seenee jira.
Jilli Pelosii dhaan durmfau buufata xiyyaaraa Taipei Song-shan kan dhaqqabe akka sa’aatii biyya sanaatti galgala keessaa sa’a tti. Jilli kana angawoonni Taayiwaan simatanii jiran.
Peeloosiin Roobii borii pirezidaantii Taayiwaan Tsai Ing-wen fi miseensonni mana maree olaanoo biroo waliin wal arguuf akka jiran miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru.
Torban hedduu dhaaf gabaasaaleen miidiyaalee kan Chaayinaa qeequun beekaman Peeloosiin, qaama daawwannaa iisaanii bal’aa ta’e kan Eeshiyaa tti geggeessaniin Taayiwaanitti goruu fi dhiisuu isaanii tilmaamaa turan.
Chaayinaan daawwannaan kun waan abbaa biyyummaa ishee odola ofiin bultu kana irratti qabdu aakka cabsuutti ilaalama jechuun fudhatama hin qab u jechuun akeekkachiifteetti.
Kibxata darbe dubbi himtuun ministeera haajaa alaa Chaayinaa Huwaa Chunyiing daawwannaa yaadame kun ''gowwummaa, balaa fi qumaara hin barbaachifne jechuun dubbataniiru.


text:
AFCON,dorgommiin waancaa kubbaa miilaa Afrikaa bara 1957 Sudanitti jalqabe.Gaafas biyya sadiitti taphatee Masriitti moohe.Taphii amma ganna lama lamaan maree dhufu kun amma maroo 31esso keessa jira.
Tapha barana biyya Afrikaa gama Bahaa keessaa Ugaandaa qofatti keessa jira.
Biyya 16 guyyaa 23tiif marroo 32 taphata.Biyya hedduutti ijoollee isaanii kilabii biyya alaa keessa tapahtan yaammate.
Riyad Mahrez, Diedonnei Mbokani, Pierre-Emerick Aubameyang fi Mohamed Salah faatii warra dorgommi oowwisa jedhanii eegatan keessaa tokko.
Dorgommii waancaa kubbaa miilaa Afrikaa bara 2015 keessaa Ayvoorii Koosti moote tana barana Gaabonitti qopheesse.Gaabon dandeettiin kubbaa miilaa isii dudda duuba jirti.Akka sadarkaa FIFAn kaahetti 108esso irra jirti.
Barana biyyootii hedduun taphattoota biyya isaanii kilabii EPL keessa tapahtan yaammate.Mee taphattoota shanan EPL keessaa yaammata tapha isaanii laalaa.
Ayiverii Kostitti-- kilabi Xaliyaanaa Seire A- Atlaanataa keessaa Franck Kessie yaammate.
DR Koongoo ammoo kilabii Ispeen Villarreal CF keessaa ilma isii Cedric Bakambu ergifatte.
Keita Balde Diao – kilabi Xaliyaanaa Laaziyoo taphataa Senegaalif tapachufu dhufe.
Jordan Ayew – ammoo biyya isaa Gaanaa tapachuuf kilabi Asotn Viilaa keessaa dhufe.
Biyyitii barana moote $m4 fi waancaa xaliyaanaatti hojajjtan badhaafamti.Tapha eennuu laaluu feetan?


text:
Magaalaa Goreetti hiriirri mormii guyyoota sadiif geggeeffamuun himamee jira. Buufatni xiyyaaraa Goree waggoota 13 dura sababaa hin beekamneen tajaajila dhaabe akka hojjatamee hojiitti seenu gaafatan, hiriirtonni.
Hiriira kanaa booda Bulchaan godinaa Iluu Abbaa Boor akka jiraattota magaalaa Goree wajjjin marii taasisan Raadiyoo Sagalee Ameerikaatti himaniir jiran.
Dhaabbatni Buufataalee Xayyaaraa Itiyoophiyaa qorannoo irra deddeebiin geggeesseen buufata xiyyaaraa Mattuu Saardoo bakka jedhamutti ijaaruuf kan murteesse tahuus dubbatanii jiru.
Gabaasaa guutuu dhaggeeffadhaa


text:
Too’annaa seeraa jala ta’anii qorannaan poolisii kan itti taasifamu ykn abbaa alangaatiin himati itti banamee namoonni wabiidhaan gadhiifaman; dhimmi isaanii utuu murteen itti hinkennamin fannifamee waan hafuuf maallaqni wabiif qabsiisan akka hindeebineef komachuu isaanii Addis Maaledaatti ibsan.
Kanaanis manneen murtii maallaqa wabummaa bu’ura seeraatiin ala akka madda galiitti itti fayyadamaa jiru jechuun namoonni maallaqa wabummaa qabsiisan komii dhiyeessu.
Abukaatoon paartii Baalderaas Diimookiraasii Dhugaatiif jedhamuu Heenook Akililuu; seerri himatichi yoo cufame maallaqichi deebi’uu qaba jedha. Haala amma jiruun garuu miseensonni keenya dhimma seeraa qaban dhimmi himata isaanii fannifameetu hafa; maallaqni wabummaas hindeebi’u jedhaniiru.
Itti dabaluunis maallaqni hedduun wabiidhaaf qabamaniitu hafu erga jedhanii booda; galmeewwan abbaa alangaatti dhiyaatanii yoo cufaman malee maallaqichi deebi’uu hindanda’u. kunis gama seeraatiin sirrii miti jechuun dubbatan.
“Nuti akka paartiitti maallaqni kumoota dhibbaan lakkaa’aman wabummaadhaan nu jala qabameera; abbaa dhimmaa yeroo yeroon gara mana murtiitti dhiyaatu wayita yaadnu immoo maallaqni miliyoona dhibbaan lakkaa’amu manneen murtiitti qabameera” jedhan.
“Manni murtii dhimma tokkoof hanga birrii kuma 60tti wabummaa gaafachuun isaa baratamaa ta’eera; hanga odeeffannoo ani qabuutti maallaqni kun odiitarri sirnaan kan hordofu miti” jedhaniiru.
Maallaqni malaammaltummaa fi gochaa seeraan-alaatiif kan saaxilamee dha kan jedhan abukaattichi; namoonni maallaqni isaanii qabamesbuufata poolisii adeemuudhaan dhimmichi eessa gahe jedhanii gaafachuuf muuxannoo waan hinqabnee fi yoo deemanis al tokko abbaa alangaatu ilaalaa jira; yeroo biraa immoo poolisii bira jira waan jedhamanuuf adeemsa dadhabsiisaa hordofanii deebisiisuu dadhabuu ni danda’u jedhaniiru.
Hanga yoonaattis namoonni dhuunfaa qabeenyaa jalaa qabaman kan akka bilbilaa fi paaspoortii wayita deebisiisan malee; dhimmoota jiran keessaa dhibbeentaa 99 kan ta’an himanni isaanii cufamee maallaqni wabummaa wayita deebi’uuf argee hinbeeku jedhanii jiru.
Kanaafis yeroo baay’ee deddeebina; ta’ees garuu maallaqa wabummaa deebisiisuun hafeeyyuu; lakkoofsi baankii pirezidaantii paartichaa (kan Iskindir Naggaafaa) bara 2012 kaasee kan dhorkame waan ta’eef irra-deddeebiin gaafatanii hanga ammaatti hinbanamneef jedhan.
Namoonni maallaqni wabummaa jalaa qabame biirookiraasii dhuma hinqabneen nuffanii akka dhiisan taasifamaa jira yaada jedhu dubbataniiru.
Abbootiin dhimmaa maallaqni wabummaa isaanii kan deebi’uuf abbaan alangaa himatichi akka cufamu yoo taasisee dha waan jedhameef Addis Maaledaan ministeera haqaa kan gaafatte yoo ta’u; hoogganaan pirees sekireetariyaatii ministeerichaa Awwal Sulxaan; kaayyoo olaanaan maallaqa wabummaa himatamaan beellama isaa itti aanu kabajuun akka argamuufi erga jedhanii booda; maallaqichi kan deebi’uu danda’u galmeen sun yoo xumura argatee dha jedhan.
Dhimmichi utuu murtee hinargatin qilleensa irra hanga jirutti garuu adeemsis isaa waggaa 10 yoo tures; maallaqichi hindeebi’u jechuun ibsaniiru. Deebifamuun maallaqichaa kan murtaa’us daangaa umurii galmee qorannichaatiin ta’a jedhan.
Abbaan alangaa dhimmi maallaqa wabummaa isa hinilaallatu erga jedhanii boodas; wayita himatamaan badu; ragaan utuu hindhufin yoo hafe; akkasumas poolisiin himatamaa dhiyeessuuf yeroon itti fudhatu adeemsa isaa duubatti waan harkisuuf abbaan alangaa galmee harka isaa irra hanga hintursinitti kanaan itti gaafatamaa ta’uu akka hindandeenye kaasaniiru.
Manni murtii karaa sirrii hintaaneen kan beellama kennu yoo ta’e; abbaan alangaa raga utuu hinguutin yoo hafe; poolisiin hidhii dhiyeessi kan jedhame yoo hindhiyeessine adeemsi isaa ni harkifata. Adeemsa kanaan qaamoleen sadanuu rakkoo qabu jechuun ibsan.
Addis Maaledaan hojjetaa mana murtii waliigalaa maqaa isaanii ibsuu hinfeene kan aasofsiiste yoo ta’u; isaanis abbaan alangaa himata bane hanga hincufinitti maallaqni wabummaa manneen murtii hinilaallatu jedhan.
“Abbaan alangaa kan bane maaliif hincufu; himata inni baneen mitii manni murtii wabii qabsiisaa bahaa kan jedhu?” kan jedhan hojjetichi; himata abbaan alangaa hincufiniif manni murtii akkamitti maallaqa wabummaa gadhiisa jedhaniiru.
Maallaqni wabummaa maal bu’ureeffateetu tilmaamama kan jedhu gaafatamaniis; kun kan mutaa’u abbootii seeraatiin; ta’us maallaqichi bakka bu’aa badii sanaa miti; yeroo tokko tokko maallaqa badii sana irraa baay’ee xiqqaa ta’etu wabiidhaaf gaafatama; kunis himatamaan gaaddisa seeraa jala taa’ee dhimma isaa akka hordofuufi jechuun dubbataniiru.
Guyyaa beellamaa manni murtii kennetti abbaan alangaa fi himatamaan utuu hinargamin yoo hafanis; manni murtii dhimmichi ukkaamamee (inactive) ta’ee akka turu taasisa. Kanaanis galmichi hanga murtiin itti hinkennaminitti manni murtii maallaqa wabummaa hindeebisu jedhan.
Maallaqni wabummaa walitti qabamu tajaajila kamiifuu akka hinoollee fi mootummaan ittan fayyadama yoo jedhe; manni murtii maallaqa uummataa ti jechuun akka dhowwatu eeraniiru.
Addis Maaledaan dubbi-himaa manneen murtii federaalaa Tasfaayee Niwaay irraa ibsa dabalataa barbaaddee yoo bilbiltes; wayita sanatti hojii irran jira jechuu isaaniitiin yaada isaanii kanatti ida’uu hindandeenye.
አዲስ ማለዳ Ebla 22 2014 No 46


text:
Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomanii, Qondaaltota Miyanmaar irratti himannaan duguuggaa Sanyii raawwachuu akka banamu gaafate
Dhaabbata mootummoota gamtoomanitti Komishiinni addaa Miyanmaar keessatti Yakkaa Muslimoota Rohingiyaa irratti raawwatame qoraataa ture hujii isaa xumuruun Isniina har’aa gabaasa baasee jira. UN gabaasa isaa kanaan, qondaaltonni waraana Miyanmaar Muslimoota Rohingiyaa irratti duguuggaa Sanyii, yakkaa dhala namaa irratti raawwachuu fi yakka waraanaa raawwatanii jiru jedhe.
Gabaasni UN kun Qondaaltonni Miyanmaar naannolee biyyatti Kachin, Rakhayin fi Shan jedhaman keessatti dhala namaa irratti yakkoota hammeenyaan guutaman raawwachuu isaanii kan mirkaneeffate tahuu ibsuun, manni murtii yakka addunyaa (ICC)n qondaaltota kanneen irratti hattattamaan himannaa akka banu gaaffate.
Waraanni Miyanmaar ajaja qondaaltota ol’aanootiin gandoota Muslimoota Rohingiyaa guutuu gubuu, haawwanii fi ijoollee dubraa gudeeduu, namoota ukkaamsanii gabroomsuu dabalatee yakkoota garagaraa itti yaaduu fi qorannoodhaan kan raawwataa ture tahuu gabaasni UN ni mul’isa. Dabalataanis hooggantuun mootummaa Miyanmaar Aung San Suu Kyi yakka muslimoota Rohingiyaa irratti raawwatamaa ture dhaabsisuuf carraaqqii kan hin godhin tahuu gabaasichi ni ibsa.


text:
Obama’s Planned Visit to Ethiopia is Incompatible with Claims of Democratic Principles of the U.S. Government. Daaw’annaan Obaamaa Gara Itoophiyaatti Saganteeffame Imaammata Sirna Dimokraasii Faallessa July 7, 2015Posted by OromianEconomist in Africa, Ethiopia's Colonizing Structure and the Development Problems of People of Oromia, OLF, Oromia, Oromiyaa, Oromo, US-Africa Summit.
Tags: 'BECAUSE I AM OROMO’: SWEEPING REPRESSION IN THE OROMIA, Obama's plan to visit Ethiopia criticised as 'gift' for repressive government, OLF, OLF Statement on President Obama’s Planned Visit to Ethiopia
trackback
OLF Statement on President Obama’s Planned Visit to Ethiopia
Daaw’annaan Obaamaa Gara Itoophiyaatti Saganteeffame Imaammata Sirna Dimokraasii Faallessa
Ibsa Adda Bilisummaa Oromoo
ABOn daaw’annaan Prezidant Obaamaan dhuma baatii Adoolessaa 2015-tti Itophiyaatti adeemsisuuf karoorfate, abbootii irree kan jajjabeessu, bittootni hacuuccaa fi saaminsa ummatoota irratti gaggeessan akka itti fufaniif kan hamilchiisu waan taheef jabeessee morma. Bara 1991 Itoophiyaa keessatti oggaa mootummaan Abbaa Irree Dargii qabsoo ummatootaan aangoo irraa darbamee Mootummaan Cehumsaa kan yeroo hundeeffamu waadaan U.S. irraa dhagahamaa ture yoo sirni dimokiraatawaan mirkanaawe malee gargaarsi gama Ameerikaa irraa hin jiraatu (“No dimokraasii, no cooperation,”) kan jedhu ture. Waadaa U.S. kana ifatti kan dubbatan I/A Gaafatamaa Haajaa Alaa U.S. oggasii Herman J. Cohen turan.
Kan yeroo sanatti caalmaa humna waraanaa qabutti gargaaramee aangoo mootummaa kan dhuunfate Wayyaaneen (EPRDF) yeroo waggaa tokko hin caalle keessatti farra dimokraasii tahuu isaa hojiidhaan mirkaneesse. Dhaabotni siyaasaa kanneen bilisummaa ummataa fi sirna dimokraasii dhugoomsuuf qabsaawan kanneen akka Adda Bilisummaa Oromoo oggasuma adeemsa farra dimokraasii Wayyaanee mormuudhaan irraa adda bahan.
Erga sanaa jalqabee waggoota 24 dabraniif sababaa adeemsa farra dimokraasii Wayyaaneen filateen hacuuccaan gama siyaasaa, dinagdee fi hawaasummaa ummatoota irra gahaa turee fi gahaa jiru kan salphaatti tarrifamee keessaa bahamu miti. Gabaasaan Dhaabbattootni mirga dhala namaa kanneen akka Amnesty International, Human Rights Watch, Human Rights League of the Horn of Africa, Country Report U.S. State Department mataan isaa … fi kkf. hedduun yeroo adda addaatti baasan, roorroo Wayyaaneen (EPRDF) ummatoota irraan gahu hundas tahuu baatu hanga tokko ni mul’isu. Haa tahu malee sunuu miidhaa suukanneessaa Wayyaaneen dhoksaadhaan goleelee biyyattii iddoo caasaan miidiyaa kamuu hin dhaqqabnetti (keessattuu goleelee Oromiyaa hunda keessatti) raaw’atu hedduu isaa kan hin dabalannee dha.
Walumaa gala warreen maalummaa Itoophiyaa isa dhugaa hin beekne yookaan osoo beekanii haalan, miidhaa mootummaa Itoophiyaatiin ummatoota irra gahu akka cabiinsa mirgoota murtaawootti dhiheessuu yaalan iyyuu, dhugaan jiru garuu, Itoophiyaa keessa hundeedhumaan bilisummaa Ummatootaatu guutuutti sarbamee jira. Waggoota 24 dabaraniif (akkuma sana duras godhamaa turetti) Ummatootni biyyattii dirqama murna aangoo irra jiru deggeruu fi filuu qawweedhaan irratti fe’ame baadhachuu malee mirga abbaa barbaadan deggeruu fi filachuu gonfachuun hafnaan yaaduunuu yakka guddaa itti tahee gidiraa hedduuf kan saaxilu akka tahe “Filannoo” Wayyaaneen dhiheenya kana gaggeesseetin 100% mohadhe jedhe caalaa ragaa biraa dhiheessuun hin feesisu.
Osoo imaammatni sirna dimokraasii jajjabeessuu kan U.S. nin hordofa jettu dhugaa tahee, yeroo ammaatti kan mootummaa U.S. irraa eegamu President Obaamaan akka Itoophiyaa daaw’atan saganteessuu osoo hin taane, murna Wayyaanee kan bilisummaa Ummatootaa guutuutti sarbee afaan qawweetiin ummatootatti akka fedhe roorrisaa turee fi jiru yoo xiqqaate ifatti balaaleffachuudhaan akka inni karaa badii kana irraa deebi’u gaafachuufaa tahuu male. Faallaa kanaa garuu U.S. dantaa yeroo kan mootummaa America qofa ilaaluudhaan gochaa Wayyaanee karaa badii inni hordofaa jiru irratti jajjabeessu raaw’achuu itti fufuun hedduu gaddisiisaa dha. Mootummaa akka poolisa addunyaatti of herreguu fi sirna dimokraatawaa hordofa ofiin jedhu irraa kan eegamus miti.
Akkuma beekamu jal-bultii “Filannoo” 5ffaa Wayyaanee dhiheenya adeemsifamee irratti aangawaan mootummaa Ameerikaa Wendy Sherman jedhamtu Finfinneetti argamuudhaan Itoophiyaa keessatti filmaatni adeemsifamu yeroo irraa gara yerootti wayyoomina argsiisaa deemuutti jira jettee ragaa bahuufiidhaan inni ammaa kunis dimokraatawaa akka tahu, iftummaa qabaatu, hunda hirmaachisuu fi nagaan kan gaggeeffamu akka tahu abdii qabna jechuudhaan filannoo doorsisa, hidhaa, dinniinaa fi hannaan geggeessuuf Wayyaaneen itti qophaa’aa ture eebbisteefii deebi’uun kan yaadatamuu dha. Kana irrattis dhaabbattoota mirga namoomaa hedduu fi jaarmayoota gara garaa irraa mormiin guddaan mudatee ture. Eebbi Wayyaaneen aangaawaa Ameerikaa kana irraa argates gochaa farrummaa filannoo irratti raawwatuuf karoorfate akka itti fufu onnachiisee haala addunyaa irratti mul’atee fi dhaga’amee hin beekneen dhibbaa-dhibbatti mo’atuu labsate. Daaw’annaan Prezidant Obbaamaa kan ammaa kunis kana eebbisuufiin alatti fayidaan biraa ummatoota Itophiyaa fi naannoo keenyaaf fidu hin jiru.
Daaw’annaan dhuma baatii Adoolessaatti saganteeffame kun, murna abbaa irree aangoo irra jiru caalaatti jajjabeessee, dhiittaan mirga namoomaa, preesii walaba ukkaamsuun, saamichaa fi roorroon ummatoota irra geessifamu biyyattii keessatti akka daran babal’atu kan taasisu dha. Hidhamtootaa Oromoo fi kanneen mirga falamatan biroo kuma kudhaniin lakkaawaman mana hidhaa keessatti akka tortoran irratti murtii gadi jabeessuu dha. Kana malees imaammatni Ameerikaan hordoftu kan dantaa ummatootaa fi mirga namoomaa herrega keessa galchu osoo hin taane dantaa Ameerikaa qofa kan dursu tahuu caalaatti hubachiisa.
ABOn daaw’annaan akkanaa abbootii irree kan jajjabeessu, bittootni hacuuccaa fi saaminsa ummatoota irratti gaggeessan akka itti fufaniif kan hamilchiisu waan taheef jabeessee morma. Hiree kanaanis mootummaan Ameerikaa karoora isaa kana akka irra deebi’ee ilaalu deddeebisee gaafata. Kanuma waliin dantaan Ameerikaas kan caalaatti tikfamuu fi iggitii qabaatu abbootii irree jajjabeessuudhaan osoo hin taane qabsoo haqaa ummatootni bilisummaa fi sirna dimokiraasii dhugoomsuuf gaggeessan deggeruu fi jajjabeessuudhaan akka tahe hubachiisa. Hundaan olitti ammoo daaw’annaan akkanaa abbootii irreef yeroof kan fayyadu tahus qabsoo ummatootaa kan boodatti deebisuu hin dandeenye tahuu hubachiisa. Seenaan qabsoo ummatootaa kan dhiheenyatti naannoo kanatti tahaa tures, ummatoota mirga isaaniif falmatuuf murteeffatan humni dhaabuu danda’u kan hin jirre tahuu mirkaneessan.
Injifatnoo Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Adoolessa 4, 2015
Comments»
No comments yet — be the first.


text:
Koroonaavaayirasii: US qoricha busaa yaalii hatattamaa Koroonaavaayirasiif fayyadamaa turte dhaabdee
Qoricha busaa 'hydroxychloroquine' jedhamu yaalii hatattamaa koroonaavaayirasiif oolaa ture Bulchiinsi Nyaataa fi Qorichootaa Ameerikaa [ FDA] akka dhaabbatu taasise.
Yaalii kilinikaa hanga ammaatti taasifameen qorichi kun dhibee vaayirasii kanaan dhufu yaaluuf kan dandeessisu mallattoo homaa hin agarsiifne jedhe dhaabbatichi.
Pireezidant Doonaald Tiraamp boodarra qoricha kana yaalii Covid-19 kanaaf fayyadamuu qabna jechuun mormaniiru.
Ji'a Bitootessaa keessa Dhaabbanni To'annoo Nyaataa fi Qorichaa Ameerikaa (FDA) qorichi busaa kun yaalii hatattamaa koroonaavaayirasiif akka oolu eeyyamee ture.
Wiixata kaleessaa garuu qorannoon kilinikaa namoota dhukkubsatan irratti gaggeeffame qorichi busaa 'haayidiroksikilorokiin' jedhamu dhibee koraanaavaayirasii yaaluuf akka hin gargaarre agarsiisera jedhe dhaabbatichi.
Namoota faalaman irratti homaa jijjiirama akka hin fidne ibse.
Haa tahu malee murtoo FDA dhaaf deebii yommuu kennan pireezidant Tiraamp qoricha kana kanaan dura ittisaaf jecha fudhadheera miidhaa homaa hin qabu jedhan.
''Nan fudhadhe, natti toles'' jedhan Tiraamp. ''Ani waa'ee qorichichaa irratti komii hin qabu, torban lamaaf fudhadheera, amma asan jira, kunoo as jirra'' jedhan.
Manguddoon gannna 74 Tiraamp namootni baay'een qoricha kana fudhatanii akka lubbuu isaanii oolche natti himaniiru jedhan.
Tiraampi qorichicha kan fudhachuu jalqaban erga namootni muraasni Waayit Haawus keessaa koroonaavaayirasiin qabamanii tahuu himan.
Qoricha kana yaaliif oolchuuf biyyootni adunyaa yaalaa turanis erga barruu Lancet jedhamu irratti miidhaa guddaa kan akka dhukkuba onnee fa'a geessisuu danda'a jedhamee dhaabbateera.
Kanarraa ka'uun WHO fi biyyoonni kaanis yaalii jalqabanii turan addaan kutaniiru.


text:
Qeerroon Bilisummaa erga oromiyaa keessatti gadi dhaabbatee mormii karaa nagaatiin mootummaa shororkaawaa fi nama nyaataa Wayyaanee waliin gaggeessuu eegalee waggoota muraasa lakkoofsisee jira.
Qeerroon jajjabeen sabaa 0romiyaa keessatti uummata isaa waliin mirga uummata isaa kabachiisuuf, ciramuu lafa 0romiyaa dura dhaabbataa, falma hadhawaaa fi suukkanneessaa keessatti hedduun osoo ajjeefamuu, hidhamuu, ariyamuu fi gudeeddaan shamarraan Oromoo irratti osoo raawwatuu gabrummaa jalaa bahuuf maqaa FDG jedhu qabatee diina dura dhaabbatee wareegama guddaas baasee injifannoo guddaas galmeessaa Oromiyaa fi uummata Oromoo bilisa baasuuf sadarkaa mootummaa gabroonfataa mootummaa abbaa irree wayyaanetti xumura taasisuu irra gahee jira.
Seenaa darban keessatti FDG barana Sadaa fi Muddee 2015 keessa gaggeeffamaa jiru seenaa Oromoo keessatti iddoo olaanaa tahee yaadatamuu fi dubbifamuu akka qabu hubachaa wareegamni FDG amma gaggeeffame keessatti wareegamni lubbuu, qabeenyaa fi diinagdee guddaa tahus Injifannoon galmawaan daran guddaa fi gammachiisaa akkasuma uummata Oromoo kan boonsuudha.
Egaan FDG amma gara xumuraatti dhufnee jirra. Qeerroon fincilli isaa kana booda itti fufuu qabu maqaa kana ofirraa jijjiiruudhaan FDG- Fincila Diddaa Gabrummaa kan jedhu gara
FXG-Fincila Xumura Gabrummaatti jijjiirruun qabsoo isaa Bilisummaadhaan xumuratuu fi yeroo gabrummaa ofirraa xumuru yeroo kana tahuun sochiiwwan yeroo ammaa gaggeeffamu irrraa kan hubannuudha.
Yeroo kanaa akkuma beekamu hidhaan uummata Oromoo irratti raawwataa jiru hammaachaa, gocho mootummaa shororkeessaa wayyaaneetiin godhamaa jirus suukkanneessaa shamarran Oromoo irratti gudeeddaa dirqiin raawwataa jiraachuu osoo argaa jirru, rasaasaan kan ajjeefaman daa’imaa hanga maanguddootti dhibbaan lakkaawam mul’ataa fi dhokaatatti beekame, ilmaan Oromoo yeroo ammaa kana mana hidhaatti guuramaa jiran kumaataman lakkaawamaa jiran kun gonkumaa qabsoo keenya duubatti osoo hin deebisnee Qeerron Bilisummaa FXG mirkaneeffachuun isaa amma tahuu wal hubachisuudhaan waamicha itti fufiinsaan qabsoo keenya dhaabuu hin qabnee taasisna.
FXG Amma!
Qeerroo Bilisummaa
Muddee 30, 2015


text:
Hanqinni roobaa walitti fufee uumame rakkoo caamaa hamaa amma nu mudateef gumaache, kanneen jedhan jiraattottonni Godinaa Arsii Dhihaa yeroo ammaa gargaarsa fudhataa jiran. Mootummaa Itiyoophiyaatu Dhaabbata Misooma Sadarkaa Addunyaa, ka Yunaayitid Isteetsii,USAID fi dhaabbatoota gargaarsaa ka biroo waliin wal-gargaaruu dhaan gargaarsaa kana kennaa jira. Godinaa Arsii Dhihaa, aanaa Shaalaa, magaalaa xiqqoo Hajjee jedhamutu, bakka gargaarsi itti raabsamaa jirutti Korojoolee mallattoon "USAID" jedhu irraa mul'atuu fi qorqoorroolee zayitaa mallattoon USA irra jiru tarreessamee mul'ata, jedha gabaasaan keennya.
Waajjira Ittisa Balaa, ka Mootummaa bakka-bu'uudhaan ka gargaarsicha raabsaa turte, Caaltuu Taaddesee akka jettutti, midhaan gargaarsaa ka dhiheessu daabbata gargaarsaa Waldaa Kaatolikii, ka Catholic Relief Services jedhamu yoo tahu ka gargaarsicha raabsu ammoo Dhaabbata Misooma Sadarkaa Addunyaa Yunitid Isteets, USAID dha.
Roobni dhabamuu irraa loon silaa gurgurree nyaata ittiin bitachuu malle illee nu jalaa dhuman. ka jedhan, gargaaramtoota sana keessaa maanguddoon Sheekkattoo Qashur jedhaman, loon digdamii-saddeet qaban keessaa lama qofti harkatti hafuu dubbatu. Gargaaramtoonni ka biroon illee waan jedhan qaban. Gabaasaa guutuu dhaggeeffadhaa.
Waggoota Walitti-aananiif Yeroon Roobaa Sirraa'uu Dhabuu tu Rakkoo Fide
Hanqinni roobaa walitti fufee uumame rakkoo caamaa hamaa amma nu mudateef gumaache, kanneen jedhan jiraattottonni Godinaa Arsii Dhihaa yeroo ammaa gargaarsa fudhataa jiran. Mootummaa Itiyoophiyaatu Dhaabbata Misooma Sadarkaa Addunyaa, ka Yunaayitid Isteetsii,USAID fi dhaabbatoota gargaarsaa ka biroo waliin wal-gargaaruu dhaan gargaarsaa kana kennaa jira. Godinaa Arsii Dhihaa, aanaa Shaalaa, magaalaa xiqqoo Hajjee jedhamutu, bakka gargaarsi itti raabsamaa jirutti Korojoolee mallattoon "USAID" jedhu irraa mul'atuu fi qorqoorroolee zayitaa mallattoon USA irra jiru tarreessamee mul'ata, jedha gabaasaan keennya.


text:
(Waaqeffannaa, 12 Caamsaa 2017) Mootummaan Wayyaanee hordoftoota amantii Waaqeffannaa 110 ol ta’an halkan Galma Diida Heexoo keessatti Waaqeffanaa gaggeessa turan ukkaamsee hidhe.
Oduun nu gahe akka ibsutti, Caamsaa 11 bara 2017 halkan keessa sa’aatii 10:45 irratti Waaqeffattooti 110 ol ta’an Godina Shawaa kaabaa (Salaalee) magaalaa Fiichee keessaa qaban.
Waaqeffattooti kunneen yeroo sanatti Galma Diida Heexoo keessatti walgahanii Waaqeffannaa wal barsiisaa fi Waaqa kadhataa turan.
Kaayyoon hordoftoota amantii Waaqeffannaa kan Galma Diida Heexoo kun Waaqa tokkicha kadhachuu fi akka amantiin Oromoo kun guddatu gahee isaanii bahuu dha.
Garuu, osoo isaan Galma Waaqeffannaa keessatti sagantaa idilee barnoota amantii Waaqeffannaa geggeessaa jiranii, hidhattooti Wayyaanee itti seenanii badii tokkoo malee too’annoo poolisii jala akka oolan godhanii jiru.
Mootummaan Wayyaanee yeroo addaddaatti hundee Waaqeffannaa balleessuuf tarkaanfii fudhataa turnun isaa kan yaadatamu.
Torban darbees Waaqeffattoota shantamaa ol qabanii turan. Waaqeffattooti kunneen yeroo gadhiifamanis akkas jedhaman: “kanan booda yoo Waaqeffannaatti deebitan too’annoo koomaandii poostii jala ooltu jedhanini gadi lakkisan.”
Waaqeffattooti akak ibsanitti immoo, dhiibbaa fi roorroon akkanaa kun Waaqeffattoota daran jabeessa malee duubatti hin deebisu.
“Haalli kun daran hammaachaa jira,” kan jedhan Waaqefaftaan tokk, “Sirni Wayyaanee dhumatu malee nagaan waan hin deebineef, ummati keenya otuu hin sodaanne qabsoo eegalame daran finiinsuu qaban,” jedhan.
Itti dabaluunis, “ummati Oromoo biyya isaa keessatti mirga jireenyaa, mirga amantii fi mirga bulchiinsaa dhabee jiraachuun kunis akka dafee dhumatuuf, namuu qabsoo maraalessa babal’isuun barbaachisaa dha,” jechuun dhaamsa jabaa dabarsanii jiru.
Waaqeffannaan amantii Oromoo kan durii ti; amantiin kun bara dheeraaf akak badu irratti hojjatamaa ture. Garuu, qabsoo Oromootiin deebi’ee dagaaguutti jira. Waaqeffannaan amantii Waaqa tokkichatti amanuu dha.


text:
Gatiin namaa meeqa?
Ilmatu abbaa isaatiin, “gatiin jireenyaa meeqa abbaa?” jedhee
gaafata. Abbaanis dubbiidhaan osoo hin taane gochaan itti
agarsiisuuf yaade. Dhagaa tokko fuudhee itti kennee ‘deemii gabaa geessi’ jedheen. gatiisaammoo quba lama qofa itti agarsiisi afaanin hin dubbatin jedheen. ‘Gatii fedhan sii kennanis hin gurgurin’ jedheen. Mucichis akkasuma godhe. Warri dhagaa irraa bituuf itti dhufan ‘gatiin meeqa?’ jedhuun; innis quba lama itti agarsiise. Qarshii lama moo? Sitti hin baayyatuu? Jedhaniin. Haa ta’uu ni kafalla yemmuu jedhaniin gurguruu didee gale. ‘Aabbaa waan naan jette raawwadheera’ jedheen. Abbaanis tole mee ammas deemii godambaa(muuziy
eemii) geessi jedheen; ammas mucaan ni geesse. Gatiisaa
akkuma duraa sana quba lamaan qofa baasee itti agarsiise. Qarshii dhibba lama moo? Tole ni kafalla jedhaniin. Didee dhagaasaa fudhatee manatti gale. ammas Abbaadhaan raawwadheera jedheen-mucichi. Abbaanis tole mee na hin nuffiniitii amma bakka albuuda itti gurguranitti geessi jedheen.
Mucichis dukkaana albuuda itti gurguranitti ni geesse. Gatiisaa
gaafatamnaan akkuma duraa quba lamaan itti agarsiise.
Qarshii kuma dhibba lama moo? Jechaa dhagaa sana ajaa’ibsiifachaa amman siif kafala jedheen kunis. Mucichi gurguruu didee galeen.
Abbaanis agartee ilma koo, dhagaan kun tokkuma, gabaatti qarshii lama, muuziyeemitti qarshii dhibba lama, dukkaana albuudatti immoo qarshii kuma dhibba lama siif kennan dhagaa gatii jabeessa jedhanii. Dhagaa gati-jabeessa ta’uu kan bare warra dukkaanaa sanaadha. Maalif? Maalummaa dhagichaa kan beeku isaan qofa waan ta’eefi. Gatiin jireenyaa kees akkasuma. Namoota gatii kee hin beekne irraa fagaadhu!
Jaalachuufi waliin jiraachuu dandeessa; garuu raawwattee itti hin dhiyaatin. Oolmaafi bultiin kee namoota gatii kee beekan qofa waliin haa ta’uu jedheen jedhama.
Waa irraa ni barattu jedheen isiniif qoode.
Kitaaba ‘Gatiin namaa meeqa’? Jedhu irraa
Ebisa Bayissa tin barreeffame.
Qopheessaa: Amiin Waaree


text:
SIGAARAA AARSUU:
Sigaaraa aarsuun qaamoota(Orgaanota) keenya hunda miidhuu danda’a. Dhukkuboota garagaraatiifis nama saaxila. Wolumaa galatti sigaaraa aarsuun fayyaa keenya irratti miidhaa guddaa fida.
—
Sigaaraa aarsuun:
* Carraa dhukkuba hidda dhiiga onnee ykn dhukkuba onnee akka tasaa dachaa lamaa hanga afurii ol kaasa.
* Carraa Istirookii (dhigni sammuu keessatti jiguu/ hiddi dhiigaa sammuu keessa jiru cufamu) dachaa lamaa hanga afurii dabala.
* Carraa Kaansarii Sombaatiin qabamuu dachaa digdamii shaniin dabala.
* Hiddi dhiigaa akka dhiphatu fi jabaatu gochuun dhahannaan onneefi dhiibaan dhiigaa akka ol ka’u gochuu danda’a. Carraa dhiigni hidda dhiigaa keessatti itituus ni dabala. Kun ammoo carraa dhiigni sammuu fi miila keenya keessatti itituu ol kaasa.
* Nama dhukkuba Asmii qabu irrattis dhukkubni kun akka itti ka’uufi yoo itti Ka’ee jiraatees dhukkubni kun akka itti cimu gochuu danda’a.
* Dhukkuba sombaa- Ujummoo qilleensaa fi qaamaa sombaa yeroo dheeraaf miidhu (Chronic Obstructive Pulmonary Disease -COPD) jedhamuun qabuumiifi sababa dhukkuba kana irraa du’uu dachaa Kudha lamaa hanga Kudha sadihii dabala.
* Carraa Dhukkuba Sukkaraa Gosa Lammata(Type-II DM)tiin qabamu worra hin aarsineen wol bira qabamee yoo ilaalamu isaan sigaaraa aarsan irratti carraan dhukkuba kanaan qabamuu parsantii 30-40% ni dabala.
—
Sigaaraa aarsuun:
▪Kaansarii Afuuffee Fincaanii
▪ Kaansarii Dhiigaa
▪Kaansarii Fiixxee/ulaa Gadaameessaa
▪Kaansarii mar’umaan guddaa
▪Kaansarii ujummoo nyaata afaani hanga garaachaa gadi dabarsu (Esophagus)
▪Kaansarii Kalee
▪Kaansarii Tiruu
▪Kaansarii qaamoota keessa afaan keenya fi kokkee irraa ka’an
▪ Kaansarii Rajiijii
▪Kaansariii Garaachaafi
▪Kaansarii Ujummoo qilleensatiin qabamuufi sababa kansarii kanninitin du’uu haalaan dabala.
—
Sigaaraa aarsuun:
• Dubartiin takka ulfaayuuf akka yeroo dheeraa itti fudhatuufi yoo ulfooftes:-
• Otoo yeroon hin gahin cinniinsuun akka jalqabuufi daa’imni otoo yeroon hin gahin akka dhalatu
• Daa’ima lubbuun hin jirre akka deessu
• Daa’ima ulfaatinna Xiqqaa qabu akka deessu
• Carraa daa’imni dhalate tasa du’uu
• Carraa ulfi dhanagala’uu/ jiguu/ nama irraa bahuu (Miscarriage) fi
• Carraa ulfa gadaamessa alatti ulfaayu (Ectopic Pregnancy) ni dabala.
—
* Sigaaraa aarsuun jabinna Lafee fi fayyumaa ilkaniifi Irga keenyaa irrattis miidhaa ni qabaata.
* Dandeettii qaamni keenyaa dhukkuba ittisuus ni dadhabsiisa.
* Moora ijaatiifis carraa saaxilamuu ni dabala. Akkamusamas qaama ija keenya “Retina” jedhamu irrattis miidha guddaa fiduu danda’a.
—
Sigaaraa aarsuu dhaabuu ykn addaan kutuun:
▪Woggaa jalqabaa addaan kunne keessatti carraa dhukkuba onnee akka tasaa fi dhukkuboota sirna marsaa dhiigaatiin (Cardiovascular Disease) qabamu haalaan xiqqeessa.
▪Aarsuu addaan kunnee/ dhaabnee woggaa 2-5 kessatti carraa “Stroke” (dhigni sammuu keessatti jiguu/ hiddi dhiigaa sammuu keessa jiru cufamu) kan nama hin aarsiineen qixaatti deebi’a.
▪Sigaaraa dhaaabne/ addaan kunnee woggaa Shan keessatti carraa Kaansarii Afuuffee Fincaanii, Kansarii qaamota keessa Afaan keenya irraa ka’an fi Kaansarii ujummoo nyaata afaani hanga garaachaa gadi dabarsu (Esophagus) walakkaadhaan gadi bu’a .
▪Woggoota kudhaniif yoo aarsuu addaan kutne carraa kaansarii Sombaatiin qabamuu wolakkadhaan gadi buusa.
—
Fayyaa ta’aa, fayyaa dahaa!
Horaa, bulaa, deebanaa!
—
©Dr. Nuredin Luke


text:
Yeroo dhibee hamaan Addunyaa yaaddessaa jiru kanatti tajaajila odeeffannoo ummata irraa addaan kutuufi mana hidhaa keessatti uummata ukkaamsuun dhibichi akka babal’atu gochuudha.
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo irra kenname
Bitootessa 16/2020
Finfinnee, Oromiyaa
Yeroo Ammaa guutuu Addunyaaf yaaddoo kan tahe dhukkubni COVID-19 jedhamu ummata Addunyaa kanaa akka baalaa harcaasaa jiraachuu namuu quba qaba.
Dhukkubni kun Biyya chaayinaatti haa eegalu malee deemsa keessa Addunyaa guutuu gahee biyyoota hunda yaaddoo hamtuu keessa galchee jira.
karaaleen daddarba dhukkuba kanaa baayyee yaaddessaa tahuun immoo Ogeessota fayyaa Addunyaa dabalatee WHOtti yaaddoo hamtuu taheera.
COVID-19 karaalee hanga ammaatti dhukkubootni daddarbu jedhamee hin eegamne nagaa harkaan wal gaafachuun akka daddarbu erga baramee Addunyaan yaaddoo hamtuuf saaxilamuu irraan kan ka’e Ogeessota Addunyaa kanaa dabalatee WHO akka namni harkaan nagaa wal hin gaafanne ummata hundaan barsiisaa ykn hubachiisaa jiru.
Biyyoota dhukkubni kun keessatti argame ykn Mul’ataa jiru jedhamu hunda USA dabalatee manneen barnootaa fi Manneen Amantii akkasumas waajjiraaleen ummatni keessatti heddummatu bakkeewwan bashannanaa akka hojii idilee isaanii cufan beeksisaniiru.
Gara biyya keenya Itoophiyaatti yeroo dhufnus dhukkuba kana ittisuuf haal dureewwan tokko tokko gochaa turre ittis jirra jedhus mootummaan guyyaa har’aa MM Dr Abiyyiin guyyoota 15 fuuldura keenya jiran manneen barnootaa yuuniversitiilee dabalatee wal gahiileen kamuu akka hin adeemsifamne akkasumas taphoonni kubbaa miilaa fi kanneen biroon spoortiin akka dhaabbatu beeksisanii jiru.
Tarkaanfii mootummaan Ethiopia fudhate waan jajjabeessamu tahus garuu ammas ummatni keenya dachee Oromiyaa irra jiraatu harki caalaan odeessa kanas tahe karaalee dhukkubni COVID-19 jedhamu daddarbuu fi mala ittisa isaa dhagahaa hin jiran.
Sababaan isaa immoo mootummaan Command post seeraan hin labsamne ummata lixaa fi kibba Oromiyaatti erga labsee uggura bilbilaa fi interneetaa addaan kutuun dhibee COVID-19 jedhamu dhagahuu miti ofiifuu uummatni maal keessa akka jiru wal quba hin qabu.
Yeroo Ammaa kana dhukkubni Addunyaa yaaddessaa jiru kun biyya keenya keessa erga seenee bubbulus guyyoota lama dura mootummaan akka ifatti biyya seene beeksisee jira.
Hanga ammaatti Itoophiyaa keessatti namootni qabatamaan dhukkubni kun irratti argame 5 tahuu fi dhukkuba kanaan shakkamanii warreen adda baafaman immoo itti gaafatamaa waajjira BBO Dr Tolaa Barisoo dabalatee namoota 183 ol tahuu mootummaan ifa godhee yeroo jirutti Nuyi Qeerroo Bilisummaa Oromoos yaaddessaa waan jiruuf mootummaan karaalee ummatni keenya ittiin of eeggachuu dandahan akkuma midiyaaleen biyya keessaa fi alaa gabaasaa jiran akka dhagahanii of eeggataniif bakkoota rakkoon bilbilaa fi internet addaan citee jiru hatattamaan lakkisuun ummatni keenya odeessa dhukkuba Addunyaa yaaddessaa jiru kana akka hubannoo gahaa argatanii irraa of eeggachuu qaban furmaata gochuu qaba jennee cimsinee ni gaafanna.
Akkasumas Ilmaan Oromoo yakka tokko malee Oromummaa isaaniif jecha yakkamaa tahanii manneen hidhaa beekamoo fi dhokatootti dararamaa jiranis haal duree tokko malee akka lakkifaman ni gaafanna.
Ilmaan Oromoo mana hidhaa jiran mana tokko keessatti hedduminaan ugguramanii waan jiraniif mala dhukkubni COVID-19 kun ittiin daddarbu keessaa immoo inni guddaan bakka ummatni walitti baay’atee jiru afuuraan waan daddarbuuf kana furuuf saffisaan hidhamtoota siyaasaa Oromoos tahe namoota yakki isaanii sassalphaa tahe rakkoon kun osoon mudatiin dursee hiikuu qaba jennee waan amannuuf akka Qeerroo Bilisummaa Oromootti kanas mootummaa biyya bulchaa jiru cimsinee akeekkachiifna.
Maayii irratti yerootti Addunyaan balalii xiyyaaraa bakkoota hedduu of irraa dhorkaa jirtutti biyyi keenya Itoophiyaa garuu bakka ka’umsa COVID-19 kan taate Chaayinaatti illee tajaajila balalii addaan hin kutiin jiraachuun isaa immoo ammas eegumsa mootummaan kun ummata isaaf godhuuf yaade gadi aanaa tahee waan nutti argameef saffisaan akka addaan kutu gaafachaa namoota dhukkuba kanaan shakkaman akka MM Abiyyiin “mallattooleen COVID-19 isin irratti yoo mul’ate manaa gadin bahiinaa mana taa’aa” jedhe sana osoon taane namoota dhukkubni kun irratti mul’atu akka saffisaan gara mana yaalaa isaaniif qophaayetti geeffamanii wal’aansa gahaa godhamuuf ni gaafanna.
Ummata keenya Saba bal’aa Oromoofis nagaa isaaniif hawwaa balaa amma Addunyaa mudatee jiru kanas of eeggannoo godhamuu qaba godhanii akka of tiksan waamicha keenya dhiyyeessinaaf.
Injifannoo Uummata Oromoof!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Bitootessa 16/2020
Finfinnee, Oromiyaa


text:
Chaayinaan kan prezidaant Doonaald Traamp baatii Fulbaanaa qabee dilaala meeshaalee gamasii galu irra taarifa kaa’uuf karoorsan ijaa ba’uuf jecha meeshaa Yunaayitid Isteetis kan biliyoona 75 ta’u irra dilaala kan keessuu fi konkolaataa Ameerikaa irrattis taarikfa doolaara dhibba irraa harka 25 kan dabaltu ta’uu beeksisetee jirti.
Prezidaant Traamp tarkaanfii Chaayinaan fudhatteef hara’a gar boodaa deebii kan kennan ta’uu beeksisan.
Traamp akka jedhanitti biyyi keenya waggoota hedduu daldala Chaayinaa waliin jiruun akka malee doolaara Triliyoonaan laka’amu dhabde.
Waggatti qabeenyaa keenya beekumsaa biliyoonaan laka’amu hatan, kanas itti fufuu barbaadhu jedhan Traamp. Kun akka ta’u hin eeyamu, Chaayinaa hin barbaannu, dhugumatti Chayinaa male jiraachuu nuu wayya jedhan.
Chaayinaan Meeshaa Ameerikaa Irratti Dilaala Dabalte
- VOA
WAASHINGITAN, DIISII —


text:
Yaadaan bilshaachuufi beekumsa qabaachuun sochii hojii keenya guyyaa hundumaa keessatti baayi’ee barbaachisaadha.Dandeettii ogummaa erregaa( mathematics) qabaachuun ijoolleefi namoota gurguddaaf akkasumas hawaasa keessatti hojii hojjechuuf jireenya isaaniif barbaachisaadha.Dandeettii erregaa qabaachuuf carraaquun mana barnootaa keessatti milkaa’in fiduu danda’a.Ijoolleen utuu mana barnootaa hingalin beekumsa erregaa yoo qabaatan, yeroo mana barnootaa galan milkaa’ina isaanii argamsiisuu danda’a.
Dhaabbati Save the Children biyyoota Nepaliifi Maalaawii keessatti barumsa sadarkaa jalqabaa jabeessuuf qorannoo godherratti,daa’imaan umrii ijoollummaa isaaniirraa kaasee akka barumsa erregaafi barnoota adda addaatiin yoo deggeeran, mana barnootaa keessatti milkaa’an argatu.
Dandeettiin eregaa yoo jalqaba umrii K-2 irraa jalqabanii baratan, barumsa egeree isaaniif bu’uura ta’ee isaan gargaara.Ijoolleen bara ijoollummaa isaaniitti barumsa erregaa akka argatan gargaaruun gara fuula duraatti barnoota gara biraa irrattillee akka ciman isaan dandeessisa.
Kanaafiyyuu Save the Children barnoota jalqabaa irratti, erregaaf xiyyeeffannaan cimaan kennameefii ijoolleen akka barachuu jalqaban hojjechaa jira.Kaayyoon ka’umsa kanaas barumsi erregaa rakkoo adduunyaarratti muldhatu waan ta’eef xiyyeeffannaa itti kennee jajjabeesuudhaan hojjechaa jira.
Save the Childern sagantaa kana hojiidhaan muldhisuun kaayyoosaa keessaa tokko godhatee,fudhachuudhaan barumsa erregaaf xiyyeeffannaan kennameefii akka irratti hojjetamu imaamata baafatee lixa Showaa manneetii barnootaa aanota Amboo,Dandiifi Tokkee Kutaayee, 20 keessatti hojiirra oolcheera.Sochiisaa kanaanis warrii ijoolleefi hawaasi hundi ijoolleen isaanii barumsa erregaan akka jabaatan gochuun bu’aa inni qabu sirriitti hubatanii akka deggeersa godhan Seave the childern hojjechaa jira.
Kakka’umsi kun manneetii barnootaa jalqabaa keessatti errega barachuun babaldhachaa dhufuunsaa, dandeetti barumsa erregaafi hubannoo akkasumas manneetii barumsaa keessattifi alatti hojii isaanii akka gaariitti hojjechuuf akka gargaaru beekamaadha.
Mana barnootaa dhaquun qofaasaa barachuu danda’u miti.Ijoollee dandeetti erregaafi hubannoo gaarii qabdu ciccimoofi warra waa barachuuf hedduu carraaqan gidduu, adda addumaan jiru umrii wajjin gar gar fagaataa adeema.Ijoolleen hiyyummaa keessa jiran, Shamarraniifi warri kitaabota gahaa hinarganne ykn hinqabne,warri erregaan mana isaaniitti nama dandeettiifi beekumsa qabuu wajjin qayyabachuuf carraa hinqabne, gargaarsa dabalataafi ciminaan irratti hojjetamuu qaba.Beekumsa erregaa gahaa argachuuf suuraan kanaa gaditti muldhatu kun Shawaa lixaa naannoo xiyyeeffannaan itti kennamee irratti hojjetamaa jiru mana barnootaa tokko keessatti ijoolleen jalqaba barumsa isaaniitti, barumsa erregaa yeroo baratan agarsiisa.
Barumsa lakkoofsaafi erregaa cimsuun hundee hubannoofi dandeettii hojii dabalata waan sadii deggeera.Safaruufi ji’oomeetirii (Measurement and Geometry) lakkoofsa baruufi hojiin agarsiisuun,ijoollee lakkoofsa (numbers) barachuun karaa lakkoofsaan waa agarsiisan,wal-qabannaa lakkoofsa gidduu jiru,sirna (bifa) lakkoofsaafi hojii haalaan beekuufi akkaataa walitti hidhata isaanii (waliin adeemuu) danda’an beekuuf fayyada.Hubannoo waa safaruun,maal akka ta’e barachuufi dandeettii argachuun,maaltu akka safaramu yaada argatu.Waan safaramuf tilmaama gidduu adda addummaa jiru madaaluu, dheerina waan tokkoo safaruuf haala jiruuf meeshaa ittin safaramu,dandeettii ji’oomeetirii (Geometry) argachuun,ijoolleen akka waan tokko addaan baasanii ilaalanf bifa haaraa sammuu keessatti akka qalbeeffatan dandeessisa.
Beekumsa erregaa (mathematics) jalqabumaa kaasee cimsuuf tarkaanfiin Shawaa lixaa naannoo filataman keessatti fudhatame,barnoota filachuu,barsiisota leenjisuufi hawaasa qooda fudhachiisuu of keessatti ammatee, hojii hojjetamaa jirudha.Gama barattoota filachuu ilaalchisee namoonni hojii barnoota erregaa cimsanii barsiisuuf hojjetan,ijoollee dandeettiifi hubannoo gaarii qaban filanii baasuuf waan itti gargaaraman,kanumaaf jedhamee qorannoodhaan dursee kan qophaa’e mala akka qorannoo muraasa,gaaffii afaanii dabalatee tokkoofi tokkoon walitti dubbachuu,lakkoofsa addaan baasuu,lakkoofsa hirdhate ykn irra dabrame agarsiisuu,walitti eda’uufi walirraa hirdhisuu,waan dubbatameefi hiika laachuu,bifa safaraafii yeroo,barsiisota leenjisuun kan kennamu, barsiisotni hojii isaanii sagantaadhaan qajeelfama barsiisuu (kaariikulamii) guyyaa-guyyaatti qabaatan irratti dandeettii addaa akka argataniifidha.
Dandeettii barnoota bu’uura erregaa qindeessee qopheessuuf hojiirra oolchu, barsiisonni,barattootin isaanii errega irratti beekumsaa bu’uuraa cimaa argachuu isaanii mirkaneeffatu.
Yeroo yeroodhaan lakkoofsuma beekumsi barattootaa dabalaa deemu xiinxaluun hubannoo barsiisotaa dabala.Waan baayi’ee barbaachisaa ta’e tokkommoo hojii hawaasarraa eegamudha.Barsiisni dansaafi haalli mijaawaan naannoo mana barnootaa keessaattifi alatti dandeettii barattootaa errega ol-guddisa.
Sagantaa beekumsa erregaa cimsuuniifi ittidabalati, sochii hawaasaa erreegaa akka taphaatti qayyabachuun bu’a qabeessadha.Kana malees gareedhaan taa’anii yeroo haasa’an haasaa keessa wal-qoruufi gaaffii wal gaafachuufi deebii keennuun, beekumsa erregaa dabala.Beekumsa erregaa (maths) cimsuuf sagantaan jalqabame kun bu’aan inni waggaa tokko keessatti fide gaafa xiinxalamu ijoolleen mana barnootaa sagantaan kun keessatti jalqabame keessatti baratan hundi, dandeettiifi beekumsi erregasaanii baayi’ee dabale.
Shawaa lixaa mana barnootaa naannoolee filatamanii hojiin beekumsaafi dandeettii erregaa ol-guddisuu keessatti hojjetame yeroo xiinxalamu kan muldhate, barattoonni bu’aa guddaa barbaachisaa ta’an sadii argataniiru:Beekumsa bu’uuraa dandeettii erregaa (lakkoofsaa,ji’ometriifi safaruu) Keessumaa mana barnootaa 14 bakka caalaatti errega irratti xiyyeefatametti ( lakkoofsa 2 utaalanii lakkaawuu,5 utaalanii lakkaawuu,toora sirreessuu, gaaffii gaafataman deebisuu,Zeeroon(0) maal akka ta’e hubachuu danda’uu,kurneeniifi (10) fi 1 addaan baasanii beekuu,lakkoofsa tarreessuu,addaan baasuu,Lakkoosa gidduudhaa hafte beekuu,eda’uu, hirdhisuu,baayi’isuufi hiruu,qodaa tokko safaruu,bifa ykn boca addaan baasanii beekuu,kkf.)Kanarraa kan ka’e hawaasni,warri ijoolleefi mootummaan hojii kana deggeeruudhaan irratti qooda fudhannaan isaan agarsiisan kan nama jajjabeessuufi nama gammachiisudha.
Dhaabbata Save the Children tiin Balcha kan ta’e!


text:
Indiyaa kutaa Keralaa keessatti balaan lolaa guddaan kan muudate yoo tahu,lubbuu nama 300 ol galaafatuu fi qabeenya heddu barbadeessuu qondaaltonni biyyattii Jum’aa har’a ibsan. Rooba guddaa osoo wal-irraa hin citin dhiheenya kana roobaa jiru hordofuun, waggaa 100 keessatti balaa lolaa hammaataa taheef saaxilamu bulchaan kutaa Keralaa, Pinarayi Vijayan ibse.
Vijayan fuula Twittara isaa irratti, sa’aa 24 keessatti lakkoofsi namoota balaa kanaan lubbuun darbee 324 gahuu fi 223,139 immoo iddoo jireenya isaanii irraa buqqa’uun kaampiilee 1,500 keessatti qubsiifamuu beeksiise. Akkasumas jiraattonni naannichaa kumaatamaan lakkaa’aman hanga ammatti balaa lola kanaaf saaxilamanii kan argaman tahuu fi tajaajilli ifaa fi sararri bilbilaa kan addaan cite yoo ta’u, ammas sodaan guddaan kan jiru tahuu qondaaltonni mootummaa ibsan.
Helikoptaroonni waraana 30 ol tahani fi dooniiwwaan 320 lubbuu baraaruuf kutaa Keralaa keessatti kan bobba’anii jiran yoo ta’u, miseensoonni raayyaa dabalataan garasitti ergamuun beekameera.


text:
Uumaa waa maraa, gurraacha garaa garbaa, tokkicha maqaa dhiibbaa maqaa waaqayyoon nagaankoo hundumaa dursee si haa gahu. Nageenyi koo inni garaakoo irraa madde, kan onneekoo irraa burqe, gaarreen qaxxaamuree, laggeen ce’ee xalayaan yaadaafi yaaddoo hammatte tun haadha too Harmeedhaaf. Harmee… akkam nagaa naaf jirta? Ni tirattaa? Ni jabaattaa? Fayyaan kee sun akkam sitti jira? Naaf wayyoofte moo, akkuma durii sana… kufaa, ka’aa, ciisaa-taa’aa, osoo kofaltuu aadaa, osoo gaddituu gammadaa waa’ee kootiifi obboleeyyan koo isaan sibira jiran, isaan oliifi gadi hiramaniif garaan raafama? Harmee… anaaf baay’ee akka yaaddu nan beeka! Garuu hin yaadda’in, hin cinqamin, Rabbiin galanni haagahuuti, ani fayyaadha. Biyyas bareen jira.
Garuu xinnoo ishee kan narakkisee ture, diilallaafi baay’ina konkolaattota finfinnee kan osoo walirraa hin citin akka nama loon bishaan obaafatuutti karaa cufanii, hiriira galanii, shu! Shu!, shu! Jedhantu xinnoo na sodaachisaa ture malee waan biroo dafeen baredhe. Wanti laalanii hin quufne, kan argee hin beekne hedduun hanga guyyaa har’aatti na ajaa’iban biroos akka jiru osoon sitti hin himin bira hin darbu.
Harmee too… inumaayyuu wantootni akkan ani si yaadu na taasisan lama tokko siyaaduufi hangan siargutti ariifachuu kooti. Lammaffaan wantootan ani biyya keenyatti yommuun sibira jiru argee hin beekne,kanan amma arge, hamman sitti himutti keessa kootu na sarde. Yaa harmee mee hagan qaamaan sibira gahee sitti odeessutti, isuman xalayaa kanaan siif erge kana siif haa dubbisani caqasi. Garuu akka ati nan taajjabne nan beeka.
Wanti isaa maal seete? Waa’een jiruufi jireenya Yunvarsiitii, inni ani yommuun isin bira ture dhagaheefi innin ani amma argaa jiru “waaqaa lafa, fardaafi lafoodha”Al tokko tokko akka gowwaan kophaa koo kolfa. Yoon of yaadadhu immoo namni maal naan jedha? Jedheen saalfadha.
Yookiin immoo ciiseen dinqisiifadha. “wannumti akkana sigodhu maali?” jechuu dandeessa.
Mee waanuma salphaarraa kaasee sitti himuu haa eegalu. Tokko, ani hanga ammaatti kanan arge nuti yommuu waliin jirru, guyyaatti yeroo sadi sooranna, Ganama -Ciree, guyyaa -laaqana, galgala – irbaata mitii? Amma garuu jiruun Yunvarsitii kan eeyyamtu sadanuu si’uma tokko. Sa’aatii 2-3 ciree, 5-7 laaqana, 10-12 irbaata. Sadanuu kan raawwatan ganama sa’aatii 2, hanga galgala sa’aatiin 12tti. Sa’aatiin gidduu kana jiru kan dhumatu dabaree eeggachuu irratti sanaan booda beela’uu mitii osoo xanneen illee sidhoofte, namni waa sitti ulu hin jiru. Harmee sa’aatii dheeraan jidduu waan jiru sitti fakkaata mitii? Lakki! Ciree, laaqana ykn immoo irbaata argachuuf sa’aatii lama hiriiruun dirqama. Nyaachuuf hiriira, dhuguuf hiriira, mana fincaaniif hiriira, mana bunaaf hiriira, ganamni, guyyaan, galgalli hiriira, hiriira, hiriira… dheerinni hiriira isaa jamaadhuma Dirree sheek huseen deemuuf galaa guduunfatee walduraa duubaan shunquu fakkaata. Nama akka koo haarawa dhaqe yoo ta’e male, jarri kuun mi’eessituufi si’eessituu kanneen akka barbaree, soogidda, qocqocaa fi kan ani maqaa hin beekne peestaaliin guduunfee, cum’ee qabatee hiriira nagaa baha.
Harmee… maalan sidhossaa! Wanti biroo immoo kanan sitti himu, hiccitiidha. Gaafan dallicha seene, irraa eegalee haga dubbichi naaf galutti cinqamaan ture… dabareen ani hoolota tiksu yoom nagaha jedheen eegaa ture. Sababni isaa iddoo hoolaa itti horsiisan haa ta’uu, itti gurguran wanti naaf gale hin jiru malee, “bagtaraan” ni jira jedhu. Guyyaa ho’a keessa, halkan qorra keessa bagtaraa dhaabachuun waan salphaa sitti hin fakkaatiin. Baay’een yaadda’ee ture.booda garuu gaafa dubbiin naaf galu, yommuun bagtaraa ijaan argu, shamarran wandaboo muraa jilbaa olitti haftu, kan gartokkee qaama isaanii mul’isu, warra harma isaanii akka harma dharroo teenya yommuu dorrobduu gubbarratti babaasanii agarsiifataniifi dhiira surree hudduurraa buufatee gamaa-gamanatti babargaafachaa deemu achitti argu kuni bagtaraa osoo hin ta’in fiyaltaraa jedhamuu waan qabu natti fakkaate.
Kana Rabbi sitti hin fidin! Shamarran Fifinnee akka dubartoota naannawaa keenyaa uffataaf baasii guddaa waan baasan natti hin fakkaatu. Handhuura irraa ol muranii gudeeda irraa gadi muranii, duubaan ol baqaqsanii akka eegee re’ee ol dachaafatanii na laalaa jechaa oolu. Guntuta dabalatee qomaa ol waan takka irraa hin fuutu. Qulluma yaa’u. Qorri shaggar kan laphee na dhahe torban tokko na ciibse,isaan hin argu.
Silaa ni arga ta’ee nafa isaanii raasaa oolu sana bira hin darbu ture. Yoo kana, hunda isaanii naaffisa jedheen yaada. Kana maal sitti himeen. Maal dhiisa? Bifa fuula isaanii himuun nama rakkisa. Adii, diimaa, boora, bulee, gurraacha… akkuma abbaan barbaadetti kan argaman natti fakkaate. Garuu kanan ani hanga ammaatti hin argine daalacha. Yeroo baay’ee immoo ittoo hundee diimaa nyaatanii osoo afaan hin haxaawwanne waan bahan natti fakkaatu, akka saree qeeraa ooltee galgala galtuu, hidhiifi afaan isaanii hin mul’atu… kana warri godhan immoo shamarran Fifinnee qofa akka sitti hin fakkaanne. Isheen akka Boontuu teenyaa handhuura aadaafi duudhaa oromoo keessatti guddattee dhuftes, jara fakkaachuuf torban lama itti hin fudhatu.
Inni biroo immoo kan baay’ee nagaddisiise, kan garaa na gube, afaan ofiin akka hin dubbanne, waan kakachiisan fakkaata. Yoo dubbatanis lafa namoonni isaan beekan jiran qofatti. Sana booda onneen isaanii kan raabsitu ‘min naw mindinaw” qofa.”Akkuma dur seetee Jaartiin qullaa lafaa kaate” akkuma jedhan, akkuma durse’ee shamarraniifi dardarran naannawaa keenyaa dhufaniin “nagaadha?” yoon jedhu, akka waan nama hin dhageenyee yookaan immoo nan beeknee na baqatu.
Haadhoo… waan ijoollee dhiiraa immoo waaqsinagarsiisin! Surreen isaan godhatan gadi buutee jilba bira oolti. Paantiin handhuura jalatti ramadamti. Surreen gadi, paantiin oli, lamaan isaanii waan wal baqataniifan wallale. Bitaafi mirga qabattoo surree isaanii irratti, sansalanni hidhaa Boorrii keenyaa fakkaatu, itti rarraafamee yoommuu wal- dhahaa deemu, maraataa hospitaalaa Amaanu’eeli baqatee bahe fakkaatu. Faashina haata’uu, rakkoo haa qabaatanii, hin beeku malee yommuu adeemanis akka nama cophxoon qabeetti babargaafatu. Qubni harka isaanii rifeensa mataa isaanii maraa waan ooluuf, yeroodhuma isaan qalama harkaan qabani hin beeku!
Nadhiisi! Yaa haadha too! Kun waan dubbatamee dhumuu miti. Yommuu walwaaman “anchi” “isheen hin jirtuu” malee “inni hin jiruu” waan jedhamu dhagahee hin beeku. Yeroo baay’ee immoo nyaanni isaan filatan baala… baala waan ta’eef, re’oota bakka bu’aniiru. Dhaadannoo isaan qaban immo “Hanga doolcheen takkaa fi ilkaan takka nuuf haftuutti ni qaamna!” isa jedhudha. Ibidduma nyaatanii, ibidduma warri dhuganis, kan ibiddichi ujummoo funyaan isaa dandeesse lakkoofsa hin qabani.
Harmee jedhi kaa! Atis nanuffitaa, anis dadhabuufan jira, garuu waan dhumaa tokko sitti haa himu! Kana booda dargaggoonni dallaa keenyaa waa’een “Aarseefi maanchee” afaan isaanii keessaa hin dhabamu. Yaa Rabbi!,yaa Raabbi!… yaa Rabbi! Yommuu isaan moo’amuufi moo’uu Aarseefi Maanchee irratti waltumani, buxxiidhaan wal bulleessan, dhaaba manaatti wal rukutan,uffata walirratti kukkutan, didichanii waldidissan, ol fuudhanii waldiriirsan… wayyoo…wayyoo, Rabbi isaanitti nama hin fidin.
Yommuu isaan “balaw…balaw…balaw: maanchee, maanchee, maanche… yoo jedhan, teessoorraan walbaasanii foddaarraan wal buusanii wal haleelan, waraanni addunyaa 3ffaa waan aagale fakkaata. Ani inumaayyuu yoon yaadu, mesi fi Roonaaldoon ilmaan wasiila isaanii natti fakkaatu malee, namni fayyaa qabu dhimma isaa dagatee daqiiqaa sagaltamaaf wal reebuun, waan biraati….itti fuffa….


text:
– Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu –
Berhanu Hundee
Kutaa Saddeettaffaa
Barreeffama kutaa torbaffaa keessatti, Muummichi Ministeerotaa (MM) mootummaa Wayyaanee Oromoo ta’eef, gaafiin biyyoolessaa Oromoo deebii aragchuu akka hin dandeenye; tarii jijjiirama xixiqqoo godhamuuf deemaniin (innumti kunuu kan argamu yoo ta’e) uummatni keenya gowwomsamuu akka danda’u fi sababa kanaan qabsoon akka ibiddaa bob’aa jirtu kun yeeroofis ta’u qabbanaa’uu akka dandeessu qabxiilee tokko tokko ibsuu yaaleen ture. Barreeffama kutaa kanaa keessatti, shira diinotni Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) nurratti xaxaa jiran tokko tokko kaasee ibsuun yaala.
Shirri diinota QBO yeroof gufuu uumuu danda’a malee qabsicha galii hawwamurraa hin oolchu
Akkuma yaadatamu, barreeffama kutaa lammaffaa keessatti diinotni QBO eenyu akka ta’an ibsuu yaaleen ture. Waanan achitti kaase sana irra deebi’ee asitti dhiyeessuun barbaachisaa ta’uu baatullee, diinota achiitti tarreesse sana keessaa diinota alaa fudhadhee, isaan kanarratti waan tokoo tokko jechuun barbaada.
Shira Wayyaaneen xaxaa jirtu
Maqaa Labsii Yeroo Muddamaatiin (LYM) Waraanni Agaazii Oromiyaa guutuu keessatti uummata keenya kaan ajjeesaa, kaan hidhaa, kaan dararaa, kan biyyarraa ari’aa kan jiru akkuma jirutti ta’ee; dhihoo kana Wayyaaneen shira biraatiin gadi bahuuf waan tokko gootee turte. Innis maqaa Jaarsolee ykn Manguddoota Oromoo jedhuun warra garaaf bulanii fi maallaqaan bitaman Oromiyaa keessaa guurtee gara Maqaleetti erguudhaan maqaa Konfaransii Nagaa jedhuun namoota muraasa ta’an walitti qabdee; achitti shubbisiisaa fi dhiichisiisaa turte. Akka shira ishiititti Wayyaaneen hangama uummata Oromoo fi aadaa isaa akka jaalatani Addunyaatti agarsiisuuf; hangam uummattootni tokkummaa akka qaban fakkeessuuf goote malee; Oromoodhaaf kun madaarratt madaa dabaluu dha.
Namni sammuu fayyaa ta’e qabuu fi yaaduu danda’u gochaan kun shira akka ta’e hubachuun waan isa/ishii rakkisu natt hin fakkaatu. Mee hubadhaa, gama tokkoon uummatni keenya guyyaarraa gara guyyaatti waraana Wayyaaneetiin akka baalaa harca’aa yeroo jirutti; gama biraatiin uummatni Oromoo naannoo Sumaaleerraa buqqa’anii jiran yeroo beelaa fi dhukkubaaf saaxilamnii jiranitti; yeroo uummatni keenya sababa LYM tiin gara biyyoota ollaatitti kumaatamootaan baqachaa jiranitti; namoota muraasa walitti qabdee dhiichisiisuun dhiigaa fi lafee uummata keenyaatti qoosuu mitii? Kuni tuffii hanga kana hin jedhamnee dha!! Lubbuu ilmaan Oromoo akka tiisisaattuu hin laallee bar jarri kun. Jara kana wajjinii MM Oromootiin sirni kun suphamee kan jijjiiramni dhufu?
Shira Gargaartotni Wayyaanee xaxuuf deeman
Akka odeeffannoon tokko tokko ibsutti, humnootni alaa keessumaayuu kan bara 1991 Konfaransii Londonrratti ta’e sana keessatti shira xaxanii, Wayyaaneen aangootti akka dhuftu taasisanii fi tumsa ta’aniifii hanga har’aatitti gargaaraa asiin gahan; amma sochiin uummataa, keessumaayyuu kan Oromoo, cimaa deemuu fi akka hin dhaabbannes hubatanii; Michuun isaanii Wayyaaneen akka hin miidhamne shira xaxaa jiru. Ammas akkuma bara 1991 haalduree isaaniif tolu uumanii; Michuun isaaniis akka hin miidhamne tattaaffii godhaa jiru.
Haalduree isaan uumuuf ykn ittifayyadamuuf deeman kun, maqaa araaraatiin (in the name of reconciliation) mootummaan ce’umsaa akka uumamu isin gargaarraa; garuu Wayyaaneen badii hanga har’aatitti godhameef akka itti hin gaafatamne wabiin kennamuufii qaba waan jedhan fakkaata. Kun waan baay’ee nama gaddisiisuu dha. Biyya isaanii keessatti namni tokko nama tokko yoo ajjeeseyyuu dafee qabamee mana hidhaatti darbamee sana boodas murtiin seeraa kennamaaf. Kan Oromoo garuu nama tokkoo lamaa ykn dhibbaa miti kumaatamaan ajjeefame; kumaatamaan biyyarraa akka baqatu taasifame; Miliyoonotatu qayeee, qabeenya fi lafa isaaniirraa buqa’an; Kumaatamatu bakka buuteen isaanii hin beekamne; kumaatamatu mana hidhaa keessatti dararamaa jiru,… Akkamitti kun akka laayyootti laalamee; warri badii kana hundaa dalagan akka wabii argatan godhama???
Karaa biraatiin immoo, akkuma odeeffannoon kun mul’isu, Konfaransii hundaa hammatu tokko qopheessuuf Wayyaanee waliin marii godhaas akka jiran ni himama. Kan nama dinqu, waan hayyama Wayyaanee eegaa jiran fakkaata; akka isiif tolutti haaldurees qopheessuuf deemu jechaa dha?? Ammas akkauma bara 1991 osoo nuti itti hin qophaayin shira dalaganii, qabsoo tanas karaarraa jallisuuf deemu jechuu dhaa? QBOn diina baay’ee akka qabu ifaa ifatti mula’chaa jira. Yeroo diinotni alaa shira akkanaa xaxaa jiranitti diinotni keessaa yoo itti dabalamni fi tumsa ta’an, qabsoon tun garamitti akka deemtu hubachuun waan nama rakkisu natti hin fakkaatu. Qabsoo teenyatti gufuuleen baay’achuuf deemu waan ta’eef, Oromoon yoomiyyuu caalaa dammaqee, shiroota kan fashalsuu danda’uu qaba. Yoo kana hin taane, gaaga’ama guddaa keessa seenuuf deemna.
Yeroo diinotni alaa shira akkanaa xaxaa jiranitti immoo; diinotni keessaa tumsa ta’u; ayyaanlaallttotni kumaatamaan as bahu; Sabboontota fi Qabsaa’ota dhugaatti maqaa hin taane baasuudhaan olola isaanirratti oofu; warra kaayyootti cichanii, wareegama kaffalaa jiranitti kallattiidhaanis ta’ee al-kallattiidhaan duula irratti labsu; abdii isaan kutachiisuu yaalu; yoo dadhaban xinnaatullee yeroofis ta’u gufuu itti ta’u. Kuni immoo qabsoo marshii shaniin deemaa jirtu tana marshii lamaan akka deemtu taasisa. Haa ta’u malee, qabsoon haqaa ni turti malee galii ishiirraa hin haftu. Dhugaan kun diinotaafis ta’ee firootaaf ifa ta’uu qaba.
Sabboontotni fi Qabsaa’otni dhugaa, badii nutti deemaa jiru kana alaalatti arguudhaan; osoo nu bira gahee nu hin silliksin; qabsoo kanas karaarraa maqsee egereen Oromoo fi Oromiyaa gaafii keessa akka hin galle; yoomiyyuu caalaa tumsa waliif ta’anii shira diinotaa kana fashalsiisuun dirqama Oromummaa ti. Qabsoon tun takka jabaachaa, takka laafaa, bu’aa bayii meeqa keessa dabartee as geessee jirti. Ammas shirri kamiyyuu yoo xaxame qabsoon tun qabsoo haqaa waan taateef, injifannoodhaan galii ishii akka geessu shakkiin hin jiru. Hojii diinotaa kan biroo fi waan biyya keenya Oromiyaa keessa deemaa jiru laalchisee, kutaa itti aanu keessatti yaada biraa qabadheen deebi’a.
Hanga walitti deebinutti nagaan turaa!
Ulfaadhaa!


text:
Gurraandala 10,2015 Waliiso
Magalaa Walisoo, Buusaa, Tajii, Asgorii,Tullubollo, Sabbataa fi bakkewwan adda addaa keessatti barruuleen warraaqsaa hedduun Qeerroo Bilisummaan maxxanfamuu gabaasi naannicha irraa nu gahe addeessa.
Sochii Warraaqsa Bilisummaa ta’aa jiru daran jabeessuun dhadannoolee uumata onnachiisanii fi waamicha diddaa sirna Wayyaanee kan qabu barruuleen kun bakkoota mootummaan Wayyaanee beeksisa maxxanfatu irrattii fi lafa magaalota bakka bebbeekamoo irratti maxxanfamuu fi uumataafis raabsamuu gabaasi Qeerroo naannicha irraa nu gahe addeessa.
Keessattuu Qeerroon aanaa Daawoo magaala Buusaa mana murtii fuula duraa fi secondary fuuldura ti waraqaa waamichaa dhoobuu fi magaala iddoo hedduu ti faca’uurraan kan ka’ee uummanni gammachuu guddaan kan itti dhagaheef qeerroon daraan kan onnatan ta’uu odeessi gama sana irraa nu dhaqabeera.
Gabaasa guutuu dhimma kana agama fuula duraa dhiheesina.


text:
Yaa ddubbiftoota barruu tanaa, mee hunda keessaniif barri amma itti-seenne kun, bara nagaa fi bara badhaadhinaa haa tahu! Akkuman ani jedhe kana mee WAAQNIS haa jedhu! Barruu tana keessatti barri dabre kun, barri 2016, Oromoo fi Oromiyaa teenyaaf akkam akka ture wajjumaan ilaalla. Yoo waan keessa dabran sonaan hubatanii, xiinxalatan bara dhufu keessa hojiin namaaf salphata. Akkuma bara dabre kana keessa Oromoon daran miidhame, bu’aa daran cimaa tahes gonfatee argama. Mee isaan kun lamaanuu baldhinaan kanaa gaditti ibsumutii, qalbii fi obsa keessan natti hin qusatinaa!
BARRI KUN BARA OROMOO FI OROMIYAAN MILKAAWAN HAA TAHU
Taammanaa Bitimaa irraa
Bara dabre kana keessa Qabsoon Fincila Diddaa Gabrummaa Oromiyaa guutuu irratti itti-fufuun otoo walirraa hin citin, baatiiwwan 12 lakkoofsifate. Gandii fi mandarri, magaalaa fi godinni Oromiyaa tokkollee kan qabsoo kana keessaa qooda hin qabne hin argamu. Akkanuma dhiiraa-dubartii, xiqqaa-guddaa, bartaa-barsiisaa, barattuu-barsiftuu, qotee-bulaa fi daldalaa, hojjataa fi hojjachiisaa mara kan of-keessatti hammate ture, qabsoon seena-qabeesssichi kuni. Uummanni Oromoo guddichi akkanatti manaa-alaa walcinaa tarree galee haqaa fi mirga ofiitiif sochoha jedhee namni yaade, beekaan tilmaame hin turre. Oromoon keenya akka raajiitti olka’ee addunyaan guutuun akka isa raajeffatu taasise. Oggaa Oromoon moggaa Oromiyaa bahaa, Baabbilee irraa iyye, ennasuma Oromoon moggaa Oromiyaa lixaa Beegii irraa isa dhagawuun iyyee iyya dabarsuun gadbaye. Akkanuma ennaa Oromoon gaara Oromiyaa kaabaa Kamisee irraa iyye, bataluma Oromoon daka Oromiyaa kibbaa Mooyalee irraa iyyee iyya dabarsuun bira gore. Akkanuma iyyi dachee Gadaa, Oromiyaa baldhoo irraa ka’ee biyya-lafaa mara bakka Oromitichi tokkollee jiru, Oromtittiin takkallee jirtu dhaqqabe.
Oromoon tokkoomee dachee sochoose kun, meeshaa waraanaa tokko malee, harkaa isaa olkaasee mataa irraan qaxxaamursuun kilaashoo fi taankii warra Wayyaanee dura dhaabate. Kana irratti dhiigni ijoollee Oromoo akka galaana Abbayyaatti dhagalawuun biyyee fi Biyya Oromoo jiise. Lafeen dhalawwan Oromoo akka qoraanitti caccabuun lafa guute. Maarree, kan akkanatti oljechuun hundee gabrummaa Habashaa sochoose dargaggeeyyii fi shamarraan Oromiyaa qofa hin turre. Kan biraa hafee akkoowwan Oromoollee, shimala butatanii gad-bawuun addunyaa raajeffachiisani. Seenaa isaa kan akkaan dhiiraa keessatti Oromoon akkanatti tokkoomee, kan dachee sochoose bardhibbee 16-ffaa keessa ture. Yoommuu sanas, hardhas Oromoon waan filmaanni hamaan “baduu yookaan jiraachuu” jedhamu isa dhaqqabeef, walcinaa hiriire. Ennaa sanis weerara gita-bittee Habashaatu, hardhas hammeenya fi roorroo mootummaa Habashaatu akka inni akkanatti tokkoomuun olka’uu isa taasise.
Hacuuccaa fi roorroon mootummaa Habashaa kan Wayyaanee ofiin jedhuu kun, waggaalee 25 guutuu homaayyuu Oromoo fi Oromiyaa irraa hin dhaabanne. Bara dheeraa kana keessa Oromoon qeyee ofii irraa buqqifamuun, manneen hidhaatti naqamuun, dabrees ajjeefamuu fi biyya ofii irraa ariyamuun ittuma fufee, ittuma kutee itti-hammate. Garuu, kan bara dabree kun safuu dha! Bara dabre kana keessa Oromoon manneen hidhaatti kumaa fi dhabbatamaan naqamuu bira kutee, manneen hidhaa kana keessatti ibiddaan akka gubatee dhumu tahe. Bineessummaa fi hammeenyi akanaa kun, jechuun namoota manneen hidhaatti naqanii ibiddaan fixuun addunyaa kana keessatti tahee kan hin beekni. Ginni-bittee Habashaa kun karaa kanaan rikordii warra Naazituu cabsee argama. Dabrees dhiiga uummata Oromoo kan bara 2016 kana keessa dhangalayee fi lafee Oromoo caccabsame yoo ilaalle, bara tokko keessa erga bara Aannoolee, bara Calanqoo fi bara Gullallee-tii asii kan akkanatti dhangalayee fi caccabsame hin argamu. Raajii dha; Wayyaaneen rikordii Minilik cabsitee jirti jechaa dha!
Gocha mootummaan Wayyaanee bara dabre kana keessa Ayyaana Irreechaa irratti adeemsise: seenaanis, Oromoonis, Waaqnis kan irraanfatee bira kutuu miti. Namoota ilillii fi coqorsa qabatee irreechaaf baye, kan kitila (miliyoona) lamaa ol tahe irraatti gaazii boochisaa itti-roobsuun, boombii itti-darbachuun namoota 700 galafatee, kanneen kumaatama hedduun lakkaawaman madeesse. Kun cufti kan tahe, otoo addunyaa isa daawwachaa jiruuti. San boodas Oromoon kan duraa caala waltahuun itti-kaanan, ji’oota jahaaf seera waraanaa biyya guutuu irratti labse. Amma seera kana dayeeffachuun loltoonni Wayyaanee wanneen isaan uummata Oromoo irratti adeemsisaa jiran, kan barreessufii dubbachuufillee sonaan nama suukaneessu. Dureewwan Wayyaanee namummaa fi safuu ilmoo namaa achi darbachuun addunyaa fi Waaqa duratti qullaa of-dhaabanii argamu. Akkuman kanaan dura lafa kaaye, Wayyaanonni bakka amantii ofii qawwee buuftan kun uummata Oromoo callaa otoo hin taane, uummatota Toopphiyaa mara humna qawweetiin dhiddhiitanii bitaa jiru. Ammoo, tuullaan meeshaa waraanaa faashistoota Xaaliyaanii fi sanyiitti-amantoota Appartaayidii-yyuu boolla qotameef irraa oolchuu hin dandeenye.
Kanaa olitti wanneen mootummaan Wayyaanee bara dabre kana keessa uummataa fi saba keenya irratti adeemise, guutuus tahuu baatu hamma tokko mildhannee jirrra. Mee ammammoo Oromoon dhumaatii fi dukkana kana keessa dabree, wanneen tokko tokko kan inni bu’eeffate haa ilaallu. Uummanni Oromoo dhumaatii fi dhiiga ofiitiin ofii isaa fi Oromiyaa isaa biyya-lafaa guutuu irratti beeksifatee argama. Hardha Oromiyaan teenya akka biyyoota sonaan beekamoo: akka Indiyaa fi Meekiskoo, akka Aljeeriyaa fi Jarmanii faa ramaanii (kaartaa) addunyaa irratti galmeeffamuun iftee muldhatti. Keessumaa erga leencichi Oromoo Fayyisaa Leellisaa, Olompiyaa Riiyoo irraatti raajii Oromoof baasee, Oromoo fi Oromiyaan qalbii fi sammuu uummatoota addunyaa kitila hedduun lakkaawamanii keessatti galmeeffamanii jiru. Guyyaa tokkicha keessatti namoonni biliyoona lamaa ol (miliyoona kuma-lamaa ol) gocha Fayyisaa Leellisaa irraa kan ka’een, waayee Oromoo fi Oromiyaa qalbeeffatani. Ammaan tana gaazexoota, tiibiiwwanii fi raadiyoolee addunyaa irratti daran beekamantu waayee saba keenyaa dabrsaa jira. Eekaa, waaqaa gaditti lafaa olitti hamma bilisummaa fiwalabummaa keenya gonfannutti duubatti deebiyuun gonkummaa hin jiru!
Maarree, erga karaa qabsoo keenyaa irraa duubatti deebiyuun hin jirree, tokkummaa fi dhaabbii keenya, kayyoo fi tooftaa keenya, jaarmaa fi dureewwan keenya, hidhannoo fi sabbata keenya akkaan jabeeffachuu qabna! “Qabnaan” kun dirqama dhalootaa fi dirqama seenaa-ti. Furguggee dirqama kanaa jalaa eessattuu gajjedhanii miliquun hin dandayamu. Dhumaatii uummata Oromoo isa gaafa Irreechaa-tii asii jiraa Oromoo dhiisitii, du’aan Oromooyyuu tokkoomee, tokkummaan tarkaanfachuu qaba! Ammaan booda walqocoluu fi walxiqqeessuun “riphxee-loltuuwwan” feesbuuk keessatti adeemaa jiru kun dhaabachuu qaba! Hardhaan booda: arrabnii fi qalamni keenya, shimallii fi eeboon keenya wal irrattii mitii, diina Oromoo fiOromiyaa irratti xiyyeeffamuu qaba! Dhiiga ijoollee Oromoo akkasitti dhangalye santuu, lafee haayyolee Oromoo akkasitti caccabsame santu akka waltaanee, tookkummaan harqoota gabrummaa Habashaa ofirraa darbannu nu dirqisiisa. Eekaa, akkuma jagnichi keenya Jaarraa Abbaa Gadaa jedhe san: “bilisummaa fi walabummaan Oromiyaa akka du’aatii, waan ooluu miti!”


text:
Biiroon qorannoo feederaalaa Yunaayitid Isteets ykn FBI mana prezidaantii duraanii Doonaald Traamp isaa kutaa biyyaa Flooridaa bakka paalm biichi jedhamuu ti argamuu Sakatta’uun isaa gabassamee jiraa.
Sakatta’iinsaa Mana prezidaantii duraanii kana irratti raawwteen sanduuqinni wanneen qaalii ta’an keessaa kaawwataman akka FBIn fudhataman beekameeraa. Doonaald Traamp sakatta’insa mana isaanii irratti raawwate ilaalichisee wixata keleessaa yaada kennaniin “Prezidaantii Yunaayitid Isteets irratii wantii akkanaa tasa ta’een hinbeku” jedhaniiru.
Itti fufudhaaniis qaamaa feederalaa mana isaanii sakatta’eef tolee akka jedhan himanii sakatta’insichii waan ittuu dursee hin himamin taasifamee fi waan barbaachisaa akka hin taane dubatanii jiru Tramp.
Ministeerrii haqaa mootummaa Yunaayited Isteets mi’a mana Doonaald Traamp keessaa argamee FBI qabamee irratti qoranoo taasisaa jiraachuu isaa ibsuu irraa kan hafee, waa’ee waan manaa prezidaantii duraanii kessaa qabamee irratti wantii jedhee hin jiru.
Jalqaba baraa kaanaa, Bulchiisiinii Kuusaa fi galamee biyyaalesaa National Archives and Recording Administration, mi’aawaan iffaa bahuu hin qabnne ykn dhoksaan qabamuu qaban saduuqa 15 mana Doonaald Traamp keessatti argaamuu isaa ibsun isaa gabaasameeraa.


text:
Polisiin Raashiyaa hogganaa mormituu kan ta’e Alexei Navalny fi deggertoota isaa hidhanii jiru.Isaanis prezidaantii Raashiyaa Vladmir Putiin fi wal taatoota isaanii irratti har’a hiriira mormii ba’aa turan.
Navalany waggaa dhufu prezidaantummaaf Putiin waliin akka dorgoman kan labsan yoo ta’u hiriirtoonni ituu daandii irratti hin ba’iin dura mana isaanii Moskoo keessaa cinatti qabamanii hidhaman.
Hiriirtoonni hedduun hidhamuu isaanii oduu gabaastoonni ijan kan argan yoo ta’u jaarmayaan kan mootummaa hin ta’iin tokko hiriira kana hordofaa akka tureetti Moskoo keessatti namnii 120 ta’an hidhamanii jiru.
Pitarsburg keessatti immoo 130 caalaatu hidhame.Namoonni kuma 3 caalaan magaalaa adda addaa keessatti hiriira mormii kana ba’anii jiran.
Polisiin Moskoo keessatti hiriirtoota irratti waan akka mimmixaatti ija bubuu bifee jira.


text:
Keessa Dargaggootaa fi shamarranii wanta hurgufu
Dabalata dubbisii
Jireenya dargaggummaa fi shamarrummaa keessatti wanti tokko keessaa namaa hurgufa. Wanti suni maal akka ta’e beektu? Nama jaallatan fuudhu ykn itti heerumuuf yaadda’uudha. Tarii nama tokko jaallachuun namni biroo yommuu kaadhimummaaf (nikahaaf) sitti dhufu didu dandeessa. Ergasi, namni ati jaallatte suni takkaa du’aan addunyaa irraa boqachuu danda’a takkaa immoo si diduun nama biraa fuudhu danda’a/ itti heerumu dandeessi. Yeroo kanatti falli kee maali ree? Halkanii guyyaa dhiphachuu fi gaabbun furmaata ta’uu danda’aa? Kuni gonkumaa furmaata hin ta’u. Mee akka furmaatatti qabxiilee muraasaa haa eerru:
Barruun tuni barreefamoota gaggabaabo ji’a Sadaasa (November) 2016 fuula Fesbuuki Jireenya Badhaatu irraa walitti funaannamtedha.
Mallatoole fedhii lubbuu hordofuu agarsiisan keessaa tokko, wanta badaa ta’e garuu gaarii fakkaatu hojjachuuf ni ariifatta. Mirqaanaa fi kokolfaa hojjachuu jalqabda. Sheyxaanni hojii badaa kana garmalee miidhagsa. Haa ta’uu malee, boodarratti gaabbii fi gadda laalessaatu sitti dhagahama. Haalli akkanaa si qunnamee beekaa? Yoo si hin qunnamiin, namoota naannoo kee jiran baditti kan lixan ilaali. Fakkeenyaf, gurbaa fi intalli, mirqaansu fi kokkolfaa karaa haraamatin walitti dhufu. Akkuma yeroon darbuun hariiroon isaan jidduu jiru gaabbii fi gadda akka ibiddaatti nama gubuutti jijjirama adeema. Kanaafu, hojiin badaan gaarii yommuu sitti fakkaatu fi hojjachuu yommuu eegaltu kokolfituu fi kan gammaddu yoo taate, fedhii lubbuu hordofaa akka jirtu yaadadhu, dhumti hojii keeti gaabbii fi gadda hamaa akka ta’u beeki. Nafsee tee faallessi. Obsii. Kuni mallattoo jalqaba dhukkuba fedhii lubbuu hordofuuti. Read more
Gaarummaa jechuun amala/aklaaqa gaarii nama hawwatu qabaachu, hojii gaggaarii hojjachuu fi hojii badaa irraa dheessudha. Faallan gaarummaa gadhummaa ykn fafee, badaa, fokkuudha. Namni tokko gaarummaa qaba yommuu jennu amalli fi hojiin isaa gaariidha jechuu keenya.
Namoonni gaarummaa wantoota baay’ee keessa barbaadu. Gariin isaanii maallaqaa fi qabeenya keessa, gariin immoo beekkamtii argachuu keessa, gariin beekumsa keessa, gariin immoo aangoo fi kkf keessa barbaadu. Kunniin hundii niyyaan (yaanni) duuba jiru gaarii yoo hin ta’in gaarummatti osoo hin ta’in baditti nama geessa. Read more
Yommuu Rabbii jettanii wal jaalattani fi wal fuudhu barbaaddan, nikheenyi keessan karaa halaalati fi gammachisatiin haa ta’u. Karaa gammachiisa keessa tokko nikeenyi keessan shari’aa waliin kan deemu fi abbaa fi haati keessan lamaanu yoo itti gammadanii fi walii galaniidha. Yommuu warrii kee nama jaallatte san si harkatti didan, adeemsa fuudha heerumatti seenun dura itti yaadi. Fakkeenyaf yommuu isaan si didan, nikhaa dhoksaan wal hidhuun walitti dhufu dandeessu. Garuu kuni jireenya fi kabaja keessan miidha. Nikeenyi keessan ifa haa ta’uu, warrii keessan itti haa gammadu. Kanaafu jireenya gaa’ila kana yommuu murteessitu, suuta jedhi, hin jarjariin, of dagaagsi. Jireenya kana haala gaariin gaggeessuf dagaaginni guddaan dagaaginna sammuuti. Gariin qaama fi qabeenyan gahaa ta’ee yommuu gaa’ilatti seenu yeroon xiqqoon booda gaa’illi isaa ni jiga. Sababni kanaa inni guddaan sammuun dagaagu dhabuudha. Kanaafu sammuun, qaamanii fi qabeenyan gahaa ta’anii gaa’ilaaf of qopheessu barbaachisadha. Ta’uu baannan handaaratti hafu.
Read more
Qormaata ykn fitnaan yommuu bu’uu nama jaanjessa, dukkanni namatti bu’a, gara deeman nama wallaalchisa. Nama Rabbiin eege malee namni qaroon dukkana qormaataa kanaatin ni dhama’a. Fitnaa yoo jennu wantoota lubbuu, qalbii fi qabeenya nama irratti balaa fiduu danda’aniidha. Isaan keessaa gurguddoon waraana, wal lola, balaa uumama kan akka kirkira lafaa, rooba cimaa, wantoota fokkuu kanneen akka sagagaalummaa, gudeeddaa, alkooli fi kkf babal’achu, qabeenyi garmalee baay’achuu fi hiyyuummaan jabaachu. Read more