text:
Taammanaa Bitimaa irraa
DURADUBBII
Jalatamoo fi kabajamoo warra barreefata kana duukaa-buutanii jirtan, mee waan hundumaa duran nagaa fi nageenya isiniif hawwa! Barreeffamni kun isa xumuraa tahuu isaan dursee gurra isin buusa. Barreefama kana kutaa-kutaatti qoqqooduun isiniif dhiyeesseen jira. Erga kutaa shanaffaan isiniif dhiyaatee asillee, duulli Minilikoonni bardhibbee 21-ffaa nu Oromootaa fi biyya teenya Oromiyaa irratti banan sun homaa hin dhaabanne. Sirumaa nafxanyoonni Amaaraa fi warri Wayyaanee walcinaa goruun, qonnaan-bultoota keenya qeyee fi oobruu isaanii irra buqqisaa jiru.
Barreeffama kana kutaa tokkoffaa keessatti gaafiin: “MINILIKOOTA? Eenyu isaan?” jedhu kaafamee ture. Deebiin isaas achuma irratti waan kennamee tureef, mee amma dubbii qulqulleeffachuuf as irratti haa kaafnu. “Dursee Minilikoonni as irratti ka’an kun namoota laalleewwan (informeeshina) dhabiisaan, itti-yaada dhabiisaan yookaan lafumaa ka’anii onnoomudhaan: “Minilik, Minilik” jechuun Minilik naazicha Afrikaa sana faarsanii miti. Minilikoonnin ani baanu kun Habashoota Amaaraa keessaa garii kanneen yaada Minilik Lammaffaa amantii fi baruyaa (idolojii) godhachuun alaa-manaa nutti wacaa, arrabaa fi qalamaan nutti duulaa jiran kana. Isaan waraana fi duula hamaa fi kan hammeenyaa, jibbamaa fi jibbisiisaa kanan: “waraana qulqulluu” jedhaniiti jiru. Jarreen kun namtokkeewwan asii fi achi cecceyaa jiran wayii otoo hin taane, warreen: gareewwan taliigaa dhaddhaabbatan, gaazexootaa fi kitaabeewwan maxxaansuun raabsatan, weebotaa fi biloogota kukurfeeffatan, paaltokii fi maaltokii wawaammatan, raadiyoolee fi fago-muldhiftuuwwan (tiibiiwwan) babbanachuun “waraana qulqulluu” isaanii kana: uummata Oromoo, saba Oromoo fi Oromiyaa irratti dabraniis uummatoota Kibbaa maraa fi biyyota isaanii mara irratti oofaa jirani.“
Erga barreeffamni kanaa olitti tuqame ifatti bayee asii, “waraanni qulqulluun” muummiyyeewwan (illiitota) Amaaratiin labsame kun, homaayyuu hin dhabannee caalayyuu itti-fufee jira. Waraanni fi duulli alaa-manaan warreen kanaan oofamaa jiru kun, kunoo amma duula afaanii fi sagalee bira dabruun gara duula irree fi eebootti ceyeeti jira. Kun eessattiii fi akkamitti akka tahe, barreeffatan waayyee “Buqqifama Oromoota Shaggarii fi Naaannoo Isaa: Kutaa Shanaffaa” keessatti dhiyeesse tokkon mee as irrattis isiniif tuqa:
“Nafxanyoonni fi jalaa-jaleewwan isaanii kunoo Oromoota irratti duula afaanii bira kutaanii, duula irree fi eeboo jalqabaniitoo jiru. Fakkeenyonni lamaan: inni magaalaa Biyya Amaaraa, Baahir Daari-tti namoota ispoortii Oromoo irratti tahee fi inni barattoonni Amaaraa magaalaa Oromiyaa Kibbaa, Shaakkisoo-tti adeemsisan nafxanyoota haareyyii fi moofeyyii kan qullaa isaanii dhaabee maalummaa isaanii nuu fi addunyaatti agarsiisu! Seera Toopphiyaa isa amma jiru keessatti, naannoleen saglan alaabaa naannoo ofii fi kan Toopphiyaa fannifatu. Oromiyaa keessatti alaabaan Oromiyaas, kan Toopphiyaas walcinaa kaayamu jechaa dha. Ijoolleen Amaaraa isaan magaalaa Shaakkisoo, mana-barumsaa oliyyaa keessaa garuu, oggaa alaabaan Oromiyaa fannifamu itti-qoosuu, itti-wacuu fi arrabsuu bira dabruun buqqisanii darbachuuf itti-ceyani. Kana irratti kan walitti-bu’uutiin barattoota saboota lamaanii jidduutti jalqabame. Ijoolleen Amaaraa miskiinonni kun hubaatii (“victim”) baattuuwwan “PHD”, “MA” fi “BA” warra Amaaraa tahan jechaa dha. Nama sammuu fayyaalessaan yaaduuf, wanneen amma illiitonni Amaaraa Oromoo fi Oromummaa irratti adeemsisaa jiran hin galuufi.“
SEENSA
Wanneen yeroo amma kana muummiyyeewwan warra Amaaraa alaa-manaa nutti duulaa jiran keessa inni tokko waayee Minilik isaanii kanaa irratti. Kana irratti warreen kun addaddummaa hin qabani. Xiqqaa-guddaa isaanitu “Minilik goota biyyaatii nu jalaa hin tuqinaa” nuun jechaa jira. Kan isaaniif gootaa kun nuuf immoo gorraatuu, gabraan-daldaltuu fi gabroomfataa dha. Harkaa fi harmaa muraa dha. Nu Oromootaaf, dabreeyyuu uummatoota Kibbaa kanneen akka Walaayitaa, Kafichoo, Gimiraa, Dimmee, Hadiyyaa fi uummatoota Sulula Laga Omoo fayiif, Minilik faashistoota Xaaliyaanii Mosolonii fi Giraaziyaanii faa wajjin tokkuma. Kan isaan kanneen tokko taasisuu garajabeessummaa fi faashistummaa isaanii-ti. Mee akkamitti namni sammuu fayyaalessaan yaadu, nama harma harmee namaa cicciree fi nama harka abbaa nama mummuree, dabrees nama funyaa ilmoo namaa mursiisu, ija ilmoo nama buqqisiisuu fi nama daa’imman hallayyaatti darbachiisu “goota keetii fudhaddhu, siidaa isaa mijjirii kee irratti dhaabbaddhu” namaan jedha? Habashoonni Amaaraa duguuggaa sanyii (“ethnic cleansing“) Minilik uummata Oromoo callaa irratti otoo hin taane, uummatoota Kibbaa kannee akka Kafichoo, Dimmee fi Gimiraa faa irraatti dhumaatii hamaa adeemsise kana “goota keessanii fudhaddhaa malee, hammeenya isaa hin kaasinaa” nuun jedhu. Kun mee qaama seenaa keenyatii maal goonee, maal jennee irraanfanna? Isaanoo isa faashistichi Giraaziyaanii jedhamu sun uummata keenya irratti qofa otoo hin tane, uummata isaanii irrattis adeemsise san ni irraanfatu? Seenaa ofii keessaayyi haquu? Kun seenaa biyyoota kamii keessattuu tahee hin beeku.
Mee amma seenaa Jarmanootaa keessaa as irratti waa haa kaafnu. Namni uumaa fi qaamaan namaa, ammoo kan garaa fi gochi isaa kan bineensa tahe, Adolf Hitler uummata qaama uummata Jarmanii tahe, warra Yuudaa lafarraa duguuguun isaa ni yaadatama. Kan biraa kuteeyyuu biyyoota Oroppaa humna meeshaa-waraanatiin qabate cufa keessatti Yuudota akka bineensa daggalaatti adamsuun kaan qalee, qalchiisee uummata kitila jahaa (6 000 000) tahu Oroppaa keessaa fixe. Kaan warshaa keessatti naqsiisee qalchiisuun moora isaanii faa irraa gaazii hoomachiise. Gochi kun seenaa ilmoo namaa keessatti kan adeemsifamee hin beekne. Harra Biyya Jarmaniitti warra Yuudaa kanaaf beenyaan ni kennama. Pirezidaantii fi muummichi Ministeeraa kan Jarmanii oggaa gara Biyya Israa’el dhaqan hunda, bineensummaa warri Naazi-tiin uummata Yuudaa irratti adeemsifame balaaleffachuun uummata Yuudaa bakka jiru maratti dhiifama gaafatu. Bara 19 fi torbaatamootaa (“1970s“) keessa Muummichi Ministeeraa kan biyya Jarman Lixaa, kan hedduu addunyaa keessatti beekamaa fi jaalatamaa ture, Willy Brandt yeroo duraaf Biyya Poolandaa deeme, bakka Naazonni uummata Yuudaa qalchisanii, booda mootummaan Poolandaa siidaa ijaarsiseef yommuu dhaqu: miila isaa lamaaniin jilbeeffateeti ija ofii cufachuun warra qalaman san yaadate, Waaqas lubbuu isaaniitiif kadhate. Erga biyya ofiitti deebiyee gaazexessitoonni waan tahee hin beekne kana raajeffachuun “maaltu akkanatti akka jilbeeffatu si taasise?“, jennaaniin “waan naazonni maqaa uummata kiyyaa, maqaa Jarmaniitiin uummata Yuudaa irratti adeemsisan jechaa fi afaaniin ittiin ibsu waanan dhabeefi.“, jedheetoo deebise. Ee, inni ofumaafuu waan miseensa Paartii Sooshaal Dimokiraasii taheef, adamfamnaan baqatee Biyya Noorwee ture. Inni bineensummaa warra Naazii kana afaanin, jechaan ibsuun isa rakkifnaan qaama isaa san kan barroolee hedduu tahuu dandayu saniin ibsateeyyu.
Kana malee, harra seera Jarmanii kan paarlamaa isaanitiin raggaafamee seera biyyaa taheen, namni Jarmanii tokko yoo wanneen Naazonni uummata Yuudaa irratti adeemsisan, haalee kun soba jedhe, yoo gadi-xixiqqeessee argame faa mana seera geeffamee adabama. Harra Biyya Jarmanii guutuu keessa siidaan miseensota warra Naazii tokkollee hin jiru. Kun seeraanis sonaan dhoorkaa dha. Egaa, kun biyya qaroominaan sokkee fi uummata qaroominaa fi dimokiraasiin bulu keessatti. Habashoonni “keenya” garuu, siidaa Minilik kanaa, siidaa naazii gurraachaa kanaa akka gandeen keenya keessatti ijaarrannuuf nu abboomaa jiru. Nuti kana dinnaan jibbaa fi arrabsoo sanyummaa irratti hundeeffame nutti roobsaa jiru. Kan nama dhibuu, illiitonni Amaaraa isaan biyyoota Oroppaa fi Ameerikaa keessa jiran, isaan qaroominaa fi dimokiraasii biyyoota kanaa habbuuqqachaa jiran, isaan Saalaa-Dingaay, Mooxaa-Qaraaniyoo fi Gondor keessa jiran caala waan kana irratti nutti duuluu isaanii-ti. Maal godhuree, lafa yoo dhiqan ni qulqullaawaa- ree?
Kana irratti dabaluun jarreen kun Minilik “jagna, goota” nuun jedhu. Maraatuu fi gorraatuu jagna godhachuun kunillee aadaa fi duudhaa isaanii waan tahe natti fakkaata. Maal Teediroos maraatuu gabaa keessaa sana akka jagnaatti ilaalu mitii? Ofiif manneen barumsaa keessatti barachuu bira kutaanii nus barsiisaa turani mitii? Kana mee, barreessitoonni isaanituu “Qinee” isaanii sanaan sirriitti hojii namticha maraataa, maraatee “Gaallaa fi Muslimootan” Gaafa Afrikaa irraa hariyaa “maaloo daddafatii meeshaa waraanaa naaf ergaa!” jedhee, “Igizaabeerota” warra Habashaa warra Oroppaa kadhata hin turree? Mee “qinee” isaanii lama qofaa: “Mooxaa Qaraaniyoo minnaw aayittaarras, bareessaa-laay maxxaahu, kazzaa iskazzii diras“. Naannoo Mooxaa irraa hanga Qaraaniyoo-tti (lachuu Goojjaam keessatti argamu) nama qotu tokkollee otoo hin arginan, reeffa irra deemee Qaraaniyoo dhaqqabuu isaa ibsa. b) “Atsee Tewudiroos ijjig tawaarraduu, ya-Shawaan makwaanint ijji-nasastawu heduu!“. Kun gabaabumatti qondaalotaa fi abbootii biyyaa kan warra Shawaa harka irraa mummuran jechaa dha. Seenaa iaanii keessa harka-muraan kun duratummaa jira jechaa dha. Kana malee, Teediroos kun naannoo tokko erga waraanaan cabsee moyee booda, boojiyamtoota isaa manatti naqisiisee manuma san wajjin gubsiisuuf, loltuu isaa keessaa “mana ol- seenitii, meeqa akka tahan lakkaayii natti himi” jedheeni. Loltuun sunis olseenee erga lakkaayee booda, Teediroos balbala irra dhaabatu sanaan namoota 69 jechuuf: “gooftaa koo namoota torbaatama tahuuf, tokkootuu hanqata“, jedheeni. “Ati olseenitii isaan wajjin torbaatama guuti“, jechuun namicha san manatti oldarbachiisee, ibiddaa mana sanatti qabsiisise. Kunoo, warreen akkanaa kana motooliin Amaaraa!
QAAMADUBBII
Karaa biraatiin Minilik kun gara-bineensummaa hamaa kana, oggaa hidhamaa taheetoo masaraa Teediroos keessa jiraate irra-caala barate jechaa dha. Warri Amaaraa waayee Minilik kana waan hedduu odeessuu, karaa hidduun isaa faaarsuu mee seenaa nama kanaa keessaa asi irratti waa haa kaafnu. Inni haadha manaa abbaa isaa irraa nama dhalatee miti. Gabroota abbaa isaa kanneen masaraa abbaa isaa keessa hojjatan irraayyi dhalate. Ishiin warri Amaaraa “aand baal, aand miist” jedhan sun, jechuun abbaan manaa haadha manaa isaa dhiisee olii-gad hin fiffiigu, akkanuma haati-manaanis abbaa manaa ofii dhiisuun olii-gadi hin cecceetu jedhan sun soba jechaa dha. Abbaan Minilik, mootii biyya tokkoo tahee, namaaf fakkeenya tahuu, achi darbachuun haadha warraa ofii dhiisuun bakkuma halletti kukkufuun Minilik argate jechaa dha. Haati isaa kun uummatoota isaan: “shaanqillaa, baariyaa-gabra” jedhanii akka bineensaatti adamsuun gurguratan san irraayyi dhufte jechaa dha. Kanaaf, warri Amaaraa inni yaadaan malee, bifaan nu hin fakkaatu jedhuuni. Maali namni gurraachi, namni funyaan fungaa tahe, isaan keessa hin jiru jechaa dhaa?
Oromoon keenya garuu, heddumminaan bifni Oromoo magaala jedhee fudhatullee, kan biraa hafee namootuma garaa tokko keessaa bayanii fi abbaa tokko qaban irraayyuu obbolaa: gurraacha, magaalaa fi diimaatu argamu. Haasaa Oromoo keessattuu: “garaan haadhaa buburree-dha” kan jedhamutu argama.” Karaa amantii Waaqeffannaas bifti ilmoo namaa hunduu kan Waaqaan uumame waan taheef, kabajamaa dha; walqixxee dha jedha. Haatahuu, warri qeyee abbaa Minilik keessa hojjatan cufti waadaa waliif galuun mucicha dhoksuun, jechaan akka ilma mootichaa tahee dhoksani. Haatahu malee, isaa waggaalee sadii guutee dubbiin sun nama harkaa baatee, gurra haadha warraa Hayila-Malakot seente. “Barbaadaa hatattamaan fidaa” jechuun otoo ishiin dhaadattuu firoota warra Minilik keessaa inni tokko, mucicha dhoksaan fudhatee gara Biyya Oromootti baqate. Biyya Oromoo keessaa naannoon Minilik ijoolummaa isaatiin kooluu itti-gale kun, naannoo Oromoo Karrayyuuti. Yeroo san Biyya Oromoo keessaa, gandi hamma barruu harkaa gawu wayiillee warra Habashaa jala hin turre. Uummanni Oromoo uummata birmaduu, sabni Oromoo saba bilisa, Biyyi Oromoos biyya walaba turewoo!
Bakki dhaloota Minilik kan isaan akkanumaan “magaalaa” jedhaniin malee, ganda gudddaa wayii kan daangaa Biyya Oromoo keessaa naannoo Abbichuu Galaan irraa wantee (kiilomeetira) 10 callaa fagaatee argamu. Biyyi Oromoo inni naannoo Karrayyuu immoo naannoo Manjee karaa bahaatiin daangessa. Minilik gara waggaalee sagalii aannanii Oromoo dhugaa, damma Oromoo muuxxachaa, foon dilbii sangaa Oromoo sooramaa Afaan Oromoo dubbachaa guddate. Oromoon nama rakkatee itti-baqatee dhiisitii, karadeemaayyuu akka itti-keessummeessuu ni beekna. Inni halbee haadha manaa Hayila-Malakot jalaa baqatee, dhoksaan gara isaanii dhuufuun kun immoo caalayyuu mararafannoo fi jaalala Oromoota Karrayyuu uumefii qananiin guddate. Booda isaa waggaa 12 tahuu, Teediroos maraataan sun Biyya Amaaraas, Biyya Oromoo isa Walloos gubaa, barbadeessaa naannoo Biyya Amaaraa isa Shawaa jedhamuu dhaqqabe. Abbaan isaa waraana irratti otoo hin taane, tasa waan du’eef warri Amaaraa bakka inni itti-baqatee itti-guddate sanii, Biyya Oromoo Karrayyuu irraa fuudhuun gaangee irra kaayuun, qeesota cinaa buusanii waraana Teediroos dura gorani. Ni moyamanii, gurbichis boojiyamee bakkka oggaa san Teediroos Oromoo achi irra-qubate lafarraa duguuguun masaraa itti-ijaarrate, Dabra Taabor keessa gara waggaa 10-ii jiraate.
Turee, Teediroos Biyya Oromoo Walloo barbadeessaa, ennaa namoota Ingilizii kanneen biyya isaa keessa jiraatan hidhe san, waraanni Biyya Ingilizii kan Jeneraal Nappirin gaggeeffamu, kolonii isaanii Indiyaa irraa itti-dhufu, Yohaannis warra Tigree kan booda mootii-mootolii Toopphiyaa isaanii tahe, karaa baneefii gara Teediroositti akka dabran gargaare. Amma Teediroos namoota Ingilizii, Minilikii fi dureewwan Oromoota Walloo hedduu, ilma mootiittii Warqituu faa qabatee gaara dheeraa hallayyaa fi qaalaan marfame kan Biyya Oromoo Walloo keessaa, Maqdallaa (maqaa dallaa)-tti baqate. Booda oggaa waraanni Ingilizii kun bakka Teediroos jiru, Maqdallaa dhaqabu inni qaata waraana Oromoota Walloo kan mootuu Warqituutiin durfamu isa marsee argani. Otoo warri Ingilizii Mootuu Warqituu hayyama gaafatanii fiixee hallayyaa Maqdallaa sana dhaqabuuf haasawaa jiranuu, Teediroos hidhamtoota Biyya Ingilizii, Minilikii fi namoota isaa gadi lakkeessee, Oromoota Walloo kan lakkoofsaan baay’ee tahan, ilmi Mootuu Warqituu otoo hin hafin hallayyaa sana irraa gadi darbachuun isaan fixe. Yoona waraanni Warqituu isa marsee jiru sun aaree Teediroos ajjeesse. Ennaa jeneraal Naappiir Teediroos bira gawu inni du’ee jira. Namoonni Teediroos kan baqatanii gara Ingilizootaa dhaqaban: “mootiin keenya harka hin kennaddhu jedhee of-ajjeesse” jechuun seenaa sobaa hamma harraattuu barreessitoota Amaaraatiin dadarbatamu lafa kaayani.
Kanaa achi Minilik namoota isaa kan isa waliin hidhaman kanneen lakkoofsaan 10 tahanii malee, wanni inni qabu hin turre. Horii yaabbii fi galaa wayiillee hin qabu ture. Amma Warqituun nammummaa fi garalaafina Oromoo saniif jecha: gaangolii, fardeen, galaa fi loltoota ishii keessaa namoota hanga biyya isaa gawuttu isa gaggeessan wajjin kenniteefi. Inni ganda teessoo mootummaa abbaa isaa, Ankoobar dhaqqabee, gargaarsa Goobana Daaccee fayiin mootii Amaara naannoo Manjee (Shawaa Kaabaa) tahe. Booda otoo waggaa kundahnillee hin guutiin bara 1873 keessa waancaa itti-dhugee fi waciitii itti-nyaate caccabsuun, harka-laateef nyaachuun biyya Oromoo Walloo kan Mootuu Waqqituu-tiin durfamotti duulee humna meeshaa-waraanatiin qabate. Inni amma naannolee Biyya Oromoo isaan ollaalee biyya isaa tahaniitti duuluu hojii isaa isa hangafa godhachuun meeshaa-waraanaa Oroppaa irraa argateen mowuu jalqabe. Biyyi Oromoo Karrayyuu kan gaafa rakkoo fi cinqii isa baasee, isa guddise sanillee hin dhiifnee, waraanaan qabachuun gabroomfate. Minilik kana warri Amaaraa akka goota isaanii isa duraasaa fi akka jagna gita hin qabneetti dhiiyeessu. Namummaa isaas akka nama waan jedhe hin haalletti, waadaa namaaf gale hin cabsineetti ilaalu. Kana irratti akkana ani abbootii seenaa Oromoota Tuulamaa fi Macca-Baha (Oromiyaa Waltajii) irraa walitti qabetti inni nama waadaa namaaf galee eegus miti, jagna hiriyaa hin qabnes miti. Inni isaaniif waan fedhe tahuyyuu, uummata Oromoo fi uummatoota Kibbaatiif naazii Afrikaa waan taheef, siidaan isaa dachee teenya irraa buqqifamuu qaba!
XUMURA DUBBII
Uummanni Oromoo haqaa fi mirga uumaan qabu, kan gabroomfatoota Habashaatiin irraa fudhatame deebisee gonfachuuf, kunoo bara sonaan dheeraa dirree qabsoo keessatti argama. Akkuma barri dhufee dabru qabsoon isaa kun cimaa, walitti ititaa as gaye. Uummanni nagaa fi ilmoo namaa jaalataan kun akka gaaf tokko fiixaan bawu mamiin wayiituu hin argamu. Qabsoon dhalawwan Oromoo barana Oromiyaa guutuu keessaa sochowuun, waltaatee goote kun Oromoo fi firoottan isaatiif boonsisaa fi hamileessaa cimaa yoo tahu, diinota isaatiif ammoo salphinaa fi sodaa guddaa taheeti jira. Amma Oromoon alaa-manaa waltahuun garum fuulduraatti tarkaanfachuu malee, filmaata biraa waa tokkollee hin qabu. Uummanni kun cimee, tokkoomee, waltahee harqoota koloneeffattoota Habashaa of irraa darbachuun akka caccabsu diinonni isaas, firoonni isaas beekuu qabu. Bilisummaa fi walabummaa Oromiyaa isa “akka du’aa hin oolle” kana daran shaffisiisuuf wanneen nuti Oromoonni fiixaan-baafachu qabnutu jira. Mee isaanin armaan gaditti tokko tokkoon tarreessee, jala-harriquun barreeffama kana xumura.
1) Tokkummaan Oromoo kan ammaa caala akka gaariitti cimuu qaba. Oromoon wal malee, akka namuyyuu hin qabne beekuun bakka jiru maratti cimee walcimsuutu karaa nama baasu taha. Dhaabbileen hawaasotaa, dubartootaa, dargaggootaa, artistootaa, barateeyyii, amantiiwwanii faa akka gaariitti waltahuun walcinaa goruu qabu. Kana akka godhaniif, Oromoota waayee siyaasaa irratti hojjatan qofaa otoo hin taane, sheekonni, qeessonnii fi qaalluuwwan Oromoo alaa-manaa akka Oromoon waltahuuf: kakaasuu, lallabuu fi WAAQA kadhachuu qabu! Bilisimmaa waaqni wajjin nu uume eenyumtuu nu irraa mulquu akka hin qabne, sagalee qulqulluu fi arraba qulqulluutiin dabarsuun dirqama warra Waaqatti amanuutisi!
2) Oromoon jaarmolee isaa karaa garagaraatiin walitti fidachuun, odaa tokko jalatti walitti qabachuutu isa barbaachisa. Kun jaarmolee siyaasaas, jaarmolee kan siyaasaa hin taanes kan ilaalu. Walitti mufatanii akka sangaa didaa asii fi achi ceccewuun kun eessumaanuu kan nama gawuu miti. Impaayera Toopphiyaa jedhamtu tana dimokiraatessuuf dhamawuun kunis, gonkumaa karaa nama baasuu miti. Seenaa ilmoo namaa keessatti, muuxannoolee addunyaa tanaa irratti impaayerri gara biyya dimokiraatawaatti geeddarame tokkollee hin jiru. Impaayera Toopphiyaa ishii rirmi nyaatee tortorse tanaaf raajiin wayii kan amma dhalatuu miti. Impaayerittiin gaafuma dhiiga Aannolee fi lafee Calanqoo irratti ijaaramte san, akka ishiin gaaf tokko caccabdee kosii-seenaa keessatti darbatamtu Waaqaa-lafaan murteefame. Kanaaf, karaa kanaanis Oromoon lammiiwwan isaa tokko tokko amansiisuun ofitti deebifachuu qaba!
3) Uummanni Oromoo kan ammaa caala, alaa-manaa jaarmolee isaa cimsachuu qaba. Kanneen ciman immoo walitti qindeeffachuutu isarra jira. Uummata akka gaariitti ijaaramee, akka gaariitti tokkoomee, akka gaariitti karaa maraan hidhate eenyumtuu cabsuu hin dandayu. As irratti dubbiin of-ijaaruu kun karuma taliigatiin callaa akka hin taane, hubachuun mishaa dha. Ijaaramuu fi wal-ijaaruun seenaa uummataa fi saba Oromoo daran dheeraa kana keessatti bakka olaanaa akka qabu, dagatamuu fi irraanfatamuun irra hin jiru. Ee, ijaaramuu, ammas ijaaramuu dha dubbiin bilisummaa fi walabummaa!
4) Uummannii fi sabni Oromoo karaa dandaye maraan hidhatee wal hidhachiisuu qaba. Uummata sirriitti of ijaaree, isa sirriitti tokkomee, sirriitti dammaqee oljedhe humni isa jilbeeffachiisu hin argamu. Uummata kutatee ka’eef, meeshaan waraanaa rakkoo miti. Meeshaan waraanaa achuma biyya isaa keessa ciisaa jira. Uummanni Oromoo kitilli 50-ni (miliyoonni 50) kun waltayee iyyee iyya dabarsuunuu diina isaa haleelluu dandaya. “Nuti uummanni Hindii yoo waltaanee Gaara Himaalayaatti olbaanee fincoofne, ficaan keenya koloneeffattoota Ingilizii akka galaanaatti nurraa haree Maanya Hindiitti naquu dandaya“, jedhee ture Mahatma Gandhi. Nutis humnaa fi leecalloo uummanni Oromoo karaa addaddaatiin qabu kana, walitti jabeeffannee, karaa maraan jabaannee ka’uutu waamicha harmee Oromiyaati!
5) Nuti Oromoonni uummatoota Kibbaa hidduu kanuma akka keenya waanjoo gabrummaa Habashaa jalatti argaman waliin, qabsoo keenya obbolummaa irratti hundawuun walitti qindeeffachuu qabna. Kana malees, diinni keenya gita-bittee Habashaati malee uummata Habashaa akka hin taane sirriitti beekna. Kana warra gurra nutti cufateef deddeebifneetoo ibsuun barbaachisaa dha. Hardhas, borus uummanni kamuu inni nagaan biyya keenya keessa jiraatu nagaan isaa ni eegama. Kanas deddeebifnee warra hin beekneef yookaan immoo kan beekaa dideef himuu qabna.
6) Nuti dhalawwan Oromoo kanneen bineensummaa mootummoota Habashaa baqachuun garaa waaqaa jalatti faffacaanee argamnuu, kan ammaa caala cimneetoo waayee uummata keenyaa addunyaatti beeksifachuu qabna. Qabsoon nuti barana ijoollee teenya ishii Oromiyaa keessaa cinaa dhaabachuun goone, fakkeenya gaarii nuuf taha. Eekaa, nuti Oromoota keenya warra Minisootaa fi Awustiraaliyaa akka fakkeenyaatti fudhannee of haa jabeessinu. Oromiyaa bilisoomte, ishii sammuu keenya keessatti argamtu tana abadan eenyumtuu nu keessaa haqee ballissuu hin dandayu!
============== // ==============


c: text/html

text:
Diddaa barattooti Yuuniversitii Haromaayaa kaasaniin wal qabatee guyyaa har’aa sirni abbaa hirree mootummaa Wayyaanee baraa gara baraatti barattoota mala adda addaan fixuu aadeffate har’as caalmaatti jabeeffatee itti fufee jira. Haala kanaa har’a 31/1/014 dallaa university Haromayyaa keessatti nyaata barattootaa keessatti summii lubbuu dabarsaa makuun barattootni nyaata kana nyaatan kumaatamni miidhaan guddaa irra gahuun kan mana yaalaa seenan yoo tahu, kanneen maqaan isaanii adda hin baane lakkoofsi isaanii tilmaamaan ja’a tahan lubbuun akka darbee jiruus dhagahamaa jira. Barattootni mana yaalaa galan illee lubbuu darbuu irraa akka hin baraaramne dhagahamaa jira. Kanneen maqaan isaanii adda hin bahiinii fi haala gabaasa kanaa jala jalaan kan gabaafnu tahuu gamanumaa Qeerroon hubachiifna.
Madda: qeerroo

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
LibreOffice 7.4 Help
Qindaa'inoota dimshaashaa LibreOffice dhaaf ifteessa.
Amala gargaarsa ijaaramee ifteessa.
Yeroo qaree saajoo,ajaja baafataa yookiin to'annoo irra keessu barruu gargaarsaa agarsiisa.
Akka maxxansi galmee akka fooyya'iinsaatti lakkaa'amu ifteessa. Yeroo dirqaalli kun mallattaa'e, yeroo itti aanu yoo galmeen cufamu akka fooyyeen olkaa'amu gaafatamta. Guyyaan maxxansaa achumaanis amaloota galmee keessa akka jijjiiramaatti galfama.
Daangaa guyyaa kan sirni keessaa bara dijiitii lamaa baru qindeessa.
LibreOffice keessatti, barootni dijiitii afuriin agarsiifamu, kanaafis garaagarummaan 1/1/99 fi 1/1/01 jidduu jiru waggaa lama dha. Qindaa'inni Bara (dijiitii lamaa) kun akka fayyadamaan baroota guyyootni dijiitii lamaa 2000tti dabalaman qindeessuu dandeessisa. Ibsuuf, yoo guyyaa 1/1/30 yookiin booda ifteessite, galfatni "1/1/20" akka 1/1/1920 beekamuu osoo irra jiruu akka 1/1/2020 tti beekama.
Send crash reports to help developers improve the software’s reliability. Whenever LibreOffice crashes, you can opt to send reports containing certain debugging information, useful to help track down the cause of the bug and fix it eventually.


text:
Kanatti aanee waan dhufuu deemu tilmaamuun nama hin dhibu..Read More »
Takkittii akka kumaa gara biyyaa galte
Takkittiin akka gootaatti Nafxanyoota hiriirarratti afaan qabachiiftee Adde Birhanie Beka Geleto (Caaltuu) gara biyyaa galte.Read More »
“Toophiyaa Hundaan gammachiisaa jattee saba kee hin dabarsin”
Dr Mogga Firrisaa dhaamsa PM Dr Abiy Ahmed dabarsan Dr Mogga Firrisaa dhaamsa PM Dr Abiy Ahmed dabarsanPosted by Mohammedsali Abaoli on Monday, September 16, …Read More »
Waa’ee ”yaalii fonqolchaa” fi ajjeechaa hanga ammaatti maal beekna?
bbc afaan Oromoo Waa’ee yaalii fonqolchaa fi ajjeechaa hanga ammaatti raawwatamee maal beekna? Wanti guyyaa Sanbataa galgala keessa Magaalaa Baahirdaaritti umamee kan hineegamne ture. Dhukaasni …Read More »
Arsii; Addisuun Dachee Oromiyaa keessa imaluuf hamilee hin qabu!
Arsii Asallaatti haati Siinqee fi maanguddoonni gocha Addisu Arega Kitessa mormuun hiriira bahan. Addisuun Dachee Oromiyaa keessa imaluuf hamilee hin qabu. Aangoo irraa kaafamee Seeratti …Read More »
Ibsa Ijjannoo Waldaa Sikkoo Mandoo Haala Yeroo Irratti.
Ibsa Ijjannoo Waldaa Sikkoo Mandoo Haala Yeroo Irratti.Ibsa Ijjannoo Waldaa Sikkoo Mandoo Haala Yeroo Irratti.Posted by Sikkoo Mandoo on Sunday, April 21, 2019Read More »
“Shimallisii fii Addisuun akka Oromiyaa bulchuu hin dendenye mirkeneessan” Jawaar Mohammed
OMN: Gaaddisa Raabaa Doorii (Eebla 22, 2019) [LIVE]OMN: Gaaddisa Raabaa Doorii (Eebla 22, 2019) [LIVE]Posted by Oromia Media Network on Monday, April 22, 2019 “Riqichi …Read More »
Dr, Abiy Ahmed Oromiyaa diigee Toophiyaa durii deebsuufi
OMN: Ilaa fi Ilaamee ,Haala yeroo irratti marii Dr. Ittaanaa Habtee waliin(Eebla,21,2019)OMN: Ilaa fi Ilaamee ,Haala yeroo irratti marii Dr. Ittaanaa Habtee waliin(Eebla,21,2019)Posted by Oromia …Read More »
Arsii Asallaa Jirtuu? Ilmaan Sikkoof Mandoo jirtuu?
Ilmaan Nadhii Gammadaa Jirtuu? Ilmaan Leenjisoo diigaa jirtuu? Ilmaam Waaqoo Guutuu Jirtuu? Jiraachuu keessan kiphxata boruu argina. Guyyaa boruu B/M/N Oromiyaa haaraan Shimallis Abdiisaa fi …Read More »
Gareen maqaa qabsootiin biyya alaatti wal kolaasaa baate, haarayatti duula walirratti banaa jiru
Dhakaa bu’uuraa haqaan kaa’ame haqanii balleessuun waan hin malleedha. Ebla 4/2019 Sabbataa Murna dulloomee shiraan haaromee qabsoo oromoo jallisuuf deemu kaayyoon jaallan wareegamanii isaan hin …Read More »


text:
Gurbaan Yahya Abdi jedhamu balalii sa’aati afurii sana irraa lubbuun baraarame yeroo ammaa hospitaala Hawaaii keessatti wal’aanamaa jira. Abbaan isaa VOA sagantaa Afaan Somaleef akka ibsanitti oduu sana kan dhaga’an kutaa tajaajila poolisii Hawai irraa bilblaan ta’uu ibsan.
Mucaa isaanii jimaata darbe yeroo dhumaaf arguu isaaniif waliin ta’uun sagaduu isaaniis ibsaniiru.
Imala sodaachisaa akkasii ilmi koo geggeesse TV irraa wayitan dhaga’ae Rabbi isa oolchuu isaaf galateeffadheera jedhan.
Ilmi isaanii yeroo mara Afriikaatti deebi’uu kan fedhu ta’uu dubbata, haala gamasiif garuu yeroo ammaa deebi’uu kan hin dandeenye ta’uu itti himana jedhan.


text:
DNA
Deoxyribonucleic Acid yokan DNA kan jedhamu kuni gosa Nucleic Acid yoo ta'u genetic instruction guddina fi jireenya waantoota lubbuu qabaniif fayyadu of keessa qaba. Hojiin guddaan DNA information yeroo dheeraaf of keessatti kuusee qabata. DNA'n Blueprints wajjiin walitti madaalama, kunis DNA'n ajaja akkaataa qophii wantoota seelii keessatti argaman kan biraa akka pirootiinii fi RNA molecules of keessaa waan qabuufi. Kutaan DNA kan odeeffannoo kana qabatan jiinii jedhamu.
Akka keemikaalaatti yoo ilaalan DNA'n Polymer dheeraa yoo ta'u, of keessatti wantoota xixiqqoo Nucleotides jedhaman qabata. Nucleotidotni kun immoo, shukkaara fi "gareewwan foosfeetii Ykn phosphate group"n wallitti qabamani. Shukkaarri hundaa wajjin Baseotta afuurenni kessa tokko walitti qabame argamma.


text:
Lammiileen Itoophiyaa biyya Saa’ud Arabiyaa mana hidhaa Shumeeysii keessatti hidhamanii jiran dararaa guddaa keessaa jiraachuu himan.
Yeroo dheeraaf mana hidhaa sana turuu dubbatan.
Hidhamtoonni kunneen OMNf yaada kennaniin, mana hidhaa keessatti dagatamuu dubbatan.
Isaan giddutti namoonni gad aanaan turtii ji’a 9 akka qaban, kaan ammoo hanga waggaa tokkoo fi ji’a shanii turuu himu.
Isaan keessatti namoonni dhukkubsatan, akkasuma kanneen umriin bubbulan, daa’imman kanneen umrii 14 fi 15 akka argaman himaniiru.
Kutaa hidhamaa dhiphoo tokko keessatti namoonni 250 hanga 300 walitti qabamanii beelaa fi dheebuun miidhamaa, dhukkubsatanii wal’aansa dhabuun dararamaa jiraachuu dubbatu lammileen kunneen wayita haala qabiinsa mana hidhaa sanaa ibsan.
Balaliin xayyaaraa lammiilee gara biyyaatti eegalame tasa dhaabbachuu malee maaliif akka dhaabbate hinbeeynu jedhan lammileen kunneen.
Mootummaan namoota muraasa gara biyyaa galchee hedduun mana hidhaa Sa’ud Arabiyaa keessatti dhiise jechuun komatu.
Haalli keessa jiran akkaan hammaataa ta’uu eeranii, uummanni sagalee akka ta’uuf gaafataniiru.
Mootummaan hojii lammiilee mana hidhaa Sa’ud Arabiyaa jiran galchuu eegalee deebisee akka itti fufus gaafataniiru.


text:
Itoophiyaa: Atileet Birhaanee Abaabil riikordii addunyaa cabsite
Atileet Birhaanee Abaabil fiigicha maaraatoonii walakkaa rikoordii addunyaa kan dubartootaa cabsite.
Atileetiin ganna 28 kun dorgommii maaraatoonii walakkaa 'Ras-al-khaimah' jedhamu UAE Jimaata ganama fiigame sa'aatii tokko, daqiiqaa afur fi sakandii soddomi tokko figuun rikoordii haaraa galmeessite.
Atileet Birhaaneen riikoordii baatilee 18 dura lammii Keeniyaa Joosiliin Jepkoosgeen qabamee ture sakandiiwwan 20'n dursitee galte.
Fiigicha maaraatooniin rikoordii addunyaa kan harkaa qabdu atileetiin lammii Keenyaa Biriijid Koosgee atileet Birhaaneen sakandiiwwan 18'n durfamtee lammaffaa baateetti.
Dorgommii kana irratti kiiloomeetira jalqaba irraa ka'eeti riikoordiin kan galmaa'e.
Atileetonni lamaaniis fuulduratti baahanii sa'aatii waliin morkii kan eegalan akkuma fiigichi eegaleen ture.
Qaruuraa bishaanii waliif qoodaa, waliin haasa'aa fiigaa kan turan yoo ta'u kiiloomeetira 15 erga fiiganiin booda atileetiin Itoophiyaa Abaabil dursuu kan eegalte.
Qabxiin isheen galmeesiftes jiruu atileetiksii ishee keessatti qabxii isa guddaadha.
Sa'aatiin ishee qaama atileetiksii addunyaa bulchu Federeeshinii Waldaa Atileetiksii Idil-addunyaa 'IAAF'n raggaasifamee maqaa isheetiin galmaa'a.
Dorgomii dhiironnii fi dubartoonni waliin fiigan kana kan dhiirotaa lammii Keenyaa Kibiwoot Kaandee daqiiqaa 58 fi sakandiiwwan 58'n injifateera.


text:
Dukkana Keessaa Ifatti-Lakk.2
Jireenya keessatti badiiwwan adda addaatti lixuun yommuu of irraanfatanii fi Rabbii ofii dagatan, dukkanni jireenya hangam akka ulfaatu tilmaamun nama hin dhibu. Hojii fokkataa akka gaaritti, hojii gaarii immoo akka fokkuutti ilaalun yeroo itti machaa’antu jira. Machaa’insa fi gaflaa kana keessaa wantoota nama dammaqsan keessaa duuti isa tokko. Takkaa du’a ofiitin takkaa immoo du’a nama biraatin. Dargaggeessi armaan gadi kunis namoota akkanaa irraa ture. Mee amma seenaa isaa haa hordofnu…
Tawbaa dargaggeessa gaafilaa obboleettin mu’minaa erga duutee boodaa
Abbaan seenaa akkana jedha:
Ani dargageessa Rabbiin dagate, Isarraa fagaatee fi danbalii badii keessatti tareedha. Rabbiin yommuu qajeelcha naaf fedhu, taatee gara qajeelinnaattii fi wanta sirrii ta’e na deebisuu murteesse… qissaan (seenan) kunoo kana fakkaata:
Guyyoota keessaa guyyaa tokko magaala Dammaamitti maatii waliin bashanana erga dabarsinee booda, konkolataa kootin karaa Dammaam fi Riyaad jidduu jiruu irra ariitin fiigu eegale. Obboleetiwwan koo sadii na waliin jiru. Du’aayi safaraa (imalaa) godhuu dhiise sheyxaanni sagalee isaatin na gowwoomse, fardaa fi miilan natti duule. Akka ani Rabbiin dagachuu itti fufuuf dubbii qullaa haraama ta’ee (muuziqaa) dhageefachuu natti bareechise.
Yeroo san tamsaasa Qur’aana kabajamaa dhageefachuu ykn kaasetti Islaamaa nama fayyadu dhageefachuu hin barbaadu ture. Sababni isaas, qalbii keessatti haqaa fi sobni gonkumaa bakka tokko waliin hin ta’an.
Obboletiwwan tiyya keessaa obboleetti mu’mintitti (dubartii dhugaan amante) gaarii, Rabbiin baay’iste yaadattu fi daangaa Isaa eegdu takkatu turte. Sagalee sobaa (muuziqaa) cufuun sagalee haqaa (Qur’aana ykn kaasetti Islaamaa) akka banu na gaafatte. Garuu sheyxaanni na moo’ate fi qomni kiyya of tuulun afuufame osoo jiruu akkamitti gaafii kana ishiif deebisaa? Of jajuun kiyya gara badiitti osoo na oofu wanta ishiin barbaadde nan dide. Kana keessatti obboleetiwwan hafan lamaan na waliin hirmaatan. Obboleettiin mu’iminaa tuni gaafii ishii irra deddeebitee na gaafatte (wanta badaa cufi waan gaari bani). Morkii fi gogiinsi kiyya inuma ni dabale. Ishitti qoosu fi tuffachuu eegalle. Inumaa ishitti qoosun akkana jedheen, “Haalli si gammachiisu yoo baate karaa qixxeetti si buusee si biraa deema.” Obboleettin tiyya tuni keessi ishii gubachaa cal’iste. Qalbii ishiitin hojii kana garmalee jibbite jirti….
Tasa… Murtii Rabbii duraan darbeen osoo nuti ariiti cimaan fiignu gommaan konkolaataa keenya tokko dhooye. Konkolataan karaa irraa ni dabde. Irraa gade cinaatti goruun garagalte (galabaxamte). Yeroo baay’eef erga konkolaadhe booda mataan miilarra ta’e. Rabbii Guddaa Olta’aa malee haala eenyullee hin beekne keessatti kufne. Namoonni naannawa Konkolaataa teenya tan gonbifamte tanatti walitti qabaman. Ahlaal keyri (tola ooltonni) caccaba konkolaataa fi daawwiti bittinooftu keessaa nu baasu jalqaban. Garuu maaltu uumamee?
Obboleetti takka malee hundi keenya rakkoo xiqqoo nu tuqe malee nagaha baanee jirra. Obboleettiin mu’minaa, obsituu… obboleettin gaariin tuulaa caccabaa konkolaataa jalatti afuura dhumaa afuursite.
Eeti… obboleettin jaallatamtuun nuti itti qoosaa fi baacaa turre duutee jirti… warroota shuhada’a keessaa akka lakkaawamtu nan abdadha. Sadarkaa ishii akka olkaasu fi bakka ishii Jannata qananii keessatti akka ol’aansu Rabbiin kadha.
Ani immoo ishii irratti booyun dura nafsee tiyya irratti booye. Haguuggiin narraa saaqame; dhugaa nafsee tiyyaa fi gaflaa (daguu) keessa ture argee jira. Rabbiin Olta’aan anaaf wanta gaarii akka fedhee fi umrii haarawa anaaf akka barreesse beekee jira. Jireenya haarawa imaanaa fi hojii gaariin guuttamte akka jalqabuuf
Akkuma obboleetti jaallatamtuu tiyya yaadadhuun imimmaan gaddaa fi gaabbi fixirsa. Nafsee tiyya keessatti of gaafadha: Rabbiin anaaf ni araaramaa? Deebii isaa kitaaba Rabbii (Azza wa Jalla) keessatti argadha.
“Jedhi,”Yaa gabroota kiyya kan lubbuu ofii irratti daangaa dabartan! Rahmata Rabbii irraa abdii hin muratinaa. Dhugumatti Rabbiin balleessaa hundaa ni araarama. Inni Araaramaa, Rahmata godhaadha.” Suuratu Az-Zumar 39:53
Dhumarratti obboleewwan koo karaa Rabbii keessa jirtan gaflaa (Rabbiin dagachuu) irraa isin akeekachiisa. Dammaqaa.. Osoo isin namoota birootiif barnoota hin ta’in dura namoota biroo irraa barnoota fudhaa.
Madda: Al-Aa’iduun Ila Allah (warroota gara Rabbii deebi’an)– fuula 29-30 barreefamni gabaaban kuni saaid.net/gesah/98.htm irraa buufame.


text:
Waldaan Aksiyoona Barnoota Waliif Godinaaleefi Magaalota Naannoo Oromiyaa 12tti Manneen Barnootaa Dameelee 12 banuun Afaan Oromoofi Afaan Ingiliziin barnoota qulqullina qabu barnoota Idilee Duraa/KG irraa hanga kutaa 8ffaatti barsiisaa kan jiru yoo ta’u, Qulqullina Barnootaa caalmaan fooyyessuufi Itti dhiyeenyaan hoogganuuf caasaalee hojiisaa kilaastera bulchiinsaa gurguddoo sadii; Damee/Kilaastera Giddugaleessaa,Damee/Kilaastera Kibbaafi Damee/Kilaastera Dhihaatti qooduun Hojii Gaggeessaa Olaanaa jalatti,Manaajeroota Torbaafi Dareekteroota Waajjira Muummee jalatti dalagan Kudhaniifi Dareekteroota Manneen Barnootaa Idileen Duraa 12fi Sadarkaa 1ffaa’f 12,Walumatti Dareekteroota 24 uumuun hojjechaa jiraachuu Obbo Gololchi ibsaniiru.
Haaluma Kanaan Damee/Kilaastera Giddugaleessaa jalatti; Manneen Barnootaa Waliif Sabbataa, Lagaxaafoo,Bishooftuufi Amboo, Obbo Mulgeetaa Riqituu;
Damee/Kilaastera Dhihaa jalatti ; Manneen Barnootaa Waliif Naqamtee 1,Naqamtee 2, Gimbii, Baddalleefi Jimmaa,Obbo Taammiruu Hayilee;
Damee/Kilaastera Kibbaa jalatti; Manneen Barnootaa Waliif Bulee Horaa, Shaakkisoofi Baalee Obbo Gaddisaa Tumsaan akka Hoogganaman taasifameera.
Kana malees, Waajjira Muummeetti Hoogganaa Damee Mala Guddinaafi Dagaagina Gabaa Obbo Dirribsaa Daamxee, Damee Tajaajila Qindaa’aa Adde Siinboonnee Guddataa, Damee Bulchuinsa Humna Namaa Obbo Ojee Imaanu’eel, Damee Dhimma Barnoota Obbo Eli’aas Olikaa ta’uun muudamaniiru.
Hojii Gaggeessitoota Dameelee Haaraa Uumamaniifis qacarriin taasifamuun leenjiin kennameera. Kana malees Magaalaa Adaamaa dabalatee Magaalota baha Oromiyaa jiranitti Dameelee isaa babal’isuuf Yeroo ammaa kana Waajjira isaa Magaalaa Dirree dhawaatti saaquun kaadhimamaa PhD Huseen Mahaammedsaani ramaduun hojiif haala mijeessuurratti argama.
Waldichi Abbootii Aksiyoona Waldichaa Yeroo dhihootti Yaa’ii Waliigalaa waamuufis qophii taasisaa jiraachuun ibsameera.
Karaalee toora ;
Email; givehopeto3g@gmail.com
Facebook; Waliif Education Share Company


text: Guyyaan Gootota Oromoo MN USA bara kanaa keessummaa kabajaa taate kan argamte, Gootittii j/ Urjii Dhaabaa miseensa WBO duraanii kan yeroo hedduuf dirree qabsoo irratti osoo falmaa irra jirtuu harka diinaa seenaa; jalaa bahaa deddeebi’uun qabsoo finiinsaa turte yeroo ammaa rasaasni mataa ishee keessa kan jiruu fi dararaan hangana hin jedhamne diinaan kan irra ga’e yoo taatu. ayyaanni kun haala ho’aan kan kabajame yoo ta’u, kan kana duraa irraa kan adda isa godhu, hawwaasni Oromoo irra guddan kan irratti argameefi akkasumas dhaaboleen Siyaasaa oromoo kan bakka adda addaa tti of waaman guyyaa kana bakka tokkotti walitti dhufuu haala ho’aan kabajatanii oolan.


text:
Kampala jiraatan,mootummaa biyyattii irraa hiriira bahuudhaaf hayyama dhabanillee,maqaa hawaasa Oromoo biyya Uganda-tiin walitti qabamuudhaan ajjeechaa fi hidhaa mootummaa wayyaanee mormuun,hiriira nagayaa hawaasaa fi barattoonni Oromoo godhaa jiran kan deeggaran tahuu dubbatan. Barattootaa fi ummata Oromoo wareegamaniifis duungoo qabsiisuudhaan yaadatanii jiru.Kana malees,Barattootaa fi hawaasa Oromoo biyya keessatti rakkinni irra gahee fi gahaa jiru.toora dandahame hundaan akka deeggaran ibsaniiti jiru.
Hawaasni Oromoo biyya Ugandaa Oromoota biyyoota garaa garaa keessatti hiriira bahanii sagalee keenya addunyaa dhageessisaa jiran irraas baay’ee akka gammadan wal gahii kanarratti dubbatanii jiru. Xumura irratti manguddoo fi abbootii amantii eebba godhameen wal gahii isaanii goolaban.
#OromoProtests Sabboontoonni ilmaan Oromoo biyya Uganda magaalaa #
Kampala jiraatan,mootummaa biyyattii irraa hiriira bahuudhaaf hayyama dhabanillee,maqaa hawaasa Oromoo biyya Uganda-tiin walitti qabamuudhaan ajjeechaa fi hidhaa mootummaa wayyaanee mormuun,hiriira nagayaa hawaasaa fi barattoonni Oromoo godhaa jiran kan deeggaran tahuu dubbatan. Barattootaa fi ummata Oromoo wareegamaniifis duungoo qabsiisuudhaan yaadatanii jiru.Kana malees,Barattootaa fi hawaasa Oromoo biyya keessatti rakkinni irra gahee fi gahaa jiru.toora dandahame hundaan akka deeggaran ibsaniiti jiru.


text:
Artiist Fayyee Ashee fi Tarreessaa Taammiruu sababa tokko malee hidhamanii buufata poolisii magaalaa Sulultaatti dararamaa jiraachuu waahillan isaanii OMN’tti himan.
Artiist Fayyeen gaafa gubaa Masqalaa osoo ollaa isaa waliin gubaa gubaa jiruu kan butamee hidhame yoo ta’u, hanga amma mana murtiitti osoo hin dhiyaatin jira.
Artist Tarreessaa Taammiruu immoo Jala bultii Irreecha Finfinneerratti magaalaa Sulultaa keessaa qabame.
Artiist Fayyee Ashee wellewwan aadaa fi warraaqsaa akka maaltu siin dorgomaa, sibiraa hin hafuu, kaayyoo kee hin dagatin jedhan wellisuun uummataan gahee jira.
Gaafa gubaa galgala qaamoleen mootummaa hin barbaadamta jechuun qabanii buufata poolisii magaalaa Sulultaa galchan.
Achitti reebichi hamaan irratti raawwachuu dubbatu hiriyoonni isaa.
Artist Tarreessaa Taammiruu immoo Wellee wal mammaarachine jedhamu kan dhiyoo gad lakkisee fi sirboota birootin beekama.
Artiistii kana Jala bultii Irreecha Finfinnneerratti sababa tokko malee magaalaa Sulultaa keessa hoteela keessaa bakka hiriyoota isaa waliin jiruu qabanii hidhan.
Namni ammaaf maqaan isaa adda hin baane tokkos waliin hidhamuu odeeffanneerra.
Artiistonni kunneen hanga ammaa mana murtiitti hin dhiyaanne badiin isaaniis maal akka ta’e itti hin himamne.
Artiistin biraa dhalootaan aanaa Fantaallee ta’e Ibraahim Roobaas torbaan dura hidhame hanga ammaa mana hidhaa jira jedhamee jira.
Mootummaan Artiistota Oromoo adamsee hidhuu itti fufeera. Artiistotni sababa tokko malee waraanan ajjeefamanis jiraachuu OMN gabaasaa ture.


text:
Laftii Bitootessa 11 Jappaanitti chochoote ta humna lafa chochoosuu 8.9 qabdi.Humnitii tun lafa choochsuu qofaa mitii garba danbalaastee nama kuma hedduu fixxee qabeennii hedduun bade.
Bitootessa 11 sun nama 1500 dhumate 1400 ammoo asi cophxeen isaanii hin beekamne.Kuma hedduutti madaahe.Tana qofaa mitii akka gabaasa gara garaatti nama miliyoona 1 fi kuma 400tti bishaan hin qamne.Bisaan qofaa mitii nama kuma 500 mana dhabee dahoo keessatti gala.
USA biyya akkana rakkatte tana gargaaruutti jirti doolara kuma 100 kennite. Dooniin gargaarsa USS Reaganilleen gargaarsa ittuma jira.


text:
Naalagaaffiit Peqatigiit pisinnaatitaaffiit pillugit isumaqatigiissutaat sorliit nunatsinni atuutissappat?
TUSAGASSIUUTINUT NALUNAARUT Naalagaaffiit Peqatigiit pisinnaatitaaffiit pillugit isumaqatigiissutaat sorliit nunatsinni atuutissappat? Naalagaaffiit Peqatigiit meeqqat pisinnaatitaaffii pillugit isumaqatigiissutaata nunatsinni malinneqartussaanera naammassiniarlugu atuutsinneqarnera nalorninaatsuuvoq, tamanna qujanarpoq. Naalagaaffittut ulloq taanna allartikkutta pingaarutilerujussuuvoq inuit pisinnaatitaaffiisa ersarissuunissaat nalorninaatsuunissaallu. Ajoraluartumik maanna inissisimanitsinni inuit pisinnaatitaaffii tamakkiisumik atuunersut atuutinnginnersulluunniit ilaatigut suli nalorninartuupput, politikkikkummi pisinnaatitaaffiit pillugit isumaqatigiissutit sorliit nunatsinni atuutissanersut isumaqatigiissutigineqanngillat. Nunap inoqqaavisa pisinnaatitaaffiissa …
Naalagaaffiit Peqatigiit pisinnaatitaaffiit pillugit isumaqatigiissutaat sorliit nunatsinni atuutissappat? Read More »


text:
Shrek
Shrek movie "animation" yoo ta'u kan irratti hunda'es kittaba Fairy Tale William Steigiin bara 1990 kan barrefame irratti hunda'etti, kittabni kunis maqumma kana (Shrek) qaba ture. Movien kuni kan "directed" (namicha video akkam akka kasanu ilallu) godhe immo namicha New Zealandii Andrew Adamson jedhamun yoo ta'u kan "animate" godhamen immo DreamWorks Animation SKG kan jedhamun. Movien kun bara 2001 kan ba'e yoo ta'u, filmiin kun film yeroo durraf Academy Award for Best Animated Feature fudhatte dha. Qoqqodami kunis (Academy Award for Best Animated Feature) kan itti ba'es bara 2001 dha. Shrekiin DVDiin kan ba'e November 2, 2001it.
Maqqan Shrek jedhu kun kan dhufee Afaan Yiddish kan שרעק jedhamu (pronounce yoo godhan Shreck) yokan immo Afaan German kan Schreck jedhamu irra yoo ta'u, Afaan lachuun hikkan "fear" yokan "terror" (sodaa yokan riffu) jechu dha.
Filmiin kuni qonqoo Mike Myers kan akka ogre gudda, jabba, magarissa fi kopha ta'u jallattu, kan Shrek (character)Shrek jedhame wamamu ta'e yoo hojjatu (Fakki [1]), Cameron Diaz akka Princess midhadu fi daftee riffatu kan Princess Fiona jedhamtu tatte, Eddie Murphyn immo akka harre bayye dubbatu kan maqqan Donkey jedhamu ta'e, fi John Lithgow immo akka nugusa hammena qabu Lord Farquaad jedhamu ta'e hojjata. Chris Farleyiin duraan qonqoo Shrek hojjata jedhame eggama ture, haa ta'u malle qonqoo warrabamun hanga wallaka ergaa hojjate bodda du'u danda'erra. Achiin bodda "Dreamworks"iin Mike Myers akka qonqoo Shrek hojjatu godhe.
Myersiin ergaa qonqoo kennu fixxu ga'e, Productioniin movie jalqabuf ga'e bodda, Myersiin qonqon isaa kun akka Scottish Accentiin akka itti debi'e hojjatamuf gaffate. Accentiin kunis accenti durii hadhii isaa story galgalla galgalla ittin dubstuf ture. Akkasumas Myersiin accentii kana yerro Saturday Night Live, akkasumas character Stuart Mackenzie jedhamu kan motion picture So I Married an Axe Murderer jedhamuf fayyadammerra.
Filmiin kuni nama ganna guddaf ta'u jedhame himama, kunis waan nama gudda kofalchisu danda'uf akkasumas ijollefis kan gallu danda'u dha. Bayyinan Pop music kan fayyadamu filmiin kun, soundtrackiin immo sirbaa Smash Mouth, Joan Jett, The Proclaimers, Jason Wade, The Baha Men, fi Rufus Wainwright sirbamme ofii kessa qaba.
Bara 2001 yoo ba'u bayye bekkama kan ture yoo ta'u, DreamWorksiin "animation"iin kessattu "computer animation"iin akka Walt Disney Pictures wajjin akka wal-fokku danda'u tasiserra. Kan malle Shrekiin company (DreamWorks)animation production kessatti akka mascot (fakki akka ofii gargar itti basanitti) fudhatamu danda'erra.
Filmiin kun Bravo's kessatti qoqqodama "100 Funniest Movies" (movie nama kofalchisaan 100) kessatti sadaffa irratti ka'amu danda'erra. Akkasumas Shrekiin Channel 4 poll of the 100 greatest family films irrati lammafa irra ka'amu danda'erra, haa ta'u malle E.T. irra fudhachu danda'erra.


text:
Manni fayyaa Dakota County akka himeeti sababa covid-19 namni tokko du’uu himan, waliigalatti namni
Manni fayyaa Dakota County akka himeeti sababa covid-19 namni tokko du’uu himan, waliigalatti namni du’ee 32 gaheera. Ammas saalaa fi umriin nama du’ee hin himne. Magaala Dakota county namni haarawa qabame 2 yoo ta’u walii galatti 1,741 gaheera.
Manni fayyaa Sioux land namni 4 dabalataan qabamu himan, akkasumas Woodbury county duuti haarayni hin galmooyne. Sababa coronavirus namni du’e 39 gaheera. Websitin coronavirus kan Iowa namni qabame 3,000 ol magaala Woodbury county ta’uu himan.
Kutaa guututi namni coronavirus qabame 24,000 olii kan du’e ammo 654 dha. Sa’aati 24 keessati namni du’ee 1 galmaahera har’a ganama sa’aati 10 tti.
Magaalan Nebraska namni coronavirus qabame 16,700 yoo ta’u namni du’ee 216.
South Dakota county keessatti namni haarawa covid-19 qabame 30 yoo ta’u waliigalatti 5,900 gaheera, kan du’e amoo 75 gaheera.
Hospitaala kan state Rushmore keessatti nama 87 ttu jirra.
Sioux City keessatti, MeryOne fi Unity point Health St.Luke’s akka jedhaniti nama covid-19 qabame 54 akka gargaaru jiran himan. Kunis guyyaa dura jirurraa namni 9 hir’ateera.
Vice president Mike Pence guyya Kibxata Iowa tti deebu’uuf karoora godheera. Innis governor Kim Reynolds waal gahii fi industiroota Winnebago daawa’achuuf.
Pence kaluuti DesMoines May keessa dhufee turee yerro coronavirus babaalatee saan keessa.
Seera baasa Iowa sababa covid-19 waggaa tokkof ammas dabalate dheerate jira.
Seera baasaan polisoota morma hudhuu kan dhoogu fi jijjiirama poolisi biraa godhaa jira.
Paartin Governor Reynolds namni badii qabuu sagalee kennuu seera isaa eeguu nama kummaa olii nidhoogani.
Ajajaan Black Live Matter fi Reynolds filannoo waliigalaati fi yeero eeysisuudhaf ajaja tokko malateesuf waada galeera. Garuu hanga yeroo summaara kanna booda ta’uu dhabuu nimala.
Har’a ganama hiriira baatonni mana caapitaala mootuma waliin haasahuudhan “filannoo haayaama” jechuudhaan hirriira walgahani bahanii turan.
Leenjisaan tabba kubbaa harka (football) kan Iowa Chris Doyle dalagaa irra ta’ee baheera. Isaa fi univercitiin million $1.1 tokkon malaqaa addaan basisa mallateesaniru.
Doyle taphaatoo guuracha bay’ee miidha kan tureedha.
Universiitin sagantaa kubbaa harka (football) gimgamaan akka godhamuu kubbaaniyya seera qaxaree jira.
Magaala Sioux city keessatti facility sadihii Leif Erikson, Lewis fi Riverside Wiyxata dhufuu June 22 ni jalqaba. Parkii fi sagantaan Rec akka jedhani seerawan haala itti adeema baafatan kaa manni fayyaa Sioux land hayyamuu. Qulqulina dabalataa fi hanga dandeeti waliin. Kana duura, magaalan barumsaaf, daakidhaafi dandetii qaametif qofa akka pooli banamu karoorse ture.


text:
Taphinii Olompiikii baraanaa biyya Jaapan Magaalaa Tookiyoo keessatii geggeesamaa jiruu Itti fufee jira.
Tapaha kubbaa miilaatiin Afrikaa kan bakka bu’an gareen Ayiverii koost fi gareen Masr morkatootaa isaanii moo’uudhaan gara sadarkaa itti aanutii darbaniiru.
Akkuma Kanaan Ayiverii koosti tapha duraatiin Sa’ud Arabiyaa 2 fi 1n mootee, Jarmanii wajjiin 1 fi 1n qitaa baatee yemuu darbituu , Masr immoo biyya Awustiraaliyaa 2 fi 0n ergaa mootee boodaa ispeenii wajjin gara dorgomii itti aanuti dabarteetti. Biyyii biraa Afrikaa bakka buute Afrikaan kibbaa tapha sadii gootee, sadaniinu moo’amtee dorgomii keessaa baateeti.
Gareen figichoodhaan Itiyoophiyaa bakka bu’e gareen fiigiddota meetirii 10000 bori figaa. Figiichaa kana irrati kan hirmaatan
Yoomiif Qajeelchaa, Salamoon Bargaa fi Baahiruu Aragaawii ti.
Fiigaan Eertiraa Aroon Kiflee, fiigdonii Keeniyaa Weeldoon Laangaat, Roojers Kuwamoy,fi Roneekis Kipruuto garee Itiyoopiyaati wajjin moorikii jabaa keessa seenuu jedhame eegama .
Amma gabaasin kun qindaa’etti Yunaayitid isteetes waliigalatti meedaliyaa 38n yemmuu dursituu, Chaayinaan medaliyaa 31n Raashaan Meedaliyaa 28n wal duraa duuba jiru.


text:
Isin Keessa Mallatto Jira-Kutaa 6
Marsaa 4ffaa Uumama Namaa: Lafee fi foon Uwwisuu
Alhamdulillahi wa salaamun alaa ibaadihillaziina-sxafaa (Faaruun hundi kan Rabbiiti. Gabroottan Isaa kanneen Inni filate irratti nageenyi haa jiraatu). Kutaa darbee keessatti marsaa uumama namaa 3ffaa ilaalle turre. Marsaan kunis mudghah jedhama. Mudghah jechuun muraa foon alanfamuu danda’udha. Mudghaan kuni wanta akka callee fakkaatu somaayit jedhamu dugda irratti baafata. Fakkii armaan gadii irraa ilaalun ni danda’ama.
Fakkii 1: Miciree umriin isaa wal duraa duubaan gara guyyaa 24, 26, 28 ta’e[1]
Soomayitin kuni uumama lafee fi maashaatiif hundee (base) dha.[2]
Soomayitiin kuni bakka lamatti hirama. Isaaniis: Iskilerotom (Sclerotome) fi dermomyotome. Iskilerotome gara lafeetti guddata. Dermomyotome immoo gara gogaa fi maashaa (foon lafee uffisuutti) guddata.
Fakkii 2: Cinaadhaan yommuu ilaallamu miciree umriin isaa wal duraa duuban gara guyyaa 32, 42 fi 48 ta’e[3
Umrii kanatti miciree namaa miciree beelladoota biroo irraa addaan baasun ni ulfaata. Sababni isaas, kutaalee qaamaa guutuu hin baafanne.
(Jecha ijoo: Kaartilej (Cartilage)-jechuun wanta akka foon adii fakkaatu garuu akka fooni salphatti kan hin alanfamne fi akka lafees kan hin jabaannedha. Jabinnaan foonii fi lafee jidduudha. Fakkeenyaf, gurri keenya kaartilejidha.)
Uumama Lafee
Adeemsi uumama lafee “Ossification” (suuta suutan jabaachu) jedhama. Dhuma torbaan afraffaatti iskelerotom irraa tishuun Mesenkaayim (Mesenchyme) jedhamu ni uumama. Ergasii lafeen, “mesenkaayim” kanarraa karaalee lamaan uumama.
1ffaa-“intramembranous ossification” Adeemsa kana keessatti mesenkaayimin osoo kaartileejitti hin jijjiramiin qajeelumaan lafeen mesenkaayim irraa uumama. Lafeen haala kanaan uumaman lafee fuulaa, buqqee mataa fi golgaadha.
2ffaa- “endochondral ossification” Adeemsa kana keessatti jalqaba mesenkaayimin gara Kondroblaast ni jijjirama. Kondroblaast kanarraa kaartileejin moodeli (fakkeenya) lafee qabachun ni uumama. Ergasii adeemsa adda addaa keessa darbuun kaartileejin kuni lafee haarawaan bakka buufama. Lafeewwan haala kanaan uumaman lafee dhedheeroo qaamatii fi lafee hundee bukkee mataa jalaati argamaniidha[4]. Uumamni lafee haala wal fakkaatun qaamaa keessatti hin jalqabu. Garuu tartiibaan kutaalee qaamaa keessatti torbaan 6ffaa irraa jalqabee uumamuu fi guddachuu itti fufa.
Lafee Foon Uwwisuu
Lafeen erga uumamee marsaan foon uwwisuu ni dhufa. Qur’aana keessatti akkana jechuun dubbata:
“Ergasii mudghah [irraa] lafee taasifne;Ergasii lafees foon itti uwwisne.” Suuratu Al-Mu’minuun 23:14
Torbaan 8ffaatti lafee foon uwwisuun ni jalqabama. Ergasii adeemsa jabaachu fi wal qixxaa’u itti fufa. Yeroo foon lafee irratti uumamu micireen boca namaa qabata. Kutaaleen qaama bakka isaaniif maluu ni qabatu. Marsaan kuni marsaa micireen itti socho’uudha[5].
Xinxallii
Marsaa uumama keenyaa kanatti yommuu itti xinxallinu, ijaarsi qaamoleetii fi lafee safaraa fi yeroo ofii eeggatee kan deemudha. Wanta callee fakkaatu kanarraa lafee kan uumu, lafee kanas foon kan itti uwwise, ergasii boca namaa qabsiise kan baasu Rabbii olta’aa malee ni jiraa?
“Sila isaan osoo wanti isaan uumu hin jirre uumaman moo isaanumatu uumtotaa? Moo samii fi dachii uumanii? Lakki! Isaan hin dhugoomsan.” Suuratu ax-xuur 52:35-36
Namoonni Jiraachu Khaaliqa mormanii fi Isa gabbaruu irraa of tuulan, uumamun dura isaan kan hin jirre ta’uu itti hin xinxallanii? Akkamitti uumamanii??? Wantoonni dhimmoota sadii keessaa kan hin baane ta’uu sammuu keessatti mirkanaa’e jira:
1ffaa- Osoo uumaan isaan hin uumin argamanii? Kuni gonkumaa wanta hin danda’amneedha. Fakkeenyaf, ampuulin ibsannu kuni yeroo jalqabaatiif yommuu argamu, osoo homtu isa hin hojjatin akkanumatti argamee? Kanaafu, wanti tokko kan isa uumuu ykn hojjatu osoo hin jiraatin akkanumatti gonkumaa argamuu hin danda’u.
2ffaa- Ofumaan of uumanii? Kunis wanta hin yaaddamneedha. Wanti duraan hin jirre gonkumaa ofiin of argamsiisuu ykn uumuu hin danda’u. Kaafironni kunniin duraan kan hin jirre turan; sila ofumaan jijjiramanii ilma namaa ta’anii? Osoo mataa ofiitiin gara namaa kan jijjiraman ta’anii maaliif boca namaatin ala boca wanta biraatti hin jijjiramnee? Yookiin Maaliif qaamolee dabalataa hin horannee? Fakkeenyaf, harka tokko irratti maaliif qubbiin jaha ykn torba ykn kudha shan maaliif hin godhannee? Yookiin duubaa fuunduraan funyaanii fi ija maaliif hin uummannee? Kanaafu, gonkumaa ofiin of uumuu hin danda’an.
Dhimmoonni armaan olii lamaan erga fashalaa’e, dhimmi sadaffaan ifa ta’a. Innis, Rabbitu isaan uume. Kunis erga ifa bahee, haqaan kan gabbaramuu fi kadhatamuu qabu, Rabbii olta’aa qofaadha. Ibaadan ykn gabbarriin Isa qofaaf ta’a. Wantoonni Isaan ala gabbaraman (waaqefataman) hundi baaxila (kijiba).
Warroonni Rabbitti kafaran kunniin samii fi dachii uumanii? Samii fi dachiin isaan dura uumaman. Wanti boodarra dhufe wanta isa dura ture uumuu danda’aa? Kanaafu, mataa ofiiti of hin uumne, samii fi dachiis hin uumne. Rabbii olta’aatu isaanii fi samii dachii uumee. Garuu isaan shakkii tokko malee haqatti dhugaan hin amanan.
Erga Kan isaan uume Rabbii Olta’aa ta’e, Isaaf ajajamuu, wanta Inni dhoowwe dhiisu fi Guyyaa Murtiitti amanuun isaan irra jira. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala akkanumatti taphaaf isaan hin uumne. Guyyaa Qiyaamaa lamuu isaan deebisuun wanta hojjataa turaniif isaan gaafata. Warroonni Qiyaamaatti hin amanne, uumama ofii dagatanii lafee erga bututtee eenyutu deebisa jedhu. Akkuma armaan olitti ilaalle, jalqaba miciree irratti lafee wanta jedhamu qaama miciree keessa hin jiru. Qaama miciree keessatti lafee kana kan uumee Rabbii olta’aadha. Kanaafu, lafee kana jalqaba kan uumee lamuu erga bututtee deebisuun itti ulfaataa?
“Sila namni lafee isaa walitti hin qabnuu yaadaa? Eeyyen [walitti ni qabna]. Fiixee qubbiin isaatu akka turanitti deebifnee sirreessu irratti Danda’oodha. Dhugumatti, namni fuundura isaa (Qiyaamaa) sobsiisu fedha. “Guyyaan Qiyaamaa yoomi?” jedhee gaafata. [Guyyaan suni] yeroo ijji dhamaatudha. Yeroo jiiyni ifa dhabuudha. Aduu fi jiiynis walitti qabamaniidha. Guyyaa san namni “Bakki itti baqatan eessa?” jedha. Lakki! Iddoon baqaa hin jiru. Guyyaa san bakki qubannaa gara Gooftaa keetiiti. Namni Guyyaa san wanti inni hojjatee fi dhiise itti himama. Dhugumatti namni of irratti ragaa bahaadha. Odoma rakkoo adda addaa dhiyeefateyyuu.” Suuratu Al-Qiyaamah 75:3-15
Aayan shanaffaan hiika kanas ni qabdi, “Namni badii hojjachuu itti fufu barbaada.” Badii fi fedhii lubbuu isaa hordofuu itti fufuuf Qiyaamaa kijibsiisa. Badii isaa irraa buqqa’uu hin barbaadu. Guyyaan Qiyaamaa yoomi jedhee gaafata. …. “Namni Guyyaa san wanti inni hojjatee fi dhiise itti himama.” Kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa wanti gaarii fi badaan, xiqqaa fi guddaan inni hojjate hundi itti himama. Wanta isarratti dirqama ta’e osoo hin hojjatin dhiise itti himama. Fakkeenyaf, kan akka salaata, zakaa fi kkf.
“Dhugumatti namni of irratti ragaa bahaadha.” Namni ofirratti ragaa bahaa fi wanta hojjataa ture kan beekudha. Galmeen hojii isaa akkana jedhamuun isaaf kennama:
“Kitaaba kee dubbisi. Har’a ati mataan kee of irratti herregaa ta’uuf gahaadha.” Suuratu Al-Israa 17:14
Kitaabni kuni kitaabaa hojiin inni hojjataa ture itti galmaa’edha. Gonkumaa wanta achi keessa jiru mormu hin danda’u.
[1] THE DEVELOPING HUMAN CLINICALLY ORIENTED EMBRYOLOGY KEITH L. MOORE, PERSAUD fuula 78-79, 10th Edition
[2] Larsen’s Human Embryology
[3] THE DEVELOPING HUMAN CLINICALLY ORIENTED EMBRYOLOGY KEITH L. MOORE, PERSAUD fuula 82-83, 10th Edition
[4] https://opentextbc.ca/anatomyandphysiology/chapter/6-4-bone-formation-and-development/
[5] Human development as described in the Qur’an and sunnaah
http://droualb.faculty.mjc.edu/Lecture%20Notes/Unit%202/bone_development_with%20figures.htm
Tafsiir Sa’diyy-fuula 963 fi kitaabban tafsiira biroo


text:
Sagaagalummaa irraa dheessu
Itti Fufi
Kutaa darbe keessatti “Sagaagalummatti affeeru” jalatti tuqaalee ijoo ilaalle turre. Niitin ministeera Ijipt jaalala cimaan qabamuun Yuusufin sagaagalummaatti affeerte. Garuu inni affeerraa kana diduun irraa dheesse. Mee dhirri yeroo ammaa affeerraa akkanaa irraa dheessu eessa jiraa? Osoo hin affeeraminiyyu sagaagalummaa fi sababoota isaa irraa kan dheessu nama meeqaa? Allahu musta’aan. Mee amma akkaata Yuusuf zinaa (sagaagalummaa) irraa itti dheesse haa ilaallu:
Zinaatti (Sagaagalummaatti) Affeeru
Suurah (boqonnaa) Yuusuf keessatti taaten guddaan garmalee nama hawwatu, keessumayyu qalbii dargaggootaa fi shamarrani butu, taate haati manaa ministeera Ijipt Yuusufin badiitti affeeru fi inni badii hojjachuu diduuti. Taaten kuni qormaata guddaa ilma nama qunnamu ifatti baasa. Sagaagalummaa hojjachuu irraa of eegun hangam sadarka namaa akka olkaasu asirraa ni hubatama. Yuusuf sagaagalummaa diduun waan irraa dheessef seenan qubeewwan warqiitiin isa katabe, hanga Guyyaa Qiyaamaatti seenan isaa ni dubbifama. Agartee, namni zinaa irraa yoo dheesse hangam akka kabajamuu! Mee gara taate guddaa kanatti isin haa dabarsuu:
Dubbisa Itti Fufi
Asii gaditti barnoota guddaa seenaa Yuusuf irraa arganna.
Itti Haa Fufnu
Yakka Ergaa Raawwatanii Booda Sababa sobaa dhiyeeffachuu
Dabalata
Obboleeyyan Yuusuf Yuusufin eelatti erga gatanii booda wanta gochuu qabanii fi rakkoo himachuu qaban itti yaadan. Mee haa ilaallu:
Shira Dubbii Mi’aawan Haguuggame
Dabalata
Dhugumatti, yommuu namni tokko miidhaa namarraan gahuu barbaadu, tooftaalee adda addaatti fayyadama. Tooftaalee sanniin keessaa tokko dubbii isaa mi’eessudha. Yuusufin irra miidhaa dhaqqabsiisuuf tooftaalee obboleeyyan isaa itti fayyadaman beekuun, dhara nama miidhaa nurraan gahuuf deemu jalaa akka baraaramnuuf nu gargaara. Mee tooftaalee kana haa ilaallu:
Kutaa darbe irraa itti fufuun tafsiira (ibsa) Suuratu Yuusuf ilaalu itti fufna.
Itti Fufi
Ji’a lamaaf sababa kitaaba “Yaadaa fi Milkaa’ina” jedhu waliin ko’oomaa turreef addaan baane turre. In sha Allah kitaabni kuni yeroo maxxanfametti harka keessan gahee akka irraa fayyadamtan abdiin qaba. Amma, seenaa mi’aawaa waliin bakka dhaabbanne irraa kaanee itti haa fufnu.
Itti Haa Fufnu
Kutaa darbe keessatti waa’ee abjuu ilaalle jirra. Tuqaalee ijoo abjuun wal qabatan kaasne jirra. Yaadachisaaf abjuun bakka sadiitti qoodamti: Abjuu gaarii Rabbiin irraa gammachiisa taate, abjuu haasasa nafsee fi abjuu nama gaddisiistu tan sheyxaana irraa taatedha. Har’as itti fufuun barnoota aayah armaan gadi lamaan irraa guduunfannu ilaalla.
Itti Fufi
Dhugumatti, seenaan Nabiyyoota seenaa nama barsiisuu fi bu’aa bayii baay’ee qabuudha. Yommuu seenaa isaanii ilaalan, ‘Qormaata ciccimaa keessaan erga darbanii booda malee edaa milkaa’inni fi sadarkaa ol’aanaa irra gahuun akkanumatti hin argamu!’ nama jechisiisa. Nabiyyoonni namoota hunda caala Rabbiitti dhiyoo fi jaallatamoo ta’aniidha. Garuu isaan kana hunda waliin qormaata eenyullee hin qoramne qoramu. Kuni kan agarsiisu, milkaa’inni fi sadarkaa ol’aana irra gahuun wanta tasaa osoo hin ta’in qormaata ciccimoo keessa erga darbanii booda. Namni Rabbii olta’aatti amane (mu’iminni) yommuu kana hunda arguu fi beeku, qormaanni fi rakkooleen isa qunnaman milkaa’innaa fi sadarkaa ol’aanatti isa olkaasuuf akka ta’e ni hubata. Kanaafu, wanta isa qunnameef hin dallanu, Rabbii olta’aa hin komatu, ‘Rabbiin maaliif akkana na godhaa?` hin jedhu. Nabiyyoota fakkeenya gochachuun fuundura isaatti ifa milkaa’innaa fi sadarkaa ol’aana irra gahu ilaala.
Itti Haa Fufnu


text:
Hagayya 4, 2016 August 4, 2016
_______________________________________________________________________________________________________________
Ibsa ijjannoo miseensota Kora KWO Kutaa USA fi Kanada
Kallachi walabummaa Oromiyaa kora kutaa USA fi Canadaa Hagayya 2016 magaalaa lakkuu
(Minneapolis fi St. Paul) keessatti godhate, injifannoon xuumuratee jira. Miseensonni kora kana
irratti argaman, milkii fi gufuulee adeemsa waggaa tokkoffaa keesatti KWO qunnaman erga
xiinxalaniin booda ibsa ejjannoo armaan gadii dabarfatanii jiran.
1. Sirni gita bittuu saba tigree dhaloota lafaa dhufaa Oromoo, daa’imaa fi manguddoo, qeerroo
fi dubartii ulfaa gara nyaattoo tokko malee qe’ee isaanii irratti rasaasa itti roobsuun yakka
sanyii duguugiinsaa ifatti raawwataa jira. Kallachi Walabummaa Oromiyaa, gocha murna
koloneeffattuu kana hadheeffatee balaaleffata. Miseensonni KWOtillee humnaa fi dandeetti
qabnu maraan, ummata keenna cinaa dhaabannee, warraqsa walabummaaf godhamu
finiisuuf, murannee kaanee jirra.
2. Hirmaannaa barattoonni, qotee bultoonni, daldaltoonni, shamarran, dargaggoonni,
haawwanii fi daa’imman Oromo; guutummatti ummanni Oromoo biyya keessaa qabsoo
walabumma Oromiyaatii fi bilisummaa ilman Oromo gara fuula duraatti shaffisissuuf
godhaa jiru dinqisiifachaa, nutillee gama keennaan dirqama nurraa eegamu bayuuf qophii
ta’uu keenna jabbesinne mirkannessina
3. Kaayoon masakaa Kallacha Walabummaa Oromiyaa, impaayera Tophiyaa sirna kolonii
irratti ijaarame hundeen buqqisee, Oromiya walabaa, ta ummanni Oromo bilisaan keessa
jiraatu deebisee utubuudha. Qabsoo fuula maraan ilmaan Oromoo kaayoo tana milkeessuuf
godhan bakkaan gayuuf miseensonni hundi ciminnaa fi dammaqinnaan hojjachuuf waada
keenna haarawoomsinee jirra.
4. Ummanni Oromoo Seenaa keessati marsaa heddu diinaan durfamee carraa ofiin of-
bulchuu fi hiree abbaa biyyummaa isaa itti gonfachuu danda’u dhabee jira. Barri 1991/92
yaadannoo yeroo gabaabaati. Hennaa ammaallee carraan walfakkaataan dhufee balbala
qabsoo walabummaa Oromiyaatii fi bilisummaa Oromoo dura dhaabataa jira. Carraa
kanatti fayyadamuuf yoomuu caalaa cimsinee hojjachuuf waadaa seenna.
5. Mirgi hiree ufii, ufiin murteefachuu ummata Oromoo iggiitii tokko malee akka
raawwatammuuf qabsoo hadhooftuu godhuun barbachiisa akka ta’e hubbanne
waldhaansoo keenna daran cimsinee itti sufna.
6. Qabsoon hadhooftuun ummanni keennaa woggoota dheeraaf godhee, woreegama lubbuu
goota kumaatamaan laakkayamu itti gabbaree fi adhallee gabbaraa jiru, walabummaa
Oromiyaatiin guduunfama. Waan walabummaa gadii takkallee hin-fudhannu.
7. Sirni koloneeffattaa, aadaanii fi amalli isaanii, kan nagayatti amanu uduu hintaane, sirna
qawweetti irkatee ijaaramee fi funyaan qawweettiin biyya abbaa keennaa nudhaalee
abbaa itti ta’ee, nu gabroomfate. Sirni qawween dhufe, qawween kufa. Kanaafuu, ummanni
Oromollee kana beekee, karaa danda’e hundaan hidhannoo ufii qixxeeffattee, falma KWOn
dirree woraanaa irratti godhu cinaa akka dhaabatu waamicha lamummaa dabarfanna.
Kallacha Walabummaa Oromiya/KWO Front for Independence of Oromia/FIO
Hagayya 4, 2016 August 4, 2016
_______________________________________________________________________________________________________________
8. Tokkummaan qabsoo ilmaan Oromoo dhabaa keenna Kallacha Walabummaa Oromiyaa
biratti, wirtuu geejjiba waldhaansoo dandii qajeeltu irra hiriirsuun injifannottiin
nudhaqaati. Kanaafuu, walii galteen tokkummaa dhaabota siyaasaa Oromo walaba ta’an
jiddutti godhamaa jiru, dhawaa fi mala waarroo walabummaa ta’uu hubannee bakkaan
gayuuf onnee guutuun hojjanna.
9. Waliigaltee dhaabota gita bittuu, sirna dullachaa waliin godhamu hunda jabeessinnee afoo
dhaabanna. Tokkummaa saboota humnaan ukkaamfamanii qabeenna impaayera Tophiyaa
godhamanii dararaan sirna cunqursituu habashaa akkuma ummata Oromoo irratti
raawwatamaa ture waliin uumachuuf halkanii fi guyyaa hojjanna.
10. Walabummaan fedhii fi hawwii qofaan hindhuftu. Wareegama heeddu gafaati. Nuti
missensooni Kallacha Walabummaa Oromiyaa, waregama bifa hundaatuu kafaaluuf qophii.
Ummanni Oromoollee kana beekee dhaaba isaa Kallacha Walaabumma Oromiyaa waliin
akka dhabatu gafaana.
Oromiyaan ni walabomtti!
Kallacha Walabumma Oromiyaa/KWO/
Hagayya bara 2016
Minnesota


text:
Walitti bu'iinsa amantii godina Jimmaa keessatti uumameef kanneen itti gaafatamoo ta'an to'annaa jala oolu isaanii kan gamasitti imalee deebi'ee Gazexxessaa fi brreessaa kitaaboota fi barruulee waa'ee dhimma musleemaa Ahmaddiin Jabal Mohammed ibsee jira.
Naannoo jimmaa keessatii rakkoo amantii mudataniif sababaalee adda addaatu jira kan jedhu Gazexxeessaa Ahmaddin, fakkeenyaaf waajiira dhimma musleemaa Jimmaa keessa jiru uummanni kan hin feenee waan ta'eef iyyata isaa waajiira mummicha ministeera Itiyoophiyaatti eega dhiyeffate bubbuleera. Kanaaf jecha hawaasni musleemaa rakkoon yeroo irra ga'u kan ol iyyatuuf dhabuun isaa, ofii isaa tarkaanfii akka fudhatu dirqisisaa jedha.
Sababaa biraan uummata naannoo hasoofsisee argadhe jedha Gazexxeessaa Ahmaddiin, ammaan dura masjiidonni iddo adda addaatti gubatanii sabaa himaan ituu hin gabaasamin bira darbame, kanneen yakka kana geesisan jedhaman eega qabamanii booda, adaba tokko malee gadhiifamuun uummata mufachisaa akka ture dubbatan jedha.
Gama kaaniin immoo hordooftonni amantii proteestaantii barri ammaa kan Yesuus malee kan mohammeed miti jechuun, raadiyoo kristaanaa keniyaa irraa darbu meeshaa sagalee guddisu muka irratti fannisuun akka naannootti dhaga'amu gochuun komee biraa uummanni dhagesisu yoo ta'u, komee yeroo dheeraaf tureetu walitti bu'iinsa kanaaf ittiin ka'uumsa ta'e jedha uummanni jedhe Gazexxeessaa Ahmaddin.
Rakko akkasii hambisuuf , marii geggeessuu, kanneen yakka raawwatan seera duratti dhiyessuu akkasumas yeroo rakkinni ka'u qofa otoo hin taane yeroo nagaas uummanni amantii walii kabajee haala itti jiraatu barsisuun dirqama ta'a jedha Gazexxeessaa Ahamddiin Jabal Mohammad.
MP3 tuquun guutummaatti dhaggefadhaa


text:
LibreOffice 7.4 Help
hajajo "ikkiro maikkanno" xa'mora planiingete udiinne shiqishanno. Ispiriidshittekki giddo, wole bisiccuwa giddo kuusamino hornyuwanni guma shallaggate afi'rimala eessi. Aantetenni gama rosantino hornyuwa eessoottowa bisiccote hakkigeeshsho baysiisittoro baca assooti hajajo afi'rimalu aana irkire guma shallagganno.
Afi'rimalla bare giddo, daatu hakkigeeshshora loosansamanno afi'rimalira bisiccote maqishsha eessi. Caccafu eo bisicco/Haawiittimmate eo bisicco bare giddo, afi'rimalu qeecha ikkitini bisiccora bisiccote maqishsha eessi. Kunino dancha gede lawishshunni xawisamanno:
Mitto $10 hiratto udiinni heerihero. Mitto mittonka qixxeessate $2 hasiisanno, qoleno mittu dirira qixxeessate rosamino $10,000 noohe. Hirittoro diru giddo mageeshsha tirfiratto?
Tirfa shallagate, umo kiiro hirranni dani gede assite eessi (hiramino uduunne) - kunni lawishshira 2000. Tirfa=dana * (hirranni waaga - Kullanni waaga) - Rosamino waaga. Konne afi'rimala B5 giddo eessi.
D caccafo giddo aamantino hiro eessi, mitto wolu woroonni; lawishshaho, 500 qaafora 500 nni 5000 geeshsha.
D2:E11 hakkigeeshshonna D caccafo giddo noo hornyuwa doori qoleno E caccafo mule noo bisiccuwano doori.
Daata - Baca assootubba doori.
Wirsu ledo Afi'rimalubba bare giddo, B5 bisicco qiphisi.
Wirsa caccafu eo bisicco bare giddo qineesite B4 bisicco qiphisi. Kunino yaa B4, gumu, afi'rimalu giddo soorramaanchoho, kunino dooramino caccafu hornyonni riqiwamanno.
Hasaawa Ee ledo cufi. E caccafi giddo babbaxxino bikkira pirofiite la'atto.
E caccafo huni.
Aane noo afi'rimala C5: = B5 / B4 giddo eessi. Mittu udunnichi hirora Xa diru tirfa shallagganni nootto.
D2:F11 hakkigeeshsho doori, sase caccafuwa.
Daata - Baca assootubba doori.
Wirsu ledo Afi'rimalla bare giddo, B5 thru C5 bisiccuwa doori.
Wirsa Caccafu eo bisicco bare giddo worte B4 bisicco qiphisi.
Hasaawa Ee nni cufi. Xa tirfa E caccafi giddo la'atto hattono diru uduunnichu hiro tirfa F caccafi giddo la'atto.
LibreOffice masiqala-shae giddo caccafohonna hawiittimmate baca assoote mitteenni loosaansate kaa'lanno. Afi'rimalu bisicco haawittimmate giddo biddeessamino daatu hakkigeeshshonna caccafuwa lawa hasiisanosi. Lamu daatu hakkigeeshshonni tirantino hakkigeeshsho doorte baca assooti hasaawa woshshi. Afi'rimalla bare giddo afi'rimalaho maqishsha eessi. Haawittimmate eo bisicco nna Caccafu eo bisicco bare aante noo afi'rimalu bisiccuwara maqishsha eessate horonsi'nanni.
Aliidi akeeka shae A nna B caccafuwa hedote giddo eessi. Xa diru giddo loosaminohanna hirranni waaga soorra hasiratto, hattono lamentenni tirfira hasiratto.
Aleenni noo shae halashshi. D2 thru D11 500 , 1000 hattono wole 5000 kiiro geeshsha amadanno. E1 giddo H1 widoonni 8, 10, 15 nna 20 kiiro eessi.
D1:H11 hakkigeeshsho doori.
Daata - Baca assoote doori.
Wirsunni Afi'rimalla bare giddo, B5 bisicco qiphisi.
Wirsa Hawiittimmate eo bisicco bare giddo qineessite B1 bisicco qiphisi. Kunino yaa B1, hirranni waagi, hawiittimmatenni eino soorramaanchooti (8, 10, 15 nna 20 hornyo ledo).
Wirsa Caccafu eo bisicco bare giddo qineessite B4 bisicco qiphisi. Kunino yaat B4, bikku, hossinaatunni eino soorramaanchooti.
Hasaawa EE nni cufi. E2:H11 hakkigeeshsho giddo babbaxxino hirote waagira tirfa la'atto.


text:
Prezidaantiin Ertraa Isaayaas Afawarqii daw’annaa guyyaa lamaa Sudaan keessatti gaggeessan Roobii har’a itti fufanii jiru.Angawoonni Sudaan akka jedhanti prezidaant Isaayaas fi kaawunsilii Sudaaniin bulchaa jiru irraa Jeneeraal Abel-Fattaah Burhaan walta’iinsa biyyoota lameenii irratti dubbatanii jiru.
Garu Itiyoophiyaa fi Sudaan falmii daangaa qabaatanii akkasumas Ertraan loola Tigraay keessaatti gaggeeffameen Itiyoophiyaa cina goruun qeeqa yeroo hordoofsisseetti daw’annaan prezidaant Isaayaas kun dhaga’ame.
Ertraan Sudaanis ta’e Itiyoophiyaa keessaa filachuu hin barbaaddu. Biyyoota lameen waliin haariroo qabaachuu barbaadii kanneen jedhan jiru.


text:
Tattaaffiilee MM Dr Abiyyi fi Qormaattota Gurguddoo isa eeggatan
Berhanu Hundee
Kutaa Lammaffaa
Muummichi Ministeeraa (MM), Dr Abiyyi hogganaa kallattidhaan uummataan filatame ta’uu baatullee, garuu yeroo gabaabaa keessatti jaalala uummataa akka horate; tattaaffiilee inni godhaa ture fi akkasumas bu’aalee fi/ykn jijjiirama bulchinsa isaa jalatti argaman tokko tokko barreeffama kutaa tokkoffaa keessatti ka’anii jiru. Tattaaffiileen MM hanga har’aatti godhaa ture kan dinqisiifataman ta’anillee, rakkoolee biyyattii tanaa furuuf; qormaattota ciccimootu isa eeggataa jiru. Rakkooleen biyyattii tanaa bar-dhibbee tokkoo fi wal’akkaa ol hidda baasanii waan as gahaniif, dhugumatti baay’ee walxaxaa dha. Biyya akkanaa tana keessatti furmaata hundaafuu ta’u argachuun baay’ee rakkisaa dha. Barreeffama kana keessatti rakkoolee biyyattii tanaa hamma tokko kaaseen yaada kiyya irratti kennuu yaala.
Itoophiyaa ayidoolojii fi fedhiin adda addaa keessatti calaqqisamu tana keessatti furmaatni waloo argamuu ni danda’aa?
Biyyi Itoophiyaa jedhamtu tun biyya sabaa fi sab-lammoota adda addaa kan Aadaan, Afaan, Seenaa fi Amantiin gara garaa keessatti mul’atan qofaa osoo hin taane, ijaarsa ishiitiin walqabatee biyya kaayyoo fi galiin siyaasaa akkasumas ayidoolojii fi fedhiin adda addaa keessatti calaqqisanii dha. Dabalataan immoo, Mootummoota Habashootaa dhufaa dabraniin biyyattiin tun ukkaamamtee humnaan bitamaa waan as geesseef, mana hidhaa sabootaa (prisons house of nations) jedhamtee yaamamti. Osoo sirni siyaasaa fi bulchinsaa diimookraatawa ta’ee fi walqixxummaan jiraatee, sabootni fi sab-lammootni eenyummaa adda addaa qaban nagaa fi jaalalaan waliin jiraachuun rakkisaa hin ta’u.
Haa ta’u malee, biyya humnaan ijaaramtee, qawweedhaan bitamaa as geese; biyya olaantummaan saba tokkoo keessatti calaqqisaa ture; biyya lubbuun lammiilee meeqaa keessatti dabre fi dhiigni dhangala’e; kan har’allee hin dhaabbatin tana keessatti, madaan hundaatuu fayyee; gaafiileen uummata deebii argatee; biyya hundaafuu haadha takka taatu ijaaruun baay’ee rakkisaa qofaa osoo hin taane waanuma danda’amuu hin fakkaatu. Fedhii fii tattaaffiin MM Dr Abiyyi biyya akkanaa tana tokko godhee jiraachisuu dha jedheen yaada. Gaafii guddaan asirratti ka’u garuu Akkamitti biyya tana tokko godhuun danda’ama? kan jedhu ta’a. Qormaata guddaa kanatu MM fi bulchinsa isaa eeggataa jira.
Garaagarummaa siyaasaa fi ayidoolojii
Akkuman barreeffama kutaa tokkoffaa keessatti ibsuu yaale, waayeen Minilikuu biyyattii tana bakkee lamatti waan baase fakkaata. Warri kaabaa Minilik akka gootaatti yoo faarsan; warra kibbaatiif inni garuu kan seenaan hin daganne diina hamaa ture. Warri kaabaa badii Minilik warra kibbaarratti raawwate sana amananii fudhatanii hanga araarri hin buunetti, madaan warra kibbaa kun tuttuqamaatuma jiraata. Kan nama gaddissiu garuu humnootni warra kaabaa tokko tokko waan Minilik godhe sana amananii fudhachuun hafee; siriidhaa sirni dulloomaan dur sun akka deebi’ee dhufu hawwu. Seenaa fokkataa sana faarsuudhaan madaa uummattooa warra kibbaa tuttuqaa jiru. Humnoota kana, kan mirga hiree murteeffannaa uummattootaa, sabootaa fi sab-lammootaa ukkaamsuuf,waan heera biyyattii tanaa keessatti lafa kaa’amee jiru Keeyyatni 39 akka haqamu kan barbaadan.
Keeyyatni 39 haqamuuf deema moo maal ta’a?
Warri isa kanaan morman sababuma fedhes dhiyeessan; hanguma fedhes jibban, keeyyatni kun waan qoosaan barreeffamee miti. Kuni injifannoo qabsoo bilisummaa sabootaa ti. Injifannoo kana balleessuun waanuma hin danda’amnee dha jedheen amana. Mirgi hiree murteeffannaa uummattoota waanuma Addunyaarratti fudhatama qabuu dha. Kun Itoophiyaaf addatti hin uumamne. Kanaafuu kabajamuun isaa dirqama ta’a. Warumti keeyyata kanaan mormanuu, inni kun mirga uumaa akka ta’e ni beeku garuu wanti isaan keeyyata kana balaalefataniif biyyattii tana gara diigamuutti geessuu danda’a jedhanii waan yaadaniif, keeyyatni kun akka haqamu gaafachaa jiru. Akkuma “Abjuu sodaatanii hirriiba hin dhiisan” jedhamu, biyyattii tana diiguu danda’a jedhanii keeyyatni kun akka haqamu taasisuun rakkoo biraa uumuu ta’a malee furmaata hin ta’u. Keeyyatni kun jiraatus jiraachuu baatus, yoo gaafiin uummata deebii hin arganne, diigamuu biyyattii tanaatti geessuun waan hin oollee bar!!
Sirni Federaalaa amma jiru kun fooyya’ee, diimookraata’ee ittifufama moo ni jijjiirama?
Warri keeyyata 39n morman, keeyyata kana akka addaatti laalaniiti malee, sirni Federaalaa kan naannoleerratti hundaaye kunis isaan hin gammachiisne. Isa kanaanis mormaa fi balaaleffataa jiru. Jaalatanis jibbanis, fudhatanis dhiisanis, inni kunis dhiiga fi lafee ilmaan saboota cunqurfamaniitiin argame. Kunis injifannoolee argaman keessaa isa guddaa fi hangafa dha. Keessumaayuu injifannoolee Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) argamsiise keessaa kun isa guddaa dha. Oromiyaan kaartaarratti mul’achuu fi beekamuu kan dandeesse sirni kun ijaaramnaani. Isa kana Wayyaaneetu isiniif ijaare jechaa akka Habshootni waayee Oromoo gadi xiqqeessuu fi busheessuuf odeessan osoo hin taane, kuni bu’a QBO kan ABOdhaan hogganamu argamsiisee dha. Kanaafuu, sirni Federaalaa amma jiru kun caalaatti diimookraata’ee fooyya’a malee diigamuun gonkumaa waan hin danda’amnee dha.
Gaafiin biyyoolessaa Oromoo deebii argachuu danda’aa, akkamitti?
Inni kuni gaafiilee ciccimoo MM Dr Abiyyi tti qormaata guddaa ta’an keessaa isa tokkoo fi hangafa dha. Akka amma hubatamaa jirutti Dr Abiyyi gaafii Oromoo deebisuun hafee waan Oromummaa fi Sabboonummaarraa achi fagaatee deemu fakkaata. Waanuma ta’eefuu eeguun gaarii dha. Muddamanii waa jechuun gaarii miti. Kan ta’es ta’u, Dr Abiyyi rakkoo cimaa kana jalaa miliquu yaala moo gaafiin kun akka deebii argatu taasia? Yoo kana godhuu dhiise hireen isaa maal ta’uuf deema? Uummatni Oromoo keessumaayuu immoo Qeerroon kan sadrkaa kanaan isa gahan yoo fuula irraa gargalfatan maal ta’uuf deema? fi gaafilee biroo barreeffama kutaa itti aanu keessatti qabadheen dhiyaadha.
Ittifufa
Hanga walitti deebinutti nagaan turaa.
Ulfaadhaa
Berhanu Hundee
Kutaa Sadaffaa fi Xumuraa
Garaagarummaan siyaasaa fi ayidoolojii Itoophiyaa keessatti mul’atan; dhimmi Keeyyata 39; waayeen Sirna Federaalaa amma jiru fi dhimmoota ciccimoon bulchinsa Muummicha Minsteeraa (MM) Dr Abiyyi keessatti qormaattota ta’an hammi tokko barreeffama kutaa lammaffaa keessatti ibsamanii jiru. Barreeffama kutaa sadaffaa kana keessatti qormaata isa baay’ee cimaa fi hangafa kan ta’e Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) fi gaafii biyyolessaa Oromoo laalchisee dhimmoota tokko tokko kaaseen yaada koo ibsuu yaala. Gara dhimma har’a kaasuu barbaadutti osso hin seenin dura waan tokko jechuun barbaada.
Akkuma miidiyaalee adda addaarraa argamaa fi dhaga’amaa jirutti, Habashootni keessumaayuu warri sirnni durii dulloomaan sun akka deebi’u hawwan tibba kana baay’ee wacaa jiru. Sababni wacuu kuni immoo Kaantiibaa Finfinnee isa haaraa muudame laachisee yommuu ta’u, isa kanaan mormuuf bulchinsa Obboo Lammaa fi Dr Abiyyi komachaa, qeeqaa fi duulas irratti gaggeessaa waan jiran fakkaata. Isaan kun warra, yeroo Dr Abiyyi haasa’a isaa keessatti Minilik faarse gammadanii dhiichisaa turanii dha. Har’a garuu fedhiin isaanii guutamuu hafnaan fuula isaanii Dr Abiyyirraa garagalfatanii, bulchinsa isaa qeeqaa jiru. Egaa, kunoo qormaatni Dr Abiyyi eeggatu tokko isa kana waan ta’eef, asirraa jalqabaa jira jechuu dha.
Bulchinsa MM Dr Abiyyi keessatti gaafiin biyyoolessaa Oromoo akkamitti deebii argachuuf deema?
Gaafiin Oromoo matumti isaatuu maali? jennee yoo gaafii kaasne, hiika adda addaatu kennamaafii jira natti fakkaata. Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) gaafii kanaaf yoo hiika kennu: sabni ykn uummatni Oromoo waraana Minilikiin humnaan weeraramee, biyyi isaa waan irraa fudhatameef, kun gaafii kolonii ti jedha. ABOn hiika seenaa kanarratti hundaa’ee, uummatani Oromoo akka bilisoomu fi Oromiyaanis walaboomtee mootummaa birmadummaa ishii akka dhaabbatuuf qabsootti seenee; isa kana galiin gahuuf qabsaa’aa jira. Asirratti, akka hubannoo kiyyaatitti, kun kaayyoo fi galii ABO ta’ee, wanti jaarmayichi kun irratti xiyyeeffatu garuu mirgi hiree murteeffannaa uummata Oromoo kabajamee; uummatni kun yoo bilisummaa argatee, hiree ofii murteeffachuu danda’e, akkamitti fi eenyu wajjin jiraachuu akka barbaadu kan filatu uummatichuma kana jedhee waan amanu natti fakkaata.
Jaarmayootni Oromoo kan biroo immoo gaafii Oromoo akka gaafii diimookraasii fi ofiin ofbulchuutti waan laalan fakkaatu. Dhimma kolonii jedhurratti ABO wajjin waan waliigalan hin fakkaatu. Asirratti yoon dogongora na sirreessuu danda’u. Kanaaf, mootummaa birmadummaa Oromiyaa dhaabbachuun barbaachisaa miti; Oromoon ofiin of bulchee (Self Rule), uummattoota fi saboota Itoophiyaa wajjin bulchinsa waloo (Shared Rule) uummatee jiraachuu ni danda’a waan jedhan natti fakkaatu. Asirratti kuni fedhii uummata bal’aa Oromoo yoo ta’e, ABOnis kanaan waan mormuu fi dura dhaabbatu natti hin fakkaatu. Kanaafuu, jaarmayoota Oromoo jidduutti rakkoonuu jiraachuu hin qabu ture. Hundi isaaniituu fedhii uummata bal’aa Oromootiif kan dhaabbatan yoo ta’e, waliin mormuu maaltu fide??
Gara gaafii isa mata dureerratti ka’etti yoo deebinu, OPDOn hoo gaafii Oromoo akkamitti laalti? Akkamitti hiika kennitiif? Gaafii kanarrtti jaarmayoota Oromoo hafan wajjin keessumaayuu ABO wajjin waliigaluu dandeessi? Obboo Lammaa fi Dr Abiyyi hoo isaanumtuu waan kana akkamitti laalu? Yoo hiika gaafii Oromoo kana amananii fudhatanii, deebii barbaachisu kennuu yaalan, Habashoota wajjin waldhabuu waan ta’uuf, humnoota lama jidduu galu jechuu dha. Lakkii Itoophiyummaan araada jedhanii gama sana kan goran yoo ta’e, uummata Oromootiin waldhabuu ta’a. Waldhabuu qofaa osoo hin taane, yoo gaafii Oromoo deebisuu dadhaban, seenaa Oromoo keessatti waan badaa hojjetanii dabruuf deemu jechuu dha. Kanaaf Oromummaa ykn Itoophiyummaa filachuun dirqama ta’a jechuu dha. Kun isaaniif qormaata cimaa dha.
Gaafiin Oromoo gaafii Abbaabiyyummaa ti
Bifuma kamiinuu haa ta’u, wanti jaarmayootni Oromoo hunduu irratti waliigaluu qabu jedhee amanu, abbaabiyyummaa Oromoo mirkaneessuu dha. Abbaabiyyummaan Oromoo garuu karaa adda addaatiin laalama. Kuun akka Oromiyaa walaba taate ijaaruutti laalu; kuun immoo Oromoon Itoophiyaa keessatti ofiin ofbulchuu danda’ee; lafa fi qabeenya isaarratti abbaa ta’uu yoo danda’e, abbaabiyyummaa isaa mirkaneeffate jechuu dha warri jedhan jiru. Gama biraatiin yoo laalamu garuu humnootni Itoophiyaa kan waayee kanaan morman hedduu dha. Isaan kun gabaabumatti warra hiree murteeffannaa uummattootaa, sabootaa fi sablammootaatti hin amanne; warra Keeyyata 39 haqsiisuu barbaadanii dha. Humnootni kun walumaagalatti warra QBO dhabamsiisuu fedhanii dha. Bulchinsi Obboo Lammaas ta’ee kan Dr Abiyyi humnoota walfaallessan kana lamaan jidduu waan jiruuf, fedhii hundaatu eeguun baay’ee rakkisaa isaanitti ta’a.
Dhimmi Finfinnee fi kan magaalota Oromiyaa akka Diree Dhawaa faa maal ta’uuf deema?
Oromiyaan walaba taatee mootummaa birmadummaa ijjaarrattus ta’ee Itoophiyaa keessatti biyya ofiin ofbulchitu taatus, karaa lamaaniinuu dhimmi Finfinnee fi kan akka Dirree dhawaa faa dhimmoota laayyootti furmaata argatanii miti. Keessumaayyuu dhimmi Finfinnee baay’ee murteessaa waan ta’eef, isa kanaaf furmaata xumuraa argamsiisuun bulchinsa Obboo Lammaas ta’ee kan Dr Abiyyiif qormaata guddaa dha. Amanamus amanamuu baatus, fudhatamus fudhatamuu baatus, Finfinneen qaama Oromiyaa qofaa osoo hin taane, handhuura ishii ti. Kanaafuu karaadhuma fedheenuu yoo ta’e, abbaabiyyummaan Oromoo mirkanoofnaan, Finfinneen haadha ishii Oromiyaatti deebi’uun dirqama ta’a. Haa ta’u malee, humnootni har’a Kaantiibaan ishii Oromoo ta’eef gamaa gamanaa wacan kun gaafa Finfinneen Oromiyaa jala galte maal ta’uuf deemu? Gaafiin kun Dr Abiyyiif qormaata cimaa dha.
Walumaagalati, gaafiilee fi dhimmoota rakkisaa ta’an tokko tokkon asitti kaase malee, rakkoolee hedduutu jiru. Gaafiin Oromoo gaafii laayyootti deebii argatuu miti. Gaafii wareegama ulfaataa kaffalchiise fi ammas kaffalchiisuuf deemuu dha. Furmaata xumuraa osoo hin barbaadin dura mooraa Oromoo keessattuu dhimma kanarratti sirriitti waliigalamuu qaba. Hiika isaarratti waliigalteen yoo hin jiraanne, galii isaarratti waliigaluun hin danda’amu. Oromoon maaliif qabsoo kana jalqabe? Eessa gahuu barbaada? Akkamitti bakka barbaadamu sana gahuun danda’ama? Walumaagalatti egereen keenya maal ta’uuf deema? fi gaafiileen walfakkaatan baay’eetu ka’uu danda’u. Gaafiilee kanaaf deebii waloo argachuun baay’ee barbaachisaa fi murteessaa dhas. Dhimma kana yeroo biraan itti deebi’a. Ammaaf garuu barreeffamni ani mata duree “Tattaaffiilee Dr Abiyyii fi qormaattota isa eeggatan” jedhu jalatti kutaa sadiin dhiyeese asirratti xumura.
Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaan turaa.
Ulfaadhaa


text:
Sheer Itiyoophiyaan istaadiyoomii taphawwan kubbaa miillaa fi saaphanaa irratti keessummeessan kan ofii isaa saayitii irraa ni qaba. Dorgommiiwwan keenya kan keessaa irratti dabalataanis dorgommiiwwan federeeshinii kubbaa miillaa Itiyoophiyaatis ni keessummeessina. garee kubbaa miillaa biyyoolessaa Itiyoophiyaa fi garee gabaa bunaallee keessummeessuu keenyaan ittiin boonna.
Manni kilabii Sheer gamoo ta’iiwwan hedduu kanneen akka walga’iiwwan, cidhawwan, paartiiwwan, fi dhiyeessaaf oolan qabuu dha. Hojjettoonnikaffaltii malii ta’iiwwan adda addaatif itti fayyadamuu ni danda’u.


text:
Prezidaantiin Yunaayitid Isteetis Joo Baayiden, kurnaawwan keessatti maatiiwwan Ameerikaa fi gargaars jijjiirama akkaan gaarii ta’e kan fidu, fi akkasumas gaazii qilleensa faalu akkaan kan gad xiqqeessuu dandeessisu jedhan karoora baasii doolaara triliyoona $1.85 ifa taasisanii jiru.
Baayiden karoora isaanii sana keessaa walakkaa kan ta’u ennaa marii ganama seera tumtoota dimokraatotaa kanneen kongresii keessaa waliin geggeessan kan dhiyeessan yoo ta’u, booda irra daqiiqaa 23f haasaa White Housetti dhageessisaniin murtiin isaanii akka hojii irra oolu dhiibbaa godhan.
"Anaan dabalatee eenyu iyyuu waan barbaadu hin arganne” jedhan Baayiden


text:
Ganna digdama dura Alqaayidaan Imbaasiiwwan Yuunaaytid Isteetis gaanfa Afriikaa lama irratti balaa kana ka dhaqqabsiisee ture. Balaan kun ka dhaqqabee Imbaasiiwwan Yuunaytid Isteetis ka Naayiroobii fi Daar E Selaam irratti yoo tahu, yeros lubbuun namoota dhibba lamaa fi shantamaa ka darbe yoo tahu kuma shan ka ta’an ammoo miidhaan qaamaa irra gaheera.
Yeroo san Imbaasiin Yuunaaytid Isteets ka Naayiroobii ture balaa Kanaan guutummaa tti waan barbadaayeef lafaa bakka dhibiitti ijaaramee, iddoo balaan kun ta’ettis namoota lubbuun darbe yaadachuuf siidaan yaadannoo ijaarameera.
Waggaa wagganis namoota bakka kanatti miidhaan irra dhaqqabe yaadachuuf sirni yaadannoo gaggeeffamu kaleessa yeroo digdammaaf gaggeeffameera. Sirna yaadannoo magaalaa Naayirobiitti ta’e kana irratti maatiin namoota miidhaan irra dhaqqabee akkasumas angawootni mootummaa irratti argamaniiru.
Mrs. Tedd Jeenopoolis obboleetii isaanii alas Imbaasii Yuunaytid ISteetis keessa hojjetaa turte balaa Kanaan dhabde, haga harraa madaan kun laphee ishee keessaa akka hin badin dubbatti.
Ambaasaadder Goodeek, Yuunaytid Isteetis Afriikaa keessatti hojiin shorokeessumma akka hin baballanneef waan irraa eegamu ni raawwattillee jedhan.
Sagantaa kaleessaa kana irratti fiilmiin yaadannoo namoota balaa Kanaan lubbuun darbee fi miidhaman fi sagantaan adda addaas gaggeeffameera.
Yuunaytid Isteetis maatii namoota balaa Kanaan miidhamaniif yeros gumaa doolaara miiliyoona 42 kennitee turte.


text:
Category: Culture
Ogganaan Doorii Abbaa Doorii jedhama. Innis Raaba keessatti nama Abbaa Murtii ta’ee hojjetaa tureedha. Doorii.
Obbo Caalaa Soorii Abbootiin Gadaa Oromoo sirna Gadaa bara dheeraarraa kaasee dhalootarraa dhalootatti, jaarraarraa jaarraatti,.
(Charinnat Hundeessaa) Ayyaanii Irreechaa duudhaalee Oromoo keessaa tokko Oromoon ummata aadaa, duudhaa, seenaafi ooltee bultee.
(Charinnat Hundeessaa) Seera sirna Gadaatiin tumameef kabachiisuu keessatti siinqeen baatee seeraan falmachuun mirga dubartoota hundaati..
(Saamraawiit Girmaa) Oromoon aadaa, seenaafi eenyummaasaatiif bakka guddaa qaba. Kabajaafi jaalala aadaa, seenaafi eenyummaasaatiif qabu.
Afaan Oromoo keessatti sagaloonni “Ga” fi “daa”n jecha Gadaa jedhu kennu. Sirni Gadaa Saba Oromoo.
(Gammachuu Kadir) Aadaan mallattoo eenyummaa saba tokkoo yoo ta’u, meeshaa isa mul’isus ni qaba; innis,.


text:
Eddoo Addaa Addaatti Hiriira-mormiitifi Gaffilee akka OPDOtti Deebisuu Hindandeenyen Dhiphachaa Jirti
OPDOn biyyaa addaa addaatti mormiin ishe muuddata jira. Haaluma kanaan magaala Stockholm/Sweden irratti gaafa Guraandhala 7, 2015 gaaffileen dantaa oromoo kallattidhaan ilaalatan heddu kaan gaafataman yoota’u ergamaan OPDO, Dhaaba Dabalee akka OPDOti hanqni akka jiru ammanuuf dirqamuus deebi sirri itti kennu hindandeenye, silaays akka deebsu hindandeenye beekamaadha. Gaaffileen dhiyaatan dhimoota akka: Maqaa investmantiitin badiin oromoo irra gahaa jiru, Aangoo OPDO kan TPLFn danga’e ta’u isaa, Dhimma Finfinnee fi rakko oromoo, Ugguramuu guddina Afaan Oromoo fi aarti, Ugguramuu bilisummaa amantiilee fi miidiyaa (media) fii Rakkoolee daangaa Oromiyaa irratti kalattiidhan kan xiyyefatan ture. Gaaffilee ka’an keessa hangi tokko kan armaan gadi kana:
Deeggartootni OPDO/TPLF tokko tokko OPDO dhaaf harka dhau’uf kan argamani turan carraa akka hinargannee waan ta’ef akkasumaas gaffilee armaan olii kanneen yeroo dhagayaan sodaatani osoo yaada deegarsaa hinkennin bahuuf dirqamanii jiru.
Addis Abeba – Protests erupted in many towns and cities, including schools and university compounds,…
Shabboo Miidiya: Seenaa amaarsaa fii gara jabeenya isaanii. https://www.youtube.com/watch?v=MjL1acJzXgc
Gocha suukkanneessaa sirni nafxnyaa Oromoo irratti gidduu kana raawwachaa jiran balaaleffachuun Barattoonni Oromoo godina addaa…
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…


text:
Biyya paartileen morkattootaa ejjennoo waliinii hin qabaanne keessatti mootummaan ce’umsaa haa hundeeffamu jechuun biyyattii jeequmsa hamaaf saaxiluu dha jechuu dhaan paartileen morkattoota naannoo Amaaraa keessa sosso’an beeksisaniiru.
Sochiin dimokraasummaa Amaaraa /ABIN/ fi sochiin humnoota dimokraasummaa Amaaraa dhimma biyyattii kan yeroo irratti ejjennoo qaban VOAf ibsaniiru.
Weerarri vaayiresii koronaa dhabamee filannoon hanga geggeessamutti mootummaan aangoorra jiru bakkuma jiru turuu qaba jechuun ejjennoo isaanii ibsaniiru.
Biyyattiin yeroo ammaa kan isee barbaachisu mootummaa ce’umsaa utuu hin taane yerooo ce’umsaa akka ta’u paartileen kun ibsaniiru jechuun Asteer misgaanaaw gabaasteetti.
Manni murti walii galaa kan naannoo Amaaraa dhaddacha har’a ooleen malaammaltummaa dhaan yakkamtoota kan ittiin jedhe angawoota mootummaa kan


text:
Itiyoopiyaa keessaa har’a namoonni 17 haaraa COVID-19n qabamuun yoo gabaasamu guyyaa tokkootti lakkoobsa guddaa ta’uu isaa ti.
Kanneen keessaa 7 bakka namoonni vaayiresii kanaan qabamuun shakkaman keessa tursiisaman kan naannoo Affaar yoo ta’u namoonni gamas jiranis kanneen biyya hollaa Jabuutii keessaa biyyatti deebisaman.
Namoonni ja’a haaraa vaayiresiin koronaa keessatti argame immoo naannoo Somaalee irraa ti. Martinuu Puntilaand irraa yoo ta’en kanneen waaltaa namoonni keessa tursiisaman kan naannoo Somaalee keessa ka jiran ta’uu Addis Chekkol gabaaseera. 6 of the new COVID


text:
Kuush
Sabni afaan Kuushi dubbatu hundumti Bahaa fi Kaaba Baha Afrikaatti argamu. Guddinaan garuu ganfaa Afrikaa keessatti dubbatama. Afaan kuushi afaan Afroo-Eshiyaatik jalatti qoodama.
Afaanonni gurguddon Kuush jalatti ramadaman kan armaan gadiiti:
1. Afaan Oromoo - 45 miliyoona - Itoophiyaa, Keeniyaa...
2. Afaan Sumaalee - 18 miliyoona - Somaaliyaa, Itoophiyaa, Jibuutii..
3. Afaan Sidaamaa - 2 miliyoona - Itoophiyaa
4. Afaan Hadiyyaa - 1.6 miliyoona - Itoophiyaa
5. Afaan Affaar - 1.5 miliyoona - Itoophiyaa, Eertiraa, Jibuutii..
6. Afaan Kambaataa - 1.5 miliyoona - Itoophiyaa
ReferencesEdit


text:
Tafsiira Suuratu Az-Zumar-Kutaa 5
Kutaa kana keessatti amala namaa ajaa’ibaa Gooftaa isaa waliin qabu hima. Namni yommuu rakkatu, gara Gooftaa isaa deebi’uun garmalee kadhata. Garuu yommuu rakkoon isarraa ka’uu fi qananii argatu, Gooftaa isa ni dagata. Salaata, du’aayi ni dhiisa. Inuma, “Qananii kana mataa kiyyaan argadhe” jedhe of tuula. Ajaa’iba! Aayah itti aanu keessatti nama halkan salaatu fi hin salaanne, nama beekumsa qabuu fi hin qabne wal madaalchisa. Dhumarratti sodaa fi abdii ilaalchisee qabxiilee ijoo ni ilaalla.
“Yommuu nama rakkinni tuqu, gara Isaatti deebi’uun Gooftaa isaa kadhata. Ergasii yommuu qananii Isa irraa ta’e kennuuf, wanta duraan itti kadhataa ture dagatee karaa Isaa irraa jallisuuf Rabbiif qixxaattota taasisa. “Kufrii keetitti xiqqoma fayyadami. Dhugumatti ati warra ibiddaa irraayyi.” jedhiin.” Suuratu Az-Zumar 39:8
Namni yommuu balaan, rakkoo fi dhibeen isa tuqu, Gooftaa isaa yaadatee kadhata. Rakkoo isatti bu’ee akka isarraa kaasuuf Rabbitti warwaata. Ergasii yommuu Rabbiin subhaanahu kadhaa isaatiif deebii deebisee rakkoo isarraa kaasuu fi qananii isaaf kennu, rakkoo Rabbiin itti kadhataa turee ni dagata. Rakkoon homaatu akka isa hin tuqne godhee darba. Shirkii isaa itti fufa.[1]
“karaa Isaa irraa jallisuuf Rabbiif qixxaattota taasisa.” Ibaadaa keessatti Rabbiif qixxaattota (equals) taasisa. Akkuma Rabbii olta’aa gabbaruu sanamoota kanniin gabbara. Akkuma Rabbiif silati seenu, sanamootaafis seena. Ofillee jallatee namoota biroos karaa Rabbii irraa jallisuuf akka kanatti Rabbii olta’aaf qixxaattotaa fi fakkaattota godha. Yommuu inni wanta biraa gabbaruun Rabbii olta’aaf qixxaattota taasisu, namoonni isa hordofuun karaa Rabbii irraa jallatu. Karaan Rabbii amantii Islaamati. Sababni isaas, Islaama Kan namootaaf karaa qajeelaa taasise Rabbii olta’aadha. Namni karaa kanarra deeme, karaan kuni Rabbiitti isa geessa.[3].
Ibsi biraa hima kanaa: Rabbiif qixxaattota taasisuu keessaa tokko namni kuni, “qananii kana beekumsa, dandeetti fi qarummaa kiyyanii fi sababoota qananii kanatti nama geessu haala gaariin hojjachuudhaan argadhe” jedhee odeessudha. “karaa Isaa irraa jallisuuf” kana jechuun namni kuni jallistoota ergaa sheyxaanaa baadhatan keessaa yoo ta’e, namoonni karaa Rabbii qajeelaa irraa warra bahan, jallatan, raata’an, karaalee badii, sharrii fi fasaada (balleessaa) keessatti badan akka ta’aniif Gooftaa isaaniitti amanuu irraa isaan garagalcha.[4] (Namni yommuu rakkoon isarraa deemu fi qananii argatu, “Ani qananii kana beekumsaa fi qarummaa kiyyaan argadhe” jedhee yommuu odeessu, Rabbii olta’aatti amanuu irraa namoota garagalcha. Namoonni qananii kana kan argate Rabbii olta’aa irraa osoo hin ta’in beekumsaa fi dandeetti isaatiin argate jedhanii yaadu. Kuni Rabbii olta’aa irraa garagaluun sababootatti akka rarra’an isaan taasisa.)
Namni kuni ergaa sheyxaana warra baadhatan keessaa yoo hin ta’in, inni addunyaa irraa fedhii nafsee isaa fi wanta ishiin barbaadu hordofa. Fedhii lubbuu hordofuu isaatiif karaa Rabbii irraa nafsee isaatiin jallataa ta’a. Karaalee badii, sharii fi fasaada (balleessaa) keessatti raata’aa fi kan baduu ta’a.
“Kufrii keetitti xiqqoma fayyadami. Dhugumatti ati warra ibiddaa irraayyi.” jedhiin.
Kana jechuun: Nama kafare kanaan akkana jedhiin: mi’aa fi addunyaa kufriin kee siif laaffisu irraa wanta si gammachiisu fayyadama gabaaba du’a keetin xumuramu itti fayyadami, itti gammadi. Ergasii Guyyaa Murtii jazaa kufrii keetii azaaba garmalee nama gubu adabamuun adabbii garmalee cimaa ta’e baadhatta. Mushrikoota Rabbiif qixxaaxota godhan irraa yoo taate, dhugumatti ati warra ibiddaa yeroo hundaa achi keessa turan keessaayyi.[5]
“Sila inni Aakhirah sodaachaa fi rahmata Gooftaa isaa kajeelaa yeroo halkanii sujuudaa fi dhaabbataa [Rabbiif] ajajamu [akka nama kana hin hojjanneeti?]. Jedhi, “Sila isaan beekanii fi isaan hin beekne wal qixxaatu?” Dhugumatti kan gorfamu warra sammuu qaban qofa.” Suuratu Az-Zumar 39:9
“Sila inni Aakhirah sodaachaa fi rahmata Gooftaa isaa kajeelaa yeroo halkanii sujuudaa fi dhaabbataa [Rabbiif] ajajamu [akka nama kana hin hojjanneeti?].”
Sila namni sababa dogongora isaatiif adabbii Aakhiraa sodaachaa fi rahmata Gooftaa isaa kajeelaa yeroo halkanii sujuudaa fi dhaabbataa Rabbiif ajajamu akka nama kana hin hojjanneeti? Jecha gabaaban, namni halkan sujuudaa fi dhaabbataa Rabbiif ajajamuu akka nama kaafiraa fi badii hojjatuuti?
Namni yeroo halkanii sujuudaa fi dhaabbataa bulu, adabbi Aakhirah sodaachuu fi rahmata Rabbii kajeeluun Gooftaa isaa araarama kadhachuu fi hojii gaggaarii baay’isa. Balaa gara fuunduraatti isatti dhufu irraa akka isa eeguu fi qananii guddaa (Jannata) akka isa seensisu ni kajeela. Namni kaafirri ykn namni badii hojjatu immoo halkan isaa badii, cubbuu fi ma’asiyaa adabbii cimaatti isa geessu hojjachuun dabarsa. Yookiin immoo halkan irraa yeroo murtaa’e salaatu osoo danda’uu yeroo halkanii guutuu hirriba rafuun ykn taphachuun dabarsa. Kanaafu namoonni lamaan kunniin wal-qixa ta’uu? Deebin isaa, xinxalli guddaa osoo hin barbaachisin, “Wal hin qixxaa’an” ta’a.
“Jedhi, “Sila isaan beekanii fi isaan hin beekne wal qixxaatu?” Kana jechuun namoonni Gooftaa isaaniitii fi amantii isaanii haqaa beekanii fi namoonni kana irraa homaa hin beekne wal qixxaatuu? Deebiin isaa: Ifaan ifatti wal hin qixxaa’an.
“Dhugumatti kan gorfamu warra sammuu qaban qofa.” Kana jechuun ragaalee Rabbii ilaale kan ittiin gorfamuu fi itti xinxallu warra sammuu qaban qofa. Asitti sammuun-aqlii waa hubatuu fi waan badaa irraa nama dhoowwudha. Kanaafu, warri aqlii qabu kuni wanta gadi aanu caalaa wanta ol’aanu filatu, wallaalummaa caalaa beekumsa, Rabbiin faalleessu caalaa Isaaf ajajamuu filatu. Sababni isaas, isaan sammuu dhuma wantootaa ilaalutti isaan qajeelchutu qabu. Faallaa kanaa, namni aqlii akkanaa hin qabne fedhii qullaa gabbaramaa godhata.[6]
Barnoota aayah tana irraa baratamu:
1-Namni yeroo halkanii hanga danda’u Rabbii olta’aa gabbaruuf sujuudaa fi dhabbataa buluu fi namni Rabbii olta’aa irraa fagaatee badii hojjatu wal qixaa miti.
2-Salaanni halkanii sadarkaa guddaa qabaachu. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Salaata Fardii (dirqamaa) booda salaanni hundarra caalu salaataa halkaniiti.” Sahiih Muslim 1163
3-Namni adeemsa isaa gara Rabbii olta’aa fi Aakhiratti godhu keessatti sodaa fi abdii ykn kajeellaa bakka tokkotti kan qabaate ta’uun isarra jira. Ragaan kanaa: “inni Aakhirah sodaachaa fi rahmata Gooftaa isaa kajeelaa”
Garuu sodaa fi abdiin wal qixa ta’uu qabuu moo sodaan ykn abdiin caalu qabaa? Kana ilaalchisee namoonni imala isaanii gara Aakhirah godhan yaada garagaraa qabu. Isaan keessaa kan akkana jedhutu jira: Abdii fi sodaan isaa akka koola allaatti wal-qixxaa’u qaba. Allaattin koolli tokko yoo hafe, balali’uu hin dandeessu.
Imaamu Ahmad (rahimahullahu) ni jedha: Sodaa fi abdiin isaa tokko ta’uu (wal qixxaa’u) qabu. Isaan lamaan keessaa tokko yoo caalchise, abbichi bade. Sababni isaas, sodaan yoo caalee, abdii kutuutti isa seensisa. Yoo abdachuun caalee immoo tooftaa Rabbii irraa nageenyi isatti akka dhagahamu isa taasisa.
Ammas beektonni biroo akkana jedhu: yeroo hojii gaarii hojjatu abdii haa caalchisu. Yommuu Rabbii olta’aaf ajajamuun hojii gaarii hojjatu, hojiin isaa deebifamuu caalaa fudhatama argachuu haa caalchisu (akka fudhatama argatu haa abdatu). Ma’asiyaa hojjachu keessatti immoo akka badiitti hin kufneef wanti filatamaan sodaa caalchisuudha. (Namni yommuu nafseen isaa badii hojjachuu feete, akka badiitti hin kufneef adabbiin sodaachisutu caala.)
Ammas beektonni biroo akkana jedhu: yeroo dhibee abdii caalchisuu, yeroo fayyaa immoo sodaa caalchisuutu caala jedhu. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana waan jedhaniif: “Isin keessaa eenyullee hin du’in Rabbiin ilaalchisee yaada (zanni) kan bareechisu yoo ta’e malee.” Sahiih Muslim 2788 (Rabbiin ilaalchisee yaada (zanni) bareechisuu jechuun akka isaaf rahmata godhuu fi badii isaa isaaf irra darbuu yaadudha[7] ykn abdachuudha.)
Osoo namni akkana jedhe, [gaarii hin ta’u?]: sodaa fi abdachuun gara nafsee namaatti deebi’a. Namni ogeessa fayyaa nafsee isaati. Nafseen isaa gara badiitti maquu fi hojjachuuf fedhii cimaa tan qabaattu ta’uu yoo argee, hanga badii irraa deebi’uutti adabbii cimaan haa sodaachisu. Yoo Rabbiif ajajamuuf humna cimaa qabaachu fi itti fufuu argee immoo hanga waa’ee Rabbii ilaalchisee yaada (zanni) bareechisutti abdii haa caalchisu. Gabaabumatti kuni haala namaa irratti hundaa’a. Namni yeroo garii sodaa caalchisa, yeroo garii abdi caalchisa.[8]
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Muyassar-458, Tafsiiru Sa’dii-846-847
[3] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 85, Ibn Useymiin, Tafsiiru Sa’dii-847
[4] Ma’aariju tafakkuri-12/171-172
[5] Madda olii
[6] Tafsiiru Sa’dii-847, tafsiiru Xabarii-20/178
[7] Sharih sahiih muslim-17/210
[8] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 107-109, Ibn Useymiin


text:
Amerikaan biyya Masrii tana waan hedduuf abdatti.Nagaa biyya jidduu gala bahaa tana karaa isiitiin falatti.Hariyyoomallee tanumaan abdatti.Gannatti doolara biliyoona hedduu gargaarsaan kennitiif.
Fakkeennaa bara pirezidaanti Obaamaan keessaa gargaarsii Amerikaan akka Masriin waraana leenjifattuu fi ufiin gargaartu kenniteef doolara biliyoona 1 miliyoona 300ti.
Amalaa fi adaba isii laalanii gargaarsa kana dabalanii fi ykn irraa kutan. Hariyummaan Amerikaatii fi Masrii waan laafuutti jirtu fakkaatti.Bulchootii Amerikaa Masriin mirga nama isii eeguutti hin jirtuuf jettee horii kana irraa kutte.
Gargaasii kun ka silaa jireenna biyya sunii wayyeessuu fi waraana isiillee humna jabeessuuf kennan.
Ka irraa kutte malee gargaarsa doolara miliyoona 200 tahullee ammaaf irraa dhaabde.
Akka bulchoota mootummaa Amerikaa keessaa ka maqaa himachuu hin fedhin tokko jedhetti,Amerikaan akka Masriin mirga ummataa isii ulfeessituu fi dhaabbilee mootummaa hin tahin achi jiran ummata gargaaranillee hujii isaaniitti gufuu hin taane feeti.
Bulchiinsii Masrii ammoo kun herrega qajeelaa hin tahin ganna kurnya hedduu biyya tana lamaan dhibaa bahe jedha.