text:
Bilisee Gadisa
DUBBII JABDUU! Obsaan dubbisaa SHARE godhaa
Gama dubbii ijoo ka’eefitti isin deebisuuf, akkuma beekkamu waggoota dheeraaf biyya Eertiraa dahoo qabsoo godhannee turuun keenya waan haalamuu miti. Bu’aa fimiidhaa isaa kaasuufii osoo hin taane, karoorri barruu kiyyaa kuni, jecha nuti yeroo mara fayyadamnu “Alagaan alagumaa maaltu alagaan firajedhe?” jettu nu qofa moo warri birootis itti fayyadamawanni jedhu mataa keessa na dhufnaan, yoo kan itti fayyadaman ta’e, maal godhuu qabna waan jedhu gaaffiimataa kiyya keessaa baasee maxxansuu fedheeti.
Akkuma jalqaba irratti isinii tuqe, bakka dahoo qabsoo teenyaa godhanne biyya Eertiraa fiwarranu gabroomfataa jiru wayyaanee (dhalattoota Tigraay) jidduu hariiroo jirtu ibsuun barbaada.
Isaayyaas Afawarqii akka namoonni ragaalee adda addaa agarsiisutti hundeen isaa dhalataa biyya Eertiraa osoo hin taane, dhalataa biyya Tigraay ta’uu addeessa. Abbaan isaa AfawarqiAbrahaa, kan dhalate, naannoo Tigraay, bakka Agaammee, jedhamu keessatti. Haati isaa Adaanech Barihee kan dhalatte, naannoo Tigraay bakka Adwaa jedhamu bakka dhaloota abbaa Mallas Zeenawii ti. Abbaan Isaayyaas hanga gaafa umriin hojii dhaabutti Maqaleetti ‘Ministry of Land Reform ‘keessa hojjataa ture. Akkoon Isaayyaas, Madhin kan jedhamtu obboleettii Fiitawraarii Kidaane Massal. Fiitawraarii Kidaane Massal ammo abbaa Yemaanee Kidaaneeti. Yemaanee Kidaaneen immoo miseensa koree hojii raawwachiiftuu TPLF figorsaa muummicha ministeeraa Mallas Zeenaawii fiAzeeb Masfin ture. Hariirooraa firummaaisaan jidduu jirtu bifaarmaan gadiitti tarreehe kun kan warra beekkamanii keessaa akka fakkeenyaatti fudhatame malee, hanganaa miti.
• Mallas Zeenaawiin, abbaan isaa Zeenaawii Asras, Adwaatti dhalate, garuu haati isaa dhalattuu biyya Eertiraa naannoo Adi Quala jedhamtutti dhalatte.
• Barakat Simoon, Itti gaafatamaa Piropogaandaa TPLF fiministeera Qunnamtii kan ta’e, gama haadhaatii fi abbaanis dhalataa biyya Eertiraati.
• Dabra Tsiyon G/Mikaa’eel, Miseensa hoji raawwachiiftuu TPLF kan ta’ee fiministeera odeeffannoo fiteknolojii kan ta’e, kan Website, TV fi raadoyoo jam/ukkaamsuun hojii guddaa hojjatu cinaan isaa Eertiraa.
• Saamoraa Yuunus, itti gaafatamaawaraana Wayyaanee cinaan Eertiraa.
• Teeduroos Adhaanom, itti gaafatamaadhimma haajaa alaa kan ta’e cinaa lamaanuu maatii Eertiraa irraadhalate. Teeduroos kan dhalatee fi barates Asmaraatti.
• Isaayyaas W/Goorgis, ittaanaa dura taa’aa Wiirtuu Odeeffannoo (National intelligence) wayyaanee kan ta’e, guutuutti gama lachuunuu dhalataa Eertiraati.
• Faasil Naahom, gorsaa seeraa Mallas Zeenaawii kan ture, cinaa tokkoon Eertiraa.
• Newaay Gebra’aab, gorsaa Diinagdee Mallas Zeenaawii kan ture, guutumatti dhalataa Eertiraati.
Maarree gaafiileen mataa keessa nama dhuftu keessaa, ilmaan obboleeyyanii tun maaliif waljibbiti kan jedhu ta’uu danda’a. Ani akka yaada kiyyaatti, waan wal jibban natti hin fakkaatu.Maaliif yoo jettan, jara kana jidduu hariiroo cimtuutu, kan dhiigaatii fi kan biyyummaatu jira. Akkaragaaleen adda addaa mul’isanitti, maatii walirraahin fagaanneen biyyi Itoophiyaa fiEertiraa jedhamtu bulaa jirti. Jarri kun nagayaan yoo kan taa’an taate, dubbiin tun hundi itti kaati waan ta’eef, nama wal jibbu namni firatti hin fudhatu yaada jedhuun waldhabbii uumanii akka ummanni irratti hin beeyne, gama diinagdee fisiyaasaan gamaagamanatti sirriitti wal ijaaraa jiru. Yeroo waldhabbii jedhanii waraanaan walirratti duulanis, akka natti fakkaatutti kan dhumu saboota biraati. Biyya teenyatu weeraramee ka’aa lolaa jedhanii asii ummatuma keenya ficcisiisan gama Eertiraa irraa ammo saboota biraa ficcisiisan. Warri gama biraatiin yaadan, lola maatii anatu si bulcha, ati na hin bulchitu jedhanii wal lolu malee, osoo duulli gama biraatii itti dhufee akka waliif tumsan shakkiin hin jiru jedhu. Waliif tumsanii, wal fixanii, ani obboleeyyan kana lamaa


c: text/html

text:
Marii tanaan Dr Abiy waan biyyitii keessa jirtu,karoora isiin itti deemtu hariyummaa isiin biyyoota alaa waliin qabduu fi waan hedduu irratti dubbate.
“Asi jiraattanillee biyyitii teessan jijjiiramtee rakkoon amma jirtu seenaa taatee haftii isan hagasitti jabaadhaa hojjadhaa,” jedhe.
Ammaa baqataa fakkaannullee jedhe Dr Abiy “wannii cuftii dabartee seenaa hojjanna,” jedhe.
Itoophiyaan namii biyya alaa jiru hojjatu akka jecha muummee ministeraatti Itoophiyaa hin boqochiisa.
Rakkoon teessan rakkoo teennaa dhibii keessan dhiba keenna waliin jiraannee waliin guddanna,” jedhe.
Marii tanaaf hawaasa Oromoo Qataar keessaa ka dhufe keessaa Taajuu Mohaammd.
Dr Abiy galma keessatti hawaasii gara garaa gaafii gaafatee istaadiyoomii keessatti ammoo haasaa tolche.
Waan gaafatan keessaa:
- Rakkoo ummata Wallggaa,Booranaa fi Gujii,Walloo
- Nageenna Jawaara,
- Waaqeffatanaan maaniif lafa awwaalaa akka dhabe
- Mootii duriitiif maaniif akka soodduu dhaaban
- Masaraa mootummaa keessatti warrii Oromoo fi aadaa isaa jibbuu jiraachuu fi hedduu gaafatan akka warrii dhaqe jedhetti.
Gaafii tanaa hedduu deebii deebisullee haga tokko ammoo hin deebimne jedhan.
Ummar Walloo warra marii tanaaf jedhee Dubaahii dhufe.
- Marii tanaan hawaasii Oromoo waan biyyiti keessa jirti,
- Waan waardiyaa Jawaar kaafamuu
- Siyaasaa Oromoo Dr Abiyitti karaa irraa gorse jedhanif hedduu gaafatan jedha.
Dr.Abiy Itoophiyaan saba cufaa walqixxee taatee durumattuu akka deemtu waadaa gale.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Afrikaa Dhihaa
Afrikaan Dhihaa jechuun naannawa Afrikaa Lixaa jechuudha. Naannoo Afrikaa Lixaa akka ibsa
Mootummoota Gamtoomanitti biyyoota 17 dha. Isaanis: Beeniin, Burkiinaafaasoo, Keeppi Verdee, Gaambiyaa, Gaanaa, Giinii, Giinii-Biisaawu, Ayivoorii Koosti, Laayibeeriyaa, Maalii, Mooriitaaniyaa, Niijer, Naayijeeriyaa, Seenegaal, Seeraaliyoon, Toogoo, Seenti Heelenaa, Aseenshinii fi Tiriistaan Daa Kuuniyaa
Baay'inni ummata Afrikaa Dhihaa bara 2018tti miiliyoona 381 tilmaamame. Akka 2017tti dubartii 189,672,000 fi dhiira 192,309,000 dha. Naannichi baay'ina ummataafi diinagdeedhaan guddina ariifachiisaa ardii Afrikaa keessatti agarsiisaa jira. | Bal'ina = 5,112,903 km² (1,974,103 sq mi) ( 7ffaa ) | Baay'ina Ummataa = 381,202,440 (2018 tilm.) ( 3ffaa ) 381,981,000 (dubartii: 189,672,000; dhiira: 192,309,000 (2017 tilm.) | Tuuta'insa ummataa
= 49.2/km² (127.5/sq mi)
| Mootummaa = Afrikaa Dhihaa | Biyyoota = Biyyoota birmaduu (11) Beeniin Burkiinaafaasoo Keeppi Verdee Gaambiyaa Gaanaa Giinii Giinii-Biisaawu Ayivoorii Koosti Laayibeeriyaa Maalii Mooriitaaniyaa Niijer Naayijeeriyaa Seenegaal Seeraaliyoon Toogoo Seenti Heelenaa, Aseenshinii fi Tiriistaan Daa Kuuniyaa bulchiinsa Ingiliziiti.


text:
Hirrirri mormii gara torbanneen sadi’ii Oromiyaa keessatti geggeessamaa jiru irraa kan ka’e hidhaa, reebichii fi doorsisni bal’inaan itti fufuu isaa jiraattonni magaalaalee adda addaa irraa himataa jiru.
Godinaa Arsii, magaalaa Asallaa fi Godinaa Gujii, magaalaa Har-qalloo irraa aangawoonni Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsa kennan garuu, himannaan jiraattotaa kun dhara jedhu.
Wallagga Bahaa, aanaa Eebantuu keessatti, keessumaa mana barnootaa sadarkaa tokkoffaa Dongoroo Muxaa keessatti hiriirri torban dabre jalqabame uummata dabalatee haga har’aatti kan itti fufee jiru ta’uu achi irraa jiraataan tokko nuuf ibsee jira.
Addis Abeba – Protests erupted in many towns and cities, including schools and university compounds,…
Shabboo Miidiya: Seenaa amaarsaa fii gara jabeenya isaanii. https://www.youtube.com/watch?v=MjL1acJzXgc
Gocha suukkanneessaa sirni nafxnyaa Oromoo irratti gidduu kana raawwachaa jiran balaaleffachuun Barattoonni Oromoo godina addaa…
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…


text:
Bulchootii tun kora torbaan dhufu Washington taa’aniin waan duraan buufatan dubbatan irraa deebi’anii oduu wal irraa fuudhan.
Biyyootii tun sadeen haga ammaatti haroo hidhaa abbayaa tana akkamiin akka bisaaniin guutanii fi yoom yoom akka guutan wal dubbatan.
Akkas jechuun ammo yoo fkn lafatii bona taate,bonii dheerate hidhaa abbaytaa tana akkamiin akka bisaaniin guutan walii galan.
Akka itti aanaa ministera haajaa alaa fi ogeessaa hujii fi faayidaa laga Nile Masrii ka durii Ambassador Mohamed Higazy jedhetti tana irratti falamaaan wal makaraarsuu mannaa faayidaa isii laalanii wal amanuu wayya.
“Yoo irratti walii galan misooma naannoo ka namuu abdatu humna elektirikii ka namaa jabeessa.Biyyitii sadeenuu waliin badhaati.”
Ambaassaddor Mohammed Higaazii dubbii tana nagaan fixachuuf warra jaarrumaan rakkoo fale abdata.
“USA,baankii addunyaa fi dhaaba maallaqa addunyaa faatii marii ganna kana fixachuuf abdannu tana faluutti jira.Fedhiin siyaasaa biyya sadeenii Masrii,Itoophiyaa fi Suudaniilleen walii galtee tana keessaa marii tanatti dabalamuulleen akka wal amanan tolcha.”
Yoo walii galan Itoophiyaan karaa garbattiin baatu hin qamnelleen diida buufata doonii Masrii garba Mediteraaniyaan irraa fa’attee buufachuu dandeetti jedha.
“Akka kanaan Itoophiyaalleen mirga hidhaa laga Naayile jabeessitee misoomtuun qabaattii,Suudanilleen mirga laga kana tohattuun qabaattii Masriilleen mirga seenaan kenneef ka bisaan kanaan tohattu qab aatti jedha.”
Ambaasaadder Mohaammad akka biyyitii sadeenuu qalbii diriirteen wal caqasaa wal dhugeeffatanii fedha.Dhuma ji’a kanaatti biyyitii sadeenuu marii tana irratti akka dansaa walii galuuf abdiin eegatan.


text:
Naannoo magaalaa Meqeleetti dilbata kaleessaa xayyaarri haleellaaf ergame farra xayyaaraatiin rukutamee kufe jechuu dhaan mootummaan naannoo Tigraay beeksisee jira.
Xayyaarri kun waaree dura gara naannoo shanii gara naannoo Meqelee dhufuu isaa waajjirri kominikeeshinii naannoo Sanaa ibsa baaseen beeksiseera. Xayyaarri waraanaa sun fixiinsa sanyiif kan ergame ture jedha ibsichi. Miseensi koree hoji raawwachiistuu IWEHAT Geetaachoo Reddaa xayyaarattiin waraanaa sun kaleessa misaa’ilaan haleelamtee kuftee caccabde jechuu dhaan TV naannoof ibsaniiru. Kaleessaa fi dheengadda Meqelee akkasumas magaalaa Adigrat keessatti haleellaan samii irraan raawwatamu yaalamee ture, yaaliin sunis uummata irratti kan qiyyaafate ture jedhan.
Balaliisaan xayyaara naannoo Meqeleetti rukutamee kufee lubbuun haa jiraatuu fi dhiisuun hin beekamu kan jedhan obbo Geetaachoo Reddaa, lubbuun jiraate yoo ta’e bakka xayyaarri sun itti kufe naannoo Indertaatti barbaachi geggeessamaa jira garuu misaaylaan waan haleelameef carraan irraa ooluu xiqqoo dha jedhan.
Magaalaa Meqelee keessa kaleessa dargaggoonni caccabaa xayyaaraa ti kan jedhan qabatanii dhaadachaa turan. Magaalaa Meqelee kaab gama bahaa naannoo Araaguree jedhamutti xayyaarattiin rukutamtee kufuun ibsameera.
Hoogganaan naannoo Sanaa Dr. Debretsioyon Gebermikaa’el Itiyoopiyaan gara wal waraansa hamaatti akka hin seenne jechuu dhaan gamtaa Afriikaaf waamicha godhaniiru. Dr. Debretsiyoon dura taa’aa gamtaa Afriikaa prezidaantii Afriikaa kibbaa Siriil Ramaafoosaaf xayalaa erganiin kan guddina saffisaan beekamtu Itiyoopiyaan gara diigamuu fi wal waraansaatti deemaa jirti jedhan.
Uummati Tigraay hoogganoota ofii filachuu isaatiin mootummaan Federaalaa mootummaa Eertraa waliin ta’uu dhaan waraanaaf qophaa’aa ture kan jedhan Dr. Debre Tsiyoon xalayaa sanaan yeroo ammaa uummata Tigraay irratti ifatti waraanni labsameera jedhan. Biyyattiin wal waraansatti akka hin seenne gamtaan Afriikaa paartileen siyaasaa dhimmi ilaallatuuf fi waldoota sivikii hirmaachisuu dhaan mariisisuu dha, furmaati isaas marii hunda hirmaachise geggeessuu akka ta’e ibsaniiru jedha Mulugeta Atsbeha Meqelee irraa.


text:
Poolisiin Keniyaa gara jalqaba baatii Mudde bara 2010 kaasee baqattoota seeraa ala biyya koo keessa jiran faana dhahaa jedhuun,baqattoota biyyoota Gaafa Afrikaa 300 ta'an hidhuun isaa ni yaadatama.Kanneen keessaa irra jireessi lammiwwan Somaaliyaa yoo ta'an kan Itiyoophiyaa fi Ertiraas kan keessa jiran ta'uu gabaasamee jira.
Baqatoota Oromoo hidhaman keessaa hangi tokko hiikamuu fi kanneen biroon amma iyyuu hidhaa keessa jiraachuu kan ibsan Keeniyaatti itti gaafatamaan sab quunnamtii Hawaasa Baqataa Oromoo Obbo Xaggaayee Guddataa, kanneen gadhiifaman keessaa miseensonni hooggana Hawaasa Baqattoota Ormoo irra deebi'anii Muddee 22 bara 2010 hidhamuu ibsan.
Miseensoota hogganaa kana irratti yeroo yerootti himannaan dharaa dhiyaataa akka ture fi manni murtii ragaa dhabuun akka walaba isaan gad-lakkise kan ibsan obbo Xaggaayeen,Oromoota baqattoota fakkaatanii iccitiin mootummaa Itiyoophiyaa waliin hidhata qabantu maqaa fi teesso jireenyaa baqattootaa himuun nama qabsisaa jira jedhan.
Gurmaa'uu jaarmayaa hawaasa baqattoota Oromoo jibbuun yeroo yerootti maqaa amantii, naannoo fi kanneen fafakkaataniin warra sabicha digaa turantu,amma immoo tooftaa kana gargaaramee baqatoota hiisisaa jira jedhu.Garaa garummaan ilaalcha siyaasaa Oromoota gidduu jirus kanaaf kan gumaache qaba shakkiin jedhu illee ni jira jedhan Obbo Xaggaayeen.
Kanneen hidhaman kun akka poolisiin Keeniyaa jedhu sana seeraan ala kan Keeniyaa seenan otoo hin taane, waggoota kudhan caalaaf dhaaba baqatootaa UNHCR jalatti galmeffamanii kanneen waraqaa ragaa qaban ta'uu illee dubbatan.
Gabaasa guutuu MP3 tuquun dhaggeeffadhaa.


text:
Dr Abiy Ahmad itti aanaa preezdaantii Ameerikaa fi hooggantoota dhaabbiilee idil-Addunyaa waliin mari’ate
Muummichi ministeeraa Dr Abiy Ahmad Ameerikaa keessatti marii hawaasa Itoophiyaa waliin geggeessaa jiruun cinatti, qondaaltota Ameerikaa fi hooggantoota dhaabbiilee adda addaa waliin marii geggeessaa jira. Haaluma kanaan guyyaa kaleessaa itti aanaa prezdaantii Ameerikaa Maayik Peens waliin Waayit Haawusitti mari’ate.
Maayik Peens hooggansi muummichi ministeeraa Dr Abiy Ahmad jijjiirrama Itoophiyaatti fidaa jiru, keessumaahuu dhimmoota akka mirga namoomaa eeguu, dadammaqiinsa diinagdee fi Itoophiyaa fi Eertiraa jiddutti nagaya buusuuf tarkaanfii muummichi ministeerraa Dr Abiy fudhate kan dinqisiifate ibse. Marii kana irratti Maayik Peens Ameerikaan deeggarsa misoomaa Itoophiyaaf kennitu cimsite itti fufti jedhe.
Haaluma walfaakkaatuun Muummichi Ministeeraa Dr Abiy Ahmad Prezdaantii Baankii Addunyaa Mr Jim Yong Kim fi Daayirektara Dhaabbata Maallaqa Addunyaa (IMF) Ms Kiristiin Laagaard waliin Washington DC keessatti marii gaggeessee jira. Hooggantoonni dhaabbiilee lamaanuu jijjiirama Itoophiyaa keessatti dhufaa jiru kan deeggaran tahuu beeksisan.


text:
Kompitara
Kompitarri meeshaa hunda galeessa kan saganteeffamee (programmed) hojiiwwan qooyyabaa fi yaayaa ofumasaa hojjachu danda'u dha. Tarreen hojiiwwanii akka barbaaddametti jijjiiramuu waan danda'uuf, kompitarri rakko gosa baayyee furuu danda'a.
Akka walii galaatti, kompitarri yoo xiqqaate kutaa hijeessaa tokko, kunis Kutaa Hujeessaa giddugaleessaa (Central Processing Unit - CPU) ti, fi kuufannoo wayii (memory) qabata. Kutaan hujeessaa hojiiwwan qooyyabaa fi yaayaa (arithmetic and logic operations) raawwata, kutaan too'anoo (Control Unit) ammoo tartiiba ittiin hojiiwwan sun raawwataman odeeffannoo kuufannoo keessa jirurratti hundaa'ee too'ata. Meeshaleen alaa (peripheral devices) odeeffannoon madda alaarraa akka dhufu kan godhan yoo ta'u bu'aan hojiiwwan raawwatamnii akka olkaawwamuu fi bakka olkaawwamee deebi'ee akka dhufu gochuufis ni tajaajilu.
Yeroo Waraana Addunyaa II, kompitaroonni anaaloogii tajaajila waraanaa addaatif fayyadaa turan. Yerooduma kana kompitaroonnii dijitaalaa kan elektiroonikii kalaqaman. Kompitaroonni jalqabarratti oomishaman hanga kutaa guddaa tokkoo ga'u turan, humna elektirkii kan kompitaroota matayyaa (Personal Computer) harraa dhibba baayyeetti lakkaawwaman ga'uu danda'u nyaatu ture.
Kompitaroonni ammayyaa kan integireetid sarkiyuutii (integrated circuit) irratti hundaa'an dachaa miliyoonaa hanga biliyoona kompitaroota jalqabaa caala humna hujeessuu qabu, iddoo baayyee xiqqoos fudhatu ija warra jalqabaatti yoo ilaallamu. Kompitaroonni salphaan xiqqeeffamanii meeshaa socho'uu danda'u ta'anii hojjatamuu danda'u, kompitaroonni socho'uu danda'an (mobile computers) kunis baatiriidhaan hojjatu. Kompitarooni matayyaa (PC) gosaa fi akaakuu isaanii hundaan mallattoo Bara Odeeffannoo (Information Age) ti, namoonnis kompitara jedhanii kan isaan yaadan isaan kana. Haa ta'u malee, kompitroonni idaatii (embeded computers) kan meeshaalee adda addaa baayyee keessati argaman, tabattuu mp3 hanga xiyyara waraanaatti, meeshaa ijoollen ittiin tabattuu (toy) hanga roobootiitti, kan jiru isaan san caala baayyee dha.
Dhufa Jechichaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Jecha "kompitara" jedhu kan jalqaba fayyadame barreessaa biyya Ingilaandi Richard Braithwait kitaaba isaa “The yong mans gleanings” jedhu keessatti ture. Jechi kun kitaabicha keessatti nama shallaga hojjatu kan ibsu ture, hiikaan jecha kompitara jedhus akkaata kanaan hanga jaarraa 20ffaa walakeessatti itti fufe. Dhuma jaarraa 19ffaatii kaasee garuu, hiikan jecha kompitaraa gara maashinii shallaga hojjatu kan jedhu kanatti jijjiiramaa deeme.
Seenaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Meeshaaleen shallaga hojjatan kan bu'uuraa jalqaba kan uummaman bara durii keessa ture; meeshaaleen shallagaa makaanikaalaa (mechanical calculating aids) jaarraa 17ffaa keessa kalaqaman. Fayyadamni jecha kompitara jedhuu kan jalqabaas jaarraa 17ffaa keessa kan jalqabame ture, kunis maqaa namoota shallaga akka hojiitti ittiin qacaramanii hojjataniif kenname ture. Meeshaan kompitara jedhamu jalqaba kan yaadni isaa dhufe jaarraa 19ffaa keessa ture, haala amma jiru kanaan garuu bara 1940n keessa kalaqaman.
Kompitara Waan Hunda Hojjatu kan Jalqabaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Yaada kompitara saganteeffamu danda'u kan jalqaba kan burqisiise Chaarles Baabeeji, makaanikaal injinerii fi pooliimaz (polimath) lammii Ingilaandi. "Abbaa Kompitaraa" kan jedhamu Baabeeji, kompitara makaanikaalii kan jalqabaa jaarraa 19ffaa gara jalqabaa keessa yaadasaa erga bu'uuressee booda itti aansemmoo kalaqe. Erga diferensi injiinii (difference engine) kan qooyyaba bishaanirra deemuf barbaachisu hojjatu kalaqee booda,, bara 1833ttikan saxaxnisaa kan sana caalu, kan anaalitikaal injiini jedhamu uumuun akka danda'amu hubate. Naqni sagantaa fi daataa maashinii kanatti karaa panchid kaardii akka galu yaadame ture; panchid kaardin yeroo sana qasamii makaanikaalii warshaa huccuu keessatti too'achuuf tajaajila ture. Bahaaf ammoo, maashiniin kun maxxansaa (printer), pilooterii fi bilbila (bell) qabaata. Maashiniin kun lakkoofasa panchid kaarditti irratti booda akka dubbisuun danda'amuuf barreessuu danda'a. Injiiniin kun kutaa yaayaa herregaa, kutaa to'annoo kan utaalcha haalaa fi marsaa (loop) irratti hundaa'e, fi kuufannoo qaba; kunis saxaxa kompitara hunda-hojjatuu kan jalqabaa kan Tuurin-kompiliit ta'e isa taasisa.
Maashinoonni kun jaarraa tokko dursanii kan dhufan turan. Qaamni maashinii kanaa hundi harkaan hojjatamuu qaba ture - maashiniin kun qaama mana kumaatti lakkaawwamu waan qabuuf kuni rakkina guddaa ture. Dhumarratti, mootummaan Biriiten fandii kennuu waan dhiiseef pirojeektiin kun ni dhaabbate. Chaarles Baabeeji anaalitikaal injiini odoo hin xumurin kan hafeef sababa fandii fi siyaasaa qofaaf odoo hin taane, sababa yeroodhaa gara yerootti kompitara bayyee ulfaataa fi xaxamaa ta'e hojjachuuf yaaduu isaati. Boodarra garuu, ilmi isaa Henirii Baabeeji, bara 1888tii anaalitikaal injiinii kan duraan yaaddamerraa salphaa ta'e hojjatee xumure. Faayidaa kompitara kanaas bara 1906tti gabatee hojjachuun agarsiise.
Kompitara Anaaloogii kan Duraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Jaarraa 20ffaa gara jalqabaa keessa, fedhiin qooyyabaa kan saayinsii baayyeensaa kompitara anaaloogii kan yeroodha gara yerootti cimaa deemen raawwatama ture. Garuu, maashinoonni kun kan saganteeffaman miti, kan malees sirroominaa fi hunda galeessummaa kompitara dijitaalaa kan ammayyaa kanaan wal hin gitan.
Kompitarri anaaloogii kan jalqabaa kan kalaqame Sar Wiiliyaam Toomsaniin bara 1872 ture, kompitarri kunis danbalii bishaanii (tide) tilmaamuuf gargaara ture. Diferensiyaal anaalaayizeriin, kompitara anaaloogii kan gaaffii diferenshiyaalii itegireeshiniitti fayyadamuun furuuf saxaxame, bara 1876tti Jeemsi Toomsan, obboleessa Loordi Kelviin kan ta'en, yaadni isaa dhufe.
Beekkumsi kompitara anaaloogii makaanikaalii kan inni sadarkaa olaanaarraa ga'e diferensiyaal anaalaayizeriin yoo ta'u kanas kan hojjate H. L. Hazen fi Vannevar Buush MIT keessatti bara 1927 ture. Kunis makaanikaal integireeterii Jeemsi Toomsan fi toorki ampilifaayerii H. W. Nieman kalaqee irratti bu'uureffamee hojjatame. Kompitaroonni kun kan darzana tokko ta'an kan oomishaman yoo ta'u boodarra garuu teeknoloojiin isaan caalu waan dhufeef oomishni isaani ni dhaabbate.
Jalqaba Kompitara Amma[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Priinsippiliin kompitara ammayyaa jalqaba kan ibsame saayintistii kompitaraa Alen Tuurinin yoo ta'u kunis bara 1936 barruu (paper) On Computable Numbers jedhamu irratti. Tuuriin daangaa piruufii fi qooyyabaa kan Kurt Gödel 1931 kan afaan yuuniversaalii kan qooyyaba irratti hundaa'e ture, meeshaa yaadaa qofaan jiru kan salphaa fi foormaalii ta'e kan Tuurin maashin jedhamuun bakka buuse. Tuuriin mashinoonni akkasii qooyyaba herregaa sammuun namnaa yaaduu danda'u kamiyyuu yoo akka seermurtootti ibsuun danda'ame hojjachuu akka danda'an mirkaneesse. Itti fufees Entscheidungsproblem dhaaf furmaanni akka hin jirre dhugeesse (prove); kanas maashiniin Tuuriinii akka hojjachuu dhaabu mirkaneessuun hin danda'amu: walii galatti, seermurtoodhaan maashiniin Tuurin akka hojii dhaabu bira gahuun hin danda'amu.
Tuurin yaadaa 'maashinii yuuniversaalii' (kan amma 'maashinii yuuniversaalii Tuuriin') jedhamu kan uume yoo ta'u kunis maashinii hojiiwwan mashiiniin biraa kamiyyuu hojjatu kan hojjachuu danda'u dha; karaa biraa, maashiniin akkasii sagantaa teeppiirra kaawwame raawwachuun hojii qooyyabaa gosa kamiyyuu ni hojjata jechuu dha. Maashiniin akkasii kan saganteeffamu dha. Voon Niwumaan booda akka jedhetti bu'uurri handhuura kompitara ammayyaa barruu kana. Maashiniin Tuuriin amma harraattuu tiyoorii qooyyabaa keessatti handhuura qorannoo ti. Kuufannoon isaanii murtaa'aa ta'uurraan kan hafe, kompitaroonni ammayyaa Tuuriin-kompiliitii dha, kana jechuun dandeettii seermurtoo raawwachuu kan maashinii yuuniversaalii Tuuriinin qixxaatu qabu jechuu dha.
Kompitara Elektiroomakaanikaalii kan Jalqabaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitaroonni jalqabaa elektiroomakaanikaalii turan; shallaga hojjachuuf iswiichiin elektirikii (electric switch) riileyii (relay) makaanikaalii too'atu ture. Maashinoonni akkasii saffisni isaanii xiqqaa ture, kanaafis kompitaroota gutummaan elektirikiin hojjataniin bakka buufaman, jalqaba vaakiyuum tuubitti fayyadamuun. Z2, kan lammii Jarmanii Konraad Suuzetiin bara 1939 kalaqame, kompitara elektiroomakaanikaalaa kan rileyiin hojjatan keessa kan jalqabaa ti.
Bara 1941, Suuzen maashiniisaa kan jalqabaatti aansee Z3 hojjate, kunis kompitara dijitaalaa elektiroomakaanikaalii kan saganteeffamu, guutummaan ofumaa (automatic) kan ta'e kan jalqaba ti. Z3n riileyii 2000 irraa hojjatame, dheerina jecha kompitaraa laklamee 22 kan saffisa naannoo heerzii 5-10 hojjatu ture. Koodiin sagantaa fi daataan panchid fiilmii irra olkaawwama. Maashiniin kun kompitara ammayyaa wajjiniin amma tokko kan walfakkaatu ture, waan haaraa baayyee uume kan akka lakkoofsa firaakshinii fayyadamuu. Lakkurnyee (kan saxaxaa Chaarles Baabeeji irratti fayyadaman), kan hojiirra oolchuuf ulfaataa ture, lakkoofsa lameen (binary number) bakka buusun maashinoonni Suuzee teeknooloojii yeroo sana jiruutti fayyadamuun hojjachuuf salphaa fi irra caala amansiisaa akka ta'an isaan godha. Z3n maashinii Tuurin-kompiliitii ta'uu hin oolu.
Dhufaatii Kompitara Elektirooniikii Saganteeffamuu fi Vaakiyuum Tuubii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Sarkiyuutii elektiroonikii baayyee odoo hin turin bakka makaanikaalii fi elektiroomakaanikalii bakka bu'an, yeruma kana shallagni dijitaalaa shallaga anaaloogii bakka bu'e. Injineer Toomaas Filaaworsi, bara 1930n keessa kan Landanitti argamu Post Office Research Station keessa hojjachaa kan ture, elektirooniksii eksicheenjii bilbilaa (telephone exchange) irratti fayyadamuun ni danda'ama moo kan jedhu alooluu jalqabe. Meeshaan eksipermentii kan inni bara 1934 hojjate, wagaa 5 booda hojiirra oole; kunis cimdaa eksicheenjii bilbilaa gartokkeesaa, vaakiyuum tuubii kumaatamatti lakkaawwamnu fayyadamee, gara mala elektirooniikiin daataa hujeessutti jijjiire. USA keessatti, hojjattoonni Yuunivarsiitii Ayowaa John Viinsenti Atanasof fi Kilifoordi Beerii bara 1942 kompitara Atanasof–Beerii Kompitara (ABC) jedhamu hojjatan. Kunis kompitara dijitaalaa elektiroonikii ofumaa kan jalqabaa ti. Saxaxaan kun gutummaan elektiroonikii yoo ta'u vaakiyuum tuubii naannoo 300 fayyadame, kuufannoof ammoo kaappaasiterii diraamii naanna'utti qabatee jiru fayyadama.
Yeroo Waraana Addunyaa II, Biriitishoonni Bletchley Park ergaa iciteeffame kan Jarmaniin ergitu cabsuun milkaa'an. Maashiniin iciteessaa Jarmanii, Enigmaan, jalqaba meeshaa elektiroo-makaanikaalii ta'e kan boombe jedhamuun cabsuun yaalame. Garuu, maashinii Jarmanii Loorenzi SZ 40/42 kan sanarraa xaxaa kan ta'e, kan walqunnamtii waraana olaanaaf fayyadaman, Maksi Niwumaan fi gareen isaa Filaaworsi maashinii Kolooses jedhamu akka hojjatu muudani. Filaaworsis Guraandhala 1943 jalqabee Koloosesii jalqabaa saxaxuu fi hijjachuuf ji'a kudha tokko itti fudhate. Mudde 1943 akka seeran hojjatu erga ilaallamee booda, Koloosesiin sun gara Bletchley Park akka dhaquuf fe'ame gaafa Amajjii 18 1944 erga achi ga'ee booda Guraandhala 5 ergaa iciteeffame kan jalqabaa cabse.
Koloosesiin kompitara dijitaalaa elektiroonikii kan saganteeffamu kan jalqabaa ti. Koloosesiin vaalvii (vaakiyuum tuubii) baayyeetti fayyadamae. Naqaa peepper-teepiidhaan kan fudhatu yoo ta'u hojii yaayaa adda addaa daatasaa irratti hojjachuuf kan qindeeffamuu dha, garuu Tuurin-kompiliitii miti. Koloosesiin MK II sagala kan hojjataman yoo ta'u MK I tokko ammao gara MK IItti geeddaramuun walumaagalatti kudhan ta'e. Koloosesiin MK I vaalvii 1500 kan qabu yoo ta'u MK II garuu 2400 qaba. MK IIn dachaa 5 saffisni isaa kan MK I caalu yoo ta'u fayyadamuufis salphaa ture, kunimmoo baayyee hojii icitii diiguu ariifachiise.
USAtti kan hojjatame ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer) kompitara elektironikii kan saganteeffamu kan USA keessatti hojjatame kan jalqabaa ti. ENIACn Koloosesii yoo fakkaateyyuu, Koloosesii caalaa saffisa guddaa kan qabuu fi salphaatti kan jijjiirun danda'amu ture (flexible). Shakkii tokko malee ENIACn meeshaa Tuurin-kompiliitii ture, kanaafis rakkina kuufannoo isaa keessa taa'uu danda'u kamiyyuu shallaguu danda'a. Akkuma Koloosesii, ENIAC irratti sagantaan haalaa keebilii fi iswiichii irratti hundaa'a, kompitara sagantaa kuufame fayyadaman kan booda dhufanirraa baayyee addaani. Erga sagantaan barreeffamee booda, harka namaatin iswiichii fi pilagiidhaan fayyadamuun kompitararratti galchuun ni barbaachisa ture.
Maashiniin kun saffisa olaanaa elektirooniksii fi dandeettii rakkoo xaxamaaf saganteeffamuu danda'uu walitti qabata. Ida'uu ykn hirrisuu 500 sekendii tokkotti hojjachuu danda'a, kunis saffisa maashinii kamiyyuu dachaa kumaan caala. Maashiniin kun muraa baayyisuu, hiruu fi iskuweer ruutii hojjachuu danda'us ni qaba. Kuufannoon saffisa olaanaan hojjatu jechoota 20 (baayitii 80) qofa. Maashiniin kun Yuunivarsiitii Peensilvaaniyaa keessatti geggeessummaa Joon Maakilee fi Presper Eckert kan hojjatme yoo ta'u hojiinsaa bara 1943 hanga dhuma 1945 fudhate. Maashiniin kun baayyee guddaadha, toonii 30 ulfaata, humna elektirikii 200 kw fayyadama, akkasumas vakiyuum tuubii 18000, riileyii 1500, fi rezisterii, kaappasiiterii fi indaakterii kuma dhibbaa olitti lakkaawwamu of keessaa qaba ture.
Kompitarri Sagantaa Kuufametti Fayyadamu Dhufuu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitaroonni jalqabaa sagantaa murtaa'e (fixed programs) qabu. Hojii inni hojjatu jijjiiruuf, shiboo buqqisanii bakka biraatti suuquu fi maashinii sana caasaa isaa jijjiiruu barbaachisa ture. Kompitarri sagantaa kuufame fayyadamuu yeroo dhufu kuni hundi jijjiirame. Kompitarri sagantaa kuufame fayyadamu saxaxa isaatin kurfii ajajaa qaba, akkasumas kuufannoosaa keessa garee ajaja (sagantaa) akkamitti akka shallagni hojjatamu agarsiisu kaawwata. Bu'uurri tiyoorii kompitara sagantaa-kuufamee kan kaawwame Alen Tuurinin barruu isaa kan bara 1936tini. Bara 1945, Tuurin Labiraatorii Fiiziksii Biyyaalessaatti (National Physical Laboratory) dabalamuudhaan kompitara dijitaalaa kan sagantaa-kuufame fayyadamuu hojjachuu irratti hirmaachuu jalqabe. Gabaasni isaa kan bara 1945 ‘Proposed Electronic Calculator’ jedhamu ulaagaa (specification) maashiniin akkasii kan qabatu ture. Joon Voon Niwuumaan kan Yuunivarsiitii Peensilvaaniyaa keessa hojjatus akkasuma First Draft of a Report on the EDVAC bara 1945 tamsaasuu jalqabe.
The Manchester Small-Scale Experimental Machine, maqaa masoon daa'ima kan jedhamu, kompitara jalqabaa sagantaa kuufame fayyadamuu. Kompitarri kun Yuunivarsiitii Viiktooriyaa kan Maanchisteritti argamu keessatti Frederic C. Williams, Tom Kilburn fi Geoff Tootilln hojjatame. Kompitarri kun sagantaasaa kan jalqaba Waxabajjii 21 1948titti raawwate. Sadarkaadhuma yeroo isaattu, kompitarri kun akka "xiqqaa fi dubatti hafaa" tti yoo ilaallameyyuu, kompitara hojjatu kan jalqabaa kan wantoota kompitara ammayaaf barbaachisaa ta'an qabu ture. Akkuma Small-Scale Experimental Machine hojjachuun akka danda'amu beekkameen, yuunivarsiitiicha keessatti pirojeektiin SSEM irratti hundaa'un kompitara faayyadamuun danda'amu hojjatu dhaabbate, kompitarri kunis Maanchister Maarki I jedhama.
Maarki I odoo hin turin kan maddaa (prototype) Ferranti Maarki 1 ta'ee, kunis kompitara gurguraaf hojjatame kan hojii hunda hojjatu kan jalqabaati. Ferrantiin hojjatamee, Guraandhala 1951 Yuunivarsiitii Maanchisteritti kenname. Yoo xiqqaate maashinooni kun kan 7 ta'an bara 1953 hanga 1957 gidduutti kan kennaman yoo ta'u kana keessaa tokkoo laabii Sheel kan Amisterdaam jirutti kenname. Onkoloolessa 1947tti, hooggantoonni kaampaanii Biriitish J. Lyons & Company kompitaroonni kana daldalaaf akka hojjataman beeksisuu keessatti shoora gudda tabachuuf murteessan. Kompitarri LEO I jedhamu Ebla 1951 hojiirra oole, hojii biiroo keessaa kan kompitarri hojjachuu danda'u hojjachuunis kan jalqabaa ta'e.
Tiraanzisteriin Vaakiyuum Tuubii Bakka Bu'uu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Baayipoolaar tiraanzisteriin bara 1947tti kalaqame. Bara 1955 kaase saxaxa kompitaraa keessatti tiraanzisteriin vaakiyuum tuubii bakka bu'e, kunis kompitaroota dhaloota lammaffaa jedhamu uume. Tiraanzisteriin vaakiyuum tuubiitti yoo madaalamu faayidaa baayyee qaba: bayyee xiqqaa dha, humna elektirikii xiqqaa barbaada, knaafis hoo'a xiqqaa uuma. Silken jaankishin tiraanzisteriin vaakiyuum tuubii caala baayyee amansiisaa dha, akksumas yeroo dheeraa hin daangeffamne hojjachuu danda'a. Kompitaroonni tiraanzisterii fayyadaman iddoo xiqqaa irratti sarkiyuutii yaayaa lamee (binary logic circuits) kuma kudhanitti lakkaawwamu qabatu.
Yuunivarsiitii Maanchister keessatti, gareen Tom Kilburn hoogganamu maashinii vaalvii odoo hin taane tiraanzisteroota haaraa uummaman fayyadamu saxaxanii hojjatan. Kompitarri jalqabaa kan tiraanzisteriitti fayyadamu kan isaan hojjatan, kan addunyaarratti kompitara tiraanzisterii fayyadamu kan jalqaba ta'e, bara 1953 hojii jalqabe, fooyya'aa lammaffaan Ebla 1955 xumurame. Haa ta'u malee, maashiniin kun kilookii 125 KHz ta'ee burqisiisuuf akkasumas kuufannoo maagineetiik diraamii irratti barreessuuf vaalvii fayyadama ture. Kanaafuu kompitarri guutummaan tiraanzisterii fayyadamu kan jalqabaa Harwell CADET kan 1955 ture; kompitarri kun Harwellitti kutaa elektirooniksii kan Dhaaba Qorannoo Anniisaa Atomiikiitin (Atomic Energy Research Establishmen) hojjatame.
Integireetid sarkiyuutin Tiraanzisterii Bakka Bu'e[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Humna shallaguu keessatti olaansi guddaan itti aanu kan dhufe kalaqamuu integireetid sarkiyuutii ti. Yaada integireetid sarkiyuutii jalqaba kan burqisiise saayintistii raadaarii kan Royal Radar Establishment Ministeera Ittisaa hojjachaa ture Geoffrey W.A. Dummer. Drummer waa'ee integireetid sarkiyuutii ibsa jalqabaa ummataaf Waashingitenitti Symposium on Progress in Quality Electronic Components irratti Caamsaa 7 1952 kenne.
ICn jalqabaa kan kalqame Jaak Kilbii kan Teksaas Inistirumentis keessa hojjatuu fi Rooberti Nooyisi kan Feerchaayildi semiikondaakter keessa hojjatuuni. Kilbiin yaada jalqabaa waa'ee integireetid sarkiyuutii Waxabajjii 1958tti galmeesse, kanas sarkiyuutii hojjatu fakkeenyummaaf Fulbaana 12 1958 agarsiisun godhe. Iyyannoo mirga paateentii Guraandhala 6 1959 galcheen, Kilbiin meeshaa isaa haaraa kana akkana jedhee ibse "qaama wantoota semiikondaakterii...kan qabiyyeen elektiroonikii hundi guutummaan bakka tokkotti hojjatame". Nooyisi yaada integireetid sarkiyuutii kan mataasaa waggaa tokkoo fi walakkaa booda fidee dhufe. Chiippiin Nooyisi rakkoo baayyee kan chiippiin Kilbii hin furreef furmaata kenna ture. Feerchaayildi semiikondaakteritti kan hojjatame chiippiin Nooyisi, silkeeniirraa hojjatame; kan Kilbii ammoo jermaaniyemirraa hojjatame.
Kalaqni haaraan kun fayyadamni kompitaraa hojii daladalaa fi matayyaaf ooluu irratti akka ariitin guddatu godhee, gara maayikiroopirooseserii kalaquuttis geesse. Yoma meeshaa kamtu maayikiroopirooseserii jalqabaa ti jedhu mormisiisaa ta'eyyuu, karaa tokkoon sababa hiikaa sirrummaa jecha maayikiroopirooseserii irratti waliigalteen hin jirreef, maayikiroopirooseseriin chiippii tokkorratti hojjatame kan jalqabaa Intel 4004 akka ta'e mormiin hin jiru. Intel 4004n, Ted Hoffn, Federico Faggin, fi Stanley Mazorn Intel keessatti saxaxamee hojjatame.
Socho'ii fi Guddina Kompitara Ismaartifoonii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Meeshaalen kompitaraa akkuma xiqqaachaa deemaninii fi umuriin baatirii socho'uu akkuma dabalaa deemeen, kompitaroonni socho'uu danda'an bara 1990n keessa baayyachaa deeman. Teeknooloojiin kompitara koyaa (laptop) fi kompitara salphaatti socho'an kan biraa oomishuuf gargaare kun, bilbila mobaayiliittis (cell phone) oomishtoonni meeshaalee shallagaa akka itti gochuu danda'an godhe. Bilbiloonni akkasii kun ismaartifoon jedhamuun beekkamu. Ismaartifoononni sirna dalagaa adda addaa kan fayyadaman yoo ta'u ariitidhaan meeshaa shallagaa gabaa too'ate ta'aa jiru, oomishtoonni akka gabaasanitti nuusa lammaffaa 2013tti qofa ismaartifooni miliyoona 237 oomishamee gabaaf dhiyaate.
Sagantaa Kompitaraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Amalli kompitara ammayyaa kan maashinoota kan biraa hundarraa adda baasu tokko kompitaroonni saganteeffamuu danda'uu isaaniti. Kana jechuun ajajni wayii (sagantaa) kompitaraa kennamuu danda'a, kompitarris sana raawwata. Kompitaroonni ammayya kan ijaarrii Voon Niwuumaan irratti hundaa'an yeroo baayyee maashin koodii akka afaan saganteessaatti (programming language) itti fayyadaman qabu.
Sagantaan kompitaraa ajaja muraasa qofa ykn kan miliyoonatti lakkaawwamu ta'uu danda'a. Fakkenyaaf, hujeessaan jechoota fi weeb biraawuzeroonni ajaja miliyoonatti lakkaawwamu qabu. Kompitarri ammayyaa sekendii tokko keessatti ajaja biliyoonatti lakkaawwamu raawwachuu yoo danda'u dogoggora sirumaayyuu hin hojjatu. Sagantaan kompitaraa gurguddaan ajaja miliyoona baayyetti lakkaawwamu qabu kun, garee saganteessitootaatin (programmer) kan barreeffamuu fi waggaa muraasa kan fudhatu yoo ta'u, sababa ulfina hojii kanaarran kan ka'e yeroo hunda dogoggora ni qabaata.
Ijaarrii Sagantaa Kuufamuu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Yeroo baayyee, ajajni kompitaraa salphaa dha: lakkoofsa tokoo kan biraatti ida'i, daataa wayii iddoo tokkoo gara biraatti geessi, ergaa meshaa alaatti ergi, kkf. Ajajni kun kuufannoo kompitaraarraa dubbifamee tartiiba ittiin kaawwameen raawwatama (executed). Garuu, ajajni addaa kan kompitarri ajaja gara fuulduraa jiru ykn kan darbetti akka utaalu gochuun achii kaasee ajaja raawwachuu akka itti fufu godhu ni jira. Isaan kun ajaja utaalchaa (ykn damee) jedhamu. Dabalataanis, ajajni utaalchaa otoola (conditional) irratti hundaa'un akka raawwataman gochuun ni danda'ama; kunis tartiibni ajajaa gara garaa bu'aa shallaga darbee ykn muudata (event) alaa dhufu irratti hundaa'un raawwatamuu akka danda'u godha. Kompitaroonni baayyen tajaajila qajeelyodhumaan utaalcha bakka irraa utaale yaadatu, kan boodara ajaja iddoo itti utaale sana jiru yoo fixe bakka duraan irraa utaaletti deebi'e ajaja raawwachuu itti fufu dhiyeessu. Kunis sagantaa xiqqaa (sub routine) jedhama.
Sagantaa raawwachuun kitaaba dubbisuu wajjin wal fakkeeffamuu danda'a. Namni kitaaba yeroo dubbisu jecha tokko tokkon sarara sararan tarreedhan dubbisa, yeroo barbaade ammoo iddoo duraan dubbisetti deebi'ee dubbisuu ykn mata dureewwan barbaachisaa hin taane bira darbee kaan dubbisuu danda'a. Akkuma kana, kompitarri duubatti deebi'ee garee sagantaa sanaa keessaa muraasa irra deddeebi'ee hanga haalli guututti raawwachuu danda'a. Kunis tartiiba too'annoo (flow of control) kan sagantaa keessaa jedhama; kompitari gargaarsa namaa malee hijii irra deddeebi'ee akka raawwatu kan godhu kana.
Yoo walitti madaallu, namni kaakuleeterii fudhatee qooyyaba herrega bu'uuraa kan akka lakkoofsa lama ida'uu qabduu muraasa gadi dhiibun hojjachuu danda'a. Garuu, lakkoofsa 1 hanga 1,000tti jiru walitti ida'uuf qabduu si'a 1000 gadi dhiibuu kan qabu yoo ta'u yeroo dheeras fudhata, dogoggoraaf saaxilamuunsaas baayyee guddaa dha. Karaa biraa, kompitara kana akka godhuuf, ajaja muraasaan saganteessuu dandeenya. Fakkeenyaaf:
mov 0, sum ; set sum to 0
mov 1, num ; set num to 1
loop: add num, sum ; add num to sum
add 1, num ; add 1 to num
cmp num, #1000 ; compare num to 1000
ble loop ; if num <= 1000, go back to 'loop'
halt ; end of program. stop running
Si'a tokko akka sagantaa kana akka raawwatu erga ajajamee booda, kompitarri hojii ida'uu irra deddeebi'aa kana odoo nama hin barbaadin hojjata. Kanarratti dogoggora wayiitu gonkumaa hin hojjatu. KM (PC) ammayyaa hojii kana yeroo gabaabduu yoo sekendii bakka miliyoonatti qoodne argannu keessatti raawwata.
Maashin Koodii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitara baayyee keessatti, ajajni tokkoo tokkoonsaa akka maashin koodiitti kuufama, ajajni tokkoo tokkoonsaas lakkoofsa matasaa qaba (kunis oppereeshin koodi ykn gabaabaatti opkoodi jedhama). Ajajni lakkoofsa lama walitti idaasisu opkoodii tokko qaba; ajajni lakkoofsi akka baayyifamu godhu ammoo opkoodii kan biraa qaba, fi akkaatadhuma kanaan, ajajni kaanis opkoodii qabu. Kompitaroonni baayyee salphaa ta'an ajaja muraasa qofa raawwachuu danda'u; kompitaroonni ulfaataa ta'an garuu ajaja dhibbaan lakkaawwamu raawwachuu danda'u, ajajoonni kun hundi isaanii lakkoofsa addaa mataasaanii qabu. Kuufannoon kompitaraa lakoofsa kuusuu waan danda'uuf, koodii ajajaas kuusuu danda'a. Kunis gara sagantaa guutuun (kan tarree ajajoota kanaa ta'e) tarree lakkoofsaatiin bakka buufamuu danda'a jedhuu fi kompitara keessatti akkuma lakkoofsa kaaniitti hujeeffamuu danda'a jedhutti ol guddate. Yaadni sagantaa fi daata inni irratti hojjatu kuufannoo kompitaraa keessa kaa'uu jedhu bu'uura ijaarrii Voon Newuumaan ykn sagantaa kuufame ti. Yeroo tokko tokko, kompitarri ajajasaa muraasa ykn hunda kuufannoo keessatti, daataa irratti hojjaturraa gara biraa yeroon kaawu ni jira. Kunis ijaarrii Harvaardi jedhamee beekkama, kompitara Haarvaard Maark I jedhamu irraa ka'uun. Kompitaroonni ammayyaa kan ijaarrii Voon Newuumaan irratti hundaa'an saxaxi (design) isaanitiin amala muraasa ijaarrii Haarvaardi of keessaa qabu, kan akka caashii CPU keessatti.
Oduma sagantaa kompitaraa akka tarree lakkoofsaa dheeraa tokkootti (maashin koodii) barreessuun danda'amuuyyuu, tooftaan kun kan kompitara jalqabaa baayyee irratti itti fayyadamaa turan ta'uyyuu, malli kun garmalee dadhabsiisaa fi dogoggoraaf kan saxilame dha, keessahuu sagantaa gurguddaa fi ulfaataa barreessuuf. Bakka kanaa, ajajni bu'uuraa hundi maqaa gabaabaa kan hojii ajajichaa ibsu fi kan yaadachuuf salphaa ta'e kennamuufii danda'a - kan akka IDA, HIR, BAY, ykn UTAL. Maqaa gabaabaan ajajootaa kenname kun assembilii laanguweeji jedhame beekkama. Sagantaa assembiliin barreeffame gara waan kompitarri hubachuu danda'uutti (kompitarri maashin koodii qofa hubachuu danda'a) jijjiiruuf sagantaa kompitaraa assembiler jedhamutti fayyadamna.
Afaan Saganteessaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Afaan saganteessaa karaa adda addaa ittiin saganta kompitarri raawwatu ibsinu nuu keenna. Haala afaan namaatin wal hin fakkaanneen, afaanonni saganteessaa kan saxaxaman gabaabaa akka ta'anii fi himni tokko hiika tokkoo ol qabaachuu akka hin dandeenyeefi. Gutumaatti afaanonni saganteessaa afaan barreeffamaa yoo ta'an sagaleen ol fuudhanii dubbisuuf ulfaataa dha. Walumaa galatti, afaan saganteessaa gara maashin koodiitti kompaayileriin ykn assembileriin hiikkamu, ykn ammoo interpireeteriin battaluma sagantaan sun raawwatamaa jirutti hiikkamu. Yeroo tokko tokko, sagantoonni walmaka tooftaa lamaaniniituu raawwatamu.
Afaan Gad-xiqqaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Afaan maashinii fi afaan assembilii afaan ga-xiqqaa kana jalatti ramadamu. Afaanonni kun gosa kompitara irratti kan hunda'ani dha, kan jechuun kompitara adda addaaf, afaan gad-xiqqaan isaanii garaa garummaa qaba jechuu dha. Fakkeenyaaf, kompitarri ijaarrii ARM (ARM architecture) (kan meeshaalee akka PDA ykn viidiyoo geemii keessatti argaman) ta'an afaan maashinii (maashin koodii) Intel Peentiyeemii ykn AMD Atiloon 64 hubachuu hin danda'an.
Afaan Ol-guddaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Maashin koodii caala dachaa baayyeen salphaa ta'uyyuu, afaan assembiliitin sagantaa dheeraa barreessuun ulfaataa fi dogoggoraaf kan saaxilame dha. Kanaafuu, sagantaa baayyeen afaan ol-guddaa kan fedhii saganteessaa haala mijataa ta'een ibsuu danda'aniin (kunimmoo dogoggora sagantaa hirrisa) barreeffama. Afaanonni ol-guddaan yeroo baayyee gara afaan maashiniitti roggeffamu (ykn dura gara afaan assembiliitti, itti aansee gara afaan maashiniitti); kanas kan godhu sagantaa kompitaraa kan biraa kan kompaayilerii jedhamu. Afaanonni ol-guddaan assembilii caalaa kompitara irratti raawataman irratti baayyee hin hundaa'an, irra caala afaanichumaa fi caasaa rakkoo kompitaraan furamauuf jiruu irratti hundaa'u. Kanaafu, kompaayilerii gara garaatti fayyadamuun sagantaa afaan ol-guddaan barreeffame tokko gara afaan maashinii kompitara adda addaatti jijjiiruun ni danda'ama. Kunis tooftaa ittiin mosajjii (sagantaa) akka viidiyoo geemii ijaarrii kompitara adda addaa kan akka kompitara matayyaa fi viidiyoo geem konsoliirratti akka hojjtuuf ittiin dhiyeessani.
Saxaxaa Sagantaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Saxaxiin sagantaa kan sagantaa xixiqqaa salphaa yoo ta'u rakkoo furamuuf jiru qorachuu, galcha walitti qabuu, jechoota sagenteessuu afanoota keessa jiran fayyadamuu, adeemsaa fi seermurtoo haaraa baasuu ykn kan duraan jiran fayyadamuu, daataa meeshaalee bahaaf dhiyeessuu fi furmaata rakkoo kennuu dha. Akkuma rakkoon guddachaa fi ulfaataa ta'aa deemu, wantoonni akka sagantaa xiqqaa (subprocedure), muraa (module), galmeessa (documentaation), fi tooftaa saganteessuu haara kan akka wantarratti xiyyeeffatu (object-oriented programming) barbaachisa ta'a. Sagantaa gurguddaan kan sarara lakkaddaa mana kumaatti lakkaawwamu qabuf toftaa mosaajii (software methodology) ittiin saxaxan barbaachisa. Hojiin moosaajii gurguddaa hojjachuun qormaata beekumsaa (intellectual challenge) guddaa dha. Mosaajii amansiisummaa guddaa qabuu fi kan bajataa fi yeroo itti xumuramu tilmaamun danda'amu uumuun baayyee ulfaata ture; kutaan barnoota kan injineeringii moosaajii irratti xiyyeeffatu qormaata kanarratti xiyyeeffatee furuuf yaala.
Ilbiisa/Bugs[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Ilbiisni dhugaa kan kompitaraa kan jalqabaa irbaata abiddaa kompitara Harvaardi Maark II keessatti argamte.
Dogogorri sagantaa kompitaraa "ilbiisa" jedhama. Dogoggorri kun kan miidhaa hin qabnee fi sagantaan sun faayidaa qabeessa ta'uusaa kan hin jijjiirre, ykn jijjiirama xiqqoo qofa fiduu ta'a. Garuu yeroo tokko tokko, sagantaan sun ykn sirni guutuun akka halaku godhuu danda'a, deebii kan hin kennine fi naqaa hantuuttee ykn kiyiboordii kan hin fudhanne, gutumaan guutuutti akka kufu, ykn akka halaku godha. Karaa biraa, ilbiisni namoota yaada hamaa qabaniif sagantaa hamaa kan ilbiisa kanatti fayyadamuun kompitarri keenyaa seeran ajaja akka hin raawwane godhaniif ooluu danda'a. Kompitaroonni ajaja kennameef qofa kan raawwatan waan ta'eef, ilbiisni kan dhufu dogoggora saganteessa ykn dogoggora saxaxa sagantaatini.
Admiral Graas Hoopper, saayintistii kompitaraa Ameerikaa fi kompaayilerii jalqabaa kan uume, jecha ilbiisa jedhu kana kompitaraaf kan fayyadame isa ture. Kunis erga irbaata abiddaa duute kompitara Haarvaard Maark II keessatti bara 1947 argee booda.
Ruuqolee Kompitaraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitarri hojii walii galaaf hojjatame kutaa afur qaba: Kutaa Yaayaa Herregaa (arithmetic logic unit), Kutaa Too'annoo (Control Unit), kuufannoo, fi meeshaalee naqaa fi bahaa. Kutaawwan kun hundi karaa baasii walqabatu, baasiin yeroo baayyee wadaroo sibiilarraa hojjatama dha.
Kutaalee kana hunda keessa sarkiyuutii elektirikaa kumaa hanga tiriliyoonatti baayyatu keessa jira; sarkiyuutin kun elektrikii akka dabrsuu fi akka dhowwu iswiichii elektroonikiitti fayyadamuun gochuun ni danda'ama. Sarkiyuutin tokko tokkoonsaa odeeffannoo laklamee (lakkofsa lama) qabata, yeroo sarkiyuutin elektrikii dabarsu "1" bakka bu'a, yeroo elektirikii dhowwu ammoo "0" bakka bu'a. Sarkiyuutonni kun karra yaayaa (logic gates) ta'nii kan qindeeffaman yoo ta'u kunis sarkiyuutin tokko ykn tokkoo ol haala sarkiyuutota kan biraa akka to'atuuf jedhameeti.
Kutaan too'annoo, KYH (ALU), fi meeshaleen naqaa/bahaa bu'uuraa bakka tokkotti kutaa hujeessaa giddugaleessaa(KHG) (Central Processing Unit) jedhama. KHG kan jalqabaa qabiyyee kobaa kobaa jiran irraa ummama ture, garuu bara 1970n gidduu keessaa jalqabee KHG integireetid sarkiyuutii tokko irratti oomishama; kunis qabiyyee KHG hunda bakka tokkotti kan qabatu yoo ta'u maayikiroopirooseser jedhama.
Kutaa Too'annoo[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kutaan too'annoo (sirna too'annoo ykn too'ataa giddugaleessa ni jedhama) kutaa kompitaraa adda addaa too'ata; ajaja kompitaraa dubbisuu fi hiikuu (decode) kan hojjatu yoo ta'u kan gochuun ajajoota gara asattoo (signal) too'annootti jijjiirun qaama kompitaraa kaan akka kakaasu godha. Sirni too'annoo kompitaroota olaanaa keessa jiran tartiiba ajajni ittiin raawatamu kan jijjiiran yoo ta'u kunis saffisa ajajni ittiin raawwatamu fooyyesuufi.
Qabiyyeen murteessaan KHG hunda keessa jiru lakkaawaa sagantaa (program counter) ti, innis registerii (kuufannoo adda) bakka ajajni itti aanu jiruu fi irraa dubbifamu qabatu dha.
Sirni too'annoo akka rmaan gadiitti hojjata — kuni ibsa salphifamee dhiyaate ta'uu qalbeeffadhu, KHG irratti hundaa'ee tartiibni tokko tokko erga takkaa raawwatamuu danda'a ykn tarree biraatin raawwatamuu danda'a:
- Lakkaadda ajaja itti aanuu, iddoo lakkooftuun sagantaa agarsiisu irraa dubbisi.
- Koodii lakkoofsaa kan ajajaa kana hiikun (decode) gara garee abboommii ykn asattoo sirna kompitaraa kaanif ergamutti jijjiiri.
- Lakkooftuu sagantaa ajaja itti aanu akka agarsiisuuf ol guddisi
- Kuufannoo (ykn meeshaalee naqaa) irraa daataa ajajni sun barbaadu kamiyyuu dubbisi. Iddoon daatan kun jiruu yeroo baayyee koodiidhuma ajajaa sana keessa kaawwama.
- Daataa barbaachisu KYH ykn rejisteriidhaa dhiyeessi
- Yoo ajajni KYH ykn haardiweerii biraa wanti raawwachuu qabu jiraate, haardiweerin sun akka hojii sana raawwatuuf abboommii kenniifi.
- Bu'aa KYH irraa argame kuufannootti ykn rejisteriitti barreessi ykn gara meeshaalee bahaatti ergi.
- Gara ejjattoo (1)tti utaali.
Lakkooftuun sagantaa mannee kuufannoo (memory cell) waan ta'eef, shallaga KYH keessatti raawwatamurraan kan ka'e qabiyyeen isaaa jijjiiramuu danda'a. Lakkooftuu sagantaatti 100 ida'uun, ajani itti aanu bakka amma jirurraa 100 gadi fagaatee akka dubbifamu godha. Ajajoonni qabiyyee lakkooftuu sagantaa jijjiiran "utaalcha" jedhamu, isaanis marsaa (ajaja irra deddeebi'ee raawwatamu) fi ajaja otoolaa (kan haalarratti hundaa'ee raawwatamu) raawwachuuf gargaaru.
Tarreen hojiiwwanii kan kutaan too'annoo ajaja raawwachuuf jecha hordofu mataasaatin akka sagantaa kompitaraa xiqqaati. Keessaahuu, saxaxa KHG ulfaataa keessatti, kompitara xiqqaa kan maayikirooseku'eenser jedhamutu jira, kunis sagantaa maayikirookoodii raawwachuun hojiiwwan armaan olii hundi seeran akka raawwataman godha.
Kutaa Yaaya Herregaa (KYH)[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Hojiin qooyyabaa kan KYH tokko raawwatu ida'uu fi hirrisuu qofa ta'uu danda'a ykn baayyisuu, hiruu, tiriigonomeetirii akka saayinii, kosaayinii, fi kkf, fi isquweer ruutii dabalachuu danda'a. KYH tokko tokko lakkoofsa intiijerii qofa fudhatu kaan ammoo lakkoofsa firaakshinii qabu fudhachuu danda'u, garuu dheerinni firaakshinii sanaa xiqqaa ta'uu danda'a. Haa ta'u malee, kompitarri hojii salphaa hojjatu kamiyyuu hojii isa xaxamaa gara hojii salphaa ofii hojjachuu danda'uttii jijjiiree akka hojjatuf sganteeffamuu danda'a. Kanaafuu, kompitarri kamiyyuu qooyyaba hunda akka hojjatuuf saganteeffamuu danda'a - garuu hojii sana raawachuuf yeroo fudhachuu danda'a. Dabalataan, KYH lakkoofsa waldorgomsiisee gatii buuliyaanii deebisuu danda'a (dhugaa ykn soba); kunis lakkoofsonni sun wal qixxee, irra guddaa ykn irra xiqqaa ta'u isaanii irratti hundaa'a (fkn 64<65).
Hojiin yaayaa yaayaa buuliyaanii of keessaa qaba: AND, OR, XOR fi NOT. Isaanis otoola xaxamaa fi yaayaa buuliyaanii hujeessuu hojjachuuf barbaachisaa dha.
Kompitaroonni suupperiskaalaarii ta'an KYH tokkoo ol qabaachuu danda'u, kunis ajaja baayyee erga takkaa akka hujeessan isaan dandeechisiisa. Hujeessaa saxatoo (graphics processor) fi kompitaroonni SIMD fi MIMD KYH kan qooyyaba veekterii (vector) fi maatiriksii (matrix) irratti hojjachuu danda'u qabu.
Kuufannoo[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kuufannoon kompitaraa, akka tarree mannee kan lakkoofsa keessa kaa'uu ykn irraa dubbisuun danda'amutti ilaalun ni danda'ama. Manneen tokko tokkoonsaa teessoo lakkoofsaa (numbered address) kan qabu yoo ta'u lakkoofsa tokko kaa'uu danda'a. Kompitarri ajaja akka "lakkoofsa 123 mannee teessonsaa 1357 ta'e keessa kaa'i" ykn "lakkoofsa mannee teessonsaa 1357 ta'e keessa jiru kan mannee teessonsaa 2468 ta'e keessa jiru wajjin walitti ida'ii mannee teessonsaa 1595 ta'e keessa kaa'i" jedhu fudhachuu danda'a. Odeeffannoon kuufannoo keessa kaawwame waan kamiyyuu ta'uu danda'a. Qubee, lakkoofsi, ykn ajajni kompitaraa kuufannoo keessa kaawwamuu danda'a. Kutaan Hujeessaa giddugaleessaa akaakuu odeeffannoo adda addaa waan gargar hin baafneef, odeeffannoo kuufannoon akka tarree lakkoofsaatti qofa ilaalu kana, mosajjiituu gargara baasee hiika kennaafi.
Kompitara ammayyaa hunda keessatti, manneen kuufannoo lakkoofa lamee (binary number) garee biitii sadeeti ta'een akka olkaawutti hojjatame. Baayitiin tokko lakkoofsa adda addaa 256 bakka bu'uu danda'a (2^8 = 256); 0 hanga 255 yookan -128 hanga +127. Lakkoofsa guddaa kuusuuf, baayitiin walitti aananii dhufan baayyee fayyadamna (yeroo baayyee lama, afur ykn saddeet). Lakkoofsi nageetiivii ta'ee yoo barbaaddame, yeroo baayyee akka kompilimeentii lamaatti (two's complement) kaawwamu. Tooftan biraas ni jira, garuu iddoowwan addayaatti fi seenaa keessatti itti fayyadamuun ala gara biraatti baayyee hin mullatu. Yoo lakkoofsaan bakka buufamuu danda'e, kompitaroonni odeeffannoo gosa kamiyyuu kuufannoo keessa kaa'uu danda'u. Kompitaroonni ammayyaa kuufannoo baayitii biliyoonaa ykn tiriliyoona ta'u qabaachuu danda'u.
KHG akaakuu mannee kuufannoo addayaa, kan kuufannoo isa guddaa caala saffisaan dubbifamuu fi barreeffamu danda'u, kan rejister jedhamu qaba. Gosa KHG irratti hundaa'ee, yeroo baayyee KHG tokko keessa rejisterii lamaa hanga dhibbaatu jira. Rejisteriin daataa yeroo baayyee barbaaddamu kaa'uf fayyada, kunis yeroo daatan sun barbaaddame hunda gara kuufannoo isa guddaa irraa dubbisuu oolcha. Yeroo KHG daataa tokkorratti hojjachaa jiru, daataa kuufannoo isa guddaarraa odoo hin taane (kuufannoon ija KYHtiin yoo ilaallamu suutumee dha) rejisteriirraa fudhachuun saffisa kompitaraa dabala.
Kuufannoon kompitaraa akaakuu lamaan dhufa: RAM fi ROM. RAM yeroo KHG ajaje daatan itti barreeffamuu fi irraa dubbifamuu danda'a. ROMn garuu, moosaajii fi daataa hin jijjiiramneetu itti godhamee dhufa, kanaafuu KHG ROMirraa dubbisuu qofa danda'a. ROMn wayita baayee ajaja kompitarri yeroo jalqaba kaa'u itti fayyadamu qabata.
Qabiyyeen RAM yeroo kompitarri cufame ni bada, garuu qabiyyeen ROM yoomiyyuu hin badu. KM keessatti, ROMn sagantaa addayaa kan BIOS jedhamu yoo qabatu kunis yeroo kompitarri jalqaba ka'u, sirna dalagaa kompitaraa baxxee jabaarraa gara RAMtti fe'uuf tajaajila. Kompitara idaatii (embeded computers) keessatti, kan yeroo baayyee baxxee jabaa hin qabne, mosajjiin barbaachisaa ta'e hundi ROM keessatti kuufama. Mosajjiin ROM keessatti kuufame firmiweerii jedhama, sababiinsaas mosajjii caala haardiweerii waan fakkatu fi. Kuufannoon filaashii (flash memory) garaa garummaa ROM fi RAM gidduu jiru dukkaneessa, yeroo cufamess daataa ni kaa'a garuummoo itti barreesunis ni danda'ama. Kuufannoon filaashii garuu RAM fi ROM caalaa baayyee suuta kan hojjatu waan ta'eef, fayyadamni isaa bakka saffisni guddaan hin barbaachifne keessatti qofa murtaa'a.
Kompitaroota xaxamaa ta'an keessatti, kuufannoo RAM kaashii (RAM cache) tokkoo fi sanaa ol qabaachuu danada'a, kunis rejisterii caala suuta kan hojjatu yoo ta'u garuu kuufannoo isa guddaarra saffisa qaba. Kompitaroonni kaashii akkanaa qaban, daataa yeroo baayyee barbaaddamu ofumaa gara kaashitti geessu, kana gochuufis saganteessarraa wanti eeggamu tokkoyyuu hin jiru.
Naqaa fi Baha[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Bahaa fi naqni tooftaa ittiin kompitarri odeeffannoo addunyaa alaa wajjin wal jijjiiru dha. Meeshaaleen kompitara naqaa fi baha kennan moggaawwan (peripherals) jedhamu. Kompitara matayyaa hedduminaan beekkamu keessatti moggaawwan kan akka kiyiboordii(gabatee cuqoo), hantuuttee, fi meeshaalee bahaa kan akka torgii fi maxxansaa qdabalata. Ooftuu baxxee jabaan, ooftuu baxxee laafaa, fi ooftuu baxxee ifaduu akka meeshaalee naqaa fi bahaatti tajaajilu. Cimdaan kompitaraa gosa naqaa fi bahaa kan biraati.
Meeshaleen naqaa fi bahaa mataasaanitiin kompitara xaxa dha, kan KHG fi kuufannoo mataasaani qaban. Kutaan saxatoo hujeessu, kompitara xixiqqoo shantamaa fi sanaa ol, kan shallaga saxatoo 3D (3D graphics) agarsiisuuf barbaachisu hojjatu, qabaachuu danda'a. Kompitarri minjaala'aa kan ammayyaa kompitaroota xixiqqoo baayyee, kan KHG hojii naqaa fi bahaa raawwachuuf gargaaran, qabaachuu danda'a.
Hojii Baayyee Hojjachuu/maltiitaaskiingi[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitarri akka waan sagantaa guddaa kan kuufannoosaa isa guddaa keessatti kuufamee jiru raawwatuutti ilaallamuu danda'a, sirnoota tokko tokko keessatti waan kompitarri sagantaa baayyee wal bukkeetti raawwachaa jiru fakkeessun barbaachisaa dha. Kunis waan maltiitaaskiingi jedhamuun hojjatama, kana jechuun kompitarri sagantaa tokkorraa gara sagantaa biraatti darbuun dabareedhan hundumaa raawwata.
Tooftan kuni ittiin raawwatamu tokko asattoo addayaa kan gufii (interrupt) jedhaniini, kunis kompitarri yeroo yeroodhaan ajaja amma irra jiru raawwachuu akka dhaabu godhee gara hojii biraa hojjachuutti dabarsa. Gufii (interrupt) dura eessa akka turee yaadachuudhaan, kompitarri boodarra hojii sanatti deebi'uu danda'a. Yoo sagantaa baayyeen erga takkaa raawwatamaa jiraate, maddi gufii (interrupt) sekendii tokko keessatti gufii dhibba baayyee uuma, yeroo kana hundumaa sagantaan raawwatamaa jiru akka jijjiiramu godha. Kompitaroonni ammayyaa ajaja baayyee kan namni yaaduu ol waan raawwachuu danda'aniif, si'a tokkotti sagantaan tokko qofti kan raawwatamu ta'uyyuu, sagantaa baayyen erga takkaa kan raawwatamaa jiru fakkaachuu danda'a. Tooftaan maltiitaaskiingi kun yeroo tokko tokko "yeroo-qooddachuu" (time-sharing) jedhama, kunis sababa sagantaan tokko tokkoonsaayyuu yeroon itti raawwatamu kennamuufi.
Gatiin kompitaraa bushoo odoo hin ta'in dura, faayidaan hojii baayyee hojjachuu (multitasking) namoonni baayyeen kompitara tokko hiratanii (share) itti fayyadamuu akka danda'anifi ture.
Yoo ilaalan, maltiitaaskiingin kompitarri hojii tokkorraa gara hojii biraatti ce'uf safisasaa akka hirrisu godha fakkaata, kunis baayyina sagantaa raawwatamaa jiru wajjin wal-gita, garuu sagantaan kompitaraa hedduun yeroo isaanii dheeraa meeshaalee naqaa/bahaa kan saffisni isaanii xiqqaa ta'e eegutti fixu. Yoo sagantaan fayyadamaan akka hantuuttee cuqaasu ykn furtuu gabatee furtuurraa akka gadi dhiibu eega jiraate, amma wanti inni eeguf raawwatutti dabaree KHG hin fudhatu. Kunimmoo sagantaan kaan akka rawwataman gochuun saffisni odoo guddaa gadi hin bu'in hojjachuu dandeessisa.
Multiprocessing[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitaroonni tokko tokko hojii isaanii KHG baayyeetti akkaa qoqqoodan godhamaniit saxaxaman, tooftaan kun duraan maashinoota gurguddaa fi humna-qabeessa kan akka suupperkompitara, meeyinfireemii fi sarvaarii keessatti hojiirra oola ture. KM fi koyaan (laptop) pirooseserii baayyee fi koorii baayyee qaban yeroo ammaa kana baayyinaan jiru, kanaafis yeroodhaa gara yerootti baayyinaan gabaa-gadaanaa keessa seenaa jiru.
Suupperkompitaroonni addatti ijaarrii garmalee addaa fi kan ijaarri sagantaa-kuufamee irraa adda ta'e qabu. Suupperkompitarri yeroo baayyee KHG kumatti lakka'amu of keessa qaba, wal-qunnamsiisa saffisa olaanaa qabu, fi haardiweerii shallagaa addayaa qaba. Saxaxni kun hojii addayaa qofaaf hojiirra oola, sababiinsaas qabeenya jiru kana yeroo tokkotti itti fayyadamuuf, qindoomina sagantaa olaanaan waan barbaachisuu fi. Suupperkompitaroonni kan baayyinaan hojiirra oolan fakkeessoo olaanadhaaf, saxatoo hojjachuuf, fi hojii icciteenyaa hojjachuufi, akkasumas hojii kan biraa kan "embarrassingly parallel" jedhamuu fi.
Cimdaa fi Interneetii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitaroonni odeeffannoo iddoo gara garaa jiru qindeessuuf bara 1950n jalqabee tajaajilaa turan. SAGE, kan waraana USA hojjatame, sirna jalqabaa tajaajila kanaaf ooledha, kunis sirna tajaajila-addayaaf oolan kan daldalaaf oomishame kan akka Sabre fa baayyeen akka uummamaniif karaa bane.
Bara 1970n keessa, injineroonni kompitaraa kan dhaabbata qorannoo adda addaa kan USA keessa jiru keessa hojjatan kompitaroota isaanii telekominikeeshin teknooloojiitti fayyadamuun walitti qabsiisuu jalqaban. Qorannoo kanaaf ARPA (amma DARPA)tu fandii dhiyeessa, fi cimdaan kompitaraa kanarraa uummame ARPANET jedhama. Teknooloojiin ARPANET uummuu dandeessise baballachaa fi fooyya'aa deeme.
Yeroo booda, cimdaan kompitaraa dhaabbata barnootaa fi waraanaa keessaa bahee gara kaanittis baballate, maqaa interneetii jedhus argate. Dhufaatin cimdaa ummama fi daangaa kompitaraa irra deebi'anii hiikuu dirqama taasise. Sirni dalagaa kompitaraa fi mosaajjin fayyadamaa dandeettii odeeffannoo kana karaa cimdaa kompitaraati kennuu fi fudhachuu danda'u of keessatti qabatanii hojjatamuu jalqaban. Kara cimdaa, kompitaroonni meeshaalee moggaa (fkn maxxansaa), odeeffanoo kuufame, fi kkf dabalataan kompitra biraarra fudhachuu/hirmaachuu jalqaban. Jalqabarratti, tajaajilla akkasii kana namoota iddowwan teknooloojii olaanaa keessa hojjatan qofatu argata, garuu baballinni tajaajila akka imeelii fi World Wide Web kan bara 1990n keessaa fi kalaqamuun teknooloojii cimdaa kan bushaa, fi saffisaa ta'an kan akka Ethernet fi ADSL cimdaan kompitaraa bakka hunda akka jiraatu godhe. Dhugumaan, lakkoofsi kompitaroota cimdaa'anii baayyee guddachaa jira. Kompitaroonni matayyaa baayyeen Interneetiitti qabsiifamuun walqunnamtii fi odeeffannoo fudhachuuf tajaajilu. Cimdaan wadaroo malee, yeroo baayyee cimdaa bilbila mobaayilii fayyadmuun, cimdaan bakka baayyee akka jiraatuu godhe, meeshaalee shallagaa socho'an biratillee.
Gosoota Ijaarrii Kompitaraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Ijaarrii kompitaraa akaakuu baayyetu jira:
- kompitara quwaantamii ykn kompitara keemikaalaa
- Pirooseserii iskalarii ykn Pirooseserii Vekterii
- Non-Uniform Memory Access (NUMA) computers
- Maashinii rejisterii ykn maashinii istaakii
- Ijaarrii Harvaardii ykn ijaarrii Voon Niwumaan
- Ijaarrii Selulaarii
Maashinoota armaan olii hunda keessaa, kompitarri quwaantamii abdii guddaa qaba, seenaa kompitaraas jijjiiruu akka danda'u abdatama.
Loojik geetonni, kompitaroota armaan olitti tarreeffaman, kan dijitaalaas ta'u kan anaaloogii, hunda keessa ni jiru.
Dandeettiin kompitarri ajaja kuusuu fi tarree ajajootaa kan sagantaa jedhamu raawwachuu irratti qabu, kompitarri hunda galeessa akka ta'u godha, wantoota akka kaalkuleeterii irraas adda isa baasa. Kompitarri akaakun tokko, kan kompitarri biraa kamiyyuu hojjatu hunda ni hojjata. Akaakun kompitaraa kamiyyuu(neetbuuk, suupperkompitara, selulaar otomeeshin, kkf) hojii shallaggaa wal fakkaatu hojjata, yeroo fi kuusaa yoo kennameef.
Mataduree Dabalataa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Qareessa Namtolchee[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitarri rakkoo tokko akkuma saganteeffametti odoo xiqoollee irraa hin dabin fura, kanas waa'ee karaa qaxxaamuraa ittiin furan, furmaata gara biraa, saffisa ittiin furan, ykn dogogora sagantaallee odoo ilaalcha keessa hin galchin kana raawwata. Kompitaroonni baratanii fi waan tokkotti baraa deeman damee saayinsii kompitaraa haaraa kan qareessa namtolchee (artificial inteliigence) fi barachuu maashinii (machine learning) jala gala.
Haardiweerii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Jechi haardiweerii jedhu kutaa kompitaraa kan qaqqabamuu danda'u hunda agarsiisa. Sarkiyuutonni, torgii/agarsiisaa, humna dhiyeessituu, keebilii, kiyiboordii, maxxansaa, fi hantuutteen isaan kun hundi haardiweeri dha.
Seenaa Haardiweerii Kompitaraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Mataduree Kan Biraa Kan Haardiweerii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Mosajjii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Mosajjiin qaama kompitaraa kan fiizikaala hin qabne kan akka sagantaa, daaataa, aaloo, fi kkf agarsiisu. Yeroo mosajjiin haardiweerii keessatti kuufame, kan salphaatti jijjiiruun hin danda'amne yoo ta'e (akka BIOS ROM), yeroo tokko tokko fiirmiweerii jedhama.
Afaanota Kompitaraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Afaan saganteessaa kumaa olitti lakkaawwamutu jira - kaan kan hojii hundumaaf tajaajilan, kaan ammoo hojii addayaa qofaaf kan tajaajilan.
Kaamayaa fi Dhaabbataa Kompitara Wajjin Walqabatu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Akkuma fayyadamni kompitaraa ummata keessatti babballachaa deeme, kaamayaan kompitara wajjin walqabatu dabalaa deeme.
Kompitaroonni waliin hojjachuu fi odeeffannoo wal jijjiiruu danda'uu waan qabaniif, dhaabbanni walteessaa baayyeen akka ummamuuf karaa bane, kunis dhaabbata, hawaasa, fi gumii adda addaa of keessatti qabatu yoo ta'u kan seeran dhaabbate ykn kan ofumaa dhaabbate ta'uu danda'a.
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- "Approximate Desktop & Notebook Power Usage". University of Pennsylvania. Retrieved 20 June 2009.
- "Intel Core2 Duo Mobile Processor: Features". Intel Corporation. Retrieved 20 June 2009.
- computer, n.. Oxford English Dictionary (2 ed.). Oxford University Press. 1989. Retrieved 10 April 2009.
- Halacy, Daniel Stephen (1970). Charles Babbage, Father of the Computer. Crowell-Collier Press. ISBN 0-02-741370-5.
- "Babbage". Online stuff. Science Museum. 2007-01-19. Retrieved 2012-08-01.
- "Let's build Babbage's ultimate mechanical computer". opinion. New Scientist. 23 December 2010. Retrieved 2012-08-01.
- "The Modern History of Computing". Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- Ray Girvan, "The revealed grace of the mechanism: computing after Babbage",Scientific Computing World, May/June 2003
- Proceedings of the London Mathematical Society
- Letter by Stanley Frankel to Brian Randell, 1972, quoted in Jack Copeland (2004) The Essential Turing, p22.


text:
Waraanni mootummaan Kaameruun garee adda-baaftotaa kutaalee Afaan Ingilizii dubbatan irratti labse, gama finciltoota sanaa fi gama mootummaa tii miidhaa guddaa geessisee jira.
Wal-waraansa gara baatiilee ja’aaf geggeessame kanaan, namoota dhibbootaan lakkaawaman tu dhume.
Kutaalee Kaameruun Afaan Ingilizii dubbatan, kanneen Kibba-Lixaa fi Kaaba-Lixaa biyyattiitti argaman keessatti, mormii bara 2016 baatii Sadaasaa keessa ogeeyyii seeraa fi barsiisotaan ka’e tu gara gaaffii adda-cituutti jijjiirame.
Biyyattii keessatti irra-jreessa tahan – hawaasa afaan Faransaay dubbataniin, hacuuccaa fi moggaatti-qoodinsa tu hawaasa Afaan Ingilizii dubbatan irratti geggeessamaa jira, jechuudhaan finciluu jalqaban – gareen adda-baatotaa sun.
Waggaa tokkoo booda, prezidaantiin biyyattii – Pool Biyyaa, “shororkeessota” jedhanii moggaasuudhaan duula irratti labsan.


text:
Hirmaatonii olompiikii tookiyoo baranaa raga talaalii ykn ragaa viiyirasii koovid 19 hin qabnee agarsiisu akka gafataman gaazexoonnii biyya jaappaan gabaasaa jiru.
nyaataa, sagalee olkaasanii iyyuu fi harka wal qabanii wal simachuu seera dhorku ojii irra olchuudhaaf akka yaadaa jiran haangawonnii mootummaa jappaan dubbataniiru.
Yemmuu mormiin ummataa biyyatii jabbachaa diimaa jiruu, babali’iinsii koroonaas cimaa deemaa jiru fi lakoofisi namoota talaallii fudhatanii heedduu hin taane kanatti dhorkaan hedduun akka miidhagina olompiikii balleess,uu tajjabdoonii dubbachaa jiru.
Haalii yeroo atattamaa Magaallii gudditiin Tookiyoo fi magaalotiin biyyattii adda addaa keessa turan wiixata har’aa kan raawaatu ta’us amma Waxabajjii 20 ti ittu fufuu danda’a. Olompiikii Tookiyoo irrattii deggertoonii hin hirmaatan.
Taphinii Olompiikii baranaa sababa kooviid 19tiin wagga tokkoof kan yeroo isaa irra darbe yemuu ta’u ammas taanaan, yaadaa uumataa irra waltii qabamee irratii hundaa’udhaan akka gaazexaan Nikkei jedhamu gabaseeti namoonii harkii 60 ta’n akka taphichii baranas darbu ykn hafu gafataniiru. akka taphichii tasifamu kan barbaadan harka 34.
Gaazexaan beekamaan japaan Asaahi Shimbuun jedahmuu torban darbee gulaala baaseen, taphichii akka hafu gaafateera. miseensota 6000 kan qabuu waldaan ogeessata fayyaa biyyatiis akka taphichii hafu gafachuudhaan muumicha ministeeraa biyyatii Yooshihiidii Suugaatiif gafii dhiheeseera.
Oduu biraatii biyyii afrikaa kibbaa dhibee kooviid 19 irraa kan ka’e wixataa har’aa irraa kaasee kan ojii iraa oolu dhorkaa adda adda baasteetii.
Prezidaantiin biyyattii Cyriil Raamafoosa akka jedhanitti, akka lakoofisa biyyatiiti halkan sa’a 5 booddee manoonii nyaataa, manii dhugaatii fi bakkeewan ispoortiin itti hojataman akka cufaman ta’u. mana keesatti nama 100, manaa alatti imoo nama 250 ol ta’an walitti qabamuun dhorkaa ta’a.
Afrikaa kibbaatti sa’a 24 keesatii namootan 4515 irratii vayiresiin koroonaa argameera. ummataa biyyatii miliyoonii 60 ta’u keessa Amma ammatii kan talaallii fudhatan namoottan 963,000 akka gabaasiin yuuniversitii john Hopkiins jedhuti. Gannaa dhufaa jiruu keesatimoo akka hamaachaa deemuu danda’u beektonii akeekkachiisaa jiru.
Akka gabaasa yuniversitii john hoopkinsinitti yeroo amaa addunyaa irratii namoonii miiliyoonii 170.3 ta’an kan vayiresii koroonatiin qabaman yemmuu t‘au namoonii milioonii 3.5 immoo du’aniiru. Yunaayitid isteets namootan dhebee koroonaatiin qabaman miiliyoonii 33.2 akkasumas namootan du’an 594 431 galmeesuudhaan dursiti.


text:
Oregon
Oregon naannoo Yunaayitid Isteetsiiti. Magaalaan guddoon Salem yoo taatu, Portland immoo magaalaa ummata baayyee qabduudha. Origon bara 1859 keessa naannoo 33ffaa tahuun yunaayitid Isteetsitti makamtee.
Teessuma[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Naannoon Washington kaabaa isheetti argamti. California fi Nevada immoo gara kibbaati. Idaho gara bahaani yoo tahu Garbi Paasifiik gara dhihaati.
Colombia River irra caalaa karaa daangaa Washingtoniin waliiniin kan yaahu yoo tahu Snake River baay'inaan karaa daangaa Idaho waliiniin yaaha. Gaarri guddaan qaama gaarreewwan Cascade Range kan tahe Mount Hood (3,425 meetira oloo) dha.


text:
Muummichi ministeeraa Bahaamas Hubert Minnis erga hobomboleettiin Dooriyaan jedhamtu odolaawwan biyyootii Kaariibiyaan dha’ee booda hojii baraatsaaf tattaaffii barbaachisu mara kan godhan ta’uu dubbatan.
Ummanni odola Graand Bahaamaa fi Abaakoo guyyoota lamaaf erga roobii fi bubbeen naannoo sana dha’ee booda gara qe’ee isaanitti ennaa deebi’an haalli mul’atu gaarii miti. Minnis kaleessa tuuta oduuf ibsa kennaniin odola Abaakoo keessaa lakkoobsi namoota du’anii 20 kan ga’u yoo ta’u lakkoobsi kun dabalaa deemuu mala jedhu angawoonni.
Prezidaant Doonaald Traamp waardiyaalee andaara galaanaa tattaaffii baraarsaa deggeruuf erganii jiran.Humni galaanaa Briteen, waldaan fannoo diimaa fi tokkummaan mootummootaa midhaan nyaataa, dawaa fi gargaarsa barbaachisu ka biroo hatattamaan gamasitti ergaa jiran.


text:
Gucnii kee hin dhaamnee Xamborii kee xiqqashoon daamootiin kee diqqayyoon Kan dukkana roba kessa gaafas calaqqisttee Dhimimissaa cimaa kan caaltte hundaan Samiif dachii dhiphatte …Read More »
Hanggaan fannafadhu lallabee si yaamee
Suma barbbaadata lafa meeqaan deemee Oduman siif iyyuu mataan na molaawee Arriin naan facaate dullomee goollaaawe Gaara dakhan jenne dachii wali gahee laggeen meqa ceehee …Read More »
Afaan Ofii barachuun manarraa eegala
Keessumaa biyya Alagaatti alagaa fuudhanii irraa dhalanii daa’ima ofii afaanii fii aadaa ofii barsiisuu jechuun sabboonummaa fii cichummaa gaafata. Keessuma dhalli Oromoo Ka abbaa …Read More »
Yaamicha tokkummaatiif owwaachuu fi qabsoo hidhannoo cimsuun yoomiyyuu…
Abdii Boruutiin Uummanni Oromoo bar-dhibbee tokkoo ol gabrummaa Habashaa jala turani fi ammas jirani illee, gabrummaan uummanni keenya har’a bar-kurnee lama keessa jiran kun yoomiyyuu …Read More »
Aadaa Oromoo
Aadaa Oromoo Oromiyaan aadaa hedduu qaba. Kana keessaa aadaa nyaataa, aadaa uffannaa, aadaa mana itti ijaaran, aadaa fuudhaa fi heerumaa, aadaa irreechaa,aadaa sirna ittiin bulmaataa, …Read More »


text:
Baarentuu Gadaa
gessogeda@gmail.com
Erga guyyaatti 3 ol nyaanna jedhamee Wayyaaneedhaan hololamu eegalee
waggoottan 24 darbaniiru. Muummicha ministeeraa wayyaanee kan ture
Mallas Zeenaawiirraa eegalee hanga ergamticha har’aa H/Maariyaam
Dassaalanyitti guddinarratti guddinni ida’amee, parsantii 11 oliin
gudataa jirra jedhamee afarfamaa tureera. Guddinnii fi dhaadannoon
waggoottan 24 darbaniif hololamaa ture garuu kunoo dhadhaa abidda
bu’e ta’ee hafe. Guddinni gaafa afaan qawweetiin haangottii dhufan
irraa eegalanii hololaa turan as buuteen isaa dhabamee ummattoonni
biyyattii beelaan mankaraaraa jiru. Impaayeera Itiyoophiyaa keessatti
beellii fi gadadaoon babalatee namni miliyoona .15 ol ta’u kan
afaaniin qabatee bulu hin qabu. Inni guyyaatti 3 fi sanaa ol nyaata
jedhame takkaa dhabee beelaa fi dheebuun harcahaa jira.
Dhugaadha miseensoonni Wayyaanee fi lukkeeleen sirnichaa saamicha fi
malaanmaltummaa afaan qawweetiin gaggeessaniin quufanii bulaa jiru.
Duroomanii midhaan filatanii nyaatu, wuskii bakka dhaqanitti
dhangalaasu,ciree Finfinneetti yoo nyaatan dhayanni isaanii Awuroopaa
ta’uu danda’a. Abbaa fooqii hedduutii, makiinaa akka kaalsii miilaatti
guyyaa guyyaan jijjiirratu. Warshaaleen biyyattii keessa jiran kan
isaaniti. Ummattoonni cunqursaa fi saamicha sirnichaa jala jiran
miliyoona 15ni olitti tilmaaman garuu beelaan harcahaa jiru. Qayee fi
qabeenyarraa buqqawaa jiru. Biyyaa baqatanii gammoojjii biyya ormaa fi
galaanatti dhumaa jiru.
Mootummaan Wayyaanee mootummaa gama hedduun ummattoota Impaayeera
Itiyoophiyaa keessa jiran, keessumaawuu ummata Oromoo addatti irratti
xiyyeeffatee fixaa jiruu dha. Murni saamichaaf umame kun gama tokkoon
nama mirga isaa fi lammii isaatiif falme; barattoota qalama malee
harkaa hin qabnee dabalatee, sabboontoota rasaasaan karaarratti fixaa
jira. Kaan mana hidhaatti guuree, kaan ammoo qayee fi qabeenyarraa
buqqisee, carraa hojii fi barnootaa dhorkatee mankaraarsaa jira,
biyya dhablee taasisuun kan biyyaa baqachiisee gammoojjii, galaanaa fi
kaampii baqattaatti fixes manni haa lakkaawu. Haacaaluu ammoo kunoo
amma nama miliyoona 15 ol beeleessee kadhaa fi du’aaf saaxilee jira.
walumaa galattii ummattoonni biyyattii keessumaa Oromoon beelaan,
baqaan, rasaasaan , hidhaan goolamaa fi dhumaa jira jechuutu
hundarra salphata.
Murni Wayyaanee karaa adda addaan beela nama mil 15 ol miidhaa jiru
kana dhoksuuf yaaluus, yeroo kaan ammoo lakkoofsa isaa gadi buusee
himuuf carraaqus namni dhumaa, abdiin qotee bulaa fi horsiisee bulaa
beeladoonni karraan harcahaa jiru. Akka BBC fi AL-JAZIRA dabalatee
miidiyaaleen idil addunyaa hedduu fi dhaabooleen gargaarsaa adda addaa
yeroo ammaa kana ifa taasisaa jiranitti impaayeera Itiyoophiyaa
Wayyaaneedhaan bulaa jirtu keessatti beelli namoota mili. 15 ol , kan
irra jiraan isaa saba Oromoo ta’e akka malee hubaa, lubbuu baasaa
jira.
Ummanni Oromoo ummata dachee gabbattuu, lafa sa’aa namaa tolu
qabuudha. lafti isaa qonnaaf, horsiisa looniin beekamaa dha,
albuudoota adda addaan badhaadhaa dha. Qabeenyi har’a Wayyaaneen
qawwee ittiin bitattee ummata keenya fixxuun, fooqii ijaartee ittiin
sooramtuun, qabeenyuma dachee Oromoorraa saamichaan argamee dha.
Oromoon abbaan biyyaa garuu bahaa- lixatti kaabaa- kibbatti beelaaf
saaxilamaa, baqachiifamaa fi biyya dhablee taasifamaa jira.
Beelli yeroo ammaa kana impaayeera Itiyoophiyaa muudatee sa’aa nama
fixaa jiru kun, harki guddaan isaa biyya Oromoo Oromiyaa keessatti
balaa gurguddaa dhaqqabsiisaa jira. Wayyaaneen osoo beelli hin jiru,
booda ammoo namni beela’e xiqqaadha jettuu Harargeen bahaa- lixatti,
rakkoo guddaaf saaxilamee jira. Baalee, Arsii lixaatti Onooti Sulula
Riifti vaalii kessa jiran, Shawaa bahaa Ona Boosatii fi, Karrayyuu
keessatti, Boorana Gujii fi Walloottii guutummaa guutuutti beelli
hammaatee guyyaa guyyaan namni du’aa oola. Beeladoonni akka bahaniin
hafaa jiru.
Wayyaaneen akka dhugaan kun gadi hin baaneef dhoksaa turte, yookan
xiyyeeffannoo osoo itti hin kenniin haftee jirti. Ammalleen osoo namni
fulleettii dhumaa jiru, ifatti lakkoofsa dhugaa himuurra dhaaboolee fi
miidiyaalee dhugaa jiru kana dubbatan abaaruu hojii godhattee jirti.
Gabaasa BBCn dhiheesse osoo balaaleeffattuu fi soba jettuu, kanneen
akka CCTV, AL-JAZIRA, OMN, fi marsaaleen akka Ayyaantuu fi Gadaa
jedhaman dhugaa jiru addunyaaf dhiheessaa jiru. Miidiyaan Wayyaanee
kijiba odeessuuf dhaabbate garuu dhihee bari’u misoomni babal’achuu fi
diinagdeen guddachuu lallaba. Ammamuu lallabus garuu Inni guyyaatti 3
ol nyaatama jedhamee maqaa misoomaa fi guddinaatiin waggoottan 24n
darbaniif hololamaa ture soba ta’uun ifa ta’eera, ija addunyaa duratti
saaxilameera. Sirnichi sirna sobaati, sirna sobaan ijaaramee sobaan
jiraachaa jiruudha. sirna ta’e jedhee ummata beelaan fixaa jiruu dha.
Sirni Wayyaanee ummata Oromoof diina innikaa dha. Wayyaaneen murna
Ummata Oromoorratti haloo qabattee beelassaa fi fixaa jirtuudha. Iddoo
beelli kun itti hammaate Harargee, Baalee, Shawaa bahaa Onoota akka
karrayyuu,fi Boosati, akkasumas Arsii lixaa, Boorana, Gujii fi
Wallootti hatattamaan gargaarsa lubbuu oolchu kennuurra deeggartoota
ABOtu naannichatti baayyata sababa jedhuun midhaan dhorkachaa jirti.
ABOn midhaan isinii haa kennu, kan filannoo darberratti filattan
OFKOn isin haa dhaqqabu, filannoo darbe irratti nu filachuu diddanii
mormitoota filattan, isaan isin haa dhaqqaban jechuun haaloo ummata
beele’etti bahaa jirti. Midhaanuma tola oltonni alaa ummata beela’eef
erganirratti abbaa tatee deeggartootaa fi mormitoota kiyya jechuun
dhimma siyaasaaf olfachaa jirti. Kun yakka, yakka sanyii balleessutii,
jeenoosaayidiidha.
Ummata beela’e siysaan qoodanii, deeggaraa fi diina jedhanii
beeleessuun yakka yakka caalu, maaf filannoo daberratti nafilachuu
didde, maaf sabboonummaa qabaattee jedhanii gargaarsa halagaan alaa
kenne jalee ofii qofaaf amma barbaadan kennanii kaaniif harka
dachaafachuun hojii gara jabinaa, dinummaa isa dhumaati. Yakka ilmi
namaa namarratti ni rawwata jedhamee hin tilmaamnee dha. Wayyaaneen
garuu kaayyoo Oromoo dhabamsiisuu qabattee waan deemtuufuu iddoo
beelli kun itti hammaate hundattuu yakka raawwachaa jiraachuun ifatti
himamaa jira. Kun roorroo guddaadha, roorroo atattamaan fala argachuu
qabuudha.
Ummanni keenya; ummanni Oromoo biyyas alas jiru shiraa fi rorroo
Wayyaanee beela’aa midhaan dhorkatanii siyaasa ofii dalagachuu kana
dura dhaabbachuu qaba. Dhumaatiin lammii keenyaa nutti haa dhagahamu.
Hiriiraan, miidiyaadhaan, dipiloomaasidhaan haala biyya keessa jiru
addunyaaf hubachiisuun dirqama namummaas, dirqama lammiitisii. Karaa
dandeenyeenis lammiiwwan keenya beelaan harca’aa jiraniif haa
owwaannu.
Dhalataan Oromoo kamuu murna aantummaa ummataa hin qabne, murna ummata
beel’erratti yakka sanyii balleessuu dalagaa jirtuu tana addunyaaf
saaxiluun dirqama. Murna gara jabeettii, murna ofii nyaatee isa hafe
beeleessitu, sirna saamichaa, sirna osoo miisooma jettee hololtu
ummata biyyattii walakkaa ol beelassitu, sirna nama siyaasaan qoodee
midhaan gargaarsaa dhorkattu, murna yakkamtuu akkasii callisanii
ilaaluun hamilee / miira namummaa/ dhabuudha. Dhibee lammiitiif
quuqamuu dhabuudha, kanarraa ka’uun bakka jirrutti sagalee tokkoon
yakka Oromoorratti raawwachaa jiru kana gurra addunyaa haa buusnu.
Ummata keenya du’arraa baraaruuf, yakka irratti dalagamaa jiru
dhaabuuf sagalee dhageessisuun dubbii fardiidha!~


text:
Awurooppaan biyya jaalalti kubbaa miilaa macheessite,Afrikaa gama Bahaa ammo fiigichaan hin dandahan,gama Dhiyaatii fi Kibbaa ammmoo kubbaa miilaatiin itti malataniiyyuu,Ivory Coast waan mataa baafachaa deemuutti jirti.Gara Asiyaa kana ammoo juudoo ykn kaaraatee irraa hin fuudhan.Ardiin cuftii waan beekamtuun qabdi.
Akkuma taateefuu yoo gara kubbaa miilaatti deebine,biyya Awurooppaa ta jaalatii kubbaa miilaa miila lafa hanqifte tana haga guddaan ijoollee Afrikaa bitanitti maqaa biyya tanaa addunyaatti beessisaa ufillee keessaan ifa.
Taphattooii dorgommii English Premier League-f jedhanii Afrikaa bitanii keessaa;obboleeyyan lamaan Yaayyaa Turee fi Kooloo Turee ka doolara miliyoona hedduutin Manchester Cityn bitatee seenaa hojjachumatti jirti.
Goolii Yaayya garee Manchester United irraa galche akka gareen Yaayyaa faan waan ganna 30 caalaa keessatti aragattee hin beenne argattu goote.
Gama kaaniin ammo dorgommii kubbaa miilaa Afrikaa ka ganna dhufuulleen ittuma jiranii mee.Qophii Ispoortii MP3 irraa caqasaa.


text:
Dhalattoonni oromoo yaada isaanii VOA’f himan; Amajjii jalqaba guyyoota lamaaf ka biyyattii turan Muummeen Ministiraa Abiy Ahmed rakkoo waraqaa eyyama jireenyaa qabdanuuf isiniif gaafadhee deebii gaarii mootummaan biyyattii naa kenneeraa jechaan yos nutti himanus ammaa garuu baqattootaaf furmaatni taa’e hin jiru jedhan.
Hundumaan lammii Oromoo Afrikaa Kibbaa ganna 8’ jiraatedha. Innis Abbaa daa’ima tokkoo ta’uu dubbatee; Muummeen Ministiraa Abiy kan dhufaniif baqattootaaf furmaata barbaaduuf miti jechuun morma. Waanti inni mormes, namni tokko yoo waraqaa Koolu – galtummaan jiraatu mootumman biyya inni’rraa baqate tokko dhufee biyya baqaatti waraqaa eyyama siif gaafachuuf mirga hin qabu jedha. Itti dabalees Hundumaan Ministirri Muummee Abiy Ahmed warra baqattummaan jiraataniif homaa akka hin gaafanne ‘Siyaasa ofiif’ jecha dhufanis jedha.
Hundumaan amma Waajjirri Mootummaa Dhimma Keessoo Afriikaa kibbaa inumaattuu erga Muummeen ministiraa dhufanii as eyyama duraan yeroon nuuf kennaa ture nurraa gabaabsaa jira kanaaf rakkoorra jirraa jedhe. Dargaggoon Oromoo kun warri waraqaa hin qabne amma waraqaa haareffachguuf seeraan ala gara birrii kuma 30 kaffalanii haareffataa jiru jedha. Waajjirri Dhimma Keessoo Afriikaa Kibbaas humnaan biyyatti nu deebisuuf hedduu dhaadataa jiraachuu dabalee hime. Kana jelaa bahuufis lammileen baqaan Afriikaa Kibbaa jiraatan haala biyya keessa jiru isaan hubachiisuuf karaa warra seeraa yaalaa akka jiran hime baqataan Oromoo kun. Bayyaan Alii Ahmed baqataan waa’ee waadaa ji’a Amajjii darbe baqattootaaf seenamee dubbatedha.
Bayyaan Yeros wal gahii Abiy Ahmed irratti argamanirratti hirmaachuu hima; yeros Abiy ‘Dhimmi yaaddoo waraqaa qabdani sichi dhumeera’ dubbii jedhu nuuf dubbatanii turan, amma garuu haalli jiru fuggisoodha jedha. Muummeen Ministeerotaa Abiy Amajjii Keessa Yoo Afriikaa Kibbaa Daawwatan biyyootni 2’n maalirratti walii galanii turan? Daawwii isaanii jalqabaa Afriikaa Kibbaan yeros Abiy Ahmed; kabaja ayyaana Paartii Afriikaan Naashonaal Koongires hirmaatanii achumaanis marroo lama lammilee Itiyoophiyaa Afrikaa kibbaa jiraatan duuka mariyatanii turan.
Yerosis Afrikaan Kibbaa fi itiyoophiyaan gama; Fayyaa, Tuurizimii fi Viisaa Diiploomaatotaan mijeessuun waliin hojjechuuf ka isaan dandeessisu walii galtee waloo mallatteessanii turan. Yeroma kanas Muummeen Ministiraa Abiy ka dubbataa turan waan lammilee itiyoophiyaa Afrikaa Kibbaa jiraataniiti. Yeros Afriikaa Kibbaa daawwachuuf turuunkoo haga mootummaan biyyattii fedha fi mirga lammilee eegsisuuf deebii kennu sababa jedhu akka tures Muummeen Ministiraa Abiy dudubbataa turan.
Lammileen Itiyoophiyaa Afrikaa Kibbaa jiraatan VOA’f yoo himan; nami hedduun biyyaa bahee achi jiru keessumaa lammileen Itiyoophiyaa waraqaa Koolu galtummaa gaafatanii argataniin jiraatu male ka Paaspoortiin jiraatu namoota baayyee muraasaa jedhu. Mohaammed Keereddin lammiin Itiyoophiyaa Johaanisberg jiraatu fi Abbaan ijoollee afuriis silaa utuu galmeen harkaa qabnu kun nuuf fooyya’ee hojii hojjennee of jijjiiruuf bu’aa gaarii qaba ture, garuu Imbaasiin itiyoophiyaa dhimma kana hordofuu male haga yoonaa homaa nuuf deebi hin laannes jechuun dubbate. Amajji darbe yeroo walii galteen biyyoota lameenii mallatteeffamee ture kana wanni dubbatamee ture (irratti walii galame jedhame) Abiy Ahmed Muummeen Ministriraa Itiyoophiyaa Pirezdent Raamafoosaa lammileen Itiyoophiyaa eyyama fi galmee malu akka argatan gaafachuudha. Dhimmi kun haa dubbatamu malee haalli raawwii isaa garuu ifaan ka kaa’ame hin turre.
Yoosis, Waajjirri Dhimma Keessoo Afriikaa kibbaa Ministeera Nageenyaa Itiyoophiyaa fi ministeera haaja alaa walin dhimmi kun hojiitti hiikama jedhameet ture. Qaama raawwii waadaa kanaa hordofu keessaa tokko Imbasii Itiyoophiyaa Piritooriyaa jirudha. Gaggeessaan Miisiyoonii Itiyoophiyaa Ambaasaadder Shiferraaw Teklee; gaaffii hedduu VOA’ n isaan gaafate deebisuurraa of qusatanii jiran. Garuu Dhaamsa barreeffamaan deebiisaniin ‘dhimmi kun dhimma hordoffii dheeraa qabu waan ta’eef Mootummaan Itiyoophiyaa waajjirootii Mootummaa Afriikaa Kibbaa waliin kan irratti hojjetu ta’a’ deebii jedhu qofa nuuf kennanii jiran.


text:
Hundee Iimaanaa 2ffaa-Malaaykotatti Amanuu
Al-Imaanu bil Malaa’ikati (Malaaykotatti Amanuu)
Maqaa Rabbii akkaan mararfataa, akkaan rahmata godhaa ta’een jalqaba. Waa’ee iimaanaa fi hundeewwan isaa ilaalchise kutaalee darban keessatti ilaaluuf carraaqne jirra. Yaadachiisaaf iimaana jechuun qalbiin dhugaan amanuu, ergasii arrabaan dubbachuu fi qaaman hojii hojjachuun wanta qalbii keessa jiru dhugoomsudha. Iimaanni hundeewwan (arkaana) jaha akka qabu ilaalle jirra. Isaan keessaa tokkoffaa ilaalle turre. Innis, al-iimaanu billah (Rabbitti amanuu). Itti fufuun har’a immoo kan ilaallu rukni (hundee) iimaanaa lammaffaati. Innis, Al-Imaanu bil Malaa’ikati (Malaaykotatti Amanuu).
Malaaykonni uumamtoota geeybii irraa ta’anii fi Rabbiin yeroo hundaa gabbaraniidha. Malaykoonni ija keenya irraa dhokatoo kan ta’anii fi samii keessa kan jiraataniidha. Isaan amala gooftummaa fi gabbarummaa hin qaban. Kana jechuun, Gooftaa waa hundaa uumuu fi Ilaah (gabbaramaa) ta’uu hin danda’an. Rabbiin nuura (ifa) irraa isaan uume. Dandeetti ajaja Isaatiif masakamuu fi hojii irra oolchu kenneef. Wanta Rabbiin itti ajaje hunda ni hojjatu, hojii irra ni oolchu. Isa gonkumaa hin faallessan. Rabbiin ni jedha:
“Samii fi dachii keessa kan jiru hundi kan Isaati. Kanneen Isa bira jiran (Malaykoonni) Isa gabbaruu irraa hin boonan, hin hifataniis.
Halkanii guyyaas [Rabbiin] qulqulleessu, hin boqataniis.” Suuratu Al-Anbiyaa 21:19-20
Malaykootatti amanuun hundee imaana keessaa tokkoodha. Malaaykotatti amanuu jechuun isaan jiraachu, hojii isaan hojjatanii fi amaloota isaanii dhugoomsu fi shakkii tokko malee itti amanuudha. ‘Namni malaaykonni hin jiran’ jechuun morme, kaafira ta’a. Rabbiin akkana jedhee waan jiruuf:
“Namni Rabbitti, Malaaykota Isaatti, Kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti fi Guyyaa Aakhiraatti kafare, dhugumatti jallinna fagoo jallatee jira.” Suuratu An-Nisaa 4:136
Waa’ee Malaykoota beeksisuu fi Isaanitti amanuu keessa ogummaa (hikmaa) jiru
Rabbiin hikmaa (ogummaa) Isaatiin ilmaan namaatif Ergamtoota (Rusuloota) sanyii isaanii irraa ta’an addunyaa fi Aakhiraan isaanii akka toltuuf erge. Ergamtoota ilma namaa irraa ta’anii fi Rabbiin jidduu Malaykoota ergaa geessan godhe. Malaykoonni kunniin Ergaa, seeraa fi danbii itti bulmaata hunda Rabbiin irraa fuudhun gara Ergamtootaatti geessu. Ergamtoonnis ergaa kana ilma namaatti geessu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ni jedha:
“’Ana malee haqaan gabbaramaan akka hin jirree akeekachiisaa, kanaafu anuma sodaadhaa.'[jechuun] Malaykoota wahyiidhaan ajaja Isaatiin gabroottan Isaa keessaa nama fedhe irratti buusa.” Suuratu An-Nahl 16:2
Kana jechuun ergaa fi beeksisa gara Ergamtootaatti akka geessan Rabbiin malaaykota ni erga. Hundee fi handhuurri ergaa “Laa ilaah illallah (Rabbiin malee haqaan kan gabbaramu hin jiru)” kan jedhuudha.
Kanaafu, namni tokko Malaykootatti yoo hin amaniin, “ergaa Rabbiin irraa fuudhun gara Ergamtootaa kan geessu hin jiru” jechuun mormaa jiraa jechuudha. Kuni immoo Rabbitti kafaruudha. Sababni isaas, ergaa kan geessu yoo hin jiraatin ergaan hin jiru jechuudha. Kuni karaa biraatiin Rabbiin ergaa homaatu ilma namaatti hin buusne jechuun mormuu fi kijibsiisudha.
Malaaykootatti amanuun wantoota afur of keessaa qaba. Isaanis:
1ffaa: Malaaykonni jiraachutti amanuu
2ffaa: Maqaa isaanii kan beeknu kan akka Jibriili fi maqaa isaanii kan hin beekne guutumatti itti amanuu. Malaykootatti amanuu jechuun akka Gooftaa gabbaramuutti isaan ilaalu fi gabbaruu osoo hin ta’in, jiraachu, malaaykootaa fi gabroottan Rabbii ta’uu isaanitti amanuudha. Akka kiristaanotaa ykn namoota biroo “Yaa Qiddus Gabra’eel (Jibriil) na gargaari, Qiddus Gabra’el yifawwusih (si haa fayyisu)…” jechuun gonkuma malaykoota hin gabbarruu (hin waaqefannu). Gabra’eel, yoo Rabbiin isa hin ajajiin, eessaa dhufee isaan gargaaraa ykn fayyisaa? Rabbii tokkicha kadhatuu dhiisanii maaliif malaaykaa waa’ee isaanii quba hin qabne kadhatuu?
3ffaa: Sifaata (amaloota) isaanii irraa waan beeknutti amanuu. Amala akka Jibriil. Ergamaan Rabbii (SAW) amala ykn uumama Jibriil irratti uumame akka argan nutti beeksisu. Koola dhibba jaha bahaa fi dhiha dhokse qaba.
Malaaykaan ajaja Rabbiitiin gara boca dhiiraatti jijjiramuu danda’a. Akkuma Jibriil yeroo Rabbiin gara Mariyam ergu gara dhiira wal-qixxaa’a fi guutu ta’etti jijjirame. Akkasumas, yeroo gara Ergamaan Rabbii (SAW) sahaabota isaanii waliin osoo ta’anuu itti dhufe, namtichi uffata adii qulqulluu uffate, rifeensi isaa garmalee gurraacha ta’ee isaan fuunduratti mul’ate. Mallattoon imalaa isarraa hin mul’atu, sahaaboota keessaa eenyullee isa hin beeku. Dhumarratti, Ergamaa Rabbii (SAW) waliin jilbifate taa’e. Ganaa isaa sarbaa irra gochuun waa’ee Islaama, iimaanaa, ihsaanaa fi Guyyaa Qiyaamaa gaafate. Xumura irratti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedha: “Inni Jibriili. Amantii keessan isin barsiisuuf kan dhufeedha.” Sahih Muslim 8 a
Haaluma kanaan, malaaykoonni Rabbiin gara Nabii Ibraahiimi fi Luux erge suuraa dhiirotaatiin itti dhufan.
4ffaa: Hojiwwan isaanii keessaa hojiiwwan nuti beeknu kan ajaja Rabbiitin malaykoonni hojjatanitti amanuu. Kan akka halkanii guyyaa Rabbiin faarsu, hifannaa fi boqonnaa malee Isa gabbaruu fi kan biroo. Isaan keessaa malaykoonni gariin hojii addaa qabaachu danda’u. Fakkeenyaf,
Jibriil wahyii irratti kan amiina ta’e (wahyii akka geessu amaanan kan itti kenname)- ergaa Rabbiin irraa fuudhun gara Ergamtoota Isaatti osoo homaa itti hin dabaliinii ykn hin hir’isin akkuma jirutti geessa.
Miikaa’iil- ajaja Rabbitiin rooba roobsu fi biqiltoota biqilchuu irratti kan bakka buufame (wakkalame).
Israafil– yeroo Qiyaaman dhaabattuu fi namoonni awwaalcha keessa ka’an, xuruumba akka afuufu kan bakka buufame.
Malakal Mawt– yeroo du’aa ruuhi baasu ykn qabuu irratti kan bakka buufame
Maalik– waardiya ibidda Jahannam kan ta’eedha.
Malaykoota hojii ilmaan Aadam eegu fi barreessu irratti bakka buufaman. Nama hundaaf malaykoota lamatu jira. Tokko gara mirgaatin, kan biraa immoo gara bitaatin.
Malaykoota nama du’e yommuu qabrii keessaa kaa’amu gaafi isa gaafachuu irratti bakka buufaman. Malaykoonni lama dhufanii waa’ee Rabbii isaa, amantii fi Nabiyyii isaa gaafatu.
Haqiiqaa fi Sifaata (Amaloota) Malaaykotaa
Ergamaa Rabbii (SAW) irraa wanta nutti dhufee malee haqiiqaa (akkaataa dhugaa) malaaykotaa beeku hin dandeenyu. Sababni isaas, malaaykonni addunyaa geeybi (ijaan hin mul’anne) keessaa waan ta’aniif miirota keenyan isaan dhaqqabu hin dandeenyu. Kanaafu, amantii keenyaf wanta Qur’aanaa fi hadiisa sahiih ta’an keessatti dhufe irratti of daangeessuun nu gaha. Sifaata (amaloota) malaaykota Qur’aanaa fi hadiisa keessatti dhufan keessaa muraasni isaanii kanneen armaan gaditi:
1-Malaykoonni nuur (ifa) irraa kanneen uumamaniidha. Aa’ishaan akka gabaastetti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Malaaykonni ifa irraa uumaman, Jinnooni laboobaa ibiddaa aara hin qabne irraa uumaman, Aadam immoo [Qur’aana keessatti] wanta isiniif ibsame irraa uumame.” Sahih Muslim 2996
2-Malaykoonni nu waliin ta’uu danda’u garuu isaan hin agarru. Yeroo tokko tokko Malaaykaan Jibriil ergaa Rabbiin irraa fuudhe gara Ergamaa Rabbitti yommuu fidu namoonni Ergamaa Rabbii (SAW) waliin taa’an hin argan. Aa’ishaa irraa akka gabaafametti, ishiin (Aa’ishaan) akkana jette, “Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhe, “Kuni Jibriili, salaama sirratti qara’a (nageenya si gaafata), Anis ni jedhe, “Isarrattis nageenyi fi rahmanni Rabbii haa jiraatu.” Aa’ishaan itti dabaluun akkana jette, “Wanta nuti hin argine Ergamaan Rabbii (SAW) ni argu.” Sahih al-Bukhari 6201
3-Malaaykonni wanta tokko fakkaachu fi boca namaatti jijjiramuu irratti Rabbiin dandeetti kenneefi jira. Akkuma irrannatti jenne, Malaykaan Jibriil dhiira bareedaa fi guutuu fakkaachun gara Mariyam dhufe. Akkasumas, uffata adii uffachuu fi rifeensi isaa gurraacha mallattoon imalaa kan irratti hin mul’anne ta’ee gara Ergamaa Rabbii (SAW) fi sahaaboota isaa dhufe.
4-Sifaata (amaloota) isaanii keessaa kan biroo dandeetti guddaa fi raajii ta’e qabu- Qur’aanaa fi hadiisa keessatti Rabbiin malaaykotaaf dandeetti ajaa’ibaa akka kenneef mirkanaa’e jira.
Isaan keessaa lakkoofsan xiqqaa haa ta’anii malee Arshii guddaa samii nu olii caalu baadhatu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Samiinis ni baqaqxi, kanaafu, ishiin Guyyaa san laaftudha.
Malaykoonnis daangawwan ishii irratti ta’u. Arshii Gooftaa keetii Guyyaa san [malaaykota] saddeetu gubbaa isaaniitti baadhata.” Suuratu Al-Haaqqah 69:16-17
Ammas, isaan keessaa malaayka xuruumba afuufun wantoonni dachii fi samii keessa jiran itti dhumantu jira. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Xurumbaan ni afuufama. Warrii samii keessaatii fi warri dachii keessa jiran hunduu ni dhumu, nama Rabbiin fedhe malee. Ergasii yeroo biraas ni afuufama. Yeroma san isaan dhaabbatanii kan ilaalan ta’u.” (suuratu az-Zumar 39:68)
5-Sifaata (amaloota) malaykoota keessaa kan biraa malaaykonni kan wal hin fuunee fi wal hin horreedha. Garuu gabroottan Rabbiiti. Kana jechuun wal-hormaataf qunnamtii tokko osoo hin godhin warra Rabbiin uumedha. Dhugumatti, Rabbiin kaafiroota malaaykoota dubartii godhan balaleefatee jira. Dubbii kijibaa kanaaf Guyyaa Qiyaamaa akka gaafataman waadaa galeefi jira. Rabbiin subhaanahu akkana jedha:
“Malaykoota gabroota Ar-Rahmaan ta’an dubara taasisan. Sila yeroo isaan uumaman bira jiran moo? Ragaan isaanii ni galmaa’a, isaan ni gaafatamus.” Suuratu Az-Zukruuf 43:19
Qabxiilee ijoo Barruu tanaa:
♦Malaykoonni uumamtoota ija keenyatti hin mul’annee fi kan Rabbiin nuura (ifa) irraa isaan uumedha.
♣Malaaykonni gabroottan Rabbii kabajamoo fi badii irraa qulqulluu kannneen ta’aniidha. Yeroo hundaa Rabbiin gabbaruu fi Isa faarsu. Hojii kana irraa gonkumaa hin dadhaban, hin hifatan. Uumamni isaanii Rabbiin gabbaruu fi Isaaf ajajamuu qofa waan ta’eef. Isaan amala Rabbiin faallessuu fi badii hojjachuu hin qaban.
♥Malaaykotatti amanuu jechuun jiraachuu isaanitti, hojii isaanitiitti fi amaloota isaanitti amanuudha.
♦Malaaykotatti amanuun hundeewwan (harkaana) iimaanaa keessaa tokko yommuu ta’u namni malaaykotatti kafaree, Islaama keessaa baha.
♠Malaaykoonni kanneen wal fuudhanii fi wal horan osoo hin ta’in uumamtoota Rabbiin uumedha.
♦Malaaykonni amala gooftummaas ta’i amala gabbarummaa hin qaban. Kana jechuun isaan gooftaa waa hundaa uumee fi kanneen gabbaraman ta’uu hin danda’an. Hundema wanti uumame Gooftaa gabbaramuu ta’uu danda’aa?
♦Kanarraa ka’uun, warroonni malaaykoota akka Jibriil (Gabra’eel) fi Mikaa’elin gargaarsaf kadhatan, dogongora guddaa keessa akka jiran hubachuun ni danda’ama. Sababni isaas, gargaarsa kan kadhatan, kadhaa san kan dhagayuu fi wanta kadhatame hojjachuu irratti dandeetti kan qabu ta’uu qaba. Gabraa’elii fi Mikaa’el immoo kadhaa namoota kanaa quba hin qaban.
♦Rabbiin Guyyaa Qiyaamaa akkana jechuun malaaykota gaafata:
“Guyyaa [Rabbiin] hunda isaanii walitti qabee, ergasii malaaykotaan, “Sila isaan kun isin gabbaraa (waaqefataa) turanii?” jedhu, [dubbadhu].”
Malaaykonnis ni jedhu: “Ati Qulqulloofte! Gargaaraan keenya isaan osoo hin ta’in Sima qofa. Lakki, isaan Jinnii gabbaraa (waaqefataa) turan. Irra hedduun isaanii isaanitti amanu.” Suuratu Saba 34:40-41
Kitaabban wabii:
Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 257 Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii
Arabic: Sharih Usuuli salaasa Fuula 90-92 Ibn Useymiin
al-aqiidatul Islaamiyyatu wa ususuhaa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi, fuula 235-239


text:
Abbootin irree baayyeen osoo dhaadatanuu, osoo gaafii ummataa qixa sirriin deebisuurra humnaan ukkaamsuun bara bittaa dheereeffachuuf carraaqanu hallayyaa hin deebine bu’aa turan, bu’aas jiru. Keessumaa abbootiin irree Afrikaa fedhii fi heyyama ummataa malee qawwee fayyadamanii aangoo humnaan qabatan hundi isaanii jechuutu danda’amaa odoo dhaadatanuu, odoo rorrisanuu irree ummataatin daaraa botoroo ta’aa tura. Ta’aas jiru. Hundii isaanituu aangoo humnaan qabatan quufnee wallaaluun akka qawween Koran qawween harcahaniiru. Baayyeen isaaniis du’a saree abbaa hin qabnee du’anii hafaniiru. Wayyaaneen har’a qawween harkaa qaba jettee ummata Oromootti dhaadachaa fi roorrisaa jirtus kan ishii eeggatu kanuma. Akka rorriftetti hin haftu. Continue reading
Monthly Archives: May 2017
SBO Caamsaa 31,2017. Oduu, ‘Ginboot 20’ wayyaanee irratti gabaasa qindaa’ee fi qophiilee biroo, akkasumas SBO Sagantaa Afaan Amaaraa
Aside
Obbo Abba Dulaa fi Qaanqee Show
Aside
“Habashummaan” Ulaagaa Itoophiyummaan Ega Itti Fuftee … ????
Aside
Hundee Abrahaamii Musee tiin .
Warri Itoophiyaaf mudhii qabatee caraanaa jiru, diigamuu itoophiyaas walumaan labsaa jiru.Bara Dargii badii guddaan jecha “ummata tokko” jedhu ture. dargiin har’aa hin jiru, garuu warra Habashummaa leellisaniin har’allee habjuun jecha kanaa itti fufee jira. Har’allee sirna Fedaraalaa jala jiraachaa, Ummatoota Itoophiyaa jechuu irra, Ummata Itoophiyaa jedhanii tokkummaa sirba giddii fakkaatu kanneen gaggeessan daran baayyachaa jiru. miidiyaa biyyatti gama hundaan tu’atanii jecha kana gabbifachaa jiru. Habashummaan kaleessa Itoophiyaa qofaaf lallabamaa ture, har’aa bifa isaa geeddaratee habjoottoota humnoota sadii walitti fidaa jira. Keessattu Biyya alaa kanatti , lammiilee Ertiraa “Amichee” jedhaman ykn Tiwulidda Itoophiyaawwii ofiin jedhan, warra amaaraa fi Tigiree nuuti Habashoota jedhanii , Habashummaan wal fo’achuu ega eegalanii bubbulaniiru. Continue reading
SQ-Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo Qophii Caamsaa 30,2017
Aside
Aside
Dr. Rundaasaa Asheetee Hundee:ITOOPHIYAAMOO SEERRI ITOOPHIYAA HAADIIGAMTU JENNE? Ibsa Dr. Qadiidaa Faana taasisan daawwadhaa!!
Aside
ከደራሲ ገዳ/ተስፋዬ ገብረ-ኣብ ጋር ቆይታ (via OMN)
Aside
Riqicha-Gaaffii fi Deebii Addaa HD ABO, Ob Daawud Ibsaa -Kutaa 3ffaa
Aside
Godina Wallaggaa Magaalaa Mandii Keessattti Dargaggoonni Nagaan Lama Waraana TPLFn Butaman
Aside
Caamsaa 30,2017/ Godina Wallaggaa Liixaa magaalaa Mandii keessattii Qeerroon waraqaa waraqaasa guutumaa magaalaatii keessa rabsuu isa gabasnee ture haalumaa kanan warqaa facaa’ee sanattii baayee kan na’ee Wayyanneen erga gaafa sana uummataa nagaa gollaa jirtii dargagoota 2 as mana hiidhaa galchuun dararaa guddaa irraan ga’a jiru.
Isaniis:-
- Iyoob Kumaarraa
- Getuu Alamayyoo kana jedhamaan sababa sanan harkaa Koomandii Poostittii miidhaan irraa ga’aa jira.
Kanan duraas yeroo gara garaa mana hidha wayaanetti hiidhama fi reebama turan. Sababa waraaqallee dhaadanno qeerron raabsamanif magaalan Mandii shororka jabaa keessa jirtii. Kumaatamni kufee kumaatamonni hiidhamanis qabsoon keenya itti fufa. Qeerro Magaala Mandiira


text:
Baatilee dhufan lama keessatti gargaarsii kennamuu dabalaa hin deemu taanaan Tigraay keessatti beellii seenuuf carraa guddaan akka jiru Tokkummaa mootummootaatti itti aanaa itti gaafatamaa dhimmootii gargaarsaa fi qindeessaa gargaarsa hatattamaa kan ta’an Maark Laawkook beeksisanii jiru.
Mummichi ministeera Itiyoophiyaa Abiyyi Ahmad duula waraanaa kan hatattamaa Tigraay keessatti fudhanne eega jedhanii baatii 6 caala booda amma illee wal waraansii fi dararaa Tigraay keessatti kan itti fufee yoo ta’u beellis baatilee hedduuf sodaachisaa jira.
Walitti bu’iinsii hidhannoo, hokkaraa fi wabii nyaataa dhabuun wal dabaree deemuu kun cabsuuf tarkaanfii qabatamaan fudhatamuu qaba jedhan Laawkook.Kanaafis biyyonni miseensoota gola naga eegumsaa ta’an tarkaanfii akka beelli hin dhufne ittisu tarkaanfii danda’ame akka fudhattan gaafadha jedhan
Gabaasa Guutuu Caqasaa