text:
Yuniversiti Keessatti Milkaa’uf
Yuniversitiin iddoo dhaloonni beekumsa itti kuufate biyyaa fi addunyaa ofii itti ijaarudha. Wantoota adda addaa irraa fagaachun beekumsa fi akkamitti biyya akka jijjiran irratti iddoo itti xiyyeefataniidha. Kanaafu yuniversitiin iddoo jijjiramaa fi isa seenun carraa guddaadha jechuu dandeenya. Garuu yuniversitii seenuun qofti gahaadha? Jijjiramni yuniversitii keessatti adeemsifamuu hoo maaliidha? Of gaafanne beeknaa?
Eeti yuniversitiin iddoo jijjiramaati. Yookaa nama badaa irraa gara nama gaariitti yookiin immoo nama gaarii irraa gara nama badaatti itti jijjiramtuudha. Yookiin immoo gaarummaa ykn badummaa kee akkasumatti itti fuftuudha, jijjiramni yoo jiraates xiqqoodha. Baratoota meeqatu gaarummaan guddatanii yommuu yuniversitii seenan hiriyyaa badaatti makamuun namoota babadoo fi gadhee keessaa ta’an. Naannootti nama gaarii akkamii osoo jedhamuu yuniversitii yommuu seenu fedhii ofiiti fi hiriyyaa badaatin lakkafame /lakkafamte. Akkasumas, namoonni badaa jedhaman yommuu yuniversitii seenan hiriyyaa gaariitti makamuun jireenya ofii jijjiranii fi foyyeessan baay’eedha. Kanaafu yuniversitii keessatti akkamitti nama milkaa’a ta’uu dandeessaa?
Namoota haarawa gara yuniversitii seenaa jiranii fi amma jireenya yuniversitii gaggeessaa jiraniif mee tuqaalee ijoo armaan gadii haa eerru.
1.Yommuu yuniversitii seentu/deemtu of eeggadhu– yommuu gara yuniversitii deemtu meeshaalee fi mi’a si barbaachisaan qabadhu deemi. Gara yuniversitii yommuu deemtu nama waliin deemtu filadhu. Fakkeenyaf, saala faallaa waliin deemun rakkoo guddaa irraa nama buusa. Seexaanni wanta badaatti isin kakaasun yuniversitii osoo hin seenin jireenya keessan hidda kuttu. Dubartii yoo taate dubartii qofa waliin, dhiira yoo ta’e dhiira qofa waliin deemi. Dhiirri adda deemu danda’a. Garuu yommuu dubartiin adda deemtu rakkoo guddaa irra of buusti. Yookaa maatiin ishii ishii gaggeessu qaba yookiin immoo dubartoota waliin deemu qabdi.
Akkuma yuniversitii seenten hiriyyaan jalqaba qunnamte hiriyyaa jireenyaa ta’uu danda’a. Yommuu ani jalqaba gara yuniversitii seenu wanti jalqaba na sodaachise hiriyyaa na qeebalee (na keessumeessedha). ‘Mucaan kuni sigaaraa kan xuuxu way ta’aa? Achumaan analle way balleessaa?” jechuun sodaacha ture. Alhamdulillah mucaan nama sigaaraa xuxu hin turre.
Kanaafu yommuu yuniversitii seentu namni jalqaba qunnamte sigaaraa kan xuuxu yookiin caati qama’u yoo ta’ee dafii irraa fagaadhu. Natti mufata jette hin sodaatin.
2.Hiriyyaa filadhu– jireenya kee keessatti keessumaayyu yuniversitii keessatti hiriyyaan baay’ee murteessadha. Sababa hiriyyaatin yookaa ni badda yookaa ni tolta. Hiriyyaa sigaara xuuxu fi caati qama’u waliin yoo oolte, yoo irraa hin fagaatin, atille boodarra isa hordofta. Hiriyyaa gara salaata fiigu fi wanta badaa irraa dheessu filadhu. Hiriyyaa wanta badaatti si kakaasu filannaan jireenya keessatti hin milkooftu. Akkuma isaa kokkolfe wanta fedhe nan hojjadha yoo jette boodarra gatii ulfaata (heavy price) kafalta. Garmalee gaabbita. Ofii fi maatii kee badii irra buusta. Dubartii meeqatu hiriyyaa hordofuun dhibee adda addaatin qabamte, ni ulfoofte. Gatiin ishiin amma kafaltuu gaabbii fi gaddaan haguugamuudha. Dhibeen Eedisii lubbuu barattoota yuniiversitii meeqaa galaafataa jiraa?
Michuu jireenya jette namni qabatte sunii eenyudhaa? İlaalte amalaa fi wanta inni hojjatu? Gara maaliitti si harkiisa? Yeroo hundaa wantuma badii haasawa moo Rabbiin si yaadachisa? Hiriyyaan har’a nuti duunuf yoo Rabbiin kan hin sodaanne ta’ee yeroon booda addunyaa tana keessatti yookiin aakhiratti diina nutti ta’a.
“Jaalalleewwan Guyyaa san isaan Rabbiin sodaatan malee gariin isaanii gariif diina. “Suura Az-Zukhruf 43:67
Kanaafu eenyun hiriyyaa akka godhatte ilaali. Nama zikrii (yaadannoo) Rabbii irraa si fageessu moo nama itti si dhiyeessu? Hiriyyaa zikrii (Qur’aana,salaata) irraa si fageessu yoo ta’ee, gaabbiin armaan gadii akka nama eeggatu hin dagatin.
“Yaa badii kiyya! odoo ebaluun jaalalle onnee taasifachuu baadhee maal qabaa! Dhugumatti Gorsi (Qur’aanni) erga natti dhufee booda irraa na jallisee jira; sheyxaannis namaaf salphisaa ta’eera.” Suuratul Furqaan(25):28-29
“Hiriyyaan waliin oollu hunduu badoodha, nama gara salaataa deemu hin argu, maal gochuun qaba?” Jechuu dandeessa. Falli kee bakka isaan oolanii fi deeman hundaa waliin deemu osoo hin ta’in yommuu salaanni gahuu isaan irraa dheessun gara salaata deemudha. Isaan natti muufatan jechuun duubatti hin harkifatin. Rabbiin si uume fi si sooru (razzaqu) sitti dallanuu wayya moo nama dadhabaa waa si hin goone sitti mufachuu wayya? Keessaa filadhu. Yommuu gara salaata deemtu muufatanii dhiisanii gatii wayitu hin kenniinif. Yoo dandeesse gara salaatatti isaan kakaasi. Yommuu sigaara xuuxan yookiin caati qama’an irraa dheessi. Hiriyyoonni daree koo ‘Beena waliin haasofna’ jechuun yommuu sigaara xuuxu jalqaban, ani achumatti isaan gatee biraa deema. ‘Hin barbaadu isin waliin hin deemu’ jechuun duubatti biraa deebi’aa ture.
Kanaafu yuniversitii keessatti milkaa’uf hanga dandeessen hiriyyaa cimaa, amala gaarii qabutti maxxanii, waliin qo’adhaa, waan gaariitti wal gorsaa, waan badaa irraa wal dhowwaa. Hiriyyaa cimaa yommuu jedhu saalaa faallaa filadhuu waliin qo’adhu jechaa hin jiru. Saala faallaa waliin deemu irraa of eegi. Meeqa kamtu barataa cimaa osoo jedhamu saala faallatin faalame hafe. Dubartii yoo taate hiriyyaa dubartii, dhiira yoo taate hiriyyaa dhiira filadhu. Jama’aa yuniversitii keessa jirutti maxxanii.
3.Bakka ooltu fi bultu filadhu– guyyaas bakkuma argite kan ooltu, halkanis bakkuma argite kan bultu yoo ta’ee jireenya kee balaa irra buusta. Akkuma armaan olitti jenne guyyaa hiriyyaa kamiin waliin akka ooltu sirritti filadhu. Garuu wanti namoonni halkan irra bulan nama ajaa’ibsisa. Dukkana halkaniitin haguuggamanii wanti isaani hojjatan Rabbii qofatu beeka. Eenyullee nu hin arguu jechuun garmalee of gowwomsan. Filmii wal qunnamtii saalaa ilaala buluun sammuu ofii hadoochu, jireenya ofii keessa gammachuu haaqu. Bu’ammaan isaan filmii wal qunnamtii saalaa ilaalun argatan maaliidhaa sila? Keessi isaani gubachuu fi sammuun isaani hadoodu malee bu’aa biraa maal buufatu? Yommuu filmii fi moovi ilaalan, barnoonni dubbisan isaani hin galu, yoosu dagatu. Sammuu ofii wanta fokkuun hadoochanii barnoonni nu hin galu jedhan. Sammuun kanaan laamshaye jireenya akkamii gaggeessaa? Kanaafu bakka buultu fi ooltutti wanta fokkuu fi jireenya kee miidhan irraa dheessi. Filmii wal qunnamtii saalaa fi moovi ilaalu irraa Rabbiin sodaadhu ija kee gadi qabadhu. Akkuma wantoota fokkuu kana irraa ija kee gadi qabattu mi’aa imaana dhandhamta, barnoonni sirnaan si gala, daftee hin dagattu, gammachuu fi milkaa’anna horatta.
4.Namoota hin akkeessin– Hanga fedhan namoonni cubbuu/badii haa raawwatan, isaan hin hordofin, hin akkeessin. Namoonni baay’een sababa akkeessutin cubbuutti kufu. Akkana siin jechuu danda’u,”Namni hunduu jaalalle dubartii/dhiiraa qaba. Kana namni hunduu ni hojjata. Ati nama addaati? Dargaggummaa keetti fayyadami. Yoo amma of hin bashanansiisin yoom of bashanansiisuf? Rakkoo hin qabu boodarra ni tawbatta, Rabbiin gafurrahimi….” Hanga isaan hordoftu haala kanaan si sossobu. Namoonni kunniin sheyxaana namaati irraa garagali,wanta isaan jedhan gonkumaa hin dhagahin. Kabajama/tu obboleesa/obboleetti koo sheyxaana fi namoota fedhii ofii hordofaniin hin gowwomin. Osoo namni tokkichi kan dhugaa hordofuu fi badii irraa fagaatu si qofa ta’eyyu, gonkumaa badii raawwattoota hin hordofin. Hanga fedhe badii fi wanti fokkuun haa babal’atu injifannoo fi milkaa’inni haqaa fi namoota ishii hordofaniif ta’a. Seenaa keessatti hawaasa badii hojjachuun milkaa’e ni jiraa? Yeroo gabaabaf bilicliciin/ballaqqeessi addunyaa tanaa milkaa’inna itti fakkaachu danda’a. Garuu dhumni isaani halaakama/kufaatidha. Kanaafu badii/cubbuu raawwatota akkeessun baditti hin lixin. InshaAllah si kan milkaa’u fi gammadu.
5.Yeroo keetti fayyadamii- yerootti sirnaan fayyadamuun bu’uura milkaa’innatti. Namni yerootti sirnaan hin fayyadamne nama kufuu fi jireenya ofii moo’achuu hin dandeenyedha. Namoonni yerootti qoosan namoota jireenya ofitti qoosanii fi ol guddachuu hin barbaannedha.
Yeroo kee saganteessi. Wanta halkanii guyyaa hojjattu yommuu notelist yookiin Google Organizer irratti walitti qabdu, yeroo kee wanta hin taane irratti hin qisaassesitu. Yeroo kee bakka saditti qoodi. Tokko ibaadaf (Rabbiin gabbaruuf), lama qo’annaaf ykn hojiif, sadii boqonnaaf. Sadan kunniin hunduu wal keessa galu. Addaan baasu hin dandeessu. Tokko keessaa hir’isnaan jireenya keessatti hin milkooftu, gammachuu dhugaa hin argattu.
Ibaadaf– ibaada yoo jennu afaan oromotti yoo deebisnu Rabbiin gabbaruu yoo ta’uu hiikni isaa bal’aan jaalala Rabbii barbaadun wanta Rabbiin irraa nama dhowwe irraa dhowwamuu fi wanta itti nama ajajee hojjachuudha. Karaa biraatin Rabbii harka kennu jechuudha. Salaanni, zikriin, du’aayin, soomni, zakaan, hajjiin ibaadadha. Garuu ibaadan kanniin qofatti kan daangeefamee miti. ‘Rabbiif jedhe barnoota kana baradhe ummata rakkataa nan gargaara’ yoo jette gara ibaadatti siif jijjirama. Garuu addunyaa tana ari’uu keessa Rabbiin hin dagatiin. Salaata irraa dheessun addunyama tana kan ariitu yoo taate, addunyaa tana harkatti hin galfattu. Osoo dureessa taateyyu yeroo hundaa hiyyeessa taata. Sababni isaas, namni Rabbiin irraa yommuu fagaatu qabeenya hanga fedhe yoo argate hin quufu, ammallee tan biraa dabalataan barbaada. Hiyyeessa hin quufne ta’a. Garuu Rabbitti dhiyachuun nama quubsa, wanta qabanitti akka gammadan nama taasisa.
Qo’annaaf/hojiif- guyyaa guutu wanta qo’attu yookiin hojjattu notelist kee irratti tarreessi, sagantaa baasiif. Barnootuma daree qofa hin qo’atinii wanta sammuu kee dagaagsuu fi jireenya kee jijjiru ilaali, qo’adhu. Akkuma duratti jenne Yuniversitiin iddoo jijjiramaati. Wanti si jijjiru koorsiwwan fudhattu osoo hin ta’in kitaabota gaggaari fi namoota jajjaboo naannawaa kee jiraniidha. Kitaabota keessaa jireenya kee hundee irraa jijjiruu kan danda’u Qur’aana akka ta’ee hin shakkiin. Kanaafu yeroo Qur’aana itti qo’attu notelist keetitti dabaluu qabdaa jechuudha. Guyyaa guyyaan Qur’aanaf sa’aati tokko yoo kennite jireenyi tee tartiiba horatti. Guyyaa atii Qur’aana irraa dheessite jireenyi tartiiba dhabdi, dukkanaa fi nuffiin guuttamti. Kanaafi namni Qur’aana irraa garagalee gatiin inni kafaluu jireenya dhiphoo jiraachudha.
“Namni zikrii (Qur’aana) Kiyya irraa garagale- dhugumatti jireenya dhiphoo/rakkotu isaaf jira. Guyyaa Qiyaama ballaa(jaamaa) ta’ee isa kaasna.” Jedha Rabbiin (Suuraa Xaahaa 20:124)
Boqonnaaf– hojii tokko xiyyeefannoon erga hojjattee booda boqonnaa fudhachuun sammuu fi aannisaa kee haaromsa. Sammuun boqonnaa malee kan hojjatu yoo ta’ee hadoodun hojiin ala ta’a. guddate guddatu sa’aati lamaaf yoo qo’atte gara alaa bahuun boqonnaa fudhu. Yommuu boqonnaa fudhattu immoo sab-qunnamtii (social media) irratti boqonnaa hin fudhatin. Erga qo’atteen booda yommuu fesbuuki, whatsup fi kkf oli gadii ooftu sammuu kee irratti ba’aa biraa feeta, boqonnaa hin argatu, wanta qo’atte ni dagatta. Ala bahii daqiiqaa 15 ykn 30f jabeenya qaama hojjadhu. Ergasii hojii keetti deebi’I yookiin daqiiqa muraasaf fesbuuki banii. Achitti hin hafinii dafii keessaa bahii.
Rakkoon guddaan yeroo dargaggoota nyaataa jiru chaatidha. Wanta faaydi qabne irratti yeroo ofii gubuun of kasaarsu, gammachuu dhabu. Furmaanni Kanaa aplikeeshiniwwan chaati haaqu fi bilooki gochuudha, gareewwan (groups) keessaa bahuudha. Hanga chaati san irratti yeroo ofi guban osoo kitaaba dubbisanii ykn vidiyoo gaarii dhageefatanii bu’aa fi gammachuu hangamii argatu. Kitaaba yommuu dubbistuu qalbiin tee ni tasgabboofti, sammuun tee ni bilchoofti. Chaati yommuu gootu immoo qalbiin tee ni jeeqamti, sammuun tee daran dheedhi taati. Kanaafu wanta si hin fayyanne ofirraa cufi wanta si fayyadu banadhu.
6.Wantoota sammuu fi qalbii tee jeeqan irraa fagaadhu- Dhugumatti akkuma vaayrasin qaama namaa ajjeessu, cubbuunis sammuu namaa ajjeesa. Uumama namaa sirrii diigun tartiiba dhabsiisa, namtichi boqonnaa sammuu fi tasgabbii akka hin arganne taasisa. Sababa cubbuutin/dilliitin haqaa irraa qalbiin ni gogdi, gurri ni duuda, ijji ni jaamti, -wanta ishii fayyaduu fi toluu hin dhageessu,hin agartu, hin hubattu. Namtichatti ba’aa ta’u.
Tasgabbii fi nageenya jireenya keessa yommuu dhabduu balleessa fi badii hojjatte ilaali. Sammuun takkaa cubbuu fi wanta gadheen hadoonnan fayyisuu fi suphuun ni ulfaata. Baratoonni baay’een barnoonni naa hin galuu, nageenya fi tasgabbii hin qabu jechuun komii dhiyeessu. Sababni guddaan kanaa badii fi cubbuu isaan hojjataniidha. Halkan sammuun filmii wal qunnamtii saalatin hadoodde, akkamitti guyyaa barnoonni galaaf? Qalbiin akkamitti gammachuu fi tasgabbii argatti? Kanaafu badii irraa fagaachun yuniversitii keessatti fi alatti milkaa’a akka taatu si taasisa.
7.Gara Rabbii dhiyaachuu- dhugumatti nama Rabbiin rahmata godheef malee nafseen (lubbuun) gara baditti nama ajajji. Akkuma namni Rabbiin irraa fagaatun gabraa fedhii lubbuu ofii ta’uun qilee baditti of darba. Garuu fuggisoo kanaa akkuma Rabbitti dhiyaatun, badii irraa fagaacha fi fedhii lubbuu moo’ataa adeema. Rabbitti dhiyaachu jechuun qaaman Isa bira gahuu osoo hin ta’in wanta Inni si dhowwe irraa dhowwamuu fi wanta Inni si ajaje hanga humna keeti hojjachuun qalbiin itti dhiyaachudha. Yeroo hundaa Rabbiin dagachuu dhiisudha. Namni yommuu Rabbiin dagatuu wanta badaa fi fokkuu raawwata. Yommuu Isa yaadatu immoo wanta fokkuu irraa dheessa.
Sheyxaanni (Seexaanni) aangoo kan nama irratti argatu yommuu namtichi Rabbiin irraa fagaatudha. Sheyxaanni wanta fokkuu hundaa itti bareechisa. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Nama zikrii (Qur’aana fi ibaadaa) Rahmaan (Rabbii) irraa garagalee, sheyxaana isaaf ramadna; inni isaaf hiriyyaa dhiyoodha. Isaanis (sheyxaanonni) karaa [Rabbii] irraa isaan dhorgu; Isaan immoo karaa qajeela irra waan jiran of se’u (yaadu). Yeroo Nutti dhufe [Guyyaa Qiyaama] “Yaa gaabbi kiyya! Odoo giddu kiyyaa fi giddu kee fageenyi baha lamaani (bahaa fi dhiyaa) jiraate.”jedha. Hiriyyichi waa fokkate!” Suura Az-Zukruuf 43:36-38
Kanaafu zikrii Rabbii irraa fagaachun sheyxaana harka kennuudha. Gara Rabbii dhiyaachuf carraa baay’ee qabna. Garuu namni tokko Rabbitti kan dhiyaatu dirqamoota Rabbiin namarra godhe haala gaariin yoo bayeedha. Yoo salaata sirnaan salaate Rabbitti dhiyaata adeema. Qur’aana yoo qo’ate fi daawwa’aa (barnoota Islaama) yoo dhageefate Rabbitti dhiyaacha adeema.
Akkuma qalbiin tee gara Rabbii adeemtuun jireenya keessatti gammachuu, tasgabbii fi milkaa’inna argataa adeemta. Wanta darbeef Rabbiin irraa araarama kadhachuun gadda darbee ofirraa buusta, wanta dhufuf immoo Rabbitti hirkachuun yaaddo kee ofirraa darbita, wanta amma keessa jirtuuf immoo sabrii horachuu fi galataa Isaa galchuun, gammachuu eenyullee hin dhandhamne dhandhamta. Yeroo hundaa tawbaa dhugaan gara Rabbii deebi’uu fi araarama kadhachuun burqaa tasgabbii qalbii kee irratti dhangalaasa. Yaa nama Rabbiin irraa fagaate, jireenya dhiphoo akkamii jiraataa!
8.Abdii kutuu fi dallansuu too’achuu- jireenya keessatti Rakkoon baay’een nama muudata. Rakkoo kana abdii kutuu fi dallansuun osoo hin ta’in obsaa fi abdiin yoo bira darban jireenya keessatti milkaa’an. Qormaata waan kufteef gaddu dandeessa, yuniversitii keessatti rakkoon diinagde si muudachuun barnoota irraa duubatti hafu dandeessa. Yeroo tokko tokko barnoonni natti ulfaate jira jechuun abdii kutuu fi addaan kutuuf murteessite ta’a. Garuu milkaa’uf xiqqoon yommuu si hafu, kaayyoo wagga 14 ol itti carraaqxe abdii kutuun yommuu dhiistu nama gaddisiisa. Furmaanni kee abdii kutuu fi dallanuun mana ijaarte diigu osoo hin ta’in, rakkinna kee addaan baasun cimte hojjachuudha. Abdii hin kutiniiti rakkoo duubatti si harkisu addaan baafadhu. Sababa cubbuutin sammuun kee hadoode yoo ta’ee, gara Rabbii tawbaan deebi’uun sammuu kee qaruu dandeessa. Barattoota ciccimoo waliin qo’achuun nama cimaa ta’uu dandeessa. ‘Kuni naa hin galu, hin danda’u’ jechuun sammuu kee hin cufin. Akka si galuu danda’u of amansiisi. Kitaabota fi barruulee adda addaa dubbisuun jireenya kee haaromsu dandeessa.
Gudunfaa
Xiqqaatus guddaatus yuniversitii keessatti akkamitti akka milkaa’an eerre jirra. Insha Allah namni sarara kana hordofe yuniversitii qofa keessatti mitii jireenya isaa guutu keessatti ni milkaa’a. Dhaamsi dhumaa kiyya baratoota aakhiraa dagatanii addunyaa qofa ari’aniif. Rabbii fi aakhira dagatanii addunyaa qofa ari’uun dhugumatti kasaara guddaadha (Ilaali Suuratul Munaafiqun 63:9). Rabbiin yoo yadattanii fi Aakhiraaf yoo galaa qopheefattan, nama milkaa’a taatu. Namni Rabbii fi aakhiraa yaadatu, adabbii ibiddaa jahannam osoo beeku wanta fokkuu raawwachun sammuu ofii ni hadoochaa sila? Kanaafu yuniversitii keessatti yeroo bilisaa baay’ee qabdu. Sammuu keessan dagaagsu fi of jijjiruuf socha’a. Nama irratti hojjatamu osoo hin ta’in nama hojjatu ta’aa. Filmii wal qunnamtii saalaa yommuu ilaaltu summiin sirratti hojjatamaa jiraa jechuudha. Yommuu ati wanta badaa kana dhiiste wanta gaarii tokko addunyaaf gummachitu ati hojjataa jirtaa jechuudha.
Hanga torbaan barruu biraatin walitti deebinu Assalamu aleykum wr wb.


c: text/html

text:
Oromia (WBO): Gartuun Humna Addaa Qaanqee Bilisummaa Finfinnee Kaaba Baha Shaggaritti Diina Haleele March 21, 2016Posted by OromianEconomist in Oromia, Oromia (WBO).
Tags: Oduu Tarkaanfii WBO, Oromia, Oromia (WBO): Gartuun Humna Addaa Qaanqee Bilisummaa finfinnee Kaaba Baha Shaggar haleele, WBO
trackback
(Oromia Press, Bitootessa 21 Bara 2016): Bitootessa 19,2016 Gartuun Humna Addaa Qaanqee Bilisummaa Tarkaanfilee Rifachiisoo Humna Waraana Wayyaanee Irratti Fudhate.
Oduun arganne akka hubachiisutti Gartuun Humna Addaa Qaanqee Bilisummaa Bitootessa 19,2016 Kaaba Baha Shaggar keessatti iddoo sadiitti tarkaanfilee wayyaanee baaragsan fudhatuun injifannoo galmeessee jira.
Tarkaanfileen kun kan fudhataman Kaaba Baha Shaggar Laga Xaafoo fi Sandaafaa gidduutti ta’uu oduun kun mirkaneesseera.
Haaluma kanaan Gartuun Humna Addaa Qaanqee Bilisummaa halkan keessaa sa’aa 2:00 irratti riqicha Laga Daadhii irratti karaa gara Maqalee deemu cufuudhaan humna diinaa bansiisuuf socho’aa ture haleelee miidhaa guddaa irraan gahee jira.
Tarkaanfii kanaan walqabatee sa’uma kanatti humna diinaa mooraa tikaa Kotobee jiru irraa ka’ee fi humna addaa poolisa Oromiyaa gidduutti dogoggoraan dhukaasni geggeeffamaa akka tures ibsameera.
Guyyuma kana Humni Addaa Qaanqee Bilisummaa waardiyyoota Kolleejjii Poolisii Itophiyaa Sandaafaa karra guddicha irratti haleeluun loltoota wayyaanee 5 ol hojiin ala gochuunis gabaafameera.
Bakkuma kanatti tarkaanfii Gartuu Humna Addaa Qaanqee Bilisummaan fudhatameen kuusaan computeraa fi giddugalli leenjii Yunversitii Kolleejjii kanaa guutummaatti akka gubates ibsameera. Mooraa kana keessaa hanga ganama sa’aa 6:00tti aarri halaalaa mul’ataa akka ture kanneen ijaan arganis ragaa dubbataniiru.
Tarkaanfii fudhatame kanatti guddoo kan rifate mootummaan wayyaanee Bitootessa 20,2016 karaa cufuun sakattaa bal’aa ummata irratti geggeessaa akka tures beekuun danda’ameera.
Comments»
No comments yet — be the first.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jaarsoliin araaraa Sudaan, Masrii fi Itiyoopiyaa guyyoota 11f mari’ataa erga turanii booda walii galtee irra utuu hin ga’in addaan ba’an.
Kanneen bakka bu’uun marii sana irratti argaman hoogganoota biyyoota isaanii akkasumas dura taa’aa gamtaa Afriikaaf ba’ii adeemsa turee ibsuuf jiran. Ennaa marii sanaa dhimmootii teekinikaa ilaalchisee qaamotii sadanuu gidduutti walitti dhiyeenya irra ga’amee jira jechuu dhaan dubbi himaan ministrii dhimma alaa Itiyoopiyaa Ambaasaadder Diinaa Muftii VOAf ibsaniiru jechuu dhaan Meleskachoo Ammahaa gabaaseera.


text:
Gaa’ila Islaamaa-Lakk.7.2
Al-Khixbah (Kaadhimachuu) Kutaa 2ffaa
Yeroo darbe kaadhimachuun tarkaanfi jalqabaa gara addunyaa fuudhaa heerumaa itti seenan jennee jirra. Dhiirri tokko dubartii isaa taatu erga filatee booda warratti nama erguun isaaf akka dubbatu gochuu danda’a. Dubartiin rashiida (tan wantoota sirriitti hubattuu fi madaaltu) yoo taate, ishiittis nama erguun fuudhaa heerumaaf ishii gaafachuun ni danda’ama. Ragaan kanaa Ummu salamat erga abbaan warraa ishii irraa du’ee iddaa (yeroo turtii) fixxee booda Ergamaan Rabbii (SAW) nama tokko itti ergan. Ergasii ishiinis tole jechuun ni heerumte.[1] Garuu dubartii takkati yommuu nama itti ergan hayyama waliyyii malee heerumu hin dandeessu. Namni ishii guddise nikaah hidhu qaba. In sha Allah, sharxiiwwan nikaa keessatti ni ilaalla. Ammas, abbaan ishii dhiira gaarii ta’etti intala isaa fuudhaaf itti dhiyeessu danda’a. “Yaa eebalu! intala tiyya fuudhuu dandeessaa?” jechuuni danda’a. Garuu kuni fedhii intalaatin ta’uu qaba. Yoo ishiin hin fedhiin ishii dirqiisisuu hin qabu. Har’as itti fufuun adeemsa kaadhimachuu ilaalla.
1-Istishaaraa (Mari’achiisuu)
Namni tokko nama isaaf ta’u erga filate booda nama nama sanitti dhiyaatu mari’achiisuu danda’a. “Ebaluun ilaalchisee maal jettaa?” jechuuni danda’a. Namni mari’achisan sunis dhugaa dubbachuu qaba. Faayda nama saniitiif yoo ta’ee fi nama lammataa rakkisuuf yoo hin ta’in, hanqinna nama sanii kaase dubbachuu danda’a. Akka ragaatti,
Faaxima bint Qays yommuu Mu’awiyaa fi Abul Jahm fuudhaaf ishitti dhufan Ergamaa Rabbii (SAW) mari’achiiste. Ergamaan Rabbiis (SAW) akkana jedhaniin: “Abul-Jahm ulee ceequ irraa hin buusu (kana jechuun dubartoota haleela). Mu’awiyaan immoo hiyyeessa qabeenya hin qabu. Kanaafu, Usaama bin Zeyditti heerumi.” Sahiih Muslim 1480
Bakki hanqinna nama sanii itti dubbatan yoo barbaachisaa ta’eedha. Barbaachisaa yoo ta’in dubbachuu hin qabu. Yeroo nikaaha dhimma dhuunfaa mari’achiisu yoo barbaade, ifa gochuu danda’a. Fakkeenyaf akkana jechuu: Ani doy’ummaa qaba, amalli kiyya ni jabaata, fi kkf. Yoo baditti kan kufe ta’e, dafee tawbachuu fi of dhoksuu qaba. “Hojii badaa akkanaa hojjadhe” jechuun namatti himu hin qabu. Osoo hanqinna ofii ifatti hin baasin, “Ani isiniif hin ta’u” yoo jedhe, gahaadha.
2-Istikhaarah
Istikhaarah jechuun Rabbiin wanta irra gaarii ta’etti akka nama qajeelchu kadhachuudha. Salaanni Istikhaaraa salaata yeroo dhimmi lama namarratti wal makate isa gaarii ta’e Rabbiin akka nama filachiisuuf salaatamuudha. Kaadhimataa fi kaadhimamtuun Rabbii olta’aa irraa kheeyri barbaadun isaaniif jaallatamaadha. Kunis kan ta’u, raka’aa lama salaatun ergasii du’aayi gochuudha. Hadiisa Jaabir bin Abdullah gabaase keessatti waa’ee istikhaarah haala kanaan ibsa:
Ergamaan Rabbii (SAW) akkuma Qur’aana irraa suurah nu barsiisu dhimmoota keessatti istikhaara akka goonu nu barsiisaa ture. Ni jedha, “Tokkoon keessan dhimmi wayii yoo isa yaachise (dhiphise), salaata dirqama (waajiba) ta’aniin alatti raka’a lama erga salaate booda akkana haa jedhu,
اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَخِيرُكَ بِعِلْمِكَ وَأَسْتَقْدِرُكَ بِقُدْرَتِكَ، وَأَسْأَلُكَ مِنْ فَضْلِكَ الْعَظِيمِ، فَإِنَّكَ تَقْدِرُ وَلاَ أَقْدِرُ وَتَعْلَمُ وَلاَ أَعْلَمُ وَأَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ، اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الأَمْرَ خَيْرٌ لِي فِي دِينِي وَمَعَاشِي وَعَاقِبَةِ أَمْرِي ـ أَوْ قَالَ عَاجِلِ أَمْرِي وَآجِلِهِ ـ فَاقْدُرْهُ لِي وَيَسِّرْهُ لِي ثُمَّ بَارِكْ لِي فِيهِ، وَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الأَمْرَ شَرٌّ لِي فِي دِينِي وَمَعَاشِي وَعَاقِبَةِ أَمْرِي ـ أَوْ قَالَ فِي عَاجِلِ أَمْرِي وَآجِلِهِ ـ فَاصْرِفْهُ عَنِّي وَاصْرِفْنِي عَنْهُ، وَاقْدُرْ لِي الْخَيْرَ حَيْثُ كَانَ ثُمَّ أَرْضِنِي بِهِ
“Allaahumma innii astakhiiruka bi’ilmika, Wa astaqdiruka bi-qudratika, Wa as’aluka min fadlikal-aziim Fa-innaka taqdiru Walaa aqdiru, Wa ta’lamu Wala a’lamu, Wa anta ‘allaamul-ghuyuub. Allaahumma, in kunta ta’lamu anna haaza-lamra Kheeyrun lii fii diinii wa ma’aashi wa’aaqibati `Amri (yookiin ‘aajili `Amri wa’aajilihi) faqdirhu lii wa yas-sirhu lii summa baarik lii Fiihi, Wa in kunta ta’lamu anna haaza-lamra sharrun lii fii diinii wa ma’aashii wa’aaqibati `Amri (yookiin fi’aajili `Amri wa ajilihi) fasrifhu annii wasrifnii anhu. Waqdur liil-kheeyra heeysu kaana Summa ardinii bihi.’
“Yaa Rabbii! Ani beekumsa keetiinin si filachiifadha. Dandeettii Keetiinin dandeettii Si kadha. Tola Kee guddaa irraas Si kadha. Ati ni dandeessa ani hin danda’u. Ati ni beekta ani hin beeku. Ati Beekaa waan hin mul’anneeti. Yaa Rabbi yoo dhimmi kuni amantii kiyya keessatti, jireenyaa fi booddee (Aakhirah) kiyya keessatti gaarii naaf ta’uu beekte, isa naaf murteessii naaf laaffisi. Ergasii barakaa keessa naaf kaa’i. Yoo wanti kun amantii kiyya, jireenya kiyyaa fi booddee kiyyaaf hamaa ta’uu kan beektu ta’e, isa narraa deebisi; anas isarraa na deebisi. Bakkuma jirutti toltuu naaf murteessi. Ergasii wanta sanitti akka gammadu na taasisi.” Ergamaan Rabbii (SAW) “haajaa ofii haa dubbata” jedhan.” Sahiih Al-Bukhaari 1166
Hadiisa kanarraa istikhaaran du’aayi adda ta’e amaloota armaan gadii kan qabuudha:
1-Gocha baay’ee barbaachisaa ta’e hojjachuuf yoo yaadan, istikhaara godhan. Garuu gochi kuni gocha filannoo ta’ee malee gocha dirqama ta’e miti. Fakkeenyaf, sooma soomuf istikhaara gochuun hin barbaachisu. Ji’a Ramadaanaa soomun dirqama waan ta’eef. Dhimmoonni akka fuudhaa heerumaa, daldalaa fi kkf raawwachuuf yommuu yaadu, dhimmi lama ykn sanii ol walitti makamuun isa yoo dhiphise, istikhaara godha.
2- Yommuu istikhaara godhan Rabbiin irraa dhimmi irra gaarii ta’e akka isa/ishii filachiisu ni abdata/abdatti.
3- Istikhaara gochuuf jalqaba salaata raka’aa lama ni salaata. Ergasii du’aayi armaan oli godha. Salaam baafachun duras gochuu danda’a, salaama erga baafate boodas gochuu ni danda’a.
4-Erga istikhaara godhee booda, gara wanta yaadetti ni deema. Yoo wanti suni isaaf gaarii ta’e, Rabbiin isaaf laaffisa. Ta’uu baannan, haala wanta san gufachiisu fida.
5- Wanta sanitti gammaduun tarii takkamaan namatti hin dhagahamu. Yeroo keessa kan namatti dhagahamuudha. [2]
Kanaafu, namni fuudhaa heerumaaf deemu, osoo ishiin ykn isaan wal hin qunnamin akkana jechuun du’aayi gochuu danda’a:
“Yaa Rabbii! Ani beekumsa Keetiinin si filachiifadha. Dandeettii Keetiinin dandeettii Si kadha. Tola Kee guddaa irraas Si kadha. Ati ni dandeessa ani hin danda’u. Ati ni beekta ani hin beeku. Ati Beekaa waan hin mul’anneeti. Yaa Rabbi! yoo dubartiin tuni/dhiirri kuni amantii kiyya keessatti, jireenyaa fi booddee (Aakhirah) kiyya keessatti gaarii naaf ta’uu kan beektu ta’e, ishii/isa naaf murteessii naaf laaffisi. Ergasii barakaa keessa naaf kaa’i. Yoo ishiin/inni amantii kiyya, jireenya kiyyaa fi booddee kiyyaaf hamaa ta’uu kan beektu ta’e, ishii/isa narraa deebisi; anas ishirraa/ isarraa na deebisi. Bakkuma jirutti toltuu naaf murteessi. Ergasii ishitti/isatti akka gammadu na taasisi.”
Namni du’aayi armaan oli godhu dhiira yoo ta’e, …dubartiin tuni…jechuun hima keessatti fayyadama. Yoo dubartii taate immoo…dhiirri kuni…jechuun fayyadamti.
Namni tokko Kaadhimummaaf ykn nikaahaf jaarsummaa ta’uu danda’a
Ergamaan Rabbii (SAW) dubartiin Bariiraa jedhamtu nama Mughiis jedhamutti akka heerumtu jaarsummaa ta’e. Bariiraan ni jette, “Yaa Ergamaa Rabbii! [Akka isatti heerumu] na ajajjaa?” Ergamaan Rabbiis ni jedhe, “Lakki, ani jaarsummama ta’uufi.” Ishiinis ni jette, “Ani isaaf haajaa hin qabu.” Sahiih Al-Bukhaari 5283
Abdullah ibn Umar (radiyallahu anhumaa) yommuu wal fuusisuutti waamamuu akkana jedhaa ture, “Namoota nurratti hin salphisinaa. Alhamdulillah wa salallaahu alaa Muhammadin, ebaluu dubartii teessan kaadhimata (kadhata). Yoo isatti heerumsiiftan, Alhamdulillah (Galanni Rabbiif haa galuu). Yoo isa deebistan, Subhaanallah (Rabbiin qulqullaa’e).” (Bayhaqii 7/181 gabaasi)
Guduunfaa
➤Namni tokko nama isaaf ta’u erga filatee booda nama gaarii fi muxannoo qabu mari’achisuu fi istikhaara gochuun adeemsa fuudhaa heerumaa keessatti wanta gaarii ta’eedha.
➤Jalqaba nama san erga filate booda, nama isatti dhiyaatu fi amanamaa ta’e ni mari’achiisa. Namni inni mari’chisu sunis osoo daangaa hin darbinii fi dhimma keessaa hin bahin dhugaa jiru itti himu qaba. Hanqinna nama sanii barbaachisaa yoo ta’e itti hima. Ta’uu baannan ni cal’isa.
➤Ergasii namni fuudhaaf niiti filatu ykn heerumaaf dhiirsa filattu, gara ofii deebi’uun istikhaara godha/gooti.
➤Istikhaara jechuun dhimma nama yaachisuu keessatti gara wanta gaariitti akka nama qajeelchu Rabbiin kadhachuudha. “Dhimma barbaachisaa kana hojjadhu moo hin hojjadhu?” jedhee yommuu shakkuu, istikhaara gochuun wanta isa fayyaduudha.
➤Istikhaara gochuuf jalqaba salaata raka’a lama ni salaata/salaatti. Ergasii, du’aayi armaan olii ni jedha/jetti. Yeroo biiftun baatu, seentu fi walakka samii taatu malee salaanni istikhaara yeroo kamu salaatamu danda’a. Garuu dhimmichi garmalee muddamsiisaa yoo ta’e, yeroo sadan kanninitiis yoo salaate rakkoo hin qabu. Salaata istikhaara irra deddeebi’e salaatu danda’a.
➤Du’aayi yommuu godhu hidda onnee jalaa haa godhu.
➤Namni Rabbiin filachiifatee fi mu’umintoota mar’achiisee dhimma isaa mirkaneeffate, hin gaabbu. Rabbiin ol ta’e ni jedha: “Dhimmicha keessatti isaan mari’achiisi. Yeroo murteeffatte Rabbirratti hirkadhu.” Suuraa Aali Imraan 3:159
Kitaabban Wabii
[1] Sahiih Muslim 918
[2] Quest for Love and MercyFuula 50-51
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3,fuula 116-117, Abu Maalik
Hisnul_muslim Hiikan gara Afaan Oromoo: Gaalii Abbaaboor Abbaaguumaa, fuula 50


text:
Dajjaal
Mallatoolee Gurguddaa Guyyaa Qiyaamaa
Mallattolee Gurguddoon Guyyaa Qiyaamaa mallattoolee Qiyaamaan garmalee dhiyaachu agarsiisanii fi erga hundii isaanitu dhufanii booda Qiyaamaan kan itti dhaabbattuudha. Mallatooleen Gurguddaan Qiyaamaa akka calleeti. Haanni (jibriin) callee yoo cite, calleen wal duraa duuban harca’u. haaluma kanaan mallattooleen Gurguddoon Qiyaamaas tokko yoo argame kan biraas itti aanaa. Mallatoolee Gurguddoo Qiyaamaa keessaa tokko Dajjaal. Dajjaal kan bahuu namoonni waa’ee isa dubbachuu yommuu dagataniidha. Kanaafu, Dajjaal tasa bahuun dura waa’ee isaa beekun baay’ee nama fayyada.
Dajjaal Eenyudhaa?
Ilmaan Aadam keessa isa tokko yommuu ta’uu Rabbiin dandeetti addaa kennaaf. Rabbiin kan kana isaaf kennuufi amanti namootaa qoruufi. Ergamaan Rabbii (SAW) dajjaalin hordofuu irraa nu akeekachisanii jiru. Dhaabbata qaama isaatii fi amala isaa dubbataniiru. Dajjaal, “Ani Gooftaadha” jechuun gara adduunyaatti baha. Amala isaa yoo beeknee fi akkamitti isarraa akka of eegnu yoo barree, Rabbiin badii isaatirraa ni eega.
Dajjaal Maaliif “al-Masiih Al-Dajjaal” jedhame?
Kan Masiih jedhameef ijji bitaa isaa waan haxaawamteefi (mamsuuh). Inni nama ija takka qabuudha. Ija takka saniin ilaala.
Ammas, akkana jedhame jira: Masiih kan jedhameef dachii waan haxaawufi (yamsah), kana jechuun bakka hundaa ni deema.
Inni “Dajjaal” kan jedhameef gowwoomsu waan fayyadamuufi. Sobaa dhugaa fakkeessun nama gowwoomsa. Kanaafu inni nama kijibaadha.
Dajjaal Maal Himataa?
Dajjaal gooftaa addunyaa akka ta’e himata. Akka isatti amanan namoota waama. Kanaafi, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan, “Dajjaal abbaa ija takkaati, Gooftaan keessan abbaa ija takkaati miti.” Sahiih Al-Bukhaari, Kitaabu Al-Fitan 8/103, Sahiih Muslim kitaabu al-fitan wa ashraaxu saa’ah 4/2248
Hadiisoota Muraasa waa’ee dajjaal dubbatan
Dajjaal sifaata (amaloota) baay’ee namoota biroo irraa adda isa godhu akka qabu hadiisonni sahiih ta’an dhufanii jiru. Warroonni amanan amaloota isaa beekanii akka irraa of eeganii fi isaan hin qoramne, Rasuulli (SAW) amaloota isaa himanii jiru. Namni amaloota kanniin yoo beeke yommuu inni bahuu isaan hin goowwoomu. Amaloota kanniin kan walaalle malee eenyullee isaan hin gowwoomu. Amaloota kanniin keessaa:
Dajjaal dhiira dargaggeessa diimaa, gabaabaa, dabbasaa (rifeensa) furdaa fi mammaramaa qabu, kallacha bal’aa, laphee olii bal’aa fi ijji mirgaa tan haxaawamteedha ykn ballaadha. İjji tuni ol baates hin mul’attu, guutumaan guututti gara keessatti hin lixne. Akka inaba (firii weeyni) boloolitu fakkaatti. Ijji bitaa isaa foon furdaa naannawwa ijaa irratti guddatuun tan haguggamteedha. Ija lamaan isaa jidduu “ ك ف ر “ (K-F-R) kana jechuun “kaafir ” jechuun barraa’e jira. Muslimni barreessu fi hin barreessine hundi ni dubbisa.
Amaloota isaa keessaa kan biroo, Dajjaal ilmo hin qabu, maseena.
Hadiisoonni armaan gadi amaloota armaan olii kanneen dubbataniidha:
1-Abdullah Ibn Umar (radiyallahu anhumaa) akka gabaasetti, Ergamaan Rabbii (salallahu aleyh wa salaam) akkana jedhan: “Ani osoo rafuu Ka’abaa kan xafaawu of arge. Yeroo sanitti namticha rifeensa isaa qajeelaa, dhiirota lamaan jidduu dhaabbatuu fi mataan isaa bishaan coccobsu arge. Anis, “Kuni eenyu?” jechuun gaafadhe. Isaanis,“Ilma Mariyam” jedhan. Ergasii ani achi garagalee nan deeme. Yoosu namticha diimaa, garmalee furdaa, rifeensi isaa mammaramaa, ijji mirgaa isaa ballaa, ijji isaa akka inaba boloolitu fakkaattu arge. Anis “Kuni eenyudha?” jedhe. Isaanis, “Kuni Dajjaal” jedhan. Namni fakkeenyaan isatti dhiyoo ta’e ibn Qaxan” Al-Bukhaarin Lakk. 6508 gabaase (Ibn Qaxan namticha gosa Khuzaa’a irraa Banu Musxaliq irraa ta’eedha.”
2-Ibn Umar akka gabaasetti, Ergamaan Rabbii (SAW) waa’ee dajjaal kaasun akkana jedhan: “Dhugumatti, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jaamaa miti. Dhagayaa, Masiih Dajjaal ijji mirgaa isaa ballaadha. Ijji isaa akka inaba boloolituti.” Al-Bukhaarin Lakk. 3184 gabaase
3-Hadiis Abu Hureyraan gabaase keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Masiihin sobaa (Dajjaal) ijji isaa ballaadha, kallachi isaa bal’aadha. Lapheen gara oliis bal’aadha…” Ahmad 7564 gabaase
4- Hadiisa Anas gabaase keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Nabiyyiin tokkoyyuu hin ergamne ummata isaa [Dajjaali] ballaa kijibaa irraa kan akeekachisu yoo ta’e malee. Dhagayaa! inni jaamaadha. Gooftaan keessan jaamaa miti. Ija lamaan isaa jidduu “Kaafir” jechuun barreefamee jira.” Sahih al-Bukhari 7131 gabaase.
Bakka Dajjaal Bahuu
Dajjal kallatti Bahaa bakka Khurasaan jedhamtu irraa baha. Ergasii dachii hunda keessa deema. Makkaa fi Madiinaa malee bakki inni hin seenne hin jiru. Magaloota lamaan kanniin inni seenu hin danda’u. Sababni isaas, Malaaykonni akka inni hin seenne dhoowwu.
Abu Bakr Siddiiq akka gabaasetti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Dajjaal lafa Bahaa Khurasaan jedhamtu irraa baha.” Sunan Ibn Maajah 4072 fi Jaami’a Tirmizii 2237 gabaasan
Khurasaan magaalaa guddoo taate Iraan keessatti argamtuudha.
Bakka Dajjaal deemu
Makkaa fi Madiinaa malee Dajjaal bakka hundaa ni dhaqa. Anas akka gabaasetti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan, “Makkaa fi Madiinaa malee magaalaan Dajjaal hin seenne hin jirtu.” Ahmadi fi Al-Haakim gabaasan
Eenyutu Dajjaaliin hordofaa?
Harki caalaan Dajjaalin hordofuu Yahudoota. Itti aanse Peershiyaa, Turkoota fi makaa namoota birooti. Irra caalaan isaanii warra baadiyaati fi dubartoota. Anas bin Maalik akka gabaasetti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Yahuudonni Asbahaan kuma torbaatama ta’anii fi uffata Xayaalisah uffatanii Dajjaalin ni hordofu.” Xayaalisah jechuun uffata furdaa akka shaaliti. Sahiih Muslim 2944 gabaase. Asbahaan ykn Isfahaan magaala giddu-galeessa Iraan keessatti argamtudha.
Fitnaa Dajjaal
Fitnaan Dajjaal fitnaa hundarra guddaa dachii kana keessatti mul’atuudha. Uumama Nabii Aadam irraa kaase hanga Qiyaamaan dhaabbattu fitnaan guddaan fitnaa Dajjaal caalu hin jiru. Imraan ibn Huseeyn Ergamaan Rabbii (SAW) akkana kan jedhan dhagayee jira jedha: “Uumama Aadam irraa kaase hanga Qiyaamaan dhaabbattu jidduu uumamni Dajjaal caalaa [fitnaa] guddaa geessu hin jiru.” Sahiih Muslim 2946
Sababni kanaa, “Ani Gooftaadha natti amana” jechuun namoota waama. Dajjaal humni adda ni kennamaaf. Samii akka roobdu ni ajaja, ni roobdi. Dachiis akka biqilchitu ni ajaja, ni biqilchitis. Jannata fi Ibidda of duukaan deema. Namoonni wantoota kanniin yommuu argan fitnaa guddaa keessatti kufu. Hadiisa Huzeyfaan gabaase keessatti, Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan “Dajjaal waliin Jannata fi ibiddatu jira. Ibiddi isaa Jannata, Jannanni isaa ibidda.[1]” Ammas gabaasa biraa keessatti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan, “Dhugumatti, wanta Dajjaal waliin jiru nan beeka. Isa waliin laggeen yaa’an lamatu jiru. Isaan keessaa tokko ija namaatti bishaan adii ta’ee mul’ata, kan lammataa immoo ibidda boba’u fakkaate mul’ata. Isin keessaa namni tokko yoo arge, laga ibidda jedhee yaadu sanitti haa deemu. Ija isaa dununfachuun mataa isaa gadi qabatee haa dhugu. Sababni isaas, [lagni ibidda bobaa’a fakkaatu suni] bishaan qabbanaa’adha. Dhugumatti Dajjaal ijji isaa tan haxaawwamtee fi gubbaa ishii gogaa furdaatu jira. Ijaa lamaan isaa jidduu “Kaafir” jedhamuun barreefame. Mu’minni (namni amane) barreessu fi hin barreessine hundi ni dubbisa.” Sahiih Muslim 2934
Hadiisa Nawwaas ibn Sam’aan gabaase keessatti, Sahaabonni, “Yaa Ergamaa Rabbii! Yeroo hangamiif dachii keessa turaa?” jechuun Nabiyyi gaafatan. Nabiyyinis ni jedhan, “Guyyaa Afurtama: guyyaan tokko akka waggaa tokkoti, ammas, guyyaan tokko akka ji’a tokkoti, ammas guyyaan tokko akka torbaan tokkoti san booda guyyoonni hafan akkuma guyyoota keessaniiti.”…Sahaabonnis ni jedhan, “Dachii keessatti saffisa akkamiitiin deemaa?” Nabiyyiinis (SAW) ni jedhan, “Akka dumeessa bubbeen oofamuutti deema. Namootatti dhufuun isaan waama. Isaanis isatti amanuun isaaf awwaatu. Samii akka roobdu ni ajaja, ishiinis ni roobdi. Dachiis ni ajaja, ishinis ni biqilchiti. Horiin isaanii dalluun ol dheeroo, gur’uun isaanii aananiin guuttamoo fi cinaan isaanii diriiraa ta’anii galgala isaanitti dacha’u (galu). (Kana jechuun garmalee nyaachu fi dhuguu irraa kan ka’e quufanii gara manaa dacha’u). Ergasii Dajjaal namoota birootti dhufuun isaan waama. Isaanis jecha isarratti deebisu, isatti hin amanan. Innis isaan dhiisee biraa deema. Ergasii hoongen cimaan isaan rukuta, qabeenyi homaatu harka isaaniitti hin hafu. Lafa balfii fi wanti caccabaan walitti qabame biraan ni darba. Akkana jedhaan, “Kuusaa kee baasi.” Kuusaan lafa tanaas akka hoomaa kannisaa isa hordofa. Ergasii namticha dargaggummaan guuttame waamun seeyfin rukutee bakka lamatti addaan qooda. Qaama lamaatti qoodame kana addaan fageesse kaa’a. Ergasi Dajjaal isa waama. Dargaggeessi kunis seeqataa fi fuulli isaa ifaa itti dhufa.” Sahiih Muslim 2937
Dargaggeessa Dajjaal ajjeesee san booda ka’u kana ilaalchise, Hadiisa Sa’iid al-Kudriyy gabaase keessatti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan, “Dajjaal gara Madiina ni dhufa. Garuu akka hin seenne ni dhoowwama. Lafa ashaboo Madiinatti aantu qubata. Namtichi namoota hundarra gaarii ta’e gaafa san gara Dajjaal ni baha. Namtichi kunis ni jedha: Ati Dajjaali seenaa kee Ergamaan Rabbii (SAW) nutti himan ta’uu ragaa nan baha.” Dajjaal [warroota isa hordofaniin] ni jedha, “Nama kana yoo ajjeesee isa jiraachisee dhimma kiyya ilaalchisee ni shakkituu?” Isaanis ni jedhan, “Lakki!” Dajjaalis nama kana ajjeesee ni jiraachisa. Namni kunis ni jedha, “Duraan caalaa har’a sirritti si beeke.” Dajjaal nama kana ajjeesuf ni yaala. Garuu isa ajjeesu hin danda’u.” Sahih al-Bukhari 7132
Hadiisa Abu Umaamah al-Baahili gabaase keessatti Nabiyyiin (SAW) waa’ee Dajjaal ilaalchse akkana jedhan: “Fitnaa isaa keessaa tokko, Dajjaal nama baadiyaatin akkana jedha, “Ani abbaa fi haadha kee yoo siif kaase ani gooftaa kee ta’uu ragaa ni baataa?” Innis ni jedha, “Eeyyen” Ergasii sheyxaanonni lama suuraa haadha fi abbaa isaa fakkaachun, “Yaa ilma kiyya! Isa hordofi inni gooftaa keeti.” Jedhuun.” (Ibn Maajah, lakk. 4067. Albaanis sahiih jalatti ramade, Sahiih al-Jaami’ al-Saghiir, lakk. 7752)
Rabbiin irraa nageenya kadhanna, fitnaa irraa isaan tiikfamna.
Akkamitti Dajjaal irraa of eeganii?
Fitnaan Dajjaal fitnaa guddaa dachii tana irratti mul’atuudha. Nabiyyoonni darban hundi fitnaa isaatirraa ummata isaanii akeekachiisanii turan. Nabiyyiin keenya Muhammad (SAW) amaloota isaa ibsuun akka sirriitti beeknu fi irraa of tiiksinuu nutti akeekanii jiru. Karaalee Dajjaal irraa ittiin of eegan mee ijoo isaanii haa ilaallu:
1-Beekumsaa fi iimaanan of faayu fi cimsuu- Dajjaal yommuu dhufu namoonni jalqaba gowwoomanii fi sobaman, warroota beekumsa hin qabnee fi Islaama irraa fagaataniidha. Kanaafi, hadiisa armaan olii keessatti, namni baadiyaa kuni beekumsa waan hin qabneef, yoosu sitti amana jechuun waadaa seenaaf. Dargaggeessi Dajjaal ajjeese suni immoo beekumsa waan qabuuf, “Ati nama kijibaa waa’ee kee Rasuulli nutti himaniidha” jechuun isatti amanu dida. Kanaafu, namni beekumsa Islaamatin of faayu fi Islaama hordofuun fitnaa isaa irraa eeggamu danda’a.
Beekumsi guddaan amaloota (sifaata) Rabbii beekudha. Dajjaal nama jaamadha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala jaamaa miti. Rabbiin addunyaa kana irratti hin mul’atu, Dajjaal namni hunduu ni arga. Dajjaal ni nyaata ni dhuga, Rabbiin immoo kana hunda irraa qulqulluudha.
2-Fitnaa Dajjaal irraa Rabbiin tiikfamu- keessumayyu yeroo salaataa fitnaa Dajjaal irraa Rabbiin akka nama tiiksu kadhachu. Kana ilaalchise hadiisonni sahiih ta’an dhufanii jiru. Isaan keessaa: Abu Hureyraan akkana jechuun gabaase, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: Tokkoon keessan tashahhuda erga jedhee booda wantoota afur irraa Rabbiin akka isa eegu akkana jechuun haa kadhatu:
اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ وَمِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ وَمِنْ فِتْنَةِ الْمَحْيَا وَالْمَمَاتِ وَمِنْ شَرِّ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ
Allaahumma innii a’uuzu bika min azaabi jahannam wa-min azaabil qabri wa-min fitnatil-mahyaa wal-mamaati wa-min sharri fitnatil-masiih dajjaal.
“Yaa Rabbii! Dhugumatti ani, Azaaba Jahannam irraa, azaaba qabrii irraa, fitnaa jiruu fi du’aa irraa, sharri fitnaa masiih dajjaal irraa Siin tiikfama.” Sahiih Muslim 588
Hiika jechootaa: Allahumma-Yaa Rabbii, innii-dhugumatti ani, a’uuzu-tiikfama, bika-siin, azaab-adabbii, wa-fi, min-irraa, fitna-qormaata cimaa, mahyaa-jiruu, mamaat-du’a, sharri-wanta badaa.
Du’aayi tana attahiyyaatu fi salaawata erga fixee booda salaama baafachuun dura jedha.
3-Suurah al-Kahf irraa aayata haffazuu- Ergamaan Rabbii (SAW) suuratu al-kahf irraa aayaata muraasa jalqaba irratti argaman akka dajjaal irratti qara’an ajajanii jiru. Kunis kan ta’u, aayaata kudhan jalqaba irraa qara’uudha. Hadiisoota kana ilaalchise dhufan keessaa hadiisa dheeraa Nawwaas gabaasedha. Hadiisa kana keessatti akkana jedha: “Isin keessaa namni isa (Dajjaalin) arge, baniinsa suuratu al-kahf irratti haa qara’u.” Sahih Muslim 2937
Abu Dardaan akka gabaasetti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan, “Namni suuratu al-kahf jalqaba irraa aayata kudhan haffaze (qomatti qabate) Dajjaal irraa ni tiikfama.” Sahiih Muslim 809
Sababni suuratu al-kahf itti filatamteef maalii?
Akkana jedhame jira: Baniinsa suuratu Al-Kahf keessatti dargaaggoota godatti dheessaniif Rabbiin eeggumsa akka kenneef ni dubbata. Dargaggoonni motummaa abbaa irree fi namoota Rabbiitti hin amanne irraa dheessun godatti baqatan. Rabbiis dargaggoota kanniin wanta hamaa irraa ni eege. Kanaafu, Muslimni yommuu Dajjaalin qunnamu kana yaadachu qaba.
4-Dajjaal irraa dheessuu fi irraa fagaachu-garri itti dheessan irra caalaan Makkaa fi Madiinadha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namoota qoruuf Dajjaaliif wanta addaa fi nama dhamaasu kennaaf. Namni, “Ani iimaana qaba homaa na hin godhu” jedhe osoo yaadu, wanta dajjaal harka qabuun sobame isa hordofa. Dajjaal samiin roobi, dachiin biqilchi jechuun ajaja. Yommuu samiin roobdu fi dachiin biqiltoota biqilchitu, namni wanta kanaan sobamuun isa hordofa. Yoo isa hordofe immoo ni kafara. Kanaafu, qormaata waan kufeef dhumti isaa Jahaannami.
Imraan bin Huseeyn akka gabaasetti, Nabiyyiin (SAW) akkana jedhan, “Namni Bahiinsa Dajjaal dhagahee, isarraa haa dheessu. Namtichi yommuu isatti dhufu, wanta faffakeessaa inni ittiin ergame dhugaa akka ta’etti yaadun isa hordofa.” Imaam Ahmad (19118), Abu Dawuud (3762) fi al-Haakim (4/31)
Akkasumas, gara gaaraatti jalaa dheessudha.
Du’a Dajjaal
Akkuma Hadiisonni sahihin agarsiisan Dajjaal harka Masiih Iisaa ibn Mariyamitti du’a. Dajjaal dachii irra deemun fitnaan isaa ni baay’ata, namoonni baay’een isa hordofu. Mu’mintoota irraa namoota xiqqoo malee eenyullee fitnaa isaatirraa hin baraaramu. Yeroo fitnaan isaa akkanatti baay’ate kanatti Iisaa ibn Mariyam (aleyh salaam) minaaraa baha Damaasqotti argamutti ni bu’a. Gabroonni Rabbii warroonni amanan isa marsu. Iisaaniis isaaniin deemun gara Masiih Dajjaal qajeela. Yommuu Nabii Iisaan bu’u, Dajjaal gara Baytal Maqdisitti (Jerusaalamitti) qajeela. Iisaanis balbala “Ludd” jedhamu biratti isa qunnama. Ludd magaala Filisxem keessatti Baytal Maqdisitti dhiyoo taatedha. Yommuu Dajjaal Iisaa argu akkuma soqiddi bishaan keessatti baqu, Dajjaalis baqa. Iisaanis ni jedhaan, “Ani dhimma sirraa qabaa gonkumaa na hin miliqxu.” San booda Dajaalin qabuun xiyya isaatiin ajjeesa. Hordoftoonni Dajjaal ni dheessu. Muslimoonni isaan hordofuun isaan ajjeesu. Hanga Mukni dubbachuun, “Yaa Muslim, Yaa Gabricha Rabbii! Kuni Yahuudaa na duuba jiruudha. Koottu isa ajjeesi.” jedhu gahuutti Muslimoonni isaan ajjeesu. Garuu mukkeen keessa mukni Gharqad jedhamu hin dubbatu. Inni muka yahuudaa waan ta’eef.
Hadiisota muraasa waa’ee kana dubbatan dhiyeessun ni danda’ama:
Hadiisa Abdullah ibn Amr gabaase keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan, “Dajjaal ummata kiyya keessatti ni baha. Afurtamas ni tura… San booda Rabbiin Iisaa ibn Mariyami ni erga. Iisaan akka waan Urwah ibn Mas’uud fakkaatuti. Innis Dajjaalin duuka bu’uun ni ajjeesa.” Sahiih Muslim 2940
Mujammi’a ibn Jaariyah al-Ansaari (radiyallahu anhu) akkana jechuun gabaase, “Ergamaan Rabbii (SAW) akkana kan jedhan dhagahe, “Ilmi Mariyam Dajjaalin balbala Ludditti ni ajjeesa.” Jaami’a at-Tirmizi 2244
Ajjeechaa Dajjaalitiin fitnaan isaa ni xumurama. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa warroota amanan ni baraara.
Guduunfaa
➤Dajjaal fitnaa guddaa dachii keessatti mul’atuudha.
➤Dajjaal ilma namaa yoo ta’u, wantoota sobaa namatti agarsiisuun namoonni akka isatti amanan taasisa. Amaloonni isa kana fakkaatu
➦ Ijji isaa takka ballaadha.
➦ İja lamaan jidduutti kaafir jechuun barreefame
➦ Nama gabaaba Jismiin isaa garmalee guddaa fi furdaa ta’eedha.
➦ Dabbasaa (rifeensa) mammaramaa fi furdaa qaba
➦ Kallachi isaa bal’aadha
➦ Ijoolle hin qabu
➤ Dajjaal maal himataa, maal hojjataa?
➦ Dajjaal ani gooftaadha natti amanaa jechuun namoota waama.
➦ Laga akka ibidda boba’a fakkaatu fi laga adii of duukaan deema. Lagni ibidda bobaa’a fakkaatu, bishaan qabbanaa’adha.
➦ Samii roobi,dachi biqilchi jechuun ajaja. Dhugumatti kuni hundi fitna guddaadha. Kuni namoota qoruuf dandeetti Rabbiin subhaanahu wa ta’aala isaaf kennuudha. Kanaafu, namni Dajjaal irraa of eeguf, du’aayi irrannatti eerre fi suuratu al-kahf qara’u danda’a.
Kitaaba wabii
[1] Sahiih Muslim 2934
The End of The World-fuul 263-…
https://islamqa.info/en/answers/8806/who-is-the-dajjaal
https://islamqa.info/ar/answers/8806/%D9%81%D8%AA%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%AC%D8%A7%D9%84


text:
Ambo (magaala)
Ambo magaalaa Oromiyaa gara dhihaatti aanaa Amboo keessatti argamtu. Magaalaan Amboo naannoo Oromiyaa godina Shawaa Dhihaa kessatti argamti. Magaalaan kun Finfinneerra gara dhihaattii Kiilomeetira 125 fagaattee argaamti. Ol ka’iinsi lafaa naannoo Amboo meetira 2101 yeroo ta’u laatiitiyuudii fi loongitiyuudiin ishii 8059’N 37051’E ta'a.
Ambo waan baayyedhaan beekkamti. Kana keessa tokko hora (mineral water) Ambotti. Warshaan hora kanarraa Bishaan Amboo oomishu magaalaa Amboorraa kiilomeetira 5 fagaatee argama. Kan biraa dhagaa mana ijaarsaaf oolu dhagaan Amboos achumatti argama. Manneen naannoo sana baayyeen kan ijaarraman dhagaa Amboo kanaani.
Ambo bishaan oo’aa(hot spring) lafa keessa burqu qabdi. Bishaan oo’aan kun bashannanaafis ta’ee fayyaa ofii eeguuf tajaajila guddaa kenna. Ambo naanno ishiitii iddoowwan turistii harkisan baayye qabdi. Kana keessa Finca’aa Gudar, Fincaa’aa Hulluuqaa, Haroo Wancii, fi kkf kaasuun ni danda’ama.
Ambo keessa Yuunivarsiitii tokkoo, manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa lamaa fi manneen barnoota sadarkaa tokkoffaa baayyetu jira. Manni Barumsaa Sadarkaa 2ffaa Amboo mannen barnoota gurguddo Oromiyaas ta’e biyyattii kessa jiran keessa tokko.
Akka lakkoofsa uummataa bara 2005tti, magaalaan Ambo uummata 49,421 qabdi. Uummanni magaalaa Amboo Oromummaa kan labsanii fi deeggartoota Adda Bilisummaa Oromoo(ABO) akka ta’an dubbatama. Kanaafis akka ragaatti kan kaafamu Mana Barumsa Sadarkaa 2ffaa Amboo keessatti baratoonni yeroo baayyee mormii mootummaarra qaban ibsaa turuu isaaniiti.


text:
Sudaan Kibbaa, vaayrasii koronaa, kan yeroo ammaa addunyaa rifachiisee jiru irraa haga ammaatti walaba taateyyuu, dhukkuba Gifiraa akka hamaatti biyya ishee keessa babal’ate dhaabuuf wal’aansootti jirti. Amajjii bara 2019 irraa jalqabee haga ammaatti namoota kuma afurii fi dhibba toorba tu dhukkubichaan qabame. Kanneen du’an 26.
Mootummaan Sudaan Kibbaa, Dhaabbata Fayyaa Addunyaa fi dhaabbattoota ka biroo akka UNICE, GAVI, the VACCINE ALLIANCE fi kan nama muuziqaa beekamaa BONOn hundeeffame - ONE jedhaman wajjiin wal gargaaruudhaan, haga Caamsaatti, guutummaa biyyattii keessaa ijoollee miliyoona lamaa fi walakkaa tallaluuf hojjetaa jiru.
Duulli kun baatii Guraandhala dabree keessa Giddu-gala fayyaa ijoollee tokkittii biyyattii keessa jirutti jalqabame. Ka magaalaa Jubaa keessa maadheffate – Hospitaalli Daa’immanii Al-shabbah jedhamu kun, lammiwwan baay’ee iyyeeyyii magaalattii keessaaf ka tajaajila kennu yoo tahu, baatii tokko keessatti namoota kuma shanii oliif wal’aansa fayyaa kenna.
“Kanas tahee garuu, tajaajilli tallalii Gifiraa Sudaan Kibbaa keessaa lakkoobsaan gad-aanaa dha. Dhibba keessaa harka 59 irraa ol hin baane,” jedhu – ogeeyyiin fayyaa.


text:
Jannata Waadaa Galamte Kafaruu fi Shirkii Dalaguun hin dhabinaa-kutaa 2.3
Qananii Jannataa-kutaa 3
Faayaa fi Uffata Warra Jannataa
Bareedinna faayaa fi uffata warra Jannataa hin gaafatin. Akkuma isaan addunyaa keessatti iimaanaa fi hojii gaggaariin of faayan Jannata keessattis faayaa fi uffata garmalee bareedan faayamu. Jechama, “Al-Jazaa’u min jiinsil amal (Jazaan gosa hojiitini)” jedhamu hin dhageenyee? Namni addunyaa keessatti qalbii isaa qulqulleesse, keessaa fi ala isaa iimaanaa fi hojii gaggaariin faaye, Aakhiraatti keessi isaa ni qulqulleefama, gubbaan isaa ni faayama. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Sila mindaan toltuu toltu malee ni jiraa?” Suuratu Ar-Rahmaan 55:60
Keessi warra Jannataa qulqulleefamu ilaalchise, Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Jibba irraa wanta qoma isaanii keessa jiru ni baafna, [kanaafu isaan] obboleeyyan sireewwan irratti walitti garagalan ta’u. Achi keessatti dadhabbiin isaan hin tuqu. Isaan achi keessaas kan baafamanii miti.” Suuratu Al-Hijr 15:47-48
[Kana jechuun qalbii isaanii keessaa jibba, waanyu (hinaaffi) fi diinummaa hunda ni baafna. Jannata keessa obboleeyyan wal jaallatan ta’anii jiraatu. Sireewwan (algaa) gurguddaa irra fuula walitti garagalchanii taa’u. Jannata keessatti dadhabbiin isaan hin tuqu. Isaan abadii achi keessa jiraatu.]
Mee amma gubbarraan maal akka uwwifamanii fi faayaman haa ilaallu:
“Dhugumatti, warri amananii fi hojii gaggaarii hojjatan, dhugumatti Nuti mindaa nama hojii bareechisee hin balleessinu. Warra san Jannata Qubsumaatu isaaniif jira; laggeen isaan jala yaa’u. Achi keessatti isaan gumeewwan warqee irraa ta’een miidhagfamu. Uffata magariisaa hariira haphii fi furdaa irraa [hojjataman] uffatu. Ishii (Jannata) keessatti sireewwan faayaman irratti hirkatanii taa’u. Mindaan waa tole! Iddoon boqonnaas waa bareede!” (Suuratu al-Kahf 18:30-31)
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa mindaa nama hojii bareechisee akka hin balleessinee dubbata. Garuu kana yommuu jedhu nama hojii bareechise hunda mindaa isaa hin balleessu jechuudhaa? Lakki, dubbiin akkanaa miti. Yaada kana oofuf, jalqaba irratti namni hojii bareechisu amala akkami qabaatu akka qabu ni dubbate. “Dhugumatti, warri amananii fi hojii gaggaarii hojjatan…” Namni hojii jalaa hin balleessine nama hundeewwan iimaanatti amane ta’uu qaba. Namni hundeewwan kanatti hin amanne, kufriin isaa hojii isaa gaarii hunda jalaa balleessa.
Namni erga Rabbii olta’aatti, Malaaykotatti, Kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti, Guyyaa Aakhiraatti fi qadaratti amane booda hojii isaa bareechisee, Rabbiin olta’aan mindaa isaa jalaa hin balleessu. Garuu hojii bareechisu jechuun maal jechuudhaa? Hojii bareechisuu jechuun Rabbiif jedhanii hojii gaarii hojjachuu fi yommuu hojjatan shari’aa Rabbii hordofuudha. Fakkeenyaf, namni salaata Rabbii olta’aaf jedhe salaate fi akkaataa Nabiyyiin (SAW) itti salaatanitti sharxii fi arkaana eegun yoo salaate, inni hojii bareechise. Namni haala kanaan hojii gaarii hojjate, Rabbiin mindaa isaa akka baduu hin taasisu. Kanaafi itti aanse mindaa namoota akkanaa ni dubbate:
“Warra san Jannata qubsumaatu isaaniif jira.” Kana jechuun namoota amananii fi hojii gaggaarii hojjataniif Jannata yeroo hunda keessa turanii fi jiraatantu jira. Golootaa fi manneen isaanii jala laggeentu yaa’a. Achi keessatti namoonni kunniin gumeewwan warqiitin faayamu. Gumeewwan faaya harka irratti godhataniidha. Uffata magariisa hariira haphii fi furdaa irraa hojjatame uffatu. Sireewwan agoobaraan haguuggamanii fi miidhagfaman irratti hirkatanii taa’u.[1]
Aayaan (keeyyattonni) armaan olii hojii gaggaarii hojjachuu fi bareechisuuf kakkaa’umsa guddaa namaaf ta’u. Sababni isaas, namni hojii gaggaarii hojjatu hundaaf mindaa akka argatu yoo beeke, hojii gaarii hojjachuu irratti ni jabaata. Mindaan isaaf kennamu gaarii akka ta’e yoo beeke immoo hojii hojjatu caalatti bareechisuuf carraaqa. Dhugumatti, Jannani mindaa hunda caalaa gaarii taatedha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Rabbiin mu’mintoota dhiiraatii fi dubartootaf Jannata laggeen jala yaa’an, achi keessatti kan hafan ta’anii fi manneen gaggaarii Jannataa qubsumaa keessa jiran waadaa galeefi jira. Jaalalli Rabbiin irraa ta’e kana hundarra caala. Suni milkaa’inna guddaadha.” (Suuratu At-Tawbaa 9:72)
Jannata keessatti qananiin hundarra guddaan maal akka ta’e beektuu?
Mee itti yaadaa! Nyaataa dhugaatin, manneen, firaashni, minxaafin, uffanni, faayni fi qananiin lakkaawame hin dhumne Jannata keessa ciisa. Kunniin wantoota Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa uumedha. Mee itti yaadaa! Uumama addaa takkuu hin argine, garmalee kan bareedu fi nama dinqiisisuu yeroo jalqabaatiif yommuu argitan hangam gammadduu? Dhugumatti garmalee gammaddu. Jannani uumama takkuu hin argine garmalee tan nama dinqiisiistudha. Garuu Khaaliqa Jannata tana, samii fi dachii uume osoo ijaan argitanii hangam isin gammachiisaa? Khaaliqa tokkicha fakkaataa hin qabne, amaloonni Isaa gara hundaan guutuu hanqinna hin qabne osoo ilaaltanii gammachuu akkamiitu isinitti dhagahamaa? Rabbii olta’aa si uumee fi si kunuunsu ilaaluun hangam si gammachiisaa?
Dhugumatti, qananii fi gammachuun hunda caalaan Jannata keessatti argatan Rabbii olta’aa ilaaludha. Warri Jannataa yommuu Rabbii olta’aa argan, qananii biroo ni dagatu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Fuulli [gariin] Guyyaa san ni ifu. Gara Gooftaa isaanii ilaalu.” Suuratu Al-Qiyaamah 75:22-23
Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Yommuu warri Jannataa Jannata seenan, Rabbiin tabaaraka wa ta’aalaa ni jedha: Isiniif dabalaa waa ni barbaaddu?” Isaanis ni jedhu, “Fuula keenya hin ibsinee? Ibidda irraa nu baraarun Jannata nu hin seensifnee?”, Ergasii Rabbiin haguuggi Isaa ni saaqa (ni kaasa). Gara Gooftaa isaanii ilaalu caalaa wanti isaan biratti jaallatamaa ta’e hin jiru.” Itti aanse aaya tana ni qara’e:
“Isaan toltuu hojjataniif [mindaa] gaarii fi dabalataatu jira. Gurraachinnii fi salphinni homaatu fuula isaanii hin haguugu. Isaan sun warra Jannataati. Isaan ishee keessatti hafoodha.” (Suuratu Yuunus 10:26) Sahiih Muslim 181, Jaami’u At-Tirmizii 3388
Imaamu ibn Al-Qayyim ni jedha: Addunyaan Rabbiin beekuu fi Isa jaallachuun malee gaarii hin taatu, Jannanis Isa ilaalun malee gaarii hin taatu. ” Madaariju Saalikiin 976 (Ar-Risaalah Publisher)
Dhugumatti, akkuma addunyaa keessatti qananii fi gammachuun hunda caalu Rabbiin beeku fi Isa jaallachu ta’e, Jannata keessattis qananii fi gammachuun hunda caalu Isa ilaaludha.
[1] Tafsiir Muyassar-297, Tafsiir Sa’dii- 553