text:
Ibsaa Jireenyaa-Lakk.2
Sheyxaanni namoota amala sadii qaban irratti aangoo ykn humna hin qabu. Isaan jallisuu hin danda’u. 1. Yaqiina (dhugaan amanuu fi shakkuu dhiisu) 2. Iklaasa (Hojii Rabbiif qulqulleessu, Isa qofaaf hojjachuu) 3. Tawakkula (Rabbiin irratti hirkachuu)
Girdoon Nifaaqaa yommuu saaqamu-Lakk.3
Nifaaqni dhibee badaa addunyaa fi aakhiraa nama jalaa balleessudha. Tarii namtichi osoo hin beekin nifaaqatti kufuun kasaaru danda’a. Kanaafu, kasaara kana jalaa bahuuf mallatoolee fi ramaddi nifaaqaa beekun baay’ee barbaachisaadha. Ammas nifaaqa amantii keessatti nifaaqu asliyyi fi nifaaqu xaari’u jechuun bakka lamatti qoodun ni danda’ama. 1.Nifaaqu asliyy (nifaaqa hundee)-Islaama dhugaan kan hin fudhanne fi nifaaqa irratti kan guddateedha. Ykn jalqabuma Islaamatti yommuu seenu kufrii isaa kan dhokseedha. Faaydan addunyaa isa dhiibun Muslimoota waliin jiraata. Garuu of keessatti kufrii dhoksa.
2.Nifaaqu Xaari’u (nifaaqa tasaa)– Islaamatti dhugaan amane ergasii shakkiin qalbii isaatti yommuu darbamu Islaama irraa duubatti deebi’e fi kufrii isaa dhokseedha. Namoonni gariin sobdoota ta’anii osoo hin ta’in dhugaadhaan Islaama ta’uu isaani ni labsu. Qormaata garagaraa Rabbiin dhugummaa imaanaa isaanii ittiin qoruuf yommuu saaxilaman shakkiin qalbii isaanii irratti ni darbama. San booda Islaama irraa dhoksaan duubatti deebi’u. Kufrii isaanii hin labsan, faaydaa addunyaa ni dhabna ykn haddiin (adabbiin) nurratti dhaabbata jedhanii waan sodaataniif. Kanniin keessaa namoota naannoo hundeen isaa Musliima ta’e keessatti guddatantu jiru. Yommuu umrii gaheessummaa (dargaggumma fi shamarrummaa) gahe maatii hordofuun Islaama dhugaan ni fudhata. Ergasii, shakkiin qalbii isaa/ishii irratti darbama. San booda Islaama irraa duubatti deebi’a. Duubatti deebi’u (kafaruu) isaa hin ibsu, keessumatti dhokfata. Gubbaan Muslimoota fakkaachun itti fufa. Namoonni gariin immoo sochiin Islaamatti seenu fi bahuu isaanii irra deddeebi’a. Wantoota haala jireenya fi nafsee isaani qunnamu irratti hundaa’un yeroo tokko gara Islaama seenu, yeroo biraa immoo keessaa bahu. Garuu gubbaan Muslimoota fakkaachu itti fufu. Warroota kanniin ilaalchise Qur’aana keessatti, “Dhugumatti isaan amananii ergasii kafaran; ergasii amananii ergasii kafaran; ergasiis kufrii dabalatan, Rabbiin kan isaaniif araaramuu fi karaa kan isaan qajeelchu miti.” (suuratu An-Nisa 4:137) Kanaafu, namni yommuu shakkiin qalbii isaatti darbamu of eeggachu qaba. Shakkii kana oofuf gara Rabbii deebi’uu fi obsuu qabaa malee Islaama akka aduu ta’e irraa duubatti deebi’un of kasaarsu hin qabu. Shakkiin qormaata akka ta’e beekun haa obsu. Kitaaba wabii: Zaahirul Nifaaqi wa khabaa’isul munaafiqiin fii taarikh-1/58-59, Abdurahmaan Hasan Madiniyy
Girdoon Nifaaqaa yommuu Saaqamu-Lakk. 4
Kutaalee darban keessatti waa’ee fi ramaddii nifaaqa ilaaluf tattaafanne jirra. Har’a immoo gabaabbinnaa WANTOOTA NIFAAQATTI NAMA KAKAASAN ilaalla. Nifaaqni adeemsa namoonni muraasni kakka’uumsa nafsee isaanii keessa jiru hordofaniidha. Kaka’uumsa kanniin bakka afuritti qoodun ilaalun ni danda’ama.
1ffaa: faayda addunyaa kajeelu- Faayda addunyaa tana argachuuf namni tokko kufrii keessatti dhokse Islaama gubbaan mul’isuun Muslimootatti maxxanu danda’a.
2ffaa: Nafsee ofii, qabeenya isaa ykn fayda addunyaa ofitiif sodaachuun kufrii keessatti dhoksa. Yoo kufrii mul’ise wantoota armaan olii nan dhaba jedhe sodaata. Garuu karaa kijibaa, nama ganuu, waadaa diigu fi amaloota gadhee garagara ni hordofa.
3ffaa: Islaama fi hawaasa Muslimatti dharaa fi shira yaadu. Islaama fi Muslimoota balleessuf kufrii dhoksee Islaama mul’isa Namuu osoo isatti hin beekin badii hangana hin jedhamne hojjata.
4ffaa: Muslima akka jedhamuuf maqaa musliimaa baadhachun of keessatti kufrii dhokfachuu. Qalbii isaatin Islaamatti hin amanuu. Kana irra kufrii guutuu ykn cinaa isaa ni kafara. San booda amanti biraa kan qabatu ta’a. Fakkeenyaf, kan akka maarkizim, sabummaa (nationalism) hundeen isaa Rabbii fi Guyyaa Qiyaamatti kafaruu irratti kan dhaabbate, sekulaarizimii amantii mormuu, ykn materiyalizm hundeen isaa yaada jallataa warra dhihaa ta’ee fi kkf hordofuu fi itti amanuudha. Yookiin inuma amanti wayitu kan hin qabnee fi fedhii lubbuu qofa kan hordofuu ta’u danda’a. Madda: Zaahirul Nifaaqi wa khabaa’isul munaafiqiin fii taarikh-1/66-67, Abdurahmaan Hasan Madiniyy
Zikriin gogiinsa qalbiitiif dawaadha. Akkuma namtichi Hasaniin jedhe, “Yaa Abbaa Sa’id! Gogiinsa qalbii kooti sitti himadha.” Hasanis ni jedhe, “Zikriin jiisi.” Mak’huul akkana jedhe, “Rabbiin yaadachuun fayyaadha, namoota yaadachuun dhibeedha.” Namtichi tokko Suleymaanin akkana jedhe, “Hojiiwwan keessaa kamtu sadarkaan isaa guddaadhaa?” Suleymaanis ni jedhe, “Qur’aana hin qaraane sila, “Zikriin Rabbii guddaadha” (suuratu Al-Ankabuut 29:45)” Abi Muusan akka dabarsetti, Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan, “Fakkeenyi nama Gooftaa isaa yaadatu fi kan Gooftaa isaa hin yaadanne akka jiraataa fi du’aati. (Sahih al-Bukhari 6407) Kana jechuun Namni Rabbii isaa yaadatu akka nama jiraatati, qalbiin isaa jiraattudha. Namni Rabbii isaa hin yaadanne immoo akka nama du’eeti, qalbiin isaa tan duutedha.
Namni ija ofii gadi qabatuuf tattaafatu, ibidda fedhii too’achuun isaaf ni salphata. Haraama ilaalu irraa ija ofii gadi qabachuun qalbiif tasgabbii kenna, sammuu ni qara.
Qalbii gogdee Akkamitti Laaffisan (jiisanii)? Hayyoonni Islaamaa qalbii gogde karaa afuriin jiisun (laaffisuun) ni danda’ama jedhu. 1. Wanta inni irra jiru irraa buqqa’uun teessummaa beekumsaa, waazi, yaadachisuu, sodaachisuu, abdachiisu fi oduu warra gaggaariin itti himamutti argamuu fi dhageefachuu. (Yoo kuni dhabame vidiyoo fi odiyoo daa’iwwan beekkamoo fi gaggaarii dhageefachuu)
2. Du’a yaadachuu– du’a mi’aa addaan kuttu, hawaasa irraa addaan nama baastu, ijoolle yaatima taasistu baay’isee haa yaadatu. Dubartiin takka haadha mu’mintoota tan taate Aa’ishaa (radiyallahu anhaa) bira dhufuun gogiinsa qalbii itti himatte. Aa’ishaanis ni jetteen, “Du’a yaadachuu baay’isi, qalbiin tee ni laaftiiti.” Dubartinis kana ni hojjatte. Qalbiin ishii ni laafte. Ergasii dhufte Aa’isha galateefatte.
3. Nama du’aa jiru biratti argamuun machaa fi hadhaa du’aa inni dhandhamaa jiru ilaalu. Kuni, qalbii jiisa. Gaafa tokko Hasan al-Basriin nama dhukkubsataa machii du’aa keessa jiru bira dhufe. Rakkoo inni keessa jiru ni ilaale. Ergasii Hasan fuulli isaa jijjirame gara maatii ofii deebi’e. Ni jedhaniin, Rabbiin rahmata siif haa godhu nyaata nyaadhu. Innis ni jedhe, “Yaa maatii koo! nyaata fi dhugaatin isiniif haa ta’u. Wallaahi! Du’a tasa nama kuffisu arge jira. Hanga isaan wal qunnamuu [hojii gaggaarii] hojjachuu hin dhiisu.” 4. Qabrii /awwaalcha daaw’achuu-Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Qabrii daaw’adhaa, dhugumatti suni du’a nama yaadachiisati.” Sunan Abu Daawud-3235
Iyyasuus (aleyh salaam) Gooftaa ta’uu danda’aa?
Gaaf tokko gurbaan Musliima tokko gurbaa Kiristaanaa tokkoon akkana jechuun gaafate, “Iyyasuus (Iisaan) Gooftaa ta’uu itti amantaa?” Gurbaan Kiristaanaa: “Eeti, nan amana.” Gurbaan Muslimaa: “Gooftaan ilma namaa kan uumudha. Iyyasuus Ilma namaati. Akkamitti ilmi namaa ilma namaa uumaa?” Gurbaan Kiristaanaa wanta jedhu wallaale achumaan cal’ise.
“Dhugumatti, Rabbiin biratti fakkeenyi Iisaa akka fakkeenya Aadami. Biyyee irraa isa uume. Ergasi ta’i isaan jedhe. Innis yoma san ta’e.
Dhugaan (Haqni) Gooftaa kee irraayyi; kanaafu shakkitoota irraa hin ta’in.” (Suuratu Aali-Imraan 3:59-60) Rabbiin subhaanahu wa ta’aala dandeetti Isaa ifa baasuf ilmaan namaa haala afuriin uume. 1ffaa: Haadha fi abbaa malee. Fakkeenyaf, Aadam (Aleyh salaam) 2ffaa: Dubartii malee dhiira irraa. Fakkeenyaf Hawwaa. 3ffaa: Dhiira malee dubartii irraa, fakkenyaf Iisaa (Iyyasuus) (Nageenyi isarratti haa jiraatu) 4ffaa: Dhiiraa fi dubartii irraa, haala amma irra jirru kana. Kanaafu, Iisan (Iyyasuus) gonkumaa Rabbiin ykn ilma Rabbii ta’uu hin danda’u. Rabbiin kanarraa qulqullaa’e olta’e. Sababni isaas, namni ni du’a. Kanaafu ilma kan godhatuuf sanyiin isaa itti haa fuftuufi. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) sanyii wanta jedhamu hin qabu, Inni Tokkicha fakkaataa hin qabneedha. Inni yeroo hundaa Jiraatadha. Dabalataanis, ilmi namaa dadhabaa fi waan dulloomuf, yeroo dadhabinnaa fi dullummaa akka isa xooruf (kunuunsuuf) ilma argachuu barbaada. Rabbiin immoo dadhabinnaa fi dullummaa irraa qulqulludha. Yeroo hundaa Inni Jabaadha, Abbaa humnaati. Kanaafu, ilma maal ittiin godhuuf barbaadaa? Rabbiin akkuma Aadamin ta’i jechuun uume Iisaas ta’i jechuun uume. Aadamis ilma namaati, Iisaanis ilmuma namaati, kanaafu akkamitti ilmi namaa Gooftaa ykn ilma Gooftaa ta’uu danda’aa? Takkaa ilma namaa ta’e yeroo biraa ilma Gooftaa ta’uu danda’aa? Wanta isaan jedhan irraa Rabbiin Qulqullaa’e olta’e.


c: text/html

text:
Firii Ergamtootatti Amanuu
Yaadachisaaf, Ergamtootatti amanuu jechuun haqaan Rabbiin isaan akka erge amanuu, odeefanno isaan irraa mirkanaa’e dhugoomsu fi isaan hordofuudha. Ilmi namaa jireenya tana keessatti gaafi akkana jedhu osoo of hin gaafatin hin hafu. Innis, “Eenyun yoo hordofe gammachuu fi milkaa’innatti bahaa?” Gaafi kana deebisuuf namoonni halkanii guyyaa nama hordofuu qaban barbaadu. Carraaqqi guyyoota baay’ee booda nama tokko hordofuuf ni murteessu. Ergasii daandii inni irra deemerra isaaniis deemuf tattaafatu. Tarii namni isaan hordofan kuni kufaatitti kan isaan geessu ta’uu danda’a. Fakkeenyaf, warroota filmii ilaalan yoo fudhanne, aktarii tokko hordofuuf ni murteessu. Ergasi akka inni ta’e/ ishiin taate ta’uuf ni carraaqu. Namoota meeqatu akka aktariin filmii keessaa ta’u ta’uuf carraaqanii ergasii lubbuu ofi ykn lubbuu namoota biroo galaafatan.
Wanti asirraa hubannu, namni tokko jireenya keessatti nama milkaa’innaa fi gammachutti isa geessu hordofuu qabaa malee nama dararaa fi dhiphinnatti isa geessu hordofu hin qabu. “Nama akkanaa eessaa argadhaa? Ykn akkamitti beekaa?” Jechuun namni tokko gaafachu danda’a. Deebiin isaa; amala nama hordofuu qabanii qorachuu, hojii fi xumura isaa ilaaludha. Namni nuti hordofuuf filanne hojiin isaa badaa fi xumurri isaa adabbii yoo ta’e, nullee akkuma isaa dararamuu fi dhiphachuu ni barbaannaa? Warroonni aktaroota fi weellistota akkeessu fi hordofuuf dharra’an, osoo jireenya aktaroonni fi weellistoonni keessa jiraatan beekanii maal qabaa? Faallaa kanaa, namni nuti hordofuuf filanne, hojii gaggaarii kan hojjatu, amalli isaa fiixe kan tuqee fi xumurri isaa milkaa’innaa fi gammachuutti kan nama geessu yoo ta’e, isa hordofuu irraa maaltu duubatti nu harkiisaa?
Kanaafu, namni tokko jireenya keessatti milkaa’innaa fi gammachuu yoo barbaade, wantoota sadan armaan gaditiin nama hordofu san madaalu danda’a: Amala, Bu’aa Hojii fi Xumura isaa
Amalli isaa gaarii, hojiin isaa bu’aa guddaa kan buusu fi xumurri (khaatimaan) nama kanaa gaarii yoo ta’e, dhugumatti nama kana hordofuun akka isaatti akka milkaa’an nama taasisa. Kanaafi, Ergamtootatti amanuu fi isaan hordofuun bu’aa hangana hin jedhamne qaba. Mee safartuu armaan olii sadaniin firii ergamtootatti amanuu fi hordofuu irraa argamuu haa qorannu.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Qur’aana keessatti ergamtoota Isaa amala gaariin ni faarsa, hojii isaanii ni dubbata, xumura isaaniis ni kaasa. Isaan keessaa mee muraasa haa ilaallu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa, Nabii Ibraahimiin (aleyh salaam) akkana jechuun faarsa:
“Dhugumatti, Ibraahiim hogganaa,Rabbiif ajajamaa, qajeelaa ture. Warroota Rabbitti qindeessan irraas hin turre.Qananiiwwan Isaatiif (Rabbiitiif) galatoomfataa ture. [Rabbiin] isa filatee gara karaa sirrii isa qajeelche. Addunyaa keessattis toltuu isaaf kenninee jirra. Dhugumatti, inni Aakhiraa keessatti warra gaggaarii irraayyi.” SuuratuAn-Nahl 16:120-122
Nabii Ibraahim (AS) imaama ykn hogganaa amala gaarii hunda of keessaa qabuudha; ofillee qajeele, namootas kan qajeelchudha. Rabbiif yeroo hundaa kan ajajamuu fi hojii isaa keessatti iklaasa kan qabuudha. Ammas, wantoota biraa jaallachu fi gabbaruu irraa garagaluun Rabbiin jaallachuu, gara Isaatti deebi’uu fi Isa gabbarutti kan qajeeledha. Ibraahim hojii, dubbii fi haalota isaa hundaa keessatti warroota Rabbitti waa qindeessan irraa hin turre. Kana jechuun hojii yommuu hojjatu, dubbii yommuu dubbatu Rabbiif qofa jedhee hojjata ykn dubbata.
Amalli Nabii Ibraahim kan biraa qananii Rabbiin isa qananiseef galatoomfataa ture. Rabbiin keessaa ala isa qananiise. Innis wanta Rabbiin isaa itti ajaje hojjachuu, wanta Inni irraa dhoowwe dhiisu fi Isa faarsun Rabbiin galateefate. Bu’aan kanaa maal ta’e ree?
Bu’aan kanaa Rabbiin isa filate. Namoota hundaa caalaa isa jaallachuun, umamtoota hunda caalaa filatamoo gochuun isa filate. Ammas, karaa qajeelatti isa qajeelche. Kanatti hin dhaabbanne, addunyaa tana keessatti rizqii (soorata) bal’oo, niiti gaarii, sanyii gaarii fi amala jaallatamaa kenneef. Aakharattis warroota sadarkaa guddaa qaban, Rabbitti dhiyoo ta’an keessaa taasise
Mee Nabii Ibraahimiin safartuu sadaniin haa madaallu. Amalli nabii Ibraahim: Rabbiif ajajamaa, qajeelaa, hogganaa wantoota gaaritti nama qajeelchu, Rabbitti homaa kan hin qindeessine, galatoomfataa, aaya (keeyyata) biraa keessatti “dhugumatti Ibraahim garaa laafaa fi obsaadha” jedha. Amaloota gaggaarii baay’een kan guuttameedha. Bu’aan hojii Nabii Ibraahim: Rabbiin isa filachuu, isa jaallachuu, karaa sirriitti isa qajeelchu, addunyaa keessatti toltuu isaaf kennu. Xumurri Nabii Ibraahim: Aakhiratti warroota gaggaarii fi Jannata seenan keessaa ta’uu.
Kanaafu, hogganaa amalli isaa bareede, hojiin isaa bu’aa guddaa kan buusu, xumurri isaa gaarii kan ta’e eenyutu hordofuu didaa? Kanaafi, Suuratu Al-Baqarah keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jedha:
“Sila nama lubbuu ofii gowwoomse malee namni amanti Ibraahim irraa garagaluu ni jiraa? Addunyaa keessattis isa filannee jirra; dhugumatti, inni Aakhiraa keessattis warra gaggaarii irraayyi. Yeroo Gooftaan isaa, “[Rabbiif] harka kenni.” isaan jennaan, innis “Gooftaa aalamatiif harka kennee jira.” jedhe [yaadadhu].” Suuratu Al-Baqarah 2:130-131
Amantiin Ibraahim karaa qajeelaa Rabbiitti nama geessudha. Innis Islaama. Islaama jechuun Rabbiif harka kennu fi ibaadan gadi of qabuudha. Ibraahim Musliima ture. Musliima jechuun nama Rabbiif harka kennee fi itti buleedha. Ragaan kanaa keeyyata armaan oliiti fi keeyyata tana:
“Ibraahim yahuudas kiristaanas hin turre. Garuu inni Musliima qajeelaa ture. Inni Mushrikoota irraas hin turre.” Suratu Aali-Imraan 3:67
Mushrikoota jechuun warroota Rabbiin waliin wanta biraa gabbaran (waaqefataniidha).
Kanaafu, namni Nabii Ibraahimin hordofu amaloota gaggaarin addunyaa tana keessatti faayama, jaallatamaa fi sadarkaa guddaa kan qabu ta’a. Rabbiin tolaa fi qananii adda addaan isa qananiisa. Aakharitti immoo warroota gaggaarii keessaa ta’a. Amaloota, hojii fi xumura nabiyyota biroo kaasuuf bakki waan nutti gabaabbatuuf Nabiyyi xumuraa qofa haa ilaallu.
Nabii Muhammad (Sallallahu aleyh wa sallam)
Amala Isaa
Rabbiin Qur’aana keessatti amala Nabii Muhammad (SAW) bakka adda addaatti ni kaasa. Isaan keessaa:
“Dhugumatti, Ergamaan isin irraa ta’e, rakkinni keessan isa irratti kan jabaatu, kan isiniif bololu, mu’mintootaaf mararfataa, rahmata godhaa ta’e isinitti dhufee jira.” Suuratu At-Tawbaa 9:128
“rakkinni keessan isa irratti kan jabaatu” Yommuu rakkattan kan dhiphatu fi cinqamu. “Kan isiniif bololu” jechuun keeyri (wanta gaarii) isiniif kan jaallatu, isin akka gahuuf kan carraaqu, iimaanatti akka qajeeltaniif garmalee kan fedhu, sharrii kan isiniif jibbuudha. Akka irraa fagaattanis ni carraaqa. Mu’mintootaaf (warroota amananiif) mararfataa(garaa laafaa) fi rahmata godhaa kan ta’eedha. Kuni hundi amala gaggaarii Nabiyyiiti. Nabiyyii caalaa eenyutu amala kana namatti agarsiisaa?
“Dhugumatti, Ati amala guddaa irra jirta.” Suuratu al-Qalam 68:4
Amalli gaggaariin nabiyyi osoo lakkawaame kan hin dhumneedha. Namni Nabiyyi akka fakkeenyatti fudhatee hordofuu, dhugumatti, amalli isaa kan tolee fi ummata biratti jaallatamaa ta’a.
Bu’aa hojii isaa
Wanti Nabiyyiin itti ajaju hundi ilma namaatiif bu’aa kan buusudha. Bu’aa kana dhaloonni jalqabaa dhandhamanii jiru. Nabii Muhammad (SAW) dhufuun dura Araboonni dukkana badaa keessa turan. Intala ofii jirtu awwaalu, Gooftaa isaan uumee dhiisanii dhagaa gabbaruu,… Dukkana kana hunda keessaa kan bahan sababa Nabiyyitiini. Rabbiin (Subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Alif,Laam, Raa. [Kuni] Kitaaba akka ati ilma namaa dukkana keessaa gara ifaatti hayyama Gooftaa isaanitiin gara karaa [Rabbii] injifataa, faarfamaa ta’e baaftuuf gara keetti buufnedha.” (Suura Ibraahim14:1)
Kana jechuun Yaa Muhammad (SAW) Qur’aana kana ilmaan namaa dukkana kufrii fi wallaalummaa keessaa gara ifa iimaanaa fi beekumsaa hayyama Gooftaa isaanitiin akka baastuf gara keetti buufne. Ifni kuni karaa Rabbii Inifataa, Faarfamaa ta’eedha. Namni karaa Rabbii hordofe, jireenya keessatti ifa argata, hin dhama’u.
Xumura Isaa
Dhugumatti, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabii Muhammadin (SAW) sadarkaa isaa olkaase. Guyyaa Qiyaamaa yommuu namoonni walitti qabamanii cinqii guddaa keessa ta’an, nama isaanii shafa’aa ta’u barbaadu. Shafa’a jechuun akka irra namaaf darbamu ykn adabbiin namarraa hir’atu ykn waan gaarii akka argatan Abbaa Murtii kadhachuudha. Namoonni Nabiyyoota akka Nabii Aadam, Nuuh, Ibraahim, Muusa fi Iisaa bira yommuu dhaqan, lakki nuti shafa’aa ta’uu hin dandeenyu jechuun ofirraa deebisu. Ergasii, Nabii Muhammad (SAW) bira dhaqu. San booda innis isaaniif shafa’aa ta’a. Qur’aanni sadarkaa kanatti akeekun akkana jedha:
“Halkan irraas akka siif dabalataatti isaan (Qur’aanan) salaati, Gooftaan kee iddoo faarfamaa ta’e si dhaabun mirkanaa’adha.” Suuratu Al-Israa 17:79
Kana jechuun salaanni halkanii sadarkaa fi kabajni kee akka olka’uuf dabalata waan siif taatuuf halkan Qur’aana qara’uun salaati. Gooftaan kee iddoo Faarfamaa ta’e si dhaabati. Iddoon Faarfamaan kuni shafa’aa Nabii Muhammad (SAW) ilma namaatiif ta’aniidha. Kanaafi, “Iddoo Faarfamaa” jedhe. Kan namoonni isa itti faarsaniidha. Sababni isaas, Guyyaa Qiyaamaa ooydi maashar irratti yommuu namoonni cinqiin gubatan, Rabbiin sababa shafa’aa Nabiyyiitiin cinqii kanarraa isaan baasa. Ammas, Guyyaa Qiyaamaa jalqaba Jannata kan seenuu fi namoonni Jannata akka seenan shafa’a kan ta’uu Nabiyyanaa Muhammad(SAW) dha.
Kanaafu, Nabiyyi amalli isaa tolee, hojii faarfamaa fi gaaritti nama ajajuu, hojii fokkuu irraa nama dhoowwu fi xumurri isaa sadarkaan ilmaan namaa hunda kan caale hordofuun, dhugumatti milkaa’innatti nama baasa. Kanaafi, Qur’aana keessatti Rabbiin akkana jedha:
Jedhi, “[Dhuguma] Rabbiin kan jaallattan yoo taatan, ana hordofaa. Rabbiin isin jaallataa, badii keessanis isiniif araaramaati. Rabbiinis Araaramaa, Rahmata godhaadha.” Suuratu Aali-Imraan 3:31
Kanaafu, jaalalli Rabbii fi araarama Isarraa argachuun Nabiyyii hordofuu irratti kan hundaa’edha. Namni nabiyyi hordofuu dide, inni Rabbiin hin jaallatu, Rabbis isa hin jaallatu jechuudha. “Dhimmichi, ati Rabbiin jaallachuu miti, Rabbiin si jaallachuudha.” Nuti dadhaboo fi hiyeeyyi waan taanef dadhabinnii fi hiyyummaan keenya Rabbiin jaallachutti nu dhiiba. Rabbiin immoo dureessa fi Mootii waa namarraa hin barbaannedha. Kanaafu, Dureessi fi Mootiin addunyaa hundaa si jaallachuun maal sitti fakkaata? Mootiin aalamaa yoo si jaallate sadarka kee olkaasa, badii kee siif haguuga. Yaa Allah!
Kanaafu, firiin Ergamtootatti amanuu fi isaan hordofuu keessaa tokko Maalikul Muluuk (Mootiin moottotaa) nama jaallachuu fi namaaf araaramuudha.
Ammas, xumurri (kaatimaan) namaa akka tolu fi bareedu ta’a. Qur’aana keessatti “Namni Rabbii fi Ergamaadhaaf ajajame isaan suni nabiyyoota, dhugoomsitoota, shahiidota fi warreen gaggaarii irraa warra Rabbiin qananiise waliin ta’u. Warra kanaan hiriyoomun waa tole!” suuratu An-Nisaa 4:69
Guduunfaa
✈Namni tokko jireenya keessatti nama tokko hordofee gammachuu fi milkaa’innatti bahuu yoo barbaade, amala, bu’aa hojii isaa fi xumura isaa haa qoratu.
✈Kunnin sadan jaallatamaa fi faarfamoo yoo ta’an dhugumatti nama kana hordofuun milkaa’innatti nama baasa.
✈Namoonni aktaroota, wellistoota, taphattota fi kkf hordofuu fi akka fakkeenyatti fudhachuuf carraaqan, “warroonni kunniin wantoota sadan armaan olii of keessaa qabuu?” jechuun of haa gaafatan.
✈Amalli aktarii akkamii? Yeroo baay’ee faahishaa (wanta fokkuu) hojjachuun kan beekkamaniidha. Kanaafu, isaan hordofuun jireenya keessatti gammachuu fi milkaa’inna ni fidaa?
✈Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ilmaan namaa dukkana keessaa ifatti akka bahaniif ergamtoota amala isaanii faayun, hojii isaanii bareechisuu fi xumura isaanii tolchuun gara namootatti erge.
✈Kanaafu, namni nabiyyootatti amanee fi hordofe hin salphatu, jireenya kabajaa fi gammachuu jiraata. Xumurri isaas ni tola.
“Namni Rabbii fi Ergamaa Isaatiif ajajame, Rabbiin sodaate fi Isa eeggate, isaan sun warra milkaa’aniidha.” Suuratu An-Nuur 24:52
Wa aakhiru daaw’aanaa anilhamdulillah Rabbiil Aalamiin
Tafsiira wabii
Taysirul Kariimil Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani–Abdurahmaan Naasir Sa’dii

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Haleellaa miseensota waraana US sadii haleellaa Niger kibba gama dhiyaa keessatti ennaa waraanni US fi Niger naannoo to’ataa jiranitti yoo du’an ka biroo lama immoo madaa’aniiru.
Ibsi waaltaa ajajaa US kan Afriikaa irraa ba’e akk jedhutti loltuun biyya michuu ka biroo irraa ta’e tokkos ajjeefamee jira. Biyya kam irraa akka ta’e garuu hin ibsamne.
Haleellaa magaalaa galma mootummaa Niger irraa fageenya km 200 irratti raawwatame sanaaf itti gaafatama kan fudhate hin jiru.
US erga bara 2013 qabee humnoota ishee xiqqoo qofaan gamas jiraachuu beeksistee jirti. Humnoonni kunis mootummaan gareelee shorkeessotaa lama Boko Haram fi Islamic Maghrebitti ennaa duulu deggeraa turan.


text:
Voice of Independent Oromia (VIO) News page - Fuula Oduu Sagalee Walabummaa Oromiyaa (SWO)
Dhukaasa Konkolaataa geejjiba uummataa, kan Sanbata kaleessaa Magaalaa Finfinnee irraa ka’uun gara Lixa Oromiyaatti imalaa turee, galgala edaa Magaalaa Gimbii buluun, gara Magaalota Lixa Oromiyaa kanneen akka Mandii, Najjoo fi Asoosaatti imala isaa itti-fufe irratti, Ona Gimbii, iddoo Arroojjii jedhamuun waamamutti Dilbata har’aa (Hagayya 8, 2021) ganama Raayyaa Ittisaa Impaayera Itoophiyaan banameen, Oromoonni sadii rukutamuu.
Haala sochii fi tarkaanfilee WBO’n Zoonii Kibbaa tibbana fudhachaa jiru, akkasumas, akka walii-galaatti, dhimma akeekaa fi galma Qabsoo Bilisummaa Oromoo giddu-gala godhachuun, marii Dubbi-himaa WBO Cibraa Soddom-Booroo, Jaal Boorataa Abbaa Biyyaa waliin taasifame.
Dargaggoonnii fi hidhamtoonni Oromoo manneen hidhaa kutaalee Oromiyaa garaagaraa keessatti argaman keessatti hidhamanii gidirfamaa jiran, mana hidhaa keessaa baafamuun, dirqamsiifamuun, gara dirree waraanaa, waraana Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa fi humna Mootummaa Naannoo Tigiraay gidduutti geggeeffamaa jiruutti geeffamuun duulaaf hiriirfamuuf qopheeffamaa jiraachuu.
Ajjeechaan MKII’n Hayyootaa fi Qareeyyii Oromoo irratti fuuleffachuun raawwatamu jabaatee itti-fufuun, Aabba Bagajjaa Jirmaa, Maanguddoo fi Hayyuun Argaa-dhageettii Oromoo, Jimaata Adoolessa 30, 2021 halkan, Konyaa Booranaa, Aanaa Dirree, Magaalaa Tulluu Fardaa keessatti Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaan ajjeefamuu.
WBO’n Zoonii Kibbaa, Cibraan Soddom-Booroo, Konyaa Gujii Bahaa keessa socho’u, mooraa Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa, Konyaa Gujii Bahaa, Ona Gumii Eldalloo, Ganda Malkaa Gubaa keessatti argamu irratti tarkaanfii fudhachuun, mooraa waraanaa sana dhuunfachuu.
Lixa Wallaggaa, Ona Gimbii fi Onoota Lixa Oromiyaa keessatti argaman garaagaraa keessaa, dargaggoonni Oromoo danuun gowwoomfamuu fi dirqisiifamuun, kaanis mana hidhaa keessaa ukkaamfamanii baafamuun, waraana garee humnoota Mootummaa Naannoo Amaaraa fi Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa, gam-kaaniin immoo, humna Mootummaa Naannoo Tigiraay gidduutti geggeeffamaa jiru irratti, garee humnoota MKII fi Mootummaa Naannoo Amaaraa faana hiriiranii, humna Naannoo Tigiraay akka waraananiif jecha leenjii fudhachuuf gara mooraa leenjii waraanaa MKII’tti seensifamaa jiraachuu.
Milishoonnii fi Loltoonni MKII, kanneen humna Mootummaa Naannoo Tigiraay (ABUT) waraanuuf kutaalee Impaayerattii garaagaraa keessaa gamasitti bobbaafaman danuun hidhannoo isaanii gatuun, gamisnis hawaasa naannootti gurgurachuun, baqachaa jiraachuu. Loltoota kanneen keessaa kanneen qabaman, kaan qaamotaa fi loltootuma MKII’n battala ajjeefamuu; kaanis to’annoo jala galfamuun miliqfamuu.
Tajaajilli bishaan qulqulluu fi ibsaa, Magaalota Konyaa Walloo ja’a, kanneen: Haarawa, Caffaa Roobiit, Gooraa, Fursee, Qiciicoo fi Cirrattii jedhaman irraa erga muramee torban tokkoo ol lakkoofsisee jiraachuu. Mootummaan Kooloneeffataan Impaayera Itoophiyaa, Qabsaa'otaa fi WBO, keessattuu, Qondaalota WBO ittiin adamsuuf jecha, meeshaalee ammayyaa biyya alaa irraa gara biyya keessaatti galchuun, namoota hojii kana raawwachuuf ta'an, Magaalaa Dirree Dhawaatti walitti-qabee leenjisaa jiraachuu.
Page 8 of 83


text:
Iisaa (Iyyasuus)-Kutaa-2
Iisaan gara Samii Ol-Fuudhamuu
Akkuma beekamu Iisaan (nageenyi isarratti haa jiraatuu) gara ilmaan Israa’el nabiyyii ta’uun ergame. Garuu Yahuudonni Iisaa wantoota adda addaatin maqaa xureessu fi yakkuu turan. Dhumarratti isa ajjeesuf shira (tooftaa) baasan. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jechuun dubbata:
“Isaan tooftaa baasan, Rabbis tooftaa baase. Rabbiin immoo irra caalaa warra tooftaa baasuti. Yeroo Rabbiin [akkana] jedhe [yaadadhu] “Yaa Iisaa! Ani si fudha, gara Kiyyattis ol si kaasa. Warroota kafaran irraas si qulqulleessa.” Suuratu Aali-Imraan 3:54-55
Yahuudonni Iisaa ajjeesuuf tooftaa baasan. Garuu Rabbiin olta’aan isaan dursuun tooftaa san caalu baase. Tooftaan kunis Iisaa gara Isaatti ol fudhachuu fi nama Iisaa fakkaatu isaanitti fakkeessudha. Seenaan tooftaa kana fakkaata:
Yahuudonni yommuu Iisaa ajjeesuf walitti qabaman, Iisaan isaan jalaa dheessun mana keessa seene. Mootiin isaanii namticha maqaan isaa Yahuuz jedhamu Iisaatti seenee akka ajjeesu ykn baasu ajaje. Namtichi kuni mana ni seene, garuu Iisaa hin arganne. Rabbinis fakkaataa iisaa namticha kanarratti darbe. Kana jechuun akka Iisaa fakkaatu isa taasise, Iisaa immoo gara samii ol fuudhe. Namtichi kuni yommuu bahu yahuudonni Iisaa kan fakkaatu ta’ee isa argan. Namtichi “ani saahiba (hiriyyaa) keessan” osoo jedhu, yahudoonni isa qabuun rarraasanii ajjeesan. Ergasi ni jedhan, “Fuulli isaa fuula Iisaa fakkaata. Qaamni isaa immoo qaama saahiba keenyaa fakkaata. Kuni saahiba keenya yoo ta’e Iisaan eessa dhaqee? Kuni Iisaa yoo ta’e, saahibni keenya isa dhaqee?” Isaan jidduutti wal dhabbiin guddaan ni uumame[1]”. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aala itti aanse ni jedha:
“Ammas isaan “Nuti Masiih İisaa ilma Mariyam, Ergamaa Rabbii ajjeefne jirra” waan jedhaniif [isaan abaarre]. Isaanitti fakkeefame malee isaan isa hin ajjeefne, hin fannisnes. Warroonni waa’ee isaa ilaalchisee wal dhaban dhugumatti isa irraa shakkii keessa jiru. Shakkii hordofuu malee isa irratti beekumsa homaatu hin qaban. Qabatamaan isaan isa hin ajjeefne. Dhugumatti Rabbiin gara Isaatti ol fuudhe. Rabbiinis injifataa, ogeessa ta’eera. Abbooti kitaabaa irraa eenyullee hin jiru du’a isaatiin dura kan isatti amanu yoo ta’e malee. Guyyaa Qiyaamaas isaan irratti ragaa ta’a.” Suuratu An-Nisaa 4:157-159
Yahuudonni Iisaa (nageenyi isarratti haa jiraatu) ajjeefne jirra jedhan. Garuu Rabbiin nama biraa isaanitti fakkeesse malee Iisaa hin ajjeefne. “Warroonni waa’ee isaa ilaalchisee wal dhaban dhugumatti isa irraa shakkii keessa jiru.” Waa’ee Iisaa (Iyyasuus) ilaalchisee Kiristaanonni fi Yahudoonni wal dhabbii guddaa keessa seenan. Yahudoonni ajjeefne jirra jedhan. Kiristaanoni gariin Iyyasuus nuuf jedhe du’e jedhan. Gariin isaanii Iyyasuuf gooftadha, ykn ilma gooftaati jedhan. Kuni hundi dhugaa irraa kan fagaate fi ragaa hin qabneedha. Kanaafi itti aanse akkana jedhe, “Shakkii hordofuu malee isa irratti beekumsa homaatu hin qaban.” Kana jechuun waa’ee Iisaa ilaalchisee wanti isaan jedhanii fi hordofan shakkii qofa. Beekumsa sirrii fi dhugaa ta’e hin qaban.
“Qabatamaan isaan isa hin ajjeefne. Dhugumatti Rabbiin gara Isaatti ol fuudhe.” Kana jechuun dhugumatti yahuudonni Iisaa (Iyyasuusin) hin ajjeefne. Dubbiin Kiristaanotaa “Iyyasuus cubbuu keenyaf jedhe du’e” kan jedhus soba. Garuu Rabbiin gara Isaatti ol fuudhe. “Rabbiinis injifataa, ogeessa ta’eera.” Rabbiin waan hundaa irratti Danda’aa, Injifataa fi Ogeessa waan ta’eef Iisaa gara samii ol fuudhun homaa Isatti hin ulfaatu.
“Abbooti kitaabaa irraa eenyullee hin jiru du’a isaatiin dura kan isatti amanu yoo ta’e malee.” Asitti abbooti kitaabaa yommuu jedhu Yahuudotaa fi Kiristaanota jechuu isaati. Mufasiroonni (Hayyoonni Qur’aana ibsan) aaya tanaaf ibsa lama kennanii jiru:
1ffaa– Maq-dhaalli “du’a isaatiin dura.” Jedhu keessa jiru, nama Kiristaana ykn Yahuudaa ta’e agarsiisa. Kanaafu, hiikni isaa kana ta’a: Nama Kiristaanaa ykn yahuudaatti duuti yommuu dhuftu, Iisaan (Iyyasuus) gabrichaa fi Ergamaa Rabbii akka ta’e ni amana. Gooftaa ykn ilma gooftaa akka hin taane yeroo du’aa ni hubata. Garuu kuni homaa isa hin fayyadu, ibidda irraa isa hin baraaru. Kuni kan agarsiisu Kiristaanotaa fi Yahuudota akeekachisuu fi haaluma amma irra jiraniin akka itti hin fufneefi. Waa’ee Iisaa ilaalchisee soba irra jiran yoo itti fufan yeroo du’aa ni gaabbu. Guyyaa Qiyaamaa immoo san caalaa gaabbu.
2ffaa- Maq-dhaalli “du’a isaatiin dura” jedhu keessa jiru “İisaa” agarsiisa. Hiikni isaa kana ta’a: Abbooti kitaabaa irraa eenyullee hin jiru du’a İisaatiin dura kan amanu yoo ta’e malee. Kunis kan ta’u Qiyaamaan yommuu dhiyaattudha. İisaan yommuu gara dachii bu’u booyye ni ajjeesa, Masqala ni caccabsa, Islaama malee amanti biraa hin qeebalu. Kanaafu, yeroo kanatti Yahuuda fi Kiristaanonni Iisaan gabrichaa fi Ergamaa Rabbii akka ta’e ni amanu[2].
“Guyyaa Qiyaamaas isaan irratti ragaa ta’a.” Hayyuun Qataadah jedhamu kana ilaalchisee ni jedha: “Rabbiin irraa ergaa akka isaanitti geessee fi gabricha Rabbii akka ta’e isaan irratti ragaa baha.” “Ani Gooftaadha ykn ilma gooftaati na waaqefadhaa” isaaniin kan hin jenne ta’uu ni labsa. Ragaan Iisaan (Iyyasuus) bahuu haala kanaan dhuma suuratu Maa’ida keessatti dhufee jira:
Suuratu Al-Maa’ida 5:116-118
“Yeroo Rabbiin “Yaa Iisaa ilma Mariyam! Sila situ namootaan ‘Anaa fi haadha tiyya Rabbii gaditti gabbaramaa (gooftaa waaqefatamu) lama taasifadhaa’ jedhee?” jedhu [yaadadhu]. Innis ni jedha, “Ati Qulqulloofte! Ani waan haqa naaf hin taanee jechuun naaf hin ta’u. Yoo ani san kan jedhu ta’e dhugumatti Ati beektee jirta. Wanta lubbuu kiyya keessa jiru ni beekta, ani waan nafsii Kee keessa jiru hin beeku. Dhugumatti Ati sirritti beekaa waan fagoo fi hin mul’anneeti. Waan Ati itti na ajajje, “Rabbii Gooftaa kiyyaa fi Gooftaa keessan ta’e gabbaraa” jechuu malee waan biraa isaaniin hin jenne. Hangan isaan keessa turetti isaan irratti ragaan ture. Erga ol na fuutee booda, Ati isaan irratti Tiiksaa turte. Ati waan hundaa irratti ragaadha. Yoo isaan adabde (azzabde), gabrootuma keeti. Yoo isaaniif araaramtes, Ati Simatu Injifataa Ogeessa.”
Kuni ragaa Guyyaa Qiyaamaa Iisaan (Iyyasuus) (nageenyi isarratti haa jiraatu) bahuudha. Dubbiin erga akkana ta’ee,
Eenyutu yeroo jalqabaatif “Iisaan (Iyyasuus) ilma waaqayyooti (gooftaati)” jedhe ree?
Deebiin isaa kana fakkaata:
Yeroo jalqabaatiif Iyyasuusin Gooftaa ykn ilma gooftaati kan jedhe nama maqaan isaa Phaawulos jedhamuudha. Seenaa kiristaanaa keessatti seenaan Phaawulos seenaa gariiba (adda ta’ee) fi ajaa’ibaati. Amanti Kiristaanaa jallisuu keessatti gahee ol’aanaa kan taphateedha. Phaawulos nama Yahuudi ture. Maqaan isaa “Saa’ol” jedhamaa ture. Inni Nabii Iisaa hin argine. Yeroo Iisaan gara Amantii Rabbiitti namoota waamu fi isaan gammachisus hin dhageenye.
Yeroo isaa jalqabaa irratti, Phaawulos Kiristaanota Iisaa hordofanitti namoota diina ta’an gurguddaa keessaa tokko ture. Inumaa, isaan adabbaa fi garmalee rakkisaa ture.
Erga Rabbiin Olta’aan İisaa gara samii ol fuudhee booda Phaawulos tasa gara Kiristaanummaaa seenu isaa labse. Erga itti seenee booda oduu addaa odeessu jalqabe. Yeroo gara Damasqoo deemu ifni akka isa marsee fi gooftaan samii irraa akka itti lallabee ni dubbata. (Barreefama asii gadii keessatti Iisaa =Yesus)
Mee wanta Phaawulos (Saa’ol) jedhe Macaafa qulqulluu gara Afaan Oroomotti hiikkame, “Hojii Ergamtootaa Boqonnaa sagal” irraa fudhannee haa ilaallu:
“¹ Saa’ol amma illee bartoota gooftaa doorsisuudhaa fi ajjeesuutti banbanaa gara angafa lubootaa dhaqee, ³ Utuu adeemuus Damaasqootti dhi’aate, kunoo, dingata ifni waaqa irraa naannoo isaatti balaqqeessa’e.
⁴ Lafa dha’ees sagalee, “Saa’ol, Saa’ol, maaliif na ari’atta?” jedhuun dhaga’e.
⁵ Inni immoo, “Eenyu ati yaa gooftaa?” jedhe. Sagalichis deebisee, “Ana, Yesus, kan ati ari’attu;
⁶ garuu, ka’ii, gara mandaraatti lixi! Waan gochuun siif ta’us sitti in himama” jedheen…..
¹⁹ Nyaata nyaatees jabaate; bartoota warra Damaasqoo biras bubbule.
²⁰ Saa’ol ergasii utuu hin turin manneen sagadaa keessatti, ”Yesus kun ilma Waaqayyoo ti” jedhee lallabe.
²¹ Warri isa dhaga’an hundinuu garuu dinqifatanii, “Namichi kun, isa Yerusaalemitti warra maqaa Yesus waammatan balleessuuf dhama’aa ture mitii? Addana iyyuu isaanuma hidhee luboota warra angafootatti geessuudhaaf dhufee ture mitii?” jedhanii gaafatan.”
Madda: https://zoebible.page.link/ob
Keeyyata armaan olii keessatti lakkoofsa 20 fi 21 wanta jedhe sirratti hubadhaa!
(Barreefama armaan gadi keessatti Yahuuda=Yihudii)
Ammas Hojii Ergamtootaa Boqonnaa digdami lama (22) keessatti Phaawulos (Saa’ol) akkana jechuun dubbate:
³ “Ani Yihudii dha; Qiliiqiyaa keessaa Xarseesittan dhaladhe, addana Yerusaalemittan guddadhe. Gamaali’el birattis seera abaabilii keenyaaf kenname hundumaa ija irratti eegee bareera; akkuma keessan har’aa kanas Waaqayyoof nan hinaafan ture.
⁴ Namoota karaa barsiisa haaraa kana irra adeemanis hamma du’aatti nan ari’adhan ture, warra dhiiraas warra dubartiis qabeetan mana hidhaatti galchisiisan ture.
⁵ Angafni lubootaa, yaa’iin maanguddootaas guutummaatti waa’ee kanaaf dhugaa anaaf ba ‘u. Isaanuma biraa caaffata gara Yihudoota obboloota Damaasqoo jiraataniitti caafame baafadhee, jarreen kana qabee, akka isaan adabamanitti hidhee gara Yerusaalemitti fiduudhaaf, Damaasqoo nan dhaqan ture.
⁶ “Karaa irra adeemaa Damaasqootti yommuu ani dhi’aadhe, waareetti dingata ifni humna qabeessi naannoo kootti balaqqeessa’e.
⁷ Lafatti kufeen sagalee, ‘Saa’ol, Saa’ol, maaliif na ari’atta? jedhu dhaga’e.
⁸ ‘Eenyu ati yaa gooftaa?’ jedheetan deebise; inni immoo, ‘Ana, Yesus nama Naazireet, kan ati ari’achaa jirtu’ anaan jedhe.
⁹ Namoonni anaa wajjin turan ificha arganiiru; sagalee isa anatti dubbachaa ture garuu hin dhageenye.
¹⁰ Ani immoo, ‘Maal godhu, gooftaa?’ jedheen gaafadhe; gooftaan immoo,’Ka’ii, mandara Damaasqootti lixi, akka ati gootuuf waan Waaqayyo murtoo godhe, achitti sitti in himama’ anaan jedhe.
¹¹ Calaqqisa ifichaa irraa kan ka’es iji koo arguu dhabnaan, warri anaa wajjin jiran harka qabanii mandara Damaasqootti na galchan.
Madda: https://zoebible.page.link/ob
Yeroo kana irraa eegalee, Phaawulos Iisaan (Yesuus) ilma gooftaa (waaqeyyoo) akka ta’e lallabuu itti fufe. Kiristaanummaa keessatti kana barsiisuun namni jalqabaa hanga isa ta’u gahuutti dhiibbaa guddaa uume. Barnoota kana kan fudhatu gooftaa irraa akka ta’e himata. Wanta inni jedhu kanaan waa’ee isaa ilaalchise wanta namoonni beekan ni dhoksa. Barataa Yesus akka hin turree fi isaan akka wal hin qunnamne namoonni ni beeku. Garuu “Ani Gooftaa irraa barnoota argadha” jedhee waan dubbatuuf wanta namoonni irraa beekan ni haguuga. Himannaa sobaa kanaan hundee amantitti ni taphate Amalli yahuuda amanti jallisuu fi micciruudha. Kanaafu, Phaawulosis yahuuda waan tureef amanti jallisuu fi micciruu eegale. Sobaan ani Kiristaana ofiin jechuun amanti Kiristaanatti akkanatti taphate.
İisaan erga ol fuudhamee booda namtichi Yahudii kuni ergamtoota torbaatamaa hafuurri qulqulluun irratti bu’uu fi kiristaanummaan warra gammachiisaan keessaa tokko akka ta’ee Kiristaanonni ni amanu. Kiristaanonni warroota kanniin, “Ergamtoota torbaatama” jechuun moggaasu. Kana jechuun kallatti hundan ergamtoota kiristaanummaan nama gammachisaniidha.
Phaawulos hanga barsiisaa Maarqos ta’u gahuutti dhiibbaan isaa garmalee guddate. Maarqos namoota macaafa qulqulluu barreessan keessaa tokko. Maarqos garmalee Phaawulositti maxxanuun barnoota irra barate. Ammas ni jedhu, Luqaasis barataa jallatamaa Phaawulositti maxxanu ture. Luqaasi barreessa macaafa qulqulluu keessaa tokko ture.
Yaanni, “Iisaan (Yesus) ilma Gooftaati” jedhamu Phaawulos dura kan beekkamu hin turre. Garuu erga kiristaanummaa keessa sobaan seenee fi handhuura barnootaatti barsiisaa guddaa erga ta’ee booda naannoo adda addaa keessa deemun Kiristaanummaa haarawatti namoota waamu jalqabe. Ergaalee bakka adda addaatti ni erga. Ergaaleen isaa kunniin bu’uura barnoota amanti ta’an.
Tooftaa kanaan namtichi Yahuudi kuni kan isa faallessuu waan hin jirreef bu’uura amanti Kiristaanaa micciruu fi jallisuu danda’e jira. Sababni isaas, barnoota amantii kanniin Masiih Iisaa irraa argachaa jira isaaniin jedha. Isaanis kana amanuun ni fudhatan. Kiristaanummaa keessatti wanta seensisee ni seensise. Wanta micciree ni miccire[3].
Kanaafu, Iisaan (Yesus) (nageenyi isarratti haa jiraatu “Ani Gooftaadha na waaqefadhaa ykn ani ilma gooftaati” hin jenne. Garuu kan kana itti maxxanse Phaawulos. Ergasii Phaawulos irraa barattoonni isaa kan akka Marqoosi fi Luqaas macaafa keessatti barreessu jalqaban. San booda ummanni Kiristaanas wallaalummaan jara kana hordofuun jallinnaa fi dukkanatti kufan. Seenaa kana erga dubbisani booda gara ifaa fi karaa qajeelaatti akka bahan isaaniif hawwina. Karaan ifaa fi qajeelaan karaa Iisaan itti waamaa tureedha. Iisaan (Yesus) akkana jechuun ummata waamaa ture:
“Dhugumatti Rabbiin Gooftaa kiyyaa fi Gooftaa keessani. Kanaafu Isa qofa gabbaraa. Santu karaa qajeelaadha.” Suuratu Mariyam 19:36
Wa aakhiru daaw’aana
anilhamdulillahi Rabbil aalamiin.
Kitaabban wabii
[1] Tafsiira Qurxubii 5/151
[2] Tafsiir Sa’diyyi 233, Tafsiir Qurxubii 7/214-215
[3] Kawaashif Zuyuuf – Fuula-25-29, Abdurahmaan Habanka


text:
Tafsiira Suuratu Yuusuf-Kutaa 27
Guyyaa guyyaan dachii keessa asi achi ni deemna. Guyyama tokko gadi dhaabbannee wantoota dachii fi samii keessa jiranitti xinxallinee beeknaa? Baay’isnee waan arginuuf xiyyeeffannoo itti hin kenninu. Yookiin jireenya addunyaa tanaan waan ko’oomneef yaanni keenya kana quba hin qabu. Qur’aanni haguuggi keenya ofirraa kaasun wantoota samii fi dachii keessa jiran kanniinitti akka xinxallinu nu affeera:
“Samiiwwanii fi dachii keessatti mallattoo meeqa irraa kan garagalan ta’anii ishii irra darbuu. Irra hedduun isaanii mushrikoota ta’anii malee Rabbiitti hin amanan.” Suuratu Yuusuf 12:105-106
Aayata jechuun mallattoo wanti tokko akka jiruu agarsiisuudha. Aayaanni bakka lama gurguddaatti qoodamu. Isaaniis: aayata dubbii fi aayata gochaa. Kitaabban Rabbii olta’aa irraa bu’anii fi kitaabni xumuraa buufame Qur’aanni aayata dubbitiin kan guuttamaniidha. Kitaabban kunniin gara jiraachu fi tokkichummaa Rabbii akeeku. Samiin, dachii fi wantoonni isaan lamaan keessa jiran immoo aayata gochaa gara jiraachu, tokkichummaa fi dandeetti Rabbii olta’aa akeekaniidha. Copha bishaanii garmalee xiqqaa ta’e irraa ilma namaa guutuu ta’e kana uumun, galaana irraa bishaan hurkisisuun biyyeetti rooba buusun, beelladonni, allaattiwwan, qurxumileenii fi biqiltoonni bifaa fi amala baay’ee garagaraa qaban Khaaliqa tokkoon akka uumaman mallatoolee agarsiisaniidha. Kunniin hundi nama dandeetti yaaduu fi hubachuu qabuuf dhiyeefaman. Ilmaan namaa beekumsa, yaadaa fi gocha isaanii keessatti yeroo hundaa wantoota kanniin waliin kan oolaniidha. Uumamtoota kanninitti xinxallanii Khaaliqa isaanii beekun isaan irra osoo jiru, faallaa kanaa, tafakkura (itti xinxallu) irraa fuula garagalchuun barnoota fi gorsa barbaachisu irraa hin fudhatan. Bu’aan kanaas, akkaata Rabbiin barbaadu fi itti gammaduun amanuu dhiisudha. Amanuu (iimaana) isaanitti shirkii maku.[1]
“Irra hedduun isaanii mushrikoota ta’anii malee Rabbiitti hin amanan.” (Mushrikoota jechuun namoota shirkii hojjataniidha, jecha biraatin Rabbiin waliin waan biraa gabbaraniidha.) Namoonni kunniin samii, dachii fi wantoota isaan keessa jiran kan uumee Rabbiin ta’uu haa amananii malee, Rabbiin alatti wanta biraa gabbaru (waaqefatu). Qureeshonni Rabbiin samii fi dachii akka uumee fi humna jabaa akka qabu ni amanuu turan, garuu kuni Muslima isaan hin taasisne. Sababni isaas, isaan kanarratti dabalatee sanamoota Rabbiif shariika godhanitti ni amanu. Gooftoleen sobaa Rabbiin waliin qoodama aango qabu jechuun yaadun isaanii Rabbiitti amanuu isaanii haaqe. (Akkuma kana kiristaanonni nuti Rabbii tokkichatti amanna jedhan, Iisaan (Iyyasuus) Rabbiin waliin gooftaa jedhanii waan yaadaniif amantiin isaanii kuni soba ta’a.) Rabbiin, Gooftaan keenya dhugaan, amanti isaanii kanaan shirkii jedheen.
As keessa Muslimonni amantii isaanii akka qulqulleessanii fi shirkii irraa qulqullaa’aniif isaan yaadachiisutu jira. Qabeenya, aangoo fi beekkamti akka hin gabbarreef akeekachiisatu kana keessa jira. Aadaa zamanaa kana keessatti, akka waan gooftota ta’anitti namoota weellistoota, aaktarootaa fi artistoota sanamoota godhan ni argina. Aayan tuni wanta biraa Rabbiif shariika gochuun iimaana zeeroo akka taasisu nu barsiisti.[2]
Iimaanni fi qajeelchi nama tokkoo jireenya tana keessatti dhimma garmalee jabaa (siiriyes) ta’eedha. Dhimma kana keessatti wanti xiqqoon dhiisanii fi dogongoran, halaaka (badiinsa) jireenya abadiitti nama geessa. Kanaafu, adabbiin Rabbii bu’uu yookiin Qiyaamaan dhaabbachuun dura akkaataa barbaadamuun Rabbiitti amanuu fi gabbaruun dirqama.[3]
“Adabbii Rabbii irraa haguuggin isaanitti dhufuu yookiin osoo isaan hin beekne Qiyaamaan tasa isaanitti dhufuu irraa ni tasgabbaa’u?” Suuratu Yuusuf 12:107
Ghaashiyah jechuun wanta nama haguugudha. Wanti asitti barbaadame adabbii gara hundaan namoota haguugu fi marsuudha. Haala gaafitiin dhiyeessun kuni isaan waqqasuufi.
Sila namoonni jallatan kunniin Gooftaa isaanii irraa adabbiin gara hundaan isaan haguugu fi jalaa dheessu hin dandeenyee isaanitti dhufuu ykn osoo isaan hin beekin Qiyaamaan tasa isaanitti dhufuu irraa nagaha akka ta’anitti ni yaadu? Jecha biraatin, sababa badii isaanii itti fufaniif, ‘Rabbiin irraa adabbiin nutti dhufuu danda’a’ jedhanii hin sodaatanii?[4]
Namni badii hojjatu ‘adabbiin Rabbii natti hin bu’u’ jechuun yoo of amane, badii hojjachuu itti fufa, tawbachuuf fedhii hin qabu. Faallaa kanaa, namni adabbii Rabbii sodaatu, dafee badii isaa irraa buqqa’e tawbata.
Kuni Karaa Kiyya Qajeelaadha
Jedhi ‘kuni karaa kiyya, anaa fi kan na hordofe beekkumsa ifaatiin gara Rabbii waama. Rabbiin qulqullaa’e, ani mushrikoota irraayyi miti.’ [Suuratu Yuusuf 12:108]
Ergamaan Rabbii (S.A.W) akkana akka jedhu ajajame: kuni karaa kiyya, beekkumsa ifaatiin gara Rabbii waama…’ Karaan Nabiyyii (S.A.W) karaa Rabbiitti nama geessudha. Karaan kunis Islaama. Islaamni karaa qajeelaa tokkicha Rabbiitti nama geessudha. Mee ilaali, Rabbiin jecha tokkeetti (singular’tti) fayyadamuun “karaa kiyya (sabiilii)” jedhe. “Karaalee kiyya” hin jenne. Suurah Faatiha keessatti, “Karaa qajeelatti nu qajeelchi” jechuun dubbisna. Kanaafu, karaan Rabbii tokkicha. Gaafa tokko Nabiyyiin keenya (S.A.W) biyyee irratti sarara qajeelaa sarare. Ergasii ni jedhe: “Kuni karaa Rabbiiti.” San booda bitaa mirgatti sararoota baay’ee sarare. Itti aanse ni jedhe: “Kun karaaleedha. Karaa hundarra shayxaana itti waamutu jira.” San booda aayah tana qara’e: “Kuni karaa Kiyya qajeelaa ta’eedha, kanaafu isa hordofaa. Karaalee biroo hin hordofinaa karaa Isaatirraa isin fottoqsuuti.” (Suuratu Al-An’aam 6:153)[5]
Kuni karaan Rabbii qajeelaa fi tokkicha akka ta’e nutti agarsiisa. Wanta karaa qajeelaa kana faallessu hunda, Qur’aanni jecha heddumminna agarsiisuun (plural’in) ibsa. Fakkeenyaf, “Rabbiin waliyyi warra amananiiti. Dukkana baay’ee keessaa gara ifaatti isaan baasa.” (Suuratu Al-Baqarah 2:257) Haqni takkattiidha, sobni immoo baay’eedha.
Basiirah jechuun beekumsa ifa ta’ee fi ragaa qabatamadha. Jechi basiirah jedhu jecha basara jedhu irraa dhufe. Basara jechuun arguudha. Akkuma namni ijaan waa arguuf ifa aduu ykn ifa elektrikii isa barbaachisu, namni amanti isaa keessatti dhugaa fi soba addaan baafachuuf beekumsa sirrii fi ragaa qabatamaa isa barbaachisa. Beekumsa sirrii fi ragaa qabatamaa kanaan basiirah jennaan. Kanaafu, mataa ofiiti karaa qajeelaa irra deemu fi namoota biroo karaa kanatti waamuuf beekumsa sirrii fi ragaa qabatamaa barbaachisa. Kanaafi itti aanse ni jedha: “anaa fi kan na hordofe beekkumsa ifaatiin gara Rabbii waama.” Kana jechuun ani beekumsa sirrii Rabbiin irraa dhufeen gara Isa qofa gabbaruu fi ajajoota Isaa hordofuutti namoota waama. Namoonni ana hordofanis beekumsa sirrii Rabbiin irraa dhufeen gara Isaatti namoota waamu. Kuni Muslimoonni gara Rabbiitti waamu (da’awaa gochuu) keessatti beekumsa sirrii irra ta’uu akka qaban dirqisiisa. Haqa Rabbii sobaan, jallinnaa fi fakkeessaan gargaaruun isaaniif hin hayyamamu.
“Rabbiin qulqullaa’e, ani mushrikoota irraayyi miti.”
Wiirtuun da’awaa kanaa Rabbiin wanta Isaaf hin mallee irraa qulqulleessuu fi Isa qofa gabbaruudha. Kanaafu, ani wanta Rabbiif hin mallee irraa Isa qulqulleessa. Kan akka ilma qabaachu, shariika (hiriyyaa fi hirmaataa) qabaachu, muguu fi hanqinnoota biroo. Rabbiin kanniin hundarraa qulqullaa’e. Ani warra Rabbiin waliin waan biraa gabbaran (waaqefatan) irraayyi miti.
Guduunfaa
☛Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akka namoonni sifaata (amaloota) Isaa beekanii Isa qofa gabbaraniif aayaata lama gurguddoo ilma namaa fuundura godhe. Isaaniis, kitaabban Ergamtoota irratti buusee fi uumamtoota Isaati. Kitaabban Rabbiin buuse tokkichummaa, sifaataa Isaa, ajajoota, mindaa fi adabbii Isaa ibsu. Uumamtoonni Isaas gara tokkichummaa, dandeetti, rahmata, beekumsaa fi amaloota Isaa biroo ibsu. Kanaafu, namni aayaata lamaan kanniinitti xinxaalluun Gooftaa isaa beekun Isa qofa gabbaru danda’a.
☛Mallattooleen baay’een samii fi dachii keessa haa guutanii malee harki caalaan namootaa haala sirrii fi guutuu ta’een Gooftaa isaaniitti hin amanan. Kana irra, shariika Isaaf godhu.
☛Amantiin Islaamaa amantii sirrii fi qajeelaa waan ta’eef tilmaamaa fi yaada sobaa irratti osoo hin ta’in beekumsa sirrii fi ragaa qabatamaa irratti kan hundaa’eedha. Kanaafu, namni amanti qajeelaa kana hordofuuf beekumsa sirrii argachuuf tattaafachuun isarra jira. Akkasumas, namni tokko gara Islaamaatti namoota waamuuf beekumsa sirrii qabaachun isarratti dirqama.
[1] https://www.kuranvemeali.com/yusuf-suresi/105-ayeti-tefsiri [2] Lessons from Suurah Yuusuf-Yaasir Qaadi-fuula 163 [3] https://www.kuranvemeali.com/yusuf-suresi/105-ayeti-tefsiri [4] Ma’aariju tafakkur 10/753 [5] Sunan Ad-Daraami 1/78, Musnad Ahmad 4142, An-Nasaa’i 11109)


text:
Jiraattotni magaalaa Amboo hagi tokko akkasumas barattootniifi barsiisotni Yunivarsiitii Amboo tokko tokko, ajajni olaanaa Pireezidaantiin Ameerikaa Joo Baaydan Aanga'oota Itoophiyaa irratti baasan ilaalchisee yaada kennaniin, garii murtoo sirriidha yoo jedhan, kaan ammoo murtoo sirrii miti jedhan.
Kanneen akka Ameerikaan qaamota wal dhabdee keessa jiran mariisisuun gara araaraatti fiddu gaafatan akkuma jiran, warri kaan ammooo qaamoleen biyyattii keessatti wal waraansa keessa jiran, gidduu isaaniitti nagaa buusuuf akka waliin mari'atan gaafatan.
Naakoor Malkaa tu yaada namoota kana walitti qabe.


text:
Bitootessa 07/2014(TOI) – Tajaajilli Oduu Itoophiyaa(TOI) ijaarsa Itoophiyaa keessatti hojii boonsaa bara baraan yaadatamu hojjechuu Waajjira Ministira Muummeetti Qindeessaan jiddugala ijaarsa sirna dimokraasii doktar Biqilaa Hurrisaa himan.
Agarsiifni suuraa Tajaajilli Oduu Itoophiyaa Oromiyaa Biroodkaasting Neetworik(OBN) waliin qopheesse har’a magaalaa Adaamaatti banameera.
Sirna kanarratti agamuun doktar Biqilaa Hurrisaa akka dubbatanitti Itoophiyaa keessatti dhaabbilee seena qabeeyyii jedhaman keessaa Tajaajilli Oduu Itoophiyaa isa tokkodha.
TOI seena qabeessa ta’uu isaa qofa osoo hin ta’ane, dhaabbilee Itoophiyaa ijaaraniiru jedhaman keessaas isa duraati. Kunis dhaabbaticha dhaabbata yeroofi barri hin jijjiirre dhaabbata uummataa ta’uus himaniiru.
Itoophiyaan kan as geesse seena adda addaa keessaa darbuuni.
Adeemsa kana keessatti gaheen TOI olaanaafi kan barri hin jijjirredha jedhaniiru.
Tajaajilli Oduu Itoophiyaa OBN waliin ta’un fedhiin jijjiramaa Itoophiyaa keessa ture firii akka godhatu hojii guddaa hojjeteera jedhaniieu.
Miidiyaaleen lamaanuu waggoota arfan darban milka’inaa ture gabaasuu uummataaf odeeffannoo kennuun dirqama isaanii bahaa turanis jedhaniiru.
Dhaabbileen kun gara fuula duraattis hojiiwwan Itoophiyaanota caalaatti waliigalchu irratti xiyyeeffatanii hojjechuu qabu jedhaniiru.
Haala kanaan yoo hojjetan kanneen kaayyoo isaanii Itoophiyaa diiguu godhatanii hojjetan qolachuun ni danda’ama jedhaniiru doktar Biqilaa Hurrisaan.
Keessummoonni agarsiisa kana irratti argamaniis TOI waggoota hedduuf hojii milkaa’aa hojjechaa kan tureefi gara fuula duraattis hojii cimaan kan irraa eegamudha jedhaniiru.
Agarsiisa suuraa qopha’e kanarratti hoggantoonni mootummaa, abbootii Gadaa, hoggantoonni TOI fi OBN akkasuma keessummoonni waamichi taasifameef argamaniiru.


text:
Muummicha ministaraa Itiyoophiyaa Dr. Abiyyi Ahimadiin jilli hogganamuu har’a gara magaalaa Ambootti imaluun uummata wajjiin walga’ee jira.
Hoogganoota federaalaa ol’aanoo fi kan bulchiinsa naannoo wajjin turan keessaa Prezidaantii bulchiinsa naannoo Oromiyaa Obbo Lammaa Magarsaa itti-aanaa muummicha ministaraa Obbo Demmaqaa Makonnin Ministara Dhimma-alaa, Obbo Warqinah Gabayyoo, fi aangawoota ka biroo of keessaa qaba.
Sirna staadiyamii yunivarsitii Amboo mooraa guddicha keessatti uummataaf haasawaa kan dhageesisan Dr. Abiyyi Ahmed qabsoon keenya qabsoo mo’ataa akka ta’uu gochuuf tarsimoo keenyeen injifachuun danda’amee jra jedhan.
Injifannoon kun guutuu ta’u kan danda’uu itti gaafatama nutti kenname waliin taanee fixaan baasuu yoo dandeenye qofa jedhanii ilmii Kan Abbaa Caaluu Yemmuu Kan Abbaa Dhaalu jechuun mammaakan Mummichi ministeeraa Abiyyi Ahmad.
Prezidaantiin bulchiinsa naannoo Oromiyaa Obbo Lammaa Magarsaa gama isaaniin har’a bakka kanatti kan walitti qabamne akka kaleessaa abidda dhaamsuudhaaf akkasumas rakkoo odeessuudhaaf otoo hin taane misiraachoo labsuuf abdii hegeree cimsuudhaaf jedhan.
Itti aanaa mummichi ministeeraa Dammaqaa Makonniin akkasuma haasawaa dhageesisanii jiran. Jiraattonni magaalaa yaada isaanii nuuf ibsanii jiru.
Gabaasa guutuu caqasaa


text:
Paartiin mormituu, Kongiresiin Federaalawa Oromoo, xalayaa gaaffilee ijoo afur of keessaa qabu, Muummicha-ministaraa Itiyoophiyaa – Obbo Hayile-mariyaam Dessaaleyitti barreessee, waraabbii yokaan kophii isaa Mana-maree Bakka-bu’ootaa Itiyoophiyaa, Mana-maree Federeeshinii Itiyoophiyaa fi Mana-maree Bakka-bu’ootaa yokaan Caffee Oromiyaatti erguu isaa dubbata.
Dura-taa’aan Paartichaa – Dr. Mararaaa Guddinaa, qabiyyee xalayichaa ennaa Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsan tokkoffaa, maqaa Maaster Pilaanii magaalaa Finfinneetiin magaalaalee Oromiyaa liqimsuun, lafa, qabeenyaa, aadaa fi eenymmaa uummata Oromoo naannoo sanaa dhabamsiisuun haa dhaabatu, lammaffaa: maqaa misoomaatiin maallaqa xinnoo qonnaan-bulaatti kennanii lafa isaa irraa buqqisuunii fi dandaa inni argachuu male dhabamsiisuun haa dhaabatu, yoo lafti irraa bitames iddoon jireenya isaaf ta’u akka hafuuf, akkasumas, misoomicha keessaa dantaan akka qoodamuu fi yokaan maallaqni sanaaf gitu akka kennamuuf fi sadaffaa: kan Heera Itiyoophiyaa keessatti tumamee jiru Oromiyaan Finfnnee keessatti dantaa addaa qabdi, kan jedhu akka hojii irra oolfamuu, ka jedhuu fi ka biroo qbaachuu isaa dubbatan.


text:
Filmaata Biyyoolessaa Itophiyaarratti Ibsa ABO
(Bitootessa 8, 2021)
Akkuma yaadatamu ABO qabsoo hidhannoo waggoota dheeraaf mootummoota Itophiyaa waliin gochaa ture hagayya 2018 keessa dhaabee gaaffii Oromoo gulantaa haarawaatti jijjiire. Kunis gaaffii Oromoo gulantaa haarawaatti jijjiiruudhan qabsoo karaa Nagaa fi Maree siyaasaa tiin mirga dimokraasii fi hiree murteeffannaa kabachiisuuf yaadameetu ture. Akkuma Kanaan Hoogganni ABOs Baatii Fulbaana 2018 keessaa magaalaa Finfinnee, Itophiyaatti deebi’uun ni beekama. Yeroo sanatti sabni keenya Cehumsa Ebla (April) 2018 irraa eegalee waggaa lamaaf jedhamee itti seename Filmaatni walabaa fi haqaa seenaa biyyattii keessatti yeroo jalqabaaf geggeeffama jedhee yaadamee ture. Garuu abdiin kuni dimismisee dhumarratti dukkanaawuuf yeroo dheeraa itti hin fudhanne. Paartii biyya bitaa ture akkuma injifannoo rakasha mormitoota siyaasaa biyyatti galcheera jedhee argateen utuu yeroo itti hin kenniin ABO irratti olola hamaa jalqbe. Ololli Karaa Sabaa himaa (Social media) fi midiyaa mootummaa akkuma hoogganni dhaabaa Fulbaana 15, 2018 biyyatti seeneen guyyaa muraasa keessatti eegale.
ABOn marii Karaa nagaaf dursa kennee carraaqaa jiru, sadarkaan duula propogandaa fi ummata burjaajessuu kun osoo hin turiin ol-guddatee mootummaan waraana karaa Dhihaa fi Kibba Oromiyarratti bane. Asirratti kan hubatame mootummaan waliigalteen Hagayya (August) 2018 keessa Asmaratti ta’een faallaa deemee waraanni xumuramee, loltootni Bilisummaa Oromoo akka humna nageenyaa fi poolisii biyyaatti makaman akka hin feene dha. Mootummaan humna loltuu Bilisummaa Oromoo ummatatti dabalee nagaa buusuurraa lolaa fi jeequmsa ufii uumetti dhimma bahuu fi Waraana Bilisummaa Oromoo fi Hooggana ABO gidduu hariiroo ture sababeeffachuudhan ABO siyaasaa karaa nagaa keessaa ala taasisuu itti shiroota dhuma hin qabne itti fufe.
Lola mootummaan Oromiyaa keessatti geggeessaa jirutti dabalatee Dhibeen COVID-19 dhufuun mormitootni siyaasaa akka daran dadhabanii filmaata Hagayya 2020 yaadamee tureef hin qophoofne taasise. Balaan dhukkuba kun filmaata biyyoolessaa irratti dhiibbaa qabaatullee sababni guyyaa filmaataa dabarsuuf dhihaate hundee seeraa fi adeemsa siyaasaa keessatti gaaffii guddaa kan uumee dha. Gama seeraatiin yoo ilaalle heera Biyyattii keessatti yeroo paarlaamaa dheeressuuf kan nama dandeessisu hulaa banaan waan hin jirreef yeroo filmaataa dheeressuun humnoota siyaasaa hunda waliin ta’udhaan murtii siyaasaa haarawaa gochuun barbaachisaa ture. Yaada kana ammoo mootummaatu fudhachuu dide.
Akkuma mormitootni yeroo filmaataa seeraa ala dheeressuu sirrii miti jedhanii mormiin jabaateen gidduutti Artistiin Oromoo qaroo fi jaallatamaa kan ta’e – Hacaaluu Hundeessaa – ajjeefame. Akkuma kuni ta’een miseensota, hoogganootaa fi deeggartoota jarmayaa siyaasaa mormitootaa hidhuu fi dararuu daran bal’atee jabaate. Hooggantootni jaarmiyaa mormitootaa beekamoo sadarkaa oliirra jiranii fi bitaa, mirgaa fi giddugaleesssa utuu hin jedhiin jumlaan hidhuun itti fufe. Hanga har’aatti ajjeechaan Hacaaluu fi namootni siyaasa keessatti bebbekamoon ajjefaman qaama loogii hin gooneen utuu hin qoratamiin jira.
Mootummaan uummata hiree murteeffannaa fi ofiin of-bulchuu lammileen Oromiyaa fi kibba Itophiyaa gaafachaa jiran irratti gochaa suukanneessaa kana raawwachaa utuu jiruu, itti dabalee garaagarummaa ilaalcha polotikaa marii fi falmii siyaasaatiin furuu irra lola Oromiyaa keessatti eegale sana gara biyya Tigray tti ceesisee lola bal’aa labse. Akkuma ummatni beekuu fi seenaa keessatti galmaawee jiru ABOn firummaa TPLF gonkayyuu hin qabu. ABOn dura bu’aa jaarmotaa siyaasaa ta’ee waayiloota isaa waliin mootummaa TPLF tiin hogganamu darbeemmoo EPRDF jedhee uf yaame mormaa ture. Garuu, dhugaa jiru yoo ilaalle, lolli Tigray keessaatti geggeefamaa jiru itti fufinsa lola Oromiyaa jilbeenfachiisuuf geggeffamaa jiru ta’uu isaa hubanna. Erga kufaatiin diploomaasii qaama biyya bitaa jirurra gahee, fi mootummaan US rakkina hidhaa laga Abbayyaa (GERD) furuuf akka gidduu galu waliigalamee booda Itiyoophiyaan hariiroo Sudan waliin qabdu cabee yeroo ammaa lola guutuu biyya ollaa biraa waliin jalqabuuf qarqara gahamee jira.
Kan keessa jirru biyya miseensotaa fi hooggantootni jaarmayaa polotikaa Bilisa ta’anii haqaan mirgaa fi demokraasii biyyaaf hojjetan qaama biyya bituutiin jumulaa tti qabamanii, haala sukkaneessaa keessatti dararamanii dha. Kunis, utuu karaa mana murtii guutuutti bilisa bahanii jiranii fi yeroo tokko tokko ammoo warri mootummaaf dhaabbatanii abbootiin alangaa jara kanarraa himata kasasanillee yerootti bilisa ta’uu hafee namootni hidhamanii taa’aa jirani dha. Kan keessa jirru biyya waajjirootni jaarmayaa mormitoota polotikaa, teessuma waaltaa isaaniirraa hanga godinaa guutuu cufamanii fi humna biyya bituun weeraramanii tohatamanii dha.
Egaa waliigalaatti haala akkasii kana keessatti biyyattiin kan filmaata biyyoolessaaf ‘qophaawaa’ jirtu. Boordii filannoo biyyoolessaa Itopphiyaa fi qaamota kana keessaa qooda qabna jedhan (stakeholders) kan yaadachiisuu feenu, filannoo jechuun waayee guyyaa filatnoo dhaqanii sagalee keennii qofa miti. Filannoo keessatti hedduun barbaachisaan tartiiba filannoon suni ittiin qophaayee fi akkaataa filannoo sana bira gahamee qulqulleessuu dha. Haqaa fi amanamummaan filannoo fi sirni dimokraasii guyyaa filannoo dura sirna filannoo itti geggeffamuu fi hojii sadarkaa adda addaatti raawwatamuu qabuu fi loogii malee qooda fudhannaa jaarmayaa mormitootaa irratti hundaawa. Filannoo tokko kan ittiin madaalamu adeemsa sirna filannoo sana keessatti jalqabaa hanga dhumaatti raawwatamee malee guyyaa filannoo sagalee dhoksaan kennameen akka hin taane hubatamaa dha. Filannoon haqaa fi dhugaa irratti hundaawe kan gamaagamamu adeemsa filannoo sana keessatti ta’e, kabajamuu mirga mormitootaa fi haqni jiraachuu, loogiin dhabamuu fi kanaafis qaama bilisa ta’een tartiiba raawwatame hordofamuu isaarratti hundaawa. Adeemsi kunis mormitoota hundaaf dirree siyaasaa banuu fi akka bilisaan socho’an eyyamuu; Miidiyaa bilisa ta’ee hunda walqixxummaan tajaajiluu; fi boordii filannoo fi qaama seeraa Bilisa ta’ee loogii tokko malee hojjetu feesisa.
Dhuguma dubbachuuf yoo ta’e itti bahinsi filmaata (election results) Itophiyaa ammaa kun dursee kan beekamee dha. Nama haqarratti hundaawee ilaaluuf haala biyyittiin amma keessa jirtu kana keessatti filmaatni kun geggeffamuu kan hin qabnee dha. Sababa warri biyya bulchina jedhanii of-yaaman filmaata kanarratti cichanii jiraniif nuti mootummaa filatamee dha jedhanii of-moggaasuu fi nama amansiisuuif qofaa dha. Kanaa -achi sababni filannoo qabeenyaa guddaan gaafatu kana gargaarsa biyyoota adda addaa fi qabeenyaan biyyattii hiyyeessa kanaa, utuu ummatni miliyoonaan lakkaawamu beelawaa jiruu, qisaasamuuf dantaa warra biyya bituuf malee sababa biraa hin qabu.
Kanarraan kan ka’e ABOn kan itti amanu:
1. Filmaata haqaa fi bilisaa geggeessuu haa turuutii
haalli amma biyyittiin keessa jirtu sadarkaa
dhumaattiillee mirgi dimokraasii (lowest
standards of even illiberal democracies) akkan
hin jirree dha.
2. Haala waggoota lama darban keessatti ta’e
walakkaa isaa armaan olitti caqafame irraan kan
ka’e, itti bahumsi filmaata kanaa filmaata haqaa,
bilisaa fi kan hunda bakka bu’u ta’uu waan hin
dandeenyeef qaamota dubbiin ilaaluu
(stakeholders) biratti fudhatama hin qabu.
3. Yoo filmaatni kun geggeeffamellee rakkina
siyaasaa gurguddoo ta’an fi waldhibdee biyyattii
keessa jiru furuu irratti jijjirama inni fidu hin jiru.
Kanaaf, ABOn filmaata dhufu kana qooda fudhachuu irraa Mootummaan dirree siyaasaa itti dhiphiisuun ugguuramuu irraan kan kahe gochaa Mootummaa irraa akka hin hirmaanee taasifamuu Isa labsiinaa.
Kunis kan ta’e sababa Paartiin Badhaadhinaa (Prosperity Party) utuu beekuu (intentionally) qooda fudhannaa siyaasaa irra nu dhiibee fi iyyannoo keenya yeroo hundaaf gurra kennuu diduu irraa kan ka’e fi ABO dhiibuu irraa dantaa guddaa paartii badhaadhinaa fi waayiloota isaatiif argachuu waan qindeeffameefidha. Haa ta’uutii, haalota waan armaan gaditti caqasaman guutuu fi gaaffilee haqaa kan jaarmotni mormitoota siyaasaa gaafatan deebisuu fi rakkinoota ummata bal’aa furuu yaaluun adeemsa dimokraasii biyyattii gargaara jennee amanna.
1. Hidhamtoota siyaasaa hunda haal duree tokko
malee hiikuu;
2. Waajjiroota jaarmota mormitoota Siyaasaa yeroo
ammaa cufamanii/ tohannoo human sekuriitii
warra biyya bulchaa jiranii jiran banuu;
3. Yeroo ammaa biyyattii guutuu keessaatti
adeemaa kan jiru ummata hidhuu, dararuu fi
ajjeessuu dhaabuu fi marii hunda ammate
geggeessuu;
4. Qaamotni (Institutions) kan akka Boordii
Filannoo, Mana Seeraa fi Murtii fi nagaa eegdota
akka bilisa ta’an wabii kennuu;
5. Marii Siyaasaa (political Dialogue) kan hunda
ammatee fi itti bahi isaa furmaata rakkina
polotikaa biyya kanaa kan tahe akka jalqabamu
taasisuu.
Injifannoo Ummata Bal’aaf!
Adda Bilisummaa Oromoo (ABO)
Bitootessa 8, 2021


text:
Shakkii Qur’aanaa Qulqullessuuf-2- Qur’aana fi Saayinsi
Kutaa darbee keessatti Qur’aanni jecha Rabbii (subhaanahu wa ta’aalaa) ta’uu ragaalee agarsiisan ilaalle jira. Ammas itti fufun ragaa afraffaa ilaalla. Innis:
4.Wantoonni Qur’aana keessatti dubbataman wanta jiruun wal qunnamu
Wantoonni Qur’aana keessatti dubbataman haala nama ajaa’ibsiisuun saayinsii ammayyaati fi muxannoo namaa waliin kan wal simatanii fi walitti galaniidha. Saayintistoonni yeroo ammaa wanta Qur’aana keessa jiru yommuu argan, Qur’aanni kitaaba Rabbiin irraa bu’e malee kitaaba namni barreesse akka hin taane mirkaneessanii jiru. Mee amma Qur’aana irraa Aayaata (keeyyattoota) muraasa saayinsi ammayyaatin wal qabatan haa ilaallu.
1.Guddinna Miciree ilma namaa ilaalchise Qur’aanni maal jedhaa?
Miciree (embryo) jechuun dhalachuun dura marsaa guddina ilma namaa fi beeladootati. Qur’aana keessatti Rabbiin Olta’aan marsaa guddinna miciree ilma namaa ni dubbata.
“Dhugumatti, Nuti ilma namaa cuunfaa dhoqqee irraa ta’e irraa uumne.
Sana booda iddoo tasgabbaa’aa fi eeggamaa (gadaamessa) keessatti coba bishaan saalaa isa taasifne.
Sana booda bishaan saalaa alaqah (dhiiga ititaa) taasifne; ergasii dhiiga ititaa mudghah (wanta alanfame yookiin muraa foonii) taasifne; ergasii mudghah lafee taasifne; ergasii lafees foon itti uwwisne. Sana booda uumama biraa [daa’ima] isa goone. Rabbii uumtota hunda caale tolti Isaa baay’atte.” Suuratu Al-Mu’iminuun 23:12-14
Rabbiin abbaa ilma namaa kan ta’e Aadamin biyyee irraa uume. Achin booda sanyii isa coba bishaanii irraa uume.
Jechi Arabiffaa “Alaqah” jedhu hiika sadii qaba. Isaanis: (1) ulaan’ula, (2) wanta rarra’e fi (3) dhiiga ititaa.
Marsaa alaqah irratti ulaan’ula miciree namaa waliin yommuu wali bira qabnu,akkuma fakkii 1 irraa mul’atutti isaan lamaan jidduu wal fakkeenya ni argina. Marsaa kanatti micireen soorata isaa dhiiga haadhaa irraa argata akkuma ulaan’ulli dhiiga wanta biraa soorattu.
Fakkii 1: Marsa alaqatti fakkii wal-fakkeenya ulaan’ula (leech) fi miciree ilma namaa jidduu jiru agarsiisu.
Hiikni lammataa alaqah “wanta rarra’eedha“. Kuni wanta yeroo marsaa alaqah gadaamessa haadhaa keessatti rarra’iinsa miciree Fakkii 2 fi 3 irraa arginuudha.
Fakkii 2: Fakkii jalqabaa irraa rarra’iinsa miciree gadaamessa haadhaa keessatti ni argina.
Fakkii 3: suuraa maaykiroskooppin kaafame irraa yeroo marsaa alaqah gadaamessa haadhaa keessatti rarra’insa miciree (Bakka B) ni argina.
Hiikni sadaffaan alaqah dhiiga ititeedha. Marsaa alaqaa irratti bifni alaa miciree fi qaraxiixiin isaa dhiiga ititeen wal fakkaata. Sababni isaa, marsaa kana irratti dhiigni baay’een miciree keessatti ni argama. (Ilaali fakki 4) Akkasumas, yeroo marsaa kanaa, hanga dhuma torbaan sadaffaatti dhiigni miciree keessa hin naanna’u. Kanaaf, marsaa kana irratti micireen dhiigaa ititaa fakkaata.
Fakkii 4:Marsaa alaqah irratti fakkii sirna onnee fi hidda dhiigaa miciree agarsiisu.Marsaa kanatti dhiigni baay’een miciree keessatti waan argamuuf bifni alaa miciree fi qaraxiixiin isaa dhiiga ititeen wal fakkaata.
Kanaafu,yeroo marsaa alaqah hiikni alaqah sadan ibsa micireetin sirritti walitti gala ykn wal simata.
Marsaan itti aanu aaya keessatti dubbatame marsaa mudghah jedhuudha. Jechi Arabiffaa mudghah jedhu hiika “wanta alanfame” qaba. Osoo namni tokko maastikaa afaan keessa kaa’ate alanshee, ergasii marsaa mudghah irratti maastikaa alanshe san micireen wal bira qabee, micireen wanta alanfame saniin wal fakkaata jenne goloobu (guduunfu) dandeenya. Sababni kanaa somaayitiin dugda miciree irratti argamu “wanta alanfame san bakka ilkaan cinineen” wal fakkaata. (Ilaali fakkii 5 fi 6)
Fakkii 5 (jalqaba irratti kan argamu)- Marsaa mudghah irratti suuraa miciree umriin isaa guyyaa 28 gahe agarsiisu.
Fakkii 6 (kan itti aanu):Marsaa mudghah irratti gubbaan ijaarsa miciree maastikaa alanfameen yommuu wal-bira qabamu, isaan lamaan jidduu wal fakkeenya argina. A) Fakkii miciree (Embryo) kaafame agarsiisa. B) Suuraa maastikaa (gum) alanfamee agarsiisa. (Iddoo gadi baqaqaa dugda miciree A irratti argamu mee ilaalaa. Akka waan ilkaan cininee fakkaata. Haala kanaan maastikaa alanfameen bakka ilkaan cinineen wal fakkaata. Ammas guutuu miciree kanaa yommuu ilaallu muraa foonitiin kan wal-fakkaatudha. Sababni isaas, harka, luka fi qaamole biroo guutuu hin baafanne.)
Amma of haa gaafannu, Nabii Muhammad (SAW) bara 1400 dura akkamitti kana hunda beeku danda’e, osoo saayintistoonni dhiyooma kana meeshaa ammayyaa fi maaykirooskoppi baay’ee cimaa yeroo san hin jirretti fayyadamuun wanta kana (marsaa miciree) argatan?
Pirofessar Emeritas Kiiz L.Muur fiildi anatomi fi micireetin saayintisti addunyaa irratti beekkame fi kitaaba gara afaan sadeetitti hiikame “The Developing Human” jedhu kan barreessedha… Piroofesarri kuni bara 1984 tti badhaasa addaa J.C.B Grant Award jedhamu fiildi anaatomitiin Waldaa Anaatomota Kanaadaa irraa argate.
Bara 1981 tti Koonfiransi Meedikalaa 7ffaa Sa’uudi Arabiya magaalaa Dammaam keessatti adeemsifame irratti Piroofessarri Emeritas Kiiz L.Muur akkana jedhe, “Qur’aana keessatti waa’ee guddinna ilma namaa ilaalchise himoota jiran akka ifa ta’uuf gargaaru kootif gammachuun natti dhagahama. Himoonni kunniin Rabbiin irraa gara Muhammad kan dhufan ta’uu ifa naaf ta’ee jira. Sababni isaas, beekumsi kuni hundi jaarraa baay’een booda malee hin argamne. Kuni Muhammad Ergamaa Rabbii ta’uu akka qabu naaf mirkaneessa.”
Itti aanse, Piroofesarri kuni gaafi kana gaafatame, “Kana jechuun Qur’aanni jecha Rabbii ta’utti ni amanta jechuudhaa?” Innis akkana jechuun deebise, “Kana fudhachu keessatti ulfaatinna homaatu hin argu.” (Kana jechuun, Qur’aanni jecha Rabbii ta’utti amanuu wanti natti ulfaatu hin jiru. Jecha Rabbii ta’utti nan amana.)
2. Qur’aana waa’ee gaaraa ilaalchisee maal jedhaa?
Rabbiin ni jedha:
“Sila Nuti dachii firaasha hin goonee?
Gaarreenis shikaali [hin goonee]?” Suuratu An-Naba 78:6-7
Aaya jalqabaa irratti “dachii firaasha hin goonee?” yommuu jedhu “diriirtu fi mijooftu hin goonee?” jechuu Isaati.
Saayinsiin ammayyaa gaarreen lafa jalatti hidda gadi fagoo akka qaban mirkaneesse jira. Hiddi kuni dachaa baay’ee dheerinna gaaraa lafaa oliitin wal-qixxaatun lafa keessatti gadi lixu danda’a. Kanaafu, odeefannoo kana irratti hundaa’un jechi gaarreen ibsuuf garmalee mijaa’a ta’e jecha “shikaali” jedhuudha. Sababni isaas, shikaalin baay’een yoo sirnaan lafa qabate, lafa jalatti kan dhokateedha. (Hiddi shikaali gadi fagoodha. Gubbaa irraa wanti mul’atu xiqqaadha. Haaluma kanaan gaarris hiddi isaa gadi fagoodha.)
Fakkii 7: Garreen akkamitti hidda gadi fagoo akka qabanii fi bocni isaanii shikaalin akka wal-fakkaatu fakkii kaafame. (Earth Science, Tarbuck and Lutgens, p. 158.)
Seenan saayinsi akka nutti himutti tiyoorin gaarreen hidda gadi fagoo qabaachu agarsiisu bara 1865 keessa Astronomara Royal, Sir Joorj A’eri jedhamuun jalqabame.
Akkasumas, gaarreen dachiin akka hin sochoone tasgabbeessu keessatti gahee ol’aanaa taphatu. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Akka [dachiin] isiniin hin sochoonef dachii keessatti gaarreen godhe…” (suuratu An-Nahl 16:15)
Haaluma kanaan tiyoorin Pilet tektooniks jedhamu “gaarreen dachiin akka hin sochoonef tasgabbeessuf akka fayyadan.” yaada jedhu qabatee jira. Beekumsi gahee gaarreen dachii tasgabbeessu keessatti qaban, baruma 1960 keessa Pilet tektooniks wiirtu godhachuun hubatamu jalqabe. (Pilet tektooniks (Plate tectonics) jechuun tiyoori baqana dachii lisosfeer jedhamu qoratuudha.)
Yeroo Nabii Muhammad (SAW) eenyutu boca dhugaa gaarreeni beeku danda’aa? Gaarri guddaan namni tokko of fuundarratti arguu lafa keessatti gadi lixuu fi akkuma saayinsiin mirkaneesse hidda cimaa qabaachu isaa eenyutu yaadu danda’e? Jiyoolijiin ammayyaa haqa keeyyata Qur’aanaa mirkaneesse jira. (Jiyooloji jechuun damee saayinsi waa’ee dachii qoratuudha.)
3.Qur’aanni waa’ee galaanaa fi laggeeni maal jedhaa?
(Girdoo jechuun wantoota lama kan addaan baasu fi akka walitti hin makamne kan dhoowwudha.)
Saayinsiin ammayyaa bakki galaanonni lamaan itti wal-qunnaman girdoon isaan lamaan jiddu akka jiru argatee jira. Girdoon kuni galaanota lamaan tempireechara, hamma ashaboo fi rukkinna mataa ofii qaban addaan baasa. Fakkeenyaf, bishaan galaana Meditiraaniya fi bishaan Garba Atlaanitikii wal-bira yommuu qabnu, bishaan galaana Meditiraaniyaa hoo’aa, ashaboo kan qabuu fi rukkinni isaa xiqqaadha. Galaanni Meditiraaniyaa qarqara Jibraltar irraan garba Atlaantik yommuu seenu, gadi fageenya meetira 1000 tin garba Atlaantik keessa kiloometrii baay’eef amaloota ofii hoo’aa, ashabawaa fi rukkinna xiqqaa qabatee adeema. Bishaan Meditiraaniyaa gadi fageenya kana irratti ni tasgabbaa’a (bakka ofi qabatee tura)- fakkii armaan gadi ilaali
Fakkii 8: Bishaan galaana Meditiraaniyaa amaloota hoo’aa, ashabawaa fi rukkinna ofii qabatee garba Atlaantik seena. Sababni isaas, girdoo isaan lamaan addaan baasu isaan jidduu jira. (Marine Geology, Kuenen, fuula 43)
Danbaliin guddaan, yaa’insi cimaa fi sochiin jabaan galaanota kanniin keessa haa jiraatuyyu malee, walitti hin makaman yookiin girdoo kana hin darban. Qur’aanni waa’ee kanaa yommuu dubbatu akkana jedha:
“Galaanota lama kan wal-qunnaman taasise gadi lakkise.
Gidduu isaani girdootu jira, [tokko tokko irratti] daangaa hin darbu (walitti hin makaman).
Kanaafu, tola Gooftaa keessanii irraa kamiin kijibsiiftu?” (suuratu Ar-Rahmaan 55:19-21)
Kitaaba armaan gadi irraa keeyyattota saayinsiin wal-qabatan muraasa isaanii qofa asitti dhiyeesse. Namni barbaade kitaaba guutu buusun dubbisu danda’a.
Guduunfaa
✍Qur’aanni haala nama ajaa’ibsisuun marsa uumama ilma namaa ni hima. Jalqaba Rabbiin Aadamiin biyyee irraa uume. Ergasii sanyiin isaa marsaa uumama kanaa qabu:
1.Nuxfa (coba bishaan saalaa)—2.Alaqah (dhiiga ititaa)—3.Mudghah (wanta alanfame ykn muraa foonii)—4.Mudghah irraa lafee uume—5.Lafee foon uwwise…ergasii nama godhee uume.
Rabbii akkanitti ilma namaa uume qulqullaa’e, toltuun Isaa baay’atte.
Eenyutu waggaa 1400 dura yeroo meeshaan ammayyaa hin jirretti kana qorate, marsaalee kanniin himu danda’aa? Kanaafu, Qur’aanni jecha Rabbii akka ta’e shakkii wayitu hin qabu.
Fakkiin armaan olii embryology.med.unsw.edu.au irraa fudhatame.
✍ Garreen hidda gadi fagoo akka qabanii fi hojiin isaanii dachii akka hin sochoone eegu akka ta’e Qur’aanni waggoota 1400 dura dubbatee jira.
✍Galaanni lamaan wal-qunnamuun wal keessa yaa’an walitti hin makaman. Isaan jidduu girdoon (barrier) hin mul’anne waan jiruf.
Hubachiisa: Copy-paste osoo gochuu baattani bareeda. Sababni isaas, Aayaatni Qur’aana fi fakkiwwan armaan olitti mul’atan fesbuuki irratti hin bahan. Bakka kanaa share gochuun dubbistoonni sirritti akka hubatan gumaacha godhaa.
Madda:
A Brief Illustrated Guide to Understanding Islam Fuula 6-18 Kitaabni kuni online irrattis ni argama.
https://www.islam-guide.com/ch1-1-a.htm
https://www.islam-guide.com/frm-ch1-1-a.htm


text:
Dr Amir Amaan: 'Kanin dalage caalaa kanin baradhe hedduu akka ta'en hubadhe'
Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa Dr Amir Amaan aangoo gad-lakkisuu isaanii ifatti ibsan.
Aangoo lakkisuuf jiran himamaa turus yeroo isaanirraa dhagahamuun garuu kun kan duraati.
Sababni qondaalli Ministirri Muummee Abiy Ahimad erga aangootti dhufanii A.L.I Ebla bara 2010 kaabinee isaanii hundeessanii jalqabee Ministira Fayyaa ta'un tajaajilaa turan kun ittti ka'aniifi eenyun akka bakka buufaman ifatti wanti beekamu hin jiru.
"Ministira Fayyaa ta'e akkan tajajailu carraa naaf kennaniif, deeggarsa naaf taasisaniifi waraqaa gadhiisuuf galfadhe naaf fudhachuu isaaniif MM Abiy Ahimad nan galateeffadha," jechuun fuula Fesbuukii isaanii irratti bareessan.
Dr Amir Amaan waggoota tokkoofi ji'oota saddeetiif Ministeera Fayyaa ta'un tajaajilaniiru. Isa dura achuma Ministeerichatti Di'eetaa Ministiraa ta'un hojjetaniiru.
Walumaa gala ammoo ministeerichatti itti-gaafatama garaa garaa irratti waggaa sagaliif tajaajiluu isaanii himaniiru.
Bara 2001 barnoota fayyaan barumsa erga xumuranii as ogummaa fayyaafi itti gaafatamaa mootummaa garaa garaa irratti wanta dalaganiin guddaa akka hubatan ibsaniiru.
"Amma duubatti deebi'ee yeroon ilaalu kanin hojjedhe caalaa kanin baradhe, kanin kenne caalaa kanin fudhe guddaa akka ta'e hubadheera," jechuun barreeffama har'a ganama barreessaniin ibsan.
Hojiiwwan ijoo dalagan
Yeroo turtii aangoo Dr Amir Amaan ogeessonni fayyaa gaaffiwwan ijoo imaammata fayyaafi faaayidaa irratti kaasanii turan.
Keessumaa bara darbe gaaffiin kunnneen cimanii hojjettoonni fayyaa hojii dhaabuuf dirqamanillee turan. Waldaan Hakimoota Fayyaa garuu hojii dhaabuu kana mormee ture.
Gaaffiin kuni cimee marii Ministirri Muummee Abiy Ahimad waliin ogeessonni fayyaa taasisan alatti magaalotaafi naannolee hundatti mariin walfakkaataa taasifameera.
Boodarra, ministeerichi gaaffiwwan kunneen akka deebifaman ibseera.
Seerawwan ijoo bara turtii Dr Amin keessaa dhimma fayyaa ilaallatun bahan keessaa tokko beeksisni alkoolii miidiyaa irratti akka dhorkamu gochuudha.
Kuni biyyattiin naannoo waajjiraalee mootummaafi bashannanaatti tamboo xuuxuun dhorkamuu erga ibsitee booda kan dhagahame ture.
Turtii BBC waliin taasisaniin, Dr Amir paadiin qulqullinaa dubartootaa qaraxa malee akka biyya seenu akka hojjetan himanii turan.
Gama kaaniin, magaalaa Finfinneetti guyyaan konkolaataa irraa bilisaa ['Car free day'] akka eegaluuf kaka'umsa kan ta'e Ministeerri Fayyaati.
Kaayyoon kuni daandiileen konkolaataa yeroo muraasaaf konkolaataa irraa bilisa ta'ani namoonni sochii qaamaa akka taasisan gochuufi.


text:
Namii balaa kanaan dhumate ka gabayaa Jimaataa Dubuluqi oolee galuutti jiru.Akka warrii lafaa jedhutti karaa godina kanaa irratti makiinaan yoma hedduu gara gala waan hedduutti gara galchallee.Namii balaa karaa Dubulqi irratti dhumate hagii tokko maatii.
Akka jaarsii makiinaa geejjibaa gara gale FSR sun keessaa ilma waliin yaabbatee jarii lachuu lubbun hafe amma hospitaala Yaaballootti akimachuutti jiru jedhetti makiinaan sun namaa fi kintaala haga 20 mi’a nama gabayaa galuu fa’atee deema.”
“Makiinaan sun jiireffachuuf [goruuf] jedhee gara galee nama fixe.Hagoodatti na tumame,ilma kiyya miilaatti cabee amma dansaa ilmii kiyyalleen dansaa nagumaan jirra.”
Obboo Mohaammad Galgaloo Dubuluqi jiraata. Makiinaan kun nama haga 60 irratti mi’allee fa’atee adoo deemuu gara galee jedha.
Naannoo tanatti makiinaan torbaatti akkanuma gara gala tirfaafikii baanan hin arginuu jedhe.
“Amalii shifeerotaa waan akka himaniin hin qabu,waan silaa seeri tolchuu hin malle;caatii nyaachaa, bilbilaan dubbachaa,kiniina humna namaa kennu liqimsanii makiinaa oofan.Mootummaan waan tokko jechuu malee jedha.”
Obboo Moluu Diimaa, itti gaafatamaa bulchiinsa hospitaala Yaaballooti.Namii kanaan madaahee hospitaala kanaan dhufan 59 kana keessaa 22 madaa didiqqoo wallaananiinii hospitaalaa baasan,ka madaa hamaamtuu oli dabarsanii kaan asuma Yaaballotti wallaanamuutti jiranii jeda.“Walumattu nama 14 balaan kanaan lubbuu dhabe.”
Balaan makiinaa akkanaa naannoo Oromiyaa keessatti guddaa nama hedduutti irratti lubbuu dhaba.haga dabraa oli fahanii oofuulleen rakkoolee nama fixaa keessaa haga tokko.
Seerii balaa tiraafikii balaa akkanaatiin tohatan maan jedha?Akkuma seeraatti ittiin hojjachuutti jiranii moo hin jiranii egerii itti deebina.


text:
Ugaandaa keessatti guyyoota sadii keessatti boombiin yeroo lama dho’ee jira. Poolisiin akka jedhetti namoonni lama dho’iinsi wixata kaleessaa atoobisii tokko kan konyaa walakkeessa biyyattii Mopigi keessaa irratti raawwate.
Boombii ka biroon immoo sambata darbe dho’uu dhaan dubartii umuriin waggaa 20 yoo galaafatu kanneen biroo sadii Kampala keessatti madeesee jira. Haleellaalee sanaaf garii IS tu itti gaafatama fudhate.
Gulaalaan gaazixaa PML DAILY jedhuu Alex Atuhaire odu gabaasaa VOA James Buttyf akka himetti, poolisiin qorattoota dhimma boomii naannoo balaan sun dhaqqabetti ergee jira. Prezidaanti Museveeniin guyyoota xiqqoo itti aanan keessa haasaa guutuu biyyaa dhageessisuuf jiru.


text:
Injifannoo Uummata Oromoof!
“ Gaangeen haada kutte jennaan ifittuu gabaabsite” IBSA MISEENSOOTA ABO KUTAA DHIHA USA
ABOn dhaamsa gootota keenyaati tiksun dirqama dhalootaati fi seenaati. Addi Bilisummaa Oromoo kan jaarameefi abbaa humnnaa fi qabeenya qabu irratti hirkatani namattis walittis roorrisuf miti. ABOn kan jaaramee dhugaa barbaaduf kitima tahuu fi humna dhabaa fi degaa irroomsani rorroo jalaa baasufi. Dhaabni keenya gaafa ijaaramu naamuusaa fi sansakkaani isaa heddu ol ka’aadha, hodaa fi safuu qaba. Waanti Bitootessa 14 fi 15,2021 maqaa hoggana ABO dhahachuun Korri shiraa fi seeraan ala waajjira ABO Gulaletti gantootaa fi tikoota PPn godhamuu yeroo dhageenyu heddu gaddine, ofittilee qaanfanne.
ABOn ilma dhugaa Oromof dhalate, qarominaa fi qanxoomina hayyoota Oromoti. Rakkoo Oromoos, furmaata Oromoos ABO kessatti argina. ABOn kaleessas, har’as, boruus tokkuma. ABO jiraachisuf takkaa hayyama hin gaafnnu, kumaa fi kitilaa irratti kitimamneeti dhigaan jiraachifne, har’as dhigaan tikfanna.
Korri Sabaa qaama ol’aanaa dhabaa kan hundi kessatti of argu, kan hundi bakka buufaamu, kanaaf hundi murti achi irraa itti dabarte fudhachuun dirqamaa. Maqaa kana akka maletti itti gargaaramani busheessun tuffi waldaalee (institutions) Oromoof qaban agarsisun yoo hawwame malee yakka.
Nutis miseensonni ABO kutaa dhiha USA Ibsa ABOn baase deeggaruun gochaa seeraan ala maqaa Kora Sabaatin waajjira muummee ABOtti murni miseensoota duraani namoota shan of keessaa qabuu fi naamusaa fi kaayyoo dhaabaati ala waan jiraniif Koreen Naamusaa fi Too’annoon murtoo laatamee irratti hunda’uu dhaan hoggansi ABO guutumaatti hojiirraa rarraasee waan jiruuf seerumaa ittin walgahii waaman hin qaban jennee fudhanna. Heeraa fi Seera ABOn ala murna sirna nafxanyaa leellisan jala galuun yaalii diigumsaa ABO irratti aggaamame balaaleffachuun ibsa ejjennoo akka armaan gadiin baafneerraa.
1. Maqaa hoggana dhahuun korri demsifame warri jedheni gantootaa fi tikoota PP waan ta’aniif Korri geggeffame hin jiru, bekamtiin kennamufis hin jiru.
2. Mumichi minsteera yeroon itti dabartee humnaan aangoo irratti cichee fi paartin PP isaan hogganamu dhimma ABO kessaa harka isaani haa baasaaniif gad fageessine hubachiisuu barnaadna.
3. Caasaan, miseensonni fi deeggartoonni ABO akka walii galaatti hawwaasni keenya burjaajjii akeeka Kaayyoo diinaaf gantoota fi shira alagaatin ABO diiguuf hojjeetamaa jiru akkuma kaleessaa dura dhaabbachuun dhaaba isaa ABO akka tikfatuuf waamicha keenya dhiyeessina.
4. Gantuu fi dinni yeroo yerootti ABO irratti yoo kaate illee akkuma yeroo darbeetti Kaayyoon ABO qabsaawoota bilisummaan eegamaa, qabsoon bilisummaa diina waliin taasifama jiru itti fufaa, gochaa gantootaas dura dhaabbachaa qabsoo bilisummaa Oromoo irbuu gootowwan Shinniiggaa bilisummaan gahuuf murannoon ni qabsoofna.
5. Jaallan hidhuu fi gidirsuun tattaaffiin aangoo irra turuuf godhame ilaalchise dirreen walaba tahee filmaata biyooleessaaf akka hin qophoofne ifatti argaa jirra. Kun osoo kanaan deemaa jiruu maallaqaan namoota hamma tokko bitanii ABO irratti hujii diiggaa hojjachuun akka itti hin milkoofne guututti amanu qofa osoo hin tahiin akkuma duraanii akka irratti qabsoofnu mirkaneessina. Akkuma TPLFn toftaan ABO dhabamsiisuuf godhaa turte kessaa baane ammas bakka bu’ooni PP waan godhaa jiran kana keessaa akka baanu shakkiin hin jiru.
6. Dhaabni keenyaa haala rakkoo fi hamtuu hidhaa, ajjeechaa fi adamsuu paartiin Bilxiginnaa miseensotaa, hooggantootaa fi qondaalota ABO fi walumaa galatti sabboontota Oromoo irratti raawwatamaa jiru murannoon dura dhaabachuun akeeka Qabsoo Bilisummaa Oromoo galmaan gahuuf wareegamaa baafamu cichominaan hoggansa Hayyuu Duree keenya Jaal Daawud Ibsaan durfamuu waliin hiriirree hanga bilisummaa uummata Oromoo milka’uutti qabsoon keenya itti fufa.
Waluma galatti deeggartoonni QBO gocha farrummaa PPn saboonummaa Oromoo fi Oromiyaa diigudhaaf gochaa jirtu yeroo kamiyyu caala irbuu keenya haaromfachuu dhaan tokkummaa jaarmiyaa keenya jabeessuun harka walqabannee dura haa dhaabannu.
Miseensoota ABO Kutaa Dhiha USA
Bitootessa 16,2021


text:
Finfinnee, Walitti bu’insa humnoota hidhatan, naannoo Amaaraa, aanaa Shankooraa irraa dhufanii fi Milishoota naannoo Oromiyaa aanaa Fantaallee gidduutti uumameen koomander Abdisaa Ifaa dabalatee milishootni hedduun du’uufi kuun immoo mada’uu isaanii gabaasaleen ni mul’isu. Haa ta’u malee ibsa bulchiinsi aanaaleen lamaan baasan waan uumame irratti garaagarummaa qaba.
Bulchaan aanaa Minjaar Shankoora, Taaddasaa Boset qaamni hin beekamne meeshalee gurguddaa gargaaramuun ganda Amoorabet irratti haleellaa gaggeessanii namoota ajjeesuun hedduu madeessanii jedhe. Haleellaan kun Bitootessa 29,2022 , Guyyaa keessaa sa’aatii 7:00 irratti akka ta’e kan eere bulchaan kun, namootni miidhaman hoospitaala Areertitti akka geeffamnii fi kaan ammoo magaalaa finfineetti akka geeffaman dubbate. Taaddasaan dubartootni fi daa’imman naannoo sana turan akka baafamani fi warreen bosonatti baqatan haalli isaan amma keessa jiran akka hin beekamne ibse.
Bulchiinsi aanaa Fantaallee gama isaatiin haleellaa humnootni ‘Finxaaleyyii’ naannoo Amaaraa raawwataniin Shaambal Abdiis Ifaa dabalatee aaamolee milishaa irraa miidhaan lubbuu fi qaamaa qaqqabuu ibse. Qaamolee haleellaa kana raawwatan seeratti nan dhiyeessa jedhe bulchiinsi aanaa Fantaallee. Ibsichi maatii miidhamtootaa hundaaf jajjabina kan hawwe yoo ta’u, bara kana aanaa Fantaalleetti lubbuun namoota baay’ee wareegamuun isaa yaadachiise qaamni dhimmi kun ilaallatu xiyyeeffannoo akka kennuu dhaame.
Haaluma walfakkaatuun bulchaan Minjaar Shankoora kanaan duraas haleellaa walfakkaataan akka ture eeruun, “Sababni haleellaa kanaas beekamuu baatus farreen nageenyaa uummataa nagaa buqqisuuf taasisan ta’uu ni tilmaamama. ” Akka Taaddasaan jedhutti walitti bu’insi kun kan dhaabbate galgala sa’aati 12 irratti. Nageenya naannoo sanaa qaamolee nageenya booreessuuf karaa hundaa hojjaa jiran ittisuuf tattaaffiin godhamuu qaba jedhe.
Bulchaan godina Shawaa Kaabaa(Naannoo Amaaraa) Taaddasaa GabraTsaadiq ,hidhattotni ganda Amoorabet jedhamu keessatti jiraattota irratti dhukaasa banan jechuun Amaaraa Miidiyaa Korporeeshiniitti hime. Akka inni jedhutti jiraattotni qaamolee nageenyaa beeksisuun yeroo deebi’anis miseensota poolisii Federaalaa isaan dubbisuuf yaalan irratti dhukaasa banan jedhe.
Mootummaan naannoo Oromiyaa gama isaatiin ibsa kalee galgala baaseen gadda itti dhagahamee ibse. Akka ibsa mootummaa naannoo Oromiyaatti, haleellaan kun lubbuu milishaa hojii irra turanii fi poolisii federaalaa galaafatee jira. Mootummaan naannnichaa haleellaa kana ‘Finxaaleyyii’ aanaa Minjaar Shankoora keessa socho’aniitu gaggeesse jedhe.
Mootummaan naannoo Amaaraas ibsa halkan kaleessaa baaseen oduu sobaa tarkaanfii farreen nageenya irratti fudhatameen walqabatee tamsa’aa jiru akka dhaabbatu gaafate. Ibsichi qaamolee oduu soba tamsaasan jedhu adda otoo hin baasin, tarkaanfii seera kabachisuu fi yakka namummaa irratti raawwatamu ittisuuf fudhatamu dabsuun akka dhaabbatu akeekkachiise. Yakka aanaa Shankoora keessatti raawwatame kanaa namoota miidhamaniif gadduu isaa kan ibse mootummaan naannichaa qaamoleen hawaasa yakka akkanaa ittisuu irratti qoodha akka fudhatan dhaame.
Bulchaan godina shawaa bahaa Abbaabbuu Waaqoo, haleellicha kan raawwatan qaamolee karaa seeraan alaa hidhatanii maqaa Faannootiin socho’ani jechuun Addis Standarditti hime. Haleellaa kanaan miseenstotni poolisii federaalaa 2 fi konkolaachisaan tokkoo dabalatee namootni 26 ajjeefamaniiru jedhe.
Akka Abbaabbuun jedhutti haleellaan kun kan raawwatee naannoo Oromiyaa keessatti. Bulchaan aanaa Minjaar Shankooraa garuu hidhattootni naannoo Oromiyaa irraa daangaa ce’anii ganda aanichaa keessatti haleellaa akka raawwatan eere. Kana malees bulchaan aanaa Minjaar Shankooraa, af-gaaffi VOA afaan Amaaraa waliin taasiseen namootni hidhatan kunneen poolisii federaalaa ajjeesan jedhee himate. Mootummaan Federaalaa dhimma kana irratti hanga ammatti ibsa hin laatne. Mootummaan naannoo Oromiyaas ibsa dabalataa hin kennine. Yaaliin Addis Standard itti gaafatamaa waajjira kominikeeshinii naannoo Oromiyaa Hayiluu Addunyaa dubbisuuf taasise hin milkoofne. AS


text:
Fincilotaa ummata Oromo keysaa ummanni Oromo wallo waggota hedduu fincila addaan hin cinne motota ethiopia durii irratti gad-geysaa turuun isaani ni yaadatamaa.
Sababi isaan fincila kana irratti hirmaataniif bulchaan habashaa gaafa sanii Tedros Oromota wallo irratti yakka sukanneysaa raawwate ture.
Fincilli Oromonni Baale fi Harargee moticha embaayira ethiopia yero sanii Minilik 2ffaa irratti gad-geysanin Arsii naanno Aanoletti dhiira irra Harka muruu fi dubarti irraa ammo Harma ciraa turuu isaanii fi Hararge keysatti naanno Calanqqotti Oromota kuma 100tti shallagaman kan fixan tahuun isaanii hubatamaadha.
Gaafa embaayerri ethiopia waggaa shaniif bulchinsa italia jalatti kufe turte Oromonni wallaggaa embaayera ethiopia kana jalatti buluu hin barbaannu jechudhaan fincila guddaa gad-geysaa turuun isaani senaa dhihenya kanaati .
Bifuma kanaan bara bulchiinsa hayalasillaase keysa belaa fi honge Oromota wallo galafataa ture sababa godhachudhaan barattonni Oromo moticha gaafa sani irratti fincila guddaa labsani turun isaani jijjirama ethiopia keysatti yero san mul’ateef isaanitu angafa jechuun ni dsndeyamaa.
Osuma fincilli barattota kuni demaa jiru qote bulaan Oromotiis abbaa lafaa (dachii) tahuun kiyya naaf kabajamu qaba jechuudhaan fincila guddaa nafxannyotaa fi bakka bu’uta Moticha Hayla sillaase irratti gad-geysenin motichi barcuma irraa akka fonqolfamu godhu keysatti barataan Oromo fi qote bulaan Oromo fincila godhan kanatti milkaawanille aango kan dhuffate garu humna waraana ethiopiati.
Humni waraana ethiopia kuni akka aango dhunffateen lafti ta abbaa qotu haa taatu jechuu labse ture.
Gaaffiin barattotaa Motii ethiopia Hayla sillaase kuffisudha .
Gaaffiin qote bulaa Oromotis abbaa lafaa tahudha waan taheef gaaffi kana lamaanu debifne jirra jechuun bulchinssi dargii yaro sana dhaadachaa turun isaa ni yaadatamaa.
Bulchiinsa dargii kana yaro saniif kan hogganaa ture Kolonel Tafarii Baantii waan tureef erga seraan qote bulaa Oromo abbaa lafaa taasisen bodatti ummata Oromo
wal-barsiisuf kutaalee Oromiyaa hindarraa magaalaa finfinnetti akka wal-argani wal-marihatan godhe ture.
Haala kanaan yero duraatiif bakka bu’unni ummata Oromo wal-argani yaada wal-jijjarachu dandeyun isaanii tokkummaa isaani ka dur caalaa cimse ture.
Bifa kanaan inni baha biiftuu irraa dhufe
” Qeyro mataan tutaa hin jerjeru sutaa”
wayta ja’e wallisu
inni wallaggaa irraa dhufe :-
” Qajimaan daraare karra ittatti saare bilisummaa tantto sumaan na maarare” ja’e wayta wallisetti :-
inni shawaa ammo
” saalle saalle salalitii wanni yartuun nama miiti maali karaa bulanitii” akkana jechuun wallise ture.
Inni Arsii fi Baale irraa dhufe ammo akkana jechuun
sirbe ture.
” sangotaan dachaasa tullu gaamasiti anaa maa wallaaltaa gurba fira keti”
jechuudhaan ummanni dhiigaan tokko walitti bobboye ballamaas walif gale ture.
Haala kanaan akka saba tokko fi afaan tokko akkasumaa hireen isaanilleen takka tahuu guyyaa san walitti agarsiifatan waan taheef , warri hsbashaa jenraal Tafariin guyyaan akka du’u itti mortyesuun guyyaa kanaa irraa ka’eti ture.
Sabsbni isaas :-
(Kol/Tafearii Baantii) ajjechaan adabaniifiis yero gabaabaa kana keysatti ummata Oromo bifa kanaan gurmeysuun isaa hegere embaayira ethiopia balleysaa waan taheef kolonel tafarii baantii mana isaa keysatti taankiin rukutame ajjefame ture.
Warraaqsi tafariin dhohe kuni ABO ‘n akka umamu godhu keysatti qoda guddaa qaba ture.
Haala kanaan ABO’n ijaarame waggaa 17n dargiin embaayira ethiopia bulchaa ture ABO’nis falmaa cimaa isaani waliin godhaa turuun bekkamaadha.
ABO’n warra aango ethiopia of harkan qaban kana kufaati isaani jerjersudhaaf adda bilisa baasaa Ertirea fi Tigrai walin wali galte ummate turen sirnichaa jihaa hundaan humna waraanaan erga dadhabsisaniin bodatti kuffisu dandeyun isaani hubatamaadha.
Walgayii 91 landanitti gad-geyfame ture irratti motummaa cehumsaatiin ethiopia bulchuu keysatti jaarmayni ABO qoda ol-aanaa bahaa ture.
Erga haalli biyyaa tasgabbaawe ammo filmaata biyyoleysa gad-geysu irratti wali galani turuun isaani yaadatamaadha.
Garuu addi bilisa bilisa ummata tigray ABO waliin filmaata biyyoleysaa yo gad-geyse Oromiyaa miti Tigray keysatti dhaabni ABOwaan mohatuuf motummota warra dhihaa fi Ertirea waliin wal
gar-gaarsifatudhaan humna waraanaatiin dhiibame ABOn akka alatti bahu dirqani tahuun isaani ni yaadatamaa.
Waggaa 24n IHADG embayera ethiopia bulchaa jiru kana ummanni Oromo guyyaa tokkof naa tahe ja’e murna kana jalatti mataa gad-qabate bule hin beku.
Fincilota gara-garaa
Ummanni Oromo raawwatan.
Bara 2004 keysa motummaan wayyaane waajjirri motummaa naanno oromiyaa gara magaalaa adaamaatti godaanu qaba jette labsi baafte turten barattonni oromo fincila guddaa raawwataniin labsi kana fashalsu dandeyani turuun isaani hubatamaadha.
Bara2005 keysa
Addi Bilisummaa Oromo gutuu ummata oromotiif motummaa wayyaane irratti akka fincilanif yaaminsa godhe ture .
Gutuun ummata Oromo keysaafu barattonni oromo fincila maqaan isaa diddaa gabrummaa ja’amun bekkamu kana baayyinaan barattonni Oromo irratti hirmaatuun hamma guyyaa arratti motummaa wayyaanef dhukkubbi mataa tahe jiru.
Tarkaanffi fi labsii motummaan kuni guyyaa guyyaan ummata Oromo irratti labsu keysaafu dhimma mister planii magaalaa finfinnen wal-qabate barattonni Oromo motummaa wayyaane hirriba dhorgaa jirachuun isaani hubatamaadha.
Kanummaan wal-qabate labsii caffeen Oromiyaa dhihenya kana magaalaale Oromiyaa laalchise baase mormudhaan torbaan lamaan kana mormii cimaatu Unversitiile Oromiyaa gara-garaa keysatti gad-geyfamaa jira.
Unversitile wallaggaa , Haromaayaa , Ambo , Madda walaabu , Bule horaa, Dirree dhawaa , Jimmaa keysatti bifa qindaawaa taheen gad-hirirrii nageyaa barattota Oromon geyfamaa jira.
Garuu iddo fi bakka isaan hirira nageyaa itti gad-geysaa jiran hundatti debi’iin isaani rasaasa tahaa jira.
Hawaasni Oromotiis biyya keysaa biyya alaattiis ka dur caalaa tokkomanii fincila barattota oromotiin gad-geyfamaa jiru kana cinaa isaani dhaabbataa fi deggara jiran argaa jirra.
Tanaaf egalli barreyfama kenya irratti fincilota duri fi ammaa wal-bira qabudhaan kan ilaalu yaallef kana fakkata .
Gadaan Gadaa Bilisummaati.!!
Injifannon kan ummata Oromoti.!!
Galatomaa
Abdusalam Sute.bulchitota warra embaayira ethiopia duri fi ammaa :
Fincilotaa ummata Oromo keysaa ummanni wallo waggota hedduu fincila addaan hin cinne motota ethiopia durii irratti gad-geysaa turuun isaani ni yaadatamaa.
Sababi isaan fincila kana irratti hirmaataniif bulchaan habashaa gaafa sanii Tedros Oromota wallo irtatti yakka sukanneysaa raawwate ture.
Fincilli Oromonni Baale fi Harargee moticha embaayira ethiopia yero sanii Minilik 2ffaa irratti gad-geysan naanno Aanoletti dhiira irra Harka muruu fi dubarti irraa ammo Harma ciraa turuu isaanii fi Hararge keysatti naanno Calanqqotti Oromota kuma 100tti shallagaman kan fixan tahuun isaanii hubatamaadha.
Gaafa embaayerri ethiopia waggaa shaniif bulchinsa italia jalatti kufe turte Oromonni wallaggaa embaayera ethiopia kana jalatti buluu hin barbaannu jechudhaan fincila guddaa gad-geysaa turuun isaani senaa dhihenya kanaati .
Bifuma kanaan bara bulchiinsa hayalasillaase keysa belaa fi honge Oromota wallo galafataa ture sababa godhachudhaan barattonni Oromo moticha gaafa sani irratti fincila guddaa labsani turun isaani jijjirama ethiopia keysatti yero san mul’ateef isaanitu abgafa jechuun ni dsndeyamaa.
Osuma fincilli barattota kuni demaa jiru qote bulaan Oromotiis abbaa lafaa (dachii) tahuun kiyya naaf kabajamu qaba jechuudhaan fincila guddaa nafxannyotaa fi bakka bu’uta Moticha Hayla sillaase irratti gad-geysenin motichi barcuma irraa akka fonqolfamu godhu keysatti barataan Oromo fi qote bulaan Oromo fincila godhanitti milkaawanille aango kan dhuffate garu humna waraana ethiopiati.
Humni waraana ethiopia kuni akka aango dhunffateen lafti ta abbaa qotu haa taatu jechuu labse ture.
Gaaffiin barattotaa Motii ethiopia Hayla sillaase kuffisudha .
Gaaffiin qote bulaa Oromotis abbaa lafaa tahudha waan taheef gaaffi kana lamaanu debifne jirra jechuun bulchinssi dargii yaro sana dhaadachaa turun isaa ni yaadatamaa.
Bulchiinsa dargii kana yaro saniif kan hogganaa ture Kolonel Tafarii Baantii waan tureef erga seraan qote bulaa Oromo abbaa lafaa taasisen bodatti ummata Oromo
wal-barsiisuf kutaalee Oromiyaa hindarraa magaalaa finfinnetti akka wal-argani wal-marihatan godhe ture.
Haala kanaan yero duraatiif bakka bu’unni ummata Oromo wal-argani yaada wal-jijjarachu dandeyun isaanii tokkummaa isaani ka dur caalaa cimse ture.
Bifa kanaan inni baha biiftuu irraa dhufe
” Qeyro mataan tutaa hin jerjeru sutaa”
wayta ja’e wallisu
inni wallaggaa irraa dhufe :-
” Qajimaan daraare karra ittatti saare bilisummaa tantto sumaan na maarare” ja’e wayta wallisetti :-
inni shawaa ammo
” saalle saalle salalitii wanni yartuun nama miiti maali karaa bulanitii” akkana jechuun wallise ture.
Inni Arsii fi Baale irraa dhufe ammo akkana jechuun
sirbe ture.
” sangotaan dachaasa tullu gaamasiti anaa maa wallaaltaa gurba fira keti”
jechuudhaan ummanni dhiigaan tokko walitti bobboye ballamaas walif gale ture.
Haala kanaan akka saba tokko fi afaan tokko akkasumaa hireen isaanilleen takka tahuu guyyaa san walitti agarsiifatan waan taheef , warri hsbashaa jenraal Tafariin guyyaan akka du’u itti mortyesuun guyyaa kanaa irraa ka’eti ture.
Sabsbni isaas :-
(Kol/Tafearii Baantii) ajjechaan adabaniifiis yero gabaabaa kana keysatti ummata Oromo bifa kanaan gurmeysuun isaa hegere embaayira ethiopia balleysaa waan taheef kolonel tafarii baantii mana isaa keysatti taankiin rukutame ajjefame ture.
Warraaqsi tafariin dhohe kuni ABO ‘n akka umamu godhu keysatti qoda guddaa qaba ture.
Haala kanaan ABO’n ijaarame waggaa 17n dargiin embaayira ethiopia bulchaa ture ABO’nis falmaa cimaa isaani waliin godhaa turuun bekkamaadha.
ABO’n warra aango ethiopia of harkan qaban kana kufaati isaani jerjersudhaaf adda bilisa baasaa Ertirea fi Tigrai walin wali galte ummate turen sirnichaa jihaa hundaan humna waraanaan erga dadhabsisaniin bodatti kuffisu dandeyun isaani hubatamaadha.
Walgayii 91 landanitti gad-geyfame ture irratti motummaa cehumsaatiin ethiopia bulchuu keysatti jaarmayni ABO qoda ol-aanaa bahaa ture.
Erga haalli biyyaa tasgabbaawe ammo filmaata biyyoleysa gad-geysu irratti wali galani turuun isaani yaadatamaadha.
Garuu addi bilisa bilisa ummata tigray ABO waliin filmaata biyyoleysaa yo gad-geyse Oromiyaa miti Tigray keysatti dhaabni ABOwaan mohatuuf motummota warra dhihaa fi Ertirea waliin wal
gar-gaarsifatudhaan humna waraanaatiin dhiibame ABOn akka alatti bahu dirqani tahuun isaani ni yaadatamaa.
Waggaa 24n IHADG embayera ethiopia bulchaa jiru kana ummanni Oromo guyyaa tokkof naa tahe ja’e murna kana jalatti mataa gad-qabate bule hin beku.
Fincilota gara-garaa
Ummanni Oromo raawwatan.
Bara 2004 keysa motummaan wayyaane waajjirri motummaa naanno oromiyaa gara magaalaa adaamaatti godaanu qaba jette labsi baafte turten barattonni oromo fincila guddaa raawwataniin labsi kana fashalsu dandeyani turuun isaani hubatamaadha.
Bara2005 keysa
Addi Bilisummaa Oromo ABO’n gutuu ummata Oromotiif motummaa wayyaane irratti akka fincilanif yaaminsa godhe ture .
Gutuun ummata Oromo keysaafu barattonni Oromo fincila maqaan isaa diddaa gabrummaa ja’amun bekkamu kana baayyinaan barattonni Oromo irratti hirmaatuun hamma guyyaa arratti motummaa wayyaanef dhukkubbi mataa tahe jiraa.
Tarkaanffi fi labsii motummaan kuni guyyaa guyyaan ummata Oromo irratti labsu keysaafu dhimma mister planii magaalaa finfinnen wal-qabate barattonni Oromo motummaa wayyaane hirriba dhorgaa jirachuun isaani hubatamaadha.
Kanummaan wal-qabate labsii caffeen Oromiyaa dhihenya kana magaalaale Oromiyaa laalchise baase mormudhaan torbaan lamaan kana mormii cimaatu Unversitiile Oromiyaa gara-garaa keysatti gad-geyfamaa jira.
Unversitile wallaggaa , Haromaayaa , Ambo , Madda walaabu , Bule horaa, Dirree dhawaa , Jimmaa keysatti bifa qindaawaa taheen hirirrii nageyaa barattota Oromotin gad-geyfamaa jira.
Garuu iddo fi bakka isaan hirira nageyaa itti gad-geysaa jiran hundatti debi’iin isaani rasaasa tahaa jira.
Hawaasni Oromotiis biyya keysaa biyya alaattiis ka dur caalaa tokkomanii fincila barattota oromotiin gad-geyfamaa jiru kana cinaa isaani dhaabbataa fi deggara jiran argaa jirra.
Tanaaf egalli barreyfama kenya irratti fincilota Ummata Oromo duri fi ammaa wal-bira qabudhaan kan ilaalu yaallef kana fakkata .
Deddebi’ii keysa
Haanni dhagaa
Mure jedha maamiti
Re Oromon wayta
Maakmaaku !!!!!!!
Dhaamsi kiyya kan maayyii barattota Oromo harka qullaa rasaasa dura dhaabbataa jiraniin
ni motani jabaadha jechuniin barreyfama kiyya gabaabaa
kana xumura.
Gadaan Gadaa Bilisummaati.!!
Injifannon Ummata Oromof
Galatomaa
Gaazexeysaa
Abdusalam Sute.