text:
Haalli ummata Oromoo kan arra bahaa-dhihaa fii kaabaa-kibba Oromiyaa keessatti xiqqaa fii guddaa – dhiiraa fii dhalaa lammii qabsoof onnachiisee wareegama bilisummaa tiif harka qullaa …Read More »
Kitaaba kana bakka argitanitti gubaa!
Aadaan Oromoo nama boonsa..
Oromoonni #Shaashamannee uffata Aadaa Oromoon mimmidhaaganii ganama ciree irraatti nyaata Aadaa Oromoo peresdantii Eertiraa Obbo Isaayyas Afworkii fi MM Dr. Abiyyiin yeroo affeeran. Aadaan Oromoo …Read More »
Waltajjii marii artiistotaa ministira muummee Abiy waliin taasifameef laalchisee..
Dhimma Artistootaa Dhimma Artistootaa Posted by Ferhan Abdulselam on Thursday, June 28, 2018Read More »
Seenaa fi Hidda Latinsa Oromoo Harargee
Gosoonni Oromoo kan Ilmaan bareentummaa tahan keessaa kan harargee keessa jiraatan ilmaan Humbannaa/Aniyyaati isaaniis ilmaan sadan Sadachaa Baabboo ,Malkaa fi Danbee jedhamuun yammu beekaman ilmaan …Read More »
Damee hortee oromo Ilmman Oromo lammii (2)
1,boraana 2 ,bareentu Booranni Ilmman.12 dhalee isaanis 1,wallagga 2,callabba 3,goree 4,goofaa 5,sidaamoo 6,arii 7,dacee 8,garrii 9,guraa 10,giriirraa 11,naayroobii.fii 12,gujii Bareentuun Ilmman 5,dhalee 1,xummuungaa 2,murawwa 3,karrayyuu …Read More »
Walaloo Goota Oromoo Aadam Dheeree Fulbaana 2017
Freemuse calls on Ethiopian authorities to drop charges against artists
Ethiopian authorities charged seven artists – musicians and dancers – with terrorism in late June 2017 for producing and uploading “inciting” political songs and videos, …Read More »
Jireenyi ilma namaa Hundi tokkoo laataa?
Inni kuun sooressaa Kaan immoo hiyyeessaa Tokko sammuun qaraa Inni kuun wallaalaa Kuun haqa barbaadaa Kaan dhugaa awwaalaa Miilli ta’ee mataa Mataan miila ta’aa Xiqqaan …Read More »
WALLIFTOONNI KEENYA IJA,AFAANII FI DAAWWITII KEENYA!
______________________ -Najiib Zannuun irraa Tattaaffiin walliftoonni Oromoo gama guddina afaanii,aartii fi qabsoo teenyaaf godhanii fii gochaaa jiran himamtee hin dhumtu. Dhugaa ummataa walleen alalaasuun dhibdee …Read More »


c: text/html

text:
Waxabajjii 9/2014(TOI) – Daa’immaan 100 dhukkuba onnee dhukkubsatan bilisaan biyya Hindiitti akka yaala fayyaa argataniif walii galteen mallatteeffame.
Waliigaltee kanas Minsiteera Fayyaa, Daandii Qilleensaa Itoophiyaa, Jiddugala gargaarsa daa’immaan dhukkuba onnee qabaniifi Rooterii Intarnaashinaalitu walii mallateesse.
Ministirri Fayyaa doktar Liyaa Taaddasaa akka himanitti daa’immaan dhukkuba onnee dhukkubsatan mooraa Hospitaalaa Xuqur Ambaasaa keessatti kan argamu Jiddugala gargarsaa daa’immaan dhukkuba onnee qabaniitti yaala fayyaa argachaa kan jiran ta’us hanqina dhiheessii meeshaalee bu’uraa irraa kan ka’e haga barbaadamu yaala fayyaa kennuun hin danda’amne.Sababa kanaafi kanneen biroon yaala fayyaa onnee argachuuf daa’imman eeggachaa jiran yeroo ammaa kuma 7 jiraachuu himaniiru.Waliigalteen dhaabbilee arfan jidduutti taasifame daa’immaan 100 gara biyya Hindii deemanii yaala fayyaa onnee akka argatan gochuun cinaatti dabalatan jiddugala yaala fayyaa onnee dhaabbiin deeggaruufis kan gargaarudha jedhaniiru.Hogganaan olaanaa Daandii qilleensa Itoophiyaa obbo Masfin Xaasoo daandiin qilleensicha hojii idilee isaan cinaatti dirqama hawaasummaas bahachaa jira jedhaniiru.Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa dirqama hawaasummaa isaa bahuuf daa’immaan Hinditti yaala argachuu deeman 100 fi maatii isaan yaalchisu 100 bilisaan dhaqaa gala ni geessa jedhaniiru.Itoophiyaatti bakka bu’aan Rotarii Intarnaashinaal obbo Tashoomaa Kabbadaa dhimmi fayyaa daa’immaniifi haadholii kaayyoo ijoo dhaabbativhati jedhaniiru.Akkataa waliigaltee kanaan baay’inni daa’immaan yaala fayyaa kana argachuuf jiran rakkoo jiru waliin yoo ilaalamu baay’ee hojjechuu gaafata jedhaniiru.Baasii yaala fayyaa daa’immaniif Hinditti taasifamuuf hundaa Rotaarii Itarnaashinaal kanafala jedhameera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“‹”‹Telefoonni Kaampaanii HUAWEI amma booda oomishamu tajaajila Facebook fi Google kan hin qabne tahuu quba qabduu?
Kaampaanii Telefoona SMART tahan oomishan Keessaa sadarkaa lammaffaa irratti kan argamu Kaampaanii Chaayinaa HUAWEI jedhamuun beekamu yoo tahu, biyyoota bilbila kana fayyadamuun beekaman Keessaa tokko biyyi teenya Ityoophiyaan tan duraati.
Biyyoonni gurguddoon addunyaa kanneen akka Ameerikaa, Kanaadaa, Awustiraaliyaa, Biriteen fi biyyoonni hedduun Kaampaanii kana yakkaan himatuun, biyya isaanii keessaatti akka hin hojjanne ugguraa jiru.
HUAWEI’n Yakka maaliin himatame?
Ameerikaa dabalatee biyyonni hedduun, Kaampaaniin kun odeeyfannoo biyyoota gara garaa mootummaa Chaayinaatiif dabarsee kenna jedhan.
Kaampaanichi immoo Yakka irratti dhiyaate kana ni haala.
Facebook fi Google maaliif hin hojjanne?
Kampaanoonni teknolojii gurguddoon kunniin Ameerikaa keessaatti argamu. Sabaaba kanaaf Feesbuuk June 7/2019 irraa jalqabee telefoonota Kaampaaniin HUAWEI oomishu kan ammaan booda bahan irratti kan hin hojjanne tahuu beeksiise. Haaluma wal fakkaatuun Appilikeeshiinonni Kaampaanii Feesbuuk kanneen akka WhatsApp fi Instgram HUWAEI irratti hin dalagan. Google immoo ji’a dabre keessa walitti hidhata Kaampaanii HUAWEI waliin qabu kan addaan kute tahuu ibse. Haaluma kanaan tajaajiloonni Google kanneen akka youtube, gmail, google play store, google drive, google Map fi kanneen biroo heddu telefoona HUWAEI irratti hin hojjatan jechuudha.


text:
Gamtaan Biyyoota Islaamaa wal gahii ariifachiisaa magaalaa Jiddaatti geggeessaa jira
Muummichi ministeera Israa’il Benjaamiin Netiniyaahuu torbaan dabre keessa yeroo duula na filadhaa geggeessaa turetti Televizhina biyyaa irratti ‘filannoo September 17 geggeeffamu yoo injifadhe, lafa Falasxiin humnaan kute Israa’il jala galcha’ jechuun dhaadate. Kanuma hordofuun, dhimmicha irratti mariyatuuf Gamtaan Biyyoota Islaamaa wal-gahii ariifachiisaa yaamee ture.
Walgahiin torbee dabre sadarkaa ministeerota haajaa alaa biyyoota miseensa gamtichaatin yaamame kun har’a magaalaa Jiddaatti geggeeffamaa jiraatu odeeyfannoon ni addeessa.
Wal-gahii kana irratti kan argame ministeerri haajaa alaa Falasxiin Riyaad al Maliik “Labsiin muummicha ministeera Israa’il Benjaamiin Netiniyaahu, yaalii biyyoota lamaan jiddutti nagaya buusuuf godhamaa jiru kan danquufi kan addunyaa guutuu tasgabii dhorku” jechuun balaleeffate.
Bareessaan waliigalaa gamtichaa Yuusuf bin Useymiin immoo haasawa baniinsa wal-gahii kana irratti godheen “Cunqursaa Israa’il ummata Falasxiin irraan gahaa jirtuuf akka itti gaafatamtu fala kayuu qabna” jedhe.
Haluuma walfakkaatuun Ministeerri haajaa alaa Sa’uudii immoo gama isaatiin “nuti Araboonni yeroo ammaa kanatti dhimmoota gara garaatiin qabamnuus dhimmi Falasxiin dhimma ijoo keenyaa tahuu qaba” jedhe.


text:
Pirezidaantiin US,Doonaldi Tiraampi gaazexeessitota biyya isaatiin nyaapha biyyaa,warra dhara odeessuu fi paartilee siyaasaa jedhee maqaa akka akkaatiin yaama.
Jarii kunilleen walgargaare ufi irraa dhowwuutti jira.Hujii gaazexxessummaa hojjachuu fi dhugaa jirtu dubbachuun nyaapha nama hin jechisiistu jedhee mormate.
Gaazexoota dhiyoo tana dubbii tana ufii mormanii Tiraampi irratti qabsaahan keessaa tokko,Boston Globe.
Dhaabbileen gaazexootaa 380 tahan oduu guyyaa guyyaan gabaasan malee fulaa yaada mataa ufii irratit barreessa Editorial page irratti sabqunnmatiin ,Media dhugaa dubbatuu fi dhugaa barreessuun nyaapha ummataa jedhanii maqaa balleessuun amala Ameriaatii mitii jedhan.
Gaazexaa Kentikeeti The Darien Times ammoo nu nyaapha biyyaatii mitii waan mootummaan dhoffate qonnee waan baafnuuf mootummaaf nyaapha taane jedha
Gaazexaan Poortilaandi The Portland Press Herald Maine keessatti bahu ammoo nyaaphii ummataa warra demokiraasii gadi qabee dhugaa dhosse dhugaa awwaalu jedhe barreesse.
The New York Times,ammoo warra waan mootummaan hin jaalanne barreesuun warra dharaa jechuun ammoo demokriaasii Amerikaa balaatti geessa jedhee fuula Editorial ufii irratti barrresse.
Gaazexoota qofaa mitii TV,Raadonii fi warri internet irra jirulleen pirezidaanti Tiraampi ufi irraa dhowwuu fi waan jedhaniin kana ufi irraa deebisuuf kurfoo jira.
Akka yuniverstii gabaasii Hagayya 9-13 qorattee baaftetti namii Amerikaa harka 44 akkii pirezidanatii Tiraampi tahuutti jiru kun nama dhabbilee sabqunnamtii keessa hojjatu rakkoo irra buusa.
Amerikaatti sabqunnamtiin[meida] guddoo humna qaba.Pirezidantii fi nama hedduu irratti dhguaa qotee baase hujii irraa jisse.


text:
Barattoonni Oromoo Yuun. Dabra Taabor rakkoo hamaa keessa jiraachuu
Barattoonni Oromoo Yuunbarsitii Dabira Taaboritti baratan, doorsisa Poolisoota Humna Addaa Naannoo Amaaraa fi uummata biyyasiin isaan irra geessifamaa jiruun wal-qabatee, yaaddoo nageenyaa hamaa keessa jiraachuu.
Hidhaa fi dararaan, akkasumas, wal'aansa fayyaa dhorkamuun Baqattoota Oromoo Biyya Suudii keessa jiraatan irratti mootummaa biyyasiin raawwatamu daran jabaatee itti-fufee jiraachuu.
Waraana garee humnoota Mootummaa Naannoo Amaaraa fi Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa, gam-kaaniin immoo, humna Mootummaa Naannoo Tigiraay (ABUT) gidduutti geggeeffamaa jiru irratti, Dargaggoonni Walloo gara garee humnoota MKII fi Mootummaa Naannoo Amaaraa goranii humna Naannoo Tigiraay irratti akka duulaniif; Uummanni Oromoo Walloos WBO of keessaa akka baasuuf bifa garaagaraan sossobamaa fi doorsifamaa jiraachuu jiraachuu.


text:
Tokkummaa Mootummootaatti, Ambaasaaddarittiin Yunaayitid Isteets, Niikii Halii, “hoogganaan Kooriyaa kaabaa – Kim Jong Uum, waraansa kadhachaa jira” jechuudhaan, gochaa kana irratti obsi Yunaayitid Isteets ka daangaa hin qabne akka hin ta’iin akeekkachiisanii jiran.
“Dhukaasni Niyuukilaraa fi doorsisni Niyuukilaraa inni deddeebisee geggeessu, waraansa akka kadhachaa jiru agarsiisa,” ka jedhan – Niikii Haalii, itti fufuudhaanis, “Waraansi wanna Yunaayitid Isteets barbaaddu miti. Amma nuti kana hin barbaadnu. Garuu, obsi biyya keenyaa ka daangaa hin qabne miti. Michoota keenyaa fi daangaa biyya keenyaa ni tikfanna” jedhan.
Kooriyaa Kaabaa, dhukaasa yaalii meeshaa Niyuukilaraa ja’affaa kaleessa ka geggeessite yoo tahu, Ambaasaaddar Haliin immoo, kana ilaalchisuun walga’ii hatattamaa Golli Naga-eegumsaa, ka Tokkummaa Mootummootaa geggeesse irratti kana dubbatan.


text:
Haawwan Oromoo ijoollee guddisuu,haadha warraa tahanii jiraachuu qofaa mitii haadha biyyaallee tahanii mataa duulaatii haga mata tikaa yaahuunillee hinuma beekaman.
Seenaan Oromoo duruu afaaniin waan dubbataniif hujiin nama jajjabaa fi qaroo akkanaa guddoollee hin mullatuu fa.Warra dubbii fi hujiin isaa hardhallee qalbii Oromoo keessaa hin badin keessaa tokko,Akkoo Manooyyeeti.Akkoo Manooyyee nama bara kuma hedduutii asitti akkanuma waan isiin jettee fi hojjatte jedhan haasahan.
Akkoo Manooyyee bara isiitti nama laafaa hin jaalattu jedhan,bara tokkoo fa waaqaa fi lafa jidduutti mana naa jaaraa,taffii subba(qalqalloo) miyyuu naa qabaa,waan fardaa gadii harree olii naa fidaa fa jettee jedhan.
Waaqaa fi lafa jidduutti mana jaaruuf abbaatti utubaa dhaabataa ati utubaa nuu dhaabii jedhaniin,taffii subbaa tokko fiduuf ammoo udaan harree walti guuranii turraan taffii tahan,waan harree olii,ka fardaa gadii ammoo Harree-Diidaa qabanii itti geessan.
Akka jecha Obbo Jaatanii Abbikuusee,I/G/B/Aadaa fi Tuurizimii Godina Booranaatti Akkoo Haatii Mannooyyee,dubbiin jaartii tanaa nama qaroomsiti,waan isiin hajajjje sun guutuuf namii itti yaadee waan itti baha.Dubartootii Oromoo ta hujii akkanaatiin faarsan hedduutti jirallee jedha.
“Dubartiin akka Akkoo Haamanooyyee ta seenaa jajjabaan beekan,ka mataa duulaa turan Adii Duuloo Willee,Buruurii Canaa Aaraa,Booree Nyuukkee,warrii kun warra akka jabaa,raagaa,qaroo fi waan heduun faana yaahan ka barrssinee…kaahuutti jirru.”
Dr.Gammachuu Magarsaa,nama seenaa fi Seera Gadaa Oromoo barreessuun beekamu.
“Haatii Manooyyee taatee,Haadha Weecee taatee,Hayyuu Suufaa Gorfeee taatee…seenana Oromoon afaaniin walti dabarsuu …akka innii dubartii isaa jabeeffatee … akka Oromoon raaga,qaroo qabu argina.”
Dr.Gammachuu fi haatii warra isaa,Dr.Anniisaan durii durii tahee,seenaa dubartoota Oromoo walti qabanii harkaa qaban.
Woma taateefuu lafii Akkoo Haamanooyyee itti gatan jedhan,Qileen Akkoo Manooyyee,gara Nageellee,gara Diida Liiban jirti.
Bara waan ufii afaanuma ufiitiin barreeffatan kanatti ammoo seenaa jara jajjabaa akkanaa akkuma durii kaan afaanumaan dubbatamee lafatti baduu hin malle.
《MADDI VOA AFAAN OROMO》


text:
Finfinnee
-
Odeeyfannoo
Iddoon Dorgommiin Qur’aanaa itti geggeeffamu Istaadiyeemii Finfinnee irraa jijjirame
Dorgommiin Qur’aanaa Idil addunyaa yeroo jalqabaatiif jimaata irraa jalqabee Itiyoophiyatti geggeeffamaa jiru, sagantaan cuffinsaa guyyaa boruu Istaadiyeemii Finfinneetti geggeeffama jedhamee…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Baankiin Zamzam Magaalaa Finfinneetti Dameewwan lama kan biroo bane
Baankiiwwaan Islaamaa tajaajila sirna Faayinaansii dhala irraa walaba ta’e Keennuuf biyyatti keessatti hundeeffamaa jiran jidduu, ji’a tokko dura hojii jalqabuu…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Waldaan Islaamaa Imaamuu Bukhaarii Barattoota 274 kan Tafsiira Qur’aanaa fi Afaan Arabaan leenjii keennafi ture Eebbisise
Waldaan Islaamaa Imaamuu Bukhaarii barattoota Tafsiira (hiikaa) Qur’aanaa barsiisaa ture marsaa lammaffaaf, akkasumas barattoota Afaan Arabaa barsiisaa ture marsaa tokkoffaaf…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Baankiin ZamZam hojii jalqabe
Baankiin Zamzam Sirni Faayinaansii Dhala irraa walaba ta’e, biyyaattiitti akka hundeeffamu adda durummaan sochii kan jalqabe tahuun ifa. Baankichi hayyama…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Makiinaawwan qajeelfamoota tatamsaa’a dhibee COVID-19 ittiin to’aachuuf bahe cabsaan irratti tarkaanfiin fudhatamuu ibsame
Biiroon geejjiba magaalaa Finfinnee Makiinaawwan lakkoofsaan 1002 tahan kan tatamsaa’a weerara dhibee COVID-19 to’aachuuf bahe cabsaan irratti tarkaanfiin adabbii fudhatamuu…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo Biyyaa
Waldaan Aksiyoona Baankii Hijraa Gamoo Abbaa Darbii 9 bite Eebbisise
Baankiiwwaan dhalarraa bilisaa biyyatti keessatti hundeeffamuun hojiitti seenuuf sochii irra jiran jidduu tokko kan ta’e, Waldaan Aksiyoona Baankii Hijiraa, gamoo…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo Biyyaa
Majlisni Oromiyaa,sagantaa deeggarsaa qopheese irratti Muslimoonni dammaqinaan akka hirmaatan afeere
Manni marii Dhimmoota Islaamaa naannoo Oromiyaa, manneen marii dhiimmoota Islaamaa naannoolee biroo dursuun hojii jajjabduu hojjechaa jira. Akkasumas caaseeffamaafi daambii…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo
Sheikh Huseen Alii gara ganda Aakiraatti godaanan
INNAALILLAAHII WA’INNAA ILEEYHII RAAJ’UUN Masjida guddicha Anwaar kan magaalaa Finfinneetti itti aanaa Imaamaa tahuun kan tajajilaa turan Sheikh Huseen Alii…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo Biyyaa
Yaa’ii Majliisa Federaalaa irratti qooda fudhachuuf keessummoonni magaalaa Finfinnee seenaa jiraatuu ibsame
Yaa’ii walii galaa marsaa lammaffaa mana marii dhiimmoota Islaamummaa Itoophiyaatin waamame irratti qooda fudhachuuf, hirmaatoonni kutaa biyyattii garagaraa irraa magaalaa…Guutuu dubbisi...
-
Odeeyfannoo Biyyaa
Manni Marii Ulamaa Itoophiyaa, Koree Boordii Hojii Raawwachiistuu Majlisa Federaalaa hojjii irraa ugguru gabaafame
Manni Marii ulamaa Majlisa Federaalaa, Koree boordii hoji raawwachiistuu mana marichaa ugguruu xalayaan kan beeksise tahuu dhagahame. Koreen boordii kun…Guutuu dubbisi...


text:
Mata duree barruu tiyyaa isiniif yaa ibsu. “Booruu Barraaqaa”kan wallaalu jira natti hin fakkaatu. Booruun, Naannoo bara 2002 qabsootti kan dabalameedha. Leenjii argatee SBO keessatti yeroo dheeraaf kan hojjate, cimiina isaa ilaalanii hogganummaaf kan kaadhidhameedha. Ciminni isaa silaa Hoggana keessaa Hoggana itti aanuuf kan isa qopheessuu malee, kan sadarkaa har’aan isa geesisu jennee gonkumaa yaannee hin beeknu. Ani waggaa 5 dura yeroon qabsoo keessaa alatti ba’ee Biyya alaatti ce’uuf socha’uu, komee hedduu of keessaa qaban ture. garuu komee kana diina sooruuf abbalee hin beeku. sababaan bu’aa tokkollee waan hin qabaanneef. Har’a waggaa lamaa asi garuu bakka kiyyattii deebi’een waan narraa eegamuun hojjachaa jira. Booruu duran bakka Sanaa ba’ee. Egan achi ba’ee, gurri kiyyaa bakka Sanaa fagaattee hin beektu. Ammuma qabsaa’oota achi jiraniin dhimma naannoo sanaan beeka. Har’a Booruun waa hedduu dubbataa fi katabaa jira. Ajaja dabarsuu irrallee ga’eera. Qaama maalii keessa jiraatee ajaja akka dabarsuu ani hin beeku. karaa fb dhaaba ajaja ta’ee, qeerroo ajaja ta’ee, Ummata kana ajaja ta’ee hin beekuu waa hedduu dubbataa jira. Tarii adeemsi isaa kun warra kaanis jallisuu waan danda’uuf dhugaa jiru waliif himuutu dansaadhaa jedheen deebii gababaa kennufii barbaade.
Booruun amaloota mataa isaa qaba. waan hundi akka isaaf dursee galutti fudhata. Waliigaltee namootaan qabu yeraadha. Kutaa isaa keessaa ba’ee qabsaa’oota akkasaan waliin haasa’uu fi ooluu hin fedhu. Dhugaadhaa kitaaba ni dubbisa. Hogganni har’a salphisu akka mucaa ushuu golatti macaafa adda addaa itti guuranii dubbisiisanii jiru. irra jireessi kitaaboota kanaa siyaasa. Seenaa Gootoota biyya isaanii Bilisoomsaniiti. Hogganni kana gochuun, nama tolfachaa turan. Hojiin isaa hundi dhoksaadha. Kkf qaba. amaloonni ittiin qeeqamaa turetu har’a isa saaxilaa jira. Jaallan isaa waliin wayita hojjatu akkam akka ture seenaatu dubbata. Waa hundaan ofii beekamuu barbaada.
Booruu fi Fixeensa ganamaa:—
Booruu Barraaqaan waggaa 4 fi 5 dura kitaabi Maxxansiisee Ummataaf dhiheesse, “FIXEENSA” jedhamti. Waan Booruun kitaaba isaa hanga fuula 300 qabu sana irratti katabee balaaleffate sana hundaa, har’aa ofii dalgaa jiraachuu isaatu na raajeen mata duree kana uummadhe. Ani namummaa fi Oromummaa booruu irraa dhimma hin qabu. Yaadaa fi adeemsa isaa irraan komee qaba. Booruun waa hedduu sobeera. Angoo fi beekumsa hin qabnee ofi kennee Ummata gawwamsuu yaaleera. Bara leenjii keessa waan nuuf himaa ture har’a cabsee ofii seenaatti of laatee jira. Tarii yoo inni iriibaa ka’ee maalan hojjadha ? jedhee of hubatee waan itti jiru irraa hin dhaabbannee, waan gadi fagoo kaafna.har’aaf garuu waanuma amma lallabaa jiru irratti waan gaggabaabduu kaafna.
Booruun , gaafa kitaaba “Fixeensa” jedhee baasuu waan irratti harkifatee baaseetu jira. Yeroo micciiramni dhaaba keessaa ba’uu, warra badii kana hojjatee balaaleffachuuf katabe.akkaataa inni itti katabee hedduu nama raaja ture. Kitaabni sun akka ba’een waa hedduu jedhameera. Namoota yaada itti kaasan keessaa nama tokkon beeka. Booruu, kitaaba kana eenyuuf katabdee jedhanii gaafatan ? inni duchaamatti ummataaf jedhe. Namni sun garuu dhalooti maal irraa hubataa ? jedhaniin. Deebii hin qabu ture . yaadeetu , badii kana irraa baratuu jedhe. Namni sun garuu kitaabni kun kan dubbisamee kan gatamu ta’aa jedhaniin. Har’a hin yaadatu ta’a. Kana jechuun kiyya jara ati balaaleffattee akka gandaatti itti katabdee kun, boruu deebi’anii yoo araaraman maal gootaa ? jedhaniin. Deebii isaa isatu beeka. Booruun garuu yeroositti waan sanaan aguugamu barbaade malee waan boruu fidu gonkumaa hin ilaalle. Fixeensi ganamaa har’a yoo dubbisan bu’aan irraa argamu, waan katabameef sanaaf atu hin taanee, badii booruun har’a keessa gangalatuuf madda ykn ragaa ta’a. Booruun kaleessa warra eessallee hin geessanii ABO ni injifataa jedhee bakka kumatti katabee itti himaa turee fi haala Booruu har’aa yennaa wal bira qabnuu, Fixeensa ganamaa isa keessatti mana ijaarratee odoo hin argiin, kan namaa argee sardamee , maa namni na dursaan katabuu hubata.
Akka walii galaatti kitaabni Fixeensaa itti dadhabame jedhamu yeroosuma dhumateef. Maaliif jennaan waan umurii hin qabnetti maxxanfamee katabame.kan nama raajuu hojiin booruu har’aas kanuma ta’uu isaatii.wanni hedduu nama raajuu yeroo warri micciiramaa ykn jijjiiramaa achi ba’anii yaadoota ji’a 6tti furmaata finna jedhan, Hogganni nu hojjachiisuu didee jedhan Booruun maal jedhee hojjachaa akka ture seenaatu gaaf tokko suuraa waliin dhiheessa. Yeroo ADOn achi ba’uus, kaleessa Bilisummaa jechaa Ummata dammaqisaa jiraatanii, har’aa tokkummaa Itoophiyaa jedhan hin qaanfatanii jedhee waan katabaa turee fi hojjachaa ture isumatu beeka. Dursaan qabsoo Ummatichaa eenyu akka ta’ee waggaa 4 fi 5 dura waan jedhee hojjachaa ture isumatu beeka. Har’awoo ?????ofi har’a gaafa galalgalu akkamiin ofitti kataba???
Booruun gidduu kana waan soba adii sobe keessaa :—
Waan Girmaa xurumaa, waan qeerroo, qabsoo Oromoo waa hedduu jechaa jira. Waan jedhu kanaaf ammoo sadarkaa tokkoffaatti yeroo ani SBO keessa hojjachaa turee fi Hoggana ture akkas godhee….. jedhee dhiheeffata. Kun gonkumaa sobadha.dhaabni adeemsa booruu dhaaba keessaa ibsuu ni danda’an. Garuu kan nama meeqaa ibsanii danda’u ? kan callisaniifis kanumaaf natti fakkaata.
Booruun SBO fi Gaaddisa Dhugaa irra hojjachuu ega dhaabee, waggaa 4 ykn 5 ta’eera. Gulaalaan ture kan jedhuuf, yeroo SBO irra hojjachaa turee gulaalaa afaan amaaraa ture. kan afaan Oromoo nama biraati. Ega hoggana ta’ee sbo dhaabee Afaanuma amaaraa amma ba’uutti gulaalaa ture.gulaalummaan sun ammoo akkam akka ture ijoollee akka dansaatti beektuuf haa dhiifnu. Egaa booruun waa’ee qeerroo inni gabaasaa fi gaafachaa ture isa bara kamiiti ? rakkoon jiraachuun ifa. Sochiin qeerroo kan ammaa dura kan turee kan bara 2014 ti. Yeroo kana Booruun odeeffannoo sbo kamiinu walitti dhufeenya hin qabu. Gulaalummaan Afaan Amaaraa , Odeeffannoo afaan Oromoon hojjataman Afaan amaaraatti hiikkuu, sagantaalee hojjataman afaan amaaraan sirrii ta’uu ilaaluu fi seeraa heera miidiyaa fi dhaabaa akka hin cabsinee eeguudha. Booruuf odeeffannoon bifa kamiitu dhuunfaatti isa ga’uu gonkumaa hin turre. Waanuma afaan Oromoo keessatti hojjatamu iyyuu hojiilee hiikaman yennaa argu hubata ykn wal ga’ii torbanii irratti dhaga’aa, irratti mari’ata . kanuma. Maarree sababaa akka waan guddaatti dhiheeffate eessaa ba’ee ? sochiin qeerroo ammaa qindaa’uu fi gaggeeffamuun booruuf waanuma haaraadha. Akkuma ummata kaanii dhaga’ee ykn arge. Yoo carraa argadhetti Fixeensa ganamaan of irratti hojjadhaa yoo hin ta’iin, gonkumaa odeeffannoo qeerroo hin qabu.warra qeerroo eenyullee waliif katabuu danda’ama. Garii waan ani jedhe malee yoo jedhan akkamiin ta’a ? xalayaa warra kaanaadaaf katabe argitanittu. Qeerroon arraata shaneeti jedhe. Kun ragaadha, adeemsa booruu nama baruu barbaadeef.
inni lammaffaa , Booruun, Hogganootu har’a isa kabajanii hogganumaaf isa kaadhiman gatee ega ba’ee, waggaa 2f deema. Yeroo isaan waliin ture wal ga’ii meeqa akka isaan waliin taa’ee isatu beeka. Murtoo meeqa akka waliin dabarsee isumatu beeka. Gaaffiilee inni gaafataa fi yaadi dhiheessaa ture maal akka ture ifatti warri gaafannee beeknu jirra. Waan waggaa lama dura isayyuu ega hoggana ta’ee waggaa hin guunnee keessatti gaaffiin booruun kaasuu danda’uu isa kami ? mee dhugaaf haa dubbannuu, namni bakka haaraa fi warra baayyee isa hangafan keessa dhufee yeroo ammamiitti gaaffilee kaasuu danda’a ? of tuuluun kun eessaan nu ga’aa ? warrumti waggaa 20 keessa taa’anii keessaa ba’aanu akkas dubbataniiruu laata ? Booruun har’aa Hooggana yennaa arrabsuu fi busheessuuf yennaa yaaluu hangam bilchina isaa tilmaamsiisaa akka jiru ni hubataa laata ? Hogganni inni itti bulgaafatu kun , kaleessa ummata Miliyoona 40 dursuu dandeessaa jedhee isa kaadhimee deebisee arrabsuun maal jechuu akka ta’ee ni hubataa ? Girmaa xurunaa yakka hojjachuun isaa ifa. Warri Girmaa saaxillee jedhanii iyyaa ykn caraanaa jiraniif gootummaan booruun kennu Fixeensa ganamaati. Akka kiyyatti, Ummataaf hojjachuudhaa ykn hadooduudhaa jedhee kan itti amanuu , Farra qabsoo midiyaa irratti saaxillee jedhanii gootummaa argachuuf guggufachuu ykn , isa kaan salphisuuf fiigu atu hin taanee, isa badii hamaa kana hojjate raga itti lakkaa’anii, beeksisanii fala yoo dhaban dhabamsiisuutu Gootummaadhaan jedha.kakuun hojii ykn qabsoo addunyaa kanaa hundi kanadha.
Booruun har’a namicha kana ajjeesuuf ABO itti waamaa jira. Karaa tokkon ammoo dadhaboodhaa hin jiranii jedha. Warri saaxillee jedhan kun , kakuu qabsoo jiruun wal adabuu maa dadhaban. ? kamtu qabsoo kana baraara ? afarfannaan har’aa namcihaaf maal dabarsaa jira. ? Booruun dhuma kana irra waan isa taajjabsiisuu kan baasee, dhaabaan mee ajjeesaa nu argisiisaa jechuu isaatii . Booruuf nama ajjeesuun waa guddaadha. Akkan dhaga’eetti nama dhiiga indaanqoo wayita arguu baqatu, akkamiin dhiiga namaa arguu hawwaa?qabsoo keessatti , nama qawwee baatee jiru biratti waan akka nama ajjeesuu salphatu hin jiru. Booruun sammuu kana hin hubanneen of jiraachisaa jira. Qabso keessatti lubbuu ba’uu hin qabnee baraaruutu bakka ol aanaa qaba waan ta’eef. Qabsaa’uutti aanee kan jiru diina ajjeesuudha.diina akkasii ajjeesuu qabnaan yaada bareedaadha. Mee ajjeesaa na argisiisaa jechuun , Filmii irraa ilaaluutu salphata. Jechii isaa mataan isaa hin ulfaatu ? maaltu Biyya ishee hin beekne dhaqixee maal naa godhaa jettii taate dubbiin.
BOORUU FI JECHA ARRAATAA :-
Booruun ergaa mataa isaatiif miidiyaa akka qeerroo, simbirtuu kkf isa dinnaan diina godhatee , diinummaa isaa illee Arrata shaneetti ramadeera. Dhugaa waaqaa Booruun fayyaatti hin jiru. kaleessa miidiyaan oromoo kumantamaan akka ta’uuf hojjannaa jechaa ture. har’a a ammoo ija jaamsuuf itti deelee jira. Namni kun dhuma isaa hin beeku. gama kanaan kan jiru niin bulfadha.
BOORUU FI MARAATUMMAA , SEER-DHABLUMMAA:
Booruun boruu Ummata miliyoona 40 dursuu danda’aa jedhamu seer-dhablummaa isaa illee ifa baafateera. Hogganni ABO seerumaan jecha “SHANEE” jettu of irraa kaasanii , KOREE HOJII RAAWWACHIIFTUU jedhanii of moggaasaniiru. Booruun garuu sammuu dhaaba lamallee keessummeessuu danda’uu atu keessatti hin umamiin, nama Ummataaf ykn qeerroof furmaata argamsiisuu ta’uuf abbaleera. Jibbi Booruu Barraaqaa hangam dhiiga isa seenee obbolaa isaatti dhukaasufillee qophaa’uu isaa kan argisiisu, jecha officialy kaafameen Hooganoota waamaa jira. Kana maal jedhu egaa. Wayyaanee ABO ni abaara. Booruunis ABO ni abaara. Maal garaagarummaan isaanii . Wayyaaneen ABO nii jibba. Jibba gadi fageenya qabuun. Booruunis kanuma nutti mul’isaa jira. Ani innis wayyaaneedhaa jechaa hin jiru. jibbi isaanii garaagarii ? kan wayyaanee ABO ajjeesuu ykn dhabamsiisuudha. Kan Booruwoo ? maal irraa hubanna ? akka jecha Booruutti, ABO yoo dulloomee ta’ee falli isaa maalii ? falli isaa dhaloota itti aanutti dabarsuudha qabaadhaa mitii ? booruun kan barbaadu. Atu nu harkaa fuutaa jedhanii si kaadhimanii, atimmoo harma haadha si deessee deebistee ciniinuun si hanqannaan dhiigsaa jirataa , eenyuttii kennuree ? kan akka kee dargaggoota haala kanaan kaadhimaman hanga 15 ni beekna. Kanneen keessaa kan har’a fagaatanillee waliin jiran 3 hin caalan.Hogganummaatti fiduuf Miseensa Gumii sabaa ta’uu qabdan. Kana godhan. Deebiin keessan maal ta’ee ? kaan maallaqa saamaa kkf . Hunduu achi ba’ee itti bulgaafate. Keezii ABOn ba’anii ABO abaaran. Booruu Barraaqaa of hin tuuliin !!!!!!!!sirra yoo guyyaa guutuu dubbatan irraa bareedu hedduutu jiraa.
BOORUU FI MIIDIYAA :-
Booruun Miidiyaa baayyee kan jaallatuudha. Baayyee . mee callisaatii miidiyaa irratti waanuma hojjachaa jiru callisaa hordofaa. Yeroo qeerroonn Biyya keessaa gootummaa innu hin yaannee hojjatan walaloo katabee fi seeneessuu katabee afarsaa ture. Xiinxalaa gola warra isa fakkaataniin muudamee ibsa itti kennaa ture. har’a ammoo kan biraati. Girmaan keessa waan jiraateef ykn diina waan ta’eef gootummaa qeerroo haquuf eenyutu mirga isaa kenneef. ? duraan eenyutu caraanii ittiin jedhe ? ammawoo eenyutu halaakii ittin jedhe ? Booruun mata duree hundaa irratti yaaduma laachuu , qeequu kkfn waan keessaa hafee hin qabu. Keessattu dhiheenya kana lammiilee keenya galaana irratti dhuman ilaalchisee namni atu nan dursiin jedhee waan katabee keessaa , “Diinni keenya tokkoffaan wayyaanee atu hin taanee, baqattummaadhaa ” jedhee kan katabeef deebiin laatamee maal akka ta’ee innu beeka. Waggaa 13 ol diinni innikkaa oromoo wayyaaneedhaa jedhee SBO keessaan lallabaa kan jiraatee har’a ga’ee baqattummaadhaa jedhe. Kana maal jettu ? kana kaasuun kiyya , eenyurrallee goruuf odoo hin taanee dhugaa baasuufi. Kaayyoo ani itti amanu keessaa ba’ee dubbachaa fi xibaaraa akka jiru waanan mirkaneeffadheefi. Kan isaatti hin bu’u.Booruun barnootaan sadarkaa Barsiisaa ta’uu irra hin dabarre. Barsiisaa sadarkaa 1ffaa . kanarra taree raga hin qabu. Beekumsi achumatti hin hafu qalbiin ballachuu danda’a. dubbisuun. Biyya alaatti namoonni siyaasaa adda addaa irratti yaada kennan beekumsi isaanii sadarkaa maal irra ga’ee akka ta’ee walitti hin himnu. Booruu fi kanneen akka isaa “Xiinxalaa” waliin jechaa gubbaatti of fannisanii jiran , maabara nama shanii ijaaranii of jalaa hin qaban.hiriyyaa illee hin qaban. Yaada lamaa fi sadii tarrisanii ilaalu illee hin danda’an. Garuu dhaabaa fi Hoggana Dadhabiina isaanii waliin qabsoo Oromoo Senaataroota mariif afeereen ga’aa arrbsan . kun hangam ija jabaatanii jennamoo, waan ija isaan baasisuutu jiraa jenna ?
Booruun murannoo isaa waggaa 15 bishaan itti naqee balleesseera. Ilma ykn Intala isaa hangafaa haalee ykn ganee ykn kan koo miti jedhee, mucaa isaa lammaaffaa hangafa taasifachuuf lafa ciraa jira. Kun wallaalummaa isaati malee, inni mataan isaa abbaa biraa qaba . seenaan kaleessa waggaa 50 fi isaa olitti herreegamtee sagantaan TV fi SBO irratti hojjatamaa turte haalamtee, Abbaan isaa eenyurraa kka dhufe wallaalee , Umamni isa irraa eegaluu nu lbsuuf wawwaata. Booruun ABO abbaa hundaa ta’ee, mucaan geeddaruu barbaada. Hoggana isa bakka buufachuuf ture salphisa. Hogganoota qabsoo dadhabiin isaanii waliin cichanii waggaa 70, 60 ta’anii, “waan irra gangalataa turtan “” ittin jedha. Waa hundaa gangalachuu fedhiisaa bakka hin filannee fi nama hin filannee sanaan wal fakkeessa.
Waa hedduu hanbifanne. Booruun boruu waa hundaa ilaalee qabsoo kanatti harka laachuuf jiru kun, gaabbii borii ofitti hin baayyisiin jenna. Akka seenaa fi muuxannoo waggoota 40 irraa baradheetti, Warri Dhaaba kanaa fi Hooggana kana abaaree fi tuffatee filannoon sirri lama qaban. inni 1ffaan, akkuma warra kaanii wayyaaneetti. galuudha. Inni lammaffaa , kan dabree waliin dhiifne jedhanii akka har’aa kana qabsoo qindeeffachuuf murteeffachuudha. Kana giddutti mana ijaaruun waan hin taane. Hin danda’amus. Kan jiru kanuma lamaanii. Obbo Baqqalaa Garbaan Booruun yoo faarsaman nah in dinqu. Nuus hin dinqu. Maaliif jennaan, dubbiin dubbii FIXEENSA ganamaati boru ammoo arrabsamuuf taa’an. Baqqalaa Garbaan Goota. Gootummaan isaa kun booruu irraa hin kennamuuf. Maaliif jennaan, Booruun Hundeessitoota qabsoo hundaa kan jiranii fi wareegaman gootootaa jechaa ture. har’a ammoo salphisaa jira . Baqqalaa Garbaa Boruu dabalee Goota jechuuf ragaan maalii ? Booruun warra funyaan diinaa jala taa’ee ,,,,,,,jedhee faarsuun isaa natti hin tolle. Waan waliin beeknu waan jiruuf.
BOORUU BARRAAQAA YKN YAAHIYYAA JAMAAL YKN YAYA BASHIIR dhiisi.!!!!!!
Warra barru fi yaada kee siif afarsan , gadi fageenyaan hordofi. Kanatu si miidhaa jiraa. Maqaa isaanii ilaalii . maqaa Oromoon baafatuun mee xiinxalii. Wayyaaneen qeerroo keessa seenuuf qabatamaan waan hojjanne beekna. Qorichi Girmaa Xurunaa afarfannaa miidiyaa irraa mitiii dhiisii hojii kee jaalala ummataa siif horutti deebi’ii.sirraa fagoo hin jirru. Jarumatu narratti katabee jettees hin dhipahtiin. Namni akka gaaritti si beeku , anarra jechuudhaa, Biyyuma Awuroppaa ani jiru jira.barruu kana gama kamiinu hin shakkiin akka dhaabbattuf qofa .Girmaa xurunaa gantuudha. Gantuu balaaleffannaan gantummaas balaaleffachuu qabna.ilaalcha barbaaddee qabaadhu. Kaayyoo ABOs dhiisi. Kun rakkoo hin qabu. Garuu Hogganoota bifa barbaaddeen qeeqi. Yoo furmaata ta’eef. Qabsaa’ootaa fi kaayyoo keenya garuu irraa dhaabbadhu. Irraa dhabbadhu.!!!!!!!!!!!kana booda deebii tokkollee hin feenu.
HUNDEE LAMMII tiin.(Gaashi Baarkaa, Naayirobii, Awu


text:
Fedhii Lubbuu Hordofuu
“Fedhii (hawaa) jechuun uumaman wanta lubbuu ta’utti dabuudha. Dabiinsi kuni ilma namaa keessatti kan uumameedha akka horteen isaa itti fufufi. Osoo nyaatatti, dhugaatittii fi fuudha heerumatti dabiinsi (fedhiin) jiraachu baate, silaa nyaanni, dhugaatinii fi fuudhaa heerumni hin jiru türe. Fedhiin guutumaan guututti wanta faarfamus miti akkasumas guutumaan guututti wanta balaalefatamus miti. Fedhiin ilma namaa kan balaalefatamu ykn jibbamuu yommuu daangaa darbeedha.”
Keeyyanni armaan olitii fi kan itti deemaa jirru kitaaba ‘Rewdatul Muhibbiin” jedhamu irraa kan fudhatamiidha. Barreefamni hundii kitaabarraa kan fudhatamee osoo hin ta’in akka dubbistoota galuuf jechoota kiyyaan kan barreessedha. Barreessan kitaabicha Imaama beekkama Imaamu Ibn Al-Qayyimii. Kanaafu waa’ee fedhii lubbuu ilaalchise hanga dandeenyun mee walumaan haa ilaallu.
Ilmii namaa yeroo baay’ee daangaa ofii waan hin beekneef daangaa darbuun ofii fi ilmoo namaa miidha. Jecha Arabiffaa “hawaa” jedhu gara Afaan Oromootti guutumatti hiikun ni ulfaata. Ammaaf hawwii, fedhii lubbuu jechuun itti fayyadamna. Akkuma barreessan kitaabicha jedhu Qur’aana fi hadiisa keessatti fedhii lubbuu hordofuun garmalee kan balaalefatameedha sababa miidhaa guddaa geessutin.
Hayyuun Sha’abii jedhamu akkana jedha: jechii hawaa jedhuu kan moggaafameef abbicha wajiin waan kufuufi (يهوي بصاحبه ). Osoo adabbii isaa itti hin yaadin mi’aa funduraa namaa jirutti waama. Fedhiin abbicha lubbuu ofii too’achuu (sakatta’uu) irraa jaamaa taasisa; gaabbii hamaan isa haguuga; “
Wantoonni fedhii lubbuu daangeessan; miira kabajaa, amantii fi aqlii (sammuu)dha. Namtichi yommuu miirri kabajaa isatti dhagahamuu lubbuu ofiitin ‘Kuni badaadha ni salphattaa hin hojjatiin.” Jedhaan. Namni mirri kabajaa itti hin dhagahamne immoo wanta akkanaa waan hin beekneef wanta lubbuun isaa feetu hunda hojjata. Namni amanti qabu immoo yommuu lubbuun isaa waa feetu, ‘Kuni wanta amantiin dhowwuu hin raawwatin, ta’uu baannan ni adabamta.” Jedhaan. Namni amantii hin qabne immoo wanta lubbuun isaa feetu guutu hojjachuun aakhiratti yookiin addunyaa tanatti garmalee adabama. Sammuunis haaluma kanaani. Ilmi namaa gaarii fi badaa akka addaan baafatuuf Rabbiin sammuu kenneefi jira. Namni sammuu ofitti hin fayyadamne ofuma miidha.
Yommuu namni tokko qormaata fedhii lubbuutin qoramu abbooti murtii lamatti dhiyeessu yookiin mari’achiisu qaba. Isaanis, abbaa murtii amantii fi abbaa murtii sammuudha. Miidhaa fedhii lubbuu hordofuu ofirraa deebisuuf namni tokko yeroo hundaa abbooti murtii lamaan kanniin mari’achiisuf of shaakalsiisu qaba. Kana jechuun yommuu fedhiin lubbuu isaa kaka’uu gara amantii deebi’uun miidhaa wanta fedhe kana hojjachuu irraa dhufu beekuf carraaqu qaba. Akkasumas, sammuu isaa keessatti adabbii fedhii kana guutu irraa dhalatu itti yaadu qaba. Yoo akkanatti of shaakalsiise fedhii Rabbitiin namni kunii adabbii jalaa ni baha.
Miidhawwan Fedhii Lubbuu hordofuu
.Fedhii lubbuu hordofuun madda jallinaati
Fedhii lubbuu hordofuun wanta tokkotti yoo makame balleessu malee hin dhiisu. Beekumsatti yoo makame namticha bid’aa (amanti keessatti wanta haarawa uumu) fi jallinatti qajeelcha. Murtitti yoo makame namticha cunqursaa fi haqa irraa jallatutti baasa. Sababni guddaan yeroo kamiyyuu haqni dhabameef fedhii lubbuu waan hordofaniifi.
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedhe jira:
“Yaa Daawud! Nuti dachii keessatti bakka bu’aa si taasifne jirra. Kanaaf gidduu namootatti dhugaan murteessi. Karaa Rabbii irraa si jallisaa fedhii lubbuu hin hordofin. Dhugumatti isaan karaa Rabbii irraa jallatan waan guyyaa herregaa (Qiyaama) dagataniif isaaniif adaba cimaa ta’etu jira.” Suuratu Saad 38:26
Kanaafu fedhii lubbuu hordofuun karaa Rabbii irraa nama jallisa. Fedhii lubbuu hordofuun ibaadatti (Rabbiin gabbarutti) yoo makame namticha Rabbii ajajamuu fi Isatti dhiyaachu keessaa baasa.
✪Karaa sheyxaanni ilma namaatti seenu fedhii lubbuu hordofuuni. Takkaa sheyxaanni balbala kanaan itti seenan hojii fi qalbii isaa jalaa balleessa.
✪ Rabbiin namoota bakka lamatti qoode. Isaanis warraa qajeelcha Isaa hordofanii fi fedhii lubbuu hordofan.
“Yoo siif hin awwaatin fedhii isaanii hordofaa akka jiran beeki. Nama qajeeluma Rabbiin irraa ta’een alatti fedhii ofii hordofe caalaa namni jallataan ni jiraa sila? Rabbiin ummata miidhaa hojjatoota hin qajeelchu.” Suura Al-Qasas 28:50
Kanaafu qajeelcha Rabbii dhiisanii fedhii lubbuutif tolee jechuun jallinna guddaadha. Fakkeenyi nama qajeelcha Rabbii dhiise fedhii lubbuu ofii hordofee garmalee fokkuudha.
✪ Namni fedhii lubbuu hordofu hogganaa (imaama) ta’uu hin danda’u, hordofamuus hin qabu. Namni akkanaa hogganaa yoo ta’e dachii badiin balleessu malee hin dhiisu akkuma yeroo ammaa addunyaa irratti argaa jirru kanatti. Rabbiin namoota fedhii lubbuu hordofaniif akka hin ajajamne dhowwee jira. Namni fedhii lubbuu hordofuu hunduu zaalima (miidhaa hojjataadha). Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Dhugumatti isaan miidhaa hojjatan beekumsaan ala fedhii lubbuu isaanii hordofu. Nama Rabbiin jallisees eenyutu isa qajeelchaa? Gargaartoonni isaaniif hin jiran.” Suuratu ar-Ruum 30:29
Nama Rabbiin dagatee fedhii lubbuu ofii hordofuu akka hin ajajamne Rabbiin nuuf dhaama:
“Nama onnee isaa yaadannoo keenya irraa cufne, kan fedhii lubbuu isaa hordofuu fi dhimmii isaa daangaa darba ta’eef hin ajajamiin.” Suura Al-Kahf 18:28
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) nama fedhii lubbuu hordofuu akka taboota gabbaruun wal bira qabe. “Sila nama gabbaramaa (ilaaha) isaa fedhii lubbuu taasifate hin arginee? Sila ati isa irratti tiiksaa ni taataa?” Suuratu Al-Furqaan 25:43
Wanta lubbuun isaa feetu hundaa ni hojjata, irraa hin deebi’u.
✍ Fedhii lubbuu hordofuun maddaa dogongoraati- Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) fedhii lubbuu hordofuu fi dogongora walitti kan hidhatan taasise. Namni garmalee dogongoruu fi gaabbin hamaan isatti dhagahamu nama fedhii lubbuu hordofuudha. Akkasumas Rabbiin sirrii fi haqummaa fedhii lubbuu faallesuu fi qajeelcha isaa hordofuu kan walitti hidhatan taasise. Namni dogongorri isaa xiqqaa ta’e nama fedhii lubbuu faallessuu fi qajeelcha Rabbii hordofuudha. Salafoonni gariin akkana jedhu, “wantoonni lama yoo wal si harkaa dhayan, kamtu qajeela akka ta’e yoo wallaalte, fedhii lubbuu teetitti kan dhiyaatu dhiisi, dogongorri fedhii lubbuu hordofuu keessa waan jiruuf.”
✍ Fedhii lubbuu hordofuun dhibeedha. Qorichaa ishii immoo fedhii lubbuu faallessudha. Bishr Haafi (Rabbiin rahmata isaa haa godhuu) akkana jedha: “balaan hunduu fedhii lubbuu hordofuu keessa jira. Qorichi isaa immoo fedhii lubbuu faallessudha.”
✍Fedhii lubbuu hordofuun balbala milkaa’innaa fi gammachuu namatti cufuun balbala kufaati fi gaddaa namatti bana. Fudeyl ibn Iyaad akkana jedha: “namni fedhiin lubbuu isa moo’ate maddoonni milkaa’innaa irraa citan.”
✔Namni fedhii lubbuu hordofuu sammuun isaa ni hadooddi, xinxallii fi qalbiin isaan ni dukkanoofti, fedhii lubbuu hordofuun dukkanaa fi jallinna waan ta’eefi.
✔Namni fedhii lubbuu hordofuuf har’a bakka bal’ifate yommuu du’ee qabrii seenu qabriin itti dhiphatti, Guyyaan Qiyaamas san caalaa itti dhiphata. Fuggisoo kanaa immoo namni har’a fedhii lubbuu ofii hordofuu bakka itti dhiphise, qabrii keessatti fi Guyyaa Qiyaama bakki isaaf bal’ata- dhimmi isaa ni laaffataaf, dhiphinna keessaa baha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) yommuu akkana jedhu kanatti akeeka. “Sababa isaan obsaniif Jannataa fi uffata harrii (hariiraa) galata isaaniif galcha.” Suuratu Al-Insaan 76:12 obsii nafsee(lubbuu) ofii wanta ishiin feeturraa hidhuudha. Namni yommuu nafsee ofii hidhuu ni dhiphata. Dhiphinna kanarratti waan obseef mindaan isaa uffatta harrii fi Jannata gammachuu ta’a.
▲Fakkeenyi nama fedhii lubbuu hordofuu akka nama farda fincilaa fi garmalee fiigaa lugaama malee yaabbateeti. Fardii kunii osoo gulufuu isa kuffisa yookiin immoo baditti (qiletti) gulufeeni isa balleessa.
Dhugumatti fedhii lubbuu jala deemun farda akkanaa caalaa nama miidha. Ballaa nama taasisun baditti nama darba
▲Tawhidnii (Rabbiin tokkichoomsu) fi fedhii lubbuu hordofuun wantoota lama kanneen wal faallesaniidha, waliin kan hin deemnedha. Dhugumatti fedhiin lubbuu sanama (taabota). Namoonnii hunduu taboota kana qalbii keessaa ni qabu hammi isaa gargar haa ta’uyyu malee. Namticha hinduu turee ergasii Islamaaye tokkotu akkana jedhe,”Halkan tokko lubbuun tiyya taabota dhagaa gabbaraa türe akka caccabsu itti na ajajje. Caccabsuus danda’e jira. Garuu taabota (fedhii lubbuu) na keessa jiru caccabsuuf gara waggaa diigdamaa itti fixe…”
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) Nabiyyoota kan ergeef taabota caccabsuun Inni qofti akka gabbaramuufi. Fedhiin Rabbii jalqabaa taaboota dhagaa badhee jiru caccabsuu osoo hin ta’in qalbii irraa jalqaba caccabsuudha. Jalqaba qalbii irraa yoo hin caccabin namtichi dhoksaan taabota gabbaruu danda’a. Nabiyyoonni jalqaba yommuu ergaman taabota dhagaa caccabsuu irraa hin eegalan. Kana irra qalbiin isaanii taabota gabbaruu irraa akka qulqulloftuuf namoota gara ergaa Rabbiitti waamu. Qalbiin yoo hin qulqullaa’in caccabuun dhagaa bu’aa maal fidaa?
▲Hundeen sharrii (badii), wal waanyu, jibbaa fi balaa adda addaa fedhii lubbuu hordofuuti. Namni fedhii lubbuu faallesse qalbii fi qaama ofiitiif boqonnaa kenna. Abu Bakr warraaq akkana jedha: “Fedhiin lubbuu nama yoo moo’ate qalbii dukkaneessa. Qalbiin yoo dukkanoofte lapheen ni dhiphatti. Yoo lapheen dhiphatte amalli namaa ni fokkata. Yoo amalli bade namoonni ni jibbu, innis isaan jibba. Mee ilaali wal jibbuu, wal waanyu, haadha abbaa kabajuu dhiisu irraa badii dhalatan. “
▲Namni hunduu jalqabaa fi dhuma qaba. Namni jalqaba isaa fedhii lubbuu hordofuun eegale dhumti isaa salphinna, xiqqeenya, hoongo, balaan xumurama. Namni fedhii lubbuu faallesuu fi karaa qajeelaa hordofuun jalqaba isaa eegale immoo dhumti isaa kabaja, guddinna, jabeenya (izzaa) fi beekkamtii Rabbiin biratti fi uumamtoota biratti argata. Abu Aaliyyi Daqaaq akkana jedha, “Namni yeroo dargagummaa fedhii ofii too’ate yeroo jaarsummaa Rabbiin ni jabeessa.” Kuni dhuma addunyaati. Nama fedhii lubbuu faallesse Rabbiin aakhiratti dhuma isaa jannata taasisa. Nama fedhii lubbuu hordofe immoo dhumti isaa ibidda.Rabbiin akkana jedha:
“Namni (Rabbitti kafaruun, cunqursaa fi badii raawwachuun) daangaa darbee fi (fedhii ofii hordofuun) Jireenya addunyaa tanaa filate, dhugumatti teesson isaa Jahannami.
Namni Gooftaa isaa dura dhaabbachuu sodaate fi lubbuu ofii waan ishiin hawwitu irraa dhorge, dhugumatti Jannanni bakka qubannaa isaati.” (suurat An-naazi’aat (79):37-41)
▼Fedhii lubbuu hordofuun qalbiitti gabrummaa, mormatti sansalata, lukatti sakaallaa ta’a. Namni ishii hordofuu badii hundaaf hidhamaa ta’a. Namni fedhii lubbuu faallesse gabrummaa jalaa bahuun bilisummaa goonfata, sansalata morma ofiitirraa baasa, sakaalla luka ofitirraa hiikun nama nagahaa ta’ee adeema.
▼Fedhii lubbuu hordofuun dhibee hamaaf nama saaxila. Sababa fedhii lubbuu hordofuuni mitii dhibeewwan adda addaa qoricha hin arganne akkanatti babal’ataniifi? Fedhii lubbuu hordofuun wal-qunnamtii saalaa seeran alaa raawwachuun dhibee Eedisitiin rukutamu, daa’imman seeran ala dhalatuun hiyyummaa fi salphinna keessa jiraatu.
Miidhan fedhii lubbuu hordofuu himame hin dhumu. Hundii keenya xiqqaatus haa guddatus fedhii lubbuu hordofuun of ni miina. Fedhii lubbuu kana jalaa bahuuf falli keenya maaliree? Insha Allah torbaan mata duree ‘Fedhii Lubbuu Faallessun’ jedhuun hanga walitti deebinutti nageenyi fi rahmanni Rabbii isin irratti haa jiraatu.
Kitaaba wabii
rewdatul-muhibina Fuula 332-340


text:
Hogganaan nageenyaa magaalaa Buraayyuu ajjeefaman, ajajaan poolisii madaa'an
Hogganaan Waajjira Bulchiinsaafi Nageenya Bulchiinsa Magaalaa Buraayyuu Komishinar Salamoon Taaddasaa guyyaa har'aa magaalaa Buraayyuu keessatti ajjeefaman.
Hogganaan Kominikeeshinii Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa BBC'tti akka himanitti kuni kan raawwate osoo qondaala biraa waliin laaqana nyaatanii bahanii naannoo bulchiinsa magaalaa Buraayyuutti akka tahe himaniiru.
Komishinar Solomoon waliin kan nyaata nyaataa turan immoo Ajajaa Poolisii Humna Addaa kan Godina Addaa Oromiyaa Naannawa Finfinnee Komaandar Tasfaayee Dinquudha.
Komaandar Tasfaayeen lubbuun akka hafaniifi yeroo ammaa namoota waliin miidhaman kaan waliin hospitaala Kooriyaatti tajaajila wal'aansa fayyaa argataa akka jiran Obbo Getaachoon himaniiru.
Dabalataan, namootni rukutaman afur tahuu fi isaan keessaas weellisaan Dajanee Kaasaaye jedhamu akka jiru himaniiru. Kan biraa tokko immoo siviilii [hojjetaa mootummaa] Obbo Geetaachoon himaniiru.
Ammaaf qaamni ajjeechaa kanaaf shakkame akka hin jirre ibsanii namootni naannicha turan shakkamuun qabamuu danda'u, ammatti garuu kanneen to'annoo jala oolan hin beeku jedhan.
Nageenya namoota rukutaman kan gaafanne Obbo Getaachoon kanneen 'miilla rukutaman' akka jiraniifi lubbuu isaaniif akka hin sodaachifne ibsan.
Komishinar Salamoon Taaddasaan kana dura Hoogganaa dhimmoota kominikeeshinii Poolisii Oromiyaa akka turaniifi namoonni kanaaf komishinar jedhanii akka waaman ibsameera.
Hojjataan mootummaa ta'uu kan nutti hime jiraataan maagalichaa tokko rakkoo nageenya uumameen karaa gubba otoon adeemuu poolisiin 'akka nama aarii narra qabanitti na reebani miila na cabsani' jedhe.
Miseensonni poolisii Oromiyaa karaa gubbaatti mul'atu,naannoo Burraayyuu iddoo Kaattaa jedhamutti namoonni ni baqatu, suuqiin cufaa ture jechuun BBCtti hime.
Jiraataan magaalaa Burraayyuu dubbisne kan biraan, Komimishinira Salamoon Taaddasaa ajjeefamuu dhagaheera. Ka'uumsa isaa ani hin beeku.
Sana booda humni addaa poolisii Oromiyaa dhukaasa banani. Iddoo rakkoon kun itti dhalaten alattis magaala keessattis nama reebu jedhe.


text:
Deebisaa: hanga dhiigni dahuumsaa jiru qofa eeguu qabdi. Dubartii garii dhiigni daddafee irraa dhaabbata. Tan guyyaa tokko ykn 2 booda irraa dhaabbatuttu jira. Dubartiin akkasii guyyama dhiigni irraa dhaabbate san salaatatti deebi’uu qabdi. Irra hedduu dubartii ammoo dhiigni dahuumsaa guyyaa 40tti irraa dhaabbata. Dubartii garii ammoo hanga guyyaa 70 fi sanii olis irra turuu dandaya. Hanga dhiigni irraa dhaabbatutti salaatas salaatuu hin qabdu, jaarsaanis walitti ida’amuu hin qabdu. Gaafa dhiigni irraa dhaabbaterraa kaastee salaatatti deebi’uun isiirratti dirqama.
Sheikh Muhammad Haamiddiin
Ibsa Dabalataa: (Akka aadaa naannoo hedduutti dubartiin heddu guyyaa 40 eeggatan. Isiin ilmoo dhaltee gaafa guyyaa 40ffaa sagantaa addaa godhanii wal afeeran. Dubartiin sun salaatas guyyaa san eegalti. Kun ammoo dogongora guddaadha. Aadaa naannoo ofii kabajuuf jecha eega dhiigni aadaa irraa dhaabbatee booda salaata malee turuun diliidha. Kanaafuu guyyaa 40 guuttachuuf jecha salaata ofii balleessuu hin qabdu. Gaafuma dhiigni irraa dhaabbate salaatatti deebi’uu qabdi)


text:
(Charinnat Hundeessaa)
Ayyaanii Irreechaa duudhaalee Oromoo keessaa tokko
Oromoon ummata aadaa, duudhaa, seenaafi ooltee bultee gabbataa qabuudha. Keessumaa aadaafi faalasaama ummata kanaa gadifageenyaan yoo ilaalan barnootaaafi iccitii jireenyaa lakkaa’amee hindhumne, kanneen qaroominaaf xurree ykn raacitii ta’anii tajaajilaa jiran hedduudha.
Aadaan calaqqee jiruufi jireenya saba tokkooti. Sabni tokko saba kan biraarraa waanti adda godhu ykn kan ittiin beekamu aadaa bultumasaati.
Kunis aadaa uffannaa, fuudhaafi heerumaa, du’aafi awwaalchaa, ayyaanotaafi sirbaa, waliin jireenya maatiifi firaa, nyaataafi dhugaatii, ijaarsa manaafi meeshaa itti fayyadaman, hojiifi hormaataa, taphootaa (ispoortii), akkaataatti dabbasaa (rifeensa) dhahatan ykn filataniifi kkf jennee bakka hedduutti addaan qoodnee ilaaluu ni dandeenya.
Sabni dinagdeedhaan guddateefi siyaasaan qaroome, akkasumas kanneen guddinarra jiraniifi duubatti hafoo jedhaman marti aadaa keessa turaniifi jiraataa jiran, akkuma sadarkaa guddinasaaniitti guddifachaafi fooyyeffachaa adeemu malee kan tuffatanii gatan hinqaban.
Isa beekuuf aadaan qabeenya guddaa kan dhalootarraa dhalootaan dhaalamuufi seenaa ummata sanaati. Qaroominniifi guddinni marti, maddisaa aadaa sabni sun qaburraa burqa. Aadaa ofii gatanii kan ormaa ergifachuun qaroomuu ykn guddachuun hindanda’amu, ykn eenyummaa ofii gatanii kan ormaatiin liqimfamuu ta’a. Kun ammoo aadaa dhablee ta’uun, aadaa saba biraan gabroomuudha.
Ummanni Oromoos aadaa mataasaa kan ormarraa adda isa godhu hedduu qaba. Kan akka sabaatti waliin qabuufi akka gosaatti naannawa naannawasaatti qabu danuudha. Sababoota gara garaatiin irra hedduun aadaa Oromoo dagatamaa haa dhufus kanneen duudhaa durii sana qabatanii tursiisan baay’eedha.
Kan dagatamee ykn balaaleffatamaa ture sana qorachuun mul’isuufi kanneen amma jiran ammoo kunuunfatanii dagaagfachuun ammoo dirqama dhaloota har’aa ti.
Kan har’a akka walii galaatti beekamuufi kan naannawawwan adda addaatti raawwataman hanga ammaa kan beekamu dhaloonni ammaa akka baratuufi hubatu, akkasumas kanneen golee Oromiyaa adda addaatti dhokate ykn awwaalamee jiru qorachuun bakka awwaalamee baasanii sabatti mul’isuufi guddisuun nurraa eegama.
Duudhaaleefi aadaa ummata Oromoo saboota biraarraa adda taasisaniifi ummatichi jireenya guyyuusaa keessatti haalaan leessisurratti xiyyeeffachuun gabaabinaan haala kanaan gadiitiin isin dubbisiisna.
Ayyaantuu/Ayyaantota
Warri ayyaantuu jedhaman osoo hinqaallomiin kennaa Waaqaan kan milkooman, waan hojjetaniifi dubbatan kan fiixa bahuuf, kanneen akka maallimaa, waataa, ekerdubbiftuu, moora laaltuu, dhaha dhooftuufi akkasumas deessiftuufi ogeessota caba waldhaanan maqaa dhahuun nidanda’ama.
Maallima
Maallimni gosa Oromoo keessaa tokko ta’an seenaa mataa ofii qabu. Maallimni gosa angafummaafi kennaa addaa Waaqarraa argatanis ni qabu. Kunis yoo eebbisan dhageessifachuufi warra ‘arraba gurraachaa’ yoo abaaran balleessuu danda’aniidha jedhamee amanama.
Akkasumas yoo caamni hammaate Waaqa kadhatanii roobsuufi roobni yoo guddate caamsuuf kennaa addaa warra qabaniidha. Isaan kun naannawa tokko tokkotti caamsituu jedhaman. Kana malees yeroo ongeen hammaatuufi yeroo roobni yeroosaa eeggatee dhaabbachuu dide jaarii bahanii kadhachuun ykn galma warra qaalluutti jifuu barbaachisu guutanii kadhatu. Kun qabatamaan ummata Waaqeffannaan bulu biratti beekama.
Eker-dubbiftuu
Warri kun kanneen lubbuu warra du’ee afuuraan dubbisanii maatiifi qe’eesaaniif dhaamsa ykn gorsa kennan. Yeroo namni tokko maatii keessaa lubbuun dabarte osoo mijuu dhibaayyuu hinbaasiin dura qe’ee warra eker-dubbiftuu kanaa dhaquun dhaamsa ekeraa dhagahu.
Eker-dubbiftuun aara gaayyaa ykn ixaana ilaaluun ekeraa dubbisuuf kennaa Waaqni qoodeef niqaban. Akkasiin ekeraan nama du’ee sun du’aa isaaf/isheef waan sababa ta’e, dhibaayyuu akkamii, eenyu harkaa akka fudhatu, gara fuula duraatti maatiin sun maalirraa of eeggachuu akka qaban dhaamtiif.
Moora Laaltuu
Isaan kunis kennaa addaa kan namni biraa ijaan arguu hindandeenye moora horii, barruu harkaa, siinii bunaa, aara gaayyaafi aara ixaanaa laaluun waan namaaf oodan niqaban. Akka mammaaksa Oromootti “Oromoon ooda bula” jedhama. Fakkeenyaaf warra moora ilaaluun beekaman keessaa naannawa Shawaatti moora naatoo, moora galataa bayyaniifi kan amma lubbuun jiruufi hojii kanaan beekamu Moora Shunee ni eeramu.
Kana malees kanneen harkisaaniifi afuurrisaanii namaaf dawaa ta’u, namoota sababa balaatiin caban waldhaanan, dhukkuba adda addaatiif dawaa kennaniifi rakkina adda addaatiif gorsaafi gargaarsa kennaniifi kkf ni juiru.
Ayyaana
Ayyaanni hiikoo waan hedduu of keessaa qaba. Coraa, milkii, guyyaafi sirna waa ulfeessuu/kabajuufi kkf. Ayyaana jechuun mil’uu Waaqaan kan namni tokko hariiroo uumaafi uumama gidduu jiru hubatu, kan Waaqaan kennamu, kan eenyuyyuu namarraa mulquu hindandeenyeedha.
Ayyaana Waaqaa, ayyaana namaafi ayyaana uumamaatu jira. Waanti hundi ayyaana mataasaa qaba. Ayyaana ofiitiin bula. Ayyaana ijaan arguun hindanda’amu. Ayyaana ayyaanaan beekan malee ijaan hinargan. Nama cubbuu hojjateefi du’e qofaatu ayyaanni irraa godaana. Gaaddidduu dhabeessa ta’a. Ayyaanni safuu eeguun tikfama. Hundeen utubaa Waaqeffannaa kan akka fedhiifi seera Waaqaatti dhala namaafi uumama qajeelchu safuudha.
Safuun seera uumaa jalqaba ture, gara fuulduraattis kan jiraatuudha. Safuun seera hariiroo dhala namaa gidduu jiru, hariiroo dhala namaafi uumama gidduu jiruufi hariiroo waa hundaa, fedhiifi seera Waaqaa eeguudha. Kanaaf, safuun Seera Yayyabaa walitti dhufeenya uumaafi uumamaa qajeelchu, sirneeffamaafi naqatoo uumamaa tiksuu to’atuudha.
Safuu eeguun dirqama jireenyaati. Safuun hintumamu, ni eegama, nikabajama. Safuun waan baay’ee of keessaa qaba. Safuu cabsuu jechuun cubbuu hojjechuudha. Cubbuu hojjachuun immoo, nagaa namootaa ykn hawaasaa booressuudha. Safuun mirgaafi dirqama ummanni ittiin waliin jiraatuudha. Safuun seera Waaqaafi Lafaati.
Booranticha
Boorantichi ayyaana warri abbootii (ayyaana dhiira warra mana bahee) waggaa keessatti yeroo tokko akka amantiitti maatiin ykn balballi tokko qe’ee angafaatti walgahee kabajuudha. Guyyaa kabaja ayyaana kanaa mijuufi dhangaan qophaahu gosa adda addaati. Yeroofi akkaataan itti kabajamu naannawaa naannawatti xiqqoo addummaa qabaatus jifuufi duudhaan guutamuu qabu tokkuma.
Ateetee
Ateeten ayyaana haadhaati. Ayyaana dubartiifi hormaataati. Oromoon kan dhugeeffatu ateetee ayyaana sanyiifi hormaataa kan dubartiin facaafattuudha. Dubartiin ayyaana kana kan facaafattu ayyaanni haadhashee isheefis tolee akka dhalashee qajeelchuuf uumamaan Waaqa kadhatti.
Ateeteen Saddeetatti kabajamti. “Saddeettan Ateetee jedhama”. Kana jechuun waggaa lamatti al tokko kabajamti. Birraa keessa ykn yeroo midhaan (jarmiin) alaa walitti qabamee galu ykn arfaasaa yeroo roobni roobee margi dagaagee loon quufse ykn yeroo sanyiin faca’uu jalqabu ta’a.
Ateeteen loon mataashii qabdi. Loon ateetee jedhamu. Dhadhaa finnan loon sanaatiin sirna ateetee bulfatu. “Waanti hundi Faanshoo Ateeteeti” jedhu. Ateeten ayyaana hormaataa haa taatu malee irra jireessishii bal’inaan aadaa calaqqisiisa.
Wadaaja
Wadaaja jechuun firummaa, aantummaa, walmararfachuu, walii yaaduu, waliibirmachuu jechuudha. Kanas warra ykn maatii tokkotu bulfata. Guyyaa kana ayyaantuu warra dhahaafi faaruu ayyaana kanaa beekan afeeruun Waaqasaanii kadhachaa, faarfachaa, galateeffachaa bulu. Ayyaanni kun bakka tokko tokkotti ayyaana ‘jaalaa’ jedhama. Ji’a ji’aan, waggaatti al lama ykn tokko ayyaaneffamuu danda’a.
Ayyaana Irreecha Malkaa fi Tulluu
Irreechi sirna aadaa Oromoo gamtaadhaan tulluufi malkaarratti ba’anii waaqa kadhatanii, faarfataniifi galateeffatan. Karaa biraatiin Irreecha yommuu jennu hiika (yaada) birootis niqaba. Kunis marga ykn coqorsa sirna ayyaaneffannaa tokkoof ykn araaraaf yoo deemamu harkatti qabatamus ni ibsa. Akkasumas hiikoo gara warra waa beeku bira deemanii namaaf himamu tokkoof kaffaluu (galchuu) ta’uu danda’a. Akkasumas Irreessa jechuun aangessuu jechuus nita’a. Ayyaanni Irreechaa waggaatti yeroo lama birraafi arfaasaa kabajama.
Taaboree/ Ukee
Ayyaanni kun ayyaana ijoollee dhiiraa kanneen umriinsaanii waggaa 16 gadi ta’an waggaatti altokko kabajaniidha. Guyyaa ayyaana kanaa mijuufi cunqoo qophaa’eef erga sooratanii eebbifatanii booda dirreetti waliin bahuun Qaccee dhukaasu ykn wallaansoo taphatu. Yeroofi akkaataan ayyaanni kun ittikabajamu bakkaa bakkatti adda adda ta’uu mala. Kanaaf qorannoo barbaachisa.
Ingiccaa/Qunnii durbaa
Ayyaani kun ayyaana ijoollee dubaraati. Waggaatti yeroo tokko walitti dhufanii ayyaaneffatu. Guyyaa jala bultii ayyaana kanaa shamarran ollaa waliin miidhagdee gara lagaa ykn dirreetti bahuun gosa margaa Qunnii jedhamu buqqifatu.
Dhaqaafi galaa sirboota ykn wallee wallisan niqabu. Galgalasaa Qunnii buqqifatanii manatti galan sana battee dhahu. Inni dhahame kun Ingiccaa jedhama. Ganamasaa ingiccaa kana akkuma duraa gurmuun waliin ollaarra deemuun Ingiccaa utubaa ykn gorroo manaatti hidhu. Yeroo kana dhangaa adda addaa affeeramuun dhadhaas muudamanii eebba fudhatu. Xumurarra Galma Ayyaanaa ykn waltajjii tokkotti walgahanii gamtaan sirna ayyaana kanaa sirbaafi wallee gara garaatiin kabajanii oolu.
Gannii/Qillee
Ayyaanni kun ayyaana looniin beekama. Bakka tokko tokkotti ammoo akkuma ayyaana biraatti fudhatama. Gara Maccaatti akkitti beekamuufi Tuulama keessatti akkasumas naannawa gara kibbaafi bahaatti adda adda ta’uu danda’a.
Guyyaa ayyaana kanaa mooraa looniitti marqaa marquun itti facaafatanii hormaatasaaniif eebbisu. Akkitti waanti kun raawwatu hedduufi bal’aadha. Guyyaa kana Qilleefi Gugsii fardaa taphachuunis ni beekama.
Kana malees ayyaanoti guyyaa lafaa (ayyaana dachii), guyyaa sanyii (jaarii)fi kkf hedduun kan maqaa hindhahiin godinaalee Oromiyaa garagaraa keessatti yeroo adda addaatti kan kabajaman ni jiru jedha nuti toora intarneetiirraa arganneefi kan dubbisnerraa arganne.
Marabbaan kan Waaqaati!
*********
* Originally published on Bariisa, titled “Safuu, duudhaafi aadaa Oromoo leellifamuu qabu ”


text:
Hanna
Duraan dursee hanna jechuun wanta tokko osoo abbaan hin argin dhoksaan jalaa fudhachuu jechuudha. Hanni dhoksaa qofaan kan rawwatamuu osoo hin ta’in humnaanis abbicha dirqisiisuun wanta tokko irraa saamudha. Dhugumatti hanni hojii fafee fi gadhee keessaa isa tokkoodha. Namni hojii akkanaa keessatti hirmaatu salphataa fi hoonga’aa ta’a. Namoota meeqatu sababa hannaatin mana hidhaatti shamaa jiru. Wanti mana hidhaa kana caalu keessi isaa gubachuu fi rakkachuudha. Yeroo hundaa gadi aantummaan isatti dhagahama. Hojjachuun sammuu ofii bashanansiisu dhiise gatii tokko malee qabeenya namaa saamun sammuu fi jireenya ofii dhiphisa.
Sababoota hannaa
Hanni sababoota adda addaa irraa burquu danda’a. Isaan keessaa gurguddoon
1.Haalli guddinnaa isaa baduu– ijjoollummaa irraa eegalee namni tokko haala gaariin yoo hin guddatin maatii fi hawaasa irratti ba’aa guddaa ta’a. Maatiin yeroo baay’ee niiraa (saantima) akkuma argan ijjoolle isaanitti kennuun kashlabummaa barsiisu. Mucaan har’a niiraa hatuu barate boru qotiyyoo hata. Barteen wantuma xiqqoo irraa eegalti. Bartee badaa kichutti yoo hin kutiin boodarra akka maastishii namatti maxxanuun ofirraa baasun ni ulfaata. Yerooma inni niira hatuu osoo gorsanii yookiin adabanii silaa hannaan isaanii fi hawaasa qaccee hin kutu. Maatiin akkuma argan niiraa yommuu itti kennan, mucaan hiriyyoota naannootti makamuun kashlabummaa, qumaari fi araadota adda addaatin qabama. Kanaafi Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) qabeenya keenya akkuma argine gowwootatti (ijjoolle ykn nama sammuun bilchinna hin qabnetti) kennuu irraa nu dhowwe.
“Qabeenya keessan kan Rabbiin dhaabbata jireenya isiniif taasise gowwootatti hin kenninaa. Ishee (qabeenya) irraas soorata isaanif kennaa, isaan uffisaas, jechoota kabaja isaanitti dubbadhaa.” Suura An-Nisaa 4:5
2.Qabeenyaf garmalee haafayu– wantoota hiyyummaan addunyaa reebaa jiru keessaa malaamaltummaan iddoo ol’aanaa qabata. Namni addunyaa tanaaf gabra yoo ta’ee hannaa fi malaamaltummaan ummata hiyyeessa boochisa. Akka bineensaa addunyama tana irratti xiyyeefachuun dhiiga hiyyeessa fi yaatimaa xuuxa. Viillaa walirraan ijaaruf hiyyeessa mana hin qabne boochisa. Mattadhaan haqa jallisuun haqa malee ilmoo namaa miidha. Yaa badii isaa guyyaa madaalli haqaa dhaabbatu!
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jechuun malaamaltummaa fi mattaa irraa nu dhowwa:
“Qabeenya keessanis gidduu keessanitti sobaan hin nyaatinaa. Qabeenya namootaa irraa garii isaa osoo beektanuu cubbuun nyaachuf jecha abbootii seeraatiittis malaan-maltummaan hin dhiyaatinaa.” Suura Al-Baqara 2:188
Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jechuun qormaata addunyaa irraa nu akeekachisa:
فَوَاللَّهِ مَا الْفَقْرَ أَخْشَى عَلَيْكُمْ، وَلَكِنِّي أَخْشَى أَنْ تُبْسَطَ عَلَيْكُمُ الدُّنْيَا كَمَا بُسِطَتْ عَلَى مَنْ قَبْلَكُمْ، فَتَنَافَسُوهَا كَمَا تَنَافَسُوهَا، وَتُهْلِكَكُمْ كَمَا أَهْلَكَتْهُمْ ”.
Wallaahi (Rabbiitti kakadhe)! Hiyyummaa miti kan ani isiniif sodaadhu. Garuu kan ani isiniif sodaadhu duniyaan (qabeenyi) akkuma ummata isiniin duraatiif bal’ifamte isiniifis bal’ifamti. Ergasii ittiin wal dorgomtu akkuma isaan ittiin wal dorgoman. Akkuma isaan balleessite isiniis balleessiti.” (Sahiih Al-Bukhaari fi Muslim)
Dhuguma jedhan Ergamaan Rabbii (nageenyi fi rahmanni Rabbii isaan irra haa jiraatu)! Yeroo ammaa namni addunyaa walitti guuru malee haqa ofitii fi kan namaa hin beeku. Wanta walitti qabu kanaaf boruu gaafatamuu akka hedu hin beeku. Hannaa fi namoota cunqursuun qabeenya isaanii saamun aadaa isaa ta’e.
3.Hojii dhabuu- dargaggeessi wanta hojjatu yoo dhabe hannatti luuxa. Garuu kuni isa hin baasu. Yeroo baay’ee dargaggoonni hojii tufachuun gara hannaatti yaada ofii qajeelchu. Hannaan buluu irra hanga feete haa xiqqaattu hojii tokko hojjatanii hirriba gaarii rafuu wayya. Yoo ati karaa halaalatiin qofa hojjatte ergasii Rabbiin jala harka qabatte, Inni si soora.
4.Sodaa Rabbii dhabuu- dhugumatti ilmi namaa sodaa Rabbii (Taqwaa) yoo qabaate qormaata kamiyyuu jalaa baha. Sodaa Rabbii yoo qabaate qormaata dubartii,dhiiraa, addunyaa, sheyxaana jalaa baha. Ta’uu baannan, summii damma se’ee muuxaxa. Osoo sodaa Rabbii qabaate silaa hatuu fi malaanmaltummaa raawwachuun hiyyeessa hin boochisu. Osoo Rabbiin sodaate silaa bakka inni hin beekne irraa Rabbiin isa soora.
“Namni Rabbiin sodaatu (Rabbiis) karaa bahiinsaa isaaf godha. Bakka inni hin yaadin irraayis isa soora. Nama Rabbiin irratti hirkatuuf Inni isaaf gahaadha. Dhugumatti Rabbiin ajaja isaa bakkaan gahaadha. Dhugumatti Rabbiin waan hundaafu hanga sirraawaa taasiseera. “Suurat Ax-Xalaq:2-3
Kanaafu, qabeenyaf haafayanii hatuun hin barbaachisu.
Miidhaa Hannaa
Hanni miidhaa guddaa maatii fi hawaasa irraan gaha. Misoominnaa fi guddinna biyyaa tokko qancarsa. Biyyi hannii fi malaamaltummaan itti baay’ate biyya harkoota hiyyummaa jalatti kufteedha. Akkasumas, maatiin hannaa salphinni fi hiyyummaan uffata isaati. Wanti kana hunda caalaa hamaa ta’e immoo Aakhiratti adabbii hamaan adabamuudha. Hanna keessaa hanni badaan qabeenya yaatimaa (ijjoolle abbaa ykn haadha abbaa hin qabne) haqa malee nyaatudha. Namoota qabeenya yatiimaa nyaatan qabeenya osoo hin ta’in ibidda garaa isaani keessatti nyaata akka jiran Rabbiin isaan akeekachisa.
“Dhugumatti isaan qabeenya yaatimoota zulmiidhaan (haqa malee) nyaatan, garaa isaanii keessatti ibidduma qofa nyaatu. Gara funduraatti ibidda boba’aa seenu.” Suurat An-Nisaa 4:10
Kanaafu, namni har’a akkuma fedhe qabeenya yaatima nyaatu ibidda qofa nyaataa akka jiru haa beeku. Osoo duuti itti hin dhufiin hojii badaa kana irraa tawbachuun ibidda Jahannam boba’aa san jalaa haa baraaramu. Yeroodhaan yoo hin tawbatin (hojii badaa hojjataa turan dhiisanii gara Rabbii yoo hin deebi’iin) addunyaa Aakhiratti salphinnaa fi adabbitu isa haguuga.
Hanni badaan biraas hanna boojii waraanaa irraa hatamuudha
Abdullah ibn Amr (RA) akkana jechuun gabaase,
Namticha maqaan isaa Kirkirah jedhamu tokkotu meeshaalee Ergamaa Rabbii (ﷺ) eegaa türe. Namtichi kuni ni du’e. Ergasi Ergamaan Rabbiis (SAW) “هُوَ فِي النَّارِ” (Inni ibidda keessa) jedhan. Namoonni deemanii yommuu isa ilaalan shaarbi (gaabii) boojii waraanaa irraa hate argan.” (Sahiih Al-Bukhaari fi Sunan ibn Maajah)
Hanni kamiyyuu adabbii irraa qooda mataa isaa qaba. Addunyaa kana irratti harki isaa akka muramu Islaamni murteesse. Hawaasa tokko keessatti zakaan (qabeenya ofitirraa hanga ta’ee baasanii) osoo hiyyeessaf kennanii silaa hannii hin babal’atu. Qabeenya walittu kuusuf warroota hannaaf fiigan harkii isaanii muramuun osoo adabamiin silaa hiyyummaan nama hin boochisu türe. Osoo warroota malaamaltummaa hojjatan harkii isaanii murame silaa harqoonni hiyyummaa namoota irratti ni fe’amaa? Osoo kuni hojii irra oole namoonni biroos barnoota irraa fuudhatuun hanna irraa of qusatu. Hawaasnis sodaa malee nageenyan jiraata.
Hanni bakka kamittu nama salphisa. Maatiin hannaa nageenya fi tasgabbii hin qabu. Namni hatus hanga fedhe haa hatuu yeroo hundaa hiyyumama keessa jiraata.
Hanna irraa of qusachuuf
Namni hanna irraa of qusachuuf maloota adda addaatti fayyadamuu danda’a. Isaan keessaa gurguddoon:
1.Rabbiin sodaachu– namni bakka kamiyyuu yoo deemu fi gocha kamiyyuu hojjatuu, ‘Rabbiin na arga’ jedhee yoo Rabbiin irraa saalfate (qaana’e) wanti hojii badaatti isa kakaasu hin jiru. Yeroo hundaa lubbuun hannaaf yommuu hawwitu Rabbiin sodaate yoo badii irraa ishii dhowwe, Rabbiin addunyaa aakhiratti waan gaarii kennaaf.
“Namni Gooftaa isaa dura dhaabbachuu sodaate fi lubbuu ofii waan ishiin hawwitu irraa dhorge, dhugumatti Jannanni bakka qubannaa isaati.” (suurat An-naazi’aat (79):37-41)
2.Adabbii hannaa beeku– addunyaa fi Aakhiratti hanni kan isa kabajuu fi duroomsu osoo hin ta’in kan isa salphisuu fi adabbii hamatti kan isa geessu ta’uu isaa beeku qaba. Namoonni hanga fedhan haa hatanii isaan akkeessun boollo baditti isaan waliin lixu hin qabu. Salphinni isaanii dhiyoo akka ta’ee beekun hanna irraa of haa dhowwu. Namoota meeqatu sababa hannaatin mana hidhaa keessatti shamaa akka jiran haa yaadatu. Halkanii guyyaa hanna irraa dhiphinnaa, deegaa fi salphinna malee wanti biraa akka hin argamne haa hubatu. Hojii badaa kana yoo itti fufe dhumti isaa ibidda jahannam keessatti gubachuu akka ta’ee haa sodaatu.
3.Hojii hojjachuu fi wanta qabanitti quufu– hojiin hanga feete haa xiqqaattu yoo humna baasanii hojjatan santuu boqonnaa sammuu fi tasgabbii namaa kenna. Wanti halaalan (karaa seera qabeessan) argamte barakaa qabdi. Wanti haraaman (haqa maleen) dhufe hanga fedhe haa baay’atu barakaa hin qabu. Namtichi wanta halaala qofaan argatu sanitti yoo quufe qabeenyi isaa dabalamaafii adeema. Quufu dhiise hannaaf yoo asi achi luuxe wanti argatu sunu harkaa bittinoofti.
4.Araadota irraa of qusachuu- wanti guddaan yeroo ammaa hannatti nama kakaasu araadota. Namtichi caati fi sigaaraa wanta bituun yoo dhabe mana namaa cabsuuf deema. Wanta faaydi hin qabne qama’uu fi xuuxuf jedhe hiyyeessa boochisa, mataa ofii salphisa. Osoo araadota irraa of qusate nama kabajamaa, boqonnaa sammuu fi tasgabbii kan qabaatu ta’a. Qabeenyi isaa bakkuma argetti hin bittinaa’u. Kanaafu, salphinnaa fi adabbii hannaa irraa of qusachuuf namni tokko araadota irraa fagaachu qaba.
5.Amanamaa ta’uu– Namni akkuma amanamaa ta’uun jireenya isaa keessatti nama kabajamaa fi sooressa ta’aa adeema. Gara biraatin kijibaa fi hattuu akkuma ta’aa adeemun salphataa fi hiyyoomaa adeema. Yeroo dargaggummaa kanarraa kaaste haqa namaa yoo eegde amanamaa ta’aa adeemta. Fakkeenyaf, abbaan suuqi tasa dogongore qarshii yoo sii deebise, ati dogongora ta’uu erga beekten booda yoo isaa deebisteef, nama amanamaa fi jaallatamaa ta’aa adeemta. Gaafa tokko osoo qaaraa binnu tasa dogongorte dubartittin qaaraa dabalataa nuuf kennite. Kan waliin deemnuun ‘Deebisuufii qaba’yommuu jedhuun, ‘Aboo, achi dhiisi haa deemnu.’naan jedhe. Alhamdulillah isa dide dubartii qaaraa gurgurtuuf qaaraa ishii deebiseef. Kanaafu xiqqoo jenne tufachuu osoo hin ta’iin wanta dogongoraan nuuf kenname deebisuufi qabna. Namtichi nuuf kenne amantii keenya hordofe ykn dhiise, haqni haqa, isaaf deebifamu qaba. Amantii biraa waan hordofuuf qabeenyi fi kabajni isaa jalaa tuqamu hin qabu. Amantiin Islaama amantii haqummaa fi amanamummaa nama barsiisudha.
Hanna irraa tawbachuuf
Akkuma cubbuu fi badii kamuu namni hanna keessatti kufe dafee gara Rabbii deebi’uun jireenya isaa foyyessuun badii irraa of baraaru danda’a. Hanna irraa tawbachuuf ulaagaaleen armaan gadii guuttamuu qabu. Isaaniis;
- Hatamtamaan cubbuu hannaa Rabbii jedhee dhiisu
- Rabbirraa araarama kadhachuu
- Hanna waan hojjataa tureef gaabbiin(nadam) itti dhagahamuu
- Hannatti lamuu akka hin deebine murannoo fi kutannoo qabaachu.(Lamuu itti hin deebi’uu jedhe kutannoon hanna dhiisu.)
- Meeshaa namoota jalaa hataa turee deebisuufi yookiin araarama isaan gaafachu. Yoo araarama gaafate isaaf araaraman suni tole. Ta’uu baannan garuu wanta jalaa hate deebisuufii yookiin meeshichi yoo bade takkaayyu caccabee gatii isaa isaanii kafaluufi qaba.
Kitaaba ‘I want to repent but…” jedhamu irraa gaafiwwan muraasa asitti mee haa hiiknu. Bakka diimtu armaan olii irra tuquun gaafilee fi deebii baay’ee irraa argachuu dandeessu.
Gaafi Namoota jalaa hataa ture sanniin fuulan isaan argee badii kiyya amanuun yookiin araarama isaan gaafachuu garmalee qaana’a. Maal gochuu danda’aa?
Deebii: qaanii baadhatamuu hin dandeenye ofirraa hanbisuuf karaa yoo barbaadde sirra cubbuun hin jiru. Qabeenya isaanii karaa nama sadaffaatiin isaanii deebisuu dandeessa. Maqaa kee akka hin dhoofne (hin kaasne) itti himta. Yookiin dhoksaan bakka isaan argachuu danda’an kaa’u dandeessa. Kallattiin osoo itti hin himiin, ‘Kuni meeshaa namni tokko sii deebisee.”jechuun meeshicha isaanii deebisuu dandeessa. Dhimmi barbaachisaan maqaa dhayuu osoo hin ta’in haqa namoota isaanii deebisuudha.
Gaafi: Namoota irraa maallaqa hate ture. Garuu amma tawbadhe. Namoonni ani jala hate eessa akka jiran hin beeku. (Yookiin namni biraa akkana jechuu danda’a: “Kampaani tokkorraa malaanmaltummaan qarshii jalaa hate. Kaampaanin sun amma cufame yookiin iddoo biraatti darbe.” Yookiin akkana jechuu danda’a, “magaazina iddoo isaa jijjiratee fi amma harka eenyu akka jiru kan hin beekne jalaa waa hate ture.”)
Deebii: hanga dandeettin kee danda’u isaan barbaadu qabda. Yoo isaan argatte, wanta irraa fudhatte isaanii kafali. Yoo abbichi du’ee, nama isa dhaaluf kafali. Garuu, garmalee barbaadde argachuu yoo hin dandeenye ta’ee, hamma wal qixaa wanta jalaa hatte sadaqaa kenni. Osoo Musliima ta’uuyyu baataniyyu. Kaafironni Aakhiratti mindaa wayitu kan isaaniif hin jirre haa ta’uyyu malee Rabbiin addunyaa tanatti mindaa isaanii isaanif kafala.


text:
Tokkummaa Mootummootaatti, Sagantaan Dhimma HIV fi Eeedsii, hawaasaalee moggaatti qoodaman irratti loogiin geggeessamu rakkolee Eedsii fi COVID 19 daran hammeessuu mala, jechuun akeekkachiise. Rakkoolee fayyaa lameen kana furuuf, loogii fi moggaaatti qoodinsi kun dhabamsiisamuu qaba, jedhan aangawoonni Jaarmayichaa.
Guyyaa Eedsii, Mudde tokko guutummaa Addunyaatti yaadatamee oolu dursuudhaan kan gabaasaa kana baase Jaarmayichi Tokkummaa Mootummootaa, Mootummoonni dhukkuboota daddarboo kana irratti duula geggeessan keessatti, dhimma namoota rakkoo akkanaaf saaxilamaniitti akka xiyyeeffatan, waamicha dhiheesse.


text:
Gaafii!!!
Ummanni Oromoo Bilisummaaf Qophaawee? Eee qophaawe jenna Afaan guutuun malif jennaan Yeroo itti Ummanni oromoo Sodaa ajjeesee bollatti gatee tokko shanee TPLF diigee Tokko miliyoona orumummaatiin jaaramee baha,dhiha,khaabaafii khibbaa wajjiin kha’ee afaan tokkon dubbatee diina hudhee Alaabaa ABO tan durii namni irratti arkamte hidhaa seenuu ittiis ajjeefamu soodaa tokkamalee dhaabbatee jalatti bulaa jiruu ummanni qabsoof hinqophooyne jechuun nitaati?
Lakki hintaatu yoom tana qofa ummanni diree baheeti mootummaa waraana irratti labsee afaan qawweetiin isinbulchina jechaanii jiru dura dhaabbatee nuti ABO malee isin nubulchuu hindandeeysan badaa asii ja’aniin dubba mee maaltu hafeef akkanaani qabsoof qophaawuu bira dabranii gara ifiif ifbulchuuti tarkaanfatanii jiru!! Gaafa Ummanni Oromoo hindammaqin qabsoof hin qophaawin Jaarmayni ABO jabaa ture Humnaas niqaba naannoo gaafa Afrikaa san Mootummoota jiran hundaawajjiin walqunnamtii jajjabduu godhaaniiti Oromoofii Oromomiyaa barsiisuun dahannoo siyaasaatiifii Qubsuma Waraanaa hunda irraa arkachaa turan fkny Somaliyaa Suudaan kheeysaa Wajjiraa Qabaachaa akka turre namuutuu nibeekha keniyaaniis akkasuma Amma hoo?
Yeroo Itti ummanni kheenya qabsoof qophaawee alaafii kheeysaa kha’ee qabsoo finiinsaa jirutti HAYYOOTAAFII HOGGANOONNI JARMAYAALEE QABSOO BILISUMMAA OROMOOTIIF QOPHII DHABUUTU IRRAA Calaqqisa khuniis Ifii isaaniitii Walhudhanii walsakhalanii CARRAALEE OROMOOF OSOO Oromoon Hinbarbaadin Nubarbaadee Dhuftee jirtutti Fayyadamuu dhabaati jirra Tuni maalif taate???
Fakkeenyaaf Warra Egptii Khan Wixii Bishaanii Tan TPLF itti murteeysite jalaa dandamachuuf qabsoo halkaniifii guyyaa godhuu eega eegalan bubbalaniiti jiran qabsoon tuniis gama oromootiifii Ogadeniin malee akka fiixa hinbaanees afaan guutuun sadarkaa media irratti bahanii dubbachuuti gahanii jiran. Gama biraatiin Mooraa waraanaa tan akkaan guddoo Ugandaa kheeysattii banteeti jirti Ja’ama Maqaa waraa somaalee jajjabeeysuutiin Somaliyaa kheeysatti Meeshaa waraanaa ammayyaa taate khusaati jirti Suudaan Kibbaatiis ittuma mammalaa jirti fakkaati Duuba yaa oromoo mee hiree akkanaa tana maalif iraa fayyadamuu dhabne? Gama biraatiin Biyti ollaa kheenyaa hundi qabsoo ummanni oromoo kheeysaafii alaan godhaa jirufii Dhiibbaa TPLF isaanirratti gootu jibbuun sodaa dhiisanii akka khorma goobeeti Mootummaa TPLF tan dur akkamalee sodaatan amma ceekhu itti lullufii nyaara itti gugguuruu eegalaniiti jiran.
Mee Djabutii laalaa eega FXG oromoon eegalamee booda dantaa isii tandur sodaan dhoorkite amma itti fayyadamuu jalqabeediti jirti Fakkeenyaaf Buufata Doonii isii maallaqa duraan Ethiopiyan khafalaafii turte dachaa godhatteeti itti gadbaate yoom tana qofa Jeneralli Djabuutii tokko Khan Maqaan isaa Husseen ja’amu tokkoos AMSOOM Kheeysatti waraana Ethiopiyaan dabalataan Somaliyatti ergite mormuun TPLF dura dhaabachuutti jira ja’ama tun hundii nuufiis bu’aa guddaadha garuu maalif jala tuttuquudhabne gaafii tiyya???? Somaliland hoo akkuma beekkamutti Somalilandin tun yoo beekkomsa addunyaa guutu arkattee biyya tahuudhaaf hiree hin arkatin malee akka isiitti biyya taateetuma maqaa biyyaatiin ajaja TPLF fudhachaa jiraatti haatahuu dhiheenya khana wantii liyyuu Polisiin Ummataa isaanii khan daangaa Ethiopiyaa iraa jiran bakka takkatti joolleefii dhalaalee dabalatee nama 47 gattuun isii heduu isaan mufachiiftee akka mootummaatti iraa dubbachuu yoodadhabaniis ummataafi qaamni mootummaa Somaliland harki irra guddaan TPLF dirretti bahanii baleeleeyfachaati jiran tuni nuuf guuza je’eetiin yaada. Haatahuuti isin satun ifiifuu hinjirtuu maalnuuf gooti jechuun kheeysan hinhafu an akkaan yaadutti waanuuf godhuun isaaniileen yoohafe caayaa TPLF bakka hundaa gubuun hidda isii buqqisuuf nugargaara je’eetin yaada.
Somaliyaan hoo tan waraanni Ethiopiya Kumtorba kheeysa jiru maal waliin godhaa jiran yoo jennee laalle hayyoonni Somaliyaa hundi alaafii kheeysaan duula aja’ibaati oofaa jiran akka mootummaan saamtuun tplf biyaa isaanii gadhiiftee baatuuf nuti miraaza nugodhachuun Ethiophiya dhaabachuudha qaba jechuudhaan ragaalee adda addaa khan mootummaan Ethiophiyaa warra dhihaa biraa diinagee ittiin arkate bara 2006 jaha irraa eegalee hanga ammaatii walitti qabuudhaan ummanni akka Ethiophiyan Somaliyaa gadhiiftu godhuuf gama medalee qaban hundaafii medialee hawaasaati fayyadamaniiti duula irra jiran Mootummaan Misraatiis tanatti dahatteeti waraana Somalee leenjisaa jirti ja’ama.
Hayyeega nuti hoo maal bu’aa irraa arkanna maalgodhuu qabna hoo? Akkamitti carraalee khanatti fayyadamna? Hayyoonni kheenyafii Jarmayni kheenya maalif hireelee qabsoof babbanamaa dhufteefii dhufaa jirtu tana yeroon gadi bahee ibidda kheeysatti hin shishinne? Yoollee qaamaan kheeysa dhaqanii qabsuuwuun gaaga’ama qabaattees biyyootuma alaa kheeysaa somalota jiran wajjiin mariin maaf hin eegalammne tanaatu akka jaarmayaafii Hayyoota oromoo qabsoof qophii dhabuu isaanii natti mul’isa isin hoo maaljettu? Tun dubiin akka jaarmayaatti yoo qindominnaafii walhubannoon deemne malees nuus miidhuun hafa hinqabduu osoo oromoonni qabsoof baane ifiin ja’an dantaa mataa isaanii ykn ol’aantummaa isaanii qofaa eegaa deemani warri walii galee wajjiin deemuu dandahu tokko ammaas hireelee oromoof babbanamaa dhufte tanatti fayyadamuun akka nunqaanyeeysineen shakka waantaheef mee warri gara gubbaatti maqaan dhawame khaneen dhimmi khun laalu yaada kheeysaniin eega. Gadaan gadaa qabsooti haakhaanu!!!!


text:
Finfinnee,Amajji,30/2013(TOI)-Ministiirri Muummee doktar Abiyyi Ahimad Paarkii indaasitirii qindaa’aa Buree eebbisan.
Sirna eebba kana irratti itti aanaa Ministiraa muummee fi ministirri dhimma alaa obbo Dammaqaa Mokoniin dabalatee hoggaantooni naannoo fi federaalaa biroon argamaniru.
Paarkiin Indaastirii Buree lafa heektara 600 irratti kan ijaramedha.
Kana keessaa lafti heektara 200 kan jiru misoomera.
Kan misoome kana keessaa heektarti 100 abbootii qabeenyaaf kan kennamedha jedhamera.
Dabalataanis paarkiin Indaastirii Buree abbootii qabeenya nyaata fi waantoota nyaata waliin walitti hidhata qaban omishuu barbaadan simachuuf qophiidha jedhamera.
Ministirri muummee doktar Abiy Ahimadis paarkicha keessaa biqiltuu dhaabaniiru.


text:
Hoogganni olaanaa Adda Bilisummaa Oromoo eega jaarmiyaleen siyaasa Oromoo tokkummaa fi walitti baqiinsa injifannoon xumuratanii booda, teessuma idilee jalqabaa gaafa waxabajjii 20 fi 21 bara …Read More »
“Kaayyoon qabsoo Bilisummaa Oromoo abbaa biyyummaa Oromoo mirkaneessuu dha,” jedha Ittaanaa Hayyudureen ABO, Ob Bultum Biyyoo.
Gaaffii fi Deebii Ittaanaa Hayyuduree ABO, Obboo Bultum Biyyoo, waliin Oromeidan taasise, Kutaa tokkoffaaRead More »
Ibsa Gurmuu Qabsaawota fi Miseensota Adda Bilisummaa Oromoo (GQM-ABO) …
Ibsa GQM–ABO irraa dhimma “Tokkummaa Jaarmayoolee fi Gurmuulee ABO” Caamsaa 27, 2015 irratti labsa bahee ilaalchiisee Akkuma beekamuu fi hubatamuuti GQM-ABO yeroo “ABOn Jijjiiramaa” …Read More »
Tokkummaa Jaarmayoolee fi Gurmuulee ABO
Bilisummaa fi Abbaa Biyyummaa Oromoo Dhugoomsuuf Tokkummaan Dhaabbilee Siyaasa Oromoo Murteessaa dha. Qabsoon hadhooftuu bara dheeraa dhaloota irraa dhalootatti darbaa turte, wareegama qaqqaalii gaafatus , …Read More »
Qabsoo roga hundaan jabeessuu fi tokkummaan dhaabbachuun bilisummaa Oromiyaaf wabii dha.
Ibsa ABO jijjiramaa haala yeroo irratti. Ilmaan Oromiyaa bilisummaa sabaa fi abbaa biyyummaa isaanii goonfachuuf qabsoo hadhooftuu fi haarsaa guddaa gaafachaa jiru yeroo dheeraaf gaggeessaa …Read More »
Garagarummaa Dhaabota Oromoo gidduu
By Ibsaa Guutamaa Sabaawota Oromiyaan kan ijaaraman dhaabota hedduutu jira. Garuu akki isaan akeeka qabsoo Oromoo itt ilaalan adda addaa. Oromoo tahu taatotaa malee garagarummaa …Read More »
OROMO LIBERATION FRONT (OLF) AND OTHER PROMINENT OPPOSITION POLITICAL GROUPS AND SOME CIVIC SOCITIES OF ETHIOPIA HELD A CONFERNCE IN EUROPEAN PARLIAMENT, BRUSSELS, BELGIUM
From observer 26.04.2015 On 23 of April 2015, a high level conference entitled ‘Cartoon Democracy – Authoritarian Rule and Elections in Ethiopia’ was held …Read More »
The Oromos Under the Leadership of OPDO Should Line Up with the Dominants OLF and QEERROO
My objective of writing article on this topic is based on the the development of our struggle against the dictator the Ethiopian government from time …Read More »
B/J/ Kamaal Galchuu: “Qabsoon biyya keessaa finiinaa jirti”
Kora guddaa, kora xiqqaa, guyyaa WBO, guyyaa Gootoota jechuun bara baraan wal afeeranii seenaa gootootaa kaleessa wareegamanii wal yayyaadachiisanii lilmee hamilee baraa walii waraananii sabbata …Read More »
The Oromo People’s right to independence can not be achieved by a fake Election that Ethiopia prepares and controls
By Saartuu Magarsaa A democratic system is a system in which a government of the people is established by the people. Such a democratic system …Read More »


text:
Hoogganoonni Yunaayitid Isteetsii fi Chaayinaa, har’a qofa qofatti, walga’ii hoogganoota daldalaa Ashiyaa irratti haasawa dhageessisaniin, waa’ee deemsa daldalaa naannoo sanaa irratti ilaalcha wal-faallessu calaqqisanii jiran.
Prezidaantiin Yunaayitid Isteets – Donaald Traamp, walga’ii hoogganoota APEC irratti haasawa dhageessisaniin, biyya naannoo Indiyaa-paasifik keessa jirtu kama wajjiin iyyuu walii-galtee daldalaa mallatteessuuf fedhii qabaachuu isaanii dubbatanii, garu walii-galtee biyyoota hedduu hirmaachisu kan akka walii-galtee biyyoota 12 hirmaachisee fi “Trans Pacific Partnership” kan hin simanne ta’uu jabeessanii hubachiisan. Walii-galtee kana bara mootummaa Obaamaa mallatteessame kana, akkuma taayitaa qabatanitti diigan – Traamp.
Akkuma Traamp waltajjii irraa bu’anitti kan itti-aananii haasawa godhan – Prezidaantiin Chaayinaa Shii Jiin Piing ammoo, yaada walii-galtee biyyoota hirmaachisee jabeessanii deggeruudhaan dubbatan. Keessumaa, naannoo gabaa walabaa, kan walii-galteelee daldalaa biyyoota gidduuttii fi naannoo Ashiyaa Paasifik keessatti babal’isu, ka akka FTAAP jabeessuun barbaachisaa tahuu hubachiisan.


text:
Oromo Community of Las Vegas
Du'umti Haa du'u,
Kan ajjesee dhokse,
Ija goota keenyaa,
Buruqsee kan baqse.
Taaddasaa Birruufaa,
Guddinaa Tumsaafaa,
Maammoo Mazamirfaa,
Kan Baaroo Tumsaafaa,
Elemoo Qilxuufaa,
Innumti ajjeesee,
olii addemaa kaalessaa,
Tasfahuun Camadaa
kan addaan nu dhiise,
seenaatti nu hanbise.
Du'umti haa du'u,
kan dhokse Bilille,
Dacheetti gadi gatee,
Miidhaga ishee faalee,
kan geeraraa gale.
Du'umti haa du'u
Abbaa Gammachiisfaa,
kan Asteer Gannoofaa,
Kitaaba harkaa buusee,
Irreellee Laffisee,
Mul'atallee dhaamse.
Du'umti haa du'u,
gayee hamummatee,
du'umti fudhatee,
Goota Hagaree Tulluu,
Isa haqaan bulu.
Du'umti Haa du'u
Inni Waaqoo Guutuu,
Abishee Grbaafaa,
Gootummaa qolatee,
Kabaja dhowwatee
Du'umti Mo'atee
Maqsee gadii gatee,
Irra tarkanfte.
Du'umt haa du'u'
Ofii qilee haa bu'u,
Awwaalee gadoo haa ba'u
Du'ee dhagaa haa baatu,
Boollisaa haa fagaatu.
Akka hhin deebine,
Rafee hin dammaqne,
Beekaa koo hin miine,
Bartootaa koo gadii hin ciree,
Goota koo hin gaagaane.
Qeerroo Oromiyaa
JECHOOTA GAMNAA
Amaan Tolaa Hamdaa
Amajjii 2013
A. Seensa
Barreeffamni kun qorannaan dubbii Arsi'ii yookaan koottu-dhufeen maal akka fakkaatu ibsa. Barreeffamni kun gabaabaa ta'ullee jechoota gamnaa yeroo adda addaa bakka adda addaatti jedhaman irratti xiyyeeffachuun; gamni maal waliin jedhe gaafii jedhuuf deebii kennuuf yaala.
B. Koottu-Dhufee
Koottu-dhufeen aadaa haasawa Arsiiti; sirna mari'ii ka Arsiin bakka sirnaatti haasawu. Koottu dhufeen sirna haasawaa kan bakka cidhaa ykn du'aatitti haasawamu. Sirna haasawaa ka dubbiin bilchaataan ittiin dubbatamu. Arsiin jaarsummaa koottu-dhufeen yookaan ilaaliin haasaya.
Namni bakka sirnaa jiru jaarsas ta'ee ka'ima kan dubbachuuf murtii qabu kan sirni dubbachuu hin dhoorgine martuu koottu dhufee fudhatee haasayuu danda'a. Koottu dhufee fudhachuuf ijoo dubbii beekuu qabna yoo hin beeknee ta'e nama beekutti siqnee gurratti dubbii na barsiisi jenna. Jaarsonnillee yoo namni haarofti addabaabaayii dhufe dubbii barsiisaa jedhan. Namni haaroftis erga dubbii baree booda yaada ofii kenna.
Aadaa Arsii keessatti ka'imti ykn dargaggeessi jaarsa jala taa'ee dubbii bara. Aadaa bareedaa Arsiin oromoo gumaache keessaa sirni haasawa koottu-dhufee tokkoffa jechuu dandeenna. Gara biraatiin sirni haasawaa kan gosoota oromoo biroo koottu-dhufee irraa garaa gartii guddaa hin qabu. Sirna haasawa koottu-dhufee keessatti gaafiin ykn yaanni kallattii adda addaatii ka'ee deebiin kallattii adda addaatii itti kennama. Koottu-dhufee dabaree eeggatanii namatti fudhatan koottaa kaa jedhan; namni hunduu dabaree eeggatee maarree abbaa ebaluu jedhee haasaya jalqaba. Namoonni adda addaa akkuma dandeettii fi muxannoo isaaniitti haasawa ofii fakkeenna dubbiitii fi maammaakaan gabbisanii dhiyeessu; kana booda yaada waliigalaa irra gayama. Dhimmi haasawamuufis erga hayyoonni adda addaa yaada ofii itti kennanii booda walii galteerra gayama.
Jechoonni gamnaa asii gaditti tarraayanis kan bakka, yeroo fi haala adda addaa keessatti jedhamaniidha. Akkanumas; jechoonni gamnaa koottu-dhufee haasawuuf gargaarantu asii gaditti dhiyaate.
C. Gamna
Hayyuu dubbii beeku; namoota walitti bu'an kan araarsu; ka dubbii qoru; koottu-dhufee fudhatee haasawa bilchaataa haasawuu ka danda'u. Gabaabamatti; haasawa mishaa fakkeenna dubbiitiin midhaage haasawuun ka nama amansiisu jechuu dandeenna.
D. JECHOOTA GAMNAA
"Malkataafis; qandhafaafis toltii adurreetti bilbila haa hiinuu" jedhe hantuunni.
Diintichi obbaafate;
Nagaan bobbaafate;
Gamnichi obbaafate;
Qorata malee taa'e;
Qora malee haasaye
(Diintichi ka hobbaafateef waan loon irraa oofataniif/yaafataniif; gamni ammo iddoo taa'ullee qoratee taa'a; qoratee haasaya;qoraan hojjata)
"Dullumti eessaan dhufti?" jennaan; "Dugdaa fi jilbaan" jedhe gamni tokko. "Kana qofaa miti" jedhe gamni duraa:"Ijaan- harka ijarra kaayatee laalaa; gurraan- yoo waa itti himan yeey maal jettan jedhaa; ilkaanin- ilkaan irraa cabuu jalqabaa; qalbiin dhufti waa dagataa." jedhee deebise gamnichi duraa.
Dullumti duddaan dhufti; gadi caldhiin ilmaan dhufti; kankee kanumaan niitiin dhufti; keessa tareen lammiin dhufti.
Wallaalaan of jalatti
Gamni ammo baargamatti!
***
Gowwaan gorsan nama dida
Qabu nama dika
Malli gowwaa maali?
***
"Intala dayee;
Kolooban gayee
Koloobni maqaa itti haa baasu" jette namittiin.
***
"Gootni ka maal godhee dabeessi ka maal ta'e" jedhee gamni tokko kan biraa gafate. Gamni biraas; "Gootni ka ari'ee dabeessi kan dheesse" jedhe. "Kanuma qofaa ree jedhe gamni duraa?"; "Ee kanuma" Jedhe gamni lammataa. Jennaan miti jedhe gamni duraa "Kan dheessee deebi'ee ofirraa reebellee goota; kan ari'ee irraa hin hafnellee luynaa mitii?" jedhee gamnichi duraa deebise.
***
Tokko dubartiitti bayee qore; itti dhufee akkana jedheen:-
"Ijaarattee mana;
Keessa jirtaa namaa
Akkam oolte" jedheen. Isiinis gamna waan taatef akkana jettee qaanessite:-
"Qabattee sibiila;
Falanni si dhiira
Ee ooltee" jetteen.
***
Waa sadi waa sadii injifatte:-
1. Bubbeen galaana injifatte
2. Namichi bubbee injifate
3. Namicha duuti injifatte
(Bubbeen galaana oliifi gadi dhooftee injifatte; namichi ammoo doonii galaana irratti ijaaree bubbee injifate; namicha ammo duuti injifatte.)
***
Waa sadi haga waa sadiif jirraa beektutti hin dubbadhu jedhe gamni:-
1ffaa. Dabeessi haga gootaf jiraa beekutti
2ffaa. Dondhi haga arjaaf jiraa beekutti
3ffaa. Gowwaan haga gamnaaf jiraa beekutti
***
"Dhiisuuf dhalee; arraabuuf qoree malli maali?" jette dhaddeen dhaltee.
***
"Awliyaa rakko'oo dhaqan shantu du'a oolan shantamatu du'a" malli maali?
***
Akka hin nyaannee dangaaja marqite;
Akka hin dhiifnee itti carreessite
***
Lagni guuteen dhugaa simbirri irra hin barartuun soba; si soqee si dhabeen dhugaa lafti na jalatti hin hafneen soba; ebalu duroomee kiila lixeen dhugaa horii isaa laakkoftee itti hin baatun soba.
***
Qoricha jennaan harree qalle
Hin ta'u jenna harree ganne
Fidaa jennaan sondhee dhabne.
***
Bulee yaa bulee;
Buleen woyiinuu turee;
Worra bulee qaanyesse;
Rabbi raatesse.
(Arriin kabaja qabdi. Namni jaaree arrii bulee godhe hambisaa kabajuu qabna; yoo kabajuu baannee abaaree nu balleessa)
***
Kaamoo mana bulkaa;
Boosoo mana curgaa;
Kaamoon harka hallee;
Booson garaa halle.
(Kaamaya mana urgaa/bareedaa; boosaya mana busha'aa; kaamaya harka hallee boosaya garaa halle/baay'ee deetti)
***
Ilmi qe'ee hatu raaja; niitiin dhiirsa hamattu raaja; namni lammii ganu raajaa; jaarsi sigabaa galu raaja.
***
Dullumti ihii(ebelee) dabalatte waan falli hin baafne; deegni ceem'aa dabalate waan falli hin baafne.
***
Laafaa horii guddisii konkaa qoraafadhu;
Laafaa namaa guddisii bonjaa boraafadhu.
***
Kan lolu goota; kan hin lolle dabeessa; kan lolee hin araaramne sheexana.
***
Eerakkadhe jedhe gamnichi wallaalaa wajjiin cinaa (lakkuu) dhalate; eerakkadhe jedhe gootni dabeessa wajjiin cinaa dhalate.
***
Gamni gamnaan akkana jedhe;" Dhiira tahanii meeshaa waraanaa dhabuun fafa." Jennaan; dogongorte jedheen gamni lammataa; "Meeshaa waraanaa dhabuu mitii meeshaa waraanaa qabaatanii onnee dhabutuuyyi fafaa" jedheen.
***
Waa sadi faayaa waa sadi faaya faayarraati:- 1. Amrii(qabeenna) qabaachuun faayaa arjummaan faaya faayarraati. 2. Arrii qabaachuun faayaa aqlii(gamnummaa) qabaachuun faaya faayarraati. 3. Gootummaan faayaa obsi faaya faayarraati.
***
Keessumaa waa sadiin simatan: lafee foon hin qabneen simatan;foon lafee hin qabneen simata; erbee coraa hin qabneen simatan. Lafeen foon hin qabne:-ilkaan kolfanii kolfisiisan. Foon lafee hin qabne-arrabaa haasayanii haasofsiisan. Erbeen coraa hin qabne-gurraa waan keessummaan jettu jalaa dhagayan.
***
Gowwaaf galgalli dukkanatti
Gamnaa fi gamini ifatti
Waariin dukkana hammeesse
Ifa dhiyeesse!
***
Gamni gamnatti dhufee akkana jedhe " Wonti erga deemee hin dhaabbatin maali? Wonti erga taa'ee hin socho'in maali? Wonti erga diigamee hin ijaaramin maali?" Jennaan gamni lammataallee akkas jedhee deebise. "Wonti erga deemee hin dhaabbatin laga; wonti erga taa'ee hin deemin dhagaa; wonti erga diigamee hin ijaaramin garaa:- garaa har'as borus ittuma nyaatanii inni sanuma"
***
Gamni gamnatti bayee qore:" Walqixxeen (handhuurri) lafaa eessa" jedheen. Gamni lammataallee "Achuma bakka ati jirtu san" jedheen. Gamni duraallee "Akkamitti ta'a?" jennaan "Dhundhumaan safartee walitti laaluu dandeetta" jedheen.
***
Wonti ganama guddoo; guyyaa xiqqoo; galgala guddoo maali? Deebii:-Gaaddidduu
***
Gamni gamnatti bayee akkana jedhe "Fardaa oliin boora kiyya; biyyaa oliin Fasasa tiyya; niitii oliin niitii tiyyya; "Jennaan; dogongorte jedheen gamni lammataa"Boorri kankee guulee dabe; biyyi tantee dheebisaan dabde; niitiin tantee kashalabboomtee dabde."Jedheen
***
Gamni akkas jedhe:- fardaan haga farada jedhan dhaqqabo hin jedhanii; dubartiin haga dubarti jedhan ibso hin jedhanii; loonin haga loon jedhan qabbaneesso hin jedhanii; du'aan haga du'a jedhan woffifte hin jedhanii jedhe.
(Fardi dafee bakka hedan nama geessaa; dubartiin mana ibsitii(tolchitii); loon ammoo aannan isaa nama qabbaneessa; duuti ammoo hoffaa nama gootii)
***
Baddaaf gammoojjiin yeroo baay'ee wal tuffatan dubbiinis wal tuqan wal agibu waliinis morku.Yeroo sirnaa; cidha ta'inna du'aa jaarsolii ciccimoo gamna ta'an filatanii 'koottu-dhufee' walitti fudhatan. Jaarsoliin dubbii sirritti beekan dubbii mi'aayaa nama tuffachiifne haasawan.
Yeroo woyii gammoojii irraayyi baddaa fuudhaaf osoo deeman worri isaan irraa fuudhan illee baddaa worra dureessa ture. Jaarsi gamnaa (abbaan gosaa) ka koottu dhufee haa fudhatuuf qopheessan keessaa tokko akkana jedhe "Jarana maalif wol gattanii facaatanii deemtan worra eennuu akka deemaa jirru beettanii worra guddaa dhaqaa jirraa bar; mee dhaabadhaa hin mari'anna jedhe. Akkuma beettan baddaan dubbiif sirritti qophooftee nu eeddii. Kanaaf; teessumti akka qabaa akka itti teennu mari'anna; nyaannis akka qabaa akka itti nyaannu mari'anna dubbiinis akka qabdii akka itti dubbannu mari'anna." jedhe. Achumaan jaarsi lammataa maarree jedhanii attam taana maal jenna biyyana jedhe. Jaarsi biraa koottu dhufee erga fudhatee akkas jedhe maarree jarana ka jettan sadiinuu nu hin rakkisuu jedhe. Achumaa, jaarsi duraa attamitti jennaan jaarsi sadaffa akkas jedhe ka teennu bakka isaan qopheessan kan nyaannu waan isaan nuu kennan ka dubbannu kallattii dubbii isaanii laalleeti jedhe.
***
Yeroo woyii gamin baddaa gamna gammoojjiitti bayee akkas jedheen "Eessaa baate abboo?" Jennaan; gamnichi gammoojjii illee "Gammoojjii baye." jedheen. Achii gamnichi baddaa "Gadii keessaa baatee!" Jennaan; achumaan gamnichi gammoojjillee "Gadii keessallee oli jira olii keessallee gadi jira." jedheen.
***
Gamni gamnatti bayee gamna qore; gamni duraa gamna lammtaatin akkana jedhe" Ganni maalii gamni maal" Gamni lammataallee akkas jedhee deebise "Ganni ka fixeensayee gamni ka dubbii fixe" Jennaan; Gamni jalqabaa dogongorte jedheen "Birraan illee ima fixeensayaa; dubbii ammo bultu (turtu) dhumattii; yerootu fixaa kanaaf ;ganni ka quufsee ciciiphise gamni ammoo ka waan dhufu (ofduraa) beekee." jedheen.
***
Gamni gamnaan akkas jedhe "Namni ka du'eef ka jiru keessaa kamtu baay'inaan caala?" Jennaan gammi lammmataallee "Ka jiruu du'e wajjiin ka du'etu caala"jedheen.
***
Daamuu Ushuu gamni Arsii beekkamaan yeroo ta'e dubbiif ganda woyii dhaqee erga simatanii booda dubartiin woyii akkana jetteen"Daamuu Ushuu ka gurri Ambaa Diina gaye sun kanumaa?" jette gabaabbinna isaa laaltee; innillee baay'ee gabaabaa waan tureef. Achumaa; Daamuu Ushuullee jecha isii dhagayee akkana jedhe "Ol hin cinneen gafarsaa; gadi hin cinneen farraa teennaan teessuma gayee; dubbannaan higaa gayee mixiif na komattaa" jedheen.
***
Jaarsi gamni woyii yeroo ta'e Daamuu Ushuutiin akkana jedhe "Daamuu silaa ati gamna beekkamaa ambaa diinni beekee ilma sitti baye qabdaa?" jennaan innillee akkana jedhee deebise " Arse sadiin afaan qabee tiyya sadan afaan qabatte"jedhe. Ilmaan sadan uumate keessaa tokkichillee isatti waan hin bayiniif.
***
Gamni warra soddaa dhaqee erga waa nyaatee dhugee booda yeroon gannaa akkana jedhe soddaatiin "Da'iyya marqi keessan xinnaatee dabe; gubee dabe; mi'aayee dabe" jennaan Soddaatinis akkas jettee deebifteef "Xiqqeenni akka yeroo; gubaatin akka jarjaraa; mi'aan akka harkaa afuufadhaa keessaa fudhaa " jetteen.
***
Korminee korma kaaye kormarra dalluu kaaye; Haburaa goota kaaye Itayya gaamaa kaaye; Jiille jaamaa kaaye; Ajjeeftee mirga hin qabduu qollee dhara qandhaftu Abeetaa Dambal kaaye.
***
Ilmi ka abbaa fakkaate caala moo ka bara fakkaate caala? Jennaan ka bara fakkaate caala jedhe gamni.
***
Waa sadi waa sadi nyaatti:- 1/Aariin umrii nyaatti 2/Kijibni hiriyyaa nyaatti 3/Kolfi qalbii nyaatti
***
Waa lama nama xiqqeessiti:- 1ffaa Hanna 2ffaa Kijiba
***
Teessumti woyaa fixxi; deemsi kophee fixxi; hirribni yeroo fixxi; obsi muuxannoo fixxi; hawwiin jaalala fixxi.
Itti fufa…


text:
'Tigraayitti dhiyeessiin deeggarsa nyaataafi qorichaa akka adda hin cinne hojjechaa jirra' - Mootummaa
Tigraayiitti dhiyeessiin gargaarsa nyaataafi qorichaa akka adda hin cinneef hojjatamaa jiraachuu Mootummaan Itoophiyaa beeksise.
Waajjirri Ministira Mummee ibsa guyyaa Kamisaa haala deeggarsa namoomaa naannoo Tigraayi irratti baaseen, mootummaan waayillan misoomaa waliin ta'uun dhiyeessiin nyaataafi qorichaa akka adda hin cinne taasisuuf boqonnaa malee hojjataa jira jedhe.
Akkasumas ''mootummaan michuuwwan deeggarsa namoomaa waliin ta'uun oppireeshiniin deeggarsa namoomaa akka adda hin cinneefi hawaasa miidhame hunda deeggarsi akka qaqqabu gochuu itti fufas,'' jedhe.
''Dhukaasa dhaabuu namoomaa gam-tokkoo mootummaan Itoophiyaa naannoo Tigraayitti, qonnaan bulaan hojiisaa waqtii qonnaa akka raawwatuufi deeggarsa namoomaaf haalli akka mijatuuf jecha labse hordofuun, yaaliin 'harcaatoota' TPLFn deeggarsi namoomaa haalaan barbaadan akka hin qaqqabne gochuu hubatameera,'' jedha ibsichi.
Labsii dhukaasa dhaabuu namoomaa Waxabajjii 29, 2021 fi Humni Raayyaa Ittisa Biyyaa Maqaleefi magaaloota naannichaa biraatiin bahuutiin dura, Koreen Qindeeessituu Balaa Tasaa Biyyaaleessaa, baatiiwwan duraatiif marsaa sadiin qamadii kuntaala 400,000 ol man-kuusaa keessa kaa'uufi zayitii nyaataa leetira miliyoona 2.5 dhiyeessuu yaadateera.
Dabalataanis ''osoo humni raayyaa ittisa biyyaa naannichaa hin bahiin dura boba'aan leetira miliyoona 14 kuusaa boba'aa naannichaa keessatti lammiileen akka itti fayydamaniif dhiifamee ture,'' jedha ibsichi.
Deeggartoonii fi dhaabbileen gargaarsaa idil-addunyaa deegarsa barbaachisu akka dhiyeessaniif haalli namoomaa hin daangeefamne kennun ni beekama jedheera.
Haata'u malee dhaabbilee deeggarsa namoomaa naannichatti dhiyeessan naannichatti bakkeewwan muraasaan ala akka hin deemneef danqamaa jirra jechuun irra deddebiin komii dhiyeessaa turunsaanii ni yaadatama.
Ammas mootummaan Itoophiyaa haala nageenya biyyaaleessaa balaarra hin buufneen ummatasaa Tigraay keessaatiif deeggarsi bu'uuraa haala nagaatiin akka dhiyaatuuf ejjannoo walfakkaataa qaba jedheera.
Balaliinsi namoomaa guutuun haalduree Finfinnee ka'uufi deebi'ee Finfinnee qubachuutiin, eeyyamni balaliinsa guutuun gara naannoo Tigraayiitti mijeeffameeras jedha ibsichi.
Haal-dureen karaa Finfinneetiin darbuu kunis kan itti gaafatamummaa Motummaan Heera eegsiisuuf nageenya biyyaa kabachiisuun qabuutiin jedheera.
Torbanoota darban keessa balaliiwwan Sagantaa Nyaataa Addunyaa (WFP) lama gara naannichaatti taasifamaniiru.
Mootummaan konkolaatawwan deeggarsaa karaa naannoo Affaariin mijeessaa jiraachuu fi harkifannaa hambisuufis sakatta'iinsa nageenyaa konkolaattotaa ariitiin taasisaa jira jedhe.
Haleellaa TPLFn konkolaataa deeggarsaa irratti Adooleessa 18, 2021 daandii Samaraa-Abaalaa irratti mudate irra deebiin kan mormu ta'uu kaase ibsichi.
Waraana torban kana humnootii TPLF fi humna raayaa Ittisa Itoophiyaa jidduutti naannoo Affaaritti gaggeeffameen namoonni kuma hedduun lakkaa'aman bakka jireenyaa irra buqqa'uusaanii qondaaltoonni naannichaa BBCtti himaniiru.
Itti dabaluunis ''TPLF ijoollee loltummaaf fayyadamuufi siviloota hidhachiisuun, Humna Raayyaa Ittisa Biyyaa gara lolaatti galchuuf tuttuqqaa itti fufee jiruuf hawaasa idil-addunyaatiin cimsamee balaaleeffamuu qabaata,'' jedhan.


text:
Ahmaddiin Jabaliin Birriin Toophiyaa, Tyoophiyaan alatti daldalaaf/bittaaf gurgurtaaf fudhatama waan hin qabneef, daldala alatti gaggeeffamuuf maallaqaalee kanneen akka doolaaraa (yuuroo, paawundiifi kkf) biyyootaa adduunyaa biratti …Read More »
Majlisnni Oromiyaas akkuma ka duraa Zulmii nurratti dalagaa jira
Komii warra hajjii baranaa: Majlisa Oromiyaas tahee ka duraanii ummata saamuu fii malee, ummata tajaajiluuf hin dhabbanne jedhu hujjaajoonni. Qarshii kuma dhibba lamaa fii afurtama …Read More »
BARNOOTA WAA’EE HAJJII IRRAA MURAASA
= Hajji jechuun Mana Rabbii (Beeytii) dhufaan Zayyaruudha = Hajjiin Arkaana Islaamummaa kheessaa Rukinii tokko = Hajjiin Umrii Namaa guutuu kheessatti Al tokko qofa …Read More »


text:
Bulchootii addunyaa gannuam gannaan koraaf Amerikaa New York dhufan.Kori kun 73essoo torbaaniin duratti jalqaban.
Guyyuu mataa dubbii akka akkaa irratti wa dubbatan.Kalee gabayaa fi guddinna addunyaa irratti wal haasan.Maqaan damee gabayaa fi dinaggee Tokkummaa Mootummootaa, UNCTAD.
Waan irratti dubbatan keessaa tokko waan nagaa addunyaati.Waan nagaa irratti Itoophiyaalleen akka oduu himaan ministiri haajaa alaa isii, obbo Melles Alem jedhtti akkii nagaa addunyaa itti eegan jijjiiramuu male.
“Karaan Tokkummaan Mootummootaa nagaa biyyaatiin eegu,ganna 70n dura ittin bulaa bahan hardha hin hojjatu.Lolii jirulleen bifa jijjiirachaa deemuutti jira. Durii mootummaa lamaanitti wal hadha.Amma ammoo warra waraana uumuutti jira.Fkn Alshabaab, Somaalee,keessaa warra qorsa seera hin qamne lafaan maru,warrii seera malee biyyaa baasee nama gurguratu dhufuutti jira. Qawween waliin hadhanilleen jijjiiramaa deemuutti jirti.Tanaafuu Tokkummaan Mootummootaa mala lafaan eegu jijjjiiruutti jira.Yaada kana ammoo Itoophiyatti Tokkummaa Mootummootaatti himee biyyitii miseensa nagaa tokkummaa Mootummootaa cuftii yaada kana fudhatan.”
Yaadii dhibiin Itoophiyaan dhiyeeffatte akka jecha obboo Mellesitti akka Afrikaan gamii Bahaa nagaa qabaatu,bulchiinsa dansaa fi jireennallee ufi dandaahn tolchuuf.
Kora kalee irralleetti ammoo dinagdeen addunyaa akkam jirti jedhanii dubbatan. Gama kanaan jireennii addunyaa akka hamaa jira jedhanii dubbatan.
Ganna 10n duratti dhaabi maalla Amerikaa guddaan Leham Brothers gargar haharcahee xopheen sun addunyaalleen waliin dhoofte. Akka gabaasuun VOA Genevaa jirtu Liiaa Shilaayin UNCTAD maqeeffattee jettetti jireennii addunyaa ammallee dadaalachuma tokko.
Biyyitii mi’a wal irraa bittu irratti qaraxa walti darte wal aati..Akka kanaan addunyaan idaa walti faatee wal okkolchiisaa guddinnii isiilleen dadaaqaa deema.
Akka itti guddaan gabaasa UNCTAD kana baase, Richard Kozul-Wright jedhetti waan maallaqa addunyaa baran kana humna dhowwuutti jiraa akka dansaa dubbachuutt hin jiran.
Akka innii jedhetti horii seera malee biyyaa baasan,mataa hujii uumuu dandahau ka biyyaa yaahu,guddinnii biyyaa akka malee wal hanqachuu fi liqee biyya irra dabartetti guddinna kana harkisa.
"Fuluma cufaayyuu guddinna keessii obeensaa argina fuluutti rakkoo argina. Investerootii faayidaa akka malee keessa argatan taatullee taatullee guddinna dinagdee hin argitu.
Guddinnii liqeen guddatan dhaabbuu hin qabu.Guddinnii idaan keessaa jiru biyya heddu malkaa hin dabarsine.”Akka Kozul-Wright jedhutti siyaasaa jirutti biyya hedduu gabayaa irratti wal dhabsiisa.
Gabayaan addunyaa harkuma dureeyyiitti maruutti jirtu sunillee warrumatti qabaadhachuuf deema.
Akka Kozul Wrigt jedhutti daldala ykn gabayaa addunyaa harka 50 oli biyyuma cufa keessaa nama harka tokkotti qabaadhata.


text:
Haalli Nageenyaa Oromiyaa Lixaa jiru yaaddessaa tahuu dubbatu, barsiisonnii fi qorattoonni Yunivarsitii Wallaggaa lama. Mootummaa fi qaama mootummaa mormu jidduutti Akka Lakkoofsa Itoophiyaa Fulbaana bara 2011 irraa eegalee walitti bu’insa uumamaa jiruun uummatni Oromiyaa Lixaatti argamu gama diinagdee fi hawaasummaan guddhaa akka miidhamaa jirullee dubbatan.
Wallaggaa Yunivarsitiitti, barsiisaa fi qorataa mirga namoomaa – Dr. Gammadaa Fiqaaduu fi Barsiisaa Saayinsii siyaasaa fi qorataa nagaa fi tasgabbii – Obbo Galataa Gammachuu, VOAf ibsa kennnaniin, Namootni nagaan walitti-dhukaasa qaamota lamaan jidduutti deemsifamuun kan ajjeefaman yoo tahe hawaasni mootummaa biyya geggeessurraa abdii kutataa deema, jedhu. Gama lamaanuu yoo waraansa dhaabuun gara mariitti deebi’anii rakkoo mudataa jiru hin dhaabne boora’uun nagaa Oromiyaa Lixaatti mullatu gara bakkawwan biroottis akka baballachuu malu hubachiisan. Waan furmaata tahuu mala jedhanillee dubbatanii jiran.
Naakoor Malkaa tu hayyoota lameen waliin marii geggeesse.