text:
Dr. Alii Galgaloo Diirekterri hospitaalichaa kanaan duras godaantonni biyyoottan ollaa ofirra deebifaman torbee lamaaf adda baafamanii ilaalamaa erga turaniin booda gara maatii isaaniitti deebi’uu dubbatan. Namoota kanaaf garuu nyaata dhiyeessuun rakkoo akkaa tahe himanii jiru.
Erga dhibeen Kooronaa Mullatee namoota naannoo dhibeen kun mullate jedhamerraa dhufan jedhaman 200 ol torbee lamaaf adda baasee qorannoo taasisee jira jedhan dabalataan. Ammaan kanas namootni 143 mana barnootaa sadarkaa tokkofaa Mooyyaleetti adda baafamanii torbee lamaaf ilaalamaa akka jiran himaniiru. Haga yoonaattis namoota biyyaan ala turanii dhufanii dhibee kanaan shakkaman 12 qorannaan laaboraatoorii taasifameefii dhibee kanarraa bilisa ta’uu adda baafnee jedhan.
Mootummaan Mooyyaleetti Qorannoo Kooronaa’f Kan Oolu “Laaboraatorii” Hundeessuu Qaba’ - Jiraattota
Dookter Aliin warri biyya ollaa keessumaa Keeniyaa keessa hidhaa turee deebiwu kanaaf nyaata isaaniif dhiyeessuunis rakkoo tahuu himan. Dhaabbati godaantotaa IOM gargaarsa taasisaa jiraatus, warren Mana Barnootaa Sadarkaa tokkoffaa Mooyyalee keessa jiru kana gargaaruun humnaa ol ta’aa dhufeera jechuun dabalataan dubbatanii jiran.
Mooyyale malees aanolee godina Booranaa daangaarra jiran; warreen akka Aanaa Mi’oofaa mara keessatti bakki warri reefuu gara biyyaa dhufan adda bahanii turanis qophaa’ee akka jirullee dubbatanii jiru.
Jiraattonni Mooyyale garuu ammas Sodaa qabnaa jedhu. Abduuba Waaqo jiraataa Mooyyale. Abduubi; daangaan banaa ta’uu, namuu Gaambo akka fedhe dhaqe bitataa akka jiru, of eeggannoon gahaan hawaasa keessa akka hin jirree daranii himan. Mootummaan tarkaanfii malu fudhatuu baannaan rakkoon as nutti adeemtii jedhu. Omar Waaqoo itti Aanaan Kantiibaa magaalaa Mooyyale; lammileen biyyaa biyyoota ollaa keessatti hidhamanii turan ka amma biyyatti deebi’aa jiran qoratanii seensisuun itti fufaa jedhan. Ammas mana barnootaa sadarkaa tokkoffaa Mooyyale keessatti namootni adda baafamanii ogeessi fayyaa isaan ilaalaa jira jedhan. Jiraattonni magaalattii Mooyyaleen waloon ka bulchan naannoon shanii fi afur dhimma dhibee kanarratti waliin hojjetaa hin jiran komii jedhuuf, ‘haga dandeenye waliin hojjechuuf yaalaa jirraa’ jedhan.
Hanqina nyaataa bakka namootni adda baafaman mudataa jira jedhameefis mootummaan haga danda’e gargaarsa dhiyeessaa jira jedhanii, nami qaamaan akka walirraa fagaatuufi labsiiwwan darban hojiitti hiiksisuun garuu yeroo fudhachuu malaa jedhan.
Diirekterri hospitaala Mooyyalee ammas gareen godaantota Itiyoophiyaa dhiyeenya manneetii hidhaa adda addaarraa hiikaman Keeniyaa gara mooyyalee dhufaa akka jiran Eembasiin Itiyoophiyaa Naayroobii jiru warra daangaa eegan beeksisuusaa ifoomsanii jiru.


c: text/html

text:
Hoggansi olaanaan ABO koloneeL Gammachuu Ayyaanaa har'a mana hidhatti bahaniiru jechuun abukaatoon isaanii ibsaniiru.
Koloneel Gammachuun kaleessa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa, Dhaddacha Ijibbaataatti dhiyaatanii dhimmi isaanii erga ilaalameen booda, haal duree tokko malee akka hiikamaniif manni murtii ajaja dabarsee ture kan jedhaan abukaatoon isaanii obbo Tuulii Baay'isaa Poolisiin kaleessa ajaja mana murtii raawwachuu diduun Koloneel Gammachuu mana hidhaa keesa bulchan jedhanii, har’a garu hiikamuun maatii isaaniitti dabalamuu isaanii Tsehaay Daamxoo Fin finnee irraa gabaastee jirti..

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tafsiira Suuratu Luqmaan-Kutaa 6
Ifaaje (Xaarii) Haadhaa
Dhugumatti haati ifaaje guddaa ifaajji. Ifaaje ishii kana eenyutu hubatee haqa ishii eegaa? Mee ifaaje ishii kana haa ilaallu:
“Namaafis haadha abbaa isaatti [tola akka oolu] dhaamne jirra. Haati isaa dadhabbii irratti dadhabbii ta’uun isa baadhatte. Harma irraa gu’uun isaa waggaa lama keessatti. ‘Anaa fi haadha abbaa keetif galata galchi. Gahuumsi dhumaa gara Kiyya.’ [jechuun isa ajajne.]” (Suuratu Luqmaan 31:14)
“Haati isaa dadhabbii irratti dadhabbii ta’uun isa baadhatte.” Akkuma ulfii guddatuun, ishii irratti cimaa fi ulfaataa adeema. Dhugumatti, namni osoo nyaata sirritti nyaatee garaan isaa guuttame, ni dadhaba. Garuu nyaanni kuni annisaa isaaf kan kennuudha. Ulfi garaa guutuun annisaa haadha isaa irraa kan sooratu hoo akkam ta’inna laataa? Soorata haadha isaa soorata. Kanaafu, kuni garmalee cimaa fi guddaa ta’a. Sababni isaas, ishii irratti ulfaachu fi soorata ishii soorachuu kan of keessatti qabateedha. Kanaafi, dubartiin nyaata baay’eetti hajamti. Sooranni hir’atee akka hin dadhabnee fi ulfii hin miidhamneef Ramadaana keessa akka nyaattu ishiif hayyamama.
Ammas, yeroo ciniinsu dadhabbiin ishii qunnama. Cininsuun nama dhukkubsa, ni laalessa. Dhimma salphaa miti. Sababni isaas, ciniinsuun daa’imni hanga bahiinsaaf qophaa’utti mataan akka gadi garagaluuf hayyama Rabbiitiin dhufa.
Cininsuun yommuu dhufu mataan daa’imaa gadi garagala. Yeroo da’uumsaa wanti jalqaba bahuu mataa daa’imaati. Kanaafu, yeroo ciniinsuu daa’imni mataan waan gadi garagaluuf garmalee haadha dhukkubsa. Ammas, yeroo da’uumsaa ishii laalessa (dhukkubsa), dadhabbiin ishii qunnama. Inumaa tarii gaggabuun ishii qunnamu danda’a. du’uus dandeessi. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa haalota dadhabbii irratti dadhabbii ta’an kanniin hunda keessatti haala haadhaa nama yaadachiisa.
Kanaafu, “Haati isaa dadhabbii irratti dadhabbii ta’uun isa baadhatte.” jechuun isa ulfaa’uf ni dadhabde, (akkuma ulfii guddatuun ni dadhabdi). Ammas, ciniinsuuf ni dadhabdi (yeroo ciniinsu garmalee dadhabdi). Yeroo da’uumsaas ni dadhabdi.
“Harma irraa gu’uun isaa waggaa lama keessatti.” Kana jechuun yeroon daa’imni harma irraa gu’u guddate guddatu wagga lama. Dubartiin feete waggaa lama guutuu daa’ima harma hoosisuu dandeessi. Waggaa lama osoo hin gahinis guusu dandeessi.
Ulfa irratti dabalatee harma hoosisuun dadhabbii fi rakkoo biraati. Ishiin daa’ima ni hoosisti, hirriba yoo dhabee ishiinis ni dhabdi. Dhukkubbi isaatiin qalbiin ishii ni laalata. Isaa fi uffata isaa ni qulqulleessiti. Yeroo booyu ni baadhatti fi kanneen biroo waliin xaarti. Kanaafu, yeroo ulfaa irraa jalqabee hanga waggaa lama gu’uutti isa waliin dadhabdi.
Rabbiin azza wa jalla haqa abbaa irraa homaa hin dubbanne. Yeroo baay’ee abbaan ni sodaatama. Kanaafu, ilmi haqaa isaa sirritti akka eeguuf carraaqqi abbaa ibsuun hin barbaachisu.
Garuu haati dadhabduu waan taateef, tarii namni haqa ishii akka salphaatti ilaaluu waan danda’uuf, Rabbiin haalota ishii irraa wanta ilmi dirqama isaa akka bahuuf sababa ta’u ni dubbate.
Kana yeroo baay’ee Qur’aana keessatti ni agartu. Wanti akka salphaatti ilaallama jedhamee sodaatamee ni jabeeffama. Fakkeenyi kanaa: hafte qabeenyaa keessatti wasiyyah (dhaamsa namni du’uu dhaammatee) fi liqaa (deeyni)dha. Akka wali galtee aalimotatti liqaan wasiyyah dura kafalamu qaba. Kana waliinu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa aayata dhaalaa keessatti liqaa dura wasiyyah dubbate. Sababni isaas, wasiyyan haqa namoonni dhaalan akka salphaatti ilaalu danda’aniidha. Garuu liqaa akka salphaatti hin ilaalan. Liqaa duuba barbaadaan ni jira. Innis nama liqeessedha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wantoota akka salphaatti ilaallamu danda’u amaloota haala barbaachisaan akka hojjatan nama taasisaniin jabeessa.
Asitti haati dadhabduu waan taateef namni ishii fi haqa ishii irratti daangaa darbuu waan danda’uuf, Rabbiin olta’aan sababoota ishiif tola oolutti nama kakaasan dubbate.[1]
“Anaa fi haadha abbaa keetif galata galchi.” Kana jechuun Ana gabbaruun, haqa Kiyya bakkaan gahuun Anaaf galata galchi. Dubbii laafaan, hojii bareedaan, isaaniif garaa laafuun, isaan kabajuun, isaan gargaaruun, waan badaa isaanitti hojjachuu irraa fagaachuun haadha abbaa keetifis galata galchi.
Rabbii fi haadha abbaaf galata galchuun Rabbiin biratti Guyyaa Murtii mindaa guddaa kan argamsiisuu yommuu ta’uu, ammas, galata galchuu diduu fi haadha abbaa miidhu fi tola itti oolu dhiisun, Rabbiin biratti nama kan adabsiisuu waa ta’eef, kana agarsiisuuf dhuma aayah irratti akkana jechuun dhufe:
“Gahuumsi dhumaa gara Kiyya.” Kana jechuun yaa nama! Gara Rabbii kana siif dhaametti fi haqoota kana dirqama sirritti godheetti deebita. Ergasii haqoota kana bakkaan geette moo hin geenne si gaafata. Yoo galmaan geesse mindaa siif kenna. Yoo gattee fi balleesite immoo si adaba.[2]
“Yoo isaan lamaan waan beekumsa itti hin qabne irratti akka Natti qindeessituuf sitti qabsaa’an, tole isaaniif hin jedhin. Garuu duniyaa keessatti haala gaariin isaan waliin jiraadhu. Karaa nama gara Kiyya deebi’u hordofi. Ergasii deebiin keessan garuma Kiyya; waan isin dalagaa turtanis isinitti hima.” (Suuratu Luqmaan 31:15)
“Wanta beekumsa itti hin qabne irratti akka Natti qindeessituuf yoo sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin.” Kana jechuun Anaaf shariika ta’uu isaa wanta hin beekne akka Na waliin gabbartuuf (waaqefattuuf), haadhaa fi abbaan kee si dirqisiisuun ykn si kadhachuun yoo sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin, isaan hin hordofin. Yoo kana keessatti isaaniif tole jettee isaan hordofte, kaafirota keessaa taata. Akkuma mushrikoota biroo Guyyaa Murtii Jazaa kufrii keeti Jahannam keessa yeroo hundaa turun argatta. Jechoota kana keessatti, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dhimma amantitiif beekumsi hundee akka ta’e ibsa. Ragaa sirrii ta’een wanti beekumsi mirkaneessu itti amanamu kan qabuudha.
Rabbiin waliin shariikni akka jiru ragaan beekumsa sirrii irratti hundaa’e hin jiru. Inumaa shirkiin baaxila fi yaada sobaa sheyxaanni uume akka ta’ee ragaan beekumsa sirrii irratti hundaa’e ni ibsa.[3]
Haadha abbaan kaafiroota osoo ta’anillee, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa, “Isaaniif tola hin oolin, isaan miidhi.” hin jenne. Kana irra, “Addunyaa keessatti haala gaariin isaan waliin jiraadhu.” Jedhe. Kana jechuun waan gaarii isaanitti oolun, wanta badiin keessa hin jirre keessatti isaaniif ajajamuun isaan waliin jiraadhu. Garuu isaan wanta badaa akka kufrii, shirkii fi wantoota Rabbiin dhoowwe birootti yoo si ajajan, isaaniif tole hin jedhin, isaan hin hordofin. Laa xaa’ata limakhluuqi fii ma’asiyatil Khaaliqi (Khaaliqa faallessanii uumamtotaaf ajajamuun waan hin jirreef.)
“Karaa nama gara Kiyya deebi’ee hordofi.” Kuni namoota Rabbitti, Malaykoota Isaatti, Kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti, Aakhiraatti fi Qadaratti amanan, Gooftaa isaanitiif ajajamanii fi gara Isaatti deebi’aniidha. Namoonni kunniin Nabiyyootaa fi mu’mintoota (warra amananii) isaan hordofaniidha. Karaa isaanii hordofuun kan ta’uu, qalbiin gara Rabbii deebi’uu fi qaaman wanta Isa gammachiisu hojjachuun karaa isaan irra deemanirra deemudha.[4] Kanaafu, karaan isaanii karaa qajeela Natti geessu waan ta’eef karaa isaanii hordofi. Bitaa fi mirga karaa jallataa sheyxaanonni jinni fi namaa itti waaman hin hordofin. Karaa jallataa yoo hordofte, adabbii guddaaf of saaxiltaati.
“Ergasii deebiin keessan garuma Kiyya; waan isin dalagaa turtanis isinitti hima.” Kana jechuun jireenya addunyaa keessatti imala qormaataa erga xumurtanii fi duutanii booda jireenya lammataaf isin kaasa. Jireenya lammata tana keessatti deebiin keessan gara qorannoo, murtii dabarsuu fi jazaa hojii irra oolchu ta’a. Dhugumatti, jireenyi addunyaa tuni jireenya qormaatati. Jireenyi lammataa immoo jireenya jazaati. Guyyaa Qiyaamaa jireenya qormaataa keessatti wanta dabarsitaniif isin qorachuuf iddoo murtii Kiyya yommuu dhaabbattan, kheeyris ta’ee sharrii irraa, Anaaf ajajamuu ta’ee Na faallessuu irraa wanta hojjattan hunda isinitti beeksisa.[5]
[1] Tafsiiru Qur’aanil Kariim-Suuratu Luqmaan, Ibn Useymiin- fuula 84-87[2] Tafsiir Sa’dii-761, Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-11/714[3] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi- 11/715[4] Tafsiiru Sa’dii-761 [5] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi- 11/718


text:
Sochii waraanaa naannoo Tigraay keessa ture irraan kan ka’e manneen barnootaa cufamanii turan kan naannoo Waajjaa Xummuugaa keessaa banamaniiru.
Barattoonni sadarkaa tokkoffaatti afaan isaanii jalqabaan akka baratan gaaffii dhiyeaatetti aansuu dhaan manneen barnootaa utuu hin banamin boodatti harkifatanii jiran.
Manneen barnootaa kun yeroo ammaa waggoota 30 booda qooda Afaan Tigree afaan Amaaraan akka baratan ta’ee jira. Waajjaa Xummuugaa naannolee Tigraay keessaa bakka sochiin eenyummaa Amaaraa keessatti geggeessamaa ture ta’uu Mesfin Arraagee gabaasee jira.


text:
Hoogganoonni addunyaa 100 ol ta’anii fi angawoonni mootummaa sadrkaa ol aanaa sadarkaa addunyaatti duula COVID-19tti geggeeffamuuf deebii kennuu akkasumas akkasumas tarsiimoo dandammachiisaa qopheessuuf jecha wal ga’ii addaa kan gumii tokkummaa mootummootaa vidiyoo dhaan geggeessuuf jiru.
Prezidaantii gumii sanaa Volkaan Bozkiireef dubbi himaa kan ta’an Brendan Varmaa akka jedhanitti kayyoon wal ga’ii addaa kun kan fuuleffate biyyoota, tokkummaa mootummootaa, waaltaalee dhuunfaa, kampanilee talaalii oomishan gidduutti gidduutti tarsiimo gamtaa qopheessuuf akka ta’e beekamee jira.
Assoicated Press akka gabaasetti wal ga’iin lammataa fi xumuraa kan jimaata dhuftuu mata duree sadii irratti fuuleffata. Qaamni addunyaa weerara kanaaf deebii inni kennu, talaallii vaayiresii koronaa ilaalchisee fooya’ina amma argamee fi sababaa weerara kanaan dandammachiisa dinagdee addunyaa ka jedhu.
Sagantaan misoomaa kan tokkummaa mootummootaa qorannaa ifa godheen weerarri COVID-19 uummata itti dabalaa miliyoona 207 hiyuummaa hamaaf saaxiluu mala jechuun kan tilmaame yoo ta’u, kunis lakkoobsi kun bara 2030tti gara biliyoona tokkootti ol guddachuu mala. Gabaasi ka biroon tokkummaa mootummootaa ba’e biyyoonni 50 guddataa jiran waggoota 30 itti aanu keessa rakkoo dinagdee hamaan isaan mudatuuf jira jedhee jira.
Wal ga’iin kamisa har’aa kan dhaga’ame ennaa uummanni naannoo addunyaa miliyoona 1.5 ta’an COVID-19n dhumanii kanneen miliyoona 64.5 ta’an duanitti. Yunaayitid Isteetis keessaa namoonni miliyoonni 13,9 COVI-19n yoo qabaman kanneen 273, 836 du’aniiru.


text:
Kamisa se’aati booda sababa du’aa George Floyd Minneapolisiti du’eef namni 3000 ol walgahii nagahaa
Kamisa se’aati booda sababa du’aa George Floyd Minneapolisiti du’eef namni 3000 ol walgahii nagahaa fi fayyama magaala sioux City waliitti qabamani.
Itti gaafatamtota seera eeysistoonni naanno, tokkuma hawaasa irraa fi bakka buutonni NAACP kadha kannaa irratti argamaniiru.
Sioux city keessati Jum’aa borii se’aati booda hiriiraf qophaaha jiru, ummanni parkii Cook biratti sa’ati 2 p.m waalgahee qophaahan, garuu hiriiri kan jalqabuu sa’aatti 3 pm tti. Ijoole man barumsa West High school tu hiriira kana qopheesse.
Dimokraatota Iowa fi itti gaafatamtoonni umanni guuracha dhiiba gosummaa dhaabudhaf ogeesota seera kan mootuma tarkaanfi fudhachuti kan jiran yoo ta’u, yeroo gabaabati seera hirtooni yaada baaye qopheesaniiru.
Kanna keessa tokko seera malee yoo ka hindeemini poolisooni too’anno morma fayaadamuun fi nama hudhuun dhoogaadha.
Ajajni poolisi Iowa wanjala badii guddaa yookin humnaan seera alaa wayta qoranno godhan hojii ari’amani kan jedhaman ramaduun seera alaadha.
Gov. Kim Reynolds fi house speaker Pat Grassley lachuun isaanitu Republikaanota yaada isaani keenuuf hayyamama ta’uu baatanis haasawaf garuu hayyamamaa ta’uu himan.
Manni fayyaa Dakota County sababa covid-19 namni tokko dabalataan du’uu himan, waliigalati namni du’e 27 gaheera. Magaala Woodbury county keessatti duuti haarayni hin jiruu.
Hojattooni Iowa muraasni sababa covid-19 hojii dhabdumma guutachu jiru.
Iowa workforce development torbaan tarte keessa namooni haarawa 7,000 hojii dhabduma guutatanii, kunis torbaan tartee irraa 50% hir’atee jira.
Hojii dhabdumaa Iowa keessati kan guutamu itti fufaatuma deema kan didanis namootta garaa 165,000 dha.
Manni library Sioux City banuudhaf karoora akka qaban himaniiru.
Wiyxata June 15ffaa Hamilton Boulevard kan argamuu dame Perry Creek curbside awaalan banamuu ni jalqabu.
Bakkeewan biraati ummata jidduuti addaan fageenya, fayyaa fi uf eeganno bakka ummani godhuu keessatti torbaanitti nibanamu.


text: Godina Arsii goleedhan hundatti wal gayiin Wayyaaneen gaggeessitu akkuma itti fufetti jira.Ebila 20/8/2009 ALH irraa eegalee Magalaa Dodolaa Keessat ti konkolaachiftootaa fi Abbootii Qabeenyaa Mootummaan Abbaa Irree wal gahii diqamaan teessisaa jira.Magaalatti keessatti imaltoonni rakkina guddaa keessa jiru.sababaa wal gahii wayyaaneen gaggeessaa jirtuu irraa kan ka’e Dararaa adda addaa dhandhamaa jiru.baasii hin taaneef saaxilamaa jiru.Imaltoonni.guyyaa kaleessaa irraa eegalee hanga ganama kanaatti wal gahichi ittuma jira


text:
Prezidaantiin US duraanii Barack Obaman miseensonni kongresii ameerikaa ilaalcha paartii isaanii waliin wal dhabu iyyuu dhugaa jiru ilaalanii dubbatu abdii jedhun qaba jedhan.
Yaadi Obama kun kan dhaga’ame ennaa isaan dhaaba John F Kennedy biraa badhaasa “Profile in Courage” jedhu Boston keessatti badhaafaman ture. Kana kan dubbatan miseensonni mana maree bakka bu’ootaa seera insuraansii fayyaa Obama Care jedhu hambisuuf erga walii galanii guyyoota hanga tokko booda.
Obamaan kan bakka isaanii bu’an Donald Traampiin maqaa dhin dhoofne ykn insuraansii sana bakka buusuuf dhiibbaa isaan godhan ilaalchisee kallattiin isaanitti quba hin qabne.
Prezidaantichi duraanii seera tumtoota dimookraatotaa kanneen ciminaan hojjetanii seerri kun bara 2010 keessa akka darbuuf gargaaran galateeffataniiru.
Kanneen duraanuu humna-qabeeyyii ta’an, kanneen itti tolee jiraatan, kanneen dhiibbaa gochuu danda’an waliin dhaabachuun hagan agootummaa akka hin barbaachisne miseensonni mana-maree yeroo ammaa ni hubatu jedheen abdadha. Garuu warra gargaarsa hin qabne, warra dhukkubsatanii fi dadhaban, warra aangoo bira ga’uuf karaa hin qabne dursuu fi waliin dhaabachuun haga tokko gootummaa barbaada jedhan obaamaan.
Badhaasi sun maqaa kitaaba prezidaanticha durii Kennedyyn barreessaniin moggaafaman.


text:
Obbolessi gar-tokkeen Hoogganaa Kooriyaa Kaabaa, ka Kim Joong Un Har’a Maaleesiyaa keessatti ajjeesamuu, maddeen oduu Kooriyaa Kibbaa dubbatanii jiran.
Ajjeesamuu Kim Jong Nam adda-bafatee qulqulleeffachuuf, Raadiyoon sagalee Ameerikaa, Tajaajila Tika-nagaa Biyyoolessaa Kooriyaa Kaabaatti bilbile iyyuu, dhugaa fi dhara ta’uu hin mirkaneessine – dhaabbatichi.
Maddi-oduu Kooriyaa Kibbaa – Yenaap akka jedhutti, dubartoota Kooriyaa Kaabaa eenyumaan isaanii hin beekamiin lama tu, Dirree-xayyaaraa Kuwa Lalampuuritti summii waraanee, otuu hin qabamiin – taaksii fudhatee jalaa miliqe – jedhama.


text:
Monthly Archives
April 2022
Finfinnee, Eebila 22, 2014 (FBC) –Preezdaantiin FDRI Saahilawarq Zawdeen Ayyaanni Iid Alfaxiir waggaa 1443ffaa sababeeffachuun hordoftoota Amantaa Islaamaa waliin maaddii qooddataniiru.…
Ayyaanni Iid Alfaxiir waggaa 1443ffaan Wiixata dhufu ni kabajama
Finfinnee, Eebila 22, 2014 (FBC) –Ayyaanni Iid Alfaxiir waggaa 1443ffaan Wiixata dhufu Eebila 24, 2014 ni kabajama jedhame. Manni Maree Dhimmoota Islaamummaa Waliigalaa Ityoophiyaa ibsa…
Naannoo Somaaleetti lammiilee hongeen miidhamaniif deeggarsi Birrii miiliyoona 27tti tilmaamamu…
Finfinnee, Eebila 22, 2014 (FBC) – Naannoo Somaaleetti lammiilee hongeen miidhamaniif deeggarsi Birrii miiliyoona 27tti tilmaamamu taasifameera. Dhaabbanni deeggarsaa Meeschiin Foor…
Waldaalee diinagdee cimsuun lammilee hojii barbaaduuf biyya hambaatti godaanuun rakkoof saaxilaman…
Finfinnee, Eebila 22, 2014 (FBC) – Waldaalee diinagdee cimsuun lammilee hojii barbaaduuf biyya hambaatti godaanuun rakkoof saaxilaman baraaruun kan danda'amu ta'uu Hogganaan Biiroo Dhimma…
Hokkora guyyaa kaleessaa Dirree Dawaatti uumameen wal qabatee shakkamtoonni 89 to’annoo jala…
Finfinnee, Eebila 22, 2014 (FBC) – Hokkora guyyaa kaleessa magaalaa Dirree Dawaatti uumamee ilaalchisee Biiroon Kominikeeshinii magaalichaa ibsa laatera. Guyyaa keessaa hariiroo gaarii…
Meeshaaleen kontiroobaandii Birrii miiliyoona 92 olitti tilmaamamu to’atame
Finfinnee, Eebila 22, 2014 (FBC) – Meeshaaleen al ergii fi alaa galu karaa seeraan alaa daddabarfamaa ture Birrii miiliyoona 92 olitti tilmaamamu to'atameera. Meeshaaleen karaa seeraan…
Magaalaa Finfinneetti Kilaash Kooviin 10 qoraan keessa dhokfamuun mana duuba ture to’atame
Finfinnee, Eebila 22, 2014 (FBC) – Magaalaa Finfinneetti Kilaash Kooviin 10 qoraan keessa dhokfamuun mana duuba ture to'atamuu Poolisiin magaalichaa ibseera. Eeruu argame bu'uura…
Ayyaanni Iid Alfaxiir sodaa nageenyaa malee akka kabajamuuf qophiin barbaachisu xumurame –…
Finfinnee, Eebila 22, 2014 (FBC) – Ayyaanni Iid Alfaxiir sodaa nageenyaa tokko malee karaa nagaan akka kabajamuuf qophii barbaachisu xumuruu Humni Waloo Nageenyaa Federaalaa beeksiseera.…
Aadde Adaanach Ayyaana Iid Alfaxiir sababeeffachuun lammiilee harka qalleeyyiif maaddii qoodan
Finfinnee, Eebila 22, 2014 (FBC) – Kaantibaan Magaalaa Finfinnee Aadde Adaanach Abeebeen Ayyaana Iid Alfaxiir sababeeffachuun lammiilee harka qalleeyyii kuma 101f maaddii qoodaniiru.…
Kutaa magaalaa Lammii Kuraatti Ayyaana Iid Alfaxiir sababeeffachuun lammiilee kuma 12f deeggarsi…
Finfinnee, Eebila 22, 2014 (FBC) – Bulchiinsa magaalaa Finfinnee kutaa magaalaa Lammii Kuraatti Ayyaana Iid Alfaxiir sababeeffachuun lammiilee harka qalleeyyii kuma 12f deeggarsi miidhaan…


text:
By Jafer Ali
Bitooteysa 19, Br 2015, Jaafar Ali, Norway Irraa
Ee guuzni mana tokko jaaru citaa wal hinsaamu ja’a Oromoo hoggaa makmaaku. Manni isaan ajjeeran kan abbaa tokkoo waan taheef warri saamee citaa bareedaa dhaan ajjeere gama isaaniitiin bareechanii ajjeeranillee, gamni saamame ammoo addeela kaaniin citaa saansaankaa hinqabneen waan ajjeeruuf dirqamaniif maayyii irratti manni gam tokkoon tolee karaa kaaniin dhim’isuun isaa hin oolu. Tanaa fii tana jidduu kan miidhamu eenyu yojenne eenyuyyuu osoo hintahin abbaa manaati. Kanaafuu warri mana tokko ajjeeru citaa wal saamuu hinqaban. Yo guuzni akkasii isa mudate ammaas leeccalloo isaatiif jecha kan eeggannaa godhuu qabu eenyuyyuu daran abbaa sa’ooti. Abbaa mana isaan ajjeeran saniiti jechuu kiyya.
Arr’a mata duree kanaan qalama luqqaafachuun kiyya qotaa ykn hookkara garee sab-qunnamtii Oromoo jiddutti gara kaaba Ameerikaa kana iraa dhagayamu irratti gorsa gama kiyyaa gumaachuuf hoggaa tahu, san duratti mee muuyxannoo fakkaattuu takka takka haa mil’annuu.
Rakkoon akkasii dura kan calaqqise jaarmayoota siyaasaa oromoo keeysatti. Jaarmayoota siyaasaa oromoo hoggaa jennu ammaas OPDO dhaas kan ammatu tahulle wal a’insi dhimma oromoo irratti OPDO waliin godhamu ammoo kan suduudaan wayyaanotaan taligamu taachaa akka guuza mana tokko ajjeeruutti citaa walsaamuudha jechuun dhugumattuu nama dhiba taha. Hordaa jaarmayoota walaba tahan jidduu turee fii ammaas jiru garuu fakkii godhachuu nidandeenya.
Fakkiin duraa walwaraansa baha oromiyaa keeysatti Br. 1976 – 1992 ABO fii IFLO gaafasii jidduu ture hoggaa tahu gareen lamaanuu warruma mana tokko jaaruuf bobbahan tahanille dilas wagalaafachuun isaanii dhugumattuu fuula gaddisiisaa seenaa qabsoo bilisummaa oromooti. Jaarmayoota karaa dadaatiin qabsooyna ja’anii biyya keeysa sossoohanii fii warra qabsoo hidhannoo filatan jidduus baroowwaniif ololli diigaan adeemsifamaa akka ture kan haalamuu miti. Kanneen waliin ala jiraniis taanaan deeggartootaas dabalatee bifa qaroomeen akka masaanuu siyaasaatti, ammoo akka guuza mana tokko jaaruutti osoo citaa wal hinsaamne waliin sossoohuu dadhabuun isaanii hanqina malee wan biraa ja’amuu hindandayu.
Hanqinni kun ammaas hanqina waliigalaa taachaa kan eeru jaarmayoota hawaasummaa keeysattiis calaqqisuu isaati. Kanaafiis rakkinuma amma sab-qunnamtiilee oromoo jidutti mul’atu qofa maqaa dhahuun gayaa dhaa oli. Sabni oromoo baroowwaniif keeysaa fii alattiis media mataa isaa kan isa tajaajilu osoo hinqabaatin as afe. Jaarraa odeeyfannoo kana keeysatti akka sabaatti media dhabuun ammoo arraata dhabuu dha. Sagalee dhabuun ammaas qabsoo bilisummaatiis dabalatee roga hundaanuu tabaroo dhabuu akka tahe dubbiftoota kiyyatti himuun yeroo qisaasuu malee mo’oya hinqabu. Sab-qunnamtilleen oromoo kanneen bifuma fedheenuu bu’uramanii fii saba kanaaf arraata taana ja’aniis ba’aa seenaa fii yeroon qonyee isaanii irratti jiiysan tana hubachuutu irraa eeggama. Kun tahuu baatnaan warraaqsa sabaa tin’isuu akka hindandeenye hubachuu qaban. Tin’isuu dadhabuu qofa osoo hintahin dhibaawinsa qabsoo tanaatiifiis beekaatiis tahe osoo hinbeekin qooda gama isaanii gumaachaa akka jiran dagachuu hinqaban.
Akkuma beekkamu rakkinni media oromoo humna gayaa horachuu dhabuudha. humnuma faffacaatee jirtu tanaahuu qindeeyfatanii tajaajila wayyaa gumaachuu dadhabuun osoo isaan hinhanqatin ana malee jechuu dhaan tokko kaan liqimsuuf ykn jilba waljalaa ciruuf tattaafachuun ammoo yo tahees qaamuma hanqina waliigalaa kan armaan olitti eerame saniiti.
Akka mediatti humna jechuun saaqaas dabalatee waliigala ogumaa fii dhihana technology hunda tahuu isaati. Deeraa oromoo keeysaa ammaas tokkolleen hindhabamne. Kan dhabame bifuma fedheenuu dhihana kanneen hunda qindeeysanii humna taasisuu dha.
Dhugaa dubbachuuf bara dabre gaafa OMN ifatte hujii jalqabu abdiin hin eeggamin takka walaqqifteeti turte. suniis OMN medialee oromoo kanneen humna xixiqqoo dhaan faffaca’anii liikkisan hunda walitti caasee akka humna tahanii fii qilleensa oromiyaa dhaqqaban nitaasisa abdii jettu hoggaa tahu hamma ammaatti ammoo tahuu hindandeenye. Maaliif akka hindandayin shalaguun dandayamullee suduudaan jala muruun ammoo nama dhibuun nimala. Gama tokkoon jalqabuma irraahuu warri OMN komatu hoggaa dhagayaman OMN tahuus osoo oolee hinbulini alaa fii keeysa isaa irraa hamatamuu jalqabe. Fakkeenyaaf ofmulqinsa hoogganaa boordii OMN kan duraaniitii fii lakkisanii bahuu hojjattoota adda addaa maqaa dhahuun nidandayama. Surphaan caasaa amma jirtu keeysatti godhamee fii keeysumattuu gurmaawinsi caasaa ardiilee garagaraa keeysatti adeemsifamaa jiruus hoggaa laalamu jaarmayni silaa abdii sabaa tahee laalamu kun ammallee rakkina dhawaataan isa mudachaa jiru kana irraa kan barate hinfakkaatu warri ju’uus tokkoo fii lamaa miti.
Ji’a dabre irraa eegalee ammaas murni media fakkaataa hundeeysuuf carraaqu tokko sochii akka jalqaban nidhagayama. Sochii tana laalchisee jette jetteen gama kaaba Ameerikaa irraa dhagayamtu ammaas tan abdii bara dabre walaqqifte san daranuu golgoleeysitu fakkaatti. Jechuun akkaataa kanaan agoobara OMN jalatti walitti qabamanii humna cimtuu takka horachuu irratti kan milkaawaa jirru natti hinfakkaatu. Kana jechuun koo ammoo filmaatni qabnu tokkichi tokkoo fii tokko qofa tahuu dha jechuu kiyyaa miti. Haala amma keeysa jirruun dhihanni nuti qabnu murtaawaa waan taheef malee silaa akka bal’ina keenyaatiin media meeqa nufeesisa? yo ja’ame meeqaantam tahuu akka qabu kan hinhubatne yojiraate kan hubachuu hinbarbaadne qofa natti fakkaata. Sababni isaatiis gam tokkoon balbala jirtu hunda dhadhawanii odeeyfanoo hinxilifuuf qaamni adda addaa carraa gara garaa heluu caalaa dorgommiin medialee jiddutti uumamtuus systema odeeyfannoo kan naamusa, amantaa fii ittigaafatama qabu ni uumti ja’ameeti amanama. Siistemni masaanummaa kan dorgommii fayyaaleysa taate irratti hundaawe kun ammaas sab-qunnamtiilee qofa osoo hintahin jaarmayoota siyaasaatii fiis nihojjata.
Sab-qunnamtiilee oromoo baannee hammana eega jenne ummata oromoo irraa hoo maaltu eegama? gaafiin jettuus ka’uu hin ooltu. Medialees tahe jaarmayootni siyaasaa oromoo akkumaan jalqaba irratti ibsuuf yaaletti warra mana tokko jaaru itti hoggaa fakkeeyfaman ummatni oromoo ammoo abbaa mana sanii tahuu isaa ti. Guuzni citaa walsaamu mana isaa akka buxa hindhoorkine toohachuun ammaas qooda abbaa guuzaati jenneeti jirra. Qooda qofa osoo hintahin inumaa dirqama isaati amantaa jettuun qaba.
Akkamiin toohachuun dandayama? tan jettuus gaafii biraati. Gaafii tana deebisuuf ibsa bal’aa kennuun feesisullee,
Tarkaanfiin jalqabaa caasaa seeraa tan toohannaa fii ittigaafama hindaddaaqne mirkaneeyfatte diriirsuu dha..
Siistamni toohannaa kan lamadaa dorgommii dha. Sab-qunnamtiilee qofa osoo hintahin jaarmayni siyaasaatiis tahu karaan itti leenjifamuu dandayan guddaan dorgommii hujiiti. Hujiin tokko kan madaalamu ammaas itti baha isaatiin waan taheef hordoftootni kan caalaa laphaalapheeysa isaanii caqasuu fii quuqaa irraa buqqisu filatan. Madaala kanaan hundinuu osoo hinjaalatne fedhii abbaa guuzaa guutuuf dirqaman jechuudha.
Toohannaan maayyii hariiroo hawaasaati. Hunda dura hawaasni jaarmayoota hundaahuu osoo tiifoozoo ykn dabbalootaan hindhiibamne ija takkaan laalu qaba. Hundaahuu dandayu deeggaruu fii dadhabu balaaleyfachuu dhabuutu irraa eeggama. Dhawaataaniis kan caalaa hojjatu daran deeggaruu fii kan hujii isaatiin cuqun ifdibu ammoo balaaleyfachuun waan hin oolamneef keeysumattuu jaarmayoota gumaata hawaasaatiin jiraatan biratti sodaan roga kanaan uumatuus siistema toohannaa kan ifdandaye tokko ja’ameeti amanama.
Tarsiimoo gara biraa hedduu tarreeysuuniis nidandayama. Bal’inaa yeroo biraa itti dachaanaa tii ar’aaf kanuma naaf guddifadhaa.
Bitooteysa 19 Br 2015
Jafer Ali, Norway irraa


text:
Emarsan Munangaagwaa Prezdantii Zimbaabwee godhamee muudame.
Emersan Munangaagwaa guyyaa har’aa November 24, 2017 Magaalaa gudditti Zimbaabwee Haraaree keessatti, Kitaaba itti amanu qabatee biyya isaatiif kakatee aangoo fudhate.
Mr Munangaagwaan ji’a dabre keessa Prezdantii duraaniitiin taayitaa irraa eega ari’amee booda gara Afrikaa Kibbaa baqatee kan ture yoo tahu, waraanni biyyattii jidduu seenee Roobart Mugaabeen taayitaa akka gad lakkisu gaafatuun isaa ni yaadatama. Haaluma kanaan Paartiin biyya bulchaa jiru Zaanu-PF Robert Mugaabee buusuudhaan, Munangaagwaa hoogganaa paartichaa gochuun filate.
Related Posts
Kanuma hordofuun Munangaagwaaan Roobii dheengaddaa gara Zimbaabwe eega deebi’ee booda guyyaa har’aa taayitaa Prazdaantummaa fudhatee jira.
Roobart Mugaabeen Ajaja Waraana biyyattii fudhatee karaa nagayaatiin taaytaa waan gad lakkiseef, Maatii isaa wajjiin nagayaan akka Zimbaabwee keessa jiraatu hayyama kan argate tahuu gabaasni arganne ni ibsa.
Comments
Loading...


text:
Abdii Boruutiin
Gara dhimma mata duree kanaa otuu hin seenin dura, Habashaa fi kan sammuun habashoome kanan jedhu gabaabinaan ibsuun yaala. Jechi “Habashaa” jedhu karaa adda addaatiin waan ibsamuuf ykn hiikamuus; waayeen kunis mormisiisaa ta’uu waan danda’uuf, asitti bal’inaan ibsuu hin barbaadu. Akkan barruu kana keessatti itti fayyadamutti garuu, “Habashaa” kanan jedhu gabaabumatti, warra nu gabroomsan ykn/fi ammallee gabrummaa kana keessa akka turru warra barbaadani jechuu kooti. Kan sammuun habashoome kanan jedhu ammoo, warra gabrummaa Habashaa jalatti kufanii; sirna kana keessatti karaa adda addaatiin ayidoolojiin isaanii jijjiiramee; eenyummaa isaaniillee dagatan ykn gaafii keessa galchani dha. Kun Oromoo qofaa otuu hin taane, saboota Habashaa dhaan gabrooman hundaayuu ilaala. Barruun kiyya kan xiyyeeffatu garuu Oromoota rakkoo akkanaa qabanitti ta’a.
Akka waliigalaatti dhugaan hubatamuu qabu tokko, namni hin dammaqini fi eenyummaa ofiitti hin amanne, bilisummaa uummata ykn saba tokkoof yookaanis walabummaa biyya tokkoof dhiisii mirga ofiitiifillee falmuu hin danda’u. Of baruun eenyummaa ofii beekuu fi itti amanuun; seenaa fi aadaa ofii baruun; walumaagalatti dammaqinsa qabaachuun bu’ura mirga ofiitiif falmuu ti jechuu dha. Oromoo ta’uun qofaa gahaa miti. Oromummaa fi Sabboonummaan yoo hin bilchaanne fi hin guddanne, maaliif akka qabsoofnu beekuu fi qabsoo kana keessattis gahee taphachuun ykn qooda gumaachuun rakkisaa ta’a. Oromummaa fi Sabboonummaa guddisuun ammoo dammaqinsarraa madda. Oromummaa fi Sabboonummaan meeshaa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) ti yoo jedhame, kun waan dhara ta’uu miti. Isaan kanaan bilchaachuu fi isaan kana guddisuutu qabsoo kanallee cimsuu fi galii hawwamutti geessuu danda’a.
Qabsoon bilisummaa Oromoo yoo jalqabu, keessumaayuu Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) sochii kana yoo eegalu, hojii karaa lamaa dalagaa akka ture eenyuyyuu jalaa waan dhokatu natti hin fakkaatu. Karaan tokko diinaan falmuu yoo ta’u, karaan biraa ammoo, uummata keenya dammaqsuu fi akka of baran; akka mirga ofiitiif falman taasisuu dha. Haala baay’ee ulfaataa fi walxaxaa ta’e kana keessatti wareegama guddaa kaffaluu dhaan Oromummaa fi Sabboonummaan akka guddatu taasise jechuu dha. Egaa, jijjiiramni bara 1991 argame qabsoo hadhaawaa sana keessa dabree akka ta’e seenaatu ragaa ta’a. Injifatnoolee gurguddoon, kan akka Qubee Afaan Oromoo fi Oromiyaa addunyaatti beeksisuun hafee, Oromoon of baree eenyummaa ofiitiin boonuu danda’uunuu akka injifatnoo guddaa tokkootti ilaalamuu qaba. Oromootni hunduu kanaan boonuu qabna. Bu’aaleen kun ammoo kadhaa dhaan otuu hin taane, dhiiga fi lafee ilmaan Oromootiin argaman.
Gaafii guddaan ani asitti kaasu: Yeroo ilmaan Oromoo mirga keenyaaf jedhanii lubbuu isaanii dhaban, bu’aalee isaan nuuf argamsiisanitti fayyadamnee; eenyummaa keenyaaf quuqamuu dhiifnee; har’allee gabroomsaa keenyaaf meeshaa ta’uun sababni isaa maali? kan jedhu dha. Gaafiin biraa ammoo: Oromummaa fi Sabboonummaa keenyatu hin bilchaatin moo rakkoo ayidoolojii qabna? kan jedhu ta’a. Deebiin gaafiilee kanaa waan fedhes ta’u, kan sammuun habashoome, akka ilaalcha kiyyaatitti, farra qabsoo kanaa ti. Diina caalaa kan qabsoo kana gaaga’u, kan sammuun isaa hin bilisoominii dha. Namni tokko bilisummaa uummataa fi walabummaa biyyaatiif kan dubbachuu danda’u kana bira dabrees kan qabsaa’uu danda’u yoo mataan ykn sammuun isaa bilisa ta’e fi qulqullaaye qofaa dha.
Nama sammuun bilisa hin taane ykn hin bilisoomne yoon jedhu garuu kun karaa lamaan ilaalamuu ni danda’a. Inni tokko kan homaa hin dhaga’in fi hin beekne yoo ta’u, nama akkanaa barsiisanii akka of baru fi dammaqu taasisuun ni danda’ama. Wallaalummaa dhaan ykn otuu hin beekin waan mirga uummata Oromoo faallessu yoo dalage, kun yakka hin qabu. Inni biraa ammoo, otuu barumsa, beekumsa fi dammaqinsa qabuu; garuu sirna gabrummaa kana keessatti ayidoolojii qabsoo kana wajjin hin deemne waan qabuuf, sababa kanaan faallaa qabsoo bilisummaa dalaga. Ayidoolojii akkanaatu akka eenyummaa ofiillee dagatu ykn gaafii keessa galchu isa taasisa jechuu dha. Namni eenyummaa ofii dagatu fi isa kanaaf dursa hin kennine ammoo, tajaajiltuu diinaa ta’ee hafa. Isa kanatu yakka guddaa dha; isa kanatu farra qabsoo bilisummaa Oromoo ti. Gaafiin deebii argachuu qabu garuu, “Maddi sababa kanaa maali?” kan jedhu dha.
Deebii quubsaa fi amansiisaa argachuuf xinxala bal’aa godhuu fi gadi fageenyaan qorachuun barbaachisaa ta’ullee, sababoota tokko tokko tuquun ni danda’ama. Isaan kanas gabaabinaan ibsuun yaala. Sirna gabrummaa Habashaa bar-dhibbee tokkoo ol nurra ture fi jiru kana keessatti wanti ayidoolojii namaa jijjiiran waa baay’eetu hojjetaman.
Tokkoffaa, waan hojjetaman keessaa inni hangafnni tokko amantii meeshaa godhatanii; isa kanaan akka dhimma keenya dagannu taasisuu dha. Sirna kana keessatti ammoo kan gahee guddaa taphate fi furtuu ta’e, amantii Ortodooksii Kristaanaa ti. Asirratti wantin hubachiisuu barbaadu, amantii kanarraa jibba qabaadhee ykn/fi olola irratti oofuuf otuu hin taane, kan dhaga’ame, argame fi ragaallee qabu waan ta’eef, dhugaa lafa jiru kana ibsuufi. Kan dur godhaamaa turellee yoo hafe, har’allee dhugaan kun dhokachuu hin dandeenye; hawaasa keessatti mul’achaa waan jiruuf dhokachuus hin danda’u. Wanti hubatamuu qabu garuu amantiin kamiiyyuu, yoo siyaasaaf meeshaa hin godhamne, qulqulluu ta’ee jiraachuu fi kabajas argachuu qaba. Amntiin Ortodooksiis akka amantii tokkootti akkanumatti ilaalamuu qaba. Sirna gabrummaa Habashaa kana keessatti kan mul’achaa fi calaqqisaa jiru garuu fallaa kanaa ti.
Akkan ofii kiyyaa argee fi hubadhetti, diina caalaa har’a kan qabsoo bilisummaa keenyaa kanaan morman Oromoota karaa amantii kanaan sammuu isaanii habashoomsani fi eenyummaa isaaniillee gaafii keessa galchanii dha. Keessumaayuu Oromootni yeroo dur, jechuun yeroo mootummaa Haila Sillaasee fi mootummaa Darguu biyyaa bahn, har’allee sammuu’uma dur sanaan yaaduu isaanii ti. Jijjiiramni bara 1991 QBOn fide ija fi gurra isaanii waan seene hin fakkaatu. Kan baay’ee nama gaddisiisu ammoo, “Oromoo” jechuu dhiisanii jecha diinni fi alagaan nuuf moggaasaniin qaanii tokko malee of yaamuu isaanii ti. Kun dammaqinsa dhabuu dha moo diina fi alagaa gammachiisuufi? Sabani isaanii waan fedhes haa ta’u, ani warra akkanaa diinaan addaan baasee hin ilaalu. Diina caalaa isaantu farra QBO ti yoon jedhe dhara hin ta’u.
Lammaffaa, gahee guddaa kan taphate fi taphachaa jirus Afaan Habashaa (Afaan Amaaraa) ti. Asirrattis sirna gabrummaa Habashaa kana keessatti ayidoolojiin hangam sammuu namaa akka jijjiire hubachuun nama hin rakkisu. Warri nu Oromoo dha ofiin jedhan ykn dhuguma dhalootaanis Oromoo ta’an, Afaan abbaa fi haadha isaanii otuu jiruu; kana dubbachuun tuffii ykn har’allee qaanii itti fakkaatee, Afaan alagaa kanatti fayyadamuu isaanii ti. Asirrtti wantin hubachiisuu barbaadu, Afaan alagaa dubbachuun farraa QBO ti jechuu kiyya akka hin taane dha. Warri Afaan gabroomsaatiif kabaja fi dursa kennan kun, Qubee Afaan Oromoo QBOn dhalche kanallee akka qoosaatti ilaalu. Akka waan ofii isaaniitiif Oromoo hin taa’inii, qubee keessan kana jedhanii qoosuu barbaadu. Baratanii itti fayyadamuun hafee, akka Qubeen teenya jiraattuu waan barbaadan hin fakkaatu. Oromummaa fi Sabboonummaa akka dhiphinaatti ilaalu. Waan gabroomsaan isaaniin jedhe dabarsanii lallabuu barbaadu. Bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa akka tapha ijooleetitti ilaalu, itti qoosu. Akka isaanitti himametti, tokkummaa Itoophiyaatiif mudhii qabatanii mormu. Galgalaa fi ganama isuma kanaaf sagadus.
Afaan Amaaraa haasa’uun ykn dubbachuun; sirba Afaan Amaaraa dhaggeeffachuun; fiilmii (diraamaa) Afaan kanaan hojjetame ilaaluu fi isa kana qofaa dinqifachuun; kitaabota Afaan kanaa dubbisuun; aadaa Amaaraa ol kaasuu fi kan biraa gadi qabuun; amantiin Ortodooksii addunyaa kanarratti amantiilee hundaa caalaa qulqulluu akka ta’e godhanii olola afarsuun; kan biraa tuffachuun; walumaagalatti eenyummaa Habashaatiif ol aantummaa kennuun hammayummaa ykn baranee ta’ee isaanitti mul’ata jechuu dha. Diina caalaa kan Sabboontota Oromoorratti qeeqa tuulan jara kana dha. Jaarmayoota fi qabsaa’ota keenya jidduutti rakkoon yoo uumamu, kan dafanii quba ol qaban wara akkanaa ti. Bakkee Oromummaan itti calaqqisutti argamuu akka du’aatti jibbu. Bataskaana Ortodooksii fi bakkee ciinni Habashaa jirutti kan dursanii argaman garuu isaani.
Sadaffaa, kan biraa ammoo fuudha fi heerumsaan Habashaa wajjin walitti makamuu dha. Akka teessoo lafaa Oromiyaatti, sirna gabrummaa kana keessatti rakkoo guddaa kan nutti fide tokko waayee fuudha fi heerumsaa kana. Asirrattis wantin hubachiisuu barbaadu, Oromoon karaa kanaan alagaa wajjin walitti hin makamin jechuu kiyyaa miti. Kun mirga abbaa fedhee ti. Abbaan fedhe kan jaalate fuuduu ykn heerumuu ni danda’a; kun mirga ilma namaa ti. Haa ta’u malee, karaa kanaan Habashoota wajjin walitti makamuun keenya qabsoo keenyatti gufuu akka ta’e ykn ta’u waan nama mamsiisu natti hin fakkaatu. Har’a yoo waayeen QBO ka’u, Oromootni fuudha fi heerumsaan Habashoota wajjin walitti makamani fi jidduutti ijoollee godhatan, wanti isaan dafanii dubbatan, yoo Ormiyaan fottoqxe (akka Habashootni isaaniin jedhanitti) yookaanis yoo Oromiyaan walaba taatu ijaaramte (akka Sabboontotni Oromoo jedhanitti), ijooleen keenya akkam ta’u? jechuu dhaan; waan hin taane sababa godhanii qabsoo kanatti gufuu ta’uu barbaadu. Erga qabsoo kana dura dhaabbatani, isaan kunis akka farra QBOtti wanti hin ilaalmaneef sababni waan jiru natti hin fakkaatu.
Barruu kiyya xumuruu dhaaf, egaa, har’allee QBOn kan xiyyeeffatu diina qofaatti otuu hin taane, keessa ofiituu qulqulleessuunuu qabsoo biraa ti jechuu dha. Har’as akkuma kaleessaa uummata keenya barsiisuu fi dammaqsuurratti; Oromummaa fi Sabboonummaa guddisuurratti beekumsa fi dandeettii keenya akkasumas yeroo keenya fixuun dirqama ta’uun isaa hin oolu. Yoo kuni hin taane ammoo, baay’ina keenya himachuu qofaan gahaa hin ta’u. Aynaa Oromummaa fi Sabboonummaatu murteessaa dha. Dura rakkoolee nu keessa jiraniif furmaata barbaadnee; sana booda tokkummaa keenya ijaaruu qabna jechuu dha. Tokkummaan Oromummaarratti hin hundoofne ammoo tokkummaa dhugaa ta’uus hin danda’u. Hanga kun hin milkaa’initti diinaaf saaxilamuu fi diinaaf meeshaa ta’uun keenya waan dhaabbatu hin ta’u. Yoo haalli kun akkanumatti itti fufe ammoo, bilisummaan achi fagaachaa akka deemu waan nama mamsiisuu miti. Mana keenya qulqulleessuun dursa (priority) argachuu qaba.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Gabaasa Qeerroo Caamsaa 29,2012 Giddaa
Gabaasi Qeerroo akka addeessutti guyyaa kaleessaa Caamsaa 28,2012 Wallaga Onotaa akka Heebantuu, Haaroo Limmuu,Hammuruu, bakkoota jedhamaniti ummanni Oromoo sirna Wayyaanee balaaleffachuun hirriirrii mormii guddaa bahan. Guyyaa kana hriirri kun jabaatee itti fufee Olee, mormii hiiriraa kanaa bitteneessuuf jedhcha waraannii Wayyaanee humnaa ol godina kanaatti bobbaafamee jiruu dhukaasa rasaasaa fi meeshaa gurguddaa dhukaasuun ummaata haqaaf falmachaa jiru jeeqaa akka oolee fi ummata waliinis walitti bu’iinsa irra akka ture qeerroon gabaasa.
Kana malees Onotaa akkaa Giddaa Saasiggaa،Kiiraamuu,Arjoo fa’itti ummaanni uffataa Gaddaa Uffaachuunii fi mataa Haaddachuun Camsaa 28,2012 guyyaa gadaa taasisee yaadatee oleera. Guyyaa har’aas sochiin kun itti fufee akka jiru qeerroon naannicha irraa gabaasa.
Caamsaa 28,2012 Godina wallaaggaa Bahaatti Ummannii Oromoo Sirna Abbaa irree wayyaanee balaaleffaachuun hiriira Mormii gaggeessaan.
Gabaasa Qeerroo Caamsaa 29,2012 Giddaa


text:
Addunyaa kana irraa lakkoobsi namoota vaayiresiin koronaan qabamanii miliyoona 13 caalee kanneen du’an immoo 570,000 ol ta’ee ennaa jiru kanatti Yunaayitid Isteetis xumura baatii bonaa irra talaallii oomishuun eegala jechuun kan abdattu ta’u beeksiste.
Mootummoonni hedduun uggura sochii kaasanii turan deebiisani kaa’uu dhaan qajeelfama wali irraa hiiqiinsa hawaasummaa fi namoota vaayiresii kanaan qabaman qofaatti baasuuf jiru cimsaa jiran.
Caasaa oduu CNBC jedhuuf kaleessa ibsa kan kennan angawaa gameessi bulchiinsa Traamp tokko oomishi talaallii kanaa inni kam sirriitti haa hojjetu hin mirkaneeffatinuu malee jalqabameera jedhan. Angawaan kun akka jedhanitti meeshaan ittiin oomishanii fi bakki oomishaa qophaa’eera jedhan.
CNBCn akka jedhetti kampanileen lama kanneen talaallii kana oomishan Moderna fi Johanson &Johonson yaalii nama irratti ta’u sadarkaa xumuraa xumura baatii kanaatti jalqabu jedhamee eegama.
Hong Kong ennaa geejjiba uummataan adeeman maaskii kaayyachuun dirqama ta’uu beeksisuu dhaan kanneen kana irra darban doolaara $645 adabdi.
Austraaliyaa kutaa gama kibbaa Viktooriyaa keessaa namoonni 270 haaraa COVID 19n qabamuun yoo gabaasamu lama du’aniiru. Kunis lakkoobsa namoota biyyattii keessaa Koronaan qabaman 10,251n kan ga’e si’a ta’u 110 du’anii jiran.
Briteen keessaa lafa gabaa fi suqiiwwan ennaa dhaqan maaskii kaayyachuun torban dhuftuu kaasee dirqii ta’uun beekamee jira. Geejjiba uummataa keessatti maaskii kaayyachuun durumaa dirqama ture.
Yunaayitid Isteetis keessaa namoonni 60,000 kaleessa haaraa vaayiresii koronaan qabamanii jiran. Kutaalee hedduun dinagdee isaanii bananii turan weerarri kun deebisee waaan ka’eef deebisani cufuuf dirqamaa jiru.


text:
Godina Arsii Lixaa magaalaa Shaashamanneetti kan argamu markazni tahfiiza Qur’aanaa Ubayyi ibnu Ka’ab, Alhada har’aa, March 20, 2022 barattoota waggaa lamaaf barsiisaa ture haala oowwaa taheen eebbisiisee jira. Barattoonni Afurtamman guyyaa har’aa eebbifaman waggoota lamaan dabraniif Hifzii Qur’aanaa, Ahkaama Tajwiidaa fii Qaraatii gosa Torban Sheikh Abubakar Boonsoo Kojii irratti kan barataa turan yoo tahu, Alhada har’aa bakka hawaasni magaalaa Shaashamannee hedduminaan argametti haala oowwaan eebbifamaniiru.
Sagantaa eebba Huffaazotaa kanarratti keessummoota hirmaatan jidduu;
Sheikh Alii Buttaa
Sheikh Habiib Leencaa
Ustaaz Xaalibu Ridallaah
Sheikh Kadiir Amaan
Sheikh Muhammadnuur Hayaatoo
Sheikh Muzayyan Turaa
Sheikh Umar Muhammad
Sheikh Bashiir Roobaa fii keessummoonni gurguddoon biroo heddu saganticharratti hirmaataniiru.
Sagantaa kanarratti hayyoonni heddu dhaamsa gurguddaa kan dabarfatan yoo tahu, Barnoota diinii sadarkaa Qur’aanaa qofarratti dhaabuu osoo hin taane, dabalataanis akka Ulamoota gurguddaa bakka bu’uu danda’anitti maatiin barattootaa cimsanii hordofuu fi Barnoota garagaraa baratanii akka qaroomuu qaban dhaamsi dabree jira.


text:
Seenaan Magaala Ambo kan barreffamee dhumu ta’uu baatus mee hanga tokko isiinif qooda. Ambo magaalaa Oromiyaa gara dhihaatti aanaa Amboo keessatti argamtu. Magaalaan Amboo naannoo Oromiyaa godina Shawaa Dhihaa kessatti argamti. Magaalaan kun Finfinneerra gara dhihaattii Kiilomeetira 125 fagaattee argaamti. Ol ka’iinsi lafaa naannoo Amboo meetira 2101 yeroo ta’u laatiitiyuudii fi loongitiyuudiin ishii 8059’N 37051’E ta'a. Ambo waan baayyedhaan beekkamti. Kana keessa tokko hora (mineral water) … Continue reading Magaalaa Amboo
Month: June 2019
Garasuu Dhukii abbaa isaa Dhukii Gulummaa fi haadha isaa Warqee Elemoorraa Caamsaa 1905 dhalate. Bakki dhaloota isaa karaa Finfinneeraa gara magaalaa Walisootti geessu cinaatti kan argamu iddoo Maaruu jedhamutti ture. Umuriin isaa barumsaaf akka ga'een, maatiin isaa waldaa amantii Orotodoksii Maaruu Mikaa'el jedhamurraa barsiisaa mindeessuun obbolaa isaa wajjin barumsa mana amantichaa akka hordofu taasisan. Tapha Garasuun jaalatu keessaa inni guddaan fardaan … Continue reading Seenaa Goota Oromoo Garasuu Dhukii Kutaa Tokkoffaa
1. Bishaan yoo nama nyaatu nama kofalchiisatiini. 2. Bishaan lagaa wal hin eegu 3. Bitaan korii mirgaan korii walgeettiin koora dha 4.Wama qalte qalii tirumaan naaf gali jette jaartiin 5. Biyya FARDI hin jirre HARREEN garmaamti/saggaarti 6. Biyya ofiitti Lukkuun korma 7. Sangaan biyya ofiitti baroodu biyya ambaatti ni mar’ata 8. Biyya abbaa kootiiiti jedhee … Continue reading Ergaam Makmaasa kunneeni maali?
Naqamte magaalaa Oromiyaa dhihaatti argamtu keesaa ishee tokkodha. Magaalaan Naqamte naannoo Oromiyaa Godina Wallagga Bahaa kessatti argamti. Iddon itti argama ishee ol ka’iinsa lafaa meetira 2,088 kan qabu yoo ta’u latitude fi longitude 905’N 36033E qaba. Naqamte aanaa Guutoo Waayyuu keessatti argamti. Naqamte magaalaa guddoo Kutaa Bulchiinsaa Wallaggaa kan durii kan turte yoo ta’u amma immoo magaalaa guddoo godina Wallagga Bahaati. Akka lakkoofsa uummata bara … Continue reading Magaala Naqamten wal-baraa!
Ifee as qaari’ee Turee turee ifni ba’ee Gaariin dhufee tole je’ee Aduun barii bahee hoo’ee Dhiibee dhiibee dhdhiibee Kan hoollatu harka qabee Sobni dhufus dhugaan yoom dhabee Kan inaaftu harki cabee Ta’ee ta’ee dubbatamee Booruuf qarruuun wal makamee Otoo taa’uu bulbulamee Nibari’e unkuramee Tulluun lafaa ol-fagaatee Barii dhoowwuf karoorfatee Tabba tabbaan wal- filatee Nibari’e injifatee … Continue reading Bari’e
Beekumsi karaa adda addaatiin ilaalama. Kaan akka waan hubatamee itti jiraatamumaraatti fudhata. Gariin ammoo, adeemsa saayinsa waan wal-qabsiisa. Namoonni bu’uura ogummaati jedhanis jiru. Marti isaan iyyuu tajaajila isaarratti xiyyeeffatan. Hiikni kennamu hamma fedhe baay’atulle, kal-heddee (multidimensional) ta’uu fi jireenya hawaasaatiif gumaachuun isaa hubatamuu qaba. Maddi beekumsa kanaa maali? Gaaffiin jedhu garuu deebii barbaada. Maddi … Continue reading Beekumsa
Yuunivarsiitii kessaa Yeroo waliin turre Waan gaggaarii malee Waan biraa hinagarre. Akka haadhaataatee Ofitti naqabatte; Akka jaalalleettis Na kunuunsifatte. Sirra boraafadhee Dadhabbii boqodhe; Jaalala irreefadhee Nagaa facaafadhe; Dheebodhee unadheeBeela’ee sooradhe; Abjuu dhugeeffadhee Dhugaa dhamdhamadhe. KitaabaKutaa : 12 irraakan fudhame


text:
Afrikaa fi biyyonni galiin isaanii gad aanaa ta'e vaayrasii koronaa faccisuu akka danda'an gochuuf kun akeekame.
Afrikaan maallaqa gargaarsaa kana kana keessaa harka caalaa kan argattu yoo ta'u ardittiin dhiibbaa hamaa jala akka jirtu nan hunadha jedha gamtaan Awuroopaa.
Weerarrii vaayrasii koronaa kun kutaalee addunyaa kamiin iyyu caalaa Afrikaa hubuuf deema yaada jedhu gamtaan kun qaba.
Biyyoon biraa deggersa kana argatan Awuroopaa hanga tokko Eshiyaa Laatiin Amerikaa fi laaboraatorii qorannoo kanneen kaampaanii dureesicha Amerikaa beekamaa Biil and Maliindaa Geetis waliin hojjataniif ta'uun ibsameera


text:
Hundeeffama Baankii
Bara
Baankiin Intarnaashinaalii Oromiyaa kan hundeeffame akkaataa seeraa fi qajeelfamootaan wal simatuufi koodii daldalaa Itoophiyaa kan bara 1960 A.L.A; labsii sirna maallaqaa fi hojii baankii lakkoofsa 83/1994 fi akkaataa heeyyamaa fi to’annaa hojii baankii labsii lakkoofsa 592/2008 tiin heeyyama daldala hojii baankii kan argate Fulbaana 18, 2008 A.L.A yommuu ta’u, kaappitaala heeyyamame Qar. Biliyoona 1.5, kaapitaala mallatteeffame Qar.Miliyoona 279.2 fi kaappitaala kaffalame Qar.Miliyoona 91.2 tiin hundeeffame. Haaluma kanaan, Onkololessa 25, 2008 damee isa jalqabaa, Gamoo ‘Dambal City Center’ irratti Damee Boolee banee tajaajila hojii baankii guutuu kennuu eegale.
Baankiin Intarnaashinaalii Oromiyaa kaappitaala isaa Qar. Biliyoona 6tti ol guddisuuf kan murteesse yoo ta’u, kaappitaalli kaffalame ammoo gara Qar. Biliyoona 3tti ol guddatee jira.


text:
Abdii Boruutiin
Dhiyoo kana mata duree “Oduu Durii Oromoo” jedhuun barreeffama Obboo Beekan Gulummaa Irranaatiin qophaaye tokko dubbiseen ture. Achirraa ka’een anis mee waanan dur beeku ykn dhagaye tokko tokko dubbistootaaf dhiyeessa jedhee barruu gabaabaa kana qopheesse. Duraan dursee, oduu durii kanaan nu booharsuu isaatiif Obboo Beekan galateeffachuun barbaada. Kana qofaa otuu hin taane, wanti biraa kan Obboo Beekan Gulummaa Irranaa galata guddaa ittiin argachuu qabu, kitaabota adda addaa barreessuudhaan; guddina hogbarruu Afaan keenyaa keessatti gahee guddaa taphachuu fi qooda guddaa gumaachuu isaa ti. Kanaafis, anis akka ilma Oromoo tokkootti, carraa kanaan Obboo Beekan baay’ee galatoomi, jabaadhuu akkanumatti ittifufi jechuun barbaada.
Oduuleen durii kan ani armaan gaditti dhiyeessu kun naannolee Oromiyaa keessatti akkaataa adda addaatiin dubbatmuu ykn beekamuu danda’u. Jechootni tokko tokkollee naannoo tokkoo kan biraatti garaagarummaa qabaachuu malu. Haa ta’u malee, ani akkan naannoo itti dhaladhee guddadhetti waanan beekuf, akkuman beeku fi dhagayettan dhiyeessa. Wanti sirraayu ykn hir’ina qabu yoo jiraate, dubbistootni isa kana sirreessuu ykn waan hanqate itti dabaluu danda’u.
1) Malaan duulan jette andaaqqoon (lukkuun)
Yeroo tokko, andaaqqoo, hantuuta, bofa, ruumicha fi leenca ta’anii gamtaadhaan duula deemuuf waliin mari’atan. Kaayyoon duula kanaas deemanii loon hatuuf ture. Amma deemanii deemanii bakkee dhaquu barbaadanitti yogguu dhiyaatan, dhaabbatanii (ejjetanii) akkamitti akka loon hatan waliin haasa’uu fi hojiis addaan qoqqooddachuuf karoora baafatan. Kana keessatti kan karoora baastu andaaqqoo turte. Andaaqittiinis akkana jettee karoora ibsiti:
Leencaan – yeroo mooraa loonii bira geenyu, ati nu caalaa humna cimaa waan qabduuf, akka karra ykn balbala bantu jettiin.
Bofaan – yeroo leenci karra banu, ati ammoo suuta jedhiitii looyii mooraa seenii; yoo karri banamu loon garafiitii akka bahan godhi jettiin.
Rumichaan – atis bofa wajjin gara mooraa seeniitii yeroo karri banamu laboobbaa (wing) kee waliin rukutuudhaan akka loon dammaqanii mooraa keessaa bayan godhi jettiin
Yeroo karoorri kun hojiirra oolu andaaqqoo fi hantuunni ala dhaabbatanii hojii kana hordofaa turan jechuu dha.
Haala kanaan loon mooraa keessaa yaasanii fudhatanii ykn oofanii otuu deemaa jiranuu, andaaqqoon mala biraa yaaduu jalqabde. Amma bofa ofitti yaamtee akkana jettiin: Yaa boofa rakkoo tokko qabna; leenci guddaa fi humna cimaa qabu kun, waa hundaanuu nu caala; kana malees kan karra bane loon akka bayan godhe isa waan ta’eef, booda nu hin nyaachisu waan tokko godhuu qabna jettiin. Bofnis maal goonuree? jedhaan. Akki gootu, yoo leenci dadhabee ciisee mugu ykn rafu suuta jedhiitii jala seeniitii summii keetiin iddii ajjeesi jettiin. Boftis akkuma itti himametti hojii isaa raawwatee, leenca sodaatamu akkanatti ofirraa ajjeesan.
Ammas xiqqoo turtee andaaqittiin mala (shira) ishii ittifufuudhaan; rumicha ofitti yaamtee akkana jettiin: Waan tokkon sitti himaa dhagayi; akkuma beekamu bofni hamaa dha; summii isaatiin nu fixuu danda’a. Kunoo leencaa ajjeesee jira; amma nutti garagalee, ani leenca jabaa sanaa ajjeesee; isinis fixuu nan danda’a jechun isaa waan hin oolleef, otuu hin dhumin dursuu qabna jettiin. Rumichis maal godhuree? jedhee gaafata. Yeroo kana andaaqqoon akkana jettiin: Yeroo bofti ofmaree ciisu, suuta jedhiitii mataa isaa tumiitii ajjeesi jettiin. Rumichis hojii isaaf kenname raawwate. Bofnis haala kanaa du’e.
Haati malaa (shiraa) andaaqqoon, amma ammoo hantuuta ofitti yaamuudhaan; akkanatti gorsiti: Yaaboo hantuuta, akkuma beektu rumichi duruu diina keeti; amma siriidhaa bofa leenca ajjeese sanaayuu waan ajjeeseef, nuti isaaf salphaa dha; dafnee mala barbaaduu qabna jettiin. Maal wayyaree? jedhee gaafata. Akki gootu, yoo qilleensi qorruu (diilallaayuu) jalqabu, natti qorree maaloo si jalan seena jedhii kadhadhuutii; yoo inni ofjala si seessisu, laboobbaa isaa irraa cicciriitii hojii ala taasisi jettiin.
Andaaqittiin karoora fi shira ishii hundumaa hojiirra erga oolchite booda hantuuta wajjin kophaatti hafu. Amma loon kana keessaa isa furdate filatanii qalachuuf qophaayu. Erga filatanii qalatan booda, andaaqqittiin shira ishii kan xumuraa hojiirra oolchuuf; hantuutaan akkana jetti: Yaa hantuuttoo, beektaa ati bar goota goota caaluu dha; rumicha bofa ajjeese sanuu malaan galaafattee jirta; amma akki gootu, foon jaji’iitii morma keetitti maradhuutii, dhakaa (dhagaa) guddaarra bayiitii gootummaa keetiin dhaadadhu jettiin. Hantuutnis tole jedhee; akkuma itti himametti qophaayee; dhagaarra bayee otuu dhaadachaa jiruu cululleen? bakkee dhuftee hin beekamne tasa foonuma sana wajjin hantuuticha fudhattee badde. Akkanatti andaaqqoon malaan (shiraan) hundumaa ofbiraa fixxee loon dhuunfattee hafte jedhama.
Kun malaan duuluu dha moo shiraan duuluudhaa? Dubbii abbaatu hiikkata.
2) Namtichi akkamitti jara kana laga gamatti ceesisa?
Oduun durii inni lammataa kun kan dur qofaallee waan ta’u natti hin fakkaatu. Karaa biraatiin ammoo inni kun oduu qofaa otuu hin taane, gaafii xinnoo sammuu hojjisiisu dhas. Mee deebii isaa argachuu yaalaa. Inni kunis akkaataa adda addaatiin beekamuu mala.
Namticha tokkotu qeerrensa, ra’ee fi raafuu (goommana) oofee otuu deemaa jiruu laga tokko bira gaya. Jarri sadeen kun (qeerransi, ra’ee fi raafuun) kophaa isaanii laga cewuu hin danda’an. Gargaarsa namtichaa barbaadu jechuu dha. Namtichi ammoo yeroo tokkoon waan tokko qofaa baatee laga sana ceesisuu danda’a. Waa lama baatee ceesisuu hin danda’u jechuu dha. Haa ta’u malee rakkoo tokko qaba. Yoo ra’ee fi qeerrensa walbiratti dhiisee, raafuu fuudhee laga ce’e, qeerrensi ra’ee nyaatee eguu danda’a. Yoo ra’ee fi raafuu walbiratti dhiisee; qeerrensa fuudhee ce’e ammoo, ra’een raafuu sana nyaattee eeguu dandeessi. Egaa akkamitti jara sadeen kana tokko tokkoon laga gamatti ceesisuu danda’a? Deebiin gaafii kanaa dubbistootaaf banaa dha.
3) Baddanii badaa yaa warra badoo!
Oduu durii isa sadaffaa kana mata dureedhuma kanaan yeroo tokko bara 2011 dhiyeesseen ture. Warri isa sana hin argin ykn irra deebi’anii yaadachuu barbaadan, isa armaan gadii kana (the following link) tuquudhaan dubbisuu danda’u.
http://gadaa.com/oduu/10600/2011/08/18/baddanii-badaa-yaa-warra-badoo/
Hanga walitti deebinutti nagaatti.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
_//_
Caffee Oromiyaatti, Dura Taa'aa Koree Dhaabbii Dhimma Misooma Magaalaa Kab. Obbo Abdulqaadir Huseeniin kan durfamu garichi, magaalichatti marii qaamolee hawaasaa hirmaachise gaggeessuun mana sirreessaa, hoospitaala, kenna tajaajilaa mana qopheessaa daawwate.
Keessattuu, hospitaalli magaalichaa tajaajila dhaqqabamaa kennuuf dhiphina kutaa yaalaa jiru furuuf kutaan dabalataa ijaaramaa jiru sadarkaa gaariirra kan jiruufi kutaawwan xumuuramanis yeroo dhiyootti hojii kan jalqabaniifi rakkoo gama kanaan jiru ni fura jedhan. Gama biraan, korichi daawwannaa hospitaalichaatiin dhimmi dhiyeessii qorichaa, hanqinni ogeessaa (Medical Dorector) jiraachuus odeeffateera.
Marii ummata waliin taa'ameenis, nageenyi magaalatti, sosochiin hojii bu'uraalee misoomaa magaalichaafi hirmaannaa ummataan hojiin gaarummaa qabu jiraachuu marii taasifame irratti hawaasni ibseera.
Hojiiwwan misoomaa sadarkaa keenyatti raawwataman qindoominaan caasaa magaalaa waliin ni raawwanna garuu, rakkoon daandii, Yuunivarsiitii, industrii paarkii, buufata xiyyaaraafi isteediyeemii ammoo mootummaan keenya irratti karoorfatee akka nuuf hojjetu gaafanna jedhan.
Godinichatti nageenyaan walqabatee haala jiru keessatti hojiiwwan misoomaafi qonnaa sadarkaa gaariirra jiraachuu hubachuun, rakkooleefi gaaffiiwwan ummataa sadarkaa godinaatti deebi'uu danda'an xiyyeeffannoon irratti hojjetamuu akka qabus ibsameera.
Dhuma irratti rakkoo qala'iinsa jireenyaan walqabatee jiru furuuf oomisha keessoo dabaluutu furmaata kan jedhan Obbo Abdulqaadir hunduu bakka qabutti qonna sasalphaatti fayyadamee omisha dabaluu qaba jedhan.


text:
Dorgommiin Boston ta baranaa tun 120essoo.Boston lafa ganna sadiin duratti nama dorgommii keessa jiru duratti bombii awwaalanii nama 30 caalaan dhumee 264 itti madaa’e.
Dhiiraan 1-3 Itoophuyaatti moote,dubraan ammoo 1-2 baate. Tokkeessoon Lammii Birhaanuu lammeessoon Lalisaa Baayyisaati fi sadeesoson, Yemaanee Tseggaayeeti
Dubraan tokkeessoon Astedee Baayyisaa, lammeesoson Tirfe Tsaggaayeti sadeesoson atileetii Keenyaa Joyce Chepkurti
Lammii dorgomii km 42 tana 2:12:45 moohee Atsedeen ammoo 2:29:19 moote.
Atsedeen mootee jennaan akkana jette.“Hardha akkanatti moohachuu kiyyaaf gammachuu guddaatti natti dhagaham.”
Lammiin ammoo akkana jedhe.“Hojii gaarii hojjadhee dhufee womaa na hin dhibne.”
Atileetiin Amerikaa Tatyana McFadden ammoo dorgommii warra miilaa hin qamne barcumsa goommaa qabu irra taahee oofu moote. Gamuma kanaan dhiiraan ammoo atileetii Switzerland,Marcel Hug moohe.
Dorgommii tana nama 30 caaluu kaan nafuma diriirfachuuf kaan ammoo dorgomummaa dhugaatiif fiigutit itti dhufe.


text:
Mudde 22,2014 Gabaasa Qeerroo Sabbataa
Gaaffii mirga uumata Oromoon wal qabatee Ebla 2014 keessa dharaan yakkamanii mana hidhaa keessatti dararaa guddaan kan irraan gahamaa jiru Oromooti hedduu dha.Godinaalee Oromiyaa bakkoota gara garaa manneen hidhaa beekamuu fi hin beekamiin keessatti dararaan Oromoota irraan gahamaa jiru haalaan hamaachaa kan dhufe yeroo ta’u yeroo ammaa kanatti Master Plan Finfinnee mormuun Oromoota mootummaa Wayyaanee irratti kakaaftaniittu sababaa jedhuun Oromoota hedduu hidhamanii mana hidhaa sabbataa keessatti dararamaa kan jiran yeroo ta’u,kanneen keessaa haala hamaa miidhama guddaan warri irra gahan namni 4 karaa adda addaan ragaalee kijibaa kaabinoota, polissootaa fi nama dhalootan oromoo hin tahiin(abashaa) tti dhimma bahanii mana hidhaatti deddeebisuun dararaa guddaa irraan gahaa jiru.
Kanneen keessaa ammatti kan ragaa kijibaan yakkamanii dararaan irraan gahamaa jiru keessaa:-
2,Tashoomaa Adunyaa
3,Caalaa Fufaa
4,Girmaa Araarsoo
Kanneen jedhaman keessatti argamu.


text:
Islaamummaa fi Nageenya
“Qaamota tokko tokkoon Islaamummaan amantii waraanaa godhamee fudhatama. Islaamummaan dhimma nageenyaatiif kan hin dhiphanne godhanii kanneen lakkaa‘anis hedduudha. Dubbichi garuu ilaalchi kun kan hubannoo dogoggoraa irraa maddeedha. Islaammummaan amantii nagayaati. Muslimootnis karaa nagahaa akka deeman ajajeera. Islaama jechuun hiikkammaan jechaatuu “Salaam-nagaha‖ jechuudha. Hiikkaan Islaamummaa inni biroo immoo ―Rabbiif harka kennachuun ajajoota Isaatiif buluu‖ jechuudha. Hiikkaawwan lachuu walitti maknee yoo hubannu Islaamummaa jechuun Rabbiif harka kennachuunii fi ajajoota Isatiif buluudhaan nageenya gosa hundaatuu argachuudha. Nageenyaa fi Islaamummaan addaan bahanii kanneen ilaallamani miti. Nageenyi dhimma filannooti miti. Nageenyi babaldhachuu Islaamummaatiifis bu‘uraadha. Waan ta‘eefis Islaamummaan eenyuuyyuu olitti nagaha cimsee barbaada. Rabbiin (s.w) biratti waraanni jibbamaadha. Gochi isaa hafee maqaan mataan isaatuu (jechi ―Waraana‖ jedhu) ni jibbisiisa. Ergamaan Rabbiitis (s.a.w) kan nu barsiisan isuma kana. Akkanas jedhaniiru: “Maqaawwan hunda keessaa irra jibbisiisaan kanneen “Harb” (Waraana) fi “Murraah” (hadhaawaa) jedhaniidha.” (Abuu Daawuudtu gabaase).
Maqaan Rabbii keenyaa inni tokkos ―As-Salaami‖dha. Gandi jannataa tan mu‘mintoonni argachuu fedhan maqaan ishee ―Daaru as-Salaam‖ (biyya nagahaa) jedhamti. Nageenyi mu‘mintoonni wal gaafatanis ―Assalaamu alaykum‖ (nageenyi isin irratti haa jiraatu) kan jedhuudha. Kana irratti dabalataanis muslimootni yeroo hundaa nagaha kadhatu. Kanaaf fakkeenyi salphaan tokkoon tokkoon muslimaa salaataan booda guyyaatti yeroo 5 Rabbii isaa akka kadhatu labseera. Akkana jedhu: ―Allaahumma Antassalaamu wa minkassalaamu tabaarakta yaa Zal-Jalaali wal-Ikraam‖ Hiikaan isaatis “Yaa Rabbii! Ati Nagahaadha; nageenyis kan argamu Sirraayi, Yaa Rabbii Gooftaa guddinnaa fi arjummaa taate hoo! Ati abbaa barakaa baay’eeti.” (kan Muslim gabaase) Kun hunduu Islaamummaan hammam nagahaaf xiyyeeffannoo akka kenne nutti muldhisa.
Akka barsiisa Islaamaatti waraana irraa fagaatuu fi nageenya eeguun ajandaa bu‘uuraatiidha. Islaamummaan kanneen nageenyi isaanii boora‘e hunduu nageenya argachuuf carraaquu akka qaban barsiisa. Rabbiinis mu‘mintoota nageenyi isaanii jalaa boora‘eef nagaha akka isaaniif kennu waadaa isaaniif galeera. Akkana jedheera:
“… Sodaa isaaniitiin boodas nageenya isaanii bakka buusuuf waadaa galeera.” (An-Nuur: 55)
Islaamummaan nageenya malee waraana hin hawwu. Warreen waraanaa ibidda waraanaa qabsiisuuf yeroo hundumaa ni carraaqu. Buddeenni namoota tokko tokkoo kan hundaa‘e waraana irrattiidha waan ta‘eefi. Hawwitoonni waraanaa waraana qabsiisuuf carraaqanis Rabbiin garuu gochoota isaanii isaaniif hin jaalatu. Ta‘uusaatiinis yeroo baa‘yee karoora isaanii harkaa faalleessa. Kanaafiidha Rabbiin (s.w) akkana kan jedhe:
“ … Cufuma ibidda waraanaa qabsiisaniin Rabbiin ishee dhaamsa… ( Al-Maa‟idaah: 64)
Mu‘mintoonnis gara waraanaatti akka hin seenne yeroon Rabbiin isaan dhoowwus ni jira. Kun mu‘mintootaafis oduu gaariidha. Sababni isaatis gochi wal ajjeessuu gocha hawwamu qabu ta‘uu dhabuu isaatiin oduun wal-ajjeechaa irraa dhoowwuu baay‘ee barbaachiisaadha waan ta‘eef. Rabbiin Ergamaa Isaa (s.a.w) fi sahaabota isaanii lola irraa yeroon itti dhoowwes ture. Hawwitoonni waraanaas injifannoo fi boojuu osoo hin argatin gaabbiin deebi‘an. Isuma kana Rabbiin (s.w) yoo ibsu akkana jedheera:
“Rabbiin isaannan kafaran (didan) wanta gaarii tokkos osoo hin argatin gaabbiin gubatani akka deebi‟an godhe. Mu‟mintootas lola irraa isaan hambise; Rabbiin jabaa fi injifataadha.”(Al-Ahzaab: 25)
Kaafirtoonni bololanii kan bahan waraana hawwan (yaadda‘aniif) argachuuf ture. Isuma kana dhabuu isaaniitiin gaabbiin deebi‘an. Rabbiin mu‘mintootas waraana irraa isaan baraare. Rabbiin harki badii kan diinotaas gara muslimootatti akka hin hiixatamne godhe. Isuma kanaas yoo ibsu akkana jedheera:
“…. Harkoota namootaas gara keessanitti akka hin aggaamamne dhoowe. ” (Al-fath: 20)
Ergamaan Rabbii (s.a.w) gara Islaamummaatti waamicha yoo eegalan gufuuwwaan hedduun isaan mudateera. Mu‘mintoonni ni cunqurfaman. Qe‘ee isaanii dhiisanii baqannaaf saaxilaman. Qabeenyi isaanii irraa fudhatame. Baay‘een isaaniitis ajjeefaman. Miidhaa kana hunda keessumeessaa Rabbiin garuu waraana irraa akka of qusatanii fi karaa nagahaa qofaan mirga isaanii akka kabachisiisan isaan ajaje. Qabsoon nagahaa akka baasu isaan gorse. Harka isaaniitis waraana irra akka dachaasan yoo dubbatu akkana jedheera.
“Harkoota keessan (waraana irraa) dachaaffadhaa; salaatas seeraan sagadaa. Zakaas kennadhaa.” (An-Nisaa‟i: 77)
Bifa kanaan Nabiyyiin (s.a.w) waggoota kudha sadiif waraana tokkoon alatti boqonnaa da‟waa Makkaa dabrsan. Sumaayyaan fa‘a kan wareegaman (kan shaahiidee ta‘an), Bilaal fa‘a kan tumamanii fi dararaman wayta kana keessatti ture. Wayta kanatti mu‘umintoota irratti qoqqobbiin buufame, duniyaa fi qabeenya saamaman. Sababa kanaanis hedduun isaanii gara Habashaatti baqatuuf dirqamaman. Hubaatichi yoo jabaatuu fi baay‘ee yoo cimu Nabi Muhammad (s.a.w) mataan isaanii gara Madiinaa baqatan. Ergamaan (s.a.w) barsiisaa kan turan keessaa kan itti aanu keessatti argaman: ”Qabsoowwan hunda keessaa inni caalaan bulchaa miidha-raawwataa (abbaa irree) fuulduratti haqa dubbatuudha.”(Abuu Daawuudi fi Tirmiizii) Barsiisni Ergamichaa (s.a.w) kun tooftaawwan qabsoo nagahaa keessaa akka isa tokkotti lakkaa‘ama. Nabi Muusaanis (a.s) Fir‘awnaa abbaa irree kan jilbiifachiisan meeshaa waraanaa tokkoon alatti hanga dhuma isaatti tooftaa qabsoo nagahaatiin qofa ture. Irra hedduun nabiyyootaa kanneen Qur‘aanni seenaa isaanii nuuf seenesses kan hordofan tooftaadhuma kana ture.
Adeemsa qabsoo waggoota kudha shanii booda ture Rabbiin lola irraa dhoowwamuu mu‘umintoota irratti buuse kan kaase (ol fuudha). Akka tanaan duraa yoo waraanaman caldheesaan ilaaluu, manaa fi qabeenya dhiisanii baqachuu fi wanta dhaqqabu hunda danda‘aa obsuun hafee of irraa ittisuun heeyyamame. Muslimootni waggootaaf hacuuccaan isaanirratti raawwatamaa tureera. Kaafirtoonni hin geenye jechuun waraana waliigalaa isaan irratti labsan. Ta‘uusaatiinis akkana jechuun Rabbiin (s.w) heeyyama isaaniif kenne:
“Isaannan (Kaafirtootaan) Waraanni itti labsame, miidhaan isaanitti raawwatameera waan ta‟eef, akka lolan eeyyameefi jira. Rabbiinis (eenyuuyyuu olitti) isaan gargaaruuf danda‟aadha. (Isaanis) isaannan„ Gooftaan keenya Rabbi (Allaah) dha.‟ jechuu isaaniitiin qofa qe‟ee isaanii irraa ari‟amaniidha.” (Al-Hajji: 39-40)
Keeyyata kanaan ibsi ―Isaanii heeyyamame‖ jedhu kanaan dura falmiin ofirraa ittisaniiyyuu dhoowwamee akka ture nu hubachiisa. Mu‘mintoonni Makkaa dhiisaanii gara Madiinaatti yoo baqatan hubaatiin kaafirtootaa garuu hanga achiitti isaan hordofe. Ta‘uusaatiinis heeyyama loluu isaaniif kennametti fayyadamuun jireenya isaanii kabachisiisuuf loluu jalqaban. Haaluma kana keessattuuyyuu yoo diinni fedha nagahaa muldhise muslimootni hacuuccaa fi dararama sanaan dura isaanirra gahe ilaaluun fedha nagahaatiif deebii faallaa kennuufii akka hin qabne Rabbiin isaan akeekkachiise. Akkanas jedhe:
“Garuu isaan nagahaaf kooluu isaanii yoo diriirsan atis (nagahaaf) diriirsi.”(Al-Anfaal: 61)
Keeyyatni kun haala rakkisaa keessattiyyuu caararraan (fedhiin) nagahaa yoo jiraate Islaamummaan nagahaaf carraa kan kenne ta‘uu isaa nutti muldhisa. Sababbiin isaatis kaayyoon Islaamummaa nagaha waan ta‘eef. Waliigalteedhaan nagaha fiduun yoo danda‘amee fi cunqursaan yoo dhabame waa tole. Sababni isaatis waraanaa irra waliigalteen gaarii fi barbaadamaadha waan ta‘eef. Rabbiinis (s.w) akkana jedheera:
“… Araarri (waliigalteen) yeroo kamuu gaarii (fi barbaadamaa) dha. ” (An-Nisaa’i: 128)
Haa ta‘uu malee abbootni irree baay‘innaan of tuultotaadha. Miirri eenyutu na gaafataatis isaan huba. Ta‘uusaatiinis harka isaanii nageenyaaf diriirsuun hafee waamicha nageenyaa isaaniif dhiyaateefuu deebii hin kennan.
Harka isaanii nageenyaaf kennuuf fedha-qabattoota yoo hin taanee fi miidhaa fi hacuuccaa yoo itti fuufan muslimootni haala hubamaa jiraniin harka isaanii dachaafatanii gara nageenyaa waamicha akka godhan hin ajajamne. Akka barsiisa Qur‘aanaatti muslimootni kadhataa harka isaanii dachaafatanii hubamuu fi dadhabuun irra hin jiraatu. Sababni isaatis wanti hunduu daangaa fi qaccee qaba waan ta‘eefi. Fireen dubbii waakkatamuu hin qabne dhimma yerooti malee qaamni miidhame bilisa bahuufi injifatuun isaa waan hin hafneedha. Isuma kana Rabbiin (s.w) akkana jechuun mu‘mintoota gorsa:
“Dadhabdoota waliigaltee kadhattan hin ta‟inaa; isin irra aantotaadha waan taataniif. Rabbiinis isin wajjiin waan jiruuf. Hojiiwwan keessan gonkumaa waan hin hir‟ifneef.” (Muhammad: 35)
Nageenya hawwuun yoomiyyuu amala musilimootaa ta‘uu qaba. Diina waraanaan qunnamuuf hawwuun hin ta‘u. Ergamaan Rabbii (s.a.w) muslimootni diina qunnamuuf hawwuu irraa dhowwaniiru. Waraanni yeroo kamuu kan madaalu miidhaa isaatiidha. Akka barsiisa Islaamaatti akka ummataattis ta‘ee akka biyyaatti gara qabsoo hidhannootti seenuun dirqama kan ta‘u filannoowwan nageenyaa hundi duguugamanii yoo dhumatanii fi cunqursaa dhabamsiisuuf karaan biroo gonkumaa yoo hin jirreedha. Haa ta‘u malee diina waraana labsee fi dhiibee dhufe harka dachaafatanii waa‘ema nageenyaa faarsaa isa yoo kadhatanis diinichi of tuulaan weeraraa fi fixiinsa (mancaasiinsa) raawwachuu irraa hin deebi‘u. Wayta filannoon nageenyaa badetti obsaa fi gad dhaabbannaan falmachuun akka malu Ergamaan Rabbii(s.a.w) barsiisaniiru. Waraana dirqamaan dhiibee dhufe irratti aarsaa mu‘mintoonni kafalaniif jannataan akka jazeeffaman Nabiyyiin (s.a.w) barsiisaniiru. Gaaddisa qabsoo godhanii jalatti jannataan akka jazeeffamanis ifa godhaniiru. Tooftaan qabsoo bara sanii baay‘innaan sayfiidhaan ture. Ta‘uusaatiinis Nabiyyiin (s.a.w) akkana jedhaniiru: “Yaa namoota! Diina qunnamuuf hin hawwinaa. Nageenya akka isiniif kennu Rabbiin kadhadhaa. (Dirqama isinitti ta’ee) wayta isaaniin walqunnamtan garuu obsaa. Jannatni gaaddisa sayfii jala ta’uu ishee beeka.” (kan Bukhaarii fi Muslim gabaasan) “
Dhugumaan barsiisa Islaamaa hamma ammaatti ilaalle keessatti hawwiinsi (yaaddoon) waraanaa ni jiraa? Nageenyaaf hoo kanaa olitti xiyyeffannoon akkamittis kennamuufii danda‘ama?
Madda: (Ahmaddiin Jabal ,Nifaaqaa fi Munaafiqoota, Haguuggiin Eenyummaa Isaanii Inni Dhoksaa Yommuu Saaxilamu,Waxabajjii 2007, fuula 168-187)


text:
Reebichi kun poolisoota Xaaliyaaniin kan raawwatame yoo tahu, namoonni heddu miidhamuun beekkameera. Poolisoonni gara gamoo baqattoonni keessa jiraatanii dhaquun akeekkachiisa tokko malee gamoo kana kessaa humnaan erga baasanii booda, bishaan humna guddaa qabu itti facaasuun miidhaa irratti kan gessisan tahuu ibsameera.
Namoota tarkaanfii kana mormuun afoo dhaabbataa turanis poolisoonni kan rukutan yoo tahu, tarkaanfii isaan fudhatan kanaan baqattoonni 15 ol miidhamanii hospitaala senuu isaanii VOA’n gabaaseera.
Gareen mirga namoomaatiif falmu “Human Right Watch” ibsa baaseen, Poolisoonni kunniin namoota isaaniin morman irratti tarkaanfii humnaa olii fudhatan jechuun yakke. Ibsi “human right watch” dabalataanis Mootummaan Xaaliyaan poolisoota gocha gar jabeenyaa raawwatan kanniin, seera jala oolchuun akka qoratuu fi baqattoota mana jireenyaa hin qabneefis akka kennuuf gaafate.
Itti gaafatamaan poolisii magaalaa Room gama isaatiin sababni haal duree tokko malee tarkaanfiin kun baqattoota kana irratti hatattamaan fudhatameef, akeekkachiisni ibiddi ni ka’a jedhu waan nudhaqabeef jechuun dubbatuu isaa gabaasni VOA irraa argame ni mul’isa.


text:
Wayyaneen Oromoo fixxuudhaaf karrorfattee jirtii.
Keemikaalli,Zayita nyaataan walfakkaatu odoo gara magaalaa Gimbiitti geeffamaa jiruu daandiirratti qabame.
OMN:Oduu Adol. 07,2015 Namooti Keemikaala zayita nyaataa fakkeessuun barmeela 18 gara Magaalaa Gimbitti geessaa turan Magaalaa Diggaa Irratti Poolisii aanichaan to’annaa Jala oolfaman.
Hogeessi Fayyaa OMN dubbise akka jedhanitti// Keemikaaloti akkasii kun Yoo soorataman dhukkuba Tiruu fi Kaanserii dhiigaa namarraan ga’uu Maluu jedhan.
Itti gaafatamaan Waajjira poolisii aanaa Diggaa Komaander Tashoomaa Mootummaa akka OMN tti himanitti, namni kun barmeela 18 Keemikaala Zayitii nyaataa Fakkeessuun Gurgurtaaf otuu gara Magaalaa Gimbiitti geessaa Jiruuti kan Qabame.
Waanti Zayitii nyaataati jedhamee fe’amee deemamaatti ture kun qorannoof gara Hospitaala Paasteritti akka ergame kan dubbatan Komander Tashoomeen, erga qoratamee booda Zayita Nyaataa akka hintaane nuu ibsaniiru.
Komaander Tashoomaan gaaffii fi deebii OMN waliin taasisaniin,
“Maalummaan keemikaala Sanaa sirriitti qoratamaa jira. Namni yakka sana dalages qabamee to’annaa mootummaa jala jira.”
Dhimma kana ilaalchisuun waa’ee rakkoolee Keemikaaloti waliin isaanii hinbeekamne kun namarraan ga’anii irratti Ogeessa Fayyaa Dr Abdulsamed Mohammed dubbisneerra.
Dr Abdulsamed hunda dura Maalummaan Keemikaala Sanaa qoratamee beekamuu akka qabu erga nuu himanii booda, Keemikaaloti amala Zayitii qabanii fi akka salphaatti zayita nyaataa waliin wal makatan hedduun jiru. Isaan kun kan qaama Namaa irratti balaa geessisanis ta’e hingeessisne ta’uu maluu Jedhan.
Hata’uutii Keemikalli sun kanneen fayyina namaa miidhan yoo ta’e dheerina yeroo keessa Madda dhukkuba Tiruutii fi Dhukkuba Kaanserii dhiigaa namatti fiduu malu akka Dr Abdulsamed Jedhanitti.
Dr Abdulsamed, Kaanseriin dhiigaa Maal akka ta’e erga nuu ibsanii booda, Isa kana addaan baafachuuf qorattooti, Keemikaalli sun Keemikaala attamii akka ta’e sirriitti qorachuu isaan feesisaa jedhan.
Dr Abdulsamed Mohammed, Itti dabaluunis Keemikaala sana qorachuu qofaa osoo hintaane, tarii Keemikaalli sun yeroo dheeraaf gabaarra kan ture ta’uu waan danda’uuf, iddoowwan Keemikaalli kun itti geessamaa turanii fi naannoon sun guutummaatti sirriitti hubatamee, Jiraattoti naannoo Sanaa Haalli Fayyaa isaanii maal akka fakkaatuu gadi fageenyaan qorachuun barbaachisaadhaa Jedhan.


text:
Waxabajjii 25,2012 Gabaasa Qeerroo
Waxabajjii 24,2012 Godinaa wallaaggaa Bahaa onoota Onotaa Heebantuu, Haaroo Limmuu,Jaartee,Guttiini, Hagamsaa, Diggaa Saasiggaa Giddaa Ayyaanaa, Limmuu Galiilaa, kiraamuu fi Dongoroo jedhamanitti Mootummaan Wayyaanee humnaa waraanaattii fayyaadamuun ummata walgahii baasee uummaannii Mormii cimaan duraa dhaabbate.
Humnoonnii farreen nageenyaa isiin keessaa dhokataanii biyyaa kenyaa diigaa jiruu isaan of keessaa hin baastaan yoo ta’ee isiin iyyuu diinaa jechuun uummaataa sodaachiisuuf yaaliin godhaamee diddaa uummataatiin fashaalaa’ee jira. Ummaannii Onotaa Heebantuu, Haaroo Limmuu,Jaartee,Guttiini, Hagamsaa, Diggaa Saasiggaa Giddaa Ayyaanaa, Limmuu Galiilaa, kiraamuu fi Dongoroo irraattii isiin nu bulchuu hin dandeessaan, waggaa 20 guutuu isiini obsineraa kanaan boodaa nuti isinitti hin bulluu mootummaa mataa keenyaa ijaarraanna jechuun uummaanii mormii kaasee walga’ii keessaan lammaaffaa hin teenyuu jechuun walgahii dhiisee ka’ee, Lukkeeleen gochaa Ummaataa kanaattii aruun uummaataa humnaan teesisuuf yaaltullee ummaannii didee fincilaa itti kaasuun of irraa dhorkee jira.
warraannii wayyaanee Onotaa kanattii bobbaa’ee jiruu isiin uummaataa kana tasgabeessuu hin dandeenyee jechuun bulchitotaa OPDO kan Gandaa,Bulchiinsaa magalaa, fi Onotaa dorsisani, kaan immoo qabamanii hidhamanii reebma jiru, kanneen qabamanii hidhamanii reebaman Onaa Heebantuu irraa 1.Abdiisaa Qana’aa fi 2. Keekuu Korree bulchitotaa OPDO Magaalaa Heebantuu[Magaalaa Hindee] fi kan Onaa Haroo Limmuu 1.Alaamuu Mokonnon fi 2. Dabalaa Dheerressaa bulchitotaa maagaalaa Onaa Haroo Limmuu humnotaa waraanaa mootummaan wayyaanee bobbaaseen reebichaan humnaa olii irraa ga’ee jira diddaan uummataa itti fufee jira.


text:
Magaalaa Chaayinaa dhukkubni Vaayiresii Koranaa dura keessatti argame – Wuhaan keessatti, yeroo jalqabaatiif, Roobii kaleessaa namni vaayirechaan qabame haaraan akka hin argamiin har’a gabaasamee jira.
Magaalaa Wuhaan keessatti faca’insa vaayiressichaa dhaabuuf jecha aangawoonni baatiilee lama guutuuf magaalattii sochii irraa ugguranii kaa’an. Faca’insi vaayiresichaa magaalattii keessaa gad xiqqaataa deemuun dhiheenya kana gabaasamaa ture.
Magaalaalee Chaayinaa kanneen biroo keessatti garuu, aangawoonni eegumsa fayyaa biyyattii har’a akka gabaasanitti, kaleessa namoota bakkawwan biroo dhufan 34 irratti dhukkubichi argame. Kun immoo, namoonni bakkawwan biroo irraa gara biyyattiitti imalan vaayiresicha itti fidanii dhufuun tarkaanfii fooyyaa’inaa biyyattiin agarsiiste boodatti harkisaa jira, yaaddoo jedhu uumee jira.
Chaayinaa keessatti eega baatii Mudde dabree dhukkubichi mul’atee as namoota gara kunma saddeettamii tokkoo tu dhukkubichaan qabame. Kanneen keessaa kuma sadi’ii fi dhibba lama kanneen ta’an ka du’an yoo tahu irra caalaan isaanii garuu, fayyanii dhukkubicha irraa dandamatanii jiran.


text:
Qara atileeti Fayyiaa Leellisaa Olompikii Riyoo irratti jalqabe.Amma ammoo Eebbisaatti itti aanse.Jarii lachuu woma woma tokko jedha:”Rakkoo ummanni keenna,Oromoo keessa jiru addunyaatti agarsiisuuf.”
Eebbisaan nama ganna 27 ti.Bara 2008 keessa fiigicha jalqabee haga guddaan maratoonii dorgoma.Durii hojjataa mootummaati koollejjii eebbifamee jedha.Atileeti Fayyisaa Leellisaa walilleen ya leenjifamee walilleen dorgome.
Bara 2010 keessaa biyya akka akkaa deemee dorgommii biyya alaallee hedduu deeme.Dorgommii qaraa Xaliyaana magaalaa Florence eegee ammoo Chaayinaa, ngiliiz, Indiyaa, Silovaakiyaa fi biyya akka akkaa dhaqe.
Atileetiin kun Ebla 21,2016 ji’a afuriin duratti dorgommiif Kanadaa dhufee “dhiibbaa narra gahaa waan turee harka kennadhee hafe.”
Maratoonii km 42.195 kalee,Hagayya 28, 2016 Kubek,Kanadaatti qophessan 2:30:43 irratti fixee tokkeessoo tahe mallatoo mormii Oromoo agarsiise.
“Malattoon kun mallattoo ummatii Oromoo diddaa harqoota garbummaa ufi irraa buusuuf agarsisiaa jiru.Dorgommii tana fixuuf metirii 50 naaf hafnaan mallattoo mormii Oromoo agarsiisee erga fixes isuma san agarsiise,”jedha.
“Ummatii keenna garbummaa ufi irraa buusuuf ilaalcha addunyaa barbaadaa jedhee gaazexeessitota na gaafatanitit hime,” jedhe Eebbisaan.
Akka inni jedhutti namii dorgommii akkana irratti mallattoo kana agarsiisuun seera malee jedheenilleen hin jiru.
Eebbisaan amma kilabii Toronto Olympic Club jedhanii Kanadaa keessa jirtuuf dorgoma. Wayaa kilabii sunii keeyyatee dorgoma.Itoophiyaaf lammata hin dorgomu biyya Kanadaa jiraachuufillee eeyyama argadhee jedha.
Eebbisaan adoo lammeessoo ykn ammoo dadhabee dorgommii keessaa bahee,ykn ammoo fkn 50esso bahelleen mallattoo kana agarsiisuu hin dhiisuu jedha.
“Nama tokkoffaa bahe maraa miti kan agarsiisu.Bakkuma feetettu waan ibsachuu yaadde agarsiisuu qabda.”
Dorgommiin maratoonii atileeti Eebbisaan akka dansaa moo’ee rekordii qabu ta innii bara 2011 keessa Indiitti dorgome 2:12:03 fixe.


text:
Gaazexessitoonni Gaanaa 'sobaa' biyyatti deebifaman
Gaazexessitoonni biyya Gaanaa 50 ta'aniifi dorgommii ispoortii biyyoota 'commonwealth' gabaasuuf gara Awustiraaliyaa galuuf yaalan gaaffii ispoortii ilaalchisuun gaafataman deebiisuu dadhabusaaniin qabamuun biyyatti deebiifaman.
Jarri deebiifaman kunneenis galmee dhugaafi vizaa kan qaban yoo ta'eyyuu, gaaffiiwwan ispoortii eenyumtuu deebiisu danda'u waan kufaniif qabamuun to'annaa jala olfaman.
Ministirri Isportii Ittaanaan biyyattii Pi'oos Enam Hadidze qorannoo gaggeefamaa jiraachuu himaniiru.
Haa ta'u malee, ministeerri isaanii akka visaa argatanii gargaarsa taasifamee keessaa harka qabaachuu haalaniiru.
Haaluun kunis kan dhufe erga warra deebiifaman keessa tokko raadio biyya Gaanaatti argamu, Atinkaa FM jedhamutti qondaaltooti Koree Ispoortii Olompika Gaanaafi Ministeerri Ispoortii akka isaanii dorgommichaaf vizaa gaazexessummaa argataniif jecha doolaara 2,000 fi 5,000 jiddu ta'u kanfaluusaanii himeen booda ture.


text:
Dhibeen Kooviid 19 lammiilee Afrikaa miiliyoonii 55 iyyumaa keessaa galchuu isaa fi sochii jabaa iyyumaa hanqisuudhaaf taasifamaa ture waaggoottan 20f boodatti deebisuu isaa dhaabbata mootummootaa gamtoomaniitti komishiiniin diinagdee Afrikaa gabaasaa baaseen ibseera.
Komishiinichii gabaasaa isaa bara 2021 fuula 150 qabu Daakaar Seenegaal keessatti, walgahii ministiroota Maallaqaa, karooraa fi misooma diinagdee biyyootan Afrikaa marsa 54ffaa irratti ifa godheeraa.
Itti aantuu bareesituu ol aantuu komishiinchaa kan ta’an Haanaan Moorsii haasa walga’ichaa irratti taasisaniin, iyyumaa hirdhisuu irratti bu’iin cimaan waggootan 20n darbaniif araggamee sababa kooviidiin boodaattii deebi’uu danada’ee jira.
Sababa dhibee koovidiin kan ka’ee dhorkaan sosochii namootaatiif meeshaalee irratti taasifamee ture namoottan haaraa garaa iyuummaatti waan dabaleef warreen iyyummaa keessaa jiran miiliyoonii 55 keessaa miliyoonii 39 garaa iyyumaa cimaatii seenuu isaanii gabaasinni komoshiinichaa ibsuun isaa beekameera.


text:
Gaafa guyyaa Fulbaana 27, 2014 ALI Fuulli Fesbuukiin hordoftoota 140,000 ol qabu tokkoo “...Rayyaan Ittisa Biyyaa meeshaa diroon fayyadamuun haleella baneera” jachuun Fakkiidha wal-qabsiisuun maxxansee ture. Maxxansiin kuniis hanga baruun kun bahuutti yeroo 55 ol qoodameera.
Haata’u malee HaqCheck maxxansicha hubatee soba ta’uu isaa dhugoomseera.
Maxxansichiis midiyaa hawasa irratti ka naana’e haala loola Itoophiyaa keessaa jiruun. Loolli kun Onkololeessa 2013 ALI irraa jalqabee hanga amatti Mootumma Fedaralaa Itoophiyaa fi Adda Bilisummaa Ummata Tigiray (ABUT ) jedduu itti fufuun isaa ni beekkama. Loollis kan jalqabe erga Mootummaan Federalaa ABUT Ajaja bahaa raayaa ittisa biyaa miidhuun yakee waraana itti bane booda. Kanaan walqabatees Qajeelchaan Humna Qillensaa Itoophiyaa Diroonii loola kana irratti fayyadama irra oolu midiyaaf dubbataniiru.
Haaluma kanatti, fakkii maxxansa fuula fesbuukii armaan ol kaasne Barbaadaan duuba-deebi Fakkiin yeroo qorannu fakkiin kun midiiyaan Africanews.com jadhamuun oduu mata-duree “Dangote's factory attacked by protesters in Ethiopia's restive region”dhan akka qoodame hubaneerra.
Meeshaa Abba qabeenyaa Nayijeriiyaa Aliko Dangote ka ta’aan hiriira ummataa naanoo oromiyaa keessa tureen onkolooleessa 4, 2016 ALF magaalaa Ada Berga keessatti konkoolatoonni gubachuun isaanii gabaasameera.
Kanaafuu, Fakkiin kun akka Fuulaa Fesbuukii kana irratti maxxanfametti haala ammaa loola Tigraay keessa jiru waan hinargisiisneef HaqCheck Soba jadhee ramadeera.


text:
Aartiin Oromoo yeroo ammaa gama adda addaan guddataa jira. Kitaabonni barreeffaman, fiilmiiwwanis akkasuma waltajjii adda addaa irratti mul'achuu dhaan gama diraamaa fi baacootiin daandii guddinaa waan qabate fakkaata.
Oguma kana irratti kanneen bobba'an yeroo hedduu rakkooleen isaan quunnamuu yeroo garaa garaatti dubbataa jiran. kitaabota barreessanii waan ittiin maxxansiisan dhabuu, gurguruuf haalli mijataan dhabamuu, uummatichi bitee dubbisuuf aadaan isaa babal'achuu dhabuu fi kkf ennaa ibsan dhaga'amu. Toora fiilmiitiinis akkasuma fiilmiiwwan Afaan Oromoon qophaa'an hedduu ta'anis uummati fiilmii Afaanichaan ba'an daawwachuu waan hin amaleeffataniif kasaaraaf saaxilamuu fi hamileen isaanii illee tuqamuu nu waliin kanneen dubbatan aartii irratti kanneen bobba'an kana dura nuuf ibsaniiru.
Toora aartii kan afaan ingliffaan "comedy" ykn qoosaa jedhamuun erga dhiyoo as beekamaa kan jiran dargaggoo Buzualem Asaffaa fi Takkaaliny Tasfaa keessummaa keenya godhannee jirra.


text:
INNAA LILAAHII WA’iiNAA ILEEYHII RAAJI’UUN PROF Mahdii Hamiid Muudee (Abbaan Gaazexaa Bariisaa) Hayyuun Oromoo guddaan gara ganda Aakiratti godaanuun Dhagahame.Nama guddaa waan guddaa fuuldurattiis irraa Eegaa jirru dhabne.Rabbiin Jannataan Haa qananiisu , Firaa isaanii tiifii Ummata Oromoo hundaaf Rabbiin Sabrii Haa kennu.
Check Also
Gammoojjii fii baadiyyaa qofa osoo hin taane magaalota keessa galaa jirra
BBC Afaan Oromoo Waraanni bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ‘ABO-Shanee’ jechuun paarlaamaan shororkeessummaan faraje, erga …


text:
Caalbaasii
Ra/Himataa Jibiriil Heyiruu fi Ra/Himatamaan Dhaabbata Yuutii Elsameksii EKO Asafaaltii Itiyoophiyaa 35 jidduu falmii raawwii jiru ilaalchisee qabeenyaa 1ffaa Asfaaltii Damper tokko Gosa Uo05620 ta’e tilmaamaa qarshii caalbaasii 400,000tiin 2faa Asfaaltii Finsher(Fever) gosa FAHRZG-id No.223 7449 ta’e baayyinni tokko tilmaamni isaa qarshii 250,000tiin 3ffaa geredara chayna gosa siraalii No.150157 ta’e baayyinni tokko tilmaama caalbaasii qarshii 300,000tiin 4ffaa Corv Stoonii Gosa Conctit ta’e baayyinni 10,000 tilmaamni caalbaasii gatii tokkoo qarshii 40 gatiin waliigalaa 400,000tiin 5ffaa Konkolaataa guddaa MACK Lakk. Gabatee ET3-80573 ta’e baayyinni tokko tilmaamaa caalbaasii qarshii 300,000tiin 6 ffaa Konkolaataa guddaa MACK Lakk Gabatee ET380509 ta’e baayyinni tokko tilmaama caalbaasii qarshii 250,000tiin 7ffaa Konkolaataa guddaa MACK Lakk Gabatee ET3-80572 ta’e baayyinni tokko tilmaama caalbaasii qarshii 250,000tiin 9ffaa Konkolaataa guddaa MACK Lakk Gabatee ET380507 ta’e baayyinni tokko tilmaama caalbaasii qarshii 250,000tiin 9ffa gireedara caccabee jiru baayyinni lama gatiin tokkoo tilmaama caalbaasii qarshii 350,000 waliigala 700,000tiin ta’e bakka haaalli mijate irratti gaafa 27/02/2013 saŹ¼aatii 4:00 hanga saŹ¼aatii 7;00tti caalabaasii ifa ta’een waan gurguramuuf namoonni bitachuu barbaaduu dhiyaattanii bitachuu kan dandeessan ta’uu manni murtii ajajeera. M/M/Aanaa Walisoo.


text:
Godiina Shawaa kaabaa naannawa Marhaa-Beetee jedhamu, magaalaa Alam-katamaa keessatti meeshaaleen ijarsaa daandiif oolan guubachuun himamee jira. Meeshaaleen gubatan kan dhaabbata ijarsaa Gamshuu Bayyanaa yoo ta'u, walumaa-galatti qabeenyaan barbada'ee birri billiyoona 1.2 ol ta’uu Obbo Gamshuun dubbatanii, kanneen tilmaamni isaanii hin beekamnellee ni jiru, jedhu.
Qabeenyaan dhaabbatichaa barbadaa’uu dhugaa ta’uu ka dubbate – Waajirri Koomiyunikeeshinii Shawaa Kaabaa – “Qaamni badii kana raaw’ate qoratamaa jira,” jedha.
Gabaasaa guutuu caqasaa


text:
Sababa Amaaroota kanaatiin miskiinni biyya Sa’uudii Arabiyaa keessatti araraafamaa jiru…
Check Also
Gammoojjii fii baadiyyaa qofa osoo hin taane magaalota keessa galaa jirra
BBC Afaan Oromoo Waraanni bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ‘ABO-Shanee’ jechuun paarlaamaan shororkeessummaan faraje, erga …
2 comments
-
Ilmaan Oromoo hanga yoom badii malee maqaa Itoophiyaa khanaan dhuman?
Biyyi Oromoo Oromiyaarraa kha isaan baase Itoophiyaadha, biyya baqatanii dhaqanittiis
Badii Mootummaan Itoophiyaa tii fii Ummanni Itoophiyaa dalaguun ajjeefamaa jiran, kun maalif taha? maalif Oromoon biyya baqatettillee eenyummaa isaa dhoysee maqaa salphinaa Raroo Gabrummaa khana hanga yoom hagooggatee deema?
Gaafiin kun hayyoota fii warra ar’a Hoogganoota Qabsoo Oromooti ifiin ja’aniifi! Beeytota Doctoroota fii Profeesaroota Oromooo hunda laala?
Ummanni Oromoo eega an Oromoo dha Biyyi tiyyaas Oromiyaa dha je’ee kha’ee qabsoo eegalee barreen hedduu lakkooysise, wareega qaqqaaliis kafalaa jira? Khanaan wal qabsiiftanii deebisaa akka naaf gootan !!
Galatoomaa!
-
Rooba,If you cannot defend your natural rights, if you cannot fight for your right you are not fit to survive.we are dying and suffering, the Habeshans are surviving and doing smart.They trace where ever you are.It is our kind oromos who showed them the way deceived by small money. Now all are suffering because of that.it is time for Oromos to die for their freedom rather than to die like a dog.Imagine how many young OROMOS are dying shamefully rather than dying with dignity fighting for their freedom.It is up to all of us to think what we are doing each day and in each interactions.


text:
Isra’eel baqattoota lammiilee Afrikaa ilaalchisee waliigaltee UN waliin mallatteessite diiguu beeksifte
Muummichi ministeera Isra’eel guyyaa kaleessaa baqattoota lammiilee Afrikaa 16,000 tahan,Mootummoota gamtoomanitti ejensiin baqattootaa UNHCR Afrikaan alatti biyya sadaffaatti akka qubsiisuu fi akkasumas Isra’eelis baqattoota 16,000 tahaniif hayyama jireenyaa akka kennitu UNHCR waliin waliigaltee mallatteessuu beeksise.
Isra’eel baqattoota lammiilee Afrikaa 40,000 tahan biyya isii keessa dirqiidhaan gara Afrikaattii deebisuuf murteessuu isii hordofuun, UNHCR mootummaa Isra’eel waliin eega mari’ateen booda walii galtee kaleessaa san mallateesse. Haata’u malee miseensonni paartii Beenjamin Netaaniyaahuu jibbiinsa sanyii qaban ummata biyyattii kakaasuun mormii cimaa jalqaban.
Kaleessa waliigalteen sun eega ifa godhamee Sa’aa muraasa booda, Neetaaniyaahuun mormiin cimaan waan nuqunnameef hanga jiraattota naannawa baqattoonni Afrikaa itti baay’atan waliin mari’atamutti hujii irra oolmaan waliigaltee kan uggurame tahuu hime. Ganama har’aa ammoo Beenjaamin Neetaaniyaahuu walii galtee kana diiguu ibse.


text:
Hiriyaa malee michanii – Geggeessaa malee galan
Jiituu Lammii
Dur dur, ilmoolee qeerransaafi re’eetu walitti michi jedhama. Guyyaa guuyyaa waliin taphataa oolanii galgala gara gara warra isaaniiti galu. Gaaf kaanittiin qeerransi “…har’a eessa oolte….?” Jettee ilmoo ishee gaafannaan, ilmoonis eenyu waliin akka oolte tokkoo lamaan itti himti. Gaafa kana haati hedduu aartee “…kana booda yoo isaan argite toftaan ittisiqii qabii nyaadhu…!” jettee gorsiti. Akkuma kana edaa haatii re’ees mucaan ishii eenyu waliin akka ooltu waan barteef, “… ilaa yaa mucaa koo, diinni hamaan sanyii keenya lafarra fixaa jiru warra kanaa, lamuu fuullee jara sanaatti hinbayiin.…” jechuun jabeessitee akeekkachiifte.
Gaaf kaanittiin ilmoon qeerransaa barii kaatee, fuulleetti baatee, “…yaa ijoollee kaleessaa…. Koottaa nitaphannaa…” jettee sagalee jabaadhaan waamte. Ilmaan re’ees dursanii dubbii jiru waan baraniif, “… isa haatee sii malte… keenyas haati nuu malteettii… nagaatti… nagaattii…!!” jedhaniin jedhama. Warri wal dhagahu, warri mala waliif himu akkasiin badiirra wal oolfata. Gara dubbii koottan darba.
Bara 2002, xalayaa seena qabeessa tokkotu mata duree ‘A¼S yìN LÐ{ nN!?’ jedhuun magaala Finfinnee keessatti Gamtaa barattoota Oromoon qaamolee adda addaatiif faca’e. Yerichatti walitti bu’insa barattoota Tigreefi Oromoo gidduutti ta’e tumsuuf komaandoon waraanaa ‘Aashawu’jedhamu, kan dantaa saba tokkoo qofa tiksuuf dhabbate mooricha cabsee seene. Humni kuni dogoggoree ilmaan saba isa akka hinmiine keettoo fuulaafi maqaa ilaaltee “YU y¼ nW! ¶ y¼ aYdlM!” jettee sanyiin gargar footu of fuulduraa qaba ture. Akka kanaan ilmaan Oromoo sanyiin warra kaanirraa fooyamanii miidhaa guddaan irraa gahe. Maarree, ilmaan Oromoo haala kana ilaalan “ Nutoo ilmaan eenyuti!?” yoo kaammoo akka jaarri jedhanitti ‘…A¼S yìN LÐ{ nN…’ jechuun gaaffii murteessaa tokko gaafatan. Barattoonnii kun deebii gaaffii kanaa wallaalaniit miti. Eenyu akka ta’an of beeku. Saba isaaniis, biyya isaaniis, seenaa-aadaa isaaniisi qajeellootti beeku. Garuu waatokkotu hafe. Nama gaaffii kana of gaafatee barbaadee of arguun ittijirutu ture. Jara kana fakkeenya ho’aa kanaan dhugaa jiru ittihimanii ofitti akka deebi’an taasisuu akeekkatan. Dhugumattuu gaaffiin kun yerichatti balbala namoota hedduu seene. Warri gaafficha of gaafatanii deebii argachuun lafa salphinaatii bahan amma hinqaban. Warri dubbichatti dugda galalanammoo gaafa ormi balbala itticufatee bineensatti gadi hari’u, seenaarraa deebii argataniiru.
Firoottan kiyya, “Nuti ilmaan eenyuuti!?” Haala ittijirruufi keessa jirruun otoo hindaangeffamne miira walaba ta’een gaaffii kanaaf deebii haqaa keennuu danda’uu qabna. Gaaffii kana yoo deebifne lafa oolluufi abbaa waliin oollu beekna. Ulfina keessaatti of tiksina. Dubbii kana dagachuun ykn. gurra kennuufii dhiisuun karaa malee nama offee akka malee gatii nama baasisa. Ilmaan Oromoo hedduun kana dagachuun bakka isaaniif hinmallee of dhaabanii karra ormaa duratti salphataniiru. ‘Lallaba gowwaa firatu qaana’a.’ akkuma jedhan nullee seenaa isaaniitti qaana’uun keenya hinoolle. Dhiyeenya kana nama yeroo baay’ee dhimma Oromoo dubbachuun beekamu tokkotu waa’ee Oromoof seenaa Itoophiyaa mari’achuuf Raadiyoo Sagalee Ameerikaa, Sagantaa Afaan Amaaratti warra Itoophiyummaa gateettii ormaarratti ijaarrachuu baran waliin “marii” yoo taasisu dhagaheen seenaa warra hiriyaa malee michee geggeessaa malee galee kaasuuf dirqame. Orma baroota dheeraaf saba Oromoo tuffachaa ture fuuldura dhaabatanii dhugaa saba ofii dubbatachuun jagnummaadha. Kun kan ta’u garuu yoo maal akka dubbataniifi hiriira diinni ittiin namatti dhufu dursanii akeekkatan; eeboo dubbi diinni namatti darbatu gahumsaan ofirraa qolachuu danda’an qofa. Sanaan achitti dubbichi faallaa ta’’a. Xiyyeeffannoon kiyya waa’ee marii kana miti. Warra hiriyaa malee michee geggeessaa malee gale seenaa keessaa yaadachuuf malee. Dogoggora namni kaleessa hojjatee darberraa inni har’a jiru barachuun hammeenya hinqabu. Seenaa akkasii kaasanii walbarsiisuun-walirraa barachuun dirqama dhalootaati. Adeemsa kana keessatti maqaan namaa garuummaanis ta’e gadhummaan kaafamuu mala. Akkuma hojii isaatti jechuudha. Dirqama seenaatu akka kana. Barreefama kana keessatti namoonni maqaa dhahamanis akeekuma kanaaf malee faayidaa biraa akka hinqabne dursee hubachiisuun fedha. Turtii gaarii.
Baalchaa Saafoo bara jireenya isaa (1863-1936) keessatti, uumamaan leenca bitaa-mirga lolu ta’uu seenaa dhokachuu hindandeenyetu ragaa baha. Lola Xaaliyaanii tokkoffaa jedhamu keessatti:
Hanga jedhamutti laphee ormaa keessaallee ta’u leelloo sobaa argatee ture. Haata’u malee Balchaan yerichatti “Ani Ilma eenyuuti!?” jedhee of gaafateera otoo ta’ee, sammuun isaa, “ …ati ilma Oromooti. Sanuu kan maatiin kee weerartoota diinaan qe’ee isaaniitti sirraa dhuman, kan daa’imummaa keetti booji’amtee gabrummaan harka diinota keetti guddatte, hunduma caalammoo… kan sanyiin kee akkka badu qaamni saala keetii akka korma loonii tumame1 ….. ati nama gochaan sanyii ballee irratti raawwate… ilma Oromooti….!!” jechuun dhugaa hedduu ittihima ture. Yeroottii kan of gaafachuu dhabuun orma salphina kana hunda isaafi saba isaarratti oolef umrii guutuu ergamaa hafe. Hangan ani beekutti sareenillee lafa ittikolaasan umrii ishii guutuu otuu lagattuu, otoo baqattuu hafti. Keenya namni hagasillee hanqate.
Qusee Diinagdee (1851 – 1927), akkuma Baalchaa diinni maatii irraa fixee ijoollummaan booji’e. Yerootti gaaffii kana of gaafachuu dhabuun eenyummaa isaa dagatee bara dheeraaf diina saba isaa qalu wajjin duulaa duulchisaa hafe. Gaafa umriin dhumee, ormi karra itticufatu barbaadee of argee, eenyu wajjin akka tureefi maal hojjataa akka ture hubatee gaabbiin “…teenyee ol fannifnee, ol kaaneeyyuu buusuu dadhabne!” Jedhe jedhama. Namni hiriya malee miche gala gaabba mitiiree!? Ammas warra yerootti “… nuti ilmaan eenyuuti??” jedhee of gaafachuu dadhabee erga yeroon darbee bool’a qaanii keesatti of argee gaabbee keessa hanga tokko ilaaluu yaalla.
Birgeedar General Tafarii Bantii (1921–1977) Oromoota orma tajaajilaa turanii afaan bineensaatti hafan keessaa tokko. Tafarii Bantii (Sadaasa 28, 1974 – Bitootessa 3, 1977) Perezedantii impaayera Itoophiyaafi durabu’aa paartii Dargii ta’anii maqaaf muudamanii ture. Namoonni inni waliin dhaabateefi lafti inni dhaabbate akka isaaf hinmalle, kan obboleewwan isaa qarriffaa dhoksaatiin waraantee fixxe ta’uu dursee kan ubate uummanni isaa tarii yoo galeeffillee jedhee:
‘Hoolaa dhaltii of eegi yaa Tafarii Bantii!
Warri Toophiyaa nama gantii!
Jechuun tikseen looniillee otoo hinafne amala diinaa dursanii akeekuufii yaalaniiru. Gorsi kun yerootti fudhatamuu baatus gaafa warrumti maqaa tokkummaa biyyaan isa waliin kakataa turan akeekkachiisa tokko malee akka bineensa hamaa guyyaa saafaa rasaasaan tuman4 tokkummaa jaraa duuba maaltu akka jiru Tafariif galuufii hinoolu. “Erga naan galee naa gale.” Jette jedhan intalli. Jeneral Damisee Bultoo, akkuma kana qawwee diinaa baatee diina fira fakkaatu waliin bara dheeraa dabarse. weerara Somaalii ittisuu dabalatee Warra maqaa tokkummaa biyyaan sobanii kaakatan waliin bu’aa bayii hedduu keessa darbe. Gaafa irribaa dammaqee eenyummaa warra waliin dhaabatuu hubachuu jalqabu reeffumti isaallee hanguma du’a sareellee ulfina dhabe. Hiriyaa malee michanii geggeessaa malee galan.
Seenaa darbe ilaaluun, siinxaluu, galmessanii kaahuun, irraa waa hubachuufi dhaloota barsiisuun adeemsuma dhallii namaa seenaa isaa keessatti dabarsee, har’as harkaa qabu, borus ittijiraatu ta’a. Kanaaf seenaa keessa taateewwantu (events) kaasanii walii himuun qajeelummaadha. Dhugaa jiru otoo hindabsiin abalu bara akkasii waan akkasii raawwate… biyya akkasii, iddoo akkasiitti waan akkasiitu ta’e …” jedhanii dhaloota yaadachiisuun yakka hinta’u ykn hammeenyummaa hinqabaatu. Dhugaa jiru kaasuun dhalota jiru dogoggora fakkaataarraa deebisuuf seenaa Oromoo keessatti warra “Nuti ilmaan eenyuuti….!?” jedhanii otoo of hingaafatiin karaa malee deemanii akka malee ta’an yaadachuuf ammas waa xiqqoo haa ilaallu.
Hiryaa malee michanii gaabbiin quuqamaa galuun maal akka fakkaatu caalattii baruf seenaa Dr. Nagaasoo Gidaadaa hubachuun kana warra kaanii caala barnoota gaarii waan kennu fakkaata. Dr. Nagaasoon seenaa isaanii keessatti humnoota maqaaa tokkuummaa biyyaan kakatan waliin hojjachuuf nuffii tokko malee yoo inni tokko fuula dhoowwattu isa kaanitti makamuun yaalii hedduu, garuu milkii tokkollee hinqabne erga taasisanii booda dhiyeenya kana “… habadan lamuu dubbii jara kanaa…” jechuun erga aduun dhiitee waakkachuu isaanii dhageenyeerra. Akkuma kana, obbo Juuneddiin Saaddoo orma garaa gahuu seenaa fokkuu meeqa erga hojjatanii booda gatiin dadhabbii isaanii maal akka ta’e yaadachuun seenaa jirtuu namuu qalbii keessaa qabu natti fakkaata.
Egaa yaa fira, seenaa du’a obbo Alamaayyoo Atoomsaa dabalatee fakkeenyi hiriyaa malee michuun maal akka ta’e nu barsiisan qalbii keenya keessaa ykn. Yaadannoo seenarraa wal yaadachiisuu mallu hanga hinqabu. “gorsii… gorsii didu gara inni fedhutti gorsi.” Akkuma jedhan warra karaarraa maqan ykn. maquu kajeelan, “…lakkii yaa ilmaan firaa akkuma dhaqa baddan galas badduu…” jennee waliif himuun waan dhufteen jiru. Isa didee guuleenammo “ …ittihiman didduun du’a hindiddu.” Jennee hagam garaa nu nyaatus biraa hafuun keenya hinoolu. Hiriyaa malee michanii Geggeessaa malee galuu Waaqayyoo nu haa oolchu!! – Xumureera


text:
Tajaajila Eegumsaa
Yeroo Muddamaa Seeraa & Af-gaaffii
Gargaarsi seeraa EFRR kennu damee sadii kan hammate yoo ta’u:
(i) baqattoota fedhii isaaniitiin hidhamuu, hidhaa yeroo hin murtoofneefi seeraan ala ari’amuu ykn deebi’anii ari’amuu isaan mudate;
(ii) baqattoota miidhamtoota yakka ta’an; fi,
(iii) baqattoota gocha yakkaa haqa hin qabneen himannaa isaan mudate.
Akkasumas gargaarsi seeraa adeemsa bulchiinsa Masrii keessatti kennamu babal’atee dhimmoota mana jireenyaa, hojii fi galmee haala dhuunfaa (dhaloota, gaa’ila, wal hiikuu fi du’aa) ilaallatan hammateera. Miidhaamtoota sarbama mirgaa tajaajila kennuu bira darbee, EFRR baqattoota waa’ee mirga isaanii fi karaalee furmaata itti argatan barsiisuu fi baqattootaa fi hawaasa baqattootaa tooftaalee sarbama mirgaa xiqqeessuu fi salphisuuf gargaaran qopheessuu keessatti gargaaruuf hawaasa baqattootaa waliin dursee ni hojjeta.
01272020938 / 0225751118
2 Huseen El-Ma’mar, daandii Mahmuud Bassiouny irraa fagaatee, Magaalaa guddoo
Wiixata – Kamisa: 10 to 17:00


text:
Sababa wal waraansaa adeemaa tureen kan ka’ee bu’urewwan misoomaa manca’an deebisanii ijaaruudhaf, namoottan sababa wal waraansichaatiin miidhaman akka dandamatan kan taasisu gargaarsaa Doolaaraa miiliyoonii 300 baakkii adduunyaa irraa argachuu isaa ministeerrii Maallaqaa mootummaa Itiyoophiya beeksiseera.
Akka ibsii minsteeraa maallaqaa mootummaa Itiyoophiyaa kenne jedhetti , gargaarsii baankii adduunyaa irraa argamee kun tajaajila barnootaa, fayyaa,tajaajila bishaanii, akkasumas deggersaa warren hookora saala irratti hundaa’een miidhamaniif kan ooluudha.
Gargaarsichii kan hojii irra oolu naannoo Amaaraa,Affaar, Tigraay, Ormomiyaa fi Beenshaangul Gumuz keessatti akka ta’e kan beeksise ibsii Ministeeraa maallaqaa kun, gargaarsichaa ojii irraa oolchuudhaaf dhaabilee biroo ykn qama sadaffaa wajjin akka walii galteen mallateeffamu beeksiseera.
Wal waraansii Sadaasa bara 2020 naannoo Tigraay keessatti jalqabamee gara naanoo Affar fi Amaaraatti babaldhatee ergaa badiinsaa uume booda tarkaanfii dhukaasa dhaabuu Mootummaan fudhateen yeroodhaaf dhaabbate jiraachuun isaa ni beekama.


text:
Ugaandaa keessa gaazixeessonni enaa hojii isaanii hojjetan haleellaan irratti raawwatamuu gabaasan. Gaazixeessonni lama akka jedhanitti humni ibsaa baduu ilaalchisee hiriira mormii geggeessame gabaasuuf utuu yaalanii reebichi irratti raawwatamuu dubbatan.
Hedduun immoo ennaa filannoo baatii Amajjii keessaa reebichi irratti raawwatame jechuun Haliimaa thumaanii Kampaalaa irraa gabaasteetti.
Ebla 28 mormii magaalaa walakkeeessa Ugaandaa Kayuungaa keessatti ka’ee jira.
Gaazixeessaa kan akka Amon Kayaanjaa buufata televiziyoonaa naannoof gabaasuuf gara hiirichaatti ergaman. Kaameeraa isaa baafatee hiriirtotatti dubbachuu ennaa jalqabetti poolisiin bobba’ee kyanjaa fi gaazixeessituu ka biroon Teddy Nakaligaa haleellaan irratti raawwatame.
Waaltaan presii addunyaa akka jedhetti Kayanjaa fi Nakaliigaan gaazixeessota 100 ol kanneen Ugaandaa keessaa hojii irra jiranii reebaman keesaa ti. Gaazixeessota lamaaniin akka gabaasametti haleellaan dhiyeenyaa hoogganoonni raayyaa ittisa uummata Ugaandaa sabaa himaa waliin hariiroo jiru fooyyessuuf dorgommii kubbaa miillaa qopheessanii torban lama booda.