text:
> oromo <
Qopheessaan: Shaykh Abdul Aziiz bin Abdullaah Ibn Baaz
Kan hiike: Gaalii Abbaaboor Abbaaguumaa
Gulaala- Jamaal Muhammad ahmad
AKKAATAA
SALAATA NABIYYICHAA (SAW)
SIRNA WUDUU WALIIN
jechoolee gabaabduu sirna salaata Ergamaa Rabbii (saw) ibsuudhaaf kaa'amteedha. Ishee gara Muslimaafi Muslimtittii hundaatti dhiheessuun fedhe. Kunis akka namni ishee argu hunduu salaata keessatti Nabiyyichatti (saw) hidhachuudhaaf qabsaa'uufi. Ergamaan Rabbii (saw) ni jedhan: "akka anaa salaatuu na argitanitti salaataa." Bukhaariitu gabaase. Ibsa isaa gara nama dubbisuuttin dhiheessa.
1) Wuduu waliin gahata.
Innis akka Rabbiin jecha Isaa kana keessatti ajajetti wuduu'achuudhaani: "Yaa warra amantan! Yeroo salaataaf kaatan, fuula keessaniifi harka keessan hanga ciqileetti dhiqadhaa. Mataa keessaniis haxaa'aa; Luka keessanis hanga koronyootti (dhiqaa)." (Almaa'idaa: 6). Ammas Nabiyyiin (saw) ni jedhan: "salaanni kamuu xahaaraadhaan malee hin qeebalamtu."
1. Wuduu qalbii isaatiin niyyata; arrabaan hin dubbatu. Sababni isaas Nabiyyiin (saw) wuduu isaanii keessatti, salaata isaaniifi ibaadaa isaanii kam keessattuu niyyaa arrabaan hin dubbanne waan ta'eef. Rabbiin waan qalbii keessaa ni beeka waan ta'eefis waan ishee keessaa dubbachuu isa hin barbaachisu.
2. Ergasii 'bismillaah' jedhee maqaa Rabbii dhaha.
3. Ergasii ganaa (shanacha) isaa yeroo sadii dhiqa.
4. Sana booda bishaaniin yeroo sadii lulluuqqatee bishaan funyaanitti seensisa. Harka bitaatiin bishaan funyaan keessaa baasa.
5. Ergasii fuula isaa yeroo sadii dhiqa. Daangaan isaa dalgaan gurraa hanga gurraa yoo ta'u oleedhaan immoo bakka rifeensi mataa itti biqilu irraa hanga jalee lafee areedaatti ta'a.
6. Ergasii harka isaa fiixee qubbeetii irraa kaasee hanga ciqilee dabalatutti yeroo sadii dhiqa. Mirgaan eegalee ergasii bitaatti tara.
7. Ergasii mataa isaa yeroo tokkicha haxaawa. Harka isaa lamaan jiisee fuuldura mataa isaa irraa eegalee hanga duubaa (killiyyuutti) haxaa'ee ergasii fuulduratti as deebisa.
8. Ergasii yeroo tokkicha gurra isaa haxaa'a. Quba isaa akeektuu lamaan qaawwa gurraa keessa seensisee abbudduu lamaaniin immoo irra haxaa'a.
9. Ergasii miila isaa lamaan fiixee qubbeetii irraa kaasee hanga koronyootti dhiqata. Mirgaan eegalee ergasii bitaatti tara.
Ergamaan Rabbii (saw) ni jedhan: "namni tokko isin irraa wuduu'atee, wuduu isaa waliin gahatee ergasii 'Ash-hadu allaa ilaaha illallaah; wahdahuu laa shariika lah. wa ash-hadu anna Muhammadan abduhuu warasuuluh[1]' yoo jedhe hulaan jannataa saddeettan isaaf banamtu malee hin haftu. Ishee keessaa kan fedheen seena." Muslimtu gabaase.
Innis Ka'abaa yoo ta'u bakkuma jiru hundatti qalbii isaatiin salaata ishee salaatuuf yaade sana waajiba yookiin sunnaas ta'u niyyatee gara isheetti gara gala. Niyyaa arraba isaatiin hin dubbatu. Arrabaan dubbachuun waan karaa hin godhaminiif jecha. Inumaayyuu waan Nabiyyiin (saw) akkasumas sahaabonni isaanii hin dubbatiniif jecha bida'aa taati. Yoo imaama ta'e yookiin nama kophaa salaatu ta'e fuuldura isaarra sitrii gara isheetti salaatu godhata. Bakka murtaa'aa kitaabota warra beekumsa qabanii keessatti ibsamee jiru malee iddoo biraatti qiblaatti gara galuun salaanni sirrii ta'ee argamuudhaaf ulaagaadha.
Innis gara bakka sujuudaa ilaalaa 'Allaahu Akbar' (Rabbiin hundarra guddate) jechuudha.
4) Yeroo takbiirichaa harka isaa lamaan hanga gurmuu lamaanii yookiin qixa gurra isaa lamaaniitti ol kaasa. Harka lamaanis qiblaatti deebisee ol kaasa.
Harka mirgaa ganaa isa bitaa irra kaa'ee kuburuu harkaa lamaanis walirra kaa'uun qomarra godhata. Kun Ergamaa Rabbii (saw) irraa argameera waan ta'eefi.
Innis 'Allaahumma baa'id baynii wabayna khaxaayaaya kamaa baa'atta baynal mashriqi wal maghrib; Allaahumma naqqinii min khaxaayaaya kamaa yunaqqassawbul abyadu minaddanas. Allaahumma ighsilnii min khaxaayaaya bil maa'i wassalji wal barad.' Bukhaariitu gabaase. Hiikti isaa: 'yaa Rabbi! Akka jidduu Bahaafi Dhihaa wal irraa fageessitetti jidduu kootiifi jidduu badii kootii wal irraa fageessi. Yaa Rabbi! Akkuma uffanni adiin xurii irraa qulqullaa'utti badii kiyya irraa na qulqulleessi. Yaa Rabbi! Badii kiyya irraa bishaan, fixeensaafi cabbiidhaan na dhiqi' jechuudha.
Yoo fedhe bakka isaa kan armaan gadii jedha: "Subhaanaka Allaahumma wabihamdik; watabaaraka ismuka wata'aalaa jadduk. Walaa ilaaha ghayruk." Hiikti isaa: 'yaa Rabbii faaruu keetii waliin qulqullina siin malun si qulqulleessa. Maqaan kee khayriin isaa baay'ate. Guddinni keetis ol ta'e. Dhugaan gabbaramaan si malee hin jiru' jechuudha. Du'aa'ii istiftaahaa (salaata baniinsaa) kan biraa kan Ergamaa Rabbii (saw) irraa mirkanaa'e yoo kadhate rakkoo hin qabu. Inni filatamaan yeroo adda addaa du'aa'ii adda addaa kadhachuudha. Sababni isaas inni Ergamaa Rabbii (saw) hordofuu keessatti irra guutuu ta'a. Ergasii 'a'uuzu billaahi minashayxaan arrajiim. Bismillaahirrahmaan arrahiim' jedha. Itti aansee suuraa Alfaatihaa qara'a. Ergamaan Rabbii (saw) ni jedhan: "nama Faatihat Alkitaabiin hin qara'iniif salaanni hin jiru." Bukhaariitu gabaase. Booda isheetii 'aamiin' jedha. Salaata sagaleen ol qabamu keessatti ol qabee kan gadi qabamu keessatti gadi qabee jedha. Ergasii Qur'aana irraa waan isaaf laafe qara'a. Inni filatamaan salaata Zuhrii, Asriifi Ishaa'ii keessatti suuraalee Qur'aanaa mufassala[2] (kan adda babahan) jiddu gala qara'uudha; salaata Fajrii keessatti dhedheeraa isaa irraa Maghriba keessatti immoo yeroo tokko tokko dheeraa isaa irraa yeroo garii immoo gabaabaa isaa irraa qara'uun hadiisa waa'ee kanaa keessatti dhufe hundatti hojjachuudha.
Yeroo bu'u harka isaa hanga gurmuutti yookiin hanga gurra lamaaniitti ol kaasaa bu'a. Mataa isaa qixa dugda isaa taasisa. Harka isaa lamaan qubbeetii adda baasee jilba isaa irra kaa'a. Rukuu'a isaa keessatti ni tasgabbaa'a. 'Subhaana Rabbiyal Aziim' jedha. Hiikti isaa: 'Rabbii kiyya guddaan qulqullina isaan malu qulqulleessa' jechuudha. Gochi filatamaan yeroo sadii yookiin sanaa ol deddeebisuudha. Sana waliin 'Subhaanaka Allaahumma Rabbanaa wabihamdik; Allaahumma ghfirlii' jechuun ni jaalatama. Hiikti isaas 'yaa Rabbi faaruu keetii waliin qulqullina siin malu si qulqulleessa. Yaa Rabbi naaf araarami' jechuudha.
Harka isaa hanga gurmuu lamaaniitti yookiin gurra lamaaniitti ol kaasaa yoo imaama yookiin nama kophaa salaatu ta'e 'sami'allaahu liman hamidah' jedhaa mataa isaa rukuu'a irraa ol kaasa. Hiikti isaa: 'Rabbiin nama isa faarsuuf dhagaheera' jechuudha. Dhaabbiitti immoo kana jedha: 'Rabbanaa walakal hamd; hamdan kasiiraan xayyiban mubaarakan fiiyhi. Mil'assamaawaati wa mil'al ardi wa mil'a maa baynahumaa. Wa mil'a maa shi'ita min shay'in ba'ad.' Hiikti isaa: "yaa Rabbii keenya faaruun kan keeti. Faaruun baay'een gaariin barakaa qabu kan samii guutu, dachii guutu, waan jidduu lamaan isaanii guutuufi sana booda waan ati feete hunda guutu kan keeti" jechuudha. Yoo nama biraatti hidhatee salaata ta'eef "Rabbanaa walakal hamdu…" hanga dhuma isa dubbatamee tareetti jedha. Yoo hundi isaanii: imaamni, ma'amuumniifi kan kophaa salaatus yoo kan armaan gadii dabale gaariidha: "Ahlassanaa'i wal majdi; ahaqqu maa qaalal abdu, wakullunaa laka abdun, Allaahumma laa maani'a limaa a'axayta walaa mu'uxiya limaa mana'ata walaa yanfa'u zaljaddi minkal-jaddu." Hiikti isaa: 'Abbaa faaruufi guddinaa. Irra dhugaan wanti gabrichi dubbatee, nuti hunduu siif gabrichaa, Yaa Rabbi! Waan ati kennite wanti dhorgatu hin jiru, waan ati dhowwattes wanti kennu hin jiru; qabeenyi abbaa qabeenyaa adabbii kee irraa homaa hin fayyadu waan ta’eef’ jechuu dha. Hundi isaaniituu akkuma rukuu'aan dura godhan harka isaanii qoma isaanii irra kaa'uun ni jaallatama. Wanti kanatti akeeku waan hadiisa Waa'il bin Hujriifi Sahl bin Sa'ad irraa Ergamaa Rabbii (saw) irraa mirkanaa'ee jiruufi.
Yoo isaaf laafeef jilba isaa lamaan harka lamaan dura lafa kaa'a[3]. Yoo isatti ulfaateef harka isaa jilba lamaan dura dursiisa. Qubbeetii miila lamaaniifi harka lamaaniitiin qiblaatti deebi'a. Qubbeetii harka isaa walitti butee diriirsee lafarra kaa'a. Qaama isaa torba irratti sujuuda. Isaanis: adda funyaanii wajjin, harka lamaan, jilba lamaaniifi keessoo qubbeetii miila lamaaniiti. Achi keessatti "Subhaana Rabbiyal a'alaa" jedha. Hiikti isaa: 'Rabbiin kiyya ol ta'aan qulqullaa'e' jechuudha. Kana yeroo sadii yookiin sanaa ol deddeebisuun ni jaallatama. Sana waliin 'Subhaanaka Allaahumma Rabbanaa wabihamdik; Allaahumma ghfirlii' jechuun ni jaalatama. Hiikti isaa: 'yaa Rabbi faaruu keetii waliin qulqullina siin malun si qulqulleessa. Yaa Rabbi naaf araarami' jechuudha. Du'aa'ii isa keessatti ni baay'isa. Sababni isaas waan ergamaan Rabbii (saw) "Rukuu'ii keessatti Rabbiin guddisaa. Sujuuda immoo du'aa'ii keessatti jajjabaadhaa. Isiniif owwaatamuun isaa mirkanaa'aadha" jedhaniifi. Toltuu addunyaafi aakhiraa irraa Rabbiin kadhata. Kun immoo salaata waajibaa yookiin sunnaa ta'us wal qixa. Irree isaa lamaan cinaacha isaa irraa fageessa. Garaa isaas sarbaa isaa irraa fageessa. Sarbaa isaas hojjaa isaa irraa ni fageessa. Dhundhuma isaa lamaan dachii irraa ol kaasa. Ergamaan Rabbii (saw) ni jedhan: "sujuuda keessatti sirraawaa. Tokkoon keessan dhundhuma isaa diriirfannaa saree hin diriirfatin."
Ogga ol ka'e miila isaa bitaa diriirsee irra taa'a. Mirga isaa immoo ni dhaaba. Harka isaa lamaan sarbaa yookiin jilba isaa irra kaa'a. Ni jedha: "Rabbighfirlii; warhamnii; wahdinii; warzuqnii; wa aafinii; wajburnii." Hiikti isaa: 'yaa Rabbi naaf araarami. Na mararfadhu. Na qajeelchi. Nagaa na godhi. Na suphi' jechuudha. Taa'icha kana keessatti ni tasgabbaa'a.
11) Takbiiraa jedhaa sujuuda lammaffaa sujuuda. Waanuma sujuuda duraa keessatti hojjate isa kana keessatti hojjata.
Sana booda taa'icha gabaabduu kan akka jidduu sujuuda lamman jidduu taa'a. Taa'ichattiin 'jalsatul istiraahaa' (taa'icha boqonnaa) jedhamti. Isheen jaallatamtuudha. Yoo dhiises rakkoo hin qabu. Ishee keessa zikriifi du'aa'iin hin jiru. Ergasii yoo isaaf laafeef jilba isaa lamaan irratti hirkatee[4] gara raka'aa lammaffaatti ol ka'a. Yoo isarratti ulfaateef lafarratti hirkatee ol ka'a. Ergasii Alfaatihaafi suuraa biraa waan isaaf laafe qara'a. Sana booda waanuma raka'aa duraa keessatti hojjate hojjata.
Yeroo salaatichi salaata raka'aa lamaa kan akka salaata Subhii, Jumu'aa yookiin Iidii lamaanii ta'e erga raka'aa lammaffaa irraa ol ka'ee mirga isaa dhaabee miila isaa kan bitaa afatee irra taa'a. Harka isaa mirgaa sarbaa isaa mirgaa irra kaa'ee qubbeetii isaa hundaa aboottatee ishee akeektuu qofa dhiisa. Isheedhaan tawhiida akeeka. Yoo quba ishee xiqqoofi ishee itti aantu haboottatee abbudduu isaa quba walakkaa waliin geengoo (waan akka qubeellaa) uumee ishee akeektuudhaan immoo akeeke gaariidha. Akkaataan kun lamaanuu Ergamaa Rabbii (saw) irraa mirkanaa'eera. Inni filatamaan isa tokko yeroo tokko kaan immoo yeroo biraa hojjachuudha. Harka isaa bitaa sarbaa isaa yookiin jilba isaa bitaa irra kaa'a. Ergasii sana booda attahiyyaatuu qara'a. Innis:
"Attahiyyaatu lillaah; wassalawaatu waxxayyibaatu. Assalaamu alayka ayyuhannabiyyu warahmatullaahi wabarakaatuh. Assalaamu alaynaa wa alaa ibaadillaahissaalihiin. Ash-hadu allaa ilaaha illallaah; wa ash-hadu anna Muhammadan rasuulullaah."
Hiikti isaas 'Kabajaan, salaatonni (ibaadaan adda addaa)fi dubbiin gaggaariin hunduu kan Rabbiiti. Yaa Nabiyyichaa! Nageenyi sirra haa jiraatu; Rahmanni Rabbiitiifi barakaan isaas. Nageenyi nuufi garbeeyyan Rabbii gaggaarii irras haa jiraatu. 'Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiruu' ragaan ba'a. Muhammadis garbicha Rabbiifi ergamaa isaa ta'uu ragaan ba'a' jechuudha. Sana booda itti fufee ni jedha:
Allaahumma salli alaa Muhammadin wa alaa aali muhammad kamaa sallayta alaa Ibraahiima wa alaa aali Ibraahiima Innaka hamiidun majiid. Allaahumma baarik alaa Muhammadin wa alaa aali muhammadin kamaa baarakta alaa Ibraahiima wa alaa aali Ibraahiima Innaka hamiiduun majiid.
Hiikti isaa: 'yaa Rabbi akkuma Ibraahiim irratti Rahmata buufte Muhammadiifi Maatii Muhammad irratti Rahmata buusi; Ati faarfamaa guddaa waan taateef. Ammas akkuma Ibraahim irratti barakaa buufte Muhammadiifi Maatii Muhammad irratti barakaa buusi; Ati faarfamaa guddaa waan taateef' jechuudha. Itti aanse waa afur irraa Rabbitti maganfata. Ni jedha:
"Allaahumma innii A’uuzubika min azaabi jahannama wamin azaabil-qabri wamin fitnatil-mahyaa wal-mamaati wamin fitnatil-Masiihiddajjaal."
Hiikti isaa: 'Yaa Rabbi! Ani azaaba (adabbii) jahannamaa, azaaba qabrii, cinqii jireenyaatiifi du’aa akkasumas fitnaa Masiih Addajjaal irraa sittin maganfadha' jechuudha. Sana booda toltuu addunyaafi aakhiraa irraa waan fedhe kadhata. Yoo haadhaafi abbaa isaatiif yookiin Muslimoota biraatiif kadhates rakkoo hin qabu. Salaatichi waajiba yookiin sunnaa ta'us waluma qixa. Nabiyyiin (saw) yeroo Ibn Mas'uudiin attahiyyaatuu barsiisan salaata hunduma walitti qabanii "ergasii du'aa'ii irraa waan isa jaalachiisee filatee haa kadhatu" jedhan waan ta'eef. Jecha biraatiin immoo "ergasii kadhaa irraa waan fedhe haa filatu" jedhan. Kun immoo waan addunyaafi aakhiraatti gabricha fayyadu hunda of keessatti qabata. Ergasii bitaafi mirga irraan "Assalaamu alaykum warahmatullaah; assalaamu alaykum warahmatullaah" jedhee salaamtaa baha. Hiikti isaas: 'nageenyi Rabbiifi rahmanni isaa isin irra haa jiraatu' jechuudha.
14) Yoo salaanni raka'aa sadii kan akka Maghribaa yookiin raka'aa afur kan akka Zuhrii, Asriifi Ishaa'ii ta'e attahiyyaatuu amma dubbatame qara'ee Nabiyyii (saw) irrattis rahmata buusee ergasii jilba irratti hirkatee ol ka'a. Yeroo ol ka'u harka isaa lamaan hanga gurmuu yookiin gurra isaa lamaaniitti ol kaasee "Allaahu akbar" jedha. Ergasii harka isaa lamaan akkuma dubbatamee tare qoma isaa irra kaa'a. Yeroo kana Alfaatihaa qofa qara'a. Yoo yeroo tokko tokko Zuhrii keessatti raka'aa sadaffaafi afraffaa keessatti Alfaatihaa irratti dabalata qara'e rakkoo hin qabu. Inni hadiisa Abuu Sa'iid Alkhudrii keessatti wanti kana akeeku Ergamaa Rabbii (saw) irraa mirkanaa'eera. Ergasii Maghriba keessatti raka'aa sadaffaa booda, Zuhrii, Asriifi Ishaa'ii keessatti immoo raka'aa afraffaa booda akkuma salaata raka'aa lamaa keessatti dubbannee dabarsine taa'ee attahiyyaatuu jedha. Sana booda bitaafi mirga isaatti salaamtaa jedha.
Yeroo sadii 'astaghfirullaah' jedha. Innis 'araaraman Rabbirra barbaada' jechuudha. Ergasii yoo imaama ta'e odoo namatti hin naanna'in "Allaahumma antassalaam waminkassalaam tabaarakta yaa zaljalaali wal-ikraam." Hiikti isaas 'yaa Rabbi! Ati nagaya, nageenyis sirraayi, yaa abbaa guddinaafi kabajaa ati ol taate' jechuudha.
Sana booda ni jedha: “Laa ilaaha illallaahu wahdahuu laashariika lah; lahul-mulku walahul-hamdu wahuwa alaa kulli shay’in qadiir; laahawla walaa quwwata illaa billaahi; laa’ilaaha illallaahu; walaa na'abudu illaa iyyaahu lahun-ni'imatu walahul-fadlu walahusanaa’ul-hasan. Laa ilaaha illallaahu mukh’lisiina lahud-diina walaw karihal-kaafiruun.” Hiikti isaa: "Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru, inni tokkicha; shariikni isaaf hin jiru. Mootummaanis kan isaati; faaruunis kan isaati. Inni waan hunda irrattuu danda'aadha. Yaa Rabbi! Waan ati kenniteef dhorgataan hin jiru; waan ati dhorgatteef immoo kennaan hin jiru. Abbaa durummaa (durummaan isaa) adabbii kee irraa homaa isa hin fayyadu" jechuudha. Ittiin aansees quba isaatiin lakkaawwataa yeroo soddomii sadii "subhaanallaah, walhamdulillaah, wallaahu-akbar" jedha. Dhibba guutuuf immoo “Laa ilaaha illallaahu wahdahuu laa shariika lah; lahul-mulku walahul-hamdu wahuwa alaa kulli shay’in qadiir” jedha. Hiikti isaa: "dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru. Inni tokkicha hiriyaan Isaaf hin jirreedha. Mootummaan kan Isaati. Faaruunis kan Isaati. Inni waan hunda irratti danda'aadha' jechuudha. Sana booda aayatal Kursiyyii, Qul huwallaahu Ahadii, Qul a'uuzu bi Rabbilfalaqiifi Qul a'uuzu bi Rabbinnaasii qara'a. Suuraa kana sadan booda salaata Fajriitiifi salaata Maghribaatii yeroo sadii deddeebisuun ni jaallatama. Innis waan hadiisni kana akeeku Nabiyyii (saw) irraa dhufeefi. Zikroowwan kun hunduu sunnaadha malee dirqamaa miti.
Muslimaafi Muslimtittii hundaafuu salaata Zuhrii dura raka'aa afur, booda isheetii raka'aa lama, salaata Maghribaa booda raka'aa lama, booda salaata Ishaatii raka'aa lama, salaata Subhiitiin dura raka'aa lama salaatuun karaa godhamaadha. Hundi isaa walitti raka'aa kudha lama ta'a. Raka'aawwan kun 'sunnaa raatibaa' jedhamtee waamamti. Sababni isaas Nabiyyiin (saw) yeroo biyya jiran bareechanii ishee eeggatu waan ta'aniifi. Yeroo imala jiran immoo sunnaa Subhiitiifi salaata witrii malee kan biroo ni dhiisu turan. Warra kana lamaan yeroo imalaafi biyyaas ni eeggatu turan. Gochi filatamaan sunnaa raatibaa kanaafi witrii mana keessatti salaatuudha. Yoo masjida keessatti salaates rakkoo hin qabu. Nabiyyiin (saw) "caalaan salaata namichaa waan waajiba malee jiruu mana isaa keessatti" waan jedhaniif. Raka'aawwaan kana irratti eeggachuun sababa ittiin jannata seenamuudha. Nabiyyiin (saw) ni jedhan: "namni halkan isaatiifi guyyaa isaa keessa raka'aa kudha lama sunnaa salaate Rabbiin jannata keessatti mana isaaf ijaara." Muslimtu sahiiha isaa keessatti gabaase. Yoo Asrii dura afur, salaata Maghribaa dura lama, lama salaata Ishaa'ii dura, jidduu azaanaafi iqaamaatti salaate bareedaadha. Sababni isaas waan Nabiyyii (saw) irraa mirkanaa'eefi. Rabbitu haqa nama qunnamsiisa. Rabbiin rahmataafi nageenya Nabiyyii keenya Muhammad bin Abdullaah, maatii isaanii, sahaabota isaaniifi warra hanga Guyyaa Qiyaamaatti isaan hordofan irratti haa buusu.
[1] Hiikti du'aa'ichaa 'dhugaan gabbaramaan Rabbii tokkicha hiriyaa hin qabne malee akka hin jirre ragaan baha. Muhammadis gabricha Isaatiifi Ergamaa Isaa ta'uu ragaan baha' jechuudha.
[2] Suuraa mufassala kan jedhamu suuraa Alhujuraatii gadi. Mufassala jechuun kan adda adda bahu jechuu yoo ta'u sababa isaan dafanii bismillaahdhaan adda bahaniif akkasitti moggaafame. Dhedheeroo mufassalaa kan jedhamu Alhujuraatii hanga Annaba'i kan jiruudha. Jiddu gala mufassalaa kan jedhamu immoo Ammaa dabalatee hanga wadduhaatti kan jiruudha. Wadduhaadhaa gadi isa dabalatee gabaabaa mufassalaati. Subhii keessatti yeroo baay'ee dhedheeroo mufassalaatu qara'ama. Zuhrii, Asriifi Ishaa'ii keessatti jiddu gala isaati. Maghriba keessatti yeroo baay'ee gaggabaaboodha.
[3]Bakka kanatti sheekni mazhaba Jumhuura warra Fiqhii dursani. Innis jilbatu harka dursa kan jedhuudha. Garuu yaanni kun Ifaan ifatti hadiisa sahiiha faallessa. Kanaafuu warri hadiisaa baay'een harkatu dursuutu jaallatama jedhan. Kun Tuhfatul Ahwazii keessatti ibsameera. Mee hadiisa Haafiz bin Alhajar Buluugha keessa dubbate ilaali: Abuu Hurayraa irraa odeeffamee (ra) ni jedhe: Ergamaan Rabbii (saw) ni jedhan: "tokkoon keessan yeroo sujuudu akka gaalli jilbeenfatutti hin jilbeenfatin. Jilba isaa dura harka isaa lamaan haa kaa'u." Salaasaatu gabaasan. Inni kun hadiisa Waa'il bin Hujr isa "Nabiyyii (saw) kan isaan ogga sujuudanu jilba isaanii lamaan harka lamaan dura lafa kaa'anun arge" jedhu irra cimaadha. Isa kana arba'aatu gabaasan. Isa duraatiif ragaan hadiisa Ibn Umar irraa ni jira. Isas Ibn Khuzeymaan sahiiha godhe. Bukhaariin immoo mu'allaqa mawquufa godhee dubbate. Hanga kanaatti kallattiidhaan haasawa Haafizi. Dubbiin inni jedhe kun sirriidha. Namni danda'e kan inni dursuu qabu harka isaati malee jilba isaatii miti. Kan ittiin hojjatamuu qabu hadiisa beektoleen baay'een sahiiha jedhan malee isa da'iifaa miti. Walumaa galatti kan dursuun isaa jaallatamu akka hadiisa irraa hubatamutti harka lamaani malee jilba lamaanii miti. Warri hadiisni harka dursuu ajaju dubbatamee tare kun maqluuba (gara gale) malee jilba dursaa jechuudha jedhanis ni jiru; isaanis ragaan isaanii hunduu dadhabaadha. Fakkeenyaaf kan Ibn Alqayyim ragaa godhate jilbi gaalaa harka keessaa miti miila keessa malee jedhe. Kun akka inni sirrii hin taane immoo warri isa deeggaru hundinuu itti amanu. Jilbi gaalaa harka keessa malee miila keessaa miti. Garuu Sheekoleen Su'uudii kan akka Ibn Usaymiin waan Mazhaba sana hordofaniif jecha isaa kana kallattii ittiin sirreessanii maqluuba ta'uu hadiisichaa mirkaneessan barbaacha 'akka gaalli bu'utti hin bu'inaa' jedhe malee 'isa gaalli jilbeenfatuun hin jilbeenfatinaa' hin jenne jechuun baay'ee falmani. Walumaa galatti ragaa quubsaa tokko malee hadiisaan maqluuba jechuun sirrii miti. Kanaaf Albaaniin akka inni dogongora Ibn Alqayyim ta'e tamaam Alminnaa keessatti dubbate.
[4] Inni kunis akkuma yeroo sujuuda bu'u harka lamaan dursuutu yaada irra sirrii warri hadiisaa irra jiranu jenne asittis yaanni inni irra sirriin hadiisa sahiihaan deeggaramaan harka isaatiin lafa qabee ol ka'a kan jedhuudha. Kan jilbarratti hirkatanii ka'uu akeeku hadiisa da'iifa malee sahiihiin hin jiru.


c: text/html

text:
Mirgaanis Bitaanis deemtu fuulduratti sibaasa!Read More »
Umanni Oromoo garee waanyoo fii of tuultootaa jiddutti rakkachaa jira
Umanni Oromoo garee waanyoo fii of tuultootaa jiddutti rakkachaa jiraRead More »
Walgayii adda bilisummaa Oromoo
ABO/WBO inviting you to a scheduled Zoom meeting. Topic: Hiree Oromoo fi Oromiyaa: Carraa fi Duudhaa. Time: Jul 21, 2022 10:00 AM Eastern Time (US …Read More »
Failure to Deliver: The Journey of the Oromo Liberation Front in the Last Two Decades
Jawaar Mohamed By writing this article, I understand that I am touching on one of the most closely guarded taboos, the untouchability of the OLF. …Read More »
Ustaaz Kamaal Heeboo wareegame jedhu
Innaalillahi wa’innaa ileeyhi raaji’uun Rabbiin Jaannataan sihaa qaniinisu goota Sabaa. Diinni uummata Oromoo bilxiginnaan Jaal Kamaaliin aj*jeesuu dadhabnaan “Ni ajjeesame” jechuun kan gaddite fakeessuun titisota …Read More »
Gammoojjii fii baadiyyaa qofa osoo hin taane magaalota keessa galaa jirra
BBC Afaan Oromoo Waraanni bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ‘ABO-Shanee’ jechuun paarlaamaan shororkeessummaan faraje, erga bulchiinsa Abiy Ahimad waliin wal waraanuu eegalee amma waggoonni sadii …Read More »
“Alaabaan ABO, Mallattoo, Fakkii fi Qabeenya ABO fi Ummata Oromooti!
Ibsa Ajaja olaanaa ABO-WBO Waltajjii hawaasni qopheessu irratti namooti dhuunfaa ejjennoo dhuunfaa isaanii haasaahanis, ejjennoo isaaniif kan gaafatama guutuu fudhatu qaamuma haasawaa taasise dha malee …Read More »
Ani Johar Muhammed tuqame jedhee murtii kana hinfudhanne.
WARREEN WAAN JOHAR MUHAMMED TUQAMEEF DHAABARRAA UFBAAFTEE JETTANII KEESSAN NA GAAFATTAN HUNDAAF DEEBISAA KIYYA. Ani Johar Muhammed tuqame jedhee murtii kana hinfudhanne. Sababni dhaaba ABO …Read More »
Naggaadeen alaabaa ar’aas waanuma kalee irra deebi’uun gad jabeessite
Ibsa Dabalataa Kan ABO- Dhimma Alaabaa Ilaalchisee Waxabajjii 9, 2022 ABOn, xalayaa gaafa 06-06-2022 lakk.022/xly-abo/2022 gara Partii Kongiresii Federaalawaa Oromoo (KFO) barresseen haalli itti fayyadama …Read More »
Obbo Jaawaar Mohaammad, alaabaa ABO seeraan ala itti dhimma bahuu hin qabu
Addi bilisummaa Oromoo (ABO)’n xalaayaa waxabajjii 06, 2022 dura taa’aa Kongirasii Federaalistii Oromoo, Piroofeesar Mararaa Guddinaatiif barreesseen, Itti aanaa dura taa’aan KFO obbo Jawaar Mohaammad …Read More »

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sababa Koronaavayiraasiin Kaaliforniyaan labsii yeroo muddamaa labsite
Koronaavayirasiin namni tokko du'uu isaan booda bulchiinsi Ameerikaa Kaaliforniyaan labsii yeroo muddamaa labsite.
Manguddoon ganna 71 ji'a darbe imala dooniirra turan, kana duras rakkoo fayyaa kan qaban ta'uufi hospitaala naannoo Saakramentoo argamuutti du'u isaani aanga'oonni ibsaniiru.
Amma lakkoofsi namoota Koronaavaayirasiin Ameerikaa keessatti du'ani 11 ga'eera.
Mootummaan Ameerikaa gaafa Roobii irraa eegalee qorannoo koronaavayiraasi guutummaa biyyattiitti gaggeessuuf sochii eegaleera.
Bulchiinsota Ameerikaa 16 keessatti hanga ammaatti namootni Covid-19 qaban 150 argamaniiru.
Addunyaa mara irratti namootni vaayirasichaan hubaman 92,000 ol yeroo ta'an isan keessaa 80,000 ol Chaayinaa keessaa akka ta'an anga'oonni mirkaneessaniiru.
Namootni lubbuu dhaban ammoo 3,000 ol ni ta'u.
Namoota 11 Ameerikaatti du'an keessaa 10 bulchiinsa Waashingitan keessatti kan argaman yoo ta'an weerarri kun bulchiinsota kaan kanneen akka Teeksaasiifi Nabiraaskattis mul'ateera.
Lixa Afrikaa Moritaaniyaa keessatti gartuun daawwattoota Xaaliyaanii irraa dhufan lafa to'annoo koronaavayiraasiif jalaa baqachuu utuu yaalanii qabamanii gara biyya isaanitti deebisamuu isaani AFP'tu gabaase.
Moritaaniyaan biyyooti vaayirasichaan guddaa hubaman irraa dawwaattooti dhufan yeroof qofatti akka qorataman murteessiteetti.
Dawwattoonni 15 lafa turtii kana jalaa baqachuuf yaalan buufata xiyyaaratti geessamuun gara Xaaliyaanii akka deebi'an taasifamuu isaa dubbii himaan Ministeera Fayyaa biyyatti himeera.
Aljeeriyaa keessatti lakkoofsi namoota Koronaavayiraasiin qabamanii guyyaatti dachaan dabaluun 17 ga'eera. Akka Ministeerri Fayyaa biyyattii jedhutti namootni haaraan vaayirasichaan hubamanii argaman saglanuu miseensota maatii tokoodha.
Senegaal keessatti immoo imaltoota Awurooppaa irraa ta'an lama vaayirasichaa akka hubaman adda baafateetti.
Taayilaand keessatti ammoo namootni vaayiraasichaan qaban afur haaraan argamuun lakkoofsa namoota hubamanii 47 ga'eera.
Awustiraaliyaatti haadha fi daa'imni ishee koronaavaayirasiin qabamuu isaanii midiyaan biyyatti ABC gabaaseera.
Haadhaafi daa'imni kun Dilbata Iraan irra gara Kibba Awustiraaliyitti kan deebi'an yoo ta'u amma haala gaarii keessa jiru jedhameera.
Chaayinaatti garuu namni ganna 36 Wuhaanitti koronaavaayiraasiif yaalamee erga mana yaalaa irraa gadhiifamee guyyaa shan booda dhibeema kanaan lubbuun isaa darbuu midiyaan biyyatti gabaaseera.
Gama biraan, koronaavaayirasiin sagantaaleen ispoortii hedduurratti dhiibbaa uumeera.
Xaaliyaaniin taphooti kubbaa miilaa gurguddoo dabalatee qophiileen ispoortii hundi ji'a tokkoof daawwattoota malee akka gaggeeffamanif murteessiteetti.
Biyyi Arabaa Gamtoomanii (UAE) immoo dorgomtoonni Xaaliyaanii lama koronaavaayirasiin qabamuun isaanii erga baramee booda sadarkaa dorgommii saayikilii isa xumuraa lamaan haqxeetti.


text:
Oromia: Ibsa Koongirasii Feederalawaa Oromoo (KFO) fi Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) iraa kenname September 9, 2018Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: ABO, Koongirasii Feederalawaa Oromoo (KFO), ofc, OLF, Oromia, Oromummaa
trackback
Ibsa Koongirasii Feederaalawaa Oromoo (KFO) fi Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) irraa kenname
Addi Bilissummaa Oromoo (ABO)n qabsoo hidhannoo fi siyaasaa geggessaa turee qabsoo karaa nagaa geggeessuuf mootummaa Ityoophiyaa waliin waliigaltee uumeen booda Kongirasa Federaalawaa Oromoo duraanu qabsoo karaa nagaa gaggeessaa ture waliin egeree
siyaasaa ummata Oromoo irratti marii jalqabaa geggeessee jira.
Marii kana keessattis Sirna ijaarsa dimookiraasii, federaalizimii dhugaa fi olaantumaa seeraa kabachiisuu keessatti dhaabileen lamaan karaa itti dantaa ummata Oromoo fi Oromiyaa dursuu fi kabajchiisuu irratti yaada
wal jijjiiruun hubannoota irra gahameera.
Uummanni keenya yaroo adda addaa wal-taanee akka itti dhiyaanu nu gaafachaa jiru hubtuun bu’uuruma kanaan Addi Bilissummaa Oromoo (ABO) fi Kongirasiin Federaalawaa Oromoo (KFO)n marii gaafa 24/12/2010 gaggeesinneen akkaataa garaagarummaa jiru dhiphisuun waliin hojjatuun danda’amu irratti wal hubachuun waamicha armaan gadii waloon dabarsina.
1. Koongireesii Feederaalawaa Oromoo (KFO) fi Adda Bilisummaa Oromoo (ABO)n biyya kana keessatti federaalizimiin dhugaa akka dhufu, mirgi hiree murteeffannaa ummatootaa fi olaantummaan seeraa
kabajamee nageenyii amansiisaa itti fufiinsaan akka lafa qabatuuf qabsoo uummatni keenya taasisu keessatti sagaleen uummatta keenyaa akka addaan hin hiramneef karaa danda’ame hunda hojjatana.
2. Uummanni keenyas wal hubannoo irra gahame kana beekuun qabsoo nuyi waliin gaggeessaa jirru kana nuuf beekuun akuuma kana duraa nu cina dhaabbachuun qabsoo bilisummaa milkeessuu keessatti qooda keessan akka gumaachitan waamicha seena qabeessa kana dabarsina.
3. Jaarmootni siyaasaa, Beektootni, Dargaggotni abbaa qabsoo Barratootni,Hojjatootni, Daldaaltotni, Abboottiin Gadaa fi Abboottiin Amantaa Oromoo kana beekuun itita aangoo siyaasaa uummata Oromoo amma argamee kana gara fuulduraatti tarkaanfachiisuuf qabsoo KFO fi ABOn taasisan kana akka cimsitan, utubdanii fi deegartaniif waamicha keenya isinii dabarsina.
4. Dhumarratti uummatootni Itiyoophiyaa qabsoo
uummanni Oromoo kabajamuu mirga dimokraasii, mirga hiree murteeffatanaa, olaanttumaa seeraa, guddina federaalizimii dhugaa fi nageenya waaraa dhugoomsuuf warraaqu kana keessatti akka nucinaa dhaabbattan kabajaan waammicha isinii goona.
Injifannoon uummata dhugaan qabsaa’uuf haata’u !!!
Fulbaana 5, bara 2018
Finfinnee
KFO fi ABO irraa


text:
The increase in violence in Oromia comes as the 20-month-long conflict with the Tigray People’s Liberation Front appears to be…
Ethiopia’s civil war between the federal government and the Tigrayan People’s Liberation Front (TPLF) is not the only deadly ethnic…
Ethiopian rebels propose humanitarian truce amid drought
WBOn humnoonni mootummaa hedduunis bakkeewwan garaagaraatti fedhiin isatti makamaa jiraachuu himeeti jira. WBOn akka jedhetti, Cibraan Madda Walaabuu Buttaan Jeneraal…
Ibsa Dabalataa Kan ABO- Dhimma Alaabaa Ilaalchisee Waxabajjii 9, 2022 ABOn, xalayaa gaafa 06-06-2022 lakk.022/xly-abo/2022 gara Partii Kongiresii Federaalawaa Oromoo…
"Utubaan haga dhiiban qaba, haga dhiisan qaba" jedha Oromoon. Faranjoonnis " enough is enough" jedhu. Waan hinhubanne keessatti gubachuun gowwumaadha.…
An ammumayyu nama kabajaa guddaa Obboo Galaasa Dilbootiif qabu keessaa tokko. Obboo Galaasaan nama jireenyii isaanii bilisummaa Oromootiif jedhe…
US Secretary of State John F. Kerry Department of State 2201 C Street NW Washington DC 20520 December 16, 2015…
(awashpost) Gareen kuni maqaa Kallacha Walabummaa Oromiyaa (KWO) jedhee kan ufmoggaase kora dhaabichaa Adoolessa 30 – 31 Ameerikaa magaalaa Minisotaatti…
Hoogganni olaanaa Adda Bilisummaa Oromoo eega jaarmiyaleen siyaasa Oromoo tokkummaa fi walitti baqiinsa injifannoon xumuratanii booda, teessuma idilee jalqabaa gaafa…


text:
Oromia: #OromoProtests:#OromoRevolution: Gabaasa Fincila Xumura Garbummaa (FXG) Oromiyaa 2017 (July)
July 31, 2017
Posted by OromianEconomist in
#OromoProtests.
Tags: #OromoProtests, #Oromovolution, Africa, Ethiopia, FXG, FXG Oromiyaa, Oromia, Oromo, Social movements trackback
https://videopress.com/embed/Kv0UV52t?hd=0&autoPlay=0&permalink=0&loop=0
VIDEO
VIDEO
Gincii, Amboo, Jalduu, Gudar, Giddaa Ayyaanaa, Mandii, Najjoo, Laaloo Assaabii, Jaarsoo, Gullisoo, Bojjii, Gujii, Dambi Doolloo, Gimbii, Naqamtee, Buraayyuu, sabbataa, Dirree Incinnii, Adaamaa, Harammayyaa, Mattuu, Baale (Robee), Madda Walabu, Walliisoo, Tulluu Boolloo, Sulultaa (Caancoo), Horroo Guduruu, Buuraayyuu, Dirree Dhawaa, Calanqoo, Ada’aa Bargaa, Baddannoo, Holootaa, Shaashee, Awaday (E. Harargee), Hara Qallo (Goro Dola, Gujii), Gaasaraa (Baalee), Bulee Hora, Jimmaa, Arjo, Heebantuu, Giddaa Ayyaanaa ,Kiiramuu, Ciroo, Dodolaa, Anfilloo (Mugii), Walqixxee, Diillaa, Bishooftuu, Finfinnee, Yuniversiitii Finfinnee, Geedoo, Asallaa, Shaambuu, Agaarfaa, Sibuu Siree, Kotobee, Wacaalee, Saalaalee, Machaaraa, Ammayyaa, Tokkee Kuttaayee, Innaangoo, Baabbichaa, Laaloo Qilee, Hiddii Lolaa, .Mugii, Arsi Nagallee, Baabbichaa, Shukutee, Baakkoo Tibbee, Jalduu, Gindoo, Buun’dho Beddellee, Grawwaa, Gaara Mul’ataa, Qarsaa, Qobboo (Dardar, Eastern Oromia), Sinaanaa (Baalee), Jimmaa Arjoo, Bojjii, Kombolcha, Aggaaroo,Tajji (Iluu), Qilxuu Kaarraa, Baabboo Gambel, Daawoo,Tulu Milki (Warra Jarso), Hirnaa, Xuulloo, Masalaa, Galamso, Bordode, Mi’esso, Waheel, Diggaa, Arjoo Guddattuu, Guraawa, waamaa Adaree, Shabee Somboo, Limmuu Saqaa, Amuruu (Agamsa), Daroo Labuu (Gaadulloo), Yaabelloo, Aliboo (Jaartee Jardagoo), Saasigga, Magaalaa Dafinoo, Dhumugaa, Daroo Labuu (Buraysaa) Begii (Kobor), Mardida Halo Guba (Daroo Labuu), Qassoo, Bonayyaa Boshee, Baalee (Dalloo Mannaa), Jimmaa Raaree (Magaalaa Gobaan), Nophaa (Iluu), Bordoddee, Togowacaalee, Dooguu, Metekel (Wanbara), Asaasaa, Waabee, Heeraroo, Doguu, Quufanziq (Dadar), Boku Luboma (Miyo, Borana), Eddoo, Dirree (Ada’aa), Qilxuu Kaarraa, Shebel town, Bate, Walanchiti, Warra Jiruu, Boolee Bulbulaa, Diilallaa, Gannat Haaraa (dodolaa) ……………
Amajjii (January): 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31 ……2017
Gurraandhala (February) 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28…..2017
Bitootessa ( March): 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31……..2017
Ebla (April): 1, 2, 3, 4, 5, 6,7, 8, 9,10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30…… 2017
Caamsaa (May): 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31 ……….2017
Waxabajjii (June): 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30……….2017
Hadoolessa (July): 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31……….2017
The full USA’s House Foreign Affairs Committee voted to advance a resolution, authored by Rep. Chris Smith (R-NJ), highlighting the human rights violations of the Ethiopian government, and offering a blueprint to create a government better designed to serve the interests of the Ethiopian people.
The resolution, which passed without objection, also calls on the U.S. government to implement Magnitsky Act sanctions, targeting the individuals within the Ethiopian government who are the cause of the horrific abuses.
New York Times journalist says Ethiopia faces dangers due to oppression of majority
http://www.thethiopianmedia.com/article_read.php?a=121
New York Times journalist, who worked as the paper’s East Africa Bureau chief for a decade, says the oppression that the majority, especially Amharas and Oromos, suffer under the minority government is a danger for the future of the country.
Jeffrey Gettleman, who won the most coveted journalism award, the Pulitzer Prize in 2011 for his work focusing on East Africa, said in an exclusive interview with ESAT that building infrastructure is important but not an excuse to kill, jail and torture innocent civilians.
“Infrastructure is really important in Africa right now. But if you are very repressive you are jeopardizing everything because you are creating this anger and resentment and volatility. We have seen that in the last couple of years, more volatility, violence and political upheaval in Ethiopia than there has been since the 1990s,” he said.
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
#OromoRevolution #Didne_Didaa Adoolessa 25/2017 Godina Horroo Guduruu Magaalaa Shaambuutti guyyaa kaleessaa warraaqsii FXG daldaltootnifi uummatni waliigaluun Manneen daldalaa suuqii(dunkanoota) isaanii Cufachuun duula gabaa lagannaa , diddaa gibiraafi gidiraa dhageessisa jiraachuu gabaasuun keenya ni yaadatama, har’a Immoo OPDO ergamtuun wayyaanee Manneen daldalaa uummataa irra adeemuun Saamsameera jechuun waraqaa irratti dhoobaa jiraachuu Maddeen Qeerroo Magaalaa Shaambuu gabaasan. Manneen daldalaa diddaa gi iraafi gidiraa akkasumas waamicha duula gabaa lagannaaf cufaman irra adeemtee Samsameera jechuun wayyaanee OPDOf furmaata kan hin taanee ta’uu hubachiisuun diddaa fala fidaa keenya qabsoon fulduratti jechuun ejjennoo isaanii jabeessa jiraachuu dhaammatan.
Qeerroo News
Adoolessa 28,2017/ Godina Harargee Bahaa Aanaa Masalaatti wayyaaneen Ummata Dirqamaan akka hojii eegalsiiftan jechuun Milishoota fi Poolisoota Walitti qabdee dirqama itti kennaa jiraachuun dhagayame.Magaalaa Masalaa fi gandoota magaalichaa hunda keessatti namoota dukkaana banaa jedhamanii banuu didan qabdanii akka mootummaaf dhiyeessitan warrior ummata jeequmsaaf kanaan duras ummata kakaasaa ture isaanii jechuun ummata hidhatti guuruf karoorfattee ka’uun guyyaa har’aa wal gahirra jiraachuu maddeen Oduu Qeerroo Gabaasanii jiru Continue reading →
Qeerroo News
/Godina Harargee bahaa Santa Qarsaatti Wayyaaneen Ummata Dirqamaan biqiltuu dhaabsisaa jiraachuu maddeen Keenya gabaasanii juru. Aanaa Qarsaa fi Gandoottan baadiyyaa hunda keessatti mootummaan wayyaanee Ummata dirqamaan yaasee biqiltuu dhaabun naannoo keessan magariisa gochuu qabdu jedhee roobaf aduun ummata rakkisaa jiraachuun dhagahame.maqaa biqiltuu dhaabutiin ummata walitti qabee kaabinoota isaa warra Afaan isaanii siyaasaa kijibaatin qaratan bobbaasee ummata waa’ee misoomatiin walitti qabe siyaasaa isaa kan kijibaa waggaa 26 guutuu ummataaf liqimfamuu dide san ummataan dirqamaan liqimsaa jechaa jiraachuun ummata shororkaa itti naqaa jiraachuu maddeen keenya gabaasanii jiru. Adoolessa 28,2017 Continue reading →
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
Adoolessa 24,2017/ Magaalaa Buraayyuu irra lukkeelee wayyaanee ummata burjaajeessun mana jireenyaa fi lafa bakka mana jireenyaa sini keennina jechuun dhugaa fakkeessani,kijibaan ummata kan saamaa turan soba ta’u ifa baasan.
Odeeffannoo naannoo Sana akka addeessutti ummannii fi Qeerroon akka addeessutti kana dura nama uunfaa tokko tokkoorraa qarshii kan guuraa turan deebidhanii haaluun lafti sinif kennamu hin jiru jechuun beeksisa maxxansan odeensi gama sana ,waanti kun kan raawwate gandoota buraayyuu maratti,ganda lakkuu kattaa,ganda Buraayyuu,Ammee Diimaa,Gafarsaa…fi kknf keessatti lukkeleen wayyaanee ummata saamaa kan turan haaluu isaani qeerroon naannoo Sana addeessan,odeeffannoo biraa dudduubaan…
VIDEO
VIDEO
Adooleessa 22/2017/ Daldallii karaa Sukkaaraaf Zayiitaan mootummaan taasisu iratti magaalaalee irraa qabee hanga baadiyyaatti uummannii hiriiraan akka bitataa tureef sanuu tibbaa irraa kutaa turan ibsaa turuun keenya nii yaadatama. Haala kana keessatti biyyattiin saatii kufaatii dinagdee keessa seenaa jirtutti mootummaan waa maraan uummata saamaa jiraachuun akkaan mufachiise jira. Daballii Sukkaaraaf Zayiitaa kana keessatti miidhamaan uummaataan ala Namoonni miseensa ta’an yeroo gara yerootti Zayiitaa, Sukkaaraaf Kaardiin manatti akka dhaquuf baramee jira. Koompoonii gurgurtaa mi’oota kanneeniis uummataaf tokko kan laatan jaleewwaan mootummaa lamaaf isaa olfudhachuun gaafa uummanni bittaaf dhaqu akka dhume himuun hawwaasa balaa keessa galchu. Haallan kana keessattu uummataarraa Zayiitaa, Sukkaaraaf kaardii kutuun uummata gidirsaa jira. Namoota maatii danuu qabaniif kaneen namoota muraasa qabaniifis hangi gurguramtu sunuu xiqqaa ta’uuf irrattuu gatii dabaluun dubbatame.
Adooleessa 21 _2017 Kutaa finfiinnee magaalaa buraayyuutti amma ganama kana lukkeelee wayyaanee uummata nagaan deemu tumaa ykn reebaa jiraachuu qeerroon addeessan,naannooma sana kattaa bakka jedhamutti duulli gabaa lagannaa akkuma itti fufetti jira gabaasa biraa dudduubaan..
VIDEO
VIDEO
Adoolessa 20_2017
Godina Wallagaa aanaa Gudayyaa Biilaa irraa,ummaanni gudayyaa biilaa sababa lukkeelee Sirna nama nyaataa mootummaan wayyaanee mirga hiree namummaa fi qabeenya uunfaa ofiitti fayyadamu sarbamnee murtoo balleessanii baduurra geenyeerra jedha qeerroon gudayyaa Biilaa.
Ummanni gudayyaa Biilaa jiraachuuf gutummaa guutuutti mirgi keenyaaf sarbameera,Ifaa erga arginee bara hin qabu ofumaa muka poolii qofaatu dhaabata,qabeenya Rabbi in nubaadhaase hedduu otoo qabnuu mirgi hiree jiraachuu keenyaa Jala kaattuu mootummaan wayyaaneef jecha jiraachuu jibbinerra.hubadhaa kanoo kaani:midhaan nyaataallee bakka itti daakkaannu dhabnee uummanni umaatti jira.dhakaan midhaan daaku kan humna ibsaan tajaajila Kennu sababa Ifaa gutummaa guutuutti balleessaniif ummanni tajaajila hin arganne,kan bobaadhaan midhaan daaku immoo badiyaa keessa darbee darbee jira,isa namni kamuu akka hin fayyadamne orkamanii jiru,sabaabni orkamuusaas yoo ummanni rakkoo beelaa keessatti kufe dirqamaan kaffaltii gibiraa humnaan olii kana kaffaltu jechuun lukkeelee wayyaanee Warreen burjaajooftu uummata irraa dhalatte doorsisaa jiraachuu qeerroon gudayyaa addeessan.
Continue reading →
jalatti Argaman keessatti lagannaan gabayaa itti fufeeti jira Qobbootti Lagannaan gabaa roga hundaan godhamaa kan jiru yoo ta’uu wayyaanen daldaltoota walitti qabdee dirqamaan gara hojii keessanii akka deebitan jettee doorsisaa jirti.daldaltoonnis gibirri humnaa ol nutti fe’ame kan doorsisa kamuu kan nu sodaachisuu miti.nuti waan waggaa kudhanitti dalagannee hin arganne waggaa tokkotti mootummaadhaaf kaffaluu maaltu fide osoo hin hojjanne jiraachuu ni dandeenya jechuun ergamtoota wayyaanee ufirraa oofaniiti jiru. Continue reading →
Magaalaa Shaashamannee keessattis galgala kana barruulen waamicha FXG Gabaa lagannaatin godhamuu naxxanfamaa jira.
Adoolessa 19,2017/GODINA Arsii Aanota hedduu keessatti Barruulen waamicha FXG Gibiraan wal qabatu bal’innaan facaafamaa jiru.Magaalota Akka Roobee Diida’aa, Siree, Soloist, Seerofta, Boqqojjii, Lemmuuf Bilbiloo, Xannaa(Xiicho) Wandoo Gannat, Eddoo, Dheeraa, Itayya, Asallaa, Sagureef Magaalota hedduu keessatti maxxanfamaa Fi facaafamaa kan jiru yoo ta’uu guyyoottan Itti aananis bifa gara garaatin Ummataaf waamichaa kan godhu ta’uu Qeerron Aanota Garagaraa irraa qophii xummurachuu gabaasee jira Continue reading →
Adoolessaa 19/2017 Oromiyaa Lixaa Godina Wallagga Bahaa Magaalaa Naqemtee Keessatti Guyyaa har’aa Sochiin Warraaqsa Biyyoolessaa Oromiyaa FXG Duullii gabaa lagachuu, mormiin gibiraa fi qaraxa adda addaa dhorkachuu itti fufe. Qeerroon dargaggootni Magaalaa Neqemtee fi uummatni Daldaltootni Sabboontootni Oromoo guutummaatti mana daldalaa isaanii
✔manneen nyaataa fi hoteelotni cufamanii tajaajila dhaabaniiru
✔dunkanoonni (Suuqiiwwaan) daldaltootas hojii dhaa uun cufamaniru
Continue reading →
Adoolessa 18,2017/Godina Wallagga magaalaa Naqamtee fi naannoo ishee keessa barruuleen fxg guutummaa magaalaa Naqamtee keessa facaafamaa akka jiran Qeerroon gabaase.
Sirni gabroomfataa Wayyaanee kan afaan hololaa fi kijiba diimokiraasiin biyya Oromiyaa kan saamaa ture itti xiqqaannaan ittuu diinummaa isaa addunyaatti mullisuuf maqaa saamicha gibiraan daa’effatee uummata saamaa akka jiru hundu quba qaba.Haaluma kanaan gootowwan Qeerroon magaalaa Naqamtees diddaa sirna wayyaaneef qabanirraa ka’uun guutummaa magaalaa Naqamtee fi naannoo ishee keessa barruulee warraaksaa kan diddaa kaffaltii gibiraan wal qabatu facaasaa akka jiran madi oduu Qeerroo leeqaa gabaase. Continue reading →
VIDEO
VIDEO
Godina Arsii.
Adooleessa 18,2017/Godina Arsii Aanota hedduu keessatti guyyoota lamaan har’aaf kaleessa lagannaan gabaa kan taasifame yoo ta’uu Suuqonni daldalaa magaalota akka Seeruu,Balee, Geersaa, Shaashamannee,Adaabbaa, Dodola,Roobe,Saddiiqa, Waabee, Eddoo, Kofalee, Nageellee, Ajjee keessatti Gibira Wayyaanen Ummatarratti feete mormuun gabaa lagatanii jiru. Tajaajilli Geejjibaas dhaabbateera Konkolaachiftoonni fi Abbootin qabeenyaa sabaan Oromoo hin ta’in muraasni isaanii dalagaa isaanii didanii kan itti fufan yoo ta’uu. Diddaa kanatti akka makaman karaa adda addaatin Qeerron ergeefii kan jiru yoo ta’uu gaaffii isaanif dhiyeessine kana fudhachuun gara ummataa hin goran yoo ta’e Qeerron tarkaanfii Qabeenya isaanii irratti akka fudhatus hubachiisee jira. jedhu Gabaasaalen Qeerroo magaalota adda addaa irraa nu gahaa juru.
kana malee
Continue reading →
Godina Lixa Shaggar Aanaa Adaa’aa Bargaa Magaalaa Incinnii Keessatti Qeerroon Dargaggootni Oromoo Sochii Warraaqsaa Biyyoolessa Oromiyaa FXG daran jabeessuun finniinsaa jiruu, Warraaqsii kun yeroo amma sagalee dhaadannoo jabaa dhageesisuun itti fufani jiru. Adoolessaa 18/2017 Continue reading →
VIDEO
VIDEO
VIDEO
Adoolessa 17_2017/Wayyaaneen TPLF bifa kasaaraa dinagdee dhibbantaa 85% keessa galee jiru suphachuuf jecha ummata Oromoo irratti gibira gara malee fe’uun beekamaa dha haalli kun gibiraan uummata saamu mormuun Qeerroon Jalduu hardha guyyaa guutuu FDXG finiinsaa ooluun mootummaan Wayyaanee fi lukkeelee isa muddama keessa oolcheera.muddama kanaan kan kadhe lukkeelee isaani konkoolaachiftootaa fi imaaltoota konkoolaataa irraa harcaasuun reebichaa fi saamicha gaggeessa oluusaani Qeerroon addeessa.
Continue reading →
Adoolessaa 17/2017 Godina Kibba Lixa Shaggar Magaalaa Walisoo Keessaatti Sochiin Warraaqsaa FXG tajaajila geejjibaa taskiifi bajaajiin hojii dhaabuun mormii sirna nama nyaata wayyaaneef qaban jabeessani itti fufan. # OromoRevolution fi # gibirri adda addaa guutummaatti labsiin bahee hanga akka humna uummatatti sirreeffamuutti,fi gaaffiin migaa abbaa biyyummaa mootummaan abbaa irree teessoo afaan qawween ijaarrate irraa gadi bu’ee hanga deebiin kennamuuf bilisummaan uummata Oromoo mirkanaa’uutti mormiin wal irraa hin citu. # qaraxni
Adoolessa 16/2017 Galgala keessaa sa’a 2:50 irraa eegalee Magaalaa Amboo Keessatti Dhukaasni cimaan kan waraana wayyaanee irraa uummatatti baname , gara naannoo Mooraa Yuunibarsiitii Amboottii Waraanni Wayyaanee dhukaasaa guddaa uummata sivilii irratti banuun dargaggoota Oromoo Lama Wareeguun Ibsame jira, Kanneen madeeffaman hanga gabasni kun nu gaheetti adda kan hin baanee ta’uu maddeen Qeerroo Magaalaa Amboo addeessaan. Magaalaan Amboo galgala kana caalaatti gara dirree waraanaatti waan jijjiiramte fakkaatti , gabaasaa dabalataan walitti deebina. Continue reading →
Uummanni Shaggar lixaa rakkoo guddaa keessa jiraachuu Qeerroon naannoo Sana’a addeessan.akka gabaasa qeerroo naannoo sanaatti rakkoowwaan jireenyaa ilma namaaf barbaachisan kan akka,tajaajila Daandiin, Ibsaa,Bishaan fi kkf guutummaatti surni nama nyaataa mootummaa wayyaanee ummatarraa kuteera uummanni rakkoo guddaa keessatti argama. Adoolessa 16,2017/
Kun kanaan osoo jiru uummanni dalagee jiraachuu hin dandeenye,tajaajila uummanni argaachuu qabu kutuun gibira humnaan olii nurratti fedhuun mirgaa fi haamilee keenyaa cabsaa jira jechuun uummanni quba nyaachaa jira.sirni nama nyaataa mootummaan wayyaanee kun ilaalcha gad aanaa waan qabuuf hanga kana duraa karaa hedduun duguggaa Sanyii nurratti raawwaachaa ture ammammoo karaa gibiraa uummata keenyaa biyya mancaasuuf waan kadheef sabni Oromoo dammaquu qaba.qaamni sagalee guddaa qabu akka qeerroo kutaa maraa gurra nubuusan nudhaama jechaa jiru qeerroon naannoo sanaa.
Continue reading →
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
Godina Arsii Aanaa Siree keessatti Guyyaa har’aa Suuqonni cufaa oolanii jiru. Tilmaama gatii kan galii gibiraa jechuun waajjirri Galii Aanichaa maxxanseen wal qabatee daldaltoonni hojii dhaabanii jiru Waraanni wayyasnees magaalicha keessa deemee ummanni dirqamaan akka suuqii daldalaa isaanii banan furqamsiisuf tattaafachaa jiraachuu maddeen keenya magaalaa Siree gabaasanij jiru. Adoolessa 15,2017. Continue reading →
Adoolessa 15,2017/ Godina Buunnoo Beddelleetti gibirri humnaa olii uummata keenya irratti gatamaa jiru biyya keenya sodaa keessa galchee jira.Bu’uuruma kanaan magaalaa Beddelleetti hoteela tokkotti gibirri murtaa’ee jiru waggaatti 4,000,000 (miliyina afur). Continue reading →
VIDEO
#OromoRevolution Adoolessaa 13/2017
Gidduugaleessaa Oromiyaa Godina Lixa Shaggar Magaalaa Ambootti Sochiin Warraaqsaa Biyyoolessa Oromiyaa FXG Kanfaltiin gibiraa dachaa guddaan Uummatarratti dabalamuu waliin walqabatee daran jabaachuun Mormii Guddaan Qeerroo Dargaggoota Oromoo, Daldaltoota fi Uummata Hundaa kan Hirmaachise Warraaqsii Finiinaa jira. Continue reading →
Adoolessa 13,2017
Godina Shaggarlixaa aanoota jiran keessatti rakkoon hirdhina xaadhoo waan mudateef,qonnaan bultoota yaaddoo guddaa keessa galchee jira jedha gabaasni Qeerroo gama sanaa.
Qotee bultoonni naannoo sana,mirga jiraachuu waan dhabaniif ,nuti sabni oromoo hanga yoomitti waan hundaan midhaamna ,hanga yoom mirgi keenyaa mulqamnee mirga Waaq- nuuf kenne uummata xinnoo waaqa hin beekne kanaan sarbamna jechaa aadachaa jiraachuu ykn quba nyaachaa jiru.
Continue reading →
VIDEO
VIDEO
VIDEO
Ummatni Oromoo guyyaa gabrummaa jalatti kufe irraa kaasee bilisummaa fi walabummaa isaa deebifachuu wareegama baasaa as gahe. Ammas wareegama qaqqaalii baasaa jira. Boris, ifitaanis haga bilisummaan Oromoo mirkanaawuutti wareegama baasuun waan dhaabbatu hin ta´u.
Sabboontotni Oromoo hedduu golee Oromiyaa mara keessatti falmaa mirga abbaa biyyummaa isaani deebifachuuf diddaa godhaniin wareegama qaqqaalii baasanii jiru. Seenaan bara baraan isaan yaadatti, warri diddaa abbaa biyyummaa Oromoo irratti wareegaman bara baraan yaadatamaa jiraatu.
Bara 2001 keessa Gootooti barattooti Oromoo murtii dabaa wayyaaneen dhimma Finfinnee irratti dabarsite fi lukkeen hojiitti hiikuuf tattaafatte mormuun gaaffii kaasan, maanguddoon Oromoo kan Waldaa Maccaa fi Tulamaas hiriira nagaa bahaniif deebbiin isaaniif kenname reebicha, gidiraa, hidhaa fi ajjeechaa ture, Gaaffii kana waliin wal qabatee goototi barattoota Oromoo hedduu wareega qaalii lubbuu itti baasanii jiru, isaan keessaa warra dhimma kanaaf mana hidhaatti gidirfamaa fi rasaasaan rukutamanii ajjeefaman kumaatamaan lakkaawamu!
Continue reading →
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
Adoolessa 11,2017/ Godina Arsii Aanota hedduu keessatti Wayyaaneen Gaaffii Ummanni gaafachaa ture karaa hundaan deebisuuf kaane jechuun Taappeellaan Afaan Oromootin sirnaan haa barreeffamu jetti.Ergamtuun Wayyaanee OPDOn waggoottan 26 guutuu Ummata Oromootif hojjachaa turre akkuma jettee kijiba gadi naqaa turte Dagattee akka waan amma hirribaa ka’aa jirtuu godinaalee Arsii fi Baalee keessatti Continue reading →
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
VIDEO
Like this: Like Loading...
Related


text:
Waldaan Ogeessonni fayyaa kanneen yeroo ammaa hojii hin qabnee fi magaala Baahiir Daar keessa maadheeffate, miseensoonni isaa, uummata Itiyoophiyaa gama kaabaa keessatti sababaa walitti bu’iinsaan manaa fi qe’e irraa godaanan akka tajaajilaniif ergee jira.
Doktoroonnii fi kanneen barnoota faarmaasiin eebbifamana naannoo namoonni jireenya irraa buqa’an jiranti bobbaafamuun ibsamee jira.
Kunis kanneen baqatanii eega turanii booda qe’etti deebi’anii magaalaalee fi gandeen keessa jiraniif ta’u Asteer Misgaanaaw Baahir Daar irraa gabaastee jirti.


text:
Manni murtii ol iyyannaa sadarkaa ol aanaa Faransaay, bara 1994 duguuginsa sanyii Rwaandaa maallaqaan deggere nama jedhame tokko Mana Murtii Tokkummaa Tootummootaatti darbarfamee akka hin kennamne ugguruuf iyyannaa itti dhihaate fudhatama dhorkate. Faransaay kan umuriin waggaa 84 Felisheen Kaabugaa Mana murtii Taanzaaniyaatti dabarsee kennuuf yeroo ji’a tokkoo qaba.
Manni-murtii ol iyyannaa Faransaay, kan barbaacha waggoota digdamii shanii tii booda baatii Caamsaa dabre naannoo magaalaa Paarisitti appaartaamaa tokko keessatti qabame Feliishen Kabuugaa irratti murtii raggaasisuun isaaf rifaatuu guddaa dha.
Abukaatonni Kabuugaa, akka inni mana-murtii Tokkummaa Mootummootaa Aruushaa jirutti dhihaatu murtii duraan kenname fudhachuu diduun ol iyyannaa dhiheeffataniin, Kabuugaan dhibee fayyaa ka qabu tahuu isaa fi manni-murtii Tokkummaa Mootummootaa dhimma isaa loogiin ilaaluu mala, jedhanii turan.
Manni-murtii ol iyyannaa garuu, Kabuugaan gara Aruushaatti akka hin dabarfamne kan dhorkuu danda’u sababaa seeraa fi sababaa dhibee fayyaa hin argine, jechuun murtiidhuma duraa raggaasise.
Gabaasaa guutuu caqasaa


text:
Akka jecha ministea odeeffannoo Somaalee Osmaan Abukar Dubbeetti, Keenyaan duruu akkuma kana seera siyaasaa cabsitee hujii mootummaa Somaalee keessa seenti.
Somaaleen akka kanaan bakka buutota mootummaa isii keenyaa jiranillee achii baafachuutit jirti.Bakka buutota mootummaa Keenyaa Somaalee jiranillee torbaan tokko keessatti Moqaadishoo bahan.
Keenyaa fi Somaaleen Sadaasaa 29 gaafa Somaaleen ambaasaaddera isii keenyaa qabdu biyyatit yaammattee ambaasaaddera Kenyaa biyya isii jirullee achii bahu gaafatte wal dhabii oowwaa dhufe.
Somaaleen gaafas “Keenyaan amala hammaattee diidumatti baaftee hujii mootummaa Keennnaa keessa seente,” jettee himatte.Keesasttuu bulchaan naannoo Somaalee,Ahmed Mohammad Islaam maqaa Ahmed Madobe bulchaa Juubaalaandi siyaasaan mudditee jettee himatte.Keenyaan tana irratti yoosuma deebii hin kennine.


text:
2020-2021 Haala Qolleensaa Ganna
አማርኛ • اَلْعَرَبِيَّةُ • 繁体字 • 简体中文 • ភាសាខ្មែរ • 한국어 • Oromiffa • pycckий языk • af-Soomaali • Español • Tagalog • ភាសាខ្ម • ትግርኛ • Tiếng việt • English
Karoora Keenya Bubbeewwan Obomboleessa Gannaatiif
Seattle keessatti, ganni rooba cimaa, bubbee ol’aanaa, diiIlaLlaa bu’uu, fi cabbii fiduu ni danda’a. Qajeelcha Geejjibaa Seattle (Seattle Department of Transportation) SDOT yeroo dhahiinsi bishaan gannaa dhufutti nageenyaan jiraachuu kee mirkaneessuuf haalota to’achuu. Hojjettoonni keenya gabaasa haala qilleensaa guyyaatti sa’aatii 24, waggaa guutuu, sarara kallattiitiin armaan gadiitiin hordofu Tajajaila Haala Qilleensaa Biyyoolessaa (National Weather Service)) fi tamsaasa kallattii Doppler radar dhiyeessuun. Meeshaalee raaga haala qilleensaaYuunivarsiitii Washington (University of Washington) tiin hojjetame kan SNOWWATCH jedhamee waamamu fayyadamuun akkaataa itti bubbee obomboleessi olloota garaagaraa miidhuu danda’u ni baranna. Odeeffannoobn kun gareewan keenya jalqaba kan barbaachisan ta’uu fi dhiisuu isaanii murteesuuf gargaarsa. Meeshaaleen seensarootaa lafarra jiranii fi meeshaaleen seensaroonni riqichawwan magaalaa irratti argaman haala hoo’inaa fi qorrina qilleensaa fi lafa daandii sirrii fi waytawaa ta’e ni dhiyeessu. Daandiiwwan furtuu ta’an irratti kallattiidhaan haalota jiran laaluuf kaameeraawwan kallattyiin tamsaasan ni fayyadamna Weebsaayitii kee irratti wanttoota kaameeraan ilaalu ilaaluu ni dandeessa, www.seattle.gov/travelers.
Galmi Keenya Seattle Nageenyaan Akka Sochootu Eeguufidha
Yeroo bubbee obomboleessi hammaatutti gareen hojjettootaa keenya sa’aatii 24/7 daandiiwwan magaalichaa baay’ee barbaachisaa ta’an konkolaatawwan baasiiwwan ta’anii fi tajaajilawwan balaa tasaatiif qulqulleessuuf ni hojjetu. Cabbiin bu’uu osoo hin eegalin dura gareen hojjettootaa cabii akka hin uumne ittisuuf meeshaa farra cabbii fayyadamuun daandiiwwanii fi riqichawwan furtuu ta’an dursanii ni qulelleessu. Cabbiin bu’uu yoo eegale gareen hojjettootaa daandiiwwan irraa cabbii dhiibu ykn qulqulleessuu fi yeroo cabbiin bu’uu itti fufee bakka barbaachisaa ta’etti soogiddaan daandicha itti fufiinsuun ni qulqulelessu. Daandiiwwan gurguddaa Seattle keessa jiran keessaa daandii-sararaawwan 1200 ta’antu jira. Erga bubbeen bishaani buute booda lafa kan hundumaa qulqulleessuuf hanga sa’aati 12 fudhachuu ni danda’a. Sirna Agarsiisa Iddoo Addunyaa (Global Positioning System) GPS iddoowwan meeshaalee qonnaa fi konkolaataawwan garagalchaa barbaaduu. Kaartaan weebsaayitii keenya irra jiru daandii hangam yeroo dhiyootti akka qulquleleffame ni agarsiisa: www.seattle.gov/StormResponseMap
Waggaa Guutuu Cabbiif Ni Qiphoofna
Yeroo bonaa keessa hojjettoota ni leenjisna, meeshaa ni quutna, akaksumas shariikota eejansii naannoo waliin ni hojjenna Kana jechuun gareen hojjettootaa keenya yeroo raajni haala qilleensaa bubbee ol’aanaa, rooba cimaa yookan cabbii fi rooba cabbii jirutti gara hojii deemuuf qophiidha. Hojiin isaanii daandiiwwan mukkenii fi dameewewan cabbii fi rooba cabbii irratti kufan qulqulleessuu fi mallattoowanii fi agarsiistota suphuudha. Dhiyeessiin sooqiddaa fi dhangala’aan farra cabbii kuusaa keessa jiraachuu isaanii ni mirkaneessina.
Riqicha Hojjaa Ol’aanaa Lixa Seattle Fi Deebii COVID-19 Tiif Kennamu
Ji’oota gannaatiin olitti imaltoonni Lixa Seattle fi Duwamish Valley naannoo kana gahan bara 2020 keessa sirritti jijjiraman Baroota muraasa dhufan keessatti namoonnii gara naannichaa imalanii fi bahan irratti dhiibbaa dabaluun dhiibban irratti taasifamuu itti fufa. Daandiiwwan jijjiirraa Riqicha Lixa Seattle yeroo amama kanatti cabbii fi rooba cabbiittiin kan guutaman akka ta’e mirkaneessineerra. Yeroo rakkisaa kanatti akkaataan itti namootaa fi meeshaalee akka socho’an gargaaruu ndandeessu kanadha:
- Karoora baasi akkasumas daandiiwwan jijjiirraa irratti konkolaataa hedduun akka jiru eegi.
- Bakka deemuu barbaaduu ga’huuf ofii keetiif sa’aatii dabalataa kenni.
- Tooftaalee imalaa haraa kan akka miilaan adeemuu, biskileetii oofuu, yookan konkolaataa baasii fayyadamuu yaali. Qofaa kee hin konkolaachisin yoo danda’ame.
- Imaltoota akka keetiif obsaa fi garraamii ta’i akkasumas olloota qarqara daandii ati fayyadamtuu jiraatan hubannoo keessa galchi.
Iddoowwan qorannoo dhikkuba COVID-19 hudi karoora haala qilleensa gannaa keessa jiraachuu isaanii ni mirkaneessina Akkasumas iddoowwan dabalataa akkuma dabalamanii fi iddoowwan jijjiiraman nuti haaluma jiruun jijjiiruun sirreessuu ni dandeenya!
Iddoowwan Daandii Cinaa Irraa Deeman Qulqulleessuuf Gahee Kee Bahi
Hundi keenya waliin as keessa jirra akkasumas tokkoon tokkoon namoota cinaa daandii imala miilaa kan mana keetii fi bakka hojii daldalaa kee fuuldura jiru yeroo cabbiin bu’u qulqulleessuuf itti gaafatamummaa qaba. Cinaawwan daadnii miilaan irra imalan maayiloota 2,400 ol ta’an Seattle keessa kan jiran yoo ta’u akkasumas gareen hojjettoota SDOT yeroo tokkotti bakka hunda ta’uu hin danda’a. Nutis cinaa daandiidiiwwan imala miilaa kanneen gamoowwan dhuunfaan qabaman cinaa hin jirree akka qulqulleesinuu fi daandiiwwan magaalichaa baay’ee barbaachisaa ta’an qulqulleessuu irratti xiyyeeffachuu akka dandeenyu isin gahee keessan akka baatan isin irratti irkanna. Cinaawwan daandii imala miilaa mana yookan hojii daldalaa keessan fuuldura jiran qulqulleesuun seera qofa miti namni tokkoon tokkoon namootaa yeroo cabbiin bu’u nageenyaan imaluu akka danda’aniif keessattuu namoota ija jaamaa, yookan namoota naannoo akkasii keessa imaluuf isaan rakkisuutiif wanta gaarii hojjechuu qabnuudha. Hawwaasa kee keessa eenyu akka gargaarsa barbaadu beekuuf osoo bubbee obomboleessi hin dhufin dura olloota keessan dubbisaa. Wal gargaaruuf waliin hojjechuu fi cinaawwan daandii imala miila mana naannoo mana keetii jiruu hunda qulqulleessuu fi tokkon tokkoon namootaa nageenya naannoo sana irra imaluu akka danda’u mirkaneessuuf karoora baasuu.
Akkaataa itti qophaa’an:
- Osoo bubbee obomboleessi hin dhufin dura meeeshaa kuufachuu. Akaafaa cabbiin haran, korojoo soogidda daandii, uffata ho’aa, uffataa qorraa dabalataa, ibsaa tirikaa, meeshaalee gargaarsa sadarkaa duraa, fi nyaaata, bishaan fi qoricha maatii guutuuf guyyaa sadi ni dhiyeessu.
- Osoo hin dilallaa’in duratti soogidda kattaarra (yookan oomisha naannoo hin miine) firfirsuun akka cabbii hin uumne ittisuu.
- Yoo cabbii buusuu eegale osoo harcaa’uun isaa cabbii hin uumin dura tokkon tokkoon sa’aatii 12 keessatti cinaa daandii imala miilaa haruu. Yoo dandeesse ollaa gaarii ta’I akkasumas bo’oowwanii fi gadi bu’a rogaa maramaa naannoo mana keetii lolaa maqsuun qulqulleessuuf gargaari yookan olloota gargaarsa barbadan gargaari.


text:
Duulli yeroo ammaa Qubaa Afaan Oromoo irratti deemaa jiru kun, kanuma amma guyyoota muraasa keessatti ykn ji’oota keessatti ykn waggaa tokko keessatti uumame miti.
Itti fufiinsa balleessii, Afaan, Aadaa, Duudhaa, Safuu fi amantii Oromoo ganamaa balleessuuf yaalamaa tureeti. kun immoo wagootan baayyeef dabraa-dabarsaan kan as gahe yoo tahu, qabsoo ilmaan Oromoo baradheeraf godhaniin bara 1991 injifatamanii, Qubeen Afaan Oromoo akka hojii irra oolu taasifame. Kunis kenna ykn badhaasa, ykn harjummaa diinnonni Oromoo rawwataniin otoo hin taane, Humna qabsoon Oromoo itti agarsiisen kan raawwatameedha.
Diinnon Oromoo otoo hin jaalatiin yeroof fudhatanis harka lafa jalaatiin, karaa adda addattiin Qubee balleessuuf tattaaffii baayyee godhaniiru.
Sababa Oromoon Qubee afaan isaatiif tahu filatee, beektoonni isaanii ifattii, miidiyaa garagaraatti ” faranjii gurrachaa” jedhanii Oromoo arrabsuu itti fufan. kan qofa miti. ergamtoonni fii diinonni afaan Oromoo, mana barnootaa Oromiyaa keessa jiru garagaraa keesatti qaxaramuun, kaayyoo isaanii, Qubee balleessuu qabatanii ka’an sana bakkaan gahuuf, daba baayyee hojjachaa turan. Ijoolleen akka qubee jibbituu toftaa adda addaa uumuu bira taranii, Akka ifatti balaaleffatan illee gochuuf tattaffataniiru.
Fakkeenyaf, 1990moota keessa, Jiddu gala Oromiyaa keessatt, mana barmootaa magaala Bishooftuu keessa jiran sadarkaa 1ffaa garagaraa keessaa ijoolleen Oromoo hiriira baatee akka qubeebalaaleffatu godhan. “qubeen afaan Oromoo nuuf galuu didee, barsiisoonni keenyayyuu hin beekanii, kanaafuu qubeen Latinii nurraa hafee, qubeen biyya keessatti dhalate, kan Gi’iizii nuuf haata’u” jechisiisan. yeroo sanatii bulchinsaa naannoo Oromiyaa warri harkaa qaban, Shira diinaa kana hubatanii, barsiisota Oromoo hin taane, gara 600 ol, hojii irraa dhaabsisan. Oromoonni bara chaartaraa Qubee baratanii fi kan sanaa asis tattaaffii ofiitin barachaa turan qaxaramuun, barsiisuu itti fufan. Barnnoonni Afaan Oromoos, gara sadarkaa oliiti fi Kolleejjotaa fi Unberistii keessatti akka kennamu qabsoon itti fufe,
Kun otoo kanaan jiruu, bara bulchinsa(Pirezidantii) Oromiyaa “kumaa Dammaqsaa” Taayyee Taklamaariyaa, barsiisonnii Oromoo hin taanee, kan afaan Oromoo dubbachuu fi barreessuu danda’an akka barsiisummaa naannoo Oromiyaatti qacaraman taasise. Kumaanis/Taayyeen sababa isaa ennaa Ibsi “Oromiyaan naannoo biraatif fakkii akka taatuu, “Le leloch Ara’ayaa lemahon new” kan jedhuu ture. Carraa kanaan warree seenadhumaan jibbinsa afaan Oromoo fi Qubee afaan Oromoo tahan, baayyinaan qacaraman. kana booda egaa toftaa adda addaan, barnoota afaan Oromoo akka dadhabaa deemu, dhoksaan shira dalagaa kan turan. Akkuma TVOn himame, ijoolleen kutaa 1ffaa irraa hanga 4tti, barsiisaa tokkoon akka barattu, akka qubee sirriitti hin qayyabanne, warri Oromoo hin taane kun diinumaa isaanii hojiin raawwachaa tura.
Otoo dhugaan barsiisanii, kutaa 1ffaa qofa keessatti, Qubee Afaan Oromoof A irraa hanag Z fii qubee dachaatti, tokkoo-tokkoo isaanitiif torban tokko barsiisan ( A torbee tokko, B torbee tokko C torbee tokko) barsiisanii, torbaan 33 keessatti ijoolleen Oromoo sirriiti dubbisuu fi barreessuu danda’u kan jedhuu amantaa qaba. Torbaan 33 jechaan ji’a 8 taha. kun immoo, barnoota waggaa tokkoo keessaa isa tokko jechaadha.
Karaa biraa immoo, beektonni isaanii ala irraa qubee afaan oromoo irratti olola oofuu itti fufan. Jarri immoo, harka lafa jalaatiin wal quba qabu turan.
karaa biraa ololli isaanii “barnoonni, Itophiyaa keessatti deemaa jiruu dhaloota kana ajjeessee (Tiwuld gadaay)” jechaa addunyaan akka dhagahuuf watwaataa turan. Kan irraa ka’uun, diinoonni qubee, Ameerikaan wal tahanii, qormaanni akka godhamu, maallaqa gudaa kitila 90 USD ramdatanii, itti bobba’an.
Kana keessa egaa, oromoota otoo hin taanee, warra alagaa, jibbinis Qubee fi Afaan Oromoo qaban akka qoratan kan godhamee fi, dabalataan, warra Oromoo tahanii garaa isaanitiif bulan dhoksaan maallaqicha akka quuddatan gudhanii, qorannoo sobaa kan dhiheessisan. Hojii kana akka qindoominaan hojjatan, warra qoratuu fi, duraanuu mana barnootaa Oromiyaa keessatti riphanii yakka dalagaa turaniin waaltawee kan hojjachaa dhufan.
kana keessa egaa, warra duraanuu kutaa keessatti ijoollee akka qubee jibbituu fi, waa tokkoo hin barsiifne, bira dhaqanii akka ragaattii galmeesifatanii, akka barnnoonni, kennamaa ture tartiiba qubee rakkina waan qabuuf jedhanii, dhoksaan, qubeen afaan Oromoo A, B,C,D irraa gara “LA G M” akka tahu taasisan.
Kitaabuta duraan barnootaf tolfaman hunda dhabamsiisanii, haaraa maxxansiisan.
As irattis waan hubatamuu qabuutu jira. Innis kitaaboonni ittiin barsiisaa turan keessatti barreeffamoota, seenaa Oromoo, aadaa oromoo fi sabboonumaa Oroomoo cimsutu keessa ture. Sun hundi warra Shiraan Afaanicha dhabamsiisuuf biiroo barnoota oromiyaa tahee mana barnootaa keessatti ramadamaniin jibbamaa ture. Kanaaf, waantii sabboonumaa Oromoo cimsu kamuu akka keessaa badu godhame. Kanaaf egaa, diinaa seenadhumaan eenyumaa Oromoo jibbaa dhufe sanatuu, ammas eenyumaa Oromoo dhabamsiisuf warra beektota faranjii jedhaman qabatee itti bobba’e ta’uu isaa Oromoon hundi hubachuu qaba.
MEE GARA SEENAA UUMAMUU HARFII QUBEE (LETTER OR FIGURES) HAA ILAALLU
Addunyaa kana irra afaan dubbii 6,500 ol ta’anis qubee ittiin barreessan warri qaban qubaan kan lakkaawaman jiru. Warri tokko tokko qubee ergifatanii fayyadamaa yeroo dheeraa waan turaniif, kanuma isaanii itti fakkaata.
Warri tokko tokko immoo, qubee dur-duriif haadha kan ta’e ergifatanii akka afaan isaanitii tolutti qopheeffatanii itti fayyadamaa jiru. Kan kana godhaniif akkaataa amala afaan isaanii fi saayyinsii baranee waliin deemutti qoratanii hojii irra oolfatan.
Warri qubee mataa isaanii qabu jedhaman baayyee ta’uu baatanis jiru. Keessaahuu addatti immoo, Afaan warra Kuush dur-durii ardii sadii ol irratti dubbatamaa kan ture yoo ta’u yeroo ammaa biyyootaa baayyeedhan ergifatamuu isaa beektoonni baayyeen irratti walii galu.
Afaan Kuush dur-durii jechotan, Qubeen, mallattoo lakkoofsaa afaanota biraatii bu’ura kan ta’e waggoottan kumaan lakkaawaman dura waan ta’eef yaadatamuu bira taree, irraanfatamuu bira darbee, burqaa warra kaanii akka ta’etti hubatama. Qubee Laatinii fi kan Arabaa kan jedhaman fakkii gaarii ta’u.
Sanyiin Kuushotaa dur-durii Bahaa fi Kaaba Afriikaa irraa hanga Kowkeeshiyaa, Kaasipiyaa, Kaasiyaa, Kuush fi hanga jiddu gala Eshiyaa (Hinduu-Gaanjiis) gahutti dhaloota kiristoos dura naannoo 4000 irraa kaasee kan babal’ate ta’uu isaa fi Kuushota lafa bal’aa kana irra tamsa’anii jiraachuu isaanii Argaa-dhageettii fi qabatamaa amantii fi daldalaan walitti hidhamee waan waggoottan baayyee tureef, tokko isa biraa irraa ergifatanii kan turan qubee fi mallattoon lakkoofsaa, warra boodatiin Laatinii warra jedhamanii fii Arabootaan dhalamuu danda’ameera.
Qaroominni jalqabaa biyya Giriikitti kan seenee biyya Kuush(Gibxi) irrayyi. Namni Seekroops jedhamuun ture. Seekroops biyya isaa Gibxii irraa namoota baayeye fudhatee biyya Giriiki dhaquun, magaalaa Ateenaa jedhamtu bu’ureesse. Kunis kan ta’e bara 1546 dhaloota kiristoos dura.
Waggootaa 30-40 boodaa keessatti namni Kaadimuus jedhamu biyya Feenqaa irraa gara Giriik dhaquun, Magaalaa “Teebes’ jedhamtu ijaare. As irratti waan hubachuu qabnu Ummanni Feenqaa jedhamu kun akkuma Kuushitti (Ethiopia) of hubata. Gibxii fii Warra Feenqaa jidduu Galaanuma Meditiraaniyaatu jira. Gammoojjii Kana’aanitti dhihoo jiru.
Kan biraa kan hubachuu qabnu immoo, Teebes Giriiki kana dura Teebes Nuubiyaatu ijaarame. Teebesin Nuubiyaa “Abbaa karra dhibbaa” jedhama. Giriikitti bu’ura qaroomaa kan gadi dhaabee nama Kaadimus jedhamu kana. Wayinii (Zabiibii) dhaabuu fi omishuu kan barsiise, mala Sibiila tumuu, barnoota qubee fi kan biraa kan barsiise nama kana. Warri Feenqaa immoo barnoota Qubee warra Kuush/ kaama/Haam irraa fudhatan.
“There had been a rich literature in ancient Ethiopia, which endured until the time of Christ. There are now in existence more than two thousand Ethiopian manuscripts. The early Christian missionaries who entered Ethiopia considered it a duty to destroy all the ancient pagan literature.
Kemetic alphabet of Ancient Egypt/Kemet and the Upper Nile Valley of Ancient Africa.The Greek alphabet, the script of English today, is based on the Kemetic alphabet of Ancient Egypt/Kemet and the Upper Nile Valley of Ancient Africa. Ancient Egyptians called their words MDW NTR, or ‘Metu Neter,” which means divine speech. The Greeks called it, ‘hieroglyphics”- a Greek word. The etymology of hieroglyphics is sacred (hieros) carvings (glyph).”
The Oromos (the Kemet of modern age) called it Qubee.
Warri Kuushitti aanee qaroome immoo warra Feenqaa jedhaman, qarqara galaana Meditiraaniyyaa gara bahaa, biyya Amma Sooriyaa jedhamtu keessa turte. Biyyi ishiin yeroo sana Feenqaa jedhamtu, magaalota, Xiroos, Siidoo fi Pitoolmiis warra jedhaman of keessatti hammata ture.
Ummanni kun bara durii, daldalaaf doonii dhaan galaana irra olii gadi deemuu ture. Beekkumsa daldalaa fi mala bishaan irra solola’uu qabu turan. Duraan ummata Of danda’ee ofiin of bulchu ture, boodaa Sooriyaan dhuunfatte.
Biyya Afriikaa keessaa Morokoo (moritaniya), Aljers/Numeediya, Tuunis, Tiripolii jedhaman hunda, maqaa daldalaatin warri Feenqaa qabatanii turan. Yeroo sana Biyya isaanii irraa hanga garba Atilaantikitti yookin Jibilataralitti deemu turan.
Ejiptii fi Baabiloon, Maziriyaami fi Nimrod, lameenuu, hidda Haam irraayi. Akka dhala namaatii hojjachuuf carraaqaa turuu fi dureewwan ta’anii, waan baayyee safaramuu hin dandeenye, Hojii harkaa (art), Saayinsii fi hogi-baruu (litratur), Qubee tartiiban barreessuu Qormaata Urjiiwwanii (Astronomii), Seenaa Seenessuu, tartiiba wantootaa walduraa duuba mudatan yookin dhalataa deeman, Ijaarsa manneenii fi kaabii garagaraa, Hojii Pilastikii, Wantoota garagaraa soofuu fi suquu, waqaruu, galaan irraa solola’uu (Navigation), hojii qonnaan omishuu, warshaa huccuu (ufataan) ta’uun isaanii biyyoota warra jalqabaa taasise.
“On the screen flashe the rich and surpassing culture of old Chaladea, this belonged to the ancient Cushite Empire of Ethiopia. Our story passes on to another remnant of the ancient Cushite empire,… now represented by the Basques; then to the Barbers of North Africa, another branch of the Cushite race.
Egypt and Babylon, Mizaraim and Nimrod, both descendants of Ham, led the way and acted as the pioneers of mankind in the various untrodden fields of art, sience and litratur. Alphabetical writings, astronomy, History, chronology, architecture, plastic art, sculpture, navigation, agriculture and textile industries seem to have had their orgin in One or the other these countries;” (Rawlinson’s Ancient Monarchies, vol. I)
yaadnii hogummaa fakkiin ibsuu biyya Gibxiitti Heerogloofiksi, Pershaa fi Assoor dur-duriitti immoo, Kuniiform kan jedhu barreeffamatti cehe. Achi irraa gara Heeraatikitti guddatee, Warra Feenqaatti, Baabiloonitti, Giriikitti, Roomaatti, achi irraa akkuma barmaatileetti Qubee Laatiinii jedhamaa gara biyyoota Awurooppatti babal’achuu danda’e.
Hundeen qubee kanaa Heeroogloofiks warra Gibxii dur=durii yoo ta’u, Maqaan isaa dhugaan Qubee Kuush Yookin “Meetu – Neetar” [Ancient Egyptians called their words MDW NTR, or ‘Metu Neter,” which means divine speech. The Greeks called it, ‘hieroglyphics”- a Greek word.] kan warra Kemet jedhamanii ture. Kanaan booda kan dhufe, kan warra Saabaa, kan Seem, kan Laatiin yookin “Alfaa-Beet” kan warra Feenqaa jedhamu barmaatileen malee seenaa irratti kan hundaaye miti. Maqootin kun kan itti maxxanfaman qubee warra Kuush, kan isaan ogummaan qaroo ta’anii fulla’anii ta’uu isaa ragaalee baayyetu jira.
Herogloofsiks, Kuushoonni dur-durii dhimma amantii gurguddaaf ittiin hojjachuu fi Yaadota mudannoo isaanii ittiin ibsachuuf, bitaa irraa gara mirgaatti kan dubbiifamu fakkii 800 kan gahanitti fayyadamaa turan. Fakkiiwwan sanas Qubee ebbifamaa jechaanii turan. Heerogloofiksitti dabalanii Kuniifoormi kan jedhu qubee qabu turan.
Heeraatiki kan Jedhamu immoo, Kuushonni dhimma waan amantiin wal hin qabanne kan ittiin galmeessan fi yaadota tokko tokkoof otoo hin taanee sagalee tokko tokkoon mallattoo qaruufin yeroo itti danda’anii fi Qubeen sadarkaa guddinaa irra gahee ture ti.
“Heeratik (Deemootik)” kan jedhamu maqaa dabalataa warra Giriikitiin itti moggaafame.
Bara Aleksaadar Filiip wagga 300 dhaloota Kiristoos dura warra Pershaa bakka bu’ee Gibxii to’ate irratti, Qubee Heeratikii irraa Qubeen Koptikii dhalate. Qubeen Koptikii hanga Gibxiin to’annoo Mahaammadootaa jalatti kuftutti hojjachaa ture.
Qubeen uumaman/Kalaqaman warra Kuush durdurii kan Qubeen isaa salphaatti namaaf galuu fi barreessuf namatti toluu isaa irraa ka’ee, yeroo ammaa babal’achuun isaa itti fufee jira.
Warri Feenqaa, Herogloofiskii fi Kunifoorm barachuun itti Ulfaannan, Qubee fakkii sagalee tokko-tokkoon bakka bu’u kan ta’e Heeratikii Gibxii ergifachuun Qubee 22 irraa qopheeffatan. Kunis daldalaan wal qabatee gara biyyoota galaana Meditiraniyaa cinaa jiranitti babal’ate yookin faca’e.
Girikonnis Qubeedhuma 22n kana akkuma jirutti fudhatanii/garagalfatanii, isaan keessaa murtaawoo isaanii wayyeessanii dubbiiftuu itti uumanii, maqaa “Alfaa-Beet” jedhamu itti moggaasan.
Warri Giriikii maqaa Alfaa Beeti jedhuu kan argatan, Qubee jalqabaa lamaan “A” fi”B” (Alfaa fi Beettaa) warra jedhaman irraayyi.
Warri Feenqaa Obbolaa isaanii warra Kuush Gibxii irraa kan baratanii fi warri Giriikii immoo, akkuma jirutti kan garagalfatanii fi barachaa kan turan Qubee Heeratikii gara warra Roomatii fi Dhiha Awurooppatti kan baratame , warra Laatinoo-Roomaa irraa waan ta’eef “Qubee Alfaa-beetii Laatiinii” maqaa jedhamu kennaniif. Achi irraa gara Dhiha Awurooppaatti yoo babal’atu, warri Dhihaa immoo, dabaree isaanii gara Kaaba fi Kibba Ameerikaatti ceesisan.
Qubeen Ummata Kuush durduriiti qoramee ture kun, abbuummaan isaa ummata Kuush ta’uun isaa haalamee “Qubee Laatiin” jedhamee moggaafamuun isaa qaamaa seenaa dhokataa ta’uu isaa ibsa.
Sababa seenaa dhokatee kan irraa ka’uun, Qubeen warra Kuush bakka itti babal’ate hundatti kan beekamu maqaa “Qubee Laatini” tin. Duraan dursee akka ibsametti, “Qubee Sabaa fi Seem” kan jedhamus Qubeedhuma warra Kuush kana irraayyi.
Warri Awurooppaa bara qubee dhiifnana mallattoo wayiituu hin uummannetti, moototiin warra Asoosaa, warra Amaan- Ariitii, warra Taa’ii, warra Meetumaa warra Sobbooqaa, warra Tarkaakaa fi warri Fara’onota hafanii, maqaa ilmaan moototaa isaanii qalama hin badneen Paappiruus irrattii fii kan haqamuu hin danda’amneen dhagaa gurraacha irrattii barreeffamee argamuun isaa ragaa qabatamaa ta’uu isaati.
Qorataa Seenaa kan ta’e namni Faransaayi Jiin Doorees jedhamu waayee Oromoo ennaa ibsu (Gaazexa Riportar irratti)
“Gaanfa Afriikaatti Ummatoonni argaman, Oromoonni, Sumaalonni, Afaaronni, qaroomina Gibxoota durii ni dursu. Ragaan jiru, jechoonni Oromoo tokko-tokko duraan dursanii jechoonni bara Fara’onota beekamoo fi hojii irra oolu isaati.
Maqaan Oromoon moggaafame kun, Oromootinis, gibxoota dur-durii keessatti hiika wal fakkaataa qaba. Kanaafuu qaroominni Gibxoota duridurii otoo hin qoratin dura qooqa afaan Oromoo qorachuun bu’aa qaba. Akkasumas Oromoo jedhamee maqaa Itophiyaa keessatti beekamee fi waamamu kun Gibxoota dur-durii biratti, dokumeentii keessatti ergaa wal fakkaataa qabaachuun, otoo dubbachiiftuu hin qabatiin, dubbifamaa qofaan galmeeffamee argamee jira.
Kanaaf, Oromoon Qubee warra Kuush dur-duriif abbaadha malee ergifataa miti. Qabeenya isaa dur-durii sana amma akka haarattii dhimmaa itti bahuu eeagale. Kun immoo, mirga isaa uumamaati. Eenyu irraayyuu hayyama hin eeggatu.
Qubee “Saabaa yookin Gi’iizii”;-Kan uumame Fireeminaaxoos fii warra Giriikii (Tsiri’i) fi warra Gibxii (Qibixaawiyan). Fireminaaxos (Abuna Salaamaa, Phaaphaasii habashaa isa duraa) jaarraa 4ffaa gara jalqabattii kan biyya habashaa dhufe. Dhalataa Lammii Giriikii kan ta’ee fi daldalaa lammii Sooriyaa kan tureedha
Jarri kun qubee “Alfaa, Beettaa, Gaammaa (A, B, G) “አ፡በ፡ገ፡ደ” jedhamu irraa gara “Ha, La, Ha,(ሀ፡ለ፡ሐ) Ma” geeddaranii akka Afaan warra Semeetikiif tolutti tolchan.
Akka Dabtaraan Kidaanawald Kiflee Taklee jedhuutti, qubeen Gi’iizii fii Amaarinyaa, qubee warra Yaman yookin kan Warra Kalaada ti jedhama. Otoo Tartiibni sanaan jiruu, “Kassatee Birihaan” yookin “ Abuna Salaamaa” yookin maqaa isaa Fireeminaaxos jedhamuu fi
Waayiloonni isaa lammii warra Gibxii fi warra Giriikii (Tsiri’ii, akka habashoonni waamanitti) kan ta’anitu qubee habashaa, qubee Gibxii fii Giriikii irraa tolcheef” jedha.
Kunis kan ta’e duraan A,B,G, D(አ፡በ፡ገ፡ደ jechaa ture, gara qubee, Ha, La, He, (ሀ፡ለ፡ሐ፡መ)Ma jedhutti geeddaruun hojii irra oolee.
Abuna Salaaman gara biyya habashaa kan dhufee amantii kiristaanaa lallabe, jaaraa 4ffaa gara jalaqabaa 360 dhaloota kiristoos booda ture. yeruma kana qubee Kuushotaa ergifatee kenneef.
Duraan dursee qubeen Gi’iiziin fayyadamaa kan ture lakkoobsa warra Giriikii kan ture (፩፡፪፡፫)tti fayyadamaa turanii booda warri Gibxii fi Giriikii Abuna Salaamaa (Fireeminaaxos) waliin dhufan sun lakkoobsa irraa (፩፡፪፡፫፡፬) gara Qubee isaatti lakkoobsa makuun, kan Gi’iizi sana lakkoobsa keessa baasanii qubee taasisuun “ Alfaa, Beettaa, Gaammaa”(A,B,G) kan ture (፩፡፪፡፫፡፬) “Ahaadu, Kileettu,Salastu” jedhanii walitti mi’eessuun dhiheessan.
Akka kanaan kunoo (Ahaaduu irraa hanag Ilfi (፩–፼) kan jiran lakoofson hundinuu , torbaatama malee (፸) hundi isaanii kan warra Gibxii fi Giriikiti. Lakkoobsi “፮፣፯” gara qubee Laatinii isa “Z” jedhutti geeddarame.
Kun Immoo, “Ro” (ሮ) n “O’ “mikiron” kan jedhamu irraa “O”xiqqaa irraa “ዖ” uumame.
“፻፣፼” kan jedhaman, “፻“ kan warra Giriikit bifti isaa qubee Gi’iizii “የ“ (Yaa) fakkaata.
Lakkoofsi (፴፣፵፣፶) gegeedaramanii, olii fi gadi garagalanii yoo kaayama’ani qubee Gibxii fi Giriikii (ኒ፡ሚ፡ሊ) fi Kan Roomaa N,M,L” warra jedhaman irraayyi qubeen yookin lakkoofsi “፺“ tolfama. Lakkoofsi kun kan isaanii (Gibxii fi Giriikii)ti bifti isaa geeddaramee (ን) ta’e.
“Gi’iizin Dur-durii akkuma kan Gibxii, Giriikii fi Ibiraayisxii, innumti mataa isaa Fidala (qubee) malee akka kan Arabaa fi Laatinii dabalata biraa hin qabu ture. akkaatan barreeffama isaa, akka Arabaa fi akka Suuristii fi Ibiraaysxii mirga irraa gara bitattii malee, akka Kan Giriikii fi Gibxii bitaa irraa gara mirgaatti hin turre. Harka arra Giriikii fii Gibxiituu gegeeddare.
Yeroo Abuna Salaaman (Fireeminaaxos) Phaaphaasii habashaa is jalqabaa irraa kaasee (አ፡በ፡ገ፡ደ) Alfaa, Beettaa, Gaammaa, Deltaa kan jedhu irraanfatamee hafe, (ሀ፥ለ፥ሐ፥መ) kan jedhutti hafe. Booda garuu, biyya hunda irraa bade “Shiwwaa” fi “Simeen” qofa keessatti argame. Namoonni gartokkeen “qubee warra Shiwaa” yoo jedhan, gartokkeen immoo, “qubee warra Simeen” jedhu. Qubichi garuu, dur Abbaa Salaamaa dura kan tureedha. Turuu isaaf immoo, Siidaa Aksuum fi Holqa garagaraa keessatti barreeffamee argamuu isaatti.
“… Qubeen keenya tartiibni isaa fi seenan isaa dhugaan “አ፣በ፣ገ፣ደ“ akka ta’ee fi “ሀ፡ለ፡ሐ፡መ” akka hin taanee mirkana (Alfaa/Aliif, Beettaa, Gaammaa, Deltaa, ) akka ta’e mirkaneessina. Kana ta’uu isaa Araboonni otoo hin hafine, ragaa yoo bahan, warri seemaawiyyan fi warri Feenqaawiyyaan, seenadhanis ni mirkaneessu.
“Warri Ingilizii biyya Masir (Gibxii) jiran , beektoonni Ingilizii, Gi’izii fi Ibiraayisxiin tokko jedhanii seenaa isaa fi qubee isaa gaazexaa irratti maxxansaniiru.” Jedhu habashoonni.
Seenaa qubee habashaa kana ta’ee otoo jiruu,” nutu uumee, kan dhuunfaa keenyati, kan Itoophiyaa keessatti dhalate” jedhu. Garuu, Yoom? Eessatti? Akkamittii? Eenyyutu uume? Bara kam? Kan jedhu yoo gaafataman deebii hin qaban.


text:
“Humnaan abbaan isaas akka isa reebu taasisuudhaan, dhagaa dugdatti hidhanii dullaan reebanii qaamni isaa erga raaamma’ee booda lubbuun darbe” yaada maatii namni irraa ajjeefamee
[SQ, Caamsaa 27,2020] Shaggar Kaabaa ona Dagam araddaa Leemman Caarraqii bakka addaa Buukkoo jedhamutti namni Habtaamuu Nugusee Roobii jedhamu, abbaa maatii kan ta’e waraana mootummaan reebichi hamaan irratti raawwatee ajjeefamuu isaa maatiin Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoof himan.
Obbo Habtaamuu Nugusee Roobii jiraataa ona Shaggar Kaabaa yoo ta’an abbaa warraa ijoollee 5 ti. Haati warraa isaanii aadde Biraanee Dinquu yoo ta’an, ijoolleen isaan waliin qaban Burtukee Habtaamuu, Gaaddisee Habtaamuu, Dirribee Habtaamuu, Sisaay Habtaamuu fi Mangistuu Habtaamuu kan jedhamanidha.
“Obbo Habtaamuu Nugusee siyyaasa kam irraayyuu bilisa” jedhan namni yaada nuu laatan.
“Waraanni mootummaa dhagaa dugdatti hidhanii reebicha irratti raawwataa turuu fi, lafa hidhanii jiranitti humnaan akka abbaan isaa obbo Nugusee Roobii reeban taasisan” jedhan maatiin isaa sodaa nageenyaaf maqaa utuu nuu hineerin nuu hime.
Sababa Habtaamuu Nugusee haala kanaan akka reeban taasise gaafannee jirra. Namni yaada nuu laatan miseensa maatii obbo Habtaamuu keessaa akka nuu himanitti “Obbo Habtaamuu Nugusee abbaa isaa waliin mufannaa qabu turan. Kanaa jecha abbaan Habtaamuu obbo Nuguseen, qaamni mootummaa gorseefii akka walitti araarsuuf gaafatan” jedha.
Abbaan obbo Habtaamuu maanguddoon Nugusee Roobii jedhaman, akka inni reebamuuf osoo hintaane, gorsanii akka sirreessaniif eeruu kana qaama mootummaaf laatan jedhan kan yaada nuu kennan.
Reebichi akkamii akka irra gahe gaafannee “garaacha isaa irra adeemuun mi’a garaa isaa hedduun illee miidhame. Qaamni isaa reebichaan raamma’ee yaalaaf hospitaala galee mana damdamachuu dadhabee lubbuun darbe” jedhan.
Gochaan kun akka lakkoofsa Habashaatti baatii saddeerraffaa gaafa 4,2012 reebichi irratti raawwatee. Baatii Saddeettaffaa gaafa 17,2012 du’ee Eebla 18,2012 sirni awwaalchaa isaa raawwate jedhan.
Gochaa kana kan raawwate humna addaa Oromiyaa akka ta’e nuu himan. Humni addaa Oromiyaa lakkoofsaan nama 9 ta’an araddaa sana seenanii, isaan keessa namni sadii uleedhaaf waan kaaniin reebuu nutti himan kanneen yaada nuu laatan. Reebicha gaafa sanaan buusaan jilbaa isaa dhangala’uus himan.
Erga reebamee booda guyyaa muraasa qofaaf kan ture, baay’ee miidhamuu isaa irraa kan ka’e reeffa isaa walumatti suphinee walitti qabnee awwaalle jedhan.
Sababaa kanaan maatiin obbo Nugusee Roobii wal lagataa jiraachuus nuu himan. Waaanni humnaan abbaa ilma reebsisanii maatiin akka wal jibbullee taasisan jedhan. Ijoolleen obbo Habtaamuu fi haati warraa isaa mana obbo Nugusee lagataa akka jiranittidha kan yaada nuu laatan. Erga kun ta’ee waliin nyaataa akka hinjirres himanii, maatiin obbo Habtaamuu Nugusee Roobii abbaa isaa obbo Nugusee lagatanii akka jiran himu.
Qalbeessaa Dhangi’aa qindeesse.


text:
Gurmuun waraanaa Sudaaniin bulchu Humnootiin naga eegumsaa angawootas waraanaa kanneen yaalii fonqolcha mootummaa yalan faana bu’an jechuu dhaan dubbi himaan grumuu waraanaa beeksisanii jiru.
Leetinaant jeneraal Gamal Omar ibsa kennaniin akka jedhanitti erga yaaliin fonqolcha mootummaa erga geggeessamee booda yoo xiqqaate hoogganaa isaanii dabalatee angawoonni waraanaa 16 to’annaa jala oolaniiru.
Omaar akka jedhanitti yaaliin fonqolchaa kun yeroo hamtuutti geggeessame, kunis garee dimokraasii leellisanii fi humnootii walabummaa fi jijjiiramaa gidduutti walii galteen ennaa irra ga’ametti ture.
Waraannii fi gurumuun leellistoota dimokraasii torban darbe gamtaa dhaan gumii waggoota sadii fi biyya bulchee booda irra filannoo qindeessu uummachuuf walii galan.


text:
Hundee Iimaana 4ffaa:Ergamtootatti Amanuu-1
Dhalli namaa jireenya keessatti tooftaa fi haala jireenya walirraa baratuun tokko tokko hordofa. Kanaafu, namoonni tooftaa jireenya isaan hordofan irratti hundaa’e bakka lamatti qoodun ni danda’ama. Tokkoffaa hoggantoota, lammaffaa hordoftoota. Namni takkaa hordofaa ta’a, takkaa hogganaa ta’a, takka immoo lamaanu ta’u danda’a. Hogganaan tokko hogganaa biraa hordofuun nama saniif hordofaa ta’a. Namoonni kan wal hordofaniif faayda fi gammachuu barbaadan argachuufi. Hogganaan suni wanta tokko hojjachuun, hojiin isaa suni namoota yoo gammachise, namoonni isa hordofuuf figu. Tarii hojiin isaa suni badaa ta’uu danda’a.
Ilmi namaa hoggantoota dukkana keessaa gara ifaatti, dhiphinna keessaa gara bal’innaatti, addunyaa baddu tana keessaa gara daarul qaraar (ganda yeroo hunda keessa turanitti) isaan baasan isaan barbaachisa. Ta’uu baannan dukkana keessatti hafanii jireenya horii gaggeessu. Hoggantoonni kunniin Ergamtoota Rabbiiti (isaan hunda irrattu nageenyi Rabbii haa jiraatu). Kanaafu, Ergamtoonni Rabbii ilmaan namaa haala gaariin kan hoggananii fi fiixe milkaa’innaatti kan isaan ceesisaniidha. Sababni isaas, beekumsi fi tooftaan isaan ilma namaa ittiin hoogganan Rabbii waa hundaa beeku irraa kan dhufeedha. Rabbiin haala ilmaan namaa, wanta gammachuu fi gaddatti, badii fi milkaa’innatti isaan geessu hunda ni beeka. Kanaafi, ergaa wantoota kana hunda qabu gara Ergamtoota Isaatti buuse. Namni Ergamtoota hordofe nama qajeele fi milkaa’innatti bahu ta’a. Namni hordofu dide immoo jallinnaa fi salphinnatti tara. Sababni isaas, wanta isa miidhu fi fayyadu, xumura wanta hojjatuu sammuu isaa qofaan addaan baafachu waan hin dandeenyef fedhii qullaa hordofuun adabbii cimatti kufa. Kanaafi, Ergamtootatti amanuun hundee iimaanaa keessa isa tokko. Mee amma hiika Rasuul fi nabiyy jedhu maal akka ta’an haa ilaallu.
Jechi Nabiyy jedhu jecha Arabiffaa Naba’a jedhu irraa kan dhufeedha. Naba’a jechuun ‘oduu (ዜና)’ jechuudha. Jechi Rasuul jedhu immoo irsaal jedhu irraa kan horsifameedha. “Irsaal” jechuun “erguu” jechuudha. Kanaafu, Rasuul jechuun Afaan Oromootin “Ergamaa” jechuudha. Danuun (baay’inni) isaa immoo “Rusul- Ergamtoota” ta’a.
Akka shari’aatti rasuul fi nabiyy jechuun nama Rabbiin ergaa itti buusee akka namootatti geessu ajajeedha. Garuu garaagarummaan isaan jiddu jiru, nabiyyiin seeruma (shari’aa) duraan jirutu irratti buufama, akka shari’aa yeroo sanii mirkaneessu fi haaromsuf. Faallaa kanaa, rasuulli ummata kafaranitti akka geessuf shari’aa haarawatu irratti buufama. Fakkeenyaf, kan akka Nuuh, Ibraahim, Muusaa, Iisaa fi Muhammad (isaan hunda irrattu nageenyi fi rahmanni Rabbii haa jiraatu). Rasuulli hundii nabiyyiidha, garuu nabiyyiin hundi rasuula miti. Sababni isaas, rasuulli shari’aa haarawa fi shari’aa duraanii keessaa muraasa isaas fiduun ummatatti geessa. Garuu nabiyyiin shari’ama duraanitiin ummata hooggana. Fakkeenya armaan olii keessatti Ergamtoonni maqaan isaanii eerame hundii isaanii Nabiyyis, rasuulas. Rasuulli jalqaba nabiyyi ta’a. Ergasii Rasuula ta’a.
Ergamaan (rasuulli) jalqabaa Nuuh. Kan dhumaa immoo Nabi Muhammad (SAW). Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) akkana jedha:
“Dhugumatti, Nuti akkuma Nuuhi fi Nabiyyoota isa booda dhufanitti beeksisa goone gara keetti beeksiisa goone.” Suuratu An-Nisaa 4:163
Nabii Muhammadin (SAW) ilaalchise Rabbiin akkana jedha:
“Muhammad dhiirota keessan irraa abbaa nama tokkootu hin taane. Garuu inni Ergamaa Rabbitii fi xumura Nabiyyoota kan ta’eedha. Rabbiinis waan hundaa beekaa ta’eera.” Suuratu Al-Ahzaab 33:40
Ergamtoonni Amala Gooftaa ykn Gabbaramaa hin Qaban
Ergamtoonni ilma namaati. Amala gooftummaa fi gabbaramaa hin qaban. Rabbiin biratti ergamtoota hunda caalaa Nabiyyi sadarkaa qabu kan ta’e Nabii Muhammadin (SAW) Rabbiin akkana jedhi jechuun ajaja:
“Jedhi ‘Ani waan Rabbiin fedhe malee lubbuu tiyyaaf faaydas ta’ee miidhaa fiduu hin danda’u. Osoo ani wanta dhokataa kan beeku ta’ee, silaa toltuu irraa nan baay’ifadha, hamtuunis na hin tuqxu turte. Ani namoota amananiif akeekachisaa fi gammachiisaa malee homaa miti.’” (Suuratu Al-A’araaf 7:188)
Wanti nama kamu tuqu ergamtootas ni tuqa. Kan akka du’aa, dhuguu, nyaachu fi kan biroo. Garuu wanti Ergamtoota ilma nama biroo irraa adda godhu wahyi (ergaa ykn beeksisa) Rabbiin irraa isaanitti dhufuudha. Kanaan ala, gooftaa fi gabbaramaa ta’uu hin danda’an. Sababni isaas, amala Gooftaa kan akka uumuu, jiraachisuu, miidhu, fayyadu fi kan biroo harka isaanii hin jiru. Kanaafu, namoonni nabiyyoota kadhatanii fi gabbaran jallinna guddaa keessa jiru. Sababni isaas, Nabiyoonni wanta namoonni kunniin kadhatan hin dhagahan. Namni akkamitti wanta isa hin dhageenya kadhataa? Namoonni Iyyasuusin (Iisaa) waaqefatan dogongoraa fi jallinna keessa jiran kanarraa hubachuu danda’u. Iyyasuus (nageenyi isarratti haa jiraatu) gabricha Rabbiiti. Rabbiin akkana jedha:
“Dhugumatti, Inni (Iisaan) gabricha Nuti isa irratti tola oolle fi ilmaan Israa’iliif fakkeenya taasifne malee waan biraati miti.” (Suuratu Az-Zukhruf 43:59)
Kana jechuun Iisaan gabricha Rabbiin Ergamaa isa taasisuun isa irratti tola oole malee Gooftaa ykn gabbaramaa miti. “Ilmaan Israa’iliif fakkeenya taasifne”- kana jechuun Rabbiin mallattoo dandeetti Isaa agarsiisu taasise. Sababni isaas, Rabbiin akkuma Aadamiin haadha fi abbaa malee uume Iisas abbaa malee uume. Kanaafu, kuni Rabbiin wanta hundaa irratti danda’aa akka ta’e agarsiisa.
Nabiyoonni gabroottan Rabbii filatamoo ta’aniidha. Namoota hunda caalaa namoota Rabbiin beekan, jaallatanii fi gabbaraniidha.
Ilma namaa maaliif Ergamtoota barbaachise?
Kana jechuun ilmaan namaa maaliif ergamtootatti hajamanii? Jecha biraatiin maaliif Ergamtoonni gara ilma namaa ergamuu?
Ilmi namaa marsaalee (maraahila) sadan
armaan gadi keessa yoo darbe jireenya gammachuu fi milkaa’innaa gaggeessa.
Marsaan 1ffaan– Khaaliqa (Uumaa) beeku- Khaaliqa beeku yommuu jennu sifaata (amaloota) gaggaarii Isaa beekun itti amanuu fi Jaalala Isaatin guuttamuudha. Namni akkuma Rabbiin beekuuf tattaafatuun, nafsee ofiis beekaa adeema. Maaliif addunyaa keessa akka jiraatu ifa isaaf ta’a.
Marsaa 2ffaan– Rabbitti amanuu, Isa faarsu, wantoota Rabbiin itti nama ajaje hojjachuu fi wanta Inni irraa nama dhoowwe dhiisudha. Namni akkuma Rabbiin beeku fi jaallatuun wanta itti ajajame hojjata, wanta irraa dhoowwame immoo dhiisa.
Marsaa 3ffaan- Kaayyoo ol’aanaa kan ta’ee gammachuu itti fufaa addunyaa fi Aakhiratti argachuuf carraaqu. Gammachuu addaan hin cinnee kana kan itti argatan wanta yaadan, dubbatanii fi hojjatan hunda keessatti Jaalala Rabbii yoo barbaadan qofaadha. Jecha biraatiin, Rabbiif qofa jedhanii yaadu, hojjachuu fi dubbachuudha. Namni yoo akkana godhe dhugumatti milkaa’inna fi gammachuu ol’aanaa irra gaha.
Ilmi namaa marsaalee sadan kana galmaan gahuuf Ergamtoota Rabbiin irraa ergaa isaaf fidan garmalee isa barbaachisa. Namni Uumaa (Kaaliqa) beekuf karaa sirrii fi gabaaban yoo itti hin agarsiifamanii, jireenya keessatti dhama’ee hafa. Hurriin itti buuti. Kanaafu, Ergamtoonni karaa gabaaba fi ifa ta’een Uumaa ilma namaatti beeksisu. Kunis kan ta’eef, ergaa isaan Uumaa irraa isaaniif dhufuudha. Rabbiin waa’ee amaloota fi hojii ofii ilaalchise karaa Ergamtootatiin ilma namaatti beeksisee jira. Kanaafu, namni akkuma ergaa Ergamtoonni fidan ilaalu fi qoratuun Rabbii isaa sirritti beekaa adeema.
Marsaan lamaffaan, haala ibaadaa itti gaggeessan, wanta Rabbiin itti ajajee fi irraa dhoowwe yoo beekan malee galma hin gahu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wanta itti ajajee fi irraa dhoowwe akka beeknuf karaa gabaaba nuuf filate. Innis ergamtoota erguudha. Ergamtoota erguun wantoota ilma namaa fayyaduu fi miidhu ifa akka galchan taasise.
Marsaan saddaffaan immoo kan guuttamu hojii hojjatan Rabbiin biratti fudhatama kan argatu, Jaalala Isaa yoo ittiin barbaadan qofa akka ta’e beekudha. Kan kana beekan odeefannoo Rabbiin irraa nama gaheen malee karaa biraatin beekun hin danda’amu. Akka kana nu beeksisan Rabbiin Ergamtoota filate nuuf erge. Kanaafu, Ergamtoonni, “Hojiin gaariin tokko Rabbiin biratti fudhatama kan argatu fi namni hojii kanaan mindaa (ajrii) kan itti argatu, hojii san Rabbiif jedhee yoo hojjate qofaadha.” Jechuun ilma namaatti beeksisan. Kanaafi, namni ergamtoota hin hordofne adabbiin Rabbii isarratti bu’a.
Rabbiin jiruu fi du’a kan uumeef ilma namaa keessaa kamtu hojii irra gaarii akka hojjatu qoruufi.
“[Rabbiin] eenyuu keessantu irra toltu akka hojjatu isin qoruuf jecha du’aa fi jireenya Kan uumee dha.” Suuratu al-Mulk 67:2
Qormaanni kuni addunyaa tana keessatti kan guuttamu ilma namaatif wanti ittiin qoramu ifa yoo ta’eedha. Kunis, karaalee keeyrii fi sharrii itti himuu fi barsiisudha. Ergasii karaa keyrii (wanta gaarii) itti agarsiisu, wanta gaarii akka hojjatu itti kakaasu fi yoo karaa kana filatee hordofe mindaan isa abdachisuu fi gammachisuudha. Akkasumas, karaa sharrii isaaf ifa gochuu, sharrii isa akeekachisuu fi yoo karaa sharrii kana hordofe adabbiin isa sodaachisudha. Kuni galma akka gahuuf Rabbiin karaa gabaaba filate. Innis, Ergamtoota erguudha. Ergamtoota erguun halaalaa fi haraama, badhaasa fi adabbii ilma namaatiif ifa godhe. Osoo Rabbiin ergamtoota ergu baatee ergasii wanta badaa namoonni hojjataniif osoo isaan adabe, silaa namoonni “Ergamaan waan gaarii fi badaa nuuf ibsu nutti hin dhufne” jechuun Rabbiin irratti mormii dhiyeessu turan. Rabbiin ni jedha:
“Ergamtoota booda Rabbiin irratti namaaf ragaan akka hin argamneef gammachiistotaa fi akeekachistoota taasifne Ergamtoota [ergine]. Rabbiinis Injifataa, Ogeessa.” Suuratu An-Nisaa 165
Ammas Rabbiin ni jedha:
“Osoo Nuti isa (Ergamaa) dura adabbiin isaan balleessinee, silaa ni jedhu turan, “Gooftaa keenya! osoo ergamaa gara keenyatti ergitee, silaa osoo salphinnaa fi xiqqeenyi nu hin muudatin dura keeyyattoota kee hordofnaa turre.” Suuratu Xaahaa 20:134 Kanaafu, Guyyaa Qiyaamaa namoonni Rabbiin irratti mormii akka hin dhiyeessineef isaaniif Ergamtoota erge.
Maal Asirraa Hubatte?
♦Ilmi namaa takkaa hogganaa takkaa hordofaa takkaa immoo lamaanu ta’uun milkaa’innatti yookiin kufaatitti baha.
♣Ilmaan namaa dukkana keessaa gara ifaatti, dhiphinna keessaa gara bal’innaatti, kufaati keessaa gara milkaa’innaatti baasu fi hoogganu kan danda’an Ergamtoota Rabbiiti. Sababni isaas, Ergamtoonni qajeelcha guutuu Rabbii waa hundaa uumee fi beeku irraa waan argataniif.
♥Namni milkaa’inna fi gammachuu itti fufaa (zalaalamii) kan argatu marsaa sadii keessa yoo darbeedha.Isaanis: (1)Rabbii ofii beeku, (2) Isatti amanuu fi gabbaruu, (3) hojii hojjatan keessatti Jaalalaa fi mindaa Isaa kajeeludha.
♦Marsaalee sadan kanniin karaa Ergamtootatiin malee karaa biraatin beekun hin danda’amu.
♠ Kaayyoon guddaan Ergamtoonni itti ergamaniif ilmi namaa dhagaa, urjiilee, aduu, namoota, sheyxaana, fedhii ofii fi kkf gabbaruu (waaqefachuu) dhiisanii Rabbii isaan uume qofa akka gabbaran gorsuu fi barsiisufi. (ilaali suuratu An-Nahl 16:36) Akkuma duratti jenne Rabbiin gabbaruun hundee gammachuu fi milkaa’innaatti.
♦Rabbiin Ergamtoota ergaa Isarraa fudhatanii namootaf halaala fi haraama, gaarii fi badaa akka ibsan erge. Ergamtoonni nama isaan hordofeef mindaa fi qananiin gaariin akka jiru ni gammachisu, nama isaan didee fi faallesse adabbiin cimaan akka isaaf jiru ni akeekachisu.
♦Kanaafu, namoonni Ergamtoota booda ragaa adabbii ofirraa ittiin deebisan Rabbitti dhiyeessu hin danda’an.
Kitaabban wabii:
al-aqiidatul Islaamiyyatu wa usuusuhaa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi, fuula 271-273
Sharih Usuuli salaasa Fuula 95-96 Ibn Useymiin
Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 269 Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii


text:
Filannoo bara 2015 irratti hirmaachuuf carraan ODF qabu dhiphoo ta’ullee gara biyyaatti galuuf daandiin bal’aadha jedhu peresdaantiin ODF ykn ADO Jaal Obbo Leencoo Lataa, kayyoo ijoon dhaabni keenyaa irratti yayyabame, mirga namtokkeefii sabaaf salblammii biyyattii kabachiisuudha kan jedhan hoggaan ODF ganna lamaan dura sabaahimaalee idil- addunyaa gara garaatti gabaasaa turuunsaanii ni yaadatama, akkasumas ODF qabsoo oromoo dhabama irraa oolchuuf filannoo jiru gara biyyaa galuu qofa jedhu Obbo Leencoon, ODF hadhaa qabsoo fi gaaga’ama akkasumas wareegama qabsoon gaafatu kamuu kafaluun qabsoo oromoo jireessuuf murannoon biyyatti galoon filannoo maayyiitii jechuun eeraan.
Hanga ammaatti ODF kaninni biyyatti galuu hanqatee tureef mareen mootummaa Itoophiyyaa wajjin gochaa turre haalota gara garaan lafarra harkifachuurraan kanka’eedha jedhu Obbo Leencoon, akkasumas gufuun biraan ODF boordii filannoo biyyattii biratti seera guutee galmaa’uufi fi beekamtii argachuu qabu mootummaarraa dhabuusaatu hanga kana booda nu hanbise jechuun dubbachuunsaanii dubbii gurra nubutee jiru warii kanaati. Dabalataanis ODF akka dhaabaatti filannoo baranaa irraa qooda fudhachuuf daandiin dhiphatullee, miseensonniifi hooggantoonni ODF akka dhuunfaatti filannoo kanarraa qooda fudhachuu ni danda’u yoo haalli aanjawaan argame jechuun ibsaniiru. Waa gadhufa jette jaartiin daha wal’aaltee,,, jennumoo ??? Siqee dhufe jette jaartiin bakakkaan mana jalatti buunaan jennee mammaakuu nuuf wayya laataa yaa oromo? Nama borii nuhaa godhu.


text:
Waanan godhu wallaale! Mala naa malaa
Ganamoo Liibanin jedhama. Kan ani jiraadhu biyya Amerikaa magaalaa Chicago dha. Gidduu kana rakkoo tokkoti na mudatee jira. Rakkoo na mudate kanaaf gorsa akka naaf kennitan fedha.
Erga biyya Amerikaa dhufee waggaa 6 ga’eera. Kanin biyya Amerikaa kana dhufes haadha manaa koo waliinidha. Haadha manaa koo wajjin kan wal barre yeroo Koolleejjii barannudha. Otuu wal hin fuudhiin dura, hiriyyummaan waggaa 4 waliin turre. Amma garuu, erga wal fuunee waggaa 8 ta’eera. Wal fuunee waggaa lamaa booda, carraa DV dhaan lachuun keenya iyyu biyya Amerikaa dhufne.
Gaa’ela erga godhannee waggaa 8 haa ta’u iyyu malee, amma yoonaa dhala hin arganne. Ani fi haati manaa koo dhala godhachuu baayy’ee hawwina; baayy’ee barbaanna. Keessumaa ani mucaa godhadhee ijaan arguuf baayy’een jarjara. Haa ta’u malee, dhala argachuu hin dandeenye. Waaqayyo guyyaa tokko mucaa nuuf kenna jennee amannee abdiin eeggachaa jirra.
Mucaa godhachuu dhabuun keenya jaalala anaaf haadha manaa koo gidduu jiru hin hir’isne. Jaalalli nuyi waliif qabnu akkuma bara Koolleejjii waliin barannuu sanadha. Lachuu keenya iyyu baayy’ee wal amanna.
Baatii sadii dura obboleettiin haadha manaa koo biyya irraa dhuftee nu bira jirti. Haati manaa koo fi obboleettiin ishee wal irratti dhalatan. Garuu kan angafu haadha manaa koodha. Bifti isaanii baayy’ee wal fakkaata.
Haaluma jiruu fi jireenya biyya Amerikaa kana waan ta’eef, tokko halkan hojjeta; tokko immoo guyyaa hojjeta. Ani guyyaan hojjedha. Haati manaa koo immoo halkan hojjetti. Obboleettiin haadha manaa koo immoo hojii hin jalqabne waan ta’eef manuma jirti.
Dhiyeenya kana lafa hojii koo taa’ee waggaa 8 guutuu dhala hin argatiin turuun keenya kun maali inni ya Waaqayyo jedhee mataa of irraa ciraa, gumgumaan oole. Guyyaa kana aariin mataa na yaabe. Ani amala dhugaatii Alkoolii hin qabun ture. Guyyaa kana garuu baayy’ee waanin aareef, tarii aarii koo narraa hir’isaa jedheen hojii ba’ee mana dhugaati tti gore. Baayy’isee dhugeen gara manaatti gale.
Namni dur amala dhugaatii hin qabne gaafa baayy’ee dhugu waan baayy’ee balleessa. Anis gaafa kana halkan obboleetti haadha manaa koo waliinan ciise. Aarii tokkon of irraa balleessa jedheen aarii biraa ofitti dabale. Ganama gaafan ka’u baayy’een gadde. Obboleetti haadha manaa koo kanas dhiifaman gaafadhe. Garuu wanta raawwanne kana haadha manaa koo ni dhoksine.
Haa ta’u malee, baatii tokkoo booda lafa hojii otuun jiru, obboleettiin haadha manaa koo kun naaf bilbiltee, “har’a mana yaalaa deemeen ture, waanin sitti himun qaba yeroo galtu” naan jettee bilbila cufte. Anis naasuudhaan hojii hojjechuun dadhabe.
Hojii koo irraa ba’ee manan ga’e. Yeroo kana haati manaa koos mana jirti. Haa ta’u malee sa’aatiin hojii ishee ga’aa jira. Nyaata nyaannee buna dhugne. Haati manaa koos hojii isheetti qajeelte. Kanaan booda anis, Egaa isa sila jette natti himi jedheen obboleetti haadha manaa kootti dubbadhe. Lapheen koo garuu diq diq diq jedhee dho’uuf jedha. Akka hollachuus na godha.
Obboleettiin haadha manaa koos dhuftee soofaa irra na cinaa teessee, “har’a mana yaalaa deemee Dr koo argeen ture. Innis, ulfa ji’a tokkoo akkan ta’e natti hime” akkuma jetteen fuula ishee irra imimmaan gadi roobsuu eegalte. Anis yeroo kana harka koo lamaan fuula koo irra godhee jilba koo irratti gadi gombifameen boo’uu eegale.
Boonyee erga fixannee booda, maal goonu jennee wal gaafanne. Ani mucaa argachuu kootti natti tola, garuu haadha manaa koo waggaa 12 ol wal jaallanne wajjin wal dhabuuf deemna. Haati manaa koo fi obboleettiin ishees wal loluuf deemu. “Ulfa kana nan baasa moo maal goona” jettee natti dubbatte. Anis, ati maal yaadde? jedheen deebisee ishee gaafadhe. Isheenis waan jettu wallaalte. Mee otuu isin ta’ee maal gootu? Gorsa akkamii nuuf kennitu? Maal goonu?
Galatoomaa
Barreessaan: Latii Hundee


text:
Finfinnee Hagayya 19/2012(TI)- Marii har’a Kaartuumitti gooneen michummaan Itoophiyaan Sudaan waliin qabdu akka itti fufu Ministira Muummee Abdallaa Hamdookiif iira deebi’ee ibseeraa jedhan Dr. Abiyyi.
Gama hidhata dinagdee, waliin guddachuufi tasgabbii nannoorratti dhimminee hojechuu itti fufuudhaan, walittidhufeenya garlamee guddisuuf carraawwan bal’aa jiran waliin sakattaana.
Walittidhufeenyi Itoophiyaaf Sudaan seenaadhaan walitti hidhate kan diigamu miti jedhan ministirri muummee Dr.Abiyyi
Finfinnee Hagayya 19/2012(TI)- Marii har’a Kaartuumitti gooneen michummaan Itoophiyaan Sudaan waliin qabdu akka itti fufu Ministira Muummee Abdallaa Hamdookiif iira deebi’ee ibseeraa jedhan Dr. Abiyyi.


text:
1 thought on “SBO: Hagayya 19 bara 2018. Oduu, Waliigaltee ABO fi Mootummaa Itoophiyaa Irratti Ibsa Gaazexaa Addi Bilisummaa Oromoo fi Mootummaan Naannoo Oromiyaa Waloon kennan.”
-
gafiin iijoo irattii dubatamuu qabuu,
jalqaba mirga saba oromo, gafii qeerroo debiisu dursa mo medemer adaamu itophiyatu dursa?
hara gaddii kenyaa, gafii kanan ka’ee qeerroon oddo lamattii hiiramusattii.
kanafu dubiin ijoo mirga oromo kabajsisuttu(tokkumma oromo ijarutu dursa mo?) itophiyaa ijaruf qeerroo oromo oddoo lamattii qoduttu dursa?
kanaratii dubachun barbachiisadhaa.