text:
Amaloota Gabroota Ar-Rahmaan-Kutaa 5.1
Amaloota gaggaarii gabroota Ar-Rahmaan waliin barachuuf baga nagahaan walitti deebine. Kutaa darbe keessatti hojii gaggaarii gabroonni Ar-Rahmaan hojjatan ilaalaa turreera. Har’a immoo hojii badaa isaan irraa fagaatan ni ilaalla. Itti haa fufnuu…
“Isaan Rabbiin waliin gabbaramaa biraa kanneen hin kadhanne, haqaan malee nafsee Rabbiin haraama godhe hin ajjeesnee fi zinaa (sagaagalummaa) hin raawwanneedha. Namni kana hojjate adabbii qunnama. Guyyaa Qiyaamaa adabbiin isaaf dachaa ta’a, kan salphifame ta’ee yeroo hundaa achi keessa jiraata. Nama tawbate, amanee fi hojii gaarii hojjate malee. Warra san Rabbiin hamtuu isaanii gaariitti jijjiraaf. Rabbiin Araaramaa, rahmata godhaa ta’eera. Namni tawbate fi hojii gaarii hojjate, dhugumatti inni gara Rabbii tawbaa dhugaa tawbata.” Suuratu Al-Furqaan 25:68-71
Amaloota gabroota Ar-Rahmaan ifatti bahan keessaa: badii fi cubbuu gurguddaa irraa fagaachudha. Rabbiin (Azza wa jalla) aayaata tanniin keessatti badii gurguddaa sadii adda baasun dubbate. Sababni isaas, isaan sadan kunniin badii gurguddaa hunda kan caalanii fi garmalee cimaa ta’aniidha. Badiin sadan kunniinis:
- Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu (shirkii)
- Nafsee nagahaa ajjeesu
- Zinaa (sagaagalummaa)
Shirkiin haqa Rabbiin gabroota irraa qabuun kan wal qabatu yommuu ta’u, badii nama osoo hin tawbatin isarratti du’eef Rabbiin hin araaramneedha. Akkuma Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jedhe:
“Dhugumatti Rabbiin Isatti waa qindeefamuu hin araaramu. Waan sanaa gadii nama fedheef ni araarama. Namni Rabbitti qindeesse dhugumatti cubbuu guddaa uumee jira.”Suuraa An-Nisaa 4:48
Nama shirkii irratti osoo hin tawbatin du’e Rabbiin isaaf hin araaramu. Garuu du’aan dura yoo tawbate ni araaramaaf. Akkuma aayah armaan olii suuratu Al-Furqaan keessatti ilaallutti.
Namni ibaadaa irraa kanneen akka du’aayi, birmannaa, nazrii (silatii), qalma, salaata, fi kanneen biroo Rabbiin ala wanta biraatiif godhe, dhugumatti badii nama balleessuu fi yakka hundarra guddaatti taree jira. Badii fi yakki kunis shirkiidha.[1]
Gabroonni Ar-Rahmaan kana waan beekaniif, “Isaan Rabbiin waliin gabbaramaa biraa kanneen hin kadhannee”dha. Kana jechuun haajaa addunyaa fi Aakhirah isaaniitiif Rabbiin kadhachuu waliin gabbaramaa biraa Rabbiif shariika godhanii hin kadhatan.[2]
Du’aayin (kadhaan) bakka lamatti qoodama:
1ffaa- Du’aa’ul Mas’alati (Du’aayi gaafi)– kun namtichi faayda wayii argachuuf ykn miidhan isarra akka ka’uuf Rabbiin kadhachuudha. Fakkeenyaf, “Yaa Rabbii addunyaa fi aakhiratti waan gaarii naaf kenni.” Yoo jedhe kuni du’aayi gaafiti.
2ffaa-Du’aa’ul-Ibaadati (du’aayi ibaada)– gochi ibaada kamiyyuu du’aayi kana jalatti ramadama. Kanneen akka Rabbiin faarsu, salaatu, zakaa kennu, hariiroo firummaa sufuu, waan gaaritti ajajuu fi waan badaa irraa dhoowwu fi kkf.
Namni tokko,“Akkamitti ibaadan akka zakaa, salaata fi kanneen biroo du’aayi ykn kadhaa ta’aa?” jedhe gaafachuu danda’a. Deebiin isaa akkana: Namni Rabbii olta’a gabbaru dhugumatti Isa kadhachaa jira. Sababni isaas, kan inni ibaada kana hojjatuuf, rahmata Rabbii kajeele fi azaaba (adabbii) Isaa sodaateti. Namni yommuu salaatu, zakaa kennu, soomu, hajji hajjuu, haadha abbaaf tolu oolu, hojii kanaan maal barbaadaa jiraa? Mindaa Rabbii barbaadaa jira. Akka waan akkana jedhuuti: Yaa Rabbi! Mindaa naaf kenni, Jannataan na badhaasi, ibidda irraa na baraari.” Fi kkf jedha. Kanaafi, ibaadaan du’aayi jedhamuun waamame. Nama Rabbiin gabbaru “Maaliif Rabbiin gabbartaa?” jette osoo gaafatte, akkana jechuun deebisa: mindaa isaa kajeelee fi azaaba isaa sodaadheti.” Haqiiqadhaan namni kuni kadhataadha.[3]
Gama biraatin, kadhaanis ibaadadha. Sababni isaas, akka lugaatti ibaada (gabbarri) jechuun of gadi qabuu fi of xiqqeessudha. Kadhataan wanta kadhatu san argachuuf waan of gadi qabuu fi of gadi xiqqeessuuf, kadhaan isaa kuni ibaada (gabbarrii) dha.
Gabroonni Ar-Rahmaan amaloota isaanii keessaa tokko, Rabbiin waliin waan biraa hin gabbaran. Ibaada gosa kamiyyuu Isaan ala wanta biraatiif hin godhan. Ibaadawwan kanniin keessaa inni dursaa, du’aayi (kadhaa)dha. Rabbiin ala wanta biraatiif of gadi qabuu fi wanti kuni dandeetti of danda’e ni qaba jedhanii amanuun hin kadhatan. Gabaabumatti Rabbiin ala wanta biraatiif of gadi qabuun, kajeelu fi sodaachuun hin kadhatan. Sababni guddaan kanatti isaan geesse maal akka ta’e beektuu?
Gabroonni Ar-Rahmaan sirna kawnii (yuniversii) ni ilaalan. Ergasii, wanta dachii fi samii keessatti adeemsifamuu sababoota akka qaban ni beekan. Garuu sababoonni too’annaa Rabbii Injifataa ta’eef kan bulaniidha. Hayyama Rabbiitiin malee sababooni kunniin bu’aa buusu hin danda’an. Kan amaloota addaa sababoota hunda keessaa ka’ee fi humna ittiin bu’aa buusan isaaniif maddisiisu Rabbii olta’aadha. Dhugaadhaan sababoota kanniin yoo ilaalle, mataa ofiitiin homaa gochuu hin danda’an. Kana irra, Rabbiin sababoota kanaan murtii Isaa hojii irra oolcha. Fakkeenyaaf, barataan yuniversitii xumure tokko qacarrii barbaada. Qaxaramee hojii hojjachuu jalqabe haa jennu. Asitti, bulchaan mindaa isaaf kennu fi hojiin isaa “Sababoota”. Bu’aan immoo “Mindaa”dha. Bu’aan kuni kan argamee murtii Rabbiitini. Osoo Inni sababoota laaffisuu baate silaa namni kuni eessaa mindaa argataa?
Kanaafu, gabroonni Ar-Rahmaan sababni fi bu’aan murtii Rabbiitiin akka ta’an beekun, kadhaa fi ibaadaa isaanii guutuu Rabbi qofaaf godhan. Eeti, hojii isaan irraa eeggamu ni hojjatu. Garuu qalbii isaanii sababa irratti hin rarraasan. Kana irra, Khaaliqa sababoota uume irratti rarraasu. Furtuuwwan samii fi dachii Isa harka jiru. Sababoonni hayyama Isaatiin malee homaa bu’aa buusu hin danda’an.
Gubbaa hojiitii, isaan sababoota ta’uu; hidda qalbii isaanii keessatti immoo Rabbii Tokkicharratti hirkattoota. Sababootaa fi karaalee wanta barbaadan itti argatan ni hojjatu, bu’aa immoo akka isaanif galma geessuuf Rabbiin kadhatu. Kuni wanta iimaanni isaan irratti dirqama godheedha. Isaan Rabbiin waliin gooftaa biraa hin kadhatan, gadi hin jedhaniif. Namoota, jinni, malaykoota, taabota, namoota du’anii fi warra qabrii irraa eenyullee hin gabbaran. Akkasumas, seera uumamaa fi sababoota yuniversi (Universal cause) hin gabbaran. Sababni isaas, wanti hundi Rabbiif akka gadi jedhuu fi buluu ni beeku. Kanaafu, Gabroonni Ar-Rahmaan kan nama miidhu fi fayyadu, rakkoo namarraa kaasu danda’uu Rabbiin qofa ta’uu waan beekaniif, wanta nama miidhu fi fayyadu hin dandeenye hin kadhatan, gadi hin jedhaniif.
Gabroota Ar-Rahmaan keessaa Nabii Ibraahim dhugaa armaan olii akkamitti akka labsee mee haa ilaallu:
Seenaa Ibraahim isaan irratti dubbisi. Yeroo inni abbaa fi ummata isaatiin, “Maal gabbartuu?” jedhe. “Sanamoota gabbarra. Isaan bira dhaabbachuus itti fufna.” Jedhan. [Ibraahimis] ni jedhe, “Sila yommuu kadhattan isin dhagahuu? Yookiin isin fayyadu yookiin ni miidhuu?” Isaanis ni jedhan, “Lakki, abbooti keenya akkas kan dalagan ta’anii arganne.” Innis ni jedhe, “Sila wanta gabbaraa turtan argitanii? Isinii fi abbootin keessan duraanii? Gooftaa aalamaa malee dhugumatti isaan anaaf diinota. [Gooftaan aalamaa] Kan na uumedha, Inni na qajeelcha. Kan na nyaachisuu fi na obaasu Isa. Yommuu dhibame Isatu na fayyisa. Kan na ajjeesu ergasii na jiraachisuudha. Guyyaa Murtii dogongora kiyya akka naaf araaramu Kan kajeeludha.” Suuratu Ash-Shu’uraa 26:69-82
Nabii Ibraahim (aleyh salaam) dhugaa wanta gabbaranii isaan hubachiisuuf, waa’ee sanamoota ilaalchise wanta amanan ykn wallaalummaa fi gowwummaa isaanii ifatti baasuuf abbaa fi ummata isaa gaafi gaafachuun jalqabe. “Maal gabbartuu?” kana jechuun haqiiqaan wanta isin gabbartanii fi amaloonni isaa maali? Isaanis “Sanamoota gabbarra. Isaan bira dhaabbachuus itti fufna.” Jedhan. “Sanamoota” heddumminna (danuu) “sanamaa” ti. Sanama jechuun siidaa dhagaa, muka, sibiila ykn wanta biraa irraa ta’ee fi warroonni isa waaqefatan gara Rabbiitti ykn gabbaramaa biraatti nu dhiyeessu jechuun odeessu. Amaariffaan Xaa’ot, Ingiliffaan immoo “Idol” jedhama. Sanama gabbaruun kan ta’uu waa isaaf dhiyeessu, sujuuda bu’uufi, irra naannawu, qalma qaluufi, yeroo dheeraaf bira dhaabbachuun ykn faayda argachuu fi miidhaa deebisuuf kadhachuuni.
Kana booda ibsi “Sanamoota gabbarra. Isaan bira dhaabbachuus itti fufna” – siida harka keenyaan bocnee fi hojjannee yeroo keenya baay’ee isaan gabbaruu fi kadhachuuf bira dhaabbanna.
Namni wanta tokko kan gabbaruuf (waaqefatuuf) faayda irraa barbaadeti mitii? Wanta faayda namaaf fiduu hin dandeenye ykn miidha namarraa deebisu hin dandeenye akkamitti gabbaranii? Dhugaa kana ifa baasuuf Nabii Ibraahim gaafi isaa itti fufee: “Sila yommuu kadhattan isin dhagahuu?” kana jechuun haajaa jireenya keessanii kanneen akka rizqii, gargaarsa, ilma, nageenya fi kkf argachuuf yommuu isaan kadhattan, isin dhagahuu? “Yookiin isin fayyadu yookiin ni miidhuu?” Kana jechuun yoo isaan gabbartan (waaqefattan) isin fayyaduu? Yookiin yoo gabbaruu dhiistan isin miidhuu? Yookiin immoo yommuu isaan gabbartan diinota keessan ni miidhuu?
(Warroota Rabbiin ala wantoota biraa kan akka Malaykaa, sanamaa, Nabii Iisaa, awliyaa, nama du’ee fi kkf kadhatan gaafima armaan olii osoo gaafatamanii, deebiin isaanii takkaa “Eeti” jechuun soba dubbatu takkaa immoo dhugaa dubbachuun amanu.) Deebiin ummanni Nabii Ibraahim deebisan, “Lakki, abbooti keenya akkas kan dalagan ta’anii arganne.” Kana jechuun sanamoonni kunniin kadhaa keenya ni dhagahan, isaan ni fayyadan ykn ni miidhan jennee mirkaneessu hin dandeenyu. Garuu akkuma nuti isaan kadhannuu fi gabbarru kana abbootin keenyas kan gabbaranii fi kadhatan ta’anii argine. Nutis isaan akkeessina ykn hordofna.
Haala kanaan Ibraahim baaxila (soba) ifa bahaa irra akka jiran isaaniif ibse. Haala kaminiyyuu wanta abbootin irra turan akkeessun gonkumaa ragaa qabatamaa ta’uu hin danda’u. Sababni isaas, tarii abbootiin wallaaltota ykn jallattoota fedhii qullaa hordofan ta’uu danda’u. Kanaafu, abbootin isaanii wallaaltota ykn jallattoota waan ta’aniif wanti isaan gabbaran baaxila (soba) ifa bahaadha. Sababni isaas, isaanis ta’ee abbootin isaanii, ragaa Rabbiin irraa dhufe ykn ragaa sammuu qabatamaa hojii isaanii kana dhugoomsu hin qaban. Kanaaf itti aanse Ibraahim ni jedhe, “Sila wanta gabbaraa turtan argitanii? Isinii fi abbootin keessan duraanii?” Wanta isinii fi abbootin keessan darban Rabbii gaditti gabbartan itti xinxalluun sammuu fi qalbii keessaniin soba ta’uu isaa hin argitanii? Isiniis abbooti keessan akkeessun sanama gabbaruu itti fuftan.
“Gooftaa aalamaa malee dhugumatti isaan anaaf diinota.” Sababni isaas, Gooftaa aalamaa gaditti wanti isin gabbartan kunniin amala gabbarama isaan taasisu waan hin qabneef baaxila (soba). Baaxilli immoo diina kiyya. Gonkumaa wanta isin gabbartan ani hin gabbaru. Kan ani gabbaru sanama homaa gochuu hin dandeenye osoo hin ta’iin Gooftaa wantoota hundaa uume, isaan too’atu fi qindeessu gabbara. Itti aansee amaloota Gooftaa aalamaa akka gabbaruu isa taasisuu ifa godhe:
“[Gooftaan aalamaa] Kan na uumedha, Inni na qajeelcha.” Kana jechuun safara wanta hundaa na keessa jiran kan murteesse fi dhabama irraa na argamsisee Gooftaa aalamaati. Ergasii Isa qofatu gara faaydaa addunyaa fi Aakhiraatti na qajeelcha.
“Kan na nyaachisuu fi na obaasu Isa.” Kan na nyaachisuu fi obaasu Isa qofa. Isaan ala kan biraati miti. Soorata namootaa kan uumuu fi sababoota kan laafisu Rabbiidha (subhaanahu wa ta’aalaa). Ibraahim isaan keessaa tokko. Osoo Rabbiin uumuu fi murteessu baate, silaa biqiltoonni hin biqilan, lubbu-qabeenyin hin jiraatan. Osoo karaa nyaataa laaffisuu baatee, silaa sorataan dachii irraa homaa hin nyaatu ture. Osoo Rabbiin lubbu-qabeenyiif afaan ittiin nyaatan, ujumoo gara garaa ittiin liqimsaan, meeshaalee daakkaa nyaata daaku, ujumoolee fi kutaalee qaamaa nyaata bakka barbaachisutti raabsanii fi xurii hafee immoo gara alaatti baasan gochuu baate, silaa lubbu-qabeenyin soorata hin sooratu turan. Ammas, marsaalee adda addaa keessa dabarsuun bishaan uumee samii irraa kan buusu Rabbii tokkicha. Kanaafu, kan soorata uumuu, sababa soorataa laaffisuu fi qaamoolee soorataa namaaf uumuun nama sooruu fi obaasu Rabbii Tokkicha qofa.
“Yommuu dhibame Isatu na fayyisa.” Asitti Ibraahim Rabbii olta’aa waliin naamusa (adaba) qabate. Yommuu Gooftaan kiyya na dhukkubse hin jenne. Kana irra “yommuu dhibame” jedhe. Kuni, namni wanta jibbu yommuu isa qunnamu Gooftaa isaa waliin adaba (naamusa) qabaachu akka qabu agarsiisa. Nabii Ibraahim (aleyh salaam) “yommuu dhibame kan na fayyisu Rabbiin qofa.” jedhe. Sababni isaas, fayyuun murtii Rabbiitiin malee galma hin gahu. Dhibamaan akka fayyu yoo Rabbiin murteesse, ogeessi fayyaa dawaa fayyuuf sababa ta’u akka kennuu dandeesisa. Dhibamaanis hayyama Rabbiitiin ni fayya. Dawaanis sababoota Rabbiin uumee keessa tokko. Fayyuun murtii Rabbiitiin malee hin mirkanaa’u. Nabii Ibraahim, yommuu dhibame kan na fayyisuu Rabbiin qofa jedha. Kiristaanonni maal ta’aniitin “Iyyasuus fayyisaadha” jedhu ree? Nabii Ibraahim (Abraahamtu) irra beekaadha moo isaantu irra beekodhaa?
“Kan na ajjeesu ergasii na jiraachisuudha.” Lubbu-qabeenyi ajjeessun uumama Rabbiin uumee keessaa tokko. Sababni isaas, duuti kan mirkanaa’u yommuu ruuhi fi qaamni addaan bahaniidha. Ruuhi qaamatti qabsiisuu fi addaan baasun uuminsa fi hojii Rabbii qofa. Rabbiin ala eenyutu ruuhi uumee qaama du’aa keessa galchuu danda’aa? [4] Nabii Ibraahim itti aansee amanti Guyyaa Qiyaamaatiif qabu labse, “ergasii na jiraachisuudha.” Erga du’ee yeroo murtaa’eef awwaalcha keessa turee booda Guyyaa Qiyaamaa na jiraachisuun kan na qoratu Rabbiin qofa. Kanaafu, Qiyaamaan dhufuun haqa waan ta’eef “Guyyaa Murtii dogongora kiyya akka naaf araaramu Kan kajeeludha.” Addunyaa fi Aakhiratti badii kan namaaf dhoksuu fi yoo araarama kadhatan sababa badiitiin kan nama hin adabne Isa malee hin jiru. Rabbiin malee badii hunda kan namaaf araaramu ni jiraa?[5]
Kana hunda kan hojjatu Rabbii tokkicha. Kanaafu, sanamaa fi uumamtoota biroo kan homaa hin uumne, hin qajeelchine, hin fayyisne, hin nyaachisnee, hin obaasnee, hin ajjeesne, hin jiraachisne, nama isaan waaqefatu hin fayyannee fi miidhaa irraa hin deebisne dhiisun ibaadaa fi ajajamuu keessatti Rabbiin tokkichoomsuun dirqama.[6] Dubbiin erga akkana ta’e, Rabbiin ala wanta biraa gabbaruun adabbii guddaatti nama geessa:
“Rabbiin waliin gabbaramaa biraa hin godhin.[Yoo akkas goote] balaaleffatamaa fi gargaaraa kan hin qabne taatee teessati.” Suuratu Al-Israa 17:22
Kana jechuun umamtoota irraa eenyullee ibaada (gabbarri) haqa ni godhata jettee gonkumaa hin amaniin. Isaan keessaa eenyullee Rabbiin waliin hin gabbarin. Sababni isaas, kuni gara balaalefannaa fi gargaarsa dhabuutti nama waama. Rabbiin, Malaykoni Isaa fi Ergamtoonni Isaa shirkii irraa dhoowwanii fi nama isa hojjatu waqqasaa cimaa waqqasanii jiru. Maqaa badaa fi amala fokkuu isatti maxxansaniiru.
Namni hamma Gooftaa isaatti rarra’uu dhiiseen dhimma addunyaa fi Aakhirah isaa keessatti gargaarsa dhabuutu isaaf jira. Namni Rabbiin ala wanta biraatti rarra’e, gargaarsa dhaba. Wanta inni itti rarra’etti isa dhiisa. Hayyama Rabbiitiin malee uumamtoota keessaa eenyullee nama gargaaru hin danda’u. Namni Rabbiin waliin gabbaramaa biraa taasise maqaa badaan yommuu waamamuu fi gargaarsa dhabuu, namni Rabbiin tokkichoomse fi Isatti rarra’e immoo maqaa gaariin waamama, haala isaa hunda keessatti gargaarsa argata.[7]
Aayah keessatti, jecha “Makhzuulaa” jedhutti xiyyeffannoo guddaa itti kennu barbaachisa. Namni wanta tokko kan gabbaruuf gargaarsa barbaadeti mitii? Tarii namni yommuu Rabbii olta’aa gaditti wanta biraa gabbaru gargaarsa nan argadha jedhee yaada. Garuu dhugaan faallaa kanaati. Makhzuul jechuun nama gargaaraa isa gargaaru hin qabne jechuudha. Dhugumatti namni Rabbii gaditti wanta biraa gabbaru, gargaarsa hin argatu. Kuni isaaf addunyaa keessatti adabbiidha. Addunyaattis ta’e Aakhiratti wantoonni inni Rabbii gaditti gabbaru homaa isa hin fayyadan. Ergasii adabbii Aakhiratti argatu dubbate:
“Rabbiin waliin gabbaramaa biraa hin godhin.[Yoo akkas goote] komatamaa fi fageefamaa taatee Jahannam keessatti darbamtaati.” Suuratu Al-Israa 17:39
Kana jechuun Rabbiin waliin waan biraa hin gabbarin. Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu jechuun wanta nama hin fayyannee fi hin miine kadhachuu, sodaachu, irratti hirkachuu, wanta saniif sagaduu, qalma qaluu, nazrii (silatii) gochuu fi gosoota ibaada birootin itti dhiyaachuudha. Rabbiin waliin waan biraa yoo gabbarte, Guyyaa Qiyaamaa badii fi amala badaan kan ibsamtuu taate fi rahmata Rabbii irraa fageefamte Jahannam keessatti darbamta. Dhugumatti Jahannam iddoo gahuumsaa ta’uun garmalee fokkatte, garmalee badde. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa nu hundaa Jahannam irraa haa tiiksu.
“Namni tokko Rabbiin yoo hin gabbarin, wanta biraas yoo hin gabbarin adabbiin isa ni qunnamaa?” jedhame gaafatamuu danda’a. Deebiin isaa, kan nama argamsiisee fi qananii adda addaatin nama qananiisu Rabbii olta’aa waan ta’eef, dirqamni namoota irra jiru Isaaf galata galchuu fi gabbaruudha. Kanaafu, yoo Isa gabbaruu dhiisanii of tuulan adabbii cimaatu isaan qunnama. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Dhugumatti, isaan Ana gabbaruu irraa boonan, salphattoota ta’anii Jahannam seenuf jiru.’” Suuratu Ghaafir 40:60
Kana jechuun Ani Gooftaa isaanii qananii adda addaatiin isaan qananiisu ta’ee osoo jiru warroonni of tuuluu isaanii keessatti lixuun Ana gabbaruu didan, Guyyaa Qiyaamaa xiqqaattoota fi salphattoota ta’anii Jahannamiin ni seenu.[8] Kunis jazaa isaanitii. Jazaan nama of tuulu salphinnaa fi xiqqeenya waan ta’eef, namoonni Rabbii isaaniitiif gadi of qabuu fi ajajamu irraa of tuulan Jahannamin salphattoota fi xiqqaattota ta’anii seenu.
Gabaabumatti, Gabroonni Ar-Rahmaan Rabbii olta’aa qofa gabbaru. Isa waliin homaa hin gabbaran.
In sha Allah ibsaa aayaata suuratu al-Furqaan kutaa itti aanu keessatti itti fufna….
Kitaabban wabii
[1] Sifaatu Ibaadu Rahmaani-fuula 19-20, Abdurazzaaq Abdul Muhsin Badrii
[2] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -6/631
[3] Tafsiiru Qur’aanil Kariim, Suuratu Furqaan, fuula 283, Muhammad bin Saalih Useymiin
[4] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-8/621-629
[5] Tafsiiru Ibn Kasiir-5/629
[6] Tafsiiru Sa’dii-fuula 694
[7] Tafsiiru Sa’dii-fuula 529
[8] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -12/403


c: text/html

text:
COVID-19: Oromo
Odeeffannoo Waa’ee KOVID-19 (COVID-19)
Daandii Bilbilaa
Gargaarsa uffataa, maallaqaa, nyaataa, wallaansaa fayyaa, meeshaalee wallaansaa fi qoricha (qorsa ykn daawaa) argachuuf daandii gargaarsaa Hennepin Kaawuntii kan namoota KOVID-19 (COVID-19) hubamanii bilbiluun gargaarsa argachuun ni dandaa’ama.
Mudannoo loogii ykn qoodamsaa gabaasuuf daandii gargaarsaa Damee Mirga Namoomaa Minnesotaaf bilbili:
- 1-833-454-0148
- 8:00 w.d. (a.m.) to 4:30 w.b. (p.m.)
- Wiixataa hanga Jimataa
Marsariitii (Weebsaayitii)
Odeefannoon waa’ee KOVID-19 (COVID-19) fuula-marsariitii Seattle King County irra Afaan Oromoon jira
Maxxansaalee
Dirree Hawaasaa
Maxxansaaleen dirree hawaasaa Hennepin Kaawuntii dhaa akkasuma odeeffannoo afaan garaa-garaatti hiikaman ni dhi’eessu. Kara kana nu quunamaa:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
UK magaalaa Salisbury keessatti Suummaayuu basaastuu lammii Raashiyaatiin walqabatee, Briteen gocha kana mootummaan Raashiyaattu qindeesse jechuun himatte. Kanuma hordofuun Briteen dipiloomaatota Raashiyaa 30 biyya isii keessaa kan ariite yoo tahu, biyyoonni warra dhihaatis Briteen deeggaruun dipiloomaatota Raashiyaa biyya isaanii keessaa baasaa jiru. Haaluma kanaan prezdaantiin Ameerikaa Donaald Traamp Dipiloomaatonni Raashiyaa 60 Ameerikaa akka bahan Wixata har’aa ajaja dabarse.
Dipiloomaatota Ameerikaa keessaa akka bayan murtaaye keessaa 48 Imbaasii Ruusiyaa keessa kan hojjatan yoo tahu, 12 ammoo magaalaa NiiwuYoorkitti UN keessa hojjatu.
Haaluma walfakkaatuun biyyoonno Awuroppaa heddu dipiloomaatota Raashiyaa biyya isaanii keessaa baasuuf sochii jalqabaniiru. Hanga ammaatti Faransaayii dippiloomaatota Raashiyaa afur, akkunuma Jarman dippiloomaatonni afur biyya isaanii irraa akka bayan ajajan.


text:
Berhanu Hundee
Barreeffamani gabaabaan kun Amajjii 1, guyaa WBO yaadachuudhaaf kan qophaahe waan ta’eef, hunda dura Uummata Oromootiin baga ayyaana Amajjiitiin nu gahe, isin gahe jechaa, WBOdhaan immoo barri haaraan 2021 bara cimina keessanii fi kan injifannoo ittigalmeessitan isiniif haa ta’u jechuun barbaada.
QBO keessatti, qabsoon hidhannoo barbaachisaa fi murteessaa ta’ullee, uummata Oromoo keessatti dhimma kana laalchisee guutumaa guutuutti irratti walii hin galamne ture. Qabsoo hidhannoo yeroon irraa dabree jira; haala amma Addunyaan keessa jirtu wajjin hin deemu; kan amma ta’uu qabu qabsoo karaa nagaa qofaa dha fi kkf kaasuudhaan warri mormii dhiheessan lakkoofsi isaanii xiqqaa hin turre. Sababa kanaan WBOdhaaf xiyyeeffannoo kennuun ifatti mul’achaa hin turre. Haa ta’u malee, erga gartuun ykn tuutni sirna Nafxanyaa leellisu fi dhaadhessu kan Abiyyi Ahmadiin durfamu injifannoo Qeerroo fi Qarree butee aangoo qabatee as haalli uummata Oromoo kan dur caalaa bu’uraan waan jijjiirameef, ilaalchi Oromootaas akkasuma waan jijjiirame fakkaata.
Qabsoon karaa nagaa wareegama hin gaafatau jedhamuu baatus, qabsoo hidhannoo wajjin walbira qabamee yoo laalame garuu, wareegama barbaachisu xiqqeessuuf ykn hir’isuuf silaa filannoo (option) gaarii ture. Haa ta’u malee, kun biyyoota abbaa irreetiin bulan kan akka Itoophiyaa tana keessatti karaa nagaatiin qabsaa’uun bu’aa fidee hin beeku, fiduullee hin danda’u. Waregamni qabsoo karaa nagaa keessatti kaffalame ykn/fi kaffalamaa jiru wareegama qabsoo hidhannoo keessatti barbaachisuu gadii miti yoo jedhame dhara hin ta’u. Biyya Itoophiyaa jedhamtu tana keessatti, qabsoo karaa nagaa filachuun sirumaayyuu akka sodaatti fi/ykn humna hin qabneetti laalamaa jira.
Erga gartuun sirna nafxanyaa ijaaruu barbaaddu aangootti dhuftee as reebichi, hidhaa fi ajjeechaan walumaagalatti dararamni suukaneessaa ta’e kan dur caalaa karaa hundaan uummata Oromoorra gahaa jira. Dur diinotni Oromoo jaarmayaa Oromoo walab ta’e tokkotti keessumaayuu ABOtti xiyyeeffachaa turan. Har’a garuu Sabboontota Oromootti maqaalee adda addaa moggaasuudhaan akka waliigalaatti Oromummaa addatti immoo Sabboonummaa Oromoo balleessuuf ciminaan hojjetamaa jira. Kun dararama uummata Oromoo adda godhee jira. Uummatni Oromoo akka sirna Nafxanyaa haaraa kana jalatti salphatetti salphatee hin beeku. Sabni Oromoo akka gartuu sirna Nafxanyaa fi Goobanoota haaraa jalatti tuffatametti tuffatamee, arrabsamee fi abaaramees hin beeku.
Egaa, kun kan agarsiisu, roorroon hammaatee daangaa akka dabre fi duguuginsi sanyii Oromoo karoorfatamee hojiirra oolaa akka jiru dha. Har’a qabsoon Oromoo qabsoo bilisummaa osoo hin taane, qabsoo jiruu fi jireenyaa; qabsoo saba keenya badiirraa hanbisuu; qabsoo uummata keenya jiraachisuu ta’ee jira. Kana godhuun kan danda’amu immoo humna Oromoo cimaa fi abdachiisaa ta’e yoo qabaatan qofaa dha. Humna akkanaa uumuuf immoo haaraa ijaaruu osoo hin taane kanuma jiru jechuun gaachana fi abdii Oromoo kan ta’e Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) humneessuu cimsuu fi karaa danda’amu hundaan bira dhaabbachuu dha. Humna haalaan ijaaramee fi cimaa ta’e qabaachuun hangam hamma nama kabchiisu fi ulfina namatti horu naannolee biroorraa keessumaayuu Tigraayirraa barachuun ni danda’ama.
Kanaafuu, WBO karaa hundaan gargaaruun, hamileessuun, cimsuu fi jabeessuun dirqama ilma fi intala Oromoo ta’uu qaba. WBOn wabii uummata Oromoo waan ta’uuf, isa jabeessuun dirqama malee filannoo miti jechuu dha. Oromoo ta’e; kan quuqamni uummata isaa itti dhagahamu; kan Oromiyaa fi Oromummaa jaalatau; kan Oromiyaan nagaa fi tasgabbii akka argattu barbaadu lammiin Oromoo kamiiyyuu shakkii fi mamii tokko malee qabsoo hidhannootti amanee; WBO deeggaruu qaba/qabdi. Barri haaraan kun kan mul’ata tokkorratti waliigallee humna Oromoo cimsinu ta’uu qaba jedheen abdii koo ibsuu barbaada. Mul’atni keenya immoo WBO cimaa Oromiyaa guutuutti ijaarree abbaabiyyummaa keenya deebifnee argachuu fi uummatni keenya akka naagaan jiraatu taasisuu dha.
Har’a gantoota, galtootaa fi ayyaan-laallattoota akkasumas tajaajiltoota diinaa kan ta’anirraa kan hafan Oromoo wayyabni qabsoo hidhannootti amanaa akka jiran ragaalee hedduu kaasuun ni danda’ama. Waan ta’eef, WBO deeggaruuf karaalee adda addaatiin gahee isaanii taphachaa fi/ykn qooda isaanii gumaachaa jiru. Wanti tanaan dura argamee hin beekne, fakkeenyaaf International OLA/WBO Support Task Force jedhamee dhaabbachuudhaan gargaarsa WBO cimsaa jiraachuun hedduu nama gammachiisa. Kun bifa adda addaatiin cimee itti fufu qaba.
Oromoon karaa kanaanis ta’ee karaa dhuunfaatiin WBO gargaaruuf dirqama lammummaa bahuu qaba. Ijoolleen (miseensotni WBO) har’a diinni fi tajaajiltootni diinaa “Shiftaa Shanee” jedhanii maqaa xureessan tun wareegama ulfaataa kaffaluuf kan socha’aa jiran numaaf uummata bal’aa Oromootiif jedhanii ti malee, jiruu mataa isaanii jiraachuu dadhabaniitii miti. Kanaaf ijoollee tanaaf kabaja guddaa qabaachuun, hamileessuun, kunuunfachuun, cimsuun ofii keenyaaf Oromummaaf jennee haa ta’u. WBOn injifannoon akka galu shakkiin hin jiru.
Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaatti.


text:
Waa’ee hiriira mormii fi walitti bu’iinsa uumameerratti hanga ammaa maal beekna?
Guyyaa Kibxata alkan waarii ture xinxalaan siyaasaafi Daarektarri OMN Jawaar Mohaammad eegdoota naaf ramadamanii 'alkaniin kaasuuf' jechuun ergaa midiyaa hawaasummaa isaarratti kan barreesse.
Jawaar konkolaatooti lama naannoo mana jireenyaa isaa dhufuun osoo hin beekne eegdoonni isaa ''meeshaasaanii qabatanii akka bahaniif''akka itti himame ture BBC'tti dubbatateera.
Kana malees eegdoonni maaliif akka kaafaman yoo gaafatan, leenjiif akka deeman akka itti himameefi isaanis alkaniin eegdu bakka osoo hin bunee goodaatti dhiisuun bahuu diduusaanii, isaan booda bilbilaan atattamaan manicha gadhiisanii yoo bahuu baatan addabbiin akka isaan eeggatu itti himamuu ibsameera.
Haaluma kanaanis deeggartoonniifi leellistoonni Jawaar dubbicha hordofaa turan, miidhaan irra gaha jedhanii yaaduudhaan magaalaa Fiinfinnee bakkeewwan garaa garaa irraa bakka manni Jawaar argamu Booleetti walitti qabamuu eegalan.
Akkasumas ganama isaatii kaasee naannoo Oromiyaa bakkeewwan adda addaa keessatti dhimma Jawaariin mudate mormuun hiriirri gaggeeffamuu eegale.
Roobii
Komishinarri Poolisii Federaalaa Indashaaw Xaasaw midiyaa biyya keessaatti dhiyaachuun, eegdoota kaasuun kan duraan eegaleedha. Ammas kan itti fufuudha. Garuu ''mootummaanis ta'e poolisiin tarkaanfiin Jawaar irratti hinfudhatamne'' jedhan.
Kana malees ergaan Jawaar miidhaan narra gahuuf jedhee deeggartoota isaatiif dabarse dogongora jechuun, daandiiwwan cufaman akka saaqaman, sochiileen idilee akka itti fufu jechuun, poolisiin olaantummaa seeraa kabachiisu hojjachu itti fuufa jedhan.
Jawaar BBC'tti akka himeetti, ''egduun kaafamu yoo barbaachise guyyaa raawwatamuu osoo danda'uu, alkan waarii kaasuuf yaaluun haala shakkisisaadha. Kunis maaliif akka raawwatame naafi hingallee'' jedheera.
Kana malees, ''ragaan ani qabu erga eegdoota kaasaniin booda kashilabbootaan mana kiyyarratti miidhaa geessisuuf yaadame akka turedha' jedheera. Kanaafuu yaaliin taasifame ''yaalii ajjeechaa'' akka ta'e himeera.
Guyyaa Roobii sa'aa booda hiriiraan booda walitti bu'iinsaa fi miidhaa qaqqabeen qabeenyaan barbadaa'uufi badiinsi lubbuu gahuu gabaasaaleen bahu eegalan.
Pirezidaantii Itti Aanaan Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa ibsa kennaniin, ''gochi dogongoraa ta'u hinqbaannee raawwatameera'' jechuun motummaan naannichaafi federaalaa nageenya Jawaar akka eegsiisu dubbataniiru.
Pirezidaantichi itti dabaluunis gochi alkan keessa eegdoota kaasuuf taasifame kun maaliif fi eenyuun akka raawwatame akka qulqullaa'u himaniiru.
Kamisa
Walitti bu'insiifi miidhaan bakkeewwan garaa garaatti cimee akka itti fufe dhagahame. Keessattu magaaloota Adaamaafi Ambootti lubbuun namoota hedduu baduu maddaalee adda addatiin mirkanaa'e.
Akkasumas gabaasaa VOA afaan Oromoo Muktaar Jamaaliin dabalatee lammileen hedduun Adaamaatti miidhaa qaamaaf saaxilaman.
Keessattu sababii qaamoolee haala umameetti fayyadamuun dubbicha gara walitti bu'iinsa sabaafi amantaatti geedaruun miidhaa qaqabeen lubbuun namoota kudhii olii baduu BBC mirkanneeffate ture.
Miidhaawwan qaqabaniin namoota du;aniin alatti, namoonni hedduun miidhaa qaamaatiif saaxilamuufi akkasumas badiinsi qabeenyarra qaqabuusaa barameera.
Kamisa sa'aa boodee kaasee jaarsooliin biyyaafi oggantoonni siyaasaa gaaddisa Oromoo jalatti walitti qabaman xinxalaa saiyaasaa Jawaar waliin ta'un, ibsa waloo taasisaniin dargaggoonni hiriira bahaniirraa gara manaatti akka deebii;aniif waamicha taasisan.
Keessattu ergaa Jawaar dargaggootaan dabarseen, ''ammaaf daandiirraa gara manaatti gala, garuu ofi hindagatiinaa'' jedheera.
Sinidoosiin bataskaana Waldaa Ortodoksii Tawaahido Itoophiyaa yaa'ii idilee waggaatiif wal gahee tures, guyyaadhuma Kamisaa ture walitti bu'insiifi miidhaan eddoowwan garaa garaatti babbalchuunsaa akka isaan yaachisee ibsuun kadhannaa guyyaa sadii labsaniiru.
Jimaata
Wa;itti bu'insi umameesi magaaloota akka Adaamaa, Bishooftuu fi Amboo keessa guyyoota lamaaf turuun qabeenyaafi lubbu namootaarraan miidhaa qaqabsisseera.
Eddoowwan kanneenii alattis, Arsii Kofale, Dodolaa, Hararge Bahaa, Dirre Dawaa fi Baalee Roobeetti miidhaawwan raawwatamusaanii madden adda addaarraa mirkanneeffanneera. Bakkeewwan dhiheenya magaalaa Finfinneetti argaman kan akka Sabattaafi walattee fa'ittis miidhaan namootarra qaqabuu BBC'n mirkanneeffateera.
Walumaa galattis, walitti bu'insa guyyoota lamaan duraatiin lubbu dhaban 44 qaqabu madden hospitaalaa, qoondaaltoota motummaafi jirraattota firri jalaa du'erraa irraa BBC'n mirkanneefateera.
Haaluma kanaan walqabatenis naanoolee jeequmsi keessatti cime kan akka Harariifi Dire dhawaatti raayyaan ittisaa akka bobba'uuf gaaffiin dhiyaachusaa, Ministira Ittisaatti Daarektarri Sab-himaa Ummtaa fi Indoktirineshiinii Meejar Janaraal Mahaammad Tasammaa midiyaale biyya keessatti himan.
Bakkeewwan raayyaan ariitiin hinbobba'inittis miidhaan mudachuusaa daarektarri kun himanii ture.
Guyyootuma kanneen keessattis miseensoonni Sinidosii itti aanaa MM Damaqaa Makoonnin, Minisitira Ittisaa Lammaa Magarsaa, Ministira Nagaa Mufariyaat Kaamiil fi Komishinara Poolisii Federaalaa waliin mari'ataniiru.
Mariin kanaanis bakka bu'oonni waldaa kanaa motummaan hojii seera kabachisuu cimse hojiirra akka olchuuf gaafataniiru.
Jimaata gara galgalaa ammo midiyaan Rooyitarsi komishinii poolisii Oromiyaa caqasuun, lakkoofsi namoota walitti bu'insa kanaan lubbu dhaban 67 gahu gabaaseera. Kana malees lakkoofsi namoota miidhaa qaamaatiif saaxilamanii dhibba lamaa ol ta'uus himameera.
Sambata
Itoophiyaatti Ambaasaadarri Ameerikaa Maayik Raayinar, haala biyyattii keessatti umamee ilaalchisuun fuula feesbukii Imbaasichaa irratti maxxansaniin, ''miidhaafi dubbiiwwan jibbaafi goolii umtummaa tibbana mullataniin'' baayyee nahu kiyyan ibsaniiru. ''Kanneen miidhaa kana keessatti hirmaataniifi kanneen kakaasan cimsinee balaalleeffanna. Gochi akkasiis sababii kamiiyyu dhiyaachuuf hindanda'u,'' jedhaniiru.
Kana malees biyyisaanii nageenya, badhaadhiinaa Itoophiyaa fi siyaasni hunda hammatuu akka uumamuuf akka hojjatuufi deegarsa akka taasiftu ibsaniiru. Lammiilee Itoophiyaa kaayyoo kanaaf hojjatan waliin hojjachu akka itti fufan himaniiru.
Ministirri Mummee Abiy umamee ilaalchisuun ibsa kan kennann guyyaa kana ture.
MM egaa fuula feesbuukii waajjira isaaniirratti maxxansaniin akka ibsaniitti, rakkinni nu mudateen walta'iinsaafi tokkummaan yoo waliin dhaabbannu malee daandiin keenyaa hangam rakkiisaafi sodaachisaa akka ta'e kan mullisuudha jedhaniiru.
Rakkina umamee ture bifa walitti bu'iinsa sabaafi amantaa akka qabaatuuf yaalameera. Kanaan kan ka'ees lammileen haala sukkaneessaa ta'een wareegamaniiru. Qabeenyaanis barbadaa'eera jedhan.
Manneen amantaa fi dhaabbileen daldalaas barbadaa'aniiru. Namoonni buuqaafamanis eddoowwan garaa garaatti dahatanii argamu. Haalli sukkanneessaan argaafi dhaggeettiitti hintollees lammileee keenyaarratti raawwateera.
Haala gaddisiisaa kanaan gaddinulleen lammiilee Itoophiyaa ammalleen faggeessaniin kan yaadaniifi hubattoota ta'usaanii agarree jirra. Waldaaleen akka hingubanneef musilaamooti yoo dhorkan, akkasumas masijidoonni akka hingubanneef kiristaanoota waardiyaa dhaabbatan qabna.
Akkasumas namoota saba isaantiin alaatiif kanneen aarsaa kanfalanis jiru.Nageenyaafi tasgabbii buusuuf jaarsooliin alkanii guyyaa dadhabaa jiranis qabna.
Namoonni waan harra umamee osoo hintaane waa'ee eegeree faggeessanii yaadaniifi miseensoonni raayyaafi poolisii seeraafi lubbusaaniif dhaabbatanis qabna.
Imala eegalee ittuma fufna. Aramaa buqqusaa miidhaa kunuunsaa adeemna malee aramaaf jecha miidhaan hingannuu. Haaluma walfakkaatunis rakkina nu mudate furaa bitaafi mirga osoo hinjennee imala keenya itti fufna. Nutis aarsaa barbaachisu hunda kanfaluun badhaadhina Itoophiyaafi ummata ishee kan fidu ta'u keenya, kanneen rakkina umaa jiran wanti isaan hinhubatiin.
Haala gaddisisaa umameen namoonni miidhaan irra gahee akka bayyanataniif, kanneen nama isaanitii buqqaafaman akka deebii'aniif, kanneen qabeenyaan isaanii jalaa barbadaa'eef ammoo deebiifamanii akka dhaabbataniif ummata waliin ta'uun ni hojjanna jedhan.
Kana malees, olaantummaa seeraa kabachiisuufi kanneen yakka raawwatan seeratti dhiyeessuuf ni hojjannas jedhaniiru.
Kanas fiixaan baasuun dhaabbileen amantaa, waldaaleen sivil fi ummanni hundi nu maddii dhaabbadhaa jechuunis waamicha dhiyeessaniiru.
Nuti yoo wal qoodne walitti buune kan moo'atu warra biraati. Eenyumti keenyaa hinmoonu. Diinoon keenya maal akka taanu akka barbaadan waanuma muraasaanu agarreera. Kan kana caalu akka hin uumameeneef ummanniifi mootummaan waan irraa eegamu bahachu qabaatu jedhaniiru.
Dilbata
Ministirri Mummee Abiy Ahimad, Ministirri Ittisa biyyaa Obbo Lammaa Magarsaa fi itti Aanaani Pirezidaantii Naannoo Oromiyaa obbo Shimallis Abdiisaa, bakka bu'oota jaarsoolii, haadhooliifi dagaggoo waliin kora tokkummaa Oromoo magaalaa Finfinneetti gaggeessaniiru.


text:
Giiftii duree Yukireen Oleenaa Zelenskaa giiftii duree Yunaayitid Isteetis Jiil Baayiden waliin Kibxata harraa Waayit Haawusitti wal argan.
Lamaan isaanii yeroo dhumaaf kan wal argan, Caamsaa keessa daawwannaa Baayidan osoo hin beeksisin gara dhihaa Yukireenitti taasisaniin yeroo mana barumsaa tokko daawwatanii daa’imman kennaa guyyaa haadholii qopheessaaturan waliin wal arganitti ture.
Zelenskaan wixata kaleessaa Ministira Dhimma Alaa Yunaayitid Isteetis Antony Blinken waliin Waashingitanitti wal arganii jiran.
Dubbi himaan ministeera dhimma Alaa Ned Praayis akka jedhanitti, Zelenskaa fi Blinken waa’ee weerarri Raashiya lubbuu namaa gatii guddaa baasisuun hammaataa jiru dubbataniiru, akkasumas Blinken waadaa Yunaaytid Isteetis Yukireen deeggaruuf qabdu cimsanii dubbatanii jiran.
Ministrichi Blinken, hojii Giiftii Duree Zelenskaan lammiilee Yukireen waraanaan miidhaman gargaaruuf hojjettan galateeffataniiru,'' jedhan Piraays.
Ameerikaan Yukireen qormaata dinagdee fi namoomaa guddaa ishee mudateef deebii kennuuf gargaarsa kennitu akka itti fuftu irra deebi’anii dubbataniiru, kunis kaka’umsa fayyummaa sammuu Giiftii Duree lammiilee waraanaan miidhaman deeggaruuf akeekame of keessaa qaba.
Sagantaan Zelenskaa Kibxata gara biilsa mana maree dhaquu dhaan seera tumtootaaf haasaa dhageessisuu of keessaa qaba.


text:
BAAY’INAAN KAN DUBBIFAMAN
- Pireezidaanti Saahilaqwarqi xalayaa muudamaa Ambaasaaddaroota 11 fuudhan
- Aanaa Beer’aanootti pirojektiin jallisii lafa hektaara 124 misoomsu eebbifame
- Irreechaan walqabatee Jimaata boriirraa eegalee sochiin doqdoqqee dhorkame
- Warshaan bu’aalee oomisha gogaa Doolaraa Biiliyoona 1n ijaarame ebbifame
- Ityoophiyaanonni lammiileef deeggarsa taasisuun dirqama amantaa akka bahatan waamichi dhiyaate
- Amb. Silaashii Baqqalaa Walitti Qabaa Dhimmoota Tikaa Seneetii Ameerikaa waliin mari’atan
- Ityoophiyaatti dhibeewwan onneefi ujummoo dhiigaan giddugalaan guyyaatti namoonni 170 ni du’u jedhame
- Sirni awwaalchaa Artisti Maadiingoo Afawarqi raawwate
- Jala bultiin Irreechaa Kutaalee Magaalaa Finfinneetti sagantaalee garaagaraan kabajamaa jira
- Magaalaa Adaamaatti ergamtoonni Shaneefi ABUT 82 to’atamuu ibsame


text:
Wayyaaneen 2ffaa Dargaggoota Oromoo Rakkisaa Jira/ ዳግማዊ ወያነ ወጣቶችን እያሰቃየ ነው።
gaaffii tokko malee baatii 4 hanga waggaa tokkoo mana hidhaa makilaawwiitti sabboontotni hedduun dararamaa turan.
Har’as jijjiramni hin jiru Qeerroowwan armaan gadii fulbaana 5/2019 mana jireenyaa isaanii keessaa erga ugguramanii hanga ammaa namni isaan qorate osoon jiraatiin baatii tokko akka lakkoofsisan guyyaa har’aa mana murtii Birbirsa Gooroo jirutti yeroo dhiyyaatan baruu dandahameera.
Biqilaa Amanuu
Addunyaa Keessoo
Gadaa Bultii
Firoomsaa Baqqalaafi
Abdiisaa Guuttataa beellama dabalataa Onkolooleessa 20,2019 akka dhiyyaatan manni murtii Araadaa beeksiseera.
Haqni keessan dimimmistus numa ifti guyyaa tahe.


text:
Caamsaa 24/2016 Oromiyaa Gidduu Galaalessaa Godina Lixa Shaggar Aanaa Giincii Magaalaa Giincii keessatti Goototni Qeerroon dargaggootni Barattootni Oromoo fi Uummaatni Oromoo walta’uun Warraaqsaa FXG bifa adda ta’een finiinsuu itti fufan!!
Guyyaa har’aa bifa qindaa’ee fi adda ta’een Qeerroon gootni barattootni oromoo fi kabajamaan gootni uummatni Oromoo Warraaqsa Biyyooleessa Oromiyaa dhihaa magaalaa Giincii keessatti finiinsuun diinaa fi waraana diinaa boqonnaa dhorkachaa kan jiruun Sagaleen dhaadannoo warraaqsaa guddaa fi sagaaleen dhukaasaa guddaan magaalaa Giincii keessa dhagaa’ama jira.Daandiin konkolaataa cufamee konkolaataan gara dhihaatti adeemuu guutummaatti dhaabbatee jira. konkolaataan diinaa fi diinaa fe’attee sochoo’a jirtuus irree uummataan daaraa ta’aa kan jirtu ta’uun mirkanaa’ee jira. barruuleen warraaqsaas Qeerroo dargaggoota barattoota Oromoon godinaalee Oromiyaa Gidduu Galeessaa fi Oromiyaa dhihaa keessatti bittinneeffamuu fi uummataaf rabsamuun walqabatee warraaqsii FXG marsaa 5ffaan haalaan jabaatee itti fufee jirachuun walqabatee Godinaalee oromiyaa dhihaa Godina horroo guduruu wallaggaa, Godina bahaa wallaaggaa fi Godina Lixa Shaggarii fi Magaalotaa akka Bishooftuu fi Kutaa Magaalaa Finfinnee Boolee bulbulaa Warra Gannuu dabalatee diddaan haalaan jabachuun itti fufee jira keessatti .
Har’an kan Gincii bifa addaan itti fufe. Seenaa sochii Warraaqsaa Biyyoolessa Oromiyaa FXG keessatti dursa kan qabudu Magaalaan Giincii Sadaasaa 12/2015 Irraa eegaluun Goototni dargaggootni Oromoo warraaqsaa dhoosuun diina dura dhaabbachuun falmachuu kan eegalan ta’uun ni yaadatama yeroo ammaa kana Oromiyaa cufa keessatti uummaatni Oromoo baatii 6 oliif Warraaqsaa wal irraa hin citne gaggeessuun abbaa irree sadarkaa aangoo irraa lafa buusuu fi bilisummaa isaaa gonfatu irra ga’aa jira. guutuu sochii warraaqsaa eeggadha.
Godina Lixa Shaggar Aanaa Giincii Magaalaa Giincii keessatti FXG Itti Fufuun Goototi Qeerroon Ummata Waliin Warraasa Finiinsaa Jiru.
Caamsaa 24/2016 Oromiyaa Gidduu Galaalessaa Godina Lixa Shaggar Aanaa Giincii Magaalaa Giincii keessatti Goototni Qeerroon dargaggootni Barattootni Oromoo fi Uummaatni Oromoo walta’uun Warraaqsaa FXG bifa adda ta’een finiinsuu itti fufan!!


text:
Godina Jimmaa magaalaa Asaandaaboo fi naannootti waldootii kristaanaa fi manneen jireenyaa amantootaa gubameef garee lellistoota Islaamaa Kwareej jedhamu mummichi ministeera Itiyoophiyaa Mallas Zinawii himatanii jiran.
Obbo Mallas oduu gabaastootaaf ibsa kennaniin waldootiin kristaanaa gubamuun kan isaan yaaddesse ta'uu hubachisanii,dhaabbatooti amantii kan hawaasa musliimaa keessa gareen leellistoota hangi tokko akka jiran ni amanna jedhan.
Gareen kwaareej fi leellistonni ka biroon walii-obsii amantii akka hin jiraanneef naannoo sanatti lallabaa akka turan ni beekna kan jedhan Obbo Mallas, lellistummaan islaaamaa fi gareeleen shoroorkessotaa kutaalee biyyatti ka biroo keessatti akka hin babal'anne gochuuf hordoffiin kan godhamu ta'uu hubachisan.
Gama kaaniin immoo giddu galeessa bahaa keessumaa yemen keessatti mormiin mootummaa irratti gaggeeffamu mootummaa dadhabsifnaan Al-Qaidaa figareen leellistootaa naannoo sanatti jajjabeessuu malu jechuun sodaa qaban ibsanii jiru Obbo Mallas.
Itiyoophiyaa keessaa fi alaa bulchiinsa IHADIG kan waggoota 20 lakkofsisee kuffisuuf yaaliin akka jiru kan ibsan mummichi ministeera Itiyoophiyaa deemsiiakkasii Itiyoophiyaa keessaa irratti kun hin hojjatu.Garuu yeroo kana jennu moo kanneen yaalii godhan hin jiran jechuu miti jedhan.
MP3 tuquun gabaasa guutuu dhaggefadhaa


text:
Mootummaan Itiyooophiyaa adda waraanaa Raayyaatti waraana ka’etti aansuu dhaan ABUT irratti haleellaa walii gala amma iyyuu hin jalqabne jedhee jira. Ministera Dettaan Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa Itoophiyaa, Obbo Kebbedee Deessisaa gaazixeessota biyya keessaaf har’a ibsa kennaniin humnoonni federaalaa haleellaa TPLF ittisaa jiru jedhan.
Dubbi himaan ABUT obbo Geetaachoo Reddaa gama isaaniin Maqalee keessatti gaazixeessota biyya keessaaf akka himanitti mootummaan federaalaa Roobii darbe haleellaa raawwachuu isaa ibsaniiru. Mootummaan federaalaa walitti bu’iinsa deebisee kaasuu dhaan walitti bu’iinsi Itiyoophiyaa gama kaabaa karaa nagaan furuuf yaalii godhamutti gufuu ta’e jechuun himataniiru. Obbo Geetaachoon nuti ofi irraa ittisaa jirra malee bakka qabachuu utuu hin taane jiraachuu uummata Tigraay eegsisuufi jedhan.
Obbo Geetaachoon akka jedhanitti, jJiraachuu uummata Tigraayiif balaa ta’uu kan danda’u, humna beela itti fufuuf waardiyaa dhaabate deebisee akka dhfuuf carraan akka jiraatu garuu hin eeyamnu. Bakka inni seene seennee waan gochuun nu irra jiru goona. Jiraachuu Tigraay mirkaneessuun ala ajandaa biroo hin qabnu. Uummati Tigraay waan nyaatu akka argatu jechuun socho’aa jirra. Ofiin of bulchuu akka danda’u, lammiiwwan mirga isaa sarban diinota isaa dura dhaabbachuu qofa kan nuti barbaannu jedhan.
Komiishinni mirga namaa kan Itiyoophiyaa gama isaan naannoo Amaaraa magaalaa Qobboo keessatti waraana irra deebi’ee geggeeffameen namoota nagaa irratti fuuleffatamuu isaa fi Maqaleetti kan argamu dirreen taphaa irrattis namoota nagaa irra miidhaan ga’uu isaa beeksisee jira. Itti aantuu komishinerittiin Raakeeb Messelee VOAf akka himanitti qorannaan isaanii yeroo itti dabalaa barbaada jedhaniiru.


text:
Mars
Marsiin (mallattoo: ) aduu irra planet affuraffa irratti argamtuu dha. Marsiin yeroo tokko tokko Red Planet (Planet Dimtuu) jedhamtee bekkamti, kunis waan yeroo Lafaa kenya (Earth) irra ilallani dimmena qabdufi. Planetii kunii maqaa kana kan argatee Roman irra yoo ta'u Mars jechun immo Roman god of war (waqqa warranna Rommanotta) jechu dha. Planet Gosa Lafaa Kenya (Terrestrial Planet) kan ta'e Marsiin kuni Atmosferra qalla qaba. Marsiin laftii ishe dhoqaa fi fakkena gossa Batti (Moon), Volkanoo Lafaa, dhoqaa lafaa fi Fixxe Lafaa Cabbi|Polar Ice Cap qaba. Marsiin bakka Olympus Mons, garaa dherinaa gudda adunya kessa qabu itti argamu fi akkasumas bakka Valles Marineris dhoqaa bishan kessa ce'anni adunya kessaa guddicha ofii kessa qaba. Fulli Marsii qofaa osoo hin ta'in Rotational Period (Marsaa Lafaa) fi jijjirami yeroo yerooni qabdu lafaa kenya wajjin walii fakkattin qaba.
Addemsa gara Marsii yeroo tokkoffafi Mariner 4 iin bara 1884(G.C.) godhame jalabe marsiin bishan qabachu dandetti jedhame yadattam ture. Kunii immo kan hundeffame, Marsiin jijjirama iffa fi dukkana kessattu bakka cabiin jiruutti qabdu ilallun, illaltotti waan arganu sunii bishan waan itti fakkatef. Yoo foto kana fixee issa ilaltani cabiin suni bishan fakkatte namatti mulatta [1]. Haa ta'u malee yadni kuni akka sirri hiin tanne himame. Garuu Marsiin planetotta jiranii kessa (Lafaa kenya osoo walitti hin qabin) bishan qabachu akkasumasi nami irra jirachu hin danda'a kan jedhamu isaa tokko qofaa dha.
Marsiin Spacecraft gosa sadii kessumesu dandettera, kuniis Mars Odyssey, Mars Express, fi Mars Reconnaissance Orbiter kan jedhamanii dha. Kunis planetotta biraa irra adda ishe godha. Laftii kunii Mars Exploration Rover's MER lammafi, kuniis Spirit Rover (MER-A) fi Opportunity Rover (MER-B)fi mana tatterti. Yalli kana fi kanan duraa irratti hunda'unni Marsiin bishan bayye qabachu akka dandettu mirkanessanirru. Yalluma kana irrattii hunda'un Marsiin bishan Fillewa(Amariffa) diqqo akka qabdu mirkaneffamera. Ilalchi Mars Global Surveyor Of NASA godhame akka agarsisutti cabbin fixxe marsii kibban argamu akka digama yokan caccaba jira.
Marsiin Batti (Moon) lamma qabdi, kuniis Phobos fi Deimos jedhamni. Lachu diddiqa yoo ta'an, irregular shape qaban. Kunii immo asteroid qabamanii kan 5261 Eureka, Trojan Asteroid Marsii wajjin wal fakkatu. Marsiin illa duwaan lafaa kenna irra ni mulatti. Apparent Magnitude iin Marsii -2.9 ni ta'a, kunis iffa Venus, Batti fi Aduu qofaani mo'attama. Jupiteriin illa namafi iffe haa mulattu malee, iffani Marsiin Jupiter ni calla.


text:
WAASHINGITAN, DIISII — VOA afaan Oromoo
Tilmaamni galii guyyaa dabalamee gibirri nuti baafnu nutti hammaate jechuu dhaan daldaltoonni godinaalee Oromiyaa adda addaa keessa mormii gabaa lagachuu geggeessaa turan itti fufanii jiraachuu jiraattonni nuuf ibsaa turan. Mormiin isaanii ka biroon hoogganoonni siyaasaa kanneen akka obbo Baqqalaa Garbaa fi Dr. Mararaa nuuf haa hiikaman kan jedhu ta’uu illee dubbataniiru.
Gaaffiin gibirri akka xiqqaatuuf dhiyeessine amma iyyuu deebii hin arganne jechuu dhaan mormiin kun Oromiyaa bakka tokko tokkotti itti fufee jira.
Akkuma kanaan godina Shawaa lixaa magaalaa Amboo keessa daldaltoonni jiran torban darbe guutummaa isaa manneen daldalaa cufanii bajaajjii dabalatee geejjibi socho’aa kan hin turre ta’uu dubbatu.
Bulchiinsi magaalaa Amboo kanaaf sababaa ta’an kan ittiin jedhe abbootii qabeenyaa to’annaa jala oolchuu isaa jiraataadhumti kun ibsanii namoota kana wabiin gad dhiisisuuf maallaqa guddaa gaafataman jedhan.
komee uummataa kana bakka haalli laguu gabaa fi hidhaan daldaltootaa itti raawwatame jedhe magaalaa Ambootti bilbiluu dhaan kutaa ittisa yakkaa irraa Comandor Mengistu nama jedhaman kana dura haasofsiisnee waan turreef gara isaaniitti bilbillus deebii quubsaa hin arganne. bilbile.
Qaama mootummaa biraa deebii argchuuf kaleessaa qabee yaalaa turre. Kan dhimma galii guyyaa fi gibiraa ilaalchisuun deebii nuu kennaa turan itti gaaftama biroo kominikeeshinii mootummaa naannoo Oromiyaa obbo Addisuu Araggaatti deddeebi’ee bilbilee haala yeroo ammaa naannolee adda addaa keessatti uumame odeeffannoo argachuuf yaalus bilbilli isaanii hin ka’u.
Itti aanaa isaanii kan ta’an Obbo Workuu Caalaatin bilbile. Yaalii hanga tokko booda bilbila isaanii kaasanii haala jiru ergan ibseefii booda mootummaa biraa deebii argachuu barbaaduu koo ibseefii, dhimm isaa poolisiif abbaa taayitaa galii ilaallata waan ta’eef kallattiin isaaniin quunnami naan jedhan. bilbilan irratti argachuu danda’u deebisee yoon bilbile naa kennuuf waadaa naa seenan. Akkuma kanaan bilbila isaanii irra deddeebi’ee bilbilus argachuu hin dandeenye.
Dhaggeeffattoota keenyaa komii uummati dhiyeessu kanaaf deebii gama mootummaa hordofnee akkuma argannetti dhiyeessina.


text:
Naannoo Tigiraayitti dhaabbii biqiltuuf kan oolu lafti heektaara kuma 25 meeshaa ammayyaa’aan adda ba’eera
Finfinnee, Caamsaa 22, 2012 (FBC) – Naannoo Tigiraayitti dhaabbii biqiltuuf kan oolu lafti heektaara kuma 25 meeshaa ammayyaa’aan adda ba’eera.
Ganna bara kana kan adeemsifamu dhaabbii biqiltuuf kan oolu lafti heektaara kuma 25 hojiin meeshaa ammayyaa’aan adda basuu dabalatee qophiin barbaachisu hundi raawwatamuu Biiroon Qonnaa fi Misooma Baadiyyaa Naannoo Tigiraay beeksise.
Daayreektarri Itti fayyadama misooma Bosonaa Biiroo Qonnaa fi Misooma Baadiyyaa Naannoo Tigiraay obbo Mu’uuz Hayiluu Tajaajila Oduu Ityoophiyaaf akka ibsanitti hanga ammaatti tajaajila dhaabbiif kan ta’u lafti heektaarri kuma 25 qophaa’uu himaniiru.
Hojii misooma biqiltuu milkeessuf bool’i miiliyoona 13 qotamuus ibsaniiru.
Bara kana naannichatti biqiltuuwwan garagaraa miiliyonna 80 dhaabuuf kan kayyeeffame yoo ta’u, Waxabajjii 15, 2012 eegalee hojiin biqiltuu dhaabuu kan eegalamuu ta’uu himaniiru.
Odeeffannoo waqtaawaa argachuuf Teelegraama keenya https://t.me/afanoromofana subiskiraayib godhaa.


text:
Simone Biles nama ganna 22 ti lammii Amerikaati. jimnaastikiin fi Olompikii irratti medaaliyaa hedduu guurrachuun beekan.
Shaampiyoonaa addunyaa Stuttgart, Germany itti jiran kalee dhumate irralleetti warqii lama moote.
Medaaliyaaisiin gimnaastikiin argate 25 keessaa 19 warqii.Haga ammaatti marroo shan Shaampiyonaa gimnaastikii addunyaa irratti dorgomte.
Simone dorgommiin fillinqoo bu’an ykn jimnaastikiin beekan.”Wannii cuftii marroo tokkotti naa qixooftee akka isiin naa guutamte ammoo eegee hubadhe,” jette bara tokko
Coco Gauff intala ganna 15 dhalootaan Australiaya amma lammii Amerikaati.
Dorgommii shaampiyoonaa Waldaa Teenisii Addunyaa,WTA kalee Awustiraaliyaatti dhumatte irratti shaampiyoona taate. Isii malee namii ganna 15 ta shaampiyoonaa teenisii tahe hin jiru.Cocon atileetii Lativia Jelena Ostapenko mooteetti shaampiyoonaa irraa fudhatte.
Brigid Kosgei atileetii Keenyaa ganna 25ti. Marattoonii Amerikaa Chikaagootti dorgoman irratti atileetii Biriteyin, Paawulaa Radcliffe irraa rekoordii isiin ganna 16 asi qabaachaa baate irraa fudhate.
Pawulaan nama ganna 25ti maratoonii km 43 fi wayii tana 2:14:04 moote.Ta ganna lamaan duraa irraa sekondii 4 diqqeeffatte. Atileetii Itoophiyaa Ababel Yeshanehtti itti aanee lammeessoo bahe.
Gama kaaniin ammoo atileetiin Keenyaa Eliud Kipchoge maratoonii km 43 fi wayii saatii lamaa gaditti fiigee fixee addunyaa mamsiise. (1:59:40). Namii maratoonii saatii lamaa gaditti fixe isuma.


text:
UNHCR akka jedhutti bidiruun humnaa ol nama feete sun kan garagalte imaltoota Bosaasoo irraa fuutee karaa erga jalqadee daqiiqaa 15 booda.
Jiraattonni naannoo akka jedhanitti yeroo balaan kun dhaqqabetti haalli bubbeen qilleensaa hamaa waan tureef sababaa ta’uu mala.
Balaa kanaan kan midhaman irra hedduun Oromootaa fi lammiiwwan Somalee kan Puntland utuu hin taane kan somalia ishee guddittii kanneen gara Yemenitti ce’uuf namoota seeraan ala namoota deddeebisan mindeessan turan jedhama.
Garuu jiraattonni magaalaa Bosaasoo hedduu fi kanneen balaa Sana irraa lubbuun hafan balaa kana kan ilaaleen gabaasaalee adda addummaa qabu Raadiyoo sagalee Amerikaa sagantaa Afaan Oromoof kennan.
Namoonni balaa sana irraa lubbuun hafan lama bakka dhokatanii jiran irraa akka dubbataniitti namoota seeraan ala nama deddeebisanin tumamanii galaanatti kan darbaman ta’uu iibsanii imala balaa irra nu buuse kanaaf maallaqa baafne jedhan.
Kanneen lubbuun irraa hafan kun lamaan Oromoo yoo ta’an akka hamaatti miidhamanis yoo argamne qabanii biyyatti nu deebisu jedhanii aangawoota puuntlaand waan sodaataniif wal’aansa ogeessa fayyaa ituu hin argatiin kan jiran ta’u dubbatan.
Bidiruun balaa wal fakkaataan isa mudate lama ta’u fi lakkoobsi namoota irra turaniis kan angawoonni lafa kaa’an 55 ol ta’uu kanneen lubbuun hafan kun raadiyoo sagalee Amerikaaf ibsaniiru. Garu Gabaasi kun mirkanii hin argatiin jira.
Jiraataan magaalaa Bosasoo tokko ibsa kenneen hanga ammaatti reeffi namoota 39 argameera. Balaan kun kan dhaqqabe Kibxata darbe ta’uu kan beeksisee UNHCR balaan kun hamaa fi kan lubbuu nama heddu galaafate ittiin jedhejira.
Jaarmayoota gargaarsaa biraa akeekkachiisi kennamus waggaa kana keessa namoota kuma 100 ta’antu galoo galaana Aden fi galaana diimaa qaxxaamuranii jiru jedha.


text:
Madagaskaar
Madagaskaar yookaan Rippabiliika Madagaskaar (maqaa durii immoo Rippabiliika Malagasii) biyya Odolaa yoo taatu kan argamtus Garba Indiyaa keessatti kunis qarqara kibba-bahaa Afrikaan. Madagaskaar addunyaa keessaa odola guddinaan afraffaa gubbaatti argamtu dha. Dhibbantaa 5 gosa biqiltoota fi bineensota addunyaa Madagaskaar keessatti argamu. Kan keessaa immoo parsentiin 80% Madagaskaar qofatti kan argamani dha. Kan keessaa kan beekkamani immo Liimar (Lemur) kan ta'an, foon nyattota(carnivous) kan ta'an keessaa Fossaa(bineena adurree fakkatu), akkasumas gosa simbira Madagaskaar qofa keessatti argamani sadii fi gosa Baa'obaab ja'a kan Madagaskaar qofa keessatti argamani of keessaa qaba. Nammi Madagaskaar kessa jiraatu Malagasii jedhama (Madagascan mitti) akkasumas afaan Madagaskaar Afaan Malagasii jedhama.


text:
Eenyutu Yeroo Jalqabaatif Yesuus ilma Waaqayyoti jedhee?
Deebiin isaa kana fakkaata:
Yeroo jalqabaatiif Iyyasuusin Gooftaa ykn ilma gooftaati kan jedhe nama maqaan isaa Phaawulos jedhamuudha. Seenaa kiristaanaa keessatti seenaan Phaawulos seenaa gariiba (adda ta’ee) fi ajaa’ibaati. Amanti Kiristaanaa jallisuu keessatti gahee ol’aanaa kan taphateedha. Phaawulos nama Yahuudi ture. Maqaan isaa “Saa’ol” jedhamaa ture. Inni Nabii Iisaa hin argine. Yeroo Iisaan gara Amantii Rabbiitti namoota waamu fi isaan gammachisus hin dhageenye.
Yeroo isaa jalqabaa irratti, Phaawulos Kiristaanota Iisaa hordofanitti namoota diina ta’an gurguddaa keessaa tokko ture. Inumaa, isaan adabbaa fi garmalee rakkisaa ture.
Erga Rabbiin Olta’aan İisaa gara samii ol fuudhee booda Phaawulos tasa gara Kiristaanummaaa seenu isaa labse. Erga itti seenee booda oduu addaa odeessu jalqabe. Yeroo gara Damasqoo deemu ifni akka isa marsee fi gooftaan samii irraa akka itti lallabee ni dubbata. (Barreefama asii gadii keessatti Iisaa =Yesus)
Mee wanta Phaawulos (Saa’ol) jedhe Macaafa qulqulluu gara Afaan Oroomotti hiikkame, “Hojii Ergamtootaa Boqonnaa sagal” irraa fudhannee haa ilaallu:
“¹ Saa’ol amma illee bartoota gooftaa doorsisuudhaa fi ajjeesuutti banbanaa gara angafa lubootaa dhaqee, ³ Utuu adeemuus Damaasqootti dhi’aate, kunoo, dingata ifni waaqa irraa naannoo isaatti balaqqeessa’e.
⁴ Lafa dha’ees sagalee, “Saa’ol, Saa’ol, maaliif na ari’atta?” jedhuun dhaga’e.
⁵ Inni immoo, “Eenyu ati yaa gooftaa?” jedhe. Sagalichis deebisee, “Ana, Yesus, kan ati ari’attu;
⁶ garuu, ka’ii, gara mandaraatti lixi! Waan gochuun siif ta’us sitti in himama” jedheen…..
¹⁹ Nyaata nyaatees jabaate; bartoota warra Damaasqoo biras bubbule.
²⁰ Saa’ol ergasii utuu hin turin manneen sagadaa keessatti, ”Yesus kun ilma Waaqayyoo ti” jedhee lallabe.
²¹ Warri isa dhaga’an hundinuu garuu dinqifatanii, “Namichi kun, isa Yerusaalemitti warra maqaa Yesus waammatan balleessuuf dhama’aa ture mitii? Addana iyyuu isaanuma hidhee luboota warra angafootatti geessuudhaaf dhufee ture mitii?” jedhanii gaafatan.”
Madda: https://zoebible.page.link/ob
Keeyyata armaan olii keessatti lakkoofsa 20 fi 21 wanta jedhe sirratti hubadhaa!
(Barreefama armaan gadi keessatti Yahuuda=Yihudii)
Ammas Hojii Ergamtootaa Boqonnaa digdami lama (22) keessatti Phaawulos (Saa’ol) akkana jechuun dubbate:
³ “Ani Yihudii dha; Qiliiqiyaa keessaa Xarseesittan dhaladhe, addana Yerusaalemittan guddadhe. Gamaali’el birattis seera abaabilii keenyaaf kenname hundumaa ija irratti eegee bareera; akkuma keessan har’aa kanas Waaqayyoof nan hinaafan ture.
⁴ Namoota karaa barsiisa haaraa kana irra adeemanis hamma du’aatti nan ari’adhan ture, warra dhiiraas warra dubartiis qabeetan mana hidhaatti galchisiisan ture.
⁵ Angafni lubootaa, yaa’iin maanguddootaas guutummaatti waa’ee kanaaf dhugaa anaaf ba ‘u. Isaanuma biraa caaffata gara Yihudoota obboloota Damaasqoo jiraataniitti caafame baafadhee, jarreen kana qabee, akka isaan adabamanitti hidhee gara Yerusaalemitti fiduudhaaf, Damaasqoo nan dhaqan ture.
⁶ “Karaa irra adeemaa Damaasqootti yommuu ani dhi’aadhe, waareetti dingata ifni humna qabeessi naannoo kootti balaqqeessa’e.
⁷ Lafatti kufeen sagalee, ‘Saa’ol, Saa’ol, maaliif na ari’atta? jedhu dhaga’e.
⁸ ‘Eenyu ati yaa gooftaa?’ jedheetan deebise; inni immoo, ‘Ana, Yesus nama Naazireet, kan ati ari’achaa jirtu’ anaan jedhe.
⁹ Namoonni anaa wajjin turan ificha arganiiru; sagalee isa anatti dubbachaa ture garuu hin dhageenye.
¹⁰ Ani immoo, ‘Maal godhu, gooftaa?’ jedheen gaafadhe; gooftaan immoo,’Ka’ii, mandara Damaasqootti lixi, akka ati gootuuf waan Waaqayyo murtoo godhe, achitti sitti in himama’ anaan jedhe.
¹¹ Calaqqisa ifichaa irraa kan ka’es iji koo arguu dhabnaan, warri anaa wajjin jiran harka qabanii mandara Damaasqootti na galchan.
Madda: https://zoebible.page.link/ob
Yeroo kana irraa eegalee, Phaawulos Iisaan (Yesuus) ilma gooftaa (waaqeyyoo) akka ta’e lallabuu itti fufe. Kiristaanummaa keessatti kana barsiisuun namni jalqabaa hanga isa ta’u gahuutti dhiibbaa guddaa uume. Barnoota kana kan fudhatu gooftaa irraa akka ta’e himata. Wanta inni jedhu kanaan waa’ee isaa ilaalchise wanta namoonni beekan ni dhoksa. Barataa Yesus akka hin turree fi isaan akka wal hin qunnamne namoonni ni beeku. Garuu “Ani Gooftaa irraa barnoota argadha” jedhee waan dubbatuuf wanta namoonni irraa beekan ni haguuga. Himannaa sobaa kanaan hundee amantitti ni taphate Amalli yahuuda amanti jallisuu fi micciruudha. Kanaafu, Phaawulosis yahuuda waan tureef amanti jallisuu fi micciruu eegale. Sobaan ani Kiristaana ofiin jechuun amanti Kiristaanatti akkanatti taphate.
İisaan erga ol fuudhamee booda namtichi Yahudii kuni ergamtoota torbaatamaa hafuurri qulqulluun irratti bu’uu fi kiristaanummaan warra gammachiisaan keessaa tokko akka ta’ee Kiristaanonni ni amanu. Kiristaanonni warroota kanniin, “Ergamtoota torbaatama” jechuun moggaasu. Kana jechuun kallatti hundan ergamtoota kiristaanummaan nama gammachisaniidha.
Phaawulos hanga barsiisaa Maarqos ta’u gahuutti dhiibbaan isaa garmalee guddate. Maarqos namoota macaafa qulqulluu barreessan keessaa tokko. Maarqos garmalee Phaawulositti maxxanuun barnoota irra barate. Ammas ni jedhu, Luqaasis barataa jallatamaa Phaawulositti maxxanu ture. Luqaasi barreessa macaafa qulqulluu keessaa tokko ture.
Yaanni, “Iisaan (Yesus) ilma Gooftaati” jedhamu Phaawulos dura kan beekkamu hin turre. Garuu erga kiristaanummaa keessa sobaan seenee fi handhuura barnootaatti barsiisaa guddaa erga ta’ee booda naannoo adda addaa keessa deemun Kiristaanummaa haarawatti namoota waamu jalqabe. Ergaalee bakka adda addaatti ni erga. Ergaaleen isaa kunniin bu’uura barnoota amanti ta’an.
Tooftaa kanaan namtichi Yahuudi kuni kan isa faallessuu waan hin jirreef bu’uura amanti Kiristaanaa micciruu fi jallisuu danda’e jira. Sababni isaas, barnoota amantii kanniin Masiih Iisaa irraa argachaa jira isaaniin jedha. Isaanis kana amanuun ni fudhatan. Kiristaanummaa keessatti wanta seensisee ni seensise. Wanta micciree ni miccire[3].
Kanaafu, Iisaan (Yesus) (nageenyi isarratti haa jiraatu “Ani Gooftaadha na waaqefadhaa ykn ani ilma gooftaati” hin jenne. Garuu kan kana itti maxxanse Phaawulos. Ergasii Phaawulos irraa barattoonni isaa kan akka Marqoosi fi Luqaas macaafa keessatti barreessu jalqaban. San booda ummanni Kiristaanas wallaalummaan jara kana hordofuun jallinnaa fi dukkanatti kufan. Seenaa kana erga dubbisani booda gara ifaa fi karaa qajeelaatti akka bahan isaaniif hawwina. Karaan ifaa fi qajeelaan karaa Iisaan itti waamaa tureedha. Iisaan (Yesus) akkana jechuun ummata waamaa ture:
“Dhugumatti Rabbiin Gooftaa kiyyaa fi Gooftaa keessani. Kanaafu Isa qofa gabbaraa. Santu karaa qajeelaadha.” Suuratu Mariyam 19:36
Kitaabban wabii
[3]Kawaashif Zuyuuf – Fuula-25-29, Abdurahmaan Habanka


text:
Hiika Kufrii
Kufrii
Haqiiqa fi hiika iimaanaa erga hubannee, haqiiqa kufrii iimanaa diigu fi faallessu hubachuun nuuf salphata.
Dhugumatti, murtiin kufrii murtii shari’aati. Kaafirri nama Rabbii fi Ergamaan Isaa kafarsisaniidha. Namoota keessaa murtiin kufrii haqa eenyullee miti. Kana irra haqa Rabbii olta’aati. Abu Haamid Gazaali ni jedha: “ Akkuma gabrummaa fi bilisummaa, kufriinis murtii shari’aati. Nama tokko irratti kufrii murteessu jechuun dhiiga isaa halaala gochuu fi ibidda keessatti zalaalami akka turu isatti murteessudha. Kuni kan ittiin beekkamu shari’aani. Kanaafu, takkaa keeyyata Qur’aanaa fi hadiisa keessatti dhufeen takkaa immoo wanta duraan lafa kaa’amen wal bira qabuun (qiyaasaan) murtiin kufrii hubatama.” (Faysal Tafriqati-fuula 128)
Qaadi Iyaad kutaa (boqonnaa) “jechoota nama kafarsiisan” jedhu keessatti dubbachuu yommuu barbaadu, jalqaba kutaa kanaa keessatti akkana jedhe: “Beeki! Kutaa kana galmaan gahuu fi dhama’iinsa saaquf maddi isaa shari’aadha. Kana keessatti sammuun bakka hin qabu.” (Ash-Shafaa 2/1065)
Ibn Taymiyaan akkana jedha:
Kufriin murtii shari’aa abbaa shari’aa irraa fudhatamuudha. Dubbiin sirrii fi dogongoraa sammuun beekkamu danda’a. Akkuma sammuu keessatti wanti sirrii ta’e hundi shari’aa keessatti beekkamuun dirqama hin taane, wanti sammuu keessattis dogongora ta’e hundi shari’aa keessatti kufrii hin ta’u.” (Ad-Dar’u 1/242)
Ammas ni jedha: “Kanaafi, warri beekumsaa fi Sunnah nama isaan faallesse hin kafarsiisan, osoo namni isaan faallesse kuni isaan kafarsiiseyyu. Sababni isaas, kufriin murtii shari’aati. Fakkaataa isaatiin nama adabuun namaaf hin ta’u. Akkuma nama sirratti kijibee fi haadha manaa tee irratti zinaa hojjate, ati isarratti kijibuu fi haadha manaa isaa irratti zinaa raawwachuun siif hin ta’u. Sababni isaas, kijibni fi zinaan haraama haqa Rabbii ta’aniidha. Akkuma kana, kafarsiisuunis haqa Rabbiiti. Kanaafu, nama Rabbii fi Ergamaan Isaa kafarsiisan malee eenyullee kafarsiisuun hin ta’u.” (Ar-Raddu alaa Al-Bakri-fuula 257)
Ibn Ash-Shaax ni jedha: “Dhimmi kamiyyuu kufrii ta’u, dhimmoota aqlii (sammuu) irraayyi miti. Kana irra, dhimmoota shari’aan kaa’e irraayyi. Shari’aa kan baase (Rabbiin) dhimma kaminiyyuu kufrii yoo jedhe, suni akkasuma kufriidha. Dubbiin kuni ajajoota ta’i odeefannoo ta’e wal qixa.” Tahziibul Furuuq 4/158-159
Ibn Waziir ni jedha: “Dhugumatti kafarsiisuun (takfiir) shari’aa qofaani, sammuun isa keessa hin seenu. Kufrii irratti ragaan shari’aa malee hin ta’u. Kana keessa mormiin hin jiru.” (Al-Awaasimu wal-qawaasum-4/178, 179, gabaabbinaan)
(Wanti aalimman armaan oli jedhan yommuu guduunfinu: “Hojii fi dubbii keessaa kamtu kufrii akka ta’ee beekuuf gara shari’aa deebi’an. Sammuu fi fedhii ofiitiin ragaa tokko malee “hojiin ykn dubbiin kuni kufriidha” jechuun hin ta’u. Nama tokko irratti kufrii kan murteessan ragaalee Qur’aanaa, hadiisaa fi ijmaa’a irratti hundaa’uni. Namoonni Musliima tokko kafarsiisuuf ariifatan dhimma kanatti haa xinxallan.)
Hiika Kufrii
Gara kufrii hiikutti erga darbinee akka lugaatti hiiku jalqabna. Hundeen kufrii wanta tokko haguugudha. Qotee bulaan kaafira kan jedhameef sanyii miidhaanii waan haguuguufi. Halkan kaafira kan jedhameef wanta hundaa waan haguugufi. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Fakkeenyi [addunyaa] akka bokkaa biqilaan isaa kuffaara dinqisiisee” Suuratu Al-Hadiid 57:20
Asitti “kuffaara” jechuun qotee bultoota ykn namoota midhaan facaasaniidha.
Labiid ibn Rabii’ah akkana jedha: “Hanga yommuu kaafira keessatti harka darbuu…”
Asitti kaafira jechuun halkan jechuu isaati. Sababni isaas, halkan wanta hundaa haguuga. Ammas, kufrii jechuun qananii waakkachuudha. Kuni faallaa galata galchu (shukrii)ti. Kaffarahu (isa kafarsiise) jechuun kufrii isatti maxxanse ykn “Rabbitti kafartee” isaan jedhe. (Ilaali Lisaanu Al-Arab 5/144-145, Al-Misbaahul Muniir fuula 647,648, Mufradaatil Asfahaani-653-655)
Ibn Al-Jawzi ni jedha: “Qur’aana keessatti kufriin haala shan irratti akka dhufe mufassiroonni ni dubbatu.
1ffaa-Tawhiidatti kafaruu. Kana irraa jechi Rabbii olta’aan:
“Dhugumatti, warroota kafaran isaan akeekachistee, akeekachisu dhiistes, isaan irratti wal-qixa, hin amanan.” Suuratu Al-Baqarah 2:6
2ffaa-Kufraanu ni’imati (qananii mormuu)-kuni faallaa galateefachuu (shukriiti). Kana irraa jechi Rabbii olta’aa:
“Ana yaadadhaa isin yaadadhaa. Na galateefadhaa, Na hin waakkatinaa.” Suuratu Al-Baqarah 2:152
“Na hin waakkatinaa” jechuun qananii Kiyya isin irra jiru hin morminaa.[1]
3ffaa-Tabarru’u (irraa qulqullaa’u fi bilisa ta’u)-kana irraa suuratu Al-Ankabuut keessatti jechi Rabbii olta’aa:
“Ergasii Guyyaa Qiyaamaa gariin keessan gariitti kafara.” Suuratu Al-Ankabuut 29:25
Kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa gariin keessan garii irraa qulqullaa’a. Kuni haala mushrikootati. Guyyaa Qiyaamaa mushrikoonni gariin garii irraa qulqullaa’a, gariin garii abaara.
4ffaa: Waakkachuu. Kana irraa jechi Rabbii olta’aa:
“Yommuu wanti beekan isaanitti dhufe, isatti kafaran.” Suuratu Al-Baqara 89
Yahuudonni yommuu Ergamaan amala isaatiin beekan isaanitti dhufu, isatti ni kafaran, ni kijibsiisan.[2] Yahuudonni Madiinaa keessa jiraatan nabiyyiin yommuu ergamuutti dhiyaatu, Arabootaan akkana jechaa turan, “Nabiyyiin yeroo kanatti ni ergama, nutis isa hordofna. Waqtiin isaa dhiyaatee jira. Isa waliin isin fixna.”[3] Yommuu Rabbiin Nabiyyii Araboota keessaa ergu, yahuudooni itti kafaran. Kuni nabiyyii nuti jennee miti jechuun waakkatan. Waakkachu jechuun wanta tokko dhugaa ta’uu osoo beekanu fudhachu didu ykn arrabaan mormuudha. Yahuudonni Nabiyyi beekani osoo jiranu fudhachuu ni didan.
5ffaa-Haguugu-kana irraa jechi Rabbii olta’aa suuratu Al-Hadiid jalqaba irratti kaasne:
“Fakkeenyi [addunyaa] akka bokkaa biqilaan isaa kuffaara dinqisiisee” Suuratu Al-Hadiid 57:20
Asitti kuffaara jechuun qotee bultoota sanyii midhaanii haguuganiidha.[4] (Qotee bultoonni midhaan yommuu facaasan biyyee irra deebisuun sanyii haguugu. Asirraa ka’uun namni Rabbitti hin amanne, kaafira kan jedhameef osoo beeku haqa waan dhoksuufi. Akkuma qote bulaan sanyii biyyee itti raruun dhoksu, kaafirris haqa dhoksa. Haqa Islaamaa ni waakkata. Waakkachu jechuun wanta tokko dhoksuun arrabaan mormuudhaa miti ree? Asirraa ka’uun, Afaan Oromoo keessatti jechi kufriitti dhiyaatu “waakkachuu“fi “Amanuu diduu” dha. Amaariffaanis kufrii- kihdat (ክህደት) jechuun hiikan. Akka lugaatti kufrii haala kanaan erga hubannee, shari’aa keessatti wanta beektonni jedhan haa ilaallu.)
Akka wali galtee hayyootatti hiika kufrii ilaalchisee jechoota muraasa warra beekumsaa asitti ni dhiyeessina:
Ibn Taymiyaan ni jedha: Akka wali galtee Muslimootatti, Kufrii jechuun amanuu dhiisudha.” (Majmuu’al Fataawaa 20/86)
Ammas ni jedha: Kufrii jechuun Rabbii fi Ergamtoota Isaatti amanuu dhiisudha. Isa waliin kijibsiisun jiraate jiraatu baatee waluma qixa. Inumaa, waanyu ykn of tuuluu yookiin fedhii qullaa hordofuu irraa kan ka’e kana hundarraa garagaluun, shakkiin [kufriidha].” (Majmuu’al Fataawaa 12/335)
Ibn Taymiyaan itti fufuun ni jedha:….Shakkii hin qabu, kufriin risaalan (ergaan) wal qabata. Kanaafu, Ergamaa Rabbii kijibsiisuun kufriidha. Sahaabota, warra toltuun isaan hordofanii fi iimamtoota beekumsaa biratti, keessan dhugaa ta’uu isaa osoo beekanuu Ergamaa Rabbii jibbuun, arrabsuun, diina itti ta’uun kufriidha.” (Manhaaji sunnah 5/251)
Ammas ni jedha:
“Kufriin wanta beeksise keessatti Ergamaa Rabbii (SAW) kijibsiisuun yookiin dhugaa ta’uu isaa osoo beekanu hordofuu diduun ta’a. Fakkeenyaf, kufrii Fira’awna, yahuudaa fi kkf.” (Ad-Dar’u 1/242)
Jecha ibn Taymiyah irraa wanta dhiyeesse irraa waa’ee kufrii akkana jechuun guduunfu dandeenya: Kufriin faallaa iimaanati. Kufriin qalbii keessatti kijibsiisuun ta’uu danda’a. Kanaafu, kuni dubbii qalbii kan faallessuudha. Dubbiin qalbii kunis “Dhugoomsudha.” Kufriin hojii qalbiis ta’uu danda’a, kan akka Rabbiin ykn aayata Isaa ykn Ergamaa Isaa jibbuu fi diina itti ta’u. Kuni jaalala hojii qalbii ta’ee faallessa. Ammas, kufriin dubbii zaahiraa (gubbaa) dubbii arrabaa faallessu ta’uu danda’a. Yeroo biraas kufriin hojii zaahiraa ta’a. Kan akka diinii Rabbii (Islaama) irraa garagaluu, Rabbii fi Ergamaa Isaatiif ajajamuu irraa naanna’u. Kufriin kuni hojii qaamolee diinii Rabbiitiif masakamu, gadii jechuu fi fudhachuu irratti hundaa’e faallessa.
Hiika kufrii ibsuu keessatti ibn Al-Qayyim ni jedha: “Kufriin dhimmoota beekumsaa (ilmiyyah) ta’i hojii (amaliyyah) ta’i wanta Rasuulli (Ergamaan) ittiin dhufuu isaa beekkame waakkachuudha. Rasuulli ittiin dhufuu isaa erga beeke booda namni wanta Rasuulli ittiin dhufee waakkate (kijibsiisee fi hordofuu dide) kaafira.” (Mukhtaru As-Sawaa’iqil Mursalati 2/421)
Sheyku Abdurahmaan Sa’dii akkana jechuun kufrii hiika:
Daangaan kufrii gosoota isaa hunda walitti qabu: wanta Rasuulli fide waakkachuu ykn muraasaa isaa waakkachuudha. Akkuma iimaanni wanta Rasuulli fidetti amanuu, haala dimshaashatinii fi tokkoon tokkoonitti buluu ta’e, [kufriin immoo itti amanuu dhiisuu fi itti buluu diduudha.] Iimaanaa fi kufriin wantoota wal faallessaniidha. Isaan keessaa tokko gadi dhaabbannaa guutuu yoo gadi dhaabbate, kan lammataa ni dhabama.” (Al-Irshaadu ilaa ma’arifatil ahkaami-fuula 203-204)
Keeyyattoota darban irraa hiika kufrii iimaanan wal hin taane ni hubanna. Inni (kufriin) amanti, dubbii fi hojiiwwan shari’aan iimaana akka diigan murteessedha.
[1] Tafsiiru Muyaassar-23
[2] Tafsiiru Muyassar-14
[3] Tafsiiru Xabarii-2/237
[4] Nuzhatul A’ayani nawaaziri fii ilmil wajuuhi wa nazaa’iri-ibn Al-Jawzi- 2/119-120
“Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 34-39, Abdulaziz bin Muhammad


text:
Symbiosis
The term symbiosis (Greekiin hiikan waliin jirachuu) kan ta'ee kunii kan tajajilamuu danda'uu gosaa waliin jirenya garagara organizimotta gosaa adda adda jidutti ta'uu ibsuuf. Yeroo tokko tokko kuniin waliin jirenya organizimonni lachuu irraa fayyadataman qofaa ibsuuf tajajilamuu danda'a, yeroo biraa immoo walumma galattii waliin jirenyaa bayee walitti maxanee kan akka maxxantumma (predation miti) ibsuuf tajajilamma. Haa ta'u malee namni tokko tokko hangaa predationii ibsuut itti tajajilama. [1]. Kunii immoo waliin jirenyaa organizimiin tokko organizimii biraa irraa yokan kessaa jiratuu ibsuuf yokan waliin jirenyaa organizimonii laman waliin dhabaanii itti fayyadaman ibsuuf tajajilama.
Garuu lamanuu kessatti symbiosisiin adunyaa lubuu qabatotta kessatti waan jiruu fi barbachisumman isaa kan namii yaduu danda'u olii. Organizimonii bayeen maxantuu kessaa ni qabu. Persentiin gudaan herbivore ta'aanii waliin jirenyaa lachuu fayadamanii gut fauna wajiin qabuu, kunis nyanni akkaa margaa... isaan kessatti akka dakamuu danda'u isaan dandessa, kunii immo nyataa fonii calaa dakuun nama dhibaa.
- ↑ * Surindar Paracer and Vernon Ahmadjian, "Symbiosis: An Introduction to Biological Associations" Oxford University Press. 2nd Ed. 2000. ISBN 0-19-511806-5


text:
Mariin kun marii biyyaalessaa fi haala Itoophiyaan amma irratti argamtu irratti kan xiyyeeffate jedhame.
Mariin hooggansi paartilee siyaasaa Itoophiyaa 5 fi bakka bu’aan Ameerikaa irratti hirmaatan kun Embaasii Ameerikaa Finfinnee jirutti adeemsifame jedhameeti jira.
Marii kana irratti dura taa’aan KFO piroofeesar Mararaa Guddinaa, IZEMA irraa immoo obboo Andu’alam Arraagee, bakka bu’oonni paartilee ABIN fi kan Somalee akkasumas mana marii gamtaa paartilee siyaasaa irraa bakka bu’aan argamuun ibsameeti jira.
Walgahii kana irratti bakka bu’a ABINiin ala hooggantoonni marti biyyattiitti mariin biyyaalessaa haqa qabeessii fi walaba ta’e akka adeemsifamuu qabu ijjannoo isaanii dhageessisuu maddeen keenya eeraniiti jiru.
Marii biyyaalessaa ilaalchisee ijjannoo ifaa qabatee kan ture KFOn ala obboo Andu’alam Arraagees Birhaanuu Naggaa irraa haala adda ta’een yaadicha cimsanii deeggaruu himaniiti jiru.
Bifuma walfakkaatuun bakka bu’oonni Somaalee fi kana mana marii gamtaa paartilee siyaasaa yaadicha deeggaraniiti jiru.
Bakka bu’aan Ameerikaa fedhii paartiilee siyaasaa Itoophiyaa kan gaafatan yammuu ta’u, bakka bu’oonni paartilee siyaasaas mariin biyyaalessaa hunda hirmaachisee fi walaba ta’e akka adeemsifamu Ameerikaan dhiibbaa mootummaa Itoophiyaa irratti akka taasiftu gaafataniiti jiru.
Piroofesar Mararaa Guddinaa walgahicha irratti rakkoowwan ijoo mootummaan Itoophiyaa qabu himaniiti jiru.
Mootummaan Abiy Ahmad biyya uummata miiliyoona 100 fi miiliyoona 20 qabdu bulchuuf gahumsa kan hin qabne ta’uu, mootummaan araaraa fi marii biyyaalessaa sirrii ta’e adeemsisuuf kutannoo siyaasaa akka hin qabne akkasumas fedhii aangoo garmalee hammaataa ta’e akka qabu piroofeesar Mararaa Guddinaa ibsaniiti jiru.
Maddi OMN
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
Caamsaa 29/2015 Godina Lixa Shaggar AANAA MIDAA QANYII tti Uummatni Oromoo filannoo fakkeesii fi sobaa Wayyaanee irratti dammaquun mormii guddaan dura dhaabbachuun FDG qabsiisan jabeessuun itti fufan. Uummatni Oromoo Qoteebulaa, Dargaggoota fi Barattootni Oromoo 160 ol ta’an jumlaan hidhaman.
Uummatni Oromoo Godina lixa Shaggar AANAA MIDAA QANYII keessatti filannoo fakkeessii abbaa irree EPRDF/TPLF/OPDO maqaa dimookiraasii sobaa fi filmaata sobaa baachuun Uummata ganna 24 guutu gowwomsaa jiraate irratti dammaquun dargaggoota isaa Qeerroon Bilisummaa Oromoo waliin wal ta’uun filannoo Caamsaa 24/2015 gaggeeffame kun, Soba, waliin dhaahaa fi itti fakkeessii ta’uu Uummatni hubachuun filmaata Wayyaanee dura dhaabbachuun FDG kaachisuun mirga abbaa biyyummaa fi bilisummaa isaa deeffachuuf qabsoo warraaqsaa FDG karaa nagaa fi dimookiraatawaa ta’een finiinse, Wareegama qaalii itti kaffalaa jiraachuun ibsame jira. Mootummaan Wayyaanees Warraaqsa FDG Uummata Oromoo fi dargaggootni Barattootni Oromoo gaggeessan kana dura dhaabbachuuf humna waraanaa guddaa fi poolisii federaalaa uummatatti bobbaasuun dhukaasee madeessaa, ajjeesaa fi hidhaa fi ukkamsee gara dabarsaa jiraachuun ibsame. Haaluma kanaan yeroo amma kanatti AANAA MIDAA QANYII Irratti uummatni Oromoo 160 olitti lakka’aman hidhamuun gabaafame jira. Kanneen hidhaman keessatti manguddootni ganna 70 olii illee kan argamaan ta’uun beekamera. Kanneen hidhaman keessa ammaf maqaa namoota muraasaa argannee jirra, isanis:
1. Barataa Gaadisaa Bultumaa barataa kutaa 10ffaa M/B Baallammii sadarkaa 2ffaa fi Qophaa’inaa.
2. Obboo Guzoo Diroo manguddoo jaarsa biyyaa umriin 70 , ganda Tulluu Umburaa
3. Obboo Taakkalaa Hirphaa ganda Tulluu Umburaa
4. Obboo kindee Hirphaa ganda qotee bulaa Tulluu umburaa
5. Obboo Dhibbaa Addunyaa qotee bulaa
6. Obboo Goduu Gaaddisaa ganda qotee bulaa Tulluu umburaa
7. Obboo Abbee Caalumaa qotee bulaa,
8. Obboo Shaanduu Tamasgeen, ganda qotee bulaa Dirree Weennii
9. Obboo Tarfaa Iddeessaa ganda qotee bulaa Boquu Nissoo , qabeenyaa isaanii saamamuun kan hidhaman
10. Obboo Caalumaa Nagaraa ganda Boquu Nissoo qabeenyaa isaanii saamamuun kan hidhaman
11. Obboo Xuuqur Birdiidaa ganda Boquu Nissoo qabeenyaa isaanii saamamuun kan hidhaman. Lakkofsa 9- 11tti kanneen argamaan maatii isaanii waliin hdhaman.
12. Obboo Taadasaa Galmeessaa ganda qotee bulaa Goosuu Wangee Umriin isaani ganna 67 kan ta’e.
13. Obboo Dabalee Guddataa ganda qotee bulaa Goosuu Wangee
14. Obboo Birri’aa Disaasaa ganda qotee bulaa Goosuu Wangee
15. Obboo Tarfaa Waljirraa ganda qotee bulaa Goosuu Wangee
16. Obboo Shibbiruu Maammoo ganda qotee bulaa Goosuu Wangee
17. Obboo Biraasaa Naggasaa ganda qotee bulaa Goosuu Wangee,
18. Obboo Gurmeessaa Namee ganda qotee bulaa Goosuu Wangee, kanneen keessatti argaman irra caalaan hidhamtoota kanaa qonnaan bultootaa fi Abbootii maatii guddaa gaggeessanii fi jaarsolii biyyaa ta’uun ibsame jira, ilmaan Oromoo kunneen hidhamuun ittumaa Uummata gara FDG tti kan jabeessee yoo ta’uu uummatni hidhaa fi du’a sodannee bara baraan abbaan irree nuti hin taphatu jechuun ummatni FDG jabeessuun itti fufe.
Kana malees Yeroo amma kanatti AANAA MIDAA QANYII keessatti Manneen barnootaa sadarkaa 1ffaa hanga sadarkaa 2ffaa fi qophaa’inatti cufamanii jiru. Waajjiraaleen bulchiinsa aanaa, Qonnaa, Fayinaansii fi barnootaas hojii dhaabani jiru, haalli qabatamaan sochiin warraaqsaa Uummataa fi qeerroon barattootni Oromoo finiinsa jiran dhugaatti karaa bilisummaa ta’uu fi akka Mootummaan biyyatti irra hin jirree saaxilee jira.
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...


text:
Haalaa hamii fii jatte jattee dhiheenya kana sabaa himaa Oromoon Jaarte (OMN) keessatti dhalaterra hogganootiin OMN miidhaa kana wal’aanuu fii dandamachiisuuf jihaa hundaan yaalaa jiru. Haa tahuu malee haga ammaa madda dhibdee rakkoon kun irraa dhalatteef kan abaaramaa jiru yoo jiraate gochaa diinatu kana dalage jedhu. Haga amma Himataa fii himatamaan rakkoo dhalattee kanaaf ummata duratti yookiin fuulletti as bahnii waan dhalatee kana soba tahuu fii dhara tahuu wanni ummataaf mirkanaawe hin jiru.
Gaafiif deebisaa Sarara paltalk bu’ureessaa fii xiinxalaa siyaasaa kan tahe Obboo Joohar Mohammed waliin taasise guutuu isaa…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…


text:
Guyyaa kana adeemsi HON woggaa lamaa ni gamaaggamama. Filannoon koree hawaasaa haarofnis ni taasifama.
Ebla 15, 2017 sa’aa laaqanaatii eegalee Guyyaa Goototaa ni kabajna; dhimma Oromoo fi hawaasa keennaa irraa ni mari’anna. Hundi koottaa hirmaadhaa!
This year Oromos from all over Europe will celebrate Irreechaa (Oromo’s thanksgiving day) in Amsterdam, The Netherlands. Irreechaa is recognized by UNESCO as a world cultural heritage. All are invited to join us during this time of cultural celebration.
Rakkoo Oromoonni waraqaa dhaban keessa jiran qajeelatti hubachuu fi haala kamiin dhimmi Oromoo mootummaa kana (IND) birratti xiyyeeffannaa gayaa akka argatu gochuun dada’amu irratti mari’achuu.


text:
Addi Bilisummaa Oromoo rakkoo Mootummaa fi Riphe-loltoota jidduu jiru furuuf mariin taasifamutti yoo affeerame hirmaachuuf qophii dha - jedhu, miseensi Shanee Gumii ABO, Obbo Mikaa’el Booran.
Gama biraan, Paartiin Kongirasii Federaalawa Oromoo KFO’n “rakkoon mudataa jiru furmaata Siyaasaa barbaada” jedha.
Dhimma hidhaa Oromiyaa bakkawwan adda addaatti mul’atu ilaalchisee ka yaada isaanii kennan Yunivarsiitii Arsiitti Barsiisaan Saayinsii Siyaasaa, Badhaasoo Kinniisoo , “Tarkaanfiin mootummaadhaan fudhatamu Humnoota mootummaa morman dhabamsiisuutti ka fuuleffate” jedhan. Hayyuun ka biraan, Yunivarsitii Ambootti barsiisaan Gaazexessummaafi Komunikeeshinii - Piroofeesarri Gargaaraan Dahaannoo Indaaluu “kahumsi gaaga’amaa mudataa jiruu, odeeffannoo sirrii tahe dhabuu irraa ti” jedhu.
Kanumaan wal qabatee, ogeessi seeraa namoota siyaasaa yakkaan himatamaniif abukkaattoo tahuun dhaabbatan Doktor Tokkummaa Dhaabaa deemsa kenniinsa Haqaarratti rakkoowwan mudatan, jedhanii fi waan furmaata taha jedhan ibsanii jiru. Nakoor Malkaa, gabaasaa isaa kaleessaa irraa kan itti fufe, kutaa lammataa dhiheessa.


text:
Jaarmayaa misooma sadarkaa addunyaa kan yunaaytiid steetes(USAID)f Bulchaa kan ta’an Dr Raj Shah dhiyeenya kana mooraa namni kuma hedduun keessa buufatan kan keeniyaa daw’atanii deebi’an.
Dubartoota kiloomeetra 80 ykn 100 sana caalaas lafoo deemmanii dhufan ennaa hasoofsiiftu haalli jiru attam gaddisisaa akka ta’e hubatta kan jedhan Dr Shah,ijoollee isaanii harkatti baatan garaa baasaa fi dhukkuboota biraan qabamanii guyyooota hedduuf agabuu turan jedhu.Kan haala akkasii keessa jiran dubartonnii fi ijoolleen kuma hedduutu guyyaa guyyaatti gara mooraa kanaa dhufaa jira.Kanaaf gargaaruu qabna jedhu
Amerikaan walumaa gala doolaara miliyoona 600 uummata biyyoota gaanfa Afrikaa keessaaf kennitee jirti kan jedhan Dr shah,Kana keessaa miliyonni 1 sagantaalee adda addaa Somaliyaa keessaaf kan oolee yoo ta'u, inni hafee imoo Keniyaa gama dhiyaa fi kutaalee Itiyoophiyaa hanga tokko keessatti Sagantaalee beeledaalee talaaluu, hawaasaaf bishaan dhiyessu akkasumas hojii qonnaa foyyessuuf ooluu isaa ibsan.
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Korri Guddaan ABO-WBO Kan Waraanni Bilisummaa Oromoo Gaggeesse Milkiin Xumuramuu Ajajaa Ol’aanaan ABO-WBO Ibse
Korri guddaan ABO-WBO hogganoota, qondaalotaa fi miseensota Waraana Bilisummaa Oromoo hirmaachisuun zooniilee Lixaa fi kibbaatti yeroo walfakkaataa tahe ajandaa marii tokko qabaachuun gaggeeffamaa kan ture yoo ta’u, milkii fi injifannoon xumuramuunis gabaafameera.
Ajandaan marii haala dhimma yeroo kaasuun, kan darbe irratti marii gad fageenyaa gaggeessuun, fuulduree qabsoo bilisummaa Oromoofis kallattii kaahuun yoo goolabamu, qajeelchitoota hegeree qabsoo Oromoos of keessaa filachuun bobbaa duula WBO itti aanuu qindeeffachuuf imaanaa walirra kaawwachuun irree fi gaachana ummata Oromoo kan tahe WBOn milkiin kallattii dhufetti imala eegalee jira.
Hirmaattonni kora guddaa ABO-WBO kan Zoonii lixaa Magaalaa Gimbii jalatti gaggeeffame irratti argamanis WBO Zoonii lixaa godinoota Wallagga arfan, Godina Jimmaa, Godina Iluu Abbaa Booraa fi Buunnoo Beddellee akkasumas Zoonii gidduugaleessaa irraa ajajaa Zoonii dabalatee yoo ta’u, yeroo wal fakkaataatti kora isaa gaggeessaa kan ture Zoonii Kibbaa irraas qondaalonnii fi ajajoonni ol’aanoo ABO-WBO karaa toora bilbilaa hirmaannaa godhuun ibsameera.
Kora kana irrattis sagalee tokkichaan murtiin darbe, ABO-WBOn dhaaba of dandahe: seera, heeraa fi sagantaa siyaasaa ABO isa ganamaan kan taliigamu yoo tahu dhaaboleen siyaasaa maqaa ABO jedhuu, seera, heera, sagantaa siyaasaa, alaabaa dhiigaan dhuftee fi asxaa dhaabichaa kan ganamaa akka barbaadanitti jijijjiiraa daldala siyaasaa godhatanii ummata burjaajessan martuu kan seeraa fi seenaan gaafataman tahuu hubachuun gochaa isaanii aduun itti dhiite kana irraa akka dhaabbatanis akeekkachiiseera.
ABOn jiru dhaaba tokkicha kan waraana bilisummaa Oromoo of jalatti goblaa godhatee fi jaarmiyaa akeekaa fi kaayyoo qabsoo bilisummaa, walabummaa fi birmadummaa Oromiyaa afaan qawween kabachiisuuf falmaa hadhooftuu gochaa jiru qofaa tahuus ummanni Oromoo akka hubatu korri ABO-WBOn gaggeeffame waamicha isaa dabarseera. Kan kana irraa hafe dhaabni kamuu maqaa ABO jedhuun adeemu hundi gufuu, burjaajii fi walqoqqoodinsa hawaasa bal’aa keessatti umuuf yoo tahe irraa kan hafe qabsoo Oromoo taakkuu tokkollee gara rarraga bilisummaatti kan hin bunne tahuun beekamadha, kana duras mul’atee darbeera.
Dhaloonni har’a kaayyoo fi akeeka ABO kan ganamaa galii godhachuun socho’aa jiru, waraanni bilisummaa Oromoos, daandii dhugaa sanarra hiriiruun saba Oromoo gara mirga boortaan dhorkame akka boortaan deeffatuutti geessuuf wal’aansoo isa dhumaaf onnee fi hamilee guutuun of qopheessee murtii keessa deebii hin qabneen kora isaa jalqabaa injifannoon guduunfateera. Humni diinaa qophii kora kanaa irraa eegalee hanga xumura isaatti fashalsuuf irra deddeebiin yaaliin taasises milkii malee qolannaa gooticha waraana bilisummaa Oromoon kallattii lachuu Lixaa fi Kibbatti kolaafameera. WBOn qubsuma diinaa jala taa’ee lolaa kora geggeessee, kora gaggeessaas lolee gootummaa, cichoominaa fi dandeettii qabu diinatti argisiisuufis dhimma itti baheera.
Xumura irrattis ABO-WBOn ajajootaa fi qondaalota waraanaa dhaabicha kan yeroo kamuu caalaa duratti furgaasuun dhaaba jabaa fedhii dhimma Oromoo kabachiisu taasisa jedhee itti amanu of keessaa filachuun milkiin goolabee miseensonni kora guddicha irratti hirmaataa turan gammachuu isaanii dhiichisaan ibsatanii Galfata qabsoo itti kennamte kudhaammachuun addaan gara kallattii bobbaa ofiitti imalaniiru.
Bifa kanaanis: korri waraana bilisummaa oromoon gaggeeffame hanga kora ABO itti aanuutti,
Jaal Marroo Dirribaa ajajaa ol’aanaa ABO-WBO gochuun yoo muudu
Jaal Gammachuu Abbooyyee ammoo itti aanaa ajajaa ol’aanaa ABO-WBO gochuun filateera.
Qondaalonni waraanaa sadii koree qaama ajajoota olaanoo ABO tahuun birkiilee adda addaa irratti dabalataan kan muudaman yoo tahu, qaamni ajajoota olaanoo ABO WBOs gurmuu miseensota shanii niqabaata jechuudha.
Akkasumas Jaal Odaa Tarbii dubbii himaa ABO WBO Idil Addunyaa tahuun akkaatuma duraaniitti hojii isaa akka itti fufus korri guddaa
Dhimmoota ABO WBO ilaallatan irratti dalagaan dalagamu kan birkiilee garaagaraas namoota ajajoonni ABO-WBO qajeelchaniin akka itti fufu kan murtaahe yoo tahu, yoo barbaachisaa tahee argame qofa haala, fafaafi mishooma isaa ilaaluun gara fuulduraatti kan ibsaman akka tahes korri ABO-WBO murteesseera. Kanaan alatti namoonni ofumaan of tolchuun, ofumaan bakka of buusanii dhimma waraana bilisummaa oromoofi hegeree qabsoo oromoo ABO-WBOn durfamtu irratti burjaajii murtoo walmuraa kan qabsoo sabaa sharafu borcan gonkumaa kan ABO-WBO bakka hin buuneefi ejjennaa WBO hin ibsine tahuus asumaan hawaasa keenya bal’aaf mirkaneessuu barbaanna.
ABO-WBOn dhaaba gurmuu jabaa of dandahe naamusa fi sansakkaa loltuun bilisummaa ittiin masakamuun kan iccitiin qabsoo gaggeessu malee dhaaba keessaa fi diidasaa Kara deemaan hundi seenee laaqu miti. Qabsoon Oromoo dirree jirti, qabsaahaanis Oromiyaa keessa jira. Waan ta’eefuu warri wareegama qabsoon feetu kanfalee dungoo tahuun wanjoo gabrummaa jalaa saba bilisa baasuuf fedhii qabu hunduu:
1. Haala garaa garaan warri waraana bilisummaa Oromoo keessaa of moggeessitan,
2. Akkasumas warri biyyoota Ambaa teessanii qabsoo hogganuu feetan akka Jaarrolii Tigraayi warra hokkootti rarra’aa dirreetti argamee saba isaaniif kallattii kennaa jiruutti koottaattii dirree keessatti argamaa qabsoo bilisummaa Saba keessaniif gumaacha feesisu darbees aarsa barbaadamu kanfaluun hegeree ummata Oromoo irratti murtii darbu keessaa qooda qabaadhaa jechuun WBOn dirree qabsootti akka argamtan waamicha isiniif dabarsa.
3. Ummanni Oromoo bal’aan baroottan darban hedduu roorroo gabrummaa hadhooftuu mirga namummaa akka namaatti namni qabaatuu qabullee dhabuun akka bineensa daggalaatti qehee of irratti adamfamaa jiraattan, gidiraa akkanaa jala bahuuf wal’aansoo ishee xumuraa waraana bilisummaa Oromoo cinaa dhaabbachuun irree cunqursaa yeroo isa dhumaaf cabsuuf falmii akka finiinsitan ABOn waamicha isniif taasiseera.
4. Qeerroon bilisummaa oromoo akkuma kanaan dura itti jirtan ammas dachaan jabinaan of gurmeessuun bakka WBOn diina lolu mataatti diina irraa hiikkattanii of hidhachiisuun falmii cunqursaan kokkee walqabaa jirtanii cimsitanii akka itti fuftan ABOn dhaamsa isniif dabarsa.
Dalagaan qabsoo eegalle takkaa dhaabbattee hin beektu borus hin dhaabbattu; itti wareegamnee ykn galmaan geenyeetu goolabamti.
Kora Guddaa ABO/WBO
Adoolessa 25/2021
IUOf!


text:
Gaazexaan Reporter jedhamu maxxansa isaa har’aa irratti Itti gaafatamaa waajjira komunikeeshinii mootummaa obbo Bereket Simooniin maqaa dha’uun akka gabaasetti fayyummaa meles zenawii ilaalchisee hamee tokko tokkoof mootummaan deebii kan hin kennine beeksisuu isaanii ibsee jira.
Gaazexaan kun itti dabaluu dhaan baatii darbee qabee oduun muummichi ministeerichaa du’aniiru jedhu hafarfamaa turuu isaa tuqee keessumaa guyyaa keleessaa TVn ESAT jedhamu garee International Crisis Group jedhu wabii godhachuu dhaan muummichi ministeerichaa du’uu isaanii gabaaseeraa jedha.
Gareen International Crisis Group jedhamu garuu waa’ee fayyummaa muummicha ministerichaa hagas kan hin beekne ta’uu isaaf gaazexaan reporter marsaa internetii garee kanaa tuquun gabaaseera. Fayyummaan isaanii haala gaarii irra jira. jedhan obbo Bereket
Dhaabbata kan akka ICG wabii godhachuu dhaan hamee hafarsuun jiraachuu isaa agarree jirra. Kan odeessu ni odeessa. Mootummaan hamee wajjin waan adeemuuf sababaa tokko iyy hin qabu. Hojii isaa hojjeta.
Fayyummaan muummicha ministterichaas isa yeroo darbee irra haala gaarii irra jira. boqonnaa irra jiru jedhan Obbo Bereket
Obbo Meles dhukkubsachuun isaanii sirriitti kan mirkanaa’e Adoolessa 2-6tti Finfinneetti kan geggeessame gumii 19ffaa kan hoogganoota Afrikaa irratti ture.
Muummichi Ministeeraa Meles Zeenaawii Fooya’aniiru jedhu Angawoonni Itiyoopiyaa
Gaazexaan Reporter jedhamu maxxansa isaa har’aa irratti Itti gaafatamaa waajjira komunikeeshinii mootummaa obbo Bereket Simooniin maqaa dha’uun akka gabaasetti fayyummaa meles zenawii ilaalchisee hamee tokko tokkoof mootummaan deebii kan hin kennine beeksisuu isaanii ibsee jira.
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
-
-
30-09-2022
Himannaa ABUT fi Deebii Kenname


text:
(Dubbisii xumuri, ‘share’ godhii dabarsi)
(By:- Saphaloo Kadiir)
Afaan qofaan qabsaa’uun, ibsa ejjannoo baafachuuniifi dhaadannoolee bilisummaa dhaadheessuun osoo kan nama bilisoomsu tahee addunyaa kanarraa namni dura bilisoomu oromoo tahuu hin oolu jedheen yaada. Yoon kana jedhu ammoo gariin namaa kan arraba dheeratu waa darbachuuf akka jerjeru niin beeka. Suuta jedhaa mee! “Dubbii baha hin dhoorkan gala dhoorkan malee” jedha warri keenya. Oromoon dhaadachuu malee qabsaa’utti hin jiru jechuu kiyyaa miti. Oromoon qabsoo ajaa’ibaa taasisaa jiran. Hanga baroota 25’n dabran kana qabsoon shorroqaa turte, barana qeerroon biyya keessa jiran haareyatti qaanqee qabsoo qabsiisuun gootummaa afaaniin haasawuu malee dagannee turre san qabatamaan mul’isanii jiran. Dhugumatti oromoon gootoota, leenca eegee hin qabne. Fincila oowwaafi hadhaawaa ji’oota sadeen dabran kana taasifamaa jiru yoo laallu, oromoon goota goototaa, qeerrensa ija ibiddaa tahuu nuuf mirkaneessuu daran onneen akaakoof habaabootiis ammallee dhaloota qubee keessa jiraachuus ragaa bahan. (Gootoota afaaniin dhaadachuufi ibsa ejjannootiin qabsaa’uu irraa gara qabatamaan qabsaa’uutti nu ceesisan kana galanni dacha dachaan isaan haa gahu)
Qabsoon warraaqsa diddaa master pilaaniitiin jalqabamtee gara fincila xumura gabrummaatti tarkaanfatte, amma immoo gara warraaqsa bilisummaatti cehuuf aggachaa jirtu tun injifannoo hedduu galmeessitee jirti. Kannarratti wanti ijaan agarre kan seenaan dhageenye nu yaadachiisuu qofa osoo hin taane, nuufiis mirkaneessuu hin oolle. Qeerroon gootoonni keenya, yoo eeboofi gaachenaan dhaadachaa fardaan garmaaman, lola gadaa michillee kan jaarraa 16 ffaa godhamaa ture jedhamu san nama yaadachiisan. Yoo mancaan qawwee wayyaanee dura dhaabbatan ammoo lola Calii Calanqoo kan subba jiifatanii afaan madaafaa tufteeyyuuf itti deeman jedhan saniifi, gootoonni keenya ammoo gootota kaleessa darban kan akka Bakar Waaree, Mucee Ahmad Mucee faa nu yaadachiisuu hin oolle. Yoom kana qofaree? Wayyaaneen daa’ima, haawwaniifi aabboota mara irratti ajjeechaa diinuma, yakka duguuggaa sanyii yoo nurratti raawwattu, godaannisa harkaaf harma muraa Aanoolee nu yaadachiisuus garuu, ilmaan oromoo diina jalaa gad jechuu didanii biyya keenya dabarsinee hin kenninuuf falmatan ammoo gooticha oromoo kan farda Minilik jalatti waraanee lafaan dhawee, isaas madeesse gooticha Leenjisoo Diigaa nu yaadachiisuu bira dabree nuus onnachiisuun yoom hafe.
Haatahuu malee, injifannooleen kun marti gootoota qeerroo harka duwwaa qabsaawaniin kan galmaawe waan taheef wareeguu caalaa wareegamuun kan itti baayyeetee dha. Onne qabeessummaafi jeeynummaa keenya mirkaneessu illee, garuu dhiigni dhangala’uufi lubbuun ilmaan oromoo, dubartii ulfaafi daa’imnilleen osoo hin hafin duguugamuun xiqqo nama suukanneessa. Kana yoon jadhu injifannoon dhiiga facaasanii, lafee caccabsanii, lubbuu kennan malee akka hin galmooyne osumaan beekuu, qabsoon wareegamuu qofa osoo hin tahin wareeguus dabalachuu qabdi jechuu kiyya. Nuti ammoo wareegamuu malee wareegaa hin jirru. Wareeguuf ammoo meeshaa diinni nuttiin deemaa jiruun tan wal gittu qabaachuu nu barbaachisa. Meeshaa diinni nuun dorsisuun wal gittu yoon jedhu ‘taankii fi madaafa’ jechuu kiyyaa miti. Inniis yeroof taanfiifi madaafa nuun sodaachisuuf haa yaaluu malee nutti hin fudhanne. Meeshaa xiqqoo nutti as qabaa jiru tanaan tan wal gittu dhabuu keenyaaf ammoo kan sababa tahee, qabsoon teenya sadarkaa san irra hin geenye jennee yaaduufi dhaaba hidhannoon ijoollee warraaqsa finiinsaa jiran maddii dhaabbatu dhabuu keenyaafi. Dhabuu yoon jedhu ammoo kan silaa ni qabna jennee abdannu orraafachuu daran hanga ammaa waan takka xuuxxisuu dhabuu isaa akka dhabneetti waan na dallansiiseefi.
Yeroo amma lafattiis tahe fuula miidiyaa hawaasaa irraatti keenyuma kan du’e lakkaawachaa, biyyoon itti haa salphatu jechaa ooluun, madoo ilaallee, dhiiga daawwannee imimmaan dhiigaa dhangalaafnee booyuu dadhabannee jirra. Kan du’an reeffa isaanii lakkaawaa booyaa ooluun ammoo hadooddii dhabuu keenyaaf tahuu baatullee garuu, kan walirratti eegaa jirru nu fakkeessuun isaa hin oolu. Mala waliif dhahuu dhabuun keenyaa ragaa nutti bahaa kan jiru tahuutu natti mul’ata. Kun ammoo hafuu qaba. Qabsoo wareegamuu irraa gara wareeguutti cehuun dirqama. Kana godhuuf oromoo marti kan biyya keessaafi alaatiis gamtummaan ka’ee qabsaawuu qaba. Gara kana seenuuf ammoo nama mataa walitti qabuun qabsoo tana hogganu nu barbaachisa. Kana malees qawwee argachuun dirqama dirqama oliiti. Kana tahu baannaan ammoo qabsoon wareegamuu malee wareeguu hin qabne gara duguuggaa sanyiitti nama geessiti. Sanyii teenya lafarraa duguuguun ammoo goda qabriitti nu galchuu ala injifannoon caalatti galmeessu tokko hin jiru.
Akkuma beekkamu kanaan dura waggaa dheeraa dhimmi abdii nu kutachiisuu irra gahe, kan yaadaaf akeeka oromoo laamsheessaa ture gamtummaa akka arraa kaabaaf kibbatti, bahaa dhihatti bakka takkaa akka kanniisa qeeyroo baheetti xiixu kana dhabuu keenya ture. Arra garuu ol godhannee dubbachuuf ifin qaanfannu. Dhaloota qubeetiif galanni dachaa haa gahuu gulantaa kaleessa oromoo giddutti qaama hin beekkamneen ijaaramee ture diiguu danda’anii jiran. Kun ammoo bu’ura cimaa deeggarsa nama tokkoo malee ifumaaf hareeyatti ijaarame yoo tahu, jijjiirama fiduufiis shakkii kan hin qabne tahuu isaa tilmaamaan osoo hin taane qabatamaan agarree waan jirruuf sodaa malee dubbachuun ni danda’ama.
Kana yeroon jedhu hangafoota keenya dagadhee miti. Dhaloonni kun daandiin irra imalaa jiran kanuma isaan nuuf baasan sani. Haa tahuu garuu dhaloota kana wanni adda godhu seenaa haasawuurraa gara seenaa hojjachuutti tarkaanfachuu isaati. Kana tahuun ammaas dirqama waan taheef malee qooda hangafoota keenyaa tuffatanii miti. “Harreenuu ba’aa ilmoorratti sablifatti” akkuma jedhamu san, hangafoonni keenya waan gaarii hojjachaa turan, carraaqqii isaaniitiif galata guddaa galchaafi, miilaanumaan ammoo dhaloota finiinaa kanaaf marsaa gad lakkisuu akka qabaniis yaadachiisuun barbaada. Yeroon ammaa tan dhaloonni kun seenaa qabsoo awwaalamtee turte dirretti baasanii leellisa jiranii dha. Kanaaf hangafoonni daandii qabsoo oromoo irra labbagal tahanii ta’aa jiran, kan arrallee afaanumaan dhaadachuu malee qabsotti seenuu if bir’atan fakkaatan karaa irraa maquun baallii qabsoo dabarsanii dhaloora kanaaf laachuu qaban.
Dhaloonni qubee eega qabsoo jalqabe if duuba deebi’uun isaa hin jiru. Sadarkaa kanatti qabsoon yoo duubatti shirgigaatte gaaga’ama hamaa akka fiddu dhaloonni kun waan beekuuf warraqsa isaa kan duraanii caalaa finiinsuuf muratee jira. Qabsoof kan barbaachisu dura hubannoo tahuus kan itti aanu hidhannoo dha. Dhaloonni ammaa immoo waan gara hubannootti waanuma gadaameessa haadhaa keessaa waliin dhufe fakkaata. Akeeka wal fakkaataafi siranaa qabaachuu irraa qalama qofaan ka’ee gamtummaan ibidda qabsoo bobeeysee jira. Eeyyee! Hubannoo wal fakkaataa qabaachuu isaaniitu akka gamtummaan cimuufi qaanqeen warraaqsaa billiqxu taasise. Hubannootu akka kaayyoo tokko irraa kaanee galma tokkotti gallu nu godha. Kana ammoo ifaafi ifatti mirkaneessanii jiran. Bahaa, dhiha, kaabaaf kibbatti wal bubuusuun hafee fiinxaaf fiinxa oromiyaatti tokkummaan sossoohaa jiraachuun qeerroolee teenyaa boqonnaa hareeya qabsoo oromootiif banuu isaanii mul’ise. Amma immoo sadarkaa itti aanutti dabruuf qophiin xumuramee jira.
Eeyyee! Amma qabsoon sadarkaa hubannoo dabree, sadarkaa hidhannoo irra gahee jira. Hidhannoon sadarkaa kanatti akkaataa lamaan argama jedheen yaada. Waraana bilisummaa oromoo mooraa jira jedhamutti makamuun ykn ammoo meeshuma lola aadaa kan harka namayyuu jiruun meeshaa lolaa diina harkaa laqaaquu dha. Diina harkaa qawwee fuudhuun lubbuu baayyee balleessee gatii amma kafalamaa jiru kana caalaa nu kafalchiisa waan taheef, furmaanni jiru tokkichi mooraan waraana bilisummaa oromoo yeroo biraa caalaa banaa tahuun simannaaf qophaa’uutu irra jiraata. Yoo ammallee akkuma duraanii mooraan waraana oromoo cufaa taatee itti fufte ammoo qabsoon keenya lubbuu baayyee harcaasee, gatii injifannoo keenyaa xiqqeessuu daran injifannoo orraafachiisuu mala. Haatahuu malee qabsoon jalqabamte tun gonkuma akka hin dhaabbanne beekuun gaariidha. Kanaaf, akkaataa ijoollee oromoo barnootaas barachuu dhoorkamtee qabsoof qophooyte tana gara hidhannootti galchuun danda’amu irratti tooftaafi mala hatattamaa taraarrachuun dirqama mooraa qabsoo oromooti taha. Gabaabumatti WBO’n gabaasa “lukkeelee wayyaanee sagal ajjeessee kudhan madeessee….” jechuu irraa “Gootichi waraana bilisummaa oromoo, WBO’n mootummaa wayyaanee barbadeessee abbaa biyyummaa gonfatee..” kan jedhutti dabruu qaba.
Qabsoon kan wajiijamtuun meeshaa caalaa onnee xiiqiin guutamtee fi gootummaan keessaa shidamtu qabaachuun akka tahe ragaan barana caalu ni jira jedhee hin yaadu. Dhaloonni kun ammoo kana mirkaneessuuf yeroo sodaafi rincicummaan ummata keenya keessa saartetti kana cabsanii injifannoo boonsaafi cululuqaa kana galmeessuun isaanii ragaa guddaa nuuf mirkaneessuudha. Qaanqee billiqxe tana daran bobeeysuuf ammoo baankiifi taankiin murteessaa dha. Oromoon idil addunyaarra jiran marti baankii itti yaaduun kallattii taankiin itti argamtu qopheessuu qaban jedheen yaada. Baankiin jiraannaan taankii argachuun salphaadha. Amma kilaashinkov illee taatu ijoollee leencoota teenya tana harkatti guuruun taankii tanuma qabeenya oromiyaatiin bitamtee nu fixaa jirtu tana haala itti diina harkaa guuruun danda’amutti tarkaanfachuu akka qabnu beekuu nurra jiraata.
Walumaagalatti, haalli qabsoo hanga ammaa jiru wareeguu irra wareegamuun baayy’atuus, onneen kaleessa akka waan nu keessatti duuteetti shokomii dhabde arra xiiqiin waadamtee warraaqsa finiinsuun isiituu injifannoo qabsoo boonsaa taatullee, kanaan booda garuu gara qabsoo wareegaa wareegamuutti (kuffisaa kufuutti) cehuun dirqama filannoo hin qabne akka tahe hubachuun gaariidha. (Asumaanuu dhaadannoon teenya tan “Qabsaawaan ni kufa qabsoon itti fufa” jettu saniis “Qabsaawaan kuffisee kufa bilisummaan ni dhufa” kan jedhutti nuuf haa jijjiiramu) Qabsoon itti fufuuf kana booda wabii kan tahu hidhannoo tahuun wal nun mamsiisu. Dhaabnii qabsoo hidhannootiin biyya bilisoomsuuf warraaqsa finiinsaa jirra jedhuus carraa kanatti fayyadamuu irra jiraataan dhaamsa kooti.
Qeerrooleen qabsoo finiinsaa jiran ammallee daran itti finiinsuu qaban. Qabsoon tooftaafi mala jijjiirrachaa deemuu akka qabduus hubachuun bareedaadha. Yeroo gabaabatti hanga hidhannoon argamtee injifannoo wareegamuu irraa gara wareeguutti ceenuu tooftaa qabsoo balaa xiqqeessuu dandeessutti fayyadamuun dirqama. Akkuma yeroo garagaraa ibsaa turreefi ammallee qabatamaan mul’achaa jirutti dargaggoonni akkuma walitti dhiheenya isaaniitiin iccitiin wal ijaaruu, walgahileefi leenjii wayyaanee fashaleessuu, bakka wayyaaneen dhimma biraatiif hawaasa dirqamaan walitti qabde gara fincilaa jijjiiruu, gibiraafi qaraxa kafaluu diduu, qabeenyoota wayyaanee barbadessuu fi kkf fayyadamuun humna mootummaa kanaa daran laaffisuun qabsoo wareegamuu xiqqeessuun injifannoo dabaltuudha. Kanumaan wal qabatee dhaabni qabsoo bilisummaa ijaarsa dandeettii isaa cimsachuu irratti cichaan hojjatee qeerroolee finiintuu biyya keessaa qabsotti jiran kana gara hidhannootti galchuu danda’u irratti hojjachuun gara qabsoo wareegamuufi wareeguus dabalattetti ceesisuu qabu irratti akka xiyyeeffatu dhaamsa oromummaati. Kana booda qabsoon wareegamuu qofa osoo hin taane wareeguus dabalachuu qabdi jechaan arraaf dhaamsa koo goolaba. Waan hanga dhumaa dubbiftaniif galatoomaa.
Injifannoon tan ummata oromooti!
Gadaan gadaa bilisummaati!
Qabsaawaan kuffisee kufaa bilisummaan ni dhufa!
#Saphaloo_Kadiir / Abdulbasit
Amajjii 2016