text:
Empayericha eenyutu bulchaa jira yoo jennu, diina Oromiyaa addaan baafachuufii. Diinni Oromiyaa kan isa bulchuu, tumsitoota saa fi jaleewwan saatii. Emapaayera kan bulchu yoo jennu, qaama suduudaan mullatu malee, alaa kan imaammata saa irratt dhiibbaa qaban jechuu mitii. Ijaaramaa ka’ee hanga yoonaatt deggersa garba gamaa malee dhaabbatee waan hin beekneef sana akka jirutt fudhanne, isa of walaba fakkeessaa jiru qofa ilaallaa. Biyyooti Afriikaa teknoolojiin dubaaaatt waan hafaniif, qabeenya saanii lafaa, lafa irraa fi lafa jalaatt gahaatt dhimma bahuu hin dandeenye. Kanaaf, kan misan afeera. Bu’aan sana irra argatan hanga yoonaa of dandeessisee hin beeku. Kanaaf bajeta biyya ofii bulchuufillee dureeyyii addunyaa irratt hirkatu. Waa’ee bulcha empayeritt yoo dubbannu kana heda keessa galchuunii. Waa’ee saanii yoo dubbanu waantaphee eenyu akka ta’anis baruun falaaf jaruma suduudaan quunnamuu dandeenya. Bilxiginnaan jaarmaa empaayera Itophiyaa hogganu tokko. Maqaa finnoota hundaan dame qaba; akka Bilxiginnaa Oromiyaa jechuu. Presidantiin saa Abiy Ahmad Aliitii. Imaammata wiirtuu ittiin masakamu qaba. Hooggansi saa kan waalta’ee waan ta’eef dameeleen qajeelfama saan gaggeeffamu. OPDOtu dame Bilxiginnaa Oromiyaatt jijjiirame. Oromoon maqaa OPDO keessaa, akeeka Bilxiginnaan sabummaa qabu waan fallessuuf jijjiirame. Amma Oromoo irra homaa hin qabu, keettoo Itophiyaa Oromiyaa keessa jiru. Kanaaf Caffeen Oromiyaa fakkeessaaf malee Itophiyaan suduudan Oromiyaa bulchaa jirtii. Amma utuu hin ta’in, dur maqaa Oromoon yoo jiraateyyuu OPDOn halagaa tajajiluuf uumamee.
Ijoollummaan “Mangist” waan jedhamu, hundi isaa gadi ta’e, bishaan yaa’ullee maqaa saa itt dhoofnaan dhaabbatu, Shaggar akka jiru dhaga’aa guddannee. Akki ummati Oromoo itt sodaatu irraa, wanti “Mangistii” jedhamu kun diina saa akka ta’e sammuu ijoolleett gaalchumaan ni beekama. Garaattillee yoo hamatan beekuu danda’aa akka amananitt surrii dhiqee jiraachise. Utuu afaan qabanii afaan halagaan hojjechuu fi barachuun, aadaa ofii shaakaluu dhowwamanii kan halagaa fudhachuun, amantii ofiin waaqeffannaa halagaati yoo jedhan diduu dadhabuun, mallattoo gad haantummaa ta’uun ifaa dha. Akkaa Oromoon itt walbulchaa ture amba keessatt nammi xiixu hin jiru. Beekumsi waan ofii irratt argatan hammatti halkan abidda bira taa’anii, gurra diinaa irraa fagoo, nyaati abidda irraa bahutt malaan waliif hodeessanii fi manguddoon itt hodeeffamu. Bulchi qeeyee calaqqisa sirna durii waan ta’eef, garagarummaan hariiroo warra keessaa kanneen nafxanyaan adda ta’uun ijoollee Oromoo hin dhibin hin hafnee. “Mangistiin” sun ammayyuu hidda saa caalaa hawaasa keessa diriirfatee jira. Labsi lafaa 1974 hundee buqqis jedhamellee, jaarraa tokko dura lafa saanii Itophiyaan kan ofii taasise hin deebisneefii. Abba tokkee irraa fuudhee mootummaa koloneeffataa “Mangistii” jedhamu sanaan akka dhuunfatamu tolche. Oromoon hanga lafa ofii deebisanii too’annoo ofii jala galchanitt namummaan hin jiru. Oromiyaa irratt mo’ummaan Oromoo beekame “Mangistiin wiirtuu” Oromiyaa irraa harka dachaafachuu qabaa. Kun, eenyummaa ofii, bilisummaa, mirga malbulchaa fi namoomaa, lafa, barumsa, diingaddee, naannaa uumaa saanii hanga harka galfatanitt qabsoon hin dhaabatu jechuu dha. Kan of maaljechisiisan isaanuma malee halagaa ta’u hin qabu.
Si’ana empayeritiin finnaatt (state) hiramtee fakkeessaaf caasaan of bulchaa tolfameefii jira. Heerri finnoota walqixxee taasisu tumameeraa. Kun jijjiiraa wldhaansoon dhufe. Garuu Oromiyaa ajaja wiirtuu, “Mangistii” wiirtuu irra kenamuunii bultii. Kanaaf “ofbulcha Oromiyaa” kan jedhamu fakkeessaa dha. Saboota, sabaawota fi ummatoota waldhaansoo ofiin jijjiirama sana fidaniif akka ganamantu itt dhaga’ama. Tokko tokkoof garuu mangisttiin beekaniif jala fiigan sanumaa. Itophiaanota caalaa Itophiyaaf kan falman jara akkasiitii. Jara akkasiiti Bilxiginnaan walitt qabee ofiis dhumanii, ummata ofii akka fixan gochaa jiru. Oromoon humna qaban gamas, gamanas ha jiraatanii farra saa akka ta’anitt fudhata. Mangistiin Shaggar jiru kun, biyyoota humnaan qabate gaddhiissee haala akka dur turett deebisuuf qophii mitii. Kanaaf federeeshina uumame gara cinaatt godhee madda aango tokkeen bulchuu kan murteeffate. Waajjirbulchi empayerichaa aadaa, dudhaa fi afaan Amaaraa irratt hundaawee. Kanaaf, qormaata bolola aangoo irra haananii, walabummaa fi bilisummaa saba saanii kan
caalchifatantu hundeen buqqisanii jijjiirama fiduu danda’u. Oromiyaan kan nafii kennitu, nama durfannoon saa hawaasa sabgudduuf waa hojjechuu barbaadu utuu hin ta’in, kan durfannoon saa hawaasa sabgidduu keessatt Oromiyaan bakka gituun akka argattu mijjeessuu gargaaruu.
Sirna Nugusaa caalaa wiirtawaa kan ta’e, Dargii garagalchee kan dhufe ADWUInis, bara qabsoo irbuu meeqa seenullee, waajjirbulchicha waan hin jijjiirreef, heerri labse fromsatt demokraatawaa ta’e hojiirra hin oolee. Ofangessi dhiiga hogganoota saa keessa waan jiruuf caasaa ture jijjiiruu beekaa irra ilaalee. Kanaan kan ka’e waan irra ga’es agarree jirra. Waajjirbulchi empayera diigamu malee abbaan fedhe itt jijjiiramu akeekaa jalqabaa ijaarameefiin adda kan ta’e homaa fiduu hin danda’uu. Wacii ganda Bilxiginnaa Abiy Ahmadiin gaggeeffamuu fi gurguddoon Amaaraa, gurra nama duuchaa jiru, qabsaawota bilisummaa dagachiisuuf malee isaan gidduu addummaan jiraateef mitii. Qabsoon aangoo keessaa jiraachuu danda’a, garuu sun akeeka saanii bu’uuraa hin faallessuu. Akeeki saanii banti olhaantummaa Amaarri bara Atseewota irra turett deebi’uu dha. Jiraatanis, badanis waliin ta’uu waan beekaniif, walitt bu’i saanii wal tasgabbeessuu irra hin darbu. “Harreen wal dhiitt malee ilkaan walirraa hin fixxu” isa jedhanii. Amma “Mangistiin” wiirtuu, Isaayyaas Afawarqiin duubaan dhiibamaa, Bilxiginnaa fi humnoota Amaaraan gaggeeffamaa jira. Kanaaf ammas akkuma durii, diinni Oromoo Mangistii wiirtuuti jechuu dha.
Isaayyaas gumaa empayera Itophiyaa tokko of harkaa qaba. Shiftaa Amaaraa Faannoo jedhamuu leenjisuu fi tarsiimoo bobbaa kennaafii akka jirus ni himamaa. Farmaajoon Gaanfa Afrikaa jeequuf Abiy fi Isaayyaas waliin wal ta’ee akka jiru ifaa dha. Garuu haalli biyya saa keessa jiru akka yaadett deemuu hin dandeessifnee. Haata’u malee finxaaleyyii Ugadenitt ida’ee keettoo Oromiyaa jeeqxu erguu hin hafne hameen jedhu jiraa. Ummati, Amaara ofiin jedhu, holola nafxanyaan hadoodee duukaa deemaa jira malee sochiin jiru waan badiisa saa jarjarsu malee waan tolchuf hin qabu. Anga’ooti addunyaa caasaan finnaa ture, uumamuu saa isaan gargaaran akka jijjiiramu hin fedhanii. Sochii bilisummaa ummatootaa danta saanii kan ta’e hin fakkaatu. Akkuma durii wirtuu jabeessinaan andaarri waan duukaa bu’u itt fakkaata. Empayerri waan durii ta’uu dagatanii jiru laataa? Hanga fedhi saanii suduudaan tuqamutt hin dammaqanii. Empayerri Itophiyaa wiirtuu bitamu diduu see argaa jiru. Itophiyaan saanii fedha ummatootaa malee kan hin bulfamne taateettii. Ummatoota jalatt hidhaman bilisoomsuuf empayerrii digamuun waan hin ollee fi barbaachisaa dha. Garuu burjaajii olchuuf, sansakkaan akka jiraatu tolaa gumaachuu qabu. Dhimma Oromiyaa fi Itophiyaa adda addatt ilaaluu malee kan Oromiyaa Itophiyaa keessatt ilaalu yaallaan yoomuu furmaati hin argamu. Adda addatt qoratanii furmaata nagaa waloo ta’e argamsiisuun ni salphataa.
Itophiyaan akka duriiti maqaaniyyuu hafuun hin beekamu. Maqaan biyyaa kan gubbaa bu’e utuu hin ta’in seenaa keessatt bar tokko ummata biyyicha keessa jiraatan yk humna moo’aa tureen moggaafama. Biyyooti Dahomey, Rhodesia, Nyasaland, Gold Cost, Belgian Congo, Upper Volta, USSR, Yugoslavia, Rio Muni jedhamaa turan amma eessa jiruu? Yoo ummatooti amma jiran badaniyyuu biyyi Itophiyaa jedhamtu barabaraan jiraatti jechuun wallaalummaa dha. Nammi ammayyaan tokko holola nugusooti amma hin jirre, waa’ee waggoota 3000 ummatoota gowwoomsuuf tolfatan itt fufuu yaaluun qaanii dha. Kanaaf jijjiirama bokokee jiru afuura fudhachiisuu ummatichaa dhiisanii, kan wayyabi fedhu utuu gargaaranii nagaa addunyaaf dansa. Oromoon dhugaa sirna abboolii saanii Gadaa demokrasiitti hin boonne hin jiranii. Sun waan aanga’oota hubu waan hin qabneef jajjabeesuun anjaa qaba. Kana malee ummati guddaan kun shiraan yoo gargar faca’e lafti itt qaban hin dhibaa. Walabummaa fi bilisummaa gonfachuuf kan itt mullate hunda gochuu irraa hin deebi’uu. Kanaaf fedha saa utuu hin hedin, nagaan Gaanfa Afrikaa keessa jiraataa jedhanii yaaduun hedduu baasisuu danda’aa. Oromoon uumamaa kaasee hamaa fi tolaa keessa darbee eenyummaa ofii eege harra kan ga’eef sirna cimaa qabateefii. Kanaaf balleessuunii kan fedhan ofumaa ijibbatu malee hin danda’anii; akka ofii hin barbadoofne eeggachuu dha.
Ummata Walloo, Warra Iluu, Warrahmannoo, Warra Baabboo, Warra Ejjuu, Warra Qaalluu, Raayyaa fi Boorana harkaa, millaa fi arraba irraa ciranii shororkeessuun naalchanii afaan saa irraanfachiisan malee Amaaraa akka hin taane, utuu galmee gara hin gaggalchin, maqaan saaniiyyuu ragaa dha. Ummati Jilee hambaa weerara nugusoota Habashaatii. Goojjam, Gondar qacceen saa yoo qorame Akaakayyuu dabarraan Oromoo fi Agawu. Kana beekuuf
nafxanyooti akka saree maraatu hunda ciniinaa jiru. Garuu kan dhimma baasu dhalooti amma jiru eenyuu, maal fedhaa malee, isa darbe halala guuruun gatii hin qabu. Dhaloti tokko dabi darbe akka siraaffamuuf seeraan gaafachuu danda’aa. Wal madeessuu hin barbaachisu. Aksum, Lalibela fi Gondariin eenyutu ijaaree, moo’aa ture jechuun haala keessa jirruuf gatii hin qabu. Hardha eenyutu isaan eegaa, kunuunsaa jiraatu dhimma baasaa. Kanaaf, furmaati enyummaa ofii murteeffachuuf “eeyyee lakkiin” (referendum) gaggeeffachuun mirga. Mamii hundaas ni taliilessaa. Kun utuu jiruu, jarri amma bu’aa ofiif ummatoota walitt naqan dhaabbatanii nagaaf carraa kennu qabu.
Ofumaa dhama’uu taati malee sirni nafxanyaa Taklahymaanotiin foo’amtee, Yikunomlakiin dhahamuun, Minilkin gabbate hin deebtuu. “Marfama, “Laaqii Kirstinnaa garba Moslimaa fi Waaqeffataa “ jedhu keessaa Miniliki kan baaseen fakkaatu. Garuu sammuu saanii keessaa marfammi hin badne. Kanatu amantee addaa fi halagaa isaan jibbisiisaa. Biyya ofiitt quufanii isa misoomssuu dhiisanii, ollaa walba qabaachuu akka marfamuutt waan ilaalaniif marsaa caffatanii ba’anii biyyoota ollaa to’achuutu nageenya kan kennuuf itt fakkaata. Sana asitt, hardha ummatootaa fi amantoota bucuu bulcha saanii jala jiranitt garagaluun lubbuu fi qabeenya hedduu barbadeessaa jiru. Oromoon waan namaa irratt duula hin bananii; kan isaanii irraa jannummaan facisuu. Danuun seenaa altokko kufseenii ture. Lamuu ittin deebi’a jennaan wal fixuu taatii. Waldhabdee jiru seeraa fi nagaan xumuruun aadaa saaniitii. Namooti duubbeen saanii Oromoo hin ta’in Oromiyaa keessa jiraatan Oromiyootaa. Gooftaa ofii ta’uu utuu danda’anii gooftaa hamaa Abbayya gamaa waanti waamsisuun hin jiru. Hanga ummatichaaf amanamoo ta’anii seeraa fi safuu saa kabajuun obbolummaa fi birmadummaan jiraatanitt rakkoo hin qabanii. Kanaaf abdatuun sirna kolonummaa nafxanyaa utuu tuttuquun balaa irra hin buusnee dansa.
Empayerittii erga uumamtee kan walitt suphee jiru “Mangistii” wiirtu raayyaa fi iyyaatii irratt aangoo dhuunfaa qabaachuu dha. Kanaaf hamma yoonaa ummatoota ukkaamsee jiraachuu danda’ee. Haalli sun hardha hin jiru. Fedhaan yoo ta’e malee ambi moo’amuu diddaa jira. Akka olitt kaasne “Mangistiin”wiirtuu akeeka Amaaraan gaggeeffamaa jira. Amaarri humna Abiy irratt amantee dhabuun kan ofii shiftooti utuu hin hafin ijaaraa jira. Kanaafis deggersa Isaayyaas Eertra argatee. Ammaaf raayyaan Bilxiginnaas, humnooti Amaaraas ajaja Abiy jala kan jiran fakkaatu. Jara kanaan faallaa kan ta’an Humni ittisa Tigrayii (TDF) fi Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) jiru. Waraanni humnoota kanaa fi humnoota Bilxiginnaa gidduu jiru lubuu fi qabeenya ummataa lakkoofsa hin qabne haxaawaa jira. TDF, ummati Tigrayi marsaa keessaa ba’ee waan jireenyaaf barbaachisan akka argatuuf dhukaasa dhaabuu walii galee jedhe. TDF loltuu fi waatattaa waraanaa baasii guddaa barbaadan of jalaa qaba. Loltuu loolaaf leenjifame lolli hin jiru taanaan callisee harka maratee ta’uu hin danda’u. Yoo sosso’e malees of jiraachisuu hin danda’uu. Ummati Tigray ofiifiyyuu beela fi dhukkuba Bilxiginnaa fi Isaayyaas uumaniin dhumaa jira. Loltuu ofii jiraachisuu hin danda’u. Abiy fi Isaayyaa haleellaa isa dhumaa gochuuf sun nita’aa waan eeggatan fakkaataa. Kanaaf, furmaati yeroo hamileen ol ka’ee jiruu fi dandeettii qaban marsaa Bilxiginnaa fi Eertra cabsanii ba’uu qofa.
Bilxiginnaan naamusa hunoota isa jalaa, eegsisuu kan danda’u hin fakkaatu. Kanaaf dhukaasa dhaabe jedhuyyuu hojii irra oolchuun waaqbeekii dha. Kan barsiifata sobaa qabu hin amanamuu. Kanaaf TDF cabsatee ba’u malee jireenyi ummataa Tigraay haa ta’u, kan saa itt fufuu hin danda’u. Gidduu seena alaa utuu eeguu, Tigaaruun marsaa biraaf qacceefixisa jala akka hin galle sodaachisaa. Hamma danda’an ofirraa faccisaa baduun ulfinaa. Bilxiginnaan WBO balleessuuf kakatee tuqii Fannoo of jala buusuun humna danda’u hundaan Oromoo irratt duulaa jira. WBOn ofirraa dachaasuun walabummaa fi bilisummaa gonfatu malee Oromoon akka sabaatt raawwachuuf adeema. Egaa, empayerittiin waraana of baraarsa ummataan burjaajii keessa galte jirti. Bilxiginnaaa fi waajjirbulchi empayera buqqa’u malee furmaati hin argamu. Bilxiginnaan buqqaanaan waci Amaaraas gaabii argata. Sabooti, sabaawotii fi ummatootis hiree sabummaa ofii, ofiin muteeffachuuf karaan ni saaqamaafii.
Aanga’ooti addunyaa Abiy akka tasa hin kufneef harka jala qabaa jiru. Abiyii hiluun Isaayyaasiif hiluu dha. Kun hammam isaan ummatoota wayyaba gidiraa keessaa baasuu irra dantaa ofiif eeggannoo godhan agarsiisa. Kana irraa baramu kan danda’amu, hariiroo alaa keessa sobaa fi dhugaan jiraatanii bu’aa anga’ootaa irra ulfina hin qabaatanii. Dhugaa caalaa sobatu isaan baasa taanaan isa fudhatu. Qajeeltuun isaan biratt furaa biraa qaba. Kanaaf
cunqurfamooti isaan eeguu dhiisanii ofii fala soquu qabu. Wajjirbulcha empayeraa guutummaatt diigaamee akka haaraatt kan fedha qaban waliin ijaaramu gaafata.
Empayerri dhaalaa mootota nafxanyaa koloneeffataa duriin bitama jira. Diinni Oromoo “Mangisti wiirtuu” Shaggarii sana hogganu. Innis too’anno Bilxiginnaa fi too’annoo fagoo Isaayyaas jala jira. Kanaaf, akka himamaa jirutt weerarri Faannoo fi humnoota Amaaraan Oromiyaa irratt tolfamu hundi Isaayyaasiin leenjifamee fi karoorfame Bilxiginnaan masakamaa kan jiru jechuu dha. Eertraan biyya xiqqoo dha. Isaayyaasiin guddinni ollootaa doorsaanii jiraataa. Kanaaf, hunda saanii hamma ofiitt gadi cabsuu barbaada. Kurnan sadan darban keessa biyyi inni hin jeeqin hin jiru. Itophiyaan TPLFiin hogganamtu barumsa kennitee gaggeesitee turtee. Haaloo sanaan Tigrayii fi empayera Itophiyaa ofii gadi taasisee too’achuuf kan danda’u hunda tolchaa jira. Fedhi Abiy kan ittiin morman hunda of jala galchuu fi fedhi Isaayyaas yeroof kan wal deggeru ta’ee argamee jira. Qarqara Garba Diimaa irratt aanga’oota gurguddaa gidduutt dhoofsisuun Isaayyaas balaa isa dhumaa Eertiratt kan fiduu ta’uu ni danda’aa. Abiy humna Amaaraa bakka barbaadett erguu akka danda’u himatee ture. Amaarri ofiinuu bakka hallett argamuu barbaada. Bakka Faannoo weeraru hunda humnooti Bilxiginnaa, akka humna addaa Oromiyaa faa, dura fixeensa yoo buusaniif argamu. Fakkeenyaaf, ajjeechaa Abbooti Gadaa Karrayyuu booda, weerara lafaa fi ajjeechaa Oromoo irratt ta’an haa yaadannu. Akkasumas ummata Oromo Wallaga Bahaa daarii Amaraa jiru erga hiikkachiisanii booda humnoota Amaaraa itt gaddhiisuun ragaa of danda’ee. Oromoon diina qofaa utuu hin ta’in firootas qabuu. Saboota, sabaawotaa fi ummatoota heeraa tokko jalatt federeeshiniin waliin hanga tokko jiraataa turanii fi Amaarri itt roorrisaa jiraate, firoota saaniitii. Isaan keessaa murnooti Bilxiginnaan faalaman jiraachuun ummatoota walii diina hin tolchu. Oromiyaa keessa kan akkasii OPDOn Bilxiginnaa jira. Bilxiginnaan Oromoo fi dhaaba saanii ABO/OLA balleessuuf humnoota addaa Afar, Somali, Sidaamuu hiriirsuun obbolummaa fi miltummaa qabsoo mirga hiree ofii ofiin murteeffachu qabanii fi barabaraan olaa tanii jiraachuu hin jijjiiru. Humnooti sun, utuu kana caalaa dhiiga obbolaa hin dhangalaasin Bilxiginnaa tumsuu akka dhaaban gorfama. Diinni eenyu akka ta’e erga barree wanti hilamuu hin jiru. Firootaan wal qindeessanii buqqisuuf itt bobba’uu dha. Oromiyaan haa jiraattu!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu.
Ibsaa Guutama
Eebla 2022


c: text/html

text:
Dhaabbanni Gamtaa Biyyota Islaamaa Karoora Isra’eel manneen seeraan alaa lafa Falasxiinotaa irratti ijaaruuf baaste balaleffate
Torbee darbe keessa mootummaan Isra’eel manneen jireenyaa haarawa 2,100 lafa Falasxiinotaa irratti ijaaruuf murteesse. Dhaabbanni Gamtaa Biyyoota Islaamaa immoo, “Poolisiin qubsuma babaldhifatuu Isra’eel, seera Addunyaa kan cabse , akkasumas kan murtii Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii tarkaanfate fi kan Ummata Falasxiin miidhu”jechuun balaalefate. Dhaabbileen addunyaa immoo poolisii Isra’eel kan nageenya biyyoota lamaanii booressu kana dhaabsisuuf tarkaanfii murteessaa akka fudhatanis gaafate.
Gabaasni Mootummaa Falasxiin irraa bahe akka mul’isutti qubattoonni Yahuuda 700,000 ol mootummaa Isra’eeliin karaa seeraa alaatiin dachii Falasxiin irratti kan qubsiifaman tahuu mul’isa.
Seerri Addunyaa ijaarsi baha Al-QUDSI dabalatee naannawa West Bankitti lafa babaldhifatuuf godhamu hundi seeraan ala tahuu ibsa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gama biraan hidhamtoonni lakkoobsi isaanii hin himamiin torbanuma kana keessa gad-lakkifamuun beekamee jira.
Haaluma wal-fakkaataan Godinaa Horroo-Guduruu Wallaggaa, aanaa Amuruutti namoonni hidhamuu jiraattonni hagi tokko himanii jiran. Bulchaan Aanichaa, Namootni hidhaman akka hiikaman murtaa'ee jira, jedhu.
Gama biraan namoonni yaroo adda addaatti “Leenjii haaroomsaa” jedhuun Mooraa Leenjii Poolisii Sanqalleetti walitti qabamaa turan keessa hagi tokko gadi dhiifamuun himamee jira. "Yeroo achi turretti hidhaa malee leenjii tokko hin argine” jedhu – kanneen gad-lakkifaman keessaa hagi tokko.
Lameen irrattiyyuu, deebii argachuuf Koomishinara Koomishinii poolisii Oromiyaa haasofsiisnee jirra.


text:
Ergaa wal waraansii amma deemaa jiruu Tigraay keessatii jalqabamee as namoonii nagana akka midhamaa jiran Daarekteerii walquunamitii dhaaba baqattootaa adduunya/Refugees International Saarah Shefeer ibsaniiru. Akka ibsiichii jedhutti, saba wal loliinsichaatiin namoonnii miiliyoonaa 6 ta’an hubamanii, namoonii miiliyoonaa 2.2 qe’ee isaanii irra buqqa’aniiru. Namoonnii miiliyoonii tokko ta’an immoo beelaaf saaxilamaniiru.
Namoottan kana keessaa dubartoonii fi iloollewan durbaa midhaa saalaatiif akka saaxilamaa jiran ibsii kun himeeraa.
Keessumaa hir’innii wanneen jereenyyaf barbachisaa ta’an uumanuun isaati fi gargaarisii namoomaa akka hin qaqqabnee taasifamuun dubartootaa mataawan maatii ta’an midhaa quunnamtii saalaafi jechudhaan raawwatamuuf akka isaan saaxilaa jiru ibsii kun himeera.
Hookkorii kun kan dubartoota irrati raawwachaa jiru haanga’oota mootumaa fi ojjatootaa gargaarsaa namoomaatiin akka ta’es ibsii Refugees internatinaal kun hubachiiseera.


text:
Berhanu Hundee
Akkuman kanaan dura irra deddeebi’ee barreessaa ture, Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) diinota lama qaba. Isaanis diina keessaa fi diina alaa ti. Qabsoon tun akka rinciccuu fi galii hawwame akka hin geenye kan taasise immoo jabina diinota alaa osoo hin taane burjaajjii diinotni keessaa uummata Oromoo keessatti uumanii dha. Kana keessatti kan baay’ee nama gaddisiisu garuu warra Qabsaa’ota fi Sabboontota fakkaatanii uummata Oromoo afaanfaajjessaa; garuu ergama biraa qabani fi/ykn Xawalwaallota fedhii dhuunfaa guuttachuuf uummata burjaajessanii dha.
Sababni ani dhimma Goobanaa fi Minilik kaaseef, waayee Minilik wajjin walqabatee, waan dhiyoo kana deemaa ture/jiru dha. Isa keessaa immoo waan Aaddee #BirhanieBekaGeleto barreessite tokko argeen hedduu dinqame. Ani nama tana dhunfadhaan hin beeku; seenaa ishiis wanti ani sirriitti beeku hin jiru. Garuu miidiyaa tokko tokkorratti argaan ture. Keessumaayuu yeroo Washington DCtti wanti tokko irra gahe baay’ee ajandaa yeroo sanaa taatee akka turte nan yaadadha. Biraaneen akkuma nama kamuu yaada fi ilaalcha qabdu ibsachuun mirga ishii ti. Ayidoologii feete qabaachuu fi jaarmayaa feetes deeggaruun, miseensallee ta’uun akkasuma mirga ishii ti.
Haa ta’u malee barreeffamni gabaabaan ishiin FB irratti maxxansite tokko (kan barreeffama kiyya kanaaf ka’umsa ta’e) summii tokkummaa Oromootti faca’u fi farra Oromummaa ti jedheen amana. Akkuman baddaatti jedhe, Biraaneen jaarmayaa kamuu bira dhaabbachuun mirga ishii ti. Ishiin ifa godhuu baattullee, akka hubatamutti PP wajjin hojjechuu ishii wantootni agarsiisan hedduu dha. Kanaafuu warra ganamaa galgala Minilik faarsaniif deeggarsa ta’uuf jettee, madaa uummata Oromoo tutuqxi. Qaanii tokko malee Miinilik tokkummaa biyyaa ijaarun issaa haaqa lafa jiru dha jette. Tokkummaa biyyaa tana akkamitti hiikti? Dhugumatti biyyi tun tokkummaa qabdii? Mee barreeffama ishii sana tokko tokkoon haa laallu.
“sirnaa yeroo sani keessatti enyuutu miidhame fi fayyadame isa jeedhu keessa hin seenne”
Mee laalaa, kan miidhame eenyu akka ta’e osoo beektuu, osoo seenaan ragaa ta’uu, dhugaa kana dhoksuuf jettee, isa kana keessa hin seenu jetti. Yoo dhimma kana keessa seente, dhugaan waan bahuuf; dhaamsa amma dabarfachuu barbaadde kana faallessuu waan danda’uuf jettee keessa hin seenu jetti malee, seenaan sun dhara akka hin taane wallaalteetii miti. Minilik bineensi sunis diina Oromoo akka ta’e hinuma beekti.
“kana keessatti yaada sirri kana leellisu kotiin akka jibbinsa sabakoof qabutti ilaalun dogongora guddaa dha”
Kuni baay’ee ajaa’iba. Nama kabalaa, lakkii homaa si godhaa hin jiruu bar jechuu fakkaata. Mee osoo jaalala saba kanaa qabaattee, maaliif madaa isaa tutuqxi? Dhugaa dhoksuutu dogngora moo fedhii dhuunfaa guuttachuuf jecha waan dhara ta’een uummata bujaajessuutu dogongora? Akka ishiitti kan yaada ishii kanaan mormu dogngoraa, wanti ishiin barreessite garuu sirrii ta’uu ishiiti jechuu dhaa?
“…Sirumaa dhuga sabakoo amma gahu ibsun koo sirri dha. Biyya kana kan ijaare nuwi.”
Biraaneen waan seenaa Oromoo faallessu, seenaa biraa barreessuuf jirtii laata? Moo warra Washington DCtti ishii dhahanii kuffisanii, lafatti tuman sana karaa kanaan gammachiisuu barbaaddii? Dhugaa saba kanaa ibsuu yoo barbaadde, silaa kan saba kana lafarraa duguuge (Minilik) fi duguugsise (Goobana Daaccee) faarsuun ishiirra hin turre. Oromootu fedhii isaaniitiin harka fi harma ofirraa muree, biyya tana ijaare jechuu ishiitii?
“Alabaan ani qabadhees kabajaan warra na affere fi kaayyoon irraatti hojjedhe itti milkaa’eti. Akkasumas Alabaan kun kan akaakayyuwwan koo birmaduummaa biyyaa eegsisuf qabatani waregaman waan ta’ef seenaa kotu keessa jira, kan koti kan nama biraa miti jedheen amanaas waan ta’ef iddoo itti barbaachisu fi yeroo itti barbaachisuttii qabachun koo ittuman fufa.”
Biraaneen, ejjannoo akkanaa yoo qabaatte, ani Oromoo dha jettee himachuun ishiituu qaanii dha. Alaabaa mallattoo gabrummaa, kan ishii jalatti dhiigni ilmaan Oromoo dhangala’e, lafeen ilmaan Oromoo caccabe; harki fi harmi Oromoo murame, qabeenyi Oromoo yookaan saamame yookaanis barbadaa’e; uummatni Oromoo beela fi gadadoo keessatti kufe; ani ittiin milkaa’e jechuun diinummaa saba Oromoo ti. Warri kabajaan ishii affeeran sun warruma lafatti ishii dhidhiitan sanaa mitii?? Sana hundaa hirraanfattee, isaaniif mormaa jirtii? Iddoo itti barbaachisuu fi yeroo itti barbaachisetti qabachuu koo ittuman fufa yoo jettu, kaayyoo Nafxanyootaa galiin gahuuf murattee waan kaate fakkaatti. Eenyu akka injifatu, yeroon nutti haa agrsiistu!!!!
“Dhimma seenaa kana irratti akka nagaa fi araarri hubannoo dhugaa irratti hundaa’e uumamu hojii dhunfaan calqabe akkaa milkaahu qooda adda durummaa bahun ittuman fufa. Feedhi fi baasi maati kotin caalqabame waan ta’eef deeggarsa biro hinfeedhu.”
Seenaa walfaallessu dubbachaa; seenaa dhugaa dhoksaa; araarri fi hubannoon dhugaa akkamitti danda’ama? Gabroonfataa faarsaa; saba miidhame dagachaa; warra miidhan dhaadhessaa; warra miidhametti qoosaa; haqa fi dhugaa dabsaa, dhimma araaraa irratti hojjechuun hin danda’amu. Gama tokko goruu wayya. Biraanee, gama gabroonfataa gortee ciminaan isaaniif hojjechaa akka jirtu hubachuun nama hin rakkisu. Ishiinuu ifa gootee jirti. Gabaabumatti, akkuma ishiinuu jette, feedhi fi baasi maati ishiitiin projaktiin Miniliki fi Goobana Daaccee akka milkaawu karoora baafattee hojjechaa jirti jechuu dha.
Wanti asirratti hubatamuu qabu fi adeemsa farra-Oromummaa ta’e kana keessatti ciminaan balaaleffatamuu qabu, waan Goobanni Daaccee Shawaatti dhalateef, waan Biraaneenis naannoo kanatti dhalatteef, seenaa burjaajessaa uumame kanaan Oromoo Shawaa bakka bu’uun akka hin danda’amnee dha. Tokkummaan Oromoo yommiyyuu caalaa ni jabaata, Gantuu fi Galtuunis yeroon isaan ittigaabban ni dhufa.


text:
Tiruu
Tiruun qaama lubbu qabeeyyii lafee dugdaa qabanii fi bineensota biraa tokko tokko keessatti argamu. Meetaabolizimii (metabolism) keessatti faayidaa baayyee kan qabu tiruun, nafa keenya keessattis faayidaa baayyee qaba. kana keessaa gilaayikoojiinii (glycogen) olka'u, pilaasmaa pirootiinii (plasma protein) midhassu fi wantoota hamaa/summii balleessuuf (drug detoxification) fayyada. Qaamni kun immo nafa namaa keessatti xannacha guddicha dha. Tiruun diyaafiramii jalatti kutaa garaa tooraaksi (thorax) keessatti argama. Tiruun Diyaafiramii jala kutaa thoracic jedhamu kan garaa keessatti argamu biratti argama. Tiruun hadhooftuu oomisha, hadhooftuu(bilen) immo kompaawondii alkaalaayin(alkaline) yoo ta'u daakkamuu nyaataa (digestion) yookan nyaata bulleessuuf qarqaara.
Saayinsii fayyaa (medical) kessatti wanti tiruu wajjin wallitti qabate yeroo baayyee maqaa hepato- or hepatic jedhuun jalqabba. Kuni immo Afaan Giriik irra kan dhufe yoo ta'u hiikan isaa immo tiruu jechu dha.


text:
Guutummaa marsariitii kana Afaan Oromootiin ilaaluuf maaloo asitti tuqaa
Odeeffannoon fuula kanarraa argaman:
- Ijoollee umuriin isaanii kurnan keessa ta'e waliin haasa’uu fi maddawwan mariiwwan taasisuuf barbaachisan.
- Gorsoota barbaachisoo maatiileefii kunuunsitootaaf.
- Balaawwan fayyadamni alkoolii, maaariwaanaa fi qorichoota biroo ijoollee umriin isaanii hin geenye irratti qabu.
- Amaloota fayya qabeessa ta'an waliin horachuu.
- Deeggarsa eessaa akka argattan.
Isin murteewwan ijoolleen keessan umuriin isaanii kurnan keessa ta’e waaʼee qorichoota sammuu hadoochan godhan irratti dhiibbaa hunda caalaa guddaa ta’e qabdu.
Hiriyoota caalaa. Namoota beekamoo ta’an caalaa. Ijoolleen umuriin isaanii kurnanii keessa ta’e waaʼee maariwaanaa, alkoolii ykn qorichoota sammuu hadoochan kanneen biroo fayyadamuu dhiisuu isin irraa dhagaʼuun, akkasumas yeroowwan rakkisaa ta’an keessatti karaalee fayya-qabeessa taʼan dandamachuu dandaʼan argachuu dabalatee filannoowwan fayya-qabeessa gochuu barachuun kan barbaachisaa ta’eef sababa kanaafi.
Waa’ee mata dureewwan kanneeni ijoollee keessan umuriin isaanii kurnanii keessa ta’e wajjin haasa’uun ulfaataa ta’uu danda’a, garuu qorannoon akka agarsiisutti, waa’ee isaanii akka yaaddan agarsiisuuf, wantoota isaan irraa eegaman kaa’uuf, akkasumas nageenyaafi fayyaa akka qabaatan gargaaruuf wantoota barbaachisoo ta’an keessaa tokko kan isin gochuu dandeessan akka ta’e agarsiisa. Mariiwwan yeroo tasaa, haasa’oota gabaabaa yeroo ijoollee keessan umuriin isaanii kurnanii keessa ta’e wajjin yeroo dabarsitan gootan taʼuu dandaʼu. Mariiwwaniif akka qophooftan isin gargaaruuf gaaffiileen daa'imni keessan waa’ee alkoolii fi maariwaana gaafachuu danda’aniif deebiiwwan tarreeffaman kunooti. Namni hundi tokkoo miti, kanaaf deebiiwan kennitan ilaalchotaa fi muuxannoo mataa keessanii irratti hundaa’uun sirreessuu hin dagatinaa. Marii namatti toluu fi garaa irraa taʼe gochuun caalaatti dhiibbaa guddaa qabaata.
Maddoonni dabalataa ijoollee keessan umuriin isaanii kurnan keessa ta’e wajjin haasaʼuuf isin gargaaran kunooti:
- Gorsoota barbaachisoo akkaataa mariiwwan buʼa qabeessa taʼan itti godhaman
- Barreeffama dhugaa waa’ee ijoollee umuriin isaanii kurnan keessa ta’eefi maariwaana
- giraafii odeeffannoo kennuu gorsoota barbaachisoo ariifataa ta'an maatiileef qabu (afaan Ingiliffaa fi Ispaanish qofaan)
- Qajeelfama maatiif daa’imman qoricha sammuu hadoochu irraa bilisa ta’an guddisuu (afaan Ingiliffaa fi Ispaanish qofaan)
- Qajeelfamoota garee umurii daa’imaatiin marii jalqabuuf gargaaran (fuula weebsaayitii motoraatiin hiikame)
- Tapha Dhugaa ykn Qormaata karaa bashannansiisaa ta'een irratti hirmaachuuf (afaan Ingiliffaa fi Ispeen qofaan)
Gorsoota barbaachisoo maatiiwwaniifi kunuunsitootaaf.
Ijoollee keessan umuriin isaanii kurnan keessa ta’e wajjin yeroo dabarsaa, yeroo baayʼee mariiwwan godhaa, akkasumas wantoota nama bashanansiisan waliin hojjedhaa!
Ijoolleen keessan umuriin isaanii kurnanii keessa ta’e wajjin yeroo walitti hidhattan, daangaawwan qopheessitanii fi hordoffii gootan, maariwaanaa, alkoolii ykn qorichoota sammuu hadoochan kan biroo akka hin fudhanne gargaaruu dandeessu.
Ijoolleen umuriin isaanii kurnan keessa ta’e yeroo maatiiwwan isaanii fi/ykn kunuunsitoonni jireenya isaanii keessatti hirmaatanii fi yeroo isaan waliin akka walitti dhiyaatan itti dhaga’amu, carraan dhuguu ykn maariwaanaa ykn qorichoota sammuu hadoochan biroo fayyadamuu isaanii xiqqaadha. Walitti hidhata maatii guddisuuf:
- Guyyaa hunda yoo xiqqaate daqiiqaa 15 yeroo tokko tokko ta’uun itti hoosoftan daa’ima keessaniif kennaa.
- Wantoota nama bashanansiisan waliin hojjedhaa.
- Filannoowwan fayya-qabeessa daa’imni keessan godhu/gootu ilaalchisee yaada gaarii kennaa.
- Waliin nyaadhaa.
danbiiwwan ifa ta’an yeroodhan qopheessaa, nama haala dhaabbata itti fufiinsa qabuun hojjetu ta’aa, akkasumas yeroo baay’ee waa’ee qajeelfamootaa haasa’aa. Daangaawwan qopheessuuf:
- Waaʼee wantoota isin isaan irraa eegdanii osoo wal irraa hin kutin marii taasisaa.
- Yeroo danbiiwwan keessan caban kamiyyuu naamusa haqa qabeessaa fi wal irraa hin cinne fayyadamaa.
- Ijoolleen keessan hiriyoota isaanii wajjin hariiroowwan gaarii akka qabaatan gargaaraa.
- Daa’imni keessan karaalee qorichoota sammuu hadoochan lakkii itti jedhu akka shaakalu gargaaraa.
Yeroo hundumaa ijoolleen keessan umuriin isaanii kurnanii keessa ta’e maal hojjechaa akka jiran, eessa deemaa akka jiranii fi eenyu wajjin yeroo dabarsaa akka jiran beekaa. Sochiiwwan nageenya qabaniifi nama bashanansiisan akka karoorfatan gargaaraa.
- Eessa deemaa jirta?
- Maal godhuuf jirta?
- Eenyuutu si wajjiin ta’a?
- Yoom manatti deebita?
- Dhugaatii alkooliin, maariwaanaan ykn qorichoonni sammuu hadoochan kan biroo achi jiraa?
Balaawwan alkoolii, maariwaanaa fi qorichoota sammuu hadoochan kan biroo osoo umuriin hin gahiin fayyadamuun dhufan maal fa’i?
Alkoolii, maariwaanaa fi qorichoota sammuu hadoochan kan biroo dafanii fayyadamuun ijoollee umuriin isaanii kurnan keessa ta’e araadaa fi rakkoowwan fayyaa kan biroo, mana barumsaa milkaa’uu dhabuu, akkasumas filannoowwan hojii hidhamuu fi barnoota dhabuudhaan daangeffamaniif balaa guddaa keessa isaan galcha. maariwaanaa, alkoolii fi qorichoota sammuu hadoochan kan biroo fayyadamuun:
- Sammuu ijoollee umuriin isaanii kurnan keessa ta’e kan guddachaa jiran irratti miidhaa geessisuu danda’a. Alkooliin, maariwaanaa fi qorichoonni sammuu hadoochan biroo kutaalee sammuu kan qindoomina sochii qaamaa, to’annoo fedhii battalaa, waa yaadachuu, barumsaa fi murtii to’atan miidhuu danda’u. Sammuun ijoollee umuriin isaanii kurnaan keessa ta’e ammallee guddachaa waan jiruuf, miidhaawwan geessisaniif caalaatti saaxilama.
- Araada namatti fiduu danda’a. Ijoolleen waggaa 15 dura dhugaatii jalqaban carraan rakkoowwan alkoolii qabaachuu isaanii kan yeroo ga’eessota ta’anii dachaa afuriin kan caalu yoo ta’u, kanneen umuriin isaanii waggaa 18 dura maariwaanaa fayyadamuu jalqaban ammoo carraan rakkoo fayyadama maariwaanan qabamuu isaanii kanneen turanii fayyadamuu eegalan dachaa afurii hanga torbaan ni caala.
- Sababoota du’a ijoollee umuriin isaanii kurnanii keessa ta’e sadan gurguddoo ta’an waliin walqabata: Balaawwan (du’a balaa tiraafikaan gahanii fi bishaaniin liqimfamuu dabalatee), ajjeechaa fi of ajjeesuu.
Balaawwan itti fayyadama qoricha sammuu hadoochu umuriin osoo hin gahin fayyadamuu ilaalchisee haqoota jiran argadhaa.
Amaloota fayya-qabeessa ta’an waliin horadhaa.
Ijoolleen keessan umuriin isaanii kurnan keessa ta’e amaloota fayya-qabeessa ta’an akka horatan, galmoota akka qopheessuu fi karaalee fayya-qabeessa ta’aniin haala dandamachuu dandaʼan irratti shaakalllii akka taasisan gargaaraa.
- Galmoota qopeessuu: Galmoota qopheessun namootaaf miira kaayyoo akka qabaatan kan godhu yommuu taʼu, fuuldura isaanii gaarii ta’e ilaalchisee amantii akka qabaataniif isaan gargaara. Yeroon ammaa ulfaataa ta’uu mala, garuu carraawwan fuulduraa irratti abdiiniifi ofitti amanamummaan yeroo jirutti rakkoowwan furuun salphaadha. Ijoolleen keessan umuriin isaanii kurnan keessa ta’e gara fuulduraatti maal gochuu akka barbaadan wajjin haasaʼaa, akkasumas karoora akka baafatan gargaaraa.
- Amaloota fayya-qabeessa ta’an ijaaruu: Nyaata gaarii nyaachuun, hirriba gahaa rafuu fi sochii qaamaa gochuun fayyaa fi miira namaa ni guddisa. Caasaa (kan akka yeroo nyaata dhaabbataa ta’e) amaloota gaarii akka qabaataniif haala mijeessuu kennaa, akkasumas amaloonni fayya-qabeessa taʼan maaliif barbaachisoo akka taʼan ijoollee keessan umuriin isaanii kurnan keessa ta’e wajjin haasaʼaa. Waliin ta’uun karaalee amaloota gaarii ta’an ittiin jabeessuu fi shaakaluun aanda’amu tarsiimoo baasaa.
- Dandeettii dandamachuu guddisuu: Ijoollee umuriin isaanii kurnan keessa ta’e yeroo miirri dhiphinaa ykn yaaddoo isaanitti dhaga’amu sochiiwwan miirri gaarii akka isaanitti dhaga’amu taasisuuf gargaaran adda baasuun barbaachisaadha. Ijoollee keessan umuriin isaanii kurnan keessa ta’e wajjin, karaalee sochiiwwan kanneen jireenya isaanii keessatti akka hammataman gochuu dandeessan barbaadaa — irbaata booda kubbaa mooraa duubaa keessatti taphachuu, naannoo keessa deemsa miilaa gochuu, boqonnaa aartiiwwanii guyyaa guyyaa ykn salphaatti hanga 10tti lakkaa’uu fi yeroo wantoonni to’annoodhan ala akka ta’an namatti dhagahamu gadi fageenyaan hafuura baafachuu.
Deeggarsa argadhaa.
Ijoollee keessan umuriin isaaii kurnan keessa ta’eefi ofii keessaniifi gargaarsa gaafachuun rakkoo hin qabu! Maddoonni armaan gadii hundi tajaajiloota TRS 711 fi afaan argachuu ni kennu.
- Teen Link sarara gargaarsaa bilisaa, iccitii ta’e kan ijoolleen umuriin isaanii kurnan keessa ta’e sa’aatii 6 hanga 10 p.m PT irratti bilbiluudhan ergaa barrreffamaa erguun ykn ijoollee umuriin isaanii kurnan keessa ta’e kan leenjii fudhatan wajjiin haasa’uudhan argachuu danda’aniidha. Daa’imni keessan waaʼee wanta sammuu isaa/ishee keessa jiru hunda isaanitti dubbachuu dandaʼa/dandeessi. Daa’imni keessan 1-866-TEENLINK (833-6546) irratti akka bilbilu/bilbiltu, ergaa barreeffamaa ergu/ergitu ykn akka haasa’u/haasoftu jajjabeessaa. Akkasumas ga’eessonni ogeessa fayyaa addaa ittisa fayyadama qorichootaa sammuu hadoochan irratti waliin haasa’uufis Teen Link irratti bilbiluu danda’u. Odeeffanoo dabalataaf www.teenlink.org daawwadhaa.
- Washington Recovery Help Line sarara gargaarsaa maqaan hin beekamne, iccitii sa’aatii 24 hojjetu kan namoota miidhaawwan fayyadama qorichoota sammuu hadoochuu fi rakkoowwan fayyaa sammuutiin rakkachaa jiraniif deeggarsa kennudha. Odeeffannoo dabalataa argachuuf 1-866-789-1511 irratti bilbilaa ykn WARecoveryHelpLine.org daawwadhaa.
- Washington Listens namoota miirri gaddaa, yaaddoo ykn dhiphinaa itti dhaga’amuuf deeggarsa ni kenna. Wiixataa-Jimaataa sa’aatii 9 a.m hanga 9 p.m PT fi Sanbata duraa fi Dilbata sa’aatii 9 a.m hanga 6 p.m PT ni hojjeta. Odeeffannoo dabalataaf poortaalii Washington Listens daawwadhaa.


text:
Dhaabbanii mootummootaa gamtoomanii dhimma ijoolewanii irratii hojjatu UNICEF bulchiinsaa naannoo affaar keessatii lola taasifamaa jiruun walqabatee hagayya 5/2021 manoonii 200 du’uu isaaniif isaan keessaas 100 ijoollewwaan ta’uun isaanii akka isaa yaaddesee ibseeraa.
Lollii Affaar fi Tigraay keessaatti babalchaa deemaa jiru ijoollewwaniif badiinsaa akka ta’e kan himee ibsii UNICEF kun, Tigraay keessatii namoottan qe’e iraa buqa’anii beelaaf saxilamanii gargaarsaa barbaadan 400 000 keessa 160,000 ijoollewwan akka ta’an himeera.
Namoottan miiliyoona 4 naannoo Tigraay, Affaarii fi Amaaraa keessa jiraniif akka gaggaarsaa nyaataa atattamaa barbaachisuu kan hime ibsii kun, namoonii 100,000 dhiyeenyaa kana warren akka haaraatii rakkinaaf saxilamaniidhaa jeheera. Kan keessaa Namoonii miiliyoona lamaa bakka isaanii irraa warren buqa’aniidha.
Ji’oottan 12n dhufan keessa Tigraay keessatti ijoojlewwan hirdhinaa midhaan nyaataa lubbuudhaaf sodaachisaa ta’eef saxilaman dacha 10n akka dabaluu kan hime ibsii UNICEF, waajiraalee mootummaa naannoo fi qaamoolee gargaarsaa biroo waliin ta’uudhaan garee bakka irraa bakka irratti deemee gargaarsaa fayyaa fi nyaataa kennan Itiyoophiyaa kaabaa keessati bobbaasuu isaa beeksiseera.
Rakkoon walwaraansaa kan falaa argachuu danda’u gareewwan wal lolaniin qofan akka ta’ee kan ibsee UNICEF gareen hunduu gargaarsa namoomaa mijeessuudhaaf dhukaasa akka dhaaban gaafatee kamiinuu caalaa gareewwan lola irra jiran ijoollewwaniif akka eegumsaa taasisan waamichaa dhiheessera.


text:
Dubbii OSA!
OSAn dhaabbata akkaadamii Oromo kabajamaa dha. Sabboonummaa Oromoo as gahe kana qaruu keessatti qooda guddaa qaba. Dhaabbatni kabajamaan kun waltajjii akkaademii Oromootaa qofa osoo hin taane halagootas afeeree qorannoo isaanii keessumsiisuun beekama. Namoota gonkumaa kaayyoo qabsoo Oromoo dhagahuu hin feene kan akka Dr. Biraanuu Naggaa faayyuu yeroo carraan kennameefii irratti hirmaatan ni yaadanna. Har’a wanni dhagahaa jirru garuu gaarii miti.
Jawar Mohammed‘iif OSAn mana isaa ti. Bar tokko pirezdaantii waldaa kanaa tahee hojjechuunis tajaajilee jira. Jawar jaala isaa Obbo Baqqalaa Garbaa waliin eega hidhaarraa bahee ala kana dhufee booda yaadotni inni kaasu bakka isaaf malu OSA irratti dhihaatee hayyonni falammii akkaadaamawaa (academic debate) irratti geggeessu jedheen eegaa ture. Kun tahuu hafuu isaatti gaddeera.
Vidiyoo Jawar kaleessaa irraa akkuma hubatamu ”afeeramuu qabaa fi hin qabuu irratti Boordiin OSA walii galuu dadhabuu fi sababa kanaanis adda baqaquuf” waan jedhameef ‘lakkii sababa koon kun tahuu hin qabu’ jechuun irraa hafuu akka filate nutti hime. Ofii koo guyyaa lama dura Jawar gaafadhees kanuman irraa dhagahe.
Gama biraan ammoo dura taa’aan boordii OSA Dr. Geetaahun Bantii Keelloo Mediyaa irratti yoo dubbatan ”lakkii nuti Jawar akka dhihaatu hin dhorkine, panelist haa tahu jenne malee” jedhan. Gaaffii deebii daqiiqaa 5 kana keessatti odeessi ummanni OSA irraa qulqulleeffachuu barbaadu ifa hin godhamne. Fakkeenyaaf
1. Jalqabuma maaliif keynote speaker jedhamee ka’ee booda gara panlelist jijjiiruu barbaachise kan jedhu gaaffii jabaa tokko tahuu danda’a ture. Garuu hin gaafatamne.
2. Boordii OSA keessatti dhimma hirmaannaa Jawar irratti wal mormiin akka jiru eega dhagahamee bubbuleera. Wal mormiin kun hundeen isaa maal akka tahee gaafatamuutu irra ture hin gaafatamne.
3. OSAn dhaabbata akkaadamii kan hayyota ilaalcha Oromoorraa ala tahe qaban hunda hirmaachisu Jawar hirmaachuu qabaa fi hin qabuurratti wal falmuu maaltu fide kan jedhu mataan isaa gaaffii guddaa taha ture. Hin gaafatamne.
OSAn kaleessa sabboonummaa Oromoof bu’ura kaa’e har’a ammoo wantoota laalcha naannummaa babal’isaniif sababa tahuun irraa hin eegamu. Rakkoon siyaasaa Oromoo goolaa jiru OSA keessatti obsaa fi beekkomsaan yoo falammiif hin dhihaanne eessatti fala akka argatu na yaaddessa. OSAn garaagarummaa yaadaa bifa Oromoo fi Oromiyaa fakkaatuun yoo keessumsiisuu hin dandeenye ”dhaabbata akkaademii Oromoo” jedhamuun maqaa durii qofa tahee hafa jedheen sodaadha. Ammas buleeyyiin miseensota waldaa kanaa taatan rakkoo kana furuuf tattaafadhaa jenna. OSAn kaleessa gaafa ABO keessatti rakkoon fakkaataan dhalatuyyuu waldaya cimaa Oromoo tokkummaan hammatee balaa sana cehee as gahe tahuu isaa yaadanna. Har’a wayta silaa daranuu baranoomuu fi Oromoo fakkaachuu qabutti tokko hammatee kaan dhiiba jedhamuuf of saaxiluun irraa hin eegamu.
Hagayya 1, 2022


text:
Ulaagaalee
man'ee(wwaan) filatamoof seera gitaa'insa ifteessi.
Menu Data - Validity - Criteria tab.
Fakkeenyaaf,ulaagaalee kan akka:"Lakkoofsota 1 fi 10 giddu" ykn "Barrruuwwaan arfiilee 20 olii hin qabne" hiiku dandessa.
Heyyami
man'ee(wwaan) filatamoof dirqaqla gitaa'insa cuqaasi.
Ulaagaaleen armaan gadii ni jiru
Man'eewwaan duwwaa hayyami
Wal qabsiisuu Meeshaalee-Argama-Deetaa fashaala'ee mallatteessi, kunis man'eeewwaan duwwaan akkaa deetaa fashalaaweetti(dhaamsameetti) ykn (dandeessifamee)miti.
Tarree filannoo agarsiisi
Shows a list of all valid strings or values to select from. The list can also be opened by selecting the cell and pressing Command+DCtrl+D.
Galti oliin tartiiba qabsiisi
Tarree filannoo oliin tartiiba qabsiisi akkasumas tarree keessa gingiilchuun baay'isi.Yoo hin mirkaannoofne,tartiiba madda deetaa fudhana.
Madda
Man'ee hangii gatii gita'aa ykn barruu qabate galchi.
Galinsa
Gatinsaa gatii gita'aa ykn diraa barruu qabate galchi.
Deetaa
Select the comparative operator that you want to use. The available operators depend on what you selected in the Allow box. If you select "between" or "not between", the Minimum and Maximum input boxes appear. Otherwise, only the Minimum, the Maximum, or the Value input boxes appear.
Gatii
SanduuqaHeyyami keessaa isa filatte gati gata'insaa deetaa dirqalaaf galchi.
Gad'aantoo
Dirqaala gitaa'insaa deeta sanduuqa Heyyamii keessatti filatteef gatii gad'aantoo galchi.
Gad'aantoo
Dirqaala gitaa'insaa deeta sanduuqa Heyyami keessatti filatteef gatii ol'aantoo galchi.


text:
Yeroo dhihoo Vaan Diik Filoraa fi hundeesitoonni habaaboo waliin ta’uun pirojeektii addaa Itiyoophiyaa keessatti jalqaban. Bara barnootaa kanaatti, baratoota 1350 umuriin isaanii 4 hanga 6 Aanani itittuu nyaataa fayyummaa guutuu qabuu fi qaamaa guddisu torbaanitti yeroo lama kan argatan ta’a. Tajaajilli Aananii yeroo tokkoo umurii wagga 5 harka 33 guyyatti pirotiini barbaachisuu fi harka 10 kaalorii guyyatti barbaachisu ni argamsiisa. Aanani itittuun kun nyaata hoo’aa jirutti dabaludhaan mana baruumsatti ijoolleen hundi guyyaa guyyaadhaan akka argatan nitaasifama.
Pirojeektii Kanaan ijoolleen nyaata madalawaa isaaniif barbaachissu kan argatan ta’uu nimirkaneesina. Nuti Karaa Kanaan miidhaa hanqinna nyaataa nixiqqeesina, hirmaannaa ijoollee niguddifnna. Pirojeektii kanaaf, gamtoominna qonnaan bultoota naannoo lama gurgurtaan isaanii abdachiisaa, namoota 16 gadi hintaaneef hojii kan uumudhaa.
Nut deeggarsa qooda fudhatoota keenya Van Diik Filoraa fi hundesitootaa habaaboo Daachi dinqisfachaa asumaan maqaa ijoollee hundaatiin, maatiwwani fi barsiftota mana baruumsaa Sheertiin isaani nigalateeffanna.


text:
Itti-gaafatamaan dhimmoota koomiyunikeeshinii mootummaa naannoo Somaalee – Obbo Idiris Ismaa’el, “humni hidhataan naannoo keenya keessaa bobba’ee, Oromiyaa keessatti haleellaa uummata irratti raaw’ate hin jiru. Kun qoratamee mirkanaawee jira” jechuu isaanii, sagantaa keenya kaleessaa irratti gabaasuun keenya ni yaadatama. Humnoonni daangaa naannoo Somaaleetti cehanii uummata nagaa irratti haleellaa geggeessan, kannneen Oromiyaa irraa nutti bobba’an Adda Bilisummaa Oromoo fi ergamtoota Jawaar Mohammadi –jedhanii turan – Obbo Idiris. Dubbi-himaan Adda Bilisummaa Oromoo, Obbo Toleeraa Adabaa fi daarektarri OMN, Obbo Jawaar Mohammed garuu, lola sana keessaa harka qabaachuu ni haalan.
Oduun kun ka ragaa qabatamaa hin qabne, oduu dharaa ta’uu ka dubbatan – Itti-gaafatamaan dhimmoota Koomiyunikeeshinii – Obbo Addisuu Araggaa immoo, “ka daangaa Oromiyaatti cehee saba nagaa irratti haleellaa geggeessaa jiran, k agama Somaalee tii bobba’an – qaamota sadii ta’uu ragaa qabatamaa qabna” jedhu. Humnoonni kun poolsii addaa bulchiinsa naannoo Somaalee “Liyyuu Poolis” jedhamu, milishaa naannoo Somaalee fi humnoota waraana Mootummaa Ripuublikii Somaaliyaa irraa kanneen dhufan ta’uu dubbatan. Qaamota kana keessaa kanneen waraqaa eenyummaa fi yuunifoormii isaanii waliin qabamanii harka poolisii Oromiyaa jiran jiraachuullee beeksisanii jiran.
Kana cuqaasuun gaaffii fi deebii Obbo Addisuu Araggaa waliin geggeessame dhaggeeffadhaa


text:
Tokkummaa Barattoota Oromoo
=============================
Yeroo amma kana warshaalleen Hundi human waraanan eegamaa jiru.Sababiin isaas hojjattootni kuni gaaffii mirgaa yeroo gara garaa kaasaniif deebiin keennamaa jiru hojii irraa ari’uu waan ta’eef hojjataa heedduun mufi guddaa keessa gale jira. Balaa kanaanis mormii guddaan ni dhaqaba jedhamee soodaatama jira. Kana naasuu keessa galee “mootummmaa naannoo keessaaa “ Biiroon dhimma hojjataaf hawaasaummaa kallatti hundaan bobaasuun hordooffi fi to’aannoon akka cimmu yaaduus, haalli warshaallee kanaa mootummaa naannoowaliin walitti fidu waan hin jirreefi itti waamamniisaan feedraalaf waan ta’eef bu’aan abdi qabu gama kanaan hin eegamu. Oolmaa guyyaa gabaasuun ala.Rakkoowwan gurguddoon yeroo ammaa Warshaalee Keessattii Uumaman jeequmsaaf sababi ta’u ni danda’aan jedhamaniis:
1. Kanfaltiin miindaa hojjatoota baay’ee gadi aanaa ta’uu; mindaan warshaalee dhunfaa keessa hojjatootni argatan gali hojjataa guyyaa tokko ti gadii ta’uuf, kiraa manaa, nyaataa fi KKf tasa guutuu kan hin dandeenye ta’uu isaa. Fkn
1) Warshaa shukaaraa Wanjii fi Mataaharaa keessatti hojjatoota guyyaa (kan hin barranne kaase hanga dargagoota diigri qabani) guyyaatti birri 35n shankooraa muraa oluu. Warsjaaleen shukaaraa Dhidheessa keessatti ijaaraman kan mootummaa fi warra Hindii , erga moormii Oromoo fininee booda kaffalti guyyaa qarshi 50 kan galchan yoo ta’u, hojjataas ummata Kibbaa keessaa fidaa jiru.
2) Warshaan huccu Iyikaa (kan warra Turkii) magaala Sabbataatti argamuu hojjatootaaf ji’atti qarshi 600 kanfalaa, kuni guyyaatti qarshi 20 ta’ u isaatti. Kanumaa immo ilmaan qonnaanbulaa Oromoo lafa isaani irraa buqa’aan carraadhumti kun illee hin keennamneef. Oromoo carraa hojiin ala godhuun kuni bakka mara jira. kunis dallansu guddaa ume jira. Mootummaanis ta’e abbootiin warshaa bu’aan isaan bufannee jedhan garaa garummaa saamicha human hojjataa irraa bufatani.
2. Akka biyyatti ka’umsii mindaa (minimum labour wage) murtaa’uu dhabu. Mootummaan ummataa yaadee waan hin beekneef gaaffii gama kanaan dhiyaatu hunda farra “investment” jedhe dhaamsuuf yaalaa. Kanaaf kaampaniin tokko akka barbaadeetti gati gadi aanaa kaffaluun humna hojjataa saamaa jira.
3. Ejeensoonni dhuunfa (Heedduun kan dhaabbata TPLF fi miseensoota isaa ta’an) warshaalee, “Embassy”, Baankii, dhaabbilee “UN” keessa galanii isaanhojjatoota hojjatoota dhaabattoota kana keessatti qacaraman of-jalatti bulchaa waan jiraniif hojjataan warshaalees ta’e dhabbatoota kana keessa hojjatan kallattiin waan isaani kanfalamu argachaa hin jiran. Kanfalittii mindaa hojjatoota gara eejansiin qacaramani, eejansootni kuni mindaa hojjatoota abbootii qabeenyaa wajjiin waliigalan keessa hanga barbaadan qofa hojjatoota kan kanfalan ta’uu fi seerrii isaan dirqisiisu jirachuu dhabuu. Kunis walfayyaduuf ta’e jedhamee kan raawwatamaa jiru ta’uu.
FkN kaasuuf eejansiiwwan kuni• “THRUST” kan jedhamu kan abbaan qabeenyaa Sheek Alaamuuddiin yoo ta’u hojjataa kamiyyuu kan dhaabbata MIDROC jalatti qaccaruufi mindaa argachuu malu irraa walakaa ol kan qodatuu ta’u isaa. Ilaalaa mee namichi kuni wanta keessa hin seene hin qabu.
• “Agar Ethiopia” kan jedhamuu abbaan qabeenya saba Tigree yoo ta’uu waardiyaa hanga oggeesa olaanaa warshaalee fi dhaabillee garagaraa keessatti qacarsisuun ji’a ji’aan mindaa hojjataa irraa walakaa ol fudhachaa kan jiru ta’uu. FKN AUn Waajjira isaaFinfinnee keessa jiruuf, waardiyaa tokkoof mindaa qarshii 3,800 kan kaffaluu yoo ta’u kan hojjataa harka gahu 1,800 qofaa isaa hafe “AGAR” taa’ee fudhata.
• “Dejen” abbaan qabeenyaa kanaas sabaan Tigree yoo ta’u, mindaa waardiyoota fi qulqulleessitu baankii daldala Itophiyaa fi baankii Ijaarsaa fi Business (CBB) dameele 900 caalan keessatti qacarman irraa qofa waggaattiqarshi miliyoona 21 ol argachaa akka jiru. Kunisinaaffaa isaan giddutti umame irraa kan ka’e hojii kana “ Commercial nominee” dhaabbatni jedhamu akka hojjatu murtaa’ee gali hangana gahu hojjataa irraa saamaa (qodachaaa) jiruu. “Commercial nominees” dhaabbata jedhamu walitti qabaan boordii Barakat Simooni
.• “Bekat Human resource Supply” kan jedhamuus haal walfakkaattuun warshaalee fi dhaabbille qoddachuun human ummataa saamaa jiraachuu isaa akk FKN kaasuun ni danda’.
4.ama Hojjatootiin mirga ofii tiif akka hin falmannee waldaa bilisaa hojjatootatiin gurmaa’uun gama mootummaa fi hojjachiistootaatiin fudhatama waan hin argganneef. Mootummaan iddoo fedheetti kan fedhi isaa eegsisan hunddeessuun hojjataatti akka fedhe itti tabbachaa jiraachuu.
5. “Mootummaann naannoo Oromiyaa” ergama lafa qonnaan bulaa Oromoo saamee abbooti qabeenyaa jedhamni keennuun ala gali irraa argamuus ta’e midhaa hawaasa irra gahu ginkummaa dhaabsisuuf aangoo kan hin qabne dha. Warshaaleen abboottii qabeenya biyya ala hayyama kan fudhatan Fedaraalaa irraa waan ta’eef rakkoo uumamu kamiyyuu hikuuf qaama Fedaraalaa malee kan naannoo wajjiin marii’achuuf fedhii kan ta’uu isaanii irraa kan ka’ee rakkoon mirgaa hojjatoota akkan naannootti hikuufis ta’e gali itta fayyadama qabeenya naannoo galchisisuuf Naannoon Oromiyaa angoo takka iyyuu kan hin qabne ta’u.
6. Komii mirgaa hojjatootaatiin
walqabatu hiikuuf qaamaa Federalaa yoo ta’ee malee naannoon aangoo kan hin qabnnee waan ta’eef
7. Hojjatoota warshaa Oromiyaa keessa jiran keessatti qaxaraman dhibbeentaa 80% ol hawaasa naannoo (Oromoo) osoo hin ta’in iddo biraa irraa kan fidan ta’uu. Keessa’u oggeessa olaanaa kan qacaruu eejansii saba Tigre waan taeef hojii gadi aanaa kan akka hojii humnaa, waardiyaa KKFn ala saba biraan guutame jiraachuun moormii cimaan hawaasaa naannoofi hojjataa keessatti akka umamuu godhe jira.Walumaa galatti mootummaan abbaa irree ummata tuffachuun rakkinni umte ishi nyaachuuf jiraa. Waan ta’eef mormiin kuni ciminaan warshaalee fi dhabbilee hunda keessatti itti fufu qaba. Moormiin kunis guutummaa biyyatti (Ethiopia) waliin nigaha taanan umriin sirna kana ni gabaabbataa.


text:
Akka namii Hiddii-lolaatii dubbfine jedhetti hiriira Hiddiitti nama hedduutti hidhamee, dhaanamee poolisiin gaaziillee aara qabdullee namatti facaafte.Bulchaan aanaa Miyoo obboo Jemberuu Aberraa ammoo ammoo hiriirii seera guutamee bahe hin jiru jedha.
”Hiriirii tokko hiiira seera-qabeessa kan jedhamu yoo ulaagaalee heerii mootummaa kaahe sun hojjaa guutate kun ammoo jeequmsa…poolsiin ammoo seera qabsiisuun hujii isaati…ka seera cabsee hidhamuu jiraachuu fa dandaha,”jedha.
Obboo Guyyoo Galgaloo itti gaafatamaan Ijaarsa Dh.D.U.O godina Booranaati;
“Hiddii_Lolaa,Yaaballoo fi Areerotti barattootii muraasii hiriira bahuuf yaalii godhanii jiruu marii warra waliin taasifneen…rakkoon furatee amma hujiin baruu fi barsiisuu jalqabee jira.Hiddii-Lolaallee mariin ummata bal’aa waliin geggeesifamee irratti walii galamee barataan baruu fi barsiisuutti deebihe.”
Waan hiriira Areeroo irratti bilbilatti nu dhibeef odeeffannoo dansaa argachuu dadhabne.
Godina Gujii magaalaa shaakkisoo keessatti hiriira ba’uuf gaaffii barattonni dhiyeessan ehama dhabu ibsamee jira. Kanaaf ofuuma isaanii Kamiisa kaleessaa erga hiriiranii booda humnii kora bittineesaa fi kan mootummaa reebicha irraan ga’u kan ibsan barattonni 19 immoo hidhan jedhu.Bulchaan magaalaa shaakkisoo Obbo Waddeessa Waaqoo jeequuf akka ka’an waan barameef ehama dhorkaman jedhu.
Gama kaaniin Godiina Arsii Bahaa aanaa Martii magaalaa Golgotaa keessaa bulchaa gandaa kan ta’an Obbo Gabii Badhaaso qabamanii gara Finfinneetti ergaman jechuun uummanni mormii isaa kaleessa dhageesisuu jiraattonni ibsanii jiran.Barattonni qabamanii gara Abbomsaatti geessamuun hidhamanis haa gadhiifan jedha gaaffii hiriirtootaa.Bulchaan aanaa Martii Obbo Wadoo Abdulkarim garu hiriira ba’uun nama seeraan ala ta’e hin hiiksisuu jedhu.


text:
Mooyyaleetti ammas nageenyi magaalattii rakkisaa ta’uu jiraattonni dubbatan. Sanbata darbe ammas hidhattoonni naannoo Soomalee dhufan jedhaman utuu boombii sabatti darbachuuf jedhanii harkatti dhoo’uu jiraattonni magaalattii ni dubbatu.
Harras hidhattoonni kun daandii magaalattii guddicha dhakaan cufanii akka jiran dubbatanii, humni naga kabachiistotaa ka Mootummaa federaalaa waan irraa eegamu raawwataa hin jiruu jechuun komatan.
Ajajaan poolisii Aanaa Mooyyalee koomander Neggaa Tirbii, boombiin kun dhoohuun dhugaa akka ta’e Raadiyoo VOA’f yoo himan hoogganaan waajjira dhimmi nageenyaa ka aanaa Mooyyalee Obbo Nigaatuu Kaasahun komiin uummatni humnoota federaalaarratti kaasee dhugaa dha jedhan.
Galmoo Daawit dabalata qaba.


text:
Hojiilee qonnaa fi sadarkeessuu keenya raawwachuu irratti deeggarsi teeknikaalaa sirrin murteessaa dha. Kanaafuu Sheer keessatti inni hojii barbaachisaa dha! Jenereetaroonni rakkoo malee hojjechuu qabu; fayyummaan isaanii kan eegamee fi hojiidhaaf qophaa’oo akka ta’aniif jecha giriinhaawusootaaf, maashinootaa fi meeshaaleewwaniif suuphaan sirrii godhamuu fi qaba. Kunis dippaartimentii daldala keenya keessatti barbaachisaa kan ta’ee fi ogeessa teeknikaalaa ga’umsa qabu isa barbaachisa. Kanarratti dabalataanis hojiiwwan hojiiwwan ijaarsaa hunda isaanii oggansa ofii keenyaa jalatti raawwanna.
Sintaayyoo Maanfireedoo / Ogeessa sibiilaa olaanaa
Ani dhaladhee kan guddadhe magaalaa Baatuu keessa. Magaalaa koo keessatti hojii gaarii akka kanaa hojjechuun koo gaarii dha. Ani naannoo warra kootiitti jiraachuu koo nan jaaladha waan ta’eef ani Sheer Ittiyoophiyaa keesa hojjechuun koo dhugumatti kan nagammachiisuu dha.
Ati maaliif namoonni biroo Sheer Itiyoophiyaa keessa akka hojjetan gorsitaa?
Sirrii dha, ani dargaggoota baay’ee gara Sheer dhufanii akka hojjetan gorsee jira, sababiin isaatis mindaa argachuu irraan alatti, paakeejiiwwan faayidaalee adda addaa kanneen akka barnootaa, ijiilleen hojjettootaa manneen barnootaa Sheer keessatti barachuu danda’uu, kutaalee 0 – 12tti, kaffaltiiwwan tokko qofaa illee osoo hin kaffalin waan baratanii fi baasiiwwan meedikaalaa isaanitiif waan hin jiraannefi. Paakeejiin inni guddaan immoo hospitaala, hojjetaan kam iyyuu yoo dhukkubsate baasiiwwan meedikaalaa isaa hundinuu dhimma riiferaalii dabalatee kaampaanichaan kaffalamu isaati.
Boonaa Raagoo / Makaanika
Ati maaliif Sheer Itiyoophiyaatif hojjechuu barbaadde?
Inni duraa, ani hojjedhee maatii koo gargaaruun barbaada. Inni lammaffaan, kaampaanichi naannoo itti jiraadhutti waan argamuuf hojii argachuuf dadhabbii hin qabu. Sadaffaan, Ati Sheer keessatti dhugumatti ni jajjabeeffamta,keessumattuu yoo ati ofii kee fooyyessuu fi barachuu barbaaddutti. Dhumarrattis, yeroo iddoon hojii banaa argametti kaampaanichi hojjetoota isaatif dursa kenna.
Ati maaliif namoonni biroo Sheer Itiyoophiyaa keessa akka hojjetan gorsitaa?
Dhuguma, Isaan birootis Sheer Ititoophiyaatif akka hojjetan nan gorsa sababni isaatis isaanis faayidaalee ani amma argachaa jiru akka argatan waanan barbaaduf, fakkeenyaaf paakeejiiwwan mana barnootaa fi hospitaalaa. Ani isaan Sheeridhaaf hojjechuun jireenya isaanii dhugumatti baay’ee akka jijjiiruuf akka hubatan nan barbaada.


text:
Saayinsiin (jecha Laatinii scientia jedhurraa kan dhufe, hiikaansaa "beekumsa") mala ittiin beekumsa waa'ee yuuniversii ijaaruu fi qindeessu yoo ta'u beekkumsi kunis ibsa yaalidhaan qoramuu danda'uu fi waan gara fuulduraa ta'uuf jiru dubbachuu danda'uu irratti hundaa'ee. Hiikaan kan durii garu kanatti kan dhiyaatu "saayinsii" qaama beekumsaa tokko, kan karaa namaa galuun ibsamuu danda'uu fi kan haala amansiisaa ta'een hojiirra oolchun danda'amudha. Namoonni saayinsii hojjatan saayintistii jedhamu.
Saayinsiin, ballifamee yoo ilaallame, bara ammayyaa dura ture, qarooma durii baayyee keessa ture. Garuu saayinsiin ammayyaa adeemsa isaatin adda waan ta'eef akkasumas bu'aa isaan waan milkaa'eef jecha saayinsii jedhu kan ammayyaa kun isa kanaan hiikkama. Bara ammayyaa dura, jijjiirramni guddaan kan biraa falaasamni uummamaa kan durii naannoo Giriikitti dhalachuu isaati.


text:
Gaanfa Afrikaatti jilli adda Yunaayitid Isteetis Maayik Hamer gara Gaanfa Afrikaatti deebi’uun har’a Finifinneetti har’a itti-aanaa muummaa ministaraa fi ministara dhimma alaa Itiyoophiyaa, Dammaqee Mekonnin wajjiin wal arguun dubbatanii jiran.
Lolli Itiyoophiyaa Kaabaa garuu har’allee akkuma itti fufetti jira. Dubbi-himaan TPLF, Getaachew Raddaa ibsa kaleessa Maqalee keessatti kennaniin, duula waraansaa humnoota Ertiraa fi Itiyoophiyaatiin, “guyyoota shantamaaf Tigiraay irratti geggeessame” jedhan humnoonni isaanii of irraa haleeluun, bakkawwan qabatanii jiran irraa ittisaa akka jiran dubbatan. Oduu biraatiin, mootummaan Itiyoophiyaa, “Ayerlaand gochaalee hamaa raaw’atu dhaabuu qabdi” jedhuun, Mootummaa Ayerlaanditti xalayaa barreessitee jirti.


text:
Manni murtii ol aanaan uggura imalaa bulchiinsi Traamp biyyoota irra hedduu musliima ta’an irra kaa’e raggaasisuu dhaan imaammata isaanii akkaan falmisiisaa ta’eef injifatan prezidaant Traampitti dabarsee kennee jira.
Murtii sagalee 5-4n manni muirtichaa przidaantichi akka seera immigraashinii Ameeikaatti biyyoota nageenya biyyoolessaaf sodaachistoota ta’an biraa uggura jiru murteessuu danda’u.
Prezidaantichi seeraan filannoo bal’aa akka seera immigration biyyoolessaatti kennameef hoii irra oolchuu, namoonni biyyootii alaa US akka hin seenne gochuu danda’u jechuu dhaan abbaan murtii muummichi John Roberts ibsaniiru.


text:
Seenaa qabsoo Oromoo ilmaan Oromoo biyya Ormaati godha jiran keessatti mormiin Hawaasni Australia Melbourne gochuuf deemu kan addaatti.. Xiyyarrii magaala Melbourne irra gadi siqee balali’uun barrefama mormii #OromoProtests fi Kaneen biroo qabate balal’ia.. Umanni immoo fageenya walii eege Alaaba qabatee bahe nannoo isa dhaabata.. Yeroo xiyyaarri gadi siqaa balaliitu Alaabaa ofii mirmirsu.. Kuni qabsoo Oromoo sadarka biratti ol kasuudha.. Qophii kana adda dureen kan hoggana jiru Dubartoota Oromoo Melbourne Australia jiranii dha..
Check Also
Hangafni Artistoota Oromoo Dr. Kabajaa Artist Alii Birraa biyya irraa hin galetti godaane.
INNAA LILLAAHI WA INNAA ILEEYHI RAAJI’UUN Anis Biyyaan Qabaa Biyya Biyya Caaltuu Biyyatoo Oromiyaa Tan …


text:
Dubbii fayyinaa Mana Kiristaana Ortodoksi Tawaahidoo Itiyoophiyaatti
“Gooftaanis warroota fayyyuu qabaniif guyya guyyaan isaanirratti dabalaa ture.”
(Hoj.D.B. 2፥47)
Kaayyoon ijoo qophii barruu kanaa:-
- Waa’ee fayyina dhala namaa ilaalchisee warroota karaa ifa ta’een hubachuu hin dandeenyeef waa’ee fayyinaa waan isaan haasa’an Kitaaba Qulqulluudhaan ala kan ta’e ta’uu isaa agrsiisuuf barbaadamee ti.
- Warroota “Amantiidhaan qofa /amanuudhaan qofa/ fayyina.” jedhaniif barsiifatni isaanii dogongora akka ta’e ibsuu; sababni isaas amantiin hulaa/karra/ fayyinaa ti malee, mataa isaa ‘fayyina’ miti. Sababni inni ‘hulaa/karra / fayyinaa ti.’ jedhameef illee, isaan alatti /amantiin alatti/ gara kamiyyuu deemuun waan hin danda’aamneef dha.
- Gocha fayyinaa isa Fannoo irratti taasifameen Addaam fi ijoolleen isaa maal irraa akka fayyan addeessuu/ibsuu/ dha.
- Maal irraa fi akkamitti akka nufayyise ibsuuf; fayyina keenya haala kamiin raawwachuu akka qabnu hubachiisuudhaan warroota waa’ee fayyina ilma namaa ifa galeessatti hin hubanneef /warroota barsiifata dogoggoraa qabaniif/ deebii kennuuf fi addeessuuf dha.
Seensa
Dhalli namaa abbooma Waaqayyoo diiguu isaatiin Waaqayyoo irraa adda bahe. Kiyyoo seexanaan qabamee, hammeenya diyaabiloosiin summaa’ee waggoota 5500f si’ool keessa jiraate. Kufaatii dhala namaa irraa eegalee fedhiin dhala namaa fayyina argachuu ture. Dhalli namaas abdii fayyinasaa Waaqayyoo irraa argatee abdiidhaan jiraate. Fayyini dhala namaa abdii fayyinaa Waaqni kenneen, raajiin ni dubbatame, soomanni ni labsame. Read more


text:
Al-Insaan
﴿هَلۡ أَتَىٰ عَلَى ٱلۡإِنسَٰنِ حِينٞ مِّنَ ٱلدَّهۡرِ لَمۡ يَكُن شَيۡٔٗا مَّذۡكُورًا١﴾
هَلْSilaأَتَىٰdhufeعَلَىirrattiٱلْإِنسَـٰنِnamaحِينٌyeroonمِّنَirraaٱلدَّهْرِbarootaلَمْhinيَكُنtureشَيْــًٔاwantaمَّذْكُورًاdubbatamaa
Sila yommuu inni wanta dubbatamaa hin turretti baroota irraa yeroon namatti hin dhufnee?
Ilmi namaa addunyaa tana keessatti keessummaa gatii guddaa qabuudha. Rabbiin olta’aan samii torban, dachii fi wantoota isaan keessa jiran hunda ni uume. Dhumarratti, ilma namaa argamsiisuun wantoota samii fi dachii keessa jiran akka isa tajaajilan taasise. Kunoo adeemsa uumiinsaa keessatti barri (yeroon) dheeraan darbu irraa kan ka’e, kana lakkoofsaanu ibsuun ulfaataa ta’uu danda’a. Yeroon dheeraan daangaa hin qabne kuni اَلدَّهْرُ (dahr) jedhama. ح۪ينٌ (hiin) jechuun immoo ‘yeroo’ daangefamaa ta’eedha. Haala salphaan fakkii armaan gadii irraa hubachuun ni danda’ama.
Bara dheeraa kana keessatti yeroon ilmi namaa itti hin yaadatamne ykn hin dubbatamne dhufee jira. Dachii fi samiin isaaf uumamaa turan, wanti hundu isaaf qophaa’a turan, garuu inni hanga silaa achi hin jiru. Beekumsa Rabbii keessatti uumamni “nama” jedhamu akka uumamu murteefamee jira. Haa ta’uu malee inni beekumsa irraa gara gochaatti hin darbine. Kana jechuun namni hin jiru ture. Ergasii ni uumame.
“Sila yommuu inni wanta dubbatamaa hin turretti baroota irraa yeroon namatti hin dhufnee?” Kana jechuun yeroo dheeraa daangaa hin qabne irraa waqtiin namni isa keessa wanta dubbatamu hin taane sila hin dhufnee? Namni uumamuun dura wanta hin jirre ture. Namni kuni yeroo dheeraa daangaa hin qabne irraa yeroon haalli, amallii fi eenyummaan isaa itti hin dubbatamnee dhufee jira. Inni yeroo kanatti wanta hin jirreedha. Ammas hiin (yeroon daangefamaan) waqtii ulfaa of keessatti hammachuu danda’a.
Fakkeenyaaf, amma umriin Ahmad waggaa soddoma haa jennu. Ahmad waggaa soddomaan dura wanta dubbatamuudhaa? Eeenyummaan isaa ni beekkamaa? Waa’een isaa ni dubbatamaa? Waggaa soddomaan dura namni kuni hin jiruu ture. Kanaafu, inni wanta hin dubbatamneedha. Yeroon Ahmad garaa haadhaa keessatti uumamun dura jiru hiin (yeroo daangefamaa) jennaan. Sababni isaas, yeroon dachii fi samiin itti uumamanii kaase hanga Ahmad itti uumame gahuutti yeroon jiru yeroo daangefamaadha. Ammas, yeroon Ahmad garaa haadha keessatti uumamee hanga nama guutuu ta’ee dhalatu gahutti yeroon jiru hiin (yeroo daangeefama) jennaan. Sababni isaas, yeroon dhangala’oon saalaa (maniyyin) dagaage hanga ilma namaa ta’utti yeroon jiru yeroo daangefamaadha. Dahr (yeroon daangaa hin qabne) immoo yeroo uumama Ahmad duraa jiruu fi yeroo uumama isaa booda jiru hammata.
Namni uumamuun dura kan hin jirre ture. Yeroo dhangala’oo saalaa ture sanittis haalli fi amalli isaa hin dubbatamu, eenyummaan isaa hin bekkamu. Aayah tana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa waa lama ilma namaa yaadachiisa: 1ffaa-Tokkichummaa (wahdaniyyah) Isaa-Kan dhabama irraa nama argamsiise Isa qofa erga ta’e, gabbaramu Kan qabu Isa qofaa jechuudha. 2ffaa-Warra du’aan booda kaafamutti hin amanne uumama isaaniitiin dura haala isaanii yaadachiisu-Namni uumamuun dura kan hin jirre ture. Eenyutu isa argamsiisee? Dhabama irraa Kan isa argamsiisee lamu deebisuu ni dadhabaa? Ati garaa haadha teeti keessatti uumamuun dura kan hin jirre turte. Ergasii Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa si argamsiise. Erga duute biyyee taate booda, akkuma jalqaba dhabama irra si argamsiisee lamu si uumuu ni dadhabaa?
﴿إِنَّا خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن نُّطۡفَةٍ أَمۡشَاجٖ نَّبۡتَلِيهِ فَجَعَلۡنَٰهُ سَمِيعَۢا بَصِيرًا٢﴾
إِنَّاDhugumatti, Nutiخَلَقْنَاuumneٱلْإِنسَـٰنَilma namaaمِنirraaنُّطْفَةٍcopha dhangala’oo saalaaأَمْشَاجٍwalitti makamaaنَّبْتَلِيهِisa qoruuf;فَجَعَلْنَـٰهُisa gooneسَمِيعَۢاdhaga’aaبَصِيرًاargaa
Dhugumatti, Nuti isa qoruuf jecha copha dhangala’oo saalaa walitti makamaa ta’e irraa nama uumne. Dhaga’aa fi argaas isa goone.
Nuxfaan maniyyi (ispermi) namni dhangalaasu keessaa copha xiqqaa namni irraa uumamuudha, sanyii ilma namaati. Nufxaan kuni walitti makamaa akka ta’e jecha “amshaaj” jechuun ibse. Asitti dhangala’oon saalaa dhiiraa dhangala’oo dubartii waliin walitti makamuun nuxfatu amshaaj jedhame. Kana jechuun copha dhangala’oo saalaa walitti makame. Akka kanatti, ilmi namaa dhangala’oon saalaa dhiiraa dhangala’oo dubartii waliin walitti makamuun akka uumame akeeka. Kuni wanta saayinsin yeroo ammaa irra gaheedha. Saayinsin yeroo ammaa walitti makamiinsa kana zaygooti jechuun waama.
Aayah tana keessatti, tuqaaleen ijoon sadiin tuqamanii jiru. 1ffaa-makaa copha dhangala’oo saalaa irraa ilma namaa uumu. 2ffaa-Qoruu (mokkoruu), 3ffaa-dhagahaa fi argaa isa taasisuu. Tuqaaleen sadan kunniin akka sansalata kan wal-qabataniidha. Namni akkanumaan hin uumamne. Rabbiin kaayyoo guddaa tokkoof isa uume. Kaayyon kunis isa qoruudha. Wanti qormaata kana irraa barbaadamu immoo ibaadadha. Kanaafu, ilmi namaa ibaadaa isarraa barbaadamu akka galmaan gahuuf iddoo qormaata kana kaa’ame.
Aangoon, qabeenyi, hariiroon, ijoollee fi kanneen biroo ilmi namaa qabu waraqaa qormaataa lakkoofsa hin qabne isa fuundura kaa’amaniidha. Qormaanni kuni hanga hafuura isaa dhumaatti itti fufa. Firiin qormaata kanaa addunyaa tana keessatti hin ibsamu. Garuu Aakhiratti kitaabni deebii isaa erga sakatta’amee booda kan milkaa’e ta’uu ykn kan kufee ta’uu isaa murtiin itti kennama. Milkaa’inni ykn kufaatin isaa addunyaa tana keessa osoo jiru maalitti amanaa akka turee fi waraqaa qormaataa isaaf kenname akkamitti akka deebise irratti hundaa’a. Inni Gooftaa akka hin qabnetti ykn gabricha gooftota baay’ee ta’uu yoo amanee fi osoo waraqaa qormaataa isaa deebisuu Aakhiratti Uumaa isaa funduratti wanta hojjatuuf akka itti hin gaafatamne godhee yoo yaade, hojiin jireenya isaa guutuu jalaa badee (eksii ta’ee) jira. Mataa ofii Gooftaa tokko qofaaf gabricha akka ta’etti yoo yaadee fi Aakhiratti akka qoratamu yaadaa isaa keessa galchuun akkaata Gooftaan isaa ajajeen yoo hojjate, qormaata keessatti milkaa’innaan baha.
Mee kana wal-bira qabiinsaan haa ibsinu: addunyaan tuni akka daree qormaataati. Namoonni addunyaa tana keessa jiraatan immoo akka barattoota daree keessatti qormaata qoramaniiti. Wantoonni namoonni ittiin qoraman immoo akka gaafilee waraqaa qormaata irra jiraniiti. Wanti barattoota daree keessatti qoraman irraa barbaadamu deebii sirrii deebisudha. Akkuma kana wanti ilmaan namaa addunyaa qormaata keessa jiran irraa barbaadamus wanta Gooftaan isaanii itti ajaje hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisudha. Jecha gabaabaan, wanti isaan irraa barbaadamu “Ibaadadha.”
Baratan deebii sirrii akka deebisu isarraa kan barbaadamuuf qabxii gaarii galmeesse dhumarratti mindaa gaarii akka argatuufi. Akkuma kana namoota addunyaa qormaata keessa kaa’aman irraa ibaadaan kan barbaadameef Guyyaa Qiyaamaa mindaa gaarii akka argataniifi. Kanaafu, ibaadan Rabbiin akka hin fayyanne asirraa ni hubanna. Garuu ibaadan namuma ibaada hojjate qofa fayyada.
Akkuma gaafileen waraqaa qormaata irra jiran baay’ee fi garagara ta’an, wantoonni namoonni addunyaa tana keessatti ittiin qoramaniis baay’ee fi garagara. Fakkeenyaaf, qabeenyi, ilmaan, jaalalli dubartii, jaalalli dhiiraa, rakkoleen akka dhibee, hiyyummaa, fi kanneen biroo ilma namaatiif qormaata. Namni qormaata kana keessa osoo jiru Gooftaa isaatti amanu fi Isaaf ajajamu yoo didee fi ‘Aakhiraa wanti jedhamu hin jiru’ jechuun wanta lubbuun isaa feetu hunda yoo hordofe, qormaata kana kufee jira. Faallaa kanaa, Gooftaa isaatti yoo amanee fi Isaaf ajajame, qormaata darbe jira.
Akkuma barattoonni qormaata qoramuuf argituu fi dhageetti isaan barbaachisu, ilmaan namaas addunyaa keessatti qoramuuf argituu fi dhageetti isaan barbaachisa. Kanaaf, itti aanse ni jedhe: “Dhaga’aa fi argaas isa goone.” Namni dhageetti fi argituun wanta gaarii fi badaa addaan baafata, beekumsaa fi odeefannoo walitti sassaaba. Akkuma barataan barsiisaa dhageefachuu fi kitaaba dubbisuun qormaata yoo hojjate milkaa’u, ilmi namaas Ergamtoota Rabbii dhageefachuun, kitaaba Isaa dubbisuun, mallattoolee fi ragaalee dachii fi samii keessa jiran ilaalun yoo amanee fi wanta Gooftaan isaa ajaju hojjate, qormaata addunyaa tanaa ni darba. Faallaa kanaa, akkuma baratan barsiisaa hin dhageefannee fi kitaaba hin dubbisne qormaata darbuu hin dandeenye, namni Ergamtootaa Gooftaa isaa hin dhageefanne, mallattoolee fi ragaalee samii fi dachii keessa jiranitti xinxalluun hin amanne, qormaata ni kufa.
Akkuma baratan qormaata darbuuf barsiisaa isa barsiisuu ykn kitaaba dubbisu isa barbaachisu, ilmi namaas qormaata addunyaa darbuuf Ergamtootaa fi kitaabban Rabbiin irraa dhufan isa barbaachisa. Aayah itti aantu keessatti dhugaa kana ni ibsa:
﴿إِنَّا هَدَيۡنَٰهُ ٱلسَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرٗا وَإِمَّا كَفُورًا٣﴾
إِنَّاDhugumatti, Nutiهَدَيْنَـٰهُisa qajeelchineٱلسَّبِيلَkaraaإِمَّاtakkaaشَاكِرًاgalateeffataaوَإِمَّاtakkaa immooكَفُورًاmormaa
Takkaa galateeffataa ta’i takkaa immoo mormaa ta’i karaa isa qajeelchine.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilma namaa uumuun qajeelcha malee iddoo qormaatatti akkanumatti hin dhiisne. Dhageetti fi argituu erga isaaf kenne booda ergamtoota erguu fi kitaabban buusun karaa qajeelaa Jannataa fi Jaalala Isaatti nama geessu ni ibse. Akkasumas, karaa jallataa Jahannamii fi dallansuu Isaatti nama geessu ni ibse. Haala kana keessatti ilmi namaa karaa lamaan keessaa karaa tokko filachuu danda’a:
Takkaa karaa qajeelaa kana keessa seenuun Rabbiin galateeffachuuf carraaqa. Kanaafu, wanta Gooftaan isaa itti ajaje ni hojjata, wanta Inni irraa dhoowwe ni dhiisa.
Takkaa immoo sheyxaanaa fi nafsee isaatiif ajajamuun karaa kufrii fi jallinnaa qabata. Kanaafu, Gooftaa isaatti hin amanu, Isaaf hin ajajamu, qananii isa qananiseef galata hin galchu.
Akkuma beekkamu qormaanni bu’aa fi firii qaba. Kanaafu, namoonni addunyaa qormaata tana keessatti karaalee lamaan tokko filachuun irra deeman dhumarratti bu’aa fi mindaa hojii isaanii ni argatu. Namni karaa qajeelaa filatee hanga du’aatti irra deeme, mindaa guddaa Gooftaa isaa biratti argata. Namni karaa jallinnaa filate immoo adabbii Jahannamtu isaaf jira. Kunoo asi gaditti adabbii fi mindaa kana ni ibsa.
﴿إِنَّآ أَعۡتَدۡنَا لِلۡكَٰفِرِينَ سَلَٰسِلَاْ وَأَغۡلَٰلٗا وَسَعِيرًا٤﴾
إِنَّآDhugumatti, Nutiأَعْتَدْنَاqopheessineلِلْكَـٰفِرِينَkaafirotaafسَلَـٰسِلَاْsansalataوَأَغْلَـٰلاًsakaallawwanوَسَعِيرًاibidda boba’aa
Dhugumatti, Nuti kaafirotaaf sansalata, sakaallawwanii fi ibidda boba’aa qopheessinee jirra.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Mootii dachii fi samiiti. Namoota Kan uumedha. Akka Isaaf ajajamaniif (Isa qofa gabbaraniif) iddoo qormaataa isaan kaa’e. Kanaafu, Inni Mootii ajajuu fi dhoowwu, badhaasu fi adabu waan ta’eef kaafirota (namoota Isatti amanu fi Isaaf ajajamu didan), Ibidda Jahannam keessatti sansalata ittiin hidhaman, sakaallaa harki isaanii mormatti sakaallamuun, ibidda isaanitti boba’u fi qaama isaanii gubuu isaaniif qopheesse jira. Waa’ee sansalata kanaa ilaalchise, suurah biraa keessatti akkana jedha:
“Isa qabaati hidhaa. Ergasii Jahiim keessa isa seensisaa. Ergasii sansalata dheerinni isaa ciqilee torbaatama ta’e keessa seensisaa. Dhugumatti, inni Rabbii Guddaatti hin amanuu ture.” Suuratu Al-Haaqqah 69:30-33
Guyyaa Qiyaamaa Malaaykota waardiyaa ibiddaa ta’aniin ni jedhama: nama yakkamaa badii hojjataa ture kana qabaa. Harka isaa lamaan gara mormaatti dachaasun sakaallaan hidhaa. Ergasii akka gubatuuf Jahiim (ibidda Jahannam) keessa seensiisaa. San booda, sansalata sibiilaa dheerinni isaa ciqilee torbaatama ta’e keessa galchaa. Dhugumatti, inni jireenya addunyaa keessatti Rabbii Tokkichatti hin amanuu ture. Qajeelcha Isaas hin hordofu ture. Kanatu adabbii guddaa kana akka adabamu isa taasise. Kuni adabbii nama kafareeti. Mindaan nama amanee fi galata galchee hoo maal ta’inna laata? Itti aanse mindaa namoota amananii fi galata galchanii dubbata:
﴿إِنَّ ٱلۡأَبۡرَارَ يَشۡرَبُونَ مِن كَأۡسٖ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا٥﴾
إِنَّdhugumatti,ٱلْأَبْرَارَabraarيَشْرَبُونَdhuguمِنirraaكَأْسٍqabee khamrii of keessaa qabuكَانَta’eمِزَاجُهَاmakaan ishiiكَافُورًاKaafuur
Dhugumatti, Abraar qabee [khamrii] makaan ishii Kaafuur ta’e irraa dhugu.
Abraar jechuun namoota Rabbiif ajajaman, ikhlaasa qabanii fi hojii gaggaarii baay’isanii hojjataniidha. Isaan warra Rabbiitti amanan, haala sirriin Isa gabbaran, wantoota Rabbiin dirqama godhee fi itti ajaje hojjatanii fi wantoota Inni dhoowwe irraa fagaataniidha. Wanta badaatti hin gammadan, nama dhiisi miixiyyu hin tuffatan (gadi hin xiqqeessan) (Kana jechuun of hin tuulan).
Ka’as jechuun qabee (qodaa) khamriin keessa jiruudha. Khamrii jechuun farshoo ykn daadhiidha. Khamriin Jannataa khamrii addunyaa irraa adda tan taatedha. Baay’ee tan mi’ooftu fi sammuu tan nama hin tuqneedha. Kana booda ibsi aayah: Dhugumatti, warri Rabbiif ajajaman, ikhlaasa qabanii fi hojii gaggaarii baay’ee hojjatan, Guyyaa Qiyaamaa qabee khamriin keessa jiru irraa dhugu. Khamriin tuni wanta garmalee urgaa’aa fi adii ta’ee maqaan isaa Kaafuur jedhamuun walitti tan makamtedha.
﴿عَيۡنٗا يَشۡرَبُ بِهَا عِبَادُ ٱللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفۡجِيرٗا٦﴾
عَيْنًاburqaaيَشْرَبُdhuganبِهَاishii irraaعِبَادُ ٱللَّهِgabroonni Rabbiiيُفَجِّرُونَهَاishii burqisiifatuتَفْجِيرًاburqisiifachu.
Burqaa gabroonni Rabbii irraa dhugan [irraa dhangala’a]. Burqisiifachu ishii burqisiifatu.
Burqaan kuni Tasniim jedhama. Tasniim kana irraa kaafuur ni dhangala’a.Tasniim burqaa muqarrabuun irraa dhuganiidha. Dhugaa kana suuratu Al-Muxaffiifiin keessatti haala kanaan arganna:
“Dhugumatti, Abraar qananii keessa ta’u. Sireewwan faayaman irra [taa’anii] ilaalu. Fuula isaanii keessatti ifa qananii ni beekta. Khamrii qadaadamaa irraa obaafamu. Dhumti isaa miskiidha. Kana keessatti warri wal dorgoman wal haa dorgoman. Makaan isaa Tasniim irraayyi. [Tasniim] burqaa warri Rabbitti dhiyeefaman irraa dhuganiidha.” Suuratu Al-Muxaffiifiin 83:22-28
Abraar khamrii nama hin bowwaafichisne, hin macheessinee fi wanti ishii balleessu keessa hin jirre irraa obaafamu. Khamriin kuni akka hin bannee fi mi’aan isaa akka hin jijjiramneef qadaada qaba. “Dhumti isaa miskiidha.” Kana jechuun namni khamrii tana dhugu, dhugaati isaa dhumarratti fooli miskii argata. Miskii jechuun shittoo garmalee urgaa’udha. Qananii turaa kanaaf warroonni wal dorgoman wal haa dorgoman. Dhugaatin abraar dhugan makaan isaa Tasniim irraayyi. Tasniim jechuun burqaa ol’aanaa ta’e warroonni namoota hundarra Rabbitti dhiyoo ta’an (muqarrabuun) irraa dhuganiidha.
“Burqisiifachu ishii burqisiifatu.” Kana jechuun gabroonni Rabbii akka fedhanitti burqaa kana ni burqisiifatu. Gara fedhanitti dhangalaafatu.
Itti aanse amaloota abraar dubbate:
1-Nazrii (wanta dirqama ofirratti godhan) bakkaan gahuu
2-Guyyaa Qiyaamaa sharriin (balaa fi badiin) isaa garmalee babal’atu san ni sodaatu. Hundeemaa wanti hojii gaariitti isaan kakaasu fi hojii badaa akka dhiisan isaan taasisu Guyyaa cimaa kana sodaachudha.
3-Nyaatatti nafseen isaanii osoo hajamtu (barbaaddu) hiyeeyyiif, yatiimootaa fi hidhamaaf kennu. Kanas kan godhaniif jaalala Rabbii qofaafi. Mindaa fi galata isaan irraa hin eegan. Sababni isaas, wanti gaariin hunda caalu mindaa homaatu osoo namarraa hin eegin Rabbiif qofa jedhani wanta hojjataniidha.
﴿يُوفُونَ بِٱلنَّذۡرِ وَيَخَافُونَ يَوۡمٗا كَانَ شَرُّهُۥ مُسۡتَطِيرٗا٧﴾
يُوفُونَni guutuبِٱلنَّذْرِnazriiوَيَخَافُونَsodaatu,يَوْمًاGuyyaaكَانَ شَرُّهُۥsharriin isaa ta’eمُسْتَطِيرًاbabal’ataa.
Isaan nazrii isaanii ni guutuu, Guyyaa sharriin isaa babal’ataa ta’es ni sodaatu.
Nazrii (qodhaa)- jechuun namni hojii tokko hojjachuuf wanta nafsee ofii irratti dirqama godheedha. Amaariffaan “silat”, Ingiliffaan “vow” jedhama.
“Isaan nazrii isaanii ni guutuu” kana jechuun abraar (warri gaggaariin Rabbiin sodaatanii fi hojii gaggaarii baay’ee hojjatan) hojii tokko hojjachuuf nazrii yoo seenan, hin faallessan, ni guutu. Fakkeenyaf, Rabbiif jedhe akkas nan godha jedhanii waadaa yoo seenan, waadaa kana ni guutu. Ammas hiikni biraa, wanta Rabbiin isaan irratti dirqama godhe ni guutu. Kan akka salaataa, zakaa, sooma, hajji fi dirqamoota biroo. Sababni kanaa, ajaja Rabbii irraa wanti namni sababa iimaana isaatiin qabate nazrii jala gala. Namni dhugaan Islaama yommuu labsu, wanta Rabbiin dirqama narratti godhe nan hojjadha jedhee waadaa galaa jira.
Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan: “Namni Rabbiif ajajamuuf nazrii seene, Isaaf haa ajajamu. Namni Rabbiin faallessuuf nazrii seene, Isa hin faallessin (badii hin hojjatin).” Sahiih Al-Bukhaari 6700
“Guyyaa sharriin isaa babal’ataa ta’us ni sodaatu.” Kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa hamtuun isaa babal’atu ni sodaatan. Qataadan ni jedha: Rabbiin kakadhe! hanga sharriin Guyyaa kanaa samii fi dachii guututti ni babal’ata. Muqaatilis ni jedha: sharriin Guyyaa kanaa samiiwwan keessatti babal’achuun samiin ni tarsaati, urjiileen ni harca’u, malaaykonni ni rifatu, dachii keessattis gaarreen ni bubbuqifamu, bishaan ni xuxuma.
﴿وَيُطۡعِمُونَ ٱلطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ مِسۡكِينٗا وَيَتِيمٗا وَأَسِيرًا٨﴾
وَيُطْعِمُونَni nyaachisuٱلطَّعَامَnyaataعَلَىٰirratti (asitti hiika “waliin” jedhu fudhata)حُبِّهِۦisa jaallachu,مِسْكِينًاhiyyeessa,وَيَتِيمًاyatiimaوَأَسِيرًاbooji’amaa
Nyaatas ofii jaallachuu waliin hiyyeessa, yatiimaa fi booji’amaa ni nyaachisu.
Kana jechuun nyaata osoo ofii itti hajamanuu fi jaallatanu, hiyyeessa waa hin qabne, yatiimaa fi booji’amaa ni nyaachisu. Yatiima jechuun ijoollee umrii saalfannaa gahuun dura abbaan irraa du’eedha. Booji’amaan immoo nama yeroo waraanaa qabamuun hidhameedha. Mufassiroonni akka jedhanitti aayah keessatti, jechi “asiir” jedhu booji’amaa fi sababa adda addaatin nama hidhame of keessatti qabata.
﴿إِنَّمَا نُطۡعِمُكُمۡ لِوَجۡهِ ٱللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمۡ جَزَآءٗ وَلَا شُكُورًا٩﴾
إِنَّمَاqofaنُطْعِمُكُمْisin nyaachifnaلِوَجْهِFuula…fٱللَّهِRabbiلَاhinنُرِيدُbarbaannaمِنكُمْisin irraaجَزَآءًmindaaوَلَاhinشُكُورًاgalata
[Ni jedhus,] “Nuti Fuula Rabbii qofaaf isin nyaachifna, mindaas ta’i galata isin irraa hin barbaannu.
“Nuti Fuula Rabbii qofaaf isin nyaachifna” kana jechuun Jaalala Rabbii fi mindaa Isaa kajeellee isin nyaachifna. “mindaas ta’i galata isin irraa hin barbaannu.” Kana jechuun mindaa ittiin nuuf deebistan isin irraa hin barbaannu, ammas, namoota biratti akka nu galateefattanii fi faarsitan hin barbaannu. Mujaahidi fi Sa’iid ibn Jubeeyr akkana jedhu: wallaahi, arraba isaanitiin kana hin dubbanne. Garuu Rabbiin qalbii isaanii irraa kana ni beeke. Nama waan gaarii hojjachuuf kajeelu kajeelchisuuf dubbii kanaan isaan faarse.”
Kuni kan agarsiisu ikhlaasa isaaniti. Ikhlaasa waan qabaniif namoota irraa mindaa fi galata hin barbaadan. Namoonni akka isaan faarsan hin fedhan. Wanta garmalee jaallatan keessaa “nyaata” yommuu namaaf kennan, mindaa fi galata kan hin barbaanne yoo ta’e, toltuu biraa namaaf olan irrattis mindaa fi galata hin barbaadanii jechuudha. Kan akka beekumsa nama barsiisu, humnaan nama dadhabaa gargaaru fi kkf.
Ammas wanti biraa asirraa hubatamu, sadaqaan hunda caaltu wanta osoo itti hajamanu kennaniidha. Hadiisa sahiih keessatti akkana jechuun dhufee jira:
«أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ أَنْ تَصَدَّقَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ، تَأْمُلُ الْغِنَى وَتَخْشَى الْفَقْر»
“Sadaqaan hunda caaltu sadaqaa osoo fayyaa qabdu, garmalee itti hajamtu, durummaa kajeeltu fi hiyyummaa sodaattu sadaqattuudha.” (Sahiih Al-Bukhaari fi Muslim)
﴿إِنَّا نَخَافُ مِن رَّبِّنَا يَوۡمًا عَبُوسٗا قَمۡطَرِيرٗا١٠﴾
إِنَّاdhugumatti nutiنَخَافُni sodaannaمِنirraaرَّبِّنَاGooftaa keenyaيَوْمًاGuyyaaعَبُوسًاfuula suntursuقَمْطَرِيرًاhammaataa
Dhugumatti nuti Gooftaa keenya irraa Guyyaa hammaataa [fuula] suntursu sodaanna.
Kana jechuun kan nuti isin nyaachifnuf mindaa fi galata isin irraa barbaanne osoo hin ta’in akka Gooftaan keenya adabbii Guyyaa garmalee hammaataa fuulli itti sunturu san irraa nu eegu kajeelleti. Guyyaan Qiyaamaa guyyaa garmalee hammaataa fi balaan isaa dheeraa fuulli kaafiraa itti kontoonfatuudha. Guyyaan kuni garmalee kan nama dhiphisu ta’uu irraa kan ka’e dafqii akka reenjii irraa gadi bubbu’a. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Guyyaa san Mootummaan Haqaa kan Rahmaani. Kaafirota irratti Guyyaa garmalee cimaa ta’eedha.” Suuratu Al-Furqaan 25:26
Guyyaa garmalee hammaataa fi cimaa kana irraa Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa warroota amananii hojii gaggaarii baay’ee hojjatanii fi badii irraa fagaatan ni baraara. Itti aanse ni jedha:
﴿فَوَقَىٰهُمُ ٱللَّهُ شَرَّ ذَٰلِكَ ٱلۡيَوۡمِ وَلَقَّىٰهُمۡ نَضۡرَةٗ وَسُرُورٗا١١﴾
فَوَقَـٰهُمُ ٱللَّهُRabbiin isaan eegaشَرَّsharriiذَٲلِكَsanٱلْيَوْمِGuyyaaوَلَقَّـٰهُمْisaan qunnamsiisa, نَضْرَةًifaوَسُرُورًاgammachuu fi
Rabbiinis sharrii Guyyaa sanii irraa isaan eega, ifaa fi gammachuu isaan qunnamsiisa.
Kana jechuun Rabbiin subhaanahu balaa fi ulfaatinna Guyyaa sanii irraa nagaha isaan taasisa. Fuula isaanitiif cululuqaa fi nuura (ifa), qalbii isaanii keessatti gammachuu kennaaf. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa warra Guyyaa Qiyaamaa nagaha ta’an ilaalchise ni jedha:
“Naasun guddaan isaan hin gaddisisu. Malaaykonnis isaan qunnamuun “Kuni Guyyaa keessan kan waadaa isiniif galamaa tureedha.” [jedhuun].” Suuratu Al-Anbiyah 21:10
Sababa addunyaa keessatti Guyyaa Qiyaamaa sharriiin isaa babal’atu sodaataa turaniif, sharrii Guyyaa kanaa irraa isaan eege. Sababa isaan Rabbiif jedhanii hojii gaggaarii hojjataniif ifaa fi gammachuu isaaniif kenne. (Tahriir wa tawniir)
﴿وَجَزَىٰهُم بِمَا صَبَرُواْ جَنَّةٗ وَحَرِيرٗا١٢﴾
وَجَزَٮٰهُمisaan badhaasa (mindeessa)بِمَاsababaصَبَرُواْobsanجَنَّةًJannataوَحَرِيرًاhariira, fi
Sababa obsaniif Jannataa fi hariira isaan badhaasa.
Guyyaa Qiyaamaa warroota amanan gaggaarii kanniin Rabbiin subhaanahu wa ta’aala sababa isaan Isaaf ajajamuu irratti obsanii fi Isa faallessuu irraa of qabaniin, Jannata qananii hundaan guuttamte fi uffata hariiraatin isaan badhaasa. Jecha biraatin, Jannata isaan seensisa, uffata hariiraa isaan uwwisa. Uffanni hariiraa uffata baay’ee laafaa (lislis) ta’ee fi baay’ee namatti toluudha.
﴿مُّتَّكِِٔينَ فِيهَا عَلَى ٱلۡأَرَآئِكِۖ لَا يَرَوۡنَ فِيهَا شَمۡسٗا وَلَا زَمۡهَرِيرٗا١٣﴾
مُّتَّكِــِٔينَhirkattoota ta’uفِيهَاishii keessattiعَلَىirrattiٱلْأَرَآئِكِۖsireewwan faayamanلَاhinيَرَوْنَarganفِيهَاishii keessattiشَمْسًاaduuوَلَاhin, زَمْهَرِيرًاqorra cimaa
Ishii keessatti sireewwan faayaman irratti hirkattoota ta’u. Aduus ta’e qorra cimaas ishii keessatti hin argan.
Kana jechuun Jannata keessatti sireewwan garmalee faayamanii fi saaphana (agoobarii) ofirraa qaban irratti hirkatanii tasgabbiin taa’u. Achi keessatti hoo’a aduu fi qorra cimaa isaan rakkisu hin argan. Kana irra, isaan yeroo hundaa gaaddisa qabbanaa keessa ta’u. Hoo’aa fi qorri hin jiru.
﴿وَدَانِيَةً عَلَيۡهِمۡ ظِلَٰلُهَا وَذُلِّلَتۡ قُطُوفُهَا تَذۡلِيلٗا١٤﴾
وَدَانِيَةًdhiyooعَلَيْهِمْisaan irrattiظِلَـٰلُهَاgaaddisni ishiiوَذُلِّلَتْlaaffifamanقُطُوفُهَاfiriiwwanتَذْلِيلاًgarmalee laaffifamu
Gaaddisni ishii isaanitti dhiyoo, firiiwwan ishiis garmalee laaffifamu laaffifaman.
“Gaaddisni ishii isaanitti dhiyoo” Kana jechuun gaaddisni mukkeen Jannataa isaanitti dhiyoodha.
“firiiwwan ishiis garmalee laaffifamu laaffifaman.” Kana jechuun taa’anii, dhaabbatanii, hirkatanii, akka fedhanitti, mukkeen Jannataa irraa firii funaannachuun isaaniif laaffifamee jira. Ibsi biraa: namni tokko Jannata keessatti firaafire barbaade argachuuf yoo yaale, firaafireen isatti dhiyoo ta’a. Akka waan dhagayuutti damee ol fagoo irraa isatti gadi dhufa. Akkuma Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jedhe:
“Firiiwwan ishii (Jannataa) dhiyoodha.” Suuratu Al-Haaqqah 69:23
“firiiwwan ishiis garmalee laaffifamu laaffifaman.” jedhu ilaalchise Mujaahid akkana jedha: namni Jannataa yoo dhaabbate hamma dhaabbata isaatiin firiin Jannata olkaati, yoo taa’e hanga fudhachuu danda’utti isaaf gadi jetti, yoo ciises hanga fudhachuu danda’utti isaaf gadi dhiyaatti. Kuni hiika jecha Rabbii olta’aa “laaffifamte” jedhuudha. Kuni wanta ajaa’ibaati. Yeroo ammaa biyyoota guddatan keessatti nyaata bakka fagoo jiru tokko maashini yoo tuqan, maashinin yoosu fida. Kuni addunyaa irratti nyaanni fagoo dafee yoo namaaf dhufe, Aakhiratti kana caalaa jechuudha. Kan addunyaa maashinin hojjata, garuu kan Aakhirah maashini tokko malee haala salphaan Rabbiin warra Jannataatiif laaffiseef.
﴿وَيُطَافُ عَلَيۡهِم بَِٔانِيَةٖ مِّن فِضَّةٖ وَأَكۡوَابٖ كَانَتۡ قَوَارِيرَا۠١٥﴾
وَيُطَافُnaannawamaعَلَيْهِمisaan irraبِـَٔـانِيَةٍmeeshaaleeمِّنirraaفِضَّةٍmeetaوَأَكْوَابٍgeeba, fiكَانَتْtaateقَوَارِيرَا۟bilillee
Meeshaalee meeta irraa ta’anii fi geeba bilillee taaten isaan irra naannawama.
Kana jechuun tajaajiltoonni meeshaalee nyaataa meeta (ziqiyaa) irraa hojjatamanii fi geeba bilillee taaten warroota Jannataa irra naanna’u. Geebni meeshaa dhugaati gurra ykn qabannoo hin qabneedha.
﴿قَوَارِيرَاْ مِن فِضَّةٖ قَدَّرُوهَا تَقۡدِيرٗا١٦﴾
قَوَارِيرَاْbilillee (birillee)مِنirraaفِضَّةٍmeetaقَدَّرُوهَاishii murteessanتَقْدِيرًاhamma
Bilillee meeta irraa ta’e, hamma ishii ni murteessu.
“bilillee meeta irraa ta’e,” Kana jechuun geebni kuni bilillee (birciqqoo) meeta irraa hojjatameedha.
Mufassiroonni akka jedhanitti, geebni kuni qulqullinni isaa akka qulqullinna birciqooti. Kana jechuun wanti keessa jiru duubaa yommuu ilaalan ni mul’ata. Ammas addeenyi isaa akka addeenya meetaati. Kuni wanta ajaa’ibaa addunyaa keessa hin jirredha. Addunyaa keessatti geebni meeta irraa hojjatame akka birciqoo duubaa yommuu ilaalan wanta keessa jiru hin argan. Garuu geebni Jannataa meeta irraa hojjatamu waliin, duubaa yommuu ilaalan wanta keessa jiru ni argu. Ajaa’iib!!!!
“hamma ishii ni murteessu.” Kana jechuu tajaajiltoonni hanga dheebuu isaan baasun hamma meeshaa dhugaati ni murteessu. Hanga itti hajamanii fi dheebu isaan baasu ol hin dabalan, hin hir’isanis. Sababni isaas, osoo hammi dabalee, mi’aan dhugaati ni hir’ata. Osoo hir’ate immoo dheebu isaan hin baasu.
Dhugumatti, kuni kabaja fi qananii guddaadha. Namni fedhii garagaraa qaba. Osoo meeshaan dhugaati hundi isaanitu wal-qixa ta’e, tarii nama garii dheebu hin baasu. Yookiin dhugaatin achi keessa jiru mi’aa inni barbaaden walitti hin galu. Garuu hamma barbaadanii fi mi’aa isaanitiin walitti galuun murteessuun kabajaa fi bilisummaa guddaa isaaniif kenname agarsiisa.
﴿وَيُسۡقَوۡنَ فِيهَا كَأۡسٗا كَانَ مِزَاجُهَا زَنجَبِيلًا١٧﴾
وَيُسْقَوْنَobaafamuفِيهَاishii keessattiكَأْسًاqabee (qodaa) khamriiكَانَta’eمِزَاجُهَاmakaan ishiiزَنجَبِيلاًzanjabiila
Ishii keessatti khamrii (farsoo) makaan ishii zanjabiila ta’e obaafamu.
Kana jechuun warroonni gaggaarin dhugaan amananii fi hojii gaggaarii baay’ee hojjatan, Jannata keessatti farsoo ykn daadhii makaan isii zanjabiila ta’e obaafamu. Yeroo garii dhugaatin isaanii Kaafuuran walitti makamaaf, yeroo garii immoo zanjabilaan walitti makamaaf. Kaafuur qabbana’aadha. Zanjabiil immoo hoo’adha. Yeroo garii kanaan walitti makuun, yeroo biraa saniin walitti makuun dhimmi isaanii madaallamaa akka ta’uufi.
Asi olitti “Ka’as” khamrii of keessa yoo qabaate qofa “ka’as” jedhama. Kanaafi, hima keessatti bakka khamrii bu’e.
﴿۞وَيَطُوفُ عَلَيۡهِمۡ وِلۡدَٰنٞ مُّخَلَّدُونَ إِذَا رَأَيۡتَهُمۡ حَسِبۡتَهُمۡ لُؤۡلُؤٗا مَّنثُورٗا١٩﴾
وَيَطُوفُnaanna’aعَلَيْهِمْisaan irraوِلْدَٲنٌijoolleeمُّخَلَّدُونَmukhalladuunإِذَاYommuuرَأَيْتَهُمْisaan ergiteحَسِبْتَهُمْsitti fakkaatuلُؤْلُؤًاlu’lu’a (pearls)مَّنثُورًاbittinneefame
Ijoollee mukhalladuun ta’antu isaan irra naanna’a. Yommuu isaan argitu lu’lu’a bittinneefame sitti fakkaatu.
Mukhalladuun jechuun yeroo hunda haala tokko irra jiraatu, haala kana irraa hin jijjiraman. Waggaa irra jiran irratti umriin isaanii hin dabalu. Yeroo hundaa ijoollee fi garmalee kan miidhagan ta’anii Jannata keessa turu, hin dullooman. Jechi Mukhalladuun jedhu “Ijoollee” irratti maxxanfamuun, yaada “Ijoolleen tuni guddatanii hin dullomanii?” jedhu haaqa.
Kana booda ibsi:“Ijoollee mukhalladuun ta’antu isaan irra naannawa.”, Jannata keessatti warroota amananii Rabbiif ajajamanii fi hojii gaggaarii baay’ee hojjatan (abraar) tajaajiluuf ijoollee haala isaanii irraa hin jijjiramnetu isaanirra naanna’a.
Itti aanse miidhaginna ijoollee tanaa ni ibse: “Yommuu isaan argitu lu’lu’a bittinneefame sitti fakkaatu.”
Jechi, “lu’lu’a” jedhu afaan Oromootin hangas mara beekkamaa miti. Ingiliffaan Pearls, Amaariffaan immoo “Lul” jedhama. Galmee Jechootaa “Hirkoo” jedhamu keessatti, jecha pearl jedhu “Ardoo/somboo” jechuun hiika. Akkaaf akka marattu, “lu’lu’a” wanta akka callee adii fakkaatu beelladota bishaan keessa jiraatan keessaa baafamuudha. Baay’ee bareedaa waan ta’eef yeroo baay’ee faayaf itti fayyadaman. Fakkii armaan gadi irraa ilaalun ni danda’ama.
“Yommuu isaan argitu lu’lu’a bittinneefame sitti fakkaatu.” Kana jechuun yommuu ijoollee tanniin argitu, bifti isaanii garmalee miidhagu, fuulli isaanii ifuu fi baay’inna isaanii irraa kan ka’ee lu’lu’a bittinneefame sitti fakkaatu.
Dhugumatti, kuni warra Jannataatiif qananii fi mi’aan guuttamuu irraayyi. Ijoollen isaan tajaajiltu (kaddamtu) yeroo hundaa haala tokko irra turuun, yommuu ilaalan garmalee isaan gammachiisuun, yommuu isaanitti seenan nagahaan isaanitti seenun, wanta barbaadan isaaniif fiduun, qananii fi mi’aan isaaniif guuttamuu agarsiisa.
﴿وَإِذَا رَأَيۡتَ ثَمَّ رَأَيۡتَ نَعِيمٗا وَمُلۡكٗا كَبِيرًا٢٠﴾
وَإِذَاyommuuرَأَيْتَilaalteثَمَّachiرَأَيْتَni argitaنَعِيمًاqananiiوَمُلْكًاmootummaaكَبِيرًاguddaa
Yeroo achi keessa ilaaltes Qananii fi Mootummaa Guddaa argita.
Kana jechuun yommuu Jannata keessa ilaalte qananii jechaan ibsuun hin danda’amnee fi mootummaa garmalee guddaa daangaa hin qabne argita. Mootummaa jechuun wanta tokko qabaachu fi too’annaa irratti argachuudha. Warri Jannata seenan wanti isaan qabanii fi dhuunfatan hangana hin jedhamu.
Warra Jannataa keessaa nama tokko biratti gamoowwan, manneeni fi goloota faayaman namni ibsuu hin dandeenye argita. Isa biratti ashaakilti, firaafiree dhiyoo fi mi’aawo ta’an, laggeen yaa’an, sinbirroowwan sagalee bareedaa qalbii hawwatu fi nafsee gammachisu fiiksantu jira. Isa bira niitiwwan keessaa fi alaan garmalee miidhagan, amalli isaanii garmalee gaarii qalbii gammachuu fi mi’aan guututu jira. Naannawa isaa ijoollee mukhalladiin isa tajaajilantu jira. Kuni hundi gammachuu, qananii fi mi’aa jireenyaa guuta. Wanti guddaan kana caalu immoo Rabbii olta’aa ilaalu, dubbii Isaa dhagahuu, Isatti dhiyaachu, jaalala Isaatiin gammaduudha. Yeroo hundaa gammachuu fi qananiin isaaniif dabalama. Rabbiin Mootii Qabaataa ta’e, Haqa ifa bahaa ta’e, Kan kuusaan Isaa hin dhumne, tolli Isaa hin xiqqaanne qulqullaa’e. Akkuma sifaanni (amaloonni) Isaa dhuma hin qabne, tolli Isaas dhuma hin qabu.
﴿عَٰلِيَهُمۡ ثِيَابُ سُندُسٍ خُضۡرٞ وَإِسۡتَبۡرَقٞۖ وَحُلُّوٓاْ أَسَاوِرَ مِن فِضَّةٖ وَسَقَىٰهُمۡ رَبُّهُمۡ شَرَابٗا طَهُورًا٢١﴾
عَـٰلِيَهُمْgubbaa isaaniiثِيَابُuffataسُندُسٍhariira haphiiخُضْرٌmagariisaوَإِسْتَبْرَقٌۖhariira furdaaوَحُلُّوٓاْfaayamuأَسَاوِرَgumeewwanمِنirraaفِضَّةٍmeeta,وَسَقَـٰهُمْ رَبُّهُمْGooftaan isaanii isaan obaasaشَرَابًاdhugaatiطَهُورًاqulqulluu
Gubbaa isaanii irra uffata magariisa hariira haphii fi hariira furdaatu jira. Gumeewwan meeta irraa ta’eenis ni faayamu. Gooftaan isaanii dhugaati qulqulluu isaan obaasa.
“Gubbaa isaanii irra uffata magariisa hariira haphii fi hariira furdaatu jira.” Kana jechuun qaama isaanii irra kan jiruu fi miidhagsu uffata magariisa keessi isaa hariira haphii, alli isaa immoo hariira furdaa ta’eedha. Wanti qaama isaanitti aanu-uffanni jalaa (wusxilibs)- hariira haphiidha. Hariira haphii kanarraan immoo hariira furdaatu jira.