text:
Review Overview
Wayyaaneetti mataa dhukubbii guddaa kan itti ta’ee jiru keessaa, baayyina ummata Oromoo fi baldhina dachee oromiyaa ti. Wayyabummaan oromiyaa fi ummata Oromoo xiqqeessuuf jecha eega aangoo qabattee kaastee shira dhuma hin qabne oromiyaa keessatti dalagdee jirti. Haata’uuti garuu shirri TPLF kun akka isheen barbaadetti dhugoomufii tasa hin dandeenye. Qorqalbii oromiyaan baldhoodhaa fi ummati Oromoo biyyatti keessa wayyaba jedhu balleessuuf jecha heeraa fi seera ofii tumatte dahoo godhachuudhaan ummta Oromoo irratti daba dhiifama hin qabne irratti hojattee jirti. Shira wayyaaneen hojataa turtee fi ammas itti jirtu amma tokko kaasanii ilaaluun eddu gaarii dha.
Shirri wayyaaneen inni guddaa fi angafti ummata Oromoo hooggana dhabsiisuu dha. ummati Oromoo kabajamaa fi guddaan kun hooggana argannaan akka murna bicuuf ajajamaa fi saamamaa yeroo hunda hin jiraanne sirnaan beeku. Kanaaf jecha adda durummaan fedhaa fi hawwii ummata Oromoo kan hoogganu dhaaba siyaasaa beekamaa fi namoota qoroo ta’an ummata Oromoo dhabsiisuun toftaa TPLF isa duraati. Kana dhugoomsuuf yeroo dheeraaf itti dhama’aa kan turte kallacha ummata Oromoo kan ta’e ABO dhabamsiisuu ykn dadhabsiiuu kan jedhu tarsiimoo guddaa qabdi. ABO sammuu ummta Oromoo keessaa haquun akka laayyotti akka hin danda’amne sirnaan waanta beekaniif jecha dhaaba kana dadhabsiisuu kan jedhu toftaa gara garaatti dhimma bahan jiru.
Dhugaa dubbachuuf ABO ummata Oromoo biratti abdii fi mallattoo eenyummaa Oromoo ta’e tasa dhabamsiiuu ykn maqaa balleessuun karaa diinaatin akka hin danda’amne TPLF sirnaan hubattee jirti. Haata’uu garuu dhaaba kana diinni kan dadhabsiise irra kan ofii isaatiin of tolchetu dadhabbii guddaa itti ta’e. hoogganni ABO yeroo gara yerootti shiraa fi toftaa diinaa yaada keessa galchuun, rakkoo keessa isaa bilchinaan fala itti kennaa deemuu dadhabuun isaa, diinaaf karaa bane jira. hoogganni dursee waanta hunda xiinxalee fala yoo itti kennuu dadhabe, diinni dursee dhimma itti baha. Kan yeroo dheeraa argaa turree fi argaa jirrus kanuma. Kanaaf dadhabbina keessa dhaaba keenyaa (ABO) diina komachuu irra dadhabbina mataa keenyaa jennee of amansiisuu qabna.
Dubbiin ABOn akkamitti haala diinaaf mijatu keessa isaatti dhalche kan jedhu ammaaf turfachuun, gochaan TPLF Oromoo hooggana dhabsiisuuf dhama’aa turteef garuu gumaacha kennee jira. TPLF jaalatus jibbitus sammuu Oromoo keessa ABO haquu tasa hin dandeenye. Garuu dadhabbina mataa keenyaa fi yeroon rakkoo qabsoo keessatti numudate fala itti kennaa deemuu dhabuun keenya diinaaf karaa saaqee jira. kanaaf wayyaaneen dadhabbina keenyatti dhimma bahuudhaan toftaa Oromoo hooggana dhabsiisuu jedhu amma tokko itti gargaaramtee jirti. TPLF soda guddaa kan irraa qabu ABO waan ta’eef akka rakkoo keessa isaan xaxamee yeroo dheeraa turu gochuu keessatti qooda guddaa qabdi. Garuu rakkoo ABO keessatti yeroo dheeraaf tureef maddi isaa tasa wayyaanee miti. Maddi isaa rakkoolee dhaaba mudatan bilchinaa fi beekumsaan dursanii hubachuun fala itti kennuu dadhabuu keenya ta’a. kanaaf ammoo qooda guddaa kan qaban hoogganoota ABO kan turanii fi kan ammas itti jiran ta’a. sanas ta’ee kanas hawwii fi toftaa diinni keenya barbaaduuf gumaacha guddaa taasifnee jirra. Ammas taanaan kan irraa baratamuu qabuu fi bilchinaan keessa dhaaba keenyaa ilaallee, xiinxallee, haala siyaasa addunyaa fi naannoo barree, kan kaleessaa fi kan egeree sirnaan qorannee, dadhabinnaa fi jabina keessa dhaaba keenyaa irra dibaa tokko malee adda baafannee, ilaa fi ilaameedhaan rakkoo harkaaa nuqabdutti fala ni soqna yoo ta’e, ammas haalli mijataa dha. yaadaan diina keenya caallee argamuu qabna. Waanta diinni keenya yaadu dursinee beekuun barbaachisaa dha. kana ni raawwanna taanaan shiraa fi toftaa TPLF Oromoo hooggana dhabsiisuuf dhamaatu yeroo gabaabaa keessatti irra aanna.
TPLF Oromoo hooggana dhabsiisuuf kan ABO irratti xiyyeefatte akkuma jirutti ta’ee, dhaabbilee siyaasaa ABOn ala jiranis xiyyeefannnaadhuma wal fakkaatee kenniteefii jirti. Dhaabbilee maqaa Oromootiin socho’an hunda isaanii hooggana cimaa dhabsiisuu keessatti duula guddaa irratti raawwattee jirti. Kan maalaqaan keessaa bitachuu dandeesse sirnaan dhimma itti baatee jirti. Kan maalaqaa fi fayidaa gara garaan hin gowwoomne ammoo maqaa shororkeessaa jedhuun mana dhidhaatti naqxee jirti. Kaan dhoksaan ajjeestee jirti. Kuun akka baqatee biyyaa bahu taasistee jirti. Dhaabbilee siyaasaa Oromoo kamuu keessatti hoogganni qaroo fi eenyummaa saba isaa hubatu akka hin biqille of eeggannoon irratti hojattee jirti. Waggoota 22n darban kana hojiin guddaa TPLF Oromoo hooggana dhabsiisuu dha.
Toftaan TPLF Oromoo hooggana dhabsiiuu jedhu kun, dhaabbilee maqaa siyaasaan socho’an duwwaa otoo hin taane, dhaabbilee hawaasaa Oromoo (civic society) gara garaa keessattis kanuma raawwachaa turte. Waldaa barsiisota, barattootaa, daldaaltotaa, hafooshaa, beektotaa Oromoo fi caasaalee dhimma Oromootti dhiheenya qaban hunda keessatti hoogganni cimaan akka hin maddine roga hundaan itti hojachaa as geesse. Dhaabilee hawaasaa Oromoo kan biyya keessa jiran duwwaa otoo hin taane, kan biyya ambaa keessatti ijaaraman illee bifuma kanaan hooggana muldhata qabu dhabsiisuu keessatti gahee guddaa taphachaa jirti.
Ammas TPLF Oromoo hooggana dhabsiisuuf dhaabbilee siyaasaa fi hawaasaa Oromoo gara garaa keessatti duwwaa otoo hin taane, kan ofiif ijaarrattee fi akka projeetii mataa isheetti kan dhimma itti bahaa jirtu OPDOs imaamatuma kanaan masakaa jirti. OPDO keessatti dhalataan Oromoo dhimma Oromoof quuqama qabu akka hin biqille dursitee keessatti hojattee jirti. Akkuma ta’an ta’anii namootiin dhaaba OPDO kana keessatti biqilan yoo jiraatan yeroodhaan bakkaa kaasu. Ilmaan Oromoo quuqama sabaa qaban battalumatti bakkaa ka’u. OPDO keessatti tasgabbiin akka hin argamneef hoogganni dhaabbataa akka hin jiraanne godhu. Yoo attam baayyate OPDO keessatti namni tokko waggaa shan (5) walitti aansee bakka hooganaa tokkoo tura. Sana booda maqaa gara garaan akka bakka gadi dhiisu taasifama.
Kan biraa OPDO keessatti namootiin sababaan yaadanii fi waa hubatan akka bakka argatan hin eeyyamamu. Yeroo hunda namoota Oromoo biratti kabajaa fi hulfina hin qabne, akka bakka olaanaa argatan godhama. Sababni isaa namootiin ummata biratti fudhatama hin qabnee fi eenyummaa isaaniitiif dantaa hin qabne (identity crisis) ummata irraa qoollifachuun TPLFf amanamoo ta’u. ajajaa fi fedhii TPLFf malee, Oromoof quuqama hin qaban. Kun ta’uun isaa TPLFf ilaalcha warraaqsaa ti. Ilaalchi warraaqsaa OPDO keessatti akka dagaagu barbaadamuu fi dagaagsaa jiran, ilaalcha Oromoo jibbisiisee TPLF jaalachiisuu ti. Ilaalcha Oromoo saamsisee TPLF duroomsuu ti. Ilaalcha gadaantummaa ti. Kanaaf TPLF namoota akkanaaf bakka guddaa qabdi. OPDO keessatti haalli yeroo ammaa jirus kanuma. Kun ta’uun isaa ammoo Oromoo hooggana dhabsiisuuf imaamata TPLF duruma harkaa qabduu dha.
TPLF Oromoon akka hooggana qaroo hin qabaanne kan taasiftuuf wayyabummaan Oromoo akka Oromoon of irratti hin beekneef. Akkuma amma argaa jirru, parlamaa TPLF keessatti sagaleen 180n kan Oromoo ta’ee otoo jiruu, sagalee TPLF kan 32 ta’e akka barbaadetti waanta barbaade Oromoo irratti murteessa. Sirna kamuu keessatti muldhatee hin beeku. Sagaleen 180n yeroo sagalee 32n ajajamu ammam namoota of walaaloo fi saba keessaa bahan dagatan namatti muldhisa. Parlamaa TPLF keessatti kan amma OPDO sagalee qabu hin jiru. Garuu kan akka OPDO sirna TPLF keessatti waanta tokko illee murteessuu hin dandeenye OPDO dha. OPDOn ammuma saba Hararii, Beenshangul fi somalee illee dhimma naannoo isaa irratti waa murteessuu hin danda’u. Harariin mooraa dallaa tokko keessa jirtu, yeroo oromiyaa irraa gandoota kornootan lakka’aman irraa fudhatan, yeroo Somaleen oromiyaa irraa humnaan ganda fudhattu, yeroo Beenshagul Oromoo irraa ganda duwwaa otoo hin taane, aanaa irraa guuratuu fi ajjeesu, OPDOn afuura raafuu baafachuu hin dandeessu. Kun hundi akka ta’uti kan tolche TPLF. Kanaaf TPLF Oromoo hooggana dhabsiisuuf halkanii fi guyyaa hojachaa turte amma tokko itti milka’aa jirti.
Kana hunda TPLF kan raawwatuuf aangoo siyaasaa, dinagdee fi tikaa ummati Oromoo na barbaachisa jedhee akka hin yaannee fi hin gaafanneef. Aangoo murteessoo kana irraa Oromoo moggeessuun TPLFf hojii guddaa dha. bittaa sirna bicuu itti fufsiisuuf TPLFf haalli kun murteessaa dha. kanaaf Oromoo hooggana dhabsiisuun bara bittaa TPLF kan dheeressuu dha.
Yeroo ammaa kana TPLF gara sadarkaa lamataatti ceetee jirti. Wayyabummaa Oromoo karaa humna namaan dadhabsiisuu fi oromomaan dagatee jira jedhanii waanta yaadaniif amma gara dachee oromiyaa qoqoduutti cehanii jiru. Oromiyaan dachee baldhoodha ilaalchi jedhu adeemsa keessa akka dadhabuuf amma yoonaa kan itti hojachaa turan, yeroo ammaa gara gulantaa guddaatti ceesisanii jiru. Yeroo ammaa oromiyaa handhuura dhabamsiisuu fi oromiyaa bakka lamatti qooduuf hojii guddaa raawwachaa jiru. Oromiyaa eerga finfinnee maleeyyee taasisanii booda amma garuu, oromiyaa bahaa fi lixatti kutuuf karoora baafatanii sochii duraa jalqabanii jiru. Yeroo gabaabaa keessatti oromiyaa giddu galeessaa balleessuuf hojii guddaa fi karoora bara dheeraa baafatanii itti jiru.
halluun diimaan naannoo oromiyaa irraa fudhatamanii
federaa jala galuuf karoorfamii dha.
Giddu galeessi qaama oromiyaa miti kan jedhu sammuu namaa keessatti uumuuf jecha shira ammeenyaan guutame dalagaa jiru. Akka karoora bara dheeraa TPLF dhoksaan qopheessee jirutti, giddu galeessa oromiyaa keessatti saba gara garaa irraa dhufee fi dhalataa naannoo isaanii qubachiisuuf karoora fixatanii jiru. Finfinnee irraa amma kilo meetira 100ti naannoo federaalaa jala akka galuu fi adeemsa keessa qubataan dhaloota naannoo kan ta’e, Oromoon akka buqa’u taasisuuf karoorfatanii jiru. Akka karoora isaaniitti waggaa 50 dhufu naannoon Amaaraa karaa Manzee jiru Adaamaa qabatee akka Finfinneetti dhaabbatu, naannoon kibbaa ammoo waliso qabatee akka finfinneetti dhaabbatu karoorfatanii jiru. Haaluma kanaan Oromoon giddu galeessaa dhaloota tokko booda ni bada jedhanii yaadanii jiru. Karoorri waggaa 5 dura oromiyaa irraa kutanii godina addaa naannoo finfinnee jedhaa turan yeroo ammaa kana guutummaatti gara federaalaatti akka galuu fi finfinnee irraa amma KM 100 magaalonni jiran maqaa guddinaa fi invesimeentii jedhuun akka adeemsa keessa fedaraala jalatti bulan karooraan itti deemaa jiru. Magaalaa Jimmaa, Adaamaa, baatuu fi Mojoon akka federaala jala galan ammumaa kaasanii irratti hojachaa jiru.
Kana hunda TPLF kan raawwachaa jiru, Oromoo hooggana dhabsiisuun kan itti milkahee dha. ummata Oromoo fi oromiyaa dadhabsiisuu keessatti sirnooti nafxanyaa fi TPLF tumsa tokkoon hojachaa jiru. Kanaaf Oromoon haalli keessa jirru eddu suukaneess dha. dubbiin dubbii boruuf jedhan miti. Haalli harkaa nuqabu, haalaan jajabduu dha. atakaaroo fi siyaasa booddessaa keessaa baanee egeree keenyaaf kan ta’u yaaduun murteessaa dha. kan boru hojannu boruuf bulfannee kan ardhaa irratti xiyyeeffachuu qabna. Abjuu fi miiraan dhiibamnee wal dhiibuu keessaa baahuu qabna. Haalli amma keessa jirru yeroo Bilisummaa, Walabummaa, Birmadummaa, dimokraasummaa, itiyoophummaa jennee atakaroo wal qabnu natti hin fakkaatu. Yeroon isaa yeroo akka sabaatti dhabamuuf deemnu waan ta’eef dhimma oromummaa irratti waliin hojachuu, tumsa waliif ta’uu, kan kaleessaa irraa barannee kan boruuf waliin hojachuu, ilaa fi ilaameen wal dhagahuu qabnuu dha. mooraa qabsoo Oromoo tasgabbeessuuf hoogganni jiru bilchinaan yaaduu gaafata. Siyaasa “karaa cabeen haa yaasa” jedhu keessaa bahuun yeroon isaa amma natti fakkaata. Atakaaroon siyaasaa, mooraa qabsoo Oromoo keessaa qabbanaahuu qaba. haalli keessa jirru murnaaf, naannoof, gosaaf, ………… yeroo itti yaadnee maqaa qabsootiin kakannu natti hin fakkaatu. Hundee eenyummaa keenyaatti dadhabbina keenya irraa kan madde haala suukanneessaatu as deemaa jira.
Haala fuundura keenya jiru ija banannee ilaaluun dirqamaa fi imaanaa hunda keenyarra jiru. Seenaa darbe walitti kaasaa isaan wal qoccoluun haala amma irra jirru kanaaf fala miti. Haala amma irra jirruuf fala kan ta’u, haala kaleessa keessa turre (jabinaanis ta’ee dadhabbinaan) bilchinaan xiinxallee haala amma numudateef bifa fala ta’uun kaahuu qabna. Yoo kana hin goone diinni keenya nucaala fagoo deemee jira. diinni keenya nurratti humna baayyifachaa jira. yeroo diinni nurratti humna isaa baayyisaa jiru kana keessatti mooraan qabsoo Oromoo ammoo, haala diinni dhalchaa jiru caaluu qaba. roga hundaan tokkummaa fi eenyummaa saba keenyaa jabeeffachaa deemuun hunda dursuu qaba.
Ololaaf jecha dhugaa harkaa nuqabdu walitti himuu irra wal dhokasaa, wal mooksaa, fakkeessaa, inijannoo lafarra hin jirre waliif labsaa, waan hin jirre dubbachaa, amilee hin jirreen wal sosobaa deemuun waanta tokko illee bu’aa hin qabu. hadhahus haqa lafa jiru walitti himuu fi wal barsiifachaa deemuun bilchina. Yoo dhugaa walitti himne malee dhugaa hargachuu tasa hin dandeenyu. Dhibeen keenya waanta biraa ta’ee otoo jiruu fayyaalessa fakkaannee deemuun ammam akka numiidhee jiru kan darbe irraa barachuun beekumsa.
Akka amma argaa jirrutti , nama lamas ta’anii sadiis ykn dhibbaa fi kumas ta’anii dhaaba siyaasaa dhaabbachuun, olala walirratti oofuun, marsaa intarneetaa dhuma hin qabne banachuun, raadiyoo maqaa gara garaa qabu garuu kan rakkoo qabsoo Oromoof fala tokko illee hin akeekne baayyifachuun, maqaa gara garaatiin qabsoo Oromoo moggaafachuu……. Kkf yeroo ammaa kennaa teknologii ta’ee jira. Kun baayyachuun ammeenya miti. Garuu fafa kan ta’ee jiru hundi isaaniituu haqa lafarra jiru wal akeekuu irra, haqa aguuguu irratti xiyyeefachuu isaanii ti. Haala kana keessaa bahuun murteessaa dha. haalli kun uumamuun isaa humna mooraa qabsoo keenyaa akka malee dadhabsiisee jira. diinaaf ammoo madda jireenyaa ta’ee jira. fafi kana caalu hin jiru. Diinni keenya akka dhaadannooti kan qabatee jiruu fi nutis gargaaraa jirru “Oromoon tasa tokko ta’uu hin danda’u, akka salphaatti walirraa fageessuun ni danda’ama” jecha jedhu dhugoomsaa jirra. Kun haqa lafa jiruu dha. tarii namootiin ykn gareen tokko tokko haqa lafa jiru kana fudhachuuf ni rakkatu ta’a. ykn rakkoo kana kan dhalche “ebelu, garee akkanaati, duri jennee turre, otoo ebelu jiraachuu baatee, ……” jedhanii quba namatti qabuu malu. Garuu abbaan rakkoo kanaa hunda keenya. Ani qulqulluudha kan jedhu tarii rakkoolee dhalataniif madda guddaa ta’ee argamuu mala. Kanaaf rakkoon kun kan hunda keenyaa eega ta’ee falli mana hunda keenyaa jira. falli isaa ammoo haqa lafa jiru kana of amansiisuu dha. rakkoon jiraachuu fi qaama rakkoo kanaa ta’uu keenya hundi keenya of amansiisuu dandeenyaan, falli mana keenya hundaa waanta burquuf yeroo gabaabaa keessatti qabsoo keenya furgaasuu dandeenya. Fala rakkoo nama dhuunfaa ykn garee biraa irraa kana eegnu ykn abbaa rakkoo nama dhuunfaa ykn garee tokko goonee kan hubannu yoo ta’e, ammas dammaqaa hin jirru.
Dhuma irratti shira diinaa irra aanuu fi egeree saba keenyaa karaa sorooroo irra buusuuf falli nuti qabnu haqa lafa jiru ija banannee ilaaluu dha. haqa lafa jiru hubachuu dandeenyaan fala argachuuf salphaa dha. jabina qabnu akkuma jirutti ta’ee xiyyeeffannaan keenya dadhabbina yeroo ammaa harkaa nuqabu sirnaan hubachuu qabna. Uumama namaa ta’ee akka salphaatti dadhabina qaban fudhachuun nama rakkisa. Kun dhimma nama dhuunfaa miti. Dhimma sabaa ti. Dhimmi sabaa dhimma dhuunfaa oli. Akka sabaatti rakkoo keenya ilaaluun guddina siyaasaa ti. Dhimmi dhuunfaa fi garee dhimma sabaa keessatti olaantummaa ni qabaata taanaan, yoom iyyuu rakkoo keenya hiikkachuu hin dandeenyu. Sababni isaa dhimmi sabaa dursa argachuu irra dhimma nama dhuunfaa fi gareetu dursa argata. Dhimma dhuunfaa fi garee ammoo tokko kan biraa mo’achuun dhugoomsuuf tattafatama. Kun qabsoo Oromoof kufaatii yoo dhalchaa deeme malee tasa fala hin ta’u. kanaaf dhimma garee fi dhuunfaa keessaa baanee dhimma sabaa aanfachuun baayyee murteessaa dha. ummata Oromoo birattis kabajaa fi ulfina kan argannu yoo dhimma garee fi dhuunfaa keessaa baanee dhimma sabaa anfannee dha. dhimma sabaa kan hunda keenyaa yoo taasifanne, hundi keenya injifataa dha. kan injifatamu ilaalcha diinaa fi diina duwwaa dha. dhimma dhuunfaa fi garee yoo anfannee, maqaa qabsoon kakachaa deemna yoo ta’e, hundi keenya injifatamoo dha. kana gareenis ta’ee dhuunfaan beekuu qabna.
Haala amma mooraa qabsoo Oromoo keessatti uumamee jiru kana yeroo gabaabaa keessatti gara injifannoo fi ciminaatti geeddaruuf falli nuti qabnu ilaa fi ilaameedhaan fuundura walitti dubbachuuf wal danda’uu dha. wal danda’uun bifa sadaiin raawwachuu ni dandeenya jedheen yaada. Tokkoffaan ilaalchaa fi galii siyaasaa tokko dhaabbileen, garee fi namni dhuunfaan qabu alduree tokko malee bifa ifa ta’een walitti baquu dha. inni lamataa ammoo ilaalcha siyaasaa gara garaa qabaatanii galii tokkoof dhaabbileen, garee fi namni dhuunfaan socho’aa jiru adda waloo (front) uummachuu dha. inni sadaffaan galii siyaasaa tokko qabaachuu baatanis diina waloo irratti ijjannoo fi murtee tokko qaamotiin qabaatan, tumsa waloo uummachuu dha. kana gochuun yeroo dheeraa fi alduree gara garaan wal takaalee diinaaf yeroo kennuun barbaachisaa miti. Ammuma yeroo fudhachaa deemu diinaaf humna ta’ee nuuf ammo qaama dadhabbinaa uumaa deema. Kana gochuuf murannoo fi bilchina akkasuma beekumsa siyaasaa nu gaafata. Yoo diina ta’e malee Oromoon haala kana mormuu fi maaliif gootan jedhu tasa hin jiru. Dhaamsii fi fedhiin Oromoo yeroo hunda tokkummaa dha. tokkummaa diina keenya nurraa haphisu. Tokkummaa mooraa qabsoo Oromoo daandii injifannoo qabsiisu ta’uu qaba.
Camadaa Hundee camadaa@gmail.com


c: text/html

text:
Kan sirna koloneefattummaa Briteen yaadachiisu siidaan giivitii Viktooriyaa keenyiyaa keessaa kaafamuun waggoota hanga tokko booda gammachuun simatamaa jira.
Bara 1963 Keeniyaan bittaa Briteen jalaa utuu hin walaboomiin dura kan turan siidawwan hedduu caalaa yeroo dheeraaf dhaabatee kan ture Siidaan giiftii Viktooriyaa ti.
Siidaan sun waggoota shan dura erga jaarraa tokko oliif bakka biqiltuu Jeevanjee keessa dhaabatee dura mataan irraa gatamee bosona naannoo jirutti darbame.
Jiraataa Naayiroobii kan ta’an Saamu’eel Obi’eeroo siidaan sun achii kaafamuutti gammaduu dhaan lammiiwwan yeroo mara mallattoo sirna koloneeffattummaa fi gabrummaa yaadachuu hin barbaadu jedhan.
Addunyaa irraa siidaawwan loogii sanyii fi garbrummaatti hidhata qaban bakka dhaabatanii kaafamaa jiran. Dhiibbaan kunis erga Joorj Filooyiid lammiin gurraacha Ameerikaa baatii darbe poolisiin adii daqiiqaa sagaliif morma isaa irra jilbaan dhaabatee du’ee booda hammaate.
Pooliisiin sun yakka jjeechaan himatamuun hidhamee jira. FBIn dhiittaan mirga namaa raawwatamuu isaa qorataa jira. Poolisoonni sadii bakka sana turaniis deggersa godhan jechuun himatamanii to’annaa jala jiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Toltuu Tufaa,intalti Sheek Abdulwahad Tufaa,eegii afaan Oromoo teknooloojii baranaatin guddisuuf maatii isii walin hujii jalqabdee ya turte.
Ta harkaa qaban tana ‘Afaan Publications’ Fixnaan Afaan Oromoo Teknooloojii Baranaatti Guddisuuf Karoora Jabaa Qaban.Toltuun obboleeyyan afur qabdi.Toltuun angafa, Hawwaatti itti aana,sadeessoon Yuzulfiyaa,Haashaan ammoo afreessoo maandhaan,quxusuun Tolaa.Haatii Toltuu aaddee Nuuriyyee Tufaati.
Hujii afaan Oromoo teknooloojii addunyaatti guddisuu tana akka jecha abbaa Toltuutti maatiin cufti qooda keessaa qaba.
Hujii Afaan Publications,kitaaba ijoollee didiqqoo afaaniin barsiisan Toltuu fi abbaa isii,Sheek Abdulwahaditti USA fi Kanaadaa keessa yaa’ee eebbisiisuutti jira.
Toltuun nama gannii mana digdamii wayii keessa jiru, barumsa PhD itti jirtu ammaa dhaabee hujii jalqabetti jriaa jetti.
Fedhiin te guddoon maan jennaan fedhiin tiyyaa afaan guddisuu miti akka namii eennummaa ufi beekee guddatu arguu.
“Afaan rabbiin nuu kenne kana haga dandeetti teennaatti guddifachuun huiji teenna.”
Fkn Toltuun fudhatte keessaa, akka yuniversitiitti barannetti afaan addunyaan qabdu 6000 keessaa ganna 100 dhufuutti afaan 3500 tahaa baduuf deema.Akka afaan keenna afaan teknooloojii tahan waan dandeennuun hojjachuu qamna.
Toltuun akka afaan Oromoo jaalattee barattu abbaa ufii galateeffatti.Sheek Abdulawahad Toltuu maaliin qarqaarte jennaan, gaafa isii barsiisu afaan qofaa mitii qubeellee jalumaan barsiisa,biyya geessee firaan wal agarsiisa,biyya gara garaa geessa.
Abbaan Toltuu akka ijoolleen diqqeennaanuu afaan baratanii eennummaa ufii jaalachaa dhufan firaa fi fiixaan wal barsiisuun faaydaa guddoo qabdi jedha.
Gaafa biyyatti galan afaanii ufii wallaalanii firaan wal dubbachu dadhabuun rakkoo guddo jedhu.
Karoorii maatii Sheek Abdulwahad faatii asiin duubatti maan jennaan , akka afaan Oromoo TV irratti sagantaa ijoolleen afaaniin barattu tahu sagantaa Kaartuunii TV irratti qopheessuuf qaroora qaban.
Namii wa sadii hin qamne hirdhuu jedha Abbaan Toltuu; ka wa baratee amala hin qamne nanummaa hin qabuu hirdhuu,arjaan qabeenna hin qamne,hirdhuu,namii wa hojjatee ummatii,gootii duuba hin jirre, hirdhuu.
Tana maleellee Sheek Abdulwahad barnootii waan hattuun nama irraa hin hanne fi ka baatanillee namatti hin ulfaanne jabeeffachuu malle jedhu.
Afaan keenna Rabbitti nuu kennee waan rabbi nuu kenne jabeeffachuu qamna,jetti Toltuu Tufaa.


text:
Jimmaa Attorney FM, WAAGJ FM
By WAAGJ FM, Jimmaa Attorney FM
Kuunii sagalee abbaa alangaa godina jimmaa kan tora interneetii irrattii tamsaafamuudhaa. Tamsaasa fm WAAGJ kallaattidhaan hordoofuuf linkii www.mhaagj.org jedhuu fayyadamuu ykn Google jalattii Jimmaa Attorney FM jechuun search goochun Sagalee Abbaa Alangaa Godina Jimmaa kenya dhageffachuun baasii tokkoo malee boohartidhan bekkumsa seeraa kessan gabbifachuu dandeessuu.
ይህ የጅማ ዞን አቃቤ ህግ ፅህፈት ቤት የFM ድምፅ ነው። ስርጭታችንን ለማዳመጥ የፅፈት ቤቱን ኦፊሴላዊ ድህረገፅ www.mhaagj.org በመጠቀም አልያም በጎግል Jimmaa Attorney Fm ብለው በመፈለግ ያገኙናል። ስርጭታችንን በማድመጦ እየተዝናኑ የህግ አውቀቶትን ያዳብራሉ።
Jimma Attorney FM is a podcasting service.
ይህ የጅማ ዞን አቃቤ ህግ ፅህፈት ቤት የFM ድምፅ ነው። ስርጭታችንን ለማዳመጥ የፅፈት ቤቱን ኦፊሴላዊ ድህረገፅ www.mhaagj.org በመጠቀም አልያም በጎግል Jimmaa Attorney Fm ብለው በመፈለግ ያገኙናል። ስርጭታችንን በማድመጦ እየተዝናኑ የህግ አውቀቶትን ያዳብራሉ።
Jimma Attorney FM is a podcasting service.
Oromo music
Jimmaa Attorney FM, WAAGJ FM • By WAAGJ FM, Jimmaa Attorney FM • Mar 23, 2021
Loading…
00:00
12:53
1x
Tamsaasa FM Podcast WAAGJ kan Fulbana 7/2015. Jimmaa Attorney FM Podcast. የጅማ ዞን አቃቤህግ መ/ቤት FM
Kuni Tajaajila Podcast FM Waajjira abbaa alangaa godina jimmaatin qophaa'ee tamsaafamu yommuu ta'u, tamsaasa kenya isa har’aatiin odeessaalee dhadachaa wajjiraalee abbaa alangaa aanaa godina jimmaa jalattii murtoo argatan, odeessaallee haala tajaajila waajjira abbaa alangaa godina jimmaa dabalatee odeeffannoo seeraa addaa addaa kan isin biraan genyu ta'a. Dabalata kanaan qophii addaa kan hubannoo seeraa kessan isinif gabbisu isinif qopheessinee jirraa. Qophilee kenya akka boohartanif jecha sirboota adda addaa jidduu jiddurrattii kan isin affeerruu ta'a. Nu waajjin turun sagantaalee kenyaan boharaa hubannoo seeraa kessaniis gabbifadhaa jennaa. Garee komnikeeshinii Waajjira Abbaa Alangaa Godina Jimmaa. Website kenya https://mhaagj.org tajaajila fm waagj https://waagjfm.mhaagj.org barruulee maxxansaafi odeessaalee argachuuf https://www.odeessa.mhaagj.org/hb Ragaa sanadoota kan akka waligaltee fi bakka bu'ummaa waajjira kenyattii mirkanaahan online irraattii baruf http://aagrkhaagjimma.net seeroota addaa addaa bufachuuf https://laws.mhaagj.org
17:26
September 16, 2022
Sagantaa fm waagj 21/07/2014
akkuma bekkamuu waajjirrii abbaa alangaa godina jimmaa dhaqabamummaa seeraa mirkanessuufii hawaasa kenyaaf huvannoo seeraa umuudhaaf hojii daran ol’aanaa ta’e hojjechaa jiraachuu Kenya ragaan innii hangafaa isin dhaggeffattootni sagalee fm waajjira abbaa alangaa godina jimmaa ta’u kessan mamii waan qabuu miitii. hordooftoota fm waagj har’a dhagettanif sagaleen fm waajjira abbaa alangaa godina jimmaa websaayiti ofiselawaa wajjira abbaa aangaa godina jimmaa dabalatee dhaabbilee tajaajila fm kennun akka adunyaattii sadarkaa 1ffaa hanga 20 jiran hunda irrattii kan tamsaafamuu ta’u isin beeksiisna. haaluma kanaan tamsaasa Kenya hundumaa Dhaabbilee beebbekamoo kan akk fm apple podcast, itunesn spotify, amazon, radio public, google podcast fi kkf jalattii nu argachu kan dandessan yommuu ta’u tamsaasa Kenya dhageffachuuf waagj fm ykn jimmaa attorney fm jechuun google gochuu qofaadhaa. sana booda tamsaasni Kenya waebsaayiti wajjira kenyaa dabalatee marsaritiilee 20 caalan jalattii isini waan dhufuuf akka feedhii kessanii filachun tamsaasa Kenya dhageffachaa hubannoo kessan gabifachuu dandessuu yommuu isinin jeennuu qophilee Kenya haala nama boharsiisuun qindessinee waan isini genyuufii. visit Sagalee FM Waajjira AA Godina Jimmaa. Jiimma Zone Attorney FM Podcasting Site https://waagjfm.mhaagj.org/ dhaggeffattoota Kenya wa’e fm waagj hangana yoo isin jeennee gara ijoo sagantaa Kenya har’a isinif ibsuuttii sienna. haaluma kanaan sagantaa Kenya isa har’atin qophi hubannoo seeraa walta’insa Abbaa alangaa waligala federaalaafii faanaa prodcasting corporate deggarsa maallaaqaa USAID itiyophiyaattii justice activitytin dhihaatuu kessaa sagantaa ijoo kenninsa tajaajila abukaatummaa irrattiifii labsi seera bulchinsa federaalaa dhihenyattii bahee ilaalchisee sagantaa qophaa’ee isinin geenya jecha sirba haaraa andualam goosaa Gumgumee jedhuu kana isin affeerree kallattiidhaan qophaa’ee isinin genya nu wajjin turaa jechaa
01:01:42
March 29, 2022
Sagantaa hubannoo seeraa fm sagalee abbaa alangaa godina jimmaa jan 10 2022
Qophessan sagantaa kanaa obboo mulugeetaa megersaa godina jimmaa aanaa coraa botor irraayii.
37:43
January 10, 2022
Sagantaa Xinxala Murtii dhadacha Ijibbaata Federaalaa galmee Lakk 16816 ta'en kennamee Seera Yakkaa MFDRI Kewwata 555 (c) fi 556 walbira qabuun qophii qophaa'ee kutaa 1ffaa. 4/27/2014
qophii har’aatin dhimma murtii dhaddacha ijibbaataa Federaalaa galmee Lakk 16816 ta'e irrattii taasifamee. Seera Yakkaa bara 1996 bahee kewwata 555 fi 556 bu'uura seera yakkaa biyya keenyaa jalatti kaa'ameen maal fakkaata jedhu irratti kan qophaa'ee yoo ta'u gaaffileen qophii kanaan hubannoo umuuf yaalamus ; · Maalummaan miidhaa qaamaa cimaa fi salphaa itti yaadamee raawwatamuu seera yakkaa keenya jalatti haala kamiin ibsama.? · Dhimma Namni yakki miidhaa qaamaa irratti raawwatamee lafeen isaa cabee fi cabuun isaas mana yaalaan mirkanaa’e ragaan mana yaalaa dhiyaate, kan kufuu qabu S/Y RDFI kwt 555(c) jalatti moo 556(1) jalatti ?miidhaa qaamaa cimaaa 555(c) jalatti himata banuuf yakkichi meeshaan raawwatamuu fi haala biraan raawwatamuun ulaagaa dha ? kan jedhu dha. · Garaagarummaan kwt seera yakkaa 555 fi 556(1),556(2)a,b fi c maali ? Dhimmota jedham irrattii hubannoo isinif kennina. tamsaasa fm waajjira abbaa alangaa godina jimmaa dhaggeffachuuf 1. websaayiitii waajjira abbaa alangaa godina jiimmaa 2. Apple podcast f 3. Itune 4. BBC podcast 5. Google podcast fayyadamuun 6. Marsaririlee podcast ittii tamsaafaman kan biroo fayyadamuun tamsaas kenya dhaggeffachuuf (jimmaa attorney fm jechuun google yoo gootan ykn fm mhaagj jechuun seatch yoo gootan tamsaasa kenya marsariitiilee 15 ol jiran jalatti ni argattuu.) Walin taanee hojimaataa waajjira kenyaa qaroomsuun dhaqqabamummaa kenya haa mirkanessiinuu jechaa hundii kessanuu ergaa kana fula facebook telegraamaa fi kkf irrattii sher gochuun tamsaasnii kenya nama hedduu biraan akka geettan isinif dhaamna Hasen Mh Hassen Abbas Alangaa Godina Jimmaa. Jimmaa Oromia
46:52
January 05, 2022
Sagantaa Hubannoo seeraa Dhimma Falmii cheekii waliin walqabateee kutaa 1ffaa
Qophii Har’aatin Hubannoo seeraa isin argattan maalii? qophii kana dhageffattanii gaafa xumurtan Ü Himannaa sirna gabaabaadhaan dhiyaatu irratti ragaa ittisaa dhiyeessun kan danda’amu bu’ura keewwata 286 tin mana murtiitin yoo eeyyamamee ta’u isaa ni hubattan hubattan. Ü Ragaa ittisaa dhiyeeffachuuf adeemsi jiru maal akka ta’e ni bartanii? Ü Ragaa ittisaa dhiyeeffachuuf ulaagaawwan barbaachisan maal fa’a ? Ü Himatamaan waraqaan waamichaa yeroo qaqqabu kallattiidhumaan raga ittisaa dhiyeeffata moo? miti? gaafii jeedhuuf hubannoo gadii fagaataa ta’e waan argattannif qophii kana hangaa xumuraattii dhaggefadhaa jechaa qophii kana jidduu jiddudhaan sirbbota boharti isinif uman akkanattii qindessinee isiniin genya. Nu Wajjin Tuuraa. tamsaasa fm waajjira abbaa alangaa godina jimmaa dhaggeffachuuf 1. websaayiitii waajjira abbaa alangaa godina jiimmaa 2. Apple podcast f 3. Itune 4. BBC podcast 5. Google podcast fayyadamuun 6. Marsaririlee podcast ittii tamsaafaman kan biroo fayyadamuun tamsaas kenya dhaggeffachuuf (jimmaa attorney fm jechuun google yoo gootan ykn fm mhaagj jechuun seatch yoo gootan tamsaasa kenya marsariitiilee 15 ol jiran jalatti ni argattuu.) Walin taanee hojimaataa waajjira kenyaa qaroomsuun dhaqqabamummaa kenya haa mirkanessiinuu jechaa hundii kessanuu ergaa kana fula facebook telegraamaa fi kkf irrattii sher gochuun tamsaasnii kenya nama hedduu biraan akka geettan isinif dhaamna Hasen Mh Hassen Abbas Alangaa Godina Jimmaa. Jimmaa Oromia
57:18
January 01, 2022
አዲሱ የፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ 1234/2013 ይዟቸው የመጣው ዋና ዋና ነጥቦች የነሐሴ 12/2013 ስርጭት።
የፌዴራል ፍርድ ቤቶች ስተዳደሩ የነበሩ በአ/ቁ 25/96 የነበረው ሲሆን ይህንን አዋጅ በማሻሻል አዲሱ አዋጅ በሥራ ላይ ውሏል። የፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ 1234/2013 በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ስር የተቋቋመ 15 ከፍተኛ የሕግ ባለሙያዎችን በአባልነት ያካተተ የዳኝነት ሥርዓት አማካሪ ጉባኤ ረቂቁ ተዘጋጅቶ በፌደራል ፍርድ ቤቶች አመራሮች፣ በሕግ ባለሙያዎች እና በሕዝብ ተሳትፎ ዳብሮ ከሁለት አመታት ቆይታ በኋላ ጥር 13 ቀን/ 2013 ዓ.ም በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ጸድቋል። ይህ አዲሱ የፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ 1234/2013 ከነባሩ የፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 25/88 እና ይህን አዋጅ ካሻሻሉት ሌሎች አዋጆች ቁጥራቸው 138/1991፣ 254/1993፣ 321/1995 እና 454/1997 ከሆኑት አዋጆች ምን የተለየ አዲስ ነገር ይዞ መጥቷል? እንዲሁም ለአዳዲሶቹ ሕጎች መነሻ ዋና ዋና ምክንያቶቹስ ምን ምን ናቸዉ የሚለዉን በወፍ በረር እንመልከት።
31:07
August 18, 2021
Galmi kenya our objectives፣ እንደ ጅማ ዞን አቃቤ ህግ ፅፈት ቤት ግባችን
Akka garee komnikeeshini mana hojii abbaa alangaa godina jimmaatti fm tora internetii irrattii tamsaafamuu banuun kenya galmiifi kayyoon isaa maalii
12:22
June 24, 2021
tamsaasa camsaa 24/2013 hubannoo seeraa wa'e qaama bilisa baasu habeus corpus kuta tokkoffaa
Habeas Corpus (Qaama Bilisa Baasuu) Seensa Uumama waan hundaa ta’eet jalqaba irraa ka’ee hanga sadarkaa dhummaa qaqqabbutti sadarkaawwan adda addaa keessa darbuun isaa dirqama ta’a.Sadarkaawwan adda addaa keessa yommuu darbu immoo waantoota baay’ee fooyyeessaa itti dabalaa irraa hir’isaa bakka galma isaa gaha jechuudha. Akkuma dhimmoota biroo adeemsi armaan oliitti taa’e seeraafis kan tajaajilu ta’a.Sababa kanaatin seerotni adda addaa yeroo adda addaa dhimmoota garaagaraa irratti yommuu fooyya’anii bahan arguun qofti raga gahaadha.Waa’een seeraa yommuu ka’u yeroo hunda kan wajjin ka’u waa’ee mirgaati.Kana jechuun hanguma guddini seeraa dabalaa deemu kabajamuun mirga namaas wajjin guddachaa deema. Akka idila addunyaatti guddina seeraatif ta’ee mirga namoomaatif sanadootni gumaacha guddaa gumaachan baay’ee ta’anus akka lakkoofsa Awurooppaatti bara 1215 biyya Ingiliiziitti kan bahe Maagnaa Kaartaa,Bara 1789 Sanada Mirgootaa Ameerikaa,Diklaareshinii Mirga namoomaa Faransaay bara 1789 akkasumas Konveenshiniin Jeneevaa bara 1864 bahan warra adda durummaadhaan caqasamaniidha.Sanadootni kun egaa guddina seeraatiifis ta’ee mirga namoomaatif dhagaa bu’uraati jechuun ni danda’ama. Mirgi namoomaa mirga heeraan eegumsi taasifameefidha.Mirgi kun immoo daangaa seeraa taa’een alatti sarbamuus ta’ee mulqamuu hin danda’u.Haa ta’u malee darbee darbee mirgootni kun yeroo seeraan ala sarbaman ni mul’ata.Kunis seeraan ala qabamuun,Seeraan ala hidhamuun akkasumas seeraan ala bakkaa bakkatti socho’uu dhoorkamuudhan.Yeroo kanatti egaa furmaata seerri kaa’e keessaa tokko qaama bilisa baasuu(Habeas Corpus) dha.Kanaaf barreeffama kana keessatti yaadrimee isaa,seenaa dhufaati fi muuxannoowwan biyyoota biro kan ilaalaman ta’a.
30:48
June 01, 2021
tamsaasa fm MHAAGJ caamsaa 23/2013 wa'ee tamboo ilaalchisee seerrii maal jedha
wa'ee tamboo ilaalchisee seerrii mal jeedhaa. sagantaa abbaa alangaa aanaa cooraa bootoor obboo mulugeetadhaan qophaa'ee. www.mhaagj.org seensa Tamboo xuuxuun nama xuuxu irrattis haa ta’uu bakka namoonnii baay’een argamanitti xuuxuun rakkoo fayyaa kan qaqqabsiisu ta’uu odeffannoon madda adda addaa irraa argamuu ni mul’isa(muldhisa).Kana qofaa osoo hin taanee waraqaawwan tamboon itti samsamamu irratti barreeffamni tamboon du’aaf nama saaxilaa, tamboon dhibeewwan kaansariinama qabsiisa jedhu barreeffames kan argamuu yommuu ta’ukun miidhaa tamboon qaqqabsiisuu kan akeekuudha. Qorannoo Dhaabbani Fayyaa Addunyaa (WHO) yeroo adda addaa taasisuu irratti akka mul’isutti(muldhisutti) namonni miiliyoona 8 tti tilmaamaman sababa tambootiin akka guutuu addunyaatti kan du’an yommuu ta’u kana keessaa namootni miliyoonni 1.2 ta’an namoota hin xuuxnedha.Akkasumas gama diinagdeetin immoo Doolaara Ameerikaa Biiliyoona 500 tilmaamamu miidhaa qaqqabsiisaa jira.Bu’uura qorannoo kanaatiin rakkinootni kun kan uumaman biyyoota guddatanitti ta’us yeroo ammaa garuu sababa adda addatiin biyyoota hin guddanneettis rakkoon kun kan babaldhachaa(babal’achaa) jirudha.Rakkinni kun babal’achuu irraan kan ka’e hawaasni addunyaa tamboo to’achuu irratti ejjannoo walfakkaata akka qabatan tasisee jira. Yeroo Jalqabatif A.L.Awuropaa bara 2003 Dhabbanii Fayyaa Addunyaa(WHO) tooftaawwan tamboo to’achuuf dandeessisuufi biyyoota miseensa ta’an dirqama irra kaa’u yookiin sanada waligalee tamboo to’achuuf bahee mirkaneesse.Haa ta’u malee waliigaltee kana hojiirra oolchuf mariin kan jalqabame bara 1995 ture.Seenaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii kaassatti konvenshiniin kun konveenshinii yeroo gabaaba keessatti hojii irra ooledha. Biyyi keenyaa Itioophiyaan Guraandhala 25 bara 2004 waligalticha mallatteessiterti .kana buu’uura godhachuudhaan labsiin lakk. 661/2001 kan bahee ta’uus booda irra garuu labsiin Lakk. 1112/2011 bahuu danda’eera. kana qofa osoo hin taanee labsii 661 irratti hundaa’uun Manni marii ministeerotaa dambii lakk. 229/2007 baasuudhaan hojii irra ooluu danda’eeraa.
01:29:33
May 31, 2021
Tamsaasa fm mhaagj caamsaa 2013 hubannoo seeraa seera godaansaa irrattii
Tamsaasa kanaan seera gidaansaa walin wal qabatee barruu xinxala obboo anwaar ahmed abbaa alangaa gidina jimmaatiin kan qophaa'ee kan isiniif dhihaatuudhaa. MHAAGJ
32:28
May 25, 2021
Tamsaasa fm mhaagj caamsaa 17/2013
Tamsaasa kanaan barumsa hubannoo seeraa seera godaansaa irrattii abbaa alangaa godina jimmaa obboo Anwar ahmedin qophaa'ee isinin genyaa nu wajjin turaa
17:05
May 25, 2021
Tamsaasa birootessaa 29 2013 fm mhaagj toraa inteerneetii
Tamsaasa kenya har'aan oduu olmaa dhadachaa irrattii dhihataee.
15:09
April 07, 2021
Tamsaasa Bitootessa 17/2013 fm_mhaagj tora interneetii
Tamsaasa kenya kanaan wa'ee araaxaa ilaalchisee seerrii maal akka jeedhuu wal hubachifnaa.
47:02
March 26, 2021
Oromo music
Nuho gobana yagalana jiruu
12:54
March 23, 2021
Fm.mana hojii AA God Jimmaattii Hubannoo Seeraa boqonnaa jalqabaa.
Leenjii hubannoo seeraa seera yakkaaa mfdri seensa isaa irrattii fm mhaagj irrattii hordofaa. We strive toninsure justice.
14:44
March 23, 2021
Hubannoo seeraa interneetiidhaan Kayyoofi galmii kenya
Hubannoo seeraa interneetiidhan keennuun bu'a qabaa? Galma akka wajjiraatifii akka abbaa alangaattii dirqama hubannoo seeraa keennuu nuurraa jiruu galmaan nu geessisaa? sagalee tamsaasa kana dhaggeffadhaa
09:26
March 20, 2021
Seerrii mal jeedha
Obboo Sisay eddessaa turtii gabaaba jimmaa fana fm dukaa
05:23
March 20, 2021
Kuni FM waajjira Abbaa Alnagaa Godina Jimmatii
00:52
March 19, 2021
Sagalee tamsaasa yaalii
Mhaagjttii platformii fm kallattii websaayti mhaagjtin tamsaasuu jalqabnuu ilaalaa
01:02
March 18, 2021
sagalee tamsaasa yaalii የሙከራ ስርጭት
Gareen komniikeeshiinii manaa hojii AA God Jimmaa kallattii kanaanis dhuufaa jira kun tamsaasa yaaliitii.
01:08
March 17, 2021


text:
Kaleessa magaalaa Kaartum keessatti walitti-bu’insa humnoota naga-eeegumsaa fi mormitoota gidduutti uumameen yoo xiqqaate namoonni saddeet eega madaa’anii booda, gumiin humna waraanaa biyyattii bulchaa jiru, marii waa’ee mootummaa cehumsaa hoogganoota mormitootaa waliin jalqabe dhaabuu isaa beeksise.
Jeneraal Abdel Fattah Al Burhaan har’a ibsa kennaniin, araar-teessonni waa’ee mootummaa cehumsaa irratti dubbataa turan, dhukaasa kaleessaa sanaa booda, sa’aatiilee 72 darbaniif marii sana dhaabuu isaanii labsan. Dhukaasa sanaafis mormitoota, kanneen danqaalee daandiilee guguddoo Kaartum keessaa ittiin cufan kaasuu didan – jedhan balaaleffatan.
Hiriira mormii yeroo dheeraaf Sudaan keessatti geggeessamee fi hoogganaa biyyattii duraanii – Omar Hasan Al Bashir taayitaa irraa buusisetti fufee baatii dabre, yeroo mormitoonni waajira waraanaa guddicha dura taa’uun mormii isaanii dhageessisan ture – kan daandiileen guguddoon sun cufaman.
Humni waraanaa biyyattii, baatii dabre, Ebla 11, bara 2019 taayitaa irraa buuseyyuu, akka humni waraanaa mootummaa cehumsaa Siiviliitti aangoo dabarsu gaafachuun – karaa cufuunii fi taa’umsaan mormii dhageessisuun ittuma fufee jira.


text:
GURMEESSUU YKN IJAARUU ( ORGANIZING )
Humni namoota hedduu yoo wal ta’ee hojjate jijjirraa fiduudhaf gahaa yoo ta’u namni tokko garuu waa xiqqoo hojjachuu danda’a…….
Yeroo hedduu sirrii ta’un /yaada sirraawaa qabaachuun/ kee dhugaa ta’un isaa qfaan injifannoo si gonfachiisuuf qooda xiqqaa qaba. Namoonni aangoo fi “mirga” qaban yeroon dabarsanii keennan hedduu xiqaadha. Sababiin isaas akkas gochuun waan “sirrii” ta’eefi. Gaafin jiru ati humna qabdaa? kan jedhu ta’a. Yoo humna qabaatte waa hojjachuu dandeessa.
GURMAA’UN HOJJATAA?
Karaa gaarin /mishaan/ gaafii kana itti deebisun danda’amu eenyu akka gurmaa’efi eenyu akka hingurmaa’in naannoo keessan hubattanii laaluudha. Walumaa galatti namoonnii angoo /humna/qaban namoota akka gaaritti gurmaa’an akka ta’an argitu.
Fakkeenyaaf:- fagoo oto hindeemiin, TPLF waan gurmooftef murni xiqqoon saba bicuu keessaa baate ummata miliyoona 90 ol ta’u akka hingurmoofne dhoorkitee, kan gurmaa’u yaalan, hidhuun, dararuun ajjeessuun, shororkeessuun qabeenyaa saanii saamuun bita jirti.
DIINNI AKKAMITTI HUMNA ISAATTI FAYYADAMA?
Diinni karaa hedduu nus jiruu keenyas toowachaa jira. Humna isaa kan hojiirra olchuu qabeenyaa toowachuuni. Warshaafi hojii daldalaa toowachuun humna hojii argachuuf naga’an hojjachuu ummataa toowachuu kennaafi. Qabeenyaa ummamaa-kan akka albuudaa, cilee, mukaa, lafaa, bishaanii, zayta boba’aa, ….toowachuun gatii murteessuuf aangoo kennaafi, kuni ammoo bu’aa guddaa akka argatu mirkaneessee dhiyeessifi fedhii akka toowatu fi wanti jireenya ummataati barbaachisu akka hanqatu taasisa.
Humni hojii kanaa toowannaa adeemsa siyaasaatin deggerama. Kunis dabaree isaatin humna maallaqaa, maallaqaa harkaa qabaniin murtaa’a.
*Aaangoon qabeenyaa toowachuun hojiirra oola.
*Yoo hojii dhablee taate milki dhablee taata.
*Yoo lafarraa buqqate karaarra jiraatta.
*Yoo dulloomte eessattu iddoo hinqabdu.
*Yoo iyyeessa taate, iyyeesuma taatee hafuun kee hinoolu.
*Yoo tuffatamte, jireenya gadhee jiraatta.
……Yeroo humni gurmaa’e jireenya keenya karaa hedduun toowatu, fuuldura dhaabbachuuf namni tokko humna homaatu hinqabu.
GURMAAUN UMMATAAF FAYYADAA?
Warraaqsi Ameerikaa akkanumatti hindhoone. Ni qindeeffame /gurmeeffame/. Namoonni gurmeessan walgayii taa’aniit, tarsiimoo baafatanii, hooggana ijaaranii, haala walqunnamtii tolfatanii, waan sochii kanaa isaan kaase tareessuun lafa kaa’anii, sududaan tarkaaniifi fudhatanii,qaama waayee warraaqsichaa ummataa ibsu ijaaranii, horii barbaachisu baasani, qaamolii adda addaa waliin tumsa ummatanii-akkuma har’a hawaasa ijjaarru kanatti hojjatan jechaadha.
BU’AAN GURMAA’U MAALI?
Gurmaa’un bu’aa yeroo gabaabaf dheeraa qaba. Yero gabaabaa keessatti meeshaa cimaa waan barbaadamu hojjachuuf nu fayyaduudha……… Rakkoon akka namtokkootti guyyuu nu mudatan gurmaa’un furamuu danda’u.
Kana malees gurmaa’un bu’aa biraa kan yeroo dheeraaf barbaachisaa ta’e qaba. Gurmaa’u keessatti ummanni waayee mataa isaa waan haar’a barata. Daddarbbamuu/ tuffatamuu/ irraa gara kabajamuutti tarkaanfata. Dandeetti/ogummaa/ qabutti guutumaa guututti dhimma bahuun namoota biraa waliin hojjachuu, amansiisuu, waan garaa of haasa’uu mirga ofii falmachuu jalqaba.
Gurmaa’ina keessa ummanni of bara, of ta’u jalqaba. Eenyu akka ta’e eessaa akka dhufe, eenyummaa isaa, seenaa saa, hundee saa, aadaa isaa baruu/arguu/ jalqaba. Waan maatii isaa keessa ture, waayee saalaa, gitaa, lammii ykn garee afaan walfakkaataa dubbatanii, sanyii isaa kan humna ta’uuf argauu jalqaba. Seenaa qabsoo fii diddaa isaa yaadata.
Hundi keenyaa waanuma yaadni keenya nuu ibse taane. Waanuma taatan jedhamee nutti himame taane jennee fudhanne. Kanaafuu gareen keenya gonkumaa dambalii huumee ykn rakkina kakaasee , aanga’ootatti gaafii dhiyeessee hinbeeku jedhamee nutti himamnaan nutis ammarree akkasumatti jiraachuu qabna jennee yaadne/amanne/. Yeroo gareen keenya waan hundumaa ofumaaf fudhata, waan hundumaa ofumaan hojjata jedhamee nutti himamu gaafii kaasuuf hinkakaane. Garuu seenaa dhugaa ummata biyya kanaa (ummata US jecuu saati ) waanuma itti kenname callisee kan fudhatu oto hinta’in deebisee kan mormuudha. Kuni dhugaa warraaqsa Ameerikaa keessatti mul’ateefi har’as lafarra jiruudha. Garuu irra jireessi keeyna dhaala falmachuu sana dagannee jirra. Karaan Ameerikaan qabattee jirtu karaa hundi keenyaa waltaanee wal-gargaaruun gaarumaa biyyaattiif hojjannu jedhamee nutti himame. Kanaafuu qooda keenya raawwachuuf, wareega baasuuf, rakkoo dhufu baachuuf, kadhaa dhiyeessurra dabarree akka mirgaatti waa gaafachuu irraa akka of qusannu/callisnu/ taasifamne.
Kuni hundi eenyu fayyada? Mootummaa jireenya keenya karaa hundaanuu toowatu fayyada…….
Gurmaa’u keessa fedhii keenya guutamuu qabuufi gaafii keenya deebii argachuu qabu arguu/ilaaluu/ jalqabna. Akkas gochuun jabina keenya, hundee keenya, dhaala abbootii keenyaa arguu dandeenya. Ogummaa wal-qarqaarsaa /walii-tumsu/ waliin sochoo’u, waliin hojjachuu,wal deggeru barra. Beekumsifi muuxannoon kuni jalqaba humna ta’u ummataati.
Gurmaa’un ummata rakkina qabuuf akka mi’a waa ittin hojjatataniiti, akka meeshaa waraanati, akka maalaatti qarqaara.
EENYUT GURMAA’U DANDA’A?
Wanti gaariin eenyumtuu gurmaa’utti dhimma bahuu danda’u saati……..gurmuu gaariin karaa itti hojii hojjatu kan waan walxaxaa ta’erraa bilisa ta’u saati. Hanga tokko ogummaa bu’uraa hedduun keenya qabnurratti kan hirkateedha. Gurmaa’uf seerri Waaqaa bu’e jiraachuu baatuyyu haala adda addaa keessatti tarkaanfiwwan fudhatamuu barbaachisan akka jiran dagatamu hinqabu. Tarkaanfiwwan kunis namoota barmoota badaa hinqabneen kan baratamuu danada’aniidha.
Namoonni hedduun ofii saani akka nama waa gurmeessuu danda’utti of hin ilaalani. Dhugumatti namoonni hedduun gonkumaa akka nama waa gurmeessuu danada’utti of hin ilaalani. Gurmeessuun akka waan hojii humnaa olii ta’ee balaa qabuufii yaada guddaa barbaadutti ilaaluu…….
Ameerikaa keessatti seenaan gurmeessuu seenaa ummata umrii, saala, bifa, lammi, amantii, afaan fi saba hundati. Gurmeessu cimaan jiruu namoota kumoota hedduu jijjire, kan hojjatame barattoota sadarkaa lammaffaatin, namoota qaamaa hir’atan, maanguddota waggoota 70, 80 fi 90 keessa jiranin, gootota waraanaa, man-dhabloota, namoota hawaasarratti hojjatan, qotee-bultoota, barsisiistota, hojjattoota waraqaa ragaa hinqabneen, hojjattoota ,baqattoota fi namoota beekkamoo hinta’iniin hundumaa hojjatamuu danda.
Sababiin namoonni beekkamo hinta’in gurmeessota cimoo ta’u jedhamuuf ogummaan gurmeessuu ogummaa guyyuu baratan waan ta’eefi. Ogummaan kuni akaaku ogummaa jiruu maati keessatti, jiruu manaa keessatti, michuuwwan keenyaan waliin iddoo hojiitti namoota wajjin walii galteen hojjachuuf nu qarqaara. Namoonni namoota biraa waliin walii galuuf dandeetti qaban ummata gurmeessuurratti cimoodha. Eenymtu gurmeessu danda’a. Abbaan fedhe sirna bu’uraa gurmeessuu baruu danda’a. Meeshaan kana caalaa hojjatu hinjiru. Akammitti akka hiriyoota kee injifattuufi namoota amansiiftu baru dandeessa. Yaada kuusaa qabdu beekuu qabda, amala kee sirreessuu dandeessa, yaada kee ciminaan tarkaanfaccisuu baruudha. Garuu, wanti akka namoota karaa kee qabatanii deemuu fedhaniifi waliin hojjachuun galii barbaaddan gahuu dandeessan argachuu caalaa jiruu kee jijjiru hinjiru.
“Ani gonkumaa gurmeessuu ykn hoogganuu hindanda’u” ofin jechaa turtee. Namoonni hedduun har’a hoogganaa hawaasaa, warshaalee, manneen barmootaa, jaarmolee adda addaa ta’an akkuma ati yaaddu kanatti yaadaa turani. Ummata fuulduratti dubbachuu hindanda’u jedhanii yaadaa turani. Namoota ittin falman fuuldura dhaabbachuu hindanda’u jedhanii amanaa turani…….Walgayii hoogganuu, ajandaa baasuu hindanda’u yaada jedhutu itti dhagahamaa ture. Namni tokkoyyuu na hindhaggeeffatu, na hinhordofu, ykn yaada koo hinfudhatu, yaada jedhu waan qabaachaa turaniif gonkumaa sochoof nisodaatu turani.
Yaadni kuni hundumtu qaama haala keessatti guddannee ta’e kan gatii nu baasisaniidha. Kuni hundumtuu kophaa kophaatti hojjachaa waan turreef walitti dhufanii waliin hojjachuun galma waloo akka hinqabaanne taasifamuu keenyarraa madda. Yaa ta’u malee dhugaan jiru namoonni hedduun of keessaa dandeetti guddaa waliin hojjachuu, hooggansa kennu, kaka’insa huumuu, namoota biro gurmeessuu qabu.
NAMOONNI MAALIIF GURMAA’U?
Namoonni sababa adda addaatiif gurmaau. Yeroo tokko tokko namoota gurmaa’a (nigurmoofana) jedhaniin gaafatamu. Namoonni gaafatan kuni ollaa, michuu, nama waliin hojjatan, firaafii kkf ta’u danda’u. Gaafin isaanis salphaa ta’u danda’a. Namni tokko akkas jedha, “ani maraadhee (aaree)jira. Mee walgeenyee waan kanarratti yoo waa gochuu dandeenye yaa ilaallu”, jedha. “Lakki ani ofii kiyyaa yoon hojjedhe wayya”, jechuu danda’a inni gaafatame. Baay’een keenya wal shakkina……..yaa ta’u malee yeroo hedduu deebiin gaafii kanaa “tole” kan jedhu ta’a. Akkataa gaaficha itti dhiyeessinurratti hundaa’a, maal goona jennee akka itti gaafanaufi maal akka gochuu qaban akkaataa itti himnutu murteessaadha.
Yeroo biraa, karaan hundi yoo nutti cufame (waan biraa gochuu yoo dadhabnu) gurmaa’u jalqaban. Ofii keenyaa rakkoo tokko furuuf hanga beeknuun waan dandeenye hundumaa hojjannee …….homtuu fala fidu yoo dadhabe jechuudha.
Dhumarratti namoota biraa gaafachuu jalqabne …. Wanti barres fala tokko fiduuf wanti ta’e hojjatamuu akka qabu kan yaadaniifi aaraa jiran nu qofaa akka hinta’in hubanna. Namoonni …..akka keenyatti yaadan iddoo hunda jiru. Hiikaa dhabuu saanitiin hedduu mufatanii jiru. Waa tkko akka godhamu /hojjatumu/ barbaadu. Gurmaa’un kanarraa jalqaba. Ifaajjen dhuunfaa akka hinhojjanneefi falli isaa waliin hojjachuu akka ta’e buruurraa madda.
NAMOONNI MAALIIF GURMAA’U DHIISU?
Nmni rakkoo qabu hundi hingurmaa’u. Namoonni gariin itti milkaa’u danda’anis rakkoo saanii furuuf hiikaa mataa saanii kennuu yaalu. Namoonni gariin ammoo sirumaa nuffanii dhiisuun waan biraa yaaduutti ka’u. Namoonni gurmaa’u diduuf qabata hedduu qabu. Namoota hedduuf waan haara’a waan ta’uuf nisoodaatu. Gonkumaa waan hojjatanii hinbeekne waan ta’eef hojjachuuf yaaduun waan ulfaataa ta’ee itti mul’ata. Namoota biraatti ammoo gurmuu keesstti wayi akka hojjannu gaafatamna jedhanii yaadutu isaan sodaachisa. Itti gaafatama ummataa humna keenyaa ol ta’e akka fudhannu gaafatamana jedhanii sodaatu. Akka wallaalatti nama waan hojjatu hinbeekneetti laallamna jedhanii sodaatu. Sababii guddaan ummanni gurmaa’u diduuf ofirratti amantii dhabuufi sodaa haala haara’a hinbeekne keessa seenuu waan qabuufi.
Sababiin biraa gurmaa’ina booda waan ta’uu deemuus nisoodaatu……. Maqaa xureessiin, goolii-huumtota, kakaaftoota, jedhamanii waammammuufi namoota keessaa filatamani hiraarfamuuf doorsifamuu karaa diinaa (mootummaa) irra gahuu deemu sodaatu.
Yeroo tokko tokko sodaan kuni dhuga qabeessa. Hiraarfamuuf, doorsifamuun namoota gurmaa’u yaalan hundarraatti raawwatamaa tureera, namoota walda’a hojjattootaa, gurmeessan qofaa oso hinta’in namoota haala biraatin gurmaa’an hundumaa ilaallata. Namoonni waayee gurmaa’u waan dhagahanirraa ka’anii yeroo tokko tokko sodaan saanii garmalee guddata.
Warreen aangoo qaban- korporeshinoota, hooggantoota waraanaa, birookiraatota siyaasaa, fi kkf,-iccitii gurmaa’u ofumaaf qabatu. Namoonni aangoo hinqabne gurmaa’un hafee yaada saatuu akka hinyaadne taasifamanii jiru……..,.
Karaa keenyan ummanni gurmaa’u akka shororkaa waliin walqabsiise ilaalu itti himama…….
irra deddebi’amee rakkoo keenyaf hiikaa dhuunfaa akka barbaannu nu kakaasani /nu uggani/. Akka nam-tokkeetti malee akka gareetti akka hin hojjannee /hinsochoone/ barsiifamne. Yaa ta’u malee dhugaan jiru garuu hojiin nam tokkoo kan bu’aa buusuu darbee darbeet. Yaadni kuni akka addaan fagaannu fi jijjirraa bu’uuraa dhugaatti ta’u qabu akka fiduu hindandeenye nu taasise.
(“Namni tokko sagalee tokkoo” fi “fadareeshiinii walitti dhiyeenya lafaan malee sabarratti hundaa’u hinqabuu” nafxanyoonni faarsan saniin walfakkata.)
Rakkina keenya furuuf akka tarkaanfii nam-tokkee fudhannu hawaasichi kan nu kakaasuuf sababa biraa qaba. Rakkinni nam-tokkee oto sirna jirurratti jijjirraa bu’uraa hinfidin furamuu adanda. Hojjtaan warshaa tokko wayee mindaa saatiif hoogganaa isaatti yoo kophaa isaa gaafii kaase, mindaa isaa xiqqoo dabaluun ykn hojjaticha gara sadarkaa hoogganaatti olbutuun, hedduu salphaadha. Yoo gara hoogganaa dhaquurra muuxannoo /ogummaa/ hoogganumaa qabdutti dhiimma bahuu murteeffatte, yeroo sana hund saanitiifu mindaa dabaluun barbaachisaa ta’a.
Sababiin biraa hiikaa nam-tokkee kan hafarsaniif namoonni rakkoo mataa saaniiti ofuma akka abaaran taasisuufi……..
Kanaafuu “oso xiqqoo cimnee hojjannee, uffata gaarii uffannee, dubbi xiqqoo wayyaa ta’e dubbannee rakkooleen suni nifuramu turani”.
Sirnichi ta’e jedhee yaada kana calaqqia. Hojjattoonni yoo omisha saanii xiqqoo dabalan, guddinni kennamuufi danda’a jedhamee itti himama. Dubartoonni yoo qulqulina manneeni fooyyasan abbootiin
warraa saani calaatti jaalachuu akka danda’an itti himama. Sabooti bicuun karaa sirri yoo deeman rakkinni saanii suuta suuta dabareedhan akka furamu danda’u itti himama.
Hojii gaarii argachuu dhabuu, hawaasa keenya keessatti sagalee gahaadhabuu keenya oto arginu jireenya manaa gaarii jiraachuu dadhabuu keenya akka dadhabbina dhuunfarraa maddeetti ilaalaa jirra. Kuni ammoo akka namoota biyya bulchan, warshaalee, manneen barmootaa hooggananitti namoota gaarii ta’u dhabuu keenya akka amannu nu taasise. Waan hundumaa akka isaan hojjatan akka isaanirratti dhiifnu yoo nutti himan sirrii ta’innu laata jennee shakkuu jalqabne.Waan fedhan haamurteessan. Waan isiniif mala jedhan yaa nuuflaatan haala jedhurraa geenye.
Kanaafuu hundi keenyaa waan ta’u dandeenyuu gadi taanee argamne. Dhimma keenya harkatti fudhachuuf afirratti amantaa dhabne. Addaan faffacaanee walitti halagaa taane. Diina walitti dhiyeenyan hojjatu, kan tarsiimoo waliin baafatu, kan aangoo walii qoodee ittin dhimma bahun wallaansoo wal qabnee waan jiruu keenya hadheesse jijjiruu dadhabne.
Ammarree wanti hawaasa keessaa baanee akka nam-tokkeetti dhaabbanu kan nu jajjabeessan sababa biraatu jira. Namoonni aangoo qaban akka namaa hinqoodne yoo namoonni biraa xiqquma aangoo sana dhandhamatan waan ta’u deemu sirriin beeku. Yeroo tokkicha namoonni gurmaa’ani waan xixiqqo jijjiruu barannaan waan gurguddaas jijjiruuf yaaduu jalqabuun saanii akka hioolle beeku.
UMMATA TOKKO GURMEESSUUN KAN UMMATA BIRAARRA SALPHAADHA?
Akkuma waan biraa keessatti mul’atu gurmeessuu keessattis “margii dallaa ala jiru yeroo hundumaa magariisaa fakkata” yaada jedun walfakkata. Dhugaatti garee kamuu gurmeessuun salphaa miti. Yaa tau malee garee kamuu gurmeessuun waan hindanda’amnees miti. Gareen hundinu jabinaafi rakoo adda addaa qabanitu qaama gurmeessu ta’u qaba.
Garee fedhee wajjinu yoo hojjattu wantoonni gurmeessuuf salphaa ta’aniif akka hingurmoofne dhoorkan nijiru. Wanti barbaachisaa ta’e jabinaafii rakkina garee tokko keessa jiru baruudha. Wanti garee tokko keessatti hojjate garee biraakeessattis ni hojjata jettee hin yaadin. Akkuma namni tokko isa kaanbiraarraa adda ta’eefi akka nama dhuunfaatti ilaalamu qabu sana hawaasni tokko, araddaan tokko, ykn gareen ummataa tokkos amala (quality) adda addaa qaba. Amala kana baruuf waliin hojjachuun hojii gurmeessuu mijataafi milka’a taasisa.
Ummata tokko yeroo tokko gurmeessuun salphaa yoo ta’u yeroo biraa ammoo ulfaataa ta’ee argama. Ummanni hanga isaan ilaalltutti yoo gurmaa’uf sababa gaarii (gahaa) qabaatan gurmeessuun slphaadha……. Ummanni yeroo hedduu yoo waan tokko huummame gurmaa’uf fedhii horatu- sadrkaa jiruu saanii jijjiruuf, sirna jireenya saani eeggachuuf ykn yeroo waa tokko akka argatan beekan.
Ummata gurmeessuun kan salphaa ta’u yeroo milkiin injiffannoo itti mul’atuudha. Ummanni hedduun rakkinoota baachuu danda’aniifi kan baachuu hindandeenye qabu. Rakkinoota kanaaf furmaata argachuu barbaadu. Yaa ta’u malee wanti jireenya irraa baratan akka agarsiisutti furmaanni suni waan hin argameeneedha……….Waan qabatamaatti hojjachuun danda’amufi hindanda’amne addaan baafacurratti sirri ta’u yookin dogoggora qabaacu danda’u. Yaa ta’uutii yoo homtuu hinhojjatamu jedhanii yaadan caalaa wanni tokko raawwatamuu danda’a jedhanii yoo yaadan gurmaa’uf kaka’insa guddaa qabbatu.
Hawaasonni akkauma namoota dhuunfaa yeroo /waqtii/ itti sochoo’anii fii yeroo itti boqotan /tasgabbaa’n/ qabu. Akkuma namoonni yeroo tokko tokko dandeetti waan ulfaataa dalaguuf of kennan, waan haar’a kallaquuf yaalan, karaa isaanii irraa goran, akkasuma hawaasnis yeroo tokko tokko karaa waan haar’a ittin waa hojjatan fudhachuuf, walta’anii rakkoo dhufu dura dhaabbachuuf fedhii qabu. Yeroo biraa ammoo hawaasonni akkuma namoot dhunfaa of eeggatu………
Sochiin humaa hawaasaa akkuma sochii humnaa nama dhuunfaa duula gurmaa’u qideessuu keessatti barbaachisaafi waan haalan hordofamuu qabuudha.
EESSAA HAA KAANU?
Gurmeessuu jalqabuuf iddoo gaariin bakka jirturraa ka’uudha. Namoota dhimmituuf irraa, dubbi /gochaa/ si aarsaa jirurraa, waan jireenya keetif jireenya namoota wjjin jiraattu keessatti akka jijjirramu barbaaddurraa ka’u qabda. Namoota wajjin hojjatu, waliin jiraattu, namoota sifakkaatan, kan yaaddoo keetifi fedhii kee qooddatan irraa ka’i. Gurmuun tokko milkaa’uf baay’e guddaa /bal’aa/ ta’u hinqabu. Gareen namoota muraasan ijaarrame hojii guddaa hojjachu danda’a.
Wanti gurmaa’u adda taasisu, erga gurmaa’un jalqabamee booda namoota meeqatu qooda keessaa fudhachaa jira kan jedhuudha. Namoonni hedduun jireenya saanii jijjiruuf wayi hojjachuuf fedhii qabu. Kan biraa hedduun ammoo wanti gochuu danda’an akka hinjirre ykn waa xiqqoo akka ta’etti yaadu. Kanaafuu hirkatani taa’un namni biraa akka waa godhuuf eeggatu, ykn maal gochuun akka irra jiru namni biraa akka itti himu barbaadu. Yeroo hedduu tarkaanfii nam-tokkoo kan kanaan dura yroo tokkoyyu waan akkasii waa tokko hojjatee hinbeekin fudhatamutu duula gurmaa’u qabsiisa.
Waggoota muraasa dura, yeroon magaalaa Fannin jedhamtu Georgia keessatti argamtu keesa jiraadhu bulchaan magaalatti gibira qabeenyaa irratti dabalu isaa labse. Hundi keenyayyu ni maraanne. Naanno warshaa tiraaktaraa gungumaa oliif gadi adeemaa turre. Namni hundinu waayee kanaa dubbataa ture. Yaa ta’u malee namni waa tokko gochaa ture hinjiru ture. Dhumarratti miseensi walda’a hojjattoota madaabi baasani /copper mining/ tokko beeksisa sararaa sadi qabdu takka waraqaarratti barreessee. Hangan yaadadhutti akkas jetti, “waayeen gibira kanaa waan namaraachaa jiruuf waa tokko gochuun fedha. Isinis yoo waa gochuu feetan, har’a galgala sa’aa 8:00 waajira bulchiinsatti wal yaa arginu.” Namoota dhibba sadi’itu iddo sanatti walgaye.haalli suni jalqaba sochii barbaachisaa kan gibira jijjirsisu qofaa oto hinta’in kan bulchiinsa magaalattiyyu jijjire ta’e argame. Namni hunduu waa gochuu barbaada ture, hundumtu aaree ture, yaa ta’u malee aarii sana gara sochiitti ceesisuuf tarkaanfii nam tokkoo qofaa fudhate.
Gurmaa’un yeroo hunda hin hojjatu ta’a. Waraana hunda injifachuun hindanda’amu. Rakkoon hundi hiikaa hin argatu. Yaa ta’u malee yeroo hedduu yoo tarkaanfii jalqabaa fudhatte namoonni biroo si hordofu.
AKKAMITTI JALQABNAA?
Seenan gurmeessu haga tokko gurmeessitootan barreeffame, yaada oto gurmeessuu hinjalqabin dura ogeessa gurmeessuu argachuu /qabaachuu/ qabda jedhu keessatt arguun nimala. Nama dursee ogummaaf muuxannoo akkasii qabu argachuuf waliin haasa’un rakinicharratti waliin yaaduun, tarsiimoo walin karoorrachuufi tooftaa waliin tolfachuun waan nama qarqaaruu dand’u yaa ta’u malee wanti guddaan sochiileen hawaasiifi siyaasaa biyya kanaa (US jechuu saati) keesstti gurmeessuun kan jalqabame namoota aangoo maleeyyi qofaa saanii turaniini.
Kana malees hedduun keenya walda’a hojjattootaa, duula siyaasaa, garee jiraattotta ollaatuu gurmeessinee beekuu baannuyyu, muuxannoo gurmeessuu ofirrtti beeku daganne hedduu qabna turre. Hedduun keenya manneen amantii adda addaa keessatti miseensota ta’uun, miseensota waldaalee hojjattootaa ta’un, waldaa mana barmootaa maatii-barsiistota-barattoota of keessaa qabu keessatti, kilaboota tajaajilaa keessatti, waldaalee qottootaa ykn goototaa keessatti fii jaarmolee adda addaa keessatti qooda fudhachaa turreerra. Ogummaa guddaan jaarmolii kana ittin ijaaruuf itti dhimma baane ijaarsa amma haasa’aa jirru kanaaf barbaachisaadha. Waaye jireenya keetii yaaditi, yeroo miseensa jaarmiyaa taatee turte waliin yaadaa of duuba deebi’iti waan raawwatteefi waan baratte xiinxali. Tarii ogumaa gurmeessuu waan qaba jettee yaaddu caalaa akka qabdu of argita. Ogummaan kuni jalqaba ilaalcha ijaaruu ofii keetii hojjadhu jedhu ta’u danda’a. Qabiyyeen barruu kanatti aanee dhufu akkamitti ofii keetii akka hojjattu fii suns maaliif akka ta’e ibsa. Dhugaatti dhoksaaf iccitiin kana keessa hinjiru. Hundi keenyaa beekumsaaf muuxannoo Addunyaa keenya ittin jijjirru qabaachuufi guddifachuu akka dandeenyuufi jijjirraa kana keessatti gahee barbaachisaa ta’e taphachuun akka nurra jiru argina.
Hundi keenyaa ogummaa fii dandeetti yaadaa Addunyaaf qabnuufi waan cimsinee barbaannuu, wal hinfakkaanne qabna. Yaata’u malee hundi keenyaa waliin hojjanna, hawaasa hunda keenyaa ta’u ijaaruu keessatti hooggantoota ta’u dandeenya.
Galiin gurmaawwuu bilisummaaummata Oromoo fi walabummaa Oromiyaatif kan akeekatame ta’ee ABO jabeesuu fi humnoomsuuf ijaarsa ummataatiin kabuun barbaachiisaa dha. Taa’annii dhaaba eeguun dirqama bahuu akka hin taane dhalii Oromoo bilisummaa dhuunfaa fi saba isaaf dhaabate ana irra bnamni itti aannu hin jiru jechu qaba.Sabni hin ijaaramne kadhatummaa irraa hin bahu.
IUOf.
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Harki namticha kanaa waggaa 45 oliif gad hin deebine
Fuulli namaa eenyummaa namaati. Namni hundi osoo mudaa takkallee fuularraa qabaachuu baatee fedha. Garuu addunyaan tun akkasitti hin uumamne. Uumamni hundi mudaa wajji uumame. Yoo finniisni xiqqaan fuularratti si bahe hagam akka cinqamtu yaadi. Nama akka horii gaafni itti biqile yoo argite hoo maal jetta? Barruu tana keessatti namoota lama kan ilma namaa heddurraa adda ta’anii jiruu addunyaa wajji wal’aansoo jabdutti jiran ilaalla.
Sadhu Amar Bharati (Nama wagga 45 oliif harka ol kaasee jiraate)
Lammiin Indiyaa Saaduu Amaar jedhamu harkaa isaa ol kaasee osoo gad hin deebisin waggoota 45 ol jiraate. Namni kun nama fayyaa guutuu qabu. fuudhee ilmaan sadi horee, hanga bara 1973 fayyaa guutuun eega jiraatee booda. Gaafa tokko mana amantii isaa dhaqee gooftaa isaatiif waan tokko waadaa seene. Sunis harka isaa kan mirgaa diriirsee ol kaasuudha. Amma booda haga lubbuun jiru harka kiyya kan mirgaa gad hin deebisu jedhee gooftaa isaatiif qodhaa ykn silatii seene. Akkuma qodhaa godhetti waadaa isaa eeggatee harka isaa kan mirgaa diriirsee ol qabee hambise. Wayta deemuufi wayta rafus harka isaa gad hin deebisu. Yeroo jalqabaa dalagaan kun humnaa ol itti ta’ee hedduu rakkatee ture. Garuu qodhaa gooftaa isaatiif seene guutuuf jecha, dhukkubbiifi hadooddii hunda dandamatee itti fufe. Boodarra wanti inni hin yaadin isa mudate. Harki isaa akkuma ol ka’etti goggogee hafe. Seeliiwwan harka isaa hundi bakka jiranitti goggoganii du’an. Haala Kanaan Harki irratti du’ee qal’atee lafee gogaan uwwifame fakkaatee jira. Qubbeen isaatis wal sesseenuun qeensa mammaramaa biqilchaniiru. Haala Kanaan qodhaa isaa guutuuf jecha harki isaa bakka jirutti goggogee hafe.
Liang Xiuzhen – Dubartii Gaafa tokko addarraa qabdu
Dubartiin lammii Chaaynaa tun gaaf dhalattu fayyaa guutuu qabdi. Haga gaafa waggaa 70 caaltuttis qaamni isii kan nagayaati. Haa ta’u malee san booda wanti akka finniisa gurraachaa adda isii gubbaatti biqiluu jalqabe. Wanti kun guddataa dhufee isii hooysisuu eegale. Guddataa jabaataa eega tureen booda irraa citee lafa bu’e. hobbaafadhe jettee wayta isiin hafuura baafattu garuu wanti isiin hin yaadne irratti biqiluu jalqabe. Wanti duraan gogaa jabaataa fakkaatu lammaffaarratti garuu jabaa akka gaafaa ta’ee biqile. Gaafni kun dheeratee seentimeetira 13 gahuu danda’eera. Liang intala hiyyeettiidha. Karatti baatee sadaqaa kadhattee haakima dhayxe. Doktoroonni garuu waan kana qallee sirraa baasuu hin dandeenyu. Dhibee gogaa addaa waan qabduuf guyyama eeggachuu sii wayya. Waan kana sirraa murraan atis waliin duuta jedhanii ofirraa deebisan. Rakkoon gaafa biqilchuu kun biyyoota Eeshiyaa Kibba bahaa keessatti baramaadha. Qorattoonni haga ammaatti ka’uumsa waan kanaa beekuu hin dandeenye. Akka tilmaamaatti Aduu fi Human Papillomavirus wanti jedhamu sababaadha jedhan.
Qophii: Abuu Ibtisaam


text:
Reviewed by Taammanaa Bitimaa*
ISBN 10: 9994400053
ISBN 13: 9789994400058
Publisher: Shama Books
Publication Date: 2006
Authors: Ton Leus with Cynthia Salvadori
Book Title: AADAA BOORANAA – A Dictionary of Borana Culture
Language: Oromo
Pages: 709
Kitaabni kanaa olitti kaayame kun fuuleewwan 709 qaba. Fakkoolee (footota) kan waayee garagaraa agarsiisan danuu of-keessatti baaddhatee argama. Kitaabichi aadaa, seenaa, dinagdee fi Afaan Oromoo sirriitti kan muldhisu. Kitaabni kun duraan bara 1995 keessa “BORANA DICTIONARY” maqaa jedhamuun bayee ture. Ammoo, inni kun waan isa durii caala qaqqajeelee wanni daran hedduus itti- dabalamee bayeef, barroo (kitaaba) haaraa dha jechuutu dandayama. Mee waan hundaa dura waayee barreessicha beekamaa kanaa, waayee Ton Leus gabaabinaan haa ilaallu!
Ton Leus dhalootaan nama Biyya Hoolandaa yoo tahu, Oromiyaa teenya biyya ofii tan lammaffaa godhachuun waggaalee 27 keessa jiraate. Kan jiraates godina Booranaa yoo tahu, akkuma uummataatti jiraachuun kabaja, jaalalaa fi raajeffannoo uummata keenyaa nama dhuunfate ture. Inni karaa amantiitiin nama Kaatolikii yoo tahu, kan qeyee ofii taasifacuun bara dheeraa uummataaf tajaajila barbaachisu kennaa ture, ganda naannoo Yaaballootti argamu Dhaddiim keessa. Ton Leus waggaalee jedhaman kana keessa aadaa fi Afaan Oromoo qorachuu hojii isaa keessaa isa duraasaa waan godhateef, kunoo kitaaba hedduu tujuba-qabeessa akkanaa nuuf dhiisee dabruu dandaye. Ton Leus bara 2007 keessa du’ee kan awwaalames bakka Oromoonni dhibbi baay’een argamanitti, dachee Oromiyaa irratti, biyyee Oromiyaa keessatti, ganda Dhaddiim kan qeyee ofii taasifate san keessatti. Sanduuqa reeffaa keessa kaayamuun kitaaba isaa kana keessaa tokko, isa waliin awwaalame. Inni nu dhiisee dabrullee gumoon hojii isaa, kitaabni kun akka bakkalcha bariitti dhaloota Oromoo dhufuuf ifaa jiraata.
Mee amma gara handhuura barroo kanaatti ceenee, wanneen tokko tokko haa ilaallu! Yoo barreessichi kitaaba isaa kanaan galmee-jechootaa (“dictionary”) jedheenillee, inni galmee-jechootaa otoo hin taane, kubee (kuusaa-beekumsaa – “encyclopedia”) dha. Kubeedhuma keessayyuu kan hedduu tujuba-qabeessa tahe. Kitaabichi aadaa, afaani fi seenaa Oromoo, keessaumaa kan Oromoo Booranaa akka gaariitti kan ibsu. Waan hundumaa caala Afaan Oromoo afaan sooressa, baldhaa fi dilbaayaa tahuu isaa kan sirriitti muldhisu. Mee isa kana fakkeenyota muraasa wayii fudhanneetoo haa ilaallu!
Kitaabichi akka galmee-jechootaa kanneen biroo fakkeenyaaf aannan = “milk” jedheetoo kan bira dabru otoo hin taane, aadaa aannanii kan Oromoon qabuu fi gosa aannanii tokko tokkoon tarreessa. Jecha kophee = “general word for shoe” jedhamu jalatti, Oromoon Booranaa gosa kophee 11 qabaachuu isaa addeessa. Kunis: kophee gogaa, kophee hoddhaa, kophee salaalaa, kophee yabbuu, kophee imbiraa, kophee iskarbaa, kophee lailonii (naayilonii), kophee mukaa, kophee odaa, kophee yabbuu satawwaa, burkaanii. Jecha loon = “cattle, livestock, herd, herd of cattle” jedhamu jalatti immoo jechoota 20 ol tarreessa. Akkanuma jecha sirba = “song, singing, dance” jedhamu jalatti gosa sirbaa kan Oromoon Booranaa qabu 26 kenna. Kitaabni kun sonaan hedduu dilbaayaa waan taheef, akkanumatti jecha tokko fudhachuun isa jalatti jechoota baay’ee tarreessa. Dabaleesoo, aadaa fi seenaa jecha san wajjin walqabatanis tolchee ibsa. Afaan Oromoo hedduu sooressa, baldhaa fi miidhagaa tahuu isaa, kitaabni kun akka daawwitiitti nu fuuldura qabeetoo sirriitti nutti agarsiisa. Afaanuma Oromoo keessayyuu loqoddaan Booranaa akkaan sooressa tahuu isaa muldhisa. Loqoddaan Booranaa kan loqoddaalee Afaan Oromoo isaan biroo irra sooressaa fi badhaadhaa tahee argumas, waan Oromoon Booranaa sirna gadaa: isa sirna aamantii, sirna taliigaa, sirna dinagdee fi sirna gamtaa of-keessaa qabu saniin, hanga ammaattuu buluufi.
Karaa seenaas yoo fudhanne, keessumaa waayee sirna gadaa fi amantii Oromoo, Waaqeffannaa akka gaariitti ibsa. Gadaa Oromoo Booranaa bara 1467 irraa kaasuun hanga bara 2008-2016-tti abbootii gadaa 70 tarreessuun gosa fi maqaa gadaa isaanii wajjin kenna. Kunis abbaa gadaa Oromoo Booranaa isa jalqabaa: Gadayyoo Galgaloo Yaayyaa (1467 – 1475) irraa hamma abbaa gadaa isa bara 2008 filameetti, jechuun Guyyoo Gobbaa Bulee-tti (2008 – 2016) tarreessa. Kan biraa dhiifnee yoo bara jedhame kana (1467) akka jalqaba gadaa Oromootti fudhannellee, kun karaa sirna dimokiraasii kan addunyaa keessatti raajeffatamu. Otoo warri Oroppaa bara 1492 irraa kaasanii Kolumbus faa ardii Atilaantika gamaatti erganii, “Ameerikaa arganne” jechuun hin odeeffatinii fi hin ololeeffatin dura, Oromoon sirna qaroominaa kan tahe, sirna gadaa isa dimokiraasii irratti bu’ureeffameen bulaayyu jechaa dha.
Mee ergan kitaaba kana raajeffannoo cimaa taheen isiniif dhiyeessee booda, waan tokko kan dogoggora tahen tuqee dabra. “Kan hin dogoggorre Waaqa qofa” jedha, mammaaksi Oromoo tokko. Kunis akka maxxansa kitaaba kanaa isa lammaffaa irratti qajeelfamuufi malee, akka aadaa Oromoottillee nama boqote qeeqachuun hin malu.
Kitaabni kun jechoota Oromoon afaanota biroo irraa ergifachuun qaama jechoota ofii taasifate garii kenneeti jira. Kunis waan dansaa tahe. Ammoo, karaa kanaan daddhabbiiwwan tokko tokko muldhatanii argamu. Qorannoon madda-jechootaa (“etymology”) badhee (“field”) mataa ofii dandaye qaba. Kunis kan yeroo dheeraa fi qarannoo cimaa barbaachisu taha. Kitaabni kun jechoota Afaan Oromoo keessumaa kan loqoddaan Booranaa afaanota: Arabaa, Iswaahilii, Somaalee, Amaaraa, Ingilizii, Faransaa fi Xaaliyaanii irraa ergifate ni agarsiisa. Kan afaanota Ingilizii, Faransaa fi keessumaa Xaaliyaanii irraa afaan keenya ergifate dogoggora malee, akka gaariitti muldhisa. Garuu, kan Afaan Arabaa irraa ergifataman garii isaanii akka waan Afaan Amaaraa irraa ergifatamaniitti dhiyeessa. Dhugaa dha; isaan kana keessaa kan Afaan Oromoo karaa Afaan Amaaratiin ergifates ni jiru. Haatahu malee, kan inni kallachumatti Afaan Arabaa irraa ergifates Afaan Amaaraa irraayyi ergifate jechuun dogoggora taha. Akkanuma kan Afaan Oromoo Afaan Arabaa irraa kalachumaan ergifates akka waan Afaan Iswaahilii irraa ergifateetti dhiyeeffamee jira. Fakkeenyaaf jechoonni: kitaaba, kibriita/ kibritii, saabunaa/ saamunaa, sanduuqa, shaa’ii/ shaayii, si’aasaa/ siyaasaa, sigaaraa/ sijaaraa, sukkaara/ shukkaara, maqasii, Kamisa jedhaman faa Oromiyaa guutuu fi dabres Biyya Oromoo hundumattuu ni beekamu. Isaan akkanaa kana Afaan Oromoo kallachumatti Afaan Arabaa irraayyi ergifate malee, akka kitaabicha keessatti jedhame kan Afaan Iswaahilii irraa ergifatee miti. Kun barroo raajeffatamaa keenyaa, kan Ton Leus keessatti callaa otoo hin taane, kan namoota alagaa isaan galmee-jechoota Afaan Oromoo dhiyeessan danuu keessattis kan muldhatu. Kunillee dogoggora yartuu wayii ti. Dogoggorrin ani amma kanaa gaditti dhiyeessu isa jechoota handhuuraa Afaan Oromoo tahan, akka waan Afaan Amaaraa irraa ergifatamaniitti kennamanii kan ilaalu. Isa kana bakka lamattan qoodee ibsuuf yaala.
a) Jechoota Afaan Amaaraa Afaan Oromoo irraa ergifate akka waan Afaan Oromoo Afaan Amaaraa irraa ergifateetti dhiyeessuu; fakkeenyota : cuubee, (“a large knife”), callee (“small colourful beads”), caakkaa (“dense forest”), bordee (“beer brewed from maize or other grains”) , goojjoo/ godoo (“shack”), daboo (“helping one another in agricultural work”), qabattoo (“strap, belt”), qaboo (“calling a few people together for work”), qoroo (“Borana agents appointed by the representative of the government”) faa. Mirkana; isaan kana keessaa garii Oromoon Booranaa karaa warra Amaaraa dursee dhagayuun ni mala. Ammoo, kun amala warra galmee-jechoota Oromoo barreessanii jechuun warra biyyoota alaa taheetu, isaan akkanaa kana akka waan jechoota Afaan Amaaraa tahanitti dhiyeeffama. Mee amma dubbii waan kana sirriitti nu hubachiisu tokkon, gabaabsee dhiyeessuu fedha.
Oromoonni Booranaa akka qoosaattis tahu Oromoota Shawaa fi Wallaggaa kan ittiin waaman dubbii tokko qabu. Kunis: “warra yaa gooftaa-koo jedhu”, isa jedhamu. Oromoonni Booranaa akkuma Oromoota Tuulamaa fi Maccaa isaan durii-durii ilmoo namaatiin “gooftaa” hin jedhani. Isaaniif “gooftaan” Waaqa duwwaa dha. Aadaa Oromoo keessa ilmoo namaatiin “yaa gooftaa-koo” jedhaniitoo gadi-jechuunis hin turre. Amantii Oromoo, Waaqeffannaa keessattis “gooftaan” Waaqa tokkicha qofa waan taheef, fudhatama hin qabu. Oromoonni Biyya Habashaa waliin daangaa qaban kan akka: Raayyaa, Walloo, Tuulamaa fi Maccaa faa booda keessa akkuma warra Amaaraa namanis “gooftaa” jechuu eegalani. Kun kan nutti muldhisu Oromoon Booranaa jecha kana dursee kan dhagaye Oromootuma irraayyi jechaa dha. Kanaafuu, jechoota Afaan Oromoo kan naannolee biroo irraa Oromoon Booranaa dhagayee ergifate, akka jechoota Amaaraatti kennuun sirrii hin tahu. Wanni kun warra gara fuulduraatti galmee-jechootaa kan Afaan Oromoo nuuf dhiyeessaniin qulqullaayee lafa kaayamuun, dirqama saayinsiin afaanii hordofu taha.
b) Jechoota Oromoo kan gonkumaa Afaan Amaaraa keessatti hin argamne, akka waan Oromoon Booranaa Afaan Amaaraa irraa ergifateetti dhiyeessuu; fakkeenyota: batatee/ babattee (“in a plow, the pair of triangular pieces of wood that support the metal blade”), dafi (“quickly, in hurry”), fida (“to bring”), furaa/ furtuu (“key”), jirbii (“cotton”), qaanessa (“to disgrace, embarrass”), qamadii (“wheat”), qanani’a (“to have a good life”), qophaa’a (“to be ready”), qullubbii (” garlic”), shaanaa (“cabbage”), shawwee (“fresh maize”), shila’a (“to pass through, go through”), shufuroo (“a careless person, one who is antidy”), talallaa (“vaccination”), tiiqii/ xiiqii (“revenge”), ukkuma (“to order forcefully, coerce with force”), gooftaa (“master, lord”), boggee (“pants, shorts”), bonkisa (“to thresh grain”), daanoo/ daana’oo/ daanawoo (“weevil”), kokii (“cup”) faa. Egaa, jechoonni kun akkuman kanaa olitti tuqe matumaa kan Afaan Amaaraa keessa hin jirre waan tahaniif, loqoddaan Booranaa loqoddaalee Oromoo warra biroo irraayyi ergifate jechaa dha. Namni waan ofii hin qabne, waan ofii hin beekne namaaf liqeessu yookaan ergisu hin jiru!
Dogoggorrin kanaa olitti ibsuuf yaale, dogoggora namni waa hojjatu gochuu dandayu waan taheef, maalaleffannoo kitaaba kanaa kan gadi-xiqqeessuu miti! Kitaabni Ton Leus kun kan akkanatti sooromee, badhaadhee, miidhagees nuuf dhiyeete, waan barreessichi aadaa fi Afaan Oromoo uummata keessa jiraachuun bara dheeraa gadi-fageenyaan qorateefi. Dabaleesoo, waan inni Oromoota hedduu deeggartoota ofii godhachuun keessatti hirmachiiseefi. Malli inni itti-dhimma baye kun, gara fuulduras warra aadaa fi Afaan Oromoo qorachuu fedhaniif fakkeenya qajeelaa fi sirrii kan tahu. Oromoonni waa dubbisuu dandayan cufti kitaaba guddichaa fi tuujaba-qabeessa kana, akka mana ofii keessaa hin dhabnen cimsee dhaamsa kiyya dabarsa!
* Taammanaa Bitimaa: Gurree@web.de
Barliin, Jarmanii
20. 04. 11


text:
Author
Debela Tadesse 961 posts
Finfinnee, Fulbaana 27, 2015 (FBC) – Naannoo Amaaraatti Jiraattonnii fi bulchiinsi Godina Shawaa Kaabaa Raayyaa Ittisa Biyyaaf deeggarsa akaakuu fi maallaqaa Birri miiliyoona 40 taasisan.…
Baankichi gatii dadhabbii eeruu seeraan alummaa daddabarsa maallaqaa akka kaffalu beeksise
Finfinnee, Fulbaana 27, 2015 (FBC) – Baankiin Biyyaalessaa Ityoophiyaa hawaasa eeruu seeraan alummaa daddabarsa maallaqaa kenneef qajeelfama gatii dadhabbii kaffaluuf dandeessisu ifoomse.…
Wayita ayyaana Mawulidaa kabajnu nageenya keenya eeggachuu qabna-MMWDhII
Finfinnee, Fulbaana 27, 2015 (FBC) – Ayyaana Mawulidaa 1497ffaa wayita kabajnu nageenya keenya eeggachuu fi harka qalleeyyii gargaaruun kabajamuu akka qabu Manni Maree Waliigalaa Dhimmoota…
Mawulida sababeeffachuun naannawaan ayyaaneffannaa qulqulleeffame
Finfinnee, Fulbaana 26, 2015 (FBC) – Ayyaana Mawulida yeroo 1497ffaa ayyaaneffamu sababeeffachuun Eejensiin Qulqullinaa Magaalaa Finfinnee Kutaa Magaalaa Addis Katamaa waliin ta’uun,…
Pireezidaantiin Keeniyaa Wiiliyaam Ruutoon daawwannaa hojii xumuruun garaa Keeniyaatti deebi’an
Finfinnee, Fulbaana 26, 2015 (FBC) – Pireezidaantiin Keeniyaa Wiiliyaam Ruutoon Ityoophiyaatti daawwannaa hojii xumuruun gara Keeniyaatti deebi’aniiru. Pireezidaantichi wayita gara biyya…
Wiiliyaam Ruutoon Saafaariikoom daddabarsa maallaqaa akka raawwatu waan eeyyamameef gamachuu isaanii…
Finfinnee, Fulbaana 26, 2015 (FBC) – Pireezidaantiin Keeniyaa Wiiliyaam Ruutoon mootummaan Ityoophiyaa Saafaariikoom moobaayilaan daddabarsa maallaqaa akka raawwatuuf eeyyamuutti gammachuu…
Kontirobaandiin bilbiloonni 725 Birrii miiliyoonaa 10 olitti tilmaamaan to’ataman
Finfinnee, Fulbaana 26, 2015 (FBC) – Kontirobaandiin biyya keessa galfamuuf kan turan bilbiloonni ismaartii 725 Birrii miiliyoona 10 olitti tilmaamaman to’atamuu Poolisiin Magaalaa Finfinnee…
Saafaariikoom tajaajila eegaluun TQO sochoostuu imala badhaadhinaa taasifachuu keenyaaf…
Finfinnee, Fulbaana 26, 2015 (FBC) – Saafaariikoom Ityoophyaan tajaajila eegaluun Tajaajila Quunnamtii fi Odeeffannoo sochoostuu imala badhaadhinaa taasifachuun socho’uu keenyaaf…
Ministeerichi Moolida sababeeffachuun lammiilee daandiirra jiraataniif maaddii qoode
Finfinnee, Fulbaana 26, 2015 (FBC) – Ministeerri Daldalaa fi Walitti Hidhamiinsa Naannawaa ayyaana Moolidaa sababeeffachuun harka qalleeyyii daandiirraa jiraan 100’f sagantaa maaddii qooduu…
Naannoo Beenishaangulitti lafa hektara kuma 11 jallisiin qamadii misoomsuuf qophiin taasifamaa jira
Finfinnee, Fulbaana 26, 2015 (FBC) – Naannoo Beenishaangul Gumuzitti lafa hektaara kuma 11 jallisiin qamadii misoomsuuf qophiin taasifamaa jiraachun ibsame. Hogganaan Biiroo Qonnaa fi…


text:
Akka perzdanatiin Federeshiinii kubbaa miilaa Itoophiyaa, obboo Juneddiin Bashaa jedhetti leenjisaa kana nama afran warra 27 keessaa walti hafe keessaa filan.
Dhiyoottuu Finfinnee dhufee waan kontoraata isaa bulchoota kubbaa miilaa waliin mari’ata leenjisaan haarahii kun.
“Akka innii torbaan dhufu Finfinnee dhufee waan hujii isaa irratti mari’atu yaamuutti jirra.Waan mindaa isaa,hujii isaa,hoteelaa fi waan hedduu irratti mari’anna.”
Istivanoovichii(Stevanovic) kun nama ganna 47ti.Itoophiyaan akka obboo Juneddiinitti itti aanaa leenjsiaa Itoophiyaa tolfachuu feeti taatullee leenjisaa haaraa kanaan wal mari’atti.
Oduun tokko tokko Itoophiyaan leenjisaa haaraa filattee adoo hin turinuu huji irraa gussite jetti, taatullee koreen teknikaa jara hujii tanaa dorgome afran walti hafe keessaa nama biyya Portugal, Mario Bartiisee dubbisuuf barbaaddee dhabdee jedha obboo Juneddiin.
Walumattu nama 27 leenjisaa Waaliyaa tahuuf biyya akka akkaa keessaa dorgome. Leenjsiaa kubbaa miilaa Itoophiyaa ka durii Gurrandhalaa dabre hujii irraa dhaaban.


text:
Aarii Kee Too’achuuf
Aariin amala ilma namaa keessa tokkodha. Wanti tokko yoo badu ilmi namaa ni aaraa,ni gadda. Akkuma wantoonni hunduu daangaa qaban aarii fi gaddiis daangaa qabaachu qaba. Daangaan aarii kan hundaa’u nama aaruu san irratti. Namtichi garmalee aare yoo daangaa darbee ofiis miidhe namoota biroos miidha. Jiruu fi jireenya ilma namaa keessatti sababa aarii too’achuu dhabuutin rakkoon baay’een uumama. Sababa aarii too’achuu dhabuutin wal ajjeecha fi qabeenya barbadeessun dhufa. Read more


text:
Ergamni dhaabbata enerjii atoomika addunyaa keellaa nukileraa Zpori-za-zihiiyaa akka hin geenye gufuuwwan kaayyoo qaban hin jiran,” jechuun Pirezidaantiin Yukireen Volodymyr Zelenskyy Kamisa darbe haasaa guyyaa guyyaan taasisaniin, dhaabbaticha maqaa dha’uun eeruun dubbataniiru.
''Raashiyaan battalumatti haalduree tokko malee bakka bu'oota dhaabbata enerjii atoomika addunyaa keellaa kana akka seenu hayyamuu qabdi,'' jedhan. Haa ta’u malee, itti dabaluunis, tooftaa nukleraa weerartoonni doorsisaaf fayyadaman bakka bu’oota kanaaf geejjiba kennuu hin dandeenye beekamaa dha.
“Raashiyaan bakka bu’oota dhaabbata enerjii atoomika addunyaa battalumatti fi haalduree tokko malee gara keellaa sana akka galan hayyamuu fi akkasumas loltoota ishee battalumatti fi haalduree tokko malee naannoo keellaa sanaa keessaa baasuu qabdi. Addunyaan kana mirkaneessuuf humna qabda,'' jedhan Zelenskyy.
“Kana yoo hin mirkaneessine, qaama galmeelee sadarkaa addunyaa nageenya niwukilaraa fi raadiyaashinii ilaallatan guutuu salphaatti kosii keessatti darbachuu ta’a, Raashiyaan sirna sadarkaa addunyaa kana balleessaa jirti” jedhan.


text:
Kaan si dhukkeessaa jedhaa kaan si bulleessaa jedhaa Amerikaa fi Kooriyaan Kaabaa waraanaan wal barbaadaa walti dhaadachuutti jiran.
Kooriyaan Kaabaa quftuma waraanaa Amerika Guhaam jiru biratti missaayila ballistic gadi roobuusf guyyaa eegachuutti jiraa jetti.
Guhaamiin tun quftuma waraana Amerikaa garba Paasifik gama Dhiyaatiin jala jiru nama 162,000 caalaatti keessa jira.
Akka Kooriyaan Kaabaa jettutti pirezidantin isii Kim Jong bultii dhiyoo keessatti misaayila Hwasong-12 jedhan irraa bombii gadi harcaasee humna mootummaa isaa Guaam keessatti agarsiisuuf kurfoo jira.
Bisaan bobmii itti gadi harcaasan jedhan kun Guaam irraa km 30-40 fagaatan. Amerikaan Guaam keessaa waraana 7000 qabdi.
Waraanii Kooriyaa Kaabaa karoora Guhaamiin lolu baafatee hajaja pirezidaantii isii itti eegachuutti jirti.
Pirezidaantin Amerikaa Doonaldi Tiraampi Kooriyaan dubbii barbaaddee Guhaam tuxxee jennaan ibiddaa addunyaan takka argitee hin beenneen itti gadi nadheen bulchiinsa sun dhukkeessina jedhee dhaamate.
Jalqamnee jennaan bulchiinsii mootummaa sun dhumatee jedha Tiraampi.Kim Ung ammoo Amerikaan haga dabartee humnaan dhuftee jennaan waan isiin takka hin argine goonee addunyaa duratti ceersinaa jedha.
Biyyiti tun lamaanuu misaayila walti qarachuutti jiran.Amerikaan misaayila misaalya fagoo tokkosan fuula keessa dhufee qilleensa irratti bobeessu,ibidda ibidda nyaatu qopheeffanne jetti.


text:
Ministerii haajaa alaa U.S. Mike Pompeo waraanii TPLF lola biyya alaatiin walqabsiisuuf torbaan dabre Eertiraa loluun waan tahuu qabaatii miti jechuun jabeessee morme.
Akka TPLF fi bulchootii Itoophiyaa lola dhaabnii naga deebisanii, nama nagaa tissan gaafanna jedhe ,twitter irratti barreesse.
Embaasiin Amerika Itoophiyaa jiru.Amerikaan Tokkummaa Mootummootaallee itti dabalatee yoo dandahame lammii isii lafa lolaa jiran achii baasuuf yaala. Tahuu baannaan akka garuma jiranitti dahoo duudan itti dhaame.
Ministerii haajaa alaa Biritishitti itti aanaan haajaa alaa damee Afrikaa, James Duddridge ergaa torbaan kana Twitter irratti ergeen akka muddmasmuun Itoophiyaa keessa jirtu ariitiin dhaabattu gaafate. Waraana torbaan dabre Eeritiraa lolan jedhee fi jeequmsa Itoophiyaa keessaa jiruuf nagaa nama eegamuu qaba jedha.
Ministirii isaanii dhaabbilee gargaarsaa waliin tahee jara waraana baqate gargaaruf itti jirra jedha.


text:
Ergaa ummata waanti narratti ta’e ifa sinii hin taaneef
Barreeffamni armaan gadii kun Birhanemeskel Abebe sagni kaleessa Afaan Amaaraatiin fuula Facebook isaanirratti gadhisame. Anis ergaa kana namni lammii Oromoo ta’e martuu akka beekuuf jedheen, hamma danda’ame gabaabsee afaan Oromootti hiikuuf yaaleera. Dubbisa Gaarii! Hunde Tilahun
I/ KAAYYOO PIROPOGANDAA SOBAA
1.Dhihoo kana warri bulchiinsa sirna durii leellisaniifi jijjiirama kana booda warri dhalatan kanneen akka itiyoo 360 namoota adda addaatti fayyadamuun anaafi ummata Oromoo irratti duulli isaan banan itti fufee jira.
2.Kayyoon maqa balleessi kanaas maqaa gaariin ani qabu irratti dhoqqee dibuun lammilee itophiyaa birratti, keessattuu warra afaan amaaraa dubbatan birratti summii dibuun,gaaffii ummata Oromoo galagalchuun akka waan nuti itophiyaa jigsinee biyya biraa ijaaruuf deemnutti oddeessun,Zaranyaaf abba dabaree maqaa jedhu kennuun warreen afaan amaaraa dubbatan biratti shakkii uumuun fudhatama dhabsiisuuf shira hin milkoofne gochuudha.
3.Dana’oon,Zaranyaafi warri shiraan beekamu kun kana duras namoota akka koo biyya isaanii jaalataniifi walqixxummaa leellisan irratti duula sobaa banuun gaaffii ummatni Ertiraa Federeeshina gaafatan “nuti lafa malee ummata isaa hin barbaannu ” jechuudhaan ummata dhiibanii Itophiyaa qarqara bishaanii akka isheen hin qabaanne godhaniiru.
Ummata Tigraay jibbanii TPLF uumaniiru,Ummata Oromoof barumsi afaan amaaraatiin kennamu qaba jechuun Jeneraal Taaddasaa Birruufi gaggeesitoota Macaaf Tuulamaa ajjeesuun ABO dhalaniiru. Tokkummaafi walqixxummaa ummata Itophiyaaf qabsooftuu jechuunis kaneen akka Hayilee Fidaa fi Sannaay Likefaa nyaatanii Dargii uumaniiru. Ogadeen,Sidaamaaf Gaambeellafi bakka adda addaatti yakkaaf badii hojjataniin tokkummaa biyyaa irratti waan hin irraanfatamne dalaganiiru.
4. Gaggeessummaa ummata Oromootiin jijjiramni Itophiyaa keessatti gaaffiin walqixummaafi haqaa deebii argachuu yoo baate haala amma jirtuun gara waraana wal waliinitti yoo galte Itophiyaan akka diigamtu lammiileen hunduu ni beeku.
Ani jijjiirama kana kanan deegaruufi namni biraas akka deegaru kanin gorsuuf balaa kana hambisuun biyya hundaaf taatu ijaaruufi.
5.Faallaa kanaan bara Dargiif TPLF Awurooppafi Ameerikaa warri turanifi leellistoota sirna bulchiinsa durii kan ta’an Itophiyaa dimokraatawaa taate osoo hin taane sirna Hayilasilasee boolla kaasuun ummata Itophiyaa 80% afaan amaaraa hin dubbanne dirqiin afaan tokko aadaa tokko deebisanii ijaaruudha.
6.Warri shiraaf Zaranyummaa isaaniin beekaman kun abjuu isaanii milkeessuuf kaardii Amaaraaf Itophiyaa wal jala jijjiruun taphatu. Karaa tokkoon abukaatoo ummata amaaraa fakkachuun ummata Itophiyaa kaanirra keessattu ummata Oromoo irra adda baasuun Amaarri dhiitameera sirba jettu sirbaa,naannoo Amaaraatti maqaa,hojiifi sirbi isaanii kanuma.
7.karaa biraatiin Oromiyaa(Finfinnee)gaafa dhufan immo tokkummaa Itophiyaatti kan amanan fakkaachuun lammiilee afaan amaaraa dubbatan goyyomsuuf Itophiyaa ykn du’a jechuun boo’u.
Kanarra darbuunis amala gaararra isaanii dhoksuuf Finfinnee dabalatee Harariifi kibba Itophiyaatti maqaalee adda addaa fayyadamuun akka kottee duudaa itti duuluun qabeenya isaanii nyaachuun ummata Itophiyaa kaan waliin akka inni walii hin galle gochuun itti fayyadamu.
9. Kanaafidha Afaan Oromoo akkuma Afaan Amaaraa afaan hojii federaalaa hata’u,walqixxummaan sabaaf sablammii haakabajamu waan jennuuf lammiilee Oromoo Itophiyaa warra abba dabaree,Zaranyaa jechuun maqaa isaanii isa sirrii nuuf kennuuf kan fiigan.
10. Yeroo ammaas duulli jibbaafi maqa baleessiin anaratti baname Kaayoon isaa namoota ilaalcha akka koo qaban miidhuu,biyya afaan tokko aadaa tokko amantii tokko qabdu(Assimilationist) ijaarra jechuun abjuu biraa keessa galaniiru.
11.Ani ummata Oromoo birattis ta’e lammiilee Itophiyaa kaan biratti maqaa gaariin ani qabu kan ijaarame waggoota bayeef tokkummaas gaaffii haqa Oromoo karaa ifaafi dhugaa ta’een ibsaa waanin tureefi.
12.Maqaa koo inni gaariin maalaqa ummata ykn dhiiga namaatiin kan laaqame miti
II/ Modeela lola fi karaa ittiin mo’iinsa isaanii
13.Waan 3 jedheen barreeffama koo xumura.
Namoonni shiraan beekaman kun Itophiyaa keessatti walqixxummaa fi haqni akka hin jiraanne waraana karaa sadiin gaggeessaa akka jiran beekuun barbaachisaadha.
14. Keessattuu waraana kana keessatti diinni inni guddaan ummata Oromoo waan ta’eef waranoota sadan armaan gadii mo’uuf sabaaf sablammii walqixxummaan amanan ijaaruun Itophiyaa haaraa ijaruuf qopha’uu qaba.
15. Namoonni kun biyya aadaa,afaan,amantii tokko qabdu ijaaruuf ifatti waraanni isaan banan isaan kana.
15.1. Inni jalqabaa lammiilee Itophiyaa walqixxummatti amanan,gaggeesitoota jijjiiramaa,aktivistootafi abbootii qabeenyaa keessattuu ummata Oromoof sidaamaa kallattiin miidhuu (direct violence ) karaa isa jalqabaaf filatamaadha. Duulli anarratti banames qaama waraana isa kanaati.kayoo3Kanaaf akka isaan gargaaru miidiyaalee maqa baleessiif sobaa 100 ol banataniiru.
Duuti naannoo Oromiyaa,Amaaraaf sidaamaatti ta’es qaama karoora kanaati.
15.2. Waraanni inni lammaffaa tokkumaaf walqixxummaa Itophiyaa irratti kan hojjatan keessattuu Oromoo, Somaalee fi Sidaamaa fi kkf irratti lola ijaarsa (structural war ) banuudha.
Ummanni Itophiyaa keessattu ummatni jijjirama kana fide ummatni Oromoo waanti baruu qabu Dargiif TPLF dhufanii haadeeman malee birookrasiin,ijaarsi magaalaa,ijaarsi dhabbilee amantii,ijaarsi ikoonomii,ijaarsi aadaa,ijaarsi miidiyaalee ammas kan yero Hayilesillaaseeti.
Jijjiirama kana booda jarri kun yeroo Dargiif TPLF jiru bakka itti dhokatanii ka’aa jiru. Humna biyyaafi biyya alaa jiru walitti fiduun ijaarsa sirna Hayilasilasee ACTIVE gochuuf (structural war ) bananiiru.
15.3 waraanni inni sadaffaan lammiilee Itophiyaa tokkummaaf walqixxummaa leellisuun (progressive) ta’an irratti waraana aadaa banuudha (Cultural war).
Fakkeenyaaf namni afaan amaaraa dubbatu lammii Itophiyaaf ammaya’a akka ta’e kaan immoo kan afaan oromoo ykn afaan saba biraa dubbatu zaranyaaf boodatti hafaa akka ta’e godhanii sammuu irratti hojjachuu.
CUUNFAA
16. Torban tokkoof kaan immoo waggoottan lamaan darbaniif duulli narratti baname rakko dhuunfaa narraa qabatanii miti. Isaan kun qaxaramtootafi loltoota jara kanaa waan ta’aniifi, duulli kunis anaratti qofa osoo hin taane qamoolee tokkumaafi walqixxummaa leellisan hundarattidha.
Posted on April 20, 2020, in Events, Finfinne, Information, Oromia. Bookmark the permalink. Leave a comment.


text:
Shirri maqaa filannoo fi araaraan Oromoo Walloo irratti raawwatamu jabaachuun, Uummanni Oromoo Walloo hidhattoota Naannoo Affaar kanneen MKII’n deggeramaa fi hidhachiifamaa turaniin akka rukutamuuf jecha, daandiin Walloo fi Affaariin wal-quunnamsiisu, kan ammaan dura cufamee ture akka banamu taasifamuu;
Ajjeechaan Loltoota MKII’n Konyaa Wallagga Lixaa Ona Mana Sibuu keessatti Uummata Oromoo irratti raawwatamu jabaatee itti-fufuun, Dargaggoon Oromoo Eebbisaa Waaqgaarii jedhamu, Roobii kaleessaa (Bitootessa 10, 2021) hidhattoota MKII’n Magaalaa Mandii keessatti ajjeefamuu;
Ajjeechaa fi dararaan Uummata Oromoo irratti, akkasumas, saamichii fi mancaatiin qabeenya Oromoo irratti, Konyaa Qeellem Wallaggaa keessatti, hidhattoota MKII’n raawwatamu jabaatee itti-fufee jiraachuu.


text:
Miidhama Naannoo Oromiyaatti Kiristaanota irra gahe ilaalchisee Yaadachisa Waldaan Qulqullootaa kenne
Maqaa Abbaa Kan Ilmaa Kan Afuura Qulqulluu Waaqa Tokko Ameen
Manni Kiristaanaa miidhama Ortodoksoota irra gahe ibsa isheetin:
“Ortodoksummaa isaanii qofaan haala suukaneessaa ta’een gajaraadhaan ni qalaman, qoncooradhaan ni muraman, meeshaa qara qabuu fi albeedhaan ni waraanaman, meencadhaan ni kukkutaman, uleedhaan rukutamanii dhagaadhaan tumamanii du’an, reeffi isaanii karaa irra harkifamuudhaan gidirfamaa oole, qaamni isaanii kan guyyoota hedduuf iddoo adda addaatti kufee tures garaa bineensotaatiif qallaba ta’e, dubartoonni ijoollee isaanii, abbaa isaanii fi abbaa warraa isaanii fuulduraatti ni gudeedaman, manni, qabeenyi isaan waggoota hedduuf itti dadhaban qo’annaa fi eerumsaan addaa bahuudhaan erga saamameen booda kan hafe gaazii (boba’aa) irratti firfirfamuudhaan ibiddaan gubatee barbadaa’e, namoonni mana isaanii hoo’aa keessaa buqqa’anii dukkana gannaa mana awwaalaa fi galma dallaa Mana Amantaa keessatti argamu keessatti, dhaabilee mootummaa gara garaa, akkasumas mana namoota dhuunfaa keessatti dheessanii dabarsuudhaaf dirqamanii jiru, dhibbaa hawaasummaa fi xiin-sammuutiif saaxilamanii jiru.” jechuudhaan dhugaa jiru dhiyeessite.
Biyya seerri fi mootummaan jirutti kan raawwatamee fi mirga jiraachuu lammiilee balaaf akka saaxile, gurraan kan dhagahame qofa osoo hin taane bakka sana deemuun dhugaa mirkanaa’e dha. Dhugaan kana ta’ee osoo jiruu Biiroo Dhimmoota Kominikeeshiinii naannichaatin ibsi kenname baay’ee gaddisiisaa fi miidhama gahe kan giddu gala hin godhanne ta’uu isaa argannee jirra. Waldaan Qulqullootaa hanga miidhamaa erga hubatee fi iddoo gara garaatti kan walitti qabamanii jiran beelaaf kan saaxilaman ta’uu isaanii erga hubateen booda, M/Barreessaa Muummicha Ministeeraaf, Qaamolee Nageenyaa fi mootummoota naannoleef, deeggarsa nyaataa ariifachiisaa gochuu, dabalataanis balaan biraa akka irra hin geenye xalayaawwan gaafatan barreessee ture. Waldaan Qulqullootaa kana kan taasiseef; tibba sana nyaata guyya illee dhiyyeessuuf qaamolee mootummaa caalatti filannoon akka jirre waan hubateefi dha. Ta’us, mootummaan gaaffilee dhiyaateef keessaa tokkof illee deebii kennuu dhiisuun isaa nu dinqisiisee jira. Yeroo dhiyootti baay’ee erga barfateen booda, tokko tokko qe’ee isaanii gadi dhiisanii iddoo gara garaatti erga godaanani booda, Jilli mootummaa naannichaatin durfamu gara iddoo miidhaan gaheetti imaluu isaanii miidiyaalee Sub-qunnamtii irraa hubannee jirra. Hanga fedhellee yoo barfate mootummaan rakkoo isaanii dhagahuuf, caalattiyyuu deebisee dhaabuuf carraaqqii taasisu hanga dhumaatti kan deemu yoo ta’e ni ajaa’ibsifanna; ni deeggarras.
Ta’us bulchiinsa olaanaa Mana Kiristaanaa keenyaa kan ta’e, Teessoo Paatiraarikii Manni Barreessaa Mana Lubummaa Waliigalaa ibsa dhiyeenya kenneef deebiin Biroon Dhimmoota Kominikeeshinii Naannoo Oromiyaa kenne rakkinicha hubachuun furmata bu’uuraa fi walitti fufiinsa qabu kennuuf kutannoon qabu nu yaachisee jira. Sababni kanaas caasaan bulchiinsa gara gadii jiru kan raawwatu waan caasaa olii irraa ilaaluu fi dhaga’u ta’uu isaa ti. Aangawoonni (abbootiin tayitaa) mootummaa olaanaan waa’ee lammiilee miidhamanii ibsa tokkoyyuu kennuu dhiisuun isaanii, hirmaattoota gadda isaanii ta’uu dhiisuun isaanii wanti agarsiisu akkuma jirutti ta’ee, qaama aangoo irra jiruun ibsi akkasii kennamuun isaa, ammas caasaan mootummaa hubannoon inni qabu fi furmaatni inni kennu sadarkaan isaa laafa ta’uusaa agarsiistuu ta’ee fudhatamuu danda’a. Gochaan dhugaa aguuguu kun immoo waan gara fuulduraatti dhufuuf akka hin raawwanneef kutannoon hojjachuu irratti yaaddoo nurra bulchee jira. Gidiraa uummata irra gahu dhaabuu fi miidhaawwan uummata Kiristaanaa irra gahaa jiru oolchuuf, mootummaan xiyyeeffannoon akka hojjatu irra deebidhaan gaaffii keenya dhiyeessuuf dirqamnee jirra.
Guddinaa fi bal’ina rakkinichaa, akkasumaas kan qo’atamee fi kan qindaa’e ta’uu waggoota lamaan darban keessatti Kiristaanota irra, keessayyuu Naannoo Oromiyaa keessatti rakkinni fi gidiraan gahaa jiru yeroo kamiyyuu caalaa kan dabalaa dhufe dha. Miidhaan kun bifa dachaa qabaachuu danda’us Kiristaanota irratti kan xiyyeeffatee fi duula kiristaanummaa naannicha keessaa balleessuu ta’uu isaa garuu adeemsa seenichaa fi miidhama geessisuuf haalota yeroo isaan filatan irraa hubachuun ni danda’ama.
Itiyoophiyaatti waggoottan soddomman darban keessatti Kiristaanotni gidiraa fi ajjeechaawwan gurguddaa darban yeroo qorannu jijjirama sirna mootummaa bu’uura kan godhatan ta’uu isaanii hubannee jirra. Jijjirama mootummaa fi seenessa siyaasaa haaraa bara 1983 bu’uureeffachuun bara 1983 fi 1984 Harargee fi Arsiitti Kiristaanonni baay’een haala baay’ee suukkanneessaa ta’een ajjeefamaniiru, qabeenya isaanii saamamaniiru, akka buqqa’anii fi godaanan taasifamaniiru.
Yeroo sanaa kaasee itti fufuun dhiibbaan garaa garaa filannoo bara 1997 sababa godhachuun immoo dhiibbaa siyaasaa biyyattii keessatti taasifame sababa taasifachuun bara 1998-1999 ammas Harar, Arsii, Alu Abbaa Booraa, fi Wallaggatti kiristaanota irratti ajjeechaa guddaan, buqqa’uun, barbadaa’insa qabeenyaa, akkasumas gubannaan Mana Kirisataanaa raawwatamee jira. Kanatti aansudhaanis, bara 2002-2003 ammas yeroo filannoo eeggachuun miidhawwan Kiristaanota irratti raawwatamanii jiru. Kana booda garuu hangi fi aguuggin balaa garaa garaa ta’us Kiristaanota irratti miidhaan sukkaanneessan adda hin cinne keessayyuu:- Harargee, Arsii fi Baaletti raawwatamaa turee jira.
Waggoota lamaan darbanitti kan gahe garuu, kan hanga ammaatti raawwatame hundaa irraa haalaa fi bal’ina iddootinis adda kan ta’ee fi sukkanneessa akka ta’e hubachuun nama hin rakkisu. Miidhaa Adoolessa 28 bara 2010tti Mootummaa Naannoo Somaaletti raawwatamee eegalee, naannoo Oromiyaa garaa garaatti, iddoowwan Murtaawoo Naannoo Uummattoota Kibbaatti miidhaawwan baay’ee sukkanneessaa ta’an raawwataamaa turanii jiru. Keessumayyuu bara darbe Adoolessa 11/2011 Godina sidaamaatti kan raawwatame fi goodina Silxeetti walitti fufiinsaan kan rawwatameen alatti miidhamni guddaan kan gahe Mootummaa Naannoo Oromiyaa keessatti dha. Naannawaa Finfinnee Buraayyuu fi Laga Xaafotti kan raawwatamanii eegalee bara kana ji’a Onkololeessaa, Amajjii fi Waxabajjiitti kan rawwataman baay’ee gaddisisoo fi miidhaawwani bal’inaan raawwataman add durummaan ka’uu kan qabanii dha.
Walfakkaatiinsa amala miidhaawwanii ilaaluuf akka nu gargaaruuf, Waggoota 29’n darban miidhaawwan gahan yoo ilaallu:-
- Si’aayina siyaasa fi ce’iinsa aangoo biyyattii dahoo godhachuun isaanii agarsiisa tokko dha. Jijjirama mootummaa bara 1983 hanga filannoo bara 1997tti, filannoowwan sana booda turanii fi tasgabbii dhabiinsa muraasaa kaasee hanga ajjeechaa Artistii Haacaaluu sababa godhachuun raawwatameetti, ta’iiwan tokkoon tokkoon isaanii akka carraa gaaritti fayyadamuun Kiristaanota ajjeesuu, buqqisuu fi raawwiin suuta suutaa naannoo sanaa Kiristaanota balleessuu raawwatamaa ture. Kunis balaa sanaaf uuwwisa gahaa kennuuf of-eeggannon kan hojjatu, itti yaadee fi karoorse qaamni raawwatu jiraachuu isaa akeeka.
- Balaa hundaanuu Kiristaanotni qooqa hunda dubbatan saaxilamtoota miidhamichaa ta’anii jiru. Tasa itti makamanii yookan Kiristaanota balaa irraa bararuuf seenanii yoo ta’een alatti, balaawwan hundaan jechuun hanga nama dandeessisutti Islaamonni dubbattoota qooqa kamiyyuu ta’anii fi Itiyoophiyaanota Ortodoksin ala ta’an irra miidhamni kun hin geenye. Kanneen biroo miidhaan kan irra gahe sababoota lamaani dha. Tokkoffaa adeemsa ofirraa ittisuu keessatti yookan tarkaanfii mootummaan fudhatuun yoo ta’u, lammaaffan immoo balaa Kiristaanota irratti fudhameetti makamuun yookan immoo akka Shaashamannee fa’atti gamoo Kiristaanotaa yeroo guban Kireeffatanii keessa kan jiran hordoftoonni amantii Islaamaa yoo waliin jiraatan qofa dha. Kanaan alatti haala adda ta’een itti akeekamuun kan miidhaman nu hin mudanne. Kunis barootaf jaalalaa fi waldeggaruun kan waliin jiraatan Muslimotaa fi Kiristaanota kan bakka hin buune, Kiristaanota miidhuu galma godhatee kan socho’u humni mankaraasisaan qaamota lamaan walitti buusuuf yaalu jiraachuu isaa.
- Miidhawwan baay’eetti dubartoonni Kiristaanotni ni gudeedamu; miidhaawwan bara 1983-1984 fi naannawa jimmaatti immoo dirqisifamanii haadha mana namoota isaan gudeedani ta’anii kan hafanis jiru.
- Balaawwan iddoowwan tokko tokkotti muudataniif garee mankaraasisaa Islaamaa maqaadhaan caqafaman taajjabnee jirra. Fakkeenyaaf 1983/4 Arsiitti kan taasifame garee mankaraasisaa Islamaa Jaarraa jedhamuun miidhaan akka irra gahe Kiristaanootni yeroo gara garaatti caqasanii jiru.
- Naannoo baay’eetti namoonni balaa geessisan deeggartoota caasaa mootummaa irra jiran walitti hidhata waan qabanii fi ofirraa ittisuuf qofa osoo hin taane caasicha Kiristaanota himachuu fi hidhuuf itti fayyadhamanii jiru.
- Mootummma Naannawa Oromiyaatti dhimmicha bifti sanyummaa kennamuufis, Kiristaanotni Oromoos bara 1983 eegalee miidhamtoota ta’uu isaanii hubachuu dandeenyee jirra. Ibsitoota balaawwan Onkololeessaa fi Waxabajjii/2012 gahanii:-
- Iddoowwan hundattiyyuu miidhaawwan Kiristaanota ciccimoo irratti xiyyeeffatani ta’uun saanii;
- Naannoowwan balaan Kiristaanota irra gahetti humnoonni nageenyaa mootummaa miidhaa sana ittisuuf yaalii tokkoyyuu gochuu dhiisuu isaanii;
- Qaamonni aangoo mootummaa irra jiran hirmaattota balaa sanaa ta’uun qabeenya mootummaa yakka sanaaf oolchuu isaanii;
- Naannoowwan baay’etti qaamoleen caasaa mootumma irra jiran deeggartoota balaa sanaa ta’uu;
- Balaan booda sababa barbaaduun Kiristaanota balaa irraa hafan himachuu fi hidhuu;
- Warren balaa sana of irra ittisanii fi kanneen biroo baraaruuf socho’an hidhaaf saaxilamuu;
Yeroo balaatti kan mul’atan miidhaawwan kunniin ta’e jedhamee itti karoorfamuu fi itti yaadamuun kan raawwataman yoo ta’an; erga balaan gahee booda immoo:-
- Warren miidhaamaniif nyaata guyyaa illee caasaan mootummaa dhiyeessu dhabamuu;
- Buqqaatoota deebisanii dhaabuuf carraaqqiin mootummaa quubsaa ta’uu dhabuu
- Dhimmoota kana irratti mootummaan gadda isaa kan hin mul’isne, ibsoonni kennamanis haalicha daran kan jabeessanii fi Kiristaanotni miidhaman mootummaa irratti amantaa akka hir’isanii fi yaaddoo dabalataa kan itti uume, qaamolee gochaa kana hawaasa addunyaaf beeksisan saalfachiisuu yaaluun kun mootummaan miidhama kana waan deeggaru fakkeessee jira.
Kanaafuu mootummaan rakkinichi ulfaataa fi yaaddessaa ta’uu isaa hubachuudhaan wabii lubbuu lammiilee eegsisuun itti gaafatamummaa isaa bahuu qaba. Gaaffilee armaan gadiif deebii ariifachiisaa kennuun lammiilee gidiraa keessa jiraniif aantummaa isaa mirkaneessuun akka irra jiru hubachiisuu barbaanna.
Kanaafuu Mootummaan:-
- Hunda dursuun gocha kana ifatti abaaruu fi miidhamtoota bira dhaabbachuu;
- Qaamota balaan irra gahe hunda haala sirrii ta’een daawwachuun hojii jajjabeessuu, tasgabbeessuu fi hojiin abdii kennuu hojjatamuun lubbuu isaaniif wabii akka kennamuuf;
- Beela fi rakkina keessa kan jiraniif deeggarsa yeroo akka kennuuf;
- Balaa kana keessatti caasaan mootummaa hirmaataa waan ta’eef, qabeenya barbaadaa’ee fi lubbuu bade hundaaf hojiiwwan sirreeffamaa sirrii akka hojjatu;
- Qaamota badii kana keessa harka qaban hunda seeratti dhiyeessuun, kanneen biroof baruumsa kan ta’u adabbii walsimataa fudhachuun haqa akka mirkaneessu;
- Qaamooleen mootummaa olaanoon qaamoolee miidhaman caalaa, qaamota balaa geessisanii fi itti gaafatummaa isaanii warra seeran hin baanef hojii abukaattoo dhaabachuu fakkaatu irra akka of qusatuu fi ibsa Kiristaanota miidhaan irra gahetti gadda dabaluu fi abdii kutachiisuu irraa akka of qusattan isin hubachiisna.
Walumagalatti Waldaan Qulqullootaa itti-fufiinsa balaa kana irratti yaaddoo waan qabuuf; gama mootummaatin ejjannoo fi qophii cimaan jiraachuu akka qabu ni yaadichisa. Kana ta’uu isaatinis kanaan booda miidhaan dabalataa kamiyyuu akka hin geenye, mootummaan karaa sirriidhaan rakkinicha hubachuun hojiiwwan gaarii jalqabaman cimsuun, hojii deebisanii dhaabuu, eegumsaa fi wabii lubbuu kennuu cimsee akka hojjatu kabajaan gaafachaa, lammiilee keenya deebisanii dhaabus ta’ee, deeggarsa barbaachisu hunda kennuuf qophaa’aa ta’uu keenya ni ibsina.
Haa ta’u malee mootummaan akka kanaan duraatti rakkinicha maal na dhibdeedhaan kan bira darbu yoo ta’ee fi mirga lammiilee kabachiisuuf itti gaafatamummaa isa irra eegamu kan hin baane yoo ta’e, Kiristaanoota Ortodoksoota ta’e jedhee gidiraaf dabarsee akka kennee fi Ortodoksoonni hundi balaa of irraa ittisuuf filannoo biraa akka fayyadamnuuf mootummaan dhiibbaa akka godheetti amannee akka fudhannu kan nu taasisu ta’uu isin beeksiisuu jaalanna.
Gargaarsi Waaqayyoo nurra adda hin bahin!
Qaammee 2 Bara 2012 B.A.