text:
Irreecha bara 2013 Kana’ratti Hundi Keenyaa Harka Wal-Qabannee Wayyaanee Haa Balaaleffannu
Baareentuu Gadaa irraa*
Irreecha bara 2013 Kana’ratti Hundi Keenyaa Bakka Itti Ayyaaneeffannutti Harka Wal-Qabannee Dhiittaa Mirga Namoomaa fi Ukkaamsaa Wayyaaneen Nurraan Gahaa Jirtu Haa Balaaleffannu, Adduunyaattis Sagalee Keenya Haa Dhageessifannu!
Impaayera Itiyoophiyaa keessa ayyaanoonni fi qophiileen sabaa fi sablammoonni biyyatti heeddumminaan irratti hirmaatan danuu dha. Ayyaanoonnii fi qophiileen kun baay’een isaanii kan amantiidhaan walitti hidhaman yoo tahan kaan isaanii ammoo kan mootummoonni abbootiin irree Impaayerittii bulchaa turanii fi jiran dirqiidhaan akka uummattoonni biyyattii irratti hirmaatan taasifamanii dha. Qophiilee fi sirni kabaja ayyaanota uummattoonni biyyattii keessattuu uummanni Oromoo heddumminaan fedhiidhaanis ta’ee dirqiidhaan irratti hirmaachaa ture heddu kaasun ni danda’ama. Kanneen uummanni Oromoos ta’ee saboonni Impaayera Itiyoophiyaa keessa jiran fedhiidhan irratti hirmaatan keessaa ; kan akka guyyaa Irreecha/Waaqeeffannaa, Iida, fi guyyaa Dhaloota Kiristoosii fi kanneen biroo kaasuun ni danda’ama.
Itiyoophiyaa keessatti qophiilee dirqamaan mootummoonni abbootiin irree humnaan akka uummattoonni biyyattii bahanii kabajan taasisaa turanis heeddu tarreessuu dandeenya. Akka fakkeenyaatti bara mootii H/Sillaasee “guyyaa dhaloota isaa fi hangoo itti qabate” uummanni bahee kabajuun, hiriiruun, isaaf sagaduun dirqama ture. Bara Dargii ammoo guyyaa” Abiyootii” bahanii hiriiraan kabajuu diduun nama adabisiisa, farra warraaqisaatiis nama taasiisa. Bara ammaa; bara wayyaaneen uummattoota Impaayera Itiyoophiyaa keessa jiran humnaan dhiittee saamaa bulchaa jirtu kana keessa ammoo wanti hunduu caalaatti cimee guyyaan hiriiraa fi ayyaanaa mootumichaa dachaa heedduun dabaleera. Kan akka “Ginboot 20, ye higga mangisti qan, ye biheerasabooch qan, Ye baandiraa qan”, fi kanneen kana fafakkaatan hedduu dha. Irratti argamuuniis dirqama.
Qophiilee fi ayyaanoota mootummoota abbaa irreetiin qophaawan kana hundumaa yoo walitti qabnee laallu garuu kan faayidaa uumataatiif qophaawan osoo hin taane; sirnoota abbootii irree kana dheereessuuf kan akka waltajjii holoolaatti tajaajilanii dha. Mootummaan wayyaanee / IHDG ammoo sirumaawuu hiriiraa fi ayyaanoota ofii qopheessee uummattoota biyyattii humnaan irratti hirmaachisu itti hanqannaan yeroo ammaa kana akkuma argaa fi dhagahaa jirru sirna Irreecha/waqeeffannaa, Guyyaa ayyaana amantaa Musliimaa, Kiristaanaa fi kanneen biroo waltajjii sanarratti argamuun keessas galuudhan akkan ani isin qajeelcheetti deemaa, akkan ani fedhuu fi hawwutti tarkaafadhaa jechaat jira. Guyyaa ayyaanni akka Irreecha, Iidaa, kiristaanaa fi kanneen biroo kabajaman dabbaloota isaa bobbaasuun amantii gara dirree siyaasa wayyaanee/IHDGtti jijjirat jira. Oggantoonni amntoolee kanaa akka isa faarsan, akka isa deeggaranii fi isaaf sagadan taasisaat jira. Haala kanaanis uummattootaa fi Ordooftoota amntii gar-gar keennaa fi gurshaa adda addaatin qooduun wal dura dhaabbachiisuuf amma danda’e wixxirfachurratti argama. Yoo dafee itti yaadamee deemsi isaa kun gabaabatti cite malee gochaan wayyaanee kun uummata gabrummaa jala jiruf, uummata bilisummaa dheebootee jiruuf balaa guddaa qaba. Oolee bulee rakkina wal-xaxaa uumuu danda’a.
Uummattoonni biyyattii yeroo sirna waaqeeffannaaf, adaa isaanii agarsiisuudhaaf, ykn dirqiisiisa mootummaa wayyaaneetin iddoo tokkootti wal argan/dhufan ykn hiriira adda addaarratti hirmaatan waa heddu dalaguu danda’u. uummattoonni cunqurfamoonni biyyattii keessa jiran shira wayyaaneetiin wal-dura dhaabbachuu dhiisanii iddoo waaqeeffachuuf walitti qabamniittis haa tahu iddoo hiriira adda addaatiif walitti dhufanitti humna isaanii iddoo tokkootti walitti dhufe sana faayidaa walootiif, kabajamuu mirga isaaniitii fi bilisummaa isaanitiif oolfachuu danda’u. Keessattuu uummanni Oromoo yoo itti yaadee, karoorfatee ka’ee mirga isaa kabachiifachuuf iddoon akka Irreecha, masijiidaa fi mana amantaa kiristaanaa bakka olaanaa qaba. Madda jijjiramaa fi sirreefama sirnaa ta’uu danda’a. Kanaaf fakkeenya guddaa tahuu kan danda’u qabsaawaa mirga gurraachoota Ameerikaa kan ture DR. Maartine Lutter King 2ffaa dha. Ka’uumsi nama kabajamaa fi jaalatamaa kanaa fi Ordoftoota isaa mana amantaa Kiristaanaa ture waan ta’eef.
Har’a Impaayera Itiyoophiyaa keessatti fedhii fi dirqiidhaan Ayaanaa fi qophiilee gara garaa sababeeffachuun walgahii fi hiriirri hedduumaatee jira. Keessattuu ayyaanootaa fi qophiilee fedhii uummataatiin qophaawanirratti kan hirmaatan lakkoofsaanis haata’u fudhatamummaadhan iddoo olaanaa qabu. Sabaa fi sablammoonni hedduuniis ayyaanoota kanarratti ni hirmaatu. Carraan akkasii ammoo uummatoota cunqursaa fi gabrummaa jala jiraniif keessattu uummata akka Oromootiif carraa faayidaa guddaa qabuudha. Kan yeroo ammaa kana biyyoota gara garaa keessatti argaa fi dhagahaa jirus kanuma. Uummanni ayyaanoota adda addaa kana kabajuuf walitti dhufes haa tahu inni dirqamaan mootummaaan baafame eennaa mirga isaa fi bilisummaa isaaf falamatu argaina. Qaanqeen iddoolee sirni amanataa fi aadaa itti gaggeefamuu kaate yoo biyya heedduu keechatti laboobdee abbootii irree waaddituu fi hangoo humnaan qabatanirraa buuftu argaat jira.
Yeroo ammaa kana biyya arbaatti, salaata jimu’aan booda, biyya kiristaanaatti kadhannaa sanbataatiin booda, hawaasni iddichatti argame gaafii mootuummoota abbaa irreerratti kaase yoo jabeessee itti fufu argaa jirra. Kan bilisoomees kan bilisummaaf karaa gahees argaa fi dhagaat jirra. Gama uummattoota cunqurfamoo Itiyoophiyaa keessa jiraniitti yoo deebine ammoo carraan fi iddoon gaafilee akkasii; gaafii mirgaa , dimookiraasii fi bilisummaa itti kaasan hedduu dha. Inni tokko hiriira mootummaan koottaa na deegaraa jedhee humnaan isaan baasurratti isuma mootumaa wayyaaneetti gargaluudhaan jibbaa fi diddaa qaban agarsiisuu fi ofirraa fonqolchuuf gamtaan sochoo’uu yoo tahu; inni lammataa ammoo manneen amantaa adda addaa fi bakka akka Irreechii itti kabajamuuutti gaafii fi jabba mootummaa abbaa irreef qaban sagalee tokkoon ol-fuudhanii adduunyaaf dhageesifachuu dha.
Muuxannoo fi dhugaa adduunyaa kanarratti argaa jirruun abbootiin irree keessattuu kanneen akka wayyaanee uummanni gocha isaanii hiriira bahee akka balaaleffattuf hin heyyaman. Mootummaa akka wayyaanee kan hiriiraa hin heyyamne kana ofirraa buusuuf ammoo carraan jiru uummanni cunqurfamaan akka Oromoo wayitii ayyaanootaa fi sababa adda addaatiin walitti dhufu mormii fi jibba mootummaa abbaa irreef qabu tokkummaan dhaabbatee adduunyaaf agarsiisudha. Isa aksiitiif ammoo sirni akka ayyaanaa Irreecha Bishooftuu fi Oromiyaa Iddoo gara garaatti kabajamuu iddoo olaanaa qaba.
Uummanni Oromoo mootummaa abbaa iirree fi saamichaa wayyaanee ofirraa buusuu fi gocha isaa gara jabinaa kana adduunyaatti muldhiisuuf carraalee qabu hundattuu fayyadamuu qaba. keessattuu dargaggeessi/Qeerroon/ Oromoo karaa saaquudhaan adda duree tahuun fardii dha. Uummanni Oromoo Qabsoo hidhannoo dhaaba ijoolleen isaa ijaaran ABOdhan gaggeeffamu cinaatti bakka jirutti gurmaawee murna isa saamaa , ajjeesaa fi hidhaa jirtu wayyaaneerratti sagalee diddaa gabrummaa dhageessiisuu qaba. wayyaanee ofirraa buusuuf lafa amantaa isaa, aadaa fi duudhaa isaa itti gaggeessuu hundattuu sagalee diddaa dhageessifachuun murteessa dha.
Akkuma beekamu dhuma fulbaanaa kanarra ayyaanni Irreecha uummata Oromoo guutuu biyyatiiraa dhufu fi jaalattoota aadaa isaatiin sirna hoo’aadhaan ni kabajama. Sirni kabaja Ayyana Irreecha Oromoon miliyoona hedduun lakkaawwamu irratti argamu kun ammoo sirna achumatti wal arginee Irreeffannee sirbinee, dhiichifnee gallu qofaaf oolu tahuu hin qabu. Akkuma biyyoota Arabaa fi biyyatoo amantiilee biraa hordofan keessatti argine iddoon akkasii madda jijjiramaa fi mirga ofii itti kabachiisuuf socho’an ta’uu qaba. Ummanni Oromootis kana hubachuun sochii isaa cimsee irree tokkoon sirna Irreecha booda mirga isaa wayyaaneedhaan sarbame gaafatachuu qaba. Kanarratti dargaggeessi Oromoo /Qeerroon/, sabboontoonnii fi jaalattoonni bilisummaa Oromoo uumata cinaa goruun gaafii uummataichaa adduunyaaf calaqqisiisuudhaaf of qopheessuu qabu. uumata sochoosuudhaan, ijaaranii iddoolee akkasii baayyee murteessaa tahanitti akka sagalee tokoon rakkina isaa beeksifatu gahee guddaa taphachuu qabu. Iddoo mirgii fi bilisummaan isaa wayyaaneedhaan sarbamee, ijoolleen isaa ajjeefamaa fi hidhamaa jirtutti dhiichisee, Irreefatee galuu qofti Oromoof Gammachuu hin kennu.
Dhiichisanii sirbanii “kan baranaa kan bara egareetiin nu gahii” jedhanii irreefatanii galuun yoo mana nagahaa, tasgabaahaa fi kan ofii qabaatanii dha. Kan Oromoon keessa jiru gabrummaa dha. Gabrummaa kana jalaa baanee abbaa biyyaa fi abbaa malkaa ta’uuf ammoo hundii keenyaa carraa aragannee fi qabnuun mirga keenyaaf falmachuutu nurraa eegama. Birraan kunis yoos; birraa jijjiramaa, birraa bilisumma taha. Kanaafuu ayyaana Irreecha bara 2013 kan akka walii galaatti magaalaa Bishooftuu Hora Arsadiitti kabajamurrattis ta’ee Malkaa Oromoon qabu maraarratti mirgaa fi bilisummaa keenyaaf sagalee keenya tokko goonee ol kaafnee yaa iyyinu, Adduunyaatti haa dhageechifannu! Yoo Abbaan iyyate Ollaan namaaf mirmata waan ta’eef!
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
Comments are closed.


c: text/html

text:
Gandummaa, Naanummaa, Amantii fi Oromummaa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti
Abdii Boruutiin*
Waayeen kun afran: gandummaa, naanummaa, amantii fi Oromummaan qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti gahee maal taphatu? Gaheen isaan taphatan hoo gaarii dha moo badaa dha? Kamtu gahee gaarii taphata, kamtu gahee badaa taphata? Kamtu qooda gaarii gumaacha, kamtu qooda badaa gumaacha? Waayee kana ilaalchisee gaafiilee baay’eetu ka’uu danda’u. Haa ta’u malee, barruu kiyya kan har’aa keessatti, gaafiilee asitti ka’an kanaaf deebii kennuu ykn barbaaduun yaala. Gaafiilee kanaaf deebii otuu hin barbaadin dura garuu waayee’uma kana afran irratti waan tokko tokko jechuun barbaada.
Dhaloota, guddina fi jireenya ilmaan namootaa yoo ilaalle, namni tokko nama lamarraa dhalata, isaanis haadha fi abbaa dha; dura isaanuma lamaan kana beeka, isaanuma hubatas. Kanatti aansee maatii fi fira dhiyoo baraa deema; isaan kunis obboleessa, obboleettii, adaadaa, heessuma, abbeeraa, akkawoo, akaakayyuu fi kan kana fakkaatanii dha. Yoo guddatee sirriitti of baraa deeme, bakkee dhalootaa (bakkee itti dhalate) fi ganda keessatti guddate sana sirriitti bara. Gandi kun eessatti ykn naannoo kamitti akka argamu beekuuf yaada babali’saa deema; achumaanis naannoo kam akka ta’e barachaa fi beekaa deema jechuu dha. Sababa adda addaatiin fakkeenyaaf barumsa fi/ykn hojii dhaan kan ka’e naannoo biraa ykn kutaa biyyaa kan biraa yoo deemu fi hawaasa biraa keessa jiraatu, waan ofii sana yaada; warra ofii, maatii fi fira ofii kana bira illee dabree ganda itti dhalate sana fi naannoo itti guddate sana yaada. Kun seera’uma uumaa ti.
Biyyaa biroo ykn hawaasa haarayaa keessa kan jiraatan, keessumaayuu biyyaa alaa biyya faranjii keessatti namoonni ganda fi naannoo tokko keessaa dhufan kan wal barbaadanis, waayee’umti dhalootaa sun waan walitti isaan harkisuuf malee, dhiphina ilaalchaa kan isaan gandummaa ykn naanummaarratti qabaniin kan ka’e waan ta’u natti hin fakkaatu; kun ilaalcha kooti. Haa ta’u malee, waayee kana namoonni hunduu yeroo hundaa akkanatti hin ilaalan ta’a. Namoonni tokko tokko naanummaa fi gandummaatti waan amananiif, dhiphina ilaalchaas waan qabaachuu malaniif, hawaasa keessatti walqoqqooduun akka uumamu fi cimu illee godhu. Kun karaa lamaan ilaalamuu danda’a. Tokko, otuu hin beekin; waayeen akkanaa kun diigaa akka ta’es otuu hin hubatin warra sababa dhuunfaatiin rakkoo kana uumanii dha. Karaan biraa ammoo warra yaada oftuulummaatiin; anatu caalaa beekaa dhaan; tuffii kan birootiif qabaniin kan ka’e waayeen gandummaa fi naanummaa akka calaqifamu godhuu dha.
Gara amantiitiin yoo ilaalle ammoo, akka ilaalcha kiyyaatti, abbumti fe’ee amantii wajjin hin dhalatu; amantiin kan namni tokko yoo guddatee of bare booda argachuu ykn qabaachuu danda’u dha jedheen yaada. Kun karaa lamaan argamuu danda’a. Inni tokko amantii warri (abbaa fi haati) isaa qaban fudhachuu dha. Inni kan biraa ammoo hawaasa keessa jiraatu keessatti amantii ofiif fedhe ykn barbaade filachuu fi fudhachuu dha. Waayeen kun biyya fi aadaa keenya keessatti baramuu fi beekamuu baatu illee, biyyoota alaa tokko tokko keessatti, bakkee diimookraasiin aadaa ta’e keessatti fi hawaasa baranee keessatti namni tokko amantii barbaade hordofa; amantii dur qabu illee jijjiiree kan biraa fudhachuu danda’a. Kana godhuu dhaaf garuu sababoonni gara garaa jiraachuu qabu; fakkeenyaaf fuudha fi heerumsa keessatti tokko amantii tokkoo fudhachuu danda’a jechuu dha. Haa ta’u malee kun seera uumaa otuu hin taane, fedhii dhuunfaa ti.
Waayee gandaa, naannoo fi amantii gabaabinaan erga ilaalle booda amma gara Oromummaatti haa deebinu. Oromummaan gabaabumatti “eenyummaa Oromoo” ti. Afaan, aadaa fi seenaa tokko qabaachuu agarsiisa; kan dhalootaan, uumaa waaqaa/rabbiitiin argamu dha; kan jijjiiramuu hin dandeenyee dha. Oromoo kan tokko godhu Oromummaa dha. Nuyi ilmaan Oromoo bakkee feenetti dhalannee haa guddannu; naannoo ykn kutaa kamiyyuu keessaa haa dhufnu; amantii feene haa qabaannu; eenyummaan keenya tokko. Oromoo taanee dhalanna, Oromoo taanee guddanna, Oromoo taanee jiraanna, Oromoo taanee duunas; jibbinu illee kana jijjiiruu hin dandeenyu. Akka xurii qaamaa ofirraa dhiqnee qulqulleessuu hin dandeenyu. Wal jaalannus, wal jibbinus, waliigallus, waliigaluu dadhabnus, tokkoomnus, gara gara facaanus, ilaalcha adda addaa qabaannus eenyummaa keenya Oromummaa kan nurraa fudhatu hin jiru. Kan walitti nu fidu, kan waliin qabnu eenyummaa keenya Oromummaa dha.
Egaa, gara gaafiilee kanaa olitti ka’anitti deebi’uu dhaaf, gaafii isa duraatiif deebii gabaabaan : gandummaa, naannummaa, amantii fi Oromummaan qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti gahee guddaa taphatu, garuu gaheen isaan taphatan gaarii ykn badaa ta’uu isaa ilaaluun barbaachisaa dha. Akkuman kanaa olitti tuqee dabre, ganda ykn naannoo keessaa dhufaniif ilaalcha kophaa qabaachuun; waayee kanaaf illee dursa kennuu yaaduu fi yaaluun uumaa’uma namaa waan ta’eef, kun akka badaatti ilaalamuu waan qabu natti hin fakkaatu. Namoonni ganda ykn naannoo tokko keessaa dhufan wal barbaaduu fi walitti siquun kan biraa jibbuuf otuu hin taane, waa baay’een waan isaan walitti harkisuufi jedheen yaada. Gara amantiitiin yoo ilaalles akkasuma. Kanaaf, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatti, hawaasa tokko keessatti waayeen akkanaa yoo mul’atu, kun akka waan badaatti ilaalamuu hin qabu.
Haa ta’u malee, waayee kanatti fayyadamanii, isaan kana meeshaa godhatanii, eenyummaa ofii kan waliin qaban dagatanii, Oromummaa hirraanfatanii sababa adda addaatiin ykn jibba dhuunfaatiin wal qoqqooduun; kun naannoo kana, sun naannoo sana; kun amantii kana, sun amantii sana jedhanii gara gara wal hiruun; tokkummaatti gufuu ta’uun, kana bira illee dabranii akka diinaatti wal ilaaluun; diina waliin qaban “gabroonfataa” dhiisanii ofiif walirratti duuluun; humna walii dadhabsiisuun badaa qofaa otuu hin taane diigaa dhas; kun farra tokkummaa ti. Akka dhukkuba qoricha hin qabnee ykn hin argannee ti. Yoo eenyummaa ofiitiif “Oromummaa” dhaaf dursa hin kennine, yoo isa kana duubatti hanbisanii waan biraatiif kan dursa kennan ta’e, kun summii jibbaa hawaasa keessa facaasuu dha jedheen amana. Waayee akkanaatiif qorichi ykn furmaanni maali? Furmaanni rakkoolee akkanaa kan argamuu danda’u yoo Oromummaatti amanne fi isa kanaaf hunda caalaa dursa kennine qofaa dha.
Gaafiilee: Qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti, Kamtu gahee gaarii taphata, kamtu qooda gaarii gumaacha? fi Kamtu gahee badaa taphata, kamtu qooda badaa gumaacha? jedhaniif akkuman kanaa olitti ibsuu yaale, kan gahee badaa taphatan ykn qooda badaa gumaachan yoo Oromummaan dagatame ykn hirraanfatame fi yoo kanaaf dursi hin kennamne dha; yoo eenyummaa keenyatti hin amannee dha. Yoo kanaa alatti waan biraatiif dursa fi bakkee guddaa kan kenninu ta’ee dha. Dhugaan jiru fi kan nama hin mamsiifnne; jireenya hawaasaa keessattis ta’ee qabsoo bilisummaa Oromoo kana keessatti kan gahee gaarii fi murteessaa taphatu fi qooda guddaa fi murteessaa gumaachu hunda caalaa “Oromummaa” dha. Yoo eenyummaa keenyatti amanne fi kanaafis dursa kennine, hawaasa keessatti nagaa fi tasgabbiin ni uumama; wal jaalachuun, wal kabajuun, wal mararfachuun, waliif na’uun, wal amanuu fi wal amansiisuun, wal obsuun kan jiraatan ykn jiraachuu danda’an yoo eenyummaa keenyaaf dursa kennine fi akka Oromoo tokkootti, akka uummata tokkootti wal ilaallee dha.
Oromoon dhiiga fi foon tokko; ilmaan abbaa tokkoo ti. Eenyummaan keenya Oromummaan kan walii ti; kan kanaa alaa hunduu kan dhuunfaa ti. Maaliif kan waliin qabnuuf dursa hin kennineree?? Uummanni Oromoo duris taanan har’a kan gabrummaa jala jiru; kan hidhamu, dararamu, ajjeefamu, hidhaan bara dheeraa fi duuti irratti murteeffamu akka Oromootti malee ykn waan Oromoo ta’eef malee, akka naannoo Walloo, Shawaa, Wallaggaa, Arsii, Baalee, Booranaa, Harargee,….. keessaa dhufee ykn keessa jiraatuutti miti. Kaayyoon qabsoo bilisummaa Oromoos Oromoo bilisoomsuu fi Oromiyaa walaboomsuuf malee, Wallagga, Shawaa, Arsii, Baalee,….. kophaatti baasanii bilisoomsuufii miti. Oromoon tokko; Oromiyaanis takka’uma. Kanaaf qabsoon bilisummaa Oromoo Oromummaarratti hundeeffamee gaggeeffamuu qaba. Yaaliin kanaa alaa diinaaf karaa baasee tolcha malee uummata keenyaaf bu’aa takka illee hin fidu. Oromummaa nu dagachiisanii, karaa biraatiin akka walqoqqoodnu kan godhan diinota keenya dha. Kun tooftaa gara gara hiranii bituu ti. Kanaaf ammoo meeshaa ta’uu hin qabnu.
Qabsoon kun akka cimu fi galii hawwame akka ga’u, tarkaanfiin duraa Oromummaa guddisuu fi summii gandummaa, naannummaa fi amantii dhaan kan ka’e hawaasa keessatti faca’e kana balleessuu dha. Akkuman kanaa olitti jedhe, ganda, naannoo fi kutaa keessaa dhufaniif ilaalcha ofii qabaachuun badaa miti. Amantiinis kan dhuunfaa waan ta’eef, kan barbaadan qabaachuun mirga abbaa fedhee ti; mirga ilma namaa ti; kana hin godhin jechuun sirriis miti; mirga dhala namaatiin mormuu ta’a. Haa ta’u malee, kan dhuunfaa akka dhuunfaatitti jiraatee, kan waliitiif ammoo dursa kennanii eenyummaa ofiitiin boonuun waan filannoo biraa hin qabnee dha. Ilaalcha adda addaa qabaachuunis uumaa’uma ilma namaa ti. Ilaalcha fi yaada gara garaa dhiyeessanii; kanarratti waliin mari’atanii; rakkoo uumame yookaanis ammoo dhimma walii tokkoof furmaata waliin barbaaduun akkasuma waan ilmaan namootaarraa eegamuu dha. Oromummaan mallattoo keenya dha; meeshaa qabsoo bilisummaa Oromootis. Kanaaf, Oromummaa dhaaf dursa haa kenninu. Isa kanatu tokkummaa ilmaan Oromoo ijaaruu danda’a. Gandummaan, naanummaa fi amantiin tokkummaa ilmaan Oromootti gufuu ta’uu hin qaban.
Galatoomaa.
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
3 Comments
-
Bayu L. Gidi:
Galatoomi Abdii Boruu.
Duraan dursee URJJII baga nagaan dhufte gamadeera waliin Urjjii hajabeesinu. Ergan kana jedhee booda, Amantiin kan nama tokooti waan fedhe haa’amanu garuu Oromumaa sa beeke achirati toko haataanu. Gandaan waliti dhufanii wal’arguun badii hinqabu garuu kanaan qabanee specialy dhaaba qabnu keesati kanaan fayadamuun badii gudaadha kanaafuu yaada Abdii Boruu gargaaraa Oromumaa keenyaan waliin haa ‘ijaaramnu qabsos haagargaaru Galatooma.
Baayyuu Gidi
-
Jima:
Hi Abdii,
Hi Bayu,
Galatooma!!. Gandummaa irra wanta barane yoo jiraate nama hin beekne tokko lafuma kaane jibuudha (Jibinsa qofaadha). Kan itti gaafatamu dura warra umurriin nu dura jiraanidha. Waan gaari osoo ijolee gorsani , har’aa gandummaan dagaage qabsoo keenya biyye hin nyachisu. Ilmi abba irra barata. Qabsaa’aa cimaa mursaadha. Akka salphaati hin argamu. Kanuma argamu, abdii saba kan ta’u itti fayyadamu yemmu qabnu, waanuma kutaan wal filleef, bu’aa osoo hin busin hamilee isaa cabee adunyaa kana irra kan darbe meeqadha. Summi akkana dhalootatti akka waanta cimaa ykn “technology” dabarsuu deemna. Abbaan ilma isaa waanta sabaa ta’u gorsa. Ilmi akka “nation buliding” hojatu gorsa. Yaada summi dabarsuu hin qabnu. Kaayyo keenya “nation building”dha. Diina biratti qabsoo keenya “tribalist” jedhama. “Tribalist” garu gandummaadhan yemmu yaanudha. “Nation” tokkotu bakka adda adaa qubatee loqoda adda adda haasa’e. Akka carraa ta’e amanitt adda addaa hordofe. Kan gamnaaf gamasitti jiraat gosa adda addaatti. Gosi adda adda yemu wal qoodu, ilaalcha “tribalist”dha malee kan biraa miti.
Kan nama gadisisu, hundi kenya ija dinaatin tokkodha. Hunda walitti qabde haleelti. Nuti garu amma waliin hojannu, amma waliin jabaannu, amma wal dhageefannu, amma wal kabajnu, diina dhageefachu, dinnaaf wal keenu, diinni akka ija hamaan isa tokko illalu mijeesu, Hamilee ofi wal cabsu kkf waliratti hojanne. pity!! Karaa tokkoon diina injifachuu barbaadna, karaa tokkon waliin hojachuu hin barbaadnu, garaa qulquluun tokkummaaf hin qophofne, saba kana walitti fidani humna gochuuf qophi miti. Hawwiin keenyaa fi gochi keenya wanta faalleesudha. Yaada akkanaa qabaanne akkamitti nama taana. Lakkofsa malee ummata waligalee jabaatu miti jechaadha???. Kan ofi hin taane namaa hin taatu. Kan dinaaf wal keenitu hin jabaatu. Wal balleesite wal dadhabsitee diina jalatti bulti. Kanaaf ummamne jechaadha???. Gochi keenya akka nama taanu fi akka humna taanu murteesadha. Carraan qabnu akkamiti ittin jiraanna (how to live with it) malee gandumma hin ballesinaa miti. Qabsoo akka hin miine, maal gochuu qabnadha. Akkamitti itti adeemu qabnadha.
-
ban:
Abdi Boru,
Yaadoliin kunneen bayyee barbachisoo fi deebi kan barbachisani dha. Kana malees OFTULTUMMAAN bakka jirutti, waliif dhagahuun, waliif dhimmuun, wal kabajuun akkasumas, democracy, walabummaan fi kan kana fakkaatan hojii irraa olchuun rakkisaa dha. Kana jechuun, gufu biliusummaa ykn kaayooti jechuu dha. Kanaaf yaadolii adda addaa kannen fakkaatan irraatti ballinaan hojjechuun, ibsuun, mariachuun ykn mariachisuun bayyee murteessaa dha. Akka fkn Somalia keessaatti akka rakkoo guddaatti kan mul’atus kanuma. Oromoonis barumsa argachuu qaba.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nelson Mandela Irraa Maal Barannaa?
Obbo Baqalaa Jiraataan barreeffamee RBO akka Gulaalametti
Gotichi Afrika Nelson Mandelan erga dhukkubsatee mana yaalatti deddebi’uu eegale irra kaasee hawasni adunyaa kanaa guutuun waa’ee isaa jala bu’ee hordofaa ture. Midiyalee beekamoon haala isaa duuka bu’ani adunyaadhaf ibsaa turan. Dhukkubsachunis ta’e duuti hiree namaa, kan nama biraa hin hafne yoo ta’eyyuu kan Mandelaa adda ture. Hawwasni adunyaa kanaa du’a goota kanaa dhga’us ta’e arguu hin barbadne jechuun ni danda’ama. Dhugadha namni akka Mandelaa silaa du’uu hin qabu. Otuu danda’amera ta’e fakkeenya qabsoo bilisummaa, nagaa, araaraa fi namoomaa ta’ee barabaraan jiraata ture. Garuu hangam jallatamaa ta’uyyuu nama ta’ee waan dhalateef qaamaan du’ee boqotuun isaa hin hafne.
Adunyaa kana irratti yeroo baayee yeroo namni tokko du’u hojii fakkeessa heddutu dalagama. Namichi yeroo lubbudhan jiru wanta inni hin ta’inii fi hin dalagin irra tuuludhan fakkeesu, saaduu, faarsu. Isa goota hin ta’inin goota jechuun, isa arjaa hin ta’inin arjaa dha jechun, isa badi dalagaa turen nama haqqatti jechuudhan faarsuun beekamaa dha.Akka ilaalcha kooti kan yeroo jalqabaatif seenaa dhugatin adunyaa marti faarsee, saadee fi gadda dhugaa gaddef Gooticha Afrikaa Nelson Mandela ti jedhen amana. Mandelaa sanyii namaa kan ta’e maratu dhugumaan faarse yoo jedhame tasumaa soba hin ta’u. Mandelaa xiqaa fi guddatu faarse. Faarsuu qofaa miti ittin boonan. Mandelaan qabsa’aa, bilisa baasaa, abbaa jaalala, abbaa araara, abbaa dhiifama fi abbaa adii fi gurrachaa jedhamee farfame.
Maalif duti nama tokko adunyaa mara yaadan walitti fidee rasee bosisee? Deebin isaa gabaabadhumatti hojii/dalagaa isaa ti. Kanaa ala homtuu hin jiru. Mandelan akkuma nama abbaa fedhee baatii sagalitti dhalate. Akkuma nama kamiyyuu harka, ija, gurraa, walumaa galatti waan namni martinuu qabu qaba. Kan inni ittin nama kaan irraa adda ta’ee sanyii namaa garaa raase garuu yaada isaa fi dalagaa isatin. Mirga ummata isaatif ni qabsa’e, wareegama barbachisus ni kaffale. Waggaa 27 mana hidhaa keessatti gidiraa arge. Falmii isaa domsudhaf gabromftan biyyaa isaa irra ture aparthid waan danda’e hunda raawwatera. Mandelaan garuu biyyi Afrikaa Kibbaa hanga isheen biyyaa walqixumaa, biyyaa dimokrasii, biyyaa olaantummaan warra adiis ta’e kan warra gurracha keessatti hin mulatne umamtutti akka boodatti hin deebine mamii tokko malee ibse. Kayyoo kanafis yoo barbachisaa ta’e lubbuu isa kennuf qopha’aa ta’uu isaa kutannoo nama boonsun mirkanese xaddacha mana murtii apartheid fuullee dabbate.
Mandelan yaadaa fi fageesanii ilaaludhan warra adii caale argame. Ummatni gurrachi Afrika Kibbaa guddaa ta’uu isaa mullise. Mandelaan akka warra xiqqatti otuu hin taane akka warra guddatti yaade. Gurracha adiin tuffate hagam akka beeka fi namooma qabus ni mullise. Aadaa araaraa fi dhifama afrikallee ni agarsise. Diina tokko erga mo’anii booda haaloo darbe irratti bahun dadhabina malee jabina akka hin taane mullise. Kun dandeetti hogganummaa Mandelan qabuu fi nama guddaa ta’uu isaa agarsise. Mandelan waan hunda caalaa dandeetti hogganumaa qabun ummata isaas ta’e hawwasa adunyaa kanaa yaadan mo’e. Ummata hogganani bakka yaadame tokkoon gahuu jechunis isa kana.
xxxxxxxxx xxxxxxxx
Nuyi Oromoon jedhu O/Baqqalaa Jiraataa, nuyi Oromoon Mandela irraa waan hedduu barachuu qabna. Akkuma isaa akka warra guddaatti yaaduu qabna. Adeemsaa fi toftaa qabsoo xiinxaludhan socho’uu danda’uu qabna. Siyaasni gabaa isa bitu qabachuu qaba. Haala qabtamaa yeroo kanaa yoo ilaalle hanga fedhe dhugaa qabatanif bakka yaadan hin gahan. Siyaasaa hawwasni adunyaa nama irraa bitu qabachun dirqama. Qabsoon siyaasaa adeemsisnus kan hawwasni adunyaa kanaa gurra kennuf ta’uu qaba jechu dha. Kan midiyaleen adunyaa kanaa hordofan ta’ee mullachutu irra jira. Dhimma kana ilaalchisee gorsa hogganaan repheloltota bilisummaa Algeria dr. Musxafaa kan jedhamu kennef Madibbaan akkas jechudhan ibse.’’Not to neglect the political side of war while planning the military effort. International public opinion is sometimes worth more than a fleet of jet fighters’’. Afaan Oromootti yoo hiikne “Osoodhuma qabsoo hidhannoof karoorfannuu qabsoo siyaasaa dagachuu hin qabnu, yaadi ummata addunyaa yeroo baayyee gati jabeessaa hoomaa xiyyaara waraanaa caalee argama” Gorsi kun kan Mandelaf kenname baroota dheeraa dura ture. Haala yeroo sanattillee qabsoon ummata tokkoo qalbii hawwasa adunyaa argachuu akka qabutti amanama. Haala harr’atti moo yaadni hawwasa adunya kanaa bayee barbachisaa qofaa miti dirqama ta’ee argamaa jira.
Kanaafuu jedhu O/Baqqalaan, siyaasni Oromoon adeemsisus kan qalbii hawwasa adunyaa kanaa hawwatu ta’uu akka qabu waan nama wal gaafachisu miti jedhen amana. Walumaa galatti Siyaasni/qabsoon mirgaa fi bilisummadhaf adeemsisamu qalbii hawwasa adunyaa kanaa akka hawwatuu fi dhageetti argatuf siyaasa ummata Oromootin walgitu yoo adeemsisuun danda’ame qofaa dha. Kana irratti yoo walif galuun danda’ame karaan qabsoo ni gababata, wareegamni kaffalamus ni xiqqata.
Waggoti 20 boodatti deebine yoo yaadane barota 1991 fi 1992 Oromoon ummata walif galee afaan tokko dubbatu ta’ee ture. Ummata humna qabu ta’ee mullatee ture. Sabaa fi sablamotni biyyatti gaddiduu Oromootif ulfna kennuu eegalanii turan. Barota sana Oromoon ummata simboo yookin adda qabu ture. Filannoo gandotaa bara 1992 adeemsisame irratti namotni ABO bakka bu’anii dorgoman sagalee ummataa guddaa argatanii Finifinnee keessatti filatamun isaanii ni yaadatama. Namootni duratti Oromoo tuffataa turan ’’ani akakayuun kiyya Oromoodha, ani garuu afaan Oromoo hin beeku jechuu eegalanii turan.’’.
Afan Oromoo nuyi harra sagantaa siyaasaa keessatti afaan hojii biyyatti haata’u jennu yeroo sana namootni otuu hin gaafatamin yookan hin dirqamin barachuu eegalan. Kana maaltu fide yoo jedhame tokkummaa, jabina jaarmiyaa, walii galuu fi afaan tokko dubbachuu keenya. Tokkummaan humna, yeroo tokkummaan jiru kabajatu jira, ulfinatu jira, sodatamutu jira. Ummattotni biyyatti Oromoon aangoo siyaasaa qabachutti dhiyate waan jedhanii yaadanif of qopheesuu eegalani turan jedchuun ni danda’ama. Angoo siyaasaa jechun maal akka ta’e ummatni ni beeka. Aangoon siyaasaa waan hundaa akka ta’e muuxannoo gahaa waan qabuf.
Ega bara sanaa asitti Oromoon aangoo siyaasa biyyatti irraa yeroodha gara yerootti fagata dhufe. Kun waggooti 20 darban kana ifatti mullatera. Sunimoo akka irranfatamnu nu taasisera. Ulfinaa qabnus nu dhabsisera. Numanuu garaa gara nu tamsase. Dhiyoo kana oduu aja’ibaa tokkotu karaa TV.’’ Esatt’’ jedhamu tamsa’e. Innis Mootummaan Itophiyaa G7 wajjin mari’achuf gaafate kan jedhu. Dhaabni G7 jedhamu kun dheengadda dhalatee yeroo ammaa kana innis biyya Eritira madhefatee socho’aa akka jiru ibsatera. Gaafin araaraa mootummaan Itophiyaa dhiyeesef jedhamu kun holoa Biranuu Naggaafaa ta’un ni beekama. Garuu kun nuf Oromodhaf ergaa maalii dabarsuf akka hololi kun deeme tilmaamuun nama hin dhibu. Isin hin jirtanii jechuu dha. Nelson Mandelaan yeroo haalli akkasi dhaba isaa ANC mudate yaade akkas jedhe: ’’ANC was in danger of becoming marginalized unless it stirred itself and took up a new method’. “ANC of secha’ee tooftaa haaraa hin baafatu yoo ta’ee balaan moggeeffamuu hamaatu isa mudata” jedhe. Kana jechuun haala jiru hubatanii toftaa jijjirudhan socho’uf qophee ta’uu jechuu isaa ti. Hogganaa qabsoo ummataa irras kan eegamuu isa akkasiti.
Siyaasni biyyatti kan adeemsisamaa jiru biyyaa keenya Oromiyaa keessatti yookin irratti ta’uun isaa ifaa dha. Dr. Gammachuu Magarsaa dhiyoo kana waan nu hubachise tokkotu jira. Maqaan Itopiyaa fi Oromiyaa walirra oole jedhe. Misensotni sabaa fi sablammota biyyatti hundi kan keessatti argaman Oromiyaa waan ta’ef Itophiyaa jechun Oromiyaa jechuu dha. Oromiyaa jechunis Itophiyaa jechu dha jedhe. Kun jechuun Oromoon ykn Oromiyaan biyya Itopiyaa jedhamtu kana akka utubaa manaa walitti qabee jirachisa jirachuu isaa ti. Waan kana ta’eef maqaa Itopiya jedhu lagachuu hin qabnu, kallatidhan Oromiyaa ilaala waan ta’ef. Amma garuu baayeen keenya damaqaa waan jirru fakkata. Gidduu kana falmii waa’e seenaa tortoraa Miniliki ilmaan habashaa afarsanin walqabatee Oromoon jijjirama yaadaa guddaa argamsisera. Kunis maqaan Itopiyaa jedhu nun Oromoo fi sabota Kush ta’an ilaala malee habashaa hin ilaaluu jechudhan paltalk irratti habashota afaan qabachisaniru. Qubattota habashotatu (Habesha settlers) biyaa keenya irratti abbaa of tasisee nutti falmaudhan biyyaa asii hin qabdan nuun jedhaa jiru malee dhugatti Itophiyaan kan keenya malee kan isaanii ta’uu hin dandeesu.
Yeroon kana jedhu Itophiyaa Oromoo qofti dhuunfatee akkuma habashotaa kophaa abbaa itti ta’ee ummatota hafan hacuuca jechuu miti. Mirga abbaa biyyummaa Oromoo mirkanesudhan sabota fi sablamota biroo wajjin biyya walqixummaa fi walkabajanii keessa jiratan umuu jechu dha. Nuyi Oromoon moo qabsoon keenya eenyummaa keenya akka hin sochonetti deebisnee gadi dhaabuu, sirna federalism dhugaa ijaaruu, biyya sabotaa fi sablamotni biyyatti waqixummadhan keessa walin jirataan Itophiyaa haaraa ijaarudhan oftuulummaa hundeedhaa buqisani ballesuu kan jedhu ta’uu qaba.
Dhugaadha sabbontotnii fi qabsa’otni gameesotni Oromoo yaada kana qabatanii dhaaba haaraa adda dimokratawaa Oromoo (ADO) jedhamu hundesani sochii irra jiran jiru. Dimokraasin aadaa Oromoo ti. Sirna gadaa Oromoo ti erga jennee dhugadhumatti dimokratawaa taanee argamuu qabna. Ammas yaada Madibaa tokkotti fayadamuun barbadaa jedhu O/Baqqalaan, innis akkas jedha: ‘’…only a democratic state, based on the will of the people, can secure to all their birthright without distinction of colour, race, sex or belief’’. Afaan Oromootti “ mootummaa/biyya dimookraatawee fi fedhii ummata irratti hundaa’e qofatu bifa, sanyii, saala, fi amantiin osoo hin qoodin mirga umamaa hundaa tiksuu danda’a” jedha. Sirni Gadaa Oromoos duratti akkasuma ture. Sirna Gadaa keessatti namni hudumtuu walqixa, garagarummaan hin jiru ture. Sirna gooftaa fi garbaa kan nutti fide halagaa dha. Sirna gadaa dimokraasii keenya kan ittin boonuu dandeenyu yoo dhalotni ammaa kun hojidhan agarsisuu danda’e qofa dha. Hojidhan agarsisu jechun moo yoo biyyatti Itophiyaa jedhamtu kana akka isheen sirna dimokratawaa irraatti ijaaramtuf Oromoon adda durummadhan socho’e qofaa dha akkuma ADO lafa ka’etti.
Hawasni adunyaa kanas kan Oromoo irraa eega jiru kanumadhaa jedhu O/Baqqalaan. Kanaafuu, nuyi Oromoon heera haaraa biyyi itopihyaa ittin bultu qopheesudhaf itti gaafatamummaa guddatu nu irra jira jedhen amana. Sabootaa fi sablamotni biyyatti Oromoo eegaa akka jiranis beekuu qabna. Ani kana qabatamatti afaan guutee dubbachuu nan danda’a, yoo xiqate ganna shanif dhabbilee siyaasaa sabota biyyatti bakka bu’an wajjin dhimma siyaasa biyyatti irratti yeroo hedduu mari’adhera waan ta’ef.
Kana mirkanesachuf yaada ummattota/ sabaa fi sablamootaa/ gaafatanii ilaaluu ni danda’ama. Harr’a haalli mija’aadha yada ummataa gaafachudhaf. Muuxannon Mandela kanaf ni gargara. ANCn dokumantii ’’freedom charter’’ jedhu qophese. Ummata biyyatifis gaafii akkas jedhu tamsase.’’ Yoo seera baasi jedhamte maal goota? Akkamiin Africa Kibbaa biyya nagaa sabi hundinuu keessa jiraatu goota? Kan jedhu ture. Yaada fi deebii ummata irraa kenname ilaalchisee Mandelan akkas jedhe: ‘’yaadii fi deebiin ummata biraa argame hedduu na raaje, hangam akka ummati aangoo fi beekumssa guddaa hin qabne yeroo hedduu geggeessitoota caalanii argamu. Yaadni ummatni kenne kun adeemsa siyaasa ANC tif bu’aa guddaa buuse. Isa irratti hunda’ee ibsa akkana jedhu baasee guutuu ummata biyyatii fi hawasa adunyatif labse. Labsin isaas akkas jedha ture: ‘’We, the people of South Africa, declare for all our country and the world to know that South Africa belongs to all who live in it ,black and white, and that no government can justly claim authority unless it is based on the will of the people’’. Gabaabaatti “Nuti, ummati Afrikaa Kibbaa, ummataa fi hawaasa adduyaa akka beeku kan barbaannu, biyyi Afrikaa Kibbaa qabeenyaa ummata ishee irra jiraatuu gurraachaa fi adii ti, mootummaan kamuu yoo fedhii ummaticha ta’e malee aangoo tokko irratti qabaachuu hin danda’u” kan jedhuudha
O/Baqqalaan itti fufuun, Nuyi Oromonis wacaa fi holola abdii kutannaa ilmaan habashatif gurra kenninee yeroo keenya ballessuu dhiisnee yaada ummata guddaa fi aadaa dimokrasii qabu tokko irraa eegamuu fi dhiyaachuu qabu tokko ummattota Itophiyaa fi hawasa adunyaatif labsuu qabna. Dhabbileen siyaasaa Oromoo walitti dhufanii ejjennoo akkasi fudhachuu qabu jedhen amana. Tarii addi Dimokratawaa Oromoo (ADO) kana irratti ni hojjeta jedheen amana. Hojjechus qaba. Kun hojii hattattama ta’uu qaba akka yaada Koo ti. Kana irratti beektoti, hayyotii fi maanguddoti Oromoo yada kana deggaran ADO cina dhabbatanii yaada isaanii gummachuu qabu. Yaadni akkasii gonkumaa akka kaayyoo gatutti yookan akka’’ revisionist’’tti ilaalamuu hin qabu. Akkuma Madibbaa mormitota keenya yaadaan caallee argamuu qabna jedhe. Seenaa abbatu tolfata malee namni namaaf hin tolchu. Oromonis akkuma Ummata Afrikaa Kibbaa seenaa isaa haresuu qaba. Nelson Mandelaa kan du’a irra hambisee adunyaa kana irratti nama mararfatamaa akka ta’uu kan godhe ilma Oromoo kapiten Guutaa Dinqaa ti. Guutaa Dinqaa guddina ummata Oromoo aduynaan kun akka beeku godhera.
Janaral Taddasaa Birruu erga Mandeladhan wal arganii booda haala ummatni isaanii keessa jiru hubatanii gara falmii mirga ummata Oromootti akka fuullefatan kan jedhu yaadni ni jira. Janaral Taaddasaan Mandelaa irraa waan baratan qabuu jechuu dha. Isaan waan baratan sana hojirra oolchuf socho’anii utuu bakkaan hin gahin hafaniru. Dhalotni Oromoo harraa kun MADIBBA irraa wan hedduu baratee siyaasa bilchataa ademsisee jireenya ummata Oromoo qofaa miti kan guutuu ummatota Itopiyaa jijjiruf qopha’uu fi hojjechuu qaba. Yoo kana goone Madibbaa irraa waa barane jechuu dandenya.
Kun yaada koo dhuunfaa ti. Namni waan of harkaa qabu darbate sodataa hin jedhamu jedha mamaksi Oromoo. Namootni keessumaa yaada kana hin fudhane akka jiran ifaa dha. Garuu akkuma Oromoon dubbi baha hin dhorkin gala dhorki malee jedhe sana maalif yaada kana dhiyeesite jedhamee abaramuu hin qabu. Yaadan garagara ta’uun kanuma jiru dha. Jechuun O/Baqqalaa Jiraataa Sweden irraa barreeffama isaanii xumuru.
Baqalaa Jiraataa
Swedeen irraa


text:
KUTAA DABALATAA
Abbaa, Ilmaafi Hafuura Qulqulluu Ilaalchisee Dhugaansaa Maalidha?
NAMOONNI barumsa Sillaaseetti amanan, Abbaan, Ilmiifi Hafuurri Qulqulluun sadansaanii Waaqayyodha jedhu. Qaamonni sadan kun qixxeedha; waan hundumaa kan danda’anidha; akkasumas jalqaba hin qaban jedhamee dubbatama. Akka barumsa Sillaaseetti, Abbaan Waaqadha, Ilmi Waaqadha, Hafuurri Qulqulluunis Waaqadha, haata’u malee, Waaqayyo tokko qofadha.
Namoonni Sillaaseetti amanan baay’een waa’ee barumsa kanaa sirriitti ibsuu akka hin dandeenye ni amanu. Haata’u malee, barumsi kun barumsa Macaafa Qulqulluu akka ta’e isaanitti dhaga’ama ta’a. Jechi “Sillaasee” jedhu gonkumaa akka Macaafa Qulqulluu keessatti hin argamne hubatamuu qaba. Haata’u malee, yaadni waa’ee Sillaasee ibsu Macaafa Qulqulluu keessatti ni argamaa? Deebii gaaffii kanaa argachuuf mee jalqaba namoonni barumsa kanatti amanan barumsa Sillaaseetiif ragaa dhiheessuuf caqasa isaan akka ragaatti dhiheessan tokko haa ilaallu.
“SAGALICHI OFII ISAA WAAQAYYO TURE”
Yohannis 1:1 akkas jedha: “Sagalichi jalqaba waan hundumaa dura ture; sagalichi Waaqayyo bira ture; sagalichi ofii isaa Waaqayyo ture.” Yohannis “Sagalichi” Yesus ta’uusaa boqonnaadhuma kanarratti ifatti argisiiseera. (Yohannis 1:14) Namoonni tokko tokko Sagalichi Waaqayyo jedhamee waan waamameef Abbaafi Ilmi Waaqa tokko ta’uu qabu jedhanii yaadu.
Kutaan Macaafa Qulqulluu kun jalqaba kan barreeffame afaan Giriikiitiin ta’uusaa yaadadhu. Yeroo boodammoo namoonni Macaafa Qulqulluu afaan garabiraatti hiikan kutaawwan Macaafa Qulqulluu kana gara afaansaaniitti jijjiiran. Haata’u malee namoonni Macaafa Qulqulluu afaan garabiraatti hiikan baay’een “sagalichi ofii isaa Waaqayyo ture” jedhanii hin hiikne. Maaliifi? Beekumsa Macaafa Qulqulluu afaan Giriikiitiin barreeffame ilaalchisee beekumsa qabanirratti hundaa’uudhaan jecha “sagalichi ofii isaa Waaqayyo ture” jedhu haala kanarraa adda ta’een hiikamuu akka qabu hubataniiru. Akkamitti hiikamuu qabaree? Fakkeenyonni muraasni kanaa gaditti dhihaataniiru: “Sagalichi waaqa ture.” (Za Niwuu Teestaamant iin aan Impruuvd Varshin) “Sagaleen Waaqayyoo wajjin ture, akkasumas amala isaa wajjin wal fakkaatu qaba ture.” (Za Tiraansileetars Niwuu Teestaamant) Hiika Macaafota Qulqulluu kanarraa hubachuun akka danda’amutti, Sagaleen ofumasaatii Waaqayyo miti.* Kanaa mannaa, Sagaleen kun uumamawwan Yihowaa keessaa iddoo guddaa qabuun kan ka’e “waaqa” jedhamee waamameera. Asirratti jechi “waaqa” jedhu “jabaa” jechuudha.
RAGAAWWAN DABALATAA ILAALI
Namoonni baay’een Macaafa Qulqulluu afaan Giriikiitiin barreeffame hin beekan. Erga akkas ta’ee wanta Yohannis jechuu barbaade akkamitti beekuu dandeenyaree? Fakkeenya kana ilaali: Barsiisaan tokko waa’ee mataduree tokkoo barattootasaatiif ibsa. Boodas, barattoonni kun mataduree kana karaa adda addaa hubatan. Barattoonni kun garaagarummaa gidduusaaniitti uumame akkamitti hiikuu danda’u? Barsiisaansaanii odeeffannoo dabalataa akka isaaniif kennu gaafachuu danda’u. Odeeffannoo dabalataa argachuunsaanii mataduree kana caalaatti akka ifa isaaniif godhu homaa hin shakkisiisu. Haaluma wal fakkaatuunis iddoo Yesus qabu ilaalchisee, jecha Yohannis 1:1rratti argamu caalaatti hubachuuf odeeffannoo dabalataa Wangeelli Yohannis kennu ilaaluu dandeessa. Odeeffannoowwan dabalataa mataduree kanaa wajjin walitti dhufeenya qaban argachuunkee murtoo sirrii ta’erra akka geessu si gargaaruu danda’a.
Fakkeenyaaf, wanta Yohannis ergamaan boqonnaa 1, lakkoofsa 18rratti barreesse ilaali: “Homtinuu takkaa Waaqayyoon [Waaqayyo isa Waan Hundumaa Danda’u] hin argine.” Haata’u malee, namoonni Yesusiin jechuunis Ilma Waaqayyoo isa Yohannis: “Sagalichis [Yesus] nama foonii ta’ee, nu gidduus buufate. Ulfina isaa isa ayyaanaa fi dhugaadhaan guutes argine” jedhee dubbate arganiiru. (Yohannis 1:14) Erga akkas ta’ee, Ilmi akkamitti Waaqayyo isa Waan Hundumaa Danda’u ta’uu danda’aree? Yohannis itti dabaluudhaan Sagalichi “Waaqayyo bira ture” jechuudhaan ibseera. Haata’u malee, namni tokko nama tokko bira utuu jiruu yeruma sanatti nama bira jiru sana ta’uu kan danda’u akkamitti? Kana malees, Yohannis 17:3rratti, Yesus garaagarummaa isaafi Abbaasaa gidduutti argamu ifatti kaa’eera. Abbaasaatiin “Si Waaqayyo isa tokkicha” jedhee waameera. Akkasumas Yohannis xumura Wangeelasaarratti: “Isaan kun garuu, Yesus, Kristosicha, ilma Waaqayyoo ta’uu isaa akka amantaniif,…caafaman” jechuudhaan ibseera. (Yohannis 20:31) Asirratti Yesus Waaqayyo utuu hin ta’in, ilma Waaqayyoo jedhamee waamamuusaa qalbeeffadhu. Yaadni dabalataa Wangeela Yohannis keessatti argamu kun, yaada Yohannis 1:1rratti ibsame akkamitti hubachuu akka qabnu argisiisa. Yesus, jechuunis Sagalichi “waaqa” kan jedhame iddoo guddaa inni qabuun malee Waaqayyo isa Waan Hundumaa Danda’uu wajjin tokko ta’ee miti.
RAGAAWWAN JIRAN MIRKANEEFFADHU
Fakkeenya barsiisaafi barattoota ilaalchisee kenname irra deebi’ii yaadi. Barattoota sana keessaa tokko tokko odeeffannoo dabalataa barsiisichi kenne erga dhaga’anii boodas shakkuusaanii hin dhaabne haa jennu. Maal gochuu danda’u? Barsiisaa garabiraan mataduree sanarratti odeeffannoo dabalataa akka isaaniif kennu gochuu danda’u. Barsiisaan inni lammaffaan kun, ibsi barsiisaan inni duraa isaaniif kenne sirrii ta’uusaa yoo isaaniif mirkaneesse baay’eesaaniitiif shakkiisaanii balleessu danda’a. Haaluma wal fakkaatuunis, barreessaa Macaafa Qulqulluu kan ta’e Yohannis walitti dhufeenya Yesusiifi Waaqayyo isa Wanta Hundumaa Danda’u gidduu jiru ilaalchisee ibsi inni kenne yoo si shakkisiise, barreessaa Macaafa Qulqulluu garabiraarraa ragaa dabalataa argachuu ni dandeessa. Fakkeenyaaf wanta Maatewos barreesse ilaali. Wanta Yesus dhuma sirna kanaa ilaalchisee dubbate caqasuudhaan: “Guyyicha sanaa fi yericha sana garuu abbaa koo duwwaatu beeka malee, ergamoonni waaqa irraa, ilmis, namni tokko illees kana hin beekan” jedheera. (Maatewos 24:36) Jechoonni kun Yesus Waaqayyo isa Wanta Hundumaa Danda’u akka hin taane kan mirkaneessan akkamitti?
Yesus Abbaan Ilma caalaa akka beeku dubbateera. Yesus Waaqayyo isa Wanta Hundumaa Danda’u utuu ta’ee wanta Abbaansaa beeku hundaa beekuu qaba ture. Kanaafuu, Abbaafi Ilmi qixxee ta’uu hin danda’an. Haata’u malee, ammayyuu namoonni tokko tokko ‘Yesus amala lama qaba ture. Asirratti kan dubbate yeroo nama turettidha’ jedhu. Haata’u malee, utuma jechisaanii kun dhugaa ta’eellee, hafuurri qulqulluunoo maalidha? Hafuurri qulqulluun akka Waaqayyo Abbaa erga ta’ee, Yesus hafuurri qulqulluun wanta Abbaan beeku beeka jedhee kan hin dubbanne maaliifi?
Macaafa Qulqulluu qayyabachuu kee yeroo itti fuftutti, caqasawwan Macaafa Qulqulluu barumsa kanaa wajjin walitti dhufeenya qaban baay’ee argatta. Yaadni argattu kunis, waa’ee Abbaa, waa’ee Ilmaafi waa’ee hafuura qulqulluu dhugaansaa maal akka ta’e caalaatti siif mirkaneessu.—Faarfannaa 90:2; Hojii Ergamootaa 7:55; Qolosaayis 1:15.
* Yohannis 1:1 ilaalchisee ragaa dabalataa argachuuf, Masaraa Eegumsaa Sadaasa 1, 2008, fuula 24-25rra jiruufi Dhugaa Baatota Yihowaatiin qophaa’e ilaali. (Amaariffa)


text:
Bitootessa 16,2012 Finfinnee
Diddaan ummata Oromoo jabaatee itti fufuu irraan Godina Wallaggaa bahaa keessatti dabballoonni Wayyaanee diddaa Qeerroo Bilisummaa dhaamsuuf jecha human poolisa federaalaa fi waraanaa qabatanii olii fi gadi kaachaa jiru. Haala kanaan dabballootiin Wayyaanee qondaalummaan of moggaasan Girmaa Amantee fi Kaffaalee Ayyaanaa Jedhaman humna waraanaa fuudhanii aanaa Haroo Limmuu yeroo deemaa jiranitti dargaggoonni Oromoo karaa itti cufuun gara aanichaa akka hin deemneetti ittisanii jiru,haala kanaan waraannii fi dabballoonni kun karaa darbaa dhabuun mukkeen gurguddaa fi dhagaa gurguddaa daandii yeroo cufamu polisoonni dargaggoota karaa kana cufan itti deemuun meeshaan sodaachisan iyyuu Qeerroon nuti qawwee dhabnus dhagaa biyya abbaa keenyaa mirga keenya falmanna jedhanii sirboota warraaqsaa itti sirbuun sodaatanii gara duubatti deebi’anii jiru jiru.
Haaluma kanaan Wallaggaa Bahaa keessatti diddaan jabaachaa kan dhufe yoommuu tahu mootummaan Wayyaanee mana barnootaa sadarkaa lammaffaa fi qophaa’inaa(High school and preparatory) uummata waamee waayee nagaa fi goolessitootaa jedhee itti lallabuu eegallaan gaaffiin keenya gaaffii keenya gaaffii waan isin nutti himatan osoo hin taane gaaffii bilisummaati jechuun marii dabballoota Wayyaanee fashaleessanii jiru.
Kana malees gaafa Bitootessa 12,2012 Sochiin mootummaa Wayyaanee onoota Godina shawaa lixaa keessaa injifannoo qeerroon fashale.Mootummaan Wayyaanee konkolaataa meeshaa guutuun gaaffii mirgaa itti ka’ee jiru ilmaan Oromoo sodaachisuu fi rifachiisuun FDG dhaabsisuuf yaalus Karaan Amboo fi Gudar gidduu bakkeewwan sadiitti(3) dhagaan cufamuun mootummaan Wayyaanee ofirra deebi’ee jira.Waraanni mootummaa Wayyaanee konkolaataa dhaabee dhagaa guuree al lama darbus bakkeewwan hedduutti cufamuun Oromoon fanjii awwaalee jira sodaa jedhuun duubatti deebi’anii jiru.Haaluma kanaan mootummaan Wayyaanee magaala Gudar fi kanneen biroo akka hin seenne dhorkamtee ture.Diddaan hanga bilisummaa daran akka jabaatu qeerroon naannoo kanaa dhaamee jira.Mootummaan Wayyaanee diddaa itti jabaatetti hirriba dhabee of irraa dhaamsuuf rakkachaa akka jiru beekamee jira.
Qabsoon itti fufa! Gabrummaan ni kufa!


text:
Muddee 26,012 Mattuu
Godina Iluu abbaa booraa aanaa Cooraa keessatti diddaan uummataa itti
fufe.Mootummaan Wayyaanee yeroodhaa gara yerootti ilmaan Oromoo mana
hidhaatti guuraa kan ture yoommuu tahu yeroo ammaa kanas dargaggoota
hojii dhabdummaan rakkachaa jiran isin miseensa ABOti,Qeerroo nurratti
ijaaraa jirtu jechuun mana hidhaatti guuraa jira.Dargaggoowwan
1.Balaay Fayyeeraa Jimmaa yuunivarsiitii irraa kan eebbifamee fi
2.Siraaj Mohaammed Hawaasaa yuuivarsiitii irraa kan eebbifame
mootummaa wayyaaneen yakkamuun yeroo ammaa mana hidhaa mootummaa
Wayyaaneetti darbatamanii jiru.Wayyaaneen yeroodhaa yerootti ilmaan
Oromoo mana hidhaatti guuruu ni mormina jechuun uummatni walgahii
mootummaa Wayyaanee lagachuun mirga keenya barbaadna jechuun falma
eegalee jira.Wayyaaneen olola sobaa gaggeessuun uummata biyyattii
keessaa humnaan bulchaa kan jiru dargaggootni aanaa Cooraa mormuun
waraqaalee dhaadannoo qalama diimaa magariisa diimaan barreessuun
bakkeewwan hedduutti maxxansanii jiru.Dhaasannooowwan
a) Hidhaan haa dhaabbatu!
B) Garboomfataan ni kufa
c)Wayyaaneen nu hin bulchu
jedhan hedduumminaan maxxanfamuun mootummaa Wayyaanee dargaggootni
balaaleffatanii jiru.


text:
Muddee 22,2012 Mattuu
Gabaasi Qeerroo Mattuu irraa nu dhaqabe akka addeessutti Muddee 21,2012 baratootni University Mattuu guyyaa kana FDG kasuun Motummaa abbaa irree balaaleffaachaa jiru. Baratootni University Mattuu sirna barnootaa motummaa EPRDF haala kenninsaa qabxii baratootaa fi sirnaa bulchiinsaa mootummaa abbaa irree balaaleffaachuun hiriiraa mormii adeemsisaa jiru. Qabxiin baratotaa 90 fI isaa ol kan galmeessee ‘A’ kan argatu, 80-90 =B 60-70=C kan galmeessee qabxii kanaan murteessuun baratootaa hedduu University irraa arii’achuuf baratootaa miidhuun kan seeraa tumatan ta’uun hubatame, kana malees rakkoon nyaataa fi bishaan dhugaatii baratootaa University mattuu mudatee baratootni hedduun dhukkuba garaa kaasaan qabamanii baatii tokkoo oliif rakkaachaa erga turanii boodaa, FDG kun itti fufuun hubatamee jira.
Sirna abbaa irree kana balaaleffaachuun yeroo irraa gara yeroottii waammichaa[FDG] Qeerroon godinotaa Jimmaa fi Iluu Abbaa Booraa sirna bulchiinsaa mootummaa abbaa irree irraattii gaggeessaa jiruu hordofuun baratotni Oromoo dhabbiilee barnotaa garaagaraa FDG gaggeessuuttii seenaanii jiruu,kanumaa hordofuun baratootni University mattuu addaattii ammoo baratootaa Oromootiin FDG Moraa University Mattuu Keessaattii Qaanqeen Fincilaa Diddaa Garbummaa kunoo guyyaa Har’a Ifaan ifaatti hiriirrii mormii sirna Wayyaanee irraatti gaggeessuun egaalame.
Ammaa baratootni mooraa University keessaatti walittii qabamuun gaaffii isaanii bulchiinsaa mooraa University mattuuttii dhiyeeffaachaa jiruu. Mootummaan abbaa irree sochii hiriiraa mormii baratotni gaggeessaa jiran kanatti rifachuun humna waranaa konkolaataatti fe’ee garaa mooraa Yuniversitiitti guuraa jira.


text:
by ELFist » 01 Jul 2014, 10:14
Seenaa Finfinne
Guddina ‘Addis Ababaaf’ Oromoon buqqa'ee baduu hin qabu! "Obsi cunqurfamootaa roorroo warra isaan cunqursuu gabbisa!!" Akeekni barruu kanaa seenaa Finfinne (Addis Ababa) katabuuf osoo hin taahin, waamicha dirmannaa Waldaan Maccaa fi Tuulama sagantaa mootummaan Itoophiyaa Oromoota Finfinne irra buqqisuuf qabu ilaalchisee iyyata addunyaatti dabarse irratti yaada kennachuuf.
Saganta motumman Itopphiyaa Oromoon lafa isaa irraa buqqisuuf qopheefate iggituuf, Oromoon "diinni kana na godhe; sana na godhe" jedhee ofii gadduu dhiisee, yoomiyyuu caalaa of irraa loluu jalqabuu qaba. .. of irraa loluu hanqachuun, diinni sodaa tokko malee tufiin cunqursa isaa akka itti fufu ghodha. Haalli har'a Finfinne keessatti ta'aa jiru isa kana. Biyya lafaatti ykn addunyaatti iyyachuun, kanneen nu saamuu fi nu salphiisuu nurraa dhowwuu hin danda'au. Caalaa nu salphisa malee! Akka jedhamutti, seera uumaa keessaa inni duraa of dandamachiisuu ("self-preservation") dha. Dhiitama mirga keenyaa kana iggituuf of aarsa (sacrifice) feesisu kafaluu, ykn afaan keenya qabatnee akka sabaa lafa irraa haxaawamnee baduu dha.
Sirna gabruummaa dhabamsiisuuf qabsaawaa kan ture, Fredrick Douglas kan jedhamu namni biyya Ameerikaa tokko dubbii bara 1857 godhe keessatti waan arman gadi jiru kan jedhee ture:
"... Warri bilisummaaf dhabbatnna jedhan, garuu sochii sabaa irraa fagaatani ta’ani ilaalan, akka nama osoo qotee hin facaasin midhaan haammachuu fedhuu ti. Isaan kun, warra bokkaa bakakkaa fi balaqqeessa hin qabne hawwan. ... Qabsoon sabaa qabsoo sammuu ta'uu danda'a; ykn qabsoo irree ta'uu danda'a; ha ta'u malee qabsaa'uu feesisa. Warri aangoo qaban mirga tokkollee qabsoo malee kennnani hin beekkani.Kennuufillee hin deemani. Saba cunqursaa ofra hinfacifnee yoomiyyu cunqurfamni ittuma fe’ama. "
Jechii Fredrick Douglas haala amma keessa jirru ilaalchisee waan hedduu nu barsiisa. Baay'een keenya yeroo hunda waa'ee bilisummaa fi birmadummaa haasofna. Garuu, bilisummaa fi birmadummaa fiduuf homaallee gochaa hin jirru. Nuti, warra "osoo qotnee hin facaasin midhaan haammachuu hawwinu dha." Hawwin Oromoo bilisa hinbaasu. Yoo hoojitti gedarame malee!
Wa’ee Finfinnee dha kutaa sadiitti hirree ilaalu dandenya. Hata’u malee waan kutaan sadeen armaa gaditti keessatti ibsinu seenaa Finfinne qofaa osoo hin taane, seena Oromootis.
Kutaa I: Bara 1843 (ykn waggaa 160 duraa)
Akkuma hedduun keessan beektani, hawaasin warra Amaara Manz jalqaba jaarraa 18ffaa tti babal'achuu jalqabee, bara Sahle Sellassie, jechuun akaakayyu Menelik mootummaa dhaabbate. Sahle Sillaseen Motomaa Manzee ykn Shawaa dha bara 1813 amma 1847tti waggaa 34 bitee. Waggaa-waggaatti si'a lama ykn sadii Oromoota ollaa isaa turan weeraraa kan ture Sahle Sellaaseen, akkuma bare bara 1843 keessa Finfinne weerare.
Namtichi Major W. C. Harris jedhamu, mootumaa Inglizii irra Sahlee Sillaaseetti ergamee, baatii 18fi Sahle Sillaasie wajjiin yeroo turetti weerara Sahle Sellaaseen Oromoo irratti geggeessaa ture dukaa deeme argee, hubatee, macaafa "The Highlands of Aethiopia (1844)", jedhamu barreesse. Harris macaafasaa keessatti kutaa “Bobbaa boojii fi Saaminsaa (saamichaa)” jedhu jalatti wa’ee Finfinne gabaabaatti akka armaa gadii barreesse.
"Loon dhibbaan lakkawwaman marga lalise dheeda jiru. Tikeen saanii, balaa itti dhufaa jiru hin beekne; hidhatani hin baane; nagaan loonsaani tiksata jiru; inni kaani maasi-isaa keessaa hoji-isaa hojjetataa jira; maatiin isaanii weeddisaa mana bira dalagatu; aduu dhihuuf deemti, laafaf mukni ifaa shee gammaachuu gudaan waan calaqsani fakkaata. Garuu osoo aduun hin seenin, badii guddaan biyya kanairra diriisuuf, warri akka bineesaa nama nyaatani kumaataman itti dhangala’a jiru."
"Sahle Sillaaseen... ... "nafis abbaattiisaatiin" yeroo gabaabaaf erga mar'atee booda, gara waraanasa isaatti galagalee, "Waaqin abbootii keenya, nu ha jabeessu!" jedhee ibidda fi meesha waraanaan akka Oromo irratti bobba'an ajaje."
"Warranni Amaaraa, otoo Oromoon hinbekini akka galaanaa mandaroota Oromoo irra dhangala'e. Oromoota lubbusaanii baasuuf baqatan ari'aa, midhaan ga'ee ala jiru barbadeessaa, loon ala dheedaa jiru ooffachaa biyyaa Oromoo balleessuu eegalan. Ibiddi isaan mana fi qabeenya naannoo weeraran kanatti qabsiisanii fagoo dhaa mul'ata. Aarri manaaf midhaan gubatu gama-gamatti lafaaf waaqa dukaneessa jira." Akkasittii biyaa baleessaa, warrani Amaraa gara Finfinne dhangala’e” jedha Harris. Kanatti fufee Harris akkana jedhee kataba:
“Sahle Sillaaseen tarkaanfii waraanni isa fudhachaa jiru ilaalee, fuulli isaa gammachuun ife. Ni boone.
Warraan Amaraa Finfinni ... kan qoonnaa midhaanitiin miidhagdee, mandaroota ho'oo kan qabdu, uumaan kan bareedina badhaasetti bahan. Dirree magarsuunshe nama dinqisiisu, burqaaleen bishaanshee calaqqisan, mukoota gaaddisa kennaniin kan guutte, yeroo dheeraaf warra Habashaan hin weeraramin turte."
Egaa warri Finfinne dha dinni nutti dhufa jedhani hin yaadne ture jechuu dha. Harris dabale wa’ee kanaa akkana jedha:
"Sabin lafa sana qubate jiru, qabbenyasaa gatee lubbusaa baasuuf Inxooxxootti baqachuufilee yeroo hin argatne. ... Waraana Amaaraa bosona hunda keessa baqattoota adamsaa, ijoollee fi dubartoota bakka dhokatanii harkisanii qabaa, manguddoo fi dargaggoo osoo hin jedhin, dirree fi bosona keessatti ajjeesaa, qaama-isaanii irraa muratani; biyya erga samanii booda ibidda itti qabsiisani. ... Hoorii hunda walitti qabanii ooffatani. Oromotaa marsanii waraanani. Qe’ee fi bakken reeffaa Oromoon guutame. Kannen baqatanii dirreetti bahan akka bineensaa adamfmanii ajjeefamani; ijoollee umuriin baraa sadi'i fi afurii, kan aayyoo fi aabboon damee muka keessa dhoksan, muka irraa buusani akka oolaa qalanini, ykn achumatti rasaasan ajjeesanini. Sa'ati lama keessatti waraanni Amaraa kun lagaa fi dirree Finfinne irra reeffa Oromoo afee, shamarran fi ijoollee qaamin irraa murame iyyisiisaa, "faacha" reeffarraa murate qabatee Finfine keessaa bahe."
Harris yeroo ittuma fufee katabu akana ibsa, "... Sirni warra Habashaa, ummata itti duulan dagachiisanii wareersuu, ajjeessuu fi qaluu irratti hundaa'e. Sirna waraanaa irratti waan hundeefame miti"... Erga Finfinne saamee barbadeessee booda, waraanni Sahle Sellaasee Oromoo Yakkaa samuutti dabre. Garuu Oromoni Yakkaa dinni akka itti dhuula jiru hinbekne ture.
Harris, itti fufee, akkas jedhee
"Humni waraana Amaaraa faffaca'ee Oromo saama, biyya gubaa ture, kabaroo rukutamuun waamamee, loonni fi qabbenya saame, dubartoota fi shamarran booji'e, akkasumasi qaama kanneen ajjeese irraa murate qabatee ... walitti qabame. Ajjeechaa hamma hin jedhamnetu raawwatame. Reeffii ijoollee fi maanguddoo biyya guute; 'nafsa gadaayonni', qaanii malee, saalfii tokko malee dhaadachaa mootiisaanii wajjiin ni sirban, ni gammadan. ..."
"Yeroo gabaabaaf erga boqotanii booda biyya Ekkaa [Yakkaa] Oromoo, kan duraan barbadeessanii dabran keessa, bobbaasaanii itti fufan. ... Sa'aa 14 farda fi gaangoon gara maaylii 50 erga deemanii booda waraanichi boqotuuf dachaa Yakkaa keessa buufate... Fardi fi gaangoon hiikaman midhaan ga'ee ala dhaabbatu keessa gad-dhiifaman. Loon kuma hedduun lakkaawwamu, karaa dheeraa oofamee kan dhufe ...walitti qabanii erga iddoo tokkotti itisani booda ... Sahle Silaaseen gammachuu guddaan halkan sanaf bakkaa bulu qabate. ..."
Wa’ee lafa bulti waraana Amaraa yaggu katabu Harris akkana jedha: Sagaleen lafa bultii isaaniti halkan gutu dhaga’amu waan raajitti: Karaa tokko sagalee loon Oromoo goolamee, iyyaaf booyicha durbaa fi dubartii Oromoo booji’aan itti roorrisaa jiruu yaggu ta’u; kara gara biraa moo kanatti makamee kan gurraa nama dhuuchu, abidda marsee, fooni dheedhi hoori saame nyaachaa "fukkaraa" fi "qarartoo" waraani Amaaraa godhaa bulee dha. Sagalee kanatti dabalame hirriba kan nama dhorgu, abidda gamaaf gamatti mandaroota Oromootti gubaa jiru halkan gutuu biyya akka gucaa ibsaa bulusaati jedha.
Mee boo’icha Oromoo saamama jiruu fi sagalee Amaaraa injifannoo argatee gammadda jiru kana ijaa sammuu keessaniin ilaaluu yaalaa: Akka Harris himutti, Sahlee Sillaaseen, waggaa 40 mo'e keessatti, yeroo 84 Oromoota naannoo isaa turan weerare. Kun Finfinne qoofaa keessatti ta'e miti; Sahle Sillaasee qofaanis hin godhamne.Oromiyaa keessatti yerooo dheeraaf bakka meeqaf meeqatti Sahle Sillaasee boodallee godhamee jira.
Dabaree II: Giddu Galeessa bara 1880 titti Finfinnen Amaaraan Qabamuu
Waggaa 40 caalaa Saahile Sillaaseen Oromoo sama turee bara 1847 keessa ni du'e. Achii booda kan ilma isaa kan Hayilee Melekot tu itti aane. Innis Oromoo hadamsee samuu itti fufe..Garuu bara dheera hin jiraanne. Bara 1855 ni du’e. Waggaa kudhan booddee ilmi isaa Minilik nugusa shawwaa ta'e. Saahile Sillaaseen deebi'e deddeebi'e Ormoo ha wareeru malee, biyya Oromoo qabachuus ta'e keessa turuu hin dandeenye. Qawwee Oromoon hinqabane haa qabatuu malee, Oromoo mo’ee of jallatti bulchuu hindandenyee. Eega kan Saahile Sillaaseen dadhabe Miniliki raawwachuu danda'e. Oromoo weraree saamuu qofaa utuu hinta'in, biyya Oromoo koloneefachuu danda'e.
Oromiyaatti mootumaa isa babaldhisaa, Minilik jalqaba bara 1881 dhufee qarree Inxooxxoo irratti teessoo ijaarate. Achi qubachuunsaa lammii Oromoo kan humna Amaraan hin cabin naannoo sana waan jiraniif loltuu isaanirraa of eeguuf ture. Hata'u malee gargaarsa ganntuu lammi kan akka Goobanaa qabatee wagga yartu booda Oromota nannoo Finfinne mo’u danda’e.
Egaa kana booda, Minilik Inxooxxoo dha gad bu’e magaalaa isaa Finfinne irratti ijaarachuu kan danda'e. Lafa Oromoo balabatoota Habashaa fi loltuu isaaf hiree, bara baraan magaalaan babal'achaa dhuffe. Ilmaan Oromoo kan kumaatamaan lakkaawaman qe'ee isaaniiti akka buqa'an godhaman. Lammiin Oromooo qe'ee isaaniitii buqa'an hedduun gara kibba deeman. Kaan gara lixaatti godaanan.
Wa’ee Finfinnen Menelikiin qabamuu, Oromoo tokko 'Inxooxxoo dhaabatani' jedhee kan aarii isaa geerarsaan dhageessise dhaloota dhalootatti darbee jira. Geerarsisaa akkas jedha:
Inxooxxo dhaabatanii
Caffee gadi ilaaluun hafe
Finifinnee loon geesaani
Hora obaasuun hafe
Tulluu Daalattii irraatti
Yaaiin Gullallee hafe
Gafarsattii darbanii
Qoraan cabsachuun hafe
Hurufa Boombii irraatti
Jabbiilee yaasuun hafe
Bara jarrii dhufani
Loon keenyas indhumani
Eddaa Mashashaan dhufee
Birmadummaanis hafe!
Geerarsi kun seerri Gadaan iddoo buqa'u, qabeenyi Oromoo samamuu fi ilmaan Oromoo birmadumma dhabu isaani ibsa.
Koloneeffattoonni maqaa biyya Oromoo jijjiirani, Finfinne Kirstinnaa kaasanii Addis Aabebaa jedhanii maqaa baasaniif. Egaa akkuma beekamu magaalaa dafqaa fi dhiiga Oromoo ijaaran keessa ta'anii waggaa dhibba tokko oliif impaayeritti fi Oromiyaa mara unqursaa, saamaa turani.
Dabaree III: Wayyaaneen Sentee
Barrii 1991 dabaree nafxanyoota Tigree ta'e. Nafxanyoonni haaraan kun Finfinne irra kiilo meetra 800 fi 1000 biyya fagaatan, Maqalee fi Aduwa irra dhufani, ilmaan Oromoo Finfinne ha jiraatanii, hin jiraatanii, jeedhani murteesaa jiru.
Waggaa kurnan dabran keessa bittaan Tigree beekaa fi daldaltoota Oromoo Finfinnee irra buqisaa ture. Sagalee Oromoo magaalaa keessaa fi biyyaa guutummatti ukkamsee jira. Gaazeexotni Oromoo fi waldaan aadaa Oromoo dhaa akka cufaman godhee jira. Beektota, ogeeyyi gaazeexa fi artistoota Oromoo kaan hidhee kaan immoo biyya saaniiti ariyee jira. Daldaltoota Oromoo gidra irra dhaabuu fi dinagdee saanii balleessuu maayii isaa godhateera.
Hammeenya daangaa hin qabne Mallas raawwachaa jiru kun Oromoo irratti badii guddaa fida. Oromoo qe'ee isaarra buqqisuun kuni Finfinne qofaan kan dhaabatu miti. Oromoof kun galu qaba. Addis Aababaan karaa kibbaa Bishoftuutti dabalama jira. Karaa lixaan Sabbataan darbee deemuf jira. Sandaafaattis diriiruufi. Karaa bahaa Shanootti ejechuuf jira. Karaa lixaa Holotan darbee Ambottuu ni deema. Akeekni Mallas fi gorsituun isaa qaban Addis Ababaa gudditti, kan aadaa fi afaan Oromoo irraa bilisa baatee ijaaruufi. Handhuura Oromiyaatii Oromoo dhabamsuuf. Suutuma suutan kutaa 'Addis Abebaa guddittiin’ Federaala taati. Oromoo badiyyaa fi moggaatti dhiibanii achitti itisanii mo’uun salphaa ta'aaf. Asoosama isinitti himaa jirra miti. Kun waan amma ta'aa jiru dha. Farra diinaa kana doomisuun otoo yeroon itti hin darbiin yeroon isaa amma.
Maal godhuutu nurra jira?
Oromoo kan goodhu qaba. warra qe'e abba saaniitii isaan buqisaa jiraniif akka abiddan tapachaa jiran guuttummatti ibsuu qaba. Jiruun isaan amma ojjetaa jiran booda akka isaan ballessu itti himuun barbaachisaa dha.
Umatni Oromoo warra mirga isaa kabajani irratti hamaa hinyaadu. Yaadees hinbeeku. Nagaan isaani wajjiin jiraachuu ni danda'a. Garuu sabni Oromoo qe'ee dha buqa'u fi salphachuu hin fudhatu, kanarra na ga'e jedhee jira. Didda ibsachuun waraqaan yookii immoo hawaasa adunyaatti iyyanoo dhiyeeffachuu qofan waan ta'u miti. Sabni adunyaa kuni itti dhaga'ame, gadeefii (dhukkubsateef) akka saba kana bira dhaabatuuf ilmaan Oromoo qabsoo dhugaa biyya abba saanii irratti godhanii agarsiisu qabu. Qabsoo dhuugaa jechaan bakka farri diinaa ojjetama jiru sanatti tarkaanifii cimaa fudhachuu jechuudha.
Tarkaanfiin kuni maali?
Deebiin isaa hiriira qindaa'ee, mormii qindaa'ee dha. Kunimoo Finfinnee tti! Finifinnee keessatti otuu hin ta'in Washingteen, London yooki immoo Melborn tti ta'u hin qabu. Finfinnee keessa lammiin Oromoo 400,000 amma 500,000 ta'u. Kana jechuun magaalaa sana keessa mormii kan geggeessuu danda'an ilmaan Oromoo kuma dhibban lakkawamu jechuudha. Lammiin hammana baayi'atu kun rooroo wayyaneef yoo jilbeeffate salphina guddaa dha. Waldaan Maccaa fi Tuulamaa waayee kana jabeessee hubachuu qabu. Dhaabbileen Oromoo haqaa magaala sana amma waan hin jirreef itti gafatama seena kan qabu Waldaa Maccaa fi Tuulamaati. Itti dabalees lammii Oromoo miliyoona hedduun lakkaawamani naanna Finfinne qubatani jiruu. Lammiin kun hiriiraa Finfinnetti ta'u kessatti qooda fudhachuun dirqama isaatti. Ilmaan Oromoo magalaawwan Oromoo adda addaa keessa jiraatan warra Finfinnen waliin dhaabbachun hiriira godhuu barbaachiisaa dha. Waan harr’a Finfinne ta’e bor Jimmatti, Naqamtetti, Asallaatii, Shaashmanee fi Awaasaatti ta’uuf deema. Saboonni cunqurfamoon kibbaas gargaarsa (dirmmannaa) akka godhan gaafatamuu qabu.
Oromoon biyya ambaa jirruu otoo of hinqusatiin gargaarsa gochuu qabna. Qabsoo Afrikaa Kibaa irra, intifaada daa'imman Filisxeemii fi socho'ina Gur'achii Amerikaa mirga lammumma gonfachuuf godhan irra barumsa fudhachuun amma yeroo keenya. Jecha Fredirick Douglas irra deebina: Farra dinni nurrarratti rawwataa jiru kana ballesuuf qabsoo siyaasaa fi qabsoo irreetti mayii bawu qabna. Soodaan habadu. Humna fi qabeenyaa keenya qabsoo bilisumaaf hawareegnu.
Finfinnee ilaalshisee waan nu guutamuu qabu kan armaa gadii dabalata:
1) Maqaan Addis Ababa jedhamu maqaan koloneeffattuu waan ta’ef haqamuu qaba. Magaalticha maqaa ganamaatti deebi'u qabu. Finfinnen Magaalaa guddoo Oromoo taatee turti.
2)Ilmaan Oromoo kumaatamaan lakkaawaman kan Saahile Sillaaseen fi Minilikin qalaman, hidhaan daraaraman fi garbomfataman kan ittiin yaadataman waltajjii fi siidaan akka ijaaramu.
3) Finfinnen waltajjii jarmyoota Oromoo hundaati. Afaanii fi aadan Oromoo dhiibbaa malee Finfinnetti dagaagu qaba. Oromoon miliyoona walakkaa ta’an Finfinne otoo jiraatanii afaan saanii akka fedhanitti dhima itti ba’u dadhabuun saanii wanjala guddaa dha. Aadaa fi eenyumaa Oromoo Finfinnetti ni dagaagaa. Finfinnen handhura Oromiyaati!


text:
Dandii
Aanaan Dandii aanolee godina Shawaa Lixaatti argamtu keessaa ishee tokkodha.Magala guddoon aanaa kaa magaala Giincii jedhamti. Magaalan Giincii Finfinnee irra kilomeetira 90 fagaatte gara
dhihaatti argamti.Aanaan dandii magaalota shan fi gandoota 58 kan qabdudha. Magaalonni aanaa kana keessatti argamanis Giincii,Olonkomii, Asgorii, fi Bodda. Aanaan kun qabeenya uumama heddu qabdi.kanneen keessaa bosona Cillimoo,haroo dandii, burqaa Laga Awaash angafoota fi kkf kaasun ni danda'ama.
dhihaatti argamti.Aanaan dandii magaalota shan fi gandoota 58 kan qabdudha. Magaalonni aanaa kana keessatti argamanis Giincii,Olonkomii, Asgorii, fi Bodda. Aanaan kun qabeenya uumama heddu qabdi.kanneen keessaa bosona Cillimoo,haroo dandii, burqaa Laga Awaash angafoota fi kkf kaasun ni danda'ama.
This is an excerpt from the article Dandii from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
American Gangster
American Gangster kan jedhamu crime film 2007 yoo ta'u kan barrefames Steve Zaillian yoo ta'u, kan direct kan godhee (video akkami akka kasanni kan himmu) immo Ridley Scott jedhama. Filmiin kuni starotta akka Denzel Washington fi Russell Crowe ofii kessa qaba. Washingtoniin akka Frank Lucas (nama Manhattan kan drug Heroin biyya biraa kan awwalla wataderotta Amerikaa Vietnam War dhuffani kessa dhoksunni gara Amerikaatti dabarsa). Crowe'iin immo akka Richie Roberts (detective hojji Luca's dhabuu hojjatu) ta'e hojjatte. Filmiin kuni New York kessatti kan hojjatame yoo ta'u American Gangster filmiin kuni November 2, 2007 ba'a.
This is an excerpt from the article American Gangster from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Kaayyoo qabsaa’otni wareegamaniif galiin gahuun dirqama Sabboontota Oromoo hundaa ti
Abdii Boruutiin
Amajjii 1, guyyaa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) akkasumas Ebla 15, guyyaa Gootota Oromoo jennee yoo yaadannu fi kabjinu, walitti dhufnee kan itti waliin haasofnu; dhiichisaa fi ragadaan kan waliin ittiin bashanannu; yoo guyyaaleen kun dabran waayee kana kan hirraanfannu ta’anii hafuu hin qaban. Guyyaalee seena-qabeessi kun, kan qabsaa’ota wareegaman ittiin yaadannu qofaas otuu hin taane, kaayyoo goototni keenya wareegamaniif galii hawwamutti geessuuf, guyyaalee Sabboontonni Oromoo waadaa kana haaromsanii; gumaa gootota keenyaa baasuuf qabsoo kanaaf of qoheessan; wareegama barbaachisu kaffaluuf murteeffatan; jechoota qofaan otuu hin taane kana hojii dhaan agarsiisuuf qophii ta’an, ta’uu qabu.
Gootonni keenya dhimma tokkoof, kaayyoo tokkoof jedhanii tokkummaa dhaan waliin manaa bahanii tokkummaa dhaan wareegamanii karaarratti hafan. Maarree, kan har’a lubbuu dhaan jiran tokkoomanii kaayyoo walii tokko galiin gahuun maaliif isaan rakkisa? Wal gurmeessanii, tokkummaa dhaan humna ofii cimsuun amma yoo hin taane yoom ta’uu danda’a? Tokkummaan dhugaa kan ijaaramu, waan uummatni Oromoo kana hawwuuf yookaanis ammoo waan yaamichi godhamuufii miti. Kaayyoo waliin qabanii fi isa kanas galiin gahuuf waan manaa bahaniiftu akka tokkooman nama taasisa. Warri kaayyoo tokko qabani fi kanatti amanan tokkummaa kaayyoo ijaaruun dirqama isaanii ti malee kan fedhii dhuunfaatiin qofaa murtaa’uu miti. Kan fedhii gaafatullee yoo ta’e, fedhiin kun kan uummata bal’aa Oromoo ta’uu qaba.
Yoo waayeen tokkummaa, artistoota keenyaan weellisamu; hayyoota keenyaan barreessamu; bakkee hundatti dubbatamu, kun qabsaa’ota fi jaarmayoota keenya biratti akka kadhaatti ilaalamuu hin qabu. Eenyutu eenyu kadhata? Eenyutu kadhatamuu qabas? Kan yaamicha godhu: tokkoomaatii humna mooraa keenyaa (mooraa QBO) jabeessaa jechuufi. Kan yaamichi godhamuuf ammoo, qabsaa’otni fi jaarmayootni keenya, humna beekumsa, dandeettii fi qabeenya isaanii qindeessanii cimina qabsoo kanaarra akka oolchan gaafatamuufi. Dirqama Oromummaa fi Sabboonummaa akka hubatan isaan yaadachiisuufi. Kanaaf, kun kadhaas miti, ajajas miti, gorsallee miti. Gara gara hiramanii hafuun; diina fi alagaa dhaaf akka saaxilaman taasisa malee, qabsoo kanaaf faayidaa hin qabu jechuufi. Otuu kana hundaa beekanuu yaamicha uummataa diduun waan namaaf galuu miti. Walirratti duuluu fi wal dura dhaabbachuu, waliin mormuu dhiisaatii, gamtaa dhaan irree tokkoon diinarratti duulaa; mooraa keenya cimsaa, kan diinaa laaffisaa jechuufi.
Inni kun ammoo yaamicha qabsoo bilisummaa ti; sagalee uummata bal’aa ti; hawwii fi fedhii uummata Oromoo ti; dirqama Oromummaa fi Sabboonummaa ti; sagalee gootota kaayyoo kanaaf wareegamanii ti. Kaayyoo nuti lubbuu keenya dhabneef kana bakkaan (galii dhaan) gahaa jechuun yaamicha qabsoo ti malee, kadhaa ta’uu hin danda’u. Kan uummata Oromootiif dhaabbanna jedhan hunduu, yaamicha kana dhaga’uun dirqama isaanii ti. Qabsaa’aa ykn Sabboonaa dhugaa ta’ee, kan yaamicha kana jalaa didu, kan fedhii dhuunfaa qabu qofaa dha; kan waayee ykn dhimma uummata Oromootiif dursa hin kennine dha; kan Oromummaa dhaaf bakkee guddaa hin kenninee dha; kan haala keessa jirru sirriitti hin hubannee dha.
Haalli yeroo ammaa mooraa keenya keessatti uumame kun, kan akka laayyootitti ilaalamuu miti; nama sirriitti hubatu fi gadi fageenyaan xinxaluuf, haala baay’ee walxaxaa dha. Qabsoon keenya cimee, diina injifatee galii hawwme gahuun hafee, haala walxaxaa kana keessaa bahuunuu qabsoo biraa ta’ee jira. Haala baay’ee ulfaata ta’e kana hubachuun maaliif rakkisaa akka ta’u naaf hin galu. Isa kana keessaa bahuuf akka heerragaa foormulaan hin jiru. Karaan kana keessaa nu baasu, furmaatni guddaan tokkummaa qofaa dha; kaayyoo ofii ifa godhuu dha; adeemsa ofii sirreessuu dha. Yoo kanarratti waliigalame, waan tokkummaan hin ijaaramneef sababni amansiisaan biraa waan jiru natti hin fakkaatu. Sababni biraallee yoo jiraate, inni kun kan dhuunfaa ti malee waan biraa ti jedhee yaaduun na rakkisa.
Yoo har’a hin tokkoomne yoom tokkoomuu dandeenya? Yoo har’a walii hin galle, akkamiti boru biyya takka waliin ijaarrachuu dandeenya? Akkamitti waliin bulchuu fi waliin buluus dandeenya? Akkamitti biyya hawwinu Oromiyaa tana ijaarrachuu dandeenya? Akkamitti diina injifachuun danda’ama? Yoo har’a tokkummaa uumuu hin dandeenye, dhaloota boruutiif fakkeenya maal taana? Aadaan waliigaltee dhabuu, akkanumatti itti fufee, dhaloota dhufutti dabruu qabaa? Dhiiroo, mee waayee kana sirriitti itti haa yaadnu!! Uummatni Oromoo bal’aan, uummatni waa hundaa qabu, kan baayinaan miliyoona afurtamaa ol ta’u, tokkummaa qabsaa’otaa fi jaarmayoota isaa dhabee; karaa hundaan diinaaf saaxilamuun; roorroon daangaa hin qabne irra gahuun; biyya abbaa isaa keessatti dararamuun; jireenya namaa gadii jiraachuun;… qaanii guddaa mitii? Haala kanaan, yoo diinni nu tuffatee, waan barbaade nuun jedhu dinqamuu hin qabnu.
Dhugaan hubatamuu qabu, tooftaa fi tarsiimoof jedhamees haa ta’u, kaayyoo fi adeemsa ofii qulqulleessuu fi sirreessuu dadhabuun; sababa kanaan waliigaltee dhabun; garamitti nu oofaa akka jiru hubachuun rakkisaa hin ta’u. Waayeen akkanaa kun hidda baasaa dhufuun ayyaanlaallatummaa fi gantummaa dhaaf carraa akka uume; gara fuula duraattillee uumuu akka danda’u ykn malu waan nama mamsiisuu miti. Kanuma argaa jirru dhas. Kun ammoo diina fi alagaa dhaaf qaawwa akka uume fi uumu haalli yeroo ammaa uumame ragaa quubsaa ta’uu danda’a. Kun qabsoo kanaaf gaaga’ama guddaa dha. Injifannooleen hanga har’aatti arganneeyyuu, gaafii keessa galaa jiru. Diinni karaa gara garaatiin nurratti duulaa jira. Hamma kufnu fi badnutti teenyee eegnaaree??
Qabsoon bilisummaa keenyaa hamma kana abdii kutachiisaa ta’uu baatullee, haalli har’a keessa jirru kun, makmaaksa Oromoo tokko na yaadachiisa. Innis, “Muka kufe qottootu itti baay’ata” jedha. Dhugaa dha, har’a qabsoon keenya kufuu baatus, akka muka kufe qottoon itti heddoomtuu kanaa, laafina mooraa keenyaatti (kan tokkummaa dhabuurraa madde) diinni itti heddoomaa jira. Diina guddaa Wayyaanee injifannee, bilisummaa keenya argachuu qabna otuu jennuu; kunoo diinni biraas karaa biraatiin nurratti duuluuf ciminaan halkani fi guyyaa hojjechaa jira. Maqaa ykn kaayyoo diina waloo injifachuu jedhuun kunoo tumsa ijaarratanii kaayyoo isaanii galiin gahuuf ciminaan irratti hojjechaa jiru. Tumsi isaan ijaarrachaa jiran kun Wayyaanee kuffisuu qofaatti hafinaa laata?? Deebii gaafii kanaa Oromoofan dhiisa.
Amma wanti yaadamu fi hubatamuu qabu, kun akkana ta’e, sun akkas ta’e jedhanii dubbachu miti. Oromaatti quba qabuus miti; kun homaa nuuf hin fidne, homaas nuuf hin fidu. Wanti amma godhamuu qabu, gabaabumatti yeroo mooraa diinaa keessatti tumsi ijaaramu, mooraa QBO keessatti ammoo tokkummaan qabsaa’ota Oromoo hatattamaan ijaaramuu qaba. Yoo kun hin milkoofne, diina kana hundaa (kan nu nyaachaa jiru fi nu nyaachuuf hamuummachaa jiru) injifannee galii hawwinu gahuun hafee, bu’aalee hanga har’aatti argannee, harka keenyatti galfanneeyyuu tikfachuun rakkisaa ta’a. Balaan nurra gahuuf nutti deemaa jiru kun hubatamuu qaba. Kan diinatti gales haa galu; kan diinatti makames karaa isaa haa deemu; kan hafani fi kaayyoo tokkotti amanan, waliin hojjechuu qabu. Yeroo tokkoon tokkoomuun yoo hin danda’amne, mooraa keenya keessatti tumsa kaayyoo tokkoo ijaaruu qabu. Karaa kanaan malee humni keenya jabaachuu hin danda’u.
Yeroo ammaa, yeroo Fincilli Diddaa Gabrummaa fi warraaqsi uummataa Oromiyaa keessatti qawwee diinaa jalatti jabaachaa deemu kana, warri biyya alaa jiran ammoo tokkummaa ijaaranii uummata keenyaaf abdii ta’uu qabu. Yoo tokkummaan qabsaa’ota Oromoo ijaarame, hamileen uummata keenyaa keessumaayuu kan dargaggoota keenyaa, kan Qeerroo, cimaa deema. Ibiddi qabsoo bilisummaa Oromoo, kan Oromiyaa keessatti qabsiisame fi boba’aa jiru kun, diina uummata keenyaa gubee akka balleessu shakkiin hin jiru. Kan ibidda kanatti boba’aa (fuel) dabalu fi caalaatti boba’ee diina gubee mancaasu taasisu, tokkummaa ilmaan Oromoo keessumaayuu tokkummaa ykn tumsa qabsaa’ota Oromoo ti. Mancaasaan diinaa, abdiin bilisummaa tokkummaa keenya qofaa dha.
Barruu kiyya xumuruu dhaaf, goototni keenya, kan qabsoo kana keessatti wareegaman, qaamaan nu bira hin jiran malee, sagaleen isaanii guyyaa dhaa guyyaatti nutti dhaga’amaa jira. Sagaleen kun ammoo dhaamsa guddaa tokko qaba. Tokkoomaa, humna keessan jabeessaa, kaayyoo nuti wareegamneef galii dhaan gahaa; gumaa keenya baasaa; … kan jedhu dha. Kaayyoo tokkoof manaa baanee karaarratti hafnee jirra. Isin ammoo yoo kaayyoo kana gantan lafeen keenya isin waraana. Waraanamtaniis hin haftan; seenaan saba Oromoo akka Goobana Daaccee isin abaaraa jiraata; kana hubadhaa jechaa jiru. Kaayyoon isaan wareegamaniif garuu oolee bula malee otuu galii isaa hin geenya hin hafu. Hammasitti garuu qabsaa’aan ni kufa qabsoon itti fufa!!
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com