text:
Juneeydii Saaddoo Cirrii
- Waliigala
Ani Juneeydi Saaddoo Cirrii Siyaasaa Ummata Oromoo keessattis ta’ee siyaasa biyyatti keessatti haala adda addaatiin bara 1976 irraa jalqabee hirmaachaan turee. Dhaloonni kiyyaa Godina Arsii, Dheerinna Gaara Cilaalo gara bahatti, labbaa Tulluu Denestari jedhamtu, ollaa Tullu Begoo, ganda Sheemachaa keessattidha. Akka waligalaatti Godina Arsii keessa waggoota gara 19 yo jiraadhu, Finfinne keessammo waggota 32 jiraadhee. Waggota 4 mana barnootaa keessa turee malee kan hafan hojii motumma keessatti biyyaafi ummata tajaajilaa turee.Bara 2000 irraa jalqabee sadarkaa hoggansa ol’aanaatti Oromiyaafi biyyattidhaaf hojjachaan turee. Syaasaa biyyatti keessatti, bara 1991 booda adeemsifamaa turee, kallattiidhaan akka miseensaatti kan hirmaachuu jalqabee bara 2001dha. Baatii Qaam’ee 2001 Magaaalaa Naqamtee keessatti Yaaii OPDOn adeemsifteerratti miseensaafi hogganas ta’e filatame. Ergasi ka’e hanga Onkololeessa 11, bara 2012tti siyaasaa biyya sani keessaa qooda qabaachuun kiyya ifaa. Rakko bara 2012 guutuu na mudataa tureerraa kan ka’e, gara baqaa deemudhaan kunoo amma Ameerikaa keessattin argamaa.Ibsii asi gaditti dhiyeessu, seena kiyya dabre keessaa wantoota gabaabdu qofa Ummata biyya keessa jirufi biyya alaa jiruf dhiyeesudhaan Saba Oromoo dhiifama gaafachuudhaafi.
- Bara ijollummaa
Yeroon kuni bara dhaladhee kaasee hanga mana barnoota Yunivarsitii Finfinnee xumurutti kan ilaaludhaa. Ilma qonnaan bulaa, baddaa Arsitti jireenna hamaa Ummanni keenna keessa jiraatu keessatti dhalachu qofa oso hintayiin seenaa, odeeffanno, rakkoo fi makko ummatichaa kan na waliin dhalate keessatti waggota 5niif mana barnoota sadarkaa 1ffaa, magaalaa Loodee-Jimaataatti Kiloometrii 12 deddebi’udhan baradhee. Bara Sochiin barattota Yunivarsiti jalqabuu, ani sadrakaa 1ffaa keessan turee. Bara HSn kufuu kutaa saddet turee. Labsii lafa baadiyyaa gammachuudhaan fudhachuudhanis hirira qabsoo, isa jalqabaa, keessatti uf argee. Baruma sana gaazeexa Ihiaappaa (EPRP) kan dimookraasiyaa jedhamtus dubbisee. Bara ittiaanu, 1975, Assallaatti seeraan sosochi barattoota keessa galudhaan hirmaannaa bal’ina qaba jedhamee waamamu dndayu taasiissa turee. Manni barnootas akka cufamu hiriiroota adda addaa keessatti qooda fudhachuudhaan barnoota dhaabee gara Magaalaa Hurutaa deebi’udhaan sochii lafa jalaa bal’aa adeemsiissa turee. Bara ittiaanuu dirqamaan gara mana barnoota nudeebisaniyyu sochiin kuni itti fufee. Dargiin ijoollee hiriyyoota kiyyaa heddu hidhuun, ajjeesufi tumuun (torcher) (goolii diimaa), qabsoon kuni akka laamshayu taasiisee. Waggoonni lamaan hafan, bara “siyaasaa fi Korreenti fagootti” jedhamee namni hundi mataa gadi qabate turee. Bara 1981 yeroo jalqabaatiif gara Finfinnee deemudhaan Kaampaasi Kiilo 4 seenudhaan barnoota itti fufee. Waggoonni 4n kunniin yeero “politically dormant” ittiin tureedha.
- Bara Hojii Ogummaa
Bara 1984 irraa kaasee hanga 1991tti, seektara bishaani keessatti hojjachaan turee. Yeeroma kana, waggota lamaaf gara Ingiliiz (Fuulbaana 1987) deemudhaan barnoota digrii lammaffaa waa lamarratti wagoota lamaan kessatti barachuudhaan gara biyyaatti deebi’ee. Waggota 7n kana keessatti Dargii hamachuufi jibburra dabree wanti qabatamaan godhee hinturree. Marii guyyota Jimaataa hunda waajjiraalee motummaa keessatti adeemsifamanirraa hafuu, buusii adda addaa diduufi seera laaffisurra waan dabre hinhojannee.Bara 1991 yeroo Dargiin kufuu ani waajjira bishaan Magaalaa Finfinne keessatti Projektoota gugurdorrattiin hojjachaa turee. Yeroo bishaan Finfinnee keessa hojjadhuu, magaalaa Finfinnees akka baru carraa guddaan argadhee. Maastar Pilaani 1990-2006 hojjatamee kessattis qooda fudhadheen turee. Ilaalchi magaala sana maal akka ta’e, fedhiinifi hawwiin maal akka ta’e kan baree yeeroo sana turee. Jijjiramicha 1991 akka gaaritti fudhadheen garummo ufeggannodhaan ilaalaa turee. Naannoleen Afaaniifi Aadaa isaanitiin uf habulchan, seenaan Itophiyaa waggaa dhibba tokko qofa, hire ufi ufiin murteeffachu, hacuucaa sabummaa fonqolchuu, lafti akka hingurguramne, kkf dhimmoonni anaaf ijoo tayan kun sirnicha haraya dhufe kanaaf gurra akka keennu nataasiisee.Bara 1995 Jia Adooleessa, Mootummaan Naanno Oromiyaa, kan OPDOn gaggeeffamu nawaamudhaan seektara Bishaaniifi Albuudaa akkan hogganu nagaafatee. Gaaffi kana fudhachuudhaan Hojii naanno keennaa jalqabee. Yeero kanatti namni waan miseensummas taye waan biraa natti kaase hinturree. Hojii bishaani garaa guutuudhaan itti uf gadiidhiisee hojjadhee. Biiroo deebiseen akka gaaritti ijaaru, caasaa godinaalee cimsuu, sirna sivil sarvisi diriirsuu, ogeessa baliinaan qaxaruu, ogeessa baliinaan biyya keessaafi biyya alaatti ergani horachuu, sirna hirrigaa fi qabeenna motummaa hannaaafi saamicharraa tiksuu kan dandyu sirna ijaaruu, koontraatoota gurguddo biyya alaatiifi biyya keessa raawwachuudhaan dhiyeessiin bishaan dhugaatii baadiyyaa fi magaaloota Oromiyaa keessatti akka diriirfamu tasiisuu fi kkf hujeen jiraa. Sadarkaa biyyaa qofa oso hintaanee sadarkaa Afriikaatti ilaalamu kandandayan hojileen gurguddoon hojjatamani jiruu. Lafa Oromoo, ganda Oromoo, kan dur essa jiraan hinbeekkamne, Moyaalee kaasee hanga Cinaaksan, Hidhabu Aboteeti kaasee hanga Mandiitti, badda fi gammojji barachuu, nama barachuu, rakkoo qabatamaa hiikudhaan Ummata kiyya bira dhaabbadheen jiraa. Lafa ABOn keessa jiru hindeemiin oso naan jedhan lafa akka Gawgaw, Breeda Leenca, Milqaay, Raayituu KKf keessa deemeen hojjadhee jiraa. Uf keenne hojjadhee. Ennuyyu gammachiisuuf miti. Caasaa Oromoo kan lubbu qabu tokko ijaaru kiyyattis gammachuun qabaa. Haala Kanaan uwwisa bishaani dhibbentaa gara 15 qofa turee waggota shanan keessatti dhibbentaa 41 olitti kaasuun dandayameera! Hojjattootafi ogeessota bishaan Oromiyaa yoomiyyu hinirranfadhuu!Bara paartii biyya bulchaa jiru keessatti rakkoon baqaquu ka’e, ani dame dinagdee Naanichaan hogganaa turee. Gara dhumatirrattis haala heeddu rakkisaa tayee keessatti hojiwwan dame kiyyaa qofa oso hintayiin kan dameelee heddu (kan waajjira Preezidaantichaas dabalatee) halkani guyyaa hojjachuudhaan Waajjirri Motummaa Naanoo Oromiyaa akka hincufamne taasiseen turee.Akka seensa kiyyarratti dubbadheetti, bara 2001 Jia Onkololeessaa keessa, Preezidaantii naanichaa tayeen Caffeedhaan Filatamee. Hojiwwan walxaxaafi rakkisaa tayanis hojjachuu kan jalqabee yoonarraa kaaseetii. Yeeroon kuni yeeroo motummaan jiddugaleessatiifi kan naannolelle heddu dadhaban turee. Motummaan maqaa malee caasaan isaa hinhojjatu turee. Mormiin Ummataa gara hundaan akka ibiddaatti bobayaa turee. Haala kana keessatti hojiin hojjadhee, hanqinoota turan, dogongoroota turaniifi badilee turan akka itti aanutti Ummataaf dhiyeessaa:
- Haalli hojii naannicha hogganuuf itti fudhadhee akka salphaatti hinturre. Waggaa tokkoo lama dura barnoota dooktarummaatiif biyya Ingliiz deemen erga egaleen booda rakko mahallaqa mana barnootaarratti na qunnameerra kan ka’e biyyatti deebi’ee mahallaqa gara Dolaara kuma 54 dhaabbolee adda addaarra ergan walitti qabeen booda motummaan deemsa naa’eyyamuu waan dideef hafee. Haa tayu malee deebi’ee deemuuf fedhii guddaa waan qabaachaa tureef yeroo hojiin Preezidaantumma natti kennamu mormii torban tokkoo olif, marii ta’amaa turerratti, dhiyeessen jira. Haa tayu malee sochii naannicha keessatti adeemsifamaa tureerraan kan ka’e namni hundinuu (gaggeesitoonni OPDO) naannorratti ramadamani hojjachuudhaaf diddaa waan agarsiisaniif ani hojii kana akka hojjadhu murtaayee.Erga hojitti seeneen booda garaa guuraa hinhojjannee. Caasaafi motumma Ummata Oromoo kan lubbu qabu ijaarudhaaf carraaquttin seenee. Akkaa amantaattis biyya Itophiya keessatti sirni bulchiinsa Fedeeraalizimi kunii haqaan hojirra yo oole, Ummanni keenna mirgi isaa kabajamu dandayaa, kanaaf immo nuti Oromoonni ufii keenna “prove” uf godhu qabna, biyyarraa baqachuudhaan, ummatarraa addaan ciccituudhaan bu’aan dhufu hinjiru, rakkoon siyaasaa OPDO keessattis tayee, OPDO fi dhaabbolee biraa jiddutti jiraachu nidandaya, ha tayuti garuu, qabsoo dimookraatawaa, qabsoo olaantummaan seeraa keessatti kabajamu, qabsoo mirga hiree keennaa ufi keennaan mirkaneeffachu itti dandeennu karaa nagayaatiin adeemsiisudhaan carraa Saba Oromo jijjiiru nidandeenna, jijjirus qabna jedheen itti amanee hojjadhee.
- Oromoon uf bulchuu hindandayu kan jedhamu furshii taasiisudhaan caasaa ufitti amanuufi ummataa isaa bulchu, rakko isaa hiikuu dandayu ijaarudhaaf guddaa dhama’een ture.
- Haala Kanaan qaamolee sadan motummaa (qaama raawwachiiftuu, qaama seera baasuufi qaama seera hiikuu/mannen murtii) akka addaan bahani ijaaraman, yeero jalqabaatiif taasifneerra. Qaamoleen kunii mirga guutuu qabaatuu baatanille, tarkaanfii karaa sirrirratti fudhatameedhaa. Caasaa Motummaa gutumatti akka haarayaatti deebifnee ijaaruu, Naannichi kaabineen akka hogganamu taasiissuu, caasaa godinaaleefi kan aanootas kaabineen akka hogganaman taasissu fi humna namaatiin hanga dandayameetti akka guutaman taasifneerra.
- Beela biyyattirratti bu’e (bara 2001-2003 nama miliyoona 13-14ttu beelaaf saaxilame) ilaalchisee Ummata Oromoo Miliyoona 3.8 beelawee turee, oso balaan hamaan nuhinqunnamiin toyachu akka dandayamu aantummaafi kaka’umsa sabbonummaa guddaatiin caasaan naannicha hundi hirmaanna guddaa akka taasiisufi balicha akka dhaabbatu taasifneerra. Seena biyya sani keessatti waggota lama keessatti qofa namoota kuma 300 oli qubachiifneerra. Yeroo Dargii, waggota heeddu keessatti nama kuma 600 qofa (sanummo akka biyya guutuutti) kan qubachiisan yo tayeelle, dhumarratti qubannaan sun, %85 kan fashalaaye tayuun niyaadatamaa! Baroota 2002-2003 garuu, naannoon Amaaraafi Naanoon Tigraayi ummanni waan dideef, kan qubachiisu dandayaan namoota kumoota kurnaniin laakkayamanidha. Oromiyaan maaliif milkoyte? Yeero jalqabaatiif Ummanni Oromoo qubachu barabaadufi waan nuti (bulchiinsii naannicha) jennu nu amanurrayi. Kana malees tokkummaafi birmannaa Ummanni keenna walii godhuu qabatamaan waan argeefidha. Warra tokkummaa keenna shakkuufis deebii amansiisaa kan itti muliifnee yeero kanaa. Ummanni Wallagga Lixaa, Wallagga Bahaa, Iluu Abba Boraa fi Jimmaa mana qubataa ijaarudhaan, biddeena oo’aa mana isaati fiduudhaan, eddo tokko tokkottimmo saawwa dhaltii dabarsee keennudhaan waan ajaa’iiba tayee tokko hojjatee jiraa. Hojiin kuni halkani fi guyyaa toyannaa cimaafi, bakkatti (eddotti) argamuudhaan kan hojjatameefi hirmaannaa Saba Bal’aatiin kan milkaaye, caasaan Oromiyaa halkaniifi guyyaa karaa ijaarudhaan, bishaan baasudhaan, Kiliinika horiitifi kan namaa ijaarudhaan, ogeessi ufi isaati itti amanee eddoolee kanatti argamee akka hojjatu taasiisudhan wanta seena qabeessa taye raawwaanne jirra. Ar’allee, Ummata Oromo kan qubateefi kan qubachiisee, hojjattootaafi hoggantoota Oromoo aarsaa kaffalani Ummata keenna baraaraan galata guddaa galchaafi. Ijoon dubbi kanaa; yeeroo kamiyyu, yo rakkoon si mudatuu, abbaa falaafi abbaa malaa kan tayee Saba bal’aa Amani, Sabatti uf kenni, ajajuu oso hintaane yaada isaa irraa fudhadhuuti hojitti geeddarii, Ummatatii uf kenni. Kuni hojii kamiifu, yeero kamiyyu, eddo kamittu nihojjata jedheen amanaa.
- Rakkoon inni biraa cimaan naqunnamee turee haala siyaasaa Oromiyaa kan ilaaludhaa. Akkuma asi olitti tuqeetti yeero lola Ertraafi Itophiyaa jiddutti adeemsifamaa tureerra ka’ee, paartii biyya bulchaa turee jiddutti rakko siyaasaa umameen, keessa keessa dubbiin danfa’aa dhuftee motummas haalan dadhabsiisaa kan fidde yo ta’u, Oromiyaa keessatti mormiin barattootaa garmalee cimaa akka turee niyaadatamaa. Bara 1999 yookiin 2000(?) keessa bosona Baaleefi Gujiitti ibiddi qabatu waliin walqabatees sosochiin barattoota Oromoo heddu owwaa turee. Bara 2001-2003ttis sochiin kuni keessattu godinaale gara lixaa jiran (Shawaa Lixaa, Wallagga Bahaafi Lixaa) keessatti rakkoo turee. Rakkoon yeeroo sanii akka ammaa kana, gadi bayu dhorkamuu ijollee oso hintayiin jeequmsa adda addaa toyachuutu rakko turee. Barattoonni mannen barnootaa fi qabeenna adda addaarratti miidhha geessaa turan akkamitti toyanna kan jedhu motummaa reefu debi’e dhaabbata jiruuf qormaata guddaa turee. Fakkennaf Magaalaa Walisootti kan argamu, manni barnoota Garasuu Dhukii gubachuun ni yaadatamaa. Haala kana keessatti gara tokkoon sochi ijoolle kana toyachuun akkasumas toyannaa kana keessatti miidhaan namarra akka hingeenne godhuun akkamitti dandayama kan jedhu dubbi hamaa akka tayee namni hundi hubachu nidandayaa. Kanarraa kan ka’een tooftaan ani itti fayyadame (1) sochiin ijoolle harka keenna ala akka hinbaane tooyachuu, yeerodhaaf ijoolle eddo muraasa tayanitti qabani tursiisudhaan spoorti hojjachiisani gadi lakkisuu akka filannoo tokkotti fudhadhee. Hanga ani beekutti haala kana keessatti ijoollen hidhamte torbaan 4-5 yeero hincaallef qofa akka tureedha; (2) dhimma ijoollen kaasan qabanne gara Ummataatti deemudhaan ijoollefi Ummatichaa mariisisuudhan rakko furuu, (3) pooliisiin Oromiyaa nama akka hinajjefneefi akka hinmadeessiine ufeggannoon ol’aanaan akka godhamu taasiisuu, (4) poolisiin Oromiyaa muxannoo jeequmsa toyachuu waan hinqabneef, yeero jalqabaatiif biyyatti keessatti humna jeequmsa bittinneessu (Riot Police) nama 500 ijaarudhaan meeshaan waraanaa dirree hiriiraa kamiyyu akka hinseenne taasiisu, (5) hidhamtoonni mana hidhaa Oromiyaa jala jiru hunda keessa jiran akka hintumamne qajeelfama cimaa poolisi fi bulchiinsa mana adabaa/hidhaatiif dabarsuufi kkf raawwachuudhhan balaan caalu akka nuhinmudanne taasisuf hojjadheen jira. Fakkeennaaf Bulchiinsa Motummaa Ummattota Kibbaa keessatti mormii Ummanni Sidaamaa Magaala Hawaasaa irratti kaaseen guyyaa tokko keessatti namni 25 akka du’e niyaadatamaa. Garuu Oromiyaa walakkaa keessatti (Lixa Oromiyaa guutuu) jeequmsii yeeroo dheeraaf adeemsiifama turee, balaan guddaan oso hinqunnamiin kan dabreef iccitiin isaa maali, jedhee namni hundi yaadu nidandayaa. Ijoolleen Yunivarsiti Finfinnee Biiroo tiyyatti dhufudhaan akka fedhanitti yaada mormii isaani dhiyeeffachaa akka turaniifi mariilee babal’aa adeemsiisaa akka turrefi nagayaan addaan akka deemaa turre beekkamu qabaa. Kana keessatti hanqinaafi dogongorri hinturre jechu kiyyammo akka hintaanee namni hundi akka naaf beeku gaafachaa eddo isatti, barreeffama kana keessatti akka kaasu nan mirkaneessaa.
- Yeroo ani bulchaa tureetti hidhamaan mana hidhaa keessa jiru rakko dhiphiina eddo, rakko nyaataafi saaniteeshinii qabaachaa turani. Kuni durumarraa kan dhaalameedhaa. Haala manneen hidhaa keessa turan foyyeessuf hanga dnadayametti tarkaanfiwwan kanatti aanan fudhadheen turee; (1) bara 2003 namni 5800 akka dhifatamaan gadilakkifamu, bara 2004mmo 3500 akka galakkifamau taasiisneerra; kuni immo seenaa biyya sanii keessatti (keessahu sirna kana keessatti) kan jalqabaa turee, (2) mannen hidhaa hedduurra deemuudhaan ilaaluu, hidhamtoota waliin marii gaggabaabaa adeemsiisu, (3) manni fincaanii, dhiyeessiin bishaan dhugaatitiifi kan dhiqannaa akka dhiyaatuu taasiisuu, (4) eddoon midhaan itti bilcheessan akka foyya’an taasiisuu, (5) nyaata hidhamtootarratti jijjirama guddaa taasiissu fi kkf raawwatamaniru.
- Dhiimmi biraa rakkisaan hanga ammaa hinfuramne dhimma Magaala Finfinneeti. Isa kana qorachiisuuf yo yallelle, dubbichi dhimma seeraa oso hintayiin dhimma siyaasaa tayuun isaa adeemsaan hubannee. Finfinneen lafa Tuulamaa, lafa weerara diinaatiin qabamtee, lafa Ummanni Oromoo Tuulamaa kuma hedduun laakkayamu lola yeero heddu (Eekkatti, Gaara hexootti, Gullalletti, Ejereetti) adeemsiifameen irratti dhumeedhaa. Qe’een Oromootaa, guututti ibiddaan barbaadaye, qabbenni isaa guutumatti saamamedha. Finfinneen AWWAALA Oromoo irratti ijaaramtee. Finfinneen handhuura Oromiyaa qofa oso hintaanee, seenaa Sabni nagaya biyya ufii keessatti mirga lubbuun jiraachuu dhabee itti dhume qabdii. Dhiigni namaafi looni weerartootaan gadi naqame akka bishaani laga keessa akka ya’aa ture seenaan nimu’lisaa. Dhimmi akkanaa, dubbi ogummaa seeraatiin hikkamuu oso hintaane, deebii siyaasaa qofaan akka tayee beekudhaan, haala yeeroo san tureen (ammas ni hammaatee malee wanti foyya’ee hinjiruu), gutumattis tayu dhabuu, akkamitti furmaata xixinnaa keennuun dandayama ka jedhu ilaallee turree. Haaluma Kanaan, (1) bulchaan Magaala Finfinne nama Oromoo akka tayu (mayor of the city), (2) mana marii bulchiinsa magaala Finfinne keessa barcuumaan %25ni Oromoodhaaf qofa akka hambifamee Motummaan Naannoo Oromiyaa namoota dandeetti qaban Magaala Finfinnee keessayis tayee Oromiyaarraa waldorgoomsiisee akka ramadu, barcumaa hafanirrattis namni Oromoo namoota saba biro waliin waldorgomee yo filatamee eddo qabachuu akka dandayu, carraan banaa akka tayu, (3) galii Magaalli Finfinne galchiitu keessaa %10-20 tayu Oromiyaadhaf akka galu, (4) xurii, hasbaafi shama Finfinnee keessa gadiyaa’u warshaaleen hundi fayyisani (treated waste) malee akka gadi hinlakkifnee akkasumas manni qopheessaa, xurii fi kosii goggogaa seera egumsa naannoo eggateen akka maqsuufi Buulchiinsa Motummaa Naanno Oromiyaa waliin akka hojjatu kan jedhuuf kan biroolle akka mariatamaa tureefi wixineen yaadaafi seeraa akka dhiyaataa turee ninbeekaa. Kannen hunda keessa laakkofsa 1ffa jalatti kan tuqe qofti hojirra yoo oolu kan hafan akka hojirra hinoolles ninbeekaa. Rakkoon Siyaasaa Finfinnee Rakkoo Siyyaasa Ummata Oromootiin addaan baafame ilaaluun akka hindandaymnee adeemsa kana keessatti baradheen jiraa. Hanga sani bulchiinsi motummaa Oromiyaa Magaala Finfinne keessa akka turuu, dhimmoonni Oromummaa agarsiissan tokko tokkos akka ijaaraman, fakkennaaf manneen barnoota afaan Oromoo, jiddu gala aadaa Oromoo…. Kannen keessayis wanti jalqabame yo jiraatelle harkifannaafi foqooqaa akka tayee amanuun barbaachiisaadhaa.
- Rakkoon Siyaasaa Ummata Oromoo, gara tokkoon yoo ilaalamu, rakkoo magaalaa fi baadiyaa tayee argamaa. Ummanni Oromoo gaafa ani Oromiyaa turee (2001-2005), %89 baadiyyaa keessatti bittinnaayee jiraataa. Magaaloonni naanno Oromiyaa, keessattu Finfinnerra gara bahaatti kan argaman kan ijaaraman Ummata Oromootiin akka hintaanee namani hundii nibeekaa. Magaalli lafa siyaasaan, daldalli, walqunnamtiifi odeeffannooon baliinaan keessatti argamuudhaa. Caasseffama (socio-economic hierarchy) hawaasoota biyya guddataa jirani keessatti magaaloonni mataa yoo tayan badiyyaan isaani gadidhaa. Ummanni Oromoo, Magaalota keessaa akka ari’atamu, magaaloonni lafa hidhaa, lafa afaaniif aadaan isaa itti qaaneeffamu, walumaagalatti biyya isaa oso hintayiin akka waan biyya ormaa dhaqeetti akka itti dhagayamuu godhamani ijaaramani. Bulchiinsii, ilaalchii, amantiin, propogaandaan midiyaale, qaani tokko malee waggota 136f ololaafi maqaa balleessaa Orommoorratti adeemsiisaa turani. Bara 1991 booda erga bulchiinsii naannolee ijaaramee kaasee, Magaaloota Dirre Dhawaafi Finfinnee malee kan hafan Oromiyaa jalatti akka bulan yo taasifamu, ummanni magaaloota kana keessa jiru garuu garri caalu Oromoo waan hintayiiniif rakko ifatti mul’atu akka ta’ee hubachuudhaan Ummanni Oromoo magaaloota Naanno isaa keessa jiranitti akka galu yaalii godheen dhiibbaan ifaafi ifa hintaanee narratti adeemsifameeraa. Projeektiin kunis akka fashaalaayu taasifamuun isaa dhimma gadda guddaadhaan yaadadhuudhaa. Sababni isaas, Oromoon lafa qotee, horii horsiisee qofa ummata biro kan magaalotaa fi kanafu, siyaas-dinagdee isaa toyatu qallabuun yakkaa jedheen waan amanuufi. Ummanni Oromoo ar’aa oso hintayiin bara 1990mman keessa magaalota isaa toyachuu qaba turee. Ummata Oromoo biyya keessa jiruufi daayaasporaa adda addaa akka biyyatti galee lafa fudhatu yeero jalqabaatiif anatuu yaali godhee. Yaanni kiyyas kan maddu, lafa Oromoo gurguruuf oso hintaanee siyaas-dinaggee magaaloota isaa akka inni toyaatuuf turee. Haluma amma jiru keessattis dhimmi sirrifi mirga ennuyyu oso hintuqnee mirga Oromoo kan tarkaanfachiisuu dandayu ajandaa ebbifamaa turee. Kuni danqaa siyaasaa fi dhiibba bal’aafi olola dubbi micciruutiin fashalaaye. Kuni aangoo Motummaa Naanno Oromiya fi mirga OPDOti turee; garuu hintaanee.
- Dhimmi biro dhimma Jimaatii. Jimaan, keessayyu kan baha Oromiyaa amma sadarkaa lammaffarratti sharafa biyya alaa kan galchiitudhaa. Jimaa tana garuu, Oromoon keessatti miskinayee, gadadoofi hiyyuummaadhan jala deeme omishuu, gaheen inni keessa qabuu, heddu xiqqaadhaa. Saamtoonnii (motummaafi motummaa alas kanjiran) adda addaa daldaltoota Oromoo hintayiin waliin waltayuudhaan Oromoo dhiiga isaa xuuxaa jirani. Kana jijjirudhaaf qonnaan bulaa godinaalee Hararghee lamaan keessa jiran waldaya gamtaatiin waliitti ijaarudhaan gandi hundi waldaya tokko akka qabaatu godhuudhhan waldaalee godina lamaanimmo Yuniyeeni (union) Humbanaa-Carcar ijaarudhaan sosochi abdi nama keennu uumnee turree. Haa tayu malee, caasaan hannaan xaxamee daldaltoota saamtootaa Oromoo quncifachaa jiraniin waliigaludhaan Yuniyeeni keenna akka diiggamuufi waldaaleen b’uuraas akka diiggaman taasifamu isaa, gadda zamanni hinshaarren yaadadhdhaa! Rakkoon Jimaa Oromiyaa dhimma Ijoo siyaasaati malee dhimma daldaalaa, kan teekinika akka hintaanees hubadheen jiraa. Jimaan qabxii qabsoo Oromoo keessaa isa tokko akka tayees niinamanaa! Ragaa Oromoon qabeenna isaarratti abboomu dadhabuu Jimaafi Bunaa ol wanti dhiyaatu akka hinjirree, qabsaayeen, hojjadheen argeeraa.
- Dhimmoota dogongoraa fi dhiifama irratti Gaafadhuu:
Bara 2001-2012tti motummaa amma biyya bulchaa jiru kessatti eddo gara gararratti sadarkaa gaggeesummaatti hojjadheen jiraa. Yeroo kana keessatti dhimmota imaammataa fi dhimmota seeraafi siyaasaas dabalatee murtilee gurguddo murteesseen jiraa, yookaan immo akka murtaayan sagalee kiyya keennudhaan qooda keessatti fudhadheen jiraa. Kuni, motummaa naannos tayee motummaa feedeeraalas nidabalataa. Murtilee kana hunda isaanituu Ummanni Oromoos tayee Umaanni biyyatti akka miidhaman, akka badan, akka cunqurfaman yaade murtii kamiyyu murteessu baadhuulle, murtileen ani murteessefi akka murtayaan ani gargaaree Ummattooto biyyattifi Ummata kiyyas (Ummata Oromoo) kan miidhan yo jiraatan hal duree tokko malee dhifaman gaafadhaa. Ani ilma qonnaan bulaa, haccuccaafi hiyyummaan baadiyya maal akka taate beeku, Ummata waggota 136f mirga isaa gonfachuuf qabsaayu keessaa bayee. Ilaalchi kiyya yoomiyyu hawwi Ummata Oromootiin addaan hinbayuu. Murtiwwan ani raawwadheen Sabni bal’aa fi namoonni dhuunfaas kan waliin hojjadhees taye hojjachiise kan miidhaman yo tayan dhiifaman gaafadhaa.Bara 2001-2003 ykn 2004 jeequmsa barattoonni kaasaa turan keessatti hanga ani beekutti barattoonni lama rasaasa poolisi Oromiyaatiin du’un isaani ni beekkamaa. Haala asi olitti baliinaan ibsee sana keessatti of eggannoon ol’aanaan fudhatamulle garuu, dogongoronni akkanaa dhabamu waan dandayan hinseyu. Mgaala Shaambuutiifi Magaala Amboo kessatti akkuma rakkoon kuni umamuu dhagayeen poolisooni dhukaasa kana banan to’annaa jala oolani akka seeratti dhiyaatan yo taasiisu, gara biraatiin Gumaan Lubbu waarra ijolleettif oso oolee hinbuliin akka kafalamu taasiiseen jiraa. Tayulle lubbuu namoota dabraniitiif haal duree tokko malee dhiifamaan gaafadhaa.Barattota Yunivarsiti Finfinnee 300 tayan kan arisiisee Juneeydidha jedhame kan haasayamee citu didee hanga ar’aa deemaa jiru kijiba adiidhaa. Ijollee kana kan ari’ee motummaa Fedeeraalaati. Dubbiin oo’itee jennaan warri feedeeraalaa gara keenna darbatee. Oromiyaa guutuu keessatti ilmaan Oromoo Yunivarsitii keessa jiran hundi akka waan ari’amanitti waan ololfameef deebii gara midiyaatiin ani akka keennu OPDOn murteessee. Haaluma Kanaan gabaasa warri fedeeraalaa gara keenna ergeerratti (ijolleen foodda layibraarii caccabsuu, sirni baruufi barsiisuu akka gufatu taasiisuu, preezidanticha Yunivarsiti waajjira isaatti marsuudhaan guyya walakkaaf (hotage) godhuufi kkf) hundaayudhaan ibsa kennee turee. Ibsi sunis (1) namni Oromo Yunivarsitiwwan saddettan yeero san turan keessatti baratu kuma 10ni ol akka taye, (2) ijoolleen kuni karaa nagayaatiin mormii isaani dhiyeffachuu oso dandayaan qabeenna caccabsuufi preezidaanti hostage godhani qabachuun sirri akka hinturrefi murtiin motummaan fedeeraalaa fudhate sirridha kan jedhu turee. Kanarratti dogongorri kiyya akkataa ibsa san itti kennedha malee murtii keenname sani anis tayee OPDOn jijjiruu hindandayu turee! Hinbeekus turee! Murtiin ariisaa ijoolle sanis murtii siyaasaa turee malee murti bulchiinsaa hinturre. Murtii qaamni biraa murteesserratti ibsa akkasi keennuun kiyya dogongora akka tayee bara 2005 Baatii Adooleessa barattoota Yunivarsitii, kumaatamatti laakkayaman baati tokko oliif, Hadamaarratti OPDOn leenjisurratti, guyyota 5nif anis qooda fudhadheen, achirratti barataaf haala kana ibseefi gocha oso hintayiin jecha kiyyaf dhiifama gaafadhee barataan guutuun gammachuufi oo’ina guddaadhaan harka dhayee narraa fudhateera. Ani nama barnoonni Oromiyaa gandoota 6500 keessatti akka diriirfamu taasiiseedha. Bara kiyyaa, hojiiwwan hojjataman keessa inni guddaan mannen barnootaa gandoota baadiyyaa Oromiyaa akka walgayan, Oromoon humna isaatiin, qabeenna isaatiin, mana barnoota akka ijaaruu, mana barsiisota baadiyya akka ijaaruu, manneen barnnotaa akka qabeenaa ufitti fudhatee akka qooda keessattis fudhatuu Ummata Keennatti warwaadheen amansiisee hojii guddaa hojjadhee jiraa. Oromoon waggaa dhibbaf akka farda lugaamame bishaan taliila yaa’u dhuguu dadhabee bira dhaabbatutti barnootarraa ittiifamee turee; amma garru seenaa kana hajijjirru jedheen Ummatati booyee, boochisee haala jijjiree. Ar’aa “dhaloota qubee” jedhamee kan waamamu kuni kan ardii Oromootirra oldammaqee Oromummaa finiinsaa jiruu kuni qabsoo hadhaawaadhaan dhufee. Bara san bara barsiisaan paantiitti deebi’ee Chalk ittin barsiisuu lafa kaayee dhoqqee dhiitee mana maarigee/laambubeedha. Barri sun, bara Oromoon guyyaa tokkotti mana barnoota sadarkaa tokkoffa itti ijaare fixu turee, barri sun Oromoon qabeenna ufi baasee, baati 3 fi 4 keessetti mana barnoota sadarkaa lammaffas tayee kan BLTO xumuratee biiro tiyyaafi biiroo barnoota Oromiyaas dhufee barsiisaa nukeenna jedhaa turee, barri sun bara mannen hirriba kollejjotaa gara kutaa barnootaatti jijjirre ijoollef immo qarshii nyaataafi kiraa manaa kafalle Oromiyaa keessatti raajiin hojjatameedha. Asirratti hojii guddaa akkanaa kana kan hojjadhee kophaa kiyya miti. Bu’ura Obbo Ibsaa Guutamaa bara ce’umsaa lafa kaayeerratti hogganoota Biiroo Barnoota Oromiyaa kan yeerro adda addaa hundayyu (Mulugeetaa Ammannaa, Birhaanuu, Yohaanis Gendaa, Haaruun Hussen…) dhamaatii isaanitiif kan galatoonfadhu yo ta’eyyu, Obbo Darajjee Asfaaw kophaattiin yaadadhaa. Darajjee was the stabilizer of Oromiyaa Education. Kanaafi Ummanni Oromoo bal’aan kan biyyafi biyya ormaa keessa jiru haqa turee, hanqina tureefi haala turee yaada keessa galchee murti isaa akka keennu isaaf dhiisaa.Dhimmoonni biro kan midiyyarrattis tayee waltajjii adda addarratti dubbadhee mala qaroomina walqunnamtiitiin (communication science) kan hindeggaramne akka tayee ninbeekaa. Haala Kanaan jechoota nama hinharkifne, kan nama waraananiifi kan nama dhuunfaas tayee Saba tuqaan jiraachuu nimalu. Jechoota faallaa mirga Oromoo tayani mul’atan hundaa, Ummanni akka irra naaf taru gaafadhaa.Bara 2012 rakko babal’aa Ummata Musliimaatiifi motummaa fedeeraalaa jiddu tureerratti ana ilaalchiisee walhubannaa dhabiitiin akka umamee ninbeekaa. Ani Oromoodha. Oromummaan mallatto ennummaa kiyyaatti. Ani Muusliima. Kunis ennumma kiyya. Rakkoo deemaa turtee keessatti (hiikudhaaf) kan qooda fudhadhee gara baatii Gurrandhala, 2012ti. Ijjannoon kiyya, (1) ummanni musliimaa bakka lamatti walqoodee walfixuun irra hinjiraatu, kanaafis ummata kiristaanaa Ortodooksii, Kaatolikii, Protestaantii ilaalaa, yoo walihingalles garaa garummaa keessan walif kabajaati jiraadhaa kan jedhu, (2) waajjira majiliisa Islaamatiifi warra Towhiida jedhaman walitti fidudhaaf yaalli godheeraa, (3) haala yeero sana tureen kana godhuun kiyyas paarti biyya bulchaa jiruuf waan gaaridha malee hamaadha jedhee hinyaannee, (4) haalli biyyatti keessa turee rakkisaa waan tayeef (mummichii ministroota dhibee keessa waan tureef, yo inni fayye galee anatu isiin fuudhee biraa dhaqnee waan barbaaddan gaafattani. Hanga sani ummata tasgabeessa kan jedhu ture). Ani kana godhaa kan tureef namoota muusliima tayan kan kaabinee feederaalaa keessa jiran gara 7 ykn 8 tayan keessaa, isaan caalaa muusliima tayee oso hintayiin dhimmi ummataa, yeeroo kamiyyuu waan nadhibuuf cal jedhee ilaaluu hindandeenne. Garuummo, Yaaliin kiyya gara motummaatinis tayee gara ummataatiin ija gaariin hin’ilaalamnee. Asirratti amanti Ahbash jedhamtu kan Shek Abdalla Adareetiin biyya Lubnaan (Lebanon) irra hogganamtuf gartummaa agarsiiseen turee. Sababnis, ani (traditional Islam) kan jedhamu hordofaa waanan tureef, amantiin Jaarsi kuni oofus Kanaan walitti waan dhuftuuf turtee. Haa tayu malee, ani ummanni musliimaa kan Towhidaa amantii isaa hinadeemsifatiin jedhee gaafa tokkos dubbadhee hinbeekuu. Warri matooti amantii kanaas kan Oromoo tayan hundaayyu ninbeekaa. Gartummaa Ahbashi agarsiisuu kiyyaf garuu, dhiifaman gaafadhaa.
- Dhimmota sirrayu qaban:
Ani hanqinoota heddu nama qabuudhaa. Muxanno hojiifi ogummaa adda addaa heddu yo qabaadheelle, ammas hanqina heddu akkan qabuu nama ufbeekudhaa. Kanaafu yeero hundaa waltajji jireennaafi qabsoo kamirrayyu dafee barachuudhaaf yaalii taasiisaa tureera. Kanaaf hanqinni akka narra jiru barudhaan hojiifi adeemsa kiyya foyyeessuf carraaqaan ture ammas ittiin jiraa. Haa tayu malee, ololoota akka faashisti ani tayeetti oofaman ninbalaaleefadhaa! Ani nama waan fascism taye bareechee beekudhaa. Ani, naanno yoon bulchaa tureefi fedeeraala keessa yeeroon hojjadhutti nama Oromoos tayee nama biraa tokkolle, eddo kamittu akka ajjeefamu karaa ifa tayeefi karaa dhoksaa tayeenis wanti tokko ani raawwadhee hinjiruu. Ittis hinamanuu. Kana malees yeroon ummata Oromoo bulchaa turee, Ummatatti ufkenneeti hojjadhe malee ummatarraa uf hinqabnee. Diriirfadhee taaiitaa ooisaa hinbaanee. Gandoota Oromoo dhaqabuudhaan, qe’ee isaa oso hinyaadatamne dhaquudhaan, mana isaa seenuudhan, urgaa isaa urgeeffachuudhaan waggota afran dabarsee. Yo biiroon rakko fiddus, gara baadiyyaa deemaan turee. Baadiyyaa yo deemu ninfayyaa! Fakkeennaaf yeero tokko Magaalaa Mandii- Wallagga Lixaa keessatti, hojii ilaaluf yeeroon deemu waraanni biyyaa, naannawa sana jiru hidhanno guutuu qabatee ummata bayee karaa gamaa gamana dhaabbatee nasimachuuf bayerratti, fuulaan itti garagalee qawwee gara ummataa qabee animmo jiddu sana akka dabru qophaayee turee. Battalumatti, waraanni kuni asi ka’u malee lafa daaw’annaa san hindeemu jedhee diduudhaan namicha basaasaa naanno sana jiruun hatattamaan akka kaasu itti himee. Innis nageenna keetiif jennaan, ani ummata Oromoorra uf hineeguu, waan ummata Oromoorra dabreemmo humni dafee dhaqabaa Oromiyaa (kan Yoonaatanniifi Dirribaa Aariqoo leenjisan) nama 10ni gadi kan hintaaneetu nawaliin jiraa. Eegumsa warana biyyaa, Oromiyaan hingaafanne jechudhaan waraanicha kaasiiseen ummata keessa miila kiyyaan deemee, harka fuudhee, waliin nyadhee dhugee, Oromummaa agarsiiseen Oromummas argeen galee. Mandiin lafa hoggansi OPDO hanga guyyaa sanitti dhaqee hinbeekneedha. Lafti sun, lafa hoggantoonni ABO tokko tokko itti dhalatan waan taateef akka lafa ABOtti fudhatamtii. Edoo kamittu, yeeroo kamiyyu Ummata Oromoorra hinqoollifanne. Oloola maqaa balleessaafi ennumma namaa biyya faranjii, biyya iftooma qabduu keessa ta’aani oso haqaafi dhara addaan hinbaafne namarratti duuluun Oromoo diiguudha jedheen abaaraa.Waayee amantirratti Sheekkota areeda dheeraa qaban isinirra haada jedheeni; jedhamee saalfii tokko malee warri oduu kana gadidhiisuu, ammas Ummata Oromootiifi ana waldhabssiisuf warra carraaqudha. Warroonni kunimmo biyya keessafi (caasaa motummaa keessafi isaa alas) biyya alas warra jiran akka tayee ninbeekaa. Ani warra amantii dhiisiti nama kamiyyu, garaa garummas yon qabaadhees nama kabajudhaa. Kanammo Sabni bal’aan nibeekaa. Caasaa OPDO keessatti namni biiroo isaa Ummata Oromootiif yeeroo jalqabaatiif bane anadhaa. Qonnaan bulaan, hojjataan, warrii amantii, hiyyeessi, dureessi, dhiiraafi dhalaan, diqqaafi guddaan biiroo tiyya hindhufne hinturree. Namni kaffalti geejibaa gara biyyatti galuun dhabees na bira dhufaa turee. Mahallaqa kiisii tiyyaa fixeen hojjattoota na gargaaranirra liqeenfachaa akka turee, gaafa tokko ragaan kun ifa tayaa.OPDO ilaalchisee yaadonni keennaman addaan baafamani ilaalamu qabani. Yaada kana kaniin kennuf OPDO “defend” godhuufi miti. OPDOn kan ijaaramtee TPLFn akka tayee OPDOn mataa isii waggoota 20 booda amantee jirti. OPDOn sabbonummaa Oromummaa qabuufi kan hinqabne akka jiran beekkamu qabaa. OPDO keessa akka namni alaa ilaalu oso hintaanee qabsoo hamaatu gaggeefamaa. Qabsoon kunis Oromummaafi waan Oromummaa hintaanee jiddutti adeemsifamaa. Miseensi OPDO sababa adda addaatiin kumaatamaan ari’atamu, hojii ala tayee waan nyaatu dhabee kararratti kufuu, kan mana hidhaa keessa jirus baay’eedha. Fakkennaf, hattertaa jedhamee kan gadi aanu, mana hidhaatti kan darbatamuuf waan Oromumma cimaa agarsiisuufi. Hanna Yoo ta’ee akkuma biyyattitittu, rakko hikkamu hindandeenne keessa erga lixame tureeraa. Kanaafi humnii biyya alaa jiru, OPDO yo xinnaate miseensa miliyoona 3 qabuu, kana keessa %80 qonnaan bulaa keenna waraqaa ennumma argachuuf miseensoome, akkasumas sabbontoota jajjaboo, OPDO rakko qabu waliin moyyee takkatti naqani akka midhaan findigoo, findiguun dogongora waggota 25niif irraa baratamu dadhabameedha waan tayeef, sirrayu qabaa jedheen amanaa. Goota, goota haqqisuu; sabboonaa bobayaa buluu, haala rakkisaa tayee keessatti aarsaa garmalee kaffalaa kan jiru akka lafarra jiru beeknee yaadaan gargaaruun Oromummaa cimsa malee hindiiguu, hindadhabsiisu, hinballeessu.Ani biyya tana ergan gayee waggota lamaa. Yeroo kana keessatti haala daayaspooran keessa jiru hubachuuf yaalaan jiraa. Yeeroo kana keessatti namootaa adda addaa waliin bilbilaan haasayuudhan karaa Oromumman itti cimtuufi tokkummaan Ummata keenna itti jabaaturratti yaada kiyya laadheen jiraa. Yeeroo amma kanatti dhaaba siyyas tayee garee siyaasaa kamiyyu keessa kan hinjirreefi qo’aannaa fi barnootarra akkan jiru ibsuun barbaadaa. Kanuma waliinis, Oromoon daayaaspooraa keessa jiru eddo dhalootaafi qoomoodhaan walqooduun isaa, dhimma Oromummaa ifatti miidhu tayuun isaa beekkamuu qabaa. Qomoon Oromoo hundinuu, faaya keenna. Faayaa kana tuttuquun, walii dabarfachuu dhabuun, ufeggannoo malee jechoota nama miidhan akkuma fedhan qomoo tokkorratti ykn kan biraarratti darbachuun waan nu diigudhaa. Muxannoo kiyyarraa wantiin argee, Oromoo morma walqabatee walitti booyuu malee Oromoo walirratti duulu miti. Biyya keessatti haalli kuni hinjiru jechuun nidandayamaa. Qaawwa hintaanee ufi ufitti bannee waan ufdadhabsiisnee natti fakkaataa. Kanaafu hojii namni hundi foyyeessuu qabu jedheen amanaa.
Galatoomaa
Juneeydii Saaddoo Cirrii
Bitooteessa 5, 2016


c: text/html

text:
Average Rating: 0
Total Votes: 0
sollathaan ninaikiRaen sollaamal thavikiRaen kaadhal sugamaanadhu vaasal padi oaramaay vandhu vandhu paarkum thaedal sugamaanadhu anbilaiyil kuzhaithu seidha marudhaani poala vetkangaL varavaikiRaay veLiyae sirithu naan viLaiyaadinaalum thaniyae azha vaikiRaay indha jeevan innum kooda yaen uyir thaangudhu? kaadhal sugamaanadhu (sollathaan...) chinna poovuondru poarai thaanguma unnai saeraamal en uyir thoonguma thanimai uyirai vadhaikindradhu kaNNil thee vaithu poanadhu nyaayama ennai saemithu vai nenjil oarama kolusum un pear jebikkindradhu thoondilinai thaedum oru meen poala aanaen thuyarangaL kooda ada suvaiyaagadhu indha vaazhkai innum innum romba rusikkindradhu kaadhal sugamaanadhu (sollathaan...) oru aaNukkuL ithanai kaandhama? neeyum aanandha bairavi raagama? idhayam alai mael saRugaanadhey oru sandhana powrnami oarathil vandhu moadhiya irumbu maeghamae dhaegam thaeyum nilavaanadhey kaatru mazhai saerndhu vandhu adithaalum kooda kaRchilaiyai poalae nenju asaiyaadhadhu sundu viralaay thottu izhuthaay yaen kudai saayndhadhu kaadhal sugamaanadhu (sollathaan...)Tweet

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Average Rating: 0
Total Votes: 0
poaraaLae poNNu thaaye pozha pozha vendru kaNNeer vittu thaNNeerum soorum thandha maNNai vittu paal paechchum maatta vittu panjaaraththu kozhiyae vittu poaraaLae potta puLLa oorai vittu saamandhi poova oomadham poova karuthamma yendha poovamma anjaaru seevai uLLooril yaenga poththi maattu vandi maelae poattu vaechcha moottai poale (poaraaLae poNNu) nee vechcha paasam nee sonna naesam kadaisiyil oomayum oomayum paesiyae paashayadi thetkadhi kaathu dhesai maari veesa onnoada maegham oadudhadi oadudhadi usuruLLa naakku oNNu vaadudhadi vaadudhadi kadaisiyil saamikku naernthadhu saathikku aanadhadi (poaraaLae poNNu) nenjukuLi kaanju nedungaalam aachu oru uyir veetukkum kaatukkum kootukkuL izhukkudhamma saemiththa kaasu sellaama poachu sollaadha soLLa bhaaram amma bhaaram amma soadhukkum sondhathukkum dhooramamma dhooramamma poru poru yaezhaikkum vaazhaikkum naaLaikku nanmayamma (poaraaLae poNNu) (saamandhi poova)Tweet


text:
Galmee Dhugaa irraa
Kutaa Tokkoffaa:
Barruulee tanaan dura isiniin qooddachaa ture keessatti farreen QBO fi kittillayoota isaani akkuma barbaachisaa tahetti saaxiluuf akkan yaalu ibsuun kiyya ni yaadatama. Arra ammo xiiyyeefannaan kiyya kisaaraa/kufiitii siyasaa irraan kan kan’e oloola QBO irratti wanneen xiiyyeefatanii fi seenaa qabsoo Oromoo gatii dhoorkuuf waan sararaa adda addaa irratti deemaa jiru taha.
Dhaluu tana hogganni ODF biyya dhaquu fi arihamuu laalchisee media adda addaa irratti dura dhaabbannoo akkasumas faaruu dabalatee waan deemaa jiru hamma dandaye duukaa bu’aa ture. Kana keessaa kisaaraa siyasaa laalchisee faarsuu bira dabree nama tokko akka waaqatti dhiheessuu, akkasumas bu’aalee ilmaan Oromoo dhiigaa fi lafeen fidan/argamsiisan akka namni tokko argamsiisetti dhiheessuun dhiigni wareegamtootaa akka gatii hin qabnetti dhiheessuu fi dhaaboota QBO dhaaf wareegama ol’aanaa baasan xiqeessuu tu mul’acha jira. Oloola kisaaraa kana bira dabrees yaanni Bilisummaa fi Walabummaa Oromiyaa akka hin hojjannee fi karaan tokkichi jiru Wayyaane kadhachuun Empire Ethiopia democrateessu akka tahetti namoota tokko tokkoon dhihaacha jiraachuu isaa yeroon dhagayu hedduu gaddee qalama kiyya akkaan kaasu na dirqe.
Gaaffii fi Deebisaa wal dhidhiitaa kanneen hogganoota ODF irraa kennamaa jiruus dhageefachuun naaf hammam takka ayyaan laalatummaa fi ilaalcha deemaniin duukaa wal faana hin jirre hubadhe. Kanaafiis kan kaasuu dandayamu tokko, Dubataan ODF galiinsa Hoggana ODF laalchisee jalqaba irratti yeroo ibsu “Jilli ODF kan Presedent keenyaan gaggeefamu qabsoo biyya galchuuf biyya galee jira, Biyya keessatti duunee ummanni keenya akka nuuf booyu taasifna, booyuu qofa otuu hin tahin seenaa keenya tolfanna fi waan ABOn jalqabe biyya kessaa bakkaan geenya” fi waan kana fakkaataa jedhe.
Odeessi kun akkuma dhagayameen – dhaadannoo fi seena dabsuu yoo keessaa hanbifne, anumarraa jalqabe karaan Empire Ethiopia Dimokraateessuu kanatti amanuu baatamullee itti baha isaa laaluuf obsaan gurra qarree dhageefachuun keenya hin oolle. Haatahu malee, akkuma Oromoon irra guddeessi jachaa turteti, oolee osoo hin buliin jilli dhaadatamaafi ture biyyaa arhame (Deported) tahe jachuun dhagayame.
Haalli tahe kn kadhaan Empire kana Dimokraateessu yaanni jiedhu yaada fashlaa akka tahe ifatti mul’ise. Akka isaan jechuuf ykn dhiheessuuf yaalanitti yaanni kun yaada haaraa osoo hin tahini yaada Oromoonni meeqaatam itti ifaajanii fi dhugumatiis karaa amma isaan jedhan kanaan Empire sana democrateesuu fi mirgoota bubuutu argamsiisuuf taasisuuf carraqani, iit gubamani hammeenya ilmaan Abashaa sadrkaa summiin lubbuu ofii itti dhaban gahahuun isaani beekkamaa dha. Amma yaada dulloomee fashale kana akka yaada haaraa namni tokko hirribuma irraa ka’ee “Mul’ata” haaraa arge jachuun QBO yaadaan hiruuf ka’e kuniis waan addaa akka hn taanee beekkmaa dha.
Kan nama dhibu garuu yaada fashalaawaa fi hin hojjanne kana ABO keessaa na gaggeesaniif jachaa waanuma duraanuu yeroo meeqaa karaa meeqaan laalame hin milkaawin akka mul’ata haaraatti dhiheessaa osoo jiru, yaanni kun ni hojjata jedhanii jala kaachaa jiran gariin kanneen diinaaf hojjachaa turanii fi hojjachaa jiran akka tahe osoo beekanu namoonni ummanni ulfina qabuf gariin jala kaachaa jiraachuu isaaniti. Gaaffi fi deebisaa adda addaa irraa akkan hubadhetti gariin isaani faaruu nama tokkoon guuttamani akka waaqatti laalurraan ka’e akka eegamaa waaqatti itti manauun biyyatti nu galcha yaada jedhu akka keessatti uumame garsiisa. Kun kanneen diinaa fi dhimmi adda addaaf hojjatan kan ilaalu osoo hin tahini kanneen akkanumatti ija cufatani/dununfatani jala deeman laala.
Ergan kana jedhe booda kufiitii/kisaaraa siyaasaa irraan kan ka’e dhidhiitatu guddina dubbataan Dhaabichaa (ODF) gaaffii deebisaa radio Australia tokkoof afaan Amaaraan kenne irratti akka waan biyyatiin ykn Empire suni Democrasi taatetti dhiheessuu isaati. Kuniis waan hedduu nama gaddisiisuu dha. Erga Empire suni Demokraasi taate isin maal democraateesitu kan jedhuus gaaffii dha. Dhugumatti gaaffii fi Deebisaalee Obbo Leencoo Lataa fi gaaffii deebisaa Obbo leencooo Baatii waliin tasifamaa jiru yeroon dhageefadhu hammam takka akka garaagarummaan jiruu fi kisaaraa tahe kanaas hammam kisaaraa isaani haguugani bira taruuf tattaafatamaa akka jiramu arguun hedduu salphaadha.
Ummanni Oromoo gabrummaan nu gahe jedhee karaa adda addaan diinaan yeroo falmaa jiru keessatti, biyyonni angaawoo tahan fi dhaaboonni mirga dhala namaaf falman illeen akka mootummaan suni democraasi waan jedhamu hin beeynee akkasuma farra ummataa akka tahe ifaan ifatti dubbachaa fi gargaarsa irraa dhaabaa jiran kana keessati isaan biyyiti democracy dha jachuun qilleensa irra akka jiran nama garsiisa. Kana malees yeroo Qeerroon qalamaa fi daftaraan golee Oromiyaa hunda keessatti falmaa finiinsaa, ajjeefamaa, hidhamaa fi biyyaa arhamaa jiran kana keessatti Ethiopian Democracy dha jachuun akka jarri kun haala qabatamaa biyyatii keessa jiru irraa fagoo tahan garsiisa.
Hundee yaada isaanii ammaf barruu tana keessatti cuunfanii dhiheessuuf yeroo hedduu waan barbaachisuuf barreefama biroof dhiifnee, ammaaf kisaaraa siyaasaa kana golguuf oloola deemaa jiru haa ilaallu. As irratti qabxiin tuquu barbaadu keessaa inni tokko Radio web irratti gadi dhiifamaa jiru kan RBO jedhamu – maqaa Sagalee Bilisummaa Oromoo dhaan wal fakkeessani afanfaajjii uumuuf yaala tokko irratti jachuun RSO/ODF irratti gaaffii fi deebisa Mata Duree “ADO biyya seenee deebi’u” jedhu Dr. Jemal Mohamed (Fatansaa) fi Obbo Abiyoot Kebedaa waliin godhan irratti hundaawaa. Kana tuquun ykn yaada irratti kennachuun kan na dirqe gaaffii fi deebisaan kun toora nama tokko irratti dhaadheessaa fi qabsoo Oromoo gadi qabuu irratti kan hundaawee waan taheef akka tahe dursee hubachiisuu barbaada.
Jalqabuma irratti Obbo Jamaal (Fatansaa) jilli ADO biyya galee deebi’uun seenaa keessatti isa duraa tahuu qofa soo hin tahiin ittin boona jedhee. Gama kiyyaan Gantooninnii fi ayyaan laallatuun biyya galuun amma waan hin jalqabaminiif akka sana dura hin tahinitti dhiheessuun dogoogra seenaa tahuu jala harriiquu barbaada, Kanneen harka kennanii fi yaaduma fakkaataa qaban kan mana hidhatti guuramanii fi ajeefaman akaasumas akkuma jila inni ittiin dhaadatu kanatti deported ykn arihaman hedduu tahuu isaa wallaaluun nama Obbo jemaal beekuuf hubatamaa dha. Kan biraa hafee seenaa duuba deebinee yoo ilaalle Obbo Leencoo Lataanu tanaan dura biyya dhaqee arihamuun isaa tuquun numa gaha.
Obbo jemaal gaafa 1991 gara dhumaa keessatti nama gara Waraana bahaa dhufee ture tahuu namoonni achi turre ni beeyna. Kun hedduu na butee akkan galmee seenaa keessaa of duuba deebi’ee laalu na godhe jachoota inni itti dhimmi bahee kan akka “yeroo charteraa sana ABOn rakkataa hedduu fuudhe, ijoollee abbaan hin guddisin, haati hin guddisin fi Joolleen Gammoojjii osoo dheeysitu duubaan dhawamaa turan, Kanneen lola wallaalo dha” kan jedhu ture. Obbo Jamaal namoota yeroo sanitti harka nubiraa kennate tahuu isaa waanan beekuuf kana jachuun isaa ofiis dabalatee akka tahetti laaluun hedduu itti hin cinqamne. Kan hedduu na gaddisiise garuu, gaafuma dirree bahatti nutti dhufe sanuu J. Nadhiin waan isaan jedhe yaadadhee waraabeessi biyya isa hin beeyne dhaqee goggaa ykn itillee naaf afaa jedhe isa jedhamu sana yaadashe, gaaffii fi deebisaa isaa kana dhagayu kiyyaaf nan gammade.
Waan gaafas yeroo inni nuti dabalamu sana isa laalee ykn kashlabummaa isa fi nama qabsoo tanaaf hin tolle tahuu isaa argee J. Nadhiin waan isaan jedhae as irrattti jachuu hin barbaadu – inninuu waan beekuuf bira tara. Garuu hammam takka qabsaawoonni akka waa hubatan garsiisuuf ni taha. Joolleen ati akka kashlabetti waamu kun dhiiga isaani gadi naquu, lafee isaani QBO dhaaf cacabsuu malee rakkoon isaan ABO irratti uuman hin turre. Joolleen gammoojjii kan siihu gaafa rakkatte itti dhuftee beekaa keenyatu nuuf dhufe jattee si tajaajilaa turee fi goota gootootaa ti. Joolleen Gammoojjii kashlabbummaa akka keeti kan hin qabne, kan rakkattee ABO ti galte osoo hin tahini dhugumatti itti amantee, kan geerraraa loltee Wayyaannee ficaan fixachiiftee akkasumas dhiigaa fi lafee isaaniin Oromiyaa arra ati himattu tana fidde. Tarii kanneen Paltalk irraa sifaarsa warra akka nama osoo dheeysuu qaraan dirte warra akka nama abbaa oromiyaa ofiin jedhu faa yoo kna jattuu fi isaaniin kanneen lubbuu kennan wal madaachiftu tahe dogoggora qofa osoo hin tahin dabsa seenaati.
Yeroo ati rasaasa dhukkaafamurraa bakka seentu dhabdee hoollatu kan diina irraa si itisaa turete tahuu ni iraanfattee? Kanneen lolan wallaaloo dha, kan jattu ammo dhugumati hammam takka akka ofiifuu wallaala taate garsiisa malee beeytoonni meeqatam akka QBO dhaaf lubbuu isaani kennan oromoon tolchitee waan beeytuuf bira kuta – waan akkanaa kanaaf deebisaa kenuun wallaalummaa keetiif gatii kennuu taha jedheen amana.
Kanumaan walitti qabsiisee yeroo sanitti irra hedduun mooratti galfamani rakkoolee adda addaa arguu bira taree lola irratti qabamani mana hidhatti kanneen guurraman akka ture seenaan ni yaadata. Asirratti warra mana hidhaa Huursoo keessa waan tureef waa jachuun barbaada. Gaafa Obbo Jamaal harka kennatee achitti dhufee oolee osoo hin buliin Wayyaanee waliin akka basaasatti nama hojjachuu jalqabee tahuu qofa otuu hin tahini sadarkaa jarri kun warra rakate waraanatti dabalame fi hatootaa matrayas yoo naaf kennitan anuu nan fixa jachuu jalqabe.
Kana irrattis akkuma waan kana dhageenyeen lafarra ganagalchinee wayyaaneen harka keenya irraa baafte – kana beeytaa miti Obbo Jamaal? Faradduu tahuu keetirraan kan ka’e akka fincaan sirratti gadi naqaa turre numa beeytaamiti? Ogumaa keetiin waraana tajaajiluu irratillee ramadamtee joollee madooftee dhuftee sababaaa ati hin sobdan jatteef achittuu waan sirra gahuuf ka’e ni beeytaa miti? Arra isaaniin joollee abbaan hin guddifne fi haati hin guddifne jachuun kee sitti hin dhagayamu? Jarri ati arrabsaa jirtu kun warra dhiiga iaani gadi naquu qofa otuu hin tahini lubbuu deebi’I hin qabne QBO dhaaf kennan tahuu seenaan ni yaadata – ammas jaalatuu jibbituu itti jiru. Kanuma irra deebite Paltalk irratti amantiis dabalatee wanni jachaa turte hedduu nama gaddisiisa. Sumaahuu akka hogganatti achirratti afeerani, akka ati wallaalummaa, tuffii fi seenaa hin beeyne dabsitu carraa siif eknnuunu akka dhaaba keessattiti hammam takka akka yaanni kee kun calaqifamaa jiru waan garsiisuuf jacha gama kiyyaan akka salphinatti laala.
=======
Kutaa Lammaffaa:
Bakka barruun 1ffaa irratti dhaabbatee yaadachiisuuf – Kana irrattis akkuma waan kana dhagenyeen lafarra ganagalchinee wayyaaneen harka keenya irraa baafte – kana beeytaa miti Obbo Jamaal? Faradduu tahuu keetirraan kan ka’e akka fincaan sirratti gadi naqaa turre numa beeytaamiti? Ogumaa keetiin waraana tajaajiluu irratillee ramadamtee joollee madooftee dhuftee sababaaa ati hin sobdan jatteef achittuu waan sirra gahuuf ka’e ni beeytaa miti? Arra isaaniin joollee abbaan hin guddifne fi haati hin guddifne jachuun kee sitti hin dhagayamuu? Jarri ati arrabsaa jirtu kun warra dhiiga iaani gadi naquu qofa otuu hin tahini lubbuu deebi’I hin qabne QBO dhaaf kennan tahuu seenaan ni yaadata – ammas jaalatuu jibbituu itti jiru. Kanuma irra deebite Paltalk irratti amantiis dabalatee wanni jachaa turte hedduu nama gaddisiisa. Sumaahuu akka hogganatti achirratti afeerani, akka ati wallaalummaa, tuffii fi seenaa hin beeyne dabsitu carraa siif eknnuunu akka dhaaba keessattiti hammam takka akka yaanni kee kun calaqifamaa jiru waan garsiisuuf jacha gama kiyyaan akka salphinatti laala.
Kutaa kana jalatti itti fufuu – Oromoonni ala jiran Oromummaahu namoota hin beeyne isa jedhuus dhagayee hedduun gadde. Dhugumatti ati erga London dhufteehu takkaa Oromotti gadi baatee beeytaa? Ati Oromummaa keetituu nama amanu yoo taate qoonni ati kennite dhugiitii fi tanboo xuuxuu malee maali? Dagalattuu tanboo siif barbaaduun nu rakkisee ture. Nuti “Ethiopia waliin jiraanna, Qaama Ethiopia taana” janne jachuun kee fillannoo ati qabdu jedheen amana garuu, Oromoota yaada kee kana fi Obbo Leencoo Lataa dura dhaabataniif civil miti jachuun hiikkaa civility wallaalteeti moo maaltu civility nama dhoorga? Eegaa gaaffii hedduu tarreessuun ni dadayama garuu kanas bira kutuu filadha. Kan biraa waan gaaffii dhuma deebisaa sana keessatti beektoonni biyya alagaa jiran kuni civility waan Oromoo hin barsiisiniif kufani jiru jachuu keeti. Hedduu nama dhiba, kana bira taree Oromoon Psychology gaafa dargiin deemaa jira jachuu fi dhaadachuu keetillee jachootuma tokkoo fi lamaan bira kutuu barbaada.
Obbo Jamaal atiis beekaa ofiin jachaa radio irratti dhihaattee kanneen dhiiga gadi naqanii fi Oromoo atillee maqaa dhawattu tana arrabsuu malee civility wanni jedhamu sikeessaan eessa jira? Waan ofiifuu galmee jachootaa keessaa hin qabne, namaan yakkuuf dhimma itti bahuun ofiif nama hujjii irra oolchu akka si hin gone beekuun barbaachisaa dha.
Kan biraa Obbo Jamaal Oromoon diina baqatee biyyoota alagaa kana keessa oromoota jiran, akka waan Oromummaa Passportii fi koluu galtummaa gaafachuuf dhimmi itti bahan malee Oromummaa hin guunne dubbate. Kuniis, seenaa gochaa diinaa fi kanneen biyyaa baqatani bahan rorroo diinni irratti gaggeesse irraan akka tahe wallaaluu irraa akka tahe beekkamaa dha. Waan taheefiis, hawaasa Oromoo keessaa qooda fudhadhuuti rakkoo Oromoo biyyaa baafte qoradhu – akkanumatti dubbachuun waan sirraa eeggamu hin turre. Tarii ofirraa kaatee yoo jachoota akkasii kan darbatu tahe hedduun siif gadda.
Siif qofa otuu hin tahini mana Paltalk maqaa ODF dhaan dhaabbate keessatti kanneen wallaalummaa jachoota summii ati darbattu irraan kan ka’e ilillii siif namoonni gariin achi keessa kanneen teessoon isaani madaa tahe akka tahe hubadhee jira. Fakkeenyuma tokko kennuuf namni achi keessaa wayyaaneef hojjatu kan maqaalee akka “Great Oromia, Kush … Agip, … wkf maqaa bafachuu Paltalk mana godhatee rimiddii isaa raawachaa jiru nama eenyummaan isaa ammallee hin beekkamin tahullee hamma ammatti kan beekkame maqaan walakkaa (middle name) isaa Gondare tahuun isaati – maqaa guutuu isaa ammaf irra of qusadha. Kanneen osoo lolarraa dheessani qaraan waraante maqaa Oromiyaa fi Oromoo baafatani achi keessaa wacan bakka kanneefi qalama kiyya itti hin balleessuu.
Obbo Leencoon qooda qabsoo keessatti kenne namni halu hin jiru haatahu malee, jachoota Obbo Jamaal dhimmi itti bahee yoo laalle hedduu nama gaddisiisaa. Obbo Leencoonu sadarkaa kanatti takkaa akka of himee hin jirretti hubadha. Obbo Jamaal garruu “Leencoo Lataa,” nama Oromoo, Oromoo godhe, Afaan Oromoo nama barsiise, nama A12 fidee, inni silaa jiraachuu baate Oromiyaa hin jirtu turte, leencoon waaqarraa nuuf kenname, nama yeroo isaan duraati (A man ahead of his time), nama Enginerin America keessatti barate caakaa gale, Silaa Americatti dhale nama Obaamaa irraa wayyaa tahu ture, George Washington dha. Mee ammaaf kanumaan keessaa jedha, dhugumatti Obbo Jamaal Qabsoon Oromoo nama tokkoon as geese jattee yaaduu keetiif hammam takka akka wallaalummaan guuttamte garsiisuu isaa beeytaa?
Dhiigaa fi lafeen ilmaan Oromoo meeqqaatamtu Oromiyaa isa jedhu sana fide malee nam tokkoo miti. Oso gadi baate nama tokko akka waaqatti dhiheessuuf hin yaaliin dhugaa tokko tokko qorachuutu sirra ture. Qabsoon Oromoo nama tokko faarsuu irra akka guddatte beekuutu sirra ture/ Obbo Leencoon A12 fidee fiduu baatee akka Oromoo tokkotti qooda inni kennuun madaalama malee, Kanneen akka isaati dandeetti sadarkaa sanii fi olitti qabann kan oromoo boonsisu tahuu isaa beekuuniis barbaachisaa dha – kanneen QBO dhaaf jacha wareegamaniis lakkoofsaan hedduu tahuu dabalatee. Inni guddaan garuu, akka amantatti nama tokko faarsuun qabsoo keessatti dhuma akka hin dandayamne beekuu dha. Namoota akka keetiin hoggana ODF jachuunu waan nama qaanessuu tokko jedheen amana.
Qabsoon waan sabboonoota Oromoo fi ummata Oromoo hunda gaafattu waan taheef akka gamtaa fi nam tokkotti godhan qooda qabsoo Bilisummaaf kennaitti bara baraan yaadatamu isaati. Kana dursitee Obbo Leencoo waliin silaa marihatte sigorsuu numa dandaya jedheen amana. Kana irratti mana hidhaa keessatti yeroo lafarra si bunnu sanuu hamma tokkoof daggala seenuu kee irraanfannee osoo hin tahini ayyaan laallatummaa ati garsiiftee fi waan kanneen wayyaaneen mana hidhaatti guurtee rakkisaa jirtu irratti rakkoo biro dabaleef akka tahe beekuu qabda. Ammas afaan tabba hin qabu akkuma jedhamutti akkuma garte haasawaa jirti. Garuu waan si beekuuf jacha Dr. Fatansaa (Jamaal) jedhe jachuun kan hubadhe hin jiru – yoo ammas akkuma gaafa mana hidhaa keessatti Wayyaanee dhaadhesitu sanitti ayyaan laallatummaa kee hubadhe malee. Oromoo xiqeessuun of jaalachiisuun amala kee tahuu isaa waan beekuuf jacha. Amma kaniin hubadhe tokko yoo jiraate Miseensa Gumii Sabaa ODF tahuu keeti, Asiin si gahee tuffiifii arrabni kee kun ammo eessa akka si geessu walumaan laalla.
Kan biroo dhihoo tana Paltalk irratillee Oromoo gandaan qooduuf jacha jachoota ati darbatte irraan kan ka’e manni akka jeeqame numa beeyta. Kuniis amaluma kee akka tahe waan beekuuf nah in dinqu. Garuu kanneen ati yakkaa turte suni gariin akkuma keetiti ayyaan laallatuu akka than bnuma beeyna. Kanumaan waliin gaafa Kenya turtellee waan hojjachaa turre ni beeyta. Ati nama Ashabir jedhamu waliin waan hojjachaa ture yoo barbaachisaa tahe ifaan ifatti tokko tokkoon barreessaa ammaaf garuu bira tara. Kana kaniin tuquuf ati nama QBO fi Qabsaawoota qeequ dhiisiiti nama waanuma Qabsoo Bilisummaa Oromootu dubbachuu hin dandeenye akka tahe gabaabumatti si garsiisuuf qofa akka tahe hubadhu. Yoo barbaachisaa tahe ammo bal’inaan raga qabatamaa waliin walitti deebina.
Amma yeroon akka hoggana ADO tokko taate dhagayu dhiiroo namoonni kun eesumaa namoota akkanaa kana fidhanii maqaa Oromoon akka dubbatan godhan kan jedhulleen ana keessa numa bule – warri si beeynulleen wal gaafanne. Haatahu malee, sun dhimma isaanii tahee osoo jiruu, namoonni akka keetii kan duubbeen madaa tahe kanneen qabsoo kana irratti lubbuu kennani Oromiyaa isa jedhu argamsiisuu qofa osoo hin tahini mirgoota xixiqqo illee Oromoo gonfachiisan xiqeessuu fi arrabsuun akka ifaajiin isaani gati hin qabnee fi lubbuun isaani lakkoofsa keessa hin galetti namoota akka keetii seenaa Oromoo fi hundee oromummaa irratti bobbaasuun yakka yakka irra caale jedheen amana.
Maayyii irratti dhaadannoo nama tokko QBO keessatti akka bakka hin qabne siif dhaamuun barbaada. Qabsoon biyyatti galchina jattan biyya keessa jiraachuu qofa osoo hin tahini diinaan wal qabdee jirti. Wayyaaneen kadhaan Democracy waan kennitu silaa tahe 1991 sanuu numa taha ture. Dilana Wayyaanee if Ethiopia yoo jaalatte maaliif baatee klu galtummaa gaafatte sadoon biyya alagaa kana keessa jiraatta ree? Oromoon mana hidhatti guurama, saamamaa fi ajjeefmaa jirt. Kana malees batani bishaaniin nyaadhamaa jiru. Ilmaan Abashaa toftaa adda addaan Oromoo lafa dhablee gochuuf saganteefattee hojjachaa jirti. Akkuma ati jatetti biyyatti galuu fi biyyatti qabsoo godhuun ADO kan duraati, kanaaf Obbo Leencoon isa duraa waan taheef galateemfatu qaba jattee jirta. An ammo yaadumaa fakkaataan kanneen biyya keessatti sosoohaa jiran waan jiraniif kuniis haarayaa miti. Galtanii isaanumaan waliin Afaan Oromoo afaan biyyooleessaa haatahu jedhaatii lafee bubuutuu foon irra qoqorame eeggachuu wayya malee akka addatti of dhiheessuun kuniis waan hin fakkaanne.
Diigaa fi lafeen Qabsaawota oromoo dhokatee hin hafu!
Farreen Qabsoo Oromoo saaxiluun itti fifa!
Galatoomaa


text:
SEENAA Y.G(2005) kutaa 2ffaa
Walabummaa Oromiyaa fi Bilisummaa ummata keenyaa hawwinee yeroo onneen nu dhikkifattuu, yeroo bilisummaa warra kaanii ilaallee, hinaaffaan guggubannuu, wayita miidhaa Ummata keenya irra ga’aa jiru ilaallee garaachaa ciincofnuu,,,waan biraas yeroo of irratti uumnuu, gaaffii of gaafachuu qabnuutu jira. Ani maalan gumaachee ? isa jedhu. yoo qabxii kana irratti deebii quubsaa kennitan, rakkoo waan jettan guutummaatti hiiktu. Gubachuun hafee qabbanooftu. Yoo ta’uu baatee garuu waan jiru miti isa hin jirrellee dhabamsiisuuf ifaajjitu. Hanguma qabsoon yeroo fudhataa deemu ammoo, siyaasi addunyaa fi gabroomsaa akkasuma jabaataa, gaaffii keenya irratti gaaffii biraa kaasisaa fi dantaan humnoota adda addaa dabalamaa deemuu irraa, haala wal xaxaa seenuun waan hin hafnee. Yeroo qabsoo komannu, jajjaboo keenya, qabsaa’oota cichanii jiranitti, qeerrootti quba qabnuu, jalaqaba ani maal keessan jiraa ? jedhanii of gaafachuun dansaadha. Rakkataan yoo du’uun carraa isaatii jennee, du’uun lammii ofiis akkasumaan bira tarra. Isa olchuf hin dhimminu. Du’i isaas akkasuma. Garuu, rakkataa sanaaf waa gumaachinee du’ee waa lama yaaduu eegalle.yoon durseema isa gargaaree jennee gaabbina. Inni lammaffaa ammuma gargaaran saniin of jajjabeessan. Itti dabalata, madda rakkoo nama Sanaa irratti hojjatanii furmaata dhumaa soqan.
Qabsoo Oromoo yeroo xiinxalluu yaada afaanii haga funyaanii irratti rarra’uu dhiisanii, yaadoota hegaree siyaasa tokkof firii argamsiisan irratti yaada laachuutu gaariidha. Tattaaffiin diinni soofaa irra ciisee keessa keenya argatuu taasiisuun, gonkumaa ummata kanaaf yaadu miti. Sobboonummaa warra gawwaa yoo hin ta’iin. Baayyeen keenya Diina keenya jennee kanneen tarrifnuu, wayyaanee, Amaaraa jennee dhaabbanna.kun dogoggra guddaadha. Akka kiyyatti jara akkasi irraa waan hubadhuu, warri siyaasaa fi haala qabsoo Oromoo mata-duree ummannee dhiheessinu kun , yaada dheedhii ta’uu qofaa osoo hin taanee, abbaan waan sana dubbatuu Ummata miliyoon 45 dura dhaabbachuuf ga’uumsa akka hin qabneettin gorsa. Keessattu waan ofii hojjatan ummatatti osoo asi hin baasiin, dhaabbilee siyaasaa mitii maatii gammachuu qabu osoo hin uumiin, callisaniima quba namatti qabuun wallaalummaadha. Diinni keenya meeqa ? diina nutti heddummaatu kana gidduu galeessa godhannee tarsiimoo fi toftaan ba’uu kan akkamii ta’uu qaba ? kkfn Raawwachuu fi raawwachiisuu keessatti wareegama barbaachisuu kafaluuf kan hin qophaa’iin, komeen akka ija xaafii facaafnuu , kan nu fayyisuu moo, dhukkuba keenya kaa jabeessuudha ?
Rakkoo gama hundaa dandamannee har’a bakka jirru irra geenyee jirra. Diinni jabaatee karaa nu eeggatu dagachiifnee, karaa inni hin yaadiin itti dhufnee keessa isaa burkuteessinee jirra. Oromoon Intarneeta irraa qabsaa’oota qeequ kun ABOn ijoollee kana waliin hin jiru jedhee ragaa ABO kennuun soofaa wayyaanootaaf ga’uu barbaadu kun, dubbii dhiisee bu’aan Oromoon wareegama ijoollee isaan argateen maaliif hin gammadu. Hin boonu.lakkii bakka jirtanitti gurmaa’aa yeroo jedhamu dhiqqaa na qabaa jechaa, waan caasaan hojjatamu yoo isa bira ga’uu didee maaliif deebi’ee of hin ilaalu. Waa dhaabni hojjatu isa fuunfachiisuun dirqamaa? ABOn humna hin qabu jedhu. Wayyaaneen ammoo lultuu WBOn qabadhee jetti. Hogganni ABO hin jiru jedhu. Hoggaana dhaabaa keessaa wal ga’iin Faranjiinuu waamtu irratti marii gaggeessuu dhageenya ykn daawwanna. Garaagarummaan kun maal irraati ?
Qabxiilee kanneen barruu kiyya kutaa xumuraa irrattin itti deebi’a. akka yaada walii galaatti, kutaa har’aa keessatti muuxannoo qabsoo Biyyootaa yk dhaabbilee siyaasaa kaaseen, dhuma irratti maaltu nu eeggataattan deebi’aa obsumaan dubbisaa. Waa’ee Biyyoota kanaa gadi fageenyaan hin kaasuu na ofkalchaa. Maaliif jennaan, yeroo dheeraa barbaada. Waanuma keessaa barachuu dandeenyu qofaan keessaa fuudhaa narra hin ilaaliinaa. Hangumaa karaa gabrummaa lakkaa’uun nutti jabaattee, Bilisummaan nutti dhihaachunis nutti jabaachaa jirtiti waan ta’eef!!!!!!
AFRIIKAA KIBBAA:-
Biyyi kun ega Bilisoomtee waggoota lakkofsiftee jirti. Garuu warri kaleessa gamtaan Appaartaayidiin waliin falmaa ture, har’a amma tokko wal falmaa jiran. Adeemsa Bilisummaa isaanii mirkaneessun dura, ANC Maandeellaan Hogganamu keessatti garaagarummaan yaadaa tureera. Garaagarummaan kun kaayyoo dhaabaa irratti miti. dhaabbileen siyaasaa tura hundi bilisummaa jedhu turan, garaagarummaan isaanii attamiin warra adi jalaa baanaa isa jedhu irratti. Maandeellaan,,,,warra aditti hin buunuu gaafa miila lamaan dhaabbannee isaan dorgomnee Biyya keenyaa dhuunfannaa yaada jedhuu of keessaa qaba. inni kaan ammoo yerooma hin laannuf ariineema baafnaa ka jedhu. Maandeellaan hammeenya isaanii hammeenyaan osoo hin taanee , jaalalaan moonaatti harkifata. Yeroo xumura gabrummaa irra turanitti, Afriikaa kibbaa keessa Lammillee Ingilizii qofti 350,000 ol turan. Qabeenyaan guutuun isaan harka turte. Har’allee garri caalu.. Warri gurraachaa ammoo, waggoota dheeraan akka biyyaa baqatanii of wallaalan taasifamaa ture. akkuma wayyaanee kana qaroo ajjeessaa , hidhaatti guuraa fi Biyyaa baasaa jiraatan. Kana Biraan miidhaan eenyummaa isaanii irra ture isa hunda caalu. Xumura irratti yaadi maandeellaa injifatee fi fudhatama argatee, faranjiin Biyyi kan gurraachaa ta’uu amantee akka lammii Biyya sanaatti akka jiraatan taasifame. Yeroo san Maandeellaan waraana jara sochoosu hin qabu. Fincila isaan fonqolcu garuu qaba ture. waan isaan mana hidhaa taa’aani hojjatan, hirmaannaa Ummataan bakka argatee, hidhaa ba’uun iyyuu kabajaan taate.
Maandeellaan yaada suuta Biyya harkaa fuunaa san maalii filatee ? yoo jennee waa hedduu ta’anis, tokko qofaa kaafna. Qabeenyaa %98 faranjii irra jiru mitii, humna Biyya bulchuu fi waajjira Bulchu of harkaa hin qabu ture. hin gurmeesine, hin ijaarree, hin leenjifne. kanaaf akka araarri ta’een, Biyya guutuutti gargaarsaan manneen barumsaa ijaaree barsiisuutti taa’ee. Keessa keessaan lammiileen isaanii Biyyatti akka deebisan taasisan. Gama biroon Lafti kan gurraachaa ta’uu ega fudhachisee booda, bakka warra adiif hayyamamu hundaa diigee gurraacha qubsiise. Gabaabaatti caasaa mootummaa fi dhaabbilee adda addaa keessatti, kaleessa adii 30 gurraacha tokko ture , har’a galagalchii gurraacha 30 adii tokko ta’aa jira. Dingdeenis akkasuma. Manneen murtii hundi adii qofaa turan . har’a garuu miti. kana hundaa ta’ee Afiriicaan kibbaa miila lamaan hin dhaabbatiin jirt. Bilisummaaf dhumanii, Bilisummaa keessatti nagaan jiraachuu rakkachaa jiran. Seera dhablummaa fi saamtummaa akkasumas hattummaa kaleessa warri adii keessa gadi dhaaban keessaa hin baane. Waan Appaartaayidii faranjii fi Maandeellaa kana irratti dubbi gabaabaan haa kaa’uu, Maandeellaan waan yaada isaa waggaa dheeraaf irratti qophaa’een waggaa dheeraa booda milkoome. Mana hidhaa keessatti dizaayina kana baasee.yeroo fudhatee hojjate. Gaafa Bilisoomnu hin jenne hubadhaa. Warri adiin ammoo yoo fincilli gurraachaa itti hammaatee sadarkaa xumuraa amma ga’uutti dura dhaabbatan waan irra ga’uu malu akeekkatan. Lammiilee isaanii kuma 350 Biyyatti deebisuuf deemu. Dingadee Biyyatti addatti achitti omishanii Biyya isaanitti fe’an dhabu. Kanaaf gaaffii warra gurraachaa fudhachuuf dirqamuu malee, Appaartaayidi sanitti gaabbanii miti. bakka Ingiliziin jirtu kanuma. Waan kana irraa waa hubannu inni guddaan, qulfiin furmaataa Biyyatti Ingilizoota harka ture isa jedhu. Maandeellaan dhiigaan furmaata argate dhugaadha. Warri adii kan waa fudhatan, dhiiga dhangala’uun osoo hin taanee, dantaa isaanii waliin waa hundaa hayyamanii hubadhaa.
SUDAAN KIBBAA / KIBBA SUDAAN :-
Diraamaan naannoo kana jiru ammoo, hedduu nama raaja. Bilisummaan sudaan argamuuf wareegamni itti kafalamuus, atu hin yaadamiin yeroo gabaabaa keessatti dhugoomuun isaa garuu , Ummata sanaaf bu’aa osoo hin taanee badii ulfaataa irratti uumaa jiraachuuf raga ta’aa . Bilisummaan kibba sudaan kun sagantaan isaa kan warra abbaa Biyyaa miti. yeroo Bilisummaan duraa, dhugumaa SPLn waraana albashiriin baasuu danda’aa turee ? kun gaaffi guddaadha. Faallaa isaa , Albashiiriin humna dhabsiisuuf, Sudaan Kibbaaf walabummaan barbaachisaadhaan sagantaa warra dhihaa gaaffii hin qabu ture. kana qofaa mitii, Albashiir boba’aa naannoo Sanaa fudhachuu jechuun maal akka ta’ee beekamaa waan ta’ee fi sanas daangeessuuf , humnoonni siyaasaa kibba sudaan muuxannoo Biyya bulchuu qabaachuu irra osoo hin ga’iin, leenjiin atu hin laatamiin akka raawwatamu ta’ee. Maddi rakkoo sudaan kibbaa har’aa, rakkoo dandeetti fi beekumsa Biyya bulchuu of keessaa qaba. inni har’aa wal hiranii wal haleelan maqaadhaa. Sammuu waliin haasa’uu fi ummataaf dursa kennuu hin qaban. Kana deeffachuun hedduu yeroo gaafata. Ammasitti rakkoon har’a arginu itti fufa.
Kana cinaan kan ilaalluu, rakkoo keessa warra sudaan kibbaa caalaa , dantaa Biyyootaatu raaree keessa ishee gataa jira. Wayyaaneen Ameerkaa fi warra dhihaatti aantee jirti.kan hedduu nama raajuu, du’aa Joon gaaraangiin akkatti ibsan, Joon gaaraang yaada maandeellaa qaba ture. keessatti of jabeessinaa. Warri iadiin ammoo Albashirin biratti yaadan. Wal ta’uu !!! Warri har’aa wal hammacan ammoo faallaa isaa. Isayyuu ta’ee yeroo isaanitti osoo hin taanee, sagantaa namaaf jedhanii Bilisummaa fudhatan. Wayyaaneen, karaa Sudaan kibbaa ABOn dahoo argata jettee jeequmsa amma loltuu seensiftee nama ajjeeftutti geessee nama barbaaddu irra kaa’uuf hojjachaa jirti. Albashiris warra adii qaaneessuuf amma danda’uu irratti hojjata. Inni kaan boba’aan akka hin baanee lafa irra harkisa. Inni kaan seenee saamuuf, yeroo wallaalummaan jiranitti guurrachuuf, Hogganoota matta’aa barsiisanii doolaaraan maachaa’aa jiru. jarri Biyya Bulchiinaa waliin jedhan muuxannoo Biyya kamiitu hin qaban. Ummati isaanii dammaqiinsa tokkollee hin qabu. Walitti deebi’ee wal akaa’aa jira. Kana ilaallee dammaqiinsa ummta keenyaa har’aa argaa jirra. Kana dinqisiifachuu qabna. Kan amaaraa garuu tigiree ari’uu fi ajjeesuun eegalee. Qawween eegalee jennee bilchina keenya bishaan itti naqina. Waan yeroo isaa hin eegnee akkuma sudaan kibbaa kana uuma. Ammas kan irratti xiyyaaffachuu qabdan, furtuun Biyya sudaan kibbaa warra Bilisummaaf manaa ba’ee osoo hin taanee, dantaa warra alaa gama hundaan ilaallatu ta’uu , dhiiga har’aa dhangala’aa jiru irraa hubachuu barbaachisa.furmaanni isaanii hedduu fagoodha. Akka Iraaqi, Siriyaa, ,,,,,,kkf.
SOMAALIYAA :-
Somaaliyaa bara Zayid baarreen booda jirtu kan gabrummaati. Waan har’a irra jiranis kan dharaati. Maqaatu jira malee, Biyyi hin jirtu. waan irratti hojjatamaa jiru gonkumaa waan hubatan hin fakkaatu. Shirri kun hundi nu irratti maaliif hojjatama jedhanii illee waan qorannoo taasisan natti hin fakaatu. Maaliif waan hin mul’anneen gabroomnee ? jedhanii of hin gaafatiin jiru. maaliif jennaan kan caalaa isaan balleessuu qophaa’aafii jira.somaaliyaa sadarkaa kanaan kan ga’ee, shira warra dhihaa 1ffaa yennaa ta’uu , inni lammaffaa , diyaaspooraa ayidolojii faranjii taargeetii isaaniin isaan geessu warra fudhatanii . Alshabaab,,,,Itihaad,, kkf jedhamanii kan odeessamu anaaf sadarkaa lammaffaa irra jiran. Maaliif gaaffiin jedhu kaanaan, gaaffiileen biroo dursanii deebii argachuu qaban ni jiru. jarri kun bara zayide baarree tureni? addunyaa irraa Ummata Afaan tokko fi amantii tokko qabu jedhamee galmeeffamee, har’aa maaltu giddutti dhalate ?
ani rakkoon hangafaa, akkuma Sudaan Kibbaa, boba’aa bara 2020 gabaa addunyaatti dhihaachuuf jiruudha. Waggaa amma kana waraanni fi jeequmsi dhaga’uuf nama nuffisiisuu osoo gaggeeffamuu warshaan boba’aa saa’uudiin dorgomuu Ameerikaan ijaaramee , isayyuu lafa jalaa fi bishaan keessatti ijaaramee dhumuun isaa nama hin raajuu ? bara 2020 kaaseemmoo somaaliyaa keessatti nagaan barbaachisaa jedhamee, biyyi biraa jeequmsaaf qopheeffamaa jirti. Itoophiyaa yk Keniyaa. Wayyaaneen ammoo waan gooftaan ishee jedhanii somaaliyaa keessatti raawwachuuf tole jechuun, isa haqaa Ummata Biyya Sanaa furuuf osoo hin taanee, mooraa ABO guutummaatti achi jiru dhabamsiisuudha. Alshabaabitti osoo hin dhukaafnee, suduudaan waajjira ABO fi Hogganoonni dhaabaa eessa akka jiran adda baafattee itti dultee humnaan Biyyatti deebifte. Kaan hiitee ajjeefte.
Somaaliiyaaf yaaddoo guddaan, sadarkaa addunyaatti buqqai’iinsa irratti gaggeeffamaa jiruudha. Addunyaa irratti lammiilee Afiriikaa gara awuroppaatti baqachiifamanii sammuun dhiqamaa jiru tokkoffaan somaaliyaadha. Warri Idolojii warra dantaa yoo fudhataman Biyya dhaqanii Pirazadantii faa’aa ta’aa jira. Badiin inni lammaffaa hegaree isaanii miidhu ammoo, Addunyaa irraa saba Afaan tokko fi Amantii tokko qabu jedhamee faarfamu, shira heera mootummaa qopheeffatan keessatti, Somaaliyaan sirna Fedaraalaan akka bultu taasifamuuf taa’uu isheeti. Oromiyaan Sirna Fedaraalaan buluu. Saba tokko bakka sagalii fi isaa olitti adda baasuu. Guddittiin somaaliyaa haftee, xixinnoo 10 ta’uuf deeman.kana irrattis gadi fageenyaan kan hubachuu qabnuu, Dantaan warra alaa furtuu taatee akka jirtuudha. Furtuun isaanii kun akka hin cinneef ammoo, warrumti Nuutii somaliyaa ofiin jedhan karaa irra deeman wallaaluu jiraachuu isaaniitii. Ammas taanaan, waraanni warra dhihaa addatti ameerikaa, warshaa baayyee guddaa sana eeguuf qubachuun dirqama. Kana milkeessuuf, warra yaada isaanii fudhatan hanbisanii kaan buqqisuu, walitti naquu , nagaa dhabsiisuun itti fufa. Gaafa dantaa isaanii maallaqatti geeddaruu barbaadan ammoo, nagaa eenyullee hin jeeqine uuman. Addatti waan qabeenyaa isaanii ilaallatuun. Akeeki akkasii Afriikaa guutuuf jira. Kanaaf waraanni UN Afiriikaa keessa BAKKA Afuuri qubachuu qabaa jedhamee irratti hojjatamaa jira.
Biyyoota 3n kana irraa maal hubanna? waan keessa jirru irraa kaanee , maaltu nu hafaa? mee walbira qabaa ilaalaa? akka hawaasaatti, akka siyaasaatti, akka dhuunfaatti of gaafadhaa irratti hojjadhaa . dirree siyaasaa qofa irratti wal mudduu irra, ogummaa fi beekumsa keenyaan gurmoofnee dhaloota itti aanuuf waan hojjachuu qabnuu hin jiru? Biyyoota hafan Kutaa 3ffaatti walitti deebina.
GALATOOMAA !!!!
HORAA BULAA !!!!
1. TOKKUMMAAN HUMNA !!!!->->->HUMNA TOKKUMMAA !!!! Kutaa 1ffaa


text:
Sagantaa cufiinsa ispoortii akka guutuu biyyaatti kaleessa (21/05/2017) Finfinneetti gaggeeffamerratti duuka buutonni Feyisa Lilesa Gemechu akkasitti biyya isaanii faarsan:
Oromiyaa(2)
Bilisummaa/Biyya tiyya (2)
Akka bofaa lafa lo’a
Oromoo maaltu danda’a?
Kuni dhuma ispoortii kan bara kanaa magaalaa Finfinnee keessatti.
Qabsoon biyya jirti gaafaan ja’u kijibaa miti. Tana Oromooni martinuu ni beeytan. Qeeyroon Oromiyaa falmaa isaanii hiree argataniin qabsoo godhuu ittuma jiran.
Nu warri baqatee ykn hiree argatee biyyaa baane hujiin teenya isaan humneessuu qofa haa taatuu.
Qabsoo galmaan kan ga’u jajabeen biyya keessaa fii biyyoota ollaa gaarree qabsooti dabaluudhaan qofa. Tanaaf hiree isaan gurmeessuu irratti hojachuu malee waan biraa dhiisuudha qabna. Nan taajabinaa ani bosona kan mukkeeniif dhagaa qofaatu ture dur akka himanitti. Arra Oromooni biyyaa bosona san caalanii akka jiran qabatamaan niin beekaa. Tanaaf qabsoon biyya keessatti galuu malee carraan biraa hin jiruu hubannee galchuudhaaf carraaquun dirqama deegartoota qabsoo tanaati. Jawar


text:
Bitimaa irraa
DURADUBBII
Dubbiftoota barreeffa kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, baga nagaa fi nageenyaan naaf turtanii kutaa saddeettaffaa kana duukaa-buu’uuf dhuftani! Akkuma isin amma gara mandhee tanaa dhuftan mee nagaa fi nageenyi, bilisummaa fi walabummaan Oromiyaa teenyaaf haa dhufu!
Kunoo, amma magaalaa Shanoo irraa ka’uun gara mandara Caacaa (1) fi laga Barreessaatti qajeella! Magaalattiin Caacaa tun Laga Caacaa irratti waan hundeeffamteef maqaa kana fudhatte. Lagni Caacaa jalliyaan (itti-yaatuu) Laga Barreessaati. Lagni Barreessaa immoo itti-yaatuu Laga Awaashii guddichaati. Amma mandara Caacaa keessa kunnee Laga Barreessaa isa karaa kanaan daangaa Oromiyaa fi Biyya Amaaraa irratti argamu geenyee jirra. Biyyi Amaaraa inni karaa kanaan jiru Manjii jedhama.
QAAMADUBBII
Magaalaan karaa fuuldara keennyaa argitan kun magaalaa warra Amaaraa isa Dabra-Biraan jedhamu. Innis karaa lixaatiin Laga Barreessaa tuqa. Oromoon Afran Abbichuu inni waggaalee dhibba baay’ee waraana Habashaa ofirraa faccisaa ture sun, laga kana irraa ka’eeti urufaa fi dirree baldhaa keessa qaxxaamuruun naannoo Oromoo Jiddaatti ijjata. Erga waraanni Oromoo Abbichuu ollachiisaan sun bara 1868 keessa Minilikiin moyamee asiiyyi, Habashoonni naannolee fi gosoolii Oromoo tokko tokkoon moyanii gabroomfachuu kan dandayani. Dur naannoo Oromiyaa Waltajji kanatti: “Galaan oggaa torba Abbichuu moye. Abbichuun-immoo oggaa kudhatorba Sidaama moye” jedhamaayyu. Dabalees: “dur gooroo koranii yaa Abbichuu, yaa Abbichuu jedhanii yoo yaaman, Sidaamni waree baqachuun hallayyaa-saatti oldacha’a ture.” Kunoo, Abbichuu fi Galaan faa ollachiisoo sanitu humna meeshaa Oroppaatiin moyamanii hanga hardhaattuu harqoota gabrummaa Habashaa jalatti argamu.
Magaalaa Shanoo irraa ka’uun karaa isa gara Caacaa nama geessuu mitii, isa gara harka bitaa yoo qabattan: magaalaawwan Mandiidaa (7) Dannaba (8) keessa baatanii magaalaa Ennawaaree (9) dhaqqabdu. Eekkaa, naannoo Oromoo Abbichuu keessa kuttaniiti naannoo Oromoo Jirruu geessu jechaa dha. Jaato, gandi Abbabaa Biqilaa itti-dhalate, magaalaa Mandiidaa kana irraa wantee (kiilomeetira) 25 qofa fagaatee argama. Abbabaa Biqilaa fiigicha maraatonii-tiin namoota Afrikaa hunda dursuun kan moyate ture. Akkanuma dubartoota Afrikaa irraayyis tan dursitee moote, Oromitittii Faaxumaa Roobaa akka taate ni yaadattu. Dhalawwan Oromoo dhiiraa-dubartiin fiigichaan akka qilleensaatti bararanii moyachuun Toopphiyaa jaraa kan beeksisanii fi ammallee beeksisaatuma kan jiru.
As irratti ergan maqaa Abbabaa Biqilaa kaasee, maqaa jagnicha Oromoo Hayila-Maaram Gamadaa otoo hin kaasin dabrun waan tahuu miti. Inni dhalootaan nama Oromoo Jiddaa-ti. Ijaarsa Oromoo kan hunda dursee Oromoota Oromiyaa guutuu irraa walitti qabuun waldaa seena-qabeessicha: Waldaa Maccaa-Tuulamaa hundeessan keessa isa hangafa. Inni dararama mootummaan Hayila-Sillaasee mana hidhaatti irraan gayeen nama lubbuun isaa dabre. Otoo lubbuun isaa hin bayin, dubbii seena-qabeessa kan barabaraan dhaloota Oromoo maratti dabru dubbatee ture: “Dubbiin Oromoo akka bofa hudduu lixeeti. Bofni huddduu lixe harkifnaan hin cita; gaddhiifnaan hin lixa. Citus, lixus haddhaa isaa gaddhiisera jechaadha!” Dubbiin Oromoo inni jagnichi keenya kun summii bofaa godhee nuuf dabre kun, dubbii bilisummaa fi walabummaa Oromooti. Kunoo akkuma inni jedhe san, dubbiin Oromoo koloneeffattoota Habashaatti summii tahuun ollachiisaa jira. Yaa Oromoo amma dubbii bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa kana akka haadhaa fi abbaa ofiitti jaalachuun kan sochowaafii jirtu, Dhaloota Qubee miliyoona hedduun kan lakkaawamtu. Oolee-bula malee, dubbiin kun galma isaa dhaqqabuun abadan waan hin hafne!
Mee kunoo, Laga Barreessaa kana gamaa gamana biyya jiru kana, lafa muldhatu kana qalbii fi ijjeen keessaniin walbira madaalatii ilaalaa! Gamanatti biyya Oromoo keessaa Abbichuu, urufnii fi dirreen isaa kaloo fi caffeen jiidhe, garbuu fi qamadii yoo farda yaabatanii keessa bayan malee, miilaan deemnaan keessaa muldhachuun hin dandayamne, sangoolee baroodanii fi korommii bobookkisan, fardeen goodaa keessaa imimsan faa argitu. Gamasitti, garbuu hantuunniyyuu keessaa muldhatu, lafa hallyyaaa fi tabba goggogee daare argitu. Inni gamanaa kun biyya Elemoo Qilxuu fi Waaqoo Guutuu, Taaddasaa Birruu fi Baaroo Tumsaa, Biiftuu Amoosaa fi Warqituu Liiban faa yoo tahu, inni gamasii sunimmoo biyya Minilikii fi Raas Daargee fayi. Maarree, qabeenya Oromoo fi jiidhina Oromiyaa kanatu jarreen harkisee nutti fide-kaa. Hoomishni kan abbaa gixaanee isa hoomishate, qabeenyi kan abbaa dhamayee isa argatee tahuun isaa akka hin oolle, kan Waaqaanis, uummata Oromootinis qaata murteeffame. Kunoo, kanaaf Oromoon qabsoo isaa itti-fufuun kafaa-ka’aa jira!
Waan hundaafuu nuti Oromoota waan taaneef, jarri seera gadaa nu jalaa mancaasus, cobni isaa dhiiga keenya keessatti hafee jiraa, warri Laga Barreessaa kana cewuun Biyya Ammaraa, Dabra-Biraan seenna warri jettan mee haraka baasaa! Silaa isin keessaa kanaan dura miilli keessan dachee Habashaa irra kan ijjate namoota meeqa? Ee, namoota sagal keessaa namoota lama qofaa! Kunoo, nu saglan keessaa namoota torbatu: “ati Biyya Oromoon isin doowwachiisa jettee nu baaftee, ammammoo biyya alagaa nu geessuuf deemta” jechuun didanii jiruu, amma magaalattii Caacaatti deebinee dhiyaana keenya sirriitti nyaannee, haara-baafachuun booda Shagaritti deebina.
Mee sirboota Oromoo kan naannoo Shanoo kana keessaa tokko isaa duwwaa:
“Damee Sagguu kaachise Shanoo laalchisee
Si eeguttan qotiyyoo midhaan nyaachisee!”
Isa kana gurbaa qotiyyoolee tiksu sanitu weeddise. Booda immoo intalli inni weeddiseef sun:
“Nan eeginii qotiyyuma-kee eeggaddhu
Hojjaduree yoon oole qurxii beekkaddhu!”
Finfinnee keenyatti deebinee erga takka bubbullee booda adeemsa keenya itti-fufuun gara biyya adaaamii, Adaamaatti qajeella. Amma yeroon isaa yeroo irreechaa waan taheef, barana gara namoota kitila torbaatu (7 000 000) Waltajjii Irreecha Oromiyaa tan taate , Bishooftuutti walgayaa, karaa dabrinu hin qabnuu, adeemsa keeya san booda taasifanna. Ammoo, gaafa irreechaa adduma-addaan (gurmuu keenya wajjin) deemuun achitti wal haa arginu! Egaa, irreecha nagaa hunda keessanii fi biyya keessaniif haatu!
Itti-fufa —!
============== // =============
Barreeffata kana kutaalee dabran ilaaluuf mee as tuqaa:
1) Kutaa Duraa


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
DURADUBBII
Dubbiftoota barreeffa kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, baga nagaa fi nageenyaan naaf turtanii kutaa shanaffaa kana duukaa-buu’uuf dhuftani! Akkuma isin amma gara mandhee tanaa dhuftan mee nagaa fi nageenyi, bilisummaa fi walabummaan Oromiyaa taanyaaf haa dhufu!
Erga mandara Tokkee Kutaayyee kana bultanii hamma tokko haara-baafattanii, mee amma wanneen karaaf nu barbaachisan mara fudhannee gara magaalaa Geedoo-tti haa qajeellu! Otoo mandarattii bicuu takka tan mandara tahuuf curruuqaa (daa’imaa) jirtuu, tan Baabbicha (20) jedhamtuu fi tan lagattii Baabbicha jedhamtu irratti hundeeffamtee geenya. Lagattii tanatu naannoo biyya Torban Kuttaayee jedhamuu fi naannoo Calliyaa addaan-baasa. Maqaan Calliya jedhamu kunis akkuma maqaa Kuttaayee jedhamuu maqaa damee-gosa Oromoo tahuu isaa hubachuun, seenaa uummataa fi saba Oromoo keessatti mee galmeeffaddhaa! Kuunnoo, argitu magaalaa Geedoo seenuuf jirraa!
QAAMADUBBII
Geedoon (21) mandaroota fi magaalaawwan Oromiyaa kanneen gooroo, tulluu fi lafa-oljedhaa irratti hundeeffaman kanneen akka: Haroo Hara Liiban (Haroo Wancii), Gimbii, Gorii, Dambi Doolloo, Goree, Ejeree, Koloboo, Sululta, Caancoo, Shano, Dasee, Asallaa, Gobba, Diinsho, Diillaa, Calanqoo, Qullubbii, Ejersa Gooroo faa keessatti argama. Silaa jechi “geedoo” jedhamu kun maal jechuu akka tahe beektuu? Namaafis tahee, lafaaf maqaa baasuu irratti eenyutu Oromoo keenyaan morkuu dandaya? Akkuma lafa muknimi’eessaa jedhamu itti-heddummatuun “Mi’eesso“, lafa adaamiin itti-heddummaatuun “Adaamaa“, lafa dasaan (handaqii, baaxiyyaa) itti-heddummaatuun “Dasee“, lafabishaan itti-heddummaatuun “Bishooftuu“, lafa diilalli (qorri) itti-hammaatuun “Diilallaa (Diilallaa’aa) jedhee baase sana, lafa geedni itti-baay’atuun immoo “Geedoo” jedhee moggaase. “Geeda” jechuun Afaan Oromoo isa bara durii duriitiin “muka dhaabatu, jechuun kan hin muramin isa warri Ingilizii tree” jedhaniin sana. Kunoo, amma mukti Oromoo bardhibbee hedduu qaxxaamuree, bara nafxanyootaa dhaqqabe sun ciramee, akkuma argaa jirtan baargamoo tokko tokko callaatu jira.
Egaa, mee amma konkolee keessaa gadi-bayaatii Geedoo fi naannoo isaa dawwaddhaa! Karaan inni gara kaaba-lixaatiin jiru kun, isa magaalaa Ficaawaa (Fincaa’aa) keessa bawuun gara Shaambuu nama geessu. Lagni Fincaawaa kun jalliyaan (itti-yaatuu) laga Abbayyaa ti. Mootummaan Habashaa laga kana irraa korneettiin inni hoomishatu: Goojjamii fi Gondoriif erga ibsaa kennee booda naannoo Tigraay dhaqqaaba. Geedoo irraa kaatanii Shaambuu gawuuf, naannoo gosoolii Oromoo afurii keessa baatu: Calliya, Jimma Raaree, Guduru-u fi Horro. Kuunnoo, tulluun karaa fuula kaabatiin isinitti muldhatu sun Tulluu Maraa (M 3146) jedhama. Warri nafxanyaa isuma kanallee nuuf dhiisuu diduun “Tulluu Amaaraa” jedhuuni. Waan huurriin tulluu kanatti marsee maramee muldhatuuf Oromoon maqaa bareedaa kana baseefi. Geedoon biyya baddaa waan taheef, akkuma naannoo Meettaa Hoolotaa faa farsoon isaa shaggaa dhaa, shaggoomsatii dhugaa! Daadhiin Geedoos hedduu bayeessaa feenan eeyyee isas! Biyyi Oromoo inni Calliyaa kun waan ittiin geerrarsa Oromootiin faarfamu qabaa, mee kanaa gadittan isiif dhiyeessa. Geerrarsi kun naannoo Daannoo irraa jalqabuun naannolee Macca Bahaa fi Tuulamaa tokko tokkoon wanneen isaan qabaniin faarsaa naannoo Oromoo Jiddaa dhaqqaba.
“Daannoo biyya barbaree
Kan dooyyoo nyaatu-jiaa
Noonnoo biyya arbaa
Kan waancaa supphee jiraa
Dhaadallee biyya jirbii
Kan moofaa uffatu-jiraa
Ammayya biyya mukaa
Kan dallaan qabne jiraa
Xuqur biyya saawwanii
Warqa biyya aannanii
Kan dhamaan qabne jiraa
Calliya biyya dhadhaa
Kan mataan daaraa jiraa
Caboo biyya warqee
Kan naddoon murre jiraa
Wanci biyya dammaa
Kan gagaan beekne jiraa
Qaqaldhii Walisoo biyya dullaa
Kan uleen murre jiraa
Bacho biyya xaafii
Kan warqee nyaatu jiraa
Meettaa biyya hoolotaa
Kan kaldheen qabne jiraa
Shaggar biyya fooqotaa
Kan ala bullu jiraa
Jidda biyya fardaa
Kan lafoo deemu jiraa!
Jirakaa jira jiraa
Kunoo akkana jiraa
Walqixxeen eessa jiraa
Walqixxeen Waaqa biraa!“
“Dooyyoo“-n ittee (itti-nyaata) soogidda hin qabne akka tahe ni yaadattu. “Kan mataan daaraa jiraa” inni jedhamu kun immoo Oromoon dhadhaa dibachuu-dhaan akka beekamu nutti hima. Dur oggaa mana barumsaa oliyyaa (“secondary school“) jirruuyyu, Oromoota naannoo baadiyyaa irraa dhufanii fi kanneen magaalaa-dhuma keessa jiraatan, isaan dhadhaa Oromoo qabbana sanaan nafa isaan qabbaneessan sanatti kofallaayyu. Inni kun mee isa warri Ingilizii: “beekumsi xiqqaan nama galaafata – little knowlege is dangiours” jedhan sanaa! Nuti beekumsa bicuu san ishii qeesota Habashaa irraa funaannane sanaan uummata keenya tufannaayyu jechaa dha. Ammoo, Oromoon keenya karaa kanaan qaata warra Oroppaayyuu dursuun quyyifanni (dibanni) qaamaaf akka tolu beeka. Namni Biyya Ostiriyaa kan barchiisaa (pirofeesara) Unibasitii Biyaanaa ture, Ph. Paulschke, otoo Minilik Oromiyaa keessaa naannolee Harargee fi Arsii faa hin qabatin, kan Oromiyaa Bahaa keessatti qorannoo adeemsisaa ture: “Oromoon waan dhadhaa dibatuuf qaamni isaa cimaa dha; fayyaalessa. Dhukkuba gogaa irraa dhufu waa tokkollee hin qabu“, jechuun raajeffataayyu. Garuu, nuti beekumsa xiqqayyoo saniin dhadhaa caala dibata ammayyaa, isa kemikaala faabrikaa keessaa bayuun faalame sana qabu dinqeeffanna.
Erga waa bayyanannee amma gara Baakootti qajeella. Geedoo irraa kaanee, magaalaaIjaajjii (22) Shoboka (23) fi Tibbee (24) keessa baanee, magaalaa Bakkoo (25) dhaqqabna. Kunoo, erga magaalaa Ijaajjii geenye mee geeda Odaa isa magaalaa walakkaatti argamuu kana sirriitti doowwaddhaa! Asii irraa gara fuula Jimma Abbaa Jifaar-itti yoo deemtan Odaa Bisil seena-qabeessicha sana argitu. Erga Tuulamnii fi Macci wiirtuu yaa’ii isaanii Odaa Nabee irraa addaan bahanii, Macci as dhufuun yaa’ii ofii hundeeffate. Booda immoo erga gosolii Maccaa keessaa kaan gada-gattee tahuun bulchiinsa mootiitti amanu bu’ureeffatee, kaan immoo yaa’ii gosa-gosaatti garagale. Sirna Gadaa irraa gara sirna mootiitti cewuun kun akka barreessitoonni Habashaa fi Oromoonni tokko tokko jedhanitti qaroomina gara fuulduraatti tarkaanfatu otoo hin taane, gara gadaantummaa isa ilmoon namaa ilmoo namtiin bitamootti cewuu-dha ture.
Biyyi Ijaajjii fi Shoboka faa irraa gara harka-bitaatti agaratan kun naannolee Oromoo Daannoo fi Iluu Galaani. Isaan kun lamaanuu maqaalee damee-gosoolii Oromoo tahanii ti.
Kunoo, otuma haasawaa deemnu magaalaa Baakkoo geenyee jirra. Baakkoon laga Gibee irratti bu’ureeffame. Akkuma argitan kana Gibe guddichi sun asitti laga xiqqaa wayii fakkaata. Booda laggeen hedduu ofitti dabaluun laga guddaa laga caalu tahuun argama. Inni kunoo asirraa gara kaabaa, jechuun naannoo Coomman, Horroo Guduruu keessaayyi madda. Magaalaan Bakkoo kun duraan laga Gibee gara fuula bahaatti jechuun godina Shawaa keessatti hundeeffamee booda kunoo akkuma amma agartan gara Wallaggaattis ceyee jira. Magaalaan kun daangaa Wallaggaa fi Oromiyaa Waltajjii irratti hundeeffame jechaa dha. Gosa kudiraa fi fudiraa kan lakkaawufillee nama dhibutu naannoo Baakkoo kana irraa hoomishama. Mee isa kana anumatu isiniif baasaa, hamma feetan nyaaddhaa, hamma feetan immoo fudhaddhaatii gara Finfinnee Shaggaritti deebiyaa! Erga Shaggaritti deebiyuun takka bubbullee booda gara Salaale deemna. Gaafa Waaqi jedhe immoo dursinee gara magaalaa Naqamtee dhaquun godinoota Wallaggaa, Iluubbaa Booraa faa daawwachuun biyya abbaa keenya hunda waliin geenaya!
Itti-fufa!
============== Hubachiisota Miiljalee =============
* Ph. Paulschke – “Ethnographie Ordost-Afrikas“, Berlin 1896.
>> Barreeffata kana kutaalee dabran ilaaluuf mee as tuqaa:
1) Kutaa Duraa
2) Kutaa Lammaffaa


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
Barreeffata kana kutaa isa tokkoffaa akka ilaaltanii waa irraa qalbeeffattan abdachuun, kunoo harra immoo itti-fufaa isaa isiniif dhiyeesseen jira.
SEENSA
Afaan tokko heddummina jechoota isaa keessayyuu jechoota moggoyyaalee-tiin duwwaa miti, kan isa afaan sooressaa fi gabbataa isa taasisu. Waan tokkos gargar-baafatee yoo lafa kaawwate, daran afaan sooressa isa jechisiisa. Afaan keenya, Afaan Oromoo kana lachuunuu jifaarameetoo argama. Afaan kana keessatti jecha tokkoof moggoyyaaleen shan yookaan sanii ol heddumminaan muldhatu.
Kana irratti dabalameesoo, waan tokko sirriitti addaan-baasuun lafa kaawwata. Barachiisaan (pirofeesarri) ogeessa afaanii kan Biyya Ostiriyaa, Philipp Paulitschke, bara 1886 keessa Oromiyaa Bahaa keessatti qorannoo Afaan Oromoo irrati adeemsisee ture. Inni Afaan Oromoo karaa lamaan raajeffata. Tokkoffaa karaa bareedumina isaa daran malaaleffata. Lammaffaa afaan kun daran sooressa jedheetu dinqeeffata. Kanas fakkeenyota kennuun agarsiisa. Yeroo sa’aa 24 keessatti argamu tarreessuun sagaleewwan 17 keenna. Jechuun:
iyya-lukkuu, barraaqa, barii barraaqaa, obboroo, barii,
subii, ganama, waaree, saafaa/ saafaya, cabssaa — faa.
Kana irratti dabaluun, qaama namaa isa karaa alaa callaa keessaa jechoota 51 keennuun raajeffata. Kun lamaanuu otoo Biyya Oromoo mara irraa walitti qabamanii, akkaan sanii ol tahu. Ani mataan kiyya gaafan barroo (kitaaba) isaa dubbise, “nami kun dubbii hoo’isee-laa?” jechuun, kanan ofii beeku sagaleewwan qaama namaa isa karaa alaa:
mataa, konkon, fuula, adda, hidhii, gurra, areeda, morma,
gateettii, saggoo, qoorara, nyaara, dugda, ija, qoma, maddii, dirra — faa.
Faa jedheen jechoota 115 ennasuma barreesse. Anuu yoon sirriitti itti-yaade sanii olin lakkaawa jechaa dha. Dabalees yoon namoota biroo irraa qoraddhe hedduu, hedduun lafa kaawuu dandayaayyu.* Oromoon maqaa baasuu jaalata. Mana isaa, lafa isaa, nafa isaa, qeyee isaa, horii isaa faa sirriitti gargar-baasuun maqaalee kenneefii moggaasa. Furaa “Kuusaa Sagalee Oromoo” jedhamu, kan bara 1980 (A. L. Habashaatti) keessa Qees Dafaa Jammootiin barreeffame keessatti, barreessaan kun jecha “billaacha” jedhamau jalatti, billaachi gosa addaddaa akka qabu sagaleewwan 22 kennuun agarsiisa. Mee isaan keessaa hamma tokko duwwaa haa ilaallu:
billaacha qicuu – billaacha burree akka qicuu
billaacha qeerransaa – billaacha burree bifa qeerransaa (qabu)
billaacha qoccoo – —
billaacha balaqqii – —
billaacha burree – —
billaacha xirinyii – —
billaacha diimtuu – —
billaacha mardaafoo – —
billaacha fuutuu – —
billaacha gorbaa – —
Jedheeti itti-fufun hiikkolee jechoota 22 keenna. Barachiisaan Jarmanii kan waayee Oromoo irratti qorannoo baldhaa adeemsiseeyyu, E. Haberland, Oromoo Gujii biraa maqaalee bifa loonitii kennaman 40 walitti qabeeti, kan Oromoo Booranaa sanaa ol akka tahe addeessa**. Namni Oromiyaa Waltajjii keessumaa naannolee Jiddaa, Abbichuu fi baddaa Walisoo keessaa: Maaruu Kormee, Daawo, Qaqaldhii fi Dandi faa; Kutaaye keessaa: Xuqur, Maatii fi Warqa faa dhaqee waayee bifa fardeenii qorate, jechoota sonaan danuu walitti qabuu dandaya. Namni Bachoo fi Ada’a Liiban (naannoo Bishooftuu) deeme, gosa xaafii meeqaa-meeqa walitti guuruu dandaya. Akkanuma yaa Jimma yaa buna, yaa Arsii yaa garbuu, yaa Boorana yaa loon, yaa Harargee yaa jimaa fi yaa mishingaa, yaa Wallagga yaa boqqoolloo fi yaa hancootee — jenneetoo dubbii gabaabsuuf bira kutuu dandeenya. Akkuma qabeenyi Oromiyaa bashbashaa fi bacaqa tahe, jechoonni Afaan Oromoos bashbashaa fi bacaqa.
Kunoo, kun hundumtuu badhaadhina afaan keenyaa muldhisa. Irra caala afaan kun misoomaa, saayinsii fi teeknolojii ammayyaa wajjin tarkaanfachaa akka deemuuf, Ormoonni baratan afaan kana irratti qorannooo garagaraa adeemsisuu dha qabu. Kun immoo kan borutti dabarfamuu otoo hin taane, kan ammuma jalqabamuun irra jiru. Badhaadhina Afaan Oromoo isa abbootii fi haadholiin teenya durii-durii irraa kaasanii bashbashaa fi bacaqa godhaniitoo nutti dabarsanii dabran, nutis bashbash, bacaq goonee dhaloota boruutti akka dabarsuu qabnu, seenaa fi ayyaana afaan keenyatu nu dirqisiisa!
Egaa, ergan hammana waa jedhee amma armaa gadittan jechoota moggoyyaalee 25-nan tokko isiniif tarreessee, kutaa isa kana xumura.
JECHOOTA MOGGOYYAALEE
1) jargee – laana, kasoo, garraamii, damboobaa (“innocent“)
2) kichuu – xobbee, qacalee, corqaa, taltallee, laccee
3) Shaalii – rikaa, xooqee
4) kortoo – yaabbannoo, riqaa
5) bakka – iddoo, darguu, fulaa, irgee
6) golollee – geengoo, kololoo
7) faaraa – suphee
balashee – baaqqee, balee
9) kurfeessuu – qoppheessuu
10) abaargittuu– raagduu, raajjuu, waa-himtuu
11) labata – dhaloota (“generation“)
12) leetoo – jireenya***
13) maandhaa – eegoo, qixisuu
14) madaruu – gochuu****
15) baaxiyyaa – handaqii, gashaa, qooddiroo
17) eegaluu – jalqabuu
18) sabaroo – qorxii
19) uffata – wayaa, huccuu, daara, kafana
20) hindheessa – gaattiraa
21) xirribbaa – bagara, shikaala*****
22) massaa – qabata, sababa
23) guratee – suqqaa, guulii, quuqaa
24) wiixaa – migira
25) waree – oduu gammachiisaa, aaga******
Tajaajilamtoota mandhee Ayyaantuu Oromiyaa jaalatamoo fi kabajamoo, barreeffata kana kutaa isa tokkoffaa irraa wanni wayii irraa citee otoo hin baafamin waan hafeef, kunoo kanatti aanseen isiniif dhiyeessaa mee ilaalaa! Kunis jechoota 25 – nan ni kennamu jedhame keessaayyi, lakkoofsi 19 irraa hamma 25-tti irraa citeeyyu. Egaayyis mee kunoo:
19) wasiila – abbeeraa, adeera
20) halkoo – meeta/ meetii
21) totommoo – buunyaa, aboottee, dummuca
22) indootiyyaa – haboo, areeroo
23) harqoota – waanjoo, qambara/ qambarrii
24) abbuyaa – eessuma
25) waangoo – sardiidaa, jeedalloo/ jeedala
HUBACHIISA MIILJALEE
* Pirofeesarrichis, anis kanneen lakkoofne, otoo sagaleewwan moggoyyaalee itti hin ida’ini. Waan akkanaa oggaa lakkaawan jechoota moggayyaalee malee, tahuu akka qaban seera fi mala xinlugaatu agarsiisa.
** Barrooleen barachiisota lamaanuu jechuun, kan Paulitschke fi kan Haberland dhuma-dhumaa barreeffata kanaa irratti kennamu.
*** lee’uu = jiraachuu; lee’aa = jiraataa; leetuu = jiraattuu — jenneetoo akka seera Afaan Oromootti itti-fufuu dandeenya.
**** madaarsisuu, madaarsifamuu; madaara, madaarrii, madaarsisa, madaarsisaa, madaarsifama, madaarsifamaa — jenneetoo akkuma seera afaan kanaatti itti-fufuun waan haaraa miti.
***** xirribuu = xirribbaa rukuchuu, xirribbaa siinsisuu; xirribbee; xirribduu — faa irraa baasuun seeruma. Bagaruu, bagaramuu, bagartuu — faas qalbeeffachuun mishaa dha.
****** Jechi Waree jedhamu kun jecha Afaan Amaaraa miti. Jechi kun kan Afaanonni Kuushii wajjin qabani. Afaan Amaaraatu Afaanota Kuushii irraa ergifate. Sumaalonni faa hanga ammaattuu sagalee kana “oduu” jechuuf, dhiimma ittiin-bawu. Ammoo, Afaan Oromoo keessatti jechi kun oduu nagaa, oduu gaarii fi gammachiisaaf dhimmi ittiin-bayama. Faakkeenyaaf: “Obboleettiin tee nagumaan deesse! Jaarmoleen Oromoo cufti tokko tahanii bilisummaadhaa qabsaawuuf wal-tahni!”
Itti-fifa —!
Taammanaa Bitimaa gurree@web.de


text:
Guchiiwwan akaakuu allattii keessaa tokkodha. Amaloota addaa ittiin beekamanis kan mataa isaanii qabu. Akkasumas, jireenyaaf bakka adda ta’e kan filatanidha. Kana malees, guddina dinagdeefi hawaasummaa keessatti bakka guddaa qabu.
Guchiiwwan allaattiiwwan biroorraa adda ittiin beekaman hedduu qabu. Isaan keessaa inni tokko dheerinaafi ulfaatinasaaniiti. Dheerinni isaanii giddu galeessaan meetira lamaafi walakkaa ol yoo ta’u, ulfaatinni isaanii ammoo giddu galeessaan hanga kiiloogiraama dhibba tokkoofi shantamii torba ta’uu danda’a. Sababa ulfaatinasaaniifis akka allaattiiwwan biroo balali’uu hindanda’an. Inni biroon ammoo qallina mormasaaniifi mormi guchii qallaa yoo ta’u, iji isaanii fageenyarratti arguu danda’a. Qallinni morma isaanii diinni akka isaan hinagarre kan gargaaru yoo ta’u, dheerinni morma isaaniifi jabinni ija isaanii fageenyarraa itti dhufu akka arguu danda’an taasisa. Amalli guchii inni sadaffaan, sa’a tokkotti kiiloomeetira jaatamaa hanga torbaatamaatti lafarra fiiguu danda’usaati. Umuriin guchii giddu galeessaan waggaa afurtamaa hanga shantamaa ta’uu danda’a.
Guchiiwwan jirenyaaf bakka filatan qabu. Iddoon walqixxaataafi diriiraan lafa isaan jireenyaaf irra caala filatanidha. bakka cirrachaafi margi guutes daran jaallatu. Sababiinsaa, soorataaf marga waan fayydamaniifidha. Kanaafuu, akka isaan bilisummaan wal horaniifi jiraatan taasisuuf lafa diriiraafi marga qabu adda baasuufiin murteessaadha.
Guchiin kormaafi dhalaan kan ittiin gargar ta’an amala addummaa mataa ofii niqabu. Lamaanuu bifa koolasaaniitiin adda baafamu. Inni kormaan koola isaarratti bifa gurraachaafi adii kan qabu yoo ta’u isheen dhaltuun ammoo koollishee daalachadha. Bifa baallee isaaniitiin gargar baasuun kan danda’amus kanneen umuriin isaanii waggaa tokkoo gadii qofadha. Gama biraatiinis, guchii dhaltuun marsaa lamaa hanga sadii buuphaa buusuu dandeessi. Baay’inni buuphaa marsaa tokkotti isheen buustus digdamaa hanga soddomaatti ta’uu danda’a. Ulfaatinni buuphaa tokkoo giddugaleessaan hanga ulfaatina buuphaa lukkuu digdamii afurii gaha. Kunis, buphaan guchii tokkichi hanga kiiloogiraama 1.6 ulfaachuu danda’a jechaadha. Guchiin altokkichatti buuphaa tokkoo hanga kudhanii haammachuu dandeessi. Wuicii (cuucii) yaasuufis guyyaa afurtamii lama itti fudhata.
Karaa birootiin, guchiiwwan guddina dinagdeefi hawaasummaa karaa birootiin keessatti bakka olaanaa qabu. Fakkeenyaaf, gogaan isaanii boorsaa, uffata, saqqiifi meeshaalee faaya manaa ta’uu danda’a. Baalleen isaanii ammoo firaashii, boraatiifi haxooftuu ittiin hojjechuuf dhimma baasa. Akkasumas, paarkiiwwan addaa addaa keessattis gama daawwannaatiin galii guddaa argamsiisuu danda’u.
Dimshaashumatti, guchiin akaakuu allattii keessaa tokkodha. Amaloota addaa ittiin beekaman mataa ofii qabu. Jireenyaafis bakka diriiraa, cirrachaafi margaan guute filatu. Guddina dinagdeefi hawaasummaa keessattis bakka olaanaa waan qabaniif kunuunfamanii akka jiraatan gochuun barbaachisaadha.
BEEKAN GULUMMAA IRRANAA MARDAASAA ti.