text:
Kitaabban Dr. Sheek Muhammad Rashaad Abdullee
Kitaabban Dr. sheek Mohamed Rashaad Abdullee
Taraa duraatiifii seenaa ummata Oromoo keessatti Guutuu kitaabaa Qur'aanaa Afaan Arabaa Irraa gara Afaan Oromootti Sagalee fii Barruun qopheessee dhiheessuun ummata isaa biratti dinqisiifannaa fii jaalala guddaa Kan Horatan..Dr. Sheek Muhammed Rashaad Abdulleeti
Kitaabaa Qur'aanaa gara Afaan Oromootti jijjiiru malees kitaabban hedduu gara afaan Arabaarraa gara afaan Oromootti deebisuun ol aantumma nama argateedha..guutuu kitaabban isaa Keessaa haga tokko.
Hiikkoo Qur'aanaa Afaan Oromoo Sagalee Dr. Sheek Muhammad Rashaad Abdullee Guutuu isaa Caqasuuf As Tuqi
Konpiitara
Muhaadaraa
- Sh. Amiin Ibroo
- Sh. Alii Jimmaa
- Sh. Anwar Yuusuf
- Sh. Ahmed Haafizaa
- Sh. Ahmed Daammoootaa
- Sh. Abdii Husseen
- Sh. Ahmed Yaassin
- Sh. Abulmalik Muussaa
- Bar. Abdul Maliik
- Bar. Abdulhaafiz
- Sh. Bakrii
- Bar. Fu'aad Ibraahim
- Sh. Jaabir Abdallaa
- Sh. Jibriil Alii
- Sh. Jamaal
- Sh. Kamaal Iissaa
- Sh. Kabiiraa
- Sh. Kadiir Musxafaa
- Sh. Mohamed Amiin
- Sh. Mohamed Sanii
- Sh. Mohamed Aliyyii
- Bar. Mohamed Aliyyii Haajii
- Sh. Mohamed Waado
- Sh. Naasir Mohamed
- Sh. sulxaaan
- Sh. Yuusuf Idris
- Sh. Yahyaa Abdallaa
- Sh. Hassan Abdallaa
- Sh. Yuusuf Nuuree
- Sh. Abdusalaam Kadiir


c: text/html

text:
“Oromoon waan fedhan beekuu?” Kun gaafii nama suukessu naannaa malbeekota hundatt 1992 gargar baha Mootummaa Cehumsaa Itophiaa duuba bakka hallett kahaa ture. Miseensa dhugaa sochii bilisummaa, keessaayyu kanneen ABOf gaaffii kahuun eegamu hin turre. Dhaabi saanii erga sagantaa malbulchaa saa ifaa godhee kurnan afur darbaniiru. Kana hubachuu fi beekumsa kennuun kan ABOn Walgahii London 1991 fi kan isa duuba ta’e Walgahii Nagaa fi Tasgabii kan bulcha tuta loltuu bakka busuuf Mootummaa Cehumsaa uume irratt afeeramuun qooda fudhate. Kaayyoon sabaa, yaada dhaaba kalachaa qofa tahee utuu hin hafiin ummatichaa wayyabaanis hammatameera. Ergasii dhaaboti malbulchaa hedduun ijoo dhaamsa saa utuu hin jijjiirin guddifataniiru. Dhaabota sabboonotaa hundaaf maniin qabsichaa Republik Oromiyaa Ofiin Bultu deebisanii ijaaruu dha. Bakka dhaaboti hin jirrett illee ummatichi karaa hedduu kana ifsataniiru. Kanaaf miseensa amantee malbulchaa kanaa fi sanaa utuu hin jedhin ummata Oromiyaa irratt fixiqacee gaggeeffamaa jira. Badiisi akkasii Oromoo irratt gaggeeffamaa jiraachuu jaarmoti sabgidduu, mootummaa fi mootumma mittiin walitt fufee gabaafamaa jira. Kun akka Oromoon waan barbaadan beekaniif raga tahuu dandaha; sanaaf du’aa yk halagaan buluu didaa jiru. Duutii fi aarsaan sun hundi Empayera demokratessuuf utuu hin tahin diiguufii. Gurguddoo ayyaanlaallatoota, mamtoota, daddaqotaa fi kanneen of tahuu sodaatan kan hawwa Oromo roga dhabsiisanii halagaatt dhiheessuun gaafiin “Waan barbaadan beekuu?” jedhu akka ka’u kan godhan. Jaarmoti Oromoo dhugaan bakka iOromo bu’anii dudhama keessa galchuunii hin yaalanii, garuu akka isaan waan ofii barbaadan murteeffachuu dandahanitt haala mijjeessuuf qabsaawuufii. Oromoon kan angoo finnaa Empayera too’ate kamiinuu waliin ofiin bulummaa saaniif dhoofsisan karaa dhaabota saanii walaba tahanii malee kanneen barcuma Itophiyaaf dorgoman bakka buufatanii miti.
ABOn bayyee jallatammaa mi’a ujuu sabichaan hedduu mararfamu fi diinaan akka bulgu nama nyaatatt jibbamu.Sagantaa hangamessa olhaanaa kaayyoo sabaaf lafa kaa’ee hamma yoonaa hawwa Oromoo calaqisuutt hin firrisamne. Sagantaa sana kan farreen Oromoo, luuxxe galtoota, hankaaksitootaa fi galtootaa fi kannen ofbarri malbulchaa saanii gad hafaa tahaniif akeektii gochisiise. Jara demokratik Itophiyaa rakkina empayeritt hundaaf furmaata argamiisa jedhanii kanneen yaadanii fi achumanis goftolii saanii itti fufanii milla arraabuu nu dandeessisa jedhanii hawwani sana, kan ilaalcha addunyaa saanii jaarraa darbe quummane keessa deebi’anii yaaluuf olii gad jedhan. Sun lubbuu ilmaan Oromoo jajjaboo hedduu galaafate. Yero humnii koloneeffataa gartuu yartuu qoroo Aduwaa keessaa baateen hoogganamu empayerichan sirrii galcha jedhee dhaadatu, jara akkasiiti keettoo diinaa sabboonoo of fakkeessanii dhihataniin hoossamanii qabsoo ummataa laashessuuf danuu seenaa bucuu bokoksanii kan dhiheeessan. Abba tokkooti sammu dhiphoo tokko tokko kan saba saaniin hin boonne umama waldhabdee hawaasa Oromoo keessa uumuun tajaajiluuf kan galmeeffaman. Oii gad xallisani garaagarummaa xixinnoo foolii fuudhuun lola keessaa guddaa uumaa jiru. Warra, qomoo fi gosti waanti itttiin qubaa walitt qabu ni jiraata. Dadhabaa fi dordhaa qofa waan akkasiitt saba ofii alatt kan dhimma bahu. Keessattuu waan sana tajaajila fedha diinaaf dhimma itt bahuu fi tokkummaa sabaa diiguu yaaluun safuu dha. Si’achi dagi attamiiyyuu suukii godinaa, amantee yk gosatt dhimma bahuun dhicha gara Oromiyaa bilisaa fi ofiin bultuutt godhamu hankaaksuu hin danda’uu.
Sabi kamuu yk murni ijaarame, atooma keessaa eeggachuu dadhabe diina caalaa ijaaramaa fi caalaa gamtaawaa ofirraa ittisuu hin dandahu. Kanaaf hojii saa yeroo yeroon gamaggamuu qaba. Oromoon dudhaaan murna hiriyaa tokkof bara saddeet qofa akka aboo irra turu hayyama. Dudhaan sun akka itt shakalamuu dandahamu keessa deebi’anii qorachuun furmata soquun barbaachisaa dha. Kana malee halli amma jiru hogganootaaf haatahu kanneen hogganamaniif tolaa hin tahu. Sun akka galtuun dirree sabaa keessatt mataa olqabattee dhaabicha hundee qorqtu carraas kennaaf. Bututi tajaajilaan dhufu, gadabbummaa fi nuffi bososatt geessuu dandaha. Kallachi qabsoo Oromoo ABOn yoo sabichi wareegama hanga yoonaa godhame, jijaa fi abdii argame, foddaan baasee darbachuu hin fedhu tahe karaa dandahame hundaan bososa irra eegamuu qaba. Bososi akka dhadhaqii massatii, qiliilee keessaa hin bahamnett fuudhee dhidhimuun saa kan hin oollee.
Sana irratt, murtefachuu fi kaasichaaf dudhama dhabuu fi daddaaqinni malbulcheessoo annisaa hin qabnee yoo dabalamu, gaafii moggaasa tahe kana kaasisuun garee sadaffaaf dhaamsa walmakaa dabarsa. Abjuun Oromoo saba ofii jaallatan hundaa, daaya ABOn kurnan afur dura lafaa kaa’ee akka dhugaawuufi. Sana dhaqqabuu abdii kutachuun kaan karaa dogoggoraa irra bu’anii jarmota gonka achiin isaan hin geenye ijaarrataniiru. Kennataan akka isaan aangoo hin moo’ane raajuuf raagaa tahuu hin barbaachisu. Murna kennataan dhufe qofatu darbansaan angoo irraa bu’a. Kan kennataan hin dhufne akkuma dhufett bu’uu eeggata. Tokko tokkoof diinni caasaa uumee, sochii guutummaatt too’annaa saa jala oolche maqaa “Oromo” jedhutt akka dhimmi bahan godheera. Karaa lachaanuun dhaaboti ijaaraman kanneen hangammeessa seera koloneeffataa hordofan. Kanaaf empayericha fi dhaabota inni sabootaa fi dilormmoota isa jalaa hacuucuuf umee qofa akka hin tuqamne tajaajiluu dandahu. Sanaaf walqixxummaa fi hariiroo demokraatawaa haaraa jiraattota empayerichaa gidduutt uumuu hin dandahu. Kanneen ofii argan malee hin amanneef, qooda fudhachuun saanii dansa. Garuu erga guutummaan sirnichaa soba tahuu baranii duuba gaftokko nu fudhatu jedhanii achitt hafuun dhibee “Stokholm Syndrom”n (Faarmullis Stokholm, dhukkuba kan miidhett nama riqachiisu) qabamuu tahuu dandaha. Furmaati tokkichi jiru Empayera utubuu dhiisanii diiguun saboota jalatt hidhaman bilisoomsuu dha. Sabi yayyabaa empayerichaa tahe, ofiis bilisa tahee mana saa fi hariiroo olla waliin qabu soneessuu fi cululuqsuu ni dandaha.
Seenaan nammmi Oromo sirnichatt baqe yk mootota Habashaa jalatt hojjete Habashaa isa dhugaa caalaa Oromoott akka hammaatan ni mullata. Raas Makonninii fi ilma saa Tafarii fi Mangistuu Haayila Maaram jara olhaanoo keessaa dhahamuu dandahu. Sirni Habashaa jaamsaa waan taheef namoota saanii tarkaanfatoo jedhamanillee sammuu qeeqan laalu dhabsiiseera. Dhaabota lachanuu keessa namooti garaadhaa sabboonoo tahan jiraachuu dandahu garuu hanga dhaabota sana keessa jiranitt dhimma isaan ijaaramaniif qofa tajaajiluu dandahu. Daallicha qofa kan utuu akka isaan fedhaan Empayera koloneeffataa jabeessuuf itt seenan hin hubatin maqaa saanii qofaaf mararfatu. Achi jiraatanii wanti saba ofiif godhan hin jiru kan akeekameef irraa mittiqnaan duubatt dhuka’ee isaan balleessa. Kanaaf tarsimoo bilisummaa kanneen karoorsanii fi qabsaawoti sabaawoo hundi dhaabota akkasii irraa eeggachuu qabu. Bakka keettoliin tuqee fi xaxaan basaasota itt homishamanii. Dhaabota kolonaawoo fi taatota walii maqsuun ilaalcha kaayyoo qabu gaafata. Ilmaan namaa jijjiiramuu ni dandahu, garuu dhaaboti hanga dhimmi dhaabbataniif tajaajilanitt jiraatu; seexaa jijjiiramuu dandeessisu waan hin qabneef kanneen isaan uuman tajaajilaa hafu.
Mee yeroof dhaabota malbulchaa qabnu hunda haa irraanfannu. Akka Oromoott waan waliin feenu qabnaa? Yoo qabaanne maal akka feenu beeknaa jennee of haa gaannu? Fedhi Habashaa ijaarame kan ofii ol kaa’atanii, lafa, qabeenya, humna keenya barbaadu. Hunda dura Oromiyaan kan Oromoo akka taatellee hin fudhatanii. Humni aangoo irra jiru kan finnaa Oromiyaa heera saa keessatt beeke jedhe yeroo hojii irra olchuutt dhufu kanneen biraan adda addumaa hin agarsiifne. Sanatt dabalamee hawaasi addunyaa taasisaa Oromoo malbulcha godinichaa keessa jirufi xiyyeeffannoo kennaa hin jiru. Hedduun saanii dudhaan jaarmota abbaa hirroota Itophiyaa bira kan dhaabbatan naannaa sanaa humni ilmoo namaaf gara laafina hin qabne, hanga fedhi ofittumaa saanii guuteefitt hamaa gochuu irraa hin seesine isaan qofa waan tahaniif. Hamma yoonaa jara akkasiiti kan akka “miltoo misaa fi nageenyaatt” fedha saanii Afrikaa keessa oofuu tajaajilaa bahan. Ammas akka abbaan hirrootaa sun, dandeett hacuccaa fi too’annoo saanii olkaafatani walharkatt qaba qabeenya Afrikaa keessatt, kisaaraa ummata kolonoman Itophiyaa keessaa jiraniin, akka isaan tajaajiluu dandahan gargaaraa jiru. Humnooti kun hanga bu’aa saanii fulduratt dhiibaniifitt mirga ummatoota koloneeffamaniif dantaa hin qaban. Garuu bara teknolojii iyyaatii kana wanti isaan godhan addunyaa fi gibira baaftuu saanii irraa iccitiin gaggeessuun hin dandahamu.
Kanaaf akki isaan Oromiyaa gombisaa Itophiyaa kan salphaatt qooddatan godhanii ilaalan jijjiiramu qaba. Yoo nagaa fi tasgabiin godinichaa bu’aa isaanii qabaate, Oromiyaan biyya hiree sabummaa ofii ofiin murteefachuuf qabdu gufuu itt tahuun hin barbaachifne. Fakmishoon Awuropaa durii kan Warra Abbaa Biyyaa Amerikaa balleesse jaarraa kana keessa jajjabeeffamu hin qabu. Akki wanti halle dhaabota qabsoo bilisummaa keessatt hardha itt gurmaawaa jiru hangameessa fedhamu hin guutu taha.Garuu sun akeeki isaan dhaabbataniif shakaalamu hin dandahu jechuu miti. Sun dandahamnaani kan galtuu hundi maqaa ofii irratt sutaa “Oromoo” jedhu suuqqachuu kan hin sodaanne. Eeggadhaa, yeroon gaarreenii fi sululooti Oromiyaa, yoo gaaffiin Oromo deebii tolaa hin arganne, halagaaf saaqaa hin taane fagoo hin tahu. Tsunaamiin (bubbee hamaa) dhufaa jiru hubataa taraattuu dhagahamaa waan jiruuf mirkanbeekota malbulchaa fi xinxalootaa haalaa irraa dhokataa hin tahu.
Qooqi “Mirgi ilmoo namaa” jedhu maqii kannen dadhaboo tahanii fi leelloo isaaniif hin qabne irratt tumsa hiriirsuuf dhimma itt bahanii. Humni diinagdee addunyaa kan Wayyaanee angoo irra tursuuf hin gumaachine hin jiru. Fedhisaanii akka Wayyaaneen indoo fi gabaa bana mijjeessuuf malee, gidira ummata Oromoo salphisuu mitii. Hoduu saanii waa’ee empiricha dansa yk badaa dhaggeeffadhaa, akka waan rakkinni Oromoo hin jirrett dhihatu. Waa’ee Itophiyaa kolonooftee hin beekne dubbatu malee koloneeffataa tahuu see garuu hin himan; garuu bara Hirmannaa Afrikaa biyya Afrikaa tokkicha miltoo saanii ture tahuun ifaa dha. Oromoon humna sadoo guddaa kana sodaachuu dhabuun mirga dhalootaa ofii gaafachuun wan barbadan hin beekan jechisiisuu dandaha laata? Oromoon annisaa hin qabne tokko tokko ofirraa facisuun gaara dhiibuu taha jedhanii itt galan taha. Garuu jarri sun Oromoo bakka hin bu’ani. Gaaffiin jiru akka abba abbatt utuu hin tahin waa’ee akka ummataatt jiraachu yk dhibamuuti.
Oromoon ofiin buluu fi bilisooma barbaaduun mamii hin qabu. Akkaataan sun itt dhaqabamu irratt waldhabuun jiraachuu dandaha. Baraarammi sabaa gargar bahanii utuu hin tahin ifaajjee waloo gaafata. Sana sabichi garagarummaa malee akka fudhate, deggersi sagantaa malbulchaa ABOf kenne ni hubachiisa. Jaarmaa jabaa dhabuun waan barbaadan akka hin beeknett fudhatamuu hin qabu. Diinni jaarmaa xixiqqoott isaan hiruuf tattaafata. Akkasitti kanneen sanaan kolomsiifaman dhaabichi akka daagii tahu kan godhani. Garuu qabsaawoti Oromo dhaaba jiru xiinxalanii, mudaa sirreessuun gara jabaa qaban gabbisanii warraaqsicha shafisiisuuf hojjetaa jiru. Ilaalcha dansa qaata dhiiga, dafqaa fi lafee Warraaqxota Oromoon uummatanii. Diinni sana mancaasuuf tattaafata. Abba tokkee jaalbiyyooti, amantee, saala, godinaa kkf. utuu hin jedhin wareegama barbaachise baasanii kaayyoo saba saanii fiixan baasuuf akka qophee tahan agarsiisaa jiru.
Akkaataan diinni obbolaa walitt naquuf yaalu tokko hadhaa gargar facaasaa qomoo, ganda fi dhugeeffannoo waraanuun akka walitt hin riqanne gochuunii. . Dhaabi bilisummaa mootumaa mitii kanaaf waliinjiraatoo tokkicha qaba, sabicha qofa jechuu dha. Sammuu duubatt harkistuun ilaalcha ofii akka rakkina abba tokkootaa utuu hin tahin akka badii murnaatt fudhachiisuu fedhu. Sabboonota dhugaaf garuu wanti akka malee tahe hundi kan itt gaafataman yk barbaachifnaan itt abaaraman taatota abba tokkoota malee gosa, qomoo yk dhugeeffannoon itt hin gaafatamu. Dantaan waloo sana gaafata. Enyuyyuu kan golgaa qomoo, ganda yk dhugeeffannoo jala seenee akka sabichi tokkeen hin sossoone gufuu itt uumu beekaa yk utuu hin beekin fedha diinaa tajaajiluu saatii. Jarri akkasii sabicha hin iddosan, hawwa saas hin calaqqisan.
Kanaaf deebiin gaafolii ka’aniif kennamu dhugaa olitt kaa’aman irraa ka’uu qaba. Oromoof mirga saanii badde deeffachuun rakkina jiruu xaliilessanii qayabachuu barbaada. Ejjennoo saanii qaama sadaadaffa hubaachiisuuf ilaalcha Oromummaa dudhamaa fi murannoo hin daddaaqne qabaachuu gaafata. Sana gochuuf hankaaksituu fi keettoo diinaa isaan keessa jirtu of keessaa aramu qabu. Sana gochuuf sabbboonoti dhugaa akka obbolaa fi jaallewaniitt gurmuun walduuka dhaabbachuun ilaalcha ofii tolaa haa tahu hamaa kanneen hoggananiif yk bakka dhaloota saaniif qabaniin utuu hin tahin, dhaabi saanii hangammeessa eegala kaa’aniif guutaa jira yoo tahe keessa deebi’anii ilaaluu dha. Wanti addatt ganda ofiif hawwan hawwa saba saanii keessaan calaqifamuu qaba. Qabsoon Oromo gaafa milkiin bahu gandi hundi akka lafquwiin iddoosaa ni qabaata. Yoo abbaan of qabe malee bilisummaan of ifsuu daanga’amuu hin qabu.
Mootummaa Cehumsaa Itophiyaa keessatt qooda fudhachuun waliigaltee miseeensota waliigalaan yk shanee Gidduu ABOn kan tahe hin turre; garuu gaaffii yeroo ariifachiisaatii. Qayyabannoon hundaa akka sagantaan ABO hojiirra jiru. Kanaaf Chartarra Cehumsaa sagantichaa ol taha jedhamee eegamuuf seerri irratt hundawu hin jiru jechuu dha. ABOn yeros haa tahu si’ana yeroon itt kaayyoo ofiin bulummaa Oromiyaa lagate hin jiru. Kanaaf dabballooti ABO barumsa malbulchaa saganticha irra jiru barsiisuu itt fufuun seerawaa ture. Miseensoti hawaasa sabgidduu mirga seerawaa tahe kanaa fi dirqama Chartaraaf qabu kan beekaa hubachuu dhaban fakkaata. ABOn dhugaa yeros haa tahu amma akeeka ofiin bulummaaf qabu lagadhe jedhee hin beeku. Sona cehumsaan gargar bahaa booda, yero furtuun Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) Oromiyaa irraa diina ittisuuf qabsoo aara hin galfachiifneen qabamee jiru ture. Yeroma sana miseensoti hoogggansaa tokko tokko, miseensoti hawaasa sabgidduu, dhaabichi, bu’uura dhokataa miltoo cehumsaa fi isaan irra dhoffame qaba jedhan, ejjennoo jiru taliilessuun akka ofirraa faccisuu, ija laafu turani. Dabballeen,yoo utuu heera irraa hamaa hin faccisin hafee itt hin gaafatamin darbuu dandahe caba sirni agarsiisa. Sirni cabnaan fayyisuun hafee kabeebsuunuu salphaa hin tahu. Dhibdeen dhabota hedduu sana. Yeroo mootummaan Cehumsaa jige hoggganooti olhaanoo garri caaluu dirree turan. Kanneen Finfinneett ramadamanii turan nama sadii karaa Boolee yoo bahan tokko durumaa ramaddii alaa irra ture. Kan hafan hunduu gara dirreett bahan. sun murtii waloon haa tahuu hin beeknu. Kan beekamu Hayyu Dureen alatt akka bahu dirreett murteeffamee gaggeeffamuu saatii. Sirna cabe dandamachiisuuf hundi wareegama guddaa baasani garuu hammi tokko aarsaa isa dhumaa baasanii.
Miseensoti hawaasa sabgidduu dabballooti ABO xixxiqqaan waa’ee ofiin bulummaa sagantaa irraa jiruu barsiisuu saanii faa malalalefatu. Dabballooti guguddoon himannaa “bu’uura dhokataa” dogoggora akka tahett fudhachuun dabballoota xixiqqoo mirqaanaaf komatan. Akka duuba muldhatett hedduun saanii hogganoota dhaaba Republikii demookraatawe gad dhaabuuf kakatee tahanuu, bu’uura ummata ofii fi jaallewwan irraa dhokataa, tahe addaa halagaa gammachiisuuf wuxiname qabu turan jechuu dha. Sun qabsoo sabaawaa mucuceessee sochii bilisummaa barbadeessu dandahinnaa jedhanii of gaafachuuf yero hin fudhanne. Kana, burjaajii sochii bilisummaa keessatt dhalate, keessaayyuu kan 1998 kaasee hanga hardhaatt jiru irraa hubachuun ni dandahama. Yaaliin sochii ummata guddaa kana seera saa heerawaan utuu hin tahin fedha abba tokkootaan masakuu ture. Kun wallitt bulu diduu maddisiisee tokko tokkoon qondaalota ABO akkataa adeemsa qabsoo sabaa yaada tokko kaan irraa adda tahe dhageesisutt kahan. Sun akka fedhe yoo tahe, ummati Oromoo hariiroo Itophiyaa waliin qabu irratt afanfajjii hin qabu, waan barbaadus beeka; innis Republik Oromiyaa ofiin bultuu dha. Mirga saa bakka hallett beekame hiree ofii ofiin murteeffachuu sabootaatt gutummaatt dhimma bahuuf qophee dha.
ABOn hin faalamin fedha Oromoo kurnan afur dura ifse kaa’e dhaloota hundaaf kan hojjetu tahuu argaa jirra. Kanaaf sochiin Itophesitoota, filmaata wayyaa kan gaaffii Oromoo deebisu dhiheessuu kan dadhaban. Hamma fedhe sochichii bilisummaa bulgeessanii dhiheessan, hammmam seenaa sabichaa dabsuuf ifaajja’ani, hammam dhoofsisa qaanessaa moo’ummaa sabichaa irratt halagaa waliin godhan, Oromoo kaayyoo ganama irraa sochoosuu hin dandeenye. Ergamsa saanii bakkaan gahuu yoo dadhaban eenyummaan saanii inni dhugaa qolasaa keessaa dhoohee bahe. Garuu sochiin ofiin bulummaa, isaan dhibanis gufuu bucuree qofaan baraarameera. Garadaabarsituun tokko tokko kaayyoon ofiin bulummaa fi Itophiyaa demokraatessuun garlamaan dumbulshoo tokkooti jedhu. Garuu sun dhugaa gara dabarsuu dha. Garlamaan dubbulshoo tokko tahuun hafee sirna dumbulshaa tokkoo keessayyuu hin jiranii. Isaaniin dura, Itophistooti hedduun gaaffii Oromoo sadarkaa harka laachisaatt dhiheessuu yaalanii turanuu, hundi mucucaatanii sararaa ofiin bulummaa qofatu jijjiirama guddaa galmeesse; hobbaatii jijjiiramichaa hambaan saanii si’ana mooraa diinaa gabbisuuf ittiin dhoofsisaa jiran sanaa. Sabboonaan kan Oromummaan jiraatee Oromomummaan yaaduu tahuu qaba.
Daaraa fi daakuun alii al walfakkaatu taha garuu yeroo hundaa akaakuun addaa. Kanaafi garagarummaa kana gadjabeessuuf “Daaraa fi daakuu dha”, Oromoon kan jedhu. Ejjennoo tokkummaa fudhachuun mirga abbaa tahuyyuu daaraa fi daakuu walbira qabuun gana. Mooraan ofiin bulummaa, Oromiyaan qaama Itophiyaa utuu hin tahin akka biyya moo’ummaa ofii jaarraa tokko qofa dura koloneeffataan dhabsissett fudhata. Kanaaf walabaa fi ofiin bulaa akka tahuu qabu jabeessee amana. Kanneen kana irraa addatt yaadan wan yeroo qabanaawan itt gaabban suukii qofan gartokko deggeruun harka rukutuu dura hubachuu qabu. Kanneen deggertootaa fi mararfatoo tahanis dhaha bishaanii waliin yaa’uu fi dacha’uu utuu hin tahin ejjennoo gar lachan qabsoo Oromoo irratt qaban ifaa gochuutu beekaa tahuu dha. Miseensi ummata qabaa jala jiru tokko onnee ittiin kaayyoo ofiitt cichu dhabuun, dadhabina fi jabina taatotaa yeroo ilaaluu qofaan raafamuun tuffachiisa dha. Miira garee sana fakkaattuti, kan gaaffii “ Waan barbaadan beekuu?” jedhu kaasisanii. Garuu mirri abba tokkootaa akka waan kan sabicha guutuu tahett fudhatamuu hin qabu ture.
Oromoon dudhaan waldhabdee nagaan furachu akka filatu eenyuu ciicachuun irra hin jiru. Jannummaan dili keessatt fi dandamannaan moo’ama duuba agarsiisan hamaatt furamuu hin qabu. Hidhannon loluun badii inni fidu waan beekaniif yeroo goleett galfamanii baraarammi saanii gaafii jala oolu qofa dhimmi itt bahu. Sun akkuma saaqaa nyaata, bishaan, qilleensaa fi da’oott qabaachuu, mirga kanneen lubbuu qaban hunddaa, namas kan dabalatuutii. Yoo kan cunqurfame ofirratt lolate cunqursaan akka waan cubbuu fi shororkeessaatt fudhata. Kana irratt roorrisaa hundi wal cinaa dhaabbatee faallaa hangameessa safuu hundaa, kan amba keessa dhaabbatanii lallaban irraanfatanii, cunqurfamaan sarmaa akka hafu barbaadu. Kanneen namummaa irraa hacuuccaa fi roorroo akaakuu hundaa gara saa hamaa irraa itt dhufu ittisan, sana gochuu qoftii akka ulfina fi baraarama ilmoo namaa itt argamsiifamu waan taheef eebbifamoo dha. Kanneen mirga Ilmaan namaa fi qajeeltuuf lolatanis qaaniin roorroo fi daba saba ofii fi namummaa irratt tolfamu callisanii ilaaluu caalu waan hin jirreef eebbifamoo dha.
Oromoon hiree saanii murteeffachuuf soda fi dorsisa battala kaminuu itt aggaamamu irraa walaba tahuu qabu. Diinaatt galuun gara sanatt hin baasu. Kanaaf dursanii akka sabaatt mirga dhaggeeffatamu mirkaneeffachuu qabu.Yoo dhagahamu dhaban lakkoofsa saaniitt dhimmi bahuun diina karaarraa maqsuuf sagalee guddaan huursuu caalaa kan irraa gaafatu hin qabu. As gabaabaatt, ofiin buloo fi walaba taanaan tokkoomnaan abbaa fede waliin salphaatt harriiroo qabaachuu malan irratt walqixxummaan dhoofisisuu dandahu. Yoo golootii ummatoota empayerichaa biroo waliin tokkoomuuf dhuguma barbaadan jiraatan kan yaada saaniin gadi bahuu qaban sana booda. Yeros qofa kan ayyaanlaallatotaa fi qabsaawota dhugaa addaan secca’uun dandahamu. Oromoon akka sabatt takkaa fedhaan qaama tokkummaa Itophiyaa ta’anii hin beekan. Kanaaf Oromiyaan tokkummicha keessaan utuu hin tahin jalaan ol ilaaltii. Sochiin gaaffii Oromoo deebisuu fedhu kamuu haala kana herrega keessa galchuu qaba. As irratt kan dubbannu waa’ee galtuu abba tokkoota utuu hin ta’in waa’ee ummataati. Galtooti durii sadarkaa ashkarummaa koloneeffataa fudhataniiru. Kanneen haaraanis sana hin didne, garuu sadarkicha gara nambiyyuummaatt akka ol ka’uuf kadhatu. Nambiyyummaan tahee dhiisee akka mormituu amanamtuutt empayericha barabaran tajaajiluuf irbuu seenaniiru.Yoo ciiga’amanis, fudhatamuuf matumaa abdii hin kutane, itt fufanii maganaa jiru. Dubbiin saa akka jecha Oromoo “Eenyutu si hidhii muxxeessitaa?” sana tahaa jira. When we talk about Oromummaa it is with the assumption that no proud Oromo will take second position to any member of non-Oromo group or abide by their dictates without own will. The Habasha can never move an inch from their political tradition of “submit or perish” and adopt the rule of law. Hierarchical life is part of their psychological makeup as a nation. That is how government and the governed view each other there. That is how they want to see relations between themselves and the colonized nations. For this reason it is waste of time to try to reason out with them rather than preparing to defend and advance own kaayyoo under any circumstance. The OLF asserted that Oromiyaa is not Ethiopia more than four decades ago. They took that as unfinished assimilation of the wild Oromo. But when young Oromo who they thought have fully tamed and won to their side publicly said without reservation, “I am Oromo first” they were infuriated and there was no name they did not call them with. This is a great message for all galtuu who dream to be accepted as bona fide Ethiopian and equal.
Waa’ee Oromummaa yoo kaafnu sabboonaan Oromo murnoota Oromomitii biratt sadarkaa lammafaatt kan of fudhatu fi fedha ofii malee kan ajaja saaniif sarmu hin jiraatu jechuunii. Habashaan dudhaa malbulchaa saanii,”gabbar yk manca’i” jedhu irraa seeraan bulummaa guddifachuuf qubaa tokko hin siqanii. Jireenyi walirraa jalummaa akka sabaatt qaama sammuquwii saaniitii. Bulchaa fi bulfamaan hawaasa saanii akkasitt hubata. Hariiroo isaanii fi koloneeffamaa gidduus akka sanatt ilaalu fedhu. ABOn Oromiyaan akka Itophiyaa hin taane kurnan afur dura ifse. Sana akka isanitt baqi Oromoo mandiidaa tahe hin raawwatin hafeett fudhatanii. Garuu yeroo dargaggoon keenya tahaniiru jedhanii fudhatan “An dura Oromoo dha” jedhanii qoqqobannaa tokko malee ambatt himan, burquqanii wanti isaan ittiin hin jenne maqaan irra hin keenye hin turre. Isin dura nuwi malee akkamitt of taatu jedhanii bokkisan. Sun galtuu hunda, kan maqaa Oromoon akka Itophiyaa qulqulluu fi walqiteett fudhatamna jedhanii abjootaniif ergaa guddaa dhaa.
Oromoon bilisummaa fi ofiin buluu dhabuun gidiraa waggaa dhibbaa kanneen muuxatan waan tahaniif waan barbaadan beeku. Wan dhabsiifaman, moo’ummaa, bilisummaa fi ofiin bulmaata deebisan gonfachuu fedhu. Kan mamsiisu dhaaboti saanii kan barbaadan beekuu dha. Jaarraa walakaa booda ammallee bilchina agarsiisaa hin jirani. Dhaalmaan aadaa malbulchaa demokraatawe akaakilee isaan keessatt calaqisaa hin jiru. Aadaan malbulchaa fi hawaasomaa Oromoo hamma laafina sirna Gadaa fi koloneeffamuun dimshaashumatt mancaan irra gahutt aadaa abbaa hirrummmaa halagan dorsifamaa jiraate.Shaakalli demokraasii fi keessaan laalummaa bade dhufa ABOn yoo xiqaate dhaabota Oromoo keessatt deebi’ee marga abdiin jedhu ture. Erbala irratt waajjiroota kennataan guutamanii fi Korri Sabaa qaama dhaabotaa olhaanaa tahe waggaa murtaawett akka taa’u agarsiifameera. Taa’umsa Koraa Sabaa gidduutt shaneen imaammata baasuu fi hogganoota olhaanoo to’atus akka lafa kaa’amett fudhatama. Shaneen kun waggaa keessatt yeroo murtaaweef walgahuun dirqiidha jedhame. Garuu dorsisi aadaa abbaa hirummaa halagaa baduu didee caasaa fi imaammati Korri erbaala irra kaa’e dhimma hin baafnee tahaa jira. Utuu akka yaadamett hojii irra oole tahe gochoota Oromo si’anaa fi egereef fakmishoo demokraasii Gadaa tahuu dandaha ture. Garuu dhaaboti Oromoo dullachii fi haaraan ergamsa saanii gatanii dhimma uumamaniif dhiisaa jiru. Akka doonii gabra gidduutt kallatt agarsiistuun jalaa baddee goodhatu. Kanaaf daandii demokraasii Gadaatt deebi’uuf of qoruu isaan barbaachisaa. Keessaayyuu dhaabi kallachii abdii sabichaa tahe, ABOn leellifamaa itt fufuuf, kolomsiisa aadaa abbaa hirree, kan mancaasaa saa tahu dandahu akkeessuu irraa qoollifachuu qaba. Yoo irraanfatan tahe yaadachiisuuf, dhaaboti dhugaa Oromoo, utuu gochiitt hin bobba’in daandii sana soquu qabu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Caamsa 2015

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Viidiyoowwan
Oduu biyya keessaa
Kabajini guyyaa daayaaspooraa biyyaalessaa sirna ho’aadhaan eegalame
Ispoortii
Waaliyaawwan tapha michummaatiif Ugaandaadhaan barbaadaman
Shaapiyoonaa Atleetiksii Addunyaa 15ffaa irratti fageenya Maaraatooniin warqee argamsiisuuf hojjataan jira: Atleet Yemaane Tseggaaye
Oduu Idila Addunyaa
Lammiiwwan Eeritiraa Kan Sooriyaatti aanuun Awurooppaatti koolugaltummaa kan gaafatan akka ta’an himame
Haala gabaa
Jiddu galawwan agarsiisaa sadarkaansaanii eegameef diizaayiniin hojjetamaa jira
-
Dhita’uu miillaa mala uumamaan akkamitti ittisuu dandeenya?
Finfinnee: Hagayya 05, 2007 (FBC) Baay’een keenya miilli keenya tasa wayita dhita’u numudatee beeka ta’a.
-
-
‘Google Nest’ Kameraa tasgabbii gbaadhaaf dhioyyeesseera
Finfinnee Hagayya 06,2007(FBC) Dhaabbanni ‘Google’ jalatti argamuufi ‘Google Nest’ jedhamuun beekamu kaameraa tasgabbii guyyoota 10f viidiyoo biroo ir ...
-
- Jaappaanitti konkolaataan boorsaatti qabamtu hojjetamte
- Biilgeetis teknooloojidhaan Addunyaa irratti adda duree ta’uun filatame
- Kiniiniin teeknooloojii 3Dn hoomishame hayyama argate
- Xiyyaari addunyaa keenyarraa guddinaan gita hin-qabne yaaliif balali’uuf jedha
- Facebook xiyaara Nama maleeyyii iddoowwan tajaajila hanqina intarneettii furu ifoomse


text:
- Gootota bilisummaa oromoo warra kaleessa mirga abbaa biyyummaa isaanitiif wareegaman yoomiyyuu seenaan hin yaadata.goototni kun fincila diddaa gabrummaa kan waggoota dheeraa ummata oromoo irra ture irratti qabsaayaa turuudhaan oromiyaa walaba taate ijaaruf sochii cimaa akka gochaa turan kan irraanfatamu miti.
- Qabsaayan kufus qabsoon itti fufa kan jedhame mirga abbaa biyyummaa ofii fii walabummaa biyya ofiitif yoo wareegamanis maqaan gootota oromoo boollaa ol jira.duuti hin haftu maqaan garuu hin hawwaallamtu.seenaanis bara baraan hin yaadata.kanaaf qabsoo bilisummaa oromoo kan kaleessa lubbuun gootota meeqaa itti wareegame ammas itti wareegamaa jiru irratti hirmaannaan keenya fii kan ummata oromoo hundaa akka cimee galma gahuuf wabii qabsoo bilisummaa oromoo kan ta'e addi bilisummaa oromoo waamicha dabarsaa akka turee fii ammas dabarsaa akka jirus kan dagatamu miti.
- Qabsoo bilisummaa oromootif kaleessa goototni keenya itti waree gamanii fii karaa isaan dhiigan taraaranii darban irratti tarree gallee falmachuu akka qabnuu fii fuula duraafis tokkummaan keenya cimee akka itti fufu hojii guddaa hojjachuun akka nurraa eegamus hubachuun barbaachisaadha!
- Qabsoon bilisummaa oromoo ammas galma gahuuf qabsoo cimaa fii tokkummaa barbaada.barreeffama akana keessatti waantin dhiyeessuu barbaadu kan yeroo dheeraa gaafii atattamaa natti ta'e tokko tokko taanee waliif gallee haa bilisoomnu moo erga bilisoomnee booddee tokko haa taanu?Tokko taanee haa bilisoomnu moo erga bilisoomnee booddee tokko haa taanu kan jedhu yeroo dheeraa gaafii atattamaa ta'ee sammuu kiyya keessa kan seene ergan biyya alaatti bahee waa'ee baqattoota oromoo biyya alaa keeessa jiran hubadhee booddee ture.yeroo duraanii gaafan baqattummaan biyya ollaa keessa turetti qabsoo bilisummaa oromootif gumaacha gurguddaa gochaa kan jiranii fii itti gaafatamummaa cimaa warri qabuu fii qabsoo bilisummaa oromootif gaaddisa guddaa ta'anii hojjachaa jiru jedhee kanan yaadaa ture baqattoota oromoo biyya alaa keessa jiran natti fakkaachaa ture.sana booddee garuu anis carraa argadhee ergan biyya bekkeetti bahee booddee waa'ee baqattoota oromoo biyya alaa keessa jiraanii irratti xiyyeeffadhen haala isaanii hordofaa yeroon ture keessatti waan adda addaa baruuf dirqameen ture.innis wal qooduu fii amantii fii biyyummaan akkasumatti akkama kaleessa rakkoo oromoota jidduu turee sanatti ammas rakkoodhuma kaleessaa sana haaromsanii wal qooduu hojii godhachuu isaanii ergan hubadhee booddee ture kanan waa'ee baqattoota oromoo biyya alaa jiran hunda hubachuu kanan danda'e.
- Egaa akkuma beekamutti qabsoon bilisummaa oromoo dheerachuu kan danda'eef ammaan dura sababa oromoon tokkummaa dhabee waliif galuu dadhabeen qabsoon bilisummaa oromoo yeroo hunda akka laaffatu ta'ee jira.akkuma saba kamiitti otuu biyya qabnuu biyya keenyaa fii mirga abbaa biyyummaa keenyaa sarbamnee biyyuma keenya irratti lammii lammaffaa taanee jiraachuf dirqama kan nutti ta'e ajaja rabbi biraa nutti dhufe yookan kan nutti ergame otuu hin taane sababa tokkummaa dhabuu keenyaa duwwaan biyya keenya irratti lammii lammaffaa akka taanu dirqama nutti ta'ee jira.biyyuma keenya irratti lammii lammaffaas taanee jiraachuu dadhabuudhaan biyya keenya irraa mancaanee biyya namaa keessa addaan bittinuudhan kadhattuu fakkaannee jiraachaa jirra.egaa oromoon akkuma lammii kamiitti otuu biyya qabuu sababa tokkummaa dhabeen biyyas sarbamee biyyuma isaa irratti lammii lammaffaa ta'ee jiraachun waggoota dheeraa kan lakkoofsise yennaa ta'u ammas haaluma kanaan itti fufee jira.
Furmaatni tokkummaa dhabuu maal ta'uu danda'a laata?oromoon saba guddaa addunyaa kana irratti beekamu yommuu ta'u tokkummaa dhabuu isaatifis akkasumatti addunyaa irratti beekama.egaa kana maal jettu laata?oromiyaa biyya qabeenya guddaa fii biyya albuudan badhaafamte akkasumatti qabeenya uumamaa addaa addaa kan qabduu fii yeroo ammaa kana garuu qabeenya ishee irratti abbaa ta'uun garuu abjuu bara baraa ta'ee hafeera.haala kanaan wal qabatee ilmaan oromoo lakkoofsi isaanii hin beekamne oromiyaa abbaa qabeenya ishee gochuuf akkasumatti mirga abbaa biyyummaa oromoo kabachiisuf jaallawwan baay'een qabsoo kana irratti dhabamaniiru.kana keessattis ergaa ciccimoo dhaammatanii darban keessaa gumaan keenya lafatti hin hafu.dhaloota oromoo boruutu gumaa keenya baasa kan jedhu fii dhaamsa isaanii dhaloota boodatti dhaammatanii darbuun isaanii kan beekamudha.
Haata'u malee haala yeroo ammaa kana yennaa gadi fageenyaan hubannu dhaamsa gootota kaleessa oromiyaaf jecha wareegamanii sana fuudhee kan bakkaan gahuuf tattaafachaa jiru qabsaayota muraasadha.haala kana gadi fageenyan yennaa hubannutti gara gaaffii biraatti nu ceesisuun isaa hin hafu.innis yeroo ammaa kana oromoon sadarkaa maalii irra jira? keessumatti oromootni biyya alaa keessa jiraatan maal hojjachaa jiru?kutaadhan wal qoodun hoo yoom dhaabbata ta'a laata?dhaamsi gootota kaleessaa yoom galma gaha?
Egaa akkuman seenaa kana keessatti tuttuquuf yaaletti barreeffamni kun ammallee hin raawwanne.garuu kan jalqabame yeroon isaa tureera.mee waan hundaafuu yaada qabdan nuuf barreessaa jechuudhaan warri ammaan dura nuuf barreessaa jirtanii fii ammas nuuf barreessaa jirtaniif galatni keessan bilisummaa haa ta'u jechaa barreeffamni isin asirratti yaada keessan nuuf barreessitan karaa inbox kiyyaatin na qaqqabaa jiraachuu isaas itti dabaleen isin hubachiisuu barbaada.


text:
Afaan Oromoo ... Hundee Oromummaati!!!
Oduu-dur (Sheekkoo) - Tales
Abbaa Manaa fi Haadha Manaa Gowwaa
Abbaa manaa gowwaa fi haadha manaa gowwaa tokkotu jiru turan. Gaafa tokko lukkuu qalatanii hojjatanii erga xumuranii booda yommuu nyaatan waan ittiin ilkaan isaanii keessa baafatan migira guurracha barbaacha gara lafa baddaa deeman. Kana booda gara baddaa yommuu deeman, nama tokkotti gaara keessatti itti dhufanii akkas jedhaniin. Elaa namichuu! Manni keenya kunoo kan gaara jalaa sana lukkuu waxanneeti osoo hin nyaatiin waan ittiin ilkaan keessaa baafannu fudhachuu deemna waan ta’eef gara mana keenyaa sana deemtee nujalaa hin nyaatin jedhanii namichatti himan. Namtichis isaaniin tole jedheenii erga bira darbee booda, gara mana jaraa deemee kan isaan qopheeffatan sana jalaa nyaatee qodaa keessaa nyaate banaa ishee gatee bahee deeme. Jarreen gowwaanis gaafa baddadhaa gadi migira isaanii guuranii galani, nyaata isaanii nyaachuuf haati manaan gadi fuudhuuf yommuu jettu, ittoonis biddeenis hin jiru. Garuu tisiisni qodaa isaanii keessaa nihuursa ture. Haati manaa gowwaa sanaa, namichuu ni argaa mitii “kun titiisa kanatu nyaata keenya nu jalaa fixee” kanaafuu kaanee haa fixnu yookaan haa haxoofnu” jetteen. Innis ka’ee ilmoo mooyyee fudhatee reebuu yommuu eegalu tisiisonni kaan gaaniirra, kaan immoo mi’oota manarra qubataniitu jiru. Namtichi gowwaanis ka’ee titiisota yeroo rukutuuf jedhu, meeshaalee manaa waliin reebee, meeshaalee manaa caccabsee gaafa fixu, dhumairrattis titiisni tokko haadha warraa namichaa adda ishee irra qubatee jennaan isheenis argitee sagalee osoo hin dhageessisin mallattodhaan namichatti tisisa adda ishee irraa yommuu itti agarsiistu namtichis suuta jedhee qaxxisee tisiisa adda haadha warraa isaarra qubatte sana yommuu rukuttu, haadha warraa isaa waliin adda ishee yommuu rukutu akkasittiin haadha warraa isaa dhahee ajjeesee jedhama.


text:
Abbaan Gada Doorsis,
Wa’ee hijollee jaawwii kana osoo irra deebi’ani qoratani gaaridja.
Fakkenyaaf Gudayyaan kan Jimmaati, Jimmi kan Jaawwiiti.
Jimmi hijollee afur qaba: gudayyaa, Tibbee, Nuunnuu fi kan arfaaffaa Akkayyuu natti fakkata.
Jimmaa Raareen maqaa lafaati. Baay’inaan warraa Nuunnuu achi qubatee jira.
Macca keessa Odaan Jimmaa osoo hin badiin hanga harra’tti jira Aanaa Bakkoo Tibbee Bakka Gudayyaa jimmaa jedhamu. Bakki Yaa’ii Jimmaas Achuma jira. Odaan biraan naannoo Amboos ni jira, kan Warra Liban. Libanis kan Jaawwiiti.
Nagaan.


text:
Uummanni Oromoo addatti dargaggoonni Oromoo gabrummaan daran itti hadha’aa dhufe, kallattii adda addaan qabsoo finiinsuu irra dabree dabballootaa fi humnoota waraana adda addaa kanneen uummata yakka tokko malee, mana hidhaatti guursisan, ajjeesisanii fi barnoota irraa hariisisan tarkaanfii irratti fudhatuun daran hammaachaa dhufaa jira. Haala kanaan gaafa guyyaa Bitootessa 23 bara 2015 galgala tilmaamaan naannoo sa’a 2:00 irratti magaalaa Abmoo keessatti, miseensa humna waraanaa kan Hoomachoo ykn waarshaa rasaasaa keessa jiraatuu fi sochii diddaa master plan waliin wal qabatee gaggeeffamaa ture irratti, gootota barattoota Oromoo irratti dhukaasuun barattoota hedduu madeessuu fi lubbuu dabarsuun kan beekkamu miseensA waraanaa *Daargee Nugusee* jedhamu irratti fudhatameera.Waraanni kun gochaa isaa kanatti seeraan gaafatamuu irra, guddinni kennameefii barnoota ogummaa teeknikaa galgala galagala akka baratuuf haalli mejeeffamee achuma Amboo keessatti barataa otoo jiruu tarkaanfiin keessa deebii hin qabne irratti fudhatamuun lubbuun isaa dabree jira.
Tarkaanfii kanatti dabballoonnii fi humnoonni waraanaa rifatanii fi garaan haare halkan guutuu uummata magaalaa nagaa dhorkuun
dargaggoota ammoo bakka argan hundaatti reebicha hamaa irraan gahuun kan hiraarsaa jiran ta’uu gabaasinni Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO) qaqqabe mirkaneessa. Haga gabaasni kun nu qaqqabettiis gochaan uummata hiraarsuu itti fufee akka
jirudha.
Miseensa humna waraanaa tokko irratti, tarkaanfiin keessa deebii hin qabne irratti fudhatame.
Uummanni Oromoo addatti dargaggoonni Oromoo gabrummaan daran itti hadha’aa dhufe, kallattii adda addaan qabsoo finiinsuu irra dabree dabballootaa fi humnoota waraana adda addaa kanneen uummata yakka tokko malee, mana hidhaatti guursisan, ajjeesisanii fi barnoota irraa hariisisan tarkaanfii irratti fudhatuun daran hammaachaa dhufaa jira. Haala kanaan gaafa guyyaa Bitootessa 23 bara 2015 galgala tilmaamaan naannoo sa’a 2:00 irratti magaalaa Abmoo keessatti, miseensa humna waraanaa kan Hoomachoo ykn waarshaa rasaasaa keessa jiraatuu fi sochii diddaa master plan waliin wal qabatee gaggeeffamaa ture irratti, gootota barattoota Oromoo irratti dhukaasuun barattoota hedduu madeessuu fi lubbuu dabarsuun kan beekkamu miseensA waraanaa *Daargee Nugusee* jedhamu irratti fudhatameera.Waraanni kun gochaa isaa kanatti seeraan gaafatamuu irra, guddinni kennameefii barnoota ogummaa teeknikaa galgala galagala akka baratuuf haalli mejeeffamee achuma Amboo keessatti barataa otoo jiruu tarkaanfiin keessa deebii hin qabne irratti fudhatamuun lubbuun isaa dabree jira.


text:
Wayyaaneen erga kennata parlamaan barcuma tokkoof malee hunda moo’atee waggaa shan guutuuf adeema. Mormitooti bilisaa fi tolaa hin turre jedhanii balaleffafatanii .Garuu homaa jijjiiruu hin dandeenye. Fakii kennata sobaa duubaan finqilcha aangoo gaggeeffame malee kennati hin turre. Akaataa isaan hobbaatii kennatichaa itt ilaalan irraa aanga’ooti akka gocha TPLF deggeran heduun ni dandahama. “Demokraasiin hin jiru taanaan gamtaan hin jiraatu” kan jedhamaa ture jecha konkaa tahuun ni saaxilame. Wayyaaneen jalqaba irratt dhiibbaa alaan sirna golahedduu fakkeessaa fudhachuun nama hin dhibu. Sanatt dabalamee heera barruun jirun kan kenname utuu wayitt hin hedin, akka gola olhantummaa qabu qoteebulaa irratt hundaawe ijaaru waabeekaa Dhihaan gorfame. Gorsichi yaada malbulchaa Habashaan wan walitt tahuuf ni fudhatame; kennati 2015, Caamsaa keessa gaggeeffamuu sanaani walitt ilaaluu dha. Firaa fi hamajaajii bulchichaan waa’een kennata 2015 qaata naannaa addunyaatt ballinaan hodeeffamuu eegale. Waan biraa fakkeessuu haa yaalu malee kennatich kennata gola tokkooti. Kanaaf hobbaatiin saa dursee kan murtaawee. Komee fi gadoodi mormituu “lafa duwwaatt wacabbara” isa jedhani.
Biyyooti demokratawoon seeraan bulmaata kan fudhatan erga qabsoon morma hedduu galaafatee booda. Sirna Grikii keessa tuqaalee argatan tokko tokko gabbisuun kan isaaniif tahu guddifatanii. Demokrasiin Greeekii dhiirota bilisa Ateenaa gidduutt shakalamaa ture malee halagaa, dubaroo fi garboota kan walitt qabaan wayyaba tahan hin dabalatu ture. Qacceen kanaa shaakala demokrasii Dhihaa keessatt ni mullata. Seeraan hundi walqixeedha garuu mirkaniin tokko tokko kaan caalaa walqixxee dha. Kun dhaadhessa kennataa kan waa hin qabne keessatt dorgomuu hin dandeenye caalaa bakki inni itt mullatu hin jiru. Kan humnaan haa tahu kennataan angoo irra bahe utuu barabaraan itt hafee ni jibba hin jedhamu. Garuu Dhihi heera hirmannaa aangoo uumuun madalaa kan to’atu itt tolchee, sun akka hin taane doomsee. Amerikanooti caalaattuu akka Presidantiin tibba lama caalaa kennataaf hin dhihaanne dangahanii. Biyyooti sirna akkasii hin guddifanne akka gurguddoon saani godhan tahuutt hafani. Empayerri Itophiyaa shakala malbulchaan ammayyuu bara Magna Kaartaa Inglizii (1215) duraa keessa jiraa.
Oromoon bulcha sirna Demokraasii Gadaa kan bu’uursan qabsoo hadhaawaa booda tahuun hin oolu. Hawaasi golla (gogeessa) shan duraan murtaawett hiramee waggaa saddeeti duwwaa akka aboo irra turu yeroo tumamu itt deebi’uuf hogganoota haaraa waliin waggaa afurtama booda mullata. Tartiibi saa dhalootaan waan qindaaweef waggaa saddeeti irra darbuun hin dandahamu; waajjirichi amaa fi ammatt gaddhiifamuu qaba. Dudhaan malbulchaa kabajamuu mirkaneessuuf kan too’atan golli bulchoota duraa ni jiru. Dhalooota sadii, Raabaa Doorii, Luba fi Yubi akka madaalli aangoo fi ulfinni seeraan bulmmaataa fi dudhaa eegamu to’achuu irratt wal gargaaru. Akkasitt Oromdur biqiluu abbaa hirree quummansanii. Dhalooti Oromoo si’anaa barbaadnaan sirna itt garagalee jabeeffatu qaba.
Wayyaaneen danbii ittiin masakamu fi kan addunyaan akka heeraatt heduufii barbaadu qopheeffateera. Sun barrunqab ummata irra buuse malee heera ummati tumate mitii. Hojiirra oolchuu tahee furuun saa akka suukannii wayyaaneen keessa jiruutt taha. Addunyaan mootummaa demokratawaatt beekamuuf barreeffame malee mirga ummatoota empayerittii eegsisuuf jedhamee miti. Akka barrunqab kanaatt caasaa bulchaa Federeeshinaa diriirseera. Kan fedha saa guutu Boordii Kennataa fi Poolisa Federeeshinaa, hirreen saa dheeraa naannaaa fi aangoon saa hin daanga’ane uummate. Seera hacuucoo hedduus labseera; isaan keessaa hamaan kan waa’ee gooltuu irrati bahe. Dhaaboti heera saa fudhachuu didan hundi gooltuu jedhee gubaa itt baase. Dhihi, fedha ofii jechuun waan kaayyoo dudhaa saa faallesu barattuun saa, gooltuutti jijjiirame tolchu callisee irra darbaa jira.
Nammi wayyaaneen “hallu ija jibbe, kan akka jara gooltuu jedhamaniitt milla fuudhu, dubbatu yk haxxiffatu biliqfama, tasa butama, nama hin fedhamne tahu, yk hidhamuutu isa eegata. Fixa qaccee ni gaggeessa. ABOn gooltuu dha kan jedhe yoo tahu, qabata saan Oromoo jibbu hunda at ABO jedhee gaaga’aa jira. Wayyaanee waan isa bara baraan angoo irra tursu se’u hunda gochuuf qophii dha. Sun uumaa aangoo fi humna qabeessa luugama hin qabneeti. Mana saanii soneeffachuun dhimma ummata Habashaatii, kan hoogganoota saaniitt lookoo kaa’uu qabanis isaanuma. Akki itt empayerri bulfamaa dhufe itt fufuu hin dandahuu. Addunyaan Jaarraa 19faa yk 20faa keessa utuu hin tahin 21faa bara teknolojiin iyyaatii hedduu guddate keessa jira. Sunimmoo ummatootaaf ofbara malbulchaa dagaagaa jiru irratt si’aayina hedduu akka mirga seeraan qabu gaafatu dabaleeraafii ji.
Ummati gad qabame hundi walabaa fi bilisa tahuu fehda. Kana beekuun kan darbe caalaa dhiigi akka hin lolaane itt bahisaa maal tahuu akka dandahu qayyabachuu barbaachisa. Akka malletteessaa Chartara fi konvenshinoota mirga ilmaan namaa ST irratt bahaniitt Mootummooti Habashaa dirqama bilisooma ummataa bakka hallee gargaaruu irraa eegama. Yeroo dubbiin Empayera saanii kan ilaalu tahu miltoo seerawaa qaama addunyaa sana tahanii itt fufuuf kan isaan jalaa gad dhiisuufi dirqama caalaa qabu. Oromoon kana qayyabachuu fi birmadummaan ajaja uumaa tahuu fudhachuuni kan walabummaa Oromiyaa gaafataa jiru malee kennata bilisaa fi tola bulchoota empayeraaf miti. Kennatichi dhimma keessaa Habashaatii.
Gollii hedduun kan “heera” Wayyaanee fudhatan kennata Caamsaa dhufu irratt qooda fudhachuuf deemu. Maqaa nagaa fi tasgabii godinaaf haalli akka jirutt itt fufuu aanga’oon lallabanis jiru. Garuu nagaa fi tasgabiin kan jiraachuu dandahu yoo godinichi atoomma keessaa qabaate. Kun kan alaa namatt fe’amu mitii. Haalli jiru haa turu jechuun maaliifuu furmaata hin tahu. Gochi gad dhiisaan Wayyaanee calcala hin qabne, kaka’a qoochoo mirgaa faashisti Amaaraa, badii inni uumuu deemu kan saa caaluu maluuf kaasaa taha jira. Gara biraan Oromoon waan hunda caalaa Nagaa fi Araaraa nafii guddaa kennaa. Sabaawoo Oromoo keessa kan birbadummaa jaallatan malee kan dubbii dhisan hin jiranii. Gadoodi Wayyaanee “Gooltuu!” jedhu Hawaasa subgidduu ittiin sodaachisuuf kan karoorfame. Waaqeffannaa, Musilmummaa, Kiristanummaa haa tahu kanneen biraa Oromoon dhugeeffatan yero dubbiin mirga ilmaan namaa kahu miira sabaawaa walfaktaa fi safuu sadarkkaa tokkoo qabu. Nama hin hidhatin midhuu fi kan birmadummaa saanii dhabamsiisuuf hin dhufne tuquun safuu dha. Oromoon kan itt roorisan akka afuufan utuu hin tahin ummata hangammeessa kamiinuu akeeka hamilee olhaanaa qabanii. Kanaaf kanneen dhiibbaa wayyeeneef michootaan ciga’aa turan dhaabbatanii qorachuun, ejjennoo qabaniif keessa deebi’anii ilaaluun barbaachisaa dha.
Golli kennaticha dabsate kamuu gaafii Oromoon walabummaaf qabu deebisuutu isa eega. Sun Wayyaanee, golota Habashaa kan biraa yk galtuu yoo tahes homaa mitiYayyabaan kennaticha Wayyaaneetu moha. Ajaja saanduqa irbaatt of kennuun of hin ajjeesuu. Seerri yakkaa Dhaddachi Qajeeltuu subgidduu hojiirra oolchaa jiru isaaf kan tolfame fakkaata. Gurguddoon Amaaraa Oromiyaa fi ummata kibbaa irratt holola ibidda qabsiisuu dandahu jalqabaniiru. Kolonoota sanii bakka bakka keessaa Amaarri duguugamaa jira jedhanii wowwaataa jiru. Ummatoota gidduu walitt bu’i empayeratii keessa bakka hallett tahaa jira. Kun imaammata Habashaa gargar baasii bulchi jedhu dhaalmaan kan dhufe irratt kan hundaawe kan isaan taatota kootama itt tahan waan taheef keessaa hin qabnu jedhanii harka dhiqachuu hin dandahani. Dubbiin akkasii yoo kahu, qaccefixiisi Oromoo irra gahe, kanneen akka bara Dargii naannaa Gujiitt tahan, ummataa sulula Dhiddheessaa irra kan gahe fi dhiheenya duulli qotee bulaa Oromiyaa Bahaa qeyee saatii buqisee fi lubbuu hedduu gagahe hedamuu qaba. Yeroo ummati sababa kamiinuu gidiraa argaa jiru callisanii ilaaluun yk beekaa irra darbuun waan fokkuu dha. Ta’isa akkasii holola waliigalaaf dhimma itt bahuu yaaluun yakka sanaa gadii hin taanee fi eenyuunuu hin gargaarre akka tahe beekamuutu irra jira. Kennati Habashaa 2015 gara isaan itt deemaa jiran baruuf yoo hin taane Oromoof dhimma saanii mitii. Kan qabsoofnus kan dhoofsinuunis kan empayra hogganuuf dhihate waliin taha. Qabsoon walabummaa it fufa!!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Gurandhala 2015
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


text:
Gumii Abbootii Gadaa: Utubaa tokkummaafi Oromummaa
Obbo Caalaa Soorii
Abbootiin Gadaa Oromoo sirna Gadaa bara dheeraarraa kaasee dhalootarraa dhalootatti, jaarraarraa jaarraatti, Gadaarraa Gadaatti dabarsaa dhufanii jaarraa qaroominaa kanaan gahaniiru.
Abbootiin Gadaa Oromoo baay’ina ummatichaarraa kan ka’e godinaa godinatti adda adda faca’anii sirna Gadaa gaggeeffachaa turaniiru. Mootummoonni darbanis abbootiin Gadaa akka walitti dhufanii tokko hintaaneefi Sirni Gadaa balleessuuf baroota dheeraaf dhiibbaa guddaa gochaa turaniiru.
Kanumarraa ka’uunis bakkeewwan hedduutti sirnichi akka laafu ta’eera, badeeras. Kan hafes sirni bulchiisaasaa daran kan laafe yoo ta’u,iddoowwan badii jalaa baraarametti waggaa saddeet saddeetiin gadooma walitti dabarsaa as ga’eera.
Mootummoonni dabran sirni Gadaa dimokraatawaa ta’uusaa hubachuu yoo dadhabanillee muuxannoonsaa biyya keenyarra dabree biyyoonni adda addaa ittifayyadamaa jiru. Sirni Gadaa ijaarsa sirna dimokraasii addunyaatiif bu’uura ta’uunsaafi qooda olaanaa qabaachuunsaa hubatameera.
Ummanni Oromoo sirna Gadaa yoo hundeessu caasaansaa hawaasa Oromoo hunda akka hammatu taasisuun gosoota Oromoo mara Gadaa shanitti hiree tajaajilli walqixaafi haqaqabeessa ta’e akka uumamu taasiseera.
Sirnichi saboota adda addaa Oromoo waliin jiraatanis loogii tokko malee bulchaa tureera, bulchaas jira. Nama Oromootti makamuu barbaades mirgasaa eegee moggaasee ofitti makuu bira taree qabeenya itti horuun sirna Gadaa keessatti qooda akka fudhatu taasisee waliin jiraachaa tureera.
Ammas abbootiin Gadaa of eeggannoo guddaadhaan loogii tokko malee sirnicha tiksaafi gaggeessaa jiru. Kana waan ta’eef sirni Gadaa har’a mootummaa biratti fudhatama argatee deeggaramaa jira. Kun ammoo qaroomina addunyaa waliin guddataafi ammayyaa’aa akka deemu gargaareera.
Gumiin Abbootiin Gadaa Oromoo baatii Waxabajjii darbe hundaa’es bu’aa guddina kana keessatti argameedha. Addunyaa teknolojiidhaan (meeshaa ammayyaatiin) guddatte keessatti Gadaanis qooda qaba. Har’as abbootiin Gadaa akkuma durii gaaddisuma jala taa’anii kan mariyataniifi seera tuman otoo hinta’in ejjennoo, “Biiroo, chaappaa, meeshaa ittiin barreessan, fiilmii waraabuufi suura kaasu horachuu qabna” jechuun sochii taasisaa jiru.
Mariin adeemsifamu marti galma keessatti qofa yaa gaggeeffamu jechuu akka hintaaneedha barreessaan Gumii Abbootii Gadaa Oromoo, Obbo Caalaa Soorii yaada Bishooftuutti Gaazexaa Bariisaatiif qoodaniin kan ibsan.
Jill ardaalee jilaatitti gaggeeffama. Seenaansaa garuu biiroofi godaambaa keessa taa’uu qaba. Dambiin ittiin bulmaataa Abbootii Gadaa Oromoos seerri haala kanaan ture akka cimuufi hir’inoonni haala ammayyaa waliin hindeemne fooyyessuun sirnicha jabeessa jedhu barreessichi.
Sirna Gadaa cimsuudhaan aadaafi safuun Oromoo dagaagee, uummatichis qabeenyaan guddatee nagaafi gammachuudhaan tokkummaasaa jabeeffatee akka jiraatu gochuun akka danda’amus ni dubbatu.
Akeekni gumii abbootii Gadaa Oromoo biyya magariituu, qabeenyaan badhaateefi aadaan uummatichaa keessatti dagaage, akkasumas haadholiin, daa’immaniifi uummnni gammachuun keessa jiraatu uumuufi arguu akka ta’e Obbo Caalaan himaniiru.
Tukkummaan Oromoofi Oromummaa dagaagsuu, sobni (kijibni), mooksi, hanni, saamichi, xuriin harkaa akka lagatamu, loogiifi matta’aarraa fagaachuun dhugaa qofarratti hunda’anii ummata haqaan gaggeessuun akka babal’atu gochuun duudhaa gumichaati jedhu barreessichi.
Abbootiin Gadaa Oromoofi maanguddoonni Oromoo walitti dhufuuf fedhii qabaachuusaaniifi sirna Gadaa cimsatanii aadaa badde deebisuuf kaka’uums guddaan jiraachuun akka haala mijataa tokkootti kan fudhatamu akka ta’es ni ibsu. Kana malees deeggarsi mootummaa jiraachuun, ijaarsa sirna dimokraasii keessatti Gadaan fakkeenyummaa gaarii akka qabu hubannoon mootummaan qabu olaanaa ta’uufi dhimmoota adda addaarratti hirmaannaafi yaada waljijjiiruun abbootii Gadaa guddachaa dhufuunis haala mijaa’aa jiru keessatti kan eeramu ta’uu ibsu Obbo Caalaan.
Irreech Hora Harsadii bara baraan kabajamus hariiroo abbootii Gadaafi maanguddoota Oromoo cimsaa akka dhufeefi kunis Gumii Abbootii Gadaa Oromoo hundeessuu keessatti gumaacha olaanaa kan taasise ta’uu eeru.
Hundaa’uun gumii abbootii Gadaa Oromoo seerota dur Gadaa keessatti afoolaan turan gara barreeffamaatti deebisuun dhalootaaf akka darbu haala mijaawaa uumuuf, sirni walharkaa fuudhinsa baallii abbootii Gadaa Oromoo dimokraasummaa saa eegee akka raawwatu gochuun ragaa qabatamaan fiilmii, suuraafi barreeffamaan dhalootaaf akka darbu taasisuu keessatti shoora olaanaa akka qabaatus ibsaniiru.
Kana malees guddina Aadaa Oromoo keessatti jaarmiyaalee sirna Gadaa kanneen akka Moggaasaa, Guddifachaa, Walgargaarsaafi kkfn seeran akka beekaman, barmaatilee miidhaa geessisan qorannoorratti hundaa’anii dhabamsiisuuf, hojii caasaan Gadaa hojjetu nageenya, misoomaafi guddina biyyaa keessatti gahee olaanaa akka qabaatu qaamoleen marti akka hubataniif barreeffamaan akka taa’u gochuuf kan gargaaruudha jedhu Obbo Caalaan.
Akkasumas hariiroo abbootii Gadaa Godinaalee Oromiyaa keessa jiran cimsuun bakka sirni Gadaa laafetti gargaarsa walii gochuun deebisanii ijaaruuf, sirni Waaqeffannaa Abbootii Gadaa jalatti hammatamee mirga amaantiileen biroo qaban akka qabaatu gochuuf, caasaalee sirna Gadaa keessa jiran kanneen akka Abbaa Bokkuu, Abbaa Muudaa ykn Qaalluufi Abbaa Gadaa qaama olaanaa sirna Gadaa ta’uu waan ta’aniif deebi’anii akka jabaatan gochuuf ijaaramuun gumichaa kan fayyadu ta’uu himu.