c: text/html

text:
Seensa
Seeminaara kana kan qindeesse koree hojii geggesitu ABO godina Awuropaa ti.
Seminarri hawaasa Oromoo godina Awuropaa Caamsaa 23 bara 2009 ganama kessaa saatii11:30 irraa egalee waaree booda haga saatii 20:00 itti biyya Beeljigii, magaalaa Antwerpen kessa itti geggefame. Seminaarri kun akka sirna aadaa saba Oromootti ebba manguddooliin ergii banameen booda mata duree gurguddoo gosoota shan (5) irratti xiyyeeffachuun hirmaattotaaf dhiyaate. Isaanis:
1ffaa. Deemsa Siyaasa Gaanfa Afrikaa fi Sochii QBO ABOn Hogganamtu irra itti ibsa kan kenne Jalle Dawud Ibsa, hayyu duree gumii sabaa ABOti;
2ffaa. Dhibdee Walabummaa Seeraa Impaayera Itoophiyaa irra itti ibsa kan kenne Jaale Tashaalee Abarraa, abbaa seeraati;
3ffaa. Garaagrummaa mooraa QBO keessatti dhalatan maddaa fi Furmaata isaa irra itti barnoota kan keenan Dr. Alamayyoo Birruu, ogessa Sayinsii Philosophaati;
4ffaa. Gufuulee ABO Mudatanii fi Bu’aa Galma’anii jiran irra itti ibsa kan kenne Jalle Dhugomsaa Dhugasaa, miseensa gumii saba ABO gadaa dabireeti;
5ffaa. Qooda Dubbartootaa QBO fi Tajaajila Hawaasaaf kan jedhu irra itti ibsa kan kennite, Jalle Angatuu Balchaa; fi
6ffaa. Adeemsa hojii waldaa gargaarsa Oromoo (ORA) irra itti Jaalle Lidiyaa Namarraa, miseensa gumii sabaan ibsi kennameera.
Mata duroota seminaara armaan olitti tuqaman kanneen irratti walduraa duuban jaallan qabsoo oromoo keessatti muuxannoo dheeraa qabaniin, hayyoota dhimma siyaasaa fi mirga dhala namaa naannoo gaanfa Afrikaa irratti deemaa jiruu fi ture irratti qorannoo geggessan, xiinxaltoota siyaasaa, fi ogeessota seeraan barnootaa fi ibsi gadi-fagenyaan kennamee jira. Hirmaattooti seminaara kanaas gaaffilee fi yaada ijaaroo dhiheessuun mariin ballinaa erga geggefameen booda yaada walhubannoo tokko irra gahuun dhuma irra itti murtii fi ibsa ejjennoo armaan gadhii dabarfachuun seminaarichi milkii fi injifannoo boonsaan xumuramee jira.
Ibsa Ejjennoo
Nuti miseensonni hawaasoota oromoo biyyoota Awuropa keessaa dhufne seminaara kana irratti hirmaachuun rakkoolee jireenya hawaasummaa, siyaasaa, fi dinagdee gaanfa Afrikaa keessa jiruu fi keessumattuu hacuuccaa mootummaan TPLF (Wayyaanee) saba Oromoo fi saboota Impaayera Itophiyaa keessa jiraatan irratti raawachaa jiru ilaalchisee ibsa hogganoota ABO, bakka bu'oota jaarmiyaalee mirgoota dhala-namaa ( human rights group), fi hayyoota siyasaa irraa kenname qalbii guutuu fi gaddaan dhaggeeffannee erga yaada waljijjiirree booda ummata Oromoo sirna gabronfannaa (kolonii) motummaa TPLF jalaa bilisomsuuf qabsoo hadhooftuu geggefamaa jiru tumsuu fi gumaata nu irraa barbaadamu gama hundaan kennuuf kutannee akka jirru ibsa armaan gadiin mirkaneessina.
-
Ummatni Oromoo wareegama qaalii gumachuun qabsoo bilisummaa biyya isaa Oromiyaa kessatti geggessaa jiruu fi haala hunda keessatti qabsoo bilisummaa ABOn finiinsaa jiru daran jabeessuuf waan qabsoon nu gaafatu maraan deeggarsa keenya cimsinee akka itti fufnu ibsina.
-
Wayyaaneen (TPLF) erga ol-antummaa meeshaa waranaan mootummaa Impaayera Itophiyaa bara1991 irraa eegalee dhunfatee jalqabee ummata Oromiyaa fi ummatooota cunqurfamoo kibba Itophiyaa irratti bifoota dhoksaa fi ifaan yakkoota dhittaa mirga namoomaa raawachaa turee fi jiruuf ni balaaleffanna!
-
Mootummaan wayyanee (TPLF) seraan ala ummata oromoo qe'ee fi qabeenya isaa irraa maqaa investmenti jedhuun beenyaa tokko malee buqqisee arihuun lafa qonnaa Oromiyaa dureyotaaf hiruun qotee bultoota Oromiyaa hiyyummaa hiriyaa hin qabneef saxiluun umurii sirna gabronfannaa isaa tikfachuuf toftaa fi tarsimoo dirirfatee jiruf ni baalalefanna!
-
Mootummaan wayyanee (TPLF) seraan ala lafa qonnaa Oromoo dhaabbilee sadarkaa addunyaatti ababoo daldalan (International flower companies) itti gurgurachuun bu`aa dinagdee argataa jiruun mooraa waraanaa gargaarsa mootumoota duromaniin ijaarate sana jabeeffachuun ummata Oromoo sababii gabrummaa kessatti ittisaa jiruuf ni balaalefanna!
-
Mootummaan wayyanee (TPLF) tarsimoo faallaa misoomaa fi egumasa qabenyaa umamaa Oromiyaa kessa itti dirirsee jiruun: fakkenyaaf bishaan laga Awash fi haroo Qoqaa summii fayyaa dhala namaaf balaa ta`eef saxiluu, bosona umamaa dhabamsisuu, xaa´oo yeroon itti darbee hojii irra olchuun lafa-qonnaa borqaayina yeroo dheeraatti jijjiruu, jireenya ummata Oromiyaa balaa beelaa fi dhukkuboota daddarboof saaxiluu, fi kkf haala dhokasaa fi ifaan saganteeffatee waan raawachaa jiruuf guddifnee balaalefanna!
-
Mootummaan wayyanee (TPLF) qabeenya biyya Oromiyaa saamuun galii dinagidee isaa karaa tokko jabeeffataa karaa biraan ammo ummati Oromoo akka tajaajila egumasa fayyaa, bishaan qulqulluu, midhaan nyaataa, barnotaa, fi misooma aadaa barbaachisaa ta`e akka hin arganne gochuun sadarkaa guddina hawaasummaa fi dinagdee Oromiyaa foyya´iinsa dhorkuun egeree saba Oromoo balaa hiyyummaa hiriyaa hin qabneef saxilaa waan jiruuf ni balaalefanna!
-
Oromiyaan gargaarsa hawaasummaa karaa jaarmiyaalee miti motummaa (NGO) akka hin arganneef labsii sochii hojii misoomaa dhaabbilee miti motummaa ugguruu (danqu) motummaa wayyanee (TPLF) seraan ala waan dabarseef ni balaalefanna.
-
Jaarmiyaaleen siyasaa qabsoo bilisummaa Oromoo hogganaa jirtan hundi garaagarummaa xixiqqoo giddu kessan jiru mariin furachuun mooraa qabsoo bilisummaa angessuudhaan ummata Oromoo roorroo sirna gabronfannaa mootummaa wayyanee (TPLF) jalaa bilisoomsuuf akka waltumsuun qabsoo finiinsitan waamicha keenya isinii dhiyeesina.
-
Lammileen Oromiyaa roorroo sirna gabronfataa mootummaa wayyanee (TPLF) jalaa gara biyyoota alagaatti baqachuun kooluu gallee jirru hundi keenya sadarkaa ijaarsa jaarmiyaalee hawaasotaa fi waldaalee Oromoo biyyoota ambaa jiran jabeeffachuun waan nu irraa barbaadamu maraan mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo daran tumsuuf walqunnamtii cimaan sochoonee akka hojjennu waamicha Oromummaa irratti hundayee isinii dhiheessina.
-
Humnootiin siyasaa impaayera Itophiyaa hundi keessan waltumsuu fi gamtaan qabsoo fininsuun akka sabootaa fi ummatoota dhaabbattaniif injiftannoo gonfachisuun sirna gabronfataa jaarmaya wayyaanee (TPLF) jalaa bilisa baaftan waamicha isinii dhiyeesina.
-
Gochaa faashistummaa fi sanyii dhala-namaa ballessii mootummaan TPLF saba Oromoo, Ogaadeen, Anyuwaak, Sidamaa, fi saboota biroo irratti raawwateef Mallas Zenawii fi hordoftooti isaa tessuma mana murtii yakka
addunyaa (ICC) irratti dhihaachuun yakkoota dhittaa mirga dhala namaa fi waraanaa ajaja angoo motummaan raawatameef akka ol-antummaa seroota adunyaan adabamaniif karaa jaarmiyaalee hawaasota addunyaa deeggersi barbaachisaa ta'e akka qaamota dhimma kana raawachisaniif godhamu
maqaa ummata Oromoon iyyannoo keenya dhiyeefanna.
Injifatnnoon ummata oromoof !
Hirmaattoota seminaara Hawaasa Oromoo godina Awuroppaa
Beljigii, Antwerpen,
Caamsaa 23 bara 2009

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ummanni Oromoo baroota 23 darban dararaa fi cunqursaan sirna bittaa mootummaa Wayyaanee jalatti irra gahe seenaa jireenya isaa keessatti takkaa argee kan hin beekne, hidhaa, ajjeechaa, arihamuu, biyyaa fi qabeenya saamamuu irra darbee qaamaa qalbiin manca’ee jira.
Yeroo ammaa kana mootummaan Wayyaanee filmaata Caamsaa 2015 keessa gaggeessuuf jecha uumatni Oromoo dirqiin akka isa filuu fi kaardii filatnnoo humnaan raabsuu eegalee jira. Ta’us cunqursaan baroota darbanii laalaan isaa hammaataa waan ta’eef ammos hacuucaa fakkaatu baadhachuu irra diddaa gabrummaa jabeessuun bilisa of baasuuf murteeffatee jira. Haala kanaan mootummaa cunqursaa filuu diduu fi kaardi har’aa fudhachuu diduu irratti hamma ammaa diddaa uumanni Oromoo muldhise jabaadha.
Akka Qormaata maadheelee Qeerroo mootummaa keessaa argametti uumanni Oromoo dhibbentaadhaan yoo ilaalle Oromiyaa keessatti filannoof kaardii kan fudhate 5.6% kan hin caalleedha. Kun heddummina uumata Oromoo filuuf ulaagaa guutu waliin yeroo ilaalamu haalaan gadi bu’aa waan ta’eef diddaan uumati Oromoo taasisaa jiru jaran akka jabaatuu fi galmi isaa biyya ofii dhuunfachuun sirnaa fi mootummaa bilisa ta’e ijaarrachuu irratti akka dhaabbatu Qeerroon waamicha dabarsa.
Gabateen armaa gaditti argamu galmee qormaata Caasaan Qeerroo fimaata yeroo ammaa ilaachisee mootummaa keessaan qoratee dhiheesse dha.
Ibsa Guutuu Duubisuuf Addana Tuqaa


text:
(Yuniveersitii Tenessii irraa)
Monday, June 2, 2014
OROMUMMAA FI DARGAGGOOTA OROMOO
ASAFA JALATA
(Yuniveersitii Tenessii irraa)
(Yuniveersitii Tenessii irraa)
Waa hunda dura Waldaan Dargaggoota Oromiyaa Mineesotaa (the Oromia Youth Association of Minnesota) har’a asiitti na afeeruu isaaf baayyeen galatoomfadhaa. Dargaggooti Oromoo kan Oromummaa qaban abdii egeree Oromiyaa ti. Har’a dargaggooti akka keesanii, kan Oromummaan dhaabatan, Oromiyaa mara keesatti ficila diddaa gabrummaa fi sochii bilisummaa finiinisaa jiru. Barattooti Oromoo Oromiyaa keesaatti bara 2000 lama irraa qabanii haraka quulaa, diina qawwee hidhate dura dhaabbataanii mirga ummata Oromoo falmaa jiru. Keessumaa immoo yeroo ammaa nyaphaa fi Oromoota galtuu ta’an Goobanoota aara galfii dhowwachaa jiru. Baraa 2005 irraa kasaani dhaadannoo “Gadaan gadaa bilisummaa ti” jeedhu qabatanii waldhaanssoo finiinsaa jiru. Barattooti Oromoo fi sab-boontoti biraan reebamaa, hidhamaa, ajeefamaa wareegama kafalauun dhiga isaaniin seena Oromoo bareessaa akka jiran ifaa dha. Murnoota hawaasa Oromoo hafaniifis fakkeenya gaarii taa’aa jiru.
Ijjolleen Oromoo kan bilisummaa saba isaaniif dhaabatan warra Oromummaa qaban qoofa akka ta’es wal nama hin gaafachiisu. Namooti Oromoodha ofin jeedhan, Oromummaa hin qabne biyya keessaa fi ala jiran tokko tokko meesha motummaa Tigree ta’uun ummata Oromoo fi Adda Bilisummaa Oromoo irratti duulaa jiru. Kaan immoo aadaa kachachalaa, akkasumas dantaa mataa isaniif dhama’u. Kanafu waa’ee Oromummaa fi sab-bonummaa akka gaaritti baruun dirqama dargaggoota Oromoo irra jiru dha. Amma Ijjoo dubbii afur irrattin hasa’uu barbaadada.
Isaanis tokkoffaan uummata Oromoo kan ilaalu, lamafaan Oromummaan maal akka ta’e, sadaffaan Oromummaa fi sab-bonummaan Oromoo hidhata isaan qaban, afrafaan dirqama dargaggoota Oromoo irra jiru kan ilaalu dha. Dura mee waayee ummata Oromoo, jarraa baayyeedhaaf akkaataa issaan itti dinoota ofirraa dhoowwaa turanii fi issaan jaarraa kuudha sagal gara boodaatti humnoota Habashootaa kan faranjiin gargarameen caabe haa ilaallu.
Ummata Oromoo fi Oromiyaa
Ummati Oromoo akka saba tokkootti sirna gadaa jalati of ijaaree waggooti dhibba baayyeef diinoota isaa of irraa dhowwee walabummaan jiraachaa ture. Yeero sana Oromiyaa akka biyaatti ijare. Oromiyaan kan dhalate sirna poolitikaa gadaa jalatti ture. Booda yeero sirni gadaa iddo bayyeetti caacabuun, iddo tokko tokkotti sirni mootii dhalate humni pololitikaa Oromoo laafuu caalqabe. Keessumaa jaaraa kudha sagal keessa sirni mootii Oromiyaa keessaa iddo bayyeeti biqilan sirna gadaa baayyee laffisan. Jaarraa kudha sagal keessa sirni Kaappitaalismii Awurooppaa irraa gara Afrikaatti babalacha ture. Kun Habashootaaf caaraa isaan duraan qabaachaa hin turre kenneef.
Habashooti waggoota dheeraaf humna Oromoo dura dhaabbachuu hin dandeenye qawee, loltootaa fi gorsa faranji irraa argataniin Oromoo dura dhabbatan. Matootii gosaa fi qondaalota Oromoo kan akka Gobanaa Daanciifaa malaan ofitti qabatan. Akka kanaan gara waggaa shantamaa olii Oromoo irratti duulani, Oromiyaa cabsanii biyya Abisiiniyaa kan booda Ethiopia jedhanitti dabalatan. Waggoota shantamman kana keessa Oromoonni miliyoona shanii ol akka dhumaan seenaatu ragaa baha.
Oromiyaa , biyaa Oromoo, diigani bakka baayyeetti qoodanii maqaa adda addaa keenaniif. Shawaa, Haraghee, Wallo, Wallagga, Sidamoo, Arsii, Ilu Abbaboor, Kafaa xaqlaayi gizaati kan jedhuu fi kkf jedhanii moggaasan. Oromoota kaan immoo Gojjaamii fi Tigraayitti kutan. Seenaa, aadaa fi Afaan Oromoo baleessanii ummata tokko iddo adda adaatti hiranii wal lolchiisuu wal jibbisiisuu imaammata godhatan. Har’a illee Oromooti imaammata Habashootaa kanan afaan faajja’an baayyeetu jiru. Yaadaa fi ilaalcha hamaa akkasii amma Oromummaa fi sab-bonummaan bishaatee ijja goodhatutti guutummaatti ballessuun hin salphatu.
Oromooti iddo baayyeeti sirna Habashootaa didanii fincilaa turan. Lolli Rayyaa fi Azabo, Afran Qalloo, Shaggar, Baalee f Arsii, Sibuu, Guduru fi kan biraa fakeenya fudhachuutu danda’ama. Keessumaa lolli Baalee bara jaatamoota keessa turee fi dhalachuun Waldaa Macaa-Tuulama biqiluu sab-bonummaa Oromoof gudina Oromummaaf kara saaqaan. Waldaan Muuziqaa Arfaan Qal’oo kan Dirree Dadhawaatti baruma jaatamoota keessa dhalate gabbina Oromummaaf sab-bonummaf qooda guudda gumaachan. Sochii bara baayyeef iddo adda adaatti deemaa turetu bara torbaatamoota keessa dhalchuu Addi Bilisummaa Oromoof haala aanjesse. Addi Bilisummaa Oromoos karaa ykn boochoo Oromummaaf sab-bonummaan ittiin guddatu babalise.
Egaa warra seenaa kana hin beekne, warra Oromummaa fi sabbonummaa hin qabne dha kan Adda Bilisummaa Oromoo jibbu. Olola hamaa halkanfii fi guyyaa irratti oofu. Jaarmootiin politikaa Oromoo walaba ta’an , kan tokko irraa hafe, hundinuu ABO keessaa bahan. Oromummaa, sab-bonumma fi tokkummaa Oromoo cimsuuf jaarmootiin Oromoo agoobara ULFO jedhamu jalatti of ijaranii jiru. Garuu, jabina isaanii hojiin mul’isuu hin dandeenye. Kanaaf ABOs ana malee isa jedhu dhiisee, jaarmooti Oromoo biraas ABO jibbuu fi abaruu dhiisanii tokkummaa Oromoo jabeessuun diinoota irratti babba’uun dirqama ta’a. Jaarmayaa tokko qofa qabaachuun akkuma abbaa irree (dictatorship) baballisuu danda’u, jaarmootii baayyee qabaachun tokkummaa Oromoo laaffisuu danda’a. Oromoo hunduu kana baree politikaa keenya madala (balance), haqaa, walqixxummaaf dimookrasii irratti ijaruu qabna. Oromummaa, sab-bonummaa, tokkumma fi dimokrasiin hundee poolitika Oromoo ta’uu qaba. Bilisummaan daandi kanaan malee hin dhufu.
Oromummaan Maal?
Oromummaan akka ilaalcha seenaa, aadaa, poolitikaa fi sab-bonummaa Oromootti daandi bilisummaa saaqa. Daandiin bilisummaa kun wanta Oromoon marti wal wajiin qaban irratti ijarama. Oromummaan akka ilaalcha sab-boonummaatti Oromoo humna poolitika taasisuun bilisummaa namummaa (human liberation) goonfachiisuu danad’a jedhamee amanama. Akkasumas akka ummati Oromoo waayee ofi baratee, ummatoota biraa wajjin of madaalee, wanta irra hir’ate guuttatee mirga isaaf garaa guutuun lolatu isa kakaasa.
Oromummaan seenaa, aadaa fi kara bilisumaa Oromoo ti. Kanaafuu seenaa Oromoo isa diinni awwaale mul’isuun, aadaa isaa tuffatame deebisee ijaruun, namummaa Oromoo dhitamee bilisoomisuun, Oromummaa dha. Oromummaan ilaalcha ittiin motummaa fi dhaabbattoota (“institution”) koloneeffattoota Habashaa Oromiyaa keessaa ittin buqqisani dha. Akkasumas ilmaan Oromoo dubartii dhiira, beekaa fi wallaalaa, soreesaa fi deegaa utu hin jeedhin, qomoo fi gosaan laga utuu hin lakaa’in, sirna Oromoo kan gadaa fi “dimokiraasii” haqaan akka ijaaran karaa bana.
Kana gochuuf ummatummaa Oromoo isaa iddo baayyeetti caacabe deebisee ijaara. Poolitikaa Oromoo keessatti gandaa fi laga laka’uun, nyaaphaf meeshaa ta’uun, ummata biraatti of jijjiiruu yaaluun gadi aantummaa ta’uu mulisa. Oromooti wanta akaanaa beekaas ta’e, utuu hin beekin hojjetan waldhaansoo bilisumaaf godhamutti guufu dha. Keessumaa warri poolitika keessa jiran cubbu akkasi irraa of eeggachun dirqama Oromummaa ti.
Orommummaan dhiiga, gandummaa fi laga irratti hin ijaaramu. Kanaafuu biyyummaa, seenaa, aadaa, afaan, bilisummaa fi feedha ummata Oromoo hundaa irratti hunda’aa. Kun hunduu kan ta’uu danda’u yoo Oromoon aka ummata tokkootti of ijaaree jaarmayaa cimaa fi bishaataan geggeefame qofa. Jaarmaa bishaataf cimaan akeeka (policy) ummati Oromoo irratti walii galan baasee ummata irratti hojjeechisa. Jarmoota Oromoo keessaa kana itti dhihoo kan jiru Adda Bilisummaa Oromoo ti.
Ha ta’u malee innis hir’ina tokko tokko qabu irraa kan ka’e bilisummaan Oromoo amma hara’atti bubbule. Wanta hir’ate baruun, waldhaansoo qajeelchuun, dirqama daraggoota Oromoo ti. Tokkummaa Oromoo jabeessuf jaarmootiin Oromoo ULFO keessa jiranis jaarmaa maqaa irra gara jarmaa bishaata fi ciimaatti dafani of geeddaruu qaban. Kana gochuuf Oromummaaf sab-bonummaa hundeefachuu qabu. Addi Bilisummaa Oromoos rakkoo keessa darbeef keessa jiru qoratee, hubatee, dafee of fooyeesuu qaba. Ammaa kaasee akka mootummatti hojjechuu danda’uu qaba.
Oromummaa fi Sab-bonummaa Oromoo
Oromummaan hundee namummaa Oromoo ti. Oromoon akkuma ummata biraa aadaa, seenaa fi afaan ofii qaba. Akkuma ummata kaani aadaa, seena fi afaan isaa eeggachuu fi guddifachuu fedha. Akkasumas ulifina ykn kabajaa isa tikfachuu barbaada. Kana hunda goochuuf yoookis argachuuf beekumsa bilisaa (liberation knowledge) fi jaramayaa Oromoo walaba qabaachuun dirqama. Jaarmayaa walabi kun immoo kan diina cininee madeessuu danda’u ta’uu qaba. Kan hojjidhaan waldhaanssoo Oromoo gara fuula duuratti tarkanfachiisu ta’uu qaba.
Beekumsa iddo lamatti hiruu dandeenya. Tokkoffaan beekumsa ittin nama of wallaalchisan fi gowomsan ittiin bitani dha. Lamaffan beekumsa dhuugaa irratti hunda’ee dha. Beekumsa bilisa malee Oromummaan daagaaguu hin danda’u. Beekumsi bilisa ta’e Oromoon akka ummataatti kaleessa eessa akka ture, hara’a maal keessa akka jiru, bor eessa akka ga’uu danda’u xiinxalee haqaan mulisa. Beekumsi dhuuga ummati Oromoo mootumma gadaa tokoo jalaati aka bula turee, aka gadaan hundee adaa Oromoo fi seena Oromoo ta’ee, aka Oromiyaan iti dhalatee, wayee ilalicha (Oromo world views), wayee “philosophy,” wayee hundee amanti Oromoo siriti nama barsisa. Utu wayee dubbi cicima kana hin barin Oromummaaf sabbonummaa guutu qabachun hin danda’amu.
Aksumas aka mootumman Habashoota faranjoota wajin wali galani ummata Oromooti roorisa turanif, hara’aalee aka iti jiran nuhubachisa. Kana hundumma xinxalani barun Oromummaaf sabbonumma nukeesati dagagasa. Tofta fi tarsimo bishinan walabummaf aka loolanu nugargara; bilisummaa booda Oromiyaa akkami aka ijaru kara nu saqa. Jireenyi halaga jalaa bulu rakisaf xiiphina aka ta’ee nuf mirkaneesa. Biyaa qabachun, bilisummaaf dimookrasi qabachun jireenya guutuf gamachu ta’u nu yadachisa.
Beekumsi bilisa akka Oromooti of tuffachuu jalaa bahani ummatoota biraas fakkaachuus dhiisan gargara. Oromoon ummatoota biraa gadi aka hin taane hubachisa. Ummati Oromoo ummatoota Habashaa fi faranjootaa gadi illee akka hin tane nu barsiisa. Seenaan, aadaa fi amantii Oromoo kan Habashootaa fi kan faranjootaa gadi akka hin tane nuu dhugoomsa. Oromoo Oromummaa guutuu qabu akka nama tokkotti akka of kabaju, ummata isaa ija ulfinaan akka ilaalu nuti mul’isa. Oromummaan dhuugaa jechuun kana ta’usaa nu yaadachisa. “Barchuma ulfinaa abbaatu of jala baata” isa Oromoon jedhu maal akka ta’e nuuf ibsa.
Oromooti Oromummaa hin qabne garuu kabaja ofiifis hin qaban, ummata isaniifis hin qaban. Ummata biraa fakkachuuf halkani guuyaa kaatu. Qarshif jedhanii meeshaa diinaa ta’urraa dubatti hin deebi’an. Kanaaf Oromoon Oromummaa hin qabne biyyaafis ummataafis gatii hin qaban. Kaleessa Oromooti akkasii Amharaa fi Sumalooti ummata Oromoo irrati bobaasaa turan. Har’ a immoo Tigreen maqaa OPDO jedhuun Oromoo keessaa namoota garaaf bulan ijaarrattee kanuma dalagaa jirti. Oromooti akkasi buddeena, horii jedhanii diinaaf ergamuu ykn muuudamuu bira hin darban. Jarri akkasii akka Oromummaan guudachaa, waldhaansoon cimaa adeemun guuyyaan halkan itti ta’a. Boodi isaaniis salphina, badiisa fi rakkina.
Oromoota beekumsa bilisa qabantu Waldaa Macaa-Tuulama bara jaatamoota keessa, bara torbatamaa keessa immoo ABO ijaare. Jaaramayaan bilisa Oromoo aadaan, afaan, seenaan Oromoo awwala keessaa ba’ee akka dagaagu goodha. Namummaa Oromoo isa tufatame deebisee ijaara. Waayee abbaa biyummaa ummata Oromoo barsiisa. Hawaassa Oromoo isa nyaaphi garagar digee garaa fi dudga goodhe akka isan ummata tokko ta’an barisisee, deebisee ijaara. Yoo Oromooti garagar faca’an caalatti akka isaan garbummaaf saaxilaman itti agarsiisa. Seenaa ofii beekuun, afaan ofii dubbachuun, aadaa ofii guuddisuun, tokkummaa ofii namummaa ofii jabeessuun maal akka ta’e ummata Oromoo keessatti hojiin agarsiisa.
Daandii Waldaa Macaa-Tuulama fi Addi Bilisummaa Oromoo baasaniin Afaan Oromoo qubeen bareefamuu calqabe, seenaaf aadaan Oromoo awwalcha keessaa ba’an guddachuu jalqaban, Oromoon baayeen of baranii waayee Oromiyaa fi abba biyumma isanii beekan falmachu jalqaban. Har’a bilisummaa Oromoo dhugoomsuuf barattooti Oromoo waldhaansoo hadha’aa gochaa jiru.
Oromoota lakkbsaan baayyee hin taaneetu Waldaa Macaa-Tuulama fi Adda Bilisummaa Oromoo ijaare. Baayeen issani lubbuu isanii ummata Oromoo bilisoomsuuf dabarsanii keennan. Kan hafan amma illee wadhaansoo hadhawaa kana biyaa keessaa fi alatti itti fuufanii jiru. Jagnoota Oromoo kumaana laka’amantu waldhaansoo bilisummaa Oromoo irratti wareegame. Kanaaf Dargaggooti Oromoo gaheen keenya maal jedhani of gafatanii deebi hatatamaa ofumaan itti keenuun dirqama seenaa isaan irra jiru dha.
Xuumura
Oromummaa f sab-bonummaa qabaachuun fedhii ummata Oromoo eeguun mul’ata. Fedhiin ummata Oromoo maalfa’ii? 1) Nyapha jalaa ummata Oromoo baasuuf of ijaaruu, qabsaa’uu. 2) Tokkumma ummata Oromoo ijaaru, tiksuu. 3) Safuu, namummaa fi kabaja ummata Oromoo tiksuu. 4) Oromiyaa bilisoomsuuf karaa danda’ameen halkanii fi guuyyaa hojjechuu. 4) Ummata Oromoo iddo hundatti dammaqsuu, ijaaru fi akka inni haqa isaf falmatu kakaasuu. 5) Gadaan Oromoo akka inni bifa haaraan ijaaramu gochuu. 6) Waldhaansoon Oromoo walqixxumamaa fi dimookrasii dhugaa irratti akka ammaa kaasee ijaramu carraquu. 7) Rakkina Oromoota gidduu jiru ifatti irratti mari’achuun karaa dhugaan hikuu. 8) Beekumsa bilisa horachun beekumsa cunqursaa hundeen buqqisuu. 9)Afaan, seena fi aadaa Oromoo xiinxaluu, beekuu fi guudisu. 10) ABO fi ULFO karaa maraan gargaaruu.
Fedhi ummata Oromoo dhugoomsuuf, dargaggooti Oromoo of ijaaruuf waldhaansoo ummata isaniif baayee hojjechuutu irraa eegama. Halkani guuyaa barumisatti jabachuun, waayee Oromoo fi biyaa lafaa barachuun dirqama dargaggoota Oromoo ti. Nama waa beekutu biyaaf bu’aa baayee buusuu danda’a. Garuu, barumis Oromummaa fi sab-bonummaa hin qbane oofittummadha. Namootiin tokko tokko maqaaf baratanii har’a meeshaa Tigree ta’an warra Oromummaaf sab-bonummaan sammuu isaani keessa hin jirre dha. Dargaggooti Oromoo yaada yaraa kana akka qomoo, laga, fi amantiin Oromoo hiruu irraa of eeggachuun barbaachisaa dha. Har’a yaadoota salphaa akkasiin kan macha’aan baayeetu jira. Warra akkasii ifatti dura dhaabbachuun dirqama seenaa ti.
Dargaggooti Oromoo jagnooti kuma kumaan laka’aman lubbu isaanii keennuun Oromummaa fi sab-bonummaa akka ijaaran hubachuu qabu. Fakkeenyaaf, jagnoota Oromoo warra akka Haile Mariam Gamada, Mamo Mazamir, Elemo Qilxu, Magarsa Bari, Baro Tumsa, Mohe Abdo, Demise Techane, Nadhi Gamada, Sanbato Lubo, Gamachis/Zakkaariyaas Mulata, Gutama Hawas, Saartu Yusouf, Ibsitu Marga, Aradoola Abdalla, Juukii Bareento, Mohamed Aman, Dr. Temesgen, Lama Warqee, Dagaga Baissa, Ebissaa Adunya, Kasahun Habte, Yoseph A. Batii, Hunduma Kaba, Balcha Tola, Musxafa Idris, Waqo Tola, Terefe Qumbi, Gudisa Anissa, Shamsi Shambo, Zara Shek Bakiri, Sofiya Mohammed, Jaraa Uddessa, Roba Hanale, Bulti Gurmessa, Alamu Kiisii, Mammee Qasim, Kadir Adam, Hassan Rashid, Surur Ismael, Zahari Ali, Chalala Bekele, Tesfaye Nega, Yegazu Edea, Kumala Mirkana, Tesfaye hundessa, Habib Kadir Gobana, Lamessa Boru, Jirenya Ayana, Badhasa Dilgassa fi kan hafan Oromummaaf sab-bonumma dagagasuuf jagnummaan qabsa’anii wareegama seena qabeessa wareegaman.
Egaa dargaggooti Oromoo dhalooti ammaa akeeka isaan wareegamaniif bakkaan gahuuf qabsaa’uun dirqama seenaatu irra jira. Maqaa jagnoota Oromoo hunda asii irratti barreesuuf iddoon hin ga’u. Warra kana fakeenyan kaase. Dhiiga jagnoota kummootaatu har’a Oromummaa fi sab-bonummaan akka lalisu godhe. Oromummaa fi sab-boonummaa bara 1991 keessa ummata Oromoo bira ga’e. Jagnootii baayeetu itti wareegame, hidhame. Tolatti hin argamne. Sammuu Oromoo isa Habashooti laaqan, lasheessan, fi doomisan deebisanii ijaarun salpha hin ture. Har’a illee hojjin kun hin dhumanne. ABOn kana hunda wan hojjeteef uutuba waldhaanssoo Oromoo ta’eera.
Oromoo bilisa baasuf, ABOn dhadhabbii issa baree of fooyeesun dirqama. Dhadhabisa ofii beekee dafee of hin sireesiu taanaan ummata Oromoo bilisa baasuu hin danda’u. Ummati Oromoo marti dhaaba kana ciimisuun, waldhaansoon sireesuun dirqama. Dhaabi kun kan Oromoo maraa ti malee kan namoota geegeessanii qofaa miti. Waldhaansoo keesatti hirmachuun, sirna dimookraasiif seeraan buluun, geeggeessitooti ABO akka Isaayasiif akka Malas ta’urraa ammaa kaafnee dhoowuu qabna. Isaan kabjna, isaan jallanna, garuu akka isan hawa ummata Oromoo maraa irrati hojjeetan mirkaneesun kan keenya.
Seera gadaaf dimookiraasii afaanumaf akka Habashootaa duubbatan hin barbaannu. Amma irraa kaafnee gorsuu fi eeguu qabna. Wanti jennu hunduu hojiin mul’achuu qaba. Seerri hundee Oromummaaf sab-bonumaa ta’uu qaba. Gati seera beekuuf, Oromoon “Seerri ilmoo irra nama marara” jedha. Waldhaansoo keesatti hirmachuun wanta sirrii hin tane qajeelchaa adeemuu qabna. Waldhaansoo ala teenyee komi baayisuun gatii hin qabau. Kana dargagooti Oromoo akka gaaritti hubachuu qabu.
Bilisummaan Oromoo abjuu jagnoota Oromoo har’a dhugoomaa jira. Iti dhihaachaa jirra. Ijoolleen Oromoo baayeen kana hoji irra olshaa jiru. Kaan qawwee qabatee, kaan harka quula dhaabbatee waldhaansoo fininsaa jiru. Ummata dammaqee, of bare, of ijaare du’a hin sodanne kan qabsoo iraa deebisu ykn dhoowuu hin jiru. Motummaan Tigree iyyuu kan beeka. Dargaggooti Oromoo dirqama guuddaa isin irra jiru hubachuudhan ka’uu qabdu. “Kan kunoo jedhan kunnooti hin jedhin hin hafan” jedhama mitii ree! Bilisummaan Oromoo dhiyaachaa jirti, akka isheen daftee argamtuuf halkani guuyaya hojjechutu nu iirraa eegama.
Dargagoota Oromoo Waldaa Dargaggoota Oromiyaa Minnesota keessatti ijramtaniif kan hin ijaramin, har’a as kan jirtan Waaqayyo ija irraa isin haa hambisu! Guddadhaa mul’adhaa. Sochi barattoota Oromoo Oromiyaa keessaa karaa dandeesan hundaan gargaruun dirqama keessan. Waldaa keessan asitti cimsaa waldaan dargaggoota Oromoo adunyaa akka ijaartaniif waamicha isiniif godha. Galatoomaa!
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Damee Booruun
Waraanni Wayyanee guyyaa hundaa Oromoota sammuu qaban adamsee ukkaamsuu, ajjeessuu fi mana hidhaati dararuu irraa darbee uummata Oromoo nagaa dhowwachuudhaan akka goolaa jiru gabaasaa Qeerroo irraa hubachaa jirra. Keessattuu hammeenyi bartootaa Oromoo irra gahaa jiruu dhaga’uunu garaa nama hammeessa. Warri ukkamaman yaroo dhumasana akka ajjefaman mamii qabaachuu hin qabnu. Qoteebulaa, hojjetaa, barataa fi artistiin Oromoo uukkaman duba kan quba itti qabutu jira. Qubni cituu malee fala biraa hin qabu.
Qeerroon nagaa eegduu TPLF tokko shan diigee of ijaaree warra quba ilamaan Oromoo itti qabanii ficcisisaa jiran kana hubachuu ni dadhaba jedhee hin yaadu. Warra garaa malee sammuu hin qabnee kanaan ilmaan Oromoo dhumuu fi biyyi Oromoo saamamuun fudhatama hin qabu. Tooftaan TPLF inni duraa Oromoota qara tahan fixxuu dha. Warri qara tahan yoo dhuman isa hafe gowwosaniis tahe dorsiisudhaan hin bitna abdii jedhuu qabu. Kunis kan madduu tuffii fi oftulummaa Wayyaannee irraa akkeeka ka’e akka tahe ifa jira. Akka amma deemaa jiru kanatti yoo qabsoon kun kan itti fufu tahe humni injifachuuf deemu gara kamitti akka madaalaa deemu hubachuun rakkisaa miti.
Amma ammatti dargagoonnii Oromoo aarsaa gaahaa isaanii ol baasanii jiru. Har’as guyyaa guyyaan baasuun itti fufaa jiru. Akka hubannaa koo yoo tahe amma illee Qeerroo Bilisummaa Oromoo hojiin manaa guddaan eegachaa jira. Haawasni Oromoo duchaatti qabsoo kana keessaa qooda fudhachuun barbaachisaa dha. Tarkanfiin uummata bal’aa karaa qindaa’een yoo qabsoo kana irraa qooda fudhachuu oole bartoota Oromootu hubamaa deema.Yoo Gadaan kun Uummata Oromoo bilisa hin baafne Gadaa kana fakkaatu dhalachuuf jaarraa hedduu eeguun ni mala. Gadaan kuniif Gaadaan Jaarraa kudha jahaffaa wal fakkaata jedhama. Bara Gaddaa Jarraa kudha jahaffaa ti kan uummtni Oromoo Gaanfa Afrikaa irraa diriire. Yaadni koo akka biyya bal’ifannuu yaaduuf utuu hin taanee yaaddoon koo akka Gadaan amma jiru kun hin gufane waan dandeenyu maraa gochuu qabnaa dha.
Yaroo tokko tokkoo waan gaafannu abjuu natti taha. Kan uummata Oromoo ajjeesaa jiru kan aangoo of harkaa qabu mootummaa TPLF.Silaa yoo seerri dabee fi cabee kan qajeelchuu fi hojii irraa olshu Mootummaa biyya bitaa jiru. Yoo mootummaan seera mataa isaa cabsee nama kan ajjeessu tahe seera eenyyuu irratti gaafatama? Warri Oromoo ajjeessan seera fi heera uummata Oromoo irraatti gaaffatamuun gaaffii hin qabu. Kana booda yaroo ilmaan Orommoo ukkaamaman, hidhaman, reebamanii fi ajjeefaman calummaa jennee ilaaluun gahaa miti. Dur yaroo ijoollumaa koo abbaa koo wajjin adamoo deemeera. Bineessi yaroo ka’u maqaa bineesichaa dhahanii kalattii inni itti qajeele warra duraa, warra boodaa warra gadii fi warra olii jedhanii salphaatti walii hubachiisan. Gara itti qajeeleen adamsituun qophaa’ee eegata.Silaa kan adamsamuu fi goolamuu qabu Wayyaanee fi kittillaayyoota ishee tahuu qabu. Kan biyya abbaa qabu keessa dhufee bashananuu fi fandalalu isaani.
Maaliif isaan uummata keenya goolu? Yaroo Wayyeenee fi gaadiduu ishee agrru dhuftee jennee maaliif iyya labsii hin dabrsinu? Yaroo iyyi labsii ku’u iyya dabrsaa waan qabnuun : inni qawwee qabu qawween, inni eebboo qabu eeboon, inni mancaa qabu mancaan, inni qotoo qabu qotton , inni haaduu qabu haaduun , inni shimala qabu shimalaan waliif dirmachuu dirqama hawaasaa godhachuu qabna. Waraana Wayyaanee shan yoo Oromoon kumni shatamni itti marse dhaabbbatee kan loltu hin fakkaataa? Yoo lola filatees waan qabnuun of irratti haleeluu dha. Uummatni Oromoo waan nagaan qabsaa’uu filateef qabsoon kun nagaan bakka yaadame gaha jennee eeguu hin qabnu. Uummata Oromoof nageenyi tokko illee hin jiru. Kan du’u, kan uukkaamamu, kan hidhamuu fi kan biyyaa ariihatamuu Oromoota. Seerrii biyyoolesa hiree ofii ofiin murteefachuu fi humna halagaa of irraa ittisuu ni eeyama. Waan uummatni keenya seera biyyoolesaa irra jallate tokko illee hin jiru. Yoo humna qabaanne malee nagana qabsoo bilisummaa gochaa jirtu jedheehumni nu gargaaru yookan nu wajjin dhaabbatu hin jiru. Yoo nagaan qabsoo gochuun nu gargaara tahe inni amma yoona dhiigni ilmaan Oromoo akka bishaanii itti lola’e ni gaha.
Tooftaa qabsoo godhamu keessatti mana barumsaa cufuun humni dargagoo gargar tamsaasuu ni danda’a taha. Manni barumsaa bakka itti wal gahanii daandii qabsoo kana haala qinda’een gageessan tahuuf waan filmaata tahu fakkaata. Qabsoon hadhaa’aan godhamuu qabu keessa tokko uummatni Oromoo mootuummaa TPLF dhibaa fi dhibatti ooduu qaba. Waa irraa bituu fi itti gurguruu lagachuun filmaata hin qabua. Karaa kaminuu qaraxa baasuuf hin qabu. Xaa’oo irraa bituu fi gatii irra jiru deebisuu diduu dha. Wal quunnamtiin Wayyaanee fi uummata Oromoo jidduu jiru ifatti cituu qaba.
Mee waa’ee iyya labsii xiqqoo ibsuun yaala. Dur yaroo ijjoollumaa koo guyyaa tahe halkaan yaroo balaan dhalatu “iyyii iyya labsi isa hin dhageenyeef dabarsi”jedhee iyyi bakka rakkinni argme irraa ka’e biyya hunda wal gaha. Yoo hattatu horii fudhatee jiraate biyyi meeshaa qabu qabatee ulaa hundaa cufa. Hattuun horii gototuu dhiisee caccabee hallayyaa seenuudhaan lubbuu isaa baafata. Yoo ibdatu ka’ee jiraate biyyi walitti dirmachuudhaan balaa ibdaa guddaa irra wal oolcha. Iyya labsi waliif dabrsuun aadaa Oromoo keessatti waamcha gamtaan hattattamaan waliif dirmatee ( solidarity) gaaga’ama guddaa irraa wal olshuuf dhaamsa darbu dha. Namni iyya kana dhaga’e iyya dabrsuu fi dirmachuuf dirqama qaba. Dubartii, dhiiraa, guddaa fi xiqqaan bakka jiru hunda irraa waliif dirmachuun jireenya gamtaa sabaa keessatti bakka olaanaa qaba. Humnii fi jabinnii uummata Oromoo inni guddaan aadaa isaa badhaadhaa kana keessaa kaayyoo fi akeeka maddu fudhatanii ittiin qabsaa’uu dha.
Injifannoo Uummata Oromoof!
Oromiyaan Ni bilisoomti!


text:
Thursday, March 10, 2016
Hariiroo Dhaabotni Oromoo keessaa fi alatti qabaachuu malan ilaalchisee – Ejjennoo Qeerroo Bilisummaa.
Bitootessa 9,2016
Ummatni Oromoo qabsoo hadhooftu gootowwan ilmaa isaa biyya isaanii keessatti gegeessaa jiraniin qarqara Bilisummaa isaa ga’ee jira. Har’a mirgi abbaa-biyyuummaa ummata keenya sadarkaa haalamuu hindandeenyerra ga’ee jira yoo jenne soba hinta’u. Wareegamni gootummaa ilmaan isaa gumaachaa jiran, mootummaa Wayyanee rommisiiseera, of-irrummaa ishees addunyaa guutummaaf saaxileera.
Yeroo akkaan murteessaa sabni keenya keessa jiru kanatti, gaheen dhaaboota siyaasaa Oromoo ulfaataa ta’uun waan wal nama gaafachiisu miti. Dhaabotni Oromoo wal-qoodmaa tokko malee Qeerroo isaanii cinaa hiriiranii Mootummaa TPLF, kan gar-malee ummata keenya dararaa fi biyyaa keenya Oromiyaa ammoo diinummaan saamaa jirtu kana of irraa fonqolchuun, gabrummaa jaarraa tokko oliif Saba keenyatti fe’amee jiru kanatti xumura gochuun yeroon isaa amma.
Dirqama seenaa kana raawwachuuf, waan hundaa dura Dhaabotni Oromoo humnoota alaas ta’e keessaa Hiree Murteeffannaa Sabootaa morman waliin hariiroo bifa kamiyyuu gochuu irraa of eegachuun waajiba ta’a. Hariiroon humnoota akkasii waliin godhamu qabsoo gootowwan keenya wareegama lubbuu isaaniitiin nu dhalchisan sharafuu waan ta’eef, dhaabotni Oromoo gaafatamni itti dhagahamu marti sochii isaanii keessatti of-eegannoo cimaa akka godhatan cimisinee beeksifina. Keessattuu, yeroo ammaa kana humnoota mooraa Oromoo gargar-baasuun qabsoo sabicha dadhabisiisanii angoo siysaa fudhachuu kanneen abbalan waliin hiriiruun badii seenaan dhiifama hingoone dalaguu waliin wal-gituu isaa hubatanii, dhaabotni keenya gochaa bifa kana irraa akka of-eeggatan Qeerroon dhaamsa qabsoo dabarsaaf.
Galmee seena irraa akka hubanutti, diinonni keenya qabsoo saba keenya faffacaasuun milkawaa as gahan. Ammas toftaa adda-addaatti dhimma bahanii humna keenya facaasuu irraa of duuba deebu jenne yaaduun muuxannoo keenya kaleessaa irraa barnoota gaha argachuu dhabuu keenya agarsiisa. Kanafuu, humnoota toftaadhaan tokkummaa qabsoo saba keenya diiguuf imaammatan, keessattuu kanneen Hiree Murteeffannaa saboota dura dhaabbatan waliin hariiroo siyaasaa tolfachuun ammatti bu’aa inni fidu caalaa badiin isaa guddaa ta’uun beekamuu qaba jenna. Humnoota bifa sana waliin yeroo qabsoo keenyaa qisaasuu irra, dhaabotni keenya walii isaanii jidduutti waliigaltee jabeeffachuun, Sochii Qeerroo kan mootumicha yaaddessuu bira taree wal nyaachisaa jiru kana daddaffiin gama injifannoo maayiitti tarkaanfachiisuu irratti gahee isaan irraa eegamu akka gumaachan gaafatna.
Guutummaan Ibsa Kanaa:- Dhaabota Oromoo Ilaalchisee Ejjennoo Qeerroo Bitootessa 09 2016
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Kaappaasiterii
Kaappaasiteriin (duraan kondenserii jedhama ture) ruuqoo elektirikaalii mugaa kan tarminaalii-lama qabu wayita ta'u faayidaansaas anniisaa elektirikii karaa elektiroostaatikii ta'een elektirik fiildii keessatti kuusee ka'u dha. Gosti kaappaasiterii baayyetu jira, garuu hunduu kondaakterii lama (pileetii) kan daayi'elektiriin (insuleeterii) gargar ba'e qabu. Kondaakteriin kaappaasiterii keessa jiru irra-dibaa haphii, fooyilii, ykn elektirlaayitii kondaakterii ta'e, kkf ta'uu danda'a. Daayi'elektiriin elektirikii hin dabarsine ammoo humni chaarjii kuusuu kaappaasiterii akka dabaluuf gargaara. Daayi'elektiriin fuullee, seraamikii, pilaastikii happhii, qilleensa, vaakiyuumii, waraqaa, maayikaa, oksaayidi leyerii, kkf irraa kan hojjatame ta'uu danda'a. Kaappaasiteriin baayyinaan qaamaa elektirikaal sarkiyuutiitti meeshaalee elektirikaalii ta'uun tajaajila. Faallaa rezisteriitin, kaappaasiterii gaarin anniisaa salphaatti hin gatu (disspate). Faallaa gatuu, kaappasiteriin anniisa haala elektiroostaatik fiilditiin pileetii isaa lamaan gidduutti kuusee kaa'uu qaba.


text:
Monday, August 17, 2009
Harreen nan haqadhatti keessa ishee mul'ifti; Haasaa Obboo Daud Ibsaa fuula 3ffaa.
Akkuma jalqaba jedhe, obboo Daud Ibsaa akka nama tokkootti qabsaawaa tahus humna kamuu hoogganuuf bilchinaa sammuu fi muratnoo murtii jajjabduu qabsoo saba Oromoo bakkaan gahuuf murteessoo tahan kennuu akka hin qabne dalagaan isaa ni dubbata. Nama yeroo dhaabni rakkoo keessa jirutti yaada burqisiisuu hin dandeenye, nama yeroo hundaa yaada namootaa qofaan raafamuu dha. Rakkoo mudateef furmataa barbaaduu irra erga gaaga'amni gahe booda namatti quba qabuu filata. Yeroo 2008 keessa rakkoon dhaaba keessa ture dhohuu gahetti hooggana barbaachisu kennuu irra, walgahiilee Gumii sabaa fi Shanee Gumii rakkoo kana irratti mari'ataa turan irratti dallaansuudhaan irra deddeebi'ee walgahii dhiitee bahuu irra dabree dhuma irra rakkoo jiru irraa ijaa fi gurra cufatee an kana booda hojjachuu hin danda'u, hanga nama bakka buufatanitti kan isin hoogganu Bultum Biyyoo ti jedhe harka maratee wajjiira isaatti galee. Erga adda bahuun mudatee rakkoo kana qabbaneessuu fi akkamitti sadarkaa kana irra akka gahame xiinxala sirrii godhuu fi itti gaafatama fudhachuun wal-dhabbii kana dhiphisuu fi faca'iinsa qabsaawotaa hambisuu irra itti gaafatama dheessuuf nama biroo yaakkuutti ka'e. Osoo fagoo hin deemin murna Shanee waliin hafe keessaa nama tokkotti quba qabuu eegale. Jaala tokko ammatti kan maqaa dhahuu hin barbaadne situu jara nurraa fotoqqe kana waliin shira hojjatee kufaatii kana irraan nu gahe jechuun walgahii irratti yakke. Waldhabbiin kun hedduu hammaattee sadarkaa fottoqa biroo uumuu erga dhihaate booda namootni biyya alaa irraa bimachuun araara isaa fi jaallawan isaa gar malee inni yakke gidduutti nagaa buusuu danda'an. Egaa kana irraa kan agarru hoogganni fuula/mataa/ Oromoo jennee hordofaa turre, dhibdee qabsoo Oromoo xaxee fala isii wallaalle, kan akka hiibboo nutti tahe kana nama furuuf dandeettii qabu osoo hin taane kanneen waliin hojjatu, kan fagoo hafu kanneen isatti aanan waliinuu waliif galuu nama hin dandeennee tahuu isaa ti. Gadaa isaa jalatti kan argine injifatnoo osoo hin taane diigamaa fi wareegama gar malee dangaa hin qabne qofa. Hoogganni isa dura ture hundi osoo rakkoon meeqa jiru humna keessatti cichanii, qabsaawota yaada garaa garaa qaban osoo hin facaasin gadaa isaanii fixan. Gaaga'amni fottoqa Qaama Cehumsaa fi sana booda dhaaba mudates kan madde ir'ina hoogganummaa fi rakkoo keessa furachuu irratti bulchina dhaba Hayyuu Duree yeroo sanaa ti. Hoogganni itti gaafatama dheessu, nama biraatiif fakkeenya tahee akka itti gaafatama fudhatan gochuu hin danda'u. Hoogganni dhugaa dubbachuu hin dandeenne kan isa hordofan dhugaa akka hordofan gochuu hin danda'u. Hoogganni dhugaa hin beekne, ummata isaatti kijibuun jiraatu amantii miseensota isaatii fi ummataas hin horatu. Egaa rakkoon jiru, Obboo Daud akka nama tokkootti olola irratti oofuu, jibba dhuunfaa isaaf qabaachuu osoo hin taane, dhimmi irratti haasofnu kan qabsoo Ummata Oromoo yoo tahe, ummata kana hoogganee salphina jalaa baasuuf dandeettii dhabuu dha. Hunda caalaa rakkoo kana kan daran xaxaa godhe kanneen isaan hoogganamanis, akka inni bayyanootaan waa hojjatu, kan isaaf gorsa kennuu fi bakka inni dogoggoretti isa qajeelchuu danda'an tahuu dhabuu isaa ti. Osoo kanneen isa waliin sadarkaa ol'aanutti hojjatan isa irra wayyaa tahanii rakkoon fotoqqiinsaa 2000 fi 2008 dhalate hin mudatu ture. Rakkoo dhaaba keessa ture irra caalaa akka xaxamu kan godhe kanneen isa waliin hojjatan murtii fi yaadni sadarkaa hundatti dhiheessan jallataa waan taheef hoogganni dhaabaa akka murna /team/ tokkootti waliin hojjachuu hin dandeenne danqaa uumuu isaa ti. Kanaaf egaa murni Shanee Gumii murna jaamaa wal masaku, kan murtiin isaan fudhatan, karoorri hojii isaan baasan dhiibbaa ykn gaaga'ama qabsoo saba Oromoo fi qabsaawota irraan gahuu malu hin beeknee dha. Fottoqni 2000 fi 2008 tahe murni kun osoo murni bal'isee ilaaluuf dandeetti qabu tahe hin mudatu ture. Kan nama dhibu gaaga'ama hanga ammaa ABO mudatee fi faca'iinsa qabsaawotaa irra deddeebi’anii mul’ataniif hanga ar’aatti hoogganni itti gaafatama fudhatu dhabamuu isaa ti. Akkuma kaleessa baratamee kan ar'as tahaa jiru, diigamni biraa akka dhalatu ilmaan Oromoo irratti duuluu dha.
9. Hoogganni Shanee Obboo Daudiin durfamu keessattu 2000 irraa kaasee qoodni qabsoo Oromoof laate yoo jiraate hamilee ummata Oromoo fi qabsaawotaa cabsuu qofa jechuun ni danda'ama. Kanaaf fakkeenya guddaan Fincila Diddaa Gabrummaa[FDG], bobbaalee Waraanaa bara 2002 fi 2006 keessa tahee dha.
A. FDG. Yeroo FDG jalqabamu ABOn biyya keessa caasaa Tikaa/intelligence/ fi Siyaasaa akkasuma qaamni sochii baratootaa kana hoogganu hin ture. Waraqaa irratti maqaa ABO jiraachisuu qofaaf osoo sochii kana irraa maal akka eegan, sochiin kun gufatu maaltuu itti aanaa fi ummata Oromoo irratti gaaga'amni inni geessuu malu osoo hin beekkamin SBOn boru irraa kaaftanii fincila diddaa gabrummaa eegalaa jedhanii labsan.Kana booda ajaja badii kana irraa kan oomishame injifatnoo osoo hin taane hammeenyi daangaa hin qabne ilmaan Oromoo irratti babal'atu qofa tahe. Ilmaan Oromoo abdii qabsoo kanaa fi fuul duree Oromiyaa tahan diinaan akka baalaa mukaa akka harca'an, mana hidhaatti akka kumaatamaan guuramanii fi mana barnootaa hunda keessaa qulqulleeffamnii dukkana keessaa bahuu hin dandeenye keessatti kufan taasifame. Kanneen lubbuun hafanii biyya ollaatti akka bahan qajeelfamni itti kenname Kaampii Baqataatti akka busee fi dhukkubaan harca'an murtiin jallataan hooggana kanaan itti dabre. Humna waraanaatti dabalamanii gumaa jaallan isaanii akka hin baafannee fi ummata isaaniif hin falmanne hooggana isaan simatee qooda isaan kennisiisu dhabanii akka qoma dhiibanii harka duwwaa diina hanga funyaaniitti hidhate dura hin dhaabbatin, salphina gonfatanii mataa gadi qabatanii diiina baqataniitti deebi'anii akka harka kennatan tahan.
B. Bobbaa waraanaa 2002 keessa karaa Godina Dhihaatiin godhame. Humna diinaa keessaa kanneen harka kennatan, mana barumsaa sadarkaa olii keessatti kanneen fincila diddaa gabrummaa gaggeessaa turanii fi baqattoota biyya ollaa gara garaa keessaa kanneen dirree qabsoo seenuu barbaadan irraa walitti dhufan leenjii waraanaa fi siyaasaa erga raawwatan booda biyya akka seenaniif bobbaaf qopheeffaman. Humni kun dirree leenjiitti bakka hoogganni tokko keessa hin jirretti rakkoo bulchiinsaa fi jireenyaa keessa warra qaxxaamure. Osoo biyya keessatti caasaan humna kana hammatu hin diriirfamin, karaan irra dabran sirriitti hin qorataminii fi karoorri dura lafa kaayame gufatu tarkaanfiin itti aanu maal tahuu akka qabu hin akeekamin humni kun bobbaafama. Kaaba irraa xayyaaratti fe'amanii bakka itti bu'an yeroo gahanitti kan isaan eege jaallan isaanii isaan simatee gara biyyaatti isaan qaxxaamursu osoo hin tahin Komaandoo Hoomaa waraana TPLF ture. Haala of ittisuu hin dandeenye keessatti, akka nama harki lamaan duubatti hidhamee reebamuu/tumamuutti rasaasa diinatiin waadamanii akka baala mukaa afaman. Kan kana irraa hafe biyya seenuu danda'e carraan isa mudate kanaan ala hin turre. Kan dhumaatii irra hafe TV Ethiopia irratti akka gootota loltuu bilisummaa osoo hin tahin akka hattuutti dhiheeffamuun lammiin Oromoo hundi akka hamileen daakamuu fi mootummaa TPLF falmuuf murtii fudhachuu dura lammiin Oromoo akka of duuba deebi'ee yaaduu fi sodaan akka dhaalamu haala aanjesse.
C. 2006 keessa wanni tahe kanaan alaa miti. Humna guddaa leenjii gahaa fudhate karaa Somaaleetiin biyya seensisuu shaneen murtii fudhate. Kan isaan yaaduu hin danda'in akkamiin waraana kana Oromiyaan akka gahanii dha. Akkuma humni kun Moqaadishoo gaheen TPLF dhageetti. Kana booda osoo murni shanee tarkaanfii fudhatu yaadu, osoo isaan murtii tokko irra hin gahin humni TPLF Moqaadishoo dhuunfate. Hanga ammaatti Shaneen mala humna kana xaxama kana keessaa baasu, baasuun dahdabamu humnoota Somaalee keessa socho'an keessaa tokkotti makamee xinnaatee xinnaatu lolee kabajaan akka du'a ajaja kennuu hin dandeenne. Kana booda qunnantiin Shanee Asmaraa fi humna kana gidduu ture ni cite. Ijoolleen naannoo sana turan, humna kana dandamachiisuuf Oromootaa fi Somaalota Oromoo deeggaran birratti qoqqooduu danda'anis gaaga'ama guddaa ilmaan Oromoo kana mudatuuf deemu oolchuu hin dandeenne. Kana booda kan tahe murruqii/massacre/ ture. Humna shiftaa Moqaadhishoo keessa socho'u Wayyaaneen ajaja itti kennituu fi humna wayyaaneetiin ganda keessaa tokko tokkoon funaanamanii rasaasan tumaman. Kan hafan maatiin isaanii fi shanee illeen kan argan TV Ethiopia irratti ture. Kanneen TV irratti mul'ifaman kana keessa hoogganni dhaabaa ol'aanaan kan keessatti argamu yommuu tahu diingdeen/maallaqni callaan diinaan dhuunfatames guddaa ture.
Haalli balaan deddeebi’ee mudate kun uume Oromoon akka hooggana kana irraa abdii kutatu, gabroomfataa Tigree humnaa dura dhaabbachuun humna isaanii ol akka tahe soda babalsuu dha. Bara irra baratti ilmaan qotee bulaa saba isaanitiif falmuuf mana bahan bakka tokko gahuu dadhabuun, osoo hin dhukaasin deebi'anii mana hidhaatti argamuun Oromoo hundatti dachii golgoleesse, mala dhabsiise. Hanga ammaatti gaaga'ama irra deddeebi'ee mudataa ture kanaaf murni Shanee itti gaafatama hin fudhane, fuula duras gaaga'amni akkanaa akka hin mudanne ir'inni ture maal akka tahe xiinxalanii hin barre. Dhumaatiin lubbuu, gaaga'amni qabeenya ilmaan Oromoo irra gahee fi qaanyiin ilmaan Oromoo keessatti kufan murna kanaaf tasumaa hin galu.
10. Haasaa obboo Daud miseensotaa fi ummataa f godhaa turan keessaa ummatni Oromoo irra deebi'ee bilchinaan irratti mari’atuu qaba. Irra deddeebinee kan isaan irraa dhageenne, hoogganummaa isaanii jalatti shira murni jijjiiramaa hoogganaa fi ABO dhabamsiisuuf godhaa ture injifatnoon akka irra aanan, deebisanii caasaa dhaaba isaanii biyya keessaa fi alatti ummataa fi waraana keessatti diriirsuu isaanii ti. Kana malees jaarmayoota akka ONLF fi kanneen biroo akeeka walfakkaatu qaban waliin hojjachuuf socho'aa akka jiran, mootummaan Eritrea akka bakka bu'aa ABOtti akka isaan beekuu fi fuul-dureen jaarmaya isaanii fi qabsoo saba Oromoos akka ifaa tahee dha. Kan gaafatamuu qabuu fi kabajamaa Obboo Daud Ibsaa deebisuun irra jiru garuu, jaarmaya fi hoogganni waraana bobbaasee ganna 30 keessa lafa takka hin dhuunfatin, kan bara irraa baratti Oromoo walitti fiduu irra addaan diigu, kan miseensota haaraya horachuu osoo hin taane kan qabaachaa ture facaasu, hoogganni diinna hinikkaa dhiisee bara hunda Oromoo "xabala" diinummaa itti facaasuun balaaleffatu ummatni Oromoo akkamitti akka abdatuu fi jala hiriiruu danda'uu dha. Fottoqiinsa 2000 booda kan dhageenne waanuma wal-fakkaatuu ture. Murna Galaasaa Dilbootiin hoogganamu akka injifatan, Caasaa dhaabaa murni isaan yeroo sanatti "booddessaa" jedhaniin booresse deebisanii akka ijaaran fi ABO rirma keessa irraa qulqullaa’uu ture kan dhagahame. Waggaa sagal booda bakkuma sana jaarmayaa jiru, jaarmayaan waan fuula duraa irratti bifa amansiisaan haasa'uu hin dandeenne Oromoon akka abdatu carraaquun tuffii saba Oromoof obboo Daudiif murni isaanii qaban kan calaqqisuu dha. Waggaa 10 booda hariiroo gaarii mootummaa Eritrea waliin qabnaa fi bara irra baratti humnoota akeeka nu fakkaatan qaban waliin qabsoo hidhannoo qindeeffachuuf deemna yaadni jedhu tapha ijoollee fakkaata. Kan armaan dura godhuu hin dandeenye akkamitti godhu. Kana isaanis waan beekan hin fakkaatu. Gama biraatiin hariiroon isaan mootummaa firaa kana waliin qabna jedhan dhugaa irraa kan maqe akka tahe yaadachiisuun barbaachisaa dha. Warri Eritrea qabsoo keenyaaf mararfannoo qabaatanis murni shaneen hoogganamu jijjiirama tokko akka hin fidne tolchanii beeku. Jalqaba uumama waldhabbii 2008 booda qondaalli mootummaa Eritrea waan Obboo Daud Ibsaan jedhe kaasuun barbaachisaa tahee mul'ata, obboo Daud waan hin yaadanneef. Waajjira mootummaa Eritrea-tti yaamamnii rakkoo jiru akka ibsanii fi furmaata argamsiisuu irratti akkamitti akka waliin hojjachuun danda'amu yaada isaanii gaafataman. Mataan shaneen yakka warra irra bahe irratti A-Z tarreessuun dhihaatan. Yaadni gama mootummaa firaa irraa dhufe garuu kan isaanitti bishaan diilallaa’aa naqu ture. jechi jedhame " waan isin tarreessitan kanaa ol murni keessan murni qabsoo tana tarkaanfii tokko fuula dura deemsiisuu hin dandeenne akka tahe tolchinee hubanna. Kan hanga ammaa itti rakkanne Shanee gumii osoo hin taane mataa kee qofa. Kanaaf yaada kana dhiiftee murna jijjiiramaa amma achi bahe waliin akka dalagdu si gaafanna" jedhaniin.Obboo Daud's jaallan isaan waliin bahanii irraa dhokatee yaada kana fudhatee jijjiiramatti dabalamuuf dhoksaan mari'ataa/negotiate/ akka ture haaluu hin danda'an.
11. Qabxiin dhuma irratti kaasuu barbaadu haasaa obboo Daud keessatti hooggana keessaa wayyabni isaan waliin jiraachuu fi humna WBO Zoonii Kibbaa kanneen ajajaa turan keessaa nama tokko [Abdataa Baasaree] irraa kan hafe ammas ajaja isaan irraa fudhachaa jiraachuu dha. Jechii hoogganni wayyabni nu waliin bahe jedhu gonkumaa dhugaa miti. Hoogganni wal-qixa gargar bahe jechuun ni danda'a. Waldhabbii dura miseensotni Gumii sabaa guutuun /jijjiiramoo osoo hin dabalamin/ 29 turan. Kana keessa 14 murna obboo Daud hooggananitti yemmuu fincilan kan hafe isaan waliin hafan. Kan isaan waliin hafan jedhamn keessaa namni lama wareegamanii tokko ammaa akka isaanis tahe murna kamuu waliin hin dhaabbannee fi walgahii isaanii irrattis akka hin argamne ifatti kan hubachiise tahuu ifatti kan beekkamuu dha. Kanneen amma lubbuun hin jirre keessaa Jaal Laggasaa Wagii waldhabbii ture irratti kan ijjannoo hin fudhatinii fi Obboo Daud Ibsaas tahe J/ Kamaal Galchuu hanga wareegamutti qunnamaa ture.
Waa'ee ajajoota Zoonii Kibbaa irratti falmiin guddaan hin jiru. Garuu gaaffii guddaatu jira. Erga hoogganoota WBO nama torba keessaa nama 6 gama isaanii gore, humna isaan hoogganaa turan akkamitti namni tokko qofaan dhuunfate?. Dhugaan jiru ajajootni isaan jedhan hundi kanneen Shanee fi WBO gidduu taa'uun maallaqa sabboontotni biyya alaa jiraatan gumaachaniin jireenya isaanii gaggeessuu malee WBO quba hin qabne. Humna WBO fincilsiisee Jijjiirama jala akka galan kan godhe, dhaaba keessatti hoogganni waraana duulchisu, lolee lolchiisuu danda'u jiraachuu dhabuu irraa kan ka'e hooggana ture irraa abdii dhabuu dha. Akkuma kanneen isaan ajajuu /Murna Shane/ kanneen isaan hooggana Zoonii Kibbaa jedhaniin kun warra nyaatuu qofaaf jiraatuu dha. Shanee Zoonii kibbaa keessattis kan hoongesse dhugaa kana.
Barruu armaa olii kana irra wanni hubatnu hoogganni Shanee dirqama seenaa baadhachuuf dandeettii kan hin qabnee fi itti gaafatamas fudhachuuf qophii tahuu dhabuu isaanii ti.Ilmi namaa jireenya dhuunfaa keessattis tahee jaarmya keessatti kan madaalamuun jijjiirame agarsiiseen qofa. Jiraachuu fi bakkuma kaleessa turanitti ar’as aduun namatti dhihuun madaala hin kaasu. Hunda caalaa hoogganni tokko kan inni madaalamuun ummata nan qabsaawaaf jedhe onnachiisuun of jala hiriirsee kaayyoo ka’eef sana sadarkaa tokko irra sadarkaa biraatti ceesisuudha. Hooggana tokko kan madaalchisu badii dalagame irraa baratee kan fuula dura mudatan oolchuuf qophii qabaatuu dha. Hanga ammaa murna shanee irraa kana hin agarru, fuula duras tahuuf hin deemu.
Waldhabbiin ABO keessatti dhalates jibbaa dhuunfaa qabsaawota giddutti dagaage ykn murni tokko Oromoo dhimmee kaan ammoo faallaa dantaa Oromoo hojjatee osoo hin taane ummata Oromoo hoogganuuf gahummaa dhabuu murna Shanee Obbo Daud Ibsaatiin hoogganamuu dha. Baroota dheeraaf tokkummaa qabsaawotaa fi nagummaa dhaabaa tiksuuf obsaan jijjiirama fiduu fi ABO jaarmaya cimaa taasisuuf hojiin hojjatamaa ture fashalee sadarkaa ar'a irra jirruun kan nu gahe itti gaafatma seenaa badhachuu dadhabuu murna shanee ti. Hunda caalaa abdii kutachiisaa kan ture, mataan murna kanaa dhabiinsa qurcamuu hin dandeenneen sakaalamuu qofa osoo hin taane kan isa marsanii jiran, ABO dhabama irraa oolchuu yaada ijaaraa tahe gumaachuu dadhabuu isaanii ti. Inumaa Obboo Daud akka hooggana Dhaabaatti rakkoo keessaa bahuu hin dandeenye keessa akka lixu kan isa godhe gorsa jallataa faallaa fedhii dhaabaa fi yaada diigaa tahe kanneen isaa waliin sadarkaa ol’aanatti dhaaba taligaa turan maddee dha. Kanaaf murna hooggana hin qabne, akka qaama tokkootti hojjachuun rakkoo qabsoon Oromoo mudatteef furmaata akeekuu hin dandeenne irraa bilisummaa eeggatuun biddeena abjuun nyaatan taha. Bilisummaan Oromoo kabajaa nam-tokkee, murnaa fi jaarmayaa kamuu oli. Kanaaf bara hunda ololli dharaa gurra nu duuchee, dallaa hin jirre Oromoo gidduutti ijaaruun diinummaa hin jirre nu gidduutti dagaagsuu hin qabu. Ir’ina hoogganaatinis qabsoon Oromoo sakaalamuu fi qabsaawotni kaayyoo tokko bakkaan gahuuf akeeka qaban wal facaasuu hin qaban. Waadaan hooggana Shanee irraa bara dheeraaf nuuf seenamaa ture itti baani/result/isaa duwwaa dha. Murna shanee tokko tokko hin caalleef jecha wal dura dhaabbachuun qabsaawotaa akka nama dhadhaa baasuuf dhama raasuu ti. Duwwaa irraa bilisummaa ummatni Oromoo hin eeggatu. Tokkon tokkoon keenyas eeggachuu hin qabnu.
Kanaaf, maqaa hin taane walii kennuu irra sammuu walabaatiin dhugaa jirtu haa xiinxalluu. Ijjannaa dursinee fudhanne irra dhaabbannee wal yakkuu irra dhugaa jiru wal bira qabuun murtii Oromoof tolu fudhannee qabsoo saba Oromoo haa finiinsinuu.
Dhuma irratti ammoo irra deebi'e dubbiftootni koo akka naaf hubatan kan barbaadu, wareegama bilisummaa sabaaf jecha Obboo Daud Ibsaa fi kanneen ar'a akka "shanee Gumiitti" an maqaa tuqe baasaa turanii fi baasaa jiraniif kabajaa guddaa akka qabuu dha. Seenaa dabre irra deebi'ee akka qotu kan na godhe, wareegamni isaanii fi sabni Oromoo baase, baasaa jiruu fi bilisummaa isaa hanga gonfatutti baasuuf deemu akka firii godhatuuf malee eenyuyyuu madeessuuf akka hin tahin akka naaf hubatamu fedha. Akka amantii kiyyaatti dadhabbiin hooggana "shanees" tahe ilmaan Oromoo kanneen saba isaanitiif jecha bu’aa ba’ii mudatan hundaa tiksuun dirqamaa fi kabajaa lammii Oromoo Oromummaan boonuu hundaa tahuu qaba. Kan goota isaa f kabajaan hin qabnee alagaan dhaalame jedhu. Akka yaada kiyyaatti qabsaawotni as keessatti maqaa isaanii dhahe ykn tuqee fi jechaan akeeke hundi gootota keenya. Nu hundi akka sabaatti kabajaa uumamaa qabnu kan gonfachuu dandeenyu bilisummaa qofaani. Bilisummaa hundi keenya waliin hawwinu garuu hooggana kana jalatti argamuu akka hin dandeenne hubatnoo cimaa natti buletu barruu kanaaf na kakaase.
Hundi keessan Na hofkalchaa.
ABOn bara baraan haa jiraatu!
Tokkummaan Oromoo haa lalisu!
Injifatnoo Ummata Oromoof!!!
9. Hoogganni Shanee Obboo Daudiin durfamu keessattu 2000 irraa kaasee qoodni qabsoo Oromoof laate yoo jiraate hamilee ummata Oromoo fi qabsaawotaa cabsuu qofa jechuun ni danda'ama. Kanaaf fakkeenya guddaan Fincila Diddaa Gabrummaa[FDG], bobbaalee Waraanaa bara 2002 fi 2006 keessa tahee dha.
A. FDG. Yeroo FDG jalqabamu ABOn biyya keessa caasaa Tikaa/intelligence/ fi Siyaasaa akkasuma qaamni sochii baratootaa kana hoogganu hin ture. Waraqaa irratti maqaa ABO jiraachisuu qofaaf osoo sochii kana irraa maal akka eegan, sochiin kun gufatu maaltuu itti aanaa fi ummata Oromoo irratti gaaga'amni inni geessuu malu osoo hin beekkamin SBOn boru irraa kaaftanii fincila diddaa gabrummaa eegalaa jedhanii labsan.Kana booda ajaja badii kana irraa kan oomishame injifatnoo osoo hin taane hammeenyi daangaa hin qabne ilmaan Oromoo irratti babal'atu qofa tahe. Ilmaan Oromoo abdii qabsoo kanaa fi fuul duree Oromiyaa tahan diinaan akka baalaa mukaa akka harca'an, mana hidhaatti akka kumaatamaan guuramanii fi mana barnootaa hunda keessaa qulqulleeffamnii dukkana keessaa bahuu hin dandeenye keessatti kufan taasifame. Kanneen lubbuun hafanii biyya ollaatti akka bahan qajeelfamni itti kenname Kaampii Baqataatti akka busee fi dhukkubaan harca'an murtiin jallataan hooggana kanaan itti dabre. Humna waraanaatti dabalamanii gumaa jaallan isaanii akka hin baafannee fi ummata isaaniif hin falmanne hooggana isaan simatee qooda isaan kennisiisu dhabanii akka qoma dhiibanii harka duwwaa diina hanga funyaaniitti hidhate dura hin dhaabbatin, salphina gonfatanii mataa gadi qabatanii diiina baqataniitti deebi'anii akka harka kennatan tahan.
B. Bobbaa waraanaa 2002 keessa karaa Godina Dhihaatiin godhame. Humna diinaa keessaa kanneen harka kennatan, mana barumsaa sadarkaa olii keessatti kanneen fincila diddaa gabrummaa gaggeessaa turanii fi baqattoota biyya ollaa gara garaa keessaa kanneen dirree qabsoo seenuu barbaadan irraa walitti dhufan leenjii waraanaa fi siyaasaa erga raawwatan booda biyya akka seenaniif bobbaaf qopheeffaman. Humni kun dirree leenjiitti bakka hoogganni tokko keessa hin jirretti rakkoo bulchiinsaa fi jireenyaa keessa warra qaxxaamure. Osoo biyya keessatti caasaan humna kana hammatu hin diriirfamin, karaan irra dabran sirriitti hin qorataminii fi karoorri dura lafa kaayame gufatu tarkaanfiin itti aanu maal tahuu akka qabu hin akeekamin humni kun bobbaafama. Kaaba irraa xayyaaratti fe'amanii bakka itti bu'an yeroo gahanitti kan isaan eege jaallan isaanii isaan simatee gara biyyaatti isaan qaxxaamursu osoo hin tahin Komaandoo Hoomaa waraana TPLF ture. Haala of ittisuu hin dandeenye keessatti, akka nama harki lamaan duubatti hidhamee reebamuu/tumamuutti rasaasa diinatiin waadamanii akka baala mukaa afaman. Kan kana irraa hafe biyya seenuu danda'e carraan isa mudate kanaan ala hin turre. Kan dhumaatii irra hafe TV Ethiopia irratti akka gootota loltuu bilisummaa osoo hin tahin akka hattuutti dhiheeffamuun lammiin Oromoo hundi akka hamileen daakamuu fi mootummaa TPLF falmuuf murtii fudhachuu dura lammiin Oromoo akka of duuba deebi'ee yaaduu fi sodaan akka dhaalamu haala aanjesse.
C. 2006 keessa wanni tahe kanaan alaa miti. Humna guddaa leenjii gahaa fudhate karaa Somaaleetiin biyya seensisuu shaneen murtii fudhate. Kan isaan yaaduu hin danda'in akkamiin waraana kana Oromiyaan akka gahanii dha. Akkuma humni kun Moqaadishoo gaheen TPLF dhageetti. Kana booda osoo murni shanee tarkaanfii fudhatu yaadu, osoo isaan murtii tokko irra hin gahin humni TPLF Moqaadishoo dhuunfate. Hanga ammaatti Shaneen mala humna kana xaxama kana keessaa baasu, baasuun dahdabamu humnoota Somaalee keessa socho'an keessaa tokkotti makamee xinnaatee xinnaatu lolee kabajaan akka du'a ajaja kennuu hin dandeenne. Kana booda qunnantiin Shanee Asmaraa fi humna kana gidduu ture ni cite. Ijoolleen naannoo sana turan, humna kana dandamachiisuuf Oromootaa fi Somaalota Oromoo deeggaran birratti qoqqooduu danda'anis gaaga'ama guddaa ilmaan Oromoo kana mudatuuf deemu oolchuu hin dandeenne. Kana booda kan tahe murruqii/massacre/ ture. Humna shiftaa Moqaadhishoo keessa socho'u Wayyaaneen ajaja itti kennituu fi humna wayyaaneetiin ganda keessaa tokko tokkoon funaanamanii rasaasan tumaman. Kan hafan maatiin isaanii fi shanee illeen kan argan TV Ethiopia irratti ture. Kanneen TV irratti mul'ifaman kana keessa hoogganni dhaabaa ol'aanaan kan keessatti argamu yommuu tahu diingdeen/maallaqni callaan diinaan dhuunfatames guddaa ture.
Haalli balaan deddeebi’ee mudate kun uume Oromoon akka hooggana kana irraa abdii kutatu, gabroomfataa Tigree humnaa dura dhaabbachuun humna isaanii ol akka tahe soda babalsuu dha. Bara irra baratti ilmaan qotee bulaa saba isaanitiif falmuuf mana bahan bakka tokko gahuu dadhabuun, osoo hin dhukaasin deebi'anii mana hidhaatti argamuun Oromoo hundatti dachii golgoleesse, mala dhabsiise. Hanga ammaatti gaaga'ama irra deddeebi'ee mudataa ture kanaaf murni Shanee itti gaafatama hin fudhane, fuula duras gaaga'amni akkanaa akka hin mudanne ir'inni ture maal akka tahe xiinxalanii hin barre. Dhumaatiin lubbuu, gaaga'amni qabeenya ilmaan Oromoo irra gahee fi qaanyiin ilmaan Oromoo keessatti kufan murna kanaaf tasumaa hin galu.
10. Haasaa obboo Daud miseensotaa fi ummataa f godhaa turan keessaa ummatni Oromoo irra deebi'ee bilchinaan irratti mari’atuu qaba. Irra deddeebinee kan isaan irraa dhageenne, hoogganummaa isaanii jalatti shira murni jijjiiramaa hoogganaa fi ABO dhabamsiisuuf godhaa ture injifatnoon akka irra aanan, deebisanii caasaa dhaaba isaanii biyya keessaa fi alatti ummataa fi waraana keessatti diriirsuu isaanii ti. Kana malees jaarmayoota akka ONLF fi kanneen biroo akeeka walfakkaatu qaban waliin hojjachuuf socho'aa akka jiran, mootummaan Eritrea akka bakka bu'aa ABOtti akka isaan beekuu fi fuul-dureen jaarmaya isaanii fi qabsoo saba Oromoos akka ifaa tahee dha. Kan gaafatamuu qabuu fi kabajamaa Obboo Daud Ibsaa deebisuun irra jiru garuu, jaarmaya fi hoogganni waraana bobbaasee ganna 30 keessa lafa takka hin dhuunfatin, kan bara irraa baratti Oromoo walitti fiduu irra addaan diigu, kan miseensota haaraya horachuu osoo hin taane kan qabaachaa ture facaasu, hoogganni diinna hinikkaa dhiisee bara hunda Oromoo "xabala" diinummaa itti facaasuun balaaleffatu ummatni Oromoo akkamitti akka abdatuu fi jala hiriiruu danda'uu dha. Fottoqiinsa 2000 booda kan dhageenne waanuma wal-fakkaatuu ture. Murna Galaasaa Dilbootiin hoogganamu akka injifatan, Caasaa dhaabaa murni isaan yeroo sanatti "booddessaa" jedhaniin booresse deebisanii akka ijaaran fi ABO rirma keessa irraa qulqullaa’uu ture kan dhagahame. Waggaa sagal booda bakkuma sana jaarmayaa jiru, jaarmayaan waan fuula duraa irratti bifa amansiisaan haasa'uu hin dandeenne Oromoon akka abdatu carraaquun tuffii saba Oromoof obboo Daudiif murni isaanii qaban kan calaqqisuu dha. Waggaa 10 booda hariiroo gaarii mootummaa Eritrea waliin qabnaa fi bara irra baratti humnoota akeeka nu fakkaatan qaban waliin qabsoo hidhannoo qindeeffachuuf deemna yaadni jedhu tapha ijoollee fakkaata. Kan armaan dura godhuu hin dandeenye akkamitti godhu. Kana isaanis waan beekan hin fakkaatu. Gama biraatiin hariiroon isaan mootummaa firaa kana waliin qabna jedhan dhugaa irraa kan maqe akka tahe yaadachiisuun barbaachisaa dha. Warri Eritrea qabsoo keenyaaf mararfannoo qabaatanis murni shaneen hoogganamu jijjiirama tokko akka hin fidne tolchanii beeku. Jalqaba uumama waldhabbii 2008 booda qondaalli mootummaa Eritrea waan Obboo Daud Ibsaan jedhe kaasuun barbaachisaa tahee mul'ata, obboo Daud waan hin yaadanneef. Waajjira mootummaa Eritrea-tti yaamamnii rakkoo jiru akka ibsanii fi furmaata argamsiisuu irratti akkamitti akka waliin hojjachuun danda'amu yaada isaanii gaafataman. Mataan shaneen yakka warra irra bahe irratti A-Z tarreessuun dhihaatan. Yaadni gama mootummaa firaa irraa dhufe garuu kan isaanitti bishaan diilallaa’aa naqu ture. jechi jedhame " waan isin tarreessitan kanaa ol murni keessan murni qabsoo tana tarkaanfii tokko fuula dura deemsiisuu hin dandeenne akka tahe tolchinee hubanna. Kan hanga ammaa itti rakkanne Shanee gumii osoo hin taane mataa kee qofa. Kanaaf yaada kana dhiiftee murna jijjiiramaa amma achi bahe waliin akka dalagdu si gaafanna" jedhaniin.Obboo Daud's jaallan isaan waliin bahanii irraa dhokatee yaada kana fudhatee jijjiiramatti dabalamuuf dhoksaan mari'ataa/negotiate/ akka ture haaluu hin danda'an.
11. Qabxiin dhuma irratti kaasuu barbaadu haasaa obboo Daud keessatti hooggana keessaa wayyabni isaan waliin jiraachuu fi humna WBO Zoonii Kibbaa kanneen ajajaa turan keessaa nama tokko [Abdataa Baasaree] irraa kan hafe ammas ajaja isaan irraa fudhachaa jiraachuu dha. Jechii hoogganni wayyabni nu waliin bahe jedhu gonkumaa dhugaa miti. Hoogganni wal-qixa gargar bahe jechuun ni danda'a. Waldhabbii dura miseensotni Gumii sabaa guutuun /jijjiiramoo osoo hin dabalamin/ 29 turan. Kana keessa 14 murna obboo Daud hooggananitti yemmuu fincilan kan hafe isaan waliin hafan. Kan isaan waliin hafan jedhamn keessaa namni lama wareegamanii tokko ammaa akka isaanis tahe murna kamuu waliin hin dhaabbannee fi walgahii isaanii irrattis akka hin argamne ifatti kan hubachiise tahuu ifatti kan beekkamuu dha. Kanneen amma lubbuun hin jirre keessaa Jaal Laggasaa Wagii waldhabbii ture irratti kan ijjannoo hin fudhatinii fi Obboo Daud Ibsaas tahe J/ Kamaal Galchuu hanga wareegamutti qunnamaa ture.
Waa'ee ajajoota Zoonii Kibbaa irratti falmiin guddaan hin jiru. Garuu gaaffii guddaatu jira. Erga hoogganoota WBO nama torba keessaa nama 6 gama isaanii gore, humna isaan hoogganaa turan akkamitti namni tokko qofaan dhuunfate?. Dhugaan jiru ajajootni isaan jedhan hundi kanneen Shanee fi WBO gidduu taa'uun maallaqa sabboontotni biyya alaa jiraatan gumaachaniin jireenya isaanii gaggeessuu malee WBO quba hin qabne. Humna WBO fincilsiisee Jijjiirama jala akka galan kan godhe, dhaaba keessatti hoogganni waraana duulchisu, lolee lolchiisuu danda'u jiraachuu dhabuu irraa kan ka'e hooggana ture irraa abdii dhabuu dha. Akkuma kanneen isaan ajajuu /Murna Shane/ kanneen isaan hooggana Zoonii Kibbaa jedhaniin kun warra nyaatuu qofaaf jiraatuu dha. Shanee Zoonii kibbaa keessattis kan hoongesse dhugaa kana.
Barruu armaa olii kana irra wanni hubatnu hoogganni Shanee dirqama seenaa baadhachuuf dandeettii kan hin qabnee fi itti gaafatamas fudhachuuf qophii tahuu dhabuu isaanii ti.Ilmi namaa jireenya dhuunfaa keessattis tahee jaarmya keessatti kan madaalamuun jijjiirame agarsiiseen qofa. Jiraachuu fi bakkuma kaleessa turanitti ar’as aduun namatti dhihuun madaala hin kaasu. Hunda caalaa hoogganni tokko kan inni madaalamuun ummata nan qabsaawaaf jedhe onnachiisuun of jala hiriirsee kaayyoo ka’eef sana sadarkaa tokko irra sadarkaa biraatti ceesisuudha. Hooggana tokko kan madaalchisu badii dalagame irraa baratee kan fuula dura mudatan oolchuuf qophii qabaatuu dha. Hanga ammaa murna shanee irraa kana hin agarru, fuula duras tahuuf hin deemu.
Waldhabbiin ABO keessatti dhalates jibbaa dhuunfaa qabsaawota giddutti dagaage ykn murni tokko Oromoo dhimmee kaan ammoo faallaa dantaa Oromoo hojjatee osoo hin taane ummata Oromoo hoogganuuf gahummaa dhabuu murna Shanee Obbo Daud Ibsaatiin hoogganamuu dha. Baroota dheeraaf tokkummaa qabsaawotaa fi nagummaa dhaabaa tiksuuf obsaan jijjiirama fiduu fi ABO jaarmaya cimaa taasisuuf hojiin hojjatamaa ture fashalee sadarkaa ar'a irra jirruun kan nu gahe itti gaafatma seenaa badhachuu dadhabuu murna shanee ti. Hunda caalaa abdii kutachiisaa kan ture, mataan murna kanaa dhabiinsa qurcamuu hin dandeenneen sakaalamuu qofa osoo hin taane kan isa marsanii jiran, ABO dhabama irraa oolchuu yaada ijaaraa tahe gumaachuu dadhabuu isaanii ti. Inumaa Obboo Daud akka hooggana Dhaabaatti rakkoo keessaa bahuu hin dandeenye keessa akka lixu kan isa godhe gorsa jallataa faallaa fedhii dhaabaa fi yaada diigaa tahe kanneen isaa waliin sadarkaa ol’aanatti dhaaba taligaa turan maddee dha. Kanaaf murna hooggana hin qabne, akka qaama tokkootti hojjachuun rakkoo qabsoon Oromoo mudatteef furmaata akeekuu hin dandeenne irraa bilisummaa eeggatuun biddeena abjuun nyaatan taha. Bilisummaan Oromoo kabajaa nam-tokkee, murnaa fi jaarmayaa kamuu oli. Kanaaf bara hunda ololli dharaa gurra nu duuchee, dallaa hin jirre Oromoo gidduutti ijaaruun diinummaa hin jirre nu gidduutti dagaagsuu hin qabu. Ir’ina hoogganaatinis qabsoon Oromoo sakaalamuu fi qabsaawotni kaayyoo tokko bakkaan gahuuf akeeka qaban wal facaasuu hin qaban. Waadaan hooggana Shanee irraa bara dheeraaf nuuf seenamaa ture itti baani/result/isaa duwwaa dha. Murna shanee tokko tokko hin caalleef jecha wal dura dhaabbachuun qabsaawotaa akka nama dhadhaa baasuuf dhama raasuu ti. Duwwaa irraa bilisummaa ummatni Oromoo hin eeggatu. Tokkon tokkoon keenyas eeggachuu hin qabnu.
Kanaaf, maqaa hin taane walii kennuu irra sammuu walabaatiin dhugaa jirtu haa xiinxalluu. Ijjannaa dursinee fudhanne irra dhaabbannee wal yakkuu irra dhugaa jiru wal bira qabuun murtii Oromoof tolu fudhannee qabsoo saba Oromoo haa finiinsinuu.
Dhuma irratti ammoo irra deebi'e dubbiftootni koo akka naaf hubatan kan barbaadu, wareegama bilisummaa sabaaf jecha Obboo Daud Ibsaa fi kanneen ar'a akka "shanee Gumiitti" an maqaa tuqe baasaa turanii fi baasaa jiraniif kabajaa guddaa akka qabuu dha. Seenaa dabre irra deebi'ee akka qotu kan na godhe, wareegamni isaanii fi sabni Oromoo baase, baasaa jiruu fi bilisummaa isaa hanga gonfatutti baasuuf deemu akka firii godhatuuf malee eenyuyyuu madeessuuf akka hin tahin akka naaf hubatamu fedha. Akka amantii kiyyaatti dadhabbiin hooggana "shanees" tahe ilmaan Oromoo kanneen saba isaanitiif jecha bu’aa ba’ii mudatan hundaa tiksuun dirqamaa fi kabajaa lammii Oromoo Oromummaan boonuu hundaa tahuu qaba. Kan goota isaa f kabajaan hin qabnee alagaan dhaalame jedhu. Akka yaada kiyyaatti qabsaawotni as keessatti maqaa isaanii dhahe ykn tuqee fi jechaan akeeke hundi gootota keenya. Nu hundi akka sabaatti kabajaa uumamaa qabnu kan gonfachuu dandeenyu bilisummaa qofaani. Bilisummaa hundi keenya waliin hawwinu garuu hooggana kana jalatti argamuu akka hin dandeenne hubatnoo cimaa natti buletu barruu kanaaf na kakaase.
Hundi keessan Na hofkalchaa.
ABOn bara baraan haa jiraatu!
Tokkummaan Oromoo haa lalisu!
Injifatnoo Ummata Oromoof!!!
Posted by Roobaa Bultum at Monday, August 17, 2009 1 comment:
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
Wednesday, September 2, 2009
Hoogganni Ni Qeeqama, Ni Faarfamas
Yeroo ammaa kana hunda caalaa hoogganoota jaarmayaa fi miseensota isaanii kan aarsaa jiru "abaaramne kan jedhuu dha. Keessattuu hooggana/hayyuu duree irraa kaasee murni shanee anaannatee kan dubbatan hoogganni dhaaba keenyaa abaarame, itti duulame waan jedhu. Irra dabraniis dhaaba irratti duulame, diinaatuu ummata Oromoo hoogganaa fi dhaaba haqaa dhabsiisuuf duula nurratti oofa jedhu. Kun ammoo duula biyyoota addunyaa 3ffaa keessatti kanneen mootummaa cunqursaan mormanii fi mirga ilma namaatiif falman irratti gaggeeffamu fakkaata. Biyyoota abbaa irreen bulan keessatti kanneen "mormituu" jedhaman maqaa fedhan itti maxxansanii ummata biratti akka jibbaman godhuu fi dhabamsiisuufis itti duuluun dhugaa ifa jiru.
Hunda caalaa kan hubatamuu qabu, namni akka hoogganaatti fudhatame kamuu guyyaa waan gaarii godhe akka goota biyyaatti faarfamuun, abdii ummatni irratti qabu ir'isanii waan akeekkatan bakkaan gahuu yeroo dadhaban ammoo akka itti duulamu ni beekna. Faarfamuu fi abaaramuun qondaalota siyaasaa waliin deema. Uffataa fi nyaata isaanii ti jechuun ni danda'ama. Hireen ummatni Oromoo jaarraa tokkoo oliif mudate kan salphinaa fi diinaan dhiitamuu ti. Bara irraa baratti gabrummaa qaanessituu fi salphiftuu biyya isaa keessatti hidhamaa isa taasifte jalaa bahuuf tattaaffiin ummatni Oromoo godhe osoo bakka hin gahin hafuun, hedduun keenya sila teenya tun maaluma, rabbiitu nutti dallanee fi ebaluutu akkas godhe jechuun hin oolle. Ar'a komiin hooggana ABO bara dheeraa gaggeessaa ture irratti xiyyeeffachuun kan jibbaa qaama tokkoo ykn namootaa irraa madde osoo hin taane, ir'ina qabsoo saba Oromoo keessatti mul'ateef sababa biroo dhabuu irraa kan dhufe fakkaata. Kanneen hoogganaa ABO akka qaama Oromoon deemuu tokkotti ilaalaa turan, WBO keessatti ilmaanii fi obboleeyyan akkasumas firoota itti dhaban dadhabiinsa mul'ateef kan isaan of duratti ilaalanii fi kan dhugaanis komatamuu qaba hooganuma ABO warra ture. Komiin kun dhugaadha moo dogoggora wanni jedhu ammatti bakka hin qabu.
Dhugaan jirus kan agarsiisu, keessattuu waggoota 18 dabran keessa qabsoon ummatni Oromoo ABOn durfamuun gaggeessaa ture yarataa adeemuun, ummataa fi biyya keessaa hoogganni dhaaba kanaa baqatee bahuun qabsoon keenya fuula dura akka deemaa hin jirree, tarkaanfiin nuti fudhachaa jirru kan of duubaa akka tahe agarsiisa. Akkuma dhukkuba gurraa irratti hinxilif jedhan, dhaabni ummatni Oromoo irratti abdataa ture laamsha'uu fi qabsoon ummata Oromoo dhokachuu irra dabree tokkummaan ummata keenyaa boora'aa jiraachuu arguun kan hedduu nama yaachisuu dha. Bara irraa baratti kanneen qabsoo keessaa qooda fudhataa turan adda faca'anii arguun kan lammii Oromoo hunda gaddisiisuu dha.
Silaa ar'a dhaabaa fi hoogganni keenya tuqamee irra kanneen Oromoo hoogganna jedhan irraa yaaddoon dhagahamuu qabu kan bara irraa baratti diigamuu qabsaawotaa fi boora'uu tokkummaa Oromoo, akkasumas yarataa addeemuu qabsoo goota meeqa irratti dhabnee ture. Furmaatni waliin barbaaduu qabnus akkamitti Oromoo walii fi hooggana isaa, akkasumas qabsoo irraa abdii kutataa jiru akkamitti akka abdachiifnaa dha.
Kun hunduu hafee Hayyu Dureen shanee osoo hin hafin, maqaa kiyyaatu tuqame, kan nu qeequ hunda harka diinaattu keessa jiraa fi gantootaa yaadni jedhu itti gaafatama waan jedhu wallaaluu agarsiisa. Qabsoo teenya biyya keessaa baate, miseensota ABO faca'anii fi gaaga'ama tokkummaa Oromoo irra gahee fi gahaa jiruuf eenyuutu itti gaafatama?. Kan Oromoo gaafatuu qabu mootummaan jira natti hin fakkaatu. Mootummaan waggaa dhibbaa as Oromoon qabdu hooggana isaanii qofa. Kan isaan irraa eeggamu, nuti isinitti balleesse, bakka isin itti nu yaaddan hanqanne jechuun haqa kaneen ABO hooggataa turan irraa Oromoon argatuu qabu ture. Beekaan bakka hin galleetti hin lola jedhama. Osoo beekkumsa qabaatanii kanneen hooggana ABO turan diina nuun jedhan, warri akkanaa fi akkasii diina jedhanii Oromoo hadheessuu irra dhiifama saba Oromoo gaafatanii, kan fuula duraa irratti akka tokkummaan sochoonu nuu akeekan ture. Hunda caalaa ammoo kan na gaddisiisu, miseensotni jaarmayaa, salphina ummatni Oromoo keessa jiru irraanfatanii, jaalala ummata Oromoo osoo hin taane, jaala nama gandaa fi hoogganaatiin machaawanii obboleeyyan isaanii akkuma isaanii dheebuu bilisummaa bahuu dadhabanii aariin dubbatan diina godhachuu irra taa'anii wal dhagahuu fi waliin furmaata barbaaduu dadhabuu isaanii ti. Kanneen ar'a hooggana keenya tuqamuu hin qaban jennee lola labsinu kun bor ni darbu. Ummatni Oromoo garuu, gabra tahee tokkummaan isaaf diigamee jiraatuu hin qabu. Hoogganni waan gaarii hojjateef akka faarfamu, kan balleesseef ammoo akka qeeqamu ykn akka abaaramu dursinee beekuun badii amma keessa jirru irraa nu oolcha ture. Kanneen hooggana keenya, tuqaman jennuunii fi ummata keenyas kan salphise dhaabni isaan hoogganan kaayyoo ka'eef galmaan gahuu hanqachuu isaa ti. Dhaabni keenya abaarame jennee nuti ilmaan Oromoo irratti duuluuf sababa godhannu kun, osoo Oromiyaan bilisoomte tahee mootummaa Oromoo ture. Kanaaf mee dursinee ummata Oromoo haa yaadnu. Sirba bahanii orma hin qaanfatan akkuma jedhan kanneen hooggana ofiin jedhan qeeqni akka jirus haa beekanii. Yoo gaaffiin ummataa deebi'e ammoo faaruu malee abaarsi akka hin jirre hubannee ummata Oromoo walitti fidnee milkiif haa hojjannuu.
Injifatnoo Ummata Oromoof!!!
Hordofaa Elemoo Qilxuu
www.barraaqa.blogspot.com
Posted by Roobaa Bultum at Wednesday, September 02, 2009 No comments:
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
MAALIIF AFAAN OROMOO BARANNAA?
Akkam jirtu Oromoo guutummaa biyya lafaa kanarra jiraachaa jirtaniifi firoota Oromoo hundumaaf?
Ani Maqaankoo Beekan Gulummaa Irranaan jedhama. Kanin dhaladhee guddaadhe biyya Oromoo, Oromiyaa lafa lalistuufi magariituu gootota, hayyootaafi atileetota hedduu biqilchite keessatti. Afaan Oromoo Afaan dhalootakooti; Afaan Ingiliziifi Afaan Amaaraas hanga tokko nan dubbadha.
Gulantaan barnootakooti; digirii jalqabaa Yunivarsiitii Jimmaattin Afaan Oromoofi og brruu baradhe. Digirii lammataa Yunivarsiitii Finfinneettin Afaanuma Oromoofi ogbaruu baradhe. Digirii sadaffaa yookaan dooktorummaakoof muummee ‘Xiinqooqaafi Olkaa’aa Aadaa’ seeneen waggaa sadiif baradheen utuun hin xumuriin dhiibbaa gama mootummaa TPLF narra geessifameen addaan kutee carraa barnootaafi qorannoo biroon biyya Amarikaa keessaa,Yunivarsiitii Harvard gaafa Hagayya 16, bara 2015 kaaseen as seenee jira.
Kitaabota Afaan Oromoo hedduun barreesse. Qabiyyeewwan kitaabotakoos, Afoola uummataa walitti qabuun xiinxaluufi barreeffamaan olkaa’uu, kan ittiin akka wabiitti gargaaramuun afaan Oromoo barsiisan, asoosamoota dheeroofi gaggabaaboo, Kitaabota walaloo, kanneen ilaalcha saba Oromoofi xiinsammuu sabichaa faana hidhata qabanidha. Hanga ammaatti kitaabota 33 barreesseera. Barruulee Oromoo biyya keessa jiran kanneen akka “SIIFSIIN, SAFUU, fi SIMBIRTUU GADAA keessatti gumaachikoo guddaa ture. Keessumattuu ‘’SIIFSIIN’ barruu jedhamuuf gulaalaa olaanaafi barreessaan ture. Kitaabota barnootaa Afaan Oromoo kutaa 5- 8 manneen barnootaa Oromiyaa keesaaf gumaacha guddaa kenneera. Kan kutaa 5ffaaf ammoo barreessaan ana. Dargaggoota Oromoo dhibba tokkoo ol lakkaa’aamaniifis bilisaan kitaaba isaanii gulaaleera. Ammas barruuleefi joornaalota Afaan Oromoon sadarkaa addunyaatti yeroo yerootti maxxanuu qaban dhaloota haaraa kanaaf hundeessuuf hiriyootakoo faana marii guddaarran jira. Kitaabonni Oromoo bal’inaan Oromiyaa keessatti raabsamaa jiru. Warra fageenyarra jiraniifis toora miidiyaa hawaasaa kanneen akka Amazon.com, http://gibetube.com, http://www:borofa.comfi http://www.jiituu.com irrattis ni argamu.
Yeroo ammaa kanatti qorannoo ‘Dhimma diddaafi Sochii barattoota Oromoofi gaaffii abbaa biyyummaa’’ jedhurrattan hojjetaa jira. Qorannookoon cinatti silabasii barnoota Afaan Oromoof ta’u hojjedhee Yunivarsiitii Harvard damee Afaanota Afriikaaf galcheen Afaan Oromoo akka akaakuu barnoota tokkootti akka kennaamuuf eeyyamsiifadheen jira. Barnoonni kunis gulantaa sadiin; jechuunis Gulantaa duraa yookaan bu’uuraa, giddu galaafi olaanaan qoodamee akka kennamu taasisaan jira. Kanaafis bu’uurarraa eegalee barsiisuurran jira. Kitaabota barnoota kanaaf ta’anis afaan lamaan walmaddii qopheessuurrattan argama.
Afaan kana Yunivarsiitii keessatti barsiisuun maddiitti gama sararoota miidiyaalee hawaasaa garaagaraan barsiisuuf qophii hunda xumureen jira. Kanaafis barumsa Afaan Oromoo toora garaagaraarratti barachuufi daa’imman keessan akka baratan kan barbaaddan biyya kamirrayyuu teessanii marsariitii www.beekanguluma.org kan jedhurra seentanii kallatumaan na argachuu dandeessu.
Walumaagalatti, Afaan Oromoo barachuun maaliif barbaachise?
1. Addunyaan addunyaa af lammeessoo (af-heddee) waan taateef,
2. Afaan dabalataan barachuun hubannaafi ilaalchaafi aadaa saba afaanicha dubbatu sanaa akka bal’inaan beekaniif waan nama gargaaruuf,
3. Saba Afaanicha dubbatu sana faana hariiroo uumuun carraawwan ajaa’ibsiisoofi waan haaraa ta’an waliin qooddachuuf,
4. Afaan dabalataa qabaachuun dandeettii xiinxala nuti waa tokkorratti gadi fageenyaan raawwannurratti bu’aa guddaa argannu waan ta’aniif,
5. Afaan dabalataa qabaachuun afaanota biroollee dabalataan barachuuf daandii namaaf saffisiisuun cinatti saayinsii xiinqooqaa biroo salphaatti waan gonfannuuf,
6. Addunyaa kana keessatti eenyuufi maal faana akka jiraachaa jirruuf hubannoo dabalataa nuuf kennuu danda’a waan ta’eef,
7. Afaan Oromoo biyya Oromoo kan ta’e, Oromiyaa keessatti ittiin waliigaluuf, ilaalcha ofii ibsachuuf, daldala, hojiifi hariiroo uummataa kamiyyuu keessatti fayyidaafi fayyadamaa ta’uuf nama dandeessisa
8. Afaan Oromoo barachuun dhaabbilee mootummaafi miti mootummaa biyya Oromoofi biyyoota Oromoon jiran maraa keessatti waliin hojjechuuf daran nama gargaara.
9. Afaan Oromoo barachuun of ta’uudha, sabboonummaadhaa, guddinaafi dagaa horadha!
10. Afaan Oromoo barachuun injifannoofi milkii uummanni Oromoo itti adeemaa jiru kana keessatti qooda fudhataafi abbaa carraafi milkii nama taasisa!
Hub. Ani yeroo ammaa kanatti lafti ani jiraataa jiru: Biyya America, Kutaa Massachusetts, Magaalaa Cambridge Yunivarsiitii Harvard’ keessadha. Yeroo dhihoon boodammoo injifannoofi milkii guddaan Oromiyaa biyya abbaa keenyaarratti hundumti akka wal arguuf jirru abdiinko irra dhangala’aadha!
Ulfaadhaa; hora bulaa deebanaa, Ija keessanirraa na hambisaa; na ofkolchaa!
Odeeffannoo Dabalataaf: http://alp.fas.harvard.edu/oromo
©Beekan Guluma Erena, Adoolessa 30, 2016


text:
Silaallee uleen caphee kan Abbaa Gadaa hincaphuu,
Beekaa irra kutne malee, seenaann hiyyeeysa hinqabuu.
Lola Walloo hadhaawaa fii dheeraa kan baroowwan osoo hintahin jaarraallee marmaarfateen hangafee, Shira Goobanaa Daceetiin hoogganamu kan lixaa fii walakkeeysi oromiyaa akka gabbaran ittiin taasifamanitti aansee, seenaa oromoo keeysatti juuzni diilalleeysaan tokko murruqii Azullee ykn harma muraa fii harka muraa Aanolee hoggaa tahu, Weerartootni nafxanyootaa lola arsii kan gadaa tokko laawwate booda fuulli isaanii gama harar ykn akka waamicha gaafasiitti gama Fugug ture.
Fugug jechuun sansalata tulluu ykn duuyda gaaraa kan Gubba Qorichaa irraa kaasee hamma Kaarra Marraa tti baha oromiyaa qaxxaamuru hoggaa tahu gaafas naannoon kun Fugug ja’ameeti beekkama ture. Eega sirni gadaa waaltinimmaan isaa raaw’atee bifa confederacy tiin mootummoota naannoo jaarrachuu eegale boodaas nannoon kun Odaa Bultum maadheeyfachuu dhaan bulchiinsa mataa isaa kan Raabaa-doorii Bultum ja’amuudhaan beekkamu qabaachuu akka ture yaadannoo bar dhibbee dabreeti. Bulchiinsi Bultum kan Laga Hawaasii gaditti hornogamullee, naannoo isaatti sirna gadaatiin taligamuu ture kuniis walakkeeysa br. dhibbee 18fa keeysa weerara arabootaatiin bakka lamatti gargar cituu dhaan godinni amma harargee bahaa ja’amee beekkamu kiyyoo humnoota Turko Egiptian jala hogga kufu gamni lixaa garuu yeroofillee tahu dandamateeti ture. Mataan weerarartoota nafxanyaa minilik 2fa tiis eehama warra lixaa irraa helee wajjiin eega arsii dhunfate booda bakki inni dura weerarees lixa harargee ykn Ona Ituu kana ture.
Weerarri Ituu kan adeemsifame boqonnaa sadihiini ture. Kan duraa isa gama Arsiitiin dhufe hoggaa tahu kan hoogganamuus irreeysa nafxanyaa ol’aanaa Charinnatiini ture. Haatahu malee humna oromootaa kan jiraa Ituu Yaayyaa Alii Sireetiin durfamuun waan injifatamaniif matuma galeehuu bakka Arba Guugguu ja’amtu bira taruu hindandeenye. Kan lamadaa kan adeera Miniliik, Iraas Daargee dhaan hoogganamuu fii ona karrayyuu irraan gama laga Hawaas dhufe hoggaa tahu gama oromootiin kan dura dhaabbatte gameeysa Bultum beekkamaa, Mucee Ahmed Muceeti ture. Muceen humna daran nama tooftaadhaan lolu akka tureetu himamaafi. Akka manguddoon Ituu ammallee seeneysanitti, Muceen gaafa lola Arba Guugguutiis Charinnatii waliin marihatee tii fii nafxanyoota amansiisee, dura bu’ee fiduudhaan martii gaammee Yaayyaa Alii Siree keeysa galchuudhaan haabeen isaanii osoo hinhafin akka dhuman taasisuu caalaa lola tulluu fantaallee irraa hamma laga hawaasitti gaggeeyfame kan inni mataan isaa hooggane keeysattiis kanniisaanillee itti duuluudhaan tooftaadhaan akka injifate niseeneyfamaafi.
Yeroo saniif barruu qabaachuu baatanillee afseenaa gaafasii keeysa mirriga Ituu kan
Jarri waa karaa hinbeekuu, Mucee siitu daddeemaanii,
Kanniisaan itti duulan yaayyaa Alii Siree faanii,
Lafeen warseeysaa hincaphxuu walumaan cabsanii,
Oromoo lammii tiyyaa waliin nucabsanii.Ju’u faa akka ragaatti lakkaawwachuu nidandeenya.
Weerarri sadeffaa kan Generaala Miniliik beekkamaa Dajjaazmaach Waldagabrieel Abbaa Seexaaniin hoogganamuu fii humna cimtuu dannabsee Hawaas qaxxaamure hoggaa tahu gama oromootaatiin kan dura dhaabbate Abbaa duulaa kan mootummaa Bultum ittisaa roobaati ture. Lolli kan gaggeeyfame lafa Bordodde ja’amtu irratti hoggaa tahu Ittisaa Roobaatiis dabalatee wayyabni oromootaa rasaasaan waan dhumaniif waldagabreen gama haranfama ciroo furga’uu dandayeeti jira. Manguddichi Ituu tii fii qondaalli Bultum, Mucee Ahmed Muceetiis kan boojihame Ciro irratti hoggaa tahu, Waldagabreen maaliin akka isa adabu itti rakkachaa eega ture booda karaa guddaa keeysatti mormaa gad awwaalee loon akka irra bobbahan godhuudha murteeyse. Akkuma murtii isaatti mormaa gad eega awwaale booda waan dhaammattu yoqabaatte jennaaniin gurrattiin sitti himaa natti gad ji’i je’eeniiti hoggaa Waldagabreen jilbbiiffattee gurra isaa afaan bira fiduuf ol hiixatee gurra Waldagabree hundetti irraa ciqqaawe ja’ama Muceen ilkeedhaan. Aara saniin bakka awwaalametti akka gufuutti babbashaysanii ajjeesaniis irraahuu gabaabsanii, achiin booda dooluu gurra isaa dhokfachuuf jecha gulula marachuu mudate ja’ama Walda Gabreen. Hakaaffataan Ituutiis qalama qabaachuu baatullee,
Walda Gabreen Amaaraa kan mataa bututtuu dhaa,
Amaaraan goftaa jennee sakaraata lubbuu dhaa.Je’eeni darashii guuzaa keeysatti.
Walda gabreen aarii tanaan qotee bulaa fii tiikfattee ituu irratti roorroo hadhooytuu gaggeeysuu caalaa oromootni garaa isaaniitiif bulanii bassaasummaa dhaan Ituu raasan hedduun waan jiraniif,
Elemtuu diida Niinnii jabbiin duraa duutee,
Gogaa jabbii sanii jabbii biraa gootee,
Tolchi nitolchinaa jabbii mii Tolee dhaa,
Obsi niobsinaa dubbii akka maleedhaa.Jetteeni ja’ama dubartiin Ituu hogga qooshaa daaktu dukkoo keeysatti.
Tolee jechuun akka loqoda diida Niinniitti, Intalishee ameeysa jabbiin jalaa duuteen cophsiifachuuf gogaa jabbii sanii citaa itti guutanii tii fii mataa fii mancee itti baasanii, jabbii fakkeeysanii jala dhaaban san tahuu isiiti.
Lolli ituu kan waggaa tokkoo fii ji’a jahaa kana booda fuulleen weerartootaa gama harargee bahaa ykn ona Afuran Qalloo hoggaa tahu, akka oborraa gayanittiis bakki isaan qubatan teyba olkaatuu gaara Gondolaa tii fii tulluu Obbii jiddutti arkamtuu fii Mudhii Bulee ja’amtu gubbaa dha ture. Gaafana walda Gabree qofa osoo hintahin qondaalli ol’aanaan nafxanyootaa, kan Miniliik eeysuma tahuuf, Raas Mokonniniis ajaja xaayituutiin duula kana hoogganuuf waraana kumaantamaan lakkaawamu dannabsee waan dhufeef jiraattotni Mudhii Bulee hundinuu naannawa san lakkisanii akka godaanan hoggaa taasifaman warri maaliif? Je’e uuda irratti walitti qanbamanii tti akka shoobdootti uleedhaan feeddagaman. Lafti suniis Mudhii Bulee ja’amuun isii haftee hamma ammaatti Muddhii Ulee taatee hafuun isiitiis achii asi ja’ama. Seenaa kanaas,
Dadarii daaddiftaa mudhii bulee dhaa tii,
Tan duriin walliftaa mudhii ulee dhaa tii.Jechuu dhaani dhalootaaf dabarse wallisaan darruu shaggooyyee keeysatti.
Yeroo waraanni Mudhii Bulee ykn Mudhii Ulee battala godhatee jiru kanatti masaraa Inxooxxoo keeysatti mariin dheertuun akka adeemsifamte nihimama. Sababni marii tanaatiis muuyxannoo Arsii tii fii jiila Ituu irraa ka’uudhaan humna Afuran Qalloo tan Addeellee maadheyfatte argamtu akkamiin injifafachuun akka dandayamu irratti tarsiimoo karoorsuuf ture. humniti afuran qalloo tan Ituutii ol akka taate amanamullee, kan arsii caalee osoo hintahin, akka Xaayituun xinxiltetti,
-Lola Arabaa wajjiin gaggeeysan irraa kan ka’e muuyxannoo cimtuu waan qabaniif,
-Eega arabni bahe booda sababa amantii isaaniitiifillee tahu Amiirota Adaree Biyyoo wajjiin hariiroo gaarii waan qabaniif,
-Humnootni Adaree jibir tahanillee madaafaas dabalatee qawweelee hamma tokkoos waan qabaniif,
-Bulchiinsa Araboota jalatti Somaalota Ugaadeen, kan Ishaaqii fii Iissaa wajjiiniis caasaa takka jalatti buluudhaan walhubannoo hamma tokko waan horataniif,
-Somaalota duubaaniis humnootni abbaa irree kanneen akka Ingiliizii fii Xaaliyaanfaan itti dhihoo waan tahaniif,
-Humnootni kun akka waliigaltee Barliinitti Miniliikiif eehamanillee, naannoon kun dhihana magaalaa kan akka buna, loon, daadee arbaatii fii gogaa qeeyransaafaan kan duroome waan taheef saaqa isaaniitiin hidhannoo ammayyaa horachuuf carraa waan qabaniif,
-Yo lolli kun dheerate ammaas humnootni Awrooppaa kun qabeenya naannoo kanaatiin hawatamanii ofiif dhunfachuuf yaaduun isaanii waan maluuf,
-Sababoota kanneen hundaa wajjiin Fugug irratti yoinjifatamne jarri kun achitti nuijalaa hafuu dhabuu caalaa gaafa dheefaan shawaa seene jinniin rafte hundi nutti dammaquun waan maluuf, Gaallaan hinamanamtuu, kanneen nagayaan gabbaran jennuun hundi bakka takkaa nutti duulanii ankoobarrittuu duraa bahuu akka hindandeenye dagachuu hinqabnu.
Kan ju’uun lolli kun yeroo gabaabaa keeysatti xumuramuu akka qabu murteesaniiti gama Amiir Abdullaahii, Amiirticha Adaree ykn Hararii tiin Wadaay Galmoo Kormoosoo, Abbaa Gadaa Raabaa Doorii Bultum kan yeroo sanii tiif xalayaa barreeysan. Ijoon xalayaa tanaatiis nagayaan akka gabbaran gaafachuuf hoggaa tahu, keeysumattuu akka jecha isaaniitti Gaallaan akka hinamanamne eeruudhaan Amiir Abdullahi gama isaanii goree waan biraa yohanqate bassaasummaa dhaan akka isaan gargaaruu fii yo kana godhe akkuma warra nagayaan gabbare hundaaf hayyamametti inniniis mootii mootowwanii tahuu Miniliik beekee naannoo kana irratti ammoo mootummaan isaa akka hintuqamne kan ibsuu fii yo kana didan ammoo akkuma Arsii fii Ituu hundatti adabni hadhaawaan akka isaan eeggatu kan dinniinu ture. Gaafiin tun gama Raabaa Doorii Wadaay Galmootiin hoogganamtu tan Addeellee madheyfattee jirtu biratti aarii guddaa kaasuu caalaa Amiirticha birattiis tahu fudhatama waan hin arkatiniif, eega Mudhii Bulee qubatan ji’a jaha booda, waraana Raas Mokonninii fii Waldagabreen harkaa qaban kan 30,000 tti shalagamu gubbaadhaan Miniliik mataan isaa waraana 15,000 niin dabaalamee akka dhufu taasifame. Akka Miniliik dhufettiis lafti dhooqaa, bal’oonii fii gaarraniin marfamte, tan dhukaasni madaafaa argachuu hindandeenyee fii qubsuma mootichaatiif mijjooytu filamteeti Calanqo qubatan.
Amiir Abdullaahiis xalayaa isa dhaqqabde tana ugaazota somaalee kanneen dhiheenyatti argamaniis dabalatee, Abbaa gadaa Wadaay Galmootiifiis erguu caalaa lolaaf murteeyfateeti qophii mataa isaa kan jalqabe. keeysumattuu Abbaan Gadaa Wadaay Galmoo gama malkaa hundaa ajaja dabarsuudhaan dhiirti umriin isaanii lolaaf hayyamtuuf hindi yeroo gabaabaa keeysatti Hara Yaabataa irratti akka walgayan taasise.
Akka ragaan barruu tan mataskaana kaatoolikaa isa Qbbanaawaa jiru maqaa dhahuudhaan galmeeffamte eertutti yeroo weerartootni Miniliik 2fa waraan madaafaas dabalatee takka dhooytuu kumaantamaan lakkaawamtu hidhatanii Calanqo irratti battala qabatanii turan tanatti goototiin Oromootaa kanneen Abbaa duulaa Baka Waareetiin hoogganamanii fii lakkoofsaan hammas hinhanqannees madaafa Amiir Abdulaahi shanan tokkoo fii qawwee 100 hincaalle malee mi’a biraa qabaachuu baatanille, dandayamu waliin injifachuu fii hanqattuus osoo wal irraa hindheeysine waliin wareegamuuf irbuu waliif seenaniiti MURTIGUUTO maqaa ju’u mogaafatan. Eeboo fii habalee isaaniitii wajjiin fageenya km 30 irratti Hara yaabataa madditti walgayaniiti qophii mataa isaanii ittifufan. Mataskaantittiin kaatoolikaa tan Qabbanaawaatiis muddaminsa kana laguudhaaf jecha manguddumma jalqabuun isii hin oolle. Manguddummaan tuniis kan fashalte gama Miniliikiin Raas Mokonin nagayaan yogabbaran malee ejjannoo jettu qabachuu caalaa gama Wadaay Galmootiiniis taatu keeysumattu Abbaan duulaa Bakar Waaree maqaan badduu mannaa mataan badduu wayya ejjannoo jettu waan qabatreef hoggaa tahu kana booda wanni dadaa hanqatteeti daranuu muddaminsi sirane.
Ejjannoon Bakar Waaree loltoota Murtiguutoo kanneen Hara Yaabataa irratti walgayanii argaman biratti fudhatama guddaa argachuu caalaa, mooraa nafxanyootaa tan calanqotti bu’uramte keeysattiis shoorarkaa gudduu uumuu hin oolle. Kanuma irraa ka’uudhaan Miniliikiis yo Xaayituun dhufte malee kophaa isaa lola seenuu hinbarbaadne ture. Akkuma beekkamutti niitiin isaa Xaayituun mana eeyduu isaa osoo hintahin mala dhooytuu isaa waan taateef gaafa dubbiin jabaatte isiidhaan malettii hinsossoohu. Xaayituuniis ayyaana dhaloota goftaa iyyasuus kiristoos eega dabarsite booda waraana hamma tokko dabaltee akka dhuftu mirkananeeysiteete hamuunaan eeguu jalqanab. Tanaa fii tana jiddutti haalli hin eeggamin tokko isaan mudate.
Guyyaan aduu ayyaana dhalootaati ture. Ayyaana gannaa kan kan br 1886. ALH tti taahsaas bultii 27 tahuu isaati. Torbaan waaxiqqoon dura irraa jalqabee qophii gochaa waan turaniif hujiin guyyaa kanaa nyaataa fii dhugaatii dhiheeysanii ittiin bashananaa ayyaana kana miidhasuudha ture. Haatahu malee waaree ykn orraa irratti foon dheedhiin waraanaaf waan hanqateef gantuu Murtiguuto keeysaa isaanitti dabalame, Ali Galmoo, ifdura buusaniiti bakka qubsuma nafxanyootaa irraa gama Murtiguutootti km 7 hincaallee fii Calanqoo Haraa ja’amtu dhaqanii sangoota oromootaa kan baqaaf achitti argamu a’auudhaaf sossoohan. Akka tasaatti eega Ali Galalmoon gane booda Loltootni Murtiguutootiis Yaabata irraa gama Laga Laaftoo ykn jecha achii asiitiin Calanqoo Lolaa, fuuldura sossoohuu daran, Bakar Waaree mataan isaatiis ilaaloodhaaf naannawa kanat waan argamuuf, Ali galmoon eegee kofa kaayee tinfa bahullee nafxanyoota kurna tokko akka bisingaatti morma shalabaniiti balachuu ayyaanaa san balaa dhatti jijjiiraniifi.
Hoggaa kan dhagayu Miniliik isaa duraanuu sheeyxaanaa Ibliis achi aanu san taheeti, afeerra dhaabee lola labse. Akkaatuma kanaan tooftaan lolaa duraanuu karoorfamtee waan jirtuuf goblaa bitaa kan mirgaa tii fii fuulleedhaan fuuldura sossoohaniiti martii qil godhaanii dhukaasa banan. Dhukaasni kun isaanii ifirraa quba hinqabne waan taheef Murtiguutoof dhukaasa lafaa osoo hintahin bakakkaa samii irraa gadi roobdu fakkaata ture. Nama qofa osoo hintahin faradoon lolaatiis irra guddaan isaanii waan dhumaniif Murtiguiuto waan isaan mudateehuu hubachuuf yeroo hin arganne turan. Abbaa Gadaa Wadaay Galmoo Kormoosootiis dabalatee hoogganootiin ol’aanoon wayyabni isaanii guyyuma kana kufan. Akkasumaa wajjiin loltootni Murtiguutootiis madoo irraan gama reefkaa tarkaanfachaa tii fii gama madaafaa furga’uu dhaan nafxanyoota hedduu galaafachuu caalaa gama fuullee Qubbii Roobaa Qunbii ykn Qullubbii tiin hulee takka banachuu dandayaniiti turan. Dhiha irratti jiirkaan roobaa guddaan tokkoos waan gargaareef loltootni hammi tokko martii keeysaa bahuuf carraa argachuu hin oolle. Akkaataa sakattaa borumtii gantoota akka Ali Galmoo fii Kabiir Aadam Qusaa faan Laga Laaftoo irratti gaggeeyfamteettiin Amiir Abdullaahii fii Isaaqoo argoobbaafaa warra Yaabata ture kanneen akka dhukaasni banametti Aammadee Waleenbootii wajjiin baafate malee, Abbaa Barcumaa Roobaa Gaamootiis dabalatee goototiin beekkamoon akka Mareeny, Orfoo fii kkf hundi warra reefki isaanii lakkaawame keeysaahi. Abbaan Gadaa wadaay Galmoo Kormoosoo akka jabaa madaahullee lubbuudhaan qabameeti ture. Wayta Kabiir Aadam dhaqee isaa bishaan laga laaftoo maddiidhaa sakaraatu itti dhaadachaa dhumtaniimii kunoo ju’uun Wadaay Galmoo shahdaa qabachuu dhiisee BAGA DHUMNE osoo ju’uuti lubbuun keeysaa baate. Bishaan suniis hamma ammaatti BAGA ja’ameeti beekkama. Hulee takkitti banamteen Bakar Waareetii wajjiin kan bahe yojiraate Qondaala qondaalannii ykn Itti aanaa Abbaa Bokkuu Ibroo Shaxaa tii fii lafoo hamma tokko qofa turan.
Borumtii irraa jalqabee Ibroo Shaxaa addeela hundaan miila qa’aa gad dhiisee dirmachuu garayyu irraa gama Laga Laaftoo dhuftu waraanatti akka dabalaman taasisuu irratti hoggaa bobbahu Bakar Waareetiis loltoota isa dhaqqaban Duusee irraa hamma Qullubbiitti dhawaataan ramadeeti tooftaan lolchiisuu ittifufe. Akka dabtaraan nafxanyootaa barreeysanitti lola daqiiqaa 10 ykn kan akka barreeysitootni gariin ragaa malee barreeysanitti lola cinaa guiyyaa osoo hintahin lolli kun ALH Afraasa bultii 27 guyyaa gannaa Laga laaftoo irratti jalqabameet ji’a itti aanu Amajjii bultii 19 guyyaa Gabreelii Qullubbii irratti xumurame. Ibroo Shaxaatii fii lafoon hammi hafaniis kan dhuman lola qullubbi kana irratti ture. Lola hadhaawaa qawwee fii eeboo jiddutti aduu diiddamiif gaggeeyfame kanaaniis gama oromootaa irra yoxiqqaate 25,000 yo guddate 35,000 murruq tahuun isaani gaddaan seeneyfama. Laga Laaftoo jechuun haftee Calanqoo lolaa ykn Calii Calanqoo moggaafamuuniis kanumaafi. Okkoynaan ona meettaa tan,
Girgirii Calanqoo tan bultii diiddamii,
Qawween dim dim jettii madaafni dirgimii,
Keenyumaatu nufixee qarxam taane damii,
Tokko garaad alii kuun Kabiir aadamii.Jettuus afseenaan kun kan dhugaa guddaa ifkeeysaa qabu akka tahe raggaasa.
Bakar Waaree ammoo guyyaa kanaas hinkufne. Beekee osoo hintahin isaa fii fardi isaatiis ciinccaa baarudaatii fii shurufkaa reefka bubbuleetiin machaawanii waan turaniifi fardi ajajamuu dhiiseeti karaa irraa dhufe qaceeleeni. Fuullee gama dabbaaliin bakka ammallee IYYA ja’amtee beekkamtu hogga gayu dubartootaa fii joolleen lola kana as caqasaa turan itti iyyaniiti farda dhaabsisanii simatan. Jiraa isaanii lubbuu dhaan arkuu isaaniitiif gammadanillee miila isaa arginaan rifataniiti eeysatti muramte ja’aniini. Inni ifiifuu amma hoggaa isaan gaafatan arguu isaa waan taheef ajaaiba itti taateete ACHIBUUTE je’eeni ja’ama. ACHIBUUTEE MIILA BAKAR jechuuniis kan dhufte sababuma kanaan akka ture niseeneyfama.
Gootni goototaa, Bakar Waaree wal’aansa aadaatiif gama Fadis geeyfamuus, eega Amiir Abdullaahiis dabalatee Isaaqoo Argoobbaa tii fii Aammadee Waleenboofaan harka kennatanii maaraman boodaa tahuu isaatii, abdii osoo hinkutatin, dirmachuu faffacaatee jirtu sassaabbatee akkanumaa wajjiin nafxanyoota Adaree Biyyoo qubatee jiru iratti lola biraa banuudhaaf osoo qophii lamadaa irratti argamuuti ture ji’oota shanan tokko booda duula nafxanyootaa kan odeeyfannoo argatee itti bobbaheen hordoftoota isaa 3000 hinhanqannee wajjiin kan galaafatame. Bakki suniis achii as Miidhagaa Lolaa ja’amteeti beekkamti. Calii lamadaa tii fii tan maayyii tahuu isiiti.
Zabana boodaa kana maqaan Miidhagaa Lolaa ju’u sun jijjiiramee Miidhagaa Tolaa akka taheen dhagayaa jira. Tola jibbee osoo hintahin godaannisa seenaa keenyaa waan taheef jijjiiramuu hinqabu je’eetiin amana. Akka ilaalcha kiyyaatti maqaa jijjiiruu osoo hintahin akkuma Callii Calanqoottii siidaan dhaabbachuuf qaba. Yo hubannoo kana dhabuu irraa kan mudate tahees dafee akka sirraahuu fii bu’urri siidaa akka lafa kaayyamuufiin miilanaan dhaammachuu barbaada.
Maayyii irrattiis walaloo shaggooyyee ykn Ammalelee dur keeysaa walitti funaanaman fii kitaaba kiyya kan DUBBII MIILA BAKAR ja’amu keeysatti kuusaman keeysaa tan itti aantu tana dabaluudhaaniin barruu tiyya goolaba.
Halasnaa Bordoddee haloo Aanolee dhaa,
Simaabaluu Ciroo tan Mudhii ulee dhaa,
Yaa Miidhagaa lolaa Calanqoo calii dhaaa,
Waa dheengaddaa mitii ar’aa mii kalee dhaa,
Kaleen ar’aa mitii nattuu ammallee dhaa.Siidaa yaadannoo Murtiguutoo sababa godhachuu dhaan,Bitootessa 1, br 2015, Jaafar Alii, Norway irraa


text:
Ebla 28,2014 Madda Walaabuu
FDG yuuniversitiilee oromiyaa keessatti finiinaa akka jiru beekamaadha.Har’a Ebla 28 yuuniversitii Mattuu f Bulee Horaa keessatti FDG barattoota sabboontota oromootiin qabsiifame jabaatee oolee jira,mootummaan wayyaanee abdii kutannaa isa dhumaa keessa jira,halkanii guyyaa boqonna dhabuudhaan waraana isaa bakka adda addaatti tamsaasuudhaan kan beekame yoo tahu itti fufuudhaan guyyaama har’a Ebla 28 barattootni sabboototni oromoo yuuniversitii Madda Walaabuu irraa tokkummadhan FDG qabsiisanii oolanii jiru.Goototni barattoonni Oromoo yuunivarsiiti madda walaabuu hiriira nagaa guddaa mooraa yuunivarsiiti madda walaabuu keessatti walitti qabamuun gaaffiin barattootni keenyaa Yuunibarsiitii Jimma, Harammayyaa, Amboo, fi Wallaggaa kaasan gaaffii keenyaa waliigalaa waan ta’eef deebii argachuu qaba jechuun iyyaannoo isaanii bulchiinsa Yuunibarsiitii Madda walaabuutti galchachuun, hiriira guddaa kan barattoota dargaggoota Oromoo 5000 ol kan irratti hirmaachiisee akka ture barattoonni yuunivarsiiti Madda walaabuu ibsaniiru. hiirira isaaniis milkiin akka xumuuran dubataniiru.gaaffiin isaan qabatanii ka’an gaaffii mirgaa yuuniversitiilee biroo adda kan hin taane:-
1.Oromiyaan kan oromooti habashaan nun bittu,
2.Finfinnee fi naannowaan finfinnee kan oromooti,kanaaf kan murteeffatu kan uummata jiraattota oromooti,finfinneen mataan isheenuu bulchiinsa oromiyaa jala galuu qabdi,naannoon Finfinnee federaala jala galuun gonkumaa hin tahu,
3.Siidaan bineensicha minilik magaalaa Finfinnee keessaa buqqa’ee siidaan gootota oromoo nuuf haa ijaaramu,
4.Afaan oromoo afaan federaalaa tahuu qaba,
5.Keeyyanni 39 hojii irra ooluu qaba, fi dhaadannoo wal irraa hin cinne dhageessisuudhaan uummata kakaasanii mootummaa wayyaanees rifaasisani jiru,
Itti fufa FDG mooraa yuuniversiti hundaattiyyuu,ka’a sabni oromoo jedhuun dhaamsa isaanii dabarsaa jiru.