text:
Walitti bu’iinsaa dhaabuu fi beela sudaan Kibbaa itti dabalaa ittisuun kan wal qabate. Garuu haalli mul’atu daran wal xaxaa ta’ee jira.
Haala jeeqaamaa hedduu kan waggoota lama duraa ennaa mootummaa tokkoo fi garee mormituu hidhate tokko qabnu caalu argaa jirra.
Casie Copeland xiinxaltuu gameetti kan garee walitti bu’iinsa biyyootaa qoratu kan International Crisis Group jedhamuu yoo ta’an yeroo ammaa gaerelee hidhatan hedduutu jira jedhu.
Heduun isaanii mootummaa waliin lola shiftummaa eggalanii jiru. Kaan immoo mala ittiin mootummaatti ittiin duulan hin qaban. Kan isaan gochuu danda’an kan akka daandii irratti konkolaattota mootummaa dahatanii haleeluu fi kan akkasii ti. Ennaa kana egaa daandii irratti haleellaa dhaqqabsiisuun immoo booda irra ripxe loltummaa akka hammatu gochuu dhaan seera dhabulummaa fida. Sun immoo dhabamuu nageenyaaf sababaa ta’a.
Wal dha’uun jiru gama mormitootaa qofaan miti. Gama milishoota michoota mootummaa ta’anis akkasuma. Kanneen ijaan argan akka jedhanitti haleellaan dhiyeenya Wau fi Equatoria keessatti siivilota irratti raawwatame kanneen unifom waraana mootummaa uffataniini.
Yeroo tokko tokko kanneen haleellaa raawwatan loltoota, milishoota ykn ripxe loltoota ta’uu isaa adda baasuun hin danda’amu.
Ken Issacs itti aanaa presidentii fi sagantaalee hariiroo mootummaa dhaaba gargaarsaa tokkummaa mootummootaa ti. Hojjettoonni waajjira isaanii Mayendit kan kutaa Unity bakka tokkummaan mootummootaa beelli keessa jiraachuu labse keessatti yeroo gabaabaaf iggitamanii turan.
Baatilee hedduu dura namoonni hangi tokko Mayendit walakkeessa naannoo beelaan dha’ame keessatti ukkaamsamanii butamanii turan.
Namoonni iggitanis gareelee hidhatan keessaa tokko. Qofaa isaanii socho’u. seerri hin jiru. waanuma gaarii itti fakkaate raawwatu jedhan.
Gabaasa guutuu kana cuqaasuun dhaggeeffadhaa


c: text/html

text:
Badhaasa 'Komlaa Dumoor' 2020: Gaazexeessitoota collee Afriikaa kan baasu
BBC'n badhaasa Komlaa Dumoor kan bara kanaaf gaazexeessitoota dorgomsiisuu eegale.
Badhaasi maqaa gaazexeessaa BBC duraanii lammii Gaanaa kan amma lubbuun hin jirre Komlaa Dumoor'n mogga'e kun waggaa ja'a dura eegale.
Badhaasi kun gaazexeessitoota collee Afriikaa ittiin jajjabeessuu fi dandeettiinsaanii daran akka cimsatan deggeruuf kan kaayyeffateedha.
Dorgommii dandeettii gaazexeessitoota Afriikaaf beekamtii kennu kanarratti gaazexeessitoonni ardichaa hundi akka hirmaatan affeeramaniiru.
Gaazexeessaan dorgommii kana injifate ji'oota sadiif waajjira muummee BBC magaalaa Landan jiru keessa turuun dandeettii gabbifata, muuxannoos qooddata.
Yeroon dorgommii kan xumuramu Bitootessa 16.
Gaazexeessaan lammii Gaanaa BBC keessatti dandeettii fi kabaja guddaa qabu Kumlaa Dumoor bara 2014 umurii waggaa 41tti du'aan addunyaa kanarraa boqote.
BBCn kabaja gaazexeessaa kanaaf jecha maqaasaatiin badhaasi gaazexeessitoota collee Afriikaaf akka kennamu murteessee waggaa ja'a dura badhaasa Kumlaa Dumoor eegale.
Badhaasi Komlaa Dumoor kan bara kanaa Afriikaa Kibbaatti gaggeeffama.
Dorgommii kanarratti gaazexeessitoota dandeettii addaa qaban kanneen gabaasa dhiibbaa uumu dhimma Afriikaarratti hojjetantu hojiisaanii dhiyeessu.
Gaazexeessitoonni dandeettii cimaa qabaachuudhaan dorgommicha mo'atan dandeettiisaanii daranuu fooyyeffatanii urjii akka ta'aniif ni jajjabeeffamu.
Namni dorgommii kana mo'ate Ji'oota sadiif waajjira BBC magaalaa Landan turuun alattis, yeroo turtii isaa kana keessatti biyyoota Afriikaarra naanna'uun waa'ee Afriikaa ni gabaasa.
Oduu fi sagantaa waa'ee Ardii Afriikaarratti hojjetes addunyaaf ni qooda.
Kanaan dura kanneen injifatan:
- Bara 2015: Nancy Kacungira Yugaandaa irraa
- Bara 2016: Didi Akinyelure Naayijeeriyaa irraa
- Bara 2017: Amina Yuguda Naayijeeriyaa irraa
- Bara 2018: Waihiga Mwaura Keeniyaa irraa
- Bara 2019: Solomon Serwanjja Yugaandaa irraa
Bara darbe badhaasa Kumlaa Dumoor kan mo'ate, Solomon Serwanjja, Keeniyaa magaalaa Naayiroobii keessatti hojii jiraattonni qilleensa naannoo qulqulleessuuf hojjetan irratti gabaasa hojjeteera.
''Badhaasa kana mo'achuuf anaaf waan guddaadha, akka ogummaa koottis, akka kabaja dhuunfaattis,'' jedhe.
''Kanneen badhaasa Kumlaa mo'atan keessaa tokko ta'uun, waa'ee Afriikaa addunyaatti himuun ittiin beekamuun, kun kabaja guddaadha.''
Serwanjjan sirna badhaasaa bara kanaarratti argamuuun sagantaa raadiyoo 'Focus on Africa' irratti egereen anniisaa biyyoota Afriikaa maal ta'a? qilleensa naannoo osoo hin faalin diinagdee guddisuu danda'aa? mata duree jedhurratti ni mariisisa.
Daarektarri 'BBC World Service Group' Jamie Angus, "Garee gaazexeessitoota badhaasa Kumlaa Dumoor keessa seena hundasaaniitiin nan boona" jedhe.
"Hundi isaaniiyyuu waa'ee Afriikaa wayita gabaasan qabiiyyeen isaan hordofan kan Kumlaa Dumoor fakkeenya godhate waan ta'eef. Hojii isaanii keessatti duudhaa Kumlaa Dumoor kanneen hordofaniidha.''
"Waggaa waggaadhaan mo'attoota haaraa simachuuf baay'een gammada. Waan isaan Afriikaarraa fidan dhagahuun barbaada."
"Waan BBC bira jirus qooduufii barbaanna.Keessattuu qajeeltoowwan akka amanamummaa fi al-loogummaarratti waan isaan bira jiruufi kan BBCn walfakkaatu irratti muuxannoo wal jijjiirra. Qajeeltoowwan kunneen dimokiraasii addunyaatiifuu akkaan barbaachisoodha.'' jedhan.
Hidhaa armaan gadii irratti cuqaasaa:
- Dorgomuu akka dandeessan baruuf, akkasumas dorgomuuf as cuqaasaa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
3 YOOHANEE
Yoohaneefa inaaqianna akara rumannimaqoo ufafa.
1
1 Oo Kaiusafa anindiri Yisuna anoona ufa qimarianaki marunnanara qinee faiqí firaasa aniara qimuqusimarifaqa maa akarana ani amaqaidaqa.
2 Qini qifaaqasaa qiqoondi. Ani maraquna amiqiranaki doo maridanoo, ani afaaqa faqa aurirana dinee sia marianifeera aneenna aiqama ainaina faqa mina amana kai amiqiranaki marianifeera Anutunara innaaru qidaqa. 3 Oo Kaiusafa ani akaqaafasaa mai anireeqa aniara Yisuna anoona ufamau maqee maqee fimarianaqa qimaqimiafaqa mina iriseeqa asasidaqa. Kuqaa anoona maree mariannanara ani oosana koorooifaqa qinee qafeeqa. 4 Qini faiqi namukammafi mariasa kuqaa anoona aatata fimarianara minara kai irisee firaa asasirana qimidaqa. Sia moo ainaina mi asasirana amana kai maridanoo.
Yoohaneefa Kaiusana oosanara amooqu ufafa.
5 Oo Kaiusafa qini qiqoondi, Yisuna ufa maqusa maqusa qimannimiqanuasa ani maqusai oonuraafana oosana oosana dadaaqirana amiqimasaida nimimariananoo. Anee sia moo maqannaa fee qimasee minnisaanafa mariananoo. 6 Anee dadaaqimarianausa misa ani aufakiana qimaqimiafaqa iridaqa. Misa aniara maasa maaqooqaraasa amaana maaqaki keeqee mariasa nifusaa anee misara amuqusi mariannanara kooroo ida qiafaqa iridaqa. Anutufa afaarimarifa maridanoo anee faqa mina aanna reenana mi fasiqausa dadaaqinana anee Anutuna ainainira faiqi amana kai maria. 7 Yisuna ufa qimannimiqanuasa innee sia misa niqafoosa moo maqannaasa mariafanoo sia aamina maqannaa maqusa maqusa fidaqa misa munnimmaina marasaida naqa fimariqau. Yisuna auqusaa mina ufa kai maree fimariqau, misa maasa Yisuna ufa irimariasa faiqara maaqaina kai maraseeqa Anutuna ainainirausaika mafiqa nidaqa misaikana maraidaqa. 8 Maasa Yisuna ufa irimarunausa misa kadaapiriranara iriseeqa misa miqimasee anoona ufa saikimariasa moodaanaki dadaaqiqa maasa saika faqee qimasee maraaqeera ani qimamidaqa.
Yoohaneefa Diootareefeesana mandoosanara qimaqoo ufafa.
9-10 Qinee qusa akara riqa inni miqooqaraasa amaana maqaki keeqee mariasa nimiaqeera. Nimaqaunanoo Diootareefeesafa narí kai naríara uriqararausee qimarifa qini akarakinaa ufa sia irimarifa, kasooqaqee inniki qinee oonureeqa mina oosana inniki marina unna ufa mandufa maasara qimarina unnufa oosana oosana qimarina kooroo ianaura. Mifa sia minara kai idanoo Yisuna ufa qimannimiqanuasa miqoo oonuraafanoo sia misa dadaaqidanoo misa ititannimaqaidanoo. Miqooqaraasa amaana maqaki keeqee mariasa quandaki misa dadaaqiraree qiafanoo misara faqa quqasee doo fuaqee qidanoo.
11 Oo Kaiusa qini qifaaqasaa qiqoondi, anee manda ainaina qafamasee sia mina ammeemmeeria amiqira oosana qafamaseenana mina ammeemmeerina mina aanna rainanoo amana mariannoo. Andeeqara oosana maree mariasa misa Anutunaindi maridaqa. Mandainaina maree mariasa misa sia Anutunara irimariasa maridaqa.
12 Inniki faiqí moo marifa mina auqu Deemeetariusafa minara aiqamausa kuqaa andeeqara fasiqa fee qidaqa. Anoona ufa faqa mi fasiqanara andeeqara fasiqa fee qidanoo. Maasa kuqaa anoona ufa kai qimaruna innee irimariasa mariafanoo sia mi fasiqanara unna qidaqa. Maasa minara amiqira fasiqa fee qidaqa.
Akara atinni mafi taikarufa.
13 Qinee moomoo ufa ani qimamiani qimaseeqa sia amana papiqasaa akara riqa. 14 Kaqikaaqoo anee ianannai qinee firaree qidaqa. Oonureeqa amiqimmandee narí qimami narí qimami qianauranoo.
15 Yisuna asooarafa anifaqa mariani. Ani aqoondiuqa maaqoo qaraasa aiqamausa ani amandaidaqa. Maasa qiqoondiuqa miqoo mariasa nuqu ramasee qimannimia. Maasa misa nimandaidaqa.


text:
Amala Gaarii-kutaa2ffaa
Torbaan darbee waa’ee amala gaarii fi ramaddii isaa kaasne turre. Yaadachisaf amala gaarii jechuun keessi fi hojiin namaa toluu fi bareedudha. Namni hanga fedhe fuulli isaa yoo fokkate, keessi fi hojiin isaa yoo bareede, Rabbii fi namoota biratti fudhatama kan argatu nama kana. Kanaafi Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ أَكْمَلُ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا ”
“Mu’iminoonni (warroonni amananii) imaanan guutuu ta’an warroota amalli isaanii hundarra gaarii ta’eedha.” Sunan Abi Dawud 4682
Kanaafu amala keenya bareechisuuf tattaafachuu qabna. Tolee, amalli uumaman kan dhufu moo adeemsa keessa kan argamuudhaa?
Amalli gaariin gariin uumaman kan namaaf kennamuudha. Gariin immoo adeemsa keessa tattaaffi fi carraaqqi namtichaatin kan argamuudha. Kana jechuun namoonni gariin uumaman amalli isaa gaarii fi bareedadha. Namoonni gariin immoo adeemsa jireenyaa keessa karaa adda addaatin amala gaarii argatan. Garuu kamtu irra gaariidha? Shakkii hin qabu,amalli uumaman argatan irra gaariidha. Sababni isaas, amalli uumaman argatan itti fayyadamuuf baay’ee salphaadha.[1] Kan carraaqqin argamu immoo humnaa fi qabsoo guddaa barbaada. Fakkeenyaf, nama uumamaan dafee hin dallanne (hin aarre) fi nama dallansuu ofii too’achuuf carraaqu osoo wal bira qabne, namni uumamaan dafee hin dallanne irra gaariidha. sababni isaas, dallansuu ofii salphatta waan too’atuf wantoota baay’ee hin balleessu.
Harkaana (Rogoota) Amala Gaarii
Akkuma xaaran manaa utubaalee ykn rogoota irratti ijaarramu qabu amalli gaariinis utubaalee ykn rogoota irratti ijaarramu qaba. Imaam ibn al-Qayyiim (Rabbiin rahmata isaaf haa godhu) amalli gaariin rogoota ykn utubaalee afur irra kan dhaabbateedha jedha. Isaaniis;
1.Sabrii (obsa)- obsii danda’uu, dallansuu liqimsii, miidhaa namoota irraa qabuu, ariifachu dhiisu, suuta jechuu fi akka namaaf mararfatan nama taasisa.
2.Al-iffah (qulqullummaa ofii eegu, wanta badaa irraa of qabuu)- al-iffahn salphinna, jechoota fi hojii fokkuu irraa akka fagaatan nama taasisa. Akkasumas, hayaa (saalfannaa) akka qabaatan nama taasisa. Ammas al-iffahn (of qabuun) wantoota jibbamoo, doy’ummaa, kijiba, nama hamachuu fi jette jettee irraa nama dhoowwa.
Kanaafu, al-iffah (qulqullummaa ofii eegu) yommuu jennu qaama saalaa haraama irraa eegu qofa osoo hin ta’in arrabaa fi qaamole biroos wantoota fokkuu fi jibbamoo irraa eegu kan hammateedha. Namni qaama hormaata haraamaa irraa eegu, arraba fi qaamole biroo nama miidhu fi jechoota badaa irraa tiiksu, iffaah (qulqullummaa) qabaa jechudha.
3.Gootummaa– gootumman jabeenya nafsee, amala gaarii ol’aana akka filatan, wantoota gaggaarii akka kennaan ykn arjoomanii fi tola oolan nama taasisa. Gootummaan yommuu dallanan nafsee akka loggaman (too’atan) nama taasisa. Akkuma Ergamaan Rabbii (SAW) jedhan:
“Namni cimaan(kan humna qabuu) nama wal’aanson cimaa ta’ee osoo hin ta’iin,namni cimaan nama yommuu dallanu nafsee ofii too’atudha.” Sahih Muslim 2609
Yeroo dallanan nafsee ofii too’achuun haqiiqa (dhugaa) gootummaati.
4.Al-Adl (haqummaa)- haqummaan amala gaarii keessatti madaallamaa akka ta’an nama taasisa. Karaa lamaan walakka akka deeman nama gargaara. Kana jechuun takkaa daangaa akka hin dabarre takkaa immoo akka hin hanqanne nama taasisa. Fakkeenyaf, arjoominni amala gaarii doy’ummaa fi qisaasessu jidduu jiruudha. Ammas, gootummaan amala gaarii dabeessaa fi ariifataa jidduu jiruudha.
Wantoonni armaan olii arfan amalli gaariin kan irraa burquudha. [2]
Tolee, wantoonni amalli gaariin irraa burqu ilaalle jirra. Wantoonni amalli badaan irraa burqu maaliidhaa?
Rogoota Amala Badaa
Ammas “Rogoonni amaloota badaa afur” nun jedha imaam ibn Al-Qayyim. Isaaniis:
1.Wallaalummaa- wallaalummaan wanta gaarii suuraa fokkuutin, wanta fokkuu suuraa bareedatin namatti mul’isa. Guutuu akka hir’uu ta’etti, hir’uu guutu akka ta’etti akka ilaalan nama taasisa. Dhugumatti namni wallaalan waan gaarii fokkuu akka ta’etti ilaalun fudhachuu dhiisa; waan fokkuu gaarii akka ta’etti ilaalun hojjata.
2.Zulmii (cunqursaa)- zulmiin wanta tokko bakka isaa hin mallee akka kaa’an nama taasisa. Bakka gammaduu qabutti ni dallana; bakka dallanuu qabutti ni gammada. Bakka suuta jechuu qabutti ni arifaata. Bakka arjoomu qabutti ni doy’ooma; bakka doy’oomu qabutti ni arjooma. Fakkeenyaf, karaa Rabbii irratti baasuu ni doy’ooma, garuu hojii fokkuu hojjachuu fi wantoota faaydi hin qabne bituu irratti ni arjooma. Kuni amala badaa mitiree?
Kanaafu, zulmii jechuun wanta tokko bakka isaa hin mallee kaa’udha.
3.Al-Shahwah (fedhii)- fedhiin cimaan itti futuutti, haafayutti, doy’oomutti, iffah akka hin qabaanne, dharra’utti, of gadi xiqqeessutti nama kakaasa. Namni wanta tokko garmalee yommuu fedhu jaamaa ta’a. Sababa kanaan amala badaa horata. Fakkeenyaf, fedhiin saalaa fiixe yommuu tuqu, hanga wanta barbaadu san argatu amala badaa hunda argisiisa.
4.Dallansuu– dallansuun akka oftuulan, garmalee akka jibban, waanyan, diina namatti ta’an, akka namoota salphisan nama taasisa.
Amalli gaariin hundii amaloota babbaado lamaan kan marfameedha. Amalli gaariin amaloota badaa lamaan walakkaatti argama. Yommuu nafseen jiddu-galeessa (walakkaa) irraa dabdu, amaloota babbadoo lamaan keessaa tokkotti gorti. Fakkeenyaf,
Amala gaarii “Tawaadu’a (of-gadi qabuu)” irraa yoo dabde, takkaa oftuulutti gorti, takkaa immoo salphinnatti gorti.
Amala “Hayaa (saalfannaa)” irraa yoo dabde, takkaa naamusa dhabuutti dabdi takkaa immoo dadhabbinna fi of dhoksuutti gorti. Kana jechuun namni saalfachuu yoo dhiise naamusa dhabuun wanta badaa adda addaa hojjata, namoota fuunduratti hojii badaa hojjachu hin saalfatu. Ammas, garmalee yoo saalfate, gadi aantummaa fi salphinni itti dhagahama.
Ammas, “Obsa faarfamaa” irraa yoo dabe takkaa dafanii gadduu, qalbiin cabuu, aarutti daba takkaa immoo qalbiin goguu, uumamni isaa dhagaa ta’uutti daba.
Yommuu amala “Suuta jechuu fi mararfannaa” irraa dabu takkaa garmalee ariifachuutti, muddamuutti daba, takkaa immoo qisaasessutti maqa. Namni suuta jechuu yoo dhiise garmalee ariifachun waa baay’ee balleessa. Ammas garmalee yoo suuta jedhe, wantoota baay’ee dhaba.
Ammas namni amala “Jabeenyaa” irraa yoo jallate, takkaa oftuulutti, takkaa immoo salphinnatti daba. Jabeenyi jiddu-galeessa oftuulu fi salphinna jidduutti argamuudha.
Amala “Wanta qabanitti gammaduu” irraa yoo dabe, takkaa haafayutti takkaa immoo tuffii fi gatuutti gora. Namni wanta qabuutti gammaduu yoo dhiise, garmalee haafaya. Ammas garmalee wanta xiqqootti kan gammadu yoo ta’ee, wanta gaarii ta’e ni tuffata, ni gata. Fakkeenyaf, beekumsa xiqqootti kan gammadu yoo ta’ee fi beekumsa dabalataa barbaadu yoo dhiise, wanti baay’een isa jala darba.
Amala “Rahmataa” irraa yoo dabe, takkaa qalbiin goguutti takkaa immoo qalbii dadhabuu fi dabeessa ta’uutti gora. Fakkeenyaf, hoolaa gorra’u, nama badii hojjate adabuu, mucaa adaba qabsiisu fi kkf irraa ni dheessa. Rahmatatu akkana na godhe jedha.
Ammas, “fuulan ifa (bashaasha) ta’u” irraa yoo dabe, takkaa fuula guuru fi fuula namarraa garagalchuutti daba; takkaa immoo namuma arge waliin seeqachutti gora. Yommuu inni fuula guuru namoonni irraa dheessu. Ammas namuma argetti yommuu seeqatu kabajni isaa gadi bu’a.
Kanaafu, amalli gaariin jiddu-galeessa amaloota babbadoo lamaan jiddutti argamuudha.
Amala gaarii akkamitti argachuun danda’amaa?
Namni akkuma amala gaarii uumaman argatu, amala gaarii carraaqqi fi tattaaffin argachuu ni danda’a. Amala gaarii carraaqqin argachuuf wantoota armaan gadii haa hojjatu:
1.Kitaaba Rabbii fi sunnaah Rasuulaa (SAW) haa ilaalu– Aayata Qur’aana fi hadiisa amala gaaritti nama kakaasan qo’achuu fi dhageefachuun amala gaariin of faayu danda’a. Mu’iminni yommuu amala gaarii Qur’aana fi hadiisa keessatti argu amala saniin of faaya.
2.Nama amala gaariin beekkameen hiriyyoomu– Ergamaan Rabbii (SAW) jecha kanatti akkana jechuun akeeku:
“Fakkeenyi hiriyyaa gaarii fi hiriyyaa badaa akka nama miskii baadhatuu fi buufaa cimdii afuufuti. Namni miskii baadhatu takkaa akka kennaatti shittoo siif kenna takkaa isarraa bitta takkaa immoo foolii gaarii isarraa argatta. Garuu namni buufaa cimdii afuufu yookaa uffata kee guba yookiin immoo fooli badaa isarraa argatta.”Sahih al-Bukhari 5534
Miskii jechuun wanta shittoon irraa hojjatamuudha. Buufaan immoo sibila tumtuun ibidda ittiin afuufuf meeshaa itti fayyadamtudha.
Hiriyyaan gaariin akka miskiiti. Wanta gaarii fi amala gaarii siif qooda,beekumsa irraa argatta,karaa badaa irraa karaa qajeelatti si qajeelcha. Hiriyyaan badaan immoo akka buufaati. Isarraa wanta badaa malee wanta biraa hin argattu. Amala kee balleessa. Gaarummaa fi beekumsarraa si fageessa. Jireenya kee guba.
3.Adabbii amala badaa irraa argamu itti yaadu– namni amala badaa qabu, namoonni ni jibbuu, irraa dheessu, maatiin isaa ni diigama. Akkasumas, namni adabbii addunyaa fi aakhiratti isa qunnamu yaadachun amala badaa irraa fagaachu danda’a.
4.Namni amala Ergamaa Rabbii (SAW) beekun isatti hidhachuuf yoo tattaafate, amala gaarii ni horata.
5.Ammas hojiiwwan amala gaaritiin wal qabatan hojjachuuf irratti of dirqisiisu qaba. fakkeenyaf, namni doy’i nama arjaa ta’uu yoo barbaade, xiqqoma xiqqoon namootaf qabeenya kennuuf itti of dirqisiisa. Yoo haala Kanaan itti fufe suutama suutan nama arjaa ta’a. Hojii biroos akkanumatti hojjata.
6.Dhumarratti namni amala gaarii galmaan gahuuf gara Rabbii deebi’uun isa kadhachuu qaba. akkana jedhee Rabbiin kadhachuu danda’a:
“Yaa Rabbii gara amala gaarii na qajeelchi, amala badaa narraa deebisi.”
Like: https://www.facebook.com/jireenyabadhaatu/
Gaafii:
1.Maddoonni ykn rogoonni amala gaarii fi badaa maal fa’a?
2.Karaaleen amala gaarii itti argatan maal fa’a? Tarreessi
3.Zulmii jechuun maal jechuudhaa?
Kitaabban wabii:
[1] Makaarimal aklaaq-fuula 8-10,42-44 Muhammad Saalih Useymiin
[2] Madaarija saalikiin-fuula 596-597


text:
Adoolfi Hitler
Seenaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Miniik Adoolf Hitler Afrikaati
Adoolfi Hitler gochaa duguuggas sanyii Israa'eloota irratti raawwateef siidan dhaabbatee Hitler yakkamaa tahuu dhaloonni ittiin yaadachaa jira. Jarmanoonni Hitler akka gootatti faarsaa hin jiran. Gochaa duguuggaa sanyii dhala namaa irratti raawwate jechuun seenaa barreessan. Minilik gochaa duguuggaa sanyii Oromoo irratti raawwate siidan isaa akka gootatti dhaabbatee ittiin faarfama. Gochaan duguuggaa sanyii inni Oromoo irratti raawwate akka waan gootummaadhan biyya tana ijaaretti faarfama. Yakki Minilik yakka suukaneessaa haawwan Oromoo irraa # Aanoletti harma irraa cireedha. Yakkamaa akkanaa nama seenaa hojjate jedhanii faarsun Oromoo awwaaluudha. Itoophiyaa ijaarudhaaf Oromoon duguugamuu mannaa maali Itoophiyaan yoo ijaaramuu baattee ilmaan Oromoo nagaan jiraatan? Kuni diinummaa hammaataadha. Hardhallee bineensi kuni sababa Oromoo duguugef ilmaan isaa kan sirna sana deebisuuf hawwaniin nurratti faarfamaa jira. Kuni yakka lammaffaa Oromoo irratti raawwatamaa jiruudha. Minilik siidan isaa haa ka'uu jedhee Oromoon kan falmaa tureef siidan isaa akka gootummaatti ittiin yaadachuuf dhaabbate malee yakka hojjachuu isaa dhaloonni akka irraa baratuuf miti. Kuni osoo hin sirranne Naafxanyoonni inumaa yeroo ammaa ifaan ifatti gadi bahanii nuti naafxanyaadha jedhanii Minilik nutti faarsaa Oromoo inni duguuge xinneessaa jiru.


text:
CECAFA, (Council for East and Central Africa Football Association) maqaa dorgommi kubbaa miilaa Afrikaa gama Bahaatii fi gama Jidduu waliin taphatan.
Dorgommii tana Sadaasaa 21,2015 Finfinneetti jalqabanii Awaasaa Fi Baahir Daar irra maranii taphatan.Haga ammaatti goolii 12 gale. Taanzaaniyaan Somalaee 4-0 mootee haga ammaatti goolii 12 gale.Biyya 12 garee sadii A, B, fi C jalatti wal dorogmuutit jira.
Garee A:Itoophiyaa,Somaaliyaa,RiwaandaaTaanzaaniyaa,
Garee B:Keenyaa,Ugaandaa,Burundii,Zaanzibaar,
Garee C:Suudani Kibbaa,Suudan,Jibuutii,Maalaawwii
Dorgommii Sadaasaa 21 jalqaban tana Keneyan Ugaandaa 2-0,Suudan Kibbaa Jibuutii 2-0,Taanzaaniyaan Somaaliyaa 4-0, Burundiin Zanzibaar 1-0 Riwaandaan Itoophiyaa 1-0 moote.
Bori Maalaawii fi Suudantti Finfinneetti tapahtaa Itoophiyaa fi Somaaleen ammoo ammoo Roobii Awaasatti tapahtan.
ETHIOPIAN GREAT RUN
Sadaasaa 22,2015 nama 40, 00 tahutti wayaa doti naqatee dorgommii maqaa atileeti Hayilee G. / Sillaaseetiin moggaasan The Great Run irratit wal dorgomuuf Finfinnee Dirree Masqaaltit baafate.
Dorgommii marroo 15 dorgoman tana Taammiraati Tolaatii fi Maammituu Daskaatti moo’e.Boonsaa Diidaatti lammeesso,Addunya Taakkele sadeessoo bahe.Taammiraatii fi Maammituulleen kialbii Poolisi Oromiyaa keessaa filataman.Hayilee G/Sillaasee Dorgommi Dhiise
Hayilee G/Sillaasee nama ganna 42, addunyaa irratti metirii 10,000, 5000, 1500 fi 3000 irratti warqii harahuun beekama. Atlaantaa haga Birminghaamitti bashaasa hedduu guurrate.
Hayileen asiin duratti dorgommii dhiisaa jedhee labsatullee dorgommii maqaa isaatiin ganna 15 duratti qopheessan The Ethiopian Great Run irratti ammo mirkanseessee dubbatee ya dhaabee jedhe.
“Asiin duratti hin dhiisaa jedhee dubbadhe amma ammoo ummatuma duratti hin dhiisaa jedhee waadaa gale.Ta tana caaltu hin jirtu.Ganna 15 dorgommii tana itit jalqabe ulfeessuflle taati asiin duubatti hujii tiyyatti dabra.”
Dorgommii Ethiopian Great Run jedhan tun dorgommii sadarkaa addunyaatti bebeekamtu keessaa tokko.
LA LIGA
Luuyis Suaarez lama galfatee Neymaarii fi Inestaan tokko tokko irra buusanii Barceloonaan tapha guyyaa dheengaddatti Real Madriid 4-0 garafee moote.
Goolii qaraa Luyis Suhaarezitti daqiiqaa 11 irratti keesaa buufate,ta lammeessoo ammoo Neymaaritti daqiiqaa 39 irratti itti dabalee 2-0 tahe,sadeessoo ammoo Andres Inestaatti daqiiaa 53 irratti tanaan sadeeffacho jedhee tokko itti dabale.Ta afreessoo ammoo Suhaarezitti daqiiqaa 75 irratti irra buusee taphii 4-0 dhumate.
Akka kilabiitti Barseloonaatti qabxii 22 dura La Liigaa dura jiraa Real Madriiditti 21 itti aana Valenshiyaatti qabxii 20 faana jira.


text:
Warrana Adunya 1
Waraana Addunyaa 1ffaa akkasumas Great War fi Waraana waraana hunda dhaabuu (The War To End All Wars) kan jedhamu waraana biyyoota addunyaa baay'ee jidduutti godhame yoo ta'u, kan itti geggeeffames Awurooppaa keessatti bara 1914-1918tti. loltootni fi namoonni nagaa miliyoona sagal caalan du'aniiru. Waraanni kun immoo seenaa jaarraa 20ffaa keessatti faayidaa guddaa qaba.
Allied Powers kan jedhamani Firaansi, Raashiyaa, Yunaayitid Kiingdem akkasumas bara 1917 kan waraana seente United States ta'anii Central Powers kan jedhamanii Austria-Hungary, Jarmanii fi Ottoman Empire mo'ataniiru.


text:
Dhangala’oowwan haalaan qaalii tahan keessaa muraasa
Dhangala’oowwan armaan gadii kanneen gatiin haalaan qaalii tahan keessaa muraasa yoo tahan, Gatiin armaan gaditti kaahame hundi gatii gabaa Ameerikaa October 2021 keessa ture tahuu hubannoo keessa galchuun barbaachisaadha.
- Liquid paper (gaaloonni tokko Dolaara 200) gaaloona 1 jechuun Litira 3.7
Dhangala’aan kun dhangala’aa dogoggora barreeffamaa ittiin sirreessuuf gargaaruudha. Biyya keenyattis Fluud jedhamuun beekama. Dhangala’aan kun bara 1956tti dubartii Beetii nesmiiz graahaam jedhamtuun dalagame. Dubartiin tun taayippistiidha. Yeroo heddu dogongoraan waan tokko yeroo heddu irra deddeebitee katabdi. Waan yeroo 2 katabde kana sirreessuun waan hin dandayamneef, Furmaata rakkoo kanaatiif dhangala’aa kana hojjate. Dubartiin tun boodarratti dalagaa irraa ari’amtus, waggoota itti aanan 17f dhangala’aa kana manuma ofii keessatti qopheessaa gurgurataa turte. Bara 1979tti warshaa isii kan dhangala’aa oomishu kana doolaara miiliyoona 475niin kaampaanii Jiileet jedhamutti gurguratte.
- Penicilin ( gaaloonni tokko Doolaara 300)
Dhangala’aan kun Dawaalee Anti Bioitic tahan keessaa isa tokko. Dhangala’aan kun bara 1928titti nama Alekzaander Fleming jedhamuun hojjatame. Namni kun osoo qorannoo gaggeessaa jiru, sahaana midhaan irratti nyaatan tokkorratti fangasii ykn arrii arge. Achi booda xiyyeeffannaan qorachuu eegale. Wayta gadi fageenyaan qoratu, bakka fangasiin itti biqile kana baakteeriyaan hin jiru. Baakteeriyaan naannoo sanirraa dhabamuun isaa ajaa’iba itti tahe. Namni kun Arrii kana adda baasuun akka guddatu taasise. Kana booda fangasii san keessaa dhangala’aa muraasa eega baaseen booda baakeeriyaawwan garagaraa irratti naquun yaalii godhe. Yaalii isaatiinis ni milkaaye. Dhangala’aan inni argate kun yeroo amma hospitaala hunda keessatti dawoomaaf tajaajila. Dawaan kun gaaloonni tokko doolaara 300.
- Patchouli Essential oil (gaaloonni tokko Doolaara 810)
Dhangala’aan qaaliin kun baala Pogostemon jedhamurraa hojjatama. Baala kanarraa dhangala’aa oomishuun dalagaa guddoo barbaada. Tahus dhangala’aa shittoo tolchuuf barbaachisu keessaa tokko tahuu isaatiin faaydaan irraa argamu guddaadha. Dabalataanis dhangala’aan kun cinqii ofirraa laaffisuudhaaf tajaajila. Akkasumas madaawwaan garaagraa wal’aanuuf, infekshinoota garagaraatiifi rakkoo cirracha kaleetiifis dawaadha.
- Dhiiga ilma namaa (Gaaloonni 1 Doolaara 1,500)
Nama qaama guddaa qabu keessa dhiiga leetira 5 tahutu jira. Dhiigni kunis Plaazmaa fi seeliiwwan garagaraa of keessaa qaba. Qaamni keenya dhiiga kana malee socho’uu hin dandayu. Harraan tana namoonni hedduun dhiiga tola gumaachutti jiru. Haa tahu malee dhiiga gumaachame san qulqulleessuu fi kuusanii kaayuun dalagaa jabaa namarraa barbaada. Gatii isaa kan akkaan qaalesses isuma kana.
- Gamma-Hydrobutyric Acid (GHB) (Gaaloonni 1 Doolaara 2,600)
Dhangala’aan kun rakkoowwan akka narcolepsy, rakkoo hirriba dhabuu, cataplexy fi Alcoholism wal’aanuudhaaf tajaajila. Dhangala’aan kun uumamumaan kan argamu yoo tahu, sirna Narvii wiirtuu keessatti argama. Dabalataan Inaba irraa, Muduraa Sitrus fi Foon horii irraa hojjatamuu dandaya. Dhangala’aa kana gurguruun biyyoota heddu keessatti dhoorkaadha. Haa tahu malee biyyoota heddu keessatti maqaa dhoksaatiin ni gurgurama.
- Nail Polish (Qalama qeensaa)
Dubartoota qeensa isaanii qalama hin dibanne barbaadanii arguun ulfaataadha. Qalamni keessaa dukkaana hundatti gurguramu kun gaaloonni tokko doolaara 900 oli yoo jennee isiniif himne dubbii sobaa isinitti fakkatuu dandaya. Garuu gatiin isaa akkasuma. Dhangala’aan kun dhaloota Iisaa dura bara 3000tti chaaynaa keessatti oomishamuu akka jalqabe himama. Mootonni wayta sanitti biyya bulchan bifa Warqii fi Silver fayyadamaa turan. Halluu kanatti aansuun Gurraacha fayyadaman. Qalama kana qopheessuufis wantoota uumamaan argaman fayyadamuu turan. Dubartoonni masriitis bara durii irraa jalqabanii qalama qeensaa kana ni fayyadamu. Arraan tana qalamni warri chaaynaa duraan wantoota uumamaan argamurraa dalagaa turan, keemikaalota garagaraatiin jijjiiramee jira. Qalamni qeensaa Gaaloonni 1 ykn litirri 3.7 Doolaara 900.
- Black Printer ink (qalama Priintaraa gurraacha) Gaaloonni 1 Doolaara 2,700)
Qalamni Priintaraa gurraachis dhangala’aa qaalii keessaa isa tokko. Qalamni priintaraa gosa heddutu jira. Kan qulqullina qabu (Orjinaalli) barreeffama bareechee Print godha. Gatiin isaatis qaaliidha. Walumaa galatti qalamni priintaraa gurraachi kan orjinaala tahe gaalonni tokko doolaara 2,700 oli.
- Meerkurii
Waa’ee dhangalaa kanaa amma dura waan heddu dhagahuu hin ooltan. Namni waan kana leetira tokko argatee dureessa jabaadha jedhamee nutti himamaa ture. Dubbiin haasawamu kun guututti dhugaa tahuus baatu, hundi sobaa miti. Meerkuriin dhangala’awwan haalaan qaalii tahan keessaa isa tokko. Dhangala’aan kun dhangala’aa Plaaneetii Meerkurii jedhamturraa dhufuu miti. Meerkuriin sibiila yeroo hunda bifa dhangala’aatiin tururraahi. Dhangala’aan kun qaama ilma namaa keessa seennaan haalaan nama miidha. Meerkuriin karaa madaatiin ykn fooliin isaa heddummaatee yoo gara sombaa seene, Sirna narvii qaama keenyaa balleessuu dandaya. Kalee fi Tiruun keenyas dhangala’aa kanaan miidhamuu dandayu. Duraan dhangala’aan kun termomeetira ittiin hojjachuuf tajaajilaa ture. Amma garuu dhangala’aan hamaan kun dhangalaa’aa biroo kan miidhaa guddaa hin qabneen jijjiiramutti jira. Haa tahu malee Indastriiwwan keemikaalaa, warri sibiila oomishanii fi Warri Qonnaatis dhangala’aa kanatti haalaan haajamu. Meerkuriin gaalonni tokko Doolaara 3,400.
- Insulin (Gaaloonni 1 Doolaara 9,400)
Insuliniin qaama keenya keessatti rajiijii keessatti argama. Rajiijiin qaama keenya keessatti argamu yoo miidhame, qaamni keenya dhangala’aa qaalii kana hin qabaatu. Dhangala’aan kun jiraachuun isaa hammi glukoosii qaama keenya keessa jiru haala gaarii irra akka turu, akkasumas qaamni keenya yeroo hunda ijaarsa amansiisaa akka qabaatu taasisa. Insuliiniin dhukkuba sukkaaraa wal’aanuudhaaf haalaan barbaachisaadha.
- Chanel No. 5 (Gaaloonni 1 Doolara 26,000)
Dhangala’aan kun shittoowwan haalaan qaalii tahan keessaa isa duraati. Bara 1922 irraa kaasee hanga arraatti gabaa sadarkaa duraa irratti too’atee jira.
4.Dhiiga Horseshoe Crab (Gaaloonni 1 Doolaara 60,000 )
Dhiigni uumama kana keessa jiru Hemogloobina hin qabu. Bakka san Waan Hemosayaanin jedhamu qaba. Kanaafuu bifti dhiiga isaa cuquliisa. Wayta baakteeriyaan dhiiga kanatti makamu, dhiigni sun saffisaan itita. Amalli kun ammoo warra fayyaa biratti faaydaa guddaa qaba. Qorattoonni uumama kanniin qabanii eega dhiiga isaanii keessaa waraabanii booda gad dhiisu. Sababa kanaaf saayintistoonni gariin cinqamutti jiru. Eega dhiigni kun keessaa waraabamee booda, uumamni kun jiraachuu fi du’uun isaa heddus amansiisaa miti. Kanaafuu uumamni kun dachii tanarraa dhabamuu dandaya. Ogeeyyiin fayyaa dawaa haaraya hojjatan hunda jalqaba dhiiga uumama kanaatiin qoratu. Kanaaf dhiigni uumama kanaa faaydaa guddaa qaba.
- LSD (Gaaloonni 1 Doolaara 123,000)
Dhangala’aan kun, dawaalee sammuu namaa hadoochan hamaa keessaa isa tokko. LSD’n Fangasii shamerraa kan dalagamu yoo tahu, hayisaa fi midhaan tokko tokko keessattis argamuu dandaya. Harraan tana dhangala’aa kana gurguruun biyya hunda keessatti dhoorkaadha. Biyyoota tokko tokko keessatti, karaa seeraan alaatiin ni gurgurama. Walumaa galatti LSD’n dhangala’aa haalaan hamaa tahee fi haalaan qaalii tahe keessaa isa tokko.
- Summii bofa xaraa (king Cobra) ( Gaaloonni 1 Doolaara 153,000)
Bofni King Kobraa jedhamu, bofa haalaan hamaa tahe keessaa isa tokko. Bofni kun yeroo tokko qofa idde Arba guddaa ajjeesuu dandaya. Namoonni ammoo summii hagana hamaa tahe kana bofa keessaa waraabuuf jecha lubbuu isaanii rakkoo keessa buusu. Summiin kun ija nama buunaan nama jaamsa. Haa tahu malee summiin kun dhukkuboota akka Parkinson fi Alzheerimii wal’aanuu keessatti faaydaa guddaa qaba.
- Summii Qaajjibbuu (Gaaloonni 1 Doolaara 39,000,000)
Qaajjibbuun uumamaalee summii hamaa qaban keessaa isa tokko. Qaajjibbuun Arizona bark jedhamu ammoo lubbuu namaatis galaafatuu dandaya. Sanyiiwwan qaajjibuu kan biro ammoo uumama xixiqqaa yoo taate malee hedduun isaanii nama hin ajjeesan. Haa tahu malee summiin isaanii dawoomaaf haalaan barbaadama. Rakkoolee akka Multiple Sclerosis, Rheumatoid arthiritis, fi inflammatory bowel disease jedhaman wal aanuuf tajaajila. Qaajjibbuun tokko summii haalaan xiqqaa tahe qaba. Summii qaajjibbuu kana walitti kuusuun dalagaa ulfaataadha. Akkasuma summii heddu argachuuf qaajjibbuu kumaatamaan lakkawaman walitti qabuun dirqama. Kanaaf summiin qaajjibbuu dhangala’aa faaydaa qabu hunda keessaa haalaan qaalii tahe.
Gosootuma dhangala’aa keessaa kan summii qaajjibbuurra qaalii tahanis ni jiru. Kanneen keessaa tokko gosa farshooti.
Farshoon D’Amalfie Limoncello supreme jedhamu farshoo qaalii dachii tanaati. Farshoon kun cuunfaa Loomii gaara Amaalfii kan Itaalii keessatti argamurraa tolfama. Sababaan farshoon kun qaalaweef ammoo, Qaruuraan farshoo kanaa diyaamandii 3 kan kaaraata 13 ulfaataniin kan qadaadame yoo tahu, jidduurratti ammoo diyaamandii kaaraata 18.5 tahutu jira. Haa tahu malee haga ammaatti qaruuraan dalagame 2 qofa. Namni farshoo kana qaruuraa tokko bitachuu fedhe, Doolaara Miiliyoona 43.64 kafaluu qaba. Sababaan qaalawiinsa isaatis diyaamandii qaruuraan ittiin qadaadame malee, farshoo qaruuraa keessatti argamuu miti.


text:
Al-Kawsar
Seensa
Nabiyyiin (sallallahu aleyh wassallam) waamicha gara Islaamaatti godhu keessatti mushrikoota irraa rakkoon adda addaa isarra gahaa tureera. Rakkoolee kanniin keessaa tokko hamilee isaa cabsuuf arraba mushrikoonni arrabsaniidha. Yommuu ilmaan Nabiyyii Qaasimi fi Abdullah du’an, mushrikoonni gariin abtar (nama sanyiin isaa cittee ykn wanta kheeyri hundarra cite) jechuun arrabsan. Kuni nafsee Nabiyyii keessatti dhiibbaa guddaa uume. Kanaafu, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa suurah tana buusun Nabiyyii jajjabeesse. Kan sanyiin isaa cittee ykn wanta kheeyri irraa cite sihi osoo hin ta’in kan si jibbuudha. Sababni isaas, osoo ilmaan kee du’anillee Nuti maqaa kee olkaasne, beekkama si goone, wantoota gaggaarii baay’ee siif kennine. Garuu kan si jibbuu beekkamtin isaa achumaan bade, dhumti isaa Jahannami. Kanaafu, qacceen kan citte isuma.
﴿إِنَّآ أَعۡطَيۡنَٰكَ ٱلۡكَوۡثَرَ١﴾
Dhugumatti Nuti Kawsariin siif kennine
Akka lugaatti Kawsar jechuun kheeyrii baay’ee jechuudha. Jecha kasrat (baay’inna) jedhu irraa horsiifame. Kanaafu, kawsar jechuun kheeyri (wantoota gaggaarii) baay’ee jechuudha. Akka kanatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa addunyaa fi Aakhiratti kheyri baay’ee Nabiyyiif (SAW) kenne. Kheeyri kanniin keessaa laga guddaa Jannata keessa jiruudha.
Sahiih Muslim akka gabaasetti, Anas ibn Maalik akkana jedha: Gaafa tokko Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) mugaati wayi muge. Ergasii seeqachuun mataa isaa olkaase. Nutis, Yaa Ergamaa Rabbii maaltu si kolfisiisee?” jenneen. Innis, “Reefuma tana ana irratti suuran (boqonnaan) buute. Ergasii suurah Al-Kawsar ni qara’e. Itti aanse, “Kawsar maal akka ta’e beektuu?” jedhe. Nutis, “Rabbii fi Ergamaan Isaa hundarra beeku.” jenneen. Innis, “Kawsar laga kheeyrin baay’een keessa jiru kan Gooftaan kiyya waadaa naaf galeedha. Inni Hawdi ummanni kiyya Guyyaa Qiyaamaa itti bu’aniidha. Baay’inni meeshaa dhugaati laga kana irra jiru baay’inna urjiileetin wal-qixxaa’a. Ummata kiyya keessaa namni tokko duubatti harkifama. Anis, “Yaa Rabbii! Inni ummata kiyya irraayyi.” jedha. Ergasii “Siin booda wanta haarawa [Islaama keessatti] inni uume ati hin beektu.” jedhama.” (Sahiih Muslim 400)
Hawdin laga Guyyaa Qiyaamaa warri Nabiyyii (SAW) hordofaa turan irraa dhuganiidha. Burqaan (maddi) laga kanaa laga guddaa Jannata keessa jiruudha (Kawsar). (Sahiih Muslim 2301)
Bishaan Hawdii Nabiyyii (SAW) aannan caalaa addaata, damma caalaa mi’aawa, shittoo caalaa urgaa’a. Dirree Qiyaamaatti ummata Nabiyyii irraa mu’mintoonni laga Hawdii kana irra bu’uun dhugu. Meeshaan dhugaati isaa baay’innaa fi bareedinnaan akka urjiilee samii keessa jiraniiti. Namni addunyaa keessatti shari’aa isaa irra bu’e (hordofe), Aakhiratti Hawdi isaa irra bu’a. Namni shari’aa isaa irra bu’uu dide immoo, Aakhiratti hawdi ni dhaba.
Kheeyri baay’ee Nabiyyiif kenname keessaa tokko wanta sahiih al-Bukhaari fi Muslim keessatti gabaafameedha. Jaabir (radiyallahu anhu) akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) akkana jedhe: wantoota shan nabiyyoota na duraatiif hin kennamnetu naaf kenname: (1)-fageenya ji’a tokko deemsisu irraa sodaadhaan injafannoon naaf kenname (Rabbiin qalbii diinota keessatti sodaa darbe), (2)-dachiin masjida (iddoo itti salaatanii) fi taymuuma itti godhan naaf godhamte-ummata kiyya keessaa namni salaanni itti gahe haa salaatu, (3)-boojiin halaala naaf godhamte- na dura eenyufillee halaala hin godhamne. (4)-Shafa’aan naaf kennamte. (5)-Nabiyyin na duraa kamu ummata isaa qofatti ergamaa ture, ani immoo namoota hundatti ergame. (Sahiih Al-Bukhaari 335, Sahiih Muslim)
Kuni kheeyri baay’ee irraayyi. Sababni isaas, namoota hundatti ergamuun isaa nabiyyoota hundaa caalaa hordoftoota baay’ee akka qabaatu isa taasisa. Nabii Muhammad (sallallahu aleyh wassallam) nabiyyoota hunda caalaa hordoftoota baay’ee qaba. Akkuma beekkamu namni waan gaariitti nama qajeelchu akkuma nama kheeyri san hojjateeti. Ummata guddaa ummattoota biroo caalan kana waan gaariitti kan qajeelche (karaa itti agarsiisee) Muhammad (sallallahu aleyh wassallam). Kana irratti hundaa’e, Rasuulli ajrii (mindaa) ummata isaa irraa qooda qaba. Lakkoofsa ummataa Rabbiin malee eenyutu beekaa?
Kheeyri Aakhiratti isaaf kennamu keessaa tokko Maqaaman mahmuud (Iddoo (Sadarkaa) Faarfamaa)dha. Kuni shafa’aa guddoodha. Namoonni Guyyaa Qiyaamaa cinqii fi rakkoon guddaan isaan hin dandeenye isaan qunnama. Kanaafu, shafa’aa barbaadu. Gara Aadam, ergasii gara Nuuh, ergasii gara Ibraahim, ergasii gara Muusaa, ergasii gara Iisaa ni dhufu. Hanga Nabii Muhammadin (Sallallahu aleyh wassallam) bira gahanitti. Inni olka’ee shafa’aa ta’a. Rabbiin olta’aanis shafa’aa isaatiin gabroota jidduutti murteessa. Iddoon kuni iddoo warri jalqabaa fi xumuraa ittiin isa faarsudha. Jecha Rabbii olta’aa kana keessa seena:
﴿عَسَىٰٓ أَن يَبۡعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامٗا مَّحۡمُودٗا﴾
“Gooftaan kee iddoo faarfamaa si dhaabuun ni abdatama.” Suuratu Al-Israa 17:79
Kanaafu, Kawsar kheeyri (wanta gaarii) baay’ee jechuudha. Kheeyri kana irraa laga Jannata keessa jiruudha. Shakkii hin qabu, lagni Jannata keessa jiru Kawsar jedhamuun moggaafame. Garuu Rabbiin laga kana qofa Nabiyyii isaatiif hin kennine. Kana irra, laga kana dabalatee kheeyri baay’ee kenneefi jira.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa qananii irratti oole kheeyri baay’ee kanaan erga dubbate booda itti aanse akkana jedhe:
﴿فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَٱنۡحَرۡ٢﴾
Kanaafu, Gooftaa keetiif salaati, qalis
Qananii guddaa kanaaf Rabbiif galata galchuuf jecha Rabbi qofaaf jedhii salaati, Rabbiif jedhii qalma qalii. Asitti salaanni barbaadame salaata hunda- salaata waajibaa, salaata sunnaa, salaata iidaa fi salaata jum’aa hunda. “qalis” Kana jechuun qalma qaluun gara Rabbiitti dhiyaadhu, maqaa Isaa qofaan qalma qali. Akkuma bakka biraatti jedhe:
Jedhi, “Dhugumatti, salaanni kiyya, qalmi kiyya, jireenyi tiyyaa fi duuti tiyya Rabbii Gooftaa aalamaa hundaatifii. Shariikni Isaaf hin jiru. Isuma kanatti ajajame, ani jalqaba Muslimootaati.” Suuratu Al-An’aam 6:162-163
Mushrikoonni Rabbiin ala wanta biraatiif salaatu (sagadu), sanamatti dhiyaachuuf qalma qalu. Kana keessatti Muslimoonni faallaa isaanii ta’uu akka qaban ajaja. Dhugumatti, salaanni isaa Rabbiif qofa ta’uu qaba. Ammas qalmii akka hadi (sirna hajjii irratti qalamu), udihuyyah, silati fi qalmii biroo qurbaanaaf (Gooftaatti dhiyaachuuf) jedhamee qalamu hundi Rabbi qofaaf ta’uu qaba. Namoonni gariin jinniif qalu, gariin waliyyiif qalu. Kuni hundi shirkiidha. Qalmii Rabbitti dhiyaachuuf jedhame qalamu qaba. Kanaafu, Rabbii qofaaf sagadi (salaati), Isaan ala eenyifillee hin sagadin. Ammas, Rabbitti dhiyaachuuf qofa qalma qali. Isaan ala wanta biraatti dhiyaachuuf jecha hin qalin.
﴿إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ٱلۡأَبۡتَرُ٣﴾
إِنَّDhugumattiشَانِئَكَkan si jibbuهُوَisumaٱلْأَبْتَرُqacceen citte (wanta gaarii hundarra cite)
Dhugumatti kan si jibbu isuma kan qacceen citte.
Kana jechuun Yaa Rasuula! Sihi osoo hin ta’in kan si jibbutu kheeyri hundarra cite, yaadannoo hunda dhabe. Imaamu Ibn Kasiir ni jedha: Al-Aas ibn Waa’il yommuu maqaan Nabiyyi kaafamu akkana jechaa ture: isa dhiisaa, inni namticha qacceen citte, sanyii bakka isaa bu’u hin qabu. Yoo du’e, yaadannoon isaa ni cita (eenyullee isa hin yaadatu).” Ergasii Rabbiin suurah tana buuse. Suddiin akkana jedha: Yommuu ilmaan dhiiraa nama tokko jalaa du’an, namoonni abtar jedhuun. Yommuu ilmaan dhiiraa Nabiyyii (SAW) du’an, ‘Muhammad qacceen cittee (abtar)’ isaan jedhan. Ergasii Rabbiin aayah tana buuse. (Afaan Oromoo keessatti jechi “qacceen citte” jedhu hiika “sanyiin citte” qaba. Yommuu nama abaaran “citi” namaan jedhu. Kuni wanta kheeyri irraa citu fi badu agarsiisa.)
Mushrikoonni wallaalummaa isaanii irraa kan ka’e, yoo ilmaan dhiiraa Nabiyyii jalaa du’an, yaadannoon isaa addaan cita, du’a isaatiin booda eenyullee isa hin yaadatu jechuun yaadan. Garuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa yaadannoo Nabiyyii hanga Guyyaa Qiyaamaatti addunyaa keessa tursiise. Azaana hunda keessatti maqaan Muhammad jedhu osoo hin kaafamin hin hafu.
Gabaabumatti abtar hiikka kanniin qaba:
1-Wanta gaarii (kheeyri hundarraa) kan cite
2-Nama maatii, obboleeyyanii fi gargaartoota hundarraa cite
3-Namticha ijoolle dhiiraa hin qabne ykn ijoolleen dhiiraa jalaa du’an ibsuufis jecha abtar jedhutti fayyadamu. Sababni isaas, ijoolleen dhiiraa yoo isa jalaa du’an, eenyullee isa hin yaadatu, sanyiin isaa ni citti.
Hiika kana hundaan kuffaarri Qureeshaa Nabiyyii kabajamaa abtar jechuun waaman. Asitti Rabbiin olta’aa akkana jedhe: “Yaa Rasuula! Sihi osoo hin ta’in diina keetu abtar. Kuni Nabiyyi faarsu qofa osoo hin ta’in taate gara fuunduraatti dhugaa ta’ee argamuu beeksisuufi. Matootin Qureeshaa Nabiyyiidhaan abtar jedhan Arabiya keessatti beekkamti guddaa, qabeenya fi ijoollee baay’e qabu turan. Garuu osoo yeroo dheeraaf hin turin haalli ni jijjirame.
Akka Hijraatti bara 5ffaa keessa lola Khandaq irratti Qureeshonni gosoota Arabaa fi Yahuudota walitti qabuun Madiinatti duulan. Nabiyyinis booyi guddaa naannawa magaalatti qotuun diina ofirraa ittisan. Waggaa sadiin booda, akka Hijraatti bara 8ffaa keessa, yommuu Makkaatti duulu, Qureeshonni gargaarsa ni dhaban, kanaafu, harka kennun dirqama isaanitti ta’e. Kana booda wagga tokko keessatti Arabiyaan guutuun too’anna Nabiyyi jalatti galan. Jiilli gosoota hunda isaaf ajajamuuf gara hundaan itti dhufan. Diinonni isaa gargaarsaa fi humna kan hin qabne ta’anii hafan. Ergasii sanyiin isaanii ni citte. Osoo ijoolleen isaanii jiraataniyyu, yeroo ammaa kana eenyullee sanyii Abu Jahl, Abu Lahab, Aas ibn Waa’il, ykn Uqbah bin Abi Mu’iix irraayyi jedhe hin himatu. Namoonni kunniin diinota Islaamaati. Namni tokko osoo hundeen (sanyiin) isaa namoota kana irraa ta’u beekeyyu, hundeen kiyya namoota kana irraayyi jedhe himachuuf qophii miti.
Faallaa kanaa, namoonni sanyiin isaanii maatii Nabiyyii (SAW) irraa ta’uu isaaniitiif kabajni guddaan isaanitti dhagahama. Kanaafu, qacceen kan cite Nabiyyi osoo hin ta’in warra isa jibban akka ta’e seenaan ni mirkaneessa. Nabiyyiin maqaan isaa olfuudhame yommuu yaadatamu fi dubbatamu, diinonni isaa immoo maqaan isaanii kaafamu dhiisi seenan isaanitu hin yaadatamu. Nabiyyiin kheeyri baay’ee kan argate yommuu ta’u, warri isa jibban immoo kheeyri hunda irraa citan. Sanyiin Nabiyyii kan itti fufe yommuu ta’u, sanyiin warra isa jibbani kan addaan cite ykn hin beekkamneedha.
Wanti aayah tana irraa barannu, yeroo kam keessattu namni nabiyyi jibbe, kheeyri hunda irraa cita. Barakaan homaatu isa keessa hin jiru.
Maddoota:
Tafsiir Juz Aamm-Ibn Useymiin-331-334
Al-Ma’duudi- https://www.alim.org/quran/tafsir/maududi/surah/108/1/
Tafsiir Ibn Kasiir


text:
Raayyaan Ittisa Biyyaa daangaa humna waraanaa Sudaaniin qabame bilisa gochuuf gahuumsa qabaachuufi qophii barbaachisu hunda taasisuu beeksiseera.
Ministeerri Raayyaa Ittisa Biyyaa haala nageenyaafi haleellaa humni waraanaa Sudaan lammiilee Itiyoophiyaarratti gaggeeffameerratti ibsa kenneera.
Daarektarri Daarektoreetii Ministeera Raayyaa Ittisa Biyyaa Koloneel Geetinnat Adaanaa Ummanniifi mootummaan Sudaan Itiyoophiyaa waliin hariiroo gaarii bara dheeraa lakkoofsise qabaachuu isaanii eeraaniiru.
Haa ta’uuti humnoonni waraanaa Sudaan haala eeggachuun daangaa Itiyoophiyaa bifa weeraraan qabachuu himaniiru.
Raayyaan Ittisa Biyyaas ajajni mootummaarraa hanga kennamuutti nageenya filachuun obsaan turuu isaa himaniiru.
Humni kun tibbanas riphee seenuun lammiilee biyyattii irratti miidhaa dhaqqabsiisuu Koloneel Geetinnat ibsaniiru.
Akkasumas ibsi maqaa Raayyaa Ittisa Biyyaa xureessuuf kennames sirrii akka hin taane Kooloneel Geetinnat himan.
Humni waraanaa Sudaan humnoota shororkeessitootaatiin dogoggoora akkasii keessa seene yoo ta’es of qusachuu akka qabu akeekkachiisaniiru.
Mootummaan ajaja yoo kennee Raayyaan Ittisa Biyyaa daangaa biyyattii humnaan weerarame deebisiisuufi nageenya eeguuf gahumsa qabaachuufi qophii ta’uus Koloneel Geetinnat eeraniiru.
Rakkoo nageenyaa tibbana uumame ilaalchisee qaamni qorachuu barbaaduu yoo jiraates Raayyaan Ittisa Biyyaas kan tumsu ta’uu himaniiru.


text:
Amajjii 21/2014(TOI) – Pirojeektiin Seftineetii Misooma Magaalaa sadarkaa biyyaaleessatti marsaa 2ffaaf baajata Doolaaraa miiliyoona 500fI miliyoona 50’n Magaalaa Dirree Dawaatti ifatti jalqabame.
Waggoota 5 darbaniif Doolaaraa miiliyoona 400fi miliyoona 50’n Pirojeektiin Marsaa 1ffaa Magaaloota 11 irratti hojirraa oolaa ture xumuramee, marsaa 2ffaan guyyaa har’aa Magaalaa Dirree Dawaatti ifatti eegalameera.
Fayyadamtoonni pirojeektichaa hawaasummaafi sosochii dinagdee biyyattii keessatti hirmaannaafi fayyadamummaa isaanii akka dabaluu deeggaruuf hojjetamaa jiruun jalqabbiin hojii pirojeektichaa marsaa 2ffaa irratti himame.
Pirojeektiin Seftinetii Misooma Magaalaa marsaa 2ffaafi guyyaa har’aa hojii eegalu Magaaloota 11 kanaan dura marsaa jalqabaatti fayyadamoo ta’an dabalateee, magaalota 83 keessatti hojirraa kan oolu ta’a jedhame.
Baankiin Adduunyaafi Mootummaan Itiyoophiyaa remadaniin Doolaaraa Miiliyoona 500 fi miliyoona 50’n hojirraa kan oolu pirojeektiin marsaa 2ffaa kun namoota kuma 800fi kuma 15 hirmaachisuun fayyadamoo akka taasisu Ministeera Magaalaafi Misooma Bu’uuratti Qindeessaan Seftinetii Misooma Magaalaafi hojii pirojeektii obbo Mokonnin Yaa’ii himan. Sirna jalqabbii pirojeektii kanarraatti Ministiira Ministeera Magaalaafi Misoomaa Bu’uuraa Aadde Caaltuu Saanii dabalatee hoggantonni Federaalaafi Naannoolee argamaniiru.


text:
Oggansi bu’aa qabeessi fi deeggarsi daldalaa hojiiwwan guyyaa guyyaanii keenya gaggeessuu irratti kaampaanii keenyaa baay’isee barbaachisaa dha. Oggantoonni keenya baay’een isaanii naannoodhumatti baratanii kan leenji’anii dha. Qonnawwan Sheerii Ogeessotii ogummaawwan Agronomii, Faayinaansii, Humna namaa, IT, Bittaa , Seera fi waliigaltee, Qunnamtii hawaasummaa fi qunnamtiiwwan, ijaarsa fi Eegumsa irratti hojii ni kenna/qacara
Salamoon Mulugeetaa /Teknishaana IT (ogeessa kaastuu ashaaraa fuulaa fi qubaa )
Sheer Itiyoophiyaa keessatti yoom jalqabde?
Ani waggootii 8 duran hojjechuu jalqabe.
Karaa ati ittiin guddachaa dhufte nutti himi maaloo
Ani jalqabumarraa kaasee kanan ani qacarame teknishaanummaa IT dhaan yoo ta’u sirni IT baay’ee walxaxaa ta’aa dhufan illee, ammallee oggommaa kanumarrattan hojjechaa jira. Isa kanatu hojicha hawwachiisaa isa taasisa.
Ati maaliif Sheer Itiyoophiyaatif hojjechuu barbaadde?
Sheer Itiyoophiyaan dhaabbata baay’ee guddaa fi addunyaa irratti beekamaa waan ta’eef qaamolee qooda fudhattoota baay’ee waliinan walitti dhufeenya qaba.
Ati maaliif namoonni biroo Sheer Itiyoophiyaa keessa akka hojjetan gorsitaa?
Ergan gara Sheeriitti galeen boodaa ani waan baay’ee baradhee jira. Gyyaan tokkoon tokkoon ishee adda kan taate dha. Yeroo hunda piroojektoota haarawaa qabna. Itti gaafatamummaawwan natti kennaman ofii koon qindeessuu qindeessuu kootiif natti dhaga’ama.
Buzee Girmaa / Ogganaa/Hogganaa sadarkeessaa olaanaa
Sheer Itiyoophiyaa keessatti yoom jalqabde?
Bara 2009 irraa kaaseen Sheer Itiyoophiyaa keessa hojjechaa jira.
Karaa ati ittiin guddachaa dhufte nutti himi maaloo
Ani barreessituu waan hir’inaa ta’een jalqabe. Kanaan booda to’attuu ajajaa ta’ee hojjedhee fi kanaan booda to’attuu sadarkaa qulqullinaa ta’een hojjedhe. Amma ani gochaalee sadarkeessuu sararawwan(sadarkeessuu) hunda hogganaan jira.
Ati maaliif Sheer Itiyoophiyaatif hojjechuu barbaadde?
Seenaan duubaa barnoota koo fi fedhiin koo qonna irratti. kanaafan ani Sheer Itiyoophiyaaf hojjechuuf fedhii koo ta’e
Ati maaliif namoonni biroo Sheer Itiyoophiyaa keessa akka hojjetan gorsitaa??
Muuxannoo ofii kootii irraa ka’uudhan namni tokko jabaatee hojjechuun qabeenya horachuu barbaade, kaampaaniin kun ittigaafatamummaawwan baay’ee paartiilee lamaanuu fayyaduu danda’an kennuuf fedhii qaba.


text:
DHUKKUBA SUKKAARAA FI MADAA LUKAA – (Diabetic Foot Ulcer)
Balaa tasaa nama mudatutti aansee fayyaa qaamaafii lubbuu baraaruuf jecha sababa miilli dhukkubsate nama irraa muramuuuf keessaa inni jalqabaa madaa koomee-lukaa nama Dhukkuba Sukkaaraa qabu irratti mudatuudha. Dhukkubsattoota Sukkaaraa keessaa %15 kan ta’an madaan kun isaan mudachuu danda’a.
Akkuma woliigalaatti xaxaawwan Dhukkubni Sukkaaraa namatti fidu garagaraa irraa ka’uun madaan nama Dhukkuba Sukkaaraa (DM) qabuu dafee fayyuu dhabuu, babaldhataa deemuu, Infeekshinii godhachuu, malaa guuruu, gara foonif lafeetti gad taruu fi haala salphaan foon gubbaa irratti du’uu (gangrene) godhachuuf daran saaxilamaadha.
—
Sababni uumaamuu madaa kanaa xaxaawwan dhukkubni sukkaaraa namatti fidu irraa kan dhufaniidha. isaanis:
- ☆ Hammi dhiigaa gara miilaa deemu hirdhachuu
☆ Miidhamuu Narvii
☆ Rakkoo hidda-dhiiga geessituu gara gadii jiran
☆ Hamma sukkaaraa olka’aa ta’e qabaachuu.
Madaan tokko fayyuuf dhiigni gahaan wanta deebi’ee of ijaaruuf isa gargaaruu qabatee fiduufii qaba. Namoota dhukkuba sukkaraa qaban irratti hiddi dhiiga geessituu kun haala sukkaaraa wojjiin dhiphachaa dhufa. Kanaaf madaan sun dhiiga gahaa argachuu dhabuu irraa dafee hin fayyu. Rakkoon narvii miirri dhukkubbiifi ho’aa-qabanaa akka jijjiiramu taasisuun madaan suun dhukkubbii guddaa akka hin qabaanne gochuun akka babaldhatuuuf karra saaqa. Akkasumas rakkoon narvii biroo ammoo akka gogaan milaa-lukaa akka goggogu (jiidhiinsa dhabu) gochuun haala salphaan akka madayuuf saaxiluu mala. Hamma sukkaaraa olka’aa ta’e qabaachuun madaan sun dafee akka hin fayyine godha.
—
Wontoota ykn barteewwan carraa madaa miilaa-lukaa horachuu kana dabalan:
- * Kophee qajeellotti lukaaf hin taane godhachuun (kan gar malee nama qabes, kan gar malee sololi’es)
* Qulqullinna miilaa eeguu dhabuu (yero yeroon dhiqachuu dhabuu)
* Erga miila miican booda sirritti goffachuu dhabuu
* Qeensa qubbiin miilaa yoo muratan qajeellotti murachuu dhabuu
* Alkoolii dhuguun
* Sigaaraa aarsuun
* Furdinna garmalee guddaa ta’e qabaachuun
* Rakkoo argaa (ijaa), dhukkubni onneefi kalee jiraachuun.
* Dhiibbaa dhiigaa olka’aa ta’e qabaachuun
* Hordoffii dhukkuba sukkaaraa qabaachuu dhabuu irraa hammi sukkaara qaamaa olka’aa ta’ee turuun wontoota ykn barteewwan carraa madaa kana (Diabetic Foot Ulcer) horachuu dabalaniidha.
* Isaan kaan caalaa worra dhiiraa umriin deemaan (jarsoolii) irratti hedduminaan muldhata.
—
Maaltu godhamuu qaba:
● Biyyoota akka keenyaa qorannoon dhukkubaan dura godhamu (Medical Checkup) hin baratamne keessatti, madaan lukaa ykn miilaa fayyuu dhabuu irraa qorannoo hamma sukkaaraa godhamuun fa’a namni yeroo jalqabaaf Dhukkuba Sukkaaraa qabachuun isaa beekamu mala.
● Madaa miilaa lukaa kanas ta’ee xaxaawwan Dhukkuba Sukkaara irraa dhufan kan biroo ittisuuf ykn tursuuf: nyaataa sirreeffachuun, sochii qaamaa haala idilee ta’een hojjachuu, hamma sukkaaraa yero yeroon hordofuun, fi yaalaafi dawaa ogeessi namaaf ajaje qajeellotti fudhachuun xaxaawwan dhufan ittisuuf ykn tursisuuf barbaachisaadha.
—
● Kunuunsa ykn ofeeggannoowwan armaan gaditti eeru kana luka ykn miilaaf gochuun madaa kana hanbisuu ykn yoo madaan kun mudate ammoo hatattamaan yaala argachuun barbaachisaadha.
- ☆ Luka/miila keenya guyya guyyaan sakatta’uu. Baqaquu, tarsa’uu, xaramuu, biinxamuu, diimachuu, iddoo dhukkubbii qabachuuf qabachuu dhabuu isaa guutuun guututti koomee jalaafi jidduu qubbiin lukaas ilaaluu ykn sakatta’uu.
☆ Yoo iddoon madaa ykn jabaate wohiis jiraate ofi harkaan kaasuu ykn buqqisuu dhabuu.
☆ Luka ykn miila duwwaa deemuu dhabuu. Iddoo deemsaa kamittuu qophee godhachuu.
☆ Qulqullina miila keenyaa eegu. Guyya guyyaan dhiqachuu. Yeroo dhiqannee kaane sirritti gogsuu. Qubbiin miilaa jiddus miicachuun gogfachuu.
☆ Yeroo hundaa kaalsii qulqulluu fi gogaa ta’e godhachuu. Kaalsii xuraaye ykn jiidhiinsa qabu kaawwachuu dhabuu.
☆ Kophee qajeellotti lukaaf ta’u godhachuu. Kan garmalee nama qabes ta’ee garmalee sololi’e madaa kanaaf nama saaxiluu mala. Kanaaf kophee sirritti lukaa keenyaaf ta’u godhachuu.
☆ Qeensa qubbiin miilaa yoo murannu of eeggannoo gochuu. Gogaa jalaa irraa fottosuun madaa xiqqoo uumamtu sunuu carraa babaldhachuu waan qabduuf of eeggannoon murachuu.
☆ Madaan umame yoo jiraate olkaanee ajaja ogeessaa muxannoof beekumsa kana irratti qabuun ala qoricha akkuma argine itti dibuu dhabuu. Yeroo hedduu yaalli isaa sadarkaa hospitaalaa waan barbaaduuf garas deemanii ilaalamutu irra bayeessa.
☆ Sigaaraa aarsuu dhabuu. Alkoolii dhuguu dhabuu.
☆ Madaan xiqqoonillee umamnaan dafnee haakima ykn doktora keenya dubbisuu, ykn iddoo yaala gahaa argachuu dandeenyu hatattamaan deemuu.
—
Fayyaa ta’aa, fayyaa dahaa!
Horaa, bulaa, deebanaa!
—
©Dr. Nuredin Luke


text:
Zufaan Urgaa Onkololessa darbe yaadannoo waggaa 100ffaa guyyaa dhalootaa Jeneraal Taaddasaa Birruu sababeeffachuun kitaabni mata dureen isaa ‘Dannaanee hamma Finfineetti’ jedhu seenaa jireenya jeneraal Taaddasaa irratti xiyyeeffate eebbifamuun ni yaadatama. Barreessituun kitaabichaa Zufaan Urgaa dhalattee kan guddatte magaalaa Finfinneetti. Zufaan barreessituu fi hojii dhuunfaa ogummaa maxxansaatiin walqabatu
Alii Birraan eenyu? Alii Birraan abbaa isaa Mohaammad Musaa fi haadha isaa Faaxuma Alii irraa bara 1948 magaalaa Dirree Dhawaatti dhalate. Abbaan isaa kutaa gosa Afran Qalloo Alaa jedhamurraa yoo ta’u magaalaa Graawaa jedhamu irraa dhufe. Faaxumaa Aliin gama isheetiin kutaa gosa Afran Qalloo Jaarsoo irraati.
Geetahuun Laggasaatiin Finfinnee, Sadaasa 01/2022 - Manneen barnoota Finfinnee Afaan Oromoo qofaan hojii baruu fi barsiisuu raawwachaa jiran hir'ina meeshaalee barnootaatiin raakamaa jiraachuu baraiisoonni Addis Standarditti himan. Manneen barnoota kuni baajata mootummaa naannoo Oromiyaatiin ramadamee fi gargaarsa dhaabbilee tola oltummaarraa argameen bara 2018 hundeeffaman. Haata'u malee,


text:
Mootummaan Amrikaa uummata balaa obomboleetti hamaa Mariyaa portorikoo fi Yuees virjin aylaand jedhaman keessatti midheef gargaarsa kennee jira jechuun falaman prezidaantii Donald Traamp fi miseensoonni bulchiinsa isaanii.
Balaan kun biyyoota lameen eega dhahee yeroo torban tokko guutuuf jedhu booda Traamp kaleessa oduu gabaastootaaf akka kennaniin biyyonni lameen obomboleetti Mariyaan akka hamaatti waan miidhamaniif namoota gaaga’aman dhaqqabuuf waan humnii keenya danda’ee mara gochaa jirra jedhan.
Bulchiinsii jiruu fi waraanni Amerikaa namoota balaa Kanaan miidhaman gargaaruuf yaalii guddaa godhan kan jedhan Traamp kanneen lafa Amerikaa irra jiran hammam hojii jabaa akka hojjachaa akka turree fi hojjachaa akka jirru ni beeku jedhan.


text:
Isin Keessa Mallatto Jira-Kutaa 7
Marsaa Uumama Namaa 5ffaa: Nasha’ah-The Fetal Period
Alhamdulillahi wa salaamun alaa ibaadihillaziina-sxafaa (Faaruun hundi kan Rabbiiti. Gabroottan Isaa kanneen Inni filate irratti nageenyi haa jiraatu). Haala uumama keenya osoo ilaallu kunoo marsaa dhumaa irra geenye jirra. Uumamni namaa uumama nama ajaa’ibsiisuu fi mallatooleen baay’een keessa jiraniidha. Namni uumama ofii sirriitti yoo itti xinxalle, sababni inni Khaaliqa isa uumee itti faallessuu fi ajajamuufi didu hin qabu. Marsaa kana hunda keessa darbuun nama guutuu kan ta’e mataa ofiitiini miti.
Marsaan miciree torbaan 8 haguuga. Torbaan saddeet booda marsaan jiru marsaa ulfaa (fetus) ta’a. marsaa kana keessatti qaamoleen marsaa miciree keessatti biqiluu jalqaban uumama isaanii guuttachuun ulfi boca nama qabata. Garuu torbaan saddeet dura miciree namaatii fi miciree beelladota biro addaan baasun ni ulfaata. Bocaan waan wal fakkaataniif. Torbaan 9ffaa irraa eegalee marsaan jiru marsaa nasha’ah ti. Nasha’ah jechuun guddachuu, dagaaguu. Ansha’a jechuun immoo argamsiisu, uumuu, guddisuu ykn wanta tokko godhuu/hojjachuudha. Nasha’ah fi ansha’a jechoota hundee tokkorraa horsifamaniidha. Marsaan Nasha’ah Qur’aana keessatti akkana jechuun dubbatame,
Sana booda uumama biraa isa goone (ansha’anaahu). Rabbii uumtota hunda caale tolti Isaa baay’atte.” Suuratu Al-Mu’iminuun 23:12-14
Warroonni Qur’aana ibsan keeyyata armaan olii irraa kana hubatan:
a-Ulfi uumama dubbachuu, dhagahuu fi arguu danda’utti guddachuu
b- Ulfatti ruuhii afuufu[1].
Kanaafu, marsaa nasha’atti ulfatti ruuhiin ni afuufama. Kutaaleen qaamaa ni dagaagu;hojii isaaniif maluu hojjachuu ni jalqabu, bakka isaanii qabachuun ni sirreefamu (ta’adiil). Mataan guddaa ture ni xiqqaata, gurri bakka isaa qabata, qaamni ni diriira.
Wanti marsaa kanarraa hubannu, micireen namaa kuni ruuhin itti afuufamuun dura akka biqiltuu ruuhii kan hin qabne ture. Fakkii armaan gadii irraa marsaa mudghaatti yommuu ilaallu wanta akka muraa foonii malee homaa hin arginu. Kutaalee qaamaa guddisuun ruuhii itti afufuun mallattoo guddaa Dandeettii fi Tokkichummaa Rabbii olta’aa agarsiisuudha. Waa’ee ruuhi Rabbiin malee namni kamiyyuu hin beeku:
“Waa’ee ruuhi si gaafatu; jedhi, “Ruuhin dhimma (amrii) Gooftaa kiyyaati. Beekumsa irraa waan xiqqoo malee isiniif hin kennamne.” Suuratu Al-Israa 17:85
Mee amma marsaalee uumama keenyaa nuxfaa (copha) irraa jalqabuun hanga nasha’ah fakkiin haa ilaallu, ergasii itti haa xinxallinu:
Rabbii uumtota hunda caale tolti Isaa baay’atte
Rabbiin Keenya akkana jedha:
“Yaa ilma namaa! Gooftaa kee Kan Arjaa ta’e ilaalchisee maaltu si gowwoomse? Kan si uumee, ergasii si guutee si sirreesse. Boca fedhe keessatti walitti si qabe [sanarraa maaltu si gowwoomse]? Dhorgamaa! Dhugumatti Guyyaa Murtii ni sobsiiftu. Dhugumatti, isin irra eegdotatu jira. Kabajamoo barreessitoota ta’an. Wanta isin hojjattan hunda ni beeku. Dhugumatti warri toltu hojjatan qananii keessa jiraatu. Warrii hamtuu hojjatan immoo Ibidda Jahannam keessa jiraatu. Guyyaa murtii ishii ni seenu. Isaan ishii irraa hin fagaatan.” Suuratu Al-Infixaar 82:6-16
“Yaa ilma namaa! Gooftaa kee Kan Arjaa ta’e ilaalchisee maaltu si gowwoomse?” Kana jechuun yaa ilma namaa hanga Gooftaa kee Arjaa ta’etti kafartu geessutti maaltu si gowwoomsee soba (baaxila) siif miidhagsee?[2] Maaltu si gowwoomsee haqa dhiiftee baaxila akka dharraatu si taasisee? Baaxilli kunis, Gooftaa keetitti kafaruu, karaa Ergamtootaatin wanta Isa biraa dhufeetti kafaruu fi Guyyaa Murtii kijibsiisuudha[3]. Wanta dirqama sirratti taasise akka dhiistu fi Gooftaa arjaa kee faallessun maaltu badii akka hojjattu si gowwoomsee?
Yommuu namni tokko sitti arjoomu, isa galateefatta moo amala badaa isatti agarsiistaa? Yaa ilma namaa Gooftaan kee kennaa lakkaawame hin dhumne siif kenne. Kanaafu, kennaan kuni hundi akka isaaf ajajamtuu fi Isa faallessu irraa akka qaanoftu kan si taasisuu ta’uu hin qabuu?. “Kan si uumee, ergasii si guutee si sirreesse.” Yaa nama! Gooftaa si uumee fi dhabama irraa si argamsiseetti akka kafartuu fi Isa faallessitu kan si gowwoomse maaliidhaa? Kutaalee qaamaa kee Kan siif guutee fi sirreesse Gooftaa keeti. Kanaafu, wanta Inni itti si ajajee akka hin hojjanne fi wanta Inni irraa si dhoowwe akka hojjattu kan si taasisee maaliidhaa? “Boca fedhe keessatti walitti si qabe” Gooftaan kee osoo fedhe boca beelladaa ykn bineensaa irratti si uumuu danda’a. Garuu rahmata Isaatin boca bareedaa namaa kanarratti si uumee. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Dhugumatti nama dhaabbi irra gaarii ta’ee keessatti isa uumnee jirra.” Suuratu At-Tiin 95:4
Dhaabbanni fi bocni qaama nama dhaabbataa fi boca beelladootaa fi bineensota biro irraa adda kan ta’eedha. Kanaafu, Gooftaa bocaa fi dhaabbata kee akkanatti miidhagsee irraa akka garagaltu kan si taasise maaliidhaa?
“Dhorgamaa! Dhugumatti Guyyaa Murtii ni sobsiiftu” Wanta hojjataa turaniif Guyyaa Qiyaamaa qoratamuu fi gaafatamuu soba akka ta’etti yaaddu. Kuni sababa guddaa badii akka hojjattanii fi dirqama keessan akka dagattan kan isin taasisedha. Guyyaa Murtii gara fuunduraatti kan qunnamtan ta’ee osoo jiru kijiba akka ta’etti yaaddu. Wanti jireenya tana keessatti isin hojjatan hundii ni galmaa’a. Wanti baduu fi dagatamu tokkollee hin jiru: “Dhugumatti, isin irra eegdotatu jira. Kabajamoo barreessitoota ta’an. Wanta isin hojjattan hunda ni beeku.” Barreessitoonni ykn galmeessitoonni kunniin Malaykoota namoota waliin deemun isaan ilaalan, wanta isaan hojjatanii fi jedhan hunda kanneen galmeessaniidha[4]. Akkamitti akka barreessan, maal fayyadamanii hojii fi dubbii keenya akka galmeessanii fi galmeen isaan fayyadaman maal akka ta’e beekuuf hin qorannu. Sababni isaas, kuni dhimma geeybi (miiran bira hin gahamne) waan ta’eef akkaataa malaykoonni kana hojjatan nuti beeku hin dandeenyu.
Asitti Malaykoota kanniin Kabajamoo jechuun ibse. Kuni kan agarsiisuu Malaykonni kabajamoon waan nu waliin jiraniif wanta badaa hojjachuu irraa akka qaanofnuu fi naamusa qabaannufi. Namni yommuu nama kabajamaa waliin ta’u of eeggannoo ni taasisa, wanta badaa hojjachuu irraa ni saalfata.
“Dhugumatti warri toltu hojjatan qananii keessa jiraatu.” Warri toltu hojjatan (abraar) warra dhugaan amanan, hojii dirqamaa erga hojjatanii booda hojii gaggaarii dabalataa kanneen hojjatanii fi hojii badaa irraa dhoowwaman erga irraa fagaatanii booda wanta jibbama (makruuh) kanneen dhiisaniidha. Fakkeenyaf, salaata dirqamaa (waajibaa) ni salaatu. Ergasii salaata sunnaah itti aansu. Zakaa ni kennu, ergasii sadaqaa dabalataa ni kennu. Sooma ji’a Ramadaanaa ni soomu. Ergasii sooma dabalataa ni soomu. Haqa haadha abbaa, firaa fi namoota biroo ni eegu. Kanarratti dabalatee, tola dabalataa isaaniif oolu. Warroonni kunniin addunyaa tana keessatti qalbiin isaanii tasgabbaa’un qananii keessa jiraatu. Aakhiratti Jannata qananiin guuttamte keessa seenun qananiin marfamu.
“Warrii hamtuu hojjatan immoo ibidda Jahannam keessa jiraatu.” Warri hamtuu hojjatan (fujjaar) warra badii gurguddaa akka kufrii, shirkii fi kan biro keessatti taraniidha. Akkasumas, warra Khaaliqa isaan uumeef hin ajajamneedha. Warri kuni adabbiin isaanii addunyaa tana keessatti qalbiin isaanii adabbii cimaa keessa jiraachudha. Guyyaa Murtii immoo ibidda Jahannam keessatti gubatu. Gonkuma Jahannam keessaa bahuu fi irraa fagaachu hin danda’an.
Aaya lamaan armaan ilaalchise imaamu ibn Al-Qayyim wanta jedhu qaba: aayan lamaan kunniin qananii fi adabbii cimaa Aakhirah qofarratti waan daangeefaman sitti hin fakkaatin. Kana irra, ganda addunyaa, qabrii keessatti fi ganda yeroo hundaa keessa turan (Aakhirah) kan ofi keessatti qabataniidha. Warri kunniin qananii keessa, warrii biroo immoo adabbii cimaa keessa jiraatu. Qananiin qananii qalbii caalu ni jiraa? Azaabni azaaba qalbii caalu ni jiraa? Azaaba (adabbii) kamtu sodaa, yaaddo, gadda, qomni dhiphachuu, Rabbii fi ganda Aakhirah irraa garagaluu, Rabbiin ala wanta biraatti rarra’u caalu jiraa?[5]
Qananii jechuun wanta nama gammachiisu, mirqaansu fi mi’aa irraa argataniidha. Adabbii (azaaba) jechuun immoo wanta nama dararu, gaddisisuu, miidhaa namarraan gahuu fi nama gubuudha. Kanaafu, namni qananii argachuu fi adabbii irraa baraaramu barbaadu, dhugaan amanuun toltu haa hojjatu, wanta badaa irraa haa fagaatu. wa billahi tawfiiq
Kitaabban wabii:
[1] Human development as described in the Qur’an and sunnaah fuula 94-95
THE DEVELOPING HUMAN CLINICALLY ORIENTED EMBRYOLOGY KEITH L. MOORE, PERSAUD
Tafsiirul Aayaatil Kawniyati Fiil Qur’aanil Kariim jiildi 2ffaa fuula-231, By Zaghluul Najjaar,
[2] Tafsiir Qurxubii 22/122
[3] Ma’aariju at-tafkuri wa daqaa’iqu at-tadabburi 15/79, Abdurahman Hanbak
[4] Sayyid Quxb, Fii Zilaalil Qur’aan, English Translation 18/82
[5] Bidaa’u Tafsiir 3/267, Ibn Al-Qayyiim fi Kitaabban Tafsiira biroo


text:
Tafsiira Suuratu Al-Ankabuut-Kutaa 20
Jireenyi Haqiiqaa Tamiidhaa?
Haqiiqaa jechuun wanta dhugaa ta’e, sobni fi faffakeessan kan keessa hin jirreedha. Jireenyi addunyaa tuni iddoo qormaataa waan taateef ija namaa keessatti faayamuun nama sobuu dandeessi. Jireenya tana keessatti har’a yoo gammaddee oolte boru gadduu dandeessa. Wanti har’a bareedu boruu fokkuu ta’e sitti mul’achuu danda’a. Jireenyi tee wantoota adda addaatin tan booroftu taate argatta. Kanaafu, jireenyi dhugaa sobni keessa hin jirree fi qulqulluu hin boorofne tamiidhaa? Jireenyi addunyaa osoo dhugaa sitti fakkaattu boru soba ta’uu dandeessi. Har’a qulqullinnaa fi mijaa’inna keessa osoo jirtu boru boora’innaa fi jeequmsa keessatti taruu dandeessa. Kanaafu, jireenyi dhugaa kana hundarraa qulqulluu taate eessatti argannaa? Mee deebii kanaa aayah armaan gadi keessa haa barbaannu:
“Jireenyi addunyaa tuni bashannanaa fi tapha malee homaayyu miti. Dhugumatti, Gandi Aakhirah ishimatu Jireenya Dhugaati, osoo kan beekan ta’ani!” Suuratu Al-Ankabuut 29:64
Jireenyi addunyaa tanaa maalidhaa bashannanaa fi tapha malee. Sababa faaya fi mi’aan keessa jiruun qalbiin itti bashannanti, qaamni ni taphata. Ergasii faayni fi mi’aan addunyaa tanaa yoosu bada. Dhugumatti gandi Aakhirah jireenya dhugaa itti fuftu taatee fi duuti keessa hin jirreedha. Osoo namoonni kana beekanii silaa ganda hafuu fi turaa dhiisanii ganda baduu hin filatanu turan.[1]
Jireenyi addunyaa jireenya Aakhiraatin yommuu wal bira qabamtu bashannanaa fi tapha malee homaayyu miti. Namni hojii hojjatu keessatti jaalala Rabbiiti fi mindaa Aakhirah argachuuf yoo hin kajeelin hojiin isaa tapha. Sababni isaas, akkuma taphni erga taphatanii booda bu’aan isaa badu, hojiin nama kanaas yeroo muraasan booda ni bada. Aakhiratti mindaa waan hin kajeelleef addunyaa keessatti ni bada, itti fufiinsa hin qabu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Namni jireenya addunyaatii fi faaya ishii barbaadu, [firii] hojii isaanii ishii keessatti guunnee isaaniif kennina. Isaan ishii keessatti hin hir’ifaman. Isaan sun warra Aakhiratti ibidda malee homtu isaaniif hin jirreedha. Wanti isaan ishii keessatti dalagaa turan bade, wanti isaan hojjataa turanis gati-dhabeessa.” Suuratu Huud 11:15-16
Kana jechuun namni haala itti fufaan jireenya addunyaa tanaati fi faaya ishii qofa barbaadu, firii hojii isaanii irraa wanta isaaniif hirame osoo hin hir’isin haala guutuu ta’een addunyaa keessatti isaaniif kennina. Isaan sun Aakhiratti ibidda Jahannam malee homtu isaaniif hin jiru. Faaydan hojii isaan hojjatanii bade. Hojiin isaaniis gatii kan hin qabneedha. Sababni isaas, isaan jaalala Rabbii argachuuf hin hojjanne.
Hojiin gaggaarriin namoonni kunniin jireenya addunyaa keessatti hojjataa turan Guyyaa Murtii jalaa bada. Kanaafu, mindaa homaatu irratti hin argatan. Sababni isaas, isaan Rabbiitti, Ergamaa Isaatti, kitaaba Isaatti fi Guyyaa Aakhiratti kan hin amanne turan. Akkasumas, addunyaa keessatti hojii gaarii hojjatan jaalala Rabbii barbaaduun hin hojjanne. Kanaafu Isa biratti mindaan homaatu isaanif hin malu.[2]
Faallaa kanaa, hojiin gaggaariin jaalala Rabbii barbaadu fi mindaa Aakhirah kajeelun hojjatame, hojii turaa hin banneedha. Gonkuma tapha hin ta’u. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Qabeenyi fi ilmaan faaya jireenya addunyaati. Hojiiwwan gaggaarii turaa ta’antu Gooftaa kee biratti mindaadhaan irra caala, ammas abdiidhaan irra caala.” Suuratu Al-Kahf 18:46
Hojiiwwan gaggaariin turan hojiiwwan Rabbiin gammachiisanii fi jaalala Isaa ittiin barbaadaniidha. Hojiiwwan kunniin yeroo hundaa kan turaniidha. Sababni isaas, mindaan isaanii Guyyaa murtii ganda qananii (Jannata) keessatti kan hafuu fi yeroo hundaa kan turuudha. Hojiiwwan gaggaariin akka mindaatti qabeenyaa fi ijoolle caala. (Faaydan qabeenya fi ijoollee irraa argamu kan baduudha. Garuu mindaan (ajriin) hojii gaarii yeroo hundaa turaadha.) Wanti mu’minni hojii gaarii irraa abdatu wanta qabeenyaa fi ijoollee irraa abdatu caalaa guddaadha.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Muyassar-404
[2] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-10/342-343, Tafsiir Muyassar-223


text:
Uummatoonni sadarkaa jireenya hiyyumaa keessa jiraatan yeroo baayyeef dhukkuba adda addaaf kan saaxilaman ta’uun beekamaa dha.Hawaasni baadiyyaa jiraatu dhukkuba akka cittoo fi Mujaleen hubamuun bakki itti akka dhukkubaatti hin ilaalmnees ni jira.
Sababiin isaas dhukkuboonni kun hiyyuma waliin wal qabatanii dhufuu akka danda’an waan baratameef akkasumas, ogeessa bira dhaqanii wal’anamuuf humna isaa waan hin qabneef ta’uun beekama.
Dhukkuboota kana lameeniin otuu hin qabamniin dursanii ittisuun akka danda’amu kan nuuf ibsan Dr Taariikuu Waaqumaa Hospiitaala Ayiraa irraatti.
MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Gamtaa Awroppaatti bakka buutuu gameetttii dhimmootii alaa Federica Moherin torbanneen hedduu keessatti yeroo lammataaf gola naga eegumsaa kan tokkummaa mootummootaaf ibsa kennanii jiru.
Godaanota lammiiwwan afriikaa fi Arbbaa kanneen baqattoota namoota seeraa ala nama deddeebisaniin Awrooppaa seenuu yaalaniif yeroo hedduu galaana keessatti dhuman ilaalchisee furmaati dinqii dhaan ta’u hin jiru, garuu guutummaan addunyaa deebii wlaii gala itti kennuu male jedhan.
Gargaarsa namoomaa kan yeroo hatattamaa qofaa utuu hin taane caasaan namoota baqattoota seeraa ala deddeebisanii wal qabataa waan ta’eef, yeroo tokko tokkos dhimmootii maallaqaa fi hojii shororkeessotaa kan naannoo duruumaanuu jeeqamee jiruutti jeeqama ka biroo dabale waliin hidhata qaba jedhan.
Waggaa kana uummata 1800 kanneen hiyyummaa, walitti bu’iinsaa fi hacuucaa biyya ofii keessaa dheessantu galaana Mediterranean qaxxaamuranii Awrooppaa seenuu utuu yaalanii dhuman.
Hedduun isaanii maallaqa qusatan baasuu dhaan namoota ofittoo baqattoota seeraa ala deddeebisan harkatti kufuu dhaan imala hamtuu gara biyya akka Libya ofumaa iyyuu walitti bu’iinsaa fi jeeqaman raafamuutti geggeessu. Achiis achumatti gatamu ykn immoo bidiruu amansiisaa hin taanee fi humnaa ol nama fe’eate yaabatanii galaana keessatti dhumu. Moherinin akka jedhanitti godaantota kana lubbuu oolchuu jechuun humnaan biyya irraa dhufanitti deebisuu miti.
Mul’inatti kan ani mirkaneessuu fedhu, baqattoonni ykn koolu galaantoonni galaaqana utuu qaxxaamuranii qabaman tokko iyyuu fedha isaaniin ala biyyatti hin deebisaman. Mirgi walii galtee Geneva sun guutummaatti ni kabajama jedhan.
Moherini-n akka jedhanitti namoota baqattoota seeraan ala deddeebisaniif daandii kan ta’e Libya qofa utuu hin taane irra hedduun namoota kanaa biyyattii keessa darbu.
Gama biraatiin immoo torban kana warren Awropa baqattoota kurna kumaan laka’amaniif ardittii seenan biyyoonni miseensa gamtaa Awropa ta’an meeqa akka simatan kootaa ramaduu irratti wal falmaa jiran.
Mariin kun kan dhaga’ame amenesty International godaantota Libya irra dararaa hamaa fi humnaan gudeeddiin raawwatamaa waan jiruuf kana jalaa miliquuf jecha gara garba Mediterraneanitti yaa’aa jiru jechuun akeekkachisee booda. Namoonni polotiikaa Awrooppaa dhimma immigration ilaalchisee falmii geggeessaa wayita jiran kanatti bidiruuwwan gamas seenuu itti fufaniiru.
Koolu galtoonni 400 ta’an doonii Germaniitiin Xaaliyaanii gama kibbaa andaara galaana Reggio Calabria ga’anii jiran. Germaniinis koolu galtoota hedduu biyya simattu keessaa took. Kan waggaa darbee irraa dacha ta’e waggaa kana namoota dahata siyaasaa barbaadan kuma 400 oltu biyyattii seenu jedhamee eegama.
Dhimmi kunis chanselerittiin Germany Angela Merkel har’a gumii yeroo hatattamaa akka waamanii fi michoonni isaanii Awrooppaa itti gaafatama kana akka qooddatan waamicha gochuuf isaan dirqisiise.
Kanaaf furmaata waliinii barbaaduu caalaa tokkummaa Awrooppaa kan agarsiisu filannoo ka biraan hin jiru jedhan. Torban torbaniin baqattoota dhibbaan laka’amantu karaa buufata xaaliyaanii Milan darbuu dhaan gara Germaniitti imalu. Hojii gargaarsaa fedha ofiin kan hojjetan Susy Lovieno baqattoota kanaaf nyaata, huccuu fi gorsa kennuun tajaajilu. Awrooppaan jijjiirama gochuu qabdi jedhu.
Kun rakkoo gargaarsa namoomaa uuma. Qooda kanaa embasilee biyyoota hollaa jiran kan akka Lebannon, Jordan fi Tuerkey irraa visa seeraan gamana isaan seensisu yoo argatan gaarii ta’a. Sun imala seeraan alaa fi sodaachisee ta’e irraa ittisuuf gargaara jedhan.
Awrooppaan har’a baqattoota meeqa biyyoonni miseensa gamticha ta’an fudhachuun akka irra jiraatu irratti bor falmii geggeessuuf jiru. Hangary-n biyya koolu galtoonni Balkans irraa dhufan karaa ishee darban ennaa taatu biyyoota hedduu kootaa kana fudhatama dhabsiisan keessaa tokko. Muummichi ministeeraa Viktor Orban deebii cimaa kana kennanii jiran.
Hungary keessatti koolu galtoota arguu hin feenu jedhan. Miseensonni gamtaa Awrooppaakanneen biroon yaada keenya yoo gaafatan isinuu isin hin barbaachisu ka jedhu deebiin koo jedhan.
Biyyoonni Awropa hedduun bidiruuwwan gara galaanaatti yaa’uuf sababaan jeeqama Libya keessaa ti jechuun himachuu dhaan dooniiwwan waraanaa andaara galaana Libyatti akka bobba’an gaafataniiru. Yaada kana garuu kan bulchiinsa diina walii ta’an keessaa kan mootummaa Tripoli to’atee jiruuf muummicha ministeeraa yeroofii kan ta’an Khalifa Al Ghweil fudhatama dhabsiisn.
Khalifan akka jedhanitti kan nuti gamtaa Awrooppaa irraa barbaannu mootummaa biyyoolessaa Tripoli keessaa fi waliin walii galee godaantummaa kana dhaabisuun karaa itti danda’amu mala dha’uu dha.
Gareen mirga namaaf falmu Amnesty International godaantonni Libya keessaa haala hamtuu keessa kan jiran si’a ta’u kun immoo gara galaanatti akka baqatan isaan dirqisiisa jedhee jira.


text:
Tafsiira Suuratu Ar-Ruum-Kutaa 14
Namni kafare miidhaan kufrii isumarratti deebi’a
Namni yommuu kafaruu fi Islaama hordofuu dhiisu gara fuunduraatti miidhaan homaatu isarra akka hin geenye godhee yaada. Garuu dhimmichi faallaa inni yaadeti. Namni yommuu Rabbii isa uumeetti kafaruu fi Isaaf ajajamu diduu, adabbii Isaatiif of saaxila. Kanaafu, kafaruun isaa kuni isuma miidha. Mee dhugaa kana aayah armaan gadi keessatti haa ilaallu:
“Namni kafare kufriin isaa isumarratti ta’a. Namoonni dalagaa gaarii hojjatan immoo lubbuma ofiitiif qopheeffatu.” Suuratu Ar-Ruum 30:44
Kana jechuun namni kafaree, adabbiin kufrii isaa isarratti ta’a. Adabbiin kunis ibidda keessa zalaalamii turuudha. Namoonni amananii fi hojii gaggaarii hojjatan immoo nafsee ofiitiif Aakhiratti hojii gaggaariin firaashaa fi mana qopheefatu.[1]
“yamhaduun” -“diriirsu, laaffisuu”.[2] Ni jedhama: waqad mahadtu firaasha mahdan. Kana jechuun “ani firaasha diriirsee jira.”[3] Hojii isaanii keessatti haalli mu’mintoota haala nama firaasha isaa diriirsuu fi wal qixxeessun wal fakkaata.[4] Namni boqonnaa fi mijaa’inna guutuu argachuu fi wanta isa jeequ irraa nagaha ta’uuf firaasha isaa ni diriirsa, ni tottolcha. Haaluma kanaan, mu’mintoonnis Aakhiratti boqonnaa fi gammachuu guutuu argachuu fi azaaba (adabbii) jalaa nagaha bahuuf addunyaa keessatti hojii gaggaarii qulqullinnaan hojjatu. Kanaafu, Guyyaa Qiyaamaa yommuu dhufan boqonnaa guutuu boqatu jechuudha.
“Tola Isaa irraa warra amananii fi hojii gaggaarii hojjatan mindeessuuf [Guyyaan Qiyaamaa ni dhufa]. Dhugumatti, Inni kaafiroota hin jaallatu.” Suuratu Ar-Ruum 30:45
Kana jechuun Rabbiin guddaan olta’ee tola Isaa irraa mindaa guddaa warra amananii fi hojii gaggaarii hojjataniif kennuuf Guyyaa Guddaa kana qopheesse. Kaafironni immoo Rabbiin isaan hin jaallatu. Tola Isaa irraa qooda hin qaban. Kana irra, haqummaa Isaa irraa qoonni isaanii adabbii ibiddaa keessa yeroo hunda turuudha.[5]
“warra amananii fi hojii gaggaarii hojjatan mindeessuuf.” Ulaagaalee lamaan kanatti xiyyeefannoo itti kenni: Amanuu (iimaanaa) fi hojii gaarii. Amanuun qofti gahaa miti. Hojiin gaariin qoftis gahaa miti. Kuni iimaanni (amanuun) hojii gaariin yoo walitti hidhameedha. Asitti iimaanni qalbiin ta’a. Namni hanga fedhe hojii gaarii osoo hojjatee garuu qalbii keessaa iimaana yoo hin qabaatin, hojiin gaariin inni hojjate kuni homaa isa hin fayyadu. Munaafiqni ni salaata, ni arjooma, tarii jihaadas bahuu danda’a, garuu hojiin isaa homaa isa hin fayyadu. Sababni isaas, qalbii isaa keessa iimaanni hin jiru.[6] (Qalbii isaatiin arkaana iimaanaa jahanitti hin amanne, ikhlaasa hin qabu.)
Mallattoolee Isaa irraa Bubbee Erguu
“Mallattoolee Isaa keessaa: [roobaan isin] gammachisuuf, rahmata Isaa irraa isin dhandhamsiisuuf, dooniin ajaja Isaatiin akka deemtuuf, tola Isaa irraa akka barbaadattanii fi akka galateefattaniif bubbee erguudha.” Suuratu Ar-Ruum 30:46
Kana jechuun mallattoolee sifaata Rabbii agarsiisan keessaa: yaa namoota roobaan isin gammachiisuuf, rahmata Isaa irraa isin dhandhamsiisuuf, doonin ajaja Isaatiin galaana keessa akka deemtuuf, isinis doonii kana fayyadamuun tola Isaa irraa akka barbaaddattanii fi galata Isaaf galchitaniif bubbee erguudha.[7] “rahmata Isaa irraa isin dhandhamsiisuuf”- kuni bu’aa rahmata Isaa kan ta’e rooba, midhaan, kuduraa fi fuduraalee of keessatti qabata. “dooniin ajaja Isaatiin akka deemtuuf” Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dooniin galaana keessa akka deemtuuf bubbee erga.
Kanaafu, bubbee keessa faayda lama gurguddaatu jiraa jechuudha:
-duumessa qilleensa samii keessa oofuu
-doonii galaana irra oofuu.
Duumessaa fi doonin qananii baay’ee baadhatu. Duumessi bishaan bu’uura jireenyaa ta’e baadhata. Dooniin immoo rizqii, namootaa fi beelladoota baadhatti.
“tola Isaa irraa akka barbaadattaniif” – doonii tana yaabbachuun rizqii akka barbaadattaniif. Namoota meeqatu daldalli isaanii galaana irra ta’e. Karaa dooni tanaatiin rizqii bakka tokko irraa bakka biraatti dabarsu. Osoo doonin tuni jiraachu baatte, silaa galaana (bahar) gamaa gara biraatti rizqii dabarsuun garmalee ulfaataa ture. Garuu Rabbiin azza wa jalla rizqii fi qananiiwwan kunniin bakka tokko irraa bakka biraatti akka dabarfamaniif doonii kana godhe.
“akka galateefattaniif” Kuni wanta qananii irraa barbaadamuudha. Qananii keessaa fi alaa lakkoofsa hin qabne kan Rabbiin isin irratti ooleef akka Isa galateefattaniif kana hunda isiniif godhe. Shukrii (galateefachu) jechuun kan nama qananiseef ajajamuudha. Kunis arrabaan, qalbii fi qaaman ta’a. Shukriin qalbiin yommuu jennu: namni qananiin kuni Rabbiin irraa akka ta’e, kan isaaf laaffise fi isaaf fide Rabbiin ta’uu amanuudha. Arrabaan immoo qananii argate kanaaf Rabbiin faarsu. Qaaman immoo hojii qaamaa Rabbiif jedhe ittiin hojjachuudha. Kan akka firummaa sufu, zakaa baasu, hajjii hajjuu, rakkaataa ittiin gargaaru fi kanneen biroo.[8]
Ergamtoota Erguu fi Warra isaan kijibsiisan adabuu
“Dhugumatti, siin dura Ergamtoota gara ummata isaaniitti erginee jirra. Isaaniis ragaalee ifa ta’aniin isaanitti dhufan. Ergasii warroota yakka hojjatan irraa haaloo baane. Mu’mintoota gargaaruun Nu irratti haqa ta’e.” Suuratu Ar-Ruum 30:47
Kuni Rabbiin irraa gabrichaa fi Ergamaa Isaa Muhammadiif (SAW) jajjabeenya. Ummataa isaa irraa namoonni baay’een yoo isa kijibsiisan, ergamtoonni darban ragaa ummata isaanitti fidan waliin kijibsiifamanii jiru. Garuu Rabbiin namoota isaan kijibsiisanii fi faallessan irraa haaloo bahe. Mu’mintoota immoo nagaha baase.[9]
“warroota yakka hojjatan irraa haaloo baane.” kana jechuun warra Ergamtoota kijibsiisan adabbii cimaa adabne. “Mu’mintoota gargaaruun Nu irratti haqa ta’e.” Kuni dirqama Rabbiin Of irratti dirqama godheedha.[10]
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiir Muyassar-409, Tafsiir Qurxubii-16/445
[2] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-15/172
[3] Tafsiir Qurxubii-16/445
[4] Tafsiir Tahriir wa tanwiir-21/117
[5] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-15/172
[6] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, fuula-280
[7] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-15/175
[8] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, fuula-290-293
[9] Tafsiir Ibn Kasiir-6/100
[10] Zaadul Masiir-1097


text:
Qilleensii addunyaa tanaajijjiiramaa deemuutti jira;laftii durii bonaa amma lafa gannii roobee hin caamne,ta durii gannaa amma ammoo lafa bonaa qawwisaa tahaa deemti.
Raammoo-buuqqataa,limmee marraa fi muka nyaattu, cabbii baqxee garbatti dabalamtee garbii guddatee namatti faca’aa,lafti didiqqoon bisaan jidduu jirtu,Iddoolaan bisaaniin marfamtee namii sodaa keessa jira.
Qilleensii gurraachii hamaan addunyaa jijjiiru waan hedduu irraa dhufa;aara hamaa makiinaa, warshaa, xuyyuura,gaazii gubani fi waan hedduu keessaa bahutti aara lafatti faca’ee lafa ukkaamsuutti jira.
Tokkummaan Mootummootaa damee eegumsa naannoo ta torbaaniin duratti Liimaa Peeruutti taa’an waliin marroo 20essoo rakkoo tana irratti mari’achuuf kora taa’e.
Kora COP 20 jedhan kana irratti waan hedduutti dubbatan,biyya tamti aaraa qilleensa hammeessuu lafatti gadi dhiisa,biyya tamitti fala qillensa hamaan kanaan tohatan barbaaduu didduutti jira,rakkoo tana akkamiin falla,yoom falla, faluuf maan tolchuu malanii fi waan hedduu mari’atan.
Baranallee doolara biliyoona 9 oliitti rakkoo tanaan faluuf argame.Biyya qilleensa jijjiiramaa deemu kanaan falachuuf hojjattu fala isii laalanii hori kana kennaniif.
Mataan marii baranaa “A call for Action” Yaamicha Hujii jedha. Itoophiyaan rakkoo tanaan faluuf maanti jirti,naannoon Oromiyaa hoo?
Obboo Didhaa Dirribaa daarektera Bosonaa fi Qabeenna Uumama Oromiyaati. Warra kora kana dhaqee gale keessaa tokko.
Koriin kun guyyaa 12n Liimaa Peeruutti kora taa'e irratti mari'ate jennaan...


text:
Akka Motummaan tokkummaa Sovetii (Moskoon ) dhuma 70 keysaa biyya Afghaanistaan sentee bulchiinssa soshalizim Sovetiin hogganamu gadi hundeysiteen Islaamonni warra Afghaanistaan Motummaa Yeroo san kaabul bulchitu fii tokkummaa Sovetiirratti jihaada labsan , Jihaada yero sanii kan hogganaan Dinaggey fi Meshaa Lolaatiin USA , KSA fi Motummaa Pakistaan hoggaa tahan 80 keysa jihaadonni kanneen Motummaa Raashiyaa akka malee waranaa turuun isaanii ni yaadatama , Garuu sennaa fi egallii 90 keysaa Raashiyaan Afghaanistaan keysaa waraana isii baasuuf dirqamte .
Mujaahidonni warreen Loltota Arabaa hogganan keysaa inni angafaa 1ffaan Usammaa Bin laadin biyya sa`udiirraa 2ffaa Abdallaa Azzaam biyya Jordon irraa dhalataa falasxiin hoggaa tahu 3ffaa Dr. Eyman Al zawaahirii biyya Masrii irra tahudhaan mujaahidota biyya arabaa adda addaa keysaa dhufan warra lolchiisaa turaniidha :-
Garuu Raashiyaan afghaanistaan gadi dhistee bahuuf dirqamuun isii fii warrii mujaahidota Afghaanistaan magalaa kaabul keysatti ofii wal waraanuun jarreen (Hogganota )kana hedduu hamilee isaan cabsee mul`ate . Gaaffilee kana akka of gaafataniif isaan dirqe .,
* Dinni nuti waraanaa turree Sovetiidhaa injifannee ,
* lolaa obboleyyanii keysa ( Mujaahidotaa ) hin gallu ka ja`u Murteyfatan.. Garuu Afghaanistaan keysaattii jiraachuufiis haalli mijjaawaa waan hin turiniif namu gara biyyaa irraa dhufettee debi`uuf murteyfatan .
warreen biyya irraa dhufanitti debi`an keysaa tokko shekh Usaamaa Binlaadin turee , Iddon inni qubatees ( maadheyfate) Magaalaa Jiddaati , Garuu Qacelfamaa Motummaan Sa`udii kennutuuf hujiitti hiikuu hin dandenye , waan taheef Gara Biyya Sudaan godaanuuf dirqamullee biyya Sudaanittis dhiibbaa Saudii fii Amerkaa jalaa of baraaruu hin dandenye maayyirratti biyya san gdi dhiisee gara afghaanistaan (bakka irraa ) dhufeetti debi`uuf dirqame . bakka qubatuu dhabee ofirraa Afghaanistaanitti waahellan isaa waliin jaarmayaa
Al-Qaa`idaa ja`amuun bekkamu gadi dhaaban .
waarra Xaalibaaniin wal gargaaranii mojaahidotaa kaabul keysatti wal rukutaa ture akka barattonni amantaa islaamaa (xaalibaan) isaan injifattuf Meeshaa lolaa , Dinaggeyiin cinaa dhhabbatudhaan mujahidotaa kuffissan . Gutuu Afghaanistaaniis waarra xaalibaan harkatti (kufte . kunii haala Qaa`idaaf mijjeysee akka deggartotaa isaaniif dirree lenjjii fi geejjibaa mijjeyseef. ega haala mijjeyfatanii Amerkaa fii waahelota amerkaa kan akka sa`udii faarratti jihaada labse shek Usaamaan kanaan sa`udii keysatti magaalota akka Riyaad fii khubar keysatti halellaa guddaa raawwatten miidhaa guddaa dhaqqabsiisuun isii niyaadatama . garaa USA tiin wareegamtota 17 lenjiftee 2001 gara amerkaatti akka bobbahan taasifte , waregamtonni kunnen xayyaraa fe`inaa 4 xalafanii Moraa Rayyaa USA Pintaagon fii wirtuu Naggada Addunyaa werarudhaan nama kuma 3000
ol akka ajjesuun Qaa`idaa ni yaadatama,
kana boddee Motummaan Amerkaa gadi fagenyaan xiyyeyfannaa guddaan jaarmayni Al-Qaa`idaa shorarkeysaadha jechuun Al-qaa`idaarratti lolaa jabaa banteen addaan isaan bittineysite hogganaa Al-Qaa`idaa Sekh Usamaa bin laadiniis kumaando addaa itti ramaduun naanno magaalaa islaam abaaditti ajjechaa irratti raawwatte, kanaa boddee Al-Qaaidaan ammo xiqqo as xiqqo achii malee addaan faffacaate , saudii fi biyyota hedduu keysaa hiis maddi galii isii jalaa goggoge , sababa kanaaf
Al-Qa`idaan lolaa iraaq fii suriyaa irraa qoda fudhachuu hin dandenye.
Lola lammaan kanarraa warra biraatu hirmaannaa guddaa godhaa jira, Isaaniis Motummaa Iraaq fii shaam jechuun of yaamaa turan. suriyaa keysatti lafa guddaa bilisomsan , garuu dhihoo kana lolaa daguu mummicha iraaqii nurii Al-Maalikii irratti gad geysaniin lafaa guddaa waraanaa Iraaq irraa qabchuudhaan meshaa lolaa guddaas waranaa kanarraa argatanii jiru, erga iraaq keysaa lafa guddaa kana qabatanii Motummaa Iraaqa Fi Shaam irraa maqaa geddarachuun
” Duwlaat khulafa`aa ” ( Motummaa Islaama Hunda Bakka Butuu ) kaartaa haareya Ethiopiaa fi biyyonni dhiha afirkaa hedduun keysatti argaman baafttee ni bilisomsinaas jattee irratti hojjachaa jirti .kanaaf kan jenne jaarmayni Al- Qaa`idaan garama deemaa jiraa? egallii barreyfama kanaarratti ” Shabaaba Somaliyaa ” fii ” Baako Haraam Nayjeria malee lipii isii hin agarree maalii jechaa jiru keysa betonni jaarmaya Al-Qaa`idaa.!!!
Gazexeysaa Afaan Araba/Oromo Obbo Gammadaa Sutee


text:
Innaa lillaahi wa innaa ileyhi raaji’uun
Sheekh Haamid Bookhe Sheekha kabajamaa fi jaalatamaa Sheekkotan gurguddoo Carcar qabu keessa tokkoo gara fuula Rabbii godaanan. Rabbi mucuca isaani mara irra dabreefii jannatul Firdowsi haa kennuuf akkasuma Firaa fii Ahlii hunda Rabbi haa jajjabeessu!
Sheekh Haamid Bookhe yeroo dheeraadhaf diin barsiisaadhaa turan, isaanuma majlisa barsiisu itti uf barree hagana geenyee Rabbii kheyrii isaan carraaqaniif galata Jannataan haa deebisuuf!
“Shekh Hamid Bookhe
Aalima fii Hayyuu
Arjaafii garaa laafinaan
Khan faarfaman ,,,,,,,
Akkasumas
Nama Diin islaamaa
Harargee fii Oromiyaa guutuu irraa ittii yaa’aanii irraa baratan Baroota dheeraaf majlisa dhaabanii
Darasaa diin barsiiftu Oomishaa turan
ilmii hiddaan gad dhaaban
Rabbiin Jannataan haa Gammachiisu!”


text:
Islamic University Of Minnesotan Walgahii isaa jalqabaa Magaalaa Finfinneetti gaggeesse.
Walgahiin kun Magaalaa Finfinnee Hoteela Ummaatti kan gaggaffame yoo tahu, Keessummoonni gurguddoon walgahicharratti hirmaatanii jiru. Keessummoota wal gahirratti hirmaatan jidduu; Prezdaantii Mana maree dhimmoota Islaamummaa Itiyoophiyaa Sheikh Hajjii Ibraahim, Sheikh AbdulKariim Sheikh Badraddiin, Sheikh Mahmuud, Sheikh Xaahir Amaan, Dr Jeeylaan H/Khadiir, Dr Jeeylaan Galatuu, Sheikh Xaahir Muhammad, Ustaaz Qamar Huseen, Dr Abdallaa Khadiir fii Keessummoonni gurguddoon heddu saganticharratti hirmaatanii jiru.
walgahiin kun Qur’aanan kan Eegale yoo tahu, haasawa Baga nagayaan dhuftanii booda Itti gaafatamaan mana Marii dhimmoota Islaamummaa Itiyoophiyaa Sheikh hajjii Ibraahim haasawa taasisaniin, Carraa kana dinqisiifachuun carraa akkanaa kana ummanni islaamaa akka itti fayyadamu dhaaman. dabalataanis Yuniversitii kana waan barbaachisuun cinaa jirra jedhan.
Dhiheenya kana barattoota barsiisaa ture kan Eebbise Islamic University of minisootaan ammas haala iftoomina qabuun barumsa kan itti fufu tayuu ibsuudhaan, Miseensota qaama gara garaa irraa filuudhaan Saganticha goolabee jira.


text:
WASHINGTON, DC — Hiriiraawwan mormii magaalaalee Oromiyaa adda addaa keessatti geggeessaman itti fufanii jiru. Akkuma kanaan guyyaa kaleessaa jechuunis Caamsaa 6 bara 2014 ijoolleen barattootaa mana barnootaa sadarkaa lammaffaa Qellem mormii isaanii dhageessisanii jiran.
Haa ta’u malee humnootiin mootummaa dallaa keessaa akka hin baane waan dhorkaniif jecha dhakaa darbuu yeroo jalqabanitti humnootiin nageenyaa dhukaasa bananiin durbee kutaa 11ffaa barattu tokko rasaasaan harka ishee irra rukutuu isaanii barattonni dubbatanii jrian.
Gaazii imimmaansuttis gargaaramuu dhaan hiriirri isaanii utuu hin geggeessamin humna poolisaan bittannaa’eera jedhu barattoonni kun.
Gama biraan immoo mgaalaalee Chanqaa, Giddaa ayyaanaa, Chaliyaa fi bakka birootti illee hiriirri kan geggeessaman si’a ta’u bakka kaanitti nagaan geggeessamee kan xumurame si’a ta’u bakka ka birootti immoo humnootii mootummaan ittisamaniiru. Universitiiwwan hanga tokko keessatti barnoonni kan itti fufee jiru si’a ta’u kanneen akka Univesitii Haromaayaa fi Wallaggaa keessatti barnoonni amma iyyuu utuu hin jalqabamiin kan jiru ta’uu jiraattonni naannnoo fi barattoonni nuuf ibsanii jiru.
Hiriiraawwan Mormii Oromiyaa Keessaa Itti fufaniiru
WASHINGTON, DC — Hiriiraawwan mormii magaalaalee Oromiyaa adda addaa keessatti geggeessaman itti fufanii jiru. Akkuma kanaan guyyaa kaleessaa jechuunis Caamsaa 6 bara 2014 ijoolleen barattootaa mana barnootaa sadarkaa lammaffaa Qellem mormii isaanii dhageessisanii jiran.


text:
Magaalaa Gindhiir keessatti Kolleejjii Jaami’ul Kheeyri Ijaaruuf dhakaan bu’uuraa kaa’ame
Godina Baalee magaalaa Gindhiir keessatti kolleejjii Islaamaa ijaaruuf dhakaan bu’uuraa kan kaa’ame yoo tahu, ijaarsa kolleejjii kanaa ilaalchisee hawaasni magaalatti masjiida Hudaa keessatti marii bal’aa kan geggeesse tahuu gabaafame. Kolleejjii Islaamaa kana ijaarsiisuuf hawaasni muslimaa magaalaa Gindhiir gumaata godhaa kan ture akka taheefi, ummanni muslimaa bal’aanis ijaarsa kolleejjii kanaatiif gama hundaan tumsa akka godhu waammichi kan godhame tahuu odeeyfannoon arganne ni addeessa.
Sagantaa dhakaa bu’uuraa kaa’uu Jum’aa hardhaa geggeeffame kana irratti, ulamaa’onni gurguddoon naannawa sanii, akkasumas hawaasni muslimaa lakkoofsaan guddaa ta’e argamuun deeggarsa kan godhe tahuus odeeyfannoon ni addeessa.


text:
Uummanni Oromoo – weerara ‘Coronavirus’ kan addunyaa dubbachiisaa jiru, quba-qabaachuun of-eeggannoo barbaachisu akka hin taasifneef jecha – quunnamtiilee neetiwoorkii bilbilaafi intarneetaa akka agabsametti jira.
Dhibeen Coronavirus (COVID-19) jedhamu, yeroo duraatiif, dhuma bara darbee (Mudde, 2019) keessa, Biyya China, Konyaa Hubei, Magaalaa Wuhan jedhamtu keessatti kan mul'ate yommuu ta'u, dhibeen kun vaayirasii sirna argansuu namaa gaaga'u, kan SARS-CoV-2 jedhamuun kan nama qabuufi namarraas namatti daddarbu ta'uu, ogeeyyiin fayyaa addunyaa eeranii jiru.
Ka'umasa isaa ilaalchisuun, odeessi qabatamaan kana jedhamu dhabamullee, vaayirasiin kun bineeyyii bosonaa, keessattuu, simbira halkanii irraa gara namaatti ce'uu akka hin oolle himama.
Yeroo jalqabaaf itti mul'aterraa qabuun ji'oota afur hin guunne keessatti, vaayirasiin kun saffisa guddaan addunyaa irra faca'uun, biyyoota 159 waliin ga'ee jiraachuu; namoonni 184,976 dhibee kanaan kan qabaman ta'uu; akkasumas, lubbuun namoota 7, 529 gaaga'amee jiraachuu, Gabaasni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa guyyaa har'aa (Bitootessa 17, 2020) maxxanfame addeesseera.
Data source: WHO, National Health Commission of the People’s Republic of China
Egaa, saffisa guddaa dhibeen kun ittiin babal'achaa jiru daran, qorichi/talaalliin dhibee kanarraa nama fayyisuu/wayyeessuu danda'u, ammallee hin argamin jiraachuun, waaroo yaaddoofi sodaa guddaa dachee keenyatti uffisee jira.
Tibba weerarri Coronavirus addunyaa guutuu dubbachiisaa jiru kanatti, MKIX neetiwoorkii bilbilaafi intarneetaa Uummata Oromoo: Konyaalee Lixaa, Kibbaafi Giggu-gala Oromiyaa'rraa muree jiru deebisuu dhabuunsaa, mootummichi duguuggaa sanyii Uummata Oromoo irratti raawwachaa jiru, ammammoo weerara dhibee kanaatiin daran hammeessuuf kan deemaa jiru ta'uu mul'isa.
Tajaajila quunnamtii neetorkii bilbilaafi intarneetaa, qabata adamoo WBOtiin Konyaalee Lixa, Kibbaafi Guddu-gala Oromiyaa irraa, erga muramee ji'oota lakkoofsiseefi, hanga ammaattis hin deebi'in jiruun wal-qabatee, waa'ee COVID-19 (daandiilee dhibeen kun ittiin daddarbuufi tooftaalee ittisaa) irratti uummanni keenya konyaalee kanneenii, hanqina odeeffannoo mudachuunsaa ykn odeessa homaallee argachuu dadhabuunsaa, "Weerara dhibee Coronavirusiif haala mijeessuun, uummata keenya dhibee kanaaf saaxila baasuu mala" jedhan, Oromoonni gamasii dubbisne.
Guutuu Odeeffannoo Oromoota kanneen irraa odeeffannee, viidiyoo armaan gadiirraa caqasuu dandeessu.
- Related Article» Addaan-citiinsa Quunnamtii Neetorkii Bilbilaafi Intarneetaa fi Yaaddoo Weerara Dhibee Coronavirus
Uummanni Oromoo [Konyaalee Lixaa, Giddu-galaafi Kibba Oromiyaa] odeessa waa’ee Coronavirus argachuurraa moggeeffamee jiraachuu:
Egaa, dhimmi kun dhimma muddaa ta'eefi kan furmaata hatattamaa barbaadu ta'ullee, mootummaan yeroo ammaa aangoo Impaayerattii of harkaa qabu, rakkoo kana furuun, dukkana dhaba-odeeffannoo uummata keenya irraa saaquuf jecha, tarkaanfii fudhachuu mitii, fedhii qabaachuun isaayyuu abdan mul'achaa hin jiru.
"Gochi [maal na dhibdeen] kun, mootummichi duguuggaa sanyii gannoota lamaa oliif loltoota isaa bobbaasuun uummata keenya irratti raawwachaa jiru daran hammeessuuf, weerara dhibee kanaa akka meeshaatti fayyadamuuf abbalaa jiraachuusaa akka ciicannu nu taasisee jira" jechuun, Oromoonni Konyaalee Oromiyaa kanneen quunnamtii bilbilaaf intarneetaa agabsamanii jiran keessaa Maccaafi Tuulama irraa bilbilaan odeeffanne, yaaddoofi shakkii isaanii RSWO'tti himanii jiru.
Itti dabaluunis [Oromoonni dubbisne kunniin] Oromoonni biyyoota ambaa keessa jiraatan, haala danda'ameefi carraa argametti dhimma ba'uun, uummata isaanii ukkaamfamee, weerara dhibee lubbuu gaaga'uuf kaadhimamee jiruuf sagalee ta'uun addunyaa akka dhageessisaniif dhaammatanii jiru.
Dhaggeeffattoota keenya kanneen kurfii keenya kana sagalee qofaan dhaggeeffachuu feetaniif, qophiin keenya kan sagalee-qofaa kunooti▼


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
Raajii dha! Ani hardha ganama (gaafa 07. 11. 20) intarneetii “Ayyaantuu.org“ yommuun bane, laallee (“information“) guyyaa kanaa isa jalqabaa keessattin: “Ethiopian Parliament Dissolves Tigray Leadership” kan jedhu arge. Ani ennasuman ofumaan ofitti dubbachaa: “Leadership saba tokkoo paarlamaan biyya tokkoo bittimsuu, (dissolve) gochuu ni dandayaa? Ofiin jedhee of-gaafaddhe! Paarlamaan Itoophiyaa yookaan paarlamaan Afrikaa, dabreetuu Paarlamaan Addunyaa (UNO) mootummaa yookaan paarlamaa saba tokkoo “dissolve” gochuu ni dandayaayyii? Laallee tana “Reuters“-itu: “Ethiopia’s Parliament has voted to dissolve the government of the northern Tigray region, amid a dispute which has escalated into armed confilct“, jedheetoo dabarse. Mootummaan Itoophiyaa kan ammaas tayee, kan durii heera fi seera biyyaatti waan hin bulleef, gaafa fedhe abbaa fedhetti duuluun hojii isaa ti. Itoophiyaan impaayera dullattii qawween ijaaramtee, qawween eegamaa jirtu waan taateef, kun waan nama dhinqisiisu wayii hin tahu. Ammoo, kan sonaan nama dinqisiisu mootummaan dhiigaa fi lafee dhaloota qubeetiin taayitaa kore kun, muummichi ministeeraa “The Noble Peace Price” badhafame kun, kana gochuu isaatu nama raajeffachiisa! Ilmi Oromoo kun, eeyyee inni qeerroo fi qarreen Oromoo wareegama addunyaa tana maalalche gochuun, masaraa Tulluu Daalattii seensisan kun kanaa fi wanneen biroo kanneen hedduu nama dinqan dalagaa jiraachuu isaati. Inni hojii irra dalaga baay’ee beeka, jaalatasi! Inni otoo daangaa alagaa cabsee irra tarkaanfachuun Tigraayitti hin duuliin, dursee foonii fi dhiiga isaa kan tayaan Oromoo Wallaggaa, Oromoo Gujii fi Booranaatti duulee dhuulchise. Inni Oromoo dha malee, nama Oromummaattis, Gadaattis amanuu miti. Abjuun isaa inni duraasaa akkuma innuu jedhutti: “Toophiyaa bakka shiitti, “giloorii” shiitti deebisuu dha. Inni kan amanu “Waaqa-ittis”, “Allah“-ittis, “God“-ittis otoo hin taane, ekeraa Minilikii fi ekeraa Hayila-Sillaaseetti! Inni safuu fi safeeffata Oromoo raajeffatamaa san bututtuun maree, erga lagaa fi bosonatti darbatee daran bubbulee jira. Inni Itoophiyaa isaa kana bakka shiitti deebisuuf, akka duritti deebisee “giloorii” ishii gonfachiisuuf, Masaraa “Tulluu Daalattii keessatti nafxanyootaan marfamee, nafxanyootaan gorfamee takka Oromoo Lixaa fi Oromoo Kibbaatti duulee, duulchisee hojii suukaneessaa abbaan bideenaa isaa, Mallas Zeenaa-llee hin hojjanne, hojjachaa ammammoo uummataa fi saba Tigraayitti duulaa, balaliyaa (roopphilaa) waraanatiin gandeeni fi manneen barbadeessaa jira. Harra nafxanyoonni ijji isaanii jibba Oromoo fi Oromiyaatiin cufame, isa marsanii uummata Oromoo fi uummata Tigreetti isa duulchisaa jiru. Inni ammaan tana heeraa fi seeraan ala impaayerittii bitaa jira. Yeroon mootummaa isaa erga dhumee turee jira. Amma inni seera biyyattiitii ala biyya “bulchaa” jira. Kunoo, ijuma teenya duratti shiftoomuun, akka shiftaa tokkootti abbaa fedhetti, gaafa fedhe duulaa, akka fedhetti gandeeni fi manneen Oromiyaa fi Tigraay irbaata ibiddaa gochuu irratti argama. Inni durumaan seera malee, jaarmaa EPRD jedhamu diigee bittimsuun paartii PP jedhamutti ijaarratee, abbaa fedhe hidhaa, hiisisaa, abbaa fedhe taayitaa irraa buqqisaa, shiftaa fedhe siree mootummaa korsiisaa jira. Inni ija nyaatee, maal-naan-jedhuu manaa baasee darbatee, kan biraa hafee namoota isa sadarkaa kanaan gayan, kanneen akka Jawaar Mahaammadii fi Lammaa Magarsaa faa yookiin karchalleetti darbatee, yookiin immoo taayitaa irraa hari’ee, daaqonii fi gaanonii nafxanyaatiin marfamee sirna federaalaa kan uummatoota fi saboota cunqurfamootiin bu’ureeffame, diigee diigsisee sirna: “biyya tokko, saba tokko, afaan tokko, amantii tokko, alaabaa tokko” jedhamu deebisuuf halkanii-guyyaa dhama’a jira! Filmaata Itoophiyaa guutuutti mootummaan Abiyyi kun seera malee, humnumaan dabarsee jira. Mootummaan Tigraay garuu, naannoo isaatti filmaata kana adeemsee jira. Kanas warri abbootii irree, Dr. Abiyyi faa warri Tigraay akka waan yakka hojjataniitti lakkaawani. Mee amma warreen biroo isa kana akkamitti akka ilaalan, armaan gaditti haa mildhannu! “He (Dr. Abiyyi) unilaterally delayed the elections indefinitely and started arresting all the influential Oromo politicians. Abiy brutally crackdown the Oromo protests whilst he killed hundreds of innocent peoples and arresting thousands of Oromo civilians. The highest number ever killed in one instance in recent history.” Kana mara keessatti Abiyyi Aahimad kophaa isaa miti. Gocha yakkamaa kana Biyya Oromoo, Oromiyaa keessattis tayee, Biyya Tigeetti kana deemsisuuf inni ifumatti nafxanyoota moofeyyii fi nafxanyoota haareyyiin marfamee ti. Harra aangoon impaayerittii harka Abiyyi keessa qofaa otoo hin taane, baarruu nafxanyoota keessas galeeti argama. Garuu, nafxanyoota irraa waan saboota, sablammoota fi uummatoota koloneeffamaniif tolu eeguun, gaangeen dorrobdeettii ni dhalti jedhanii eeguu taha. Kanaaf, uummata Oromoos tahee, uummatoonni obbolaa isaa warri akkuma isaa Minilik faashitticha Afrikaatiin koloneeffamanii fi dabalees uummanni Tigree, harka walqabatanii mirga ofiitiif sochowuu malee, filmaata biraa tokkollee hin qabani! Uummanni Amaaraas akka uummataatti gabroofatamoo kanneen cinaa gora abdii jedhu qabna. Dabaleesoo, harra nafxanyoonni Amaartota Oromiyaa keessa nagaan jiratan irratti tarkaanfii tokko tokko fudhachuu irratti argamu. Isaan Amaartota kanneen jeeqanii Oromootu kana godhee jechuun maqaa Oromoo fi Oromiyaa xureessuuf hidhatanii ka’aa jiru. Kun gonkumaa waan tahuu hin qabne waan taheef, Oromoonni keessumaa qarree fi qeerroon uummata kamuu kan nagaa fi nageenyaan Oromiyaa keessa jiraatu akka hin tuqameef eeguu qabu! Nuti kana kan goonu namaa jennee, maqaaf jennee otoo hin taane, aadaa keenya raajeffatamaa sanii fi sirna Gadaa dinqisiifamaa sanitu nu dhoowwa! ============== // ==============