text:
Beekan Gulummaa Irranaa-Oromiyaarraa | Onkololeessa 22, 2013
Ija guyyaa dhabee halkan keessa soorasaa kan funaannataa bulu waraabessi bineensa ijatti hintolle ta’uusaa bineensonni biroon yeroo mara irratti waliigalu. Kan inni okkolaa ademu ammoo bara hundumaa warreen qaama hir’ataa ta’an keessatti isa ramachiisa. Gara jabeessa bineensota biroof garaa hinlaafne ta’uunsaammoo dhiigni qulqulluun bineensota biroo hanga har’aatti fuula Waaqaatti ol iyyataa jiru kun ragaadha.
Mootii bineensota hundumaa kan ta’e Leenci Oromiyaafi Oromiyaan ala bineensa jiraatudha. Utuu sammuufi maqaa guddaa qabuu waraabessi ilaalcha bineensota biroottillee fokkuu taate kun leencoomuuf halkaniif guyyaa sagantaa siyaasa jallinaa baafachaa ooltu kun guddaa isa yaachiseera. Gamnummaan waraabessaa kun jaarraa tokkoo oliif kan isa aarse Leenci sagantaa ittiin waggoota kumaatamaaf bineensota biroo bulchuu danda’u irratti yaaduun heeraafi seera waqixxummaa baasuunsaa bubbuleera.
Leenci gooota bineensotaa walqixxummaaf qabsaa’udha. Ofiisaaf mootii bineensaa humna jabaa qabu ta’uyyuu, bineensota humnaafii giidoo hinqabne kan falmachuufi mirga isaaniif qabsaa’uu hindandeenyeef gaaf tokko boqonnaa amasnsiisaa fiduuf qabsootti jira. Rakkoo bineensota kanarra tureef furmaata mala dha’uuf himalus lafarra duraa harkifameera.Yeroo waa’ee furmaata dhabuu rakkoo isaa kana yaadu immoo daran dhiphata. Akka nama jibbamee bineensota biroo irraa adda of baasee bosona keessa akka Jawwee hoo’a aduu qaqqamatuutti gadi of gad dhisee lafa irra achi dheeratee, miillasaa lamaan dugduubatti gadi dheereffatee, harkasaaa isa qeensa hamma haaduu guddichaa ga’u sana keessaa yaafatee, mtaasaa isa ilaalamee hinquufamneefi amfaarroonsaa akka rifeensa durbaa maashina jalaa amma ba’ee ofirra gadi dhangalaasee mataasaa miila lamaan fuulduraa jidduu seensisee ciisa.
Taa’ee yaadaan kan yeelalu leenci binensa seena qabeessa onneen isa xirqanudha. Foolii gootummaatu irraa gilindisa malee haxxummaafii tooftaa gurguddaa uumanii bineensota biroo isa boolla buusan inni raawwatee hinbeeku. Kanaaf fakkaata waa’een leencaa yeroo mammaakamu ‘adamoo leencaa, harki tokko eeboo, harki tokko irreessa baata’ kan jedhamuuf.
Gama gootummaasaatiifis yeroo mammaakamu, ‘Afaan leencaa huubni hinkajeelu’ jedhama. Goota akkasii kanarraa aangoosaa kan sarbe waraabessi hamma kana xiqqaatee utuu jiruu Leenca miliyoonotaan lakkaa’amu lafarraa dhabamsiisuu barbaade. Leenca kun gocha dararfamuu bineensota biraatu mudhiisaa akka mudhii durba reefuu kaadhimummaarra gahaa jirtuu isa qalliseera. ‘Kan ayyaana waraabssaa dhalate saamee bula’ akkuma jedhan waraabessa saamee bulu kanatu bineensota garraamota ta’an qarxamsee fixe.
Ukkaamsaa yaadaan kan muddame leenci yeroo mara bineensa qabsoo jireenyaa keessa jiraatudha. Gochi kun yeroo yaadaan badu qofa utuu hintaane, yeroo dubbatee dhageettii dhabus baay’inaan irratti mul’ata. “Maal ana qofatti baatuu maaltu bahee?” jedha Leenci, hangafni bineensotaa. Al tokko tokko immoo bosona isaatti deebi’ee bineensota akka isaa yaadaan qabamaniifi dararaman mariisisuu barbaada. Garuu kanas raawwatee hinbeeku. Bineensota akka isaa isa waliin dararaman kanneen akka Qeerransaa, Arbaa, Gafarsaafi Qamalee yaadaan maqaa dhaha. “Utumaan walga’ii guddaa tokko qopheessee isaan waamee waliin mari’annee” jedhee yaada. Garuu amala bineensota kanaatu isaaf hinmijatan! Hundumti isaaniitu leenca kana maqaasaaf itti gargaaramaanii lafa kaayyoo isaanii ga’uu barbaadu.
Nyaatee kan hinquufneefi bineensota biroof haa hafuu kan hinbeekne albaadhessi bineensaa kan waraabessa faana waliigalu bineensi tokko jira; innis Booyyeedha. Booyyeen kun boriif haabuluu hinbeeku. Keessumattuu mammaaksa ofif mammaakkate qaba Booyyeen. Mammaaksi kunis, ‘Ormi nawaraane; ani ofittan jabeesse’ jette booyyeen jedhu. Waraansa kallattii hundaanii kana dandeessee kan waa hunda utuu hinfilatiin saamtu booyyeen waraabessa faana kaayyoo saamicha bineensotaa qixuma qabu. Kanaafis waraabessillee mammaaksuma kana fakkaatu qaba. Kunis, Waraabessatti gogaa hinfedhan; waraabessi hanga qoonqoo ofiif fiigdu, lubbuu ofiif hinfiigdu’ kan jedhaniif.
Kaayyootiin Leenca faana xiqqoo kan waliigalan Qeerransis, qofaasaa taa’ee rakkina isaan irra gahaa jiruufi dhageettii dhabuu isaanii kana yaadaa oolee bula. Hundi isaanii qofa qofaatti waa’ee rakkina isaanii kana yaadu malee tokkummaan ka’anii wal kakaasanii hinbeekan. Furmaata isaas tokkummaan barbaaduuf mala dhahanii hinbeekan. Keessattuu waa’ee dararama Booyyeefi Waraabessi isaan irraan gahaa jiran kana Leenci yeroo yaadu mataatu isa dhukkuba. Dubbatu dhageettii hinqabu. Kunimmoo caalatti isa aarsa. Dhageettii dhabuu isaanii kana yeroo yaadu immoo bosona isaatti deebi’ee ciisuu filata Qeerransi. Arbis rakkina isa, qeerransa, Gafarsa, leencaafi Qamalee irra gahaa jiru kana yeroo yaadu, “Hanga yoomittan obsee dararamaa? Maalifan hoomaakoo gurmeessee ofiifi fakkaattotakoo bilisa baasuuf kumbiikoo mirmirsee Booyyeefi Waraabessa raawwadhee hindhabamsiisuu?” jedha.
Haala kanaan hundi isaanii rakkoo isaanii furuuf yaada mataa mataa isaanii yaadu. Garuu kan yaadu malee kan hojiitti hiiku hinjiru. Qamaleen gamasheetiin, “Maalii barri akkanaa!; utuu mootiin bineensotaa, Leenci jiruu kan nyaattuufi hattuun nu darartu. Waraabessi dukkana dawoo godhatee Harree hatuu jalaa ba’ee har’a nu dararuun maal jedhamaa? Utuu har’a Leenci ka’ee isaan barbaadeessee nuun bilisa baasee, biiftuu bilisummaa nu agarsiisa jennee utuu yaannuu kunoo barri qabsoo keenyaa lfarra nujalaa dheeratteka jedha ture. ‘Harree gowwaan waraabessa geggeessiti’ jedhu mitiiree?. Waraabessi hiriyaa harree kun hamma yoomitti nugarboomfataa jiraataree? jette qamaleen kan dubbiin isheef dhufuuf yeroo hinfudhanne.
Hundi isaanii yaadaan fagoo yaadu. Arga yaadaan lalisa birraa argu; daraaraa birraa suufu; booqaa birraa simatu. Abjuun gammadanii akka jabbii harma haadhaa quuftee silga sa’aa xuuxxee itti toleetti asiif achi burraaqu. Yoom guyyaan inni arga yaadaan agarru kun gara dhugaatti jijjiiramee, inni dararu darara dhiisee, inni dararamu uf jedhee ciisee, nyaanni nyaate nafatti, bishaan dhugan dhiigatti bu’aa laata? jedhanii yaadu. Egereef abdii gaariin akka fuula isaanii dura jiru abdatu. Harka keessa galfachuun garuu gaala qa’aa lilmoo keessa dabartu taatee jirti.
Abdiin keenya kun abdiitti hafamoo ni milkaa’a laata? Gaaffii yeroon deebisuudha jedhu ofumaa wal gaafatanii ofumaa yoo walii deebisan. Abdiin isaanii kun yoomiif eenyuun akka dhugoomu hinbeekan. Garuu, gaaf tokko…jedhu. Baay’een isaanii garuu, Leencaafi Qeerransa abdatu. Leenciifi Qeerransi abdii bineensota akka Arbaa, Gafarsaafi Qamalee erga ta’anii bubbulaniiru. Isaan garuu, tokkummaan ka’anii walkakaasanii, tokkummaan gurmaa’anii waliinis ka’anii hinbeekan. Bineensota gootummaa malee abshaalummaan isaanitti hir’atudha.
Bineensonni isaan dararan kanneen akka Booyyee, Waraabessaa, Roobii, Sardiidaa (Yeeyyii/ Jeedalaa/ Wangoo) fi Hardiidaa lafa isaanii irratti horanii jiraatu. Isaanumarra taa’anii isaanuma irratti mari’atu. “ Bulchitoonni nuun waan taaneef isaan maal fiduu?” jedhanii aangoo isaanitiin isaan irratti dhaadatu. Aangoonis akka waan Waaqarra isaaniif laatamteetti baannatu. “Murtii ta’u kan kennu nu’i; haqaanis ta’ee dharaan kan barbaanne raawwannee kan jibbine dhiisuu dandeenya” jedhanii waliin dudubbatu. Umurii tursiifannaaf jechas yeroo isaanitti Qeerransaafi Roobiifaa ofitti qabanii waan yeroof taatu qofa afaan kaa’uuf akka sangaa soogidda/amooleen qabanii haaduun ga’aniitti yeroo isaan goggowwomsantu mul’ata.
Tuuta faallaa Leencaa bineensota ta’an keessaa, Booyyeefi Waraabessi isaan akka sardiidaa, Hardiidaafi Roobii keessaa isaan aangoo guddaa qabaanidha. Yeroo isaan dhufan lafti kaatee jilbeenffatti; walitti naannooftee sirbiti. Bosonni asiif achi raafamee isaan simata. Samiin fuulasaa ibsee gadi isaan daawwata. Simbirri waccee isaan bohaarsiti. Weenniin korriftee isaaniif jeekkarti. Qamaleen kolfa obsitee isaan baqatti; Leenci aadee lafa sochoosaa bosonatti galee taa’a. Qeerransi harqee fiixee mukaarra bahee gadi isaan ilaala. Gafarsi gaafa isaa ol qabee adeemaa ture dhokachuuf jecha mataan gadi jedhee bosona keessa asiif achi lulluka. Kan baqatu malee kan jala dhaabbatu hinjiru. Kan onnee qabaatee dura dhaabatu hinjiru. Hunduu holola jechaa isaan dura oofamuun onneen isaanii gaggabdeetti.
Booyyeen muummicha ministeera bineensotaa, Waraabessi itti aanaa muummichaa, Roobiin afa-yaa’ii, Sardiidni pirezadaantii walii gala bineensotaa, Hardiidni itti aanaa pirezadaantii, Bosonuun barreessaa yoo ta’an, gurmuuwwaniifi hoomaawwan isaanii gubbaa hanga jalaatti aangoon muudamaniiru. Leenci, Qeerransi, Gafarsi, Arbiifi Qamaleen aangoo kana keessaa waan tokkollee hinqooddanne. Kunis sababiinsaa garaagarummaa kaayyoo isaan hordofaniitu adda isaan taasisa. Bakkeen malee keessi walif faallaadha. Leenci garraamummaa qabaatus abbaa biyyaati; hangafa bineensota hundaa dura turedha. Waa’eesaatiif oduun durii seeneffamellee jira.
‘Gaaf tokko leencatu waa dhibamee biyyaa ba’ee jedhan; kanaan booda waraabessi dhufeetu haadha manaasaatti galee humnumaan sindhaalaa jedheen. Isa booda haati manaa leencaa sun maal taatee, ‘ani abbaa manaa qabaam’jetteen. Inni garuu didee humnumaan mana seenee haadha manaa leencaa sana bulchuu eegale. Oolee bulee gaafa abbaan warraa inni ganamaa sun deebi’ee manatti galu waraabessicha akka abbaa qe’eetti utuu inni manasaa ciisee jiruu argate. Kana booddee Leencichi maal abbaakee hojjetta manakoo keessaa jedheetu caccabsee biyyaa baasee ofisaati qe’eesaatti deebi’ee’ jedhama.
Warreen aangoo irra jiran maqaa Dhaaba isaanii Dhaaba walqixxummaa Bineensotaa jedhanii waamu. Warri kanneen akka leencaa, Qeerransaa, Arbaa, Gafarsaafi Qamalee dhaaba jedhamu hinqaban. Haa ta’u malee yeroo rorroon itti cime walga’anii maqaa gumiitiin dhimma tokko tokko ni mari’atu. Waa’ee dararama isaanii kana ilaalchisee al baay’ee walga’ii taa’anii jiru. Haa ta’u malee rakkoo isaanii kanaaf furmaanni isaan lafa kaa’an hinjiru. Leenci yeroo baay’ee walgayicha irratti argamus rakkina isaanii kanaaf yaada furmaataa bineensota isa waliin dararamaa jiran kana irraa dhabuu isaatti baay’ee aara. Kanaaf yeroo hunda aada.
Hundinuu, “Leenci ni aada jedhu malee, maaliif aadaa?” Kan jedhee gaafatu hanga har’aatti hinargamne. Kanaaf bitaafi mirga ilaalee tajjabuu guddisa. Qeerransiis, tokko kaasee, tokko immoo teessisee, tokko buusee, tokkommoo baasee furmaata haqaa dhabnaan harqa. Kanaaf, Qeerransi ni harqa jedhu malee, haqa dhabeet haqa dubbachuuf akka harqu kan xiinxalee hubate hinjiru.
Qamaleen garuu, gara dubbiin cimetti gorti. Kana godhuusheetiniis akka qaruuxee (gamnaatti) of ilaalti. Yeroo kana gootee raawwatte kolfitee qasaati. Kanaaf, “Bineensonni hundinuu qamaleen ni kofalti jedhu malee maal gootee kofalti? Eenyutti kofalti?” Jedhanii hinbeekan. Isheen asiif achi naannooftee hunda fakkaachuu malee, ejjennoo tokko hinqabdu. Warra Dhaaba walqixxummaa bineensotaa waliinis walitti dhufeenya cimaa qabdi. Gartuuwwaanshee kanneen akka Leencaa kana hinbeekan. Kansheen kana raawwattus dhoksaan waan ta’eef.
Warri Dhaaba Walqixxummaa Bineensotaas qorannoo tokko tokko yeroo taasisan odeeffannoo kan argatan Qamalee irraatidha. Qamaleen aangoof duuti. Kan “Aangoo xinnooshee siif kennina” jedheen wanta silaa iccitiidha jedhanii Leenca fa’a waliin mari’atan hunda irraa funaana. Hawwiinshee aangoo argachuu waan ta’eef. Hiriyootashee dabarsitee kennuun aangoo argachuuf duubatti hindeebitu. Odeeffanuma Qamalee irraa argameen warri Dhaaba Walqixxummaa Bineensotaa, Qeerransa qabanii mana hidhaatti gatan. Leenci, Arbii fi Gafarsi kana yeroo dhaga’an baay’ee nahan. Bilisa nu baasa jedhanii kan isaan abdatan mana hidhaatti darbatamuu isaatti aaruu irra darbanii akka waan abdii kutachuu ta’an. Garuu, Leenci isaan keessa jiraachuu isaatti jajjabaatan. Leenca hurufaa baroodu asii lafti rom’iti jedhu mitiiree? maal kana qofaree Loon lafee Leencaa dheessiti jedhuwooti. Walii galteen harrootaa waraabessa hinmiidhu yoo ta’eyyuu leenci garuu qofumasaa waan jaallate raawwachuuf aangoo qaba. Leenci abdii bineensota warreen miidhamaniiti.
Egaa waa’een waraabessaafi leencaa maal waan akka qoosaatti dhumatu ta’eree? Waa’ee isaaniitiif oduu durii qindeeffamee jiru kan gafarsi arbarraa dhaga’ee dhufee seenessetu kan kanaa gadiiti. ”Maatii waraabessaafi maatii leencaa tokkotu ture. Ollaa tokko keessa waliin jiraatu. Yeroo dheeraaf haala gaariin waliin jiraatan. Maatiin lachuuyyuu ijoollee hedduu waan qabaniif walumaan taphataa guddatan. Yeroo ture keessa ilmi leencaafi ilmi waraabessaa warri angafti dargaggooman. Ajaja warraa dhiisanii fedhii isaanitiin bobba’uus eegalan.
Gaafa tokko ganamaan ka’anii lafa fagootti duulan. Duula kanaan ilmi leencaa sangaa booji’e. Ilmi waraabessaa ammoo sa’a rimaa booji’e. Lamaanuus waan booji’an qabatanii qe’eetti galan. Yeroo gabaabaan booda sa’i ilma waraabessaa raada dhalte. Ilmi leencaa ammoo waan kana argee inaafe. Achiin duuba raada fudhatee sangaa ofii jala kaawwate. Ilmi waraabessaas:
“Maaliif raadakoo fudhatta?” jennaan
“Sangaa kiyyatu dhale.” jedheen.
Ilmi waraabessaa akka malee aarus ilma leencaatti dubbachuu ni sodaate. Kanaaf galee abbaa ofiitti himate. Waraabessi (abbaan ) aaree dheekkamaa manaa gadi bahuun:
“Amma ilmi leencaa eessa jira?” jedheen.
“Kuunnoo gama sani.”
“Tulluu guddaa saniin garami?”
“Tulluuma santu isa.”
“Ibidda boba’u saniin hoo garami?”
“Ibidduma santu ija isaati?” jedhe ilmi.
Yoona kana abbaan waraabessaas sodaatee callise. Dubbiinis akka inni yaade hin taane. Kanaaf dubbii karaa nagaan fixuuf murteesse.
Guyyaa itti aanu abbaan waraabessaa subiin ka’ee abbaa leencaa bira deeme. Akka ijoolleen waldhabdeefi sababiin wal dhabdee ammoo saamicha ilmi leencaa ilma waraabessaarratti godhe ta’uu itti hime. Abbaan leencaa ammoo ilmisaa akka yakka hin godhinii fi raadattii kan dhale, sangaa ilmasaa ta’uu dubbate. Kanumaan dubbii jaarsummaan gahachuuf walii galan. Qamalee, waldiigessa jaldeessa, booyyee, karkarroo, qeerransa, sardiida, adurreefi yeyyii jaarsummaa lakkaawwatan. Dilbata itti aanuttiss odaa qummuudduu jalatti jaarsummaa dubbachuuf beellamatanii addaan galan.
Guyyaa jaarsummaa abbaan waraabessaa ka’ee qilxuu qummuudduu jala dhaqe. Isatti aanee ammoo warri jaarsaa saddeet ta’anii dhufan. Takka turee abbaan leencaa dhufe. Qamaleen garuu ni barfatte. Gobaan akka isii hin waraannef kophee hodhataa ooltee galgala dhaqxe. Gaafa isheen achi geessu leenci itti dheekkame.
“Guyyaa guutuu suma eegaa oolle. Hanga ammaa maal hojjechaa turte?” jedheen.
“Lafa takkatu tarsa’ee ishee hodhuutti ture” jetteen
“lafti yoom tarsa’ee hodhamee beeka?” jedheen ija babaasaa.
“Sangaanimmoo yoom raada dhalee beeka?” jettee utaaltee damee qilxuu qabatte. Leencis utaalee fiixee eegee ishee qabate.
“Gooftaa moofaa gadhiisii haarawa qabi jettee udaan itti gadhiifte. Gaafa leenci eegee gadhiisee udaan qabuu dhaqu ishiin qilxuu fiixetti baate.
Jaarsummaan guyyaa guutuu ukkaamamee ooles wayita san xumura argate. Jaarroleen sodaadhaan rakkataa oolan carraa kanaan waraabessaaf dhugaa muran. Jaarsummaanis kanumaan addaan gale. Leenci akka malee qamaleetti aare. Kanaaf haaloo hadhaawaa itti qabatee, bahaa gala ishii hordofuutti ka’e. Akka carraa naannoo sana burqaa bishaanii tokko qofatu ture. Kanaaf leenci bishaanicha gubbaa taa’ee qamalee eeggachuu jalqabe. Qamaleen karaa bishaan dhugdu dhabde. Kanaaf mala adda addaa baafatte. Jirbii hodhitee uffachuudhaan bifa jijjiirrattee dhuguutti kaate. Yeroo leenci,
“Ati eenyu?” jedhuun
“Warra Jijooti.” jettiin.
Haala kanaan yeroo dheeraaf erga fayyadamaa turteen booda gaaf tokko garuu tooftaan ishii irratti beekame. Osoo bishaan dhuguutti jirtuu bubbeen jirbii isheen ofitti martee jirtu sana irraa kaase. Leencis utaalee ishii qabachuun, cancalaan hidhee mukatti ishii fanniisuudhaan halangaa ittiin ishee reebu fidachuuf gara bosanaatti imale.
Qamaleen abdii kutachuun waan gootu wallaaltee utuu bo’aa jirtuu jaldeessi deemaa dhufee, “Maal taatee boossaa aaddee Qamuu?” jedheen.
“Gooftaan coomaafi aannan fiduu deeme. Waan guddaa fidee dhufee yoo nyaattee fixuu baatte sin reeba naan jedhe. Garaan tiyya ammoo baayyee xinnoodha. Cooma fi aannan gooftaan fidu nyaadhee dhugee fixuu hin danda’u kanatu na boosisa” jetteen. “Ati hin rakkatiin. Garaan kiyya baayyee guddaadha. Kanaaf qoodakee anaan hidhii deemi; ani hidhamuu wayyaa” jedheen. Kanumaan walii galanii qamaleen isa fanniftee biraa deemte. Takka turee leenci halangaa hedduu guurratee dhufuun, gaafa fannoo irratti ishee fannisee deemerra ishee ilaaluu jaldeessa rarra’u argee,
“Obbo jaldu maal asii hojjettaa?” jedheen.
“Gaaffii akkanaa dhiisii waan qamuun nyaattufi dhugdu fidi!” jedheen jalduun. Leencis halangaa roobii sa matumaa cituu hindandeenye sana tottolfatee,
“Qamuun kana nyaattii, kana nyaadhu!”
“Qamuun kana dhugdii, kana dhugi!” jedhee gara halangaa saddeetii irratti fixe.
Qamaleen birbirsarra teessee waan jaldeessi ta’u daawwatti.
Jaldeessa gogaan isaa uratee erga foon isaa cicciteen booda leenci hidhaarraa hiikee gadhiise. Jaldeessis iyyaa fiige
“Maaloo yaa qamu guggubadhee, maaloo….maaloo ….. yaa qamuu maaloo…..” gaafa inni jedhu, Qamuun ammoo;
“Caffee gurraattii keessa gangaladhu!” jetteen.
Gaafa jalduun caffee keessa gangalatu goondaa/jaamaan itti duudde. Cinqiin daran itti hammaatte.
“maaloo anuu irra caalaattuu du’ekaa maaloo du’ekaa” jedheen.
“Gara saroota warra gubbaa sanaatti fiigi! Gaafa xiqqoon dhufte dheessi! Yeroo guddaan dhufu eegi!” jetteen. Jalduunis akka qamaleen jette godhe. Sarootni gaafa isa argatanis isa kukkutatan. “In nyaannaan nama nyaatti.” jedhama mitiiree.
Waraabessi warra lubbuun jiran qofa utuu hintaane, warra du’aa boolla keessa jiran illee baasee bineensa nyaatudha. Bineensa ajaafi urgaa waa tokkoo adda baafatee hinbeeknedha. Amala harrummaa qaba; isa Harreen ‘ ani duunaan margi hinmargiin’ jedhu sanaan walfakkaata. Akka jaldeessaas waa hedduu walitti haree fiiga. Akkuma waraabessi huuruu qallattuyyuu garaanshee dooccoo ta’ee jraatu, akkasuma jaldeessis garaasaaf jiraata. Kanaaf fakkaata Waraabessi ‘kan garaa malee kan maqaa yoom nadhibe’ jedhee kan inni ofrratti mammaakuuf. Garaatti warreen goran bineensa garraamota ta’an hedduu lafarraa fixaniiru. Mammaaksa ‘utuu garaan miilla taate bollaa nama buufti’ jedhan sana duubatti gataniiru.
Leenci mootiin bineensotaa ammas ta’e bor hangafummaasaa bineensota isa gadi ta’anif dabarsee hinkennu. Dandeettii ganamaa kan uumaan isa badhaase guddicha sana cinatti tooftaaleefi tarsiimoolee haaraa kalaqachuun shira bineensonni karaa kamiinuu hammasaa hingeenye kun xaxaa ooltu maddashee cufee olaantummaasaa bineensota addunyaa maratti labsachuunsaa waan baay’ee fagaatu miti. ‘Afaan keenyi dhadhaa, garaan keenyi madaa’ jette niitiin ollaa jedhu mitiiree?…barri itti waraabessi Leencomu hafeetu, kan Leenci itti Leencomutu dhufa!


c: text/html

text:
Hammangaawwam Man'ee Gingilchuu
Gingilchaawwan baay'ee hammangaawwan maadhee wardiilee keessatti gingilchuuf fayyadamuu dandeessa. Gingilchaan durtii dirqaalaalee kan deetaa gingilchuuf ifteessite fayyadama. Gingilchaan ufmaa deetaa akkaataa gatii ykn diraa murtaa'eetti gingilcha. Gingilchaan olaanaa ulaagaa gingilchaa maadheelee murtaa'an irraa fayyadama.
Gingilchaa durtii hammangaa man'eetti raawwadhu.
- Hammangaa maadhee keessatti cuqaasi.
- Gulaali - Gingilchi - Gingilchaawwan durtii fili.
- Qaaqa Gingilcha Durtii keessatti,dirqaalaalee gingilchaa barbaaddu ifteessi.
- Click OK.
Galmeewwan kan dirqaalaalee gingilchaa ifteessite faana wal siman ni mul'atu.
Ufmaan gingilchaa hammangaa maadheetti raawwachuuf
- Hammanga maadhee ykn kuusaa deetaa keessatti cuqaasi.
Yoo ufmaan gingilchaa baay'ee wardii tokkotti raawwachuu barbaadde,jalqaba hammangaawwan kuusaa deetaa qindeessuu qabda,achiin ufmaan gingilchaa hammangaawwan kuusaa deetaa irratti raawwadhu.
- Deetaa - Gingilcha - Ufmaan gingilchifiladhu.
Qabduun xiyyaa hammangaa kuusaa deetaa keessatti mataa sarjaa hundaatti dabalama.
- Qabduu xiyyaa sarjaa kan gatii ykn diraa isa ati akka ulaagaa gingilchaatti kaa'uu barbaaddu qabatu cuqaasi.
- gatii ykn diraa akka ulaagaa gingilchaatti fayyadamuu barbaaddu filadhu.
Galmeewwan kan ulaagaa gingilchaa filatte guutan ni mul'atu.
Gingilchaa hammangaa maadhee irraa haquuf
- Hammangaa maadhee gingilchamanii keessa cuqaasi.
- Deetaa - Gingilchi - Haqi fili.
Related Topics
Hammangaa Kuusaa deetaa Qindeessuu
Maadheele mul'atana qofa garagalchi
Gingilcha:Gingilchaawwan Olaanoo Raawwachuu
Wiki page about defining a data range

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Olmaa mana murtii Buraayyuu .
_________________
Galmee Qondaala ABO Jaal Gadaa Gabbisaa har’a mana murtii dhihaachuun himaata ittiin shakkaniif poolisiin ragaa dhabuun ammas yeroo dhumaaf ragaa akka itti dhiheessuuf manni murtii beellama yeroo dhumaaf har’a gaafa 4/8/213ti yoo bellamaan, galmee biraa kan Jaal Battee Urgeessaa fi Konkolaachisaa isaa Jaal Wandawasan Abdulqaadir irratti himata dhihaate manni murtii ilaaluun mirga wabii qarshii 5000n tokko tokkoo isaaniitiif wabii akka eegan gochuun sa’aatiitu gahe jedhanii har’a osoo hin baasiin bulchan, waan boru ta’uu danda’u waliin kan dhageenyu ta’a.


text:
Tokkumaan Hummna! Gaaddisa Odaa jala gadi teenyee Yoo wal-hubannee wal dhagenyee Yoo wal jalaa kaafne dhagaa Yoo waliif yaadne nagaa Tokkummaan wal qabannee Yoo walii wajjiin dhaabbanne Kattaan gaaraa yoo dhodho’e Cabbiin roobee yoo lola’e Buubbeen kaabaas haa bubbisu Nu hin sochoosu nu hin buqqisu! Gammchuu G. kan barreeffame
Category: Walaloo
Qawween koo boraatiin koo Kan rasaasa liqimsu Yaada garaa koo keessaa Danda’ee naaf hin ibsu Rasaasa itti guuttadhee Gaafan banu cancala Biyyi'o gurra qabtee Fiigee lixa daggalaa Wal caccabsee gulufa Wanta qabu harcaasee Qawween nageenya hin fidu Nagaa dhahee mancaasee Allaattiin waaqarra kaattu Bineensi bosona kessaa Sagalee qawwee kootii Hin jaallatu ni dheessa Ati garuu … Continue reading Qubee Koo
Babarreedu Oromoo Utuu naaf hindhagayin Firrikoo gamaanaa fi gamaa Bakka rakkoo kiyyaatti Situ dursee argama Aantiidhaafi obbolaa koo Dursitee natti siqxa Caba koo naaf dhidhiibdee Dhiiga koo narraa dhiqxa Kaasuu keetti na fuutee Qabdee lafaa na kaasta Dugda keetti na baattee Bowwaa keessaa na baafta Gaafa guyyaaa gammaachuu Wajjiniin nyaannee kolfaa Gaafa guyyaa dhiphinaa Kan … Continue reading Sin Jaalladha Hiriyaa koo
Dugugaatii alkolii dhugee Ani hin qabu machii Gitiintiree achumaa Dhiitaa hin oolu dachii. Humna asii gadii horde Lafa qabsiisee luka Dhaabaacha hin oolu anoo Akka dhagaafi mukaa Ofii kiyyaas jijjiramee Akkaa ani jijjirreef biyya Sagalee hammeenya keetu Sammuu koo keessaa iyya Qootisa bulleeffame Akkan gadi dhidhiitu Achumarra na oofta Lafti dhiitee bariitu Gammachuu G. kan … Continue reading Hindeemu
Ji’a sadiif sitti tolee Yommuu hutee daraartu Waqtiin bonaa yoo ga’u Maaliif ofii hin baraartu? Ofiifuu gaaddisa hin taane Maaltu sitti baqata? Kanaaf namni si afrgu Buqqisee si darbata. Caakkaadhaafi buulloo GHaddisa shifiifi mixii Lafa kiyya irraa ka’i Qotuun koo sii’if miti. Ilbiisni umurii hin qqabnetu Jala kan kee daaddisa Bareedina bifaa malee Taatee hin … Continue reading Keelloo
Aaa... jette kaatee Na barsiftee qubee Harka kan koo qabde Na qabsiiftee kobbee Tokko lama jettee Natti himtee lakkoobsa Har'a akkamittan Olmaa kankee dhoksa Amala koo hin mijanne Jeeqaa dadhabsiisaa Hundaa naaf dandeesse Gorsaa, na barsiisaa Akkan nama ta'uuf Sammuu koo naa qarte Daandii koo dukkanoftu Bekumsaan ibsite. ....safuuu yaa barsiisaa.
Aadaa Oromoo keessaa ijoollee hurursuun aadaa gaarii qabnu keessaa tokkodha.Huruursuun Sossobuu ykn Afaan Ingiliziitiin “lull”kan jedhamu waliin caalaa wal gitu danda’a. “Hush” inni jedhamu kun “usi”ykn “callisi” kan nuti jennu waliin wal gita. Ingilizootis ijoollee haala nuti sossobnuun ykn huruursinuun huruursu waan ta’eef dhimma kana irratti aadaa walfakkaatu qabna jechuu dandeenya.Aadaan keenya kun utuu hin … Continue reading Ijoollee hurursuun
Baay’een na yaachisa Akkamiin gadi ciisa Jiruun nama tokko Maaliif na yaaddessa Waggaa meeqa jiraatu Biyyaa lafaat irra Yaaddoo an hin cabsadhu Mee kaasaa na irraa Boo’een hin cabsadhu Ba’ees hin boqadhu Ba’ii badiinaan jedha Maaliif hin baqadhu? Eessatti baqadha Eenyuttan baqadha Orma na in beekne Lubbuu koo maal nyaadha Maraachuun koo hin hafne Qullaa … Continue reading IMIMMAAN YAADAA
DURII FI HAR'A ..DUR Duumessa jaalalaatu Lafa keenya uwwisa Ijoolleetu gad-jedhee Maanguddoota dubbisa HAR'A... Jaalalli dhidhimee Jibbi guutee lafa! Safuun biyyaa ba'ee Fakkaateera fafa! .. .. DUR... Hunduu qixa qaba; Ormi dinqa hinlixu! Fo'aan dhugaan dhufe Ololaan hincitu! .. .. HAR'A... Sobatu shubbisa; Dhugaatu gad-jedhe! Gadheen dinqa bulee, Dubbata waan fedhe! Gammach G.
akkamitti namni dhalatee akki waaqif dacheerraa jiraatee maaltummoo yoo danqu, wallaalee waan hojjetu Isa tahuufi taasisuuf deemuyyuu keessaa maaltu dhibeet, tahee, hanquu waa filatu? Qalbiin shororkaa'ee, yaadan nyaatamee, akkas talbooja'ee, fagaatee qaxxaamuree, yaadanis qaari'ee Waanuma taheyyuu, himannaas leeyya'ee Namni yoo maal tahuu, yaadan dugda ta'ee? Bu'ura dhaabbii yaadaa, filannoo waan sardaa jireenyan fooggaluuf dinnaanis okkaluuf … Continue reading FILANNOO


text:
Qulqullinaa fii Islaama
Abuu Muhammad
Rabbiin Gaariidha, waan Gaarii jaalata. Hadiisa
Allaahaan warra Towbatuu fii Warra Qulqulleeyfatu Jaalata. Qur’aana Suuraa Baqaraa
- Qulqullina Ibaadaa
Amantiin Islaamaa wanni irratti gadi dhaabbattu Ibaadaa Rabbiif qulqulleeysuudha. Qulqullina Ibaadaati.
Kadhaa, salaata, qalma, waanuma ibaadaa tahe hunda Rabbi qofaaf qulqulleeysuu.
- Qulqullina Qalbii
Kan biraa Qulqullina Onneeti ykn Lubbuuti. Islaamummaan Haalaa fi amala Ol aanaa barsiisuun haala gaarii hawaasni qabu daran ol fuudhuuf dhufte.
Rasuulli s.a.w “Ani kaniin ergameef haaloota gaarii tahan guutuufi.” jedhan
Haala gaggaarii hawaasni qaburrattu haaloota gaggaarii biraa dabaluuf dhufte Amantiin Islaamaa. Kuni Qulqullina Nafseeti, Qalbii ykn onnee ifii waan hamaa taheerraa qulquulleeysuuf dhufte.
- Qulqullina Qaamaa
Rabbiin Ilmaan namaa irraa warra Qulqulleefatu jaalata. Onnee fii Qaama Isaanillee.
Muslimni guyyaatti hogga shan salaatuu qaba. Saniif guyyaatti hogga shan Afaan fuula, harka, miila, Gurraa fii mataa dhiqata.
Afaan rigachuun hedduu jajjabeeyfamadha.
Rasuulli s.a.w osoon ummata kiyyarratti jabeeysuu kiyya sodaachuu baadhe silaa salaata hundaaf sawaakkachuutti isaan ajaja.” jedhan
Rasuulli s.a.w galgala hoggaa hirribaa ka’e afaan sawaakkachuun eegala.
Rasuulli s.a.w hoggaa dura mana Isaa ol seenu afaan Isaa rigachuun jalqaba.
Haalli afaan rigachuu kuni ummata Keenya kan Booranaa fi Karrayyuu biratti waan beekkamaadha. Islaamummaan haala gaggaarii hawaasni sun qabu galmaan gahuu fii jajjabeeysuuf dhufte. Haala gaarii biroo Isaaniif dabaluuf dhufte.
Garuu Amantii Islaamaa keessatti Afaan rigachun qulqullina qofa osoo hin taane jaalala Rabbii namaaf dabalti, Rabbi biraa galata qabda.
Rasuulli s.a.w “Sawaakkachuun (Afaan rigachuun) Qulqullina Afaaniitii fii Rabbi Jaalachiiftuudha.”
Namni Muslimaa wanni qulqulleefatuuf bareedinaa fii fayyaa qofaaf Osoo hin taane Jaalala Rabbiitis barbaada qulqulleeyfata.
Qulqullinarraa Islaamummaan Torbaanitti guyyaa Jum’aa qaama dhiqachuu itti ajajje.
Wal Qunnamtii jaarsaa fii Jaartii boodaan dhiqachuu itti ajajje.
Rifeensa qaama saalaa (saphii), kan boobaa jalaa, kottee guyyaa afurtamatti ciruutti ajajje.
- Naannoo ifii qulqulleeysuu.
Rasuulli s.a.w irra xiqqaan damee amantii (iimaanni) karaarraa waan nama miidhu meeysuudha.
Karaarraa waan nama miidhu meeysuun sadaqaadha.
Islaamummaan guutuun qulqullina jechuu dandeenya. Qulqullina hedduudha. Rabbii qofaaf gabbartii qulqulleeysuu, Qalbii ifii qulqulleeysuu, qaama ifii qulqulleeysuu, naannoo ifii qulqulleeysuu.
Amantii Qulqulluu, Qulqullinatti nama ajajju jechuun Islaama.
Sadarkaa Qulqullinaa himuuf  >
Amata Haarawa Hijirii 1436 bara Ibaadaa Rabbiif qulqulleeysinu, Bara Qalbii fii qaama keenya waan fokkotaa hundarraa qulqulleeysinu nuuf haa tahu.
Rabbiin warra Jaalatu sanirraa nu haa godhu.


text:
Afaan Oromoo tajaajila hiikkaa Afaanota Dhaabbata Idil-Addunyaa Feesbuukii tahee hojii eegale.
Bara 2017 irraa kaasee Afaan Oromoo afaan hojii dhaabbata guddaa Idil-Addunyaa, Feesbuukii akka tahu gaaffii hayyootni Oromoo gaafataniin, dhaabbatni Feesbuukii Qorannoo erga gaggeessee booda Afaan Oromoo akka jechoota Feesbuukitti hiikamu hayyameen booda Qeerroon, Qarreen, Hawaasni Oromoo biyya keessaa fi alaa irraa irratti hirmaachuun hiikaa turan. Nuti gama dandeenyu hundaan irratti hirmaachuu bira darbee hanga Miidiyaalee gurguddaa Oromoo akka OMN, OBN fi gara fuula Feesbuukii fi Marsariitii keenya www.afaan-oromoo.com tiin yeroo adda addaatti fayyadamuun ummata kakaasuufi qajeelchuudhaan hanga dandeenyu fi humna keenyaatti gahee nurraa eegamu bahaa akka turre ni yaadattu, kan baruu fedhu Ammas Marsariitii gubbatti eerre irraa ilaaluun nu danda’ama.
Haaluma kanaan as dhiyoo hiikkaan namootni keenya biyya keessaafi alaarraa hirmaachaa turan sun dhibbeentaa 92(92%) irra gahuu isiniif gabaafnee turre. Ammas ji’oota 2 oliif achumarra tureera.
Haatah’uu malee, Dhibbeentaan hiikkaa Afaan Oromoo kun xumuramuu baatuuyyuu yeroo ammaa dhaabbatichi hiikkaa Afaan Oromoo #Tajaajila_Ummataatiif dhiyeesseera. Kunis kan ta’e erga Walgahii Hundeessaafi Hoogganaan Olaanaan dhaabbata Feesbuukii Mark Zuckerberg fi Hooggantootni olaanoon dhaabbatichaa gaafa Fulbaana(september) 29, 2019 tti waajjira Giddugaleessa dhaabbatichaatti Guyyaa Hiriyyootaa(Friends day) kabajuuf erga walgahanii booda tahuun himameera. Affeerraa kanarrattis Afaanotni haaraa dabalamaa jiran irrattis mariin turuu US Today gabaareesa.
Kanumarraa kaanee mariin kun bu’uura buuse qaba jennee tilmaamneerra.
Kanaafuu akkuma Suuraa Asiin gadii kanarraa argitan:
Mase Love: ‘Dhugaa jatte Obbo Lammaa Galatoomi” jechuudhaan Maxxansa Abdisa Bancha Jara qoodan.
Abdisa Bancha Jara: ” Thank you Mr.Lamma for the truth.” jedhe itti agarsiise yeroo, Abdisan ‘See translation’ jedhee ilaalu.
Barreeffama gara gadii(Suuraa Obbo Lammaa Gubbaas) – ‘See translation’ isa jedhu agarsiisa.
Kanaafuu Ummatni tajaajila Hiikkaa Afaan Oromoo akka argatu Dhaabbatichi tajaajila kennuu eegalee jira jechuudha.
Haaluma kanaan yeroo ammaa Dhaabbatichi Afaanota Gurguddoo Idil-Addunyaa jedhee yaadu Afaanota 101 n tajaajila Maamiloota isaatiif kennaa jiraachuu barameera.
Waliif Hiraa Hawaasni keenya akka fayyadamu godhaa.
——-
Galatoomaa
Afaan Oromo Online fi oroict.com Team


text:
Hoggantoota Mana marii dhiimmoota Islaamummaa Naannoo Somaaleetif leenjiin hubannoo hoggansaa cimsu keenname
Leenjiin kun mana marii dhiimmoota Islaamummaa naannichaatin kan qophaa’e yoo ta’u, caasaa hoggansa mana marichaa sadarkaa gadii irraa hanga naannootti jiraniif guyyoota lamaaf Bitootessa 23-25/2013 magaalaa Jigjigaatti kan keenname ta’u gabaafame.
Prezdaantiin mana marii Naannichaa Sheekh Ahmad Abi Mattaan, leenjiichi, Adeemsa hojii mana marichaa kan foyyeessuu fi bifa ammayyaan hawaasa tajaajiluuf kan deeggaru ta’u ibse.


text:
Dhaabbanni Firiidam Haawus (Freedom House) jedhammu, han mirgi dhala nama akka fooya’uu fi dimookraasiin akka baballaatu gochuu irratti hojjachuuf hundeeffame. Dhaabbanni kun oggaa oggaadhan dhimma piresii fi gaazexesootaa irratti gabaasa qorannoo irratti hundaahe baasa. Gabaasahaala bara 2015 laalchise harra baaseen oggoota 12 darban keessaa barrengaddan yeroo haalli piresii fi miidiyaa itti hamaate jedha. Mootummoonni dhiibaa siyaasa , yakkamtoonni fi shororkeessitoonni immoo waallaansoo humna ofii jabeesuudha godhaniin sab-quunamtiilee fi hojjatoota ukkaamsuu irratti waan bobba’aniif, bara darbee kana halli miidiyaa walabaa akka malee hammaatera.
Siiriyaan barana biyya dhiibbaan piresii itti hamaate; gabaasnni harra bahe kun, CPJ ( dhaabata Mirga gaazexeesootaati falmuudhaa dhabbate) ragaa godhatee hoo xinnaate gaazexeesoonni 14 bara 2015 Siiriyaa keessatti ajeefamuu isaanii dubbata.
Dhiibaanii fi sodaachisoon gaazexeesota irraa akka addunyaatti gahaa jiru hojii isaan dhowwuu fi warri jabinaan, hojjatanii hojii isaanii hawaasa keessaa bahaniif addunyaadhan gahan garuu “lubbuu isaanii rakkoodha saaxilanitti” jedha Firiidam Haawus.
Gazexessitoota Faransaay , barruulee kaartuunii hojjachaa turan 8 Amajii 2015 akkataan itti ajjeefaman, biyyota walaba jedhaman keesaattu gaazexeesoonni eessumaattu hojii hojjataniin harka yakkamtootaa galuu akka danda’anis yaadachiisa.
Gaazexeesoonin biyyoota Bahaa fi Kibba Afrikaa dhiibaa mootummaan irran gahuu akkasumas, jeequmsa achi jiruu irraa han ka’e rakkoo guddaadha saaxilaamaa jiranchus ibsa gabaasichi. Biyyoota gaazexeesitoonni haala siyaasaatin waalqabatee seeraa adda ta’en itti gaafataman keessaa Itoophiyaa, Ugaandaa, Taanzaaniyaa fi Keeniyaan eeramaniiru.
Gabaasni Firiidam Haawus han bara barana , biyyoota Giddu-galeessa Bahaa fi Turkiittis ukkamsaan piresii hammaatera jedha. Biyyoota kana keessatti gaazexeessonni, karaa tokkoo motummaan karaa biraammoo milishoonni asiif achi isaan harkisaatii, mirga walabaan hojii ogummaa isaani hin hojjanee ta’aniiru jedha.
Karaa biraatin, Chaaynaatti, hojjiwwan miidiyaa keessumattuu han intarneetii irratti bahan, dhimmaa halaa qilleensaa fi diinagdee irratti xiyyeefatan, mootummadhan gulaalaman; kunis gaazexeesota mirga dhabsiisera jedha gabaasichi.
Dhaabbata Firiidam Haawusti Daayreektariin dhimma qorannoo mirga miidiyaa walaabaa addunyaa, fi gabaasa bara baranaa kana han bareessite Jeenifar Duunhaam, dhiibban miidiyaa fi gaazexeessoota irratti biyyoota Gaafa Afrikaa han akka Eertiraa, Sumaalee fi Itoophiyaa keessatti foyyee hin agariisne jedhan. Gabaastuun Raadiyoo Sagalee Ameerikaa, Salem Salamon hala Itiyoophiyaa keessaa gaafii isaan gafatee Addee Jeenifar oggaa deebisan, “Akkuma beektu amma mootumman dhimmoota mormii Oromiyaati fi soochiilee mootumman hin deggaree irratti xiyyeeffata. Keessumatuu mormii Oromiyaatin walqabatee sochii sab-qunnamtii hawaasummaa jiru hin jaalanne, ukkamsaa jira. Kunimmoo waan nama dinquu miti, haraas miti. Mootummaan Itoophiyaa lammiwwan biyyatti akka odeeffannoo hin arganee cimeet hojjata, torra intarneeti namni hundi akka hin arganees akkasuma” jedhan.
Jenifer dabaluudhaniis seerii shororkeessummaa falmuufi jettee Itoophiyaan baaste, han gaazexeesot ittin himachuudha fayyadamaa jirtu sababa hawaasnni addunyaa dhibbaa irratti gochuu dhiiseef, biyyoonni ollaa Itoophiyaa han akka Taanzaaniyaas seera akkasii baasanii gaazexeessota hidhaatii jiraachuu dubbatan.
Gabaasnni kun “akka addunyaatti namoonnii harki 46 miidiyaa walabaa hin argatan, odeeffannon isaan argatan han mootumman gulaalu” jedha.
Bara darbee, jechuniis bara 2015, biyyootaa mirgi miidiyaa itti hammaate keessaa Baanglaadhiish, Turkii, Buruundii, Faransaay, Seerbiyaa, Yaman, Masrii, Makadooniyaa, fi Zumbaabeen keessa jiran. Biyyoonii 10 han halli kunn itti hammatuu kessaa immoo Syiriyaa, Kuubaa, Kooriyaan Kaabaa fi Ertiraan maqaa dhahamaniiru.


text:
Barataa Saamuu’eel Margaa Nagaraa umriin isaa Kudha Saddeet.Barataa kutaa kudha lamaa yoo ta’u barnoota isaa kan rammaddiin qabxii olaanaa fiduun badhaasoota adda addaa argataa jira.
Gama kaaniin immoo Roobootii fi hojii Teknooloojii ammayyaa adda addaa hojjachuun biyya keessaa fi biyya alaatti dorgomuun milkaa’ee jira. Baatii lama dura biyya Hindii keessatti dorgommii namoota 70 hirmaachise keessaa tokkofaa ta’uun badhaasa waancaa, waraqaa ragaa fi Itiyoophiyaatti prezidaantii dhimmootii Hawaa jedhamuun muudamee jira.Kana malees bara dhufu jechuun 2018 Yunaaytid Isteetes keessatti dorgommii Naasaan Qopheesse irratti garee namoota diigdama of keessaa qabu hogganuun irratti akka hirmaatuuf afeeramee jira.
Dorgommii bara dhufu gaggeeffamu kanaaf ammaa kaasee qophiitti kan jiru ta’uus maallaqa barbaachisu argachuuf kan isa rakkise ta’u dubbata. Dhaabattoota isa gargaaran iyyaafachuu kan jalqabe ta’uus hin milkoofne.Kanaaf hunduu akka itti birmatuuf gaafataa jira.
Kan isa waliin hojjataa jiran Injinar Iyyoob Hikaa hojiin ijoollee bara dhufu dorgommiif dhiyaatan filuu fi leenjiif gara biyya alaatti erguuf qopheessuu baatii Waxabajjii seenuuf jiru kanatti sochii jalqabna jedhu. Gama ooguma qabaniin akkasumas maallaqaan nu cina akka dhaabatan barbaanna jedhanii ijoolleen Oromoo biyya alaa keessa jiran dorgommii kanatti hirmaachuuf carraan jiraachuu ibsan.
Kana malees dame waajiira Hawaa hundeeffamuuf jiru kana biyyoota Awuroopaa fi Amerikaa keessatti banuuf karoorri akka jiruus ibsanii jiru.


text:
Tawhiida
Bismillah rahmaani rahiim (Maqaa Rabbii rahmaan, rahiim ta’een jalqaba)
Wanti guddaan ilmi namaa jireenya tana keessatti dheebotuf gammachuu fi milkaa’inna. “Yoomuma gammachuu, tasgabbii qalbii fi milkaa’inna argadhee jireenya gaarii jiraadhaa?” jechuun yaaddawu. Furtuun kana hunda itti argatu “Tawhiida”. Tawhiinni bu’uura amantii fi jireenyaati. Jireenyi tawhiida irratti yoo gadi hin dhaabbatin akka muka hiddi isaa lafa keessa gadi hin seenne taati. Garuu tawhiida irratti yoo ijaarramte, akka muka hiddi isaa lafa keessa gadi seenee tasgabbiin dhaabbatu taati. Kanaafi, namni yoo tawhiinni qalbii isaa keessa gadi seenee fi shirkii qalbii isaa keessaa baase, jireenya keessatti tasgabbii fi gadi dhaabbannaa horata. Jireenyi isaa bu’uura cimaa irratti waan ijaarramteef tasgabbii fi ijjannoon isaa namoota hunda caala. Namni sadarkaa kana gahee mi’aa tasgabbii fi milkaa’inna dhandhamuuf waa’ee tawhiida, faallaa isaa kan ta’ee shirkii beekuu fi wanta beeke hojiitti jijjiruuf tattaafachu qaba. In sha Allah gargaarsa Mawlaatin ammaan booda waa’ee tawhiida, gosoota ibaadaa, faayda tawhiida, shirkii fi kan biroo bal’innaan ilaalla.
Hiika Tawhiida
Jechi “Tawhiid” jedhu xumura, wahhada, yuwahhidu jedhu irraa kan dhufeedha. Wahhada jechuun tokkichoomse, tokkicha godhe jechuudha. Akka shari’aatti tawhiida jechuun “Rabbiin motummaa fi hojiiwwan Isaa keessatti Tokkicha shariika hin qabne, Zaata fi sifaata (amaloota) Isaa keessatti Tokkicha fakkaataa hin qabne, Isa gabbaruu keessatti Tokkicha dorgomaa hin qabne ta’uu amanuudha.[1]” Jecha biraatin tawhiida jechuun Rabbiin Gooftaa shariika hin qabne ta’uu amanuu, fakkaataa fi dorgomaa Isarraa dhabamsiisuu (Inni fakkaataa fi dorgomaa akka hin qabne amanuu) fi ibaadaa keessatti gara Isaa qofa naanna’uudha. Zaata fi sifaata Isaa keessatti Inni Tokkicha fakkaataa hin qabneedha. Gabaabumatti Tawhiida jechuun Rabbiin Gooftummaa Isaa keessatti tokkichoomsu, zaataa fi sifaataa Isaa keessatti Tokkichoomsu fi Isa gabbaruu keessatti Isa Tokkichoomsudha. Kanniin hunda keessatti shariika (hirmaataa), fakkaataa fi dorgomaa akka hin qabne amanuudha.
Boqonnaalee Qur’aanaa keessaa boqonnaan (suuraan) waa’ee tawhiida sirritti nuuf ibsitu suuratu Ikhlaasidha.
Jedhi “Inni Allaah dha, Tokkicha”
Hiika jechootaa: Qul-jedhi, huwa-Inni, Allahu- Allaah (Rabbi), ahad- Tokkicha
Allaahu–ssamad- Rabbii Of danda’aa hirkoo waa hundaati.
Lam yalid walam yuulad –Hin dhalle hin dhalannes.
Walam yakun lahu kufuwan ahad- Qixxaatan (fakkaatan) tokkollee Isaaf hin jiru.
Hiika jechootaa– walam yakun– hin jiru, lahu- Isaaf, kufuwan-qixxaataa (fakkaataa), ahad-tokkollee
Tafsiira
“Jedhi “Inni Allaah dha, Tokkicha” kana jechuun Inni Tokkicha hiriyyaa, fakkaataa, dorgomaa, gargaaraa fi qixxaata hin qabneedha[2]. “Tokkicha” kana jechuun Zaata fi sifaata Isaatiin Tokkicha. Hanga baay’atanii lama ykn sadii ta’anitti Isaan kan wal-qixxaatu gonkumaa hin jiru. Wantoonni uumaman karaa adda addaatin wal fakkaachun lama, sadii ykn sanii ol ta’uu danda’u. Ilmaan namaa amaloota baay’ee wal fakkeessu waan qabaniif sanyii tokko irraa kan bahanii fi wal fakkaataniidha. Garuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa karaa hundaan Tokkicha fakkaata hin qabneedha. Tarii Tokkichummaan Isa qofaaf akka ta’uuf, Rabbiin wantoota uumee cimdii taasise.
Boqonnaa tana keessatti Rabbiin Tokkicha akka ta’e ibsuun jallinnaa fi dogongora warra gooftaan lama ykn sadii ykn sani ol jedhan ifa baasa. Rabbiin Tokkicha akka ta’ee fi lama akka hin taane suurah biraa keessatti akkana jedha:
“Rabbiinis, ‘gabbaramoota lama hin godhatinaa. Dhugumatti, Inni Gooftaa tokko qofa. Anuma qofa sodaadhaa.’jedhe.” (Suurah An-Nahl 16:51)
Rabbiin Tokkicha fakkaataa hin qabneedha. Isa waliin waan biraa gabbaruun gooftaa lama hin godhatinaa. Inni Gooftaa Tokko qofa. Kanaafu, Isa sodaadhaa. Kana jechuun osoo Isatti homaa hin shaarrakin (hin qindeessin) wanta Inni ajaje hojjadhaa, wanta Inni dhoowwe irraa fagaadhaa.
Ammas dogongoraa fi jallinna warra Gooftaan sadii jedhan akkana jechuun ibsa:
“Isaannan ‘Rabbiin sadaffaa sadeeniti’ jedhan dhugumatti kafaranii jiru. Gabbaramaa Tokkicha malee haqaan gabbaramaan biraa hin jiru. Yoo waan jedhan kanarraa hin dhoorgamin, dhugumatti isaan irraa warra kafaran adabbii laalessaatu tuqa.” Suuratu al-Maa’ida 5:73
Kuni Kiristaanota Rabbiin sadaffaa sadeeniti ykn sillaasee jedhaniif deebii kennameedha. Ab, wald, manfas qudduus gooftaa ta’u jechuun yaada dogongoraa fi fokkuu Rabbii Tokkicha fakkaata hin qabne irratti odeessu. Rabbiin Tokkicha fakkaata hin qabneedha. Akkamitti fakkaataan Isaan wal-qixxaatu Isaaf ta’aa? Dhugumatti isaan gooftaan sadii walitti dhufuun gooftaa tokko ta’e ykn sillaase jedhan haqaan kafaranii jiru. Kana jechuun Rabbitti dhugaan hin amanne. Rabbiin Tokkicha fakkaataa hin qabne ta’ee osoo jiru akkamitti fakkaataa Isaaf gochuun sadii jedhuu? Akkamitti Uumaan uumamtootaan wal fakkaataa?
“Gabbaramaa Tokkicha malee haqaan gabbaramaan biraa hin jiru.” Gooftaan haqaan gabbaramu Rabbii Tokkicha malee kan biraa hin jiru. Sababni isaas, amalootaa guutuu kan qabu fi hanqinna hunda irraa qulqulluu kan ta’e Rabbiin malee hin jiru. Kan wantoota hunda dhabama irraa argamsisee, ergasii too’atu fi jiraachisu Rabbiin malee hin jiru. Kiristanoonni Iyyasuusin gooftaadha jedhanii yommuu waaqefatan, dogongoraa fi jallinna guddaa keessa jiru. Sababni isaas, Iyyasuus (nageenyi isarratti haa jiraatu) amaloota guutuu gooftaa isa godhu hin qabu. Akkasumas, hanqinna irraa qulqulluu kan ta’ee miti. Yommuu Kiristaanonni Iyyasuusin waamanii fi kadhatan, inni wanta isaan jedhan hin dhagahu, deebii isaaniif hin deebisu. Rakkoo isaan irraa hin oofu. Iyyasuus kan dhalate, kan rafu, kan dhuguu fi amaloota namaa biroo kan qabuudha. Kanaafu, akkamitti Rabbii Guddaa wanta isaan jedhanii fi keessa jiran hunda beeku fi dhagahu dhiisanii Iyyasuusi isaan hin dhageenyi fi hin beekne kadhatu?
“Yoo waan jedhan kanarraa hin dhoorgamin, dhugumatti isaan irraa warra kafaran adabbii laalessaatu tuqa.” Kiristaanonni Rabbiin sadaffaa sadeeniti ykn sillaase jechuu yoo hin dhiisin Aakhiratti adabbii garmalee cimaa ta’etu isaan qunnama. Haala kanaan Rabbiin Tokkicha fakkaataa, dorgomaa, qixxaataa akka hin qabne ifa godha.
Allaahu–ssamad– Rabbii Of danda’aa hirkoo waa hundaati.
Akka lugaatti jechi “As-Samad” jedhu hiika baay’ee qaba. Hayyoonni hiika armaan gadi itti kennanii jiru:
Ibn Abbaas ni jedha: As-Samad jechuun haajaa fi gaafiwwan isaaniitiif kan uumamtoonni hundi itti qajeelanii fi irratti hirkataniidha.” Ammas ni jedha, “Bulchaa bulchiinsaa Isaa keessatti guutuu ta’e, Kabajamaa kabaja Isaa keessatti guutuu ta’e, Guddaa guddinnaa Isaa keessatti guutuu ta’e, obsaa obsa Isaa keessatti guutuu ta’e, Beekaa beekumsa Isaa keessatti guutuu ta’e, Ogeessa ogummaa Isaa keessatti guutuu ta’eedha.”
Abu Waa’il ni jedha: As-Samad jechuun bulchaa aangoon Isaa daangaa ol’aanaa irra gahee [fi Isaa ol bulchaan biraa kan hin jirreedha].
Ammas hiika as-samad ilaalchise akkana jedhame jira: Of danda’aa homattu hin hajamneedha. Guutuu hanqinna wayiitu hin qabneedha. Yeroo hunda turaa gonkumaa hin banneedha.
Ammas akkana jedhame jira, As-Samad jechuun homtu Isa keessaa kan hin baane, kan hin nyaanne fi hin dhugneedha[3].
Hiika As-Samad armaan olitti kenname irraa ka’uun Rabbiin gonkumaa wanta biraatiif abbaa ta’uu hin danda’u. Akkasumas, wanta biraa irraa dhalatu hin danda’u. Wanti dhalatu kan isa dhalu isa barbaachisa. Garuu Rabbiin of danda’aa homattu hin hajamneedha. Uumamtoonni haajaa hundaaf gara Isaatti kan qajeelaniidha. Wanti wanta biraa dhalu garaa qaba. Garaa kana keessaa wanti suni baha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa As-Samad waan ta’eef homtu Isa keessaa hin bahu. Kanaafi itti aanse ni jedha: “Hin dhalle hin dhalannes.”
Wanti dhalatu tokkollee hin jiru kan du’u yoo ta’e malee. Wanta du’u tokkollee hin jiru kan dhaalamu yoo ta’e malee. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa hin du’u, hin dhaalamu[4].
Tokkichi As-Samad ta’ee fi amalootaa guutuu hunda kan qabu, kan Isaan wal dorgomu, Isa fakkaatu fi wal-qixxaatu gonkumaa hin jiru. Niiti Isaan wal qixxooftu hin qabu, dorgomaan Isaan morkatu hin jiru. Rabbiin fakkaataa, dorgomaa fi morkataa qabaachu irraa qulqulla’ee. Kanaaf ni jedha: “Qixxaatan (fakkaatan) tokkollee Isaaf hin jiru.”
Keeyyanni, “Hin dhalle hin dhalannes.” jettu, Kiristaanota, Yahuudota fi mushrikoota Rabbiin ilma qaba ykn gooftaan dhalate jedhaniif deebii gahaa taati. Rabbiin wanta namoonni kunniin jedhan irraa qulqulluudha. Inni hin dhalle, hin dhalannes. Ilmoo hin qabu. Sababni isaas, Inni Tokkicha fakkaataa hin qabnee fi Of Danda’eedha. Ilmi yoo dhalate abbaa fakkaata. Garuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa fakkaata hin qabu. Kanaafu, Rabbiin ilma qaba jedhanii dubbachuun Inni fakkaataa qaba jedhanii dubbachuudha. Kuni immoo kijiba (baaxila) guddaadha. Rabbiin kanarraa qulqullaa’e olta’e.
Sababni suuraan tuni itti buuteef mushrikoonni Makkaa gara Nabiyyi dhufuun sanyii Gooftaa keeti nutti himi waan jedhaniif. Sifaanni (amaloonni) lamaan gaafi isaan gaafataniif deebii gahaa ta’u. Isaaniis:
1ffaa– Tokkichummaa Khaaliqa jalqabaa fi xumura hin qabnee, yeroo hundaa jiraataati. Tokkichummaa Isaa keessatti shariika, hiriyyaa fi qixxaataa hin qabu. Tokkicha kan ta’e sanyii qabaachu hin danda’u.
2ffaa- Khaaliqni jalqabaa fi xumura hin qabnee, yeroo hundaa jiraataa ta’e As-Samad ta’uudha. Zaatni Isaa hundee tokko irraa kan bahee miti. Akkasumas, zaatni biraa zaata Isaatirraa hin bahu.
Rabbiin Tokkicha, Of Danda’aa hin dhalle hin dhalanne, fakkaataa kan hin qabneedha.
As-Samad kan hin jijjiramne yeroo hundaa turaa kan ta’eedha. Wanti Rabbiin ala jiran hundi ni jijjiramu. Takkaa gara sadarkaa oliitti ol bahu, takkaa immoo gara sadarkaa gadiitti gadi bu’u. Wantoonni hundi haala kam keessattu fiixe guutuu dhaqqabu hin danda’an. Sababni isaas, amaloonni guutuu ta’an hundi amaloota Rabbii Tokkicha, Of danda’aa yeroo hunda turaa ta’e qofaafi[5].
Guduunfaa
➦ Tawhiida jechuun Rabbiin Gooftummaa Isaa keessatti tokkichoomsu, zaataa fi sifaataa Isaa keessatti Tokkichoomsu, Isa gabbaruu keessatti Isa Tokkichoomsuu fi Isatti waa fakkeessu fi qindeessu dhiisudha.
➦ Rabbiin Tokkicha fakkaataa hin qabneedha. Zaatni Isaa zaata biraatin wal hin fakkaatu. Amaloonni Isaa amaloota biraatiin wal hin fakkaatan, hojiwwan Isaa hojiiwwan uumamtootiin wal hin fakkaatan. Namni wanta tokko yommuu hojjatu meeshaa fayyadama, itti dadhaba. Garuu Rabbiin qulqullaa’an olta’e wanta tokko hojjachuu yoo fedhe akka namaa meeshaa hin fayyadamu, itti hin dadhabu. Wanta tokkoon “Ta’i” yoo jedheen wanti suni yoosu ta’a. Kanaafu, Inni Tokkicha fakkaataa hin qabneedha.
➦ Namoonni beekumsa, dandeetti fi ogummaa ni qabu. Garuu beekumsi, dandeetti fi ogummaan isaanii murtaa’aa fi daangeefamaadha. Garuu Rabbiin qulqullaa’an olta’e beekumsi, dandeetti fi Ogummaan Isaa guutuudha. Wanti Isarraa dhokatu fi jalaa miliqu tokkollee hin jiru. Inni wantoota hundaa takka takkaan Kan beeku fi wantoota hundaa irratti Danda’aa kan ta’eedha. Kanaafu, Inni Tokkicha fakkaataa hin qabneedha.
➦ Rabbiin As-Samad kan ta’eedha. Kana jechuun Inni Of Danda’aa uumamtoonni hundi irratti hirkataniidha. Beekanis wallaalanis, jaallatanis jibbanis uumamtoonni hundi Isarratti hirkatu. Fakkeenyaaf, osoo Inni rooba samii buusu baate eenyutu isaaniif buusaa? Osoo uumamtoonni dachii irra jiran hundi walitti qabamanii copha bishaanii takka dumeessa irraa buusu hin danda’an.
➦ Kanaafu, amaloota guutuu hunda kan qabu, kan nama fayyadu fi miidhu, miidhaa namarraa deebisu erga Rabbiin ta’e, ibaadaan (gabbarriin) hundii ta’uufi kan qabu Isa qofaafi.
➦ Wanta amaloota guutuu hin qabne, faayda namaaf hin finnee fi miidhaa namarraa hin deebisne gabbaruun (waaqefachuun) bu’aan isaa maaliidhaa?
Kitaabban wabii:
[1] Ash-Shirku fiil qadiimi wal hadiisi-fuula 20, Abu Bakr Muhammad Zakariya
[2] Tafsiir Ibn Kasiir 7/697
[3] Tafsiir ibn Kasiir 7/699, Tafsiiru Qurxubii 22/558-559, Tafsiiru Zaadul Masiir, fuula 1602, Ma’aariju Tafakkuri fii daqaa’iqu tadabburi 2/82
[4] Tafsiiru Qurxubii 22/558-560
[5] Ma’aariju Tafakkuri fii daqaa’iqu tadabburi 2/82-84


text:
Sadarkaa Ol’aanaatti Ayyaaneffannaa Guyyaa Walabummaa Preesii magaalaa Finfinneetti geggeessame irratti kanneen haasawa dhageessisan, Itiyoophiyaan yeroo gabaabaa keessatti gama uggura sabaa himaa irra ture jijjiiruu ishee faarsan.
Bara dabre kana, yeroo Addunyaa irratti gaazzexeessonni gara dhibba tokkoo ajjeesamanii fi gara dhibba sadii mana hidhaa jiranitti, bakka jijjiiramni guddaan ni taaha jedhamee itti hin eegamiin Itiyoophiyaa keessatti jijjiiramni argamuun, hafuura abdii gaarii uumee jira. Sirna kabajaa Ayyaana Walabuymmaa Preesii Addunyaa Itiyoophiyaa keessatti ayyaaneffametti hirmaachuuf, UNESCOn afeeraman – gaazzexeessaan biyya Paakistaan Hamiid Miir, kana ilaalchisuun ennaa dubbatu,
“Kun anaaf ajaa’ibaa guddaa dha. Waggaa tokko dura, bara 2018 Itiyoophiyaan biyya itti gaazzexeessonni mana hidhaa jiranii fi gaazzesxaalee fi marsariitiileen ugguraman turte. Muummichi-ministaraa Abiyyi Ahimed yeroo taayitaatti dhufanitti, miidiyaa walaba taasisan. Hidhamtoota siyaasaa ni hiiksisan, gaazzexeessonni hedduun ni hiikaman. Kanaaf, UNESCO, Konferensii Walabummaa Preesii Addunyaa Itiyoophiyaa keessatti geggeessuuf murteessuun isaa baay’ee sirrii dha. Kanaaf, ittan hirmaadha, jedheen simadhee dhufe,” jedhe.
Itiyoophiyaa keessatti jijjiiramni siyaasaa guddaan taasisame iyyuu, waggaa dabre danqaalee hedduu tu ture. Baatiilee dabran keessa hookkarri sab-lammummaatti fuuleffate biyyattii tasgabii dhorke. Lakkoobsi namoota biyyattii keessatti qehee ofii irraa buqqa’anii miliyoona sadii gahee jira. Miliyoonni tokko eega Muummichi-ministaraa Abiyyi taayitaa qabatanii as kanneen buqqa’ani.
Muummichi-ministaraa Abiyyi kana ilaalchisuun ennaa dubbatan, nagaa fi tasgabbii biyyattii kanneen yaaddoo keessa buusan keessaa tokko, “sabaa-himaalee itti gaafatamummaan itti hin dhaga’amne” jedhan. Ayyaana walabummaa Preesii Finfinneetti geggessame tokko irratti ennaa dubbatan, akka hundinuu itti gaafatamummaan hojjetu waamicha godhan.
“Dhaabbatoonni miidiyaa fi gaazzexeessonni biyya keenyaa, haala dandeessisaa ammaa uumame kanatti gargaaramuudhaan, akkaataa itti gaafatamummaa qabuun sagalee fi qalama isaaniitti fayyadamuu qaban. Miidiyaadhaaf dirreen walaba tahe banamuun, oduu dogoggoraa, haasaa jijjinsaa fi oduu sobaaf haala miijessuu akka hin ta’iin hubatamuu qaba,” jedhan – Muummichi-ministaraa Abiyyi Ahimed.