text:
Nikolaa Teslaa
Nikolaa Teslaa (Afaan Sarbiyaatin: Hиkoлa Tecлa; Adoolessa 10, 1856 - Amajjii 7, 1943tti jiraate) lammii Sarbiyaa-Ameerikaa fi kalaqaa(inventor), injiinera elektirikaalii (electrical engineer), injinera makaanikii, fi fiizisistii yoo ta'u kalaqa inni ittiin beekkamu keessaa tokko elektirikii danbali'uuni (alternating current).
Teslaan hojii elektirikii fi bilbilaa kan jalqabe gara Ameerikaatti(USA) bara 1884 Toomaas Ediseniif hojjachuuf odoo hin godaanin dura ture. Ameerikaatti odoo baayyee hin turin gargaarsaa fi waliigaltee namoota gara garaa wajjin godheen laabiraatorii qorannoo waa'ee meeshaalee elektirikii keessattii geggeessu dhaabe. Mirga paatentii motora elektirikii (AC induction motor) fi tiraanisfoormerii (transformer) kan inni qabu dhaabbanni Joorji Westiingihaawus (George Westinghouse) jedhamu eeyyama kan argate yoo ta'u, akkasumas dhaabbanni kun Teslaa akka gorsaatti elektirikii danbali'uuni (alternating current) hojjachuuf akka isaan gargaaru qacare. Dabalataanis, Teslaan, qorannoo voolteejii guddaa fi firiquweensii guddaa naannoo Niwuu Yoorki fi Koloraadoo Ispiriingisitti geggeesun kan walqunnamtii raadiyoo, qorannoo eksi-reyii (X-ray), fi mala humna elektirikii wadaroo malee (wireless transmission of electricity) ittiin tamsaasu oomishuuf isa gargaarun ni beekkama.
Bu'aawwan qorannoo gara garaa kan raajii fakkaatan kun Teslaan addunyaarratti akka beekkamu isa godhe. Teslaan, qorannoosaarraa qarshii baayyee yoo argatellee, horiisaa kana qorannoowwan gara biraa irratti balleesse. Kanarraa ka'uun bara dullumsaa keessa hoteela Niwuu yoorki Hoteel keessa kutaa 3327 kessaa jiraachaa ture; darbe darbee maxxansaalee gara garaatif yaada adda ta'e ni kennas ture. Sababaa yaada inni kennuu fi qorannoo inni geggeessuun kan ka'e, Teslaan maqaa saayintistii maraataa jedhamu kennameefi. Dhumarrattis, bara 1943 hiyyoomee fi liqaa keessaa jiraachaa turee du'e. Hojiiwwan Teslaa baayyeen sana booda dhokatanii turanillee bara 1990n keessaa kaasee beekkamtummaan isaa fi aadaa keessatti kaafamuun isaa dabale. Bara 2005tti, Teslaan Ameerikaanota Gurguddoo 100 filaman keessatti maqaan isaa dabalame.
Bara 1960tti, kabajaa fi yaadannoo Teslaatif, walgayiin General Conference on Weights and Measures for the International System of Units safartuu jabinaa human maagineetii safaruuf gargaaru teslaa jehee moggaase.
Contents
Dahloota Isaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Nikolaa Teslaan bara 1856tti Adoolessa 10 maatiisaa lammii Sarbiyaa ta'an irraa mandara Isimiilyen, biyya Oostiriyaa (biyya amma Kirooshiyaa jedhamtu) keessatti dhalate. Abbaan isaa, Milutin Teslaan, luba waldaa Ortodoksii Sarbiyaa turan. Haati Teslaa, Dukaa Teslaa, kan abbaan ishiis luba waldaa Ortodoksii Sarbiyaa turan, dandeettii fi kennaa meshaalee mana keessaa hojaachu fi walalooo Sarbiyiffaa dhedheera ta'an yaadachuu qabdi. Haa ta'u malee barumsa hin qabdu turte. Sanyiin maatii Teslaa Dhihaa Sarbiyaa naannoo Moonteneegrootii maddan.
Teslaan maatii isaa ijoollee shan qabaniif mucaa afraffaa ture. Obollessa angafasaa kan Deen jedhamuufi obboleeyyan durbaa Milkaa, Anjeliinaa fi Maarikaa jedhaman qaba. Obboleettiin isaa Deen balaa farda yaabbachuutin yeroo inni umuriin isaa waggaa shani duute. Namoonni tokko tokko akka jedhanitti farda dammaqsuun balaa kana kan uume Nikolaa Teslaati. Bara 1861tti, Teslaan mana barumsa sadarkaa 1ffaa mandara Isimiilyen keessa jirutti barumsa gale. Achittis Afaan Jarmanii, Herreegaa fi amantii barate.
Bara 1862tti, maatin Teslaa gara Goospiich, biyya Oostiriyaa, bakka abbaan isaa akka lubaatti tajajiltti galan. Nikolaanis barumsa sadarkaa 1ffaa fixee akkasumas barumsa giddu galeessaas fixe.
Bara 1870tti, Teslaan Kaarlovaak, Kirooshiyaatti barumsa sadraka lammaffaa xumuruuf gale; achittis barsiisaa Herreegaa Maartiin Sekuliichin baayye booji'ame. Teslaan integiraal Kaalkulesii waraqaa malee sammuudhumaa isaa keessatti hojjata ture, barsiisonni isaa garuu waan goowwoomsu itti fakkaata ture. Achittis barumsa waggaa afurii waggaa sadi'i keessatti xumuree bara 1873tti eebbifame.
Bara 1873tti, Teslaan gara mandara Isimiilyenitti deebi'e. Erga deebi'ee odoo hin turinis, dhukkuba koleeraatiin qabamee ji'aa sagaliif sireerra ciise. Yeroo baayyes inni du'a jedhamee sodaattamee ture. Abbaan Teslaa, abdii kutuun yoo inni fayyee mana barumsaa injineriingii beekkamaa akka isa galchu waadaa galeef (duraan abaan isaa akka inni luba waldaa ta'u barbaada ture).
Bara 1874tti, Teslaan dirqama loltuu waraanaa ta'uu jalaa gara Tomingaaj, naannoo Girachaakitti baqate jalaa ba'e. Achitti tulluu baayye akka adamsituuti koree yaabee arge. Teslaan ummaamaan wajjin wal arguunsaa qaamaanis ta'ee sammuun jabaataa akka isa godhe dubbata. Yeroo Tomingaaj ture kana kitaaba baayyee dubbise, boodarra yoo dubbatus barreeffamni Maark Tiween dhibee isaarraa akka fayyuuf na gargaareera jedha.
Bara 1875, Teslaan Pooliiteekniikii Oostiriyaa kan Giraaz jirutti iskoolaarshiippii waaraanatiin galmaa'e. Waggaa jalqabaa, Teslaan daree tokkollee odoo hin gubin barate, qaaphxii baayyee olaanaa ta'es fide, qormaata sagalis darbe (kunis qormaata darbuun isarraa eeggamu dachaa lamaan caala), Gumii Aadaa Sarbiyaa bane. Dabalataan xalayaa jajuu kan diinii teeknikaal faakaltiitin abbaasaaf barreeffame kan "Ilmi keessan urjii sadarkaa tokkoffaa ti" jedhu argate. Teslaan halkan keessaa sa'aatii 9 hanga galgala keessaa sa'aatii 5tti, Dilbataa fi guyyaa ayyaanaa dabalatee, hojjachaa (dubbisaa) akka ture dubbata. Yeroo abbaansaa milkii fi kabaja inni dhamaatii guddaadhan argate kana harkatti busheessu Teslaan baayyee qaaneffate. Erga abbaasaa bara 1879tti du'ee booda, Teslaan xalayaa hidhaa tokko kan pirofeesaroonni Teslaa abaasaaf barreessan argate. Xalayaan kunis, Teslaan yeroo barumsa akka addaan kutu yoo godhamuu baate garmalee hojjachuurraan kan ka'e akka du'u dubbata. Waggaa lammaffaarratti, Teslaan pirofeesar Poeschl wajjin waa'ee Gramme dynamo irratti wal dhabe; sabaabiin wal dhabdees Teslaan "Gramme dynamo"f komuteeteriin(commutators) barbaachisaa miti waan jedheefi. Dhuma waggaa lammaffaarratti, Teslaarraa iskolaarshiippiin isaa irraa fudhatame; innis araada qarshiidhaan taba tabachuu(gambling) keessa seene. Waggaa sadaffaatti, Teslaan qarshii isaaf kennamee fi kaffaltii mana barumsaa tabaan nyaachisee fixe. Boodarra garuu deebisee qarshii isaa amma tokko nyaatee maatii isaattii deebisee kenne. Teslaan yeroo dubbatu "dharraa koo gara dhabaa gaafasii fi achittan moo'adhe" jedha; ta'us erga gara USA dhaqeeyis taba biiliyaardis jedhamu ni tabata ture. Gaafa yeroon ga'u, Teslaan waan hin qophoofneef yeroon barnootaa akka isaa dheereffamuuf gaafate, garuu hin didame. Kanaafuu, semisteera dhumaarratti qabxii (grade) hin argannee; yuunivarsiitiicharraayis hin eebbifamne.
Mudde 1878 keessa, Teslaan Giraaz gadi lakkisee deemee, walqunnamtii maatiisaa wajjin qabu addaan kute; kunis barumsaa dhiisuusaa (addaan kutuusaa) dhoksuuf ture. Hiriyoonni isaa Laga Murtu isa nyaate jedhanii yaadaa turan. Teslaan gara Mariibor(amma Isloveeniyaa keessa kan jiru) deeme, achitti akka diraaftismaanitti ji'atti florins 60n hojjachaa ture. Yeroo boqonnaasaammoo jiraattoota wajjin karaarratti kaardii tabachuun dabarsa ture. Bitootessa 1879 keessa, abbaan Teslaa Miluutin Teslaa mucaansaa gara qe'eetti akka deebi'uuf kadhachuuf gara Maribor dhaqe, garuu Teslaan hin dide. Naannodhuma kan keessa kana Teslaa dhibeen sammuu isa mudate.
Gaafa Bitootessa 24 1879, Teslaan eeyyama jireenyaa waan hin qabneef, poolisiin hooffamee gara Gospiichtti deebie. Gaafa Ebla 17, 1879, abaansaa Milutin Teslaan umuriisaa waggaa 60tti dhibee hin beekkamneen qabamee du'e. Bara sana, mana barumsaasaa durii kan Higher Real Gymnasium jedhamutti, Teslaan barattoota daree baayyee barsisaa ture.
Amajjii 1880, wasiilli Teslaa lama qarshii walitti buusanii Teslaan gara Piraag deemee akka baratu ergan. Carraa dhabeessa ta'ee, yeroo inni Yuunivarsiitii Chaarles-Ferdinaand ga'u, yeroon galmee darbee ture. Kana malees, Afaan Giriik kan barbaachisaa ture hin baranne; Afaan Cheekis dubbisuu fi barreessuu hin danda'u ture, garuu yuunivarsitiichaaf barbaachisaa ture. Haa ta'u malee, Teslaan daree seenee barachaa ture, akka yaaliitti, garuu qabxii itti hin arganne.
Bara 1881, Teslaan Ferenc Puskas jalatti, kaampaanii Budaappesti Telefoon Eksicheenji(Budapest Telephone Exchange) jedhamuu, kan tajaajila bilbila kennuuf hojjachuuf, gara Budaappesti deeme. Erga achi ga'ee booda, Teslaan kaampaaniin kun ijaarsarra akka jiruu fi hojii kan hin jalqabin ta'uu hubate. Kanaafuu akka diraaftismaaniitti Central Telegraph Officetti hojjacha ture. Ji'a muraasa booda, kaampaanichi hojii waan jalqabeef, Teslaanis gita hojii elektirishaanitiin hojjachuu jalqabe. Yeroo kana, Teslaan meeshaalee sentiraal isteeshinii (central station) baayyee fooyyesse; rippiiterii bilbilaa (telephone repeater) ykn ampilifaayeerii (amplifier) akka qajeeltotti akka hojjatu akka godhe dubbata. Kanaaf garuu paatentii itti hin arganne ykn ifatti hin wanti ibsame hin jiru.
Ediiseniif Hojjachuusaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Bara 1882, Teslaan Continental Edison Company kan Firaansi jiruutti hojjachuu jalqabe; hojiinsaas meeshaalee eleektriikii saxaxuu fi fooyyesuu ture. Bara 1884tti, gara Niwuu Yoorkitti godaane; achittis Toomaas Ediseniin Hojii Maashinii Edisen (Edison Machine Works) akka hojjatuuf qacaramee. Tajaajilli Teslaan Ediiseeniif kennu hojii elektrikaal injineeringii salphaadhan kan jalqabe yoo ta'u yeroo gabaabaa keessatti gara rakkoowwan gurguddaaf fala barbaadutti guddate.
Teslaan jenereeteroota DC kan Kaampaanii Edisen (Edison Company) guutumaan guutuutti akka haaraatti akka saxaxuuf haffeerran godhameef. Bara 1885tti, Teslaanis jenereeteroota fi motoroota Edisen kan duraanii akka haaraatti saxaxuu akka danda'uu fi tajaajila isaanii fi bu'aa qabeessa ta'u isaanii akka fooyyessu dubbate. Akka Teslaan jedhetti, Ediisen "Yoo kana gochuu dandeesse doolaara kuma shantama argatta" jedhee waadaa galeefi - jechi kuni garuu kaampaanii Edisen kan kaffaltiirratti baayyee waakkatuu fi kan qarshii amma kana baayyatu hin qabneef adda ture. Dhamaatii ji'a baayyee booda, Teslaan hojii kana hojjatee fixe; itti aansee kaffaltii isaaf waadaa galame gaafate. Ediseen garuu jechi sun qoosaa akka ture dubbachaa "Teslaa, ati qoosaa warra Ameerikaa kana hin barre" jedheen. Bakka sana, Edisen Teslaadhaafa kaffaltii isaa kan torbanii kan $18 ture irraatti $10 dabaluufiif yaada dhiyeesse. Teslaan yaada kana diduudhaan hojii isaas gadi lakkisee baye.
Umurii Giddu-galeessatti (1886–1899)[edit | Lakkaddaa gulaali]
Erga Kaampaanii Edisen gadi lakkisee bayee booda, Teslaan namoota bizinesii lama wajjin bara 1886tti waliin hojjachuuf walii galan; jarri lamaan kun qarshii barbaachisuu dhiyeessanii kaampaanii ifa elektriikii kan maqaa isaatin moggaafame kan Ifa Elektirikii fi Warshaa Teslaa (Tesla Electric Light & Manufacturing) jedhamu dhaabuf murteessan. Kaampaaniin kunis ifa aarkii eleektriiki irratti hundaa'e kan Teeslaan saxaxee dhaabuu jalqabe. Dabalataanis motoroota humna elektriikiitiin hojjatanis saxaxa isaa qaba ture. Paatentiin(patent) jalqaba Teslaadhaaf USA keessatti kennameef kana ture.
Investeroonni kun yaada motoroota haaraa fi mala ittiin humna elekriikii dabarsan haaraa kan Teslaan kalaquuf yaade baayyee hin fudhanne. Irra caalaa, isaan waan haaraa uumuurraa elektiriikii ummataaf dhiyeessuu wayya jedhanii yaadu turan. Dhumarratti, Teslaa dhiibanii akka inni kaampanicha keessaa ba'u godhanii harka duwwaa hambisan. Sirumayyuu paatentii isaallee fudhatama kaampaanichaa dabaluuf jecha maqaa kaampaanichaan waan galmeesseef hin dhabe. Teslaan sana booda hojii eleektriika suphuu adda addaa hojaachuuf dirqame, keessa darbee guyyaatti $2n boolla qotuulle hojjate. Teslaan gana bara 1886/1887 yeroo "mataa bo'aa hamaa fi boo'icha hadhaawaa" jedhee ibsa. Yeroo kana, Teslaan faayidaan barumsa koo maali jedhee of gaafata ture.
AC fi Motora Indaakshinii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Bara 1886 gara dhumaa, Teslaan Alfireed Biraawun, suupper intendentii Westerni Yuuniyeen (Western Union) fi abukaatoo Niwuu Yoorki Chaarles Peekin wal bare. Jarri lamaan kaampaanii dhaabuu fi kalaqa fi paatentii bu'adhaaf beeksisuurratti muuxannoo kan qaban turan. Paatentii Teslaarrattiifii yaada dabalataarratti hundaa'un Teslaa maallaqaan deeggaruufii paatentii isaa too'achuuf walii galan. Waliin, Ebla 1887tti Teslaa Elektriiki Kaampaanii(Tesla Electric Company) dhaaban. Bu'aan kaampaanii kanarraa argamus 1/3 Teslaadhaaf, 1/3 Peek fi Biraawun, fi 1/3 ammoo guddinaaf akka ooluuf walii galan. Teslaadhaafis laabraatorii Manaataanitti dhaabaniif; achittis Teslaan motora eleektriikii, jenereeterii, fi meeshaawwan biraa fooyyessuu fi haaraa kalaquurratti xiyyeeffate hojjata ture.
Wantoota Teslaan laabraatorii kana keessatti kalaqe keessaa tokko motora indaakshinii kan elektirikii danbali'uuni hojjatu isa tokko. Elektirikiin danbali'uu, sirna anniisaa lafa fagootti tamsaasuuf mijatu waan ta'eef, Yuurooppi fi USA keessatti ijaarramaa ture. Motorri indaakshinii kun karantii pooliifeezii (polyphase current) kan maagineetiik fiildii naannawu uumuun motoricha naannessa (yaada kana Teslaan bara 1882tti akka burqisiise dubbata). Motora eleektriikii kalaqa cimaa ta'e kanatti Teslaan paatentii ji'a Caamsaa 1888tti itti argate. Motorri kun saxaxa ofumaaf naanna'uu jalqabuu fi kan komutaaterii hin qabne ture; kunis qaanqeen (spark) akka hin ummamne waan godhuuf suphaa yeroo yeroodhan barbaachisa ture hambise.
Bara 1888, gulaalaa magaazina Electrical World kan ta'e Toomaas Komerford Maartin (hiriyasaa fi ummatatii kan beeksiisuun beekkamu), Teslaan hojiisaa karantii danbali'uu, indaakshin motoriis dabalatee, Inistiitiyuutii Elektirikaal Injineroota Ameerikaa (American Institute of Electrical Engineers (amma IEEE)) irratti akka ummatatti agarsiisuuf qindeesseef. Injineroonni Kaampaanii Elektirikii fi Warshaa Westiingihaawus hojjatan Joorji Westiingihaawusitti Teslaan motora AC sirna humnaa isa wajjin walqabatu kan sirriitti hojjatu akka qabu itti himan — Westiingihaawus pateentii waan akkasii argachuuf dhama'aa ture. Westiingihaawus paatentii walfakkaataa indaakshin motorii maagineetiik fiildii naanna'uu komiteeterii-maleessa ta'e kan fizisistii Xaaliyaanii Galiiliyoo Feraaris bara 1988 maxxanse baase irratti paatentii fudhachuu barbaadee ture garuu paatentiin Teslaa gabaa akka too'aatu tilmaame.
Adoolessa 1888, Biraawun fi Peek waliigaltee Joorji Westiingihaawus wajjin saxaxa motora indaakshinii fi tiraanisfoormerii Teslaatif kaffaltii fi aksiyoonaa $60,000 baasu fi motorri tokkoonsaa humna-fardaa tokko oomisheef kaffaltii fayyadamaa (royalty) $2.50 akka kennan walii galan. Westiingihaawus dabalataan Teslaa miindaa ji'aa guddaadhan $2,000 ($52,000 qarshii ammaatti) waggaa tokkoof mindeesse; kunis Teslaan gorsaa ta'ee Kaampaanii Elektirikii fi Warshaa Westiingihaawus jalatti laabiraatorii Piitisbargi keessatti akka hojjatuuf ture.
Waggaa sana keessa, Teslaan Piitisbargitti keessatti, karantii dambali'u kan konkolaataa magaalatiif (streetcars) anniisaa kennu uumuu irratti hojjachaa ture. Yeroo achi keessa turetti, sababa mormii humna AC tooftaan baayeessi ittiin oomishan kami jedhurratti injineroota Westiingihaawus fi isa gidduu tureef turmaata isaatti hin gammadne ture. Isaan gidduutti, sirna karantii AC marsaa 60 qabu (60-cycle) kan Teslaan dhiyeesserratti waliigalan, kunis ammamtaa motora Teslaa wajjin tokko akka ta'uuf ture. Garuu, odoo hin turin motorri indaakshinii kan Teslaan kalaqe saffisa seranaan waan deemuuf, konkolaataa magaalaatiif akka hin hojjanne baran. Bakkasaa motora tiraakshinii DC (DCtraction motor) fayyadaman.
Waraana Karantii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Hojiin Teslaan karantii dambali'urratti hojjate, Teslaa "waraana karantii" jedhamu keessatti garee "AC" jala isa galche. Waraanni karantii kun Toomaas Edisenii fi Joorji Westiingihaawus gidduutti elektirkii kan isaanii fudhatamaa akka ta'uuf kan isaan godhan ture. Paatentiin Teslaa, paatentiiwwan kanneen biroo kan Westiingihaawus bite ykn kalaqe wajjin, Westiingihaawus sirna anniisaa AC kan sirna anniisaa DC Toomaas Edisen oomishu wajjin wal morku hojjachuu dandeessise.
Bara 1893, Joorji Westiingihaawus caalbaasii World's Columbian Exposition kan bara 1893 Chikaagotti geggeeffameef elektirikii dhiyeessuu moo'ate, kunis AC fayyadamuun kan dhiyaatu yoo ta'u caalbaasii kanarratti aannisaa DC Edisen mo'atan ture. Kunis seenaa AC keessatti kun waan ijoo ture, sababiinsaas Westiingihaawus ummata Ameerikaatti karantiin dambali'u namarraan balaa kan hin geesifne, amansiisaa, fi ta'uu agarsiise. Columbian Exposition kanatti, Teslaan galtee elektirikii kan sana dura Yuurooppii fi ameerikaa keessatti hojjatamaa ture agarsiise, kan keessaa tokko AC voolteejii guddaa ammamtaa guddaa qabuun ampuulii gaaz-dischaarji wadaroo-maleessaa ta'e akka ifu gochuu ture. Namni laale tokko akkana jedhe:
Kutaa sana keessa tirii pilaastikii irraa hojjatamee fi tiinidhaan gubbaan dibame lamatu ture. Titiin kun lamaan fiitii 15 addaa fagaatu ture, akka moggaa (terminal) shiboo gara tiraanisfoormerii irraa dhufuutti tajaajilu ture. Yeroo karantiin akka yaa'u godhamu, ampuulonni shiboon wayiitinuu elektrikiitti hin qabanne, garuu minjaalarra tirii lamaan gidduu taa'aa jiran, kan harkaan baatamanii kutaa san keessa eessayyuu geeffamuu danda'an, ifuu jalqaban. Yaalin kunii fi meeshaalen kun waggaa laam dura Landanitti yeroo Teslaan agarsiisu "ajaa'ibsiifannaa fi dinqisiifannaa guddaa uuman".
Teslaan piriinsipillii maagineetiik fiildii naanna'uu fi indaakshin motorii ibse, kanas meeshaa hanqaaquu kolombos jedhamutti fayyadamee hanqaaquun koopparii moggaa tokkoon akka dhaabatugochuun agarsiise.
Bara 1892tti, Kaampaanin Ediisen Jeneraal Elektiriikiiitti, kan hojii adda addaarratti hirmaatutti, nama maallaqa dhiyeesu (financer) J. P. Morgaanin makame. Kaampaanii haaran kun (gara humna ACtti jijjiiramuun) Elektrikii Westiingihaawus wajjin falmii paatentii fi Westiingihaawus of jala galchuuf yaalii gochuu jalqabe. Paatentii waliin qooddachuuf kaampaanonnii lamaan waliigaltee bara 1896 mallatteessaniyyuu Westiingihaawus falmii diinagdee sanarraan kan ka'een hirrinni maallaqaa isa mudate. Liqaa dabalataa argachuuf Westiingihaawus paatentii Teslaa irra deebi'ee laalun dirqama itti ta'e, sababiinsaas baankonnii paatentiin kun kaampanichaaf hidhaa diinagdee itti ta'a jedhanii yaadu turan (yeroo sanatti Westiingihaawus Teslaa, Biraawunii fi Peekif kaffaltii fayyadama kalaqaaf naannoo $200,000 kaffalee ture). Bara 1897tti, Westiingihaawus Teslaatti rakkina diinagdee jiru ifatti itti hime, yoo duraan ture akkaata duraa sanaan itti fufe Teslaan Elektirikii Westiingihaawus isa harkaa waan bahuuf Teslaan kaffaltii fayyadamaa fudhachuuf warra baankii wajjin qabsaawuu akka qabu itti himame. Westiingihaawus Teslaan kaampaanii isaa kaffaltii fayyadama kalaqaa kan paatentii AC Teslaa akka dhiisu amansiise, bakkasaa Elektikiin Westiingihaawus ampuulii dimshaashatti $216,000 baasu irraa bituuf walii gale. Kunis Westiingihaawus kaffaltii guddaa fayydama kalaqaa kan humna-fardaa tokkoof $2.50 ta'e sana, kan karantii dambali'u baayyee fudhatama argachaa waan dhufeef maallqa guddaa ta'uuf ture, irraa bilisa ba'e.
Lammummaa Ameerikaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Adoolessa 30 1891tti, umurii 35tti, Teslaan lammummaa USA argate, Laabiraatorii South Fifth Avenue laboratory dhaabe, boodarra laabiraatorii kan biraa 6 E. Houston Street, in Niwuu Yoorkitti dhaabe. Teslaan iddoo lachanittuu ampuulii elektirikii wadaroo odoo hin fayyadmanin ibsa ture, kanaanis anniisaa wadaroo-malee dabarsuuf abdiin akka jiru agarsiise. Baruma sana, meeshaa kooyilii Teslaa jedhamuutti paatentii fudhate.
Teslaan akka hoogganaa ittaaanaa Inistiitiyuutii Elektirikaal Injinerootaa Ameerikaa ta'ee bara 1892 hanga 1894tti hojjateera. Dhaabni kun dhaabbata amma IEEE jedhamuuf ka'umsa (Inistiitiyuutii Injineroota Raadiyoo waliin) ture.
Yaalii eksi-reyii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Bara 1894 jalqabee, Teslaan kan inni gosa anniisaa hin mullanne jedhee waamu qorachuu jalqabe; kunis yaaliisaa isa darberratti fiilmiin laabiraatoriisaa keessa jiru akka bade (gubate) waan argee fi. Kunis boodarra Roontigen reyi ykn eksi-reyii jedhamee adda baafame. Yaalin jalqabaa Teslaan naannoo kanarratti hojjate tuubii kiruuksii, dischaarjii elektirikii kaatodii qorraadhaan ture. Sana booda odoo hin turin, qorannoon Teslaa jalqabaa baayyen —ilaallata kalaqaa, saxaxa, yaadannoo, daataa laabiraatorii, meesaa, suuraa kan dimshaashatti naannoo $50,00 baasanii fi dhibbaa olitti lakkaawwaman— ibiddaa laabiratoorii 5th Avenue laboratory keessatti ka'een gubate, bara 1895tti. Teslaan kana ilaalchisee "Amma gadda guddaa keessa waanan jiruuf dubbachuuyyuu hin danda'u. Maalan jedha?" akka jedhe Za Niwuu Yoorki Taayimsi (The New York Times) gabaase ture. Teslaan odoo hin yaadin suuraa eksi-reyii (odoo Viilheelmi Roontigen bara 1895 eksi-reyii argachuusaa hin beeksisin torban muraasa dura) yeroo Geissler tube, dischaarji tuubii gaazii kan duraa, akka madda ifatti fayyadamee Maarki Tiween suura kaasuuf yaalu suura eksi-reyii kaase. Suurri fiilmirratti kaafame sibiila leensii kaameraarraa jiru qofa ture.
Bitootessa 1896, erga Viilheelmi Roontigan akka eksi-reyii fi eksi-reyiin suura kaasuu (raadiyoogiraafii) argate dhagayee booda, Teslaan qorannoo eksi-reyiin suura kaasuu kan mataasaa hojjachuu jalqabe, kanaafis vaakiyuum tuubii anniisaa guddaa moggaa (terminal) tokkoo qofa qabu, kan elektiroodii hin qabnee fi kan baha kooyilii Teslaarraa dhufuun hojjatu kan mataasaa saxaxee uume (jechi ammayyaa kan wanta meeshan kun uumu ibsuuf fayyadamnu bremsstrahlung ykn braking radiation dha). Qorannoo isaa keessatti, Teslaan karaa ittiin eksi-reyii uumaan adda addaa haaraa uume. Teslaan, sarkiyuutii isaatti fayyadamuun "meeshlen eksi-reyii... reyii Roontigan kan humni isaa meeshaalee baramaan baayyee caalu oomishuu nama dandessisiisa" jedhee amana.
Teslaan balaa sarkiyuutiinsaa fi meeshaale eksi-reyii noodii-tokkoo uumman irratti hojjachuun qabu hubate. Qorannoosaa jalqabaa kanarratti yaadannoo isaa baayyerratti, miidhama gogaa qaamasaa kan uume waan adda addatti qabsiise. Jalqaba miidhaan gogaasaarraa kun carallaa Roontiganiin kan dhufe miti jedhee amana ture, garuu yeroo eksi-reyiin gogaa tuqu ozoonii uummamutu fida, amma tokko ammoo naayitiras asidiitu fida jedhee amana ture. Teslaan dogoggoraan eksi-reyiin dambalii loogiitiyuuditi jedhee amana ture, kunis akkuma dambalii pilaazmaa keessatti uummamuu jechuu dha. Dambaliin pilaazmaa kun maagineetiik fiildii humna-maleessaa keessatti uummamu danda'a.
Adoolessa 11 1934, New York Herald Tribune barruu waa'ee Teslaa irratti maxxanse, kana keessatti yeroo Teslaan vaakiyuum tuubii elektiroodii-tokkoo irratti yaalii hojjatu waan wayita baayye isa muudate yaaddate; paartikilii xiqqoon kaatodiirraa cabdee, tuubii keessaa baatee, Teslaa rukutti ture. Teslaan "bakka itti wanti kun qaamaa seenetti dhukkubbii akka hiddaa fakkaatu, karaa ittiin qaama keessa ba'es akkasuma. Paartikiliin kun yeroo cabaa sibiilaa kan "rasaasa elektirikii" furguffameen wal dorgomsiifamu, Teslaan "paartikiloonni humna ifaa kallatti qabuu kana keessa jiran ... paartikiloota sana caala saffisaan deemu ... fi tuuta'insaan waliin deemu".
Raadiyoo[edit | Lakkaddaa gulaali]
Tiyoorin Teslaa kan dambalii raadiyootin tamsaasuun akka danda'amu ibsu barnoota gabaabaa (lecture) fi agarsiisa bara 1893 Seenti Luwiis, Mizuuirii, Inistiitiyuutii Firankiliin kan Filaadelfiyaa, Pensilvaaniyaa fi Dhaabbata Ifa Elektirkii Biyyaalessaa (National Electric Light Association) keessatti kennenn jalqaba. Agarsiisnii fi piriinsippiliin Teslaa meeshaalee sabqunnamtii adda addaatin baayye barreeffamee ture. Meshaalee baayyeen kan akka kooyilii Teslaa raadiyoo guddisuu keessatti baayyee tajaajilarra oole.
Yaalin dambalii raadiyoo irratti Teslaan bara 1896 godhe, bakka inni jiraachaa ture Hoteela Gerlaach (boodarra Gamoo Dambalii Raadiyoo jedhamee moggaafame) keessatti godhame.
Bara 1898, Teslaan bidiruu raadiyoon too'atamtu ummatatti ekzibiishinii elektirikaalii kan Medisen Isquweer Gaardenitti geggeeffamerratti agarsiise — maqaasaa teelee-otomeeshin jedheen. Ummanni agarsiisa Teslaa kan laale waa'e akkamitti akka bidiruun sun hojjattuu irratti yaada dhugaarraa fagaate kan akka maajikii, telepaazii, jaldeessa hoofuu leenji'ee kan bidiritti keessa dhokateen hooffamaa jirti jedhee dubbata ture. Teslaan yaada kana waraaran USAttii akka torpeedoo raadiyoon-too'atamtuutti itti gurguruuf yaale, garuu isaan fedhii xiqqaa agarsiisan. Fagoodhaa raadiyoon too'achuun hanga Waraana Addunyaa I fi sana boodaatti waan haaraa ta'ee ture, sana booda garuu biyyoonni baayyeen sagantaa waraanaa keessatti itti fayyadamuu jalqabana. Teslaan carraa kanatti fayyadamuun haasaa walgayii Gumii Daldalaa Chikaagoo keessatti godhamerratti "teelee-otoomaatiksi" agarsiise, kunis Caamsaa 13 1899 yeroo gara Koloraadoo Ispiriingisitti deemaa turetti ture.
1900tti, Teslaan paatentii "tooftaa ittiin anniisaa elektirkii tamsaasan" fi "tamsaasaa elektirkii" fudhate. Yeroo Guliyeelmoo Maarkooniin bara 1901tti tamsaasa raadiyoo atilaantikiirra kan jalqabaa ta'e geggeessu, Teslaan paatentii koo 17 fayyadameeti hojjate jedhe dubbate. Kunis jalqaba falmii waggaa baayyee fudhatee fi kan paatentii raadiyoo irraatti godhamee ta'e. Bara 1903tti paatentiin Teslaa yoo kabajamuuf, bara 1904tti ammaoo kuni garagalfamee Maarkoniidhaa murteeffame. 1943tti, manni murtii olaanaan USA mirga paatentiwwan Teslaa, Oliiver Loojii, fi Joon Istoone deebise murteesseef. Manni murtii murtiin isaanii kun Maarkooniin "ani nama jalqaba raadiyoo tamsaasee" jedhurratti dhiibbaa akka hin fidne, garuu Maarkooniin paatentii tokko tokkorratti abbummaan Maarkoonin dhiyeessu kan mormisiisu waan ta'eef, paatentiiwwan sun na jalaa tuqaman jedhee iyyachuu hin danda'u (Kaampaaniin Maarkoonii Waraana Addunyaa I irraatti gaaffii mirgaa mootummaa USA irratti dhiyeessee ture, paatentii Teslaa kan duraanii deebisuun gaaffii kana bu'uura dhabsiisuuf godhame kan jedhan ni jiru).
Koloraadoo Ispiriingis[edit | Lakkaddaa gulaali]
Caamsaa 17 1899, Teslaan Koloraadoo ispiriingisitti gale, achittii kutaa yaalii voolteejii-guddaa, ammamtaa-gudaa keessatti geggeessu qaba ture; laabiraatoriin isaa naannoo karaa Foot fi karaa Kiyoowaa jira ture. Naannoo kana kan filateef, naannoo kanatti karantiin dambali'u kan pooliifeezii ta'e hojiirraa oolee waan turee fi hiriyoota anniisaa inni barbaade hunda kafaltii malee isaaf kennuuf murteessan achii waan qabuuf ture. Achi akkuma ga'een, Teslaan gabaastotaan yaalii telegiraafii wadaroo-maleessaa geggeessaa akka jiru, kanaanis asattoo Paayiksi Piikii irraa Paarisitti ergaa akka jiru dubbate. Kitaabni bara 1978 ba'e kan Colorado Springs Notes, 1899–1900 jedhamu ibsa yaalii Teslaan godhaa turee qaba.
Fudhattoota (receiver) isaa fayyadamuun asattoo bakakkaa ilaalun Teslaan elektirikummaa atimosferii qorate. Teslaan yeroo kana dambalii hin sochoone (stationary waves) akka arge dubbate. Fageenyaa guddaanii fi amalli wanti bakakkaa guddaarraa argaa jiruu kun, amantii Teslaan dacheen ammamtaa rizonaantii qabdi jedhu mirkaneesseef.
Teslaan bakakkaa namtolchee uume(dischaarjii vooltii milyoonatti lakkaawwamu qabuu fi dheerina hanga fiitii 135 ta'u qabu). Sagaleen bakakkaa namtolchee kanarraa ba'e maayilii 15 fagaatee kan jiru Kiriippil Kiriik, Kolaraadotti ni dhaga'ama ture. Namoonni karaarra deemaa turan qaanqee miilaasaanii fi lafa gidduu utaalu argu ture. Qaanqeen ujummoo bishaanii yeroo tuqan ni ummama ture. Ampuulin laabiraatorii kanarraa hanga fiitii 100 fagaatee argamu hundi oduma dhaamee jiruuyyuu ni ifa ture. Fardeen dallaa fardaa keessa jiran kophee sibiilaa lukasaanirra jirurraa shookii elektriki waan isaan tuquuf dallaasaanii keessaa utaalanii ba'u. Billaachi elektirikiin ifte, wanti geengoo fakkaatu gubbaa koochoo ishiirraa ifa ture.
Yaalii hojachaa odoo jiruu, Teslaan odoo hin beekin jenereeterii humna elektrikii maddisiisu miidhee elektirikiin akka badu godhe. Adoolessa 1917, maaltu akka uummame yeroo The Electrical Experimenter irratti ibsu: "Akka fakkeenya anniisaa ammamtaa guddaa kan kiilowaatii dhibba baayyee ta'u yeroo gadi lakkifame, dinaamoon maddaa elektrikii maayilii 6 fagaatee argamu keessa jiru yeroo baayyee irra deddeebi'ee gubate, kunis sababa karantii ammamtaa guddaa qabu isaan keessatti uummameef ture, karantiin kunis qaanqee guddaan maraa shiboo gidduutti uumee pilaastikii isaan aguugee jiru gube".
Yeroo laabii isaa keessa ture, asattoo adda ta'e fudhattuu isaarraatti arge, kanas walqunnamtii pilaaneetii birarraa dhufe jedhee murteesse. Teslaan kanas xalayaa Mudde 8 1899tti gabaasaa Juuliyaan Haawutoornii kan Philadelphia North American keessa hojjatuu barreesserrattii fi xalayaa waa'ee argannoo jaarraa haaraa keessatti argamuu danda'an odeessu kan Mudde 1900tti Dhaabbata Qaxxaamura Diimaatiif barreesserratti "ergaa addunyaa biraarraa dhufe" kan "1...2...3..." jedhu jedhee ibse. Gabaastonni kana seenaa guddaa godhanii waan ilaalaniif Teslaan asattoo Maarsiirraa dhufe dhaga'aa jira jechuun dubbatan. Asattoo dhaga'e kanarratti baballisuun gaafa Gurraandhala 9 1901tti barruu Collier's Weekly article irratti mata duree "Pilaaneetota wajjin haasa'uu" jalatti yoo ibsu jalqaba asattoo beekumsaan too'atamaa jiru akkan dhaga'aa jiru battalumaatti ifa naa hin taane ture, asattoon kun Maarsii, Veenusii, ykn pilaanetota biraarraa dhufuu danda'a. Asattoo Teslaan dhaga'e kana ibsuuf yaadni adda addaa ka'eera. Teslaan yaalii Maarkoonin Yuurooppitti Adooleessa 1899 geggeessee ture fudhattuu isaarratti arge — Maarkoonin yaalii galaanarraaf qubee S (tuqaa/tuqaa/tuqaa) tamsaasee ture, kunis asattoo Teslaan Koloraadoo keessatti dhaga'e wajjin tokko— ykn asattoo yaalii tamsaasa wadaroo-maleee namani biraa godhaa jiru dhaga'e kan jedhu ture.
1899 keessa, Joon Jaakoob Astor IV doolaara $100,000 Teslaan akka sirna bakakkaa duraanii akka fooyyessuu fi haaraa akka hojjatuuf investii godhe. Teslaan qarshii kana yaalii Koloraadoo Ispiriingisitti hojjatuuf itti fayyadame.
Amajjii 7 1900tti, Teslan Koloraadoo Ispiriingis gadlakkisee deeme.Laabinsaa 1904tti diiggame, waggaa lama booda qabeenyi achi keessa tures liqaa kaffaluuf jecha gurgurame.
Yaalin Teslaan Koloraadotti godhe telekoominikeeshinii qaxxaamura-atilaantiki wadaroo-malee kan Wardenclyffe jedhamu naannoo Shoreham, Loong Islanditti akka dhaabuuf isa qopheesse.
Wabii[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Jonnes, Jill (2004). Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World. Random House. ISBN 978-0-375-75884-3.
- Burgan, Michael (2009). Nikola Tesla: Inventor, Electrical Engineer. Mankato, Minnesota: Capstone. p. 9. ISBN 978-0-7565-4086-9.
- "Electrical pioneer Tesla honoured". BBC News. 10 July 2006. Retrieved 20 May 2013.
- "Nikola Tesla". History Channel. Retrieved 15 June 2014. "Serbian-American engineer and physicist Nikola Tesla (1856–1943) made dozens of breakthroughs in the production, transmission and application of electric power."
- "Tesla, Nikola". Encyclopædia Britannica. Retrieved 7 June 2014.
- Laplante, Phillip A. (1999). Comprehensive Dictionary of Electrical Engineering 1999. Springer. p. 635.
- "Tesla Tower in Shoreham Long Island (1901–1917) meant to be the "World Wireless" Broadcasting system". Tesla Memorial Society of New York. Retrieved 3 June 2012.
- Cheney, Margaret (2001). Tesla: Man Out of Time. Simon & Schuster. ISBN 0-7432-1536-2.
- O'Shei, Tim (2008). Marconi and Tesla: Pioneers of Radio Communication. MyReportLinks.com Books. p. 106. ISBN 978-1-59845-076-7.
- "Welcome to the Tesla Memorial Society of New York Website". Tesla Memorial Society of New York. Retrieved 3 June 2012.
Kitaabota[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Seifer, Marc J (2001). Wizard: the life and times of Nikola Tesla: biography of a genius. Citadel. ISBN 978-0-8065-1960-9.
- O'Neill, John J (2007). Prodigal Genius: The Life of Nikola Tesla. Book Tree. ISBN 978-1-60206-743-1.
- Cheney, Margaret (2001) [1981]. Tesla: Man Out of Time. Simon and Schuster. ISBN 978-0-7432-1536-7.
- Cheney, Margaret; Uth, Robert; Glenn, Jim (1999). Tesla, Master of Lightning. Barnes & Noble Books. ISBN 978-0-7607-1005-0.
- Pickover, Clifford A. (1999). Strange Brains and Genius: The Secret Lives Of Eccentric Scientists And Madmen. HarperCollins.
- Childress, David (1993). The fantastic inventions of Nikola Tesla. Adventures Unlimited Press. ISBN 978-0-932813-19-0.
- Jonnes, Jill (2004). Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World. Random House Trade Paperbacks. ISBN 978-0-375-75884-3.
- Bock-Luna, Birgit (2007). The past in exile: Serbian long-distance nationalism and identity in the wake of the Third Balkan War. LIT Verlag Münster. ISBN 978-3-8258-9752-9.
- Van Riper, A. Bowdoin (2011). A Biographical Encyclopedia of Scientists and Inventors in American Film and TV since 1930. Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-8128-0.


c: text/html

text:
WASHINGTON,DC — Asiin duratti seneteroota Amerikaa kutaa MN-tti mirga dhala-nama Itoophiyaa keessumattuu ka Oromootti yaaddahanii ministera haajaa alaa Amerikaatti xalyaa ergan. Ammma ammoo seneteroora kutaa Seattle Washington Paatii Murraayii fi Maria Cantwell faatti ministera haajaa alaa Amerikaa Joon Keeriitti xalyaa barreesse.
Akka seneterootii kun jedhanitti kutaan isaanii (Seattle Washington) godina namii Itoophiyaa hedduun keessa jiraatu.Akka isaan gabaasa nama Oromoo hedduu irraa arganne jedhaniin barreessanitti Oromoon Itiyoophiyaa ttikeessatti mirga namummaa hedduu dhabu.
Hiriira nagaa hawaasii Oromoo magaalii Finfinnee seera malee aanalee Oromiyaatti baballifamte jedhanii hiriira bahan irratti mootummaan jeequmsaan itti dhufuu duwwaa mitii gaazexeessitotii oduu tana gabaasanis hidhamuun waan nama jeeqaati jedha gabaasni kun.
- Master Plan mootummaan Itoophiyaa Ebla 24,2014 baase mirga abbaa biyyummaa qonnaan bulaa Oromoo akkamiin miidha?
- Mootummaan Itoophiyaa yaaddoo Oromoo kana deebii akkam kenne?
- Oromootii Oromummaa isaaniitiin seera malee hidhamuu,dararamuu,ni ijjeefamuu?
- Oromootii seera malee eennummaa isaaniitiin dhaabbilee barnootaatii harihamuu?
- Minisitriin haajaa alaa USA yaaddoo tana akkamitti ibse?
- Hawaasa Oromoo ykn mootummaa Itoophiyaa waliin yaaddoo tana irratti mari’achuuf karoorii qabame jiraa?
Seneterootii kun tana malee akka ministiriin haajaa alaa Itoophiyaatti demokiraasii fi olaantummaan seeraa jabaattu feena jedhan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
INFEKISHIINII UJUMMOO FINCAANII (IUF)
(By Dr. Nuredin Luke)
******
Qaamni(Orgaaniin) dhiiga keenya dhimbiibee fincaan baasu (Kaleen) yookiin orgaanonni fincaan qaama
keenya keessaa gara alaatti baasuuf tajaajilan kan akka afuuffee fincaanii yoo baakteriyaa dhukkuba fiduun
hubaman infekishiin Ujummoo fincaaniitiif nama saaxilu.
.
Infekishiiniin Ujummoo Fincaanii (IUF);- Infekishiinii ujummoo fincaanii gara gubbaa (kan Kalee) fi
Infekishiinii ujummoo fincaanii gara jalaa/gara godaa (kan afuuffee fincaanii) jedhamuun iddoo lamatti
qoodamu.
.
* Mallatoolee Infeekishiinii Ujummoo Fincaanii:
– Fincaan nama gubuu ykn yeroo fincaanan miirri
akkasii namatti dhagahamuu
-Fincaan nama mudduu
-Fincaan Dafee dafee dhufuu
-Fincaan akka malaa (bifa booraa) jiru fincaanuu
-Fincaan nama ariifachiisuu
.
Kana malees Infekishiinii ujummoo fincaanii kan gara
gubbaa (Infeekishiiniin Kalee) dabalataan mallatoolee
armaan gadii qabaachuu mala:
– Bowwoo (dhukkubii mataa)
– Qaama nama hoo’isu
-Nama lollojjessuu ykn haqqisiisuu
– Nama qorrachiisuu, hollachiisu, ykn haxaxxeessuu
-Cinaacha jalatti dhukkubbiin namatti dhagahamuu
-Nama dadhabsiisuu fa’atu jiraata.
.
*Wontoota Infekishiinii ujummoo fincaaniitiif nama
saaxiluu danda’an keessaa:
-Yeroo dheeradhaaf Namoota tubboodhaan fincaan
isaan baafamaafii ture.
– Ujummoolee fincaanii ykn kalee keessa cirrachi
jiraachuu.
-Namoota qaamni isaani dhibee haalaan ittisuu hin
dandeenye fkn worroota dhibee akka Sukkaraa, HIV fa’a
qaban.
-Uumamaan ujummoo fincaanii sirri hin tahin
qabaachuu.
-Dhiira caalaa durba kan hubu yoo ta’u, durba keessaas
isaan wolqunnamtii saala heddumeessan hubuu
danda’a.
– Akkasumas Opireeshiini yeroo dhihootti ujummoo
fincaaniitiif godhame yoo jiraate Infeekishiinii kanaaf
nama saaxila.
.
*Miidhaawwan IUF yeroodhaan yaalamuu dhabuu irraa
nama mudachuu danda’an keessaa:
-Infeekishiinichaan deddeebi’anii hubamuu
– Haadholii ulfaa irratti ciniinsuun otoo yeroon isaa hin
gahin dhufuu, akkasumas daa’imni guyyaa isaa malee
dhalachuu. Ulfaatinni daa’imaas haalaan xiqqaachuu
danda’a.
-IUF otoo hin yaalamin yeroo dheeraaf dhiifame,
Ujummoon fincaanii akka dhiphatu gochuun fincaan
akka gadi hin baane (fincaan akka nama ukkaamsu)
godha.
– Darbee darbee ammoo infeekishiiniin kun karaa
dhiigatiin qaama keenya keessa tamsa’ee lubbuudhaaf
sadarka sodaachisu irra gaha.
.
* Haala Infeekishiinii kana ittiin dhoorkinu Kessa:
-Qulqullina qaama taa’umsaa eeguu(kessattuu
dubartootaaf)
-Tubboo fincaanii yeroo dheedhaaf ujummoo fincaanii
keessa tursiisuu dhabuu.
-Wol qunnamtii saalaa ofeegannoon hanqate gochuu
dhabuu.
-Wol qunnamtii saalaa booda fincaanuu.
-Bishaan gaha dhuguu.
.
* Namni mallattolee armaan olitti eeraman ufi irratti arge gara mana yaalaa deemuun qorannoo fincaaniif
kan biroo erga taasifameef booda haala Doktorri ykn ogessi fayyaa itti himeen qoricha fudhachuu qaba.
—
IUF= Infeekishiinii Ujummoo Fincaanii.
—
FOOLII QAAMAA BADAA FI DAFQA BOBAA HAMAA (By Dr. Nuredin Luke)
*******
Namoota tokko tokko irratti dafqi qaamaa, kessattuu kan bobaa Jalaa, ni baay’ata. Dafqi baay’atu kun
ammoo qaamni keenya foolii badaa akka qabaatuuf sababa ta’uu mala. Kun ammoo ofitti amantummaa
keenya gadi buusuun hariiroo nuti qaamaan namootatti dhihaannee goonu irratti akka of shakkinu godha.
.
Mee hardha, wontoota foolii qaamaatiif nama saaxilaniif haala foolii kan Ittiin hirdhisuu ykn balleessuu dandeenyu tokko tokko ilaalla:
.
Qaamni keenya xannachoota xixiqqoo dafqa maddisiisan (sweat glands) miliyoona sadihii hanga afurii ta’an
gogaa keenya irraa qaba. Isaanis akaakuu lama qabu. Inni tokko(Eccrine glands) gogaa qaama keenya uffisee
argamu hunda irratti kan argamuufi hoo’a qaama keenyaa to’achuuf dafqa haphii akka bishaanii kan
maddisiisu dha. Inni lamataa(Apocrine glands) ammoo googaa naannoo qaccee harmaa, bobaa, qaama saalaa
fi naannoo gurraatti kan argamu dha. Xannachi kun harmaa irratti aanan maddisiisa, gurra keessaatti
ammoo guurii gurraa kan maddisiisu yoo ta’u, gogaa akka bobaa jiraniif ammoo dafqa yabbuu ta’e kan
pirootiiniif kemikaalota biraa qabu maddisiisa.
.
Dafqi yabbuun inni xannacha akaakuu lammataatiin maddisiifamu kun pirootiinii inni qabu baakteeriyoota gogaa keenya irra jiraataniin gara Aasidii ykn keemikaala foolii badaa qabuutti jijjiirama. Sababa kanaaf qamnii naanno bobaa foolii badaa qabaata.
.
Namoota foolii badaa qaamaatiif saaxilaman keessaa:
– Namoota Furdinna garmalee gudda ta’e qaban.
-Namoota yeroo baay’ee nyaata zayitiin itti baay’ate
fayyadaman
– Namoota hedduminnaan foon diimaa nyaachu
guddisan
– Namoota dhukkuba Sukkaaraa qaban.
.
Karaalee foolii qaamaa ittiin hirdhifnu yookin balleesinu:
-Qulqullina dhuunfaa keenya eeguun:
* Qaama keenya bishaan hoo’aa dhaan dhiqachuu.
Bishaan hoo’aan dhiqachuun baakiteeriyoota gogaa
keenya irratti argaman kan dafqi keenya akka foolii
badaa qabaatuuf sababa ta’an xiqeessa.
*Yeroo yeroodhaan rifeensa bobaa keenya haaddachuu.
Kana gochuu dhabuun dafqi keenya akka hin hurkine
gochuun baakiteriyootaf saaxila.
* Saamunaa mana qorichatti gurguraman Kan
baakteeriya hirdhiisuuf fayyadan kan Akka MEDICAM
fa’a fayyadamuu.
* Erga bobaa keenya qulqulleesine booda shittoo ykn
“deodorant” adda adda fayyadamuu.
* Nyaata zayitiin itti baay’ate yeroo hedduu fayyadamuu
dhabuu. Foonii diimaas baay’isuu dhabuu. Kuduraaleef
fuduraalee fayyadamuu.
* Yoo tooftaalee armaan olitti eerameen baduu ykn
hirdhachuu dide dhiheenyatti deemuun Doktora
mari’achiisuun barbaachisaa ta’a.
Ulfaadhaa!
Horaa, bulaa, deebanaa!
–
WAYITA ULFAA TARSA’UU GADAMEESSAA (Dr. Guutaa Gurmeessaatiin)
*
Yeroo ulfaa, gadameessi yoo tarsa’u miidhaa inni geessisu guddaa dha. Daa’ima gadameessa keessa jiru dabalatee haadhas miidhaa irraan gaha. Hedduu dhiiguun of wallaaluu, ‘infeekshiniif’ saaxilamuu,gara fuulduraatti daa’ima dhabuu….rakkoo hedduu qaba. Daa’imnis ta’e haati du’aafillee saaxilamu. Yeroo baay’ee garuu tarsa’uun gadameessaa miidhaa du’aa kan inni geessisu daa’ima irratti. Garuu haatis yaalii argachuu baannaan du’atti dhihoo dha. Yeroo baay’ee tarsa’uun gadameessaa kan mul’atu durbatoota duraan yaalii baqaqsanii hodhuutiin (cesarean section) dahan irratti dha. Wantootni tarsa’uu gadameessaaf nama saaxilan:
1. Yaalii baqaqsanii hodhuu kan gadameessaa irratti gaggeefame,
2. Balaa kufaatii ykn balaa konkolaataa,
3. Garmalee dhisamuu gadameessaa :- Garmalee dhisamuu gadameessaa yoo jennu daa’imni sun guddaa ta’uurraan ykn dhangala’aan daa’ima marsee jiru baay’achuun ta’uu mala.
4. Akkasumas uumama gadameessaa wajjin rakkoon wal qabatu yoo jiraate dha.
Yeroo hedduu tarsa’uun gadameessaa yeroo ciniinsuu mudata. Hammeentaan isaa haa xiqqaatuyyuu malee ciniinsuu duras ni mudata.
*Wayita gadameessi ulfaa tarsa’u:
– Dhukkubbii garaa kan duraarraa adda kan ta’ee fi kara qaama saala dhiiga bahu arguu danda’u.
– Sochii daa’imaa hir’achuu ykn dhaabachuutu isaanitti dhagahama. Gara haala qabatamaa biyya keenyaa yeroo ilaallu dubartootni baadiyyaa hedduun isaanii manatti ciniiniinsifatu, manatti dahu. Akkuma argamaa jiru namootni tarsa’uun gadameessaa isaan mudatu kanneen manatti yeroo baay’ee erga ciniiniinsifatanii booda gara mana yaalaa deemani dha. Yoo daa’imni sun gad bahuuf hin dandeenye ta’e ciniiniinsuu fi yaalii yeroo dheeraa booda gadameessi ni tarsa’a. Fakkeenyaaf daa’imni gadameessa keessa jiru/jirtu akkaan guddaa taanaan manatti ykn buufata fayyaatti yeroo hedduu ciniinsifachuun tarsa’uu gadameessaaf saaxila. Yaaliin akkasii kan gaggeeffamu bakka yaaliin baqaqsanii hodhuun raawwatamutti dha. Yoo dafanii bakka yaaliin kun itti kennamu hin geenye gadameessi sun carraan tarsa’uusaa guddaa dha jechuu dha.
Kan biraa akkuma olitti kaasne dubartootni yaalii baqaqsanii hodhuun ( cesarean section) kana dura dahan carraa ciniinfatanii dahuu qabataaniyyuu kan isaan dahuu ykn ciniinsifachuu qaban hospitaala ykn bakka tajaajilli yaalii baqaqsanii hodhuun deesisan itti kennamutti ta’uu qaba. Dubartootni akkanaa manatti ykn buufata fayyaatti yoo ciniinsifatan yaalii baqaqsanii hodhuun deesisuu barbaachisa taanaan hanga Hospitaala gahanitti gadameessi tarsa’uu danda’a.
*Kanaaf rakkoo tarsa’uu gadameessaa hir’isuuf:
– Dubartootni ulfaa hordoffii ulfaa buufata fayyaa naannnoo isaanii jiruttu gochuu!
– Manatti ciniinsifachuu ykn manatti dahuu dhiisuu!
– Dubartootni kana dura yaalii baqaqsanii hodhuun deessan ulfa itti aanan irratti manatti ykn buufata fayyaatti ciniinsifachuu dhiisuudhaan yeroo ciniinsuun isin jalqabu daftanii gara hospitaala deemuu….
Yoo tarsa’uu gadameessaa hir’isne, du’a daa’imaa fi haadholii hir’isne jechuu dha!!
*
NO MOTHER SHOULD DIE WHILE GIVING BIRTH!
Dr. Guutaa Gurmeessaa-
–
ABBAA SANGAA (ANTHRAX)!!
*
Dhibeen kun kan inni namatti dhufu ‘baakteeriyaa’ “Bacillus anthracis” jedhamuun yoo ta’u, waanta ‘spore’ jedhamu, kan yeroo dheeraadhaaf bakka gammoojja’aa fi hoo’aa ta’e dandamachuun yeroo dheeraaf jiraachuu danda’u qopheessuun, dhibee kana namatti fida! Baay’inaanis ‘baakteeriyaan’ kun beeyladoota kan akka:
1. Loon (Sa’aa ykn Sangaa),
2. Hoolaa,
3. Re’ee (Reettii) fi
4. Gaala keessatti argama!
*Akkamiin namatti daddarba!?
1. Karaa nyaata foon beeylada dhibee kanaan hubamee! (Intestinal anthrax):- kunis foon dheedhii ykn kan hin bilchaanne, kan ‘baakteeriyaa’ kanaan faalame nyaachuudhaan kan dhufu yeroo ta’u, mallatoon isaa:-
– Haqqisiisaa/balaqqamsiisaa dhiigaan makaa,
– Garaa kaasaa dhiigaan makaa,
– Fedhiin nyaataa baduu,
– Hoo’ina qaamaa,
– Madaa’uu arraba gara qoonqoo keessaa,
– Dhukkubbii qoonqoo keessaa fi
– Dhiita’uu miciree ti!
2. Karaa walitti bubu’iinsa madaa nama irraa fi kan gogaa beeylada dhibee kana baatuutiin! (Cutaneous anthrax)
3. Karaa qilleensaa gara soombaatti darbuun, dhibee hamaa fiduu danda’a! (Inhalational anthrax)
*Akkamiin ofirraa ittisna!?
1. Horii manaa (beeylada) dhukkubbii ykn mallattoo addaa agarsiisan mana yaalaatti geessanii yaalchisuu!
2. Foon beeylada (Sangaa) dhibamee (dhukkubsatuu) nyaachuu dhiisuu! Kunis kan nyaataan namatti daddarbuun akka hin qabamneef nu gargaara!!
*
–
INNI MAAL DADHABEE!?
*
Gaafa yandoo roobu
Qilleensa makatee,
Cabbiin lafa goobu
Mudhiisaa hidhatee,
Kokkee nama qaba
Qorri mataa yaabee,
Sanyii gad-deebisa
Lolaan irraan ba’ee,
Bubbeetu gad bubbisa
Gaara gubbaa taa’ee!!
Garuu …..,
Qececees yoo tiife
Hurrii irraan qabee,
Caamuu illee yoo hafe
Bakakkaan gaggabee,
Duumessaa’ee bada
Roobee caamee roobee,
Rabbi hundaa qaba
Inni maal dadhabee!?
–
Fayyaan Qabeenya!
Dr. Dhinsaa
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- AFOOLA OROMOO KEESSAA: RAACHAA FI MARAATOONII: Tolasaa Raggaasaa - February 4, 2017
- YEROOKEE MALEE HINDU’IIN:BILBILAA HARKAA FI MIDHAA INNI QABU (Smart phone is killing you slowly):Dr.Yona. - February 4, 2017
- MAAL WAYYA - February 3, 2017


text:
Luuwii Paaster
Luuwii Paaster (Mudde 27, 1822 – Fulbaana 28, 1895) kemistii fi maayikiroobaayoloojistii lammii Firaansi yoo ta'u kan inni ittiin beekkamus argannoowwan talallii, bososuu maayikiroobii fi paasteraayizeeshinii argachuu isaatini. Paaster kan inni ittiin yaaddatamau maaltu dhibee akka fidu fi akkamitti akka ittisuun danada'amu argachuu isaatini, kunis ergasii lubbuu namoota hagana hin jedhamnee du'a oolcheera. Du'a dhibee yeroo da'umsaa nama qabuun dhufu hiirrise, akkasumas talaallii dhukkuba saree maraatuu fi antiraaksii uume. Argannoon Paaster fayyaarratti argate tiyoorii dhibeen jarmiidhan dhufa jedhu kan mirkaneesse yoo ta'u kun immoo fayyaa mana yaalaatti kennamuuf karaa bane. Paaster ummata biratti tooftaa ittiin aannanii fi wayiinii faallama baakteeriyaa irraa dhowwuun danda'amu uummu isaatini, tooftaan kunis paasteraayizeeshinii jedhama. Paaster namoota damee saayinsii baakteeriyooloojii dhaaban sad'ii keessa isa tokko, warri lamaan Fedinaand Koohen fi Rooberti Koochi. Paaster "abbaa maayikiroobaayoloojii" jedhamee beekkama.


text:
Baga Nagaan dhuftan! Welcome! Herzlich Willkommen!
If you want a copy of Biiftuu Bilisaa contact us through the contact address
In our 10th volume issue 02 Obbo Baqqalaa Tafarraa was our guest and present you his interview as follows:
Gaaffi fi deebii Obbo Baqqalaa Tafarraa miseensa Ijaarsa Mirga Namoomaa fi Gargaarsa Oromoo/OMRHO/ waliin goone
Qophessaa: Gamta Takkalaa Riqitu
Biiftuu Bilisaa: Obbo Baqqala duraan dursee akka isin of beksiftanin isin afeera.
Obbo Baqqalaa: Galatoomaa. Ani Baqqala Tafarraa Ayyaanaa jedhama. Umriin kiyya Bara 50 ergi qaxxaamure bubbulee jira. Fiigicha jiruuf jireenyaa cinaatti Godaanaa fi Liiban (Ijoollee kiyya) waliin Seera Oromootiin bultuu fi hinbulluu irratti wal falmaa bara lakkaawwachaa jirra.
Biiftuu Bilisaa: OMHRO eenyu?
Obbo Baqqalaa: Gaaffii keessan kana yeroon deebisu akka miseensa OMHRO tokkootti wan ta´eef jechonni “ nu”, “ raawwannee jirra” fi kkf argitu. Kana jechuun OMHRO jechuu akka ta´eetti haa hubatamu. OMHROn Jaarmolee Oromoo Mirga Dhala Namaa Waliigalaaf, keessumaa ammo rakkoolee bifa hedduu ummata Oromoo irra gahaa jiruuf, sagalee ta´uu dhaan biyya Alaa kanatti socho´an keessaa tokko dha. Kan inni bu´uureffame bara 2005 yoo ta´u kan inni seeraan galmaaye ammo bara 2006 dha.
Biiftuu Bilisaa: OMHROn Maal hojjeta?
Obbo Baqqalaa: Akkuma Seera OMHRO tti hojiin keenya irracaalaa hujii iyyaannoo ti. Iyyannoon keenya cuunfaatti:
Kaayyoo keenya keessaa tokko gargaarsa(hirpha) kennuu dha. Namoonni keenya biyyaa bahan hedduun reebichaa gosa adda addaatiin qaamaa hir´atanii biyyaa bahu. Ergi biyyaa bahanii booda gargaarsa waan hinqabneef tajaajila fayya hinargatani. OMHROn ammoo humni dinagdee isaa dadhabaa waan ta´eef akka hawwuutti obbolaa keenya bira dhaabbachuu hanqata. Akkasumallee ta´ee obbolaa keenya hanga tokkoof biyyoota jiran keessatti akka hakiimamaniif gargaarsa maallqa godhee jira. Read More
In our 10th volume issue 01 Jawar Mohammed was our guest and present you his interview as follows:
Gaaffif Deebi Obbo Jaawar Muhammad Waliin Godhame
Qophessaa: Gamta Takkalaa Riqitu
Gaaffif deebi Obbo Jaawar Muhammad waliin goone armaan gaditti isiniif dhihessineerra. Haala qabsoon Oromoo yero ammaa keessa jiruf egeree qabsicharratti kanxiyyeffate waan ta'ef barumsa guddaa akka isin irraa argattan abdachaa Obbo Jaawarin maqaa dubbistoota barulee Biiftuu Bilisaatin gudda galateffanna.
Biiftuu Bilisaa; Duran dursee Obbo Jawar Mohammad akka of barsiiftanin isin afeera sochi qabso Oromoo kessattis ta'e hawwasa Oromoo kessatti ga'een keessan ykn hirmannan keessan maalidha?
Obbo Jawaar Muhammad; Jawaar Siraaj Muhammad naan jedhan. Yeroo ammaatti barnoota sadarkaa ol'aantiitin (graduate studies) hordofaan jira. Hojiin teenya garri caalu, waa qorachuudha. Ammaaf wannin qoradhu haariiroo diinagdee tan hawaasaafi mootummaa jidduu jirtu fuulleeffatti. Dhaloonni kiyya naannawa yeroo dheertuudhaaf sochiin qabsoo sabaa keessaatti godhamtu waan ta'eef joollummanin siyaasaa Oromootin walbare. Barnoota sadarkaa duraatirraa kaasee sochii barattootaa keessatti miseensummaafi hoggansaan hirmaachaan ture. Ala kanas ergan dhufe sochii dargaggootaa keessatti waggoota muraasaaf hirmaadhen jira. Yeroo ammaa xiinxala siyaasaatifi gorsa tarsiimoofi tooftaa qabsootiin jaarmayoota gargaaraatif kennutti jira. Hireen argadhetti cunqursaafi hacuuccaa Oromoorra gahu ninbarreessa; dubbadheetis dubbiidhaan nin hima. Kanaas namootaafi jaarmayoota qabsoo oromoo gargaaruu nidanda'an jedhee yaaduttin hima. Wanni namni biyya alaa jiru gochuu dandayuus kanuma..
Biiftu Bilisaa; Obbo Jaarraa Abbaa Gadaan lubbudhan darbusaanitti Oromon hundikenya gadda guddaatu nutti dhaga'ame. kan nama dhibu Oromon walirratti duulaa turelle bakka jiru walbukke dhabachun gadda‘isaa dhagessisaa ture gargaarssalle bayye godhanif. Paltalki irrattile wal arrabsuun hafee afaan tokkoon hasa'a turani. Haata'u male ammas walirratti duulun, maqaa walxuressuun, walccaccabsuun itti deebi'era. Aadaan hololaa kun maal irraa madde jettu isin? Akkamin hafuu danda'a jettu? Read more
In our 9th volume issue 02 Jawar Garasuu Tufa was our guest and present you his interview as follows:
Gaaffif deebi dargagoo Garasuu Tufa waliin qopha’e
Qophessaa: Gamta Takkalaa Riqitu
Erga ummani oromoo kiyyoo gabrummaa jalatti kufee kaasee mootummoonni darban gara hangootti dhufan hundi miidhaa gurguddaa ummata keenyarraan ga’aniiru. Kana baruuf ammoo ummani keenya baroota dheeraf halani keessa darbef hara keessa jiru ilaalun ga’adha. Mootummoota darban keessaa mirga abbaa biyyummaa ummata oromoo kankabaje tokkolee hinture. motumaan wayyanee ha’a hangoo dhuunfatee kanjiru sirna federalisiman ofbulchina jechaa miidhaa daangaa hinqabne ummata keenyarraan ga’aa jira. Haata’u malee caalatti ummata oromoo gabrummaa jala akka jiratu kangodhe inni guddaan tokkummaa dhabinsa. Yeroo ammaa haalli jaarmiyaaleen oromoo keessa jiran yoo ilaalle baayye kan nama qaanessudha, ittu qabsoon oromoo akka laafu godhee jira. Isa kana ilaalchisee haala qabsoon oromoo yeroo amma irra jirurratti gaaffif deebii dargaggoo Garasuu Tufa waliin goone akka armaan gaditti dhihesinera.
Biiftuu Biiliisa: Jalqabarratti gababsitee akka ofbarsiistun sigaafadha ga'eenke yokan hirmaannankee hawaasa yokan qabsoo oromoo kessatti maali?
Garasuu: Ani gidduu galessaa Oromiyaa naannoo Aqaaqittin dhaladhee. Guddinii fi barumsii koo magalaa Aqaaqii kessattii dha. Eegaan barumssa fixee University Finfinnee galee sochii barattoota Oromoo keessatti hirmaataa waanan tureef rakkoon narraa gaheen anaa waggaa 4 barataa jiruu biyyaa bahuuf dirqamee. Eegaa yeroo sanatii waggoota 10n darbe kana kessatti yeroo dheeraaf sochii Oromoo kessatti bifa adda addaatiin hirmaatan jira. Ammaaf kanumaan jedha.
Biiftuu Biiliisa: Maqaa ABO tin dhaabni waamamu yeroo ammaa gara dhaba afurii akka ta'an nibeekama kun ammoo waldhibdee moora qabsoo Oromoo keessatti uumame irraan kanka'edha jedhama mee waldhibdeen uumamee dhaaba kana iddoo afuritti isa hire kun maalidha jetta?
Garasuu: Akkuma ati jette dhaabooti yeroo amma maqaa ABOn socho’an hedduu ta’anii jiu. Qoqqodamuu isaaniitiif waan sababa ta’e hedduu maqaa dhahuun ni danda’ama. Asirratti sababa hunda gutuutti ibsuuf yeroo fi bakka fudhatuu ni mala. Garuu sababoota akka Mulata ifaa(Clear Vision) dhabuu; Tarsimoo fi Toftaa dhugaa-hundessuu(realistic) fi hojjataa(workable) dhabuu; jaarmiyaa sona-qabessa( vibrant organization) dhabuu; toftaa wal-diddaa kessaa ittiin hiikan dhabuu(lack of internal built conflict resolving mechanism); dandeettii fi leenjii dhabuu qabsa’otaa fi hogganootaa; diinaa fi firaa ifaatti addaan baasuu wallaaluu; haala keessaa fi alaa sirritti hubachuu dhabuu(lack of understanding of internal and external environment); fi aadaa siyaasaa bodessaan sochii qabsoo Oromoo kana kessatti dagaaguu dha jedheen amana. Sababiin kunniin hundinuu bifa adda addaatiin laafina sochii qabsoo bilisummaa Oromoo kessa jiru fi qoqqodamiinsa uumame kanaaf gummaachanii jiru. Yaada kiyya sirritti ifa godhuuf qabxiiwwaan akka sababaatti kaasee kanneen kessaa tokko tokko ibsuufan tattafadha. Read More
Websites Links Associated with Oromia and the Oromo People
News and Current Affairs
Political Affairs
Human Rights
Oromo Communities


text:
(نوايا صلة الرحم)
Yeroo Rahiima sufadhu isaan armaan gadii niyyadha:-
- Dalagaa Rabbiin biratti irra caalaa jaalatamtuu taate tahuu isii niyyadha
- Dhaamsa Rasuulaatitti hojjachaa jiraachuu niyyadha
- Mallattoo iimaanaa tahuu niyyadha
- Rabbiin riziqii tiyya naaf baldhisuu, duniyaa tiyya keessatti dabltii naaf godhuu niyyadha
- Rabbiin barakaa naaf godhee umrii kiyya naaf dheeressuu niyyadha
- Jaalala worra kiyyaa (Firaa) argachuu niyyadha
- Rabbiin hortee tiyya naaf baay’isuu niyyadha
- Maasiyaa tiyyaaf araarama naaf ta’uu niyyadha
- Rabbiin nasufuu, nagargaaruu niyyadha
- Rabbiin qixaata (adabbii) isaa kan duniyaa fi aakiraa irraa na fageessu niyyadha
- Rahima fayyaduun ajrii guddaa argachuu niyyadha
- Caalaan sadaqaa Rahima sufuu tahuu niyyadha


text:
Lakkii dhiiroo, siyaasaan bakka irra jirruu fi inni kaan itti jiru ilaallee gara furmaataatti haa tarkaanfannu? Dhiigni Biyya keessa dhangala’aa jiru, kan lammii keenyaa mitii? Qabeenyaan saamamaa jiru keenya mitii? kan hidhamanii barruun miila isaani jala kan tumamu, qaama saalaatti bishaan hidhamee kan kolaafamaa jiran, tumamee mana hidhaa keessatti kan du’aa jiru, beelaan kan dhumaa jiran, Ummati kumaantamaan mana hidhaa keessatti kan ugguramee jiru, Dacheen keenya humnoota alaatti gurguramaa jiru,dhallii Oromoo Biyya abbaa isaa irraa godaansifamaa kan jiru, miliyoonaan kan baqatummaaf saaxilamee Biyya lammaffaatti hiraaraa jiru lammii keenya mitii? yoo yaada fedheenu adda baane, hiraarriin Ummata keenyaa akkamiin wal nu hin taasisu? Ummata kanaaf dhaabbannee jechaa akkamiin rakkoon ummata kanaa wal nu hin taasisu? amma yoomitti wal irratti hojjanna? jibbi namoota dhuunfaa qabsoo gufachiisuuf na hiriirsaa?
Humni Qaacaan of moggaase kunoo waggaa 12 lakkofsiiseera . micciiramni ega of baasee kunoo waggaa 4 guuteera . Micciiramni kaayyoo Ummataa gurguree Amaaratti galeen booda humni biroos keessaa ba’ee maqaa “marii Araaraa ” jedhuun ABO dhabamsiisuuf marxifatee kan hojjatuu ega umamee kunoo waggaan lakkaa’amee jira. Mee kan rakkoo keenya waggaa 100 duraa yaadachuu dadhabneyyu haa jennuu , miidhama waggaa 12n kana keessa kan nu irra ga’e irraa maaliif hin barannu? Ani yeroo tokko tokko gaaffii tokkon of gaafadha. Jibba Amma waliif qabnu kana diinaaf qabnaa? kan jedhu .
Namni baatii lameen kana waanuma Intarneeta irratti katabamu, Raadiyoo fi Tv Teekinolojii si’anaan tamsa’an dhaggeeffate ykn daawwate, Siyaasi oromoo addunyaa irraa eessa jira? jedhee of gaafatee , deebillee akka ofii laachuu hin dandeenye nan amana. Har’allee Hawaasni nuutii dimokiraasiif haaraa miti jennu, wal abaaru irra hin tarre . isa Qabsoo cichee amma humna isaa waa gumaachuu irra jiru cabsuuf yaalu irraa gadi hin teenye. Mee ilaalaa ….humni Oromoofan qabsaa’a jedhee lallabu waggaa guutu wayyaanee ummata keenya fixaa jiru dhiisee , obboleessa isaa irratti duula humna biraaf masakame gaggeessuun maal jedhama?
Mee fakkeenya kaafnee haa ilaallu ….. bakkuma jirru ilaaluuf……
“Marii Araaraa”
Barreeffamaan kanan dubbisee keessaa hedduu kan na raaje, osoo miila lamaan hin dhaabbatiin , warra Biyya isaanii keessatti dhiiga kafalanii of kabachiisanii Filannoo gaggeeffatan ilaalanii , hundee odoo hin godhannee dhaadannoo “Oromoo siyaasi siif taatu nuu harka jirtii . nuutuu siif furmaata” warra jechaa jiraniidha. Mee ilaalaa , ofiifu Biyya lammaffaa keessa jiru . Ummata isaanii keessa hin jiranii , Ummataanis wal hin arganii , Ummati isaaniis saamamaa , hidhamaa jiraa ,,,,,,furmaata akkamii ta’uuf? warri har’a furmaata kana siif qabna jedhan, kaleessa obbolaa isaanii waliin warra Qabsoo kana hundeessee mitii? furmaati har’aa kaleessa eessa ture? mee ilaalaa, kaleessa dhaaba kana keessa taa’anii ABO malee karaa sirriin hin jiru jechaa kan turan, waggaa tokkotti geeddaramanii , teessoo kaleessaa galagalchuuf deemuun dhuguma Ummata kanaaf furmaata argamsiisuu irraa maddaa? kaleessa dhaabni isaan hundeessan Dinagdeen yeroo rakkatu waa tokkollee kan hin gumaachine, har’a akkamiin Dinagdee Addunyaa irra isaan naanneessu argatan? kaleessa Dirqamaaf yennaa ergaman mucaa koo, maatii koo jechaa kan turan , har’a maatii isaanii eenyutti laatanii socha’aa jiru? ani yaada isaanii fi adeemsa isaanii mormuuf miti. Hundayyu hojii isaatu isa baasa . garuu ummata kana akka masaqulaa akka barbaanne rarraaffanna yoo jedhan nama dubbachiisuun waan hin hafneefidha.
Warra karaa Nagaa jedhan …
Humni Biyya keessaa karaa Nagaa sochoona jedhu ammoo , humnoota kaleessa dhala OROMOO Biyya keessatti ficcisiisaa ture, arraba miidhagfatee , Badii Ummata kana irratti hojjateef dhiifamaa fi gumaa odoo hin baafnen, waliin ta’ee (Mararaa Guddinaa) Oromoo akka fedha isaa Biyya keessattii dubbachuuf kan hayyamamuuf , inni kaan garuu akkas yaaddeetta jedhamee kan itti hidhamu, Itoophiyaa haaraa ijaaruuf fira dhiisee halagaa waliin mari’atee biyyatti diibi’a. Mee ilaalaa , Maqaa Oromoon Biyyaa ba’uun hin hafne , Dimokiraasiin isaaf hayyamame, halagaa haasofsiisuu malee dhaaboota Bilisummaa Oromoof falmanii miti . kun nama hin ajaa’aiibuu?
Biyya keessatti , dhaabbileen maqaa Oromoon jiran 4n tokko turan . har’a hin dhaga’aman. WFDO FI OBKOn baatii sadeen tokkoo dura walitti baquu labsanii turan . garuu kan Nama gaddisiisu, walitti baquun isaanii humna ta’anii ba’uuf odoo hin taane, Warra tokkommaa Itoophiyaa jedhanii kaayyoo isaaniin faallaa ta’anitti dhaqanii ruuqamuu isaaniiti .
Warra Kaayyoo gurgure …..
Kan jara kanaammoo waan salphinaatii . kaleessa “JIJJIIRAMA” ofiin jedhanii bara 2008 dhaaba keessaa of baasan . baatii 6 keessatti raajii finnaa jedhan . hubadhaa ! raajii isaan jedhan kun wayyaanee irratti injifannoo galmeesisu ta’uu hubadhaa . baatiin ja’as ni ga’e . waa tokko hin jiru. Inumaayyuu baatii ja’atti diigamuun dhufe . waan seenaa oromoo keessatti kan hin raawwatamne, wayyaaneetti harka laachuun dhufe . inumaa itti jabaatee waggaa tokkoo booda kaayyoon gurguramee , “ Dameetu foxxoqa malee , hundeen hin foxxoqu ” jedhanii Gaaffii Bilisumma fi walabummaa odoo adda hin baafannee, kaayyoo Qabsaa’oonni kumaantamaan itti dhuman Amaara sirna H/Sillaasee deebisuuf Ameerikaan oofamaa jirutti gurguran .
Yeroo kun ta’u , kanneen haa xiqqaattu qalbiin didde, warra Umama isaaniitii of danda’anii deemuu hin dandeenye, diinaan oofamu baran keessaa ba’anii humna Itoophiyaa Dimokiraatofte jechaa marii araaraa jedhutti makaman.Waan Nama raaju, warri miccirama keessaa OPDO-GINBOOT ta’an , dhufaatiin isaanii wal fakkaachuu isaaniti. Hundi isaanii Dargii fi wayyaanee kan tajaajilaniidha. Jalqaba Dargii kan ture, isa booda wayyaanee kan ta’e, achis ABO kan ta’e, isa booda micciirama kan ta’e , dhuma irratti GINBOT ta’ee kan salphateefaatuu keessa jira.
ABO FI QAACAA ….
Qaamni kun lameen seenaa jijjiiruuf tattaafatu . humna ta’anii ba’uuf hojjachaa jiruu gurraa qabna . waan kaleessaa irraa haa barannuu jedhanii , rakkoo kaleessaa keessaa ba’aanii caalaatti abdii ummatichaa ta’uu qophaa’uun ni dubbatama . kana gurri shira xaxxootaa fira fakkaatanii hin dhaga’iinii . diinni Biyya keessaa fi alaa akkaataa humna itti wal jijjiiranii umurii dheerefatan irratti halkanii fi guyyaa hojjachaa bakka jiranitti, rakkoo keessa ofii hatattamaan furatanii humna ta’anii ba’anii adeemsa diinaa dura dhaabbachuun dirqama yeroon hin kennamneef ta’uu namoonni hedduun yaada dhiheeffachaa jiran .
ULFO ….
Humni kun akka itti jiru Ummati Oromoo quba kan qabu natti hin fakkaatu. Sochiin isaa eessattii fi akkamiin? kan jedhuus gaaffii lammiilee Oromoo hedduuti. ULFOn kaleessa humnoota Oromoo tokko taasisuuf kan yaadameedha. Garuu har’a dhaaboonni Oromoo hedummaachuu malee , heddummaachuu irra ammoo, wal diiguu irrattii bobba’anii jiraachuu yennaa ilaallu, dhaabni jedhamuu kun jiraachuun nama rakkisa. Garuu , IBSOOTA yeroo yeroo baasuun hin hafu . garuu …….maqaa qofaan eessa ga’ama? Dhaaboota siyaasaa Oromoo dhaaba kanaan hammatamu dubbatanis gonkumaa hin dhageenye. Dhaaboota tokkomsuu keessatti qooda gumaachees dhalootii har’aa gonkumaa dhaga’aa hin jirru . hanga kun hundi hin taanetti ammoo jiraachuun isaayyuu shakkisiisaadha.
MIIDIYAALEE OROMOO ….
Midiyaaleen Oromoo gumaachi isaan QABSOO OROMOOF QABAN dhaaboota siyaasaa Oromoon olii jedheen amana. Raadiyoo dhaabbilee dabalatee hundeen isanii bu’aa Oromoo ta’uu qaban jedha. Kana irrattii hundaa’anii kan hojjatan hedduudha. Har’a waan Afaan Oromoon katabamanii maxxanfaman, tamsa’an yoo hordofne waan nama gaddisisu waa hedduu taajjabna . waan Addunyaa mudatte Oromoos waan hin mudatiinif hin jiru . rakkoon har’aa ammoo bara baraan nu waliin jiraata miti . kanaaf ga’ee miidiyaa hubannee , “kan na arrabse irra, kan natti himeetu na ajjeese” akkuma jedhamu, waan ummata keenya abdii kutachiisuu fi siyaasaan xobbee ta’uu keenya waan mul’isan ummatatti baasu irraa of qusachuutu nu irraa eegama ture.
Beekaan keenya yennaa wal salphisu, halgaanis akkuma keenya afaan Oromoon katabuu fi dubbisuu akka danda’auu illee shakkuu dhiifne kan fira fakkaatee nu ajjeesaa jiru deeggarree guyyuu maxxansuun keenya ykn taamsaasuun keenya nama raaja. Keessattu web saayitiin ilman Oromoon irra jireessa daawwataman irratti beektoonni keenya yennaa salphifaman arrabsaman, nuuf jedhanii ykn ummatichaaf jedhanii umurii isaanii qabsoottii fixan yennaa salphifaman callisnee maxxansina ykn tamsaafna. Mee eenyuf jenneetu? numatu akkasitti hafaa? somaaliyaan dhumaatii isaanii irraa barachaa jira. Nuutis bor akkasuma. Warra Oromoof waan hin tollee hojjatanis ta’ee, warra lammii isanii arrabsan maaliif of irraa hin dhiifne? qoodi gaazexessaa wal mariisisanii walitti fiduu malee walirraa fageessudhaa? qoodii Oromummaa keenyaa malii? yoo of taane hojjanna ta’ee dimokiraasiin “fa….. ……you ” wal nama jechisiisu kan keenya mitii . kan warra safuu hin beeknee fi baalageeti . Dimokraasiin keenya safuu keenyadha. Haalli akkasii eessaanu nu hin ga’u. kanaaf Mooraa qabsoo Oromoo akka walitti ititee diina irratti xiyyeeffatuuf ga’een miidiyaa oromoo ol aanaa ta’uu hubachuu nu feesisa.KEESSATTU DHALOOTA BIYYA KEESSAA DHUMAA JIRUUF, WAAN ABDI ISA KUTACHIISU TAMSAASUUN , HOJII DIINAA MALEE KAN FIRAA TA’UU HIN DANDA’U.
UMMATA BIYYA KEESSAA ….
Haallii ummati Biyya keessaa itti jiru kan nama boonsuudha. Keessattu dargaggoonni sochiin itti jiran hedduu nama gammachiisa. Har’a kan yeroo kamirayyuu caalaa jabaachaa fi diinaaf yaaddoo ta’uu isaaniin , miidhaan irra ga’uu ulfaataa jira. Miidhaan ykn gara jabinni diianaa gonkumaa duubatti isaan hin deebfne. Sochiin kun tokkummaa qabsaa’ootaan utuu utubamee Abbaa Biyyummaan ni dhahaatti turte .
HAWAASA BIYYA ALAA …..
Hawaasi Biyya alaa kan biyya keessaaf abdii ture . garuu amma galagalchii taate jirti . kan Biyya keessaa mirga isaa kabachiisuuf yennaa falmatu inni Biyya alaa wal kuffisuu fi afaan qabachuutti jira. Inni Biyya keessaa addatti dhalootii har’aa tokkummaa isaa cimsatee Oromiyaa keessatti falmaa hadhaawaa gaggeessaa wayita jirutti, inni alaa shiraa diinaa waggaa 100 duraan wal takaalee wal rakkisa. Biyya keessaa dhalootii har’aa Afaan TOKKOn dubbachaa wayita jiru kanatti inni alaa koo maa keessaa hafeen wal miidhaa jira. Dhalooti kaleessa mirgakeef ka’ii jedhame ka’ee Taankii dura dhaabbatee wayita falmaa jirutti, inni alaa kaleessa kakaasaa ture deebi’ee wal miidhuu fi furmaata isaatti balabala cufee taa’ee wal ilaala .
Hawaasii Biyya alaa irra jireessi, waan Biyyaa isa baasise dagatee lubbuu dheerachuu qofaaf jiraachaa jira. Of irratti amantaa qabaatee qabsaa’uu irra warra Angoof bololee wal qoodu waliin dibbee dhahaa jiraachuu filatee jira. Hawaasi biyya alaa kan of amanu irra , kan namaan oofamu ykn shiroota diinaaf balbala banatee mana isaa diiguu qofaa ta’ee jira yoo jedhame dhugaa irraa fagaachu miti .
OPDO……
Wayyaaneen OPDO wayita ijaartu mataa isaa Ummata oromoo birattii akka jaalatamuf miti . opdon ummata biratti jaallatamnaan ykn OPDOn ummata jaallannaan ABO ta’ee jedhanii amanan. Kanaaf wallaalaa ummatuma miidhu ykn kan isaan jedhan qofaa fudhatu muudaa jiraatan. Kan qalbii horate ammoo ni ari’an . har’a garuu sabboontoonni dhaaba kana keessa jiran wayyaaneef rakkoo ta’anii jiran . kaleessa wallaalaa dogoggore akka diinaaf akka jirutti akka of laatuuf gargaaruun keenya, ari’amuu fi hidhamuu ykn halagaan OPDO dhunfachuu irraa olcheeraa? yoo jenne deebii hegareef tolu nu kenna . Dhaaboonni ykn sirnoonni maqaa Itoophiyaan ijaaraman hundi , toftaa siyaasaaf jecha dhaaba oromoo dhaabbatu. Nuuti woo ….?
OPDOn har’a gara ummata isaatti ykn gara wayyaaneetti citee hin jiru. Waan isaan baasu argannaan ykn karaa argannaan garuu har’a qalbiin isaanii gara itti deemtu mul’ataa jira. Namni bara baraan doofaa hin ta’u.
Qabxiileen mata duree gaggabaabduun kaa’e kun, dubbisuuf yeroo akka hin dhabneefan gaggabaabse. Waan keessa jirrus waan ta’ef ifuma .kana malees waggaa amma kana waa hedduu dhimma keenya irratti katabamus, innumtuu katabuyyuu rakkoo tokko ta’ee argamuutu ykn waan katabne taanee argamuu dhabuun hamilee na buusus gaaf-tokko nu gala ykn har’a ta’uu baatuu bor ni ta’an sarare. Kan amma ammaatti jiru keessa keenyadha. Waan kana hundaa walitti fiduuf hojii ammamii , yeroo ammamii akka nu jalaa fudhatuachumaan herreegaatii , Hojii keessa keenyaati dabalata kan diinni itti jiru kanas mee ilaalaa ……
WAYYAANEE …
Wayyaaneen keessii ishee hanga fedhee laafatuyyuu kufatiin ishee jabiina mormitootaa irratti hundaa’a. wayyaaneen ummata callisiisuuf tarkaafilee humnaa haalaan itti fuftee jirti . caasaa mootummaa toftaa haaraan geeddaraa jirti . humna waraanaa jabeessaa fi humna tikaa bifa haaraan ijaaraa jirti . keessattu humnoota alaa biratti jaallatamuuf shiroota qabsoo ummatootaa irratti gaggeessitu daran jabeessitee jirti . holola Biyya keessaa qofaa tamsa’uun ummata jaamsuuf miisiyaa gara biyya keessaattii tamsa’an hundaa ukkaamsitee jirti. Dingadee Biyyaa saamuun haalaan babal’atee itti fufeera . walii gala wayyaaneen Biyyatti humnaan bulchuuf tarkaanfii dhumaa fudhachaa jirti .
Lafa oromoo waggoota 99f gurguraa jirti . halgaa qubachiisaa jiran . walitti bu’iinsa sabootaa uumaa jiran . Daanga keenya xiqqeessanii saboota nu marsanii jiraniin wal nu ficcisiisaa jiran. Meeqa lakkoofna …..
HUMNOOTA ALAA …..
Humnoonni alaa Qabsoo haqaa qabaachuu keenya odoo beekanii ammallee humnoota dantaa isaanii egsiisan kan biroo qopheessaa jiraachuun ifatti dubbatamaa jira. Dhaabilee oromoo gara garaas maallaqaan deeggaranii qabsoon Bilisummaa akka gufatuuf shira gaggeessuu ega eegalani bubbulanii jiran .
ESAT….
TVn kun deeggarsa Ameerikaan dhaabbachuu ifatti dubbatama jira. Akka ragaatti kaasuuf ODUUn wayita dubbifamu, kan Biyya keessatti aanee kan alaa yennaa dubbisan Filannoo ameerikaa keessatti gaggeefamu irratti gabaasaa bal’aatu dhihaata . kanaan ala dhihaatees hin beeku. Taammaanyi Bayyana kaleessa BIYERAAWWII TIYAATIR keessatti Afaan oromoo akka hin sirbamne miidhaa geesisaa kan ture, qoosaa jedhee DVD maxxansiisuu keessatti ykn Diraamaa hojjatamu keessatti maqaa oromoo wardiyaa fi hojjattuu mana keessaaf qofaa laachuun kan beekamun kan oofamu yenna ta’u akka walii galaatti Bilisummaa keenya irratti hammeenya ykn shira seenaan dhiifama hin gooneef nu irratti raawwachaa jiran.
Wayyaanee caalaa ummata oromoo arrabsaa jiran . warri kaayyoo gurgure kanneen akka Kamaal Galtuufaa namoota akkasii waliin hiriiree qabsoo oromoo milkeessuuf wacabbara.
Egaa kun hundi waan nu eeggatuudha. Keessaas alaas waan jiru hundi yoo hammaate, diinaaf umurii kenna . kanaafn “LAKKII DHIIROOO” jedhe. Har’a diinni nutti heddummaateera. Hammeenyi ummata keenya irratti gaggeeffamus akka ija xaafii heddummaateera. Biyya keessaas alaas. Humna keessaas alaas. Kana dura dhaabbachuuf tokkummaa keenya barbaada. Yoo xiqqaate diina irratti walii galuu . yeroo diinni laafatutti , ofii jabaachuun gamnummaadha. yeroo diinni jabaatus , ofii jabaachuun bu’aa ni qabaata. Yeroon tattaafachuu hanqannee garuu , yeroo nuuti laafannutti diinni deebi’ee jabaannaan ADIYOOS.
VV.BRI (2005)
Gadaa.com


text:
- GAAFIIN MIRGAA KAN ILMAAN OROMOO BIYYAA KEESSATTI KAASAA JIRAN GAAFII KEENYAS TAHUU ADDUUNYAAF MULDHISUU
- AJJEECHAA, HIDHAA FI DARARA MOOTUMMAAN ABBAA IRREE ITOOPHIYAA ILMAAN OROMOO GAAFI MIRGAA KARAA NAGAYAAN GAAFATAN IRRAAN GAHAA JIRU BALAALEFFATUU
- LEECELLOO YAALA ILMAAN OROMOO RASAASA AGAAZII FI FEDARAAL POOLISIITIN RUKUTAMANIF OOLU WALITTI BUUSUU
Saturday, May 3, 2014
OSLOO: WAAMICHA HIRIIRA MORMII
GAAFA GUYYAA 9-05-2014 HAWAASI OROMOO BIYYA SKAANDINEVIYAA KEESSA JIRAATTAN HUNDI MAGAALAA OSLOOTTI HIRIIRA SAA’ATII 10:00 IRRAA JALQABEE GODHAMU IRRATTI HIRMAATTANII DIRQAMA LAMUMMAA AKKA BAATAN HAWAASI OROMOO OSLOO IYYAA , IYYA DABARSAA ISINIIN JEDHA. KAAYYOO HIRIIRICHAA
KANAAFUU ILMA NAMA DHIISI HORIINUU WALIIF GADOODAA TOKKUMMAAN BAANEE SAGALEE UUMMATA KEENYAA HAA DHAGEESSISNU JEDHA HAWAASI OROMOO OSLOO
BILBILA KOREE +47 99 55 79 06/+47 40 04 55 92/+47 92 69 13 72 E-MAIL : oromo@oromooslo.org
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Barattoonni kunniin Faanaa Biroodkaastiing Korporeetitti kaayyoo barnootaa qabatan galmaan ga’uu kan danda’an nagaa wayita eegsisan qofa ta’uu himaniiru.
Yuunivarsitiin Amboo gamasaatiin qophii barbaachisaa bara barnootaa baranaatti adeemsa baruu fi barsiisuu karaa nagaa geggeessuu isa dandeessisu taasiseera jedheera.
Itti-aanaan Pireezdaantii Yuunivarsitichaa Makuriyaa Gabramaariyaan galtee idilee guutuudhaa jalqabee qophiin barbaachisaa taasifamuusaa himaniiru.
Galma-ga’iinsa adeemsa baruu fi barsiisuufis barsiisotaa fi hojjattoota bulchiinsaa waliin mariin geggeeffamuusaati kan ibsan.
Kanaanis baratttoonni duraanii amma galan Wiixata fuul-dura keenyaa jalqabee gara barnoota idilee isaaniitti kan deebi’an yoo ta’u, Onkololeessa 14 fi 15 ammoo barattoota haaraa galan simatee galmeessuun barnoota isaanii haala sirrii ta’een akka hordofan nitaasifama jedhameera.
Dammaqaa Geetaachootu gabaase.


text:
Baga Nagaan dhuftan! Welcome! Herzlich Willkommen!
Remembering Oromo Martyrs
Guyyaa Gootota Oromoo
Seenaa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti Ebli 15 guyyaa yaadannoo ol’aanaa qabu dha. Guyyaan kun guyyaa nuti Gootota Oromoo Bilisummaa saba keenyaaf osoo falmanii wareegamani itti yaadannu qofa osoo hin taane, guyyaa nuti kaayyoo isaan irratti wareegaman sana fiixaan baasuuf hirbuu keenya itti haaromsinu dha.
Uummatni Oromoo bal’aan keessattu qabsaa’otni fi deggertootni Bilisummaa Oromoo, Ebla 15 wantoota lamaan yaadanna. Gama tokkoon wareegamuu Qaroowwanii fi Gootowwan keenya kanatti gaddi guddaan yeroo nutti dhaga’amu yoo ta’uu, gama kaaniin ammoo dhiigni isaanii tokkummaa Uummee, Gootowwan hedduu magarsee, dhaloota haarawaa muraannoo guutuun mirga saba isaaniif sodaa tokko male rasaasaf off kennee wareegamu waan horeef; guyyicha yeroo yaadannu jabinna, gootummaa fi abdii guddaatu nutti dhaga’ama.
Nutis Tokkumaan Baratota Oromoo Biyya Jarmani(TBOJ) Guyyaa seenaa qabeessa kana magaaloota adda addaa irraa walittii dhuufudhaan Ebla 02, 2016 magaala Nürnberg ittii haala ho‘aatin kabajne jira.
Guyyaan kabaja yaadannoon gootota kuniis keessumoota, miiseensootaa fi deggartoota gara qophii dhufaniif Dura Ta’aa TBOB Obboo Harun Kalil Bati fi barreessaa TBOB Obboo Kebede Debela Samagn‘n simannaan erga banamee booda, akkuma aadaa Oromoottii ebba maanguddotaan banamee Obboo Eshetu Zewudie Adere‘n Baruumsaa haala yeroo ilaalchiisee Ummannii Oromoo akkamittii tokkumaan qabsaa’uu akka qabnuu, baruumsa ol’anaa kenname jira. Ittii ansudhaan Obboo Gemeda Nuredhaan baruumsaa guddina afaan Oromoo qabsoo keessattii fi gahee keenya jadhuun baruumsa bal‘aa keennani jiru. Erga boqonnaa daqiiqaa 30 goodhame booda dungoo qabsiifame faaru Alaaba Oromoo erga faarfamee booda Obboo Amaan Muhammediin. Muxannoo qabso qabuu irra kaa‘ee miseensootaaf waayee Gotootaa fi qabsoo Uummata Oromoo ilaalchiisee baruumsa bal‘aa keennani jiru. Ittii ansudhaaniis Obboo Xayib Aliyi walaloo mata duree fiinciila diddaa gabruummaa jedhun miseensootaa fi keessuumootaaf dhiiyaate jira. Ittii ansudhaan barressaan TBOJ Obbo Falaqaa‘n waayee FDG biyya keessattii godhamaa jiru fi akkasumaas ilmaan Oromoo qa‘ee fi biyya isaani irraa erga alagaa dhaan ari‘amani booda naanno jiraniitii akkamittii akka gargaaramu danda’man fi tokkumaadhaan dinarattii akka xiiyyeefannuu baruumsa bal‘aa keennanii jiru.
Dhuumaarattii nutiis dhiiga Gootowwan wareegamnii kana keessa biqille, Mul’atni keenya inni guddaanis faajjii Gootowwan keenya ol-kaafnee, kaayyoo Bilisummaa isaan irratti of-kitiman sana fiixaan baasuuf dadhabii, sodaa fi mamii tokko malee akka qabsoofnu waadaa gallee jira.
Injifannoon Ummata Oromoof
Websites Links Associated with Oromia and the Oromo People
News and Current Affairs
Political Affairs
Human Rights
Oromo Communities


text:
Onkoloolessa 04, 2015 | Oromia Press
Qeerroon Oromoo fi Uummatni Oromoo magaalaa Amboo mootummaa Wayyaanee Uummata Oromoo mana jireenyaa irratti diigaa, ajjeesaa balaa beelaaf saaxilaa jiru irratti gaaffii mirgaa kaasuuf jecha barruu warraqsaa ‘’Waliif Haa Birmmannu’’ jedhu bittinnessuun Uummata Oromoo hundaaf waamicha dabarsee jira.
Waliif Haa Birmannu!!
• "Biyya mootummaan hin jirre heerrii fi nageenyi hin jiru’’
• Oromoon ijaaruu malee diiguu hin beeku!!
• Har’a hoo??
• Hamma Yoomitti diinni Oromoo qe’eetti ajjeesaa, mana galmaa isaa irratti diiguun, biyyaa arii’achaa, qe’eefi qabeenya isaa irraa buqqisaa, balaa beelaaf saaxilaa jiraataa ??
• Kunoo Akkuma godinaalee Oromiyaa garaa garaa keessatti ta’aa jiru tibbana immoo Magaalaa Ambootti tilmaamaan gara mana 10,000 fi isaa ol kan ta’ee diiguuf diinni qophii xummuree waan jiruuf salphina guddoo kana hambisuuf haa kaanu!!
• Akkuma beekamu mootummaan abbaa irree cunqursaa fi gidiraa baroota dheeraaf ilmaan Oromoo irraan ga’aa ture har’as ittuma fufuun jibbinsaa fi tuffii uummata keenyaaf qabu ifatti muldhisuuf itti fufinsaan uummatan nagaa dhukaasee ajjeesuu, hidhuun gidirsuu,mirga namoommaa fi dimookiraasii guutummaatti uummata keenyaa irra kaasuun uummatni keenya to’annaa human waraanaa jala galfamee jira. Oromiyaan keenyaas Waraanaan eegamaa jirti. Yeroo amma kanas Oromiyaa godinaalee cufaafi magaalotaa nannaawaa finfinneetti argaman keessa manneen galmaa ilmaan Oromoo qofa irratti qiyyaafachuun humnaan itti ba’ee diiguun Oromoo dahoo illee dhorkatee rakkoo ulfaataa keessatti uummaticha kuffisuun jibbinsa,tuffii fi abbaa irrummaa isaa maa isaa ifatti uummata keenya irratti muldhisaa jiraachuun uummata Oromoo daran dheekkamsiisaa waan jiruuf gamtaan kaanee rorroo diinaa of irraa kaasuuf furmaatni jiru FDG kaachiisuun mootummaa wayyaanee dura akka dhaabbannuu murtii irra geenyee waan jirruuf uummatni keenya waliif dirmachuun bakka hundatti wayyaanee dura ni dhaabbanna!!
Mootuummaan Wayyaanee dhiiga ilmaan Oromoo dhangalaasaa jiru cinatti manneen jireenyaa magaaloota Oromiyaa fi nannoo Finfinneetti argamaan keessaa mana galmaa ilmaan Oromoo diiguun Oromoon barabaraan rakkoo keessa akka jiraatuuf karoora akka baafate ifatti dhagaa’ame jira. Gidduu kana immoo akkuma olitti ibsine magaalaa Amboo keessa mana jiraattoota 10,000 olitti lakka’aman diiguuf karoorfatee jiraachuun dhagaa’ame jira. Wanti ta’aa jiruu kunis kallatti harka lfa jalaan uummata Oromoo qe’ee isaa irraa kaasuun dhimma master plaanii Finfinnee ittin Oromoo buqqisuuf qopheeffate galmaan ga’uuf akka ta’e ifa ta’ee jira. Laftis kan Oromoo, kan diigamuus kan Oromoo, kan ajjeefamuu fi hidhamuus Oromoo dha. Egaa Uummanni kun eessa dhaqaa? Kun salphina!!
Kanaafuu, lammiin Oromoo qabeenyaa isaa irraa buqqa’ee bakka dhaqu waan hin qabneef aarsaa fi jaartii, barataa fi barrsiisaa, hojjetaa fi daldala, dafqaan bulaa fi qotee bulaa osoo hin jenne waliin taanee waan qabnuu hundaan mirga uummata keenyaa abachiisuuf gamtaan kaanee haa falmannu!!
Gidiraan, Cunqursaan, ajjeechaa, hidhaa, Saamichifi Tuffiin uummata Oromoo irraa haa dhaabbatu!!
Hubachiisa; Barruu warraaqsaa kana:
Bakka dhageenyetti fi akka dhageenyetti waliif haa dabarsinu!!
Iyyinee Iyya haa dabarsinu!!
Doorsisa diinaatiin mirga keenyaa fi haqa keenyaaf falmachuu irraa hin dhaabbannu!!
Dhimma kana irratti ilman Oromoo hundi dirqama lammummaa qabachuu ni hubachiifna!!
Qeerroon yoom iyyuu mirga uummata Oromoo kabachiisuu fi bilisummaa uummata isaaf itti fufinsaan qabsoo gaggeessa!!Injifannoon uummata Oromoof!!


text:
amma yaro ammaatti siyaasnii biyya kenya kessa jiru goftooliin kenyaa waan isaan dubatan okiis barbaadan duwaa akka garbaatii tolle jattee nama amanta taatee jiraachu nami sidhorku hinjiruu .qola (coverage) misoma jadhun garboomee kanjiraatuu hojjataa kamiyyu yotaatee fudhatama gaarii qabaachuu danddesaa .rakkon jirenya kee irratti kan jalqabuu gaafa atii gaafii mirgaa gaafachu jalqabdu dhaa.
rakkon kan jalqabu waan isaan dabsan sana sirii mitii gaafa jachu jalqabdee fi gaafa fayyidaa umataa oromoo dursudhaan mirgaa umatta keef dubachu jalqabdee dhaa.kanaan achi immaa atii akka olaa abrihaam lafa isaan barbaadanittii kan hofamtuu yoo taatee waan tokko ille singodhanii (dhimma kee iyyu hin qabanii) waa sigochuu dhisuun isaanii garu mallatto gabrummaa malee mallatto bilisumaa mitii. ta'uus hindanda'u .maalif yoojatte hikkaan bilissummaa mirgaa ofi bekku irratti kanhundayye jirrenyaa bilisaa waan ta'eef .
galaanni atti karaa ittinjalqabnee bidiruukeeakka hincabsinee hunda, motummaan wayyaannes amma atti gaafii mirgaa gaafattuttii rakkoo sitti hin umuu .rakko kanini sitii umu dhiseef garuu motumichi gaarii waan ta'eef ittu hintaanee atti mirgakee dabarsitte waan laatteefidhaa okiis waa'ee mirga keef mirgaa saba keetii waan gaafachuu dhisteef ta'u isaa ubadhu . abjju sodaatanii hiribbaa akka hin dhisnnee hunda nutis hundii kenyaa ilmaan oromoon kan biyya keessaaf biyya alaa jirruu martii gaafii mirgaa saba oromoo gaafachu ituuma haafufnu
injjifannon ummatta oromoof
haawwii Olaanii irra


text:
Wednesday, May 22, 2013
Gaaffiin mirgaa barattoota Oromoon gaafatamaa dhufe daran jabaachuun Godina Shawaa lixaa aanaa Calliyaa mana barumsaa sadarkaa lammaffaa fi qophaa’inaa keessatti jabaachaa dhufuun mootummaan garboomfataa Wayyaanee barattoota Oromoo mana hidhaatti guuruun ukkaamsaa jira.Barattootni Oromoo 6 mana barumsaa kana keessaa isin miseensa ABOti,Gaaffiiwwan barattootni Oromoo gamtaan gaafatan isintu qindeessa jechuun mana hidhaatti ukkaamsamanii jiran.Barattootni Oromoo
1. Barataa Iyob Mokonnin Barataa kutaa 11ffaa ‘’B’’
2. Barataa Wandimmuu Diriirsaa Barataa kutaa 12ffaa
3. Barataa Baacaa Faajjii Barataa kutaa 12ffaa ‘’A’’
4. Barataa Beekumaa Ajjamaa Barataa kutaa 10ffaa ‘’C’’ dhalootaan Midaaqeny
5. Barataa Shallamee Giddeelloo Barataa kutaa 12ffaa’’A’’
6. Barataa Eeebbisaa Fiixumaa Barataa kutaa 9ffaa’’D’’
Kan tahan mana hidhaa mootummaa Wayyaanee keessatti sababa Oromummaa duwwaan kanneen ukkaamsaman yoommuu tahu barattootni Oromoo gamtaan gaaffiiwwan mirgaa
1. Manneen barnootaa siyaasa irraa bilisa waan taheef ijaarsi miseensota OPDO haa dhaabbatu
2. Ilmaan oromoo mana hidhaa keessatti ukkaamsaman haa lakkifaman
3. Qulqullinni barnootaa ilmaan habashaaf xiyyeeffannoon godhamu nuufis haa tahu
4. Doorsisni barattoota Oromoo irraa haa dhaabbatu
Kanneen jedhan yoommuu tahan mootummaan Wayyaanee jala deemtota bobbaasuun ilmaan Oromoo jiraattota dabalatee doorsisaa jira.Jala deemtotni mootummaa wayyaanee magaala Geedoo Inspector Guuttanii fi Hangaasuu Kumalaa jedhaman barattoota mana hidhaatti ukkaamsaa kan jiran yoommuu tahan gocha farrummaa irraa hin dhaabbatan taanaan tarkaanfiin gatii isaanii madaalu akka isaan eeggatu qeerroon magaala Geedoo gabaasee jira.Ilmaan Oromoo kunneen qabsoo bilisummaa Oromoo dura dhaabbachuu irra QBOtti makamuun qooda Oromummaa akka bahan waamicha dabarsatanii jiran.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Monday, November 18, 2013
AMMA CUFATANITTI , NI DONGARATU
Y.G(2005) | Sadaasa 18, 2013
Mallasaan osoo du’ee hin badiin, Qabsoo Oromoo dhabamsiisuuf irriiba hin qabu ture. Irriiba dhabuun isaa tarii, Biyya kana waggaa 50f bituuf karoora baafatan san milkeessuf ta’a. irriiba dhabuun sun hammeenya ittiin bubbulan ummachuuf ta’uun hin shakkisisu. Hammeenya kan yaadaniif yk irriiba kan itti dhabaniif, waan tolaaf miti. Mirga Ummatootaa Ukkaamsuu isaanii akka gaaritti waan hubataniif, humnaan jiraachuun ala filmaata biro waan hin qabneef akkataa itti ummatootaa fi qabsoo isaanii laamsheessanii Umurii itti argatan falachuuf irriiba dhaban.haala kanaan toftaan nuun nu laaffisanii yk nu dhabamsiisanii, addatti sochii Qabsoo keenyaa laamshessanii umurii dabalachuuf tattaafatan walitti himuun hangas maraa kan barbaachisu natti hin fakkaatu.muuxannoo ga’aa waan qabnuuf. Waan gadi jabeessinee hubachuu qabnu garuu, “waan dinni irriiba itti dhabee nu irratti hojjachaa jiru, nuutis irriiba itti dhabnee faallaa isaa hojjachuun filmaata biro akka hin qabneedha.”Kanatti dabalee, waan diinni dhoksaanis ta’uu ifatti nama irratti hojjatu bifa lamaan dura dhaabbatan. Tokko, fuullee dura dhaabbachuun, lammeessoo, ifattis ta’u dhoksaan, faallaa waan inni nama irratti hojjatuu hojjachuun.
Sirnoonni dabranis ta’ee wayyaaneen gaaffii keenya ukkaamsuuf hammeenyi gaggeessan, adda durummaan Ummata jumlaan ajjeesuu, qabsaa’oota dhabamsiisuu, Ummata keessaa kanneen gaaffii kaasan ajjeesuuu, hidhuu, Biyyaa godaansiisuu, sochii jiru irraa akka dhaabbatu taasisuu, seenaa keenyaa fi eenyummaa keenya balleessuu, aadaa , Qooqa keenya , walii gala eenyummaa fi sabboonummaa dhabmsiisuu dadhaban laamsheessuudha.kan irraa hin dubbatamin jiru garuu, miidhaa jireenya hawaasummaa keenya irra geesifamaa jiruudha. Aadaan waliin jireenyaa sirnoota dabran irraa amma tokko Ummata keenya keessatti hafee ture, bara wayyaanee kana hundee buqqifamee akka darbamuuf toftaalee itti dammaqamu hin dandeenyen irratti hojjatamaa jira. Kana yeroo biroon itti deebi’a.
Shira diinaa kana wallaaltu jedhee irra deebi’aa hin jiru. Garuu shira diinaa kana dura dhaabbachuuf,“Amma cufatanitti ni dongaratuu” san hojjachuun dirqama ta’uutu natti mul’ata. Kun ammo kan raawwachuun danda’amu dhaabuma irratti gatanii yk qaamuma tokko irratti gatanii kan dhiisan osoo hin taane, hundumtuu dhimmi kun na ilaallata jedhee murtee isaatiin ka’ee, kan yaada wal fakkaataa qabu kunis ka’ee yoo hojjate milkaa’a.
barruun kun yaada golaa fi dinqaa waan qabuuf gaggabaabsuun dansaa ta’a. Diina qawwee baadhatee namatti dhufe , harka qullaa of irraa hin deebisan. Diina si ajjeesuuf sitti qiyyaafatee , quba isaa qaataa harkisuu eegalee deebiima wal fakkaataatu qoricha. Kun adeemsa mataa isaa qaba.
Gama biroon waan keessa jirru waliin yennaa herreegnu, shiroota diinaa babal’achaa jiran daddaffiin yoo dura hin dhaabbatiin hegaree keenyaaf waan hin tolle hedduutu jira. Waan dhaloota kaleessaa fi har’aa miidhaa jiru, garuu dhaloota itti aanutti akka hin dabarreef irratti hojjannu danuutu jira. Addatti miidhaan gama aadaa fi qooqa keenyaa , addatti Jireenya hawaasummaa Oromoo irra ga’aa jiru, kan yeroo itti kennanii miti.
Irra jireessi namaa , kan gurra qeessee dhaggeeffachaa jiru qabsoon kun eessa ga’ee fi adeemsa isaa ilaalee keessatti hirmaachuuf yaaluudha. Kan biro ammo,miseensa dhaabaa yoo hin ta’iin , falmaa gaggeessuun akka hin danda’amnetti kan ilaalu heddu. Shira diinaa har’a akka ija xaafii heddummaachaa jiruu fi ilaalchi akkasii akkamiin akka wal simu naaf hin galu.fakkeenyaaf Namni ogummaa Qooqaa ykn Afaanii qabu tokko Qooqa Oromoo guddisuuf miseensa dhaabaa ta’uun dirqama natti hin fakkaatu. Namni sirna GADAA qoratee “Faranjii” irraa Piroofesarummaa yk Doktarummaa fudhate tokko , sirni Gadaa kun haala jiru waliin Ummata keessa akkamiin gadi akka haadhbbatu qoratee hojii irra oolchuuf hayyama dhaabaa kan eegu qabu natti hin fakkaatu. Dhaabnis kana dhorkaa gonkumaa dhaga’ee hin beeku. garuu hundumtu adeemsuma siyaasaa keessa seenee wal dhiphisuu argaa jirra. Kun diinaaf mijachuudha.
Utbaan Mana keenyaa bara 1991 gadi dhaabbateera. Boriif illee raga ga’aa of harkaa qabna jechuudha. Kan tokko utubaa dhaabe, inni duubaa dhufu dagalee itti rukuta. Inni itti aanu citaa irra buusee mana taasifata. Addunyaa saamichaa keessa adeemsi kun dansaadha.Gama kanaan mee itti haa mari’annu. Dubbii golaa fi dinqaa……Diinni aadaa ,qooqa , jireenya hawaasummaa fi seenaa keenya dhabamsiisuuf ka’u waggaa 100f dhageenye. Ogeessitoonni kana adeemsa siyaasa keenya irraa qofaa eeggachuu hin qaban. Eenyuyyu maqaa itti haa tolfatu, har’aaf garuu waan irratti hojjachuu qabnu hedduu jiraachutu natti mul’ata. Waan Biyya alaatti hojjataman hedduu ni dhageenya. Kun akkamiin biyyatti ce’ee qaawwaa jirtuun ummata keessa gadi dhaabuun danda’ama jedhanii yaadu barbaachisa.
Diinni yoo sabboonummaa keenya dhabamsiisuuf nutti duule, galii keenya isa lubbu nu gaafatu bira hanga geenyutti, sabboonummaan ummata keenya keessatti akka jabaatuf karaa hundaa hojjachuun barbaachisaadha. qooqa Oromoo duubatti deebisuuf wayyaaneen waan hojjachaa jirtu guyyu argaa fi dhaga’aa jirra. Kanaaf qorichi isaa balaaleffachuu qofaa miti. Ogeessitoonni gama kanaan jiran, Dirree siyaasaa irratti wal qabuu irraa asi deebi’anii, qooqa Oromoo kana Ummata keessa jiraachisuuf irratti hojjachuudha. Maaliif ? yoo waan kun duubatti deebi’e dhaloota tokko dhabna. Kun ammo kasaaraa guddaadha.
Biyyoota alaatti addunyaa kana irra QOOQA OROMOO jedhamu akka jiru hubachiisuudha. Gama kanaan namoonni kabajamoon waggaa 19 ffaa’aa dura dhaga’aa turre har’a eessa akka jiran hin beeknu. Maal akka eeganis namaaf hin galu. Wayyaaneen waan Biyyaa nama baaftuuf, namni Biyya alaatti godaanu , waanuma BIyya alaa kana keessa bada jettee waan amntuufi. Dhugumayyuu dhaqanii keessa badu taanaan tilmaami isaanii sirridha. Dhalli Oromoo Biyya keessatti akka leencaa bookkisan, ummataaf humna turan, ala ba’anii awwaachuu iyyuu dadhabanii jiru. deebii kanaaf namni waa hedduu tarrisa. Ani garuu amma cufatanitti dongorachuun ni danda’aman jedha.
Sabboonummaa Ummata keenya keessa tursuuf Artiin bakka ol aanaa qaba.ogeessitoonni Oromoon qabdu irra jireessi wayyaaneen dhiibame ba’eera. Wayyaaneen waan dhiibduuf beekamaadha. Warri dhiibamee ba’e akkuma wayyaaneen yaadde ta’an. Walitti dhufanii hojjatanii isa Biyya keessaa karaa hedduu gargaaru ykn utubuu irratti hojjachuun kan jiru natti hin fakkaatu. Ammi sochii taasisa ni jiru. galatallee kan qaban jiru. garuu amma baayyannu hin geenyu. Shira diinaatu dacha keenya ta’e.Haala akkasiin yoo ilaalle waa hedduutu nuu hafa. Mee yaadaa,,,,,,,,,
Wal-jajjabeessuun, wal-gargaaruun, daboo waliif ba’uun, wal kabajuun, wal dhaggeeffachuun, safuu kabajuun, yaada waliif hiruun, Ilaa fi ilaameen,waliif abboomamuun, Qooqa ofii babal’isuun, aadaa ofii Biyya keessaa fi alatti babal’isuuf waan barbaachisu gochuun, sabboonummaa Oromomummaa irratti hojjatanii deebisuuf, Miseensa Oromoo ta’uu qofaatu ga’a natti fakkaata. Hojiilee akkasii miseensa qofaatu dirqama itti qaba yoo jenne hin jirru jechuudha.kun irra jireessa hawaasa Oromoo Biyya alaa irratti mul’ata. Maaliif ?????????? “AMMA CUFATANITTI ,NI DONGORATUUN” itti fufa…..
Galatoomaa !!!!!!!!!
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Mana barnootaa kutaa duraa, Harrojjii Hagamsaatti jalqabee, Aqaaqii Advetist Missionitti, bara 1964 tti raawwate. Barnoota isaa kutaa ol’aanaas, Aqaaqiidhaa fi Kuyyeeraa Advetist Seveth day Mission High School ti raawatee, bara 1968 eebifame. Mana barnoota kutaa ol’aanaa erga raawwatee booda, obbo Taayyeen ministeera community development keessaat social worker ta’e hojjetaa ture. Akkasumaas Hospitaala Zawudituu, John Hanson fi Coesfeld pharmaceautical company keessa hojjeteera. Hojiidhuma issa kana waliin mana barnoota galgalaa Haile Selasse University seenudhaan bara 1970 diploma social work tiin ebifame.
Obbo Taayyeen yeroodhuma mana barnoota ol’aanaa ture sana cunqursaa mootummaan abisiniyaa Ummata Oromorraan ga’aa jirurratti dammaquudhaan bara 1968 dhaba Maccaa fi Tuulamaa keessatti miseensa ta’e. Yeroodhuma sanas sochii barattoota Haile Selassee university baalallee (leaflets) mormii sirna abba lafaa fi imperial monarchy maxxansuu fi facaasuu irratti gargaaraa ture. Kunis kufaatii Haile Selasetii fi dhidhima sirnasaatiif kan qooda buusan keessaa tokko. Qabsoonsaa kunis akka inni basaastota (security) habashaatiin qabamee akka hidhamu isa godheera.
Bara 1971 akkuma mana hidhaatii baheen biyyaa baqatee guyyaa saddet milaan deemee Sudaaniin erga ga’ee booda hanga bara 1972 akka baqataatti achi jiraate. Yeroodhuma kana keessa university Khartoumiin seenee ture. Bara 1972 Pan African Movement university Khartoumitti miseensa ta’e. Akkuma kanaan duraa qabsaawaa ta’uun isaa mootummaa Sudaani itti kaase. Haalli kun waan hammachaa adeemeef Sudaaniin dhiisee kooluu gafachuuf gara Bulgaria deeme.
Dirree Xiyyaraa magaalaa Sofia hugguu inni ga’u securitiin meeshaa isaa barruqaba (document) hunda waliin irra fudhatanii, mootummaan Bulgaria fira mootummaa Ethiopia kan ta’ee kooluu galchuu didee karaa Kairo dirqiin (deport) Sudanitti deebiseen. Sudaaniniis gara Kairoti deebise, mootumaan Egypt ammoo halkanuuma sana gara Syriatti darbateen. Mootummaan Syrias gara Sweden (Stockolmitti) dabarseen achiis gara Berlin Bahatti ergame. Borumtasa halkaniin Barlin lixxaa buusan. Namni gara Diakonie Morgenlandische Missioniitti geesseenii achiitti baka bultiif waan nyaataa argachuudhaf mana qulquleesaa ture. Yeruma kana keessa kooluu gaafatee bara 1973 akka baqataatti fudhatame.
Afaan Germanii erga baratee booda bara 1973-1974 Krone and Albrecht KG keessa hojjete. Bara 1975 American university of Maryland Berlin keessatti criminology barate. Baruma sanaa keessa aadde Atster Gammadaa wajjin wal fuudhan. Abbaa manaaf haadha manaa hedduu wal jaalatan irra darbee qabsoo Oromoo kan bilisummaa keessatti garee jabaa ta’an. Wali wajjiniis intala durbaa Waajetii dhaafii ilma isaanii Abbichuu godhatan. Obbo Taayyeen baqataa ta’ee Berliniin guyyaa seenee jalqabee utuu of hin qusatin walqixxummaa, haqa dhala namaa fi mirga sabasaatiif (Oromoof) hojjetaa ture. Waan kanas bakkaan gahudhaaf kutanoodhan jireenya isaa kenne.
Obbo Taayyeen karaa namoota beekuu fi firoota isaa warra mediyaa, ijaarsolii (Partiilee)) politika keessa jiranii fi political activistii biyya German keessumaayyuu warra Magaalaa Berlin jiraniin waa’ee qabsoo bilisummaa Oromoo akka addunyaan beektu warra taasisan keessaa tokko ture. Waldootii amantii fi garee politikaa wajjin hojjechuudhaan haalli baqataa Oromoo akka hubannoo argatu tasiise.
Bara 1974-1976 Obbo Taayyeen hammina mootummaa abbaa irree dergii Ethiopia saaxil baasuudhaaf sochii barattoota Ethiopia waliin hojjechaa ture. Bara 1977 keessa warra Tokkummaa Barattoota Oromoo Awurooppaa (TBOA) dhaaban keessaa obbo Taayyeen tokko ture. Akka miseensa TBOAttis adda bilissummaa Oromoo kan mootuumma dargii lolaa ture, deggeeraa fi waliin hojjechaa turan. Kana malees ammoo yeroo jalqabaatiif warra pan African movement dhaaban keessa ture. Bara 1978 obbo Taayyeen namoota akka aadde Briggitte, Axel Klapoth, Dr. Thomas Zittelmann fi frotasaa Germaniif Oromoo ta’an waliin “Oromo Human rights organization” dhaban. Bara 1979 waldaan gargaarsa Oromoo (ORA) Khartoum/Sudaan keessatti yeroo dhaabate deggeeraas waliin hojjechaas ture.
Baruma kana keessaas hiriira adda addaa qindeesuudhan namoonii Oromoo mana hidhaa keessa turan warra akka Qees Guddinaa Tumsaa, aadde Tsehaayi Tolasaa fi Naimat Iisaa akka hiikaman gaafacha turan. Maraa hedduu guyyaa ayyana waldaa kristaanaa Germanii irratti namoota argamanirraa malateessa kumaan lakkaawamu funaananii waajjira Mangistuu fi Embasy adda addaatti erguudhaan namoonni hidhaa jiran akka hiikamaniif gaafachaa turan.
Obbo Taayyeen namoota haccuuccaa mootuummaa Ethiopia fi biyyoota kara baha Awurooppaa jala baqatan gargaaraa ture. Hojiisaa kana irraan kan ka’e mootummaa Ethiopia irratti, sodaa guddaa waan uumeef, bitootessa 21 bara 1982 obbo Taayyee fi Rev. Dr. Gunnar Hasselblatt, nama mirga saba Oromoof keessumaayyuu baqattootaaf falmaa, warra haqa dhala namaa irra ejjetan dura dhaabacha ture, ajjeesuuf motuummaan sun bliqistoota (assassination commando) magaalaa Berliniitti itti erge.
Bilqisitooti kun kara Berlin bahaa seenanii baka awutobusiin dhaabatu, mana obbo Taayyeefaa bira shugguxii sagalee hin qabne hidhatanii eegan. Battala sanatti obbo Taayyee, warra manaa isaa fi ijoollee isaa lamaan ta’anii hugguu dhufan, bilqisituun isatti dhukaasuuf ajajamee ofiis abba ijoolee waan ta’eef, ijoollee obbo Taayyee argee yaada jijjirrate. Borumtaasaas embassiin Ethiopia gara Berliner Missionswerk lafa waajjiri obbo Taayyee jirutti boombii erguudhaan ajjeesisuu murteese. Bilqisitoot lamaan bombiisaanii hotela Damus jedhamu keessati qophefatanii adeemuuf uggaa jedhan bombiin harka lafa dhoftee dhuka’uudhaan isa tokko ajjeeste. Inni lammaffaan guddoo madaa’ee ijji jaamee, naafatee lubbun kan hafee bara 1992 televisionii Ethiopia irratti ergama(mission) isaanii sana guutumaatti himee ture.
Kunis kan agarsiisuu Berlner Missionswerk fi Barreessaan isa kan gaafaa Afrika Dr. Hasselblatt, mootummaa dargiitiin hammam akka sodaatamaa fi jibbamaa tureedha. Bara 1984 obbo Taayyeen geggessitoota TBOA warra akka Makuriyaa Bulchaa, Aster Gammadaa, Tasfaayee Alamuu, Fissahaa Gannatii fi Kuulanii Guddinaa waliin ayyaana waggaa kurnaaffa TBOA Qopheesan. Baruma sana warra Somalia, Sudan fi Ethiopia keessatti beelaan gaaga’amaniif horii buusii (DM 34.000) walti qabanii ORAf ergan.
Akkasumas obbo Taayyeen tajaajila(service) Baqattootaaf hedduu barbaachisaa ta’an kennuudhaaf Nomoota akka Dr. Gunnar Hasselblatt, Mr. Peter Niggli, Mr. Manfred Voegele, Mr. Fredrich Grün, Frau Fraucke Hoyer, Mr. Tom fi Ms. Ritta Venste, Rev. Gerd Decke, Dr. Rheinhard Kees fi Ms. John (itti gaafatamtuu waayee nama alagaa waliin hojjechaa ture. Warra African council Berlin keessatti ijaaran keessa tokko ta’uudhan obbo Taayyeen namoota alaa (migrants) magaalaa Berlin jiran giddutti waldhagetti uumuudhaaf koree migrants (Migrationsrat), koree baqattootaa (Flüchtlingsrat) waliin hojjecha ture. Ijaarsaa barattootaa Technische Universität, Freie Universität fi akka miseensaattis wara Social democratic party(SPD) waliin hojjecha ture. Warra isa gargaaranii fi jajjabesanii hojiisaa kan akka inni fiixaan baasuu taasisan yeeroo hundumaa galata galchaaf ture.
Bara 1984/1985 TBOAn dhaba Caayaa ABO waan ta’eef obbo Taayyeen Oromoota hundumaa waliin hariiroo cimaadhaan hojjetee qabsoo saba Oromoo akka jabaatu tatafachaa ture. Akka miseensa Adda Bilisumma Oromoottis sagalee bilisumma Oromoo (SBO) hojii isa erga jalqabe kaasee achi keessaa hojjechaa ture. Gargaarsa mootummaa Magaalaa Berlin (Senate) fi Berliner Missionswerkiitiin Oromoo Horn of Afrika center Berlin keesaat dhaabe. Waltajjiin kunis wagga 20 oliif bakka itti baqattootni da’oo fi gorsa argatan ta’e. Bara 1989 mana bunaa Olyaanaa Oromo Cafe jedhamu Ali Ahmed (Ali Olyaanaa) irra fudhee baka namoonii biyyaa adda addaa itti wal argan gegeessaa tureera.
Bara 1990 yeroo jibbi nama alaa irratti bayyachaa adeeme, obbo Taayyeen racismii fi miidhaan mormuudhaaf murteefate. Bara 1995 kaasee, Ijoollee xixiqqoo mana barnootaa jiran, irra deemee sababa namootni biyyaa baqatanii as galaniif, jibbaa fi miidhaa isaan irra gahu barsiisaa turee. Bara 1998 jalqabee, mana barnoota police keessati kana irrati hojjetaa ture. Hojii guddaa inni hojjetaa ture keesaa tokko, jibba gosumaa warra adeemsisan dura dhaabachuu turee. Garee kubbaa milaa fi warra taxi oofan waliin hojechuudhaan, isaanif namoota alaa gidduti wal’dhageetiin akka argamu carraaqaa ture. Bara 2004/5 miseensa koree gegesituu Migration Kommittee fi miseensa koree Afrika ture. Obbo Taayyee Tafarraa, nama nandadhabe osoo hinjedhin, halkanii fi guyyaa hojjetuudha. Waan fuulleeffatetti humna isaa qusatee hinbeeku. Dhuma Guraandhal 2008 dhukkubsatee dadhabbiin itti dhagahamuutti kahe. Bitootessa (March) 10, hospitaala seenee yaalii guddaa warri haakimaa godhaniif. Dhukkubnisaa waan itti cimeef obbo Taayyee Tafarraa Ebla 04, 2008 addunyaa kanarraa du’aan boqote. Sirna awwaalcha obbo Taayyee Tafarraa biyya Jarmanii magaalaa Barlinitti Ebla 12, 2008, bakka maatiin isaa firoottansaa, hiriyonni fi ummatni dhibba heddutti laakkaawaman argamanitti raawwate.
Obbo Taayyee Tafarraa jireenya qabsaawaa waggaa 40 irra diriiruun jiratee, namoota kumaatamaan lakkaawamaniif jijjiirama hedduu fideera. Namoota isa waliin hojjetaniifis humna ta’uudhaan dhaloota dhufuufis fakeenya gaarii dhiisee darbe. Akkuma jedhamu qabsaawaan ni darba qabsoon itti fufa.


text:
WASHINGTON, DC —
Godiaa Wallaggaa Lixaa, aanaa Ganjii, magaalaa Ganjii keessatti reebichi kaleessaa kaasee humnoota mootummaatiin irratti geggeessamaa jiru suukanneessaa isaa ta’uu kan imimmaaniin hudhamaa dubbate, jiraattota magaalattii keessaa tokko “kaleessa barattoonni kutaa kudha-tokkoffaa fi kudha-lammaffaa, ka mana-barnootaa qophaa’inaa, kanneen kutaa sagalii fi kudhaniis hiriira mormii ba’anii jennaan, bulchaan aanichaa waraana itti ajajee waraanni konkolaataa lamatti dhufee barattoota irratti dhukaasa bane” jedhan.
Bulchaan magaalaa Ganjii, Obbbo Taammenee Abdiisaa immoo, “poolisoonni tarkaanfii fudhachuun isaanii, barattoonni waan jeeqanii mana-barnootaattis dhagaa darbataniif jecha. Barattoonni WBO faarsaa turan, ABO faarsaa turan. Kun immoo, akka heera mootummaatti dhaaba shororkeessummaatti farrajame.” Jedhan.
Godinaa Horroo Guduruu Wallaggaa, aanaa Amuruu keessattis kaleessa humnoonni mootummaa barattoota mormii kaasan reebanii cabbabsuudhaan, kanneen reebichaan madaawanis gara mana wal’aansa fayyaa geessuu irraa gara mana hidhaatti geessan, jedhan jiraattonni Amuruu.
Wallgga Bahaa, magaalaa Naqamtee keessattis, har’a humnoonni poolisii federaalaa fi loltoonni mootummaa, barattoota Mana-barnootaa Sadarkaa Lammaffaa Qophaa’inaa reebanii, barattoota danuu madeessuu isaanii, jiraataan magaalaa sanaa nuuf ibsee jira.
Magaalaa Gimbii keessatti, hiriira mormii barattoonni sadarkaa lammaffaa kaasan humnoonni mootummaa facaasuu yaalan iyyuu, karaa adda addaa cabsatanii ba’uudhaan ka mormii isaanii dhageessisaa turan ta’uu, jiraattonni nuuf ibsanii jiran.