text:
Itiyoophiyaan aangawoonni dhaabbata Tokkummaa Mootummootaa toorba sa’atii 72 keessatti biyyattii keessaa akka bahan murteessuu ishee Ministarri Dhimma Alaa Itiyoophiyaa beeksisee jira
Dubbi-himaan Ministirichaa ibsa har’a baasaniin, Itiyoophiyaatti itti-gaafatamtoota waajiraa dhaabbata gargaarsa daa’immanii yokaan UNICEF fi kan dhimnma gargaarsa namoomaa jaarmayichaa, akkasumas itti-gaafatamaan garee waajjjira qindeessa dhimma mirga namoomaa jaarmayichaa dabalee namoota toorba irratti, “dhimma Itiyoophiyaa keessa harka galfatan” jechuun, mootummaan murtii “Persona Non Gratta” yokaan “namnoota fudhatama hin qabne” jedhu irratti baasuu isaa beeksise.
Dimma Kana ilaalchisee barreessaan mootummoota gamtoomanii Antoniyoo Gutereez galgalaa kan ibsa kennanii, murtoon mootummaa Itiyoophiyaa akka isaan naasise ibsaniiru.
Sochiin mootumoota gamtoomanii imaammata namoomumaa, loogii malee ojjachuu fi bilisummaa irratti kan hundaa’edha jedhanii, hojjatoonii dhaabaa isaanii Itiyoophiyaa keessatti hojii gargaarsa lubbuu baraaruu hojjachaa jiraachuu isaaniitiif amantaa guutuu akka qaban ibsaniiru.
Uummata Itiyoophiyaa gargaarsii namoomaa barbaachisu gargaaruudhaaf dhaabanni mootumoota gamtomanii murannoo qaba kan jedhan Antooniyoo Gutereez, namoottan mootummaan Itiyoophiyaa hari’e akka hojii isaanii itti fufan ni taasisama abdii jedhuun mootummaa Itiyoophiyaa wajjin dubbachaa akka jiran ibsaniiru.


c: text/html

text:
Ministriin dhimma alaa Yunaayitid Isteetis Antonii Biliinken daawwannaa isaanii biyyaootii Afriikaatti geggeessan keessaa bakka lammataatti Naayijeeriyaa keessatti, imaammata bulchiinsi Baayiden Afriikaa irratti qabu ilaalchisuun haasaa ijoo dhageessisuuf jiru.
Antonii Bilinken gita isaanii ministrii dimma alaa Naayijeeriyaa Jeferii Oniyeemaa akkasumas prezidaant Muhaammadu Buhaarii fi itti aanaa prezidaant Yemee Osinabajoo waliin Abuja keessatti wal arganii mari’atuuf jiru.
Mata duree irratti mari’atan keessaa, eegumsa fayyaa addinyaa irratti wal ta’iinsa jiru cimsuu, humni ibsa mara akka dhaqqabu irratti hojjechuu, guddina dinagdee fi dimokraasii babal’isuu kan jedhantu keessatti argama.
Dimokraasiin ennaa isaan roobii kaleessaa Keeniyaa daawwatanitti mata duree ijoo kan Bilinken kan ture ennaa ta’u, garee qabsaa’ota mirga namaaf Naayiroobii keessatti ibsa kenaniin dimokraasiin addunnyaa keessaa gad adeema deeme jedhan.
Dimokraasii gaarii biyyoonni qabn ilee, odeeffannoo dogoggoraa fi malaammaltummaa, jeeqama siyaasa fi uummata saglee kennu doorsisuutti saaxilamuu isaanii akeekkachiisaniiru.
Bilinken baatii Sadaasa darbe filannoo prezidaantummaa geggeesseen, injifannoo Joo Bayiden fudhatama dhabsiisuuf jecha seera tumtoota dirqisiisuu dhaaf, deggertoota prezidaantii duraanii Doonaald Trump Amajjii 6 biilsa mana maree irratti haleellaa raawwatan tuquu dhaan Yunaayitid Isteetis illee rakkoo akkasittii walaba miti jedhan. dimokraasiin keenya hagam laaffataa ta’uu akka danda’u illee arginee jirra jedhan.
Bilinken Naayiroobii dhaa ka’uu isaanii dura, Yunaayitid Isteetis Naayijeeriyaa toora biyyoota mirga walabummaa amantii dhiitan keessaa kan haqxu ta’uu beeksisaaniiru.
Kan Senegaaliin daawwachuun dhumatu imalli Afriikaa kan Bilinken, Yunaayitid Isteetis ka Chaayinaa waliin hanga tokko dorgomtu ardittii keessatti qooda isheen qabdu ijoo guddisuu isa jedhu of keessaa qaba. COVID-19 fi dhukkuboota daddarban ka birooof maallaqi kennitu guddaa ta’us, Yunaayitid Isteetis dhiibbaa isheen naannoo sana keessatti qabdu hagas itti hin mikoofne.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Amajjii 27/2014 (TOI) – Lammiilen Ityoophiyaa sanada seeraa malee biyya Libaanos turan 80 gara biyyaa deebi’uu ibsame.
Waajjirri Qonsilaa FDRI Libaanositti waajjira Immigireeshinii waliin mari’achuun lammiilee Itoophiyaa sababa garaagaraan sanada seeraa malee Libaanos jiraachaa turan gara biyyaatti akka deebi’an taasisuu eerameera.
Lammiileen gara biyyaatti deebi’an kunneen bara baajataa 2014tti marsaa jalqabaan warren galmaa’anii turan keessaa ta’uu ragaan Waajjira Qonsilaarraa argame ni mul’isa.


text:
Rabbitti Amane-kutaa 4
3. Ragaa tartiiba fi Sirna Qabsiisuu
“Jedhi, ‘Faaruun hundi kan Rabbiiti. Gabroottan Isaa kanneen Inni filate irratti nageenyi haa jiraatu. Sila Rabbiidha moo wantoota isaan Isatti qindeessantu (shaarrakantu) caalaa?’” Suuratu an-Naml 27:59
Jireenya tana keessatti Rabbiin alatti wanti namoonni gabbaraman wanta amaloota (sifaata) gooftummaa hin qabneedha. Amaloonni Gooftaa guutuu fi hanqinna hundarraa bilisa kan ta’e ta’uu qaba. Hundemaa, makhluuqni (wanti uumame) hanqinna baay’ee waan qabuuf Gooftaa gabbaramu ta’uu hin danda’u. Gooftaan gabbaramuu Gooftaa waan hundaa irratti danda’aa, wanta badaa namarraa deebisuu fi waan gaarii namaaf fiduu danda’uudha. Wanti uumame kana hunda gochuu danda’aa? Kanaafu, makhluuqini hanqinna baay’ee waan qabuuf gooftaa gabbaramuu ta’uu hin danda’u. Dubbiin erga akkana ta’e Gooftaan gabbaramu, kadhatamuu, sodaatamuu fi garmalee jaallatamu qabu Rabbiin qofa.
Kutaa darbe keessatti ragaalee gara Tokkichummaa Rabbii fi amaloonni Isaa guutuu ta’uu agarsiisan ilaalle turre. Ammas itti fufuun ni ilaalla. Samii, dachii fi wantoota isaan lamaan keessa jiran yommuu ilaallu tartiibaa fi sirna kan qabataniidha. Pilaanetonni, aduu fi samiin sirnaa fi tartiiba isaanii hordofu. Wal-faallessuun, wal diiggaa fi walitti bu’iinsi hin jiru. Kuni hundi Khaaliqni Tokkichi akka uumee fi tartiiba qabsiisee agarsiisa. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Halkaniis isaaniif mallattoodha. Isarraa guyyaa baafna. Yeroma san isaan dukkana keessa ta’u. Aduunis hanga daangaa murtaa’etti deemti. Suni Murtii Rabbii Injifataa Beekaa ta’eeti. Baatiis hanga inni akka damee temira gogeetti deebi’utti buufata isaaf goonee jirra. Aduun baatii dhaqqabuun ishiif hin ta’u. Halkanis guyyaa hin dursu. Hunduu sarara keessa deemu.” Suuratu Yaasiin 36:37-40
Aayatoota kanniin keessa mallatoolee jahatu namootaaf jira. Mallatooleen kunniin Tokkichummaa, Dandeetti, Beekumsaa fi Ogummaa Rabbii agarsiisu. Mallattoon 1ffaan- Halkani. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ifa guyyaa yommuu baasu halkan ni dhufa. Yeroma ifni guyyaa deemu namoonni dukkana halkanii keessa seenu. Mallattoon 2ffaan-Aduun daangaa ykn yeroo murtaa’ef deemudha. Jechi Musxaqarr jedhu bakkaa fi yeroo kan of keessatti qabatuudha. Aduun adeemsa ishii keessatti daangaa hin dabartu. Hanga ishiif murtaa’e ni deemti. Ammas hanga yeroo murtaa’e ni deemti. Yeroo san irra hin dabartu. Yeroon kunis Guyyaa Qiyaamaati. Qiyaamaan yommuu dhootu, adeemsi aduu ni dhaabbata, ifni ishii ni bada, ni mammaramti[1]. Kanaafu, aduun tuni daangaa ishii akka hin dabarree kan too’atu fi hanga yeroo murtaa’etti akka deemtu kan taasisuu Rabbii Injifataa, Beekaa ta’eedha.
Mallattoon 3ffaan Baatii buufata ykn marsaa isaa murteessudha. Baatin ykn jiiyni samii keessatti buufata qaba. Guyyaa jalqabaa gara dhiyaatin yommuu bahu qal’aa ta’ee baha. Ergasii suutuma suuta hammi isaa, ifni fi bakka inni samii keessatti qabu dabalaa adeema. Guyyaa kudha afraffaatti guutuu ta’uun mul’ata. Ergasii hammi isaa hir’atuun akka damee teemiraa gogee ta’a. Mukni teemiraa damee firii teemiraa itti baadhatu ni qaba. Dameen kuni yommuu gogu qal’aa fi kan jallate ta’uun daalachaa’a. Haaluma kanaan, jiiynis guyyaa dhumaa irratti qal’achuu fi kan dabe ta’uun ifni fi hammi isaa hir’ata. Eenyutu akkanatti marsaa ykn buufataa ji’aa murteesse? Jiiyni akkanatti samii keessa yommuu deemu, hamma itti guddatuu fi hir’atuu ofiin murteessu danda’aa? Kanaafu, kuni murtii Rabbii Injifataa, Beekaa ta’eeti.
Mallattoon afraffaan Aduun baatii hin dhaqqabdu. Kana jechuun aduun halkan bahuu hin dandeessu. Akkasumas, isaan lamaanu orbiiti (sarara) isaanii irra waan deemaniif walitti hin bu’an. Kanaafu, kana hunda kan akkanatti tartiibaa fi sirna qabsiise Rabbii waan hundaa irratti Danda’aa fi Beekaa ta’eedha. Mallattoon shanaffaan halkan guyyaa hin dursu. Kana jechuun yeroon guyyaa osoo hin xumuramiin halkan hin dhufu. Yeroo isaa eeggate dhufa. Mallattoon jahaffaan aduu fi jiiyni, halkanii fi guyyaan sarara isaanii qabatanii deemudha. Sarara ykn orbiiti isaanii irra deddebi’anii deemu. Hanga Qiyaamaatti sarara isaanii irraa dabuun hin jiru. Wantoonni hawaa (space) kuniin sirnaa fi tartiiba qabachuun Ogummaa, Beekumsaa, Dandeetti fi Tokkichummaa Khaaliqa agarsiisu. Tartiibni fi sararri isaan irra deeman kan nama ajaa’ibsiisuudha.
Wantoonni kunniin ofumaan sirnaa fi tartiiba ofii qabachuu danda’u? Gonkumaa qabachuu hin danda’an. Kanaafu, sirnaa fi tartiibni isaanii kuni gara Rabbii Guddaa, Beekaa fi ogeessa ta’etti akeeku.
Jechoota ijoo: Dizaayin (design) jechuun boca, hamma fi bifa wanta tokko karoorsu fi baasudha. Dizaaynara-nama dizaayini hojjatu.
Hayyoonni waa’ee yuniversi qoratan sirnaa fi tartiiba kana yommuu sirritti xinxallan, “Kuni hojii Ogeessaa fi Beekaa malee wanta biraa ta’uu hin danda’u” jechuun Rabbitti amanuu isaanii labsu. Mee isaan keessaa muraasa haa ilaallu. Mimorii elektroniksi dizaayini kan godhu Injinar Kilodam Hasaway jedhamu mata duree “Argannoo Guddaa” jedhu jalatti akkana jechuun barreessa:
Sababoota yaadaa gara Rabbitti amanuutti na waaman keessaa haqa eenyullee kaadu hin dandeenye ibsuun jalqaba. Innis, dizaayinin dizaayinaratti hajama. Hojiin injinarii ani hojjadhu sababoota Rabbitti akka amanan na taasisaniidha. Waggoota baay’eef meeshaalee elekrooniksii fi elektrikii dizaayini gochuu waliin erga ko’oome booda dinqisiifannaan ani dizaayini hundaaf qabu dabalu jalqabe. Kana irratti hundaa’e, dizaayiniin addunyaa nu marsee jiru kuni Khaaliqa Guddaan kan hojjatame malee wanta biraa ta’uu hin danda’u. Dhugumatti, karaan kuni karaa duraanii Rabbiin jiraachu itti agarsiisaniidha. Garuu saayinsiin yeroo ammaa duraan caalaa [karaa kana] caalatti ifaa fi ragaa cimaa taasisee jira.
Injinarri akkamitti sirna tokko guddisuu akka qabuu fi dizaayini tokko raawwachuuf humna, wantootaa fi seera uumamaa walitti fiduuf yommuu tattaafatu rakkoo isa qunnamuu akkamitti füruu akka qabu ni barata. Dizaayini haarawa kaa’uuf yommuu carraaqu sababa rakkoo fi ulfaatinna isa qunnamuuf wanta haarawa jalqabuuf ni tilmaama. Waggoota baay’eef mimori elektroniksi wantoota lama wal madaalchisuu danda’u hojjachuuf carraaqaa ture. Ujumoo, meeshaalee elektroniksii fi mekaaniksi dhibbaatamatti lakkaawaman fayyadamuun galma keenya geenye jirra.
Meeshaa kana argachuuf wagga tokkoof ykn lamaaf erga waliin ko’oome fi dizaayini gochuuf rakkoo fi ulfatinna baay’ee na qunnaman erga furee booda, meeshaan kuni osoo sammuu fi dizaayini hin fayyadamiin karaa biraatin hojjachuu akka hin dandeenye sammuun kiyya ni yaade.
Addunyaan nu marsee jiru kuni walitti qabama dizaayini, argannoo fi tartiiba qabsiisuu malee wanta biraati miti. Gariin isaanii garii irraa haa xiqqaatani malee hundi isaanitu wal keessa kan seenanii fi wal qabataniidha. Mimoori elektroniksi ani hojjadhe caalaa wanti addunyaa keessa jiran kunniin ijaarsi atamii isaanii hunduu kan wal qabateedha.
Meeshaan kuni nama dizaayini isa godhu kan barbaadu yoo ta’e, qaamni kiyya wantoota fiizikaala, keemikaala fi lubbuu qabu kuni argamsiisaa isa argamsiisu hin barbaadu ree? Kanaafu, jiraachu Rabbiitiif harka kennuu malee nuti homaa gochuu hin dandeenyu. …
Saayinsin Isa bira gahuu waan dadhabeef jiraachu Isaa kaadun dhugummatti gowwummaadha. Kanarratti dabalate, umamni ofumaan tartiiba of qabsiisu akka hin dandeenye ykn too’annaa ofirratti argachuu akka hin dandeenye fiziksiin yeroo ammaa na barsiisee jira.”[2]
[1] Tafsiir ibn Kasiir 6/340-341, Mana Maxxansa Daaru Ibn al-Jawzi
[2] Baraahiin wa adillatul Iimaaniyyata-fuula 196-197, Abdurahmaan Habanka


text:
Kaliid Mohaammad Amiin ufii qofa waancaa lama guurrachuu miti, garee isaa, Dirree Dhawaallee waancaa fi doolara 1000 badhaasise. Garee Dirree bara 2009 Atlaantaatti, bara 2010 ammoo Washington,Siyaatilitti seenaa hojjatte. Dirreen duruu akkanuma moohachaa as gahatte. Marroo sadii moohannaan akkuma seeraattuu waancaan sun handhuuraa garee sunii taha, Dirreelleen tanuma goote.
Wal-dorgommii kubbaa miillaa OSFNA 15eessoo ta Adoolessa 24-31-2010 magaalaa Siyaatilitti geggeessame, ka gareeleen 15 irraa qooda fudhatan kana irratti gareen Dirree walumaa-galatti goolii 20 caalaa galfatte. Moohannaa Dirree tana hujii nama hedduuti asiin gahe. Itti-gaafatamaan garee kanaa, Obbo Kamaal Mohaammad, “… 9-0,6-1,3-1,4-0 fi ta maayyii 2-1n caaluun moohatte" jedhu. Akka Obbo Kamaal jedhanitti, Gareen Dirree ganna 2002 keessa waldorgommii Kubbaa-Miillaa OSFNAtti dabalamtee as marroo shan moohatte.
Obbo Zayiid Huseenillee warra garee Dirree leenjisee asiin gahee moohachiise keessaa tokko. Nami Oromoo akkana walitti dhufee waan ufii qopheeffachuu kanaan maan jettan jennaan; “guddinni kubbaa uummata Oromoo baraa baratti hagama guddachaa deemuutti akka jiru nama agarsiisa. Hedduu gaarii … Wallaahi!”jedhan. Obbo Ziyaad nama biyya akka akkaatti ganna hedduuf kubbaa miilaa leenjisaa bahe. "Dorgommii kubbaa miilaa addunyaa bara 2010 Speeyiniti moohata jennaan nami natti koble taatullee isuma taate" jedhu.
"Afrikaan ammoo dorgommii addunyaa san qopheessuun kubbaan miilaa Afrikaa keessatti hagam akka jaabahcaa deemtu nama agarsisaa" jedhu. Obbo Zayid.
Mee dorgommiilee lameen, jechuun tapha kubbaa miillaa addunyaa fi dorgommii kubbaa miillaa Oromoo ka bara 2010 irratti gabaasaalee qopheessinee turre irraa haga tokko caqasaa.
Dorgommii OSFNA Ka 2010 Dirree Dhawaati Moohate
Okaachaa (Kaalid Mohaammed Amiin) Goolii sagal galchee Waan Ajaa'ibaa Hojjate
Kaliid Mohaammad Amiin ufii qofa waancaa lama guurrachuu miti, garee isaa, Dirree Dhawaallee waancaa fi doolara 1000 badhaasise. Garee Dirree bara 2009 Atlaantaatti, bara 2010 ammoo Washington,Siyaatilitti seenaa hojjatte. Dirreen duruu akkanuma moohachaa as gahatte. Marroo sadii moohannaan akkuma seeraattuu waancaan sun handhuuraa garee sunii taha, Dirreelleen tanuma goote.
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
25-11-2022
Hoggantoonnii Marii Araaraa Tigraay Deeman
-
-
-
-
-


text:
Gidduu kana, Ibsa dubbii himaan Mootumoota gamtomanii kennaan keessatii, Lolitoonnii waan karaa cufaniif ummata gargaarsa barbaadu baadiyaa keessa jiruu qaqabuun rakisaa ta’eera jedhameera. kaabba lixaa,walakeessa, karaa bahaa, kibba bahaatiif zoonii kibba tigraayi keessatii lolii akka jiru himeera.
Gargaarsa atattamaa argachuu Namootaa qaban miiliyoonii 3 keessaa amma ammaatii namoota 347,000 qofa qaqqabuun akka danda’ameedha kan ibsame. Kunis namootaa gargaarsaa barbaadan keessa harka 12 duwwaadha jedhameera.
Amma waan ganni dhufaa jiruuf namootan iddoo jireenyaa barbaadaniif bakki qubannaa dafee qophaa’uu akka qabu kan dubbate ibsii kun ,lammiileen tigraay miliiyoonii 5.2 ykn harkii 87 gargaarsa midhaan nyaataa kan barbaadaniidha jedheera.
Ji’a bitootessaa 27/2021 fi ji’a caamsaa 5 /2021 gidduutti mootumaani, Sagantaan midhaani adduunyaa 'WFP' fi warren biraa kutaalee 32 keessati namoota miiliyoonii 1.2 gargaarsa midhaan nyaataa dhiheessuu isaanii kan ibsee gaabassi kun, nomootaa 730 ,000f kan gargaaruu danda’u barbaachii bishaanii akka itti fufe himeera.
Ibsa dubbii himaan Mootumoota gamtomanii kennaan keessatii rakkoon gargaarsa namoomaa somaaliyaa, Demokraatik Ripublikii koonngo, akkasumas Ripublikii walakkeessaa afrikaa keesaa jiru caqasamuun isaa gabasameera.


text:
Naannoo Oromiyaa Godinaalee Wallagga bahaa fi Horroo Guduruu keessatti haleellaan namoota nagaa irratti raawwatamu, gara walitti bu’iinsa hawaasaatti akka hin geessine jechuun yaaddoo qabu komiishinni mirga namaa Itiyooophiyaa beeksisee jira. Naannolee walitti bu’iinsi kun keessatti raawwatamuttis mootummaan humnootii nagaa eegsisan ga’aa akka bobbaasu illee yaadachiisee jira.
Komiishinni mirga namaa Itiyoophiyaa wixata galgala ibsa ke kenneen godinaalee walaggaa bahaa fi Horroo Guduruu keessatti haleellaalee namoota nagaa irratti raawwataman yaadachiisuu dhaan haleellaaleen sun babal’ataa adeemuu isaa fi gara walitti bu’iinsa gosaatti geessuu akka malu ibsee jira.
Ibsi kunis, walitti bu’iinsi kun irra deddeebi’uu isaa hubachiisuuf ,jecha baatii walakkeessa Fulbaana darbee ibsa baase yaadachiiseera. Ennaa ibsa sanaas yaadawwan gorsaa dhiyeesse tarreessee , yaadawwan kunis hojii irra waan hin ooliniif torban tokko dura aanaa Kiiramuu ganda Haroo Addis Alem keessatti namoota nagaa irratti haleellaa raawwatameen namoonni hedduun du’uu isaanii maatii miidhamtootaa fi bulchiinsa naannoo wabii godhachuun ibsee jira.


text:
GodinaQellem-wallaggaa magaalaa Gidaamii fi Dambi-Doolloo keessatti Koomaand Poostiin aangawoota hidhaa akka jiran jiraattonni dubbataa jiru.
Bulchaan aanaa Gidaamii Obbo Gammadaa Milkiyaas waraanni ABO waraana mootummaa Itiyoophiyaa irratti haleellaa gaggeessee jechuun raadiyoo sagalee Amerikaaf ibsite jedhamuun dorsiifamaa eega turanii booda lafa itti dheessanii turan magaalaa Dambii Doolloo keessaa qabamuu dubbatu jiraatonni.
Komaand postiin garu itti gaafatama itti kenname gadhissee waan badaniif bakka itti argamanti to’annaa jala oolan jedha. Magaalaa Gidaamii keessatti Wiixata kaleessaa miseensa KFO kan ta’an Obbo Malkaamuu Baacaa humnootii Komaand Postiin qabamanii eessa buuteen isaanii dhabamu jiraattonni dubbatanii jiran.
Oboo Malkaamuun ammaan duras waggaa tokkoo yeroo caaluuf Maakalaawii keessatti hidhamanii kan turan akkasumas sana duras magaalaa Dambii Dolloo keessatti hidhamanii akka turan ibsamee jira.Komaand Post garu hidhamuu Obbo Malkaamuu Baacaa kan ilaaleen odeeffannoo hin qabu jedhee jira.
Gama kaaniin bulchaan magaalaa Dambii Doolloo Obbo Daani’eel Taraddaa fi itti aanaa bulchinsaa fi nageenya godinaa kan ta’an Obbo Xaggaayee Waaqjiraa komaand postiin eega to’’annaa jala oolchee bubbuluu isaa jiraattonni magaalatti ibsanii jiru.
Kana Malees miseensoonni polisii fi abbotiin qabeenyaa magaalatti keessatti to’annaa jala jiran hedduu ta’u jiraattonni ibsanii jiru.
Obbo Daani’eel fi Obbo Xaggaayeen yeroo labsii hatattamaa hojii irra oolee jirutti odeeffannoo soba ta’e sabaa himaaf waan kennaniif to’annaa jala oolan jedha komaand postiin magaalaa Dambii Doolloo irraa.
Gabaasa Guutuu Caqasaa.


text:
Abdii Boruutiin Haa turu haa daddafu malee, hammuma fedhee humna jabaa qabaatus, kufaatiin mootummaa cunqursaa fi abbaa-irree tokkoo waan hafuu miti. Uummata …Read More »
Yaamicha tokkummaatiif owwaachuu fi qabsoo hidhannoo cimsuun yoomiyyuu…
Abdii Boruutiin Uummanni Oromoo bar-dhibbee tokkoo ol gabrummaa Habashaa jala turani fi ammas jirani illee, gabrummaan uummanni keenya har’a bar-kurnee lama keessa jiran kun yoomiyyuu …Read More »
Aadaa Oromoo
Aadaa Oromoo Oromiyaan aadaa hedduu qaba. Kana keessaa aadaa nyaataa, aadaa uffannaa, aadaa mana itti ijaaran, aadaa fuudhaa fi heerumaa, aadaa irreechaa,aadaa sirna ittiin bulmaataa, …Read More »
Events in Oromo History Before 1853
Events in Oromo History Before 1853 Date Event ~ 300 BC Archeologists found in 1978 in northern Kenya the pillars that Oromo used in the …Read More »


text:
Aanaa koonsoo gandeen tokko tokko keessatti walitti bu’iinsi uumame gaaf tokko qabana’aa gaaf kaan ho’aa itti fufaa jira.
Namoota uummata Konsoon bakka buufamne jedhan 23 keessaa Obbo Gammachuu Gansee akka jedhantti raayyaan ittisaa, humnootin addaa fi polisiin federaalaa miseensoota koree hundumaa qabuuf gandeen yeroo seenantti uummanni mormii dhageesise jedhu.
Sana booda humnootiin kun dhukaasa bananii nama lama ajjesanii kanneen biroo lama madeessan. Kanneen ajjaefaman lamaan keessaa tokko har’a kan awwaalame yoo ta’u reeffi inni kaan mootummaan eessa akka buuse hin beekamne jedhan.
Gama kaaniin namoonni kaleessa haleellaa ta’een mada’an hospitaala naannoo erga turanii booda humnaan ol taanaan gara hospitaala Arbaa Minc geessaman jedhu Obbo Gammachuun.
Haalli isaaniis lubbuuf sodachisaa ta’uu odeeffannoo qabna jedhu.


text:
Oromia (WBO): Gootichi WBO Godina Bahaa Lotoota diinaa namoota 31 ajeesudhan nama 133 boji’amuu hubataame March 2, 2016Posted by OromianEconomist in Oromia (WBO).
Tags: Gootichi WBO Godina Bahaa Lotoota diinaa namoota 31 ajeesudhan nama 133 boji’amuu hubataame, Oduu Tarkaanfii WBO, Oromia, WBO
trackback
(SBO/VOL – Bitootessa 01,2016) Tarkaanfii Waraanaa Gootichi WBO Godina Bahaa Gurraandhala 29,2016 Lixa Harargee Keessatti Waraana Wayyaanee Irratti Fudhateen Injifannoo Cululuqaa Galmeesse.
Abdii fi Gaachanni Ummata Oromoo WBOn falmaa diina waliin godhu finiinsaa kan jiru oggaa ta’u, Godina Baha Oromiyaa Lixa Harargee keessatti injifannoo boonsaa galmeessee jira.
Haaluma kanaan gootichi WBO Godina Bahaa keessa sossohu Gurraandhala 29,2016 guyyaa kaleessaa Lixa Harargee Ona D…aaroo-Labuu bakka Halloo-Goobaa jedhamutti humna diinaa weeraruun tarkaanfii haleellaa irratti fudhateen loltoota diinaa 18 ajjeesee, 133 ol booji’amuu Ajaji WBO Godina Baha Oromiyaa beeksiseera.
Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n haleellaa weeraraa kanaan qawwee AK 14 hidhannoo waliin, akkasumas mi’oota waraanaa gara garaa diina irraa booji’uu Ajaji WBO Godina Bahaa dabalee hubachiisa.
Mootummaan faashistii fi goolessituu wayyaanee humna waraana isaa haleelame kanaaf dirmatuu fi haala diddaa ummataa naannoo san jiru dhuunfatuuf humna dabalataa konkolaataa 14 olii fi helekopteroota 4n bakkichatti sossoosus sochii WBO fi diddaa ummataa geggeeffamaa jiru dhaabuu akka hin dandeenye gabaafameera.
Gurraandhala 27,2016tti ammoo Gartuun Humna Addaa WBO Baha Harargee magaalaa Laangeey keessatti diina dhahee 3 yeroo irraa ajjeesu, konkolaataa bulchiinsaa tokko daaressee, Pistoola tokko booji’eera.
Tarkaanfii WBO Godina Bahaa kan biraan, WBOn Godina Bahaa Gurraandhala 25,2016 Lixa Harargee Ona Gammachiis naannoo Qun’ee araddaa Mayra-beekaa jedhamutti loltoota diinaa ummata gooluuf sossohaa turan rukutee 3 ajjeesuun, 5 madeessee jira.
Gama biraan Humni Addaa WBO Gurraandhala 25,2016 Lixa Harargee naannoo magaalaa Hirnaatti hidhattoota diinaa kanneen gufuu ta’an to’atnaa isaa jala oolchuun qawwee kilaashii 2 irraa hiikkatee farrummaa itti jiran irraa yeroon akka dhaabbatan gorsee gadi dhiisee jira.
Diinni torban tokkoon dura irraa eegalee sochii WBO danquu fi FXG dura dhaabbachuuf Godina Baha Oromiyaa keessatti humna waraana isaa lafoo fi helekopterootaan guuruun bakkoota hedduutti qubsuma waraanaa tolfatuun kan beekame oggaa ta’u, kanaan alattis humna poolisaa kan “Liyyuu Haayil” jedhaman Ogaaden keessaa qabus gara Baha Oromiyaatti akka sossoose ifa ta’eera.
Comments»
No comments yet — be the first.


text:
LibreOffice 7.4 Help
Select, edit, or delete an address block layout for mail merge.
Teessoo makiinsa ergannoof garee tarree keessa fili, kana boodaTolecuqaasi.
Garee teessoo irraa odeeffannoo biyyaa yk godinaa qooda.
Garee teessoo keessattti odeeffannoo biyyaa yk godinaa itti dabalaa.
Yoo gatiin sanduuqaa barruu irraa irra adda tahe odeeffannoo biyyaa yk godinaa qoofa itti dabalaa.
Diraa biyyaa/godinaa issa hin maxxanee galchi.
Iddoo qaaqa teessumaa garee teessoo haaraa itti qindeessu dandeessu New Address Block bana.
Opens the Edit Address Block dialog where you can edit the selected address block layout.
Teessuma garee teessoo filataamee haqa.


text:
Qur’aanatti Amanuu
Akkuma yeroo darbee jenne kitaabbanitti amanuu jechuun Rabbiin irraa haqaan bu’uu isaanii, ergaan kitaabban kanniin keessa jiru dhugaa akka ta’ee itti amanuu fi hojii irra oolchudha. Kitaabban Qur’aana dura bu’an yeroo ammaa kan jijjiramanii fi micciramaniidha. Kanaafu, kitaabni tokkichi osoo hin jijjiramin hanga Guyyaa Dhumaa turu Qur’aanaa jechuudha. Sababni isaas, kitaaba dhumaa Rabbiin buusedha. Ragaan kanaa maal yoo jettan, karaa lamaan ilaalun ni danda’ama.
1ffaa-Aqliyyi (sammuun)- Qur’aanni mu’ijizaa (raajii) ilmi namaa kophattis ta’i walitti qabamanii fakkaata isaa fiduu hin dandeenyedha. Ilmi namaa Qur’aana qopheessun waan hin danda’amneedha. Eenyullee wanta akka Qur’aanaa seenaa keessatti fidu hin dandeenye. Fiduun ni danda’ama jedhe namni yaadu yoo jiraate, “Wanta akka Qur’aanatti qara’amu fi jechoonni isaa kan walitti galan mee fidi” jennaan. Fakkeenyaf, suuratu al-baqaraa yoo ilaaltan, aayanni (keeyyanni) irra caalu qubee nunin (ن ) xumurama. Mee Suuraah (boqonnaa) Qur’aanaa tokko fuudhatii xumura Aayaata (keeyyattoota) ilaalaa. Jechoonni xumuraa kan walitti galanii fi yommuu dubbifaman kanneen mi’aawaniidha. Akkasumas, himoota gaggabaabo erga bal’aa dabarsaniidha. Osoo ilmi namaa kan qopheessu ta’e fakkaatan akka Qur’aanaa addunyaa irra ni jiraa? Kitaabni akka Qur’aanatti sagalee bareedan qara’amuu fi guutun isaa sammutti qabatamuu ni jiraa? Gonkuma ilmi namaa Qur’aana qopheessu hin danda’u. Kanaafu, Qur’aanni Rabbii olta’e irraa kan bu’e jechuudha. Rabbiin ni jedha:
Jedhi, “Osoo ilmi namaatii fi Jinnooni fakkaataa Qur’aanaa fiduu irratti walitti qabamanii, osoo gariin isaanii gariif gargaaraa ta’aniyyuu, fakkaataa isaa fidu hin danda’an.” Suuratu Al-Isra 17:88
“Waan Nuti gabricha keenya irratti buufne irraa shakkii keessa yoo taatan, suurah akka isaa tokko fidaa. Dhugaa kan dubbattan yoo taatan, Rabbiin ala ragoota (deeggartootaa fi gargaartota) keessan waamadhaa.” Suuratu Al-Baqarah 2:23
2ffaa– Naqliyy (dabarfamaan)– Qur’aanni Nabiyyanaa Muhammad (SAW) irratti erga bu’ee karaa lamaan dabarfamuun as gahe. Innis, sammuu keessatti haffazuu (qabachuu) fi meeshaa barreefamaa irratti barraa’un. Haalli Qur’aanni dhaloota irraa dhalootatti itti darbu, shakkiin ykn jijjiran wayii akka isa keessa hin seenne taasisa. Guutun isaa sammuu keessatti qabatamuun jijjirraa irraa tiikfama. Osoo galmeen Qur’aanni irratti galmaa’e akka jiruun addunyaa irraa bade, yeroma san Qur’aana galmeessun ni danda’ama. Sababni isaas, Qur’aanni sammuu namoota miliyoonatti lakkaawaman keessa jira. Qur’aanni jecha ilma namaa kan hin taane ta’uu Rabbiin haala kanaan ibsa.
“Inni (Qur’aanni) jecha weellisaatii mitii, xiqquma qofa amantu.
Jecha raagaatiis miti, xiqqoo malee hin gorfamtan.
Gooftaa aalamaa hundaa irraa kan buufameedha.” Al-Haaqqah 69:41-43
Qureeshonni yommuu Qur’aana raajii isaanitti ta’e kana Ergamaan Rabbii (SAW) isaanitti fidu, “Kuni weellisaadha, kuni raagaadha” jechuun Ergamaa Rabbii arrabsuu jalqaban. Rabbiin jecha badaa isaanii kana irraa Ergamaa Isaa ni qulqulleesse. Warroonni kunniin osoo amananii fi gorfamanii silaa Ergamaa Rabbii (SAW) hin arrabsanii turan. Qur’aanni Rabbiin irraa ta’uu osoo amananii fi akka gorsaatti fudhatanii hordofanii, silaa wanta isaan fayyaduu fi miidhu ni beeku turan.
Kan irraa ka’uun, osoo haala Nabii Muhammad (SAW) ilaalanii, gara amalaa fi akhlaaqa isaa osoo mil’atanii, silaa dhimma akka aduu ifu arguu turan. Dhimmi kunis, Nabi Muhammad (SAW) Ergamaa Rabbii ta’uu fi wanti inni fide Rabbiin irraa kan buufame ta’uu ni hubatu. Qur’aanni kuni jecha ilma namaa gonkumaa ta’uu hin danda’u. Kana irra, jecha Gooftaa aalama hundaati. Kana jechuun Qur’aanni kuni Gooftaa wantootaa hundaa uumee, kunuunsu, guddisuu, barsiisuu, too’atu, qindeessu fi bulchu irraa kan buufameedha. Kunuunsa fi barsiisu Rabbiin ilma namaatiif godhe keessaa tokko kitaaba isaaniif buusudha. Kitaaba kanaan dukkana keessaa bahuun jireenyaa ifaa fi gammachuu gaggeessu.
Itti aanse Nabiyyiin Qur’aana ofirraa fuudhe fi jecha ofii itti dabaluun kan hin dubbanne ta’uu haala kanaan ibsa:
“Osoo jechoota sobaa muraasa Nurratti dubbatee,
Silaa mirgaan isa qabnaa turree.
Ergasii hidda onnee isarraa kunnaa turre.
Isin keessaa namni isarraa dhoorgu tokkollee hin jiru.” Al-Haaqqah 69:44-47
Kana jechuun Nabii Muhammad (SAW) wanta Nuti hin jenne osoo jedhe, Qur’aana keessa wanta hin jirre osoo itti dabalee yookiin irraa hir’isee, “Silaa mirgaan isa qabnaa turree.” Akka warroonni Qur’aana ibsan jedhanitti “mirgaan isa qabna” jechuun “humna cimaan isa qabna” jechuudha. Sababni isaas, humni cimaan wantoota hundaa mirga keessa jira. Osoo Nabiyyin wanta Rabbiin hin dubbanne dubbate, silaa Rabbiin dubbii isaa hin mirkaneessu, adabbii cimaan isa qabaa ture. Ergasii hidda onnee isarraa kuta. Hiddi onnee yoo cite namni ni du’aa jechuudha. “Isin keessaa namni isarraa dhoorgu tokkollee hin jiru.” Kana jechuun osoo Rabbiin isa balleesse ykn ajjeese, adabbii ofirraa deebisuu hin danda’u, eenyullee adabbii Rabbii isarraa dhoorgu hin danda’u. [2][3]
(Wanti asirraa hubannu Nabiyyiin ykn namni biraa Qur’aana qopheessu ykn ofirraa fuudhe dubbachuu hin danda’u. Osoo Qur’aana ofumaa qopheessee, “kuni jecha Rabbiiti” jedhee, silaa Rabbiin haala armaan olitti ibse kanaan adaba. Qur’aanni jecha Isaa waan ta’eef Nabiyyii mu’ijizaa garagaraatin ni gargaare, namoota isa faalleessan ni salphise.)
“(48)Dhugumatti inni warra Rabbiin sodaataniif gorsa. (49)Dhugumatti, isin keessaa kijibsiistoonni akka jiran Nuti ni beekna. (50) Inni kaafiroota irratti gaabbiidha. (51)Dhugumatti Inni dhugaa mirkanaa’adha. (52) Maqaa Gooftaa kee Guddaa ta’e faarsi.” Al-Haaqqah 69:48-52
“Dhugumatti inni warra Rabbiin sodaataniif gorsa.” Kana jechuun Qur’aanni warra Rabbiin sodaataniif gorsa ykn yaadannoodha. Namni Rabbiin sodaatu Qur’aanan gorfama. Qur’aana keessatti wanta isa fayyadu arguun ni hojjatu, wanta isa miidhu irraa immoo ni fagaata. Maqaalee, amaloota fi hojiwwan Rabbii Qur’aanan ni yaadata, kanaafu itti amana. Wanta Rabbiin itti ajajee fi dhoowwe, mindaa Rabbiin warra hojii gaggaarii hojjatanii fi adabbii warra badii hojjataniif qopheesse Qur’aanan yaadata. Wanta nafsee isaa olkaasu fi qulqulleessu, wanta xureessu fi salphisuu Qur’aanni isa yaadachiisa. Beekumsa addunyaa fi aakhirah, Jannataa fi Jahannam, beekumsa keeyri fi sharrii Qur’aanni isa barsiisa. Dhugumatti Qur’aanni gorsaa fi yaadannoo haqaati. Namoota hundarratti raga kan ta’uudha, warroota Isa baratanii fi hojii irra oolchaniif faaydaa fi qajeelcha ta’a. [3]
“Dhugumatti, isin keessaa kijibsiistoonni akka jiran Nuti ni beekna.” Kana jechuun Qur’aana erga akkanatti ibsinee booda namoonni Qur’aanatti hin amanne akka jiran ni beekna.[4] Kuni akeekachisaa Rabbiin irraa warroota Qur’aanatti hin amannee ykn kijibsiisaniif ta’eedha.Waan kijibsiisaniif adabbii cimaan isaan adaba. “Inni (Qur’aanni) kaafiroota irratti gaabbiidha.” Isaan yommuu Qur’aanatti amanuu fi hordofuu didan, wanta Qur’aana keessatti waadaa galame yommuu argan garmalee gaabbu. Sababni isaas, Qur’aanan hin qajeelfamne, ajaja isaatiif hin bulle. Mindaan isaan jala darbe, adabbii cimaa irra gahan, sababoonni hundi isaanirraa citan.[2] “Osoo Qur’aana kijibsisuu baanne, silaa adabbiin kuni nu hin tuqu. Yookiin Osoo Qur’aanatti amannee fi hordofne silaa adabbii jalaa ni baraaramna” jechuun Guyyaa Qiyaamaa garmalee gaabbu. Garuu gaabbin isaan hin fayyadu. Ibidda erga seenanii booda akkana jedhu,
“Osoo kan dhageenyu yookiin kan xinxallinu taanee, silaa warra ibidda boba’aa keessaa hin taanu turre.” jedhan.” Suuratu Al-Mulk (Tabaaraka) 67:10 Osoo Qur’aana dhageefatanii, itti xinxallanii, itti amananii fi hordofanii silaa warra ibiddaa keessaa hin ta’an. Akeekachisaa fi waadaa Qur’aana keessatti dhufe eenyullee akka hin shakkinee, “Dhugumatti Inni dhugaa mirkanaa’adha” jedhe. Kana jechuun Qur’aanni kuni Rabbiin irraa bu’uun isaa haqa. Wanti inni of keessaa qabu hundi haqa shakkii wayitu hin qabneedha. Dhibbaan dhibbatti dhugaa ta’uun isaa kan mirkanaa’edha. Kanaafu, Qur’aana guddaa fi haqa irratti hundaa’e kana Kan buuse Rabbii kee faarsi.
Asirraa Maal Hubattee?
✎Qur’aanni kitaaba xumuraa Rabbiin irraa gara ilmaan namaatti bu’eedha. Isa booda kitaabni biraa samii hin bu’u.
✎ Qur’aanatti amanuu jechuun Qur’aanni Rabbiin irraa bu’uu, wanti inni of keessaa qabu hundi haqa akka ta’e amanuu fi ajajoota isaa hordofuudha.
✎Qur’aanni Rabbiin irraa ta’uu karaalee baay’een mirkaneessun ni danda’ama. 1ffaa: Yommuu Qur’aana dubbisanii fi itti xinxallan, Qur’aana qopheessun humna ilma namaati ol akka ta’e ni hubatan.
✎2ffaa- guutuun isaa sammuu keessatti qabamuun dhaloota irraa dhalootatti darbuun ilmi namaa jijjiraa wayitu Qur’aana keessatti uumu akka hin dandeenye isa taasisa. Sababni isaas, Qur’aanni sammuu namoota miliyoonatti lakkawaaman keessa waan jiruuf, namni ykn gareen tokko Qur’aana irraa waa tokko nan jijjira jedhe osoo ka’ee, sammuu miliyoonatti lakkawaman jijjiruu qabaa jechuudha. Kuni immoo waan hin danda’amneedha. Kuni Rabbiin irraa bu’u isaa agarsiisaa jechuudha.
✎Osoo Nabiyyiin ykn namni biraa Qur’aanatti waa dabale ykn hir’ise ykn wanta Rabbiin hin dubbanne dubbatee jira osoo jedhee, silaa adabbii cimaan isa qaba. Sababni isaas, Rabbiin irratti soba dubbachuun dillii (cubbuu) guddaadha. Adabbii waadaa galeen Nabiyyii hin adabne. Inuma ni gargaare, nama isa faallesse ni salphise. Kanaafu, Qur’aanni jecha Rabbiiti jechuudha.
✎Qur’aanni warra Rabbiin sodaatiif gorsaa fi yaadannodha. Warra isa kijibsiisan immoo Guyyaa Qiyaamaa gaabbi cimaa isaan irratti ta’a. Sababni isaas, Qur’aanatti amananii hin hordofne.
“Namni isa (Qur’aana) irraa garagalee, dhugumatti Guyyaa Qiyaamaa ba’aa guddaa baadhata.” (Suuratu Xaaha 20:100) Kana jechuun namni Qur’aanatti amanu dide yookiin itti hojjachu dide ykn qo’achuu fi barachuu irraa garagalee, Guyyaa Qiyaamaa adabbii cimaa adabama.[2]
✎Waa’ee Qur’aana ilaalchisee tanaan dura bal’innaan ilaalle jirra. Kanaafu barruulee saniin linkii kanarraa ilaalun ni danda’ama. http://sammubani.com/category/quraana/
Kitaabban wabii
[1]al-aqiidatul Islaamiyyatu wa usuusuhaa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi, fuula 469
[2] Taysirul Kariimil Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani–Abdurahmaan fuula 1043-1044 Naasir Sa’dii
[3] Bidaa’u tafsiir 3/193, Ibn Qayyim
[4] Tafsiir ibn Kasiir-8/218


text:
Muddee 1 sadarkaa addunyaatti kabajamee kan oolu guyyaa HIV/AIDS sababaa gochuun barreessaa dureen Tokkummaa Mootummotaa Ban ki moon kaleessa ibsa baasaniin, addunyaan dhukkuba kana dhabamsisuuf boqonnaa isa dhumaa irra yeroo jirtu kanatti, maallaqi ga’aan argamuun murtessaa ta’uu dubbatan.
Dhukkuba kana sadarkaa addunyaatti dhabamsisuuf kan oolu waggaa waggaatti doolaara biliyoona 24 arjoomtonni akka kennaniif Ban ki Moon gaafataniiru.
Mootummonni Awuroopaa fi Amerikaa rakkoo dinagdee isaan mudateen kan ka’e bajata qaban hanqisaa yeroo jiran kanatti dhukkuba AIDS dhabamsisuuf yaalii ta’u hanqinni maallaqaa ni mudata yaaddoon jedhu guddataa jira.
Mata dureen ayyaana baranaa “Getting to zero” ykn namoota vayrasii HIVn haaraa qabaman ykn AIDSn du’an akkasumas namoota vayrasii HIV waliin jiraatan irratti loogiin godhamu guutuummaan haa dhabamsiifnu kan jedhu ture.
Guutummaa gabaasa kanaa MP3 tuquun dhaggeeffadhaa


text:
Oromia: Lola gooticha ummata Oromoo Baalee, Ona Beeltoo fi waraana wayyaanee jidduutti gaggeeffameen ummanni waraana wayyaanee irraa 25 ajjeesee, kanneen 18 ol ta’an madeessudhaan qawwee Kilaashii 18 hidhannoo waliin diinarraa booji’uun injifannoo gonfatee jira September 22, 2016Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Injifannoo, Oromia, Oromo
add a comment
Lola gooticha ummata Oromoo Baalee, Ona Beeltoo fi waraana wayyaanee jidduutti Fulbaana 15 fi 16 guyyoota Lamaaf gaggeeffameen ummanni waraana wayyaanee irraa 25 ajjeesee, kanneen 18 ol ta’an madeessudhaan qawwee Kilaashii 18 hidhannoo waliin diinarraa booji’uun injifannoo gonfatee jira.
(SBO/VOL – Fulbaana 22,2016) Odeessi Kibba-Baha Oromiyaa irraa SBO dhaqqabe akka hubachiisutti Ummanni Oromoo murannoo jabaa fi gootummaadhaan Humnoota Waraanaa Murni Faashistii fi gabroomsaan gocha bineensummaa akka raawwataniif itti bobbaase dura gootummaan dhaabbachuun Ofirraa qolachuurra dabre, haleeludhaan injifannoo cululuqaa galmeessaa jira.
Godina Baalee Ona Beeltoo gandeen adda addaa keessatti ummanni Oromoo “Biyya keenna, Oromiyaa, falmataa irratti dhumnee dhabamna tasa Wayyaaneef dabarsinee hin laannu” jechuun falmaa hadhaawaa mirga abbaa biyyummaa fi bilisummaa Oromoof taasisaa jiru cimsee itti fufuun mootummaa gabroomsaa waliin kokkee hudhee wal qabee jira.
Akka odeessa nu gahe kanaatti, waraanni murna Faashistii Wayyaanee, Ona Beeltoo jiraattota gandeen Harree Kolooloo, Tulluu Daraarii fi Hara Ciirraa jedhamanii kan tikfattummaan jireenya gaggeeffatan hidhannoo hiikkachiisuuf wayta yaaletti dura dhaabbannoo jabaan isa mudate. Humnoonni diinaa meeshaa waranaa hamma funyaaniitti hidhachiifamuun ummata Oromootti bobbaafaman Ummanni Qawwee horii isaa bineensarraa tikfatuu fi ofis weerara miliishoota sirna Wayyaaneen bobbaafaman of irraa ittisuuf bitate akka hiikkatu ajaja dabarsan. Akkanaanis “Qawwee akka bitattan kan isin ajaje YKN isiniif dhaame ABO dha, qawwee wanni bitattaniif ammoo mootummaa loluuf akka ta’e qormaataan mirkaneeffannee waan jirruuf, warra qawwee qabdan hunda akka hiikkachiifnu dirqamni nutti kenname” jechuun yoo ummata gandeen Kudhanii naannawa sana jiraatu walitti qabanii dirqiin irraa hiikuuf yaalanitti ummanni akkaan dallanee diddaa fi mormii cimaa agarsiise.
Ummanni Oromoo doorsisaa fi ajaja humnoota wayyaaneef odoo hin jilbeeffanne akka qawwee hin hiikkanne ifatti itti himee jira. “Nuti qawwee horii/maallaqa keenyaan bitanne. Kan bitanneefis saamicha qabeenyaa fi gaaga’ama lubbuu hidhattoonni Somaalee leenjiftanii qawwee itti hidhuun nutti bobbaaftan ofirraa ittisuufi. Mootummaan erga lammiilee keenya dhibbootaan ficcisiisee fi nu saamsisee booda araara jedhee nu sossobuun ammas balaa biraaf lafa jalaan hojjetuu isaatti dammaqnee akka didannee mootummaa isin ergettuu himnee jirra, qawwee kan bitanneef ofii fi qabeenya keenya balaarraa ittifatuufi waan ta’eef hin hiikkannu” jechuun gootummaan ifatti itti himuudhaan murannoo qaban ibsan.
Doorsisaan qawwee hiikkachiisuuf kan bobbaafaman hidhattoonni wayyaanee murannoo jabaa ummatni agarsiiseen rifatuudhaan of duuba deebi’anii gooftolii isaaniitti himuudhaan waraana hedduun ummata Oromootti duulan. Ummata Oromoo qawwee hin hiikkannu jechuutti cichanii fi waraana wayyaanee kaayyoo diinummaa galiin ga’uuf bobba’ee ummatarraa humnaan qawwee hiikkachuuf tattaafate jidduutti Fulbaana 15 bara 2016 walitti bu’iinsi uumame. Waraanni wayyaanee gandeen Ona Beeltoo kanneen akka Harree Kolooloo, Tulluu Daraarii fi Hara Ciirraa keessa heddumminaan qubsiifame ummata marsee dirqamaan qawwee hiikkachiisuuf wayta yaaletti ummanni guutummaan dura dhaabbachuurraa lolli hadhaawaan Fulbaana 15 bara 2016 ganamarraa eegalee odoo addaan hin citin oolee, hanga borumtaa isaa, Fulbaana 16 bara 2016tti, deemuu maddeen keenya gabaasanii jiru.
Lola gooticha ummata Oromoo Baalee, Ona Beeltoo fi waraana wayyaanee jidduutti guyyoota Lamaaf gaggeeffame kanaan ummanni waraana wayyaanee irraa 25 ajjeesee, kanneen 18 ol ta’an madeessudhaan qawwee Kilaashii 18 hidhannoo waliin diinarraa booji’uun injifannoo gonfatee jira. Waraanni weerartuun wayyaaneen bobbaase gootowwan ilmaan Oromoo dura dhaabbatuu dadhabuudhaan reeffa loltoota isaa lafatti gatee baqatuun gara irra bobbaafame, magaalaa Beeltootti akka deebi’etu barame.
Lola hadhaawaa ummanni Oromoo waraana diinaa dura dhaabbatee falme kanarratti gama ummataatii goototni qaqqaaliin 20ni wayta wareegaman kanneen 25 ol tahan ammoo madeeffamuus odeessi arganne dabaluun ifa godha.
Kabajamuu mirga abbaa biyyummaa fi bilisummaa isaaf onnatee falmaa gaggeessaa kan jiru ummanni naannichaa duula wayyaaneen qawwee hiikkachiisuun dhumaatii caalu dhaqqabsiisuuf itti aggaame kanaan daranuu dallanuudhaan gamtaan sossohee weerartootarraa of ittisuu fi naannoo isaatii ari’uuf murannoo qabu agarsiisee jira. “Nuu fi wayyaaneen warra gumaa ti, ajaja mootummaa wayyaanee tokkollee hin fudhannu, hireen qabnu tokkichi hidhannoo qabnuun ofii fi biyya keenya ittisaa wareegamuu dha” jechuun hidhannoo isaanii gonkumaa akka hin hiikkanne firaafis diinaafis mirkaneessan.
Jiraattonni Godina Baalee Ona Beeltoo gandeen adda addaa wayyaaneen maqaa ABOtiin qabatee Oromummaan yakkee lafarraa isaan duguuguuf saganteeffatee akka jiru dursanii hubachuun hidhannoo hiikachuu didanii waraana wayyaanee dura gootummaan kan dhaabbatan yoo tahu, ABOn Kallacha keenya, ABOn dhiiga keenya waan taheef yoomiyyuu ni jaalanna ni deeggarra jedhanii wayyaaneetti himuun murannoo qaban ibsan jedha gabaasni arganne.
Kasaaraa ummanni gootummaan falmatee waraana isaarraan gahee fi ummanni jaalalaa fi deeggarsa ABOf qabu ifatti mul’ifattuutti kan shororkaawee fi baarage mootummaan wayyaanee xiyyeeffannaa ummataa kallattii isaa jijjiiree bifa sossobbiitiin ummata lolaan dadhabe shiraan jilbeeffachiisuuf “Wanni dhalate kun dogoggora guddaa dha, rakkoon ummata osoo hin tahin ABO dha jechuun afanfajjii uumuuf dhama’anis ummanni fudhatama dhabsiisee jira.
Ummanni diduudhaan dura dhaabbannoo fi fincila isaa itti fufuu kan hubate gartuun TPLF, waraana isaa Kumootaan naannichatti dhangalaasuun ummata Oromoo akka bosonuutti adamsee fixuu itti fufee akka jiruu fi ummannis harka laachuu didee murannoon falmataa jiraatuurraa wayta ammaa kana naannichi dirree lolaatti jijjiiramee akka jiru gabaasni arganne ifa godha.


text:
Asiin dura gaafa Iscoland dhufee fi ammitii tokkoo mitii moohachaa tanaaf guddoo gammdee jedhe.
Dorgommii tana nama kuma hedduutti irratti dorgome.Gama kaaniin ammoo Naayjeriyaa fi Itoophiyaan dorgommii waancaa addunyaatiif dabruuf Sanbata kana Finfinneetti taphatan.
Leenjisaan kubbaa miilaa Itoophiyaa,Sewunet Bishawu humna taphattoota isaanii yaadaa fi humnallee ya qopheessine jennee abdannaa jedhaa.Leenjsiaan kubbaa miilaa Naayjeeriyaa Stephen Keshi ammoo Itoophiyaa moohachuuf abdii harka 100 ufitti abdannaa jedha.
Dorgommii kubbaa miilaa waancaa addunyaa bara dhufu Biraazilitti taphataniif biyya Kurnyatti mirkanfatee mirkanfatee 50tti walti hafee 22 keessaa filatan.
Dorgommii English Premier League ta kalee fi Guyyaa dheengaddaatti goolii 26 gale.Gama kaaniin ammoo Amerikaan dorgommii GOLF ta President CUP,Waancaa Perzdaantii jedhan irratti ta kalee waliin marro shaneessoo moohattee.
Dorgommii NFL,eegi jalqabanii torbaan torbeessoo keessaa jiranii galgala kana NY, Jetsii fi Atlaantaa Falconsitti waliin tapahta.


text:
Magaalaa Finfinnee keessaa dachiin kun ijaarsa biilsaalee fi hojii misoomaaf barbaadama jechuu dhaan naannolee manneen diigamaa jiranii komeen dhiyaataa jira.
Gidduu kana naannoo Araat Kiiloo jedhamuu manneen diigamanii jiru. Daandileen babal’achuuf biilsaaleen ijraarmaa waan jiraniif jecha geeddramni argamaa jira. Yaaddoon kana irraan kan ka’e qe’ee isaanii irraa godaananii garuu akkuma jirutti jira.
Kanneen manni bakka buufameef maallaqi kennameef qe’ee isaanii irraa kan kaafaman jiru. Akkuma kanaan immoo egereen isaanii maal akka ta’e kan hin beeknes ni jiran.
Namoonni manni nu irratti diigame jedhan kun akka himatanitti akeekkachiisi tokko illee utuu nutti hin kennamin mirgi lammummaa keenyaa nu irraa mulqamuu dhaan alatti gatamne jechuun himatu. Mootummaan rakkoo keenya kana nuuf haa ilaalu jechuunis iyyannaa isaanii dhiyeeffatu.
Beellama nuu kennanii nu deddeebisaa utuu jiranii akka tasaa nu irra ba’uu dhaan manni kun ni diigama wayita nuun jedhan naasuu guddaa naane kan jedhan jiraattonni magaalaa Finfinnee battala mana itti gallu eessaa arganna jechuu dhaan aarii fi boo’ichaan dubbatu.
MP3 tuquun gabaasa guutuu dhaga’a.


text:
Gamaggamni yaaliiwwan qorannoo guyyaa jahaaf turu geggeeffamuu eegale. Gamaggamichis haasaa baniinsaa Daarektara Olaanaa Inistiitiyuutii Qorannoo Qonnaa Oromiyaa kan ta’an Dr.Fatoo Ismootiin kan jalqabame yoo ta’u; gamaggamichis bakkeewwan sadiitti kan adeemsifamu ta’a.
Haaluma kanaan Daarektarri Qorannoo Qabeenya Uumamaa fi Daarektarri Qorannoo Mahaandisummaa Qonnaa Yunivarsitii Naannoo Oromiyaatti; Daarektarri Qorannoo Beeyladaa fi Daarektarri Qorannoo Hawaas-dinagdee fi Ekisteenshinii Qonnaa Giddugaleessa Qorannoo Qonna Adaamii Tulluutti; Daarektarri Qorannoo Midhaanii fi Daarektarri Qorannoo Saayinsii Nyaataa Giddugaleessa Qorannoo Qurxummii fi Lubbu Qabeeyyii Biroo Bishaan Keessaa Baatuutti hojiilee isaanii gamaggamsiisaa jiru.


text:
Ajjeechaa weellisaa beekamaa fi jaallatamaa Haacaaluu Hundeessaa irratti raaw’atame balaaleffachuudhaan, ka mormiin guddaan keessatti ka’ee turee fi waa’ee reeffa isaa gara Amboo geessuu fi dhiisuu irratti ka kaleessa walitti-bu’unsi keessatti uumame, magaalaan Finfinnee har’a akkuma cufamtetti dilallooftee oolte jedhama.
Geejjibni uummataa, dhaabbatoonni daldalaa irra-hedduun, tajaajilli interneetii fi bilbila mobaayiliis akkuma cufamanitti jiran.
Gama biraatiin, magaalaalee naannoo Finfinnee jiran, kanneen akka Buraayyuu fi Sabbataa keessatti, akkasumas, magaalaalee Oromiyaa ka biroo akka Itayyaa, Shaashemannee fi Jimmaa faa keessatti walitti-bu’insa hiriirtota mormii fi qaamota mootummaa gidduutti uumameen, lubbuun namaa dhabamuu fi miidhaan qaamaa dhaqqabuu, akkasumas qabeenyaan manca’uu tu himame.
Kana irratti gabaastuu VOA – Tsahaay Daamxoo Finfinnee irraa dubbisnee jirra.
Guutummaa isaa caqasaa


text:
Buruk Alamuutiin @Birukalemu21
Finfinnee, Hagayya 20/2022- Abbaan Alangaa Magaalaa Sooddoo Gargaaraa Piroofeesara Yuunivarsiitii Diillaa duraanii Asaffaa Wodaajoo, miseensa Koree Giddugaleessaa paartii Sochii Biyyaalessa Walaayittaa, labsii 1185/2012, “Labsii Ittisaa fi Ukkaamsaa Haasaa Jibbiinsaa fi Odeeffannoo Sobaa” jalatti. Abbaan alangaa himatamaan labsicha keewwata 4, 5 fi 7(4) cabseera jechuun himateera.
Labsii 1285/2012 keeyyatni 4, “Dhorka Haasaa Jibbiinsaa” kan jedhu: “Namni kamiyyuu barreeffama, suuraa,sagalee ykn viidiyoo fayyadamuun tamsaasa, maxxansaa ykn miidiyaa hawaasaatiin haasaa jibbiinsaa tamsaasuun dhorkaadha,” akkasumas keeyyatni 5, “Odeeffannoo dogoggoraa tamsaasuun dhorkuu” kan jedhu akkas jedha: “Walgahii uummataa irratti odeeffannoo dogoggoraa kamiyyuu karaa tamsaasaa, maxxansaa ykn miidiyaa hawaasaatiin barreeffama, fakkii, sagalee ykn viidiyoo fayyadamuun tamsaasuun gocha dhorkaadha.”
Labsichi keewwata 7/4 jalatti “yakki haasaa jibbiinsaa yookiin yakki odeeffannoo sobaa karaa toora miidiyaa hawaasaa hordoftoota kuma 5 ol qabuun yookiin karaa tajaajila tamsaasaa yookiin miidiyaa maxxanaatiin raawwatame yoo ta’e namni gochichaaf itti gaafatamummaa qabu hidhaa salphaa waggaa sadii hin caalle yookiin adabbii birrii kuma 100 hin caalleen ni adabama.” jedha.
Himannaan Asaffaa irratti dhiyaate, himatamaan karaa miidiyaa hawaasaa dhuunfaa isaa fi walgahii irratti nageenya akkasumas tasgabbii biyyattii irratti rakkoo uumu fi biyyattii keessatti walitti bu’insaa fi jeequmsa kakaasuf haasaa jibbiinsaa fi oduu dharaa facaaseera jedha.
Himannaan kun itti dabaluudhaan himatamaan fuula Feesbuukii isaatti fayyadamee mootummaan MM Abiy Ahimad sabdaneessummaa balleessuu, Minilik gonfoo gonfachiisun fi siidaa isaa dhaabu mootummaa Oromoo irraa dhufee Oromoo cabsuu yaada jedhu maxxanseera. Himatamaan mootummaa kana kan ummata Itoophiyaa bakka hin buune jechuun isaas wantoota himannaa keessatti eeraman keessaa isa tokko.
Haati warraa himatamaa Mintiwab Gabrasillaasee Addis Standard’tti akka himanitti, abbaan alangaa maxxansa Feesbuukii Asaffaa Mudde 2019 irraa eegalee duubatti deebi’ee barreesse caqaseera, garuu himannaa kana labsii ittisaa fi ukkaamsaa haasaa jibbiinsaa fi odeeffannoo dogoggoraa, kan Bitootessa 2020 labsame jalatti bane.
Asaffaaa Wadaajoo Hagayya 1,2014 magaalaa sooddotti erga hidhamee bultii 13 booda kaleessa mana murtiitti dhiyaachuu haati warraa isaa Mintiwab Addis Standarditti himteetti.
Dhaddacha kaleessa ooleen Asaffaan mirga wabii gaafatee manni Murtii gaaffii isaa kuffisuu kan eerte Mintiwab poolisiin guyyaa qorannoo 14 gaafatee manni murtii guyyaa 5 eeyyamuu Addis Standarditti himte.
Ijaarsa naannoo Walaayittaa kan deggaruu fi miseensi koree giddu galeessaa Sochii Biyyaalessaa Walaayittaa Asaffaa Wadaajoo Hagayya 1,2014 magaalaa sooddotti hidhamuu isaa Addis Standard gabaasee ture. Asaffaan namoota hanga yeroo dhiyootti ji’ootaaf hidhaa keessa turan keessaa tokko. Godinni Walaayittaa gaaffii naannoo manni maree godinichaa naannoo akka ta’uuf dhiheesse hordofuun humnoota nageenyaa fi lammiilee nagaa gidduutti waldhabdeen itti fufiinsaan mul’ata. Miseensonni paartii mormituu, gaazexeessitoonni, hojjattoonni mootummaa fi aktiivistoonni waggoota lamaan darban keessa hidhaamaa fi hiikaamaa turaniiru. AS
Duub duubee
Guraandhala 13 bara 2020 paarlaamaan Itoophiyaa labsii haasaa jibbiinsaa fi odeeffannoo sobaa ittisuu fi ukkaamsuu sagalee caalmaan, mormii 23 fi sagalee hin kennine 2 raggaasisuun Bitootessa keessa labsichi akka labsii lakk 1185/2012 seera ta’e.
Labsiin kun kan raawwatame waajjirri Abbaa Alangaa Waliigalaa yeroo jalqabaaf labsii kana labsuuf qophii xumuruu isaa erga beeksisee waggaa lama booda. Labsiin kun bara 2018, mormii uummata cimaa hordofee gara aangootti bahuu MM Abiy Ahimadiin booda labsame. Namoonni hedduun jeequmsa kanaaf haasaa jibbiinsaa fi duula odeeffannoo sobaa miidiyaa hawaasaa komatan.
Haa ta’u malee, yeroo wixineen labsichaa inni dhumaa, ramaddii isaa “haasaa jibbiinsaa” irratti ifa hin taane, ykn seera dogoggora qabu ta’uu dabalatee sababoota adda addaatiin bilisummaa pireesii addunyaa fi falmitoota mirga namoomaa irraa qeeqa guddatu muudate.
“Seerri mudoo qabu yeroo baay’ee adeemsa mudoo qabu keessaa kan ba’udha,” jedhe Access Now, dhaabbati mirga dijitaalaa fayyadamtoota balaadhaaf saaxilaman addunyaa guutuu falmu. “Seerri bilisaan yaada ofii ibsachuu namootaa toora interneetii irratti to’achuu barbaadu ragaa irratti hundaa’uu qaba. Haala kana keessatti, seerri kun qorannoo dhiibbaa addunyaa dhugaa qabiyyeen miidhaa geessisu toora interneetii irratti qabuu fi odeeffannoon sobaa qindaa’e akkamitti haasaa irratti dhiibbaa uumuu akka danda’u, akkasumas tumaaleen seera yakkaa keessatti jiran hundee sababoota ta’an ilaaluu fi dhiisuu isaanii irratti hundaa’uu qaba ture. Mootummaan qorannoo akkasii gaggeessuu ykn irratti hirkatuu dhiisee, haasaa jibbiinsaa toora interneetii irratti dubbatamu jeequmsa sababa gadi fagoo qabaachuu danda’uuf ragaa salphaa taasisee, seera haaraa aangoo isaa dabalu dhiibuu isaatiin mul’ata.”
Ji’a Eblaa bara kanaa Ministeerri Haqaa poolisii, dhaabbilee haqaa naannoolee fi federaalaa dabalatee dhaabbileen seera kabachiisan Itoophiyaa keessatti tamsa’ina odeeffannoo sobaa fi haasaa jibbiinsaa to’achuuf yakkamtoota gara seeratti fiduun tattaaffii cimsuu akka qaban ibseera. Itoophiyaatti odeeffannoo sobaa fi haasaa jibbiinsaa akka hin babal’anne ittisuun sadarkaa barbaachisaa ta’een hojiirra oolaa akka hin turre Daarektarri Qunnamtii Uummataa fi Koominikeeshinii Ministeera Haqaa Awwal Sulxaan himeera.


text:
1. Nama kamiinuu mirga dhuunfaa isaa hin tuqinaa.
2. Saba kamiinuu maqaa hin dhahinaa, harkaanis hin tuqinaa.
3. Qabeenya kamiinuu hin diiginaa, hin mancaasinaa.
4. Manni baankii ykn manni daldalaa akka hin saamamne tumsa godhaa.
5. Qawwee hin bitatinaa, yoo argattanis hin fudhatinaa.
5. Namni qawwee hidhatee ykn bitate uummata bal’aa irraa fagaatee waan beeku ha godhu.
6. Nama isin jidduu ijaajjee dhakaa darbatu ykn qawwee dhukaasu ofirraa dhorkaa.
7. Dhakaa hin darbatinaa, ulee namatti hin mirmirsinaa, hin dhahinaa
8. Sirbaa fi dhaadannoo miiraa namaa gara jeequmsaatti jijjiiru ofirraa dhiisaa.
9. Yoo dhaaba siyaasaa seeraan galamaaye bakka keessan dubbatu argattan malee jaarsummaa hin taa’inaa.
10. Haga danda’ametti qindoominaa fi dammaqinaan socho’aa. Sirbaa fiiguurra harka wal-qabatanii yaa’uutu irra caala.
11. Dhimma keessan akka hordofan nama muraasa filattanii biraa hin galinaa.
12. Biyyi guutuun bakka tokkotti walgahurra bakka adda addaatti hiriiruutu caala. Uuummatni aanaa tokko keessa jiru magaalaa tokkotti walgahuurra magaalota sadii ykn afur keessatti socho’utu humna diinaa dadhabsiisa.
13. Warra maatiin jalaa wareegame jabeessuun qaama qabsooti.
14. ‘Master Plan’ iin haqameera yoo jedhan illee hanga haqxi keenya guutummaan deebitutti hin galinaa.
15. Hacuuccaa daangaa hin qabne nurratti ijaarame yeroo isa dhumaatiif ofirraa kaasuun amma waan ga’eef wareegamni heddummatu booddeetti hin deebi’inaa.
Dhamasa warreen hirirra irra jirtaniif
1. Nama kamiinuu mirga dhuunfaa isaa hin tuqinaa.


text:
Sadaasa. 06, 2022
Umama isiirraa kaasee Xoophiyaa kan jaare, diinarra ittisee fii adunyatti beeysise Oromoota. Warra jaarinsa isii tiif utubaa tahaniif Goobana Daacee fii Qusee Diinagdee; kanneen diinarraa ittisaniif kanneen akka Balaay Zallaqaa Qilxuu; warra adunyatti beeysisaniif Abdiisaa Aagaa, Ababaa Biqilaa, Faaxumaa Roobaa biratti kumaatama maqaa dhawuun ni gaya.
Haala olii biratti afaanii fii aadaa Amaaraa, kan maqaa Xoophiyaa golgate, lubbuu itti godhuu fii guddisuu keeysatti qoonni Oromootaa Amaarotaa oli. Fakkeenya kanaa tiif Xaggaayee Gabre-medhin, Xilaahun Gassese, Buzinesh Baqqalaa fii Oromoota baayyee tu lakkaawama.
Warri armaa olii kuni, beekaa ykn wallaalaan, ifii dabanii ykn dogoggoranii, lammii Oromoo waanjoo diinaa jalatti galchuu bira dabranii maalummaa fii eenyummaa isaa mulqee tan Amaaraa akka fudhatu, of ganee isaan akka tahu, godhamuu keessatti gumaachi isaanii guddaa dha.
Ee! Namoonni aangoo fii dantaa waa-xiqqoon fedhii lammii isaanii gananii fii gurguran hawaasa hunda keeysatti rakisha. Qaaliin, warra aangoon, horiin, sadoo fii qananiin, dantaa lammii isaaniitti duuyda gara hin-galchine. Haala kanaan, bu’ura Oromummaa kan tahe, afaanii fii aadaa Oromoo dhabamsiisuuf ijibbaata diinni godhaa ture hoongeeysuu keeysatti namni wal’aansoo seena-qabeeysa godheen, afaan Oromoo du’a diinni hawweef jalaa bahee sadarkaa arra irra gaye heluu keessatti gumaacha hundaa olii qabu Alii Birraa ti.
Alii Birraa abbaa isaa Mahammad Muussaa fii haadha isaa Faaxumaa Alii-rraa, Xaaliyaanii biyya teenya keeysaa bahee bara torbaa, Caamsa 26, bara 1948 magaalaa Dirree Dhawaa, Ganda Kaabaa kan gaara Ganda Qoree duubaan jiru jalatti arkamu-tti nama dhalate.
Mahammadii fii Faaxuma wal fuudhanii bara shanitti, Alii dhalatee amata sadihii, wajji jiraachuu dadhabanii adda deeman. Yaroo tana abbaan Alitti waan cicheef Faaxuma odoo hin jaalanne ilma isii abbatti dhiiftee, Ejersa Gooroo, biyya itti dhalattee guddattetti, deebite. Haalli kuni, Ali, abbaa malee haadha dhablee godhe. Haatahu malee Rabbi adaadaan isaa Maryam Muussaa (Aboonyi), obboleeytii abbaa, bakka haadhaa buuseef.
Abbaan Alii, Mahammad nama ogummaa hujii harkaa tiin beekkame. Hujii tanaan nama Sharikaa Baaburaa-tti mindaawe. San biratti, koontiraata hujii tan boombaa bishaanii manneeniif naquu fii, bakka caphe tolchuu tiin bulchiinsa magaalaa Dirree Dhawaa waliin qabuun nama jiraatu. Haala kanaan, ilma isaa, tokkicha, Ali, aayyadaa malee guddisuu murteeyfate.
Ali, akka umrii barnootaa gayeen, mana barnoota amantii Islaamaa kan maqaa Madrasa Jadiidaa-tti beekkamu, kan Ganda Laga-Harree-tti karaa oliin arkamutti galmeeffame. Achitti hamma hulaa shanii eega barate booda, mana barnootaa gaafasitti maqaa Lu’ul Makoonnin qabaachaa ture, kan Gaziiraa keessatti arkamu geeyfamee, hulaa jahaffaa xumure. San booda, Ali fedhii gama kanaan barnoota itti fufu dhabuu waan hubateef, abbaan, madrasaa Arabii Ustaad Gubee kan gaara Ganda Qabri-Joollee gubbaa naqe.
Ali barnoota Madrasaa Ustaad Gebeetti kennamu yaroo gabaabduu keessatti fixee, achumatti, barsiisummaa mindaawee Ustaad Ali moggaafame. Isaa haala kana keeysa jiru, sossoohinsi Afran Qalloo kan guddina afaanii fii aadaa Oromoo tiif bu’ura tahuuf jiraatu Dirree Dhawaa keessatti jalqabe.
Kan sossooha kanaaf sababa tahe, aruuza ilma Ugaazaa kan jalqaba bara 1961 keeysa godhame. Gaafana wallisoota wallee afaan adda-addaa tiin afeeramtootaa booharsaa turaniin, Rabbi rahmata haa godhuu fii, Abdullahii Girichoo, “mee wallee afaan keenyaa tiis, takkallee taatu, nu dhageeysisaa khaa!” je’e. Wallisoota keessaa kan gaaffii Abdullaahii tiif deebisaa kennu dhabnaan, Rabbi Jannataan haa qanani’uu, Hassan Umar Tarree, sagalee ol kaateen, gaaffii Abdullaahii warra dooyaa-rra jiraniif irra deebi’e. Gaaffiin lamada itti darbatamnaan, kan miya muuziqaa dhawaa ture tokko, “meeshaan muuziqaa afaan Qottuu hin beeytuu. Yo ittiin dhawan ni cabxi,” deebisaa jattu kenne. Deebisaan kennamte, qaanqee dallansuu fuula Abdullaahii Girichoo, Hassan Umarii fii dargaggoota dura facaaftee, sharaa bashannana aruuzaa tiif dhaabbatte shororkaan weerarte.
Dubbiin gurbaan mana aruuzaatti afaan Oromoo laalchisee darbate, sharaa aruuzaa keeysa qofatti hin dhaabbanne. Hawaasa Oromoo naannoo sanii, keessaa huu, manguddoota, haalaan onnachiifte. Odoo hin turin, horii walitti baasanii, miya muuziqaa ammayyaa bitanii, dargaggoota fedhii wallisuu qaban harka kaayan. Gochi isaanii kun, Hagayya 05, bara 1961, Hawwisoo Afran Qalloo tan maqaa Urjii Bakkalchaa tiin beekkamuuf jiraattu dhal’che.
Miseensoonni Urjii Bakkalchaa kanneen harmoonikaa afuufuun rakkisaa ture, yaroo gabaabduu keessatti, miyoota muuziqaa bitameefiin wal fudhatanii, Bitooteessa 08, bara 1962, ayyaana Iida Ramadaanaa kan Hijraa 1381, dooyaa galma bulchiinsa magaalaa Dirree Dhawaa-tti ol bahanii hawaasa seenaa daawwatamtee hin quufamne badhaasan. Achumaan, dargaggoota magaalatti maraan,
“Ilmaan Afran Qalloo maalif tatteeysanii
Dardara alagaa if cinatti hin-gartanii
Afaan isaanii-tiin kunoo wal faarsanii
Dubarran teenya tan karaa yaatu-lleen
Wanni wallisan bar tan jaraa ti walleen,” jechuun wal’aansoo aadaa fii afaan isaanii guddisuu-tti yaaman.
Akki kuni, magaalaa Dirree Dhawaa, Urjii Bakkalchaa biratti hawwisoo Biiftuu Ganamaa, Hiriyaa Jaalalaa, Maskoob, Arsalee fii Suuqal Ilaaq badhaase. Dargaggoota malees, shamarran maqaa Azeeba Timiraa, Biqilee fii Eeynabeen gurmeeysee, akkuma dhiiraatti dooyaa agarsiisaa gubbatti baase.
Dargaggoota yaamicha Urjii Bakkalchaa jalaa oowwatanii guddina aadaa fii afaan isaaniitti bobbahan keeysaa tokko Alii Birraa ti. Aliin nama joollummaan wallee fii wallisuu akkaan jaalatu. Kanarraa kan ka’e, mana barnootaa keessatti faaruulee yaroo adda-addaatti barattootaan dhihaatan irraa qooda fudhachaa ture. Sanii tu umrii bara kudha afuritti, hawwisoo Hiriyaa Jaalalaa tiif isa qaadhimsiise.
Ali, hawwisoo Hiriyaa Jaalalaa tan kaa’imman umriin warra Urjii Bakkalchaa tii gadiitti makamee odoo xiqqollee hin turin, dandeeytii yadalee wallee baafachuu fii wallisuuf qabuun Urjii Bakkalchaa tiin fudhatamee, Iida Ramadaanaa kan Gurraandhala 25, bara 1963-i dooyaa gubbatti bahee, sagalee isaa bareedduu fii alalaasa miidhagaan walle,
“Birraa dhaa barihee,
Ililliin urgooytee
Dilee maaliin qabaa
Rabbii kiyya gooytee? jettu wallisuun, daawwattoota if wallaalchise. Warri galama keeysa turan, wallicha biis.. biis.. jechuun akka irra daddeebi’ee wallisuuf godhanillee dhagayanii quufuu dadhaban. Guyyaa san booda maqaan abbaa, Mahammad Muussaa, irraa hafee, Ali kan Birraa tahe.
Akkuma dooyaarratti beheen, Ali sagalee fii sossoohaan onnee hawaasaa keessa seene. Xiqqaa fii guddaan magaalatti isa bare. Dardarri yaroo waan barcaa dhaban, “Alii tu rakkateen,” maallaqaa fii waan biraa tiis warra dubrarraa funaannatu tahan. Baala-gaariin magaalattii Ali miilaan deemuu dhoorkite.
Alii Birraa, sossooha Afran Qalloo tii fii Hawwisoo Urjii Bakkalchaa tiif beenziila tahe.
“Hiriyaa wal-taate yaa Urjii Bakkalchaa
Si malee eeynummaa wallee akkaan tolchaa
Tapha afaan keenyaa sumaa tu xalilchaa
Kan dhufee caqase gammachuu galaalcha
Garaa ni hidhanii onneen hidhaa hin taatuu
Yaa Urjii Bakkalchaa tan bariisaa baatuu,” jchuun, hawaasni Oromoo Dirree Dhawaa malees, naannoo Baha Oromiyaa keessa, iddoo dhaqanii wallisan maratti jaalalaa fii kabajaa hawwisoo isaanii tiif qaban ibsan.
Hawwisoon Afran Qalloo afaan Oromoo biratti, kan Soomaalee, Arabaa fii Adaree wallisuun warra gaafa aruuza ilma Ugaazaa afaan Oromootti qoosan, saba Oromoo dabree kan isaanii keeysatti bilaash godhan. Walleelee isaanii tiin fedhii hawaasa naannoo sanii guutaa fii calaqqisaa waan dhufaniif aruuzni isaaniin alatti gatii dhabe.
Haala kana keeysa, ministeroonni Jabuutii kanneen boqonnaaf Dirree Dhawaa dhufan, isaanii wallisu arkanii, Jabuutii dhufanii hawaasa isaanii akka booharsanii fii, achumaanuu jabaabira isaanii sossooha afanii fii aadaatti kakaasaniif kara manguddoo tiin Hawwisoo Urjii Bakkalchaa afeeran.
Wallisoonni afaan Oromoo biyya alaatti afeeramuun, mootummaan Hayle sillaasee tan jijjiirama hawaasa Oromoo keessatti dhufaa jiru-rraa dallansuu qabduuf fudhatamuu dide. Saniif, wallisootaaf baasaboora daangaa itti qaxxaamuran kennuu didan.
Alii fii wallisoonni Urjii Bakkalchaa, garii, murtii bulchiinsa Amaaraa fudhachuu diduun, odoo abbootii fii manguddootaan hin marihatin, tokkoo-lamaan Jabuutii dhaqanii, baabura Jabuutii deemurra if kaayan. Bakka sakattaa malaan dabraa, wal-duraa-duuba Jabuutii seenanii, Birraa 24, bara 1965, afaan Oromoo dooyaa biyya alaa-rratti baasan. Wallee afaan Oromoo malees kan Arabaa, Soomaalee fii Affaአr muuziqaa ammayyaa fii sossoohinsa ajaa’ibaa tiin miidhagsanii wallisuun, saba isaanii boonsan.
Oduun wallisoonni Afran Qalloo magaalaa Jabuutiitti agarsiisa godhuu gurra mootummaa Amaaraa seenuuf yaroo irraa hin fuune. Jarri duraanuu sossoohicha ugguruu barbaadan, miseensota hawwisootaa adamanii hidhatti guuruu fii miya isaanii caccabsutti seenan. Ali gocha jaraa hoggaa dhagayee biyyatti deebi’uu dhabuu murteeffate. Garuu, fedhii abbaa, kan isa malee ilmoo biraa hin qabne, kan isaa jecha fuudha hanqatee, dura dhaabbachuu garaan waan hin dandayiniif dhuma bara 1965, akkuma dhufetti, karaa biyyaa qaceele. Hoggaa achi gayu, akkuma eegetti, ililliin odoo hin taane, hasbiin simatamee, harka hudduu duubatti hidhamee, Aawziin, mana hidhaa guddaa magaalaa Adaree, geeyfame. Hidhaa joollummaa tan ji’a jahaa booda, gunaa fii kadhaa cimtuun, Ali, hidhaa-rraa gadhiifamee, Dirree Dhawaatti deebi’e.
Gaafana, hawwisooleen Afran Qalloo takkalleen hin jiran. Meeshaaleen muuziqaa gariin duraa caccaphee, gariiniis saamamee jira. Waaheloonni waliin Jabuutii dhaqan, kanneen biyyatti deebi’uu didanii alatti hafan malees, gariin biyya dhiisanii Soomaaletti baqatanii jiran. Kanneen hafan ija-diimtuu ammaa-ammaa tiin waan lubbuun itti guraaramteef wallisuu dhiisanii jiru.
Abbaan Alii, ilmi isaa, kan joollummaan hidhaan araraafama mana barnootaatti deebi’ee jiruu akka sirreeyfatu ijibbaata godhullee, daandii barnootaatti deebisuu hin dandeenye. Ali gitaaraa fii walleen adda bahuu dide. Sossobaan dadhabnaan, haala kanarraa akka hafuuf iddoo amalli itti sirraawu (ጠባይ ማራሚያ) naa geeysi jechuun, Jamaal Haaji Aadma Iloo, kan gaafasitti miseensa Paarlamaa Xoophiyaa turetti, kenne.
Jamaal Haaji Aadam fedhii Mahammad Muussaa guutuuf ji’a Waxabajjii tan bara 1966 Alii Birraa if waliin fuudhee Finfinnee geeyse. Ali halkan mana Jamaal bu’ee borumtaa akka magaalaa laaluuf manaa gadi baheen, joollee Dirree Dhawaatti wal beekan arkee, achumaan achi tahee, manatti deebi’uu hanqate.
Alii waahellan malees gitaara arkatee isaa hiriyootaa waliin gondoota Finfinnee keeysa daddeemee taphatu, namni Koloneel Xaahir ja’amu kan Haati Warraa Oromoo, dhalataan Dirree Dhawaa fii miseensi garee Raayyaa Waardiyaa Mootichaa (ክቡር ዘበኛ) arkee, haalaan dinqifate. Xaahir akka fedhii Alii hubateen, isaa Finfinnee seenee ji’a sadihii, Hawwisoo Booharsituu Mootichaa, tan maqaa Kibuur Zabanyaa (ክቡር ዘበኛ) qabdutti, ji’a Birraa tan bara 1966, akka mindaawu godhe.
Hawwisoo Kibuur Zabanyaa keeysatti wallisoota akka Mahmuud Ahmad, Xilaahun Gassasaa fii Buzunesh Baqqalaa faa-tti hanga’ee arkamuuf Alirraa yaroo hin fuune. Wallee afaan Oromootti ykn akka gaafas ibsamutti tan afaan Qottuu-tti waliisaa tokkicha qoonqabii hin qabne tahe. Qophiin ayyaanotaa fii dhimmoota addaa-addaa tiif ammaa-amma qophooytu isa malee miidhagina tan hin qabne taate.
Walleeleen Alii miidhagina qabaatanillee, Ali haalaa fii amala Hawwisoo tiin wal fudhachuu dadhabe. Inni dura rakkoo itti fide yaroo shaakhalaa, Ali, jimaa qabatee ykn mallaa guuttatee kan arkamu tahuu isaa ti. Haala kanaaf Ali irra daddeebi’amee doorsifame. Odoo saniif rakkaatuu gaafa kaan dhibdee sanii olii tiin yakkame.
Badiin tan arkamte qophii hiraataa tan Hayle Sillaaseen keeysummaaf godherratti. Gaafana, akka Alii fii wallisoonni galgalicha booharsaan miidhaysuuf dooyaa qabataniin Mootichi keeysummaa isaa waliin galma seene. Yaroo tana, warri Alii waliin galma gubbaa jiran hundi bakka takka mudhii gaccabsanii lafa laalutti seenan. Ali garuu akkuma dhaabbatetti hafee mootichaa waliin ija keeysa wal daawwatan. Hoggaa kan ashkaroonni Mootichaa, kanneen hojjaan birbirsa gayan, Alii qallaa fii dhaabbata xiqqaa, rarraasanii achii-rraa deemaniin.
Dubbiin Alii rarraafamee galma keeysaa bahuu qofatti irraa hin oole. Hidhaa guyyaa muraasaa tan mana qorraa booda, Dhaddacha Raayyaa-tti dhihaatte.
Ajajaan baannanni (himanni) Alirratti dhihaate bira gaye, maalif Mootichaaf sujuuduu akka hanqate Ali gaafate.
Ali akka amantii isaatti (Islaamaatti) kan sujuudamuuf Rabbi qofa tahuu fii nama akka isaa tiif gadi godhachuun yakka tahuu Ajajaatti hime.
Ajajaan sujuuduu fiin hanqatee ammas “Mootichaan isa jattaa?” je’e Aliin.
“Mootichi nama meeqa?” Je’ee Ali Ajajichaan.
Ajajichi waan deebisu dhabee Ali, Koloneel Xaahir, kan hujiicha akka seenu gargaareetti erge. Xaahir, malli Ali haala akkanaa jalaa itti bahu, akka miseensa raayyaatti odoo hin taane siviiliitti if mindeeysuu tahuu itti gorse. Aliis gorsa Xaahir fudhatee mindoomina Kibur Zabanyaa waliin qabu jijjiire.
Haala kana keeysa qophii boohartii hawwisoon ajajoota raayyaa biyyaa tiif gootu takkarratti Ali rakkoo seene. Ali faa wallisuuf qophaawaa jiru Jeneraaltichi tokkoo haasawa dheereeyse. Yaroo tana Ali, kan barcaan manatti eeydu, obsa fixatee, sagalee ol kaasee, “Boo ni taphannaa, haasawa kee nurraa dhaabi!” je’e. Ali akkas jechuumaa fii rarraafamee deemamuun waluma-faana tahe.
Haala olii kanaan, uumamni Ali kan bashaashummaa, walbaa fii burraaqaa jiruu Hawwisoo tan naamusa malees, ukkaamamaa fii ajajaootaaf mataa gadi cabsachuu wal fudhachuu dide. Kanaaf, mindoomina waggaa sadihii booda, Ali, jaraan nagayatti je’ee biraa deeme.
Akka hujii Hawwisoo Kibur Zanenyaa gadhiiseen Ali, dardarri, umrii diiydamii lamaa, tin’isa waahela abbaa, Ibraahim Abdullee, tiin Warshaa Baaburaa tiif Hojjataa Miya Bishaanii kan Buufata Awaashitti mindaawe.
Hujiin kuni, Ali Birraa, Dirree dhawaa fii Finfinnee madiinota wallee fii sirbaa keessaa baasee, gammoojjii sagaleen muuziqaa fii wallee hanqatee, cuqiin shimbirraa irraa hin dhagayamne geeyse. Gaafana qunnamtiin Ali adunyaa muuziqaa waliin qabu raadiyoona xiqqaa tokko qofa tahe. Akki kuni, Alitti adabbii hidhaa dhaabbataa kan abbaa itti murteeysi hin beeyne itti tahee, umnaawa bara lamaa booda, jalqaba bara 1972, hujicha dhiisee Finfinnetti deebi’e.
Akka Finfinnetti deebi’een, xiqqo turee, Hoteela Harraambeetti wallisummaan mindaawee, galgala-galgala daawwattoota booharsuun, fedhii isaa itti fufutti seene. Haala kana keeysa, bara 1973 keeysa walleelee isaa, Abbaa Lafaa, Awaash, Imimmaan Jaalalaa, Kan Ati Feetu Isaan Hin Fedhan, Waa Sillee Hin Dararuu, Ushuruururuu, Eessattiin Si Arka, Si Jaallee, Nagayattiin Siin Ja’a Imimmaan Haqachaa fii Hin Yaadin bakka tokkotti haqaaree baase.
Walleeleen armaa olii, walaloon, yadalee fii muuziqaan Oromoo bira dabranii lammii biyya guutuu dhunfatan. Makiinota gurguddaa daldalaa, manneen dhugaatii, manneen sinimaa, dukkaanonni walleeleen taphachiisan kanneen Alii Birraa tahan. Raadiyoonni biyyaa kan duratti ji’atti wallee afaan Oromoo tokko faa dhageeysisu, walleelee namni karaa isaanii tiin akka taphatamuuf waliif gaafatan biratti, guyyatti, san hanqannaan torbaanitti, wallee Alii irra kaayuu addeeyfachaa dhufe.
San biratti, walleeleen Alii manneen bashannanaa, siniimaa, dukkaannaan, keessaa dhawwaaqan. Ushurururuun atoobusa gurgurraa biyyatti keessaa olii-gad deeman fudhatte. Qohiin aruuza walleelee walleelee Alii malee tan biraa magantatte.
Ali haala hawaasa keeysa jiru mara-rratti alaalse. Wallee isaa tiin cunqurfamaaf sagalee tahe, miidhamaa hadhaadhiyye. Walleen ” Yaa Abbaa Lafaa” jattu, tan roorroo sirni Miniliki-rraa kaasee lammii Oromoo mude balaaleeyfattu, tan,
“Hamma arraa tooftaa sobaa uumtee
Ummata saamuu dhaan lafa walitti qabattee
Qotee bulaa roorroo dhaan dhamaaftee
Tooftaan tee dulloomtee humniti tee kuftee
Taa’anii nyaachuun raawwattee, hobbaatee
Odoo hin taraarree callaa saffarachuun
Cooma jijihachuun dammaa dhadhaa nyaachuun
Qooda kaleeysa dabre dafqa malee jiraachuun
Hamma arraantanaa hiyyeeysa saamtanii
Dafqa malee sadoo burraayxaanii
Asirratti raawwatti faraqaan teeysanii
Yaa abbaa lafaa hubadhuu dhugaa yaroo tii
Gamtummaan qabeenyi cire hidda kee tii
Filmaata biraa hin qabdu ka’i hujii dhattii” jettu, fincila mooticha inni (Aliin) sujuuduuf dide aangoo-rraa baasuuf godhamaa ture fiixa baasuu fii jijjiirama sirnaa fichisiisuuf gumaacha guddaa goote.
San malees, walleen,
“Maal ja’anii maal himanii?
Hoggaa yaadaan dhibamanii
Jiruu afaan wallaalanii
Kan lafa dhabee horii saamame
Kan roorroo jibbee gaaratti game
Maal odeeysa maal dubbata mee?
Kan facaafatee kadhaa mudate
Kan irraa hoongawe waani abdate
Maal irraa odeeysa waan isa mudate?
Dur qarayyoon boonee kan arra jaame
Odoo ifn jiruu guyaan itti dhaame
Maal anaannata gufuun yo dhawame?
Kan roorroon alagaa mukhatti galchite
Kan bilisummaan dhiiga qaadhimte”
Maali abdiin isaa yo duuti aggaatte?” jattuu, namni haala jiruu fii jireenyaa sirritti akka yaadu goote.
Dimshaashatti, Alii Birraa, warra afaan Oromoo beekanii fii hin beeyne, kanneen jaalatanii fii jibban mara, wallee afaan Oromoo alalaasise. Yoom san qofa, xiqqo turee, wallee,
“Yaa bartuu kutattu, warraaqsi sitti dhaama
Yaadadhu siin ja’a, saba cunqurfamaa
Tulluu gubbaan bahe hallayyarra gorii
Raaree keessa ceehii gaara qaxxaamurii
Atuu ni arkitaa, qarreerra dhaabbataa
Bututtuu uffataa midhaan kotakottaa” jattu gaafa baase, dhaabni Ihaappaa kan yaroo sanitti akka hidda baarzaafiitti barattootaa fii hawaasa keeysa loohaa ture, faaruu dhaaba isaa godhate.
Alii haala hawaasa keeysa jiru, gadda, gammachuu, roorroo, seenaa, duudhaa fii kkf hundarratti walleelee yaroon hin moofoysine kanneenn dhagayamanii hin quufamne wallise. Qabsoo hadhooytuu inni faan godhaniin, qoqqodamni diinni hawaasa Oromoo tiif hawwe diigamee, Gurraandhala 28, bara 1976, gaafa Oromoon naannoo adda-addaarraa agarsiisa aadaa tiif Finfinnetti wal gayan, walleen Alii Birraa,
“Waa malli nu dhibee jenne bitaa-mirgaa
Karaa sirrii dhiifnee maalif deemna moggaa
Rabbi moo namumaa kan seera jallisee
Haati teenya takka maaltu addaan nu baase,”en warra galma san keeysa turan imimmaan gaddaa fii gammachuu dhangalaasifte.
Ali, xiqqo turee, odoo diina hin sodaatin wallee seenaa hawasni Oromoo sirna gabrummaa Habashaa dura qabaachaa tureen as bahe.
“Karaan manni Abbaa Gadaa eeysa
Dhaqeen Galma isaa jajjabeeysa,” jechuun, mambultii wal-qixxummaa, sadoo fii qananii, tan gaafa adunyaan Abbootii Irree jala turan, Oromoon dimokraasiin itti wal bulchaa turan beekaa fii wallaalaa Oromoo bira kutee firaa fii diina yaadachiise.
Walleelee kaasetaa fii shaklatti baasuun alatti, Ali, Hoteela Harraambee malees, Kilaba Waazeemaa, Zaambeez, Hootala De-Afriik ja’amuu fii Raas Hootelitti booharsaa daawwattoota kumaatamaa tahe.
Haala kana keeysa, gaaf tokko isaa halkan wallisaa bulee, ganama karaa manaa gala deemu, nama tokko kan harreen qoraan itti fe’ee deemuun waan qeeyra ol bahuu dadhabeef, tuminsaan tabba baasuuf ijibbatutti dhufe.
Ali, namichaan, “boo! Harrichi dadhbee, mee xiqqo hafuura baafachiise,” je’e.
Namicha kana dhagaye, Aliin, “harrichi kiyyaa akkaan fedhee godha,” je’e.
Ali “harricha akka feete godhuu hin dandeeysu” namichaan kan je’u tahe.
Yaroo tana namicha foolisii itti yaamee, Ali qabsiisee, qabalee geeyse.
Warri qabalee isaanii Ali hidhuuf deemu, Hoogganaan (Liqa-manbarri) isaanii, kan Ali beeku dhufee, rakkoo Alii fii namicha jidduu gaafate.
Ali yaada isaa kan jalqabaatti cichuun, “namichi kuni harricha ajjeesaa jira. Horii ittiin gurgur ani niin kennaa fii, qoraanicha asumatti irraa haa buusu!” kan ja’u tahe.
Hoogganichi, kan haala Alii, walleelee isaa waliin beeku, cinatti qabee, “yaa Ali wal’aansoon mirga ummataa tiif gootu si haqatteen, ammaas kan beeyladaatti seentee?” je’ee sossobee karaa mana isaa akka deemu godhe.
Bara 1982 keeysa, odoo Raas Hoteelitti wallisuu, Ali dubartii Birgiittaa Astroom ja’amtu, tan barreessituu safaaraa Suwiidin taate waliin wal baree, fuudhe. Birgiittaan, bara 1984 keeysa ramaddii hujii biyya Xoophiyaa raawwattee hoggaa Amerikatti jijjiiramtu, Alii niis lammummaa biyya Suwiidin fudhatee, niitii isaa waliin, magaalaa Kaalifoorniyaa tan biyya Amerikaa dhaqe.
Bara 1984 irraa kaasee hamma 1992 Alii fii Birgiittaan hujii fii salaloof biyyoota Amerikaa Kaabaa, Awrooppaa fii Aasiyaa keeysa daddeeman. Haalli kuni, Ali, hawaasa Oromoo malees muuziqaa-rraa fageeyse. Jiruu sadoo fii qananii qabaatullee, wallee fii wallisuun adda bahee jiraachuun Alii-tti rakkoo tahe. Kanaaf, kaaseeta isaa kan bara 1992-a akka baaseen, Ali, wal-hubannaan Birgittaan wal hiikee, walleelee isaa kanneen hin moofoynee fii haarayaa waliin, hawaasa Oromoo kan yaroo sanitti adunyaa wal gayaa jirutti as bahe.
Alii Birraa, akkuma nama Dirree Dhawaa keeysatti dhalatee guddatetti afaan Oromoo biratti, kan Arabaa, Amaaraa, Soomaalee fii Adaree qaceellotti dubbata. San boodaas, kan Suwidinii fii Ingilizii itti dabalate. Afaanota alagaa keeysaa kan Arabaa, Soomaalee fii Adareetti walleelee seena qabeessa tahan, kanneen akkuma gaafa bahaniitti yoomuu jaalataman hedduu wallise.
Gama biraa tiin gaafa Hawwisoo Kibuur Zabanyaa keessa turee fii san boodaas afaan Amaaraa tiin akka wallisuuf dhiibbaa guddoo tu irra ture. Garuu afaan kanaan wallisuu akka foon karkarrootti lagate. Akkuma Xilaahunii fii Buzuneshitti, afaan Amaaraa tiin wallisuun bu’aa guddaa akka qabuuf Ali tolchee beeka. Haa tahu malee, afaan Amaaraa kan afaan isaa cunqurse tahuu waan hubateef, bu’aa silaa gamasiin arkatu wareeguu murteeyfate.
Murtiin akkasiin fudhate, jaalala Amaaraa tii fii horii irraa arkatu dhabsiisuu malees, naaduraa siyaasaa biyya sanii keeysaan rakkoo akka itti fiddu odoo beekuu ti. Gaaffii haala kanaaf karaa warra aangoo qabuu tiin ammaa-amma itti dhihaattu, tooftaa fii qarooma joollee Dirree Dhawaa (Iyyaal Dirree) tiin jalaa miliqaa ture.
Afaan Amaaraa tiif gatii kennuu dhabuun Alii, isa bira dabree afaanii fii saba Oromootti kabajaa godhe. Oromummaa arra dagaagee, qabsoo bilisummaa yoomiyyuu caalaa dhogoomsaa jiruuf onnee tahe.
Alii, afaan Amaaraa ittiin wallisuu diduu bira dabree, akka armaa gadiitti walaloo mana hin rukkunnee fii dhama hin qabneen,
“ስዘፍኑ ስሰማ እያየሁ ዘፋኞች
እነም ባማሪኛ ዛረ እዘፍናለሁ።
ፍቅር እንደ አስቴር እነን አይጎዳኝም
አሊ ስለ ሆንኩኝ እሸውደዋለሁ
ከድሬ ስመጣ ግና ትንሽ ነበርኩ
ዛረ ከኢትዮ ስታር ባንድ ኢዩኝ ግድንግድ ነኝ” je’ee afaan Amaaraa caccaphaan wallisuun iddoo fii gatii afaanichaaf qabu ifa baasuun jara garaa gube.
Gama biraa tiin ammoo, wallee,
“ትዝ ትዝ እያለኝ ብዙ ተጨንቄ
ከንቱ ላላገኝሽ አንቺን መናፈቄ
ህሊናሽ አስቦ ልብሽ መቼ ረዳኝ
እኔ ግን ውስጥ ውስጡን መናፈቄ ጎዳኝ
መከራን ስችለው ማንም ስው ሳይረዳኝ
አንቺን መናፈቄ ደህና አድርጎ ጎዳኝ” jettu alalaasa miidhagaan qindeeysee Mahmuud Ahmad akka ittiin beekkamu kan godhe Alii Birraa ti.
Alii Birraa akkuma wallee isaatti,
“Oromiya Oromiyaa biyya abbaa koo tii
Gammachuum too irruu hammaan si arkutti
Oromiyaa biyya jeeynota kumaatamaa
Ol ka’uus gaciisuus yaadnni kiyya sumaa
Abdiin too hawwiin too suma galmi kiyyaa
Si obsuu dadhabe biyya too Oromiyaa” je’etti, bara 2004 keeysa sadoo biyya namaarra rakkoo biyya isaa filachuun, jiruu biyya ambaa tan waggaa diiydamii booda Oromiyatti deebi’e. Akka achi gayeeniis, gorsa abbaa isaa kan barnootatti jabaadhuu, kan inni irraa hamilee cabse, hadhaadhiyyuuf karoorfate. Karoora kanaan, hiyyeeyyii naannoo Ija Aannannii tan naannoo Dirree Dhawaa, warra hiree barnootaa tiin wal arkuu hin dandeenyeef mana barnoota sadarkaa duraa banee carraa barachuu tiin walitti baase.
Gabaabinatti, xiqquma irraa himuuf yo tahe malee, seenaan Alii Birraa, barruu gabaabduu tanatti waan shalagamuu tahaa tii miti. Ali, afaan, aadaa, biyya, seenaa fii qabsoo Oromoo-rratti walleeleen wallise hedduu tahuu malees, tan irraa himanii fii dhiisan keeysaa filuun haalaan nama rakkisa.
Wareega godheen kan wal madaalu tahullee batu, Aliin, gumaata guddina afaan, aadaa fii wallee Oromoo tiif godheef waldayoota hawaasa Oromoo hedduu-rraa badhaasa beekkamtii hujii umrii guutuu badhaafamee jira. Hujuma isaa tanarraa ka’uun, Universitiin Jimmaa Digrii Kabajaa Doktorummaa Muuxiqaa kennee fii jira. Jaarmayni Muuzik Afrik ja’amu kan biyya Kanadaa, magaala Torontoo qooda artii Afrikaa tiif gumaacheef Badhaasa Beekkamtii Hujii kennee fii jira.
Ali, akkuma “Birraa dhaan Barihe”-en jalqabetti, walleelee mimmidhagoo ammayyaa dhibba sadiihii ol hawaasa Oromoo tii fii, guddinaa fii waaltina afaan Oromoo tiif gumaacha daaddaa hin qabne godhee, Sadaasa 06, bara 2022, umrii 74-tti bakka kan dhalate irraa hin deebinetti lammii isaa kan akkaan jaalatu dhiisee sokke.
Alii, bilisummaa ummata Oromoo tan jaalala isii bifa addatti ibse odoo goolabbii isii hin arkin biraa deemullee, walleelee isaa kanneen yaroon moofoysuuf hin jiraanneen ilaa abad dhaloota dhufaa jiruu booharsuuf jiraata. Seenaan isaa tiis isaanumaa waliin dhalootarraa dhalootatti dabara.
Galanni isaa Jannatul Furdoos haa tahu!


text:
Yunaayitid Isteetis Kamisa har’aa guyyaa gootototaa waraana biyyattii keessa tajaajilan kabajaan yaadatte. Ayyaanni kun guutummaa biyyattii keessatti sirnaawwan fi hiriiraawwaniin ayyaaneffamee oola.
Ayyaanni waggaa kanaa, waggaa 100ffaa loltoonni hin beekamin kanneen bakka awwaalchaa Arlington National Cemetery jedhu kan dugdee Washington jiruu itti hundeeffamee waliin wal irra oola. Siidaa seena qabeessaa fi bakka boqonnaa miseensota tajaajila waraanaa kan ta’e kana irratti waraana addunyaa tokkoffaa fi lammaffaa akkasumas ennaa waraana Kooriyaa waliin ture kanneen reeffi isaanii hin argamin hafeef kan dhaabate illee of keessaa qaba.
Ayyaanni goototaa kun jalqaba guyyaa meeshaa waraanaa jedhamuun wlaii galteen waraana addunyaa kan itti xuurame jedhamee kanneen Jarmanii waraana irra turan harka itti kennatan bara 1926 keessa kabajamuu qabe. Booda irra kongresiin bara 1954 keessa guyyaa goototaa jechuun akka kabajamu beeksise.


text:
Dhiiga Dahabaa/Warqii Beeytuu?
Tana Quba Qabduu?
Ilmi namaa dhugumatti uumama ajaa’ibaati. Rabbiin keenyas ilma namaa haala bareedaa irratti uumne jedhee bakka heddutti nuu hime. Mee waan kana xiinxallaa. Addunyaa tanarra ummata biiliyana 8 ta’utu jira. Garuu namni hundi garaagarummaa qaba. Warri lakkuutis waan adda ittiin ta’an qaban. Walumaa galatti nuti hundi waan addaa qabna. Dhugaan jiru kana ta’us nuti hundi waan waliin qooddannu qabna. Hundi keenya ija qabna. Harka, miila, Arraba jedhaa tarreessuu ni dandeenya. Haa ta’u malee walfakkeenya kana keessa garaagarummaan xiqqoon ni jira. Namoonni qaama addaa qaban dachii tanarra ni jiru. Barruu tanaanis namoota qaama addaa qabanii fi waan isaan adda godhe keessaa muraasa isinii dhiheessina.
Dhiiga Dahabaa
Ilmi namaa hundi dhiiga diimaa qaba. Kanaafuu dhiigni bifa biraa hin jiru. Warri Golden Blood ykn dhiiga Dahabaa qaban jedhamanis bifa isaatiin osoo hin taane qabiyyee dhiiga isaaniitu dhiiga Dahabaa/Warqii akka jedhamu taasise. Namoonni kunniin dhiiga nama biraa irraa kennamuuf abadan fudhatuu hin danda’an. Yoo dhiigni isaan barbaachises namuma dhiiga Dahabaa qabu qofarraa fudhatan. Hubadhaa wanti kun Gosa A B ykn O waan jedhamuun wal hin qabatu. Qorannoo bara 2010 godhameen namoonni dhiiga gosa kanaa qaban namoota 43 qofatu dachii tanarra ture.
Dandeettii bifa hedduu arguu
Ilmi namaa bifa hedduu walitti siiqsee hubata. Diimaan gosa hedduu jiraatus ijji namaa diimaa hunda bakka tokkotti walitti qabuudhaan hubata. Kanas ta’u ijji ilma nama hedduu bifa haga miiliyana 1 ilaaltee adda baafatuu dandeetti. Haa ta’u malee namoonni qaama Tetrachromacy jedhamu qaban haga ilmi namaa biroo argu caalu bifa hedduu arguu danda’u. Namoonni qaama kana qaban bifa haga miiliyana 99 ilaalanii adda baasanii himuu danda’u.
Namoota abadan hin furdanne
Addunyaa tanarra namoonni muraasni kan waan fedhan akka barbaadanitti sooratuu danda’antu jiru. Namoota kanniin waa’een koolestirooliitis hin rakkisu. Warri kun carraan dhibee onneetiin qabamuu isaanii parsantii 90’n gad bu’aadha. Ummanni kun seelii PCSK9 jedhamu qaama isaanii keessaa hedduu hin qaban. Kun ammoo dhadhaa fii coomas sodaa tokko malee akka sooratan isaan gargaara. Yeroo ammaa kanattis ogeeyyonni fayyaa namoota kanniin irraa ka’uudhaan dawaa haarawa kan seelii PCSK9 jedhamu akka qaama keesatti hin heddummaanne taasisu oomishuu jalqabaniiru. Namoonni kunniin waan fedhanis yoo nyaatan qaamni isaanii hin furdatu.
Namoota hirriba dheeraa irraa haajaa hin qabne
Ilmi namaa hirribatti haajama. Qaamni namaa dalgaa oolee dadhabe boqonnaa barbaada. Kanaaf Rabbiin guddaan halkan yeroo hirribaa fi boqonnaa taasise. Ilmi namaatis kanatti waan haajamuuf bakka ciisu qopheeffatee yeroo dadhabu gara hirribaa fiiga. Garuu namoota waan kanarraa dhimma hin qabnetu jira. Osoo haga fedhan hojjatanii warra rafuuf hin cinqamnetu jira. Namoonni seelii DEC2 jedhamu xiqqaa qaban hirribaaf hedduus hin cinqaman. Qaamni isaanii haga fedhe dadhabus hirriba daqiiqaa muraasaatiin dadhabbii ofirraa balleessuu danda’an.
A’oo xumuraa
Ilmi namaa gaafa dhalatu ilkaan malee dhalata. San booda haga ilkaan 28 biqilcha. Kun nama hunda biratti wal fakkaataadha. Boodarratti waggaa 15 booda ykn waggaa 20n booda a’oo dabalataa biqilchuu jalqaba. Ilkaan kun wayta bahu hedduu nama dhukkuba. Haala saniin namni hedduun ilkaan 32 qabaatuu danda’a. Haa ta’u malee Addunyaarraa namoonni parsantii 20 ta’an a’oo dabalataa kana hin qaban. Fakkeenyaaf ummanni meeksikoo walumaa galatti ilkaan dabalataa kana hin biqilchan. Namoonni naannoo Tasmaaniyaa jiraatan ammoo hunduu ilkaa kana ni biqilchu.
Qophii: Abuu Ibtisaam


text:
Waajjira IHAADIIG irraa leenjii waa’ee “ MADDAMAR” kennuuf kanneen torban dabree magaalaa Meqelee imalanii jiran leenjii kenname irratti hogganni naannoo mormee jira.
Angawoota sadarkaa olaanaa fi giddu galeessaa kan Adda Bilisumma Uummata Tigraay (TPLF)leenjii kenname kun caasaa ADWUI kan hordofee miti akkasumas yaada gartuu tokkoo miseensootaa fi hogganoota ka biro irratti fe’uu fi naamuusa paartii kan cabsee jedhan.
Waan adda addaa irraa yaada walitti fudhuun yaadii isaa illee maal akka ta’e haala hin beekamneen eenyuuf akka qabsaa’uu hin ibsu jedha.


text:
Finfinnee, Hagayya 24/2022 - Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa ibsa har’a ganama baaseen, waraanni kaabaa ji’oota muraasa darban keessa erga tasgabbaa’ee booda waraana humnoota federaalaa fi Tigraay giddutti adeemsifamu irra deebiin eegaluu isaa mirkaneessee jira. Mootummaan federaalaa waraana deebi'ee eegaluun humnoota Tigraay komate. “Gareen shororkeessaa TPLF filannoo nageenyaa
Finfinnee, Hagayya 24/2022 - Gurmaa’insa naannumaa godina Guraagee waliin walqabatee hoggantoonni fi itti gaafatamtoonni godinichaa hidhamuu hojjataan mootummaa maqaan isaa akka eeramu hin barbaanne Addis Standarditti himeera. Itti gaafatamaan waajjira faayinaansii godinichaa Munawwar Hayaatuu, Itti gaafatamaa dhimmoota kominikeeshinii mootummaa Mabiraatee W/Maariyaam, Itti gaafatamaa intarpiraayizii fi misooma
Marii Dhimma Daangeffama Finfinnee, Suuraa: Feesbuukii Adaanech Abeebe Naatinaa’eel Fiixeetiin @NatieFit Finfinee, Hagayya 19/2022- Mormii garaagaraaf sababa kan ture daangaa bulchiinsa magaalaa Finfinnee fi Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee akkaataa qorannoo haaraa qophaa’een daangeeffamuu ibsameera. Adeemsi lafa daangeessuun kun aanaalee Finfinnee fi Godina Addaa Naannawaa Finfinnee jala


text:
Yuniversitiin Haro-Mayaa yuniverstii biyyitii qabdu keesaa tokko.Akka ijoolleen achii dubbifne jedhanitti ijoolleen achi barattu eegii barumsa dhaabanii ji’a tokko aaluutti jiran.
Wannii warrii gaafate akka barattootii jedhanitti akka barattootii Har-Mayaa ka qabaman hiikaman,akka waraanii mootummaa yuniversitii keessaa bahuu fi akka wannii hedduun qajeeltuuf gaafatan.
“Guyyaa Roobii laaqana irratti akka hin nyaanne ijoollee dhoorkaa turan. Ijoolleen bakka tokkotti wal gettee maaliif nyaata nu dhoorkattuu namnii hidhameeyyuu nyaata hin dhoorrgamuu jettee yoo ijoolleen wal geettu poolisiin federaalaa ijoollee ari’atanii aaraa bombii darbuudhaan ijoollee baayyee doormiitti dhaanuun miidhan.”
Akka ijoolleen tun jedhanitti tana keessa nama 32 akka malee miidhame ka ilkaan caphanii fi matan dhoofamelleen hedduu“ isaan keessaa namnii afur hospitaala Hararitti wallaanamaa jira hagii tokko hospitaala Hiywet Faanaa jira.”
Aara bombii tana doormii dhiiraa ta “amel” jedhanii fi ka dubraa ka “Wiig” jedhanitti darbatan.
Ijoolleen hidhaman jedhan tana haga tokko yuniversitii keessaa haga tokko ammoo yo jari boqonnaaf maatii isaaniitti galuuf karaa qaban.
Waraanii mootummaa akka ijoolleen jettutti ijoolleen doormii(manneen bultii barattootaa) irra deemee humnaan barnootaatti oofuu fedha.
Bulchiinsii ijoolleen hidhaman guyyaa shan keessatti gadi dhiifsan jedhullee haga ammaatti hin baane jedhan.
Ijoollee tana haga tokko Hararitti hidhanii haga tokko Dirree Dhawaatti hidhan.
Tana maleellee barattootii tun akka waraanii mootummaa yuniverstii keessaa bahuf gaafatanillee.
“Nuuti mooraa barnootaa keessa jirraa malee mooraa waraanaa keessa hin jirru kanaaf waraanii federaalaa,poolisii federalaa jedhamu kun nurraa haa bahuu jechaa jirra,” jedhan.
Waan ijoolleen himatte tana bulchootallee gaafachuuf jennee bilbillee ufi jibbaanne.


text:
Yunaaytiid steetes kutaa Mizuurii magaalaa Fargusan keessatti dargaggeessa gurraachi polisii aadiin ajjefamuu isaan kan ka’e dhimmi seeraan ilaalamaa ture dhuma irratti murtiin kenne biyyatti iddoo adda ddaa keessatti hokkara hamaa hordoofsisee ture. Murtiin kenname kunis polisii ajjechaa kan rawwate irrratti himannaa dhiyeesuuf ragaan dandeesisuu qubsaan hin jiru kan jedhu ture. Namoota uummata keessaa funaanaman kanneen jiraatoota naannoo ta’an kudha lamatu akkaataa deemsa seeraa Amerikaa GRAAND JURII jedhamuun murtii kana kennaan. Namoota kana keessaa sagal Aadii sadii immooa gurraacha ta’uun ibsamee jira.
Murtiin kenname kun ilaaalcha uummata biyyatti gidduutti adda addummaa kan uume yoo ta’u rakkoo gurraachaa fi adii giddu jiruus daran hammeessee jira.Prezidaantiin Yunaaytiid steetes Baraak Obaamaan wiixata Muddee 1, bara 2014 masaraa Waayit Haawuus keessatti kaabinee isaanii hogganoota mirga sivilii fi aangawoota seera kabajsiisan wajjiin dubbatanii jiru.
Lammiwwan Amerikaa hidda dhalata Afrikaa qaban polisotaan waan irratti rawwatamuun gadduun hawaasa keessatti wal amantaa dhabiinsa hammeessee biyyatti dadhabsisaa jira jedhan prezidaant Obaamaan.
Polisoonni siviloota yeroo qunnaman walitti dhufeenya qaban kan waraabu kaameeraa kuma shantama bituuf akkasumas polisootaaf leenjii dabalataa akka argatan gochuuf mootummaan Doolaara Miliyoona hedduu akka ramadamuufis gaafatanii jiran.
Rakkoo Fargsan keessatti uumamee fi deemsa seeraa JURII kan ilaaleen ogeessa seeraa fi haayyuu waa’ee mirga dhala namaa kan ta’an Obbo Haabtaamuu Biraanuu Aweetu walin gaaffii fi deebii gaggeeffame armaa gadiitti caqasaa.


text:
Akka gabaasni galmee biyyaalessaa mootummaa Itiyoophiyaa Central Statistics Agency ji’a darbee agarsiisutti Itiyoophiyaa keessatti ammas qaalawiinsi jireenyaa dachaan dabalaa jira. Gabaasi kun ji’a adoolessaa darbe kana qaalawiinsi jireenyaa dhibbeentaa 24.5’n dabaluu agarsiiseera.
Kana qofaallee miti, sadarkaan qaalawiinsa jireenyaa kun ka ji’a adoolessaa ganna darbeen wal bira yoo qabamu ammas gatiin midhaan nyaataa dhibbeentaa 28.7 ol dabalee argamuusaati. Ammas gabaasumti kun akka eerutti midhaan nyaataan alas gatiin meeshaalee adda addaa, dhibbeentaa 19’n, ji’a tokko keessattis qaalawiinsi jireenyaa kun persentii torbaan ol ka’uusaa galmeen biyyaalessaa mootummaa Itiyoophiyaa beeksisee jira.
Mootummaanis gatiin meeshaalee dabaluu fi qaalawiinsi hammaachuun kanaaf sababa adda addaa dubbata. Aadde Abebaa Taammenee Diirektera Dhimmoota Odeeffannoo Ministeera Daldalaa fi Industirii Itiyoophiyaati.
Aadde Abebaa’n, qaalawiinsa jireenyaaf kahumsa isaa yoo himan,tokkoffaan, Omishni fi fedhiin bittaa biyya keessa jiru wal simuu dhabuu, lammaffaa ammoo dhibeen koorona akka addunyaatti mudate, omisha industirii, warra tajaajila gara garaa kennanii fi sektera daldalaarratti dhiibbaa hamaa fiduu isaati jetti. Keessumaa dhibee kooronaa kanaan wal qabatee gatiin waantota nyaataaf oolanii gar malee dabaluudha. Kanaafimmoo mootummaan shaqaxawwan akka qamadii, sukkaaraa fi zayitaafaa waan ittiin gara biyyaatti galchu sharafa alaa argamurratti dhiibbaa uumuusaati. Kana malees warri omisha omishellee sichi gatiin omisha isaanii eger ni dabala jechaan gabaarraa omisha hambisuunillee ni jiraa. Warri gabaarraa waa bitus fayyuma dhiyeessa gabaarra jiru humnaa ol bituun, warri daldaltootaas omisha haga gatiinsaa ol dabalutti achi kaawuu fakkeenyaaf zayita kaasuu dandeenya asirratti kana kanadha sababoonni gurguddoon’ jetti yoo VOA’f dubbatte Aadde Abebaan.
Kana malees, daldaltoonni hojii seeraan alaan faayidaa barbaadan, faddaaltonni jidduu seenuu baayyachuun, gatii shaqaxootaa oliif gadi haala hin malleen bubbutuu, gabaa shaqaxa takkaa harka dhuunfaatti akka kufu taasisuu darbees humni bittaa qarshii Itiyoophiyaa gad bu’uu fi sharafi alaa haga
barbaachisu argamuu dhabuun qaalawiinsa gatii fi jireenyaa amma akka biyyaatti mullataa jiru fideeraa jedhu.
Kana qofaa miti qaalawiinsa jireenyaa kana keessatti shora biraa ka taphate, biyya keessatti tasgabbiin dhabamuunis takka. Aadde Abebaan kunis kanuma keessatti haammatamaa jedhu.
Haalli siyaasaa jijjiiramarra jiraachuun, rakkoon kun biirokrasii keessatti qindaawummaan hojiin furamuu dhabuun rakkoo tokko dha. Seerri kabajamuu dhabuunis rakkoo biraati, keessumaa sekterri mootummaa inni gara gadii jiru qaama rakkoo kanaa tahuun ittuu qaalawiinsa kana caalchisaa jiru’ akka jecha Aadde Abebaatti.
Muummeen Ministiraa Itiyoophiyaa ibsa paarlaamaaf waxabajjii 28, bara 2013 taasisan irratti waggoota sadan darban diinagdeen Itiyoophiyaa sababa rakkoo siyaasaan guddinnisaa gadi bu’us garuu ol guddachuu hin dhiifnee jedhan. Muummeen Ministiraa Abiy yeros yoo dubbatan. Diinagdeen Itiyoophiyaa bara 2011 keessa dhibbeentaa 9, bara darbe kanammoo dhibbeentaa 6, ammas lolli biyyattii keessatti gaggeeffamaa jiraatus, diingadeen walii gala haala gaariirra jiraa jechaan himanii turan.
Bara baranaa kaan waanti diinagdee biyyyaa miidhaa jedhamee baayyee dubbatame keessaa lola Kaaba Itiyoophiyaatti ta’aa ture dha. Mootummaan Itiyoophiyaa Waxabajjii 22, bara 2013, yoo dhukaasa yeroof dhaabuu beeksise lolli kun callaan baasii birrii biiliyoona 100 fixuu beeksise.
Dookter Ayyelee Gelaan, ogeessaa waayee diinagdeeti. Dhaabbata Kuwait Institute for Scientific research jedhamuuf kan hojjetan, waa’ee haala diinagdee Itiyoophiyaa fi dhiibbaan walitti bu’iinsaa kun qabu yoo himan tokko baasiin biiliyoona 100 kun diqqaadha jedhu. Humni namaa, lubbuun, qabeenyi mancahee fi kaan kaan yoo itti dabalame gatii waraana kanaa ol kaasa jechuun qeeqa qaban dubbatu. Kana malees qaalawiinsa jireenyaa amma guyyaan dabalaa jiruufis kahumsa biraa ta’as jedhu.
Yoo haala isaa ibsan amma waraanni kun amma yeroo ammaa kana guddina biyyaarra ijoo dubbiiti kanaaf namni hedduun garasitti yaadni fi humni isaa waan butamuuf guddina biyyaa gad buusuurratti gahee olaanaa qaba jedhu.
‘Dargaggoonni Kumni hedduun waraanaaf duulaa jiru, namni hedduun waayee hojii utuu hin taane waraana yaada kun hundi yoo walitti qabamu omisha biyyaalessaa gad ni xiqqeessa’ Ayyelee Gelaan; Ogeessa Waa’ee Diinagdee.
Kanaaf jedhu, Dookter Ayyeleen, mootummaan dhiibbaa diinagdee kana hirrisuuf, tarkaanfiiwwan malu fudhatee dafee sirreessuu qabaa jedhu.
Dr. Ayyeleen dabalanii, warri siyaasa biyyaa harkaa qabu, guddina biyyaa hagasi jedhee himu qofa odoo hin taane, bu’ura rakkoo kanaa furuuf carraaquu, gaggeessitoota fala beekanis dhiyeessuu qabuu jedhu.
Muummeen Minsitiraa Abiy Ahmed ji’a dabre yoo paarlaamaaf dubbatan, keessumaa dhiyeenya maallaqni biyyaa jijjiirmuun duuba Itiyoophiyaa keessatti haalli fayyadamina baankii fooyya’uu himanii, garuu hawaasa biyyattii baadiyyaa jiru kan omisha biyyattii keessatti gahee qabuuf baankileen liqaa malu dhiyeessaa hin jiran, mootummaan sichi sanarratti xiyyeefataa jedhan.
Aadde Abebaa Taammenees qalawiinsa jireenyaa amma jiru kana tohachuuf mootummaan mala adda addaan itti adeemaa jira jedhu.
Yoo ibsitus, mootummaan warra seeraan ala daldala jeeqan irratti tarkaansii fudhachuu eerte. Kanaanis, fakkeenyaaf dhuma bara 2013 kana keessa daldaltoota kuma 72 oliif of eeggannoon kennamuu, dhaabbilee daldalaa kuma 46, saamsamuu, dhaabbilee 101 ol eyyama isaanii haqamuu, kuma takkaa olirrattimmoo himati yakkaa irratti banamuu himte. Akka Aadde Abebaatti warra seeraan daldalarra turerraa meeshaan fuudhames gara qarshii miiliyoona 95 olitti gurguramee mootummaaf galii taheera.
Ammas dhaabbanni maallaqa addunyaa qaalawiinsi Itiyoophiyaa bara kanaa dhibbeentaa 13’dha yoo jedhu, guddinni walii gala Itiyoophiyaa baranaa dhibbeenata lamatti gad bu’uu malas jechuun tilmaama isaa kaa’a. Mootummaan Itiyoophiyaa garuu gabaasa guddina diinagdee biyyaa kana bara 2013, fulbaana dhufu ifoomsa.


text:
Mootummaan sudaan kibbaa fi mormitoonni jibbaan akka wal hin barbaanneef akkasumas dhukaasa dhaabinsaaf walta’iinsa irra ga’an hojii irra oolchuuf kan isaan gargaaru walii galtee tokko mallatessuu isaanii dura ta’aa Igaad kan ta’an mummichi ministeera Itiyoophiyaa Obbo Haayle Maariyaam Dassaaleeny beeksisan.
Gama lameen wali wajjin mootummaa ce’umsaa kan sadarkaa biyyoleessaa akka hundeessaniif bellami guyyaa afurtamii shanii qabameefii jira. Kan walii galtee kana danqu ykn cabsu kam iyyuu akka ammaan duraa callinsaan hin ilaalamuu jedhu Obbo Haaylee maariyaam.
Barreessa dureen Tokkummaa mootummootaa Baan Kii Moon gam lameen walii galtee kana hatattamaan hojii irra akka oolchaniif gaafatan.


text:
Addi dimokraatawaa Oromoo ykn ADOn mootummaa Itiyoophiyaa waliin karaa nagaa hojjechuuf gara biyyaatti deebi’uuf murteessuu isaa ibsa torban darbe baaseen beeksisee jira. Mootummaanis adda kana waliin marii eegaluu isaaf kanneen karaa nagaa adeesa siyaasa geggeessuu fedhan waliin hojjechuu kan barbaadu ta’uu beeksisee jira.
Dubbi himaan Adda Dimokraatawaa Oromoo Dr. Beyaan Asoobaa ibsa nuuf kennaniin yoo nuti gara biyyaatti adeemnu kanneen biroo dhaaf fakkeenya ta’uu dandeenyaa, uummati keenyas nu simata jennee abdii qabna jedhan.
Mootummaa waliin marii eegaluu isaanii fi torban lama yeroo hin guutne keessatti jilli dhaaba isaanii gara biyyaatti deemuuf kan jiru ta’uu illee dubbatanii jiran.
Dhaabolii siyaasaa qabsoo hidhannootti amanan kan akka Ginboot 7 waliin walii galteen hojjetaa ka turan dhiisan yoo ta’e illee gaafatamanii nuti duraanis taanaan sagantaa keenya siyaasaa kanneen karaa nagaa qabsoofna jennu jijjiirree utuu hin taane ejjennoo keenya qabannee waliin hojjetaa jirra. Ammas taanaan wal hubannoon ni jiraata jennee abdanna jedhan Dr. Beyaan.


text:
Caamsaa 11/2014 (TOI) – Qulqullinni kenniinsa tajaajilaa dhaabbilee Siviil Sarvisii keessatti kannamuu qaama bilisaan madaalamuu akka qabu Komishiniin Siviil Sarvisii Federaalaa beeksiseera.
Komishiniin Siviil Sarvisii Federaalaa fi Dhaabbannni Badhaasa Qulqullinaa Itoophiyaa dhimmoota garaagaraarratti waliin hojjechuuf waliigaltee mallatteessan.
Waliigalticha Itti aantuun Komishinaraa Komishinii Siviil Sarvisii Federaalaa aadde Simmany Wubee fi Hojii raawwachiisaa Olaanaan Dhaabbata Badhaasa Qulqullinaa Itoophiyaa Obbo Teewodiroos Mabiraatuun mallatteessaniiru.
Komishinichi manneen hojii mootummaa keessatti tajaajila qulqulluu, saffisaa fi dhaqabummaa qabu lammiileef kennuuf xiyyeeffannoon hojjechaa jiraachuu, Aadde Simmany Wubee eeraniiru.
Qulqullinni kenniinsa tajaajilaa dhaabbilee Siviil Sarvisii keessatti kennamu qaama bilisaan madaalamee mirkanaa’uu akka qabus himaniiru.


text:
Halkan Guyyaa Kaleesaa 21/01/2016 baqattoota oromoo yaman kanneen magaalaa (RADAA) ja’amtu keesa jiraatan humnoota hidhattoonni(miliishaa) magaalaa sanii baqattoota oromoo manaa manatti seenuun namoota 300 oltahan afaan qawweetiin guuruun gara mana hidhaa magaalaa sanitti guuraa jiru,
akka baqattoota oromoo magaalaasan jiraatan irraa nuuf ibsanitti,
hidhattooni baqattoota hidhaajiran gaafiin isaan baqattootaa dhiheesan, akka isaanii waliin lola irratti hirmaatan yookaan gara biyya keesanitti isin oofna jachuun yaroo ammaa kana akka tumaa jiran jiraattooni ibsa!!
Bilbiloota baqattoota oromoo magaalaa kana keesajiraatan
00967-734933912
00967-735669785
Kana Kanta’eef Miidiyaalee Oromoo fi Dhaabootii dhimma Baqattoota Oromootiif dhaabbatan marti Galatoomaa Namoota bilbilli isaanii armaan olitti kaayaman Qunnamuun iyyaafattan Maqaa Baqattoota Oromoo Yamaniin isin Gaafanna!!
Galatoomaa,
Koree Wajjira Tokkummaa Baqattoota Hawaasa Oromoo Yaman.


text:
Warri basa Sioux City yaabatu harbaa dhuftu irraa jalqabe akka haguugu fuula gudhatan gabaafame
Warri basa Sioux City yaabatu harbaa dhuftu irraa jalqabe akka haguugu fuula gudhatan gabaafame. Kunis harbaa iraa jalqabe hanga gabaasni biraa bahutti ittuma fufa.
Akkasumas harbaa irraa jalqabe, official Sioux City gamoodhan keessati akka haguugi fuula godhatan ibsame.
Woodbury County keessatti namni haarawa Covid-19 qabame 15 dha. Akka gabaasa IDPH har’a ganamaati, waliigalati County keessati namni Covid-19 qabame3,561 dha. Namni haarawa virus due hin jiru, namni waliigalatti due 47 dha.
Akka lakkoofsi Iowa official mullisutti torbaan tokko keessati state keessati namni haarawa qabame 800 oldha. Kunis waliigalatti nama qabame Iowa keessatti kara 42,500 olsiisa.
State corona virus kan too’atu akka mulisutti torbaan kana keessa sababa corona virus namni baayen du’uu mulisa. kunis waliiglatti akka har’a ganamati namni due kara 832 olguddatee jira.
Akka site mullisutti nama corona qabaman keesa namni 29,800 fayyuu mullisa. Waliigala Iowa keessati namni dhukkuba kanaaf qorannoo godhe hanga har’a ganamaati nama 456,385 dha.
Akka ogeessi fayyaa himeeti Nebraska keeesatti namni haarawa qabame 224 yoo tau waliigalatti namni qabame 24,618 dha, akkasumas namni due 316 dha.namni haarawa due ammaaf hin jiru. Dakota County keessati namni waliigalatti qabame 1,850 dha, Thurston County ammo 196 dha.
South Dakota keessati namni qabame 8,395 fi Namni due 123 dha. namni haarawa due hin jiru. Union County keessati namni waliigalatti qabame 175 dha, Clay County keesati 106 , Yankton County keessatimo 100 dha. Yankton fi Union County kessaati namni lama haarawa du’eera.
Akka resulting haarawni ka serve warri galmee state waajjira irraa gan dhiifametti wiyxata har’aa state baayen warra qarqaarsa kardii fayyaa irraa gamachuu hin arginine.
Serve kun kan argame gara ummata state keessaa jiraatu 2500 kan qarqaarsa medicala sagantaa mootuma jalatti argatuuf, garuu ka deebi nuudeebise nama 800 qofa.
Harkii 41% akka jedhanitii akkaata manni fayyaa nuqarqaaru irraa akka gamachuu hin qabne mullisan akkasumas sababa covi-19 kunis doctarini akka dhukubsataa jaraa tolchanii hin laale dhoogge harkii hafe ammo waan arganne irraa baaye gammane jedhani deebiasani.
Nyaanni beekama makiina fe’aatin ummaata magaala Sioux City qoodamu ture jum’a kanaa irra magaala kanatti deebi’a, garuu sababa dhukkuba seera adda addaa baafatetiniini. Seera kunis ummani wayta dhufee nyaata bitatu fudhatani deemu, akka nyaata bitatani mana ufiti galutuun yokin waajira ufiiti debifatu akka gorsani.


text:
Galaana Mediteraaniyaan irratti bidiruuwwanii fi namoota hojii koolu galtoota baraarsuu irratti bobba’an irratti paarlaamaan Xaaliyaanii Adaba Cimaa raggaasisee jira.
Tarkaanfiin kun immo dhaaba baqattotaa kan Tokkummaa Mootummootaa ykn UNHCR biratti yaaddoo guddaa uumee jira.
Paarlaamaan Xaaliyaanii seera jiru jijjiiruun dhaabbatonni gargaarsaa kan dhunfaa godaantoota ykn baqattoota galaana giddutti rakkoon isaan mudate akka hin baraarsineef murteesse.
Akka seera haaraa ba’eetti bidiruun dhunfaa bishaan Xaaliyaanii seenuun hojii baraarsaa goote Dolaara miliyoona 1.1 kan adabamtu yoo ta’u Donileen baraarsaaf ba’an battalumatti to’annaa jala oolu.
Seerri haaraan yaaddoo guddaa uumuu isaa dhaabnii baqattotaa beeksisee jira.
Gabaasa Guutuu Caqasaa