text:
Kaaba Itiyoophiyaa keessatti waltii bu’issa taasifamaa jiruu dhaabudaan garaa marii nagaatti akkaataa deemuu danda’amuu irratti koreen nageenyaa mootummaan itiyoophiaa hundeesse yaadaa nageenyaa qopheesse hawaasaa aduunyaatiif ibsuun isaa himamee jiraa.
Marii nageenyaa ABUT wajiin tasisifamuu irratti mootummaa bakkka bu’ee kan hirmatuu koreen nageenyaa kun, naanoo Tigraay dabalatee Kaabaa biyyatti keessatti bakkeewan walti bu’insaan midhamanif gargaarsaa namoomaa qaqqabsiisuudhaaf, tajaajilawan bu’uraa bakka turaniitti deebisuudhaaf yeroo gabaabaa keessatti waligaltee dhuukaasaa dhaabuu irraa akka gahamuu gafatee jira.
Yaadaa nageenyaa koreen kun dhiheessee ilaalchisee Komishiinin kominikeshinii mootummaa ibsaa kenneen, yaadin koreen nageenyaa irratti walii galee kun qabiyyeen isaa maal maal akka ta’ee baldhinaan ifaa gochuu baatuus, yaadiichii bakkaa bu’aa olaanaa gamtaa Afirikaatiif akka dhiihaatuu murteessuu isaa beeksisee jiraa. Gamtaan Afrikaa bakkaa mariichii itti taasifamuuf yoom akka jalqabamuu addaan baasee dafee akka beeksisuu koreen kun gaafachun isaa ibseeraa.
Mootumaan Itiyoophiyaa walti bu’isichaa karaa naadhaan xumuruudhaaf feedhii qabuu himee yaadaa nageenyaa walii galaa kana qopheesuu isaa ibsuus, jaarsummaa gamtaa Afrikaa akka hin fudhanne kan ibsaa ture ABUT ykn mootummaan naannoo Tigraay garuu yaadda muutummaa kana irratii akka amaantaa hin qabnee ibsee jiraa.
Dubbi himaan dhaabichaa Geetachewuu Raddaa deebii fuulaa tiwutarii isaanii irratti kennaniin, Tigiraay keessatti haalli gargaarsa namooma fi taajaajilawan bu’uuraa ittuu bakka isaaniitti hin deebi’in, waraanii mootummaa ittuu umnoota mootummaa naannoo Tgiraay irratti dhukaasuu dhaabuu ittu hin dhiisin, yaadaa nagaa dhiheesseeraa jechuun hawaasaa adduunyaa gowwoomsuudhaa fi holola geggeesuu irraa kan hafee bu’aa hin qabuu jedhanii mootumaan feedhii marii nageenyaa akka hin qabnee ibsaniiru.
Mootummaa itiyoophiyaa marii nageenyaatiif haal duree kan dhiheesaa jiruu ABUT jedhee kan komatuu yemuu ta’uu ABUT gamma isaatiin dhiheenyaa ibsaa karaa midiyaa hawasummatiin kenneen,ummanii Tigraay beela’aa, marsamee qabamee haala jiruu keessaatti harkaa fi miilli keenyaa hidhamee marii nageenyaa yaaduun hin danda’amu jechuun isaa gabaasameeraa.
Yaadaa ABUT kana irratti kan deebii kennan dubbi himtuun waajiraa Muummee ministiraa Biillenee Siyum, ibsii hoggantootaa bulchiinsaa naanno Tigraay iraa kennamee haalaa marii nageenyaa iraa baqachuuti ykn sababa barbaachiitii jedhanii, mootummaa halla duree kamiinuu malee torban dhufan keessaa marii jalqabuudhaaf qophaawaa ta’uu isaa beeksisanii jira.


c: text/html

text:
(Ibsa ABO – Guraandhala 7, 2021)
Sabboonaan Oromoo, qabsaawaan gameessii, jireenya isaa guutuu qabsoo saba Oromoo tiif kan kenne, obboleessi keenya Obbo Tsagaye Yaa’ii Malkaa Gurandhala 5, 2021 adunyaa kanarraa du’an boqotan.
Yaa’ii Malkaa, handhuura Oromiya, Finfinnee keessatti dhalatee kan guddate yeroo tahu, eenyummaa isaa odoo hin dagatin, alagatti odoo hin harkifatin, Oromummaan qaramee kan guddate ta’uun jireenya isaa qabsoof akka wareegu wanneen godhanii dha.
Bara 1960ta dhuma keessa barnootaaf biyya USA deemu illee achitti sochii Tokkummaa Oromoo Amerikaa Kaabaa irraa hirmaachuun qooda ol’aanaa kennee ture.
Sana duwwaa osoo hin taane bara 1987 dhuma keessa, jireenya isa USA dhiisee, Qabsoo Bilisummaa Oromoo kan ABOn gaggeeffamutti dabalame.
Yaa’iin nama hamilee jabaa, obsaa fi murannoo qabu tahuu isa qabsoo ABOn gaggeeffamu irra hirmaachuu fi gahee guddaa kennuun mirkaneessee jira. Erga gaafa ABOtti dabalamee kaasee haga du’aan boqotutti kaayyoo isaarraa utuu hin maqiin qabsoo saba isaatif karaa danda’ame hundaan nama gumaachee dha.
Har’a ummatni Oromoo sabboonaa cimaa fi qabsaawaa gameessa tokko dhabe. ABOnis gadda guddatu nutii dhagahame. Obbo Yaa’iin bilisummaa ummata Oromoo ijaan arguu baatuus, kaayyoo fi akeeki inni qabsaawaa tureef Oromoo miliyoonatti dabree waan jiruuf wareegamni inni kaffale bilaasha akka hin tahin ragaa guddaa dha.
Maatii, firoota, jaallan fi hiriyoota isaa hundaaf jajjabina hawwina.
Sirna gaggeessaa fi awaalcha isaa akka qindaaween kan isin beeksifnu taha.
Qabsaawaan ni kufa qabsoon itti fufa!
Injifannoo Ummata Bal’aaf!
Adda Bilisummaa Oromoo
Finfinnee
Guraandhala 7, 2021

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Zelealem Aberra Tesfa
Nan beeka yaa aayyee….
Ta’usaa nan beeka, dubbii akka cookkoo
Yoon hinboowu jedhe, du’a intalakeetii du’a obboleettiikoo
Hinboowu yoon jedhe, du’a ilmakeetii, dua obboleessakoo;
hallaallich gurbaa
Hinboowu yoon jedhe, du’a obboleettiikee, dua adaadaakoo
ulfa ji’a torbaa
Ofiimee yaa dayee,
Inni harma mursiisuu fi, inni ulfa ajeesisu addaddummaa qabaa?
Nan beeka yaa aayyee….
Ta’usaa nan beeka, dubbii akka cookkoo
Hinboowu yoon jedhe, du’a jaarsa abbaakee, du’a akaakayyuukoo
Yoon hinboowu jedhe, du’a dayeekeetii, du’a ishee anaaf akkoo;
Yoom roobee, yoom caamee, maan ijakoo cuunfaa?
Yoom hoodee xumuree, maal gammadeen kolfaa?
Yookaan, jalbultii roorrooti, yookaan geggeessoo gidiraa
Xumura garbummaa, yookaan dhufa dhipuu haaraa
Yookaan dhalachuufi, yookaan, gatachuufoo jira
Yookaan, nuyi dhaqqabatu ammas dhufee taraa
Yookaan inmijaawaa, yookaan infashala
Yookaan, manii gaha, yookaan, karaa bulaa
Kanaafuu yaa dayee…
Lammiikoo isa du’eef, lakkii anoo hinboowuu geeraraan awwaala.
Atis, qusadhu imimmaankee, guyyaan tokko indhufaa
Gidiraanis darbee, dukkanis inifaa
Gaafa tokko taanu, boolli amuummates ofiisaan of cufaa
Gaafa walii gallee, aangoon nu cunqursus, lafa dhayee kufaa;
Kunoo bara sanaaf qusadhu imimmaankee, baras gadda teenyaa
Yoo fedhe inkofallaa, fedhe harqinee boonyaa.
Kanaafuu yaa giifti….
Qananii imimmaanii fi gammachuun kunuunuu
Booda itti deebina ammaaf yeroo hinqabnu
Ciriqii nu hudhee cabsee bahuu gayes, yaabnee gad haa qabnu
Fedhiinsaa utuu jiruu, lakkii hinjiru haa jennu
Miira haaleejjifannu, miira haa adoochinu.
Qusadhu imimmaankee…. Na dhagayi yaa deessu!
Eenyu akka sii gaddaafi kan harqite boossuu?
Yoo ilmaan amajaajii, addaan-babayiitti, rasaasa nuutti roobsuu
Dhiiga lammiikeenyaa dhukaasaan lolaasuu;
Kansaani kaayyoonoo naanee akka dhiisnu
Isa kaaneef dhiisnee, deebine akka ciisnu
“Nuyi kan balleese” jennee akka gaabbinu
Wal fefferecaane, akka wal tamsaasnu
Akka amala keenyaa, wal hahaaxensine akka wal gajaanu
Walitti galagalle, – akka amala keenya- gaabbiin akka wal nyaannu
Teellaas, “Isaa-baga!” jennee, baraartii kadhannee, akka jilbeenfannu;
Imimaan lolaasnee, gaddaan mataa buusnee, diina hingammachiisnu
Lakkii… nuyi ilmaan Oromoon hardha akkas hingoonuu!
Lakkii; hingoonu matumaa! Hingoonu, hingoonu konkumaa
“Hudduukeetti-mukaan!” yeroonsaa kunoo ammaa!
Qusadhu imimmaankee…. Na dhagayi yaa deessu!
Dawoo dukkanaatti, hadhaba keessatti, ilmaan keenya ajjeesu
Golatti galanii, wiskii habbuuqachaa, shampaanyii banachaa, gammachuu kaakkisu
Diinqaa as bahanii, ofirratti deeffachaa, dhugaa miliqsuudhaaf, soba kafandisu
Ilmaan haadha raayee ”Gaaneel” nuu moggaasu
Eenyutu sii gaddaafi kan harqite boossuu?
Gammachuusaaniitiif, of hinqarmammeessin, of hinqarmammeessu.
Hinbooyiin, haadha dhiira, deessuukoo yaa giifti
Isaaniif yoo ta’e, gaddii fi booyichekee burqaa gammachuuti.
Eenyu akka sii gadduufi? Albaadhessoo hingaddu
Waraabessa hinbeektuu, kan garaan jiraatu, kan ilkkaaniin yaadu?
Kanaafuu yaa dayee….kanin si kadhadhu
Goofaree filadhu
Addaannuu dhoobbadhu
Wayyaa miidhagfadhu
Ilkaan addeeffadhu
Geggeessaa warra du’ee addooyyee waammadhu
Sirba kottaa jedhi, faggaa kee fudhadhuu
Qalbii gudunfadhuu, icciiti dhokfadhuu
Ekeraa warra du’ee onnee keetti baadhuu
Jabduu jiruusaani, akka hinirraanfanne yoomiyyuu yaadadhu.
Eeyyeeni, addaannuu dhoobbadhu, ifii cululuqi
Morma ol qabadhuu, gatiittii tuulladhuu, kooriiti biddiiqi;
Miidhagii basha’i, booniiti bicaaqi
Cidhafaa cidheessi kokkolfaa gammadaa
Afeeri nyaachisi, warra ’bbaa aangoo hunda
Kanibaala gulloo, salgan dhala budaa
Waa malee hinkakaane, warri qoonqo abiddaa
Qocqocaa dhiyeessiif, albee fi morodaa
Muranii haa nyaatanii, eega ajjeesani, maaf lafatti bada!
Eyyeeni! Muranii haa nyaatanii beera waggaa dhibbaa
Muranii haa nyaatanii reeffaa obboleettiikee, ulfa ji’a torbaa
Muranii haanyatanii, reeffa ilma keetii hallaalicha gurbaa
Yoo beelaa isaan baase, reeffii mucaa durbaa.
Nuyi hardha hinboonyu, nuyi hardha hinkofallu
Reeffaa ijoollee keenyaa yommuttii awwaallu
Reeffaa maanguddootaa, reeffaa beera keenyaa, yommuttii awwaallu
Albadheessi beela’e xobbee, fi bilchaataa, yennaa qabee qalu
Lakkii nuyi hinboonyu, lakkii nuyi hinkofallu!
Isaan boowaa hinduune, nus boowaa hinawwaallu!
Isaan kolfaa hinduune, nus kolfaa hinawwaallu
Kaayyoo isaan du’aniif, nu harkatti hinfashalu
Yaadi isaan kaasani, deebi’ee akka hinkufne hundi waada haagallu!
Isaan boowaa hinduune….
Sodaa bara dheeraa ofirraa mulqanii
Rasaasa fuuldura akka qarqaa ejjanii
Utuu boquu hinbuusin, qoma itti dhiibani
Albaadhessa, booyyee ijatti tufanii
Wareega lubbuutiin, qabsoon maal akk ta’e, nutti agarsiisani
Hoggantoota keenya, tabjaajii baasani:
“Bilisummaan dhugaa badhaasa hinkennamu
Bilisummaan dhugaa kadhaan hinargamu
Dhiigaan yeroo dhufu kaninni mi’aawu akka damma daamuu
Yennaa qabsoon dhufu kaninni dhamdhamu!”
Jedani itti himani; addunyaa hundaafu fakkeenya ta’ani.
Kanaaf…nus akkumasaanii
Kooraan qoma dhiibnee
Booyyee ijatti tufnee
Gatiittii tuullannee
Morma ol qabanne;
Reeffaa ijoollee keenyaa kooraan geggeessina
Diinni nun gammaddu, garaa bobeessina.
Elaamee yaa dayee, deessuu qoma callee.
Nuyi diina hinqabnuu safuukeenyaa malee
Nuyi diina hinqabnuu garraamummaa malee
Nuyi diina hinqabnuu yoo arjummaa malee
Nuyi diina hinqabnuu yoo hoo-qubaa malee
Nuyi diina hinqabnuu yoo araaraa malee
Nuyi diina hinqabnuu nagaa keenya malee
Kanaaf amajaajiin ijoollee nu jalatti akka hoolaa qalee!
Safuutu nuun xaba, safuun bowwaa haalixu
Nagaatu nuun xaba, nagaa bowwaa haalixu
Hoo-qubaatu nuun xaba innis bowwaa haa lixu
Araaratu nuun xaba innis lafa haa lixu
Karaa qaawween kanaa lowanii nu lixu
Ijoollee nujalatti adamsanii fixu!
Saafuu kunuunsina isaan insalphisuu
Hoo-qubaa olkaasnaa isaan gadi buusuu
Arjummaa fayyisnaa isaan inajjeesuu
Araara yennaa jennu isaan balaa buusuu.
Waliin bullaa jenee…tokko taanaa jennee
Jaalala namummaa jibbaan geeddaranne
Nagaa buusnaa jennee…balaa ofitti fidne
Ulfina hiixannee, salphina hammaarranne
Waraabessa saafa golatti hidhannee
Mardhataa sassaabne, ukootti naqanne
Ol-adeemoo keenya xobbee ciniinsisne.
Dhageessa yaa deessu…
Adunyaa yeroo ammaatti, “safuu, safuu” jechuun, gowwummaa, gowwummaa!
Abbaa irree biratti, “nagaa, nagaa” jechuun dabuma, dabuma
Isa butee nyaatuuf, “araara, araara” jechuun mallattoo garbummaa
Kan gubbasii Waaqa, gajjallaadha lafa, kan aadas sarbamne sababi kanuma.
Kanaaf yaa dayee…
Egereen dhalootaa, yoo feete akka ifu
Boollii afaan bane akka ofiin of cufu
Utubaan cunqursaa buqqa’ee akka kufu;
Safuun haa dhidhimu, du’ee du’aa haa ka’u
Nagaan boolla haa lixu, lixee boollaa haa bawu
Araarrii haa du’u, du’ee du’aa haa ka’u
Garraamummaan haa du’u; du’ee du’aa haa ka’u
Yennaa kaayyoon keenya bakka manii ga’u!
Kunoo yeroo sana nagaa kunuunfanna
Hoo–qubaa bulchanna, safuu gabbifanna
Saba hundaa waliin, araaraan jiraanna.
Lammii keenya dhumeef baras gaddaa teennya
Qasaane kofalla, fedhe harqinee boonya.
Kanaafuu yaa giifti….
Qananii imimmaanii fi gammachuun kunuunuu
Booda itti deebina ammaaf yeroo hinqabnu
Miira haaleejjifannu, miira haa adoochinu
Ciriqii nu hudhee cabsee bahuu gayes, yaabnee gad haa qabnu
Fedhiinsaa utuu jiruu, lakkii hinjiru haa jennu,
Teellaaf haa qusannu, cimnee haa waakkannu
Qabattoo fi sabbataan mudhii haa hidhannu
Barii bilisummaatti waliin haa godaannu.
Yennaa achi geenyu…
Lammii keenya dhumeef, kunoo, yennas gaddaa teennya
Qasaane kofalla, fedhe harqinee boonya.
Zelealem Aberra Tesfa
12.03 2016
Helsinki / Finland


text:
Beektonii Diinagdee lammiilee Yunaayitid isteets 3 badhaasaa Noobelii baranaa moo’aniiru.
Beektonii kun dhimmi galii ykn kaffaltii gadi aanaa hojjattootaa , dhimmi godaantotaa fi baruumsaa dinagdee irratti faayiidaa inni qabu tilmaamudhaaf akkaataa ykn mala kanaan duraa hojii irra olaa ture karaa Saayinsiidhaan degerameen qoratanii dhiheesuu isaaniitiif badhaasa kana kan moo’uu danada’an jedhameera.
Badhaasa guyya har’a labsame kana kan moo’an Yuuniversitii Kaalifoorniyaa Berkileyi irraa Deevid Kaard, Jooshuwaa Angriist Insititiyuutii Tekinoloojii masaachuseet irra yemuu ta’an, Gu’ido Imbeens immoo universitii Staanfoord irraa akka ta’e beekameera.


text:
Namni poolisiitti adurree darbachuun miidhe hidhaan waggaa 5 itti murame
Lammiin Raashiyaa qondaala poolisii irratti adurree darbatee poolisii miidhe hidhaan waggaa shanii irratti murtaa'uu miidiyaan Raashiyaa gabaase.
Shakkamaan maqaan isaanii Genaadii Sherbaakov jedhamu poolisiin itti siqe jennaan itti darbachuutu dhagahame.
Qondaalli poolisii komii ollaa irraa dhufef bakkicha dhaqee fuula isaa irratti ''haalaan moccorame'' jedhameera.
Obbo Sherbaakov umriin isaanii 59 yoo ta'u poolisii irratti haleellaa raawwachuun himataman.
Himannaan kuni gaafa Roobii erga rakkoon kuni dhalate waggaa tokko booda kan baname yoo ta'u, chaanaliin telegiraama irratti barreessu, Baza, jedhamu ibseera.
Wanti mudate jedhame maali?
Akka miidiyaan Ren TV jedhamu gabaasetti Onkoleessa 04, 2018 Obbo Sherbaakov magaalaa Moskoo keessatti sadarkaa darbii ol itti bahan jala taa'aa turan.
Akka malee akka dhuganii machaa'anitu gabaafame.
Ollaan jeeqamne jedhe poolisiitti himannaan poolisiin mana Obbo Sherbaakov seene. Ta'us, gaaffii deebisuus ta'e kaan poolisiin godhe gochuu hin feene.
Achiiti Obbo Sherbaakov adurree isaanitti dhihoo jirtu fuudhanii poolisi irratti darbatan jedhamanii himataman.
Adurreen yoona kana fuula qondaala poolisii haalaan miite.
Namni adurree itti darbachuun himataman kuni yeroos gamoo mana isaanii keessa hin turre. Deebii isaaniinis adurree gara poolisiitti akka hin darbanneefi adurreen ofumaa akka itti utaalte himan.
Ta'us, hojiin isaanii seera yakkaa biyyattii 318 irratti akkuma taa'en qondaala ummataa irratti haleellaa raawwachuun himatamaniiru.
Haa ta'u malee, himannaa banuf maaliif waggaa tokko akka tureefi wanti adurree kana irratti qaqqabe hanga yoonaa ifaa miti.


text:
(Betru Dibaba)
Rippabilikni Dimokiraatawa Fedaraalawa Itoophiyaa Mootummaa Federaalawaa fi Naannoleen kan caaseffame dha, Heera Federaalaa keewwata 50(1). Keewwanni kun karaa lamaan hiikamuu danda’a. Mootummaan Federaalaa fi Naannolee walitti ida’amanii (coming together) Rippabilika Dimokiraatawa Federaalawa Itoophiyaa uuman jechuu ta’uu danda’a.
Yookin, Rippabilikni Dimokiraatawa Federaalawa Itoophiyaa Mootummaa Federaalaa fi Naannolee hammata (holding together) jechuu ta’a. Hundaafuu, Mootummaan Federaaa fi Naannolee jiraachuunii fi aangoowwan mootummaa sadan; seera tumuu, seera rawwachiisuu fi abbaa seerummaa akka qaban ifa, keewwata 50(2).
Aangoowwan sadan mootummaa kanneen raawwachuuf immoo Mootummaa Federaalaas ta’ee kan Naannolee galii, gibiraa fi ashuura, mataa isaanii qabaachun dirqama. Kanumaanis, Mootummaan Federaalaa aangoo qabu raawwachuuf gibiraa fi ashuura isa barbaachisa, Naannolees akkanuma ni barbaachisa.
Heerri Federaalaa keewwatni 51(10) qixa kanaan akkasitti tuma:-
Aangoo maddawwan galii Mootummaa Federaalaaf kennamaniitin gibira fi ashuura ni murteessa; ni bulcha; baajata Mootummaa Federaalaa ni wixina, ni raggaasa; ni bulcha.
Keewwata 52 (1) jalatti, [A]angoon Heera kanaan addaan foo’amee Mootummaa Federaalaf (exclusive power) yookin Mootummaa Federaala fi Naannoleef waliin (concurrent power) ifatti hin kennamin aangoo Naannoo (residual power) akka ta’e erga tume booda, keewwanni 52 (2) aangoo Naannolee gariin kan tarreessu (illustrative lists) yoo ta’u, isaan keessaa keewwanni 52 (2, e) haaluma keewwata 51(10) jalatti ibsameen:-
Daangaa madda galii Naannichaaf murteeffameen gibiraa fi ashuura ni murteessa; ni funaana; baajata Naannichaa ni baasa; ni raawwachiisa.
Heerri Mootummaa Oromiyaa Fooyya’e, Labsii lakkoofsa 46/1994, keewwatni 47(2, h) kanuma armaan olii ibsa.
Adda ba’iimsi aangoo (dichotomy of taxation power) Mootummaan Federaala fi Naannolee gibiraa fi ashuura irratti qaban Heeran kan adda ba’e ta’uusaa ti. Mootummaan Federaalaa fi Naannoleen ittigaafatamummaa fi hojiiwwan seeran, Heera Federaalaa irraa jalqabee, kennamaniif raawwachiisuf baasii isaan barbaachisu karaa-karaa isaanii of da’nda’u; hojii bakka bu’ummaan raawwatuuf (fakkeenyaf bu’uura keewwata 80 (2 fi 4)’n yammuu manneen murtii Naannolee aangoo manneen murtii Federaalaa bakka bu’ummaan abbaa seerummaa kennan) baasii barbaachisu garee bakka bu’ummaa sana kennetu danda’a; keewwata 94(1).
Itti aansuun caaseffamaa fi tarreewwan aangoo Mootummaa Federaalaa fi Naannoolee gibiraa fi ashuura irratti qaban ilaalutu barbaachisaa dha. Caaseffamni isaa aangoo kophaatti Mootummaan Federaalaa yookin Naannolee (exclusive power of taxation), kan walii wajjinii (Concurrent power of taxation), fi kan addaan foo’amanii hin kennamin (Undesignated power of taxation) jedhamaniiru. Bu’uuruma caaseffama kanaan tarreewwan isaa akka armaan gadiitti arganna.
A. Aangoo gibiraa fi ashuura Mootummaa Federaalaa:-
(Federal power of taxation) Keewwata 96
1. Mi’oota ba’anii (exports) fi galan (imports) irratti qaraxa gumrukaa (custom duties), taaksii (tax), fi kaffaltiiwwan kan biroo (other charges) ni ramada; ni funaana.
2. Qacaramtoota Mootummaa Federaalaa fi dhaabbilee idil aaddunyaa (income tax on employees of Federal and international organizations).
3. Dhaabbattoota misoomaa abbummaa Mootummaa Federaalaa (interprises owned by Federal Government) jala ta’an gibira bu’aa daldalaa (profit), gibira hojii (income), taaksii gurguraa (sales), fi eksaayizii (excise) ni ramada; ni funaana.
4. Galiiwwan lotorii Biyyoolessaa (national lotteries) fi yaalii carraa kan biroo (other games of chance) irratti taaksii ni ramada; ni funaana.
5. Galiiwwan (taxes on the income) geejjibaa qilleensaa, baaburaa fi galaanaa irratti taaksii ni ramada; ni funaana.
6. Galii manneenii fi qabeenyota biroo abbummaa Mootummaa Federaalaa jalatti argaman irratti gibira ni ramada; ni funaana; ni murteessa.
7. Kaffaltiiwwan hayyamootaa fi tajaajiloota (charges on relating to liceses isued and services) qaamolee Mootummaa Federaalaa kennan irraa maddan ni ramada; ni funaana.
8. Taaksii moonopolii (taxes on monopolies) ni ramada, ni funaana.
9. Qaraxa gurgura teembeeraa Federaalaa (Federal stamp duties).
B. Aangoo gibiraa fi ashuura Naannoo:-
(State power of taxation) Keewwata 97
1. Qacaramtoota bulchiinsa fi dhaabbattoota Naannoo irratti gibira hojiin ni ramada; ni funaana.
2. Kaffaltii itti fayyadama lafaa ni ramada; ni funaana.
3. Qote bultoota dhuunfaadhaan qotanii (private farmers) fi waldoota hojii gamtaan gurmaa’an (farmers incorported in cooperative associations) irratti gibira galii hojii qonnaa ni ramada; ni funaana.
4. Daldaltoota dhuunfaa Naannichatti argaman irratti gibira bu’aa daldalaa fi taaksii gurgurtaa ni ramada; ni funaana.
5. Naannicha keessatti geejjiba bishaan irra taasifamu irraa galii argamu irratti gibira ni ramada; ni funaana.
6. Bulchiinsa Naannootti galii manneenii fi qabeenya kan biroo abbummaa dhuunfaa jala jiran irraa argamu irratti gibira ni ramada; ni funaana; manneenii fi qabeenyota kan biroo abbummaa isaanii jalatti argaman irratti kiraayii ni kaffalchiisa.
7. Dhaabbattoota misoomaa abbummaa bulchiinsa Naannoo jalatti argaman irratti gibira bu’aa daldalaa fi hojii, taaksii gurgurtaa fi eksaayizii ni ramada; ni funaanu.
8. Keewwata 98, keewwata xiqqaa 3’n kan ibsame akka eegametti ta’ee hojiiwwan albuudaa (mining operations) irratti gibira galii albuudaa, kaffaltiiwwan rooyalitii (royalities) fi kiraa lafaa ni ramada; ni funaanu.
9. Kaffaltiiwwan hayyamoota fi tajaajiloota qaamota bulchiinsa Naannoon kennaman irraa maddan ni murteessu; ni funaanu.
10. Kaffaltii royaalitii bosona (forest resources) irraa argamu ni murteessu; ni funaanu.
Heerri Oromiyaa keewwatni 47(2 i-m, o, p) kanuma cimsa.
C. Aangoo gibiraa fi ashuura waliinii:-
(Concurrent power of taxation) Keewwata 98
1. Dhaabbattoota misoomaa walii wajjin hundeessan irratti gibira bu’aa daldalaa, gibira hojii, taaksii gurgurtaa fi eksaayizii walii wajjin ni ramadu; ni funaanu.
2. Bu’aa daldalaa dhaabbattoota (profits of companies) fi gahee bu’aa abbootii aksiyoonaa (dividends) irratti gibira fi taaksii gurguftaa walii wajjin ni ramadu; ni funaanu.
3. Hojiiwwan albuudaa gurgurtaa fi hojiiwwan peetirooliyeemii fi gaazii kam irrattiyyuu gibira galii fi kaffaltiiwwan rooyalitii walii wajjin ramadu; ni funaanu.
Heerri Oromiyaa keewwatni 47(2, n(i-iii)) kanuma tumsa.
D. Aangoo gibira fi ashuura addaan foo’amanii hin kennaminii:-
(Undesignated powers of taxation) Keewwata 99
Aangoowwan gibiraa fi ashuura ramaduu Heera kanaan adaan hin foo’amanii hin kennamin waan ilaalun Manni Marii Federeeshinaa fi Manni Marii Bakka Bu’oota Uummataa walga’ii walii wajjiniin (in joint session) sagalee harka sadii keessaa lama ta’een murteessu.
Faayidaan keewwata kanaa maddawwan gali gibiraa fi ashuura yeroo Heerri ragga’etti biyya keenyatti hin beekamne yookin gara fuulduraatti beekaman Mootummaa Federalaaf yookin Naannoleef, yookin waliin ramaduuf kaayyeeffamee ti. Haaluma kanaan Taaksiin Gatii Dabalataa (Value Added Tax, aka VAT ) Mootummaa Federaalaf bu’uura keewwata 99’n murtaa’eefii jira.
Haa ta’u malee, tumaaleen Heeraa armaan olii bakka jiranitti, Mootummaan Federaalaas ta’ee kan Naannolee, keessattuu kan Naannoo Oromiyaa ‘Galiin argamuu (revenue sources) fi baasiin (expediture patterns) mootummaa wal hin gitu’ (fiscal imbalance) jechama jedhuun ramaddii fi funaansa gibira fi ashuuraa mootummaan kaa’en uummanni mormaa jiraachun beekamaa dha. Sababoota rakkina kanaa keessaa gurguddoowwan shan barreeffama kanaan adda ba’aniiru.
1. Aangoo Heeran caaseffame, Mootummaa Federalaa fi Naannoleef kophaatti, waliin fi osoo hin foo’amin hafan adda baasanii beekuu dhiisuu,
Maddi rakkoo kanaa, sababa caaseffamaa fi qooddannaan (structure an division) gibiraa fi ashuuraa Mootummaa Federaalaa fi Naannolee gurmaa’insa Federaalawa caaseffame haala hordofeen funaanamuu dhabuu isaa ti. Sababa kanaan, gibirri Mootummaan Federaalaa yookin Naannoon ramadamuu fi funaanamuu qabu hin ramadamu; hin funaanamu jechuu dha.
2. Gibirri fi ashuurri ramadame madda isaa wajjin kan wal qabannee ta’uusaa,
Maddi rakkoo kanaa, sababa gosti gibiraa fi ashuura ramadamuu fi funaanamu madda gibiraa fi ashuuraa akeekamee irraa yammuu adda ba’u dha. Sababa kanaan, tarreewwan madda gibiraa fi ashuuraa keewwata 96 hanga 98’tti adda bahan wal jala darbu. Fakkeenyaf, gibirrii fi ashuurri galii tarree madda gibiraa fi ashuura irratti ramadamuu fi funaanamuu qabu, madda galii gibiraa fi ashuura bu’aa daldalaa yookin gibira gurgurtaan ramadama; funaanama jechuu dha.
3. Gibirri fi ashuurri ramadame kan sirnaan hin qoratamne ta’uu isaa,
Kun rakkoo tilmaama fi gosa gibiraa fi ashuura ramadamuu fi funaanamu, fi tilmaamamuun wal qabata. Maddi rakkina kanaa immoo tilmaama fi gosa gibiraa fi ashuura ramadamuu fi funaanamu (haalan) qorachuu dhiisu dha. Fakkeenyaf, gama tokkoon, galii, bu’a daldalaa yookin gurgurtaa qorachuu dhabuu ta’a. Gama biraanis, tilmaama gibiraa fi ashuura waggaa keessaatti shallagamu tilmaama hojii maddi gibiraa fi ashuuraa irratti ramadamuu fi funaanamu adda hin ba’u jechuu dha. Dogoongora kanaan, gibirri fi ashuurri madda gibiraa fi ashuura waggaa guutuu hojjetame irratti ramadamuu fi funaanamu, madda gibiraa fi ashuuraa ji’a lama qofa hojjetame irratti ramadamuu fi funaanamu wal qixa ramadama; funaanama. Kunis rakkoo gibiraa fi ashuura ramaduu fi funaanuu irra darbee saaxilama haqaa haawaasa (social unjustice) fida.
4. Gibirri fi ashuurri ramadame tajaajila keenamu wajjin kan wal hin gitne ta’uu isaa,
Kaayyoon dhumaa aangoowwan mootummaaf kennamee fi akka raawwatu gibira fi ashuura ramaduu fi funaanuun barbaachiseef aangoo fi ittigaafatamummaa tajaajila kennuu akka bahuuf ta’uun dagatamuu hin qabu. Gibirrii fi ashuurri funaanamu tajaajila hawaasaaf, duraa duuban, hin oolu yookin kan wal hin gitu (unproportional) taanan kaayyoon gibirrii fi ashuurri ittiin ramadamuu fi funaanamu hin jiru.
5. Mootummaan Federalaa gibira fi ashuura Mootummmaa Naannoo irratti gibiraa fi ashuura funaanuu isaan,
Maddi rakkoo kanaa immoo wal saamicha (intra jurisdictional compitetion) . Tarreen fi maddi gibiraa fi ashuuraa Mootummaa Federaalaf Heeran kenname Mootummaa Naannoleen ramadama; funaanama taanan rakkoo tokko. Yookin, tarree fi maddi gibiraa fi ashuuraa Heeran Naannoleef kenname, Mootummaa Federaalan ramadama; guurama taanan rakkoo biraa ti. Hojmaatni akkanaa, rakkoo gibiraa fi ashuuraa kan uumu qofa osoo hin taane sirna Federaalizimii Heerri akeeku cabsa. Aangoo Mootummaa Federaalaa kan Naannoleen kabajuu qaban, akkasumas aangoo Naannolee Mootummaan Federaalaa kabajuu (full faith and credit) qabu diiga.
Yaadawwan furmaataa:-
1. Aangoon Mootummaa Federaalaaf kenname Naannoleen kabajamuu qaba. Akkasumas, aangoon Naannoleef kenname Mootummaa Federaalan kabajamuu qaba. Caaseffamni fi tarreen ramaddii fi funaansi gibiraa fi ashuura Mootummaa Federaala fi Naannoleef kophaatti, waliin fi osoo hin foo’amin Heeran tumame bu’uuruma kanaan hojii irra ooluu qaba.
2. Mootummaan Federaalaa fi Naannolee gibiraa fi ashuura yammuu ramadan, gibiraa fi ashuura gaafatamu madda isaa wajjin kan wal qabate ta’uu mirkaneessuu qabu.
3. Mootummaan Federaalaa fi Naannolee gibiraa fi ashuura yammuu ramadan, gibiraa fi ashuura ramadamuu fi funaanamu sirnaan qoratamee kan murtaa’e ta’uusaa mirkaneessuu qabu.
4. Hariiroon gibira fi ashuura ramadamuu fi funaanamu, fi tajaajilli hawaasaf dhiyaatu wajjin kan wal gituu fi hordoffiin gibiraa fi ashuura funaanamee ifa ta’uusaa mirkaneessuu qabu.
4. Hariiroon gibira fi ashuura ramadamuu fi funaanamu, fi tajaajilli hawaasaf dhiyaatu wajjin kan wal gituu fi hordoffiin gibiraa fi ashuura funaanamee ifa ta’uusaa mirkaneessuu qabu.
*********


text:
Korri Waldaa Qorannoo Oromoo(OSA) inni 24ffaan, Adooleessa 31 fi Hagayya 1 bara 2010 as Waashingten DC ka jiru Hawaard Yuniversitii keessatti gaggeefamuuf jira.
Korri baranaa waa’ee Dimokraasii, mirga dhala namaa fi murtii haqaa keessa deebi’anii yaadu mata-duree jedhu irratti
kan fulleffate yoo ta’u, mata dureen kun maaliif akka filame kan ibsan prezidaantiin OSA Dr Haayilee Hirphaa, "haalli Adunyaan keessa jiru guyyaa guyyaatti jijjiramaa waan jiruuf, Oromoon sana waliin shaakallee wal simsisuu qabna" ka jedhu irraa ka'uun tahuu ibsan.
OSAn waggaa dabre kana keessa hojiiwwan gaggeesse keessaa tokko, Mootummaan Itiyophiyaa, maqaa investmentiitiin lafa Oromoo harkaa fudhee abboota qabeenyaatti kennaa waan jiruuf, hiriirri akka gaggeefamuu gochuu fi Tokkummaa Mootummotaa fi Embasilee biyyoota adda addaa dhimma kana keessaa harka qabanitti xalayaa erguu keenya, kan jedhan Dr.Hayleen, "Maqaa investmentiin mallaqa barbaaduun, lubbuu dhala-namaa namaa fi abbummaa biyya ofii dursuu hin qabu" jedhan.
"Walumaa-galatti investmentiin jireenya hawaasaa mancaasu, biyya misoomsuuf hin ta'u, gabrummaa bifa ammayyaa gaggeessuu ta’a malee. Kanaaf nuti gabrummaa akkasii mormaa jirra," jedhan.
Waraqaaleen qorannoo kora OSA ka baranaa irratti dhihaatan gara 30 yoo tahan, kanneen qorannaalee kana dhiheessanis hayyoota oromoo, kan biyya alaa fi kan goosoota Itiyophiyaa keessa jiran ka biroo irraa korichatti hirmaataniin tahuu, Prezidaantiin Waldaa Qorannoo Oromoo, Dr Haylee Hirphaa VOAf ibsanii jiru.
Dubbii Ijoo Marii OSA: Waa'ee Lafa Oromiyaa Investeroota Alaaf Kennuu
- Namoo Daandii
Investmeentiin jireenya hawaasaa mancaasu, biyya misoomsuu hin ta’u ,gabrummaa bifa ammayyaan qabachu malee,jedhu prezidaantiin waldaa qorannoo oromoo (OSA) Dr. Hayilee Hirphaa
Korri Waldaa Qorannoo Oromoo(OSA) inni 24ffaan, Adooleessa 31 fi Hagayya 1 bara 2010 as Waashingten DC ka jiru Hawaard Yuniversitii keessatti gaggeefamuuf jira.


text:
Neetwork jechuun maal jechuudha ?
Netwoork jechuun akka termii afaan teekinoolojitin yommu meeshaalen networki bifa sararaf shiboo(cable) fayyadamuun ykn bifa sarara maletiin (wireless) wal qunaman network jechuudhaan ibsina. Wal qunnamtiin kunis meeshaale lamaaf isaa ol giddutti jechuudha.
Telekoom jechuun maal jechuudha ?
Jalqaba irratti jechi tele jedhu distance ykn fageenya jechuudha, kana jechuunis wal qunnamti fageenya irratti tahuu dandahu jechuudha, kanaafis telecommunication jedhame. Telekoomi kanaanis (sagalee,sursagale,text barreefama,multimedia) dadabarsun ni dandaahama.
Gosoota neetworkii telekoomi
Neetiwoorkiin telekoomi yeroo yerootti jijirama arifataa agarsisa dhufeera, jijirama kanaanis yeroo yerootti saffisa haaraafi mogaasaa haaraatiin mulacha jira.
Neetwoorkii jalqaba teleekoomi
- (1G) – 1st generation network
- Gosti netiwoorki kun analogi signaalii qofa , bakka baayyee waliin gahuus hin dandahu ture ,kan adda isa godhu jalqabbii wireless communication isa jalqabaa ture.
- NMT :- Nordic mobile telephony
- TACS : – Total access communication system
2G neetworkii
1G irraa fooyyeessuun anaaloogii qofa kan ture dijitaal signaalii yeroo jalqabaaf bu’urreffamee kunis GSM (Global system for mobile telecommunication) jedhaamuun beekame. Akka adunyaattis waan irrati wali galameef fageenya irratti ittin dubachuun dandaahameera.CDMA :- (Code Division Multiple Access) jedhama biyyota akka USA kessatti baayye beekamadha.
2.5G neetworkii
Neetwoorkii 2G irratti foyyahuumsa fiduun teekinooloojii GPRS jedhamuu itti dabalan (General Packet Radio Service), yeroo jalqabaatiif bilbila harkaatiin interneeti fayyadmuuun dandaahaame jechuudha, dadhabinni isaa garuu saffisiisaa xiqqo ture. Mobaayila irrattis qubee G jedhuun data saaqa jechuudha.Saffisi isa 56-64kb/ps dha.
2.75G neetworkii
Saffisi data 2.5G xiqqoo waan tureef foyyeessudhaan 2.75G jechuun moggahee, kanas mogaasa maqaa (EDGE) jedhuun beekame (Enhanced Data Rates For GSM Evolution) jedhama. Kunis yommu data saaqtan qubee E fayyadama jechuudha. Saffisi isaa 170kb/ps dha.
3G neetworkii
UMTS jedhamuun as bahee ( Universal Mobile Terresterial/Telecommunication System) jedhama teekinoloojin jenereshinii darban keessa jiru hundumaa kessa jira , kan adda isa godhu saffisa haara qabaachuu isaati, akkasumaas meshaalen 3G mijeessan haaraa tahu isaaniti , saffisi isaas 384kb/ps dha jechuudha. Jalqabaatiif vidiyoo kooll gochuun dandahaame jechuudha.
WCDMA – Wide Band Code Division Multiple Access jedhamuun beekame.
3.5G neetworkii
HSDPA jedhamuun as bahee ( High Speed Downlink Packet Access) jedhama sababi isaas fayyadamtoonni bayyeen downloaditi dhimma waan baahaaniif jechudha.
3.5G neetworkii
HSDPA jedhamuun as bahee ( High Speed Downlink Packet Access) jedhama sababi isaas fayyadamtoonni bayyeen downloaditi dhimma waan baahaaniif jechudha.
HSUPA jedhamuun as bahee ( High Speed Uplink Packet Access) jedhama sababi isaas fayyadamtoonni bayyeen downloaditi dhimma waan baahaaniif jechudha.Saffisi lamaan isaaniyyu 2mb/ps dha jechuudha.
3.75G neetworkii
HSPA+ jedhame (High Speed Packet Access) saffisa guddaas qaba, yommu daataa saqtan H+ jechuun isiniif bana jechuudha.
3.9G/4GLTE neetworkii
LTE – (Long Term Evolution) sababni isaas gosotnii saffisa addaa addaa yeroo yerootti waan foyyessun dandaahameef jechuudha saffisi 4G netwoorkii 1Gb/s stationary users fi 100mb train users jedhama.
5G neetworkii
Gosti netwoorkii kun bara 2020 biyyotnii baayye fayadamuu eegalu jedhamee abdatamuudha, biyyotnii tokko dursani fayadamuu egaalaniiruu ,saffissi isaas ajaahiba 5gb/s.


text:
Ebla 3,2017/ Godina Wallagga aanaa Kiiramuu ganda Burqaa Soorumaa mana barumsaa sad 1ffaa keessatti bitootessa 30 irraa eegalee barattoota mana barumsichaan fxg mootummaa abbaa hirree mormuu irratti hundaa’e haala ho’aan geggeeffamaa jiraachuusaa Qeerroon araddaa Burqaa Soorumaa ibsan.mana barumsaa kana keessatti fincila geggeeffamaa jiruun Ebla 3, 2017 wayita barattoonni fincila mormii eegalan humni
waraanaa mootummaa Wayyaanee magaalaa Kiiramuurraa gara sana deemuun barattoota addaan bittinsee erga deebi’ee maatii barattootaa ijoollee isaanii hubachuuf gara sanatti deeman qabachuudhaan fuudhuun gara waajjira poolisii aanaa Kiiramuutti akka deeman gabaafame.
Maatiin barattootaa qaama mootummaa kanaan qabamanii deeman keessaa muraasni obbo Muluu Tarrafaa, obbo Gammadaa waajjiraa,obbo kabaa dale, obbo getaachoo gammachuu, obbo abbabaa dhinsaa, obbo abbabaa namarraafi kanneen maqaansaanii ammaaf nun ga’iin hedduu akka ta’anvQeerroon kiiramuu gabaasan.


text:
Waggoota 14 keessatti yeroo duraaf miseensonni kongreesiin Amerikaa Asmaraa daawwatanii jiru.Jila kana kan dursan miseensiittiin Kongreesaa Karen Bass akkasumas miseensoota kongreesaa Joo Neguse fi Ilhaan Omaar wajjiin Asmaraa tti daawwannaa sirnaawaa gaggeessuu isaanii Embaasiin Amerikaa kan Asmaraa jiru beeksisee jira..
Miseensonni kongreesa Yunaaytid Isteetes arfan dhuma torban darbee irraa daawwannaa kana kan gaggeessan yoo ta’u ministeera dantaa alaa Ertraa Osmaan Saleeh, gorsaa prezidaantii Ertraa Yamaane Gabra Masqal waliin dubbachuu isaanii ministriin odeeffannoo kan Ertraa beeksisee jra.


text:
Dhaabbata mootummoota gamtoomanitti dhaabbanii dhimma daa’immanii irratti hojjatuu UNICEF lammilee Itiyoophiyaa beelaan miidhamaa jiran gargaaruudhaaf deggersaa maalaqaa isaa barbaachisu argachaa akka hin jirre beeksisee jira.
Itiyoophiyaatii bakka bu’aan UNICEF Jiyaan fraanko Rootijliano bilbilaan odeeffanoo VOA dhaaf kennaniin bara 1981 as yeroo jalqabaatiif hongee biyyatti muudateen namoonni miiliyoonii 10 ta’an gargaarsaa kan barbaadan akka ta’an Lisaa Shilayyin gaabastee jirti.
Rakkinaa hongeedhaan walqabateen kan ka’ee daa’imaan 600,000 ta’an dukubootaan nyytaa gahaa dhabuu iraa kan kan esaan muudhateef ykn hanqina waldhaansaatii kan ka’ee du’aaf saaxilamanii jiru.
Akka bakka bu’an UNICEF kun Fenfinnee irraa ibsanitti dhaabanii isaanii rakkiinicha furuudhaaf deggersa Dolaaraa miiliyonii 351 gaaftee amma ammatti kan argachuu danda’ee garuu Doolaraa Miiliyoonii 55 qofa.


text:
Marroo 23 taphatanii goolii 51ti gale jiganii waltumatti kahuutti jiran.Masrii ya keessaa dhidhimsan,Morookoolleen faanuma dabarte peeruulleen sunuma.
Koromommiin kubbaa miilaa addunyaa istaadiyoomii Raashiyaa keessatti waluma sigisuutti jiranii 32 keessaa 16 walti hafuuf deema.
Akkuma kanaan Kirooshiyaalleen hardha Arjentiinaan 3-0 qaarifte.Arjentiinaa fi Kirooshiyaan tana waliin marroo shan waldorgoamn Arjentiinaan lama moote.
Kirooshiyaan ammoo marroo tokko mootee lachuu Meesiitti galche.Meesiin tapha kana irralleetti amrroo 11 galchuuf itti gamee taatullee 3-0 moohanma.
Kirooshiyaan lola bara 1991-1995 keessaa Yugosilaaviyaa irraa cittee baatee bilisoomtee asi kubbaa miilaatiin guddachaa dhufuutti jirti. Akka henna bara 2017 diqquma miliyoona afur caala.
Waancaa Kubbaa Miilaa baranaa FIFA2018 haga ammaatti Kiristiyaanoo Ronaaldotti goolii afur galfatee dura jira.Warrii tapha lama moohame xaxatee keessaa gala.
Tapha hardhaatiin Denmaarkii fi Awustiraaliyaan lanqaansoon jigan walqixxee bahan 1-1.Akka amma jirutti Raashiyaa,Faransaay, Kirooshiyaa fi Urugaay qabxii jahaan dura jiran.Bori ammoo akkuma isiin bariiteen Kostaa Rikaa fi Biraazilitti walti jira.


text:
#Xalayaa: Dhaamsa Oromummaa
Berhanu Hundee
Kutaa tokkoffaa
Duradubbii
Uummatni Oromoo humnaan weeraramee erga bilisummaa fi abbaabiyyummaa isaa dhabee kaasee hanga har’atti waan dhabe sana deebifachuuf yeroo inni fincila diddaa gabrummaa fi qabsoo bilisummaa dhaabe hin jiru. Qabsoo kana keessati immoo bu’aa ba’ii meeqa keessa dabree har’a gahee jira. Yeroo adda addaatti carraa gurguddoonis nu dabranillee, uummatni Oromoo amma sadarkaa xumura gabrummaarra waan gahe fakkaata. Kana jechuun garuu karaan bilisummaatti nu geessu gabaabbate jechuuf malee, xumurri qabsoo kanaa maal ta’uuf akka deemu beekuun rakkisaa dha. Yoo tokkummaan ilmaan Oromoo jabaatee, humni Oromoo abdachiisaan hin uumamne, bilisummaa argachuun hafee, injifannooleen hanga har’aatti galmeeffamanuu gaaga’ama keessa galuu akka danda’an hubachuun barbaachisaa dha.
Carraalee gurguddootu nu dabran yoon jedhu, mee waan tokko tokko kaasuun barbaada. Yoon dhimma kana kaasu garuu seenaa barreessuuf osoo hin taane, kan dabrerraa baratamee, gara fuulduraatti dogongorri walfakkaataan akka hin hojjetamne hubachiisuufi. Carraa guddaan inni duraa bara 1974, bara warraaqsa Itoophiyaa sana yoo ta’u, Sabboontotni Oromoo warraaqasa sana keesatti gahee olaanaa qabaatanillee, bifa qindaa’een akka jaarmayaatti ijaaramanii humna cimaa wan hin uuminiif, jijjiiramni gaafii Oromoo deebisiisuuu danda’u hin mul’anne. Dammaqinsi uummata Oromoos yero sana akka har’aa waan hin turiniif, jijjiiramni sun humnoota biroo harka seenee carraan Oromoos ukkaamamee hafe.
Carraan biraa bara 1991 yoo ta’u, jijjiiramni bara sana argame sun kan bara 1974 caalaa bu’aalee gurguddoo argamsiise; injifannoolee gurguddoos galmeesse. Isaan kana keessaa kan ijoo ta’an kaasuuf Oromiyaan kaartaarratti mul’achuu; Qubeen Afaan Oromoo hojiirra ooltee Afaan kunis Afaan hojii Oromiyaa ta’uu fi Sabboonummaan Oromoo guddachuu dha. Kuni hunduu kadhaadhaan kan argaman osoo hin taane, waregama ilmaan Oromoo kumaatamaan kafalaniin dhufan. Haa ta’u malee, bu’aaleen argaman akuma jiranitti ta’anii; Mootummaa Wayyaanee jalati waggoota 27 dabran keessatti yeroo kamiiyyuu caalaa kan hidhaan, reebichi, ajjaachaa fi biyyaarraa baqachuun keessatti ciman akka ta’an kun waan seenaaf taa’uu dha.
Uummata bal’aa Oromoo fi Qeerroo
Hammenyi fi roorroon kun daangaa dabarraan, tokkummaa fi gamtaadhaan kaatanii, waggoota sadii ol (2014-2017) hogganummaa Qeerrootiin sochii walirraa hin citin godhuudhaan, Wayyaanee jilbiiffachiistanii, kunoo qilleensi jijjiiramaa akka mul’atu taasistan. Injifannoon har’a warri biraa ittiin dhaadatu fi ittigammadaa jiru kan lafee fi dhiiga ilmaan Oromootiin argamee dha. Gabaabumatti abbaan jijjiirama kanaa silaa uummata Oromoo fi Qeerroo Oromoo turan. Kan nama gaddissiu garuu, ati uummatni bal’aan Oromoo osoo bu’aa irraa hin argatin, humni biraa jijjiirama kana harkatti galfatee yeroo ittiin dhaadatu fi bookkisu, ati har’alle du’uurraa hin oolle. Qayee fi qabeenya keetirraa buqqifamuurraa hin hafne. Ammallee kunoo karaalee adda addaatiin waraanni sirratti banamee, akka baala mukaa harca’aa jirtu. Kuni maaliif ta’e? jedhaatii of gaafadhaa.
Abbolii fi haadholii Oromoo, kan ijoolle keessan ittidhabdan, kan haati reeffa ilma ishiirra teessee osoo boochuu dararamni irragahe; kan maatii tokko keessaa nama meeqa awwaaltan, kan ijoollee sabiyyiin teessan rasaasaan ittiwaaddaman; kan uummatni nagaa ittisa tokko hin qabne rasaasaan dhuman; kan haati ulfi mararfannoo tokko malee gara-jabeenyaan ajjeefamtu; osoo ati beela fi gadadoo keesa jirtuu alagaan Miliyeenara fi Biliyeenara itti ta’e; kan qayee fi biyya abbaa keetii keessatti nagaan baatee galuu dadhabde. Kan har’allee manni fi qabeenyi kee shftootaan gubachaa jiru; Oromoo waan taateef qofa, naannoo Somaaleerra qabeenya keetirraa buqqaatee, har’a rakkoolee hamtuu keessa jirtu. Kan ijoolleen keetillee dinaaf meeshaa ta’anii hammeenya daangaa hin qabne sirratti hojjechaa jiran. Walumaagalatti gabrummaa bar-dhibbee tokoo olii baattee waan jirtuuf, kuni hunduu amma na gahe jedhiitii; tokkummaadhaan ka’iitii gabrummaa kanatti xumura godhi.
Akka gamtaan kaatee diina harka micciiruu dandeessu agarsiiftee jirta. Yoo tokkummaadhaan kaate, humni si injifachuu danda’u akka hin jirre hubadhu. Warra afaaniin si sobanirraa jijjiirama hin eegin; isaan kana abdii hin godhatin; isaan kana hin amanin. Dhimma kee dhiisanii waan biraatiif dursa akka kennan hubadhu. Jabina diina keetii osoo hin taane, ilmaanuma kee kan si gananii diinaaf meeshaa ta’antu gabrummaa sirra tursiise, tursiisas, kana hubadhu. Wareegama keetiin biyya tasgabbeessine, biyya ijaarre jedhanii dhaadatu; garuu siif bu’aan argame hin jiru. Ati du’aa osoo jirtuu tokkummaa biyyattii tanaatiif lallabamaa jira. Ati du’aa, saamamaa, qabeenyi kee barbadaa’aa tokkummaan biyya tanaa akkamitti faarfama? Ati biyya tana keessa hin jirtu jechuu dhaa? Biyya ati ittidhiigdee asiin geesse tana keessatti, yoo ati dhiigdu kan siif quuqamuu fi mirmatu hin jiruu bar!!!
Uummata Oromoo,
Akka ilma keetii tokkootti, dhaamsa kana yoon sii dabarsu, haalli ati keessa jirtu na dhiphisee, boqonnaa na dhoowwee, na gaddisiisee, garaa koo na gubnaan malee, duula labsaa hin jiru. Kana hubachuu qabda. Qilleensa jijjiiramaa ati waregama ulfaataa ittikaffaltee argamsiifte kana keessatti, diinni tokko si nyaachaa osoo jiruu, ka biraa beela’ee si nyachuuf hamuummachaa akkajiru dammaii hubadhu. Jijjiramni amma mul’achaa jiru kun xumurri isaa kan kee, kan gabrummaan keessatti awwaalamuu fi abbaabiyyumaan kee keessatti mirkanaa’u akka ta’u qabsoo hadhooftuu tana cimsiitii injifannoo xumuraa mi’ooftuu argamsiisii. Nagaa fi gammachuudhaa biyya kee keesa akka jiraattu godhi. Qabsoon kee qabsoo haqaa waan ta’ef, injifannoon xumuraa kan kee akka ta’u hin shakkin. Carraan amma uumamuuf deemu kun akka si hin dabree gamtaadhaan, tokkummaadhaan ka’ii, fincila xumura gabrummaa bakkaan gahi.
Yeroon ati biyya teenya Oromiyaa jiituu fi badhaatu tana keessatti nagaa argattee, gammachuudhaan keessa jiraattu fagoo hin ta’u. Kana mirkaneessuuf, wanti hunduu harka kee jira. Hiree kee ofiii keetiif murteeffachuu qabda. Kana godhuuf immoo yoo tokkummaa kee jabeessite, humna abdachiisaa ta’e qabda. Amma murtiin keeti. Waqayyo/Rabbi si wajjin jira; humna afaaniin si sobu fi si sossobu hin abdatin. Kan du’e awwaallachaa, kan jiru jajjabeessi, onnachiisi, kakaasi, qabsoo kana ittimuddi. Malli fi falli biraa hin jiru, kana beeki. Injifannoo xumuraa kan keeti.
====== ittifufa ======
Hubachiisa:
Xalayaan mata duree “Dhaamsa Oromummaa” jedhuun dhiyaate kun ittifufa. Kutaalee itti aanan keessatti kan dhiyaachuuf deeman xalayaalee:
- Jaarmayoota Siyaasaa Oromootiif
- Aktivistoota fi Hayyoota Oromootiif
- Dhumarratti Obboo Lammaa Magarsaa fi Dr Abiyyi Ahmadiif


text:
Affeerraa Yaada Ummataa
Caffeen Oromiyaa Wixinee Labsii Bulchiinsa Dhaabbilee Misoomaa Mootummaa Naannoo Oromiyaa Murteessuuf Qophaaโe fi Wixinee Labsii Sirna Buusaa Gonofaa Mootummaa Naannoo Oromiyaa Murteessuuf Qophaaโe Bahe kana qopheessee jira. Kanaaf, Caffeen Oromiyaa ummati Naannoo keenyaa, keessattuu, qorattootiifi ogeessoti seeraa wixinee labsii kanarratti yaada qaban akka kennan affeeree jira. Yaada nuu kennitaniif dursinee galateeffanna.
Email :- This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
Teelegraama: Https://t.me/CaffeeOromia
Wixinee Labsii Bulchiinsa Dhaabbilee Misoomaa Mootummaa Naannoo Oromiyaa Murteessuuf Qophaaโe
Wixinee Labsii Sirna Buusaa Gonofaa Mootummaa Naannoo Oromiyaa Murteessuuf Qophaaโe
CAFFEE - (Waxabajjii 28,2013): Waamicha Walgahii Caffee Oromiyaa MISEENSOTA CAFFEE OROMIYAA HUNDAAF


text:
- ADMIN
Dhaamsa Hidhamtoota Siyaasaa Mana Hidhaa Qiliinxoo Irraa Dhufe
[SQ Amajjii 28/2022]
Hidhamtoota siyaasaa Oromoo maqaa 'Shanee' jedhamuun manni murtii Fedeeraala hidhamtoota siyaasaa koloneel Gammachuu Ayyaanaa jalatti himataman keessaa namoota saddeet (8) irratti murtiin dabaa hidhaa cimaa waggaa ja'aa hanga waggaa ja'aa fi ji'a ja'aa irrattii darbuun ni yaadatama.
Yeroo ammaa kana ammoo hidhamtoota siyaasaa kun namni biraa fuudhamee ajjeefamuu waan amaleefatameef sodaa lubbuu oolfachuuf jecha gara naannoo dhaloota isaanitti iyyachaa turani. Bu'uuruma iyyata isaaniin manni murtii Federaalaas rakkoo nageenya hamaa keessatti argamuun isaanii amansiisaadha jechuun mana hidhaa bakka dhalootaa isaanitti akka gaggeefaman ajajee jira. Manni hidhaa Qiliinxoo kun garuu ajaja mana murtii kabajuu dhiisuun seeraa ala manuma hidhaa Qiliinxoo keessa tursiiseera.
Hidhamtootni siyaasaa namoonni saddeettan kun rakkoo nageenyaa lubbuu isaaniif wabii dhabuu karaa miseensota poolisii sabaan Amaara ta'anii fi hidhamtoota biraa sabaan Amaaraa ta'anii irraa gahaa tureera. Ammas gaafa guyyaa 18/05/2014 A.L.H'tti hidhaamtootni siyaasaa "miseensa Shanee ajjeefna" jechuun wal gurmeessuun mana hidhaamtootni siyaasaa Oromoo jiran kanatti seenuun walakkaa waraanuun walakkaa immoo buruqsuun miidhaa hamaa irraan gahaniru.
Haaluma kanaan hidhaamtootni kun itti gaafatamtoota mana hidhichaa dhimmichi ilaalaa jiru Komander Ballaxaa Mogas jedhamuu fi Inspeekter Taayyee Moges jedhamanitti gaafa iyyatan, "isin miseensota Shaneef gara laafinni hin jiru. Bakka duuriyyoonni isin ajjeessanitti isin jijjiirra" jechuun yeroo ammaa ifaan ifaatti hidhamtoota kana dararaa jiraachuun dhagaa'ameera.
Hidhamtootni siyaasaa kunneen kanneen maqaan isaanii asii gaditti tarreeffame kana:
1. Toleeraa Aagaa
2. Lalisaa Fiqaaduu
3. Daawwit Muluu
4. Abdii Dafaa
5. Abbaa Seeraa Malkaa Wiirtuu
6. Amaanu'el Beekataa
7. Biqilaa Garbaa
8. Gadaa Roobaa
9. Waggaa Tasfaa akka ta'an odeessi mana hidhaa Qiliinxoo irraa bahe ni addeessa.


text:
Barreffamni koo kun gaaffii lama of keessaa qabdi. Tokkooffan Oromoon biyya Itophiyaa jedhamtu keessatti karaa filannoo nagaan mo’atee wayyaanee angoo irraa busee angoo qabachuu ni danda’a? Lammaffaan ammo Oromoon biyya Tiphiyama jedhamtu kana keessaatti ilmaan habashotaa waliin ta’ee enyummaa fi mirgii isaa kabajamee jiraachuu ni danda? Kan jedhu dha.
Garaa qaama barrefamakotti gaafan seenu,akkuma beekamu Ummatni Oromoo akkuma saboota addunyaa kana irratti argamanitti, ummata seenaa of danda’ee, biyya sarara daangaa beekamaa qabu, aadaa, afaan, duudha fi qora-qalbi sabbummaa kan barootaa kumaatamaan lakkaawwaman kuufachaa dhufe kan qabuu fi seenaa bulchiinsa fi aadaa siyaasaa adunyaa kanaaf bu’ura dimokiraasi kan ta’ee, sirna gadaa kan qabu akka turee seenaan jiruu ragaa ni ba’a.
Haa ta’u malee garuu ummatnii Oromoo akka nagaan hin jiraanne bara minilik humnaan biyya isaa weraree lafaafi qabenyaa isaa irra fudhatee enyuummaa Oromoo kan Amaraatti akka jijjiramu taasisee kasee senaan, afaani fi Aadaan Oromoo yeroo yerootti babadaafi cunqurfaamaa kan dhufee yoo ta’uu Ammalee jijjiirama bifaa fi maqaa yoo ta’ee malee ittuma fufee jira,Barota dheraa darban kessa eegdoota sirna kiyoo gabroonfatoota Amaaraara (warren saba Oromoo human Amaaromsan), waggota 22 as ammo egdota sirna kiyoo Itoophiyaa kan ta’an hogganoota Wayyaaneetiin warranni Oromoo balessuu ittuma jira.
Fuldurattii kun Oromoo irraa ni dhaba hin dhabbatuu waluumaan ilaalla. Waanin kaasuu barbaadu garuu akka kiyyattii, gitni bittaa garee lamaan kun bifa isaanituu adda adda malee isaan Oromoof tokkuma, sabaabni isaas sirni kiyyoo gabrummaan ummata Oromoo fi Oromiyaa irratti dirriirfame kuni dantaa gita bittuu Habashotaa kan walii gala kan eeguu fi tiksuu malee dantaa Oromoo kan eguu fi tiksu miti. Sirni gittota bittaa Habashaa lammeenu sirna aadaafi Afaan Oromoo jibbuu garuu sirnaa qabeenya ummata Oromoo jaallatu fi saamuu dhan jiraachuf barbaadu dha.
Waldhabiin gittota lammanii kun Oromiyaa irratti ool aantumaa gartumaa siyaasaa qabaachuuf irraan kan ka’ee altokko tokko wal moormu, yeroo Oromoon jabbaate tokko ta’ee ka’uu garuu lammen isaanu oromorratti ka’uuf tokkumma umuu. Kanaaf ammo raga kan ta’uu seenaa walhubannoo fi waliigalteen Miniliki fi Yohaannis kan Dirree Boruu ni himaa.
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…


text:
Oromia: Waamicha Qabsoo Ficila Xumura Gabrummaa Itti Taasifnu Uummata Oromoo Maraaf Ta’e February 27, 2016Posted by OromianEconomist in #OromoProtests.
Tags: Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo, Oromia, Oromia: #OromoProtests: Gabaasa Fincila Xumura Garbummaa (FXG) Oromiyaa 2016, Oromo, Waamicha Qabsoo Ficila Xumura Gabrummaa Itti Taasifnu Uummata Oromoo Maraaf Ta’e
add a comment
Waamicha Qabsoo Ficila Xumura Gabrummaa Itti Taasifnu Uummata Oromoo Maraaf Ta’e
Guraandhala 25, bara 2016
Akkuma beekamu FXG Oromiyaa keessatti Qeerroo fi Uummata Oromootiin gaggeeffamaa jiruun, qindeessitoota Warraaqsa Biyyoolessaa kan Bilisummaa fi Diimokiraasii (Qeerroo Bilisummaa) fi humna FXG kanaatin injifannoo guddaan argame galata hoggana abbaa qabsichaa dhaaba keenya ABOfis jechaa; Qeerroon Bilisummaa waamicha qabsoo kana dabarsa.
Wayita ammaa kana FXG Oromiyaa keessatti finiinaa jiruun ilmaan Oromoo hedduun wareegama qaqqaalii lubbuu dabalatu itti baasaa jiru. Wareegamni ulfaataan kun bilaaasha baafamaa hin jiru. Injifannoo gurguddaa Xumura gabrummaa dhiyeessisan galmeessisaa waan jiruuf seenaa keessatti yoomiyyuu kan hin dagatamnee fi bakka olaanaa qabaatuu dha.
Kanaaf,
- Uummanni Oromoo godinaalee Oromiyaa mara keessa jiraattan, addatti qonnaan bultootni Oromoo ilmaan keessan falma hadhaawaa diina afaan qawweetiin duguuggaa sanyii nurraatti labse dura dhaabbatanii wareegamaa qaalii baasaa jiran cina akka dhaabbattan waamicha FXG isa dhumaa isiif dabarsina. Waamicha kana gaafa labsinu qotatee bulaan kamuu bakka jiruu ka’ee FXGtti makamuudhaan mootummaa abbaa irree wayyaanee ofirraa galchuuf dargaggoota keessan bira akka dhaabbattan waamicha keenya irra deebinee dabarfanna.
- Barattoota manneen barnootaa Oromiyaa keessa jiran maraaf;-Godinaalee Oromiyaa muraasa keessatti barattootni mana barumsaa sadarkaa 1ffaa, 2ffaa fi qophaayinaa barumsa dhaabuudhaan FXG finiinsuun wareegama guddaa kaffalaa injifannoolee cululuqoo akka Sabaatti itti boonnu galmeessisaa jiru. Humni tokkoome salphaatti diina ofirraa buqqisa. Kanaaf barattootni Oromoo mana barumsaa sadarkaa 1ffaa, 2ffaa, qopyaahinaa akkasumas dhaabbilee olaanaa koolleejjii fi yuuniversitii Oromiyaa fi Finfinnee dabalate keessaa barattan hundi tokko Qabsoo bilisummaatti makamee lubbuu isaa utuu dhabuu kaan ammoo barumsatti hirmaachuun umurii diinaa nurratti dheeressuu waan tahuuf barataan kamuu bakka jiruu FXGf dursa kennee gara Qabsoo makamuu akka qabu Qeerroon Biisummaa waamicha dabarsa.
- Hojjattoota Mootummaa “civil Service” keessa hojjatta hundaaf: Yeroo mootummaan Wayyaannee labsii labsuun gara laafina tokko malee ilmaan Oromoo karaa nagaa mirga gaafatan irratti dhukaasa banuun ajjeessaa, qaamaa hirdhisaa, biyyaa har’aa jiru kanatti isin callisuun gaafatamummaa seena fi heeraa jalaa akka isin hin baafne hubachiisaa; dirqama isin irraa eegamu akka bahattan waamicha lammummaa isiniif goona. Dirqamni dabalataan addatti isin irraa eegamu hojii mootummaa laamshessuun karoora jalaa fashalsuu akka
dabalatu yaadachiifna.
- Ilmaan Oromoo waraanaa fi poolisii mootummaa wayyaanee keessa jirtaniif, rasaasni isin baattan ilmaan Oromoo ittiin ajjeessuf osoo hin taanee diina uummata Oromoo fixuuf ka’e kanatti akka deebistan jabeessinee waamicha goona. Haadha, abbaa, obboleessa, obboleetti fi ilmaan keessan utuu ilaaltanii qiyyaafattanii rasaasan ajjeeftu yoo tahe har’a qalbiin isin tuqamuu baatu bor seenaa jalaa akka hin baane hubattanii; waamichi kabajaa irra deebinee isinifi goonu, meeshaa baattan gara diina uummata Oromoo, mootummaa wayyaaneetti galagalchaa jennee irra deddeebinee dhaamna.
- Saboota cunqurfamoo kanneen olla Oromiyaa taatan, addatti uummata Sidaamaa, Beneshangul, Gaambeellaa fi Ogaaden ilmaan keessan beelaan dhumaa, gadadoo barabaraan hammaataa malee foyya’insa hin agarsiifne keessatti mootummaa itoophiyaa kan ofiin jedhu Wayyaaneen isin kuffisuu ni hubattu. Kanuma waliin qabeenya jiruu fi jireenya keessan ta’e lafa kan danda’an ofii fudhatanii kaan alagaatti gurgurataa jiraachuu walumaan qalbeeffataa jirra. Walumaagalatti miidhaan isin irra gahaa jiruu fi nurra gahaa jiru walfakkaataa dha. Kanaaf qabsoo gaggeessaa jirrutti humna horree dhageessifnee mul’isuuf qabsoo uummanni Oromoo gaggeessaa jiru kanatti akka makamtanii waliin qindeeffannu waamicha isinif dabarsina.
- Waamicha addaa uummata magaala Finfinnee keessa jiraattaniif:– Haalli yaaddessaan yeroo ammaa mul’atu mootummaa wayyaaneetiin dhufe. Kana booda dhiyeessiin midhaani magaalaa Finfinnee akka hin seenne quba isin qabsiisaa; dukkana hamaatti deemamaa akka jiru hubachiisna. Kanaaf falli tokkichi jiru qabsoo Uummatni Oromoo gaggeessaa jirutti makamuudhaan mootummaa abbaa irree kan ta’e Wayyaanee ofirraa kaasuun mirga hiree murteeffannaa Ummataa waliin akka kabajchiifnu waamicha isiniif goona.
- Uummata Oromoo biyya hambaa jiraattan hundaaf:- Qabsoo dargaggoonni fi shamarran Oromoo, Qeerroon taasisaa jirru ni beektu, ni hubattus jennee abdanna. Qabsoo harka qullaa diina dura dhaabbachuudhaan taasifamaa jiru kanaaf wareegama ulfaataa kaffalaa akka jirrus ni hubattu jennee amanna. Fiixa bahiinsa FXG kanaaf karaa International Qeerroo Support Group deggarsa hatattamaa akka gootan waamicha lammummaa isiniif dabarsina.
Injifannoon Uummata Oromoof!
Gadaan Gadaa Bilisummaati!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Guraandhala 25,2016


text:
Boqqolloo qonnaan bade Garbun qonnaan maseenee Nutu wallaale malee Yaggus beelli nu seenie Alagaan dhufnaan hoorii Firri dhufnaan wagidii Nutu wallaale malee Yaggus roorroon nu seenee.
Month: January 2019
Namni namoota injifatu nama cimaadha. Namni ofiisaa injifatu ammo nama hundumaa caala.( Laawoo – 8ffaa) Waanti nama beekamaa sitasisu waanta ta’uu barbaaddu taatee argamuudha. (Sookiraataas) Irra deddeebi’anii yaaluun salphina miti. Carraa gaarii ta’uu isaatu ittiin saqarama. (Joorji Maatiyaas. ) Sammuu keenyake essatti jannataafi gaannamiin namuu nidandeenya. (Mitten) Utuu of hingargaarin eenyuuniyyun gargaaruu hindandeessu (Giris Mori) Rakkinni hamma si … Continue reading Jechoota Hayyootaa
Aariin abbaa ajjeeftu, ilmatti ceeti. Abbaan booka dhugeef, ilmi afaan hin urgaa’u. Yoo abbaan iyyutu, ollaan namaa dirmata. Abiddi abbaa irra taa’e, guba. Afaan leencaa, huubni hin kajeelu. Afaan nyaata bare, bulluqa alanfata. Akkeessaa fardaa harreen lafa dhiitti. Bakka fardi hin jirre, harreetu garmaama. Bakka qeerransi ka’e, jaldeessi taa’a. Bakkuma robe, dhoqqeessa. Duruu gurraachaa ittuu … Continue reading Mammaaksa
Barbaadanii of argachuu Eenyummaa keef bakka guddaa kenni Hamma of beektu caalaathi ati nama guddaadha. Humna qabdu hundaatiin socho’i. Sodaafi dhiphine of keessaa balleessi. Yeroo tokkotti tarkaanfii tokko qofa tarkaanfadhu. Rakkoolee waan guddaatti hin lakkaa’in Rakkoolee irratti mariyadha. Balbala cufuu bari Sodaawwan sababa qabatamoo irraa dhufan maal gochuu qabna. … Continue reading Milkaa’ina jareenyaafi gammachuu akkamitti arganna?
Ifa guyyaa argachuuf dukkana halkanii dabarsuun dirqama. (Wiiliyaam Shekipiir) Waanti nuti sodaachuu qabnu soaa qabuu soda qofadha. (Firaankiliin Runzvelti) Nama carraa qabu galaanatti yoo darbatteyyun qurxummii qabatee ba’a. (Jecha Warra Arabaa) Namni suuta deemu dafee bakka yaade ga’a. (Jecha warra chaayinaa) Daandii bakka yaadde sigeessisn utuu hinbeekin adeemsa hin jalqabin. (Jecha warra Ingilizii )
Dhibaa’ummaa moo dhibdeedhaa? Ani waliisaa wallaalee Sabni keenya marti Afaan wal wallaalee Kaan yoo adii jedhu Gurraacha kan jedhu Kanatu naaf hin galle Kanan baruu fedhu Jaarraa tokko guutuu Of duuba deebi’ee Seenaa darbe kaasuun Dirqama natti ta’e Waa’een saba kootii Abjuu natty ta’e Ka’ee dhadhaabadhee Waanan godhu dhabnaan Waldorgomsiisutti ka’e Kan duraa hoo dhibdeedhaa … Continue reading DHIBAA’UMMAA MOO DHIBDEE
Qomoon Oromoo hundi/marti akaakuu lakkaa’a. Kun Oromiyaa cufa keessatti beekamaa dha. Aadaan kun sababa adda addaa tiin dhaloota ammaa biratti hanga tokko dagatamaa dhufaa jira. Kun ta’uu isaaf immoo sababoota garaagaraa keessaa barumsaan walqabatee haala uumamaa dhufe; dhiibbaa amantiin lammootni ummatichaa fudhatan uumee; fi dhimmichi/aadaan kun barbaachisaa ta’uu isaa irratti hubannoon gahaan kennamuu dhabuu eeruun … Continue reading FAAYIDAA AKAAKUU LAKKAA’UU
“Waaqa nagaan nu bulchite nagaan nu oolchi” Kan nagaan nu oolchites nagaan nu bulchi Irraa goraafi dogoggora nu oolchi Tolaa nutty qabi Hamaa ammaataa nutty qabi Keenyaan nu oolchi keenyaan nu bulchi Biyyaafi qe’ee keenya irratti nu moosisi Yaa Rabbi tokko nu taasisi Yaadaafi qalbii keenya wal simachiisi Wallaalaa nuu beeksisi Beekaa nuuf bulchi Xinnaa … Continue reading Eebba Ormoo
Oromoon aadaa isaa keessatti qabata saqeeffannaa amantaa, kabaja /wayyouma/, ‘aamilee, soda, wkf qabaata. Saqaaffannee kanas gochaafi jechaan ibsata. Oromoon kallattiin du’aafi waa’ee isaa kallattiin hinhimu. Boqote – darbe – rafe – dadhabe Hirmii baafadhu – hirmii hin nyaatin – hirmii tufi Biyyon isatti/isheetti/isaanitti/haasalphatu, maqaa na dhoofte hin jedhin. Mucaatu harkaa ba’e, ulfatu irraa ba’e jedha … Continue reading Jechaafi gocha safun
Nama ------------------------ Mucaa Arba ------------------------- Dhobilee Adurree ---------------------- Bashoo Bosonuu --------------------- Simboo Booyyee --------------------- Qoqalaa Bofa -------------------------- Leetii Buutii ------------------------ Lootii Farda ------------------------- Ciloo Gaala ------------------------- Nyarqoo Guchii ----------------------- Ruphoo Gada ------------------------- … Continue reading Maqaafi Ilmoo kana beektuu


text:
1) 1980 Hoggantoota ABO magarsaa barii faa nama 9-11 ajjeesisuun
Ogaden tu ajjeese jedhee seenaa barreesse
2) Jeneraal Taaddasa Birru harka diinaa seenuu isaatiif kallattiin
shoora ol’aanaa taphate
3) Shira Leencoon dhandhaareen Baaroo Tumsaa ajjeefame otoo jiru,
jaarraa abbaa Gadaatu ajjeese jechuun ABO bakka lamatti cabsuun
Sooreysa jaarraa abbaa Gadaa tti amata hedduu lola geggeessaa ture
4) Bara chaartaraa WBO 20,000 mooraatti galchee TPLF fi Shaabiyaan
dhooysise
5) Chaartara booda Hoggana qaroo Sabaa fi ABO jaalle Nadhii
Gammadaa diinaan nyaachisee, ibsaa Guutamaa hidhaa baasee
Booleen baafate
6) Bara 1998 Kora sabaa ABO sababeessuun Jaalle Galaasa Dilboo
aangoo irraa kaasisuun Daawid ibsaa ykn fireew maasho fi Obboleessa
isaa abbaa caalaa muude. Sana booda WBO biyya ollaa jiru shira Tplf fi
Leencoon xaxaniin ABO Biyya Eertiraatti maqaa gargaarsaatin
galchisiise. Hoggantoota qaqqaroo salphisuun akka faca’an shoora
ol’aanaa harka lafa jalaan taphate
7) 2008 jaarmaya ABO jijjiiramaa Jeneraal Kamaal Galchuu irratti
hojjatuun WBO Zoonii kibbaa ture akka TPLF tti galan kallattiin kan
irratti hojjate Leencoo Lataati
8) 2014 haarayatti ODF jaare. Ani takkaa Oromiyaatti hin amanne jedhe.
Oromoon gaafii dimokraasi malee Kolonii Habashaa jalatti hinkufne
jechuun dogogora seenaan hin daganne tumatee gadi bahe
9) 2015 Walhubannoo jaarmayoota Oromoo wajji seenuun maqaa olola
walirratti hin oofnu jedhuun jaarmayoota sakaalee afaan qabsiise
10) 2016 Walitti dhufeenya jaarmayoota oromoo doomsuun jaarmaya
amaaraa G7 tti gale. Itti aanaan LL, Dr diimaa Nagoo, Jaarmayoota
Walabummaa Oromiyaatti amaniin” Xabbaaboch nachew” jedhee ESAT
MEDIA irratti ifaan ifatti dubbate
11) Bara 2017 Biyya Suudaan maqaa walgahii EGAD sababuun,
khaartuum dhaqee Hoggantoota TPLF Abboy Sibhaat fi Siyyuum
Masfin wajji iccitiin wal qunnamee deebi’e
12) 2018 Qabsoo qeerro awwaaluuf, Kaayoo Oromoo afaan faajjesu,
Oromiyaa walabummaa dhoorkuu fi Ethiopia durii deebisee ijaaruuf
murtees
Shira Leenco Lataa
1) 1980 Hoggantoota ABO magarsaa barii faa nama 9-11 ajjeesisuun


text:
Seerota Twitter
Kaayyoon Twitter haasaa hawaasaa tajaajiluudha. Seer-malessummaan, cunqursaan, fi amaloonni kana fakkaatan, namoonni akka ofii hin ibsineef jajjabina isaan dhorka, akkasumas gatii haasaa hawaasaa addunyaawaa haalaan miidha. Seerotni keenya namoonni hunduu haasaa hawaasaa keessatti bilisaa fi nagayaan akka hirmaatan mirkaneessuudha.
Nageenya
Seer-malessummaa: Tarii seer-malessummaa nama dhuunfaa irratti yookaan garee namootaa irratti aggaamame sodaachisuu dhiisuu malta ta'a. Akkasumas seer-malessummaa ol ol qabuu ni dhorkina. Wayee keenya kanneen gadii caalatti baraa roorroo seer-malessummaa akkasumas seer-malessummaa ol ol qabu poolisii.
Shororkeessummaa/mankaraarsa seermaleessaa:Tarii shororkeessummaa fi mankaraarsitummaa seer-maleessaa deegaruu yookiin sodaachisuu dhiisuu malta. Caalatti beeki
Daa'ima saalqunamtiif fayyadamuu: Twitter irratti saalqunamtiif fayyadamummaa da'imaaf obsi keenya zeeroodha. Caalatti baraa.
Itti-fayadamummaa/cunqursaa: Tarii cunqurrasaa nama tokkoon aggamame irratti hirmaachuu yookiin namoonni biroon akka raawwatan jajjabeessuu dhiisuu malta. Kunis namni tokko balaan qaamaa akka irra qaqqabu hawwuu fi abdii godhachuu dabalata. Caalatti baraa
Amala jibbiinsaan guutame: Namoota biroo irratti seer-malessummaa jajjabeessuu, sodaachisuu yookiin sanyii, sabummaa, bakka dhalootaa, kaastii, akkaataa saala, saala, eenyummaa saalaa, ilaalcha amantaa, umurii, qaama miidhamtummaa isaaniin yookiin dhukkubbii cimaa isaaniin cunqursuu hin dandeessani. Caalatti baraa
Yakkamtoota gochaalee miidhaa: Akkaawuntii namoota dhuunfaa yakkamtoota shororkeessitoota, mankaraarsitoota goolii uuuman, yookiin gochaa goolii badii kan garee uumaniin banamanii jiran ni haqna akkasumas Tuwiitii anifestoo yakkamtootaa babaldhisuu yookiin qabiyyee biraa yakkamtootaa qophaa'e ni haqna. Caalatti baraa
Of-ajjeesuu yookaan of-miidhuu: Tarii of-ajjeesuu fi of-miidhuu deegaruu yookin jajjabeessuu hin dandeessan. Caalatti baraa.
Miidiyaa miira qabeessa, suuraa goolii fi qabiyyee ga'eessotaa dabalatee: Tarii miidiyaa goolii yookaan qabiyyee ga'eessotaa qabu baayyisee olol qabuu fi kallattiin tamsaasa vidiyoodhaan dabarsuu yookiin piroofaayila yookiin suuraa mataduree gochuu hin dandeessan. Miidiyaan goolii yookiin cunqursaa saalqunamtii qabus hin eyyamamu. Caalatti baraa.
Tajaajilaa fi meeshaalee seeraan alaa yookiin guutummaan hin seereffamne: Tarii tajaajilaa keenya kaayyoo seeraan alaa kamiifiyyuu fayyadamuu hin dandessan. Kunis gurgirtaa, bittaa yookiin bittaafgurgurtaa meeshaalee seeraan alaa fi tajaajiloota seeraan alaaf akkasumas tajaajilootaa fi meshaalee guutumman guutuutti hin haareffamnef haala mijeessuu. Caalatti baraa.
Iccitii dhuunfaa
Odeeffannoo dhuunfaa: Tarii odeeffannoo dhuunfaa namoota biroo (kanneen akka lakkofsa bilbilaa manaa fi bakka jireenyaa) ibsa eeyyama fi qajeelcha isaaniin ala dhoobuu fi maxxansuu hin dandeessan. Akkasumas odeeffannoo dhuunfaa saaxiluuf sodaachisuu akkasumas namoonni biroon akka godhan jajjabeessuu ni dhorkina. Caalatti baraa.
Qullummaa eeyyama hin qabne: Suraa yookaan viidiyoo nama tokkoo eyyama isaa malee qophaaye yookaan faca'e jiru maxxansuu yookaan qooduu hin dandeessu. Caalatti baraa.
Mirkaneffannoo
Hujeffannoo miidhuu yookaan kosii: Tajaajilootaa Twitter karaa odeeffannoo yaadamee olguddisuun yookaan xiqqeessuun fayyadamuu yookaan karaa amala bartee namoonni Twitter irratti qaban walmakuun yookaan miidhu irratti bobba'uu fayyadamuu hin dandessan. Caalatti baraa.
Tokkummaa Siivikii: Tajaajilootaa Twitter kaayyoo filannoo yookaan adeemsa siivikii biroodhaaf itti fayyadamuun hin danda'amu. Kunis qabiyyee, hirmaannaa gadi qabuu danda'u yookaan yoom, eessatti yookiin akkamitti adeemsa siivikii keessatti akka hirmaatan namoota karaa dogoggorsiisu maxxansuu fi qooduu dabalata. Caalatti baraa.
Eenyummaa nama dogoggorsiisu fi nama goyyomsuu: Kallattii dogoggorsiisuuf, burjaajessuuf yookiin goyyomsuuf namoota dhuunfaa, garee, yookiin dhaabbataalee fakkessuu hin dandeessan akkasumas bartee namoonni biroon Twitter irratti qaban jeequuf eenyummaa sobaa qabaachuu hin dandeessan. Caalatti baraa.
Miidiyaa sobaa fi burjaajeffamaa: Goyyomsaadhaan miidiyaa sobaa yookiin burjaajeffamaa kan rakkoof sababa ta'uu danda'u qooduu hin dandeessan. Dabalataanis, namootni dhugaa ta'uusaanii akka hubatanii fi hiika dabalataa akka itti kennaniif gargaaruuf ergaawwan Twiitarii miidiyaa tolchamee fi sisirreeffame qaban irratti mallattoo gochuu malla. Caalatti baraa.
Mirga abbummaa fi mallattoo daldalaa: Mirga abbaa qabenyummaa bu'aa sammuu, mirga abbummaa fi mallattoo daldalaa dabalatee sarbuu hin dandeessan. Caalatti baraa, wayee keenya pooliisii mallattoo daldalaa akkasumas pooliisii mirga abbummaa.
Ittisa seeraa fi Iyyannoota
Wayee kannen gadii caalatti baruuf karaalee ittisa seeraa keenya, seerota kana cabsinaan bu'aalee isaanii dabalatee yookiin ittisa seeraa qaxalummaan jala darbuu yaaluu, akkasumas akkaataa itti iyyatan.
Qabiyyee viidiyoo irratti beeksisa qaama sadaffaa
Karaa tajaajilootaa keenyaa yookiin tajaajilootaa keenyaa irratti eeyyama keenya dursitanii beeksisa qaama sadaffaa dabalatu kanneen akka beeksisa viidiyoo duraa yookaan giraafiksii ispoonsaraa galchuu, maxxansuu yookiin agarsiisuu hin dandeessan.
Bubachiisa: itti galma keenya kan ta'e Haasaa hawaasaa fayyaalessa jajjabeessuuf yeroodhaaf yerootti seerota kana jijjiiruu dandeenya. Kan bayyee dhiyootti fooyya'e asitti argama https://twitter.com/rules


text:
Hojii Iimaana Diiguu-Kutaa 3
Kutaa darbe keessatti wareegni (qalmi), nazriin (silatin), sujuunni fi ruku’unni ibaadaa akka ta’an ilaalle jirra. Har’a immoo ibaadawwan kanniin Rabbiin ala wanta biraatiif gochuun shirkii akka ta’ee fi iimaana akka diigu ni ilaalla.
2-Ibaadaa irraa gochoonni kunniin haqa Rabbii tokkicha shariika hin qabneef ta’uu erga mirkanaa’e, namni ibaadaa kanniin irraa wanta tokko eenyufillee haa ta’uu uumamtootaaf godhee, ibaadaa Isaa keessatti Rabbiitti qindeessee jira, Rabbiin waliin qixxaattota godhatee jira.
(A)-Ibsi kanaa: Rabbiin ala wanta biraatiif qalma qaluun ykn nazrii seenuun shirkiidha. Sababni isaas, isaan lamaan ibaadaa Rabbii olta’aa qofaaf ta’uu qabaniidha. Namni ibaadaa lamaan kanniin Isaan ala wanta biraatiif godhe, shirkii hojjatee jira. Kan akka namoota du’aniif ykn jinniif ykn malaaykotaaf fi kkf niif nazrii (silati) seenu ykn qalma qalu. Amantii sobaa irraa kan ka’e kana hojjatu. Wanti isaan qalaniif ykn silatii seenaniif faayda namaaf fida ykn miidhaa namarraa deebisa jechuun amanti sobaa amanu. Ammas, isaan keessaa, namoota “Gara Rabbiitti sirritti nu dhiyeessu” jedhanii yaadun nazrii fi qalmaan gara wantoota gabbaraman kanniini deemantu jira… Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Baktiin, dhiigni, foon booyyee, [maqaa] Rabbiitiin ala kan biraa irratti ol fuudhame, [du’uun dura] wanta gorraatan malee [beelladota irraa] tan hudhamtee yookiin rukutamtee yookiin konkolaattee yookiin gaafan waraanamtee ajjeefamte, wanta bineensi nyaate, Nusub irratti wanta qalamee fi xiyyaan carraa laallachuun isin irratti haraama godhame. Kuni fincila.” Suuratu Al-Maa’idah 5:3
Rabbiin wantoota kanniin isin irratti haraama godhe: baktii-kana jechuun beellada osoo hin gorra’amiin (hin qalamiin) du’eedha. Dhiiga gadi jiguu fi dhangala’u dhuguu haraama godhe. Foon booyyee, yeroo qalmaa maqaa Rabbiitiin ala maqaan biraa kan irratti dhayamee, beellada hudhamtee hanga duututti hafuurri ishii qabame, beellada hanga duutuu uleen ykn dhagaan rukutamte, beellada bakka ol fagoo irraa gara gadiitti konkolattee kufuun duute, beellada gaafan waraanamte duute, beellada bineensi akka waraabessa, qeerransaa f kkf nyaatan isin irratti haraama godhame. Garuu kana irraa wanta adda godhe: beellada hudhamtee, rukutamte, konkolaatte, gaafan waraanamte fi bineensi irraa nyaate du’aan dura wanta goorrataniidha. Kana jechuun beellada hudhamtee yookiin rukutamtee yookiin konkolaattee yookiin gaafan waraanamtee ykn bineensi irraa nyaate du’uun dura dhaqqabuun yoo gorraatan (qaltan) isiniif halaala.[1]
Akkasumas, wanta sanamaaf qalamee isin irratti haraama godhame. “Nusub irratti wanta qalamee” Ibn Kasiir jecha tana ilaalchise ni jedha: Mujaahidi fi ibn Jureyj ni jedhan: Nusub dhagaalee naannawa Ka’aabaa turaniidha. Ibn Jureyj ni jedha: naannawa Ka’abaa nusuba 360 turan… Rabbiin mu’mintoota gocha kanarraa isaan dhoowwe. Qalma nusuba biratti qalame nyaachu irraa ni dhoowwe. Inumaa nusuba kana biratti yeroo qalmaa osoo maqaan Rabbii dhayameeyyuu. Suni shirkii Rabbii fi Ergamaan Isaa dhoowwaniidha.” (Tafsiir Ibn Kasiir-2/12=gabaabbinnaan)
Gabaabumatti wanti aayah tana irraa hubatamu:
1-maqaa Rabbiitin ala maqaa biraatin wanta qalamee nyaachun haraama. Fakkeenyaf, “maqaa masiihitin ykn maqaa uzeyritiin ykn maqaa malaykaataniin ykn maqaa nabiyyitiin qala” jechuun yeroo qalma dubbachu. Sanama fuundurattis ta’e sanama irraa fagaates, ibaadan ala wanta biraatifu osoo ta’eyyuu kuni haraama.[2]
2-Akkasumas, itti dhiyaachuuf Rabbiin ala kan biraatiif wanti qalame ykn wareegame haraama. Fakkeenyaaf “qalmi kuni sanamaaf ykn jinniif ykn malaykaaf ykn waliyyiif ykn ebaluufi” jedhamee wanta qalame nyaachuun haraama.
3-Ammas, wanti sanama irratti qalamee haraama. Kunis kan ta’u, sanamni isa fuundura osoo jiruu qalma qala.
Aliyy ibn Abi Xaalib akkana jechuu gabaase: Nabiyyiin sallallahu aleyh wassallam namoota dhoksee iccitiin wanti natti himu hin jiru. Garuu jechoota afur natti hime.” Namoonnis akkana jechuun Aliyyiin gaafatan: “Isaan sun maalidhaa yaa amiiral mu’miniin?” Innis ni jedhe: Nama Rabbiin ala wanta biraatiif wareege Rabbiin abaare, nama abbaa isaa abaare Rabbiin abaare, nama nama [amanti keessatti] waan haarawa uumef mana kenneef Rabbiin abaare, nama daangaa lafaa jijjiree Rabbiin abaare.” Sahiih Muslim 1978
Wanti kana ifa siif godhu keessaa tokko, namoonni Rabbii olta’aan ala wanta biraatiif nazrii seenan ykn wareegan, wanti suni faayda ni fida ykn miidhaa ni deebisa jedhanii amanu isaani irraa kan ka’eedha. Haalli kuni wanta isaan irraa mul’atuudha. Beektonni kitaaba isaanii keessatti kana ifa godhanii jiru. Kunoo As-Sana’aani dhimma kana ifa godha. Faffakeessaa nama Rabbiin ala wanta biraatiif wareegu mormuun akkana jedha: “Yoo akkana jedhe, Rabbiif jedhe wareege, maqaa isarratti dhaye.” Akkana jedhiin, “Wareegni Rabbiif yoo ta’e, sababa maaliif wanta qaltuu balbala awwaalcha biraan dhiyaattee? Kan awwaalcha keessa jiru ol guddisuu barbaaddee?” “Eeyyen” yoo jedhe, akkana isaan jedhi, “Qalmii kuni Rabbiin ala wanta biraatifi. Inumaa wanta biraa Rabbitti qindeessite (shaarrakte). Yoo isa ol guddisuu hin barbaadin balbala mana qabrii irratti ijaarramee xureessuu fi namoota isatti seenan faalu (najiseessu) barbaaddee? Ati hundema kana akka hin barbaanne sirritti beekta. Kan jalqabaa malee homaa hin barbaanne, isa niyyachuun malee mana keeti hin baane.” (Taxhiirul I’itiqaadi-fuula 33)
Haaluma kanaan, Shawkaaninis gochoonni shirkii kunniin qalbii irraa kan burqan ta’uu fi namoonni kana hojjatan isa keessatti faaydaa fi miidhaa akka amanan ni mirkaneessa. Ni jedha: “Akkuma kana namoota du’aniif wareegun (qaluun) isaan gabbaruudha, qabeenya irraa kutaa ta’e isaaniif nazrii (silati) seenun isaan gabbaruudha. Isaan ol guddisuun isaan gabbaruudha. Akkuma ibaadaf qaluun, qabeenya irraa sadaqaa kennuun, gadi of qabuun, gadi of xiqqeessuun, Rabbii olta’aaf ibaadaa ta’e. Namni dhimmoota lamaan jidduu garaagarummaan ni jira jechuun odeesse, ragaa nuuf haa dhiyeessu. Namni namoota du’an kadhachuun, isaaniif wareegu fi silatii seenuun isaan gabbaruuf hin niyyannee jedhe, akkana isaan jedhi, “Barbaachisummaa maaliif gocha kana hojjatte ree?” Yeroo rakkoon sitti bu’u nama du’e kadhachuun kee wanta qalbii kee keessa jiru kan arrabni kee ibseef malee waan biraatiif ta’uu hin danda’u… Haaluma kanaan, Rabbiif jettee kan wareegdu fi Rabbiif nazrii kan seentu yoo taate, hiika maalitiif nama du’eef kana gootee qabrii isaa bira fiddee? Dhugumatti, hiyyeeyyin dachii irra bakka kamiyyuu ni jiru. Ati waa hubatte osoo jirtuu, niyyaa duraan niyyatteef ykn dhimma duraan barbaaddef malee hojiin kee homaafu hin ta’u…” (Ad-Daru An-Nadiidu fii iklaasi kalimatu tawhiid-fuula 20-21)
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Muyassar-107, Tafsiiru Qur’aanil Kariim-suuratu Al-Maa’idah-jiildi 1, fuula 39-40, Ibn Useymiin [2] Tafsiiru Qur’aanil Kariim-suuratu Al-Maa’idah-jiildi 1, fuula 39-40, Ibn Useymiin
“Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 269-271 Abdulaziz bin Muhammad


text:
KAANSARII MAR’UMAAN GUDDAA – Colorectal Cancer
–
Kaansariin mardhumaan guddaa (colon /rectal /colorectal) yeroo hedduu namoota umriin isaanii woggoota 50 ol ta’e irratti kan muldhatu ta’uyyuu namoota umrii kamii irrattuu muldhachuu ni danda’a.
—
Kaansarii Mardhumaan Guddaa waan kana ykn sana qofa irraa dhufa jedhanii murteessuun ni ulfaata. Haa ta’u malee wontoonni uumama kaansarii kanaaf nama saaxilan ni jiru.
Wontoota carraa Kaansarii Mardhumaan Guddaan qabamuu dabalan:
■ Umriin dabaluu: Kaansariin Mar’ummaan guddaa namoota umriin isaanii woggaa 50 ol ta’e irratti kan caalaa baay’inaan muldhatu. Haa ta’u malee Umrii sanii gadiittis muldhachuu danda’a.
■ Saanyi biroo caalaa sanyii ummata gurrachaa irratti bay’innaan muldhata.
■ Mardhumaan keessaa iitaa kaan biiroo (Polyp) jiraachuun carraa Kaansarii Mardhumaan Guddaa qabaachuu ni dabala.
■ Amma duraa kutaa mardhumaa guddaa tokko irraa kaansarii qabaachuun kan biraa irratti carraa qabaachuu ni dabala.
■ Kulkulfannaafi quunca’a mar’umaani yeroo dheeraaf nama irra turuun beekaman kan ( Ulcerative colitis fi Crohn’s disease) jedhaman qabaachuun carraa kaansarii mardhumaan guddaan qabamuu dabalu.
■ Jijjirraa qaccee sanyii irratti mudatu (gene mutation) maatiin daddarbu tokko tokko carraa kaansarii kanan qabamuu ol kaasuu danda’u.
■ Maatii dhiigaa keessaa tokko yoo kaansarii kanaan qabame carraan miseensii maatii kaansarii kanaan qabamuu kan nama kaanii caalaa ol ka’aadha. Yoo maatiin tokko ol kaansarii kanaan qabamee jiraate ammoo carraa miseensa maatii dhiigaa hedduu ol ka’aadha.
■ Nyaata fuduraaf kuduraa xiqqeessanii, nyaata coomniifi qibaatiin itti baay’ate nyaachuun carraa kaansarii kanaa ni dabala.
■ Namoota sochii qamaa hin goone. Kan haalli jireenya isaanii deemsa ykn sochii milaan godhamu hin qabnee fi isaan iddoo tokkotti yeroo dheeraf dabarsan.
■ Namoota kaan caalaa isaan dhukkuba sukkaaraa qaban irratti carraan muldhachuu isaa ni dabala.
■ Ulfaatinna gar malee guddaa ta’e qabaachuu.
■ Isaan arsan (Sigaaraa ykn kan biroo aarsuu).
■ Alkoolii baay’isanii fayyadamuu.
■ Xiqqeenyarratti carallaaf (radiation) saaxilamuun wontoota carraa kaansarii mar’umaan guddaa qabaachuu keenya ol kaasuu danda’aniidha.
—
Mallattoolee Kaansarii Mardhumaan Guddaa:
Kaansariin mardhumaan guddaa yeroo jalqabu namoota hedduu irratti mallattoo homaatuu/tokkollee hin muldhisu. Erga Kaansarichi guddateef jabaate booda mallattoo muldhisuu eegala. Mallattoon muldhisu kunis hammafi iddoo kaansarichi itti biqile irratti hundaa’uun garaagarummaa hamma tokko ni qaba.
Yeroo hedduu mallattooleen muldhatan:
● Haalli bobbaa/sagaraa keenyaa dhaabbidhaan jijjiramuu. Yeroo tokko baasaa yeroo kan garaa gogsuu ta’uu.
● Sagaraa ykn bobbaa keenya irratti dhiiga arguu. Qaama ta’umsaatiin dhiigni bahuu/jiguu.
● Dhukkubbii garaa ykn mirri akkasii deddebi’ee namatti dhagahamuu.
● Erga bobbaaf ta’anii xumuran booda miirii bobbaan keessatti hafuu namatti dhagahamuu ykn guutuun guutuutti bahuu dhabuu namitti fakkaachuu.
● Sagaraan qaldhatee qaldhatee (hamma irsaasi) gahuun bahuu
● Dadhabbii ykn humna dhabuu.
● Ulfaatinni ykn qaamni hirdhachuu.
Keessattuu namoonni umriin isaanii woggaa shantaamaa ol ta’anii mallattoolee armaan olii of irratti argan otoo mana yaalaa deemanii ilaallamanii adda baafatanii gorfamaadha.
—
Maal haa goonu?
* Mallatoolee armaan olitti eeraman ykn tuqaman yoo ofi irratti agarre keessattuu umriin keenya woggaa 50 ol yoo ta’e mana yaalaa deemuun haakima keenya mari’achisuun qorannoolee barbaachisu gochuun dhukkuba keenya adda baafachuu.
* Kintaarootiin keessa qaama ta’umsatti bahu mallatoolee asii olitti erre kanas waan muldhisuuf qorannoo gahaafi ogeessa fayyaa (doctor) malee kun kintaarotiidha jedhanii dhiisuun kaansaricha yoo ta’eef akka jabaatu godha. Kanaaf humni yoo nuuf eeyyame qorannoo gahaa godhachutu furmaata.
Carraa kaansarii kanaan qabamuu keenya hirdhisuuf:
* Nyaata keenya keessatti fuduraaf kuduraa baay’ifnee fayyadamuu.
* Sochii qaamaa (ispoortii) yoo xiqqaate guyya guyyaan daqiiqaa soddomaaf torbaanitti guyyaa shaniif hojjachuu.
* Sigaaraa ykn kan biros aarsuu dhabuu ykn dhaabuu.
* Hamma alkoolii dhugnu daran xiqqeessuu ykn guutuun guututti dhuguu dhabuu.
* Ulfaatinna gar malee guddaa ta’e yoo qabaanne hirdhisuu. Keessattuu ulfaatinna hojjaa keenya wol hin madaalle yoo qabaanne akka madalawaa ta’u gochuu.
● Yaalli isaa takkahuu baqaqsanii yaaluu, yaala cararii (radiotherapy), fi qoricha kaansarii (Chemotherapy) ta’uu danda’a. Yoo kaansarichi jabaatee jiraate ammoo yaala dhukkubbii woyyeessuuf gargaarsa mallattoolee dhukkubaa woyyeessuu (Palliative care) ni kennama.
—
Horaa, bulaa, deebanaa!
Fayyaa ta’aa, fayyaa argadhaa!
—
©Dr. Nuredin Luke


text:
Obsan maleen
Oromiyaan gaarreen dhedheeroo, badda-rogeelee (plateaus), ija laggeenii (gorges) nama maalachiisan, diida ijji ilaalee hin kutne (rolling plains) fi laggeen gurguddoo hedduu qaba. Qarqara galaanaa irraa olka’iinsi Oromiyaa meetira 500 kaasee haga muummee gaara Baatuu meetira 4,607 dhaqqaba. Gaarreen gurguddoo Oromiyaa keessaa warri bebbeekamoon: Baale keessatti kan argamu gaara Baatuu (m. 4,607), Arsi keessatti kan argaman gaara Karraa (m. 4,340), Enkello (m. 4,300), Harargee keessatti kan argamu gaara Mul’ataa (m. 3,392), Shawaa keessatti kan argamu Baddaa Roggee (m. 3,350) fi Wallagga keessatti kan argamu Tullu Walal (m……) faa dha. Irra guddaan Oromiyaa olka’iinsa meetira 1,500 irratti argama.Akkaataan teessuma lafa Oromiyaa qilleensaa jireenya dhala namaaf mijjataa tahee fi badhaadhina uumamaan kan guutame. Haalli qilleensa Oromiyaa: baddaa, badda-daree fi gammoojjiitti qoodama. Lafti qilleensa gammoojjii mukkeen muraasaa fi ho’ina qilleensaa giddu-galeesatti digirii sent gireed 27 – 39 fi waggaatti rooba giddu-galeessatti mm 450 kan qabuu dha. Lafti badda-daree tahe ammoo waggaatti rooba giddu-galeessatti mm 450- 810 fi ho’ina giddu-galeessatti digirii sent gireed 18 – 27 kan qabuu dha. Baddaan Oromiyaa ho’ina qilleensaa digirii sent gireed18 fi waggaattirooba mm 1200 – 2000 kan qabuu dha.Oromiyaan laggeen fi harawwan hedduu qaba.
Laggeen Oromiyaa baay’een gara dhihaatti yaa’anii Abbayya ykn Abbaya – adiitti galu. Laggeen kaan gar bahaatti yaa’inii lafa Somaliyaa fi Affaritti galu. Laggeen gurguddaa keessaa garii: Abbayya (Nile), Baaroo, Soor, Gabbaa, Birbir, Hawaas, Gannaale, Waabee, Dhidheessa, Gibe, Gudar, Daabbus fi Finca’aa faa dha. Laggeen Oromiyaa keessaa yaa’an bishaan laga Abbayyaa keessaa harka 70 gumaachu.Laggeen kun hidda jireenya ummatoota Sudan, Masr fi Somaliyaa ti. Wagga waggaan biyyee toonii miliyoonatti lakkaawamu guuranii ummata biyyoota kanaaf geessu. Jireenyi Somaliyaa laggeen Oromiyaa keessaa maddan Waabee (Shaballee) fi Gannaalee (Juba) irratti irkata. Maddi humna eliktirika Itophiyaan har’a qonnaa fi warshaaf dhimma baatu laggeen Oromiyaa kan akka Gibe, Hawaas, Finca’aa fi Gabbaa irraa argama.Harawwan Oromiyaa keessaa garii maqaa dhawuuf: Hara Magariisa, Bushooftuu, Kurruftuu, Bushooftuu-guddoo, Haro-kilolee, Haro Arsadee fi malkaa cittuu (rift valley) keessaaa ammoo Zuwaay, Abjataa, Abbayyaa, Shaallaa, fi Langannoo faatu argamu. Haroowwan kun qurxummii (kal’uuna) gosa adda addaa of keessaa qabu. Naannoo isaaniittis shimbirroo akaakuu adda addaatu argamu. Harawwan kun biyya daawwattoota harkisuu duwwaa osoo hin taane warshaa qurxummii dagagaasuuf carraa guddaatu jira.Oromiyaan mudhii lafaatti (equator) dhihoo tahu illee, gaarren dhedheeroo fi lafa ol ka’aa hedduu waan qabuuf mukkeen hedduu fi qilleensa jireenya namaaf mijjataa tahe qaba. Gubbeen gaara Baatuu fi Karraa cabbii qaba.
Lafti badda-daree tahe (m 1800- 2500) qilleensi isaa waggaa guutuu hin gubu hin qabannaawu; jireenyaaf baayye mijjataa dha. Ummata Oromiyaa keessaa harki 80 lafa badda-daree kana jiraata. Ummatni Oromoo fardeen waan qabanii fi dhimma itti bahaniif lafa badda-roggee fi marga gahaa qabu irra qubatanii argamu. Lafa bosona, gubbee gaaraa fi sulula lagaa keessa hin qubatan. Ummatni Oromoo hundeen tikfattee dha.Lafti olka’iinsi isaa m1500 gad tahe gara dhihaa, kibbaa fi bahaatti argaman qillensi isaanii hoo’aa waan taheef tikfatanii fi gaagura hidhatanii deebi’u malee ummatni keessa hin qubatu.Oromiyaan biyya mukkeen fi biqiltuuleen gosa adda addaa irratti marganii dha. Mukkeen bosona Oromiyaa keessatti argaman baqassuun dhimma adda addaa irra oola. Bosona haga xiqqaa kibba-bahaa fi kibba-dhihaatti argaman malee bosonni Oromiyaa harki guddaan erga gabroomfatooti qabatanii ciramee manca’ee jira. Yeroo ammaa immoo bosonni hafte imaammata mootummaan Wayyaanee lafa Oromiyaa investarootaaf kennu hordofuun bosonni hafe gara dhumutti deemaa jira. Osoo Oromiyan hin koloneeffatamin lafti Oromiyaa dhibba keessaa harki 70 bosona ture. Har’a bosonni Oromiyaa dhibba keessa harka lama duwwaatu hafee jira. Oromiyaa keessa muki qumbii, ixaanaa fi qorichummaan kan gargaaran hedduutu argamu.UmmataMaddaSeenaa ummatoota gaanfa Afrikaa keessa qubatan yoo ilaalle madda ummata Oromoo hubachuu dandeenya.
Ummatni Oromoo ummatoota Kuush-bahaa keessaa isa tokko. Ummatni Kuush baha Afrikaa keessa bara dheeraaf akka qubatan seenaan ragaa baha. Lafti ummatni Kuush ykn Nuubaa ykn Itophiyaa durii qubatan laga Naayil gara gadii fi giddu galeessa keessa ture. Ummatni Kuush akka wal irraa fagaataa deemaniin bara 5000 Dh. K. D. irraa kaasee afaanota Kuush Kaabaa, Kuush Giddu-galeessa, Kuush Kibbaa fi Kuush Bahaa jedhamanii adda bahan. Kuush-bahaas akkasuma bara 3500 fi 2000 Dh.K. D damee adda addaatti bahuu jalqaban. Ummatni Oromoo bara 3500 irraa kaasee akka sabaatti Kuush-bahaa irraa adda bahuu isaa seenaatu dubbata. Ummatni Oromo gara kibbaa, bahaa fi dhihaatti babal’achuun irra guddaa Gaanfa Afrikaa keessa qubatee argama. Ummatni Oromoo bara kuma hedduuf akka Gaanfa Afrikaa keessa jiraate, ummata hundee dur-durii tahuu isaa seenaa barreessitoonni ragaa bahanii jiru (Prouty at al, 1981). Seenaa barreessaan Bates jedhamu ammoo Oromoon ummata durii fi hundee kan ummatooti kaan illee isa irraa maddanii dha jedha.
Seenaa barreessituun Perham (1948) jedhamtu ammoo “yeroo warri Seem gara Kaaba-baha Afrikaa dhufan, ummatni Kuush dursee naannoo sana qubatee ture” jetti. Paulitschke (1889) kan jedhamu ammoo ummatni Oromoo bara Aksum dura naannoo baha Afrikaa keessaa jiraataa ture jedha. Namtichi GreenField jedhamus ummatni Oromoo akka namooti garii jedhan kan alaa dhufee miti. Maanguddooti Raayyaa fi Azeebuu Oromoon alaa dhufe yaada jedhu hin fudhatan. Argaa dhageettin warra Habashaa iyyuu Oromoon Raayya keessa bara dheeraaf akka jiraate dubbatu jechuun ragaa baha. Namtichi Beke jedhamus himamsa afaanii warra Lasta tuqee “Minilik, ilmi Solomon, biyya Raayyaa fi Azebuu irraa gamasiin Abasiiniyaa gara bahaa irraan seene” jedha. Jaarraa 9ffaa fi 10ffaa keessa Oromoon walakkeessa Oromiyaa (Shawaa) akka ture ragaa danuutu jira (Greenfield et al, 1980) . Jaarraa 14ffaa keessa ammoo Oromoon naannoo Hora Xaanaa qubate ture. Qorannoo Lynch fi Robbins (1978) kaaba Keniyaa keessatti godhaniin dhaabaa –dhagaa (pillars) kan umrii 300 Dh. K. D arganii jiru. Dhaabaan-dhagaa kun akka Oromoon bara dheeraaf Kaaba-baha Afrikaa keessa ture ragaa baha.Madda ummata Oromoo namooti adda addaa bakka adda addaatti akeeku.
Namooti garii maddi ummata Oromoo kibba-baha Oromiyaa Baale naannoo Madda-walaabuu ti jedhu. Namtichi Ingiliziin biyya daawwatu James Bruce jedhamu ammoo Oromoon naannoo Sinnaar turee achii iraa babal’ate jedha.Baha Afrikaa keessatti kan argaman ummatootni Kuush Oromoo wajjin walitti dhiheenya guddaa qabu. Fakkeenyaaf ummatni Somalee bifaa fi afaaniin ummata Oromootti baayyee dhihaata. Afaan Oromoo fi Somaalee jechoota dhibba keessa harka 30 haga 40 tokko qabu. Kun kan agarsiisu ummatooti kun lamaan dhihoo akka adda bahanii ummata lama tahanii dha. Ummatoota akka Affar, Koonsoo, Sidaamaa, Kambaataa, Geeda’o, Agaw, Saahoo fi Beejjaa wajjin ummatni Oromoo walitti dhiheenya guddaa qaba. Afaan Konsoo fi Oromoo dhibbatti 50 wal keessaa qabu.Haga yeroo dhihootti Oromoon maqaa ‘Gaallaa’ jedhamuun waamama. Maqaan kun kan gita bittootni Habashaa kennaniif, maqaa arrabaa ti. Oromoon ‘Gaallaa’ jedhamee waamamuu hin fedhu. Maqaan kun eenyummaa Oromo balleessuuf kan itti moggaafamee dha.Qubsumti Oromoo Kutaa Gojjam, Gondar fi kaaba Itophiyaa Tigiray keessa bal’inaan ni ture. Seenaa bara moototni kun bulchaa turan qeesotni fi bulchitootni Habashaa dhugaa dhoksanii the era of the princess jedhaani turan. Ummatni Oromoo ummatoota ollaa isaa jiran kan akka Amaaraa fi Tigiree wajjin wal makuun isaa hin oolle. Kanaaf maqaan Oromoo dabree dabree seenaa warra Habashaa keessatti argama. Oromoonis ummatoota ollaa jiran keessaa baayyee akka moggaasee gosa galche mamiin hin jiru. Haalli kun aadaan ummatootaa akka wal maku dandeesisee jira.
Wan hafees naa hordofuu hindagatina.


text:
Oromo Language Information from Emergency Management
Mana kee fi maatii kee qopheessi
Balaan yeroo tasaa quunnamuu danda'a. Kanaaf dursa qophaa'uun atii fi maatiin kee wal baraaruun barbaachisaa dha. Namni kamiyyuu gochaalee kanneen sadan kana gochuun garaagarummaa uumuun ni danda'ama. ·
- Karoorsuu - Yeroo balaan gahu maatiin hundi waliin jiraachuu waan hin malleef bakka nagaa qabeessa deemuuf dura karoorfachuun barbaachisaa dha; kunis akkamiin wal quunnamuun akka danda'amuu fi balaa booda eessatti akka wal argitan baruuf barbaachisaa dha.
- Kiitii qopheessuu - Balaa irraa of qolachuuf waan barbaachisu hundaa qopheeffachuu. Yoo xiqqaate bishaan, soorata, baatirii ifaa, uffata dabalataa fi ho'a gahaa argachuuf uffata galgalaa, gogaa fi kiitii gargaarsa duraa barbaachisa.
- Wal gargaaruu - Hiriyootaa fi ollaa kee waliin ta'uun wal gargaaruu Liinkiin armaan gadii yeroo balaa maatii keetiif of qopheessuu irratti odeeffannoo dabalataa ni kennu.
BULCHIINSA BALAA IRRAA ODEEFFANNOO AFAAN OROMOON KENNAME.
-
Bakka bilbilaan gahamuun ala (Out of Area Phone Contact)
-
Yeroo kirkira lafaa of baraaruu (How to be Safe in an Earthquake)
-
Yeroo balaa maal gochuu: Karoora yeroo balaa maatii fi kiitii yeroo balaa (What to do in an Emergency: Family Emergency Plan and Emergency Kit)
-
Tarree waadaa qophaa'inaa (Preparedness Promise List)
-
Yeroo balaaf bishaan kuufachuu - Liitiraan (Store Emergency Water for Disasters - Liters)
-
Yeroo balaaf bishaan kuufachuu - Gaaloons (Store Emergency Water for Disasters - Gallons)
-
Kitaaba halluu kirkira lafaa bilisaa (Quakesafe Coloring Book)
-
Kaarboon Moonoo Oksaayidii (Carbon Monoxide)


text:
Kan prezidaantummaa Yunaaytid Isteetesiif haaraa filataman Joo Baaydin lammiwwan biyyatti guyyaa kakatanii aangoo qabatan sana uummanni biyyatti guyyoota 100f aguuggii afaanii fi funyaanii ykn Maaskii akka gargaaramaniin gaafadha jedhanii jiru.
Televiziyoona CNN jedhamuuf kana kan ibsan Baaydinguyyaa 100 gaafadha malee bara isaanii guutuu miti jedhu.Kana gochuun keenya lakkoobsa namoota vaayrasii Koronaan qabamanii fi du'anii akkaan hanqiisuuf gargaara jedhan.
Yunaaytid Isteetes keessatti yeroo kamiin iyyu caalaa lakkoobsii namoota vaayrasii kanaan qabamanii akkaan dabalaa jira.
Gama kaanii filannoo gaggeeffameen Baaydin injifachuun kan labsamee ta'uus Traamp garu fudhataa hin jiran.
Akka aadaa naamusaa kan Amerikaatti filannoo gaggeeffameen namnii injiifatame isa injifatee sanaan baga gammaddee jedhee simata.
Traamp garuu shiratuu hojjatamee, akkan marsaa lammataaf itti hin fuufne ta'e jechuun amma iyyu falmaa jiru.


text:
West shewa zone Mida kegne FEDB
Sep 15, 2022
Caalbaasii
Godina Sh/Lixaatti Waajjiiraa Mallaqaa Aanaa Midaa Qanyii Bara Baajeeta 2015 Seektaroota Aanaa Keenya keessaatti argaamaniif-
- Uffata Seeraa
- Meeshaalee Barreeffamaa
- Meeshaalee Qulqullinaa
- Meeshaalee Dhaabbii Eleektirooniksii
- Biiroo keessaa
- Gommaa Konkolaataa fi Motor Saayikilii, Kamanadaarii Konkolaataa fi Motor Saayikilii
- Meeshaalee Leenjii BLTO fi Meeshaalee Wal’aansaa Beeyiladaa Caalbaasii ifaatiin Wal-dorgomsiisee bitachuu barbaada. Kanaafuu, Dorgomtoonni Caalbaasii kana irratti hirmaachuu barbaaddan bu’uuruma kanaa gaditti ibsameen dhiyaattanii dorgomuu ni dandeessu.
Ulaagaalee dorgommi Caalbaasichaaf barbaachisan
1. Dorgomtoonni kallattii hojii daldala isaaniitiin eeyyama daldalaa seera qabeessa kan ta’e gibira bara baajata kanaa kan kaffalan, Facaatii kenna tajaajilaa keessaa ragaa sanadootaa ittiin galmaa’anii fi ragaa lakkoofsa TIN sanada caalbaasii waliin qabsiisanii dhiyeessuu qabu.
2. Dorgomtoonni dhiyaatanii galmaa’aa TAX dabalataa ykn VAT galmaa’uu isaaniif raga dhiyeeffachuu kan danda’an ta’uu qabu.
3. Dorgomtoonni guyyaa beeksifni kun Gaazeexaa Kallacha Oromiyaarratti maxxanfamee gaafa guyyaa 05/01/2015 bahe irraa eegalee sanada caalbaasii qarshii 250(dhibba lama Shantama) kan hin deebine guyyaa hojii 15(kudha shan) keessatti sa’aatii hojii hunda Aanaa Midaa Qanyii Waajjira Maallaqaa Biiroo lakk. 10 irraa bitachuu ni danda’u.
4. Dorgomaan kamiyyuu kabachiisa caalbaasiif kan oolu qarshii 5,000(Kuma shan) maqaa Waajjira Mallaqaa Aanaa Midaa Qanyiitiin CPO baankiidhaan mirkanaa’e sanada Orjinaala caalbaasicha keessa galchee dhiyyeessuu qaba.
5. Mo’ataan caalbaasii mo’achuu isaa guyyaa eegalee ibsamee barreeffamaan guyyoota hojii shan (5) keessatti kabachiisa walii galtee caalbaasii gatii walii gala ittiin mo’ate %10 CPO baankiidhaan mirkanaa’e qabachuun mana hojichaa waliin walii galtee mallatteessuu qaba. yeroo olitti xuqame keessatti waliigalticha dhiyaate yoo raawwachuu baate mo’atummaan caalbaasii isaa haqamee maallaqni kabachiisa caalbaasiif qabsiise dhaalamee mootummaaf galii ta’a.
6. Dorgomtoonnisanada caalbaasichaa samiin saamsameen orijinaallii fi koppii addaan baasuun guyyaa 05/01/2015hanga gaafa guyyaa 26/01/2015tti sa’aatii 8:00titti Waajjira Mallqaa Aanaa Midaa Qanyii sanduuqa caalbaasii kanaaf qophaa’e keessa galchuu qabu.
7. Caalbaasichi gaafa guyyaa 27/01/2015sa’aatii 8:30 irratti bakka dorgomtoonni ykn bakka bu’oonni isaanii argamanitti Waajjira Mallaqaa Aanaa Midaa Qanyii Biiroo lakkoofsa lama(2)tti ni banama.
8. Mo’ataan caalbaasii meeshaalee mo’ate hunda hanga Waajjira Maallaqaa Aanaa Midaa Qanyiitti dhiyeessuu qaba.
9. Dhaabbileen IMX dabalataan dorgomaan kamiyyuu qarshii 5,000 (kumashan) qabsiisuu qaba. Waraqaa wabummaa kan hin dhiyeeffanneefi qarshii kan hin qabsiisne yoo ta’e CPO dhiyeessuu qaba.
10. Dorgomtoonni dorgommiif dhiyaatan Biiroo Maallaqaa Oromiyaatti galmee dhiyeessitoota irratti kan galmaa’an ta’uu qabu.
11. Afaan caalbaasiin ittiin gaggeeffamu Afaan Oromiffaa, Afaan Ingiliffaa fi Afaan Amaariffaa ta’a.
12. Daldaltooni kamiyyuu bara 2014 Caalbaasii Dorgoommii Mo’atan sababa gargaraan osoo meeshaa nuuf hin dhiyeessiin hafan Caalbaasii bara 2015 irrattii dorgomuu hin danda’an.
13. Waajjirichi filannoo fooyya’aa yoo argate Caalbaasicha guutummaan guutuutti ykn gar tokkee isaa haquudhaaf mirgi isaa seeraan kan eegame dha.
Odeeffannoo Dabalataaf Lakk. Bilbilaa 0925689346 fi 0913777129 Waajjira Maaallaqaa Aanaa Midaa Qanyii Baallammii.


text:
Oromo Music Award
Guddina saba tokkof aartiin lafee dugda ta’usaa wal nama hin gaafachiisuu! Artii guddisuuf immo dirqama saba sanaati. Artii maali yoo jettan? guddina afaanichaa, seenaa sabicha, aada, duudha umatichaa, guddina siyaasaaf, heeraf seera akkasumas ittin bohaaruf kan umaticha tajaajiluu dha.
Gara yaada ijjoo dubbii keenyatti yoo deebinuu Yaa’i Gulallee Film Prodakshinii televishiina OBS waliin ta’u dhaan sagantaa adda Oromo Music Award qabatee yeroo dhiyootti isiin bira gahuuf qophiisaa xumuratee jira.
Oromo Music Award filanno ogeessotaa fi Ummataan kan gaggeefamu yoo ta’u. Karaa SMS, toora interneetan sa’a ilaalame fi View (daawwatoota) isaa waliin. Jabina walaloo fi yeedaloo akkasumas ergasaa, miksii fi areenjimentisa muziqichaa, qulqulina vidiyoo fi cimina kerograa fkkf namootni martuu kan hojii kanatti hirmaatan dorgomichaa moo’atan ni badhaafama.
Artistootni Oromoo kan dorgommii Oromo Music Award kanatti hirmaachuu barbaaddan. Sirba ammayyaa fi kan Aada lama qabattanii gara teessoo Istudiyoo Yaa’ii Gulallee Film Prodakshin, Lakkofsa 1 Boole Wallo-safar, Shawaa Suparmarket fuul-dura. Biiro lakkofsa 2 Gulalle mana barumssa madanalami cinaatti argama. Lakkoofsa bilbilaa immo +251 982161534 ykn +251 911979373
Kanneen biyyaa alaa jiraatan immoo haalasaa isiniif mijjeefamee akka isiniif beeksifamu waada isiniif galameera.
Galatooma!


text:
Irreechaa 2011 in Melbourne
(Oromedia, Melbourne, 5 Onkoloolessa 2011) Hawaasti Oromoo Australia, magaalaa Melbourne keessa jiraatan Ayyaana Irreechaa si’a arfaffaaf sirna hoo’aa fi miidgaan kabajatanii oolan.
Koreen Ayyaana Irreechaa Melbourne, Australia, sagantaa Irreechaa qopheesse irraa akka hubatamutti, Irreechaan bara 2011 Onkoloolessa 2, 2011 mata duree Mootoma Oromummaa-Oromummaa Succeeds jedhuun kabajame.
Akka aadaa fi sirna Irreeffannaatti namuu bakka adda addaa irraa gara Ardaa Irreeffannaa, Footscray Park jedhamutti yaa’an; achiin gaaddisa eebbaa jalatti akka walgayanii eebba Abbaa Bokkuutiin sirnicha eegalan godhame.
Sirna kana irratti Ob Abdataa Homaa, Dureen Koree Ayyaana Irreechaa dubbii dhageessisaniin ummati Oromoo bara dheeraaf aadaa isaa boonsaa kana akka lagatu gudhamuu isaa yaadachiisanii, ”yeroo ammaa illee cunqursaan sun bifa adda ta’een jiraatu illee ummati keenya garuu xiiqii fi diddaadhaan Irreechaa kabajuu eegaluun isaa aadaan Oromoo akka deebi’ee guddatu gargaaree jira,” jedhanii jiru.
Ittaansuunis, Ummati Gaaddisa jalatti walgayan irraa ka’anii gara Malkaatti qajeelan. Yeroo kanattis dubartooti Faaruu Irreechaa kan ”Mareehoo” jedhamu faaressaa dursanii gara Malkaatti deeman. ”Malkaan mallattoo hormaataa ti; dubartiinis taadhii dha. Kanaaf, Yeroo Irreechaa dubartooti dursanii gara Malkaatti deemu; warri dhiiraa immoo dubartoota duubaan hordofanii gara Malkaatti deemanii Irreeffatu.”
Malkaa erga gayanii booda Eebba maanguddootiin gara Irreeffannaatti deeman. Namuu bakka kanatti kan darbeef ni galateeffate; kan dhufuu immoo Waaqa isaa kadhatee jira. ”An bara amma darbaa jiru kana keessa waan hedduun akeekkadhee ture; waanan itti milkaa’es ni qaba. Sanaaf, Waaqa kiyya galateeffadheen jira. Amma illee waanan yaade akka naaf guutuuf nan kadhadha; kadhachaan jiras,” kan jette shamarree Ayyaana kana irratti argamtee dha.
Akka duudhaa Ayyaanichaatti, Irreeffattooti bakka itti Irreeffatan irraa gara gaaddisa ka’aniitti deebi’u. “ Irreeffannaan Eebba angafoota irraa fudhatan san lafaan gayuu dha. San booda bakka itti Abbaan Bokkuu eebbisee gaggeessetti deebi’anii waan barri keessa darbe , waan biyyi keessatti argamu waliif himu,’’ kan jedhe hundee ayyaana kana manguddoota biyyaa irraa kan qorate Daanyee Dafarshaa ti.
Barsiisa guyyaa Irreechaa kana Gaaddisa Irreechaa jalatti kenname irraa akka hubatametti, seenaan ayyaana Irrechaa seenaa Uumaa ganamaa waliin walitti hidhata. “Irreechaan akka Akka Lakkoofsa Gadaa Malbaatti baroota 6405 oliif kabajamaa dhufe. Yeroo sanii eegalee, Oromoon wal horaa heddummataa deeme; bakka addaddaatti yaa’es. Yeroo irreeffatu immoo bakka jiru irraa walitti deebi’a. Kun mallattoo tokkummaa ganamaa san ibsa. Akkuma Horo tokko ta’ee uumamee achiin lama ta’ee heddummate san Oromoon hedduunis bakka jiru irraa walitti deebi’eetokkummaan kabajata.”
“Ayyaana Irreechaa maaliif bakka hundatti beekamuu dhabe? Oromiyaa keessaa immoo Hora Arsadiitti maaliif kabajama?” gaaffiileen jedhanifis deebii sirna kana irratti kenname irraa akka hubatamuttis, “Aadaan Oromoos garbummaa jala turuun dagatamuu hin qabu. Oromoo qofaa miti; kan addaan ciccitee jiraataa ture. Waanti Oromoon qabu marti garbummaa jala waan tureef, walumaan addaan ciccite. Akka fakkeenyaatti bakka kaanitti Siinqeen jabaa dha; bakka biraa immoo hin jiru. Gadaan iddoo itti hundee jabaa qabu jira. Bakka kaanitti immoo laafuu mala. Irreechis akkanumatti bakka tokkotti jabaa ta’eebakka kaanitti immoo laafaa ta’e malee hunduu kanuma Oromoo ti.
“Har’a bakka jirru irraa akkuma walitti dhufnee Oromummaa keenya guddisaa jirrutti, aadaa keenyas walitti fidnee guddifachuutti jirra. Aadaan Oromoo bakka fedhe yaa jiraatu iyyuu aadaadhuma Oromoo ti. Bakka jiru irraa kaafnee guddisuun immoo dirqama kanneen Oromummaa isaaniin jabaatanii mu’latanii ti.
“Irreechaan kun waanuma jabaa dha. Yeroo hedduu namooti waan of harkaa qaban akka waan gatii guddaa qabuutti hin ilaalan.Garuu, yoo qalbiin itti yaadan Irreechaan waan ittiin sabni keenya tokkoomee mul’achuu danda’uu dha, ” jedhamee jira.
Aadde Toltuu Abdulwahab, Pirezidaantiin Hawaasa Oromoo Australia, dhaamsa dabarsiteen ayyaana kana irratti yeroo duraaf argamuu ishii fi hedduu illee itti gammaduu ishii ibsitee, hojiileen gurguddoo akkanatt hojjataman akka walitti qindoomaniif haala mijjeessuun barbaachisaa akka ta’e dhaamtee jirti.
Akka aadaa ganamaatti Irreechaan ummata yeroo gannaa addaan citee ture, birraa keessa walitti fida. “Oromoon Waaqa tokkicha kadhata; Guyyaa Irreechaa Waaqa isaa kadhata. Ganna nagaan bahee birraatti ce’uu isaaf galateeffata. Ayyaanni Irrreechaa akkanaan biyyatti akbajamaa jira; nuti kanuma hordofnee kabajaa jirra,” kan jedhe Ob Kumalaa Addunyaa dha.
“Ummati of hin taane nama biraa ta’uuf rakkata. Nama biraa ta’uun hin danda’amu. Nuti, Oromoon yoo of tanee mul’anne irra kabajaa fi jaalala arganna,“ kan jedhe Ob Kumalaan, “aadaa boonsaa akka Irrreechaa kanas guddifannee ittiin addunyaatti mul’achuuf haga humna keenyaa haa tattaaffannu,“ jedhee jira.
Dargaggoon ayyaana kana irratti yeroo duraaf argame yaada kenneen, “ayyaana Kana jechaan ibsuun rakkisaa dha.Yeroo jechaan ibsanii fi yeroo itti deemanii ijaan argan hedduu walirraa fagoo dha. Sirna kana jechaan ibsuu irra ijumaan arguun irra humna guddaa qaba. Irreechaan waan itti boonanii dha, ”jedhee jira
Lammiin biyya alaa tokkos yaada nuuf kenniteen Irreechaatti akka gammadde ibsitee jirti. “An hedduun itti gammade. Biyya kanattin dhaladhee guddadha. Takkka aadaa akkanaa argee hin beeku. Ammoo akkuman argeenin jaaladhe. Kun uumaa waliin walta’uu dha. Kun aayyaana nama jabeessuu dha.”
Ayyaanni Irreechaa akka bara Gadaatti waggoota 6405 oliif otuu walirraa hin citne kabajamaa dhaloota dhalootatti diroo darbaa yoona gahe kun Australia, magaalaa Melbourne keessatti yeroo duraaf bara 2008 kabajamuu eegale. Ammaan boodas, ”Irreechaan akkuma hundee walooma uumaa-uumamaa ta’etti akka jiraatuuf dhalooti durii akka yayyabeetti, qacciin dhalootaa dagaagee daagoree akka fulla’uuf , dhalooti har’aas Irreeffachuu isaanii mamii tokko malee itti fufan,” jedhamee jira.