text:
Bulbulaa Tufaa | Hagayyaa 24, 2014
Seenaan akka nuu ibsutti, bardhibbee 13ffaa keessa, Habashaa keessaa warri, “Nuti Gosa Yuhudaa, qaccee Solomon (Nagade Juda
, Ye Solomon zer
)” ofiin jedhan maqaa “Amhara” jedhamu qabatanii kaaba irraa gara kibbaatti shiftummaan (banditry
) babal’achaa dhufan. Gaaraa fi hallayyaa, Manjee (booda Manz jedhamee waamame), keessatti dhokatanii waggootii dheeraaf jiraachaa turan. Dhuma bardhibbee13ffaa keessa namni Yukuno Amlak jedhamu hoogganaa shiftoota kanaa ta’ee, Agaw irratti duula hamaa bane. Mooti Agaw, nama “Za-Ilmaknun?” jedhamu eegga ajjeesee booda, “mootummaan sanyii Solomon natti deebite“ jedhee labse.
Bardhibbee 16ffaa keessa sirna bulchiisa Gadaa jalatti gurmaayee kan jiraachaa ture/jiru uummanni Oromoo, shiftoota babal’achaa deemaa jiran kana irratti haleellaa cimaa fudhate. Hamma dhuma bardhibbee 17ffaa ttii qilee Manjee keessaa gara baddaa Oromoon bal’inaan jiraatutti ol bahuu hin dandeenye. Maqaan Showa jedhamus isaanuma wajjiin qilee Manjee keessa ture.
Sanyii Warra Nagasii fi babal’ina (expansion) Showaa
Calqaba bardhibbee 18ffaa keessa, gareen “Sanyii Solomoon” ofiin jedhu kun, Manjee keessa bal’inaan sosocho’aa dhufe. Isaan keessaa, namni Nagasikiristos Waradeqaal jedhamu, kan bakka Angacha jedhamutti dhalte, uummata Angachaaf akka “baalabbaataatti” hoogganuu eegale. Gosootaa Oromoo naannoo sana jiraatan keessaa kan akka Laaloo, Mammaa fi Geeraa irratti duula saamichaa banee of jala galchuu danda’e. Naannoon kunis, “Manjee” jedhama turee jedhama. Booda keessa, gara “Manz” jedhutti jijjiirani. Du’a Nagasii boodas, ijoolleen isaa daangaa Manz kana babal’isuu isaanii itti fufan..
Du’a Nagaasii Kiritos Booda
Du’a Nagaasikiristos booda ilmi isaa Sabastynos (Sabastiye) kan jedhamu eeboo fi barcuma abbaa isaa dhaale. Sabastyanos yeroo isaa caalaatti kan dabarse obboloota isaa wajjin taayita irratti wallolaa waan tureef, otoo guutuummaatti taayitaa hin dhuunfatiin bara 1729-tti du’e. Du’a isaa booda ilmi isaa Abbiye (Abbuye) kan jedhamu hoogganaa Manze ta’ee eeboo fi barcuma abbaa isaa dhaale bulchaa fi hoogganaa waraanaa ta’ee itti fufe.
Bara Abbiye ture, warri “Sanyii Nagaasii” ofiin jechuu eegaalan kun, fagaatanii deemuudhaan Oromoota naannoo sana jiraatan irratti bal’inaan lola bananii kan saamuu calqaban. Waggaa 20 eegga ture booda, Abbiyen bara 1745-tti Oromoo Karrayyuu irratti duula banee otoo saamaa jiruu achumatti haalbee Karrayyuuf hirbaata ta’ee hafe.
Showa Du’a Abbiyye Booda
Eegga Abbiyen du’ee booda ilmi isaa Amhaa Iyyaasuu kan jedhamu barcuma fi eeboo abbaa isaa dhaale. Yeroo sanatti Gondor-tti nugusa isaanii kan ture Iyyaasuu 2ffaa kan jedhamu ture. Gargaarsa Iyaasuu 2ffaa irraa argachuuf jecha, Amhaa Iyyaasuu gara Gondor ka’ee deeme. Waan waraanaan saamee argatu irraa Iyaasuuf gibira galchuuf waadaa galee deebi’ee gale. Warri Gondoris, yeroo sanatti hammayyaa kan ta’e, meeshaa waraanaa matchlock jedhamu badhaasanii galchan. Meeshaa hammayyaa kana qabatee, du’a abbaa isaa gumaa bahuuf jecha Oromoo Karrayyu irratti duule. Qeesiin Habashaa tokko, Atseme Giyorgis kan jedhamu, Afaan Amaaraatiin kan barreesse, namni Bahiru Tafla jedhamu akka Afaan Ingliziitti hiikeetti, ”After defeating the Karrayu of the tribe of Bortuma, Amha Iyasu began to fight the Tuloma of Borana.”, Jedha.
Akkuma baalabbaatota Habashoota biroo, Amhaa Iyyaasuus, lafa lolaan qaqbate hunda irratti katamaa (military outpost) fi bataskaana (churches) dhaabuu itti fufe. Babal’achaa deemuudhaan, gammoojjii Manjee keessaa yeroo duraaf baddaa Oromoon Galaanii fi Abbichuun bal’inaan jiraatan, bakka “Ankobar” jedhanii moggaasan kana dhufee qubate. Maqaan “Showa” jedhamus gammoojjii Manze keessaa ol’bahee naannoo “Ankobar fi Angolalaatii yeroo duraaf dhagayamuu calqabe.
Amha Iyaasuu duraan “Merid Azmach Amhaa Iyaasuu” jedhamee waamamaa ture. Eegga naannoo Ankobar dhufee qabatee booda “Ras Amhaa Iyaasuu” jedhaa na waamaa jedhee ajaja dabasse.Nama “Ras” jedhee na waamuu dide, dhiira ‘dhaqna’ isaa, dubartii harma ishiin irraa cira jedhee“awwaaja” baasee labse.
Gabaabumatti yoo ilaalle, maqaan “Showa” jedhamu kan Oromoo irratti ijaaramuu danda’e, “harma muraa fi ‘dhaqna’ ciraa” Oromoo Tuulamaa tiin. Yeroo keessa, Showan Impaayera ijaaree, gara Toophiyaatti of jijjiirre. Naannoo har’a “Showa” jedhamee beekamu kana keessaa, warri Aymallel Guraage jedhaman, Sahile Sellasef lafa jala basaastuu ta’anii hojjechaa turanii jedhu, manguddoonni oolanii bulan tokko tokko. Showa jala galuufis gammachuu malee jibba akka hin qabne irraa dubbatu.
Warrii Amhara Iyaasuu, akkuma lafa qabachaa, katamaa ijaarrachaa, bataskaana dhaabbachaa deeman, maqaan “Showa” jedhus isaanuma wajjin babal’achaa deeme. Biyyi Maccaa-Tuulamaas [Boorana Booroo]maqaa “Showa” jedhamuun dhaalamaa dhufe.
Showaan maqaa biyyaa, maqaa lagaa, yookiin maqaa gosa tokkoo otoo ta’ee jiraate, Kaartaa kanaa olitti kaayame kana keessatti qubee “Shewa, ykn Shoa, ykn Showa, ynk Schoua” jedhamee barreeffamee argama ture.
ShowaDu’a Amha Iyyaasuu Booda
Amha Iyyaasuu eegga du’ee booda, ilmi isaa Asfa Wasan kan jedhamu barcuma abbaa isaa dhaale. Inni ammoo Efraataa fi Gishee biyya jedhaman waraanee qabate. Bara Asfa Wasan ture, maqaan “Showa” jedhamu bal’inaan kan waamamuu calqabe. Yeroo sanatti, Ifat, Ankober, Manz fi Marabeteturan kan iddoo tokkotti walitti qabamanii “Showa” jedhamanii waamamuu eegalan.
Naannoleen kun: Ifat, Ankober, Manz fi Marabete maqaa “Showa” jalatti haa galan malee, Asfa Wasan, hamma illee taanaan, maqaa Showatiin iddoo tokkotti walitti qabee bulchuu hin dandeenye.
Showa Du’a Asfa Wasan Booda
Asfa Wasan bara 1808-tti du’e. Du’a isa booda ilmi isaa, Wasan Saggad kan jedhamu “Ras” jedhamee, Ifat, Ankober, Manz fi Marabete maqa Showa-tiin walitti qabee bulchuu calqabe. Wasan Saggadis akkuma abbootii isaa duraanii Oromoota irratti duula adeemsisuu isaa itti fufe. Haa ta’u malee, namni kun lolaan qabachuu irra diploomaasiin (diplomacy) qabachuutti hedduu amanaa turee jedhama. Tooftaa diplomaasii jedhamu kanaan fayyadamaa yeroo duraaf, gosota Oromoo kan akka Waayyuu, Abbichuu fi Galaan wajjiin ‘nagaa’ buusee jiraachuuf fedhii akka agarsiise dubbatama. Saboota amantaa Islaamaa hordofan kan akka Ifaatii fi Affaar wajjin ‘nagaa’ buusee, isaanumti isa gabbaraa akka of bulchan gochuu calqabe.
Haa ta’u malee, ‘Nagaa’ Wasan Saggad barbaadu kun, qeesotaa fi dabtaroota Habashaa biratti akka hamaatti jibbamaa dhufe. Isa ajjeesisuuf irratti malame. Yeroof malli kun fashalu illee, wagga shan booda bara 1815 keessa akka maluma kanaan ajjeefametti himama.
Bara Wasan Saggad, Showaan soorummaan guddatee, humna waraanaa horachuun mootota Habashaa warra Gondorii fi Tigree bulchan caaltee argamte. Kun ammoo baalabbaatota Tigree, (nutis sanyii Solomon warra ofiin jedhan) hedduu waan aarseef fuuldureen isaanii “Showa” wajjin nagaa ta’uu akka hin dandeenye tilmaamee lafa kaaye.
Showa Du’a Wasan Sagad Booda
Du’a Wasan Saggad booda ilmi isaa Sahle Sellase kan jedhamu barcumaa fi eeboo abbaa isaa dhaalee ka’e. Maqaa Abbaan isaa ittiin waamamaa ture “Ras” fudhatee Ankobar-tti muudame. Akka manguddoota durii tokko tokko irraa dhagahuu dandeenyetti, Sahle Sellaseen gorsa abbaa isaa irraa argateen ajajamaa, Oromoota wajjin diplomaasii cimsee “soddummaa” illee uumuu danda’ee jedhama.
Haa ta’u malee, “soddummaan” jedhamu kun, soddummaa dhugaa otoo hin ta’iin, soddummaa sharrii-polotikaa ittiin hojjetan ture. Yeroo sanatti garuu, Oromoonni sharriif ta’uu isaa waan baran hin fakkaatan. Maaliif itti hin fakkaanne? gaafiin jedhu ka’uu ni mala. Deebiin isaa gabaabumatti, aadaa Oromoo keessatti, gaayilummaan firummaa jabeessuuf uumama malee sharrii walirratti ittiin hojjachuu fi diina walitti ta’uuf hin uumamu. Habashoonni garuu siyaasa ittiin hojjechuuf Oromoo wajjin “fudhaa fi heeruma” uumu. Showa heddumminaan, sobaa fi gowwomsaan kan babal’isee ijaare keessaa “soddummaan” isa tokko.(Marriage as a political weapon) Amaarri fuudhaa fi heeruma akka meeshaa waraanaatti fudhatee Oromoo irratti dhimma bahuu isaati. Intala isaanii dhiirri Oromoo akka fuudhu irratti caalaa hojjetu.
Meeshaa waraanaa irratti dabalame, Showa bal’isanii Toophiyaa ijaaruu irratti, polotikaan karaa dubartoota Amaaraa dhiira Oromoo irratti godhamaa ture shoora of keessaa guddaa qaba. Qabxii kana irratti wabii hedduu dhiyeessuun ni danda’ama.
Sahle Sellaseen karaa tokko Oromoo wajjin “fira” fakkaatee innaa “soddummaa” uumu, karaa biraa ammoo Oromoota kan ittiin waraanee balleessu meeshaa waraanaa faranjoota isa bira dhufan irraa argachaa ture. Fakkeenyaaf, meeshaa waraanaa (pistol, matchlock, musket) Inglizootaa fi Faransaayota irraa karaa namoota akka Krapf, Rochet d’Hericourt, fi Harris jedhaman argachaa ture. Meeshaan ammayaa kun, “Showa” bal’isee ijaaruu irratti shoora ol’aanaa agarsiise. Warri Manzee, waraana Oromoo isa eeboo fi gaachanaan lolu sana irratti, ol’aantummaa akka argatan taasise.
Bara 1840 keessa meeshaa hammayyaa qabaachuu fi lotltu hamma 50,000tti horachuun naannoo Sanaa Showan isa duraa ta’ee Awuroophaa biratti beekame. Kana booda, Sahile Sellasen onnee guutuun Gondor irraa of kutee “Ye Shewa Nugus” jedhee Ankobarti muudame. Sanyii Nagasi keessaa Sahile Sellasen “Nugusa” jedhamee beekamuuf isaa duraa ta’ee argame. Bara Sahle Sellase, Shawaan isa duraa irra harka lama ol caalee bal’ate.
Oromoo Maccaa-Tulamaa karaa tokko Meeshaa waraanaa Awurophaa irraa argameen, karaa biraa ammoo siyaasaa fuudhaa fi heerumaan mo’amee Showa jalatti hacuuccaan buluun dirqama itti taate. Qee fi araddaan isaaniis Showan dhaalamaa dhufee, Axee Minilik II bira gahe.
Du’a Sahile Sellase Booda: Showa, Minilik fi Ethiopia
Du’a Sahile Sellase booda (1813-1847), ilmi ilmaa isaa, Minilik Haiyle Melekot, bara 1886-tti, burqaa Finfinnee human qawween dhufee qabatee masaraa ijaarrate. Lammiiwwan Oromoo kan ta’an kan akka Gullallee, Eekka, Galaan achi irraa buqqisee ari’e. Ajajaan waraanaa isaa (hoogganaa naxanyootaa) nama Dejazmach Mashasha Seyifu jedhamu ture. Mashashaan Oromoota Finfinnee fi naannoo Finfinnee jiraatan mancaasee kaase. (Mashasha Seyifu ilma Seyifu Sahile Sellase yoo ta’u, Seyifun ammoo Obboleessa Abbaa Minilik, Hayile Melekot.)
Bara Nugus Minilik, Showan of guddisuu bira dabree, impaayera Toophiyaa ijaaruu danda’e. Minilik ammoo nugusa Showa ta’uu irra dabree “Ye Itiyoophiyaa Nuguse-Negest (Emperor of Ethiopia) jedhamee bara 1889-tti Finfinnee-tti muudame. Bara 1907 ti du’ee jedhama. Haa ta’u malee, duuni isaa ifa kan godhame bara 1913-tti.
Hayile Sellasee fi Showa
Bara Nugus Hayile Sellasee(1892-1975), Showan laga Awaashiin cehee, Riift Vaalii keessa kutee Arsii irraa lafa guddaa ofti dabalate. Itti aannsee biyya Hadiya fi Kambaataa Showa jalatti galchee, Ye-Showa “Xaqilaay Gizaat” (Showa Governorate General) jedhee daangesseee kaaye. Bakka isaa ta’ee kan bulchu, “inderaase” jedhee moggaafate.
Daangaan Showa, karaa bahaa hamma laga Awaash-tti. Karaa Lixaa, hamma laga Gibee-tti, karaa Kibbaa, Shashamannee dabre hamma laga Guraachatti, karaa Kibba-dhihaa (northeast) hamma laga Abbayyaa-tti, karaa Kibbaa hamma dangaa Wallo-tti diriiree ijaarame. Isuma kana ammoo, mootummaan Mangistuu Hayile Maariyaam (Dargii) maqaa Showa otoo hin jijjiiriin naannolee shanitti hiree seenaa isaanii balleesse.
Mangistu Hayile Maaryaam Fi Showa
Bara Dargii ammoo duraan “Ye Showa xaqilaay Gizaat” kan jedhamaa ture, gara “Ye Showa Kifle Hager”jedhamutti jijiiramee, zoonii shanitti hirame. Naannooleen maqaa seena-qabeessa duriin waamamaa turan, ni haqaman. Fakeenyaaf duraan:
- Jibaati-Macca [Ambo] jedhamee kan waamamaa ture, Mi’iraab Showa jedhame.
- Eerer-Karrayyuu [Adaamaa] kan ture, Misraaqi Showa jedhame.
- Salaale [ Fiichee] kan jedhamaa ture: Sameen Showa jedhame
- Hayiqochinnaa Buttaajira: kan maqoolee Shashamannee, Nageellee Arsii, Adaamii Tulluu, Bulbulaa kkf of keessa qabu, Debuub Showa [Haroo Dambal] (Zaay) jedhame.
- Caboo fi Guraagee[ Waliso] Debuub-Mi’irab Showa jedhame.
Xummuura
Oromoon Maccaa-Tuulama [Boorana Booroo] yeroo yeroon lafa seena-qabeessa isaa dhabaa, araddaan isaa Showan mulluqamaa dhufe. Waraanni Oromoo yeroo sanaa, kan sirna Gadaa jalatti abbaa duulaan hoogganamu, falmii cimaa godhu illee, diina meeshaa hammayyaa hidhatee lolaa jiru sana injifachuu hin dandeenye. Kun dhugaa ta’uu isaa kan mirkaneessu keessaa barreessaan tokko akkana jedha:
“The king’s [ Minilik’s] army fought against tribes [Oromo tribes] who have no other weapons but a lance a knife and shield, while the Amahras always have in their army several thousand rifles, pistols and often a couple of cannon.”
Biyyi Maccaa-Tuulama [Boorana Booroo] keessumaa waggaa 130 asii kaasee, maqaa “Showa” jedhamuun dhaalamee waamamaa jira. Maqaan kun, maqaa daangaa cabsee, seenaa dabsee, lubbuu baase (ajjeesee) ilmaan Macaa-Tuulama [Boorana Boroo] irratti fe’amee jira. Seenaa dhalootaa, seenaa lammummaa, seenaa firummaa, seenaa jaalalaa yookiin seenaa abbaa biyyummaa Oromummaa wajjin hin qabu.
Akkuma gosoota Oromoo biraa, Maccaa-Tuulamni eegga garbummaa jalatti kufe irraa kaasee, biyyi isaa “Showa” jedhamee, maqaan isaas “Ye Showaa Gaallaa” jedhamee akka waamamu sirna nafxanyootaa ta’ee argame. Waamamuu duwwaas otoo hin ta’iin, baruma baraanaraddaa akaakilee isaa irraa buqa’ee ari’amuun carraa isaa ta’ee argame.
Sirni nafxanyaa durii, kan Manzee Amaaraan hoogganama ture,“Showa Master Plan ” baafatee Gullelee, Eekka, Galaan kkf buqqisee Addis Ababa irratti ijaare. Bar-dhibbee 21ffaa kana keessa ammoo, sirni nafxanya Wayyaanee-Tigray warra hafan irratti murtii ‘du’aa’ maqaa “Addis Ababa Master Plan” jedhamuun dabarse irratti hojjechaa jira.
Egaa, maal ta’uu qaba? Qabsoo Oromoon “Master Killer” Wayyanee wajjin gochaa jiru kun, Showas addaan baasee waan ilaaluuf hin qabu. “Showa” jechuu, mancaasi!, ajjeesi!, saamii-saamsisi! jechuu irraa kan hafe hiikaa biraa qabaachuu hin danda’u. Showan, “Master killer”, bardhibbee 19ffaa keessa, sirni Nafxanyaa Amaaraa ittiin Oromoo mancaase fixe dha. Waan ta’eefis, keessuumaa Oromoo Maccaa-Tuulama irraa manca’ee baduu qaba.
===============================//=============================
Barroolee kana mee dubisaa:
- Asma Giyorgis: History of the Galla And the Kingdom of Showa (trans) Bahiru Tafla. Stutgart: 1987
- Darkwah, R.H. Kofi. Shewa, Menelik and the Ethiopian Empire 1813-1889. London, 1975
Appendix
Jechii “showa” jedhu maal irraa akka madde mee barreessaa Obboo Bulloo Sholee kana dubbisaa. Kanuma wajjin “jechi “Amhara” jedhus maal irraa akka maddee fi hiikaa attamii akka qabu baruunis, rakkina “Ethiopian” of keessaa qabdu kana namaa qulqulleeessuu keessatti shoora qabachuu danda’a.
25/07/2014
Jechi Shawaa (shoe) jedhu eessaa madde?
Shawaa(shoe) jechi jedhu kan kenname Konyaa Manzee fi Marraabeetif
ture. Jechi Shawa (Shoe) jedhu afaan warra Hibiruu (Isiraa’el) yoo
ta’u innis “King valley’ afaan (Oromootin sulula mootii) jechaadha
ykn (Afaan Amaaratiin ye negus shalaqoo) jechuudha. Kitaaba qulqulluu
keessaa fudhatanii itti fayyadaman. Akkuma Adaaman “Naaziret” jedhan
sana godhan. Bibile afaan ingiliziitin GENESIS 14 : 5,17 ilaalaa.
Afaan amaaratiin “Oriiti zefixirat 14: 5,17 ilaalaa.
Kan Ingiliffaa akkas jedha. Duraan dursee Genesis 13: 18 irratti
akkasiin eegala.
“18,So Abram moved his tents and went to live near the great of Mamre
at Heborn, were he built an altar to the Lord.”
Genesis, 14:5 In the fourteenth year, Kedorlaomer and the kings allied
with him went out and defeated the Rephaites in Ashteroth Karmaim, the
Zuzetes in Ham, the Emirets in Shaveh Kiriathaim 6 and the Hoprites in
the hill country of seir,”…
Genesis 14:17 After Abram returned from defeating Kedorlaomer and the
kings alied with him, the king of Sodom came out to meet him in the
Valley of Shaveh (that is,the kings valley)….
Bible Afaan Amaaraa immoo akkas jedha.
ኦሪትዘፍጥ 13:18 ስለዚህአብራምድንኳኑንነቅሎበኬብሮንየመምሬየተቀደሱየወርካዛፎችወደአሉበት
ስፍራለመኖርሄዳ።እዚያለእግዜብሔርመሠዊያሠራ።
ኦሪትዘፍጥ 14:5 በዐሥራአረተኛውዓመትኮዶርለዖሜርናከእርሱጋርየተባበሩትነገሥታትከነሠራዊቶቻቸው
መጥተውረፈያውያንን፡በሀሽተሮትቀርናይም፡ዙዛውያንን፡በሃም፡ጎማውያንንበሻዌቂርያታይም፡ 6 የሖር
ሰዎችንም፡በተራራማውአገርበሴዒር፡በበረሐውአጠገብእስካለውእስከኤልፋራንባለውስፍራድልነሰቸው።
ኦሪትዘፍጥ 14፡17 አብራምከዶርለዖማርናከእነርሱጋርአብረውየነበሩትንነገሥታትድልአድርጎሲመለስ
የሶዶምንጉሥ “የንጉሥሻለቆ” እየተባለበሚጠራውበሻዌህሸለቆሊቀበለውወጣ።(ኦሪትዘፍጥ 14፡17)
Duraan dursee, kaaba Gonder (bal’inaan Waagaraa fi Cilgaa) keessakan
turan Falaashonni (Isiraa’elonni) turan. Warri kun Kuushota (Qimaanti,
Beejjaa, Agawu Oromoo, Daamootee kkF)waliin nagaan jiraachaa turan.
Boodaa keessa Habashoonni (Tigree fi Amhaaraa) aangoo naannichaa
dhuunfachuuf ennaa wal dhibaa turan, warri Falaashas (Isiraa’eloonni)
hooggana mataa isaanii filatanii aangoo Aksuumitti madheeffate
qabachuuf yaalaa turan. Garuu habashoonni itti cimanii (keessahuu
Amaaronni)of irraa ittisuu bira taranii Falaashota laf irraa fixan.
Lafti isaanii baayyee bo’aa bahii waan ta’eef. Ciraa isaanii fixuu hin
dandeenye. Keessahuu eega amantiin kiristaanaa naannootti jabaachaa
dhufe warra Falashaa kanaan “Saqaaliyaan” (Warra Iyyasuus fannis)
jedhanii baayyee isaan jibbu ture.
Warri Falaashaa(Yehudaa) kun yeroo aangoo qabachuuf socho’an sana nama
Geediyoon ykn maqaa biraa Joshowwa jedhamu ture. (Duri Joshowwaa kan
jedhamu immoo, Musee fi Yoosefitti aanee yehodoota ennaa Gibxi irraa
bahan, bakka Amma jiran kanaan kan gaheedha.)
Falaashoonni(yehudoonni) boodaa gaafa mo’ataman hoggannii isaanii sun
harka kennate, gabbaruuf walii galan. Irra jireessi isaanii amantii
Jews (yahudaa, isa kan muse) dhiisanii Ortoodoksii habashaa hordofuu
eegalan. Akkasumas fuudha fi heerumaan Amaaratti makamuu jalqaban.
Haala kanaan yeroo amanticha fudhatan, kan isaanis isa “Qidaamiti”(
Saturday) ykn “Sabath” jedhamu akka waliin fudhatamu taasisan.
Guyyaa lachuu waliin kabajuu (Sanabataa fi Dilbata) walii galanii,
sanuma qabatanii gara aangoo mootummaa Amaarati ol bahan.
Mootiin habashaa jalqabaaf “Qidaamitii fii Ihud” (Sanbataa fi
Dilbanni) akka waliin kabajamu kan seeran labse namicha Axee
Zarayaa’iqoob jedhamu ture.
Babal’ifannaa Amantii fii lafaa irratti hundaayuun habashoonni
jalqabaaf dhuma jaarraa 13ffaa fi jalqaba jaarraa 14ffaa basaastoota
(qeesotaa fi moloksee) bakka amma Manzee fi Marraa beetee jedhamu
seenan. Isaan irraan Waraanni hangi tokko dhufee mooraa waraanaa
allayyaa sana keessatti bu’ureeffatan.
Itti fufa.
Bulloo


c: text/html

text:
Waldaan Makaana Yesuusii dandeettii geggeessummaa fi beekumsa obbo Guddinaa waan hubatteef, bara 1963tti gara Ameerikaa deemanii Luter Tiyoolojikaal Seminaari (Luther Theological Seminary)tti tiyooloojii akka baratan goote. Ijoollee isaanii shananii fi haadha manaa isaanii Itoophiyaatti dhiisanii 1963 amma 1966tti achitti barumsarra turan. Yeroo barumsa xumuran baachiler digirii diviiniitii (bachelor’s degree in divinity (B.D.)) fudhatan.
Erga barumsa isaanii xumuranii booda, Luba Guddinaan gara Itoophiyaatti deebi’an. Akkuma deebi’aniin Jeneraal Sekreeterii (Dura ta’aa) Waldaa Makaana Yesuusii Itoophiyaa ta’anii muudaman. Bara 1966 kaase hanga 1979 ajjeefamanitti jeneraal sekreterii ta’anii tajaajilaa turan.
Geggeessummaan isaanii waldaan Wangeela, kabaja ilma namaa(human diginity) fi walqixxummaa sabaa (social justice) irratti akka xiyyeeffattu godhe. Yaadni isaanii tiyooloojii Kiristoos bu’uura godhatee fi guutummaa ilma namaa irraatti xiyyeffatu ture. Barumsa argachuu, dhukkubsataa yaaluu, guddina diinagdee, tokkummaa cimaa (strong sense of community), fi amantiitti cimuu walitti kan qabate ture. “Afrikaa keessatti siyaasni eenyu jiraachuu akka danda’uu fi eenyu du’uu akka qabu murteessa” jechuun komiidhan dubbatu.
Mootummaa fiwudaalii Hayila Sillaasee warraa balaaleffatan(criticize) xiqqoo keessa Luba Guddinaan tokko turani. Boodarras waan mootummaan Dargii jedhe namoota “lakki” jedhan keessaa tokko turan.
Luba Guddinaan bara 1979 mootummaa Dargiitin qabamanii mana hidhaatti galan. Pirezidaantiin Federeeshinii Luteraanii Addunyaa yeroo sanaa lubbu isaanitif waan sodaataniif Pirezidaantii Tanzaaniyaa yeroo sanaa Juuliyees Nereeree kadhachudhaan dhimma isaanii keessa akka seenu godhan. Nereereenis mootummaa Itoophiyaa wajjin dubbatanii akka gad lakkifaman godhan. Carraa kanatti fayyadamanii akka biyyaa baqatanii Tanzaaniyaa jiraatan yeroo gaafataman, Luba Guddinaan garuu waldaa koo gadhiisee hin baqadhu jechuun didan.
“Waldaan koo fi amantooni koo as jiru. Egaa ani dura bu’aa waldaa ta’ee oddon jiruu akkamittan yeroo qormaataa kana keessatti amantoota gatee baqadha? Irra deddeebi’ee abbootii wangeelaa wajjin asuma turuun akka narra jiru itti himeera.”
jechuudhan didani. Macaafaa qulqulluu keessaa 2Qor 5:15 isa
“Egaa warri jiraatan si’achi isa isaaniif jedhee du’ee du’aa kaafameef malee, ofii isaaniitiif akka hin jiraannetti, inni hundumaaf du’eera” jedhu dubbatan.
Gaafaa Adoolessa 28, 1979 Luba Guddinaan qabamanii ajjeefaman. Duuti isaanii mullataa fi dandeettii guddaa tiyooloojiirratti isaan qabanii fi waldaan Itoophiyaa yeroo sanatti baayyee barbaaddu akka dhabdu godhe. Tiyooloojii Afrikaatiifillee miidhaa guddaa ture.
Yaadanno Luba Guddinaatif jecha dhaabbanni Gudina Tumsa Foundation jedhamu dhaabbateera. Kaayyoon dhaabbata kanaas namoota rakkatoo fi miidhamoo ta’an gargaaruudha.
__________________________________________________________________________
Gudina Tumsa (Boji, Oromia, 1929 – 28 July, 1979) was an Ethiopian theologian and General Secretary of the Ethiopian Evangelical Church Mekane Yesus.
He helped form the Council for Cooperation of Churches in Ethiopia, an ecumenical council, and was elected its first chairman. Tumsa “gave his church a decisive push towards independence in theological thought and church practice, criticizing many aspects of Western Christianity. Much of his theology is contained in the letters he wrote to church leaders and the general public, as well as in the addresses he gave at various conferences around the world in the 1960s and 1970s. Tumsa was abducted and killed by Derg soldiers on 28 July, 1979, and has been called the Dietrich Bonhoeffer of Africa in the years following.
Inspired by Tumsa’s life, the Gudina Tumsa Foundation was founded in 1992 to help people who are suffering physically as well as those longing for justice and freedom. In 2008, a group of youth Ethiopian theologians formed the Gudina Tumsa Theological Forum to provide a platform for sound theological reflection on developments within the church and society at large.
REFERENCE:
1. http://www.dacb.org/stories/ethiopia/gudina_tumsa.html
Gudina Tumsa, 1929 to 1979, Ethiopian 2. Evangelical Church Mekane Yesus
Ethiopia, Dictionary of African Christian Biography
2. Jodock, Darrell. Gudina Tumsa Awarded the Christus Lux Mundi, Luther Seminary Story Magazine, Third Quarter, 2004. Retrieved on 13 February, 2013.
3. Eide, Øyvind. Revolution and Religion in Ethiopia: Growth and Persecution of the Mekane Yesus Church, 1974-85. 2nd ed. Oxford: James Currey, 2000. Print.
4. Eide, Øyvind M. “Gudina Tumsa”, Dictionary of African Christian Biography. Retrieved on 13 February, 2013.
5. Gudima Tumsa Foundation, The Vision, retrieved on 13 February, 2013.
6. Luther Seminary, Gudina Tumsa Theological Forum, retrieved on 13 February, 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Akkuma beekamui motummaan Wayyaanee ummanni Oromoo gaaffii mirga abbaa biyyummaa baroota dheeraaf kaasaa ture ammas haala abdachiisaan itti fufee jiru kana irraa soda qauun, ka’ee uumanni yaadi isaa akka tokko hin taaneef basaasotaa fi dabballoota uumata keessa bobbaasuu tooftaa godhate,kana iratti dabalees uumanni Oromoo magaalaa fi baadiyaa keessa qubatee jiru rakkoolee adda addaaf akka saaxilamuuf tajaajila mootummaa irraan dhufu mara itti waakkate.
Oromiyaa keessatti yeroo ammaa uummatni Oromoo mootummaa Wayyaaneetiin bifaa fi kallattii adda addaatiin miidhamaa jiruuchutu gabaasonni adda addaa ibsa. Akka gabaasni Qeerroo Dirre Dawaa irra har’a addeessutti rakkoon bishaanii fi ibsaa mudatee jira. Keessattuu gandoota Hayiwwan,Ganda Qore kan jedhaman haala miidhama guddaa keessa jiru, miidhaa guddaan kan irra gahe gandoota kana qofa yoo ta’ellee akka walii galaatti Dirre Dawaa keessa rakkoo gurguddaan kun mudatee jiraachuu gabaasni Qeerroo nu gahe addeessa. Dhimma kanaan wal qabatee jiraattootni sabbootno Oromoo magaalaa fi gandoota garagaraa Dirre Dawaa keessa jiraatan hunduu Fincla kaasuudhaan gaaffii mootummaa Wayyaanee irratti kaasaa jiraachuu gabaasi addeessa, gaaffiwwan uummanni jiraattotni rakkoo kana keessa jiran:
- Jireenya hawaasaa fi uumataa hanga hin jijjiirreeti akkamiin mootummaan biyya bulcha? Diimokiraasii bu’aa uummata eguu labsii labsachuu irra jireenyi hwaasaa baroota hanga aangoo isaanii irra turan keessatti jijjiiirame hin jiru, rakkoon bishaanii fi ibsaa sirraawuudhaaf mare mootummaa eegu,rakkoon kuni hanga yoomitti?
- Diingadee fi guddinni biyya keenyaa irra kan taa’eyyuu mootummaadhuma biyya kana bulchaa jiruudha,nurratti guddachaa gudiin biyaa odeessuun, akkasitti rakkoo kanaan saaxilamnee guddina isa kamtu ta’e? maaliin kan madaalameedha guddinni biyyaa?
- Nuti rakkoo keenya kan himannuu fi dheebuu bishaanii fi dukkana keessa kan jiraannu nuuf furmaatni haata’u jennee gaaffii qabnu dhiyeeffanne maaliif mootummaan waraana isaa nukeessa tamsaasa? Humni waraanaa federaala irraa dhufee as qubate kuni ammatti naannoo kan gadhiisu tahu baannan tarkanfii barbaachisuun ititi fufna kan jedhuun uummanni akeekkachisa gochuu fi rakkoo keessa jiru himachuu irratti kan bobbaheedha.
Dimshaashatti jiraattotni uummanni Oromoo Dirre Dawaa keessa jiraatan gaaffiwwan mirgaa gaafachu fi rakkoo keessa jiran ibsachuu irratti kan argamaniidha, kanumaan fincilli magaalaa Dirree Daawaa keessatti uummataan qabatee kan jiru tahuun mootummaan sodaa irraan humna waraanaa naannoon san qubachiisee akka jiru gabaasni Qeerroo addeessa.


text:
8. Koraa Sabaa Hatattamaa booda haala jiruLeencoon kora kanaan boda Gaaffii fi Deebii Toronto-tti, september 21 bara 1998 namtichaa Heinrich waliin godheen wa heedduu nama aja’ibuu keessa tokko dubbate…”I think, we have to go ahead with this in stages. We arrived at where we are now through a process. Reversing it will also require a process.”…(AGKED info Nr.1. November 1998 p.3).
Kanaan booda hidda isaa kan ABO keessaan qabu irraan ABO irratti daran halkanii fi guyyaa, keessaa fi alaan irratti hojjeechuu eegale. Shirri jalqabaa Dawud fi Galaasa gidduutti dhibdee uumuu ture.
8.1. Dawud Harkaa Diinaatti Kufuu (Blackmailing of Mr. Dawud)Hariiroon Galaasa fi Dawud Kora hatattamaa booda hariiroo jaalalaa fi jaallummaa kan durii sanaa utuu hin taane hariiroo wal shaakii ture. Galaasan haala jijjiraama dhufe keessatti nama na booda Hayyuu duruumaa fudhaata jedhee sodaa irra qabu keessaa tokko Dawud ture.
Haalli naannoo Keniyaa, Somalia fi Sudan bara 1996 irraa kaasee ija tika mootumooti dhihaa keessa jira. Daraanu erga Hagayya(August) 7 bara 1998 balaa Shoroorkeesitootan Imbasiin Amerikaa kan Nairobi, Kenya fi Dar es Salaam, Tanzania irraan gahanii namnii 258 lubuu dhabee fi gara nama 5,000 mada’een booda nama sochii qabsoo hidhatnoo keeysatti qooda qabuuf ilaalcha gaarii hin qaban ture. Haala akkasii keeysatti ture kan Abdullah Ochalan gaggeessan Kurdistan Workers’ Party (PKK) magaalaa Nairobii Keniyaa keessatti gafa Guraandhalaa (February) 15 bara 1999, wal-tumsaa tikaa Isra’el fi Amerikaan uttu Grik Imbassy irra garaa Dirree Xiyaara Joomoo Kenyata-tti, deemuu qabaamee kan Mootummaa Turkiif keenname. Haala akkas sodaachisaa keessatti dha Dawudii ti dirqamnii itti keennamuun walakkeeysaa bara 1999-ti gara Nairobiitti ajaja Galaasaan ergamee harkaa Tikaa Keniyaatti kufe, mana hidhaa seene. Mana hidhaa keessatti du’aaf murteeffachuun nyaataa didee(hunger strike). Iyyannoo namoota isaaf mararfannoo qabani kan akka Tarfaa Dibaaba fi kan biroo Geneva fi bakkootii adda addaatti galchaniin akka Nairobii dha hin baneetti wabiin bahe. Sanaan booda Milaan biyyaa Keniya irraa bahuun gara biyyaa Norway tarkaanfatu danda’e. Itti aansuun akka inni mormitoota Mootummaa Ityophiyaa fi Mootummaa Norway waliin hasa’uu baatii Onkolooleessa bara 1999 keessaa gara Oslo, Norway-tti bahe. Eenyuutu harkaa diina isa buusee kan jeedhuuf tahuu malaan (senario) jiru : 1) Galaasaan aangoo narraa fudhata jedhee yaaddawee, 2) Leencoo kan Galaasaa fi Dawudiin walitti buusuuf dhama’u 3) Tika Keniya kan ofuma irraa ka’ee ta’uu mala kan jeedhu dha. Namni barruu kanaa dubbissuu dhugaa jirtu ofii ha soqatu. Akka yaada kiyyaatti ta’uu malaa inni 3ffaa kan fakkaatu miti, sababni isaas otuu tika keeniyaatu ofumaa qabeera ta’e, dabarsee Ityophiyaaf kenna ture. Ta’uu malaa laman hafan ilaalchisee, odeeffatni yeroo sanatti ture akka garee Leencootti kan Dawudin bobbaase Galaasa wan taheef nama Fesahaa Ganaatii jedhamu, waayila Galaasaatu akka inii harkaa tikka Keniyaan qabamu godhee kan jedhu dha. Gartuun Galaasaa ammoo, gartuu Leencootu waan Dawudin ofitti hawwachuu barbaadaniif dhibee keessa galchanii, dhibee keessaa baasuu akka toftaatti fudhatan. Kan kana shakisiisuu ammoo Dawud Visa Norway hattataman argaee Oslo-tti bahuu isaati. Galaasaas ta’ee Leencoo Dawud adeemsa kana keessa qabamee harkaa tikkaa Keniyaa seenuun balaa lamaffaa jireenyaa isa keessatti isa mudate dha.
Dawud Norway irraa yeroo deebi’uu karaa Asmaraa goruun Moqadoshoo seenee achiin boodaa Gumiin Sabaa sadaasa bara 1999 teessuma godhachuun HD tahuun filame ykn akka Galaasaan jeedhuutti fonqolchi tahe. Yeroo kanatti mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo cimsuuf jecha seenaa aangoof bololuu irra uummataaf hojjechuuf filachuu irratti seenaan Bultum Biyyoo fi kan Dawud Ibsaa yeroo itti wal fakkaate dha. Walga’ii jila qabsaawotaa kan dirraa dhiyaa Beegii keessatti February bara 1988, gaggeeffame irratti bakka itti aanaa Hayyu Durummaaf sagalee guutuun kan filatame Dawud Ibsaa ture, yeroo sanatti umurii isaa fi muuxannoo hojii qabsoo ilaalee qabsichaaf akka tolutti aangoo isaa kana mormatee Leencoo Lataaf dabarse. Bultum Biyyoos yeroo Galaasaa Itti aanaa Hayyu Duree namni ture, Hayyu Duree ta’uu irra akka Dawud HD ta’ee hojjetu namoota dhiibbaa godhan keessaa nama tokko dha. Kunis jabinaa fi jaalala qabsichaaf dhimmamuu irra kan madde dha.
Haallan karaa dhihaa caasaan dhaabaa diigamaa deemuun fi Wareegamuu wayyabni Miseensolii Waajira Siyaasa Karaa bahaa jiran dhaabichaa muddachuun dhaabicha keessatti rakkina hundee bu’ureesse. Kunis Warri akka Leencoo Lataa fi Diiman-ffaa wan ofii isaanii qabsicha irraa faggachaa deema jiraniif hiree kana salphaatti dhimmaa itti bahuu danda’an. Haala kanaan bakka Gootowwan Nadhii fi Gutamaa-ffa namoota bakka bu’an jedhanii Sisay Ayele Batii ykn Leencoo Baatii Konyaa Minisotaa irra kakkachalaan nama adabnii naamusaa irratti jiguu qabuutu Miseensa Gumii Sabaa godhaanii filchisaan. Ergaa Leencoon hogganaatti dabalamee ABO keessatti gandummaa fi Ityophiyumaan bultiin dagaagaa fi hiddaa fageeffataa deeme. Leencoo Lataas Wakiila isa dhabicha keeysatti hundeeffate.
8.2 Hayyuu Durummaa Galaasaa irra Gara Dawud-tti DarbuuGalaasa Dilboo irratti dhalaan-dhaalli ka’ee ittuma ciimaa deeme. Bobbaan Somalia irra waraana gara biyya keessatti deebisuun salphaa hin taane. Kana irratti gartuu Leencoo ijolee Arsii Gandummaan leenjisee haalli hoggana keessaa Galasaatti ciimuun, Kana irratti Dawudiin diinatti saxiluun dhukuba irratti dhukuba itti tahe. Biyya ambaa keessatti Koreen hojii Alaa Abiyyuu Galataan Hogganamu hookkara adda addaa biyya alaa keessatti dhalche. Keessahuu rakkoon Union of Oromo in North America (UONA) fi Awuroppaatti sabaaba rimiddii fi Caasaan falmiin Koree Hujii Alaa( KHA) mudatee jiru salphaa hin ture. Haalli kun hundi dhidhibamee Gumiin Sabaa Sadaasa bara 1999 teessuma godhachuun fonqolchaas ha jeedhamu malee sirnaan Galaasa irra kaasee Dawud HD godhe.
Haalli Moqadisho keessaa sabaaba ulfaataa dhufeef hogganni Dawudin durfaamu Galaasa dabalatee qubsuma isaa gara biyyaa Ertitrea Asmaraatti jijjiirrate. Dawud akka Hayyuu Durummaa qabateen dhaabicha tarkaanfachiisuuf shaffisan wan torba irratti xiyyeeffate.
1) Jarmoolee Oromoo araaran waliitti fiidu kuniis wal hubannoo Jaarmayootii Bilisummaa Oromiyaa Adooleessaa 25 bara 2000 sanaan booda Birraa 20 bara 2000 ULFO bu’ureessuun mirkana’ee
2) Biyyaa keessatti gola diinaa keessatti nama ijaaruu (Ibsa ABO mata duree ”Abdii Ummataa Gutuun yeroon isa har’aa” jeedhee bara 2000 keessaatti baasee ilaala)
3) Humnootii Siyaasa Impayeriicha keessatti sossa’an waliin hariiroo tolfachuu (Walii-galtee 20.04.2000 jarmoolee OLF, ONLF, SLF, BPLM, EDFUF, EPDM fi akka observer AAPO, Abrah Yayyee, fi Warra Gambella waliin tahee ilaala)
4) Yaada OLF Agenda for Peace to resolve the conflict in Ethiopia kan Leencoo Lataatiin dhiyaate, Mootummaa TPLF kan ija halaaga duraatti OLF nagaa hin barbaadu jeedhe hadheessu gatii dhabsiisuuf jiruu diplomasiif tolchuu
5) Jiruu qabxiilee sadaffa fi arfaffaa irratti ibsaman raawwachuuf na gargaruu jeedhee kan yaada Manguddoolee Barcuma Yuubaa jedhee Galaasan moggesse(Leencoo, Dimaa, Xahaa fi Tadassa) Dawud xalaya Guraandhalaa 23 bara 2000 barreesseen Miseensoota fi Deeggartootattii Jarri kun akka Barcumaa Yubaatti dirqama adda addaa eegaluu isanii ibsee ”Jette Jeettee”n akka duraa hin dhaabbanne jeedhe cimsee dhammate.
6) Caarra qubsuma fi gargaarsa biyyaa Eritrea irra argateen humna waraanaa leenjsuu fi dirree Oromiyaatti bobbaasuu eegalee.
7) Korrii Sabaa akka GS murteessetti akka Wagga tokko keessatti raawwatu Koree Qindeesitu Kora Sabaa itti tolche.
Oromoon yeroo mammakuu ” Bittaa wallaalani gabaa abaarani, Himata Wallaalanii haayyicha abaarani” jedha. Dawud yaadaa fi karooraa qajeeltoo ofitti qabatee qaama wal-faana hojjeechuu hin-dandeenyee tokkon wal faana nin hojeechiisa jedhee yaluun isa nama aja’aba ture. Kunuu haala qubsuumni ykn command post-n hogganaa dachee Oromiyaa ala jiru dha.
Kan jalqabaa Leencoon guddaa fi inni xiqqaan(Leencoo Baatii) haasa Jarmoolee habashaa fi Mootummaa Ityophiya waliin godhamu irraa fedha isaan qaban guddaa yeroo tahuu, ijaaramuu ULFO fi leenjii Waraanaa garuu gurraan dhagayu hin fedhan. Akkasumas hariiroo humnoota kibbaa waliin godhamu akka hariiroo tarsiimoo ta’u hin barbaadan.
Galaasaa fi Dhugaasaan Leenjii waraana fi ULFO irraa fedha guddaa qabu, hariiroon tarsiimoo humnootii kibbaa waliin godhamus murteessaa akka ta’e himu, garuu humnootii habashaa fi mootummaa Ityophiya yeroo waliin haasayan mitii jedhu. Kun bultiidhumaan dhibdee tahaa deemee, mufii Galaasaan qabu dabalatee gara foxoqinsaatti guddachuun, waldhibdeen dhimma kayyoo tahee gadi bahee. Haala akkasii kanatuu Abiyyuu Galataa Damee Dantaa Alaa irra kasisee akka miseensaa Koree qopheesituu Kora sabaa 3ffaa Abba Biyyaa Roobaa jalaatti ramadamu tolche, Abba Biyyaa Abba Jobiriin ammoo karaa irra fidee Mataa Damee Dantaa Alaa tolche, Miseensooliin Gumii sabaas akka Abbaa Biyyaa Abbaa Jobir jalatti hojeetan ta’e.


text:
Oggaa Loon Gadoodu, Ammoo Harreen Marga Dheeddi
Posted by Madda Walaabuu Press on 5/14/2014
Caamsaa 14, 2014 | Qeerroo.org
Horii keessaa kan lafa sanyiin isaa itti du’e fuunfatee irratti gadooduun gadda isaa ibsatu loon kophaa dha. Loon bakka bineensi jabbii isaa yookaan loon biraa itti nyaate, yookaan namni loon itti qale oggaa ga’u, lafa sana fuunfatee gadooda. Sun gadda isaa ibsachuu isaa argisiisa. Seera uumaa ta’ee gumaa baasuu dadhabu illee gadda itti dhaga’ame sagaleen ibsata. Kan harree garuu faallaa kan loonii ti. Bakka ilmoon ishee itti nyaatamte fuunfattee halaakuun hin jiru.
Bineensa keessaa kan harree caalaa ilmoo ofii jaallatu hin jiru jedhama. Sababni isaas, harreen yoo ilmoon ishee hallayyaa buute, utaaltee waliin buuti. Harreen akkas ilmoo ishee jaallattu garuu, gumaa baasuu fi gadda ibsachuu irratti faallaa kan loonii ti. Akka loonii lafa jabbii yookaan sanyii isaa bineensi itti nyaate fuunfatee gadoduun gadda ibsachuun hin jiru. Callistee coqorsa yookaan marga ishee dheeddi. As irratti loon irraa adda taati jechuu dha. Harreetti garaan jabduu dha. Kanaafis ‘ergan du’ee coqorsi hin margin’ jette harreen jedhama.
Ijoon dubbii kootii waa’ee uumama loonii fi harree ibsuuf miti. Namoota akkuma harree wan itti fe’an baatanii fi oggaa lammiin isaanii, waan mirga sabummaa gaafataniif rasaasa gabroomfataan dhumu, hambaa alagaan garaa isaanii guuttatanii buluuf jecha daboo diinaaf ba’anii fi abukaatoo diinaa ta’anii akeeka diinaa bakkaan ga’uuf hirriba dhabanii irratti waa jechuufan. Oromoo irraa dhalatanii, bu’aa sadoof Oromootti duuluun jaarraa tokkoo ol ta’ee jira. Hunduu garuu dhumni isaanii utuu hin tolin bara Wayyaanee ga’e. Tokko isa isa duraa irraa hin baratani. Kaleessas ta’e har’a, oggaa qaroo fi sabboonaan Oromoo mirga saba isaaf falmatuu fi falmaa irratti wareegamu, isaan akkuma kan harree sana gooftolii isaanii garaa ciibsanii garaa guuttatanii buluuf faallaa lammii isaanii dhaabbatanii gabroomfataaf tumsu. Gariin ammoo, caalaayyuu ajjeesanii amanamummaa horachuuf ukukkuru. Warri akkasii bara duula weerara Minilik irraa kaasee hanga PDOlee bara Wayyaanee ammatti meesheffamaa, dhuma irratti salphataa fi gatamaa yoona ga’ame.
Har’a PDOleen oggaa Oromoon mirga sabummaa fi Abbaa biyyummaaf falmataa jiranitti gariin isaanii ergama jalqaba ijaaramaniif bakkaan ga’anii caalaatti amanamummaa horachuuf jecha Wayyaaneef tumsanii qabsoo saba Oromoo gara dabarsuuf dulaa jiru. Har’a ilmaan Oromoo Yunversitii fi manneetii barnootaa sadarkaa adda addaa keessatti barataa jiran, sababa mirga Oromoon Oromiyaa irratti qabu gaafatan qofaaf rasaasa Wayyaaneen dhumaa jiran. Oggaa Oromoon biyya keessaa fi ambaa jiraatu, bakkayyuutti mormii isaa dhageessisaa fi gumaa ilmaan isaatii gaafataa jirutti, qondalotni OPDO tokko tokko ammoo, faallaa Oromoo dhaabbatanii, kijiba Wayyaanee guutummaa Oromiyaa keessa oofuu fi wareegama sabbontota Oromootti bishaan naquuf tirtiraa jiru. Gochi kun “oggaa loon gadoodu, harreen ammoo marga dheeddi” isa jedhan sanaan tokko.
Har’a Oromoon golee addunyaa hunda irraa ka’ee mirga Abbaa Biyyummaaf falmataa fi gumaa ilmaan isaa Bilisummaa Oromiyaan baasuuf, yeroo inni waloon sosso’uu eegaletti, qondaalotni OPDO tokko tokko, murna Wayyaanee Tigraayiif tumsanii Oromootti falmaa jiru. Har’as akkuma kaleessaa, akeeka Wayyaanee fiixa baasuuf ukukkuruu malee, waan warra isaan dura gulufsiifamaa ture maayyii irratti mudate irraa barachuu hin dandeenye. PDOleen tokko tokko utuu ni baratu ta’anii, waan Juunaddii Saaddoo gaafa tajaajiltummaa isaa fixate irra ga’e irraa baratu. Juunaddiin, gaafa humni addaa Wayyaanee barattoota Oromoo mirga seeraan qabanitti gargaaramanii hiriira nagaa bahanitti dhukaasee fixe, “tarkaanfiin fudhatame sirrii dha” jedhe, har’a qaanii keessa jiru irraa barachuutu isaan irra ture. Utuu ni baratu ta’ee, gaaffii Waldaan Walgargaarsa Maccaa fi Tuulamaa, bara 2004 keessa magaalaan guddittiin Oromiyaa Finfinnee ta’uun hafee, PDOleen Adaamaatti godaansifamuu mormaniin, waan Juunaddiin jedhee fi kan inni har’a keessa jiru irraa baratu ture. Gaafas Oromootu morme malee PDOleen maqaa Oromoon Wayyaanee jala hiriiran, dura dhaabbachuu ofii sodaachuu caalaa warra mormatettiyyuu Wayyaanee bira goranii itti duulani. Kaan hidhanii kaanis ajjeesani. Waltajjii irrattis ba’anii waan beekanii fi hin beeknes kanneen munaagan ni jiru. Isaan keessaa tokko Pirezidaantii Caffee Oromiyaa oggasii kan ture Juunaddii Saaddoo ti.
Juunaddiin gaafas afaan guutee “Waldaan Maccaa fi Tuulamaa waa’ee Finfinnee dubbachuuf ‘mooraalii’ maalii qaba?” jedhe. Akka Juunaddiitti, Waldaan Walgargaarsa Maccaa fi Tuulamaa hamilee Finfinnee falmachuu hin qabu. Waldaan Walgargaarsa Maccaa fi Tuulamaa Oromoo irraa Oromoof ijaarame. Akka seenaa fi dhugaa jiruutti ammoo, Waldaan Walgargaarsa Maccaa fi Tuulamaa, Oromoo golee hunda irraa walitti fiduu fi qabsoo mirga Abbaa Biyyummaa Oromoof bu’uura guddaa kan buuse, seenaa boonsaa fi hamilee akka sibiilaa jabaate kan qabuu dha. Waldaan Walgargaarsa Maccaa fi Tuulamaa gabrooffattuu Wayyaaneen ugguramus, har’a illee Finfinnee falmachuuf hamilee seenaa boonsaa guddaa qaba. Juunaddiin garuu har’a waa’ee Finfinnee kaasuun hafnaan ofiifuu hamilee hin qabu; namatti as bahee dubbachuufis hamilee hin qabu.
Hin bar’u seetee isa jedhan sana ta’ee, gaafas Juunaddiin Wayyaanee garaa ciibsuuf jecha, waan irraa hin eegamne xibaaruun, gaafa tajaajiltummaa isaa irraa fixatan, salphina isa hin oolchine. Utuu ganna torba illee hin gudunfin yakkamee hojii ala ta’uu caalaa, Haadha Warraa isaa kachachalaa fi kkfn yakkanii hidhaatti dabrani. Juunaddiin “dhirsi harree, of irraayyuu waraabessa hin ittisuu, niitii isaa irraa ittisaa?” isa jedhan ta’ee, lubbuu isaafuu sodaatee baqachuudhaan, ijoollee Oromoo yeros waan Finfinnee falmataniif Wayyaanee gargaaree biyyaa baasetti dhaqee dabalame.
Har’as wadoon isaan ga’ee, warri akka Abbaa Duulaa fi fakkaattotni isaa, ilmaan Oromoo mirga Oromoon Finfinnee fi naannoo ishee irratti qabu gaafatanitti bobbaafamanii kijiba Wayyaanee ololaa jiran. Dhiiga ilmaan Oromoo falammii kana irratti dhangala’etti bishaan naquu fi gumaa malee hambisuuf tirtiruutti jiran. Hojii farrummaa isaanii kana irraa yoo hin deebine, wadoo Wayyaaneef bobbaafamuu qofa utuu hin taane, wadoon akkuma Juunaddii waaroo salphinaa uffachuun isaanii yeroon isaa akka hin fagaanne ammumaan beekuu qaban. Diina Oromoo qe’eetti itti duulee ajjeesaa jiru kanaaf hanga dhumaatti dhabbatanii waliin Oromootti duuluu itti fufnaan garuu, carraan isaaniis kan warra isaan duraa irra yoo hammaate malee sana irraa adda akka hin taane beekuu qaban.
Walumaa gala, qondaalotni OPDO seenaa dabre irraa barachuun, qabsoo saba isaaniif tumsuutu irraa eegama. Kanaaf, oggaa Oromoon mirga eenyummaa fi Abbaa Biyyummaaf keessaa fi alaan falammii isaa finiinsaa fi gumaa ilmaan isaa Bilisummaan baasuuf golee hunda irraa sosso’aa jiru kanatti, diinaaf waardiyyaa dhaabbachuu irra saba isaanii cinaa hiriiranii waliin falmachuudhaan, yeroon itti xurii seenaa of irraa dhiqan amma.
Gadaan Gadaa Bilisummaa ti!
Oromiyaan Ni Bilisoomti!
IUOf!
Biiftuu
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
- Sanyii Ammayyaa
- Mulunaa Taakkalaa
- Araarsaa Badhaadhaa
Wallee Warraaqsaa Walliftan Sababa Jedhuun ,Wallagga, Magaalaa Naqamtee Kan Maadheffate Gartuu Hawwisoo Godina Wallaggaa Keessaa Walliftooti Oromoo Sadii Arihaman.
Posted by MADDA WALAABUU PRESS on 2/23/2015
Gurraandhala 23, 2015 | Gabaasa Qeerroo Naqamtee
Waggaa tokkoon dura gartuun hawwisoo Naqamtee karaa waajjira aadaa fi turizimii kan ijaaramte yeroo taatu,Walliftooti Oromoo lama Bulii Birhanuu fi Mohii Bulii Misgaanuu kanneen jedhaman sagalee isaaniin filatamanii yeroo mindeefamanitti wallee adda addaa sirbuun beekaman,keessattuu Walleen Gadaa Leeqaa jedhamu walliftoota kanaan yeroo wallifametti siyaasaa waan of keessaa qabuu fi uumata mootummaa irratti kakaasa sababaa jedhuun walliftooti kun akka arihaman taasifamee ture.
Yeroo ammaa kanas sababaa FDG Ebla 2014 keessa kaleen wal qabatee walliftooti Oromoo sadii walleelee uumata mootummaa irratti kakaasu wallisaa jirtu,dhaabota mormituu addattis Qeerroo Bilsiummaa waliin hidhata qabdu sababaa jedhuun hojii ogummaa isaanii irraa akka arihamuuf jiran waajjirri Civil Service jedhamu akeekkachiisee jira.
Walliftooti kunis:-
Kanneen jedhaman yeroo ta’u namoonni biro sirnichaaf amanamoo ta’an lama ammo bakka isaanii akka bu’anii hojjetaniif mindeefamuu isaanii Qeerroon gabaasa.
Warri sirna Wayyaaneef amanamummaan hojjetu jedhamanii mideeffaman kun lammii Oromoo tokkoo fi Habashaa kanneen ta’an 1, Balfaa Moosisaa fi 2, Yoseef Asaffaa jedhamani ta’uu gabaasi Naqamte irraa nu gahe addeessa.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Hariiroo Dhaabotni Oromoo keessaa fi alatti qabaachuu malan ilaalchisee – Ejjennoo Qeerroo Bilisummaa.
Posted by MADDA WALAABUU PRESS on 3/12/2016
Bitootessa 09, 2016 | Ejjennoo Qeerroo Bilisummaa
Ummatni Oromoo qabsoo hadhooftu gootowwan ilmaa isaa biyya isaanii keessatti gegeessaa jiraniin qarqara Bilisummaa isaa ga’ee jira. Har’a mirgi abbaa-biyyuummaa ummata keenya sadarkaa haalamuu hindandeenyerra ga’ee jira yoo jenne soba hinta’u. Wareegamni gootummaa ilmaan isaa gumaachaa jiran, mootummaa Wayyanee rommisiiseera, of-irrummaa ishees addunyaa guutummaaf saaxileera.
Yeroo akkaan murteessaa sabni keenya keessa jiru kanatti, gaheen dhaaboota siyaasaa Oromoo ulfaataa ta’uun waan wal nama gaafachiisu miti. Dhaabotni Oromoo wal-qoodmaa tokko malee Qeerroo isaanii cinaa hiriiranii Mootummaa TPLF, kan gar-malee ummata keenya dararaa fi biyyaa keenya Oromiyaa ammoo diinummaan saamaa jirtu kana of irraa fonqolchuun, gabrummaa jaarraa tokko oliif Saba keenyatti fe’amee jiru kanatti xumura gochuun yeroon isaa amma.
Dirqama seenaa kana raawwachuuf, waan hundaa dura Dhaabotni Oromoo humnoota alaas ta’e keessaa Hiree Murteeffannaa Sabootaa morman waliin hariiroo bifa kamiyyuu gochuu irraa of eegachuun waajiba ta’a. Hariiroon humnoota akkasii waliin godhamu qabsoo gootowwan keenya wareegama lubbuu isaaniitiin nu dhalchisan sharafuu waan ta’eef, dhaabotni Oromoo gaafatamni itti dhagahamu marti sochii isaanii keessatti of-eegannoo cimaa akka godhatan cimisinee beeksifina. Keessattuu, yeroo ammaa kana humnoota mooraa Oromoo gargar-baasuun qabsoo sabicha dadhabisiisanii angoo siysaa fudhachuu kanneen abbalan waliin hiriiruun badii seenaan dhiifama hingoone dalaguu waliin wal-gituu isaa hubatanii, dhaabotni keenya gochaa bifa kana irraa akka of-eeggatan Qeerroon dhaamsa qabsoo dabarsaaf.
Galmee seena irraa akka hubanutti, diinonni keenya qabsoo saba keenya faffacaasuun milkawaa as gahan. Ammas toftaa adda-addaatti dhimma bahanii humna keenya facaasuu irraa of duuba deebu jenne yaaduun muuxannoo keenya kaleessaa irraa barnoota gaha argachuu dhabuu keenya agarsiisa. Kanafuu, humnoota toftaadhaan tokkummaa qabsoo saba keenya diiguuf imaammatan, keessattuu kanneen Hiree Murteeffannaa saboota dura dhaabbatan waliin hariiroo siyaasaa tolfachuun ammatti bu’aa inni fidu caalaa badiin isaa guddaa ta’uun beekamuu qaba jenna. Humnoota bifa sana waliin yeroo qabsoo keenyaa qisaasuu irra, dhaabotni keenya walii isaanii jidduutti waliigaltee jabeeffachuun, Sochii Qeerroo kan mootumicha yaaddessuu bira taree wal nyaachisaa jiru kana daddaffiin gama injifannoo maayiitti tarkaanfachiisuu irratti gahee isaan irraa eegamu akka gumaachan gaafatna.
Sochiin Qeerroo Oromoo humna tokkicha TPLFin hudhee qabaa jiru ta’uun osoo beekamu, gartuwwanii fi dhaabotni siyaasaa tokko tokko bu’aa qabsoo dhiiga obbolaa keenyaan galmaawaa jiru saamuu of-qopheessaa jiraachuun isaanii dhokataa miti. Seenaa biyyatti keessatti akkuma beekamu, ummatni Oromoo sochiilee mootumoota darban jijjiran keessatti gahee guddaa xabatu iyyuu, warreen mala siyaasaa beekan jijjirama dhiiga ilamaan keenyaan dhufe saamaa as gahaniiru. Har’as haalli sana fakkaatu dhalachuu mala jedhanii kanneen qabsicha keessatti gummacha mul’ataa tokko hinkenniin qabsoo Oromoo gara hin barbaachifnetti jallisuuf akka of qopheessaa jiran hedduudha. Ummatni keenya keessattuu dhalootni haarawaan deemsa keenya kaleessaa irraa muuxannoo guddaa argatee waan jiruuf abjuun isaanii kun tasa kan hojiitti hinhiikamne ta’uu isaa hubachiisu feena.
Dhaabotni Oromoo humnoota akkasii waliin hiriirtanii qabsicha keessatti gahee mul’ataa osoo hinkennine kallattii qabsoon deemaa jiru jijjiiruuf kanneen ofqopheessuu yaaltan saba keessan irratti badii seenaan hindaganne raawwachuuf murteeffachuu keessan hubachuu qabdu.
Ummatni Oromoo abba-biyyummaa sarbame deeffachuuf mirgaa, haqaa fi dandeettii guutuu itti qaba. Dhaabotni keenya alagaan geggeeffamaa gabrummaa nutti fe’ametti xumura gochuu akka hindandeenyu huabchuu qaban. Kaafuu, warra Hiree Murteeffannaa Ummata keenya morman waliin hariiroo ykn ammoo waliigaltee siyaasaa tolfachuu irraa jabeessitanii akka of eegataniif dhaabota maqaa saba keenyaatiin socha’an maraaf dhaamsa qabsoo kana dabarsina. Dhaabotni keenya waan hundaa dura of irrattii fi wal irratti amantii jabaa horachuu irratti hogumaa fi jabinaan akka carraaqan gaafanna.
Gadaan Gadaa Bilisummaati!
Injifannoon Uummata Oromoof!
Bitootessa 9, 2016
Finfinnee, Oromiyaa
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
- Yaadannoo wareegamtoota goototni oromoo shinniigaatti kafalan.
- Wareegama Qellem wallaggaa Gidaamiitti Summii diinni qopheesse nyaatanii lubbuun darban.
- Wareegama uummata Oromoo keessatti immoo qeerroo fi qarreen baratoota oromoo bara 2014 ji’a eebilaa fi 2016 ji’a sadaasaa haga eebila 15tti kafalaa turaniidha.
- Lammiilee Oromoo kuumaatammatti lakka’aman sababa oromummaa saanii qofaan yakkamanii, qilleensa Uumaan badhaasee isaanii kenne dhorkamanii halkanii guyyaa mooraa diinni qopheessite Maayikelaawwii, Qaallittii, Qilinxoo, Zuwaay, Shawwaa Roobit, fi manneelee dhoksaa namni kamuu hin beeknetti dararamaa jiran hidhamtoota oromoo hunda hammata.
Ayyaanni kun kan yaadatamee oole magaalaa naqamtee bakkoota heedduu yemmuu ta,u qeerroo leeqaa fi jiraattota Leeqaa Naqamtee ,Yuunversiitii wallaggaa,Laga hadiyyaa,haroo soorgaa,akkasumas hoteelota magaalattii tokko tokkoo fi iddoolee biroo heedduutti yaadatamee ooleera.Ayyaanni kun qarree fi qeerroo baratoota oromoo kibba waachaa,Qassoo,Biqiltuu Leeqaa,Biiftuu Naqamtee ,Koompireensiifii, kkf akkasumas hojjetoota mootummaa fi daldaltoota dhuunfaa hirmaachiseera. Nuti hirmaattonni yaadannoo kanaa guyyaa kun uummata oromoo biratti guyyaa gaddaa fi guyyaa itti oromoon waadaa isaa itti haaromsatu waan ta,eef nus yaadannoo wareegamtootaa daqiiqaa muraasaaf gaddaan yaadachuun eegalleerra. Miseensonni harra asitti argamne miseensota muraasa fi dura buutota mandhee Tasfa,uun Camadaa,mandhee nuunnuu Adaree, Mandhee weellisaa jireenyaa Ayyaanaa fi Barataa simee Tafarra, Mandhee Biqilaa Baandoo, Mandhee Biqiltuu Leeqaa, Naqamtee Odaa Ootaa,Mandhee Eebbisaa Addunyaa, yoo ta,an haala kanaan akka kabajnu kan nu godhe dura bu,aa qeerroo wallagga bahaa filachuuf akka tolutti yaadameeti. Mandheeleen kun aanota wallagga bahaa jalatti kan ijaaraman yoo ta,u miseensonni lama lama mandhee saddeet irraa wallitti dhufuun dura bu,aa qeerroo waliigala fi itti aanaa qeerroo baha wallaggaa filateera. Moggaasni maqaa mannee keenyaa irri jireessi maqaa jaallan wareegamtootaadha. kunis yaadannoo isaaniif jedhamee yaadameeti. Kaan immoo maqaalee baha wallaggaa keessatti argamaniidha. Mandheeleen wallagga bahaa kana qofa miti. Haalaa fi yeroon waan nu daangessuuf warreen biroo aanuma jiraniif bakkuma jiraniitti kabajanii oolaniiru. Guyyaa yaadannoo kana yaadannoo sammuun gaddaan erga eegallee mariin miseensota gidduutti adeemsifamee booda walaloon karaa jaal shamarree sabboontuu lammii kan daqiiqaa afur hin caalle erga dubbifamee dhumarratti mandheen keenya ibsa ejjennoo kan qabxii kudha tokko of keessaa qabu baafateera.
- Hooggansa ABO Jalatti qeerroon miseensa mandhee keenyaa qabsoo oromoo hanga wareegama lubbuutti finiinsuuf murteeffanneerra.
- Kufaatii Mootummaa faashistii wayyaanee ariifachiisuuf yeroo kamiyyuu caalaa humnaan, beekumsaa fi dinagdee keenyaan hojjechuuf murannee jirra.
- Diina guyyaa saafaa mana keenya seenuun haadhaa fi ilmoo wal irratti ajjeesaa jiru of keessaa baasuuf halkaniif guyyaa hojjenna.
- Lukkeelee diinaa uummata keenya dararaniif barnoota gahaa kennuun sirreessuu
- Qabeenyaa wayyaanee oromoon kamuu akka hin fayyadamne irmii jennee irratti waliigalleerra.
- Diina abidda baatee nutti fiigu yoomillee bishaan baannee itti hin fiignu; deebii quubsaa kennuuf qoophii keenya xumurree jirra.
- Mootummaan gita bittaa Tigiree kun kuma ajjeesuus,kitila hidhee dararus qabsoon oromoo akka hin dhaabbanne gochuuf jecha garee kanaa “diinni osoo dhiiga keenya waraabee gogse lafeen keenya bakka jiruu warraaqa” kan jedhu dhaadannoo godhannee jirra.
- Ilmaan oromoo garbummaa jibbuun lubbuu isaanii bakka bu,a hin qabne dabarsee warra kenneef fi mana hidhaatti gidirfamaa warreen jiraniif kaayyoon isaanii akka karaatti hin hafneef irbuu seenneera.
- Yoomiyyuu faayidaa Oromoof malee faayidaa dhuunfaa keenyaaf hin bololiinu.
- Qomoof malee qoonqqoof hin bitamnu.
- Xurree jaallan dhiigaan tattaraaran galmaan ga,uuf dirqama oromummaa ni baana.


text:
Seenaa fi eenyummaan Ummata Oromoo gita-bittoota habashotatiin, awalamee, irra deemamaa ture, boolla keessaa basaanii bakka ganamatti deebisuuf, kutannodhan Mootummaa sirna H/Silasee keessatti wareegama barbachiisu mara, kaffalanii dhaloota harraa fi boritii karaa kan saaqan gotoonni Dacheen Oromiyaa biqilichiite heddudha. Isaan keessaa bu’ureesaa fi Presadaantiin Waldaa Maaccaa fi Tulamaa kan turan kabajamaa Koloneel Alamuu Qixxeessaa nama durati.
Koloneel Alamuu Qixxeessaa dargaggummaa isaanii irraa eegalee, hanga gaafa adeemsa isaanii fixanitti (09/11/2001) Umani Oromoo gabrummaa Habashotaa jalaa ba’’ee abbaa biyya isaa akka ta’u, murannoodhan hojjataa akka turan dhaloonni ammaa kun ragadha. Kabajamaa Koloneel Alamuu Qixxeessaa, abbaa isaanii obbo Qiixxeessaa Yaadate fi haadha isaanii addee Haayyuu Roobii irraa Bitooteessa 5, bara 1907 Walitaajjii Oromiyaa anaa Jalduu ganda Goojjoo keessatti dhalatan. Koloneel Alamuun Qixxeessaa bakki isaan itti dhalatanii guddatan, magalaa Jalduu fi nannoo biroo manni baruumsa hammayyaa, waan hin jirreef mana barnoota Qeesii seenanii barataniiru. Abban isaanii obbo Qixxeessaa yaadatee, ilmi isanii akka isanii baratu, waan barbadaniif, gara Finfinnetti eerganii akka raayyaa warana biyyitti keessatti qaxaramu godhan. Koloneel Alamuun yeroo sanatti raayyaa waranaa “Kubuur Zabanyaa” jedhamee beekamu keessatti qaxaramanii hojjataa osoo jranii gama tokoon ammoo barnoota ammayyaa fi afaan Faaransaayii barachuu eegalan.
Mootummaa sirna goonfoo keessatti qaxaramanii osoo hn bubbuliin maqaa ajajaa 50 gonfotanii osoo jiranii, gara warana “Maa’icaaw” akka duulan godhaman.Warana Maa’icaaw kan Xaalyaanii waliin godhame kana irratti, Koloneel Alamuun luka isaanii, rukutamanii gara biyya dhaloota isannii gara Jalduutti galan. Jalduutti galanii maatii isaanii waliin osoo jirataa jiranii, biyyittiin Warana Xaalyanitiin weeraramitte.
Koloneel Alamuun jaginummaa fi gotummaa umaman qabaniin warana Xaalyanii, isa hanga funyanitti hiidhatee jirun, diinni adii fi gurracha hinqabu? jechudhan warana Xaalyaanii qabsoo hiidhannotiin falmuutti qajeelan. Lolaa osoo jiranii bara sana dhiibee qorchii, hin argaminneef kan ummata hedduu fiixaa ture dhiibee “Taasiboo “jedhamee beekamun qabaman.
Koloneel Alamuun dhiibee kan irraa akka caarraa ta’ee irraa fayyan illee, abban isaanii obbo Qiixxeessaa yadatee fi haatii isanii addee Haayyuu Roobii dhiibee kana irraa fayyuu hin dandeenye. Lameen isaani iyyuu guyyaa tokkotti ijoollee isaanii koophatti dhiisanii adunyaa kana irraa darban. Guyyaa tokkotti haadha fi abbaa isaanii kan dhaban, Koloneel Alamuu irratti gaddi, dachaa dhachadhaan irratti fe’ame. Obbolewwaniif maatii isaanii hunda jirachisun dirqii itti ta’e. Haala kanan maatii jirachiisaa osoo jiranii gotoota Jalduu kan Xaalyaniin lolaa jiran waliin walitti dabalamanii lolaa osoo jiranii harka warana Xaalyanitti kufan.
Waranni Xaalyaanii, Koloneel Alamuu Qixxeessaa irratti murittii du’aa murteesse. Koloneel Alamuun guyyaa ajjeeefamuu isanii osoo eeggachaa jiranii, Xaalyaniin gama tokkoon Jalduu keessatti Warana Xaalyanii barbadeessaa kan turan, gotoota Oromoo kan Dirribsaa Faayyisaa Nagarootiin hoggnamuun akka harka isaanii keennatan kadhachaa waan turaniif, gonni Oromoo Dirribsaa Faayyisaa Xalyanidhaan “nama kiyya qabiddanii kana isiin harka jiru, Alamuu Qixxeessaa gadi-lakkifiittan malee harka kiyya hin keennu! jedhe.
Xaalyaniin Gotoota Oromoo Dirribsaa Faayyisaatiin hogganaman of harkatti galfachuuf jecha, Alamuu Qixxeessaa kan duuti itti murtawe, mana hiidhaa isanii keessaa basanii gadi dhiisan.
Koloneel Alamuun akkuma mana hiidhatii hikkamaniin, gara birootti osoo hin goriin Warana Diribissaa Fayyisaatiin hogganamutti dabalama. Gonni Oromoo Dirribsaa Faayyisaa Alamuu Qixxeessaa eerga mana hidhatii hiiksifateen booda, gootota bara sana nannoo Jalduutti argaman, kan akka Xanqeessaa Keelloo, Mi’eessaa Jombaa, Niigissaa Faajjii, Diinqaa Urgoo fi kanneen biroo waliin warana Mosoloonii kan Jalduu keessa Qubatee jiru irratti lola banudhan hanga dhumatti lolaa turaniiru.
Tafarii Mokonnoon (H/ Silaseen) akkuma Xaalyaniin biyya waggaa 5f qabattee turte gadi dhifiteen biyya itti baqate irraa gara angoo isaatti deebi’e. Gotonni Oromoo waggaa 5n guutuu kan Xaalyaniin falmaa turan kan akka Kabbaddaa Buzunaash fa Angootti deebi’uu H/ Silasee mormaa akka turan keessa beekitonni ni dubatu.
Koloneel Alamuun akkuma Mootummaan Sirnni gonfoo dhabbateen mana barnoota akkadamii warana “Hoolotaa” seenaanii barataniiru. Bara 1944 gara kaaba Ithiopiyaa “Ambalagee” bakka jedhamutti akka duulan ajajamanii rasaasan rukutamaniiru. Koloneel Alamuun mana Barnoota akkadamii warana Hoolotattii barsiisaa ta’ani waggoota lamaa oliif hojjataniiru. Koloneel Alamuun Bulichiinsa Mootummaa H/ Silasee keessatti sadarkaa gadii irraa egalee hanga Sadarkaa oliitti hojjataniiru. Hojii isanii kana keessatti, Mootumman sirnna gita-bitoota Habashootaa ilaalichi Oromoo fi lammii Oromotii qaban akka garitti hubataniiru. Koloneel Alamuun Oromoo ta’uu isaanii irraa kan ka’een, bulchiinsa mana warana biyyitti keessatti isaanifi Oromoota raayyaa ittisa biyyitti keessa jiran irratti, kan rawwatamaa ture haala qabatamadhan argaa turaniiru.
Maaccaa fi Tulamaa
Qabsoon Ummani Oromoo bilisummaa isaaf godhu kanaaf daandii kan saaqae, hundeeffama Maaccaa fi Tulamaa akka ta’e hubatamadha. Maaccaa fi Tuulamni Mootummaa sirna naafixanyootatiin gaggeefamu keessatti, ummata Oromoo magalaa fi baddiyyaa Oromiyaa keessatti Waroon saliphiinaa irratti diririfamee jiru jalaa basuuf, Wareeggama barbachiisu mara kaffalanii dhaloota harraa kana biran gaahaniiru.
Rakkoo Ummani Oromoo qabu, amma tokko irraa saliphisuuf, misooma maqaa godhatee kan dhabbate kan keessatti, Koloneel Alamuun caalqaba irraa eegalalnii hanga gaafa adduyaa kana irraa darbanitti, gaafa tokkollee dadhabe osoo hin jedhiin Presedaantii Waldaa kanaa taanii halkani fi guyyaa hojjataa akka turan seenaan raggadha.
Koloneel Alamuun, Barreessaa Waldaa kanaa kan turan H/ Mariaam Gammadaa waliin ta’udhaan Oromoni bebeekkamoo ta’an akka waldaa kana keessatti miseensaa ta’an halaan irratti hojjataniiru. Isaan keessaa Jeeneeraal Abbabaa Gammadaa Jeneraal Tolaa Badhadhee Jeeneeraal Jagamaa keelloo Dajazimaach Dani’eel Abbabaa (ilma Raas Abbabaa Haaragayi) Kabbadaa Buzunaash fi kan biroo miseensa gochuun yeroo itti hin fudhanne.
Akkeekinni Waldaa Maaccaa fi Tulamaa Beekumsaa fi qabeenya qaban wareeganii Ummata Oromoo duukkana keessa jira kana keessaa, gara ifaatti baasuu waan ta’eef, kan lafa qabu lafa isaa kennee, akka manni baruumsaa irratti banamu waan walii galameef caalqaba duraatiif gochaan kun Koloneel Alamuu Qixeesatiin hojii irra ooleera.
Mana Barumsaa Jalduutti Banuu
Koloneel Alamuun bakka dhaloota isanii nannoo Jalduu, manni barumsaa tokkollee waan hin jirreef ijoolleen anaa Jalduu akka barnoota ammayyaa barattee ija banattu lafa magalaa Jalduu qaban irraa kaare meteera 10,000 ol eebbisaanii ummata Jalduuf keennudhan manni barumsaa kutaa 1-6 tti bananiiru. Haluma kanan, Kabbadaa Buzunash Misooma aada’aa bargaa fi goroo Makootii kaare meetra 20,000 yokeennan miseensonnii fi hogganoon Waldaa Maaccaa fi Tulamaa duursanii qabeenya fi huminna isanii waakki tokko malee wareeganiiru.
Waldan Maaccaaf Tulamaa hogganummaa Koloneel Alamuu Qixxeessaa jalatti, yeroo gababaa keessatti ummata Oromoo yoo gaammachiisu, H/ Silasee fi kanneen isaan marsanii jiran mara ,yaddoo keessa isaan galicheera. Waldan Maaccaa fi Tulamaa Xiyyeeffannan isaa inni guddaan, Ummata Oromoo barisiisuu irratti waan ta’eef ummani Oromoo ammoo, yoo of bare, akka isaan harkaa ba’u, waan beekaniif adeemsa Waldaa kanaa gababiisuu akka qaban murteefataniiru.
Keessattuu Waldan kun of keeessatti hammatee kan qabu (Hoggantoota Waranaa, hojjatoota Motummaa, baratoota fi Qotee bulaa Oromoo akkasums kan akka Saba Oromoo cunquursaa habashootaa jala jiran Sidamaa, Walaitaa …) waliin ta’uun hedduu isaan yaddeeseera.
Koloneel Alamuu Qiixxeessaa H/ Silasee biratti ija hamadhan ilalaamaa turaniiru. Sababiin isaas yeroo Oromooni Raayyaa of irratti lolataa turan Waranni meeshaa ammayaa hidhate, itti duuluu hin qabu! kun biyyaa keessaa waan ta’eef kan biyyaa keessaa Poolisii ta’uu qaba waan jedhaniif, Mootummaa H/ Silasee biratti waamamanii diniin cimaam eerga keennameefiin booda, guddiin karaa seera mana waranatiin keennamuu malu hunda, hanga Waggaa 5 tti akka hin kennaminneef godhamanii, bakka duraan ramadamanii hojjataa turaan irraa gara biratti akka jijiraman godhamaniiru. Gara biroon ammoo haala Waldaa Maaccaa fi Tulamaatin wal qabateen H/ Silaseen hogganoota Waldaa kanaa Jeneeral Taddasaa Birruu fi Jaarsolii beebekamoo Arsii waliin H/ Silasee irra, yeroo dhiyatan Koloneel Alamuu Qiixxeessaa sodaa tokko malee H/ Silaseedham ati maa Oromummaan nu yakkitaa? ati Oromoo miti? yeroo jedhaniin, H/ Silaseen isa eenyutu nutti himi? siin jedhe jedheen jedhama.
Ajajaa Dhibbaa Abarraa Alamuu (Ilma isanii isa hangafa)
Ajajaa dhibbaa Abarraa Alamuu ilma Koloneel Alamuu Qixxeesa isa durati. Abarraan ajajaa dhibbaa ta’ee Asmaratti ramadamee hojjataa osoo jiru, akka caarraa ta’ ee bara lola Jeeneeraal Mangistuu Niwaay, Finfinnee yeroo dhufu, lola kan afaan bu’e. Abarraan lola kana irratti gara Mootummaa H/ Silasee goree lolaa osoo jiruu warana Garmamee fatiin ajjeefame.
Koloneel Alamuun ilmi isanii lola isaa hin mallee, kana irratti du’uu isaa bayyee akka gaddan keessa bekitoonni ni dubatu. Dhimma Waldaa Maccaatiin yakkamanii yeroo Kaabinoota H/ Silasee irra dhiyatan, lola irratti yeroo lama rukutamanii waan turaniif “luuka koo yeroo lama isiniif keennera! Ilma koo Abbarraa isiniif kenneera akka lammii Oromoottii ijaaraminnee biyya keenya keeessatti misooma, guddisuun maaf yakka isiin biratti ta’e?” jechun gaaffii deebii hin argannee hoggantoota Mootummaa H/ Silasee tii dhiyeesaniiru. Ilmi isaani Abbarraan Mootummaa isaanitiif du’uu isaa hedduu akka gaddaan keessa bekitonni ni dubbatu. Hata’uu garuu Hogganummaa isanitiin kan dhalate waldan kun, akka dhabamee badu, kaabinoota H/ Silaseetiin hoggantoonno waldaa kanaa, soban yakkanii adabbiin adda addaa yeroo irratti murtawu, Koloneel Alamuu irratti murtiin adda addaa sadii (3) irratti muraweera Hiidhaa ciimaa waggaa 10 Maqaan isaanii Koloneelummaan akka irraa muliqamu.
Yeroo mana hiidhatii hiikkaman mirgi eenyummaa akka waggoota shaniif irraa mulqamu, kan jedhu itti raggasifame. Koloneel Alamuun akka Ummani Oromoo isaan arguu ykn gafachuu hin dandeenyeef faggeessanii Gondoor magalaa Dabira-taboritti akka hidhaman godhaman. Yeroo Mootummaa H/ Silasee kaabinoota isaa waliin wal qabatee gara awwala isati qajeelu, hoggantooni waldaa kanaa hundu mana hiidhati hikamaniiru.
Erga mana hiidhatii hikkamanis Ummani Oromoo akka blisummaa isaa gonfatee abba biyyaa isaa ta’u, bakkoota adda addatti analewwan fi kutalewwan Oromiyaa keessa nanawanii keessattuu bara 1991/1992 barsiisaa turaniiru. Ibsa isaan, waajiraa ABO yeroo sanaa, Gullallee jiru dabalatee isaan keennaa turan, Mootummaa wayyanee biratti isaan balaleefachiisu illee, sodaa tokko malee ummata kanaaf of keennanii hojjataa turaniiru.
Bara 1992 keessa, matan wayyanee Mallas Zenaawii bakka jirutti, wamamanii osoo waliga’ii irra jiranii bakka bu’aa OPDO yeroo sanaa kan ture, Kumaa Dammaqqisaa Ummata Oromoo kan diigu, kan akka keessanii kana yeroo jedhaniin Sodaa kan hin beekinne Alamuu Qiixxeessaa, “Yeroon ani mirga Oromooti falmuu calqabu ati hudduu kee hinxaraganne”! Jedhanii waliga’ii sana irratti kumaa saliphiisanii akka gadi teesisaan, namoonno walga’ii sana irratti argaman kan dubataniidha. Koloneel Alamuu bara jireenya isanii yeroo hedduu mana isanii dhaqee waliin dubbachuu caarraa argadheera. Abbaa kiyya waliin nannoo tokkotti waan waliin guddataniif walitti dhufeenya qabu. Akkuma ABOn Mootummaa Ce’uumsa keessaa ba’een ijoollee Oromoo rakkoon irra ga’ee hunda gargaraa turan. Anaafis gargarsa nagodhaniiru. Yeroo sana waan lama isani irraa dhaga’eera.
1. Oromon tokko ta’u malee, mirga isaa argachuu akka hin dandeenye, dhaabbilleewwan Oromoo blisummaa Oromootiif falman akka tokkoo ta’an irratti hedduu dhamaaniiru. Bakka deeman hundatti, Oromoon osoo lagaafi Amanitidhan wal-hinqodiin harka walqabatee ka’u malee, rakkoo amma jiru keessaa ba’uu akk hin dndeenye hubachiisaa akka turan bara jireenya isanii dubbii isaan godhaa turan Videoo ilaluun ga’adha.
Bara 1994 dhabbilee blisummaa Oromoof qabsa’an lameen walitti fiduuf hedduu akka yalaa turan afaan isaanii irraa dhagaeera. Keeniyaa Nairobii keessattii ABO fi IFLO walitti fiduuf beellama qabatanii yeroo isaan Oromiyaa irraa Naa iroobitti argaman, Gara ABO tiin Galaasaa Diilboo yeroo argaman, karaa IFLO amoo bakka bu’an Jaarraa argamaniiru. Hayya dureen ABO yeroo sanaa Galasaa Diilboo eerga Jaarraan hin argaminne, anis bakka bu’aa waliin hin dubadhu! jedhanii akka dhiisan na hubachisaniiru.
2. Wa’ee Qabsoo Balee ti. wa’een Qabsoo Balee yeroo ka’u namonni hedduun osoo hin beekiin ykn osoo beekanii, Qabsoo sana kan dhaamse J/ Jaagamaa Keelloo akka ta’eetti himu. Jaagamaa Keelloo Qabsoo diddaa garbummaa Balee akka hin dhamisine irraa hubadheera.
Koloneel Alamuu irraa jecha arman gadii kana dhagaheera “bara sna waggoota 8 oliif Mootummaa H/ Silaseen lolaa kan turan gotoota Baleetti, warani biyyittin qabiddu, dubaaf funduraan akka itti dulamu ajajinni H/ Silasee irraa darbee ture. Jaagamaan ajajaa warana waligalaa waan ta’eef, waan deemaa jiru waan beekuuf nu biira dhufee, Jaroonni kun barana dhumun isaanii akka hin ollee nu mirkanneesse. Duubafii funduraan akka marfaman godhameera. dhumuu irra, gara duraas ummani Oromoo ka’i! yoo jedhan ka’uu waan danda’uuf harkan keenisiisa nuun jedhe. nutis dhumuu isaani irra harka keennachuu isanii filanne.” J/ Jaagamaan ammoo H/ Silaseetti dubbatee Qabsa’aa Oromoo Waqoo Gutuu maqaa waliin nagan osoo naminni tokko isaan hin tuqiin harka isaa kennatan.
Namonni bayyeen osoo keessa hin bekiin akka J/ Jaagamaa Keelloo dhamiseetti ibsu. Seenaa Motummoota habashotaa darbanii yoo ilaallee, Oromoota finciila isaan irratti godhan sosobanii ykn kakatanii eerga harka keennachisaniin booda dhabamisiisaa akka turan seenaan ragadha.
Goota oromoo Habishee Garbbaa Meeshaa waranaa Ciibsaanii, kakatanii waadaa galanii eerga harka keennachisaniin booda, kakuu isaanii akka Biishanii dhuganii Abishee mana hiidhaa isanii keessaatti ajjesaniiru.
Gotoota Oromoo Dawwee kan Hasan Ameetiin hogganamu, akkuma sana, hoomitu isiin hin tuqu! jedhanii nagaan gara Qe’ee isanitti eerga deebi’aniin booda, qabanii hunda isanii faniisaniiru. Seenaa Qabsa’oota Oromoo keessatti habashootatti harka kennatanii kan irraa damdamatan yoo jirate Qabsa’oota Baleeti yoo jedhame dhugaa irraa fagachuu miti.
Jaagamaa Keelloo qabsa’oota Baalee harka kennisisaanii rakkoon tokko osoo isaan hin qunaminni, ykn irra hingayiin akka nagaan jiratan godhaniiru. yeroo ammaa Qabsoo Balee kan dhaamse Jaagamaa Keellooti, jechi jedhu sirrii akka hin taane hubataumuu qaba.
Waajjiira ABO Jalduu
Bara 1991/1992 yeroo ABOn Mootummaa Ce’uumsa Ithiopiya keessa jiru, waajironni ABO bakka adda addatti yeroo banaman, hoggantonni ABO fi Koloneel Alamuu bakka hedduu demanii ummata isaniif ibsa keennaa turaniiru. Baatii Onkoloolessa braa 1991 waajjirrii ABO Yeroo Jalduutti banamu, Koloneel Alamuu fi namoni beebekamoon ABO fi bakkoota biroo irraa argamaniiru. Waliga’ii kana nama qindeesse keessaa nama tokko waanan ta’eef Ummani Anaa Jalduu, Ginddabaratii fi Meettaa Roobii hedduminan akka argaman irratti hojjatameera.
Guyyaa seenaa qabeessa kana irratti kan argaman
Kloneel Alamuu Qiixxeessaa
Obboo Damisee Kabbadaa (ABO)
Girmaa W/ Giyoorgis Sooddoo Jiddaa bakka bu’dhan (Preezadantii)
J/ Jaagamaa Keelloo fi kan birooti. Jaagamaa Keelloo bara Xaalyaanii nannoo sanatti lolaa waan turaniif Ummata anaa Jalduu biratti maqaa guddaa qabu. Ummani Jalduu, Alamuu Qixxeessa fi Jaagamaa Keelloo maqadhan malee, arganii waan hin beekinneef isaan argudhaaf Oromoni dhufan heddudha.
Bakki walga’iin kun itti Qoophawe mana baruumsa Jalduu keessatti yoo ta’u, mana baruumsaa kana yeroo Waldaa-Walgargaarsa Maaccaaf Tulamaa hundeessan, calqaba duraatiif, lafa qaban keennanii kan Ummata Jalduuf ijaarsiisanii, Oromoota nannoo biroof fakkii goddaa kan ta’aniidha.
Hogganuma Koloneel Alamuutiin. dabaree dabareedhan haala yeroo irratti Obbo Damasee Kabbadaa fi bakka bu’aan Oromoota Sooddoo jiiddaa Girmaa W/ Giyorgis erga dubbataniin booda, Jeneeral Jaagamaa Keelloo akka dubatan caarran kennameef. Jaagamaa Keelloo yeroo gara waalittajjitti ol ba’an, Ummani anaa Jalduu, kabajaa isaniif jecha, lafaa ol ka’anii harka rukutuun isaan simatan. Jeeneeraal Jaagamaan Ummata Jalduu irraa kabajaa guddaa argatan.
Jeeneeraal Jaagamaan akkuma dubbii calqabaniin kabajaa Ummata fi Dargaggoota Jalduu irraa argatan mulqaman. Umani Jalduu Osoo Jeeneeraal Jaagaman dubbatanii hiinfiixiin, waalitajjii gadi dhiisanii akka bu’an godhaman. J/ Jaagamaan Dargaggoo Jaalduu kan Hawwiin Blisummaa onnee keessaa dhikkisu funduura dhabbatanii “Ani kalleessas haarras Ithiophiyaan tokkuman jedha” yeroo jedhan saliphiinaan waaltajjii irraa gadi bu’an. Ani bakka isaniin qanawe. Damisee Kabbadaa fi Koloneel Alamuun dubbii gochudhan dargagoota Jalduu dubbii Jaagamatti aaran akka qabbanseessuu godhan.
Waajiira ABO Jalduu Onkoloolessa 1991
Alabaan ABO koloneel Koloneel Alamudhan eebbifamee
yeroo fanniifaamu.
Koloneel Alamuun Ummata anaa Jalduuf
Jeeneeraal Jaagamaa Keelloo fi Koloneel Alamuu Qiixeessaa
Obbo Damisee Kabbadaa (bakka bu’aa ABO)
Jeeneeraal Jaagamaa Keelloo fi Koloneel Alamuu Qiixeessaa
Qabsaa Badhaadha Sarbeessaa Yeroo ammaa eessa akka jiru kan hin beekaminne
Seenaan Koloneel Alamuu Qixxeeessaa bu’aa isaan Ummata Oromoof buusan gadi fageenyaan Qormani irratti godhamee kan barreefame miti. Seenaa isanii ammumaan beeku fi ammuman dhaga’e irran waan xinnoo barreessu yaale. Gara funduuraa barreesitioonni seenaa, Qabsoo ummata Oromoo keessatti Qooda addaa kan qaban, Koloneel Alamuu Qiixxeessaa fi gotoota biroo gadi fageenyaan seenaa isaan guutuu barreesanii akka ummata Oromoof dhiyeesan abdiin qaba.
Bitooteessa 5 bara 1907-Fuulbana 9 bara 2001


text:
Penkal Muthalil Appadithaan. Pin Avarkalee Aanin Kaikai Edutthu Thangal Mulaikal Marrum Pundaikalil Vaitthu Alutthuvaarkal. Athupolavee Avalin Ethirppai Kandukollaamal Mindum Antha Kanikalai Palam Kodutthu Alutthinaan. Kuddi Karainthaal. Aval Kankal Moodina. Kaalkal Thaanaakavee Nerukki Kondana. Im Im Enru Peru Moochu Viddaal. Ithai Vida Veeru Enna Siknal Veendum. Seenaa Thaanaa Aduttha Thaakkuthalukku Thayaaraayaan. Pala Penkalai Oppathaiyee Tholilaaka Konda Seenaa Thaanaavukku Penkalin Mana Nilai Nanku Theriyum. Antha Karuppiyin Ravikkaiyai Konjam Thookki Viddu Braavudan Antha Kongaைkalai Kasakkinaan. Aval Nelinthaal. Avalaakavee Kaiyai Uyartthi Plavusai Aviltthaal . Aval Plavusai Kayaddum Pothu Akkulil Paravi Kidantha Antha Karuppu Mudiyai Paartthavudaneeyee Seenaa Thaanaavukku Eemaarram. Kileeyum Karuppu Kaadaakatthaan Irukkum. . Avanukku Rompa Naal Aasai. Konjam Kooda Mudiyee Illaatha Sekka Sivantha Pundaiyil Okka Veendum Enru. Aanaalum Ithu Varai Antha Paakkiyam Avanukku Kidda Villai. Braavin Pin Paakka Kokkiyai Kayaddi Antha Ilam Mulaikalukku Veli Ulakai Kaaddinaan Seenaa Thaanaa. Viduthalaiyaana Mulaikal Thulli Kutthithana. Kallu Pola Neeraaka Ninrana. Antha Kaar Meeka Kalar Kaampu Maddum Mulai Saisukku Perisaaka Irunthathu. Antha Karum Kongaைkalai Sappinaan. Nakkinaan. Aval Nelinthaal. Ayyo Enraal. Ennammaa Un Purusan Intha Paachikalai Nakkiyathu Illaiyaa Enru Than Santheekatthai Keeddaan. Aval Thalaiyai AadTVddu Athu Ithellaam Pannathu. Neeree Kilee Poydum Enraal. Kavalaipadaathee. Nee Kanavanai Viddu Pirinthu Pool Sukam Kidaikkaamal Iruppathu Theriyum. Unakku Sukam Kodukka Veendiyathu En Kadamai. Athan Muthal Kaddam Thaan Ithu Enru Solli Mindum Aval Paachikalai Sappi Pin Thoppulil Muttham Kodutthaan. Avalukku Ellaamee Puthusaaka Irunthathu. Ayyo Ayyo Enru Katthi Kondee Irunthaal. Thoppulai Viddu Kilee Iranginaan. Pudavai Kosuvatthai Aviltthaan. Avalai Oru Surru Surri Antha Pudavaiyai Thookki Poddaan. Manjal Nira Pavadaiyudan Irunthaal Antha Nangaை. Antha Kodi Idaiyai Konjam Piditthu Viddu Pavadai Naadaavai Aviltthaan. Kilee Irangiyathu Pavadai. Tharisanam Thanthathu Antha Karu Nira Mudi Adarntha Pundai. Aniyaayatthukku Oppi Irunthathu Antha Athirasa Pundai. Aval Mukatthil Oru Avasaram Therinthathu. Seenaa Thaanaa Ethirpaarkkaamaleeyee Aval Seenaa Thaanaavin Lungiyai Irakki Avin Antha Periya Aayuthatthai Piditthaal. Piditthaval Uruvinaal. Aaaa Aahaa Seekkiram. Ayyo Ennaal Ini Thaanga Mudiyaathu Enru Solli Avan Poolai Than Pundaiyil Vaitthu Theeytthaal. Peddil Kaalai Viritthu Padutthaal. Annee Seekkiram Vidunga Unga Poolai En Koothiyil. Ennaal Ini Oru Nodi Kooda Thaanga Mudiyaathu. Etthanai Naal Thaan Kaatthu Iruppathu. Plees Enraal. Olukku Eengum Antha Ilam Pundaiyin Thaakkatthai Nanku Arintha Seenaa Thaanaa Neeratthai Veesd Pannaamal Than Uruddukkaddai Poolai Aval Koothiyil Sorukinaan. Paavam. Naanku Aalappadaatha Pundai Aachee Athu. Antha Chinna Oddaiyil Intha Theer Vaarai Ponra Periya Pool Eppadi Kaldam Illaamal Pokum. Aval Ayyo. Valikkuthu. Uyir Pokuthu. Annee Aanaal Unga Saamaanai Edukkaatheenga. Naan Porutthukareen. Seekkiram Ullee Irakkunga Enraal. Seenaa Thaanaavum Eppadiyee Antha Eddu Ins Karu Naakatthai Aval Ponthukkul Muluvathum Nulaitthu Viddaan. Konja Neeram Summaa Irunthaan. Enna Annee Neenga. Kaiyil Palaa Sulaiyai Kodutthuviddu Saapidaatheennu Solra Maathiri Appatthukkul Thadiyai Sorukividdu Veedikkai Paakreenga. En Pundai Erichal Ungalukku Enna Theriyum. Antha Manushan Nalla Otthu Pundai Sukatthai KaadTVddu Mayiraachunnu Poyddaar. Avasthai Padarathu Yaaru. Ippo Athu Ethukku. Plees Kutthunganna. En Pundai Kiliyum Padi Kutthunga Annee. Intha Pundai Ungalukkutthaan Annee. Kenjinaal Aval. Paavam Aval Pundai Arippu Avalukkutthaan Theriyum. Seenaa Thaanaa Than Veelaiyai Kaadda Thodanginaan. Dvendi Dvendi Kiriked Meedchil Muthal Panthu Muthal Adikka Thodakkuvathu Pola Seenaa Thaanaa Oree Nimidatthil Than Okkum Veekatthai Antha Ilam Pundaikku Kaaddinaan. Puriya Vaitthaan. Aval Ivan Okkum Veekatthai Paartthu Rasitthu Makilnthaal. Een Aacharya Kooda Paddaal. Therumunaiyil Naay Okkumpothu Antha Peddai Naayin Muthukil Kaalai Poddu Kiraas Panni Padu Veekamaakaka Oppathai Polavee Seenaa Thaanaa Aval Pundaiyil Otthu Kondu Irunthaan. Seenaa Thaanaavin Naalaavathu Kutthalukku Avalukku Joos Vanthu Viddathu. Kanavanudan Oppathai Konjam Naapaka Padutthi Paartthaal. Aval Kanavan Otthaal Avalukku Sulapatthil Joos Varavee Varaathu. Rendaavathu Murai Pool Pokumpothu Thaan Konjam Joos Varum. Aanaal Ingee Nadappathai Avalaalee Nampa Mudiyavillai. Thanakku Eppadi Ivvalavu Seekkiram Joos Vanthathu Enru Puriyavillai. Aanaal Seenaa Thaanaavin Poolin Aaddamum Arumaiyum Perumaiyum Purinthathu. Ivalai Kooddi Vantha Kanniyappanukku Manathaal Nanri Sonnaal. Seenaa Thaanaavin Pool Than Pundaiyil Padutthum Paaddai Kandu Makilnthu Kaalkalai Innum Nerukki Kondum Than Kaalai Avan Muthukin Mithu Kiraasaaka Poddukkondum Annee Innum Innum Enru Anatthikondum Irunthaal. Seenaa Thaanaavo Karumamee Kannaaka Antha Arippadangaa Pundaiyil Than Kalappaiyaal Uluthukondu Irunthaan. Seenaa Thaanaavukku Sulapatthil Purinthu Viddaathu Aval Pundai Eekkam Thaakam Veri. Chennaiyil Irunthu Kovai Varai Engumee Nikkaamal Sellum Duraando Ekspras Veekatthil Aval Pundaiyil Otthu Kondu Irunthaan. Avalukko Aacharyam. Itthanai Naali Okkaraan. Veekam Kuraiyaamal Okkaraan. Athuvum Kanjiyai Koddaamal Okkareenee Enru. Ithuvee Aval Kanavanaaka Irunthaal Muthal Shaad Moonu Nimilam Thaan. Athukku Meel Avan Pool Thaangaathu . Kanji Veliyeerividum. Ivan Ennavenraal Kanji Varum Arikuriyee Illaamal Okkaraan. Avalukku Konjam Pundai Vali Edutthathu. Annee Konjam Muthuvaaka Ponga Enraal. Ithu Than Poolukku Kidaittha Verri Enru Enni Kavalai Padaathee Un Pundaikku Vali Varaamal Athee Samayam Alutthamaakavum Okkareen.
Nee Sarru Porumaiyaaka Iru. Nee Veku Naal Okkavillai Enrum Okka Un Pundai Thukkirathu Enrum Naan Purinthu Kondeen. Sinimaavil Varum Slo Moshan Pola Okkareen Enru Solli Methuvaakavum Miruthuvaakavum Aanaal Alutthamaakavum Seenaa Thaanaa Aval Pundaiyil Otthukkondu Irunthaan. Avalukku Enna Nadakkirathu Enpathai Nampavee Mudiyavillai. Innum Kanji Varaamal Methuvaa Okkaraan. Aanaal Avan Pool Pundai Adi Varai Poy Idikkirathu. Naam Entha Ulakil Irukkirom Enru Kooda Avalukku Pulappadavillai. Onree Onru Maddum Purinthathu. Rompa Naal Kaaynthu Kidantha Than Pundaikku Inru Virunthu. Ethukkumee Oru Alavu Undu Illaiyaa- Aam. Seenaa Thaanaa Innum Konjam Palam Koodi Otthaan. Aval Udampu Silirnthu Mindum Oru Murai Joosai Koddinaal. Seenaa Thaanaa Udampum Thulliyathu. Avanukku Pirinthathu. Daam Thirakka Pokirathu Enru. Naalu Naal Okkathathaal Athu Varai Seertthu Vaitthu Iruntha Kanji Ippothu Koddapokiranthu Enru. Ninaitthathu Pola Nadanthathu. Seenaa Thaanaavin Pool Veditthathu. Aval Pundaikkul Piravaakam Eerpaddathu. Avan Viduvathu Kanjiyaa Allathu Siruneeraa Enru Anjum Alavukku Kanjiyai Koddinaan Antha Aappatthukkul. Eppadi Oppathil Karaaro Athu Polavee Kadaisi Soddu Kanji Soddiya Aduttha Nodiyee Seenaa Thaanaa Poolai Veliyee Edutthuviduvaan. Anrum Appadiyee Panninaan. Avan Poolai Eduttha Pinnum Aval Pundaiyil Irunthu Seenaathaanaavin Kanjiyum Avalin Kaama Neerum Valinthu Vanthu Kondee Irunthathu. Aval Antha Kanjiyai Thoddu Paartthaal. Appa Appa Ennadaa Keddi. Antha Kaalatthil Venkalappaanai Vaitthu Samaikkum Pothu Vadikkum Kanji Pola Avvalavu Keddiyaaka Irunthathu. Avan Kanjiyai Thoddu Paartthu Makilnthu Avanukku Nanri Sonnaal. Annee Rompa Theenga்s. Avar Oorukku Poy Rendu Maasam Aachu. Naanum Porutthu Porutthu Paarttheen. Mudiyavillai. Ippo Neenga Kutthiya Kutthil Thaan Enakku Usiree Thirumpa Vanthathu. Ol Sukam Kandapin Okkaamal Irunthu Ivvalavu Naal Rompa Kaldapaddeen. Innikki Annan Thayavaal Thaan En Pundai Kulirnthathu. Aanaal Onnee Onnee Kenji Keeddukkareen Annee. Innum Oru Thadavaiyo Allathu Rendu Thadavaiyo Neenga Panninaal Enakku Innum Oru Maasam Thaangum. Athukkul En Purusan Vanthu Viduvaan Enru Kenjinaal. Aval Appadi Sonnathu Seenaa Thaanaavukku Alvaa Saapiddathu Pola Irunthathu. Nee Kavalai Padaathee. Unnai Muluvathum Thirupthi Padutthaamal Naan Anuppavee Maaddeen. Nee Intha Olai Un Vaal Naal Muluvathum Marakka Mudiyaamal Pannuvathu En Poruppu. Aval Rompa Santhosha Paddaal. Purushanai Rendaavathu Olukku Kooppiddaal Avan Udaneeyee Sari Enru Solla Maaddaan. Ivan Yaaro. Enakku Theriyaathu. Unnai Muluvathum Thirupthi Padutthaamal Anuppa Maaddeennu Solraan. Antha Makilchiyil Avanai Paartthaal. Thirumpavum Avalukku Aacharyam. Intha Adi Aditthu Liddar Kanakkaa Kanjiyai Koddiya Avan Thadi Surungaamal Kampu Pola Irunthathu. Oru Thadavai Otthavudan Than Purusan Pool Irukkum Nilaiyai Ninaivu Koornthu Paartthaal. Athu Thuvandu Poy Irukkum. Athai Uruvi Piditthu Viddaal Thaan Thirumpavum Kilampum. Ingee Athu Surungavee Illai. Than Viyappai Kaddupaduttha Mudiyaamal Annee Intha Kutthu Kuthinapinnum Unga Saamaan Surungavee Illaiyee Eppadinnu Keeddaal. Ival Ippadi Keeddathukku Seenaa Thaanaavukku Oree Kik. Athuthaan Pullee En Poolin Makimai. Athu Kadavul Koduttha Vara Pirasaatham. Moonu Shaad Varai Appaditthaan. Avalukku Aacharyam. Santhoshamum Kooda Een Enraal Innum Rendu Thadavai Okkumpothu Ippadiyee Irumpu Raadu Polathaanee Irukkum. Pompilaikku Athai Viddaal Veeru Enna Veenum. Panam Kaasu Ellaam Appuramthaan. Muthalil Irumpu Thadi Poolthaan Veenum. Annee. Varingalaa Enru Than Pundaiyai Kaaddi Alaitthaal. Seenaa Thaanaa Iru Pullee. Konjam Sveed Saappidduviddu Okkalaam Enru Solli Thaan Vaangi Vantha Sveed Kaaratthai Kodutthaan. Iruvarum Saappiddaarkal . Meelum Oru Vaalai Palatthai Kodutthaan. Veendaam Porum Enraal . Appadi Sollaathee. Intha Vaalapalatthin Arumai Unakku Theriyaathu. Oru Vaalai Palam Saapiddaal Oru Thadavai Okkum Sakthi Kidaikkum. Un Purusan Rendaavathu Shaad Adikka Kaladda Paduvaannnu Sonniyee. Aduttha Thadavai Okkumpothu Muthal Shaad Mudinthapin Oru Vaalai Palam Saappida Sollu. Appuram Paaru. Eppadi Rendaavathu Thadavai Saamaan Podaraannu. Avan Sonnapadi Saappiddaal . Pundaiyum Poolum Aduttha Yutthatthukku Thayaaraaka Irunthana. Seenaa Thaanaa Keeddaan. Pullee Intha Thadavai Eppadi Okkanumnnu. Ava Sonnaal Enna Annee Ippadi Keekkareenga. Eppadi Okkanumnnu. Avan Sonnaan Pullee Appadi Illai. Namma Jaathi Kaaranga Perumpaalum Pompilaikalai Kilee Padukka Poddu Aankal Avanga Meelee Eeri Oppanga. Ithu Thaan Nootthukku Thonnooru Peer Okkaara Vakai. Aanaal Vitha Vitha Posil Otthaal Inpam Innum Jaasthiyaakum. Pul Kikkodaa Okkanumnnaa Ithai Vida Innum Rendu Murai Irukku. Onnu Naan Kilee Paduppeen. En Kuchi Naddukkum. Nee En Thodai Mithu Ukkaanthu Allathu Konjam Udampai Thookki Piditthu En Poolai Un Pundaiyil Soruki Kondu Naan Oppathupola Nee Un Udampai Meelee Thookki Pin Kilee Irakki Okkalaam. Naan Un Paachikalai Keddiyaaka Piditthu Kasakki Kondee Iruppeen. Aduttha Pos. Nee Kaal Marrum Kaikalai Oonikondu Aadu Maadu Pola Naalu Kaalil Nikka Veendum. Naan Un Pinnal Vanthu Kaalai Maadu Pasuvai Oppathu Pola En Sunniyai Un Pundaiyil Pinpakkamaaka Soruki Oppeen. Appadi Okkumpothu Un Mulaikal Maratthil Kaarrinaal Aadum Palangalai Pola Aadum. Naan Avaikalai Adippakkamaaka Piditthukondu Antha Mulaikalai Aada Vidaamal Kasakki Kondee Oppeen. Ithil Unakku Ethu Veenumnnu Sollu. Appadi Okkalaam. Annee. Oppathil Kooda Itthanai Vakaiyaa. Enakku Therinthathellaam Onnee Onnu Thaan.
Naan Kilee Paduppeen. Avar En Meelee Eeri Oppaar. Neenga Solla Solla Aasai Jaasthiyaa Irukku. Ungalukku Ethu Ildamo Appadi Orunga Intha Thadavai Enru Seenaa Thaanaavukku Preedam Kodutthaal.seena Thaanaa Oree Nodiyil Aduttha Posai Mudivu Pannividdaan. Appadiyee Aval Pakkatthil Padutthu Than Idathu Kaiyai Aval Muthukku Adiyil Kodutthu Avalin Idathu Paachiyai Piditthaan. Pin Aval Valathu Kaalai Uyartthi Piditthukka Sollividdu Than Kaiyaal Than Poolai Thadavi Viddu Saidu Valiyaaka Aval Pundaikkul Sorukinaan. Aval Thalaikku Adiyil Periya Thalaikaani Irunthathaal Seenaathaanaavin Pool Than Pundaikkul Povathai Paartthaal. Seenaathaanaavo Aval Pundaiyil Poolai Nulaitthuviddu Innum Konjam Orukkalitthu Padutthukkondu Aval Mulaiyai Kasakkikondee Otthaan. Aval Sonnaal Enna Annee Neenga Sonna Posee Veeru Ippo Okkum Pos Veeru. Een Enraal. Seenaa Thaanaa Sonnaan. Pullee Muthalil Naan Sonna Poskalai Nee Therinthu Kolla Veendiyathu. Intha Pos Otthu Anupava Padaveendiyathu Enru Solli Mindum Than Veelaiyai Thodarnthaan. Avalukku Kollai Aasai. Avan Eddu Inju Pool Than Pundaikkul Poy Varuvathaiyum Avan Poolukku Eerpa Than Pundai Virinthu Koduppathaiyum Than Kaama Neerudan Avan Pool Pala Palaenru Iruppathai Paartthu Ellai Illaa Santhosham Adainthaal. Annee Rompa Theenga்s. Intha Maathiri Ennai Yaaru Annee Okka Poraanga. Rompa Naali Orunga Annee. Methuvaaka Kutthinaa Kooda Porum. Unga Pool Eppothumee En Pundaikkuleeyee Irukkanum Pola Irukku Annee. Unga Pool En Saamaanukkul Poy Varuvathai Paarkka Kan Kolla Kaadsiyaaka Irukku. Ithai Paartthukkiddee Irukkanum Pola Irukku. Intha Veri Peechaal Seenaa Thaanaa Kutthuvathai Innum Thuritha Padutthinaan. Avan Ithu Varai Ottha Penkalil Silarai Thavira Intha Maathiri Keeddu Ol Vaangum Penkal Mika Mika Kuraivu. Seenaa Thaanaavin Pool Adi Porukka Mudiyaamal Perumpaalaana Penkal Annee Porum Viddu Vidunga. En Koothi Kilinthuvidum Pola Irukka. Pleesnnu Kenji Viddu Poy Viduvaarkal. Aanaal Intha Naaddu Kaddaiyo Annee Innum Kutthunga Enru Kenjukiraal. Ival Oppathil Killaadiyaaka Varuvaal. Ival Innum Sila Naadkalil Pompilai Seenaa Thaanaa Vaaka Aaki Viduvaal Enru Enninaan. Antha Ennamee Avan Poolai Innum Keddi Panniyathu. Oru Kaiyil Aval Paachi. Maru Kaiyil Aval Iduppu. Poolo Antha Sorkatthil Veeru Enna Veenum. Seenaathaanaavum Avalai Usuppeettha Aval Alarinaal. Ularinaal. Munakinaal.pinaatthinaal. Pundaikkul Pool Irukkumpothu Penkal Enna Peesukiraarkal Enpathu Avarkal Moolaikkee Pokaathu Enpatharku Avalee Saakshi. Aval Sonnaal. Ayyo Ippadikooda Okkalaamnnu Therinthu Irunthaal Avar Poolee Veendaam Annee Unga Poolee Porumnnu Unga Koodavee Vanthu Vidalaamnnu Irukku. Intha Kutthu Vaanginaana Pin Avar Poolai Eppadi Annee En Pundaikkul Viddukolvathu Enru Konjum Moliyil Peesinaal. Intha Pinaatthaal Meelum Seenaa Thaanaavin Veriyai Kilappi Viddathu. Ep On Paarmulaa Kaar Panthaya Rees Pol Aval Pundaiyil Aaru Nimidam Seenaa Thaanaa Otthaan. Pin Oppathai Nirutthi Aval Mukatthai Thiruppi Avalukku Periya Kis Onru Kodutthu Viddu En Pullee Unakku Eppadi Intha Kaaji Vanthathu Enraan. Aval Sonnaal Annee Unga Kiddee Solla Enna Vekkam. Kalyaanatthukku Oru Varusham Munnaal Maddum Naanum Saathuvaa Iruntheen. Kalyaanatthukku Naalu Maasam Munnaal Enga Akka Ava Purusanudan Enga Veeddil Naalu Maasam Thanginaa. Enga Veedu Appadi Onnum Perisu Illai. Naan Appa Amma Oru Roomil Padutthukolluvom. Padutthavudaneeyee Avanga Kuraddai Viddu Thoongi Viduvaanga. Pakkatthu Roomil Akka Atthaanai Poddu Nangu Nangunnu Oppaa. Oru Naal Paat Room Poyiddu Varum Pothu Paarttheen. Anru Muthal Deyli Avanga Oppathai Oru Tharam Paappeen. Atthaan Akka Pundaiyil Viddu Kutthumpothu Naam Pundaiyil Ippadi Okkum Naal Ennikkinnu Ennuveen. Athu En Pundai Veriyai Kilappividdathu. Athukku Apporam Kalyaanaam Aaki Purusanudan Deyli Moonu Thadavai Saamaan Poduveen. Avar Oorukku Poyddaar . Enakku Pundai Arippu Thaanga Mudiyalee. Appa Paatthu Enga Mamiyaar Kaari Irukkaalee Antha Theevidiyaa Ennai Innum Veruppu Eetthinaa. Purusan Illaamal Naanun En Pundaiyum Thavikkirom. Enga Mamiyaarukku Vayasu Onnum Jaasthi Illai. Naappathu Socham Thaan. Avalukku Pathinaaru Vayasil Kalyaanam. Aduttha Varudam En Purusan Piranthaar. Pillaikku Kalyaanam Aaki MaruMagal Thaniyaa Thavikkiraa Enra Unarvu Avalukku Illai. Ippavum Ava Koothikku Okkanum. Deyli Enga Maamanaarai Poddu Puraddi Eduppaa. Naan Veeddil Irukkireen Enru Kooda Paaraamal Katthikondee Oppaa. Intha Naappathu Vayasil Kooda Ava Okkarathai Paartthu Paartthu En Pundai Veri Adangaamalthaan Kanniyappan Annan Kooppiddavudan Ingee Ungalai Okka Vantheen Enraal. Thirumpavum Seenaa Thaanaavin Vandi Speed Edutthathu. Vaalkaiyil Porum Enra Alavukku Avalin Pundai Sollaamal Solliyathu. Amma Enru Sollikkondee Mindum Seenaa Thaanaavin Hos Paip Thiranthathu. Kanakku Valakku Illaamal Kanji Aval Pundaikku Ponathu. Valakkam Pol Seenaa Thaana Poolai Uruvi Arukil Padutthaan. Moonaavathu Murai Otthu Avalai Thirupthi Padutthinaan. Aval Priyaa Vidai Perraal. Povatharku Munnaal Annee En Purusan Varavatharku Innum Naal Aanaal Naan Oru Naal Vareen. Neengathaan Appavum En Sooddai Thanikkanum Enru Aduttha Olukku Utthiravaatham Vaangiya Aval Manathum Pundaiyum Santhoshatthil Thilaitthana.


text:
Amajjii 12, 2013
Qeerroo (Bale):—Godina Baalee magaala Gobbaa keessatti mootummaan Wayyaanee dargaggoota Oromoo maqaa leenjii namuusaa jedhuun olola siyaasaaf kan karoorse dura dhaabbannaa Qeerroo bilisummaan bakka gahuu dhabe. Qeerroon naannicha irratti Wayyaanota dursee olola dharaa mootummaan gabroomfataa oofaa jiru rakkoo saba Oromoo hin furu jechuun dhadannoo fi barruulee facaaseen dabballoonni Wayyaanee akeeka isaanii bakkaan gahuu hin dandeenye. Haala kanatti kan rifatan Wayyaanotnni hidhuu fi hiraasuun filmaata jedhanii Qeerroo Oromoo maqaa miseensummaa ABOn daran dararaa jiru.
Dargaggoota Oromoo isin miseensota ABOti,ABOf hojjechaa jirtu jechuun mana hidhaatti ukkaamsee kaan ammo qorannoon rakkisaa jira.Dargaggootni oromoo
- Dargaggoo Amiin Ida’oo
- Dargaggoo Girmaa Olaanii
- Dargaggoo Mangistuu Alaqaa Dheeraa
Jedhaman mana hidhaa mootummaa Wayyaaneetti kan ukkaamsaman yoommuu tahu daraggoon Jibriil Usmaan jedhamu ammoo kaabinoota mootummaa wayyaaneen yeroo yerootti qoratamaa jira.Dargaggootni mana hidhaa mootummaa wayyaaneetti ukkaamsan ulee wayyaaneen hedduu reebamaa kan jiranii fi warra isaaniin akka hin dubbisne dhorkamanii jiran.Qeerroon magaala kanaa miidhaa fi daba ilmaan oromoo irratti gaggeeffamu adda durummaan mormuu ibsuun hanga Bilisummaan keenya mirkanaa’u qabsoo jabaatanii itti fufuu ibsatanii jiran.


text:
Keessatu Oromiyaan yoo daftee fala argachuu baate badiisi itt aggaamamaa jiru kan cufaati. Kana keessaa bahuuf gamtaan sabboonotaa hedduu gargaara. Mootummaan amma empayeriti bulchu, irraan dhaadannoo uummataa lallabaa, jalaan samichaa fi balleessaa gara jabina hamtuun oofaa jira. Mootummooti darban lafti hundu gulummaa keenya jedhu. Inni kun akka hin taane beekee waan dandahe hundda cuunfachuuf yaalaa jira. Kanaafi gatii yaraan lafabuttuu garba gamaati gurgurataa kan jiru. Qabeenyi Oromiyaa keessaa bahu deebi’ee Oromiyaaf satoo hin tahu. Darbee abba tokkootaa fi biyya aayyaa bulchootaa gabbisa. Kanaaf Oromiyaan hanqina nyaataa, waldhaansaa, fi qophii barumsaa akka qabataa hin jirre herreguun nama hin dhibu. Rakkina saatiif abbaatu falata.
Lafa buttuun kiisiittoo hin naqattuu fudhattee eessaan geessi; akkuma kanaan dura ni deeffanna jedhama taha. Wanti guddaan inni durii balleesse tokko eeggannoo malee muka jijjigse bakka buusuu hanqachuu dha. Inni kun haddhaa ittiin guggubee dafee taadhessu fudhatee dhufee. Inni duri homisha gara caalu naannaati hambisa. Inni kun garba ceesisuuf qarmiinuu isa hin hafuu. Kanaaf amma agabuun nama fixaa, yeroo deeffatan lafa homaa hin biqilchine qarsaa dhiisee deema jechuu dha. Haddhaan sun fayyaa fi wal horuu nama, horii fi bosona biyya irratis akka dhiibbaa qabu himamaa jira..Ummatis, horiin saanii, lafti, fi margoon saanii hundi maseenuuf deemu jechuu dha.
Yeroon waa’ee biyyatoo yaadu gadadoo hammaa bahaa ummati keenya guyyuu keessa darbuu fi haala kanneen kana teenyee hin laallu jedhanii kakatantu qaabannooti na dhufa. Jannoota jireenya qananiin gaariti jedhanii akka sabi saanii maqaa fi ulfina badde deebisee gonfatu ficilantu dhugaanis abjuunis ijarra na deema. Amma maqaan saanii daldalaf yeroo dhimma itt bahamuu yaalamu dhagahuun gadda guddaa irra nama buusa. Kaan kaanimmoo safuu cabsanii awwaala hin beekamne keessati maqaa saanii xureessuu yaalaniiru. Silaa walitt dabalamani angoo hin uggamne kan ta’an, dantaa adda addaaf du’aa fi jiraati dhimma walitt bahuu hamilatani. Keettolee fi hankaksitootni maqaa gootota keenyaa balleessuun mooraa qabsoo facaasuuf kan isaan hin yaalin hin jiru. Sun akkuma ta’e haa ta’uu, akkamiti martii hamtuu kana keessaa cabsanii ba’uu, mee ofis walis haa gaafatani? Gamtoomuu caalaa falli biraa jira laata?
Nammi hedduun qabsaawoti gargar bahuu malee maaliif akka gargar bahan hin hubatu. Kanaaf heda hin taanerratt hundaawee xumura shaamoo hin qabne irra gaha. Golli malbulchaa kamuu yeroo dhaabbatu akeeka saa fiixaan baasuuf dudhama fi kutannoo qabu kan jedhu hawwata. Sana duuba waan irrati waliigalan lafa kaa’atanii masaka saatiin sosso’uu. Seeri isaan baafatan seera Waaqaa miti; fedha waloon jijjiiramuu dandaha. Kanaaf fedhi waloo kan hogganaa haa tahu kan murnaan bakka hin buufamu. Sun gurmuu baqaqsaa, atooma jeeqaa. ABO irra sanatu gahe. Murnootatu qayyabannoo waloo diige. Sana duuba afaan tokkoo dubbachuu dadhabani. Hunduu qolasaa keessati, miira adda addaa waan guddifateef waliti deebi’uuf garlamee ta’ee mullata.
Erga gargar bahanii meeshaan waliti duulaniiru. Murnaa fi abba tokkeen afaaniin nama madeessaniiru. Garri tokko isa biraa balleessuuf carraaqaniiru. Waliigalati dhama’uu haa ta’uu malee godaanisa hin fayyinee dhiisee darbuu hin oolle. Diinati duuluun afaan duwwaati yoo gadi bu’u, wal balleessuun “diimaa” irra gahee jira. Firummatt hameenyaan dhihaachuun dambii tahee ture. Sun haleellaa suduudaan Oromumma irratt tolfame. Wal danda’uu irra eeboo waliti mirmirsuu filachuun tooftaa hankaaksitootaati. Sana gochuun saba saanii fi gola sadaffaa biratt, dhugaa ta’ee fudhatamuu fi amanamummaa argachuu dhabsiisaa. Deggertootii fi miseensoti amma murnoota gula yaa’an qabsoon karaa irra ce’uu saatiif gaaffii kaasaa jiru. Kaan diinatillee harka kennatan agarree jirra. “Asii fi achi ayyallaa yoo sodaate hin gallaa …” jedhe dargaggeessi. “eeyee hin gallaa, waawuu hin gallu”, gaaffii deebii barbaadutu qabsawota birati hafe. Gidiraa si’ana ummata irra jiruuf abbawummaa qabu.
Qabsicha biyya alati cunqeessuun dirreen biyya jiru ni gatame. Diinni naannoo dhibuun kan kahe yoo qabsaawoti waliti deebi’an nama hin dhibu. Sun tahees jannooti dirree biyya jiru. Ala taa’anii jannoota kana hoogganna jechuun ofirrummaa taha. Jara akkasiif deggeraa tahuu dhiisanii hoogganaa tahuun qabsicha osoo hin hubin hin hafne. Kanaaf sararaa taliilaan gargar bahuun gaarii dha. Kan furga’uu barbaadu takaaluu irra milkiin bahi jedhanii ooffalchuun wayyaa dha. Fakmishoon Hayila Sillaasee garba gama taa’anii fedha ofii namarrati fe’uun amma maa’ii hin baasu. Hoogganni kan saba keessa taa’ee hogganu. Loltuun diina harkati kufuun, du’uun, baduu fi ganuun kan jiru. Raayyaa guutuun haqamuu dandaha.. Sabboonaan dhugaa kanneen hamma dhugaatii jara waliin dhaabbatu yk deebisanii ijaaruuf kan hin guungumne. Kan lubbuu illee kennuuf dhihatan akka jiran hin dagatu. Biyya abbaa ofii caalaa kan nama boonsuu fi kan nama golgu hin jiru. Qondaallonni waan gaafatamu baasna malee walabummaa saa hin dhoofsisnu jedhanii kakatan, kuunnoo gaarreen Oromiya keessa maggalu. Lammii boonsuti isan kan firrisu hin argamu; jabduun saanis gurgudduu irra booree kaa’aa.
Komeen hanga yoonaa sagantaa qabsoo irra jiru, yerroon wal hin gitu, sabi tokkoo kophaa qabsaawee fiixaan baha jedha, sirna jiru keessati qabsaawanii furmaata fiduuf carraa hin banu kan jedhu.
Sabi tokkoo hanga walabummaa fi bilisummaa saa dhabeti haalli yeroon danga’ame qabsoo lagachiisu yoomuu hin dhufu. Hamaa ofirraa faccisuun dhalootee uumaati. Kanaaf tooftaa jijijjiiree kan jalqabe itt fufuu eenyuu dhaabuu hin dandahu. Waa malee hin sossonee waa malees hin dacha’u. Oromoon saba of hin dandeenye irkisaa malee ijaajjuu hin qabu kan jedhan yoo jiraatan yaada abbaa kan dhowwu hin jiru. Sabboonaaf garuu halagaati maxanuu filachuun of mancaasuuti ilaalama.
Addunyaan mandara tokkoo taati jedhu. Ganda tokkoo yoo taates buburrumaa bifa see ammaa gad hin dhiiftu. Komunistotiyyuu sana goona jedhanii abdii hin taaneen hiyyessa gowwoomsanii. Sagantaan ABO waggaa kudhana dura fooyya’e gutummaati hojii irra oolee hin beeku. Osoo gutummaati shakalamee hin mullatin afuuruma erbaala (waraqata) irra jirutu komatamaa jira. Sissiqu goobana jedhama. Bakka jalqaba irra butachuun seera misaati. Duran diinota tarreefaman keessaa fudalismii, kaapitalismii fi kolonummaatu argama. Sirni fudal hariiroo lafaa waliin manca’ee. Kaapitalism baaquleessaati jijjiramee as bahe. Koloniyalism ammallee diriirfatee nurra jira. Kan hin jirree keessaa baafne kan jijjirame mala itt jijjiiree isa hafe meeshaa foyyeffanne itt bobbaana. Goobanuuf sissiquu yk ilaalcha butachuun kanuma. Garuu ammallee Oromiyoon akkuma fira qaban diinas qabu. Dinni saann kan qabeenyaa fi hiree saanii irrati akka too’annoo hin qabanne mormu.
Sabi tokkoo kophaa qabsaawee fiixaan hin bahu jechuun dhugaas dharas of keessaa qaba. Dhugaan saa diina tumsa alaatiin of ijaare jala dhaabbachuuf yoo tummsa walfakkaataa horatan injifannoon akka shaffisu hin haalamu. Hunda caalaa ollaa waliin ulfinaan wal ilaaluu fi walii gamtoomuun kaayyoo bu’uuraa aadaa Oromooti. Garuu dura of jabeessutu eegama. Sabi atoma keessaa qabu diina kamiinu jala dhaabbachuu hin dadhabu. Osoo ofii gamtaa hin qabaatin tumsa alaa barbaachuun diina alaa fi keessaan ofiti guddisuu taha. Kanaaf malee humni Oromoo gamtaan sosso’u fi dubbee amansiisaa qabu, humna halagaa kam waliinuu hidhata fedha waloo irratt hundaawe uummachuu ni danda’a.
Maqaa malee kan duubbee hin qabne, tumsa halagaa uummate obbolaa saati duulchisuu irra hin qoollifatu. Hanga maqichi dhimma baasuuti jarri ofiti qabu taha. Garuu “arba adii” (honga’a malee bu’aa hin qabnee) tahee hafa. Walabummaa, lafquwii fa’itu murteessa kan jedhan jiru. Biyyi lafaan marfamte Oromiyaa qofa miti. Yaadaanmali waan halle lafquwiitu murteessa jedhu kan yeroon itt darbe waan taheef eenyuu dhimma godhachuu hin qabu. Rakkisaa tahuus janna murteeffateef yeroo hunda karaan banaa dha. Heera empayerittiin amma ittiin bultu fudhatanii rakkina jiru irra haanuuf qabsaawuu dha, kan jedhan jiru. Sun Bara Dargiis, bara ammaas yaalamee kufee. Nammi mootummaa cehumsaa fi kennata lamaan darban irra akkamit barachuu dadhaba? Humni aboo irra jiru eenyuufuu angoo hiruu hin barbaadne. Kan angoo humnaan qabate tola yeroo irra bu’u dhagahamee hin beeku. Humni kun empayerittii waan hogganuuf yaa’a kolonummaa ittiin balleessan irrati waliin hin dhoofsifnu hin jennu. Kana kan goonu garuu jabina irra kaanee yoo tahe malee, yero amma, murni dhoofsisee bu’aa boonsaa tahe argamsiisuu hin jiru. Kanaaf dura of jabeessuu barbaachisa.
Kaayyoon sochii bilisummaa ganamaa, bilisummaa Oromoo fi ofiin bulummaa (walabummaa) Oromiyaa argamsiisuu dha. Yaadi walfincilaan sanaa alati dhihaataa jiran hundi, isaa gadi akka tahan hubatamuu qaba. Garaagarummaan ilaalchaa, amantee fi gandaa sana gaditi qabamuutu irra jira. Sanneen dhimma waloo osoo hintahin kan martii dhuunfaatii. Kan waliin qabnu biyya takkitii fi fedha bilisummaan bashaanee walabummaa fi walqixxummaan keessa jiraannu. Sabi tokkoo mirga sabummaa ofii ofiin murteeffachuu qaba. Sun Oromoofis mirga hin uggamne.
Sadarkaa sana yoo gahu golooti akka gorsa saanii fudhatu dhiibbaa godhu. Kaan akka inni ofiin buluu filatu, kaan akka inni olloota biraa waliin tokkummaa uummatee jiratu hololu ta’a. ABOn walabummaa sabichaaf dammaqsa. Haatahu malee waan ormichi murteeffatu ni ulfeessa. Irbi “lakkii” yoo tahe seera tumamu jalatt nagaan qabsoo saa itti fufuu dandaha. Sun hundaaf ifaa ta’uu qaba. Ergamsi ABO sana. Hamma nammi tokkoo kaayyoo ganama hordofu hafutti ergamsa ABO irra deebi’uun rakkisaa ta’aa. Simboon ABOn maddisiifame waan alaawuuf keessa deebitootis hin barbaachifnee ta’uu. Kanneen jijjiirama ergamsa ABO fedhan ABO osoo hin tahin jaarmaa bira soquu qabu. Addunyaa keessa akka sanati kan qabsaawan hedduu dha. Isaan keessaa “Front libération du Québec” faa dhahuun ni dandahama. Walabummaa Qubeek argamsiisuuf al tokko kufe jedhee hin dhiisne. Akkasuma ummati Oromiya filmaata ABOn kennuuf qoqqobamuu hin qabu. Sanatu injifannoo boonsaan isa ga’a.
Haalli gaanfa Afrikaa guyyuu, ummata naagaf caalaa hadhaawaa , bilisummaa sabootaa fi abba tokkeett roorrisaa ta’aa jira. Sabboonoti Oromoo akkuma tahet murna adda addaati hiramanii “hoomaa oofee” keessa gugachuuf yk isa kaan caalaa nama of gula yaasuuf carraaqaa jiru. Sun kan tahe, dirqama xixiqqoo fi gurguddaa gargar baafachuu dadhabuu irraati. Dursanii kaayyoo irrati ilaalcha tokkoo qabaachuu deebi’anii walii mirkaneessuu qabu. Garaagarummaan kaayyoo tuqu hundi gara duubaati dhiibamuutu irra jira. Kanaaf durfannoo irrati walta’uun wal amanuu bakkatt deebisee, hariiroo hawaasaa jeeqamsa irraa oolchuu danda’a. Addaan bahuun murnaa tokkoof anjaa adda hin kennine. Caalattuu deggertootaa fi miseensoti akka abdii kutatanii qollifatan yk kaasicha ganan tolche. Oromiyaan ibdda irra jirti. Kan irraa dhaamsu malee kan hidhii xuuxu hin rakkanne. Yeroon saa ariifachiisaa dha. Daddaaquun hedduu duubati deebisuu dandaha. Dafanii qayyabannoo, gamtaa fi dhaaba qilleensi hin seenne uumuun wal keessatis gola sadaffaa biratis amantee uumuu dandaha. Sanaan injifannoon taakkuu caalaa hin fagaatu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa GuutamaFulbana 2010
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.