text:
(Keessumattuu ilmaan Oromoo OPDO fi humna waraanaa biyyattii keessa jiraniif)
Ergaan Wayyaanticha Abbaay Tsahaayyee fi gartuu isaatiin nuuf dabre hurree afanfaajjii haxaawuuf gargaaruu qaba
Posted by MADDA WALAABUU PRESS on 2/17/2015
Gurraandhala 17, 2015 | Boruu Barraaqaa Irraa
Warri Wayyaanee Oromootti dhaadachuu jalqabuun har’a feef miti. Gaafa 1992, yeroo ABO Mootummaa Cehumsaa keessaa dhiibanii baasan irraa qabanii akka Oromootti nutti dhaadachaa yoona gahan. Sana boodas yeroo adda addaatti abbaan isaanii guddichi Mallas Zeenaawii ‘warra nu mormu harka isaanii irraa cirra, qurxummii fixuuf bahaara irraa goggosuutu furmaata…’ jechuun ifatti dubbachaa turuu ni yaadanna. Garuu osoo akka dhaadatetti sabboontota Oromoo irraa harka hin cirin ofiifuu ciraa dhabee biyyee nyaate.
Dhaadannaa qondaala TPLF har’aa kana wanni adda godhu garuu ni jira. Akka hayyuu isaanii duraaniitti hojii ummata Oromoo ‘likkiitti galchuu’ tana gola keessa taa’ee karaa ergamtoota isaa OPDOtiin raaw’achiisuu osoo hin taane, OPDOdhuma sanaayyuu ‘likkiitti galchuuf’ dhoksaa tokko malee dhaadachuu isaa ti. Murnichi akka malee biyya Oromoo irratti quufee bajigaa jiraachuu isaa warra hanga har’aatti arguu hin danda’in agarsiisuuf gargaareera. Fayyaaleyyii OPDO keessaa kanneen ‘IHADEG adda waloo ummatootaa kan walqixxummaan biyya bulchaa jiruu’ dha jedhee of gowwoomsuu fi of birayyuu darbee ummata gowwoomsuu kajeelu ‘likkii’ isaanii itti garsiiseera. TPLF fi OPDOn biyyattii keessatti iddoon isaanii akka toora leencaa fi toora kurupheetti kan wal irraa fagaatu tahuu dabalee labse. OPDO keessayis tahee achi irraa ala tahanii kanneen bara dheeraaf hurreen itti marame hurrii san irraa haxaawee bulguu dhiiga isaanii dhugaa turee fi foon isaaniis jaji’ee nyaachuuf hamuummachaa jiru ifatti agarsiiseera.
OPDO ‘likkiitti galchuu’ jechuun maal jechuu dha? Hiikkaan kanaa ifaa dha. OPDO keessaa qondaalonni gariin saba isaaniif quuqamuu jalqabuun ‘likkii’ isaanii wallaaluu dha. Akka dhala namaatti ‘ani maali, maalittin jira’ jedhanii of gaafachuu eegaluun ‘likkii’ isaaniif kennamte irraa ala bahuu dha. ‘Likkiin’ isaaniif safaramtee kennamte sun beekamtuu dha. Waan Tigirinyaadhaan ajajaman shaffisaan Afaan Oromootti hiikanii Oromiyaa keessatti raaw’achiisuu dha malee asii ol waa gaafachuu miti. Oromiyaa keessatti ulee Tigiree tahanii Oromoota Oromummaan dhugaa itti dhagahamtu dhaanuu dha malee ulee sanaan of qolachuu kajeeluu miti. Qalqalloo dhortoo TPLF tahanii qabeenyaa Oromiyaa saamanii fe’anii dabarsuudha malee ‘qabeenyaan keenya maaliif saamama, eenyutu saaamaa jira’ gaaffii jedhamu hasaasuu miti. Qawwee warra TPLFitti rasaasa tahanii nyaachifamanii Oromoo adda keessa tumanii lafaan dhahuu dha malee ‘baarraqanii’ (afaan itti garagalanii) ishiidhuma dhawanii gombisuu karoorfachuu miti. Walumaa galatti ‘likkiin’ OPDO waan TPLFiin ajajaman dafanii fudhachuu fi hafuuraa citaa wal irra ejjechaa shaffisaan hojiitti hiikuudha malee takka takka didanii mataa raasuu hin turre.
Har’a garuu ilmaan Oromoo dhugaan OPDO keessa jiran galaana gaaffii haqaa sabboontota Oromootiin liqimfamaa fi haqummaa gaaffii kanaa bifa adda addaan deeggaruun ‘likkii’ Tigiroonni duraan safaranii kennaniif irraa ala isaan baasaa dhufe. Qumxaa ‘jala deemtummaa’ qondaalota Tigraayiin safaramee hodhameefii kennametu isaanitti galuu didee babbaqaqee tarsa’aa jira. Turjumaanummaa Tigiriffa irraa gara Afaan Oromootti raaw’atamutu lallaafaa dhufe. Jechoonni masaraa Wayyaanee irraa labsaman hiikkaa Afaan Oromoo dhabuu eegaluu fi bakka isaanii jechoonni Oromoo Oromoo jedhanii urgaahan OPDO keessatti mumul’ataa dhufuutu qabarichoo tahee bofoota Daddabiit mataa garagalchuu jalqabaa jira.
Kana yoo jennu garuu OPDOn akka OPDOtti har’ayyuu Wayyaaneef sadarkaa yaaddoo ta’u irra gaheera jechuu miti. Har’ayyuu OPDOn akka dhaabaatti meeshaadhuma Wayyaanee Tigiraayi. Aangoo siyaasaas tahee qawwee ittiin seenaa hojjetan harkaa hin qabu. Hoggana qalbii Oromummaa qabuunis durfamaa hin jiru. Parlaamaa kijibaa sana keessatti harka daneessa tahanii bara eeggatanii Tigiroota muummicha ministeerummaaf of irratti muuduu fi ashkarummaa Tigirootaaf qaban of irratti raggaasisuu malee akka dhaaba OPDOtti takkaa mataa raasanii ajaja gooftota Maqalee takka illee didanii hin beekani. Akka bishaaniitti bo’oo (maagada) Tigiroonni baasaniif keessa dhangala’uu malee, bo’oo ilaalcha Oromummaa kan mataa isaanii baafatanii itti xuruuranii hin beekani.
Amma akka mul’atutti Tigiroota biratti wanni yaaddoo tahe, OPDO keessaa ilmaan sabaa tokko tokko mataa ol qabatanii ‘eenyutu eenyuun ajaja, eenyutu eenyuun doorsisa?’ jedhanii of gaafachuu jalqabuu isaaniiti. Wayyaaneen akkeessaa Koministoota Chaaynaa irraa kaatee ‘miseensota miliyoonota horachuu’ abjuu jedhuun wanni Oromiyaa keessatti dirqamaan raaw’achaa turte har’a jawwee tahee deebi’ee ishiidhuma yoo liqimsu argaa jirra. Ilmaan Oromoo dhabbiilee barnootaa olaanoo keessaa baratan doorsisaa fi gowwoomsaadhaan karaa irraa maqsitee miseensummaa OPDOtti kaadhimuudhaan hawwii isii kan guutuuf hin taane. Lakkoofsaan ilmaan Oromoo miliyoonota galmee miseensummaa OPDO keessatti galmeessuun milkaahina fakkaachuu danda’a ta’a. Kaayyoon yaada kanaa garuu milkaahuu osoo hin taane yoo hongaawu mul’ate. Hawwiin duraan ture ABO fi ilaalcha sabboonummaa Oromummaa Oromiyaa keessaa dandeenyu buqqifnee dadhabnu quucarsina kan jedhu ture. OPDOn ‘miseensota miliyoonota’ hammachuudhaan ABO fi walumaa galatti mooraa sabboonummaa Oromummaa caalee ol bahuudhaan, sagalee fi surraa guddaa horata jedhamee abdatamee ture. Garuu hin taane. Oromoo afaan qabanii ukkaamsuun, akka nama galaana dadarbatamaa yaa’aa jiru of duratti kabeebsee hiinaan gaafa achii cabsee dhoohu kan isuma fudhateenii dabru tahuutti deemaa jira.
Dhaadannoon Abbaay Tsahaayyee faa soda kana irraa kan maddu fakkaata. Sodaan isaanii duraan humna paartii isaaniitiin ala qofa irraa maddaa ture amma garaacha isaanii keessatti caaroo naqatee singiggoo itti gadhiisaa jira. Humna sabboonummaa Oromoo kan ABOdhaan wal qabatee sosso’u alatti of irraa eeggachuuf of ijaaraa yoona gahani. Humna qaama godhatanii waliin deemaa jiran tuffii guddaa waan qabaniif as garagalee nu nyaata taha jedhanii waan shakkan hin qabaanne. Halagoota maqaa Oromoo moggaafatanii Afaan Oromoo dubbatan mataa gubbaatti muudanii qabu waan taheef OPDOn yoo hangamuu sabboonomte toyannoo keenyaa ala baati jedhanii yaadanii hin beekani.
Waanuma fedheefuu ammas seenaan eenyuunuu caalaa ilmaan Oromoo OPDO keessaatiif qormaata ulfaataa dhiheessitee jirti. Hin geenyeen geesseetti. ‘Likkii keessan wallaaltaniitii, likkiitti isin galchina’ jechuun TPLF itti dhaadachaa jira. Akka dur godhan san kaameeraa televisiyoonaa fi maaykraafona sagalee waraabu of duraa fageessanii balbala cufachuudhaan osoo hin taane, ifatti yaaddoo tokko malee dhaadannoo isaanii dhageessisani. Ilmaan Oromoo sirna sana keessa jiran yoo dhuguma akka waggaa 23 guutuu ummatatti lallabaa bahan OPDO nutu harkaa qaba kan jedhan taate qormaata seenaan dhiheessiteef kana injifannoon irra aanuutu irraa eegama. Furmaata lamatu dhihaateef. Tigiroota ‘likkii’ ofii wallaalte ‘likkiitti’ galchuu, yookiin ufumaa salphatanii akkuma jedhame ‘likkiitti’galfamuu.Wanti tokko garuu ifa tahuu qaba. OPDOn bineensota Tigiraay kan quufee itti bajigaa jiru kana of irraa ‘likkiitti’ galchuu dandeessuus hanqattus, qabsoon ummata Oromoo diinota isaa ‘likkiitti’ galchuun waanuma hin oolle. Oromiyaa irratti ulfina abbaa biyyummaa Oromoo deebisanii gad dhaabuuf ammas dhiiga hedduu wareeguun itti fufa. Diinni ‘likkii’ Oromoo wallaale tolaan osoo hin taane dhiiga jagnoota Oromootiin ‘likkii’ ummata guddaa kanaa amanee fudhata.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


c: text/html

text:
Breaking News – Koree gidduu galeessaa OPDO keessatti jeequmsi olaanaan dhalate. Miseensotni Korichaas arii’amaa jiru
Posted by Madda Walaabuu Press on 8/16/2014
Hagayya 16, 2014 | Gabaasa Qeerroo Finfinnee
Yeroo dheeraaf Ulee mootummaa wayyaanee ilmaan Oromoo rukkutu tahuun tajaajilaa kan as gahe Koree gidduu galeessaa OPDO keessatti jeequmsi olaanaan dhalate. Fincila diddaa garbummaa bara 2014 gaggeeffame keessatti isin miseensota ABOti, FDG KANA keessatti hirmaattanii jirtu jechuudhaan Qorannaan caasaa qulqulleessuu magaala Adaamaatti eegalame xumura malee hafuudhaan gara magaala Shaashimanneetti cehamee jeequmsa olaanaa irratti argamu.
Miseensota Koree gidduu galeessaa OPDO kan turanii fi tika Caasaa OPDO kan turan Obbo Geetaachoo Olii fi Abdoo kanneen jedhamanis miseensummaa irraa haqamanii jiran. Kanneen walgahii kana irratti argamaniidhaafis gatiin hojii isaanii sadarkaa A, B,C, D dhaan kennamaa kan jiru yoommuu tahu Iccitii kana baasnaan namuu itti gaafatama jechuudhaan bilbila harkaa irraa funaanuun walgahii muddaa irratti argamu.
Keessi OPDO bututaa fi wal amantiin isaan gidduutti dhibamuu irraa Passportiin amanamtoota Koree gidduu galeessaa yeroo dheeraa Obbo Abbaa Duulaa Gammadaa fi Obbo Dirribaa Kumaa irraa fudhamee jiraachuun isaas ni yaadatama.
Yeroo dheeraaf Ulee mootummaa wayyaanee ilmaan Oromoo rukkutu tahuun tajaajilaa kan as gahe Koree gidduu galeessaa OPDO keessatti jeequmsi olaanaan dhalate. Fincila diddaa garbummaa bara 2014 gaggeeffame keessatti isin miseensota ABOti, FDG KANA keessatti hirmaattanii jirtu jechuudhaan Qorannaan caasaa qulqulleessuu magaala Adaamaatti eegalame xumura malee hafuudhaan gara magaala Shaashimanneetti cehamee jeequmsa olaanaa irratti argamu.
Miseensota Koree gidduu galeessaa OPDO kan turanii fi tika Caasaa OPDO kan turan Obbo Geetaachoo Olii fi Abdoo kanneen jedhamanis miseensummaa irraa haqamanii jiran. Kanneen walgahii kana irratti argamaniidhaafis gatiin hojii isaanii sadarkaa A, B,C, D dhaan kennamaa kan jiru yoommuu tahu Iccitii kana baasnaan namuu itti gaafatama jechuudhaan bilbila harkaa irraa funaanuun walgahii muddaa irratti argamu.
Keessi OPDO bututaa fi wal amantiin isaan gidduutti dhibamuu irraa Passportiin amanamtoota Koree gidduu galeessaa yeroo dheeraa Obbo Abbaa Duulaa Gammadaa fi Obbo Dirribaa Kumaa irraa fudhamee jiraachuun isaas ni yaadatama.
Subscribe to: Post Comments (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
DOOKTOROONNI FAYYAA OROMOO MAAL JEDHAN?
Kutaa kana jalatti dhukkuba garaagaraarratti ibsa garaagaraa dooktoroonni keenya kennan arganna. Fayyaa qabaatan waa hundaa qaqqabu; qaqqabsiifatus. Haaluma kanaan Dr. Gurmeessaa Hinkoosaa dabalatee dooktoroonni keenyaa hedduun Afaan isaaniitiin odeeffannoo barbaachisuu sabaaf qooduurratti argamu. Nus haamilee kennnaafiidha irraa barachaa, yaadas kennaa adeemuun nurraa eegama. Hojiin ta’aa jiru kunis jijjiirraarra darbee bifa qorannootiin haala qabatama naannoo jiruu duukaa akka walsimataa adeemuuf akka taasisan hayyoota kanarraa waan eegnu qabna.
DHUKKUBBII DUGDAA (Back pain)
Akkamiin of gargaaruu dandeenyaa?
1. Yeroo dheeraaf siree irra boqochuu dhiisuu. Yeroo dheeraaf siree irra boqochuun dhukkubbii dugdaa namatti caalsisa waan taheef yoo dandahame sa’aa sadii ol (yeroo hirribaa irraa kam hafe) siree irra ciisuu dhiisuu qabna.
2. Hojii sasalphaa hojjachuu itti fufuu qabna. Hojii sasalphaa dalaguun dhukkubbii dugdaaf gaaridha. Hojii ulfaataa fi hojii dhukkubbii sana nutti kaasu ( salphaas tahu) irraa fagaachuu qabna.
3. Hojii keenya guyyaa guyyaa gaafa hojjannu akkaataa dhaabbii qaama keenyaa (posture) sirreeffachuu qabna. Posture jajallataa tahe irra dhaabatanii hojii hojjachuun gaaftokkotti dhukkuba nama qabsiisuu baatus yeroo dheeraa keessa dhukkubbii nutti fida.
4. Waan dilallaa’aa ta’e yokaan ho’aa tahe bakka dhukkubu sanarra kaa’uun dhukkubbiin akka itti dhaggeeffatu taasisa. Lameen keessaa kan sirriitti nutti fooyyesse fayyadamna.
5. Yoo rafnu yoo dugdaan ciisne tahe boraatii jilba keenya jala; yoo cinaachaan ciifne tahe ammoo boraatii jilba keenya lamaan gidduu kaa’achuun nutti fooyyessa. Garaadhaan ciisuun ammoo dhiibbaa qaamaa dugdarra kaahuudhaan dhukkubbii nutti cimsa.
6. Yoo tamboo kan xuuxnu tahe addaan kutuu qabna.
7. Kana hunda cinaatti ogeessa fayaa bira deemanii ka’umsaa isaa baranii gagaarsaargachu
un gaariidha.
–
Nyaatamuu ilkaanii (Dental Caries) Maaliin dhufaa? Akkamiin ofirraa ittisuu dandeenyaa?
Nyaatamuun ilkaanii (dental caries ) kan nutti dhufu yoo ilkaan keenya asidii baakteriyaa ilkaan keenya gidduutti walhoraniin hubamudha. Kana ittisuuf maal gochuu qabnaa?
1. Saamunaa ilkaanii flouride of keessaa qabuun guyyaatti al lama ilkaan keenya ququlleeffachuu. Yoo kan altakkaa qulqulleeffannu ta’e galgala qulqulleffachuu qabna.
2. Bishaan uumamaa dhuguu. Kana jechuun yeroo hundaa highland (bottled water) dhugna yoo ta’e flouride hanga isa uumamaa waan hin qabneef miidhamuu dandeenya.
3. Nyaata sukkaara olka’aa ofkeessaa qaban fi miyaawaa ta’an baay’isuu irraa of qusachuu
4. Nyaata ammaa ammaa itti deddeebi’anii nyaachuu dhiisuu.
5. Ilkaan keenya gidduutti nyaata hartuu ilkaanii (tooth brush) dhokatee hafu waan akka fo’aa (kirrii) qal’oo ishiitiin of keessaa baasuu qabna (flossing).
6. Ogeessa ulkaanii (dentist) yeroo murtaa’e keessatti deemanii haasofsiisuu
–
–
FOOLII QAAMAA BADAA FI DAFQA BOBAA HAMAA
**Dr. Nuredin Luke**
Namoota tokko tokko irratti dafqi qaamaa, kessattuu kan bobaa Jalaa, ni baay’ata. Dafqi baay’atu kun
ammoo qaamni keenya foolii badaa akka qabaatuuf sababa ta’uu mala. Kun ammoo ofitti amantummaa
keenya gadi buusuun hariiroo nuti qaamaan namootatti dhihaannee goonu irratti akka of shakkinu godha.
.
Mee hardha, wontoota foolii qaamaatiif nama saaxilaniif haala foolii kan Ittiin hirdhisuu ykn balleessuu dandeenyu tokko tokko ilaalla:
.
Qaamni keenya xannachoota xixiqqoo dafqa maddisiisan (sweat glands) miliyoona sadihii hanga afurii ta’an gogaa keenya irraa qaba. Isaanis akaakuu lama qabu. Inni tokko(Eccrine glands) gogaa qaama keenya uffisee argamu hunda irratti kan argamuufi hoo’a qaama keenyaa to’achuuf dafqa haphii akka bishaanii kan maddisiisu dha. Inni lamataa(Apocrine glands) ammoo googaa naannoo qaccee harmaa, bobaa, qaama saalaa fi naannoo gurraatti kan argamu dha. Xannachi kun harmaa irratti aanan maddisiisa, gurra keessaatti ammoo guurii gurraa kan maddisiisu yoo ta’u, gogaa akka bobaa jiraniif ammoo dafqa yabbuu ta’e kan pirootiiniif kemikaalota biraa qabu maddisiisa.
.
Dafqi yabbuun inni xannacha akaakuu lammataatiin maddisiifamu kun pirootiinii inni qabu baakteeriyoota gogaa keenya irra jiraataniin gara Aasidii ykn keemikaala foolii badaa qabuutti jijjiirama. Sababa kanaaf qamnii naanno bobaa foolii badaa qabaata.
.
Namoota foolii badaa qaamaatiif saaxilaman keessaa:
– Namoota Furdinna garmalee gudda ta’e qaban.
-Namoota yeroo baay’ee nyaata zayitiin itti baay’ate
fayyadaman
– Namoota hedduminnaan foon diimaa nyaachu
guddisan
– Namoota dhukkuba Sukkaaraa qaban.
.
Karaalee foolii qaamaa ittiin hirdhifnu yookin balleesinu:
-Qulqullina dhuunfaa keenya eeguun:
* Qaama keenya bishaan hoo’aa dhaan dhiqachuu.
Bishaan hoo’aan dhiqachuun baakiteeriyoota gogaa
keenya irratti argaman kan dafqi keenya akka foolii
badaa qabaatuuf sababa ta’an xiqeessa.
*Yeroo yeroodhaan rifeensa bobaa keenya haaddachuu.
Kana gochuu dhabuun dafqi keenya akka hin hurkine
gochuun baakiteriyootaf saaxila.
* Saamunaa mana qorichatti gurguraman Kan
baakteeriya hirdhiisuuf fayyadan kan Akka MEDICAM
fa’a fayyadamuu.
* Erga bobaa keenya qulqulleesine booda shittoo ykn
“deodorant” adda adda fayyadamuu.
* Nyaata zayitiin itti baay’ate yeroo hedduu fayyadamuu
dhabuu. Foonii diimaas baay’isuu dhabuu. Kuduraaleef
fuduraalee fayyadamuu.
* Yoo tooftaalee armaan olitti eerameen baduu ykn
hirdhachuu dide dhiheenyatti deemuun Doktora
mari’achiisuun barbaachisaa ta’a.
Ulfaadhaa!
Horaa, bulaa, deebanaa!
–
HAMMATTUU HARMAA FI MIIDHAA ISAA
RISKS OF WEARING BRA
***Dr. Kiyyaa Daawwitee **(Dr.KD)
Akka aadaa biyyoota hedduutti hammattuu harmaa godhachuun ni dhorkama. Biyyota kaanitti immo ni jajjabeeffama.
Haa tahuutii shamarran maaliif hammattuu harmaa godhatu?
Bifa fiixee harma isaanii dhoksuuf
Harma kufe kaasuuf ykn immoo akka hin kufne eeguuf
Yeroo deeman harmi akka hin raafamne ykn hin sossochoone gochuuf
bareedinaaf
–
Dafqa harma jalaa dhorkuuf
HAMMATTUU HARMAA FAYYADAMUUN DHUKKUBA KAANSERII HARMAA FIDAA?
gaaffiin kun yeroo ammaa gaaffi guddaa tahuun qorattootni adda addaa yaada mataa isaanii kennaa jiru. Amerikaatti gurmuun qorattoota dhimma kaanserii(American cancer society) akka jedhanitti hanga ammaatti kaanserii harmaa fi hammattun harmaa walitti dhufeenya hin qaban.akkuma beekamu qorannoon yeroo yerootti jijjiiramaa deema, akkasuma beekumsi waahee dhukkubootaa illee fooyyahaa deema.
BALINNI HAMMATTUU HARMAA YOO SIRRII MITI TAHE RAKKOOLEEN ARMAAN GADII SIN MUDACHUU DANDAHU!!
Dhukkubbii dugdaa ;
hammattuun harmaa yoo garmalee dhiphoo taate dhiibba lafeewwan dugdaa fi cinaachaa irratti uumuun dhukkubbiin dugdaa sinitti dhagahamuu ni dandaha.
Dhukkubbii harmaa;
kun yeroo baayee kan uumamu hammattu harmaa dhiphoo godhachuun dhiigni akka sirriitti gara harmaa hin seenne dhorkuun dhukkubbii uumuu dandaha.
Dhukkubbii gateetti fi mormaa akkasumas
Hammattuun harmaa dhiphoon gogaa qaamaa madeessu ni dandaha.
BALINNI HAMMATTUU HARMAA SIRRII TAHUU AKKAMIIN BEEKNA?
Hammattuu harmaa bituun dura meetriin harma keessan naannoo isaa safaraatii bitaa.
Erga uffattanii yeroo gadi jettan yoo isin muddeera tahe isinitti dhiphateera
Yeroo baafattan gogaa keessan naannoo dugda keessanii, bobaa jala fi harma jala isin madeesseera ykn dirmammeessera yoo tahe isinitti dhiphateera.
Jia jahan(6) irra deebihaatii balina hammattuu harmaa isinitti tahuu safaraa. Guddinni harmaa ni jijjiirama waan taheef.
RAKKINA HAMMATTUU HARMAA FAANA WAL QABATANII DHUFAN AKKAMIIN HANBISNA?
rakkina hammattuu harmaa faana wal qabatee dhufu hanbisuuf hammattuu harmaa kana yeroo barbaachisu qofaatti fayyadamuun gaariidha.
Hammattuu harmaa yeroo mana teessan ykn boqottan ofirraa baasaa
Uffattanii hin rafiinaa
Yoo harma hoosiftu tahe guutummaatti osoo hin fayyadamtan tahe gaariidha.
balina harma keessan faana deemu qofaa uffadhaa.
hamma dandahametti hammattu harmaa fayyadamuu dhiisuun illee gaariidha.
Dhumarratti hammattu harmaa kanan jedhe afaan oromootiin jecha biraa sirrii yoo qabaate na ofkalchaa!!
–
Sayinsiiwwan babbareedoo ulfaan walqabatan:
**Lechisa Amena**
-Sochiin mucaa gadameessa keessaa erga ulfaa’amee ji’a 4-5 eegala.
-Mucaan garaa keessa jiru guyyaatti yoo xiqqaate si’a 12 socho’a.
-Dubartiin tokko yeroo ulfaa ulfaatina Kg 8-12tin dabalti.
-Ulfaatinni Obbaatii 1/6 ffaa ulfaatina mucaati.
-Dubartiin tokko erga deessee, madaan qaama hormaata isheerra hin jiru tanaan yeroo kamittuu walqunnamtii saalaa rawwachuu dandeessi.
-Dubartiin tokko erga desseen ykn erga irraa baheen booda torban 2 keessatti yoo harma hoosisuu baatte ulfauu dandeessi.
-Harma hossisuun ulfa ittisuuf oola (Garuu ulfa ittisuuf ga’aa tahuuf sirriitti hoosisuu qabdi)
–
–
Of Eggannoo Dubartiin Ulfaa Gochuu Qabdu
**Lechisa Amena (MSF)**
– Ba’aa Ulfataa Kaasuu Dhiisuu
– Dugdaan Ykn cinaacha mirgarraan Ciisuu Dhiisuu
– Alkoolii Dhuguu Dhiisuu
– Tamboo Xuuxuu Dhiisuu
– Sportii ciccimaa Hojjechuu Dhiisuu
– Yoo da’umsa jala ga’an qunnamtii saalaa rawwachuu dhiisuun gaariidha
– dhugaatii bunaaf shayii hir’isuu
– nyaata sassalphaa madalamaa nyaachuu
– qorichoota ogeessa fayyan hin ajajamne fudhachuu dhiisuu
– sochii mucaa tohachuu
– yoo xiqqate ogeessa fayyaan yeroo 4 ilaalamuu
–
WAA’EE DHUKKUBA TB MAAL BEEKUU QABNAA?
Dhukkubni TB baakteriyaa Maayikoobakteeriyaa tuberkuloosis jedhamuun kan dhufu yoo ta’u baayyinaan kan hubu somba keenya. Dhukkubi kun somba keenya qofa osoo hin taane qaamota akka, xannachoota liimfii, sammuu, lafee, mar’umaan, onnee, ujummoolee fi qaamota fincaanii illee ni qabata (huba). Dhukkubni kun kan daddarbu karaa qufaa nama dhukkuba kana qabuutiin ta’a. Dhukkubni kun nutti darbus nama hundaa keessatti gara dhukkuba TB hin jijjiiramu sababni isaas qaamni keenya yeroo hedduu dhukkuba kana lolee mo’uuf ittisa ga’aa waan qabuuf.
Mallattoon dhukkuba kanaa
-Qufaa
-Halkan dafqisiisuu
-Ulfaatina hir’isuu
-Qaama ho’isuu
-Dadhabbii, nyaata jibbisiisuu
-Dhukkubbii laphee (qomaa)
Yaala
-Dhukkubni kun qoricha ji’a jaha ykn isaa ol (haala dhukkuba irrati hundaa’ee) kennamuun yaalamee fayyuu kan danda’udha!
Fayyaan faaya
Dr. Gurmeessaa
–
Salphaadhumatti DHAABBII GAARII (Good shape) qabaachuu feetuu?
***Dr. Geleta***
Torban lamaa hanga sadii gidduutti mala ittiin ulfaatina hir’istanii Dhaabbii gaarii gonfachuu dandeessan:-
~ Sooranni keessan kuduraa fi muduraa( veggies) , firii mukkeenii ( fruits), burundoo (lean meats) bakka tokko tokkotti japan fruit jedhama
~ Bishaan guyyaatti liitira lamaa hanga sadii dhuguu
~ soorata akka ruuzii (rice), daabboo (breads), paastaa fi kkf soorachuu dhiisuu
~halkan sa’a 7 booda soorata hin sooratiinaa
~goonkumaa alkoolii hin fayyadamiinaa.
~ hanga danda’ametti dafaatii rafaa.
~toorbanitti guyyaa shaniif ganama obboroo ka’uudhaan sochii ispoortii daqiiqaa 30 hanga sa’aatii 1 taasisaa.
-Galatoomaa
FAYYAAN CULULLEEDHA jabeessaa qabadhaa
–
FOOLII AFAANII BADAA (BAD MOUTH ODOR OR BAD BREATH) MAALTU FIDAA? FURMAANNI ISAA HOO ?
1. Inni jalqabaa akkuma beekamu foolii afaanii badaa kan nutti fiduu danda’u qulqullina afaan keenyaa guyyaa guyyaatti eeggachuu yoo baanne nyaatni afaan keenya keessatti hafu ilkaan gidduu fi harraba irratti yeroo muraasaa booda baakteeriyaa horuudhaan foolii afaanii badaa kenna.
2. Dhukkuboota irga ilkaanii fi oorii ilkaanii. Keemikaalota baakteriyaa irraa gadi dhiifamaniin yoo ilkaaniif irgi ilkaanii miidhamanidha. Keemikaalotni baakteriyoota kana irraa gadi lakkifaman ilkaaniifi foon ilkaanii irratti bolla uumuun yoo yaalamuu baatan ittuma fufanii kan miidhaa geessisanii fi qulqulleessuu qofaan kan hin dhaabbannedha.
3. Goguu afaanii. Hancufni afaan keenya keessatti oomishamu afaan foolii gaarii akka qabatuuf gahee guddaa taphata. Kanas kan godhu asidii baakteriyootaan uumamu callabbeesuufi seelota du’an afaan keessaa dhiqee baasuudhaan. Afaan kan goguu danda’u sababa adda addaa kanneen akka side effect qorichoota dhukkuba biraaf fudhatamanii ( antihistamines, diuretics and others), yeroo dheeraaf funyaaniin dhiisanii afaaniin harganuu, dhuukkuba xannacha hancufaa fi kan biraa ta’uu danda’a.
4. Dhukkuboota qaama keessaa kanneen akka, infekshinii qaama hargansuu ( pneumonia, bronchitis), infekshinii saaynasii (sinusitis), toonsilii (tonsillitis), fi kkf.
5. Tamboo xuuxuu (smoking tobacco)
FURMAANNI ISAA MAALII ?
Inni jalqabaa ilkaan keenya akkamitti akka qulqulleeffachuu qabnu beekuudha.
1. Guyyaa guyyaatti yoo xiqqaate altakkaa ilkaan keenya samunaa ilkaaniitiin qulqulleeffachuu qabna. Ganama ganama osoo hin taane galgala galagala osoo qulqulleeffannee gaariidha nyaatni guyyaa nyaatame halkan akka keessa hin bulle jechuudha.
2. Yeroo qulqulleeffannu brush nuti yeroo bay’ee itti fayyadamnu ilkaan irra keessa qulqulleessa malee ilkaan gidduu waan hin seenneef, fo’aa ykn kirrii qal’oo harka keenya lamaaniin gamaaf gamana ishii qabannee ilkaan gidduudhaa nyaata ittiin baasuu qabna.
3. Harraba keenya irraas qulqulleeffachuu dagachuu hin qabnu
4. Brush ittiin ilkaan qulqulleeffannu yoo xiqqaate ji’a lama keessatti altakkaa jijjiiruu qabna.
5. Afaan keenya akka hin gogne mastiikaa (gum) kan sukkaara of keessaa hin qabne alanfataa deemuu.
6. Yoo side effect ( miidhaa cinaa) qorichoota dhukkuba biraaf kennamaniitu fide ta’e osoo deemnee ogeessa fayyaa jalqaba qoricha sana nuuf ajaje hin haasofsiin qoricha addaan kutuun gonkuma sirrii miti.
7. Yoo kana hundumaa irraan ta’uu dide ammo mana yaalaa deemnee ilaalamuun gaariidha.
–
FOROFORII (Subhoerric dermatitis)
Foroforiin dhukkuba gogaa kamiyyuu caalaa hawaasa keesatti argama, umurii hundaa huba, takka ni dhufa takka ni deema malee guutummaatti qoricha takkaan hin dhiisu.
1. Shaampoo qabiyyeewwan kana of keessaa qabaniin rifeensa dhiqachuu. Isaanis: Tar, antifungal antibiotics, Zinc pyrithione, selenium sulfide. Hunda isaanii qabaachuu baatus shampoon fayyadamnu tokko yokaan lamaan isaanii yoo ofirraa qabaate gaariidha.
2. Qorichoonni akka steroid scalp lotion fi anti-fungal garaa garaa kennaman ni balleessu.
3. Yoo wal’aannu haga mallattoon isaa badutti qofa ta’uu qaba. Sababni isaas erga nurraa badee booda itti fufanii yaaluun yeroof qarshii fixuu malee akka deebee hin dhufne waan hin ittifneef.
4. Qaama fi rifeensa keenya yeroo yerootti dhiqachuun waan akka zayitaa sebum kan qaamni keenya oomishu kan dhukkuba kanaaf haala mijeessu dhabamsiisuun hedduu gargaara.
5. Dhumarratti mana yaalaa deemnee yoo nurraa baduu dide qorichoota biraa fayyadamuun ni danda’ama.
6. Walumaa galatti foroforiin sirritti yaalamee fayyuu danda’a. Akka deebee namatti hin deebine gochuun garuu rakkisaadha.
–
DHULLAA (FURUNCLE)
[Dr. Nuredin Luke]
***
Dhullaan iitaa dhukkibbii qabu ka malaan guuttame kan gogaa keenya iddoo/qaawwa xixiqqoo rifeensi gogaa bahuu irratti, irra jireessaan, baakteriyaa gogaa keenya irra jiraatu kan “Staphylococcus aures” jedhamuun dhufa.
.
Yeroo hedduu Dhullaan yoo jalqabu gogaa naannoo sanaa diimeessuudhaan turti guyyaa muraasaa booda malaa guuree guddatee ufuma isaatii dhoohee ergasii gogee fayyuu danda’a.
Yeroo tokko tokko Dhullaan lamaa ykn sanaa ol ta’an kan woli biratti bahanii jiran wolitti dhoohanii/Wolitti dhufanii gar malee guddachuu danda’u. Yeroo kana hoo’i qaamaaf dadhabbiin taree taree jiraachuu danda’a.
—
Dhullaan gogaa qaama keenyaa hunda irrattuu bahu ni danda’a; garuu hedduminnaan tafa, bobaa, morma/qucee, fuula, luboo(eegee) irratti baha.
—
Dhullaan nama kamiinuu irratti bahuu ni danda’a, garuu yeroo baay’ee:
– Namoota Dhukkuba sukkaaraa qaban
– Uffata nama dhullaa qabuu uffachuun
– Namoota qulqullina qaamaa sirritti hin eegganne
– Namoota Alkoolii baay’isanii dhugan
– Namoota rakkinna/dhibee gogaa kan biroo qaban.
– Akkasumas namoota qaamni isaanii dhibee dandamachuu ykn dhibee halaan of irraa hin ittisne irratti hedduminnaan mul’ata.
—
Maal Gochuu qabna?
– Bishaan hoo’ifnee sooqidda xiqqoo itti qicuun woyaadhaan/huccuudhaan Dhullaa san irratti daqiiqaa 10-12 qabuu. Guyyatti yeroo 5-6 akkas gochuu.
– Dhullaa harka keenyaan dhosuu dhabu. Akkas gochuun malaan sun gogaa keenya kan iddoo biraa tuquun achittis Dhullaan akka uumamuuf sababa ta’uu danda’a.
– Woyaa/Uffata naannoo dhullaa tuqe san gogaa biraa akka hin tuqne of eggannoo gochuu. Akkasumas Uffata nama dhullaa qabuu uffachuu dhabu. Yoo danda’ame Dhullaa san uffata qulqulluun uffisuu.
– Gumaa boqollaa/baaqelaa adda cabsanii iddoo madaa irra kaayuu.
– Aanan sinii tokkoo danfisanii sooqidha moonqaa/fal’aana lama itti kuruun akka yabatuuf daakuu qamadii ykn garbuu erga itti goone booda iddoo dhullaan jiru sanatti godhuu.
– Qullubbii adii xiqqoo hoo’isnee iddoo madaa irratti guyyaan harka lama/sadihi gochu.
– Garuu dhullaan sun guddaa yoo ta’e (>5cm), otoo hin fayyin guyyaa 15 ol yoo ture, iddoo heddutti yoo baye, kan fuula irratti bahe, kan namatti deddebi’a dhufu ykn kan ho’a qaama qabu yoo ta’e mana yaalaa deemaanii yaala argachuun barbaachisaa ta’a.
—-
–
CIRRACHA HADHOOFTUU/ GALL STONE/ YE HAMOT TETER/
[Dr. Nuredin Luke]
******
Baattuun hadhooftuu qaamota bullayina nyaataf gargaran keessaa tokko yoo taatu, Garaa keenya gara mirgaatiin Tiruu jalatti argamti. Hadhooftuun/baattuun hadhooftuu/ hammi fi bocni ishii Abukaadoo xiqqaa kan ga’u ta’e dhangala’aa bullaa’iinsa faatiitiif(nyaata akka coomaatiif) tajaajilu, erga bishaan keessaa dhimbiibdee tottolchitee booda, gara mar’umaan xiqqaatti ujumoo hadhooftuutiin dabarsiti.
—
Cirrachi qaama kana keessati uumamu hammii isaaa gumaa xaafii kan gahuu kaase hanga kubbaa teenisii gahuu danda’a. Cirrachi kunis lakkofsaan gumaa tokko ykn gumaa hedduu ta’uu danda’a.
—
Cirrachi baattuu hadhooftuu keessatti uumamu akaaku lama qaba:
1- Cirracha Koolestirooli: Inni kun yeroo hedduu haalluu boora kan qabu yoo ta’u cirracha akaakuu lammataa caalaa kan yeroo hedduu argamuudha. Akkuma maqaan isaa addeessu cirrachi kun Koolestirool baay’inaan qaba.
2- Cirracha Piigimantii: kun ammoo halluu gurraacha cilee ykn xiqqoo daalachayu kan qabu yoo ta’u innis piigimantii bilirubin Jedhamu kan dhigaa keenya kessatti argamuu irra uumama.
—
Cirracha Hadhooftuutiif wontoota nama saaxilan keessaa:
– Nyaata Koolestirool hedduu qabu kana akka coomaa fayyadamuu.
– Fuduraaf kuduraa adda addaa fayyadamuu dhabuu.
– Dhiira irra Dubraa irratti heddumaata.
– Dhukkuba Sukkaaraa qabaachuu
– Furdinnaa qaamaa gar malee guddaa ta’e qabaachuu
– Yeroo kaan caalaa yeroo ulfaa ni heddumaata.
– Dhukkuba dhiigaa tokko tokko qabaachun wontoota cirracha hadhooftuutiif nama saaxilan keessaa ijoo kan ta’aniidha.
—
Mallatoolee dhukkuba Cirracha Hadhooftuu:
* Yeroo hedduu cirrachi hadhooftuu mallatoo dhukkuba kan hin agarsiifne yoo ta’u; namoota tokko tokko irratti carrachi/cirrachoonni baattuu hadhooftuu keessa jiran ujummoo hadhooftuu daddabarsitu kessaatti cuqqalamuu danda’u. Yeroo kana:
– Garaa keenya gara gubbaa gara harka mirgaatti ykn jidduu irratti dhukkubbiin namatti dhagahamu. Dhukkubbiin kunis sa’aa muraasaf ture kan badu ta’uu isaafi yeroo biraas dhukkubbii akkasii namatti deddeebi’uu.
– Nyaata zayitiin itti baay’ate yoo nyaannu dhukkubbiin armaan olitti ibsamee jiraachuu ykn erga nyaanne booda miirri akkasii namatti dhagahamuu.
– Dhukkubbii ceekuu mirgaa irratti namatti dhagahamuu.
– Dugda keenya gara gubbaa jechuun lafee ceekuu lamaan jidduutti dhukkubbiin jiraachuu.
– Nama lolloojjessuu ykn haqqisiisuu.
* Amma dura cirracha hadhooftuu qabaachuu keenya beeknee, Mallatooleen armaan gadii yoo jiraatan:
– Garaa kenyaa kan gara gubbaa kan gara mirgatti dhukkubbiin hamaan yoo nutti dhagahe.
– Hoo’ii qaamaa dhukkubbii kana wojjiin yoo jiraate
– Akkasumas ijji keenya ykn gogaan keenya yoo boora ta’e
Hatattamaan gara mana yaalaa deemuun barbaachisaa dha.
—-
Maal haa goonu?
*Dhukkubbii/mallatooleen armaan olitti eeraman yoo of irratti agarre mana yaala deemnee qorannoo adda addaa kan Doktorri kenyaa nu ajaje (kan akka Ulitrasawuundii fa’a) gochu.
.
– Cirrachi hadhooftuu tasa dhukkuba biraa ilaaluuf jiraachuun isaa beekame kan dhukkubbii/ mallatoo dhukkuba kana hin qabne yaala hatattamaa ta’e ykn guutumaan gutuutti yaala kan hin barbaanne dha. Haa ta’u malee namoota dhukkuba sukkaaraa qaban akkasumas kan doktoriin otoo dhukkubni hin jiraatin yaalamuu qaba jedhe qofatu yaalama jechu dha.
.
Yaalli cirracha hadhooftuu mallatoo/dhukkuba qabuuf taasifamu baqaqsanii, muranii, baasuu baattuu hadhooftu (Cholecystectomy) ta’u mala. Qorichoonni yeroo dheeraaf fudhatamanii Ji’oota/Woggotta hedduu booda cirracha san bulbulan ni jiru. Garuu Qorichoonni kunniin hojjachuu/ bulbuluu dhabuu danda’u kanaaf yaalli bu’a qabeessa ta’e kan Opereeshiinin baafamu san jechudha.
.
Waan hundaafuu gorsa Doktora keessanii fudhaatanii haala inni jechuun deemuun waan hunda irra barbaachisaadha.
—-
Ulfaadhaa!
Horaa, bulaa, deebana!
–
Kintaarotii (Hemorrhoids)
[Dr Nuredin Luke]
****
Kintaarootiin iitaa qaama taa’umsaa irratti mul’atu yoo ta’u innis hiddi dhiigaa kan dhiiga gara onneetti deebisu kan nannoo ta’uumsatti gurmuun argamu yoo iita’u kan dhufu dha. iitaa kanaaf wontootni hedduun sababa ta’uu malu. Isaan kessaas:
* Yeroo bobbaaf taa’an baay’isanii ittanuu
* Qufaa yeroo dheeraaf nama irra ture.
* Furdinna gar malee guddaa ta’e qabaachuu.
* Wol qunnamtii saalaa qaama taa’umsaatiin raawwachuu.
* Garaa gogsuu ykn baasaa yeroo dheeraaf nama irra ture.
* Dhukkubni tiruu ykn dhukkubni biraa kan iitaa garaatiif nama saaxiluu jiraachu
* Nyaata akka fuduraaf kuduraa fayyadamuu dhabuun wontoota rakkinna kanaaf nama siixilan keessa isaan ijoo ta’anii dha.
—-
Mallattoofi rakkinna Kintaarotii irraa dhufuu danda’an:
– IItaa qaama taa’umsaa irratti mula’atu ykn iitaa qaama taa’umsaa keessaa gadi bahe mula’tu. Kintaarootiin keessa qaama taa’umsaa kessatti bahus waan jiruuf iitaan isa kanaa fagomaa ijaan mul’achuu dhabu mala.
– Yeroo bobbaaf taa’an nama dhukkubuu ykn miirri akkasii namatti dhagahamuu.
– Akkasumas dhukkubii malee dhiigni sagaraa irratti ykn woraqaa ittiin haxaayannu irratti argamuu.
– Naannoo ta’umsaa nama hoqsisuu/hossisuu/
– Yeroo tokko tokko sagaraan to’annaa malee ofuma gadi bahuu.
-Darbee darbee sirritti dhiiguu waan danda’uuf ykn dhiigni suuta suutaan dhiigu kun hanqinna dhiigaatiif nama saaxiluu danda’a.
– IItaan kunis micciramuun ykn guduumfamuun dhukkubbiin hamaan tasa akka nutti dhagahamu gochuu mala. Yeroo kana hatattamaan mana yaala deemuu qabna.
—-
Tooftalee armaan gadiitiin fayyadamuun Kintaarootii of irraa balleessuun ni danda’ama:
* Bishaan hoo’isanii sooqida moonqaa lama/sadihii itti naqanii daqiiqaa digdamaaf qaama teessumaatiin keessa taa’uu. Bishaan xiqqoma ha hoo’uu barbaadama malee nama gubuu hin qabu. Kana gochuun dhukkuboota nannoo ta’uumsatti mul’atan hedduuf faayidaa guddaa qaba.
* Cuunfaa loomii itti dibuu.
* Fuduraleef Kudurallee adda addaa nyaachuu.
* Cabbii qabanahaa ta’e iddoo taa’umsaatti qabuun. Guyyatti yeroo hedduu akkas gochuun iitaa san haalaan ni xiqqeessa.
* Bobbaa dabarsuu dhabuu. Yeroma inni namatti dhufe taa’uu, hanga inni nama muddu eeguu dhabuun ykn dabarsuu dhabuun faayidaa hedduu qaba.
* Akkasumas mana yaalaa deemanii rakkina jiru iftoominnaan erga Doktoratti ykn ogeessa yaalatti himan booda qoricha ykn yaala biraa(Opireeshinis ta’uu mala) kan ogeessi namaaf ajaje haalaan fudhachuun gochuun hundaa caalaa barbaachisaa dha. —- Ulfaadhaa! Horaa, bulaa, deebanaa!
–
XURII LAGUU/DUGDA/FI RAKKOOLEE ISA WALIIN WALQABATAN GADI FAGEENYAAN!
***DR NUREDIN LUKE***
Xuriin laguu qophii jijjirama qaamni wol hormaata dubaraa hormoonota adda addatiin wol hormaataaf ji’a ji’aan godhu dha. .
√ Yeroo baay’ee kan inni itti dhufu guyyaa 28tiin yoo ta’u guyyaa 21-35 yoo turaa kan dhufu ta’es rakkinna akka hin qabnetti fudhatama. Garuu kana olis ta’e gadi yoo kan turaa dhufu ta’e rakkini jiraachuu mul’isa. Kana qofaaf otoo hin ta’an dugdi keenya yeroo inni itti dhufu(guyyaa jalqabaa) kan ji’a ji’a galmeessuun faayidaa hedduu qaba.
√ Dubarri takka jijjirama dargagguuma(saal lammeessoo) kan akka harmi guddachuu qabaatte dugdi ishee hanga woggaa 16 guuttutti yoo dhufuu baate ykn jijjiramni dargaggumma(saal lammeessoo) otoo hin jiraatin dugdi ishee otoo hin dhufin waggaa 13 yoo geesse rakkinni akka jiru waan muldhisuuf mana yaalaa deemtee ilaalamuu qabdi.
√ Dhufee guyyaa lamaa hanga torbaa turuu danda’a. Sanaa ol yoo ta’e rakkinni jiraachu mul’isuu mala.
√ Dhiigni/ dugdi bahu haphii ta’ee baha. Dhiigni ititaa bahu, guyyatti moodeesii sadihi ol kan nama fayyadamsiisu, ykn hamma ammaan dura dhufu irraa yoo daran heddumaate, wolumaa galatti dhufee 80 ml (sinii shayii) tokko ol kan ta’u yoo ta’e rakkinna qabachuu danda’a jechu dha. Kanaaf Doktora bira deemanii laallamuun bayeessa.
√ Yeroo dugdi dhufu dhukkubiin xiqqoo namatti dhagahamuu mala. Dhukkubbiin hamaan dalagaa irraa nama olchu ykn dalagaa nama hin dalagsiisne yoo jiraate laallamuun barbaachisa ta’a. .
√ Dhiigni xurii laguu lamaan jidduutti jigu/dhufu, akkasumas wol qunnamtii saalaa yeroo godhan dhiigni jigu yoo jiraate mana yaalaa deemanii ilaalamuun barbaachisaa ta’a. . Nannoo dubarri wol hormaata dhabuuf deemtutti dugdi xiqqachuu, turaa turaa dhufuun inuma jirata. Akkasumas woggottan jalqabaa dugdi dubra takka irratti mul’achuu calqabu sanittis haheddumaate, iqqaachuu, turaa turaa dhuufunis inuma jirata. — Ulfaadhaa! Horaa, bulaa deebanaa!
–
*Dr. KIYYAA DAAWWITEE (KD)*
–
NAMA GUBACHAA JIRU YOO ARGINE MAAL HAA GOONU?
*
NAMNI MAALIIN GUBACHUU DANDAHAA?
Bishaan bulluqeen.
Sibiila hoe qabachuun
Balaa Ibiddaan
Humna elektirikaan
Keemikaalotan ykn
Dhohinsa balaa uumamaan tahuu ni dandaha.
Karaa kamiinuu haa tahu namni gubate gargaarsa jalqabaa yoo kan argatu tahe balaan irra gahu ni xiqqaataaf.
Nama gubate yoo argitan haala armaan gadii jiruun gargaaraa!!!!!
Bishaan bulluqe, sibiila hoe ykn balaa abiddaan gubate yoo tahe
Dafaatii haala isiniin hin gubneen bakka gubachaa jirurraa baasaatii kaahaa. Ibiddi akka irraa dhaame mirkaneeffadhaa , Bishaan qorraa waraabaa itti naqaa, uffatni isaa irratti bobahaa jira yoo tahe irraa baasaa,
Harka,quba, miilaa ykn morma isaarra wantootni akka qubeelaa fi bareechituu garaa garaa yoo jiraatan irraa baasaa kaahaafi. Isaan kun yoo irra turan booda qaamni isaa yoo dhidhiitahe irra baasuun ni rakkisa. Osoo qubeelaan irra jiruu qubni yoo dhiitahe qubeelaan dhiigni akka gara qubaatti hin dabarre dhorkee tarii hamma qubni cituutti rakkina geessisuu nii dandaha. inni kaanis akkasuma.
Erga kana gootanii akka itti hin qorrinetti qabadhaatii dafaa gara mana yaalaa fudhadhaa. Namni gogaan qaama isaa gubate qorra hin dandamatu waan taheef akka itti hin qorrinetti qabadhaa.
KEMIKAALAAN YOO KAN GUBATE TAHE
Kemikaalli warshaalee adda addaa keessa jiru qaama namaa gubuu ni dandaha. kemikaalonni kunis tarii aciidii ykn immoo beezii tahuu malu. Kemikaalonni kun bifa dhangalahaa ykn immoo daakuu tahanii nama gubuu dandahu.
Yoo kemikaala dhangalahaa tahetu gube tahe bishaaniin baayisaa itti roobsaa yoo dandahame daqiiqaa 30 oliif bishaan itti roobsaa.
Yoo kemikaalli gube sun bifa daakuu qaba tahe jalqaba daakuu sana irraa haxaahaa erga irraa haxooftanii immoo akkuma isa dhangalaa saniitti bishhan itti roobsaa. Osoo daakuun kemikaalaa irra jiru yoo bishaan itti naqxan bulbulamee caalaatti akka gubatu godha.
Yeroo irraa haxooftanis tahe bishaan itti roobsitan ykn naqxan kemikaalichi qaama keessan akka hin tuqne of eeggadhaa isiniinis gubuu dandaha waan taheef.
Akka kana gootaniin osoo hin turiin dafaatii mana yaalaatti fudhadhaa
ELEKTIRIKII FI BAKAKKAAN KAN GUBATEEF
Isaan kun akka ibiddaa gogaa keenya madeessuun caalaaatti keessa qaama keenyaa miidhu fknf kanneen akka onnee, ujummoo dhiigaa fi kan kana fakkaatan. Kanaafuu gargaarsa caalaatti barbaadu .
Dafaatii ibsaa irraa gadhiisisaa. Akka irraa gadhiisistaniin lafaa haa ciisu. Lafa yoo ciise kaarentiin hammi tokko keessaa bahee gara lafaatti seena. You kan gubachaa jiru jiraate akkuma armaan olii san bishaan itti naquu hin dagatiinaa.
Osoo hin turiin mana yaalaa fudhadhaa. Gargaarsa ariifachiisaa barbaachisa waan taheef.
DHOHINSA BALAA UUMAMAAN KAN GUBATEEF
Dhohinsi balaa uumamaa ykn meeshaalee waraanaa gurguddoos tahuu ni dandaha. isaan kun qaama gubuun alatti balaa biro gurguddoo geessisuu ni dandahu. Fknf balaa kana jalaa bahuuf osoo fiiganii cabuu faa dabalata. Kanaaf haala armaan olii irratti dabalataan miidhama biros eeggachaa gara mana yaalaa fudhachuu qabna.
–
MATAA DHUKKUBBII ( HEADACHE) (PREV. POST)
Waggaa tokko keessatti hawaasni harki 50 (50%) mataa dhukkubbii yoo xiqqaate ni mudata. Hawaasa keessaa namni 90% tahu umrii isaa keessatti yoo xiqqaate altakkaa mataa dhukkubbiin ni mudata. Kanaafuu waa’een mataa dhukkubbii dhiiraa dhalaa; xiqqaa guddaa; adii gurraacha osoo hin jedhiin namoota hundaa kan ilaallatuufi namoonni hedduun hubannoo irratti argachuu kan barbaadanidha.
Mataa dhukkubbiin gosoota gurguddaa lamatti qoodama. Inni tokkoffaan “Primary headache” kan jedhamu yoo tahu inni kun dhukkuba biraa waliin osoo wal hin qabatiin ofumasaatiin of danda’ee yoo mataan nama dhukkubu jechuudha. Inni lammaffaan “ secondary headache” kan jedhamu yoo tahu inni kun ammo dhibee biraa qaama keenya keessa jiruun ykn dhukkuba biraan walqabatee kan nu dhukkubudha. Inni lammaffaan sababa dhukkuboota hedduu dhufuu waan danda’uuf mallattoo dhukkubaati malee dhukkuba ofdanda’e miti. Akkasumas gargaarsi godhamu dhukkuba jalqabaan jiru sanarratti waan hundaa’uuf waa’eesaa haasa’uun hubannoo addaa kennuun rakkisaadha. Kanaaf hawaasa keessatti yeroo baayyee “ mataa dhukkubbii” jennee kan haasofnu sun harki caalu “ primary headache” waan ta’eef waa’eesaa akka armaan gaditti ilaalla.
Mataa dhukkubbii kan “primary headache” jedhamu bakka hedduutti hiramee ilaalamus warren gurguddoon sadan; ka’umsi isaanii fi mallattoon isaanii gargaarsi godhamu kan armaan gadiiti.
1. Tension Headache: inni kun dhukkuubbii mataa kan guutummaa mataa keenyaa dhukkubuu fi dhukkubbiin isa salphaa ta’e, yeroo baay’ee hojii keenya guyyaa guyyaa irraa nu dhorkuu hin dandeenyedha. Inni kun qorichoota hawaasni yeroo baay’ee mataa dhukkubbiif fudhatu akka paracetamol fi kkf ( ordinary pain killers) yoo fudhanne kan nu dhiisudha. Ka’umsi isaa guutummaa guutuutti beekamuu baatus muddamuu, dheebochuu fi beela’uu faa waliin walqabata.
2. Migraine Headache: inni kun dhukkubbii mataa hamaa ta’ee namoota muraasa qofa muudatu yoo ta’u dhukkubbiin isaa baayyee hamaa fi kan hojii irraa nama hambisudha. Mataa dhukkubbii isa armaan oliirraa adda kan isa taasisuu mallattoolee biraa kan akka balaqqamsiisuu, nyaata jibbisiisuu fi ijaan ifa ilaaluu dadhabuu of biratti qaba. Yeroo tokko tokko dhukkubbiin kun dhufuun isaa dura mallattoolee akka ija ofiitti balaqqeessa’uu, sararawwaan zig zag fakkaatan ija ofiitti mul’achuu fi haasaa’uu dhabbabuu fi kanneen biroo argisiisa. Dhukkubbiin isaa daqiiqaawwan ykn sa’atii muraasaaf qofa kan turuudha. Dhukkubbii kana kan namatti kaasan: garmalee yaadda’uu ykn muddamuu, dhugaatii alkoolii, beela’uu fi dheebochuu, baay’ee rafuu ykn hirriba dhabuu, marsaa laguu yoo dhufu (dubartootaaf), sagalee garmalee olga’ee nama jeequ, ifa cimaa ilaaluu, waan foolii badaa qabu fi kkf dha. Akkuma dhuunfaa keenyaatti waan nutti kaasnu beeknee irraa fagaachuu qabna. Jireenya keenya guyyaa guyyaa irratti sana irra darbee miidhaa kan fidu yoo ta’ee fi qoricha xixiqqaa mataa dhukkubbiif fudhannuun yoo dhiisu dide hospitaala deemnee qoricha hakiimaan ajajamu fudhachuu qabna.
3. Cluster Headache: inni kun mataa keenya bakka lamatti qoodee gamtokko ykn bitaa ykn mirgaa qofa kan dhukkubu yoo tahu gama dhukkubu sanaan ija keessaa bishaan akka imimmaanii gadi dhangalaasuu fi funyaan cufuudhaan adda ta’a. dhukkubbiin isaa garmalee hamaa fi kanneen armaan olii lamaan kan caaludha. Yoo jalqabu suuta jedhee osoo hin taane, akka tasaa takkaadhumatti akka ibiddaa kan namarra bu’udha. Guyyaa keessaa sa’atii walfakkaataa irratti namatti kan dhufuu fi yeroo tokko tokko hirriba keessaa illee nama kaasa. Ka’umsi dhukkuba kanaa tasuma kan hin beekamne dha. Kitaabonni tokko tokko garuu sanyiidhaan ni darba jedhu. Dhukkuba kana fayyisuun dadhabamus qorichootni dhukkubbii isaa hir’isanii fi daddafee akka hin dhufne taasisan ni kennamu.
GALATOOMAA.
–
KAAROTII HAA NYAANNU!
1. Qaroo keenyaaf hedduu gargaara. Keemikaala beettaa kaarootin jedhamu kan qaroo keenyaaf hedduu gargaaru of keessaa qaba.
2. Tiruun keenya xuraawaa qaama keessaa akka baasuuf ni gargaara.
3. Ilkaaniif afaan keenya sirritti akka ququllaa’uuf fayyaa akka qabaatu taasisa.
4. Carraa sammuu keessatti dhiiguu ni xiqqeessa
5. Keemikaalota antioxidant ta’an waan of keessaa qabuuf seelotni akka dafanii hin dulloomne taasisuun umurii dheeraa carraa jiraachuu namaaf kenna.
6. Vitaamina ga’aa waan of keessaa qabuuf gogaan keenya fayya qabeessaaf akka ta’uu fi bareedina akka qabaatu gargaara.
7. Kaanseriiwwan garagaraa keemikaala nama irraa ittisu (falcarinol) of keessaa qaba.
8. Dhiibbaa dhiigaa, dhukkuba onneen carraa qabamuu gadi buusa
Fayyaan faaya
Dr. Gurmeessaa
–
‘KAANSERII’ HARMAA AKKAMIIN OF-IRRAA ITTISUUN DANDA’AMA!? (Dr. Dhinsaa Yoonaasiin)
*
‘Kaanserii’ harmaa of irraa ittisuun nii danda’ama! Kunis mala armaan gadii fayyadamuun dafanii waan harma keessaatti dhiita’u/biqilu bira ga’uun yaalii argachuudhaani!
1. Yero yerootti harma lamaanuu qaqqabachuun waanti jajjabaataan ykn waanti biqile (dhiita’e) keessa isaa jiraachuuf dhiisuu isaa of ilaaluu! “Breast self examination!”
2. Sochii qaamaa ykn Ispoortii hojjechuu!
3. Nyaata keenya keessatti wantoota faatii ykn “cholesterol” qaban hir’isuu!
4. Dhugaatii alkoolii dhuguu dhiisuu!
5. Tamboo xuuxuu irraa of eeguu ykn dhiisuu!
6. Furdina qaamaa hir’isuu!
7. Daa’ima godhatan sirriitti harma hoosisuu!
8. Maatii ofii keessaa haati yookiis maatiin firoota dhihoo haadhaa fi abbaa keessaa namni kanaan dura dhibee kana qabu yoo jiraate, hordoffiidhaan raajii ykn ‘mammography’ kan jedhamu ka’uun ilaalamuu!!
9. Qoricha hoormoonii ‘estrogen’ bakka buusuuf fudhatamu fudhachuu dhiisuu! (Baay’inaan ‘menopause’ ykn sirni marsaa laguu erga dhaabatee booda, hoormooniin kun (estrogen) qaama keessaa waan hir’atuuf, baay’inaan biyya guddatanitti, waanti isa bakka buusu qorichi nii fudhatama!)
–
SAMMUU KEESSAATTI DHIIGUU (STROKE)
Dhukkuba fay’isuun baay’ee ulfaatu garuu 80% ofirraa ittisuun danda’amu. Akkamiin?
1. Dhiibbaa dhiigaa keenya gad-buusuudhaan. Isa kana irratti namoonni baayyeen mana yaala deemanii dhiibbaa dhiiga isaanii hin ilalamne waan ofirratti hin beekneef dhiibbaan olka’ee yeroo dheeraaf turee erga sammuu keessatti dhiiganii booda akka dhiigni isaanii olka’e baru.
2. Ulfaatina hir’isuu fi sochii qaamaa yeroo yerootti gochuu
3. Dhugaatii yoo kan dhugnu ta’e hamma isaa baay’isuu hin qabnu.
4. Onneen keenya yoo dha’atu yoo sirrii ta’uu baatee: rukkuttaa irra darbuu yokaan takka daddafee takka ammoo suuta dha’achuu ( osuma boqochaa jirruu) deemnee yaalamuu qabna.
5. Tamboo xuuxuu irraa of qusachuu
6. Nyaata dhiibbaa dhiigaaf dhukkuba kanaaf nu saaxilan akka coomaa irraa if qusannee bakka isaanii fuduraaf kuduraa baay’isuudha.
MALLATTOO ISAA
-Qaamni gama tokkoon yokaan gam lamaan socho’uu dadhabuu
-Akka tasaa iji arguu dhabuu
-Mataa dhukkubbii baay’ee hamaa ta’e akka tasaa namatti dhufuu.
-Of wallaalanii kufuu, balaqqamuu
-Afaan dubbachuu dadhabuu
-Fuulli gara bitaa yokaan mirgaatti jal’achuu
Fayyaan faaya
Dr. Gurmeessaa
–
KAANSARII SOMBAA
AKKAMIIN OFIRRAA ITTISUU DANDEENYAA? MALLATTOON ISAA MAALII?
1. Tamboo tasuma xuuxuu irraa of eeguu. Namoota dhukkuba kanaan qabaman keessaa harki 90 namoota tamboo xuuxanidha. 10% qofa namoota tamboo hin xuuxne qabata.
2. Tamboo kan xuuxnu yoo ta’e ammoo dhaabuudha. Tamboo yoo xuuxuu dhaabne carraan isaan qabamuu baay’isee gadi bu’aa deema.
3. Namoota tamboo xuuxan irraa fagaachuu qabna. Kunis aarri tamboo qilleensa keessaan gara keenya dhufu illee dhukkuba kanaaf waan nu saaxiluuf.
4. Mana yaalaa yoo deemnu raajii (x-ray) hin baarbaachifne callisnee ka’uu irraa of qusachuu
5. Nyaata kuduraa fi muduraa of keessaa qabu (keessumaa vit E) guyyaa guyyaan yoo danda’ame nyaachuu.
6. Keemikaalota warshaa keessaa kan carcinogen jedhaman kessumaa asbestos fi arsenic kan jedhaman irraa fagaachuu.
7. Sochii qaamaa guyyaa guyyaan gochuu
MALLATTOO
-Qufaa yeroo dheeraaf namarraa hin deemne
-Erga qufa’anii booda haakitaa waliin dhiiga tufuu
-Laphee (qoma) dhukkubsachuu
-Ulfaatina hir’isuu
-Nyaata jibbisiisuu
-Maataa dhukkubsuu
-Dhadhabuu, afuuraa cituu
-Jiijiiramuu sagalee (hoarseness)
YAALA
-Sadarkaa fi gosa dhukkubichaa irratti hundaa’ee baqaqsanii baasuu fi yaala keemikaalaan (chemoterapy) kennamuu danda’a.
Fayaan faaya
Dr. Gurmeessaa
–
MOLUU (BALDING) OFIRRAA ITTISUU DANDEENYA!
1.Yoo mataa dhiqannu shaampoo sirrii ta’etti fayyadamuu qabna. Kunis kan antifungal ketoconazole jedhamu of keessaa qabu yoo ta’e filatamaadha.
2. Mataa jiidhaa tasuma hin filatiinaa. Haga danda’ametti yoo mataa dhiqannu ammoo kafanaan haxoofnee gogsuu irra qilleensan yoo goge filatama.
3. Nyaata sirrii nyaachuu. Nyaatota cooma hedduu of keessaa qaban nyaachuu dhiisuu. Nyaatni sukkaara hedduu of keessaa qabus haga ta’e hir’isuun barbaachisaadha. Bakka isa kanaa nyaata pirootinii garii of keessaa qaban nyaachuu qabna.
4. Aduu cimaa keessa warri oolan yoiiikaan yeroo dheeraaf deeman mataa isaanii “kuffiyyaan” haguuganii yoo deeman gaarii ta’a.
5. Zaayita hanqaaquu *kan keessa ishiitii dhangalaatu san* halka halkan rifeensatti dibachuun ganama ganama irraa dhiqachuu qabna. Yoo ganama dhiqannu shaampoodhaan altakkaa qofa dhiqanna al lama shaampoo itt godhachuu hin qabnu.
6. Cuunfaa qullubbii diimaa, qullubnii adii, zinjibila keessaa tokko ( walitti makuu hin qabnu) halkan rifeensa keenyatti dibannee bulchinee ganama ofirraa dhiqachuu.
7. Shayii magariisa (green tea) yoo argame bishaan waliin danfisnee rifeensa keenyatti naqannee sa’aa tokoo booda ofirraa dhiquun rifeensi akka guddatu gargaara.
8. Sammuun dhiphachuu ( stress ) irraa haga dadeenyetti of eeguu qabna.
9. Yoo kun hundi fiixaan ba’uu dide moluunis nu jibisiise qorichoota mana yaalaa kennaman illee fudhachuu dandeenya.
–
FOOLII BADAA MIILLAA ITTISUUN NI DANDA’AMA.
1. Erga miilla dhiqannee booda miila keenya kafanaan haxaawuu qabna. Kun seelotaa gogaa irratti dudu’anii hafan baakteeriyaa keessummessan waan balleessuuf
2. Miilla keenya shayiidhaan (tea) dhiqachuu (sukkaara osoo hin taane shayii). Kunis asidiin tannic acid kan shayii keessatti argamu waan gargaaruuf. Guyyaatti daqiiqaa soddoma torban tokkoof walitti fufnee miilla keenya keessa kaa’uu qabna.
3. Bishaan ashaboodhaan bulbullee miilla keenya ittiin dhiqachuun gogsinee osoo bishaan biraa itti hin dabaliin gogsinee dhiisuu.
4. Miilla keenya gogsuu qabna. Kunis baakteeriyaan jiidha waan jaallataniif akka carraa hin arganneef.
5. Antiperispirant kan dafqa ittisan kan yeroo baayyee bobaa keenyaaf fayyadamnu miilla keenyaafis fayyadamuudhaan akka hin dafqine ittisuu dandeenya. Kun jiidhina balleessuudhaan akka baakteeriyaan wal hin horre godha.
6. Daakuu (Powder) baking soda bishaanitti naquun ittiin miilla keenya dhiquu. Kun alkaline yokaan beeziii waan tahuuf baakteriyaa irraan miidhaa gaha.
7. Vinegar bishaan waliin walitti makuun miila keessa kaa’achuun asiidiin vinegar keessa jiru akka gargaaru taasisa.
8. Kaalsii yeroo yeroon jijjiirrachuu, yoo boqonnaa fudhannu kophee baaqqee (sandels) kaa’achuu, kophee yeroo yeroon dhiqachuu,
–
Dr. Gurmeessaa.
Fayyaan Faaya.
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- AFOOLA OROMOO KEESSAA: RAACHAA FI MARAATOONII: Tolasaa Raggaasaa - February 4, 2017
- YEROOKEE MALEE HINDU’IIN:BILBILAA HARKAA FI MIDHAA INNI QABU (Smart phone is killing you slowly):Dr.Yona. - February 4, 2017
- MAAL WAYYA - February 3, 2017


text:
Hoji-geggeessaan Olaanaa daandii xiyyaarichaa Tawalde Gabramaariyaam dhaabbati Peeylood Azhiyaa (Payload Asia) si’a lammaataaf tajaajila ‘kaargoo’ keenyaaf beekamtii kennuusaaf niboonna jedhaniiru.
Tajajiilli ‘Kaargoo’ Daandii Xiyyaaraa Itiyoophiyaa qaama biiznasii tarsiimawaa torba guddina bu’aa dhaabbatichaaf akka karoora waggaa 15, fi mul’ata 2025tti ba’eeti.
Akka isaan jedhanitti daandiin xiyyaarichaa doolaara miliyoonotatti lakka’amu tajaajila ‘kaargoo’ isaa kanaarratti dhangalaasuun xiyyaarota hammayyaa addunyaa keenyaa fichisiisuun, buufata qubannaa ‘Kaargoo’ babal’isuun , akkasumas buufata ‘Kaargoo’ guddinaan addunyaarratti beekamaa ta’e ijaaruun, fi siistama ‘IT’ Kaargoo filatamaa ta’e diriirsuun Afriikaa keessattii, gara Afriikaattii fi gara alaatti tajaajiala ‘Kaargoo’ filatamaa kennaa jira.
Daandii xiyyaarichaa wayita ammaa tajaajila ‘kaargoo’ kana buufata qubannaa 35 Afriikaa , Baha Giddu-galeessaa, Eezhiyaa fi Yuuroop keessatti kennaa jira.


text:
Caamsaa 15, 2015 | Boruu Barraaqaa Irraa*
Namni marqa jaalatu akka kootii tokko barruu kana mammaaksa marqaatiin yoo jalqabu hancuufatu afaan guuta. Eeyee! Marqi nyaata aadaa Oromoo ti. Ho’aatti nyaatama. Xiqqoo qabsoo waliin qabuu gaafata. Qabsoo sin liqimsaa fi nan liqimsituudhaa. Dhuma irratti maraqatu moohama. Hangamuu yoo gube afuufamee qabbaneeffamee liqimfamuun isaa waan hin oolle taha.
Dubbii kaaneefitti haa deebinu. Habashoonni ummata Oromoo kana, gowwaa akka marqaa kan salphaatti afuufamee qabbaneeffamee liqimfamuuf godhanii laalu. Carraaqqii gowwoomsaa Habashootaa keessaa har’aaf ‘የፍቅር ከተማ’ jarri baantu fudhannee laalla. Magaalaaleen Oromiyaa kan Habashoonni ‘የፍቅር ከተማ’ jedhanii hurrii nutti maruu barbaadan bebbeekamoo dha. Jimma, Dirree Dhawaa, Baatee, Harar, Adaamaa fi Bushooftuun ‘የፍቅር ከተማ’ jedhamuun ‘leellifamu’. Kibba keessaa ammoo Hawaasaatu akkasitti ‘faarfama’. Hiikkaan ‘የፍቅር ከተማ’ kun abbaa dafee galuufii fi dafee hin galleef qaba.
‘የፍቅር ከተማ’n baanamu kun qolli isaa yoo laalamu heddu gurra namaatti tola. Ni mi’aawa. Walalootu walaleeffamaaf. Sirbatu sirbamaaf. Asoosamatu barreeffamaaf. Fiilmiitu hojjetamaaf. Wanti hin tahamneef hin jiru. Kan qola dubbii kanaa laalu jaalala dhugaa itti fakkaata. Qola isaa cabsee namni keessa firii dubbii kanaa laalu garuu dhugaa faallaa jaalalaa tahe arga. Namni dubbii tana arguu danda’u kamuu gaaffii jabduu takka dursee of gaafata. ‘Maaliif magaalaalee kanneen addatti filatanii ‘የፍቅር ከተማ’ jedhaniin?’ kan jedhu. Gaaffiin tun ammoo gaaffiilee biroo kaafti. Maaliif biyya isaanii Gondariin ‘የፍቅር ከተማ’ hin jenne? Bahir Daariin, Dabra Birhaaniin, Dabra Marqoosiin faa maaliif ‘የፍቅር ከተማ’ jechuu dhiisanii biyya namaa jaalatu? Biyya isaanii jaalalti hin jirtu moo?
Gaaffiilee kanneeniif deebii kennuuf dursa maalummaa magaalaalee maqaa dhoofne sanii haa laallu. Magaalaalee maqaa dhawaman kana waan wal fakkeessutu jira. Hundi isaaniituu Abiisiniyaa irraa ala haa tahan malee, lakkoofsa Habashootaa olaanaadhaan liqimfamoo dha. Mee tokko tokkoon tuttuqnee haa laallu. Jimma irraa yoo eegallu, Jimmi biyya Oromoo ti. Haa tahu malee magaalaan isaa sabaa fi sablammootaan dhaalamee Oromoon akka abbaa biyyaatti mataa ol qabatee keessatti hin mul’atu. Kutaan kun lafa argama bunaa waan taheef seena qabeessa.
Jimma qabeenyaa uumaa keessumattuu omisha bunaa, jimaa, dammaa fi omisha qonnaa biroo heddumminaan waan qabuuf Oromoon abbaan biyyaa mataa gad qabatee alagoota ofirratti baatee maqaa ‘የፍቅር ከተማ’ kanaan burjaajeffamee akka bulu barbaadama. Gaafa fedhan Abbaa Jifaar itti faarsanii Abbaa Joobir ammoo akka ‘shiftaa’tti balaaleffatu. Tooftaa adda addaa uumanii ummata kutaa kanaatti hurrii maru. Garaa laaffifachuu yaadu. Oromoonni dhalatoo magaalaa Jimmaa firoomaa fi seenaa madaa Oromummaa Oromoo kutaalee biroo waliin qaban jabeeffachuu mannaa faaruu ‘የፍቅር ከተማ’ kanaan hawatamanii akka Oromummaa irraa fagaatan irratti dalagamaa yoona gahe. Hin milkoofneef malee sabaa fi sablammoota godinaa kana magaalaa fi baadiyyaa keessa dur irraa qabanii qubatan qabachuudhaan, Jimmaan Oromiyaa irraa muratanii ‘Zoonii addaa’ jedhanii abbaa itti tahuufis yaalanii turani.
Dirree Dhawaan akkasuma magaalaa furtuu diinagdee biyyattii ti. Daandiin baaburaa Shaggarii ka’u Dirree keessa qaxxaamuree Jabuutii seena. Omishni biyya irraa gara alaatti baaburaan guuramu yookiis kan ala irraa baaburaan biyya seenu Dirree Dhawaa keessa qaxxaamuruun dirqama. Kana malees Dirreen wiirtuu omisha jimaa, bunaa, kudraa fi mudraa kan naannawa san irraa guuramuu tahuudhaan biyyattii keessatti tarree duraa irratti beekamti. Kunis biyyattiidhaaf madda galii isa olaanaa dha. Kana irratti ammoo eega gaafa lola Calanqootii qabee Dirreen harka Nafxanyootaatti waan kuftee jirtuuf, jiraataa magaalattii keessaa walakkaadhaa gadi kan hin taane Habashootaa fi sablammoota faana isaanii dhawanii dhufuun qubatanii dha. Oromoon magaalattii keessa jiru Habashoota lafa isaa cunqursanii dhufanii irra qubatan waliin hudha wal qabaa dirqiitti dhiibbatee yoona gahe. ‘Cirracha gamaa fi Cirracha gamana’ jechuun qoodamni magaalaa Dirree Dhawaa keessa jiru qoodama ergaa siyaasaa guddaa qabuu dha.
Oromoon Dirree dachii isaa dhuunfatee abbaa akka itti hin taaneef jecha maqaa ‘የፍቅር ከተማ’ jedhuun burjaajessanii bara baraan irra taa’uu barbaadu. Summii isaanii dammaan dibame kanaanis, kunoo har’a Dirreen haati madda gootota Oromoo harmee isii Oromiyaa irraa humnaan muramtee addatti mootummaa federaalaa jalatti bulfamaa jirti. Akkasuu tahee garuu, galanni cichoomina jiraattota Oromoo magaalattiitiif haa tahuutii, har’sa taanaan Dirreen Oromoo Oromoo jettee urgoofti. Ummanni Oromoo Dirree ilma namaa namummaadhaan kabajuu, simachuu fi keessumsiisuu itti beeka. Haa tahu malee faaruu sobaa ‘የፍቅር ከተማ’ jedhuun gonkumaa osoo hin burjaajofne yoona gahe.
Harariin yoo fudhanne Jogola (dallaa) warra Harariitu keessatti argama. Harar akka seenaatti yoo taheef magaalaa Oromoo fi ummata Hararii ti. Ummanni kun lamaan duula gaafa Calanqoodhaa waloon of irraa lolachuu irraa qabee hanga har’aantanaatti nagayaan waliin jiraachuun beekamu. Habashoonni eega Harargee cabsanii booda Harariin ‘katamaa’ isaanii godhatani. Bal’inaan irra qubatani. Oromoo baadiyyaatti irraa dhiibanii, Hararootas Jogol keessatti murteessanii akka barbaadanitti magaalattii dhuunfatani. Gaafa barbaadanis dhalattoota Hararii qabatanii ittiin Oromoo dhawuuf tattaafatu. Habashoonni har’ayyuu taanaan magaalaa Harar maqaa warra abbaa biyyaa Oromoo yookiin Harariidhaan waamuu mannaa ‘biyya Raas Mokonnon’ jedhanii waamuu hin dhiifne. Wallisaan Habashaa tokko baruma Wayyaanee kana sirba baase tokko keessatti:
‘ሓረርን ኣልሰጥሽ የራስ መኮንን ነው
ሸዋን እንዳልሰጥሽ ያፄ ሚኒልክ ነው
ጅማን እንዳልሰጥሽ የነ ኣባጂፋር ነው’ Jechuun yeroo summii isaa tufu warra biyya bulchina jedhu keessaa kan isa gaafate hin turre.
Dallaa yookiin jogola Hararii san irraa kan hafe lafti bal’aan magaalaa Hararis tahee baadiyyaa naannoo isaa kan omishni qonnaa irraa guuramu biyya Oromoo akka tahe beekamaa dha. Habashoonni garuu magaalaa Harar dhuunfatanii Oromoo baadiyyaa irraa qoraan, cilee, buna, jimaa,aanan, dhadhaa, kudraa, mudraa fi midhaan adda addaa isaanitti guuru gatii tolaatiin irraa nyaatanii baratanii baruma baraan akkasitti jiraachuu hawwu. Akka Oromoon magaalaa Harar mirga abbaa biyyummaa hin kaafne afaan qabuuf jecha ‘የፍቅር ከተማ’ jedhanii gowwoomsuu hedu. Maqaadhaaf Harar magaalaa guddittii Harargee Bahaa ti. OPDOn garuu sagalee ol fudhattee magaalaa kana keessatti mirga Oromoon qabaachuu malu falmuu hin dandeenye. Inumaa waajjirri bulchiinsa Oromoo akka magaalaa kana keessa jiru hanga dagatamutti Harar tarree magaalaalee Oromiyaa keessatti maqaan isii guddina isiitiin gitu hin dhagahamu. ‘የፍቅር ከተማ’ waan taateef.
Kutaa 2ffaadhaan dhihootti walitti deebina.


text:
Ebla 11, 2015 | Gadaa.com | Taammanaa Bitimaa Irraa*
DURADUBBII
Dubbiftoota barruu tanaa jaalatamoo fi kabajamoo, kunoo harra irraa kaaseen mataduree kanaa olitti kaayame jalatti waa isiniif dhiyeessaa, mee na hoofkalchaa! Kanas hamma naaf dandayametti guutuu taasisuunan guutee, irra bash-bash gochuun isiniif dhiyeessa. Garuu, yaa Oromoo koo akkana gochuuf laalleewwan (infoormeshina) guutuu qabaachuutu nama irra jira. Haala uummanni keenya Oromoon keessa jiruu fi dukkana wallaalummaa koloneeffattoonni Habashaa nu aguuggachiisan irraa kan ka’een, laalleewwan barbaadaman guutumatti argachuun rakkisaa dha. Haatahu malee, hammuma jiru irraa ka’anii waliif ibsuutu irra bu’aa qaba. Guutuu eeggachuuf, guutumatti harka maratanii taa’uun kana nama baasuu miti.
Ani oggaan waraqaa tana kurfeessuuf saganteeffaddhe, wanneen kanatti aananii tarreeffaman mara isiniif dhiyeessuufan ture. Kunis: a) maqaa magaalaa tokko akka Afaan Oromootiin barreeffamuu fi akka Afaan Ingiliziitiin barreeffamutti b) bakka magaalaan sun itti-argamu c) bara magaalaan sun itti-bu’ureeffame d) lakkoofsa jiraattota magaalaa sanii fi e) fakkoolee addaddaa kanneen magaalaa san agarsiisanii. Ammoo, qabxiiwwan kanneen keessaa kan magaalaawwan daran hedduu argachuu hin dandeenye. Tahus kun bara Waaqni jedhe guutamaatii, kunoo kanan harkaa qabu isiniif dhiyeeseen jiraa mee na eebbisaa dhamdhamaddhaa! Toleekaa, akkuma na eebbiftan WAAQNI guddichi waan hundumaa harkaa qabuu fi dandayu sun isin haa eebbisu! Silaa akkan xiyyeeffaddheetti magaalaawwan kun qubee “A” irraa hamma qubee “Z“-tti tartiibaan dhiyeeffamuuyyu. Haatahu malee, laalleewwan magaalaawwan hundumaa ammaaf waanan harkaa hin qabneefan akkuman argaddhetti, hammuman argaddheen jalqaba.
Ani waayeen xindachee (joogiraafii) kun akka isin hin nuffisiifneefan beekatuma waayee: Afaan, barreessumsa (ogubarruu), seenaa fi aadaa Oromoo garii itti-dabaluun isiniif dhiyeessa. Maali, kana argattaniitii-ree? Dabaleesoo, kutaa isa xumuraa keessatti tartiibni magaalaawwanii, fakkoolee fi lakkoofsi jiraattotaa faa kennamaa hangasitti mee obsa Oromoo san natti hin qusatinaa! Laalleewwan qabdan yoo karaadhuma imeela kiyyaa naaf ergitan harka-baneetan simmaddha!
SEENSA
Jechi “mandara” jedhamu kun jechoota Oromoo isa “mana“-a fi “daramuu” (man + dara = mandara) jedhamu irraa kan baafame. “Manneen walitti daramanii” jechuun “walitti raramanii” jiran jechaa dha. Mandara jechuuf “magaalattii” jechuunis ni dandayama. Maaltu dhabame, afaan keenya Afaan Oromoo, afaan nadhii dammaa kun sonaan dureessawoo! Amma mallin ani itti-dhiyeessu godina Oromiyaa tokko fudhachuun mandaroota fi magaalaawwan godina san keessatti argaman cufa tarreessuu dha. Kanas akka barumsaaf Dhaloota Qubee kiyyatti toluufan magaalmataa godina sanii irraa, karaa konkolaataa isaa hedduu guddaa tahe qabachuun kanneen karaa san irratti argaman hunda tarreessa. Fakkeenyaaf: Assallaa irraa ka’uun: Saaguree, Boqojjii, Asaasa, Dodoola, Adaabba faa. Isaan karaa guddicha san irratti hin argamnes achumaan dhiyeeffamu.
Ammaaf mee Shaggar shaggaa keenya, Finfinnee finna keenya irraa ka’uunan gara Ambootti qajeela. Yaa Oromoo kiyya, Amboon yoon jalqabe isin marti Amboof harka-rukuttu jedheen yaada. Ambo keessanitti kanatu guddatee-ree? Ani dur Ambo Shaggar keenya irraa wantee (kiilomeetira) 125 fagaachuu isaan beeka. Ani karaa asfaaltii warri Habashaa wagaalee 70 keessatti ijaaruu dhaddhabee, warri Xaaliyaanii waggaa shan keessatti ijaare tokko tokkoonan beeka. Biyya Torban Kuttaayee kana balaa-muka isaallee nan beeka. Garuu, amma warri Wayyaanee “keenya” Ambo gara Shaggaritti waan siiqisaniif kiiloomeetira 105 tahee jira jechaan dhagaye. Wayyaaneen Ambo mararfatteetii mitii, silaa Amboo fi ishiin ibiddaa fi citaa dhaa, amma waan biraa dhiifnee qalbiin karaa keenya qabannee gara Ambootti haa xuruurru!
QAAMADUBBII
Egaa mee amma walqabannee, konkolaatadhaan yookaan farda Oromoo isa “farda Jiddaa” jedhamuun Shaggar irraa kaanee gara Ambootti haa qajeellu! Ambo keessan kun jagna qofa otoo hin taane, arjaa dhasiwoo “ni beelofna, ni dheebonna” jetteenii waa tokkollee hin yaadayinaa!
Magaalaa Buraayyuu
Buraayyuu (1) – magaalaan kun dur oggaan ani ijoollee daangaa Finfinnee irratti argama ture. Amma Finfinnee-dhaan liqimfameeti jira. Gosni Buraayyuu fi naannoo isaa keessa ture Kurnan Gullallee-ti. Dur qeyeen goota Oromoo Gullallee, kan Tufaa Munaa naannoo kanatti argamaayyu. Amma Buraayyuu irraa kaatanii Gafarsa Tufaa Munaa bira kuttanii wantee 30 irratti magaalattii Koloboo (2) – tan warri qawween biyya keenya qabate kiristinnaa kaasuun, “Mannaagashaa” jedheenii seentu. Kuunnoo, gaarri guddichi garaa waaqaatti (samiitti) ijaajjee karaa harka bitaatiin isintti muldhatu sun “Hococa” jedhama. Tulluun dheeraan qaramee ol-dheeratu sun immoo “Tulluu Koloboo“-ti. Yommuu Koloboo irraa baatan gaarri dheeraan karaa lixaatiin isinitti muldhatu sun “Gooroo Dandii” jedhama. Kun isinitti dhiyoo wayii hin seyinaa, bakka amma jirtan kana irraa kiilomeetira 100 fagaatee, naannoo Afran Walisoo keessatti kan argamu. Goodaan gooroo dheeraa kanaa fi bakka jirtaan jidduu jiruu kun, “Goodaa Bachoo” biyya xaafii fi biyya jagnootaa-ti. Amma kunoo “Marfata” keessa marfattanii gara magaalaa Hoolotaatti deemaa jirtu. Bakka kanatti leenci Oromoo Kabbadaa Buzunash, marfateetoo Xaaliyaanii Biyya Gadaa qabatte san kan kashakkashaa ture. Walaloo uummata Oromoo kan bara sanii yoon amma tokkoo isaa qofa harka isin buuse, na eebbisuun keessan hin oolu!
Kabbadaa Buzunashii
Yaa Kabbuu Buzunashii
Xaaliyaan Shaggar lixxee
Buupphaa fi indaanqoo fixxee
Koo qabi qixxumashii!
Kabbadaa Buzunashii
Goorootti dachaase hundumashii!
Tulluu Koloboo
Magaalaa Hoolotaa
Kunoo, gooroon sun bakka amma keessa deemaa jirtani. Silaa Meettaa, Meettaa keessaa Meettaa Hoolotaa keessa akka deemaa jirtani beektuu laata? Ee, Meettaa biyya qeerransootaa, biyya Ordofaa Cangaree, biyya Cangaree Sookilee! Kunoo, wantee 45 irratti magaalaa Hoolotaa (3) – seentanii jirtu. Biyyi, biyya hoolotaa-tii egaa foon hoolaa kashakkasaa! Daadhiis irratti basshabbashaa! Karaan inni as irraa ka’ee gara kaabaatti, gara fuula Salaaleetti qajeelu karaa isa magaalaa simintoo, magaalaa Mogor (4) – nama geessu. Naannoo Meettaa Hoolotaa irraayyi gara naannoo Meettaa Roobii-tti ceetu jechaa dha. Maarree Meettaa biyya jagna durii, biyya Birraatuu Goolee! Waraana Adowaa isa warri Amaaraa ittiin-dhaadatan sana irratti kanneen Xaaliyaanii haleelaa turan jagnoota Oromoo: Gabayyoo Gurmuu, mootii Oromoo Walloo abbaa Iyyaasuu, jechuun Mahaammad Alii, Baalcha Abbaa Nafsoo fi Birraatuu Goolee fayi. Haatahu malee, Mogor gaafa biraa dhaqxuu amma bakkuma kaataniif gara Ambootti xuruuraa!
Amma kiilomeetira 55 irratti magaalaa dur masaraan Cangaree Sookilee ture irratti tan ijaaramte, magaalaa Ejeree (5) – seentu. Ejereen teenya tunis akkuma Caalaa fi Fayyisaa, akkuma Lalisee fi Kumee faa nafxanyoota Amaaratiin kiristinaa kaafamtee: “Addis Alam” jedhamte. Magaalaan Hoolotaas mee maqaa kiristinnaa “Gannat” kan jedhamu qaba ture.
“Ejeree waraabbattee, Ejeree warrabbatte Kuulinii
Guyyaa wajjin oolanii, halkan qobaa buluudha xuurinii!“
Jedhe mitiree, jaalatamaan keenya Muktaar yoo sirbu! Mee amma otoon kana keessaa hin bayinan seenaa Oromoota faarfamoo keessaa waa isinitti qicee, kutaa isa kana asuma irratti dhaaba. Ni beektu mitii, ginni-bittee Amaaraa of-tulummaa fi of-guurummaa-dhaan akka geeba addunyaa argate. Bara warri Mosolonii biyya keenya weeraran, mootiin isaaniis, raasonni isaaniis raroo isaanii haratanii gara Biyya Ingilizii fi Biyya Falastiinaa kan ennaa san kolonii Biritaaniyaa Guddoo tureetti baqatani. Biyya ofis, impaayerittii ofiis qarriffoo diinaa keessatti dhiisuun baqatani. Jagnoonni Oromoo garuu, kanneen akka Garasuu Dhukii, Baqqalaa Wayyaa, Jimaa Sambatee, Abbabaa Aaragaay, Mokonniin Wasanuu, Hayila-Maaram Maammoo, Oliiqaa Dingil, Badhaatuu Magarsaa, Leelloo Keelloo faa biyya ofii irraa hin baqannee bosona Oromiyaa manneen ofii taasifatanii warra Mosolonii ofirraa hariyani. Warri baqachuu irra hafee, bantiiwwan baandotaa tures nafxanyootuma; Raas Hayiluu fi Raas maaloo maaloo faayi. Silaa gurraan isaanii fi of-tuulummaan isaanii daangaa hin qabu, “farda yaabbidhaan” jechuun gugsii-dhaan “nutu caala” jechuun Xaaliyaanota wajjin qotee (jirraa) qabatani. Booda Xaaliyaanii irraa nama kanaan caalu, Habashoota irraas nama caalu finna jedhame. Kan ittiin darbatanii wal-waraanan ofaadhaan (uleedhaan) otoo hin taane eeboo-dhaan akkatahus waliif galame.
Isaan nama sonaan gugsiin beekamu biyya ofii Gondor, Manjee fi Goojjam keessaa dhabnaan: “silaa fardaan Gaallaa namni hin dandayuu; silaa Gaallaan gugsii malee wanni inni beeku hin jiruu“, Biyya Oromoo irraa barbaaduu jalqabani. Garuu, Biyya Oromoo keessaa warri kanaan beekaman baay’ee dhaa, eenyu filanii eenyu dhiisuutu rakkisaa ture. Otoo Xaaliyaaniin hin dhufin namoota Oromoo kanneen akka malee gugsiin beekaman keessaa, namoonni lama hunda caalu jedhamaayyu: Macca keessaa Garasuu Dhukii fi Tuulama keessaa Ordofaa Cangaree! Booda warri Amaaraa kun Oromoota waamanii “nama beekamu nuu fidaa” jennaan, silaa waayeen Garusuu Dhukii inni waan bosona jiruuf hin tuqamu: “maal Ordofaa Cangaree jiraa mitii?” jechuun isa Meettaa Hoolataa dhaquun itti-himani. Inni kanatu isa dhibee-ree gammachuun fudhate. Ammoo, eeboon waraanamanii du’uun waan jiruuf, inni dhaamsa du’aa katabsiifatee morkii saniif dhiyaate. Ixaan baafamee, nama dura hari’amu jennaan “Ordoofaatti” baye. Faranjichi dursee Oromticha ajjeesuuf carraa qaba jechaa dha. Haatahu malee, ennaa Xaaliyaanichi Oromticha keenya hariyee eebboo isaa humna guddaan gadi itti-dhiisu, Orodafaan kooraa irraa hin jiruu, inni waan garaa fardaa jalatti milqeef eeboon sun kooraa fardaatti dirame.
Booda leenci sanyii leencaa “beenu naa gali!“, jechuun Xaaliyaanicha hariye. Ordofaa Cangaree bira gayee: “ih si galaafaddhe!” jechuun eeboo darbachuuf sirriitti aggaamee, ammoo otoo hin darbatin dhiise. Miliquu san Xaaliyaanonnis xiqqooshii ni beekuu, Xaaliyaanichi milqee booda kooraatti deebiye. Yoona jagnichi keessan humna qabu hundaan Faranjicha kooraatti hoddhe. Achumatti du’e. Silaa Habashoonni yoo Abbabaa Biqilaa moyes, yoo Faaxumaa Roobaa mootes isaantu moyee, amma nutu moye jechuun jirraa sanaan caalani. Gaafasuma egaa Oromoo maaltuu walaloon dandayaa mitii:
Ordofaa Cangaree
Diimaa akka barbaree
Xaaliyaanii qabee
Ganyaatti danqaree!“
Jedhamee walaleeffame!
Itti-fufa —!


text:
Mootii A
Latest posts by Mootii A (see all)
- Dhiiga Gurraacha -Kutaa 2ffaa - June 1, 2016
- Dhiiga Gurraacha….Kutaa Tokkoffaa - May 29, 2016
- kitaabilee deeggarsa barnootaa nuu gumaachuun manneen kitaabaa baadiyyaaf akka arjoomnu isin gaafanna! - April 24, 2016
Aadaa dubbisuu moo Qulqullina kitaabaa ?
Dur dur kitaabilee ogbarruu barreessitoota keenya hangafoo akka Kumsaa Burraayyuu,Dhaabaa Wayyeessaa,Gaaddisaa Birruu,Isaayyaas Hordofaa fi kanneen biroo maqaa dhahuu dandeenyu argachuuf nama kitaaba sana qabu kadhaan kadhaa darbeeti. Dabaree wal harkaa fuunee halkan tokkotti teenyee dubbisnee fixna. Godaannisa,Hawwii,Gurraacha Abbayyaa,Suuraa Abdii ….muraasa turani. Dubbisnee yaada isaanii irratti wal falmina. Qooda-fudhattoota isaanii gartokkotti firoomnee abukaatoo dhaabbannaaf;kaan ammoo ilaalcha isaanii safuu hawaasaa waliin walitti fidnee isaan komanna. Harka keessa qabanna. Sababni isaas kitaabni qabeenyaa guddaa ilmoo ofii dhaalchisani dha jedhamee nutti himameera.
Haa ta’uutii har’a waakkii baay’ina kitaabilee hin qabnu. Manneen kitaabaa mana barumsaa irraa kaasee hamma akka miya kaaniitti karaa gubbaa irratti gurguramuutti ga’eera. Barreessitootni keenya daran heddummaataniiru. Kitaaba bituu namni barbaadu miindaa isaa keessaa dhibbeentaa tokko yoo baase isa guddaa dha. Ta’us garuu barreessitootni hedduun kitaabileen isaanii koppiin 2000 illee akka hin gurguramneef himatu. Gurguramuu dhiisuu kitaabilee kanaaf rakkoon caasaa gurgurtaa diriirsuu dhabuu akkuma jirutti ta’ee gaaffilee bu’uuraa lama kaasuun yeroo keenya nuuf qusata.
1. Aadaa dubbisuu : Bara kana kitaaba fuula 200 qabu tokko dubbisuuf guddu galeessaan gara guyyaa lamaa ni fudhata. Haa ta’uutii labatni kun odeeffannoo barbaadu argachuuf fiilmii sa’aatii 2 hin caalle barbaada. Kun ammoo “cittoo irratti fanxoo “dha. Durumaanuu saba amaleeffannaa kitaaba dubbisuu hin qabne haamilee isaa harkatti hunkuteessuun addunyaa amma jiru waliin tarkaanfachuuf gara jabana suur-sagalee akka filannoo hangafaatti fudhateera. Kanuma keessaanuu garuu kitaabileen madaallii kaasan yoo maxxanfaman dubbisuuf akka dharra’us ala baay’ee argineerra. Kun gara qabxii isa lammaffaatti nu ceesisa.
2. Qulqullina kitaabaa: Qulqullinni kitaabaa waa hedduu of keessatti hammata-Bilchina yaadota achi keessatti ka’anii,qubeessuu,nama harkisuu qolaa fi waraqaa itti fayyadaman,gulaala sirrii fi kkf kaasuun ni danda’ama. Kitaabileen jabana kana maxxanfaman hedduun rakkoo ummatni keenya qabu qofa haasa’u-rakkoo siyaas-dinagdee. Kana asoosamatti jijjiiruun sirrii miti hin jenne. Ta’es irra deddeebbiin dhimma kana kaasuun rakkoo sana yaadachuurra kan darbe faayidaa addaa hin qabaatu.
Walumaa galatti akkuma mana ijaaruuf ogeessi tokko qofti hin geenye ogbarruu keenya gara fuulduraatti adeemsisuuf ogeessotni barruu baay’ina qofa otoo hin taane qulqullina irrattis xiyyeeffannoo addaa akka godhan hubachiisuun barbaada . Darbees kitaabilee maxxanfamanii jiran bitachuun barreessitoota keenya onnachiisuun dirqama dubbistootaa ti jechuun dhaamsa kiyya dabarsuu fedha.
Yaadaa fi mudannoo keessan nuuf qooduu hin dagatiinaa!
Na ofkolchaa !


text:
Barattoota isaan waliin barachuu turan keessaa Mohammad Rashaad qabxii oláanaa galmeessuudhaan Presidaanticha Masri beekamaa Gamaal Abdul Nassir harkaa badhaasa fudhatanii turan. Eebba barnoota isaanii boodas Sooliyaa haarayatti bilisoomte keessatti bakka bu’aa Al Azhar tahanii muudaman. Dr. Mohammad Rashaad walitti dhiheenya jirutti dhimma bahanii seenaa fi aadaa saba isaanii qorachuu irratti kan fuulleffachuu eegalan gaafa Soomaaliyaa jiran sani. Dandeettii dafanii afaana haaraya barachuuf qaban irraas Afaan Soomaalii salphaatti dhuunfatanii gara boodaa keessa mootummaa Soomaalii biraayyuu dalagaa argatan. Hiree tanattis dhimma bahuudhaan, qooda qorannoo Oromoo irratti gumaachaa turan ol guddisanii booda irrattuu waahillan isaanii gaazexessicha beekamaa Ayyuub Abu Bakar fi kan biroo waliin tahuun tamsaasa raadiyoo Afaan Oromoo haaraya eegalan. Oduun sochiin jagnummaa isaanii tun gurra Hayla Sillaasee waan buuteef, Itoophiyaa irraa humni ukkaamsituu Soomaaliyaa seenee akka qopheessitoota raadiyoo san ajjeesee tamsaasichas cufsiisu ergame. Humni Hayla Sillaasee sun Ayyuubiin yoo ajjeesu Sheek Mohaammadiin osoo hin argatin dura Moqdishoo keessatti humna mootummaatiin qabame. Tamsaasni raadiyoo Afaan Oromoo sun itti fufuu danda’e. Sheek Muhammad Rashaad qoophii raadiyoo jajjabduu kan ummata Oromoo onnachiiftuu fi sabboonummaa isaas jabeessitu qaroominaan qopheessanii tamsaasuunis itti fufe. Kun osoo addaan hin cinne bara sirnoonni Soomaaliyaa fi Itoophiyaa wal tahiinsa uummatanitti illee ittuma fufe.
Sheek Mohammad Rashaad waytuma qophii raadiyoo Afaan Oromoo kana irratti hojjetan cinaadhaan
ammoo mijjaawina qubeen Laatiin Afaan Oromoof qabdu qorannoodhaan irra gahanii barruulee qorannoo afaanii, amantii fi aadaa qubee tanaan maxxansiisuu eegalan. Kitaabban isaanii wayta sanitti dhiibbaalee adda addaa irraa bal’inaan raabsamuu hin dandeenye ture. Sirni Soomaalii bara sanii fayyadama maqaa ‘Oromoo’ jedhuu eehama dhowwate. Bakka ‘Oromoo’ jettu san maqaa ‘Soomalii Abboo’ jettu akka fudhatan dirqisiise. Kitaabni Sheek Mohammad Rashaad tokko kan waahila isaanii Abdushakuur jedhamu waliin maxxansan ‘Furaa Afaan Oromoo’ jedhamu haala kanaan irra deebi’amee qola isaa irratti maqaa ‘Soomaalii Abboo’ jettu qabatee akka bahu taasifame. Haa tahu malee jijjiirraa shaffisaa sanaan qabiyyeen keessa kitaabichaa ‘Furaa Afaan Oromoo’ akkuma jedhutti maxxanfamee bahe. Itoophiyaa keessatti barruuleen Sheek Mohammad Rashaadiin qophaawan haalaan dhorkamoo turan. Namni kitaaba isaanii takka qabatee argame adabbii akkaan hamaatiin adabama. Gaafa Moqdishootti dhiibbaan gama lamaanii isaan irratti jabaattu qubsuma ofii gara Saudi Arabiyaatti jijjiirrachuudhaan achittis dhiibbaa addaa jalatti hojjechuu itti fufan.
Gaafa Saudi Arabiyaa jiran san hojii hiikkaalee irratti xiyyeeffatan. Keessumattuu Qur’aana gara barruu fi sagalee (audio)tti hiikuu fi hojiilee amantii fi qorannoo afaanii biroo irratti hojjechaa turan. Achittis tahu ammas ergamtoota diinaa dhaabbata amantii keessa looyanii seenaniin didhaa ol’aanaa mudatan. Ergamtoonni sun ‘Muslimoonni Qur’aana baratuuf Arabiffatti qofa dhimma bahuu qaban’ jedhanii falmuudhaan akka hojiin hiikkaa Qur’aanaa Afaan Oromootiin maxxanfamee hin baane dhorkisiisan. Kaayyoon jara kanaa barruu Afaan Oromootiin ummata Oromoo keessa facaatu ittisuu dha. Gariin isaanii inumaa loqoda Afaan Oromoo Sheek Mohammad Rashaad ittiin hojjetan irratti gaaffii kaasuu yaalan. Kanaafuu hanga yeroo dhihootti hiikkaa sagalee kan kaaseetaan maxxafame qofa raabsaa kan turan yoo tahu, dhihoo kana maxxansi kitaabaas xumurameera tahullee ammas gahaatti raabsamuuf hiree hin
arganne.
Dr. Sheek Mohammad Rashaad dullumaa fi dhibdee fayyaa irraa ka’uun booda kana keessa biyyatti deebi’anii magaalaa Adaamaa qubachuun ummata isaanii waliin jiraachaa turan. Wayta mootummaan Itoophiyaa barsiisa amantii Islaamaa al Ahbash Muslimoonni akka fudhataniif dhiibu Sheek Mohammad Rashaad didanii mormuudhaan ejjennoo qajeelaa qabaachaa turanitti cichan. Kanaanis mootummaa biratti balaaleffatamuun qubsuma isaanii Adaamaa irraa buqqifamanii hanga gaaf Caamsaa 25, 2013 umrii isaanii 79tti addunyaa tana irraa du’aan boqotaniitti magaalaa Dirre Dhawaa jiraachaa turan.
Dr. Sheek Mohammad Rashaad tarree sabboontota Oromoo hayyuu gurguddoo amantiilee Islaamaa fi Kiristaanaa kan roorroo sirnoota dhufaa dabranii dandamatanii sabaaf gumaachuun beekaman keessatti ramadamu. Hangamuu humna alagaatiin dhiibaman iyyuu haqa amantii fi eenyummaa Oromummaa barsiisaa bahan. Kanaafis gatii qaalii baasan. Sabboontota amantii qooda akkasii osoo gumaachanii wareegaman keessaa tokko Luba Guddinaa Tumsaa kan kaayyoo qabsoo saba isaaniif gatii hundaa ol qaalii taate lubbuu isaanii kennani. Kan biraa Sheek Bakrii Saphaloo kan kaayyoo wal fakkaataa kanaaf jecha hidhamaa fi bara dulluma isaaniitti illee kabajaa dhorkatamanii biyyaa ari’amuun mooraa baqataa keessatti boqotani. Haaluma wal fakkaatuun abbaa seenaa kan tahan Abbaa Gammachiis sababuma Oromummaa kanaan akka malee salphifamaa fi miidhamaa jiraatani. Kanneen biroos hedduu dha.
Jarri kun marti buuleyyii seenaa Oromoo gurguddoo kan dhaloota amma jiruu fi itti aanu mara keessatti fakkeenya tahuun Oromiyaa walaba keessatti ifaa hin dhaamne qabsiisani. Nu hundi nuu Dr. Sheek Mohammad Rashaadiin bara baraan yaadanna. Hojiin isaan ummata Oromoof dhiisanii dabran bara baraan kan jiraatuu fi miiliyoonota kan onnachiisu akka tahus shakkiin hin jiru.
Injifannoo Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Caamsaa 27, 2013


text:
Tikaa fi Poolisa Yuuniversitii Wallaggaa Kan Ta’e Rabbirraa Assaffaa Kelkay Namni Jedhamu Uummata Midhaa Hamaa Barattoota Irraan Gahaa Jiraachuu Beekame.
Posted by MADDA WALAABUU PRESS on 3/22/2016
Bitootessa 22, 2016 | Qeerroo.org
Yuunversiitiin Wallaggaa Yeroo hundeeffamerraa kaasee ajajaa poolisoota Yuunibarsiitii Wallaggaati. Rabbirraan Yuunibarsiitii kana keessatti nama mootummaa kana wajjin waliigaluun dur irraa kaasee hanga ammaatti deeninattii (tika) kaampasii kana galchuun dhiiga baratoota Oromoo dhangalaasisuu, hiisisuufi ajjeesisaa nama jiruudha. Akkasumas jalqaba irraa ka'uun nama Yuuniversiitii kana keessatti uummata Oromoo qomoo qomoodhaan qoqooduun wallitti buusaa tureedha.
Yuunversiitii Wallaggaa keessattis nama biyya biyyaan qooduun gita hojii irrattis nama ramadaa kan jiruudha. Nami kun yeroo ammaa haalaan barattoota Oromoo fi uummata Oromoo rakkisaa waan jiruuf uummanni magaalichaa haalaan hadheefatee waan jibbeef innii fi fakkaattonni isaa daran Oromoo rakkisuu filmaata godhatanii jiru.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Oromoon surraa, of ifsachuu, ofbulchuu barbaadu.
Oromoon sagaleen saanii akka dhagahamu barbaadu
Oromoon moo'ummaa barbaadu
Olloota isaanii mo'ummaa ofii shakalachaa bilisummaan jiraatan waliin nagaan jiraachuu barbaadu (furan kiyya)*Bonnie Holcomb(7/14/12)
Ibsaa Guutama irraa* | Onkololessa 2012
Qabsaawoti Oromoo yeroo jalqabaaf ijaaramanii gadi bahan kan kaasan gaaffii ummati Oromoo ergaqabamee kaasee guungumaa ture. Ummati Oromoo maal barbaadee gungume yoo jedhame ofiin bulummaa yk walabummaa fi birmadummaa sarbame deebisee gonfachuu dha deebii jedhu argata. Sararan ol haanan haasaa Bonnie Holcomb WQOirratt gotee keessatt gaaffii Oromoon maal barbaada jedhu kaastee tuqaalee tarreessite keessaa fudhatame. ABOn Oromoon maal akka barbaadu himutt erga ka’e walakaa jaarraa ta’uuf deema. Oromoon saba guddaa, qaroo, hala kamittuu madaquun isa hin dhibne, homishaa, sammuun taadhii ta’e, jagna maaliinu hafaa hin qabne ture. Diinoti saa danuu seenaan erga qabatanii, akka makiinaa hoomiishaa, geejjibaa, ijaarsaa, quunnamtii fi ajjeechaatt tola yk gatii bushaan dhimma itt bahaa jiru. Haala jiru tursuuf akka inni deeebi’ee of hin barre qaccee Oromummaa keessatt hafte haquuu fi hamilee saa burkuteessuuf waan danda’an hunda tolchaa jiru. Kan isaan xiyyeeffatan hameessa saanii Oromoo balleessuu utu hin ta’in Oromummaa doomsuu irratt. Sana, yaa’a keessa utuu fixasanyii hin raawwatin tolchuun hin danda’amne. Oromoon hunda hubataniiru; eenyummaa saanii golgame deebisanii hanga gonfatanitt sabummaan itt fufanii jiraachuu akka hin dandeenye barataniiru. Kanaaf qabsoo walabummaa eegalan. Dandeettii saanii riphaa sochoosuu dandeenyaan kan jala dhaabbatu hin jiru.


text:
Monday, December 8, 2014
Barattooti Oromoo .Ayyaana Sabaa fi Sab-Lammii Wayyaanee Irratti Gaaffii Mirgaa Kaasuun Gochaa Sirnichaa Dura Dhaabbatan.
Asoosaa Beeneshangul Gumuz ,Muddee 7/2014 Godina Beenishaangul Gumuuz Magaalaa Asoosaa bakkaa Wayyaaneen ayyaanaa sabaa fi sab-lammoota kabajan jira jechuun ololaa jiranitti goototni barattootni Oromoo fi lammiileen cunqurfamoo biyyatti Yuunibarsiitii Asoosaa wallee warraaqsaa irratti wallisuu fi roorroo dhageessifachuun mootummaa Wayyaanee dura dhaabbachuu eegalan. Barruuleen warraaqsaa haalaan bittinneeffaman. Qeerroon barattootni Oromoo wallee warraqsaan ABO fi qabsoo bilisummaa Oromoo faarsan.
Muddee 6/2014 Irraa Egaluun Gootootni Qeerroon barattootni Oromoo fi barsiisotni Oromoo Yuunibarsiitii Jimmaa shira Wayyaanee irratti dammaquun Guyyaan ayyaana sabaa fi sablammoota kun uummataa Oromoo fi lammiiwwaan Cunqurfamoo biyyatti hin ilaallatu jechuun diddaan waan dura dhaabbataniif jecha Mootummaan Wayyaanee human Poolisii federaalaa fi human waraanaa bobbaasuun magaa Jimmaa fi Mooraawwaan Yuunibarsiitii Jimmaa fi kolleejjii barsiisota Jimmaa irratti eeggichi haalan jabaate gochaa jira.
Yuuniversitii Jimmaa , Addaatti immoo Goototni Barsiisotni Oromoo Yuunibarsiitii Jimmaa Muddee 6/2014 mooraa Yuunibarsiitii Jimmaa mooraa Agriculture keessatti humnaan walitti qabamani akka guyyaa ayyaanaa sabaa fi sablammii Wayyaanotaa irratti yaada kennaniif dirqamuun galma moorichaa lafa barsiisotni, hojjettootni Yuunibarsiitichaa fi bulchiitootni magaalaa Jimmaa fi Godina Jimmaa dabballootni Wayyaanee jiranitti biyyaatti keessatti sirna mootummaa dhufaa darbaa keessa kan Oromoof qajeele tokko illee akka hin jirre bifa gahaa ta’een ibsame.
Kana malees mootummaan Wayyaanee humnaa fi dirqamaan guyyaa ayyaana sabaa fi sablamoota jechuun ololaa jiru kana Aanota Godina Jimmaa keessatti akka kabajamuuf dhiibbaa guddaa kan gochaa ture diddaa uummatan duraa fashalee jiraachuu qeerroon gabaasa. Uummatni Oromoo ibsaa fi sochii qabsoo warraaqsaa FDG itti jiru dabarsaa jiruun walqabatee uummatni Godinichaa Aanoota kanneen akkaa, Limmuu Saqaa, Limmuu Koosaa, Geeraa, Gaatiraa fi Aggaaroo fa’aa irratti uummatni olola wayyaanee kana irraa qooda fudhachuu diduun mormii guddaa sirna nama nyaataa Wayyaaneef qabachuu mul’isan. Akkuma godinichaatti dabballotni Wayyaanee karaa ETV fi radio isaanii olola gaggeessan dhabuun muddama guddaa keessa galuun guyyaa har’aa muddee 8/2014 galgala kana dhoksaan mooraa Yuunibarsiitii Jimmaa keessatti kabajuuf yaaliin godhamus Qeerroon goototni barattootni Oromoo wallee warraaqsaa itti qabsiisuu eegallaan dabballootni Wayyaanee soda keessa galuun sagantaa eegalan addaan kutuun kan dhaaban ta’uun mirkanaa’era.
Yuunivesitii Wallaggaa, Mudde 7/2014 Goototni Qeerroon barattootni Oromoo Yuunibarsiitii Wallaggaas guuyyaa ayyaana sabaa fi sablamoota biyyattin kabaja jira jechuun wayyaneen ololaa jirtu , gammata barattoota Oromoo jabeessuun barri Wayyaaneen 23, xummurtee 24 lakkawwachaa jirtu kun lammiilee biyyattiif bara ukkamsaa, bara rakkinni gama amantaa, siyaasaa fi dinagdee fi hawwaasummaa itti ulfatee fi rakkisaa ta’ee bara nagaa fi nageenyi dhibamee sirni dabballummaa abba irrummaa itti gaafa baase, Addatti bara Oromoon jumlaan itti wareegamee mirgii namummaa fi dimookiraasii ilma namaa itti ukkanfame jechuun barruulee garaa garaa bittinneessuun olola sirni garboomsaa Wayyaanee ofaa jiru balaaleffatan, goototni barattootni Oromoo dame Gimbiis adeemsuma walfakkaatuun olola wayyaanee fudhatama dhabsiisuun wayyaanetti waaroo salphina uuffisan. Mooraan Yuunibarsiitii Naqamtee fi Gimbiis human waraanaan eegama jira.
Haala kanaan mootummaan abbaa irree Wayyaanee EPRDF sochii diddaa fi dura dhaabbannaa shira wayyaanee qeerroon barattootni Oromoo argisiisaa jiran irra yaaddoo fi sodaa guddaa FDG narratti qabsiifame jedhu irraa ka’uun mogaloota gurguddaa Oromiyaa akka Jimmaa, Mattuu, Naqamtee, Amboo fi Finfinnee human poolisaa Federaalaa fi human waraanaan eegaa jira. Dhaabbileen barnoota Oromiyaa akka Yuunibarsiitotaa fi Kolleejjootni hundinuu poolisii federaalaan eegama jiru. Addaatti mootummaan wayyaanee human waraana guddaa gara dhiha Oromiyaatti bobbaasuun dandiin magaalaa Mattuu irra gara Asoosaa geessuu human loltuun eegaama jira, haaluma walfakkatuun daandiin Wallagga dhihaa Danbii Dolloo, Gimbii fi Asoosaa geessuu human loltuu guddaan irratti ramadamee eegama jira.
Muddee 6/2014 Irraa Egaluun Gootootni Qeerroon barattootni Oromoo fi barsiisotni Oromoo Yuunibarsiitii Jimmaa shira Wayyaanee irratti dammaquun Guyyaan ayyaana sabaa fi sablammoota kun uummataa Oromoo fi lammiiwwaan Cunqurfamoo biyyatti hin ilaallatu jechuun diddaan waan dura dhaabbataniif jecha Mootummaan Wayyaanee human Poolisii federaalaa fi human waraanaa bobbaasuun magaa Jimmaa fi Mooraawwaan Yuunibarsiitii Jimmaa fi kolleejjii barsiisota Jimmaa irratti eeggichi haalan jabaate gochaa jira.
Yuuniversitii Jimmaa , Addaatti immoo Goototni Barsiisotni Oromoo Yuunibarsiitii Jimmaa Muddee 6/2014 mooraa Yuunibarsiitii Jimmaa mooraa Agriculture keessatti humnaan walitti qabamani akka guyyaa ayyaanaa sabaa fi sablammii Wayyaanotaa irratti yaada kennaniif dirqamuun galma moorichaa lafa barsiisotni, hojjettootni Yuunibarsiitichaa fi bulchiitootni magaalaa Jimmaa fi Godina Jimmaa dabballootni Wayyaanee jiranitti biyyaatti keessatti sirna mootummaa dhufaa darbaa keessa kan Oromoof qajeele tokko illee akka hin jirre bifa gahaa ta’een ibsame.
Kana malees mootummaan Wayyaanee humnaa fi dirqamaan guyyaa ayyaana sabaa fi sablamoota jechuun ololaa jiru kana Aanota Godina Jimmaa keessatti akka kabajamuuf dhiibbaa guddaa kan gochaa ture diddaa uummatan duraa fashalee jiraachuu qeerroon gabaasa. Uummatni Oromoo ibsaa fi sochii qabsoo warraaqsaa FDG itti jiru dabarsaa jiruun walqabatee uummatni Godinichaa Aanoota kanneen akkaa, Limmuu Saqaa, Limmuu Koosaa, Geeraa, Gaatiraa fi Aggaaroo fa’aa irratti uummatni olola wayyaanee kana irraa qooda fudhachuu diduun mormii guddaa sirna nama nyaataa Wayyaaneef qabachuu mul’isan. Akkuma godinichaatti dabballotni Wayyaanee karaa ETV fi radio isaanii olola gaggeessan dhabuun muddama guddaa keessa galuun guyyaa har’aa muddee 8/2014 galgala kana dhoksaan mooraa Yuunibarsiitii Jimmaa keessatti kabajuuf yaaliin godhamus Qeerroon goototni barattootni Oromoo wallee warraaqsaa itti qabsiisuu eegallaan dabballootni Wayyaanee soda keessa galuun sagantaa eegalan addaan kutuun kan dhaaban ta’uun mirkanaa’era.
Yuunivesitii Wallaggaa, Mudde 7/2014 Goototni Qeerroon barattootni Oromoo Yuunibarsiitii Wallaggaas guuyyaa ayyaana sabaa fi sablamoota biyyattin kabaja jira jechuun wayyaneen ololaa jirtu , gammata barattoota Oromoo jabeessuun barri Wayyaaneen 23, xummurtee 24 lakkawwachaa jirtu kun lammiilee biyyattiif bara ukkamsaa, bara rakkinni gama amantaa, siyaasaa fi dinagdee fi hawwaasummaa itti ulfatee fi rakkisaa ta’ee bara nagaa fi nageenyi dhibamee sirni dabballummaa abba irrummaa itti gaafa baase, Addatti bara Oromoon jumlaan itti wareegamee mirgii namummaa fi dimookiraasii ilma namaa itti ukkanfame jechuun barruulee garaa garaa bittinneessuun olola sirni garboomsaa Wayyaanee ofaa jiru balaaleffatan, goototni barattootni Oromoo dame Gimbiis adeemsuma walfakkaatuun olola wayyaanee fudhatama dhabsiisuun wayyaanetti waaroo salphina uuffisan. Mooraan Yuunibarsiitii Naqamtee fi Gimbiis human waraanaan eegama jira.
Haala kanaan mootummaan abbaa irree Wayyaanee EPRDF sochii diddaa fi dura dhaabbannaa shira wayyaanee qeerroon barattootni Oromoo argisiisaa jiran irra yaaddoo fi sodaa guddaa FDG narratti qabsiifame jedhu irraa ka’uun mogaloota gurguddaa Oromiyaa akka Jimmaa, Mattuu, Naqamtee, Amboo fi Finfinnee human poolisaa Federaalaa fi human waraanaan eegaa jira. Dhaabbileen barnoota Oromiyaa akka Yuunibarsiitotaa fi Kolleejjootni hundinuu poolisii federaalaan eegama jiru. Addaatti mootummaan wayyaanee human waraana guddaa gara dhiha Oromiyaatti bobbaasuun dandiin magaalaa Mattuu irra gara Asoosaa geessuu human loltuun eegaama jira, haaluma walfakkatuun daandiin Wallagga dhihaa Danbii Dolloo, Gimbii fi Asoosaa geessuu human loltuu guddaan irratti ramadamee eegama jira.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Thursday, December 4, 2014
Mootummaan Wayyaanee Godina Jimmaa Magaalaa Jimmaa fi Yuunibarsiitii Jimmaa Irratti Humna Poolisii Federaalaa fi Naannoo Bobbaasuun Sakkatta’insii Gaggeessa Jira
Mudde 2,2014 Godina Jimmaa Magaalaa Jimmaa fi Yuunibarsiitii Jimmaa irratti Humna poolisii Federaalaa fi naannoo bobbaasuun sakkatta’insii guddaan Magaalaa Jimmaa irratti gaggeeffama jira.
Sochiin Warraaqsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo haalan jabaachaa dhufuun deeggarsaa guddaa fi dhageettii guddaa uummata Oromoo biratti argachaa dhufuu fi uummatni cina dhaabbachuun mirga isaaf falmachaa jiraachuun mootummaa wayyaanee afaan qawween uummata bitaa jiruuf yaaddoo guddaa ta’uun caasaan mootummichaa waan qabee gadhiisuu dhabuun hubatama jira. Haaluma kana irraa ka’uun magaalaa Jimmaa
keessatti Mudde 2/2014 irraa eegaluun galgala galgala magaalaa Jimmaa keessatti bakkoota garaa garaatti poolisootni federaalaa fi naannoo uummata nagaan daandii irra adeemuu dhaabanii sakkata’uun daran jabaate jira.
Kana malees kutaa magaalaa Jimmaa ganda Mantinaa jedhamutti uummataa fi dargaggoota walitti qabuun olola afaan fajjeessa itti ololuuf yaaliin godhame diddaa guddaan uummatni mootummaan kun nu ajjeessa jira, ajjeechaa seeraan alaa nurratti rawwatamuuf itti nuuf gaafatamuu qaba, mirgi namummaa fi dimookiraasii nurraa sarbamee jiru nuuf kabajamuu qaba jechuun diddaa isaa jabeessuun sagaalee dheekamsaan walga’ii abbaa irree fashaleessuun qaanii guddaa itti uffisee jira.
Dargaggootnis walitti qabamuun mootummaan Waayyaanee dhukaasee nu ajjeesaa jira namootni nama ajjeesaan seeratti dhiyaachuu qabu, nuti biyya mootummaan keessa hin jirree, biyyaa seerrii keessa hin jirre keessa jirra, mirgi uummaataa kabaamuu qaba jechuun sagalee mormii guddaa utuu dhageesisanii gara mana galma isaniitti deebi’un ibsame. Ummaatni Oromoo fi jiraattootni sabaa fi sablamootni magaalaa Jimmaa keessa jiran Sochiin Qeerroon Bilisummaa Oromoo biyyatti keessatti gaggeessa jiru, socchii sirna qabeessaa fi kan bilisummaa Uummata Oromoo mirkaneessuu fi nagaa fi tasgabbii biyyattiif fidu waan ta’eef waan dandeenyu maraan deeggarasa keenya qeerroof ni gumaachina jechuun uummatni Qeerroo cina dhaabbatee mirga isaaf falmachuuf qophii ta’uu hubachiisa jira. sirna wayyaaneef bitaamaa akka hin jirrees sagalee mormii dhageesisuun mirkaneessa jira.
Sochiin Warraaqsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo haalan jabaachaa dhufuun deeggarsaa guddaa fi dhageettii guddaa uummata Oromoo biratti argachaa dhufuu fi uummatni cina dhaabbachuun mirga isaaf falmachaa jiraachuun mootummaa wayyaanee afaan qawween uummata bitaa jiruuf yaaddoo guddaa ta’uun caasaan mootummichaa waan qabee gadhiisuu dhabuun hubatama jira. Haaluma kana irraa ka’uun magaalaa Jimmaa
keessatti Mudde 2/2014 irraa eegaluun galgala galgala magaalaa Jimmaa keessatti bakkoota garaa garaatti poolisootni federaalaa fi naannoo uummata nagaan daandii irra adeemuu dhaabanii sakkata’uun daran jabaate jira.
Kana malees kutaa magaalaa Jimmaa ganda Mantinaa jedhamutti uummataa fi dargaggoota walitti qabuun olola afaan fajjeessa itti ololuuf yaaliin godhame diddaa guddaan uummatni mootummaan kun nu ajjeessa jira, ajjeechaa seeraan alaa nurratti rawwatamuuf itti nuuf gaafatamuu qaba, mirgi namummaa fi dimookiraasii nurraa sarbamee jiru nuuf kabajamuu qaba jechuun diddaa isaa jabeessuun sagaalee dheekamsaan walga’ii abbaa irree fashaleessuun qaanii guddaa itti uffisee jira.
Dargaggootnis walitti qabamuun mootummaan Waayyaanee dhukaasee nu ajjeesaa jira namootni nama ajjeesaan seeratti dhiyaachuu qabu, nuti biyya mootummaan keessa hin jirree, biyyaa seerrii keessa hin jirre keessa jirra, mirgi uummaataa kabaamuu qaba jechuun sagalee mormii guddaa utuu dhageesisanii gara mana galma isaniitti deebi’un ibsame. Ummaatni Oromoo fi jiraattootni sabaa fi sablamootni magaalaa Jimmaa keessa jiran Sochiin Qeerroon Bilisummaa Oromoo biyyatti keessatti gaggeessa jiru, socchii sirna qabeessaa fi kan bilisummaa Uummata Oromoo mirkaneessuu fi nagaa fi tasgabbii biyyattiif fidu waan ta’eef waan dandeenyu maraan deeggarasa keenya qeerroof ni gumaachina jechuun uummatni Qeerroo cina dhaabbatee mirga isaaf falmachuuf qophii ta’uu hubachiisa jira. sirna wayyaaneef bitaamaa akka hin jirrees sagalee mormii dhageesisuun mirkaneessa jira.
Subscribe to: Post Comments (Atom)