text:
Jaallatamoo obboloota koo kan Itoophiyaa jirtan,
Gaaffii obbo Zaman Indaalee, Itoophiyaa, magaalaa Finfinneetti
qindeessaan miidiyaa fi sirna barreeffamaa, na gaafate irraa
kan ka’e yaada koo isiniif kennuun anaaf eebba guddaa dha.
Ergamaan Phaawuloos akkana jedha, Sanyiin namaa hundinuu namicha tokkicha
irraa argamanii, irra lafaa irra akka jiraatan godhe; bara
isaaniitti iddoo taa’umsa isaaniittis daarii itti godhe
(Hojii Ergamootaa 17:26).
Nuti iddoo adda addaatii dhufne, nuti garuu wal qixa. Hundi
keenya hiika jireenyaa ilaalchisee gaaffii keenya isa gadi
fagoof deebii barbaanna, bantuu balbala jireenya eebbifamee
kan ittiin warra kaan eebbifnu bira ga’uufis ni dhamaana. Anii
fi namoonni isaan kaan hedduun furtuu arganneerra. Seenaa
argannoo koo akka hubattan isinan gaafadha.
Kanan guddadhe Magaalaa Niwu Yoork, amantaa Ortodooksii
Yihudootaa keessatti yoo ta’u, jalqabatti seerota Musee
shanan, akkasumas seera Ortodooksii Yihudootaa akkamitti
ilaaluu akkan qabu, barreeffamoota barsiisota hedduun
barreeffamanin qo’adhe. Umrii saafelummaa keessa yommuun
seenu, amantaa duwwaa ta’e kan dheebuu nama hin baasne
dhiiseen, Yihudummaa garasitti addunyaa kana qorachuu eegale.
Kollejjii keessatti barnoota duree-fayyaa (pre-medical course)
qo’achuun eegale, garuu kaka’umsi gad fagoon na keessa ture,
gosoota barnootaan fudhachuu qabu irratti xiyyeeffachuu akkan
hin dandeenye na taasise. Kanaaf ani adda dureedhaan sirna
barreeffama Ingiliffaa qo’achuu jalqabeen, barreeffama namoota
hedduu dubbisuun haalan ittiin wantota ilaalu kan mataa kootii
uumuun, achumaanis barnoota filoosoofii fi wal bira qaba
amantaawwan adda addaa baradhe. Akkasumas kollejjicha
keessatti gurmuu faarfattootaatti dabalamuun waa’ee hojiiwwan
mimmiidhagoo waggoota dhibba torban darban keessatti
hojjetamanii faarfachaa turre. Gooftaan haala nama ajaa’ibuun
hojjeta ture. Amma yommuun yaada gurmuu faarfattootaa sanatti
dabalamuun laphee koo keessatti barreeffamoota gaggaarii akka
maxxanse, Caaffatoota Qulqullaa’oo afaan Ibrootaa isan
jalqabatti qo’adhe irraa duwwaa utuu hin taane, Kakuu Haaraa
keessaas jechuu dha argeera, barreeffamoonni sunis warra
jaalalaa fi humna Leencicha gosa Yihudaa isa ta’e Yesuus
Masihichaa ti.
Kollejjii irraa yommuun eebbifame, hawaasatti nagaa dhaameen,
haala jireenyaa isa amantaawwan keessatti argamu dhiisuun
miilla koo akkasumas yaada koo waliin deeme. Yeroo umuriin koo
waggoota digdamii sadii ta’u, dargaggeetti booda haadha manaa
koo ta’uuf jirtu Suuzaan wajjin wal argine. Baay’ee utuu hin
turiin, qarqara Dhihaa fi Kibba Dhiha Unaayitid Isteetis
(United States) gidduutti konkolaataa tola nu geessu eeggachaa
turre, kanas kan barbaanne gartuu obbolootaa kanneen ayyaana
waggaa haaraa ayyaaneffachaa turan irraa yoo ta’u, nuti
wantota adda addaa kanneen akka meeshaa konkolaataa dhufu
gargaarsa gaafachuuf nu gargaaru, mucaa durbaa keenya,
qalqalloo meeshaa keenya kanneen akka wanta daa’imni itti
fincooftu (diapers) fi uffata halkanii kan itti qabannu
qabannee turre; galgala sana eessatti akka dabarsinu hin
beeknu turre, tarii kattaa gaarota mimmiidhagoo Meeksikoo
Siitii irra, yookiin immoo imaaltota isaan kaan wajjin mana
jireenyaa namoota hedduu qabatu keessa, yookiis godoo muka
irraa ijaarame kan durii keessa, yookiin galma Haaree
Kirishiinaa isa Loos Anjeles keessatti argamu keessa, yookiin
hoteela isa Saalveeshin Armiin (Salvation Armey) nuuf
qopheessu keessa, yookiin immoo mana yookiis lafa qonnaa qote
bultoonni nuuf kennan keessaa eessa akka bullu hin beeknu
turre. Jireenya sana keessatti wanti yaadannoo ta’ee yeroo
hundumaa na keessatti hafu, haati manaa koo fi ani mucaa
keenya baadhannee halkan gurraacha sana keessa karaa bukkee
dhaabbannee, roobaan dhaanamaa konkolaataawwan hedduu nu bira
darban akka isaan nu fudhatan isaan kadhachaa turre,
konkolaataawwan dhibbaan lakkaa’aman garuu nu bira darban.
Guyyoonni sun wantota hedduuf ija keenya nuuf banan, yaadnii
fi ilaalchi kan mataa keenyaa nu gaddisiise. Walumaa galatti
nuti lafa hektaara dhibba afur bakka kuduraan guute isa namni
bilisaan irra jiraachuu danda’u, bakka waa’ee isaa duraan
dhageenyee turre jiraachuuf gara Hawaay deemne. Laficha irra
kuduraa hedduu kan nama hawwatutu ture, nama Niwu Yoorkii
dhufu tokkoof daran mijataa dha; garuu dhibba afur inni
jedhame sun gara afuriitti xiqqaachuun, nuti godoo xiqqoo kan
bishaanii fi ibsaa elektirikaa warra kaan wajjin hirmaachuu nu
hin dandeessisne keessa jiraanne, kuduraa nyaannee booda
bookeewwan gurguddoon nu nyaatu turan. Gogaan koo waan
ho’ifatuuf, miilla koo irratti madaan na ba’ee, gaa’elli
keenyas akka cabbie nu jalaa dilallaa’e. Ani abdii kutannaa
guddaa keessa seenuun, gaaf tokko bubbeen hamaan ka’ee yookiin
meeshaan waraanaa guddaan dho’ee akka na ajjeesu hawwiin
eeggachuu jalqabe. Yeroo kana, Gooftaan bantii waaqaa keessaa
gad na ilaaluun akkana naan jedhe, “Ilaa amma qophaa’eera.”
Samii Hawaay isa bareedaa jalatti Waldaa dhagaa irratti
ijaaramte kan keenyan hin qabne keessatti sirna gaa’elaa
adeemsifame hirmaadheen ture. Misirroo fi dhirsi misirroo
attamitti gara Kiristoos akka dhufan akkasumas jijjiirama
guddaa inni jireenya isaanii keessatti taasise maal akka ta’e
akka ibsan gaafatamaniiru. Tajaajilaan gaaf sanaa uffata
jiinsii (jeans) uffatee, gaa’elli attamitti fakkeenya
Kiristoosii fi Waldaa Kiristaanaa akka ibsu jaalala isaa isa
hin madaalamne irraa kan ka’e Kiristoos akkamitti lubbuu isaa
dabarsee akka isheef kenne, ofii isaa waan inni isheef kenneef
Waldaan Kiristaanaa akkam akka isa jaallattuu fi isa
tajaajiltu nuuf ibse. Sochiiwwan hafuuraa fi gaggeessitoota
yeroo darbe keessa turan ilaalchisee wanti bitaa na gale
hedduun jiraachuu baatu illee, saganticha erga dhumee booda
gara tajaajilaa sanaa deemeen, “Tarii na gargaaruu ni
dandeessa” ittiin jedhe. Ani waa’ee Yesuus isa gaafadhe; innis
gaaffilee ani gaafadhe hundaaf Macaafa Qulqulluu isaa keessaa
caqasuun deebii quubsaa naaf kenne; wanta inni dubbise
hundumaa keessaas dhugaan laphee koo keessatti qabatee hafe.
Ani wal ga’ii isaanii itti fufee hirmaachuun, gaaffilee ani
kaasu hundumaaf haala quubsaadhaan deebii argadhe. Torbanoota
muraasa booddee jireenya koo fayyisaaf kennuun bishaan Hawaay
isa cuquliisa kan hedduu miidhagu keessatti naannoo Waldaa
sanaattin cuuphame. Hafuurri Yesuus Kiristoos inni jiraataan
hafuura koo isa du’u keessa seenuun jireenya haaraa na
jalqabsiisee jennaan abdiin, ifnii fi gammachuun jireenya koof
deebi’an.
Ani kollejjii yookiis seminaara Macaafa Qulqulluu kam
keessatti iyyuu hin baranne, dhugaa beekuuf garuu gatii
baaseera. Harmeen koo akka ani Kiristaana ta’e yommuu
dhageesse, shaamaa yaadannoo naaf ibsitee turte, obboleessi
koo garuu haala jiru ibseefii haala sana keessaa ishee baase.
Bara 1979, Suuzaanii fi ani mana keenya gurguruun, waggoota
lamaaf duuka bu’ummaa fi tamsaasa Wangeelaa irratti leenjii
fudhannee, ergama Wangeelaa (mission) kan dargaggootaa keessa
seenuun gara Awurooppaa deemnee achittis ani jaalala gooftaan
Yihudoota biyya Jermenii jiranii fi musiliimotan tajaajile.
Waggoota lama booda, anii fi haati manaa koo ijoollee keenya
lamaan wajjin gara Hawaayitti deebine, yeroo sana qarshii,
mana, hojiis hin qabnu turre; Waaqayyo garuu karaa biraa nuuf
qopheessu kun garuu seenaa adda biraa ti. Isa kana ilaalchisee
fakkeenyan kennuu danda’u hedduun qaba, garuu salphaadhumatti
wareegama namni tokko dhugaaf taasisuuf, Waaqayyo yeroo
dheeraa booda gatii isaa ni baasaaf.
Yesuus akkana jedhe, Kadhadhaa isiniif in kennamaa, barbaadaa
in argattuu, balbala rukkutaa isiniif in banama
(Maatewoos 7:7).
Waaqayyo karaa Isaayaas raajichaa akkana jedhe,
Isin yoo dhuunfaa keessaniin jaalala Waaqayyoo kan hin beekne
taatan, amanaa ifni Waaqayyoo dukkana koo akkuma ibse laphee
keessan keessas seenee isiniif ni ibsa. Ani dur nama hafuura
hamaan guutamen ture sababni isaa waggootaaf daawwaa araada
nama qabsiisan hedduu fudhachuu akkasumas waaqolii tolfamoo
waaqessuu, amantaawwan seexanaa fi filoosoofii sobaatti
qabameen ture, dhiigni Yesuus garuu bilisa na baase!
Ilmi Waaqayyoo inni cubbuu hin qabne jaalala Waaqummaan isin
jaallatee fannoo irratti dhiiga isaatiin gatii cubbuu
keessanii isiniif baaseera. 2 Qorontoos 5:19 keessatti akkuma
dubbatu Waaqayyo karaa Kiristoosiin biyya lafaa
fi ofii isaa gidduutti nagaa buuseera. Gatiin
cubbuu keessanii isiniif baafameera. Gama keessaniin wanti
hafe isin Waaqayyo wajjin nagaa
qabaachuu duwwaa dha
(Lakkoofsa 20). Inni riqicha isa dhumaa ta’uun balbala
baneera. Wanti isin gochuu qabdan gama keessaniin balbalicha
bantanii gara isaa deemuu qofaa dha. Oduu fayyinaa isa
gammachiisaatti amanaa, Waaqayyo immoo cubbuu keessan hunda
isiniif dhiisa. Inni laphee keessan keessa buufachuudhaan,
jireenya keessan jijjiiree jennaan isin akka bakka bu’ee
isaatti isa tajaajiluu dandeessu, battalumattis eebba jireenya
bara baraa isa irraa hafaa fi dhuma hin qabne argattu.
Ergamichi Phaawuloos akkana jechuun oduu gaarii kana dubbata,
Kiristoos cubbuu keenyaaf du’ee… awwaalamee… guyyaa
sadaffaatti du’aa kaafame. Kana amanuudhaan fayyaa. Akkuma
Kiristoos cubbuu keessaniif du’e, aarsaa inni isiniif baasetti
amanuun keessan Waaqayyo akka jireenya keessan irraa
yakkamtummaa fi humna cubbuu balleessu, akkuma Kiristoos
awwaalames akka inni isaan awwaalu taasisa; akkuma inni
cubbuu, seexanaa fi du’a mo’ee ka’e, Waaqayyos jireenya
mo’ichaa, haaraa, du’aa kaafamee fi jireenya bara baraa
isiniif kenna. Waaqayyo wajjin nagaa qabaadhaa. Wareegama ilmi
Waaqayyoo isiniif baase amanaatii fayyaa. Amma maaliif garaa
keessan ol fudhattanii Waaqayyo ilma isaa isiniif kennuu isaaf
akkasumas cubbuu keessan isiniif dhiisuu isaaf isa hin
galateeffattan!
~ ~ ~ ~
~
Karaa ilma isaa jireenya keessan Waaqayyoof kennitaniittu yoo
ta’e, dubbisuu itti fufaa.
Waa’ee Amantii
Keessanii Isaan Kaanitti Himaa
Amanaa haaraa yoo taatan, gara duuka bu’aa bilchaataatti
akkamitti guddachuu akka qabdan, akkasumas ogummaa fi
aboodhaan Gooftaa akkamitti tajaajiluu akka qabdan barachuutu
isin irraa eegama. Tarii namoonni isaan kaan bilchinatti akka
guddatan gargaaruuf fedhii qabdu yoo ta’e, wanti isin itti
fuftanii dubbiftan kun isin gargaara.
Akka amanaa haaraatti, isin amma warra kaan gara fayyisuu
Gooftaatti fiduu ni dandeessu. Waa’ee amantii keessanii isaan
kaanitti himaa, oduu gaarii sanas akka armaan olitti
Phaawuloos jedhetti sirriitti akka isaaniif gale hubadhaa,
isattis akka isaan amanan jajjabeessaa. Utuu kana hin godhiin
dura garuu kadhadhaa, Gooftaan dubbatee akkuma ture gidiraa fi
ari’atamuun isin qunnamuu danda’u, Hojjetaan isa isa hojjechiifatu irra hin
caalu. Isan erga ana ari’atanii, isinis immoo akkasumas
ari’achuuf jiru
(Yohaannis 15:20); Gooftaan garuu akkanas jedheera,
Isin kanas beekuu qabdu: Namni tokko maatii amantoota ta’an
keessaa dhalachuu isaaf, yookiis dhaabbata amantaa keessaa
iddoo guddaa waan qabuuf, yookiin miseensa Waldaa Kiristaanaa
waan ta’eef, yookiin hojii gaarii waan hojjeteef (Efesoon
2:8-9) duwwaan, yookiin Yesuusiin alatti kan biratti
amanuudhaan fayyuu hin danda’u (Yohaannis 14:16). Ergamaan
Pheexiroos akkana jedheera, Fayyinnis
Yesuus Kiristoos duwwaadhaan malee, kan biraatiin tokko illee
hin jiru; maqaan kan biraa, ittiin fayyuun kan nuuf ta’u,
waaqa jalaa ilmaan namootaatiif hin kennamne jedhe
(Hojii Ergamootaa 4:12).
Caaffatoota
Qulqullaa’oo Qo’adhaa
Yoo dandeessan, Macaafa Qulqulluu fudhadhaatii qo’adhaa.
Macaafota isa keessa jiranis tartiiba itti aanu kanaan akka
qo’attan isinan gorsa: Seera Uumamaa 1:1 hanga 12:3 tti; itti
fufees Wangeela Maatewoos, Yohaannis, Hojii Ergamootaa, Ergaa
warra Roomaa, Filiphisiyuusii fi Qolosaayis. Isaan kana
dhuunfaa keessanitti dubbisaa; isa booda barsiisaa Macaafa
Qulqulluu barbaadaatii irraa baradhaa.
Luqqisiiwwan
Yaadatamuu Qaban
Dubbisawwan barreeffama kana keessatti argamanitti dabalee,
luqqisiiwwan itti aanan kun yaadatamuu kan qabanii dha:
Hundinuu yakkaniiru, ulfinni
Waaqayyoos isaanitti hir’ateera . (Roomaa 3:23)
Beenyaan nama cubbuu hojjetuu du’a;
kennaan Waaqayyoo inni Kiristoos Yesuus Gooftaa keenya wajjin
tola kennamu garuu jireenya bara baraa ti. (Roomaa
6:23)
Waaqayyo, akkasitti tokkicha ilma
isaa hamma kennuufitti biyya lafaa jaallate; kun immoo isatti
kan amanu hundinuu jireenya bara baraa haa qabaatuuf malee,
haa baduuf miti! (Yohaannis 3:1)
Waldaa Kiristaanaa
Yookiin tokkummaa Gaarii Kan Macaafa Qulqulluutti amanu
barbaadadhaa
Namoota akkuma keessan amantoota ta’an wajjin kadhachuun,
Macaafa Qulqulluu qo’achuun, akkasumas Gooftaa tajaajiluun
baay’ee barbaachisaa dha. Kakuu Haaraan hedduun isaa kan
xiyyeeffatu namoota gara amantiitti fiduun Waldaa kiristaanaa
hundeessuu fi sooruu akkasumas duuka bu’oota of danda’anii
hojii kana hojjetan horachuu irratti dha! Wal tumsuun, Macaafa
Qulqulluu qo’achuun, Wangeela warra hin dhaga’iiniif
lallabuun, amantoonni haaraan Waldaa Kiristaanaa keessatti
akka qindaa’an taasisuun furtuu dha!
Yesuus akkana jedhe, Hojii isa ana ergee guyyaadhaan
hojjechuuf nuuf in ta’a, yeroon namni tokko illee itti
hojjechuu hin dandeenye halkan ni dhufahoo
(Yohaannis 9:4). Itoophiyaa keessattis wanti kana fakkaatu
ta’uu ni danda’a. Isin namoota keessan gara fayyisaatti
qajeelchuun Dubbii Waaqayyootti isaan cimsuun isiniif ta’a.
Yommuu isin akan gootan Waaqayyo isin haa eebbisu!
Obbo Zaman Indaalee
Qunnamaa
Maaloo qajeelfamaa fi tumsa isin barbaachisuuf, Itoophiyaa,
Finfinneetti qindeessaa miidiyaa fi sirna barreeffamaa kan
ta’e Obbo Zaman Indaalee qunnamaa.
Obbo Zamaniin teessoo
armaan gadii kanaan qunnamuu ni dandeessu
Toora Iimeelii (email): zemendale @ gmail . com.
Bilbila mobaayilii: 0911790701
Barreeffamni kun kan barreeffame Noormaan
Manzooniin yommuu ta’u, kunis kan ta’e gaaffii Itoophiyaa,
magaalaa Finfinneetti qindeessaa miidiyaa fi sirna
barreeffamaa kan ta’e Zaman Indaaleedhaan. Karaa isaan
barreeffamni kun Afaan Oromoodhaan baay’atee tola rabsamuu
danda’a. Kitaabni A Handbook of Bible Doctrine jedhamuu
Afaan Oromoodhaan, akkasumas kitaabonni afaan Ingiliziin
barreeffaman hedduun toora websaayitii Noormaan,
BibleStudyProject.org jedhamu irratti ni argamu. Inni teessoo
kanaan argamuu ni danda’a
BibleStudyProject @ hawaiiantel . net.
If not IE, press Ctrl + D


c: text/html

text:
Garagarummaa Dhaabota Oromoo gidduu
Sabaawota Oromiyaan kan ijaaraman dhaabota hedduutu jira. Garuu akki isaan akeeka qabsoo Oromoo itt ilaalan adda addaa. Oromoo tahu taatotaa malee garagarummaa akeekaa fulduratt fidanii kan irratt mari’achiisan hin jirani. Kanaafii afaaniin haa tahu barruun yeroo namooti mooraan gargar bahanii walitt bu’an, “Diina dhiiftanii maaliif walitt bobbaatu?” gaaffiin qeeqa fakkaatu, kallattii hundaan ka’aa jiraate. Kaasaa walitt bu’aa kanaaf kan dhimme jira hin fakkaatu. Oromoon mooraa walgaarreffatan adda addaa keessa jiran akka firaatt wal ilaaluu ni dandahu yk akka qabsaawota mooraa adda addaa keessa jiraniitt walii obsuu ni dandahuu? Garaa garummaa kana ifa godhanii furmaata barbaachuu irra, nammi gad qotee akka hin barrre gochuu kan yaalan jiru; kaan kana hubachuu kan hin dandeenye. Dhaabota walaba gidduu rakkinni oo’ifamee himamu hin jiru. Addaddummaa dhaabota maqaa saba tokkoon ijaaraman gidduu akka hinjirrett bira darbuun garaagarummaa sabicha keessa jiru fi saboota godinicha gidduu jiran furuun nama dhiba.
Duubatt deebineee qabsoo Oromoo dadhabsiisuuf dira’ina tolfamaa ture yoo laalle hamma yoonaa lubbuun jiraachuun saayyuu nu dinqisisuu hin hafu. Alaa manaa qabsoo walabummaa jibisiisuuf tooftaan hololaa dhimmi itt hin bahamne hin jiru. Dhaabi inni kallachaa, ABOn walabummaaf dhaabbate; “fokkummaa” saa raga hin qabneef sababooti himaman hundii jabina kaayyoo inni hordofuu irra tarkaanfatanii jigsuunii hin dandeenye. Surrii dadhabootaa, ayyaanlaallattootaa fi daddaaqotaa hedduutt huursaniiru. ABO akka dhaabaatt, taatota jiraniin addatt yoo ilaalan malee balaatu qabsoo walabummaa Oromoo eeggata. Kan kittillayyoo diinaa hin taane, duula Qabsoo Walabummaatt bobbahe irratt utuu hin yaadin diinaan gar tokko akka hin dhaabbanne eeggachuun egeree saba Oromoof wayyaa fakkaata. Gadaan tokko waraana, tokko rooba, tokko beela kkf beekamuun sirna gadaa sabicha hin lagachiifne. Haalli Qabsoon Oromo hardha keessa jirus akka sanatt ilaalamuu qaba. Gogeessi ni darba sirni gadaa garuu itt fufa dha.
Barreettiin kun garaa garummaa saba keessa jiraachuu dandahu akka gosootaa fi dhugeeffannoota gidduu hin kaasu. Akkasumas garagarummaa sabota godinaa keessa jiranii irratt hin akeekkatu. Sabi Oromoo mirga sarbame deeffachuuf qabsoon gaggeessu sababa addaddaatiin takaalamee hobbaatii hamilate bira gahuu hin dandeenye. Ummati Oromoo gaafa jaarmaa cimaan of jabeesse qofa dhageettii argata. Dhageettii yoo argate waan halle halagaan murteessuufii keessaa bahee ofiif murteeffata. Biyya abbaa ofii irratt inni gabbaarii halagaan malkanyaa hin tahu. Ummatichi yeroo jaatamoota keessa qabsoo eegale an ummata of dandahe walaban ture malee hirkattuu saba kamiiyyuu mit jedhee jalqabne. Bobbaatiin kamuu konkaa keessatt hin gaggeeffamu, hawaasa firaa fi nyaapha fedha irraa qabuu keessatt deema. Jaarmaa saa kan qilleensi hin galle gochu waan hin dandeenyeef qawwaa halleen kan fedhe itt seenee butucheenii.
Kanaaf dhaabota maqaa saaniin jiran kamtu isaan qofaa hojjetu, kamtu bakka jiru hundatt dantaa saanii hin irraanfanne, kamtu dimshashumatt galtuu tahee kan isaan diina muummicha jedhanii itt bobbahan ofii dubbatu caalaa kan isaaf dubbatu, qorachuu qabu. As irratt amma dubbataa kan jirru waa’ee akeeki sirrii taheef hin taanee malee waa’ee malbulchaa miti. Tooftaa fi tarsimoo irratt waligaltee sabaawaan jiraannaan hojiin malbulchaa toora hedduun gaggeeffamuu dandaha. Rakkoon dhufaa kan jiru akka itt Oromiyaa ilaalanii. Oromiyaan biyya of dandahee tahee jiraachuuf mirga qabumoo lata Itophiyaatii? Kan walabummaaf mirga qaba jedhanii fi kan lata jedhan walitt araarsuun akkamitt dandahama? Gad fageessanii yoo laalan eenyummaa sabicha maaljechisiisuuf irraa ka’a wal fakkaataa hin qabani. Qayabannoo adda addaatiin saba adda adda tahe mullachuuf deema. Kanaaf mooraa lamaan waliigalchuun akka dubbatamu salphaa hin tahu. Yaadi mormituu amanamtuu tahuuf gangalchamaa jiru yoo of eeggannoon qaban malee yaada hamaa Oromiyaa qabaa jalatt hambisu tahuu akka dandahu hubatamuutu irra jira. Namooti sana gangalchan bulanii yaada jijjiiirrachuu dandahu yaadichi garuu bakka kaa’anit hafa. Namooti sana keessatt qooda fudhatan akka abba tokkeett keessi saanii sabboonoo tahu ni dandahu akka murnatt garuu galtuu malee kan biraa tahuu hin dandahani. Dhaabota Heera Habashaa fudhatanii bobba’an hedduu dha jenneerra. Dhaabi ADO ofiin jedhu dhiheenya dhaabbatee isaanitt dabalamuuf yaala jira. Gidduu kana tasisi ADO hankaka aggammii jalqabaaf jedhamee mata duree bu’uratii, as irratt garu waa’een saa addaan hin dhihaanne. Mooraan qabsoo lamaa, tokko kan walabummaa Oromiyaati. Diinni mooraa kanaa finnaa Itophiyaa fi kan isaa tumsanii. Mooraan biraa empayera jalatt Heera Itophiyaa fudhatee akka mormituutt qabsoo nagaan gaggeessa Oromiyaaanis lata Itophiyaati isa jedhan kan fudhate. Mooraa kanaaf diinoti kanneen Heera itoophiyaatt hin bulle. Heerri Republik Itophiyaa Federaalawaa Demokraatawaa lakoofsi 1/1995 akka jedhutti: “Nambiyyaan kamuu, qaamoti mootummaa, dhaaboti malbulchaa, waldooti biraa akkasumas qondaaloti saanii Heericha kabachiisuu fi Heerichaaf bitamaa tahuf dirqama qabu.” Kanaaf abbaan Heericha kakatee fudhate ramaddii mootummaan kennuuf diduu hin dandahu; yoo qawween bobba’uu baate seera tumuu, bulcha adabaa koloneeffataa gaggeessuu, kkf fi galaa dhiheessuun ummata ofii, Oromoo nyaapha godhata jechuu dha. ABOn Oromiyaa walaaboomsuuf qabsoo malbulchaa fi hidhannoo akka gaggeessuu ijaarame. Isa irraa cite qabsoo nagaan gaggeesa kan jedhu yooyyefamuu qaba. Hamma walabummaa saba saa haalee heera Itophiyaa fi amanamaa tahuuf hin kakannett inni sabboona dha. Bilisummaa of ijaaruu, walgahuu, of ifsuu fi abbaa fe’e waliin waldaa dhaabbachuu Heerichanillee kan beekame. Sun gonka dhagaa walitt darbachuutt hin geessuu. Dubbii kana keessatt nageesso, of irratt hirkataa fi humna hidhate kam irraayyuu walaba. Kanaaf inni waan diinni jedhu karaa nagaan diduu malee dhagaa namatt waan hin darbbaneef lammooti saa waan itt darbataniif hin qabanii. Caalaattuu garri lachuu cunqurfamaaf waan hojjetaniif saganta gadjalaa wal qayyabannoo baafachuu dandahu. Kan gola dhaabbate hundi mormituu amanamtuu tahuu qaba jechuu miti. Garuu biyya sanatt gochi hundi gaagaa qaba, mormituu amanamtummaan illee. Akka onnee fi ilaalcha addunyaa ofiitt gara kan filatu abbaa dha. Bilisummaan yaadaa fi of ifsuu tuqaa muummicha qabsoo Oromootii.
Oromoon, diina roorroo fi goolii xaxatee itt bobbahe ofirra ittisuuf qabsoo hidhannoo akka filmaattota keessaa tokkoott fudhate. Nagaan waldhabdee jiru furuuf ijibbaati tolfame dhama’uu qofa ta’e. Garuu koloneeffatan yoomiyyuu caalaa Oromoott roorrisaa, tuffataa, ajjeesaa, hidhaa, guraaraa, achi buutee dhabsiisaa, biyyaa baasaa, saama fi buqqisaa jira. Kanaaf kun sirna shororkeessituu hammaa bahaa seeraa ulfeessu hin qabne. Sirna akkasii fi haala duree tokko malee amanamanii irbuu seenuun Oromoo kumaatamoota hidhaatt guramaa jiranii fi kurnan lamaa ol darban keessa daba loltuu Oromoo hidhaa keessatt irra gahaa jiru ooffalchuu dha. Qaccefixa ummata Sidaamaa, Mazangir, Anuakii fi saboota bicuu biraa ofkalchuu jechuu dha. Lafa ababilee saani irraa buqa’uu ummata Oomootik fi Nayilotikii akkasumas ummata Oromoo offalchuu jechuu dha. Qabiyyee kolonotaa saamuu fi ijoollee fi dubartii sabota isaaniin mormanii gudeeduu fi kkf; kan daba mootummaan Habashaa si’ana aangoo irra jiruu tarreessee fixuu dandahu hin jiru. “Taa’aa irraa hin qabduu mataatt aguggati” akka jedhamu da’oo tokko utuu hin qabaatiin tooftaa mootummoota of dandahan dhimmi itt bahan akkeessuu yaaluun ofis ummata ofiis ballaa hin caamneef qulleessuu taha. Kan Oromiyaan barbaaddu dhaaba “sayixaruuti abet, sayilikut wadeeti” (utuu hin waamamin owwaatu, utuu hin ergamin eessa dhaqii jettan) jedhu utuu hin ta’in ofirratt amantee cima kan qabu.
Qabsoo ummati ofii walabummaa fi qajeeltuuf godhu dhiisanii murna dutaa nama nyaata kan ummata Oromo likkii saanitt galchuuf murteeffatett galuun “nagaa” eenyuuf argamsiisuufii? Bakka ittisi lolaa barbaachisu dhiisanii madda lolaa bira goruun nagaa eenyuuf yaadameetu? Qabsoon “nagaa” sirnicha keessa taa’anii utuu hin tahin isa ala tahaniitu. Inni sirna koloneeffataatt galanii godhan dorgommee angoo seerawe jedhama. Akka Itophiyaatt waliigaltee murnoota sirna kolonii empayeritt fudhatanii wal gidduutt eeboo utuu hin mirmirsin jaallatee haa tahu dirqisiisanii irba ummati buusuun bakka waljijjiiruutii. Qabsoon adda walabummaa fi kan mormituuu akeekaanis kaayyoonis adda addaa. Mormituu tahuu jechuun dorgommee angoo walirraa hin citne keessa seenuu dha. Golli malbulchaa hundi riqa aangoott gaafa Waaq jedhe ol bahuuf darabee eeggataa jiraatu. Kan aangott ol bahu hundi qawwee fi sirna TPLF biyya ittiin gooluu fi hariiroo inni hamma yoonaa uume hunda dhaalaa. Kanaaf isatt galuun utuu hin turin dutaa tahanii akka miltolee saanii “Likkiin isin galchaa” jeekkaraa as bahuufii. Qabsoon walabummaaf godhamu sirna kolonii diiguuf malee kabeebsuuf miti. Qabsoon walabummaa angoo hacuccaa wal jijjiiruuf utuu hin tahin hacuuccaa jalaa birmadoomuufii.
Nagaan jiraachuuf dinnummaan dhabamuu qaba. Dinni Oromoon waliin qabu eenyu? Kan isa qabachuu fi raayyaa bobbaaasee fi itt roorrisaa jiru mitii? Eegaa haala akksii jalatt Oromoon isa waliin dhaabbatanii akka inni Oromiyaa irra diriirfatu tajaajila guutuu kennaniif akkamitt isaan addati ilaalamu? Kanaaf “Wal dhiisaa diina irratt fuulleffadhaa” gorsi jedhu eenyuu fi eenyu fa’iinii? Gorsi kun jara akeeka tokko qabaniif ni hojjeta taha. Kanneen kaayyoo ganama gad hin dhiisin booddana qalbii horatanii kan ilaalchaan wal fakkaatanin walitt dhufuu yaala jirachuun ni mullata. Mooraa tokko keessa taahanii dhagaa walitt darbachuun of ajjeesuu akka tahe hubatan fakkata. Yoo mooraa lamaan qabsoo Oromoo himatan herrega keessa hin galchine xumura dogoggoraatt geessuu dandaha. Qabsaawoti Oromoo kan akeekkatan sirna koloneeffataa kan mormituu amanamtuun qooda keessaa qabanittii. Dhaabi tokko dhaaba Oromoo jedhameef addatt baasanii qubaa itt hin qabanii. Kan Heerichaaf dhabbatee hundi mooraa walabummaa keessa kan jiraniif hamajaajii dha. Haa tahu malee namooti waa hubuuf humna hin qabne fi kan waan jedhan hojiitt furu hin sonoofne dhagaa darbachuu jalqabuu yk afaaniin eenyuunuu tuquun bu’aa saa irra, hamaa inni fidutu caala. “Mooraa addda addaa keessa jiraatanii wal hubachuun hin dandahamuu?” gaaffiin jedhu ka’uun ni mala. Kun dammaqinaa fi leelloo jaalbiyyummaa qaban irratt hundaawaa. Abboolii fi haadholiin yeroo nutt himan, nammoti Oromoo, dur keessa diina quwachuuf biyya halagaatt galanii isaan keessaa fuudhanii fi heerumanii isaan fakkaatanii jiraataa jireenya saanii guutuu saba ofiitii lafjala iyyaatii qaruutee dabarsaa turan jedhu. Yoo ofirrummaa fi buubi ofumaa dhoowu hin jiranne kun suukii sabboonummaan godhamuu dandaha. Haalli hawaasaa kantaraa miti; misa agarsiisaa deema. Kanaaf yeroo yeroon xiinxaluu dha. Malbulchesooti ogeeyyiin haala hamaatt akka dhimma bahuu dandahan beekutu abdatama. Sadarkaa sana gahuun ofbara qixa olhaanaa, of kenna, kaasaa saba ofii fi dudhama fi mataa fi garaa qulqulluu qabaaachuu irratt hundaawa. Qabsaawoti timjii darbuun waan eegalee Oromummaa fi nafii Oromoo akkasumas bu’uurota safuutt hedaman irratt qayyabannoo waloo uumuu dandahuu? Hanga sun tolfamutt qabee mooraa gamaa secca’anii baruu qabsaawaa walabummaa ni rakkisa. Silaa haalli dansi utuu Oromoon finnaa empayera Itophiyaa mallattoon saa faajjii bifsadee, magariisa, keelloo fi diimaa taheef amanamummaa kakachu hin baanne misha ture. Nammi surrii nagaa akka Oromoon walabummaa dhabe deebifachuuf mirga qabu hin haalu. Daayi Oromoo Itophiyessoota, nambiyyaa Itophiyaa jedhamanii gurguddoo Habashaan haammatamuu dha. Akka sana taanaan gara Oromoon yoo laalan isaaniif OPDO gidduu garagarummaa maqaa malee kan biraa hin jiru. OPDOnis lootuu Dargii boojuun TLF ijaaruun seenaa dha. Hardha miseensoti saanii hedduun kanneen sana as dhalatan loltuumitii dha. Mormitooti jiraachu kan hayyamte, “Akka hin komanne waamii akka hin nyaanne irraa dhiibi” isa jedhamu. Ulaagaa golli demokraasii tokko guutuun irra jira jedhamu TPLF akka argatuuf malee wayittt bahu jedhamee miti. Yoo akka tasaa qabsoo keessaan jijjiirrami ni dhufa tahe taatoti amma jiran taa’anii hin argani. Seenaan galtuu kanuma agarsiisa. Injifannoo sochii walabummaa qofatu akka ummata birmaduutt filannoo ballaa kennaafii. Garaa garummaan mooraa walabummaa waliin qaban empayerri diigamu malee waan walitt araaramu miti. Dhaaboti kaayyoo qabsoo Oromoo isa ganama fudhatan gar tokkott luucca’aa jiraachuun ummatichaaf abdii guddaa dha. Kanneen ADO irratt ilaallachuuf kan riphaan jiru taanaan isa qabatan of jalaa bacancarsuurra ejjennoo saanii keessa deebi’anii ilaaluu feesisa, takka isaan eegsisuun hin hafuu. Gabaabaatt Mooraa Walabummaa keessa kan jiranii fi kanneen Mooraa Itophesitoota keessa jiran walfakiin himatan yoo jiraate maqaa Oromoo dhahachuu qofa. Kanaaf malee lachanuu mooraa itt galli saanii adda adda tahe keessa jiru. Tokko mirgoott isa kaanii mirga tahuu dandaha, akka Bakar Waaree fi Mokonnin Guddisaa. Kanneen “Dhagaa walitt hin darbatinaa” jedhan garagarummaa dhaaabota Oromoo akkasitt ilaalaniiruu laataa? Yeroo mirgaa fi qajeeltuutt dhufu, Oromoo tahuu himachuu utuu hin tahin kabaja mirga ilmoo namaa fi Oromoon hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachuu qabu hojiirra oolchuu dha. Hiree murteefachuun mirga ummata Oromootii. Mirga hiree murteeffannaa murna haa tahu abbaan tokkollee dhoofsisaaf dhiheessuuf seera hin qabu, timjii irra hin darbamne. Gaaffii walbummaa yk ofiin bulummaa Oromiyaa fi bilisummaa Oromoo addatt kan laalu sammuu kalamsaawe. Sana dhoofsisaaf kan gargar baafatu ummata Oromoo qofa. Itophiyaa na tolchaa jedhee kan maganu, isaanuu gaafa rakkinaa maqaaf Itophiyaa ofiin haa jedhan malee, gaafa dhugaa Amaaraa fi Tigree dha; mooraan saanii lama caalaa hin qabu, akka sirna Ameerikaa faa; taasisa haaraa mirga walqixxee fedhu ofitt dabaluun anjaa hin qabuufii. Maal haa baasuuf dhama raasuree? Dhadhaawoo hin bahuu! Abba fedhe haatahu ilmaan namaa namummaa saaniif ulfoo dha. Yaada irra darbanii kan yaada burqisiisan tuquun addagummaa waan tahuuf safuu dha. Nammi tokko balleessaa yoo qabaate hardha yoo hin taane bor seeraan adabamuu dandaha. Yaada garuu biinxa’anii dogoggora sirrii irraa gargar baasanii mullisuun saaxiluun akka. Qabsaawota gidduutt wal qeequu fi of qeequun fedha irratt hundaawe misuu qaba. Kana malee guungummii fi of qofti miidhamaa akka tahett dhiheessuun barsiifata homishaawumaa hin qabne. Kan baraan wal hin fakkaanne akkasii of irraa gatuun bu’aa qaba. Hogganooti hamma nammi irraa eegu hobbaatii argamsiisuu hanqatu taha. Sun waan ittiin arabsaman yk abaaraman tahuu hin qabu. Hamma irba amanamummaatt fiduu danda’amutt kan jiran jajjabeessaa yabboo banaan yoo jirate irratt qeequu dha, yoo hin jirres tokko uumuu dha. Qabsaawoti sochiin bilisummaa Oromoo hamajaajii hundi balleessuuf irratt xiyyeeffatan dadhabina hoggansaa haa tahu talisummaan akka hin banne itt gaafatama dammaqanii eeguu qabu. Hogganootis burquqa maa qeeqmnee dhiisanii akkaataa dhaaba keessatt walamantee fi keessaanlaalummaa gad ijaaran faluu dha. Yoo xinnate heera dhaabaa kabajanii kabajchiisuu dha. Moora koloneeffataa keessa murnooti jiran hundi aangoo empayerittii qabachuuf dorgomu malee caasaa empayerittii diiguuf miti. Faallaa sanaatt kan amanan yoo jiraatan QBOf isaan waliin hidhata uummachuun ni dandahama. Sana yoo hin tahin qofoo golee afurii boolla martii keessatt qofa’uu yaaluu taha, walitt hin tahanii. Waanti goonu keessaanlaalii, wanti holollu soba golguuf irra diddibamee dhihaachuu hin qabu. “Gamna gowwoomsuun jibba barbaacha” isa jedhamu yaadachuu dhaa. Waan utuu oolee hin bulin ifa bahu huffisuun huffee nama jechisiisa. Kan kanaa olii ilaalcha mooraa walabummaatii. Mooraan kun yero amma faaraa warraaqsa gaggeessuuf barbaachisu agarsiisaa hin jiru. Tattaaffiin godhamu mooraa isa biraa irra cimaa fi shaffisaa yoo hin taane haalli too’achuu hin dandahamne uumamuu dandaha. Warri Abbaa Gadaa utuu bakka keenya tahanii maal godhu laata jedhanii of duuba mildhachuun barbaachisaa dha. Miseensi gogeessa gadaa sirna Gadaa demokrasiin marii irratt qooda fudhatee fala itt barbaada ture. Mee Oromummaan masakamuun mooraa diinaa yaanee, Odaa, moora keenya, da’oo keenya fi dhaalmaa keenya demokratawaa waloo, madda boona keenyaa, mallattoo walabummaa keenyaa jalatt wal haa geenyu. Mee waliin dhiichinee diina qalbii haa horachiifnu, yoos qofa kan nagaan karaa nagaa godinichaaf bu’u. Sun dandahamnaan walabummaan fagoo hin tahu. It gaafatammii fi keessaanlaalummaan haa dagaaguu.; ofirrummaa fi ofittumaan haa dhidhiman!
Ulfinaa fi surraan dabaankufootaaf; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Ebla 2015

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Akeldama Wayaaneee
Oromiyaan erga qabamte dhiigi keessatt hin bu’in guyyaan tokkoo darbee hin beeku. Kan kanaaf kaasaa ta’an mootummoota Itiyoophiyaa.kan dhiiga nama facaafatan malee bulchuu hin dandeenye. Oromoon ummata guddaa dacha kanneen isa qabatanii taha garuu danuu seenaatiin isaan jalatt kufe. Qabenyi saa lafaa olii fi lafa keessaas hamma hin qabu. Giti bittuu jara qabate kun sana dhuunfaatt to’achu barbaada. Abbalti sirnaa hundu walqixee qooda itt fudhatu hafe ummati keessaa bahanillee kara itt darbaa argatu ijaaruu hin qabani. Sanaaf mataan Oromoo qella’amaa dhufe. Sanaaf mormitu hundi osoo sabummaa gargar hin basin gad ciipha’amuutu irra ture. Jara bineensa fondololota kan dheebuu baasuuf empayerittiin akka jirtutt eegamuu qabdi. Miira akkasiiti kan bulcha demokratawaa akka dhaaban isaan hin dandeessifne.
Akeeki “irba tokkoo nama tokkoo” jedhu salphatt nu dhibamsiisa jedhani sodatu. Ango dhabu jechuun qabeenya Oromoo akka malee saamaa bahan dhabuu jechuu dha. Empayeritt to’achuu itt fufuuf dhiiga Oromoo caalaa barbaachisa. Sanatu Oromiyaa Akeldama tolcha. Namichi balleesse jedhame sun “…lafati jige, garaani tarsa’e, marumaani ch’ufti keesaa buani.” jedhama ((Ujii 1:18). That makes Oromiyaa Akeldama. Kanneen Oromiyaa Obruu Dhiigaa godhan hunda sanatu eeggata. Si’ana akka darbett gadi ukkaamsanii nama jiraachisuunis rakkisaa tahaa dhufeera. Kanaa fi maal yoo godhan akka wayyu wallaalanii ija facaaasaa jiru. Kan akka saree maraatuu hundaa ciniinuutt utaalchisus sanuma. Dhumi dhufaa jirti!
Malli isaan argatan karaa halleen itt fakkeessuu dha. Demokrasiif heera baasanii labsan. Addunyaan duru isaanitt dhimma bahu”ishoo!” jedhee harka rukuteef. Ethiophiyaan biyya gola hedduuti jedhee, kan heera koo fudhattan galmeeffamaa waame. Ayyaanlaallatooti Wayyaanee gula yaa’uuf mamii garaa yoo qabaatan illee irratt wal caccabsan. Gaafa guyyaan qormaataa geessee tahitaaf dorgomuu dhihaatan maaf qoostu jedheen. Mormuu kan aggaaman deggertuu saanii ficisiisanii ofiis faca’an. Waggaa shan booda kennate biraa dhufe. Kanneen akka mormituu seerawoott waliin turu filatan irba tokkollee ni dhowwachiise. Yoo isaan mataa itt hooqqatan, ga’oof malee biyyatiin biyya gola tokkootii isiniif hin galuu jedhee itt qasa’e. Sababa saanii Mallasaa abbaa hirrichi “Demokrata akaakuu haaraa” jedhamee farfame. Isaan akka daallicha gadoodaatt fudhataman. Gungummiin saaniis “Seera Gooltu” Awaaj 652/01 argamsiiseef.
Dhaabota gooltuu jedhees kan addunyaan beekanuu osoo hin hafin tarree naqe. Goloota mormituu seerawon garuu gooltuu hin jenne. Haa tahu malee yoo gooltuu waan fe’eef quunnamtan seerichi isinittis ni jiga jedheen. Akkasitt ummatoota empayeraa hunda gooltummaan ifatt dorsisuutt ka’e. Yakka gooltuu nama jechisiisan tarreessuun isa hindhibne. Gocha namatt raawwataa jiru hunda hiriirsee ana malee nammi sana gochuu yaaltan beekkadha jedhe. Loltuu fi polisiin kan dhuunfaa saa, firoota aantii saan masagaman. Kanaaf dheekkamsi saa shaffisaa, adabisaa jiilchaa tahuu dandaha. Ummatooti empayeritt goolii ala irra kan Wayyaaneen sodaatu.
ABOn dhaaba ofitt hirkaataa dhimma Oromiyaaf jaarame. Kan Oromiyaatt roorrisu hundi diina saa akka tahe ifatt beeksisee jira. Oromoon garaa dha akka ABO jaallatuuf mararfatu agarsiisaa jira. ABO enyuunuu akka inni hin geeddarre Wayyaaneen beeka. Galtuu funaanee ijaareefis garaa fudhachuu dide. Kanaaf diinni Wayyaanee Oromo hunda tahe. Fakkeessuuf ABOn gooltuu dha haa jedhu malee isaaf Oromiyoo hundi gooltuu dha. Sun hardha kan jalqabe osoo hin tahin erga uumamee kan yayyabatee jiru. Fixiisi Watar, Hawaasii fi Oromiyaa guutummaa keessati taheef taha jiru; ajjeechaan dabballoota ABO irratt tahe roga sana agarsiisa.
Hunda caalaa yeroo nama qaluu fi kan qileett ofii darbate baasu ABOtt maquu yaaluun saa cubbuu falaoo hin qabne. ABOn ragaa dhaabee nama qalee, vidiyoo saa ilaala jechuun qarooma ummata addunyaa tuffachuu dha. Ijoolleen Oromoo hedduutu ukkaanfamee bitteen saanii dhibe. Isaan haa tahu kan biraa, qalee uggee gabaatt gad baaseera. Sun hundu gaafa dhugaa akka gadi bahu waan beekuuf baragaa jira, Sanaanis innaa dabartu hunda keessati balleessaa caalaa tolchaa jira. Kan inni barbaadu akkuma abboolii saa durii Oromoo lafarraa haaxawuu yaalu yk gadgaloo godhanii jiraachisuu dha. Finfinnee keessatt maqaa ABOtiin boombii dhodhoosaa bahuu saa hunduu beeka. Waan hunduu beeku kana Wikileaks illee saaxlee jira. Kan goolii ofii uumeen dhuman hagama garaa firaa akka raasan yoo ilaalu kan barbaade ittiin rukutuuf milkaawuu saatiif dhiichisa. Gaddi namoota sanaa fi bakki kan du’e itt hanqise dantaa saa miti. Kan biraa dabalee qaluuf billaa qarata.
Yero dubbii Oromoo barbaadu hunda waa’ee Baddannoo fi Arba Guugguu fayila saa keessaa gad harkisa. Sun murna hin baabsine yk sodaa Wayyaanee hin qabneen qoratamee dhugaan saa akka beekamu ABOn gaafatee ture. Reeffa nama ulfina dhabsiisee yero yeroon aduutt afuu irra maaf sana tolchee dubbiin saa hin xumuramu? Deebiin saa salphaa dha. Hin Quufnee Baddannooti reefa nama darbee kan baase isuma. Maqaa dhahaman keessaa yeroma sana dubartiin lubbuun jirtu tokkoo naannaa dhuunfaa ABO keessa akka jiirtu himamaa ture. Jarri hafanis maqaa qabu. Yoomi, akkamitt akka manaa dhibaman hin wallaalamu. Abbaa fedhe haa tahuu roorroon ilmoo nama irraan gahame hundi osoo hin adabsiisin darbuu hin qabu. Dargiin kufee ABOn naannaa Dadar yoo qabatu jiraattoti naannicha kan isaan bulchu akka filatan tolche. Sana keessa namootii Oromo mitiin jaalala qabanii fi dandeett saaniitiin akka kennataman himamee ture. Wayyaaneen ABOma sana kan miira inni hin qabne itt dhoobuu barbaadu.
Waanti Arba Guugguti tahe sukanneessaa ture. Ilmoon Oromoo dhugaa, gocha dabeessaa sana gochuuf aadaanis seerri abbaa Gadaas hin hayyamuuf. Safuu dha. Dillii keessatt bineensa tahuun ni danda’ama garuu boojuu fi kaneen hin hidhannett miti. Naannaan sun bulcha Wayyaanee jala ture. Sun yoo nammi Oromoo dha jedhamuu maqaa itt dhame tahe galtuu mootora Wayyaaneen sosso’u qofa. Maaliifuu Wayyaaneen itt gafatama jalaaa hin bahu. Namoota hin hidhatinii fi dubaroo fi daa’imman cafaccafuun dudhaa gita bulchituu Habashaa hundaati. Sanaafi dhumiisii ilmaan Oromoo jaarrraa 19ffaa keessa bakkoota akka Maqadallaa, Aannolee, Asuulee, Caboo, Calanqoo fi biyya Oromoo qixa adda addaatt tahan ragaa galmeen jiru. Oromoo lubbuun jiru, arraba irra ciraniiru, harka isaa ciranii mormatt diruun mandara keessa deemsisaniiru, harma dhala misaa dhiiraa ciranii mukatt fannisaniiru. Shaakala fokkuu akkasiitu Arba Guugguu fi Baddannooti geese.
Egaa Wayyaaneen seera baafatee dhiisee Oromiyaa biyya dhiigi akka galaanaa keessa lola’u gochuun hin oolle. Dhiheenya, sana garagalchuun kanneen gooltuu jedhee ramadeef kennaa jira. Biyyattii “Akeldama” (Matayo 27:3-6 ) gochuuf qophwan jedha. Kan akkas jedhame lafa suphe dhooftu, horii Yeson itt gurgurameen bitame. Akeldaman afaan saaniitiin Oobruu Dhiigaa jechuu dha. Sun horii Yesott daba ooluuf baheen waan bitameef akka sana jedhame. Wayyaaneen Shiree kaasee hanga Gambeelaatt dhiiga roobsaa dhufeef ammas itt jiru nu irraanfachiisuuf gocha ofii jara maqaa tarreessett qabataa jira. Badiisa jedhee hammi inni dhiheeffachuu yaale yoo taheera ta’ellee kan inni godhe kukumkuma keessaa tokkoo hin tahu. Utuu jirma ija kee keessa jiru hin baafatin huuba ija namaatt qubaa hin qabin jedhu beekoti. Wanti Wayyaaneen Oromoo irratt tolchaa jiru dhiiga lolaasuu qofa miti. Ajjeechaa, hidhaa, guraara, ukkamsaa fi biyyaa baasuun Oromoo fixaa jira. Sadoo qaamoota empayerittii alaa waliin tolchaa jiruun egeree ititaa ummata dhabsiisuuf ta’aa.
Lafa Oromo dureeyyii addunyaatt gurguratee Tigrayiin ittiin misoomsaa fi daannoo duubbee kan tahuuf ijaarrata jira. Bara abbaa biyyummaa deeffate lafti saa akka dhimma hin baafnett hojjetamaa, summiin achi keessaa bahu laga fi bishaan lafa jalaaa faalaa, hojjetootaa fayyaa hormaataa fi qaama biraa dhabsiisaa jira jedhama.
Wayyaaneen ummataafin dhaabbadhe jedhee meeqa wacabbare. Teessoo tahita erga mijjeeffate garuu ummata irra garagalee bu’aaf dureeyyii gabra gamaatt gurgurate. Gantuun kana caalus hin jiru. Empayerittiinis empayera dhiigaa taateett. ABO, Ginbot 7, ONLF osoo hin tahin gooltuun isaa., kan isaaniin qabatee ummata goolaa jiru. Isatu Akeldama uumaa jira.
Gochi Wayyaanee hanga yoonaa itt jiru isaafis, ummata Tigrayiifis, Afrikaafis hin tolu. Ummati empayerittii ummata Afrikaati. Ballinnii fi dhiphinni saanii walitt hidhataa dha. Kan karaarraa maqeen deebi’i jedhanii gorsuun akka. Waanti yeroo tokkoo ayyaana argadhe jedhanii jireenyi taatota qofti ilaalamee tolchame yeroo biraa egeree ofii fi ollaa mancaasuu dandaha. Kanaaf utuu hin laalin utalcha hamaaf qophaawuu dhiisuun Wayyaaneef kan yeroon itt dabe miti. Addunyaan sagantaa TV saa kan namoota guraaraman agarsiisu namicha ekeraa soora dhabe fakkaatuun dhihate argee jira. Hedduun saanii yeroo iyyaafataman sana laalaa qabachuu saanii mullata TV sanarra ragaa kan tahu hin jiru. Mullisichi maaliif ture? Gooltuu ummate sana sookkaasisuuf yoo tahe kufeera. Mormituu seerawoott hogganni Wayyaanee hagam hamaa akka tahe caalaatt agarsiisee jira. Bilisummaa dubbachuu, of ifsuu fi wal waldeessuu nakkara ture. Gara fokkuusaa addunyaatt agarsiisuu barbaade taanaan milkaaweera. Waan halleefuu ollaan tokkoo kaanneen biraa irratt anjaa fudhachuu yaaluun of balleessuu yoo hin taane bu’aa inni fidu kan hundee qabu hin tahu. Hundu wal kabajuun akka ollaa dansaatt araara buusee nagaan jiraachuun bu’aa ofii qofa duukaa bu’uun walitt bu’a dhuma hin qabne caalaa anjaa qaba.
Wayyaaneen maqaa ummata Tigraayiin mataa namarra bahee kan taahe bu’ee ollaa hundaan walqixummaa, bilisummaa fi nagaan jiraachuu qaba. Kanaaf ilmoo nama lafarraa duguuguuf deemsa jalqabe kana akka dhaabu gorfamuun barbaachisaa dha. Kan sodaatee duukaa yaa’u hundi dhugaa itt fakkaatee yoo tahe seenaa kanneen isa duraa ilaaluu qofti ni gahan ture. Kan abaarsa barabaraa malee yaadisaa isa duubatt hafe hin jiru. Oromoon ummata guddaa, jannaa fi gamna yeroon itt bade ture.
Amma garuu hanga biyyi saa walaboomtee ummati saa bilsummaan jiraatutt sadarkaa duubatt hin deebine gaheera. Angafooti Wayyaanee Oromoo gooluuf seera addaa hin barbaadne. Garuu dhiiga saa akka bishaanii lolaasaa bahani. Kan seerri addaa itt bahemmoo isee hafte keessaa cuunfuuf koobaa saa qopheeffateera.
Hatahu malee kan darbe caalaa waan caalaa ittiin dorsisu hin qabu. Akelmeedaa inni jedhus cororsaa badduu baasaa kana. Kan doo’iin “puppetota” Afrikaa kun raawwatu yoomi laata?
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Mudde 2011
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


text:
Ibsa Ejjetnoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Adoolessa 8/2015
Finfinnee, Oromiyaa
Nuti Qeerroon dargaggootni barattootni Oromoo dhaabbilee barnoota ol-aanoo biyyatti garaagaraa irraa ogummaa garaagaraan eebbifannee fi kanneen barachaa jirru haala qabsoo bilisummaa Oromoo ABO durfamuu fi Warraaqsaa FDG; ilaalchisuun, haala rakkoo siyaasaa biyyatti, dawwannaa Peresidentiin Ameerikaa Barak Obamaa Adooleessa 2015 dhumaa gara Ethiopiatti gochuuf jiru, rakkoo diaspora Oromoo fi qabsoo Oromoo fi akeekaa Maastar Pilaanii Finfinnee ilaalchisuun sadarkaa garaagaraa fi mooraalee dhaabbiilee barnoota olaanoo Yuunibarsiitota kanneen akka Jimmaa, Wallaggaa, Amboo, Finfinnee, Adaamaa, Harammayyaa, Dirree Dawaa, Maddaa Walaabuu, Wal-Qixxee, Mattuu, Gimbii, Walisoo, Shaambuu, Arsii fi Bolee Horaa akkasumas kolleejjii barsiisota Jimmaa, Naqamtee, Shaambuu, Mattuu, Baalee Roobee, fi Allaagee irratti torbee tokko guutuu marii qabsoo bilisummaa Oromoo daran jabeessuu fi Oromoo gara tokkotti fiduun humneessuu irratti erga godhannee booda Mootummaa Wayyaanee abbaa irree EPRDF/TPLF/’n durfamuu, fi fedhii uummata Oromoo fi lammilee cunqurfamoo biyyatti malee humna waraana afaan qawween mirga uummata keenyaa ukkamsuu fi oloa filannoo marsaa 5ffaa 100% injifadhe propaganda sobaa olola garbummaa labsachaa jiruu balaaleffachuu fi tarsiimoo sochii warraaqsa FDG irratti jaabeessuun kan dura dhaabbannu tu’uu murtii keenyaa dabarfachuun Ibsa Ejjennoo qabxii toorba(7) dabarfanne jirra. Ibsa Ejjetnoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo Adoolessa 8 2015


text:
Dheessinus jalaa hin bane
Akka saba tokkoott ummati Oromo hamaa koloneeffataan irraan gahu didee ofirraa faccisuu erga eegalee turreera. Ijaaramaa, diddaa saa cimsee akka deemeen hammeenyii diinaas dacha dachaan dabaluun itt fufe. Gadi qabii malbulchaa fi saamichi ummata irra gahu dargaggoo aara galfii dhabsiise. Hidhaa, guraarrii fi ajjeechaan hammaa bahaa deeme. Kanaan kanneen biyya taahuu hin dandeenye, fala barbaaddachuu eegalan. Biyya biyyatt rakkina ummataa kana irraa buufachuuf lafjala karaa agarsiisuu fi geejjiba qopheessuu irratt hedduutu ijaarame. Firooti qaccee ofii hambisuuf kan qabu walitt funaananii ijoolleef galaasuu jalqaban. Akkasitt kan gaafatan baasanii daangaa empayerittii kan cehan hedduu dhaa. Roorrisaa biyya saanii jalaa bahuu malee bakka dhaqanii maltu akka isaan eegu utuu hin beekin duruunfatani joga’an. Jalqaba gahuuf kan akeekkatan biyyoota akka Afrikaa Kibbaa araa Kenya; biyyoota Arbabiyaa karaa Jibuutii fi Somaaliyaa; Awuropaa, karaa Sudaanii fi biyyoota Afrikaa Kaabaa gahuu ture. Bakka akeekkatan yartuutu gahe, kaan karaatt dhuman.
Karaa Kenyaa kan bahan Finnooti Tokkoman (UN) achii fuudhee biyyoota Lixaaa keessa nu qubachiisaa abdataniitu. Kenyaatt baqataan baayyachuu fi kaasaa gargaraatiin qubsi yeroo hedduu lafarra waan harkifataa dhufeef bira darbanii Afrikaa Kibbaatt kan qajeelan hedduu dha. Achi gahuum kan bineensii fi bishan nyaate, kan itt roorrifame, kan hidhaman kkf hedduu tahuun yeroo yeroon ni dhagahama. Karaan Sudaaniis akkasuma waan taheef hedduun Libyaa fi Masiriin gahuuf sanumatu irra gahe. Kan Masir darbanii Israa’eel dhaquu yaalanis hedduun lafaa dheebochaa keessatt qalamanii dhagni saanii keessaa akka gara bakka buufamuutt gurguramaa jiraate. Kan bara Gadaafii Libyaa dhaqan faanfannii fi tufatamuun abba tokkootaan irra haa gahu malee bakka akeekkatan hamma gahanitt hojjetanii jiraatu turan jedhama. Kan Somaaliyaa dhaqan Wayyaaneen duukaa buutee kan ajjeefte ajjeeftee kaan biyaatt galfatee gidiraa agarsiisaa jirti. Keessaayyuu kan Puntilandiin darbuu barbaadan bulchaan biyyasii qabee Wayyaaneett kannuu irra darbee yeroo isaan murnoota biyyaa baqataa jibbaniin ibdi irratt boba’u callisee ilaale.
Wayyaanee jalaas Puntiland jalas dhossinee isin dabarsina jedhanii doonii caccabduutt fe’uun horii baayyee irraa nyaachuun Yamanitt qarsisuu kan yaalan keessaa hedduutu karaatt cubuluqee essa buuteen saanii bade. Akka Oromoott itt jiraatu jiraachuu manna qurxummiin nu nyaachuu wayya jechuun imala akkasii ammallee hin dhaabne. Balaanis kan duraanii caalaa gaha jira. Dooniin Libyaa Awuropaatt geessus Balaa walfakkaataan itt deddeebi’aa jira.
Dhiheenya kana Afrikaa Kibbaa fi Libyaa hoduu suukessaatu dhagahamaa jira. Afrikaa Kibbaatt kan tahe jibba ummata Afrikaa achitt godaananii jiraataniiti. Mana jireenyaa fi daldalaa hedduutu samamee gubate, akkasumas lubbuu baqataa hedduutu bahe. Hojii dhabiisi biyya sanaa 24% ol akka cehe himama. Hojii silaaf nuuf tahu godaantoti hatan jedhu jedhama. Inni kaleessa namootii saanii godaananii biyyoota Afrikaa irra faca’anii jiraatan dur irraanfatame. Diinagdeen mana humnaa Afrikaati biyyi jedhamu kun rakkinni nambiyyoota saa hangana aarsurra gahuun hamaa Afrikaa guutumaa fi addunyaatt dhufaa jirutt quba qabaa kan jiru fakkaata. Godaantoti Oromoo fi ummatoota empayera Itophiyaa abidda keessaa utaalanii horocoo danfaa keessatt lafa dhawan jechuu dha.
Namichi saanii jabaan ajjeefamuu fi sirni inni dhaabe diigamuun yoo jara jigseef bu’aa kenne tahe malee Libyaan ergasii biyya hin taane. Namichi gosa fedha adda addaa qaban dirqiin of jala galchee bulchaa ture. Inni baduun hundi diigamee da’oo ofii qabatee walitt dhukaasuutt ka’e. Amma garuu haalli sana irra cehee biyya murnooti amantee akka ISIS fi Alqayidaa imaammata saanii hojii irra oolchuuf tattaafatan tahaa jira. Waan badu malee wanti tole mullataa hin jiru. Kan isaan gidduu kana hammeenyaan Kiristinaa Itophiyaa dhufan gorra’an jedhamu sababi saa fi eenyu akka duuba jiru kan namaa galu hin fakkaatu. Bu’aa malee nammi waan akkasii hin godhu. Hiyyeeyyi biyyi saanii jirachisuu dadhabnaan baqa irra jiran ajjeesuun kan biyyatt hafan, haadholii, abboolii, obbolaa fi fira hunda gube. Ummatoota addunyaa nagaa jaallatan hedduu aarsee. Lammiin Oromoo Kiristaanas Muslimasii. Kanaaf kanneen gorra’amanii fi kanneen qeera’amuuf darabee eeggatanii waliin gadduu. Oromoon hedduu waan taheef hamaa gahu hunda keessaa dhibee hin beeku.
Yamanittis lammiin Oromoo hedduutu lafa itt baqatanii fi karaa bahan dhabanii goleett dhiibamaa jiru. Arabi Araba irratt, gosoti Yaman wal irratt illee gara jabeenyi agarsiisan, yeroo halagaa irra gahu maal akka fakkachuu dandahu heduun nama hin dhibu. Ammaaf maal goonu booriifoo? Shaffisaan mari’achuun amma. Ummata Yaman yeroo koloneeffataa jalaa baqatanii kaasee hanga bilisomanitt ummati Oromoo firummaa fi jaalala addaatiin keessumsiise. Irraa fuudhee itt eerumsiiseera. Sun yaadannoo eengaddaa tahee hafe. Amantee saanii kan hirmannu hedduu dhaa garu sun ilaalcha addaa nuuf hin uumne. Dargaggoon Oromoo itt baqatan rakkina daangaa hin qabne keessatt argamu. Sawudii fi Jibuutii waliinis hariiroon jiru walfakkaataa ture. Garuu bara Dargiillee mootummaa Waaqa ganett Oromoo hedduu dabarsanii kennaniiruu. Kun fedhi biyyi tokko qabu dhugeeffannoo fi soddummaa caalaa cimaa akka tahe irraa barachuun ni dandahama. Oromoon Waaqeffataa, Musliima haatahu Kiristinnaa wal malee homaa hin qabu. Waliin biyya, seenaa aadaa fi dudhaa qaba. Wal caalaa kan birmatuuf hin jiru.
Kanaa olitt waan dhaqaban gabaabaatt tuttuquutu yaalame. Yeroo lammiin keenya akka malee alaa manaa balaan itt bu’u kan hafne maalgochuu dandeenya jedhanii mari’atanii murtiin qaata as bahuutu irra ture. Oromoo dhaabota malbulchaa, diinagdee fi hawaasomaa lafarra bubbulan hedduu qabu. Garuu xaxaa adda addaa keessaa caffatanii bahuun walii tumsuu hin dandeenye. Maal wayya kan jedhu irratt hundi akka itt tolett murna murnaan marihachuu qaba. Keessaayyuu dhaabota malbulchaa irraa hedduutu eegama ture. Fedha ummata Oromoo eeguuf humna inni qabu qindeessanii bobbaasuu fi kan rakkateef birmachuun silaa isaantu caalaa abdatama. Garuu isaanuu kan birmatamuuf tahanii mullatu. Hamma isaan muusoo keessa bahanitt eeguu hin barbaachisu.
Keessattu lammiin Oromoo ala jiran birmannaa fi gargaarsaaf yoo of ijaaran, kan amma gahaa jiruu, balaa dhufuu fi biyyoota alaatt itt fufina Oromummaaf qoricha tahuu dandahu. Ibida dhaamsuuf bishaanii barbaachuu fi baala cabsuuf olii gadi fiiguu irra eelaa qotatanii eeguun ni caala. Kan jaarmaa qabu lafa irraanis, qolloo irraanis bakka akeekkate gahuu dandaha. Wan halleefuu gaga’ama barbaachisu fudhachuuf kan kutatetu wayitt baha. Gaaga’ama sodaataa nagaa fi bilisummaan hin argamu.
Hundeen rakkina lammii biyyaa dheessan irra gaha jiru sirna koloneeffataa abbaa hirreeti. Sirni kun buqawu malee ajjeechaa, badiisaa, beelaa fi shororkaan ummata Oromoo irraa hafuu hin dandahu. Nammi biyya hin qabne bakka itt iyyatuu fi kan garaa laafuuf hin qabu. Du’a saatiif hanga du’a tisiisaa illee kan garaan nahuuf hin jiru. Kanaaf jilbeenfiin gorra’amaa; mana keessa gubamaa; doonii irraa darbatame soora qurxummii taha; doonii cabaatt fe’amee gara baasett si haabaasu jedhamee du’att oofama jira. Kana keessaa bahuuf kaasaan kanaan gahe hundee buqqa’uu qaba. Sun shaffisaan of ijaaruu gaafata. Hardha namoota baqa irra jirantu gidiraa argaa jira. Bor kanneen gidiraa sana jalaa kan bahan itt fakaatee of gaddhiisanii jiraatantu itt darbaa. Addunyaan jeeqamaa jirti; garamitt akka duuftuu hin beekamu.
Garuu gaaga’amaaf kan toora duraa irra tahan kanneen dhihoo qubatatanii. Lammii amma rakkataa jiruu fala barbaachuun bor kan ofi irraa gahuu dandahufis qophaawuu taha. Kanaaf Badii hundi yeroon itt dammaqun ammaa. Ofittummaa fi dhiphummaa amantee fi gosaan kan ija duruunfatan ija banatanii of haa qorranii. Waliin baraaramu yk waliin baduu keessaa yeroo filmaati itt dhihatu fagoo hin tahu. Kan qabnu akka qalbii horatan jajjabeessaa, caalaatt of haa ijaarru. Immimmaan lolaafnu lammii keenya gidiraa keessa jiruuf homaa hin baasu. Tarkaanfii jalqabaa gara furmaata argamsiisuutt goonutu abdachisaa. Kanaaf jaarmaan hawaasa, jarmoti mootummaamitooti Oromoo addunyaa keessa jiran dirree bobahanitt walqindeessuu eegaluun amma.
Yeroon kun yeroo Oromummaan bahee hunda walitt guduunfu tahuu qabaa. Lammii Oromoo biyya keessaa fi biyya halagaatt gidiraan irra gahaa jiruuf immaamati yeroo gabaabaa bahee dhaqabaman malee dhumuuf adeemuu. Kun furmaata dhumaa tahuu hin dandahu. Sirni badiisa saaniif kaasaa tahe buqqawuutu irra jira. Kana malee dargaggoo hedduutu biyyaa bahee gidiraa walfakkaataa keessa seena. Kan biyyaa dheessuu dandahu kan qama jabaa fi murannoo qabu homishaawaa tahee. Jara ajjeefamaa fi miidhama irraa hafan daa’imaa fi maguddoo abbaan fe’e itt roorrisu, homishaafis giidoo hin qabne. Gaddi jaraa ajjeefamanii fi miidhamanii irra gahe kan Oromoo hundaati. Haatahu malee haadha, abbaa fi fira aantii irraa kan gahe balaa hunda caaluu. Ofii jabaachaa isaanis jajjabeessuun Oromoo hunda irraa eegama. Dhiigi dabaan kufoota sana tolaa dhagala’ee hin hafuu; kaasaan saa eegalaa kan hundee buqqa’u fagoo hin tahu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Ebla 2015


text:
WTUOGA (Waldaa Tokkummaa Ummata Oromoo Guutuu addunyyaa)
Wixineessaan Bakkaanga'aa Margaa
- Oromummaa Foundation
Oromummaa Foundation Dhaabbata Namoomaa ummata Oromoof Dhimmuu dha. Sochiin Bu’uura Oromummaa (Oromummaa Foundation) eessattillee, bakkee ilmaan Oromoo jiraatan maratti gaggeeffamuu dandaya. Dhimmoota adda addaa kan akka mirga namoomaa, gargaarsa, dagaagina ilaalchaa fi tokkummaa ummata Oromoo ijaaru’rratti hojjanna.
Caalatti sochiin Oromummaa Foundation dhimma mirga baqattootaa, /namoota kooli galtummaa gaafatn, dhimma hidhamtoota siyaasaa fi Daa’imman maatii hin qabneetti xiyyeeffata. Rakkinoota Ummata Oromoof furmaata maayyii fiduuf akkasumas sochii mirga namoomaa qindoominaan gaggeessuuf Oromummaa Foundation ijaarsa Tokkummaa Ummata Oromoo sadarkaa guutuu Addunyaatti gaggeessu’rratti fulleeffatee jira. Eyyen Oromummaa Foundation dhimmoota Oromoo ilaalatani’rratti hojjachuuf hundeefame. Hata’u malee sab-lammoota biyya Oromiyaa keessa jiraatan kaanifillee garagaarsa namoomaa nikkennaaf. Walii galli kaayyoo, ilaalcha fi galmi Oromummaa Foundation dimokiraasii, nageenya, haqaa fi dagaagina Oromiyaa fi naannoo Oromiyaatti dhugoomsuu’rratti fulleefata. Addunyaa nageenyaa fi gammachuun gutamte uumutti xiyyeeffata!
1. Maqaa Waldaa
WTUOGA
WTUOGA jechuun maal jechuudha?
WTUOGA jechuun Waldaa Tokkummaa Ummata Oromoo Guutuu Addunyaa jechuudha. WTUOGAn Gaaddisa “Oromummaa Foundationi” jalatti Waldaa hundeeffamee dha. Kanaafuu ijaarsi WTUOGA Oromummaa Foundationitiin gaggeefamaa jira.
2. Kaayyoo
Kaayyoon WTUOGA wuxinee Oromumaa Foundationi tiin karoorfamee dhiyaate:-
· Baqattoota Oromoo, Hidhamtoota Siyaasaa fi
Daa’imman maatii hin qabne gargaaruu dha.
· Akkasumas Ilmaan Oromoo Biyya Alaa fi Biyya Oromiyaa keessa jiraatan ilaalcha siyaasaan, kutaan amantiin otoo wal hin qoodin naannolee kaasee hanga guutuu addunyuutti ijaarsa caasaa tokkoo, hawaasummaan ijaaruudha. Kana jechuun gamtaan Mirga saba ufii kabajachiisuu, rakkataa ufii gargaaruu jechuudha.
Hawwasinni Oromoo biyya Aambaa adda addaa keessa jiraatu sababa adda addaa tiin kan ka’e gurmuu sirnaa, ijaarsa
wal-qabataa ta’e hin qabu. Hawwasinni Oromoo biyya abbaa isaa,Oromiyaa keessa jiraatummoo mirga isaa tiif akka hin falmanne ajjeefamaa, hidhamaa, biyyaa hari’amaa jira.
Kana waan ta’eef WTUOGAn, Dhaloota harayaa fi Dubartootaan sochii cimaa godhuun Ummatinni Oromoo sadarkaa guutuu Addunyaatti sirna Bulchiinsaa Hawaasummaa tokko akka qabaatu godha.
Caasaa tokkoon sadarkaa guutuu Addunyaatti hawaasummaa dhaan ijaarsi wal qabatu kun Baqattoota Oromoo, Hidhamtoota Siyaasaa fi Daa’imman maatii hin qabne gargaaruu’rratti, Tokkummaa ummata Oromoo cimsuu’rratti xiyeefannoo addaa haa qabaatu malee dhimmoota Saba/Ummata Oromoo ilaatu hundaa’rratti qooda barbaachisaa ta’ee nifudhata .
Kanaafuu akka yaada walii galaatti sochiin WTUOGA, Ummatinni Oromoo mirga Namoomaa isaa akka kabajchiifatu, rakkataa isaa akka gargaaratu, Seenaa, aadaa, siyaasa, beekkumsaa fi diinagdee isaa akka dagaagfatu akkasumas hawaasa addunyaa waliin walitti dhufeenya cimaa akka qabaatutti hojjata.
· Akkuma wuxinee Oromummaa Foundation tiin barreefamaan karoorfametti fedhii blisummaa, nageenya, “dimokiraasii” fi Misoominni Oromiyaa keessatti akkasumas Itoopiyaa fi naannoo gaanfa Afrikaatti akka dhugoomuu guchuutu galama kaayyoo WTUOGA ti.
Bifuma kanaan akkaataa WTUOGAn ijaaramuu qabutti wuxiineen Oromummaa Foundationin qophaa’ee jira. Waxineen kun qapxii ijoo ta’an adda addaa uf keessaa kan qabuudha.
Wuxineen Oromummaa Foundationin qophaa’ee kun namoota beekkumsaa fi muuxannoo garaagaaraa qabaataniin akkasumas miseensotaan akka xinxalamuu taasifama. Qapxiileen barbaachisaa hin taane yoo jiraatan, ni haqamu ykn ni foyyeeffamu. Qapxiin kan itti dabalamuu qabaniis yoo jiraatte akka itti ida’amuu taasifama. Akkuma walii galaati wuxineen ykn seerri WTUOGA bifa Uumatinni Oromoo irratti walii galuu dandayuun gulaalamee hojiirra akka ooluu taasifama.
3.Aasxaa WTUOGA ykn Oromummaa Foundation ittiin beekkamu.
Asxaan WTUOGA ykn Oromummaa Foundation halluu fi ykn mallattoo akaakuu adda addaa afur’rraa qindeefame. Mallattoon arfan kunis:-
_Odaa
_Biiftuu Qara Soddomaa
_Urjii lakkoofsaan- 11
_Gabatee ykn ”Boordii”Adii
3.1 Hiikka Aasxaa,
3.1.1 Odaan mallattoo Oromummaa, hawwii Dagaaina biyyaa, fi fedhii Ummata Nageenyaaf dhaabbate bakka bu’a.
3.1.2 Biiftuun Qooda fudhannaa Oromoota hundaa kutaalee Addunyaa garaagaraa keessa jiraatan, Kennaa ykn gargaarsa hin daangefamne, Mirga Uumamaa hundaaf kajedhu bakka bu’a.
3.1.3 Urjiin 11 walqixxummaa fi Tokkummaa Ummata Oromoo bakka bu’a.
3.1.4 Gabateen ykn “Boordiin” Adii (kan Asxxaan Waldaa kanaa irratti maxxanfamu) Nageenya, Qulqullina, Haqa muldhisa.
3.2 Mallattoo Dabalata
3.2.1 jecha/dhaadannoo “Waan Bayeessa haa Hojjannu!” kan jedhu Mataduree ykn Guduunfaa barreefamaa, haasawaa akkasumas mallattoo jecha Waldaan kun ittiin beekkamu ta’ee tajaajila. Jechi kun umna ykn
kaayyoo Waldaa kanaa jabaa fi jaalatamaa taasisa. Waan Beyeessa hojjachuun nama hin salfachiisu, nama hin sodaachisu. Kanaafuu Waan Bayeessa hojjachuuf wuxinee kaayyefamee kana wanti duubatti deebisu
hin jiru.
3.2.2 Halluu Magarisaa;- Magariisinni fakkii Kennaa uumamaa, Jiidha, Dagaagina, Gaaddisa, Nageenya muldhisa. Kanaafuu Oromummaa Foundation ykn WTUOGAn Galmee Magarissa akkasumas barreefama Halluu/
Qalama Magariisaan fayyadama.
4.Ejjannoo Ilaalchaa WTUOGA
4.1 Mirga nam-tokkoo kaasee mirga Sabaa fi Sab lammootaa hundayyuu ni kabaja
4.2 Dhiiraa fi Dhalaaf kabaja namoomaa walqixaa qabaataaf,
4.3 Waldaan kun Amantii kamiifiyyuu kabaja wal qixa qabaataaf,
4.4 Waldaan kun Jaarmiyaalee hawwaasa Oromoo, NGO, fi Waldaalee garaagaraa ni jajjabeessaa waliti dhufeenya gaarii ni qabaata,
4.5 Waldaan kun jaarmiyaalee Siyaasa Oromoo Mirga saba isaani tiif falman hundayyu ilaalcha kabaja Oromummaa tiin wal qixa ilaala,
4.6 Jaarmiyooleen Siyaasa Oromoo walirratti bobba’uu dhiisanii jabaatanii mirga saba isaanii tiif akka falman jidduu
isaanii nageenya buusuu yaaluun ala Waldaan kun ijaarsa siyaasa tokko deeggaree tokkoon hin mormu,
4.7 Jaarmiyooleen siyaasaa Oromoo mirga sabaaf jecha sochii qabsoo Bilisummaa muldhataa fi qabatamaa ta’e yeroodha gara yerootti raawwatan xinxalee madaaluudhan Waldaan kun gargaarsa ni godhaaf. Gargaarsi kun gargaarsa tattaaffi mirga namoomaa kabachisuu fi “demokiraasii” ummataa dhugoomsuuf sochii godhamuuf kennama.
4.8 Jaarmiyoleen siyaasa Oromoo gargaarsa maallaqaa WTUOGA’rraa kan argachuu dandayan kaayyoo fi sochii WTUOGA‘rratti mormii yoo hin qabaannee, barbaachisummaa isaa yoo dhugoomsan qofaadha. Kunis qaama ol-aanaa Jaarmiyaa siyaasaa’rraa ejjannoo WTUOGA’rratti qaban xalayaan yoo mirkaneefame, ykn sab-qunnamtii Ummataa tiin yoo labsame, ykn wal-gayii Ummataraatti yoo labsiin mirkaneefameedha.
4.9 Lammii falmii mirgaa sabaa’rratti midhaan adda addaa irra ga’eef Waldaan kun gargaarsa namoomaa ni godhaaf
4.10 Gargaarsi Jaarmiyoolee Siyaasaa Oromoo tiif godhgamu Jaarmiyoolee Siyaasaa qajeelfama diina Oromoo tiin ykn Mootummaa Itoopia tiin socho’an, kan akka OPDO hin ilaalatu. Sababni isaa mirga Sabaa dhiita wanta jiraniif. Garuu dhiitta mirga sabaa’rraa gara nagaatti deebi’anii akkuma Jaarmiyoolee siyaasa Oromoo kabiroo Mirga saba isaanii tiif akka falman Wadaan kun carraaqqii nogodha,
5.Ulaagaa miseensummaa
5.1. Nama Lammii Oromoo kan ta,e, (Abbaa fi haadhaan ykn gama tokkoon Oromoo’rraa kan dhalate),
5.2. Maatii Oromoo kan ta’e(kan dhiira Oromootti eerumte ykn kan dhalaa Oromoo fuudhe, kan Oromummaa fudhate/fudhatte) ykn nama Oromaayee. Kana jechuun nama fuudhaa fi eerumaan matii Oromooti makamee jiraatu
akkasumas Guddifachaan kana Oromummaa fudhate/fudhatte nama seenaa, addaa, amantii fi enyummaa Oromoof kabaja qabu/qabdu, dhiittaa mirga namoomaa Uummata Oromoo’rra jiru kan hubatee beekuu/beektu, Bilisummaa Oromoof jecha qabsoo gaggeefamu kan hin mormine.
5.3 Umuriin 18 (kudha saddeeti) fi sana oli,
5.4. Umurii 16_18 miseensa deeggaraa ta’anii qooda fudhachuu ni dandayuu (garuu filuu fi filatamuu hin dandayani, dirqamni adda addaa itti hin kennamu),
5.5. Miseensummaa Daangeffame, Siyaasaa Mootummaa Itoophiyaa keessatti qooda guddaa kan qaban kana akka Tikka , Raayyaa Waraanaa, Poolisa, Bulchiinsa Siyaasaa fi kanneen kana fafakkaataniitti Oromootinni miseensummaan Mootummaa Itoopiyaaf dalagaa’rra jiran miseensa (WTUOGA) ta’uu hin dandayan,
6.Mirgaa fi Dirqama Miseensotaa
6.1 Dirqama:
6.1.1 Heeraa fi Seera waldichaa kabajuu,
6.1.2 Qaama ykn Nama sochii waldaa kanaa
gufachiisuuf socho’u odeefannoo qabatamaa yoo argatan raga qabatamaan Waldaa kanatti (Oromummaa Foundationatti) qaama dhimmi ilaalatutti gabaasuu,
6.1.3 Miseensaa Jaarmiyaalee Oromoo adda addaa ta’uu dhaan waldaa kana keessatti qooda yeroo fudhatan miseensa hundayyuu ija obbolummaa Oromummaan wal-qixa ilaaluu, kabaja walii qabaachuu
6.14 Miseensotinni akka dandeetti isaanitti
busii baatii akka buusan yoo koreen/miseensotaan murtaa’e rammaddii murtaa’e busii baatii buusuu, Akka sadarakaa
jireenyaa isaaniitti/akka dandeetti isaanitti baatii baatiidhaan Euro 2.00 ykn 5.00 ykn 10.00 ykn sanaa ol buusii buusu, Euro qofa osoo hin ta’iin biyya keessa jiraatanitti Qarshii itti fayadaman akkuma haalli eyyamutti buusiin baatii ramadamuu mala, (ammaaf gruu hanga miseensi walii gala mariatee murtee tokko hin kenninetti miseensotinni buusii baatii hin kafallan)
6.1.5 Yeroo mariin miseensotaa jiru walgahii irratti akkuma barbaachisaa ta’etti Qaamanis ta’e sarara “paaltoo tiin”
marii’rratti argamu,
6.1.6 Nama unkaa miseensummaa sirnaan guute qofaatu miseensa jedhama. Kanaafuu unkaa Miseensummaa guutuun dirqama.
6.2 Mirga
6.2.1 Yaada ijaarsaa, mormii, qeeqa, fi gaaffii qaban bilisaan marii miseensaa’rratti ibsachuu, ykn barruun dhiyeefachuu mirga qqabu,
6.2.2 Yeroo barbaachisaa ta'ee argametti gargaarsa maallaqaa (buusii baatii tiin alatti) jechuudha hanga humni isaanii
danda'e ykn hanga sammuun isaanii eeyyame gumaachuu danda'u, Akkasumas Ogummaa ykn Dandeetti qabniin Gumaacha addaa gochuu ni dandayu.
6.2.3 Yeroo qarshii Waldaaf Gumaachan Nagayee/Rissiita gaafachuu ykn fudhachuu mirga qabu.
6.2.4Gumaachi ykn qarshiin karaa adda addaa Waldaa fi galii ta’e sirnaan hojiirra ooluu isaa Akkasumas sochiin Waldaa kanaa yeroodha gara yerootti haala akkamiirra akka jiru odeefannoo gaafatee deebii argachuuf mirga qaba.
6.2.5 Sochiin Waldaa kanaa babaldhachuu akka dandayutti tattaaffi waloo fi dhuunfaa gochuu, namoota kaayyoo fi adeemsa waldaa kanaa hin hubane hubachiisuu
6.2.6 Filuuf filatamuuf mirga qabu.
6.2.7 Yeroo haalli isaanii hin mijoofnetti ykn yeroo miseensummmaa dhiisuu barbaadan waldaaf xalayaa barreessuu dhaan miseensummaa isaanii dhiisuu ni danda'u. Qarshiin isaan kafalan ykn kennaan isaan Jaarmiyaa kanaaf kennan hin deebiyu.
6.2.8 Namootinni Lammii Oromoo hin taane, garuu Mirga dhaabiinsa ilmaan Oromoo hubachuu dhaan sochii Waldaa kanaa cina dhaabbachuu kan barbaadan deegaraa yaada tannii galmaa’udhaan yeroo barbaachisaa ta’e akka haalli isaanii mijateet gargaarsa adda ddaa gochuu ni dandayu. Oromootinni miseensa Waldichaa ta’uudhaan Mirgaa fi Dirqama Seenuu kan hin barbaadinnllee bifuma wal-fakkaatuun qooda deeggaraa fudhachuu ni dandayu.
Waan Bayeessa haa Hojjannu!
Wuxineessaan Bakkaanga’aa Margaa
Bu’uura Oromummaa / Oromummaa Foundation WTUOGA
www.oromummaa.com/IUOSA


text: Sirni wayyaanee filannoo caamsaatti gaggeessuuf deemuun gamanumaa tarkaanfiiwwan uummatni fudhachaa jiru hubate shakkii sochiin diddaa natti kahuu mala jedhuun yaaddoo jabaa keessa galee uummata addatti dargaggoota Oromoo kallattii adda addan boqonnaa dhorkuu irra dabree, akkuma sochii diddaa uummataa humna afaan qawween cabsuu aadeffatee fi afaan qawweetti amanu yaaddoo fi shakkii filannoo kanaan wal qabatee sochiin uummataa kahuuf deema jedhu irraa qabuun kahee humnoota adda addaa qabu kan akka humna poolisaa, tika, humna eeggataa fi hidattoota gandaa Oromiyaa guutuu irratti wal gahiin leenjii kennaafii jiraachuu gabaasni Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO) Oromiyaa bakkoota garaagaraa irraa nu qaqqabe addeessa. Akka odeeffannoo nu qaqqabetti dhuma Amajjii irraa eegalee humnoota kanneen aanota aanota irratti dabballoota dhaabaa godinaalee irra jiraniin mata duree “filannoon kun akka hin milkoofne qaamonni gufachiisuuf deeman gamanumaa tattaaffii isaan godhan mul’ataa waan jiruuf, ammuma irraa hojii isaanii jala buunee eeguun gufachiisuu qabna” jedhu jalatti mari’achiisaa akka jiraniis gabaasni kun dabalataan addeessa. Wal gahii fi leenjii humnoota adda addaaf wayyaaneen kennaa jirtu kana itti ba’iinsa isaa Koreen Sochii Fincila Oromoo kan gabaasu ta’a.


text:
Yeroon itti jirru kun yeroo mootummaan wayyaanee filannoo dharaa fi fakkeessaa ittiin umurii isaa dheereffachuuf jecha uummata biyyittii addatti dargaggoo Oromoo maqaa filannoo gufachiisuu fi filannoon booda sochii fincilaa natti kaasuu malu, sababa jedhuun doorsisuu, qaama hir’isuu fi hidhuun dararaa jajabaa irraan gahaa jiraachuu dargaggoo Oromoo jalaa waan dhokate hin qabu.
Kanaaf, gochaa mootummaan abbaa hirree wayyaanee filannoo fakkeessaa fi soda sochii fincila Oromoo irraa qabuun gamanumaa dararaa dargaggoota irraan gahaa jiru ilaalchisee ibsa kennuun dirqama tahee jira.
1. Dargaggoonni Oromoo kaabaa-kibbaa fi bahaa–dhihaa akkasumaas, uummanni Oromoo alaa fi keessaa waloon qindoomina keenya tolfachuun bakka jirru hundaatti gochaa diinaa dura dhaabbatuun yeroon isaa amma ta’uu hubatuu feesisa.
2. Sagaleen uummata keenyaa filannoo waliin dhahaa mootummaa wayyaaneen akka hin hatamne adeemsaa fi bu’aa isaa sirnaan hordofuun gama adda addaan odeeffannoo isaa walii daddabarsuu.
3. Maloota wal quunamtiif mijatan kan akka Facebook, twitter, e-mail fi kanneen biroo amma irraa tolfachuun quunnamtii dargaggoota waliin qabnu tolfatuu fi qajeelfamaa fi odeeffannoo ariitiin waliin ga’uu. 4. Mootummaan sodaa sochii fincila dargaggota irraa qabuun filanoo duraa fi booda dargaggoota bakkoota dhoksaatti eegee waan ukkaamsuuf, sochii bakka tokkoo gara tokkootti taasifnu waloon deemuu fi wal tiksuu.
5. Sochii diinaa naannoo naannoo keenya jiru, jala jalaan qoratuu yaaluu fi malaa fi fala itti barbaaduu.
6. Firoottanii fi hir’ootan keenya meeshaa mootummaa hidhatanii jiran kan akka miseensa poolisa Oromiyaa, kan Federaalaa, humna raayyaa ittisa biyyaa keessa jiranii fi kanneen biroo obbolaa fi lammii isaaniitti akka hin dhukaasne amma irraa dhaamsa jajjabaa itti dhaammatuun meeshaa hidhatan gara uummataatti akka naanneffatan taasisuu.
7. Waamicha Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO) fi kannee qaamota ejjennoo sochii fincila Oromoo irratti qaban hundaa irraa yeroo yeroon kennamu hordofuu.
8. Ibsaa fi qajeelfama jiru yeroo yeroon hordofuun suduudaan hojii irra akka oolu taasisuu ta’a.
Injifannoon Uummata Oromoof!
Ibsa Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO). Caamsaa, 2015!
Ibsa Koree Sochii Fincila Oromoo(KSFO) Haala Yeroo Irratti Kenname!
Yeroon itti jirru kun yeroo mootummaan wayyaanee filannoo dharaa fi fakkeessaa ittiin umurii isaa dheereffachuuf jecha uummata biyyittii addatti dargaggoo Oromoo maqaa filannoo gufachiisuu fi filannoon booda sochii fincilaa natti kaasuu malu, sababa jedhuun doorsisuu, qaama hir’isuu fi hidhuun dararaa jajabaa irraan gahaa jiraachuu dargaggoo Oromoo jalaa waan dhokate hin qabu.


text:
Kallattiin misooma Zoonii Industirii Itiyoophiyaa Dhaabbata Misooma Industirii, Biyyoota Gamtoomaniin jajame. Yaa’ii Walii-galaa 69ffaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniif [...]
Itiyoophiyaatti miseensoonni garee shoroorkeessaa ilaalcha dhaadheessitummaa amantaa Islaamaa babal’isuufi socho’uu kan kaawaarijaa jedhamuu too’annoo jala akka [...]
(Tuujubee Kuussaa) Kitaabonni Afaan oromoo Lama dhiyoo maxxanfamuun gabaa irra oolee jira. Barreessituun kitaaba kanaa Hawwii Gonfaa Jedhamti. Kitaabonni koo kun jetti [...]
(Malaskaachoo Ammahaa) Waajjirri karoora qindoomina misooma magaalaalee addaa naannoo Finafinnee ibsa gaazexeessota biyya keessaa fi biyyootii alaaf kenne irratti hoji [...]
Pireezidaanti Mulaatuu Tashoma ayyaana injifannoo Caamsaa 20 waggaa 23ffaa saabeefafchuudhaan ummattoota Itiyoophiyaatiif dhaamsa dabarsaniiru. Pireezidaantichi dhaamsa [...]
Giddinni diinagdee saffisaan Itiyoophiyaatti galmeeffamaa jiru bu’aa sirna demookraasii injifannoo Caamsaa 20n bu’urra cimaarratti ijaaramee jiruu akka ta’e [...]
Oggantoonni biyyaalee gara garaa ayyaana injifannoo caamsaa 20 sababeeffachuudhaan ergaa baga gammaddan jedhu dabarsaa jiru. Waajjirri oduu himaa ministeera dhimma alaa akka [...]
Waggoota 20 ol darban keessa misooma jallisii babal’isuudhaaniifi ijaaruudhaan hojiiwwan bu’aa ol’aanaa galmeessisan akka hojjetamaniifi lafa hektaara kuma [...]
Adeemsii sirna dimookraatawa,nageenyaafi bulchiinsa gaarii har’a mula’ataa jiruu qabsoo hadhaawaa waggootii dheeraa injifannoo caamsaa 20 bar 1983n argamee tahuu [...]
Itiyoophiyaan waggoota 20 ol darban guddinni galmeessifte kan hunda hirmaachise akka ta’e itti aanaan ministira muummichaa obbo Dammaqa Makoonnin dubbataniiru. Obbo [...]


text:
Hiriyooti barreessaa kanaa kanneen sirna waabarii Itophiyaa jala darban caalaan saanii “demokraasii”n qooqa Grikii tahuu beeku. Mootummaa ummataa jechuu tahuutu itt himame. Jalqaba irratt dhiirota birmaduu Greekii waqhedduu tahan bara duriin shakalama ture. Hardha dhugeeffannoo kaminuu haa raaganii, waqhedduu haa tahanii waqtokkee kan gumiin nama hunda itt hinaafu tahe jira. Demokraasiin yoomallee hanga yoonaa mudanqabnee hin tahin yaa’a itt murtiin darbuun calaqifama. Tokko waliigaltee hundaan kan tahu. Sirna hunda haammataa, kan gocha murnaa keessatt qooda fudhatan hundaaf dhimma waloo irratt yaada kennachuuf carraa walqixxee kennu. Inni kaan irba yk bulcha wayyabaati. Demookrasoti, waligaltee hundaa fi irbatt dhimma bahu.
Yaadanmalaan, demokraasiin walqixummaa fi qajeeltuu qooda fudhattoota gidduu, murna gochoota malbulcha, hawaasoma haa tahuu diinagdee irratt bu’uurfame. Garuu daddhabbii namaan kan ka’e murtii dabarsuu kaasee hanga hojii irra oolchuuti mudaaan jira. Haa tahu malee Hawaasoti namaa hanga isaan dandahamett mudanqabnee gochuuf tattaafachuu hin dhiifne. Sirni seena qabeessii mudanqabnee gochuuf yaale tokko sirna Gadaati. Yeroo waa’ee gadaa dubbanu tokko tokko waan hooda saa kan fakmishoo amantee saaniitt hin galle qofatu itt mullata taha. Garuu sirni Gadaa golgaa faayame dhabuu saaf malee mootummoota si’anaa caalaa hoodota hin qabu. Sirna kennata, murtii dabarsuuf marii dheeraa yk ilaaf ilaamee irratt hundaawe ture. Yaa’i sun yaada tokko tokkoon qooda fudhatoota mariif nafii guddaa kennaa. Demokrasiin naanna waqhedduutt yoo biqilu, Gadaan naannaa waqtokkeetii maddee, garuu sirni malbulcha Gadaa amantalaa, amantee fi bulchi malbulchaa ifatt gargar kan tahan ture. Yeros dhugeeffannoo dudhaa tokko qofatu ture; amma garuu gargar tahuu sana kan sirrii taasisu hedduu jiraachuu saaniiti.
“Ilaa fi ilaameen” qabee bu’uura sirna Gadaa demokratawaati. Murtiin kan kennamu ergii ballinaan irratt mari’atamee duuba. Barbaachisaa taanaan Oromoon guyyootaaf mari’achuu dandaha. Murtiitt jarjaruu irra hamma dhibdeen tokko tokkoon qooda fudhattoota hubatamutt “Haa bultu dubbiin” jechuu filata. Kanaaf mariin hanga hundi irratt waliigalutt dhiibama. Nammi tokko yk namooti qabattee irratt yoo walii hin galle beekotii walgahii alati yeroo boqonnaa waliin dubbatanii karaa qabachiisuu ni dandahu taha.
Sirna Gadaaf waligalteen murtii dabarsuun yaada abba abbaa anjaa hundaaf oolchuu ture. Miseensoti marii irratt qooda fudhatan irraa kan eegamu wan itt mullatu dantaa offittumaa fi utuu hin tahin, milkiin baha xumura yaada waloo dhihaatee fi ifsachuu dha. Tokko tokkoon qooda fudhattootaaf waan mari’atamaa jiru keessaa fedha ofii qabaachuun dhalootee dha. Garuu dhumarratt hundi dantaa waloof murtii walii galte tokko irra gahuuf aarsaa hanga tokko baasuu qabu turanii. Yeros Oromiyaan hawaasa gosoomaa keessa waan turteef kaasaa sabaa fulduratt oofuuf si’a caaluu dhimmi gosaa ilaalamuu qaba ture. Hardha addunyaan misa Ilmaan namaa takkaa gahamee hin beekne irra jirtii, yaada irratt dubbatus, namooti yaada fedha waloo fulduratt dhiiba jedhan irratt wal nokkoru. Garuu ammallee yeroon hambaan mararfannoo gosaa fi qomoo marii sabaawaa Oromoo keessa anjaa murna malbulchaa ofittootaa fi dubatt harkistuu dhaabbii ummatichaa addunyaa keessaa dubatt hambisuu dandahus dhimma dhabuun galfaman jira.
Duubatt deebiin hanga jirutt, waan durii duriiti jedhanii tuffachuu irra dantaa waloo akka hin gufachiifne qabattichii hamma bullaawutt ilaalamuu qaba. Murni sabaawaan kan walitt dhufu yaada waloon dhihaate tokkoo irratt mari’atee murtii dabarsuuf. Qooda fudhattooti hundi yaada saanii ifsachuu fi qaama hobbaatii argamuu tahuun itt dhagamee hojiirra olchuuf garaa guutuun gamtaa akka agarsiisanitt carraa waliqixeen kennamuufiitu irra jira. Sun dhaalmaa Gadaa kanneen murna xixinnoo keessa jiran hunda irra, Oromummaaf nafii caalaa kennaniif boonsaa tahu
Fakmishoon waligalteen murtii kennuu dhuunfaa sirna Gadaa miti. Dhaabota ammayyaa biroo hedduutu anjaa hobbaatii wayyaaf inni hunda qooda fudhachiisuu jedhanii dhimma itt bahuu. Gamtaa guddaa, wal amantee fi walitt riqachuu uumuuf hariiroo ummataa hundaa wayyeessuu dandaha. Garuu waliigalteen murteessuun fakmishoo biraa caalaa yeroo, giidoo fi qabeenya guddaa baasisuu dandaha. Fakmishoo biraan kan demokrasotaan shaakalamu sirna irbaatii. Qabatee irratt dubbachuun yeroo duraan murtaawee keessatt tahuu dandaha murtiinis harka ol kaasuun yk darbansaa buusuun murteeffama. Garee sagalee caalaa salphaa yk ittiiqa dursee murteeffamuu argatutu moo’a. Anja dhabiisi fakmishoo kanaa yeroo waliigalteen murteessaan walbira qabamu dantaa yaroo irra darbuun of nyaachuu fi murna biqilchuu jajjabeesuu saati. Haa tahu malee fakmishoo kaan irra yeroo hedduu fixuu baachuu saa irrayyuu shaffisaa dha. Gochi ammayyaa hedduun fakmishoo kanatt dhimma bahu. Kun waan hawaasa kamuu keessatt hin oolle dhalachuu murnootaa fi hinaaffaa isaan gidduuf kaasaa tahuu dandaha. Garuu kan barbaadamu ofiffooma qollifattuu quufsuu utuu hin tahin hobbaatiif itt gaafatama qabaachuu dha.
Fakmishoon kamiyyuu dhimmai itt habahamuu seera bu’uursaa keessatt akka himamett hedama. Miseensoti tumamuu saanii irratt qooda yoo hin fudhatin utuu itt hin seenin dambiilee sana dubisanii fudhataniiru jedhamee abdatama. Altokko fudhannaan murtiin tolfamu kan isaanii hin tolle tahus itti buluun dirqama. Komee yoo jiraate ambiin ilaalchifamuu qabu. Garuu alaan holola hamminaa oofuu yaaluun farra demokraasii fi seermalee tahuu dha. Akka sirna Gadaatt safuu, hawaasaanis Waaqaanis adaba qabu. Fakmishoo lamaaniifuu sirni ilaa fi ilaamee ni hojjeta. Kan inni gatii hin qabne kanneen sammuu dhiphoo fi abbaa hirroota birattii qofaa. Kan sammuu dhipho waan halle qaawwaa dhiphoo qollifattuu keesssaan waan laaluuf fakii isa guddaa hin argu; abba hirrummaa jalatt murtiin olii gad lola’a malee dakaa dabalati hin jiru.
Egaa demokraasiin sirna qooda fudhattooti hundi walqixxee tahuutt beekaman waan taheef sagaleen hundaa ni dhagahama ulfinnis ni kennamaaf. Namooti kan walgahan qabattee dhimma waloo ilaaluu irratt mari’achuufi. Kanaaf tokko tokkoon qooda fudhataa yaada dhihaateef gumaacha tolaa gochuutu irraa gaafatama. Sammuu dhiphachuun tokko tokko fedha ofitoomaa gandaa bubbbucuu malee, mullisa isa ballaa dhimma murna guddaa ilaaluu hanqatu. Sanaaf jedhanii usustootaa fi murnoota bubbucuu, akka murni guddaan sirriit hin hojjenneef qoomtuu tahan uumu. Shaakalooti duubatt harkisoon akkasii utuu faca’anii dirree bobbaa hin faalin akka ol bahaniin addaan baafamanii, kophxeesamuu qabu.Xumuruuf demokraasiin akaaku isa Grikii haa tahu kan Gadaa sirna qooda fudhannaa kan dubbiin laaltu hundaa jajjabeessuu qofa utuu hin tahin, sirna gumaacha tokko tokkoon qooda fudhataaf walqixxee nafii guddaa kennu. Murni tokko fakmishoo murtii dabarsaa lamaan dhahaman keessaa kan itt tolett dhimma bahuu dandaha. Waanuma halleefuu fedhii hundaa, kan gar tokkoo caalaa guddaa fi halle haammataa akka tahe beekamuu qaba. Miseensi mijuu tokko yaa’a murtii harka jiru hankaasuuf shira hin xaxu jedhamee fudhatama. Komeen yoo jiraate akka seera dhaabaatt dhihaataatt beekama. Akeeki demokraasii akkuma qooda fudhattootaa carraa murtii dabarsuu walqixxee kennu, murtii yeroon itt fudhatamee darbettis buluu ni gaafata. Gumaan murnaa mijuu beekaa alatt dhiifamuun irra hin jiru; akkasumas gumaan tokko hagam adda jedhee of yaadus akkaataa beekamaa alatt mararfamuu eeggachuun munaaquu dha.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Waxabajjii 2015


text:
Walgahii Hague Onko 2008
Itt fufaa yaalii harka kennachiisaa
Qabsoon Oromoo yeroon dheerataa deemuun kan kahe hadhaawaa tahaa jira. Duulaagalooti tokkoo tokkoo oso hin wacin ol deebi’aniiru. Kaan kaan ABO karaa ganama lakkisiisanii raawwachiisuuf kallattii addaarra buusuuf carraaqaa jiru. Maalifaan ABOn akka uumamu godhe daba gadadoo jaarraa tokkoo oliif itt fe’amee ture. Kaasaan sun gidiraa lammiitt rogaa haaraa dabalaa jira malee ammayyuu hin buqqaane. Kana irra ilaaluun, kanneenuma isa uuman keessaa, qabsoo Oromooti carraaqi bishaan dabaluu qabsaawota addaan baasuu yoo hin taane hanga yoonaa obbaati biraa hin argamsiifne. ABO bifa Itiyophesitumma kennisiisuuf jaarsummaa, walgahoota fi leenjisa hedduutu biyyoota halagaati gaggeeffaman. Ifaajeen sun xurree qabsoo jijjirsisuuf ammallee tooftaa gegeddara ittuma fufaa jira. Milkaawuuf garuu tooftoti sun fedhaa ormichaan wal hin arganne. Akkasumas humna biyya qabate irra amanamuumma argachuu hin dandeenye. ABO dadhabsiisuun yeroof dandahameera garuu bilisummaa dura raawwachiisuun waan hin yaadamne taha jira.
Yaa’icha keessa jaallewwan lakkistuun dhaddhaqii keessaa hinbahamne keessa of galchanii jiru. Amma tooftaa haaraa karoorfataniiru, tooftaa hawasoma malbulchoo, jaarsummaan Oromoo waldhabe furuu. Jaarsi nagaa buusuu fi kan wallole araarsuuf qooda guddaa qaba.
Jarri kaayyoo lakkisan waldhabdee yaadaa qaban furuuf “Shanee Jarsaa” ijaarra jedhu. Yoo annisaan qabsoo keessatt hafe hin jirre lakkisuu walabummaa qabu. Garuu jarri kun jara taraa miti. Ammayyuu qooda ABO keessaa qabaataa turan ilaaluun hedduun akka hoogganoota lammichaa keessaa hanga tokkoo tahanitt fudhatu.
Orma waan argadhaa jedhee eeggatuu jedhanii, ifaan yaada ABOn ittiin deemaa ture akka lagatan labsanii sochicha keessaa of qulquleessuu qabu. Jireenyaa saanii hafte keessatt keessaan laalummaan akkasii amanamummaa fi mararfannoo argamsiisuufii dandaha. Miseensa hooggansaa waan hin taaneef dhabaa kamuu hin iddoosnu jechuun gahaa miti. Warraganoo tahuun wareegama caalaa baasuun gara saaniin gootummaa taha ture. Garuu yaalii malbulchaa hanqina ogummaa qabu yaaluuf kaasaa ijoollummaa saanii itt fixan irraa dheessuun ummata Oromoo qofa huba. Yaa’iin Hague tuuta hidhaatt guursisaa, jaallewwan ajjeesisaa yoo jiru kana, miseensi walgahichaa keessummessa diina saaniin basha’aa jirachuutu hamatama.
Akka booddana baramett garagarummaan ilaalchaa dhaabicha keessa yeroo dheeraaf ture. Guruu uggee kan ittiin gad bahe hin jiru. ABOn jalqabumaa walitt qaba namoota duubbee adda addaa fi ilaalchaanis adda tahuu dandahanii ture. Garagarummaa sana hundaa qabaataa, dhaaba sagantaa malbulchaa hundaan fudhatame fedha walabaan bu’uurfatan. Sun sagantaa Oromiyaa qabama halagaa jalaa bilisoomsu. Hawwaa fi kaayyoo lammichaa calaqqisa ture. Bulee dhaabichi qaqaawwuuti kahe. Qaawwaa keessaan yaadaa fi shaakalli hahaaraan luuxuutt kahan. Miseensoti tokkoo tokko sanganticha keessa deebi’uun fedhi saanii akka sirrii fakkaatu gochuuf angota saatiif furaa adda addaa kennuuti kahan. Sanaan ofin bulummaa caalaa “referendum gad jabeesuu eegalan. Kanneen biraaf referendumiin akkaataa murtee lammichaa itt gaafatan. ABOf referendum waan Oromoon moo’ummaa saa ittiin fo’atu, ofiin bulummaa “Eeyyee yk Lakkii?” jedhu.
Lafara harkifamaa fi shira baayyee booda hedduuf yeroon keessa deebi’anii ilaaluu argame. Innis koloneeffataa waliin hidhata tolfatanii hojjechuuf yeroo mijjeeffame. Goftolii koloneeffatoon dhaabicha sirna koloniin walfudhachiisuu hin barbaadne. ABOn hidhaticha keessaa ni tufame. Waa susuphanii ABO jireenya malbulcha Itiyoophiyaati deebisuuf carraaqqiin hawaasa sabgidduun tolfamee ture.
Gara caalu carraaqichi maal jedhamnaaf ture. Caalaan saanii bulcha bucootaa leellisu turani. Akka abbooliin Oromoo jedhaniti dubbiinsaa ABOf sangaa ofii bade fana dhaha, isa hatee qalateen barbaaduu ture.
Yeroo sana hunda ABOn itt galli saa bilisummaa Oromiyaa tahuu labsuu dhaabee hin beeku. Garuu hoogganooti tokkoo tokkoo lafa jala sanaa akka gamsiisaatt fudhatanii bu’aa harcaatuun yoo argame diina waliin dhoofsisuu barbaadu turan. Sun walitt bu’a golgaa duubaa uumaa ture. Bulee waldhabdee ifaatt guddatee qabsaawoti bakka lama, Itiyophessoo fi sabboonotatt hiraman. Diina waloon qabsaawuun ni dhaabbate. Waliin qabuun bakka bu’e. Murni moo’atee bahe garuu hin jiru. Diina lammii malee kan bu’aa argates hin turre. Ifaajjee guddaan Itiyoophesoti mootummaa Itiyoophiyaa waliin araaramuuf tolchan firii hin godhatin hafe.
Erga jeeqamsichaati Oromoo ala jiru gidduutti atommi ni bade. Hoogansa darbe akka namoota lubbuu saanii biyya ofiitii kennuf hiriiranii hiriyaan filaman osoo hin tahin kan gandaan walguuran jedhamee holalamuuti kahe. Hoggansi haaran tokkoo tokkoo haddheessa jibba irratt hundaawe sanatt caalaa dhimma bahuu yaale malee dubbicha rogaa tahuun irra jirurra buusuu hin feene. . Sun waan Oromoo akka lammiitt salphisuuf tilmaamame fakkaata. Oromoo badii irra jiru yeroof walitt haabu’u malee ummata Oromoo biyyaa, isicha, cunqursaan diinaa, deegi, dhibee fi beelli waxala jiru gargar baasuu hin dandahu. Hireen saa dhiigaa fi lubbuun walitt baqaa waan taheef eenyuu gargar fuudhuu hin dandahu.
Diinni ijoo dadhabduu lammichaa kan quwate fakkaata. Kana mooraa sabboonotaa keessa facaasee daallewwan itt baha saa ilaaluu hin dandeenyeen fudhatamee jira. Eenymmaan miseensa murna tokkoo akka tasaa haa tahuu abbalamee walitt dhufee, dhaaba caccabsuuf maaliif kaasaa taha? Qabsaawoti lammii waan haafa akkasii irra kan qaari’an tahuu hin qaban turanii? Yoo sadarkaan wal oo’isuu gargar tahe malee Oromoo hundi akkuma ilmaan nama hundaa dubbee akaakilummaa qaba. Garagarummaa kana hubatanii hordoftoota saanii gara tolaatt madaqsuun qooda ‘malbulcheesitootaa’ mitii? Moo wacabbara kana hunda duuba waan biraatu jira?
Dudhaa Gadaatt akka boonan himatu, Gadaan gosa hin qabne hin turre. Waan raaganitt ni amanu yoo tahe maaliif waldhabdee furachuuf dhimma itt hin baane? Gosaa fi godinaan ambatt bahanii wal arrabsuu haa tahuu qeeqa diigaa gochuun dubatt hafummaa dha.
Abbaan sun yoo carraa argate ummata isaan addaa maal akka gochuuf jiru agarsiisa. Garagarummaan ummata bilchina qabu qabattee irratt hundaawaa. guddinni kan argamu kan argamu yoo yaada adda addaa walitt rigani. Garaa garummaan sanyii fi gosaan afarsamu garuu ni quummansaa ni facaasas. Kanaaf yoo guddatanii bilchaatan malee haasaa hamaa fi tolaa gargar baafachuun nama dhiba.
Malbulcheessitooti maqii dudhaan lammiiwwan saanii irratt, biyya aadaan saa adda tahe keessatt dhimma akka hin bahamne gochuuf abbaawummaa qabu. Sana malee tokkummaan lammichaa gaagaa jala jira. Namooti nagaan dudhaan xaxamanii nagaa dhabina, salphinni fi murna keessaa ari’amuun itt dhagahamee waan seexaa saanii quuqu hojjechuu dirqisiifamuu hin qabani. Sun wareegama saba ofiin halgaaf bu’a buusuu taha. Kaayyoo keessa deebi’uun bukoo hooggansa si’anaa tokkoo tokkoo saaxilaa jira. Qabsoon Oromoo akka waan qabsoo murna walkeessaatt dhiheessani. Murnooti qabsicha walitt garagalchuun waanti buufatan hin jiru. Garuu yoo waliin diina irratt duulan biyya, bilisummaa, qabeenya fi boona irra buufatan qabu. Kanaafi kan kanneen isaan dura darban wareegama isa dhumaa kan baasan.
Dogoggorri darban jeeqama fi wal qayyabannoo dhabina si’anaatt geessan. Kan tahe tahee Shanee Gumii caalaa caccabaa dhufe. Toftotii hanga yoonaa dhimma itt bahaman eessaanuu hin geenye. Kanaaf waabeekoon Shanee, fala baasuu biraa ilaaluuti kahan. Garaa saanii keessatt qaxxamurri fudhatan hundi kan gala barbaadamutt geessu se’anii taha. Kan daawwatuu fi xinxalun garuu harka diinaa of buusuutt fudhatame. Daawwii kanaa fi xiinxala kana keessaa, furmaataa fi arrabsoon madduu malan as bahuu dandahu. Amma tooftichi walgahii Haguett isaan geese. Hague dura yaaliin Shanee biyyaan gahuu hedduutu yaalame. Garuu yeroo hundaa gufuu hin yaadaminii fi harkifata gargar baha Shanee fidetu mudataa bahe. Yeroo sana kan murni gubaa “jarsaa” qabu, eebba Wayyaanee kan qabu fakkaatu, Shanee fudhatee galuuf karaa mijjeesuu FAT kan dhufe. Garuu Shaneen akka tokkeetti achi hin turree.
Kan nama dhibu jaaroleen kun namoota akkaataa biyyatiin itt deemaa jirtu hubachuu dandahan turan. Kanneen guyyuu hamaa ummata Oromoo fi dhaabota Oromoo koleneeffataaf jilbbeeffatan irra gahu muuxatan turan. Jaarsi Oromo jilbeenfataniifuu amba keessatt salphifamuun akka hin oolleef arganiiru. Maaliif “ujuu Oromoo” salphina caalaaf afeeruu? Isaan jaarsa dhugaamoo goobanoota laata?
Manguddoon Oromo irra kan eegamu Oromoo salphinaan harka kennisiisuu osoo hin tahin ulfana Oromoof diina dura dhaabbachuu ture. Gara saaniin garaa qulqullumaa fi dhimmamuun sana tolchine jedhu taha. Garuu bara dhalootaa, barumsa qaban fi muuxannoo saanii irra yoo ilaalamu ayyaan laallatummaan qooda hin qabu jechuun rakoo dha. Sun akka jirutt tahee murni kun mareef duubatt deebi’e. Boodaa haasaa malbucha irra hawaasoma malbulchoott geeddaruun Shanee fi miltoleett haada qabatanii ooluu dandahu jedhan darbatan.
Hagueti manguddooti jedhaman murna Qinijitii fi Wayyaanee ararse keessaa hanga tokko fi miseensota ABO ijaaruuti qooda guddaa qaban sadii dabalatanii akka dhihatan hedama. Itiyophiyaa demokratessina jechuun duubatt dhiibamee manguddoo ijaarree akka araarsan namoota walbadan barbadna jechuu tahe. Ollaan dheedaa fi obaa irratt walitt bu’uun kan jiru. Sanaf furmaatti dudhaa jira, ogeessa alaa hin barbaadani. Kan isaan barbaadan kan halgaan gadi ilaalamuu fi saamamuu irraa bilisa isaan baasani. Harka halagaa garagarummaa xinnoo gidduu saanii jiru afarsee walitt naqu kan irraa dachaasuu dandahu dhabani. Kan eeggatan kan diina nakkaru malee kan ashkaree karaa qabsoo saanii kurnootaa irraa isaan maqsuu miti.
Hanga bulcha halagaa jala jiruti Oromoon waan ofii barbaadu osoo hin tahin waan abbaan hirree barbaade giddii saati hojjeta. Jarri Hague kan jedhan Oromoon hiree saa akka ofiin murteeffatu gargaarraa osoo hin tahin gabbaarii nagaa akka tahu halagaaf damboobsinaa dha. Oromoon, qabsoo saan tokkummaa saa fi kaayyoo bilisummaa irratt bareechee wal hubatee jira. Gara sanaan walhubanoo saa sadarkaa haaraatt ol kaafna jechuun ofirrummaa fi sadarka ofbariisa saa wallaaluu dha.
Hamma yoonaa Oromoon garaagarummaa qabuun wal dhabee hin beeku. Halagaa biyya saa jiru miidhuuf seenaas angoo saas hin qabu. Tuttuqa halagaan yoo hin tane Oromoon hojii koo jedhee halagaa isa keessa jiruti duulee hin beeku. Oromoon akka lammiti waa’ee bulchaa saa caasachuu kan dubbatu gaafa walaboome. Hammasitt Gadaan hangam Oromiyaa bilisomuu deemtuuf akka dhimma baasu quwachuun qooda sabbonota beekooti. Akka amma jiruti sirna koloneeffataan bulu malee kan barbaadu guddifachuuf mirga hin qabu. Kanaaf tooftaa inni kunis akkuma kanneeneen kanaan duraa fafa qaba.
Yoo mootummaan akka dhiheessan kanatt hojjechuuf walabummaa hanganaa ni kennaaf tahe maaliif kanneen yaada walaba qaban hidhaatt guuramu? Maalii fi golota isa waliin hojjetaniif qooda fudhannaa fi kennata walabaa fi qajeelaa hin hayyamneef? Manguddoon Hague waan addaa maal qabu laata?
‘Malbulcheessitooti’ maaliif muuxannoo irra hin baratan laata? Karaa nagaa akka hin feene wayyaaneen ammas ammas agarsiisee jira. Kan harkatt kufe hunda haddheessa sobaan hidhuuf qophee dha. Barreessaan kun yoo kora nagaaf ABOn ergame jajjabeessa hawaasaa lamgidduu malee miti. Hidhaa irra garuu hin oolchineen. Taatota Hague duuba abbaan fedhe haa jiraatuu Wayyaanee biraa fudhatama hin qabu. Jaaroleen kun akka deebi’anii itt yaaduun daandii duriitt deebi’anii qabsoo fi ulfina ummata saanii baraaran Waaqaa haa kadhannu. Nammi altokko ni du’a; salphinaan du’uun garuu du’a dacha akka Goobanaa Daaccee fi Vidkun Kuwisling Norway bara baraan lubbuun ofii nagaan ciisuu dhabuu taha.
Kan mootummaa Itiyoophiyaa waliin hojjechuu barbaadu osoo ABO hin tuqin deemuuf walabummaa qaba. Kaayyoo bilisummaa dagaagsuuf kumkumooti waan kakatanii fi carraan akeeka biraa kennuufii hin jiru. Yoo Oromoon fedha bilisoomuu hin dhaabne diinaaf lakkistoota ABO haammachuun bu’aa hin qabuu. ABOn hin hiramu. Maqichatt dhimma bahuuf yoo hirame tahe tokkomsanii, yoo cabe tahe dhinsanii ittiin deemuu malee filmaati biraa hin jiru. Walgahiin Hague toftota kaayyoo dabsuuf kanaan dura yaalamaniin adda miti. Kanaaf ni fashala. Qabsoon Oromoo ittuma fufaa.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Sadaasa 2008
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.


text:
Barbaachisummaa Dhaabaa
(Haasaa BMMW beeksisuuf tolfame jalqaba tolfame 12/14/2013)
Oromoon durii waan halleef dhaaba qaba ture.Dhaabi tokko fooyya’u haa ta’uu guddachuufi yaa’a qaba. Akka sirna Gadaatt seerri tokko waggaa saddeet saddeetiin keessa deebi’amee ilaalama. Seerri haala Yeroo waliin deemuu akka qabu bareechanii beeku turan. Dhaabi seeraan dhaabbata. Kanaaf yeroo waliin deemuu qaba jechuu dha. Kan haala waliin hin jijjiiramne fedha ummati birmadummaaf qabu. Akeeki yk kaayyoon fedha ummataa guutuuf yaada hordofamu. Fakkeenyaaf akeeki demokrasii Grikii afaan hundi leellisu kaayyoon saa bu’uuraa, bulcha ummataa dhugoomsuu dha. Sana jechuun tokko tokkoon namaa waan isa ilaalu irrati murti kennuuf suduudaan qooda fudhachuu ture. Biyyi guddataa yoo deemu lakkoofsi namaas yoo baayyatu suduudaan hirmaachuun rakkisaaa waan dhufeef iddoosotaan qooda fudhachuun murteeffame. Akeeki hundi mirga qabaachuu garuu hin jijjiiramne. Sirna Gadaa demokraasii suduudaa fi iddoosotaatiin qabu koloneeffataan Oromoo jalaa rukute. Hamma danda’e buqqisee gate.
Kanaaf Oromoon dhaabota jalaa jijjigan akka deebisanii itt ijaarraatan karaa ofii barbaaddachuu erga eegalanii turaniiru. Dhaaba yoo jennu ijaarsa qaammi tokko hamlata karoorfate itt gaggeeffatuu jechuu keenya. Ergamsaa fi daayi saa qaama bu’urseen murteeffama. Dhaabi akka ilmoo namaati. Naannaa keessatt guddatu dhiibbaa guddaa itt tolchee miira warri hin yaadnee ala horachuu danda’a. Hangammeessi hawaasa keessa jiru, akka maal naan jedhu, saalfii, safuu, laguu, ciigoo, sinsinnii, didhaa fi dorsisa fakkaatan bifaa geeddarsiisuun ni mala. Kanaaf dhaabi isa caasaan namaatt mulliisan qofa utuu hin ta’in kan barsiifataan hordofanis ta’uu ni danda’a.
Dhaabi hundii fiixan hin ba’u. Dhaabi tokko abdachiisaa dha kan jedhamu, kan gaggeessan hojii kanaan dura argisiisaniin amanamummaa horatan yoo ta’e yk shakalaan waan jedhanitt kan cichan ta’uu saanii yeroon erga agarsiise duuba ta’a. Seenaan dhaabota Oromoo kurnan darbanii kan caqaseef barumsa guddaa ta’a. Kaan amba kana erga mirqaansanii harka rukuchiisanii booda mirga agarsiisani bitaa lufanii. Hanqinni saanii maal ture? Kan waa tolchuuf ka’an hundi sana qorachuun kufaatii irra oolchuu danda’a.
Dhaabi hanqina hawaasa tokko keessatt argamu guutuuf ijaarama. Namooti dhaabicha hogganan hanqina jiru hubachuu qofa utuu hin ta’in sana guutuuf kutatoo fi akeeka saaniif dudhama kan qaban ta’uutu irra eegama. Akkasumas dhaaba saanii haleellaa dhokataa fi mullataa hamajaajiin aggaamamu irra eeguuf dammaqoo ta’uu qabuu. Dhaadannoon dudhama hin mirkaneessu kanaaf itt deemanii hojii irra oolchuu dha. Waggaa dhibbaa oliif Oromoon akka koloneeffataan barbaadett malee akka ofii barbaadutt bulanii hin beekanii. Kanaaf dhaabi maqaa saaniin ijaaramu kan madaalamu ummatichi mirga hiree saa sabummaa ofiin murteeffachu gara dandeessisutt tattaafii agarsiisaniinii.
Ummati Oromoo kanaan dura qabsoo baldhaa hunda hammataa gaggeeffatee hedduu itt wareegee milkii guddaas galmeeffate. Milkiin sun sabboonota xiiqiin Oromummaa kaakaaseen argame. Wayyabi saanii ijoollee qotee bulati. Onneen kakaasee dafqa fi dhiigaa saanii wareeguufi dhihaatan malee barumsa olaanaa fi kan addaa qabaataniif miti. Garuu hoggansi dhiibbaa adda addaa irra of eeguu fi yaada haromfachuu dadhabuun dhaabi malbulcha hedduu abdatame laasha’ee jira. Beekaa haa ta’uu wallaalaa wanti halle kan dalga itt gale fakkaata. Oromoon ala kana jiran waaggaa hedduuuf laasha’aama kanatt dhagaa guuruu fi deggeruutt diina gargaaraa fi walis mammadeessaa bahani. Alana gara itt qaban waldhaalluun akka hireen saanii godhe hata’an jedhanii kan itt dhiisan fakkaata. Hanqinni Oromiyaan qabu hedduu waan ta’eef garee gareen ogummaan waan wal hin giphasifnett bobba’aa jori. ABOn ammaaf malee, egereen saa hin yaaddessuu. Keessaan haa ta’uu alaan diiganii balleessuu irra ol ta’eera.
Amma Ilmaan Oromoo jalaa ka’iin dammaqaa waan dhufaniif, kan bade hunda deebisanii ijaaruuf mala dhahaa jiru. Kan hojjechuu bobba’uu fedhaniif, baldhanni dirree hamma hin qabu. Dhihenyuma kana sochiin “Afaan” jedhu hagam akka milkaawe argaa jirra. Kanaaf fula fuulan qabaa jabeeffachuu dha. Sana malee utuma malbulcha qofaa irratt ija babaasanii diinagdee fi hawasomaan gaafa biyyi argamu qophii dhabuun dhaqqabuu danda’a. Hobbaati sochootii amma tolfamaa jiranii, bulee kan qindeessu dhaabi malbulcha barbachisaa dha. Garuu al tokkoon hin baabsinees dhaaba malbulchaas ta’uu hin dandeenyu.
Dhaabota ijaaramaa jiran keessaa Bu’uursa Media Madda Walaabu kan jedhamu afaan Oromoon Amajjii tokkoo 2014 irraa ka’ee dhaamsa raadiyoo biyyatt facaasuuf karoorfatee socho’utt jira. Barruunqabii (documents) akka heera, seeraa fi dambiilee, ergamsaa fi daayaa, yoo ilaallu karaa isaan jalqaban amansiisaa ta’a. Hojiin fulduratt ilaallaa. Leellisoo gola kamiiyyuu akka hin taane fi dhaaba Oromoo kamuu deggeruu malee akka gufuu itt hin taane barruunqaboti kun ni agarsiisu. Kanaaf Barlabsi Gubirmans hamma isaan karaa jedhan irra deemanitt waliin ijaajja. Gocha saanii keessattis qooda fudhata. Sochiin “ganda, amantee, gosa kkf” “Dura Nuti Oromoo dha” jechuun dhaadannoo angafoti waggaa shantama dura ittiin ummata dammaqsaa turan haaromsee kan labses waan akeekkatettshaffisaan akka milkaawu hawwinaafi. Kan akeeka tokkoo qaban gamtaan bobba’uun anjaa akka qabu qayyabachaa walii tumsuuf ammumaa karaa mijjeessaa deemuun gamnummaa dha. Hunduu akeeka taliilaa, bilchaataa fi garaa qulqulluun hanga bobba’anitt wanti hin milkoofneef hin jiratu.
Oromoo ogeeyyiin yoo waliinis garee gareenis bobba’an wanti tulchuu danda’an daanga hin qabu. Alana waan ittiin walbarsiisan fi wal dammaqsan tolchuuf kan tattaafataa jiran eebbifamoo dha. Sun dandeett Oromoo olkaasanii ummaticha aangessuuf yoo ta’e gammachuu hundaati. Hanqina jiru guutee dhaabota hawaasomaa kan gitaa fi ilaalchaan hin baabsine diriirsuu,dandessisa. Qoodi miseensotaa gargaarsa, yaadaa, horii, humnaa, dandeettii, beekumsaa fi hamilee gumaachuu dha. Namoota biyyaaf yaadan sanaaf hiriirsuunis qooda saanii ta’a. Oromoon holola halagaa locaa ta’e qofa dhaggeeffachuu erga nuffee turee jira. Kanaf dhaqabuufii kan murteeffatan shaffisuun barbaachisaa dha. “Qaqqabatan dhirsaa namatt fida” jedhama.
Oromoon gaanfa Afrika keessa ummata wayyaba. Dhaabota bu’a malee qofa utuu hin ta’in kan bu’aaf ijaaramanis gabaa riphaa guddaa qabu. Guddina saanii bahee mullachuuf hanqina dhaabota diinagdee, hawaasomaa fi laafina dhaabota malbulchaatu jira. Dhaabi waan jedhu shaffisaa fi mudaa malee hojiirra oolchu miseensaa fi deggertootaa boonaa fi gammachuu horaafi. Dhaabicha keessatt qooda kan fudhatan muuxxannoo duubaaf tolu argachuu danda’u. Dhaabi bakka itt waa baratan, dirree adda addaaf bakka hogganoota keessaa maddisiifatanii fi aadaa saanii itt misomfatan ta’uu danda’a.
Yero itt namooti afuura walii dhabanii mediyaa hamajaajiin afanfajjeeffamaa jiran kana, media ittiin dhaqabnu ijaarra kan jedhan as bahuun hammaam garaa lammii haa ciibsuu? Kana Caalaa kennaa Waggaa haaraa malliitu jira? Oromoo ala jiraniif ummata saanii dhaqabuu boonsaa dha. Ummmata waa’ee fayyaa saa, jiru saa fi oolmaa saa dammaqsuun waan yeroon gaafatu. Si’ana ilaalcha addunya gara barbaadanitt kan masakan kan mediyaa qabanii. Hundu fedha sabaa fi daldala ofii duratt ittiin dhiibu. Sochooti si’ana mumuldhataa jiran fedha ummata Oromoo fi cunqurfamootaa ifa baasuu qabu. Dhaamsi saani hunduu akka dhagahaa jirrutt Oromummaa irratt hundaawaa. Raadiyoo walabi maqaa Oromoon Oromiyyaa dhaqabu SBO qofa ture. Inni sagantaa bilisummaa Oromoo utubuuf dhaabbate. Dhaaboti amma ijaaramaa jiran kan xiyyeeffatan hawasomaa fi diinagdee irratt yoo ta’e bu’aa wayyaa qabaatu. Sagantaa dhaaba malbulchaa kamiifuu hin baabsinee fi dhaaba malbulchaa ta’uufis hin dorgomnee yoo ta’an dhaddhaqii sochooti isaan dura seenan irra of baraaru. Waa’ee malbulcha barsiisuu utuu hin ta’in waa’een dhaaba malbulchaa sochoota si’ana jiran irra addatt ilaalamuu qaba. “Afaan fi BMMW sana ifa baasuu saaniif galata qabu. Hunduu jalqabamanii akka duubatt hin deebine duubaa haa dhiibnu. Hanga ummati Oromoo mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu haala mijjeessanitt, hundi saanii dhabota keenya. Garagarummaa bubbucuu qaban afarsuu caalaa wal qayyabachuuf tattaafachuun mala adda addaa nuuf burqisisu jennee abdanna. BMMWn keessa deebinee baga ooffalte jennaa. Ayyaana Oromummaa yoomu haa jabeessinuu. Qabsoon it fufa!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Sadaasa 2013