text:
Qabama Oromiyaatt karaa xumura itt tolchan barbaaduuf jaatamoota keessa dargaggoon Oromiyaa golee fi jireenya hallee gad yaa’anii. Baras karaa adda addaan mormiin Oromo yeroo dheeraaf gaggeeffamaa ture. Dudhaa Gadaa saanii dhugoomsuuf abbaawummaa dhaloota tokkomsuu fudhachuuf murteeffatan. Jaarraa 16faa as seenaa saanii keessatt yeroo jalqabaaf maqaa guutummaa sabichaan sochi hunda tokkummaan hiriirsu ijaaruu dandahanii jiru. Dhaaba malbulchaa sagantaa sabaawaa qabu, Adda Bilisummaa Oromo (ABO) uuman. Sun murnoota qabsoo faffaca’anii turan adda tokko jalatt walitt fiduuf carraa kenne. Sochichaa guutummatt ilaalan malee gartokkee qofaa ifsuu yoo yaalan danaa waliigalaa hunda roga dhabsiisuu dandaha. Dilormaa Oromiyaa guutummaatt naannaa sochii bilisummaa sabaatt hiriirsuuf gara walakkaa jaarraa tokkoo yoo fixu, addunyaan gadadoo saanii caalaatt akka hubatu gochuun gara kurnan lamaa dabalate. Rakkina saanii addunyaan gahachuuf Oromiyoo hedduun gad bahaa jiru; haatahu malee caalaa cimaa fi kan dhimma baasu tahuuf dhaaba malbulchaa caalaa jabaa isaan feesisa.
Erga qabsiifame sochiin bilisummaa Oromiyaa jija hanga tokko galmeessee jira. Rifannaa fi abdii kutannaa guddaa mooraa diinaatt naquun kan durii caalaa bitintirseeran. Seenaa ABO barruunqabii tokko keessatt hanga yoonaa walitt hin funaanamin hafuun waan nama gadisiisu. Kana irraa kan kahe abba tokkooti akka fedhanitt yeroo qaaqan mullatu. Seenaa saa ifaan dhaaba yk qorumsaa gadi fageenyaan tolfame argaa dhageettii irraa dhihaachuu gaafata. Kana malee uumaan lafjalee tahuu sochichaatiin, kan qooda hin fudhatin hafee, miseensi tokko illee yoo waan waliigalaa hin taane qooda ofii fudhate irra dabarsee raga bahuu hin dandahu. Warraqxoti Oromo kanneen hin beekamin moora diinaa seenanii dirqama dhaabaa utuu bahatanii darbanis ni dabalata. Oromoon, sabboonota gurguddoo ABOn bartokko jiraatan hedduu qabu turan; jarri sun dirqiitt miseensota ABO tahuu hin qaban. Kanaaf jaalbiyyoota lubbuun hin jirre hanga dhaaboti yk barruunqabi amanaman hariiroo saanii raggaasisutt maqaa dhahuun isaaniif qajeeltuu hin tahu.
Qabsawota hunda waliin akka qindeessaatt quunnamtii waan qabaataa tureef, Baaroo Tumsaa,murnoota sabboonota adda addaa lafjalee fi ifaa, namoota biraa caalaa beekuu dandaha ture. Kanaaf amma inni hin jiru waan taheef dubbii kana dhaabichaa fi argaa dhageettiif dhiisnee haala qabsoon amma keessa jirtu irratt yoo xiyyeeffanne wayya. Waan halleefuu sagantaan walitt qabamee fi wayyeeffame 1976, 1989 fi 1998 ABO hin binxa’iminiin kanneen baruu barbaadaniif if bahee jira. “Gowwooti bakka maleekaan qaxxisuu sodaatan keessa dirrisu” jedhama. Kan qubaa ofii waan beekumsa saaniitii ol tahett dhahuun seenaa sochii bilisummaa Oromoo wallaalinaan yk dira’ina gargar facaasuun roga dhabsiisaan jiru. Sun dhaabbachuu qaba. Golee Oromiyaa kamiiyyuu haa tahanii kanneen kaasaa waloof hogganaa fi qabsaawaa darban hundi gootota Oromooti. Sabichi seenaa saanii utuu hin tuqamin jabeessuu qaba. Ammaaf nammuu qoccolloo dhaloota darbe keessa ture didhaa dhaloota si’anaa jalaa miliquuf itt fufuu yaaluu hin qabu.
Sochiin dargaggootaa sun erga jalqabe wal qayyabachuu dhabuu fi rakkinaan faalamaa jiraate. Sunis kan tahe yaadan adda bahinaa fi gana keessaan, akkasumas rukuttaa alaa fi luxe galtuu mootummoota Itophiyaa, Somaalee fi bitamtuu saaniin irraa gaheenii. Haa tahu malee walhaadhaban malee murnooti keessaa mirga sabummaa of ofii kan walabummaa dabalatu murteeffachuu Oromoo, gaaffii jala hin galchine. Hamma jijjiirammi empayera irra gahutt kurnan lamaaf wareegama guddaatu baafame. Hanga sanatt dabballooti hundi kaayyoof amanamoo turan. Addoti bilisummaa empayeritt keessa jiran kan ABO dabalatu garee loltuu dabsatanii mootummaa cehumsaa (MC) tokko dhaaban.
Loltuun bilisummaa tokko tokko, MC gaha dhumaatt fudhatanii turan; kaan garuu akka jalqaba qabsoo walabummaa nagaatt fudhatanii. Yammusii kaayyoof amanamaa tahuun baqaqaa agarsiisuu kan eegale. Himata Yasuus Kirstoos dhagahaa guddanne nama yaadachisa. Hogganni barattoota saa illee sadarkaan gidiraa itt haanuu utuu hin gahin yeroo heduu ganeen jedhama. Kan ABO waliin wal fakkeenyi inni qabu kan raajiitii. Amma taatoti haaraa fi dullacha yabboo Oromoo irratt kaayyoo irraa hamaa ittisna jedhanii fakkeessaaf kakachaa, dhossaatt waan annisaa kaayyoo irratt diina waliin yoo dhoofsisan mullatu. Kun gara caaluu kan mullatu “Dhaloota Fidalaa” gidduutti (Fidalli qubee Habashaati).
Tokko tokko akka tasaa itt dhagahamee xaxxaaxawuu, garuu qabatanii turuuf akeeka ititaa irratt hin bu’uurfamne. Mooraaa Oromo keessa ijaajjanii afarsoota sirna Nafxanyaa waliin waa’ee qabama Oromiyaa raawwachiisuu utuu hin tahin, hanqina demokraasii Itophiyaa keessa jiru irratt wal gipha’uu. Qayyabannoo fi nameenyaan saanii walfincila hedduu waan qabaniif annisaa warraaqsa Oromoo hubachuu dadhabu. Warraaqxoti Oromoo angafoota irraa waa’ee hariiroo darbanii baratanii jiru. Namooti gamnaa fi janna turan akka Goobana Daaccee illee gana gurguddoo Habashaa irraa of baraaruu hin dandeenye. Oromoon isaanitt firoome kan du’a ulfina qabu argate hin jiru. Saba ofii jireenya gadadoo jalatt dhiisanii si’ana kan kiyyoo saaniitt didichan jiru. Ammallee waan itt qabatan ummatanii deebi’uun yeroon itt darbe hin jedhamu, ummati saanii kara itt hin cufatu.
Joonjee qabsaawota Oromoo keessa seene dhiifnee jija tibba cehumsaa yoo kaafne, Oromoon galma saanii durii, Finfinneett gargar baha dirqii jaarrotaa duuba deebi’anii wal arguu; Oromiyaa gara tokko yayyabachuu fi Oromiyaan Finfinnee irraa fedha akka qabdu beekamuu; mirgi Oromoo walabummaa dabalatu hiree ofii ofiin murteeffachuu ifaan beekamu; afaan ofiin barachuuf hojjechuu; abacaa Oromoo “Qubee” hojii fi barumsaaf ifaan beekamuu faatu argama. “Fidalli” koloneeffataa humnaan hojiirra ture Qubeen gagggeeffamuu fi qabsoo keessatt aangoon dhaloota “Fidalaa” dadhabaa fi qabaan koloneeffataa laaffataa dhufuutu argama. Dhalooti qubee caalaa warraaqaa, sammuun walaba, uggaa fi kutataa, godaannisa qaanii koloneeffamaa hin qabnetu as bahaa jira. Oromoon humna riphaa Oromiyaa fi naannaan sun hafee Afrikaa abdii tahu qaba. Humni kun homishaawummaa, aadaa, seenaa fi lakkoofsas ni dabalata. Wayyaaneen humna Oromo cabsinee facaasuun yaroott dabalaa jedhee dhaadata jedhama. Garuu sun abjuu guyyaa fi waan kolfaati. Yaaliin kun gaafa duubatt dhiitate ija facaasuun akka dhufu ammumaa akeekkachiisuun dansa.
Miseensoti dhaloota “Fidalaa” yeroo qabsoon Oromoo gaggeeffamaa jiru fedha ofii kan hordofan turanii. Hundi mirga filannoo waan qabaniif, sun hamaa hin qabu. Rakkinni kan jiraatu, yeroo nammi tokko shakala qooda keessatt hin fudhatinii fi waan yeroo sana tahan hunda akka hin jirrett ilaalu. Wareegama dabaankufoota Oromoof malee dammaqinni malbulchaa si’ana mullatu hin argamu ture. Kanneen hanga ga’eessummaatt qabsoo irraa halaala turn wareegama sanaaf malee gaarii milkomatt geessa jedhanii fudhatan, maqaa fi bu’aaf utaalanii irra bahuu hin yaadan turani. Mormiin Oromoo hardhaa itt fufa isa darbee, kan abbaan dabaree, dhalooti qubee itt darbee. Kanneen waarisiifatanii dhufan hanga diina irra goruun lammii ofii gocha adda addaa akka, ajjeesuu, basaasuu fi miiddhaa adda addaa irratt hin raawwannett yooyyoo jedhamuu qabu. Gocha ofiitt gaabbanii seenaa gootota Oromoo akka hin mullanne gochuu yaaluun qaanii sana caale. Gaaffiin kan tahuu qabu, yoom qabsoott dabalamee utuu hin tahin erga itt dabalamee maal gumaache tahuu qaba? Qabsoo Jabeesse moo caalaattuu Oromoo addaan baase? Dirqama sabaaf itt dabalame moo shira ergamsa halagaa qaba kan jedhu?
Si’ana xawalwaallee duubatt harkiftuun dhaloota Fidalaa keessaa, kan gadadoon darbe itt fakkaatee carraa keessa gugachuu argameen bu’aa fi maqaa gonfachuuf qabsoott seenan jiru. Akkuma gahaniinis bita mirga blaleffachuu eegalan. Dharraa bahanii mullachuu, waan dansa tolchuun utuu hin tahin kaan xiqqeessuun bahachuu yaalan. Yaada fudhatamaa se’an hundatt cicuu dandahu. Kanaaf keettoo diinaan madaqfamuuf tolaa kan tahan. Kan isaan keesssa turan qabsichi Oromo akka isaan yaadan qananiisaa utuu hin tahin gidiraa dhawataa qabaachuu saa hamma hubatanitt. Hedduun saanii mormiin Oromoo TPLFiin kuffisee Mootummaa Cehumsaa isaan gahaa guddaa keesaa qabaatan dhaabuuf karaa haxaawuufii dadhabuun qaata isaan daaffisee.
Miseensoti dargaggoo Oromoo hedduun keessaayyuu dhalooti qubee qabsicha walabummaa Oromiyaaf tolfamu fulduratt dhiibuuf karaa hedduu yaala jiru. Ifaajjee garaa qulqulluun dargaggoon tolchan waliin dhahuun fashalsuuf namooti ofittoo fi bolola aangoo qabanii fi keettoo diinaa tahan jiru. Roga dhabsiisuu fi maqaa balleessuun mallattoo daldalaa saanii keessaa tokko. Ummati Oromoo sochoota akkasii kan nama salphisuu fi maqaa balleessuu irratt bobahan sirinyaan caqasuu qaba. Hankaasituun akkasii hanga yaada nama xurree qabsicha sirrii irraa garagalchanitt, kan dhihaatan hunda caalaa, dhimmamaa fi sabboona fakkaachuunii. Ulaagaan kan fakkeessituu fi warraaqxota gargar itt fuudhan hobbaatii qabatamaa agarsiisaniinii. Hangam nama dhugaa tahanu wanti jedhaniif kan homishan wal hin gitu taanaan jiru hin baafnee irraa maquu dha. Yeroo, horii fi giidoo hamilata hin baafne irratt fixuun bu’aa hin qabu.
Hankaasituun bifa hallee akka Oromiyaan walaboomtu hin fedhanii. Kallachii fi ujuun qabsoo walabummaa Oromoo Adda Bilisummaa Oromoo isa dhugaatii. Battalli diinni diiguuf itt kakatus isa sanaa. Diinni, abba tokkoota Kaayyoo walabummaa dhaabatt dhiisanii itt dhaqan afaa diimaan hin simanne. Oromoon empayera jaallatan, empayerri kan saanii akka hin taanee fi jaalalli saanii Goobanatt akka isaan ida’u dandahu beeku dha. Karaa biraa ABOn kan saanii fi kan saba saanii abdiin saa itt hidhamee tahuu hubachuus qabu. ABO hardha rakkoo hooggansaa qaba taha. Garuu sun taheef dharraa fi abjuun ummata Oromoo yoomuu gad hin galuu. Michuun empayeraa, empayera halagaa caalaa, biyya eenyuttuu hin sutamne irraa hedduu buufachuu wan dandahaniif walabummaa sodaachuu hin qabani.
Kanneen bilisummaa Oromiyaatt amananiif kaayyoo ABOn sagantaa malbulchaa jalqabaa irratt dhiheessee alatt filmaati hin jiru. Karaa biraa kanneen walabummaa Oromiyaatt hin amanne jiru. Sanneen akaakuu lama qabu; tokko wanti fedhe yoo tahe, Oromoon Itophiyaa irraa gargar bahuun hin hayyamamuuf ofirroota jedhani; inni kaan gaaffiin Oromoo Itophiyaa demkratoftuu keessatt deebii argata kan jedhan. Isaan duubaa kana waliin murni bilisummaa hanga tokko deemuu ni dandaha taha. Dhuma irratt murteessaan ummata waan taheef hanga inni ofii murteeffachuuf aangeffamutt waliin deemuun ni dandahama. Itt galli saanii garuu achitt hin dhaabbatu, murti ummataa duubas kaayyoo fiixaan baasuun itt fufa. Qayyabannoo kanaan hunduu waliigaltee waloo malee utuu halagaa keessa hin galchin karaa itt tolu filatee gara ummata ofii aangessuutt sosso’uu dandaha. Imaammati hariiroo halagaa waliin tolfamuu qaba. Dirreen gamtaa biraan, kan diinagdee, malbeekii fi hawaasomaa waliin ilaalamu dandahu.
Walqaboon bilisummaa duraa, jecha Oromoo tokko nama yaadachiisa. Dhirsaa fi niitii ulfatu taa’anii hawwaa saanii haasawu. Dhirsi, hurufa gamaa sana bitee, cireen garbuu facaasee yeroo gahu gurgureen farda rimaa bitadha jedhe. Ishoo dhirsa koo jette niitiin; animmoo fardatii yaabbadheen warra keenya bira da’umsa dhaqa jette. Dhirsichi aaree, farda koo rimaa garaa baasuufii jedhe utuu hin yaadin niitii garaa irra dhiitee ulfa irraa baase jedhama. Lafti hin bitamne, midhaan galfatan hin jiru, fardis hin bitamne garuu mucaa hin dhalatinii fi jalala waliis ni dhaban. Oromoon mirgi hiree ofii, ofiin murteeffachuu hojii irra ooluu utuu hin mirkaneeffatin waa’ee walabummaa yk hirkatummaa irratt mataa wal cabsuun akka namicha yaadan farda bitee tahuu dha. Yookaan mirga sana akka inni hin shaakalanne hankaaksuun yaadamee tahuu dandaha. Jireenya abjoomaa keessa kan jiraatan dhugaatt aka deebi’an yaaluu dha.
Yoo waa’ee ABO dubbanu waa’ee taatotaa fi haala dhaabichi bar tokko keessatt of argu utuu hin tahin waa’ee kaayyoo yk akeeka inni diriirseetu. Oromiyooti bakka hallett taliilessanii sana akka hordofan ifsatanii jiru. Kaayyoo, qubee fi mallatoon inni beeksise, Odaa fi faajjii “mogge lamaan diimtuun” adda addummaa ilaalchaa utuu hin hedin mallattoo diddaa sabaawaa tahanii jiru. Qabsoon ABO jiraachisuu kufaatii sona cehumsaa duuba jalqabe waggaa waggaan caalaa hammaata dhufaa jira. Utuu warraaqxoti dura hin dhaabbannee yeroon murni tokko ABO fi kochonchola saa biyya halagaa biratt akka mallattoo daldalaa dhuunfaatt galmeeffachuu yaale ture. Yeroo ABOn dhaloota abbaa horofaatt darbu fagoo hin tahu jennee haa abddannu. Kanaaf kanneen waa ijaarachuu fedhanii haala walxaxaa keessa seenanii jiran dhaabota hawaasomaa dhaabuurratt utuu xiyyeeffatani caalaa hoomishaawaa taha. Qabsoon dargaguma qofa utuu hin tahin warraaqaa tahuus ni gaafatti. Kanaaf dargaggoon dubatt harkiftoota karaa walabummaa irraa isaan mucuceessan eeggachuu qabu. Adeemsa malbulchaa (politikaa) baranii wal barsiisuun kan warraaqaa irraa eegamu.
Dhaabi Oromoo kamu, kan malbulchaa tahe kannen hawaasomaa kan duubaan eegeen itt hin sutamne, bulchaan of irratt hirkata tahuu qaba. Kana malee dhaaba Oromooti jechuun rakkisaa dha. Maqaa ABOn iddoo qabatanii sochii takaalaa kan jiran ofii beekanii fala dhahuu malee kara deemaan hanga xireeffatutt eeguu hin qabanii. Of gamagamuun of irratt murteessuu namoota dandahan tahuun saanii beekamaa dha. Akka murnaatt murteessuun yoo rakkisaa tahe qabsoon ummataa kana caalaa hanga samutt eegamuu hin qabu; kan warraaqa tahe ofii murteeffachuutu irraa eegama. Hanga ABO sagantaan saa guddicha waliin jirutt dhaabi malbulchaa haaraan hin lalisuu. Kanaaf kanneen waa ijaarrachuuf dhama’aa jiran jaarmota hawaasomaa Oromoo adeemsa saa gara bilisummaaf deggertuu tahan irratt xiyyeeffachuun waan gorfamu. Waanti tokko yoo irraan bososu jalaa latun ajaja uumaati. Heddun haala akkasii waan hin hubanneef irra qofa ilaaluun ABO jabeessuu mannaa baaleessuuf oliigad jedhaa jiru. “Lallaafina baajii nu harca’a jettee sareen duukaa yaati” isa jedhantu dhufaa jira. ABOn hundee jabaa waan qabuuf hanga qaammi inni irra dhaabbate du’ee badutt hin harca’u, itt bahama deema.
Kan sabaawoti Oromoo hundi beekuu qaban bu’oota eeggatanii fi misoonfatan qabaachuu dha. Maniin gahamanis jiru; sunis yoo ifaajjeen waloo jiraate caalaatt wayyaa taha. Gurguddoon Oromoo bakka lamatt bahuu barreessaan kun komachuu dhagahee, beekaan Oromoo tokko ilaalcha Oromoo keessa lammooyyeen jiraachuu yaadachiiseenii ture. Utuu sana tahee yayyabii hawaasaa ni jiraataa jechuu dha. Garuu sun kan madde dorggomee dandeettii walii amanuu dhabiisaa yk fedha ofiffumaa abbaa irraa kan ka’e tahuu ni dandaha. Gabaabaatt kan tolchaa jiran lamooyyee dudhaa hin calaqisu. Kan lachanuu ni argamsiisna jedhanii kakatan akkaasii kutii maxansii isa kaaniiti; kan waliin dorgomaa jiran akeekota utuu hin tahin murnoota isaan duuba jirani. Danaa dorgome irraa gara kan gamtaatt jijjiiranii utuu wal irraa yaada garagaggalcha hin barbaachifne hin tolchin, atooma lamooyyee dudhaa uumu jennee haa abdannu.
Rakkinni Oromiyaan qabdu fuulhedduu dha. Hanqinni dirree hallee, murna lamaa, qubqabsiis ambaa lama, Mootumma Mitii lama qofan kan furamu mitii. Fixiqacee, dhibdee Oromoo akka sabaatt balleessuuf dorsisan keessaa isa afooti. Dhukkuffataa fi bela’aa gargaarsa dhowwataa; karoora warraa fi maatiin qabatanii dhalaa fi dhiira Oromoo maseensaa fi sangoomsaa; bisaan nyaachisuuf garbatt reebaa, hidhaa, guraaraa fi ajjeesaa; qoteebulaa hin yaadinitt waraana bobbaasaa; afaanii fi aadaa Oromo hacuucaa; bishan dhugaati haddhaan faalaa fi mandheetii jireenyaa gidduu kosii hamaa tuuluun jiraattota ajjeesaa jiru. Sun dhaabbachuu qaba.
Utuu safuun Oromoo hundaaf akkaataa jireenyaa tahe sabichaaf jija guddaa dha. Dudhaan, Oromoon afaan saanii ni eeggatuu; afaan baduun safuu dha. Alii al martii hiriyaa keessattis afaan baduun jira. Sana malee, haala addaa, akka gaafa buttaafaa ni hayyamama taha. Si’ana guyyaan halle gaafa Buttaa, nammi halle hiriyaa guddaa fi xinnaa hin qabne tahee jira. Namooti yaada hawaasaa hogganan hamaan rukutamaa oolu. Qubqabsiisoti hawaasomaa sabaawota sammuu dhiphoo fi keettolee diinaan falamanii jiru. Namoota yaada ambaa hogganan tuquun kan isaan duuba jiran hubee hawaasaa gargar baqaqatti geessuu dandaha. nameenyaan abba tokkee ulfoo dha, tuqamuu hin qabu. Hedduun keenya mirgi of ifsuuf qabnu darqama namummaan kan biraa kabajamuu qaba jedhuu waliin aka dhufu barachuu qabna.
Seeran bulmaati bulchoota irraa gaafannu nuwis ni ilaala. Maqa balleessii fi sobi seermalee fi safuu dha. Ambatt bahanii nama arrabsuun addaggumaa dhiifama hin qabne. Salphoo qofatu ofii beekamuuf kan biraa salphisa. Nama tokko jibbuun kanneen biraas jibbaaf hiriirsuu yaaluun cubbuu dha. Dhaabi cimaa fi amanamaan dhibuun ummata keenya barsiisaa hangameessa safuu fi malbulchaan hawaasoma dhabsiise. Bakka sun hin jirrett mamiin diinatt dudda gatachuu guddaa tahaa; keessaattuu naannaa hamee jaallatutt ni hammaata. Kanaaf, hedduun toora shanaffaa fi galtummaan wal mama. Kun, haala caba MC 1992 duuba misaa dhufe; malbulcheesitooti abbaawumman gaafataman jiru. Bu’uurri Oromummaa ititaa tahullee jaldhooti farra hawaasomaa tahan nannaa hawaasaa faluuf gaddhiifaman jiru.
Gaammee ol kan jiran hafee gaammeenu akka eenyuu mudaa hin dhabne beekuu. Mudaa akkasiiti kan diinni adamsee fira walitt naquu. Garuu sabaawoti gamni yeroo hunda, akka akeekaatt lammii fi bu’aa mamii kennuu qabu. Haddheessa mirkanii hin taanee utuu hin abbalin gama diinaa nama dhaabuu dandaha. Hawaasi iyyaatiin saa jette jettee irratt bu’uurfame waraanni hafee dilii dabsachuu eeguu hin qabu. Oromiyaan namoota abbaa malaa hedduu qabdi. Namooti akkasii qabeenya sabichaa, kan kununfamuu fi eegumuu qabanii. Weedduu, walaloo fi qaaqaan wal haddheessuu fi walsalphisuun hafee karaama sanaan diina Saaxiluu fi mogolee buusuun sabboonaa galata qabu tahuu dha.
Dhaaboti malbulchaa fi noolaa, diinagdee fi ogeeyyii fi dhaaboti amantee waan uumamaniif qabu. Dirqammi saanii duraa jiruu uumamaniifii. Kanaaf hariiroo fi walqunnamtiin biraa sadarkaa lammaffatt dhufu; Nammi tokko yoo hojii manaa ofii tokkoffaa irra haanuu hin dandeenye isa diigee jara kaanitt dabalamuun garagarummaa fiduu yaaluu malee dhaaba ofii maqaa qofaan jirutt dhama’uu hin barbaachisu. “Tokkummaa dhaabota Oromoo” jedhanii iyyuun haala jiru jalatt garagarumman agarsiisamu hanga hin dandeenyett dhimma hin baasuu. Caalaattu kantara waliigalaa fi waan bu’aa hin qabnett geessuu dandaha. Hoogggansa warraaqaa murteeffataa, ciigoo hundaa fi sammuu gandummaa irraa bilisoman qofatu qabsoo bilisummaa sabaawaa keessatt gargagarummaa fiduu dandaha. Hoggansa mala beekuu, jannummaa, amanamummaa, murtteessummaa fi dudhama qabu qofatu qabsoo bilisummaa sabaa injifanon gaha. Hooggansa akkasiiti kan sabichi kota’ee guddifachuu qabu.
Humni nu oofu Oromummaa dha; innis afaan ittiin of ifsannu, eenyummaa, tokkummaa, bilisummaa, walabummaa fi boona keenya. Kanneen hundi qabeenya Kaayyoo keenyaati. Yoo ummatoota addunyaa bilisa tahan tokkoott yoo of hedne kaayyoo keenyatt cichuu qabna. Sabi Oromoo jija dafqaa fi dhiiga ilmaan saatiin galmeeffate qaba. Oromoon sabboonota falmaniifii fi mesharkaa akka qubqabsiis hawaasomaa kan yeroo inni sagalee hin qabne sagalee tahanii tajaajilaniin qaba. Hundi saanii hanqina qabaatanis, hololli hamaan irratt gaggeeffamus, qabeenya saanii nafii qaban, kanneen eegamuun irra jiru. Hundarra Oromoon madda abdii saanii walabummaa fi bilisummaa tahe kaayyoo qabu. Kun dhugoomuu kan dandahu dhaaba malbulchaa hoggansa jabaa tahu yoo qabaatan.
Gara malbulchaan dhaaba kallacha qabsoo Oromoo tahe ABO fi kanneen kaayyoof dudhama qaban haaromsuu fi jabeessuun abdii fi abjuu sabaawaatt iggitii tolchuu dha. Gara hawaasomaan dhaabota hirphaa fi hadhaadhyyuu biqilaa jiran, tattaaffii hawaasaa fayyaa qabeessa uumuu fi humna wayyaba tahe dubaroo fi dargaggoo ijaaruu fi barumsa hundaaf babaldhisuu jajjabeeffamuu qaba. Yoo hamee fi haddheessii hin qabatamne qabsaawota irratt hololamu dhugaa tahe illee qabsoon walabummaaf tolfamu hin dhaabamu. Gama diinaa dhaabbatanii lammii walaba tahe haleeluun safuu dha. Wanti maqaa Oromoon sosso’u hundi ulfinna, lubbuu fi qabeenya Oromoo waan tuquuf dhimma sabboona hundaati. Oromiyaa walabi haa jiraattu!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Bitootessa 2016


c: text/html

text:
“Harargee bahaa magaala Qarsaa lafa raaree tan qotee bulaan kumaa tamatti lakkaa wamu ganama horii irratti gadi bobaasu ani karameetriin hangana ja’ee hinbeekuu yooxiqaate lafa sana haxurasaatiin naanawuun miilaan daqiiqaa 40 olnamatti nifudhata garuu kan nama ajaa’ibu wanti OPDO ja’aniintun Abaa qabeenyaa tigree tokkof kananii inniis kuduraa irratti oomishee ganamaafi galgala makiinaa fi’ee magaala diree dhawaatti gurgurataatiin jira yeroo ammaatana dhiheenya kana haajaaf akkumaan achi dhaqettiin arge qotee bulaa achi jiru gagaafadhe duraan horii ganda kanaa hundi irratti bobahan achirra dheedan amahoo janaan horiin bakka dheedu hinqabu horiisanuu ofirraa gurgurre qoonqoosaa dadhabnee amma horii 2 qofaan qaba naan ja’e.duuba isin gaafa lafa kana fakaatu raaree tana kennan maaf califtaniin ja’een gaafadhe? yaaboo biyyti tanuma nama horii qabuuti namtichi tokkichaan san ganda ati agartu kana hunda kadubatee nyam nyam ja’e hidhatti guureeti ture wahuma goonu dhabneeti rabitti olkanine naan ja’e garuu lafti teenyaa kan hattuu iraabite ifiifuu hattuudhaa boru deebinee irrumaa fudhana tana shakii hinqabaatin naan ja’e anaa hedduu aaree akka waan rifatuutahe kana deebi’ee jaarsisan ana jajabeyse.hedduu hedduu haali kuni nama gadisiisa mee warra magaalaa qarsaasan qunnami lafa sana suuraa saatillee siif erguu nidandayanii.”
I joolee Qarsaa ni dubistuu mii, waan gottaan isinittii hin himu! Isiinuu ni bektuu!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
19 Dec 2021
"ከደጀንነት እስከ ግምባር "በጀግንነት የተፃፈው የከተማችን አርሶአደሮች ታላቅ ገድል!! ዛሬ በመዲናችን አዲስአበባ የተለያዩ ክፍለከተሞች የሚገኙ አርሶአደሮች በድል ላይ ድል እያስመዘገበ ላለዉ ለጀግናው የአገር መከላከያ ሰራዊት ከ 11 ሚሊዮን ብር በላይ የሚገመት የአይነት ስጦታ ይዘው ደማቅ ድል እየተመዘገበበት ወዳለበት ወደ የግንባሩ አቅንተዋል ። አርሶአደሮቻችን ለአራተኛ ጊዜ በህልውና ዘመቻው ሰንጋና ሙክት፤ የመኸር ሰብል አንዳችም ሳይሰስቱ ለኢትዮጵያ ሁለንተናዊ ሉአላዊነት እና ክብር በየ ጦር ግምባሩ እየተዋደቀ ላለዉ ጀግናዉ የመከላከያ ሰራዊትና የፀጥታ ሀይሎች አበርክተዋል ።... የዛሬውን የ11 ነጥብ 6 ሚሊዮን ብር ድጋፍ ሳይጨምር በተለያዩ ጊዜያት ከ 70 ሚሊዮን ብር በላይ አስተዋጽኦ አበርክተዋል ። መላው የከተማችን አርሶአደሮች ለዚህ ታላቅ የደጀንነት ፤ የአገር ፍቅር መገለጫ ለሆነዉ ተግባራችሁ ያለኝ አክብሮት ትልቅ ነዉ። በተለይም የለሚ ኩራ ክፍለከተማ ወረዳ 9 ነዋሪ የሆነዉ አርሶአደር መስፍን ከበደ በግል ላበረከተዉ 10 ሰንጋ ምስጋናዬ ትልቅ ነዉ። ስንተባበር ኢትዮጵያ ታሸንፋለች!! Hirkoo ummataarra hanga adda waraanatti kan barreeffame gootummaa qonnaan bultoota magaalaa keenyaa!! Har'a magaalaa guddittii keenya Finfinnee kutaa magaalaa garagaraatti kan argaman qonnaan bultoota keenya wajjin injifannoo injifannoo irratti galmaa'aa jiru irratti gooticha Raayyaa Ittisa Biyyaaf qarshii fi kennaa garagaraa miiliyoona 11 olitti tilmaamamu qabatanii gara adda waraanaa injifannoon ittiin galmaa'aa jiran imalaniiru. Qonnaan bultoonni keenya duula birmadummaa kana yeroo 4ffaaf sangoolee fi tumaaleessa, oomisha midhanii osoo hin qusatiin walabummaa fi kabaja Itoophiyaa waaraaf adda waraana adda addatti kanneen kufaa jiran gootota Raayyaa Ittisa Biyyaa fi qaamolee nageenyaa keenyaaf arjoomaniiru. Gargaarsa guyyaa har'aa miiliyoona 11.6 osoo hin dabalatiin yeroo garagaraatti qarshii miiliyoona 70 ol gumaacha godhaniiru. Qonnaan bultoonni magaalaa keenyaa martinuu hirkuummaa keessan guddaa kanaaf, gocha ibsituu jaalala biyyaa kan ta'e gochuu keessaniif jaalala guddaan isiniif qaba. Keessattuu qonnaan bultoota kutaa magaala Lammii Kuraa aanaa 9ffaa kan ta'e qonnaan bulaa Masfin Kabbadaa dhuunfaa isaatti Qotiyyoo 10 kan arjoomeef galanni koo guddaadha. Yeroo waltaanu Itoophiyaan ni injifatti!


text:
Dhaabi baqattootaa kan tokkummaa mootummootaa (UNHCR) biyya dhablummaa xumuraan ga'uuf waggaa tokko dura kan jalqabame duulli waggoota kudhanii hagas ba'ii ga'aa hin argamsiisne jedhee jira. .
Uummati miliyoona kudhanitti hedamu biyya isa kam keessatti iyyuu lammii kan hin taane dha. Biyya dhablee waan ta'aniif jecha ragaa dhalootaa fi galmee eenyummaa isaanii beeksisu waan hin qabaanneef kana irraa bu'aa argamu hin argatan. Tokkummaan Mootummootaa akka jedhutti yeroo ammaa daqiiqaa kudhaan kudhaniin daa'ima biyya dhableetu dhalata.
Tokkummaa mootummootaatti komiishinerri mirga dhala namaa gameessi Voolker Terk VOAf akka ibsanitti daa'immi biyya dhableen abjuu isaa utuu hin dhugoomsin waan ta'uu fedhu utuu galmaan hin ga'in abdii dhabiinsa keessatti guddata. Biyya dhablummaan hamilee namaa akkaan kan miidhu ta'uu isaaf eenyummaa isaatti illee akka ofitti amantaa hin qabaanne godha jedhaniiru.
Ofii isaanii kanneen biyya qaban waliin waan madaalaniif sodaa eenyummaa ofii dhabuu kan isaan biraa hin hafne keessatti liqimsamu jedhan Voolker Terk. Bifaan kan na fakkaatu tajaajila barnootaa, kan eegumsa fayyaa rakkoo tokko malee argata. Anoo maaliifan dhabe? kan koo maaliif adda ta'e jedhanii yaadu.
Dhaabi baqattootaa kan Tokkummaa Mootummootaa akka jedhetti ijoolleen biyya dhablee ta'an loogii fi dararaa akkasumas humni isaanii ni saamama. Biyya dhablummaan ardii mara keessa jira. Namoonni biyya dhablee kan ta'aniif fakkeenyaaf akka Tokkummaa Sooviyeet duraanii keessa ture biyyi tokko ture yeroo addaan bittinnaa'u ykn immoo akka Sudaan Kibbaa biyyi haarawaan ennaa uumamu.
Loogiin saalaas biyya dhablummaaf nama saaxila. Sababiin isaas biyyoonni hedduun lammummaa haadhaa mucaatti waan hin dabarsineef jecha. komiishiner Volker Terk biyya dhablummaa ittisuun ni danda'ama jedhu. kana dura Koot Divuwaar keessa rakkoo biyya dhablummaatu ture. Garuu biyyattiin seera lammummaa biyyoolessaa ennaa baaftu rakkoon kun ni hiikame.
Biyyi tokko fedhii siyaasaa fi fedhii dhugaa yoo qabaate biyya sana keessaa namoota yeroo dheeraaf lammummaa utuu hin argatin turaniif eeyama lammummaa kennuun rakko sana furuu danda'a jedhan. Dhaabi baqattootaa kan tokkummaa mootummootaa (UNHCR) biyya isa kam keessatti iyyuu ijoolleen ennaa dhalatan akka galmeeffaman, harmooliinis lammummaa isaanii ijoolleetti akka dabarsan sanyii, gosaa fi amantii ijoolleen lammummmaan akka irraa hin mulqamne biyyoota addunyaa ni gaafata.


text:
Kutaalee darban keessatti waa’ee Qur’aanaa ilaalchise shakkii qalbii namaa keessatti uumamaniif karaalee ittiin qulqulleessan ilaalle turre. Har’as itti fufuun shakkii namoonni qalbii namaatti darban deebii quubsaa waliin ilaalla. Seenaa keessatti Qur’aanni jireenya namootaa irrati jijjirrama guddaa akka hin finneef adduwwiin (diinni) Islaamaa tooftaalee adda addaatti fayyadamanii jiru. Tooftaalee sanniin keessaa sababa fi gaafilee adda addaa dhiyeessun namoota dhamaasudha. Sababa ykn gaafilee isaanii keessaa isaan gurguddoo ta’an deebii waliin mee haa ilaallu.
1ffaa- Qur’aana Nabii Muhammadtu (SAW) barreessee?
Yeroo durii irraa kaase hanga ammaatti namoonni Qur’aana shakkan, “Qur’aana Nabii Muhammadtu macaafa qulqulluu irraa garagalche” jedhu. Deebii kana karaa lamaan ilaalu dandeenya.
1ffaa-Haala Nabii Muhammad (SAW) ilaalu- Akkuma seenaa fi Qur’aana irraa hubannutti Nabi Muhammad (SAW) barreessu fi dubbisuu hin danda’an. Kana ilaalchise Rabbii (subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Ati [Yaa Muhammad] [Qur’aana] dura kitaaba tokkollee kan dubbistuu fi harka keetinis kan barreessitu hin turre. Osoo akkas taate, silaa warri soba hordofan ni shakku turan.” Suuratu Al-Ankabuut 29:48
Osoo Nabiyyiin kan barreessu fi dubbisu ta’ee, silaa warri soba hordofan, “Qur’aana madda biraa irraa gargalche.” jechuu turan. Garuu Nabiyyiin barreessu fi dubbisuu waan hin dandeenyef Qur’aana madda biraa irraa hin garagalchine. Kana irra, Qur’aanni haqaan Rabbiin irraa gara isaatti kan bu’eedha.
Ammas, tarii namni tokko “Nabiyyiin erga du’anii booda namoonni isa booda dhufan Qur’aana jijjiru danda’u.” jedhe shakkuu danda’a. Shakkii kanaaf barruulee darban keessatti deebii quubsaa ilaalle turre. Yaadachisaaf akka ta’u Aaya tana eerun ni danda’ama. Rabbiin ni jedha:
“Dhugumatti, Numatu Qur’aana buuse, dhugumatti Numatu isa tiiksas.” (Suuratu Al-Hijr 15:9.) Kanaafu, eenyullee Qur’aana jijjiruu hin danda’u.
2ffaa-Haala Qur’aanaa ilaalu- shakkii, “Qur’aana Nabiyyitu macaafa irraa garagalche.” jedhuuf karaan lammaffaan ittiin qulqulleessan haala bu’iinsaa fi qabiyyee Qur’aanaa ilaaludha. Tokkoffaa, haala bu’iinsa Qur’aanaa yommuu ilaallu boqonnaaleen baay’een isaanii Nabii Muhammad (SAW) makkaan keessa yommuu jiran bu’an. Makkaan keessa immoo Kiristaanonni ykn Yahuudonni hin jiranii turan. Yeroo san Makkaan keessa kan jiraatu mushrikoota (warroota taboota) gabbaruudha. Kanaafu, yeroo fi bakka kanatti Nabiyyiin akkamitti kitaaba Kiristaanaa ykn Yahuudotaa irraa garagalchuu danda’aa? Kuni waan hin danda’amne. Lamaffaa qabiyyeen Qur’aanaa fi kitaaba Kiristaanaa hundi isaanii wal hin fakkaatan. Fakkeenyaf, Kitaabni kiristaanaa waa’ee ummata Aad, Samuudi fi ummata shu’eeyb hin dubbatu. Garuu Qur’aanni waa’ee ummata kanaa irra deddeebi’e dubbata. Kanaafu, Nabiyyiin Qur’aana kitaaba kiristaana ykn yahuudotaa irraa garagalchu hin danda’an. Sababni isaas, Nabiyyiin dubbisuu fi barreessu hin danda’an.
2ffaa- Qur’aanni maaliif galmee ykn waraqaa irratti katabamee hin buufamnee?
Yeroo Qur’aanni bu’u mushrikoonni Makkaa “Kitaaba dubbisnu nuuf fidi.” jechuun Nabiyyi gaafataa turan (Al-Qur’an 17:93). Gaafin isaan gaafatan kuni amanuuf osoo hin ta’in itti baacuf ykn itti of tuuluf ture. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala niyyaa isaanii waan beekuf wanta isaan barbaadan hin goone. Rabbiin Qulqullaa’an Olta’e akkana jedha:
“Osoo kitaaba waraqaa irratti barreefame sirratti buufnee fi harka isaanitiin tuqanii, silaa warri kafaran, “Kuni sihrii (falfala) ifa ta’e malee homaa miti.” jedhu turan.” Suuratu Al-An’aam 6:7
Osoo Rabbiin kitaaba waraqaa irratti barraa’e samii irraa buusee, silaa warri kafare, “Akkamitti Rabbiin sirratti kitaaba waraqaa irratti barreefame buusaa? Kuni sihriidha” jechuun nabiyyitti baacu turan. Garuu Rabbiin wanta isaan yaadan waan beekuf, kitaaba waraqaa irratti barraa’e hin buufne. Bakka kanaa, Qur’aana dhawaata dhawaatan jechaan gara Nabiyyiitti buuse. Ergasii, Qur’aanni Nabiyyi irratti buufamee erga xumuramee booda dhaloota itti aanuf akka darbuuf, haala amma arginu kanaan galmee tokko keessatti walitti qabame.
3ffaa- Seenaalee, waadaa fi Akeekachisa Qur’aana keessaa
Seenaan ummata darbee, waadaan Jannataa fi akeekachiisni ibidda Jahannam yommuu warroota kafaran irratti dubbifamu, “Kuni oduu duriiti.” jechuun Qur’aana kijibsiisu. Wanti isaan hubachuu dadhaban “Yeroon bakka saditti qoodamudha.” Qur’aanni wantoota yeroo sadan keessatti adeemsifamu of keessatti kan qabateedha. Gosoonni yeroo sadan kunniniis: Yeroo darbee, yeroo ammaa fi yeroo dhufu.
Yeroo Darbee
Qur’aanni yeroo darbee keessa seenaa ummata darbee nutti himuun, barnoota fi gorsa nuuf kenna. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti, seenaalee isaanii keessa warra sammuu qabaniif gorsatu jira. Inni (Qur’aanni) oduu lafaa kaafamee odeefamee miti. Garuu dhugoomsaa [kitaabban] isa duraati. Addeessaa wantoota hundaati; ummata amananiif qajeelfamaa fi rahmata.” Suuratu Yuusuf 12:111
Yeroo Ammaa
Qur’aanni wantoota ammatti ija namaa fuunduratti mul’atan ifa godha. Fakkeenyaf, haala uumama samii, dachii, urjilee, aduu, ji’a, ilma namaa fi kkf irratti akka xinxallanii Rabbitti amanan namoota affeera. Akkasumas, murteewwanii fi seeroota hin jijjiramne lafa kaa’a. Fakkeenyaf, Rabbiin qofa gabbaruu, salaata salaatu, zakaa baasu, sooma soomu, walitti dhufeenya hawaasummaa fi maatii, sirna bulchiinsa motummaa, haala daldalaa fi kkf ni addeessa (ifa godha). Kana ilaalchise Rabbiin ni jedha:
“Dhugumatti, Nuti Kitaaba (Qur’aana) beekumsa wajjiin addeessine isaaniif finne- ummata amananiif qajeelfamaa fi rahmata.” Suuratu Al-A’araaf 7:52
Qur’aana kana keessatti wanta namoonni barbaadan Rabbiin ibsee jira. Yeroo fi bakka kamittu wanta isaniif tolu fi hin tolle hunda waan beekuf, namoota amananiif Qur’aana kana qajeelfamaa fi rahmata godhe. Qur’aana kanaan warroonni amanan jallinna irraa baraaramuun qajeelcha argatu, haqaa fi sobni isaaniif ifa ta’a. Akkasumas, rahmata argatu. Kana jechuun addunyaa fi aakhiratti, keeyri fi gammachuu argatu; jallinni fi daraaran isaan irraa ka’a.
Qur’aanni bakkaa fi yeroo kamittu dhaloota yeroo san jiruuf akka aduu ifa ta’aaf. Akkuma ifni aduu hanga Qiyaamaa hin dhaamne, ifni Qur’aanas hin dhaamu.
Yeroo Fuunduraa
Qur’aanni waadaa namoota amananii fi hojii gaggaarii hojjataniif galamee fi akeekachisa namoota kafaranii fi badii hojjataniif qophaa’e irra deddeebi’e dubbata. Waadaan Rabbii Jannata fi wantoota achi keessa jiraniidha. Akeekachiisni immoo adabbii Jahannami. Namoota kafaraniif ykn shakkii keessa jiraniif waa’ee Jannataa fi Jahannam yommuu dubbifamu, “Erga duunee booda lamuu ni deebifamnaa?” jechuun jireenya du’aan boodaa kaadu (itti amanuu didu). “Guyyaan Qiyaamaa isin jettan yoomi, maaliif hin dhufne?” jechuun qoosu. Wanti isaan hubachuu dadhaban “Wanti hunduu yeroo isaa eeggate dhufa.” Rabbiin ni jedha:
“Oduu hundaaf yeroo itti mirkanaa’utu jira. Gara fuunduraatti ni beektu.” (Suuratu Al-An’aam 6:67)
Wanta Rabbiin beeksise dhibbaan dhibbatti yeroon wanti suni itti mirkanaa’u ni jira.
Qur’aanni akkuma wantoota yeroo darbee fi ammaa of keessatti qabatu, wanta gara fuunduraatti uumamu ni hima. Wantoonni himaman kunnin Guyyaa tokko ni dhufu. Guyyaan sunis Guyyaa Qiyaamati. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Sila isaan xumura isaa malee maal eegu? Guyyaa xumurri isaa dhufu, warri san dura isa dagatan, “Dhugumatti, Ergamtoonni Gooftaa keenyaa dhugaan dhufaniiru. Sila araarsonni nuuf araarsan jiruu? Yookiin dalagaa hojjataa turreen ala kan biraa hojjannaa [gara addunyaatti] deebifamnaa?” jedhu. Dhugumatti, lubbuu isaanii hoongessanii jiru. Wanti isaan kijibaan uumaa turaniis isaan jalaa badee jira.” Suuratu Al-A’araaf 7:53
“Sila isaan xumura isaa malee maal eegu?” kana jechuun wanta Qur’aanni beeksise dhufuu malee maal eegu?[1] Rabbiin Qur’aana keessatti Guyyaa Qiyaamaa warroota amananiif Jannataa, warroota kafaraniif immoo adabbi Jahannam waadaa galee jira. Sila namoonni waadaa fi akeekachisni kuni guuttamu malee maal eegu? Guyyaan waadaa fi akeekachisni kuni guuttamu ykn dhufu Guyyaa Qiyaamati. Guyyaa kana namoonni Qur’aana dagatanii fi itti hojjachuu dhiisan akkana jedhu, “Dhugumatti, Ergamtoonni Gooftaa keenyaa dhugaan dhufaniiru. Sila namoonni shafa’aa (araarsota) nuuf ta’anii adabbii irraa baraaramnu jiru? Yookiin hojii badaa duraan hojjataa turreen ala hojii gaggaarii akka hojjannuuf gara addunyaatti deebifamu dandeenyaa?” Garuu kuni yeroon waan irra darbeef wanta ta’u miti. Qur’aana waan dagatanii fi wanta isa keessa jirutti waan amanu didaniif of hoongessani (kasaarsanii) jiru. Adabbii hamaaf of saaxilanii jiru.
Kanaafu, namni tokko wanta Guyyaa Qiyaamaa uumamu kan Qur’aana keessatti waadaa galame, hin dhufu jechuun shakkuu ykn kijibsiisu hin qabu. Yoo kijibsiise Guyyaa Qiyaamaa bu’a wanta hojjatee ni dhandhama. Guyyaan Qiyaama yeroo itti dhufu qaba. Yeroon dhufnaan gara duubatti harkisuunis gara fuunduraattis butuun hin jiru. Rabbiin ni jedha:
[Guyyaa Qiyaamaa] yeroo lakka’ameef (murtaa’ef) malee hin tursiisnu.” Suuratu Huud 11:104
Kana jechuun ajalli (yeroon) addunyaa tanaa fi umamtoota ishii keessa jiran yoo xumurame, Rabbiin gara ganda Aakhiraatti isaan ceesisa. Murtii mindeessu fi adabu isaan irratti dabarsa. [2] Sababni isaas, Guyyaan Qiyaamaa guyyaa wanta hojjataniif mindaa ykn adabbii itti argataniidha.
Guduunfaa
✐Nabi Muhammad (SAW) dubbisuu fi barreessu waan hin dandeenyef, Qur’aana madda biraa irraa garagalchu hin danda’an.
✐Akkasumas, boqonnaalee (suuraleen) Qur’aanaa baay’een Makkaan keessatti bu’an. Makkaan keessa Kiristaanonni ykn Yahuudonni hin jiranii turan. Kanaafu, Kitaaba isaanii irraa Qur’aana garagalchuun waan hin danda’amneedha.
✐ Qur’aanni osoo waraqaa irratti barreefame buufame silaa warri kafare “Kuni sihrii (falfala)” jechu turan. Kana irra Qur’aanni namoota barsiisu fi rakkoo furuuf, waggaa 23f dhawaata dhawaatan jechaan buufame. Ergasi dhaloota dhufuuf akka darbu galme tokko keessatti walitti qabame.
✐ Qur’aanni wanta yeroo darbe, yeroo ammaa fi gara fuunduraatti uumamu haqaan waan of keessatti qabateef, ilmi namaa ykn Malaykoonni ykn jinnooni barreessu hin danda’an. Wanta darbe, ammaa fi gara fuunduraatti uumamu hunda kan beeku Rabbiin qofa waan ta’eef. Kanaafu, Qur’aanni kitaaba Rabbiin irraa bu’eedha.
✐ Seenaaleen Qur’aana keessa jiran barnoota fi gorsa guddaa namootaf ta’u.
✐ Wanti gara fuunduraatti ni dhufa jedhamee Qur’aana keessatti waadaa galame, wanta haqaan dhufuudha. Yeroon dhufnaan sa’aati, daqiiqaa fi sakandii murtaa’e keessatti ni dhooya. Kunis Guyyaa Qiyaamati.
✐ Kanaafu, namni Qur’aana irraa garagaluun ykn wanta waadaa galame kijibsiisun of hoongeessu hin qabu.
Wa Aakhiru daw’aana anilhamdulillahi Rabbil aalamiin
Kitaabban wabii:
[1] Taysiiril Kariimil Rahmaani fii tafsiiril Kalaamil Mannaani-By Abdurahmaan Sa’diyy fuula 327, Akkasumas, Tafsiir ibn Kasiir 3/425
[2] Madda oli fuula 449,


text:
Hordaan koo qalama ittiinan bajjii baasa
Oyiruun koo waraqaa irrattan barreessa
Midhaan facaaseetan hiyyummaa balleessa
Har’a ijaa ba’uuf doofummaa kaleessaa
Afaan koon haasawaan afaan koon barreessa
Qalama qawween koo waraqaadha dirreen koo
Dammaqsee nakakaasee jabeesse haamileekoo
Kan ormi bulchuu yaade jaarraa tokko hambisee
Hojjetaa godhachuuf barumsa irraa ittisee
Taaddee ilma Birruu kanatu aarsee kaasee
Ilmi Birruu Taaddeen dhalootaan salaalee
Kaayyoosaa bakkaan ga’uuf ofduuba hinilaalle
Sabasaa cunqursuuf kan ormi itti male
Ba’ee nurra taa’ee akka waan nucaalee
“Fallisaa barumsa” jedhee.. kallattiin ilaalee!
Marabbaa Ulfinaa tiin


text:
Guyyaa: 22/4/2017
Yaada keessan karaa ‘inboksiin’ naaf ergitan xiinxalee ilaalee, barruu keenya kutaa lammaffaatti
osoo hin darbin yaadi hubachuuf wal hubachiisuu qabnu keessaa xiqqoon ishee waan natti
dhagahamteefan dursee barruu kana isiniin ga’e.
JOSEPH ALBERT
(suuraawwan kunniin kanin ofii qopheesse miti, heyyamsiifachuufis qaama hiyyama kennu beekuu hin dandeenye)
Nama fayyaa qabeessa ta’e tokkoof qabeenya olaanaan dursa argachuu qabu beekumsa ykn
hubannoodha. Akka hayyoonni jedhanitti maddi isaa lameenis muuxannoo fi mala saayinsaawaati.
1. MUUXANNOOWWAN: muuxannoon keenya guyyaa guyyaa madda isa calqabaati. Aah!
Osooman guyyaa guyyaan saayintistootaaf qabsaa’ota muuxannoo dheeraa qaban yeroo
muraasaaf argee waliin turee, kiyyatti dabalee muuxannoo isaanii irraa qooddadhee?
Maalimmoo gariin isaanii boqotanis, ykn kanneen biroon immoo narraa fagaataanis maloota
hedduu naaf ka’aniiru hedduu haa galatooman malee. Kun na hin dhiphisu fedhaaf tattaaffii ani
ani hubannoo argachuuf qabutu xiqqoodhaa yookiin immoo gowwuma koofan gonkuma iyyuu
fedha dhabee jiraa laata yaada jedhutu hedduu na dhiphisa malee.
GABRUMMAA HUNDEEN BUQQIFNA:
DADHABNU ILMAAN ITTI GUDDIFNA
J.Waaqoo Guutuu
Fakeenyaaf
1. Kitaabaan nuuf galmeessaniiru
2. Inteneetaaf miidiyaa nuuf uumaniiru …
Akkuma Jooseef Albert jedhegaa malli wal barsiisuu gaariin deebii SIRRII walitti himuu osoo
hin taane, gaaffii SIRRII wal gaafachuu dha. Kanaaf, mee hayyuu keenya obbo Beekan
Gulummaa Irranaa kitaabban hedduu barreesuun beekaman ilaalchisuun gaaffilee kanneen
deebisuu yaalaa!
1. Obbo Beekan Gulummaa eenyu?
2. Haga ammaatti Kitaabota meeqa barreesse? Kitaabota Meeqas gulaale?
3. Muuxannoo isaa irraa haga beektu ibsi!
4. Daraan kitaabota maxxansee raabsuuf rakkooleen isa mudachaa jiran, yoo jiraatan maal
fa’i jettee yaadda?
2. MALOOTA SAAYISAAWAA
Silas kan barbaadame yaada wal jijjiiruudha waan ta’eef mee gaaffilee gadii yaalaa!
1. Qorannoo saayinsaawaan maali? Maalif barbaachisa?
2. Seenaa Albert Enistaayin haga beektu ibsi!
3. Calqaba irratti qur’aanaaf wangeela gara afaan oromootti kan jijjiiran maqaa isaaniif bara
isaan itti jijjiiran barreessi! Seenaa isaanii irraa haga beektu ibsi!
4. Hayyoonni oromoo biyya keessaa wantooti dhokatoon hedduun osoo jiranii haalaan
qorannoo akka isaan hin adeemsisne gufuu itti ta’aa jiran maalfa’i?
HUBANNOO QABNU WALIIF QOODUU
Dhugaa dubbachuuf, kan na boonsu sabni kiyyallee hubannoo qabu walii qooduu irratti barsiifata
shaggaa qaba. Garuu kitaabota adda addaa dubbisuun akka kan nama dalagaa dandeettii hin qabneef
nama dhama’aatti ilaaluu irraa kan ka’e, hedduun keenya iraa yeroo baay’ee ragaa qabatamaa waliin
haasa’uutu hin mul’atu. Kan hubachuun nurra jiru akkuma Albert Enistaayin jedhe dubbisuuf sana booda
immoo itti yaaduutu barbaachisa malee dubbisuun murteessaadha. kanaaf ammaan booda yaada
keenya yeroo namaaf qoodnu ragaa qabatamaaf fakeenya ifaa ta’een akka fayadamnu abdii guddaan
isin irraa qaba.
Akkuma Niilsen Maandellaa dubbate barnooti meeshaa lolaa cimaa ittiin addunyaa jijjiiruun
danda’amuudha. Meeshaan kunis yoo luyni yookiin sodaattuun fuutee diinqa keesse fayida dhabeessa.
Garuu Yoo gootni Jeneraal Waaqoo Guutuu gabrummaa akka hundeen buqqisuuf guddisee iimaanaa itti
kennee deeme fuudhee bakka isaan dhaabbachaa turan dhabbate hojii irra oolte. Kanaaf gowwomnee
miindaa aanga’oonni wayyaanee qabeenya oromiyaa ofii qooddattee haftee (hambaa) ishee nuun
geessu kanatu faayidaa barachuu keenyaati jennee teenye salphina salphina caaluudha. Him! him! Akkas
taanaan maaf barachuun koo (kee) hin hafin laata?
Gaaffiilee xumuraa (kan darbe sirriitti beekuun fuulduratti tarkaanfachuuf daraan nu gargaara.)
1. Gootota bilisummaa biyya isaaniif tattaaffii olaanaa gochuun milkaayan haga tokko tarreessi.
Qabsoo saba oromoon haga har’aatti taasifamaa jiru waliin akkamitti ilaalta?
2. Mee saayintistoota argannoo garaa garaa argachuun beekaman haga tokko biyya isaaniif bara
biyyi isaanii bilisoomte waliin ibsi.
3. Sabboontota oromoo haga har’aatti oromiyaa walabaa ijaaruuf qabsa’aa turan beekamtii
isaanii waliin akkasumas jijjiirama isaaniin argame haga hubannoo kee tarreessii ibsi.
Hubachiisa 1faa: yaa nama barruu kana dubbisaa jirtuu, yoo oromummaan kee dhugaan kan sitti
dhagahamtu taate, barruu keenya calqabaa kaastee hordofuu qofa osoo hin taane ‘print’ gochuun
namoota (qoomoo kee, dhiiga kee) kanneen akka koof kee kana carraama ‘soft copiin’ argatanii
dubbisuu hin qabneen (silaa wayyaaneen waan nu hin goone hin qabduu) gahuu hin dagatin adaraa!
(yoo haalli nuuf mijateef, nutis yeroo dhihootti barruuwwan ergaawwan hawwatamoof barbaachisoo
ta’aniin guutaman bifa kitaabaan qopheessinee isin biraan ga’uu ni yaallaa!)
Hubachiisa 2ffaa: Yeroo baay’ee namoota tokko tokkotti hin dhiyaannu; waan itti hin dhiyaanneef
maalummaa isaanii hin barru; waan maalummaa isaanii hin barreef(hin hubanneef) hubannoo
yookiin tumsa isaan irraa hin argatin hafna. Kanaaf yaa lammii koo wal quunnamuun yaada siyaasaas
ta’e biroo wal jijjiiruu amaleeffadhaa. Dabalataanis Fb’n cinatti ‘imelii’ fayyadamuun kitaabota
barbaachisoo garaa garaa (kan barnoota idileellee dabalatee) haga danda’amaa ta’e waliif erguu yaaluun
dansaadha. As irratti adaraa hayyoonni dargaggoowwaniif barattoota keenya haalaan tumsuu yaalaa.
Barreessaan: Abdii Oromoo F.(bakkan jiru irraa)
NAGAA WAJJIN!
HORAA BULAA!


text:
Namoota Miliyoona hedduu addunyaa irraa kan fixee vaayrasiin koronaa jalqaba eessaa akka maddee qorannaa gad fagoo haaraa dhaabbattoota tikaan gaggeeffamu ba’iin isaa maal akka ta’e kan ibsamuu ta’u Yunaaytid Isteetes ibsitee jirti.
Prezidaantiin Yunaaytid Isteetes Joo Baaydin kaleessa gara Kliivlaan Ohaayootti imaluuf xayyaara ituu seeniin dura tuuta oduuf ibsa kennaniin akkasumas kooleejii tokko keessatti haasawaa dhageesisaniin waan ani hin beeknee yoo jiraachuu baate, qorannaa guyyaa 90f gaggeffamu uummataaf ibsiina jedhan.
Vaayrasiin dhukkuba KOOVIID -19 jalqaba laaboraatorii Chaayinaa keessaa miliqee ba’e tilmaamnii jedhu kan jiru yoo ta’u, Baaydin qorannaa haaraa kana Robii darbee kan ajajan.Masaraan Waayit Hawiis waan barbaachiisu dhiyeessuuf kan jiru ta’u beeksisee jira.
Laaboraatooriin biyyooleessaa kan Amerikaa qorannaa kana akka gargaaran Chaayinaanis walta’iinsa barbaachisu akka gootu Baaydin gaafatanii jiru.


text:
Qajeelfamoota Bu’uuraa Asmaa’a wa Sifaata-Seensa
Asmaa’a-maqaalee, wa-fi, sifaata-amaloota
Bismillah
Rabbii Guddaa waan hundaa irratti Danda’a ta’e gargaarsifachuun beekumsa beekumsa caalu ibsuuf kunoo imalatti seenne. Laa hawla walaa quwwata illa billah. “Dhugumatti kabajni fi gatiin beekumsaa wanta beekkamu irratti hundaa’a. Shakkii hin qabu, hunda caalaa beekkamaa fi guddaa Kan ta’ee Rabbii Isa malee haqaan gabbaramaan hin jirre, Kan samii fi dachii dhaabe, Mootii Haqaa ifa ta’eedha. Amaloota guutuu hundaan kan ibsamu, hanqinnaa hunda irraa kan qulqullefamee fi guutummaa Isaa keessatti fakkaata qabachuu irraa kan fagaatedha.
Shakkii hin qabu beekumsi maqaalee, amalootaa fi hojii Isaa beekumsa hundaa kan caaluu fi garmalee guddaa ta’eedha. Akkuma maqaalee, amaloota fi hojiwwan Rabbii beekuun beekumsa hundarra caaluu fi guddaa ta’e, beekumsa birootifis hundeedha. Beekumsi hundi beekumsa kana hordofa. Rabbiin beekun hundee fi madda beekumsa hundaati. Namni Rabbiin beeke, wanta Isaan ala jiran beeke. Namni Rabbii isaa wallaale, wantoota Isaan ala jiran caalatti wallaala. Iimaanni sirrii fi tawhiinni qulqulluun waa’ee Rabbii, maqaalee fi amaloota Isaa ilaalchisee beekumsa sirrii qabaachu irra dhaabbata. Qalbiif jireenyi, qananiin, gammachuun, nageenyi fi tasgabbiin hin jiru yoo Gooftaa, Gabbaramaa fi Uumaa ishii beektee fi wanta Isaan ala jiran caalaa jaallatama ishii yoo ta’e malee. Namni osoo Rabbitti hin amaniin, beekumsaa fi qajeelcha argachuu hin danda’u. Yoo gara Rabbii isaa hin qajeelin immoo kan dararamuu fi azzabamu (adabamu) ta’a. Akkuma haala kaafiroota.”[1]
Karaan salphaan beekumsa sirritti itti hubatanii fi qabatan, bu’uuraa fi hundee isaa beekudha. Sheyku Abdurahmaan Naasir Sa’dii ni jedha: “Hundee fi bu’uurri beekumsaa akka bu’uura manaatii fi hundee mukaati. Bu’uuraa fi hundee malee manni fi mukni dhaabbachuu hin danda’an. Hundee irratti dameen ijaarrama. Dameenis hundeen dhaabbata, ni jabeefama. Bu’uuraa fi hundeedhaan beekumsi sirritti gadi dhaabbata, ni jabaata, garmalee dagaaga… dhimmoonni garmalee wal fakkaatan baay’een addaan baafamu.”[2]
Bu’uuraalee asmaa’a wa sifaata beekun waa’ee maqaalee fi amaloota Rabbii ilaalchise karaa irraa akka hin jallannee fi hin dhamaane nama taasisa. Ni jedhama, “Man hurimal-usuula hurimal wusuula.” Kana jechuun namni bu’uura dhabe, gahuumsa dhabe.” Faallaa kanaa, namni bu’uura argatee fi gadi dhaabe, gahuumsa ykn milkaa’inna ni argata. Akkuma duratti jedhame Rabbii ofii maqaalee fi sifaata Isaatiin beekun milkaa’inna guddaadha. Kanaafu, beekumsa guddaa kanaaf bu’uura barbaachisa. Gara bu’uuraalee asmaa’a wa sifaata seenun dura mee tuqaalee ijoo haa ilaalu.
1-Dubbiin (Kalaamni) bakka lamatti qoodama**
Dubbii (Kalaama) jechuun hima ergaa guutuu dabarsuudha. Fkn, Allah Gooftaa keenya, Muhammad Nabiyyi keenya. Wanti xiqqaan dubbiin irraa ijaarramu maqaalee lama ykn maqaa fi xumura. Fakkeenyaf Muhammad Nabiyyiidha (Maqaa fi maqaa). Muhammad dhaabbate (maqaa fi xumura).
Dhugaadhaan ibsamu danda’uu ykn dhiisu irratti hundaa’ee dubbiin bakka lamatti qoodama:
1ffaa- Al-Khabar (odefannoo)– kuni mataa isaatiin dhugaan ykn sobaan ibsamuu kan danda’uudha. Kana jechuun dubbii tokkoon kuni dhugaadha ykn soba jechuuni kan dandeenyudha. Dubbiin Rabbii fi Ergamaa Isaa irraa dhufe dhugaa qofaan kan ibsamuu fi kijibaan gonkumaa ibsamu kan hin dandeenyedha. Waa’ee sifaataa Isaatii fi Guyyaa Qiyaamaa ilaalchisee wanti Rabbiin beeksisee gosa dubbii kana jalatti ramadama. Sababni isaas, odeefannoo dhugaan ibsamuudha.
Oduun mirkaneessu fi dhabamsiisu jidduu kan naanna’uudha. Takkaa oduun mirkaneefamuun dhugoonfama (dhugaa ta’uu isaatti amanan) takkaa immoo dhabamsiifamun ykn diigamun soba akka ta’etti amanan.
2ffaa- Al-Inshaa’a (wanta hundeefame)- kuni immoo dhugaanis sobaanis ibsamuu kan hin dandeenyedha. Kana jechuun dubbiin kuni dhugaadha ykn soba jechuu kan hin dandeenyedha. Gosti dubbii kuni ajaju, dhoowwu fi hayyamuu of keessaa qaba. Fakkeenyaf, nama tokkoon “Salaata salaati. Kana hin hojjatin.” Jechuun inshaa’a ta’a.
Gabaabumatti dubbii Rabbii fi Ergamaa Isaa irraa dhufe gosoota dubbii lamaan kanninirra kan naanna’uudha. Tawhiinni dubbii lamaan of keessaa qaba. Tawhiinni Rubuubiyyah fi asmaa’a wa sifaata, odeefannoo jalatta ramadama. Tawhiinni uluuhiyyah immoo inshaa’a jalatti ramadama. Sababni isaas, Tawhiinni uluuhiyyah gabroota Rabbiin qofa akka gabbaran ajajuu fi shirkii irraa dhoowwu waan of keessaa qabuuf. Kanniin lamaan Qur’aana irraa mee haa ilaallu:
Jedhi “Inni Allaah dha, Tokkicha”
Rabbii Of danda’aa hirkoo waa hundaati.
Hin dhalle hin dhalannes.
Qixxaatan (fakkaatan) tokkollee Isaaf hin jiru.” Suuratu Al-Ikhlaas 112:1-4
Suuran (boqonnaan) tuni gosoota dubbii keessaa Al-Khabar of keessaa qabdi. Sababni isaas, maqaalee fi amaloota Rabbii olta’aa of keessaa qabdi. Maqaalee fi amaloonni Rabbii odeefannoo ykn beeksiisa Inni beeksiiseedha.
Aayan armaan gadi immoo Inshaa’a dha:
﴾ وَٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَلَا تُشۡرِكُواْ بِهِۦ شَيۡٔٗاۖ﴿
“Rabbiin gabbaraa, homaa Isatti hin qindeessinaa.” Suuratu An-Nisaa 4:36
Qur’aana keessatti, “Zinaatti hin dhiyaatina. Qabeenya yaatimaa itti hin dhiyaatina. Salaata sirnaan salaata, zakaas kennaa…” himoota jedhan ni arganna. Kuni hundi inshaa ‘adha. Sababni isaas, wanta gaaritti ajajuu fi wanta badaa irraa dhoowwu of keessaa qabu.
2-Madda Beekumsaa qulqulleessu
Namni daandii qajeelaa irra deemee gahuumsa isaa gahuuf qajeelfama (manual) sirrii ta’ee qabaachu qabaa mitii? Islaamni amanti namoonni walitti dhufanii uuman osoo hin ta’in amanti Rabbii waan hundaa beeku irraa ilma nama hundaaf bu’eedha. Akkuma irranatti jenne waa’ee amanti kanaa ilaalchise dubbiin dubbatamu takkaa Khabar (odeefannoo) ta’a takkaa immoo inshaa’a (ajaju, dhoowwu fi hayyamu) ta’a. odeefannoon kuni immoo baay’een isaa geeybin (wanta ijaan hin mul’anneen) kan wal qabatuudha. Wantoota ijaan hin mul’anne hunda kan beeku Rabbii Tokkicha. Kanaafu, beekumsa waa’ee gheeybi argachuu kan dandeenyu Rabbiin qofarraayyi jechuudha. Eenyullee dhufee waa’ee gheeybi yoo nutti beeksise ragaa sirrii fidi jennaan. Ragaan kunis Rabbiin irraa kan dhufe ta’uu qaba. Sababni isaas, namni sammuu isaa qofaan waa’ee geeybi beeku hin danda’u.
Ammas, dhoowwun, ajajuu fi hayyamuun beekumsa barbaachisa. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilma namaa hunda kan uumee Isa waan ta’eef wanta isaan miidhuu fi fayyadu sirritti beeka. Kanaafi, wanta isaan fayyadutti ni ajaja ykn ni hayyamaaf, wanta isaan miidhu irraa ni dhoowwa. Kanaafu, waa’ee kanaa ilaalchise beekumsi Isarraa nama gahe jiraachu qaba.
Dubbiin erga akkana ta’e, Rabbiin Qur’aana buusu fi Ergamaa erguun odeefannoo gheeybi beeksisee jira, wanta namoonni hojjachuu qabanii fi hin qabne ibsee jira. Kanaafu, waa’ee amanti ilaalchise maddi beekumsaa Qur’aanaa fi Sunnah Ergamaa Rabbii ta’a. kanaan ala filoosofii fi yaanni namootaa Qur’aanaa fi sunnah faallessu madda beekumsaa ta’uu hin danda’an. Namni yaada Qur’aana fi sunnan walitti galuu yoo nutti fide, yaada isaa ni fudhanna. Kan faallessu yoo ta’e immoo badheetti irraa dheessina. Kanarraa ka’uun, waa’ee maqaalee fi sifaata Rabbii ilaalchise maddi keenya Qur’aanaa fi Sunnah dha. Sababni isaas, maqaalee fi sifaanni Rabbii geeybi irraa waan ta’aniif Rabbiin yoo hin beeksiisin eenyullee hin beeku.
3-Rabbiin irratti beekumsa malee dubbachuu dhiisu
Akkuma duratti jenne, Rabbiin beekuuf maddi keenya Qur’aanaa fi Sunnah dha. Kanaafu, namni waa’ee Rabbii dubbachuuf maddoota lamaan kana fayyadamu qaba. Ta’uu baannan, wanta maddoota kanniin keessa hin jirree fi isaan faallessu yoo dubbate, wanta hin beekne dubbatee fi Rabbiin irratti kijibee jira. Isa irratti kijibuun immoo yakka ykn badii guddaadha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
Jedhi, “Wanti Gooftaan kiyya haraama godhe: gochoota fokkatoo, isaan irraa waan ifa bahee fi waan dhokate, dilii, haqa malee daangaa darbuu, waan Inni ragaa isaaf hin buusin Rabbitti qindeessuu fi Rabbiin irratti waan hin beekne dubbachuudha.” Suuratu Al-A’araaf 7:33
“Wanti Gooftaan kiyya haraama godhe: gochoota fokkatoo, isaan irraa waan ifa bahee fi waan dhokate…” Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wantoota tarreefaman kanniin haraamaa (dhoowwamaa) godhe: gochoota fokkatoo kanneen akka zinaa, saalli wal fakkaatan wal-qunnamti saalaa raawwachu fi kkf. “isaan irraa waan ifa bahee fi waan dhokate” kana jechuun wantoota fokkatoo sochii qaamaatiin wal-qabatanii fi kan sochii qalbiitiin wal-qabatan hunda dhoowwe jira. (wanti fokkuun sochii qaamatin wal qabate kan akka zinaa fi kkf. Wanti fokkuun hojii qalbiitin wal qabate immoo kanneen akka of tuuluu, of dinqisiifachuu, na argaa, nifaaqa fi kkf dha.) “dilii, haqa malee daangaa darbuu” diliin badii ykn cubbuu adabbii Rabbiitti nama geessudha. Ibn Kasiir ni jedha, “Diliin badii nafsee nama waan badaa hojjatuutin wal qabatuudha. Daangaa darbuun immoo namoota [qabeenya jalaa fudhachuun, isaan ajjeesun, qaama isaanii miidhunii fi kabaja isaanii xureessun] daangaa isaan irratti darbuudha. Rabbiin kanaa fi saniis dhoowwe jira.”[3]
“waan Inni ragaa isaaf hin buusin Rabbitti qindeessuu” kana jechuun Rabbiin waliin wanta biraa gabbaruu dhoowwe jira. Rabbiin shirkii irratti ragaa hin buusne. Kana irra tawhiida irratti ragaa buuse. “Rabbiin irratti waan hin beekne dubbachuudha.” Kana jechuun maqaalee, sifaata fi hojiiwwan Rabbii fi shari’aa Isaa ilaalchisee waan hin beekne dubbachuu dhoowwe jira. Kan akka Rabbiin Olta’an ilma qaba jedhanii odeessuun beekumsa malee dubbachuu fi Isa irratti kijibuudha. Rabbiin kana hunda namoonni akka itti hin kaloofne dhoowwe jira[4]. Sababni isaas, wantoonni kunniin fasaada (balleessa) guddaa dhuunfaa fi hawwaasa irraan gahu. Amanti isaan jalaa balleessu fi jijjiruu. Namni Rabbiin irratti wanta hin beekne dubbatu amantii ofiiti fi kan namoota jalaa balleessa ykn jijjira. Ergasii adabbii cimaatti ofii fi isaan geessa. Guyyaa Qiyaamaa warroonni sababa namoota Rabbiin irratti kijiba dubbataniin jallatan akkana jechuun ibidda keessaa iyyu, “Gooftaa keenya! Isaan kuni nu jallisanii jiru. Kanaafu, ibidda irraa adabbii dachaa ta’e isaaniif kenni.” (Suuratu Al-A’araaf 7:38). Kanaafu, dhimmichi dhimma salphaa miti. Namni kana jalaa bahuuf waa’ee Rabbii ilaalchise wanta Qur’aanaa fi hadiisota sahiih keessatti dhufe irratti of gabaabsu qaba.
4- Karaa Ergamaa fi dhaloota darban irraa jallachuu irraa of eegu
Karaan Ergamaa fi dhaloonni gaggaariin darban (salafni) irra turan karaa qajeelaa Rabbiitti nama geessudha. Sababni isaas, yeroo san bid’aan (wanti haarofti) fi jallinni akka yeroo ammaa hin jiru. Amantiinis ta’ee hojiin Ergamaa Rabbii faallessuu fi karaa isaanii irraa jallachuun dhuma badaatti nama geessa. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Namni karaan sirriin ifa isaaf erga ta’e booda Ergamticha faallessee fi karaa mu’mintootaatiin ala [karaa biraa] hordofe, karaa inni filate keessatti isa dhiisna; Jahannamis isa seensifna. Gahuumsi waa fokkate!” Suuratu An-Nisaa 4:115
Ragaa Qur’aanaa fi sunnaatin karaan sirriin erga ifa isaaf ta’ee booda namni Ergamaa Rabbii (SAW) faallesse, akkasumas, karaa mu’mintoota (warroota amananii) dhiisee karaa biraa hordofe, karaa filate kana keessatti isa dhiisna. Haqa erga beekee fi argee boodaa waan dhiiseef Rabbiin irraa jazaan isaa jallinna keessa kan dhama’u ta’ee isa dhiisudha. Jallinna keessatti jallinna dabalata. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe,
“Akkuma isaan yeroo jalqabaa isatti hin amaniin, qalbii isaanitii fi agartuu isaanii gara gaggalchina. Kan dhama’an ta’anii jallinna isaanii keessatti isaan dhiifna.” (Suuratu Al-An’aam 6:110)
Ergasii gahuumsi isaa Jahannami[5].
Kanaafu, karaa Ergamaatii fi wanta Muslimoonni irratti wali galan (Ijmaa’a) hordofuun wanta adabbii jalaa nama baasudha.
Guduunfaa
✏Dubbiin (Kalaamni) bakka lamatti qoodama.
1ffaa-Al-Khabar (Odeefannoo)- kuni wanta dhugaa ykn sobaa jechuuni dandeenyudha. Odeefannoon Rabbiin irraa dhufe hundi dhugaadha, gonkumaa sobni itti hin seenu. Odeefannoon Isarraa dhufe kanneen akka maqaalee fi amaloota Isaa, waa’ee Guyyaa Qiyaamaa fi seenaa namoota darbaniidha.
2ffaa-Al-Inshaa’a- Kuni wanta dhugaas sobaas jechuu hin dandeenyedha. Gosti dubbii kuni “ajaju, dhoowwu fi hayyamuu” of keessaa qaba.
✏Amanti keessatti maddi gosoota dubbii kanaa Qur’aanaa fi hadisoota Nabiyyii irraa dhufaniidha.
✏Namni waan gheeybi (ijaan hin mul’anne) sammuu isaa qofaan beeku waan hin dandeenyef odeefanno isa barbaachisa. Odeefannoon kunis Rabbii waan hundaa beeku irraa kan dhufe ta’uu qaba.
✏Nuti addunyaa tana keessatti Rabbiin ijaan arguu waan hin dandeenyef waa’ee ofii ilaalchise wanta beeksiseetti ni amanna, wanta hin beekne immoo dubbachuu irraa of qabna.
✏ Rasuula (SAW) hordofuu fi isa faallessu dhiisun wanta milkaa’innatti nama geessu fi jallinnaa fi adabbii irraa nama baraarudha.
Kitaabban Wabii:
**Al-Usuulu min ilmil usuul-Sheykhu Muhammad bin Saalih Useymiin, fuula 17-19, English Translation: Foundation of the Knowledge-fuula 21
[1] Sifaatu ilaahiyyati-fuula 3-4
[2] Faa’idatul jaliilatu fiil qawaa’idil asmaa’il husnaa-(fuula 6)
[3] Tafsiir Ibn Kasiir 4/27
[4] Tafsiiru Sa’adii-fuula 323
[5] Tafsiiru Sa’diyy-fuula 219


text:
Abbush Zallaqaa amma sirbaan addunyaatti beekame kun waan diqqeennaan tahe maan fa qaabatta yoo jedhan waan hedduu jedha.
Gaara Nyaaroo,dira Yaaballoo gara gama Dhihaatin jiru jala re’ee tissaa, karaa marmartoo gaara Nyaaroo irraan qaxxaamuree eela Gulufaatii hori bisaan obaasuuf oofuu fi karaa dheeraa deemuu deemee bisaa obaasuu dhowwanillee hinuma qaabata.
Abbush dorgommii 'Kora Music Awards' baruma baraan Afrikaa Kibbaatti qopheessan irratti dorgomuuf qophii
Gaafa haadha hujii gargaaruuf jala gugguufu fa qaabata, Abbush.
Barii diqqeennaa dabree Abbushiin ganna 30 keessa jiru kun sirba CD sadii baase kun amma dhiira waan hedduu eegataa. Jirenna keessa dabrelleen sirbaan dubbata.
Yoo dansumaa Gadaa,aadaa fi waliin jireennaa keessatti guddatee qaabatu “Jaala Jiloo,” jedhee sirba baase.Yoo taphaa khoblaa , qoosaa hariyaa, jireenna baaddiyaa keessatti guddatee qaabatu ammoo,”Loobolaa,” jedhee sirbe.
Haatii isaa ta gaafa diqqeennaa innilleen hujiin gargaaraa bahe hardhallee isuma waliin jirti.
Abbush waan ilmii haatii rakkoon guddiftee, saatii ilamii isii rakkoo keessa bahe adoo hin argin lubbuu dhabde tahu qaabatu “silaa isiin jiraattee na gartee,” jedhee sirbe.
Yoo waan warra adoo wal jaalatu wal irraa fagaate qaabatu ammoo, “Silaafuu Na hin yaaddu,” jedha.
Waan warra walqixxee wal jalachu isaatuu hin mirkanfatin;ka gurbaan waan isiin isa jaalatu sehu,ka intaltii ammoo isa dhiiftee nama dhibii jaalachuutit jiraachu isiituu hin beenne sirbu ammoo “Hinaandaa,” jedhee afaan lama walti make sirba.
Warra oduun “jettee, jetteen” wal dhabsiifte ammoo, ”ani hin jennee tun oduu nyaaphaati,” jedhee mormata.
Maqaan Istuudiyoo Abbush Finfinneetti banatee, Ruufa. Rufa Film production jedhee moggaase.
Maqaa Istuudiyoo Muuziqaa Abbush Finfinnee Jiruuti.
Ruufa Booranatti aadaa tolfatee yoo ilmi namaa dhalate ykn ammo yoo jila jajjabduu fa qaban mataattti marataa,ati maaf maqaa kana baafatte jennaan,"fiilmii hojjachuuf duru dharra’aa bahee achi gahuuf istuudiyo banadhee,anaayyuu ilmatti naa dhalate," jedhe,Abbush.
Istuudiyoon kun Finfinnee olla Bulgaariyaa jedhanii jira. Istuudiyoo sun keessaa ammoo hojjatoota 11 qaba.Mi’a muuziqaallee Amerikaa itti bitate.
Abbush guddachumatti jiraa sirba “Kora Music Awards,” jedhan sirbitootii Afrikaa Afrikaa Kibbaatti walti dhufanii ganna 1-2 keessatti wal dorgoman.
Dorgommiin Kora Music Awards jedhan gannaan duubatti jalqabdii.Hagasittuu Abbush waan sirba addunyaa irrattiin dorgomu DVD,ykn Kilippii qopheeffachuutit jiraa.


text:
1ffaa An isin sobuu hin barbaadu, sobaan akka harka naaf dhoytan hin barbaadu, feetan na jibbaa malee isinitti kijibuu hin barbaadu.
2ffaa Oromoo bakka turre fii bakka irraa kaane yaadachuun gaariidha, kalee jallaa ormaatti duula baane arraa ammoo jallaa keenyati qabsoo godhaa jirra
3ffaa obboleeyyan lama wal injifaachuu hin danda’an, sabaabni isaa maatiin bakka lamaatti qodama waan ta’eef jecha. Yoo orma tahee malee obboleeyyan lamaan jidduutti wal moohun hin jiru
4ffaa ormii walitti nu qabee “baala taraa” nun jedha, walumatti nu qabee nu arraabsa. Ummanni keenya ummata haqaati, waan wayyaanee nu goote oso hin dagatin, yeroo jallaan keenya ummata Tigray miidhu mootummaa kanaan mormun sirriidha
5ffaa Yeroo hedduu hoggontoonni keenya isin sobu, walabummaa Oromiyaa afaanin soban malee waan afaaniin dubbatan dalagaa fii ejjannoo qabatanii fuulduraatti deemanii hin beekan. Ar’a bakka isaan jiran isinuu ni gartan. Ani akka nama tokkotti sirna federaalizimi kana dimokraateessu qofaan karaa nagayaatiin rakkoo jirtu furuu qofa furmaanni jiru jedheen amana.
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Invitado
obboo temesgeen duraan dursee maqaa ummata oromootin akkamin siin jedha ? itti aansuudhaan akkuma beekamu dhimmaa maaster plaanitiin wal qabatee ummanii oromoo dhumuun isaa ni beekama .eessa fa'atti yoo jenne amboo ,haramyaa ,baale fi iddoo adda addatti. kanaaf Tv fi Raadiyoon oromiyaa kan dhaabbatte qabeenya ummata oromooti osoo ta'u namoonni dhuunfaa achi keessa hojjatan jibba ummata oromoo irraa qabanii jecha namni tokkollee ambotti hin duune jechuun dabarsee jira.eshi erga namni hin du'inii raadiyoon itoophiaa maaliif namni toba ambootti namoonni sadi baaletti sababa maastar plaanitiin du'anii jiru jedhee dabarse? assaayimentii siif haa ta'u.
wanti garaa nama nyaatu tv oromia ilma namaa lubbuun isaa rasaasna ambootti bade hin gadisiisne qabeenya ambootti badetu gaddisiise lama naaf jedhi.
nuti amma immoo wayyaanee waliin dhiisnee wayyaanee oromiyaa keessa jirtu waliin diddaa gabrummaa keenya jalqabna.siif haagalu bilisummaan kan argamu tokkoffaa Dhaabbata raadiyoo fi Tv oromiyaa yoo achirratti isin irratti gubne soba ni dhiistu.
ijjanno saba bal'aati
Mayo 10, 2014, 6:28 p.m. GMT


text:
Tokkummaa, Oromummaa fi Bilisummaa August 17, 2011Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
4 comments
Tokkummaa Oromummaa Bilisummaa
Ummati Oromoo akka saba tokkootti sirna gadaa jalati of ijaaree waggooti dhibba baayyeef diinoota isaa of irraa dhowwee walabummaan jiraachaa ture. Yeero sana Oromiyaa akka biyaatti ijare. Oromiyaan kan dhalate sirna poolitikaa gadaa jalatti ture. Booda yeero sirni gadaa iddo bayyeetti caacabuun, iddo tokko tokkotti sirni mootii dhalate humni pololitikaa Oromoo laafuu …caalqabe. Keessumaa jaaraa kudha sagal keessa sirni mootii Oromiyaa keessaa iddo bayyeeti biqilan sirna gadaa baayyee laffisan. Jaarraa kudha sagal keessa sirni Kaappitaalismii Awurooppaa irraa gara Afrikaatti babalacha ture. Kun Habashootaaf caaraa isaan duraan qabaachaa hin turre kenneef.
Habashooti waggoota dheeraaf humna Oromoo dura dhaabbachuu hin dandeenye qawee, loltootaa fi gorsa faranji irraa argataniin Oromoo dura dhabbatan. Matootii gosaa fi qondaalota Oromoo kan akka Gobanaa Daanciifaa malaan ofitti qabatan. Akka kanaan gara waggaa shantamaa olii Oromoo irratti duulani, Oromiyaa cabsanii biyya Abisiiniyaa kan booda Ethiopia jedhanitti dabalatan. Waggoota shantamman kana keessa Oromoonni miliyoona shanii ol akka dhumaan seenaatu ragaa baha.
Oromiyaa , biyaa Oromoo, diigani bakka baayyeetti qoodanii maqaa adda addaa keenaniif. Shawaa, Haraghee, Wallo, Wallagga, Sidamoo, Arsii, Ilu Abbaboor, Kafaa xaqlaayi gizaati kan jedhuu fi kkf jedhanii moggaasan. Oromoota kaan immoo Gojjaamii fi Tigraayitti kutan. Seenaa, aadaa fi Afaan Oromoo baleessanii ummata tokko iddo adda adaatti hiranii wal lolchiisuu wal jibbisiisuu imaammata godhatan. Har’a illee Oromooti imaammata Habashootaa kanan afaan faajja’an baayyeetu jiru. Yaadaa fi ilaalcha hamaa akkasii amma Oromummaa fi sab-bonummaan bishaatee ijja goodhatutti guutummaatti ballessuun hin salphatu.
Oromooti iddo baayyeeti sirna Habashootaa didanii fincilaa turan. Lolli Rayyaa fi Azabo, Afran Qalloo, Shaggar, Baalee f Arsii, Sibuu, Guduru fi kan biraa fakeenya fudhachuutu danda’ama. Keessumaa lolli Baalee bara jaatamoota keessa turee fi dhalachuun Waldaa Macaa-Tuulama biqiluu sab-bonummaa Oromoof gudina Oromummaaf kara saaqaan. Waldaan Muuziqaa Arfaan Qal’oo kan Dirree Dadhawaatti baruma jaatamoota keessa dhalate gabbina Oromummaaf sab-bonummaf qooda guudda gumaachan. Sochii bara baayyeef iddo adda adaatti deemaa turetu bara torbaatamoota keessa dhalchuu Addi Bilisummaa Oromoof haala aanjesse. Addi Bilisummaa Oromoos karaa ykn boochoo Oromummaaf sab-bonummaan ittiin guddatu babalise.
Egaa warra seenaa kana hin beekne, warra Oromummaa fi sabbonummaa hin qabne dha kan Adda Bilisummaa Oromoo jibbu. Olola hamaa halkanfii fi guyyaa irratti oofu. Jaarmootiin politikaa Oromoo walaba ta’an , kan tokko irraa hafe, hundinuu ABO keessaa bahan. Oromummaa, sab-bonumma fi tokkummaa Oromoo cimsuuf jaarmootiin Oromoo agoobara ULFO jedhamu jalatti of ijaranii jiru. Garuu, jabina isaanii hojiin mul’isuu hin dandeenye. Kanaaf ABOs ana malee isa jedhu dhiisee, jaarmooti Oromoo biraas ABO jibbuu fi abaruu dhiisanii tokkummaa Oromoo jabeessuun diinoota irratti babba’uun dirqama ta’a. Jaarmayaa tokko qofa qabaachuun akkuma abbaa irree (dictatorship) baballisuu danda’u, jaarmootii baayyee qabaachun tokkummaa Oromoo laaffisuu danda’a. Oromoo hunduu kana baree politikaa keenya madala (balance), haqaa, walqixxummaaf dimookrasii irratti ijaruu qabna. Oromummaa, sab-bonummaa, tokkumma fi dimokrasiin hundee poolitika Oromoo ta’uu qaba. Bilisummaan daandi kanaan malee hin dhufu.
Oromummaan Maal?
Oromummaan akka ilaalcha seenaa, aadaa, poolitikaa fi sab-bonummaa Oromootti daandi bilisummaa saaqa. Daandiin bilisummaa kun wanta Oromoon marti wal wajiin qaban irratti ijarama. Oromummaan akka ilaalcha sab-boonummaatti Oromoo humna poolitika taasisuun bilisummaa namummaa (human liberation) goonfachiisuu danad’a jedhamee amanama. Akkasumas akka ummati Oromoo waayee ofi baratee, ummatoota biraa wajjin of madaalee, wanta irra hir’ate guuttatee mirga isaaf garaa guutuun lolatu isa kakaasa.
Oromummaan seenaa, aadaa fi kara bilisumaa Oromoo ti. Kanaafuu seenaa Oromoo isa diinni awwaale mul’isuun, aadaa isaa tuffatame deebisee ijaruun, namummaa Oromoo dhitamee bilisoomisuun, Oromummaa dha. Oromummaan ilaalcha ittiin motummaa fi dhaabbattoota (“institution”) koloneeffattoota Habashaa Oromiyaa keessaa ittin buqqisani dha. Akkasumas ilmaan Oromoo dubartii dhiira, beekaa fi wallaalaa, soreesaa fi deegaa utu hin jeedhin, qomoo fi gosaan laga utuu hin lakaa’in, sirna Oromoo kan gadaa fi “dimokiraasii” haqaan akka ijaaran karaa bana.
Kana gochuuf ummatummaa Oromoo isaa iddo baayyeetti caacabe deebisee ijaara. Poolitikaa Oromoo keessatti gandaa fi laga laka’uun, nyaaphaf meeshaa ta’uun, ummata biraatti of jijjiiruu yaaluun gadi aantummaa ta’uu mulisa. Oromooti wanta akaanaa beekaas ta’e, utuu hin beekin hojjetan waldhaansoo bilisumaaf godhamutti guufu dha. Keessumaa warri poolitika keessa jiran cubbu akkasi irraa of eeggachun dirqama Oromummaa ti.
Orommummaan dhiiga, gandummaa fi laga irratti hin ijaaramu. Kanaafuu biyyummaa, seenaa, aadaa, afaan, bilisummaa fi feedha ummata Oromoo hundaa irratti hunda’aa. Kun hunduu kan ta’uu danda’u yoo Oromoon aka ummata tokkootti of ijaaree jaarmayaa cimaa fi bishaataan geggeefame qofa. Jaarmaa bishaataf cimaan akeeka (policy) ummati Oromoo irratti walii galan baasee ummata irratti hojjeechisa. Jarmoota Oromoo keessaa kana itti dhihoo kan jiru Adda Bilisummaa Oromoo ti.
Ha ta’u malee innis hir’ina tokko tokko qabu irraa kan ka’e bilisummaan Oromoo amma hara’atti bubbule. Wanta hir’ate baruun, waldhaansoo qajeelchuun, dirqama daraggoota Oromoo ti. Tokkummaa Oromoo jabeessuf jaarmootiin Oromoo ULFO keessa jiranis jaarmaa maqaa irra gara jarmaa bishaata fi ciimaatti dafani of geeddaruu qaban. Kana gochuuf Oromummaaf sab-bonummaa hundeefachuu qabu. Addi Bilisummaa Oromoos rakkoo keessa darbeef keessa jiru qoratee, hubatee, dafee of fooyeesuu qaba. Ammaa kaasee akka mootummatti hojjechuu danda’uu qaba.
Oromummaa fi Sab-bonummaa Oromoo
Oromummaan hundee namummaa Oromoo ti. Oromoon akkuma ummata biraa aadaa, seenaa fi afaan ofii qaba. Akkuma ummata kaani aadaa, seena fi afaan isaa eeggachuu fi guddifachuu fedha. Akkasumas ulifina ykn kabajaa isa tikfachuu barbaada. Kana hunda goochuuf yoookis argachuuf beekumsa bilisaa (liberation knowledge) fi jaramayaa Oromoo walaba qabaachuun dirqama. Jaarmayaa walabi kun immoo kan diina cininee madeessuu danda’u ta’uu qaba. Kan hojjidhaan waldhaanssoo Oromoo gara fuula duuratti tarkanfachiisu ta’uu qaba.
Beekumsa iddo lamatti hiruu dandeenya. Tokkoffaan beekumsa ittin nama of wallaalchisan fi gowomsan ittiin bitani dha. Lamaffan beekumsa dhuugaa irratti hunda’ee dha. Beekumsa bilisa malee Oromummaan daagaaguu hin danda’u. Beekumsi bilisa ta’e Oromoon akka ummataatti kaleessa eessa akka ture, hara’a maal keessa akka jiru, bor eessa akka ga’uu danda’u xiinxalee haqaan mulisa. Beekumsi dhuuga ummati Oromoo mootumma gadaa tokoo jalaati aka bula turee, aka gadaan hundee adaa Oromoo fi seena Oromoo ta’ee, aka Oromiyaan iti dhalatee, wayee ilalicha (Oromo world views), wayee “philosophy,” wayee hundee amanti Oromoo siriti nama barsisa. Utu wayee dubbi cicima kana hin barin Oromummaaf sabbonummaa guutu qabachun hin danda’amu.
Aksumas aka mootumman Habashoota faranjoota wajin wali galani ummata Oromooti roorisa turanif, hara’aalee aka iti jiran nuhubachisa. Kana hundumma xinxalani barun Oromummaaf sabbonumma nukeesati dagagasa. Tofta fi tarsimo bishinan walabummaf aka loolanu nugargara; bilisummaa booda Oromiyaa akkami aka ijaru kara nu saqa. Jireenyi halaga jalaa bulu rakisaf xiiphina aka ta’ee nuf mirkaneesa. Biyaa qabachun, bilisummaaf dimookrasi qabachun jireenya guutuf gamachu ta’u nu yadachisa.
Beekumsi bilisa akka Oromooti of tuffachuu jalaa bahani ummatoota biraas fakkaachuus dhiisan gargara. Oromoon ummatoota biraa gadi aka hin taane hubachisa. Ummati Oromoo ummatoota Habashaa fi faranjootaa gadi illee akka hin tane nu barsiisa. Seenaan, aadaa fi amantii Oromoo kan Habashootaa fi kan faranjootaa gadi akka hin tane nuu dhugoomsa. Oromoo Oromummaa guutuu qabu akka nama tokkotti akka of kabaju, ummata isaa ija ulfinaan akka ilaalu nuti mul’isa. Oromummaan dhuugaa jechuun kana ta’usaa nu yaadachisa. “Barchuma ulfinaa abbaatu of jala baata” isa Oromoon jedhu maal akka ta’e nuuf ibsa.
Oromooti Oromummaa hin qabne garuu kabaja ofiifis hin qaban, ummata isaniifis hin qaban. Ummata biraa fakkachuuf halkani guuyaa kaatu. Qarshif jedhanii meeshaa diinaa ta’urraa dubatti hin deebi’an. Kanaaf Oromoon Oromummaa hin qabne biyyaafis ummataafis gatii hin qaban. Kaleessa Oromooti akkasii Amharaa fi Sumalooti ummata Oromoo irrati bobaasaa turan. Har’ a immoo Tigreen maqaa OPDO jedhuun Oromoo keessaa namoota garaaf bulan ijaarrattee kanuma dalagaa jirti. Oromooti akkasi buddeena, horii jedhanii diinaaf ergamuu ykn muuudamuu bira hin darban. Jarri akkasii akka Oromummaan guudachaa, waldhaansoon cimaa adeemun guuyyaan halkan itti ta’a. Boodi isaaniis salphina, badiisa fi rakkina.
Oromoota beekumsa bilisa qabantu Waldaa Macaa-Tuulama bara jaatamoota keessa, bara torbatamaa keessa immoo ABO ijaare. Jaaramayaan bilisa Oromoo aadaan, afaan, seenaan Oromoo awwala keessaa ba’ee akka dagaagu goodha. Namummaa Oromoo isa tufatame deebisee ijaara. Waayee abbaa biyummaa ummata Oromoo barsiisa. Hawaassa Oromoo isa nyaaphi garagar digee garaa fi dudga goodhe akka isan ummata tokko ta’an barisisee, deebisee ijaara. Yoo Oromooti garagar faca’an caalatti akka isaan garbummaaf saaxilaman itti agarsiisa. Seenaa ofii beekuun, afaan ofii dubbachuun, aadaa ofii guuddisuun, tokkummaa ofii namummaa ofii jabeessuun maal akka ta’e ummata Oromoo keessatti hojiin agarsiisa.
Daandii Waldaa Macaa-Tuulama fi Addi Bilisummaa Oromoo baasaniin Afaan Oromoo qubeen bareefamuu calqabe, seenaaf aadaan Oromoo awwalcha keessaa ba’an guddachuu jalqaban, Oromoon baayeen of baranii waayee Oromiyaa fi abba biyumma isanii beekan falmachu jalqaban. Har’a bilisummaa Oromoo dhugoomsuuf barattooti Oromoo waldhaansoo hadha’aa gochaa jiru.
Oromoota lakkbsaan baayyee hin taaneetu Waldaa Macaa-Tuulama fi Adda Bilisummaa Oromoo ijaare. Baayeen issani lubbuu isanii ummata Oromoo bilisoomsuuf dabarsanii keennan. Kan hafan amma illee wadhaansoo hadhawaa kana biyaa keessaa fi alatti itti fuufanii jiru. Jagnoota Oromoo kumaana laka’amantu waldhaansoo bilisummaa Oromoo irratti wareegame. Kanaaf Dargaggooti Oromoo gaheen keenya maal jedhani of gafatanii deebi hatatamaa ofumaan itti keenuun dirqama seenaa isaan irra jiru dha.
Xuumura
Oromummaa f sab-bonummaa qabaachuun fedhii ummata Oromoo eeguun mul’ata. Fedhiin ummata Oromoo maalfa’ii? 1) Nyapha jalaa ummata Oromoo baasuuf of ijaaruu, qabsaa’uu. 2) Tokkumma ummata Oromoo ijaaru, tiksuu. 3) Safuu, namummaa fi kabaja ummata Oromoo tiksuu. 4) Oromiyaa bilisoomsuuf karaa danda’ameen halkanii fi guuyyaa hojjechuu. 4) Ummata Oromoo iddo hundatti dammaqsuu, ijaaru fi akka inni haqa isaf falmatu kakaasuu. 5) Gadaan Oromoo akka inni bifa haaraan ijaaramu gochuu. 6) Waldhaansoon Oromoo walqixxumamaa fi dimookrasii dhugaa irratti akka ammaa kaasee ijaramu carraquu. 7) Rakkina Oromoota gidduu jiru ifatti irratti mari’achuun karaa dhugaan hikuu. 8) Beekumsa bilisa horachun beekumsa cunqursaa hundeen buqqisuu. 9)Afaan, seena fi aadaa Oromoo xiinxaluu, beekuu fi guudisu. 10) ABO fi ULFO karaa maraan gargaaruu.
Fedhi ummata Oromoo dhugoomsuuf, dargaggooti Oromoo of ijaaruuf waldhaansoo ummata isaniif baayee hojjechuutu irraa eegama. Halkani guuyaa barumisatti jabachuun, waayee Oromoo fi biyaa lafaa barachuun dirqama dargaggoota Oromoo ti. Nama waa beekutu biyaaf bu’aa baayee buusuu danda’a. Garuu, barumis Oromummaa fi sab-bonummaa hin qbane oofittummadha. Namootiin tokko tokko maqaaf baratanii har’a meeshaa Tigree ta’an warra Oromummaaf sab-bonummaan sammuu isaani keessa hin jirre dha. Dargaggooti Oromoo yaada yaraa kana akka qomoo, laga, fi amantiin Oromoo hiruu irraa of eeggachuun barbaachisaa dha. Har’a yaadoota salphaa akkasiin kan macha’aan baayeetu jira. Warra akkasii ifatti dura dhaabbachuun dirqama seenaa ti.
Dargaggooti Oromoo jagnooti kuma kumaan laka’aman lubbu isaanii keennuun Oromummaa fi sab-bonummaa akka ijaaran hubachuu qabu. Fakkeenyaaf, jagnoota Oromoo warra akka Haile Mariam Gamada, Mamo Mazamir, Elemo Qilxu, Magarsa Bari, Baro Tumsa, Mohe Abdo, Demise Techane, Nadhi Gamada, Sanbato Lubo, Gamachis/Zakkaariyaas Mulata, Gutama Hawas, Saartu Yusouf, Ibsitu Marga, Aradoola Abdalla, Juukii Bareento, Mohamed Aman, Dr. Temesgen, Lama Warqee, Dagaga Baissa, Ebissaa Adunya, Kasahun Habte, Yoseph A. Batii, Hunduma Kaba, Balcha Tola, Musxafa Idris, Waqo Tola, Terefe Qumbi, Gudisa Anissa, Shamsi Shambo, Zara Shek Bakiri, Sofiya Mohammed, Jaraa Uddessa, Roba Hanale, Bulti Gurmessa, Alamu Kiisii, Mammee Qasim, Kadir Adam, Hassan Rashid, Surur Ismael, Zahari Ali, Chalala Bekele, Tesfaye Nega, Yegazu Edea, Kumala Mirkana, Tesfaye hundessa, Habib Kadir Gobana, Lamessa Boru, Jirenya Ayana, Badhasa Dilgassa fi kan hafan Oromummaaf sab-bonumma dagagasuuf jagnummaan qabsa’anii wareegama seena qabeessa wareegaman.
Egaa dargaggooti Oromoo dhalooti ammaa akeeka isaan wareegamaniif bakkaan gahuuf qabsaa’uun dirqama seenaatu irra jira. Maqaa jagnoota Oromoo hunda asii irratti barreesuuf iddoon hin ga’u. Warra kana fakeenyan kaase. Dhiiga jagnoota kummootaatu har’a Oromummaa fi sab-bonummaan akka lalisu godhe. Oromummaa fi sab-boonummaa bara 1991 keessa ummata Oromoo bira ga’e. Jagnootii baayeetu itti wareegame, hidhame. Tolatti hin argamne. Sammuu Oromoo isa Habashooti laaqan, lasheessan, fi doomisan deebisanii ijaarun salpha hin ture. Har’a illee hojjin kun hin dhumanne. ABOn kana hunda wan hojjeteef uutuba waldhaanssoo Oromoo ta’eera.
Oromoo bilisa baasuf, ABOn dhadhabbii issa baree of fooyeesun dirqama. Dhadhabisa ofii beekee dafee of hin sireesiu taanaan ummata Oromoo bilisa baasuu hin danda’u. Ummati Oromoo marti dhaaba kana ciimisuun, waldhaansoon sireesuun dirqama. Dhaabi kun kan Oromoo maraa ti malee kan namoota geegeessanii qofaa miti. Waldhaansoo keesatti hirmachuun, sirna dimookraasiif seeraan buluun, geeggeessitooti ABO akka Isaayasiif akka Malas ta’urraa ammaa kaafnee dhoowuu qabna. Isaan kabjna, isaan jallanna, garuu akka isan hawa ummata Oromoo maraa irrati hojjeetan mirkaneesun kan keenya.
Seera gadaaf dimookiraasii afaanumaf akka Habashootaa duubbatan hin barbaannu. Amma irraa kaafnee gorsuu fi eeguu qabna. Wanti jennu hunduu hojiin mul’achuu qaba. Seerri hundee Oromummaaf sab-bonumaa ta’uu qaba. Gati seera beekuuf, Oromoon “Seerri ilmoo irra nama marara” jedha. Waldhaansoo keesatti hirmachuun wanta sirrii hin tane qajeelchaa adeemuu qabna. Waldhaansoo ala teenyee komi baayisuun gatii hin qabau. Kana dargagooti Oromoo akka gaaritti hubachuu qabu.
Copyright © Oromianeconomist 2011 and Oromia Quarterly 1997-2011, all rights are reserved. Disclaimer.
Famine in the Horn of Africa: Causes and Responses August 8, 2011Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
1 comment so far
Famine in the Horn of Africa: Causes and Responses
http://www.youtube.com/watch?v=jIpkSjwtB74&feature=player_embedded
http://www.dailymail.co.uk/news/article-2022841/How-290m-year-aid-Ethiopia-withheld-villagers-dont-support-regime.html?ito=feeds-newsxml
http://oromiatimes.multiply.com/journal/item/2117/Ethiopia_report_gains_international_attention
http://www.youtube.com/watch?v=IU1-PpxqeZc&feature=share
http://www.worldhunger.org/articles/09/editorials/mariam.htm
http://www.time.com/time/video/player/0,32068,1104881295001_2088119,00.html
Copyright © Oromianeconomist 2011 and Oromia Quarterly 1997-2011, all rights are reserved. Disclaimer.


text:
0-8 Dabballee Barataa(qananii) Guduruu
8-16 Ittimakoo (G.Duraa) Barataa ykn Tika(loon) Ulee Qal’oo
16-24 Foollee (G.Lammataa) Sigabaa biyyaa baasa Hofaafii ulee
24-32 Kuusaa (qondaala) Biyya tiksa Eeboo
32-40 Raabaa (doorii) (jiruu qabeenya hora) Ulee
40-48 Gadaa (Luba) Biyya Bulcha Dhugoo
48-56 Luba (yuuba) 1ffaa Gorsuu, araarsuu Dhugoo
56-64 Luba (yuuba) 2ffaa Gorsuu, araarsuu Dhugoo
64-72 Luba (yuuba) 3ffaa Gorsuu, araarsuu Dhugoo
72-80 Luba (yuuba) 4ffaa Gorsuu, araarsuu Dhugoo
80-88 Gadamoojjii Gorsuu (qananii) Dhugoo
Sirna Gadaa Oromoo
Uummatni Oromoo Uummata bal’aa gaanfa Afrikaa keessaa, isa tokko ta’ee baay’inni isaa naannoo miliyoonaa 50 olitti kan tilmaamamuudha. Kanaaf, waa’een uummata Oromoo yoo ka’u, waanti hedduun gara sammuu namaatti dhufuu ni malu. Keessattuu, sirna bulchiinsa dimokiraasii addunyaa kanaa keessatti qoodni, duudhaalee uummata gurraachaa yoo ka’u sirni Gadaa adda dureen yaadatama.
“waa malee sareen hin duttu” jedhama mitiiree! Anis sababa malee waa’ee sirna Gadaa hin kaasne. Sirni Gadaa jechaafi hima gabaabaan hiikamuu baatus, yaad-rimee isaa muuxannoon hawaasaa keessaa qabu, yaada qorattootaafi maxxaansaalee adda addaa bu’uura godhachuun akka armaan gadiitti dhiyeessuuf yaaleera.
Gadaan duudhaalee maddoota bulchiinsa dimokiraasii addunyaa ta’an keessaa isa angafaa kan uummatni Oromoo bal’aan madisiisee uummata addunyaa si’anaaf akka madda bulchiinsa uummataatti ofii isaaf immoo akka hambaa seenaatti olkaa’uun arjoomedha.Oroomon sirna Gadaa jedhamuun bulaa ture. Yeroo ammaas sirni gadaa bifa duriitiin ta’uu baatuyyuu Oromiyaa keessa bakkeewwan tokko tokkotti ni mul’ata. Sirni Gadaa kunis akka malee bal’aafi icciitii gadi fagoo of keessaa waan qabuuf, jecha yookaan hima tokkoon ibsamuu kan danda’u miti. Haata’u malee, akkuma walii galaatti yaad-rimee sirna Gadaa hundee bulchinsaa, siyaasaa, aadaafi duudhaa, amantii, diinagdeefi hawaasummaa kan of keessatti hammatudha.
Yaad-rimee kanarraa kaasuun sirna Gadaa gabaabsee ibsuuf yoon yaalu, Gadaan sirna bulchiinsaa kan uummanni oromoo waggoota saddet saddeetiin dhalootarraa dhalootatti aangoo wal harkaa ittiin dabarsuudha.sirni aangoo wal harkaa fuudhinsa isaas sirna Baallii yoo jedhamu, qajeelfamoota (principles) sakatta’iinsaafi madaalii (check and balance, through periodic successio of every eight years).qoqqoodaminsa aangoo (division of power, among executive, legislative and judicial branches),wal-morkii madaalawaa miseensota (gareelee)Gadaa shanan gidduutti taasifamuu (competitive parties) fi kkf irratti hundaa’uun raawwatamudha. Gadaan sirna hambaa duudhaalee Afirikaa keessaa tokko ta’ee heera uummanni Oromoo qajeelfamoota armaan olii irratti hundaa’uun ittiin ofiin ofbulchu,daangaa abbaa biyyummaa isaa ittiin kabajatuufi dinagdee isaa eeggatee guddifatudha.
Sirni Gadaa kunis gareelee shaniifi marsaalee saddeet kan ofkeessaa qabudha. Gareeleen Gadaa shananis Birmajjii, Roobalee, Melbaa, Muudana/ Michilleefi Horata yoo ta’an bakka adda addaatti maqaa garaagaraa qabaachuu nidanda’u.
Sirna Gadaa keessatti Oromoon Faana buutuu ykn Dhahaa qaba. Gadaanis kan raawwatamu dhahaa kana hordofeeti. Dhahaan (Faana buutuun) Oromoo Ji’aafi Urjii irratti hundaa’eeti. Guyyoonni Oromoon itti fayyadamu ji’a/baatii tokko keessa jiran hundi maqaa qabu. Maqaawwan kun mataa- mataattii Ayyaana qabu. Guyyaaleen kunis carraa yookaan milkii mataa isaanii qabu. Haaluma kanaan guyyaa gaariifi guyyaa cagginoo qaban jedhamanii adda bahu. Dhahaan yookaan Faana buutuun Orommoo kun Faana buutuu dur dur warri kuush ykn warri Ijiptootaa itti fayyadamaa turaniin wal-dhaala. Itti fufiinsa faana buutuu warra Kuush durii akka ta’etti amanama.
Seenaa, duudhaa, amantiifi ilaalchi, walu- maagalatti aadaan uummata tokkoo wal qabatanii eenyummaa uummata sanaa waan ibsaniif siyaasa fi diinagdee uummata tokkoo guddisuu irratti gahee guddaa qabu. Kanaafuu uummanni Oromoo eenyummaa ofiitiin boonee diinagdee fi siyaasaan akka guddatuuf seenaa, amantii, duudhaa ganamaa; dimshaashumatti ‘aadaa’ mataa isaa kanatti fayyadamuu, kunuunsuufi guddifachuu qaba. Oromoon Oromummaa isaatti amanu Gadaa deebisuu keessatti Qooda qaba. Haaluma kanaan marsaalee sirna Gadaa kana haala walduraa duuba umuriitiin akkaataa armaan gadiitti lafa keenya. As irratti gara yaada gabatee armaan gadiitti osoo hin seeniin waa’ee sirna Gadaa Orommoo gabaabaatti ifaa kan ta’uun irra jiraatu Gadaan uummata Oromoo qabiyyee armaan gadii of keessatti ni qabaata. Kabaja ilaalcha amantii, aadaa, seeraa fi duudhaa Uummata Oromoo boonsuufi bashannansiisu ta’uun isaa beekamaadha. Kanaaf ittiin haa boonnuu, ittiin haa hojjennuun, dhaamsakooti.
Adeemsa Seera Tumaa
Adeemsi seera tumaa sirna Gadaa keessatti seeraafi dambii mataa isaa qaba. Sirna gadaa Oromoo keessatti adeemsi seera tumaa adeemsa hirmaannaa uummata baldhaatti kan amanuufi kan ittiin raawwatudha. Akka seera Gadaatti namni kamiyyuu kan umuriinsaa eyyamu hunuu adeemsa seera tumaa irratti argamuuf mirga qofa osoo hin taane, dirqama sabummaas qaba. Adeemsa seera tumaa kanarrattis namni hunduu yaada qabu akka safuun uummatichaa eyyamutti qoqqobbii tokko malee dhiyeessa. Mariifi falmii (yoo barbaachisaa ta’e) hawaasa bal’aan erga himaachisaa booda, yaadolee walii galaa karaa Abbaa Bokkuutiin deebi’anii hawaasichaaf dhiyaatu. Kanaanis kan uummanni bal’aan itti amanee seera tahee tumamuu isaa abbaan Bokkuu Alangaa gogaa Roobii irra hojjetame qabatee uummaticha fuulduratti mirkaneessa.
Adeemsa seera tumaa sirna Gadaa kana adeemsa seera tumaa biyyoota dhihaa kan sirna dimokiraasummaan baay’ee dagaaganiiru jedhaman waliin yoo wal bira qabnee ilaalle amalli adda isa taasisu ni jira. Kunis akka qajeelfamoota dimokiraasii biyyoota dhihaatti yaanifi fedhiin uummata baldhaa yaadaafi fedhii uummata muraasaan kan uummanni baldhaan ofkeessaa filee bakka buufateen kan bakka bu’uufi murtaa’uudha . Akka sirna Gadaa Oromootti garuu, sagalee tokko nama tokko qofa bakka bu’uu danda’a. Kunis adeemsa seera tumaa keessatti uummanni baldhaan wal ga’ee yaada ofii isaatii akka safuun hawaasichaa eyyamutti qoqqobbiifi sodaa tokko malee dhiyeessee, yaadota falmii ta’ani immoo mareedhaan wal amansiisee gara furmaataa ga’uun dambiileefi seerota barbaachisan hunda baasa.
Adeemsa Seera Hiikuu
Sirna Dimokiraasii Oromoo (Gadaa) keessatti koreen maqaa salgan Yaa’ii Booranaan beekamu qaama seera hiikuurratti aangoo ol’aanaa qabudha. Miseensotani koree kanaa gareelee Gadaa kan Hayyuu jedhamu keessaa filatamu. Qaamni kun aangoo seera hiikuu biratti dabalee fooy’insi seeraa yoo barbaachisaa ta’e yaada ni dhiyeessa. Korri koree kanaa handhuura Gadaa Orommooo kan taate giddu gala Odaa Nabeetti geggeeffama.
Adeemsa Seera Raawwachiisuu
Abbaan Alangaa qaama seeraafi dambiilee duudhaa Gadaa Keessatti argaman raawwachiisuuf aangoo guutuu qabudha. Alangaan meeshaa gogaa Roobii irraa hojjetamu fiixeen isaa kallaattii qabatamurraa gara dhumaatti qal’ataa kan deemu ta’ee abbaan Alangaa akka mallattoo beekamtiitti (recognition) kan qabatudha. …….itti fuffaa.
Kan dubbisnerraa.


text:
Prezidaantiin yunaaytid Isteetes Donaald Traamp koriyaa kaabaa waliin dorsiisa waraanaa gaggeessaa yeroo jiran kanatti meeshaa Nukleeraa Yunaaytid Isteetes qabdu yeroo ammaa ka duraa irraa daran jabaa fi humna guddaa kan qabu ta’u har’a ibsan.
Traamp har’a ganama dhaamsa Twitariin erganiin yeroon jalqaba baatii Amajjii keessa waajiira qabadhe ajajii jalqaba kenne meeshaa Nukleeraa qabnu foyyeessuu fi bifa ammayyaa akka qabaatu gochuu kan jedhu ture jedhan.Tarii meshaa kana kan itti hin fayyadamuu ta’u malla, garu addunyaa irratti yeroo itti biyya humna guddaa qabdu itti hin taane hin jiru jedhan.
Prez Traamp eega aangoo qabatanii as sadarkaan meeshaan Nukleeraa Amerikaan qabdu sadarkaa maalii irra akka jiru battalumatti hin beekamu.Baasiin ittisa biyyaaf oolu akka dabaluuf Traamp gaafachuun ni yaadtama.Kunis qorannaa fi oomisha meeshaalee haarawaa dabalata.


text:
Dura taa’aa paartii Kongresii Federaalawaa Oromoo fi itti aanaa dura taa’aa paartii Medrek kan ta’an Dr. Mararaa Guddinaa Roobii darbe gara Washington DC-tti imaluuf gara buufata Xayyaara Boolee erga ga’anii booda ofi irra deebisamuu dubbatu. Mi’a isaanii erga fe’atanii booda keellaa sakatta’aa bira ennaan ga’u jedhan Dr. Mararaan PaasPoortiin Kee meeshaa dubbisu jala darbuu hin dandeenye naan jechuu dhaan akkan deebi’ee sirreeffadhu natti himan jedhan. Paaspootiin koo rakkoo tokko hin qabu Visa ittiin deemus qabaa.
Yeroon isaas itti hin darbine kan jedhan Dr. Mararaan zayita, urgooftuu ykn bishaan itti bu’eeraa kanaaf hin hojjenne ta’a sababaa jedhu naaf ergan. Paaspoortiin harkatti qabadhee jiru garuu qulqulluu homtuu kan itti hin buune ture jedhaniiru. Immigraashinii dhaqii gaafadhuu jechuun natti himamee, achis dhaqee gaafadhu hamma har’aatti na deddeebisuu irraan kan hafe deebiin argadhe hin jiru. Amma iyyuu eegaan jira jechuun Dr. Mararaan nuuf ibsanii jiru.


text:
Jarmayaan baqattootaa kan tokkummaa mootummootaa baqattoonni magaalaalee gaanfa Afriikaa fi naannoo Great Lakes keessaa kanneen kumaan laka’aman Afriikaa bahaa, gaanfa Afriikaa fi naannoo hara gurguddaa keessa lubbuu ooluuf tarkaanfii hin barbaachisne fudhataa jiran. Sababaa COVID-19n kan ka’e rakkoo dinagdee hamaaf saaxilamuu isaanii UNHCR beeksisee jira.
Vaayiresiin koronaa akka hin facaane ittisuuf jecha mootummaan sochii namootaa ugguruu fi uggura sa’aa kaa’uun walabummaan socho’uu namootaa fi dandeettii isaan galii ittiin jiraatan argatan murteessee jira.
Jarmayaan baqattootaa kan tokkummaa mootummootaa UNHCR akka jedhetti baqattoota magaalaa keessa jiraatan tarkaanfii fudhatame kanaan akkaan kan miidhaman yoo ta’u fedhii bu’uuraa guuttachuuf illee hin dandeenye.
Dubbi himaan UNHCR Charlie Yaxley akka jedhanitti baqattoonni magaalaalee keessaa saamichaaf akkasumas liqaaf saaxilaman. Hedduun isaanii lubbuu ooluuf maallaqa argachuuf jecha quunnamtii saalaaf dabarsanii of kennu ykn daa’imman hojiitt humnaatti bobba’u jechuun akeekkachiisan.


text:
Afayaa’iin Paarlaamaa Itoophiyaa Aadde Mufariyaat Kaamil dura teessuu dhaabbatichaa ta’uun kan filatamte, obbo Shifarraawu Shugguxee dura taa’ummaarraa ka’uuf eega gaafateen booda tahuu gabaasni arganne ni mul’isa.
Dhaabbatichi dura teessuu isaa kan filate walgahii ariifachiisaa Waajjira Muummicha Ministeraatti har’a gaggeesseen tahuun beekamee jira.
Obbo Shifarraawu Shugguxee ibsa har’a waaree booda kenneen, walitti bu’iinsa dhiheenya kana Naannoo Ummatoota Kibbaa keessatti uumameen walqabatee taayitaa isaa gad lakkisuuf kan gaafate tahuu ibse.


text:
“Guyyaan kun dhugumaanuu guuyaa naasuu guddooti.Taatullee guyyaa waadaa keenna itti jabeeffannu.Waadaa Madiibaan jiraateef,nagaan fi araraan jiraachuuf fi akka Afrikaan guddattee Addunyaatti makamtuuf boqonnaa dhabe.
Du’a qabsaahaa mirga ilmaan namaa,Nelson Maandellaatiifii jedhanii alaabaa Afirkaa Kibbaa gadi buusanii fannisan.Muddee 9tti ammoo istaadiyoomii Afrikaa Kibbaa ganna sadiin duratti dorgommii waancaa kubbaa miilaa itti qopheessanitti bahee ‘Madiibaa’ faarsa.
Perzdanatii Maandellaa Muddee 15,2013 awwaalan.Gaafa perzdaanti kana awwalaan ammoo bulchoota addunyaa fi namii bebeekaman addunyaa awwaala kanatti dhufa aeegan.
Namii Afrikaa Kibbaa waan perzdanati Maandellaan ummataaf hojjate faarsaa gama kaaniin ammoo waan innii jalqabe fixuuf faarsa.Maandellaan Muddee 5,2013 gara halkan walqixxeetti ganna 95essootti lubbuu dhabe.


text:
Tiraanisfoormeeshinii Qonnaa Milkeessuu Keessatti Qoodni Qorannoo Daraan Olaanaadha
Jiruu fi jireenya qotee/horsiisee bulaa naannoo Oromiyaa jijjiiruuf kutannoon qonna irratti qorannoo geggeessaa kan jiru IQQOn Giddugaleessota Qorannoo kudha torba (17) haala qilleensaa/agro-ecology adda addaa keessatti hundeessee hojii teknoolojii Maddisisuu, Madaksuufi raabsuu erga jalqabe waggoottan kurnan lamaan darbanitti teknoolojii qonnaa qorannoon mirkanaa’an kumaatamaan lakkaa’aman hawaasa biraan gaheera.
Haaluma kanaan Giddugaleessota adda addaa keessatti qorannoowwan Midhaanii, Beeyladaa, Qabeenya Uumamaa, Maandisummaa qonnaa fi qorannoo Bunaafi Shaayee geggeessuun bu’aan olaanaan argameera. Akkasumas; qorannoo fayyaa kanniisaa akka naannoofi biyyaatti Giddugaleessa Qorannoo Kanniisa Hoolataatti geggeessaa jiruun teknoolojiiwwan hedduu hawaasa biraan gahuun fayyadamaoo akka ta’an taasiseera. Dabalataanis, Giddugaleessa Qorannoo Qonna Adaamii Tulluutiin hojiin qorannoo gama Tishuu Kaalchariin hojjatamaa jiruunis hojiin jajjabeessaa fi abdachiisaa ta’e hojjatamaa jira.
Bara kanas Giddugaleessonni kudha torban hundi Yuunivarsitootaa Oromiyaa keessa jiranii fi Giddugaleessota Qorannoo Qonna Feederaalaa naannoo Oromiyaa keessa jiran waliin kilaastaraan gurmaa’uun hojii qorannoo waliin geggeessuuf hojiitti galanii jiru. Kunis waliin ta’uun Tiraanisfoormeeshinii qonna Oromiyaa milkeessaa; humnii fi bajatni akka hin qisaasofne taasisuu keessatti shoora olaanaa kan qabudha.


text:
Dhaabota Qabsoo Bilisummaa Oromoo Jedduutti Araara Bu’e Ilaalchisee Ibsa Gabaabaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo irraa Kenname!!
Caamsaa 02/2016, Finfinnee
Mariin Araara buuse, Ararri Wal Hubachiisee Tokkummaa Hawwamuun Gaha.
Nuti Qeerroon Bilisummaa Oromoo walitti dhufeenyaa fi araaramuu dhaabota qabsoo bilisummaa Oromoo (ABO, KWO, ADO, ABO tokkoomee) Yeroo dhageenyu bilisummaa Ummata Oromoo fi walabummaa Oromiyaa dhiyeessuun Umurii gabroomfataa gabaabsee, Injifannoo maayyiin nu gahuutu nutti dhagaa’ame.
Tokkummaan Uummata Oromoo akka sabaattis ta’ee akka qabsoo bilisummaa Oromootti lafee fi dhiiga gootota qaaliin ijaaramee ture. Qabsaa’onni Oromoo haalota adda addaan wal hubachuu dhabuun gargar bahanii diina innikaa kan taate sirna Wayyaanee irratti qabsaa’urra gufuu wal jala kaahuun fedhii fi dantaa Ummata Oromoo miidhee kan gabroomfataa gabbisaa turuurraa Oromoon hin aarre, hin gubanne hin turre. Har’a garuu sun hundi seenaa ta’ee akka hafutti dhaaboleen Qabsoo Bilisummaa Oromoo walitti dhufanii mari’achuun dantaa saba Oromoof dursa kennanii araara buusuu isaanii yommuu dhagahamuu nu hundaaf akka sabaatti gammachuu gammachuu oliiti. Kanaaf yeroo ammaa kana Oromiyaan gammachuu keessa jiraachuu ibsuu barbaanna.
Ararri bu’e gaafii Ummata Oromoo fi qabsaa’ota Oromoo maraa kan ta’e tokkoomuu jaarmayoota Oromoof bu’ura akka lafa kaahametti hubatna. Akkuma ibsa bakka bu’oota dhaabolee bilisummaa Oromoo araaraman irraa dhagame wareegamni nuti Qeerroon bilisummaa Oromoo, dargaggoo fi shamarran Oromoo, abbootii fi hawwan keenya FDG – FXG yeroo dhiyoo as baasaa turree fi jirru, akkasumas injifannoolen cululuqoon mooraa QBO keessatti galmeeffame Araara kanaaf dhiibbaan uumne jiraachuu amanna. Ammas akkuma abbootiin keenya dhiigaa fi lafee isaaniitiin tokkummaa Ummata Oromoo mirkanessanii nuun gahan hubachuun nuti Qeerroon bilisummaa Oromoo mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo tasgabbeessuun tokkummaa Jaarmayoota Oromoo bu’urri taa’e kana fiixaan baasuu keessatti gahee nurraa eegamu akka bahannu beeksisuu feena.
Akka Oromootti aadaa bareeda qabnu keessaa tokko waldhabdee ilaa fi ilaalmeen hikkachuu danda’uu keenya. Manguddoonni keenya jabeessanii qabeenyi nuuf tiksuu qaban aadaa bareedaa fi qabsoo bilisummaa Oromoof murteessaa ta’e kanaa dha. Manguddoonnii fi hayyoonni Oromoo araara kana milkeessuuf dadhabdan dirqama keessan sirnaan bahattaniittuu gaalatoomaa jechaa ammas daandiin hedduun akka isin hafee jiru yaadachiisuu barbaanna.
Nuti Qeerroon Oromoo warraaqsa biyyoolessaa bifa qindaa’ee fi ijaarameen Ebila 11/2014 ifaa fi labsiin eegalle yeroo irraa gara yerootti muuxannoo horanneen Ummata keenya ijaarrataa, humna keenya jabeeffachuun sochii keenya bal’ifatnee wareegama qaaliin abbaa irree kan ta’e Wayyaanee raasuun dhaadannoo aanga’oota wayyaanee “likki Inaasgabaachawaallen” jedhanitti akka gaabban taasisuun dandeenyeerra; kana irra kan nu boonsu akeeka kaaneef galmaan gahuuf afaanii fi afuura tokkoon dhaaboleen Qabsoo Bilisummaa Oromoo nu waliin dhaabbachuu keessan.
Kanaaf tumsi guddaan isin irraa barbaannu afuura tokkummaa, ilaalcha tokkummaa, jaalala Oromummaa kan walitti nu ijaaruu fi wal nu abdachiisu eegaltan hojiin nutty mul’isuu keessan. Kun jiraannaan karoorri FXG marsaa 5ffaa Qeerroo Bilisummaa Oromoon qophaa’ee gara balbala bilisummaa Oromootti nu geessu daandii sirrii qabatee ariitiin galma keenya akka dhyaataa jirru yaadachiifna.
Maayyiirratti dhaamsi dhaabolee bilisummaa Oromoo oduu gammachiisaa fi hamlachiisaa kana nuun geessan arfaniif qabnu miseensotni fi deeggartootni keessan hundi, waliigalattii uummata Oromoo sabboonaa fi sabboontuun, Qeerroo fi Qarreen, qabsa’onni dirree fi gootota barattootni Oromoo hundi karoora FXG kan marsaa 5ffaa, bara 2016 fiixaan baasuu keessatti gaheen keessan olaanaa ta’uu hubattanii qabsooftanii qabsoofsiftan dhaammanna. Warraaqsaa FXG marsaa 5ffaa gaggeessinu cinattiqabsoo bilisummaa Oromoof eeggannoo cimaa akka goonuu fi lootee galtuu ergamtuu diinaa dammaqinsaan akka of irraa eeggannuu dhaammachuun walitti dhufeenyi fi araarri ABO fi dhaabolee qabsoo bilisummaa Oromoo gammachuu guddaa nutti dhaga’amee fi gaaffii uummataa keenyaa fi sabboontoota Oromoof deebii kennuu keessaniif galatoomaa jechaa, dhimma araaraa fi tokkummaa kana ilaalchisee fuunduratti ibsa bal’aa uummata keenyaaf akka kenninu beeksifna.
Injifannoon Uummata Oromoof!!
Gadaan Gadaa Bilisummaati!!
Tokkummaan Humna!!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
GaraGalchaa
- Adda Bilisummaa Oromoo (ABOf)
- Adda Bilisummaa Oromoo Tokkoomef
- Kallacha Walabummaa Orormiyaaf fi
- Adda dimokiraatawaa Oromoo (ADO)


text:
Leenci bineensa dalagaa hin jaalanne kan guyyaa guutuu ciisaa oolu tahuu quba qabduu?
Qorattoonni Rabbiin beekumsa addunyaatiin isaan badhaase, halkaniifi guyyaa uumamaalee adda addaa qorachutti jiru. Qorannoon isaanii kun akka ibsutti; addunyaan tun sanyiiwwan bineensotaa miiliyona 8.7 tahu qabdi. Amalaa fi bifti akkasumas haalli uumama bineensota hundaatuu garaagarummaa qaba. Bineensonni amala addaa kan bineensi biraa hin qabne qabanis ni jiru. Dandeettii qorannoo ilma namaattu reef guddataa jira malee, wantoota nu ajaa’ibsiisan danuu dhagahuu fi arguun keenya hafa hin qabu. Kanaaf Rabbiin keenyas irra deddeebiin uumamaalee isaa akka tafakkurru nutti hima. Haaluma kanaan akkuma barame barruu tanaanis uumamaalee amala addaa qaban muraasa isinii dhiheessina.
Kowaalaan bineensa ardii awustraaliyaa keessatti hedduminaan argamuudha. Bineensi kun amala ilma namaatiin wal isa fakkeessu tokko qaba. Innis Ashaaraa quba isaati. Ashaaraan quba ilma namaa garaagarummaa akka qabu ni beekama. Poolisaafi dhaabbileen mootummaa hedduun nama tokko nama biraa irraa adda baasuudhaaf ashaaraa qubaa fayyadamu. Poolisiin yakka raawwatame qulqulleeffachuu yoo barbaade jalqaba ashaaraa qubaa qorata. Kowaalaan dalagaa poolisii kana ijibbaachisaa godhutti akka jiru qorannoon tokko tokko ni addeessu. Bineensi kun ashaaraa qubaa kan akka ilma namaa akka qabu beekkameera. Guddinnii fi bocni ashaaraa ilma namaa fi Kowaalaa haalaan walitti dhihaata. Inumaa Kowaalaan tokko yoo nama du’e harkaan tuqe, poolisiin ashaaraa qubaa saniin sobamee karaa dheeraa deemuu mala. Ashaaraa Kowaalaa fuudhee ashaaraa namaa seehee nama osoo itti barbaadu umrii isaa fixuu mala.
Uumamaalee heeddu biratti rizqii barbaadanii fiduun dalagaa dhiiraati. dhalaan manuma teessee waan abbaan warraa fidu eeguun mirga isiiti. Dhiirri humna jabaa waan qabuuf, bahee dalagee deebi’ee maatii horatuu dandaya. Kun garuu leenca biratti faallaadha. Fakkii leencaa fi gootummaa godhamee kan fudhatamu kormaadha. Qaamni isaa keessattuu rifeensi isaa kan fuula isaa irratti argamu ykn gaammeen isaa mallattoo bareedinaa fi gootummaati. Haa tahu malee bineensa biraa adamsee fiduu irratti qoodni kormaa haalaan xiqqoodha. Soorata hoomaan qubsuma tokkoo barbaadu adamsitee kan fiddu, bineensa biraa ariitee kan ajjeestu dhaltuudha. Soorata hoomaa saniif barbaachisu dhibbeentaa 90 kan tahu dhaltuutu fida. Qoodni kormaa parsantii 10 hin caalu. Yeroo hunda kormaan ciisee waan dhaltuun adamsitee ajjeestu eeggata. Bineensi gootummaan beekamu guddaan kun, bineensa dalagaa hin jaalanne kan guyyaa guutuu ciisaa oolu jechuudha.
Bineensonni hedduun wayta qaamni isaan hooysisu qaamuma isaaniitiin hooqqatu. Gariin ilkaan isaa, gariin harka isaatiin, kaanis arraba isaatiin qaama hooqata. Bineensonni muraasni mukaafi waan addaa addaatti riiqatu. Allaattiin Paafiin garuu mala addaa qaba. Allaattiiwwan hedduun wayta qaama ofii hooqqatan qoffeen isaaniitti dhimma bahu. Paafiin garuu muka xiqqoo qoffee isaatiin lafaa fuudhee ittiin hooqqata. Paafiin allaattii bareedaadha. Qoffeen isaa ammoo qaama isaa keessaa isa irra bareedaadha. Isa kunuunfachuuf jecha wayta hooqqatuu barbaadu, muka xiqqoo lafaa fuudhee qaama isaa ittiin hooqa.
Irra hedduun bineensotaa rifeensa gogaa isaaniirraa qabu. Kan garii dheeraadha kan garii ammoo gabaabaadha. Sea otter (Sii ootar) ammoo rifeensa tuucha’aa qabaachuudhaan sadarkaa duraa irratti argama. Qaama isaa Iskuweer inchii tokko irratti rinfeensa kuma 600 hanga miiliyana tokkoo tahu qaba. Ajaa’ibni uumama kanaa kana qofaa miti. Uumamni kun bineensa bishaan keessa galuudha. Rifeensa heddu qabaachuun ammoo bineensota bishaniitiif rakkoodha. Sea otter garuu rifeensa tuucha’aa qabaachuun hedduu isa hin dararre. Rifeensi isaa baqqaana lama qaba. Kun ammoo qilleensa akka of keessatti hambisu isa gargaara. Qilleensi rifeensa jalatti ukkaamsamee hafu kun gogaan uumama kanaa akka bishaaniin hin jiine taasisa.
Dhaltuun Squirrel (Iskuwiiril) ilmoo guddisuu haalaan jaalatti. Kanaaf ilmoo isiitiif kunuunsa jabaa gooti. Ilmoo isii qofa osoo hin taane, ilmoo haati irraa duute ykn tan karaa baddes fuutee guddisti. Bineensonni hedduun hoomaan waan jiraataniif haatis duutu warri hafe ilmoolee kunuunsee guddisa. Squirrel garuu uumama kopha kophaa jiraatuudha. Haati duunaan ilmoon kophatti hafti. Kanaaf dhaltuun biroo ilmoo haati jalaa duutee ykn karaa miliyxee rakkattee iyyitu yoo arigite ofitti fudhachuudhaan guddisti. Sababaa kanaaf haadha ilmoo guddisuu haalaan jaatattu jedhamtee moggaafamte.
Qophii: Abuu Ibtisaam