text:
Barreessaa Waldaa Macaa-Tuulamaa (WMT) Duraanii Kan Turan Obbo Laggasaa Deettii Marsaa Sadaffaaf Hidhaa Seenan
Seenaan isaan haa yaadatu Koloneel Alamuu qixxeessa ergi du’ani booda filannoo taasifameen Barreesa WMT ta’ani hojataa kan turan, Obboo laggasaa deetti otoo hin hidhamin dura dura ta’a Koree Aadaa fi Seenaa oromo akkasumas misseensa Bordi WMT Ta’anii dalagaa turan.
Akka seenaa isaani irraa hubannetti bara Dargi otoo hin qabamin dura biyya Amerikatti barnoota human qilleesa USA tiin flight techinican ta’un baratani sadrkaa olaanaan eebifamani biyyatti deebi’udhaan ganna tokkollee otoo hin turin, gaafiin cunqurfamtootaa deebi argachu qaba jedhani waan falmaniif Dargiin qabee gana sadeetii fi baati ja’aaf hidhaa hamaa fi sukkaneesaadhaan hiraarsa ture, reebichaa fi torchiin irratti raawatameen harki isaani cabee ganna tokko oli Hiriyoota isaan waliin hidhaa keessa jiranitu nyaatallee laataafii ture.
Ergi mana hidhaati bayan booda ammoo dalagaa dhorkaamani ganna lamaa oli hojii barbaachatti rakkataa turan. Isaanis rakkina kanaan otoo hin booji’amin Universiti Finfinnee seenudhaan ganna afuur ergi baratani booda carraa hoji argannaan barnoota isaani otoo hin goolabiin maatii fi ijoolee isaani guddisuuf jecha dalagaatti bobahan. Otoo kanaan jiranuu Dalagaa wayyaahuu argannaan gara hoji Midirok avation seenanii leenjiif biyya Amerikaati yeroo lammataatiif ergaman.
Obboo Laggasaan WMT jalatti korewwan jiran keessaa Koree Aadaa, Seenaa fi Amantii oromoo cimsuudhaaf bu’ureessaa ta’ani halkanii guyyaa otoo hin nuufa’in hojataa akka turani seenaan isaani ni addeessa. Haaluma kanaan otoo jiranu magalaan oromiyaa finifinnee irraa gara Adaamatti ce’u qaba jedhame murttee wayyaaneen murta’e mormuudhaan WMT hiriira nagaa qopheesseen qabamanii akeekkachiisni hamaan itti keename gadi lakkifaman, baati murtaahee booda ammo kijiba dharaa uumudhaan ABO waliin quunamtii qabda, maadhee biyya keesaa siin geegeefama jechuudhan raga sobaa fi waan hin jirre qopheesudhaan mana hidhaa ma’ikalaawii, Ziwaayii, qaalittiiti fi karchalleetti ganoota afuriif hidhaan hiraaramaa turan. Miidhaan kun martinu kan isaan irra gahaa jiru waan oromoo ta’anii fi aadaan oromoo kabajamuu, dagaaguu fi warra hafan waliin ija tokkon ilaalamu qaba ka jedhu amntaa falmii hin qabnee waan qabaniif malee badi tokko dalagani miti. Ammas, haala kanaan otoo jiranuu mana hidhaa keeyissaa akkuma bahanitti dalagaa isaanitti ji’oota 7 booda deebi’un yeroo sadaffaaf gama USA tti ergamani baati afuur ergi turani booda gara biyyaatti deebi’un dalagaa isaani cinaatti waahee aadaa oromoo irratti bal’inaan hojataa turan. Obboo Laggasaan namoota yeroo dheeraadhaaf mootummoota dargiif wayyaaneetiin rakkachuufi hidhamuu isaanii beekaniin aka Amieerikaatti hafan yoo gaafataman wagaa lama dura ani biyya kootti deebi’ee uummata koo keessatti rakkachaa aadaaf seenaa uummata koo guddisuu naan wayya, otoo biyya alatti hafuuu ta’ee bara Darigii, warra isaan barsiisaa tureen gaafatamanii akka hin fudhatin ibsan. Keesaayyuu, Irreecha bara- baraan kabajamaa jiru bifaa fi karaa qajeelaa qabate akka tarkaanfatu hiriyoota isaani waliin jabeesudhaaf mata duree ta’ani akka dalagaa turan ni hubatam. Aadaa oromoo, oromoon jabeesse qabate akka of ta’u dandahu dargaagoota, barattootaa fi maanguddoota barsiisuudhaan naannoon hundi aadaa isaa akka ulfinaa fi kabaja keenuuf akkasumas akka of ta’anii deeman barsiisudhaan tattaafii hiriyaa hin qabne taasisaa turan/jirus.
Aadaa Oromoo gabisuu fi jabeesudhaaf jecha haagayya 23/2011 Gubaa Masqala Oromo naannoo lixa shawaa goodina Gindabaratiti bal’inaan kabajame irratti aferamani uumata naannoo sana waliin bal’inaan kabajanii, Sirna kabaja gubaa masqala naannoo Gindabaratitti taasifame kuusaa galmee seenaa Oromootti akka dabalamuuf waraabanii otoo galaa jiranuu naannoo Gincitti kitilayyoota mootumaatiin ukkaamamani mana hidhaa Gincitti ergi galchani booda barii isaa mana murtii aanaa Dandiitti dhiyeesani Kan ittin yakkan …
1- Naannoo kana maaliif dhufan?
2- WMT cufameera, isaan maqaa WMT tiin socha’u.
3- Warri isaan waliin qabamani turan Misseensa Bordi WMT ka ta’an Obbo Mulugeetaa Riqituu fi Barataa Sisaay Sarbeessaa waliin eessatti wal beektu?
4- Akkasumas, waraabiin sirna gubaa Oromoota naanoo Ginsabaratiin taasifame uumata nurraatti kakaasa, ka jedhuu yoo tahu manni Murtii guyyaa beelamaa 14 akka kennuuf gaafatan.
Kanaaf, warabbiin Viidiyoo gubaa Masqalaa kunilleen ilaalmuu qaba jechudhaan mana murti aanaa dandiitti dhiyeesan. Abbaan murtii aanichaa vidiyoo warabame erga ilaalee booda badiin Obboo Lagasaa deetti fi warri isaan waliin qabaman maqaan isaanii asii olitti xuqame gocha isaanii kanaaf badii tokko akka hin qabne murteesse.
Akka kanaatti murti akkana jedhu keenne “Badi tokko waan hin qabneef guyyaa beelamaa kennuun hin barbaachisu, Waraabi kanarraa badi tokkollee hin argine, wanni ittiin himataman kun waan isaan gaafachisu tokkolle hin qabu, kanaaf bilisaan gad haalakifaman jedhe” Isaanis murti kanaan aarani deebisanii mana hidhaati galchan. Abukaatoon isaanif dhaabate yoo xiqaate mirgi wabillee yaa eegamuuf jedhee mana murtirraa xalayaa baasee gaafa 08/29/11 sa’aa Itophiaati waare booda 8:00pm akka dhiyyatan beelamsiise. Wayyaanoonnis kana waan beekaniif guyyuma sana sa’atiin beelama otoo hin gayin sa’a lama dursan 6:00pm irratti fudhatani gara isaan geesan otoo hin beekamiin jira. Maatii, firootanii fi hiriyootni isaani yaadoo guddaa keessa galani jiru.
Obbo Laggasaa Deettii otoo hin qabamiin dura Mucaan keesan bosona jira, bakka inni jiru nu himi Jedhamanii akka sodaachifamaa turan odeefannoon namoota isaan beekanirraa dhagayamee jira. Mucaan isaanis yeroo gara garaa qabamae Mana hidhaa keesatti reebichii fi hiraaramni guddaan akka irratti raawatamaa ture. Sanaan boodee Obboo Laggasaa hidhanii Ilma isas uukkaamsani bakka isaan geesan otoo hin beekamiin hanga har’atti walaalamee jira.
Haala kanaan oromoota kumaatamaan lakaayaman dharaan yakkamani bakka gara garaatti akka gidiraa uunachaa jiran hubatamaa waan taheef, Namuu bakka jirutti yoo xiqaate qaamota mirga dhala namaaf falmanitti akka iyyatuu fi biyyootni mootimicha gargaaraa jiran imaamata isaani akka keessa deebi’ani ilaalan, gochaa motimichi halkani guyyaa uumata oromoo irratti raawataa jiru saaxilun tarkaanfi barbaachisa tahe akka fudhatan ykn dhiibaa akka taasisan karaa maraanu irratti hojatuun nu feesisa. “Yoo Abbaan iyyate malee ollaan namaa hin birmatu” jedha oromoon eennaa mammaaku.
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
3 Comments
-
dabltaa:
Oromonii walli refachu didunii dinii guyya irra guyyatti sabottotaa garra jabbnani hirrarsaa jiruu.
My God help this genues human being whom are safaring simple for been unoromo.
-
Qamadii Maccidii:
Such injustices, atrocities, genocides, domination and exploitations of Oromos both as individuals and nation is the long standing policies and practical actions of the tyrannical DIVISIVE minority dictators. As such this is NO news when the long standing pattern of injustice repeats itself.
What is news or to be considered as something NEW is if the divided Oromos feel and initiate changes in themselves both as individuals as well as as a nation and stand up in unity within diversity and at least once in 110 years bring about fundamental changes in politics, sustained development and justice for all. SUCH STEPS ARE GREAT NEWS! AND THAT HAVE ALSO BEEN AND BEING IMPLEMENTED BY THE DETERMINED EFFORTS OF THE TUNISIAN; EGYPTIAN, LIBYAN, etc. united peoples’ positive power right in front of our very eyes.
Endless whining by the great nation is not the answer simply because it only leads to the endless winning of the tiny tyrants.
“If GOD had not blinded them (Oromos) and willed that certain families or tribes among them should be at war with one another constantly, there would not have been an inch of land in the empire, of which they were not the masters.” Manoel de Almeida, a Portuguese Jesuit priest who visited Ethiopia in the 1620s. That was in the 1620s but the show is still going on as well as the fruits are also being ripped. :)
-
Irresso:
Today Oromia is in a state of bleeding wound caused by Abyssinian TPLF version of occupiers. Oromians are under its de facto control by all means possible – the only thing about Oromia and its nationals will survive is its name – if that.
It’s illegal to be an Oromo in Ethiopian empire right now. The very alarming events taking place on our soil is the bleeding of our nation’s elder or head Boranaa and Arsi Oromos caused by TPLF made famine. The other one was the blocking and blackmail the celebration of our great culture Irrecha this year. Even TPLF regime blocked news on the website of the weekly repoter in the country. The looting and sale of our father land is a grave danger for generation to come. TPLF- gangs came to stay as their turn to eat, that is way they kill, arrest the WMT- Oromo self help organization leadership members.
History proves that tyranny can not win for ever. Libya is a very recent history.
Defending the nation, land and dignity is a holy task. The power of the oromo people is huge if orgnized and united as a one.
So let’s stand together to the ultimate goal – put an end to all forms of Habesha occupation.


c: text/html

text:
Seenaa barreefama afaan oromootiifi shoora dr. Sheek mahammad rashaad
(Dr. Abdulsemed Mohammed)
Afaan meeshaa walqunnamtiiti; mallattoo eenymmaatiisi. Akeeka barruu tanaatiif meeshaa walqnnamtii tahuu isaa haafuulleeyfannu. Meeshaa walqunnamtii hoggaa jennu moggaalee lama walitti fida; akka riqichaati isaan tajaajila jechuudha. Kanas bifa lamaan jechuunis: dubbiifi katabbiidhaan tajaajiluu dandaya. Dubbiin sagalee ykn qooqa qofaan gargaaramanii walitti dubbatanii ykn haasawanii hariiroo walhubantiidhaan xumuramtu qabaachuudha. Haaluma kanaan qubee walitti diranii waan katabbii jennuuniin wal qunnamtii akkasii qabaachuun hindandayama. Afaan kamuu karaalee lameen himaman kanaan hawaasa isaa akka tajaajilu shakkiin hinjirtu. Garuu, ar’allee afaannan baay’eetu sadarkaa dubbii qofatti hornagamee hafee jira. Kanneen gara katabbiititti dhawaataan tarkaanfachaa jiranis muraasaa miti. Afaannan sadarkaa afaan dubbii qofatti bara dheeraa turan keessaa, tokko, Afaan Oromooti. Ragaalee qabnurraa akka hubannutti afaan Oromootiin katabuun erga eegalame hinturre: umriidhaan yoo himne bardhibbee lamaafi cinaa qofa. Qabsoo garasiin godhamte dheertuudha; gufuuleen mudatees baay’eedha.
Akeekni barruu tanaa seenaa barreeffama afaan Oromoo bifa gabaabaadhaan dhiheessuudha. Afaan tokko afaan katabbii tahe jechuun mallattoolee sagaleelee afaan sun keessa jiran bakka bu’an moggaafatee sirnaan walfaana tarree galchee barruu dhaamsa ittiin dabarfatu ittiin tolchuun dandayame jechuudha.
Mallattooleen afaan tokko ittiin katabuuf mogaafaman waliigalatti QUBEE jennaan. Qubeen afaan tokkoo mallattoolee sagaleelee afaan sun keessa jiran guututti bakka bu’an of keessaa qabaachuu qabdi. Fakkeenyaaf, Afaan Oromoo sagaleelee SODDOMA qaba; soddomman kanarraahi ijaarama jechuudha. Qubeen afaan tokkoof moggaafamtu tan sagaleelee afaan sunii sirriitti bakka buutee laaftutti ittiin barreessuu nama dandeessiftu tahuu qabdi.
Gara akeeka barruu tanaatti ceehuu dura, ifaajee Afaan Oromootiin barreessuuf godhamte ilaalla. Ragaan harkaa qabnu akka mul’isutti kitaabni duraa Raayya keessatti bara sheekoota Aanniyyi fi Daanniyyi keessa katabame. Kitaabban sun kitaabban manzumaati. Faaruu Rabbiitiifi kan ergamaa Isaati of keessaa qaban jechuudha. Kitaabban sun qalama dibeetaan tuqachaati harkaan barreeffaman. (qalamni gaafasii gobeensa fiinxi qaraa jechuudha). Qubeen ittiin barreeffamaniis qubee Arabaati. Qubeen Arabaa seera dheerina, gabaabina, laafinaafi jabeenya sagalee mul’isan qajeellotti qabdi. Sababa kanaafis namni Afaan Arabaa dubbisuufi katabuu beeku Qubee Afaan Oromoo dafeeti barata; katabuufi dubbisuus laaftutti qomatti galfata. Qubeen Arabaa tuni immoo, Afaan Oromootiif hanquudha. mallattoolee sagaleelee afaan Oromoo baay’inaan 6 (jaha) tahan bakka bu’an of keessaa hinqabdu. Isaanis: c, ch, dh, g, ny, ph [q x ?] hinqabdu jechuudha. Isaan kanaaf mallattoolee jiranirratti waa dabalanii mallattoo hahhaaraya itti tolchuun hindandayama. Meeshaalee katabbii afaan Arabaatiif tolfamaniin afaan Oromoo katabuun ykn maxxansuun hindandayamu. haatahu jennee yoo itti seennelle waan baay’ee feesisa: meeshaalee barruutiifi kan mana maxxansaa bifa haarayaan qoranii tolchuu, maallaqa guddaa dhimma kanaaf barbaachisuus diinnagdee biyyaa agabsanii garasitti ramaduu, hundaa’ol immoo mootummaa dhimma kana akka dantaa ofiititti fudhattee hojiirra oolchuuf qaamaa qalbiidhaan sossootu aangoorra jiraachuun dirqama taha. Kanaafuu ifaajeen garasiin godhamaa turte hundi hawwii milkiidhaan wal hingarre taateeti hafte.
Tattaaffiin itti aantu warra kiristaanaatin godhamte. Toora xumura bardhibbee 19ffa pirotestaantoonni warra Orophaa “Macaafa Qulqulluu” gara afaan Oromootti hiikanii maxxansiisuu fedhan. Hojii suniifis Oromticha Oniisimos Nasiib (Abbaa Gammachiis) jedhaniin muudan. Anisimoos Nasiib teessoo isaa magaalaa Asmaraa biyya Ertiraa godhatee Macaafa ulqulluu Afaan Amaaraatirraa gara afaan Oromootti hiikee bara 1886 keessa achumatti maxxamfames. Kitaabni sun “Macaafa Qulqulluu” jedhama. Kan hiikees “Anisimos Nasiib, nama biyya Oromoo” jedha. Qubee Saabaatiin barreeffame. Qubeen Saabaa tanuma Afaan Amaaraatiifi afaan Tigree ittiin barreeffamtu tana. Qubeen tuni sababoota lamaaf afaan Oromootiif mijjooma hinqabne. Sababni tokko, seera dheerina, laafina, gabaabina fi jabeenya sagalee mul’isu hinqabdu. Sababni lammadaa, dubbachiiftoota “vowels” torba qofa qabdi; afaan Oromoo immoo, 10 qaba; kurnanuuti barbaada. Torban qubeen saabaa qabdu keessaahis lama sagalee afaan Oromoo waliin wal hingitan. Kanaafuu, qubeen Saabaatiin Afaan Oromoo katabuun hindandayamu.
Tattaaffiin Sadaffaan tan qubee Laatiiniin godhamte taati. Tanas bakka lamatti qoonnee laalu dandeenya. Tokko kan Lola addunyaa kan lammaffaatiin dura taheefi kan Lola lammaffaa keessaafi achiin boodaati taha. Tattaaffiin duraa ammas tanuma warra Orophaa (France, German, Italy) fedhii amantii babal’isuu qabaniin godhamte taati. Kitaabban xixiqqaa amantii mataskaana pirotestaantii ykn kan kaatolikii barsiisan qubee Laatin tanuma afaan faransaa, afaan Jarman ykn afaan Xaalyaanif moggaafaman jijjiirama tokkollee osoo itti hingodhin Afaan Oromoo ittiin kataban. Seera afaan isaaniitiin afaan Oromoo barreessuu yaalan. Rakkoolee gararreetti gara dheerina, gabaabina, laafina fi jabeenya sagalee jennee ibsine sun qaban. [sagalee takka qubee adda addaa tin bakka buusuu fkf ny ---> gn, …]
Kan itti aanu tattaaffii Lola Addunyaa kan Lammaffaa keessa taate taha. Kuni gadaa qubee afaan Oromootiif aduun baate, gadaa qormaata karaa saayinsii afaaniitiin maalummaan afaan kanaa sirnaan itti hubatame jechuu nidandeenya. Tattaaffii ogeeysa saayinsii afaanii Martin Moreno warra biyya Xalyaaniitiin godhame taha. Kitaaba saa kan mataduree “Gramatica della Lingua Galla” jechuudhaan moggaasees bara 1939 keessa maxxansiise. Nama yeroo duraatiif xiinsaga (phonology), xiin-unkaa (morphology) fi walfaanoommii jechootaa qajeellotti hubate waan taheef gadaa suniin “Gadaa Moreno” jedhee yoon moggaase dogongora hintahu.
Qubee MARTIN MORENO
’ A B C Č D Ḑ0 E F G H I J K L M N Ñ O H Q R S Ṧ T Ṭ U W Y Z
Lola addunyaa kan lammaffaa booda haala ilmaan biyyaa barnootaaf gara biyya alaa itti imaltaawaniitu dhalate. Akkaataa biyyaa itti bahaniin immoo,murnoota lamatti qodaman. Murni tokko warra hiree barnootaa bifa qaari’aatiin (scholarship) ykn motummaadhaan ergamanii biyya alaatti deemani. Jarri kuni warra barnoota sadarkaa lammaffaa biyya eessatti fixatanii digrii duraatiif alatti imaltaawan ykn kanneen digrii duraa qaata biyya keessatti univarsitiirraa eebbifamanii digrii Maastersiitiif ykn Doktaraatiif deeman of keessaa qaba. Isaan kuni biyya itti deeman, universitii itti baratan, maal akka baratan, yeroo hammam keessatti barnoota sun akka xumuran, maallaqa ittiin jiraataniifi meeqa akka argatan beekaniiti roophilaadhaan gara biyya itti baratan sunitti imaltaawan. Jarri kun yeroo baay’ee gara biyyoota Orophaa ykn gara Ameerikaati dhaqan. Garri caalu, Ilmaan Amaaraa haa tahan malee, ilmaan sabootaafi sablammiilee birootis hammi tokko hinjiran.
Barattoonni hiree tana argatanii barnootaaf gara Orophaa dhaqan barnoota qofa osoo hintahin nashaaxa siyaasaatis hinhoratan. Siyaasaa gara bitaatti conqoltutti waan amananiif bitaaleeyyii yaada maarkisistii ykn sooshalistiitiin masakamuufi biyyaas ittiin maskuu kajeelan tahan. Isaan kuni, dura Waldaya Barattoota Tophiyaa kan Orophaa jechuun beekkamu ijaarratan. Ilmaan Oromoo miseensoota waldaya kanaa tahan keessaa, kanneen Afaan Oromoo gara afaan barruutitti akka tarkaanfatu hawwaniifi hawwii tanaas dhugoomsuuf hojii nama boonsitu hojjetaniifi seenaanis dagachuu hinqabneetu jira. Isaan kuniis Haylee Fidaatiifi Abdullaahi Yuusuf turan. Kufiinsa Haylesillaasee booda kan qooda guddaa qabu Haylee Fidaati. Qubee Martin Moreno fudhatanii jijjiirama xiqqaa itti godhuudhaan ittiin barreessuu jalqaban. Qubeen isaaniitiis kunoo tana. Qubeefi seera Martin Moreno lafa kaayetti jijjiirama xiqqaa itti godhaniiti kunoo qubee kanatti aantuun as bahan:
A B C Č D Ḑ E F G H I J K L M N Ñ O H Q R S ṧ T Ṭ U W Y Z
Warri Orophaa kuni garuu, waa lama dagatan. Laageen (’) tan namni garii hudhaa ykn hamzaa jedhuun phoneme (dhamsaga) of dandeesse tahuu dagataniiti keessaa hanqisan. Qabxiin lammaffaan Qubee tanaan biyyatti galanii ittiinis barreessuuf hiree yoo argatan makiinaan barruutiifi manni maxxansaa kanaaf qophaawan jiraachuu dhabuudha dagatan. Akkasiinuu qubee tana lafa hinkeenye. Bara 1973-1974 keessa kitaabban lama biyya Jarmanitti maxansiisan. Matadureen kitaabban lameenii: tokko Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo kan jedhu yoo tahu kaan immoo Bara Birraan Barihe jedha. Kitaabni duraa, akkuma maqaan isaatuu himutti kitaaba seera afaaniiti. Seera afaanii kan bu’uraa bifa gabaabaadhaan dhiheessa. Kitaaba kana qopheessuurratti maqaan baay’ee dhawamu Haylee Fidaa haatahu malee, jarri kaanis qooda hinqaban. Kan Bara Birraan Barihe jedhu immoo, roorroo sirni nafxanyaa ummatarraan gayu bifa diraamaatiin dhiheessa. Kitaabban lameen kuni jabeenya fi laafina, dheerina fi gabaabina sagaleelee afaan Oromoo yeroo duraatiif qajeellotti adda baasanii mul’isan waan tahaniif seenaa barreeffama Afaan Oromoo keessatti bakka guddaadha qaban. Jarri kitaabban kana qopheesse kuni kufiinsa mootummaa Haylesillaasee booda, dhaaba siyaasaa “MEISON” jedhu moggaafatanii gara biyyaa deebi’an. Maqaan “MEISON” Kottoonfii maqaa Afaan Amaaraatiin dhaaba saaniitiif moggaafataniiti (“Mellaa Itiyoophiyaa Soshalist Niqinnaaqee”) Afaan Oromootti (Sochii Soshalistii Idil Tophiyaa) jechuudha.
Yoos sochiin ABO tiis qaata jalqabde. Hoggansa Elemoo Qilxuutifi Jaarraa Abbaa Gadaatiin qabsoon hidhannoo dhandhaaramte. Waraanni ijaaramuus barnoota siyaasaa, leenjii lolaatiifi barnoota qalamaa akka argatu, barnoonni kuniis afaan Oromootiin akka kennamu murteeffame. Kanaafuu, Qubee warri MEISON fide guutumatti fudhatan. Makiinaa Barruutiin barreessuuf immoo, makiinaaleen qubee tanaaf qoramanii tolfaman hinjiran. Makiinaan jirtu tanuma afaan Ingiliizii qofa. Makiinaan Afaan Ingiliizii Qubee Haylee Fidaa ittiin barreessuuf hinmijjooytu. Barkoo ykn baallaa xixiqqoo mallattoolee garii gararreerra (gubbaarra) jiran harriiqqaadhaan bakka buusanii barreessuu jalqaban. Kuniis golollee waraqaa ooftu oliifi gad qabuudhaan harriiqqaa ykn qabxii itti godhuu dirqama tahe. Kuniis tarree yaa’a barruu jallisuufi barruus buburreeysuu fide. Yeroo dheertuu fudhachuu malee rakkoon barruu fokkiftu mul’achuun dhimma furmaata saffee itti barbaadan taate.
Gaafas kitaabni “ Fura Afaan Oromoo” kan Sheek Mahammad somaaliyaarraa hulluuqee gara biyya teenyaa seenuu haahimamu malee, harka namayyuu gayuu hindandeenye. Garuu, makiinaa barruu tan biyya keessa jirtuun rakkoo malee ittiin barreessuun akka dandayamu hoggaa dhagayan barbaachaaf karaa bu’an. Dr. Mahammad Rashaad qunnamuun dirqama tahe. Akkasitti booddee magaalaa guddittii biyya Soomaaliyaa moggaasatti wal qunnamanii haasawaafi marii booda Qubee Dr. Mahammad Rashaad fudhatanii ittiin fayyadamuu jalqaban. Qubeen ar’a manbarnoottan keessatti ilmaan Oromiyaa ittiin barataniifi waajjiroota Oromiyaa keessattiis ittiin hojjetan qubee suni. Qubeen sun kitaaba mataduree “Fura Afaan Oromoo” jedhuun bara 1969 keessa dura harkaan barreeffameeti ganna lama booda yeroo duraatiif maxxamfame. Namni kana barreessees Sheek Dr. Mahammad Rashaadi. Qubee Afaan Oromoo bifa arra qabdu kana Sheek Mahammad Rashaad Abdulleetu itti abbaa. Kanatti aansee Sheek Rashaad eenyu akka tahan beekuuf akkaataa biyyaa itti bahaniifi maal akka hojjetan seenaa isaanii hamma tokko dhiheessuun yaala.
Sheek Mohammed Radhaad Eeenyu? Akkamiin Qubee Tolchutti Seenan?
Oromoota barnootaaf biyya alaa dhaqan keessaa, murni lammadaa warra fedhii barnotaaf qabaniin ka’anii ofumaan daangaa qaxxaamuranii biyyaa bahan of keessaa qaba. Jarri kuni mootummaa isaan afeertee qaariyaa isaaniif baaftees tan irraa kafaltee isaan argitees hinjirtu. Ka galaa (sinqii) qabu gala saa baadhatee, kan hinqabne immoo, dhoortoo kadhachaa miilaan daangaa biyyattii tarkaanfatanii, dura gara biyya ollaa dhaqan. Barnoota barbaacha biyyaa bahuu malee, maal akka baratan, biyya tamitti akka baratan, yeroo hammamiif akka baratan, maallaqa qubsumaaf, nyaataafi uffataaf barbaachisu hinqaban; eebyurraa akka argatanis himbeekan. Kanneen haala kanaan afaan bineensaa bu’anii, dhukkuba hamaadhaan qabamanii ykn beelaafi dheebuudhaan du’a mudatanii karatti hafan baay’eedha. Kanneen lubbuun isaanii eewalamte keessaa, garii hiree barnootaatin wal dhabanii biyya ollaa miilli saanii dura ejjete sun qubachuufi mu’oya (kuulii) dalagachaa of jiraachuisuuf dirqaman. Muraasa imala isaanii itti fufanii fagaatanii deemanis biyyoota Baha Jiddugaleysaa gayaniiti imala saanii xumuran. Warri haala kanaan biyyaa bahan hundi muslimoota sabaafi sablammii garagaraatirraa dhalatan tahuu isaanii beekuun gaariidha. Oromoota hiree akkanaatiin miilaan biyyaa bahanii fedhii barnootaaf qaban argatanii sadarkaa digrii duraatiifi tan lammadaa argachuudhaan eebbifaman keessaa, tokko, Dr. Muhammad Rashaad Abdullee ti.
Sheek Muhammad Rashaad Baha oromiyaa, Godinaa Harargee Dhihaa, Koonyaa Carcar Laga Arbaatitti dhalatan. Hoggaa Umriin barnootaaf geeyse barnoota amantii Islaamaa abbaa saanii jalatti barachaati guddatan. Dr. Muhammad Rashaad barataa faxina turan. Kanaafuu, barnoota bu’uraatiifi kan sunitti aanu yeroo gabaabduu keessatti xumuran. Kana malees, sabboonaa roorroon sabni Oromoo sirna nafxanyaa jalatti mudate isaan anaannachiiftu turan. Hoggaa umriidhaan dardarummaa guutan waahila isaanii tokko wajjiin miilaan Laga Arbaatii ka’anii, dura magaalaa Ciroo gayan. Achirraahis tirachaa magaalaa Harar gayan. Waan Ciroofi Hararitti argan laalchisee bara 1992 keessa yeroo duraatiif gara biyyaa hoggaa dhufan gaaffii fi deebiin godheef keessatti akkana jedhan: “Hoggan magaalaa ciroo gaye, ashkara Amaaraa kan ‘irgiccaa’ dhiituun arke. Magaalaa Hararittiis waanuma akkasiitiin arke. Yoo anaatii ashkarri Oromoo miidhu bakkuma lameen kana jira. Kanaafuu anaafi waahilli kiyya biyyaa baanee biyya Islaamaa dhaqnee rakkoo sabni keenya qabu itti himnee hidhannoo akka nuuf kennan kadhanna. Achirraa hidhannee bombii harkatti qabannee tokkoon keenya gara magaalaa Harar, tokko ammoo, gara magaalaa Ciroo sunitti deebinee yeroo takka kessatti Ashkaroota bakka lameenuu jiran bombiidhaan daaraa gooneeti saba keenya bilisoomsina” jedheetiin yaade. Yemmuu biyyaa bahaniis akeeka lama qabaachaati turan. Akeekni duraa barachuu yoo tahu kan lammadaa biyyatti deebi’anii diina saba miidhu murruq godhuudha.
Biyyaa ka’aniiti miilaan dura Jibuuti dhaqan. Achirraa dooniidhaan Yaman seenan. Yamanirraahis miilaani Su’uudiyaa dhaqanii magaalaa Madiinatul Munawwaraa qubatan. Hamtuun amna dheeraa kana keessatti qunnamaniis baay’ee nama sodaachifti; lubbuu Rabbi eewalami jedheen qaban malee, nama umriidhaan turee as gayu tahuun akka jabaadha. Yeroo hamma tokkoof Su’uudiyaa taa’aniiti booddee gara Suuriyaatti deeman. Achitti barnoota saanii yoo xumuraniis xalayaa ragaa takkaan malee geggeeffaman. Yoos gara Misratti qaceelanii Universitii Al Azharitti galmeeffaman. Achitti Digrii Duraa, itti aanseetis Digrii Lammaffaa argachuudhaan eebbifaman. Barnoonni baratanis guddichi (major) barnoota amantii haatahu malee, barnoota hawaasaa (Sociology), xiinqalbii (Psychology), Manxiq (Logic), xiinqoonqa (linguistics) barataniiti jiran.
Dr. Muhammad Rashaad hayyuu hayyummaa saa beekkoomsaan mirkaneessa qofa miti. Sabboonaa hojiidhaan maalummaa saa mul’iseesi. Universitii Al Azhar kutaa afaanii keessa damee afaannan alagaa itti barsiifamuutu jira. Afaannan achitti barsiifaman keessaa, tokko, afaan Amaaraati. Dr. Rashaad suutatti itti dhihaatanii dubbiin dhugaa tahuu hoggaa hubatan seerumaani “Afaan Oromootis nuu naqaa” jedhanii gaaffii saanii dhiheeffatan. Gaaffiin saanii hoggaa fudhatama dhabde “Maalif” akka didamte gaafatan. “Afaan Oromoo Qubee hinqabu; kanaaf dinne” jechuudhaan deebii laataniif. Haalli kuni hayyicha kana garamitti akka bobbaase tilmaamuun nama hindhibu. Gadaan achiin duraa tanuma ofiif barachuuf itti tattaafatan turte; tan achiin boodaa immoo, saba saa barsiisuuf tattaaffii adda citii hinqabne itti jalqabani. Afaan Oromoo qubee hinqabu; qubee dhabuun kabajaa afaannan biroo argatan isa dhabsiisuun hedduu itti dhagayame. Qubee qabaatee afaan ittiin barreeffamu tahuu akka qabu itti amane. Dirqama kana ofitti fudhatee tarkaanfii saa jalqabe. Tattaaffii Sheek Bakrii Saphaloo qubee Afaan Oromoo uumuudhaan godhaniifi sheekkaniifi darasoota faana Aanniyyiifi Daanniyyi bu’uudhaan Qubee Arabaatin Afaan Oromoo barreessan qoratanii tolaafi gufuu qaban adda baafatanii hubachuu jalqaban. Ulaagaalee barbaachisoo fi murteessoo jedhaniin hunda madaaluu itti fufan. Ulaagaaleen kuniis:
- Mallattoon filatamtu tan sagalee Afaan Oromoo sun guututti bakka buutu tahuu,
- Namni qubee sun barsiisu laaftutti argamuu; bakkayyuus jiraachuu.
- Makiinaaleen ittiin katabaniifi ittiin maxxansaniis lafa jiraachuu
Ulaagaalee sadeen kanaan Qubee lameenuu hoggaa madaalan lameenuu fullahuu ykn bakka gayuu hindandeenye; lameenuu hinkufan.
Qubeen Arabaa ulaagaalee sadeenuu guutuu hindandeenye. Gara mallattootiin afaan Oromootiif hintaatu; hinhanqatti. Mallattoolee sagaleelee Afaan Oromoo jahaaf bakka bu’uu dandayan hinqabdu. Mallattooleen jahanis kanneen akkaataa ammaatti kataban kana: “G, C, CH, DH, NY, PH” . Hanquu tana ibsuuf fakkeenyuma Dr. Rashaad natti himanin dhiheessa. Hima akkanatti barreessinu kana “Dhagaa caphsii cirracha nyaadhu” qubee Arabaatiin barreessuun hindandayamu. Jijjiirama tokko tokko itti godhuudhaan sagaleelee tana akka bakka bu’an gochuun hindandayama. haatahu immoo, makiinaan akkasitti qoramtee tolfamte lafa hinjirtu; beekaan beekkoomsa kana qomaa qabaatee yoggasumatti barsiisuu dandayuus hinjiru. Kanaafuu, Afaan Oromoo ittiin barreessuuf filachuus moggaafachuus hindandeenyu.
Hayyoota Oromoo kanneen Afaan Oromootiif qubee qoranii qopheessuuf tattaaffii godhan keessaa, kan duraatiifi guddichi, Sheek Bakrii Saphalooti. Qubeen Saphaloo qubee ajaa’ibaati. Qubee takkittiin Afrikaa keessatti dhalattees isii tana. Qubee ilma Oromootiin qoramtee Oromiyaa keessatti dhalatte tahuu isiitiin malees, qubee saba Oromoo saba qubee ofii qabu taasifte waan taateef ayaa hundi keenya ittiin boonnu, tan yaadqalbii sabaa ar’aas jajjabeeysituufi niis dagaasituun jedha. Asirratti waa himee taruun fedha. Qubeen Saabaa Qubee biyya Yamanitti dhalattee warra Habashaatiin gara Afrikaa as goodaante malee Afrikaa keessatti hindhalanne. Ragaalee baay’ee tarree galchinee dhiheessuus ni dandeenya. Akeekni barruu tanaa garuu, kana miti. Kanaafis kanumaan irra tarree hegere hoggaa feesise itti deebina.
Qubeelee lameenuu tan Arabaatiifi tan Saphaloo gara ulaagaalee lameen irraa boodaatin yoo laalle Arabaatu irra wayya. Kanaafuu Dr. Rashaad osoo Misra jiranuu hamma qubeen irra wayyaa argamtutti yeroodhaaf qubee Arabaatitti fayyadamuu turan. Maluma Aanniyyi fi Daanniyyi jalqabanitti jijjiirama tokko tokko itti godhanii bifa Afaan Oromoo ittiin barreessuuf maltu taasisan. Akkasiinuu harkaan malee, makiina barruutiin barreessuun hindandayamne. Afaan Oromoo qubee qabaachisuuf tattaafachuun isaa akeeka qaba. Akeekni isaatis Univarsitii Al-Azhar damee afaannan alagaa sunitti deebi’ee warra afaan Oromoo Qubee hinqabu jedheen suniin kunoo“Afaan Oromoo Qubee hinqabaa akka ittiin barsiifamu amma nuu hayyamaa” jedhee afaan Omootinis akka barsiifamu gochuudha. “Harki diddaaf deemu daduu hinseenu” jetti Oromoon. Jarri ammas hindidan; tattaaffiin Sheek Mahammad Rashaad Misratti gochaa turees milkaawuu hindhabde. Tattaaffiin Afaan Oromootiif Qubee barbaaduuf jalqabe ammoo, hamilee finiintuufi fedhii cimtuudhaan itti fufte.
GODAANSA GARA SOOMAALIYAA
Oduun biyyaa dhuftu yaada biyyatti deebi’uu jedhu haqanqoorteeti nama keessaa fixxi. Warri ofiin biyyaa bahee, alatti baratee biyyatti deebi’e hiree gaariin isaan hinqunnamne. Garii hinhidhaman; garii achi buuteen isaanii hinbeekkamtu. Sabbaba kanaafis biyyatti deebi’uun akka harka ofiitiin du’aaf dabarsanii of kennuutti hubatame. Malli hafe biyya ollaa dhaqanii biyyatti dhihaatanii jiraachuu tahe. Biyyoota ollaa keessaahis Somaaliyaan irra wayyaa taatee waan mul’atteef garasitti godaanuun dirqama tahe.
1991 1939 1974 1977 1969
AMMAA MORENO HAYLEE FIDAA ABO Dr. RASHAAD
C Č Č C C
CH C C CH CH
DH Ḑ ɗ D DH
NY Ñ Ñ N NY
X Ṭ Ṭ T X
SH Ṧ Ṧ S SH
PH P P P PH
Hubachiisa:
Qubeen ABOn dura ittiin fayyadame kanneen tarree galfaman sun (C, D, NY, S, PH) gararreerraa harriiqqaa ykn sarara xiqqaa qabu. Kan Haylee fidaa ammoo, baallaa qarri lameen ol garagalan ofirraa qaban. Qubeen arra mallattoo “x” tanaan bakka buufamte ammoo, T barreessaniiti qabxii xiqqoo miiljaleerra kaayan.
Dr. Mahammad Rashaadis hamma warra ABOtiin wal hinqunnaman mallattoon qubee arra “X” jennuun tanaaf “TH” katabuudha turan. Booddee marii bal’oo godhaniin qubee Ingiliizii tan lafatti hafte “X” (tan eks) jedhaniin sun maqaa arra qubee Oromoo keessatti qabdu itti moggaasaniiti garri lachuu fudhatee ittiin fayyadame.
Qubee Afaan Oromoo ittiin barreessuuf toltu moggaasuuf biyya keessattiis alattis qabsoo ciccimtuu tu godhame. Qabsoofi tattaaffiin tuniis jijjiirama kufiinsa mootummaa Haylesillaasee booda jajjabaatteeti itti fufte. Mootummaan Dargii Afaan Oromoo Qubee Saabaatiin akka barreeffamu murteessite. Gaazexaa Bariisaa dhuunfaadhaan maxxamfamaa ture ni dhaaltee qabeenya mootummaa tahee akka itti fufu godhe. Gaazexaan Bariisaa dhaloota isiitirraa qubee saabaatiin barreeffamaa turte. Akkasiinuu Bariisaan barruulee qubee Laatiiniin barreeffamanii maxxamfaman fuula gariirratti baasuu turte; hanqina qubeen saabaa qabduufi mijjooma qubeen Laatin Afaan Oromootiif qabdu basaqeeysatti ibsuudhaan dubbistootaaf dhiheessuudha turte. Bara Dargii qubee Laatiiniin barreessuu dhiisii yaaduunuu yakka guddaa ture. Ob. Mahdii Haamid Muudee, editara fi qopheessaan gaazexaa Bariisaa, osoo kana beekuu soda takkaan malee, qubee Laatiniin barreessee akka raabsamtu godhee dhaamsa sun ummataan gayeeti jira. Sababni Dargiin gaazexaa Briisaa humnaan fudhatee mootummaa jalatti akka maxxamfamtu itti godhees kanuma.
Haaluma akkasiitiin wallisaan, sabboonaafi qabsaawaan Oromoo beekkamaan, Dr. Alii Birraa bara 1976-tti akkana jechuudhaan wallise:
A, B……………. jennee-k-kaana;
Tanumaan jalqabna;
Afaanuma keenyaan katabnee-d-dubbifna.
Qubeen Oromoo qubee Laatin akka taatu sodaa malee wallise; kaaseeta maxxanseeti raabse; dhaamsa kanaasummataaf labsuudhaan aantummaa Qubee Oromootiif qabu ifatti ibsee kumaatamoota barsiisee qabsoodhaaf kakaase.
Yeroo sun mootummaan Dargii afaan Oromootiif Qubee Saabaa moggaafte. Kitaabban barnoota bu’uraa ni qopheessite; duula beekkoomsaafi guddinaa jechuudhaan barattoonni biyyattii akka duulanii ummata ijaataniifi barsiisan ni labsite. Hayyootaafi sabboontoonni dantaa Oromootiif anaannatan hundi qubeelee lafa jiran keessaa tan mijjooma qabdu qubee Laatin qofa tahuu barsiisuufi falmachuu isaanii itti fufan.
Dr. Muhammad Rashaad beekkoomsa biyya alaatti baratan saba saaniitiif qooduuf biyyatti deebi’uun harka ofiitiin du’aaf of kennuu itti taate. Misraa deemuun dirqama; malli biyyatti siqanii qubachuuf filmaanni biyya takka qofa tahe. Biyti gaafasitti irra wayyaa Soomaaliyaa waan taateef garasitti godaanaan. Yeroon yeroo J/ Ziyaad Barree mootummaa Abdirashiid Ali Sharmaarkee fonqolchee aangoo itti dhunfate turte. Ziyaad Barreetis siyaasaa gara bitaa awaddu ofitti fudhatee biyyattii daandii soshalistiirra kaaye. Afaan Soomalee afaan barruu tahee akka ittiin barsiifamuufi ittiinis hojjetamu ni murteessan. Qubeen filataniis Qubee Laatiin taate. Koreen dhimma kana geggeessitee fiixa baaftuus ni jaaramte. “Sheek Mohammed Rashaadiis miseensa koree sunii akka tahu godhame” warri jedhu ni jiran. Ani garuu, ragaa dhugooma waan kanaa mirkaneessu ammoo, hamma ammaatti hin argine.
Somaaliyaatti hoggaa godaanan wanni duraa bakka qubatan qabaachuudha. Itti aansee biyyaafi qilleensa biyyaatiin wal fudhachuudha. Sun booda osoo hin turin waan sabaaf tolu argamsiisuuf tattaaffii isaanii itti fufan. Dr. Mahammad Rashaad ummnni bal’aan akka baratee, waa hubatee, dammaqee bayyanatu hawwan. Karaan garasitti nu geessu karra qaba; karri suniis barnoota jedhan. Hawaasa Oromoo kan halaala jiru kana halaalaa barsiisuuf afaan Oromoo afaan Miidiyaa akka tahu gochuu feesisa. Kana jechuun: gaazexaa, kitaabbaniifi barruulee ummanni irraa baratu maxxansanii raabsuu; raadiyoofi TV keessaan ummata gurra ykn gurraafi ija ummataa gayuu barbaachisa. Hawaasa dubbisuufi barreessuu hin beekne kan akka hawaasa Oromoo hoggaa tahe wanni miidiyaa elektronikaa caalu hin jiru. Raadiyoo keessaan dhaamsa qabdu bifa sagaleetiin akka dhagayutti gara gurra saa erguu, ykn TV keessaan dhaamsa qabdu bifa suursaga (suuraa fi sagalee) taheen gara argaafi dhageeytii ummataatiif qilleensarraan itti erguudha. Namni waan qabuun, waan dandayuuniifi waan lafa jiruun jalqaba. Tattaaffiin jalqabaa afaan Oromoo raadiyoona akka seenu gochuudha. Sheek Rashaad kana hoggaa himan akkana jedhan: “Ani beekkoomsa xiqqaa tokkoon qaba; Raadiyoo hinqabu; maallaqa bahii hojii tanaatiif feesisuus hinqabu.
Abdiin kiyya Tokkicha na uume qofa. Akka na gargaaruus shakkii hinqabu. Kanaafuu Isa abdadhee Isarra of kaayeetiin qondaalootafi itti gaafatamoo Raadiyo Maqdishoo bira dhaqee Afaan Oromootis akka nuu naqan itti iyyadhe. Sababoota siyaasaa, kan diplomaasiitiifi kanneen adda addaa dhiheessuudhaan “Lakki, lakki. Kuni Tophiyaa wajjiin wal nu lolchiisa; seera akkaataa ollaan waliin itti jiraatu ni cabsa. “Kuni hin tahu” naan jedhan. Ani garuu, hifaataan maleetti itti deddeebi’ee, yaada fi mala garagaraa itti dhiheessuudhaan tura keessa deebii jaalannu nuuf kennan. Afaan Oromoo raadiyoo maqdishoo ni seene. Haa tahu ammoo, Afaan Oromo jechuu nuf hayyamuu ni didan; diduu qofa miti, nuus ni dhoowwan. Faraqaa Afaan Qottuu” akka jennu nutti himan. Raadiyoonni sun arra hin jiru; yaadannoofis kunoo akkanatti jalqabuu ture: “Kun Raadiyoona Maqdisho qooqa Jumhuriya Dimoqraasii Somaalee faraqaa Afaan Qottuti) jechuu ture. Booddee tura keesaa ammoo, “Kun Raadiyoona Maqdisho qooqa Jumhuriya Dimoqraasii Somaalee faraqaa Afaan Gaallaati” jechuutti jijjiirame.Guyyatti sa’aa takka dabarsuu ture; qophiilee adda addaa: oduu addunyaa, gorsa fayyaa, barnoota amantii, haasawa manguddoo, walleefi muziqaa, kkf ). Raadiyoonni sun ummata ni gammachiise; ni barsiise; ni bayyanachiise; ummata dantaa ofiitiif falmatu ni taasise. Bifa waliigalaatiin humna qabsoo itti aantuuf qophaawe ni uumte. Hayyichi Afaan Oromoo afaan raadiyoo akka tahuu tattaafatees Dr. Mahammed Rashaad Abdulleeti.
Tattaaffiin hayyichi kun Somaaliyaa keessa osoo jiruu godhe itti fufa qabsoo Misratti jalqabamte tahuu dagachuu hin feesisu. Tuniis Afaan Oromoo Afaan ittiin Barruutiifi afaan barnootaa gochuudha. Qubee ulaagaalee sadeen gararreetti ibsaman guututti qabdu moggaasuu, mariidhaaf dhiheessuu, hoggaa fudhatamtees Qubee Oromoo tahuu sii murteessuudha. Tattaaffiin garanaan biyya keessatti godhamaa turte gufuu adda addaati mudatte. Gufuun duraa warra Afaan oromoo afaan katabbii (afaan barruu) akka hin taane fedhan hunda of keessaa qaba. Isaanis mootummaa Nafxanyaa, nafxanyoota yaada mootummaatti amananiifi kanneen yaadqalbii suniin masakaman hunda of keessaa qaba. Jarri kun bifa dandayan hundaan afaan Oromoo afaan barruu akka hin taane gochuuf tattaafatan. Hamma bara 1974 Qubee fedheen afaan Oromoo barreessuun yakka ykn wanjala ture. Ergas ammoo, bara Dargii keessa qubee Saabaatiin malee, qubee biraatiin afaan Oromoo barreessuun yakka tahuun itti fufe. Arra garuu, seeraan murteeffame: Oromiyaa keessatti afaan Oromoo afaan barruu, afaan hojiitiifi afaan barnootaati. Murtii tanaas walgahii Duraa tan Caffee Oromiyaatu murteesse.
Gufuuleen tattaaffii tana heewasan biyya alaattis hin hanqanne. Humnoota gaafa Soomaaliyaan qubee Laatin moggaafatte dura dhaabbate suniitu afaan Oromootis heewasuu jalqabe. Jarri kuni akka warra Habashaatti qubee Saabaa haa tahu hin jenne. Waa mara ija amantiitin laalan; qubee Arabaa filachuu dhabuun akka waan amantii diduutti hubatan. Gariin isaanii tafsiira (hiikkaa) haaraya tolfataniiti “Laatiin jechuun “Laa diin” ykn (Amantiin hinjirtu) jechuu waan taheef irraa dhaabbadhaa” jedhan. Jarri kuni qubeen Arabaa Diin-Islaam dura, gaafa jaahiliyyaa dhaamsa zamana jaahiliyyaa ittiin barreeffamaa akka turte dagachuun isaanii ni mala. Garii ammoo, jaalala amantii ofiitiif qabaniin qubee Arabaatiifi afaan Arabaa bay’ee jaalatan. Qubee Arabaa afaan Oromootiif moggaasuun amantiin sun akka babal’atuuf haala mijjeessuu akka tahetti amanan.
Jaarmayni dhiibbaa akkanaa gochaa turte takka Raabixatul Islaamiyyaadha. Raabixaan tuni biyyoota ollaa (Suudaaniifi Soomaaliyaa) keessatti qubeen Arabaa afaan Oromootiif akka moggaafamtu dhiibbaa cimaa gochaati turte. Dhibbaa tana fashalsiisuuf tattaaffiin Dr. Mahammad Rashaad Soomaaliyaa keessatti godhan kan seenaan dagattuu miti. Walgayiilee garanaan godhamaa turanirratti argamuudhaan ibsa bal’aa raga gayaa diduun hindandayamne iin waldhiheessaati turan. Hayyoota gaafas tattaaffii sun keessatti hirmaatan keessaa, tokko, Ob. Xaahaa Abdii akkana jedhan: “Dhiibbaan Raabixaan gootu cimtee hunda keenya hifachiiftee abdii nu kutachiisuu bira geyseeti turte. Haala sun keessatti anaa garaan na gubatee rakkachutti jiru Sheek Mahammed Rashaad : “Qubee Arabaatiin afaan Oromoo katabuu narra ka moyxannoo itti qabu hin jiru.Rakkoo, dhibdeefi hanquu qubeen tun qabdu ka beeku ana. Yeroo ammaatti garayyuun madaallee hoggaa laallu qubeen qubee Laatinirra afaan Oromootiif mijjooytu hinjirtu. Garanaan anaatu warra Raabixaatin falmaati abshir je’aa” jechuudhaan garaa nu qabbaneesse” jechuudhaan ragaa bahe. Akkuma jedhanitti Dr. Rashaad muggutii Raabixaatirra aananii barreeffamni Afaan Oromoo bifa isaan maluun daandii guddinaarra akka qaceelu qooda daaddaa hin qabne gumaachaniiti jiran.
Tattaaffii Qubee afaan Oromoo moggaasuuf godhamte keessatti kitaabni duraa “FURA AFAAN OROMOO” yoo tahu bara 1969-itti Maqdishotti barreefame. Kitaabni sun mootummaa Somaaliyaatin hin fudhatamne. Inumaatuu bifa suniin maxxamfamuun isaatuu akka yakkaatti ilaalame Sheek Rashaad qabanii hidhuuf warra nagaya eegu itti bobbaasan. Jaarsi garuu, mimmiliqaa jiraateeti manguddoo keessaan ofirraa qabbaneessee fedhii isaaniitis hubate. Gaafas Somaaliyaan Ogaadeeniifi lafa Oromiyaa kutaa bahaatiifi kan kibbaarraa ciqqaawwatanii muratanii biyya “Soomaaliyaa Guddittii” (Soomaali Weyn) ijaaruuf shakaran. Eenyummaa saba Oromootis haaluudhaan maqaa haaraya “Soomaali Abboo” jedhanii waaman itti moggaasan. Kitaabni Fura Afaan Oromoo yakka tahee magaalaarraa guuramuunis sababni saa kana. Suniis “Fura Afaan Abboo” tahee akka maxxamfamu ajajan. Mataduree malee qabeentaan kitaabaa ka duraaniitin addaa miti.
Sheek Dr. Mahammad Rashaad, kitaabban baay’eedha barreessan. Baay’een achiin dura waan hin barreeffaminiif isaatu ka duraa taha. kitaabban ijoollee barreessuuf inni ka duraati. Qur’aana guututti gara Afaan Oromootti hiikuudhaaf inni ka duraati. Kanuma bifa lamaan barruufi sagaleedhaan biyyaaf qopheessuu isaatinis inni ka duraati. Kana malees kitaabban amantiitiifi kan hawaasaa kanneen adda addaa kitaabsuu isaatiif inni ka duraati. Isaan keessaa hamma tokko: Hadiisa Afurtamman Nawawii, Seeraafi Naamusa Hajjii, Gadaa Islaamaa (Hundeelee Amantii Islaamaa), Tajwiida Qur’aanaa (Akkaataa Qur’aanni Itti qara’amu), Manxiq (Logic), kkf. Kanneen malees, kitaabban Sheekkoo walalooleefi gorsoota adda addaatis barreessaniiti jiran. Ija kanaatiin ragaalee lafa jiran hundaan Sheek Mahammad Rashaad “Abbaa Barreefama Afaan Oromooti” yoon jedhe itti xiqqaata malee, itti hin guddatu. Sheek Mohammed Rashaad umrii saanii guutuu Oromoo fi Oromummaaf waa buusuuf wareega godhan. Waggoota hamma tokko dura osoo Su’uudii jiranuu faalij irra gayeeti yeroo dheertuuf dhukkubsatan. Booddee gara biyyaa ofiitti galanii magaalaa Dirree Dhawaatti, Caamsaa 25, 2013 du’aan adduyaa tanarraa galan.(Rabbi Rahmata Isaaniif Haa Godhu; Ol’aantii Jannataa Jannatul furdowsiin isaan haa qananeeysu)
Dr. Sheek Mahammad Rashaad hayyuu ummata ofii dagatee osoo humaa hin dhiisiniif aakiratti deeme miti. Marsaa internet keessatti “Bakka Rashaad” jedhee “website” ofii ijaarratee hojiilee saa kan bara hedduu achirra kaayeeti dhaalmaya dhalootai kaniifi kan hegereetiif gayu dhiise. Kana gochuu isaatiin ammas hayyuu duraa tahuu saa hundi keenya ragaa dha. www.rashaad.org dhaqaati dhaala isiniif lakkise daaw’adhaa.
Hikkaa Jechootaa
Waaheellan barruu tana osoo ummatatti hi bahin dura dubbisan “xumuratti hiikkaa jechootaa yoo itti dabalte gaarii dha” jedhanii waan na gorsaniif kunoo itti dabalameera. Bakka barbaachisutti jechi hiikamu uunkaa barruu tana keessatti ittiin mul’ate qofa osoo hin tahin hundee isaatii fi hortee achirraa dhalatanis ni dhiheessina.
Awaduu - this is in the infinitive form and it means “to tilt towards”. Synonyms afaan Oromoo: conqoluu, golisuu
Ciqqaawuu - it is a verb in the infinitive form. It means cutting into small chunks (originally used for trees ad tree branches) but now extended to other similar actions. Like the scrumble land.
Dhoortoo - has two meaings: one is “a begger”singular, or “beggers” plural both in the noun form , the other is “begging” a gerund. Dhoortoon hulaarra ejjitii maaliin kennaaf? A begger(s) is by the door what should I give him/her/them? Dhoortoodhaan jiraata. He lives by begging.
Dibeeta it means INK . It is a solution made by mixing water, soot, natural gum and other things.
Hornagame: In the article the word appears in this form. It is a passive verb from the derivative /hornagam-/ meaning “to be limited” and “Hornagame” would indicate a passive verb of the 3rd persone singular of masculine gender the past tense. Its root verb is /hornag-/ , a active verb whose English equivalent is “(to) limit”. Here (to limit) is included with “(to)” in bracket only because it has a meaning close to the infiitve form of the English verb. Otherwise, /hornag-/ is a verb root and not in its infinitive form which as /hornaguu/ which exactly has the meaning “to limit”. There is also the Noun form (“Hornaga) meaning “Limit”. The statement “sadarkaa afaan dubbiititti hornagame.” Means “It was limited (forced to remain) to the level of a spoken language only; not allowed to develop to a written language.
Shakaruu - it is a verb in the infinitive form; it is related to hyperactivity or elated behavior which is usually goal directed to get some thing, or attain a certain goal, or do or perform a certain activity.
Suursaga - this is a word coined by blending two words (suuraa & Sagalee) to bear the meaning just like “VIDEO”. Blending is done based on the method the Oromo people used in the past: ex. Abbuuddoo (“the thumb”) from Abbaa and guddoo; qoollajjii from (qoola and jiidhaa) meanig (“freshly removed animal skin after killing”) , and many more: ogbarruu, seerlugaa, xiinsaga, kkf
*********
Source: Gadaa.com

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dhiiga Fudhachuu Ilaalchisee Wanta Doktooronni Jedhan
Dhugaa Baatonni Yihowaa dhiiga fudhachuu diduusaaniitiin kan kaʼe waggoota hedduudhaaf balaaleffatamaa turaniiru. Tarkaanfii isaan gorsa Macaafa Qulqulluu isa ‘dhiigattii fagaadhaa’ jedhuuf ajajamuudhaan fudhatan kun, yeroo tokko tokko yaada doktooronni mala yaalii fayyaa filatamaa isaan namoota dhukkubsataniif ittiin kennan akka taʼetti ilaalanii wajjin wal rukutaa tureera.
Haataʼu malee, dhiiga kennuu dhiisuudhaan mala yaalii fayyaa garabiraatti fayyadamuuf sababiiwwan quubsaa taʼan akka jiran ogeessonni yaalii fayyaa gama kanaan muuxannoo qaban addeessaa jiru.
Barreeffamni Stanford Medicine Magazine jedhamuu fi barruu Mana Barumsaa Yaalii Fayyaa Istaanfordi Yunivarsiitii taʼe, Arfaasaa bara 2013tti dhiiga ilaalchisee maxxansa addaa qabatee kan baʼe yommuu taʼu, mata duree, “Faallaa Barsiifata Beekamaa Taʼee Deemuu
Seeraan, Paatiriishaa isa Meedikaal Doktoor, akkasumas hospitaala Pensilvaaniyaatti hundeessaa fi qindeessaa ‘The Center for Bloodless Medicine and Surgery’ taʼe caqasteetti. Doktoor Foordi akkas jedheera: “Wanti ogeessota fayyaa biratti baramaa taʼe dhukkubsataan tokko dhiiga hin fudhatu taanaan ni duʼa, lubbuu baraarsuudhaaf wanti dhiigaan qixxaatu hin jiru . . . Yaanni kun haalawwan tokko tokko keessatti kan hojjetu taʼus, * haalawwan baayʼee keessatti garuu dhukkubsattoota hedduudhaaf hin hojjetu.”
Doktoor Foordi inni waggaa waggaadhaan Dhugaa Baatota Yihowaa gara 700 taʼaniif yaalii fayyaa godhu akkas jedheera: “Ogeessonni fayyaa ani maree wajjin godhe hedduun, yaada dogoggoraa dhukkubsattoonni dhiiga hin fudhatan taanaan matumaa fayyuu hin dandaʼan jedhu qabu . . . Ani iyyuu yeroo tokko tokko akkas natti dhagaʼama ture. Haataʼu malee, malawwan tokko tokkotti fayyadamuudhaan dhukkubsattoota sana gargaaruun akka dandaʼamu yeroo booda hubadheera.”
Hagayya bara 2012tti barruun Archives of Internal Medicine jedhamu qorannoo yaalii onnee baqaqsanii hodhuu waggoota 28 keessatti godhame qabatee baʼee ture. Dhugaa Baatonni Yihowaa namoota dhibee kan isaanii wajjin wal fakkaatu qabanii fi dhiiga fudhachuudhaan yaalaman dura dafanii fayyaniiru. Dhugaa Baatonni Yihowaa namoota dhiiga fudhatanii wajjin wal bira qabamee yommuu ilaalamu, hospitaala keessatti rakkinni hedduun isaan hin mudatu, dafanii fayyu, akkasumas yaalii godhameef sana booda namoota dhiiga fudhatan caalaa gara waggaa 20 jiraachuu dandaʼu.
Mata dureen gaazexaa The Wall Street Journal jedhamuu fi Ebla 8, 2013 baʼe irratti argamu akkas jedheera: “Sababa ejjennoo amantii isaaniitiin kan kaʼe namoota dhukkubsatanii dhiiga fudhachuu hin barbaanneef waggoota hedduudhaaf yaaliin fayyaa dhiiga malee baqaqsanii walʼaanuu godhamaa tureera. Malli yaalii kun yeroo ammaa hospitaalota hedduu keessatti caalaatti fudhatama argachaa jira . . . Ogeessonni dhiiga malee yaalii fayyaa kennuudhaan muuxannoo qaban akka dubbatanitti malli yaalii fayyaa kun dhiiga bituu, kuusuu, akka kutaa kutaa isaatti gargar baasuu, qorachuu fi dhukkubsataaf kennuu wajjin haala wal qabateen baasiiwwan kan hirʼisu taʼuu isaa irra iyyuu, dhukkuboota karaa dhiigaa daddarbanii fi rakkoowwan wal xaxaa taʼan namoonni dhukkubsatan yeroo dheeraadhaaf hospitaala akka turan godhu hambisuuf gargaara.”
Hogganaa dhiigaa Kiliinika Kiliivlaandi kan taʼan Roobarti Looreensi akka armaan gadii jechuun isaanii nama hin ajaaʼibsiisu: “Nama dhukkubsateef yommuu dhiiga kennitan dhukkubsataa sana akka gargaartan isinitti dhagaʼamuu dandaʼa . . . Ragaaleen qorannoo yeroo dheeraadhaaf geggeeffamanii garuu faallaa kanaa argisiisu.”
^ KEY. 5 Dhiiga ilaalchisee ejjennoo Dhugaa Baatonni Yihowaa qaban baruuf mata duree, “Gaaffiiwwan Yeroo Baayʼee Gaafataman


text:
SHEMPPUWAA LAAPPUNA
Hayqqida Ne Siiqotuyyo De'iya Tumu Hidootaa
Hayqqidaageeti denddanaagee attennaagaa waatidi erana danddayiyoo?
Hayqqidaageeta denttiyoogaara gayttidaagan Yihoowayyo aybi siyettii?
Hayquwaappe denddanaageeti oonee?
NEENI issi iita morkkiyaappe woxxa baqattaydda de'iyabadan ane qoppa. I neeppe wottan keehi eesoteesinne keehippe mino. Ne dabbotuppe amaridaageeta i worishin neeni be'ido gishshau, i qareti baynnaagaa gidiyoogaa eraasa. Neeyyo danddayettidaagaa keenaa appe baqata attanau baaxetikkonne, i neekko matatti matatti bees. Neeyyo ayba hidootinne de'iyaaba milatenna. Gidikkonne, ne qoppennan nena appe ashshiya uri gakkiis. I ne morkkiyaappe keehi wolqqaama; qassi nena maaddanaukka neeyyo qaalaa geliis. Hegee nena hirggaappe ay keena woppissanddeeshsha!
2 Neeni hegaa mala morkkee yedettiiddi de'iyo mala hanotan de'aasa. Nuuni ubbaykka hegaa mala hanotan de'oos. Aadhdhida shemppuwan nuuni tamaaridoogaadan, Geeshsha Maxaafay hayquwaa morkke yaagees. Nu giddoppe ooninne appe baqati attanau woy a xoonanau danddayenna. Nu giddoppe daroti ha morkkee nuuni keehi siiqiyoogeeta worin be'ida. SHin Yihooway hayquwaappe keehi wolqqaama. I nuna Ashshiyaagaanne siiqiyaagaa; qassi ha morkkiyaa xoonana danddayiyoogaa bessiis. Qassi i ha morkkiyaa, hayquwaa, muleera xayssanau qaalaa geliis. Geeshsha Maxaafay, “ubbaappe wurssettan xayana morkkee haiquwaa” yaagidi tamaarissees. (1 Qoronttoosa 15:26) Hegee mishiraachcho!
3 Nu eriyo issi uri hayqqiyo wode, morkke gidida hayqoy nuna waati qohiyaakko ane qanttan be'oos. Hegaadan oottiyoogee, nuna ufayssiya issibaa akeekanaadan maaddees. Hayqqidaageeti naa''antto de'anaagaa Yihooway qaalaa geliis. (Isiyaasa 26:19) Eta i de'uwau zaaridi ehaana. Dendduwaa hidootay hegaa.
SIIQIYO URI HAYQQIYO WODE
4 Hayqoy neeppe shaakkido, ne siiqiyo uri de'ii? Seelay, azzanoynne aynne oottana danddayennaagee siyettiyo hanotay, danddayidi aattiyoobanne milatenna. Hegaa mala wodiyan minttettiyaabaa demmanau, Xoossaa Qaalaakko xeellana bessees. (2 Qoronttoosa 1:3, 4) Geeshsha Maxaafay, hayquwaa xeelliyaagan Yihoowayyonne Yesuusayyo siyettiyaabaa akeekanaadan nuna maaddees. Ubbaban ba Aawaa milatiya Yesuusi, asi hayqqiyo wode siyettiya seelaabaa erees. (Yohaannisa 14:9) Yesuusi Yerusalaame biyo wode, darotoo Al''aazaranne a michcheta, Mayraamonne Martto oychchanau matan de'iya katamaa Biitaaniyaa bees. Eti siiqo dabbo gididosona. Geeshsha Maxaafay: “Yesuusi Martto, i michchiyoonne Al77aazara siiqees” yaagees. (Yohaannisa 11:5) Gidikkonne, nuuni aadhdhida shemppuwan tamaaridoogaadan Al''aazari hayqqiis.
5 Ba dabboy hayqqidoogan Yesuusassi aybi siyettidee? Xaafettida taarikee, Al''aazara dabbotinne laggeti i hayqqidoogau kayyottishin, Yesuusi etakko biidoogaa yootees. Yesuusi eta be'idi keehippe azzaniis. I “ba wozanan daro mishettiis; qassi tookki shemppiis.” Hegaappe, “Yesuusi afuxxiis” yaagidi xaafettida taarikee qonccissees. (Yohaannisa 11:33, 35) Yesuusi azzanidoogee ayyo hidooti baynnaagaa bessii? CHii bessenna. Ubba issi garamissiyaabi polettana haniyoogaa Yesuusi erees. (Yohaannisa 11:3, 4) Yaaninkka, hayqoy ehiyo seelaynne azzanoy ayyo siyettiis.
6 Yesuusau siyettida azzanoy issi baggaara nuna minttettiyaaba. Hegee, Yesuusinne a Aaway, Yihooway, hayquwaa ixxiyoogaa nuna tamaarissees. SHin, Xoossaa Yihooway he morkkiyaa oli xoonana danddayees! Xoossay Yesuusassi ay oottiyo wolqqaa immidaakko ane be'oos.
‘‘AL77AAZARAA, HAA KIYA!’’
7 Al''aazari gonggoluwan moogettiis; qassi Yesuusi he gonggoluwaa penggiyaa qum''ido shuchchaa denttanaadan oychchiis. Moogettoosappe oyddu gallassay aadhdhido gishshatau, Al''aazara bollay musiyoogaa doommanaagee qoncce gidiyo gishshau, Martta he qofan maayabuukku. (Yohaannisa 11:39) Asa xeelan, ayba hidootinne de'iyooba milatenna.
8 SHuchchaa gonddorssin Yesuusi ba qaalaa xoqqu oottidi: “Al77aazaraa, haa kiya!” yaagiis. Hegaappe aybi hanidee? ‘Hayqqida bitanee kiyiis.’ (Yohaannisa 11:43, 44) Hegan de'iya asay ay keena ufayttidaakko qoppana danddayay? Eti Al''aazarassi isha, dabbo, lagge woykko shooro gidikkonne, i hayqqidoogaa eroosona. SHin eti siiqiyo bitanee ba huuphen eta giddon hekko eqiis! Hegee mulekka hananaba milatennan aggana danddayees. Daroti ufayttidi Al''aazara qoommidoogee qoncce. Hegee hayquwaa bolli gakkida ayba ufayssiya xoonoo!
9 Yesuusi ha maalaalissiyaabaa ba wolqqan oottanaagaa yootibeenna. Al''aazari kiyanaadan xeesanaappe kase woossido woosan, dendduwaayyo Pulttoy Yihoowa gidiyoogaa qonccisiis. (Yohaanisa 11:41, 42) Yihooway ba wolqqaa hegaadan go'ettidoy he wode xalla gidenna. Al''aazara denddoy Xoossaa Qaalan xaafettida, hegaa mala maalaalissiya uddufun denddotuppe issuwaa.* He xaafettida taariketa nabbabiyoogeenne xanna''iyoogee ufayssiyaaba. Denddidaageetu giddon yelagatinne cimati, attumaageetinne maccaageeti, qassi Israa'eeletinne Israa'eele gidennaageeti de'iyo gishshau, Xoossay asaappe asaa shaakkennaagaa nuna tamaarissees. Qassi ha taariketun qonccidabay ayba ufayssiyaabee! Leemisuwau, Yesuusi issi yelaga na'iyo hayquwaappe denttido wode, i aawaynne aayyiya ‘keehi daro garamettidosona.’ (Marqqoosa 5:42) Ee, Yihooway etassi mulekka dogettana danddayenna ufayssiyaabaa oottiis.
10 Yesuusi hayquwaappe denttidoogeeti, wurssettan hayqqidoogee qoncce. Hegee, eta i denttidoogau go''i baawa giyoogee? Mulekka hegaadan gidenna. Geeshsha Maxaafan xaafettida ha taariketi keehi koshshiya tumaa boxooxisoosonanne nuussi hidootay de'anaadan oottoosona.
DENDDUWAA TAARIKETUPPE TAMAARIYOOGAA
11 Geeshsha Maxaafay, hayqqidaageeti ‘aybanne erennaagaa’ yootees. Eti awaaninne de'okkona; hanettiyaabaykka etau siyettenna. Al''aazara taarikee hegaa tumaa boxooxisees. Al''aazari denddidi asaayyo saluwaabaa garamissiyaaba yootidee? Woykko eexxiya si'ooliyaa tamaabaa yashissiyaabaa yootidee? CHii. Geeshsha Maxaafay, Al''aazari hegaa malabaa haasayidoogaa yoottenna. Hayqqidi takkido oyddu gallasatun, i ‘aybanne erenna.’ (Eranchchaa 9:5) Al''aazari hayquwan xiskkidi takkiis.—Yohaannisa 11:11.
12 Al''aazara taarikee, denddoy tumubappe attin hayse gidennaagaakka tamaarissees. Yesuusi Al''aazara denttishin bantta ayfiyan be'ida cora markkati de'oosona. Ubba Yesuusa ixxiya haymaanootiyaa kaalettiya asatikka, he maalaalissiya oosuwaa kashi erokko gibookkona. Hegaappe eti: “Ha bitanee [Yesuusi] daro wolqqaama malaataa oottiyo gishshau, ai oottanee?” yaagidosona. (Yohaannisa 11:47) Daro asay, Al''aazari denddidaagaa be'anau biis. Hegaappe denddidaagan, ubba etappe daroti Yesuusan ammanidosona. Eti Yesuusi Xoossay kiittin yiidoogau, Al''aazari paxa de'iya naqaasha gidiyoogaa akeekidosona. Hegee keehippe wolqqaama naqaasha gidiyo gishshau, Ayhuda haymaanootiyaa kaalettiya wozanay zozzido asati, Yesuusanne Al''aazara naa''aakka woranau maqettidosona.—Yohaannisa 11:53; 12:9-11.
13 Denddoy tumuppe hananaba gidiyoogaa ammaniyoogee bessennabee? CHii, Yesuusi, “duufuwan de7iyaageeti” issi gallassi denddanaagaa tamaarissido gishshau, ammanana bessiyaaba. (Yohaannisa 5:28) De'uwan de'iyaaba ubbaa Medhdhidaagee Yihoowa. Yaatin, i de'uwaa zaarettidi immanaagee ammananau metiyaabee? Hegee, Yihooway hassayiyoobaara keehippe gayttidoogee qoncce. Hayqqida nu siiqota i hassayana danddayii? Qoodidi wurssanau metiya daro xoolintteti saluwan de'oosona; shin i eta ubbaassi sunttaa kessiis! (Isiyaasa 40:26) Yaatiyo gishshau, nuuni siiqiyo hayqqidaageetubaa ubbabaa Yihooway hassayees; i etassi zaarettidi de'uwaa immanau danddayees.
14 Gidoshin, hayqqidaageeta denttiyoogan Yihoowassi aybi siyettii? Geeshsha Maxaafay i hayqqidaageeta denttanau amottiyoogaa tamaarissees. Ammanettida bitanee Iyyoobi: “Issi asi haiqqikko, simmidi paxanee?” yaagidi oychchiis. Iyyoobi bana Xoossay hassayiyo wodee gakkanaashin, duufuwan naagiyo hanotaabaa yootiiddi de'ees. I Yihoowassi: “Neeni medhdhido tanakka be7anau neeni laamotiyo wode, neeni tana xeesana; xeesin taani neeyyo koyana” yaagiis.—Iyyooba 14:13-15.
15 Ane qoppa! Yihooway hayqqidaageetussi zaarettidi de'uwaa immanau tumuppe laamotees. Yihoowayyo hegaadan siyettiyoogaa eriyoogee wozanappe ufayssiyaaba gidennee? SHin sinttappe yaana he dendduwaabaa woygana danddayiyoo? Denddanaageeti oonee? Eti awan denddanee?
‘DUUFUWAN DE'IYAAGEETA’
16 Geeshsha Maxaafay denddida asatubaa yootiyoobay, sinttanaa dendduwaabaa darobaa tamaarissees. Hagan sa'an, hayquwaappe denddida asati zaarettidi bantta siiqiyoogeetuura de'idosona. Sinttanaa denddoykka hegaa mala—shin hegaappekka keehi lo''oba gidana. Nuuni SHemppuwaa 3n tamaaridoogaadan, Xoossaa halchchoy kumetta sa'ay gannate gidanaadaana. Yaatiyo gishshau, hayqqidaageeti denddanay olay, danoynne sahoy kumido sa'aana gidenna. Etassi, ha sa'an ufayssaaninne sarotettan merinau de'ana danddayiyo injjee de'ana.
17 Denddanaageeti oonee? Yesuusi, “duufuwan de7iyaageeti [“ubbay,” NW] a [Yesuusa] cenggurssaa…siyidi…duufuwaappe gaxi kiyana” yaagiis. (Yohaannisa 5:28, 29) Hegaadankka Ajjuutaa 20:13y: “Abbai ba giddon de7iya haiqqidaageeta immiis; haiqoinne Si7oolee bantta giddon de7iya haiqqidaageeta immidosona” yaagees. “Si7oolee” asaa naatu ubbaa duufuwaa malaatees. (Gujo Timirttiyaa xeella.) Ha ubba asaa duufoy mela gidana. Yan shemppiya biilooniyan qoodettiyaageeti ubbay zaarettidi de'ana. Kiitettida PHauloosi: “Asai ubbai, worddoikka xilloikka haiquwaappe denddana” yaagiis. (Oosuwaa 24:15) Hegau birshshettay aybee?
18 Yesuusi sa'aa yaanaappe kase de'ida, etabaa nuuni Geeshsha Maxaafan nabbabido daro asati, ‘Xillota’ geetettiyaageetuura qoodettoosona. Noha, Abrahaama, Saaro, Muusa, Uruto, Asttironne hara darota qoppana danddayaasa. Xoossaa bolli mino ammanoy de'iyo ha asatuppe amaridaageetubay Ibaraawe Maxaafan 11tta shemppuwan odettiis. SHin, nu wodiyan hayqqiya Yihoowa asatikka ‘xillotuura’ qoodettoosona. Dendduwaa hidootaa wolqqan, nuuni hayqoy kaalettiyo ayba yashshaappekka la'a kiyana danddayoos.—Ibraawe 2:15.
19 Yihoowabaa aynne eribeenna gishshau, ayyo haggaazibeenna woykko azazettibeenna ubba asatubaashin, woygana danddayiyoo? Ha biilooniyan qoodettiya ‘worddoti’ dogettidi attokkona. Etikka denddidi, tumu Xoossaabaa tamaariyoonne ayyo haggaaziyo wodiyaa demmana. Issi sha'u laytta wodiyan, hayqqidaageeti denddidi, sa'an Yihoowayyo ammanettidaageetuura issippe haggaaziyo injjiyaa demmana. Hegee keehippe ufayssiya wode gidana. Geeshsha Maxaafay Pirdda Gallassaa yaagiyo wodee hegaa.#
20 Hegaa yaagiyoogee, hayqqida asay ubbay denddana yaagiyoogee? CHii, gidenna. Geeshsha Maxaafay hayqqidaageetuppe amaridaageeti “Gaannabiyan” de'iyoogaa yootees. (Luqaasa 12:5) Gaannabiyaa giyo qaalay, beni wode Yerusalaame katamaappe gaxan buuraa oliyo sohuwaa sunttaappe eketiis. Hayqqidabinne buuray hegan xuugettees. Ahay hegan olettiyo asata Ayhudati, moogoynne denddoy bessennabadan xeelloosona. Yaatiyo gishshau, Gaannabee merinaa xayuwaassi lo''o leemiso. Paxatunne hayqqidaageetu bolli pirddiyoogan Yesuusi oottiyoobi de'iyaabaa gidikkonne, waanna Daannay Yihoowa. (Oosuwaa 10:42) I iitatanne laamettanau koyennaageeta giidi pirddidoogeeta mulekka denttenna.
SALUWAA DENDUWAA
21 Geeshsha Maxaafay, saluwan ayyaana mereta gididi de'anau denddiyo hara qommo dendduwaabaakka yootees. (Ajjuutaa 20:6) Geeshsha Maxaafay, hegau leemiso gidiya, polettida issi denddo xallaa yootees; hegeekka Yesuus Kiristtoosa dendduwaa.
22 Yesuusa asay woridoogaappe guyyiyan, Yihooway Ba ammanettida Na'ay duufuwan attanaadan co''u giidi xeellibeenna. (Mazamure 16:10; Oosuwaa 13:34, 35) Xoossay Yesuusa denttidaba gidikkonne asa ootti denttibeenna. Kiristtoosi: “Asatettan haiqqiis; shin ayyaanan paxiis” giidi kiitettida PHeexiroosi qonccissiis. (1 PHeexiroosa 3:18) Hegee tumukka keehippe maalaalissiyaaba. Yesuusi zaarettidikka wolqqaama ayyaana de'uwaa demmiis! (1 Qoronttoosa 15:3-6) Hegaa mala bonchcho dendduwan denddiyoogan Yesuusi koyro. (Yohaannisa 3:13) SHin i wurssetta gidenna.
23 Yesuusi mata wodiyan saluwaa simmidi baanaagaa eridi, bana kaalliya ammanettidaageetussi i etassi yan ‘sohuwaa giigissanaagaa’ yootiis. (Yohaannisa 14:2) Yesuusi saluwaa biyaageeta ba ‘amarida dorssa wude’ giidi xeesiis. (Luqaasa 12:32) Haratuura geeddarissi xeelliyo wode, guuta gidida ha ammanettida Kiristtaanetu citan de'anaageeti aappunee? Ajjuutaa 14:1n de'iyaagaadan kiitettida Yohaannisi: “Taani be7aas. Be7ite, Dorssai [Yesuus Kirsttoosi] Xiyoone Deriyaa bolli eqqiis. A sunttainne a Aawaa sunttai som77uwan xaafettido, issi xeetanne oitamanne oiddu sha7u asati aara issippe de7oosona” yaagiis.
24 Yesuusi kiittido ammanettidaageeta gujjin, ha 144,000u Kiristtaaneti saluwaa de'uwau denddoosona. Eti denddiyoy awudee? Hegee polettanay Kiristtoosi qoncciyo wode gidiyoogaa kiitettida PHauloosi xaafiis. (1 Qoronttoosa 15:23) Neeni SHemppuwaa 9n tamaaranaagaadan, nuuni ha''i he wodiyan de'oos. Hegaa gishshau, ha wodiyan 144,000tuppe attida amaridaageeti hayqqiyo wode sohuwaara saluwan de'anau denddoosona. (1 Qoronttoosa 15:51-55) Asaa naatuppe keehi darotussi qassi, sinttappe Gannate sa'an de'anau denddana hidootay de'ees.
25 Ee, Yihooway nu morkkiyaa, hayquwaa xoonanaagee attenna; hayqoy merinau xayana! (Isiyaasa 25:8) Gidikkonne, ‘Saluwaa de'uwau denddiyaageeti yan ay oottanee?’ gaada neeni qoppennan aggakka. Eti saluwan issi maalaalissiya Kawotettaa aysuwan shaahettana. Nuuni he aysuwaabaa kaalliya shemppuwan gujjidi tamaarana.
GEESHSHA MAXAAFAY TAMAARISSIYOOBAA
- Geeshsha Maxaafay hayquwaappe denddidaageetubaa yootiyoogee nuussi ammanettiyo hidootay de'anaadan oottees.—Yohaannisa 11:39-44.
- Yihooway hayqqidaageetussi zaarettidi de'uwaa immanau amottees.—Iyyooba 14:13-15.
- Duufuwan de'iya asaa naati ubbay denddana. —Yohaannisa 5:28, 29.
* Hara taariketi, 1 Kawotu 17:17-24n; 2 Kawotu 4:32-37n; 13:20, 21n; Maatiyoosa 28:5-7n; Luqaasa 7:11-17n; 8:40-56n; Oosuwaa 9:36-42ninne 20:7-12n de'oosona.
# Pirdda Gallassaanne pirddaa pirddiyo hanotaa xeelliyaagan gujo qofaa demmanau, hayyanaa Gujo Timirttiyaa xeella.
Menttotu Oyshaa
1-3. Nuna ubbaa yedettiiddi de'iya morkkee aybee? Geeshsha Maxaafay tamaarissiyoobaa akeekan xeelliyoogee nuussi woppaa ehiyoy aybissee?
4. (a) Siiqiyo asi hayqqiyo wode, Yesuusi bau siyettiyaabaa qonccissido ogee, Yihoowayyo hegan aybi siyettiyaakko nuna tamaarissiyoy aybissee? (b) Yesuusi ayba dumma dabbotaa medhdhidee?
5, 6. (a) Yesuusi Al''aazara dabbotinne laggeti azzaniyaageetuura gayttido wode, waanidee? (b) Yesuusassi siyettida azzanoy nuna minttettiyoy aybissee?
7, 8. Al''aazaara hanotay he sohuwan eqqidi xeelliya asaayyo hidooti baynnaba milatana danddayiyoy aybissee? SHin Yesuusi ay oottidee?
9, 10. (a) Yesuusi Al''aazara denttanau i go'ettido wolqqaa Pulttoy oonakko waatidi qonccissidee? (b) Geeshsha Maxaafan xaafettida dendduwaa taariketa nabbabiyoogau amarida go''ati aybee aybee?
11. Al''aazara dendduwaa yootiya taarikee, Eranchchaa 9:5n xaafettida tumaa waatidi boxooxisii?
12. Al''aazari tumuppe denddidoogaa nuuni ammanana danddayiyoy aybissee?
13. Yihooway hayqqidaageeta tumuppe denttanaagaa nuuni ammananaadan oottiyaabi aybi de'ii?
14, 15. Iyyooba haasayan leemisettidoogaadan, Hayqqidaageetussi zaarettidi de'uwaa immiyoogan Yihoowassi aybi siyettii?
16. Hayqqidaageeti ayba mala hanotan de'anau denddanee?
17. Denddoy ay keena aaho gidanee?
18. Dendduwaa demmana ‘xillotun’ qoodettiyaageeti awugeetee? Ha hidootay nena ne huuphe waatidi bochchana danddayii?
19. ‘Worddoti’ oonee? Yihooway ba kehatettan eti ayba injjiyaa demmanaadan oottanee?
20. Gaannabee aybee? Yan yegettiyaageeti oonee?
21, 22. (a) Hara ayba qommo denddoy de'ii? (b) Ayyaana de'uwau denddida koyroy oonee?
23, 24. Yesuusabaa gidida ‘amarida dorssa wude’ gidiyaageeti oonee? Eta qooday aappunee?
25. Kaalliya shemppuwan ay tamaaranee?


text:
Baby gender mentor
Baby Gender Mentor testiin jedhamu kuni testii dhigaa yoo ta'u kunii immo hadhi garracha qabdu tokko dhiraa yokan durbaa akka ofii kessa qabdu kan gargarra itti basani dha. Testiin kuni kan midhaffame kampanii American Biotech kan Lowell, Massachusettstti kan argamu kan Acu-Gen Biolab, Inc. jedhamunii. Kan gurgurramu immo fetusiin tokko dhiraa yokan durba akka ta'e torbaan shaneen fertilization ergaa geggefame jirran kessatti akka illallamu danda'uffi. Akka Acu-Geniin ibsetti sirri ta'un testii kana dallaga gossa tokko kan qabani kan akka ultrasonography, amniocentesis yokan chorionic villus sampling jedhamani ni calla. Testiin kuni kan iffaa godhame 17 June 2005 qophii The Today Show jedhamu irratti. Gara March 2006tti nammoni hanga 4,500 testii kan bittanirru.