text:
Waldaan kennitoota murtee kubbaa miilaa ibsa baase
Waldaan murtee kennitootaa kubbaa miilaafi taajjabdootaa kaleessarraa kaasee torban sadan dhufanif tajaajila murtee kennummaa kubbaa miilaa kamuurrattuu akka hinhirmaane ibse.
Waldichi murtee kanarra kan ga'i shaampiyoonaawwan kubbaa miilaa kilaboota liigii piriimeeriifi liigii biyyaalessaa wayita adeemsifaman leenjistoonni, taphattoonni, dura deemtonni kilabootaafi deeggartoonni yeroo baay'ee murtee kennitoota waan reebaniif ta'uun beekameera.
Ibsa ba'erraa akka hubannetti murteen kun kan turu hanga Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Itoophiyaa rakkincha qoratee tarkaanifii fudhatutti akka ta'es beekameera.
Keessumaa federeeshinichi murtee kennitoota kanaan dura rabamuudhaan hubaatii guddaan irra ga'ee kiisuudhaan hamilee isaanii hanga eegutti, akkasumas murtee kennitoota hundaafuu inshuraansii hanga galutti murtee hinkenninu jechuudhaan ibsa ejjennoo baasaniiru.
Marii guyyaa tokkoof adeemsifame kanarratti pirezidaantiin federeeshinichaa Obbo Junadiin Bashaafi koreen raawwachiiftuu hojiisaanii murtee kennitootnni federeelaafi gargaartonnisaanii bakka bu'oonni waldaa taajjabdoota kubbaa miilaa argamaniiru.
Tashoomaa Qadiidaatiin
Shaapiyoonaan liigii piriimeerii addaan cite
Shaampiyoonaan kubbaa miilaa kilaboota liigii piriimeerii Itoophiyaa marsaa lammaffaan torban 22fa Sanbata, Dilbataafi Wiixata darbees magaalota naannolee adda addaatti itti fufe yoo oolu, Jimmaa Abbaa Jifaar ammas dursaa jira.
Jmmaa Abbaa Jifaar dura deemaa jiraatus sababi yeroowwan gara garaatti leenjistoonni, dura deemtonni kilabootaa, taphattoonniifi deegartoonni murtee kennitoota reebaniif hanga falli argamutti shaampiyoonichi addaan citeera.
Keessumaa kilaboonni Waldiyaafi magaalaa Faasil, Walwaaloo Addigiraat murtee kennitootaafi gargaartootasaanirratti miidhaa olaanaa godhaniin hanga fallisaa argamutti hintaphachifnu jechuudhaan mormii uumameeni.
Walmorkiiwwan hanga ammaatti adeemsifametti kilabni Jimmaa Abbaa Jifaar qabxii 39n shaampiyoonicha dursaa jira. Bulchisni magaalaa Maqallee qabxii 35n, Qiddus Giyoorgis 34n sadarkaa lammaffaafi sadaffaarratti argamu. Yeroo dheeradhaaf liigicha dursaa kan ture Dadabiit qabxii 33n afraffaadha.
Akkasumas Bulchiinsi Magaalaa Adaamaa, Buni Itoophiyaafi Magaalaan Faasiil galchaan walcaalanii wal qixa, qabxii 33n akkuma walduraa duba jiranitti sadarkaa shanaffaadhaa hanga torbaffaarratti jiru qabataniiru.
Magaalaan Hawaasaa qabxii 30n, Waldiyaafi Bunni Siidaamaa qooda galchaatiin walcaalanii qabxii 27n, Raayyaan Ittisaafi Arbaa Minci galchaan waldursuun qabxii 23n, Humni Ibsaa qabxii 22n sadarkaa saddeetaffaadhaa hanga 13ffaarratti argamu.
Akkasumas bulchisni Magaalaa Waldiyaafi Walwaaloo Addigiraat garaa garummaa galchaan wal caaluudhaa qabxii 20n, Dirre Dawaan qabxii 19n gara liigii biyyaalessaatti gadi sigigaachuf qarqararratti argamu.
Tashoomaa Qadiidaatiin
Dorgommiin liigii daayimandii
Dorgommiin Liigii Daayimandii waggaa waggaadhaan magaalota biyyoota Awurooppaa, Ameerikaa, Isiyaafi Afrikaa 14n adda addaatti haala miidhagaadhaan adeemsifama.
Liigiin Daayimandii kun kan adeemsifamu Waldaa Federeeshinii Atileetiksii Addunyaa (“IAAF”) yoo ta'u, atileetonni addunyaarratti maqaa olaanaa qaban martuu akaakuuwwan ispoortii atileetiksii adda addaatiin hirmaatu.
Dorgommicha kubbaaniyoonni, dhaabbileen ispoortii dureeyyonni Awurooppaafi Isiyaa doolaara miiliyoona heedduutti lakkaa'amuun ispoonsara waan taasisaniifi waldichi atileetota mo'ataniif badhaasa cimaa waan kennuuf dorgommicha hawataa taasisa.
Kanaafuu atileetonni ardii tanarratti akaakuuwwan atileetiksii adda addaatiin beekaman badhaasicha hammaarrachuuf waan hirmaatanif daaw'ataan ispoortii, Waldaan Federeeshina Atileetiksi Addunyaafi kubbaaniyoonni akkasumas dhaabbileen ispoonsara godhan guyyaa dorgommichi itti jalqabamu hawwii olaanaadhaan eegaa jiru.
Waldaan Federeeshinii Atileetiksii Addunyaa kun dargommii liigii Daayimandii baranaa kanaaf walumaagalatti korniyaawwan lameeniinuu atileetota mo'ataniif doolaara miiliyoona 3.2 badhaasuuf qophaa'eera.
Dorgommiin liigii Daayimandii kun kan barana dabalate yeroo torbaffaaf adeemsifama. Sagantaan federeeshinichaa akka mul'isutti dorgommiin kun iftaan magaalaa guddoo Doohaa, Kuwaataritti jalqabama jedhamee eegama.
Guyyaa dorgommiin kun itti jalqabamu kana fiigichi atileetonni Itoophiyaa irratti qooda fudhatan ni gaggeefama jedhameera. Haaluma kanaan fiigicha meetira kuma 1fi 500 dubaraan atileet Habtaam Alamuu, Gudafaay Tsaggaayee, Basuu Saadoofi Almaaz Tashaala ni hirmaatu.
Atileet Habtaam Alamuu, kan Morookoo Raabaabee Araafaay, kan Afrikaa Kibbaa Kaastaar Seeminiyaafi atileetii Keeniyaa Neelii Jeepkosaskaayiif garanumaa babdiin kennameera. Dorgommiidhuma kanaan atileet Tolasaa Tareessaa dhiiraan Itoophiyaa bakka bu'uun kophaasaa ni hirmaata.
Itoophiyaannonni korniyaawwan lameeniinuu fiigicha meetira kuma sadiin kan hirmaatan yoo ta'u, abdiin isaan mo'achuuf qaban olaanaa ta'uu federeeshinichi ibsaa jira. Walumaa galatti dorgommii Dohaa kanatti akaakuuwwan atileetiksii 15 ni adeemsifamu.
Dorgommiin iftaan jalqabamu kun Hagayaa 10n bara 2010 Magaalaa guddoo Beeljiyeem,Biraaseelsitti xumurama jedhameera.
Tashaoomaa Qadiidaatiin
Balballoomii Oduu
Oromiyaan burqaa atileetotaa taatee akka ittifuftuuf xiiqiidhaan hojjetamuu qaba
Oromiyaan galaana atileetotaati. Atileetiksiin aadaa, duudhaafi eenyummaa Oromooti.
Seenaa biyyattii keessatti atileetonni Oromiyaa keessaa burqan yeroo atileetota gootota duriifi hangafiota Abbabaa Biqilaa, Maammoo Waldee, Daraartuu Tulluu, Faaxumaa Roobaafaa irraa kaasee hanga Xirunash Dibaabaa, Ganzabee Dibaabaa, Almaaz Ayyaanaa, Maaree Dibaabaafaatti kallacha injifannoo Oromoo qofa osoo hin ta'in biyyaafi ardii Afrikaafis miira dammaqinaafi mallattoo injifannoo ta'anii itti fufaa jiru.
Oromummaan haala kamiyyuu keessatti dorgomanii injifachuu akka ta'eefi rakkoo fedheefiyyuu jilbifachuun akka hinbarbaachifne, Oromummaan faajjii (aasxaa) injifannoo akka ta'e dhalootas, addunyaas, firaafi diinas barsiisaa jiru.
Oromiyaan galaana atileetotaa taatee akka ittifuftu gochuuf rakkoowwan sochii atileetiksii sadarkaa hundatti xaxanii qaban hiikuun dirqama. Sababiinsaa kufaatiin atileetiksiirraatti dhufu kufaatii eenyummaa keenyarratti dhufu waan ta'uuf.
Kanaafuu mirgaafi faayidaa atileetota Oromoo waltajjiifi sadarkaalee hundarratti kabachiisuuf Federeeshiniin Atileetiksii Oromiyaa sochiiwwan babaldhaa gochaa jira.
Nus sochiiwwan atileetiksii naannoo Oromiyaa keessatti taasifamaa jiran ilaalchisuudhaan dhiheenya kana qaamolee dhimmichi ilaallatu Magaalaa Bushooftuutti haasofsisnee turre.
Dhimuma kana pirezidaantiin federeeshinichaa, Obbo Daanyaachawu Shifarraa akka ibsanitti, Guddina atileetiksii Oromiyaafi biyyaattii dagaagsuuf, ilaalchaafi gochawwan sassaadummaa kiraa federeeshinnoota atileetiksii sadarkaalee gara garraa jiran biratti mul'atan karaa gurmaa'een irratti qabsaa'uun sirreessuu qabna jedhu.
Hunda caalaa jedhu pirezidaantichi, atileetiksiin aadaafi duudhaa, eenyuummaa Oromoo ta'ee akka ittifufu gochuu keessatti atileetonni Oromiyaa sadarkaa sadarkaan gufu tokko malee kilaboota naannichaa keessatti hirmaachisuun abdiiwwan biyyattii boru akkaa ta'an gochuun ni barbaachisa.
Oromiyaatti kilaboonni 20n waggoota saddeet dura ijaaramuusaanii kan ibsan Obbo Daanyaachawu, kilaboota kanneen keessaa kan Bulchiinsa Magaalaa Jimmaafi Walisoo yoo diigaman, kanneen hafan hirmaachaa jiru.
Keessumaa kilaboonni atileetiksii magaalota Adaamaafi Asallaa, Intarpiraayizii Daandii Oromiyaafi Dhaabbata Bosonaa Bineensaa Oromiyaa, magaalota Lagaxaafoo Lagadaadhii, Buraayyuu, Sabbataafi kkf ciccimoota jechuun eeraniiru.
Oromiyaa keessatti atileetota baayi'ee horachaa jirra kan jedhan pirezidaantichi atileetota heddu horachuu qofa osoo hinta'in atileetii naamusa gaariidhaan ijaarame horachun barbaachisaa akka ta'e addeessu.
Akka isaan jedhanitti, shaampiyoonaawwan kanaan dura gaggeeffamanitti Oromiyaa olaantummaadhaan xumuraa ture. Haata'u malee dhiheenya kana shaampiyoonaa atileetiksii Itoophiyaa 47fatti naannichi tokkoffaa ba'uu osoo danda'uu lammaffaa ta'uunsaa rakkinni akka jiru agarsiisa.
Gareen rakkoo kana qoratus hundaa'uu qaba jedhanii, garichis kan hundaa'u Federeeshinii Atileetiksi Oromiyyaa dabalate waldaalee Leenjistoota Atileetiksifi Atileetota Oromiyaarraa akka ta'u himaniiru.
Leenjisaan kilaba atileetiksii Magaalaa Adaamaa, Obbo Habtaamuu Girmaa gamasaaniin, leenjisaafi maaneejara jechuun atileetii tokko waggaa 16tti gara ispoortii atileetikii yoo fidu haala maraanuu amala isaa beekuun barbaachisaadha jedha.
Leenjisaan kilaba atileetiksii Dhaabbata Bosonaafi Bineensaa Oromiyaa, Obbo Birihaanu Mokonnin gamasaaniitiin, “Leenjistoonni tokko ta'anii hojjechuurra waltuffatu. Tokko ta'amee hinhojjetamu taanaan qabxiin eegamu hinjiraatu” jedhu.
Kilaboonni Oromiyaan hundeesses qaama dhimmi ilaallatuun hordofamuufi deggaramuu akka qabanis eeranii, ogeesonnis hojii kiyya jedhanii xiyyeeffannaan hojjechuun qabxiin ummanni eegu galmeessisuuf tattaafachuu akka qaban ibsu.
Leenjistoonni garee biyyaalessaa Koloneel Huseen Shaboofi Komaandar Toleeraa Dinqaa guddina atileetkisii naannichaatiif akkasumas Oromiyaan madda atileetikii taatee akka itti fuftu gochuuf qaamolee dhimmi ilaallatu wajjin hojjechuuf qophii ta'uusaanii beeksisaniiru.
Balballoommii Oduu
Tashoomaa Qadiidaatiin
Tapha guutuu Oromiyaa, dirree jaalalaa dargaggootaa
Ulfaatina kaasuun akaakuuwwan ispoortii taphicharratti dhiyaatan keessaa tokko
Taphni Oromiyaa guutuu yeroo 24faf Magaalaa Bishooftuutti adeemsifamaa jira. Taphicharraatti godinaaleefi magaalota Oromiyaarraa ispoorteessitoonni kuma shanii ol korniyaa lameeniinu akaakuuwwan ispoortii 18 hirmaachaa jiru.
Sababiin taphichi itti adeemsifamuuf dargaggoota naannichaa kanneen halaala turan gaaddisa ispoortii kanaa jalatti dirree tokkorratti waltti qabuudhaan obbolummaan, tokkummaa, jaalalliifi firummaan jiddusaaniitti akka cimu gochuu maddiitti aadaa godinaaleesaanii akka waljijiiraniifi.
Taphni baranaa kun guyyoota 13f addemsifamuudhaan iftaan xumurama jedhamee eegama. Taphicharraa dargaggoonni ciccimoon naannichaafi biyya keenya gara fuula duraatti ardiiwwan mararratti beeksisan argamaniiru.
Keessumaa dorgommiiwwan atileetiksi, Paaraalompikiifi akaakuuwwan ispoortii Maarshaal Artiitiin dargaggoonni dandeettii cimaa qaban godinaaleefi magaalota adda addaarraa argamaniiru.
Naannichi akkuma burqaa atileetota biyya keenyaa ta'e akaakuuwwan ispoortiiwwan birootinis dargaggoota abdii boruu ta'an horachuusaa taphicha kanarraa hubachuun ni danda'ama.
Taphawwan hanga Roobii darbeetti adeemsifamanitti dorgommiiwwan hedduun xumuramaniiru. Dorgommiiwwan xumuraman keessaa Paaraalompikiin tokko yoo ta'u, Magaalaan Asallaa walumaagalatti waancaawwan jaha argachuudhaan dursaa jira. Godinni Arsiifi magaalaan Sabbataa waancaawwan afur, afur argachuudhaan lammaffaafi sadaffaadha.
Dorgommii atileetiksiitiin ammoo diviziyoona tokkoffaarraa walumaagalatti korniyaa lameeniinuu Godina Arsii qabxii 171 tokkoffaa ta'uun waancaafi meedaaliyaa warqii argateera. Magaalaan Laga Xaafoo qabxii 168n, Magaalaan Asallaa qabxii136 lammaffaafi sadaffaa ta'uun meetiifi nahaasa badhaafamaniiru.
Diviziyoona lammaffaarraa ammoo Magaalaan Dukam qabxii 206n shaampiyoona ta'uun waancaafi meedaaliyaa warqii yoo argatu, Magaalaan Bishooftuu qabxii 143, Magaalaan Mojoo qabxii 131n lammaffaafi sadaffaa ta'un akkuma walduraa duba jiranitti meedaaliyaa meetiifi nahaasaa badhaafamaniiru.
Akkasumas dorgommii Cheeziitiin diviziyoona tokkoffaa dhiiraan magaalaan Adaamaa, dubaraan Bishooftuun, diviziyoona lammaffaarraa dhiiraan magaalaan Baalee Roobee shaampiyoona ta'uun waancaa badhaafamaniiru.
Dorgommii Wushuutiin ammoo dhiiraan magaalaan Asallaa, dubaraan magaalaan Adaamaa abbaa waancaa ta'aniiru. Taphni guutuu Oromiiyaa kan dirreewwan ispoortii adda addaa Magaalaa Bishooftuutti haala miira hawaasaa magaalattiifi naannawasheetti argamanii hawachuun adeemsifamaa ture kun iftaan xumurama jedhamee eegama.
Balballoommii oduu
Tashoomaa Qadiidaatiin
DhDUOn fayyadamummaa ummataa caalaatti mirkaneessuuf hojjetaa jira
DhDUOn dhaabbilee haadholii afran ADWUI keessaa isa tokko yoo ta’u, aantummaa uummatasaaf qabu mirkaneessuuf hojjechaa kan ture yoo ta'u, jijjiirama barbaadamu yeroo gabaabaa keessatti galmeessisuu irratti duubatti harkifannaan calaqqisaa tureera. Kunis ummatni fayyadamummaansaa jalaa hubames golee afaraniin qabsootti akka seenu taasiseera.
Dhimma kana ilaalchisuun gaafdeebii Gaazeexaan Bariisaa, Ittigaafatamtuu Waajjira Giddugaleessaa DhDUO Aadde Adaanach Abeebee waliin addaatti taasise akka armaan gadiitti isiniif dhiyeessineerra.
Bariisaa: DhDUO kaleessaafi har’aa akkamiin ibsitu?
Aadde Adaanach: DhDUOn dhaaba aantummaa ummataa qabatamaan mirkaneessuuf dhaabateedha. Fayyadamtummaa ummataa gama siyaasaa, dinagdeefi hawaasummaatiin jiran qabatamaan mirkaneessuuf hojjetaa tureera. Bu’aawwan argamanis salphaa miti. Haata'u malee miira itti gaafatamummaafi hirmaannaa hawaasaa mirkaneessuun hojjechuu dhabuun, rakkoo bulchiinsa gaariifi sassaabdummaa kiraa rakkoolee gurguddoo hojii dhaabichaa keessatti mul'achaa turaniidha. Dhaabichi yeroo ammaa qabsoo ummata bal’aatiin injifannoowwan guguddoo galmeessisaa jira. Deggarsa hawaasaa humna godhachuun fayyadamummaafi aantummaa ummataa mirkaneessuuf hojjechaa jira.
Bariisaa: Kanaan dura sochii dhaabichaa maaltu duubatti harkisaa ture?
Aadde Adaanach: Hooggantootni dhaabicha geggeessaafi keessa hojjechaa turan miira aantummaa ummataa qabuun sosocho’aa hin turre. Faaydaa ummataa mirkaneessuuf dhabachuurra faaydaa dhuunfaa isaaniif dursa kennaa turan. Gochi kun babal’achaa dhufuusaatiin qabsoo cimaan ummata biraa akka ka’uuf sababa ta’eera.
Bariisaa: Rakkoolee uummata qabsoof kakaasan furuuf dhaabichi tarkaanfii akkamii fudhachaa jira?
Aadde Adaanach: Haaromsa gad fagoo taasifamaa jiruun yeroo ammaa komiin hawaasa biraa ka’aa ture deebii argachaa jira. Hooggantoota aantummaafi quuqama ummataa hinqabne sakatta’uun tarkaanfiin sirreessaa irratti fudhatamaa jira.
Bariisaa: Tarkaanfii haaromsa gadi fagootiin fudhatamaa jiruufi amantaan hawaasni dhaabicharraa qabu maal fakkaata?
Aadde Adaanach: Amantaa hawaasni dhaabicharratti qabu daran dabalaa jira. Keessumattuu sochii dhaabichi rakkoolee sassaabdummaa kiraa, saamicha lafaa akkasumas faaydaa lammiilee ukkaamfamee ture furuuf taasisaa jiru daran jajjabeessaadha.
Bariisaa: Bu’aaleen galmaa'aa jiran akkamitti argaman?
Aadde Adaanachi: Bu'aaleen galmaa'aa jiran kan argaman qabsoo hawaasaa golee afraniin taasifamaniini. Gochi sassaabdummaa kiraa babal’achuunsaa hawaasni qabsoo walirraa hincinne akka taasisuu akkasumas dhaabichi dhaabbatee adeemsasaa akka sakatta'uuf sababa ta'eera.
Dhaabichi dhaaba ummata Oromoof dhaabate ta’uusaa qabatamaan mul'isaa jira. Sochiin haaromsa taasifamaa jirus karaa iftoomina qabuun hanga dakaatti kan ittifufu ta'a.
Bariisaa: Fayyadamtummaa hawaasaa qabatamaan mirkaneessuuf kutannoon hooggantoota sadarkaa sadrkaan jiranii maal fakkaata?
Aadde Adaanachi: Kutannoo hooggantoonni dhaabichaa sadarkaa godinaaleefi aanaaleee fayyadamummaa ummataa mirkaneessuuf taasisaa jiranii laafaa waan ta'eef haaromsichi hanga gandaatti jijjiirama barbaachisu akka argamsiisuuf dhaabichi hojjechaa jira. Ummata bakka buuneef qabatmaan hin hojjennu taanaan ummatni abbaa aangoo ta’e nubaachuu hindanda'u.
Bariisaa: Hooggantoota dhaabichaas ta’e kanneen ummata bal’aa bakka bu’anii hojjechaa jiranirraa maaltu eegama? Kaleessarraa maal barachuu qabu?
Aadde Adaanachi: Ummatni kaleessa miira tokkummaatiin kallattii afraniin mirgasaa kabachiifachuuf qabsaa'aa ture har’as yoo miidhame obsi inni nuuf qabu xiqqaadha. Taa’umsi irra teenyee hojjennu kun kan ummataati. Ummataaf of kenninee hanga hinhojjeeneetti lammiif quuqamuu hindandeenyu. Murteewwan darban mara keessatti hawaasa bal’aa hirmaachisuun abbummaasaa mirkaneessuufi iftoomina babal’isuu waan ta’eef dhimma kanarratti xiyyeeffannoon hojjechuu qabna.
Kanaan dura dhimma maastarpilaanii waliin walqabatee rakkoo uumameen miidhaan qaqqabe barsiisaadha. Ummatni maastar pilaanicha hinbarbaannu jedhee gamaafi gamanaa waan ka'eef akka haqamu ta'eera. Dhimma hawaasaa furuuf hanga kaanetti miira kutannoo siyaasaa haqa hawaasaaf dhaabate qabaachuun barbaachisaadha.
Bariisaa: Fuulduratti gahumsa hooggantootaafi hudhaalee hooggansa keessatti mudatan furuuf waanti karoorfame jiraa?
Aadde Adaanachi: Gahumsa hooggantootaa sadarkaa sadarkaan cimsuuf leenjiin kennamaa jira. Kun ammoo hudhaalee jiran waliin furaa aantummaafi fayyadamummaa hawaasaa qabatamaan mirkaneessuu keessatti shoora olaanaa taphata.
Bariisaa: Sochii warraaqsa dinagdeefi haaromsa gadi fagoo Oromiyaa keessatti eegalame milkeessuuf shoorri hooggantoota caasaalee garagaraafi hawaasaa maal ta’uu qaba jettu?
Aadde Adaanachi: Hoggantootni caasaalee gara garaa imaanaafi ittgaafatamummaa kennameef haqummaafi si’oominaan milkeessuuf hawaasa abbaa aangoo ta’e waliin hidhata uumuun hojjechuun isaanirraa kan eegamu yoo ta’u, hawaasni fayyadamummaasaa mirkaneeffachuuf socho’us hordoffii barbaachisaa taasisaa dhaabasaa waliin hiriiruutu irraa eegama.
Bariisaa: Yeroo keessan aarsaa gochuun gaafdeebii nuwaliin taasistaniif guddaa isin galeteeffanna.
Aadde Adaanachi: Isinillee sochii DhDUOn yeroo ammaa taasisaa jiru dubbistootaaf nuuf gahuuf deggarsa ogummaa nuuf taasistaniif galatoomaa.
Waasihuun Takleetiin
Aadde Adaanach Abeebee
Barnoonni ga'eessotaa, lammii barreessuufi dubbisuu danda'u horachuufi
Barnoota ga'eessotaarratti hunduu dhimmamuu qaba
Utuu barnoonni ammayyaa hinbabal'atiniin dura, abboonni keenya barnoota ga'aa hinarganne. Akka har'aas haalliifi sirni ture barnootaaf mijataa waan hintaaneef, barnoota ga'aa hinarganne. Kanneen jalqabanii utuu galma hinga'in addaan kutan, kanneen gara mana barumsaatti miillisaanii hinargaamnes hedduudha.
Kun utuu kanaan jiruu garuu nuti hinbaranne jedhanii ijoolleensaanii mana barnootaatti erguu hindhiifne. Mi'a barnootaa waan beekaniif akka barataniif carraa argame hundaan deggeruu akka baratan taasisaniiru.
Yeroo sana, abbootiin utuu hinbaratiin lammiilee har'a carraa barumsaa bal'aa argatan kanneen utubaa waan turaniif, carraan har'a argame bu'aa qabsoosaanii keessa qooda akka qabaataniif barnoonni ga'eessotaa akka babal'atuuf mootummaan xiyyeeffannaa kennee sochii erga eegalee oolee buleera.
Barnoonni bu'uuraa akkuma waan hundaa ta'e, ga'eessonni hinbaratiin lammii barate horatan carraa kanatti gargaaraamanii barnoota isaan darbe kan bu'uura dubbisuufi barreessuu ta'uuf akka argatan, barnoonni kun naannolee hundatti babal'achuun ga'eessota hedduu kanneen hubachuu, barreessuufi dubbisuu danda'an horatamaa jiru.
Yeroo lammiilee hundaa barnoonni akka ga'uuf tattafatamaa jiru kanatti, carraa barnootaa walgitiinsa qabu babal'isuudhaan lammiileen miliyoona saddeetii ol Oromiyaatti barnoota hordofaa jiru.
Oromiyaatti lammiileen hundi carraa barnootaa akka argataniif sochiin gama hundaan taasifamaa jiru bal'aa yoo ta'elle, qonnaan bultoonniifi horsiisee bultoonni hedduun carraa barnootaa argachaa hinjiran. Isaanis carraa barnoota ga'eessotaa gochaarratti xiyyeeffatee argachuurratti raawwiin jiru gadaanaa ta'uudha gabaasni raawwii karooraa ji'a ja'aa naannichaa walga'ii caffee torbaffaarratti dhiyaate kan mul'isu.
Pirizidaantiin Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa, Obbo Lammaa Magarsaa akka jedhanitti, ga'eessota kanneeniif xiyyeffannaa kennuun barbaachisaa ta'uudha kan hubachiisan. Innis sochii hawaas-dinagdee naannichaa keessatti geggeeffamaa jiruun ga'eessota dubbisuufi barreessuu hindandeenye qabachuun guddina dinagdee akkasumas qonna ammayyessuun akka hindanda'amneedha kan eeran.
Kanaaf barnoota ga'eessotaa babal'isuudhaan qonnaan bulaa hinbaranne barsiisuun yoo xiqqaate barreessuu yookaan dubbisuu akka danda'an gochuu barbaachisa jedhan. Kanaafis tumsi qaamolee hundaa bakka olaanaa qabaata.
Hogganaa Biiroo Barnoota Oromiyaa Doktar Tolaa Bariisoo ibsa cafficharratti kennaniin akka jedhanitti, Oromiyaa keessa ga'eessonni miliyoona 7.7 barreessuufi dubbisuu hindanda'an. Kana jechuun namoota barreessuufi dubbisuu hindandeenye qabannee waa'ee misoomaa, nageenyaa, fayyaa sadarkaa barbaadamuun ga'uun rakkisaa akka ta'e ibsu.
Akka biirichaatti barumsicha sadarkaa barbaadamuun ga'uuf rakkoo kan ta'e dhimmamni seektaroota naannochaa hojichaaf mijaa'oo ta'an gahaa waan hintaaneefi bakka ga'eessonni baay'inaan argamanitti bakki itti barsiisan mijataa waan hintaaneef sadarkaa barbaadameen ga'uu akka hindandeenyeedha kan ibsan.
Rakkoo kana bu'uurarraa furuufis biriichi wixinee seektarootaa akka fayyaa, qonnaafi barnoonni leenjii teknikiifi ogummaafi seektaroonni biroon akka hojii kanarratti hirmaataniif dirqisiisu qophaa'uudha kan ibsan.
Dabalataanis, baasii barnoota ga'eessotaatiif barbaachisu akka ramadan kan taasisuudha jedhan. Fakkeenyaaf qonna keessatti giddugala leenjii qonnaan bultootaa, fayyaa keessatti ammoo ekisteenshiniin fayyaa bakka leenjii waan qabaniif wixineen kun yoo hojiirra oole ga'eessonni miliyoona 7.7 yeroo gabaaba keessatti barnoota bu'uuraa akka argatan gochuuf ciminaan irratti hojjetamaa jira jedhan.
Walumaagalatti, barnoota gocharratti xiyyeeffate ga'eessotaan ga'uun bu'uura waan hundaati. Ga'eessonni hedduun kanneen barnootaa ammayyaa hinarganne, barnoota bu'uura dandeettii barreessuufi dubbisuu akka qabaatan isaan taasisu akka argatan gochuun barbaachisaadha.
Kunis dandeettii waa barreessuufi dubbisuu yoo qabaatan rakkoo isaan mudatu yookaan maatiisaanii qunnamu keessaa baasuu danda'a. Kana malees, meeshaalee qonnaa kanneen qajeelfama dubbifamu qaban dubbisanii hubachuun sirnaan akka itti gargaaramaniif barnoonni ga'eessotaa gochaan deeggaramee murteessaadha.
Kanaaf seektaroonni barnoota kana salphaatti dhaqqabsiisuu danda'an kanneen akka seektara fayyaa, qonnaafi kanneen biroon dhimmamanii lammiilee barreessuufi dubbisuu hindandeenye ga'oomsuuf ciminaan hojjechuu feesisa.
Dabalaa Taaddasaatiin
Gibirri wabiifi bu'uura guddina biyyaati
Galiin gibiraa haala kamiinuu sassaabamu hatamuu hinqabu
Galiin gibiraa akka biyyaattis ta'e naannoleetti sadarkaa sadarkaan sassaabamu harcaatii tokko malee walittiqabuuf darbees haqarratti kan hundaa’eefi kaffalaa gibiraa kan hinrakkisne akka ta’uuf sektarri galii walitti qabu hojimaata fooyya'aa diriirsee hojjetaa jira.
Murtiin gibiraas ragaarratti hundaa’ee haqa qabeessa akka ta’u gochuuf kaffaltoota gibiraa sadarkaa “A”fi “B”n gurgurtaafi bittaa meeshaafi tajaajilarratti taasisaniif galmee herregaa akkasumas sanadoota deggarsaa akka qabatan labsiidhaan tumameera. Kaffaltoota gibiraa sadarkaa “C” ta’an kanneen galmee herragaa qabachuuf hindirqamneefi gibiraafi taaksii isaan kaffalan haqa qabeessa gochuuf gurgurtaa yeroo murtaa’eefi ragaa qaama sadaffaa irraa argamurratti hundaa’een tilmaamuun akka kaffalamu taasifama.
Kaffaltoonni gibiraa sadarkaa “C”n galmee herregaa fudhatama qabuu dhiyeeffannaan garuu bu’uuruma galmeesaaniitiin gibira itti murtaa’e akka kaffalan taasifama.
Akkaata labsii gibira galii Mootummaa Naannoo Oromiyaa lakk.74/1995 keewwata 48 jalatti tumameen, kaffaltootni gibiraa hundi galmee herregaa qajeeltoowwan fudhatama waliigalaa (“General Accepted Accounting Principles”) eeggate qabachuun gibira sirrii ta’e akka kaffalan ni dirqamu.
Kaffaltoonni gibiraa tokko tokko gibiraafi taaksii argannoo odiitiin bira gahame, gibira yeroo lama gaafatamuun walqabsiisu. Haata’u malee kun galiin mootummaa harca’ee hafe duguugamee akka galuuf hojii hojjetamu ta’uu hubatamuu dhabuurraa ilaalcha madduudha.
Labsii Galii Gibira Bulchiinsi Mootummaa Naannoo Oromiyaa (BMNO) 74/1995 keewwata 96fi 97 ibsutti seera cabsuun gibira kaffaluu dhabuu ykn ragaa dhoksanii gibira kaffaluu malan xiqqeessuun ykn kaffaluu diduun seeratti dhiyatanii yoo itti mirkana’ee, adabbii hanga qarshii kuma 100fi hidha cimaa waggaa 15 ta’uun adabamuu akka qaqqabsiisu kaa’ameera.
Sochii daldalaa godhamu keessattii kaffalaan gibiraa galmee herreegaa qabachuufi dhiyeeffachuu ykn maashinii gurgurtaa guyyaa bitachuu qofa galma yoo taasise, seera qabeessummaa hin mirkaneessu. Kanaafis galmeen kaffalaa gibiraa dhuga qabeessa ta’uufi dhiisuun mirkanaa’uu kan danda’u galmee herregaa sektara galii sassaabuun fudhatama qabu ta’ee yoo argame qofa.
Fakkeenyaaf, kaffaltoota gibiraa akaakuu hojii walfakkaatu irratti bobba’anii galiiwwan gara garaa argatan gibira walfakkaatuu irratti murteessuun rakkoo haqa qabeessummaati. Kunis qajeeltoo sirna bulchiinsa gibiraa dandeettii gibira kaffaluutiin kan walfaallessuudha.
Sanas ta'ee kana gibirri (taaksiin) tooftaa mootummaan seeraafi danbiirratti hundaa'ee ummataafi dhaabbileerraa galii itti argatu ykn walitti qabuudha. Maatummaan galii haala kanaan walitti qabu deebisee gaaffii misoomaa ummataatiif deebii kennuuf, akka madda bajataatti fayyadama.
Keessumaa akaakuuwwan taaksii keessaa kan dabalata qabeenyaa ('value added tax') jedhamu gibira meeshaalee dhiyeessii bu'uuraaf oolan ykn baasii fayyadamaarratti kan hundaa'e yoo ta'u, kan walitti qabamus oggaa omishni alaa gara biyyaatti galu ykn sirni bittaafi gurgurtaa raawwatamutti kan abbaa taayitaa galiiwwaniitiin sassaabamuudha.
Taaksiin qabeenya dabalataa kan safaramu, kaffalaan taaksii gibira qabeenya dabalataa maamilootasaarraa walitti qabu oggaa kaffalu maallaqa meeshaa dheedhii omishaaf ykn tajaajila kennuuf akka galteetti fayyadameef kaffale hir'isuun galii taasisa. Adeemsi kun hanga omishasaa ykn tajaajilasaa dumaatti akka ittifufuudha sanadoonni taaksii qabeenya dabalataarratti qophaa'an kan ibsan.
Abbaa Taayitaa Galiiwwan Oromiyaatti, daarektarri ittaanaan damee barumsaafi kominikeeshinii Obbo Hayiluu Addunyaafi ibsa tibbana miidiyaaleef kennaniin ji'oota saddeet darbanitti walduraa duubaan galii idileefi mana qoheessaarraa walitti qabuuf karoorfameen dhibbantaa 102fi 83.3 milkeessuun yoo danda'amellee kan taaksii qabeenya dabalataa garuu gadaandaadha.
Yeroo eerame kana keessatti naannichatti qarshii biliyoona 1.45 sassaabuuf karoorfamee qarshii biliyoona 1.3 qofti akka sassaabame eeruun, kunis karoora keessaa dhibbantaa 77.6 akka ta'eefi galii qabeenya dabalataatiin walqabatee raawwichi gadaanaadha jedhameera.
Kaffalaan gibiraa gurgurtaa raawwateef nagayee kennaa akka hinjirreefi bitataafi fayyadamaanis muuxannoo nagayee gaafachuu kan hingabbifanne ta'uu ibsu, daarektarichi. To'annoofi hordoffiin gama abbaa taayitichaatiin taasifamaa tures laafaa ta'uu qorannoodhaan mirkanaa'uusaa ni eeru.
“Otoo tilmaamni galii guyyaa xumura bara 2009tti geggeeffamee raawwii baranaatiif hingumaachine ta'ee haala raawwii taaksii qabeenya dabalataarratti mul'ataa jiruutiin galiin naannichaa %102 ta'uu hindanda'u ture” jechuun, kufaatiin sassaabbii galii taaksii qabeenya dabalataarratti mul'ate daran guddaafi iddoo olaanaa kan qabu ta'uu ibsu.
Gibirri bu'aa daldalaa taaksii qabeenya dabalataarratti waan hundaa'uuf gaaffiilee, “Galiin taaksii qabeenya dabalataa maaliif akka gadi bu'e, haala kanaan yoo ittifufe galii bara dhufuurratti dhiibbaan akkamii qaba?” jedhan qorannoodhaan ilaalamuusaa beeksisaniiru. Kanaanis gadu bu'uun galii taaksii qabeenya dabalataa galii bara dhufuurratti dhiibbaa olaanaa qabaata jedhu Obbo Hayiluun.
Kan gadi buuses kaffalaan gibiraa galmaa'aa taaksii qabeenya dabalataafi galmee herregaa qabachuuf dirqame harki caalaan gurgurtaasaa kamuu nagayeefi nagayee qofaan raawwachuu dhabuufaan qorannoon geggeeffame kan mirkaneesse ta'uu Obbo Hayluun ni dubbatu.
Kunis hiikaawwan guguddoo sadii qaba jedhanii, isaanis, tokkoffaa, “Kaffalaan gibiraa tokko guyyaa taaksii qabeenya dabalataatiif galmaa'ee eegalee, gatii ittiin gurguratu akka vaatii of keessatti qabaatu taasiseet qopheeffata. Guyyaa kanarraa eegalee gatiin ittiin tajaajila kennus ta'e omishasaa gurgururratti taaksii qabeenya dabalataa %15 keessa galchuun qopheeffata” jedhu.
Haala kanaan, galmaa'aan taaksii qabeenya dabalataa yoo nagayee mure mootummaaf galcha. Yoo nagayee hinmurre ammoo saanduqa ofiitti galfata. Taaksii qabeenya dabalataa kan kaffalu daldalaa otoo hintaane fayyadamaa dhumaati.
Taaksiiwwan sadarkaalee adda addaatti daldalaan yeroo bittaa raawwatu waa omishasaatiif ykn tajaajila argachuuf kaffalu dhumarratti fayyadamaa (ummata) irraa kan sassaabamee galmaa'aa taaksii qabeenya dabalataatiif deebi'a jedhu.
Taaksiin qabeenya dabalataa buusii fayyadamtootarraa sassaabamu kun kaffalaan gibiraa nagayee hinmuru taanaan galii kana ofumasaatiif kan hambifatu ta'uus ni eeru.
Gibira ykn taaksii sassaabuuf heeraan aangoon kan kenname akkuma biyya kamiituu mootummaa qofaafi. Aangoo heeraan nootummaa qofaaf kenname kana cabsuudhaan daldaltoonni nagayee hinmurre taaksii kana sassaabachaa akka jiraniidha ibsi oggantoota kanneenii kan eeru.
Otoo silaa nagayeen itti muramee taaksiin qabeenya dabalataa sirnaan sassaabamee mootummaaf galee mootummaan ammoo gaafii misoomaa bal'inaan jiru deebisuuf hinrakkatu jechuudha. Kan mul'ataa jiru garuu faallaa kanaati. Galiin mootummaan hojii misoomaa ittiin babal'isutu harka nama dhuunfaa galaa jira jechuudha.
Kanaaf dhimmoota kanneen yoo ilaalle raawwiin gadi bu'uusaa qofa otoo hintaane adeemsichi balaa guddaa kan qabu ta'uudha Caffee Oromiyaatti walittiqabaan Koree Dhaabbii Dhimmoota Bajataafi Baasii Mootummaa, Obbo Yilmaa Wayyeessaa Gaazexaa Bariisaatti kan himan.
Akka isaan jedhanitit, gama sassaabbii taaksii qabeenya dabalataatiin rakkoo guddaatu jira. Meeshaa gurgurtaa galmeessuutti seeraan ala fayyadamuunis ni mul'ata. Nagayee kutuurrattis hanqinni jira.
Kun gaalii naannoorrattis ta'e biyyaarratti rakkoo guddaa uuma. Haqas ni dabsa. Galii mootummaa bakka bu'anii walitti qaban ofiisaaniif hambifatu malee mootummaaf galee deebi'ee hojii misoomaa ummanni gaafatuuf oolaa hinjiru.
Dabni naannawa kanatti raawwatamu murtii galii dhuma waggaatti taasifamuufi guddina dinagdee biyyaarratti dhiibbaa uuma. Gama kanaan ummatas ta'e mootummaa hatuun gocha ifaan mul'ataa jiruudha. To'annoofi hordoffiin jirus qaawwa qaba.
Namoota rakkoo kana uumaa jiran akka gaafataman gochuurrattis hojii hojjetamaa jiru rakkoo qaba kan jedhu Obbo Yilmaan, beeksisni, “Nagayeen citu malee hinkaffaliinaa” jedhu girgiddaadhuma qofarratti hafuusaa ibsu. Namni barates hinbarannes nagayee waan fayyadameefi biteef nagayee gaafachuu dhabuun rakkoo kanaaf ulaa akka baneedha kan ibsan.
Daldalaan of jaalachuurraa kan ka'e waan kansaa hintaane of harkatti hambifatee itti fayyadamuun hanna. Kanaafis kan qaawwa bane rifoormiin daldalaa lafa qabachuu dhabuusaati. Biyyoota qaroomanitti gatiin waa hundaa maxxanfamee kaa'ama. Kan mootummaaf galuu malus daldalaan ofumaa beeksiseet galcha.
Biyya keenyatti garuu daldaltoonni tokko tokko galii argatan dhoksuuf tattaafatu. Maallaqa amanamummaan funaanee akka mootummaaf galchuuf itti kennamellee ni dhoksu. Kun ammoo lammiilee haqummaa dhabsiisa. Inni tokko dirqama kennameef fudhatee seeraan yoo hojjetu, inni kaan ammoo ni dhoksa.
Kun ammoo daldaltoota jidduutti dhiibbaa uuma waan ta'eef daldalaan maallaqa sassaabe amanamummaan mootummaaf galchee guddinaafi misooma biyyaa keessatti hirmaachuu qaba.
Charinnat Hundeessaatiin
Harargeetti, horteefi sirna ittiin bulmaata Gadaa
Dhalli namaa tooftaa jireenya isaa naannawaa isaatiin walsimsiisee ittiin jiraatu qaba. Malli kunis Aadaa jedhamuun beekama. Aadaan mallattoo ykn eenyummaa hawaasa tokkooti. Aadaan tooftaa hawaasni tokko haala jiruufi jireenyasaa ittiin calaqqisiifatuudha.
Oromoon aadaa miidhagaa uumaa ganamaan isaaf kenname qaba. Kunis Sirna Gadaa yoo ta’u, sirna kanaan waggoota dhibba hedduuf wal harkaa fuudhuun ittiin wal bulchaa tureera. Sirni Gadaa kun madda dimokiraasii addunyaatiif bu’uura akka ta’uuf gahee guddaa gumaacheera.
Sirni Gadaa dhimma jireenya ummata Oromoo gama hundaan kan ilaalu sirna siyaasa, aadaa, diinagdeefi amantiiti. Sirni Gadaa sirnaafi seera Oromoon ittiin wal bulchu, kan duulee roorroo ofirraa ittisu, kan diinagdee isaa ittiin tikfatuufi dagaagfatu, akkaataa inni itti waliin jiraatuufi kan hawwiin dhala Oromoo cufa ittiin guutu ture.
Bara bulchiinsa Sirna Gadaatti, Oromoon jiruufi jireenya isaa hunda keessatti wal kabajee, badiirra of eegee hariiroo gaarii kan biroo waliin uumuudhaan jiraachaa tureera. Ummanni Oromoo aadaa boonsaa kan dhaloonni isaa hundi badiirraa of eegee naamusaafi jaalalan akka jiraatu godhu qabaachuun isaa durumarraa eegalee abbaa qaroominaa ta’uu isaa mul’isa.
Ummanni Oromoo Harargees weerartoota alagaatiin osoo hinjilbeenffatin dura yeroo dheeraaf akkuma Oromoota godinaalee Oromiyaa biroo Sirna Gadaatiin of bulchaa akka ture ragaaleen adda addaa ni mirkaneessu. Haata'u malee biyya keeyna keessatti sirnootni bittaa jaarraa tokkoo oliif aangoo wal irraa dhaalaa aadaafi duudhaan hawaasa Oromoo akka badu taasisaa ture erga barbadaa'ee as Sabaafi sablammootni biyyattii aadaa, afaaniifi seenaa isaanii eeggatanii of akka bulchaniif Heeraan mirkanaa'eera. Kanumaan walqabatee Mootummaan Bulchiinsa Naannoo Omiyaas Sirnaa Gadaa kun deebi'ee akka dagaaguuf kallattii adda addaatiin hojjechaa akka jiru ni beekama.
Sirni Gadaa Oromoo kun Hambaa Addunyaa ta`ee Galmee 'UNESCO' irratti galmaa'uudhaan eenyummaa saba kanaa addunyaa irratti beeksisuu bira dabree sirni kun qabeenya addunyaa ta'eera. Haata'u malee sirni kun Galmee 'UNESCO' qofa irratti galmaa'uun isaa qofti ga'aa waan hin taaneef qaamoleen ykn dhaabbileen itti fufiinsa adeemsa sirnichaaf hojjetan jiraachuun barbaachisaadha. Kana keessaas tokko Gumiin Abbootii Gadaa adda durummaadhaan warreen eeramaniidha. Akkuma godinaalee Oromiyaa kanneen biroo Harargee Bahaattis caasaalee Gumii Abbootii Gadaa Afran Qalloofi Humbannaa ijaarudhaan aadaan ummatni Oroomoo Harargee ittiin of bulchaa ture sirni Gadaa dimookiraasii ammayyaatiif bu'uura ta'e kan sirnoota darban keessa awwalamee ture deebi'ee akka dagaagu, aadaa, seenaa, hambaalee, afaaniifi artiin ummata Oromoo godinichaa akka dagaaguuf, safuu, duudhaa, tasgabbiifi nageenyi akkasumaas walitti dhufeenyi ummata Oromoo akkasumas sabootaafi sablammoota biyyattii jidduu jiru akka jabaatu gochuuf hojjatamaa tureera; hojjatamaas jira.
Qubsumaafi Hortee (Hidda Latiinsa) Oromoo Harargee
Gosoota Oromoo ilmaan Baareentummaa ta’anii Harargee keessa jiraatan keessaa ilmaan Anniyyaa (Humbannaa) tokko yoo ta’u, akkasuma guutuu Harargee Lixaa qabatanii kan argaman Ilmaan Murawwaa (Ituu) jedhamuun beekamu.Gosoonni kun dhuma jaarraa kudha lammaffaa duraa jalqabanii seera gadaa tokkoon Odaa Bultum jalatti waggoota dhibba hedduuf of bulchaa turuu isaanii seenaan ni ibsa.
Marawwaa (Ituu)n ilmaan lama qaba. Isaanis afran mana Ituufi shanan mana Baabboo yoo ta’u, ilmaan afran mana Ituu immoo Adaayyoo, Arroojjii, Waayyeefi Baayee yoo ta’an, ilmaan shanan mana Baabboo immoo Baabboo, Algaa, Galaan, Warraafi Gaamoodha.
Anniyyaa (Humbannas) ilmaan lama qaba. Isaanis sadan Sadachaafi Afran Kodhelleedha. Ilmaan sadan Sadachaa Baabboo, Malkaafi Danbee yoo ta’u, kan Afran Kodheellee immoo Biduu, Annaa, Maccaafi Kooyyeedha. Ilmaan Afran Qalloo immoo afran ilmaan Qalloo yemmuu ta’u, isaanis Oborraa, Baabbile, Daga fi Alaa jedhamu.
Haaluma kanaan ilmaan afran Qalloo keessaa Oborraan ilmaan afur qaba. Isaanis Dagaa, Akkichuu, Biliifi Dooranii yoo ta’u, ilmaan Baabbilee immoo Areelee, Heeban, Hawwiyyaafi Giriidha. Ilmaan Dagaa immoo Noolee, Jaarsoofi Huumee yemmuu ta’u, ilmaan Alaa’s Abbaadhoo, Abbayyii, Gutayyuu, Arrojjii, Nuunnuu, Goollo, Galaan, Buubbuu, Kaakkoo, Eree, Diiramuufi Meettaadha.
Ilmaan Oborraa keessaa Dagaan ilmaan sadi qaba. Isaanis Yaasaa, Booraniifi Mangaadhaa yoo ta’an, kan Akkichuu immoo Xaayeefi Gorbeedha. Kan Bilii Kuraafi Hinee yemmuu ta’u, ilmaan Dooranii immoo Yaasaa, Guutaa, Guttayyuufi Abbichuudha.
Ilmaan Baabbilee yemmuu ilaallu immoo Areeleen ilma tokko qaba. Innis Dooyyoo jedhama. Dooyyoos akkasuma ilma tokko qaba. Innis Hagaloodha. Ilmaan Heeban immoo Fagaroo, Goonaafi Baabboodha. Hawwiyyaanis ilmaan lama qaba. Isaanis Gundhabeefi Karaalee yoo ta’an, kan Girii immoo Waalee, Waajaroofi Lubaayaadha. Hagaloon ilma tokko qaba. Innis Maayaa yoo ta’u, Maayaan ilmaan torba qaba. Isaanis Alii, Usmaan, Boonayaa, Dooranii, Hagaloo,Tudhaafi Miyyiidha.
Ilmaan Daga keessaa Nooleen isa tokko yemmuu ta’u, innis ilmaan sadi qaba. Isaanis Haleelee, Muchaafi Ormoodha. Ilmaan Jaarsoo immoo Oromoo, Dawwaaroo, Dhangaa, Walaabuu, Warrasayfi Ogaa yemmuu ta’an, ilmaan Huumee’s kudha lama yoo ta’u, isaanis Sirgaalaa, Duudaa, WarraDaay, Badii, Oboo, Asaboo, Ibsoo, Onaayaa, Alii, Noolee, Guyyeefi Busadha.
Ilmaan Alaa keessaa Abbaadhoon isa tokko yemmuu ta’u, Abbaadhoon ilmaan sadi qaba. Isaanis Tuulama, Sirbaafi Kuraadha. Ilmaan Abbayyii immoo kodhallee, Amuumaa, Diiramuufi Sobaale yoo ta’an, kan Gutayyuu’s Yaasaa, Kuutaayee fi Gutayyuudha. Ilmaan Arroojjiin immoo ilmaan torba qaba. Ilmaan Arrooojjii kunis Sadeen Obootiifi afran Jamjam jedhamuun bakka lamatti qoodamu. Sadeen Oboo jalatti Bachoo, Balaalofi Doogu yoo ta’an, Afran Jamjam immoo Diimaa, Bonee, Waayyuufi Abbaadhoodha. Ilmaan Nuunnuu afur yoo ta’an, isaanis Baabboo, Jiddaa, Itayyaafi Biliidaadha. Kan Goollo immoo Maaruu, Hurratiifi Jiddaadha. Akkasuma Ilmaan Galaan Dambee, Iluufi Morowwaa yemmuu ta’an, kan Buubbuu immoo Aliimoo, Diramuufi Kutaayyeedha. Ilmaan Kaakoo immoo Hariroo, Dullachaa, Dhangaafi Adaanoo yoo ta’an, kan Eree Dooguu, Baaduufi Buraaqsaadha. Kan Diiramuu immoo Oyloo, Corroqoo, Abuunnifi Xubuu yoo ta’an, kan Meettaa Ariyaa, Buunnii, Daada, Ooyloo, Maaru, Hariroofi kuraa jedhamu.
Bara Ittiin Bulmaata Sirna Gadaa Raabaafi Doorii Oromoo Harargee
Bara sirna Gadaa kana keessatti abbootii Gadaa lakkoofsan heddu ta’anitu teessoo isaanii Odaa Bultum taasifachuun Oromoo Harargee bulchaa turan keessaa akka fakkeenyatti Abbaa Gadaa Jaarraa Mardiidaa (1193-1200), Roobaa Dhungataa (1201-1208), Roobaa Gaamoo (1209-1216), Roobaa Gobeellee (1217-1224), Dooyyoo Daarimuu (1225-1232)fi Harhar Hargaya (1232-1241) ksnneen eeramaniidha.
Haa ta’u malee lakkoofsi manaafi horii heddummaachaa dhufuu isaatiin gosoonni Oromoo Harargee kun lafa babal'ifachuuf gargar fagaatanii qubachuu eegalan. Akkaataa kanaan Oromoon Harargee afran Qalloofi Anniyyaa (Humbannaa) gara Bahaatti godaananii lafa bal’aa qabatanii jiraachuu eegalan. Iddoon qubatanii jiraatan kunis Odaa Bultum irraa baay’ee waan fagaateef sababa fageenya kanaan seeraafi bokkuu tokko jalatti buluun baay’ee ulfaataa dhufe. Rakkoo kana furuudhaaf gosoota Oromoo gara Bahaatti socho’anii qubatan keessaa tokko kan ta’e Oromoon Afran Qalloo jaarraa 18ffaa keessa konfidereshinii Afran Qalloo jedhamu hundeessun Sirna Gadaa mataa isaanii uummatanii ittiin of bulchuu jalqaban.
Sirni Gadaa ilmaan Afran Qalloo hundeeffatanii ittiin bulaa turan kun Raabaa Doorii jedhama. Teessoon Gadaa Raabaa Doorii afran qalloos Mooraa Fugug bakka Buluuloo jedhamtutti yemmuu ta’u, Buluuloon aanaa Qarsaa naannoo Magaalaa Waatar jedhamtu cinaatti argamti. Korri caffee gadaa Raabaa Doorii kunis walgahii isaa waggaa saddeet, saddeetiin iddoo kanatti gaggeeffataa tureera. Hirmaattonni kora caffee gadaa Raabaa Dooriis dhiibbaa tokko malee bilisaan yaada isaanii dabarfatu. Korri yaa’ii caffee kun gosa hunda walqixxummaan hirmaachisee nageenyaafi tasgabbii ummataa kabachiisaa tureera. Kanamalees, sababa bishaan dhugaatiifi lafa margaatiin walitti bu’iinsa gosa jidduutti uumamaa ture furmaata laachudhaan nageenya ummata jidduutti buusaa tureera. Sirni Gadaa kun aadaa, duudhaa, afaan, seenaafi amantiin saba Oromoo akka hin banne eegee dhaloota irraa dhalootatti akka dabru taasisuun guddina aadaafi eenyummaa Oromootiif gaheen gumaaachaa ture ol’aanaadha.
Akkasuma gosoonni Afran Qalloo hundi bulchiinsa Raabaa Doorii kan mataa ofii qabaachaa turan. Bulchiinsi kunis kora caffee Raabaa Doorii gosaatiin kan hogganamuudha. Korri gosaa kan rakkoolee xixiqqoo gosa jidduutti uumamtu furmaata laachuun nageenya hawaasaa eegsisu Raaba jedhamuun kan beekamu yoo ta’u, rakkoole gurguddoo gosa jidduutti uumamtu ilaaluuf kan aangoo qabu kora caffee gadaa Doorii jedhama. Bulchiinsa gadaa Afran Qalloo keessatti qaamni aangoo guddaa qabu immoo Caffee Gadaati. Karaa biraatiin Raabni bulchiinsa Gadaa yoo ta’u, Dooriin immoo waraana Gadaati. Hojiin (gaheen) waraana doorii diina ummata irraa ittisee nageenya hawaasaa Oromoo eeguudha. Ajajaan waraana Doorii Abbaa Duulaa yemmuu ta’u, qaamni waraana labsuuf aangoo qabu Caffee Raabaa Dooriiti. Hoggantoonni Sirna Gadaa Raabaa Doorii karaa dimookiraasiitin ummataan filamanii waggaa saddeet, saddeetiin aangoo waliif dabarsaa biyya bulchaa turaniiru.
Gama birootiin immoo gosti Oromoo Anniyyaa jaarraa 18fa irraa eegalee Caffee Gadaatiin of bulchaa turuu isaanii seenaan manguddoota Oromoo irraa argame ni ibsa. Teessoon Caffee Gadaa Oromoo Anniyyaa Diida Anniyyaa ykn Burqaa Tirtiraa jedhama. Miseensonni hoggansa kora Caffee Gadaa Raabaafi Doorii akka ittaanutti dhiyaataniiru. Isaanis Abbaa Fugug (Abbaa Gadaa) Piresidaantii, Abbaa Bokkuu (Piresidaantii Ittaanaa), Abbaa Caffee (walitti qabaa koraa) Caffee, Abbaa Dubbii (Kan dubbii ykn dhimmoota uumaman akka murtii argataniif kora Caffeetiif dhiyeessuudha.
Abbaa Seeraa (innis nama heeraafi seera sirriitti beekuufi akkasumas heeraafi seera kana kora caffeetiif kan ibsuu yoo ta’u, abbaan Alangaa (dhimmoota uumameef murtii gitu kora Caffeetiif kan himuudha. Abbaan Duulaa immoo ajajaa waraanaati. Akkasuma Abbaan sa’aa immoo qabeenya isaanii kan to’atuudha. Hoggansi kora caffee kun aadaa, seenaa, afaaniifi safuu beekuufi akka hin tuqamne eeguuf dirqama guddaa kan qabuudha.
Walumaagalatti, sirni ittiin bulmaata sirna Gadaafi hortee ummata Oromoo Harargee muraasa keessa kan fudhanne kana fakkaata. Yeroo biraa haalota aadaafi duudhaa ummata godinichaa calaqqisiisan isin biraan ga'uuf yaalla jedha barreeffama kana qindeessee Gaazexaa Bariisaatiif kan erge Waajjirri Dhimmoota Kominikeeshinii Mootummaa Godina Harargee Bahaati.
Ashuukaa! Warra Qajeelcha Dhimma Godaansaafi Lammummaa Itoophiyaa
Hiriirichi dheeratus tajaajilli kennamu si'aayaadha
Akkuman amaleeffadhe, Bitootessa 15 bara 2010 ganamumaan kutaa waajjira itti hojjedhuu ergan gahee booda dhimma hojiif jecha gara Waajjira Qajeelcha Dhimma Godaansaafi Lammummaa Itoophiyaa dhaqeen ture.
Ittiwaamamni waajjira kanaa Komishinii Poolisii Federaalaa ta’uufi gaheen mana hojii kanaa waraqaa eenyummaa daangaa ittiin darban (paaspoortii) baasuufi haaressuu ta’uu odeeffadheera.
Bakki argamsa waajjirichaa Finfinnee, Kutaa Magaalaa ‘Lidataa’ jedhamu yoo ta’u, sa’aatii 3:30tti wayitan dallaa waajjirichaa bira gahu, namootni hoomaa awaannisaa fakkaatanii dhaabatu. Ga’eessotni, dardarootni, shamarraniifi dubartootni umriidhaan afurtamoota keessa ta’an hiriira dheeraa qabachuun dallaa waajjirichaa cinaa ijaajjaniiru.
Mooraa waajirichaa seenuuf hiriira qabachuun dirqama yoo ta’eyyuu dardaroonniifi shamarran qaruuxeen tokko tokko wayita miliquun of dursisiisan mul’atu. Baay’een isaanii waldaddarbatu. Qaamoleen keessummeessanis baay’ina namootaarraa kan ka’e warreen hiriiranii jiraniifi hiriiruuf sosocho’aniin, “Zor baluu!, wadazah nuu!, lamin tincacalachihu?” jechuun Amaariffaan ajaja kennu.
Jalqabarratti, namootni hiriiran kunneen akkuma dabareesaaniin karaa balbala maashinii ‘Pootoo Kooppii’ qabuun kan ol seenan yemmuu ta’u, waraqaa eenyummaa isaanii kaasisachuun gara kutaa ittaanutti qajeelu.
Baay'inni hojjettoota maashinii pootoo kooppiitiin hojjechaa keessummeessan afuri. Isaanis si'aayina guddaadhaan hojjetu waan ta’eef, namni dhimma dabareerratti rakkatu hinjiru. Garuu, qulqullinnisaa hanqina qaba.
Lammaffaarratti, namootni waraqaa eenyummaasaanii erga pootoo kooppii kaasisanii booda akkuma hiriira qabataniin gara kutaalee unki odeeffannoo dhuunfaa itti guutamu kennamuufi chaappaan godhamuu dhaqu.
Kutaaleen kunneen afur akka ta’an hubachuun danda’ameera. Lama iddootti paaspoortiin haaraa kennamuufi lama ammoo bakkatti haaressani jechuudha. Kutaaleen afranuu hanga sa’aatiin laaqanaa gahutti baay’ina namootaatiin dhiphataniiru.
Irra caalaan namoota kutaalee kanatti tajaajilamuuf ijaajjanii kanneen barumsa qabaniidha. Darbee darbee namootni dubbisuufi barreessuu hindandeenyes ni jiru.
Namoota dhimma godaansa seera qabeessaafi lammummaaf waajjirichatti argaman keessaa hedduunsaanii dargaggoota, keessumaa shamaran. Ta’us, namootni unka odeeffannoo dhuunfaa qarshii kudhaniin mooricha keessatti gurguramu bitatanii ofumaan guuttatan muraasa.
Afaan Amaaraafi Ingiliffaa waan rakkataniif, guuchisiifachuuf abbuma isaanitti dhufe kadhatu. Anillee namoota godinaalee Oromiyaa kanneen akka Arsii, Harargee Lixaa, Shawaa Kaabaafi Shawaa Kibba Lixaarraa dhufan 15f guutuufiin dirqama lammummaa koo bahachuuf yaaleera.
Dardarootni kunneen baay’isanii garaa nama nyaatu. Dubartootni daa’imasaanii dugdatti baattatanii wayita oliifi gadi fiigan ammoo haalaan nama mararu, gaddisiisu.
Unki odeeffannoon dhuunfaa itti guutamu sun garuu hangas mara rakkisaa ykn walxaxaa ta’ee miti. Akkan hubadhetti, dhuguma rakkoon afaanii ni jira, garuu namootni kunneen waanuma ulfaatu isaanitti fakkaateetu malee gariinsaanii ofumaan guuttachuu kan danda’aniidha.
Sadaffaan ammoo kutaa itti ashaaraa qubaa kennan ykn mallatteessan, suura ka’aniifi kaffaltii qarshii raawwataniidha. Kutaaleen kunniin iddoowwan guguddoo sadii kan qaban yoo ta’u, kutaalee xixiqqaa 12 of jalatti hammatu.
Iddoowwan kunneen baay’ee tasgabbii qabu. Sababiinsaas namootni dabareesaaniin hiriiranii waan seenaniif, tokko tokkoonsaanii teessuma qabachuun taa’u. Hojjettootni mallatteessisaniifi suura kaasan ariitiin waan hojjetaniif, yoo guddate nama tokko keessummeessuuf daqiiqaa shan fudhatu. Maashininiin itti gargaaramanis ammayyaawaa fakkaata. Kunimmoo tajaajila hawaasaa isaan kennaa jiran si’eesseera jechuudha.
Kutaadhuma kana keessatti balbalootni kaffaltiin itti raawwataman afur ni mul’atu. Namootni erga mallatteessaniifi suura ka’anii booda nagahee fudhachuuf gara balbaloota kanneeniitti qajeelu. Bakkichatti yoosuma nagahee fudhatanii kan bahaniidha malee kan rakkatan miti.
Dhumarratti, kutaalee odeeffannoo dhuunfaa, nagaheefi kooppii waraqaa eenyummaa itti kennamuudha. Kutaaleen kunneen paaspoortii kanneen qopheessaniidha. Iddoowwan kanneenittis dhimmi tursiisee rakkisu waan hinjirreef, yeroosuma kennanii bahuudha.
Guyyaafi sa’aatiin itti deebi’anii paaspoortii fudhatan hojjettoota kutaalee kanneeniin kan himamudha. Haala idileetiin paaspoortii haaraa argachuuf qarshii dhibba jaha kan gaafatuufi guyyaa sadii fudhatu yoo ta’u, hatattamaan ammoo argachuuf guyyaa tokkoofi walakkaa, akkasumas qarshii 900 kaffalchiisu ta’uu hubadheera.
Walumagalatti, adeemsi kenniinsa tajaajila waajjira dhimma godaansaafi lammummaa si’ataadha jechuun ni danda’ama. Gochisaanii gaariin kunis ashuu!, jabaadhaa! kan isaan jechisiisuudha. Garuu mooraasaa keessatti dhimmi afaanii keessumaa kan tajaajilamtoota Oromiyaa rakkisaa ta’uurra darbee yaaddessaa waan ta’eef furamuu qabaan dhaamsa kooti.
Takkaalliny Gabayyootiin


c: text/html

text:
Lootarii “Kennaa Qiillee” carraa 1ffaa, Birrii miiliyoona 4 kana kan injifatan obbo Abdulhaakiim Ahimad naannoo Oromiyaatti jiraataa magaalaa Sabbataati.
Obbo Abdulhaakiim ga’eessa umrii 43 yammuu ta’an, abbaa ijoollee lamaati.
Baatii 7 dura garuu dhibee onneetin qabamuu isaanitiin hojii maatii isaanii ittiin bulchan dhaabaniiru.
Hoospitaalli Speeshaalaayizdii Xuqur Anbassaa Taaylaand Baankook deemanii akka yaalamaniif xalayaa deeggarsaa barreessefira.
Bulchiinsi Lootarii Biyyoolessaas obbo Abdulhaakiim abbaa carraa ta’uu isaanii mirkaneessera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Adoolessa 8,2017/ Yuunversiitii Wallaggaa keessaa baratoonni bara kana eebbifaman cuunffaan qabxii barnoota saanii mootummaa Wayyaaneedhaan akka yeroon hin laatamneef shirri baratoota moorichaa irratti dalagamaa jiraachuu qeerroon gabaase.
Barattoonni mooraa Yuunversiitii Wallaggaa keessaa bara kana eebbifaman cunfaan qabxii barnoota isaanii yeroodhaan kennamuu dhabuurraan kan ka’e barattoonni moorichaa rakkoo jabaa keessa seenanii gidirfamaa jiraachuu qeerron gabaase.
Akka maddi oduu mooricharraa nu qaqqabetti mootummaan wayyaanee kan hannaa fi diimokiraasii kijibaan biyya bulchaa jiru torban darbe keessa erga baratoota mooraa yuunversiitii wallaggaa eebbisiiseen booda qabxii cuunffaa barnoota isaanii daddaaffiin akka hin laatamneef baratoota moorichaa nagaa dhorkaa akka jirullee ibsame.
Kun kanumaan osoo jiruus Sirni wayyaanee jibba barattoota mooraa yuunversiitii Wallaggaaf qabu irraa ka,uudhaan waraqaa eenyummaa baratoota bara kana eebbifaman irraa guuruudhaan barattoonni osoo qabxii barnoota isaanii hin fudhatin akka mooricha gadi lakkisaniif shirra hamaa eebbifamtoota moorichaa kan bara kanaa irratti akka hojjechaa jirutu gabaafame. Addattimmoo barattoonni mooricharraa bara kana eebbifaman osoo qabxiin barnoota isaanii hin raabsaminiif mootummaa abbaa irree wayyaaneedhaan doormii ciisichaa isaanii keessaallee akka ari’amaa jirantu addeeffame. Kanumaan wal qabatees baratoonni waggaa kana mooraa yuunversiitii wallaggaa irraa eebbifamanis heedduun isaanii yeroo ammaa rakkoo bakka bultii fi waraqaan eenyummaa barnoota isaanii waan irraa guurameef gara itti adeeman dhabuudhaan rakkoo akkaan ulfaataa keessa akka seenanii jirantu gabaafame.Gochi diinummaa sirni wayyaanee yeroo ammaa baratoota mooraa yuunversiitii keessa jiran irratti raawwachaa jirtus caalmaatti kan abbaa irrummaa ishee mullise ta,uus qeerroon moorichaa dhaamsa oromummaa waliif dabarsaa akka jirantu addeeffame.
Kana malees Godina Wallagaa bahaa aanaa gudayyaa Biilaa,gudayyaa jaree,aanaa sibuu siree,aanaa jimmaa horroo keessatti sirni nama nyaataa mootummaa wayyaanee uummata saamaa jiraachuu qeerroon aanoota Sana’a gabaasan.
Akka odeeffannoo naannoo Sanaa gabaasutti mootummaan wayyaanee dirqama kaabineetootatti kennuun,kaabinoonni ergama wayyaanee fudhuun,maqaa uummata beeladhan gargaarra jechuun uummata fedhii fi humnasaa malee uummata saamaa akka jiru uummanni ragaadha.
Dirqama kana mootummaan gara kaabineetti,kaabineen gara gandaatti,gandi gara caasaa gandaa milishaan dirqisiisuun Afooshaa,garee fi gooxiitti caasaa diriirsuun dirqamaan hiraarsuun saamaa jiru.
Waanti nama dhibu namni waan nyaatee bulu hin qabnellee dirqamaan buusii kana akka buusaan hidhaa fi dararaa irraan gahuun akka liqeeffatanii Kennan gochaa jira.
Waan uummanni buusuu kun Osoo uummata beeladheef kennamee gammachuun keenyaaf daangaa hin qabu,garuu sirni nama nyaataan kun rasaasa bituun humnasaa cimsachaa uummata keenyaa ficcisiisaa jira jedhu jiraattonni.
Badiin kun kutaa biyya hunda irratti akka raawwatuuf mootummaan wayyaanee qophiidha. Kutaan biyya waanti kun hin geenye yoo jiraate akka hubattanii irraa of qusatan qaama ilaallatu akka qaqqaabu aamsa qeerrooti. Ilaalaa namni tokko dirqamaan midhaan walakkaadha hanga quunnaa tokko fi Isaa ol akka saamaa jiru dhaddeessa.gara maallaqaatti yoo jijjiirame nam tokkorraa qarshii 100_200 saamaa jiru.
Kun immoo nama waan nyaatee jiraatu hin qabneef hangam ulfaataadha,inni qabu yookenneyyuu inni hin qabne dararaamuun hidhamuun mee maal jedhama addunyaan quba nuhaaqabaatu jechaa jiru qeerroon,oduu kan biraa dudduubaan.


text:
ummanni oromoo erga kiyyoo gabroomfataa habashaa jalatti
kufee kaasee kharaale gara garaatiin diina ifirraa ittisaa ture
haa tahuu garuu bifa ijaarameen yknjaarmaya tokko jalatti
bifa qindaaween waan hin turiniif humniti isaa faffaca’aa
turuun diina isaaniirratti ijifannoo galmeessuuf gahaa hin
turre kanumarraa ka’uun sabboontonni ilmaan oromoo
rakkoo saba isaanitiif quuqaman walitti dhufanii falli jiru
qabsoo oromoon bifa faffaca’aa taheen godhaa jiru
qindeessuun caayaa takka jalatti ijaaramuun barbaachisaa fi
dirqama akka tahe hubachuudhaan sabboontonni ilmaan
oromoo baha oromiyaa adda durummaa sooreessa jaarraa
abbaa gadaa fi elemoo qilxuutiin Bara 12/12/1969 Adda
Bilisummaa Oromoo (A.B.O) biyya Soomalee magaalaa
Magdashoo keessatti hundeessuun qabsoo bilisummaa oromoo
fi walabummaa oromiyaa bifa qindaawaa tahe takkoon
jalqabanii itti fufan haatahuu garuu ilaalchi mootummaan
biyyattii oromoo fi eenyummaa oromootiif qabu gaarii waan
hin turiniif dura dhaabbannaa gara garaa irratti godhaa turan
akkasumaan garuu sabboontonni ilmaan oromoo kun rakkoo
tanaaf osoo hin jilbbiiffatin fala barbaacha jalqabanii
achumaan hariiroo diplomaasummaa biyyoota biroo waliin
uumuuf dirqamanii elemoo qilxuu gara biyya
yaman(adan)akka deemu murteeysanii ergan jaal elemooniis
dirqama isaa fudhatee biyya yaman dhaqe akkuma dhaqeen
mootummicharraa dhageyamtii waan argateef achitti if
ijaarun ilmaan oromoo dammeeysuu jalqabe bifuma saniin itti
fufuudhan biyyoota akka iraaq,suuriyaa,falasxiin hunda
qunnaman keeysattuu haalaan mootummaa iraaqirraa
fudhatama waan arkataaniif murni Sooreeysa jaarraa abbaa
gadaatiin hogganamu gara biyya Iraaqitti imalan
Mootummaan Iraaqiis haalaan ifitti fuutee waan isaan hin
yaadin isaaniif gumaacha goote eegas jabahaa Falasxiin biyya
Suuriyaa keessatti carraa barnoota lolaa arkatanii jalqaban
akkuma xumuraniin imala isaanii gara biyya Masrii godhatan
achittiis qabsoo barattoota oromoo univarsity Masrii baratan
ijaaruu jalqaban akkuma xumuraniin gama biyya Iraaq
2
deebi’anii barattoota oromoo kan Iraaq keessatti argaman
ijaaranii meeshaa waraanaa mootummichaa argatan markaba
guutuu waliin adanitti deebi’an
Erga meeshaa waraanaa Aden fidanii booda gama biyyaatti
galanii qabsoo hidhannoo jalqabuuf haala tokko tokko
qindeeyfachaa osoo iccitiin bifa hin beekkamneen jalaa baate
isaaniis iccitiin bahuu dhageenyaan teeysuma hatattamaa
godhanii murna sadihitti wal qoodan akka tasaa Yoo murni
duraa milkaa’uu baate murni lammaffaa akka bifa jijjiiree itti
fufuufi murni sadaffaas akkasuma tahuu murteeyfatan
Murni jalqabaa kan Sooreeysa Jaarraa Abbaa Gadaatiin
hogganamu yoo tahu isaaniis nama 36turan guyyaa17
/10/1970tti Aden irraa ka’anii gama baha oromiyaa osoo
imalaa jiranii guyyaa lama Bahara india keeysa eega deemanii
booda 19/10/1970tti kallattiin jalaa baddee dogoggoraan
Bahara Soomaalee Barbaraa fii Zeeylaa (Afdaal) jidduu bakka
Bul’haa ja’amtutti bu’an. Mootummaan Soomaalee waan
iccitii tana arkateef humna waraana lafaatiifii qilleensaatiin
irratti bobbahee dhunfate achumaan fuudhee gara mana
hidhaa Mandheerraa ja’amuutti galche
guyyaan kuni seenaa qabsoo adda bilisummaa Oromoo
keessatti seena qabeessaafi kan hin dagatamneedha sababni
isaas guyyaa jalqaba namni kan maqaan isaa ramadan hussen
kalid(abdoosh) jedhamu dhukaasa diinaatiin wareegameedh
Murni duraa qabamuu akkuma dhagayaniin murni 2ffaa kan
Elemoo Qilxuutiin duurfamu warroota hidhaman kana
baasuuf tattaaffii adda addaa godhuu jalqaban garuu
milkaawu hin dandeenye isaaniis osoo abdii hin murin yaalii
isaanii itti fufan
Augast 1973 murni 2ffaa kan Elemoo Qilxuutiin duurfamu
Aden irraa ka’anii Bahara diima qaxxaamuruudhaan qarqara
Asabitti bu’ani milkiidhaan meeshaa waraanaa Gaala 18
fe’atanii naannoo gammoojjii hamtuu affaar keeysa
qaxxaamuranii naannawa laga arbaa dhufan meeshaa
waraanaatiis asumatti dhooyfatanii namoota takko tokko
3
qunnamuudhaan gara kaayyoo fi akeeka bilisummaa
oromootti ummata dammaysaa jaarmaya itti fufan.
Lola jalqabaa kan maqaa ABO tiin lolame(lola xirroo)
Hararagee dhihaa Gubbaa Qorichaa bakka Xirroo ja’amututti
lolli seena qabeeysa tahe yeroo duraatiif maqaa Adda
Bilisummaa Oromootiin (ABO) godhame.
Fuulbana (sept )5 bara 1974tti guyyaa seena qabeeysa qabsoo
Oromoo keessatti lolli yeroo duratif qeeyroo baha
Oromiyaatiin Xirrotti godhame siree gabroomfataa Habashaa
sossoose waan tahef guyyaan kuni guyyaa gootota oromoo
ja’amee seenaa Oromoo keessatti bekkamee bara baraan akka
yaadatamuufi khabajamu taasifame
‘’seenaa abbaan hin himanne anbiti namaaf hin himtu‘’ ja’e
Sooreeysi Jaarraa Abbaa Gadaa
Lolli guyyaa kana godhame gabroomfataa Habashaa nama150
ol irraa galaafatuun seenaa qabsoo Oromoo dhiigaan akka
barreeyfamtu taasisan
Jaallan lola kana keessatti murtii guutaniis Rageeyfataan
nama 5 turan
Jaal Elemoo Qilxuu lola kana keessatti osoo loluu dhawamee
jaallan isaatiin ani dhawamee galmee fuudhaa deemaa niin
wareegama jachuudhaan achitti hafe.
Waraanni mootummaa achitti marsee yeroo isaan isarratti
walitti qabaman kilash isaatiin olii gad deebisee dhumarratti
boombii lama itti dhoosuun achitti nama 42 ajjeesee murtii
guutee wareegame
Gootonni guyyaa lola xirroo murtii guutanii wareegaman
keeysaa
1 – Jaal Elemoo Qilxuu(Hassan ibraahim).
2 – Jaal Ahmed Taqii (Hundee saabaa).
3- Jaal Sheek Jamaal Alishoo
4 -Jaal Umar Adam Koree.
4
5 – Jaal Sh. Mohammed Bushra.
Guyyaan kun akka guyyaa Goototaatti bara baraan Oromoon
marti akka kabajju maaliif taasifame?
1 –guyyaa jalqaba Maqaa bilisummaa Oromiyaatifii Oromoo
maraatiin lolame waan taheefi
2 –Maqaan Oromoo kan awwaalamee ture guyya itti awwaalaa
baafamee Oromoo Baha- dhihatti, Kaabaafii kibbatti oromotti
maqaa fi gurra godhe waan taheef
3 –guyyaa itti ilmaan oromoo Mootummaa Habashaa
shoorarkeessanii rooraasan waan taheef
4- guyyaa Habashoonni ummata Oromoo hamma dhumaatti
akka gabroomfachuu hin dandeenye hubachiisan waan taheef
5 –If jaaranii maqaa adda bilisummaa Oromootiin sossoha
adda addaa godhaa waan turaniif
alaaba (ABO)
Alaabaan Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) haayyoota
Oromootiin laafa khaayamtee,
Hayyoonni Oromoo Alaabaa addaa bilisummaa Oromoo lafa
khaayaaniis
1,Jaarraa Abbaa Gadaa
2,Haaji Huseen Suuraa
3,Abdallah Mahammad(Luungoo)
4,Mahammad Umar Qaadi
5,Sheek Mahammad Adam
6,Sheek Husseen warsamaa
7,Elemoo Qilxuu ( Hassan Ibraahim).
Isaan kanaanii biyya Soomaalee magaala magdashoo keessatti
hojjatamte
Kanaaf ummanni oromoo gabroomfataa habashaa yeroo
ammaan tanaa ilmaan oromoo dhiiga dhangalaasaa jiru firraa
5
buqqaasuuf karaa qabsoo daandii jalqabaa kan sooreessa
jaarraa abbaa gadaa jalatti hiriiree akka sossoohuu qabu
waamicha keenya isiniif goona galatoomaa
– ALAGAAF GABROOMUU DINNE 111
–
– BILISUMMAA TEENYA SIMANNE 111
–
– TOOKUMMAAN HUMNA 111
B.B.S. JAARRAA ABBAA GADAA
S.U.L.F.O :- MULLISAA JAARRAA
Muddee 12/12/ 2016
Ref no :- 0102/W./S.U/16


text:
Magaalaa Finfinneetiin ala, Mootummaan Tajaajila Interneetaa Kukkutuun maaliif?
Torbaanota darban kan tajaajilli Interneetaa Magaalaa finfinneetiin ala adda citeera. Tajaajilli Interneeta Mobile Itoopiyaa keessatti gara lakkoofsa icciitii – ItiyooTelekoom dhaan ummataaf raabsama. Dargaggoonni karaa yoo cufan – Interneetiin ni cufama, Kakaastotni(Activits) yoo jabaatan ykn ciman – Interneetiin ni cufama, Barattootni yoo mufatan – Interneetiin ni cufama, Qilleensillee yoo hin bareedni – Interneetiin ni cufama. Tajaajila interneetaa osoo hin taane, Wardiyyaa Abbaa dubbii kan tajaajilicha dhiyeessutu taphataan. Daqiiqaadhaan bana daqiiqaadhaan cufa.
Teeleen tajaajila Interneeta mobile kana yoo nuuf dhiyeessu yoo barbaade akka cufu ykn yeroo barbaadetti akka banu walii galteen qabnu hin jiru. Kan kana hin hubatin dhaabbanni Addunyaa – Meetii badhaaseera.
Dhugumatti, tajaajilli akkanaa kun biyya Itoopiyaa tana keessatti irra deddeebiidhaan kan ta’u waan ta’eef Aadaa mootummaan Itoopiyaa ittiin ibsamu ta’eera. Ta’us, Mootummaan sobaan kakachaa bulchus, Dhiyeennuma kana Dubbi Himaan Mootummaa federaalaa ‘Rakkoon fedheyyuu yoo uumame kana booda rakkoon tajaajilli Interneetaa addaan ciccituu akka hin uumamne ibsuun ni yaadatama.
Amanuu dadhabnus, qabataan haalli jiru faallaa kanaa ta’ee hafeera. Kanaafuu, Dubbi himaan Mootummaa bakka bu’ee waadaa seenullee Waadaan seename diigameera.
Yeroo amma, Magaalaa Finfinneetiin alatti, guutuma biyyatti jechuun kan danda’u Tajaajilli Interneetaa addaan citeera.
Dhimmicha fageessinee hin ilaallu, Tajaajila kana hedatee abbaan qabeenyaa, dhuunfaan ykn dhaabbanni tajaajila Investimantii ykn daldala irratti bobba’e mallaqa isaa dhangaalee hojjachaa jiru hundi Rakkoo qaamni itti gaafatamummaa fudhatu hin jirre kanaaf saaxilameera, murtii kanaaf miidhameera.
Kan biraa hafee, Feesbuukiidhaan hiriyyootnifi maamilootni walargachuuf ykn tajaajila walqunnamtiif fayyadaman addaan citaniiru, akkasumas dhaabbileefi maamiltootni daldalaa gama kanaan tajaajilamaa turans rakkoo hamaaf saaxilamaniiru.
Osoo hin barbaadin gara bara tajaajila Poostaa ture sanatti deebi’uuf. Bilbila keenyaan Ergaa Elektroonikii(e-mail) waliif erguu hin dandeennu.
Bara ammayyaawaa kana keessatti tajaajille bilbila keennaa hanga Bilbila haadaa ykn bilbila manaa ta;ee hafeera. Of duubatti deebinneerra. Jette jetteedha jennee mormachuu irra baqachuu filanneerra. Wantootni sirrii hin taane akka hin raawwatamne gochuu irra kan raawwatame akka hin dhageenne ta’uun keenya gatii guddaa nu baasisaa jira.
Maddi DireTube
Kan Hiike OROMO ICT


text:
Yuuniyeenichi bara 1996 waldaalee bu'uuraa 9n aanaalee Dodolaarraa 6 fi Adaabbaarraa babaahan 3n, miseensa qonnaan bultoota 3,684 hundeeffame.
Yuuniyeeniin kun amma miseensota kuma 31 ol kan qabu yammuu ta’u, kanneen keessaa 20% dubartoota.
Qoonnaan bultoonni 78% qaama kanaa ta'anniiru.
Warshaan Daakuu Raayyaa Waakkannaa kun Birrii miiliyoona 30n ijaarrame kan xumurame yammuu ta’u, guyyaatti nyaataa fi daakuu kuntaala 800 omishuu danda’a.
Ebba warshichaan cinaatti dhagaan bu'uuraa warshaa paastaa fi makoroonii Raayyaa Wakkannaas preezdaantii mootummaa naannoo Oromiyaa obbo Lammaa Magarsaa, Afyaa'ii Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataa obbo Abbaa Duulaa Gammadaan fi keessummoonni federaalaa fi naannoo jiranitti kaa'ameera.
Preezdaantiin naannichaa obbo Lammaa Magarsaan haasaa ebba warshichaarratti taasisaniinis, "Abadan! Kanaan booda rakkoon akka kaleessaa deebi'ee nu hin mudatu!" jedhan.
Obbo Lammaan qonnaan bulaan Oromoo hojiinsaa qonna qofa ta’uu hin qabu; warshaa ijaarratuun abbaa qabeenyaa ta’uu qabas jedhan.
Dinagedeen qonnaan bulaa hamma dafqasaa hin taane, teknooloojii oomishaa fi omishtummaa isaatti dabaluun dandda'amus; haalli gabaa danqeera. Kanaafuu dhimmi gabaa hojii keenya ta'a jeedhan obbo Lammaan.
Warshaa ijaarree arguun galma keenya miti; raayyomnee, tokko ta'uun immoo humna misoomaa hin dabne ta'a jedhan.
Karaan keenya baay'ee fagoodha; deemsa jalqabneerra. Akka hin laafne, akka hin gufanne diinagdeen Oromiyaa akka cimuuuf tokko ta'uun filannoo dhumaati jedhan preezdaant Lammaa Magarsaan.
Ministirri Ministeera Qonnaa fi Qabeenya Uumamaa Dooktar Iyyaasuu Abrahaan, qonni meekaanaayzeeshinii akka babal'atuuf gareen qonnaan bultootaa gurmaa'an gahee olaanaa qabu jedhanii, yuuniyeeniin kunis imaammata kana milkeessuuf qooda bahaa jiru itti fufuu qabaan himan.
Hojii gaggeessaan Yuuniyeenichaa obbo Mohaammad Yuusuuf warshaa kanaan naoommi 105 carraa hojii ni argatu jedhan.
Akka biyyaattis yuuniyeeniin qonnaan bultootaa namoota 800,000 oliif carraa hojii akka uuman himameera.
Maddi; Waajjira Preezdaantii naannichaa


text:
Gaaffii fi Deebii Obbo Huseen Hammuu fi Dargaggoo Haruun Hasan Waliin Taasifame(Ebla 13/2018)
OMN: Oduu Fulb,25 2015 Godina Shawaa Lixaa Magaalaa Baakkootti ibsaan yeroo dheeraa badee waan tureef, jiraattoonni magaalaa rakkoo garaa garaatiif saaxilamaa akka...
OMN;Oduu Fulb.26,2015 Godina Booranaafi Gujii Aanaalee Bulee Horaafi kanneen biroo keessatti dargaggoonni gaaffii mirgaafi misoomaa gaafatan hidhamaa akka jiran himameera. Dargaggoonni gaaffi...
OMN:Oduu Fulb.26,2015 Hawaasni Oromoo Saud Arabiyaa Kutaa Jiizan Magaalaa beeshii fi nannawaashii jiraatan jimaata dabre sagantaa tumsa OMN gaggeessan milkiin xmurataniiru. Sagantan...
OMN;Oduu Fulb.26,2015 Biyya Finlaandiitti, Atoobisii baqattoota fe’ee gara buufata baqattootaatti geessaa jiru, jiraattonni biyyaa baqattoota jibban, hirrira bahuun mormii dhageessisan. Hiriira mormii...
OMN:Oduu Fulb.24,2015 Saa’ud Arabiyaa Magaalaa Miinaa keessatti Namooti Sirna Hajjiif dhaqan Muddama uummataa uumameen 700 ol yoo du’an, 800 ol ammoo balaa...
OMN:Oduu Fulb.24,2015 Iraan lammiilee ishee 43 utuu haajji irra jiranii Suud Arabiyatti dhumaniif Mootummaa biyaytti himatte. Itti aanaan ministira dhimma alaa Iraan...
OMN: MIL’UU TIBBANAA (Caamsaa20/2018)
Labsiin Farra Shororkeessummaa akka ka’uu fi Seeronni walabummaa lammiilee mulqan akka jijjiiraman jiraattonni Magaalaa Dambidoolloo fi Naannooshee gaafatan.
Uummata keenya Boorana Irraa Buqqa’aniif Deeggarsa Hawaasni Manchister Taasisan.(Caam.20/2018)
OMN: ODUU (caamasaa 19/2018)
OMN: GRD – ዴሞክራሲያዊ ሽግግር በኢትዮጵያ (LIVE) May 19, 2018
OMN: Qophii Xiinxlaa – Haala Yeroo (LIVE) Caamsaa 19, 2018
OMN: ARABIC NEWS (May 18, 2018)
OMN: SIDAAMU TELEVIZHIINE (የሲዳማ ቴሌቪዢን) May 19, 2018
https://vimeo.com/270832715
OMN: GRD – Qabsoo Oromoo fi Sadarkaa Itti Aanu (LIVE) Caamsaa 18, 2018


text:
ODUU ONN : Ummanni Oromoo Baaletti dhumaa jirani. Daa’immanii fi Manguddoonni baay’een Du’aa fi jireenya jidutti argamu. DIRMANNAA HATATTAMAATU ISAAN BARBAACHISA
Amajjii 17/2018 Har’uma Hayyuun Oromoo Gootichi Dhaqqabaa_Waariyoo mana hidhaa wayyaanee irraa akka hiikkaman odeessi nu qaqqabee jiru ifa godheera, baga waaqni isin baasee maatiifi uummata keessanitti isin dabale!!
ONN:Oromo New Music 2018 By Artist Umer Gubbee
ONN: Kabajaa Guyyaa WBO biyya Yemen,magaalaa Sana’a, Amajjii 12, 2018. T-shirt ONN qopheeffatanii uffachuun sirna ajaayibsiisaa fi midhagaadhaan kabajan. Galanni keessan bilisummaa haa ta’u jenna!
Amajji 16 2018 qophii Addaa Sagalee Qeerroo Gaafif Deebii Haala Yeroo irratti .
“Maal jedhe WBOn? Maal dhaame dhiiroo?” Video Hawwisoo WBO amajji 1,2018 eebbifame


text:
Mootummaan naannoo Oromiyaa fedhii fi faayidaa ummataa gama hundaan mirkaneessudhaaf tarsiimowwan misoomaa fi ijaarsa sirna dimokraasii hojiitti hiikaa tureen milkaa’inni argame olaanaa akka ta’e beekamaadha kan jedhe ibsichi, keessumaa egeree biyyaa dhugoomsuu keessatti qooda ol'aanaa kan qaban dargaggoonni hirmaannaa fi fayyadamummaan isaanii mirkanaa’ee, rakkooleen siyaasaa, hawaasummaa fi diinagdee qaban hirmaannaa dammaqaa isaan taasisaniin deebii argatee, ijaarsa biyyaa keessatti gahee adda durummaa isaanii akka ba'an gochuudhaaf tattaaffiin godhamaa ture firii godhachuu eegaleera jedheera.
Mootummaan Naannoo Oromiyaa, carrawwan hojii jiran sakatta’uudhaan dargaggoonni hojiitti akka baobba’an haala mijaawaa uumaa tureen dargaggoonni baay’een jireenya ofii mo'achuu bira darbanii gara abbaa qabeenyummaatti cee'uu danda’aniiru.
Hirmaannaa fi fayyadamummaan dargaggoota naannichaa daran cimee hiyyummaa fi boodatti hafummaan hundeerraa akka diigamu taasisuudhaaf humnii fi beekumsi dargaggootaa murteessaa akka ta’es amantaan mootummaa olaanaadha jedheera mootummaan naannichaa ibsa isaatin.
Haa ta’u malee carraa guddina diinagdee keenyaa kan ta’e baay’inni dargaggootaa carraa hojii uumammaa ture waliin kan wal simu hin turre.
Kanarraa ka’ees hoji dhabdummaan rakkoo hammaataa dargaggootaa akka ta’e mootummaan ni amana. Haaromsi gadi fageenyaa gaggeessaa dhufes rakkoon hoji dhabdummaa dargaggootaa rakkoo deebii hatattamaa argachuu qabu aka ta’e kallattii agarsiiseera.
Mootummaan bu’aawwan qorannaa fi haaromsa gadi fageenyaa irraa argaman qindeessudhan deebii qubsaa laachudhaaf qophaa’ummaa qabu irra deebi'ee ibsuu barbaada jedheera ibsi laatame.
Bara kanas karoora mootummaan sadarkaa olaanaatti xiyyeeffannaan qopheesse keessaa tokko carraa hojii dargaggootaa bal’inaan uumudhaan hirmaannaa fi fayyadamummaa isaanii sadarkaa hundaan guddisuudha.
Haala qabatamaa naanoo Oromiyaa keessa jiruun bara kana hoji dhabdoota miliyoona 1.3 ta’an hojiitti galchuudhaaf karoorfamee hojjetamaa jira.
Carraawwan hojii uumaman kanaanis dargaggoonni dhaabbilee barnoota olaanoo fi barnoota leenjii teekikaa fi ogummaa naannichaarraa eebbifamaniif xiiyyeeffannaa addaatiin carraa kana irraa fayyadamoo akka ta'an nitaasifama jedhameera.
Karoora qabame keessatti dameewwan hojii maanifaakchariingii fi qonnaa xiyyeeffannaa olaanaa akka argatan murtaa’eeera. Kana malees dameewwan akka albuudaa, misooma beeladaa fi qurxummii, daldalaa fi tajaajilaas kallattiidhaan fayyadamummaa dargaggootaa akka mirkaneessanii fi xiyyeeffannaan kan irratti hojjetamu akka ta'an ibsichi addeessera.
Dabalataanis Proojektoonni gurguddoon dargaggootaa abbaa qabeenyaa ta’an uumuurratti xiyyeeffatan bocamanii hojiirra kan oolan ta’a.
Sagantaa kana fiixan baasudhaaf mootummaan iddoowwan oomishaa, gurgurtaa fi agarsiisaa qopheessudhaan, bu’uraalee misoomaa diriirsuu fi leenjii dandeettii raawwii dargaggootaa cimsu kennu fi walitti hidhamiinsa gabaa bal’aa uumudhaaf qophii barbaachisaa akka taasisees himameera.
Kana dhugoomsuun akka danda’amus, maallaqa madda garaagaraa irraa walitti qindeessudhaan carraawwan hojii bal’inaan uumudhaaf qophii xumureera.
Haaluma kanaanis mootumman naannoo Oromiyaa rakkoo hoji dhabdummaa dargaggootaa xiyyeffanna addaatiin furuudhaaf maallqa Birrii biliyooana 6.6 ramaduudhaan carraa hojii bal’inaan uumuuf xiyyeffaan akka hojjetamu mootummaan naannoo Oromiyaa murtessera jedha ibsi laatame.
Waan ta’eefis dargaggoonni naannichaa carraawwan hojii isaaniif uumamee duguuganii akka fayyadaman, misomaa fi guddina naannoo isaanitiif hirmaannaa hunda galeessa taasisaa fuulduratti tarkaanfachuun akka irraa eegamus eerameera.
Qaamoleen mootummaa sadarkaan jiran, jaarmiyaaleen hawaasaa, abbootiin qabeenyaa fi dhaabbileen barnoota olaanoo naannoo keessatti argaman carraa hojii dargaggootaa bal’inaan uumudhaaf sosochii eegalame keesatti qooda isaanirraa eegamu bahachuudhaaf yeroo kamuu caalaa kutannoo cimaadhaan socho’uu qabu.
Ummatnis karoorri addaa fayyadamummaa dargaggootaa mirkaneesudhaf diriire kun sirnaan hojiitti akka hiikamu tumsa barbaachsiaa akka taasisu mootummaan waamicha dabarseera.
Mooootummaan naannoo Oromiyaa rakkoo hoji dhabdumma dargaggootaa humna guutudhaan hiikudhaaf kutannoo fi qophaa'ummaa akka qabus ibsichi kaasera.


text:
Preezdaant Obaamaan masaraa mootummaa Yunaytid Isteets, Waayit Hawusii gadhiisee bahuudha yeroo ka’e kanatti wanni deggartoonni fi qeeqxonni isaa itti walii galan tokkichi; imammata biyoota alaa laalchisee bu’aan inni buuse wal-mammakaa ta’uu dha.
Addunyaa irratti jeequmis hammaachaa dhufuus" bulchiinsi Obaamaa gama hikoo faluutin laafaa ture" jedhamuun akka dadhabiinaatti dhiimmota ka'an keessaa tokko. Karaa biraatiin hogganaan Al - Qaayidaa Osaamaa Biin Laadan hoggansa Obaamaatiin ajjeeffamun waan ittin Obaamaan jejamu keessaatti tuqama.
Gabaasa guutuu kana cuqaasuun dhaggeeffadhaa


text:
aaaa aa aa aaaaa aaaa aa aa aaaaa aa haa aa haa aa haa aa haa mannavnae azhalaama kanneerai vidalaama unnuyiraai naanirukka ennuyiraai nee irukka mannava mannavaa mannavaa mannavanae azhalaamaa kanneerai vidalaama unnuyiraai naanirukka ennuyiraai nee irukka kannai vittu ponaalum karuthai vittu pogavillai mannai vittu ponaalum unnai vittu pogavillai innoruthi udaleduthu irupavalum naanallava kanneduthum paaraamal kalanguvathum neeyallava mannava mannavaa mannavaa mannavnae azhalaama kanneerai vidalaama unnuyiraai naanirukka ennuyiraai nee irukka unn mayakkam theerka vantha pen mayilai puriyaatha than mayakkam theeraamal thavikindraal theriyaatha ennudalil aasai endraal ennai nee maranthu vidu ennuyirai mathithirunthaal vanthavalai vaazha vidu mannava mannavaa mannavaa mannavnae azhalaama kanneerai vidalaama unnuyiraai naanirukka ennuyiraai nee irukka
Mannavane
Karpagam (1963)
aaaa aa aa aaaaa aaaa aa aa aaaaa aa haa aa haa aa haa aa haa mannavnae azhalaama kanneerai vidalaama unnuyiraai naanirukka ennuyiraai nee irukka mannava mannavaa mannavaa mannavanae azhalaamaa kanneerai vidalaama unnuyiraai naanirukka ennuyiraai nee irukka kannai vittu ponaalum karuthai vittu pogavillai mannai vittu ponaalum unnai vittu pogavillai innoruthi udaleduthu irupavalum naanallava kanneduthum paaraamal kalanguvathum neeyallava mannava mannavaa mannavaa mannavnae azhalaama kanneerai vidalaama unnuyiraai naanirukka ennuyiraai nee irukka unn mayakkam theerka vantha pen mayilai puriyaatha than mayakkam theeraamal thavikindraal theriyaatha ennudalil aasai endraal ennai nee maranthu vidu ennuyirai mathithirunthaal vanthavalai vaazha vidu mannava mannavaa mannavaa mannavnae azhalaama kanneerai vidalaama unnuyiraai naanirukka ennuyiraai nee irukka
P Susheela
Song Title :
Mannavane
Album/Film :
Karpagam (1963)
Release Year :
1963
Producer :
Production :
Director :
Film Actors :
Lyrics :
Vaali
Singer :
P Susheela
OnScreen Actors :
Gemini Ganesan,K R Vijaya
Music Director :
M S Viswanathan,T K Ramamoorthy


text:
Gaffi domondaa aziilii fransa kessatii
Adeemsii gaffii maxanttuummaa bar 2015 tiinjiijiramee jiiraa. Ibsamaan siyasaa salphisnee jiiraa jedhaniis walxiixaa ta’uu isaa yeroo tokkoo tokkoos galuuf dadhabuu isaa ilaalamee jiiraa.
Fiish aziilii kan jedhamuu tajaajiilaa interneetii ariitii dhan barbachiisaa dha. Sababaa jenee kan yadnee godantootaa heduu dhibantaan lakawaman sadarkaa meenshaalee ta’uus sadarkaa bulchiinsaa seeraas haalaa sodachiisaa ta’uu irraa jiirachuu kesan kan ittii ilaalamu ta’uu isaadha. Godantoonii tokkoo tokkoo baka dhokataa giduugaleesaa tiin godhamanis achiitii ta’anii gargaarsaas ta’uu hordoffaa hin kenamuuf. Ida’uu dhan godantootaa hundaaf bakii irraa fudhatamaan wan hin jiireef bayeen isaanii wan idoo jiireenya hin kenamnen akka barandaa bulan ta’anii jiiran.
Saayiitiin kenya kan qopa’ee « Fiishii » gaffii maxanttuummaa dhiyesuuf mirgaa isaa kabajiichsuu fi akka harkaa bulchiinsaa farnsaayii hin senin odeefannoo barbachiisaa kennuuf kan qopa’anii dha.
- odeefannoo qamaa bulchiinsaaf kenaman hundaa koopii isaa isiin birraa akka ta’uu isiiniin beeksisnaa.Gardez toujours une copie des documents remis à l’administration.
- odeefannoo orjjiinaalii akka hin fidnee.
Namootaa gaffii maxanttuummaa dhiyesan wa’ee mirgaa isanii odeefannoo akka argatan ATMF, Dom’asile (domazillii), Gisti (zistii), la Cimade (Laa siimaadii) fi Waldan abukaatoo yookan Elena kan jedhamuu biroo walda gargaarsaa dhabanii jiiranii tajaajiilaa.
- Biroo fi sa’aa wixataa fi roobii sa’aa 8 hanga12 tii. Idooniis 10 rue Affre 75018 Paris.
Sommaire
Articles de cette rubrique
1. Namoottaa Gaffii Maxanttuummaa Gaafataniif Baki irra Fudhatamuu (PADA)
2. GUDA kan jedhamuu birroo koba gaafii maxanttuummaa keessaa addeemsii durran godhammuu (preefeekuturii fii Ofii)
3. Adeemsaa Dublliin saddii (biyyaa gamttaa Awroopaa birraa keessaa hajjaa dabaru)
4. Biyyaa faransayii keessaa namootaa biyyaa hin qabnee kan itti egamuu biroo OFPRA biraa gaffii maxanttuummaa dhiyesuf.
5. Murtii didaa Ofpra mormuf Cour nationale du droit d’asile (CNDA) mana murtii sabootaa maxanttuummaa birraa dhiyatuu gaffii oliiyannoo.
8. Ijjollee mattii malee biyyaa alaa kessa kanta’an


text:
Filannoon irra deebii Keenyaa bakka lamatti qoodeera
Keenyiaanooti filannoo irra deebii mormii irraa bilisa hinoliin har'a ogganaa isaanii filataa olanuun wayita ammaa kanattis lakkoofsi sagalee eegaleera.
Walita'insii paartilee mormitootaa NASAn irratti qooda hinfudhadhu kan jedhe filannoon pireezidantummaa irra deebii har'aa, fialattoonni sagalee kennaa kan olan haara eegumsa nagaa cimaan ture.
Naannoolee bakka deegartoonni ogganaan Paartii morimituu Raayilaa Odiingaa itti baayyatanitti lakkoofsi filattootaa baayyee xiqqaa yoo ta'u, buufanni filannoo Kisumuu ammoo osoo hinsaaqamiin oleera.
Karaa gama biraatiin ammoo, Pireezidaanti Uhuuruu Keeniyaataan erga filataniin booda lammiileen bahuun akka ogganaa isaanii filataniif waamicha taasisaniiru.
Naannoolee deegartoonni pireezidaantichaa itti argamanittis, lakkoofsi sagalee kennitootaa olaanaa ta'usaanii hubatameera.
Magaalaa Naayiroobii naannawa Kibeeraa jedhamutti fi Mombaasaafi Kisumuutti deegartoonni Raayiilaa Odiingaa poolisoota waliin walitti bu'aniiru.
Komishiiniin Filannoo Keenyaa filannoo Hagayya 8 gaggeefamee tureen Pireezidaantii Uhuuruun mo'ataniiru jechuun labsuu illeen, manni murtii waliigalaa bu'aa isaa haquun filannoon irra deebiin akka gaggeefamu erga taasifameen booda komishinichi balaaleefannaafi miidhaa olaanaaf saaxilamee ture.
Raayilaa Odingaas komishinichi filannoo amanamaa ta'ee gaggeessuuf fooyyee'iinsa barbaachisu hintaasifne jechuun fulannoon irra deebii achi akka siquufa gaafatanii turan.
Manni murtii Keenyaa filannichi akka achi buutamuuf gaafatamu illeen abbootii seeraa osoo hinguutiin waan hafaniif murtee osoo hinkennamnii hafeera.
Buufataalee filannoon itti gaggeefameetti lakkoofsi sagalee kan eegaleera. Buufataalee filannoo sababii dhabiinsa tasigabbiiittiin filannoon itti hingaggeefamneetti ammoo, Onkololeessa 28 filannoon akka gaggeefamu ibsameera.


text:
Habashaan alaabaa yoom irraa kaasee dhaabbachuu (j)calqabe? Toophiyaan yoom ijaaramte?
Gabaabumatti:- Habashoonni alaabaa isaaniitiin “Baandiraa” jedhanii waamu. Darbanii darbanii “Sedeq Alamas(?)” ni jedhu. Maqaan baandiraa jedhu kun Afaan Laatiiniiti. Attamitti Habashaan afaan halagaa kana kan ofii godhatee dhimma itti bahuu calqabe?
Hammas gabaabumatti:- Bar-dhibbee 16ffaa keessa innaa Portugaalonni nama “Grany Ahmed” jedhumu loluuf gargaarsa Habashaaf jedhanii gara Gondar dhufan sana, maqaan kun isaan wajjin dhufee Habashaa biratti baramee jedhama. Achumaan masaraa Gondar sanas ijaaranii deeman.Habashoonni garuu masaraa kana “nutu ijaaree” jedhu. Kan ofii hin qabne, kan gooftaa isaatii dhaadata jedhu mitii.
Haalluu Baandiraa Habashaa: Magarisuu (Arenguwadee),Keelloo(Bicaa) fi Diimaa(Qayyi) dha. Haalluwwan kun, seenaa bataskaana isaanii wajjin hedduu waliitti hidhamee jira. Suuraan, huccuu fi akkasumas daatuun bataskaana Habashaa marti, haalluwwan kanaan caalaatti kuulamanii hojjetamu.Taabonni Habashaa innaa bahuu fi galu, huccuun haalluu baandiraa kanaan kuulame, Taabota isaanii sana irra qabamee ykn uffifamee laga bu’a, lagaa debi’ee gala. Innaa balbala bataskaanaa ol-seenee galu, hoolaan itti qalama. Qeessiin Taabota sana baatu, dhiiga hoolaa kana irraa tarkaanfatee gala. Kana waanan ijaan argeen himaa jira.
Seenaan Nugusoota Habashaas seenaa bataskaana isaanii wajjin addaan waan hin baaneef, nugusoonni isaaniis baandiraadhuma kana irratti asxaa garaa garaa uumanii dhimma itti bahaa turan. Har’a dha illee kanumaan jiru.
Bara Axee Minilik fi Isa DuraYeroo duraaf, bara 1897-tti huccuun bifa sadiin kuulame, “Ye Itiyophiya Bandira” jedhamee waamamuu calqabe. Isa dura, akka kanaan gadi jiru kanattii hojjetamee, gararraan isaa diimaa ta’ee, mana bataskaanaa fi nugosoota biratti bekamuu irraa kan hafe, akka alaabaa biyyaa bilisa qabdu tookotti dhaabatee hojirra olee hin beeku.
Eegga “Ye Adwaa Xoorinneetti” jedhamu irratti, niitiin Axee Minilikiin, Etegee Taayituu Buxul kan jedhamtu, dhirsa ishii dirqisiiftee Xaaliyaanota irratti duulchiftee mootee galtee booda, akkaataan taa’umsa halluu baandiraa Habashaa jijjiirame. Haalluun diimaa jalatti gadi bu’ee, magariisuun gararraatti ol-bahee, keelloon walakkumatti hafe.
Asxaa Baandiraa HabashaaBara 1897-tti, baandiraan kun attamitti haa taa’uu fi asxaan(emblem) isaa maal haa ta’uu irratti Habashoonni egga walii galanii booda, asxaan isaa fuduraan “St. George = Qiddus Giyorgis” ta’ee, duubaan ammoo Leenca Mootii Yuhudaa akka ta’u irratti walii galanii akka kana gad jirutti kaawwatan.
Maalif asxaa kana filatan? Gaafa ayyaanni Goorgisii sanaa kabajamu “humna Qiddus Goorgisiitiin moonee injifannoo argatane” jedhanii waan amananiif filatan. Kana jechuun, “Amajaajota keenya moone” kan jedhu mirkaneessa jedhuu isaaniiti. (“Qidus Goorgis” kan jedhamu, dhalootaan nama Giriikii yoo ta’u, lotuu Girikii keessatti ajajaa shantamaa ture).
Asxaan kun kan muldhisu, innaa “Qiddusiin” sun, farda yaabbatee amajaajota (diinota) isaa lafatti asii gadi waraanee ajjeesu mirkaneessa. Barri kun, bara Habashoonni Xaaliyaanii mohan duwwaa otoo hin taane, bara isaan ummatoota kibbaa, Oromoo dabalatee, 90% waraanan mohanii itti dhuunfatan ture.
Amantii, jaalalaa fi marartoo “Qiddusii” Goorgisii kanaaf qaban ifatti baasuuf jecha, mana sagada Ortodoksii (Orthodox Church), Finfinnee walakkaatti, iddoo Maarama Birbirsaa jedhamutti maqaa “Qiddus” kanaan ijaaranii jiru. Itti aansaniis, siidaa Axee Minilki, innaa inni fardaa Oromoo yaabbatee Oromoo irra gulufaa jiru kan mudhisus achumatti dhaabbatan.
Bara Nugusa HayilesillaaseeYeroo duraaf, bifti baandiraa Habashaa fi akkaataan inni itti taa’uu qabu seeraan (constitutionally) mutaayee gaazexaa irratti labsamee akka bahu kan godhe Hayile Sillaasee ture. Seera Haaromsa isaa (Revised Constitution of 1955), isa bara 1955 sana keessatti seeraan ifa ta’ee jira. Innis “Nagaariti Gaaxzexaa” waggaa 15ffa (15th year), Lakk.2, (No 2), boqqonnaa (article) 124, Sadaasa (November) 4, 1955 maxxanfamee bahe keessatti argama.
Akka gaazexaa kana irrati baheetti, gararraan isaa Arenguwade, walakkaan Bicaa, gajjallaan Qeyyi, ta’ee, tarree galee akka taa’u godhame. Isa dura maqaan haa beekamu malee, seeran tumamee, gaazexaa irratti labsamee jiraachuu isaa hin agarre.
Mootonni Habashaa, hidda sanyii dhaloota isaanii, mootii Yuhudaa kan ture, Nugusa Solomoon kan jedhamutti of hidhu. Asxaan mootummaa Solomoon (emblem) leenca turee jedhama. Isaanis “ qaccee Solomoon” waan ofiin jedhaniif leencaa filatan.
Haaylesillaaseen asxaa isa duraan, kan bara Minilik karaa duubaa “Goorgisii” qabaachaa ture sana irraa kaasee “Leenca”gara fuula duraatti dabarse. Leenci kun “Zewud” kan jedhamu, kan mallattoon kiristaanaa, “Masqal” irratti tolfame, mataa irra kaawwatee, (to re-certify the slogan, “ Ethiopia being an island of Christian state in the ocean of the pagans”) bandiraan ammoo eebootti diramee, gateettiitti baatee innaa gara bahaatti deemaa jiru muldhisa. Asxaan baandiraa kanaa hamma Fulbaana (September) 1974-tti Haylesillaasee wajjin taayitaa irra ture.
Bara DargiiDargiin, kan Koloneela Mangistuu Haayilemaariyaamiin hoogganamaa ture, otoo bifa haalluu baandiraa kanaa hin jijjiiriin, asxaa isaa duwwaa irraa kaase. “Zewud” isa jedhan mataa leencichaa irraa folloqse. Masqalii isa jedhamu ammoo gara qara eebootti jijjiire. Maqaa leencichaa, isa “ye Yuhudaa Anbessa” jedhamu “ Ye Itiyophiyaa Anbessa” jedheen .
Bara 1985 innaa Dargiin of jijjirree “Hizbawii Democrasiawi Repuublik Ityopiyaa” (Peoples Democratic Republic of Ethiopia) ofiin jedhe sanas, haalluun baandirichaa hin jijjiirramne. Ol’aantummaa Habashaa qabateetuma taa’e. Maqaa asxaa, “Mo’a Anbessa Ze Negede Yuhuda” jedhu duwwaatu gara „ye Itiyophiyaa Anbesa“ jedhamutti jijjiire.
Asxaa Dargiin baandiricha irra kaayee keessaa, guddisee kan muldhatu, siidaa Aksumii fi urjii guddaa tokko duwwaadha. Isaan kaan, maal akka ta’anii fi maal akka addeessan baruun nama dhiba.
Bara Wayyaanee TPLFBifti haalluu baandiraa Habashaa bara Wayyaanee TPLFs hin jijjiiramne. Haalluu fi taa’umsi isaa akkuma turetti taa’ee, jijjiirraa asxaa duwwaa irratti godhame. Seenaa Ol-aantummaa Habashaa fi mallattoo gooftummaa isaa har’a illee finniinsaa jira. Seera Wayyaanee keessattis, akka kanaa gadiitti tumamee jira.
Article 3: The Ethiopian Flag
(1) The Ethiopian flag shall consist of green at the top, yellow in the middle and red at the bottom, and shall have a national emblem at the center. The three colors shall be set horizontally in equal dimension.
(2) The national emblem on the flag shall reflect the hope of the
Nations, Nationalities, Peoples as well as religious communities
of Ethiopia to live together in equality and unity.
(3) Members of the Federation may have their respective flags and emblems and shall determine the details thereof through their respective legislatures.
Akkaataan taa’umsa haalluwwaniis iddoo dur turan irraa hin siqne.Akkuma mootota duraanii, Waayyanee TPLFs asxaa isaa duwwaa jijjiire. Seerri Tumaa Wayyaanee (Constitution) inni bara 1995 s kanuma mirkaneessee kaayee jira.
Wayyaaneen iddoo asxaa Dargii, urjii qara shan qabuu fi jidduu qara urjii kanaa ammoo qara biiftuu shan itti naqxee jirti. Wayyaaneen, ol-antummaa Habashaa, seenaa haalluu baandiraa kanaan irra deebitee mirkaneessiteetti. Asxaan kun, idoolojii Wayyaaneen ittiin deemaa jirtu wajjin waan deemu hin fakkaatu. Maaliif booda keessa akka filattee, “carqi newu” kan jechaa turte sana irra deebitee “qiddus new” jettee aasxaa kanas irratti dhodhoobdeef hin beeku .
Ayyaana Guyyaa Baandiraa WaayaaneeWayyaaneen Waxabajii (June 5?), guyyaa baandiraan Toophiyaa itti kabajamu jechuun, bara 2008 irraa calqabdee akka itti “sagadamu” seera baastee jirti. Guyyaa kanas, keessuma mana barnootaatti ijoollee baachiftee akka faarsan dirqisiisaa jirti.
Guyyaan, “Ye Baandiraa Qan” jedhmee kabajamuu calqabe kun, mootota Habashaa duraan turan biratti hin beekamu. Isaaniif baandiraan galgalaa fi ganama waan farfamuuf, seera kophaatti baasuun isaaniin hin barbaachifne ture. Wayyaaneen garuu, seera tumte bira tartee, Mallasaan eegga du’e asis, footoo isaa wajjin iddoo hundaa dhaabuudhaan biyyi akka itti hirreenfatu goosisaa jirti. Gochi kun marti, baandiraa sana kan jibbisiisu yoo ta’e malee, kan leellisiisu ta’ee argamaa hin jiru.
Baandiraan Arenguwaadee, Bicha, Bayi ta’ee jiru kun, alaabaa killilootaa biraa (Tiraay irraa kan hafe kaan garbootaa,) caalee akka balali’u godhamee jira. Maaliif inni warraa biraa caalee akka balali’u godhame? Deebiin isaa garbummaa fi gooftummaa keessa waan jiruuf, achuma kesatti beedii argata jenna.
Wayyaanee booda kan dhufu ammoo, asxaa attamii qabatee akka dhufu tilmaamuun ni danda’ama? Kan Minilik? kan Haayilesillaasee? Kan Dargii? Moo,kan kan biraa ta’a?
Garbummaa Oromoo fi Baandiraa ToophiyaaNafxanyoonni, eegga humna qawween Biyya Oromoo garboomfatanii booda, Toophiyaa, Toophiyawwii ofiin jedhanii, maqaa Habashaa jedhamu irraa gara “Itiyoophiya” jedhamutti of jijjiiran. Uummanni Oromoos maqaa garboomfame kanaan kiristinnaa ka’ee „Itiyophiya Itiyophiyawwi“ jedhee akka of waamamu dirqisiifame.
Eegga Biyya Oromoo gutummatti garboomfatanii booda, “Ye Itiyophiyaa Baandira”, kan jedhamu akkuma kanaa olittii kaawuu yaaletti, seera isaanii keessattii tumatanii uummata Oromoo irratti fe’an. Otoo “baandiraan ol-bahaa ykn gadi-bu’aa jiruu maaliif deemta? Maaliif hin dhaabanne?” farda irraa maaliif hin buune? jedhamee Oromoo meeqatu foolisiin magalaa keessatti qabamee adabame? Ijoollee meeqatu mana barumsaatti dhaaname? reebamne?
Garbummaan eegga uummata Oromoo irra dhihaa-bahatti, kibbaa-kaabatti guutummatti diriiree booda, uummata Oroomoo biratti, baandiiran kun hiikaa attamii/maaliii argate? Hiikaa bilisummaa? kan birmadummaa? kan misoomaa? kan tokkummaa? kan abbaa biyyummaa? Moo kan garbummaa, hiyyummaa, doofummaa, gadadummaa, hamlee cabsaa fi cabsummaa ti? Oromoon, Oromummaa fi Toophiyummaa addaan baasee baratee jiru, kana deebisuuf waan itti rakkatuuf hin jiru. Kan itti rakkachaa jiru, kan handhuurii isaa “imiyyee Itiyoophiyaa” irraa cituu didee itti rarra’aa jiru duwwwaa dha.
Alaabaa Ummata Gadaa Oromoo
- Bulbula diimaa sitti dhibaase. Ija diimtuu sibaase —
- Wantteen teessan diinatti hangaasuu gannaa haa taatuu
- Kotteen fardoota keessannii bakaakkaa roobaaa itti haa taatu
- Bishaann lagaa aannan isinii haa ta’u.
- Midhaan mukaa baksaa isinii haa ta’u.
- Diinni keessan raafuu bonaa haa ta’u.
- Jiruun keessan cidha haa ta’u.
- Kan diinaa awwaala haa ta’u, kkkf jechuudhaan miila hooggantoota waraana kanaa irratti dhibaafatan.
Baandiraan Toophiyaa Mallatto Garbummaati
Alaabaa Bilisummaa Oromoo
Namni, Oromoon akka sabaattii jiraachuu isaa haale, attamitti seenaa saba kanaa, alaabaa saba kanaa, araddaa saba kanaa baruuf fedhii qabaachuu danda’a? “ Sabni Oromoo jedhamu hin jiru”, eegga jedhani booda, biyyi “Oromiyaa” jedhamu hin jiru jechuuf waan saalfataniif hin qaban. Biyya sana egga hin beeknee, daangaa biyya sanaa baruuf waan dhama’aniifis hin qaban. Seenaan uummata Oromoo har’a injifannoo gad-hahaa jira. Seenaan warra dhugaa qabuu isaaniin awwaalaa akka jiru hubatanii, otoo of qajeelchuu danda’anii garidhaa jennaan.
Nagaan fi Bilisummaa Wajjin,
Tufaa Nadhabaasaa


text:
Fuula kana irratti, eenyu akka filu bari akkasumas yoo xiqaate bultii 20fi jiraataa Minnesotaa ta'uu qabda.
Minnesota keessatti filuuf, lammii U.S. ta'uun dirqama, yoo xiqaate guyyaa filannoo umuriin kee 18 ta'u qaba,fi jiraataa minnesotaa bultii 20 ta'uu qabda.
Yoo yakkaan sitti murta'e, erga adabbii kee fixxe booda filuu ni andeessa,ofeegganaa, jijjirama agarsiisuun hikamuu ykn haala biraan kan akka bakka buusuu.
Tiksa jala utuu jirtuu filuu ni dandeessa, yoo abbaan seeraa mirga kee hin mulqine ta'e.
Bakka teessoo amma jiraattutti filuuf galmaa'uutu si'iira jiraata. Filuuf karaa onlanii afaan ingiliffaan galmaa'uu Ykn warqaa iyyannaa afaan Oromoon qophaa'e guuti.
Akkasumas guyyaa filannoo bakka filmaataa keetiiti galmaa'uu ni dandeessa. Ragaa maqaa fi teessoo kee ammaa mirkaneesu agarsiisuu qabda.
Yeroo teessoo kee jijjiirtu hundaa, maqaa jijjiiratu, ykn waggaa afur keessatti hin file yoo ta'e, deebitee galmaa'utu si irra jira. Iyyannoo galmaa'uu haara guutun galmee kee fooyessi.
Bakka itti filannitti guyyaa filannoo galmaa’uuf, raga bakka jireenyaa mirakneesu Kanaan gadditti jiran keessa tokko fidi
1. ID maqaa fi teessoo amaa qabu
2. ID Footoo qabuu fi ragaa maqaa fi teessoo kee ammaa qabu
Waraqaa suura qabu mirkanaa'e (tokko fili)
Yeroon irra darbuu danda'a
Ragalee mirkanaa'e (tokko fili)
Meeshaa eletrooniksii irratti mulachuun ni danda'ama.
3. Nama filuuf galmaa'ee teessoo kee mirkaneesuu danda'u
Nammi filuuf galma’ee naannoo filmaataa kee sana keessa jiraatuu bakka filmaataa si waliin dhaqee teessoo kee mirkaneesee kakkatee malateessuu danda’a. Kun wabii jedhama. Nammi iluuf galmaa’e nama filu sadeetiif wabii ta’uu danda’a. Yoo nammi siif wabii ta’e, ati nama biraaf wabii ta’uu hin dandeessu.
4. ID barataa koolejii galmee achi jiraachuu agarsiisu waliin
Koolejjii fi universitiin galmee jireenyaa maqaa baratootaa qondaalota filannooti ergu. Yoo galmee kana irra jiraate, galmaa'uu kee fixuuf, waraqaa eenyummaa koolejii suuraa kee qabu itti agarsiissi
5. Ganda sanatti sirriitti galmaa'u kee
Yoo naannoo (ganda) kee keessatti galmooftee garuu maqaa jijjiirate ykn teessoo kee ganduma sana keessatti jijjirate, gochuun kan si’irra jiraatu daanyaa filmaataatti maqaa ykn teessoo kee dura himuu qofa.
6. Beeksisa boodatti hafanii galmaa'uu
Yoo filuuf guyyaa filmaataa dura guyyaa 20 keessatti galmoofte, Beeksisa erga yeroon darbee galmaa’uu kennamu karaa mana poostaa si ergama ta’a. Isa siif ergamu kana akka ragaa bakka jireenyaatti itiin galma’uuf dhimmi itti ba’i.
7. Nama hojjeta bakka jireenyaa
Yoo bakka mana jireenyaa keessa jiraata ta’e, nama hojjetaa bakka kanaa ta’e, bakka filmataa si waliin dhaqee teessoo kee siif mirkanneessuu ni danda’a. Kun “wabii” ba’uu jedhama. Hojjetaan bakka kanaa namoota filuu danda’anii bakka kana jiraataniif wabii ba’uu danda’u.
Minnesootaa keessatti Filuu (Voting in Minnesota - Oromo)


text:
(Ibsa Gumii Waaqeffataa Oromoo Addunyaa, 10 Fulbaana 2017) Ayyaanni Irreechaa, Aadaa fi Dhuudhaa Oromoo keessatti sirna, tibba birraa Malkaa bu’uun waan argataniif, Waaqa galateeffatanii fi tibba arfaasaa ammoo Tulluutti bahuun, egereef Waaqa kadhatanii irreeffataniidha. Kunis aadaa dhugeeffata dhaalmayaan abbootii fi aayyolii keenya irraa darbaa dabarsaan har’a gahee fi yeroo ammaa sirna ho’aan kabajamaa jirudha.
Kabajaan ayyaana irreechaa bara dheeraaf kan turee fi jiru ta’ullee sirnooti Mootummaa darban waan kun akka hin mul’annee fi hin guddanneef, haala adda addaan dhiibbaa irratti godhaa turan. Haa ta’u malee qabsoo fi wareegama ilmaan Oromoo godhaniin ayyaanni kun ifatti akka kabajamuu fi addunyaatti akka beekamu godhamee jira. Keessattuu ayyaanni Irreechaa Hora Arsadii, magaalaa Bishooftuutti kabajamaa jiru, waggoota digdamman darban keessa ummata Oromoo bal’aa biratti beekamuun waggaa waggaan guddataa dhufee yeroo ammaa ummata kumaa fi kitila hirmaachisuun, Ayyaana guddaa Afrikaa keessatti beekamu ta’ee mul’ateera.
Ayyaanni irreechaa mallattoo, Aadaa fi Tokkummaa Oromoo mul’isuu fi guddisu ta’aa dhufuun ammoo abbootii irree warra guddina aadaa oromoo hin feene biratti sodaa fi yaaddoo uumaa waan dhufe fakkaata. Sababa kanaan waggoottan darban hunda olola jibbiinsaa irratti oofuu irra darbanii, namoota ayyaana kana irratti hirmaachuuf uffata aadaa isaaniin miidhaganii dhaqaa turan, gufuu fi sababa adda addaa irratti uumuun hidhaa fi dararaa turan. Isa kanaan nama ugguruu hanqannaan ammoo waltajjii siyaasa ofii kan irratti oofan godhachuuf tattaafataa turan.
Bara darbe, onkoloolessa guyyaa 2, 2016 gochaan ayyaana Irreechaa, Hora Arsadiitti raawwate, ammoo waan hedduu nama suukaneessuu fi gocha yakkaa, barayyuu hin irraanfatamne, madaa baraan hin qoorre ta’ee darbeera. Ummata marga jiidhaa fi uffata aadaa malee waa takka of harkaa hin qabnetti rasaasa aara nama ukkaamsu itti dhukaasuun namni garatti bahuu fi baqatu wallaaluun, boollaa fi bishaanitti nam’ee akka dhumuu fi madaa’u godhanii jiiru. Ummata karaa nagaa fi sirnaan mirga ofii gaafate sirnaan deebisuu fi namni dhimmi isaa ilaalu waltajjii sana akka geggeessu osoo gochuu qabanii, namni akka mufatuu fi daran akka dallanu gochuun kakaasanii balaa hamaa sana irraan gahan.
Ayyaanni irreechaa waltajii nagaa, jaalalaa fi tokkummaan Waaqa ofii bakka itti kadhatan malee dirree siyaasa itti oofanii fi jeequmsaa waan taaneef fuula dura, Ayyaanni kun karaa nagaan akka kabajamuu fi ummati ayyaana kana kabajuuf bahe, Sodaa fi Yaaddoo tokko malee, nagaan bobba’ee akka galuuf tika barbaachisu gochuun, aadaan Irreechaa keenya kuni akka bara baraan kabajamuu fi guddatuuf gargaara. Waan hundumtuu bakka ofii qaba. Irreechis bakka nagaan Waaqa itti galateeffatanidha.
Kanaafuu:
1. Ayyaanni kun qaama dhimmi isaa ilaalu, Abbaa Malkaa fi Abbootii Gadaan akka geggeeffamu,
2. Qaamoti siyaasaa fi dabballeen Mootummaa guyyaa sanatti waltajjii irreechaa sana gaggeessuu akka dhiisan,
3. Humni meeshaa waraanaa hidhate, bakka kanatti akka hin argamne,
4. Nagaa ummataa warra eeganii fi tiksan, Gaammee, foollee fi raabni abbootii Gadaan akka ramadaman,
5. Ummati ayyaana kana kabajuuf bahes, ayyaanni kun nagaan akka hoofkalu, naamusa gaarii mul’isuun, warra ayyaana kana jeequu barbaadan akka ofirraa eeggatuu fi nageenya isaa tiksu,
6. Sabaa himaaleen adda addaa, Qeerroo fi Qarreen, akkasumas hawaasi Oromoo biyya alaatti Irreecha 2017 kabajuuf qophiitti jiran marti, Ayyaanni Irreecha Oromiyaa 2017 nagaan akka kabajamuu fi nagaan akka hoofkalu, gorsaa fi dhaamsa nageenyaa akka lallaban,
7. Dargaggoon Oromoo kan biyya keessatis ta’ee kan biyya alaa jiran guyyaan kuni akkuma aadaa keenyaa, guyyaa nagaa fi eebbaa akka ta’u gahee ofii akka bahan,
8. Siidaan yaadannoo namoota balaa akka ” TASAA”n lubbuun darbaniif jedhamee dhaabbate sun, dhugaa ture kan dhoksuu fi haqa wareegamtootaa sana kan ukkaamse dha. Kanaaf dubbiin kun madda waldhabbii ta’ee akka itti hin fufnee fi dhugaan ifa bahee, mariin elaa fi elaamee ummata waliin godhamee, Siidaan Seenaa wareegamtoota kana sirriitti ibsu haaraatti akka dhaabbatuu fi dhuma irratti,
9. Guyyaan ayyaana Irreechaa Hora Arsadiitti kabajamu, Guyyaa Ayyaana Biyyoolessa Oromiyaa ta’ee akka labsamuu fi borumtaan isaa ( Wiixata ykn Dafinoo) guyyaa boqonnaa akka ta’u. Sababni isaa ummati bakka fagoo irraa dhufee ayyaana kana irratti hirmaatu deebi’ee hojii galuu waan hin dandeenyee fi kanneen ayyaana kana qindeessan, dadhabbii irraa boqonnaa akka argatan gochuun barbaachisaa waan ta’eef. Qabxiilee armaan olitti ibsaman kanneen qalbiin hubachuun qaamoti dhimmi isaa ilaalu marti waamicha kana hojiirra akka oolchan kabajaan gaafanna.
Ayyaanni Irreechaa bara 2017, kan nagaa, kan eebbaa, kan gammachuu fi kan tokkummaan Oromoon waliin dhaabbatu akka ta’u hawwii keenya ibsina!
Gumii Waaqeffannaa Oromoo Addunyyaa
Ayyaanni Irreechaa sirna Nagaa fi Eebbaa ta’uu qaba!
(Ibsa Gumii Waaqeffataa Oromoo Addunyaa, 10 Fulbaana 2017) Ayyaanni Irreechaa, Aadaa fi Dhuudhaa Oromoo keessatti sirna, tibba birraa Malkaa bu’uun waan argataniif, Waaqa galateeffatanii fi tibba arfaasaa ammoo Tulluutti bahuun, egereef Waaqa kadhatanii irreeffataniidha. Kunis aadaa dhugeeffata dhaalmayaan abbootii fi aayyolii keenya irraa darbaa dabarsaan har’a gahee fi yeroo ammaa sirna ho’aan kabajamaa jirudha.


text:
Godina Kelem Walaggaa magaalaa Dambi Dolloo keessatti kaleessa galgala namoonni lama rasaasa humnoota mootummaa biraa dhuka’een ajjeefamuu jiraattonni nuuf ibsanii jiru.
Namoota nagaa daandii irratti kaan immoo mooraa mana ofii keessatti itti dhukaasuun ajjeesan jedhu jiraattonni kun.
Kanneen dhukaasa magaalattii bakka garaagaraa keessatti baname jalaa utuu miliquu yaalanii rasaasaan dha’ame jedhan dargaggoo Haayiluu Efreem yoo ta’u ka biraan Ibsaa Rundee namni jedhamu immoo mana isaa cinatti ajjeefamuu dubbatu.
Haati Haayiluu mucaa koo ajjeesanii erga diriirsanii booda iyyaa ennaan achi ga’u intala koo durbaa waliinan ture jedhan. Achuman reeffa mucaa koo irra taa’i naan jedhanii intala koo illee ajjeesuuf natti dhaadatan jedhan. San booda miilla isaanii jala daa’imeetan maaloo ilmoo koo na jalaa hin ajjeesinaa inni du’ee ciisus kanuma kootii jedheen oolfadhe. Anaan garuu reeffa mucaa koo irratti na tuman jechuun imimmaaniin nuuf ibsasn.