text:
Lippiid
Lipidonni kuniin amphiphilic kan ta'anii fi organic compoundii hydrocarbon ofii kessa qabanii dha.are an amphiphilic class of hydrocarbon-containing organic compounds. Lipidonni kuni kan qoqqodaman waan isaan akkatta makamuu bayye xaxama ta'ee waan qabaniif, kunis umamaa lipid polymorphismiif sababa ta'a. Moleculonii lipid ammalla akkana sababi qabaniif waan bayyinaan egee hydrocarbon dheraa ka umamaan lipophilic ta'an fi mataa polar (fakkena tajajilumma phosphate irratti hunda'e fi/yokan tajajilumma inositol irratti hunda'e) waan ofii kessa qabaniif. Organismotta lubbu qaban kessatti, lipidonii energy olka'un, kutta cell membrane kessatti argamani ta'un fi akkasumas lipid signaling barbachisaa ofi


c: text/html

text:
Ibsa THBO-ULFO: Hagaya, 2016
Baroota 15 dura, qabsoo bilisummaa Oromoo qindoomina dabrees hanniisaa itti horuudhaf, humna qabsaawotaa mooraa takkatti walitti fiduun gaafii yeroo belbeltuu akka ture waan yaadatamu. Akkuma beekkamuu malu, hireen qabsoo saba Oromoo dhuma bara 1992 keessaa mudate, hanga bara 2000 keessa Tokkummaan Humnoota Bilisummaa Oromiyaa (THBO) bu’uraawetti, faffaca’iinsa jaarmiyoota kan haalan yaachisaa ti ture. Faca’iinsa uummameef furmaata ma’ii soquun hawwii fii iyyaannaa saba Oromoo maraa ture. Itti dabalees, jaarmiyooleen siyaasaa Oromootis dhiibbaa sabichaatin rakkoo faca’iinsa moraa QBO kessatti dhalateef hiikkaa aggaamuf yeroo itti dirqaman ture. Haala kanattu, dirree marii jaarmiyoota siyaasaa jidduutti yeroo duraatif bane. Itti ba’iinsi marii kanaatis, tokkummaa jaarmiyoota Oromoo kaayyoo bilisummaa Oromoo fii walabummaa Oromiyaatif qabsaawan mara agoobaro takka jalatti walitti fiduudhan, dhawata keessaa, tokkummaan isaani akka mirkanaawu haala mijeessuu kan jedhu ture. QBO rakkoolee jaarmiyoota fii akkasumas qabsaawota jidduu turaniin gaadi’amee gulantaa ol’aana fii abdachiisa irraa ga’u hanqachuun isaa hubatamuudhan, dhibdeelee qabsicha korkodan irraa aanudhaan, jaarmiyaa cimaa fii waaltawaa tokko kan qabsaawonni marti keessatti hammatamani qooda ga’a itti gummaachuu danda’an, akkasumas hooggana bilchinaa fii qaroominaan qabsicha kayyoo isaatin mamii tokkoon maleetti ga’uudhaf murate sosso’u fii sossoosu tokko horachuudhaf THBO Fulbaana 2000 keessa uummame.
Akeeka eebbifamaa kana bakkaan ga’uudhaf, THBO baroota muraasa ta’aniif akka jaarmiyaa agoobaraatti carraaqii gochaa ture. Haa ta’u malee, rakkoolee danuu irraa kan ka’e, akka hawwametti milkaawuu hindandeenye. Rakkoolewan turan warra seena qabsoo Oromoo hegere barreessaniif diifnee, waan ijaaraa (positive) ta’an irratti hoo fuulleffane, dhalachuun THBO hooxiqaate bobbaa walballeesu fii maqaa walxureessuu jaarmiyoota siyaasaa Oromoo jidduu ture haalan hir’isuun isaa waan haalamuu miti. Kana irraa kana hafe, direen waliin hojjatan bal’achuurra dhiphachaa, akka akeekametti moraa Oromoo keessatti tumsa waliif gochuu takkaahu tokkoomu irratti fuulleffachuun hanqatee, dhaabbolee alagaa kan tarsimoon isaanii faallaa qabsoo bilisummaa Oromoo ta’an waliin, jaarmiyaan miseensa THBO ta’e tokko, ABOn, murna Alliance for Freedom and Democracy (AFD) jedhamee beekkamaaa ture keessatti tumsaaf bara 2006 keessa waliigaltee gochuun isaa, baroota dheeradhaaf tokkummaa jaarmiyoota Oromoo jidduutti uumudhaaf tattaaffi godhamaa ture gaaffii keessa akka galu taasifame.
Haa ta’u malee, jaarmiyooleen miseensa THBO ta’an gariin kan tokkummaan humnoota Oromoo QBOtif murteessadha jedhanii akeeka tokkummaa irratti cichan, hojii isaan tokkomsu irratti fuulleffatan; dhawataanis tokkumma isaanii Bitooteessa bara 2010 mirkaneeffatan. THBO jaarmiyaa agoobara ta’uun isaa hafee kara jaarmiyaa tokko kan hooggana tokkoon masakamutti akka muuxatu taasifame. Erga gaafa THBO akka jaarmiyaa siyaasaa Oromoo tokkoo ti of labsee kaasee hanga har’aatti, humnoota Oromoo gola jaarmiyaa ada adaa keessatti faca’anii jiran akka mooraa tokkotti, humna jaarmiyaa cimaa tokkotti, hoggana tokko jalatti of gurmeessanii qindoominan QBO tinnisan waamicha walirraahincinne gochaa ture. Waamicha qofaa osoo hintaane, jaarmiyoota maqaa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) dhahatan maraan yeroo adda addaatti gareelamaan (bilateral) haa ta’u akka gareetuutatti (multilateral) bu’ura humnoota Oromoo tokkoomsu irratti ijibbaata onnee irraa madde, yeroo dheeradhaf osoo hinnuffin, dhimma jaarmiyaa ofii kan dhuunffa caalaa, dhimma waloo kan humnoota Oromoo tokkoomsu irratti fuulleffachuudhan tattaaffi hagana hinjedhamne hanga walakkeessa bara 2015 ti godhaa ture. Garuu, ijibbaanni THBO bu’ura tokkummaa tarkaanfachiisu irratti godhee firii tokkoollee argamsiisu waan hanqateef, xiyyeeffannaa isaa guutu karaa hojii jaarmiyaa ofiitti akka fuulleffatuuf dirqamee jira.
Har’a, QBO yeroo kamuu caala irree tokkumma akka barbaadduu ifaa dha. Kana ta’e odoo jiruu, har’alee erga calqaba THBO bara 2000 keessa bu’uraawe kaasee, wogaa 16 booda, jaarmiyooni siyaasaa Oromoo tokkummaa dhugaa uummanni keenya irraa hawwu sana milkiidhan xumurachuudhaf hindhangi’amne. Keessattuu, yeroo kamuu caalatti haccuuccan mootummaa gabrooffataa Wayyaanee daran uummata Oromoo irratti si’ana cimee odoo jiruu, yeroo sabni Oromoo akka sabaatti lafa irraa akka baduuf diinni xiyyeeffatee bobbaa gochaa jiruu, yeroo badii irraa of oolchuf uummanni Oromoo dhaloota haarawaan durfamee diina irratti tokko ta’ee falmii seena qabeessa galmeessaa jiruu, jaarmiyooni siyaasaa Oromoo garuu irree isaanii tokkoomsanii balaa saba Oromoo irratti agaamameef gaachana ta’u hanqachuun isaani haalan saba keenya gaddisiisun isaa waan hinhaalamne. Ammas akkuma duriitti, goluma ofii keessatti waan danda’an gochuudhumaaf batattisuudhan alatti, of gurmeessanii irree tokkummaatin QBO qindoominan gaggeessudhaaf akkasumas guutu sabaa qabsoo irratti hirmaachisudhan dhibdee hundeedha kan saba keenya baraatamaan gidirsu, harqoota gabrummaa Habashoota, hundeedhan buqisuudhan uummata Oromoo badii irraa baraarudhaf qophaawoo mitti; of qopheesufis hamileedhan itti hinjiran.
Haalli kuni qabsaawota dhugaa dabrees uummata keenyaa yaaddessuu qaba; yaaddoo qofaa odoo hintaane, har’aboru odoo hinjjenne rakkoo QBO sakaale, xurree itti falamuu dand’u walitti birmatanii soqachuun gaaffii yeroo ti. Kana ta’uu baannan, badii saba keenya irratti dhaqabuu maluuf, ittigaafatamni duraa ceekuu humnoota siyaasa Oromoo irratti kufa jenna. Ittigaafata akkanaa irraa of baasuf, jaarmiyooni Oromoo yeroon hir’ina qaban itti furatan oddo hinbubbulin amma ta’uu qaba.
Tokkoffaa, akkuma gubbanatti tuqametti, humnooni akeekan walfakkaatan gurmuu tokko ta’anii soosso’uudhaf bu’ura tokkummaa yeroo mara ka’u xumura itti gochuu fii tokkummaa hojiidhan mirkaneessuu qabu. Fafakkeessu dhaabu qabu; kana jechaan, tokkummaa uummane jedhanii sabatti of labsanii, hojiidhan garuu labsichi qalbiidhuma ummataa yeroodhaf ittiin booj’uudhaf qofa gochi godhamu dhaabbachuu qaba. Haqaan, fedhii guutudhan, qaamaqalbiidhan rakkoo(lee) qabsaawota akkasumas jaarmiyoota siyaasaa akka hintokkoomne danqe(an) akka yayyaba guutu sabichaa (pressing national agenda) godhatanii furmaata akeekuf hatattaman walitti birmachuun duree argachuu qaba jenna.
Kan lammataa, humnooni tokkooman jaarmiyaa cimaa fii muuxataa ta’e, kan qabsaawota maraaf hiree ga’a akka QBOtif gumaachaniif kennataa ta’e, kan yeroo irra yeroo ti of haaromsu, jaarmiyaa adda hundaanu diina dura dhaabatu dabrees injiffanno injifannoorratti galmeessu, jaarmiyaa ummata Oromootif gaachana ta’e, kan roorroo itti agaamamu hunda bakka fi yeroo mara irraa qolachuu danda’u tokko jaarrachuun milkaawu akeeka QBOtif murteessa ta’uun hubatamee carraaqii irratti gochu. Jaarmiyaa haala kanaan utubame keessaa, hoogana qaroo qabsoo Oromoo xaxama amma keessa jiru keessa baasu, gutu sabichaa hiriirfatu, manyee diinaa Oromiyaa keessa baleessudhan gabrumaan dhaloota irraa dhalootatti dabraa dhufe xumura itti godhu tokko biqilchuu fi guddiffachu.
Kan sadaffaa, diinni motummaa Wayyaanetin durfamu saba Oromoo guutu irratti waraana labsee, xiqaa-gudda, dhiira-dubartii, jaarsaa-jaarti odoo hinjedhin yeroo kamuu caala Oromoo ajjeesaa, hidhaa, dhabamsiisaa, lafa irra buqisaa, biyaa irra baasaa yammuu jiru kana, saba Oromoo badii irraa baraaruf humnaittisaa abdachiisaa ta’e horachuun jaarmiyaa bilisa baaftu ofin jedhan irra kan dursaadhan eegamu. Kanaaf, humnooni bilisummaa Oromoo tokkummaa isaanii mirkaneeffatanii jaarmiyaa waalta’a tokko horachuu qofaa odoo hintaane, Waraana Bilisummaa Saba Oromoo (WBSO) abdii fi gaachana saba Oromotif ta’u danda’u tokko dabreetis galii QBOtif akka wabii ta’u ti jaaru.
Hoo jaarmiyoon siyaasa Oromoo bu’uraalewan armaa olitti tarreeffaman irraatti murannoodhan bobba’anii hojiitti hattattamaan hinsharafne, QBO maraamartoo baroota dheeradhaaf keessa jiru kessa ba’uun isaa mamiidha ta’a. Haala amma itti jiraniin itti fufnaan, gaag’amni qabsoo Oromoo dabreetis saba Oromo irra ga’uu malu tilmaamun rakkisaa hinta’u. Kanaaf, saba Oromoo kiyyoo badii irraa hambisuun, qabsoo isaa gatantara kessaa baasanii humneessun hojii boru odoo hintaane kan ammaa ta’u qaba jenna.
Yeroo dheeradhaaf, yoomuma jaarmiyooni siyaasaa Oromoo tokkoomanii, qabsoo bilisumma saba isaanii gulantaa xumuraa irraan ga’anii, sirna gabroomfataa Habashoota hundeedhan buqqisanii, sirna Gadaa Oromoo deebisanii jaaranii, akka Oromiyaan nagaa fii badhaadhinan bultu haala murteessaa mijeessu, gaaffii jedhu sabni Oromoo walgaaffachaa har’a ga’ee jira. Gaaffin kuni deebii malee gaaffiidhumaan hafee jira. Waan kana ta’eefis, uummanni Oromoo jaarmiyoolii maqaa sabichaattin warraaqan irratti abdii guutu dhabuun isaa waan walnamagaafachiisu miti.
Ammaan boodatti, jaarmyooni bilisummaa saba Oromoo fii walabummaa Oromiyaatif qabsoofna jechaa jiran, kaayyoo kana tarkaanfachiisu irratti tokkoomanii, hojii qabatamaa fii abdachiisa hatattamaan agarsiisuf qophii ta’uu baannan, uummanni Oromoo jaarmiyolee kana irratti qofaa abdii gutu godhatee ta’uun isaa dhaabbachuu qaba jenna. Filmaata biraa akka qabaatuf irratti of qopheessuu qaba. Akka abbaa QBOtitti, haala fii fala diina isaa gabroomfataa ittiin injifatu dabrees milkiidhan qabsoo isaa galmaan ga’atu irratti yaadun garmalee barbaachisaadha ta’a. Yaada qofaas odoo hintaane, of ijaarudhan humna QBO ariitidhaan milkeessu horuudhaf qophaawun filmaata yeroon gaafachaa jiru jenna.
Keessattu dhalooni haaran, qeerron, humna addaa tokko kan QBOtif hawwamuu fii filmaata ta’u bu’urreesuf of qopheessutu irraa eeggama. Warraaqsi si’ana gochaa jiran heeddu seena qabeessa. Wareegama qaalii lubbuu gaafatu baasudhaan, tokkummaa saba keenyaa firaaf akkasumas ambaaf mirkaneessanii jiru. QBO, gulantaa addaa, kan sadarkaa addunyaan qabsoo saba Oromoo itti beekun ga’anii jiru. Amma kan isaanitti hafu fii caalatti irraa eeggamu, QBO humneessudha.
Qabsicha humneessudhaaf, xurren isaan qaban lamatu. Takkaahuu, danda’amnaan, jaarmiyoota siyaasaa amma jiran keessa galuudhaan jijjiirraa hundeedha jaarmiyoota keessatti fidu. Jijjiiran dhufuu qabus, kan jaarmiyooni kuni tokkummaan akka sosso’aniif hurrii amma ija isaanii irra jiru saaqu; kan mooraa tokkummaadhan warraaqamu keessatti, guutun qaamota sabichaatis QBO keessatti hirmaannaa ga’aa qabaatanii, qabsichaaf gumaata ol’aanaa itti kennan ta’uu qaba. Kun hindanda’amu taanan, QBO filmaata jaarmiyaa siyaasa addaa akka horatu gochuun dirqama dhaloota haara kanaa ti ta’a.
Waraaqisi amma qeerron itti jiru, warraaqsa takka ka’ee takka dhaamu akkasumas takka jabaatee takka laafu odoo hintaane, waraaqsa humna cimaa fii dhaabbataatti of jijjiiru ta’u qaba. Humni kunis, humna (jaarmiyaa) bilisummaa shaffisaadhan fiduu danda’uutti of jijjiiree waraaqu ta’uu qaba. Humna adda hundaanuu diinan falmuu fii badii uummta Oromoo fii qabsoo isaa irratti aggaamamu ittisu danda’utti of jijjiiru qaba. Kana ta’uu baannan, wareegamni baasanii fi bu’aan QBOtif galmeessan walgituuf hinjiraatu. Ilmaan qaroo boru Oromiyaadhaf abdii ta’antu dhiinan lafa irraa dhabamuuf jiraatu. Daran, kumaatamaan hidhaa fii akkasumas biyya ambaatti baqachuudhaf saaxilamu. Bobbaan uummata Oromoo laffarraa dhabamsiisu itti cimuuf jiraata.
Erga warraaqsi qeerrodhaan durfamu calqabee kaase, keessumattuu baatii kurnaan dabran kana keessatti, gola dawoo ta’uuf biyya keessa dhabuu irraan kan ka’e, wareegamni ilmaan Oromoo baasan garmalee ulfaatadha. Humni jaarmiyaa siyaasaa Oromoo abdatamaa ta’e tokko silaa jiraate, diina harkatti akkuma laafatti dhumuurra hookin biyyaa baqachuurra, humna akkanaatti makamanii QBOtif humnaa fii dandeetti isaanii murannoo qaban kanaan gumaachani qabsoo sabichaa gulantaa abdachiisarran ga’u danda’uu turan. Hiree akkanaa moraa QBO irraa dhabuun isaanii, qabsoo saba Oromootif gaa’gama guddaadha jenna. Qabsoon dhaloota haarawa hammatee dureedhan qabsicha irraa isaan hinhirmaachifne hir’ina danuu qabaachu isaatu mamii tokko malee garsiisa.
Kan hubatamuu qabu, handhuurri dhibee qabsoo saba keenyaa qaama sabichaa mara QBO keessatti akka barbaachisutti hirmaachisuu dadhabuudha. Bu’urri dadhabii kanaatis, rakkoolee qabsaawotaa dabreetis jaarmiyolii siyaasaa Oromoo jidduu jiraniif furmaata soqachuu dhibuun, moora ilaalcha takka calaqistu keessatti jaarmiyaa cimaa kan guddina saba keenyattin walgitu tokko jaarrattanii hooggansa ga’a keennuu hanqachuu dha. Gaaga’ama hanqini kuni QBO irratti fidaa jiru ifaa dha. Karaa fulduraatti hanqinii jiru kuni furamuu baannan, QBO qofaa odoo hintaane Oromoon akka sabaatti jiraachun isaa gaafi keessa galuu danda’u isaatu Oromoo yaaddessuu qaba. Kanaaf, haala yaaddessaa akkanaa keessa saba Oromoo baraaruf, gaaffiin qabsaawota akkasumas jaarmiyoota tokkoomsuu gaaffii hundee kan faffakeesudhan baraatama bira taramu ta’uu hinqabu. Odoo hinbubbulin, gaaffii kana gadi fageenyan baranii deebii isaa faluun QBO akka karaa fulduraatti furgaafatu gochuu irratti dhiibbaa hoo qabaatu, rakkoo akka qabsaawotaatti waltajjiitti qabnu har’a furachuun, boru gaafa abbaa biyyuumaa keenya qabsoo keenyan mirkanaawe akkaata haala tasgabaawen biyya keenya nagaadha fii badhaadhinaan bulchinuuf karaa nu bana jenna.
Tokkummaan humna!
Oromiyaan ni bilisoomti!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Table Wizard - Set Types and Formats
Dirreewwan kee filamaniif odeeffannoo dirree adda baasi.
Dirreewwan filame
Odeeffannoo dirree gulaaluuf dirree filadhu.
-
Tarree saanduuqaa keessaa dirree filaman haqi.
+
Tarree saanduqaa keessatti deetaa haaraa ida'i.
Odeeffannoo dirree
Maqaa dirree
Maqaa dirree deetaa filame agarsiisa. Yoo barbaadde,maqaa haaraa galchuu dandeessa.
Gosa Dirree
Gosa dirree filadhu.
Gatii Ofnaa
Yoo Eeyyee ta'e, the values for this data field are generated by the database engine.
Galfata Barbaadame
Yoo Eeyyee ta'e, dirreen kun duuwwaa ta'uu hin qabu.
Dheerina
Dirree deetaaf lakkoofsa arfiilee adda baasa.
Iddoo deesiimaalii
Dirree deetaaf lakkofsa iddoo deesiimaalii adda baasa. Filannoon kun kan jiraatu lakkofsaaf ykn deesiimaalii qofaaf jiraata.
Gatii durtii
Gatii durtii dirree Eeyyee/Lakki adda baasa.
Hima Ofnaa-dabalame
Adda baaftuu ajaja SQL akka madda deetaa ajajee itergaan dirree deetaa akka ofiin of dabaluuf galchi. Fakkeenyaaf, himni MySQL kanaa gadii AUTO_INCREMENT fayyadamee dirree"id" dabaluuf yeroo mara dirree deetaa uumuuf fayyada.
CREATE TABLE "table1" ("id" INTEGER AUTO_INCREMENT)
Fakkeenya kanaaf, isa AUTO_INCREMENT jedhu saanduqa himaa Ofna-dabalame jedhutti galchi.


text:
Oromiya Justice Sector Professional’s Training and Legal Research Institute Modules
in service training
Naamusa Ogummaa Abbootii Seeraa fi Abbootii Alangaa (Akka Fooyyaa_etti)
Seerota Bu_uuraa Ilaalchisee Qajeeltoowwanii fi Kallattiiwwan Heerri RDFI Kaa_e.
Ittifayyadamaa fi Bulchinsa Lafa Baadiyyaa
pre-service training
Heera Mootummaa Federaalaawa Dimokraataawa Ripaablika Itoophiyaa
IJAARSA SIRNA DIMOKRAASII KEESSATTI GAHEE MANNEEN MURTII QABAN
International Human Rights Law and Fair Criminal Trial
Invastimentii fi Ga_ee Qaamolee Seera daldalaa Seera qabeenyaa fi heera mootummaa_0
Adeemsa Dhagaha Duraa, Dhagaha Guutuu Barreessa Murtii
special training
DHIMMOOTA MURTIIN XUMURA ARGATAN (RES JUDICATA) FI KEESSA DEEBII MURTII (REVIEW OF JUDGMENT).
Eegumsa Qabeenya Kalaqa Sammuu Seeraa fi Hojimaata
Gocha Daldala Seeraa Alaa To_achuu
Hiikkoo Fi Raawwii Seeroota Farra Malaammaltummaa
Hooggansa Dhangala_a Dhimmootaa
Hundeeffama, Hooggansaa fi Diigamiinsa Waldaa Aksiyoonaa fi waldaa Dhuunfaa Itti Gaafatamummaan isaa murtaa_ee.
ITTI GAAFATAMUMMAA MIIDHAA OTOO WALIIGALTEEN HIN JIRAATIIN QAQQABU, KAN FOOYYA_E.
Manneen Murtii Keessatti Raawwii Mirgootaa Fi Bilisummaawwan Bu_uuraa
Mirgoota Dubartootaa fi Daa_immanii Qixa Sanadoota Idil-Addunyaa fi Seeroota Biyya Keenyaan Mirkanna_anii fi Raawwii isaa
SAAYINSII FOORANSIKII ASHAARAA FI XIIN SAMMUU SHAKKAMAA
Yakkoota Namaan Daldaluu Fi Godaantota Seeraan Ala Daangaa Ceesisuu Ittisuu fi To_achuu
Adeemsa Waliin Qorannoo Yakkaa Gaggeessuu Keessatti Gahee Abbaa Alangaa fi Qorataa Poolisii_0


text:
SBO Sagalee Bilisummaa Oromoo, Muddee 26, 2018SBO Mudde 26, 2018. Oduu, Ibsa ABO fi Waldhabdee yeroo ammaa ABO fi Mootummaa EPRDF gidduutti yeroo ammaa uumamee jiru irratti Lixaa fi Kaaba Shaggar irraa sochii maanguddummaa bakka bu’ootni hawaasaa godhaa jiran yaada isaanii…kutaa jalqabaa
Qabsoo Bilisummaa Oromoo ABOn dursamuu fi hoggana isaa irratti duulli gama hundaa yeroo ammaa geggeessamaa jiru miseensotaa fi deggertoota dhaabichaa dogoggorsuu akka hin qabne ibsame.
Yeroo ammaa danqamuu adeemsa araaraa ABO fi mootummaa EPRDF gidduutti yeroof mudatee jirutti gargaaramuudhaan diinotni, farreenii fi gufuuleen qabsoo bilisummaa Oromoo kan ABOn dursamuu, hoggana dhaabichaa fi qabsoo inni hogganu irratti olola dharaa bal’inaan geggeessaa jiru.
Duula waraanaa geggeessamaa jiruun gamatti, duulli olola dharaa karaa medialee hawaasaa dabalatee medialee biroodhaan ABO fi hoggana isaa irratti bal’inaan geggeeffamaa jiru kun miseensotaa fi deggertoota dhaabichaa, darbees hawaasa keenya dogoggorsuu akka hin qabne, ummatni keenya sabatiinsaan dhugaa jiru hordofee hubatuu akka qabu qaamni hoggana dhaabaa ifa godhee jira.
Karaa media hawaasaas ta’e karaa dhibiidhaan yeroo ammaa waan hin jirre uumanii dhugaa fakkeessuun facaasuu, ololoota ummata keenya yaaddessanii fi gurmuu hawaasaa laaffisan ta’e jedhanii uumanii facaasuudhaan atakaaroo hin barbaachisne uumaa, ummata keenyas gurmuu isaa laaffisuun yaaddoo hin barbaachisne keessa naquuf ijibbaati maayii godhamaa waan jiruuf, ummatni keenyas ta’u, deggertootnii fi miseensotni dhaabaa haala jiru obsaa fi murannoon hordofaa, waan odeeffamu dhugaa fi soba isaa suutaan karaa dhaabaan adda baafataa akeeka diinotaa fi farreenii bakka dhabsiisuu fi fashalsuu irratti jabinaan akka hojjetamuu qabus dhaamsi darbee jira.
Akeeki olola dharaa kunis ummaticha burjaajessanii, shakkii hin jirre ummata keessatti uumuudhaan, dhaabaa fi ummata gidduutti qaawwaa uumanii akeeka ofii barbaadan tarkaanfachiisuuf waan ta’eef, deemsi shiraa kun garuu tasumaa kan hin milkoofnee fi bakka hin geenye ta’uun beekamuu akka qabu qaamni dhaabaa mirkaneesseera.
Ololli ololaan caba, olola wal irratti oofuun hundaafuu bu’aa waan hin qabneef, qaamotni olola rakashaaf nama bobbaasan gocha qaanfachiisaa kana irraa dhaabbachuu akka qabanis hubachiiseera.
Madda: Sagalee Bilisummaa Oromoo


text:
Barreessaa:- Saphaloo Kadiir
KUTAA LAMMAAFFAA(2)
Mooraan koollejjichaa yeroo dheeraaf faanaa fi hafuura namaa dheebottee turte, torbaan kana namoota umrii garagaraa kan kutaa Oromiyaa keessaa walitti dhufaniin guutamtee jirti. Kottee fi hafuura namaa kan dharra’aa turteefiis dharraa bahaa waan jirtu fakkaatti. Mukkeen magariisni mooraa keessatti argaman humna qilleensaatiin bitaa mirgaa yoo raafaman, madigummaa irraa bahani michuu baayyee argachuu isaanitti gammadanii shaggooyyee shanii galanii, waan barattoota simachaa jiran qofa osoon taane barattoota Harargee kan shaggooyyeef haareya hin tahin bashannansiisaa, kan godinoota biraa irraa dhufan ammo aadaa harargee waan barsiisaa jiran fakkaatu.
Keessattuu, waddeessi guddaan kutaa mana galmee fuulletti argamu san dirqama isaa qixa sirriin bahaati jira. Gaaddisa isaa qabbanaawaa marga caffeetiin afamee jiru sanitti caayaa isaa bal’ifate qilleensa dada harganaa ilmaan oromoo keessummessaa, waliis barsiisaa jira. Barattootni kaaba, kibba, bahaa, dhiha Oromiyaa irraa dhufan gaaddisa isaa jalatti wal gahanii yoo waliin haasawaa tatta’an abboottii gadaa odaa jalatti baallii wal harkaa fuudha jiran fakkaatu. Inumaatu odaa quxisuu seena qabeessaa, ummata oromoo biratti kabajaa guddaa qabu, godinuma lixa harargee keessatti argamu fi kiloometira muraasa magaalaa Ciroo irraa fagaatu ‘Odaa Bultum’ kan nama yaadachisuu dha. Barattootni hundi kallattii garagaraatii haa dhufan malee ilmaan abbaa tokkooti. Hundi isaanii afaan oromootiin haasawuun isaanii salphatti akka walii galan taasisuu qofa osoon taane, guyyuma tokkoo fi lamatti walitti dhiheenyaa fi walii galtee isaani kan ture fakkeessee jira. “Oromoo wal garsiisan malee, walin barsiisan..” makmaaksa ja’u laaftumatti namaaf hiika, qabatamaan namaafiis mirkaneessa.
Guutu guututti dhoorka tokko malee tahuu baatulle, hanga tokko seenaan, aadaan, afaanii fi maqaan saba bal’aa jaarraa meeqaaf awwaalamee, ukkaamamee, bittinnaa’ee sadarkaa du’aa gahee ture deebi’e dirretti bahuuf muuxachaa jiraachuu isaa kan calaqqisaa jiru tahuu wanni mul’isu tokko tokko hin dhabamu.
“Waaqayyo galanni isa haa gahuu! Mooraan foolii oromo, oromoo urgoofteetti.” Ja’e kan haala kana mara halaala dhaabbatee taajjabaa ture Barsiisaa Gammachuu Daadhii. Seenaa abbaa isaanii irraa gaafa daa’imummaa isaa dhagayaa turee san yaadatee.
“Manguddoonni, hayyoonni, gootoonni oromoo osoo hangana illee calaqisa ifa jijjiirama hin argin akkuma hawwaniin garaa dachee galan yeruma tokko deebi’ani haganuma’illee osoo arganii gammachuun isaani hagam taha laata? Ja’ee, ifumaaf if gaafate, akkuma mukatti irkatee dhaabbachaa jirutti.
“ Lakkii! … lakkii!” jatteen sammuun isaa gam tokkeen yaada mormii fiddee.
“Iihh…!” ja’e akka waan sagalee wahii dhagahee.
“ Kuni wanta nama gammachiisu hin qabu. Inumaayyuu isaan gaddisiisuu dandaha. Yoona isaan bilisoomnee jirra sehu. Nuti garuu….. “ sammuun yaada mormii anaannattu yoo iilkaa tarreessuu jalqabdu,
“Eeyyee dhugaa! Amaanaa abbootiin nutti kennan nuti lafatti gannee hanga arraa irree alagaa jalatti gad qabamnee jiraachuu keenya yoo beekan baayyee nutti gaddu.” Ja’ee hidhii xuuxxachaa.
Gammachuun akkuma hojjattoota biraa barsiisummaadhaan baranuma koollejji BLTO Cirootti ramadame. Inniis akkuma barattootaa, mooraaf keessummaa dha. Mooraaniis isaaf haareya. Harka maratee muka bahar-gamoo tokkotti irkatee dhaabbatee haala mooraa keessaa cufa qalbiin hordofaa ture. Osuma yaada mormii sammuu isaa keessaa wal falmu jala deemuu dubbiin if duuba deebifte. Tasa yaadaan sokkee mooraa keessaa bahee fagate qe’ee warra isaaniitti gale. Geeyrarsa abbaan isaani obbo Daadhiin ganama ganama geeyraran yaadate.
“Boqqolloo qonnaan badee,.. yaa ijoollishee,
Garbuu qonnaan maseenee,
Yoggaas maa wallaaltanii,
Yoggaas maa wallaaltanii,
Akka waa nu aseenee,
Dambalii lamuu gadaa,…. yaa ijoollishee
Ganda yaa baabbii sayyoo,
Arganii dhabuu kana
Nu baraari waaqayyoo,
Nu baraari waaqayyoo…..” jachaa geyrarsaan aada.
Gaafa garii ammoo:-
“ Inxooxxoo dhaabbatanii,… yaa ijoollishee
Caffee gad ilaaluun hafee,
Finfinnee loon geeysanii,
Hora obaasuun hafee,
Tulluu daalattiirratti,…… yaa ijoollishee
Yaa’iin gullallee hafee,
Gafarsatti dabranii,
Qoraan cabsuun hafee,
Hurufa boombiirratti,
Jabbilee yaasuun hafee,
Bara jarri dhufani,…. yaa ijoollishee
Loon teenyaas dhumanii,
Idda masasaan dhufe,
Birmadummaanis hafe….” jachaati anaannata geeyrarsaan.
Obbo Daadhii Danboobaa geeyrarsi, maakmaaksi, seenaan keessaa hin dhumtu. Keessattuu geeyraruun isaaf soora. Geeyraree hin quufu. Ganama barii ka’ee gaabii isaa hoomacha fakkaattu san uffatee mooraa keessa barcuma irra ta’anii waytii geeyraru nama dhagahuuf manguddoo waggaa saddeettamaa osoon taane qeerroo ganna soddomaa fakkaatu. Sagaleen isaanii yeroo kaan haasawu dadhabdee hollattu yeroo geeyraranii fi seenaa isaanii haasawan humna addaa godhatti. Akka sagalee leencaatti bookkifti, akka qotiyyoo quufeetti barooddi. Yoo abbaan isaanii akkanatti geeyraru Gammachuun dhageeffachuu jaalata. Garuu maaliif akka geeyraru beekuullee baatu akkaataan abbaan isaanii itti geeyraran kun qalbii isaa hatee dhageeffata ture.
“Gatamaattin irkatanii… yaa ijoollishee,
Gatamaattin irkatanii,
Booyyeen laga galti,
Gantuudhaan mari’atanii,
Booddee namat malti,
Warri miila kabeelaa,….. yaa ijoollishee,
Biyya keenyat as adeemaa,
Warri taaytaa qabatee,
Warri aangoo ball’atee,
Ashkariif nu kajeela,
Du’i hin taanu ashkarii,
Biyyaallee baana malee,
Biyyoollee taana malee……” jachaa dhaadata, waan dabarsees yaadata ture, abbaan Gammachuu.
Bakkuma dhaabbatutti kana hunda yaadatee;
“Hayyuu akka isaanii osoo waa takka irraa hin barin dhabuun nama gaddisisa.” Ja’e, akkuma yeroo biraa yaadaan gaddaa garaa keessatti if komachaa, Gammachuun
“Osoon jalaa barreessee amma maal akka tahe sirrittiin hubadha ture.” Ja’ee ammaas sagalee baasee. Abbaa isaanii kan waggaa dheera dura du’an deebisee jiraachisee, jechoota mimmi’aawoo fi sagalee miidhagduu suura qabeessa saniin yoo waan baayyee seeneessuuf ija qalbiitiin fagotti laalee, akka waan ammatti gurra dhaabee yaadaan dhageeffata.
“Osoo hanga har’aa jiraatanii maal qaba?” ja’ee gaafii deebiin qabne if gaafata. Abjuu bara dheeraa hawwiin abjoota.
Obbo Daadhiin, ilma isaanii quxisuu kan tahe Gammachutti, seenaa baayyee himaa turan. Garuu inni yeroo san ijoollee waan taheef seenaawwan garii, oduu durii, sheekkoo fi kan kana fakkataan hanga tokko malee wanti abbaan isaani itti himan hin galuuf ture. Kanaaf irra baayyee seenaa sanii amma waan hin yaadanneef yeroo hunda “Osoo jalaa barreessee maal qaba..” ja’ee sheenawa.
“Biyyoon itti haa salphatu.” Ja’e callisa. Sagalee baasee dubbachuu haa baatu malee sammuu isaa keessatti yaada baayyee oliifi qabee, buusee baasaa ture.
“Har’a kophatti baatee maal yaadaarta ammoo, Gammee?” barsiisaa qal’aa, dheeraa wajjumaan ramadaman tokkootu dhufee Barsiisaa Gammachuu yaada keessaa dammaqse.
“Hey..! Badhee! Maalaan yaada jatteeti? Mooraa nuuf haarawaa kanaan ilaalaa jira kunoo..” ja’e gara Barsiisaa Badhaasaa fuulaan garagale.
“Akkamitti argiteree mooricha?” ja’e gaafii kaase Barsiisaa Badhaasaan.
‘Human jadhu dansaa dha. Garuu xinnooshee mooraa waraanaa wahii fakkaata malee.” ja’ee, Gammachuuniis.
Gammachuu fi Badhaasaan Universitii Haroomaayaatti ogummaa qonnaa kan baratan yoo tahu yeroon isaan baratan garuu garaagara. Waggaa shanan arraa jachuuniis, Gaafa Gammachuun universiticha galu Badhaasaan eebbifamee bahe. Badhaasaan waggaa shan kan hojjatee yoo tahu Gammachuun garuu amma reefu wagga tokko xumuruu isaati. Umriin hagas mara addaan hin fagaatan. Nama ijaan laaluuf garuu Gammachuun qaaman xiqqo irra furdaa waan taheef umriiniis hanga tokko waan caalu fakkaata. Hojii barsiisummaa isaan lamaanuu baranuma jalqabuu isaaniti.
Kan wal baran garuu eeguma koollejichatti ramadaman tahuulle nama wal barnoota yeroo dheeraa qabu fakkaatan. Gammachuun wallagatti, Badhaasaan shawaatti kan dhalatanii guddatan. Amma mooraa tokko keessa mana kireefatanii waan galaniif yeroo baayyee galgalaas waliin taphatuu. Wanni wal isaan fakkeessaa baayyee dha. Dhimmoota garagaraa irratti yoo waliin mari’atan yaadaa fi ilaalchi isaanii mul’ata wal fakkaataa qabaachuun daran hariiroo isaanii cimse. Yeroo garagaraa tahuus yaadannoo fi mudannoo lamaanuu iddoo wal fakkaatatti qaban mooraa universitichaa waan taheef mudannoo isaanii haasawanii koflan ture. Keessattuu Gammachuun yeroo dhihootti waan yaadatuuf isaatu haasawa waa’ee universitii kana kaasa.
“Jireenyi mooraa universitii baayyee kan na dinqisiisuu dha beetta?” ja’ee, galgala tokko osuma waa’ee mooraa univarsitii haasawaa jiranii, Gammachuun.
“Akkamitti?” yoo Badhaasaan ja’uun, itti fufe.
“Universitii keessatti jireenyi gaarii, hamaa, gammachiisaa, gaddisiisaa, mi’aa fi hadhaa kan makatee dha. Jiruu fi jireenyi moorichaa bosona bal’aa biqilootaa fi bineensoota addaa addaaatiin guutamee natti fakkaata beetta?”
“Yoo jattu?” ja’een Badhaasaan mooraa univarsitii bosonaa waliin wal fakkeessuun isaa ajaa’ibsiisee.
“Akkuma bosona keessa biqiloonni qorichaaf tahaniis tahee kan summii tahan jiran, bineensootaas yoo ilaalle kan nama fayyadanii fi kan nama miidhaniis jiruu, universitii keessaas wantootaa nama fayyadanii fi kan nama hin fayyadnees iddoo itti argamuu dha.” Ja’e, Gammachuun falaasama isaatiin deeggaree.
“Eeyyee dhugaadha!” ja’e Badhaasaa amma dubbiin galeefi. Itti fufe
“… Jireenyi universitii yaadannoo fi mudannoo baayyee qaba. Hundaafuu jireenyi keessa darban martinuu gaarii fi badaaniis daandii jireenya keessa as dhufte kan si yaadachisuu tahu qofaaf osoon tane mudannoo fi muuxannoo mataa isaa kan nama gonfachisuu dha” ja’ee, Badhaasaaniis yaaduma isaa cimseef.
Universitii Haroomayaa namni seene barnoota qalamaa fi ogummaa qofa osoon taane jimaa qama’uus kan itti baratuudha. Barataan moora universitii Haroomayaa seenee qamaatii osoo hin baratiin bahee ni jira jachuun nama hin fudhachiisu.jiraatuus muraasa. Kan duraan jimaa balfuu fi akka amala gadheetti hubatu hundi ‘fuqraayii’ taheeti kan eebbifamuu. Sababa malee miti. Yeroo qoruumsi gahu qo’annaan waan cimuuf barataan kamiyyuu hirriiban moohamuu diddaaf baala tokkoofi lamaan tuttuquu eegala. Achumaan muuxa isaa itti hambifata jimaaniis. Namni gariin eega eebbifamee bahe ni xiqqeessa, hangi tokko kan guutumatti dhaabuus hin dhabamu.
Yeroo jalqaba qamaa’uu eegalan namni san dura hin beeyne kan mudanno aja’iiba jimaa irratti hin qabne hin jiru. Badhaasaaniis waan jimaan guyyaa jalqaba qama’e jimaan isa mude yoo yaadatuu akka maraatattii kofla.
“Mudannoon yoomiyyuu hin daganne maali beetta?” ja’e. osoo hin eegalin kofla dursee.
“Maali inni?” ja’e,Gammachuunis sesseeqaa.
“San dura qaamee hin beeku ture. Ergan universiticha seenees waggaa tokkoffaa hin qaamne. Waggaa lammaffaa seemisteera boodaa jaalalli intala wahiirraa na qabee barnoota na jibbisiisee osoon hin qo’atin yeroon qoruumsaa yoo na jala gahu waantan godhuun wallaale. Hiriyaa tokkoon qaba mucaa harargeeti. Isaan mari’annaan caati yoon qaame waa mara dagadhee qo’annaa qofarratti akkan xiyyeeffachuu danda’uu natti himnaan isaa faana sa’aa booda gara magaalaa Baatee yaane. Caatii birrii digdamaa dhunfaa kootti bitadheen qaamuu eegalee kaa. Haga duraa natti toluu didee jannaan kooka fi loozaan akkaan qaamuu natti hime. Yoon caatii hangaan bitadhe xumuruu nafti koo guutuun akka malee na hollachuu jalqabee. Waantan godhuufi dhiisuu wallaaleen ka’ee isaan dhiisee bira bahee.…” yoo inni jadhu,
“Qis… qis…qis..!” Kofla.. “Eessatti deemuuf?” ja’ee gaafatee, Gammachuun. Inniniis mudannoo jimaa waan qabuuf baayyee kofle tan isaatiis yaadatee.
“Eessatti akkaan deemu waanin beeku hin qabu. Dafqa akka lolaatti nafa koo irra lola’u fuula koo irraa haxaa’aan bahee lixe. Ergaan takka gara magaalaa Haroomayaa qajeeleen of yaadadhee gara moora deebi’e. san booda doormii koo eenyu natti haa himuu. ani doormi koo dhiisi ofii kotuu wallaleen jira. Doormii dubartootaa seenuu koo dubartoota wacaniitu na yaadachiise. Yoon rifadhee achii deebi’uu gamoo warra dhiira kaniin hin seenin hin qabu. Namni martii haarawa natti tahee osoon oliif gadi jooru mucaa dormii waliin galluu tokko na argee qabee dormichatti na galchee. Ani garuu cal’isee hin teenne. Boorsaa koo qopheeffadheen yeruma san gara maatii kootii deemuuf qophaa’e beetta?” ja’e Badhaasaan jiddutti koflaa.
“qis..qis..qis….!! maaliif, gara maatii keeti deemta ammoo? Qorumsaa hoo? ammaas ni kofla, gammachuun.
“Maatii koo fi firri koo martii waan na jalaa dhumaan natti fakkaatee kaa! Yoo ijoolleen na qabanii eessatti deemta jadhanii na dhoorgan imimmaan ija koo guute boohuu jalqabe. San booda bishaan qoorraa natti naqanii achumaa hirriibni na fudhatee sokke. Ganama yoon dammaqu hiriyyoonni koo marti baayyee natti kolfu turan.” Ja’ee yoo inni xumuruu, gammachuun baayyee koflee gangalate.
Guyyaa boqonnaa isaan lamaanuu ni qama’an. Eega qama’an boodaas waan baayyee haasawu, niis mari’atu. Gaaffiin yeroo hunda kaasanii if gaafatan ammoo “Namni barate ja’amu tokko saba isaatiif maal maal hojjachuu dandaha? Akkamitti yoo hojjate deebii hawaasa isaa deebisuu dandaha?” kan jattu dha. Keessattuu Gammachuun wa’ee saba isaa Oromoo hedduu itti dhimmamee cillaayfatee haasawa. Gaafilee deebii dhabde baayyee keessa isaatti hammatee itti ittana. Haala itti hojiirra oolchuus tooftaa baasee hojiirra oolchuuf saksaaka. Namoota yaadaa fi ilaalcha akka isaa ulfaa’ee jiru yoo argate baasee itti haasawa, hadhaa keessa isaa jirtu diddigee firraa baleeysa. Wanni isaa fi Badhaasaa dafee walii galchee fi hariiroo gaarii qabaachisees kanuma. Badhaasaaniis yaada isarraan addaa qabaachuu baatullee garuu akeekaa Gammachuu kana baayyee dinqisiifata. Yoo Gammachuun wantoota mooraa Universitii keessattiis tahee waggaa tokkicha hojiirra ture kana hojjate taphachiisu waggaa shan guutuu hanga hojiirra ture kana akka nama humaa hin hojjatiniitti if laala Badhaasaan. Amma garuu waan waliin karoorfatanii fi wixineeyfatan hedduu qabaatanillee akkaataa itti hojiirra oolchan karoora baafachaa jiran. Karooraa fi wixaneen isaani maali laata?
==============ITTI FUFA=============
Hubachiisa:- Asoosamni kutaa 3ffaa kan itti fufu yoo ‘like’ fi ‘share’ 500 ol argameedha. Yoo like fi share 500 guyyaa tokkotti argamees hoggaasuma itti fufa. Yoo ji’a tokkotti argamees akkasuma. Galatoomaa.
Yaada, komii fi sirreeffama yoo qabaattan akkasuma odeeffannoo dabalataaf tessoo argaam gadii kanaan nu qunnamuu dandeessaan:-
Barreessaa :-
Saphaloo Kadiir (Abdulbaasix)
Teessoo:-
Email:- ak23873@gmail.com.
Lakk. Mobayila:- +254707482480
Skype:- firanboon


text:
LABSII HUNDEEFFAMA MOOTUMMAA CEHUMSAA BIYYOOLLEESSAA NAANNOO OROMIYAA
Ibsa Duraa, Waxabajjii 30, 2021
1. Haala Oromiyaan Keessa Jirtu
Ummatni Oromiyaa bara dheeraaf mirga abbaa biyyummaa dhabe deebisee gonfachuuf, bilisummaa diinaan sarbamee deebifachuuf, walumagala hiree ofii murteeffachuuf wareegama qaqqaalii baasaa har’a gahe. Qabsoon bifa jaarmiyaa siyaasan, tokkummaa ummata Oromiyaa tiksuu fi qindoomina qabuun erga hoggansa ABOtiin eegale asillee wareegamni kaffalame hanga hinqabu. Bara 2015 kaasee hirmannaa olaanaa uummata Oromiyaa bal’aan addatti ammo, qabsaawotni, Qeerroo fi Qarreen qabsoo Oromiyaa keessatti deemaa turerratti lubbuu kuma hedduutu itti wareegame; nama baay’eetu qaamaa hir’ate; qabeenya danuutu barbada’e. Qabsoon kun injifannoon golabamus, osoo turee hinbuliin butamee karaa akeekame irraa akka maqu taasifame.
Jijjiiramni suphaa (reform) siyaasaa FDR Ityoophiyaa keessatti bara 2018 mul‘ate kan akeeke sirna diimokiraasii dhugaa kan mirgi dimokrasii fi ummatootaa kabajamutti ceesisuu ture, garuu hintaane. Qaamooleen siyaasaa tokko tokko jijjiramiichi hundee qabeessa fi akka abdachiisaa tahu dursanii Mootummaan Cehumsaa hundaa ammatee akka hundeeffamu yaalii gochaa turan. Humnoota kannen keessaa tokko Tumsa Ummatootaa kan Bilisummaa fi Dimokrasiif (PAFD) kan ABOn keessatti miseensaa bu’ureessaa tahe ture. Haa ta’u malee hin milkoofne. Qaamuma mootummaa of-jijjire keessaa kan jijjiramaaf qophaa’e of-fakkeessee as bahee fi Ministeera Muummee Dr. Abiy Ahmadiin hogganamu gara sirna dimokiraasiitti ceesisuu ni danda’a abdii jedhun jaarmooleen siyaasaa hedduu fi biyyootiin dantaa Ityophiyaa irra qaban kan deeggaran ture. Akka kanaan humnoota siyaasaa gidduutti waliigalteen hunde qabeessaa ta’e osoo irra hingahamiin hanga filannoo biyyoolessaa marsaa 6ffaa kan bara 2020tti paartiidhuma dur biyyaa bulchaa ture (“by defacto“) akka itti fufu taasifame.
Haa tahu malee adeemsa waggoota sadan dabranii keessatti tarkaanfiilee paartilee siyaasaa dorgommiif of-qopheessaa turaniirratti humnaan ukkaamsuu fi daangessuu bulchiinsi Dr. Abiy fudhate hawwii fi abdii turee dukkaneesse. Osoo kanan jiramu weerarri COVID-19 babal’achaa dhufuun mootummaa duranuu sababa barbaachaa tureef carraa uumee qorannoo amansiisa tokko malee filannoon bara 2020 keessa deemuuf karoorfame gara bara 2021tti akka darbu taasifame. Kanaan walqabatee umriin mootummaa heeraan danga’e akka dheerafattu taasifame. ABO fi KFO fi dhaabotiin wahila isaanii dheerina umrii mootummaa kan heera biyyittiin ittiin bultu cabsuudha jedhanii mormaniiru.
Jijjirmani dhufee cehumsa gara sirna diimokrataawaa fi nageenya waaraa ummataa fida jedhamee osoo abdatamuu olee osoo hinbuliin waan hundu kan bakka duriirraa hammateetti deebi’e. Gaaffiin ummatichaa dhageetti dhabe. Inumayyuu sirna dulloomaa dur qabsoo meeqaan diigamee deebisanii lubbuu itti horuuf maqaa “Tokkummaa Itoophiyaa gudditti kan durii tiksuutiin” mirga argame duubatti harkisuf fedhii fi hawwii ummatni bilisummaa fi diimokraasii arguuf qabu dhadhaa ibda buute taasisan.
Mootummaan kun afaan-fajjeessitoota, ayyaan-laallatoota fi danta-buleeyyiin kan dhaalame ta’uu fi kaayyoo ummataa kan of-harkaa hinqabne ta’u caalaa mirkaneese. ABO fi KFOn adeemsi kun seera ala ta’uu fi kan heera mootummaas diige hariiroo ummatoota booressu ta’ullee ibsuun mormii isanii ifatti ibsaa turan.
Mootummaan kunis akka kaayyoo ummatni barbaadutti bilisummaa fi diimookraasii mirkaneessu watwaataa as gahan.
Wayita ammaa kana ummatni Oromiyaa fi Oromiyaan rakkoo hamaa keessa jiru. Sirni bulchiinsaa diriiree ummataaf tajaajila kennu yoo maqaaf ta’e malee hinjiru. Oromiyaan lolli itti labsamee guyyaan ilmaan isii lubbuu kafalaa jiru. Waraanni bakka adda addaatti ummatarratti baname humna waraanaa biyya keessa jiru irratti dabalatee waraana mootummaa Ertiraa galchee jira. Dirreen Oromiyaa harki caalaan lafa waraanaati. Ummatni qe’ee fi qabeenyaarraa buqqifamani hari’atamaa oolu. Mannen qonnan bulaa fi horsiisee bula ibda itti qabsisanii guggubu. Loon ni saamu. Dubartootaa ni gudeedu. Hidhaa fi dararri ummatarra gahu dangaa hinqabu. Keessattu, qeerroo fi qarreen karaarra deemuu hindandeenye. Yoo argaman ni ajjefamu, ni reebamu ykn ni hidhamu. Kan dararaa kana jibbee jiruu fi jireenya isaa dhiisee falmiidhaaf bosona seenees lakkofsa hin qabu. Seerri waanti jedhamu dhabameera. Mootummaa kan ofiin jedhu waan humna qabuuf qofa kan fedhe hojjachuu danda’a. Itti gaafatammummaa waanti jedhamu hinjiru. Gababaatti Oromiyaa keessa waan mootummaa fakkaatu wayii yoo ni jira jedhame malee mootummaan sirnaa hinjiru.
Sirni amma paartii biyya bulcha jedhuun (Prosperity Party-PP) hogganamu sirna abbaa Irreeti. Kannen PP hundeessan warrotuma duran mootummaa EPRDF/TPLF fi wahiloota isaanii turaniidha. Kan keessaa hir’atame ykn didee keessaa bahe TPLF qofadha. Akkuma duran jedhama ture warreen armaan dura ummata Oromiyaa dararuu fi aangoof jecha danta ummata dabarsanii kennaa turantu maqaa jijjiiratee qaama jijjiiramaa of-fakkeessee as bahe. Gareen mootummaa ofiin jedhu kun ajjechaa, dararaa fi gidiraa Oromoo fi sabaafi sablammoota biroorran gahaa turan dhaalanii daran kan itti cimsa jiraniidha. Feedereshiinii saba-daneessaa dura maqaan qofa jiru haquuf warren murteeffataniidha. Sirna gabromfataa fi doofaa jaarraa tokkoo oliif yaalamee burkutaa’ee du’e lubbu itti horanii olkaasuuf warren tattaaffachaa jiraniidha. Waliigala ummatni Oromiyaa yoo of-tufate, yoo of-xiqqeesse malee jirachuu hinqabu jedhanii akeekanii warra dalagaa jiraniidha. Warren biyya bulchaa jirra jedhan kunnin ummatootni akka ummataatti mirga waloo isaanii guutuu yoo argatan biyyatu bada jedhanii yaadu. Mirga ummataa haala kana keessatti kabachiisuun hindanda’amu, hinyaadamus.
Mootummaan amma jiru kun Mootummaa Biyyoolleessaa Naannoo Oromiyaa diiguu fi ummata Oromiyaa addaan qoqqoodu hojii taasifatee hojjachaa jira. Namoota dantaa dhuunfaaf jecha dhimma kana bakkan nu gahu jedhanii yaadan bakka jiranii walitti funaananii ummata keessa bobbaasuun karoora isaanii bakkan gahuuf yaalaa jiru. Kanaaf ammo tajaajila ummatni tokko mootummaarra argachuu qabu dhorkuun dadhabsiisuuf yaalu. Mootummaan kun ummata Oromiyaa ajjeesuu, hidhuu fi dararuu malee seenaa ummata Oromiyaa deggeruu tokko hinqabu. Mootummaa ummatati ofiin jechaa dantaa ummataa dabarsee kennudha. Waluma gala, erga jarraa tokkoo fi wallakkaa dura gabrummaa jalatti kuftee as Oromiyaanis tahe Itopjhiyaan mootummaa isiif malu argattee hinbeektu.
Filannoon 6ffaa biyyooleessas filannoo fudhatama hinqabne. Oromiyaa keessatti filannoo bakka dorgomtootni hin jirreetti raawwate. Dhabbileen siyaasaa jajjaboon ummata Oromiyaa bakka bu’an ABO fi KFOn kan keessaa dhiibamanii bahaniidha. Hoggantoonni, miseensotni gameeyyii fi deggertoonni isaanii mana hidhaa keessa osoo jiranii filannoo taasifamedha.
Waajjiraleen dhaabilee laman kanaa guutummaatti haala jedhamuu danda’uun cufamaniru. ABO fi KFOn deemsi filannoon madalawaa fi kan hunda hirmaachisu akka ta’u waan humni isaanii danda’u gochaa turaniiru. Filannoon sirnaa akka deemuu hindandeenye erga hubatanis mariin dhaabbilee siyaasaa fi kannen dhimmi ilaallatu hundaa akka adeemuu fi rakkina siyaasaa biyya kanatiif fala barbaadu waamicha gochaa turaniiru. Filannoon seeraa fi sirna hinguutne erga deemee asis filannichi akka fala hintaanee fi malli jiru mootummaa baraaraa dhaabbilee hunda hammatuun akka dhaabatu waamicha taasisaniiru.
Ummatni biyya dhabe; ummatni mirga hiree ofii murteeffachuu dhorkame; ummatni bilisummaa fi diimokraasii dheebote; Ummatni osoo nageenya barbaaduu jeequmsa keessa oolu; ummatni mootummaa isarratti falmu malee isaaf falmu hinqabne mootummaa dantaa isaa tiksuufi danda’u barbaada. Lammileen Oromiyaa mootummaa isaa ta’u akka ijaaramu bifa adda addaatiin waamicha gochaa turusas ni yaadatama. Hanga haalli siyaasaa biyyichaa sirreeffamee ummatni bakka bu’oota isaa seeraan filatee mootummaa sirnaa fi seerawaa ta’e ijaaratutti yeroo cehumsaa qaama geggeessu barbaada. Qaamooleen dhimmi ilaalatu keessa adda durummaan kannen jiranii fi abdii ummata ta’an ammo ABO fi KFO akka ta’an beekamadha. Dhaabileen siyaasaa kunnen erguma ijaaramanii kaasanii mirga ummata Oromiyaa fi sablammootaa Oromiyaa keessa jiran tiksuu fi kabajchiisuuf kannen falmaa turanii fi ammas itti jiranidha.
Kanaaf, ABO fi KFOn haala siyaasaa amma jiru kana xinxalanii erga hubatanii bood beektootaa fi ummata wajjin marii gochuun Mootummaa Cehumsaa Biyyoolleessaa Naannoo Oromiyaa (MCBNO) dhaabaniiru. Mootummaan cehumsaa kun yeroo Addi Bilisummaa Ummata Tigraay (ABUT) deebitee Tigray lolan dhunfatee mootummaa ta’u isii irra deebite mirkaneeffatee fi haalli biyya keessa jiru daran jeequmsaaf saxilame kana Oromiyaa fi ummata Oromiyaa keessa jiru wajjin ta’ee gaga’amaa fi badiin dabalata akka hingeenye ittisuuf dirqama kan ofitti fudhatedha. Mootummaan cehumsaa kun guyyaa Adooleessa 01 bara 2021 hanga mootummaan ummataa sirnaa fi seeraan filatame bakka bu’utti waggota sadiif dhaabateera.
2. Duudhaalee MCBNO Ittiin Masakamu
Mirgoota dhala namaa addunyaan irratti waliigalamee fi biyyi kunis fudhatee mirkaneessite kabajuun akkauma jirutti ta’ee MCBNO yeroo cehumsaa kana keessatti duudhaalee armaan gaditti tarreeffaman mara ni kabaja, ni tiksa, ittiinis masakama:
- Olaantummaa fi walabummaa ummataa: lammilee Oromiyaa walabaa fi mootummaa cehumsaa kana olitti abbaa aangoo olaanaa fi murteessaa ta’u isaa ni kabaja, ni tiksa.
- Mirga dhala namaa fi mirga diimokraasii: MCBNO mirga dhala namaa fi mirga diimokraasii ummata Oromiyaa keessaa jiranii ni kabaja, ni tiksa.
- Walqixxummaa korniyaa: MCBNO mirga walqixxummaa dhiiraa fi dubartiin ummata Oromiyaa ni kabaja, ni tiksa.
- Olaantummaa heeraa FDRE fi heera Oromiyaa: Heerri FDRE fi heerri Oromiyaa seera olaanaa mootummaa Oromiyaa kamiiyyuu ol akka ta’e ni kabaja, ni tiksa. Seerri MCBNO baasu kamuu heera kana ni falleessa yoo ta’e fudhatama hinqabu.
- Garaagarummaa mootummaa fi Amantii: MCBNO Oromiyaa keessatti mootummaa fi amantiin garagara ta’u ni kabaja, ni tiksa. Amantiin kan mootummaa ta’e hinjiru. Mootummaan dhimma amantii keessa hin seenu, amantiinis dhimma mootummaa keessa hinseenu.
- Mirga sablammootaa (minority rights): MCBNO mirga sablamoota Oromiyaa keessa jiratanii ni kabaja, ni tiksa.
- Walabummaa seer-ilaal: Qaamni Seer-ilaal (judiciary) MCBNO walaba ta’a.
- Itti-gaafatammumma mootummaa: mootummaan tajaajilaa fi jiruu hojjatu iftoominaan geggeessa, badii dalage kamuufu seeraan itti gaafatama.
- Waliin qoddannaa aangoo (shared rule): Hariiroo waliitumsuu bulchiinsa mootummaa naannoolee biro fi kan heeraan murta’e mootummaa giddu galeessa waliin qoodata.
- Hariiroo michooma godinaa cimsuu: Diimokraasii, tasgabbii, nagaa waaraa, misoomaa fi maammilummaa dinagdee fi daldalaa Gaanfa Afriikaa keessaatti uumuuf, walitti bu’insaa godinica keessa jiru ilaafi ilaameen furuuf ni tattaafata.
3. Caasefamma MCBNO
3.1 MCBNO kun caffee cehumsaa (transitional council) miseensota jaarmiyaalee ABO fi KFO akkasumas waldaalee sivilii, waldaalee amantii, Abbootii Gadaa, jarmyaa dargaggootaa, Jarmyaa dubartootaa irraa kan ijaaramu ta’ee baay’ina miseensotaa caffee 337 qabaata. Caffeen cehumsaa kun Pirezidantii fi Itti aantoota sadi (3) of keessaa filatamaniin hogganama.
3.2 MCBNO hanga mootummaan ummataan filatame bakka bu’uutti kan ummata bulchu yoo ta’u, yeroon hojii isaa waggaa sadi kan hincaalle ta’a.
3.3 Caffeen Cehumsaa MCBNO af-yaa’ii fi Itti aanaa af-yaa’ii ni qabaata akkasumas koreewwaan barbaachisaa ta’an ni hundeessa. Af-yaa’iin walgahii Caffee Cehumsaa ni gaggeessa; ni hooggana.
3.4 MCBNO Naannoodhaan, Godinaan, Aanaadhaanii fi Gandaan kan caaseffamedha. Haa ta’u malee, Caffeen MCBNO barbaachisaa ta’uusaa yemmuu itti amanu sadarkaa bulchiinsaa kan biroo caasessuu ni danda’a.
3.5 Qaamni MCBNO seera tumu Caffee Cehumsaa Oromiyaati. Caffichis qaama aangoo ol’aanaa Mootummaa Cehumsaa Naannichaa ta’a.
3.6 Qaamni seera raawwachiistuun ol’aanaa Mootummaa Cehumsaa Naannichaa Waajjira Pirezidantii Bulchiinsa Mootummaa Cehumsaa Naannichaa yoo ta’uu, itti waamamnisaa Caffee Cehumsaa Biyyooleessaa Oromiyaatiif ta’a.
3.7 Pirezidantiin yeroo cehumsaa hoogganaa ol’aanaa qaama hojii raawwachiiftuu mootummaa cehumsaa biyyooleessaa naannichaa ta’ee ni hooggana; bakka ni bu’a, itti aantoota pirezedantii, itti gaafatamtoota dameewwani, biiroolee fi waajjiroota adda addaa sadarkaa naannoo fi bulchiinsa godinaa irratti muudamaaf paartoota adda addaa fi oggeeyyii keessaa kaadhimaman Caffee Mootummaa Cehumsaatiif dhiheessuun ni raggaasisa, qajeelfama adda addaa baasee qaama raawwachiiftuuf ni kenna.
3.8 Yeroo cehumsaa kana keessatti caasaaleen mootummaa taajajila idilee ummataa kennuuf armaan dura diriiran itti gafatamtummaan tajajila isaanii kennuu itti fufu; Projeektoonni misoomaa adda addaa Naannicha keessatti jalqabaman martuu gufuu malee akka xumuraman haalli ni mijaataaf.
3.9 MCBNO jaarmiyaalee addunyaa adda addaa kanneen akka Mootummaalee Gamtoomanii (UN), Gamtaa Afriikaa, Dippiloomaatonni biyyoota adda addaa, Tokkummaa Awurooppaa (EU), Dhaabbilee Miti-motummaa fi Dhaabbileen mirga dhala namaatiif falmatan akkasumas jaarmiyaalee biroo dantaa Oromiyaa waliin qaban hunda wajjin waltii dhiheenyaan ni hojjata.
3.10 MCBNO bulchinsa mootummaa naannolee kanneen biroo wajjin ta’uun Itoophiyaa keessatti walta’insi cehumsaa hunda hammataa fi shira of-keessaa hinqabne ta’u isaa ragaa walabaa akka ta’aniif qaamootii godinaa kannen akka Gamtaa Afriikaa, Gamtaa Awurooppaa, jaarmiyalee mirga dhala namaa idila addunyaa kannen akka Amnesty International, Human Rights Watch, namoota dhunfaa bebbeekamoo, hayyota maqaan baay’ee farfamanii fi nam-tokkee ykn gartuun kamuudhufanii akka tajjaban gochuu fi hundeeffamu isaa keessatti qooda irraa eegamu hunda ni gumacha.
3.11 MCBNO dhaabbilee adda addaa (waloo,dhuunfaan, namtokkee) fi miidiyaalee Magaalaa Finfinnee keessa jiraatan dabalatee kanneen bakka adda addaatti argaman wajjin sirna diimokiratawaa ta’e bu’uureessuuf, bulchinsa gaarii dagaagsuu fi misooma saffisaa fiduuf waltti dhiheenyaan ni hojjata.
4. Sangnataa Yeroo Ce’uummsaa
MCBNO Nageenyaa, Siyaasaa, Dinagdee fi Hawaasummaa ummata Oromiyaa ilaallatan keessa kanneen armaan gaddiiratti tarreeffamanirratti xiyyeeffannaa keenuun ni raawata:
4.1 Nagaa fi taasgabbii uumuu: MCBNO nagaa fi tasgabbii ummatni Oromiyaa yeroo dheeraadhaf dhabe buusuuf:
- Haalawwan nagaa fi tasgabbii ummataa jeequu malan hunda hirmaannaa ummataatiin dursee tilmaamuun/akeekuun otoo rakkoon hindhalatiin akka furtee argatan ni hojjata; bakka rakkoon mudatettis humni naga eegsisu hatattamaan ummata cinaa goree akka nagaa buusu ni hojjata.
- Ummatootaa fi bulchiinsi mootummaa naannoolee ollaa Oromiyaatti argaman wajjin dhimmota waloorratti waliin mari’atee dantaa obbolummaa hirkate dagaagsuun nagaa fi tasgabbii mirkaneessuf hojjata.
- Ummata kanaan dura nagaa fi tasgabaahina dhabuun qee’ee isaarraa buqa’ee hanga halli kennatee fi humni mootummaa dandayetti akka qee’ee isaanitti deebi’an ni mijeessa.
- Ummata sababa qee’ee isaarraa buqa’uu fi biyyarraa ari’atamuu isaatiif addatti rakkoo hawaas-dinagdeetiif saaxilame akka baraaramuu fi gara jireenya idilee isaatti deebi’u haala ni mijeessa.
4.2 Koomishiinii quurramaa (reconciliation and transitional justice): MCBNO yakkootaa, midhaalee fi badii sirna dabre keessaa ummata Oromiyaa irra gahaan kan qoratee seeraa dhiheessuu fi haqa akka argatan taasisu Koomishiinii quurramaa ni hundeessa.
4.3 Yaadannoo wareegamtootaa: Koreen addaa wareegamtoota qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa kan Oromiyaa guutuu keessatti qoraatee dhiheessuu fi yaadannoo isaanii malu qopheessuu ni hundeeffama.
4.4 Ol’aantummaa Seeraa Mirkaneessuu: MCBNO olaantummaa seeraa kabachisuuf jecha:
- Walabummaan manneen murtii akka hojiirra ooluu fi mutiin isaan kennanis akka kabajamu ni hojjata.
- Namni kamuu seeraan ala akka hinhidhamnee fi mirga isaa hinmulqamne ni hojjata.
- Qaamoleenis ta’ee anga’otni dhuunfaa hojii seeramaleesa hojjataniif akka seeraan gaafataman ni taasissa.
- Lamiileen Oromiyaa fi kannen biroo seeraan qabeenya horataniif eegumsa seeraa ni qabaatu.
- Aanga’onni sadarkaa kamirrattu muudaman badii hojjatan kamiifu itti-gaafatamu.
4.5 Filannoo mootummaa qopheessuu: MCBNO filannoo haqa, bilisaa fi ifa ta’e akka adeemsifamu wantoota barbaachisan hunda ni anjeessa; mootummaan sirnaa fi seeraa akka hundeeffamu ni taasisa. Angoo mootummaa paartii ykn paartilee filamaniif nagaan dabarsee ni kenna.
4.6 Hidhamtoota siyaasaa: MCBNO heera Mootummaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaarratti hundaa’un hidhamtoota siyaasaa mottummaa angora tureen hidhaman hunda ni hiika.
4.7 Haala Dinagdee: MCBNO kanneen armaan gadii ni raawwata:
- Haalawwan qaalawiinsa jireenyaa uuman adda baasuun akka salphatanii fi ummatni jireenya foyya’aa akka jiraatu haala ni mijessa.
- Namuu karaa seera qabeessa ta’e qofaan akka qabeenya horatuu ni taasifama.
- Damelee dinagdee kanneen akka qonnaa, hormaata beeyladaa, daldalaa fi industirii akka humna guutuun hojjatanii fi guddina biyyaa fi jireenya ummataa wayyeessuuf gumaachan ni taasifamu.
- Haalawwan guddina dinagdee mijeessan keessaa geejibnii fi qunnamtiin murteessaa ta’uu hubachuun sirna geejibaa fi qunnamtii mijataa ta’e ni diriirsa.
4.8 Dhimma hawaasummaa: MCNO dhimma hawaasummaarratti kanneen armaan gadii ni raawwata:
- Barnootni, tajaajilli fayyaa ummataa, bu’uraaleen misoomaa fi kkfn akka babal’atanii fi tajaajila gahaa ta’e ummataaf kennuu dandayan ni taasisa,
- Birkiileen hawaasaa kamuu hirmaannaa isaanirraa eegamu hubachuun akka jireenya siyaasaa fi hawaas-dinagdee biyyaa keessatti gahee isaanii sirnaan bahachuu dandayanii fi irraas fayidamaniif mootummaan haala barbaachisu ni mijeessa,
- Dubartoonnii fi daa’imman jireenya har’aa keessattis ta’ee egeree biyyaatiif gaheen qaban murteessaa ta’uu hubachuun MCBNO gahumsaa fi hirmaannaa isaanii cimsuuf xiyyeeffannaan ni hojjata,
- Dargaggootaa fi shammaran humna oomishaa biyyattiin qabdu ta’uu hubachuun MCBNO addatti gahumsa isaanii akka cimsatanii fi sirna siyaasaa, dinagdee fi hawaasummaa biyyaa keessatti gahee isaanirraa eegamu akka bahataniif haala ni mijeessa.
- Qaama hir’attoonii tajaajila mootummaa addaa akka argatan xiyyeeffannoo kennee irratti hojjata.
Nuyi, miseensotni Caffee Cehumsaa Mootummaa Cehumsaa Biyyoolleessaa Naannoo Oromiyaa, Waxabajjii 30, 2021 yaa’ii hundeeffamaa mootummaa cehumsaa erga geggeeffanee marii bal’aan labsii hundeeffama MCBNOrratti taasfinee booda sagalee guutuun raggaasifneerra.
Caffee Cehumsaa MCBNO
Waxabajjii 30, 2021
Finfinnee
Barbaachisummaa Hundeeffama Mootummaa Cehumsaa Biyyoolessa Oromiyaa
1. Biyyattii keessatti nageenya hunkurame bakkatti deebisuuf
2. Nagaa Oromoof waardiyyaa amansiisaa gad dhaabuu
3. Oromiyaa dhabamaa fi akka isheen Xoophiyaan hindhugamne baraaruu
4. Mootummaa jechuun murna seeraan alaa, humnaan biyyattii qabatee jirutti eeggitii gochuu
5. Balaaf gaaga’ama ulfaataa biyyattiin itti adeemaa jirtu hanqisuu
6. Waardiyyaa nagaaf tasgabbii biyyattii keessatti jabeessanii gadi dhaabuu
7. Daguuggaa sanyii raawwataa jiru dhaabsisuu.
8. Yakkamaa lammiilee nagaa itti dhukaasee ajjeesaa bahe, yakkamaa lammiilee nagaa 4000 (kuma afurii ol) waggaa lamaa asitti daguugeef, isaan garasitti lubbuu lammiilee Oromoo 5000 (kuma shanii olii) kanneen galaafatan seeraaf dhiyeessun nageenya mirkameessuu fi kanneen hedduuf waan barbaachisuuf mootummaa Ce’umsaa Oromiyaa ABO’n labse tumsuuf utubuu lammiilee Oromiyaa irraa nii egama. Kana ta’uu hubachuun tumsa mootummaa Ce’umsaa jabeessuun Oromoon akka dhugoomfatu gaafadha.
Mootummaa Ce’umsaa Naannoon Oromiyaa fi Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaa ilaalchiseeti.
1. Oromoon utuu humna qawween hin cabin biyya mataa isaa qaba ture. Erga Impaayerri Itoophiyaa kun ijaaramtee aadaaf eenyummaa, duudhaaf safuusaa dhabeeti gabrummaa jalatti kufee isaan jiraate. Erga Oromiyaan akka kutaa biyya Itoophiyaa keessaa akka naannoo tokkootti moggaafamtee as lafti Oromiyaa muramee naannolee biroo jalatti qoodame hedduudha. Isaan keessaa Walloo fi Matakkal akka fakkeenyaatti fudhanna. Isaan kun utuu eenyummaa isaanii sirnaan beekanii, beekuu bira darbanii utuu falmatanii haga har’aatti Walloon naannoo Amaaraa jala, Matakkal naannoo Benishaangul Gumuz jalatti bulaa jiru. Amma erga Mootummaan Ce’umsaa labsamee isaan kana ofitti hammachuu qaba. Dhimmi Oromoo ka’ee Walloofi Matakkal keessaa hafnaan wanti hojjetamu guutuu miti jechuudha.
Isaan kunniin Mootummaa Ce’umsaa kana keessatti waaan hammatamaniif “Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaa” jedhame.
2. Oromiyaa keessa sabaafi sablammoota hedduutu jiraata. Saboota: afaan, aadaa, duudhaafi eenyummaa adda addaa qabantu Oromiyaa keessa jira. Hireen isaan qaban kan Oromoo waliin tokkuma. Lammiileen kun Lammiilee Oromiyaa jedhamu. Mootummaan Ce’umsaa kun mirga saboota kanaa kabachiisuufi hiree isaanii akka murteeffatanii mootummaa mataasaanii filatan waan taasisuuf, hojiirra oolmaa Mootummaa Ce’umsaa kana keessatti sabaafi sablammoonni kun waan hammatamaniif “Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Naannoo Oromiyaa” jedhame.
Ibsa Itti fufa iriira deeggarsaa MCBO fi Mormii gartuu bulchinsa PP ilaachisee kenname.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo | Guraandhala 09, 2021
Uummatni biyyi isaa hin kabajamne kabajaa hin qabuuf jecha Oromoon qe’ee isaa kabajsiisuuf, irratti murteessuuf, nagaan bahee galuuf qabsoo hadhooftuu gaggeessaa ture; wareegama qaalii gootota kumaatama itti wareeges kaffale. Dhaabotni Oromoo qabsoo Oromoo kana galmaan gahuuf qabsoo Oromoo hoogganaa turan, ABO fi KFOn akkasumas Jaarmayaalee fi Waldaaleen Oromoo sabboonummaa uummatichaa cimsuun lammiileen Oromiyaa hiree isaanii ofiin akka murteeffataniif dammaqsan. Kana irraa ka’uun bara 2011 ALA/2003 ALHtti Jaarmayaan Qeerroo Bilisummaa Oromoo ifaan labsamee namuusaa fi qajeelfama ABO tiksuun qabsoo Oromoo ceesisuu itti fufe. Qabsoon Qeerroo Bilisummaa Oromoo barattoota Yuunivarsiitii, manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa fi 1ffaa keessatti eegale artistoota Oromoo hirmaachisuun uummata Oromoo walii gala dhaqqabe. Uummatni Oromoos gamtaan dammaqee wareegama daa’imaa hanga maanguddoo, qarree fi qeerroon itti wareegame kaffaluun Wayyaanee waliin morma wal hudhe.
Kabajamaa Uummata Oromoo,
Reeffa firaa sagal galagalchuuf jecha qabsoo qeerroo fi qarreen Oromoo gaggeessaa turan dura wayyaanee, TPLF waliin wal qixa diina uummata keenyaa kan ture, OPDO (PP har’aa)tti imaanaan kenname. Imaanaan kenname ifaa fi safuu uummatichaa karaa eegeen Abbaan Gadaa alangee qabatee, haati Siinqees Siinqee fi Caaccuu qabattee ture. Imaanaan wareegama hadha’aa kaffallee lammiileen Oromiyaa nagaa, bilisummaa, walqixxummaa, fayyadamummaa wal qixaa akka argatan hooggantootaa fi miseensota PPtti kenname nyaatamuu irra darbee galagaltoo tahe. Kana irraa kan ka’es Oromoon yeroo kamiyyuu olitti salphifamee akka bineensaatti adamfamee ajjeeffama, hayyootni mana hidhaa keessatti ukkaamfaman, manni jireenyaa qotee bulaa gubata, shakkamaan seeraa manni murtii bilisa jedhe mana hidhaa keessaa baafamee ajjeefamee gatama, ilmaan Oromoo qaalii tahan kan akka Artist Haacaaluu Hundeessaa shiraa fi tika PPdhaan ajjeefaman.
Kabajamaa Qeerroo fi Qarree Oromoo,
Qeerroon Bilisummaa Oromoo kabajaa hayyootaa, maanguddootaa, waldaalee amantaa fi siivilii garaa garaaf jecha malee durumaa bulchinsi OPDO, PP kun gartuu nama nyaataa fi bartee TPLF tahuu sirnaan beeka. Imaanaan gootota Oromoo akka galmaan geessisan yoommuu isaanitti kennamu barii irraa shira akka eegalan itti dhiyeenyaanis beekna. Kanaafis, yeroo garaa garaatti ibsa baasaa turuun keenya ni yaadatama. PPn imaanaa dagachuu fi dagachuu irra darbuun inumaa ABO, KFO fi Qeerroo Bilisummaa Oromoo maxxantuu TPLF gochuun olola eegalte. Kanatti kan hin qaanofne hooggantootni PP kun WBO maqaa SHANEE jedhu moggaasuun ERGAMTUU WAYYAANEE jechuun duula ajjeechaa uummata Oromoo fi qabsoo Oromoo irratti labsan. ABO fi Hooggantoota ABO, bara jireenya isaanii guutuu uummata Oromoo fi qabsoo Oromoof jiraatan ABO SHANEE fi ERGAMTUU WAYYAANEE jechuun ifaan olola miidiyaa eegalan. Hooggantoota hedduus hidhan. Waajjira ABO fi KFO Oromiyaa keessaa guutuutti cufan. Ammas duula hamaa uummata Oromoo fi qabsoo Oromoo irratti xiyyeeffate gaggeessaa jiran. Kanaaf fakkeenyi guddaan yeroo dhihoo kana hiriira dirqii fi durgoon deeggarame, deeggarsa muummicha ministeeraa jedhani dha.
Kabajamoo Lammiilee Oromiyaa, Aktivistootaa fi firoottan Oromoo, “Takka na sobde ati itti qaana’i; lama na sobde ani ittan qaana’a.” jedhama. Wareegama uummatni Oromoo amma kaffalaa jiruuf dogoggora kan PP duwwaa goonee ilaaluun sirrii miti. Nutu dogoggore jechuu fi lammaffaa gowwoomfamuu hin qabnu jechuu kan qabu nuyi dha. Jijjiiramni siyaasaa dhiiga ilmaan Oromoon gaanfa Afrikaatti dhufe kan butame tarsiimoo irraa jallachuu keenyaani. Taarsiimoo hunda hammataa nu ceesisu, kan dhaabotni, hayyootni, miidiyaaleen itti amanan, addunyaa biratti fudhatamaa fi dhageettii qabu qabaachuun murteessaa dha. Hayyootni, dhaabotni Oromoo, ABO fi KFOn haala walii galaa xiinxaluun lammiileen Oromiyaa nagaan, bilisummaan, tasgabbiin akka jiraataniif fuulli hayyoota, aktivistoota, Qeerroo fi Qarree hundi gara Mootummaa Cehumsa Biyyoolessa Oromiyaa akka deebi’u labsanii jiran. Qabsoo Oromoon taasisu qabsoo dhalootaaf nagaa fiduuti. Ofii wareegamnee dhalootni itti aanu biyya isaa irratti murteessee aangomuuti. Kanaaf, amma gootummaan aarsaa taanee seenaa keessatti yaadatamuun kabaja.
PPn kisaaraa siyaasaa ishee mudatee fi qabsoo Oromoo dho’uuf bokoke sodaachuunii fi filannoo fakkeessaa barana gaggeessuuf jiru durumaan ololaan haala mijeessuuf hiriira deeggarsaa dirqii fi durgoo akkuma eegalteen koreen qindeessituu hiriiraa Mootummaa Cehumsa Biyyoolessa Oromiyaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo, barattootaa fi uummata Oromoo waliin tahuun olola PPtti biyyoo naqee jira. Uummatni hunduu kana hubatee hiriirri kunis kan itti fufu tahuu baruun quuqama Oromummaa, lammiilee Oromiyaa, mirga namaa kan qabu kanneen armaan gadii kana sirnaan hubatee deeggarsa barbaachisu akka kennu waamicha goona.
A. Haala Hiriiraa:
1. Hiriirri eegale hanga MCBO mirkaneeffamutti hin dhaabbatu.
2. Hiriira keessatti arrabsoon saba biraa, amantaa biraa tuqu, alaabaa saba biraa gubuu hin jiraatu.
3. Qabeenyaa barbadeessuun dhorkaa dha.
4. Hiriira gaggeeffamu keessatti kabajaan saboota biroof, shamarraniif, maanguddootaaf qabnu agarsiisna.
B. Dhaadannoo dhageessifamu:
1. Mootummaan Cehumsa Biyyoolessa Oromiyaa nuuf haa mirkanaa’u
2. Hidhamtootni siyaasaa haalduree tokko malee haa hiikaman
3. Ajjeechaa, duulli Oromoo irratti maqaa shaneen gaggeeffamu haa dhaabbatu
4. Boordii filannoo haqaa malee maqaa hin barbaadnu
5. Waajjiraaleen ABO fi KFO haa banaman
6. Haqni Artist Haacaaluu Hundeessaa haa bahu
Kanaaf,Aktivistootni, miidiyaaleen, dhaabotnii fi waldaaleen alaa fi keessaa kana hubachuun hiriira deeggarsaa MCBO fi mormii gartuu PP, imaanaa gootota Oromoo kumaatamaan nu biraa wareegaman galmaan gahuu akka tumsu waamicha taasisna.
Injifannoo Lammiilee Oromiyaaf!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Guraandhala 9/2021


text:
Oduun deddeemtu akka jettutti dhibamee biyya alaa jira. Biyya alaa kam? Suud Arabiyaa, Thailand,Belgium fi Frankfurt ( Germany) bakkota deddeebi’anii maqaan dhayamuu keessayi. Garuu maatii isaatis ta’ee hoggansi OPDO tokkoleen dhibbaa-dhibbatti bakka kanaafi haala kana keessa jira jedhee dubbachuu hin dandeenye.
Maatifi hoggansi jirus jedhanii malee nan beeka kan jedhu hamma ammaa hin argamne. Maarree dirqamni guddaan hoggansa naannoo guddicha kanaa irra jiru, yeroo halli xaxamaan deemaa jiru kanatti torban lamaa ol dhabamuun gaafilee hedduu kaasaa jira. Maatii isaatifi hojjattoota waajjira isaa dabalatee namoonni hidduun dhiphachaafii gaafii kaasaa jiran.
Kanaafuu mootummanOromiyaa, OPDOfi kan feederaalaa saffisaan dhimma kana ifa godhuu qabu. Yoo pirazidantichi nagaya jiraate as bahee haa dubbatu. Yoo dhibamee jiraate haala inni keessa jiru ogeeyyiin fayyaa maatiifi saba isaa haa beeksisan. Yoo ammoo rakkoon kanarra hamaa jiraates ummanni beekuun barbaachisaadha.


text:
Waamicha Walgahii Ifa Hin taanee ABOf Taasifame Jedhamu Quba Hin Qabnu
(Ibsa ABO –Onkoloolessa 29, 2020)
Walgahii bor, Onkoloolessa 30, 2020, gaggeeffamuuf jiru irratti ABOf waamichi taasifameera kan jedhamu, dhaabni keenya kan irraa quba hin qabne tahuu miseensotaa fi ummata keenya hubachiifna. Manguddoonni Oromoo hangi tokko qaamaan nu qunnamuun walgahii Jimaata boruu gaggeeffamuuf deema jedhamuuf ABOf waamichi taasifamuu ilaalchisuun nu gaafatuurraa, hundumtuu akka hubatuuf ibsa kana baasuuf dirqamne. Akka isaan irraa dhageenyetti walgahii jaarmayoolee siyaasaa kanneen biroo dabalatee manguddootnis irraa qooda fudhatu jedhamu kanarratti akka ABOf waamichi taasifamee fi argamutti ka dubbatamaa jiru ilaalchisee dhaabni keenya dhimmi walgahii jedhamu kanaarraa wanti beeku tokkollee akka hin jirree fi akka itti hirmaatuufis waamichi taasifameef kan hin jirre tahuu beeksisa.
Qaamotni fi sirnoonni kabajamuu mirga ummata keenyaa dura dhaabbatan wayta mormii fi qabsoon itti jabaatu hayyootaa fi manguddootatti dhimmi bahanii burjaajii uumuufi, umrii gabrummaa sabarratti dheeressuu baruma baraan akka tooftaatti itti dhimmi bahuu aadeffatan. Haala lammiileen Oromiyaa yaaddoo nageenyaa fi gaaga’ama ulfaataa guyyuu mudataa jiruuf furmaata waaraa argamsiisuuf sossohaa jiran kanatti, dhimmi ABOn quba hin qabne akka beekutti dhiyeessuun burjaajii uumuuf yaaluun, adeemsi itti jiran deeggarsa ummataa dhabuu ifatti agarsiisa.
Dabalees, jaarmayoota siyaasaa Oromoo kan akka ABO rakkoolee walxaxoo mudataniif yaada furmaataa dhiyeessanii fi hogganaas jiran akkasumas hayyootaa fi manguddoota kabajamoo waltajjii baanamu irratti dhiyeeffatuun olola dogoggorsaa irraa daldalatuuf yaalii taasifamaa jiru taha jennee amanna. Adeemsi akkanaa rakkoo lammiilee fi biyyattii hudhee qabee fi jireenya ummataa haala caalaa yaaddessaatti geessaa jiruuf, yaada furmaataa bilchaataa fi ummataanis fudhatama argate dhiyaateef deebisaa laatudhaan mootummaa Cehumsaaf waamicha taasifame deeggaruu mannaa, diraamaa adda addaatin burjaajii uumuun dhugaa jiru awwaalanii gateettii ummataarra bubbuluuf dhama’uun dhumni isaa kasaaraa guddaa dha.
Irra deebi’uun ABOn Walgahii Abbootiin Gadaa fi Manguddootni bor akka gaggeeffamuu fi ABOnis akka affeerametti itti himamuu nu hubachiisan kan quba hin qabne tahuu hundaaf ifa godhaa, rakkoo jiruuf furmaanni waaraan Waamicha Mootummaa Cehumsa Biyyoolessaa Oromiyaaf dhiyaateef deebisaa laatanii dhugoomsuu tahuu hubachiifna. Injifannoo Ummata Bal’aaf! Adda Bilisummaa
Oromoo Onkoloolessa 29, 2020


text:
Siidaa Aanoolee fi Siidaa Minilik
Abdii Boruutiin
Biyya tokko keessatti, siidaan yaadannoof dhaabbatu ykn ijaaramu tokko kan uummatootni biyya sanaa ija takkaan ilaalani fi fedhii irraa qaban akkasumas kan waan waloo tokko calaqqisu ta’uu qaba. Siidaan akkanaa kun ammoo siidaa biyyoolessaa ti yoo jedhame waan dhara ta’u natty hin fakkaatu. Waayee siidaa Aanolee fi kan Minilik yoon ilaalu, gaafiilee tokko tokkotu sammuu kiyya keessatti uumamu. Siidaaleen wal faallessan lamaan kun biyya takka keessa dhaabbachuun isaanii, biyyi tun akka takka hin taane agarsiisa. Biyyi tun takka miti yoo jedhame ammoo, gaafii: “Aanooleetu biyya Itoophiyaa jedhamtu tana keessa hin jirre moo Finfinneetu qaama Oromiyaatii miti?” kan jedhu kaasa. Aanolee fi Finfinneen dachee Oromiyaa (biyya takka) akka ta’an waan mormisiisu waan hin taanef, siidaan waayee uummata Oromoo faallessu tokko dachee Oromiyaarra jiraachuu hin qabu. Kanaaf, gabaabumatti, siidaan Minilik handhuura Oromiyaa, Finfinnee keessa jiraachuu hin qabu jechuu dha.
Asirratti wanti hubatamuu qabu, kaayyoon barreeffama kiyyaa, siidaa Minilik ajandaa godhachuuf otuu hin taane, siidaaleen walfaallessan kun Oromiyaa keessa jiraachuu hin qaban; siidaan ajjeesaa fi ajjeesamaa akkamitti biyya tokko keessatti ijaaramu jechuufi. Uummatni Oromoo uummata weerara Minilik keessatti lammiilee isaa miliyoonaan lakkaawaman dhabe dha. Kanaaf, yaadannoo lammiilee dhuman kanaatiif Aanooleettis ta’ee bakkee birootti, siidaa ijaaruun barbaachisaa dha; kun mirga uummata keenyaatis. Nafxanyoonni warri Minilik isaaniitiin boonan, siidaa isaa yoo barbaadan biyya dhaloota isaatti ijaaruu danda’u. Siidaan kun Finfinnee keessatti kan ijaarame, waan nu mooyatanii fi nu gabroonfachaa turaniifi. Har’a garuu, yeroo QBOn injifannoolee hedduu galmeesse kana keessatti; yeroo biyyi teenya Oromiyaan xinnaatullee kaartaarratti beekamte kana keessatti, akkuma kaleessaa biyyi kan Minilik ijaare jechuudhaan; maaliif siidaa Aanolee ijaartu jedhanii nuun mormuu barbaadu. Seenaa uummata keenyaallee dhara jechuurraa of hin qusanne.
Akkuma miidiyaalee adda addaarraa hubatamuu danda’u, diinotni qabsoo bilisummaa Oromoo, keessumaayuu ilmaan nafxanyootaa, waayee siidaa Aanolee kanarratti wacaa akka jirani dha. Harkaa fi harma muraa nama-nyaataa Minilik isaanii faarsaa; kan harki fi harmi murame ammoo, dhara fakkeessuudhaaf, seenaan akkanaa barreessamee hin argamne jechuudhaan asi fi achii wacaa jiru. Siidaaleen Aanoolee fi Calii Calanqoo diigamuu qaban jechuudhaan hawwii isaanii ibsuurraa duubatti hin jenne, ifaa ifatti dubbachaa jiru. Siidaaleen walfaallessan kun (kan Minilik fi Aanolee) biyya takka keessa jiraachuu hin qaban jechuu isaanii ti. Akkana jechuun isaanii ammoo, siidaa’umti Minilik Finfinnee (Magaalaa guddoo Oromiyaa) keessa bara baraan haa jiraatu; kan Aanolee sun biyya Minilik ijaare tana keessaa haa diigamu jechuu dha. Karaa biraatiin, biyyaa hin qabdanii, maaliif siidaa kana biyya keenya keessatti ijaartu jechuu fedhu. Akkuma Madagaaskaar irraa dhuftan jedhan, har’as biyya keenya nu dhabsiisuuf abjootu.
Haa ta’u malee, wanta firas ta’ee diinni uummata Oromoo hubachuu qabu, har’a abbaabiyyummaa dhabnee, nafxanyoonni moofaa fi haaraan (Wayyaanotni) dabareedhaan biyya keenyarratti abbaa qabeenyaa ta’anii uummata keenya gabrummaa keessa tursiisanillee, gaaf tokko injifannee, bilisummaa fi abbaabiyyummaa keenya deebisnee akka argannu mamiin ykn shakkiin akka hin jirree dha. Gaaf sana ammoo, siidaa Minilik isaanii fe’atanii gara irraa dhufanitti kan godaanan isaani malee uummatni Oromoo achuma biyya isaa keessatti, siidaa Aanolee biratt walgayee; bara baraan lammiilee keenya kan dhuman yaadachaa jiraata. Hanaga guyyaa bilisummaa fi walabummaa keenyaatti, isaanis (nafxanyootni) nuyis biyya hin qabnu. Biyyi kan abbaa irree, kan abbaa qawwee, kan Wayyaanee ti. Biyya takka hin taane fi abbaa hin qabne kana keessatti ammoo, ammaaf siidaan lama yoo jiraates waan nama dinquu miti.
Dubbii guddoon hubatamuu qabdu, wanti ilmaan Oromoorraa eegamu, nuyi akka isaanii waayee siidaarratti wacuuf yeroo hin qabnu. Siidaa ijaaramuu qabu bakka danda’ametti ijaarrachaa, garuu qabsoo tana yoomiyyuu caalaa jabeessaa; bilisummaa fi abbaabiyyummaa keenya deebisnee argachuurratti ciminaan hojjechuu dha. Wanti nuyi dagachuu hin qabne ammoo, wacuu isaanii kanas akka laayyootti ilaaluu dhiisnee; akkamitti akka tokkummaa keenya cimsinu fi humna jabaa horannu irratti halkani fi guyyaa hojjechuu akka qabnuu dha. Yoo kana hin taane, yoo jarri kun humna cimaa horachaa deeman, sirna dulloomaa duri sana nutti deebisuu qofaa otuu hin taane, yoo haalli isaaniif mijate, dachee keenyarraa nu dhabamsiisuuf akka carraaqan mamiin hin jiru. Kun sodaa otuu hin taane, balaa namatti dhufuuf deemaa jirus alaalatti hubachuu danda’uu dha. Furmaatni balaa kana hanbisuu danda’u, tokkummaa keenya cimsuu fi humna Oromoo jabeessuu dha.
Yoo tokko taanee; harka walqabannee; karaa hundaan walgargaarree hojjechuu dandeenye; yoo wanti hin danda’amne hin jiru jennee ofitti amantaa qabaanne, waan hawwinu fi barbaadnu tokko wanti hin arganneef sababni hin jiru jedheen yaada. Akka fakkeenyaatti fudhachuuf, kunoo akkuma miidiyaa Oromoo walaba ta’e (OMN) jabeenya ijoollee teenyaa fi gargaarsa uummata keenyaatiin milkaayuu danda’e, haaluma kanaan tumsa waliif taanee; cimnee yoo irratti hojjenne, boru waraana cimaa diina injifatee bilisummaa fi abbaabiyyummaa keenya nuuf argamsiisu wanti hin ijaarreef ykn hin qabaannef sababni hin jiru. Wanti hunduu harka ilmaan Oromooti jira. Oromoon wal malee gargaarsa biraa akka hin qabne hubachuu qabna. Waan guddaan tokko, kan Oromoon hubachuu qabu ammoo, akkuma seenaarraa hubatamaa jiru, dhimma uummata ykn saba ofii dhiisanii, diina fi alagaa tajaajiluun booddeen isaa salphina malee bu’aa akka hin qabne dha.
Biyyi Itoophiyaa jedhamtu tun, uummatoota ishiitiif biyya takkaa miti. Akka ilaalcha kiyyaatitti, biyya takka ta’uus waan dandeessu natti hin fakkaatu. Kanaaf, warri (Oromootni) tooftaafis ta’ee dhugumatti kaayyoon isaanii tokkummaa impaayara tanaatiif hojjechuu ta’e, ofduuba garagalanii waa hundaa mil’achuu fi hubachuu qabu. Projektii hin milkoofnerratti beekumsa, qabeenya fi dandeettii isaanii balleessuurra, gara qabsoo saba isaaniitti deebi’anii hojjechuun; yoo du’anillee seenaa boonsaa barreessanii dabru; uummata isaanii biratti maqaa bareedaadhaan yaamamu. Kan faallaa kanaa dalagan ammoo, akkuma argame fi argamaas jiru, wanti boodarra isaan muudatu salphina fi seenaa badaa barreessanii dabruu dha. Asii fi achi jechuun eessanuu nama hin gayu. Murannoo, kutannoo fi obsa qabaatanii qabsoo uummata keenyaa kana keessatti gahee ofii taphachuu ykn/fi qooda ofii gumaachuutu gootummaa dha. Gootummaa akkanaa qofaatu injifannoo xumuraa argamsiisuu danda’a.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Amuruu
Amuruun aanaa fi magaalaa maqaa ilmaan Jaawwii keessa ishee tokkoon kan moggaafamteedha. Amuruun ilma sadi qaba. Hortee Sadan Amuruu jedhamuun waamamu ykn Hortee Amuruu Salgan jedhames ni waamamu waan ilma sadan suni ijoolle sadi sadi ofi jalatti qabaniif. Aanaan Amuruu qabeenyaawwan uumamaa hedduu kan qabduuf bakkeewwan hawwata turizimi kanneen akka Odaa Nafiroo, Dhagaa Qeerroo, Dhagaa Mooyyee, Bosonaa Angar fi Guraaloophoo, Albuudota kanneen akka Warqii, Gaasii, Ashaboo fi Horaa bishaan faa qabdi.Haalli qilleensa ishee jireenyaaf mijaatu kan tahe Badda-daree fi gammoojii ofi keessa qabdi. Oomishaale dheedhii fi kuduraaf muduraa qabdi.


text:
Malikni Urduun biyyi isaa labsii Ameerikaan Alquds irratt baafte kan hin fudhanne tahuu itti aanaa prezdaantii Ameerikaatiif beeksise.
Itti aanaan prezdaantii Ameerikaa Maayik Peens daaw’annaa biyyoota Baha jiddu galaa keessatti jalqabeen Ganama har’aa Kaayiroo keessatti prezdaantii Masrii waliin eega mari’atee booda gara Urduun kan imale yoo tahu, Magaalaa Ammaan keessatti Malik Abdullaah waliin kan mari’ate tahuu gabaasni arganne ni mul’isa.
Malik Abdullah Bin Huseen “labsii Traamp Alquds/Jerusalem magaalaa guddoo Isra’eel” jechuun labse Urduun hin fudhattu; Alqudsi magaalaa guddoo Falasxiin jechuun”itti aanaa prezdaantii Ameerikaatiif hime.
Maayik peens daaw’annaa isaa kana itti fufuudhaan galgala hardhaa Isra’eel kan seenu tahuun beekameera.


text:
Jaarmayaan Fayyaa Addunyaa Vaayresiin Koronaa Addunyaaf Sodaachisaa Ta’uu Akeekkachiise
vaayrisiin haaraan Chaayinaa keessaa ka’e kan Korona jedhamu addunyaa irra faca’uun isaa dhimma hatattamaa kan eegumsa fayyaa sadarkaa addunyaa ti. Dhimma cimaa waan ta’eef deebii qindaa’e kan sadarkaa addunyaa barbaachisa jechuu dhaan jarmayaan fayyaa addunyaa beeksisee jira.
Bulchiinsi Traamp lammiiwwan Ameerikaa gara Chaayinaatti akka hin imalle akeekkachiisee jira. Ministriin dantaa alaa illee ibsa imala dhorku kan sadarkaa 4ffaa baasee jira.
Briteen har’a vaayresiin sun biyya ishee keessatti argamuu gabaastee jirti. Maatii tokko keessaa namoonni lama qabamuu fi vaayresiin Korona keessatti argamuu angawaan eegumsa fayyaa Inglaand Kris Whitty beeksisaniiru. Namoonni lamaan wal’aansa eegumsa fayyaa kan addaa fudhataa jiru jedhan. Hindii fi Filippiins illee vaayresiin kun biyya isaanii keessatti argamuu beeksisanii Austraaliyaa, Kanada, Fiinlaand, Jarmaniii, Hong Kong, Jaappaan, Neeppaal, Singaapoore, Kooriyaa Kibbaa, Taayilaand, Tokkummaa Imretora Arabaa Veetnaam illee vaayresiin kun biyya isaanii keessatti argamuu gabaasanii jiran.


text:
Ministeera dhimma Alaa Ameerikaati bakka bu’aan dhimma Afrikaa Haarawni erga muudamanii booda, ji’a Hagayya dhufuu Dr. Abiyi Ahmad biyya Ameerikaa daawwachuuf akka qophaa’e oduun dipilomaatota irraa argame mul’seera. Oduun dipilomaatota irraa ba’e akka jedhutti, ministeera dhimma alaa Ameerikaati bakka bu’aan dhimma Afrikaa haarawni muudamuufii, Muummee Ministeeraa Dr. Abiy Ahmad biyya Ameerikaa ti imaluun yeroo tokko ta’un qunnamtii addaa akka hin ...Read More »
Duula waraanni addaa naannoo Soomaalee Caamsaa 6/2018 magaalaa Mooyyaleetti lola cimaa baneen miidhaan jiraattotarra akka ga’e beekame.
Walitti bu’iinsi kaleessa hawaasaa fi humna naga kabachiistota Naannoo Oromiyaa fi Somaalee gidduutti ta’e kun harras nageenya magaalattii booressee jiraachuu odeeffannoon achii arganne ni mirkaneessa. Hidhattoonni balaa kana qaqqabsiisan kan naannoo Soomalee dhufanis, hidhannaa boombii fi rasaasa ciccimaa akka dhukaasaa turan jiraattonni Mooyyalee dubbatan. Lola kanarratti Diinni meeshaa guddaa fi giddu galeessatti kan dhimma bahe yoo ta’u, duula kanaan Oromoonni ...Read More »
Mi’a waraana seeraan alaa baayinaan biyya seenaa jiraachuu gareen Komaand poostii ibse.
Gareen Komaand Poostii Labsi Yeroo Muddamaa sababeeffachuun biyya bulchaa jiru magaalaa Moyyaalee ti lola taasifameen jiraattonni baayyeen ajjeefamuu fii madaawuu ibsa baasaniin ibsaniiru. Haa ta’uu garuu, lakkoofsa namoota ajjeefamanii fii madaa’anii ibsuu irraa off qusatanii jiru. BBCn magaalaa Moyyaalee fii hoospitaala Yaabeelloo wabii godhachuun namoonni ajjeefaman 10 oli ta’uu gabaasaniiru. Gareen Komaand Poostii akka ibsanitti, mihni lolaa seeraan ala biyya ...Read More »
Mormiin Bulchinsa Naannoo Soomaaleeti dhooye guyyaa Jimaata har’aa itti fufaa jira.
Mormiin bulchinsa naannoo soomaalee magaalaa Shinniilee ti jal’qabame guutuu bulchinsaa keessa babal’achuun godinaalee gara garaa keessatti itti fufaa jira. Guyyaa hardhaa Magaalaa Dirre-dhawatti dhalattoonni Somaalee Salaata Jum’aatiin booda mormii dhageessisaa turaniiru. Mormiin bulchinsa naannoo Soomaaleetti cimee itti fufuun guyyaa hardhaa salaata jum’aatiin booda magaalaa Dirrii Dhawaa fii Shinniile tti masjiidota gara garaa ti hiriirri guddaan geggeefameera. Mormiin guyyaa hardhaa Salaata ...Read More »
Muummeen Ministeera Itiyoophiyaa Dr Abiy Ahmad fi Pireezidaantiin naannoo Oromiyaa Obbo Lammaa Magarsaa godina baalee daawwatan.
Guyyaa Sambata hardhaa ministiraa muummee fi preezdaant Lammaan jiraattota godinichaa baalee istaadiyamii Roobeetti ummataaf haasaa ni taasisan. Itti aansuunis Dooktar Abiyyii fi obbo Lammaan bakka bu’oota jiraattotaa 850 ta’an waliin dhimmoota siyaasaa, diinagdee fi hawaasummaarratti mariisisuun kallattii ni kaa’u jedhame eegamaa jiraachuu OBN gabaaseera.. Godinaan Baalee weerara poolisii humna addaa naannoo somaaleen wal qabatee godinaa jeeqomsa ulfaataa keessa jiruudha. Akka ...Read More »
Mootummaan biyyoota Afrikaa Bahaa gaazexeessitoota akka hojii hin hojjanne dhoorkaa jiraachuu gurmuuleen mirga dhala namoomaa ibsan.
Gurmuuleen mirga dhala namoomaaf falman, ibsa ayyaana guyyaa yaada walabaan ibsuu sababeeffachuun baasaniin mootummaan biyyoota Afrikaa bahaa gaazexeessitoota akka walabaan hojii hin hojjanne rakkisaa, hidhaa, dararaa jirachuu itti cimsuu ibsaniiru. Akka dhaabbileen mirga gaazexeessitiitaaf falaman jedhanitti ganna woggaa darbe adunyaa keesaa gaazexeessitoota 259 akka hidhamanii jiran ibsa irratti hubachiisaniiru. Biyyoota Afrikaa Bahaa Eeritiraa,Suudan,Jibuutii, Somaalee, Itoophiyaa, Taanzaaniyaa fii Keeniyaa fa keessatti ...Read More »
Biyya Afrikaa Kibbaa tti sa’aa 48 keessatti lammiileen Itoophiyaa 7 ajeefamuun dhaga’ame.
Lammiilee biyya Afrikaa Kibbaa jiraataniif yeroon ammaa kun yeroo gadda cimaa keessa jiraniidha. Torbee lamaan darban kana keessa lubbuun lammiilee Itoophiyaa 9 ajeefamuun lammiilee Itoophiyaa sadarkaa addunyaatti gadda cimaa keessa galaniiru. Jiraattonni lammii Itoophiyaa otoo Sabboonaan Gazzaahany Gabramasqal Nabroo awwaalanii mana itti hin galin dhalataan Jimmaa sabboonaan Mohammed Said jedhamu ajjeefamuun gadda irraan gadda guddaa uumeera. Kun kanaan ta’ee oyuu ...Read More »
Mormiin hawaasaa bifa haaraa ta’een godinaalee Oromiyaa bakka gara garaatti itti fufe.
Haaluma Kanaan Guyyaa har’aas Godina Booranaa Aanaa Miyoo Magaalaa Hiddii Lolaatti hiriirri mormii barattootaa fi jiraattota hirmaachise geggeeffamaa ooleera. Kaayyoon hiriirri kun itti geggeeffameef sagaleen hawaasaa dhaga’amee rakkooleen yeroodhaa gara yerootti uummata oromoo irra gahaa jiran xiyyeeffannoo akka argatan gochuu akka ta’es beekameera. Hiriira kana irratti Heyyamni Oomisha Warqee Laga dambii Dhaabbata MIDROC’f haaromfame haqamee Dhaabbatichi gadi lakkisee akka bahuu ...Read More »
Yunivarsitii Gaambeellaa ti wal-dhabuun barattoota gidduti argame.
Wal-dhabiin hojjettuu Yunivarsitii takkaa fi barataa tokko gedduu uumamaeen jalqabame barattoota baayyee hirmaachisee wal-dhabbiin barattoota giddutti taasifamuun himameera. Yunivarsitii Gaambeellaa ti rakkooleen barattoota giddutti erga uumamuu jalqabee, ji’a tokko darbuun sadarkaa hojiin barachuu fii barsiiuu addaan dhaabbatu ga’eera. Mormii Yunivarsitiilee biyyattii keessatti geggeefamuu bifa adda ta’een barattoonni Yunivarsitii Gaambeellaa yo mormii geggeesan baayyinaan hidhamuun isaanii akka Yunivarsitiin tasgabbiin hojii baromsaa ...Read More »
Hayyuun qabeenya fi itti fayyadama bishaanii Proofeesar Xaafaa Tulluu du’aan addunyaa kanarraa boqatan.
Proofeesar Xaafaa Tulluu isaanii umrii 61 guyyaa kaleessaa adunyaa tanarraa galaniiru. Proofeesar Xaafaan hanga lubbuun jiranitti Proofeesar Xaafaa Tulluu Hayyuu Yuunvarsiitii Finfinnee, Amboo, Adaamaa, Jarmanitti(Yuunvarsiitii Reestook) barsiisummaarraa hanga sadarkaa hoggansa addaddaatti tajaajiluun seenaa bareedaa dhiifatanii fi Riftvaalii Yuuniversiitittis Vice prezedantii qorannoo fi teknooloojii ammayyaa turaniiru. Akkasumaas, Proofeesar Xaafaa Tulluu Amma du’aan boqatanitti hojjetaa Yuunvarsiitii Finfinnee kan turan yammuu ta’u, kitaabota ...Read More »


text:
_//_
Caffeen Bara Hojii 5ffaa Yaa'ii Xumuuraa Fulbaana 15 Bara 2014 Waaree Dura taa'u ilaalchisee hojiiwwan jalqabe xumuuruu waan qabuuf Wixineewwan Labsii Lama (Gurmaa'ina Caffeefi Qaama Raawwachiiftuu) yeroo dheeraaf qorannoon irratti gaggeeffamaa ture irratti mari'achuun ni mirkaneessa jedhamee eegama jedhan. Itti fufuunis, Miseensota Caffee waggoota jahan darbaniif tajaajilaa turaniif sirni gaggeessaa kan taasifamu ta'uus ibsaniiru.
Yaa'iin Duraa Waggaa 1ffaa Bara Hojii Caffee 6ffaa Caffee Haaraa Fulbaana 15 Bara 2014 Waaree Booda gaggeeffamu irratti Moggaasni Mootummaa (Caffee, qaama seera raawwachiiftuufi seera hiiktuu)fi muudamoonni biroo walduraa duubaan kan raawwataman ta'uu miidiyaaleef himaniiru.
Yaa'iin Caffee lamaan wal duraa duubaan gaggeeffamu kunis miseensota Caffichaatiif bu'uura waamichi taasifameen argamanii mariirra kan jiraniifi miseensonni haaraanis Yaa'iin duratti hojimaata Caffee irratti ibsi gabaabaan dursee kan kennamuuf ta'uu Aadde Loomiin ibsaniiru.
Odeeffannoo Dabalataa Argachuuf:
Teelegraama:
Https://t.me/CaffeeOromia
Weebsaayitii:
https://www.facebook.com/caffee.oromia/?__cft__[