text:
Dhiiga
Dhiigni dhangala'aa qaama bineensotaa keessatti argamu kan wantoota barbaachisaa ta'an kan akka niwuutireentii fi ookisijiinii seelotaaf geessu fi akkasumas xurii yeroo meetaboolizimii ummamu seeliiraa guuree hoofu.
Bineensota lafee dugdaa qaban keessatti, dhiigni kan inni qabatu seelii dhiiga kan pilaasmaa dhiigaa kessatti qabamee jiru. Pilaasmaan, kan dhangala'aa dhiigaa keessaa 57% qabatu, irra caalaan isaa bishaan yoo ta'u(92%), dabalataan pirootiinii, giluukoosii, hormonii, ayonii albuudotaa (mineral ion), kaarbon daayi'oksaayidii fi seeloota dhiigaa mataasaanii qabata. Pirootiiniin pilaasmaa inni guddaan albumiin yoo ta'u faayidaan isaas dhiibbaa dhiigaa too'achuudha. Seelonni dhiigaa kan akka seelii dhiiga diimaa, fi seelii dhiiga adii of keessaa qaba; pilaatileetii fi luukossayitiis dabalate. Seeliin heddumminaan baayyatee dhiiga bineensota lafee dugdaa qaban keessatti argamu seelii dhiiga diimaati. Seelin dhiiga diimaa hemoogiloobiinii of kessaa qaba. Hemoogiloobiiniin pirootiinii ayirenii of keessaa qabu yoo ta'u ooksijiinii qaama keessaa deddeebisuuf tajaajila. Hemoogiloobiiniin ooksijiinii seelii isaatti qabsiisunii fi akka inni dhiiga keessatti makamu gochuun ooksijiinii qaama keessa facaasa. Karaa biraa, kaarbon daayi'oksaayidiin guutumaan guutummaatti seelin alatti pilaasmaa keessatti bulbulamee akka baayikaarboneet ayon (bicarbonate ion) socho'a.
Dhiigni bineensota lafee dugdaa qabanii bifti isaa yoo ookisijiinii qabaate diimaa ifaadha. Bineensonni tokko tokko, kan akka moloskootaa fi Kirastaashiyaan, ooksijiinii baachuuf heemoogiloobiinii odoo hin taane heemoosaayaninitti fayyadamu. Ilbiisonni fi moloskoonni tokko tokko dhiiga odoo hin taane dhangala'aa heemooliimfii jedhamu fayyadamu. Garaa garummaan isaanis heemooliimfiin sirna dhangala'aa cufamaa kessatti kan qabatame miti. Ilbiisota baayyee keessatti wanti akka dhiigaa kun molokiyuulii ooksijiinii baatu kan akka heemoogiloobiinii hin qabu sababiinsaas qaamni isaanii xiqqoo waan ta'eef qoonqoon/tiraakiyaan (trachea system) isaanii ooksijiinii dhiyeessuuf ga'aadha.
Bineensota lafee dugdaa qaban keessatti, sirna ittisaa kan seelii dhiiga adiirraatti hundaa'e qabu. Seelin dhiiga adii, qaamni dhukkubbaan akka hin qabamnee fi maxxantoota akka ofirraa ittisuuf garaara. Pilaatileetin dhiigni akka itituuf gargaara. Kunimmoo yeroo qaamni madaa'e, dhiigni baayyen akka hin dhangalaane dhorka. Aritiropoodonni, hemoolimfii kan qaban, qaama ittisaa isaanii keessaa hemoosaayitisii qabu.
Dhihigni onneedhaan dhiibbamuudhaan hidda dhiigaa hordofee qaama keessa tatamsa'a. Bineensota somba qaban keessatti, aarteroonni dhiiga ooksijiinii qabu tishuuwwaaniif yoo geessan, veenonnii ammoo kaarbon daayi'oksaayidii, kan yeroo meetaabolizimii ummamu, tishuuwwaniirraa guurani gara sombaa geessu.
Contents
Faayidaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Dhiigni qaama keessatti faayidaa bayyee kenna. Isaan keessaa:
- Ooksijiinii tishuuwwaniif dhiyeessuu (heemoogiloobiinii, kan qaama dhiiga diimaa ta'etti qabatee)
- Niwuutireentii kan akka giluukoosii, aminoo asidii, fi faattii asidii dhiyeessuu(dhiiga keessatti bulbulamee ykn pirootiinii pilaasmatti qabatee, fkn liippiidii dhiigaa)
- Xuriiwwan akka kaarbon daayi'oksaayidii, fincaanii fi laaktiik asidii balleessuu
- Tajaajila immiyuunii - seelii dhiiga adii tamsaasuu fi antiibodiidhaan farra qaamaa kan alaa seene adda baasuu
- Ko'aaguleeshinii - kan yeroo hiddi dhiigaa cite ummamuu fi dhiigni akka hin dhangalaane dhowwu
- Hojii ergaa dabarsuu - hormonii dabarsuu fi ergaa miidhama tishuu dabarsu
- PH qaamaa too'achuu
- O'a qaamaa bu'uuraa too'achuu
- Tajaajila hayidirooliksii
Qabiyyee Dhiiga Namaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Ulfina qaamaa namaa keessaa dhiigni dhibbeentaa 7% ta'a, densiitiin (density) isaa kan giddu galeessaa ammoo tilmaamaan 1060kg/m3, kunis densiitii bishaan qulqulluuitti (1000kg/m3) baayyee dhihaata. Namni guddaan, dhiiga naannoo liitira 5 ta'u qaba (1.3 gal), kunis pilaasmaa fi seelotaa dhiigaa adda addaa of keessatti qabata. Seelonni dhiigaa kun erritirosaayitis (erythrocytes) (seelii dhiiga diimaa, SDD), luukosaayitis (leukocytes) (seelii dhiiga adii, SDA), fi tirmboosaayitis (thrombocytes) (pilaatileetota) of keessaa qaba. Baayyinaa dhiigaa keessa, seeliin dhiiga diimaa dhibbeentaa 45%, pilaatileetiin dhibbeentaa 54.3%, seeliin dhiiga adiimmoo dhibbeentaa 0.7% qabata.
Seelota[edit | Lakkaddaa gulaali]
Dhiigni maayikirooliitiriin tokko wantoota armaan gadii qabata:
- Erritirosaayitis 4.7 hanga 6.1 million (dhiira), 4.2 hanga 5.4 million (dhalaa):[5] Seelonni dhiiga diimaa heemoogiloobiinii qabu, kunis ooksijiinii qaama keessa tatamsaasa. Seelonni dhiiga diimaa, kan gosa dhiiga sanaa agarsiisu waan gilaayikoopirootiinsi waan jedhamu ofirraa qabu. Baayinnii seelii dhiiga diima baayyina dhiigaa keessaa dhibbeentaa 45% ta'a.
- Luukosaayitis 4,000–11,000:[7] seelonni dhiiga adii sirna ittisa qaamaa ti; isaan seelota dulloomanii fi seelota rakkoo qaban ni balleessu. Akkasumas, wantoota alaa qaama keessa seenan kan dhibee fiduu danda'an hunda irratti duulu. Kaanseriin luukoosaayitiis lukiimiyaa jedhama.
- Tirmboosaayitis 200,000–500,000:[7] pilaatileetis jedhamaniii ni waammamu. Hojiin isaanii inni guddaan yeroo qaamni madaa'e dhiigni baayyeen akka hin dhangalaneef jecha dhiigni akka ititu godhu. Faayibriniin itita dhiigaa pilatileetiitti fayyadamee xaxoo uuma.
Pilaasmaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Baayina dhiigaa keessa dhibbeentaan 55% pilaasmaa dha. Pilaasmaan dhangala'aa dhigaati, bifti isaas keello dha. Baayyinni pilaasmaa namarratti giddu galeessaan liitira 2.7-3.0 ta'a. Pilaasmaan dhangala'aa kan 92% bishaan, 8% pirootiinii pilaasmaa dhiiga, fi wantoota biraa xiqqoos of keessaa qabudha. Pilaasmaan niwuutireentii bulbulame kan akka Gulukoosii, aminoo asidii, fi faattii asidii (kan dhiiga keessatti bulbulamee ykn pirootiinii pilaasmatti qabatee) qaama keessa facaasa, akkasumas xuriiwwan akka kaarbon daayi'oksaayidii, yuuriyaa, fi laaktiik asidii fuudhee akka gatamuuf hoofa.
Qabiyyeewwan baayyee barbaachisaa ta'an kan biraa keessaa muraasni:
- Serum albumin
- Blood-clotting factors (to facilitate coagulation)
- Immunoglobulins (antibodies)
- lipoprotein particles
- Various other proteins
- Various electrolytes (mainly sodium and chloride)
Jechi siiram jedhu pilaasmaa pirootiinin ittichu (kan dhiigni akka ititu godhu) keessaa baafame ibsa. Pirootiinin siiramii keessatti hafe albiyumiin fi immiyuunoogiloobuliinsi dha.
Reenjii Dhiphaa Gatii pH[edit | Lakkaddaa gulaali]
PH dhiiga qaphxii 7.35 hanga 7.45 gidduu akka turu ni too'atama, gatiin kunis dhiigni xiqqoo beezawaa ta'uu isaa agarsiisa. Dhiigni gatii PH 7.35 gadi qabu asidaawaa dha, kan 7.45 ol qabu ammoo beezaawaa dha. PHn dhiigaa, dhiibbaa gartokkee ooksijiinii (pO2), dhiibba gartokkee kaarbon daayi'oksaayidii (pCO2) fi HCO3− tooftaa gara garaat homeostaticn too'atamu, kunis dhiibbaa isaanii karaa sirna argansuu fi sirna fincaanitin erguun walqixxummaa asidii-beezii dhiigaa fi argansuu too'atu. Qorannoon gaazin dhiiga aarterii keessaa kana safaruu danda'a. Dabalataanis, pilaasmaan hormonoota erga isaani tishuu adda addaatti dabarsuuf deeman of keessaa qaba.
Dhiiga Warra Lafee Dugdaa Qabanii Hoosiftoota Hin Taane[edit | Lakkaddaa gulaali]
Dhiigni namaa dhiiga hoosiftootaatiif akka fakkeenyaatti kaafamuu danda'a; gauu garaagarummaan baayyina seelii, guddina isaanii, caasaa pirootiinii, fi kkf sanyii tokkorraa sanyii biraatti gargar ta'uu danda'a. Bineeldota lafee dugdaa qaban kan hoosiftoota hin taane keessatti garuu, garaagarummaa ijoo ta'etu jira:
- Seelonni dhiiga diimaa kan bineeldota lafee dugdaa qabaatanii hoosiftoota hin taanee bifaan battee yoo ta'u niwuukilaayii seelii isaani qabatanii turu
- Baayyinaa fi gosa seelota dhiiga adii irratti garaagarummaa guddaatu jira; fakkeenyaaf, acidophils amma namarratti argaman caalaa baayyatanii argamu
- Pilaatileetin hoosiftoota qofarra jira; warra lafee dugdaa qaban kan biraarratti, seelota xixiqqoo maramaa ta'an kan thrombocytes jedhamanitu akka dhiigni ititu godha


c: text/html

text:
Khora sabaa Jechuun maal jechuudha?
Akka heeraafii seera ABO dhatti khora sabaa jechuun akkuma maqaa isaa khora sabni oromoo hundii kheeysatti if arkujechuudha eega qaamni QBO gaggeeysu sadarkaa jiru hundarraa walitti dhufeen booda khora khanarratti Rakkoo jirtuf furmaata khennee qabsoodhaaf kharoora lafakhaaya. Garuu khorri amma yaamame khun akkas nifakkaata oromoon hundi qooda irraa fudhachuuf taa’aa? Yoo oromoon hundi qooda irraa hinfudhanne akkamitti khorasabaa jennee yaamna?
Moo Injifannoo waggoota Afurtaman dabran oromota khutaa biraatifii amantii gargaraa ABO kheysa yaasuu irrati arkamte Labsachuufi? bakka oromonni hundi jiranitti rakkina kheeysa dhaaba ABO hiikhanii humna takkaan dhuguma qabsoo Finiinsufi kan khorri yaamame?? Lakki akkasiimi dubbiin osoo akkas godhuu feene maalif bara afrtama qabsoon nutti fudhatti? Nuti khakhuu Jaallan kheenya warreen lubbuun jiraniifii waregamaniis wajjiin seenne hanga galmaan geenyuu hafuura hin baafannu jechuun qabsotti makhamne. ABO abbaan fedhees haa hundeeysuu san rakkoo teenyaamiti garuu ABO dhunfachuu qofa khayoonteenya! San bara 2013 fi 2014 sadarkaa dhumaa irra geenye gutumaanguututti ABO kheenya taasifanneeti jirra. Arra ABON tan bara 1976 kheeysa jaarraan hooganu tan %99 islaama turte saniimiti jechuudha. Dhugumatti qabsoo dhaaba khana qulqulleesuuf goone qofaamiti sababaa qabsootiin warreen alaa nutti dabalamuu fedhanifi dabalaman if irraa eeynee kan osoo hinbeekamin seenaniis osoo hidda hin hidhatin darbaa guutuguututti gubbaarra hanga jalaatti alaafii kheeysaan dhunfannee asgeenyeera Dhiiga jaallan kheenya lafa hinballeeysine amaanaa hin nyaanne jechuudha. Waan jechaa jiran fakkati malif yoo jettan akkuma yaanni khun ibsutti qabsoon godhamaa turte yaadannoo yeroo dhihoo irraa yoo khaane bara 2013 yeroo dubbataa dhaabaa Yahya Jamaal /Boruu Barraaqaa arihan sababaan tokkolleen hinturre Shira dur lafaa qaban waan hintahin. akkasumatti Tokkichaa achi kheeysatti hafe khan lafee laagaa danqarte itti tahee shira isaanii hunda dandaheetuma wajjiin tirachaa baroota soddomman dabran khan ture Itti aanaa HD Obboo Bultum Biyyootiis dabareen geeysee bara 2014 ifkeeysaa baasan sababni isaan yeroo san khennaniif Itti Aanaa HD lama godhanne ja’anii ummata oromoo guutuu sobanii laaftumatti bira khutan amma dubbiin tolteef gafii oromoon gaafattu deebisuuf qophiidha ja’anii gama khora yaamuuti seenan maliif jennaan aangoo guutuu guututti oromoota hunda firraa fageeysanii dhuunfatan halaaleyfachuuf khora sabaa yaamuun dirqama waantaheefi natti fakkata. Haatahuuti khorasabaa yaamame khanarratti eentu filamuuf taa’a? Tun gaafi qabdii bakka HD,IAN, Ajajaan WBO walii galaatifi Itti gaafatamaan haajaa alaa Dameen Siyaasaa hundi harka isaanii jirtutti eentu filamaan rerrega fakkaatiimire. garuu dubbiin tan duriin gargari arraantana maalif yoochattan yoo HDn filamees namni biraa khan naannoo HD filamuus ABOn tan Warra khutaa tokko taatee oromoodhaaf ifa tahuufteeysi gaafiin guddoon tan ilmaan oromoo khutaalee hafan hundaati kheeysattu tan oromoota baha oromiyatiifii khibba baha oromiyaati khan alaafii mana namafii sa’a itti dhabe khan qe’een itti daaroyte bineensi gaaraalleen itti biyaa godaaneeti. Amma hireen tan Ilmaan Bareentooti eega warri shiraa khan oromoo addaan guuru iduudhaa baheen booda maal akka sababsachuuf taa’an eeyna durii warra sammuun habashaattu addaan nufooye nu hasaasee nubasaasee walitti nunaqee hayyoota kheenya akka harka kheenyaan ajjeefnu nugodhaa ture. Yeroon itti badii dabarteef dhiifama waliif godhanii gama qabsoo dur eegalaniiti tokkumman deebi’an yaaminsa onnee irra buqqa’e waliif godhuun yeroon amma jenna.
Akkuma duraanuu qabsoo hidhannoo tan arrantana khutaan tokko itti abbaa tahee ifiin yaametana uumtanii eega waraana khumotaan lakkaawamu horattaniin booda khabajaa oromummatiif warra sammuun habashaa khan aangoo malee oromummaa hin beeyne ifitti simattanii akka isaan qooda lammummaa isaanii bahan gochuudhaaf yaaltanii garuu isingananii qabsoo isin uumtanii dahannoo taataniif hayjak godhanii harka daaraa hare isin godhan san akkan taane if eegannoo guddoo godhuu qabdan jenna. Gama biraatiin seenaa saaminsa Jaarmayaatiifii tan qabsoo ifiin yaamuuf warri sammuun habashaa godhan tan bara 1976 irraa eegallee waantoota tahan hanga tokko kheeysattuu namoota hoganoota qabsoo khanneen shiraan dhimaman khan akka Buruysoo,Guutama Hawaas,Mul’is Gadaa,Araarsoo Wadaay, Nadhii Gammadafa hogganoota waraana khannen akkamitti akka shirri isaan nyaate isiniif dhiheeysuuf teenya. Hangasittu ija teeysan banadhaa gurra kheesan haxaawadhaati warra sammuun habashaa irraa if eega maliif jennaan akkuma waliin beeynutti warri shiraa afoshaafii Masgiidaas tahee mana sagadaa medialee hunda tohaachuuf akkuma jaarmaya qabsoo saamanii ifiin yaamansan godhuuf akka saree maraatteeti batachaa waan jiraniif hulaa teeysan itti xirqim godhaati qabsoo teenya tan waloo eegalaan dhaamsa kheenya.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bulchiinsa naannoo Oromiyaa godinaa Harargee Bahaa araddaa Abdulqaadir jedhamu keessatti gidduu kana namoonni sadii humna “Liyyuu Poolis” jedhamu ka bulchiinsa naannoo Somaaleetiin ajjeefamuu jiraattonni dubbataa jiran.
Bulchiinsi Godinaa Harargee Bahaa garuu Oromoo fi oromoo tu qabeenya lafaa irratti wal-ajjeese jedha. Jiraataan araddaa Abdulqaadir kan sodaa nageenyaaf jecha akka maqaan isaa hin himamne gaafatan akka jedhanti rakkoon daangaa kun eega jalqabamee waggaa shan guutee jira.
Sababaa “qubsuuma” jedhuun namoota bulchiinsa naannoo Somaalee irraa fidanii lafa keenya irra qubsisan jedhu jiraattonni.Kanaafis jecha lafa qotannuu dhabnee rakkataa jirra jedhan.
Bulchiinsii godina Harargee Bahaa garu Liyyu Poliis Oromiyaatti seenuun duraan jira ture amma garu hin jiru jedha.Walitti bu’iinsa duraan baratamee irratti garu hojjataa jirra jedhan.
Gaaffii fi Deebii gaggeeffame caqasaa.


text:
Obbo Taklawayniin Maqaleetti ibsa laataniin, Jimaata ibsin laadhe sirrii miti jechuun dhiifama gaafataniiru.
Hirmaattonni yaa’ichaa taba kilaboota Maqalee fi Walwaaloo Addigiraat gara priimiyar liigiitti guddatan akka laalanii fi istaadiyamii Maqalee akka daawwatan yaadurraa kan madde jedhaniiru.
Muummee ministiraa Haaylamaariyaam Dassaalanii fi dubartoota ilaalchisees wanni isaan dubbatan dogoggora ta’uu amanuun dhiifama gaafataniiru.
Naannoo Tigraay bakka bu’anii hoji raawwachiisaaf akka hin dorgomne kaafamuun isaanii ni yaadatama.
Federeeshiniin Kubbaa Miillaa Ityoophiyaas dhimma isaaniirratti booru ibsa ni laata.


text:
Filannoo pirezidaantummaafi koree raawwachiiftuu hojii Federeeshina Kubbaa Miilaa Itoophiyaaf dorgomaa kan jiran kaadhimamtonni naannoo Oromiyaa seerri federeeshichaa jijjiiramuu akka qabu ibsani. Kaadhimamtootnni kunneen kana kan ibsani wayita karoora hojiisaanii miidiyaaleef ibsa kennanittidha.
Pirezidaantummaaf dorgomaa kan jiran Obbo Isaayyaas Jirraa karoorasaanii akka ibsanitti, seerri Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Itoophiyaa ittin hojjechaa jiru guddina kubbaa miilaa biyyattiirratti dhiibbaa olaanaa waan uumeef geddaramu qaba. Kunis, seera Federeeshinii Kubbaa Miilaa Addunyaa(FIFA)fi Konfedereeshina Kubbaa Miilaa Afrikaa(CAF) baasaniin alatti sochiin kubbaa miilaa taasifamaa jiraa jedhanii, kunimmoo seerota kanneen waliin waan walfaallessuuf jijjiiramuu akka qabu ibsaniiru.
Isaanis waggootan 23n darbaniif sochiwwan adda addaa koree kubbaa miilaa Oromiyaa keessatti taasisaa turuusaanii yaadatnii, muuxannoo olaanaa qabaachusaanitti pirezidaantummaadhaan gaggeesuuf dorgomaa jiraachusaanii himaniiru.
Akka ibsa kaadhimamaa kanaatti, seenaa kubbaa miilaa Afrikaa keessatti Itoophiyaan waancaa kubbaa miilaa Afrikaa akka jalqabamu adda dureedhaan ga'ee olaanaa taphattus ammaan tana maqaadhaaf malee kubbaa miilaarraa edda fagaattee oolee buleera. Biyyoonni kaleessa wayita gareen kubbaa miilaa biyyattii taphatu jajaa turan har'a ammoo Itoophiyaan duubatti deebi'uudhaan faallaasaa teessee ilaalaa jirtii, jedhaniiru. Kunimmoo dhaloota har'aa waliin bakka kaleessaatti deebisuuf ciminaan hojjechuun murteessaa ta'uusaa mul'isaa, jedhaniiru.
Rakkoolee gurmaa'ina ispoortii kubbaa miilaa keessatti mul'ataniin kan ka'e kufaatii garee kubbaa miilaa biyyaaleessaaf qaamni abbummaadhaan itti gaafatamu waan hinjirreef seerri haaraa bahu akka falaatti kan fudhatamu ta'uusaa himaniiru.
Koree raawwachiiftuu hojiif Oromiyaa bakka bu'uun kan dorgoman Doktar Haayilee Ittichaafi Obbo Kamaal Huseen gamasaaniin, kufaatii ispoortii kubbaa miilaa Itoophiyaa baraaruuf walta'iinsaan hojjechuun barbaachisaa ta'uu eeraniiru. Furuufis nuffii malee kan hojjetan ta'uusaaniis ibsaniiru.


text:
daipooraa oromoo maal hubatuu jecha lammaa kana irra hubattan comment godha
OMN: ODUU IJOO SADAASA 10/2017
ONN: Oduu Amma Nu Ga’e.
Magaalaan Dambi Dolloo galgala har’aa (Sadaasa 10, 2017) kana dhukaasaan goolama akka jirtu maddeen keenya bilbilaan nu gabaasaniiru. Dhukaasa kanaan miidhaan qaqqabe guutummaatti beekamuu baatus Poolisoota “Dafee Qaqqabaa” reefuu kaleessa galgala magaalittii dhufan keessaa namni lama jilbaa gadi rukkutamanii madaa’uun barameera. Miidhaa kanaa kan qaqqabsiise humna makkalaakayaa durumaanuu achi qubatee ummata magaalaa sanaa goonaa jiru ta’uu bal’inaan odeeffamaa jira. Hordoftoota keenyaa bal’ina oduu kanaa hordofnee akka nu qaqqabeen isiiniin ga’uuf kan tattaafannu ta’uu asumaan isin beeksifna.
SQ: Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromo, Sadaasa 10, 2017


text:
“Gootummaan keenya Tokkummaa Keenya” Pireezidaanti Lammaa Magarsaa
Magaalaa Finfinneetti manneen barnootaa Afaan Oromoo afuur eebbifaman.
===
Guyyaa har’aa magaalaa Finfinneetti kutaa magaalaa afuur keessatti manneen barnootaa afaan oromoo afuur bakka Pireezidaantii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Lammaa Magarsaafi qondaaltoonni mootummaa akkasumas ummanni Oromoo heddu bakka argameetti ebbisifame.
Manneen Barnootaa afran ijaarsi isaanii xumuramee hojii baruu barsiisuuf banaa ta’an kunis:
Kutaa magaalaa Gullalleetti M/B Sad. 1ffaa Jeneraal Taaddasaa Birruu
Kutaa Magaalaa Kolfeetti M/B Sad. 1ffaa Jeneraal Waaqoo Guutuu
Kutaa Magaalaa Eekkaatti M/B Sad. 1ffaa Gaara Guurii
Naannoo Labuutti M/B Sad. 1ffaa Burqaa Wayyoo waliigalaa bajata Qr.miliyoona 64 oliin ijaarsi isaanii xumuramuun hojii baruu barsiisuuf banaa ta’aniiru.
Sirna eebbaa kana irratti kan argaman Pireezidaantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Lammaa magarsaa Manni baruumsaa guyyaa har’aa eebbifamee kun ijoollee oromoon qofa kan itti baratan osoo hin taane mana baruumsaa jaalattoonni Oromoofi sabaafi sablammoonni ijoollee isaanii itti barataniidha.Afaan Oromoo qooqa qofa miti siidaa eenyummaa ummata Oromoodha.Manni baruumsaa kunis ijoolleen afaanicha akka baratan qofa osoo hin taane iddoo jiddu gala eenyummaa ,seenaa isaanii kan itti barataniidha.
Manni baruumsaa maqaa gootoota Oromoon moggaafamuun isaaniis seenaan akka yaadataman qofa osoo hin taane burqaa gootoota heddu kan itti burqan gochuudhaafi.Gootoonni Oromoo heddu bilisummaa ummata Oromoof wareeggamuu isaanii kan himan pireezidaant Lammaan dhaloota kana keessatti garuu gootummaan keenya tokkummaa keenya jedhaniiru.Jalqabbii kanas ummanni Oromoo tokko ta’uun socho’un injifannoo olaanaaf of qopheessuu qabnas jedhaniiru.
Hogganaan Biiroo Barnootaa D/r Tolaa Barisoo gama isaanitiin galmi keenya gamoo ijaaruu qofa osoo hin taane manneen barnootaa guyyaa har’aa eebbifaman keessatti baruumsa sadarkaa manneen barnootaa bulmaataa Oromiyaan qixa qulqullina qabu kan keennamu akka ta’e himuun galmeen barattootaas Adooleessa 20/2009 irraa eegalee akka raawwatamu D/r Tolaan dubbataniiru.Maatiin barattootaas ijoollee isaanii mana barnootaa seenaa qabeessa kanatti galmeessisuun hirmaattoota seenaa akka ta’an dhaamaniiru.
Guyyaa har’aa dhakaan bu’uraa gamoon Biiroo barnootaa Oromiyaa abbaa darbii sagalii kaa’ameera.


text:
Erga dhalatanii booda jiruu gaarii qabaachuufi naannoo bareedaa keessatti guddachuun guddinaafi fayyaa daa’immaniitiif, isa qaamaafi sammuu, baay’ee murteessaa ta’uu isaa saayinsiin kan irratti wolii gale fakkaata. Tibbana qorannoon haarofni tokko kan argisiisu qorattoonni fayyaa dhiibbaa dhimmoonni lameen gara gubbaatti tuqaman kunniin daa’imman garaa haadhaa jiran irratti qaban yeroo dheeraadhaaf hordofaa turuu isaaniiti.
Bu’aan qorannoo kanaa ifa. Haadha hiyyeettiifi isii naannoo qulqullina hinqabne (qilleensa faalame) keessa jirattu irraa dhalachuun IQ (dandeettii sammuu) gad’aanaa ta’e qabaachuudha, akka qorannoon qorattoota Colombia Center for Children’s Environmental Health ifa godhetti. Qorannoon kuni kan ifa taasise ijoolleen haawwootii yeroo ulfaatti rakkoo garagaraatiif saaxilaman irraa dhalatan daraboo isaanii kanniin haawwotii hedduu rakkoo hinargine irraa dhalataniin wolbira yoo qabaman IQ hedduu gadi bu’aa ta’e qabu. IQ dadhabaa qabaachuun jireenya gara funduraa (keessattuu barnoota ) irratti dhiibbaa kan qabu ta’utu himama.
Qorannoon kuni haawwotii 276 irratti kan taasifame. Madaalliin hiyyummaa qorannon kuni xiyyeeffannaa itti laate rakkoo nyaataa, uffataafi mana jireenyaa ufkeessatti ammata. Gama biraatiin madaallin faalamiinsa qilleensa aara konkolataa, tamboo, gaazaafi worshaatiif saaxilamuu ilaallata.
As tuquudhaan qormaata IQ fudhachuu dandeettan.


text:
Checklists
Balaan tasa dhaqqabu danda’a. Kannen naannoo keennaa, roobaa fi qillensa cimaa yeroo gannaa, loolaa, sochii lafaa, jijiigu lafaa(lahars), oboonboleetti cimaa bishaan irraa ka’u( tsunamis), fi meeshaan balaa fiduu danda’an yeroo gadii-dhiifaman. Dhaqqabu balaa adda addaatiif ofii fi maatii keessan qopheessun bala irraa isiin eega. Yoo xiqqaate guyya sadiif of-dandda’uuf karoorfadhaa yeroo balaan kan humnaa ol cimaa ta’e – sababnii isaas tajaajila barbbaachisaa adda addaa bakka isaatti debiisuf guyyoota yeroo baay’atus torban dheeraa fidhachu ni dandda’a.
Yeroo balaan tasaa dhaqqabu sana namootaa fi qabeenyaa keessan balaa irrraa eegguf waantootni muraasni gootan nii jira. Isaaniis kannen armaan gadii of keessatti qabatu:
Karoora godhadhaa – haala maatiin keessan walquunamuun fi yoo addaan baatan bakka itti walqquunamttan beeku qabdu.
Meeshaa yeroo balaa qopheefadhaa – kuniis kan of keessatti hamatuu : bishaan dhugaati, nyaata inhammaanne, meesha gargaarsaa fayyaa jalqabaa(first aid kit), tiriga, baatirii dabalataa , raadiyoo harkaan qabatamuu ykn baatiriiin – hojjetu, qoriicha oggessa fayyaan ajajamee, wayaa fi uuffata qaamanama hoo’isu fi uffata halkanii kan akka bullukko, fi qarshii. Waantoota beladoota keessaniif ta’aniis hin iraanfattinaa!
Hirmaanaa godhaa – ollaawwan keessan baraa, kannen gargaarsa barbaadan gargaaruf qopha’aa, gargaarsa fayyaa jalqabaa (CPR/first aid ) baradhaa.
Odeeffanno qabaadhaa – labsii fi odeffanoo adda addaa kan gandaa fi naannoo keessaniiti galmaa’a, burqaa odeeffanno ganda keessanii dhagefadhaa.


text:
Ijoollee Oromoo bara kana barnoota sadarkaa adda addaatiin xumuruun as Yuunaayted Isteetis keessatti eebbifaman keessaa tokko kan taate Biiftuu Dureessoo kutaa New Yoork magaalaa Raacheste keessatti kan argamu mana barnootaa sadarkaa lammaffaa “Wilson magnet High school” jedhamu keessatti qabxii ol aanaa galmeessisteen guyyaa eebba sanaatti haasaa “valedictorian” ykn haasaa guyyaa ayyaana eebbaa akka gootu filatamtee haasaa dhageessistee turte.
Jaallanneen Biiftuu Dureessoo fi kan yeroo dheeraa dhaaf maamila radiyoo sagalee Ameerikaa sagantaa Afaan Oromoo ta'an abbaa ishee obbo Jamaal Abdullaahii haasofsiistee jirti.


text:
Godiina Wallaggaa Bahaa aanaa Nunnuu Qumbaa magaalaa Adaree keessatti bulchiinsi magaalaa misooma maqaa dhahachuun uummata walgahii waamuu isaa fi uummannis waa’ee misoomaa utuu hin dubbatiin dura rakkoo hamaa amma Oromiyaa keessa jiru kan barattonnii fi jiraattonni itti hidhamaa ajjefamaa fi dararamaa jiran irratti deebii nu kennaa jedhee gaafachuun isaa mormiitti jijjiramee jedhu jiraatonni.Sana boodas walgahiin suun gara mormiitti jijjiramee humni Fedeeraalaa dhufe namoota reebee kaan hidhee hammaannaa uummannai magaalattii gara baadiyyaatti dheessuu isaa kan jiraatonni ibsan Robii darbe dhiyeessine turre.
Bulchaan magaalaa Adaree Obbo Warqinaa Qajeelaa waa’ee kanaa gaafatamanii namoota magaalattii keessatti ba’a baachuun jiraatanii fi kanneen baadiyyaa irraa magaalaatti galantu Sambata, Dilbataa fi Kibxata darbee galgala galgalaa daandilee irratti bobba’uun sirboota tuttuqqaa of keessaa qaban dhageesisaa akka turan dubbatan. Jarreen kun dhuma irratti poolisii magaalaaa wajjiin walitti bu’uu isaanii fi poolisiin tokkoo fi namni tokko mada’uu dubbatan. Sana boodas waajiira bulchiinsa magaalaatti dhakaa guruun akkasumas galmeelee komputaraa fi kanneen biroo guban jedhan. Namoonni qoratamaa jiran akka jiranii fi haalli humnaan ol yeroo ta’u humni Federaalaa akka seenu godhamuus dubbatu Obbo Warqinaa Qajeelaa.
Gama kaaniin Godina Boranaa magaalaa Bulee Horaa keessatti namni biskileeta motaraa oofaa ture Alamuu Yeboo dogoggoraan rasaasaan rukutamuu bulchaan magaalaa Bulee Horaa Obbo Daadhii Dhaddachaa ibsanii jiru. Konkolaataa Kontroobaandii fe’ee ture tokko dhaabsisuuf kan dhukaafameetu isa galaafate jedhu. Kanas kan dhukaase poolisii Federaalaa yoo ta’u to’annaa seeraa jala oleera jedhan. Kun ta’uun kan isa mufachiise uummanni humna nagaa eegsisuu waliin walitti bu’iu ibsanii namni Nigusee Guyyee jedhamu rasaasaan rukutameera isa jedhus qorachaa jirra jedhan. Yeroo kanattis qabeenyaa mancaasuu fi gubuun akka ture dubbatanii jiru.
Godiina shawaa Lixaa keessatti barattonni manneen barnootaa sadarkaa lammeessoo Garasuu Dhukii fi ka qophaa’inaa akkasumas kan garaa garaa hanga kaleessaa jechuun Guraandhala 4 bara 2016tti hiriira ba’uun rakkoo adda addaa himachaa turan. Waraannii FAXINOO jehdamu hiriirtoota kana irratti gaazii imimmaan ilaa namaa keessaa ooftu itti biiftee bittinneessaa hidhaa fi kaan dhaanuu isaa dubbatu jiraatonni magaalaa Walisoo.


text:
(Oromedia, 18 Sadaasa 2015) Akaadamiin Barnootaa fi Aadaa Oromiyaa Daa’imman Oromo Afaan, aadaafi seenaa Oromoo barsiisu Australia, Victoria keessatti Sadaas 21 bara 2015 hojii eegala.
Akaadamichi bara 2014 keessa hundeeffamee hayyama seeraa biyya Australia, kutaa Victoria irraa akka argate beekameera.
Yeroo san irraa eegalee, kaayyoo akaadamichaa dhugoomsuuf hojii hojjatamaa tureen yeroo ammaa kana daa’imman Oromoo Afaan, Aadaa fi Seenaa Oromoo akka barataniif haalli mijjaa’eera.
Akaadamiin kun kaayyoon isaa daa’imman Oromoo biyya alaatti dhalatanii fi biyya alaa jiraatan akka Afaan Oromoo baratan gargaaruu fi achumaanis aadaa fi seenaa Oromoo akka beekan gochuu dha.
Akkaadamichi akka ibsetti, daa’imman Oromoo aadaafi seenaa akkasumas hambaawwan Oromiyaa akka beekaniif hojiin yayyabaa itti fufiinsaan hojjatamaa jira.
Akaadaamichi yeroo ammaa kanatti barnoota afaanii fi aadaa kennuuf torbaanitti guyyaa sambataa saatii 10:00 haga 12: 00 qophii isaa xumuratee akka jiru beekameera.
Akka kanaanis sagantaa barnootaa kan marsaa duraa tobanitti guyyaa sambataa ganama saatii 10:00 haga saatii 12:00tti torban afuriif barumsi Afaan Oromoo, fi Aadaa Oromoo mana barumsaa Dandenong West Primary School keessatti ni kennama.
Akaadamichi yeroo ammaa kana daa’imman Afaan Oromoo fi Addaa Oromoo barachuuf fedhii qaban galmeessaa jira.
Namooti ijoollee isaanii galmeessissuu barbaadanis, kallattiin gaafa 21 Sadaasa 2015, Sambata ganama, mana barumsichaa teessoon isaa armaan gadiitti akka ijoollee isanaii waliin argaman dhaamamee jira.
Bakka : Dandenong West Primary School
Teessoo: 32 Birdwood Ave, Dandenong VIC 3175
Yeroo: 10:00AM-12:00PM
Hojiilee Akaadamiin Afaanii fi Aadaa Oromiyaa hojjachaa jiru marsariitii akaadamichaa irraa odeefafchuun ni danda’ama.
Oromia Language and Cultural Academy
P O Box 150,
Noble Park, Vic 3174
Email: info@oromiaacademy.org
Website: http://oromiaacademy.org/


text:
Prezidaantiin Yunaayitid Isteets daawwannaa isaanii seena-qabeessa Keeniyaa fi Itiyoophiyaa keessatti geggeessan ennaa xumuratti dhihaatan, har’a galma Gamtaa Afrikaatti keessatti haasawa dhageessisaniin,“Afrikaan tarkaanfii guddaa agarsiistee jirti” jechuudhaan faarsanii, garuu tarkaanfiin kun waarinsa qabaachuu ka danda’u yoo misoomni itti-fufinsa qabaatee fi mirgi Dimookiraasii hundaaf mirkanaawe ta’uu hubachiisan.
Akka Prezidaantii Yunaayited Isteets otuu taayitaa irra jiranii, Gamtaa Afrikaatti haasawa dhageessisan isa duraatti ka seenaa koloneeffatummaa aguugee irra-ba’ee mul’ataa jiru dinagdee fi guddina misooma Afrikaa itti-fufinsa qabu arguuf akka dhuunfaatti akka fedhii guddaa qaban illee dubbatan.
Ardin Afrikaa, faca’insa HIV/AIDSII gad-cabsuu irraa kaasee hanga lammiwwan Afrikaa miliyoona hedduu ta’an iyyuma keessaa ba’uutti bu’aa guguddaa arditiin argatte dinqsiifatanii, qooda Yunaayitid tarkaanfii kana keessaa qabdu illee dubbatanii jiran.
Garuu, tarkaanfiin Afrikaa qalbii namaa hawate kun hundee raafamaa irra jiraachuu isaa hubachiisan – Prezidaantichi Yunaayitid Isteets. Kanaaf sababaan, lammiwwan Afrikaa Miliyoona dhibba hedduutti lakkaawaman iyyuma baay’ee hamaa keessa jiraachuu isaanii fi ijaarsawwan jireenya bu’ura illee kan hin qabne ta’uu dubbatan.
Akka yeroo Keeniyaa daawwatan hubachiisan – Prezidaant Obaamaan karaa dinagdee dandeettii guddaa Afrikaan qabaachuu maltuuuf furtuu guddaan malaa-maltummaa yokaan kachachala qabeenyaa akka dhukkuba kaanserii ta’e dhabamsiisuu ta’uu dubbatan.
Prezidaantichi Yunaayitid Isteets ---“Tarkaanfiin guddina Afrikaa Dimookiraasummaa irratti hundaawa. Dimookiraasummaan kun immoo, maqaadhumaaf filannoo sirnaa geggeessuu jechuu miti” ennaa jedhan, uummata dhaggeeffatu irraa deebii simannaa guddaa argatan.
Hoogganoota Afrikaa – ennaa marsaan bulchiinsa isaanii dhumatu taayitaa irraa bu’uu didan ani hubachuu hin dandeenye ennaa Prezidaant Obaamaan jedhan, marsaan Prezidaantummaa Obaamaa illee xumuramuutti dhihaachuu yaadanii kolfan – dhaggeeffatoonni galma keessa turan.
Kabajamuun mirga dhala-namaa, wal-qixxummaa fi kabajamuun uummatoota maraa Afrikaa keessatti qofa otuu hin taane, guutummaa Addunyaa irratti karaa dhugaa gara guddinaatti geessu – jechuun haasawa fi daawwannaa isaanii seena qabeessan sana har’a xumuran, Preziedaantichi Yunaayitid Isteets.


text:
Kuubaan biyya jireenna kooministiitiin bultu, ta mootummaan isii biyya tana addunyaan wal hanqisee ganna 50 caalaa maatiin bulchaa bahe.Jireennii isiilleen guddoo duuba jira.Waan namii argachuu male fkn ka interneetii fi waan hedduu hardhallee hin qabdu.
Biyyootii akka Amerikaa fi hedduun akkii mootummaan biyya sunii Kuubaan bulchu jireenna badaa jedhanii biyya tana adaban.
Waan biyyitii tun biyya alaatti gurgurattuu ka gabayaa itti barbaadachuutti jirtu keessaa tokko cilee mukaati.
Amerikaa fi Kuubaan akkuma bulchiinsii Obaamaa duraan waadaa galeef torbaan laman duubatti walirraa wa bitachuuf walti gurgurachuu jalaban.
Ganna 50 caalaa waan akkanaa waliin hojjatanii hin beekan.Dooniin Kuubaa cilee toonii dhibbaa baate deemuu torbaan lamaan duubatti gabayaa AMeikaa dhufa.Waan Kuubaan biyya alaattti gurgurattu keessaa tokko cilee muka Marabu jedhaniiti.
Akkuma kanaan dhaabii Cilee mootummaa Kuubaa Cilee tooniin tokkichii $420 dhaaba daldalaa Amerikaa Cabana jedhanitti gurgurachuuf dhufa.
Cileen muka Marabu tun cilee Piizaa fi daabboon waddan.Kuubaatti daldalii cuftii harka mootummaa jiraa dhaabii Kuubaa cilee mootummaatti gurgrata mootummaan Kuubaa ammoo Amerikaatti gurgurata.
Dhaabii daldala Kuubaa kun bara dabare qofa cilee toonii kuma 80 Xaliyana, Jermenii fi biyya akka akkaa jahatti gurgurate.
Dooniin Kuubaa ka qaraa Amajii 18,bara 2017 yoo Donaldi Tiraampi Amerikaa bulchuuf guyyaan lamaa hafu Amerikaa gaha.
Tiraampi bara isaatti hariyummaa Amerikan Kuubaa waliin qabdu habisuuf fa dandaha.


text:
Muumeen Minsitera Itoophiyaa, Meles Zeenaawwii dubbii paarlaamaa isaanii irratti dubbate keessatti, seerii Itoophiyaa ka amantii tokko biyya tokko jedhu hin jiruu jedha.
Waan obboo Meles akka fakkeennaatti fudhate keessaa waan namii amantii Ortodoksii jila Ximaqataa irratti ‘amantii tokkoo biyya tokko’ jedhee barreeffatee yaahe irratti.Seerii Itoophiyaan bultuun akka obbo Melesitti mootummaan amantii keessa hin seenuu abbaan fedhe waan fedhetti amanuu dandaha.Tanaafuu amantiin tokko qofti jiraachuu hin dandeettu.
Gama kaaniin ammoo akka obbo Melesitti namii hagii tokkoo amantii maqeeffatee biyya keessati dhiba buusuu fedha.Fkn gama amantii Musliimaa keessaa Selefii,amatiin damee Baalee fi Arsiitti haga guddaan mullatte.Akka obbo Melesitti jara kana keessaa cuftinuu Al-Qaayidaa jechuu baatanillee namii hagii tokkoo hujii Al-Qaayidaan hojjatu hojjata.
Obbo tana malee yoo waan qonnaan bultoota naannoo kibbaa aanaa Gurra Fardaatii godaansianii irratti deebii kennetti deebiin bulchiinsii godina Beenchii Maajii kennee qajeeltuu jedhu.
“Yoo laftii misoomte jiraatte deemanii misoomsuun qajeeltuu taatullee baddaa ciranii balleessuun seeraa miti jedhu.”
Namii akka ummatii Amaaraa badu ykn naannoo kibbaatii balleessan tolchelleen hin jiru jedhu. Woma taateefuu paartileen maqaa kanaa akka waan ummata tokko hadhanii balleessanii dubbatan fakkeessan seera malee dubbtan.
Paartileen Amaaraa ta akka Mehad faan ammoo warri umamta baqachiisee seeraan gaafatamuu malani jedhu.
MP3 tana irraa caqasaa.


text:
Ummanni tokkummaa akka hin qabaanne, hoggansa isaa waliin waldhaghee fuulduratti akka hin tarkaanfanne godhuuf shira xaxaa akka jiranis yeroo addaa addaa isamaa tureera jedhan hogganaan Biiroo Dhimmoota Koominikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa obbo Addisuu Araggaan.
Ayyaana Irreechaa malakaawwan addaa addaatti dhiyoo kana kabajamettis kallattii Gumiin Abboottii Gadaa Oromoo kaa’e cabsuun, waan qabsoo Oromootif quuqaman fakkeessuun alaabawwan dhoorkaman qabachuun, dhaadannoowwan dhageessisuun jeequmsi akka ka’uu fi dhiigni ilmaan Oromoo akka dhangala’u yaalii cimaa taasisaa turanis jedhan.
Yaalin jeequmsaa kabaja ayyaana Irreechaa bara kanaa irratti taasifame tumsa ummataa, foollee fi poolisii Oromiyaatin akka fashalaa’u ta’eera.
Yeroo ammaa kana ammoo humnootni faallaa faayidaa ummataa dhaabbatan waan qabsoo ummataa deggeran fakkeessuun, “Hoggansa mootummaa naannoo Oromiyaatiif deeggersa keenya ibsina.” karaa jedhuun bakka adda addaatti hiriira waamaa jiru jedhan obbo Addisuun.
Hiriirri waamamaa jiru kun hiriira nagayaatii miti kan jedhan obbo Addisuun, hiriira shiraa fi hiriira jeequmsaa akka ta’es hubachiisaniiru.
Dargaggoon Oromoo namoota shira akkasii xaxanii Oromiyaa dirree jeequmsaa taasisuuf deeman irratti dammaaquu qaba.
Miira irraa bilisa ta’ee dubbii bilchinaan ilaaluu danda’uutu irraa eegamas jedhan.
Hoggansa Mootuummaa Naannoo Oromiyaa kan deeggaru, nagaa tasgabbii uumudhaan, dubbii miira irraa bilisa taanee hubachuudhaan ta’uu danda’uu qabaanis hubachiisaniiru.
Kanaafuu, daragaggoonni Oromoo hundi dhimma hiriira jedhamee waamamaa jiru kun diinaaf haala mija’aa kan uumu hiirira jeequmsaa balaa guddaa nutti fidu ta’uu hubachuun irraa of qusachuu qabna jedhan.
Namoota hiriira kakaasanis saaxiluun barbaachisaa akka ta’e eeranii, deeggarsa, mormii fi qeeqa qaama fedhe irratti qabnu hunda karaa tasgabbii qabuun, karaa tokkummaa saba keenyaa hin diignen, karaa injifannoo ol’aanaatti nu ceesisuun ilaa fi ilaamedhaan dhiyeeffachuutu bu’aa qaabatas jedhan.


text:
Kanneen harka isaanii dhiiga ummattoota cunqurfamoon dhiqatan, hagamuu yoo ture, yakka dalaganiif itti gaafatamu: Oduu yakkamtooti Mootuommaa Ixoophiyaa dhagahuu hin barbaanne
Manni murtii addaa kan Tokkumaa Afriikaa biyya Seneegaal keessatti, prezedaantii biyya Chaad kan duraanii Hiseen Habree hidhaa umurii guutuu, kaleessaa gaafa 30/05/2015 itti murteesseera. Bara 1982 irraa hanga bara 1990tti, yeroo prezedaantii Chaad turetti, nammi kan aangoo cimaa kan qabu fi guddoo sodaatamaa ture . Bulchiinsi isaa, humna poolisaa hamaa kan ummata nagaa: ajjeessaa, guraaraa (hiraarsaa), hidhaa, koreentiin gubaa, fi gudeedaa turee dha. Bulchiinsa nama kanaa jalatti, ummata Chaad kuma afurtamaa olitu poolisa inni ajajuun ajjeeffame. Yakka kana ummata Chaad irratti oggaa raawwataa turetti, nammi kun, guyyaa tokko aangoo irraa darbamee yakka isaatiif seeratti dhiyaatuu akka danda’u tasumaa yaadee hin beeku. Tuffii ummata Chaadiif qabu irraa, ummatni kun, guyyaa tokko, aangoo irraa isa buusee seeratti dhiyeessuu akka danda’u itti hin dhagahamu ture. Haa ta’u malee, yakka inni hojjeteef, aangoo iraa buusee seeratti dhiyeessuuf, qabsoo ummatni Chaad obsaa fi muratnoon gegeessen, aangoo irra darbamee seeratti ni dhiyaata jedhamee kan hin yaadamne Hiseen Habree, seeratti dhiyaatee, mana murtii tokkummaan Afrikaa dhaabeen, hidhaan umurii guutuu itti murtaahe.
Yakka ummata isaa irratti dalage kanaaf, seeratti dhiyeeffamee itti gaafatamuunii fi adabamuun Hiseen Habree, abbooti irree dhiiga ummattootaa dhangalaasuun jiraataniif eergaa jajjabaa kan dabarsuu dha. Gabroomfattooti fi abbootiin irree, ummata cunqurfamoo: ajjeesanii, guraaranii (hiraarsanii), gudeedanii, koreettiin gubanii fi saamanii biyya alaatti baqatuun jireenya qananii fi nagaa jiraachuu akka hin dandeenye adabbiin Hiseen Habree irratti murtaahe kun ifatti kan garsiisuu dha. Gabroomfattooti dhiiga ummattoota cunqurfamoo dhangalaasanii osoo itti hin gaafatamin yeroon isaan nagayaan itti jiraatan gabaabbachaa akka jiru dhaamsa cimaa kan dabarsuu dha. Adabbiin Hiseen Habree irratti murtaahe kun, Gabroomfattoota dhiiga ummattoota cunqurfamoon harka dhiqatan hunda, guyyaan akka itti dukkanaawaa jiru kan mirkaneessuu dha. Waggoota dagdamii shan darbaniif, osoo hin nuffine, Hiseen Habree seeratti dhiyeessuuf obsaa fi murannoon ummata Chaad irraa mul’ate, hagamuu kan yeroo fudhatu ta’u illee, ummattooti cunqurfamoon haqa isaanii akka argatan kan dhugoomsee dha.
Har’a, mootummaan Wayyaanee Haayile Mariyaam Dasaleenyiin hoogganamu: daa’imman, dardaraa fi shammarran, dubartoota ulfaa, jaarsaa fi jaartii Oromoo yoo xiqqaate 443, 238 ta’an, mooraalee Waraana Ixoophiyaa, kanneen akka: Dhidheessaa, Taaxeq, Bilaattee, Xolaayi, Huursoo, Holataa, Sanqallee fi Jijjigaatti argaman keessatti: korreettiin gubaa, reebaa,gudeedaa, ajjeesaa fi hiraarsaa jira. Har’a, mootummaan Haayile Mariyaam Dassaleenyiin hoogganamu: dubartii ulfa, daa’imman Oromoo ganna saddeetii fi jaarolee ganna 80 ajjeesaa jira. Mootummaan kun, badii tokko malee, qeyee isaa irratti ummata Oromoo hunda nagaa dhowee, Oromoo hundi gaddaan akka jiraatu godhee jira. Mootummaan kun, ummata Oromoo irraa buqqisee, dachii isaa gurguratuun doolara biliyoona 150 oli baankii Suwiiz keessa kuuffachaa fi biyyoota Eeshiyaa fi Awurooppaa keessatti daldala gurguddoo geggeeffachaa ogguu jiru kanatti, ummatni miliyoona 25 fi qabxiin 6 (25, 600,000) ammoo beelaan dhumaa jira.Ogeessoti biyya alaa, yeroo adda addaatti qorannoo geggeessan akka gabaasanitti, eerga mootummaan Wayyaanee aangoo qabatee, ummati Oromoo miliyooni tokkotti tilmaamamu oggaa ajjeeffamu, Oromoon kumi dhibbi saddeetii fi kudhanii shan (815,000) ammoo bakki buuteen isaa kan dhabamee dha.
Yakki mootummaan Ixoophiyaa bifa kanaan ummata Oromoo irratti raawwate, yakka Hiseen Habree ummata Chaadi irratti raawwateen ogguu wal bira qabamu, haalaan guddaa dha. Yakki: ajjeechaa, hiraarsaa, korreetiin gubuu, gudeeduu, naaffisuu, saamichaa fi bakka buutee dhabamsiisuu mootummaa wayyaaneetiin ummata Oromoo irratti raawwatame, kan Hiseen Habree ummata Chaadi irratti raawwateen oggaa wal bira qabamu, samii fi ardii dha. Waan kana ta’eef, ummata Chaadi irratti yakka dalageef akka Hiseen Habree seera duratti dhiyaatee adabametti, yakka lolaa fi farra mirga dhala namaa gannoota 25 darbaniif ummata Oromoo irratti raawwatameef, guyyaa Haaayile Maariyaam Dassaleenyi seeratti dhiyaatee itti gaafatamuu fi adabamu ni dhufa .Akkuma Hiseen Habree seera jalaa dhokatuu hin dandeenye, Haayile Mariyaam Dassaleyni illee seera jalaa dhokatuu hin danda’u. Guyyaa Haayile Maariyaam Dassalenyni seeratti dhiyaatu arginee, garaan gannoota digdamii shan darbeef nu gubataa jiru akka qabbaneeffatuuf, ummatni Oromoo, obsaa fi muratnoodhaan qabsoo bilisummaa Oromoo fi Walabummaa Oromiyaa daranuu jabeessee itti fufuu qaba. Akkuma Hiseen Habretti guyyaan dukkanaawe, yakkamtoota mootummaa Ixoophiyaatti illee guyaan dukanaawaa jira. Yeroon itti yakkamtooti mootummaa Impaayera Ixoophiyaa, ummattoota cunqurfamoo Impaayerichaatti taphatanii nagaan jiraatan shaffeessan gabaabbachaa waan jiruuf, ummatni Oromoo, amina gara galma Walabummaa Oromiyaatti irra jiru kana, guyyaa yakkamtoota Ixoophiyaa seeratti dhiyeessu of duratti ilaalaa fi abdachaa, obsaa fi muratnoon itti fufuu qaba. Kana yoo goone, akkuma ummatni Chaadi, yakka irraatti hojjetameefi murtii haqaa argatee ililche, yeroon itti aangawooti Ixoophiyaa yakka irratti hojjetan seeratti dhiyaatanii adabi dhugaa itti murtaahu fi ummatni Oromoo itti ililchu fagoo miti.
Injifatnoon Ummata Oromoof !
Leelloo Sabaa.
31/05/2016


text:
Jaarmayaa misooma sadarkaa addunyaa kan yunaaytiid steetes(USAID)f Bulchaa kan ta’an Dr Raj Shah dhiyeenya kana mooraa namni kuma hedduun keessa buufatan kan keeniyaa daw’atanii deebi’an.
Dubartoota kiloomeetra 80 ykn 100 sana caalaas lafoo deemmanii dhufan ennaa hasoofsiiftu haalli jiru attam gaddisisaa akka ta’e hubatta kan jedhan Dr Shah,ijoollee isaanii harkatti baatan garaa baasaa fi dhukkuboota biraan qabamanii guyyooota hedduuf agabuu turan jedhu.Kan haala akkasii keessa jiran dubartonnii fi ijoolleen kuma hedduutu guyyaa guyyaatti gara mooraa kanaa dhufaa jira.Kanaaf gargaaruu qabna jedhu
Amerikaan walumaa gala doolaara miliyoona 600 uummata biyyoota gaanfa Afrikaa keessaaf kennitee jirti kan jedhan Dr shah,Kana keessaa miliyonni 1 sagantaalee adda addaa Somaliyaa keessaaf kan oolee yoo ta'u, inni hafee imoo Keniyaa gama dhiyaa fi kutaalee Itiyoophiyaa hanga tokko keessatti Sagantaalee beeledaalee talaaluu, hawaasaaf bishaan dhiyessu akkasumas hojii qonnaa foyyessuuf ooluu isaa ibsan.
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
XOOSSAA QAALAN DEˈIYA ALˈˈOBAA | IYYOOBA 38-42
Haratuyyo Woossiyoogee Yihoowa Ufayssees
Yihooway Iyyoobi Elifaazawu, Bilddaadayyoonne Xoofaarayyo woossanaadan koyiis
42:7-10
Yihooway Elifaazi, Bilddaadinne Xoofaari Iyyoobakko biidi xuuggiyo yarshshuwaa shiishshanaadan yootiis
Iyyoobi etayyo woossanaadan Yihooway koyiis
Iyyoobi etawu woossi simmin, Yihooway a anjjiis
Iyyoobi ammanidonne genccido gishshawu Yihooway a keehi anjjiis
42:10-17
Yihooway Iyyoobi kaseegaadan payya gidanaadan oottidi a metuwaappe kessiis
Iyyooba laggetinne dabboti a gakkida keehi wolqqaama waayiyaappe a minttettidosona
Yihooway Iyyoobayyo kase xayidaagaa gishshaa naaˈˈu kushe ootti immidi a ishalissiis
Iyyoobawunne a macheeyyo hara tammu naati yelettidosona
Iyyoobi hegaappe simmin 140 layttaa deˈidi, ba naatu oyddantto yeletaa beˈiis


text:
=================
IYYAA, IYYA DABARSAA
Taammanaa Bitimaa irraa*
DURAANDURSA
Dubbiftoota barreeffama kanaa jaalatamoo fi kabajamoo,
Bakka jirtanii fi bakka jiraattan hundaatti nagaa fi dhaamsi kiyya kan onnee irraa madde isin haa dhaqqabu! Kunoo, nuti Oromoonni erga torban takkootii asii faaraan rafnee irriba hin quufne; faaraan nyaannee midhaan hin quufne; faaraan bishaan dhugnee dheebuu hin baane. Garuu, waa tokkollee hin daddhabne; waa tokkollee hin beelofne; waa tokkollee hin dheebonnee, buna Oromoon keenya addunyaa fi ilmoo namaa mara badhaase kana deddeebfinee dhugaa waayee biyya keenyaa irratti walmariyachaa, tokkkummaa keenya akka sibiilaatti jabeeffachuu akka qabnu waliif galaa, ijoollee Oromoo fi namoota Oromoo rasaasa diinatiin galaafatamaniif gaddaa, booyaa jirra. Gochi warri qawween cabsee biyya keenya seene kun, uummata keenya irratti amma oofaa jiru kun onnee teenya madeessullee, qalbii teenya jeequuf aggaamullee, hamileen keenya fi aariin keenya, seexaan keenya fi booreen hin jeeqamnee sirumaa tokkoomsee ol nu kakaasaa, uummata keenya cinaa nu hiriirsaa jira. Ani barreeffatan amma isiniif dhiyeesse kana, dheengadda-kaaniin ariitiin barreessee, gara mandhee Akkaadamii Oromiyaatti ergee ture. Waan wanni mandhee ONA kana irratti baafamu, miseensota isaa callaa keessatti hafuuf, namoonni keenya tokko tokko kanneen barreeffama san dubbisan akkan ani gara mandheewwan Oromoo isaan eenyumtuu dubbisuu dandayuutti erguuf, yaada naaf dhiyeessani. Amma obbolaa kiyya kanneen galteeffachaan barreeffama san gulaalee, wanneen gariis itti-dabaluun kunoo isinii dhiyeessee, mee yoo yeroo fi wanneen biroo isiniif hayyaman dubbisuuf yaalaa!
QAAMADUBBII
Haalli amma biyya keenya keessa adeemaa jiru karaa tokkoon kan daran nu jajjabeessu, hamilee fi onnee teenya kan sirriitti olkaasu. Karaa kaan immoo kan daran, daran nu gaddisiisu, kan imimmaaniin fuula keenya xoollessu. Ijoolleen teenya kichuuwwan tun xiyyiitii fi xiyya diina uummata keenyatiin akka baala mukaatti harcawuun ishii, kan aariin nu guggubee, xiiqii fi booree garaa nu kaayee tokkummaan kaanetoo akka Dhaloota Qabee kana bira dhaabannu nu taasisu! Amma yeroo kun yeroo nuti ijaarsa koo, garagarummaa koo, dugda koo, miila koo, maaloo maaloo koo faa jennuu miti! Amma alaa-manaa waltahuun uummata keenya bira goruu qabna! Ee, “qabnaan” kun dirqama. Dirqama seenaa fi dirqama dhalootaati! Yeroon isaa yeroo nuti alaa-manaa waltahuun ijoollee teenyaa fi uummata keenya bira dhaabannu. Yeroo waltaanee iyyinee, iyyaa waliif dabarsinu! Iyyi keenya kun iyya imimmaaniin cuubamee qofa otoo hin taane, iyya dhiigaan cuubameetisi. Dhiigni sun dhiiga dhalawwan Oromoo ishii mirgaa fi haqa uummata ishiitiif dhiigaa kuftee sanaati! Dhiiga dhiiraa-dubartii Oromoo ijoollee ofii cinaa dhaabachuun dhangalaafamee sanaati! Kunoo, otuma agarruu, ijuma teenya duratti Wayyaanonni Habashaa isaan qawwee bakka amantii ofii buufatan kun, ijoollee Oromoo fixaa, kanumaas addunyaatti agarsiifachaa jiru. Dur Yohaannis isaanii fi Minilik oggaa Oromoota meeshaa waraanaa isa maqaa Kiristaanummaa isaanitiin humnoota Oroppaa yeroo sanii irraa argataniin, bara dukkanaa san dukkana uffatanii Oromoota akka okaatti haamaa, dirreewwanii fi gaarran Oromiyaa dhiigaan faalaa, laggeeni fi harawwan Oromiyaa dhiigaan booressaa biyya keenya qabatan sanii miti! Bardhibbee ifaa bara ammaa kana keessa, kunoo Hababashoonni Tigraay ofumaan ofuma qullaa-dhaabuun malummaa isaanii addunyaatti agariisaa jiru.
Yaa Oromoo koo, kunoo akkuma gara torban tokkoo miidiyaalee addaddaa irraa dhageessan ijoolleen teenya, dhalawwan teenya heddumminaan nu jaalaa galaafatamtee jirti. Magaalaa Amboo fi naannoo isaa irraa qofa namoota keenya gara 40-tu galaafatame. Jimma, Dirree Dhaawaa, Horroo Guduruu, Roobe (Baale) fi naannoo sanitti, Midaa Qanyii, Xuqur Incinnii, Tokkee Kuttaayee, Gimbii fi Mandiitti faatti namoonni keenya fi dhalawwaan keenya diinaan gorra’amanii jiru. Yaa Oromoo kiyya hamma yoomiitti, hanga hammamiitti warra qawween biyya keenya seene kanaan gaadamaa, hindhamaa, garafamaa, waxalamaa dabrees ajjeefamaa jiraanna? Nuti warri biyyoota alagaa keessa jirru, amma hatattamaan walgayiiwwan kurfeessuu, hiriira babbawuu fi waayee haala amma uummanni keenya keessatti argamuu kana, miidiyaalee warra alaatti beeksifachuutu nu irraa eegama. Ee, dabaleetan jedhaa: miidiyaalee, miidiyaalee biyyoota addunyaa tanaa hundaatti akka ijoolleen teenya akka bineensaatti adamfamtee ajjeefamaa jirtu, akka uummanni keenya bayeetoo ijoollee ofiitti makamuun, mirgaa fi haqa ofiitii falmachaa jiru beeksifachuu qabna! “Yoo abbaan iyye ollaan namaaf birmata!“, jedha mammaaksi Oromoo tokko.
Nuti amma ijoollee teenya ishii nu jalaa galafatamte awwaallachaa, reenfa ishiirra tarkaanfannee qabsoo saba keenyatiif harka-walqabannii garuma fuulduraatti adeemuutu nus, biyya keenyas kan baasu taha. Biyya leencotaa qabatanii, ilmoowwan leencotaa gorra’anii nagaan taa’uun akka gonkkumaa hin jirre, warri Wayyaanee kun dursanii beekuu qabuuyyu. Kunoo, amma uummata keenyatti ba’aa inni baatee deemuu hin dandeenye waan itti-fe’aniif, ibidda hamaa ofitti shidaniiti (qabsiisaniiti) jiru. Oromoon hardha irraa kaasee akka duubatti hin deebine, akka impaayerittii sochoosuuf waltahee sochowu, akka harqoota gabrummaa caccabsee achi darbatu diinonni isaa beekuu qabu. Ilaa, uummannii fi sabni Oromoo waltahee qabsoo ofii cimsachaa gara fuulduraatti tarkaanfachuu malee, filmaata biraa hin qabu. Habashoonni qaawa filmaata wayiillee nuuf hin hambifnee, cufaa sibiilatiin duuchanii jiru. Kanaaf, nuti alaa-manaa waltahuun, maarree nuti kitiloonni 46 (46 000 000) cufti harka walqabannee qabsaawuu callaa dha; filmaanni nuti qabnu!
Nuti dhalawwan Oromoo alaa-manaa uummatoota akkuma keenya mana hidhaa impaayeritti, karchallee keessa jiran mara bira dhaabachuu qabna! Isaan akka obboleeyyaniitti ilaaluu qabna. Uummatoota: Sulula Laga Omoo, Gambeellaa, Benshaangul, Somaalee Ogaadeniyaa, Afaar, Sidaamaa faa cinaa gorree roorroo isaan irratti adeemaa jiru kanas, isuma keenya waliin addunyaatti dhageessisuutu nu irraa eegama! Nagaa fi nageenya namoota biyya keenya keessa nagaan jiraatanillee, eeguu fi tiksuun muuxannoo aadaa keenyaa isa boonsisaa sanaati.
Miidiyaaleen Oromoo isaan amma burqaa, hamilee keenya jajjabeessaa jiran kun guyyuu warra OPDO-tiif waamicha uummmata keenyaa dabarsuu fi qabu! Isaan amma akka uummata ofiitti makamuun hacuuccaa isaa dhageessisan, Caffee Oromiyaa fi Paarlamaa Toopphiyaa keessattis akka gaafii uummanni Oromoo ammaan tana qabatee warraaqaa jiru irratti haasawuu qabu! Akkanuma Oromoota miseensota Waraana Toopphiyaa tahaniif, waamicha harmee Oromiyaa dabarsuufiin barbaachisaa dha. Akka isaan uummata isaanii isa sochowaa jiru kanatti makaman, akka qawwee isaanii Oromoota irrattii mitii, gara diinota uummata Oromoo fi Biyya Oromootti garagalfatan deddeebifnee itti-iyyachuu qabna! Karaa isaanitti iyyannu keessaa inni duraasaa karaa miidiyaalee keenyaa kanaati. Raajii WAAQAA! Habashoonni Wayyaanee kun foolisoota Oromiyaa isaan jalatti isaanuma tajaajilaa jiranillee, amanuu daddhabanii qawwee irraa hiikkachaa jiru. Kunoo, Habashoonni kun amma gara appaartayidii Afrikaa Kibbaa durii fi gara mootummaa Israa’eel isaan gocha akkanaa Falastiinota irraatti adeemsaa jiraniitti of-geeddaraa jiru. Kanaaf, amma irraa kaasee, nama Oromoo dhiisitii laftii fi margi, bineeyyii fi alaattiiwwan Oromiyaallee diina qawween biyya abbootii Gadaa fi haadholii Siiqqee unkuraa jiru kanatti ka’uu qabu! “Oromoon goondaa dhaa, boolla goondaa harka hin kaayin! Oromoon kanniisaa gaagura kanniisaa hin horfin!“, jedhe Bitimaa Soondhessaa jedhama, naannolee Afran Walisoo fi Jahan Bachootti! Egaa, amma irraa kaasee nama Oromiyaa dhiisitii, lafti Oromiyaayyuu iyyitee iyya dabarsuu qabdi!
Kana irratti kana dabalamu immoo yaada obboleessi keenya obboo “Ka. She.” kaase sani. Oromoonni ogummaa-seeraa qaban akkamitti dureewwan TPLF mana-seera-addunyaa, isa magaalaa “den Hague” jirutti dhiyeessinu nuuf qorachuun sirrii dha. Dureewwan warra Wayyaanee ijoollee teenya qalanii, uummata keenya gorra’anii Oroppaa fi Ameerikaa keessa abadan bashannanuu hin qabani! Seeri dureewwan Sarbiyaa, dureewwan Sudaanii fi dureewwan Keeniyaa fayiif hojjate, Oromoo fi Oromiyaafis akka hojjatu ganamumaan beekuun mishoo dha. Kana irratti kan idayumuu qabu immoo: Waldaan Qorannoo Oromoo (OSA-n) xalayaa hatattamaa gara a) Tokkuummaa Mootummoota Waltahaaniitti (ToMoWa-UNO) b) gara mootummoota biyyoota kubbaaniyyaaleen isaanii Oromiyaa keessaa qonnaan-bultoota Oromoo lafarraa buqqisaa jiraniitti, fakkeenyaaf: mootummaa Shiinaa fi Indiyaa, Sawudii Arbiyaa fi kanneen fafakkaatanitti c) gara mootummoota kubbaaniyyaalee fi namoonni isaanii Karoora Finfinnee babaldhisuuf qooda keessaa qabanii kanneen akka Biyya Faransaa fi Itaaliyaa faatti d) akkanuma gara kubbaaniyyaalee saanitti kallachaan erguufii qabu! e) Dabaleesoo, gara mootummaa USA, isa ministeerri isaa kan dhimma alaa, guyyaaa Kamisa dabree, kan biraa hafee magaalaa Finfinnee Shaggaritti otoo achuma Unibarsitii Finfinnee keessatti barattoonni Oromoo qawween marfamanii jiranuu, waayee harree Oromoonni midhaanii fi meeshalee daldalaa, qoraanii fi cidiin faa otoo hin hafin magaalaa tana “gabbaraniitti” qoosuu, waayee barattoota Oromoo Oromiyaa mara keessaa loltoota mootummaa Toopphiyaa kanaatiin ajjeefamaa jiranii sagaleen takkallee afaan isaa keessaa hin baane. Kun qaanii fi salphina mootummaa fi biyya guddaa fi aangawaa kanaati. Kanaaf, OSAn xalayaa waayee kanaa fi waayee gargaarsa mootummoonni biyyoota Lixaa mootummaa TPLF-iif godhanii ibsu erguufiin mishoo taha.
Mee ammammoo waayee walgayii dheengadda-kaan (gaafa 03. 05. 14) magaalaa Biyya Jarmanii, Muunshin-itti tahee sanii yoon isiniif tuqe, akkamitti yeroo ammaa Orormoonni biyyotambaa (“diaspora“) keessa jiraatan aarii fi tokkummaan akka waltahaa deemaa jiran isinitti agarsiisa. Nuti magaalmataa (“capital city“) Jarmanii, Barliin irraa barii-barraaqaa ka’uun konkolaataa konkolaachisaa oollee, wantee (kiilomeetira) 586 deemuun walgayii sa’aa 14-tti jalqabamuu san dhaqqabne. Ennaa manaa baanu san bultee nyaannullee, beelawuu fi dheebochuun keenya hin oolle. Manneen bunaa fi manneen nyaataa karaa deemnu san cinaa bakka hedduutti argamu. Garuu, walgayii san yeroon dhaqqabuuf kana hin goone. Bakka walgayiin itti-adeemu san keessa, mana nyaataa tokko seennee dhiyaana ajajanne. Keessummoota baay’ee waan qabaniif akka nuti barbaannetti hatattamaan nuuf dhiyeessuu hin dandeenye. Nu keessa jaallee keenya tokko gara galmoo (“hall“) walgayichi keessatti tahuu san yoo ilaalu, Oromootaan guutamee jira. Inni kana nutti himee, tajaajiltuu mana nyaataa san gara keenyatti waamuun akka nuti dhiyaana san nyaachuu hin dandeenyee fi akka bunaa fi shaayii qofa ariitiin nuuf dhiyeessitu damboobina Oromoo sanaan gaafate. Ishinis damboobduu dha turtee: “kun rakkoo hin qabu daddafeetan bunaa fi shaayii isiniif fida“, jettee nutti himte. Silaa beelofneerraa, jaalleenumti sun “daabboo nuuf fiduu dandeessuu?” jechuun dubartii san gaafatee, ishiin ennasuma nuuf dhiyeessite. Daabboon kun daabboo adii fi gurraacha kan xixiqqaatee mummuramuun korboon namaaf dhiyaatu. Aadaan kunillee kan Jarmanii mitii, kan warra Xaaliyaanii irraa fudhatame. Nuti ishii walsaamnee, walitti qoosaa afaan keewwannee buna Oromootiin gadi buufannee, walgayichaaf olseenuun, bakka nuuf qabamee duwwaa jiru tokko teenye. Kan nu gammachiise, Oromoonni gaafa san, akkuma saganteeffametti, sa’aa jedhame san mataa isaa irratti argamuu dha. Nuti Oromoonni magaalaawwan keessatti dhalannee fi guddanne yookaan kanneen manneen barumsaa impaayera Toopphiyaa keessa dabarre, hedduun keenya akkuma warra Amaaraa tahuun, beellama Habashaa (“ya-Habashaa qaxaroo“) san fudhannee argamna. Kunoo, gaafas dhiignii fi lafeen ijoollee teenyaa sun gara aadaa uummata Oromootti waan namoota keenya deebiseef gammanne.
Walgayiin sun akkuma aadaa Oromootti eebba manguddootiin jalqabee, booda haasaa fi xiinxalli jalqabme. Amma Oromoonni waraqaalee ibsannoo dhiyeessanis, warri ka’anii dubbataniis kaan imimmaaniin hudhamaa, kaan imimmaan maddii (boqoo) ofiirra gayyaasaa dubbatu ture. Dubartii fi dhiira, mangoddoo fi dargaggeeyyiin martii aarii fi seexaa guddaan ka’anii yaada ciccimaa dhiyeessuyyu. Namni ka’ee dubbatu hundi dirqiin immimmaan dhoowwachaa yookaan ofirra lolaasaa, aarii fi itti-gaafatama cimaa taheen dubbata ture. Namni taa’ee dhaggeeffatus akkanuma ture. Dubartoonni Oromoo imimmaan ofirra yaasaa, nu warra dhiiratiin: “tokkummaan olka’aatii qabsaawaa, tahuu baannann surree keessan nutti keennaa!“, jechaa turani. Mee yaa Waaq, jechi dubartoota keenyaa kan akka dhagaatti jabatu kun, kan akka dammaatti mi’awuu kun, kan itti-gaafatama harmee teenya Oromiyaatiif qabnu, marfannoo fi jaalala uummata Oromootiif qabnu akka daawwitiitti nutti muldhisu kun, kunoo waggaalee 136 booda (1878-2014) deebiyee akka gaariitti dhufuu isaati. Bara waraanni Minilik faashistichaa sun Ka’umsa Oromoota Kurnan Gullallee humna qawwee ibiddaatiin cabsee, dachee Oromiyaa tan Shaggarii fi naannoo isaa dhiiga Oromootiin jiise san dubartoonni Oromoo Gullallee akkana jedhaniiyyu. Dabrees bara 1876 keessa oggaa waraanni Minilik saniin Oromoonni Jahan Bachoo, Afran Walisoo, Torban Kuttaayee fi Caboo faa akka okaatti biyya ofiitiif jecha haamaman san dubartoonni Oromoo akkana jedhaniiyyu. Anaaf erga dubartoonni keenya akkanatti ka’anii, erga ijoollee teenya Oromiyaa guutuu irraa akkanatti olkaatee, Oromiyaan bilisoomuu fi walaabomfuu guyyaa jalabultii irra dhaqqabdee jirti. Si’achi Habashoonni qawween ibiddaatiin biyya keeny guggubaa, ijoollee fi namoota keenya qalaa abadan nagaan taa’uun hin jiru!
Egaa, yaa Oromoo kiyya uummata keenya cinaa waltahuun, tokkoomnee haa dhaabannu! Iyyinee, iyya haa dabarsinuufi! Amma arrabni keenya, qalamnii fi eeboon keenya wali irratti mitii, Oromoo irrattii mitii, gara diina uummata keenyaatti xiyyeeffamuu qaba! Heddumminni loltoota isaanii, gangallanni taankiiwwan isaanii, hangaasuun xayyaara waraana isaanii marti uummata Oromoo isa tokkoomee mirgaa fi haqa uumamaan qabuuf sochowu kana, lamuu jilbeeffachiisuu gonkumaa hin dandayu. Kakuu dhaa, laguu dhaa qabsoo keenya irraa, iyya harmee Oromiyaa irraa duubatti hin deebinu!
Gayeen, gayee-dhaa
Iyyaa, iyya dabarsaa
Yeeyyii isin nyaattu marsaa
Dhaloota boruutti gabrummaa mitii
Bilisummaa fi walabummaa dabarsaa!
Oromoo yaa saba-koo oljedhi
Oromiyaa yaa biyya-too olka’i
Waanjoo gabrummaa caccabsiitii
Ofirraa gamasitti achi-ha’i!
Imimmaan warra ijoollee teenyaa
Sabbata qabsootiin irraa haqna
Dhiiga Oromoota keenyaa
Alaabaa bilisummaatiin irraa faqna!
Bilisummaa, bilisummaa jechaa tarkaanfanna
Walabummaan Oromiyaa akka du’aatii
Homaayyuu hin fafuu ni abdanna
Dhiigaa-lafee keenyan Oromiyaa jaarranna!
============== // ==============
01.05.14
BIYYALAATTIS NU QOCHISIIFACHUU FEDHUU?
Taammanaa Bitimaa irraa*
HUBACHIISA: yaa dubbiftoota walaloo kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, inni amma isiniif dhiyaate kun waggaa kurnan harraa, gaafa 28. 06. 2004 mandhe ONA irratti baafamee ture. Ennaa san nafxanyoonni fi ilmaan isaanii kanneen magaalmataa biyya USA-a, Waashingitan Diisii fi naannoo isaa jiraatan, akka “Raadiyoon Sagalee Ameerikaa, VOA“n) Afaan Oromootiin hin dabarsineef, akka sa’aan hin dabalamneef faa hiriira bayuun dura-dhaabatan san walaleeffame. Jarreen kun kunoo amma waggaalee 10 boodas numatti ka’aati jiru. Kunoo, bardheengaddaa irraa kaasee dhibeen isaanii inni, uummata Oromoo jibbisuu fi saba Oromoo irratti isaan kakaasu sirumaa itti-hammaachaa jira. Minilikoonni bardhibbee 21-ffaa kun alaa-manaa nutti duulaa jiru. Gita-bittee Tigraay, kan Wayyaanee jedhamu cinaa goruun qonnaan-bultoota Oromoo qeyee fi araddaa isaa irra buqqisaa jiru. Oobruu fi caffee Oromiyaa kaan summeessaa, kaan onsaa, kaan Oromoota buqqisanii manneen irratti ijaarrachaa jiru. Dabrees uummatoota Kibbaa: Gambeellaa, Beenishaangul, Somaalota Ogaadeniyaa, uummatoota Sulula Laga Omoo faa akkuma qonnaan-bulaa Oromootti qawwee fi tiraaktaraan buqqisaa, buqqisiisaa jiru.
Kunoo, ijuma teenya duratti barri Minilik faashistichaa sun deebiyaa, uummanni keenya fi uummanni Kibbaa buqqifamaa, awwaallan abbootii fi haadholii isaa wajjin gurguramaa jira. Harra akka durii, akka hoolotaatti gabaa dhaabanii nu gurgurachuu daddhabnaan, lafa lafee keenya tahe irraa nu buqqisanii ittiin-daldalchaa, warreen akka isaanii warra baargamaatti gurgurachaa jiru. Siidaawwan Minilik qeyee fi gandeen keenya keessatti akka ijaarruuf nu abboomaa jiru. Uummata Oromoo isa naannoo Finfinnee Shaggar, isa buqqifama Minilik irraa mimmilqee hafe san amma lafarraa-duguugaa jiru. Bakka aadaa fi Afaan Oromoo, aadaa Amaaraa fi Afaan Amaaraa isa qawween nutti dhufe kana buusaa jiru. Afaan isaanii kana, akka waan afaan addunyaalessaa taheetti nutti gurgurachuuf aggamu. Oromiyaa keena keessatti afaan biyyaa, Afaan Oromooti. Namni barabaraan achi jiraatu isa barachuu qaba. Namoonni Oromoo mootummaa jiddu-galeessaa keessattis, paarlamaa Toopphiyaa keessattis, manneen seeraa fi manneen baankii Toopphiyaa isaan Oromiyaa keessa jiran keessattis, Finfinnee mataa ishii keessattis Afaan Oromootiin hojjachuu qabu. Nuti Oromiyaa keessatti Afaan Oromootiin baranna. Dhugaa dha; Afaan Ingiliziis akkuma duriitti baranna. Gaafa Gondor faa, naannoo Manjii faa dhaqinee barabaraan jiraachuu barbaanne callaa Afaan Amaaraa baranna. Garuu, nuti wanni Biyya Amaaraa nu geessu sababni tokkollee hin argamu.
Yaa Oromoo koo, isin harra mandhee Oromiyaa isa: “gadaa.com” jedhamu irratti, waayee ijoollee teenyaa isaan Unibarsiitii Wallaggaa irraa hiriira nagaa, nagaan bayanii warra nagaa hin beeknee fi nagaa hin taaneen reebaman arguun keessan hin oolu. Mucayyoo foolisoota Wayyaneetiin reebamtee, funyaan ishii faa madayee san agartanii jirtu. Mee maaltu isinitti dhagayame? Yaa uummata koo, egaa hamma yoomiitti Habashoota qawween biyya keenya seenan kanaan reebamaa, hidhamaa, waxalamaa, garafamaa, ajjeefamneeyyuu Gaara Suufii faatti waraabessaan nyaatamaa jiraanna? Abboo gayeen gayee dhaa, waltaanee, karaa maraan hidhannee ol haa kaanu! Kunoo, Dhaloonni Qubee hamma harraatti unibarsiitota sagal: Unbarsitii Jimmaa, Unibarsitii Mattuu, Unibarsitii Wallaggaa, Unibarsiitii Amboo, Unibasitii Adaamaa, Unbarsitii Dirree Dhawaa, Unbarsitii Finfinnee, Unibarsitii Haramaayaa fi Unibasitii Bulee Horaa irraa hiriiraaf gayaa’anii jiru. Isaan kaanis akka isaan duukaa-bu’an ni beekama. Dabreeyyuu barattoonni Oromiyaa guutuu, isaan manneen barumsaa Oliyyaalee (“secondary schools“) magaalaawwan: Amboo, Midaa Qanyii, Mandii, Gimbii fi Biiloo Boshee faa irraa hiriiraaf gadi-yaa’anii jiru. Warri hafanis akka fakkeenya hangafoota isaanii faaneffatan ni eegama.
Egaa, warri qawween biyya keenya seenee nagaa nu dhoowwuun nu unkuru kun akka nagaan hin teenya, nagaan rafee hin bulle innumtuu ni beeka, Nagaa booressani nagaan jiraachuun eessumayyuu hin jiru. Leencota madeessanii, qeyee qeerransootaa bubuqqisanii taa’uun yoom jiraree? Kunoo, akka harra miidiyaalee addaddaa irra dhageenyetti loltoonni Wayyaanee barattoota nagaan bayanii mirga ofii fi mirga uummata isaanii dhageessisiifatan, xiyyiitii itti-roobsuun hedduu isaanii galaafateeti jira. Ambo keessaa barattoonni 16, Jimma keessaa 4 ajjeefamanii jiru. Hamma haraatti ijoolleen Oromoo 100 ol-tahan, magaalaawwan garagaraa irraa akka galaafatamani gabbaafamee jira. Ijoolleen teenya, kichuuwwan teenya mootummaa Habashaa kanan dhumuun isaanii daran nu gaddisiisa; ijaa fi qaama keenya guutuu booya. Aarii fi xiiqiitu guggubee nu bobeessa. Bakka jirru maraa waltaanee akka kaanu nu godha! Uummanni Oromoo inni naannoo Amboo waan ijoolleen isaa dhumteef, aaree ka’uun hiriira barattootaa-tti makamuun dirqama Oromummaa isaa bahaa jira! Uummanni Oromoo gaaraa dakaa, naannolee cufa irraa fakkeenya obbolaa isaa kan leencota Amboo fudhachuun, mirgaa fi haqa isaatiif oljechuun yeroon isaa ammuma! Mee waan hundaafuu, walaloon kiyya kun barattoota Oromoo diina uummata Oromootiin madeeffan, reebaman, hidhamanii fi daggala keessatti dhokataniif: raajefannoo, biradhaabannoo, jajjabeessii fi mararfannoo haa tahuufi! Ijoollee teenya xiyyiitii diinatiin nu jalaa harcaateef, walaloon kiyya kun lubbuun isaanii akka jannata seentuuf, Oromoon koo akka barabaraan isaan yaadatuuf, cinaa haa goru! Warraa fi firoota isaanii naaf haa jajjabeessu! Oromoonni alaa-manaa iyyanii iyya akka dabarsaniif haa kakaasu!
________________ // ___________
28. 06. 04
BIYYALAATTIS NU QOCHISIIFACHUU FEDHUU?
Taammanaa Bitimaa irraa*
Raajii dha, raajii dha
Fardatu baajii dha
Gaangeen gaafa baaftee
Re’een foon albaaftee
Kan baranaa raajii dhaa
Ijji maal na argaa
Fardatu baajii dhaa?
Duubatti kan deebi’e anaa
Duubatti kan deebi’e baraa
Duubatti kan deebi’e jaraa?
Ana moo
Bara moo
Jara moo?
Baran irraanfaddhee-laa
Jaran irraanfaddhee-laa
Barri kun isa kami
Jarri kun isaan kami?
Bara Aannoleetii?
Bara Minilikii?
Bara Raas Daargetii?
Ani nan wallaalee?
Saayinsiitu na takaalee?
Nattimi yaa beekaa
Kurfaayeen si eegaa?
Nafxanyoonni bayyalaattis,
Nu qochisiifachuu fedhuu?
Egaa asittoo qawween,
Harkan jirruu maal ta’uu?
Harki taa’uu bare hin qotuu
Sammuun gabroome hin loluu
Harki qotuu jibbe
Isa qotu tuffataa
Sammuun loluu dide
Isa lolu arrabsaa!
Harki hojii jibbe reeffaa
Sammuun tuffii barees reeffaa
Maarree reeffa du’ee dubbatuu
Harka isaa laate dhiisee
Harma isa! hoosisee dhiisee
Sheexana-faa kan dhungatuu!
Ilaa biyyalaattis
Nu lolchisiifachuu fedhuu
Ammas Ogaadeen dhaqaa
Ertiraatti achol ba’aa
Haadha teessaniif mitii
Tan teenyaaf du’aa jedhuu!
Erga haadha ofii jaalatanii
Erga Tooppphaan dhaadatanii
Maan duuneree dhaqanii
Yoo haqa qabaatanii?
Isaanis haadha qabuu
Nutisoo haadha qabnaa
Haawweeen lameen addaddaa
Kan ta’an gaangee fi fardaa!
Yoo du’aa du’aan dhufe
Gabrummaan itti fufee
Nu haayyoo teenyaf duuna
Harcaanee gadi buuna!
Ammoo otoo harcaaneen bu’in
Ilaa otoo lafarraan dhumin:
Waliso Roggee Ammayya
Kutattuudhaa-chi wayyaa
Jibbaat keessi bosonaa
Qeerransa keessa sonaa
Dalloo keessi daggalaa
Leencatoo itti galaa
Carcar keessi hurrumaa
Gichillaatoo guungumaa
Gibee keessi limixaa
Kan gameef achi lixaa
Mogor keessi shimalaa
Birmaduuf achi malaa
Achittoo deemnee duuna
Harcaanee gadi buuna!
Yoo duune haayyoo ergisaaf mitii
Seenaa isa sobaatiif mitii
Haadha nu deesseef duuna
Seenaa dhugaa gaffuuna!
Biyyalaattis nu sirbisiifachuu fedhuu?
Gaayila keenya irrattillee
Keenyawoo isiniif jira jedhuu
Ragada haadha “reggae” hin sirbinaa nuun jedhu
Jamaayikaas dhaqanii dhoowwuu fedhuu?
Beneensummaa mootummoota saanii
Gara-jabeessummaa gita-bittee sa! anii
Baqannee baanee
Garaa waaqaa jala faffacaanee
Kunoo oliifii-gad tatamsaanee
Biyya raajii-raagaan keenya
Maqaa-saallee hin beekne
Takkaayyuu hin dhageenye
Awustaraaliyaa-llee geenye!
Humma Somaaliyaa lukaan murree
Bosona Sudaan qaxxaamurree
Kaan irbaata leencaa
Kaan dhiyaana hummaa
Ta’ee nu biraa achitti hafee
Kaan akka sheek Saphaaloo
Akkas otoo dhaadatuu
Biyya ofii waammatuu
Biyyee amabaa keessa rafee
ijoolleen hummatti dhalattee
Ishiin kaan caakkaatti guddattee
“Karaa“, “Karee” jedhamtee moggaafamtee
Hammachiisaa Amboo mitii
Harsadii Bishooftuu mitii
Waashingitan-faa geeffamtee
Amma kunoo shororkeessituu jedhamtee!
Seenaan keenya dhiigaan kitaabamee
Seenaa hortee Kuushii
Seenaa hortee Afrikaa
Qaccee fara’oonotaa jedhamee!
Nuti biyya saaniit! tin duullee
Daangaa-saaniin dabrinee
Gaarran-saaniin qaarinee
Odaa-saaniin mummurree
Galma-saaniin guggubnee
Biyyum keenya dhufanii
Gandeen teenya gubanii
Hawween-teenya hudhanii
Baar gamatti gurguranii!
Kan Omaan-Iraaq geeffame hin deebinee
Kan Jamaayikaa-Teeksaas geeffame
Seenaa-saallee hin arginee
Kan Jarman dhufe hin gallee
Akkafe’ee, Aagaa, Bililleen-faa
Boolla cabbii keessaa ammallee:
Yaa biyya-koo
Yaa harmee-too
Jedhanii wawwaatuu
Ilmoo gabra durii hundaa
Hortee Kuush-Afrikaa hundaa
Kunoo akkan garaa nyaatuu!
Bar gateettiin abbootii keenyaa
Kan waanjoon madeesse hin fayyinee
Dugdi haayyolee teenyaa
Kan ba’aan jajallise hin qajeellee!
Harmi haayyolee Aannolee
Harki aabbolee Aannolee
Boolla keessaa dubbataa
Hortee Kuush-Afrikaatti iyyataa!
Bar nu seenaa Afrikaa malee
Eekaa seenaa Kuushotaa malee
Seenaa ergisaa homaa hin qabnuu
Mootii Afrikaa Shaakaa malee
Kan Solomoon jedhan barbaachan dhaqnuu!
Qaroominnis asumaa
Qacceen teenya Afrikumaa
Gibxii fara’oonotaa
Nuubiyaa jagnootaa
Simbaawee gamnootaa
Biineen-Timbuktuu qarootaa
Kana qaroominni keenya
Kana ayaan teenya!
Himachuu daddhabne malee
Hin hukkaamamne malee
Aksum kunu! u kan keenyaa
Agawo diroon Laalli balaa
Duguugamee maal himnaa?
Maqaa jibbaa nutti babbaasanii
Arrabsoo barabaraan yayyaasanii:
Walaamoo fi Gudeellaa
Gaallaa fi Shaanqillaa
Guraagee kulii kulii
Adareen tunii tunii
Jedhanii arrabsoo Kilimaanjaroo fakkeessanii
Dhugaa dhara-dharaan addeessanii!
Bar Gaallaa jechuun “Nigger“-ii
Bar Shaanqillaa jechuun “slave“-ii
Lachuu gabra jechuu-dhaa
Ilmoo namaa horii godhee hudhaa
Afaan keenya keessallee
Sagaleen “gabra” jedhamun turree
Afaanuma-saanii Gi’iisii-rraa as-furree!
Bar nuti warri isaan akkan godhan kun
Uummatoonni isaan gaddhiitan kun
Biyya-saanii hin dhaqnee
Abbayya achiin ceenee
Gondor-Tigraay-Manjiin seennee
Biyyoota keenya dhufanii
Gandoota keenya gubanii
Namummaa keenya madeessanii
Aadaawwan keenya barbadeessanii
Afaanota keenya bubbusheessanii!
Bar nuti! saboonni Kuushii
Kan Oromi yaa fi Kibbaa
Karchalleetti walbarree
Manneen hidhaa isaan tarree:
Shaamaa kenninee
Booda dirra garafame
Nafa isa waxalame
Sukkuumnee walii qoorsinee
Imimmaan dhiigaa waliif gogsinee
Bara dheeraa wajjin turree
Sansalata walirraa furree
Bittee-saanii hidduu qaxxaamurre!
Hayyee hayyee ijoollee Kuushiyaa
Hayyee hayyee jabbillee Oromiyaa
Nafni Gaambellaa nafa keenyaa
Dhiigni Benshaangul dhiiga keenyaa
Walitti haa iyyannu
Waliif haa birmannu!
Walaayitaan Kuush lixaatii
Kafichoonis Kuush lixaatii
“Omotic” jettanii maqaa lagaatiin hin waaminaa
Namas lafas kiristinnaa hin kaasinaa!
Hortee Kuushotaa
Qaccee Afrikaanotaa
Ukkaamamnee iyyachuullee daddhabnee
Harki nu hidhamee isa kaaneef hanqannee
Addunyaan dibbee-saanii rukuttii
Haayyoon teenya Afrikaanillee
Soba-saanii fudhattee urguftii!
Kunoo sobni mootomee
Dhugaan awwaalamee
Ilaa shororkeessituu jedhanii
Akka Teediroos isaanii
Akka Minilik isaanii
Gargaarsa ammas gamaa kadhatuu
Shorokeessituu maaf hin-hiine jedhuu
Karchallee gara Diisii fiduu fe’uu?
Kunoo sobni-saanii farda koree
Addunyaa keessa garmaamaa
Balali’aatoo dhabamee ma! lee
Ji’arra olbawuuf wal-waamaa!
Appartaayidi-llee sirni bineensummaa
Naqarsi diinni ilmoo namaa
Maandellaa leenchicha Afrikaa
Bakkalcha addunyaa
Mandhee keessatti hidhee teessisee
Ginni bittee Habashaa
Barsiisaa-saa Taaddoo Birruu
Leenca Kuushiyaa
Urjii Oromiyaa
Hudhee boolla seensisee!
Hayyee ijoollee Kuushiyaa
Hayyee jabbilee Oromiyaa
Isaan jibba dhugaa guddatanii
Aannanii-damma keenyaan akkan furdatanii
Jibbatu moora ijaa-saanii cufee
Bara Teediroos kaasee itti fufee!
Nuti ijoolleen Oromoo jibba
Luugaa hin guddannee
Tuffii sanyii namaatiin hin furdannee:
Aadaan keenya aadaa gadaa-tii
Jibba hin faffacaasuu
Afaan keenya afaan abbaa gadaa-tii
Oftuulummaa hin tatamsaasuu
Amantiin keenya Waaqeffannaa-dhaa
Ilmoo namaa gurguruun laguu-dhaa
Uumaa WAAQA gurraachaa
Salphisuun kakuu-dhaa
Nuti ammas jibba hin hafarsinuu
Wallaalummaa hin labsinuu
Sanyiin hunduu qixxee-dhaa
Afaan hunduu qixxee-dhaa
Addunyaan buburree-dhaa
Kanaaf sonaan miidhagduu-dhaa!
Asxaan walaabummaa dubartii siiqqee
Ateetiyyoon haadha maraaf qixxee
Coqorsi, ejersi-faa lubbuu qabuu
Massaa malee hin ciramanii
Oromiyaan jiituu bosonaa turitee
Daggala bunaa gobbuu
Caakkaa mukaa yabbuu
Sheexannillee qawwee duukaa gaddhufee
Caakkaa gubuu, aadaa gu buu itti-fufee!
Nu wallaalummaa
Dhaloota boruuttin dabarsinuu
Ammoo gabrummaaf
Dugda gadin cabsinuu
Roorrootti harka hin laannuu
Bilisummaan Oromiyaa
Akka du’aatii hin hafuu
Hammasittis garaan keenya
Homaa hin raffuu
Ollummaa boruutiif qopphoofnaa
Uummata cunqurfame
Saba waanjoon gad-qabame
Warra namummaan itti dhagayame
Hundaattuu namummaaf iyyannaa!
Hayyee ijoollee Kuushiyaa
Hayyee jabbilee Oromiyaa
Isaanis namumaa
Namummaa-saanii hin tuqinaa
Garuu harqoota gabrummaa-saanii
Caccabsuu irraa hin deebi’naa
Gabraan daldaltuu fi uummata-saanii
Addaan baaffaddhaa
Firummaa uummatootaa eessattuu
Guddisaa cimsaddhaa!
Biyya keessatti kan isaanii baatu
Addunyaa irrattis kan isaanii kaatu
Bara-baraan kan isaanii laatu
Manneen hidhaallee kan isaanii jaaru
Sharafa alaa kan isaanii argamsiisu
Callaa ofiitiin kan isaan barsiisu
Siree tolchee kan isaan raffisu
Warra Mosolonii-llee kan irraa har’e
Otoo mee hojiitii silaa yoona nuuf bari’ee!
Nuti ijoolleen Kuush Toopphiyaa keessaa
Akkuma abbootii Martin-Luther King-ii
Gabroota manaa fi gabroota alaa turree
Hammallee sansalatatu geeddaramee malee
Roorrisaan homaa nuttiin furree
Egaa amma ka’a harka walqabaddhaa
Gabrummaa jalaa bawuuf kakaddhaa
Isaan kun alaa nutti ka’uu
Isaan sun manaa nutti alb—-
Harra Shaggar irraa nu hari’anii
Handhuura keenyarraa nu kaasanii
Boru Jimma-rraa n! u hari’uu
Iftaan gobba-rraa nu ka asuu
Buqqisiin akkanum jedhee itti fufaa
Rooroon ija baasee Oromiyaa teenya cufaa!
“Mangee“-n saanillee
Kaleessa ilmaan Agawoo Kuushii
Gabaa hoolotaa isa Kolfee Shaggarii mitii
Gabaa Yarusaalem dhaabee gurguratee
Horoo sanaan allaattii sibiilaa bitatee
Ertiraa fi Oromootti summii garroobsee
Mucha dinagdee biyyaas doomsee!
Eekaa gita bittee Israa’el
Isa bulguutti of jijjiiree
Falastiinaa liqimsurraa
Majaa sibiilaas fudhatee
Nu duuguuf kakatee!
Bar Falastiinaanis numaa
Nutis Falastiinumaa
Dhiigni saba miidhamee
Foon uummata cunqurfamee
Hunduu tokkichumaa!
Hayyee jabbillee Oromiyaa
Hayyee ijjoollee warra Kibbaa
Jarri hudhee nu jibbaa
Mee isin wal-marafaddhaa
Adaraa wal-kabajaddhaa
Obbolummaa Taaddoo Birruu faa buusan
Isa dur diroon Xoonaa faa nuuf kuusan
Gagabbisaa cimsaa, jabeessatii tiksaa
Sansalata gabrummaa walirraa ciraa harkisaa
Impaayerittiin tun Karchallee-dhaa
Karchalleen Alambaqqaa-dhaa
Caccabsaa keessaa ba’aa
Galma bilisummaa keessan ga’aa!
Barliin, Amajjii 2004


text:
Waammicha FDG Qeerroo Bilisummaa Oromoo Yuunvarsiitii Jimmaa,
Muddee 14,2012 Qeerroo Yuuniversity Jimmaa
Haala Uummanni Oromoo fi walgii gala biyyi Ethiopia keessa jiru irratti Muddee 02,2012 irraa eegalee hanga har’aatti sadarkaa adda addaatti marii bal’aa erga gaggeesineen booda waamicha FDG Oromoota bakka mara jiranii fi addatti ammo manneen barnootaa armaa gadiitti tuqaman keessa jiraniif waamicha keenya dabarsina.
1, Baratoota Oromoo Yuunvarsiitii Ambootiif, 24. Baratootaa Oromoo Yuunvaesiitii Bar Daariif,
2, Baratoota Oromoo Yuunvarsiitii Wallaaggaaf, 25, Baratootaa Oromoo yuunvarsiitii Maqaleetiif,
3, Baratoota Oromoo Yuunvarsiitii Adaamaaf, 26, Baratoota Oromoo Yuunvarsiitii Goondoriif,
4, Baratoota Oromoo Yuunivarsiitii Finfinneef, 27, Baratootaa Oromoo Yuunivarsiitii Aksumiif,
5, Baratoota Oromoo Yuunvarsiitii HarooAmmaayyaaf,
6, Baraatoota Oromoo Yuunvarsiitii Hawwasaaf.
7, Baratoota Oromoo Yuunvarsiitii Maddaa Walaabuuf,
8, Baratoota Oromoo Yuunvarsiitii Bulee Horaaf,
9 Baratota Oromoo Yuunvarsiitii Mattuuf,
10,Baratootaa Oromoo Yuunvarsiitii Gimbiif.
11, Baratoota Oromoo Koolleejjii Barsiisotaa Jimmaaf,
12, Baratoota Oromoo Koolleejjii Barsisotaa Mattuuf,
13, Baratoota Oromoo Koolleejjii Barsisotaa Neqemteef,
14, Baratoota Oromoo Koolleejjii Barsiisotaa Shaambuuf,
15,Baratoota Oromoo Koolleejjii Barsisotaa Asaallaaf.
16, Baratoota Oromoo Koolleejjii Barsisotaa Baalee Roobeef,
17, Manneen Barnotaa Sadarkaa lammaaffaa fi Tokkooffaa Gutummaa Oromiyaa keessaa jirtaan Hundaaf!,
18, Kolleejjootaa Dhunfaa Oromiyaa kessaa jirtaan Hundaaf,
19 , Barsisotaa Oromoo sadarkaa garaagaraa irraa barsiisaa jirtaan Hunadaaf,
20, Hojjetootaa Ilmaan Oromoo Waajjiraalee garaagaraa keessaa hojjetan hundaaf,
21, Poolisotaa Humna itti biyyaa Ilmaan Oromoo Hundaaf,
22, Ummaataa Oromoo Biyyaa Keessaa fi Biyyaa Ambaa Jirtaan Hundaaf,
23, Sabaa fi Sab-Lammotaa Biyyaa Keenyaa hiree nu fakkataa qabdaanii fi kanneen mirgii keessaan dhiitamaa jiruu hundaaf, waamicha FDG garbummaa yeroo isinii fi uummata keenya Oromoof dabarsinu qabxiilee bu’uura armaan gadii bu’uura godhachuudhani,
1, Ummaannii Oromoo Biyyaa Abbaa isaa keessaattii kabajamuu mirgaa namummaa fi kabajamuu mirga dimookiraasii dhabuun yeroo irraa gara yeroottii mana hidhaa garaagaraattii guraamaa waan jiruu fi siyaasaa biyyaa Ethiopia jedhamtuu fi sirna TPLF fi EPRDF’n hoggaanamuu keessatti Aangoo tokkoolee kan hin qabnee ta’ee waan argameef bulchiinsaa mataa keenyaa bulchiinsaa Mootummaa Oromiyaa waliin hundeeffaachuun dirqamaa ta’ee waan jiruuf,
2, Ummaanni keenyaa naannoo Finfinnee jiraatu mootummaan EPRDF fi TPLF qabeenyaa isaa lafa Investerotaa biyyotaa alaattii gurguraachuun Ummaanni keenyaa balaa hamaa keessaa seenuun jireenyaan gadoo ta’ee rakkinaa hamtuu keessaa waan jiruuf, mirgaa abbaa qabiyyee lafaa ummataa keenyaa mirkaneessuun waan barbaachiseef,
3, Oromoon miliyoonattii lakkaa’aman quuqamaa sabbummaa isaanii qabachuu qofaan balleessaa tokkoo malee mana hidhaa biyyaattii garaagaraa keessaattii dararaamaa waan jiraaniif atattamaan akka hiikamanii maatii isaaniittii dabalamaniif dhiibbaan keenyaa barbaachisee waan argameef!,
4, Oromiyaa keessaattii fi guutummaa biyyaattii keessaattii mirgi gurmaa’uu,mirgi press, mirgii barnotaa, mirgii siyaasaa, mirgii amantaa , mirgii waaldaalee akka barsisotaa fi waldaa walgargaarsaa akkaa Maccaa fi Tuulaamaa, mirgii afooshaalee garaagaraa illee sarbamee waan jiruuf, Mirgoota kanaa kabachiifachuuf asiin fulduraa karaa nagaa fi kallaattii garaagaraan yaaliin godhamaa turee deebiin isaa hidhaa fi ajjeechaa, biyyaa itti dhalataan irraa arii’amuu waan ta’eef mirgota kana kana kabachiifachuuf warraaqsi fincila diddaa garbummaa [FDG]barbaachiisee waan argameef waamichaa isinif gochuuf dirqamne.
5. Mirgii Sabaa fi Sab-lammotaa biyyattii wal qixaa kabajamaa waan hin jirreef, mirgoota sabaa fi sablamootaa wal qixaa kabaachiisuu fi sabaa fi sablammoonnii biyyaattii Hiree isaanii hangaa ofiin murteeffatanitti caarraa mirga isaan qaban kabachiisuun waan barbaachisee fi aadaa walkabaajuu fi wal wajjiin jiraachuu guddisuu fi dagaagsuun waan
barbaachiseef waamichaa isinif goochuun FDG gaggeessuun mirgaa keenya akka kabachiifannuuf wamichaa godhamedha.
6. Godinaa Gaanfaa Afrikaattii dimookiraasii dhugaa fi karaa nagaa aangoo walittii kennuu fi wal irraa fudhachuun dhaabamee sirnni abbaa irruummaa fi bulchiinsaa nama tokkee fi afaan qawween mirga ummata baldhaa ukkaafamaa waan jiruuf gamtaan kaanee dimokraasii dhugaa godina gaanfa Afrikaa keessatti ijaaruuf waan barbaachiseef roga kanaan aduunyaan akka nu cinaa dhaabbatu gaaffi mirgaa fi dimokraasii dhagaa ijaaruuf barbaanne waan dirqii ta’eef,
7. Biyyaa Ammaa Ethiopia jedhamtee yaamamtu kana keessattii baay’inaan ummaanni Oromoo walakkaa bay’inaa uummata biyyattii ol ta’ee utuu jiruu, kanaa biraan Qaabeenyaan Oromiyaan Qabduu lafee dugdaa biyyaattii ta’ee utuu jiruu, yeroo ammaa kanattii ummanni guddaan kun aangoo kan hin qabnee fi biyyaattii kessaatti hiree tokkollee murteeffaachuun kan hin daandeenyee ta’ee utuu jiruu, Ummaanni Oromoo mirgotaa sabaa fi sablammiilee kabajee mirgaa isaa kabachiifachuun hiree isaa murteeffaachuun dirqama ta’ee waan argameef Ilmaan Oromoo sadarkaa garaagaraa irraa jirtan qabxiiwwaan kanaa bu’uuraa godhachuun gara Bilisummaa sabaa keessaanittii akka dirmaataan waamichaa keenyaa yeroo dabarsinuu dirqamaa lammummaa fi Oromummaa nutti dhagaamee jiruuf gamtaan kaanee mirga keenyaa haa kabachiifannuun dhaamsaakeenyaa guyyuu hundaati!.
Injifannoo Ummata Oromoof!
Qabsoon Itti Fufa! Gabrummaan ni kufa!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo University Jimmaa,
Posted on 17/12/2012, in Uncategorized. Bookmark the permalink. Leave a comment.


text:
Beelli Sudaan Kibbaaa keessaa dhaabateera jechuun mootummaan Sudaan fi Tokkummaan Mootummotaa kan labsan ta’uus haallii gargaarsa dhala namaa biyyatti keessaa fixiinsa dhaqqabsisuu akka maluu jaarmayaan fannooo fi baatii dimaa kan addunyaa beeksisee jira.
Uummatti sudaan kibbaa kan qarqara afaan beelaa jiru moliyoon torba caalatu jira kan jedhan aangawoonni jaarmayichaa sadarkaa gargaarsii yeroo hatattamaa irraa dhaabatu irra hin geenye jedha.
Biyyatti keessatti nagaa buusuuf yaaliin godhamu bu’aa hin argamsisuu taanaan walitti bu’iinsii fixiinsa biraa dhaqqabsisuuf akka jiru akeekkachisii kennamee jira.


text:
Rakkolee biyyaattiifi magaalaa Finfinnee
Walitti bu'iinsiwwan erga yeroo dhihootiin asi biyyattii keesatti umamanis, gama hedduun rakkoolee siyaasa, hawaasummaa fi dinadgeetiif gumaataniiru.
Haaluma walfakkaatunis walitti bu'insa dhaabbilee barnoota olaanoo adda addaa keessatti umamee tureenis haalli baru barsiisuu akka gufatu taasifamun alattis, balaan lubbu namoota gahee ture.
Waggoota lamaan darbaniif haalli mormiiwwan sadarkaa biyyaatti gaggeefamaa turan illeen, kan ammaa sadarkaa olaanaa irra gahu dubbatama.
Waliqollifannaan sanyii lammiilee jidduutti argamus, gaaffiin eegereen biyyattii maal laataa jedhu akka ka'uuf madda ta'aa jira.
Du'aatiin lammiilee sababii walitti bu'insa naannoo Oromiyaa fi Somaalee jiddutti tureen maddittis kumaatamni hedduun qe'eefi qabeenyaa isaanii irraa buqa'uun kanneen hirina qaamaatiif saaxilamaniiru. Ajjeechaan namoota 16 dhiheenya kana keessa humna waraanaa biyyaatiin raawwatame jedhame ammo dhimmicha caalaa kan cimse tire.
Rakkooleen hawasi dainagdee fi siyaasaa balinaan biyyattii keessatti umamaa jiraaniifi turan kunneen wayi magaalaa gudditti biyyattii Finfinnee irratti dhiibbaa taasisee laata?
Finfinneen maal keessa jirtii?
Haaluma kan hubachuufis namoota BBCn dubbise keessaa, Finfinneetti jiraataan naannoo Bolee ta'e Obbo Alamaayoo TagaNnya, ''nuti maal beekna. Namoota biyya alaatii dhufanitu waan biyyattii bakka garaa garaatti ta'aa jiru nuttu hima,'' jedhaniiru.
Oduu yaa dhagahan malees, haalli naannoolee adda addaatti ta'aa jiru baay'ee dhiibbaa akka qabaachaa hinjire amanu.
"Hundumtu haaluma barameen deemaa jira. Barataanis ni barata; daldalaanis ni akkasuma hojiisaa gaggeessaa jira.''
Namni biraa BBC dubbisees Yunivarsitii Yuniitiitti barattuu waggaa lammaffaa kan taate Hiyiwot Adaana, yaada Obbo Alamaayoo kan qoodatti. ''Tarii kan duraarra wanti adda taasisu yoo jiraate, haala jiru namoonni tokko tokko taaksii keessatti yoo haasa'an nan dhagaha,'' jette jirti.
Isheen kan yaa jettu malees, haalli naannoollee adda addaa keessatti ta'aa jiru kunis yaaddoo itti ta'usaa jiraattoonni hindhoksine jiru.
Jiraattuun naannoo kilo shanii Addee Warqinashi Damisse, namoonni gara mana kadhannaa yoo deeman nageenyaa fi tasgabbiif akka kadhatamu ni dubbatu.
Gaaffiilee naannoolee adda addaatiin sirnicha irratti ka'aa jiran jiraattoonni magaalaa Finfinnee hedduun ni qooddatu jedhan illeen, walitti bu'insa sanyiin taasifamuus ''kan akka keenyaa waliirraa dhalatee, walitti firoomee fi ummata tokko ta'ee birratti umamuun baayyee kan nama gaddisiisudha,'' jedhuun dubbatu Aadde Warqinash.
Yaaddoo
Tibba filannoo bara 1997tti haala olaanaan kan ummta Finfinnee sochose ture Paartii walta'insaa duraanitti miseensa kan ture Obbo Lidatu Ayaalew gama isaanitiin, ''Finfinnee keessatti walitti bu'insi hinjiru ta'a, dhokaasin hindhagahamu ta'a, namoonni hinajjeefamne ta'a, garuu keessoon namootaa nagaa kan qabu hinsee'u,'' jedhu.
Yaaddoon haala olaanaadhaan jiraachusaa kan dubbatan Obbo Lidatuun, magaalaan Finfinnee lafa jireenyaa sanyii garaa garaa waan ta'eefu walitti bu'insa akka amma dhagahamu kun ta'unsaa baayyee gadaanaa dha jedhu.
"Garuu yoo eegalame baayyee balaa qaba. To'achuufis rakkisaa ta'a,'' jechuun yaaddoo isaanii dubbatu.
Afriikaatti hayyuu falaasamaa siyaasa kan ta'an Dr. Yooseef Mulugeetaa Baabaa, walitti bu'insii kunneen naannoolee garaa garaatti umamuusaanitiin, kanas jiraattoonni magaalaa baranis rakkinichi sadarkaa yaachiisaa irra gahu akka hinhubatiin ibsu.
Jiraattoonni magaalattii gosa garaa garaa irraa ta'unsaa, walitti bu'insa amma jiru akka ofiirraa fageesse ilaalu ta'eera jechuun yaada Obbo Lidatu qoodatu.
"Jecha barame tokkoo jira. 'Ijoolleen Finfinnee safara malee sanyii hingaafata,' kan jedhu. Waa'een sanyii fi siyaasaa baroota dheeraa lakkofsisu illeen, jiraattoonni magaalatti garuu lammuummaa biyyattiin ala sanyiin ofi ibsuu hinqabu ture. Kanaafu walitti bu'iinsa sanyii amma ta'aa jiruu xiyyeefannaa dhorkeera,'' jedhu Dr Yooseefi.
Walitti bu'insi wayita ammaa kanatti ta'aa jiruun gaaffiin eenyummaatiin kan walqabatee dubbatamuleen, gaaffiilee akka dhabiinsa haqaa, hojii dhabiinsa, qa'a'iinsa jireenyaa fi kan kana fakkaatan sirnicha irratti kaafamaa jiru.
To'annaa Cimaa
Mootummaan gaaffilee kan'aniif deebii kennuurra ukkaamsuu akkasumas deebii faallaa ta'e kennaa akka jiru baayyeen ni dubbatu. Keessattuu magaalaawwan akka Finfinnee fa'iitti to'annoon mootummaa baayyee jabaataa akka ta'e himama.
"Humni nageenyaa baayyeen Finfinnee jira. Caasaan mootummaa magaalattiitti kan hundee gadi faggeefate waan ta'eef sirnichi sadarkaa cimaadhaan hordofuu ni danda'a," jechuun dubbatu Obbo Lidetuun.
Naannolee biroo caalaa ijaarsi tokko shanee jedhamu caasaa mootummaan bulchaa jiru diriirse kan hundee gadi fageeffateefi socho'uuf hin dandeessifne ta'ullee dubbatu Obbo Lidetuun.
Finfinneen barootaaf ka'umsa sochii mormii magaalotaa kan turte yommuu taatu achiin booda amala gara naannolee birootti baballachuutu ture.
Bara 1993 mormiin barattoota Yunvarsiitii Finfinneetiin jalqabame akkasumas bara 1997 filannoo waliin walqabatee mormiin ka'e kanaaf akka fakkeenyaatti kan heeramudha.
Waggoota muraasa durarraa eegalee garuu mormiiwwan gara garaa naannoleen gara garaatti ka'anillee Finfinneetti sochiin qindaa'aa ta'e hin mullatu. Obbo Lidetuun kanaaf akka fakkeenyaatti kan heeran muuxannoowwan duraan turaniin sochiiwwan uummata keessa turan kan qindeessaniifi gaggeessan mormitoota turan.
"Magaalonni biroon kan socho'aa turan Finfinneef degersa kennuuf ture. Amma garuu faallaa kanaati," jechuun dubbatu Lidetuun.
Mormii uummataa filannoo 1997 waliin walqabatee ture akka fakkeenyaatti kan kaasan Obbo Lidetuun, yeroo sanaan booda, "paartiileen mormitoonni biyyattii keessa jiran akka hin jirreetti lakkaa'uun ni danda'ama," kan jedhan Obbo Lidetuun waa'een Finfinnee kana waliin walqabate ta'uu akka danda'u heeru.
Haaluma kanaan itti fufuu laata?
Gaaga'umsi biyyattii keessatti mullataa jiran gara Finfinneetti akka hin baballanneef waanti wabii ta'u tokkollee hin jiru kan jedhan Obbo Lidetuun Finfinnee keessatti yoo baballatemmoo baayyee sodaachisaa ta'uu akka danda'u dubbatu.
"Walitti bu'insi saboota gidduutti mullachaa jiran kun kan to'annaa jalaa hin ba'iin jiraniifis rakkoon kun Finfinneetti waan hin mullatiiniif," jedhu Obbo Lidetuun.
Kana malees mormiiwwan Finfineetti uumamaa turan sirnicha qofaarratti kan turan yommuu ta'an, amma bakkeeewwan gara garaatti walitti bu'insi mullachaa jiran bifaafi qabiyyeen isaanii jijjiirameera.
"Uummataafi mootummaa gidduutti qofaa osoo hin taane uummataafi uummata gidduutti akkasumas mootummoota federaalaafi naannolee gidduutti walitti bu'insi mullachaa jira. Amma tarreen aangoo jijjiirameera," jedhu Obbo Lidetuun.
Obbo Lidetuun uummanni jijjiirama akka barbaadu dubbatanillee aadaan siyaasaa bifa qindaa'een jijjiirama fidu akka hin jirre kanObbo Lidetuun dubbatan.
"Ummatichi jijjiirama barbaada garuu jijjiirama kana qaama ta'erraa eega. Amma ta'e tokkos adooduun jira. Kan balaa qaba. Kan jijjiirama barbaadus kan sodaatus tokkuma. Hundumtinuu xis xinbisi hin jedhu, calliseetuma taa'aa jira," jechuudhaan ibsa Obbo Lidetuun.
Dr. Yoseefiif magaalattii keessatti qaala'insi jireenyaa akka malee baballatee, akkasumas gaaffileen sabummaafi eenyummaa waliin walqabatnii ka'an irratti uummanni Finfinnee akkaata adda ta'een ilaala.
Dabalataanis Obbo Lidetuu waliin yaada walfakkaatu kan irratti mullisan bara 1997 irraa kaasee dirreen siyaasaa dhiphachuufi haalli magaalaa Finfinnee hunda-galeessummaa (cosmopolitan) qabaataa dhufuun isaa dhiibbaa akka qabu ammanu.


text:
Dhukkuba Iboola qorachuuf kan gargaaru laboratoiin tokko Sabbataa keessatti banamuun isaa ibsamee jira. Yeroo ammaa qorannaalee 100 geggessuuf meeshaan dandeessisu Afrikaa kibbaa irraa Finfinnee kan seene yoo ta'u meeshaaleen wal’ansa fayyaa Itiyoopiyaa keessa jiranis sadarkaan isaanii kan foyyeffaman ta’uu daayreekteerri Dhaabbata eegumsa fayyaa hawaasaa Itiyoopiaa Dooktoor Ammahaa Kabbadee beeksisanii jiru.
Itiyoophiyaan dhukkuba Ibolaaf saaxilamuuf carraan qabdu xiqqoo ta’uu kan ibsan Dooktoor Ammahaan dandeettiin of-irraa ittisuu dandeesisuu guddaan jiraachuu isaa hubachisan.
Of -eegannaa barbaachisu gochuuf jecha dirree xayyaaraa Boleetti imaltonni biyyatti ituu hin seeniin dura qorannaan akka irratti gaggeeffamu akkasumas kanneen lafoo karaa daangaa seenana yoo jiraatan jedhamees oogeessonni leenjii argatan bobbaafamuun ibsamee jira.


text:
Dorgommii guyyaa shaniin duratti jalqaban tana kilaboota kubbaa miilaa godina Amerikaa akka akkaa keessa jiran 24 ti torbaan tokkoof waliin taphata. Federeshiinii Ispoortii Oromoo Amerikaa Kaabaa(North America) baruma baraan qopheessaa tun dorgommii 21essoo.
Amma magaalaa St Paul istaadiyoomii James Griffin keessatti taphachuutti jiran.
Kilabootii amma taphachuutti jiran kun hagii tokko baranuma jalqabee hagii tolko ka keessa turelleen hinuma jira.
Ijoolleen kilabii tattana keessa taphatan hagii tokko kilabii kubbaa miilaa Amerikaa diviziyoona olaanaallee keessa jiran.
Qophii kalee keessaa hagii tokko kunoo.


text:
Embaasiin Itiyoopiyaa kan London jiru hongee baranaatiin kan ka'e hanqinni nyaataa mudate isa bara 1977 waliin kan walfakkaatu miti jechuu dhaan beeksisee jira.
Embaasichi Kibxata darbe ibsa baaseen haalli qabatamaan jiru gabaasaalee sabaa himaan gama dhiyaa baasaa jiran waliin faallaa dha jedha.
BBCn torban kana gabaasa Televiziyoonaa dhiyeesse irratti keessumaa Walloo naannoo Qobbootti hongeen barana mudate beela hamaa dhaqqabsiisuu isaa gabaaseera.
Odu gabaasaan sun Qobboo keessumaa bakka akka hamaatti dha'ame gaara diimtuu jedhamee bakka waamamutti argamuu dhaan kan gabaase ta'uu isaaf torbee sababaa beelaan lubbuun isaa darbe kan jedhame awwaalcha daa'ima umuriin waggaa shanii kan Abduu Mohamed irratti argamuu isaa mul'isee jira.
Odu gabaasaan kun itti dabaluu dhaan naannoo tokko keessaa guyyaatti daa'imman lama du'aa jiraachuu isaaniif bara 2016tti lakkoobsi uummata Itiyoopoiyaa gargaarsa midhaan nyaataa barbaadu miliyoona 15 caaluuf akka jiru tokkummaan mootummootaa ibsuu isaa illee tuqeera.
Naannoo gaara diimtuu jedhamutti odu gabaasaan kun jiraattonni haasofsiise keessaa tokko haalli beela kanaa jalqaba irra kan jiru ennaa ta'u gara fuula duraatti hammaataa deema jedhanii kan yaadda'an ta'uu ibsanii beela isa bara 1977 waliin wal fakkiissaniiru.
Embaasiin Itiyoopiyaa kan London jiru kibxata jechuun Sadaasa 11 bara 2015 ibsa baaseen mudannoo EL NINOn hanqina nyaataan eennyu illee akka hin duune gochuuf mootummaan hojjetaa ka jiru ta'uu beeksise.
Sabaa himaaleen gama dhiyaa gabaasaalee baasaniin kan wal fallessuun hanga beela isa bara 1977 ta'uun hafee haalumti beela fakkatu illee hin jiru jedha ibsi sun.
Ibsi Embaasichaa itti dabaluu dhaan Televiziyoona BBCn kan darbe gabaasi daa'imman yeroo yerootti du'u jedhu dhugaa qabatamaa fi rakkoo sana hanqisuuf qophee jiru kan hin agarsiisneef ol kaasee kan afarfame ittiin jedhee jira.


text:
Jijjiirraan IHAADEG keessatti godhame Ka Paarticha Haaressu Otuu hin taane Kan akka Paartichii fi Mootummaan Qaajeelfama nama tokkoon qofa bulu taasise.
Paartiin taayitaa Motummaa Itiyoophiyaa harkaa qabu, IHAADEG, kora walii-galaa marsaa saddeettaffaa, magaalaa Adaamaatti geggeeffatee ture. Sana duras, paartiileen miseensota isaa tahan kanneen akka DHDUO yokaan OPDO fi Adda Bilisummaa Uummata Tigiraay mata mataatti kora geggeeffatanii hoogganoota filatanii jiran.
Korawwan Ihaadeg san irratti jijjiiraan geggeessamee fi karoora dinagdee waggaaa shanii itti fuuleffatame ilaalchisee akka xiinxaala isaanii nuuf ibsan Berliin, Jarmanii irraa kan haasofsiisne hayyuun falaasama polotikaa dur Yunivarsitii Finfinnee keessaa barsiisaa turan Dr. Alamaayehu Birruu Walga’iilee geggeeffaman mara irratti jijjiirraalee aangawootaa geggeessaman martinuu, aangoodhuma nam-tokkoo - ka Muummicha-ministaraa Mallas Zeenaawii daran jabeessuuf kan akeekaman fakkaatu jedhu.
Kora Adda Bilisummaa Uummata Tigiraay irratti qondaalonni dhaabicha riphxee-loltootaa durii keessatti jaallan Mallas turan kanneen akka Siyyum Masfinii fi Harkebee Iqqubaay faa koree gidduu keessaa harcaasamuunii kanneen dhiheenya gara dhaabichaatti dhufan namoota baay'ee hin beekamneen bakka-buusamuun akka dhaabichi qajeelfama nam-tokkoo qofaan geggeessamu taasisa, jechuun ibsan, Dr. Alamaayyoon.
Guutummmaa gaaffii fi deebii kanaa MP3 tuquun dhaggeeffadhaa.


text:
Bara 2016 biyyoota Afrikaa uffee sahaaraa gadii keessatti gazexxessonni 6 ajjefamanii kanneen biroon 41 mana hidhaa keessatti rakkataa kan jiran ta’u gareen mirga Gazexxessootaaf falmu sii pii Jee ykn CPJ gabaasee jira.Bara darbee 2015 keessa Gazexxessoonni 15 ajjefamanii kannen biroon 34 Afrikaa keessatti hidhamanii turan.
Bara keessa jirru 2016 guutuummaa addunyaa keessatti yoo xiqqaate Gazexxessoota 48 kan ajjefaman yoo ta’u hedduun isaanii kutaa walitti bu’iinsii jiru kan akka Siriyaa, Iraaq, Yaman, Libiyaa fi Afgaanistaan keessatti dhumana.Addunyaa irraa kan hidhaa keessa jiran 259 ta’uu fi lakkofsii kun waggootii darban 16 keessatti guddicha jedha sii pii jeen.
Biyyi Afrikaa Gazexxessonni hedduun keessatti ajjefaman Somaaliyaa dha.Gazexxessoota hidhaman 41 keessaa 33 Itiyoophiyaa fi Ertraa keessatti hidhaman.Mootummonni biyyootii lameenii waa’ee walabummaa preesii irratti qeeqamaa turan.Johaanbarg keessa kan maadheeffate garee Midiyaa Afrikaa to’atuuf daayreekteera ka ta’an Wiliyaam Bard akka jedhanti Gazexxesoota itiyoophiyaa keessatti hidhaman keessaa walakkaan yeroo mormii uummataa qabaman.
Bara 2016 keessa uummanni walabummaa dhabuun mormiin dhageesisee guddaa ture.Kanaaf mootummaan Gazexxesoota hidhe jedhanii angoo irra turuuf kanneen nu morman mara cabsuu qabna falaasama jedhu mootummaan Itiyoophiyaa hordofaa kan jiru ta’uun isaa ifa jedhu.
Itiyoophiyaa keessatti Gazexxesoota waggaa kana keessa hidhaman 6 keessaa 5 himannaan ituu irratti hin dhiyaatiin hidhaa keessa kan jiran yoo ta’u shananuu waa’ee mormii gaggeeffame akkaan qeequun kan gabaasan ta’u ibsamee jira.


text:
المسلم أخ المسلم
Muslimni obboleessa muslimaati.
nama waa bitu`uf ,waa gatii, godhu’utti jiru,kan abbaan meeshaadhaa, dhibbattin sii gurgura je`uun,kan namichi bitu`uu deemu ,lakkii shantaman sii kenna je`uunitti, dhuftee , nama gurguru, gargaaru`uu jecha, saddeettaman sii kenna , yoo jetteen , kan bitii garaadhaa hin qabne , namicha bitu jaynoomsu`uuf deemta malee , dalagaa tun { najshii } je`amti , akkana jechuun: nama bitu san gowwuumsu je`amti sun isa duchiiftee , waan bitu`u hin muratin bichisisu`uuf deemta. kun waan Rabbiifii namnilleen jibbuu , irraa fagaadhaa .
meeshaa takka gurguru`uuf,nama bituun gati`irratti, wal tayaniin, dhuftee nama bitu`uu deemu saniin naatu, meeshaa, akkanaa tana gatii tanaa gaditti ,sii gurguraa dhiisi jettee, isarraan isaa gurguru` jara wal taye adda baaftee akkasuma walirraan bituun hin gayu naatu gatii tanaa olitti sirraa bitaa hin gurguriniif jettee eega wal tayanii adda baasun haraami ammoo odoo isaan gati`irratti wal hin tayin yoo taatee haraamii miti biti`irraan waa bituun akka dabarsine kana .


text:
Jaarmayonni Hawaasaalee adda addaa kanneen naannoo Waashiington DiIsii-tti argaman baatii kana keessa walgahiif bulchiinsa prezidaant Baraak Obamaan Waamauu isaanii ibsamee jira.
Kanneen keessaa tokko jaarmayaa hawaasa Oromoo kan naannoo Diisii tokko ta’uu kan ibsan Obbo xaggaayee Galgaluu walgahiin gaggeefamees waa’ee sagantaalee fi imaammata bulchiinsa prezidaant Obamaa irratti ture jedhan.
Gama kaaniin baatii sadaasa darbe bulchiinsi magaalaa waashiingtoon Disii jiloota isaa gara waajiira jaarmayaa hawaasa Oromootti Diisiitti ergee walgahiin gaggeeffamu Obbo Xaggaayeen Ibsaniiru.
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Hoogganaan Interpiraayizii Daandiiwwan Kaffaltii Itiyoophiyaa Musxafaa Kadir sababa gosa biyyoo naannaa sanaan babaqqaquusaa fi baasii maallaqaa kontiraaktara daandicha hojjeteen suphamaa akka jiru himaniiru.
Tajaajilaan booda mudaa waggoota shaniif aspaalticharratti argame hunda baasii kontiraaktarichaan akka hojjetamuuf biyyattiin waliigaltee qabdi jedhaniiru.
Daandiin ‘Aspaaltii’ Saffisaa Finfinnee Adaamaa kontiraaktara Chaayinaa CCCC jedhamuun Birrii biliyoona 11 fi milyoona 200 kan hojjetamedha.
Interpiraayiziin Daandiiwwan Kaffaltii Itoophiyaa garuu miidhaa balaa konkolaataan Daandicharra ga'eef hanga yoonaa Birrii miliyoona 26 baaseera. Baacaa Goobanaatu gabaase.


text:
Arsii Bahaa magaala Asallaatti mootummaan wayyaanee Qeerroo dargaggoota lama ilmaan isaa ajajuun barattoota lama kana irratti gocha suukkanneessaa raawwatee kan jiru Qeerroon kan gabaaseedha.
Akka Qeerroon gabaasetti barattootni Yuunivarsitii Asallaa Amajji 21, 2016 halkan 5:00 tti barattoota lama: Isaanis
- Kamaal Abubaker barataa saayinsii fayyaa waggaa 3ffaa fi dhalataa harargee bahaa naannoo Dadarii kan tahee fi
- Tasfaayee Tashoomee barataa saayinsii fayyaa waggaa 1ffaa fi dhalataa Arsii Bahaa naannoo Boqojjii kan ta’an namoonni 4 ol tahan hucuu civil uffachuudhaan eeggatanii yeroo ijoolleen kun lamaan mana fincaanii seenan achi keessatti cuubeen waraananiinii gatanii erga deemanii booda barattoonni kun hospitaala seenuun yaalamaa jiru.


text:
Konkolaataan tokkoyyuu magaalaa Naqamtee keessa oliif gadi imalaa hin jiru. Suuqiinis manni nyaataas hunduu cufamanii jiru.
Mootummaan gabroonffattuu murna bicuu Wayyaanees naasuu guddaan shororkooftee uummata suuqii fi mana nyaataa irra deemuun doorsisaa jirti.
Uummannis sodaa tokko malee diddaa mootummaa Wayyaaneef qabu duula gabaa lagachuutiin mirkaneessaa jira.
Guyyaa har’aa Fulbaana 7,2016 FXG Itti Fufee Magaalaan Naqamte Cal-Cal jettee Jirti.
Konkolaataan tokkoyyuu magaalaa Naqamtee keessa oliif gadi imalaa hin jiru. Suuqiinis manni nyaataas hunduu cufamanii jiru.


text:
Guyyaa har’aa sirni walii galtee mallatteessuu bakka walitti qabaan koree qindoomina abboota qabeenyaa fi mootumaa(PPP) obbo Abbaa Duulaa Gammadaa argamanitti Hoteela Sharaatan Addisitti taasifameera.
Dhaabbanni Ingiliiz kun muuxannoo fi kaappitala ol’aanaa kan qamu yammuu ta’u, “54 capital” jedhama.
Dhaabbanni kun rakkoowwan gurguddaa gama teeknooloojii fi sharafa biyya alaatin walqabatee mudachuu danda’u furuun, waarshaawwan “Keenyaa Biivareej Sheer Kaampaanii” jalatti ijaaraman ni saffisiisa jedhameet amanama.
Warshaalen waldaa aksiyoonicha jalatti ijaaraman yeroo gabaabaa keessati kan eegalaman waan ta’eef, namoonni sheerii bitattan maallaqa isinirraa egamu daftanii kaffaluun filannoo boordii kubbaaniyyichaa dhiyeenyatti geggeeffamu irratti hirmachuuf akka of qopheessitan waamichi dhiyaatera.
Gurgurtaan aksiyoona Waldaa Aksiyoona Keenyaa Biivareej xumuramee kaffaltiin aksiyoonaa raawwatamuusaa hogganaan Biiroo Dhimmoota Koominikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa obbo Addisuu Araggaan ibsaniiru.
Keenyaa Biivareej qaama warraaqsa diinagdee Oromoo keessaa tokko.
Keenyaa Biivareej qonnaan bultoota garbuu oomishaniin hidhata uumuun, oomishaalee dhugaatii alkoolirraa bilisa ta’an, bishaan saamsame, oomishaalee lallaafaa, cuunfaa, warshaa xaarmusii, plaastikaa fi paakeejiingii, damee ispoortii fi bashannanaas of keessaa qaba.
Dhakaan bu'uuraa Keenyaa Shawaa Lixaa Giincitti Caamsaa 2009 kaa'amuun isaa ni yaadatama.


text:
Zimbaabween baqattoota Itoophiyaa 34 seeraan ala daangaa biyyattii cabsanii seenaniiru jette humnaan gara Itoophiyaatti deebiste. Akka ibsa Zimbaabiweetti lammiileen Itoophiya kunniin bakka Marondera jedhamuutti kan qabamanii hidhaadhaaf saaxilaman.
Lammiiwwan Itoophiyaa waraqaadhaan ala Zimbaabwee seenuu isaaniitiif yakkaman keessa ijoolleen umrii 12 ni argamu.
Lammiiwwan Itoophiyaa Zimbaabwee keessatti qabaman kuni lubbuu baafachuudhaaf jecha kan baqatan ta’uu ibsaniiru. Hawiin lammiilee Itoophiyaa Afrikaa Kibbaa seenuu ta’us mootummaan Zimbaabwee qabee gara Itoophiyaatti darbeera.
Lammiilee Itoophiyaa gara Afrikaa Kibbatti baqatan yeroo heddu Keeniyaa, Tanzaaniyaa, Zaambiyaa, Maalaawii, Mozambikii fi Zimbaabwee keessatti rakkoon ciccimaa akka hidhamuu, dhibamuu, saamamuu, bineensaan nyaatamuu fi gara Itoophiyatti humnaan darbatamuutu isaan mudata.
Namoonni kunniin humnaan gara Itoophiyaatti darbamuun isaanii balaaf isaan saaxiluu ni mala sodaan jedhu jira.