c: text/html

text:
Yunaayitid Isteets Itiyoophiyaa keessatti sagalee mormii (kan sagale mootummaa irraaa adda tahe) ukkaamsuun, hoogganoota Dhaba siyaasaa hidhuu dabalee, itti fufuun akka mootummaa isaa yaddessu ibsa har’a baase kanaan beeksisee jira. Hidhamuun hoggantoota kanaammoo rakkoo siyaasa fi quqqaa ummatni Oromiyaa qabuu ibsachuuf marii silaa baay’ee barbaachisaa tahe irratti bishaan qorra naqa jedha ibsi kun.
Mootumaan Itiyoophiyaa ji’a Muddee keessa haawaasa dhimma kanaan hubame wajjiin marii akka deemsisu dubbate ni deeggerra kan jedhe ibsi kun, mariin kun akka bu’a buusuf garuu qaamni irratti hirmaatu hundi ilaalcha isaani walabaan ibsachuu qaban jedhee jira.
Akka mootumman Itiyoophiyaa saggalee lammii isaa ukkamsuu irraa of qusatu fi mirgaa dhala nama seerri biyyaatti lafa kaa’e kanneen akka mirga karaa nagaa walitti qabamuu, mirga barreessuu fi akka adda-addummaa saba biyyattii keessa jiraniitti mirga yaada ofii walabummana dubbachuu kabaju ammas irra deebinee jabeessinee waamicha dhiheesine, jedha ibsi waajira Ministrii Dhimma alaa Yunaayitid Isteetsiin har’a bahe kun.
Mirga isaanii waan fayyadamanif lamiilee hidhaman, hoggantoota dhaaba siyaasaa fi gazexxessota dabalatee akka hiikamanis gaafatee jira.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Baqattonni lammii Eertiraa mooraa baqattotaa bulchiinsaa naanoo Amaaraa godina Gondor kibbaa, aanaa Daabaat, bakka Aleemwaac jedhamu keessaa qubatanii jiran kuma 15 ol ta’an hanqinaa nyaataa fi dhabiinsaa tajaajila jireenyaa issaniitif barbaachisaa ta’aniin rakkachaa jiraachuu isaanii ibsanii jiru.
Haalli nageenyaa mooraa keessaa fi naannoo moorichaa jiru hedduu yaaddessaa akka ta’e fi yaaddoo isaanii kanas mootummaan akka furuu ykn akka biyya isaaniiti isaan deebisuu gaafacha jiraachuu isaanii baqattonni gabaasaan Sagalee Amerikaa Gebremikaa’el Gebremedihiin haasofsiisee ibsanii jiru.
Komishiiniin mirga namoomaa Itiyoophiyaa mooraa baqattootaa kanatti argamuudhaan rakkoowwan jiran addaan baasee dhaabaataa mootummaa Tajaajila Baqattootta fi Wareen Baqaa irraa Deebi’aniif kennuu isaa ibsee jira.
Tajaajilii Baqattootaa fi Warren Baqannaa irraa Deebi’anii gamaa isaatiin baqattoota Eertiraa gargaaruun dhimmaa dhaabbilee adduunyaati malee kan mootummaa Itiyoophiyaa qofa mitii jedhee jiraa.
Dhaabbanii mootummootaa gamtomanii dhimma baqattootaa irratti hojjatu UNHCR dhaabileen gargaarsa namoomaa hanqinaa maallaaqaa qabaachuun isaanii rakkina kan umeera jechuudhaa dhimmaa kanaaf deebii Emeeliidhaan kenneen beeksisee jira.
Dhaabanni Sagantaa Midhaan Nyaataa Adduunyaa /WFP, Komishiinin Olaanaan Dhimma Baqatootaa/ UNHCR fi Tajaajilii Baqattootaa fi Wareen Baqaa irraa Deebi’anii kan mootummaa Itiyoophiyaa dhiheenya kana ibsa waloodhaan baasaniin Itiyoophiyaa keessaa baqattonni kuma 700 fi kuma 50 jiraachuu isaanii ibsanii wareen kanaaf gargaarsaa gahaa taasisuudhaaf doolaaraa Miiliyoonii 73 akka isaan barbaachisuu himuu isaanii Gebremikaa’el Gebremedihiin gabaasee jiraa.


text:
Waajjiira Dh.D.U.O Go/H/Bahaa
Caamsaa 2009
Harar
Seensa
Dhaabni keenya Dh.D.U.O.hirmaannaa fi fayyadamummaa dubartoota gama hundaan mirkannahu akka danda`u akkasumaas waltajjiin gabaasa dubartoota tahee akka tajaajiluu dandaa`uuf liigii dubartoota Dh.D.U.Obara 2001 akka hundaa`uu ta`ee jira
Liigii keenya yeroo hundaa`u sagantaa siyaasaa dhaabaa haadhoo qabaatee akkaataa ergamaa fi kaayyoowwan fi ergamoota gurguddoo qabatee hundaa`e giddu galeessa godhachuun waggootan 9ffaan darban keessatti injifannoo gurguddoo galmeessa dhufee jira. Injifannoowwan gurguddoo gamaa`aa jiran irraa dubartootni godina keenyaa sadarkaa sadarkaa jiran akka hiraa fayyadamaa ta`aa jira.
Hirmaannaa fi fayyadamumma dubartoota gamaa hundaan galmaa`aa jiru. Daraan cimee akka itti fuutuuf liigii keenya waltajiiwwan gurguddoo baraa kana gaggeessaa ture keessa haromsii liigii gaggeefamee kan ittiin mirkannesse fi haaromsa seenaa qabeessa turee jechuun ni danda`ama.
Hundeefama waggaa 9ffaa liigii dubartoota Dh.D.U.O.kabajaamu sochii siyaasaa liigii keenya jalqabamee itti fufsisuuf misooma fi nageenya jalqabamee daran cimee akka itti fufuu ayyaana hundeeffama waggaa 9ffaa liigii keenya kabajuun barbaachisaa tahee argamee jira.
Kaayyoo kabaja Ayyaanaa keenyaa
- Ayyaannii kun yeroo kabajamuu bu`aa bahii liigiin keenya keessa darbee fib u`alee liigii fi dhaaba keenyaan hanga ammaatti galmaa`an irratti xiyyeeffachuu, waltajjii haaromsa gadi fageessuu akka liigiitti gaggeeffameerratti ciminootaa fi hanqinoota keenya adda ba`an miira yeroo hin qabnu fi kutannoo ol`aanaan hojiirra olchuun waadaa keenya haareessudhaan hojiilee misooma, nageenyaa fi bulchiinsa gaarii dubartoota keenyaaf hojjatamu irratti olaantummaan ilaalchaa dimookraatawaa fi misoomawaa akka dagaagu gochuu
- Hojii siyaasaa cimaa hojjachuu dabalataaniis hojii gama akkaatuma bara baraan jalqabameetti osoo wal irraa hin citiniin hojjachuu fi fayyadamummaa dubartoota keenyaa mirkaneessu.
- Sochiin liigiiin keenya waggootan 9`n dabarsine kana keessatti hojiiwwan hojjataman fi kaayyoo liigiin keenya hundaa`eef bu`aawwan hanga ammaatti liigiin galmaa`ee dhufee jiru hubatamu taasisuu fi guyyaan hundeefamni liigii kenyaa karaa ho`aa ta`ee kabajamu ta`a.
Galma
- Bu`aawwan gurguddoo hoggansa dhaabaa haadhoo liigii keenyaan argamee dubartoonni godina keenya akka hubatan gochuu fi hojiiwwan gama misooma dinagdee fi hawaasummaatiin hojjatamaa ture bifa midhagina qabuun akka daawwatan gochu.
- Dambalii haaromsa gadii fageessuu akka dhaabaa fi liigiitti keessatti umamee karaa hiikkaa qabuun itti fufsiisuun miira xiiqii fi yeroo qabnuun hojjachudhaan ilaalchoonni dimookraatawaa fi misoomawaa hojiilee keenya keessatti mirkanneessu dha
- Gaggeessummaa dhaabaa haadhootiin injifannoowwan boonsaa galmaa`anii fib u`aawwan injifannoo kanarra maddaan gama siyaasaa, diinagdee fi hawaasummaatiin argamee irra dubartootni keenya akka irra fayyadaman taasisuu dha.
Hojiilee Gurguddoo Hojjatamu
-
- Karoora ayyaanni kun itti hoggana qopheessuu kana yeroo jennu ayyaanni kana qixa barbaannu fi galma eegamu bira gahuuf karoora mataa isaa danda`ee qopheessuun ittiin gaggeefamuun barbaachisa dha. Haala kanaan karoorri kun yoo qophaa`u haala waliigala ayyaanni kun ittiin hogganamu koreelee adda addaa fi kallattii raawwii ayyaanichaa kan of keessaatti qabatee ta`ee kan qophaa`u ta`a.
- Koreelee gara gara ijaaruu fi orenteeshinii kennu
- Koreeleen adda addaa milkaa`inna ayyaana hundeeffama dhaabaa keenyaaf sadarkaa sadarkaan hundeessuun gara hojiitti akka galan gochuu koreewwan ijaaramu qaban
- Koree ol`aanaa
- Koree qophii maateeriyaalii
- Koree loojistikii fi qophii iddoo
- Koree sab-qunnamtii
- Koree hawiisoo
- Koree keessumeesituu
- Gaheen koreelee kanaa
- Koreen kan haala waliigala kabaja ayyaana hundeeffamciha ilaalchisee kallatti siyaasaa ka`uun ni hoggana.
- Karoora ni qopheessa, oranteeshinii koreewwani xixiqqaaf ni keenna.
- Sadarkaa qophiin kabaja hundeeffama irra jiru ni gamaaggama kallatti ni kaaya.
- Sagantaa fi qophii dhiyaatu ija siyaasaan ilaalee ni gulala
- Koreelee xixiqqaaf ergama ni kenna.
- Gaheen koree Qophii Maateeriyaalii
- Jaarmayaalee godinaa fi warra muxxannoo qabuu akka qopheessan ta`a
- Maateeriyaaliin mariif paanaaliif qophaa`e dafe qaama marii gaggeessuu bira akka gahuu gochuu
- Qabiyyee sanadichaa osoo hin lakkisiin akka namni hubachuu danda`utti qopheessuu dha.
- Maateeriyaalii marii kun karaa nama hin nusifneen akka qophaa`uu gochuu
- Dhaadannoowwan adda addaa qopheessu
- Ibsa ejjennoo haala qabatamaa qopheessu
- Gaheen Koree Loojistikii fi Qophii Iddoo
- Loojistikiiwwan kabaja ayyaanaaf barbaachisaan qopheessuu
- Iddoo ayyanni itti kabajamu qopheessuu fi midhagsuu
- Poostaroota fi dhaadannoowwan adda addaa qopheessuu \madda faayinaansii barbaaduu.
- Gaheen Koree Sab-Qunnamtii
- Hundeeffama liigii kana sadarkaa godina irraa ka`ee hanga araddaatti hojii sossochii bal`aa akka umamauu taasisuu
- Hirmaattoota hundeeffama adda baasuun waamcha dabarsuu
- Qaamoota ayyanicha irratti hirmaatan ayyanicha karaa midhagina fi damaqina qabuun akka hirmaatan fi huccu aadaa ufachuun akka dhufan hojii bal`aa hojjachu.
- Gaheen koree Bashananaa (Hawisoo)
- Koreen kun ayyaanciha milkeessu keesatti gahee olaanaa waan qabuuf jecha koreen kun haawisoo, walaloo, diraamaa gabaabaa haala ayaancihaa waliin deemuu akka qophaa`uu taasisuu.
- Ayyanicha dura fi giddu giddun sagantaalee kana dabarsuu mana bu`aarsuun ayyanicha midhagsuu.
- Gaheen koree keessumeesituu
- Koreen kun qaamoota keessuma godinota oromiyaa irraa fi godina keenya aadaa Oromoo ufachuun ni simaata koreen kun keessumoonni iddoo akka qabaatan ni taasisa
- Qophiilee bunaa fi bishaanii keessumaa kana bira akka gahan ni taasisa
- Iddoo taa`umsa keessumoota adda baasee ni qopheessa koree iddoo waliin ta`uun
- Koreen armaan olii kun miseensonni isaanii haala armaan gadii kanaan ta`ee jira.
Sadarkaa Godinaatti koreen Olaanaa
- I/G Waajjiira Dhaabaa Hadhoo W/qabaa
- I/G Ijaarsaa fi siyaasaa baadiyyaa I/A/walitti qabaa
- I/G Ijaarsaa fi Siyaasaa Magaalaa Barreessaa
- I/G Liigii Dubartii
- I/G Ijaarsaa fi isyaasaa Magaalaa Liigii
- I/G Dhimma dubartii fi Daa`immani
Koree qophii Maateeriyaala
- Faayoo sa`iid
- Sa`aadaa Abraahim
- Fadilee Dawiid
- Mariyaam Mahammad
Koree loojistikii fi Qophii iddo
- Adaamuu Bazaabii W/Qabaa
- Miskii Abraahiim I/A Walitti qabdu
- Dabalii
- Damaqisaa
- Faayoo Sa’iid
- Zanabuu Tashoma
- Nasiradiin Abduramaan
- Nasrii Yusuuf
- Katamaa
Koree Sab-Qunamtii
- Fadilaa Dawwiid W/Qabdu
- Amazanach I/A W/Qabdu
- Aziiza Dawwiid
- Bonsituu
- Miskii Mahammad
Koree Hawiisoo
- Miskii Abraahim W/Qabdu
- Miskii Abraahim Feedereshinii
- Zariituu Makuriyaa
Koree Keesumeesituu
- Kimoo W/Qabduu
- Bonsituu
- Kokoobee
- Fatiyaa
- Salaam
- Hundeefama dubartoota sababeefachuun muxannoo hojii dubartoota lafa irratti daawwachiisuu
- Sadarkaa godinaatti aanoota hojiin muxxanno jiruu adda baasuun koree sadarkaa godinaa gad busuun Aana Haramaaya, Kombolchaa, baabbilee fi M/Awadaay sochii dubartoota jiruu gad bunee qindeessuun haalaa mijeessu sagantaa dawaana adda basuun Araddaa dawaatamuu adda baasuun qopheessu
- Qamoota hirmaatuu adda baasuu
- Qamooni ayyanicha kanaratti hirmaatan sadarkaa naannoo fi Godinaalee Oromiyaa irra dubartoota 250 kan dhuufan yoo ta’uu
- Aanoota keenyaraa immo hogansaa dubartoota hundaa 319
- Sadarkaa godinatii dubartoota hogansa jiran fi jaarmayaalee Godinaa akkasumaas gaggeessa goddina hundaa akka hirmaatan taasiisu.
- Hundeefama sadarkaa Aana fi Araddatti hundeefamni liigii sadarkaa Araddaa irra hanga Aanaatti kan godinaa dura akka kabajan taasiisuu Ayaanii kuniis hojii misooma fi mariin kabajuu
Haala Kabajaa Ayyaanaa
Ayyaanni hundeeffama Liigii keenyaa wagga 9ffaa sadarkaa Godina kaasee hanga Araddatti haala ho’ina qabuun fi karaa bu’aa siyaasa irra argachu dandeenyuun marii paanaalii fi hojii misoomaan kabajuu
Sadarkaa Araddattin
Miseensii Liigii fi deegartoota keenyaa dubartoota adda dure ta’aniin hojatootaa mootumaa sadarkaa Araddaa jiran barsiisa, DA, Maanaajaraa fi Ex/Fayyaa waliin kabajuu
Sadarkaa Aanaati
- Hojjataa Motumaa
- Barsiisootaa
- Abotii qabeenya dubartoota
- Jarmayaalee Araddaa fi AAnaa
- IMX
- Jiraata adda duroota
- Qonaan bulaa irra adda duroota
Sadarkaa Godinatti
- Gaggeessa dubartoota godinaa fi Aanaalee
- Gaggeesitoota godina hundaa
- Sadarkaa naannooti hogansa dubartoota jaarmayaalee fi koree HRF Jaarmayaalee naannoo
- Jarmayaalee Godinaalee oromiyaa
- Dubartoota naanno hararii
- Hojii Uwisaa Miidiyaa
- Guyyaa kabaja ayyanicha uwwisa midiyaaleen akka TVO, FM fi sochaa midiyaan facebook akka argatu gochu sadarkaa aanaa fi godinaatiis irratti hojjachuun ummata bal`aa bira akka gahuu taasisuu
- Sagantaa kanarrattii suraa fi vidiyoo karaa qulqullina qabuun akka warabamuu taasisuu
- Hojiin Nageenyaa
- Ayyanichii kara nagayaan akka gaggeefamu koreen nageenya gahee isii akka baratuu taasiisuu
- Rakkoolee nu qunamuu
- Koreen hundii karaa wal-fakkaata ta’een ga’ee isaani bahachuu dhabuu
- Rakko loojistiikii nu qunamu danda’a
- Qaamni ayaanichaaratti afeeramee hudnii wal-qixaa hirmaachu dhabuun harcaatiin umamu malaa
Guyyaa Ayyaanni Itti Kabajamuu
Sadarkaa araddaatti
- Guyyaa 10-12tti akka xumuramu sadarkaa
Aanaa fi magaalaatti
Guyyaa 13-15tti kabajamee haa xumuramu
Furmaataa
- Koree hundaa koreen olaanaa raawwii isaani guyya guyyaan hordoofun rakko qunamuuf falaa ka’aa deemuu
- Madda faaynaansii jiru adda baasuun duguganii itti fayyadamu
- Qaamni hirmaatu kara gutuu ta’een akka hirmaatu xiyyeeffanno adda kenuun hordofuun harcaati xiqeessuu


text:
Caamsaa 13/2014(TOI) – Magaalaa Dirre Dawaatti agarsiifnii suuraa injifannoo Itoophiyaan kallatti adda addaan galmeesiftee muli’isuu fi Maariin Paanaalii geggeeffama jira.
Mariifi agarsiifni kun mata duree ”Itoophiyaaf jecha” jedhuun geggeeffama kan jiru yoo ta’u kan qopheesesi Dhaabbata Pireesii Itoophiyaati jedhameera.
Kanaan duras agarsiifniifi maariin paanaalii walfakkaatu magaalaa Jijjigaatti geggeeffamee kan ture yoo ta’u, kan magaalaa Dirree Dawaatti qophaa’e kun isa lammataadha jedhameera.
Agarsiisaafi maarii Paanaalii kana irratti Kantiibaan magaalaa Dirree Dawaa obbo Kadir Jaawar, Ministirri Maallaqaa obbo Ahimad Shidee, Ministirri Indastirii obbo Malaakuu Alebal fi hoggantoonni mootumma biroon argamaniiru.
Agarsiifnii suuraa kun suuraawwan bara 1960 irraa haga jijjirama haara Itoophiyaan abdiirra kaawwattee jiruttu muli’isuu dha jedhameera.


text:
Gogaan qaama keenyaa akka dafee walitti hin butamnee fi dulluma yeroo malee nurraa ittisa
- Dhiibbaa dhiiga to’achuuf
- Dhukkubi Onnee Nurra ittisuuf
- Ulfaatina qaama kenyaa sirressuf
- Dhukkubbi akka sayinaasi nurra ittisuuf
- Dhukkubbi qoonqotiif
- Dhipinna fi yaaddo nurra balleesuf
- Dhibee ofirraa ittisuu qaama keenyaaf.
- Sooratni akkadaakamuuf.
- Kaansarii nurraa ittisa.
- Jabina lafee/Mashaa keenyaaf.
- Keemikaalota qaama keenyaaf hin barbaachifne ni dhabamsiisa.
- Dhibee Sukkaara to’achuuf
- Dhukkubi ilkaanitif
Keemikaalota qaama keenyaaf hin barbaachifne ni dhabamsiisa.
Namonni Dhibee garracha qabdani hin fayyadamina
Hub:-Dhukkuba Hundaa kaa nurra fayyisuu danda’uu Rabbi Guddaa qofa, waan tarresse kuni immo sababa isinii taha!
Fayyaa hin dhabinaa
Dr.Mohammed Kedir


text:
Boordiin filannoo biyyoolessaa Itiyoopiyaa guyyaa filannoo biyyoolessaa geggeessu Waxabajjii 5 bara 2021 sagalee hiree ofii murteeffannaa kan uummatoota kibba gama dhiyaa geggeessuuf qophee barbaachisu xumuruu beeksisee jira.
Dubbi himtuun boordii filannoo Sooliyaanaa Shimellis VOAf akka ibsanitti filannoo biyyoolessaa fi filannoo hiree murteefannaa guyyaa tokko geggeessuun akka namoonni hangi tokko sodaatan uummata sagalee kennu kan bitaa itti galchu miti jedhan.
Baasii adeemsa jiruuf ba’u gad xiqqeessa jechuun dubbi himtuun kun ibsanii, boordiin filannoo adeemsa filannoo hiree murteeffannaaf qarshii miliyoona 7 ramade jedhan. Hireen murteeffannaa Sidaamaa baatii sadaasa bara 2021 kan geggeessame yoo ta’u boordicha qarshii miliyoona 70 baasise jedhan jechuun Yoonaattan Zebdwoos gabaaseera.


text:
Korri Garee Biyyoota G-20 jedhamuun beekamuu Jaappaan keessatti geggeeffamaa jira
Korri Garee biyyoota G-20 bara kanaa har’a Jaappaan magaalaa Osaakaa keessatti kan jalqabame yoo tahuu, wal dhabbiin daldalaa Ameerikaa fi Chaayinaa jiddutti uumamee fi faalamni qilleensa addunyaa dhimmoota ijoo kora kanaa tahuu gabaafame.
Dhimmi faalama qilleensa addunyaa biyyoota miseensa G20 bakka lamatti qooduun kan wal falamisaa jiru akka ta’eefi, Ameerikaan biyyoonni G20 dhimma faalama qilleensaa gar malee hafarsaa jiran jechuun qeeqaa jirti. Yaada Ameerikaa kana biyyoonni gamtaa Awrooppaa hadheeffatanii kan mormaa jiran yoo tahu, keessumattuu Prezdaantiin Faransaay Emanuel Macron “walii galtee dhimma faalama qilleensa addunyaa kanaan dura Paris keessati mallattaahe irraa keeyyanni tokkollee hir’achuu hin qabu”jechuun mormuu isaa odeeyfannoon ni mul’isa.
Prezdaant Traamp kanaan dura waliigaalteen Paris diinagdee Ameerikaa kan miidhu jechuun biyyi isaa walii galtee kana keessaa bahuu labsuun isaa ni yaadatama.
Dhimma wal dhabbii daldalaa Ameerikaa fi Chaayinaa jiddutti uumame irrattis gamtaan Awrooppaa yaada isaa kan ibse yoo tahu, Ameerikaa fi Chaayinaan rakkoo isaanii of eeggannoon yoo kan hin furre tahe, diinagdee addunyaa guutuu gaaga’ama keessa galchuu malan jechuun akeekkachiise. Ji’a tokko dura Bulchiinsi Traamp Chaayinaan meeshaa rakashaa gara Ameerikaa galchuun bu’aa guddaa arkataa jirti jechuun, meeshaalee Chaayinaa gara Ameerikaa galan irra qaraxa guddaa kaaye. Kanuma hordofuun Chaayinaanis tarkaanfii wal fakkaataa fudhachuun ni yaadatama.
Gareen biyyoota G-20 biyyoota addunyaa diinagdee cimaa qaban 19 fi Gamtaa Awrooppaa of keessatti hammata. Gamtaa Awrooppaa dabalatee Ameerikaa, Kanaadaa, Raashiyaa, Chaayinaa, Turkiyaa, Jaappaan fi Sa’uudiin miseensa biyyoota G20 tahuun ni beekama.


text:
Hojjattoonnisaa 'qorichoota barbaachisoo' qabatanii gara Tigraay balalii'uu dhorkamuu UN hime
Balaliinsa deeggarsa namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) jalqabaa Finfinneerraa gara Maqaleetti taasifameen hojjattoonni isaa 'qorichoota barbaachisoo' ta'e akka hin fudhanneef dhorkamu UNtti Waajjirri Qindeessaa Dhimmoota Namoomaa (UNOCHA)n beeksiise.
Dhaabbatichi ibsa Jimaata baaseen, balalinsi Adooleessa 22, 2021tti taasifameen hojjattoonni qoricha farra busaa, qoricha dhukkubbii wayyeessu, qoricha onnee fi sukkaaraa fi qorichoota bu'uuraa kana fakkaatan qabatanii akka hin deemneef waan dhorkamaniif hojjattoonni lama hafuusaanii beeksiiseera.
Hojjattoonni kunneenis qoricha kanneen adda kutuu waan hin dandeenyeef gara naannichaa imalu hin dandeenye jedhe.
Xiyyaricha Finfinneetti shakkata'insi cimaan mudate kan ture yoo ta'u, qorichoota dhuunfaa fi laaptooppii akkasumas 'USB Drive' meeshaalee hojii waliin walqabatan akka hin fudhanneef dhorkamu dhaabbatichi beeksiiseera.
Balaliinsa sanaanis hojjattoota gargaarsa namoomaa UN fi kanneen dhaabbilee idil-addunyaa irraa ta'an 34tu xiyyaarichaan fe'eme ture.
Tibba sanattis tokko tokkoo imaltootaatiif qarshiin gara Tigraayiitti qabatanii akka imalaniif hayyamameef doolaara 225 (birrii kuma 10) yoo ta'u, kunis turtii isaanii Tigraayiif gahaa miti jedheera dhaabbanni Motummoota Gamtomanii kun.
Kana malees naannichatti baankiiwwanii fi tajaajiloonni bu'uuraa kan biraa adda cituun haala cimseera jedheera.
Mindaan hojjattota mootummaa fi dhaabbilee gargaarsaa tokko tokkoo baatiiwwaniif kan hin kanfalamiin yoo ta'u, hir'inni maallaqaa kunis tajaajila deeggarsa namoomaa irratti danqaa uumuu ibseera.
Rakkina dhaabbatichi hojjattoota isaa mudachu ibse kana ilaalchises hanga ammaatti gama mootummaan wanti jedhame hin jiru.
Caamsaa 30, 2021 irraa kaasee naannoo Tigraayitti balaliinsi kamu akka hin taasifneef dhorkamulleen, mootummaan qaamoolee deeggarsa namoomaa dhiyeessuuf barbaadaniif hayyama addaa akka kennuufi balaliinsi isaa Adooleessa 5, 2021 irraa akka eegale ibsee ture.
Balaliinsii deeggarsa namoomaa UN Finfinnee irraa gara Maqaleetti torbaniitti al lama kan hayyamame ta'ulleen balaliinsa isa jalqabaatiin alatti mootummaa irraa hayyamni hin argamnes jedhameera.
Balaliinsa deeggarsa namoomaa mootummaan Itoophiyaa haala addaatti akka taasifamaniif hayyamu taasifamuun duras, ragaalee akka lakkoofsa balaliinsaa, gosa xiyyaaraa, kaayyoo balaliinsaa, tarree imaltootaa fi gosa fe'iinsaa dhiyeessuun mirkanneessa argachuu akka qabaatan ibsamunsaa ni yaadatama.
Kanaan alattis xiyyaaroota, Buufata Xiyyaara Boolee qubataniifi irra ka'aan akkasumas kaargoowwan fi imaltoota irratti hojjattootaan sakkata'iinsii fi qorannoon akka taasifamu qajeelchi kaa'ameera.
Akkasumas kaargoowwan gurguddoonnis saaqamun yoo barbaachiseetti kun hojiirra akka oolfamu fi sakkata'insi idileefi sadarkaa isaa eeggate kan irratti raawwatamu ta'us himameera.
Tigraayitti erga waraanni eegalee kaasee jiraattoonni naanichaa milyoona 2.1 ta'an manasaanii dhiisuun baqachuuf dirqamaniiru.
Akkasumas jiraattoota naannichaa keessaa kanneen harka 90 ta'an deeggarsa nyaataa akka barbaachisu dhaabbilee deeggarsaa ni himu.
Namoonni kuma 400 tahan deeggarsa barbaachisaa tahe yoo hin arganne, balaa beelaaf saaxilamuuf akka jiran Sagantaan Nyaataan Addunyaa beeksiseera.


text:
Oromoon Amerikaa gama Kaabaa baruma baraan dorgommii kubbaa fi marii gara garaatii jedhee walti dhufa.Waan nama hedduu walti fidu keessaa tokko dorgommii kubbaa miilaa, Federshiiniiniin Kubbaa Miilaa Oromoo Amerikaa gama Kaabaa,OSFNA,qopheessuu.
Dorgommiin baranaa Waxabajjii 30,bara 2012,Ontaariyoo,Kanadaatti jalqaban,torbaan tokkoof turiti.
Obbo Kamaal Mohaammada,itti gaafatamaa odeeffannoo OSFNA.”Dorgommii baranaatti gareellee haga 20 caalanitti dhufaa..haga ji’a keessa jirru kana gareeleen galmaahuu dandahu.”
Akka jecha obbo Kamaalitti,OSFNA-n Oromoo ummata biyya keessa jiruutiin wal barsiisuu qofaa mitii,aadaa fi seenaa isaa dabalee waan hedduu agarsiisa.Kilbiin akka Germany fi Greek faalleen dorgommii hawaasa Oromoo irraa nama bitachuun fkn tokko
Fedhiin OSFNA akka jecha obbo Kemaalitti akka maatiileen Oromoo garuma jiranii dhufanii jireenna isaanii fi tokkummaa isaanii waliin jabeeffatan tolchuuf.
Federeshiiniin OSFNA nama dhufuu fedhullee hoteellii akka jecha isaaniitti gatii laaftuun kotiraata fuudhee qopheesse. Koottaa waliin gammannaa jedhee yaamuutti jira.
Mee mp3 irraa nu caqasaa.


text:
Monthly Archives
September 2022
Finfinnee, Fulbaana 20, 2015 (FBC)- Ityoophiyaa fi Chaad damee Aviyeeshinii fi damee geejjiba qilleensaarratti walta’iinsaan hojjechuuf waliigaltee gama lameenii mallatteessaniiru.…
Naannoon Hararii Irreechaa ilaalchisuun ergaa dabarse
Finfinnee, Fulbaana 20, 2015 (FBC)- Mootummaan Naannoo Hararii argisiistuu tokkummaa, obbolummaa, araaraa fi nageenyaa kan ta’e Ayyaana Irreechaa baga nagaan geessan jechuun ergaa…
Hariiroo invastimantii Ityoophiyaa fi Kooriyaa Kibbaa cimsuuf yaa’iin gaggeeffame
Finfinnee, Fulbaana 20, 2015 (FBC)- Hariiroo invastimantii Ityoophiyaa fi Kooriyaa Kibbaa cimsuuf kan kaayyeffatee yaa’iin daldalaa fi invastimantii Kooriyaa Kibbaa Busaanitti…
Dhaabbileen barnoota olaanoo kalaqaaf xiyyeeffannaa kennuu qabu-Aadde Mufaariyaat Kaamiil
Finfinnee, Fulbaana 20, 2015 (FBC)- Dhaabbileen Barnootaa Olaanoo kalaqaafi hojiilee kalaqaa haaraaf xiyyeeffannaa addaa kennuun hojjechuu qabu jechuun Ministirri Ministeera Hojii fi Ogummaa…
Raayyaan Ittisaa lammileen nagaarraa miidhaa utuu hinqaqqabne eeggannoon tarkaanfii fudhachaa…
Finfinnee, Fulbaana 20, 2015 (FBC)- Raayyaan Ittisa Biyyaa lammiilee nagaarra miidhaan utuu hingeenye ofeeggannoo olaanaan qiyyaafatee adda baasuun tarkaanfii fudhachaa jiraachuu…
Ganama borii sa’aa 11:00 irraa eegalee tajaajilli Awutoobisii akka kennamu eerame
Finfinnee, Fulbaana 20, 2015 (FBC)- Irreecha Hora Finfinnee boru kabajamuu sababeeffachuu Tajaajilli Awuutoobisii Magaalaa Ambassaa, Shaggar, Awutoobisoonni deeggarsaa fi paabilik sarvisii…
Ayyaanni irreechaa duudhaa isaa eegee kabajamuu qaba-Abbootii Gadaa
Finfinnee, Fulbaana 20, 2015 (FBC)- Ayyaanni irreechaa nagaan, waliin ta’uun, tokkummaa Ityoophiyaa fi duudhaa isaa eegee kabajamuu qaba jechuun Abbootiin Gadaa waamicha dhiyeessan. Abbaa…
Manni Maree Federeeshinii ergaa baga Ayyaana Irreechaa geessanii dabarse
Finfinnee, Fulbaana 20, 2015(FBC)- Manni Maree Federeeshinii ergaa baga Ayyaana Irreechaa geessanii dabarseera. Manni Maree Federeeshinii Saboota, Sablammootaafi Uummattoota hundan ergaa…
Ayyaanni Irreechaa rakkoo tokko malee akka kabajamuuf qophiin xumuramuu ibsame
Finfinnee, Fulbaana 20, 2015(FBC)- Ayyaanni Irreechaa rakkoo tokko malee karaa nagaan akka kabajamuuf qophiin xumuramuu Biiroon Bulchiinsa Nageenyaafi Komishiniin Poolisii Oromiyaa ibsan.…
Irreechi calaqqee falaasama Sirna Gadaa, wiirtuu obbolummaa, araaraafi dhiifamaati- Obbo Fiqaaduu…
Finfinnee, Fulbaana 20, 2015(FBC)- Irreechi calaqqee falaasama Sirna Gadaa, wiirtuu obbolummaa, araaraafi dhiifamaa ta’uu ibsan Itti Gaafatamaan Waajjira Paartii Badhaadhinaa Oromiyaa Obbo…


text:
Home › Forums › Waltajjii Dargaggoota › Itiyoophiyaan kan Eenyuutii?
- This topic is empty.
-
AuthorPosts
-
-
Bitseit Alemu
Yeroo waa’ee siyaasaa Itiyoophiyaan amma keessa jirtu kaasnu sochii barattootaa bara 1960 keessa ture bira darbuun hin danda’amu. Sochiin barattootaa Itiyoophiyaa kun aadaa siyaasaa hawaasichaa irratti jijjirama fidee jira. Sosochiin kun seenaa Itiyoophiyaa ammaayyaa keessatti iddoo ka’umsa ykn bu’uura jedhame kan fudhatamu dha. Addatti ammoo sochiin kun gaaffii sab-boonummaa, wal qixummaa amanataa fi mirga lafaa yeroo dheeraaf safeeffatamaa ture ifoomsuun akkasumas waltajjiitti baasuun mata-duree marii uummataa taasiseera.
Ethiophiyaa haaraan eenyummaa danuu kan qoqqoodinsa addaa addaa kan amantii, sabummaa fi sadarkaa irrattti hundaa’e keessatti arguun danda’amu irra kan hundoofteedha. Biyyaa namoota addaa addaa of keessatti qabatte kana keessatti tokkummaa eeguudhaaf geggeessitootaan tooftaaleen addaa addaa yaalamaa turan. Seenaa mootittii Sheebaa kan Moototni dhufaatii hidda isaanii Minilik I irraa lakkaawachhuudhaan seera qabeessummaa argachuuf gochaa turan ilaaluun ni danda’ama. Asi irratti gaheen amantaan Ortodoksii Itiyoophiyaa taphatte guddaadha. Aangoon kan waaqa biraa kenname ta’uu lallabuudhaan, gabatee kakuu kan Minilik I dhaan Iyyerusaalemii dhufeen wal qabsiisuudhaan beekamtii kenna. Waan darbe ilaaluudhaan, yaadni gareelee addaa addaa Itiyoophiyaa keessa jiran walitti qabuu danda’u tokko seeqa qabeessummaa uumuudhaa, aangoo tursuudhaaf akkasumas guutummaa biyyattii keessatti tokkumaa jabeessuudhaaf kan barbaadamu ta’uu hubachuu ni dandeenya.
Addi Waraaqsa Ummaattoota Itiyoophiyaa (ADWI) mootummaa Dargii kuffisee gara aangootti erga dhufee yeroo waraanaa waliinii Itiyoophiyaa (1966-1983) mufii dhaabbilee siyaasaa gara garaa gidduu ture irratti araara buusuuf leegaasii (faana) sochii barattoota Itiyoophiyaa bara 1960 kessa ture ni hordofa jedhamee amanamee ture. Bu’uuruma kanaan, ADWIn caasaa mootummaa Federaalawaa eenyummaa sabummaa bu’uura godhate diriirse. Kunis sab-daneessuummaa fi heddummina Itiyoophiyaan ammayyaa qabdu keessummeessuu akka danda’u itti amaname. Akka kanaan mirgi beekamtii eenyumaa argachuu fi hiree murteeffannaan wiirtuu siyaasaa Itiyoophiyaa ta’uu danda’an. Federaalizimii sabummaa bu’uureffateetiin sirni motummaa ADWIn gaaffii sab-daneessummaa yeroo dheeraa tureef furmaata kennuuf yaalii taasiseera. Haata’u malee, karaa faallaatiin ammoo sirni federaalizimii kun gaaffii sabummaa finxaalessa ta’aniif sababa ta’uun Itiyoophiyaan walitti bu’insa siyaasaaf akka saaxilamtu taasise. Furmaatni gaaffilee finxaaleyyii sabummaa kunneen ammoo caasaa siyaasaa fi hawaas-dinagdee biyyatti keessa kan hundee gadi fageeffate ta’ee jira.
Yeroo dhiyoo kana tooftaa ittiin daneessummaan (heddumminni) bifa fooyya’aa ta’een hogganamu ilaalchisee ilaalchi faallaan Itiyoophiyaa kallattii lamaan harkisaa jira. Karaa tokkoon, daneessummaa jaarmiyaa itti tolchuun mirga hiree murteeffannaa fi beekamtii argachuu namoonni deeggaran jiru. Karaa biraan ammo mata-dhukkubbii (rakkoo) biyyattiin yeroo ammaa keessa jirtuuf sababaan siyaasaa sabummaa waan ta’eef daawaan tokkuummaa biyyaa fiduu qofa kanneen jedhan jiru. Falmii siyaasaa yeroo ammaa Itiyoophiyaa mudate irratti dhiibbaa kan taasise yaadaa (ejjennoo) hoogganoota sochii barattoota Itiyoophiyaa bara 1960taa kan turan Waalellinyi Mokonninii fi Ibsaa Guutamaati. Namoonni kunneen “Itiyoophiyaan kan Eenyuutii?” “Lammiin Itiyoophiyaa Eenyuu?” gaaffiiwwan jedhaman kaasuudhaan adda dureen beekamu. Waa’ee eenyummaa sabummaa fi sabboonummaa biyyaa (Itiyoophiyummaa) gaaffiiwwan kanneen keessatti calaqsiisuuf yaalaniiru.
Waalellinyi Mokonnin bara 1969 keessa barreeffama dhimma wal-qixxummaa uummataa fi haqaa ilaalchisee dhimmoota jajjaboo ta’an kaasuun waraqaa (barreeffama) gaaffii sabboonummaa gara dirree siyyasaatti fide maxxansee ture. “Aadaa Abisiiniyaa’’ siyaasaa biyyattii ol’aantummaan qabatee ture aadaa garaa garaa walitti makuun akkasumas duudhaawwan biroo qooduun isaa “sabboonummaa Itiyoophiyaa sobaa” ti jechuun barreeffama isaatiin ifoomseera. Dabalataanis, akka Waalellinyi jedhutti “kaayyoon warraaqsa barattootaa inni guddaan haalota dinagdee fi aadaa tilmaama keessa galchuun uummata Itiyoophiyaa bilisoomsuuf; wal-qixxuummaa dhugoomsuu; tookkumma biyyaalessaa dhugaa ta’e ijaaruuf waamicha dhiyeessa. Walabummaan aadaa sabaa fi sab-lammoota hundaa kabajamuu qaba.” Kun bu’uura siyaasaa humnoota sabaa fi sab-lammootaa bara 1983 as jiru ol’aantmmaan kan to’atedha.
Waalellinyi gaaffii murnaa ykn garee Itiyoophiyaa keesaa jiruuf debii kennuuf xiyyeeffannoo ol’aanaa kan kenne yommuu ta’u dhimmicha irrattis ejjennoo cimaa qaba ture. Humnoota ajandaa dhuunfaa isaaniif qabsaa’an ni morma ture. Inumaayuu, Waalallinyi qabsoowwan naannoo biroo deeggaruu fi tokkummaadhaan mootummaa biyaalessaa Itiyoophiyaa fiduudhaaf ilaalcha idil-adunyaa barbaachisa jedhee amana. Ta’us, dadhabinni isaa tokkummaa biyyaleessaa dhugaa ijaaruuf filannoon jiru waraaqsa diddaa fi qabsoo hidhannootiin deeggarame qofaa dha kan jedhu ture. Asirratti, dhimmoonni Waaalalinyi ofii isaa kaase seenaa siyaasa biyyattii keessatti ijoo ta’uu isaanii akkasumas uummata hunda ajandaa fi naamuusa waloo irratti gurmeessuu fi gaaffiileen biroo dura deebii argachuu qaban hedduun jiraachuu isaanii dagateera.
Kan biraan, rogeessa sochii barattoota Itiyoophiyaa beekamaa kan ture Ibsaa Guutamaatiin walaloon beekumsa siyaasaatiin deeggaramee barreeffame haala siyaasa biyyattiin keessa turtetti qormaata kan ta’e ture. Walalichi gaaffii barbaachisa ta’e “Lammiin Itiyoophiyaa Eenyuu?” jedhu kan kaasu yoo ta’u fiinxaalessummaa gaaffilee biyyaa irratti turan kaasee ture. Ibsaan aantummaa eenyummaa sabaa fi abbummaa gitaa fi eenyummaa Itiyoophiyummaa irratti xiyyeefate. Siyaasaan gitaa fi sabboonummaan sabummaa tokkummaa Itiyoophiyaa isaa gudda ta’e gara haguuguutti kan geessan ta’uun isa yaaddessa.
Ibsaan wal-qoqqooduun yoo hammachaa dhufe hireen Itiyoophiyaa mudatu waan isa yaaddesseef kan inni gaaffii “Lammiin Itiyoophiyaa Eenyuu?” jechu akka armaan gadiitti kan gaafate:
“Yaa warra hayyuu; mee natti himaa!
Itiyoophiyaawwiin eenyuu?
Hibboo kana naa hiikaa”
Ibsaan yoo gargar qoodamiinsi kan afarfamuta’e carraan Itiyoophiyaa maal akka ta’uu danda’u ni yaadda’a ture. Ergaan inni walaloo isaa kanaan dabarsuu barbaade, gaaffii ‘hundi keenya eeyummaa qofa qofaa ta’erratti hundoofnee murna garaa garaa keessatti kan of ramadnu yoo ta’e waa’ee Ityoophiyaa ishee kan eenyuu haasa’aa jirra?’ kan jedhudha. Akka kanaanis namoota mandhee gitaa ykn gosaa keessa of dhoksan ni ceepha’a. Ibsaan dadamaqiinsa gitaa fi saboonummaa gosaatiin taasifumu irra gara biyya hundumti keenyayyuu keessatti dhalanne Itityoophiyaatti akka xiyyeeffannu yommuu sochiin taasifamu waanti yaadatamuu qabuu fi furmaatni isaa maal akka ta’e beekuu barbaada ture.
Waalellinyi fi Ibsaan lameen isaaniyyuu jireenya hawaas-dinagdee akkasumas siyaasaa uummatichaa gad-fageenyaan qorachuun mariin roga qabeessa ta’an akka mul’atan taasisanii jiru. Ejjennoon isaanii humnoota siyaasaa morkattoota walii ta’an giddutti madda falmii ta’ee kan ture yoo ta’u gaaffiin isaanii kun ammalllee deebii hin arganne. Yeroo ammaa kana waltajjii siyaasaa irratti falmii ijoo ta’an lama akka qabnu ifa dha. Inni tokko, sab-daneessummaa (heddummina) barootaaf osoo hin tuqamiin jiruuf beekamtii kennuu wajjin wal-qabata. Waan kana ta’eef beekamti eenyummaa fi mirga ofiin of bulchuu gonfachuuf gurmaa’ina fi dadamaqiinsi sabaa fi sab-lammii irratti hundaa’ee ni barbaachisa kan jedhudha. Inni biroon, faallaa sochii sabummaa kan ta’e tokkuummaa fi sabboonummaa Itiyoophiyaa kan bu’urefate fi federaaliizimiin sab-daneessummaa akka diigamu yaada dhiyeesseera. Morkiin murna kana lamaan giddu jiru gaaffilee fi yaaddoowwan Waaleallinyi fi Ibsaa irra deebinee akka kaasnu nu dirqisiisa. Haata’u malee gaaffilee haqa qabeessa ta’an garuu hubannaa dogongoratiif saaxilaman kanaaf yommuu deebii barbaadnu dogoggora sirni bulchiinsa ADWI irra deebi’uu hin qabnu.
Barreeffamni Waalellinyi dhimma beekamtii sabummaa, gaaffii haqaa fi wal-qixxummaa sabaa hiikuudhaaf murteessaa dha. Itiyoophiyaan biyya sabaa fi sab-lammoota hedduu ta’uu ishee fi daneessummaa keenya haaluu yoo kan itti fufnu ta’e hunkuraa (jeeqama siyaasaa) yeroo amma jiruuf furmaata argachuu hin dandeenyu. Dhugaa kana hanga hin fudhannetti gara fulduraatti tarkaanfachuu hin dandeenyu. Sababni isaas, waa’een beekamtii sarbamuu sabummaa seenatiin himamu gara mufiitti waan geessanii fi miidhaa qaqqabeef gaaffii benyaa waan uumaniif. Yoo gaaffii beekamtii wajjin firooma qabaatan kanneen tokkummaa irrati dhiibba ol’aana qaban osoo sirriitti hin ilaaliin callisnee farrajne jeequmsaa fi walitti bu’insa kan dabalu ta’a. Kanaaf, sab-daneesumaatiif beekkamtii kennuu; badii ykn daba kaleessa raawwatameef haqa mirkaneessu; fi wal-tumsuun itti fufinsa biyyattiif barbaachisaa akka ta’an fudhachuu qabna.
Har’a eenyummaan sabboonummaa siyaasaan guutamee sabbonummaan wal-morkataa ta’e fiixee irra gahee aangoo siyaasaa, waraanaa fi mankaraaressummaatiin mul’achuu irra gahee jira. Murnoonni hidhatan oduu durii seenaa dabiinsa haqaa waliin ta’uun “nuyii” fi “isaan” walin jechuun inni tokko isa birootiin naanno “keenya” jechuun kaan irraa ari’u wal dadhabbii fi walitti bu’insa murnoota sabbontotaa gara hammaachuutti deemaa jira. Wan kana ta’eef, bakka kanatti wanti jala muramee beekamuu qabu, gaaffiin lafaa ka’umsa rakkinichaa ta’ee jira; akka carraa ta’ee gaaffii kanaaf hanga har’aatti deebii argachuu hin dandenye.
Adeemsa ijaarsa biyya Itiyoophiyaa aammayyaa irratti sabaa fi sab-lammiin garaa garaa akka waliin jiraatan taasifamuun isaa kaartaa Itiyoophiyaa har’a jiru argamsiise jira. Addunyaa siyaasaa keessatti humna siyaasaa jabaa fi dorgomaa mo’ataa ta’e tokko hundeessuuf sabummaa caalaa tokkummaa ol-kaasanii mul’isuu wayya. Waan kana ta’eef, Itiyoophiyummaa laafsuun gara dur faffacaatee turtetti deebisuuf yaalurra haala murnoota hawaasaa hundaa of-keessatti hammateen beekumsa, duudhaa fi sona (qaroomina) biyya keessaa maddaniif beekamtii kennuun Itiyoophiyaan akka daran hunda hammattuu taatu taasisuu wayya. Yeroon ammaa yeroo giloobaalaayizeeshiinin addunya kana gara mandara tokkotti fidee walfaanummaa dagaagse waan ta’eef sab-daneessummaa keenya bakka hundaati mul’atu kabajuu dhabuu fi akka qabeenya qaaliitti fayyadamu dhabuun keenya sirri miti.
Akkuma armaan olitti ibsame, tokkummaa biyyaa sab-daneessummaan keessatti bartame eeguudhaaf namuusni jabaan fedha sabaa fi sab-lammii keessummeessuu danda’u jiraachuu qaba. Gaaffiin guddaan tokkummaaa hundi keenya akka dahootti ilaallu uummachuuf namusaa fi duudhaa akkamiitu nu tajaajila kan jedhudha. Gareen tokkoo tokko duudhaaleen diimokiraasii saba isaaniitiin dinqisifataman fi akka beekamtiin kennamuuf barbaadan jiru. Barbaachisummaa beekamtii saboota yoo hubanne duudhaalee aadaa isaaniitiif beekamtii kennuu qofa osoo hin ta’iin diimokiraasiin ijaarru kan aadaa isaanii waliin deemuu fi kan of keessatti hammate ta’uu qaba. Dhugaan jiru, hawaasni kamiyyuu aadaa mataa isaa dimokiraasii wal-danda’uu fi wal-kabajuu bu’uureffate qaba.
Jaarmiyaalee jajjaboo seenaa, aadaa walitti dhufeenyaa, duudhaalee diimokiraasii fi sona aadaa biyya keessa biqilan qorachuu irratti xiyyeeffatan hundeessuun baay’ee barbaachisaa dha. Sababni isaa, sirna uummatni keenya hin beekneen furmaanni nuti fudhannu murtoo dirqiin isaan irratti feene ta’a. Kanaafuu, jarmiyaaleen bifa kanaan hundeeffaman kun kan hundumtuu itti buluuf qophii ta’an akkasumas namuusota dimokiraaasii hammataa ta’an uumuuf faayyida qabeessa dha. Imaamanni biyyaalessaa wiixineeffaman akkuma Waalellinyi jedhu yaada mootumma tokkummaa irratti hundaa’een yoo ta’u kunis “jaarmiyaa mootummaan biyaaleessaa karaa jaarmiyaalee biyya keessaa biqilaniin saboonni hundumtuu dhimmoota mootumma irratti kan wal-qixa irratti hirmaatan ijaaruun ni danda’ama.”
Ejjennoowan faallaa lamaan jechuun yaad-rimeen “sabboonummaa” (kanneen biroo fudhachuu dhabuu ykn qoqqoodinsa “keenyaa” fi “kan isaanii” kan afarsu) fi “Itiyoophiyummaa” (daneessummaaf kan bakka hin kennine) yaada diginsa yommuu ta’an hokkora siyaasaa yeroo ammaa jiruuf gama-hundaan itti gaafatamoo dha. Waan kana ta’eef, dhimmichi baay’ee wal xaxaa fi hubannaa gad-fagoo seenaa siyaasaa Itiyoophiyaa kan barbaadu waan ta’eef yaada gama kanaan kenninuuf xiyyeeffannaa guddaa kennuu qabna. Gaaffileen murnoota garaa garaatiin dhiyaatan hedduun isaanii kan maddan dhimmoota wal qixxaummaa, haqaa fi beekamtii wajjin kan walqabatan dha. Dabalataanis, dhimmi lafaa kan hunduma caalaa deebiin hin kennamneef ka’umsa gaaffilee kana yommuu ta’u hireen keenya isa irratti kan hundaa’e dha.
Dhaloota dhufuuf wantoota jiran ifa taasisuu yoo barbaadne, gaaffiin Ibsaa “waa’ee Itiyoophiyaa ishee kamii haasa’aa jirraa?” fi “Itiyoophiyaan kan eenyuu ti” kan jedhu deebii argachuu qaba. Dabalataanis, namoonni sababa irratti hundaa’uun jechuunis beekamtii eenyummaa sabaa fi haqaa bu’uura godhachuun qabsoo taasisan hubannoo Waalellinyi qalbeeffachuu qaban. Kunis qabsichi naannoo murtaa’aa tokko qofaaf osoo hin taane naannolee hundumaaf Itiyoophiyaa biyya hundaaf taatu ijaaruuf hundumtu duudhaalee diimookiraasii itti walii galaniin akka bitaman Itiyoophiya hundumtu fedha isaaniitiin waliin jiraachuuf itti walii galan ijaaruun ni danda’ama (ani Itiyoophiyaa roga qabeessa/hunda hammatte jedhee waamuun filadha). Duudhaaleen keenya naanno jireenyaa, bulchiinsaa naannoo fi kana irras darbee kan kutaa biyyaa bira ce’an ta’uu danda’u qabu. Sab-daneessummaa bulchuu fi keessummeessuuf tooftaa hunduma dhugaadhaan bakka bu’uu fi hirmaachisa ta’e hordofuu qabna.
Karaa kanaan hundumti keenyi biyya dinqisifannu; kan eenyummaa keenyaa fi mirga abbaa biyyummaa keenya keessatti gaafannu; gaaffichaafis deebii boonsaa kan itti argannu fi tokkummaa hunda hammate irratti biyyaa hundoofte ijaarrachuu dandeenya. Kana booda yaada “Itiyoophiyaan kan keenya, lammiin Itiyoophiyaas nuyi” jedhurratti wali galuu dandeenya.
-
-
AuthorPosts


text:
Eebba Kitaaba Seenaa
ODUU GAMMACHIISAA
Kitaabni Seenaa akkan hawataa ta’e Seenaa dabree fi jijjiirama haaratis walqabsiisee haala barumsi gaariin irraa argamuu danda’uun dhiheessu, Shoora Qeerroo fi Qarreen Qabsoo jijjiirama haaraa keessatti qaban galmeessee dhaloota duubaatiif dabarsu, akkasumas Asoosama ajaa’ibsiisaa seenaa Lij Iyyaasuutii fi Atsee Haylasillaasee of keessaa qabu Mata duree:
“GAADDISA GURRAACHA (Seenaa Dabe Qajeelchuu fi Jijjiirama Haaraa Hubachuu)”
Jedhuun bu’aa bayii fi aarsaa guddaan qophaaye, guyyaa fi bakka asiin gaditti ibsamu kanatti iddoo Hayyoonni, Abbootiin Amantaa, abbootiin Gadaa, Aangawoonni mootumma, Qeerroo fi Qarreen, akkasuma Ogeeyyiin aartii argamanitti sirna hoo’aan waan eebbifamuuf, hiriyoota keessan waliin sagantaa eebbaa kana irratti maatii fi hiriyyootn keessan waliin argamtanii akka qooda irraa fudhattan kabaja waliin Affeeramtaniirtu.
Iddoon: Galma Giddu gala Aadaa Oromoo, Finfinnee.
GUYYAAN: Dilbata (sanbata guddaa) Sadaasa 30/2011 ALI.
Saa’atii 2:30 irraa jalqaba.
Galatoomaa, Horaa bulaa.


text:
Balaa qabaatus Chaayinaattii wal'aansi 'Plastic surgery' maaliif dabalaa jiraa?
Shamarreen umuriin 23, Ruuxiin akkuma hiriyoota ishee kaanii, miidiyaale hawaasaa ni hordofti. Garuu ammoo waan addaa tokko barbaadaa jirti. Innis waa'ee bareedinaa baqaqsanii yaalamu ture.
Isheenis wal'aansa baqaqsanii yaalamu akka ija ishee gurguddaa taasisuu akka raawwatamuuf barbaaddi turte.
Jiraattuun Guwaanzhuu tunis appii yeroo hunda irra odeeffannoo barbaadduu Gengme ilaalti.
''Magaalattii keessaa kilinikiiwwan hedduutu jira garuu isa gaarii bira dhaquu kiyya mirkanneeffachuun barbaade. Dhimmisaa waa'ee fuulaa waan ta'eef of eeggannoo barbaada,'' jettee wayita BBC'tti dubbatteetti.
Gengmei jechuun ''baayyee bareedduu'' jechuudha Chaayinaatti. Innis toorawwan miidyaalee hawaasaa waa'ee wal'aansa bareedinaa dhiyeessuudha.
Fayyadamtoonnis odeeffannoowwan wal'aansa bareedinaaf baqaqsanii yaalamu (plastic surgery), achirraa barbaadu.
Gengmei erga bara 2013'tti hojii eegale kaasee, fayyadamtooti isaa miliyoona 1 irraa gara miiliyona 36 kan guddate yoo ta'u, isaan keessaa walakkaa ol dubartoota umriin isaanii 20 keessa argamudha.
Akkasumas toorri wallaansa bareedinaa kan biraa So-Young jedhamu ammoo ji'aan fayyadamtoota miiliyoona 1.4 bara 2018 kan qaburraa amma gara miliyoona 8.4 ol horateera.
Toorawwan kunneen akkasuma daawwattoota argachuudhaanis Chaayinaa keessatti ilaalchi bareedinaaf wallaansa baqaqasanii yaalamu dabalaa jiraachuu mul'isa.
Ammattis US'tti aansee Chaayinaatti wal'aansi kun bal'inaan raawwatama.
Akka gabaasa Deloitte'tti, gabaan damee kanaa Chaayinaatti kan bara 2019 irraa dachaa sadiin guddateera.
Kunis haaluma kanaan yoo itti fufe, Chaayinaan walakkeessa waggoota kurnan dhufaniitti jidduugala gabaa wal'aansa bareedinaa addunyaa isa guddaa akka taatu eegama.
Wal'aansawwan bareedinaaf jecha baay'inaan haala baqaqsanii yaalamuutiin raawwataman hedduun ija guddifachuu (double eyelids) fi teessuma fuulaa gingoorraa gara boca V'tti geeddaruudha.
Miseensonni hawaasaa dhaloota bara 1996 booda dhalatanis, duraan akka qaaniitti ilaalamuulleen, wallaansa akkasii taasifachuuf boodatti kan deebi'anii miti.
Durbee Ruxiin kan daldala faashinii keessa hojjattuu hiriyyooni ishee ''ifatti waa'ee bareedinaaf wallaansa baqaqsanii yaalamuu'' ni haasa'u jetti.
Seera dabalataatu barbaachisa
Haata'u malee, wallaansa bareedinaaf baqaqsanii yaalamu Chaayinaa kunis rakkoolee mataasaa waliin guddataa jira.
Akka gabaasa 'Global Times'tti bara 2019 keessa Chayinaan kilinikoota wallaansa bareedinaa hojjatan 60,000 ol qabdi.
Kilinikoonni kunneenis waggaa waggaan taateewwan kuma 40'f itti gaafatamoo ta'u. Kunis jiddugalaan guyyaatti wallaansa baqaqsanii yaaluu 110 raawwatu jechuudha.
Taatee inni nama baayyee beekamu mudate tokko kan taatoo Gao Liu erga wallaansa funyaanii taasifatteen booda fiixeen funyaan ishee du'u ilaalchisuun suuraa midiyaa hawaasaarratti qooddedha.
Isheenis deebifamee fullishee sirreeffamuuf wallaansa baqaqsanii yaaluu hedduu akka barbaachisu himte. Sababii rakkina ishee mudateenis maallaqa Chaayinaa Yu'aanii kuma 400 ol baasteetti.
Hakimiin ishee wal'aanee ture baatii jahaaf hojiirraa ari'atamuun hospitaalichis Yu'aanii kuma 49 adabameera.
Fayyadamtoonni intarneetii baay'eenis adabbichi baayyee miti jechuun komatan.
''Kunis adabbii nama naaffiseetii?'' jechuun addabbii kennamee gahaa akka hintaane fi indastiricha seera fooyya'e akka qabaatu gaaffatte fayyadamtuun intarneetii tokko.
Maaliif balaan fudhatamaa?
Haata'u malee Chaayinaa keessatti namoonni baayyeen bareedinaaf bakka olaanaa waan kennaniifu, wallaansa baqaqsanii hodhuu baayyisuu jechuun oggeessi tokko BBCtti himan.
Chaayinaa keessatti yeroo baay'ee namoonni hojiif iyyannoo galchan akka suuraa ergan gaafatamu. Hojiiwwan tokko tokkoo ammoo addatti ulaagaalee miidhagina qaamaa ka'u, keessattu dubartootaaf.
Kunis dubartoonni kunneen hojicha akka hojjataniif kan hin barbaadamne ta'ulleen akkasiin haalli beeksifni itti bahu jira.
Gabaasni dhaabbanni Humaan Raayitsi Waachi bara 2018tti baasees dhimma beeksisa hojii Chaayinaa kan dubartootaaf addatti ulaagaa kaa'u kana komatee ture.
Kanaafuu akkaataan beeksisa hojii kun namoonni baay'een akka bareedina qaama isaaniif dhiphataniif gumaachu dubbatu oggeessonni.
''Hanga tokko bareedinni carraawwan guddina hojii fiduu danda'a. Fakkeenyaaf kan akka viidiyoo karaa intarneetii hojjachuuf fa'i yoo ta'e,'' jedhu Pirezidaantiin Ittaanaa Gengmei kan ta'an Waang Jun.
Damee kana qofaatu akka ulaagaa akkasii gaafataniif seeraan hayyamameef jedhu.


text:
Dhaha
Dhahaan sirna ittiin guyyoota fedhii hawaasummaa, amantii, daldalaa ykn bulchiinsatiif akka mijatuuf qindeessani. Kunis yeroodhaf maqaa akka guyyaa, torban, ji'aa fi waggaa kennun raawwatama. Baatin, sirna kana keessatti guyyaa tokko addatti baasee agarsiisa. Wayitiin dhahaa keessaa (kan akka waggaa fi ji'aa) yeroo baayyee, dirqama yoo ta'uu baateyyuu, marsaa aduu ykn addeessaa wajjin qindaayee deema. Hawaasni fi qaroomni baayyen dhahaa kalaqaniiru, kunis yeroo baayyee dhahaa biraarraatti hundaa'ee fedhii hawaasichaaf akka ta'utti fooyyeffame kalaqame bargingo mahawldi flanjango behile fla'go lopinflermer.


text:
Siyaannee Makonniin tiin Finfinnee - Naannoo Oromiyaa keessatti ajjeechaa jumlaa fi haleellaa qilleensaa gaggeeffameen namoota nagaa irratti miidhaan akka qaqqabe gabaasaalee mul’isan bahaa jiru. Mootummaan Naannoo Oromiyaa Waraana Bilisummaa Oromoo ( WBO) fi humnoota finxaaleeyyii irrattti tarkaanfii fudhachuuf waadaa erga galee booda namootni nagaa humnoota mootummaatin
Buqqaatota Oromoo haleellaa hidhattoota naannoo Amaaraatiin Lixa Oromiyaa irraa buqqa'anii Adaamaa Ganda Kurfaa jiran Iteenash Abarraa @EteneshAB fi Darajjee Gonfaa @DerejeGonfa tiin Finfinnee- Walitti bu’insi godinaalee Wallagga Bahaa fi Horroo Guduruu Wallaggaa keessa jiru jiraattota kumaatamaan lakkaawwaman qe’ee isaanii irraa buqqisaa jira. Addis Standard jiraattota godina lameen
Buqqaatota Amaaraa Ekkaa Mikaa'el, Taammiruu Daggafaa, Kaasayyewu Lammaa, Biraarraa Geetanawu Iteenash Abarraa @EteneshAB fi Getaahun Tsaggaaye @GetahunTsegay12 tiin Finfinnee- Jiraattotni Amaaraa Lixa Oromiyaa, walitti bu’insa baatiilee dheeraafi haleellaa baqachuun Finfinneetti qubatan. Buqqaatotni dhibbaatamaan lakkaawwaman ammoo godina Arsii gahuu qorannoon Addis Standard ni mul’isa. Xumura baatii Amajjii buqqaatotni saba


text:
Waxabajjii 12 addunyaa irratti guyyaa itti ijoolleen hojii humnaa irratti bobba’uu isaanii mormuun sagalee itti dhageesisan ta’e jira. Ijoolleen Itiyoophiyaa kanneen hojii humna isaaniin ol ta’e irratti bobba’an jiruu? Sababaan kanaaf isaan saaxiluu maali?
Gama kaaniin komiishinni Tokkummaan Mootummotaa gabaasa dhiyeenya kana baaseen Mootummaa Ertraa qeequun himata adda addaa irratti dhiyeessee jira. Himannaa dhiyaatan kan keessaa hangi tokko gocha gara jabiinaa dhala namaa irratti rawwatame kan jedhamuu danda’uu jira jedha. Mootummaan Ertraa kanaaf deebiin isaa maali? Gabaasaa guutuu armaa gadiitti caqasaa.


text:
Gabaasa Qeerroo Amajjii 15, 2015
Amajjii 08, 2015 godina Baalee irratti buufanni bobo’aa tokko qaama hin beekamneen gubachuu isaa odeessi achii irraa Qeerroo dhaqqabe ni ibsa. Dhimma kanaan walqabatee waanti ibsame kan hin jirre yeroo ta’uu uummanni mootummaa Wayyaanee irratti aarii akka qabu ni muldhata. Yeroo ammaa maqaa poolisoota humna addaa jechuun Somaalee irraa sochu’u fi mootummaa Wayyaanee irraa gargaarsa argatu naannoo sanatti bobba’ee jiru naannoo Ona Ginir irraa loon/saawaa uummataa fi qabeenya saamaa jiraachuu kan bira ga’ame yeroo ta’u haalli kun uummata Oromoo naannoo sana daran kan dheekkamsiise fi ofirraa ittisuuf dirqama akka ta’ee jiru himaama jira. Dhimma kun hammaatee Amajjii 14, 2015 iraa eegalee dhukaasa uummatatti banuutu dhaga’ama.
Wayyaaneen kan ofii qabeenya uummata Oromoo bifa adda addaan saamaa jirtu xiqqaannaan yeroo ammaa saba ollaa Oromiyaa qubatan ijaaruun Oromoo irratti bobbaasuu kan itti fufte yeroo ta’u kun ammoo addattii Godina Baalee Ona Ginir irratti Amajjii 13 fi 14, 2015 irraa eegalee bifa addaan itti fufuu isaa odeessi achirraa Qeerroo dhaqqabe ni ibsa.
Kun kanaan osoo jiruu godina Shawaa Bahaa ona Bishooftuu keessatti Wayyaanonni uummata sabboontota fi poolisoota Oromoo ta’an irratti xiyyeeffattee ajjeesisuuf shira qopheessuun naannoo sanatti nama erguun ishee saaxilame. Dhimma kana akka raawwatu poolisootuma keessaa uummata keessatti kan ramaddee yeroo ta’u poolisootni Oromoo sabboontota ta’an dubbii kana irra ga’uun shira kana fashalsuuf jala bu’a turanii nama kana eega irra ga’anii booda isaa uummata saamu itti dhaqqabuun Amajjii 12, 2015 nama kana qabuuf yeroo bobba’anitti dhukaasa itti banuun poolisoota kana keessaa nama tokko madeessuun dhaga’ame. Nama kana boodaan namoonni hedduun akka jiran kan mirkaana’e yeroo ta’u yakkamaan kun ammallee toohannoo jala kan hin oollee fi wayyaaneen akka qindeessitee akka ergite mirkana ta’uu isaa poolisoota magaala Bishooftuu irraan odeessaan Qeerroo dhaqqabe ni mirkaneessa.
Gama kaaniin Godina Shawaa Lixaa Ona Midaa-qanyi irraa maqaa ABOtiin yakkuun nama maqaan isaa yeroof hin himamne fi waraana Dargii ture tokko Boombii 2F1 jedhamuti mana isaatii argame jechuun qabdee dhabamsiisuun ishee beekame. Namni kun uummata naannoo sanaa birratti saabboonummaan kan beekamu, shaakkii irraa kaatee mana isaa sakkata’uun boombii aragadhe jettee Amajjii 10, 2015 tohannoo jala akka oolchite yeroo ta’u haga ammaa eessatti akka hidhame fi bakka buuteen isaa kan hin baramne ta’uuti odoossi naannoo sanaa ba’e ibsa.
Odeeffannoon biraan gara Yunivarssitii Kiloo 4 irraa dhufe ammoo barataa Tigree of-fandhisee du’ee argameetti Oromoon yakkamuutu dhaga’ama. Oromoota shororkeessuuf jecha yeroo ammaa bakka namni hin arginetti abbaan fedhe yoo du’e Wayyaaneen Oromoo itti yakkuun baratamaa dhufee jira. Barataan lammii Tigree Computer Science waggaa 2ffaa tokko jaalalatu naqabe jedhee dhiphina keessa jiraachuu himachaa kan ture Amajjii 11, 2015 of-fandhisuu irraan kan ka’e Oromootatu ajjeessee fandhise jechuun Wayyaaneen sobaan oduu afarsaa jiraachuuti oduun naannoo sanaa nu ga’e mirkaneessa.
Karaa biraa Godina Qellam Ona Jimmaa Horroo dargaggoonni jiraatan kaardii filannoo fudhachuuf gara waajjira Wayyaane naannichaa deeman dargaggoota Ona kanaa irraa guutummaatti shakkii qabna, isaan jaarmayaa Qeerroo, ABOn jeequmsaaf nutti ergamani jechuun kaabinootni OPDO Ona sanaa arii’an. Haaluma kanaan dura waraaqaa eenyummaa fudhattan male kaardii fudhachuu hin dandeessan, dargaggoonni aanaa kanaa ABO, kaardii filannoo barbaaduun kun waan karoorfatan qabdu jechuun arrihatamuu gabaasti hoogganasa Qeerroo Ona sanaa hubachiisee jiree jira. Akka gabaasa kanaatti kaabinootni Wayyanee naannoo sanaa filannoo isaanii as adeemu kanatti jeequmsi nutti ka’uun waan hin oolle jechuun garanumaa sodaa qaban himachaa akka jiran gabaasti kun ni mirkaneessa.
Dargaggoonni naannoo kanaa odeessa ABOdhaa dabarsu, uummata nurratti ijaaraa jiru, uummanni kaardii hanga yoonatti fudhachuu diduun olola dargaggoota Qeerroon ijaaramanii jiran kana irraa ta’uu uummata walitti qabuun doorsisuu fi yaaddoo himachaa jiru. Ona Anfilloo gandoota 28 jiran keessaa namootni muraasati yeroo galmaa’an, ganda tokko qofaa keessaa hanga nama 160 ol ta’antu kaardii filannoo hin fudhanne, kun ammoo mootummaattii mataa dhukkubbii fi gaaffii guddaa ta’aa jira jechaa jiru.
Guyyaa kaardiin filannoo hiramuu eegalee qabee hanga ammaatti gandoonni kaardii tokko illee fudhachuu hin dandeenye ykn guutummaatti dhiise fi hin kennamin hafe akka jiru fi sababoota kanaa fi kana fakkaatani irraa kan madde naannoo sanaa akka walii galaatti gamaaggamaan dhiphachaa jiraachuutu gabaasti Qeerroo nannoo sanaa ibsa.


text:
Bajatii raggaasifamee kun qarshii Biliyoona 400 fi Biliyoona 76 yoo ta'u isa yeroo kaanii irra gudda ta'uun ibsamee jira. Sababaan isaa waggoota lamaan darban keessa omishnii argamee irraa hafaa ta'u Mummichi Ministeeraa Abiyyi Ahmad ibsanii jiru.
Rakkoo biyyatti keessa jiru kan ilaaleenis kanneen humnaan aangoo qabachuuf yaalii godhan ittiin jedhan sanatu dhiiga dhangala'eef itti gaafatamoo dha jedhan.
Amma iyyu taanaan biyya alaa keessa ta'anii duula gaggeessuun biyyatti jeeqaa jiru kan jedhan yoo ta'u adda baasanii maqaa hin dhoofne.
Hidha laga Abbayyaa yeroo saganteeffameetti bishaan guutuun akka jalqabamuu Dr Abiyyi ibsanii dinoonni keenya badii geesisuuf yaalanis hojiin bishaan guutuu kun ni gaggeeffama jedhan.


text:
Somaliyaa Konyaa Shabalee gara gadii bakka taphi kubbaa miillaa itti geggeessamaa turetti har’a boombiin dho’e yoo xiqqaate namoota afur galaafatuu isaa angawoonni naga eegumsaa beeksisaniiru.
Magaalaa Moqaadishoo irraa fageenya km 220 irratti argamtu Barawe keessatti boombiin dho’e gareen kubbaa miillaa naannoo kan magaalaa Barawe wayita dorogommii geggeessaa turetti ta’uu itti aanaan komiishinera naga eegumsaa magaalattii VOAf ibsaniiru.
Boombiin sun beekaa bakka angawoonni ol aanoon taa’an cina kan kaa’ame yoo ta’u kunis angawoota naannoo irraan miidhaa ga’uuf ture. Nuti garuu jedhan komiishinerri itti aanaan Bashir Yusuuf bakka adda addaa teenye. Maddeen hospitaalaa akka jedhanitti yoo xiqqaate haleellaa sanaan namoonni 13 madaa’aniiru.
Magaalaan Barawee magaalaa tarsiimoo kan andaara galaanaa fi naannoo maadhee waraana gamtaa Afriikaa guddicha.


text:
Maqaalee Rabbii (Subhaanahu)-Kutaa 10.1
Al-Haadi
Jireenya keessatti namni dukkanaa fi dhama’iinsa adda addaa keessatti tara. Dukkana fi hurrii jireenyaa tana keessaa bahee ifa keessa deemuuf ibsaa isa barbaachisa. Akkasi miti ree? Kanaafu, ibsa kana eessaa argata ree? Eeti, namoonni karaa fi mala nama jalaa bade namatti himuun hanga ta’e nama qajeelchu danda’u. Garuu jireenyaa fi dhimma guutuu keessatti humna qajeelchu hin qaban. Kanaafu, eenyutu jireenyaa fi dhimma guutuu keessatti nama qajeelchu danda’a ree?
Kan jireenyaa fi dhimma guutuu keessatti nama qajeelchu danda’u, waa’ee dhimma saniitti fi haala namaa guutuu ilaalchise beekumsaa fi dandeetti guutuu kan qabu ta’uu qaba. Wanti beekumsaa fi dandeentti hin qabne nama qajeelchu danda’aa? Dhugumatti qajeelchi beekumsa irrattti kan hundaa’edha. Fakkeenyaf, karaa irra osoo deemtu karaa irraa yoo jallatte, namni waa’ee karaa kanaa hin beekne si qajeelchu danda’aa? Si dhamaasaa malee si hin qajeelchu. Dhimmaa fi haala guutuu namaa kan beeku Rabbii olta’aa tokkichadha. Kanaafu, dukkana, dhama’iinsaa fi hurrii jireenyaa keessaa gara ifaatti Kan nama qajeelchu fi baasu Isa qofa. Kanaaf, maqaalee gaggaarii Rabbii keessaa tokko “Al-Haadi” kan jedhuudha. Har’a maqaa kana hiika isaa waliin ni ilaalla.
A-Hiika Al-Haadi
Maqaan Al-Haadi (الهَادِي) jedhu xumura, “hadaa (هَدَى )” jedhu irraa kan fudhatameedha. Jecha “hadaa” jedhu kana irraa jechoonni “hudaa, hidaayah” jedhamanis horsiifamanii jiru. “Hadaa” jechuun “qajeelche” jechuudha. Jechoonni “hudaa, hidaaya” jedhaniis hiika, “qajeelcha, qajeelinna, qajeelchu (guidance)” jedhu qabu.
Kana booda “Al-Haadi” jechuun “Qajeelchaa, Kan namoota fi uumamtoota biroo qajeelchu” ta’a. Rabbiin subhaanahu Al-Haadi dha. Kana jechuun gabroota Isaa gara wanta isaan fayyaduutti fi wanta isaan miidhu ofirraa deebisutti isaan qajeelcha. Wanta isaan hin beekne isaan barsiisa. Akkasumas, uumamtoota biroo gara fooyya’iinsa isaanitti Kan qajeelchudha. Akkamitti soorata akka barbaadatanii fi wanta isaan miidhu ofirraa deebisan isaan qajeelcha.[1] Hiika wali gala haala kanaan erga ibsinee mee hayyoota irraa caalatti haa dhageenyu:
Aalimni Az-Zajjaaj jedhamu akkana jedha: “Al-Haadi” uumamtoota Isaa gara Isaa fi Gooftummaa Isaa beekutti Kan qajeelchudha. Karaa qajeelatti gabroota Isaa kan qajeelchudha. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe:
“Rabbiin gara Ganda Nageenyaatti waama, nama fedhes gara karaa qajeelatti qajeelcha.” (Suuratu Yuunus 10:25)
Gosoota Qajeelinnaa
Imaamu ibn Al-Qayyim (rahimahullahu) ni jedha: Beeki qajeelinni gosa afur qaba[2]:
1ffaa- Al-Hidaayatul Aammah (Qajeelcha wali galaa)– kuni qajeelcha uumamtoota hundaa of keessatti hammatuudha. Gosti kuni jecha Rabbii olta’aa keessatti akkana jechuun dubbatame:
[Muusaan Fira’awnaan] ni jedhe: “Gooftaan keenya wanta hundaafu uumama isaa Kan kenneef ergasii qajeelchedha.” Suuratu Xaahaa 20:50
Kana jechuun wanta hundaafu suuraa isaa ni kenne, kutaaalee qaamaa hundaaf boca fi haala isaaf malu ni kenne. Wanta jiru hundaafu uumama ykn amala isaaf adda ta’e ni kenne. Ergasii hojii irraa wanta isaaf uumetti qajeelche.
Kuni qajeelcha beelladotaa fi bineensotaa gara wanta isaan fayyadu argachuu fi wanta isaan miidhu ofirraa deebisuuf fedhii ofiitiin socho’aniidha. Akkasumas, lubbu-dhabeeyyi wanta uumamaniifitti qajeelchu of keessatti qabata. (Fkn, aduu, ji’a fi kkf Rabbiitu qajeelcha.) Akkuma beelladonni fi bineensonni qajeelinna isaaf malan qaban, wantoonni lubbuu hin qabnes qajeelinna isaaniif malutti qajeelfamu.
Haaluma kanaan, kutaaleen qaamaa hundi qajeelinna isaaniif malu qabu. Luka deemsaf qajeelche, harka qabachuu fi hojiif qajeelche, arraba dubbiif qajeelche, gurra dhageettiif qajeelche, ija wanta mul’atu ifa baasuf qajeelche, kutaalee qaamaa hunda wanta uumamaniif qajeelche. Daa’imni ykn ilmoon yommuu dhalatu gara harma ykn mucha qabachuutti qajeelche. Kanniisni gaara, mukkeen fi gaagura keessa akka qubatuu fi damma dammeessu ni qajeelche. Sadarkaalee qajeelinnaa Inni umamtoota qajeelche Isa malee kan lakkaa’u hin jiru. Inni Gooftaa aalamaa ta’ee toltuun Isaa baay’atte. (In sha Allah ajaa’iba qajeelcha gosa kanaa beelladota fi allaatti irraa muraasa isaanii kutaa itti aanutti kan ilaallu ta’a.)
2ffaa–Qajeelcha ibsuu fi agarsiisuu– kuni daandii wanta gaarii fi wanta badaa barsiisu, karaa nagaha itti bahanii fi itti badan addaan baasuu of keessatti qabata. (Jecha biraatin, qajeelinni gosa kanaa wanta gaarii fi badaa, karaa baditti nama geessu fi milkaa’innatti nama baasu ibsuu fi barsiisuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Karaa lama isa qajeelchine (hadeynaahu)” Suuratu Al-Balad 90:10
Kana jechuun karaa gaarii fi badaa ilma namaatiif ibsine. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa karaan gaariin Isatti nama geessu fi karaan jallataan baditti nama geessu maal akka ta’e Ergamtoota erguu fi kitaabban buusun ibsee jira. Haraamaa fi halaala, gaarii fi badaa, hojii bareedaa fi fokkuu adda babaasee namootaaf ibsee jira. Ummata Saalih, Samuud jedhaman ilaalchise Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Samuudinis qajeelchinee jirra, garuu qajeelinna irra jaaminsa filatan.” (Suuratu Fussilat 41:17) Kana jechuun Nabii Saalih irratti keeyyattoota fi ragaalee ifaa buusun karaa qajeelaa isaaniif ibsinee jirra. Garuu isaan karaa qajeelaa kana dhiisanii jaaminsa filatan. Asitti jaaminsi kufrii fi jallinna. “Kufrii fi jallinna” ibsuuf jecha “jaaminsa” jedhu fayyadame. Sababni isaas, namni jaamaan adeemsa isaa keessatti qajeelcha nama karaatti isa qajeelchuu yoo dide, ni jallata.[3]
3ffaa–Qajeelcha tawfiiqaa (qunnamsiisuu fi milkeessu), haqa akka fudhatanii fi itti gammadan qoma banuu fi bal’isuudha- qajeelchi gosa kanaa wanta Rabbiin buusetti amanuu, hordofuu fi hojii irraa oolchu of keessatti qabata. Garaagarummaan qajeelcha kanaa fi gosa 2ffaa jidduu jiru, qajeelchi gosa lamaffaa keeyyattoota, ragaalee, karaa haqaa fi sobaa ibsuu fi addaan babaasudha. Qajeelchi gosa 3ffaa kuni immoo keeyyattoota fi ragaalee ibsame kanninitti akka amanan, hordofanii fi hojii irra oolchan taasisuu fi dandeesisuudha. Qajeelcha gosa kanaa ilaalchise Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti, iftii fi kitaabni ifa ta’e Rabbiin irraa isinitti dhufeera. Rabbiin nama jaalala Isaa hordofe karaalee nageenyaa ittiin qajeelcha, hayyama Isaatiin dukkana keessaa gara ifaatti isaan baasa, gara karaa sirrii isaan qajeelcha.” Suuratu Al-Maa’ida 5:15-16
Kana jechuun Qur’aanni dhimmoota amantii fi addunyaa irraa wanta namoonni itti hajaman ibsu Rabbiin irraa isiniif dhufee jira. Rabbiin subhaanahu Qur’aana kanaan nama niyyaan isaa jaalala Rabbii argachuu fi wanta Inni jaallatu hojjachuu fi hordofuu ta’e karaalee adabbii Isaa jalaa nagaha itti ta’an qajeelcha. “hayyama Isaatiin dukkana keessaa gara ifaatti isaan baasa” Kana jechuun dukkana kufrii, shirkii, jallinnaa fi wallaalummaaa keessaa gara ifa Islaamaatti hayyama Isaatiin isaan baasa. Asitti hayyamni Isaa qadaada kufrii fi cufaa shirkii qalbii irraa kaasun iimaana jaalachisuu fi karaalee nagahaa akka argan isaan dandeesisuudha.[4] “gara karaa sirrii isaan qajeelcha.” Karaan sirrii fi qajeelaan kunis Islaama. Islaamaan ala amantiin biraa Rabbiin biratti fudhatama hin argatu. Sababni isaas, Islaamni amanti Rabbiin qofa gabbaruu (tawhiida) irratti hundeefameedha. Amantiiwwan biroo immoo shirkii (Rabbiin waliin waan biraa gabbaru) irratti kanneen hundeefamaniidha. Tawhiinni haqa, shirkiin immoo soba (baaxila) hundee hin qabneedha.
Rabbiin olta’aan ala eenyullee qalbii namaa kan qajeelchu hin jiru. Tarii namni qajeelcha gosa 2ffaa hojjachuu danda’a. kana jechuun karaa haqaa fi sobaa namaaf ibsuu danda’a. Garuu gosa 3ffaa hojjachuu hin danda’u. kana jechuun qalbii keessa iimaana seensisuu fi hojii gaggaarii akka hojjatu taasisu hin danda’u. Kan kana godhu Rabbiin qofa. Kanaafi, Qur’aana keessatti qajeelcha gosa 2ffaa agarsiisuuf Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabiyyiidhaan (SAW) akkana jedhe:
“Dhugumatti ati gara karaa qajeelaatti qajeelchita.” (Suuratu Ash-Shuuraa 42:52) kana jechuun ati karaa qajeelaa isaaniif ibsita, addaan baastaf.
Nabiyyiin qajeelcha gosa sadaffaa hojjachuu akka hin dandeenye agarsiisuuf immoo Rabbiin subhaanahu akkana jedheen:
“Dhugumatti, ati nama jaallatte hin qajeelchitu, garuu Rabbiin nama fedhe qajeelcha. Inni hunda caalaa warroota qajeelan beeka.” Suuratu Al-Qasas 28:56
Aayanni jalqabaa karaa qajeelaa irra deeman itti agarsiisuu fi ibsuu ilaalchise dubbatti. Kuni namni beekumsa qabu karaa namatti ni agarsiisa. Akkasi miti ree? Aayanni lammataa immoo akka amanan taasisuu fi karaa qajeelaa irra oofu ilaalchisee dubbatti. Nama tokko karaa qajeelaa erga ibsiteefi booda akka amanuu fi karaa kanarra deemu gochuu dandeessaa? Akka amanuu fi karaa qajeelaa kanarra deemu gochuu kan danda’u Rabbiin qofa. (Mee akka fakkeenyaatti, namni tokko osoo karaa irra deemu, karaa qajeelaa gahuumsa isaa ittiin gahu si gaafata. Ati karaa kana yoo beekte, “karaan qajeelan bakka ati yaadde siin gahu kana” jette ni ibsitaaf. Kanaafu, ati haala kana keessatti, karaa qajeelaatti nama qajeelchitaa jechuudha. Garuu, namni kuni karaa ati itti akeekte irra deemu yoo dide, dirqamaan karaa kanarra isaa oofu dandeessaa? Faayda isaatiif waan ta’eef, karaa qajeelaa kanarra akka deemu isa dirqisiisuu hin dandeessu. Kanaafu, haala kana keessatti, yoo inni karaa qajeelaa irra deemu dide, ati isa hin qajeelchutu jechuudha.)
4ffaa-Gahuumsa qajeelcha armaan oliiti-kunis gara Jannataa fi ibiddaa qajeelchudha. Gara Jannata qajeelchu ilaalchisee warri Jannataa yommuu qananiin isaaniif guuttamu akkana akka jedhan, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa beeksise jira:
﴾ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي هَدَىٰنَا لِهَٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهۡتَدِيَ لَوۡلَآ أَنۡ هَدَىٰنَا ٱللَّهُۖ لَقَدۡ جَآءَتۡ رُسُلُ رَبِّنَا بِٱلۡحَقِّۖ ﴿
“Faaruun hundi Kan Rabbii kanatti nu qajeelcheti. Osoo Rabbiin nu qajeelchu baatee, silaa nuti gonkumaa hin qajeellu turre. Ergamtoonni Gooftaa keenyaa dhugaadhaan dhufanii jiru.” Suuratu Al-A’araaf 7:43
Gara ibiddaa qajeelchu ilaalchise immoo akkana jedha:
“Warroota miidhaa hojjatan, fakkaattota isaaniitii fi wanta isaan Rabbii gaditti gabbaraa turan walitti qabaa. Gara karaa Jahiim isaan qajeelchaa.” [malaaykotaan jedhama]. (Suuratu As-Saaffaat 37:22-23)
Warroonni miidhaa hojjatan namoota kufrii, shirkii fi badii gurguddoo hojjachuun nafsee ofiiti fi namoota biroo miidhaniidha. Jahiim maqaa ibiddaati. Rabbiin rahmata Isaatiin ibidda irraa nu haa tiiksu.
Guduunfaa
☝Rabbiin subhaanahu Al-Haadi (Qajeelchaa) uumamtoota Isaa gara wanta isaan fayyadutti qajeelchudha, ammas miidhaa akka ofirraa deebisan Kan isaan qajeelchudha. Wanti guddaan nama fayyadu Rabbii olta’aatti amanuu fi Isaaf ajajamuudha.
Qajeelchi gosa afur qaba:
1ffaa-Qajeelcha wali galaa- kuni qajeelcha uumamtoota hunda of keessatti hammatuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa uumamtoota erga uumee booda gara wanta isaan fayyadutti ni qajeelcha.
2ffaa-Qajeelcha ibsuu fi itti agarsiisu- kuni wanta gaarii fi badaa, karaa qajeelaa fi jallataa, haraamaa fi halaala ibsuu fi addaan babaasudha. Kunis kan ta’u, Ergamtoota erguu fi kitaabban buusuni.
3ffaa-Qajeelcha qunnamsiisuu fi milkeessu-kuni haqa akka fudhatanii fi itti gammadan qoma banuu fi bal’isuu, akka amananii fi hojii irra oolchan dandeesisuudha.
4ffaa-Qajeelcha gara Jannataa fi Jahannam qajeelchu-kuni Guyyaa Qiyaamaa ta’a.
☛Qajeelchi gosa tokkoffaa beelladota, bineensota, namoota, lubbu-dhabeenyi fi umamtoota biroo hunda of keessatti qabata. Qajeelchi gosa 2ffaa Muslimas ta’i kaafira ta’i, namoota fi jinnoota of keessatti qabata. Qajeelchi gosa 3ffaa immoo haqatti amanuu fi hordofuu waan ta’eef warroota amanan (mu’mintoota) of keessatti qabata. Tarii kaafirris yoo amanee, qajeelcha kana keessa seenun karaa sirriitti ni qajeelfama. Qajeelchi 4ffaan gahuumsa waan ta’eef, warroonni amananii fi hojii gaggaarii hojjatan gara Jannataa qajeelfamu. Warroonni kafaran immoo gara Jahannam qajeelfamu. Namni qajeelcha gosa sadanii keessa darbee Guyyaa Qiyaamaa Jannatatti qajeelfamuuf yeroo hundaa Rabbii olta’aa irraa qajeelcha kadhachuu isa barbaachisa. Akkasumas, dhimmoota amantii fi addunyaa keessatti wantoonni nama dhamaasan baay’ee waan ta’aniif yeroo hundaa Isarraa qajeelcha kadhachu barbaachisa. Sababni isaas, dhimmoota hunda takkaan takkaan Kan beeku Rabbii Tokkicha waan ta’eef Kan nama qajeelchu Isa qofa.
Kitaabban wabii:
[1] Walillahi asmaa’ul Husnaa fad’uuhu bihaa– lakk.65; AbdulAziz bin Naasir Jaliil
[2] Madda olii, Fiqhu Asmaa’il Husnaa-fuula 115-117
[3] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-12/486
[4] Tafsiiru Sa’dii-fuula 248, Tafsiiru Xabarii-8/265, Tafsiiru Qurxubii-7/386


text:
OSFNA OSFNA (Oromo Soccer Federation of North America) ja’amee bara 1996 ardii Ameerikaa Kaabaa, biyya Kanaadaa magaalaa Toroontootti hundeeyfame. Jaarmayaalee hawaasummaa Oromoota diyaaspooraatiin hundeeyfamanii milkaawan …Read More »
Gaafii fi deebiin Artist Muktaar Usmaan Miidiyaa Keelloorratti taasise ajandaa dubbii tahee jira.
Gaafii fi deebiin Artist Muktaar Usmaan Miidiyaa Keelloorratti taasise ajandaa dubbii tahee jira.Read More »
Dire Dawa City names park after prominent Oromo artist Ali Birra
The Mayor of Dire Dawa City Administration, Kedir Juhar, has announced the naming of a park in the city after prominent Oromo artist Ali Birra. …Read More »
Maqaa amantiitiin lafti Oromoo saamamaa jiti
Bulchiinsi Magaalaa Sulultaa weerara lafaa amantaa dawoo godhachuun raawwatamu irratti tarkaanfii malu kan fudhatu ta’uu ibse. Magaalichatti weerarri lafaa maqaa mana Amantaa Ortodoksiitiin raawwatamu itti …Read More »
Walgayii adda bilisummaa Oromoo
ABO/WBO inviting you to a scheduled Zoom meeting. Topic: Hiree Oromoo fi Oromiyaa: Carraa fi Duudhaa. Time: Jul 21, 2022 10:00 AM Eastern Time (US …Read More »
Failure to Deliver: The Journey of the Oromo Liberation Front in the Last Two Decades
Jawaar Mohamed By writing this article, I understand that I am touching on one of the most closely guarded taboos, the untouchability of the OLF. …Read More »
Haalli qilleensaa magaalaa Finfinneetti uumame balalii xayyaaraa gufachiisuu ibsame
Finfinnee, Adoolessa 4, 2014 Haalli qilleensaa magaalaa Finfinnee hurriin haguugamuu isaatiin balaliin xiyyaaraa harkifachuu Daandiin Qilleensaa Ityoophiyaa beeksise. Daandichi harkifannaafi dhamaatii uumameef dhiifama gaafateera. Maamiltoonnis …Read More »
“Dubbiin Hangaasaa Ibraahim darbate bakakkaadha”
Miidiyaaleen Oromoo fii addunyaa dhimma Hangaasaan kalee dubbate waljalaa qabaa akkaan hafarsaa jiru..isaan keessaa: mursaa asjalatti tarifna. Dubbii Hangaasaan Ibraahim dubbate laalchisee xiinxalaa siyaasaa maalli …Read More »
“Bakka namni du’aa jirutti biqiltuu dhaabna akka reeffi gaaddisa qabaatuuf. “
Tuniis baasa! Kana kan jedhe muummee ministeera Toophiyaa Abiyyi Ahmad! “Mootummaa sagalee ummataatiin Dimokiraasiin dhufe humni kamuu waraqaa fi sirbaan diiguu hin danda’u!! Inni hin …Read More »
Hangaasaa: Ka WBO dheessaa jiru mootummaadha malee shaneemiti
Ajjeechaawwan jumlaa tibbana godinaalee Wallaggaatti dhalattoota saba Amaaraa irratti kan raawwate humnoota mootummaa ta’uu miseensi paarlaamaa Hangaasaa Ibraahim himan. Ajjeechaaawwan tibbana godinaalee Wallaggaa keessatti raawwataman …Read More »


text:
Ayyaantuu.com
Artistiin beekamaa fi sabboonaan Gammachiis Bayyanaa dhukkubsatee yaala dhabuun manatti galee akka jiruu fi yaalamuufis humna isaa waan hin qabneef gargaarsa akka barbaadu sabboontonni Oromoo ibsan.
Yeroo dheeraaf walaloowwan, diraamaa gaggaababoo fi sirboota adda addaa rakkoo fi miidhaa ummata Oromoo ibsan, kan haqaa fi duudhaa Oromoo calaqqisan qopheessun uummataaf gumaachaa, ummatas hamleessaa kan ture yoo ta’u, hojiiwwan isaa keeyssaa diraamaan gabaaboo fi walaloowwan akka “Dache”, “Bubbee” kkf kanneen ummata biratti fudhata argatanidha.
Hojiiwwan isaa keessaa “Bubbee” kan jedhu caqasaa.


text:
Finfinnee, Amajji, 28/2014(TOI) – Ministirri Muummee FDRI doktar Abiy Ahimad Afrikaanoonni rakkoosaanii ofiin furachuu ni danda’u jedhan.
Yaa’iin hoggantoota Gamtaa Afrikaa 35ffaan teessoo gamtichaa Finfinneetti geggeeffamaa jira.
Doktar Abiy Ahimad yaa’icharratti argamuun haasaa taasisaniiru.
Haasaa isaaninis, Afrikaanoonni nageenya waaraa fiduuf, Misoomaa walitti fufinsa qabu mirkaneessuufi dhibee ittisuuf waliin dhaabbachuu qabna jedhaniiru.
Afrikaanoonni rakkoosaanii ofiin furachuu ni danda’u. Kanaaf immoo waliin ta’uun baay’ee barbaachisa jedhaniiru.
Nagaafi tasgabbii Afrikaa mirkaneessuuf, misoomaa walitti fufinsa qabu uumuuf’ ” Rakkoo Afrikaaf Furmaata Afrikaarraa” fiduun barbaachisaadhas jedhaniiru.
Afrikaanoonni Itoophiyaan rakkoo ishee mudate ofiin furachuu akka dandeenyu waan nu hubatanii fi waan nu waliin ta’aniif galanni keenya guddaadha jedhaniiru.
Itoophiyaa rakkoo humnoota keessaan ishee mudate humana isheen furuuf yaalii gochaa jirtiis jedhaniiru.


text:
Maykil Jaakson
Maykil Jaakson ( Afaan Ingiliish: Michael Jackson; A.L.A Hagayya 29, 1958 - Waxabajji 25, 2009) wellisaa, barreessaa fi taphataa wallee Ameerikaati. ''Mootii Pop'' maqaan jedhu kan kennameef Maykil, seenaa wallee keessatti bashannansiisa guddaa fi hogganaa aadaa jaarraa 21ffaa baay'ee barbaachisoo keessaa isa tokko akka ta'e ilaallama. Karaa waltajjii fi hojii sursagaleen mala wallisu walxaxaa kan akka moonwalk (muunwalk) ofii moggaasee beekkamsiise jira. Qooqa fi istaayilin isaa artistoota gosa adda addaa irra dhiibbaa geessisuun alatti, jiruu dhuunfaa banaan isaa gumaacha inni muuziqaa, daansii fi faashinii godhe waliin waggaa kurnaan afuriif aadaa ammayyaa keessatti hogganaa addunya isa taasiseera. Maykil seenaa wallee ammayyaa keessatti nama baay'ee badhaafamedha.
Ilma saddeetaffa kan ta'e Maykil, hojii isaa kan duraa kan qopheesse 1964tti obboleewwan isaa quxisu Jaaki, Tito, Jarmeyn, fi Marlon miseensota the jackson 5(Jaakson 5) ta'uuni. Hojii qenxee isaa 1971 Motawn Rikards irratti kan jalqabee yoo ta'u gara urjii kan cehe immoo albamii qenxee Off the wall(1979) gaafa diskoon fiixa ta'e baaseeni.


text:
Pirezidaanti Joo Baayidan roobii har’aa Israa’el kan galan yoo ta’u, kunis qaama daawwannaa bal’aa giddu galeessa bahaa West Baankii fi Sa’uudii Arabiyaatti geggeessanii ti.
Israa’el naannichatti gadi fageenyaan akka hirmaattu dhiibbaa ni godhu, biyyoonni galoo galaanaa rakkoo boba’aa addunyaa mudate salphisuuf boba’aa dabalataa akka oomishan gaafachuu fi Yunaayitid Isteetis waraana Yukireen fi dorgommii tarsiimoo Chaayinaa waliin taasiftu irratti qiyyaafattus, naannichaaf dursa akka hin kenninetti akka iseen hin fudhatamne mirkaneesuuf jiru.
Hariiroo mootummaa Sa’uudii waliin jiru kan isaan yeroo tokko safuu hawaasummaaf gatii hin qabdu jechuun qeeqaniin kan ka’e aktiivistootaa fi miseensota paartii ofii isaaniin qeeqamaa kan turan Baayideniif, imala walxaxaa ta’a.
Gorsaan Nageenya Biyyaalessaa Jake Sullivan Wixata kaleessaa gaazexeessitootaaf ibsa kennaniin, “Kaayyoon keenya hariiroo Sa’uudii waliin jiru irra deebi’anii madaaluu malee addaan cituu hin turre,” jedhan. Sullivan addunyaatiiin dorgommii guddaa keessa ennaa jirtu kanatti, keessumaa naannoo Paasifikii fi Awurooppaa akkasumas giddu galeessa bahaa Baha keessatti Yunaayitid Isteetis ciminaan bobba’uu qabdi jechuun falman.


text:
Zamana Tsigee ( yeroo Abaaboo)
Zamana Tsigee ( yeroo Abaaboo)
Dn.Qalamawarq Miidhagsaatiin
Seensa
Akka sirna mana kiristaana Ortod0s Tawaahidoo Itoophiyaatti yeroon baatii fulbaana 26 hanga sadaasa 6 jiru yeroo Abaaboo ykn ammoon afaan Gi’iziitiin ‘zamana Tsigee’ jadhamee beekama.
Waqtiin kun waqtii Godaansi ykn baqachuun Giiftii keenya dubroo Maariyaam Ilma Ishee waliin gara biyya Gibtsii (Misiraa)tti taassiste kan ittiin yadatamu dha. Barreeffama gabaabaa kanaan seenaa, barumsaa fi iccitiiwwan bara abaaboo ilaaludhaaf ni yaalla.
Gooftaan keenya Iyyasus Kiristoos ilma namaa fayyisuudhaaf Waadaa galee yeroo raawwiin isaa qaqqabetti Magaala Beetaliheemitti Haadha keenya dubroo Maariyaam irraa dhalate. Bara Gooftaan dhalate sanatti Mootiin naannoo Israa’eel bulchaa ture Heeroods dhalachuu Gooftaa keenyaa namoota beektota ( sabaa sagal) kennaa Gooftaa keenya Iyyasuus Kiristoosiif kennuudhaaf biyya bahaarra urjiidhaan akka dursaman gara Betaliheemiitti dhaqan irraa dhagahe ; baay’ees nahe. Motichi Herods yemmu oduu “Motiin Israa’eel dhalateera” jedhu dhaga’u Isa ballessuuf fedhee namoota kennaa laachuuf demaa jiran sana dhoksaadhaan waamee daa’ima dhalate sirriitti qoratanii kenna Isaa kennanii yemmu gara biyya isaaniitti debi’an karaa isaatiin akka deebi’an gaafatee ture. Yemmu isaan gaafatetti garuu hojii hammeenyaa yaadee jiru dhoksee “ anis deemeen sagadaafiitii natti himaa” jechuudhaan ture. Motichi kana kan godheef daa’imni dhalate angoo isaa kan irraa fudhatu waan itti fakkateef ture.
Namoonni beektonni sun garuu bakka Gooftaan dhalate sana gahanii kennaa Isaadhaaf fidan kennanii sagadaniitiif booda yemmu gara biyya isaaniitti deebi’uuf jedhan Waaqayyo yaada Heeroods yaadaa jiru isaaniif ibse; abjuudhaanis karaa dhufan sanarra akka hin deebinee fi karaa biraa deebi’anii akka gara biyya isaaniitti galan itti hime . Namoonni beektonni sunis osoo karaa Mooticha Heeroods goranii waan argan sana itti hin himiin gara mana isaaniitti deebi’ani.
Waggaa lama yommuu darbu Heeroods namoonni sun akka isa gowwomsan hubate. Qulqulluun Mateewoos seenaa kana akkannatti gabaaseera:-“Warri ogeessonni sun akka isa gowwoomsan yommuu hubate Heeroods baay’ee aare; akka yericha isaa warra ogeessota sana irraa gaafatee barettis Beetaliheemii fi naannoo ishee hundumaa keessa ijoollee dhiiraa waggaa lama guutan yookiis isaa gadi kan ta’an hundumaa akka ajjeesaniif namoota ni erge” (Mat. 2: 16-18)
Heeroods daa’imman kana hunda haala sukkanneessaa ta’een fixus dhiigni Gooftaa yeroo malee kan dhangalaa’u waan hin taaneef daa’ima dhalate argachuu hin dandenye. Yeroo Heeroods daa’imman fixuuf ka’u “Ergamaan Gooftaa Yo0seefitti abjuun mul’atee, ka’i daa’imichaa fi haadha Isaa fudhadhuutii biyya Gibxitti baqadhu” jadheen. (Mat. 2: 13) Haaluma kanaan Giiftiin keenya Ilma Ishee wajjin waggaa sadii fi ji’a ja’aaf baqannaa irra akka dabarsite seenaa mana kiristaanaatiin katabameera. Yeroo baqannaa isaanii Giiftii fi Goftaan keenya gara biyya keenyaas akka dhufan kitaabni ‘Dirsaana Uraa’eel’ nutti hima.
Gooftaan maaliif baqatee?
Hojiin Gooftaan keenya Iyyasuus Kiristoos adeemsa dhala namaa fayyisuu kessatti raawwate tasa kan rawwataman miti. Raajiin kan itti himamee fi subaa’een kan lakkaa’ameefi dha. Baqachuun Isaas tasa kan muudatee fi fedha Heeroodsiitiin kan rawwatame miti. Sababni inni jalqabaa raajiin himame akka raawwatuufidha.
Dursee rajichi Amoots “Ilma koo Gibxiirraa waame” raajii jedhu dubbatee ture. (Amoots. 11:1) Kanaafu raajiin kun akka rawwatamu Goftaan keenya haadha Isaa wajjin gara Gibxiitti baqate.
Karaa biraatiin ammoo Goftaan keenya haadha Isaa wajjin gara biyya Gibxiitti kan baqate baqannaa qulqullootaaf ebbisee kennudhaafi. Goftaan waan hunda kan barsiise gochaani. Namootaan soomaa osoo hin jedhiin dura someera, waliif dhiisaa osoo hin jedhiin dura dhiifama taassise. Haaluma kanaan magaalaa tokko irraa gara magaala tokkotti yomuu isin ari’an baqadhaa jedhee osoo hin barsisiin dura baqatee agarsisuuf gara biyya Gibxiitti baqate.
Inni biraa ammoo Gibxiin amantaa xaa’ootii ( hark tolcheedheen) dhaan kan beekamtee turte. Amantaa xaa’otii biyya Gibxiitti babal’atee ture ballessuf baqateera.
Egaa manni kiristaana keenya seenaa fi raawwannaa kana bu’uura godhachuudhaan guyyoota Fulbaana 26 hanga Sadaasa 6 jiran Zamana Tsigee (bara Abaaboo) jettee moggaasudhaan Giiftii fi Goftaa ishee ni yadatti. Guyyoota kana sirna maal fakkaatuun akka yadataman osoo hin ibsiin dura maaliif Abaaboodhaan moggaaffama? Kan jedhu gabaabummatti haa laallu.
Goftaan fi Giftiin keenya Abaabodhaan ni fakkeeffamu:-
Abaaboon baay’isee kan bareedu, urgaan isaa lubbuu kan gamachiisu, kutaa mukkeen firii ittiin buusani dha. Waaqayyo abaaboo uumee “Ani abaaboo gammoojjiiti” jadheera.(wedduu weeddotaa.2:1) Bareedinnii abaaboo nama ofitti harkisa, lubbuu sassaabuuf gargaara. Waaqayyoonis lubbu qulqullinaan gara Isaatti yommuu siqan qulqullina gonfachiisa jireenya addunyaa biraa agasiisa. Fooliin abaaboo lubbuu gammachiisa kanniisa fagoodhaa harkisa. Baruumsi Goftaa keenyaas lubbuu gamachiisa, namoota ogeessota fagoodhaa ni yaama.
Abbaa Tsigee Dingiliniis kitaaba isaa ‘Mahileeta Tsigee’ jedhamuun Goftaan keenya abaaboodhaan fakkeffamu isaa akkanatti ibseera:- “Abaaboon Muka irraa akka argamu Durboo qamota Sillaaseerra Isa tokko fooniin kan nuuf dessee gamadii”.
Karaa biraatiin Giftiin keenya Abaaboodhan ni fakkeeffamti. Abba Tsigee Dingilin kitaaba isaatiin Giiftiin keenya abaaboodhaan fakkeffamu ishee akkannan ibseera:- “Mukkeen Abaaboo kan taate si dhalani”. Isheedhaan Abaaboo yoo jannee ilma ishee ammoo firii jannee waamna.
Manni kiristaanaa keenya baqannaa (Godaanuu) Giiftii fi Goftaa abaaboodhaan fakkeeffaman yadachudhaaf waqtii kana ‘bara abaaboo’ jettee moggaastee jirti.
Karaa biraatiin biyya keenyaatti guyyootni Fulbaana 26 hanga Sadaasa 6 jiran yeroo ganni darbee biraan ittiin seenu lafti abaaboodhaan kan badhaafamtu dha. Kanaafu manni kiristaanaa keenya seera umama gocha waaqayyoo wajjiin wal simsitee Isa kabajii.
Akka mana kiristaanaatti Fulbaana 26 hanga Sadaasa 6 maaltu raawwatama?
Yeroo kanaatti kitaabni ‘Mahileeta Tsigee’ jedhamu kan Abba Tsigee Dingilitiin qophaa’ee tajaajila irrra ni oola. Kitaabni maahileeta tsigee jedhamu Giftii keenya abaaboodhaan ilma ishee fayyisaa aduunyaa ammoo firiidhaan deebisee immoo Ishees Ilma Ishees abaaboodhaan fakkeesaa kitaaba waa’ee Giftii keenya fi Ilma Ishee dubbatu dha. Dabaltaanis waa’ee ergamoota qulqullootaa, waa’ee raajjoota qulqulloota, waa’ee duuka bu’ootaa qulqullootaa, waa’ee qulqulloota wareegamtootaa qabsuura isaani kakuu moofaa fi haraa wajjiin wal simsiisaa ibsu dha. Dubbii Mariyaam ilaalchisee godaanu ykn baqachuu Ishee dheebochuu fi belaa’u Ishee, rakkachuu Ishee kitaaba nutti himu dha. Kiristaanootni sanbata xinnaa halkan kitaaba kana yedaloodhaan farfacha Giftii fi Ilma Ishee ni galateffatu.
Dabalataanis Kiristaanonni gaddaa fi dhiphina Giiftii keenya irra gahe yaaddachaa soomaa fi kadhannaadhaan baatiiwwan kana dabarsu.
Zamana Tsigee ( yeroo abaaboo) kanatti Kiristaanota irraa maaltu eegama?
Akkuma beekamu Godaansi Gooftaan Keenya Iyyasuus Kiristoos Giiftii keenya waliin ta’uun gara biyya Gibxiitti taassise kun godaansa Waaqayyo Uuumaan samii fi lafaa deessuu Haadha Isaa wajjin taassise waan ta’eef kan yaadatamuu qabudha. Yeroon kun yeroo itti dheebuu fi beelli Giiftii keenya Qulqulleettii Dubroo Maariyaam irra gahe itti yaadatamudha; yeroon kun yeroo naasuu fi sodaan Giiftiin keenya Mucaa koo ana jalaa ajjeesu jettee itti dhiphaachaa turte kan itti yaadatamudha. Kanaaf yaaddannoo kana keessatti kiristaanonni martuu gara mana kiristaanaa deemuun halkan galataan guyyaa ammo kadhannaadhaan yaaddachuu qaba. Soomaa fi kadhannaadhaan gara Waaqayyo isaatti deebi’uutu irra jiraata. Soomni Zamana Tsigee keessa soomamu kan soomota labsii torban keessatti hin lakkaa’amne ta’u illee; sooma jaalalaa jedhamee beekamu illee gaddaa fi godaansa dhiphina Giiftii keenya Maariyaam irra gahe yaaddachaa yoo soomne gatii guddaa arganna waan ta’eef qalbii jijjiirrannaa fi imimmaaniin gara Waaqa keenyaatti deebinee gatii guddaa kan ittiin argannu waan ta’eef cimuun nurraa eegama.


text:
Birraa 30, 2017
Abbaa Urjii tiin
Bara dabre, yaroo akkanaa, kabajaa Ayyaana Irreechaa irratti, sab-boononni murannoo haala armaa oliitti arkamuun, mootummaa shiftootaa tan irreen aangoo qabatte, tan lubbuu namaa tiif kabajaa hin qabne dura dhaabbatanii bilisummaa ummataa tiif falman arra haala akkam keessa akka jiran kan beeku Rabbuma. Dhukaasa diinni kaa’imman, nagayaan, mirga sabaa tiif falman irratti baneen gaaga’amani mude, galmee qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa keessatti, seenaa boqannaa guddoo dhunfatu.
Wayyaanneen gaafa tarkaanfii san fudhattu, kaa’imman gatuu qofaaf odoo hin taane, dhaadannoo ija isii dura dhaabbatanii itti dhawwaqan ukkaamsuuf ture. Haala sanii fiis, lubbuun achitti galaafatte isii hanqatee, san booda baddaa fii gammoojjii Oromiyaa keessatti, warra lakkooysa Rabbiin qofti beeku ajjeefte. Achirraa kaatee, biyya guutuu Shiftoota abbootii waraanaa muudde jala nayxee, kanaa sanii malee, kumaatama mana hidhaatti guurtee, cafaquu, gudeeduu fii gatutti bobbaate.
Gama biraa tiin, lammii Oromiyaa sukukkula biraa jala naquuf, goobanoota lammiilee alagaa keessaa kannene gunaan bitatte jihaa hundaan itti bobbaafte. Warra akka Abdii Illee, kashlabbii garaan bakka sammuu bu’e, daangaalee hundaan ummata Oromootti jaas jatte. Saroonni dantaa Wayyaanee eeguuf eegee wix-wixaniis, akkuma gooftoolee isaaniitti, karaa hundaan lubbuu lammii Oromiyaatti bobbahan. Ummata magaalaa bira kutanii, kanneen baadiyaa gandootarraa buqqaasutti seenan. Haalli kuni, bara guutuu deemee, quubsuu dhabee, kunoo, dhiheenya kana, Oromoota naannoo isaaniiraa fagaatanii qubatan, warra lakkooysi hin beekkamne, alagaan gurraasisee, kumaatama buqqisee qe’etti ol yaase.
Akkanumaa waliin, duuba, duulli Wayyaaneen keessaa fii daangaan ummata Oromiyaatti bante, kan fedhii isii if dura tarkaanfachiisuu tahuu dide. Shirri waggaa guutuu xaxaa baate hundi, sossooha qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa tiif beenziila tahaa dhufee, arra kaa’imman bira taree hawaasa guutuu itti kaase. Ummanni warra diinni qawwee hidhachiisee qe’etti itti ergu mancaa fii uleen ifirraa qolaa, kan wareegame awwaallachaa, kan madaawe wal’aannachaa, kan baqaa fii halaala buqqaafamee itti ol yaa’u, akka ilmi bade deebi’eefitti qoma banatee fudhachaa jira. San bira kutee, shira Wayyaaneen dhandhaartu hundatti dammaqee, amba isa jiddu jiran hawaasarraa odoo hin taane, ergamtoota Wayyaaneerraa eegaa jira. Haalli kuni, gara-bal’ina Oromoo kan ittiin mammaakamu dhugatti fassare. Warra laata boru akkam taane jachaa bahanii fiis mirkanii nagayaa labsee, kabajaarratti kabajaa gonfachiise.
Haalli guddina Oromoo malees, bilisummaaf qophaawuu firaa fii diinaa fiis ifa godhe. Haalli arra biyya keessatti deemaa jiru, lammiin Oromiyaa Hiddii-Lolaarraa hamma Asoosaatti, Diida Waaledi irraa hamma Gola Raayyaatti bilisummaaf murachuu qofa odoo hin taane abbaa biyyummaa isaanii hujiin mul’isaa jira. Oromiyaa guutuu hunda keessatti hoogganaa hiree isaanii tahuu mirkaneessaa jira. Kanaa fiis, akkuma bara dabreetti, diina lafaa fii samiin isaan doorsisu hashara shifuutti lakkaawuu dhiisanii miliyoonaan ayyaana isaanii kabajuuf karaa Hora Arsadee deemaa jiru. Kuni jeeynummaa jeeynummaa olii ti. Bilisummaan tana!
Lammii murannoo, haala fii amala olii kanaan harka wal qabate, shiftoota Wayyaanee tii mitii, abbaan fedhi galii isaanii irraa if duuba hin deebisu.
Haa offolan!
Oromiyaan Ni bilisoomti!
abbaaurjii@gmail.com


text:
Jawaar Mohammad fi hogganoonni mormituu kanneen biroon 22 Wiixata kaleessaa mana murtiitti dhiyaatanii himannaan shoroorkeessummaa fi kanneen biroon irratti dhiyaatee jira.
Jawaar baatii Sadaasa darbee keessa mummicha ministeeraa Abiyyi Ahmad waliin erga wal argee dubbatee booda paartii mormituu Kongreesa Federaalawaa Oroomootti dabalame.
Duraan OMN hogganaa kan turee fi ifatti mummicha ministeeraa Abiyyi Ahmadiin qeequun kan beekamu Jawaar Mohammad baatii Waxabajjii darbee wellisaa oromoo beekamaaan Haacaaluu Hundeessaa eega ajjeefamee booda hidhame.
Xinxaltoonni siyaasaa akka jedhanti himannaan irratti dhiyaate kun Oromiyaa keessatti muddamsa kaasisuu mala.
Gabaasa Saayman Maark Finfinnee irraa erge caqasaa


text:
Abdii Boruutiin
Barruu kiyya kan har’aa keessatti, mata-duree kanaan waa lamatti xiyyeeffachuun barbaada. Inni tokko, hojii yeroo ammaa Habashootni dalagaa jiran yoo ta’u; inni biraa ammoo, kan haala mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessa jiru wajjin waan walqabatu dha. Diina guddaa kanan jedhu, diina hamma funyaaniitti hidhate; kan mootummoota jajjaboo addunyaa kanaatiin, keessumaayuu mootummoota warra biyyoota dhihaatiin gargaaramaa jiru; kan karaa adda addaatiin humna cimaa horate fi qabu, faashistii nama-nyaataa Wayyaanee dha. Jaarmayoota jala kaattuu fi/ykn tajaajiltuu Wayyaanee irraa kan hafan, jaarmayoota Habashaas ta’ee kan Oromoo, hunduu fedhiin isaan qaban fi kaayyoon waloo diina cimaa kana kuffisuu dha. Haa ta’u malee, akka hubatamutti, jaarmayootni Habashaa Wayyaaneerratti qofaa waan duulan hinfakkaatu.
Akka haalli yeroo ammaa ifa godhaa jirutti, Wayyaanee kuffisanii bakkee ishii bu’uun kaayyoo guddaa isaanii ta’ullee; hawwiin ykn kaayyoon Habashootaa inni kan biraa diina xiqqaa har’aa, garuu kan boru guddaa nutti ta’uu danda’a jedhanii yaadan, Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) kuffisuu fi balleessuu dha. Kufaatii Wayyaanee booda, kan isaan sodaachisu ABO waan ta’uuf, dafanii mooraa QBO, keessumaayuu mooraa ABO laaffisuu fi yoo danda’ame ABO dhabamsiisuuf tattaaffii walirraa hin cinne godhaa jiru. Kanaaf, diina guddaa sana dura, diina xiqqaa har’aa, kan boru ykn egere guddaa ta’ee isaan sodaachisu kana, kuffisuuf waan danda’an, karaa danda’an hundaan ABOrratti duulu. Duuluuf ammoo dura meeshaa fi tooftaa nama barbaachisa. Meeshaa isaan barbaachisu kanas asuma mooraa QBO keessaa barbaadanii argatu. Isa kanas hin dhabne; kunoo namoota muraasa argatanii, karaa kanaan hawwii isaanii mirkaneessuuf halkani fi guyyaa hojjechaa jiru.
Kaayyoo guddaa fi tooftaan Habashootaa ammoo, mooraa QBO keessatti tasgabbii fi nagaan akka hin uumamne godhuu fi karaa kanaan humnootni Oromoo gara gara faca’anii; mooraan keenya akka laaftu godhuu dha. Daba isaanii kana dammaqinsaan hubachuu dadhabuu fi naannofnee naannofnee isaan harka seennee; isaaniif meeshaa ta’uutu nama gaddisiisa. Nu akka walirratti duullu nu godhanii; isaan garuu bukkee taa’anii nutti kofluun isaanii, uummata Oromootiif qaanii guddaa dha. Jarri keenya, Afaan Amaaraa caccabsanii dubbachaa; miidiyaalee isaaniirratti fedhii Habashootaa akka dhaamsaatti dabarsuun, hangam akka of hirraanfatan namatti mul’isa. Warri har’a kabajaan? isaan affeeranii; fedhii ofii calaqqisiisuuf itti fayyadaman kun (Habashootni), gaafii fi deebii isaanii yoo xumuran booda, achi garagalanii, “Yihin tabtaabbaa … aaganyan….” jedhanii waan dur baran sana akka dubbatani fi itti koflan waan nama mamsiisu natti hin fakkaatu.
Oromoo walirratti kakaasanii, yoo isaan wal nyaatan ofii moggaa taa’anii nutti koflu kanan jedheef, fakkeenyaaf, dhiyoo kana gaafii fi deebii Oromoota sadi wajjin raadiyoonii Jarmanii, kan “Deutsche Welle” jedhamu, sagantaa Afaan Amaaraa irratti godhame tokko dhaggeeffadheen ture. Namni kana dhagaye ragaa ba’uu danda’a. Erga namoota keenya jechootaan akka walirratti duulan taasisan booda, ofiif moggaa taa’anii akkamitti akka nutti qoosani fi dubbii jara keenyaatti koflan hubachuun nama hin rakkisu. Tuffiin isaan nuuf qaban ifatti mul’ate. Har’a miidiyaa Habasha irra taa’anii jechootaan walirratti duuluu fi diina keenya gammachiisuun; uummata keenya qaanessuun; hammam hamilee nama tuqa!! Dabni fi shirri alagaa fi diinaa kun yoom nutti mul’ata? Yoom nuuf gala laata? moo otuma kana beeknuu hojii qaanessaa kana dalagnaa? Hangamitti haalli kunis itti fufa? Oromoo, yoomuma ija keenya banannee haala keessa jirru arguu dandeenya? Yoom gurra keenya banannee shira alagaa fi diinaa kana dhaga’uu dandeenya?
Nuuf galus nuuf galuu baatus; hubannus hubachuu baannus; fedhiin Habashootaa Wayyaanee kuffisuu dura, mooraa QBO laaffisuu fi keessumaayuu ammoo, jaarmayaa jaalatamaa fi abdatamaa ta’e kana, ABO dhabamsiisuuf akka ta’e ifatti mul’achaa jira. Habashootni, mirga hiree ofii ofiif (ofiin) murteeffannaa uummata ykn saba Oromoo ni kabaju jedhanii isaan wajjin hojjechuu yaadu fi yaaluun shakkii tokko malee abjuu dha. Kan humnaan bilisummaa fi biyya namarraa fudhate, akkamitti deebisee kana namaaf kenna jedhanii yaadu? Jaalannus jibbinus; amannus amanuu baannus; hawwii fi kaayyoon Habashootaa bu’aalee hanga har’aatti QBOn nuuf argamsiise kanaa balleessuu akka ta’e hubachuu qabna. Hunda caalaa ammoo, kan dhukkuba mataa isaanitti ta’e, Oromiyaa dhiiga fi lafee ilmaan Oromootiin ijaaramte tanaa, yoo danda’ame kaartaarraa balleessanii biyya takkittii hawwan, Itoophiyaa takka, deebisanii ijaaruu barbaadu.
Waayeen isaanii dubbatamee waan hin dhumneef, amma gaafiin ka’uu qabu gabaabumatti: Maal godhuu qabna? kan jedhu dha. Deebii gaafii kanaatu waayee mata duree barruu kanaa isa kan biraatti na geessa. Har’a, qabsaa’otni Oromoo, ilmaan haadha fi abbaa tokkoo, kan ganama kaayyoo tokkoof wajjin manaa bahan, gara gara hiramanii waliigaltee dhabuun; sababa kanaan humna mooraa keenyaa laaffisuun; innumti kunuu diinummaa dha. Diina QBO ti yoon jedhe, dubbii oo’isuu hin ta’u. Maaliif diinummaa ta’a? Waliigaltee dhabuun akka hin tokkoomne ykn tokkummaa hin uumne taasisa. Tokkummaa dhabuun ammoo humna laaffisuu qofaatti hin hafu; diina fi alagaa dhaaf karaa baasa; balbala bana; qaawwa uuma. Diinni fi alagaan ammoo, karaa, balbala fi qaawwa argatan kanaan nu keessa seenanii gara gara nu hiruuf carraa argatu. Gara gara hiramuunis hunma keenya faffacaasee; mooraa keenya akka laaffise waanuma argamu dha.
Kanaaf, nuyi mooraa keenya qulqulleessuuf; humna cimaa fi abdachiisaa uumuuf; dura diinummaa dadhabbii fi laafina uume kana injifannee, balleessuu qabna. Waayeen kun dursa argachuu qaba. Karaa kanaan malee humna mooraa keenyaa cimsuun hin danda’amu. Yoo humna jabaa hin qabaanne fi akkuma amma jirru kanatti gara gara hiramnee kan hafnu ta’e, diina guddaa Wayyaanee kuffisuun hafee, bu’aalee hamma har’aatti argannee, harka keenyatti galfanne kanaayuu ittisuun mamsiisaa ta’a jechuu dha. Dhugaan kun hunda birattuu hubatamuu qaba. Tokkummaa keenya qofaatu humna, abdachiisaa fi wabii ta’uu danda’u, uuma. Yeroon tokkummaa dhugaa nu barbaachisus amma ta’uu qaba. Hamilee diinaa fi alagaa akkasuma kan gantuu cabsuuf, qabsaa’otni mooraa keenyaa hatattamaan marii araaraa fi tokkummaa jalqabuu qabu. Haal-duree tokko malee, waan fedhii uummata Oromoo guutu fi kaayyoo hatattamaa tokkorratti walii galuu qabu.
Waliigaltee dhabuun; tokkoomuu dadhabuun; waayee kana lafarra harkisaa turuun; har’a maalirraan akka nu gahe fi eessa akka jirru yoomiyyuu caalaa hubachuun barbaachisaa dha. Kaayyoo ofii ifa godhuun; adeemsa ofii sirreesuun; afaanfaajjiin akka hin uumamne waan taasisuuf, akka uummatni keenya ifatti beeku fi kana duuba hiriiru taasisa. Wanti haguuggamee deemu eessanuu nama hin gahu. Mooraa keenya tasgabbeessuu fi qulqulleessuu dadhabuun (diina xiqqaa injifachuu dadhabuun) gantummaa fi ayyaanlaallatummaaf carraa uuma. Waanuma argamaa jirus waan ta’eef, kun dhara miti. Kan biraa ammoo, ammas gareeleen biroo akka hin uumamne, warri kaayyoo tokko ykn walfakkaataa qaban walitti dufanii waliin mar’achuu fi furmaata argachuu qabu. Kun akka dirqamaattille ilaalamuu qaba. Kun dirqama Oromummaa fi Sabboonummaa waan ta’eef, kana keessatti hunduu gahee isaanii taphachuu qabu.
Mirga hiree ofii murteeffannaa saba Oromootti hunduu itti amananillee, garuu adeemsa fi akkamitti mirkanaawuu akka danda’u irratti waliigalanii; adeemsa kanas ifa godhuun murteessaa dha. Jechoota “mirga hiree murteeffannaa” jedhan dubbachuu fi mul’isuun qofaa gahaa hin ta’u. Warri har’a sagantaa ABO jijjiirre jedhanillee, sagantaa isaanii haaraa keessatti jechoota kana otuu hin mul’isin hin hafne (sagantaa isaanii 6.2 ilaali). Wanti isaan ifa godhan garuu, akka miidiyaa Habashaarratti dubbatani fi ibsanitti, “Nuti uummata Oromoo kan gorsinu, akka inni tokummaa Itoophiyaa keessa ture dha” jedhanii dubbachuu dha. Yoo akkana ta’e ammoo, erga sanummaa asittuu waan ofiif barbaadan murteessanii, mirga hiree murteeffannaa uummata Oromoo ni kabajna jedhanii sagantaarra kaa’uun maaliif barbaachisaa ta’eree?
Dhumarratti, haalli yeroo ammaa uumame kun, mooraa Habashootaa gammachuu dhaan guutee; mooraa keenya keessatti dheekkamsa fi dallansuu uumee; kana birallee dabree gaddisiisaa ta’ullee, karaa biraatiin garuu, carraa haaraa nuuf uume jedheen yaada. Carraa kanatti fayyadamnee, rakkoolee hanga har’aatti rarra’amanii as gahaniif furmaata bu’uraa argachuun yeroon isaa amma waan ta’uuf, akka haala keessa jirru hubannu fi ciminaan irratti hojjennu nu taasisa. Gammachuu fi wacuun Habashootaa hamilee qabsaa’ota Oromoo fi uummata Oromoo cabsuu hin danda’u. Yoomiyyuu caalaa akka tokkummaa keenya agarsiisnu nu taasisa. Yoo tokkummaan qabsaa’ota Oromoo milkaawe ammoo, eenyu akka injifate fi injifatame gaaf sana argina.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com
Addis Abeba – Protests erupted in many towns and cities, including schools and university compounds,…
Shabboo Miidiya: Seenaa amaarsaa fii gara jabeenya isaanii. https://www.youtube.com/watch?v=MjL1acJzXgc
Gocha suukkanneessaa sirni nafxnyaa Oromoo irratti gidduu kana raawwachaa jiran balaaleffachuun Barattoonni Oromoo godina addaa…
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…