text:
Demokrasota Oromoo fi Greekii irratt bu’uurfaman
Barruun kun kanneen akkatt demokrasiin hawaasa ilmaan namaa keessatt misaa dufe baruufi carraa hin arganneef. Demookraasiin akaakuu mootummootaa keessa tokkicha fedha ummatoota irratt hundawe jedhama. Mootummooti akaakuu bira akka, “monarchy yk aristocracy, dictatorship yk autocracy fi totalitarian” jedhamanis jiru. Tokkoo kan biraa waliin miira walitt galu qabachuu ni danda’a. Waa’ee isa kamiiyyuu haa dubbannu tokkoo keessatt eegaleen kan bira argamuu dandaha. Nama hedduuf demokrasiin mootummaa fakmishoo tahe mullatu yeroo tahu demokrasii kan ofiin jedhan hundi garuu guutummaatt leellisoo ummataati jechuu miti. As irratt barreessaan kun akka salphaatt annisaa demokraasii lachanuu kan Lixaa fi Oromo dhiheessuu yaala. Kanneen yaadanmalaa fi shakalaan waa’ee demokraasiitti ogeessa taataniif darardarootaa akka tahutt gabbisuuf carraa isinii kenna. Keessaayyu dhalooti haaraan kan afoola irra ka’ee seenaa darbeen boona jiru mirkaniiin yoo hidhachiisaan caalaa itt boonee qorachuu eegaluu dandaha. Iyyaatiiin kana gadi jiru qopheessuuf afoola fi muxannoo barreessaan kun beeku irratt dabalatee moorota Gadaa fi Oromo Demokrasii Asmirom Laggasaa, The Oromo De Salviac akka Qannoon furett, Folk Litrature Ceruuli, Aadaa Booranaa Ton Leus, Ethiopia through Russian Eyes Bulatovich, Wikiipedia internet kkf ilalamaniiru.
Deemookrasii Lixaa irratt qabattee Gabaabduu
Demokraasiin jecha afaan hundaa walqixxummaa, qajeeltuu fi bilisummaa qooqa tokkoon ifsuuf darbatamu. Mootummooti bulcha saanii keessatt demokraasii hin himanne hin jirani. Finnooti halletoo’atoon ummata saanii akka fedhanitt itt taphatan illee “republika demokratawo” ofiin jedhu (tarii fashistoota malee). Akkuma demokraatota dhugaa isaanis waa’ee mirgi ilmoo nama akka hin uggamne gochuu, bulcha seeraa ulfeessuu, fi kennata sirrii fi bilsaa dubbatu. Tarkaanfii jarri kaan namummaa baha jedhan, isaan mirgoota kana ulfeessisuuf maqaa dilaan fudhanne jedhu. Galmeen ittiin bu’uurfaman kan xexxeba demkrasota adda addaa irra ergifataniin guutamaa dha. Casaan mootumma demokratawaas hojiin saa yoo hafu kan demokraasota beekamanirraa fudhatame.
Fakmishoon democrasii hundi akkeessuu fedhu caasaa mootummaa Amerikaa kan gargar hirama aangoo qaban sana. Madaala angoo eeguuf seera tumuu, hojii gaggeessuu fi seera muruun dame adda addaatt hirame jira. Hojii gaggeessaa yk Presidantii fi seera tumoon suduudaan ummataan kennatamu. Seera muroon gaaddisa olhaanaa Presidantiin eeramanii seera tumoon jireenyaaf muudamu. Fakmishoon biraa Parlamentarii demokrasii dha. Isa keessatt hojii gaggeessoon seera tumoon filamu. Seera muroon hojii seeraa malee heera keessa deebi’anii akka kan Amerikaa ilaaluuf mirga hin qabani. Sana seera tumootu tolcha. Britania fi Awuropan sanaan hojjetu. Garuu akki itti gaggeefatan gargari. Jarri kaan bulchoota dudhan dhufanii, jecha ammayyaaa tokkoo tokkoo ida’atani. Hundu fedha ummataa demokratawaa eegsifna jedhu. Jechi demokrasii jedhamu gumaacha finnaa magaala Greekii, Ateenaatt. “Demokratia” Greekii kan mootummaa ummataa jechuu ta’erraa argame (“demos” ummata, “kratia” angoo). Ateenaaf ummata jechuun nambiyyaa dhiira ganna digdamaa olii qofaa haammata. Dubartii, ijoollee waggaa digdamaa gadii, namoota finnaa magaalichaa keessati hin dhalannee fi garboota hin dabalatu.
Finnaa magalichaa keessati kanneen ulaagaa guutan walgahii irratti argamanii sagalee kennachuu fi marii irrati qooda fudhachuuf mirga qabu. Kanaaf kan amma demokraasii suduudaa jedhaman. Jijjiirama hedduu duuba sadarkaa amma demokraasiin Lixaa keessa jiru irra gahe. Asitt ummati akka isaa tahanii kan marii gaggeessan iddoosota kennate. Akkaataan kennata gaggeeffatan lamaan heddata fi walgichisiisa kan jedhaman. Akka isa jalqabaatt kan irba caalaa argate yoo kan isa filan yaroo tahanillee ni filama. Inni lammafaan irba golooti bakka hunda argatan ilaalame akka irra jalatti fudhatama. Kun waan demokrasiin ammayyaa fakkaatu. Lachanuu keessati kan iddoosaman kennatoota hunda miti.
Si’ana akka biyya biyyaati dubartiin fi dhiirri ganna hamma tokkoo ol ta’an mirga irbaa qabu. Dubartiin kan mirga irbaa argatte, fakkeeyaaf Swizerlandii 1971 sadarkaa federaalatt, 1990 sadarkaa Kantonitt (Kutaatt) ture. Irba hunda haammatu bira gahuun yeroo dheeraa fi qabsoo gixarsiisaa gaafate. Yoomalle hundi tuqaa bu’uuraa demokrasii fudhatan caasaa fi hojiin waajjiroota kennatamanii hin hangamssamne.
Akkaatan kennataasi sagalee kennatoota hundaa dabalchuu hanqatu. Fakkeenyaaf yoo nammi dhibbi nama sadiif sagalee kennani tokkoo afurtama, lamaan soddoma soddoma argatan kan afurtama argate hunda moo’a. San jechuun nammi jaatammi hin iddoosamne jechuu dha. Iddoosi akkahumnaan kana ni foyyessa ta’a malee hin sirreessu. Asitt barcummi akkahumnaa irba golootii waliigalatt argataniitt hiramaafi.
Biyyoota Afrikaa, demokrasiin goftolii saani, kan yoo inni soba tahellee akka itt cichan hanga harraatti lubbuutt qabaa jiraniin irratt fe’ame.
Mootummaa aadaa fi dudhaa saanii gitu caasuuf qooda irratt hin fudhanne. Kanneen dubana fooyyessuu yaalanis seenaa fi dudhaa saanii keessa ilaalanii kan ayyaamii yk nameenyaa saanii calaqisu gochuu mannaa biyyoota addunyaaa irraa funaananii walitt makuu filatan. Horii alaan gargaaramuu saanii malee isaan maliif akka gargaaraniin hin hubatan. Akkaasaa fi funaansa waan taheef kan qayyabachuunii danda’an gurguddoota ofiis akkaasaa aadaa halagaa ta’ani. Akka fedhanitt bulchu, yoo heericha ta’e fakkeessaaf qophaawe. Karaa bira Lixi akka jarri Ateenaa yk kanneen demokraasiif dura deemoo tahan shakalaa turanitt osoo hin ta’in akka fedha saba saanitt foyyessanii dhimma itt bahaa jiru. Kanaa fi maxansaabuleen waloo tokkoo hin jiru.
Utuu dilormaa gar tokkoo alatt hin hambifne ta’ee demokrasiin Ateenaa akka dhimmi miseensa hundaa dhageetti itt argatuuf fakmishoo taha ture. Baayyeen itt gaalchanii turan garuu addunyaan demokrasii mudaa hin qabne hanga yoonaa hin argamsiifne. Dubbiin Abraham Linkolin “Gettysburg”tt godhe kan “Mootummaan ummataa, ummataan, ummataaf dachee kana irra hin cala’u” jedhe hawwa kana calaqisa taha. Gaaffiin deebi’uu qabu ummatooti murtii irratt dhiibbaa tolchan eenyu fa’i, dhuguma ummata moo bulchiyaroo (oliigaarkii) dha? Bakka barbaachisu hin ga’amin malee kanneen itt dhihataniif akkeeffamuu qaban jiru. Demokraasiin Oromoo (Gadaan) sana deebisuu dandahee ture? Of gaafadha.
Sanas tahe kana, kanneen demokratawummaa himatanii bu’uurri bulchaa irrati ijaaraman walfakkatan jiru. Akeeki akka walqixummaa, kennata bilisaa fi sirrii, bulcha seeraa fi mirga abba tokkeen fi ummataa eegamuu hunda saanii keessatt argama. Abbaan hirrootaallee akka itt fakkaatutt akeekota kanatt akka dhimma bahan himatu. Kanaaf jarri kun yoomallee shakalli dabaa bakka bakka jiraate akeekota gumeessawaan fudhataman jechuu dha. Bulchooti Itiyoophiyaa dhiibbaa irratt tolfameen heeraan bula faallaa dudhaa saanii tahe guddifachuu yaalanii turan. Mootichi parlamenti Westminister fakkaatu golli malbulcha hin jiraatin malee dhaabee ture. Kan isatt haanee dhufe (Dargiin) finnaa gola tokkoo dhaabe. Inni itti haanu (Wayyaaneen) sirna golahedduu sobaa kan golli saa qofti itt injifatu dhaabe.
Mooticha haa tahu abbaa hirroti isa duuba dhufan nafii abbaa hirrumaa saanii golguufi xexeba demokratawaatt dhimma bahu turan. Abbaa hirrummaan dhaalmaan isaan dhaqabe gadi dhiisuunii hin dandeenye. Habashaan seenaa saanii gara caaluu keessatt shiftoota yk kanneen mooti jiru humnaan fiqilchaniin moo’amaa jiraatan. Utuu empayera hin ijaarratin akkas ture, ergasiis itt fufe. Lama kan isaan duraa finqilchuun sadaffaan shiftaatu aangoo qabate.
Kan mootummaa baddaa sana gonfoo tokkoo jalatt walitt qabe jiraachise waliigaltee utuu hin ta’in humna hamaa dha. Sirnni tokkoo demokrasii kan jedhamu sirni nammi tokkoo irba tokkoo jedhu, kennata sirrii fi bilisa tibba tibbaan godhamu jirachuun hedameetu. Demokrasiin bulcha wayyabaati. Irba caalaa kan argatetu angoott dhufa. Empayera keessatt lakoofsaan yaroo wantahaniif sanduqa irbaatt jarri kaan nurra garagalu jedhanii bidhatu. Jabina hojii fi yabboo dhiheessaniin irra haanuu dandeenya jedhanii ofitt amantee hin qabani.
Akeeka demokraasii fudhatanii karaa barsiifata saanii yoo gad dhiisan ayyanni hedduun akka jalaaa bahutt fudhatu. Haallisaa bulchooti akka gomgomaa, ofittoo, oftuuloo fi bibirratoo waan tahaniif, karaa ofii fi beekumsa ofii malee waan haaraa tahu dandahu akka hin guddifanne isaan danqa. Kennata demokratawaan yoo gaggeeffame nu fila jedhanii ummata saaniillee hin amanan. Kanaaf kan roorroon mirga ilmaan nama irratt tolfamu mallatoo jiruu saanii kan ta’e.
Demokraasii Gadaa irratt qabattee yartu
Yeroo waa’ee gadaa dubbanu gadi fageenyaa fi ballina saa beekneetu jechuun ofirrumaa taha. Sirna hawaasaa hedduu wal xaxaa fi qaramaa waan tureef kan dhaloota yartuu qofa jechuun hin dandahamu. Akka duubbee qarooma durii qabu ijaarsa hawaasaa fi roga barumsaa inni agarsiisu irra herreguun ni dandahama. Kanaaf kan barruun kun dhiheessu yaalu haala salphaa fi ol dhihoo tahen gumacha demokrasiif inni godhee agarsiisuu qofa. Kan nuti amma barbaadnuu tartiiba, hoodaa fi faayota yk jifaara aangoo osoo hin tuqin, akeekota seeraa fi demokrasii isa keessati haammatmani. Sabboonota hanga yoonaa sirna jija hiriyaa hawaasa hedduu keessatt muldhatan keessaa tokkuma jedhani fudhatan irraa isa dhugaa qayyabachuun ifaajee guddaa gafata. Waan hamma yoonaa waabarii koloneeffatoo baratan hunda of keessaa haqanii waa’ee Oromoo, saba guddaa Aftikaa hanga yoonaa tuffatamee ture kana ifa baasuu qabu.
Gadaan sirna sabummaa dhiirri waggaa hallee walqixummaan akka gayee hiriyaa saanii ramadameett biyya saanii gaggeessuuf qooda keessaa fudhatan hunda kan ilaalu. Dhaaboti hawaasaa hundi qaamota kennataman kan hojii saanii mariin gaggeessaniin gurmaawa ture.
Gochi waliigala hundi sirna Gadaa jala haa ta’u malee gara caalu Gadaan hala malbulchaa biyyichaa agarsiisa. Hiroo kotammi hubatamu qaban dhaabota lafaa fi kan Ayyaanaa, kan lafaa keessatt immoo kan hawaasomaa fi kan malbulchaati. Gadaan kan biyya lafaati. Qaalluun kan ayyaanaati. Wajjirri qaalluu Gadaa waan akka kennataa faa gargaara ture jedhama. Garuu mo’ummaan kan Caffee Gadaati. Kanaaf Qalluun dhimma malbulchaa biyyichaa keessa qubaa hin kaa’u ture jechuu dha. Sana jechuun Gadaan amantalaa ture jechuu dha. Asitt kan nuti dhimma irra qabnu demokrasii Gadaa amantalicha. Haalli hawaasomaa fi malbulcha dhaaba Ayyaanaa kun nafii seenawaa fi barumsaa saa jedhani faana dhahuun bu’aa qabata. Hardhallee Oromoon dhugeeffannoo dudhaa kan hordofan hedduu dhaa.
Gadaan yeroo hin yaadatamnee kaasee ummata Oromoon shakalamaa ture. Gara hawaasomaatiin dhiirri miseensa tahan hundi sirna seera dhalootaan hiriyaatt murneeffamu turan. Salphamatt jarri kun Dabbalee ganna 1-8, Foollee yk Gaammee 9-24 fi Qondaala yk Kuusaa 25-33, Raaba didiqqaa 30-38, Raaba Doorii, 38-46, Luba 46-54 fiYuba 55-78 fi gadamoojjii yk jaarsa 78 ol turan (akkuma dubbii tolutt shakala godinaa godinaa irra fudhatame). Miseensi hawaasaa hundi jija jala darbu qaba. Seera seeratt qodi raawwatamu fi leejisi fudhatamu ture.
Hojiin murna hiriyaa cuqi ka’ee hamma jabbii tissuu, ba’aa bu’a jabina qaamaa kan leejjisa loltummaa dabalatu hamma biyya bulchuu fi marii gaggeessutt ga’a. Murna hiriyaa kan keessaati kan miseensoti hoggansa sabaa tahanii walirra jala guddatanii Luba, jechuun miseensota murna bulcha Gadaa, kan tahan. Hogganooti kun gara caaluu, jalqabumaa hoogganoota hiriyaa sadarkaa adda addaa tahaa dhufani. Dubartii, halagaan Luba hin bahin, akkasumas kanneen hojii harkaatt bobba’an yaa’a angoo hirmachuu Gadaa keessatt hin dabalamne.
Tibbi gadaa tokkoo bara saddeeti. Dhuma tibba sanaa xumuruuf sirna dhangaa guddaatu qophaawa ture. Ayyaaneffanaan kun “Buttaa” jedhama ture. Buttaan yeroo heduufis ni gargaara ture. Waggaa nama tokkoo baruuf “Buttaa meeqa nyaatte jedhama?” Kanneen waggaa saddeettan keessa dhalatan hundi bara tokkoo himatu, “buttaa tokkoo, lama kkf” jedhu. Sanarraa beekaan namichi miseensa gadaa kamii akka tahe hubachuu dandaha. Marsaa gadaa tokkoo, waggaa afurtama keessatt Buttaa shantu qalama. Kanneen gadaa tokkoo keessa dhalatan gargarummaan gannaa hanga bara saddeetiitt jiraachuu dandahuyyuu hiriyaa jedhamu. Gurbaan jalqaba ganna saddeettanii dhalatee fi kan gaafa Buttaa dhuma waggaa sadeeti dhalates buttaa tokkoo nyaanne jedhu.
Gara malbulchaatiin hawaasi gola shanitt hirama. Miseensoti gola malbulchaa seera dhaloota saanii keessaa hawwataman. Akka walirraa jalummaa saatt Gadaa hundi qooda jireenya biyya saa keessati fudhatu qaba. Gadaa inni dullachi Yuba. Miseensoti isaa kanneen kanaan dura aangoo irra turani. Itt haanse kan angoo irra jiru, Luba. Sanaa gaditt jara maadha kanneen ittisaa fi saba ijaaruuf qooda qaban Ittmakoo yk Raaba Doorii dha.. Kanneen isaanii gadii angafoota saani gula bu’uun qooda hiriyaa saaniif kenname gaggeessu. Tokko tokkoon murna hiriyaa walitt riqachuun abbaawummaa sadarkaa itt haanuu hoggansa golaa of qopheessu. Hundi saanii hoggana saanii kennatu turan. Haawaasi kan hedduu irrati xiyyeeffatu jara jala riqaa jirani, Dabbalee dha. Achi bakki itti bu’uurri Oromummaa buufamuuf hoggana kan tahuu dandahan adamfaman.
Al tokkoon hojii Gadaa sirinyaatti kan bobba’anii fi yaa’aa ofii qaban sadii. Inni jala Raaba Doorii, murna tibba itt haanu isa gidduu irra angoo fudhachuuf qophaawu. Inni gidduu Luba aangoo irra jiru. Inni dhumaa isa waajjira gad dhiise Yuba. Gadaan tokkoo marsaa bara afurtamaatt deebi’ee angoo qabata. Golli angoo fudhachuuf qophaawe waan jiruf kan aangoo irra jiru sana caalaa turu hindandahu. Hoggansi qopheen waan jiruuf Baallii walirraa fuudhuuf jeeqammi kamu gufuu taha jedhamee hin yaadamu. Baallii walirraa fuudhuu jechuun aangoo walitt dabarsuu jechuu dha. Gadaa dullachi isa haaraatt akka fakii aangootti Baalli guchii isa bira ture itt dabarsa. Gadaan dhufu hundi heera fi seera saa tuma.
Kanaaf heera foyyessuuf kantarri bakka biraatt muldhatu hin jiratu. Yoo wanti jijjiramu hinjirre illee heerri ture buufamee deebi’ee akka haaratti ba’uu yk labsamuu qaba. Gadaa shanan maqaa qophaawe qabu yk maqaa hooggana Gadaa saaniin waamamu.
Korrii sabichaa guddan Caffee yk Gumii jedhama. Teessummi Caffee gaaddisa Odaa jala. Korri idilee misoonsota gola bulchitu fi sabboonota irratt argamuu barbaadan hunda. Karaa kana demokraasii iddoosotaa tahee makaa demokrasii suduudaas kan qabu fakkaata. Abbooliin Gadaa durii kan lubbuun jiranii fi Yubootis irratt argamuu dandahu. Abbaa Gadaa yk Abbaan Bokkuu mataa Caffichaa fi kan Hojii Gaggeesituutis. Bakki Caffeen mataa lama qabaates jira jedhu. Tokko Abbaa Gadaa filame. Inni biraa Abbaa Bokkuu jedhame hoodaaf kan tajaajilu.Waa’ee egereef murtiin tokkoo tokkoo gara itti baasu Abbaan Gadaa alii al Raaga ni gaafata ture. Haatahu malee Raagi murtii jijjirsisuuf angoo hin qabu.
Dhaabota dhahaman irrati dabalamani kan irra darbamuu hin qabne jiru. Fakkeenyaaf dhaaba angafota qomoo kan dhaalaan dhufu caasaa Gadaa keessa hin jirani, garuu Qomoo ijaaranii masakuuf qooda qabu. Miseensoti Gadaa qomoo isaan hogganan keessa eeramu. Abaaruu fi ebbisuuf ulfoo mallatoo hoodaa fi qoodas qabu. Yeroo Gadaan hoogana sabaa tahu isaan kan qomooti. Jara kana keessaatu kan koloneeffataan gochii ganda keessaaf akka keettooti kan madaqfate. Yeroo gosti walgeesu dura kan waamaman yk taa’an angafoota qomooti. Erga caasaan angafootaa kun diigamee hojii ala tahee, bara ammayyaa kana sadarkaa sabaati dhimmi baasu hin muldhatu. Dhaabi Siiqqee kan dubartiif hanga tokkoo angoo hawaasomaa fi malbulcha kennus jira. Akka akeekaati kun walfudhata ammayyaa keessati makamuu dandaha.
Oromoof walqixummaa, bilisummaa, kennata sirrii fi bilisa, seeraan bulmaata fi mirga abba tokee fi ummataa kabajuu, eegumsa naannaa fi binoo kabajuun akaakuu waliinjaaramaa democrasii Gadaati. Ilmoon nama hundi walqixxee dha; kan seeraa olii hin jiru. Madda ofiif, halluuf, yk qabeenyaa kkf nama faanfanuun daba. Kabaja mirga ilmoo nama birmadummaa of ifsuu kan safuu yk waan hoodaa hin taane, birmadummaa sochiif waldaa dhaabbachuu seeran eegamaadha. Qondaaloti filaman kan jaallatamanii fi kabajaman yoo garaa saani ummata tajaajilanii fi dambooba guddaa agarsiisani. Qondaalli dandeetii hin qabnee fi dabaanbulaan utuu yeroon saa hin gahin Kora ummataan buqifamuu ni dandaha. Walgahii irratt yoo murtiin waliigalteen darbe ni leellifama. Miseensi Koraa tokkoo dubbii itt hin tolle taanaan marii naa qabdhu jedhee dhaabu dandaha. murtiin al tokkoo dabarraan hundi eebisanii murtichi ulfoo ta’a.
Korri Gadaa aangoo hojii aggeessituu, seera tumtuu fi gaaddisaa walitt qaba. Asitt Gadaa jechuun jara biyya bulchuu fi yeroo bara sadeetii isaan bulchanis tahuu ni dandaha. Hogganooti Gadaa si’anaa Luba jedhamu. Lubi angoo gaddhiisee gorsaa fi muraa tahuuf deemu Yuba. Murni Yubaa miseensota gadaa lamaan darbanii dabalata. Angoo fi abbaawummaa hundi kan Lubaa yoo taheyyuu Yubaa fi Abbootiin Gadaa darban waa’ee seera irrati qooda guddaa qabu. badii luba to’achuu fi dhimma malbulchaa hedduu irrati dhiibbaa gochuufis qooda qabu. Guutummaati manatt oldacha’uu erga waajjiraa bahanii ganna sadii duba dhufa. Achii kaasanii gadamoojjii yk jaarsa jedhamu. Murni gadaa gochee tahan keessaa kan bira Rabaa Doorii iji saanii bokkuu irra jiru ammaaf eegumsi biyyaa itt kenname.
Hawaasa Oromoo keessa haalli dadhaboon isa jabaa irrati walii tumsan ni muldhata. Fakeenyaa fi akaakayyuun abbaa fi Haadha (hoboo fi hobo coora irratt)irrati walii tumsu. Akkasumatt Raabaa Dorrii fi Yubi yoo Luba abbaa angoo irrati walii tumsan akkuma. Akkasitt angoon Lubaa osoo hammaa bahee dabaanbulummaa fi roorroo hin agarsiisin sirreeffama
Lubi kootaan Abbaa Bokkuu yk Abbaa Gadaa (Hayyuu Fiixee)tti. Bakka bakkaa ittaanota lama tokko kaan caalaa humna qabutu jira. Angoon hojii gageessituu kan Salgee yk bakka bakkaa Luba ja’atii. Jarri kun gurguddoo waggaa saddeetiif ummataan kennataman Abbaa Bokkuun hoggana saanii tahe. Hojii adda addaatiif shanooti ni dhaabbatu turan. Akki murtiin sadarkaa sadarkaatt itt darbu beekamaa ture. Seera baasuuf yero yeroon walgahi tolchantu qooqa ”seeraa” jedhu seera Amaaraaf gumaache jedhama. Akka saaniitt “sadoo” jechuu dha.
Abbaan bokkuu waan salgeen murteeffame hojiirra oolcha. Qoodi Abbaa bokkuu akka kootama hojiirra oolchituutt seeraan murteeffame. Kanaaf danqaa keessaa hiriyoota irra, alaa kan Yubaa, Raabaa Doorii fi kan Caffee Abbaa Gadaa darban keessaa caalaa ulfaataa tahee Abbaa barcumaa tahuutu isa irra jira. Waggaan golli angoo irra turu bar saddeetitt dangahamuun yoo daba tolchan bu’a irrati salphisaa tahuunu akka amala hin badneef danqa tokkoo. Kanaaf sirnii Gadaa demokraasii sirna madaala qabu kan luugammii fi madaalli waliinjaaramaa tahe. Abbaa Gadaa fi Lubi gargaartuu makala jedhaman qabu turani. Makalummaan waajiroota Gadaaf tajaajila dirqii tahuu ni dandaha.
Jiruun loltummaa Raaba Doorii seeraa fi dudhaan ramadame. Garuu Ajajaa kootammi Abbaa Gadaa yoo tahu kan waraana labsuu dandahu Caffee qofa. Abbaan Duulotaa duula tokkoo tokkoof Abbaa Gadaan muudamu. Erga duulli raawwatee duuba abbichi hojii saa dhaabbataatt deebi’a. Garuu quunnamtii shafisaa fi akkaataan seera itt kabachiisan dhibuun Abbaan Dullotaa Jaarraa 16th keessa dudhaa cabsuuti ka’ani.
Tuqaalee ijoo sirna Gadaa tokkoo tokko
Xumuruuf, Ummati moo’aa dha; sirni iddoosaa demokrasii suduudaan makame shakalamaa ture; bulchooti yeroon angoo irra turan danga’amaa, ganna saddeet qofa; nambiyyooti akka bara dhalootaatt mirga kennachuu fi kennatamu qabu; eenyuu seeraa ol miti; ummati iddoosaa saa deebi’i jedhee waamuu dandaha; mirgi namaa, binoo fi uumaa naannaa seeraan eegamaa dha; nageenyi daa’immaanii hawaasa hundaaf dhimma; Wayyabatu olhaana, garuu mirga yaroo eeguuf murtiin waliigalteen waan taheef ilaalchi yaroos kabajamaa dha; ilmoon nama hundi walqixxee dha, dabi fokkuu ture; mirgi walgahii fi birmadummaan of ifsuu eegamaa ture; mirgi daldala barbaadan keessatt qooda fudhachuu eegamaa ture; mirgi imalaa kennamaa dha; mirgi hooqubaa galchuu eegamaa dha; faanfanni sanyii, bara dhalootaa, saala fi qabeenya irratt hundaawe dhowwaa dha. Ya’a malbulchaa keessa, ba’ee hin himamin malee sirni to’aa fi madaala walinjaaramaa ture.
Amma erga sirna demokraasii Lixaa fi demokrasii Gadaa gabaabaatt walbarsiisne waan Oromiyaa ammayyaa ofiin bultuuf tahu argachuu yoo dandeenye haa yaallu. Sirni dhalootaan hawasa hiranii gurmeessuu waan waabarooti Addunyaa si’an tolchaniin adda miti. Ijoolleen akka hiryaatt barumsa ramadamuuf barati, “preschool, kindergarten, primary, secondary, college” kan jedhan, dabbalee, follee, gaammee raaba kan jedhan irra hin fagaatu. Golli malbulchaa jiran kan miseensota madaqfatan sirnuma waabarii kana keessaati. Garuu Oromoon akka addummaa saatt waan itt ida’uu akkaataan itti ilaalu ni jiraata. Oromoon sirnicha sochii hawaasaa hundaan walkeessa ilaala. Sadarkaa tokkoo bahanii kan biraatt darbuun mirga nambiyyaa hundaati malee kan gitoota adda addaa qofa hin turre.
Tarii Waan tokkoo tokkoo keessa deebi’ani bara ammayyaa kanaa akkamiti caalaa dhimma baasa jedhanii qorachuu ni barbaachisa. Walitt qabanii waldaa dargaggoo Oromoo jechuu irra, waldaa Foollee, Gaammee, Raabaa kkf yoo jedhame dhaloota hiriyaa caalaatt wal hubatu walduukaa hiriirsuun ni gargaara. Hoggana egeree sabaaf baasuufis carraa wayyaa kan kennu fakkaata. Dur gulantaan gadaa abboolii irra ka’ee ilaalama. Kanaaf yeroo nammi tokkoo ilmoo itt argachu dandahu murtaawaa ture. Isaan dura kan dhalate farra.
Amma ijoollee hundi walqixummaan ilaalamuu qabu, barri dhalootaa ijoollee irra ka’ee ilaalamu qaba. Kanaaf waggaan dhalootaas buttaan fi sadarkaa Gadaa abboolii utuu hin tahin gaafa ilmoon tokkoo dhalattee/dhalatee ka’ee ilaalamuu qaba. Yaa’a gadaa fi kennate keessatt qooda fudhachuu kan qoqqobaman hundi walqixxummaan ilmoo nama dhugoomsuuf mirga qooda fudhachuu argachuu qabu. Kun golfofuma saa agarsiisuuf malee jiruun hawaasaa qormaata of dandahe gaafata. Bara abbaa Gadaa Qaalluu tokkoo qofatu ture, amma kitilaa (kan dhugeeffannoo adda addaa dabalate). Dur Abbaa Muudaa qofatt godaannaa, amma garba ceenee Makkaa fi Yarusaalem kkf. dabalanneerra.
Waanuma halleefuu maal yaaddu? Beekota Oromoof kun didhaa guddaa dha. Waan qabaachaa turre mararfachuuf, sammuu keenya dhiibbaa alaan xaxame bilisomsuun barbaachisa taha. Gadaan kabuu barbaada malee, gonka waan yeroon itt darbe miti. Dhaqaa, osoo deebii hin kenning qormaata irratt gaggeessaa!
Of ta’uuf qophoofnee addunyaatt Gadaan ammallee akka sammuu fi qaama keenya keessa jiru haa agarsiifnu. Kan Oromummaatt boonuuf kun guddaa hin ta’u.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Adoolessa 2011


c: text/html

text:
Abdii Boruutiin*
Uummatni ykn sabni gabrummaa keessa jiru yoomiyyuu jiruu fi jireenya gaarii qabaachuu baatullee, haalli uummatni keenya, uummatni Oromoo keessa jiru yeroodhaa yerootti hammaachaa dhufee; sadarkaa hamaarra akka gahe kan ifaa ifatti mul’atu waan ta’eef, kanaaf ragaa dhiyeessuun barbaachisaa natti hin fakkaatu. Sabni Oromoo, qabeenya uumaadhaan badhaafame Oromiyaa dacheen ishii jiituu fi badhaatuu taate otuu qabuu, har’a diinotni isaa biyya isaarratti abbaa qabeenyaa ta’anii yeroo sooramaa jiranitti, uummatni keenya garuu akka nam-tokkoottis ta’ee gamtaadhaan jiruu namaa gadii fi gadadoo daangaa hin qabne keessa jira. Rakkoolee uummata keenya hudhanii qaban nan barreessa yoon jedhe, tarreessee fixuu waanan hin dandeenyeef, kana keessaa bahuuf Oromoon maal godhuu qaba waan jedhutti xiyyeeffachuun barbaachisaa dha jedheen yaada.
Qabxiin guddaa ani kaasuu fedhu fi sararas jala butuu barbaadu, har’a gabrummaa Habashaa, kan yoomiyyuu caalaa hamaa ta’e keessatti uummatni keenya dararamuun waan diinni keenya jabaateef otuu hin taane waan Oromoon fedhii tokko dhabeefi. Fedhii tokko dhabuun ammoo kaayyoo adda addaas akka qabaatan nama taasisa. Fedhii ykn kaayyoo adda addaa qabaachuun adeemsa qabsoo bilisummaa sakaala; karaa bilisummaa dheeressa; diina keenya jabeessee uummata keenya hamilee cabsa… Oromoon fedhii ykn kaayyoo tokko qabaachuun murteessaa dha. Fehdii Oromoon qabu ammoo fedhii dhuunfaa otuu hin taane fedhii sabaa (national interest) ta’uu qaba. Bu’aa dhuunfaa yeroof argannu dhiisnee bu’aa uummata keenyaa fi egeree saba keenyaa yaaduu qabna. Bu’a har’a diina jala kaannee argachuu dandeenyu caalaa bu’aa boru akka sabaatti argannu ilaaluu qabna. Kun ta’uu kan danda’u, yoo fedhii tokko qabaanne fi akka ilmaan abbaa fi haadha tokkootti walbira dhaabbanne qofaa dha.
Fedhii tokko qabaachuu jechuun maal jechuudhaa? Yoo tokko gara bitaa deemu, kan biraa gara mirgaa deemuun; yoo tokko qabsoo saba keenyaatiif lubbuu isaa dhabu kan biraa diina jala kaachuun; yoo tokko dhukkubsatee waan ittiin tajaajilamu dhabu; beelayee fi dheebotee waan ittin bitatu dhabu; qayee isaarraa buqqayee, kadhataa ta’ee karaarratti argamu; kan biraa jiruu gaarii jiraachuuf jecha maxxannee diinaa ta’ee umurii gabroonfataa dheeressun fedhii tokko dhabuu dha. Warrumti qabsoo kana keessa jirraniyyuu, qabsoo bilisummaa Oromoo irra deebi’anii xiinxaluu qabu. Qabsoon bilisummaa Oromoo maaliif eegalame? Gaafiin uummata Oromoo gaafii gabrummaa (colony) ti moo miti? Jedhanii irradeebi’anii gamaaggamuun barbaachisaa dha jechuu kooti. Gaafiin saba keenyaa gaafii gabrummaa akka ta’e waan nama mamsiisu natti hin fakkaatu. Haalli keessa turre fi har’as keessa jirru kan waan kana mirkaneessu dha. Maarree, gaafiin gaafii gabrummaa yoo ta’e ammoo, uummatni gabroome bilisoomuu fi biyyi diinaan qabamtes walaboomuun dirqama ta’a. Kaayyoon QBO ifaa ifatti hiikkamuun (clearly defined ta’uun) barbaachisaa dha.
Wareegama hir’isuuf, karaa hidhannoo dhiisnee karaa nagaatiin qabsoofna jechuun yaaduma ka’uu qabuu dha. Otuu karaa kanaan galii tokko gahuun danda’ame, kun silaa waan gaarii ture, akka hawwiitti. Haa ta’u malee, karaa nagaatiin qabsoofna jechaa hidhamuun, dararamuun, ajjeefamuun, biyyarraa baqachuun, baqataniis du’uun eega hin hafinii karaa kanarratti cichuun eessa gahuufi? Diina keenya qawwee itti kaasuu baannus, inni qawwee nutti dhukaasuu hin dhaabnee bar!! Dubbichi akka makmaaksa Oromoo: “Harka ormaatiin ibidda qabuun nama hin dhibu” jedhu hin ta’in malee, yoo lolan malee karaa biraatiin bilisummaan uummata Oromoo fi walabummaan Oromiyaa waan argamu natti hin fakkaatu. Diinni humnaan, qawweedhaan dhufe, humnaan malee namarraa hin deemu. Kana isaanuu ifaa ifatti dubbachaa turan, jirus. Akka keenyatti lolaatii bilisummaa argadhaa nuun jechaa jiruu mitii?
Har’a kan dur caalaa haalli Oromiyaa fi Oromoon keessa jiran baay’ee baay’ee yaaddessaa ta’ee jira. Diinni tooftaalee adda addaatti fayyadamee, duguuginsa sanyii nurratti dalagaa jira. Saba bal’aa gara saba bicuutti jijjiiruuf ciminaan irratti hojjetamaa jira. Dachee Oromiyaa cicciranii dhiphisuuf; kan hafte sanaayyuu bakkee lamatti addaan kutuuf; lakkoofsa uummata keenyaa xiqqeessuuf duula hamaa nurratti gaggeessaa jirti Wayyaaneen. Gochii duguuginsa sanyii Oromoo kanatti milkaayuuf, tooftaalee Wayyaanotni lafa kaawwatan keessaa inni tokko Maastar Plaanii Finfinnee ti. Karoora kana bakkaan gahuuf, tooftaa isaan baafatan keessaa inni tokko waayee misoomaa fakkeessanii; Oromoota fedhii dhuunfaatiif dursa kennan ofitti harkisuuf maqaa “DIYAASPORAA OROMOO” jedhuun Oromoo oromoodhaan balleessuuf karoorfatanii jiru. Har’a Oromoon yaamicha kanaaf owwaachuun hafee; gamtaadhaan tokkummaadhaan shira kana dura dhaabbachuu baatnan badiin nutti dhufaa jiru jala kaattuu diinaatiifillee waan hafuu miti.
Yeroo Oromoon walbira dhaabbatee tokkummaadhaan diinaan falmu amma ta’uu baatnan, bilisummaan nu barbaadnu fi Oromiyaan nuti ijjaarrachuuf hawwinus abdjuu ta’anii hafuu akka danda’an shakkiin hin jiru. Kun sodaa fi abdii kutachuus miti; balaa namatti deemaa jiru alaalatti arguu danda’uu dha. Kan amma nu nyaachaa jiran Wayyaanotni nama-nyaaatan otuu jiranuu; warri sirna durii sana nutti deebisuuf hawwii fi abjuu qabanuu kutatanii loluuf
qophaayaa yeroo jiran kana Oromoon callisee taa’uun; fedhii sabaa dhiisee kan dhuunfaatiif dursa kennuun badiitti nu geessa jedheen amana. Hamma balaan deemaa jiru tokko nama bira gahee harkaan nama qabatutti ykn nama hudhutti callisanii ilaaluun badiif of qopheessuu dha. Shira diinni nurratti dalagaa jiru dura dhaabbachuuf; qabsoo keenyas cimsinee uummata keenya gadadoo fi qaanii keessaa baasuuf qabxiilee armaan gadii akka dhaamsa Oromummaatti dhiyeessuun fedha:
- Oromoon amantii fi ilaalcha fedhe haa qabaatu, garuu akka ilmaan abbaa fi haadha tokkootti wal jaalachuu, wal kabajuu, wal obsuu fi keessumaayyuu ammoo yeroo rakkoo walbira dhaabbachuu;
- Jiruu fi jireenya gaarii har’aatiif yookaanis bu’aa yerootiif jennee fedhii uummata bal’aa Oromoo kan faallessu, diina jala kaachuu fi ergamtuu isaanii ta’urraa of qosachuu;
- Oromoon akka nama tokkoottis ta’ee gamataadhaa dirqama Oromummaa bahuuf maaltu narraa/nurraa eegama jedhee/jettee ofgaafachuu fi karaa danda’amu hundaan qabsoo kanaaf gahee taphachuu ykn/fi qooda gumaachuu;
- Uummata ijaaramee fi gurmaayetu humna ijaaruu waan danda’uuf, bifuma fedheenuu haa ta’u wal ijaaruu fi uummata keenyaaf sagalee ta’uu;
- Tokkummaan jaarmayootni Oromoo uuman ykn uumuu barbaadan, tokkummaa waraqaarratti mul’atu qofaa otuu hin taane, kan hojiidhaan agarsiisee bu’aa ykn jijjiirama tokko fidu ta’uu qaba;
- Karaa nagaatiin qabsoon kun milkaayuu akka hin dandeenye hubatamee; qabsoo hidhannoo cimsuu; Waraanna Bilisummaa cimsuuf Oromoon hunduu dirqama ofii bahuu qaba. Akkuma OMN kunoo maallaqa uummataatiin ijaaramee milkaaye, maallaqa uummata Oromootiin Waraana Bilisummaas jabeessuu fi cimsuuni ni danda’ama;
- Warri, qabsoon karaa nagaas ittifufuu qaba jedhanii tooftaa kanarratti cichanillee caalaatti kan sodaatamuu fi kabajamuu danda’an qabsoon hidhannoo yoo duubaan cime qofaa dha jedheen amana; Kanaafuu, isanillee qabsoo hidhannoo balaaleffachuu dhiisanii karaa lafa jalaatiin deeggarsa godhuu qabu;
- Kayyoo addaa addaa fi karaa garagaraallee yoo hordofan, jaarmayootni Oromoo walaba ta’anii ijaaraman kaayyoo fi karoora waloo kan yeroo gabaabaa tokko uummachuu fi isa kana bakkaan gahuuf TUMSA ijaaruu;
- Hoggantootni jaarmayoota amma jiranii hunduu, dhaloota haaraa ofjalatti ijaaranii hogganummaadhaaf qopheessuu; suuta suuta hoggantoota dhaloota haaraatti dirqama dabrsuu fi ofiif gahee gorsaa taphachuu;
- Hoggantootni jaarmayoota Oromoo, haala qabsoo kana ittiin gageessani fi aadaa hogganummaa ittin kennan yookaanis adeemsa (approach) isaanii jijjiiruudhaan hogganoota uummata wajjin quba walqabu; kan uummataan mar’iatu fi uummata mari’achiisee yaada uummataa dhagawus ta’uu qabu.
Qabsoon uummata keenyaa, har’a qabsoo bilisummaa qofaa otuu hin taane, caalaatti qabsoo jiruu fi jireenyaa waan ta’eef, uummatni keenya jiruu namaa gadii fi gadadoo kana keessaa akka bahu ilmi/intalli Oromoo dirqama Oromummaa bahuu qaba/qabdi. Dirqama kana bahuunis yeroon isaa amma.
Galatoomaa.
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kutaa tokkoffaa qabxii kana jalatti, yaada bu’uura Diddaa Uummataa ykn (Civil Disobedience) maal akka tahe haga ta’e ilaallee jirra. Qabxiiwwan ilaalle gahaa jechuu otoo hin ta’iin, hubannoof haga ta’e nu gargaaruu mala kan jedhu irraa akka ta’e hubatuu qabna.
Kutaa 2ffaa kana keessatti, qabxiiwwan gurguddoo Diddaa Uummataa keessatti mul’atan maal fa’aa akka ta’anii fi maloonni diddaa uummataa (Civil Disobedience) maal akka ta’an ilaalluu yaalla.
A. Qabxiiwwan gurguddoo Diddaa uummataa keessa jiran maal fa’aati? Diddaan uummataa waantota murtahan gochuu fi gochuu diduu irraan sochii ykn diddaa gaggeeffamudha. Qanxiiwwan kanneen keessatti mul’atan;-
1. Diddaan ykn sochiin uummataa, ergamuu, soda fi harka maratanii taa’uu waliin waan wal qabate miti. Faallaa kanaa ergamuu diduu, sodaa of-irraa dhiquu fi harka maratanii ta’uu dhiisuudhaa.
2. Diddaan uummataa (Civil Disobedience) nageenya jaalatuu fi eebbifamaa ta’uu fi ta’uu dhiisuu miti, yeroo hedduu diddaa uummataa keessatti, fayyadamtoonni uummata bal’aa (Ordinary people) ta’uu dha. 3. Diddaan ykn sochiin uummataa, akka waraana jechootaatti (War of words) ilaalamuu hin qabu. Kana irra hawaasummaa, diinagdee fi siyaasa jabinaan qindeeffatanii qabsoo gaggeeffamudha.
4. Diddaa uummataa (Civil Disobedience) keessatti, gareewwan kaayyoo adda addaa qaban waliin tarkaanfachiisuu danda’u.
5. Diddaa uummataa gaggeeffamu keessatti qaamonni mootummaa hidhatan, sochii gaggeeffamu keessatti tarkaanfii humnaa kan fudhatanii fi lakkoofsaan muraasa ta’uus qaama hir’atuu fi wareegamni lubbuu uummata diddaa gaggeessu irraa haga ta’e kan qaqqabu ta’uudha.
6. Sochiin ykn diddaan uummataa qabsoo hidhannoo waliin yeroo wal cinaa qabamu, bu’aa waarii argamsiisuuf karaa gabaabaa fi kan yeroo dheeraa hin fudhanne ta’uu dha.
B. Malootni Diddaa uummataa (Civil Disobedience) maal fa’aati? Uummanni ykn sabni haqummaa, wal qixxummaa, fi mirga namoomaa fi dimokraasii isaa sarbamee sirna tokkoon gabroonfatame, jijjirama bu’uuraa fiduun mirga isaa sarbame deeffachuuf qabsoowwan adda addaa gochuun waanuma adduunyaa irratti mul’ataa jirudha. Qabsoowwan kanneen keessaas, diddaan uummataa (Civil Disobedience) isa tokkodha. Kanaaf, maloota diddaa uummataa ta’an keessaa ammoo;-
1. Diddaa Nyaata dhaabuu.
2. Iyyannoo (Petition)
3. Diddaa Hojii dhaabuu.
4. Yeroo dheeraaf dirree masqalaa irra taa’uu.
5. Dhaabbilee gurguddoo (Institutions) yeroo dheeraaf marsuu fa’aati. Walumaa gala maloonni diddaa uummataa bu’a qabeessa akka ta’uuf jecha siyaasummaa fi aadaa hubannoo keessa kan galche ta’ee, qaama karoora guddaa tokko akka ta’etti of-eeggannoo guddaan hoogganamuu
barbaachisa.
Egaa barreeffama kutaa kana jalatti, malootaa fi qabxiiwwan diddaa uummataa (Civil Disobedience) hubannoof hagana yoo jenne, barreeffama kutaa itti aanu keessatti qabxiiwwan bu’aa qabeessa diddaa uummataaf gargaaraan qabannee kan dhiyaannu ta’a.
Kutaa 2ffaa Diddaa Uummataa (Civil Disobedience)
Kutaa tokkoffaa qabxii kana jalatti, yaada bu’uura Diddaa Uummataa ykn (Civil Disobedience) maal akka tahe haga ta’e ilaallee jirra. Qabxiiwwan ilaalle gahaa jechuu otoo hin ta’iin, hubannoof haga ta’e nu gargaaruu mala kan jedhu irraa akka ta’e hubatuu qabna.


text:
Oromoo Oromiyaa irratt mirga dhabsiisuuf diinni eenyummaa isaan akka ummata walaba tokkoott qaban haquun Oromiyaa irratt abbumaa saanii haaluu fedha. Garuu jagnooti Oromoo bilisummaa dheebotan gaarreenii fi sululoota biyya abbaa saanii keessaa lafa raasaa jiru. Diinni ilkaan raafame buqqisuu malee fala hin qabne. Garuu sana eenyutu shaffisaan godha? Caalaan dhaabotaa malbulchaa maqaa Oromoo dhahatan Oromiyaa keessatt hojiin silaa irratt xiyyeeffachuu malan irraa maqa jiru. Ugganii waan labsatan hojiirra oolchuu utuu hin ta’in waamicha “tokkummaa, walitt baquu, walii tumsuu”jedhu tarrisaa ooluuf waan umaman fakkaata. Akeeki sagantaa malbulchaa saaniin labsame hariiroo ambaa qofaa jedhameetu. Kanaafi afaanii fi hojii saanii gidduu walfincilli kan mullatu. Kanaafi Wayyaaneen bitintiraa jirtu kan silaa duri gaggeeffamtu badisa hin eegamne kan geessisaa jirtu. Nuti eenyu, eessaa kaanee eessa geenye, eessatt qajeeluuf jirra? jennee wal yaadachisuu nuffuu hin qabnu. Oromoon dame Kuusaa keessaa tokko. Kuusaan isa caalaa dullacha yoo hin taane ulumaa dhaloota qarooma ilmoo namaa dullachoota keessaa tokko. Mamii tokko malee qaroommi Oromoo lata qarooma sanaati. Yeroo waa’een Oromoo dubbatamu yoo hiddi qarooma dullacha kanaa waliin qabu, qacceen saa ammalee keessaa mullatu, hin dhahamne guutuu hin ta’u. . Mallattooti Abbooliin Gadaa badisa irraa oolan dhimma itt bahanii fi hoodi saanii horcowii shakala qaroomicha bakka hedduu badanii. Sun Oromoof qaabachiisaa karaa fagoo seenaa keessaa imalanii fi haalama, ganamaa fi hamaa isaan mudateetii. Seenaa dureessa kan Oromummaa, barbaacha lafaa, eenyummaa, ofiinbulummaa fi birmadummaaf qabsiisuu.
Mootummaan Kuusaa Barabra ture erga kufee booda qunnamtiin dameelee gidduu ture kan cite fakkaata. Tarii, yero sana ta’a Oromoon misooma addaa eegalee sirni Gadaa sirna bulcha Kandaasee bakka bu’uun faara goddinaa kan mullisuutt kan ka’ee.. Sochiin Oromoo gara kibbaatii jalqabe baqqaana baha Afrikaa kaabaa kibbatt faana dhahamu of duubatt dhiiseera. Godaansa gara kibbaatt godhame irratt Oromdur bakka bakkatt qubachiifaman hanga raayyaan Oromoo jabaatee ijaaramuun jaarraa 16faa keessa birmatuufitt garri tokkoon saanii humnoota empayera Habashaa fi Adaaliin dhuunfatamanii turani. Yeroo sana Oromummaan sadarkaa olhaanaatt guddachuun diinota kan rommisiise. Booda garuu dhiibbaa alaa fi keessaan aaboon Gadaa laaffataa dhufe. Dhumarratti, Gadaan, keessaayyuu akka dhaaba malbulchaatti jalqaba jaarraa 20ffaa keessa koloneeffatan raawwachiifame. Oromummaanis haleellaa jala seenee hanga 1960mootaatt dandamachuu hin dandeenye ture.
Oromiyaan lafaa fi ofiinbulummaan see koloneeffataan irraa mulqame. Lafa malee ilmoo namummaa himachuun hofonfola ta’aa. Koloneeffataan kutaa Awuraajjaa jedhamutt Oromiyaa kukkutee lafa isaa firoota saa fi Oromoo galtuuf hire. Akkasumas dirii fi foo’aa malbulchaa, hawasomaa fi diinagdee hawaasa Oromoos gargar ciree. Eenyummaan sabummaa kamuu kan sabicha walitt guduunfu ni awwaalame. Muuxannoo laalessaa jaarra tokko caalaaf jiratu ta’e. Haala kana jalatt aadaa, dudhaa fi dhaaba malbulchaa Oromoo balleessuun salphaa ta’eef. Akaakuun roorroo Awuraajjota hunda irra diriirfate battala tokko irraa kan ka’u ture. Kanaaf hundi gadadoo walfakkaataa jala waan tureef didha walfakkaataa seensisee. Hammuma gaaddisa tolaa walfakkaataa jala turan rakkina hongee walfakkaataas waliin dhandhamatani. Qabamuun manca’a dhaqqabsiisullee laalaa gabbarsiifama irraanfachiisee qaabannoo Gadaa boonsaa durii Oromoo keessaa haquu hin dandeenye. Oromummaan sabicha deebisee walitt guduunfuuf gufuu halle irra qaari’uu danda’e.
Akka sanatt ture kan Waldaan Maccaa fi Tuulamaa Oromoo walitt fiduun waa’ee nageenya biyya saanii mari’achiisuu kan danda’e. Itt haansee seenaa kolonooma Oro moo keessatt jalqabaaf ABOn sagantaa malbulchaa qabatee gadi ba’e. Miseensota, dabbaloota, hooggansaa fi hordoftoota qaba ture. Dabbalooti barbaachisummaa Oromummaa fi frummaa inni bilisummaa Oromiyaa fi addunyaa waliin qabu barsiisaa turani. Yaa’a kana keessa kan itt amanan kumootii horatamanii, kumootis Kaayyoof wareegamaniiruu. Ari’ama 1992n miseensota hoggansaa fi dabballooti gurguddaa biyyaa bahan yartuu turani. Hogganooti, dabbalootaa fi ummati dammaqfaman caalaan qabsoo itt fufuuf biyyatt hafani.
Humna sana beekanii dhaqabuufii dadhabuun warraaqsa Oromoo ciiga’uu ta’a. Alii alii abdii kutannaan ofii fi murtoo dogoggoraan utuu hin beekin yaada bira hin gahamne keessa nama naquu dandaha. Qabsoon Oromoo waa’ee qabsaawota tibba tokko qooda fudhatanii qofa miti. Qabsaawoti sun barbaachisoo tahuu kan haalu hin jiru garuu nammi toko fakkaattii isa caalaa guddaa ilaaluu danda’uu qabaa, guddachuuf hangi inni fudhatee fi lalisuuf maal akka fedhu? Qabsaawota beeknu kanaan bakka jirru geenyee. Kan isaan rakkise kanneen egerees akka hin rakkisne iggitiin hin jiru. Dadhabbiin taatotaa dhugaan jiru haa ta’u kan se’ame, qabsicha itt gala akeekkate irraa maqsuu hin qabuu. Qooqaa warraqxotaa keessa qooqi “hin danda’amu” jedhu hin jiru. Kanaaf rakkoo keessaa baqatanii hariiroo namoota gidduu furuuf qormaata haala walii gala dagatuun gadi bahuuf maalifaan jirachuu hin qabuu. Fulduratt deemaa ilaa fi Ilaamee dudhaa deebfachuuf qabsoo keessaa gaggeesuu yaaluutu dursuu qaba.
Caasaa malbulchaa leelloo horatee qaata lafa jiru fi jalcaasa dhiigaa fi lafee dabaan kufootaan ijaaramee jiruu, haaraa lafaa kaasanii ijaaruuf barbaachisummaan saa hin mullatu. Yaadota fi mala haaraa qabna yoo ta’e gabbisinee kaara dadhabina namaa fi hanqina waatattaan dhalate haa guutnu. Nammuu qabsoo Oromoo keessa koonkaa guutuu jirra jedhee yaaduu hin qabu. Diinni akkasitt yaadee hin beeku. Kallacha sochii bilisummaa Oromoo, ABO fi mallattooti ofiin bulummaa Oromoo yaadachisan akka naannatt hin hafne haquuf wuxifataa. Shira diinaa kana akka biraatt ilaaluun utuu hin beekin dhooftuu milkaawina saa ta’uun gamnooma dhabuu fakkaata. Yaada fedhe haata’uu waan Oromiyaa ilaalu irratt Badii keessatt utuu hin ta’in achumatt bu’urfamuu qaba. Humnas dandeettii ofiis kan itt madaalan yoo achii ta’e.
Oromummaan akka ilaalcha addunyaatt, waa’ee birmadummaa fi ofiinbulummaa Oromiyaa labsaa, dagaagaa jira. Akka dudhaa Gadaatti Oromummaan kan raagu, walqixxummaa ilmoo namaa, nagaa fi araaraa addunyaa fi haalli sanyii, amantee, saala yk garagarummaa biraan qabatee, murni an hundaa oli ofiin jedhu tokko keessa hin jiraannee dha. Amma eenyummaa sabummaa saanii baruun sillimii waggaa hedduu booda bosona Oromiyaa keessa qabsaawota jiranitt makamuuf hedduun ka’aniiru. Oromummaan ilaalcha addunyaa bilisummaati malee kan sanyeessituu miti; Oromoon jaallummaaf qulqullooma sanyiitt utuu hin ta’in fedha akeeka Gadaa demokraasi eeguu, moo’ummaa Oromiyaa fudhachuu fi walqixxummaa, qajeeltuu fi birmadummaatti amanuu gaafata.
Oromoon jagnummaa, beekumsa, qajeeltuu, nagaa, birmadummaa, waldandahuu, dhugaa fi jaalbiyyummaa leellisuu. Seenaa waloo surraan guute, aadaa, dudhaa, hooda, afaanii fi dhaalmaa Gadaa waliin qabaniin hedduu boonu. Kanneen akka hojiirra oolanii fi eegaman jaarmiyaa barbaachisaan qopheeffatanii turani. Oromoon nama qofaa utuu hin ta’in uumaa hundaaf seera qabu. Oromoon, tarii, kanneen diina irraa baranii qaran yoo hin taane gocha hamaa hin qabani, sunuu Gadaan tumamne hin jiru. Nammi hunduu walqixxummaatt ilaalama. Qabeenyaan, hojiin yk boojummaan seera malee hin tuqamuu. Sun safuu dha. Oromummaan walitt qaba eegaloota miiraa fi seeraan bulmaata kanaati.
Oromoon yaa’iin ummataa yk Caffeen iddoosotaa sirna humna olhaanaa itt tahe qabu turani. Waajjiroti hundi namoota kennatamaniin waggaa saddeet sadeetiin gaggeeffamu. Dhalooti hundi dantaa saba saanii keessatt qooda kennan qabu. Bulchi, dhalooti duubaa isa duraa waggaa saddeet sadeetiin bakka bu’uun gaggeeffama. Kanaaf nammi Oromoo hundi sadarkaa malbulchaa fi hawaasomaa biyya ofii keessatt carraa qooda fudhachuu qaba. Ummatii iddoosaa saa waajjira saaniif jechuun kabaja guddaa kennaaf. Garuu nammi isaan ayyaaneffatu hin jiru. Oromoon nama dhugaa kan ta’e, amanamaa, hardha ijaaree bor diiggaa hin olle, akka tafkii gamaa gamanatti carraa foolii dhahuuf hin kukuruphisnee ulfeessa.
Oromoo jechuun ummata jechuu dha.; sirni saanii ilmaan namaa nagaa jaallatan hundaaf banaa dha. Gadaan ummata biraa yk abba tokkootaaf sirna golgaa yeroo yk Oromsaa dhaabbataa kennuuf qaba. Qooqoti “Luka Kennaa, Moggaasa, Guddifacha fi Luba baasa” jedhan sana agarsiisuu. Altokko sirnichaan fudhatamnaan amanummaa Heera Gadaaf malee eenyuufuu hin kakattu. Fudhatamnaan miseensa gosa, isa keessaan kan sabaa ta’ama. Faanfanamaa fi gaabba oolchuuf nammi dhaabbataatt dhalootee tasifame yk guddifame haa tahu nammi biraa waa’ee seenaa saa darbee dubbachuun safuu dha. Oromsamuun waan fedhaati malee kan itt dirqisiifaman miti. Boojuun ulaagaa guutellee filmaata biyya ofiitt deebi’uu yk Oromsamuu akka gaafatu carraa qabaa. Namooti finnoota addunyaa adda addaa keessatt nambiyyummaa argatan sirni Gadaa qabattee kana irratt hagam tarkanfataa akka ture qayyabachuu danda’u.
Egaa ilaalchi Gadaa qaccee qarooma Kuusaa durii kan qabuu fi nafii ofii guddifate, ilaalcha addunyaa Oromoo hunda tokkomsu qaba jechuu dha. Maaljechi Oromummaa barreessaama kanaan Barlabsi Gubirmans irratt akka kennameti “Oromummaan mullisa mararfannaa jaalbiyyuummaa, bilisummaa, nagaa fi walabummaa Oromiyaati”. Innis jaalala namoomaa,biyyaa, ummataa, seenaa waloo surra qabeessa, aadaa, dudhaa, hoodaa, afaanii fi akaakilee tokkicha, dhahachuu irratt hundaawa. Oromummaan farra namoomaa baasaa, hacuuccaa fi dabaati. Hundaa olitt farra kolonummaati
Nammi tokko yeroo waa’ee biyya ofii yaadu kan jalqaba itt mullatu diida hiriyaa waliin keessa burraaqaa guddattee. Danaan waliigala biyyaa achii eegalee kan ijaaramaa dhufu. Diida sana malee qaabannoo haa ta’u nameenyaan yaadatamu hin jiraatu. Diida sana, isaa waliinis qaabannoo bakka kiyya kan ittiin jedhan, biyya yk gandaa, diinni dhabsiisuu kan fedhu. Kan du’an illee reeffa saanii girgijii walirraa jalatt ijaarame “fukaa” jedhamu yeroof kiraayyii fudhatan keessa suuqama malee bakka awwalaa dhaabbbataa dhabsiisaniru. Kan lubbbuun jiranis araddaa akaakilee saaniitii baasanii karaatt gad darbatu. Dudhaan nammi dhalatee lafa hidda handhuura itt awwaalan dhabu, du’ee awwaala dhowwamuu caalaa hamaan maaltu jira? Lafa biyya offii irratt aangoo qabatan malee waa’ee Oromiyaa fi Oromummaa dubbachuun nama dhiba. Achiiti kan Oromummaan biifee addunyaa waliin gahuu dandahu.
Dhaaboti Oromoo hedduun akka “Daldaloota Ayyer Bayyer” jedhamaniiti (abba tokkee hin homishnee fi gibira hin baafne). Jarri akkasii kanneen homishanii fi raabsan waliin wal argaa hin qabani. Bakka qubatan waan hin qabneef qilleensaa qilleensa irraatt waamicha tumsaa milkaawullee dhimma hin baafne tolchaa oolu. Hobbaatiin saa kan lakkoofsaa malee kan akaakuu hin ta'u. Kanuma kaleessa waliin socho’uu dadhabne jedhantu deebisanii wal xaxuuf walwaamu. Ummati Oromoo ballaan dilga’uu malee murnota keessatt erga addaan bahani wal muuduu yoo hin taane kan jijjiirame hin jiru. Kan waamicha dhugaa gochuu barbaadu hunda dura lafa Oromiyaa irraa gocha agarsiisuu qaba. Kana malee,”carpetbaggers” (ayyaan laallatoota Amerikaa bakka waa bu’inaa jedhanii hin dhibne) waliin kan adda isaan godhu hin jiru. Wan wareegan kophaa jalqabuu hin danda’an taanaan maaf gargar bahanii? Kaayyoon ganamaa nu hin baasu Oromoof mala addaa qabna kan jedhan isatt deebinaamoo amma ejjennoo lamaan maaliin walitt araarsuuf jedhu? ABO fi kanneen kaayyoott amanan waamuu haa ta’u ABOn fi kanfakkaatan sanaaf deebii kennuun walabummaa Oromiyaatt ga’isuu ta’a.
Maqaa ofiif yoo ni yaadu ta’e, biyya qabna yoo jedhu ta’es dhaaboti malbulchaa hundi Oromiyaa keesssaa socha’uu qabu. Yeroo hundaa sabi biyya malee jiraachuu isa fakkeenyi himamu kan Yihudotaati. Dilormaa harka caalaatu biyyaa ari’amee addunyaa irra faca’ee waggooota kumaa ol jiraate.Bakka biyyi hin jirrett ayyaana saboomaa cimaan isaan walitt hidhee turse, amantee saanii durii kitaabota irratt hundaawe, afaan Hibruu, faanfanama Badii irratt isaan mudate, filmata yartuu qaban daldalaa fi barumsaa ture. Isaanuu akka ummataatti qorumsa jireenyaa saaniitt dhufeen bakka keenya kan jedhan soquu dirqisiifamani. Hanga Badii turanitt irbuu amantee saaniitt abdii kutatanii hin beekani.
Oromoon biyya ofii keessatt buqqa’anii; kan biyyaa ari’amanii bahan kan hafaniin walitt yoo ilaalaman lakkoofsaan hamma hin jirree dha. Qabsoon biyya ofii deeffachuuf tolfamu kamuu achumaa hoogganamuu fi hojiirra oolchamuu qaba. Fakmishoon Yehuudii waan wal hin fakkaanneef Oromoo Badiin kan yaadamu miti. Waggootii kumii hafanii digdama keessattuu afaan addaa addaa dubbachuutt ka’aniiruu. Fakmishoon Hayila Sillaasee harka alaa fi masaka saanii gaafata. Sun murna biyyaa bade bara hedduu ture deebisanii biyya irratt fe’uu ta’aa. Murna akkasii fi koloneeffataa gidduu addumaan hin jiru. Hayila Sillaaseen Biritishootaan gargaaramee Itoophiyaatt deebi’un injifannoo adda biyyaa karaa irraa akka maqsee argameeraa. Kan Empayera Itoophiyaa bilisomsan jaalbiyyoota turanii, garuu duuba irratt Badii fi Baandaa gantuutu bu’aa itt argate. Nammi mataa nagaa qabu yaada ifsateef baqatttuu deebiteen fannifama jaalbiyyicha guddaa, Balaayi Zallaqaa hin deggeru.
Oromoon bakka hallett kan malbulchaa haa tahu kan hawaasomaa jarmaa cimaa barbaadu. Keessatuu kanneen ala jiraatan walitt dhiheenya saanii jabeessuu fi horee saanii jeequmsa eenyummaa egeree irraa baraaruuf jaarmaa hawaasaa cimfachuun anja qaba. Jarmaa cimaan lammii ofiif wan tokko tokko buusuuf saaqaa argachuu ni salphisa. Ijoollee saanii seenaa fi afaan ofii barsiisuuf sagantaa waloo baafachuu dandeessisa. Ijoollee hedduun biyya dhaqxee hojjechuu yk ilaaluu jireenya addunyaa tokkoffaatt bartee, sadaffatt gadeebitee baruun ni rakkisa taha.
Kanaaf kan qaamaan dhaquu hin dandeenye yoo jiraatan biyyi akaakilee saanii qaabannoo saanii keessaa akka hin haqamne falamuu qaba. Waldaa Hawaasa Badii Addunyaa Guutuu ijaaranii qabeenya namaa fi waatattaa saanii qindeessuun bu’aa tolaa waloof akka dhimma baasu gochuu danda’uu. Dhaabi hawaasaa jabaan Oromummaa irratt hundaawe qabsoo sabaa biyya jiru utubuu danda’a. Biyya ofii jaallachuun malbulcha keessatt qooda fudhachuu qofaan akka hin mullifamne hubachuun dansa. Abbaan qooda caalaa taphachuu danda’u yoo taphate misha. Dandeettii walitt qabame keessaa wanti nagaan bahee guboo rakkoo biyyattii buqqisuu dandaha ta’aa. Kan fedha qabu hundi sana akka godhan jajabeesuu dha. Yero hedduu kan mataatt nama dhufan jabduu dhaabota akka Bu’uursa Mediyaa Madda Walaabuu, OMN fi Afaanii. Nokkorro malee waan danda’anitt bobba’anii. Ummata Oromoof sagalee fi wan ittiin boonu ta’aa jiru. Sanaa alatt, “Booyicha hin beektuu dhaqii dhagaa guuri” waliin jechuu danda’uunis gaarii dha.
Marsaa seenaa sabichaa kanatt hojiin dhaabota malbulchaa garri caalaan lafa jala gaggeeffamu. Kan biyya alaatt seerawaa ta’e biyyatt wanjala ta’a. Wanti bilisummaa demokraasii lixaa jalatt karoorfannu biyya akeekatameef keessaa tokko akka hubuu dandahu hubachuu dha. Kun sammuu keessaa gola malbulchaa qabaachuun utuu hin ta’in sochii bilisummaa diina sabaa loluutt jiru herreguunii. Biyyatt Oromoo ta’anii yaada walaba qabaachuunillee yakkaa. Eessa akka dhukubuun kan beekan jara biyya jirani. Laalaa saanii qooddachuuf hogganootii fi beekoti t yeroo hundaa naannaatt argamuu qabu. Lammiin ala jiran dandeettii qeyee ol kaasuuf waan gumaachan hedduutu jira.
Guddina seenaa keessa, Oromiyaan bakka
amma jirtu geesseettii. Tibboota sana hunda Oromummaan humna ittiin oofamtu ture.
Koloneeffataan eenyummaa sabaa balleessuuf kan dandahu hunda tolchaa jira.
Caasoliin malbulchaa fi hawaasomaa hundi burkutaawanii sabicha walitt fufuuf
afaan saanii qofatu hafe ture. Erga of barri Oromummaan qabsiifamee sochii jala
dhaabbachuu farraa kolonii ta’e eegalee, daangaa Awuraajjota gidduu cacabsuutt ka’ee,
ammaa gara walakkaa jaarraa tokkoo ta’ee jira. Oromummaan akka sochii
sabbonakarisoo biyyoota tokko tokkoo utuu hin ta’in ilaalcha addunyaa
bilisummaan masakama. Malraaga Gadaa, birmadummaa, ulfina ilmoo namaa,
olhantummaa fi walqixxumaa hundaawa. Oromoon nagaa fi birmadummaa jaallata.
Wajjirooti saanii kennataan guutaman, daangaan waggaa saddeetii kan kennataman
irratt buufamu fi Gumiin ummataa angoo olhanaa ta’un dharraa ummataa kanatt
igitii tolcha. Qabsoon Oromoo akka dalaga Badii gaagaa hin qabneett ilaalamuu
hin qabu. Sabboonota jaalbiyyootaa fi jannootaan bakka rakkoon jirtuu
gaggeeffamuu qaba. Walmarri qabsawootaa fi qaaqi biyya alaatt toora galfaman yoo
dimshashumatt jijjiiramuu baatan dhimma hin baasuu. Ammaaf tafkittii “Jettee
duute haa jedhanii mo’oo na kooba” jetteen adda hin jirani. Lafti kan mootummaa
koloneeffataati jedhamee labsamee. Oromoon lafti saanii butamuu fi mirgi saanii
ugguramuun bitintirfamani. Diinni sabboonta koomeerra ijaajjaa fi mallattoo
eenyummaa sabaa fi qabsoo bilisummaa mancaasaa jira. Sanaafi ABOn kan gooltuutt
galmeeffame. Rakkinni harka irra jiru Oromoo finiinsuu fi koloneeffataa
qaccefixaa tolchu sanaa. ABOn goolutuu dha jedhameef Oromoon hin fedhamne hundii
ABO ta’ee gooltummaan dararamaa jira. Falli saa qabsoo dhiifama hin qabne
kutannoo fi naamusa cimaa akka sibiilaan oofamu.
Ulfinaa fi surraan dabaankufootaaf; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Waxabajjii 2014


text:
Tokkummaa Jaarmayoolee fi Gurmuulee ABO
Bilisummaa fi Abbaa Biyyummaa Oromoo Dhugoomsuuf Tokkummaan Dhaabbilee Siyaasa Oromoo Murteessaa dha! (Download in .pdf)
Qabsoon hadhooftuu bara dheeraa dhaloota irraa dhalootatti darbaa turte, wareegama qaqqaalii gaafatus , Ummanni Oromoo akka Oromootti, biyyi isaa Oromiyaan akka Biyyaattii sadarkaa dubaatti deebi’uu hin dandeenye irra gayamee jira. Gootota fi hayyonni mul’atoon ilmaan Oromoo lubbuu jijjiirraa hin qabne kafalaniin Oromoo akka Sabaatti, Oromiyaa akka Biyyaatti, akkasuma eenyummaa isaa wajjin balleessuuf jaarraa tokkoo ol itti duulame fashalsanii jiru. Kabajaa fi ulfinni bara baraan wareegamtoota ilmaan Oromoo kaffalaniif, Ummata Oromoo biratti yeroo hunda kan yaadatamuu dha.
Diinni Oromoo dhufaa darbaan tooftaa bittaa fi gabrummaa isaa jijjirachuudhaan duula dhuma hin qabne ilmaan Oromiyaa irratti banuudhaan, ajjeechaan, qabeenya isaa saamuun, dhabamsiisuun, mana hidhaatti guuruun haadhaa fi abbaa ilmaan maleeyyii taasisuun itti roorrisuu fi tuffachuun toftaa bittaa isaanii ti. Haata’uu malee gochaa ilma namaaf hin malle sirni kaleessa turee fi kan amma aangoorra jiru tooftaa wal fakkaataan Oromiyaa cabsanii qabatanis, qabsoo isaa bifa kamiinuu dhaamsuu hin dandeenye.
Qabsoon oromoo yeroo kamuu caala, jabaataa fi ofi haaromsaa dhaloota bilisummaa goonfachuu fi mul’ata tokko qabu geessifatee jira. Kanaaf sochiin qabsoo Oromoo yeroo kamuu caala, diina Oromiyaa shororkaa fi abdii kutannaa keessa galchee jira. Faallaa kanaa ammoo mooraan qabsoo Oromoo jabaachaa fi dhaloonni qubee, falmii bilisummaa fi abbaa biyyummaa isaa jabeessee gola diinaa hunda keessatti finiinsee jira. Kun injifannoo isa guddaadha. Qabsoon roga hundaan ilmaan Oromiyaa gaggeessaa jiran injifannoolee dhaloonni haarawaan itti boonuu fi riqicha galma qabsoo keenyaa ittiin gahuu dandeenyu nugonfachiisee jira. Diinni keenya hamma yoonaa kan nurra bubbuleef tooftaa qoqqodanii bituu ilmaan Oromoo gidduutti dhalcheen ta’uun isaa wal nama hin gaafachiisu. Tokkummaa dhaabilee Oromoo akka hin dhugoomnee halkanii guyyaa hojachuudhaan, aangoo gabroomfataa isaa turfatuu danda’ee jira. Ilmaan Oromoo tooftaa diinaa kana cabsuuf qabsoo guddaa taasisanii jiru.
Yeroo ammaa tooftaan qoqqodanii bituu diinaa kun akka bakka hin qabne dhaloonni amma jiru sirnaan hubatee jira. Tokkummaa dhabuun mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo page 1 keessatti mumuldhachaa turuun isaa diinni keenya akka nurra bubbulu taasisee jira. Galii keenya isa maayyii gahuuf falli tokkichi mooraa qabsoo Oromoo tasgabbeessuu fi tokkoomsuudha. Kanaaf, nuti jaarmiyooleen fi gurmuuleen siyaasaa Oromoo maqaan keenna jalatti tarreefame qabsoo bilisummaa fi abbaa biyyummaa Oromoo dhugoomsuuf qabsa’aa jirru , waamicha ummata Oromoof awwaachuudhaan mooraa Oromoo tokkoomsuuf murteessinee jirra. Ardha irraa kaasnee humna, qabeenyaa fi beekumsa qabnu wolittiqindeessuudhaan galii qabsoo keenyaa milkeessuuf murteessinee jirra.
Murtiin walii galtee keenyaa:
- Mirga fi Bilisummaa Lammii Oromiyaa fi Ollaa Oromiyaa osoo hin tuqin, Biyya Oromoo Oromiyaa ijaarachuu fi bilisummaa Oromoo dhugoomsuu akka dandeenyu, kanaafis akka qabsoofnuu fi kanaaf kan malan tarsiimoo fi toftaa galma gahiinsa kanaaf waadaa waloo qabaachuu keenya ijjannoo fudhannee jirra.
- Hiree ofiin murteeffannaa ummata Oromoo karaa bilisa ta’een taasifatu milkeessuu fi murtee hiree murteeffannaa Oromoo alduree tokko malee hojiirra akka ooluu fi dhugoomu ijjannoo fudhannee irratti waliif gallee jirra.
- Masakamni keenya sirna bulchisa Gadaa, dimokraasii fi dandeettii qabsoo Sabaa tarkaanfachiisuu danda’uu irratti kan hutubamuu ta’uu akka qabu ijjannoo tokkoon irratti waliif gallee jirra.
- Giddu galli qabsoo keenyaa Oromoo humneessuu, hidhachiisuu, dammaqsuu, dirree qabsoo dachee Oromiyaa keessatti gadi dhaabatte baballisuu, waraana bilisummaa Oromiyaa bifa harawaan ijaaruu irratti ijjannoo tokko fudhannee jirra.
- Sagantaa siyaasaa: Hanga Korri Sabaa taa’utti, sagantaa siyaasaa waloon qabnu kan dhaabilee kuni marti gargar bahuu dura Kora ABO bara 2004 irratti ragggaasifameen masakamna.
- Maqaan Dhaabilee Oromiyaa tokkoomnee Adda Bilisummaa Oromooti (ABO). Alabaan dhaabbilee Oromiyaa tokkoomnee Alaabaa ABOn jalqabaa hanga arraa itti qabsaaweeti.
- Kora Sabaa guyyaa walii galtee kana dhuguumsinee kaafnee, waggaa tokko keessatti akka waamamuu fi koreen qopheessituu kora Sabaa ammumaa kaasee akka hojii isaa jalqabu waliif gallee jirra.
- Miseensaa, qabeenyaa fi caasaa jaarmayoolee kana dura turan bifuma waliigalle kanaan bakka tokkotti fiduudhaan hoogganaa fi caasaa dhaabaa tokko jalatti akka masakamu waliif gallee jirra, caasaa hoogana hanga kora geenyutti nu hooganuus tolfanne jirra.
- Amma korri sabaa ta’utti hooggana waloo tokkoon hoogganamuudhaann jaarmiyaalee waliif galle hundaa ka ammate koree hojii gaggeessituu fi caasalee dhaabaa hojiif malaan waloon hutubachuuf wolii gallee jirra.
- Hoggannoonni yeroof dhaaba tokkoome hoogganu:
- Jaal Abbaa Nagayaa Jaarraa, Hayyuu Duree,
- Jaal Brigadier General Hayiluu Gonfaa , Itti-Aanaa Hayyuu Duree, yoo ta’aani ramaddiin hooggannoota hafaanillee ka itti fuufu ta’a.
Waamicha
Hunda dura abbaa qabsoo kan taate ummati Oromoo biyya keessaa fi biyya alaa jiraachaa jirtu, qabsoo bara dheeraa fi aarsaan guddaan itti kaffalame, galii isaan gahuuf akkuma kana duraa taasisaa turtan, qabsoo bilisummaa jabeessuuf hirmaannaa roga hundaa akka gootu waamicha goona. Keessumaa dhalooti harawaan itti gaafatama seenaa sirra jiru bahuuf ijaarsa bifa hundaa keessatti hirmaachuu fi caasessuun akka QBO galii isaan geessu waamicha addaa siif goona. Qabsoo bilisummaa fi abbaa biyyummaa dhugoomsuuf dhaabni kee ABOn bifa harawaan hooggansa qabsoon gaafatu kennuuf qophii ta’uu isaa siif dhugoomsa. Dhaabbileen siyaasaa Oromoo, gurmuulee fi qabsaawota namtokkee bifa gara garaan ijaaramtanii QBO gaggeessaa jirtan yeroo kamuu caala tokkummaan qabsa’otaa murteessaa ta’ee jira. Kanaaf, filannoo woyyaanneen wagga shan shaaniin fakkeesittu irraa bilisummaa eeguu dhiifnee qabsoo Oromoo galii isaan gahuuf walirratti xiyyeefachuun dhiifamee akka diina keenya waloo humna taanee irra aannu waamicha goona. Keessumaa kaayyoo fi akeeka siyaasaa tokko dhaabbileen qabnu halduree tokko malee akka mooraa tokkummaa kana wajjin jabeeffannu waamicha goona.
Dhuma irratti mootummaa wayyaanee yeroo ammaa aangoo qabachuudhaan ilmaan Oromoo fi Oromiyaa balleessuuf duula bifa hundaa Oromiyaa irratti banee jiru oolee bulee itti gaafatama jalaa akka isa hin baafne beekee badii irratti badii dabalchuu irraa akka dhaabbatu akeekkachiifna. Ilmaan Oromoo beekas ta’ee, otoo hin beekiin sirna gabroomfataa wayyaanee tajaajilaa jirtan itti gaafatama seenaa jalaa bahuuf jecha diinaaf tumsa taatanii jirtan keessaa baatanii akka mooraa qabsoo Oromiyaati dabalamtan waamicha Oromummaa isiniif taasifna. Waamicha ilmaan Oromoo isiniif godhaa jiru dhagahuu diddaan badii irratti badii dabalachaa kan deemtan yoo ta’e, bifa kamiinuu murtii ummata Oromoo jalaa kan hin miliqine ta’uu keessan akka beektan isin hubachiifna. Kanaaf jecha yeroon otoo hin darbiin akka mooraa qabsoo Oromoo keessatti qooda fudhatan waamicha isiniif taasifna.
Leelliftoonni sirna kaleessaa ammas seenaa irraa barachuu irra, humna itti qabaachuu baatanis bifa hawwiin yakka kaleessa ilmaan Oromoo irratti dalagaa turan irraa barachaa hin jiran. ABOn leelliftoota sirna kaleessaaf dhaamsi qabu, yeroo humna guutuu iyyuu itti qabdan qabsoo Oromoo yeroo dhumaaf hukkaamsuu akka hin dandeenyee fi haqni ummataa cunqurfame akka injifatu gochaa keessan kaleessaa irraa baradhaa jenna. Sana irra darbee ammas abjuu bifa kamiinuu Oromoo deebisanii bifa jibbisiisaa kaleessaa jala galchuuf hin danda’amne irraa akka of qusattan akeekkachiifna. Ilmaan cunqurfamaa empayera Itiyoophiyaa keessa jiran diina waloo kan ta’e wayyaanee fi leelliftoota sirna kaleessaa waloon ofi irraa kaasuuf akka mirgaa fi haqa walii beeknee, diina keenya duwwaa irratti waloon xiyyeeffannu waamicha isiniif goona.
- Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) jijjiramaa;
- Adda Bilisummmaa Oromiyaa (ABO);
- Gurmuu Qabsaa’otaa fi miseensta Adda Bilisummaa Oromoo (GQM-ABO);
- Miseensota Koree Yeroo Adda Bilisummaa Oromoo (KY-ABO), fi
- Miseensota fi Hoogganoota ABO durii namtokkee fi qabsaawota matayyaa
Injifannoon Ummata Oromoof !!!
Oromiyaan Ni Bilisoomti!!!
Caamsaa 27, 2015


text:
Gammoojjii Makkaa tan margaa fii bishaan hin qabne, tan Namaa fii firri tokko Isaaniif hin jirre keeysatti Jaarsi Isii Ilmoo fii Isiillee dhiisee biraa kute. Timiraa fii Bishaan qofa Isaaniif Dhiise.
Itti lallabde “Yaa Ibraahiim! Eysatti nu dhiiftee deemta? Gammoojjii Ilmi namaatii fii wanni takka hin jirre keeysatti nu dhiiftaa?!” jetteen. Jaarsi Itti gara hin galle
Inni Rabbirraa Abdii qaba akka Isaan gargaaru.
Jaartiinis akka ajajni Rabbii deebii Isaaniif kennuu Isa dhorge hubattee, “Rabbiitu kana dalagutti si ajajee? Jechuun gaafatte. Jaarsi “eeyyee” jechuun deebiseef.
· Gargaarsa Rabbiitti amanuu.
Jaartiin Rabbitti Amante, Tan beellama Rabbii akkaan dhugoomsitu, Tan Akkamitti Jaarsa ifiitiif Ajaja Rabbii Keeysatti gargaarsa tahanii hubatte, Ni jette Shakkii takka malee “ Yoo Rabbiin si ajaje, Inni waa nu hin ganu”.
Nabi Ibraahiim Rabbii Isaa akkana jechuun kadhate:
“ Yaa Rabbii keenya, Ani Ilmaan kiyyarraa garii laga faca’aa hin tahin (Bakka midhaan hin facaafamne) keeysatti qubsiiseetin jira, mana kee Kabajamaa biratti, Yaa Rabbi keenya Akka Isaan salaataniif jecha. Onnee garii namaa jaalalaan tan Isaaniif hawwitu godhi, Isaaniif hiri (Isaan nyaachisi) Firoolee irraa akka si galatoomfataniif.”
Suuraa Ibraahim: 37
Duuba xiqqo hoggaa turan Gammoojjii san keeysatti Bishaanii fii timirri jalaa dhume. Haati waan ilma Isii dheebuu baaftuun dhabde, harmii Isii Annan baasurraa ni goge, Daa’imni beelaa fii dheebuuf booyuu eegale, ni lallaba, lallabaan daa’imaa dirree gammoojjii guuttee sagalee Isaa daddeebisti. Haati iyyeensa ilma Isii kanaaf onneen Isii gubatti.
Haati fiiydee Gaara ‘Safaa’ ol baati, garuu waa takka hin gartu kan ilmoo Isiitii fii Isii gargaaru. Jarjaraan gad buuti ammas gaara ‘Marwaa’ ol korti nama Isii gargaaru barbaaddi garuu humaa hin jiru. Hoggu torba ol kortee gad buuti humaa hin gartu. Jidduma Tanatti Rabbiin Malaaykaa Jibriil erge. Goflaa Isaatiin lafa dhawee bishaan daa’ima biraan dachii keeysaa ol burqe. Haati Ilmoo Isii lubbuu dhaqabuuf olii fi gad cahaa turte bishaan Burqeen “Zummii, Zummii” dhaaphu, dhaaphu jettiin, Achumaan bishaan “Zamzam” je’ame.
Eenyuu Isiin Beeytaa??!! Isiin Haajara, Haadha Ismaa’iil Nibiyyii Rabbii, Jaartii Jaalallee Rabbii Ibraahiim.
Isii Mootii Misraatu Jaartii Ibraahiim tan duraa Saaraaf Yeroo Jaarsaa wajjiin Misra dheeyxe kenneef. Saaraan Ilmoo hin arganne, hoggaa umriin Isiii guddatte Haajara Jaarsa Isii Ibraahiim fuusiste akka Ilmoo Rabbi Isaa kennuuf.
Ibraahiim Haajara fuudhe, Ismaa’iil dhalte. Yeroo kana Saaraan Hinaafte, akka waan jaalala jaarsa Isii dhabde itti fakkaate. Rabbiin Ibraahim Ajajee Gammoojjii Makkaa qubsiise. Akkasitti wanni argame hundi argame.
Guyyaan Muraasni ni dabarte, Haajaraa fii Ismaa’iil bira ummanni gosa “Jurhum” bishaan biratti agarraan dhufanii qubatan. Haajara bishaan akka Isii wajjiin fayyadaman hayyamteef. Daa’imni gosa tana keeysatti guddatee afaan Arabaa bare.
Ajajamuu fii Rabbiif if kennuu.
Hoggaa Ismaa’iil nageenyi Rabbii irratti haa jiraatuu guddatee jabaate, Ajajni Rabbiirraa Abbaa Isaa Ibraahiimiitti dhufe akka Ismaa’iil gorra’u. Haajara Amata meeqaaf kophaa ilma Isii tokkicha guddiiftee bakka gahe hoggaa jettu qormaanni akkanaa jabduun itti dhufnaan ni obsite. Sheeyxaanni onnee haadhummaa Isii butee Isaa kuffisuuf gammadee itti dhufe. Sheeyxaanni “Ilma kee tokkicha Rabbiitu gorra’i naan je’e je’ee qaluuf deema” je’een. Haajara “Yoo Rabbiin Isaa ajajeen dalagarra olchuu qaba, ajaja Rabbii Isaa guutuu qaba” jettee Sheeyxaana Isii dogongorsiisuuf dhufe garaa gubdee ifirraa deebifte.
Akkana haati Rabbitti amante! Akkana Jaartiin Iimaana qabdu! Ajaja Rabbiitiif guututti if kennitee qeebalti.
Xiqqo hoggaa turte Ibraahiim Isii gammachiisuuf itti dhufe, Oduu gammachuu gurra Isii buuse, Hoolaa bakka Ilma Isii gorra’ame Isii garsiise. Rabbiin qormaata itti fidee Isii laale, Qormaata hunda ni dabarte
Rabbiin akkaataa hunda Isaanii nagaya itti baase hoggaa dubbatu akkana je’e:
“Hoggaa Isaan Lamaanuu (Ibraahiimii fii Ismaa’iil) Rabbiif if kennan, ammas hoggaa moggaa Addaatirratti Isa ciibse (Isa qaluuf). Yaa Ibraahiim jennee itti lallabne. Dhugumatti Manaaba argite dhugoomsite. Nuti akkanatti warra gaarii dalagu Nagaya baafna. (Wanni itti si ajajne) dhugumatti Qormaata dirree bahe. Gorraafamaa guddaa taheen (Hoolaa) Isa furre.
As-Saffaat: 103-107
Haajara jechuun tana Haati Nabiyyii, Haati Gorraafamaa, Isiin Fakkeenya gaarii kana dubartootaaf dhiiftee khutte. Jaarsaaf ajajamuu keeysatti, Haadha Obsiituu, Amantuu, dhugoomsituu taatee Shamarran zamana hundaatiif barnoota guddaa dhiiftee dabarte.
Rabbitti niyyaa tolte gaafa kophaa turte nama fideef, Jaarsarraa fagoo gaafa turte isii tiyse, Ilma Isiitii fii Isii bakka Isiin hin yaadinii Razaqee Milkeeyse.
Mee tan zamana kanaa Akkami Haajara moo Eenyu?
Qissaa Haajaraa tana keeysa barnoota guddaa jira. Nama Qalbiin gad laalee hundaaf.
Rabbiin kanuma Haajara Qormaata adda addaatiin Qorate santu nullee nu qorata jira.
Jannata Qormaata booda malee hin argatan.
Rabbiin Shamarran keenya akka Haajaraa haa nuuf godhu.
Dhiira teenya akka Ibraahiimii fii Ismaa’iil nuuf haa godhu.


text: Ayyaanni irreechaa uummata Oromoo hedduu biratti bakkoota garaagaraa fi yeroo garaagaraatti haala hedduu hoo’aa fi miidhagaa ta’een kabajamuun bal’inaan mul’ataa jira. Ayyaana irreechaa kan birraa Bushooftuutti kabajamuun ala, ayyaanni irreechaa arfaasaas Oromiyaa bakkoota garaagaraatti bal’inaan kabajamaa jira. Haala kanaan Dilbata gaafa Eebla 5 bara 2015 naannoo Sabbaataa Tulluu Furii jedhamutti haala guddaan kabajamee ooleera. Uummanni kuma dhibbootaa olitti lakkaahamuus akka ayyaanicha irratti argaman gabaasni Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO) gama Sabbaataa irraa nu qaqqabe mirkaneessa.


text:
Maaljechi “Walabummaa” fi “Bilisumma” Garaagaraa?
Qooqoti lamaan “walabummaa fi bilisummaan”guutummaa biyyaa keessatt rimsama tokko ifsuuf dhimma itt bahama ture. Kan too’annoo, olhaantummaa yk dhiibbaa qaama biraa jala hin jirre akka fedha ofiitt jiraatu jechuuf tajaajilu. Gandi tokko isaan keessa tokkoti caalaa dhimma baha ta’a. “Sillichaan qalqalloo qalqalloon silichaa” isa jedhan sana hin darbu. Oromoon Maccaa tokko yoo “walabicha Walabuu” ofiin jedhu yk qabsaawaan tokko “dirre bilisoomte” jedhu akka qooqoti kun saala fi akaakuun utuu adda hin baasin hundaaf dhimma itt bahamu agarsiisa. Qooqoti balchummaa, birmadummaa, luba baasa, ofiin bulummaa, gaddhiisaa jedhanis kanuma ifsu. Garuu Ofiin bulummaan diddaa haala jiruf sarmu dhiisuu yoo ta’u, gadhiisaan hidhaa keessaa gad dhiifamuu agarsiisa. Akka dambooba dhabuutt kan laalan jiru. Luba bahunis koolummaa irraa walaboomu agarsiis. Qooqoti kun afaan English keessattis “independence, freedom, liberation” jedhamani hala hundaaf maljecha walfakiif dhimma itt bahama. Fakkeenyaaf “independence of Oromiyaa, freedom of Oromiyaa, liberation of Oromiyaa” jechuun waanuma tokko. Akka biraattis yoo dhihatan, waliindeemaa saanii keessatt qayyabatamu. Kan kaaneef “walabummaa fi bilisummaaf” waan ta’eef isaan haa caqasnu.
Kurnan lamaan darban keessa “walabummaan” biyyaa “bilisummaan” ummataaf kan jedhu golee ta’e keessaa darbatamnaan hedduun gaaffii malee baasaa baranee (fashionable) ta’innaa jedhanii dhimma itt bahuutt ka’an. Obsaan dhaabbannee dura kan nutti dhufe qorqoruun hafee tasummaan hurrisa darbu waliin didichuun barsiifata nuu ta’ee jira. Qooqoti dhiibbaa hala hawaasa keessaa, barreessotaa, malbulcheessota, malraagotaa kkf. dhawaatan akka danaan itt bahu fi maljecha jijjirrachuu fi haaraan umamu dandahu beekamaa dha. Beekaa gara dabarsuufis kan jijjiiran jiru. Haa ta’u malee rimsama haaraan yoo baheef fulduraaf m alee kan darbe irratt jijjiirama fiduu hin danda’ani, raga sobaa uumuu danda’uu. Kurnan lamaan dura barruulee fi jechooti turan qooqota lamaan waljijjiiruun waanuma tokkoof dhimma itt bahama jirate. “Biyyaa fi ummataaf” jechuun dhiheenya tolfame.
Kan kana hubachiisuun barbaachisaa ta’e ofumaa miti. Seenaa qabsoo bilisummaa Oromiyaa furaa haaraa kanatt dhimma bahanii dabsuuf kan yaalan waan dhalataniifi. Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) maqaa sochii malbulchaa diina ofirraa faccisuuf eegalameeti. Akeeki saa Rebublika Oromiyaa bilisa ofiin bultu demokratoftuu kan ummati see walabummaa fi walqixxummaan keessa jiraatu gad dhaabuuf. Daayi qabsaawota see bulcha halagaa jalaa baatee mootummaa ofii akka dhaabbatu gochuu dha. Sun erga ta’ee hariiroon ummatoota Afrikaa olla waliin qabaatan maal akka fakkaachuu dandahu himamee ture. Kanneen maaljecha haaratt dhimma bahuun bilisummaa malee walabummaan hin gaafatamne jechuu fedhan jiru. Sanaaf sagantaa dhaabichaa irra deebi’anii yoo ilaalan deebii ni argama.
Yooma akki qooqoti dhimma itt bahame mamsiisaa dha jedhama ta’e hardha maaltu taliilessuu dhowwa laata? Waan darbe wal haaluun yk micciiranii dhiheessuun ni danda’ama. Garuu Oromiyaan bulcha diinaa jalaa baatee mootummaa walaba akka dhaabbatu fedha sabichaa taanaan eenyuu akka hin qabsoofneef kan dhowwuu hin jiru. Seenaa qabsoo walkaa jaarraa ummatichi halagaa jalaa bahee bilisummaan jiraachuuf gaggeeffate haquun yaalamaa jira taanaan qooqotatt fura jijjiiruun utuu hin ta’in ilaalcha amma qabaniin gadi bahuu dha. Seenaa kaayyoo jaalbiyyooti itt cichaa jiran jajallisuun rakkisaa akka ta’e yaa’a qabsoo keessatt argameera. Kan irratt xiyyeeffatame sanaan ABO diiguu taanaan eenyummaa ofii saaxilu malee milkiin hin ba’ani. Kan fedhe walabummaan biyyaaf, bilisummaa ummataaf dhimma itt bahun ni buhaarsaan taanaan mirga saati. Kan kana keessatt anja hin agare akkuma dudhaan dhimma itt bahamaa dhufeett itt fufuun mirga abbaati. Yoomiyyuu waan barbaadnu caalaa nuu ifsuu danda’a gara jennutt dhimma baana. Kan barreessu yk dubbatu akka barbaadett yoo dhimma itt bahu kan dubbisu yk dhaggeeffatu akka waliindeemaa saatt furachuu danda’a.
Maaljechi qooqota kantaree hin hafu. Haala waliin guddataa fi badaa deemuus ni danda’a. Haala tasa as bahe tokko akka namaa golguuf qooqa jirutt yk haaraa uumanii dhimma itt bahuun waan ilmaan namaa godhaa dhufani. Jechi walabummaan biyyaaf, bilisummaan ummataaf jedhu garuu rimsama haaraa golguuf utuu hin ta’in ilaalcha malbulchaa addaa irratt hundaaweetu. Kan uumaniif yeroo sana dhimma baaseera ta’a. Bulee garuu qaxxisa maltuuf dhaabata ta’aa jira. Jechi malalalchiissaan bilisummaa fi malee walabummaaf dhaabbanne hinbeeknu jedhu sun fudhatame se’ameetu. Ittansee akkuma “ashannafa’ fi achanafan” dhaabota Habashaa lamaaf maqii ta’e wal haleelchisaa bahe kunis akka hin taane eeggachuu dha. Akka qooqotaatt dudhaan Amaarri kaabaa” achanafa, kan kibbaa ashanafaatt” dhimma bahu turani. Qabsaawota gidduutt walabummaa fi bilisummaan maqii ta’uf deemu, garuu ummataaf adda addummaa hin qaban, kan malteen feetus kanuma. Jara dhimma fi ulfina sabaa dhaabbatanin walfakaatanii itt dhihaachuufi. Akeeki keenya tokkuma jechuuf deemu.
Afaan keenya baldhaa dhaa barbaadnu caalaa ballifnee feenu maljecha qooqotaa akka amma dhihaatett dhiphisne dhimma itt bahuu ni dandeenya. Walitt dabaluu fi gargar cabsuunis qooqota haaraa uumnee ittiin caalaa of ifsuu kan nu dhowwu hin jiru. Garuu gana kaayyoo sabaa mijjeessuuf malteen tolfamu fudhatama hin qabu.“Bilisummaa fi walabummaa”abba tokkooti akka biraatt dhimma itt haabahan malee ummati abbaa itt ta’e kan beeku haalaa fi waan tokkichaa ifsu saniiti. Ayyaana akaakileen kan dubbannu sanaani. Gabaabaatt “balchummaa, bilisummaa, birmadummaa fi walabummaa” jechuun, kan too’annoo, olhaantummaa yk dhiibbaa qaama biraa jala hin jirre akka fedha ofiitt jiraatu rimsama jedhu ifsuuf walqixxee dhimma itt bahama. Tokko tokko akka ganda gandaatt caalaa dhimma itt bahamuu danda’a. Sun wanuma tokko jechuuf malee namaa, lafaa, qoolloo qilleensaa fi binoo waan jedhu hin qabu. Qooqa kamiinuu hanga wal hubannoon jirutt, waliigalteen akka haalaatt dhimma itt bahuf mijjeessuu kan nu dhorgu hin jiru. Kan jibbamu ummata afanfajeessuuf dhimma itt bahuu dha. Barreessitoota, kiloloota, qorattoota fi walaleessitoti keenya sanaaf hedduu gumachaa jiru, egereefis abdii guddaa irraa qabna. Afaan keenya caalaatt nagaa, araaraa fi misoomaaf garaa qulqulluu fi gamnoomaan haa guddifanu.
Ulfinaa fi surraan dabaankufootaaf; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Gurandhala 2013
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo


text:
One of the programs and organizations financed by ETMF is the prestigious Ethiopia Tadesse Memorial Award (ETMA) given to extraordinary, hardworking, promising and gifted students of Jimma University in the Oromia regional state of Ethiopia. The ETMA was established in 1998 Ethiopian Calendar and it was launched with an objective of expansion to other Universities of Ethiopia.
ETMA awards financial prizes, certificates of achievment, advanced textbooks and opportunities for further study.
Kun firii gaarii barattoota galmeessisiisaniif kan kennamu badhaasa barumsaa yoo ta'u bara 1996 addunyaa kanarraa du'aan adda kan bahan haadha keenya Aadde Itoophiyaa Taaddasaa yaadachuufi dha.
Aadde Itoophiyaa Taaddasaa abbaa manaa jaalattu Obbo Bulchaa Daboosee wajjin ta'uudhaan Ijoollee saddeet jaalalaan, kunuunsaanii fi seeraan guddifteettii, Jarreen lamaan kun ijoollee isaanii lammii gaarii godhanii guddisuudhaaf yaaliin guddaan godhameera. Ijoolleen ishee hundumtuu kan guddatanii fi barumsa isaanii kan hordofan, Yunivarsiitota Itoophiyaa keessatti argamanitti waan ta'eef barattoonni Itoophiyaa firii argatanii kaayyoo isaanii galmaan akka gahaniif jajjabessuudhaaf hundumti keenya sagalee tokkon murteessineerra.
Badhaasni yaadannoo barumsa bilisa Itoophiyaa (E.T.M.A) Yunivarsiitii Jimmaa keessatti kutaa barnootaa makaanikaal Injinariingii keessatti kan barbatan akkasumas biyya isaanii kan jaalatan, barunmsa isaanii guddisuudhaaf kan yaalii godhanii fi gosa barumsuma kanaan Itoophiyaa guddisuudhaaf yaalii godhamu keessatti kan biroo hogganuudhaaf baratoonni karoorfata ni jajjabeessa.
First ETMA winners
Jimma University Mechanical Engineering Department
The winners also become members of ETMA Pro-Net program which is set up to connect ETMA winners with professionals, researchers and scholars who are in the same career field of the ETMA recipients.


text:
Waa’ee Oromoo Mirkanii Qaabatamu
Barruun kun jechoota fokkuu jajallifamanii moora ofirroota yaadi fudalii fi koloneeffataa darbee joonjessaanii jiru keessa walmaraa jiraniif deebii kennuuf miti. Oromoon eenyu akka ta’anii fi Afrikaa fi Gaanfa keessatt akkamitt akka of ilaalan kan sammuun saanii banaa ta’e hubachiisuufi. Kan dhihatu keessatt waanti haaraan hin jiru, garuu qilleensa naannaa afaalla’uuf dhugaan irra daddeebi’ee yaadachiifamuu qaba. Abba tokkee fi murnooti yeroo surriin corqaa, durdurii sammu dhiqaa caasamee, ijoolleett hiriba dura sobba himama guddatani. Durdurii himtooti bara mootii moototaa duudan, iyyaati akka “akaakileen saanii utuu Oromoon hin dhufin Gaanfa waliigalaa moo’aa turan” jechuun hoduu hundee hin qabnen isanittis himamaa guddataniin sammuu saanii xaxaa guddisan. Akkasumas Oromoon jarraa 16faa keessa akka bakka hin beekamnee dhufeef lafa irra jiraatu jiraatoo turan luba baasuun yk buqqisuun waan qubateef kiyya jechuu akka hin dandeenye itt himamaa guddatan. Faallaa kanaammoo, aadaa, dudhaa, hooda, danaa kkf ilaaluun Oromoon ummata naannaa baha Afriikaaf hundee ta’uu danda’a jedhanii beekoti ciicatan jiru. Garuu digaluun isaan irratt biqilan manyaa gamaa dhufe jedhanii ijoollee saanii kanneen amma isuma qiliwisaa jiraatan barsiifatani. Durduriin kun bubulanii seenaa ta’aa jiru. Seenaan Oromoo garri caalan halagoota madda saanii gaaffii malee fudhatan, kan jajallisuuf qaxaraman, ayyaan laallato naannaa fi juujuun barreeffaman. Maddi saanii madda hadhaan guute waan ta’eef xumurrii madda saanii irratt hundaawee fi corri sana irraa funanaman Oromoo biratt fudhatama hin qabani.
Gurguddoon Habashaa halagooti akka Yoodiit, Girany fi Oromoo qarooma saanii balleessaniitt komatu. Kan lolooti jedhama kun mancaasan galmistana holqa keessaa fi ijaarsa mukaaf citaa koora tulluu irraa kan ogummaan tokkollee hin tuqne ta’uu danda’u. Akkuma galmee seenaa sanii biraa kanneenis iyyaatii sobaa hoodaan kafanamanii dhihatu. Dhugaa fi ta’innaa gargar seca’anii qulqulleessuuf akka dhiibbaa hin uumneef yeroo murni kun tahitaa irra hin jirre gaafata. Mallatoo qaata arguu eegalle. Ergamsi waraanoti jaarraa 16faa bara dheeraa wal irraa hin citne humni Habashaa biyya kibbaa fi baha saanii jiru lixanii haleellaa raawwatanii fi lafa qabataniif haaloo bahachuuf biyya deeffachuuf ture. Ergamsichi jara adabuu fi lafa qabame deeffachuu Walharkatt qaba Afrikaatiin fuggifamuyyuu hanga tokko milkaawee ture. Grany qabeenya samichaan argaman harka galfachuu danda’uun dhaba gaddisiisaa qabeenya it hin dhamaaneeti. Sun waan barbadaawe deebisanii akka hin ijaarre ogummaa kan qaban hin dhowwu. Garuu mirkaniin jiru qabeenyi saamichaan kuufame yoo dandeettii deebisanii saamuu walirraa hin citne qabaatani. Jaarraa 16faa keessa mootichii fi murnisaa humnoota cimoo lama kan Oromoo fi Harariin dadhabsiifamanii dheedi saanii biyya Habashaan danga’ame. Loon, warqee, meetii, ilka, agala, midhaan, jirma fi garba Oromiyaa fi Kibbaa samanii galuun ni hafe. Goodaa fi koorri tulluu da’oo monoksee (gadaam) fakkataa turan qabeenya samtuu dhossan qabaachuun ergasii ni dhaabbate. Qabeenyii fi lubbuun Habashaa murna Habashaa sanaan dhume yoo caaluu baate kan loltuu halagaa komatamanii gadi hin ta’u.
Tibba sana moototi Habashaa battala dhaabbataa hin qaban turani. Oliigadi jooranii akka shiftaa samichaan jiraatu. Lolota jedhamaniin waaroo (dunkaana) fi godooleen saanii gubatan ta’u. Yoomallee gimbiin masaraa fi galmistaanaa bareedoon yeros gubatan ta’e jaarraa kana keessa kan nama gadoodchan miti. Akka seenaatti kan isaan barbaadan daftarootaaf haa galatuu galmeessaniiru. Kan yeros ta’an haa ta’uu kan amma uumamanis waan durii ta’aniiru. Rakkina hardha qabnuu nuuf hin furanii. Tuttuqaan arrabaa lola malee nagaa hin buusuu. Oromoon nagaa jaallataa. Haa ta’u malee galtuun Oromollee lola akka hin sodaanne hundu beekuu. Kanaaf walqayyabachuu yaaluun haalli dirrittaawe kun gara caalaa hamaatt akka hin deemne oolchuu ni danda’a ta’aa. Yaa afaanii jette funyaan gadi ilaaltee jedhama.
Gurguddoon Habashaa hangi tokko 1960oota keessa xurrreen yaada dullachaa iyyaatii afatee jiruun yoo walitt ilaalamu akka eenyuunuu hin amansifne hubatani. Akkuma “iyyii iyya dabasii” saanii, kan laaqiin Kiristaan marfamtee nuu dhaqaba jedhaa bahani kanas yeroon dhimma hin baafnee godhe. Kanaaf dhiheessa qabatticha akka kaayyoo saanii imperiyaal ta’e hin tuqinitt yayyabuutt ka’anii. Yaadanmal qabsoo gitaa isaan hoogganan fudhatanii gadi bahani. Fakkeessaaf mirga sabootaa hiree ofii ofiin murteeffachuu beekne jedhani. Yoo sun didu gara yaada fudaal durii saanitt deebi’ani. Barumsi fedhe muuxannoon malbulchaa hagamuu yeroo bareedaa dur qabaataa turanii yaaduu irraa faloo isaan baasu hin jiru. Tuffiin koloneeffataaf qabanii fi yaa’a seenaa jijjiiru dadhabuun marii kamiifuu bajoojoo isaan tolchaa jira. Abjuu guyyaa fi mirkanii gargar baafachuu hin dandeenye.
Mirga ofiif lolachuun haleellaa ummata nagaa jaallatu irratt godhamu yk kan daangaa cehu miti. Oromiyaan biyya humnaan qabamte. Qaama biyya olla kamuu fedhaan taatee hin beektu. Gooti Habashaa Oromiyaa isaaniif qabellee addaanjiroo tahu shee beekeerafii. Yoolle Oromiyaan qaama biyya kamiiyyuu taate, mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu akka mirga ilmoo namaatt sabgidduun fudhatame dhorgachuun ni dandahamaa laata? Qabaa haa tahu roorroon bara dhibbaa ummata seenaa, aadaa, afaanii fi umaa ayyaamquyii addaa qabaniin itt tolfamaa jiru akka itt fufu kan qajeelaa tolchu hin jiru. Legellegi suukiin guute diinummaa heddummeessa malee mirkanii jiru geeddaruu hin danda’uu. Furmaati jiru biyya ofiitt of akeekani nagaa fi atoomaan olla fi addunyaa waliin jiraachuu dha.
Oromoon madaqfama barattoota daftaraa dullattiin waan adda tahe kan himan qabu. Murna afaanii Kushitik jedhamutt ramadamu. Murni kun hundeen saa Afrikaa Dhihaa gara Gabra Diimaa fi Manyaa Hindiitii. Ummata qarooma Afriikaa boonsaa waliin jiruufi sirna malbulchaa beekamaa qabu. Ijoolleen daftaraa kun waan sirnichi bahaa fi sirna moototaa fi Koptotaa isaan itt guddifamaniin waan adda ta’eef hin galleefi. Oromoon Mediteraniyaa hanga qixxeessooti jiraatani. Ebba saanii keessatt “utubaa jaanjaroo” kan kaasanii Tulluu Kilimanjaroo waan quba qabaniif kan jedhan jiru. Kanaaf bara Walharkatt qaba Afrikaa kan mootiin Habashaa hamma sanatt kooti akka jedhu kan gorfame. Godinicha keessa akka ijaartuu, barreessituu, bulchituu, tiffatee, qottuu, tulaa qottuu, lommoxxuu kkf ta’anii jiraatani. Hardha qubata saanii Oromiyaatt danga’amanii jiraatu.
Oromiyaa keessa namooti lammi addaa ta’an Oromoo waliin jiraatan jiru. Isaan keessaa horee qawwe baattuu biyya qabachuu dhuftee fi tuuta isaan waliin hurrisaa dhufee waliigalatt Nafxanyaa jedhamantu argama. Baratooti daftaraa kan mataatt haddhaa naqan malee hedduun Oromiyommaatt of fudhatanii nagaa fi atomaan Oromoo waliin jiraatu. Oromoon yoo isaan akka nama biyyaatt jiraatani fedha koloneeffata hin tajaajilan ta’e rakkoo waliin hin qabu. Ababileen saanii loltuu koloneeffataa waliin waan dhufaniif Afaan Amaaraa dubbatu turan, caalaan saanii Kiristinnaa dha, akkasumas Habashummaan of ilaalu. Dhugaan saa garu loltuu koloneeffataatt haa madaqfaman malee eegaleen saanii lammii biraa tahuu ni dandaha. Sun akka fedhe tahus lammumaan saanii kanuma ofii himatanii. Garuu lafaa fi qeyee beekame hamma hin qabnett isaan kanuma hawaasa bakka of itt arganiiti. Kanaafii kan isaan akka miseensota hawaasa sanaatti mirgaa fi dirqama Oromiyaa irraa hamaa ittisuu kan qabaatan. Empayera Itophiyaa bira dhaabbatanii hawaasa sana loluun fedha ofii akka loluuti. Maaliifuu gara fedhanitt goruuf filmaati kan saaniiti. Dambiileen gootummaa fi goobanummaa akkuma Oromiyoo bira irratt jigu isaan irrattis ni jiga.
Oromoon ummata nagaa jaallatu. Safuun ilmoo namaa waliin hariiroo qaban hunda masaka. Hacuuccaa fi daba bifa kamiiyuu dura dhaabbatu. Maddi waan isaan hin feenen haddheessu hundeen saa wallaalumma keessaa ka’a. Madaqoon daftaraa biyya ofii guddisuu dhiisanii Oromiyaa deebisanii too’achuu yaaluu irratt yeroo qisaasuu. Kanaafi kan isaan haala tottolchanii jara jargummaan isaan duukaa yaa’u karaa hamaan irra gahuu hin oolle irra buusanii kan biraa ittiin hadheessu. Yoo sun hin milkaawin bulgaati gudee saaniif ta’allee malee “iyyaa iyya dabarsaa” gadooduu hin dhiisani.
Qabsawota Oromoo haddheessuuf araddoota Oromiyaa hedduu keessaa lama qofa, Baddannoo fi Arbaguugguu argatani. Bakkoota sanatt hamaa tolfaman jedhaman gadoodduun kun ni dhagahan malee qoratanii hin mirkaneeffanne. Ammallee eenyu akka dubbii tuqate, eenyu eenyuun akka ajjeese qaama walabaan hin mirkanoofnee. Gara Oromoon ofirrooti akka dubbii kaasanii fi lubbuu badett caalaatt abbaawummaan akka gaafataman himama. Gara hundaanuu ta’iisichi akka imaammata sadarkaa sabaatt ta’ee fi tasaa naannaa gandaatt kan ta’e ta’uun gargar baafamuu barbaachisa. Akkasitt ilaalamuu qaba ture malee dhimma lubbuu namaa dura dantaan malbulchaa buufamuu hin qabu ture. Baddannoon naannaa ABOn bilisomse kan lammi hunduu atoomaan waliin keessa jiraatan, turtee. Yakkamtoota akkasii yeroon qaanessuuf jira.Ta’iisi Baddannoo doo’ii bulchoota biyyatiin ABO moggeesuuf tolfame turee. ABOn akka Baddannoo gaheen lammoota gidduu fanfanamuun utuu hin jiraatin, mootummaa magaalaf filmaata halle haammataa gaggeessee ture. Haala yerosiitt fanfanammi utuu jiraateeyyuu nama hin komachiisu ture. Rakkina si’ana jiru dhaadannoo akaakileen saanii dhandhoonan “aramanee” jedhu
kan hodeeffannoo hin qabne tumsa gaafachuuf dhimma bahu taanaan dhaloota duuban dhufu wal amantee olloota gidduu jiraachuu qabu ijaaruuf akka hin dandeenye qoqqobuu ta’a. Gabaasa ABUT du’an jedhee dhiheesse keessa Oromoonis turani. Du’an kan jedhaman keessaa kan lubbuun jiran bakka biraa turani. Reeffi afaman o’aa turani. ABOn erga magaala Baddannoo gadi dhiisee bubbuleera kan gochuu ni danda’aallee jedhanii haddheesoti mamii xinnoo qabachuu hin dhaqnne. Kanaaf holola jibbaa shiraan guute utuu hin yayyabin itt yaaduun gamnummaa dha. Akkuma jenneti Oromoon ummata safuun bulu. Lolli saanii kan hidhatee qabateen malee namoota hidhannoo fi homaa keessaa hin qabne waliin miti. Kanaaf maqaa saanii balleessuu dura yakki hundi akka qorqoramu fedhu.
Namootuma qabsaawota Oromoo du’a namoota yartuuf balaaleffatan kanatu fixi sanyii lakkoofsa hin qabne Oromiyaa golee hallett Minilikiin raawwatame waan dansaa fi qajeelaa empayera ijaaruuf barbaachisu jedhanii dinqisiifatani. Olhantummaa saanii tursuuf Oromoo ni fixna jedhanii itt himaa jiru. Kan amma empayera saanii jeeqaa jiru cubbuu ajjeechota sanaa ta’uu hin hubatani. Dogoggorri saanii kan ka’e madaqsa malbulchaa ijoollummatt argatani. Ergamsi saanii qaromsaaf waan ta’eef dabi oolan hundi akka jedhu. Waan sana ta’eef morma utuu hin ta’in galata galchuu hunda irraa eeggatu. Oromiyaan yeroo sana, qonnaan, horii horsiisaan, hojii sibiilaan, suphee dhahuun, gimbii ijaaruun, gogaa duuguun, wayyaa dhahuun, tumaan, hojii harkaan, bishaan baasuu kkf fi bulcha demokratawaan Habashaa caalti turte. Nan qaroomse jechuu kan danda’uu kan guddina teeknolojiin olhaanaa tahe qofa. Sana gochuuf daba tolchuun sirrii dha jechuu miti. Dhuguma “fidala” karra galma mootii fi galmistaanaa hin dabarre qabu turanii. Sun tuqaa laachisaaf ture, garuu nama empayerittii guutuu keessaa 5% barsiisuun waggaa dhibba caalaa itt fudhate. Kanaaf qaaqi “ergamsa qaroomsaa” jedhu hoduu irra hindarbu. Duubatti hafummaan dogoggora ummata Habashaa guddichaa miti kan gurguddoo saanii bara baraan isaan mo’uuf dukkana keessatt dhiisanii fi maqaa saaniitiin olloota saaniitt yakka tolchaa bahaniiti. Ummatoota gargar qabuuf hardhallee karaama sana irra sussukaa jiru.
Tokko tokkoon Sabootaa fi sabawota biyya ofii fi olla bara baraan jiratu qabu. Ollaan hafee biyyooti baaqula naanna’anii jiran hundi wal irratt hirkatoo dha. Wal irratt hirkachuun akkasii kan bu’aa waloo fi tokko jalee kaan gooftaa itt tahu akka hin taanetu eegama. Biyyooti nagaa fi demokratawoon olhantummaa seeraatt amanan hariiroo saanii fedha ofiin sadarkaa caalaatt ol kaafachuu danda’u. Waldhabdee kan fidu biyya ofii irratt moo’ummaa walii beekuun yoo dhibe qofaa. Oromiyaan takkaa fedha seetiin empayer Habashaatt galtee hin beektu. Abba tokkotii fi murnooti Oromo ta’an yoo dhihate jaarraa 14faa kaasanii mootota Habashaa tajaajilaniiru. Sun akka abba abbaati malee akka sabaatt hin turre. Askara yk tajaajiltuu amanamoo turan jechuu dha. Harrallee ashkarooti maqaa “paartii”n booqaa Oromoo dugdatt maxanfatanii tajaajilan jiru. Sun sochii bilisummaa sabaa keessatt quuqaa xinnoo ta’uu dandeessi malee Republika Oromiyaa Walaba dhaabbachuu hambisuu hin dandeessu. Yeroo hin yaadamne kaasee Oromoon akka ummata moo’aa ture kamiiyyuu moo’aa ta’ee walabummaan seeraa fi hooda Gadaa jala jiraataa ture.
Mirkaniin waa’ee Oromiyaa hedduun koloneeffatoo fi sadoota saaniin gad qabamanii fi maragamanii turani. Amma addunyaan jijjiiramaa jira. Empayera dubatt hafaa dhiifne biyyi addunyaa keessaa guddinaa teknolojiin hunda caalu illee maqoo saa guutummaatt sirriitt qabachuu hin dandeenye. Waa’een Oromo kan hanga yoonaa dukkana keessa ture, qaroommi, caasaan hawaasaa, tattaaffiin malbulchaa fi mirkanbeekiin saanii amma akka hundi barutt gadi bahanii jiru. Gurguddoon Habashaa fi Itophiyanessoon si’an fulaa beekumsaa ta’uun saanii waan hafeef ija facaasaa jiru. Maddeenii fi dhahatooti saanii gaafii jala oolaa jiru. Rimsammii mirgoota ilmoo namaa saaniillee seera moototaa “Kibra Nagast” kan Kopt Masiri eegale irratt hundaawa. Itophiyeessoo hedduun waan dullacha ta’aniif jijjiramaan wal gituu hin danda’ani. Qaaniin yakka Habashaa beekaa irra darba turan, amma gadi bahaa jiru, baachuunis itt ulfaata.
Oromoon waggaa dhibbaa oliif Afaan saanii amba keessatt akka hin dubbanne dhowamanii turani. Amma garuu wareegama gootota saaniif galatnii haa gahu eessatuu barachuu, barreessuu, dubbisuu fi haasawuu danda’uu. Baayyinni hoogbarru, ooginaa, qormaataa, barruu fi waatattaan gurraa fi ijaan mullatan waggootii digdaman darban keessa homishamuun hagam ummati guddaan kun ukkaanfamuun addunyaa akka hanqisef raga dha. Tattaaffiin namooti Oromoo lammii saaniif dhaqabuuf karaa adda addaa interneetiin godhan dammaqina guddaa agarsiisaa. Sochiin Afaaniis abdii calaqisa. Oromiyaatt suduudaan dambalii qilleensaan iyyaatii facaasuun waggaa kanaa jalqabe jija guddaa dargaggoo Oromootii. Hedduun Bu’uursa Mediyaa Madda Walaabuu fi Oromiyaa Mediyaa Neetworkiin “Ishoo!” jedhaniiru. Daaya qabeessoon Oromiyaa demokratik walaba, bakka nambiyyooti hundi utuu sabaawummaa, lammii, saala fi amanteen gargar hin qoodamin nagaa fi gammachuun bulcha seeraa jala waliin jiraatan arguutt ka’aniiru. Ijoollee Warra Abbaa Gadaa caalaa jireenya wayyaaf iggitii kan laatu hin jiru.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Ebla, 2014


text:
Ifa TolaShared publicly -
Kuni raaji dha kani margi fagaarra nama gubuu jedhe namitch
Namitcha ttu gammooji dha baadaa dhaqee achiiti yerroo fincaan fincaa'u shaama hin beeku turee marga se'ee yoo ittin fagaarra xaragatuu shaaman uddu gubee .dinqaamee tti biyya maalin dhufee biyya margi uddu nama gubuu jedhe . biyya Itoophiyaa biyya seeri hin jiree seerii jiru seeraa bosona (kani namni huumna qabu duwwan jiratu) kani Habeshan gageesituu kani ittin Oromo garbomsituu jiruu oromo ittin saamtu otoo homa hin baleesin ittin mana hiidha tti sii darbatan .otoo waan tokko seeraa hin daabsini kani waggaa baayée hiidhamtuu . biyya dhugaan hin jiree biyya maali keessa jiraata Oromon biyya Habesha Itoophiyaa jedhamtuu . kani nama dinquu amma yoomitti Oromon seeraa bosonattin jirata ? Oromon haa bilisommu diini daara haa taatu
Namitcha ttu gammooji dha baadaa dhaqee achiiti yerroo fincaan fincaa'u shaama hin beeku turee marga se'ee yoo ittin fagaarra xaragatuu shaaman uddu gubee .dinqaamee tti biyya maalin dhufee biyya margi uddu nama gubuu jedhe . biyya Itoophiyaa biyya seeri hin jiree seerii jiru seeraa bosona (kani namni huumna qabu duwwan jiratu) kani Habeshan gageesituu kani ittin Oromo garbomsituu jiruu oromo ittin saamtu otoo homa hin baleesin ittin mana hiidha tti sii darbatan .otoo waan tokko seeraa hin daabsini kani waggaa baayée hiidhamtuu . biyya dhugaan hin jiree biyya maali keessa jiraata Oromon biyya Habesha Itoophiyaa jedhamtuu . kani nama dinquu amma yoomitti Oromon seeraa bosonattin jirata ? Oromon haa bilisommu diini daara haa taatu
1
Add a comment...


text:
Ibsa ABO … (the Amharic version is given below).
—-
Ibsa Tarkaanfii Waraanaa ABO
Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n Humna Diinaa Magaalaa Harar Irraa KM-20 Qofa Fagaatee Ona Fadis Naannoo Bokkoo Bakka Bobbaasaa Jedhamu Qubatee Ture Barbadeesse. Loltoota Diinaa 28 Olis Hojiin Ala Taasise.
Irree fi Gaachanni Ummata Oromoo WBOn, bilisummaa ummata Oromoo fi walabummaa Oromiyaa mirkaneessuuf tarkaanfii haleellaa diina irratti fudhatu babal’isuu fi jabeessuu irratti argama. Tarkaanfii boonsaa tibbana Baha Oromiyaa keessatti fudhateenis injifannoo cululuqaa galmeessee jira.
Akka kanaan Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) Godina Baha Oromiyaa keessa sossohu Adoolessa 16, 2015 Baha Harargee Ona Fadis keessaa bakka Bobbaasaa jedhamu kan naannoo Bokkootti argamu mooraa qubsuma waraana Wayyaanee weeraruudhaan tarkaanfii rifachiisaa irratti fudhateen loltoota diinaa 28 ol hojiin ala gochuu fi meeshaalee waraanaa dabalatee qabeenya adda addaa booji’ee dantaa qabsoo bilisummaa Oromoof oolchuudhaan injifannoo cululuqaa galmeessuu Ajajni WBO Godina Baha Oromiyaa beeksisee jira.
Tarkaanfii laalessaa WBOn qubsuma waraana wayyaanee Bobbaasaa jiru irratti fudhate kanaan diina irraa loltootni 13 yeroo ajjeefaman, 15 ol ammoo haalaan madeeffamuu kan ibse Ajajni WBO Godina Bahaa, meeshaaleen waraanaa qawwee AK-47 17, rasaasota gosa gara garaa 4000 ol, Boombilee harkaa 23, Hidhannoolee mudhii 27, Raadiyoo Quunnamtii (icom) 2, Mobile (cell phone) 6, kuufama galaa fi mi’oota adda addaa diina irraa booji’uun dantaa qabsoo bilisummaa Oromoof oolchuu addeessee jira.
Waraanni Bilisummaa Oromoo Godina Bahaa Caamsaa 16, 2015 Oborraa Ona Malkaa Bal’oo bakka Jalloo jedhamutti qondaala tikaa sirna wayyaanee kan naannoo sanii Huseen Ahmed Mussaa jedhamu irratti tarkaanfii fudhateen ajjeesuun, akkasumas Caamsaa 23, 2015 Baha Harargee Ona Calanqoo araddaa ganda Goodii jedhamu keessatti poolisoota wayyaanee Mahaammad Abrahimii fi Umar Siyyoo jedhaman dhuunfatuun kan yaadatamuu dha. Kana malees Caamsaa 24, 2015ttis Humni Addaa WBO Baha Harargee magaalaa Harar bira naannoo Hundanee jedhamtutti ummatatti roorrisaa kan ture ajajaa humna poolisii naannoo kanaa Ajajaa 50 (Saajin) Abbabaa Asaffaa jedhamu irratti tarkaanfii maayyii fudhateen ajjeesuun gabaafame. Caamsaa 24, 2015ttis Harargee Bahaa Ona Haramaayaa bakka/araddaa Finqillee jedhamtee yaamamtu keessatti poolisoota Wayyaanee maqaa filannootiin lammiiwwan hiraarsaa turan 4 irratti lola baneen madeessuun ni yaadatama.
Waraanni Bilisummaa Oromoo Zoonii Kibbaas Caamsaa 30, 2015 magaalaa Moyyalee ganda 02 keessatti kan argamu mooraa Gumrukaa bakka waraanni Wayyaanee maadheffate haleeluun loltoota wayyaanee 12 ajjeesee, 15 ol madeessuun walii galatti loltoota 27 ol hojiin ala taasisuun ni yaadatama.
Adoolessa 6, 2015ttis waraana wayyaanee Ona Mi’oo ganda Meexxii qubatee jiru irratti tarkaanfii fudhateen 3 yeroo ajjeesu 4 ol madeessuun waliigalatti loltoota diinaa 7 ol hojiin ala taasisuun isaas kan yaadatamu dha.
Waraanni Bilisummaa Oromoo, mootummaa abbaa irree fi faashistii Wayyaanee humna afaan qawween ummata keenya irra qubatee mirga, bilisummaa fi biyya isaa sarbee cunqursaa dhala namaaf hin malle irraan gahaa jiru karaa irraa maqsee kaayyoo qabsoo bilisummaa Oromoo galmaan gahuu fi fedhii fi hawwii ummata Oromoo dhugoomsuuf falmaa godhu daran jabeessee kan itti fufu tahuu irra deebi’ee mirkaneessa.
Injifannoo Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Adoolessa 20, 2015
—–


text:
Sirni abbaa hirree mootummaa wayyaanee bara bittaa isaa jabeeffachuuf barattoota Oromoo ciccimoo gaaffii uummata isaanii kaasan, doorsisuu fi ukkaamsanii gara dabarsuun aadaa sirna bittaa isaa taasifatuun barattoota qaqqaalii lakkoofsaan hagana hin jedhamne gara buutee isaanii dhabamsiisee jira.As dhiyeenya kana haguma gaaffiin gootota barattoota Oromoo sirna wayyaaneetti mataa dhukkubbii ta’aa dhufe, keessattuu filannoo dharaa wayyaaneen gaggeessuuf deemtuun wal qabatee, sochii uummataa qindeessaa jirtu sababa jedhuun barattoota qaqqaalii bakkoota garaagaraa ukkaamsuun odeeffannoo guyyaa guyyaa ta’ee jira.
Akka kanaa Caamasaa 14 irraa haga 15 bara 2015tti, barattoota Yuuniversiitii Finfinnee damee Saayinsii fi Teeknoolojii baratan hedduu reebuu fi ukkaamsuun odeeessi Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO) qaqqabe mirkaneessa. Barattoota ukkaamsamanii fi reebbaman keessaas;
1. Barataa. Masaay Raggaasaa, barataa waggaa 4ffaa Cotm Injineriingii 2. “ Taarikuu Kaapitaa, barataa waggaa 2ffaa Electrical and Electronics Injiineriingii
3. “ Qajeelaa Tashoomaa, barataa Geology waggaa 1ffaa 4. “ Biqilaa Dabalee, barataa waggaa 1ffaa Mining Injineriingii
5. “ Malkaamuu Guddinaa, barataa waggaa 2ffaa mechanical Injineriingii kanneen jedhaman yoo tahu; tooftaa wayyaaneen barattoota kana ukkaamsuuf itti fayyadamte keessaas, barattoota Oromoo, barattoonni dhalootaan Tigree ta’an barattoota kana akka reeban ykn lola itti kaasan taasisuun akka ta’ees gabaasni nu qaqqabe mirkaneessa. Gochaan barattoota ukkaamsuu maqaa filannoon wal qabatee bakkoota garaagaraatti deemsifamaa jiru jala jalaan kana gabaafnu ta’uu beeksifna.
Doorsisa, reebichaa fi ukkaamsamuun gootota barattootaa fi Dargaggoota Oromoo irratti daran hammaataa dhufe.
Sirni abbaa hirree mootummaa wayyaanee bara bittaa isaa jabeeffachuuf barattoota Oromoo ciccimoo gaaffii uummata isaanii kaasan, doorsisuu fi ukkaamsanii gara dabarsuun aadaa sirna bittaa isaa taasifatuun barattoota qaqqaalii lakkoofsaan hagana hin jedhamne gara buutee isaanii dhabamsiisee jira.As dhiyeenya kana haguma gaaffiin gootota barattoota Oromoo sirna wayyaaneetti mataa dhukkubbii ta’aa dhufe, keessattuu filannoo dharaa wayyaaneen gaggeessuuf deemtuun wal qabatee, sochii uummataa qindeessaa jirtu sababa jedhuun barattoota qaqqaalii bakkoota garaagaraa ukkaamsuun odeeffannoo guyyaa guyyaa ta’ee jira.