text:
Xiyyeeffannaa – Jaal Marroo 27-03-2019
Listen to “Xiyyeeffannaa-Jaal Marroo 27-03-2019” on Spreaker.
Via Qalbeessaa Dhangala’aa tiin
Gaazixeessaa Dhaabasaa fi Jaal Marroo haasaa waliin taasisan gara barreeffamaatti Qalbeessaa Dhangi’aatiin jijjiiramee jira. Dubbisaa! Haa tibbanaa irraa argattu, maalitti adeemaa akka jirruuf furmaatnillee keessa jira.
“… Wanti Finfinnee, gara eessaa, gara giddu gala jedhamee adeemaa jiru Oromootu of xiqqeesse. Tigiraay keessa har’a yoo ilaalte dhaloonni isaanii Taankii gurguddaa daangaarra kaahee ofirraa deebisaa. Rasaasi itti dhuka’uu mitii namni kaballaanuu hinrukutamu. Amaara keessatti har’aa Qawwee qabatanii hiriira bahanii, Qawwee hiikkadhaa mitii Qawwee maaliif qabattanii hiriira baatani namni jedhuun hinjiru. Oromiyaa keessatti garuu; sabni Oromoo kaleessa Qawwee dhabaafi garbummaa jalatti kufe. Har’allee akkanni Qawwee hinqabanne isanni qabatee jiruyyuu irraa hiikuu irratti xiyyeeffatu…”guutuusaa dubbisaa
======
Gaazixeessaa: hayyee hayyee jaal marroo hedduu fayyaa ta’i mee gidduu kana maal keessa jirtu uummatni hedduu waa’ee keessan kana dhiphachaa jira me haala keessa jiru waraanni keenya hojiinni itti jiru waan jiru mee nuu ibsuu dandeessaa?
Jaal Marroo: hayye fayyaa ta’i jaala kiyyaa egaa yeroo hundumaatti warri keessa jirru wanni keessa jirru qabsoodhaa, qabsoon kuffisuuf kufuu qabdii; egaa wanni keessa jirru gabaabumatti qabsoo kuffisanii kufuutii. Uummatni keenya dhugaadhaa, haala amma keessa jiramuu fi burjaaja’iinsa uumamee jiru kana irrattii kallattii addaa addaan yaaddoo fi gaaffii fii waan hedduu itti bitaacha’ee jiru irrattii gaaffii hedduu kaasaa kanaaf wanni itti jirru qabsoo dhumatti jirra kana akkanatti hubatee warri wal cina jirru maal keessa akka jirru akkasittuu beeknaa . warra bakka addaa addaa taa’ee miidiyaan holola banee jiru kana qofaatu akka uummatni burjaaja’u godhaan ala. Waraanni bilisummaa Oromoo wal’aansootti jirra; Wal’aansoon ammo kufuuf kuffisuu qabdii.egaa haalli qabatamaa amma waraanni bilisummaa Oromoo itti jiruu qabsoo hadhooftuu finiinaa fii kufanii kuffisuutti jirra ammatti kana fakkaata.
Gaaxixeessaa: waraanni bilisummaa Oromoo waraana banemoo waraana itti baname ofirraa deebisuutti jira?
Jaal Marroo: waraanni Bilisummaa Oromoo waraana isa irratti baname, labsii dhukaasa dhaabuu gama lachuu mallatteeffame ykn walii galamee ture cabsuudhaan cabsuu caalaammoo sana jalaan dawoo godhachuun bakka inni qubate qubaatiinsa waraanaatti dhufuunii ka duula guddaa irratti banamee ofirraa ittisuurratti argamaa. Wanni kun ofirraa ittisuu qofaanii ka qoalatamuu hindandeenye ta’uu amanuun waraanni bilisummaa Oromoo nagaa barbaachuuf jecha nagaa buusuuf jecha waan dhukaasa dhaabuu walii galame sana kabajuuf jecha kabajee jiraacha turee hawwaasnis nii beekaa. Humni kun didee gara jireenya waraana bilisummaa Oromoo gaaffii keessa galchuutti sadarkaa gahamuurra waan gaahameefii ofirraa ittisuu qofaan gaahaa waan hintaaneef Waraanni bilisummaa Oromoo lola isatti baname ofirraa ittisaas amma immoo lola barbaadee loluuttis jiraa jechuudha. Kanammoo kan fide ofittummaa fii gamnummaa barabaraan rakkoo uummatta Oromoo Furuu hindandeenyee fi gamnummaa badduu saba keenyaaf hintaane; biyyaaf hintaane, sanatti dhimma bahanii ittiinii ilmaan Oromoo cabsaa dhufan sana taa’anii ilaaluun waan hindandaa’amneef kun ta’ee jechuudha. Kanaaf jalqaba mootummaatu waraana nurratti labse. Dhukaasi dhaabbachuu jedhamu kan miilanaa sun tasumaayyuu dhaabbatee hinbeeku waraana bilisummaa Oromootu dhukaasa ofirraa dhaabee nagaa dhufuu malu kanaaf carraa laanneefii yeroo laanneefii rakkoo kanatti gudunfaa goonee saba keenyallee gidiraa kana keessaa baasna jennee; nutu dhukaasa dhaabe malee mootummaan kun takkaa dhukaasa hindhaabne jechuudha. Lafoota seenuu hindandeenyeefii kanaan dura humnaan waraanni bilisummaa Oromoo irraa kaase maqaa nagaa jedhu sanaan dahatee, maqaa dhukaasa dhaabuu jedhu sanaan dahatee raayyaan ittisa biyyaa ofiin jedhu kunii duula guddaa fi sakatta’iinsa guddaa nurratti bane. Inni kun egaa ofirraa ittisaa turree; carraa akkasumas gara bal’eensa akkasitti itti adeemaa turree kun hundumti iyyuu immoo ta’uu hindandeenye waan ta’eef waraanni bilisummaa Oromoo egaa akkuma kanaan dura beeku afaan jarri beekaniin dubbisuutti jiraa jechuudha.
Gaazixeessaa: akka odeeffannoo qabnutti mootummaan waraana guddaa isinitti bobbaasuutti jira. Waraanni Bilisummaa Oromoo waraana kana ofirraa deebisuuf hangam humna qaba?
Jaal Marroo: eeyyekaa jaala kiyya yoo ilaaltee mootummaan kunii sadarkaa qilleensarraa lafa irraa kallattii danda’ameenii hundaanii hololaanii waan hedduun waraana bilisummaa Oromootti akka duulaa jiru ifaa. Waraanni bilisummaa Oromoo lakkoofsaan ykn meeshaa qabateen utuu hintaane sammuni kan inni lolaa jiruu; mootummaan kun meeshaa gurguddaa hedduu meeshaa barri uume qabatee socho’uu dandaa’aa meeshaan yoomiyyuu taanaan dhala namaatu hojjetee; nama isa hojjete deebisee lola waan ta’eefii nama isa hojjete injifachuu hindanda’u. waraanni bilisummaa Oromoo hidhannoon isaa kaayyoodhaa, kanamoo kan ittiin galma gahu sammuudhaa. Kanaaf waraanni bilisummaa Oromoo baduus ka dide injifatamuus barbadaa’uus kan hindandeenye hidhannoo sammuuti of harkaa qabaa; kanaanidhaa lolaa jira. Meeshaa hamma kana qabatanii nutti duulamu sammuu dhala namaatu kalaqe. Meeshaa sanatu deebisee sammuu sana loluu jiraa, sun ammoo sammuu sana injifachuu hindanda’u. kanaaf waraanni bilisummaa Oromoo kana ofirraa ittisuu qofa miti of keessaa kaasuuf gahumsa qabaa; gahumsa isaa sanammoo hanga ammaatti duula faraaqaa yeroo irraa yerootti sammuu ilmaan Oromoo naannoo kanaa irratti hojjetamee holola baay’ee hadhooftuu fi badaa ta’e diiginsa ta’e nurratti gaggeeffamee; Oromoo bakka hedduullee amansiisuun daboo kadhatamee nurratti gaggeeffamee kana hundumaa dura dhaabbannee. Dura dhaabbachuu qofaa mitii bakka hedduutti lafuma kanaan dura jirru irratti ofirraa ittisneetu akkaataa kanaan jirraa. Gahumsa isaas dandeettiisaas itti qabna, kanammoo shakkii hinqabnuu ragaan immoo uummata keenya waliin dhaabbannee lolaa jirru. Inni itti aanummoo uummata, waraanni bilisummaa Oromoo akkuma maqaansaa ibsu saba Oromoof ka dhaabbate; bilisummaa, Walabummaa, fi birmadummaa biyya kanaafi ka dhaabbate. Mootummaan kun unuun lolaa yeroo jirutti uummata Oromoo lolaa jira. Mootummaan yoomillee uummata lolee injifate hinjiru. Niituraa, nii bulaa, nii eelaa, baay’ee ajjeefamaa, gidirfamaa, hidhamaa, ari’atamaa, yoo obese itti fufe mootummaaf uummatni xiiqii wal qabee jennaan injifannoon xumura irratti kan uummataati. Kanaafi waraanni bilisummaa Oromoo gahumsa kan itti qabuufii injifachuu ka danda’u. Mootummaan uummata mohee injifate hinjiru. Uummatni Oromoo Galaana guddaa, waraanni bilisummaa Oromoo ammo Qurxummii galaana sana keessa jirudha. Mootummaan kunisii Qurxummii kana qabachuuf jecha kaninni galaana kana summeessaa jiru, galaana kana goksaa jiru. Balaa guddaan kan irra gahaa jiru waraana bilisummaa Oromoo miti ofirraa ittisuu, ofirraa deebisuu nii dandeenya. Sabaa keenyatu wareegama ulfaataa kaffalaa jira. Kana wanni amma Oromiyaa keessatti adeemaa jiru.
Gaazixeessa: keessayyuu tibba darbe meeshaa waraanaa keemikaalaa fayyadamanii miidhaa jiru kan jedhu dhagaa’aa turre. Dhugaadhaa kun?
Jaal Marroo: eeyyee egaa loloota hanga ammaatti adeemsifamaa jiran keessaa wanti akkasii bakka shanitti nurratti dalagameeraa. Naannoo : Ashunfaa, Kobor, Garjeedaa fi akkasumas Muggii irraan waraanni mootummaa waan summii egaa akkaataa isaallee waan beekuun si rakkisuu osoo si bira hingahin Qilleensarratti naannoo sana faaluu fi nama qufaasisu, nama balaqqamsiisu, akkasumas karaa afaanii funyaanii fi gurraa dhiiga nama tufsiisutu nurratti fayyadamee. Uummata irras balaa guddaatu gaheera. Waraana caalaayyuu uummatni waan kana quba qabaa, yoo dhugumanii qaamni walabaa waa’ee meeshaalee akkasii addunyaarrattillee hinfayyadamne nurratti raawwate kana kan qulqulleessu yoo jiraatee baay’ee rakkisaa akka ta’ee; Loontu dhumate, namatu miidhamaa jira. Waan akkasii argaa jirra hanga ammaa bakka shanitti nurratti rawwatani. Yoo qaamni walabaa dhimma kana qulqulleessuu yoo jiraaterraan ka hafe Oromoonisii waraanni bilisummaa Oromoosii fira ginqabuu hirkoo biraa hinqabuu, dirmannaas hinqabuu wanni kunii akkasittiinii dhoksaan nurratti dhimma bahaa akka jiranii qaamni walabaa raga barbaadu yoo jiraate itti himna. Dukkana keessatti dhumaa jira uummatni Oromoo gara lixaa jiru kun.
Gaazixeessaa: mallattoowwan naa kaafteen alatti namoota isaanii booji’aman ykn meeshaa isaanii caccabe lafa bu’erraa wanti argame jiraa?
Jaal Marroo: eeyyee ragaa qabatamaa harkaa qabnaa. Dhuksaa bifa haaraa nutti dhukaafamee. Maallattooleen amma siin jedhee nurraan gahe sanaa; qalaa’aa wanni sun keessaa dhukaafamellee harkaa qabnaa. Inni kunii qaamni walabaa dhimma kana qoratu yoo jiraate ragaa qabatamaa faana kennuufii nii dandeenya.
Gaazixeessaa: hedduu gaarii; gama kaaniin kanaan dura Araara jedhamee waraanni bilisummaa Oromoo keessaa ijoolleen hanga wayii galanii turanii ijoollee galan kanas Xoollayiitti naqanii rakkina irraan gahaa akka jiran wanti nu gahe jiraa. Araara sanaan wal qabsiisee wanti ergasii dubbatame jiraa?
Jaal Marroo: dubbiin durumaa bade; araarichi durumaayyuu araara akka hintaanee himeen jira ani. Maaliifii? Uumamurraa namootni koree araaraa sanaa ta’an rakkoo qabuu isaanirraayyuu rakkoo qabna jedhee dubadheetin ture. Abbootii gadaa Oromoo yogguu jedhamuu sirni gadaa Oromoo seera mataasaa danda’e qabaa. Oromoon gadaa meeqa qabaan beekamtu, gadaan eessa jirtiin beekamtuu. Namootni abbootii gadaa jedhamanii, namootni jaarrolii araaraa jedhaman namootni koree teknikaa jedhamanii Qawweedha hinqabanii akka waraana raayyaa ittisa biyyaa jedhamee nutti bobba’eedha. Meeshaa hidhatanii nu hinlolle malee; hedduu isaanii mootummaa karaa maraan kufe afuura baafachiisuuf warroota dabballummaa mootummaan yeroo garaagraatti shira addaa dalagan faatu keessa jiraa jechuudha. Warra adda bilisummaa Oromoo yeroo dheeraa keessa balleessuuf tarsiimoo yeroo dheeraa qabatee socho’aa turetuu abbootii araaraa ta’e. inni sun jalqabarraa baduushee himeen ture. Garuu; yoo dhugumaan holola addaa addaa Oromoon Oromoo irratti hindhukaasu mootummaan kan Oromoodha nuun jechaa turanii; nutillee Oromoo irratti miti kan dhukaasnuu sirna EPRDF kan TPLF’n kaleessa bu’uureffame isa sanatu jijjiirraa hundee hinarganne. Haaroomsa jedhanii, haaromsi sun haaromsa achumatti namni wal jijjiire malee fimanni hn taanee mootummaa dhuma kaleessa parsantii 100, parsantii 99 injifanne jedhutu nama wal jijjiiree achi taa’ee. Uummatni Oromoos sabootni cunqurfamoon kan hubachuu qaban isa kana. Kanaaf namatu wal jijjiire malee paartileen uummata miidhaa turan isaanuma sana. Nuti nagaa bu’a jennee ‘utuma beekanaii huubaa wajjiin isa sareen jette sana goonee, dagannee; nagaaf waa dagachuunillee numa jira. Yeroo itti fudhannee ilaallee wanni sun akkuma atuu argite akkuman jalqabarraan himellee dhugumaan nagaa fiduuf saba Oromoof rakkoo xumuranii gudunfaa itti gochuuf kan hojjetame utuu hintaanee waraana bilisummaa Oromoo adeemsa keessa tarsiimoon dhabamsiisuu namoota qabatetu caccabinsa waraana diiguufii haala amma Oromoo keessatti kufeef sabaabaa ta’ee jechuudha. Wanni kunii egaa “lama na’n suufan” jette jaartiin Qullubbii hattee jedhan. Egaa lama caalarraa har’allee kuma meeqayyuu suufamuu; ammo kanaan booda araarri kun bifa kanaan ta’uu hindanda’u. odoo kanaan hinta’in durammoo halduree waraannii bilisummaa Oromoo lafa kahatetu ture. Halduree lafa kaahanne cabsan. Ammo wanni adeemamaa ture waraana miseensa miseensa waamanii galchuun, Oromoo bool’a inni keessaa hinbaaneti qotanii galchuuf kan hojjetamaa ture. Qabsoo waggaa dheeraa itti jiramu kana haala salphaan harka kennachiisuu yaaluun hindandaa’amu. Araarris haala kanaan hinadeemsifamu. Kanneen kanaan dura dhoksaan bira dabarre; Namootni sun ammas kan nutti dhufan taanan nama hidhatee nu lolurraan adda hinjirani. Kanaaf waan irra gahamu gaafatama isaa isaantu harkaa qaba waraana bilisummaa Oromoo miti.
Gaazixeessaa:hayye egaa akka amma ilaalamaa jirutti warri Amaaraa kunis ka’anii jiruu, daangaarran. Mootummaanis dhiphina keessa jira kana irratti akka waraana bilisummaa Oromootti yaadni isin qabdan maali?
Jaal Marroo: rakkoon jette kun kan har’a dhalate miti. Rakkoon kunis akkaataa amma adeemamaa jiruu tasumaa furmaata hinargatu. Kuni bu’uura adda bilisummaa Oromoo irraa qabee haala ilaallatee kan ka’uufii ejjannaa hindaddaaqamneeti. Rakkoon amma adeemaa jiruu rakkoo bubbulee kulkule. Furmaatni kan ta’uu dada’uu mirgi hiree murteeffannaa Oromoo, Oromoon Oromoo filateen kan xumura garbummaa gochuun gudunfaa xumura itti godhanii raawwatudha. Waraanni bilisummaa Oromoo isa kana beeka. Wanti yeroo yeroon dhuftu bubuutuunii qabsoo keenya galma gahuu dhorkituu, inni kunii addi bilisummaa Oromoo yeroo dheeraaf dura dhaabbataa turee; ammas yeroo namootni hedduun adeemsa qabsoo bilisummaa daandii dheeraa adeemee dhufe kana iddoo hintaaneen gahanii xumura jalatti daddaaqsisanii; injifannoo bubuutuu kan baay’ee fakkeessiifii miidiyaalee irratti cucululuqee argisiifamaa turetiin waraanni bilisummaa Oromoo gaaf tokkoyyuu dalagaasaa dhiisee daguu sana hindhaqne. Rakkoon ammaa adeemaa jiru kun nuuf haaraa miti. Rakkoon kun hanga Oromiyaan hiree mataashee hinmurteeffannetti boris itti fufa. Wanti Finfinnee, gara eessaa, gara giddu gala jedhamee adeemaa jiru Oromootu of xiqqeesse. Tigiraay keessa har’a yoo ilaalte dhaloonni isaanii Taankii gurguddaa daangaarra kaahee ofirraa deebisaa. Rasaasi itti dhuka’uu mitii namni kaballaanuu hinrukutamu. Amaara keessatti har’aa Qawwee qabatanii hiriira bahanii, Qawwee hiikkadhaa mitii Qawwee maaliif qabattanii hiriira baatani namni jedhuun hinjiru. Oromiyaa keessatti garuu; sabni Oromoo kaleessa Qawwee dhabaafi garbummaa jalatti kufe. Har’allee akkanni Qawwee hinqabanne isanni qabatee jiruyyuu irraa hiikuu irratti xiyyeeffatu. Kun baay’ee qaaniidha, sabni Oromoo baay’ee gaggalagalchee of ilaaluu qaba. Sabni guddaan kunii rakkoo hanganaa keessatti waggaa dhibba meeqa dhoqqee bukeessaa jiraachuun irra hinjiraatu. Qawween garboomne jechaa qawwee nurraa hiikuudhaan garbummaa hamtuu dhaloonni keessaa bahuu hindandeenye walii qotaa jirra. Wal haa qusannu, waraanni bilisummaa Oromoo irree fi gaachana uummata Oromootii. Yoo rakkoon jiraates, yoo bal’oon jiraatees yoo wal qusanne irra wayya. Qawwee ofirraa hiikuun salphinatti nu geessaa. Waraana Bilisummaa Oromoo akka Bulguutti dhiyeessuun jibbiinsa irratti oofuun hinmalle. Oromoon kaleessa Finfinneef boo’a, dheengaddas Finfinneef boo’a. har’allee Finfinneef boo’uutti jira. Daangaan Finfinnee haa sararamtu jechuutti jira. Kana jechuun Finfinnee kan keenya mitii jechuudha. Daangaan maaliif sararama? Finfinneen kan Oromooti. Yoo barbaachisaa ta’e hanga Ambootti guddachuu dandeessi. Hanga Adaamaa, hanga Shaashamanneetti guddachuu dandeessi. Maaltu dhorkata lafa keenyaa. Finfinneen ha sararamtu jechuun, nuti achirraa lafa hinqabnuuinni sun kan namaatii jechuudha. Dhuguma ammo Finfinneenii kan namaati har’a warqiin qabeenyummaan isaa kankoo ta’e mormakeetti hanga jirutti kankoo miti. Akkasi jechuudha.Finfinneef har’as wareegama kaffalaa jirra, beekaa hedduu mana hidhaatti nu duraa guursisaa jira, kana kan fide Injifannoo bubuutuu duukaa fiiguu keenya. Kana hunda kan fide isa amma jette kanaa jechuudha. Ilaalcha maalii qabduu jettee kaate, kana hunda Kan fide gudunfaa yoo itti goone malee xumura hinargatu, injifannoo xiqqootiinii daandii gubbaa dhaabbannee dhiichisuutu kana fide. Finfinnee Qonnaan bulaan nannooshee irra jiru irraa buqqa’uun borillee utuu Oromoon kan Oromoo taateeyyuu irraa buqqaa’uu danda’a! Gaafa buqqa’u garuu; Qonnaa dhiisee gara industiriitti guddisee, Qonnaan bulaa bakka sana jireenyaasaa jijjiirtee abbaa qabeenyaa isa gooteeti. Har’a Finfinneen Qonnaan bulaa Oromoo miliyeena meeqa itti dhangalaastee yoo buqqiftellee, Qonnaan bulaan kun akkaataa itti Qonna gara Industiriitti ce’an hinbeeku. Lafa isaa nii gurguraa maallaqasaa iddoo kaahu hinbeekuu. Lafas dhabee maallaqas dhabee hundeen badaa jira. Kana Oromoon icciita gadi fagoo beekuu dadhabee injifannoo xixiqqoonii dhaadachaa oolu jechuudha. Bor garuu; Finfinnee Kan Oromiyaa yoo taate daangaan sararamu hinjiru. Hanga barbaddee guddaatti, lafti nannooshee nama irraa kaasu sunimmoo, namtichi guyyaatti qotee tokko ykn lama nyaatu industiriidhaan ofis jijjiiree biyyallee guddisee sadarkaa har’a addunyaan jirtuun gaha jechuudha. Kun hundumti Kan dhufu garuu; iyyaan mitii Injifannoo xixiqqoon baraguu mitii rakkoo Oromiyaa keessaa hundeerraa furuun ta’a.
Gaazixeessaa: Mee gara xumuraa irratti waraanni Bilisummaa Oromoo uummata Oromoof Qeerroo Bilisummaa Oromoo irraa maal barbaaddu, maal eegdu dhaamsa gara xumuraa irratti yoo naa kennite jedheeni.
Jaal Marroo: Waraanni Bilisummaa Oromoo egaa, har’a haalli itti hammaattee rakkoon itti dhufte gidiraa meeqas darbee caccabiinsi meeqa diina injifatee fira isaatiinii kan kooti ka jedhuuni shirri guddaan irra xxaxamee waraana deebisee of tiksuu fi waraana injifannoo kanaan dura argamee duubatti deebi’eef deebi’ee qabsoo eegalaa jirudha. Rakkoo guddaatu isarra gahe; ammoo kaayyoof lubbuu kennee bahe hanga lubbuun sun isa harkaa baatutti lubbuun sun lubbuu uumataati isa harka jirti malee, waadaa galee uummataaf kennee. Waraanni kun silaa sogiidda lafaati saba Oromootiif. Sammuu Qeerroo Bilisummaa Oromoo qarree dardara shamarran, jaarsaaf jaartii walumaa galatti uummatni Oromoo waraana Bilisummaa Oromoo kana; dhaamsi dhaamamuuf hinjiru waliin jirra, wal arguutti jirra wal keessa jirraa. Ka bakka addaa addaatti burjaaja’iinsa keessa seenee jiru yoo ta’e malee, naannoo waraanni Bilisummaa Oromoo keessa socho’uutti uummatni manni irratti gubataa, ajjeefamaa, hidhamaa, hiraarfamaa har’allee waranaa isaa kana ilmaan isaa waan ta’eefii ofitti qabatee lubbuu jiraachisaa waliinii wareegama kaffalaa jira. Nii hadhooftii nii bultii, nii turtii akkuman sila jedhe lolli kuni Lola uummata fii mootummaa garboonfataa gidduutti adeemaa jiruu. Mootummaan uummata lolee injifatee hinjiruu, uummatni lolee nii injifataa. Kanaaf waraanni Bilisummaa Oromoo kaayyoon isaa akkuma kaleessaatii; sabni Oromoo ammoo waraana kana lapheetti qabachuun dirqmasaatii! Kanuman dhaammachuu barbaada.
Gaazixeessaa: heedduu fayyaa ta’i egaa Jaal Marroo yeroo muddaa kanatti yaada nuu laachuukeetiif maqaa dhaggeeffattootaa fii hordoftoota keenyaatiinii.
Jaal Marroo: hayyee Hayyee atis fayyaa ta’i!
Gaaffiif Deebii Gaazixeessaa Dhaabasaa fii Jaal Marroo waliin taasifame, barruu kan jijjiire Qalbeessaa Dhangi’aati!
Sabboontota Oromoo bara ‘BILISOOMNE’ keessa ajjeefaman
Namoota bara kana mootummaa kanan ajjeefaman.
- Barataa Dachaasaa Furgaasaa (Muummee Injineriingii) dhalootaan Arsii; Yuunibarsiitii Wallaggaatti kan galaafatame
- Bortee Galmaa Carii Gujii Lixaa Bule Horaa
- Turaa Lamuu barataa kutaa 11 ffaa Baha Wallagga Kiiramuu
- Dabalaa Tasammaa Qellem Wallaggaa Jimmaa Horroo
- Kottoolaa Jaldeessaa Boorana Hiddii Lolaa Magaalaa Mi’ootti Misirrummaan gaafa cidhasaa kan ajjeefame
- Cuquliisa Guyyoo Misiirrittii gaafa cidhasaa Booranatti wareegamte
- Jaldeessaa Waaqoo
- Karrayyuu Boruu
- Awwal Muddin Jimmaa Limmii Kossaa
- Daawwit Arbaa Gujii Lixaa Bule Horaa tti
- Nuurasaa Aheemad Lixa Wallaggaa Gimbii
- Adam Alii Kaaba Oromiyaa Walloo
- Wellisaa Cawwaaqaa Yaaddessaa Shaggar
- Wellisaa Daadhii Galaan Shaggar
- Baqqalaa Gammadaa Gujii Oddoo Shaakkisoo
- Iyyaasuu Qanaatee Obboleessa isaa waliin kan Kora Bittinneessaa tiin ajjeefame; Baha Wallaggaa Eebantuu
- Lalisaa Qanaatee Baha Eebantuu
- Daagim Mitikkuu Wallagga Bahaa Magaalaa Shaambuutti
- Aliikoo Tarfaa Qellem Aanaa Gaawoo Qebbeetti lafa Loon Tiksutti
- Geetaachoo (Maraataa) magaalaa Gimbiitti kan ajjeefame
- Alamirroo Takkaa Beddelleetti
- Biddiiqaa Dastaa Lixa Wallaggaa Najjoo
- Yoonaas Raggaasaa manaa gadbaasanii caakkaatti geessuun galaafatan. Lixa Wallaggaa Ayiraa
- Mangistuu Olqabaa bakka buna ciratutti galaafatan. Abbaa isaa obbo Margaa rasaasaan harkarra rukutan. Wallaggaa
- Dargaggoo Fayyisaa Nigaatuu manuma Abbaa isaatti galaafatanii mana isaaniis ibiddaan barbadeessan. Wallaggaa
- Amaanu’el Abdii Naqamtee
- Obbo Girmaa Moosisaa Lixa Wallaggaa Boojjii Coqorsaa
- Biraanee Maammoo dubartii Ulfa Dambidoolloo keessatti galaafata
- Bashiriyaa Siraaj Lixa Wallaggaa Begii
- Sanbatoo Ayyaanaa Lixa Wallaggaa Gullisoo
- Ahemad Juwar Shanan Dhuggootti
- Abduura’uuf Naasir Shanan Dhugootti
- Faaxumaa Ahemad Shana Dhuggootti
- Kennaa Baacaa Qellem Wallaggaa Gawoo Qebbee
- Lammaa Taliilaa Qellem Wallaggaa Daallee Waabaraa
- Saamu’eel Taaddaasaa Mandii Mana Sibuu
- Gammachuu Guutaa Qellaem Wallaggaa Gaara Kormaa
- Ifaa Muluu Qelleem Wallaaggaa Gaara Kormaa
- Dukkalee Odaa Gujii Bahaa Sabbaa Boruu
- Qoncooraa Hundeessaa Gujii Bahaa Sabbaa Boruu
- Konkolaachisaa Qoncooraa Kan maqaa abbaasaa hinargatin Gujii Lixaa
- Qamarii Adoolaa Gujii Sabbaa Boruu
- Baallii Hundeessaa Gujii Bahaa Sabbaa Boruu
- Bariisoo Qaallichaa Gujii Bahaa Sabbaa Boruu
- Kallacha Birbirsaa Gujii Bahaa Sabbaa Boruu
- Boonsaa Tashooma Kaaba Shaggar Salaalee Warra Jaarsoo
- Ahemad Jibriil Hawwaa Galaan
- Zaakir Nuraddin barataa kutaa 8 Saanjaan waraananii ajjeesan. Begii
- Mohaammad Hiisaa Qellem Wallaggaa Gaawoo Qeebbeetti
- Zakkaariyaa Taakkaasaa Fidaa barataa kutaa 12 ffaa Gimiitti
- Isaayyaas Yaadasaa Fiixee barataa kutaa 9 Gullisootti
- Qaallichaa Jaarsoo Gujii Lixaa Dugda Dawaa
- Solomoon Alamaayyoo magaalaa Naqamtee keessatti kan ajjeefame.
- Awwal Abbaa Biyyaa Jimmaa Limmuu Kossaatti
- Dhukkee Shaggee Maanguddoo ganna 70 Gujii ona Qarcaa
- Dargaggoo Dukkallee Holotaa, Gujii Ona Qarcaa ganda Lamii Hirphaatti waraana EPRDFn ajjeesame
- Turee Uddeessaa, Gujii Ona Qarcaa ganda Lamii Hirphaatti rasaasaan mataa keessa dhahamee amma Hospitaala Bulee Horaatti waldhaanamaa jira
- Mijuu Birbirsaa, Gujii Ona Qarcaa magaalaa Qarcaa ganda 01tti ajjeesame
- Abarraa Duuloo, Gujii magaalaa Qarcaa ganda 01tti ajjeesame
- Taarikuu Elemaa, Gujii magaalaa Qarcaa ganda 02tti ajjeesame
- Milkeessaa Galgaloo, Gujii magaalaa Qarcaa ganda 02tti ajjeesame
- Tasfaayee Wubee, konkolaachisaa Ambulaansii magaala Qarcaa ganda 01tti ajjeesame
- Alamuu Waddeessaa, magaala Qarcaa ganda 01tti ajjeesame
- Roobalee Gammadee, Gujii ganda Lamii Qarcaatti ajjeesame
- Guyyee Boggaalee, magaalaa Garbaa ganda 01tti ajjeesame
- Lammii Hoxxeessaa, Gujii ganda Lamii Qarcaatti ajjeesame
- Bariisoo Quruuxaa, maanguddoo ganna 80 Gujii ganda Lamii Hirphaa iddoo addaa Kellaa Fayyaa jedhamutti ajjeesaman.
- Abdulfattaa Imaa’el Baalee Gindhiir
- Obbo Fiqaaduu Tasfaa bonbiin rukkutamee du’e Fiqaduun Abba Ijoollee 4ttii. Qelleem Wallaaggaa
- Obbo Gajaraa Ayyaanaa Abbaa ijoolee 7 mucaa isa waliin rukkutanii rasaasaan du’e Qellem Wallaggaa ona Qeebbee gandaa Leeqaa Konbochaa
- Obbo Tariikuu Dhaabaa abbaa ijoollee 2 rasaasaan rukkutamee du’e Qellem Wallaggaa ona Qebbee ganda Hooroo Wadoo
- Gammachuu Guutaa Qellem Wallaggaa Gidaamii
- Kaasaa Mokonnoon haleellaa Boonbii waraana mootummaan Begiitti ta’een
- Roozaa Abdullahi Haleellaa Fanjii waraanni Mootummaa Begii Tongootti raawwaateen
- Jamaal Agaze Haleellaa Fanjii waraanni Mootummaa Begii Tongootti raawwaateen
- Addunyaa Abbayyaa Haleellaa Fanjii waraanni Mootummaa Begii Tongootti raawwaateen
- Mallaasee Taakkaallenyi Haleellaa Fanjii waraanni Mootummaa Begii Tongootti raawwaateen
- Misee Dhufaa Haleellaa Fanjii waraanni Mootummaa Begii Tongootti raawwaateen
- She Abduu Haleellaa Fanjii waraanni Mootummaa Begii Tongootti raawwaateen
- Shintiroo Shifarraa Gujii Aanaa Adaa Waayyuu magaalaa Mallayyaatti mootora irraa rukutanii ajjeesan
- Baacaa Tamasgeen barataa kutaa 10 ffaa; Lixa Wallaggaa Gullisoo Magaalaa Dillaa Gogolaatti
- Badhaasaa Taakkalaa Dabaloo miseensa Raayyaa Ittisa Biyyaa Oromummaa isaaf kan galaafatan
- Abdoo Roobaa Gurraachaa(Jaal Falmataa haqaa) Arrooletti
- Aluwaa Huseen Kaaba Oromiyaa Walloo
- Gammachiis Baddeessaa Shaggar Lixaa Amboo
- Obsaa Muktaar Lixa Wallaggaa Qondaala
- Toofiq Lixa Wallaggaa Qondaala
- Qananii Lixa Wallaggaa Qondaala
- Firoomsaa Lixa Wallaggaa Qondaala
- Abduljabbaar Turchee Lixa Wallaggaa Qondaala
- Ballinaa Mootii Mandii
- Saamu’eel Raggaa’aa Mandii
- Abduulsamad Abdurraahamaan Baalee Aanaa Gurraa Dhaamolee
- Ibsaa Yaadataa WBO Summii Makalaakiyaan dhukaaseen kan ajjeefame.
- Abdurramaan Saabit Lixa Wallaggaa Begii
- Caalaa Tolasaa Lixa Wallaggaa Begii
- Damee Guddataa Qellem Wallaggaa Anfillootti
- Kadiir Abraahim summiidhaan Harar keessatti ajjeefame
- Bukaarii Bakaroo(Jamaalee) Summiidhaan Harar keessatti ajjeefame
- Lataa Waaqgaarii Qellem Wallaggaa
- Indaaluu Tarrafaa Qellem Wallaggaa
- Aagaa Uddeessa Turee Gujii Aanaa Gooroo Doolaatti waraana mootummaa tiin ajjeefame; Mootorri isaas waraana kanaan gubate
- Faqqadaa Qannoo halkan ajjeefamee ganama Asfaaltiirraa kan argamee. Magaalaa Dambidoollootti
- Takkaa Gammachuu Buunnee Beddeellee
- Barakat Geetaachoo Dambidoolloo
- Amaddin Umaree Wallaggaatti
- Xahaa Abduuljihaad Jimmaa Aggaaroo
- Lammii Alamuu Lixa Shaggar Gindabarat
- Roobaa Boorraayyuu Saabee Shawaa Bahaa
- Tufaa Roobaa Ittisaa Shawaa Bahaa
- Abdoo Gurree Shawaa Bahaa
- Hawaas Boorraayyuu Saabee Shawaa Bahaa
- Jiloo Nuuree Boorraayyuu Shawaa Bahaa
- Arroollee Bulaa Shawaa Bahaa
- Jamaal Mahaammad Qellem Wallaggaa aanaa Jimmaa Horroo, Daldalaa
- Caalii/Boonsaa Ganjoosaa Qellem Wallaggaa aanaa Jimmaa Horroo miseensa WBO
- Roobsan(Zalaalam) Gannatii Qellem Wallaggaa aanaa Gaawoo Qeebbee miseensa WBO
- Tabsiisaa(Firaatol) Dirribaa Qellem Wallaggaa aanaa Gaawoo Qeebbee miseensa WBO
- Abdii(Waadaa) Ayyaanaa Qellem Wallaggaa aanaa Gaawoo Qeebbee miseensa WBO
- Milkii Tasammaa Qellem Wallaggaa aanaa Gaawoo Qeebbee barataadha.
- Moosisaa Tamasgeen Qellem Wallaggaa aanaa Gaawoo Qeebbee barataadha.
- Misgaanaa Tamasgeen Qellem Wallaggaa aanaa Gaawoo Qeebbee gargaaraa konkolaachisaa.
- Iyyaasuu Gaashuraa Qellem Wallaggaa aanaa Daalle Waabaraa gargaaraa konkolaachisaa
- Naasir Kaalidoo Qellem Wallaggaa aanaa Daalle Sadii Qotee bulaa.
- Qabbannaa Geetahuun Taaddasaa Qellem Wallaggaa aanaa Sadii Canqaa ganda Dooganoo Buriirii hojiin barataa
- Muraad Fiqaaduu Taaddasaa Qellem Wallaggaa aanaa Sadii Canqaa ganda Dooganoo Buriirii hojiin barataa.
- Dabalaa Tasammaa Dhaabaa Qellem Wallaggaa aanaa Jimmaa Horroo ganda Gillee qotee Bulaa dha.
- Maammad Hiisaa Qellem Wallaggaa aanaa Gaawoo Qeebbee ganda Gaangaa Icoo barataa
- Duulaa Taaffasaa Qellem Wallaggaa aanaa Gaawoo Qeebbee ganda Kobbachaa barataa
- Gamulaa Maammad Qellem Wallaggaa aanaa Gaawoo Qeebbee ganda Harroojjii Wadoo daldalaa
- Fiqaaduu Taaffasaa aanaa Gaawoo Qeebee ganda Golboo qotee bulaa
- Gammachuu Oliiqaa Qellem Wallaggaa Jimmaa Horroo
- Isiraa’el Oliiqaa Qellem Wallaggaa Jimmaa Horroo
- Mulunaa qannaa Qellem Wallaggaa Gidaamii
- Balayii turaa Qellem Wallaggaa Gidaamii
- Saamu’eel lammeessaa Qellem Wallaggaa Gidaamii


c: text/html

text:
Kaaba Oromiyaa, Konyaa Walloo, Ona Baatee keessatti, guyyaa har’aa (Eebila 28, 2020) Oromoonni 7, hidhattoota Naannoo Affaariin, haala suukanneessaa ta’een ajjeefamuu;
"... gara gabaa Eelawaa jedhamtuutti osoo imalaa jiranii, hidhattootni Naannoo Affaar daandii irratti eeganii, waaree dura toora sa'atii shaniitti konkolaataa dhaabsisuun, Oromoota torba gadi buusanii gorra'an" – Oromticha Walloo, Baatee
Odeessa sagalee guutuu, bakkana tuquun dhaggeeffachuu dandeessu.
Oromoonni Kaabaafi Lixa Shaggar dararaa hamaa keessa jiraachuu – Oromoota bakkasii irraa kan odeeffanne;
Qeerroo fi Qarreen Oromoo, bifa haarayaan wal-ijaaruun, Qabsoo Bilisummaa Oromoo hanga galma isaatti finiinsuuf qophii xumuranii jiraachuu – Qeerroo Baha Tuulamaa, Ona Booset

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saayinsii Hawaasaa
Saayinsiin Hawaasaa damee saayinsii isa guddaa fi akaakuu damee barnootaa isa guddaa yoo ta'u kan inni irratti xiyyeeffatus hawaasaa fi hariiroo namoota hawaasa tokko keessa jiran giddu jiru irratti. Saayinsiin hawaasaa mataansaa damee baayyee qaba, dameewwan kunis mata isaanitiin akka saayinsii hawaasaatti ilaallamu. Dameewwan gurguddaan saayinsii hawaasaa dinagdee, ji'oogiraafii ummataa, saayinsii siyaasaa, dimoogiraafii fi xinhawaasummaadha. Ballifamee yoo ilaallamu, saayinsiin hawaasaa dameewwan hawaasumma kan akka antiroppooloojii, arkiyooloojii, seenaa, fi qorannoo afaanii dabalata. Jechi kun yeroo tokko tokko addatti sosooloojii, 'saayinisii hawaasaa' kan jalqabaa kan turee fi kan jaarraa 19ffaa keessatti dhaabbatee, ibsuufis tajaajilarra ni oola.
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Saayinsiin dame haala nannoo keenyati.


text:
Tafsiira Suuratu Ar-Ruum-Kutaa 2
Samiiwwan, Dachii fi wantoonni isaan jidduu jiran kaayyoo guddaaf uumaman
Namoonni baay’een sammuu isaanii gara biraatti waan garagalchaniif uumama samii fi dachiitti hin xinxallan. Samii fi dachiin garmalee gurguddatan kunniin akkanumaan waan uumaman isaanitti fakkaata. “Namni ni jiraata ni du’a, ni jiraata ni du’a, oduun jireenya du’aan xumurama. San booda wanti biraa hin jiru” jechuun yaadu. Kuni yaada dogongoraa kufaati guddaatti nama geessudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa yaada dogongoraa kana akkana jechuun haaqa.
“Sila isaan nafsee ofii keessatti hin xinxallinee? Rabbiin samiiwwan, dachii fi wanta isaan lamaan jidduu jiru hunda haqaani fi yeroo murtaa’ef malee hin uumne. Dhugumatti namoota irraa baay’een isaanii qunnamti Gooftaa isaaniitti kan kafaraniidha.” Suuratu Ar-Ruum 30:8
Sila namoonni Ergamaa Rabbiitii fi Isaan wal qunnamu kijibsiisan, nafsee ofiitti hin xinxallanii? Akkamitti Rabbiin akka isaan uumee hin ilaalanii? Nafsee isaanii keessa mallattoo du’aan booda kaafamuun ittiin beekantu jira. Isaan duraan homaa hin turre. Ergasii Rabbiin isaan uume. Marsaalee adda addaa keessa dabarsuun nama guutuu isaan godhe. Kanaafu, Kan kana hojjate erga isaan du’anii badanii uumama haarawa godhee isaan deebisa. Ergasii, nama toltu hojjate tola ooltummaa isaatiin mindaa kennaaf, nama badii hojjate badummaa isaatiin isa adaba.[1]
“Rabbiin samiiwwan, dachii fi wanta isaan lamaan jidduu jiru hunda haqaani fi yeroo murtaa’ef malee hin uumne.”
Sila faayda fi faaya addunyaatti rarra’uun sammuu fi argituun isaanii ni baddee, xinxallii sirrii kaayyoo uumama samii, dachii fi wantoota isaan lamaan jidduu jiran hubachuutti isaan geessu nafsee ofii keessatti hin xinxallinee? Rabbiin guddaan aangoon Isaa ol’aanee uumamtoota gurguddoo kanniin haqaan malee hin uumne.
Haqni wanta gadi dhaabbataadha. Kutaaleen yunivarsii kanaa wantoota haqaan jiraniidha. Ammas, uumamtoonni gurguddoon kunniin kaayyoo ol’aanaa qabaachuun dirqama. Kaayyoon ol’aanaan kuni haqa.[2]
Namni sirritti xinxallu kaayyoon ol’aanaan samiin, dachii fi wantoonni isaan lamaan jidduu jiran itti uumamaniif ni beeka. Kan isaan uumeef: namoota qoruuf, gabroonni sifaata Isaa akka beekanii fi Isa qofa gabbaraniif, dhumarratti jazaa isaaniif kafaluufi. Kunniin sadan akka sansalataa wal keessa seenu. Namoota qoruu irraa wanti barbaadame ibaadaadha. Ibaadan immoo kan barbaadameef jazaa isaaniif kafaluufi. Akkasi miti ree?
Mee ragaalee kanaa haa dhiyeessinu:
“Inni Kan samiiwwanii fi dachii guyyaa jaha keessatti uumedha. Arshiin Isaas bishaan gubbaa ture. Eenyu keessantu irra gaarii akka hojjatu isin qoruuf, [isaan uume].” Suuratu Huud 11:7
Qormaata kanaan namni hojii irra gaarii hojjatu ifatti baha. Hojiin irra gaariin hojii ikhlaasaa fi shari’aa hordofuun hojjatameedha.
Ikhlaasaa fi shari’aa hordofuun ibaadaadha. Kanaafu, qormaata kana keessatti ilma namaa irraa wanti barbaadame ibaadadha. Kanaafi, Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Jinnii fi ilma namaa akka Ana qofa gabbaraniif malee hin uumne.” Suurat Az-Zaariyaat 51:56
Ammas ni jedha:
“Akka deebi’aniif toltu fi hamtuun isaan qorre.” Suuratu Al-A’araaf 7:168
Kana jechuun gara Rabbiif ajajamuu fi ma’asiyaa (cubbuu) irraa tawbataniif toltuu fi rakkoon isaan qorree.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa yeroo garii jireenya isaaniif mijeessa, qananii barbaadan isaaniif kenna. Yeroo biraa immoo jireenya isaanitti dhiphisa. Rakkoodhaan isaan tuqa. Kuni hundi qormaata. Kan toltuu fi rakkoon isaan qoruuf akka gara Isaaf ajajamuutti deebi’anii fi tawbataniifi. Rabbiif ajajamuu fi tawbaan immoo ibaadadha.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ibaadaa (gabbarrii) namootaa irraa Dureessa. Ibaadaa isaaniititti hin hajamu. Garuu ibaadatti kan isaan ajajeef jazaa isaaniif kafaluufi. Kanaafi, ni jedha:
“Deebiin hunda keessanu gara Isaa (Rabbiiti). [Kuni] waadaa Rabbii haqa [kan ta’eedha]. Dhugumatti, Inni uumuu ni jalqaba, ergasiis ni deebisa. [Kana kan godhuuf] warroota amananii fi hojii gaggaarii hojjatan haqummaan mindaa isaaniif kennuufi. Warroota kafaran immoo waan kafaraniif jecha isaaniif dhugaatii bishaan danfaa irraa ta’ee fi adabbii laaleessaatu jira.” Suuratu Yuunus 10:4
Namoota ajaja Isaa fudhatanii Isa qofa gabbaran mindaa isaaniif kenna. Namoota ajaja Isaa didanii Isa qofa gabbaru didan immoo adabbii isaaniif malu adaba.
Kanaafu, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa samii fi dachii kaayyoo guddaaf uume. Akkanumatti taphaaf hin uumne. Kaayyoon guddaan kuni haqa.
“yeroo murtaa’ef”
Jireenyi addunyaa tuni iddoo qormaataa erga taate, qormaata booda wanti sammuutti dafee dhufu firii qormaataa (jazaa)dha. Ta’uu baannan, qoruun tapha ta’a. Ammas, qormaataaf yeroon murtaa’aan itti xumuramu jiraachu qaba. Rabbiin Hakiim, Beekaa, Danda’aa ta’ee jireenya addunyaa keessatti yeroo qormaataa daangessuu fi yeroo qormaanni kuni itti xumuramu murteessun Isaa hin hafu. Yeroon qormaataa kuni xumuramuun yeroon lubbu-qabeenyi itti balleessuu fi sirna yuniversi yeroo qormaataaf dhaabbate itti jijjiruu ni dhufa. Ergasii, yeroon kaafamaa fi sirna yuniversii jazaa guddaaf maluu dhaabun ni dhufa.
“Dhugumatti namoota irraa baay’een isaanii qunnamti Gooftaa isaaniitti kan kafaraniidha.” Kana jechuun namoonni baay’een du’aan booda kaafamutti hin amanan.[3] Du’aan booda kaafamutti waan hin amanneef Guyyaa Qiyaamaa Gooftaa isaaniitiin wal qunnamuutti hin amanan. Kanaafu, Isa qunnamuuf of hin qopheessan, Ergamtoota Isaa kana beeksisan hin dhugoomsine. Kuni ragaa tokko malee kafaruudha. Ragaaleen qabatamoon du’aan booda kaafamuu fi jazaan akka jiru agarsiisu.[4]
[1] Tafsiir Xabarii-18/464 [2] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-15/132-133 [3] Tafsiir Qurxubii-16/402 [4] Tafsiiru Sa’dii-749


text:
Naannoo Dambidollootti kanneen iggitaman barattootaa fi lammiiwwan ka biroo gad dhiisisuuf yaalii godhu cimsee kan itti fufe ta’uu mootummaan Itiyoophiyaa beeksisee jira.
Lakkoobsa barattoota iggitamanii ilaalchisee ragaaleen tamsaasaman sirrii akka hin ta’in angawoonni sadarkaa ol aanaa waajjira muummicha ministeerichaa irraa ibsa kennan dubbataniiru.
Haalli barattoota kanaa mul’inatti kan hin beeksisamneef sababaan oduu hamtuun waan jiruuf ka jedhu illee angawoonni kun fudhatama dhabsiisaniiru.
Barattoota Yuniversitii naannoo Amaaraatti dabalee jiraattota naannoo irratti illee gochi wal fakkaatu raawwatamuu isaa fi haleellaan sun gosa irratti kan hin hundoofne ta’uu ibsaniiru.


text:
Diigin Ilmaan Oromoo qabsoo kanaaf jigee hojii keessaan isinii haakennu!
Fedhii Aangoof fedhii dhuuffaa keessaniif Diiga qabsaawota ilmaan oromoo gatii dhoowwaa jirtuu Ekeraan jaallanii Boqonnaa isin haa dhoowwitu!
Wanajjira Muummee ABO Gullalleetti Walgahiin Fonqolchaa Kora jeehamuun Gaggeefamaara.
Akka Odeessi amma Waajjira Gulallee keessaa bahe ibsutti Waardiyoota Waajjiraa humna poolisaatiin toohachuun wal gahii gaggeefataru.
Walgahii kana irratti kanneen hirmaatan Miseensota Shanee Gumii Gumii Dabaa ABO keessaa
1. Jaal Araarsoo Biqilaa
2. Jaal Ibsaa Nagawoo
3. Jaal Atoomsaa Kumsaa
4. Jaal Jabeessaa Gabbisaa
5. Jaal Toleeeaa Adabaa fi
Miseensota Gumii Sabaa ABO(MGS)
1. Jaal Milkeessaa Irkoo
2. Jaal Qajeelaa Mardaasaa fi
kanneen biroo hubannoo malee waamaman,
1. Jaal Hundee Daraaraa
2. Jaal Dachaas Roobaa
3. Jaal Bilisummaa Oolmaa Qubee
4. Jaal Xilahuun Bantii(Kaptain)
5. Jaal Injinar Mohaammad Haajii ti.
Kan biroo,
6.Jaal Oromsiis Elemoo yaamamee dhufee haala jiru hubachuun itti hirmaachuu didee biraa deeme.
walumaa galatti namoota 12 ta’uun, Waraana mootummaa waammatanii waardiyoota Waajjira Gullallee ugguruun waraanaan marfamanii gaggeeffataaru.


text:
Siiraa-Lakk.11.2
Nabiyummaa Muhammad (SAW) fudhachuf Qophii Namootaa
Ibn Taymiyaan ni jedha: “Warri kitaabaa (Yahuudota fi Kiristanoonni) amaloota Nabii Muhammad (SAW) isaan biratti kitaabban darban keessatti beekuun, isaan irraa oduu mutawaatira ta’eedha. (Mutawaatira jechuun oduu namoonni baay’een odeessan yommuu ta’uu namoonni kunniin bakka tokkotti walitti dhufuun oduu sobaa uumuu kan hin dandeenyedha.) Ibn Taymiyaan itti aanse ni jedhe, “Nabiyyoonni isa dura dhufan dhufaati isaa akka gammachiisan karaa adda addaatin ni beekkama:
1ffaa- Kitaabban yeroo ammaa warra kitaaba harka jiruu
2ffaa-Namoonni Islaama keessa seenanii fi hin seenne kanneen kitaabban kanniin argatanii dubbisan beeksiisu. Akka fakkeenyaatti ollaan Ansaaraa Yahuudota turan. (Ansaara jechuun jiraattota Madiinaa Nabiyyii fi warra Makkarraa isaanitti godaane gargaaraniidha.) Yahuudonni Ansaarota waa’ee ergamuu Nabii Muhammad (SAW) fi inni Ergamaa Rabbii ta’uu isaanitti himu turan. Isaan bira waa’een isaa ni jira. Yahuudonnis nabiyyii eegaa turan. Yommuu Nabiyyin (SAW) Ansaarota gara Islaamatti waamu kuni sababa guddaa Ansaarota akka isatti amananii fi waadaa galaniif taasiseedha. (Kana jechuun ollaan isaanii waa’ee nabiyyii waan isaanitti himaa turaniif yoosu nabiyyitti amananii hordofan.)”
Salamata ibn Salaamata ibn Waqsh (radiyallahu anhu) warra duula Badri irratti hirmaatan keessaa tokko ture. Akkana jedha: Yahuudota irraa Bani Abdul Ash’hal keessatti ollaa qabnaa turre. Nabiyyiin (SAW) ergamuun dura gaafa tokko ollaan yahuudaa kuni mana isaati nutti gadi bahe. Iddoo taa’umsa Abdul Ash’hal irraa ni dhaabbate. Salamat ni jedha: Ani yeroo sanitti nama hundarra umriin xiqqaa ture. Marxoo marxifadhee dallaa maatii kiyya keessa taa’aa ture. Inni (namni yaahudaa kuni) waa’ee erga du’anii kaafamuu, Guyyaa Qiyaamaa, Qorannoo, miizaana, Jannata fi ibidda ni dubbate. Isaanis ni jedhaniin: “Ee badii kee yaa eebalu! Namoonni du’a isaanii booda gara biyya Jannanii fi ibiddi keessa jirutti kaafamuun hojii isaaniitiin ni mindeefamu jettee yaaddaa?” Innis ni jedhe, “Eeyyen, Kan ittiin kakatamuun kakadhe kana nan amana.” Ummata warra Rabbiin waliin waan biraa gabbaraa turanitti kana hime. Namoonni kunnin erga du’anii booda kaafamutti hin amanan. (Asitti waa’ee gosa isaa Bani Abdul Ash’hal dubbata.)” Namni kuni, ibidda sanirraa qooda isaa Aakhiratti dhandhamuu irra osoo addunyaa tana keessatti boolloo ibiddaan guuttamtetti seenun isarratti cufamee ergasii sababa kanaan boruu [Guyyaa Qiyaamaa] nagaha bahee jaallata.
Namoonni nama yahuuda kanaan ni jedhan: Mallattoon kanaa maalidhaa? Innis ni jedhe, “Nabiyyiin kallatti biyya tanaa keessaa ni baha. Harka isaatiin gara Makkaa fi Yaman akeeke.
Isaaniis ni jedhan: Yoom isa arginaa? Innis gara kiyya ilaalun akkana jedhe, “Mucaan kuni umrii isaa yoo fixe isa ni dhaqqaba. (kan jechuun yoo jaarsa ta’e isa ni dhaqqaba).
Salamat ni jedha: Osoo namtichi yahuudaa kuni nu keessa jiruu halkanii fi guyyaan hin darbine hanga Rabbiin Ergamaa isaa erguutti malee. (kana jechuun osoo namtichi kuni lubbuun jiru fi anillee hin du’in nabiyyiin (SAW) ergaman). Nuti Nabiyyitti ni amanne, garuu inni hinaaffi fi daangaa darbuu irraa kan ka’e Nabiyyitti ni kafare. Akkanas isaan jenne, “Ee badii kee yaa ebalu! Sihii mitii waa’ee isaa ilaalchise wanta jettu kan nuun jette? Innis “eeti, garuu isaa miti.” Jedhe. (Sahiihu As-Siiratu An-Nabawiyyah, By Ibraahim Alii-fuula 31)
Abdullah ibn Amr (radiyallahu anhu) amala Ergamaa Rabbii Tawraat keessatti kaafame akkana jechuun dubbata: Rabbiin kakadhe! Amala garii Qur’aana keessatti ibsameen Nabiyyiin (SAW) Tawraat keessattis ibsamee jira: (Yaa Nabiyyicha! Dhugumatti, ragaa bahaa, gammachiisaa, akeekachiisaa fi warroota barreessu fi dubbisuu hin dandeenyef eegaa goonee si erginee jirra.) Ati gabrichaa fi Ergamaa Kiyya, Mutawakkil jechuun si waame. Inni (nabiyyiin) dubbii badaa kan dubbatu miti, gogaas miti, gabaaya keessatti sagalee olkaase hin iyyu, wanta badaa badaan hin deebisu garuu irra darbuun ni araarama. Amanti Ibraahim kan Araboonni jallisan hanga sirnaan qajeelche dhaabutti Rabbiin isa hin ajjeesu. Amanti kana kan qajeelchanis “Laa ilaah illallah (Haqaan Gabbaramaan Allah malee hin jiru)” jechuuni. Jecha tanaan, ija jaamte, gurra duude fi qalbii cufamte bana.” (Sahiih Al-Bukhaari 2125)
2-Hayyoonni Warra Kitaabaa Nabiyyummaa isaatiin gammachiisu
Salmaan Al-Faarisi (radiyallahu anhu) seenaa Islaamawu isaa yommuu himu hayyoonni warra kitaabaa (kiristaanaa fi yahuudaa) waa’ee Nabiyyii ergamuu hedu isatti himani turan. Molokseen Amuuriyyah yommuu duuti isatti dhiyaattu Salmaaniin akkana jedhe: Dhugumatti, yeroon nabiyyiin amanti Ibraahimiin itti ergamu dhiyaatee jira. Dachii Arabaa keessaa baha. Gara lafa Harrateyni jidduutti argamtuuti godaana, kana jechuun Madiinaa. (Harrateyn jechuun lafa lama dhagaa volkaanotin guuttamtedha. Dhihaa fi bahaan Madiina daangessu.) Isaan lamaan jidduu muka teemiraatu jira. (kana jechuun Lafa lama Harateeyn jidduu ykn Madiina keessa muka teemiraatu baay’ata). Inni (Nabiyyiin kuni) mallattoolee hin dhokanne of waliin qaba. Kennaa ni nyaata, garuu sadaqaa hin nyaatu. Ceequ isaa lamaan jidduu mahatama Nabiyyummaatu jira. Biyya tana deemu yoo dandeesse deemi.” (Siiratu An-Nabawiyyah-Ibn Kasiir (1/300)
Dhumarratti Salmaan imala isaa gara Madiinaa godhe. Garuu adeemsa keessa booji’amuun gabra godhame. Yeroo muraasan booda akkuma Madiina gaheen, Ergamaan Rabbii (SAW) gara Madiinaa godaanan. Dhugummaa jecha Moloksee yaaluf, Salmaan gara Nabiyyi (SAW) deemun nyaata dhiyeessef. Garuu nyaanni kuni sadaqaadha jedheen. Nabiyyiinis osoo homaa irraa hin nyaatin sahaabota isaatiif kenne. Boodarra, Salmaan nyaata biraa fiduun nabiyyiif dhiyeesse. Garuu yeroo kanatti, akka sadaqaatti osoo hin ta’in akka kennaatti siif kenna jedheen. Nabiyyinis (SAW) nyaata garii sahaabotaaf ni kenne, garii immoo n nyaate. Salmaan yeroo biraa mahatama nabiyummaa ceequ Nabiyyii (SAW) jidduutti ni arge. Salmaanis yoosu Islaamawe.” (Ilaali- As-Siirah An-Nabawiyyah As-Sahiihah by Al-Umarii (1/122))
Ammas, hayyoonni Yahuudaa nabiyyiin zamana san keessa akka ergamuu beeksisaa turan. Kana keessaa seenaa Abu Tayhaan dhiyeessun ni danda’ama. Abu Tayhaan biyya Shaam irraa gara Madiinaa godaanun gosa Yahuuda Bani Qureyzah jedhamtu keessa qubate. (Yeroo sanitti Shaam biyyoota akka Sooriya, Filisxeemi fi Libanoonin of keessatti hammatti). Wagga lama Nabiyyiin ergamuun dura Abu Tayhaan ni du’e. Yommuu duuti isatti dhuftu, Bani Qureyzaatiin ni jedhe, “Yaa tuuta Yahuudaa! Lafa weeyni fi daabboo laafaa qabduu irraa na baasee lafa rakkinnaa fi beelatti wanta na galche beektu? Isaanis ni jedhan: Ati ni beekta. Innis ni jedhe, Biyya tana kan dhufeef bahiinsa nabiyyii kan yeroon isaa dhiyaate eeguufi. Akka isa hordofuuf ni ergama jedhee abdachaa ture.”
Dubbiin kuni hawaasa keessa babal’ataa tureera. Yahuudota fi namoota biroo jidduu kan faca’eedha. Kanarratti hundaa’e, Yahuudonni warroota Madiina keessa jiraniin akkana jechaanii turan: Yeroon Nabiyyiin itti ergamu dhiyaate jira. Isa waliin waraana cimaa isin waraanna.” Oduun kuni Ansaarota irraa namoonni baay’een akka Islaamawaniif sababa ta’ee jira. Ansaaronni akkana jedhan: “Rahmataa fi qajeelcha Rabbii waliin wanta gara Islaamatti nu waame keessaa wanta dhiirota yahuudaa irraa dhageenyudha. Nuti ummata shirkii fi warra sanama gabbaru turre. Isaan immoo warra kitaabaa turan. Isaan bira beekumsa nuti hin qabnetu jira. Isaanii fi nu jidduu diinummaan hin dhaabbatu. Wanta isaan jibban yommuu isaan irratti buusnu, akkana jedhu: Yeroo Nabiyyiin itti bahuu dhiyaate jira. Isa waliin waraana cimaa isinitti banna.”
Seenaa kana Qur’aanni haala kanaan dhugoomsa:
“Yeroo kitaabni Rabbiin biraa ta’e wanta isaan waliin jiru kan dhugoomsu ta’ee isaanitti dhufu_duraan warra kafaran irratti injifannoo argachuuf [dhufaati nabii Muhammad (SAW)] kadhachaa haa turaniyyuu malee, yommuu wanti beekan isaanitti dhufu, isatti ni kafaran. Kanaafu kaafirota irratti abaarsi Rabbii haa jiraatu.” Suuratu Al-Baqarah 2:89
Akkuma seenaa armaan olii keessatti ilaalle, Yahuudonni Madiinaa keessa jiraatan Qur’aanni buufamuu fi Nabii Muhammad (SAW) ergamuun dura warroota kafaran irratti injifannoo argachuuf dhufaati Nabii Muhammad (SAW) Rabbiin irraa kadhachaa turan. Madiinaa keessatti gosoonni Awsi fi Khazraj yeroo sanitti kaafiroota waan turaniif, Yahuudonni “Yeroon nabiyyiin itti bahuu dhiyaate jira, isa waliin isin fixna” jechaani turan. “yommuu wanti beekan isaanitti dhufu, isatti ni kafaran.” Kana jechuun yommuu nabii Muhammad (SAW) amala isaatiin isa beekan isaanitti dhufu, isatti ni kafaran. Sababni akka itti kafaran isaan taasise waanyu (hinaaffi) fi daangaa darbuudha. Akkuma aayah itti aanu keessatti dubbatu.
Nabiyyiin Ergamuun Dura Haala namoonni irra gahan
Gabaabumatti, wantoonni fokkuu fi badiin garmalee kan babal’ate ture. Yommuu badiin hawaasa keessa babal’achu jalqabu, namoonni dhuunfaa furmaataa fiduuf ni ka’u. Garuu furmaanni walakkaa jaarraa 6ffaa keessa wanta hin taanedha. Haala amanti tokko jijjiruu ykn wanta badaa kaasu qofa osoo hin ta’in jireenyi guutuun jijjiramu barbaachisa, karaan jireenyaa haaroftu seensifamu qaba. Jaarraa baay’eef amantii fi gochaalee sobaa walirra tuulamuun karaa jijjiramaa irratti gufuu ta’anii dhaabbatanii jiru. Namoonni dhuunfaa rakkoo furuuf gahaa miti. Ilma namaa dukkana keessaa gara ifaatti baasuu fi akka nama haarawa dhalateetti ceesisuuf Rabbiin subhaanahu Nabiyyii erge. Ni jedha:
“Sila namni du’aa turee ergasii isa jiraachifne ifa isaaf goone fi [ifa] saniin namoota keessa deemu, akka nama dukkana keessa jiru kan isa keessaa hin baane ni ta’aa? Akka kanatti kaafirootaf wanti isaan dalagan miidhagfame.” Suuratu Al-An’aam 6:122
Kuni fakkeenya Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa mu’mina jallinnaa fi dhama’iinsa keessatti du’aa tureef dhiyyeessedha. Ergasii Rabbiin isa jirachise. Kana jechuun qalbii isaa imaanaa fi beekumsaan ni jiraachise. Namoota keessa ifaan kan deemu ta’e. Kana jechuun dhimmoota isaa sirritti kan argu, karaa isaatti kan qajeelfame, kheeyri kan beeku fi filatu, hojii irra kan oolchu fi namoonni biroos hojii irra akka oolchan kan carraaqudha. Akkasumas, sharrii kan beeku fi jibbu, sharrii kana dhiisu, ofii fi namoota biroo irraa kaasuf kan carraqudha. Namni kuni eessarraa ka’ee garam deemaa akka jiru, maaliif addunyaa tana keessa akka jiraatu ifa iimaanaa fi beekumsaatiin beeka. Namni haalli isaa akkana ta’e nama dukkana wallaalummaa, kufrii fi badii keessatti tareen wal-qixxaataa? “Dukkana kana keessaa hin bahu.” Kana jechuun gara karaa ittiin bahuutti hin qajeelfamu, wanta keessa jiru keessaayis hin bahu.
Kanaafu, namni ifa keessa deemu fi namni dukkana keessa deemu wal-qixxaataa? Gonkumaa wal hin qixxaatan. Akka waan akkana jedhameeti, namni sammuu irraa hubannoo xiqqaallee taatu qabu akkamitti dukkana keessa dhama’aa ta’ee turaa? Akkana jechuunis deebii deebisa: “ Akka kanatti kaafirootaf wanti isaan dalagan miidhagfame.” Hanga isaan hojii badaa fi fokkataa akka gaarii fi haqa ta’etti ilaalan gahanitti sheyxaanni hojii isaanii qalbii isaanii keessatti miidhagsu itti fufe. Hojiin badaa fi fokkuun isaan akka gaaritti ilaalan kuni qalbii isaanii keessatti amanti hidda qabatee fi amala isaanitti maxxanee ta’ee jira. Kanaafi, shirkii fi wanta fokkuu keessa jiranitti gammadan. Isaan kunniin dukkana isaanii keessa dhama’u, soba isaanii keessa raata’u[1].
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dukkana cillimi kana keessaa gara ifaatti akka ilma namaa baasuf Ergamaa Isaa (SAW) erge. Namni isatti amanee isa hordofe, qalbiin isaa jiraachifamuun ummata keessa ifa iimaanaa fi beekumsaatiin deema. Namni isatti amanuu fi hordofuu dide immoo dukkana wallaalummaa fi kufrii keessa raata’a. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa warra Qur’aana fi sunnah Nabiyyii Isaa beekee itti buluu nu haa taasisu. Tarii warra ummata keessa ifaan deemu taanati.
Kitaabban wabii
[1] Tafsiiru Sa’dii- fuula 303-304
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 67-70, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/118-123


text:
©Ustaaz Gaalii Abbaaboor
Kutaa 3ffaa
Gahee godaansi booda sahaabaa Islaama babal’isuu keessatti qabu
Booda sahaabotaatii godaantonni Muslimootaa biyya kana irratti wal hordofuu hin dhiifne. Hanguma rakkoon siyaasaa kan akka wal dhabbii dhuma kaliifota sirraawoo turee yookiin rakkoon qabeenyaa kan bara Umar bin Alkhaxxaab argame Aamurramaadaa jedhamuu dhufuun gareen baay’een gara Habashaa kan qabeenyi jiruufi jireenyi nageenya tasgabbaa’aa ta’e jiru dhufaniiru. Kana sababa baay’eedhaaf Araba keessatti argataa hin turre. Godaansi kun yeroo rakkoon ummatatti buutu daangeffamtuu lakkoofsa xiqqoodhaan eegalte.
Garuu yeroo Baniin Umayyaa kaliifummaa fudhatanii Qurayshii hunda dhiisanii mootummaa of qofaaf to’atan gara mootummaa gonfootti jijjiiran. Taayitaa sibiilaan to’atanii namoota isaan faallessan adabbii hamtuu dhandhamsiisanii jiilchaa hamtuu isaan jiilchan. Kanarraa maatiin Nabiyyiillee [saw] bilisa hin taane. Kanatu garee Muslimoota wahii kaasee warraaqsa baay’ee isaan irratti kaasan. Isiinis gara-jabeenyaafi hammeenya cimaadhaan simatamte. Warraaqsonni kun godaansaafi baqa malee carraa tokkollee hin qaban. Sababa bal’inni dachii Islaamaa guddatee adoola Arabaa, Shaam, Iraaq, biyya Faarisiifi kaaba Afrikaa wal gaheef warra baqatu kanaaf baha Afrikaa malee bakki qubatan biraa hin jiru ture. Keessumaa Habashaan godaantonni jalqabaa mootummaa isii keessatti tika argatanii oduun isaa babal’atee addunyaa wal gahee jira. Gara isiitti godaananii qubannaa gaariifi jiruu bal’aa argatan. Obboleeyyan isaanii achi jiranus gargaarsaafi simannaa gaarii isaaniif godhan. Daangaa isaanii keessas nageenyaafi tasgabbiitu jira ture. Dhiibbaafi hacuuccaa tokko malee waan jiraattonni biyyaa hojjatan hojjataa jiraatu.
Abdul Malik bin Marwaan Al-Umawiin yeroo kaliifummaa fudhatu loltoota isaa gara adoola Dahlakitti fuula buufata doonii Aduulis bakka daldalaafi qaroomaa kan turtetti ergee bara 83 Hijraa achi qubatan. Innis kaayyoo lamaaf ture.
Tokko: warra Umawiyyaa jalaa baqatee godaanu hordofuu, bakka isaan jiranutti isaan adabuufi iddoo qubannaatti isaan irratti dhiphisuu yaaluudha. Innis akka isaan obboleeyyan isaanii kan biyya keessa jiraniif gargaarsa taanaan warraaqsa hin kaafneefi.
Lammaaffaa: saamtota Habashaa kan sababa Umawiyyoonni warraaqsa biyya keessaa dhaamsuun qabamuu arganii daldaltoota Muslimaa galaana diimaa irratti saamanii buufata doonii Jiddaa kan Dahlakiin wal qabattu irra qubatanii achirraa warra Makkaa weeraruu yaalan naamusa qabsiisuudha.
Warri jalqaba miidhaan banii Umayyaa isaanitti cimee guraadeen isaan marsinaan baqate Alawiyyoota ture. Imaam Huseen bin Aliyyi bin Abii Xaalib bara 61 Hij/680 Dh.K.B bara Yaziid bin Mu’aawiyaa Karaabolaa irratti wareegame. Ergasii ilmi ilma isaa Imaam Zayd bin Aliyyi bin Huseen bara 122 H/740 Dh.K.B wareegame. Hordoftoonni isaa biyya keessa bittinnaa’an. Gareen tokko Yaman qubatan. Garee Zaydiyyaa isii Yaman keessatti hanga dhiheenyaa taayitaan harka ture ijaaran. Gareen zaydiyyoota kanarraa ta’an hededa Afrikaa, qarqara Sumaaleefi Habashaatti godaananii achi qubatan.
Warraaqsi warra Hijaaz hoggansa Abdullaah bin Azzubeer isa bara 64H erga Yaziid bin Mu’aawiyaa du’ee kaliifummaaf waadaan galameefii Hijaaz, Misra, Yaman, Kuraasaan, Iraaqiifi Shaamiin harka caalu bulcheen ka’e. Inni Madiinaan biyya kaliifaa taasise. Haala kanaan waggaa sagal ture. Umawiyyoota irraa taatee cimaatu isa mudatee ijjannoo gootummaa fudhate. Dhumarratti harka Hajjaaj bin Yuusuf Assaqafii dhiiga dhangalaasaa ta’eetti bara 73H wareegame. Warri Hijaaz olii gadi faca’anii baay’een isaanii qarqara Habashaatti baqatan.
Bara 67H/695 Dh.K.B warraaqsi obbolaa lamaanii Suleymaaniifi Sa’iid ilmaan Aljalajandaa Abdul Malik bin Marwaan irratti ka’e. Bulchaan Makkaa kan Umawiyyootaan muudame isaan to’ate. Maatiin Jalajandii hordoftoota isaanii waliin Azdi irraa gara qarqara baha Afrikaatti godaanan. Akka maddoonni seenaa baay’een akeeku adoola Maafiyaa keessa qubatan.
Bara Umawiyyootaa keessa hanga urjiin isaanii seentutti godaansi hin dhaabbanne ture. Mootiin isaanii inni dhumaa Marwaan bin Muhammad bin Marwaan bin Alhakam gara Misraa baqatee bara 132 H/750 Dh.K.B shawwaal guyyaa saddeet hafe achi seene.
Saalih bin Alii mootiin Abbaasiyyootaa garee umawiyyootaa kan dhumaa bittinneesse. Kaliifaan fonqolfame kun hordoftoota isaa fudhatee baqate. Gariin isaanii Nuubaa qubatan; kaan immoo ni taran. Baay’een isaanii gara Habashaa dhaqan. Isiin biyya dhihoo Abbaasiyyoonni galata wahii irraa hin qabneefi jireenya dinagdee tasgabbaahaa qabduudha. Baqattoonni gariin Masuu’i keessa qubatan.
Abbaasiyyoonnis dawlaa isaanii ijaaruu keessatti kallattii Umawiyyootaa hordofanii Alawiyyoota ari’uufi itti dhiphisuu itti fufan. Isaan irraa gareen biraa godaane. Maatiin warra kanaa kan hanga yoonaatti shariifummaa isii tikfattee jirtu Habashaa keessa ni jirti.
Maalumaafuu godaansonni ashaaraa amantii guddaa qabu. Godaantonni kun duudhaa Islaamaa, mallattoo amantii isaaniifi amala isaanii gaarii kan Qur’aanaafi hadiisa irraa fudhatamte kan akka dhugaa dubbachuu, amaanaa eeguu, waadaa guutuu, nama biraatiif toltuu jaalachuu, of gadi qabuu fudhatanii Habashaa dhaqan. Akkasuma bu’uura qaroomina Islaamaafi barnoota diiniis geessaniiru.
Warri biyyaa yeroo amala mi’aahaa kana isaan irraa argan baay’ee isii jaalatan. Gareedhaan amantii Rabbiitti seenan. Dhuunfaafi gareedhaan isii qabachuutti ariifatan. Achumaan hawaasni Muslimaa kan godaantotaafi jiraataa biyyaa irraa ta’e ijaarame.
Baniin Umayyaa Dahlakiin bakka nama beekaa afaaniifi barnoota qabu jibban itti ari’an taasifatan. Innis waan gubaan isii jabaatuuf sanaan isaan adabuufi. Fakkeenyaaf walaleessaa Al-Ahwas jedhamu Abdul Malik bin Marwaan achitti isa ari’e. Yaziid ogga moo’u isa deebise.
Dahlak Araboota biratti busaafi gubaa qilleensaatiin beekamti turte. Kanaafuu warri walaloo baay’een akka isiin gubduu taate ibsuuf jahannamatti fakkeessan.
Warra gara sanatti ari’ame keessaa kan biraa Umar bin Rabii’aa kan Umar bin Abdul Aziiz ari’eedha. Waan dubartii hajjiitti fedhii kaasu sirbee ari’ame; ergasii galaana keessa lolee dooniin isaa gubatte.
Inumaayyuu salafoota gaggaarii irraa kan akka Iraak bin Maalik Alghifaarii beekaa fiqhii warra Dahlak faantu itti ari’ame. Akka jedhametti Iraak Umar bin Abdul Aziiz akka inni qabeenya banii Umayyaa harka jiru fuudhu kakaasa ture. Yeroo Yaziid bin Abdul Malik bakka bu’u Iraakiin dhiha Yaman irraan gara adoola Dahlakitti ari’e. Baruma Yaziid kana keessa achitti du’e.
Achitti ari’amuun isaa warra Dahlakiif gaarii ta’e. Jiraattonni isii ni jedhu turan: “Yaziid bin Abdul Malikiif Rabbiin mindaa guddaa haa kennu. Nama ilmaan keenya dhara barsiise kaasee nama ilmaan keenya waan gaarii barsiisu fide (Ahwasiin kaasee Iraakiin fidee jechuudha).”
Xabariin akka dubbatetti Umar bin Abdul Aziiz, Yaziid bin Muhallab ari’uu murteessee ture. Sababni isaas inni taayitaa bara Suleymaan keessa moo’een qabeenya walitti guurrate. Umar isa warra boonutti lakkaa’a. Qabeenyicha immoo haqa Muslimootaa kan isaaf hin eeyyamamne fudhateetti lakkaa’a ture.
Hishaam bin Amr bin Shuraahiilis ari’amee ture. Inni qadariyyaa ture. Ibn Asaakir isarraa odeessee ni jedhe: Hishaam bin Abdul Malik gara Dahlak nu deemsise. Osoo nuti baay’ee hin turin Hishaam du’ee Waliid bakka bu’e. Waa’ee keenyaa ilaalchisee haasofsiifamee ni dide. Ni jedhes: “Rabbiin kakadhee Hishaam hojii gaarii araarama Rabbii isaaf argamsiifti jedhamu kan qadariyyaa ajjeesuufi isaan biyyaa ari’u caalu hin hojjanne.”
Beektolee gurguddoo irraa kan Dahlakiin qubate keessaa Fayruuzaabaadii abbaa Qaamuus ture.
Muslimoonni bara Umawiyyaafi bara Abbaasiyyaa hanga bara Alma’amuunitti isii to’ataa turan. Adoolli kun walakkaa jaarraa lammaffaa hijraa keessa Hindootaan weeraramtee turte. Yeroo sana Abuu Ja’afar Almansuur banii Abdul Jabbaar achitti ari’ee ture. Booji’amtoota Hindii keessa bu’an. Ergasii bilisa baafaman. Ergasii Abuu Ja’afar Almansuur weerara saamtotaa deebisuuf bara 153 Hij loltoota erge. Kun kan ta’e osoma adoolattiin Muslimoota harka jirtuuyyi.
Yeroo Dawlaan Umawiyyaa bara 132 Hij kufte qabaa ilmaan wasiillan isaanii Abbaasiyyootaa sodaaf adda bittinnaa’anii gareen isaanii, gargaartota isaaniifi ilmaan Aqiil bin Abii Xaalib irraa ta’an gara Habashaatti baqatan. Habashaan maqaa “Argobbaa” jedhu moggaasaniif. Innis jecha lama irraa dhufe: ‘Arab’fi ‘gabbaa’ ture. Hiikti isaa Arabni seene jechuudha.
Akkasuma gareen Banii Abdiddaar yookiin ilmaan Aqiil bin Abii Xaalib gara Zayla’i, Sumaaleefi Eertiraa godaanan. Akaakileen isaanii naannoo Pilaatoo keessatti mootummaa Islaamaa Ifaat jedhamu ijaaran.
Maqriiziin akka dubbatetti Alawiyyoonni gariin lubbuu isaaniitiif sodaatanii adoola Sablii jedhamtee beekamtu kan garba Hindii keessa jiru irra qubatanii turan.
Sumaalee dhoosee seenuufi kallattii saboota bahaafi kibbaatiin gara Habashaa seenuudhaaf Zayla’i kaaba keessattiifi Moqaadishoon immoo kibba keessatti kallattii seensa Arabaafi Islaamaa taate.
Godaantonni kun jiraattotatti makatanii afaan isaanii baratan. Waan namoonni hojjatus ni hojjatu. Hanguma namootaan wal makataa deemaniin ashaaraan Islaamaa isaan keessatti gadi dhaabbatee lubbuu isaanii keessa seene.
Habashaa keessa magaalota qarqaraatu harka najaashii jiru ture. Islaamni erga bara duriitii isii keessa seeneera. Almas’uudiin ni jedhe: “Habashaan magaalota baay’eefi gamoolee babal’aa kan mootummaa Najaashii galaanatti dhaqqabsiisu qabdi. Isaan qarqaras ni qabu. Isii keessas magaalota baay’eetu jira. Inni biyya Yamanitti fuula deebi’a. Magaalota Habashaa qarqara irra jiru keessa Zayla’i, Dahlakiifi Naasi’i fa’i. Magaalotiin kun Muslimoota baay’eetu keessa jira. Garuu isiin to’annoo Habashaa jala turte.
Yeroo gabaabaa booda Islaamni Zayla’iin wal gahe. Hundi isaaniituu ni islaama’an. Ibn Sa’iid akka dubbatetti “Zayla’i magaalaa Habashaa beekamtuudha. Jiraattonni isii Muslimoota.”
Maatiiwwan Araba irraa ta’an gara pilaatoo Habashaa godaananii turan. Gariin isaanii banii Makhzuumtu bara Umar bin Alkhaxxaab dhufan. Akka isaan biyya kana turanii warra biyyaatiin wal horanii Islaama isaan keessa babal’isantu namatti mul’ata. Bara 283 Hij harka isaaniitti mootummaan Shawaa Islaamaa ijaarameera waan ta’eef. Biyyi akka tasaa hin argamu. Biyya bulchiinsi isaa Islaamaa yookiin jiraattonni baay’een Muslimaa uumuuf sadarkaan qophii dura taruun isaa hin hafu.
Akka jedhamutti maatiin jalqaba gara baha Afrikaatti godaante garee ummata Shaam irraa ta’aniidha. Siyaasni Hajjaaj bin Yuusuf Assaqafii isaanitti hin tolle ture. Gara qarqara bahaa deemanii buufata doonii Diyuun jedhamu to’atanii jiraattota achii of jala bulchan. Booda walakkaa jaarraa hij jalqabaatii bara 65 Hij ture.
Dirree jidduu galaana diimaafi pilaatoo Habashaatti argamu keessa saboota Affaar, Sumaalee, Bajjaafi kkf irraa ta’antu jiru. Muslimoonni isaanitti makatanii waliin jiraatan. Inumaa isaaniin soddoomanii Islaama isaan keessa babal’isan. Saboonni kun sana booda bakka dhaqan hundattuu Islaama babal’isaa turan.
Inni kun mootummaan Islaamaa mootummoolee xixiqqoo kan booda sulxaaneetii Ifaat taate irraa haqaafi tasgabbiin ijaaramuu akeeka. Inumaa Muslimoonni ariitiin gara keessaa galanii mootummaa Sidaamaa kibba Habashaa keessa qubatanii achitti Islaama babal’isan.
Gariin immoo kaaba Habashaa Tigraayi keessa qubatanii achitti Islaama babal’isan. Dr. Muhammad Annaqiiraan akka dubbatetti achitti awwaalli barreeffama Arabiffaa qabu Wagar Hariibaa keessatti kan Zulqi’idaa 8 bara 396 hij argamee ture. Bakki kun kibba Tigraayi keessatti argama. Ammas achitti barreeffamni dhagaa kan Muslimoonni baay’een naannoo bara 1006 Dh.K.B jiraachuu akeeku argameera.
Ibn Khalduun akka dubbatetti ummanni wahii Juhaynaa irraan gara Adwaa dhihaatti darbanii jidduu dirree Misraafi biyya Habashaa babal’atan. Achitti ummata biraa irra baay’atan. Biyya Nuubaa injifatanii tokkummaa isaanii diiganii mootummaa isaanii dhabamsiisanii Habashaatti duulan. Gochi kun jalqaba jaarraa saddeettaffaa hij ture. Yeroo mootummaan Kiristaana Nuubaa kufteedha.
Yeroo Dawlaan Abbaasiyyaa bara 656 hij/1258 Dh.K.B Mogool harkatti kuftee Faaris, Iraaqiifi Shaam rakkatan, gareen Muslimoota irraa ta’an gara naannoo godaantota simachuun beekamtuu kan nageenya, jireenya tasgabbaa’aafi daldala gaarii qabduu dhufan.
Bara Imaam Ahmad bin Ibraahiim keessa immoo gareen Muslimoota Yaman, Hijaaz, Morookoofi loltoonni Turkii irraa ta’an qabsaa’ota deeggaruuf dhufanii turan.
Abdul Qaadir Aljiizaaniin “Futuuh Al Habashaa” keessatti maqaa shariifotaafi matootii Alawiyyootaa Imaamu Ahmad waliin duulatti hirmaatanii dubbateera. Lakkoofsi baay’een isaanii Habashaa keessatti hafuun shakkii hin qabu. Jiraattota waliin wal fuudhanii maatiin hanga ammaatti sanyii isii tikfattu ni jirti. Isaan ilmii barachuufi da’awaa keessatti hamilee cimaa qabu.
Rashaayidaan dhuma warra gara Habashaatti godaaneeti; qarqara galaana diimaatiin dhufanii Eertiraafi baha Sudaanii keessa qubatan. Afaan Arabaa irratti dabalata afaan Banii Aamir baraniiru. Garuu ashaaraa amantii dubbatamu wahii hin qabanu. Isiin saba barnoonni amantii keessa xiqqaatuudha.
Godaansi kun hunduu Islaama wiirtuu Habashaafi naannoo isii keessa babal’isuuf gumaacheera. Akkasuma qarooma isaa babal’isuufi sulxaaneetii Islaamaa kan Habashaa gara caalu sharii’aa Islaamaatiin to’atte dhaabuuf gumaacheera. Jireenyi hawaasaa, siyaasaafi qaroomaa cuubaa Islaamaa cuubame.
Itti fufa…
Gali Ababor


text:
Qorattoonni dhukkuba vaayrasiirraa dhufan hamma ammaa hedduun isaanii akka bineeyyii bosonaarraa maddan ibsu. Dkubboonni akka qufaa alaattii (chicken flue), Sars, Mers, Ebola, fi HIV kuni waggoota hedduu darbaniif dhala namaa fixaa turuun isaanii beekkamaadha. Dhukkuboonni kuni harki irra caalan gabaa bineessyyin nyaataf itti gurguramanirraa maddan.
Dhufaatin dhukkuba vaayrasii koronaa kuni addunyaa maalalchiisus waan nama dinqu miti jedhu qorattoonni. Dhimma kana bara dheeradhaaf akka akeekkachiisaa turan dubbatu. Namooni bineeyyii bosonaatin haala malee walitti siquun isaanii akka dhukkuba vaayrasii adda addaa fiduu malu dubbachaa turan qorattoonni dhukkubaa.
Guyyaan isaa ji’a afraasaa bara 2019. Magaala Wuhaan biyya chaaynatti gabaa foonii keessatti sagalee iyyaatitu dhagahama. Bineeyyii hedduun lubbuudhan haxxee keessa kaahamanii kuun achumatti qalaman. Bineessi awwal diigessa fakkaatu maqaan isaa Paangoliins jedhamu kuni madda Vaayrasii koronaa ta’a jedhamee yaadama. Bineeyyin gabaa chaaynatti gurguraman kunniin hedduun akka qoricha aadatiif itti fayyadaman ibsama.
Dhukkubsataan dhukkuba Vaayrasii koroonaa inni jalqabaa (patient zero) eenyu akka ta’e beekamuu baatus namoota jalqaba dhukkuba kanaan Wuhaanitti qabaman 41 keessaa 27 gabaa gaafasii keessatti qabaman keessaa isa tokko jedhamee yaadama.
bineeyyin gabaa Chaaynatitti gurguraman kunniin amala addaa qaban keessaa osoo ofii hindhukkubsatin vaayrasii adda addaa baatanii turuu danda’u.
Akka qorattoota dhimma fayyaa dhukkubni hamaawwan hamma ammaa nama hedduu galaafatan maddi isaanii bineeyyirraa gara namaa darban.
Maddi dhukkuba hedduu akka simbira halkanii (Bats) himama. Mee fakkii asii gadii kana keessatti gahee simbira halkanii vaayrasii dhukkuba nama fixanii laalaa.
Maddi barreeffama kanaa – Madda oduu biyya Norway (Nrk)


text:
Ameerikaan Haasaa gorsaa Abiyyi Ahmad balaaleffaate.
Gorsaan Dr. Abiy Ahimad Diyaaqun Daani’eel Kibirat haasaa jibbiinsa namummaa kan nama amantaarraa hin eegamne dubbate jechuun Ameerikaan balaaleffatte.
Dhimmoota hawaasummaafi waliin jireenyaa irratti gorsaa Dr. Abiy Ahimad kan ta’e Diyaaqoon Daani’eel Kibrat waraana mootummaa Naannoo Tigraay fi Federaalaa gidduutti adeemaa jiru ilaalchisee tibba darbe dubbii inni dubbate dubbii hamaafi haasaa jibbiinsaadha jechuun mootummaan Ameerikaa balaaleffate.
Dubbii himaan Ministeera Haajaa Alaa US, gaafa Wiixata haasaa Diyaaqoon Daani’eel haasa’e ilaalchisuun yaada kennaniin ”dubbiin Diyaaqunichaa haasaan jibbinsaa suukkanneessaafi fudhatama hin qabneedha” jechuun ibsuusaa AFP’n gabaasee ture.
Diyaaqoon Daani’eel Kibirat torban dura naannoo Amaaraa dhaquudhaan waltajjii humna waraanaafi miliishaa akkasumas unmataaf haasaa taasise irratti ”jara kana addunyaarraa qofa osoo hin taane qalbii ummata keenyaa keessaas balleessuu qabna. Kana dura Bulguutu si nyaata jennee isa ijoollee sodaachifnu, kana booda maqaa jara kanaatiin daa’imman keenya sodaachisaa guddisuu qabna. Bineensa ta’usaanii yoo himne lamuu akka nutti hin deebine gochuu dandeenya” jechuun dubbii inni dubbate mata duree marsaa hawaasaa ta’ee ture.
Diyaaqun Daani’eel Kibirat dhimmoota wal falmisiisoofi eenyummaa sabootaa akkasumas amantaa xiqqeessan dubbachuun si’a baayyee komiin kan irratti ka’u yoo ta’u, walakkeessa bara 2013 Dr. Abiy Ahimad mana mareerratti miseensa boordii Dhaabbata maxxansa biyyattii taasisuun kaadhimummaaf yoo filan, miseensonni mana marichaa namni kun ilaalcha madalawaafi wal qixaa kan hin qabne akkasumas jibba saboota cunqurfamoo waan qabuf kaadhimamuun isaa sirrii miti jechuun mormuun isaanii ni yaadatama.
Related


text:
Hiriirri har’a Maqaleetti godhame kaayyoon isaa guddaan ”deeggarsa araara Itiyoo Eertiraati haa jedhamu malee dubbiin faallaa dha. Maaliif kana jenne?
1. Dhaadannoon dhimma kana laalchisee katabamee mul’atuu fi dhaadatamaa oole ”araarri Itiyoo Eertiraa ummatoota gama lamaanii qofaan mirkanaawa” jedha. Kana jechuun ummata Tigree laga Marab gamaa fi gamana qubatuutiin mirkanaawa jechuudha. Kunis ergaan isaa guddaan, araarri dheengadda mootummoota lamaan gidduutti godhame eessayyuu hin gahu, araaricha kan milkeessuu danda’u nu (ummata Tigiree) qofa jechuudhaan adeemsa araaraa hanga ammaatti godhame mormuu yookiin gatii dhowwachuu dha. (Dubbii kana irratti kaleess MM Dr. Abiyyi DC keessatti haasaa godheen ”olola mandara keessaatiin wanti gufatu hin jiru” jechuun jara kanaaf ergaa dabarseefii jira.)
2. Hiriiricha irratti ajjechaa Injiner Simmanyawu Beqqeleef kan shakkamu warra TPLF fi mul’ata Mallas Zeenawii jibbu ergaa jedhutu bal’innaan dabarfamaa oole. Kunis naanna’ee naanna’ee hoggansa haaromsaa amma jirutti quba qabuu dha. Hidha Hiddaaseef kan quuqamu na malee hin jiru ergaa jedhuutu TPLFiin dabarfamaa jira. Milkii hidha kanaa gufachiisuuf jecha Injinericha kan ajjeese diinota keenya jechuun shakkamtummaa isaanii ofirraa qolataa jiru.
3. Faallaa hiriirota biyyattii keessatti geggeeffamaa turaniitiin hiriirri Maqalee kun deeggarsa MM haaraa Dr. Abiyiif osoo hin taane mormii isaaf kan bahame jechuutu salphata. Hiriirtota kumoota hedduu keessaa kan suuraa MM qabatee kaayyoo haaromsa isaa deeggaruun mul’ate tokkolleen hin jiru. Kunis siyaasaa biyyattii yeroo ammaa irraa Tigraayiin ifatti adda godheera. Faallaa kanaan suuraa wareegamtoota isaanii bara qabsoo fi kan Mallas Zeenaawii guurratanii yaa’an.
Akka fakkeenyaatti suuraan armaan gaditti mul’atu kun ”Imaanaa keessan hin nyaannu, waan jalqabdan ni xumurra” jedha. Kunis mul’ata Mallas Zeenaawii sababa ajjeechaa injinerichaatti qabatanii haaromsaa jiraachuu garsiisa. Tarii injinericha ofumaa ajjeesanii isaan qabatanii mul’ata Mallas Zeenaawii ittiin haaromfatanii leellisuuf, kanaanis qabatanii mul’ata MM haarayaa ittiin rukutuuf yaadan ta’innaa?
Yaya Beshir
TPLF officially threatens to separate from Ethiopia
28 July 2018 – “Either we live together in respect or disintegrate Ethiopia”, said Tigray People’s Liberation Front (TPLF) Chairman Debretsion Gebremichael today.
The crowd shouted out ‘Yidegem [repeat]’ with jubilation.
This is the first time TPLF has reintroduced the 1976 independence manifesto to the people of Ethiopia.
A segment of report by an Eritrean media on TPLF’s call for a possible secession
Via: EritreanPresss FB


text:
Siiriyaa keessatti lafa haleellaan Keemikaalaa itti geggeessame qorachuuf ka bobbaafamee – garee qorannaa meeshaa Keemikaalaa irratti dhukaasne meeshaa waraanaa banamuu fi dhuka’aan dhoosamuun himamee jira.
Hoogganaan dhaabbaticha qorannaa meeshaa keemikaalaa kan OPCW – Ahimet Uzumkuu har’a ibsa kennaniin, “bakka tokkoffaatti, otuu uummatni hedduun walga’anii jiranii, ergaan akka gareen qorannaa sun akka bakka sana gad-lakkisee ba’u hubachiisu, Damee Nageenyaa fi Tika-nagaa Tokummaa Mootummootaa irraa dhaqqabe. Bakka lammataatti, dhukaasa meeshaa waraanaa fi dho’insa dhuka’aa tu gurmuu sana mudate” – jedhan.
Gochaan kun kaleessa tahuu ka dubbatan – hoogganaan jaarmayicha qorannaa keemikaalaa, gurmuun qorattootaa naannoo sana gad-lakkisuun gara Damaaskesitti deebi’uu beeksisan.
Miseensota gurmuu sanaa keessaa kan madaa’e akka hin jirre – maddeen Tokkummaa Mootummootaa VOA-tti himanii jiran.


text:
Rakkoo Siyaasaa Itoophiyaa Furuu Irratti Ejjannoo ABO
Ibsa ABO, Ebla 5, 2018
Addi Bilisummaa Oromoo rakkoo siyaasaa mootummaa Itoophiyaa waliin jiru nagaan xumuruuf ammayyuu qophii tahuu beeksisaa, hasaawaan ABO fi Mootummaa Itoophiyaa gidduu bakka gareen sadaffaa jirutti fi haal-duree tokko malee taasifamuuf taattafatamaa turee karaa mootummaa Itoophiyaa fedhii dhabinnaa irraa fashaalaa bahe akka itti fufu mootummaa Itoophiyaa EPRDFn durfamuuf waamicha isaa haaromsa. Mootummaan Wayyaanee/EPRDF gama isaan kan irraa eegamu akka guutu gadi jabeessee hubachiisa.
ABOn gaaffii Mirgaa ummata Oromoo jaarraa tokkoo fi walakkaa lakkaawaa jiruu fi sirna gabrummaa irratti diriiree dararaa ulfaataa fi suukanneessaa irraan gahaa jiru irratti qabsaawuu fi mirga hiree mur-teeffatnaa isaa mirkaneessuf dhaaba qabsoo irra turee fi jiru tahuun hundaaf ifaa dha.
Rakkoon siyaasaa Impaayera Itoophiyaa mariin furmaata akka argatuuf tattaafatni ABOn taasise baroota dheeraan lakkaa’ama. Daandiin filatamaan kun mootummoota Itoophiyaa humnatti amanan biratti waan hin aadeffatamneef garuu fudhatama hin arganne. Ilaa fi ilaameen rakkoo furatuu irra diina wal mog-gaasuun wal dhabamsiisuuf duula walirratti geggeessuu dha kan bittootni filatan. Ejjannoon dimokraasiif farraa kunis rakkinni siyaasaa jiru akka hin furamne taasisuun dhalootaa dhalootatti dabarse. Kanneen mirga isaaniif falmatan wareegama ulfaataa baasise. Aadaan boodatti hafaa, wal qixxummaa fi dimokraasiitti amanuu dhabuu fi rakkoo jiruuf humni furmaata
jedhanii fudhatuu hafee, rakkoon jiru karaa nagaa furamuu danda’a abdiin jedhu bara 1991 uumamee ture. Alasitti jaarmayootni siyaasaa mootummaa Dargii moo’atan cunqursaa fi saaminsi ummatoota irraan maal akka geessise kan arganii fi hubatan, irratti qabsaa’uudhaan mirga ummataa kabajsiisuuf dargagummaan kan bosona seenan tahuun ummatoota biratti abdii uumuuf sababa tahe. ABOnis gama isaatiin kanneen mirga ummata isaaniif falman mirga ummatoota kaaniis ni kabaju abdii jedhuun, akkasumas furmaata waaraa argamsiisuuf qooda isaa gumaachuuf Mootummaa Cehumsaa keessatti hirmaatuun ni yaadatama.
ABOn mootummaa cehumsaa keessatti hirmaatuuf kan murteesse mirgi ummata Oromoo akka kaba-jamuuf malee bittoota haaressa waliin aangoo qooddatuun ummata Oromoo saamuu fi saamsisuuf, hacuucuu fi hacucsisuuf hin turre. Ejjannoon ABO kunis bittoota akeeka saaminsaa qaban mufachiise. Akeeka waliif faallaa kan ABO fi bittootaa wal faana deemuu hin dandeenye kana irraas ABOn dhiibamee, lolli ABO fi ummata Oromoo irratti labsamee bara 1992 mootummaa Cehumsaa keessaa baafame. Chaartaraa bahuu ABOfis sababni haala diinaa fi farreen hin eegneen akeekni ABO ummata Oromoo biratti fudhatama argatuun isaan baragsuu irraa, akkasumas hanga ABOn jirutti ummata Oromoo akka fedhanitti bituu fi saamuun ulfaataa tahuu hubatuu irraa ture.
ABOn Chaartara keessaa lolli itti labsamee bahuun durattis tahee erga baheen booda Wayyaanee/EPRDFn wal lolaa jiraate. Addatti ammoo lolli bakkaa bakkatti bara Chaartaraa adeemsifamaa ture Chaartara keessaa bahuu ABOn gara lola guutuutti tarkaanfachiifame. Lolli kunis ABO qofa osoo hin taane guutummaa ummata Oromoo irratti labsame. Kunis tahee ABOn furmaata nagaa argamsiisuu irratti hojjatuu irraa boodatti hin deebine. Kanaafis ragaan, yaalii rakkoo jiru mariin furuuf:
- Haasaan araaraa Asmaraatti Fulbaana 14,1992 bakka Mootummaan Eritrea, Ambaasaaddaroonni UK, Germany, Sweden fi USA jiranitti utuu tahuf deemuu sana hankaaksanii Hagayya 3 bara 1992-tti Naayroobiittti humna adda erguun Jaal Jaatanii Alii Tandhuu, nama bakka bu’aa ABO mootummaa cehumsaa keessa, yeroo ajeesan Jaal Lammessaa Boruu kan Gaafatamaa Hariiroo Ummataa(Public relation) ABO ture baatiima Fulbaanaa 1992 ukkaamsanii hanga har’aa waan irraa beekkamu hin jiru.
- Furmaata hunda hammata barbaaduuf Konfarasii paartilee siyaasaa fi mormitoota hedduun qindaa’ee bara 1993 Paarisitti adeemsifame irratti hirmaatus, hidhamuu bu’ureessitoota ABO keessaa tokko kan tahanii fi wayta Chaartaraa Ministeera Barumsaa ka turan Jaal Ibsaa Guutamaatin fashale,
- Haasaan Carter center Gurraandhala 7 – 8 bara 1994 utuu deemaa jiru isaanimmoo dhawaata kanatti Bitootessa 1994 Abbaa Gadaa Boruu Guyyoo haasaa araaraa kan jedhuun afeeranii fedhiin isaanii tahuu dinnaan ajjeessan. Akkasuma Fulbaana 1994 Obbo Daraaraa Kafanii beekkamaa fi jaalatamaa Dhiha Shawaa, Ambotti mana isaanii keessatti ajjeessan.
- Bara 1994-95 Congressional Task Force kan Congressman Harry Johstoniin gaggeeffamuun kan tattaafatame. Haasaa Congressional Task Force (CTF) Gurraandhala 6 – 9 bara 1995 Washington D.C-tti tahuuf deemu halkan tokko hankaaksuun Baha Harargee Ona Dadar ganda Surree fi Kiyyoo keessatti Gurraandhala 5 bara 1995 jumlaan gara nama 30 ajjeessanii hedduun madaawe.
- 1996-1997 Jarman magaalaa Boonitti Ambaasaaddara mootummaa Jarmanii kan turanii fi walgahii 1992 Asmaraa irrallee kan turan Ambaasaaddar Winkilman, ABO fi mootummaa Sadii booda mootummaan Itoophiyaa kan addaan kute
- Bara 1999 – 2000 karaa Mootummaa Norway kan haasaa fedhu fakkaachaa dhihaatee ABOn fedhii isaa ibsatuu keessatti Bosonaa Oromoo gubuu fi dhimma Finfinneen Ummata Oromoo hiraarsuu eegale
- Gama Lutheran World Federation dhaan Dr. Ismaa’el Nokon bakka buufamanii mootummaa Wayyaanee fi ABO akka mariisisan, kanas milkeessuuf Ambaasaaddar Birhaanuu Dinqaa Koree aanjessitootaa kan gama lachuu walitti fiduu irratti akka hojjatan kan murtaa’ee fi kaanis taattafatni biroo akka fakkeenyaatti kaafamu.
- Bara 2006 irra eegalee karaa manguddota Oromoo nan haasa’a jechaa karaa biroo Gaara Suu-fiitti Gurraandhala, 2007 ilmaan Oromoo fixe.
Tattaaffiilee kanneen hundaa irratti ABOn qooda isaa kennullee karaa mootummaa Itoophiyaa fedhiin dhabamuu irraa hundi fashalanii hin milkaa’in hafuun, mootummaan Wayyaanee mariif qophii akka hin tahin agarsiisan.Mootummaan Wayyaanee/EPRDF haasaa nagaa irraa fagaatuu dhaan gaaffii ummatootaa addatti ammoo kan ummata Oromoo karaa humnaa furuuf yaaliin godhe hin milkoofne. Ummata Oromoo caalaatti tokkoomsuun mirga isaatiif akka falmatu taasise. ABO lolaan dhabamsiisuuf lolli irratti labsanis caalaatti humneessuu fi ummataan akka hammatamu godhe malee hin dhabamsiifne. Wareegama ABOn baasetti dabalee ummatni Oromoo akeeka ABO akeeka isaa godhatuun falmaa diina irratti adeemsise keessatti wareegamni baase ulfaataa dha. Kumootaan wareega lubbuu baaseera. Qaamaan itti miidhameera. Qabeenya isaa itti dhabeera. Lola waggaa dheeraa kana keessatti labsa adda addaa fi tarkaanfii hammeenyaa fi diinummaan guutame ABO fi ummata Oromoo irratti fudhatamaa turee fi jiru keessattis qoodni OPDO hanga guyyaa har’aa dabalatee ol aanaa tahuu ummatni Oromoo har’allee gaddaa fi gaabbiin ilaala.
Qabsoo Bilisummaa Oromoo sadarkaa ol aanaan gahuu keessatti qoodni Qeerroo Bilisummaa boonsaa fi seena-qabeessa. Qabsoon kun kiyya jedhee ofitti fudhatuun falmaa geggeesseen mooraa diinaa raase. Hidda kolonummaa ummata Oromoo keessatti diriirfame ciruudhaan diina muddama seensise. Hundaan olitti ammoo akka Qeerro Bilisummaatti ijaaramanii ummata ofiif qabsaa’uun ummatoota cunqurfamoon akka fakkeenyaatti fudhatamee akka Qeerroo-tti wal ijaaruun qabsoo isaanii finiinsuun jabina QBO kan mul’isu tahuutti dabalee, falmaa mirga dimokraasii Itoophiyaa boqonnaa haaraatti ceesise.
Cunqursitootni akka baranitti ummatoota of jalatti bulchuu kan hin dandeenye tahuu mirkaneesse. Har’a mooraa EPRDFn hogganamu mootummaa Itoophiyaa keessatti jechoota “Jijjirama, rakki-noota nagaan furuu, of haaromsuu, walitti haasawuu” jedhuu fi waan baayyeen haasawamaa jiraatuu hundi quba qaba. Kanaafis EPRDF Muummicha Ministeeraa haaraa filatuun labsamaa jira. Muummichi Ministeeraa kunis rakkinoota Itoophiyaa keessaa furuuf carraan hedduu nu darbuu fi ammas carraan dhufuu haasaa isaa keessatti dhagahamee jira. Haa tahu malee ammas taanaan sirna EPRDF waggaa 27 kana keessatti rakkoon ummata Oromoo hin furamne; itti hammatee malee. Saaminsii fi cunqursaan irraa hin dhaabbanne. Furmaata amansiisaa argamsi-isuuf hojjatuu irra sossobbii fi abdii hin guutamneen akeeka ofii guuttachuutu filatame. Kun ummata Oromoos tahee ABO biratti fudhatama hin qabu.
Rakkoo siyaasaa Impaayera Itoophiyaa hudhee qabeef furmaatni, rakkoo jiru sodaan alatti ifatti irratti mari’atuu fi lola labsame kaasuun gaaffii ummata Oromoof guduunfaa itti gochuun mootummaa Itoophiyaa irraa kan eegamu tahuu ABOn gadi jabeessee hubachiisa. Kana hubatuun ABOn rakkoo siyaasaa jiru nagaan xumuruuf ammayyuu qophii tahuu beeksisaa, hasaawaan ABO fi Mootummaa Itophiyaa gidduu bakka gareen sadaffaa jirutti fi haal-duree tokko malee taasifamuuf taattafatamaa turee karaa mootummaa Itoophiyaa fedhii dhabinnaa irraa fashaalaa bahe akka itti fufu mootummaa Itoophiyaa EPRDn durfamuuf waamicha isaa haaromsa. Mootummaan Wayyaanee/EPRDF gama isaan kan irraa eegamu akka guutu gadi jabeesseehubachiisa.
Deggartootni mootummaa kanaa, walumaagala mootummootni addunyaa fi hawaasni idil addunyaa rakkinni kun akka furamu qooda isaanii hanga ammaa irraa hanqate akka bahatanis ABOn gadi jabeessee waamicha godhaaf.
Gadaan Gadaa Xumura Gabrummaa ti!
Injifannoo Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Ebla 4, 2018


text:
Oduu Cabsaa! Waajjirri ABO marti ergamtoota PP’f akka kennamu ajajni darbe.
OMN: Oduu Ijoo ( Bit 9,2021)
Filannoo Itoophiyaa: ABO’n filannoo biyyaalessaa keessaa bahuu isaa ibse
Addi Bilisummaa Oromoo Obbo Daawud Ibsaatin hoogganamu filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa jahaffaa keessaa akka bahu murteessuu isaa ifatti labse.
(bbc)—Kana dura dhaabichi waajjiraaleen cufamuu, miseensonni isaa hidhamuu fi dirreen siyaasaa dhiphateera jechuun ”dhiibamaa” jira jedhus filannoo keessaa bahu hin murteessine jedhee ture.
”ABOn filmaata dhufu kana qooda fudhachuu irraa mootummaan dirree siyaasaa itti dhiphiisuun ugguuramuu irraan kan kahe, gochaa mootummaa irraa akka hin hirmaanee taasifamuu isa labsiinaa,” jechuun dhaabichi ibsa baasen beeksisee jira.
Haa ta’u malee, gareen hoggantoota ABO dura taa’aa itti-aanaa dhaabichaa Obbo Araarsoo Biqilaan hogganamuu fi baatii Hagayyaa darbee eegale hayyuu duree waliin waldhabe qabu filannoo kanarratti hirmaachuuf fedhii akka qabu beeksise.
Kana dura dhaabni mormituu biraa keessumaa naannoo Oromiyaatti paartii biyya bulchu morkachuu mala jedhame, KFO’n filannoo keessaa ”dhiibamuu” isaa ibsuun akka hin hirmaanne beeksisee ture.
Paartiin Badhaadhinaa garuu himannaan kuni ”bu’uura hin qabu” jechuun ibse. Paartileen kunneen ”barumaan dhiibameen ba’e jedhanii komachuurra deggertootasaanii kabajanii filannoo taa’uufii qabu” jedhan qondaalli olaanaa dhaabichaa.
Raakkoon jiraachuu akka malu akka amanu BBC’tti kan himan Dubbii Himaan dhaabichaa Dr Biqilaa Hurrisaa ”Garuu filannoo keessaa ba’uuf sababa ta’a jedhee hin amanu. Kan ilaalamuu qabu uummata guddicha” jedhan.
Ibsi ABO maal jedha?
Waggaa lamaa fi ji’a jaha dura akkuma MM Abiy aangootti ol bahaniin biyya ollaa Ertiraarraa qabsoo karaa nagaatti kan deebi’e ABO’n keessumaa dhimma waraanaan mootummaan wal dhabaa ture.
Erga biyyatti deebi’ee as rakkoolee isa mudataa turee fi haala siyaasaa biyyattiin wayita ammaa keessa jirtu kan tarreessu ibsi ABO kun ammattii filannoo gochuun bu’aa hin qabu jedheera.
“Filmaata haqaa fi bilisaa geggeessuu haa turuutii haalli amma biyyittiin keessa jirtu sadarkaa dhumaattiillee mirgi dimokraasii (lowest standards of even illiberal democracies) akkan hin jirreedha” jedha ibsi dhaabichaa.
Filannoon kun filannoo “haqaa, bilisaa fi kan hunda bakka bu’u ta’uu waan hin dandeenyeef bu’aan isaa qaamota dubbiin ilaaluu (stakeholders) biratti fudhatama hin qabu” jedhe.
Filannichi yoo kan gaggeeffamu ta’ellee ‘rakkina siyaasaa gurguddoo ta’an fi waldhibdee biyyattii keessa jiru furuu irratti jijjirama inni fidu hin jiru’ jedheera.
Bu’aan filannoo taasifamu dursee kan beekamedha kan jedhu dhaabichi kanneen hidhaman jedhe akka hiikaman, mariin akka taasifamuufi qaamoleen dimookiraasii cimsuuf gargaaran akka bilisa ta’an wabii kennuun barbaachisa jedhe.
ABOn paartilee waggaa darbe mootummaan sababa weerara koronaavaayirasiin filannoon achi darbe ifatti mormanii ”furmaata siyaasaa” gaafatan keessaas tokkodha.
Mootummaan garuu ”furmaanni siyaasaa gaafatan qoodinsa aangooti” jechuun yeroon turtii mootummaa murtee mana maree federeeshiniin akka dheeratu ta’e.
Miseensonni isaa hidhamuu fi waajjiraaleen isaa waggaa dheeraa booda banaman mootummaatu cufee jechuun dhaabichi himataa ture. Bara ‘chaartaraa fakkaata,’ jechuunis ibsee ture.
Mootummaan garuu himannaa kana hin fudhatu. Ta’us, miseensonni dhaabichaa manni murtii bilisaan gadhiisee poolisiin gadhiisu dhabe ni jijjiru.
Dhimma kana boordiin filannoo biyyaalessaa ‘qaama dhimmicha ilaallatu waliin mari’ataan jira’ jedhee ibsee ture. Ta’us, waan irra gahe ifatti hin ibsine.
‘Nuti filannoorratti hirmaanna’
Ganna waggaa darbee eegalee, keessumaa ifatti, hooganoota ABO gidduu waldhibdeen dhalateera. Kaan isa kaaniin badii adda addaan himataa yoona gaheera.
Walgahii taa’uun kaan isa kaaniin akka haqe ibsanis boordiin filannoo murtee lamaanuu hin fudhanne.
Baatii darbe Boordiin Filannoo Biyyaalessaa gareen hogganoota lamaanii rakkoo gidduu isaanii furuun akka kora taa’aan murteessee ture. Ta’us, kuni ammatti hin taane.
Hayyu dureen dhaabichaa Obbo Daawud filannoorratti akka hin hirmaanne ibsanis, gareen hooggansa Hayyu duree I/aanaa dhaabichaa Obbo Araarsoo Biqilaan hoogganamu garuu akka hirmaatu ibse.
”Filannoo keessaa hin baana hin hirmaannu kan jedhu murtee dabarsine hin qabnu” jedhan itti gaafatamaa qunnamtii uummataa dhaabichaati kan ofiin jedhan Obbo Qajeela Mardaasaa.
‘Hayyu duree jechuun dhaaba jechuu miti’ kan jedhan Obbo Qajeelaan, filannoorra hirmaachuuf fedhii qabaannuus hayyu dureen waan irraa barbaadamu gochaa hin jirani jechuun himatu.
”Danqaa guddaa kan nutti ta’e jiru danqaa keessa keenyaati” jechuun qophii filannoo taasisuuf yaalanis rakkachuu ibsu. Yoo hirmaatanis akka paartiitti jechuun BBC’tti ibsan.
Kuni akkamiin ta’a jennee kan gaafanne Obbo Qajeelaan ”kora sabaa goonee hoggana haaraa filachuuf deemaa jirra” jedhan.
Hayyu dureen kora akka waamu dhiibbaa godhaa akka jiranis ibsan.
Yeroo ammaa waajjira muummee dhaabichaa Hayyuu Dureen I/aanaa dhaabichaa Obbo Araarsoo Biqilaa kan keessa jiran yoo ta’u rakkoolee hoogganni Obbo Daawud kaaserrattis gaafanneera.
Waa’ee waajjiraaleen cufamuu ibsamerratti ABO’n mootummaa himate. Akka Obbo Qajeelaatti garuu ‘baay’een isaanii capacity (humna) dhabuudhaan cufamani. Kiraayii kanfaluu dhabuu, rakkoo buclhiinsaan,’ jedhan.
”Rakkoon hin jiru hin jennu rakkoon hin jira. Rakkoon kuni irra hedduun isaanii kan keenya, kan nuti uumne. Dadhabina keenyaan, hooggansa kennuu hanqachuu keenyaan,” jechuun rakkoo ‘qaama biraatti haqachuun furmaata hin fidu’ jechuun himu.
ABOn dhaabota mormituu gurguddoo Itoophiyaa kan filannoo biyyaalessaa marroo jahaaffaa keessaa ifatti bahuu labse isa lammataati.
Paartileen siyaasaa lamaan filannoo keessaa of baasu ibsan kunneen hidhaan miseensota isaanii ‘ilaalcha siyaasaa isaaniin’ akka ta’e ibsu. Poolisii fi mootummaan garuu kana hin fudhatan.
“Namoonni hidhaman hundi miseensa paartii siyaasaa waanan ta’eefan hidhamaa jira yoo jedhan, siyaasa kunuunsuuf jecha seera kabachiisuun hafaa deema jechaadha” jedhu Dr Biqilaan.
Itoophiyaan erga MM Abiy Ahimad aangotti dhufanii filannoo jalqabaa baatii Caamsaa keessa kan taasistu yoo ta’u kanaafis galmeen kaadhimamtootaa taasifamaa jira.


text:
Ifa
Ifa, yookan ifa mul'atu, kuniin raadiyeeshinii elektiroomaagnineetii kan dheerinni dambalii isaa naannnnoo 400–700 nm ta'ee fi ija namaan argamuu danda'u qabuudha. Saayinsii kessatti jechii ifa jedhamu ifa ija namaan mul'atuu fi hin mul'anne walitti qabaan agarsiis. Kunis elektiroomaagneetiik ispeektiram jedhama. Ifni of kessaa paartikiloota xiqqoo kan foton jedhaman of keessaa qaba.
Waanni sadeen ifti ittiin beekkamu:
- Intensity, yokaan brightness;
- Frequency yokaan wavelength fi;
- Polarization yokaan direction of the wave oscillation.
Ifni amala dambalii fi paartikilii agarsisuu ni danda'a. Amalli isaa kuni ammoo lakkummaa dambalii-paartikilii jedhama. Qo'annoon ifaa optiikisii yoo jedhamu qo'anno fiiziksii ammayyaa kessatti barbachisumaa guddaa qaba.


text:
Sadaasa 14/2017 Guyyaa har’aa Godina Jimmaa Aanaa Limmuu kossaa Magaalaa Ambuyyee ganda Caffee Ilfataa keessatti tarkanfii abbaan Qabeenyaa Wayyaanee Nagaash Hayilee jedhamu Qeerroo Dargaggoota Oromoo saamichi Qabeenya lafaa maqaa investmentii jedhuun uummata keenyaarra saamamaa jiru dhaabbachuu qaba jedhanii waan gaafataniif Namichi kun Qeerroo Dargaggoota Oromoo irratti dhukaasa banuun dargaggoota Oromoo shan(5) rasaasan kan rukute yoo ta’uu kanneen rukutamaan Keessaa Qeerroon Jundii Abbaa Raagoo Lubbuun kan Wareegame yoo ta’uu warri kaana mana yaalaatti argamu.
Ergamaan Wayyaanee dhiiga ilmaan Oromoo dhangalaasaa jiru kun tarkaanfii adabaa Qeerroon dargaggootni Oromoofi uummatni Oromoo irratti fudhateen qabeenyaan isaa daareeffameera. Haala kanaan wal qabatee yeroo amma kana Aanaan Limmuu Koossaa magaalaan Ambuyyee haala ulfaata keessa jirti .kanaaf qabeenyaan yakkamticha diinaa barbadeeffames:.
– -Konkolaataa manaa
-Konkolaataa fe’isaa
. – xaanaa bunaa sadii
– Mana jireenyaa fikkf irratti tarkaanfiin kan fudhatame ta’uun ifa ta’eera.
Via: Seenessaa Qeerroo
Falmataa Kabbadaa: Abbaan Biyyaa Oromoo dha ** NEW 2017 Oromo Music
Wallee_Warraaqsaa “Abbaan Biyyaa Oromoodha” Wallisaan Falmataa_Kabbadaa, Qeerransa Mataa Daabee , Dhaloota Qubee Generation Ilma Seenaa Dhamdhamaa guddate dha. uummatni Oromoo Artistoota Keessan cina dhaabbadha jajjabeessa kun dirqama Oromummaa ta’uu qaba. Egaa Akkuma eeggachaa turtan Walleen Haarawaan ergaa gurguddaa of keessa Qabu har’a qilleensaarra isiniif oolee jira kunoo kan Tokkummaa, Gootummaa ,sabboonummaafi eenyummaa Uummata keenya hundaa jajjabeessuudha.
Shimallis Abbaabbuu: Huursii Loli ** NEW 2017 Oromo Music
Shimallis Abbaabbuu: Huursii Loli ** NEW 2017 Oromo Music


text:
Suma barbbaadata lafa meeqaan deemee Oduman siif iyyuu mataan na molaawee Arriin naan facaate dullomee goollaaawe Gaara dakhan jenne dachii wali gahee laggeen meqa ceehee …Read More »
Bilisummaa Bilisummaa Bilisummaa
Wabii jireenyaa gati namoomaa Bilisummaa ifttu ifttu ipsituu biyyayyuu Jaalatan khee haa carraaqu guyyuu Xurree sitti deemttu tarree irra dhaabbanna Kutaa tee xiqqoollee lubbuun jijjiirranna …Read More »
Dhugaaf kutateeti seene kharaa…
Dhugaaf kutateeti seene kharaa Hacuuccaa didee barbaada furaa kharaa walbaa bal\’isee banuuf Booree cubbuufii cubbissa cubbo Dhawee gombisuf abbotii shiraa Buqqase darbbuf gufuuf if duraa …Read More »


text:
This language is currently in review and will be available soon!
Piroojektiin dildil, piroojectii qu’annaa fi qorannaa kalaqaa (innovation) miirawummaa aad-amantaawaa fi hiraarsa mana keessaa hir’isuu (xiqqeessuu) biyyoota Itiyoophiyaa, Ertiriyaa fi UK gabbisuu fi cimsuuf dhaabame (hundeffamee) dha. Piroojektichi haala fudhannaa ilaalcha aad-amantaawaa miidhamtootaa fi yakkamtootaa dhaabbataatti irratti hojjechuun fi haallan fudhannaa ilaalchota kanniin koornayaa, meeshaa fi xiin-sammuu haala hiraarsa mana keessaa mijeessuu yookan immoo faccisuuf (dhaabuuf) fayyadan waliin ittiin walitti dhufan hubachuun hawaasa amantaa qabu galma taasifachuun malleen dhiyeessii walabummaa dagaagsuu barbaada. Proojektichi miiltoowwan hawaasa baadiyyaa fi magaalaa biyyoota Itiyoophiyaa fi Ertiriyaa waliin hojjechuun malleen dhiyeessii qu’annaa fi qorannaa fi giddu-galummaa haaraa uumuu fi tarsiimoowwaan tajaajila hiraarsa mana keessaa fi hawaasa xiqqaa (lakkoofsaan) fi godaantota UK keessa jiran waloomsuuf (tokkoomsuuf) fayyadan daran (caalmaatti) deeggaru beeksisuuf beekumsa kanatti fayadamuu barbaada. Piroojektichi gamtaa hoggantoota fuul-duraa UKRI (Grant Ref: MR/T043350/1) fi fandii dabalataa faawundeeshinii Harry Frank Guggenheim irraa argamuun deeggarama (Distinguished Scholars Award 2019).
Jechi ‘dildil’ jecha afaan Tigriffaa isa biyyoota lamaanuu Itiyoophiyaa fi Ertiriyaa keessatti dubbatamu yommuu ta’u, hiikni isaas RIQICHA jechuu dha. Jechichi hiraarsawwan mana keessaa akka aad-amantaawaa adda addaatti raawwatamaniif mala dhiyeessii daran wal-utubaa fi walitti hidhataa ta’e galmaan gahuuf kaayyoo walitti fiduu barnootaawwaan adda addaa, dirrawwan hojii fi qooda fudhattootaa kan dimshaasheessu dha. Kaayyoolee beekumsa aadaawwan baay’ee keessa jiraniif karaa wal-jijjiirraa beekumsa kibba-kaabaa fi fakkeenya yaad-rimaawaa qopheessuun akkasumas malleen dhiyeeessii too’annaawaa hojii irra oolmaa fi qu’annaa dhimmoota hiraarsa koornayaa irratti xiyyeeffate fi hiraarsa mana keessaa isa idil-addunyaan wal-biratti adeemsisuun beekkamtii kennuu fi ol’aantummaa seenaa hawaasa kaabaa garagalchuu piroojektichaas ni calaqqisa.
Asxaan (logo) kun obboo Daani’eel Dastaa jaarmiyaa beeksisaa DDN isa Finfinnee keessatti argamuun wixineeffame (designed). Obboo Dastaa fi Dr. Istiraatiin galma keenya kan ta’e hiraarsa mana keessaa bifa bu’aa qabeessa ta’een irratti dalaguuf asxaa dirrawwan hojii haala amantaa gaarii irra jiran keessa hojjechuun ariifachiisaa ta’uu isaa ibsu fi mul’ata piroojektichaa bifa milkaa’aa ta’een ibsu uumuuf waliin hojjetu.
Golboon adiin fedhii hojii piroojectichi gareewwan qooda fudhattootaa, barumsawaan yaad-rimaawaa fi seektaroota adda addaa waliin hojjechuuf riqicha ittiin wal-hidhatu kan bakka bu’u yommuu ta’u; inni diimaan immoo halluun isaa bifa dhiigaa akkuma ta’e hundatti badii fi miidhaa hiraarsa mana keessaatiin gahu ibsa. Baalli gugurraachaan immoo bakka bu’aa imimmaanii ti.
Dameewwan ciccimoo riqicha irraa ol guddatan immoo abdii fi sochii gararraa bakka bu’a. Dameen kuun kaan waliinis kan wal-xaxe dha. Innis walitti dhufeenyaa fi wal-utubbii hojimaat-gargaartuu hiraarsa mana keessaa walitti hidhatiinsa qabuu fi hawaasa amantaa garaa garaa keessa jiru galmaan gahuuf karaa piroojektii kanaan uumamee dha.
Piroojektichi michuu hojii hoggantoota fuul-duraa UKRI Dr. Roominaa Istiraatii hundeeffamee hogganamaa fi Mana Barumsaa Seenaa, Amantaa fi Falaasamootaa Yuunivarsitii SOAS Landanitti hojii irra oolaa jira. Dr. Roominaa Istiraatiin akka hoggantuu abuurtuu (PI)tti sochiiwwan qu’annaa fi qorannaa, dhagna godhachiisuu fi wal-jijjiirraa beekumsaa hogganuuf Akasumas, walitti dhufeenya hawaasa michuuwwanii, miiltoowwanii fi qooda fudhattootaa wal-amantaa irratti hundaa’e cimsuuf itti gaafatamummaa qabdi/qaba. PI’n bulchiinsa hojii adeemsistuu Piroojektii hawwachiisaa sa’aatii idil-alaa kan ta’aniin Ad. Esteelaa Papagiyaaniin deeggarama.
Piroojektichi qu’annaa PhD kan yeroo dheeraa naannoo Tigraayi/Itiyoophiyaatti Dr. Istiraatiin qopheesse/ssite irraa ka’uun dagaagaa fi cimaa kan dhufe fi sagantaalee gorsaa fi marii baroota dheeraa michuuwwanii fi miiltoowwan Akusimii, Maqalee fi Finfinneetti jiran waliin adeemsifamaniis kan calaqqisuu dha. Innis michummaa duraaniis haaraa dhaabbilee barnootaa mootummaa fi mit-mootummaa yuunivarsitii Akusim (Akusim, Itiyoophiyaa), koolleejjii Afuurawaa St. Fireemnaaxoos (Abbaa Salaamaa Kasaatee Birihaan) (Mekele, Itiyoophiyaa), Waldaa Dubartoota Ogeeyyii seeraa Itiyoophiyaa (Finfinnee, Itiyoophiyaa), Komishinii gargaarsaa fi misooma Manneen Kiristaanaa Ortodoksi Itiyoophiyaa(Finfinnee, Itiyoophiyaa), Dhaabbata Diversity Resource International (DRI), (Bringtan, UK), fi dame michuu isaa Wininey (Asmaraa, Eritiyaa), Yuunivarsitii Biristool (Bristool, UK) fi Yuunivarsitii Sheefildii (Sheefild, UK) waliin jiruu fi jiraachuu qabu kan gabbisuu dha.
Gareen piroojektichaas ogeeyyii ol’aanoo fi miiltoowwan teeknikaa dandeettiiwwaan adda addaatiin piroojektichaa deeggaran akkasumas Koree Dhaabbataa Gorsaa; gabaabumaatti kanneen fuula ‘Waa’ee keenyaa’ irratti tarreeffaman hunda of jalatti hammata.
Toorri Intarneetii (website) kun gareewwan qooda fudhattootaa piroojektii kanaa walitti dhiyeessuu fi beekumsa dirrawwan hojii gidduu fi barnootaawan gidduu jiru dagaagsuu fi wal-utubbii haaraa cimsuuf waltajjiiwwan odeeffannoo fi wal-jijjiirraa beekumsaa qopheessuun haala tima tarsiimoo piroojektichaa mijeessuu kaayyeeffata. Hojiilee dhaabbatoo qu’annaa fi qorannaa, mudannoowwan hubannaa uumuu fi sichiiwwan wal-jijjiirraa beekumsaa irraa argamanis ni maxxansa. Fuula dhaabbataa qabeenyaa; maxxansa qabeenya kaayyeeffatee qooda fudhattoota murtaa’oo kanneen akka hayyoota Dubbii Waaqayyoo fi duuka buutota fi ogeeyyii ol’aanoon fi qu’attoota hiraarsa mana keessaatiin qophaa’anis of-jalatti hammata. Qabeenyonni baay’een isaanii kan biyya keessaa yommuu ta’an, kan hafan immoo qu’annichaaf barbaachisummaa guddaa kan qabanii fi malleen dhiyeessii idil-addunyaa fi hawaasa amantaa waliin ta’uun hiraarsa mana keessaa xiqqeessuu kan hubachiisanii dha. Piroojektichi qabeenyonni (kan barreeffaa) jalqaba maxxanfaman afaan hawaasichi fi qooda fudhattootni kaayyeefataman fayyadamaniin yoo ta’e illee, hojiiwwan Amaariffaa, Tigriffaa fi Ingiliffaan qophaa’an keessattis maxxansuu barbaada.
Kaayyoolee piroojektichaa bu’uurawwan qabeenyaa toora Intarneetii keenya irra jiran luboota, duuka buutota, gorsitoota, tajaajiltoota dhimma hawaasummaa, qu’attoota, ogeeyyii ol’aanoo, fi qooda fudhattoota hiraarsa mana keessaa irratti hojjetan fi safartuuwwan aad-amantaawaa hojii isaanii keessatti fayyadamuu isaanii gammachuun fudhatan waliin qooduun deeggaruu dandeessa.
Hojiiwwan kan kanaa olii fakkaatan irratti dhuunfaan kan hojjettu yoo taate esseyoota toora Intarneetiif ta’an gara toora Intarneetii piroojektichaa haala qoodinsa beekumsaa fi muuxannoo haaraa ijoo piroojektichaa mijeessuuf kaayyeeffatee qophaa’etti galchuus yaada keessa galchuu qabda. Yaada dabalataaf qajeelfama toora Intarneetii ilaalladhu. Toorri Intarneetii kun bu’aawwan suur-sagalee dabalatee hojiiwwan kamiyyuu ni fudhata.
Garee marii piroojektichaa DV-Gender-Faith (JISCMAIL) hawaasa amantaawaa waliin hiraarsa mana keessa irratti hojjechuu, shaakala gaarii walta’uun gabbisuu fi malleen dhiyeessii walitti hidhatiinsa fooyya’aa ta’an dagaagsuuf ogeeyyiin ol’aanoo, qu’atootni fi qooda fudhattootni Afuurawoo qu’annaa fi qorannaa, muuxannoo fi leecalloowwan leenjii haaraa ta’an qooduu akka danda’aniif yaadamee qophaa’e keessatti hammatamuu kees ni jaalatta.
Piroojekticha ilaalchisee gaaffii walii galaa dhiyeessuuf ykn michummaa haaraa uumuu yoo barbaaddan email piroojectichaaf qophaa’ee soasflf@soas.ac.uk ‘n wal-qunnamuu dandeessa. Itti gaafatamtuu ol’aanaa, Dr. Roominaa Istiraatii kallattiin dubbisuu yoo barbaadde immoo ri5@soas.ac.uk ‘n barreessuu dandeessa. Miseensa garee toora Intarneetichaa irratti tarreeffaman abbaa argachuu barbaadde kamiyyuu waliin haasawuuf email piroojektichaaf qophaa’e fayyadamuun nama barbaadde ibsuun barreessi. Sa’aatii hojiin ala yoo ta’e ykn saffisni Intarneetii yoo gad-aanaa si jalaa ta’e guca ‘Contact’ isa isa fuula toora Intarneetichaa irratti argamu al tokko cuqaasuun fayyadami.


text:
Gaafa jarii hujii tanaa dorgomu torbaan lamaan duratti waan egerii biyyaa hojjatan irratti wal falmu kaan dubbii qajeelfachuu fi waan jiraa diidessee dubbachuun isatti falmii sun moohate. Garaa hammeennatti hujii tanatti na seensise jedhe.
“Malii bultii Keenyaa cuftii waan hojjataatii miti,bulchootatti nu mormate,horii ummtaa nyaatanii balleessuutti jiran. Amma mootummaa hujii ummataa hojjatu feena.”
Keenyaan akka jecha Diidaatti biyya nami akka dhaala abbaa firii firaa,ilmii abbaa dhaaluut miti.
“Diidii nama Keenyaati,abbaa hiyyeessaati,warra wa dhabee wa dubbachuu dadhabee afaan tahaa,warra nama millatu dhabee dhaabatee jedhe.”
Akka warrii isa beeku jedhutti Diidii nama siyaasaa Keenyaa kana waan hedduun jijjiiruu fedhu.
Aabba Diidii haadha warra sadii qaba;sadeessoon Amiinaa Guyyooti.Jabeennaa jaarsa keetii maan jennaan.
Jaarsii kiyya obboleessa,hariyaa,nama warra ufii jabeeffatu,nama hiyyeessaa dhaabatu,yoo biyya tana bulchellee nama dadneetti itti qabuu jetti.
Yuusuf Alii Keenyaatti gaazexeessaa,Diidii waan hedduun qalbii nama seenee jedha.”
“Dhugaa dubbachuu,hiyyeessaa gargaaruu fi waan hedduun faarsan,warra maqaan gadi hin bahinuu hedduu maqaa isaanii gadi baasee waan hedduu midhaasse.”
Filannoo Keenyaa tana irratti nama Booranaa hedduutti perzdaantii,miseensa mana marii fi senetii dabalee waan hedduun dorgomuutti jira.
Mee waan aabba Diidaa fi jaartiin isaa Amiinaa Guyyoo dorgommii isaa irratti jedhan MP3 tana irraa caqasaa.