text:
Qabiyyee Fuula
Ibsa Koorsichaa 4
Kaayyoolee Koorsichaa 4
Boqonnaa Tokko 5
Kaayyoo Boqonnaa: 5
Seensa 5
1.1. Hiikaa Saayinsii 5
1.2. Amaloota Addaa Saayinsii: 6
Boqonnaa Lama 7
- Beekumsa Saayinsaawaa 7
2.1. Dhugaawwan, Hiikaa, Yaada rime/yaada hiddamaa fi Seera Saayinsaawa 7
2.1.1. Dhugaawwaan saayinsaawaa /Sceintific facts 7
2.1.2. Yaad-Hiddama Saayinsaawaa (Scientific theories) 7
2.1.3. Seera Saayinsaawaa (Scientific law) 8
Gilgaala 2 9
Boqonnaa Sadii 10
- Ogummaa Saayinsawaa 10
3.1. Daawwachuu/Observation: 13
3.2 Safaruu/Measuring 13
3.3. Ragaan Deggeruu/Infering:- 14
3.4. Raaguu/Predicting 14
3.5.Ramadu/Classifying 14
Gilgaala 14
Boqonnaa Afur 15
- Amala Saayinsii/Tha nature of Science 15
4.2. Ilaalcha Saayinsii /Attitudes of Science/ 16
4.3. Omisha Saayinsii/Scince products 17
Boqnnaa Shan 18
Gaaffiin maalii? /What is Inquiry 18
5.1. Gaaffiin Saayyinsii maali?/ What is scientific inquiry?/ 18
Boqonnaa Jaha 19
- Uumama/amala Gaaffii Saayisii (the nature of scientific inquiry ) 19
Boqonnaa Torba 20
Mala Saayinsaawaa (scientific method) 20
- 1. Kompoonentoota Mala Saayinsaawaa (Components of Scientific Methods) 20
Boqonnaa 8 21
8.1 Dhawatawwan Mala Saayinsaawaa/Scientific steps 21
8.1.1. Gaaffii gaafachuu/Asking questions: 21
- 1.2. Mala dha’u/ Form a Hypothesis 21
8.1.3. Yaalii geggeessuu 21
8.1.4. Bu’aa argame xinxaluu 21
8.1.5. Yaada Guduunfaa kennuu 22
8.1.6. Bu’aa argame gabaasuu/Qunnamtii Uumuu 22
8.2.Adeemsa Barachuu Saayinsii 22
8.2.1. Daawwii 23
8.2.2.Qoodinsa ykn Ramaddii (Classification) 24
8.2.3.Qunnamtii Gochuu(Communication) 25
8.2.4. Safaruu (Measuring) 26
8.2.5. Raaguu/Tilmaama garafuulduraa 26
8.2.6 Inferensii 27
8.2.7. Vaariyaabiloota Addaan Baafachuu fi To’achuu 28
8.2.8. Ta’innaa (furmaata yeroo) Uumuu fi Qoruu 28
8.2.9. Daataa xiinxaluu 29
8.2.10. .Hiikkaa Oppireeshinaalii 29
8.2.11 Yaalii gaggeessuu 30
8.2.12. Moodelii Uumuu 30
Boqonnaa Sagal 32
- Amaloota Gaaffilee Saayinsii 32
Boqonnaa kudhan 34
Boqonnaa 11 35
11.1 Dhugaa saayinsaawaa fi Saayinsii Barsiisuu. 36
Ibsa Koorsichaa
Koorsiin kun baratttoota Istriimii Herreegaa fi Saayinsii uumamaa waggaa 2ffaa seemisteera 1ffaa leenji’aniif kan qophaa’edha. Baratootni Koorsiiwwan ogummaa barsiisummaa (professional studies) bartan gara saayinsii barsiisuutti fiduun ogummaa saayinsii barsiisuu akka cimsataniif gargaara.
Kaayyoolee Koorsichaa
Hiikaa saayinsii ni kennu
Dhuggawwan saayinsaawaa maal akka ta’e ni ibsu
Kompponentootaa fi maalota saaynsaawwaa irratti ibsa ni kennu
Maaloota saayinsaawaa fayyadamuun Gaaffiwwan/argannoo saayinsaawaa gochatti ni jijjiru.
Moodeloota argannoo saayinsaawatiif ramaddii ni kennu/ni qqodu
Hariiroo hawaasaa fi saayinsii gidduu jiru irrattiibsa ni kennu
Barbaachisummaa saayinsii uumamaa ni ibsu
Kaayyoo saayinsii barsiisuu mana barumsaa sadarkaa 1ffaaa ni hubatu.
Madaallii ofiin of madaaluu fi hiriyyoota madaaluu ni shaakalu
Qorannoo gochaa gaggeessuun rakoolee adeemsa baruu barsiisuu keessatti mul’atniif fala kennu
Boqonnaa Tokko
Kaayyoo Boqonnaa:
Dhuma boqonnaa kana irratti kaadhimamtootni barsssiisotaa:
Hiikaa saayinsii ni kennu
Saayinsii fi saayinsii wanta hintaane addan ni baafatu
Seensa
Gaaffii
Saayinsii jechuun maal jechuudha?
1.1. Hiikaa Saayinsii
Saayinsiin beektoota adda adda biratti hiika adda addaa qaba.Waan kana ta’eef saayinsiif hiika tokko kennuun rakkisaadha.Hiikawwan saayinsiif kennaman keessaa muraasni kanneen armaan gadiiti.
Saayinsiin:
Qaama beekumsaa fi adeemsa beekumsa sana ittiin argatanii ykn adeemsa beekumsa argachuuti.
Gocha guyyaa guyyaan adeemsa/maloota saayinsaawaa hordoofun raawwatamu ta’ee kan jireenya dhala namaa fooyyessudha.
Kuufama dhugaa qofaa osoo hintaane dhugaa jiru irratti hundaa’uun toftaalee barachuu,dandeettii maloota saayinsaawaa fayyadamanii ilaalcha saayinsaawaa horachuu dha fi kkf dha.
1.2. Amaloota Addaa Saayinsii:
• Saayinsiin dhugaatti (honest) Kan amanamudha.
• Saayinsiin taatewwan mul’ataniif sababa kenna.
• Saayinsiin shakki yaadota garadhugaattii nama geessaan fudhatama akka argatan ykn dhugummaa akka hin qabne beekuuf ni gargaara.
Saayinsii Barachuu Daa’immanii
Daa’imman mana barumsaa sadarkaa 1ffaa keesatti barnoonni saayinsii naannoo yemmuu baratanu
o Haala itti gaaffilee naannoo isaaniitiif deebii kennuu danda’anuun barachuu qabu
o Barnoonni saaynsii jiruu fi jireenya guyyaa isaanii wajjin walqabachuu qaba
o Ilaalcha saayinsaawaa qabachuun akka guddatanuuf gumaacha gochuu qaba.
Gilgaala Boqonnaa
- Kitaabilee wabii dubbisuun hiika saayinssii beektonni kennan barreessi!
- Maaltu saayinsii dha? Maaltu saayinsi miti?
- Bu’awwan saayinssin dhala namaatiif qabu tarreessi?
- Gaaffileen saayinsii (Scientific inquiries) gaaffilee mirkaneeffamuu/testable questions
qabanuudha yemmu jennu maal jechuud?
- Fakkeenya gaaffilee saayinsaawa kenni!
- Fakkeenya gaafilee mit-saayinsawaa kenni!
Boqonnaa Lama
- Beekumsa Saayinsaawaa
2.1. Dhugaawwan, Hiikaa, Yaada rime/yaada hiddamaa fi Seera Saayinsaawa
2.1.1. Dhugaawwaan saayinsaawaa /Sceintific facts
Dhugaa: Odeeffannoo baay’ee bekamaa ta’e dha
Fakkenya:
Bishaan qulqulluun dirra galaanaa irratti 100 0C dhibba irratti danfa.
Bishaan molekituulii atoomii haayidiroojinii fi oksijinii irra uumama
Sanyii bineeldota addunyaa kana keessaa ilbisotni %75 qabatu
Bishaan ququlluun kan cabbaa’u teempireechara 0oc (Teempireechara fi dhiibbaa beekamaa ta’e irratti).
Yaada waliigalaa saayinsaawaa (Scientific generalization)
Yaadni waliigalaa saayinsaawaa yaadrimeewwan walfakkatan baay’ee kan walqabsiisudha.
FKN: 1. Biqilootni magariisaa lubbuu qabeeyyidha.
- Elektriksiitiin hojii hojjechuuf nu gagaara.
2.1.2. Yaad-Hiddama Saayinsaawaa (Scientific theories)
Yaad-hiddamootni: Yaada waliigalaa saayinsaawaa.
Fkn. Yaad-hiddama atoomotaa haa ilaallu. Akka yaad-hiddama kanaatti atoomiin kan uumame nuukilasii kan pirootoonii fi newutiroonii qabanii fi kara alaa elektiroonota bakka baay’ee qabatanii ariitiin socho’an irraati.Yaad-hiddamni kun sababa al-kaallataawaa irratti kan hundaa’edhe.Namni atoomii arge hinjiru; garuu atoomiin haala kanaan kan uumamanidha kanjedhu dhugaadha.
Fakkeenyawwaan Yaad-hiddama biroo:
- Yaad-hiddama moleekiyuulii: Kompaawondootni kan uumaman walittibu’insa elektiroonota atomoota irraati.
- Yaad-hiddama kineetikii: molekiyuulotni yeroo hundaa sochii irra jiru. Ariitiin sochii isaanii garaagarummaa tempireechraa irrattii hundaa’e agarsiisa.
- Yaad-hiddama jijjirama suuta suuuta:Sanyiiwan naannoo isaaniiiitti madaqinsa ni taasisu. Warri madqinsa gaarii taasisan gara fuulduraatti ni jiraatu
2.1.3. Seera Saayinsaawaa (Scientific law)
Hariiroo dhugaa wa’ii gidduu jiruu jechaa fi lakkofsaan ibsuu dha.ykn hariiroo dhugaa wa’ii gidduu jiru hima herreegaan ibsuudha.
Karaa biro Seerri saayinsaawaa:- yaad-hiddamoota warra dhugaadha jedhamanii amanaman ykn dhugumman isaanii mirkana’edha.
Fkn-1. Seera qabiyyummaa Hanga/The law of constant composition : Kompaawundii keemikaalaa keessatti ruqooleen kompaawundii reeshoo/ykn qooda dhaabbtaa qabu.
Gocha: Mee barattoota beekumsa armaan dura qabdanu seera kana fakkeenya fudhachuun ibsaa.
2-Seera harkisoo uunivarsii : wantootni hundinuu walharkisu.Hubni walharkisoo kuni kan irraa’tti hundaa’u hangaa fi fageenya gidduu isaanii irratti.
Gilgaala 2
- Dhuggawwan saayinsii maali
- Garagarummaa fi walfakkeenyi dhugawwan saayinsii fi yaada bu’uuraa saaynsii maali?
- Yaada hiddama jechuun maal jechuudha.
- Seera saayinsaawaa jechuun maal jechuudha.
- Fakkenya yaada hiddamaa 3 kenni
- Fakkeenya seera saayinsawaa 5 barreessi
- Garagarumma fi walfakkeenya yaada hiddama saayinsawwa fi seera saayinsaawaa maali?
Boqonnaa Sadii
- Ogummaa Saayinsawaa
Adeemsotni dandeettii/ogummaa barattootni qabiyyee barnoota saayinsii ittiin hubatan baayy’eetu jira. Isaan keessaa muraasni:
Daawwannaa
Safaruu
Ragaan deggeruu/inferring
Raaguu/tarii ta’innaa
Ramaduu
Yaalii geggeessuu
Waldorgomsiisuu(comparing and contrasting)
Walqunnamsiisuu(communicating)
Gaaffilee gaafachuu(asking questions)
Daataa hiikuu(interpreting data)
Yaad-rimee hojiirra oolchuu(applying concept)
Yaada walii galaa kennuu(making generalization)
Akaakuu Ogummaa/Dandeetti Saayinsaawaa
Æ Ogummawwan/Dandeettiwwan Bu’uura (Basic Skill)
Æ Ogummaa/Dandeettii Qindoomina (integrated Skill)
Ogummawwan/Dandeettiwwan Bu’uura (Basic Skill)
Ogumman bu’uuraa sadarkaa barnoota olmaa da’immanii irraa ka’e kan kennamu yoo ta’u ogumman kun heddun isaa kan argamu da’imman qaama miiraa isaanii fayyadamuun kan gonfataniidha.
Ogummawwan/Dandeettiwwan Bu’uura (Basic Skill)
Kutaa barnootaa
K 1 2 3 4 5 6 7 8
Daawwachuu X X X X X X X X X
Ramaduu X X X X X X X X X
Qunnamtii uumuu X X X X X X X X X
Safaruu X X X X X X X X X
Tilmaamuu X X X X X X X X X
Raaguu X X X X X X X X X
Ogummawwan/Dandeettiwwan Qindoominaa
Ogumman qindoominaa dalagaa ogummawwan lamaa fi isaa ol walitti qindeessun argamuudha.
Beektonni heddun akka ibsanutti ogumman/dandeettin qindoomina gadi fageenyaan xinxaluu waan gaafatuuf kutaa sadaffaa fi isaa olitti barsiisfama.
/Ogummawwan/ Dandeettiwwan Qindoominaa Kutaa Barnootaa
K 1 2 3 4 5 6 7 8
Addaan Baasuu X X X X X X
Jijjiiramoota Too’atamoo X X X X X X
Haala irratti hundaa’un hiikkaa kennuu X X X X X X
Mala Dhahuu X X X X X X
Yaalii X X X X X X
Giraafii X X X X X X
Gadi fageenyaan ibsa kennuu X X X X X X
Moodelii X X X X X X
Argannoo X X X X X X
3.1. Daawwachuu/Observation:
Daawwachuun jecha saayinsaawaa/scientific terms yoo ta’u hiikan isaas kaayyoo irratti hundaa’un wantoota xiyyeeffanna itti kennuun gad-fageenyaan xinxaluudha.
Daawwachuun Ogummaa jalqabaa argannoo saayinsaawaatii. Daawwannaa waliigalaa irraa namootni gara dhugaa sirrii ta’ee fi wantoota addaan baasuuf deemuu danda’u.Daawwannaa taasifame irraa namootni wantoota argan haala ifa ta’en gosa gosa isaatin ramadun gabateedhaan akka ibsan gaafatamuu danda’u. Suuta suuta dandeettii yaada loojikaalawaa, hiikkaa odeeffannoo, walittidhufeenya agarsiisuu, ta’iwwanii fi sababa ta’u danda’ef yaada tarii ta’inna/hypothesis, yaalii gaggeessuun haaypooteesisii mirkaneessuu, dhuma irrattis yaada waliigalaa dhugaa ta’e kennuu fi gabaasuu.Adeemsi akkanaa kun ogummaa saayinsaawaa jedhama.
3.2 Safaruu/Measuring
Ogummaa saayisii irratti hundaa’un hamma wantootaa lakoofsaan ibsuudha.
Waan safaramu tokko uunitii beekamaa ta’een walbira qabuun ibsuun safara jedhama. Barattootni wanta naannoo isaaniitti daawwatan sirriitti ibsuu kan danda’an ogummaa safaraa gaarii yoo qabaatanidha.Sdarkaa manabarumsaa sadarkaa 1ffaattii amaloota wantoota saayinsii keessatti safarman shantu jiru. Isaanis: dheerina,qabiyyee,hanga,teempireechara fi yeroodha. Fakkeennya wanta nuti yeroo hundaa miira qaama irratti hinhundoofnee. Sararootni armaan gadii lamaan walqixa?
Safara keessatti Wantoota xiyyeeffannaa argachuu qaban:
Dogongora xiqqessuuf muxannoo dursanii qabaachuu
Meeshaalee ittin safarru sirrumaa isaa mirkaneeffachuu/Instrument Calibration
Dhiibba naanoo xiqeessuuf yaalu
3.3. Ragaan Deggeruu/Infering:-
Tilmaamuu irra raga fi sababa irratti hundaa’un yaada gudunfaa kennudha.
3.4. Raaguu/Predicting
Ta’iwwan raawwateef sababa ta’u danda’ef dursanii tilmaamuu/raaguudha.
3.5.Ramadu/Classifying
Caasaa fi amaloota garaagaraa irratti hundaa’uun wantoota haala walfakkeenyaa fi garaagarummaa isaaniin kaa’uudha.Ramaddiin daawwannaa irratti hundaa’a.
Gilgaala
- Garagarumman dandeetti/ogummaa bu’uuraa fi ogummaa qindoominaa giddu jiru maali?
- Ogummaa/dandeetti bu’uuraa yaada jedhuuf hiika mata keeti kenni!
- Ogummaa/dandeetti qindoomina fakkeenya fudhachuun ibsi!
- GaaffinKanneen armaan gadii elementii, kompaawundii fi makaa jechuun deebsi jedhu
ogummaa bu’uuraa keessaa isa kam ta’a ?
A B C.
5. Elementii X, W fi Z elementtoota gabatee pireedikii keessatti. X fi W garee tokko keessatti yoo argamaniif X fi Z immoo tarree tokko keessatti yoo argaman kamtu irra caalaa amla walfakkataa qaba jettee yaadda? Gaaffin kun ogummawwan saayisaawaa keessaa isa kam barbaada?Boqonnaa Afur
- Amala Saayinsii/Tha nature of Science
Amalli Saayinsii Priinsiipiloota ijoo fi yaadota ibsa saayinsawaa barbaadan of keessatti qabata.Fkn Haala beekumsaa, Amala beekumsa saayinsawaa.
Yaadonni ijoon amala saayinsawaa ilaalatan
- Beekumsi saayiinsii yeroodhaan kan daangeffama.
Beekumsi saayinsii ragaalee hedduu fi yaalii irra deddebitiin mirkanaa’us isa dhumaa fi hinjijjiramne jechuu miti yaalii irratti hundaa’e ni foyyaa’a. Beektonni saayinsii argannoo saayinsii tokko yeroo yeroodhaan yaalidhaan ni foyyessu .Kun amala adeemsa saayinsii keessa isa tokko.Amalli saayiinsii maloota saayinsii beektonni saayinsii irratti waliigan kan armaan gadii ti.
Mala Saayinsawaa Gochoota raawataman
Observing/Rakkina addaan baafachuu Rakkoo hubachuu
Inferring Sababni rakkoo maal akka ta’e gaafachuu
Ta’innaa ykn haaypooteesisii uumuu Sababoota rakkinaa tilmaamuu
Ta’innaa ykn haaypooteesisii qoruuf yaalii geggeessuu Sababoota rakkinaa yaalii irratti gaggeessuu
Odeeffannoo ykn daataa funaanuu fi hiikuu Odeefannoo yaalii qindeessuu fi hiikuu
4.2. Ilaalcha Saayinsii /Attitudes of Science/
Ilaalch saayinsii beekaa saayinsiitiin walqabata Amantii Beektonni saayiinsii taateewwan addunyaa kanaa hundi sababa qaba jedhee amana .Mee fknarmaan gadii gareen irratti mari’achuun gabsssaa.
- Dharraa/Curiosity/ Beekaan saayinsii haalota dharraadhaan ilaala, xiyyeefannoo addaa kenneefii hordofa Gaaffilee gaafata deebii barbaada
- Kaayyummaa -Kaayyoon saayintistichaa/ttii fedhii isaa osoo itti hindabalin sababaa fi daataa irratti hundaa ‘ee qaaccessuun argannoorra ga’a.
- Ragummaa qaaccessii fi argannoon ragaarratti hundaa’a.
- Iftoomina/Open-mindedness/ Saayintistiin yaada namoota biro ni dhaga’a ni kabajas Qeeqoo ni fudhata raga amansiisaa yoo argate yaada ofii ni geeddara.
- Qalaqummaa/Inventiveness/ Saayntistiin yaadota haaraa ni burqisiisa na kalaqa.
- Ittigafatamummaa/Risk-taking/ Saayitistiin yaada ofii ni ibsa, yaadota haaraa soda fi qeeqa sodaa malee ni maddisiisa.
- Amanamummaa hayyummaa /Intellectual honesty/ Saayintistiin
Saayintistiin gabaasa dhugaarratti hundaa’e dhiheessa.
- Dhugummaa /Humility/ Saayintistiin dogoggora irraa bilisa akka hintaane amanee fudhata.
- Kanaafis beektotaa fi maddoota biraa irraa ni mirkaneeffachuun murtii irra ga’a
- Itti gaafatamummaa /Responsibility/ Saayintistiin itti gaafatamummaadhaan ga’e of ni ba’a.
Mamiirraa bilisaa’uu/Being Unbiased/ Saayintistiin dhuggummaa barbaaduun dhaqqabuu malee mamiif balbala hin banu.Kufaatii fudhachuu/Acceptance of failure/ Saayintistiin kufaatii qo’annoo isaarratti isa quunnamuuf qophaa’uu qaba malee mala saayinsawaatiin ala deemuuf hin yaalu.Sirrummaa/Accuracy/ Saayintistiin argannoo fi gabaasa sirrummaan irraa mul’achuu qaba.
Gocha –ilaalchi maalii? Barnoota saayinsii keessatti hammam murteessaa dha? Gareen mari’chuun dareef dhiheessaas
4.3. Omisha Saayinsii/Scince products
Meeshaaleen jiruuf jireenya keenya guyyaa guyyaatti itti fayyadamnu omisha saayiisii hedduu qabu Isaanis saayinsii fi technonlojii fayyadamuun kan omishamani.Fkn
Meeshaalee mana keessaa Meeshaalee quunnamtii Meeshaalee Mana yaalii/ Laaboraatorii/
Ujummoo bishaanii
meeshaalee mana qulqullinaa
Saaworii/qaama dhiqachuuf
-Firiijii
-Eelee eleektriikii
Televivisiinii
-Bilbila
Koompiitara
Intarneetii
Raadiyoo
-Radios
Maayikirooskoppii
Teermoomeetira
Seentriifyuujii
Gocha Meshaalee omisha saayiinsii ta’an kan jireenya namaa foyyeessuuf garagaaran gosa gosaan addaan qoodaatii daree keessaniif ibsa.
Boqnnaa Shan
Gaaffiin maalii? /What is Inquiry
Gaaffiin/ inquiry/n adeemsa dinqisifannaa fi rakkinaa ija banachuu fi naannoo keenyaa beekuuf qophaa’uu ti.Kunis uumamama beekumsaatiif kan balabala bane fi bu’uura kenneefi. Gaaffiin/Inquiry/n beekumsi nammoonni yoo wajjin hojjatan rakkoolee adda addaatiif furmaata waan kennaa deemaniif argannoon, beekumsi haaraan ,rakkoo hiikuun, ni dandeessisa.
5.1. Gaaffiin Saayyinsii maali?/ What is scientific inquiry?/
Gaffiin saayinsii adeemsaa gaaffiif ibsa kennuu fi daataa sassaabuu fi dhugoomsiuu ti. Gaaffii saayinsii ibsa ragaadhaan dhugoome barbaada.Kanaafis Daataa sassaabuu qaacceessuun yaada duraan ture dhugoomsuu ykn kuffisuun adeemsa gaaffii saayisii/ scientific inquiry/ ti Fkn saffiisni konkolaataa boba’aa isaatiin murtaa’uu danda’aa? Gaffiin jedhu gaaffii saayinsii
Gocha –Gareedhaan ta’uudhaan ffileee saayinsii adeemsa saayinsaawaa keessa darbuun firii argachuun dareedhaaf dhiheessaa.Fkn Aleeksaadar Fileemiing haala kamiin qoricha peniisliin jedhamu akka argate mala saayinsawaa keessa dabarsuun firii argadhaa.
Boqonnaa Jaha
- Uumama/amala Gaaffii Saayisii (the nature of scientific inquiry )
Uumama/amala Gaafilee Saayinsii
Æ Jijjiramuu/fooyya’u danda’u (Subject to change)
Æ Yaalii irratti kan xiyyeeffate ta’u
Æ Gara yaada hiddamatti kan guddatu ta’u
Æ Kalaqaa fi tilmaama fayyadamun ibsa kennuu
Æ gaaffii ragaa fi sababa irratti hunda’an kan buureffatu ta’u
Jijjiramuu/fooyya’u Danda’u :- Naannoo keenya daawchuun gaaffileen saayisii sammuu keenya keessatti ergaa uumamaniin booda jiruu ilma namaa fooyyeessuuf argannoof bu’uura ta’u. Gaaffileen ka’an kun argannoo jijjirama jiruu ilma namaatiif kan bu’uura hintaane yoo ta’an ni fooyya’u.
Yaalii irratti kan xiyyeeffate ta’u : Gaaffileen daawwannaa naannoo keenyaa irraa burqan ragaa fi sababaan kan hindeggaramne yoo ta’an gaaffilee saayinsii jedhamuu hindanda’anu. ragaan deggeruu fi sababeessuu kan dandeenyu immoo yaaliidhaani.
Gara yaada hiddamatti kan guddatu ta’u: Gaaffileen saayinsaawa burqan adeemsa saayinsaawa keessa darbuudhan gara yaada hiddama waliigalaa dhalli itti fayyadamutti guddachuu qaba.
Kalaqaa irratti hundaa’un ibsa kennuu:- Gaaffileen saayinsawaa argannoof bu’ura ta’u qabu
Gaaffii ragaa fi sababa irratti bu’ureffatan ta’u:-Ggaaffilee maaliif, akkamitti, maal, yoom fi kkf of-keessatti hammatan ta’u qabu
Boqonnaa Torba
7.1 Kompoonentoota Mala Saayinsaawaa (Components of Scientific Methods)
Gaaffii
Mala Saayinsaawaa Jechuun Maal jechuudha?
Mala Saayinsaawaa (scientific method)
Wantoota gaaffii nama keessatti uuman dhaawwatawwan adda addaa hordofuun furmaata argchuuf yaalun mala saaynsaawaa jedhama.
Karaa biroon malli Saayinsaawaa Sababeessuu indaktivii (inductive reseaning ) ykn sababeessuu diidaktiii (deductive reseanong ) hordofuun dhawata adda addaa irratti hundaa’un argannoo fi rakkoolee hedduu furuuf adeemsa deemamuudha.Malli kun barattootni akka waan tokko sababa wajjin dhiyyeessan, beekumsa Saayinsaawaa, xiyyeeffannaan yaaduu fi ilaalcha Saayinsaawaa akka horatan taasisa.Mala kana keessatti falli rakkina tokkoo kallattii adda addaan ilaaluu fi sadarkaa hedduu keessa darbuun ittiin argamudha. Malli kun daa’imman keessatti dandeettii sababa laachuu, beekumsa saayinsaawaa hojiitti hiikuu, dandeettii fageessanii yaaduu fi yaada gaarii qabaachuu keessatti hora.
- 1. Kompoonentoota Mala Saayinsaawaa (Components of Scientific Methods)
Gaaffii gaafachuu/rakkoo adda baasuu
Tarii ta’innaa/hypothesis uumuu
Yaada tarii ta’innaa mirkaneeffachuu
Bu’aa argame xinxaluu
Guduunfaa walii gala kennuu
Bu’aa argame gabaasuu/qunnamtii gochuu
Boqonnaa 8
8.1 Dhawatawwan Mala Saayinsaawaa/Scientific steps
8.1.1. Gaaffii gaafachuu/Asking questions:
Gaaffin gaariin of-eeggannoon daawwachuu irraa argama.
Daawwannaan qaamolee miiraa keenyaan ykn meeshaatti gargaaramun raawwachuu danda’a.
Gaaffileen maal, maaliif, akkamittin fi yoom jechuuun jalqabanu argannoo keenyaaf baayy’ee barbaachisoodha. Akkasumas gaaffilee sammuu keenya keessatti uumamniif malaakka dhoofnu nu gargaaru.
Fkn. Roobni asiidawaan/acid rain haala kamin guddina biqilootaa irratti dhiibbaa geessisu.
- 1.2. Mala dha’u/ Form a Hypothesis
Ergaa gaaffilee ka’u qabanu burqisiisnee booda gaaffilee sana gara tarii ta’innaa/mala dhahutti jijjiruu qabna.
Hiikaa Mala dhahu/Hypothesis :- Hima ifaa gaaffilee burqaniif deebii eegnu agrsiisuudha.Mala dhahun tilmaama beekumsa irratti xiyyeeffateedha.
Mala dhahun karaawwan murta’aa tilmaama keenya ittin mirkaneessinuudha.
8.1.3. Yaalii geggeessuu
Yaalii kan geggeessinu mala dhahame mirkaneessufiidha.
8.1.4. Bu’aa argame xinxaluu
Daawwannaa geggeessun odeeffannoo sassabne irratti yaalii erga taasifneen booda bu’aa argame kana qaacceessun barbaachisaadha. Daataa/odeeffannoo gurame kana qindeessuuf gabattee fi giraaffin tooftaa yeeroo hedduu itti gargaaramnuudha.
8.1.5. Yaada Guduunfaa kennuu
Daataa qaacca’e irratti hundaa’un bu’an argame mala dhame degaruuf deggaruu dhabuu isaa mirkaneessuudha. Yoo b’an argamee mala dhahame kan deggaru ta’e bu’a argame kana mirkaneessuuf irra deeb’un hojjenna. Garu bu’an argame mala dhamee kan hindeeggerre yoo ta’e adeemsa keessa dabarre keessa dogongorri jiraachuu mirkaneeffanna ykn mala duraan dhame dhiisnee tarii ta’innaa biro uumna.
8.1.6. Bu’aa argame gabaasuu/Qunnamtii Uumuu
Bu’aa argnnee areeffaman ykn afaniin gaabasa gochuu qabna. Sababni isaas waan baranne namoota biroof dabarsuun barbaachisaa waan ta’ef. Kana ka’msa godhachhun namootni biro argannoo haara argachuu waan danda’aniif. namoonni bir
8.2.Adeemsa Barachuu Saayinsii
Yeroo ammaa kana Saayinsii barsiisuun hojii miliniyeemii haaraa kan yaadota garaa garaa xiyyeeffannaa barsiisaa gaafatudha. Saayinsii barsiisuuf yeroo ammaa adeemsa bu’aa qabeessa fayyadamuun toftaa ijaarsaati.Adeemasa kana irraa muuxannoo fi wanta barsiifamu irraa beekumsa dhuunfaa gabbifachuun ni danda’ama.
Adeemsi ogummaa bu’uraa fi wal-qabataa ta’e handhuura hojii Saayinsii ti. Barattootni adeemsa rakkoo adda baasuun, gaaffii gaafachuu,mala dha’uu,jijjiiramoota (vaariables) adda baasuu,yaada gudunfaa kennuu fi akka qabxii ka’umsaatti fudhachuun qo’annoo gara fuulduraatiif itti fayyadamu. Kanaafuu,adeemsa Saayinsii qo’achuu irraa barattootni ogummaa ittiin yaaduu fi argannoo yaad-rimee Saayinsaawaa argatan sababa wajjin eeruu ni danda’u. Kana irraa barattootni Saayinsiin mal akka hojjetan, saayintstootni Saayinsiin maal akka hojjetan ogummaa irra argachuun dandeettii saayinsaawaa cimsatu.
Saayinsii barachuun adeemsa saayinsii hoji irra oolchuudha.Bu’urawwan adeemsa barachuu saayinsaawaa kanneen armaan gadii of keessatti qabata:
• Qooduu(ramaduu)
• Daawwwii (observation)
• Safaruu
• Qunnamtii gochuu(Communication)
• Yaada ofii ibsachuu
• Raaguu (waan gara fuulduraas tilmaamuau)
• Moodelii qopheessuu
• Inferiisii
• Variyaabiloota addaan baasanii to’chuu
• Ta’innaa qopheessuu fi qoruu
• “defininig operationaly”
• yaalii
8.2.1. Daawwii
Daawwiin kan jalqabaa, barnoota sadarkaa 1ffaa hanga maasterssiitti shakkii tokko malee isa baay’ee barbaachisa ta’edha.Barsiisotni sadarkaa 1ffaa hamma danda’ametti carraa adda addaa akka baarattootni daawwii taasisan kennuu qabu.Karoora guyyaa guyyaa barnootaa keesatti daawwiin hammatamuu qaba. Baarattootni dandeetti daawwii akka guddifatan, daawwii sirrii ta’ee fi hubannaa daawwii guddaa akka horatan taasisuun gahee barsiisaati. Daawwiin bu’uraa bekumsa saayinsiiti. Fkn- Baarattootni sanyii midhaanii dareetti akka fidan taasisuun barsiisaan akka isaan sanyii adda addaa kana daree keessa deemanii ilaalan taasisa. Daawwii gadifageenyaa erga taasisanii booda sanyiileen kun garaagarummaa akkamii akka qaban gaafata. Baarattootni deebii adda addaa laachuu danda’u.Qaaabxxiwwan garaagarummaan irratti hundaa’u laachuun ni danda’ama.Dursa lakkoofsi dhakaa tokko tokkoof laachuun ni danda’ma.
Lakk.Sanyii Halluu Amala calaqqee(shining property,) Amala biroo
1 —- ——– ——
2 —— ——- ——–
3 —— ——- ———
.-
- Daa’imman daawwii keessatti miiraa qaama isaanii kan fayyadaman yammuu ta’u barsiisaanis gaaffiilee baayy’ee gaafachuu danda’a.
8.2.2.Qoodinsa ykn Ramaddii (Classification)
Caasaa fi amaloota garaagaraa irratti hundaa’uun wantoota haala walfakkeenyaa fi garaagarummaa isaaniin kaa’uudha.Ramaddiin daawwannaa irratti hundaa’a.
Qoodinsi ogummaa dhaabbata saayinsaawaa hedduu keessatti faayidaa irra oola.Akkusamas ogummaa daa’imman dhugaa fi dimshaashessuu walittiqabuun yaad-rimee uumuuf kangargaarudha.
Fkn:
qoodinsa baalabiqilootaa:
Baala babal’aa-
1 Qarqara sirrii(straight edge)
Veeyinii sirrii
Veeyinii tamsa’aa
2 Qarqara golboo
Veeyinii sirrii
3 Veeyinii tamsa’aav
-Baala limoo fakkatan (pine needle leaves)
4 Furdaa
Qarqara marsaa (round tip)
Qarqara qaraa (pointed edge)
5 Qal’aa
Qarqara marsaa (rounded tip)
Qarqara qaraa (pointed edge)
• Qoodama PH wantootaa
• Qoodamawantoota
8.2.3.Qunnamtii Gochuu(Communication)
Qunnamtii gochuu(Communication)adeemsa karaa hundaa akka namni tokko yaada ofii hubachuu danda’u gochuudha.Kunanis jechaan(dubbiin) ykn amaloota jecha hintaane kaneen akka sochii qaamaa,barreeffamaan, fakkii kaasuun, seena himuu fi kkf ta’uu danda’a. Daree keessatti daa’imman yaada isaanii garee xiqqoon,garee guddaan,ykn nama lamaa gidduutti ibsachuu dada’u. Daa’imman yaada gaaffii waa’ee wanta isaan hinbeeknee gaafachuun yaada isaaanii akka ibsatan taasisuun ni danda’ama.Kan isaan yaada isaanii ibsachuu danda’anis kara armaan gadiin ta’uu da’a:
-ibsa afaanii-fakkii kaasuun
-chaartii
-giraafii
-poosterii
-Ibsabarreeffaamaa
8.2.4. Safaruu (Measuring)
Waan safaramu tokko uunitii beekamaa ta’een walbira qabuun ibsuun safara jedhama. Barattootni wanta naannoo isaaniitti daawwatan sirriitti ibsuu kan danda’an ogummaa safaraa gaarii yoo qabaatanidha.Sdarkaa manabarumsaa sadarkaa 1ffaattii amaloota wantoota saayinsii keessatti safarman shantu jiru. Isaanis: dheerina,qabiyyee,hanga,teempireechara fi yeroodha. Fakkeennya wanta nuti yeroo hundaa miira qaama irratti hinhundoofnee. Sararootni armaan gadii lamaan walqixa?
Fakkeenya biroo:
- Burcuqqoo lama fudhadhu. Isatokko keessa bishaan ho’aa (A) yammuu naqtu isa lammaffaatti bishaan qorraa (B) itti naqii.
- Daa’imma harka isaa isa mirgaa burcuqqoo “A” keessa akka kaa’u godhi; harka isaa isa bitaa ammoo burcuqqoo isa qorraa “B” keessa akka kaa’u taasisi. Daa’imma harka isaa lamaan akka burcuqqoo bishaan teempireechara beekamaa keessa akka kaa’u taasis.Hraka isakamtu akka baay’ee qorre gaafadhu. Daa’imman yeroo hundaa miira qaamaa irratti hundaa’uu irra safaruun barbaachisaadha.
8.2.5. Raaguu/Tilmaama garafuulduraa
Raaguun /Tilmaama garafuulduraa/ jechuun tilmaama baay’ee gaarii nam tokko kana booda maaltu ta’uu akka danda’u himuu danda’uudha
Fkn: -osoon wanta tokko godhe maaltu dhufuu danda’a?
-aduun sa’aa meeqqatti akka baatuu fi seentu tilmaamuu
Tilmaama wantoota bishaanii liqimfamanii fi hinliqimfamne(float) gabateedhaan:
Wanta Tilmaama Yaalii
liqimfama hinliqimfamu liqimfama hinliqimfamu
—- —— ——– ——– ———-
—— ——- ——— ——– ——–
8.2.6 Inferensii
Inferensiin tilmaama baay’ee gaarii nam tokko maaliif waan tokko akka raawwte ibsudha. Yaadni kun tilmaama garafuulduraatti maal akka ta’uu danda’u waliin walqabata. Tilmaamnkeenya raga saayinsii foreensikii irraa argamu irratti hundaa’uu qaba.Shakkamtoota irratti murtiin badii kan murtaa’u raga inferensii irraattidha.Ragaan ni dhiyaata,sababni raga sanaa raga walittqabme irraa inferii ta’a.Sababeessuun inferenshiyaalii bu’uura hubannoo saayinsaawaa hundaati.Gochaawwan saayinsaawaa keessatti yeroo baay’ee wantoota raawwatan hundumaa kallattiin arguun hindanda’amu.
Yaalii inferenshiyaalii irratti hundaa’e
Barsiisaan hudduu shaamaa dhooqa saahamaa bishaaniin guutame hapheen qabsiisa. Shaamaa ibiddatti qabsiisa.Teestituubii afaan isaa gadi galagale Shaamaa boba’aa jiru hamma afaan isaa bishaan keessa seenutti gombisi. Shaamaan boba’aa jiru ni dhaama.Hojjaan bishaanii saahanaa keessa jiru nidabala. Daa’imman maaliif wan kun akka ta’e haa ibsani. Shaamaan dhaamuu isa argineerra. Garuu maaliif akka ta’e hin beeknu.
Olka’insi bishaanii sahanaa keessaas argineerra. Inferensiin yaalii kana irraa daa’imman taasisuu danda’an sababni Shaamaan dhaameef sababa oksijiniin dhumee yammuu ta’u sababni olka’insa bishaanii dabaleef immoo bakka qillensi oksijinii shaamaan boba’e fixeeti.
Fkn-gochaawwan Inferiinsii irratti hudaa’anii:
-Amaloota wantoota hinbeekamnee (shukkaara,ashaboo) inferii gochuu.
-Sababa lolaa biyyee naannoo mana barumsaa inferii gochuu.
8.2.7. Vaariyaabiloota Addaan Baafachuu fi To’achuu
Gaaffii Saayinsaawaa keessatti,qorannoo gaggeeffamu maaliif wanti tokko akka ta’uu fi dhiibbaa vaariyaabiliin tokko isatokko irratti qabu addaan baasuufi.Sababa taatee tokkoo addaan baasuuf vaariyaabilii isa qorannoo irratti gaggeeffamuun ala haala dhaabbataa (constant) iratti eeguun dirqam .Daa’imman vaariyaabililoota qorannoo addaan baasuu fi to’achuuf hindirqamani. Garuu wanta hundaa qaamaan ilaaluun akka hindandeenye hubachuu qabu.Fkn- vaariyaabililoota kan akka ashaangulliitiin irraangadee inkilaaayindi pileenii ykn boordii dafee ykn suuta deemuu godhu addaan basii to’dhu; kanneen armaan gadii yaada keeessa galcchi:
-hojjaa boordi
-irra bordii (surface)
Vaariyaabilii ariitii ashaangulliitii boordii irraa yammuu addaan baasuuf deemnu, vaariyaabilii tokko qofaa jijjiiruun isakaan akka hinjijjiiramne taasisna.
8.2.8. Ta’innaa (furmaata yeroo) Uumuu fi Qoruu
Ta’innaan hima baay’ee filatamaa walittidhufeenya vaariyaabililoota lama gidduu jiru kan ibsudha. Raaguu keessatti namni tokkko osoo waantokko hojjete maal akka ta’u of gaafataa.Fkn osoon asiidii veengaarii biyyee laayimstoonii irra buuse maaltu ta’a? Askeessatti vaariyaabilii tokko qofaatu jira. Ta’innaa keessatti garuu vaariyaabililoota walittidhufeenya qaban keessati isa tokko osoo jijjiirre isabiroo irratti dhiibbaa maalii qabaa? Biqilotoni osoo sirba dhaggeeffatan ariitiin guddina isaanii maal ta’a?(ariitii guddinaa fi sirbaa)
Fkn-walittidhufeenya olka’insaa boordii fi ariitii sochii ashaangulliitii inkilaaayindi pileenii murteessuuf:
Lakk.gabaatee ________________
Olka’insa Gabatee daataa
Yeroo————
————– Yaalii 1ffaa
Yaalii 2ffaa
Yaalii 3ffaa
Avireejjii———
———— Yaalii 1ffaa
Yaalii 2ffaa
Yaalii 3ffaa
Avireejjii———
—————- Yaalii 1ffaa
Yaalii 2ffaa
Yaalii 3ffaa
Avireejjii———
Meeshaa hojii qopheessuu fi daataa sassabuun ta’innaa qoruu jedhama.Adeemsa ta’innaa qoruu keessatti vaariyaabililoota hundaa addaan baafachuu keenya, vaariyaabilii qorannaan irratti taasifamuun ala warreen biroo to’achuu keenyaa fi odeeffannoo barbaadamu sassaabbachuu keenya qulqulleeffachuu qabna.
8.2.9. Daataa xiinxaluu
Karaa daataan akkaataa hiikaaf salphatutti qindeessinu keessaa bifa ilaalmuu danda’uun (chaartii fi giraafii, histoogiraamii) ta’uu qaba.Ijoolleen akka isaan giraafii kaasan jajjbeessuudha.
8.2.10. .Hiikkaa Oppireeshinaalii
Jechoota garaa garaagaraa akkataa galma isaaniitti hiikkaa barbaaduu fi hiika hima sana keessatti qabu kennuudha.karaa biraatiin ammo wanta tokko haala itti safarri kallattiin osoo hinta’iin alkallattiidhaan murteessinudha. Fkn-hammi nuukilasii atoomii hamma reedii reediyoo aktiivii karaa isaa irraa jallatee iskiriinii filooresensii ibsu irraa inferii gochuu danda’ama.
8.2.11 Yaalii gaggeessuu
Yaaliin adeemsa saayinsaawaa karaa adeemsa hundaa walitti fidudha.Karoorri yaalii tokko adeemsa ykn piroosijarii kanneen armaan gadii ofkeessatti qabata:
• haala daawwii barbaadamu
• daataa sassaabamuu qabu.
• Akktaa itti yalliinsun itti hojjetamu
• Akkaataa itti daataan xiinxalamu
• Yaada waliigalaa keennu.
Daataan yammuu yaaliin gaggeeffamu kan argamudha.Fooyyessuun barbaachisaadha,kun immoo karoora fooyya’ee ta’a. Erga yaaliin gaggeeffamee fi daataan sassaabamee booda xinxxalliin bu’aa gaaffii ykn ta’innaa duraa iratti hundaa’e gaggeeffama.Yaadni gudunfaan taasifame bu’aan isaa daree fi ykn hiriyyaaf ykn namoota dhuunfaa biroof ni ibsama. Knaafuu yaada waljijjiiruun kan daa’immanii kan waa’ee gudunfaa yaalii fi sababa isaa kun dhaabbatni saayinsii kamiyyuu barbaadudha.
8.2.12. Moodelii Uumuu
Moodeliin bakka bu’aa wanta qabatamaa ykn haalawwan nuti ammatti arguu hindandeenyeeti.
Fkn- Moodelii caasaa atoomii
- Moodelii Kutaa irra-jala (cross section) lafaa
- Moodelii dambalii sagalee. Moodelootni kan qophaa’an akka nuti wanta hinargamne arguu dandeenyuuf. Moodeliin awurooppilaanii fi doonii kan qophaa’an guddina isaanii akkataa xiqqaatuuf wanta nuti kanaan dura arginuuti. Moodeliin sirna soolaarii qophaa’ee jira. Ammallee daa’imman akka isaan moodelii kana hojjetan kakaasuun barbaachisaadha.
Moodeliin kun yammuu hojjetamu ofeeggannoon fudhatamuu qaban:
-diyaameetriin biiftuu kan lafaa al 108 ta’a
-fageenyi pilaaneetii beekamuu qaba.
Boqonnaa Sagal
- Amaloota Gaaffilee Saayinsii Amaloota Murteesson Gaaffilee Saayinsii Daree Barnootaa keessatti
Æ Gaafilee Saayinsaawaatti gargaaramuun barattoota barnoota keessa seensiisuu (Learners are engaged by scientifically oriented questions)
Æ Ragaadhaaf xiyyeeffanna kennuu/Give priority to evidence
Æ Gaaffilee saaynsaatiif ibsa kennuu danda’u.
Æ Ibsa kenname madaaluu
Æ Ibsa kenname gabaasa gochuu
Gaaffilee gargaaramuun barattoota barnoota keessa seensiisuu (Engagment) : Adeemsa baruu
barsiisuu keessatti jalqaba irratti gaaffilee sammuu kakaastuu kannen akka maaliif, akkamitti maal
kan jedhamanu fayyadamuun barattoota barnoota keessa seenssisuu qabna. Gaaffileen kun beekumsa
duraan barattooni qabanu (prerequisite knowledge) buureffatee ta’u danda’a.
Ragaadhaaf xiyyeeffannaa kennuu ( Explore ):- Barattoonni gaaffilee ka’aniif deebii kennanuuf
ragaa barbaaduu qabu.
Gaaffilee saaynsaatiif ibsa kennuu danda’u (Explanations ):- Gaaffilee saayinsaawaa
ka’aniif ibsa ragaafi sababa irratti bu’uureffate kennuu dnda’u. Ibsa ragaa fi sababa irratti hundaa’e
kennuuf adeemsa saayinsaawaa/mala saayinsaawaa hordofuu barbaachisa.
Adeemsi Saayinsaawa:-
Æ Daawwannaa gaggeessuun gaaffilee saaynsaawaa burqisiisuu
Æ Rakkoo adda baasuu
Æ Tarii ta’innaa/hypothesis uumuu
Æ Yaalii gaggeessuu
Æ Gabaasuu
Ibsa Kenname Namoota biroof akka ifa ta’u bablisuu/Elaborate : Namootni biroo waan hojjetame akka hubatanuuf gara yaada hiddamatti/yaada walii galatti jijjiruu
Madaallii Gaggeessuu: Adeemsa keessa darbamee, bu’aa argamee fi waan fooyya’u qabu adda baasuuf madaallin gaggeeffama.
Gaabaasuu:- Argannoo argame namoota boroof dabarsuudha.Amalootni armaan olitti tarreeffaman isaa afaan ingiliffaatin 5E jedhamanuudha.
Engagment
Explore
5E Explantions
Elaborative
Evaluation jedhamanuudha
Boqonnaa kudhan
Kaayyoo boqonnaa:
Dhuma boqonnaa kana irratti kaadhimamtootni barsssiisotaa:
Garaagarummaa moodeloot dhugaa saayinsaawaa garagaraa jidduu jiru ni hubatu
Bu’aa moodeloota dhugaa saayinsaawaa fayyadamuu barsiisuu irraa argamu ni qayyabatu.
Models of scientific Inquiry(Moodela dhugaa saayinsaawaa)
Moodelli saayinsaawaa tuuta yaadaa adeemsa uumamaa ibsuudha.
l. Moodela Kilaasicaalaa
Moodellii kilaasicaalaa kun kan dhufe Aristootii,nama wantoota tilaamuufi sirrii sababee danda’e irraa.
Mala indaaktiivii :-Mala wanta qabatamaa irraa gara qabatamaa hinta’iiniitti, gooree irraa gara goorootti,salphaa irraa gara walxaxaatti, Yaad murtaawaa irraa gara yaada dimshaashawaa kan deemuu fi seera waliigalaa barsiisuuf kan gargaarudha. Malli kun saayinsii barsiisuuf mijataadha. Sababnisaa piriinsiipilootni ykn yaadni gudunfaa saayinsii baay’een isaanii bu’aa indaakshiniiti.
Fkn-Waraqaa cuquliisa litimasii teetituubii asiidii qabu keessa cuuphiitii jijjiirama halluu hubadhu. Waraqaan cuquliisa litimasii gara halluu diimaatti jijjiirama.Gocha kana asiidota biroo irrattis yaalii(loomii). Ammas jijjiirama halluu hubadhu (Waraqaan cuquliisa litimasii gara halluu diimaatti jijjiirama).Yaalii armaan olii irraa yaada dimshaashessuu asiidiin Waraqaa cuquliisa litimasii gara halluu diimaatti jijjiira jedhu irra gahuun ni danda’ama.
I. Mala Didaaktiivii/ Deductive reasoning
Mala Didaaktiivii/ Deductive reasoning faallaa mala indaaktiiviiti.
Barattootni yaada waliigalaa irraa gara yaada murtawaatti, wanta qabatamaa irraa gara wanta qabatamaa hintaaneetti,Yaada gooroo irra gara gooreetti, walxaxaa irraa gara salphaatti adeemsa barattootni ittiin baratanidha.Mala kana keessattti barattootni wantoota dhugaa ta’an xiinxalanii fudhachuun foormulaa barreessu ykn yaaliiwwan gaggeessuun itti fayyadamu.
Mala kana keessatti barsiisaan yammuu barsiisuu mata duree guyyaa barattoota wajjin wal barsiisuun foormulaa, seera, Priinsiipiloota,fi kkf barbaachisoo ta’an kennaf.Seerota ykn foormulaa kana ibsuuf fakkeenyota murtaawoo ta’an fudhachuun ibsa.Ibsa kana irraa barattootni yaadota waa’ee seeraa, foormulaa, Priinsiipiloota fi kkf irratti Hubannoo argatu.
Fkn
• foormulaa herregaa
• Wanti lubuu qabu hunduu ni du’a, namni lubbuu qaba; kanaafuu namni ni du’a
• Yaaliin akka agrsiisu akka agarsiisutti, asiidotni hundi Waraqaa litimasii cuquliisa gara diimaatti jijjiiruu. Kana irraa ka’uun H2so4 Waraqaa litimasii cuquliisa gara diimaatti jijjiira fi kkf.
Boqonnaa 11
Kaayyoo Boqonnaa:
Dhuma boqonnaa kana irratti kaadhimamtootni barsssiisotaa:
Maalummaa dhugaa saayinsii haala qabatama naannoo wajjiin walqabsiisuu ni hubatu
Garaagarummaa dhugaa saayinsaawaa fi saayinsii jidduu jiru addaan ni baafatu.
Bu’aa saayinsii barachuu irraa dhufuu danda’u ni tilaamu.
11.1 Dhugaa saayinsaawaa fi Saayinsii Barsiisuu.
Barnoota saayinsii lammiilee biyyaattii hunda barsiisuufi hubannoo saayinsii irratti mul’atu xiyyeeffannaa itti kennamuu qaba. Beekumsi saayinsii karaa hedduun addaan baafachuu ni danda’ama,garuu haala waliigalaatiin dubbisuufi hubannachuu miidiyaa saayinsiifi dhimmoota saayinsawaa isaan ijoodha.
dabalataan beekumsi saayinsiiwaa rakkoo dhimmoota hawaasummaa saayinsawaa ta’an akkasumas lammiilee hundi tekinooloojii hammaayyaawaatti haala dimookraatawa ta’een akka fayyadaman taasisa.
Adeemsa baruu barsiisuu keessatti saayinsii akka qaama ijootti irratti xiyyeeffatamuu qaba.
Bal’atee yoo ilaallamu guddinni barumsa saayinsaawaa Pirsippiloota sada hammata:-Isaanis
a. Beekumsa Saayinsaawaa:-Haqa(Facts),seera(Law),yaada hiddamaa(theory)fi yaada rime (Concept) qajeelfama saayinsii wajjiin kan walqabateedha. Ragaa irraa kan hundaa’eedha.Yeroodhaa gara yerootti jijjiiramuu ni danda’a.
b. Saayinsii:-adeemsa garagaraa saayintistoonni beekumsa saayinsawaa burqisiisuuf itti fayyadaman hammata.Inni kan irratti xiyyeeffatu:-daawwii,raagaa,safaruufi yaaludha.
c. Amala saayinsii.-isaan kawwaan caalaa walxaxaafi beekamaadha.Amalli saanyinsii kun beekumsa saayinsaa haalaan barsiisuu ni danda’a.
Gaaffii:- 1.Dhugaa saayisaawaa maal?Maaliif Barsiifama?
Qaajeelfamni saayinsii kan gochaan walqabate ta’uu qaba.Qajeelfamni saayinsaawaa kan barataa jiddu galeeffate yoo ta’e barataan carraa keessatti hirmaachuu qaba.Akkasumas,carraa daataa qaaccessuus ni argata.Kayyoon barannoo barnoota gocha irratti xiyyeeffate qopheessuu keessattii iddoo guddaa qaba.Gochoonnii qophaa’an gaaffilee qorannoofi carraa waa xinxaluu kan banan ta’uu qabu.
Ulaagaalee madaallii gochaaleen qophaa’an kan barataa hiraachisuu moo hin hirmaachifnee ittii addaan baafaman:-
i. Gochi gaaffilee qorannoo hammateeraa?
ii. Barattoon gaaffilee qorannoo deebisuufi carraa daataa qaacceessuu argatanii jiruu? Kana hammate ta’utu irra jiraata.
Gaaffii:-Saayinsii maal?
Hiikkaa saayisii irratti hayyoota adda addaa jiddutti wal falmii guddatuu jira. Akka waliigalaattii hiikkaa ijoon saayinsii kenname keessaa muraasni:-
1) Beekumsi saayinsawaa daawwaannaafi yaalii (Empirically based) bu’uura kan godhateedha.
“Empirical” adunyaa uumama daawwachuu kan geggeeffamuudh yoo ta’u ,yaanni saayinsawaa gariin isaa yaada hiddamaafi loojikiifi sababeessuu irraa kan bocameedha.
2) Beekumsi saayinsaawaa irrekataafi jijjiiramuu kan danda’uudha.Beekumsi saayinsawaa dhaabbataamiti,kan jijjiiramuufi keessa deebi’amuu danda’uudha.
Fkn.Yaadonni saayinsaawaa hedduun osoo hin jijjiiramni yeroo dheeraa kan turan yoo beekumsi saayinsaawaa garuu yeroo muraasa keessatti ragaa haarawafi yaada haarawaan geeddaramuu ni danda’a.
3) Beekumsi saayinsaawaa bu’aa daawwannaafi sababeessuuti. Beekumsi saayinsaawaa kan dagaagige bu’uu walitti dufeenya daawwannaafi sababeessuuti.Dawwaannaan qaamota miiraa fayyadamuun odeeffannoo walitti qabuufi teknoolojitti fayyadamuun qindeessuudha.Sababeessuun hiikaa loogicaalaa daawwaannaafi beekumsa duraa irraa kan ijaarameedha.Ida’amni isaan lamaan bu’uura yaada saayinsawaa ta’u.Fkn faageenya urjii hawaa keessaa qo’achuu.
4) Beekumsi saayinsaawaa bu’aa gad fageenyaa yaada burqisiisuuti.
5) Saayintistoonni beekums saayinsii dagaagisuuf tooftaalee hedduttu fayyadamu
Gaaffii:Saayinsii maaliif barsiifama? Why Teach Science?
Qorattoonniifi beektonni hedduu barbaachisummaa amala saayinsii barsiisuu hedduu dubatanii jiru.Saayinsii barsiisuun cimnaafi hanqinaalee beekumsa saayinsaawaa akka addaan baafatan,ilaalcha beekumsi saayinsii isaan biroo irraa adda akka gabbiifatanuufi barattoonnii gaaffilee saayinsii deebsuufi deebisuu hin dandeenyellee akka ibsan isaan gargaara.Dabalataan,saayinsii barsiisuun qabiyyee beekumsaafi bu’uu gaarii akka galeessuu dana’an barattoota akka taasisu qorannoo tokko tokko ni ibsa.
Kataabilee Wabii
Evolution and the Nature of Science Institutes. http://www.indiana.edu/~ensiweb/
Understanding Science: How science really works
- What are the scientific attitudes? https://ph.answers.yahoo.com/question/index?qid=20100620004154AALqDUC
- THE BUTTERFLY PROJECT
http://www.teacherlink.org/content/science/class_examples/Bflypages/nos.htm


c: text/html

text:
Aaddee Biiftuu Guutamaa Hawaas nageyaan gara Oromiyaatti deebitee jirti
Sadaasa 25, 2018
Sagantaa Simannaa Adde Biiftuu Guutamaa Hawaas (Jamaal Roobalee) fi yaadannoo seenaa gooticha kana irratti taasifame kana irratti hiriyaan isaanii manguddoo hundeessaa Waldaa Maccaafii Tuulamaa duraanii Obbo Jayiluu Abubakar Damboobaa,hooggantoota QBO baroota dheeraa kan ta’an Obbo Leencoo Baatii fi Dr.Hasan Huseen bifa hedduu nama hawwatuun dhiyeessaniiru.Kana malees dhaamsa gootichi kun gaafa lubbuun addunyaa kanarra jiru dhaamsa dhaammataa ture uummataaf bifa miira namaa xuquun dhiyeessaniiru.
Kutaa 1ffaa (starts at minute 18)
Kutaa 2ffaa
Guutamaa Hawaas Eenyuu?
Guutamaa Hawaas (1945-1994) qabsaawaa mirga Oromoo fi hoogganaa Waraana Bilisummaa Oromoo ture. Guutamaan waraana qabsoo bilisummaaf ABO fi ADWUI gidduutti geggeeffamerratti waan diinan marfameef, ofumaan of ajjeese.
Seenaa Duubaa
Guutamaa Hawaas magaan dhalootasaa Jamaal Roobaleeti. Guutamaan bara 1945 keessa abbaasaa Roobalee Daadhii fi haadhasaa Gaashoo Tofoorraa Oromiyaa kibba-bahaa Arsii keessatti, aanaa Gololchaa, ganda Haaroo jedhamutti dhalate. Umuriin isaa barnootaaf akka ga’eenis mana barnootaa Gololchaa seenuun kutaa 1ffaa hanga 4ffaa kan barate yoo ta’u, kutaa 5ffaa hanga 12ffaatti ammoo gara Finfinnee dhaquun mana barumsaa Addis Katamaa jedhamutti baratee xumure. Akka barnootasaa xumureenis waajjira Boordii Bunaa jedhamu keessaan hojii jalgabe. Waajjira kanas damee Finfinnee fi Diillaatti aragmu keessatti yeroo muraasaaf ramadamee hojjate. Waajjirra kana keessatti bulchaa aanota garaa garaa, keessattuu bara 1975-1977tti naannoo Arba Guuguutti ramadamuun bulchaa aanaa Gololchaa ta’ee hojjateera. Itti aansee bara 1978-1979tti konyaa Arba Guuguutti itti gaafatamaa dhimma ummataa ta’ee hojjate. Haa ta’uyyuu malee, mootummaan Dargii sochii qabsoo bilisummaa Oromoo waliin hidhata qaba jechuun ba’uu fi galuusaa waan hordofuu jalqabeef, waajjira kana gad lakkisuun gara hojii isaa jalgabaatti deebi’ee hojjechuu jalgabe.
Qabsoosaa
Guutamaan yeroo naannoo kana keessa hojii mootummaa kana hojjataa turetti miseensa ABO waan tureef, achuma keessa hojii ABO lafa jalaan hojjataa ture. Kunis, maadhee dhaabaa lafa jalan ijaaruu fi miseensonni dhaabaa karaa saniin gaaratti bahan dabarsuu irratti hojjataa ture. Hojii qabsoo inni lafa jalaan hojjachaa fi hojjachiisaa ture waan diinaan jalaa saaxilameef, Guutamaan gara bosonaa seenuu fi guutummaan hojii qabsoorratti hirmaachuun dirqama itti ta’e. Akka kanaan bara 1979 keessa naannoma Arba-guuguu, Gololcha kanatti bosona seene. Qabsoon hidhannoo yoosuma sanuu naannoo sanatti eegalamee waan jiruuf, Guutamaan Waraana Bilisummaa Oromoo kan naannoo sanatti ramadamee jirutti makame.
Guutamaan yeroo sanaa kaasee hanga gaafa wareegameetti itti gaafatama dhaabaa kan gara garaarra ture. Kunis bara 1979-1984tti miseensa koree Godina Kibba-Bahaa ture. Yeroo sanatti Godina Kibba-Bahaa kan jedhamu: aalee Diida aa, Baalee fi kutaa Harargee keessaa ammoo aanaa Daaroo-Labuu kan of keessaa qabu ture. Yeroo kana koree keessatti itti gaafatamni isaa dhimma hojii hawaasummaa ture. Bara 1983 jila miseensota ABO Godinoota Bahaarraa yaamamee fi hogganoota ABO kan wareegaman bakka buusuuf kutaa Harargee, Laga Raammis, bakka Raaree Aadam Boruu jedhamutti taa’erratti miseensa koree maatii fi jaallan isaa irraa jidduu ABO ta’ee filame.
Bara 1984 keessa walga’ii koree gidduu-galeessaa 2ffaa kutaa Harargee, Aanaa Daaroo Labuu, bakka Sakattee Billiqaa jedhamutti taa’erratti gaafa waajjirri siyaasaa ABO jalgabaaf ijaaramutti miseensa Waajiira Siyaasaa ta’ee filame. Achumaan hoogganaa Damee Hawaasummaa ABO ta’uun ramadame. Bara 1989 yeroo Korri ABO 2ffaan kutaa Harargee, naanoo Laga Gobelleetti godhamuuf qophiirra jirutti, miseensa Koree Qindeessituu Kora Sabaa ABO ta’ee qindeessaa Itti-aanaa fi diinagdee koree kanaa fudhachuun ramadamee hojjate. Korarratti ammoo, yeroo lammaaffaaf miseensa Koree Jidduu fi Waajjira Siyaasaa ta’ee filame. Achumaan mataa Damee Diinagdee ABO ta’uun ramadame. Bara 1991, yeroo mootummaa ce’umsaa keessa ABOn seene, hirmaata hojii kan hoogganni dhaabaa yeroo san hojii mootummaa fi dhaabaa walitti qindeeffatuuf godhaterratti miseensa mana marii fi itti-gaafatamaa Zoonii Kibbaa ta’ee ramadame. Bara 1992 yeroo mootummaa Ce’umsaa keessaa ABOn ba’etti itti gaafatamummaa kanaan dirree qabsoo Zoonii Kibba Bahaa, kutaa Baalee, naannoo Gadabii fi Dalloo Bunaatti deebi’ee maroo lammaffaaf gaara seene.
Yeroo sanatti waraanni Wayyaanee fi Shaabiyaa humna isaani walitti qindeeffachuun waraana Aadda Bilisummaa Oromoo dhabamsiisuuf lolaa guddaa yeroo isaan itti banan ture. Ebla 12 bara 1994ttis kutaadhuma kana aanaa Dalloo Mannaa, naannoo Laga Dayyuu, bishaan Haxiballaa jedhamurratti Waraanni Wayyaanee fi Shaabiyaa kun lola guddaa WBOrratti bananiin, lola hadhawaa guyyaa sad’iif geggeeffamerratti akka gootaatti lolee lolchiisaa erga tureen booda Ebla 14 naannoo Barraaq bakka Dhukkee jedhamutti lola geggeeffameerratti diinaan marfamee harka diinatti hinkennu jechuun boombii ofitti dhoosanii jaallewwansaa afur yeroo sana isa waliin turan waliin wareegame.
Guutamaa Hawaas qabsoof bosona kan seene naannodhuma itti dhalate waan ta’eef bara 1979-85tti sababaa fi maqaa isaatin maatii inni irraa dhalate dabalate ummanni Oromoo kan naannoo sanii fi hiriyyoonnisaa osoo hinhafin Dargiin ajjeefamanii lafarraa duguugamaa turan. Obboleessasaa Muhaammad Roobalee bara 1980 keessa magalaa Abboomsa keessatti ajjeefame, akkasuma Obbolecttiisaa Lukku Roobalee Bara 1982 ji’a Ramadaanaa keessa bakka Dande jedhamutti bakka looniin godaantetti ganama manaa qabanii kaampi waraanaa Haroo Kambeelaa jedhamutti guyyaa guutuu qaamaa fi qalbi dararaa erga oolanii booda naannoo manaatti deebisuun rasaasaan tumanii biraa deeman. Namoonni ga’eeyyiin, maanguddoonni dhiiraa fi dubartii, dargaggoonni fi shamaran bakka tokko walitti qabamanii rasaasaan ajjeefamaan, mana keessatti ibiddaan gubamanii fi bakkoota gara garaatti ajjeefaman awwaalallee dhabuun bineessaa fi allaatiin nyaate naannoo nama 500 oliiti.
Guutamaa Hawaas intala Biiftuu jedhamtu kan qabu yoo ta’u yeroo ammaa Biiftun biyya Awustireeliyaa jiraatti.
Biiftuu in Australia in Advocacy for Oromo rights
In Australia: Biiftuu in Oromo activities

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Xiyyaarri iiraan tokko kufee namoonni 66 du’uun beekame.
Xiyyaarri iiraan hojjattoota Xiyyaarichaa dabalatee namoota 66 fe’ee Alhada kaleessaa magaalaa Tehraan irraa gara magaalaa Yasuj balali’aa ture kufuudhaan, namoonni imala irra turan hundi kan du’an tahuu qondaaltonni biyyattii beeksisan.
Ejensiin Odeeyfannoo iiraan ISNA’n dubbii himaa abbaa taayitaa tajaajila yeroo balaa biyyattii waabefachuun akka gabaasetti, iddoon xayyaarri kun itti kufe Kibba biyyattii Gaara naannawa Isfahan keessatti tahuu beeksise. Balaa xayyaaraa kanarraa, namoota xayyaaricha keessa turan keessaa namni lubbuun hafe tokkollee hin jiru.


text:
Fiilmiin kuni waa’ee ” Master Plan” Maastar Pilaanii lafa Oromoo fi Duguggaa Sanyii Saba Oromoo irratti godhuuf gabroomftaa TPLFn labsame, Sabni Oromoo kan hin fudhanne ta’uu ittiin ibsachuuf kan qophaa’e. Diddaa roorraa Oromoo fi Saboota cunqurfamaa biraa irratti raawwatamu tokkummaan dura dhaabbachuun furmaata dhumaati. /TVORO TVO
Tags diraamaa Master Plan TVORO
Check Also
Ollaa: Oromo Legacy Leadership And Advocacy Association
IMPORTANT UPDATE: OLLAA is always seeking for opportunities to engage with Oromo communities around the …


text:
Afgaanistaan Kaaba dhiyaa kutaa Kunduuz keessa kan jiru masjiida musleemoota Shiyaa kan amantoonni itti hedduumaatan keessatti, Jimaata har’a dhohiinsa bombii humna guddhaa qabuu dhaqqabeen kanneen achii turan keessaa ajjeefamuu fi madaa’uun ibsamee jira.
Balaa kanaaf battalumatti itti gaafatama kan fudhate kan hin jirre yoo ta’u, namoonni lakkoobsaan hedduun miidhamuu isaanii ilaalchisee gabaasa ba’ee akkaan yaaddeessa ta’u Tokkummaan mootummootaa Twitarii irratti ibsee jira.
Gabaasaaleen jalqaba baaseen namoonni ajjeefamanii fi mada’an 100 kan caalaa ta’u qaamnii Tokkummaa mootummootaa kan Afgaanistaan keessaa Twitarii irratti barreessee ture,.
Dubbii himaan mootummaa Taaleebaan Zaabiihullaa Mujaahid haleellaan kun dhaqqabuu mirkaneessuun, namoonni biyyatti hedduun ajjeefamuu fi madaa’uu ibsan.
Humnootiin Taaleebaan achii waan turaniif jecha qorannaan gaggeeffamaa jira jechuu bira taranii gad fageenyaan kan dubbatan hin qaban.


text:
Muummicha ministeeraa Itiyoophiyaa Dr. Abiy simachuuf jecha lammiiwwan Itiyoophiyaa kumaan laka’aman LA keessatti wal ga’anii jiran.
Wal ga’iin uummataa kun kan qindeeffame waajjira Qoonsilaa Itiyoophiyaa gamasitti argamuu fi jiraattota magaalaa LAn ture.
Miseensonni qindeessa koree kanaa marii afeerraa irbaataa irratti geggeessamu irratti akka nuti hin hirmaanne shirri xaxameera, namoonni waajjira qonsiilaatti dhiyaatan filatamanii akka ol seenan taasisameera, koree sana keessa ennaa turrettis dhiibbaan nu irratti raawwatameera jechuun komee dhiyeessaniiru.
Tikeetii ittiin ol seenan raabsuu irratti illee shirri hojjetameera jedhu. Uummatichi eessa dhaqee tikeetii ittiin seenu akka argatu illee yeroon itti hin himamne.
Miseensonni koree qindeessitootaa hiraarsa nu irra ga’e jedhan kanaaf itti gaafatamaan waajjira qonsilaa fi dura ta’aan koree Sanaa obbo Biraanee Kidaane Maariyaam rakkoo uumameef gadda itti dhaga’ame ibsanii maqaa waajjira isaaniin dhiifama gaafataniiru jedha Odu gabaasaan VOA Daani’el Argaw LA irraa.


text:
ððð ðð¢ðªðªð¨ ðð¬ð®ð¦ð ðððð¡ðð¡ð® ðð¢ðªð¢ð¦ð¬ðð
ðð«.ððð¢ð²ð²ð¢ ðð«.ððð¢ð²ð²ð®ð¦ðð
Siyaasa keessatti namnummaan tokkichi daaw’attoota (spectators) isaa biratti bifa garagaraan hubatama.
Namoonni siyaasaa gurguddoon qaama taa’ee isaan ilaalu biratti fuula hedduu qabaatu: namoonni isaan hordofan lama yeruma tokkotti, dhimma wal fakkaatu tokko irratti bifa faallaa ta’een hubachuu danda’u. Namichi garuu namuma tokko; amaluma ilmi namaa tokko qabu qabaata.
Bifa gara garaa akka qabaatu kan taasisu akkuma namni itti ilaaluufi hubatutti.
Keessattuu namni siyaasaa (a politician) yeroo yaada (falaasama) haaraan gadi bahu nama hedduu biratti maqaafi amala heddutu kennamaaf. Karaa hedduun hubatamas. Isayyuu, namoonni siyaasaa yeroo falaasama haaraan gadi bahan yaada isaanii kan hubatu nama muraasa.
Sanuu yoo carroomani. Kanneen yaadni isaanii namoota yeroo isaaniitiin (by their contemporaries) osoo hin hubatamin lubbuun erga darbanii dhaloota itti aanuun hubatamanis ni jiru.
Karl Marx falaasama haaraa, socialism/communism qabatee gaafa gadi bahu namoonni dafanii isa hubatan qubaan lakkaa’amu ture. Falaasfota akka Engels fa’aa qofatu isa hubate. Namni hedduun akka “seexanaatti” isa ilaalan. Kanarraa ka’uun namni beekamaan akkasii dararama hamtuu dabarse. Gaafa inni du’e nama 11 qofatu sirna awwaalchaa isaa irratti argame. Seenaan Plato fa’is kanuma fakkaata.
Erga inni darbee garuu falaasamni isaa addunyaa kana sochoose. Hanga har’aattis falaasamni isaa baratamaa, kallattii hundaan ka’umsa yaadamaa (framework of thoughts in every aspect) ta’ee itti fufeera.
Waan kana mara kanin kaaseef akkaataa MM keenya Dr Abiyyi Ahimad deeggartootaafi qeeqxota isaanii, keessattuu Oromoota biratti itti hubatamani.
Asirratti cimina, dandeettiifi oolmaa isaanii ibsuuf osoo hin taane (asitti ibsees fixuu hin danda’u), yaaduma maaliif namoota isaan deeggaraniifi qeeqaniin bifa garagaraatiin hubatamu kan jedhu kaasuufi.
Akkan hubadhutti, namoonni isaan deeggaraa jiran (his supporters) kan isaan deeggaraniif waan adeemsaa isaanii, falaasamaafi dandeettii isaanii hubataniif, tarkaanfii ajaa’ibsiisoo isaan hanga har’aatti fudhatan seenaan osoo hin taane ijaan waan arganiif, durii kaasee waan isaan beekaniif, abdiin isaan fuulduratti Dr Abiyyi irraa qaban olaanaa ta’uu irraa ka’uuni fi kkf jedheen hubadha.
Warri isaan qeeqan hoo maaliif qeequ kan jedhu ijoo barreeffama kanaati. Innis, tokko, namni bakka isaan jiran kana jiru qeeqa fayyaalessa ta’e (conventional and normal criticism) qeeqamuun waanuma jiru.
Namni hundi fedhiifi ilaalcha wal fakkaataa waan hin qabaanneef, yaadaafi tarkaanfii hoggansa siyaasaa (political figure) akka isaanii qeequun waanuma jiruudha. Biyya akka keenyaafi hawaasa akka kanaa qoqqoodamaa ta’e (in such a divided society) fi dantaaleen wal dhiitan (competing interests) itti baay’atu keessatti immoo qeeqamuun ajaa’iba hin ta’u.
Barreeffama kootiif ka’umsa kan ta’e qeeqa baratamaa akkasii kana osoo hin taane duula jibbanii jibbisiisuufi olola tarsiimoon masakamee Dr Abiyyi irratti gaggeeffamuudha. Kuni maaliif ta’e (eenyutu kana keessa jira kan jedhu hubatamuu qaba. Akkan hubadhutti duulli jibbaafi jibbisiisuu isaan irratti gaggeeffamaa oolu gareewwan 2 (lama) irraa dhufa:
Tokkoffaa, qaamota isaan hin hubanne. Dr Abiyyi seenaa siyaasa biyya kanaa keessatti falaasama haaraadhaan as bahan.
Adeemsi siyaasa isaaniis akkasuma karaa hin baratamne. Inni kun namoota isaan hin hubanne biratti shakkii, sodaa, yaaddoo uumeera. Akkuman olitti ibse siyaasa keessatti yaadamaafi falaasama haaraan gadi namni bahe jibbamuudhaa hanga ajjeefamuutti gaha.
ððð«ðð¡ð¢ð¦ ðð¢ð§ð¤ðð§ kan ajjeefameef yakka waan hojjeteef osoo hin taane adii irraa nama dhalate ta’ee walqixxummaa gurraachotaafi warra adii dursee waan leelliseefi.
Namoota Dr Abiyyi balaaleffatan tokko tokko yoo maaliif balaaleffatta? jettee gaafatte “falaasama ‘Ida’amuu’ isaan jibbe” jedha. Kitaaba ida’amuu keessaa maal jibbite, maaltu dogoggora? yoo jetteen, kitaabicha fuula tokkoyyuu akka hin dubbifne hubatta.
Namoonni kaan immoo “b … itti fufa


text:
Prezidaantiin Traamp namoota Ameerikaa keessatti ehama jireenyaa dhaabbataa, kan Griin Kaard jedhamu barbaadan simachuu, guyyoota jaatamaaf dhaabuun, hojjetoota Ameerikaa irraa vaayirasii Koronaa ittisuuf tarkaanfii barbaachisaa akka tahe dubbatu.
“Lammiwwan Ameerikaa sababaa Vaayirasichaan hojii akka dhaaban taasisaman hojjetoota godaantota haaraa biyyoota alaatiin dhufaniin bakka-buusuun gochaa haqaa hin ta’u.”
Waajirri prezidaantichaa, Waayit Haawus, waa’ee tarkaanfii kanaa haga ammaatti ibsa bal’inaan baase hin qabu. Garuu, prezidaant Traamp, lammiwwan alaa akka keessummaatti gara Yunaayitid Isteetis dhufanii hojjetan, fakkeenyaaf, kanneen yeroo qonnaa dhufanii hojjetanii deebi’an, labsiin kun akka hin iaallanne hubachiisanii jiran.
Gabaasaa guutuu caqasaa.


text:
Godinaa Wallagga Lixaatti Itti gaafatamaan Waajjira Geejjibaa Godinichaa Obbo Waaqgaarii Qajeelaa hidhattootaan ajjeefamani jechuun bulchaan Godinichaa beeksisan.
Bulchaan Godina Wallagga lixaa Obbo Eliyaas Uummataa, “Namootni obbo Waaqgaarii wajjin turan biroon afur illee haleellaa Sanbata Xiqqaa torban darbe geggeessame kanaan ajjeeamaniiru, jedhanii jiran.
Haleellaa kanaan wal qabatee namni qabame jiraachuu baatus namootni eeruu kennuutti shakkaman shan qabamanii jiru, jedhu Obbo Eliyaas.
Naakoor Malkaa tu Ambo irraa gabaase


text:
Gorsoota Fayyaa Hawaasaa COVID-19
Public Health Recommendations in Oromo
Gosti COVID-19 deltaa saffisaan daddarbaati jira. Fulbaana 7 jalqabee King Kaawuntii keessatti, taateewwan manaa alaa namoota 500 ykn olii haguuggiiwwan eenyufuu ni gaafatamu, akkasumas bakkeewwan mana keessaa hawaasaa tti barbaachisummaan itti fufa. Haalawwan namni baay'atee jiru namoonni faana 6 walirraa fagaachuu hindandeenyetti, haguuggiiwwan haalan gorfamu (garuu hin gaafataman). Ajaja King Kaawuntii fi fuula Qajeelcha Haguuggii (marsaaritiiwwan Ingiliffa qofaan) keenyaa ilaalaa.
COVID-19 fi laallama yoo
- Mallattoowwan kana kamiiyyuu qabaattan: qofaa, afuura baafachuun yoo isinitti ulfaate, hoo'a, qorra, dhukkubbii irree, dhukkubbii qoonqoo, ykn dhandhamachuu ykn fuunfachuu dhabuu.
yookaan
- Nama COVID-19 qabameen dhiyeenyatti walqunnamte.
Warroonni mallattoowwan laafaallee qaban qoratamuu ykn laallamuu qabu. Qorannoodhafi ykn aallamuudhaaf hakima kee gaafadhu. Yoo haakima qabaachuu baatte ykn haakimni kee si qoruu hin dandeenye, nuti isin gargaaruu ni dandeenya. Sa'aa 8 AM hanga 7 PM tti 206-477-3977 bilibilaa. Nama afaan naafi hiiku naa fidaa jedhii gaafadhu. Hamma COVID-19 hinqabuu beeytu nama irra fagaadhu. Akkumma dhukkubsatteen daftee laallamuun maatii kee, hiriyyoota keeti fi hawaasa kee ni tiiysa.
Mana taa'ii, Fayyaa ta'i
Bulchaa Jay Insleen ajaja naannoo guutuu ilaallatu (Stay Home, Stay Healthy) jedhu gaafa Bitootessa 23 baase. Labsiin kun kan jedhu:s
- Jiraatan Washington martuu mana taa'u qabu yoo gocha barbaachisa hordofuuf ta'e malee.
- Dhimma hawaasaa, amantii fi bashanaanatif walitti qabamuun hunduu dhowwame.
- Daldalootin hundu warra daldala barbaachisoo ta'an malee chufamuu qabu. Daldalootin mana ta'anii dalaguu danda'ani itti fufuu ni danda'u. Daldalootin barbaachisoo ta'an dukaana meeshotii nyaataa, mana qorichaa, bankii, mana yaalaa, tajaajiloota (bishaanii, koreentii fi kkf), geejjiba, kununsa da'immanii kkf kan dabalatu dha.
Maaltu eeyyamame:
- Waan nyaataa bitachuu fi nyaacha bilchate mana nyaachatii fudhatanii galan ajajachuu (nyaata qaqabsiisunis ni eeyyamama).
- Bellama mana yaalaa dhaquufi mana qorichaa deemuu.
- Lukaan deemuu, kaachuu, biskileeta oofuu fi manduube ofii keessa dalaguu. Yeroo waantota manaa alaa gootan, faana jaha walirraa fagachuutu isinirraa jira.
- Buufata boba'aa, bankii nyaataa, dukaana olla keessaa, bankota fi iddoo uccuu itti miicatan.
- Qaama "daldaltoota barbaachisoo" yoo taatan dalagaa ittifufuu.
Maaltu hin eeyyamamne:
- Bashanana qaaman ykn kilabii uummatan wajjin irratti hirmaachuu
- Tapha fi shaakala ispoortii irratti hirmaachu ykn doowachuuf seenuu.
- Cidha ykn awaalcha deemu
- Tajaajila amantii irratti hirmaachuu
- Muuziyemii, mana-tiyaatirii, bakka-do'ii artii ykn sagantaa mallaqni irratti sassaabamu daawwachuu.
- Konsartii, kabaja ayyana addaa dhaquu
- Gidugaleessa ispootiitti (jiimiitti) dalaguu
- Mana qeensa itti miidhagfatan, mataa muratan ykn iddoo qaama itti tumatan dhaquu
- Mana dhugaatii ykn nyaataa dhaquu (gochi lachuuyyuu dhowwaman)
- Yeroo namni dhukkubni kun qabe qufa'u yokiin haxxifatu karaa biifiinsa hafuuraatiin
- Namoota waliitti dhiyaatanii jiran walakaa (faana 6 gadi)
- Meeshaa yokaan gubbaa wayii vaayrasii kana qabu xuqanii eeggasii moo afaan, funyaani ykn ijoota tuquudhan.
Mallattoowwan maali?
Nomoonni dhukkuba novel coronavirus kanaan qabaman, mallattoon isaa erga vaayirasiitti saaxila bayanii guyyaa 2irraa hanga 14 keeysatti irratti akka muldhatu gabaafame.
Dhaabbanni Fayya Hawaasaa namoota dhibee kanaaf haalan saaxilamoo tahani akka mana ta'an fi anga danda'anitti bakka namni walitti heddummaaturraa fagaatan gorsa. Namooni akkan saaxilamoo ta'an:
- Umrii/waggaa 60 oli
- Nommota dhibee biroo qaban kan akka dhibee onnee, sombaa fi shukkaraa dabalatee .
- Kan qaamni dhibee ofirra ittisun isaa laaffate.
- Dubartii ulfa qabdu
Namni kamuu haalli isanii dhukkubbii COVID-19 akkan saaxilamoo nutaasisa kan jedhu irratti gaafii yoo qabaatani ogeeyyii fayyaa isaaniitiin mariyatu qabu.
Rakkina COVID-19 kana irraa dhufu ofirraa fi kan irra caalummoo warra akkan qabamuudhaaf saaxilamaa ta’an irraa hirrisuu ni dandeeysa.
- Mana taa'i fi yo dhukkubsatte ummata keessatti gad hin bahin
- Bakka tajaajila fayyaa itti kennan irra fagaadhuu yo barbaachisaa tahe malee. Yo haaluma taheenuu kan dhukkusatte, dura haakima kee bira bilbili odoo hin deemin.
- Yo dhukkubsachuullee baatte, mana yaalaa, iddoo wallaansi yaroo dheeraa itti godhamuufi mannee ykn mana manguddoota haga dandayametti dhaquurra of eegi. Yo manneen akkasii kan dhaqxu taatellee yaroo xiqqeeysi ammallee faana 6 dhukkubsatootaarraa fagaadhu
- Yo akkaan barbaachisaa tahe malee mana Yaala Hatattamaa hin deemin. Yaalin Hatattamaa warra haalan yaalli barbachisuuf dura tajaajilu qaba. Yoo qufaa, o'ina qaamaa, ykn mallatoo biraa qabaatte, dura hakima kee kan yeroo maraatti bilbili.
- Amaloota qulqulina dhuunfaa sirriitti gaarii fayyadami kan akka harka dhiqachuu bishaaniifii saabunaan amma ammatti, waraqaan/carqiin ykn ciqileen keenyan dayeeffannee qufa'uu, fi ija, funyaani fi afaan ofii tuquu dhiisuu dabalatu.
- Nama dhukubaan qabame irraa fagaadhaa, keeysattuu ati koronavaayirasi dhaf haalan saaxilamaa yoo taate.
- Bakkaafi meeshaallee ammaa amma xuqaman ( kan akka qabannoo hula, waan ibsaan dhamsanii) qulqulleessa. Wantonni yeroo maraa manaan qulquleessan ni ta'u.
- Boqonnaa gahaa qabaadhu, waan yaa'aa gahaa dhugi, Nyaata fayyaa namaatif faa'idaa qabu nyaadhu,daangaa ol yaadurraa of toohadhu akka jabeenya qamni kee dhibeerra ofi ittisuu heegamuuf.
- Lakkoofsa Bilbilaa jiddugala king county Novel Coronavirus 206-477-3977. Bilbil kun ganama sa'aa 8 w.d. irraa hanga galgala 7 w.b. guyyaa hunda banaadha
- Lakkofsa bilbilaa kan jiddugala Naannoo Washington, 1800-525-0127 san booda mallattoo # tuqi. Sararri gargaarsa kun Saa'aa 6 w.d. – 10 w.b. guyyaa hunda banaadha.
Tajaajiltoonni bilbilaa nama saddaffaa kan afaan hiikun waliti hidhuu nidanda'u. Afaan Ingilifaatin afaan kamaiin akka siif hiikamu itti himuu danda'uu qabda. Yaroo dheertuu eeguu faatu mala
Walgargaaruf qophaayaa. Hawaassummaa jabeeffachuun yeroo jabduu keessa darbuuf nu gargaara.
Link/share our site at www.kingcounty.gov/covid/oromo


text:
Ajjeechaan Ummata Keenya Irratti Gaggeeffamu Dhaabbachuu Qaba !
(Ibsa ABO – Sadaasa 30, 2018)
Duulli ajjeechaa yeroo ammaa karaa Dhiha Oromiyaa hidhattoota maqaa Ummata Gumuziin hidhachiifamanii sosso’aniin Oromoota naannoo sanaa irratti gaggeeffamaa jiru sadarkaa hedduu yaaddessaa tahe dhaqqabee jira. Bulchiinsi Mootummaa Federaalaas tahe kan Mootummaa Naannoo Oromiyaa xiyyeeffannoo ulfina dhimma kanaa wajjin wal madaalu kennaafii hin jiru. Raayyaa Ittisa Biyyaa jedhamuun kan beekamu waraanni Mootummaa Itoophiyaas duula ajjeechaa ummata meesha-maleeyyii (civilians) irratti haala suukanneessaa taheen gaggeeffamu kana hanqisuufis tahe dhaabsisuuf dirqama isaa bahachaa hin jiru. Haaluma wal fakkaatuun duulli fakkaataan karaa Bahaa, Kibba-Bahaa fi Kibba Oromiyaa irraan Ummata keenya irratti gaggeeffamu har’as hin dhaabbanne.
Gama biraatiin yeroo ammaa manneen barnootaa ol’aanoo (Universities) naannoo adda addaa keessatti ajjeechaan barattoota Sabummaadhaan Oromoo tahan irratti qiyyaafatee gaggeeffamaa jiru dhimma hedduu gaddisiisaa fi yaaddessaa dha. Rakkoon ykn. yakki kun hatattamaan maddi isaa qoratamee dhaabsifamuu fi murtii haqaa fi furmaata waaraas argachuu qaba.
Rakkinoota kanneenii fi kan biroofis kan Mootummaan akka madda rakkootti dhiheessaa turee fi jiru Kontirobaandistoota, Kiraa sassaabdota…. kkf. jechuun warra moggaase dha. Paartiin Itoophiyaa bulchaa jiru (EPRDF) keessa isaatti “Haaromsa gadi fagoo” gaggeessuudhaan “Hooggana Haaromsaa” maddisiisuu himatee jijjiiramaaf hojjechuuf erga ummataaf waadaa seenee baatiilee 6 ol lakkoofsisee jira. Haa tahu malee hanga ammaatti kanneen madda rakkoo ti jedhaman seeratti dhiheessuudhaan rakkoo kana furuuf tarkaanfiin gahaan hin fudhatamne. Kun ammoo haalli hamaa fi suukanneessaan nageenyaa fi hegeree waliin jireenya ummatootaa irratti balaa guddaa dhaqqabsiisaa jiru kun akka hin dhaabbannee fi daranuu babal’atu taasisaa jira. Mootummaan rakkoo kanaaf xiyyeeffannoo gahaa kennuu hanqachuun ummata keenya yaaddoo fi shakkii guddaa keessa galchee jira.
Ajjeechaa fi roorroo bifa gara garaan Ummata nagaa fi meesha-maleeyyii irratti qiyyaafatee gaggeeffamu hanqisuufis tahe dhaabsisuuf hundaa olitti gaafatama kan qabu mootummaa dha. Waan taheef, Mootummaan Federaalaas tahe kan Naannoo rakkoo kanaaf xiyyeeffannaa gahaa kennuudhaan furmaata argamsiisuuf akka hojjetan ABOn cimsee gaafata. Kanuma waliin hafuura itti gaagatamummaa fi of eeggannoo cimaadhaan mirga of ittisuu (Self-Defense) qabnutti dhimma baanee ajjeechaa fi roorroo, akkasumas, shira bifa kamiinuu akka Sabaatti nu irratti qiyyaafatee gaggeeffamu of irraa faccisuun mirgaa fi dirqama Ummata keenyaa tahuu hubachiisna.
Injifannoo Ummata Oromoof !
Adda Bilisummaa Oromoo
Sadaasa 30, 2018


text:
Prezidaantiin Yunaaytid Isteetes Donald Traamp godaantoota biyya alaa kanneen Amerikaa keessatti hin galmaa’iin jiran irraa yaaddoo haaraa horatanii jiru.Kunis Kibxata dhufu filannoon guutuu biyyaa kan miseensoota Kongreesaa gaggeeffamuuf guyyaa xiqqoon lafa hafeetti.
Beeksiisa duula filannoo kan falmisiisaa ta’e Twitarii ofii-irratti kan maxxansan Traamp Demokraatonni lammii biyya Meeksiskoo kan yeroo lama Amerikaa keessaa akka ari’ame Luis Brakamontes Amerikaa keessa akka turu godhan jechuun ragaa tokko malee falman.
Lammiin Meksikoo kun bara 2014 kaaliforniyaa keessatti qoondaaloota polisii lama ajjese kan jedhu beeksiisi Twitarii ofii irra ka’an kun lammiin Meksiskoo kun sichiin polisoota biraa iyyu ajjesaa jechuun ennaa dhaadatu fi yakka ilaalcha mana murtii keessatti ennaa kolfuu agarsiisa.
Namnii seeraan ala biyya keenya seene Luis Brakamontes nama keenya ajjese, kan jedhu beeksiisii Vidiyoo kun Demokraatonni garu biyya kana keessa akka turu ehaman… akka inni biyya kana keessa turu godhan jedha.
Vidiyoon biraa immo uummanni kuma hedduun eenyummaan isaanii hin beekamne bakka iddoon isaa hin beekamneetti dallaa ijaaramee cabsuun gaafa Amerikaa seenan seenan kan agarsiisuu yoo ta’u Demokraatoota malee eenyuu akka seenan ehamaa? Jechuun gaafata vidiyoon maxxanfame.


text:
Sa’uudiin liqaa doolara milliyoona dhibba tokko fi miiliyoona 40 Ityoophiyaa kennuuf waadaa galte
Jilli hogganaa Fandii Misoomaa Sa’uudii Dr. Khaalid Alkudeeriin durfamu Ityoophiyaa kan daaw’ataa jiru yoo tahu, har’aa muummicha ministeeraa Dr. Abiy Ahmad waliin dhimmota Investimantii fi hujiiwwan misoomaa Ityoophiyaa keessatti geeggeeffamaa jiran ilaalchisee kan mari’atan tahuu gabaafame.
Marii Waajjira muummicha ministeeraatti geggeeffame kanaan, dhaabbanni Fandii Misooma Sa’uudii liqii maallaqaa milliyoona dhibba tokko fi miiliyoona 40, kan ijaarsa daandii, qulqullina naannoo fi dhiheessii bishaaniitiif oolu kennuuf waada kan gale tahuu odeeyfannoon ni addeessa.
Haaluma kanaan Dr Khaaliid Alkuuderii fi Ministeerri Maallaqaa Obbo Ahmad Shidee walii galtee kana kan mallatteessan tahuu waajjirri muummicha ministeeraa beeksise.
Dabalataanis Dhaabbanni Acwa Power jedhamu projektiiwwan misooma anniisa aduu irraa maddu, kan naannolee Affaar fi Somaalee keessatti ijaaramaa jiran deeggaruuf, Kaampaanii Elektrikii Ityoophiyaa waliin walii galtee kan maallatteessan tahuu ibsame.


text:
Dambidoolloo: Ajjeechaan dargaggoo Amaanu’eel Wandimmuu miidiyaa hawaasaa gubbaatti dheekkamsa kaase
(BBC Afaan Oromoo) — Guyyaa Kibxataa Godina Qeellam Wallaggaa magaalaa Dambidoolloo keessatti dargaggoon maqaan isaa Amaanu’eel Wandimmuu jedhamu humna nageenyaa mootummaatiin ajjeefamuu jiraataan BBCn dubbise ibseera.
Aanga’oonni godinichaa dargaggoon kun humnoota mootummaan ajjeefamuu isaa mirkaneessanii, miseensa garee ‘Abbaa Torbee’ jedhamu waan ta’eef tarkaanfiin irratti fudhatame jedhan.
Kominikeeshiniin Bulchiinsa Magaalaa Dambidoolloo ammoo maqaa ‘Abbaa Torbee’ jedhamuun lubbuu namaa kan baasaa ture irratti tarkaanfiin fudhatameera jechuun fuula Feesbuukii isaarratti suura dargaggoo kanaa kan morma irratti shuguxiin rarraafame maxxanseera.
Akka Kominikeeshinii Bulchiinsa Magaalichaatti gareen ‘Abbaa Torbee’ ofiin jechuun lubbuu namoota nagaa baasaa turan guyyaa kaleessaa ganama nama Obbo Gammachuu Mangashaa jedhamu rukutee osoo miliqaa jiruu qindoomina humna nageenyaa magaalattiitiin miilla rukutamee qabame.
Suuraaleen miidiyaa hawaasaarratti qoodaman ammoo dargaggoon kun addabaabayii magaalichaarratti, bakka namoonni hedduun arganitti shugguxiin uffata isaatti maxxanee, harki isaa ammoo duubatti hidhamee mul’ata.
Yaada jiraataa Dambidoolloo
Jiraataa magaalaa Dambidoolloo ganda 05 akka ta’e kan himeefi soda nageenyaaf maqaan isaa ammatti kan hin eeramne, dargaggoo Amanu’eel yeroo humna mootummaatiin ajjeefamu akka arge hima.
“Nama Amaanu’eel jedhamu uummanni baayyee jaallatu osoo … ummata faana deemaa jiruu waraanni mootummaa ari’ee itti dhukaasee yeroo ajjeesuu argine” jechuun ibsa jiraataan kun.
Yeroo isaan ummata keessaa ari’anii ajjeesan suuqiitii waa bitachaa akka ture kan dubbatu jiraataan ganda 05 kun, kan qondaaltonni mootummaa nama rukutee osoo fiiguu rukkutamee qabame jedhu akka hin argine hima.
Haata’u malee, dargaggoon ajjeefame hiriyyaa isaa akka ta’eefi nama nagaa akka ta’e ibsa.
Guyyaama kaleessaa namni biraan maqaan isaa Balaay jedhamu rasaasa lamaan rukkutamee wallaansaaf rifeerii ergamee jiraachuus quba qabaachuu dubbata jiraataan kun.
Namni biroon Gammachuu jedhamus rukutamuu akka dhaga’e kan dubbatu jiraataan magaalaa Dambidoolloo kun, boodarra dhukaasni yeroo baayyatu baqatanii akka mana namaa dhokatan hima.
Akka jiraataa BBCn dubbise kun jedhutti, dargaggoo ajjeefame kanaan alatti kanneen madaa’an lamaanuu humnuma mootummaatu rukkute.
”Namni addabaabaayiitti baafamee ajjeefame hin jiru”
Itti-gaafatamaa nageenyaa godina Qeellama Wallaggaa Obbo Tasammaa Waariyoo garuu BBCtti akka himanitti, gareen ‘Abbaa Torbee’ jedhamu irra deddeebiin namoota ajjeesuun maqaan isaa ka’u kun namoota lama rukkutee osoo baqachaa jiruu qaama nageenyaan rukkutamuu dubbatu.
Qajeelcha poolisii godinichaarraa namni BBCn dubbises waanuma walfakkaataa himu.
Akka qondaaltonni mootummaa jedhanitti namoota guyyaa kaleessaa meensa garee ‘Abbaa Torbee’ jedhameen namoota rukkutaman keessaa tokko abbaa qabeenyaa kan ta’an Obbo Gammachuu Mangashaati.
Bakki haleellaan itti raawwatames mana barumsaa Qeellam sadarkaa lamaffaatti jedhameera.
Obbo Tasammaa Waariyoo BBCtti akka himanitti namni addabaabaayiitti baafamee ajjeefame hin jiru.
Guyyaa kaleessaa magaalaa Dambidoolloo keessatti ‘ABO Shanee’ fi qaama mootummaa gidduu lolli akka ture ibsuun, namni rukkutamee du’e kun shuguxii ittiin nama nagaattiifi qaama nageenyaatti ittin dhukaaseefi dheengaddumas nama ittiin ajjeese harkatti qabameera jedhu Obbo Tasammaan.
Akka qondaalli mootummaa kun jedhanitti. dargaggoon ajjeefjlame kun bosona kan tureefi loltuu ‘ABO Shaneeti.
Shugguxii tokko qabatee dhufee magaalaa keessatti nama nagaa irratti dhukaasa yeroo banutti qaamni keenya to’achuuf yaalus isaanittis dhukaasee yeroo inni banu tarkaanfii irratti fudhatanii akka shuguxicha harkaa fuudhan ibsuun, dargaggoon kun shakkamaa miti jechuun dubbatu Obbo Tasammaan.
Obbo Tasammaan dargaggoon kun fayyaadhuma qabamee booda gara addabaabaayii geeffamuun ajjeefame kan jedhu soba ta’uu himuun, erga rukkutamee madaa’ee booda addabaabaayiirratti mullatee lubbuun darbuu ibsan.
Haata’u malee ibsi gabaabaan fuula feesbuukii Kominikeeshinii Bulchiinsa Magaalaa Dambii Doolloorratti guyyaa kaleessaa bahe ”guyyaa har’aa ganama nama obbo Gammachuu Mangashaa jedhamu rukutee osoo miliqaa jiruu ciminaa fi qindoomina caasaa nageenyaa magaalattiin milishaa magaalaa keenyaan miilla rukutamee qabamee jira” jedha.
Akka Kominikeeshiniin Bulchiinsa Magaalaa Dambidoolloo jedhutti Dilbata darbe gaazexeessaa OBN Obbo Sisaay Fidaa kan ajjeese garee ‘Abbaa Torbee’ jedhamu kanadha.
Miidiyaa hawaasummaa gubbaatti shakkamaan to’annoo qaama nageenyaa jala oole murtee seeraa mana murtiin alatti haala akkasiin ajjeefamuun isaa barbaachisummaa manneen murtii gaaffii keessa galcha jechuun ajjeechaa kana balaaleffataniiru.
Komishiniin Mirgoota namoomaa Itoophiyaa adeemsa seera kabachiisuu naannoo Oromiyaa keessatti gaggeeffamaa jiruun walqabatee ibsa torbe darbe keessa baaseen ”sirni seera kabachiisuu haala seeraa hordofeen” akka gaggeeffamu gaafatee ture.
Sisaay Fidaa: Gaazexeessaan OBN magaalaa Dambidoollootti ajjeefame
Gazexeessaafi qindeessaa Oromiyaa Biroodkasting Neetwoork (OBN) damee Godina Qeellam Wallaggaa, Sisaay Fidaa Dilbata galgala balbala mana jireenyaa isaa irratti rasaasaan ajjeefamuun himame.
Kantiibaan magaala Dambidoolloo Obbo Tolasaa Kumsaa BBC’tti akka himanitti, ajjeechaan kun qaamolee hidhataniifi Abbaa Torbee jedhamaniin raawwatame jedhan.
Haaluma walfakkaatunis dhaabbanni OBN qajeelcha poolisii godina Qeellam Wallaggaatti itti anaa daarekteera nageenya naannoo mirkanneessa Inispekteer Ahmad Yasiin waabefachuun ajjeechaa gaazexeessaa kanaa mirkaneesseera.
Obbo Tolasaan, ajjeechaaa isaan walqabatee hanga ammaa namni to’atame jiraachuu baatus hordoffiin taasifamaa jiraachuu eeran.
Magaalaa Dambidoollootti haleellaan namoota dhuunfaa irratti qiyyaafate qaama Abbaa Torbee jedhamuun karaa dhokataa ta’een lubbuu namootaa galaafachaa akka jirus himan.
Gaazexeessaa Sisaay Fidaa haleellaan kun irratti raawwatamuun dura dhimma hawaasummaa irraa hirmaatee gara mana isaatti galaa akka tures himan.
Miiltoo hojii gaazexeessaa Sisaayiifi maqaansaa akka hineeramne kan gaafate, godinichatti hojii miidiyaa hojjechuuf yaaddoon nageenyaa cimaan namoota miidiyaa irra akka jiru BBC’tti himeera.
“Nuti hojiidhuma keenya hojjechuu malee quba hin qabnu ture. Garuu doorsisniifi akeekkachiisni yeroo adda addaatti namoota miidiyaatti kennama.
Qaama hin beekamneen karaa bilbilaafi miidiyaa hawaasummaa akeekkachisni namatti kennama,” jedha waahilli hojiisaa kun.
Akeekkachisnii fi haleellaan namootarra gahu eenyuun akka ta’e waan hin beekamneef jecha isa dabalatee ammayyuu yaaddoon nageenyaa akka qabans himeera.
Gaazexeessaa Sisaay Fidaa ogummaa gaazexeessummaatiin waggoota dheeraaf OBN keessa hojjechaa kan ture yoo ta’u, abbaa ijoollee afuriitis.
Magaalaa Dambidoollootti ajjeechaan namoota dhuunfaa irratti xiyyeeffate yeroo yeroodhaan kan raawwatamu yoo ta’u, yeroo hedduu ajjeechaa kanneeniif qaamolee nageenya mootummaa fi qaamolee hidhatan gidduutti itti gaafatamummaa kan fudhatu hin mul’atu.


text:
ዘርማና ዘየ ከኦሮሞው ወንድም እህቶቹ ጋር
የጉራጌን ህዝብ ጥያቄ የማያከብር መንግስት እኔም አላከብረውም!!
ህዝብ ለዘለአለም አብሮ ይኖራል መንግስት ይቀየራል።ህዝብና ህዝብ ተያይዞ ገዳይን ጥቃት አድራሾችን ለህግ ያቀርባል።
Sabni Qimaanti sanyii ilmaan Kuush keessaa tokko yoo ta’u, Naannoo Amaaraa, Godina Gondar Kaabaa naannawa Ciilgaa, Qarqar, Matammaafi Quwaaraa keessatti baay’inaan argama.Qimaantonni naannawa lafa lalisaa keessa bal’inaan kan jiraatan yoo ta’u, irra jireessaan Ciilgaa keessa lafa hektaara kuma 251 olitti tilmaamu keessa jiraatu.
Waggoota 30 dura barreessaan hayyuu seenaa Ferederiksi Daamisti jedhamu seenaa sabichaa akka barreessetti, Qimaantonni bara kuma jaha (6000) duraa kaasee Itoophiyaa kaabaafi giddugala biyyattii keessa bal’inaan jiraachaa turan.
Qimaantonni afaan, duudhaa, safuufi amantii abbootiisaaniirraa dhaalan kan qaban yoo ta’u, sanyii ilmaan Kuush Itoophiyaa kaabaatti argaman keeysaa isaan tokko.
Qimaanti aadaa, duudhaafi amantii mataasaa kan qabu ta’us dhiibbaa sirnoota darbaniin irra gahaa tureen eenyummaansaanii awwaalamaa tureera.
Dábessá Gemelal
Addi Bilisummaa Oromoo qabeenya ummata Oromoo ti; shirri kamuu balleessuu hin dnada’u!!
ABOn seenaa boonsaa jabaa qaba. Yeroo hundeeffamee kaasee shiraa fi haxxee diinaa hedduu injifateera; seenaa dandamannaa kana keessaas muuxannoo jajjabduu qaba. Kanaaf, haleellaa diinaa kamiifuu hin baaradu; hin waeeru. Inumaayyu, shira itti yaalamu irraa mala jabinaa tolfatee qabsoo isaa fuunduratti tarkaanfachiisa.
Dhaabichi kaayyoo xaliilawaa qaba; kaayyoon dhaabichaa ummata Oromoo aangessuun akka bilisummaan Oromoo milkaa’u gochuu dha. Kaayyoon kun ammas jabaatee itti fufee jira; dhaloonni hedduun kaayyoo ABO olkaasanii addunyaa irratti beeksisaa jiru.
Kaayyoon ABO akka galma gahuuf gootonni hedduun itti wareegamaa jiru. Shiirri dhaabicha irratti keessaa fi alaan dalagamaa tures, kan fashalee hafeef, eegdota qabsoo bilisummaa miliyoonaan waan horateef. Shirri ABO irratti yaalamu kamuu bifa kamiinuu, kaayyoo ABO hin hanqisu. Shiroonni marti adeemsa keessa akka fixeensaatti baqanii akka badan shakkiin hin jiraatu.
Ummanni Oromoo, Qeerroon Oromoo, miseensonni ABO, deeggartoonni ABO fi mararfattoonni keenya marti akkuma kanaan duraatti kaayyoo dhaabichaa tiksuun hojii keenya duraa haata’u. Kana irrattis galma gahiinsa kaayyichaaf jabaannee hojjachuun barbaachisaa dha.
Har’a humni nafxanyaa karaa hundaan dhaaba keenya irratti duula banee jira. Humnoota hubannoo fi murannoo hin qabne maallaqaan sossobanii mooraa qabsoo Oromoo keessatti galchuuf yaaliin godhan hedduu dha. Humnoonni kisaaraan siyaasaa irra gahes, caasaa mootummaa fi tikoota mootumaman deegagramanii, dhaaba keenya dadhabsiisuuf yeroo hedduu yaalaa turan. Kun ammas hin dhaabbanne.
Keessattuu, yeroo ummanni keenya gaddaa cimaa keessa jiru humni diinaa waa hedduu godhuu mala. Tokkoffaa, humnoota kasaaraniin deegagramee mooraa keenay jeequuf yaalii addaddaa godha. Lammata, ajandaa, ummanni keenya diina irratti kaasee jiru ummata harkaa buusuuf kan godhamuu dha. Sadaffaa, ummata keenay abdii kutachiisuuf kan godhamuu dha. Shirri diinaa marti rakkoo isaanii gara ABO fi ummata Oromootti garagalchuuf kan yaaluu dha. Kan sirnaan dursanii hubachuun barbaachisaa dha.
Gootonni keenya wareegamnis, kanneen manneen hidhaa diinaa keessatti dararamaa jiranis, waanuma kana nuuf dhaaman; kaayyoo keenya eegaa; fuuldurattis tarkaanfachiisaa nuun jedhan! Gaafa qabsaa’onni kaayyoo isaaniitti jabaatan, shirrii fi hameenyi kamuu humna hin qabaatan!
Injifannoon Ummata Oromoof!!
ሻጥር በየፈርጁ¡
ኦነግ ህዝብ ነው አይፈርስም!ኦነግ ሃገር ነው። ኦነግ ከመንግስትም በላይ የሆነ ህዝብ ነው። ኦነግ ግዙፍና ከምትገምቱት በላይ ስለሆነ ተዉት። እኔ የኦነግ አባል አይደለሁም። ኦነግ ግን ሁሌም የኔ ነው። ልክ እንደ እኔው ኦነግ ያልተመዘገቡ 50 ሚሊዮን ዓባላት እንዳሉት ላረጋግጥላችሁ እወዳለሁ። ኦነግ ህዝብ ነው ና አይፈርስም። አትሞክሩ።
ወያኔም ገና ሳታረጅ ያኔ በጉልምስና ዘመኗ “ሰላማዊ ኦነግ” በማለት ዝባዝንኬውን ሁሉ ሞክራ አልተሳካላትም። ከዲሞክራሲ ያፈነገጠውን አስተሳሰቧንና አገዛዟን በስተመጨረሻ ያንኮታኮተው ኦነግ ያሰረፀው አስተሳሰብ ነው። ሚሊዮኖች ታስረው፣ ተገለውና ተሰደው፣ አመራሩን እያደኑና እየገደሉም ኦነግ ነበር። በዙ እየሞትንና እየተሰደድን ኦነግ ይበረታ ነበር። የኛም የፍትሕ፣ የሰላምና የዲሞክራሲ ተስፋ አብሮ ይለመልም ነበር።
ሁላችንም ኦነጎች ነበርንና ገዢዎቻችን እስር ቤቶች ሲጠቧቸው ሃገሪቷን የመላው ኦሮሞና የመላው ጭቁን ህዝቦች እስርቤት አድርገው ፈጠሯት። በዚያች ኢትዮጵያ በተባለች ግዙፍ እስርቤት ዉስጥ ሆነን ከመላው የሃገሪቷ ብሔረሰቦች ጋር በመሆን ነጉሱን፣ ደርጉንና ከሁዋላቸው የመጡትን ሁሉ በየተራ ሸኘናቸው።
እኛ ባርነትን ስንፀየፍ ከቀደሙት ነገስታት የሙት መንፈስ ጋር የተቆራኙት ገዢዎቻችን ኦነግን አፍርሶ ለመገንባት የጀመሩትን ፕሮጀክት እንዲያቆሙ ልናሳስባቸው እንወዳለን።
Guyyaa ar’aa Australia magaalaa Perth irraa dhaamsa haala yeroo
The backbone of humanity, the under appreciated yet the strength of every movement. The strongest, bravest, most caring group of any creation. We will never be here at the forefront with out their strength and guidance. Our mothers and sisters, we move to your beats and dance to your tunes as you’ve set the path for us to follow. “Healers are the women of yesterday, leaders are the women of tomorrow”


text:
Asxaawwan
Specify the label text and choose the paper size for the label.
Iniskriipshinii
Barruu asxaa(wwan)irratti mul'isuu barbaaddee galchii ykn saagi.
Asxaa barruu
Barruu asxaa irratti mul'isuu,barbaadde galchi.Dabalataanis dirree kuusaa deetaa saagi.
Teessoo
Teessoo deebii kee waliin asxaa uuma. Barruun kan ammeetti sanduuqa Barruu asxaabarreeffameera.
To change your return address, choose LibreOffice - PreferencesTools - Options - LibreOffice, and then click on the User Data tab.
Kuusaa deetaa
Kuusaa deetaa akka madda deetaatti asxaa keetiif fayyadammtu fili.
Gabatee
Gabatee kuusaa deetaa dirree(wwan)qabatee kan asxaa kee keessatti fayyadamuu barbaadde fili.
Dirree kuusaa deetaa
Select the database field that you want, and then click the arrow to the left of this box to insert the field into the Label text box.
Maqaan diiree kuusaa deetaa sanduuqa Asxaa barruu keessatti sadallaadhaan marfameera. You barbaadde,dirreewwan kuusaa deetaa iddoodhaan qooduu ni dandeessa airree kuusaa deetaa sajarg haaraa irratti saaguuf Gaichuu Dhiibi.
Dhangii
You can select a pre-defined size format for your label or a size format that you specify on the Format tab.
Fufaa
Asxaawwan waraqaa fufaa irratti maxxansa.
Wardii
Asxaawwan wardiiwwan dhuunfaa irratti maxxansa.
Sumuda
Sumuda waraqaa fayyadamuu barbaadde fili. Tokkoon tokkon sumudaa hammamtaa dhangiiwwan ofiiisaa qaba.
Akaakuu
Hammamtaa dhangii fayyadamuu barbaaddee fili. Dhangiwwan jireessaa sumuda tarree Sumuda keessatti filatte irratti hundaa'a. Asxaa maammiloo fayyadamuu yoo barbaadde, [Fayyadamaa] fila, ittaansuu dhaan Caancala Dhangii cuqaasi dhangii qindeessuu dhaaf.
Odeeffannoo
Akaakuu waraqaa fi bal'inni asxaa jala bal'ina Dhangiitti agarsiifama.


text:
Dargaggonni addunyaa irra jiran miliyoona tokko caalaan sababaa silaa ittifamuu danda’amuun du’aa jiru jechuun jaarmayaan Fayyaa addunyaa ykn WHOn beeksisee Jira.
Sagantaaleen yeroo dubartiin ulfaa fi da’umsaatti hojii irra olaa jiran akkasumas talaaliin yeroo yerootti kennaman du’a silaa ijoollee mudachuu malu harka guddaa hanqisee jira.
Garu fayyaan dargaggootaa fi shamarran umriin isaanii 11 hanga 25 gidduu dagatamee ykn ija tuffiin ilaalamaa jira jedha jaarmayaan fayyaa addunyaa.
Gama kaaniin haatii mucaa ykn daa’ima ishee annan harmaa hosisuun guddifte bu’an isaa daa’iima qofaaf otoo hin taane haadhaafis ta’u qorannaan haaraa gaggeeffame agarsisee jra.Haatii hosiftu umriin dabalaa yeroo deemu dhukkuba onnee qabamuuf carraa jiru irraa xiqqeessa jedhu Doktoroonni.