text:
Walhubannoon ABO QC fi ABO Shanee Gumii tokkummaa dhugaatti jijjiiramuu baatnan rakkoo guddaatu uumama
Abdii Boruutiin*
Haala mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo bar-kurnee lamaan dabranii of duuba garagallee yoo ilaalle, erga Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) bara 1992 mootummaa ce’umsaa Itoophiyaa keessaa bayee jalqabee hanga har’aatti mooraan keenya tasgabbii dhabee rakkooleen bifa adda addaatiin ittifufaa jiru. Kun maaliif ta’uu danda’e jennee gaafii yoo kaasne, deebii quubsaa argachuun waan danda’amu natti hin fakkaatu. Maaliif yoo jedhame, haalli mooraa keenya keessatti uumame kan nuti yaadnu caalaa baay’ee walxaxaa waan ta’eefi. Haala uumame kanaaf eenyutu ittigaafatama? Maddi rakkoolee mooraa keenyaa maali? Tokkummaa dhabuutu ykn tokkummaan laafuutu rakkooleen adda addaa akka uumaman taasise kan jennu yoo ta’e, maaliif tokkummaa dhabne ykn tokkummaan maaliif laafaa dhufe? jennee gaafii biraa kaasuun hin oolu. Diinatu akka tookkummaan keenya laafu godhe moo sababa biraatu jira? Gaafiilee dhuma hin qabne!
Bara 2001 yeroo ABOn bakka lamatti bayu, kaayyootu sabab ta’e jedhamee dubbatame. Tokkummaa ABO kan laaffise sababa kana jechuu dha. Haa ta’u jennee haa fudhannu. Bara 2008 gargar bayinsi biraa uumamnaan hogganatu jijjiirama agarsiisuu dide jedhamee; gareen tokko jijjiirama labse. Maqaa Koree Yeroo ABO (KY ABO) jedhuun jalqabuudhaan; warra Jijjiiramaa jedhanii ofbeeksisan. Warri Jijjiiramaa kunis tokkummaa qabsaa’otaa fi gurmuulee Oromoo jechuudhaan Onkoloolessa bara 2009 labsa baasan. Hamman yaadadhutti, yeroo sana tokkummaa qabsaa’otaa jechuurraa kan hafe, waayeen kaayyoo ka’ee hin turre. Jijjiirama labsuu malee jijjiiramni sun maal akka ta’e ifa hin goone turan. Tokkummaan yeroo sana yaalames guddatee humna tokko otuu hin uumin labsa qofaatti hafe. Otuu jijjiiramni guddaan hawwiidhaan eegamuu; jalqaba bara 2010 siriidhaa miseensotni Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) hangi tokko Wayyaaneetti harka kennatan. Kun mooraa keenya keessatti gadda uume.
Karaa biraatiin ammoo, baruma kana keessa, yaaliin araaraa gareelee lamaan (ABO Shanee Gumii fi KY ABO sana) jidduutti godhamaa ture milkaaye jedhamee Fulbaana bara 2010 ibsi baye. Yeroo gabaabaas ta’u mooraa keenya keessatti xinnoo haalli hamileessaan uumame. Haa ta’u malee, gammachuun kun yeroo dheeraa otuu hin turin, bara 2011 keessa araarri fi tokkummaan yaalame sun akka fashale ibsame. Sababni isaa hanga har’aatitti hin beekamu. Gaafii guddaan asirratti ka’u, sababa kaayyootiini moo sababa taayitaatiin deebi’anii tokkoomuun sun fashaluu danda’e? kan jedhu dha. Kun xiinxala bal’aa waan barbaaduuf, yeroo biraa itti deebi’uun yaala. Amma wanti hubatamuu qabu garuu, sababni isaa waan fedhes haa ta’u; fashaluun tokkummaa yeroo sanaa mooraa keenya keessatti balaa akka fidee dha. Balaan ani jedhu kun maali? Fakkenyota tokko tokko keesuun yaala.
Tokkoffaa, warri jijjiirama labsani fi tokkummaa qabsaa’otaa fi gurmuulee Oromoo jedhanii ibsa baasan sun bakkee lamaa saditti hiraman. Murni tokko jalqaba bara 2012 irratti kaayyoo ABO jijjiiree karaa biraa filate. Murni tokko ammas KY ABO jedhamee hafe. Murni biraa ammoo Gurmuu qabsaa’otaa fi Miseensota ABO jedhee ofmoggaase.
Lammaffaa, murni duraan miseensota warra Jijjiiramaa sana turan ammoo kunoo yeroo ammaa Waltajjii Marii Oromoo (WMO) jechuudhaan; tarii jaarmayaa haaraa ijaaruudhaaf uummata mari’achiisaa jiran. Sababni warra jijjiiramaa kana gargar baase gaafii kaayyoo ta’inaa laata?
Sababni ammas diigumsa tokkummaa (kan warra jijjiiramaa) kana fide waan fedhes ta’u, fashaluun deebi’anii tokkoomuu ABO bara 2011 uumame fi warra jijjiiramaas gara gara baase kun karaa tokkoon kaayyoo mooraa QBO bakkee lamatti hiree jira. Isaan lamaan kunis i) Itoophiyaa diimookraatessuu ykn federaalessuu fi ii) Oromiyaa walaba taate ijaaruu dha. Gaafiin ani asirratti kaasu garuu, dhugumatti mooraa QBO keessa kaayyoo lamaan kana qofaatu jiruu? kan jedhu ta’a. Akkan haala tokko tokko hubadhutti, ana garuu kaayyoo lamaan kana qofaa natti hin fakkaatu. Maaliif gaafii kana akkan kaase fi shakkii qabaadhef ibsuun yaala.
Gaafiin kaayyoo tokkummaa uumuuf kan rakkisu yoo ta’e, warri kaayyoo tokko qabna jedhan maaliif tokkoomuu dadhaban? ABO Shanee Gumii fi ABO QC walubatanii kaayyoo tokkorratti akka waliigalan labsanii jiru. Tokkummaa dhugaas ijaaruuf waan deeman fakkaata. Erga kaayyoo tokkotti amananii fi irratti waliigalanitti, sababni biroo yoo hin jiraatne, wanti gara tokkummaa dhugaatti isaani hin ceesisne waan jiru natti hin fakkaatu. Jaarmayoota kaayyoo walfakkaataa qaban kan hafan yoo ilaalle, akka himamutti walabummaa Oromiyaa kaayyoo guddaa waan godhatani fi galiin isaanii kan booddees isuma kana waan ta’e natti fakkaata. Maarree, maaltu tokkummaa kaayyoo tokkoo akka hin ijaarre isaan taasisa? Gaafii taayitaa ta’ina moo tokko kan biraatiin liqimsamuun yaaddoo isaanitti ta’ina laata? Yoo sababni dhugaatti kaayyoo ta’e, silaa amma kaayyoo tokko jalatti tokkummaa hundaa hammatu ijaaruun rakkisaa hin ta’u ture jedheen yaada.
Gama biraatiinis yoo ilaalle, warri Itoophiyaa diimookraatessinee ykn feederaalessinee Itoophiyaa haaraa ijaaramtu tana keessatti gaafiin Oromoo deebii argachuu qaba jedhanis, erga kaayyoon isaanii tokko ykn walfakkaataa ta’ee; kaayyo kana jalatti tokkummaa kaayyoo ijaaruun akkasuma rakkisaa hin ta’u ture. Asirratti, ana akka ilma Oromoo tokkootti kan naaf hin galle, warri diimookraatessuu ykn federaalessuu impaayara Itoophiyaa kaayyoo godhatan kun, gaafii uummata Oromoo akkamitti akka hiikanii dha. Karaa itti amananii fi danda’aniin uummata Oromoo gabrummaa jalaa baasuu kan danda’an yoo ta’u, ani Obboleeyan keenya kanarraa rakkoo hin qabu. Haa ta’u malee, gaafiin Oromoo gaafii kolonii tii miti; gaafii diimookraasii ti kan jedhan yoo ta’e, seenaa saba Oromoo kan dur jijjiiranii haaraa barreessuuf deemu moo dhaloota jiru fi kan dhufuuf maal lafa kaayu?
Kan ta’es ta’u, kaayyoon biraa yoo jiraate malee, mooraa keenya keessatti kaayyoo lama qofaatu ifa ta’ee jira. Kanaaf, karaa fedheenuu haa ta’u, diina injifatanii saba keenya gabrummaa Habashaa jalaa baasuu akka danda’an, warri kaayyoo tokko ykn walfakkaataa qaban kaayyoo tokko jalatti tokkummaa kaayyoo uumuutu humna Oromoo jabeessuu danda’a malee, gara gara hiramanii; diina dagatanii walirratti duuluudhaan wal laaffisuun uummata keenyaaf bu’aa hin qabu. Hanguma walirratti duuluun; wal dura dhaabbachuun; waliin mormuun ittifufu diinaaf qaawwi babal’achaa deema. Qaawwi babal’achuun ammoo diinaaf ykn warra farra QBO ta’an hundaaf carraa gaarii uuma. Kanaaf warri kaayyoo tokkotti amanan rakkoolee keessa isaanii jiraniif dafanii furmaata argachuudhaan; rakkooleen kun babal’achaa akka hin deemne godhuun hojii sadarkaa duraa ta’uu qaba.
Egaa, gara mata duree barreeffama kanaatti deebi’uudhaaf, walhubannoos ta’ee, tokkummaa labsame yeroo adda addaa keessatti arginee jirra. Isaan kun hunduu intarneetumarratti hafan. Kun diinaaf gammachuu saba keenyaaf ammoo gadda ta’e. Tokkummaan ijaaramu, tokkummaa Oromummaa, tokkummaa dhugaa kan humna jabaa uumu ta’uu qaba. Kan mooraa keenya tasgabbeessuu fi cimsu ta’uu qaba. Waldura dhaabbachuuf jedhanii kan tooftaaf jecha uumamu ta’uu hin qabu. Kanaaf, walubannoon ABO QC fi ABO Shanee Gumiitiin labsame fi uummataaf ibsamaa jiru kun daddaffiidhaan gara tokkummaa dhugaatti jijjiiramuu baatnan, akkuman kanaa olitti ibse, gareelee heddoomsuu bira dabree; gaaga’ama guddaa mooraa keenya keessatti akka uumu hubachuun barbaachisaa fi murteessaa dha. Balleessa dabrerraa barachuun yoomiyyuu caalaa amma ta’uu qaba.
Rakkoon mooraa Oromoo akka heerragaa kan foormulaadhaan furmaata argatuu miti. Akka salpaatti kan furmaata argatuu miti jechuu dha. Otuu salphaa ta’ee, qaata rakkoolee kana keessaa baanee turre. Haa ta’u malee, mooraa keenya keessatti nagaa fi tasgabbiin akka uumamu fi akkasumas qabsoon kun gara fuulduraatti akka deemu, qabxiilee armaan gadii kana hubachuun gargaarsa ta’uu danda’a:
• Erga kaayyoon qabsoo Oromoo bakkee lamatti bayetti, walitti deebi’anii kaayyoo tokko jalatti tokkummaa hundaa hammatu ijaaruun yoo hin danda’amne, tokkummaa kaayyoo bakkee lamaan kanatti ijaaruu. Tokkummaa Oromiyaa walaboomsuu fi tokkummaa Itoophiyaa diimookraatessuu jechuu dha
• Yoo dhugumatti Oromoodhaaf dhaabbanna jedhan, walirratti duuluu dhaabuu fi hunduu karaa ofiitiin humna jabeessanii, kan dursee humna cimaa uumu fi diina injifachuu danda’uuf tumsa waliif ta’uu
• Tokkummaa karaa lamaanii kana keessatti, otuu alagaa ykn diina wajjin tumsa uumuuf hin yaalin dura, humna Oromoo jabeessuu. Yoo humna abdachiisaa uuman booda tumsa alaa barbaaduu
• Tumsa alaa ijaaruu irratti, kan dursa argachuu qabu tumsa ummatota cinqurfamoo barbaaduu dha malee, otuu humna sodaachisaa hin qabaatin Habashoota (cunqursaa) waliin tumsa barbaaduun booddeen isaa kisaaraa fi kufaatii ta’a
• Tooftaa fi tarsiimoof jedhamees yoo ta’e, abshaalummaan Oromoo saboota ykn uummatoota cunqurfaman ofitti qabee; hiree wal fakkaataa akka murteeffatan taasisuu dha malee, Habshaaf dursa kennuu fi saboota biroo dagachuun balaa guddaa fiduu danda’a
• Nam-tokkeedhaanis, jaarmayootaanis, tokkummaadhaanis, tumsaanis, karuma fedheenuu haa ta’u humna Oromoo jabeessuu qofaatu injifannootti nu geessuu danda’a
• Sirna Gadaarratti hundaayuudhaan, hogganummaa keessatti dhaloota haaraadhaaf bakkee kennuu; warri yeroo dheeraa hogganummaa keessa turan/jiran muuxannoo fi beekumsa qabaniin isaan gargaaruu
Egaa, qabxiileen kun furmaata qabsoo kanaa ti jechuuf yookaanis ani gorsaa ta’ee qabsaa’otaaf yaada kennuu otuu hin taane, isaan kana hubachuun gargaarsa ta’uu danda’a kan jedhurraa ka’eetani. Galatoomaa!
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
12 Comments
-
Mortar:
Be optimistic. Yoo inni milkiin hinxumuranmiin oromoof dhumate waanti jedhamu hinjiru. Rabbi guddaan karoora kabiraa daandii kabiraa nuuf kennuu mala.
-
Birki jemal:
duraan dursee obbo abdi heddu galatomi galanni keetis bilisumma haa taahu itti ansun yadni ke kan arman oli kanaratti wantan balalefadhu hin qabu garu gafin koo ummani ethiophiya bilisomsuf takkamo federalessuf yadan kun ethiophiyan ummata siyaasan isan gargaru hin dhabne yoon kijibu badhe heduminan nu calas qaban hiren isan gote barumsanis nu achi tarkanfatin waluma galati ani gamadadha yoo ethiophiyan gutumatu bilisomte garu ummata kenya kanan wantan ja’u hanga ethiophiyan gargarsa kessan isin gafatuti yeroof kanuma oromo kanarati jabadha tan itti debitani. Lammaffan koo rakkon nu walin jiru rakko saba nati hin fakkatu rakko amanta natti fakkata maalif jannan bara 1992 wanta umame Rabbi Guddafi ummata yeroo sun oromo hangafutu wamara beka kan dabre ha hafu ammas tanan cunqursa ummata biyya amba jiraturra ummata biyya jiratutu hadha cunqursa fi rakko mara beekha khanafu me amantas sabas ifuma kessa qabanne oromummaf haa kaanu
oromoon gafa Rabbin je’e bilisomuun hin ollu kanaafu warri rakko umus fadhu yoo jirate if qusachun garidha bodde wal qanfachuraa yaa Rabbi Bilisumma ummata oromo tifis ummata cunqursaman marafu Aamin
-
obsaa:
Seenaa ABO bara 1976 kaasee jiru yoo ilaallu dogogora gurguddaa SHAN argina.
1ffa. IFLO fi OLF wal-loluu
2ffaa. Bara 1991 waraana ABO moonaa galchuu
3ffaa. Bara 2005 ABO’n walqooduu
4ffaa. Bara 2008 jijjirama OLF addaan ba’uu
5ffaa. Bara 2012 gareen Kamal galchuu ABO kabiraa dhaabuu
Some force is behind this problem. I do not think that genuine Oromo freedom fighters are concious about that. I suspect that there are neftegnas who are working underground with in OLF since the time it has been established.
-
Baqqaanaa:
Rakkoon uumamu tokkoyyuu hinjiru. Jarri hundinuu ummata Oromoo biratti “akka du’anii badanitti” beekamu. Meles Zenawi akkas jedhee ture: ” ABO akka inni lammata ol hinjennetti barbadeessineerra……”. ABOn kan bade gaafa mootummaa cehumsaa Ethiopia keessaa teessoo sana mara duwwaa godhee keessaa bahe dha. “Namni biyya ofii keessa hinjirre eessuma iyyuu hinjiru” kan jedhe eenyu turee? ABOn kan du’e gaafa namoota oromoo ta’anii fi diina addaan baafachuu dadhabe dha. ABOn kan du’e gaafa Meles Leencoo harka micciiree loltoota wayyaanee “Ethiopian Defense Forces” jedhee sanada qophaa’e akka mallatteessu erga gohee booda loltoota ABO immoo gara kaampiitti akka galan godhe dha. Waldhabiitiin dhaabolee maqaa ABO himatanii kan madde waltuffachuu fi gahumsa dhabuu irraa akka ta’e ifaa dha. Gama birootiin immoo geggeessaa jagna ta’ee fi ummata isaa jaallatu dhabuunis du’a ABO qaqqabsiisuu bira darbee “awwaala isaa illee” ni balleesse.
-
Abbaa Tooftaa:
@Baqqanaa
You are even more pessimistic than the author himself. I do not think that your motive is healthy. ABO’n maaliif mootummaa cehumsaa keessaa akka ba’e beekamaa dha. Kaadiroonni isaanii humna waraanaa TPLF fi Shabiyaatiin waan ajjeefamaa turaniif. Wayyaanee fi Shaabiyaan tokkoo tokkoo iseensa ABO ajjeeftee ABO kan jedhamu hundeedhaan akka badu gochuu dandeessi ture. Kanaaf ba’uun isaanii sirrii dha. Har’a yaada akkasii utuu hinta’iin yaada dhaabicha deebisee ijaaru kennuu qabna. Dogoggora ABO qofa haasa’uun bu’a hinqabu. Namootiin yaada destructive ta’e dhiheessuu ABO’n bara 40 akkanumaan qabsaa’e jettanii hamilee qabsaa’ota buusuuf wacabbartan ergamaa seexanaa/Wayyanee/ ti.
-
Sabaa fii:
Can darbee senaa ammafii garuu akkumaa beressan kaheetii Otto oromo fi maltuu woyahaa akkamii godhuu qabnaa jenne dhabanee tokkoo tokko Kenyaa ilalee waan Dhibaa kessaa 99 irraa Akka walii galuu Abdii qabaa kanafuu waan walii irratii walii galuu irraatii Otto dubanee yookan baresine dansaa dhaa
ABO wogaa darbee akkasii tahee amma du’ee amma achitii hin galuu bu’aa hin qabuu
-
Bookaa:
Galatoomi, Obbo Gammada.
Kan ABOn dhabe hooggana. Dhaabin hooggana hin qabne, maqaa qofaan jiraata. Jarri kun deebi’anii ABO hooggananii QBO taakkuu tokkoollee achi tarkaanfachiisu jedhaan abdadachuun abjuun aannan dhugaa buluun tokko. Isaan kun aynaa hoogganummaa kan ammaan dura baroota digddamaa oliif hin qabaatiin amma eessa fidu jedhamee akka abdatamaa jiru namaaf hin galu. Kun bishaan daakuu (grinding water, not swiming) wajjin tokko. Keessattu biyya alaa jiraachaa Qabsoo lafa Oromo bilisa baasuuf geggeeffamu keessatti jijjiirraan hidda kute isaan fiduu danda’an jira natti hin fakkaatu.
Hooggana bakka isaan bu’us guddissu hin beekan ykn hin fedhan. Ykn ammoo ilma Oromoo guddate bakka isaan bu’uu danda’u durumaa ofitti hin butan. Yoo dogoggoraan inni dhaaba saanii seenes, hatattamaan olola irratti oofanii abdii kutachiisanii ar’u. Miseenonni isaaniis hoogganoota saanii fakkaatu. Hoogganni dadhabaan miseensota dadhaboo horata; dadhabina keessatti isaan eega. Miseensi dadhabaan ammoo hunda caalaa hoogganoota dadhaboo aangoo irratti eeguttii bobba’a. The cycle goes on and on and on …
Gorsi obboleessa keenya Abdii Boruu sirrii dha. Ha ta’u malee, jarri inni gorsu kun gurra tokkoon dhagahanii gurra biraan akka dhangalaasaan shakkiin hin jiru.
Gabaabaatti, abdiin Oromoo tokkichi ijoolleen dargaggoon aadaa badaa kanaan ‘infected’ hin ta’in, biyya keessaa kaatee hoogganummaa QBO fudhachuu qofa. Hogganni jabaan jaarmaa jabaa kan qabeenya Oromoo walitti qabee hojjechiisuu danda’u jaara; miseensota jajjaboo horata. Miseenonni jajjaboon hoogganoota dadhaboo aangoo irratti eeguu dhiisanii yeroo-yerootti itti gaafatama isaanii yaadachiisu; hojii qabsoo jajjaboo hojjetu; hawaasa Oromoo jaaru; guddatanii hoogganummaa fudhatu; kkf …
Na hofkalchaa!
-
Tokkicha Abbaamilkii:
Obboleessa keenya Abdii Waayee ummata keenyaa waan qabdu darbachuu keetif galatoomi. Hirrinaafi jabina yaadnii qabu obboleeyyan keenya ibsanii jiru. Anirree waan natti mullate akka kanaa gadiittan ibsa.
Matadureedhuma yaada keetirraa yoo kaanu yaadni kee hirrina qaba. Gareewwan Oromoo walhubannoo mallatteessan Shanee fi QC qofaa miti.Gareewwan hanga harraatti walhubannoo mallatteessan hundinu QBO keessaa gahee mataa saanii waan qabaniif waayeen tokkoomuu yoo ka’u hundumaa hammachuu qaba.Yoo sana ta’uu baate tokkummaan gareewwan lamaani qofaan ammas bu’aa buusu hindanda’u.
Tarii gareewwan ati dhiifte keessaa yaadanis ta’ee baayyina miseensotaatin kan jara ati faarsituu caalaa ciman akka jiran yaaduun nimala.Kunirree ta’u baatu kaayyoo bilisummaa Oromootifi walabummaa Oromiyaatii hanga qabsaa’u fedhutti namni dhuunfatu alatti hafuun akka irra hinjirre beekuun barbaachisaadh.
Gareewwan kuni lamaan waltahu dhabuun saanii rakkina guddaa fida jettee ummata doorsisuutti kaate.Garuu rakkina maalii akka fiduuufii kallattiin eenyrratti akka fidu hinibsine. Waltahuun gaariidha yoo waltahan diina malee Oromoon hinjibbu.Garuu isaan waltahuu diisaniif rakkinni dhuifus ta’ee waltahaniif raajin mullatu hinjiru.Dadhabdootafii Dulloomtota waggaa afurtama ummatarraa ciisanii qabsicha gaadi’ani abdii kutannaa amma keessa jirrukanaan nu gahanitu walitti hirkatanii akkuma baranitti ciisu malee wanti haaroofti hindhufa jedhee hinyaadu.
Rkkinni kan dhufuu danda’u yoo gareewwan biraa kan akka G.M.Q.ABO,K.Y.ABO ,ULFO fii k.k.f waliin wal tahuu dadhaban balaan garee lamaanitti dhufu salphaa akka hintaane itti himuun nimala.Balaan sunis angoon waanhunda caalaa jalatan harkaa bahuu akka dandeessu akka itti yaadan hubachiisuns gaariidha.Rakkinichi kanaan hindhaabbatu.Badiiwwan dagannoodhan (negligence) dalaganiif itti gaafatamuunis akka itti aanee dhufu itti eeruunis akka barbaachisu natti dhagahama.
-
Abbaa Tooftaa:
Oromoon hunduu jaarmiyaa siyaasaa tokko hanga dhaabatutti bilisummaa ba’uu hindandeenyu ka jedhu yaada dadhabaa dha. Jaarmiyaan Oromoo miseensa baay’ee hinqabaanne bilisa nu baasu hindanda’u ka jedhus anaaf dogoggora dha. Waanti murteessan jaallewwan gootummaa fi kutannoo qaban walittiqabuu danda’u hogganaa gootaa fi abshaala ta’e horachuu danda’u dha. Kuni taanaan murnoota ABO amma jiran keessaa tokko illee itti cichee qabsoofaan bilisa nu baasuu dandaa’a. Namni uumaman akkuma tokkummaa qabu garaagarummaa qabaachuu waan maluuf yoomiyyu garaagarummaa xixiqqoo balleessuun hindandaa’amu. haata’u malee jaarmiyaaleen siyaasaa Oromoo dhimma tokko tokko irratti waliin hojjechuu danda’u. Dhimma gargarummaa qaban irratti ummanni akka murtessuuf banaa ta’uu qaba. Yoo akkanatti adeemne sochiin qabsoo bilisummaa saffisaan adeemuu dandaa’a jedheen amana.
-
Abdii Boruu:
Duraan dursee, barreeffama kiyyarratti yaada keessan dhiyeessuu keessaniif hundi keessanuu galatoomaa.
Tokkicha Abbaamilkii,
Qabiyyee yaada keetii bakkee lamatti baaseen ilaala: i) yaada gorsaa fi ii) yaada qeeqa fi komii agarsiisu. Duraan dursee yaada gorsaa dhiyeessuu keetiif galatoomi.
“…kaayyoo bilisummaa Oromootifi walabummaa Oromiyaatii hanga qabsaa’u fedhutti namni dhuunfatu alatti hafuun akka irra hinjirre beekuun barbaachisaadh…”
“…Rkkinni kan dhufuu danda’u yoo gareewwan biraa kan akka G.M.Q.ABO,K.Y.ABO ,ULFO fii k.k.f waliin wal tahuu dadhaban balaan garee lamaanitti dhufu salphaa akka hintaane itti himuun nimala…”
jettee qabxiilee kaasteef, waan tokkon sitti himuu ykn si yaadachiisuu barbaada. Ergan waayee Oromoorratti yaada koo barreessuu jalqabee eegalee, barruuleen kiyya harki caalaan isaanii waayee tokkummaatti xiyyeeffatu. Tokkummaa yoon jedhu ammoo tokkummaa ilmaan Oromoo keessumaayuu kan jaarmayoota fi qabsaa’ota Oromoo jechuu kooti. Waayee tokkummaa “HUNDAA HAMMATU” yoon barreessu fi ibsu tokkummaa gareelee ABO qofaa otuu hin taane, tokkummaa jaarmayoota Oromoo walaba ta’anii sossa’anii fi kan qabsaa’ota hundaa hammatu jechuu akka ta’e, barruulee kiyya kan yeroo adda addaa keessatti dhiyaatan ilaaluun ni danda’ama. Kanaaf, ani gareelee tokkotti hirkadhee ykn isaaniif dhaabbadhee; kan biroo dagadhee waayee tokkummaa dubbadhee hin beeku. Gareen ani kophaatti baasee faarsus hin jiru. Ani akka ilma Oromoo tokkootti, nama walaba ta’ee yaada dhuunfaa kiyyaa barreessu malee, miseensa jarmayaa siyaasaa tokkootuu miti. Kana yeroo baay’ee irra deddeebi’ee dubbistoota barruulee kiyyaa hubachiisuu yaalee jira. Kanaaf, ani kanan faarsus kanan doorsisus hin jiru. Yaaddoo qaban ibsachuunis doorsisuu miti.
Barreeffama kiyya kan ammaa kana ilaalchisee, “Walhubannoon ABO QC fi ABO Shanee Gumii tokkummaa dhugaatti jijjiiramuu baatnan rakkoo guddaatu uumama” kanan jedheef yoo kun hin milkoofne mooraa ABO keessatti rakkoon cimaa ta’e uumamuu akka danda’u yaaddoon qabu ibsuuf malee, tokkummaa gareelee lamaanii kana qofaatu bu’aa qaba jechuu kiyyaa miti. Dhugaan lafarra jiru ammas taanaan tokkummaan hundaa hin hammatne, tokkummaa humna jabaa uumuu danda’au akka hin taane hundaafuu ifa ta’uu qaba.
Wantin mata duree kanaan ibsuu barbaade, walhubannoon ammaa kun mooraa ABOtiif murteessaa akka ta’e dha. Maaliif yoo jedhame, akkuma beekamu walhubannoo fi akkasumas tokkummaan kanaan dura yaalame otuu hin milkaayin hafe. Sun ammoo rakkoolee gara garaa akka uume fi ergasii kaasee mooraa QBO keessatti maaltu deemaa akka jiru waan hunduu hubachuu danda’anii dha. Ammas walhubannoon kun yoo tokkummaa dhugaatti jijjiiramuu baate, hamilee uummata keenyaa laaffisuu bira dabree gareewwan kana keessatti gargar bayinsi akka uumamu taasisuu mala. Booddeerra uummatni keenyas gareelee kanarraa abdii dhabu ykn abdiin uummatni isaanirraa qabu hir’achuu danda’a. Haala kanatu na yaaddesse malee gareelee kana kophaatti baasee isaan faarsuufii miti. Qabsaa’ota hafan dagachuus miti.
Akka yaada kiyyaatitti, walhubannoon gareelee lamaanii kun tokkummaa dhugaatti yoo jijjiirame, sadarkaan kanatti aanee dhufu tokkummaa jaarmayoota fi gareelee hafanii kan hundaa hammatu (all-inclusive unity) ta’uu danda’a. Tokkummaan akkanaa kunis kan warra kaayyoo tokko qabanii fakkeenyaaf ABO QC, ABO Shanee Gumii, KY ABO, G.M.Q.ABO fi ULFO jechuu dha. Yoo walhubannoon kun tokkummaatti hin jijjiiramne, kana booda wal amanuun waan baduuf, hunduu gara garatti hiramanii hafuu ta’a. Kun mooraa keenya yoomiyyuu caalaa laaffisuu danda’a. Dhugaa kanarraa ka’een yaaddoo kiyya ibse malee, akka namootni tokko tokko yaada isaanii dhiyeessanitti “pessimistic” ta’uu kiyyaa miti. Yoon shakkii qabaadhe, waanan kana qabaachuu danda’eef barreeffama kiyya keessattillee ibsee jira. Akkuma atis jette, balaan hundattuu dhufuu akka danda’u beekuu fi hubachuudhaan; kana hanbisuuf hundi isaaniituu dhugaadhaan tokkummaa dhugaatiif hojjechuu qabu. Kana dubbiin!!!
-
Tokkicha Abbaamilkii:
Obboleessa koo Abdii yaada koo kabajee deebii naa laachuu keetif hedduun sigalateeffadha.Hori Buli,Fyaa ta’i.
Rakkina nidhufa jettee yaaddofte kana akka Oromoo tokkotti yaadda’un inuma mala.Garuu yaaddoon “Ammas walhubannoon kuni yoo tokkummaa dhugaatti jijjiramuu baate hamilee ummata keenyaa laaffisuu bira darbee gareewwan kana keessatti gargar bayiinsi akka uummamu taasisuu malaa . Boodarra uummanni keenyas gareelee kanarraa abdii dhabuun yookin abdiin uummatni isaanirraa qabu hi’rachuu danda’a”jette kuni yaaddoo si’ana Oromoo yaaddessu natti hinfakkaatu.
Nan ibsa.
1-Hamileen uummatni keenya qabsoo Bilisummaa saati qabu ABOn yoo jiraatee cimee hoggane akkasumatti cimuu nidand’a.Yoo ABOn hinjiraanne’o? Hamileen isaa akka hinhir’atin waggoota digddamman darban arginee jrra.ABOn erga mootummaa cehumsaa keessaa bahee ,qabsaa’ota sana hunda facaasee,kuun wareegamanii kan hafan ammoo mana hidhaa diinaatti guurramanii kaasee sagaleen saa (kan raadi’o jechuu kootii miti)biyyarraa fagaachaa ,odeeffannoon dhabamaa,oso jiru Uummanni abdii oso hinkutatin haala gurmaa’enis ta’u baatu mirga saatif qabsa’a akka tureefi har’a lee akka itti jiru hidhaanifii ajjeechan aara galfii malee Oromoorratti raawwatamaa jiru nimirkaneessa.Kanaafuu Uummanni abdii qabsoo nikutata jettee yaaddoon si hinseenin jedha.
2-Karaa biraa Uummanni biyya keessa hoggantootarra akka abdii kutate baruuf qormaata ballaa taasisuu hinbarbaachisu.Dubbii maanguddoonni walgayii OSA irratti dubbatan dhaga’un nama sammuu sirriin yaaduuf barmoota gahaa kenna.Maanguddoonni suni biyyatti warra qabeenyy guddaa horatanii dhaaba kanarree diinagdeen deggeraa turanii haluma kanaan rakkina isaan mudateen qabeenyaa saani gatanii umrii kanaan biyyaa bahanii warra baqattummaan jiraatudha.Isaan keessaa maanguddoon tokko bara dhaabni chaartara keessa ture caalbaasii tokkarratti cuumboo tokko qarshii 10,000.00 akka fudhatan nan yaadadha.Egaa jarri kuni erga kana huunda of wareeganii booda haali har’a dhaabichi keessa jiru jara kana yoo abdii kutachiise komii qabaa?
Ummanni Oromoos akksuma wareegama hedduu baase.Ijoollee saa maqaa dhaaba kanaatin hidhaa, daraafi ajjeechaaf gabbaree qa’e saarraa buqqifamee, qabeenyaa qabu sammame jiruu gadadoo yeroo jiraatu kana dhaabichi akka selli Ameebaa(conjugate gochaa) iddoo kudhanitti walqoodee diina dagachun walnyaachurratti yoo bobba’u Uummanni abdii irraa hinkutanne yoo jedhanii yaaduun raajidha.Kanaafuu gara fuulduraa Uummanni akka abdii irraa hinkutanne jettee yaaduun kee waan hijirre(hiqabne)tokko dhabna jedhanii yaaduu natti fakkaatee ,mee deebisii xiinxali.
3-Yaaddoon daran addaan bayiinsi dhalachuu dand’a jedu dugaadha,nidand’a.Kana fiduus hambisuus kan danda’an gareele lamaan ABO-QC fii ABO-SG ti.Asirratti mammaaksa goddaanissaa tokkon kaasa.Dubartiin tokko godaannisa lama ofirraa qabdii jedhama.Namatu hubatee laalee goddaannisa tokko eeraa maal akka taate gaafata.Dubarttittinis abiddatu nagube jeettee deebiikenniti.Hubataa santu goddaannisa isa lammafaas maal akka taate gaafata.Ammas abda nagubee jattin. Oso kana argitu lammata maa itti deebitee jedheen jedhu.Egaa gareen lamaanu gubatani arganii jiru.Goddaannisa baballaa akka mallattootti ofirratti argaa jiru.Kana bira darbanii akkuma dubartittii mammaaksa keessaa lammata gubachuu yoo fedhan ammas nigubatu.Gubaatin ammaa garuu kan goddaannisa itti huumee darbu oso hinta’in kan fudhatee darbu ta’u danda’a.Of hambisu yoo barbaadan ammoo akkuma ati jeette “TOKKUMMAA HUNDA HAMMATU”-ABO-SG, ABO-QC, GMQ ABO,KY ABO fii ULFO-oso tokko xiqqeessani kanbiraa hinguddisin ija tokkon wal ilaalanii sadarkaa tokkorra dhaabbatanii tokkummaa huumanii daran wal hiruu san of baraaruu danda’u.Waan sana hintaaneen hiramuu qofaa oso hinta’in hiramanii hiramanii hambaan hafuun waan shakkisiisadha.Diigamuutu dhufa jechhdha.”Abbatu of mara jedhe bofti”jedhuu mitiree.
4-Yaada “walhubannoon gareelee lamaanii kuni tokkumaa dhugaatti yoo jijjirame sadarkaa kanatti aanee dhufu tokkummaa jaarmiyoota fi gareelee hafanii kan hunda hammatu ta’u danda” jettee jirta.Asirratti garaa garumman keenya akkuman gubbaatti ibsuu yaalaeetti garee shanan walhubanne jedhan kuni walhubannoon saani sadarkaa tokkffa fi lammaffa jedu waan hintaanef walqixxummaan(on equal footing) waan walii mallatteessaniif akkasumatti jila shananirra’u bahu hummatanii akkamiitti akka tokkooman hatattamaan irratti hojjatani fixuun Uumata Oromootti as bahuu qabu malaee tartiiba qabatanii abuluuf abalu dura walii galanii abalu ammoo itti anee dhufa yoo jenne haala amma deemaa jiraniin walii galtichi wagga shanittuu waan dhumiu hifakkaatu.
Galatoomi ammana akkan afuura baafadhu nataasiftee.
-
Abdii Boruu:
Tokkicha Abbaamilkii,
Dhugaa dha, ABO uummatni Oromoo bal’aan beeku, kan inni nuuf dhufa jedhees eegu fi abdataa jirus ABO bifa yeroo ammaatiin mul’atu miti. Akka haala amma jiruutti yoo ilaalame fi hubatame, qabxiileen ati lafa keesse waanuma dhugaarratti hundaa’anii dha. Gareeleen maqaa jaalatamaa kanaan of waaman hunduu ABO uummatni beeku fi hawwu sanatti of jijjiiruu yoo barbaadan karaa ykn filannoo tokko qofaa qabu. Innis haal-duree tokko malee walitti deebi’anii tokkummaa dhugaa, kan humna cimaa uumuu danda’u ijaaruu dha. Yoo kun hin taane, waan isaan ta’uuf deeman akkuma ati waayee “Godaannisaa” dubbatte ta’a. Kana jalaa bahuuf ammoo deebii gabaabaan akkuma makmaaksa ati dhiyeessitee ti. Asirratti waliigalla.
Waayee sadarkaa tokkoomuu gareelee kan qabxii afraffaa (4ffa) keessatti dhiyeessite ilaalchisee, barreeffama kana keessatti adeemsa kana sadarkaa lamatti baasee hin ibsine. Haa ta’u malee, “sadarkaan kanatti aanee dhufu tokkummaa jaarmiyoota fi gareelee hafanii kan hunda hammatu ta’u danda” yoo jedhamellee kun dogoggora waan qabu natti hin fakkaatu. Maaliif yoo jedhame, kun karaa adda addaatiin ilaalama. Karaan tokko adeemsuma walhubannoo fi tokkoomuu kana keessatti wanti hubatamuu qabu ni jira. ABO gareen lamaan (QC fi Shanee Gumii) yeroo dheeraaf (bar-kurnee tokkoo ol) addaan bahanii waan turaniif, walhubannoo fi tokkoomuun isaanii kun milkiidhaan xumuramuun isaa hanga mul’atutti warri hafan dafanii tokkummaa hundaa hammatu ijaaruuf of qusachuu malu.
Karaan biraa, fakkeenyaaf ULFO yoo fudhanne, hanga gareeleen ABO warri kaayyoo tokko qaban walitti deebi’anii hin tokkoomnetti; hanga ABOn deebi’ee tokko hin taanetti, tokkummaa hundaa hammatu ijaaruuf waan fedhan natti hin fakkaatu. Kun tilmaama kiyya. Walumaagalatti, tokkummaa hundaa hammatu sadarkaa tokkoon ijaaruun rakkisaa ta’uu mala jechuu kooti. Kanaaf, “sadarkaa ittii aanutti” yoo jedhames kun dogoggora hin qabu. Yeroodhuma tokkoon hunduu walitti dhufanii tokkumma hundaa hammatu ijaaraa jechuunis hawwii dha ykn yaada (theory) dha malee, akka adeemsaatti salphaa waan ta’uu miti jechuun barbaade.
Ilaalchi ati qabdu, walhubannoo gareelee lamaanii qofaa otuu hin eegin; akkuma atuu jette tartiiba qabatanii abuluuf abalu dura otuu hin jedhin, yeroodhuma tokkoon tokkummaa hunda-hammataa ijaaruun silaa karaa hawwamu ture. Walumaagalatti yaada bilchaataa dhiyeessuu keetiif galatoomi. Jabaadhus.


c: text/html

text:
Categories: Oromia Tags:
One Response to “Seife Nebelbal Radio, Feb 21, 2014; Simbirtuu Raadiyoo, Feb 20, 2014”
Obbolootaa, nageenyi haa dursu! Yeroo heddu mana murtii wayyanee galee yemmuu ilmaan Oromoo irratti murtee dabarsan argeera. Ragaa sobaasi yemmuu irratti bayan argeera. Heddu nama gaddisiisa. Tigroonni ilmaan Oromoo akka wal hin gargaarre waan beekaniifuu, tuffii ilmaan Oromootif qaban agarsiisuf akkana hojjatu.
Biyya tokko keessa seerri jiraachuu kan dandawu yoo lammiin biyya sanaa jabaatee mirga isaatif dhaabate qofa.
Isa namni barreessu yoo amanuu baattan isa namni seera beeku mee dhaggeeffadhaa!
Amma yoomitti ilmaan Oromoo wal ajjeechifti?
Amma yoomitti teenyee idhii xuuxna?
Amma yoomitti dhiiga ilmaan Oromootin daldalu?
Yaa hawaasa Oromoo, akkuma hundi keenyayyuu beeknu biyyi keenya (Oromiyaan) biyya badhaadhinaati. Garu nuti badhaadhina kanatti fayyadhamuu wal dhoowwineeti rakkoo addaddaatif saaxlamnee jirra. Isa yeroo durii dhiifnee waayee yeroo kana jiru yoo ilaalle akkamitti akka nama yaachisu beektu. Ilmaan Oromoo balleessa malee mana hidhaa diinaa keessatti dararamu. Qabeenya isaaniti saamamu. Biyya keenya dhiifneti biyya Ormaatti baqannee darara biraatif saaxlamna. Rakkina ilmaan Oromoorra biyyoota Arabaatti, Sudaanitti, Keenyatti, Sumaaletti, Jibuutitti qaqqabu hundinuu dhagawuu dandawa. Waayee warra garba Meditiraaniyaanitti du’us ni dhageessu. Lafti Oromoo akkamitti akka irraa fudhatamu ni beektu.
Hundinuu maqaadhuma “ABO”-tin rakkata. Maalif ilmaan Oromoo tokko taatee diina ofii ofirraa hin dhoowwine?
Hawaasni Oromoo biiyya dimokraatome (Ameerikaa kaabaa, Kanaadaa, Awuraaphaa fi Awustiraaliyaa) keessa jiraannu maalif akka saboota biraatti yeroo yerootti hiriira baanee mootumoota biyyasiitti iyyachuu dadhabne?
Ameerikaas tayee Awuroophan uummatuma lolachaa lolatu gargaaru.
Karaa biraatin immoo yoon dhagawu akka sochiin dargaggoota Oromoo (Qeerron) biyya keessa socho’aa jiru. Warra jaariyaa addaddaa dhaabetu isaan jeeqa moo maalif bu’aan tokko illee buufamuun dadhabame?
WBO-n immoo maalif bakkuma tokkotti illee tawu diina irratti balaa buusuu dadhabe?
Amma yoomitti akkanatti jiraanna?
Amma yoomitti teenyaa bilisummaa abjoonna?
Amma yoomitti biyya keenya dinaa dhiifnee biyyaa baqanna?
Amma yoomitti adaala keessatti dheebun ijoollee keenya fixxi?
Amma yoomitti biyyoota Arabaatti garbummaatti gurguramnee lammin keenya baddi?
Amma yoomitti “Sinaayitti” ijoollen keenya otoo lubbun jirtuu qalu?
Amma yoomitti biyya Ormaa keessa teenyee baluulamaa jiraanna?
Dhalli Oromoo maalinni dhala biraatii gad taye?
Akkamitti sabni biraa ilmaanuma Oromootti fayyadamee uummata keenya dararaa jira?
Rakkoon kun maalif dhufuu danda’e?
“Kanniifitti mootii malee jiraachuu hin dandawu.” jedhu. Namnis akkanuma mootii malee jiraachuu hin dandawu. Oromoon maalif mooticha dhabne?
Biyya Toophiyaa kan adunyaa kana irratti beeksise ilmaanuma Oromooti. (Abbabaa Biqilaa, —- Ganzabee Dibaabaa,—) Bunni, midhaan, hundinuu kanuma Oromooti. Kan akkanatti rakkisanis ilmaanuma Oromooti.
Rakkinni kun maalifi? Maalif uummanni lakkoofsi isaa akkanatti baay’atu kun tokko tayee lolachuu dadhabe?
Dhaalli nuti addee Warqituu, Boditi Mayaa, Giraanyi Mahamad, Bakar Waaree, —-, irraa dhaalle meerre?
Mee itti yaaduu nu barbaachisa.
Rakkina hardha jiru kana warra hegereetti dabarsuun nurra hin jiru.
Leave a Reply
You must be logged in to post a comment.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kuush
Sabni afaan Kuushi dubbatu hundumti Bahaa fi Kaaba Baha Afrikaatti argamu. Guddinaan garuu ganfaa Afrikaa keessatti dubbatama. Afaan kuushi afaan Afroo-Eshiyaatik jalatti qoodama.
Afaanonni gurguddon Kuush jalatti ramadaman kan armaan gadiiti:
1. Afaan Oromoo - 35 miliyoona - Itoophiyaa, Keeniyaa...
2. Afaan Sumaalee - 18 miliyoona - Somaaliyaa, Itoophiyaa, Jibuutii..
3. Afaan Sidaamaa - 2 miliyoona - Itoophiyaa
4. Afaan Hadiyyaa - 1.6 miliyoona - Itoophiyaa
5. Afaan Affaar - 1.5 miliyoona - Itoophiyaa, Eertiraa, Jibuutii..
6. Afaan Kambaataa - 1.5 miliyoona - Itoophiyaa


text:
Tropical cyclone
tropical cyclone gossa “storm”ii yoo ta’u waantonni itti bekkamuni immo dhibaa diqqa jiddu kessa qabuu fi thunderstormii bubbe jabba fi bokka lolla fiddu kan ofii kessa qabu dha. Tropical cycloniin kan jabbena isaa argattu ho’a yerro qillensi jidhaan olii ka’u fi hurkii walitti qabame garra bishaani jijjiramu irratti. Tropical cycloniin gossa “storm”ii ho’a qabban (“warm core” storm systems) waan ta’aniif akki itti jabbena argataniin “mechanism”ii ho’a cyclonic windstorms kan akka nor’easter, European windstorm fi polar low irra adda ta’e qabu.
"Tropical cyclone" maqqa meteorological ta’ee dha. Maqaan durra “tropical” jedhamu waan lamma irra dhufee. Tokko bakka inni itta argamu irratti hunda’etti, kunis kutta lafaa (earth) kessa bakka tropical jedhamutti waan bayyinan argamufii. Kan lammesso immo fakki isaan Maritime Tropical air masses gubbatti qaban irratti hunda’un. Maqaan lammesso “cyclone” immo kan dhufee waan isaani gossa “storm”ii cyclonic ta’aniif. Stormotni cyclonic ta’an Hemisphere kabbatti kan counterclockwise marran yoo ta’an, Hemisphere kibbatti immo clockwise marrani dha. Bakka itti argamani fi jabbena isaani irrattti hunda’udhan tropical cycloniin maqqa garagara qabu. Fakkenaf hurricane, typhoon, tropical storm, cyclonic storm fi tropical depression..
Tropical cycloniin bubbe, bokka cimma, “wave” gudda fi storm surge (kan olii ka’e yerro tokko gaddi debi’u) bayye jabba fi hamma ta’e bassu danda’u. Kan itti dhallatan bishan gudda ho’a bassu irratti yoo ta’u yerro garra lafa dhufuu human dhaba. Kanaaf bakkotni qarqarratti argaman yeroo bayye tropical cycloniin midhamu, akkasumas bakkotni jiddu biyyatti argamani kanaaf tropical cyclone jabba ta’een hin midhamne. Haa ta’u malle bokkan jabban lollan akka garra kessa sennu kan godhu yoo ta’u, “storm surge”iin (storm olii gara gaddi daffe bu’u) immo bishaan “ocean” gara kessa hanga 25 mile (40 km) akka lolla ta’e akka seenu godha. Ummatta irratti midhama bayye gudda fidanulle, tropical cycloniin qillensa goggoga ballesu ni danda’u. Ho’a fi “energy” batanii tropics irra gara temprate latitudes gessu. Kuni immo atmospheric circulation bayye dansa yoo ta’u, troposphereiin lafa akka wal-qixxuma yokan “balance” akka qabattu godha. Akkasumas qillensi ho’a qabu lafa (earth) hunda gubbatti akka jirratu godha.


text:
Congenital Disorder
Congenital disorder kan jedhamu rakko yokan gossa dhukubba hunda kan yeroo dhalottat argamu dha. Jechii congenital jedhu kunii burqaa genetic hin ibsuus hin dhoksus. Kuni jechuun dhukubichii dirqama burqaan isaa geneticidha jechuu miti akkasumas dirqama burqaan isaa genetic hin ta'uu jechuu miti, burqaan genetic ta'uu yokan ta'uu dhabuu danda'a. Congenital disorderiin kuniin dhalotaan duraa, dhalotaa irratti yokan wagga heddu (bayee) dhalotaan bodaa bekkamu danda'a. Congenital disorderiin kunii burqaan isaa dongorra geneticsii, dhibaa alla (environment), kan lachuu yokan immo burqaa hin bekamnee irra dhufuu danda'a.
Akkataan congenitalii kuniin akka dhukubaa, sirri ta'u dhabuu, akkataa sirri dhabuu, gargari ba'uu yokan immo akka gargarumma geneticsit ilalamuu ni danda'a. Rakoon yokan dhibaan congenitaliin fiduu danda'u salpha yokan immo ajessa ta'u danda'a. Kan dhibaa guddaa fidaan kan akka anencephaly lubbu nama fudhatuu. Congenital physical anomalies (rakko congenital kan fakki nama irratti ta'uu) kuni du'atti ijolle didiqoof sababa gudda ta'a, kunis ijolle 1000 kessa 2 United States kessatti ajessa.Cite error: tags exist, but no tag was found
Akkataan congenitalii kuniin akka dhukubaa, sirri ta'u dhabuu, akkataa sirri dhabuu, gargari ba'uu yokan immo akka gargarumma geneticsit ilalamuu ni danda'a. Rakoon yokan dhibaan congenitaliin fiduu danda'u salpha yokan immo ajessa ta'u danda'a. Kan dhibaa guddaa fidaan kan akka anencephaly lubbu nama fudhatuu. Congenital physical anomalies (rakko congenital kan fakki nama irratti ta'uu) kuni du'atti ijolle didiqoof sababa gudda ta'a, kunis ijolle 1000 kessa 2 United States kessatti ajessa.Cite error: tags exist, but no tag was found
This is an excerpt from the article Congenital Disorder from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Daily Archives: March 24, 2012
Qabsaawaa Artist Kadir Martuu
Diddaan Barattoota Oromoo Wallaggaa Bahaa Itti fufe.
University Adaamaa Keessatti Walitti Bu’iinsi Barattoota Oromoo fi Ergamtoota Wayyaanee Jidduutti Ta’e.
Bitootessa 24,2012 Adaamaa
University Adaamaa keessatti ammaan dura walitti bu’iinsi barattoota Oromoo fi dhalootaan Tigray ta’anii kanneen mootummichaaf hojjetan jiduutti ta’ee ture.Ammoos marraa lammmaffaaf guyyaa kaleessaa mooraa University Adaamaa keessatti baratooti Oromoo TV Afaan Oromoo osoo dhageeffatanii dhalootaan ilmaan Tigraay kanneen ta’an gurmaayanii barattoota Oromootti deemuun akka TV afaan Oromoo hin dhageeffanne yoo dhorkan illee gootonni barattuuti Oromoo diddaa muldhisuun gurmuu ilmaan Tigrootaa kana ari’uun of irra deebisanii jiru.Haala kanaan walitti bu’iinsa kana keessa poolisooti Wayyaanee diddaa barattoota Oromoo kana dhaabuu barbaadan illee biyya Oromiyaa fi abbaa keenyaa keessatti akka gadootti hin laalamnu,mirgi Oromootaa eegamaa waan hin jirreef ofii tikfachuuf dirqamne,kanaaf akka nutti hin siqne jechuun barattoti Oromoo Poolisoota waliin walitti bu’aa turan.
Diddaan kun hanga har’aa yoo dhaabbatee hin jiru,barattooti Oromoo gurmuu isaanii tikfachuuf irratti marihachuu akka jiran gabaasi qeerroo moorichaa addeessa.


text:
Caamsaa 24,2014 Mooraa Yuunivarsiitii Jimmaa humna waraanaa guddaan fi humna basaasa Wayyaanee heddumina qabutu itti bobbafamee eegamaa jira.
Humni waraanaa fi basasaa kun barattoota nagaa qabee reebuu, hidhuu, doorsiisuu, barnoota irraa ari’uu, hojii idilee sa’aa 24 guutuu hojjetan godhachuun Yuunivarsiitii goolaa jiru.
Bulchiinsi Yuunibarsiitii Jimmaa humnoota basasaa fi tika Waayyaanee hedduminaan mooraa Yuunivarsiitii Jimmaatti guuramaa jiraniif dirqamaan waraqaa eenymmaa barattoota akka kennuuf dirqisiisamee, yeroo amma kanatti humni basaasaa fi tika Wayyaanee waraqaa eenyummaa barattoota Yuunibarsiitii Jimmaa irraa departimentiin wal qoqqoduun waraqaa eenyummaa barataa baafachuun qabatanii daree barnootaa seenuun waan barsiisaan barattootan jedhuu fi waan barattootni jedhaan basaasaa jiru.
Ammaan dura kutaa tokko keessa ta’ee namni barachuu qabu nama 50 ture yeroo ammaatti ammo heddumminni barataa kutaa tokko keessa nama 55 ta’ee jira.Kanneen fuula haaraa fi mooraa Yuuniversitii Jimmaa keessatti argamanii hin beeknetu muldhata. Kanuma keessaan tokkummaan barattoota Oromoo jabaachuun diina yaaddeessa fi raasaa jira.
Gama biraan Caamsaa 24/2014 FDG marsaan 2ffaa gootota Dargaggoota Barattoota Oromoo Yuunibarsiitii Mattuutiin itti fufee motuummaan abbaa Irree Wayyaanee EPRDF sabaaba Barattootni Yuunivarsiitii maqaa gaaffii mirgaa jedhuun FDG narratti labsuun na jeeqaa jiru jechuun gootota barattoo Yuunivarsitii Mattuu irraa ‘Nyaataa dhaabuu’ beelaan barattoota adabaa jira, barattootni Yuunibarsiitii Mattuu guutummaa torbee kanaa nyaata dhabuun beelaan haleelama jiru, guyyaatti dabboo tokkon kan oolaan yoo ta’uu guyyaa kaleessaa irraa egaalee hangaa har’atti homaa kan hin nyaannee fi ulee beelaatiin reebamaa jiru. Haalii kun daran yaaddeessa fi lubbuuf ilee sodachisaa waan dhufeef guyyaa har’aa waaree booda sa:aa 10:30 local time irra egaluun FDG halaan finiinsan. Goototni barattootaa kunneen aarii beelaa fi haccuuccaa daangaa darbaa Wayyaanee balaaleeffachuun kaffee irraa nyaata nyaatan illee caccabsuun Fincilaa jabaa gaggeessaa jiru. Mootummaan yakkamaan kun seeraatti dhiyaachuu qaba, gaffii keenyaaf deebiin nuuf kennamuu qaba malee balaa beelaaf saxilamuu hin qabnu, barattootni hidhaman haa hiikaman, warra ajjeefameef gumaan kanfalamuu qaba, jechuun warraaqsa jabaa gaggeessa jiru.


text:
Barnoota qubee Afaan Oromoo fi seera isaa
Qubee:
Mallattoo sagaleewwanii tahee bakka bu’uudhaan kan dubbatu jechuudha. Akkasumas mallattoo afaan tokko ittiin barreeffamee,namni qunnamtiidhaaf dhiima itti bahu jechuudha. Afaan Oromoo qubee qeenxee digdamii jaha (26)
fi cimdii shan (5) qaba. Qubeen Afaan Oromoo akkaataa lamaan barreeffama. Isaanis qubee xixiqqaa fi qubee gurguddaa jedhamuudhaani.
Qubeen Afaan Oromoo bakka lamatti(2) qoodamuudhaan ilaalama.
Isaanis: 1-Dubbifama (Eng:consonants) 2-Dubbachiiftuu(Eng:vowels)
1-Dubbifamaa qeenxee (Eng:single consonants)
Qubee Afaan Oromoo keessatti dubbifamaa kan jennuun kan ofii isaatii of dandahee dubbifamuu hindandeenyee fi dubbachiiftuutti irkatuudhaan kan sagalee kennu jechuudha. Isaanis lakkoofsaan digdamii tokko(21) jechuudha.
2-Dubbachiiftuu (Eng:vowel)
Qubee Afaan Oromoo Keessatti dubbachiiftuu kan jennuun, kan mataa isaatiin of dandahee dubbifamuu dandahuu fi qubee dubbifamaatti ida’amuudhaan akka sagalee kennu kan goosiftuudha. Kanaafuu, waan dubbiftuuf jecha maqaan dubbachiiftuu jedhu itti moggaafame.
Qubee cimdii (Eng:double consonant)
Qubee Afaan Oromoo keessatti qubee cimdii kan jennuun dubbifamaa tahee qubee lama kan addaan bahuu hin dandeenye, sagalee biraa kennuudhaaf akka qubee tokkootti itti fayyadamnuu dha.
Hubadhaa:
Seera qubee Afaan Oromoo keessatti, qubeeleen cimdii lama walitti aananii hin barreeffaman.
Jabinaa fi laafinni qubee cimdii haasaya keessatti ykn hima keessatti beekuu dandeenna.
Seera sagaleen Afaan Oromoo itti barreefamu
Seera sagaleeAfaan Oromoo itti barreessinu keessaa akka fakkeenyaatti yoo fudhanne;
Seera sagalee dheeraa, gabaabaa, laafaa, jabaa, dheeraa-laafaa, gabaabaa-laafaa, dheeraa-jabaa, gabaabaa-jabaa, irra butaa, hudhaa fi kkf akka armaan gadiitti laaluuf jiraanna. Garuu san duratti qabattee armaan gadii keessa sagalee dheeraa fi gabaabaa dubbachiiftuu shanan waliin qidaaye hubachuuf haa yaalluu.
A. Seera sagalee dheeraa fi gabaabaan itti barreeffamu
Afaan Oromoo kessatti sagalee dheeressuu fi gabaabsuuf qubee dubbachiiftuutti fayyadamna. Yeroo jecha tokko keessatti qubee dubbachiiftuun gosa tokkoo lama taatee walitti aantee katabamtu, dubbachiiftuun suni sagalee dheertuu uumti. Yoo dubbachiiftuun suni takka duwwaa taate garuu, sagalee san keessatti dubbachiiftuun sun gabaabaa taatee dubbifatmti.
Fakkeenyaaf:
B- Seera sagalee jabaa fi laafaa
Hubadhu:
1. Seera barreeffama qubee Afaan Oromoo keessatti, jecha tokko yemmuu barreessinu jalqabarratti yeroo hundaa qubee dubbifamaa gosa tokkoo lama walitti aansinee barreessuun hin dandayamu (hin barreeffamu).
Fakkeenyaaf:
2. Seera qubee Afaan Oromoo keessatti jechi tokko qubee dubbifamaa gosa tokkoo lama walitti aanee dhuma irratti hin barreeffamu.
Fakkeenyaaf:
Afaan Oromoo keessatti sagalee tokko jabeessuu fi laaffisuu kan danda’amu qubee dubbifamaatti fayyadamuudhaani. Sagalee tokko jabeessuuf jecha tokko keessatti qubee dubbiffamaa gosa tokkoo lama wallitti aansinee katabna. Sagalee tokko laaffisuudhaaf ammoo, dubbifamaa gosa tokkoo lama wallitti aansinee yoo barreessuu baanne sagaleen sun laafaa jedhama.
Fakkeenyaaf:
C- Seera sagaleen altokkotti dheeratee laafaa
Afaan Oromoo keessatti, sagaleen tokko altokkotti dheeressinee laaffisuu kan dandeennu, qubee dubbachiiftuutti fayyadamuudhaani. Yoo jecha tokko keessatti qubeen dubbachiiftuun gosa takkaa lama walitti aantee fi qubeen dubbifamaan gosa tokkoo lama kan walitti aane keessa jiraachuu baate(hin jirre) sagaleen sun dheeratee laafaa taha jechuudha.
Fakkeenyaaf:
D- Seera sagaleen altokkotti dheeratee jabaatu
Afaan Oromoo keessatti sagalee tokko jabeessinee dheeressuu kan dandeennu dubbifamaa fi dubbachiiftuutti fayyadamuudhaani. Kana jechuunis jecha tokko keessatti altokko dubbifamaan gosa tokkoo lamaa fi dubbachiiftuun gosa tokkoo lama yoo waliiti aanee barreeffame sagaleen sun dheeratee jabaata jechuudha..
Fakkeenyaaf:
E- Seera sagalee altokkotti gabaabatee laafu
Afaan Oromoo keessatti sagaleen altokkotti gabaabatee laafaa tahuu kan dandahu, dubbachiiftuu fi dubbifamaatti dhimma bahuudhaani. Kana jechuunis yoo jecha tokko keessatti dubbachiiftuun gosa tokkoo lama walitti aantee barreeffamuu baatte( hin barreeffamne) fi dubbifamaan gosa tokkoo lama walitti aanee yoo barreeffamuu dhabeedha.
Yookaan dubbifamaa tokkoo fi dubbachiiftuu tokkotti yoo dhimma baaneedha.
Fakkeenyaaf:
F- Sagalee gabaabatee jabaatu
Afaan Oromoo keessatti sagaleen tokko gabaabatee jabaatuu kan dandahu, dubbachiiftuu fi dubbifamaatti dhimma baanee yoo jecha tokko keessatti, sagaleen dheerachuu baatee(dubbachiiftuu gosa takkaa lama walitti aansinee yoo hin barreessine)ykn gabaabsinee fi duubbifamaan gosa tokkoo lama walitti aansinee yoo barreessine(yoo jabeessine) sagaleen sun sagalee gabaabatee jabaatu jedhama.
G- Seera sagalee irra butaa itti barreessinu
Afaan Oromoo keessatti sagalee irra butaa barreessuudhaaf dubbifamaatti fayyadamna. Sagalee irra butaa kan jennuun, yoo dubbifamaan gosa garaagaraa lama walitti aanee barreeffameedha. Qubee cimdiidhaan alatti jechuudha (qubee cimdii akka qubee tokkootti waan fayyadamnuuf jacha).
Fakkeenyaaf:
H- Seera Hudhaa/laagee ( ‘ ) itti fayyadamnu
Seera qubee Afaan Oromoo keessatti dubbachiiftuun lamaa ol walitti aananii hin barreeffaman. Haatahu malee, bakka dubbifamaan hin jirretti dubbachiiftuun sadi ykn afur taatee yoo walitti aantee dhufte hudhaa /laagee/( ‘ ) gidduutti godhuudhaan itti fayyadamna. Kana jechuunis, bakka hafuurri citee dubbifamaan hafutti Laagee/hudhaa/( ‘ ) galchina jechuudha. Yookaan sagaleen yemmuu walitti ida’amu inni gama tokkoon itti dabalamu yoo dubbachiiftuu qofa tahe laagee gidduutti galchina.
Fakkeenyaaf:
Seera fayyadama qubee gurguddaa fi xixiqqaa
Afaan Oromo kessatti kan qube gurguddaadhaan bareefamu:
- jalqabni sagalee: maqaa namaa, maqaa ummattaa, maqaa biyyaa, maqaa lafaa, maqaa baatii, maqaa guyyaa fi akkasumas
- Jalqabni dhaabii dubbii -> kan tuqa (.) booddee dhufu hundaa.
- Kan kana irraa hafan hunduu qube xixiqqaadhaan barreeffamu.
- Fkf 1. Maqaa namaa:
- 1- Abdii, Obsaa, Gammadaa, Caaltuu….fi k.k.f.
- 2. Maqaa ummattaa: – Oromoo,Boorana , Baarentuu,…….fi k.k.f.
- 3. Maqaa biyyaa: – Oromiyaa, Jaappaan, Ameerikaa, Jarman….fi k.k.f.
- 4. Maqaa lafaa:
- a) maqaa tuluu: – Baatuu, Gaara Mul’ataa, Cilaaloo k.k.f.
- b) maqaa lagaa: – Haawaash, Gannaalee, Gibee, Dhidheessaa…fi k.k.f.
- c) maqaa magaalaa: – Adaamaa, Bushooftuu, Finfinnee, Amboo, Dirre Dawaa …fi k.k.f.
- d) maqaa gandaa: – Salaalee, Jiddaa, Hoolota, ….fi k.k.f.
5. Maqaa baatii (ji’aa)
6. Maqaa guyyaa (maqaa guyyaa torbanii):


text:
DIINA IRRATTI WAL-TUMSUUF, YEROOTU GA’E !!
SEENAA Y.G (2005) kutaa 2ffaa.
Diina irratti wal tumsuuf, waamicha tarrisuun furmaata hin ta’u. Dhaabbileen Siyaasaa Oromoo adeemsa kana keessa jiran dogoggoratti jiruu jedheen yaada. Muxannoon Qabsoo keessa qaxxaamurree jirru, salphaa miti. Aadaa keenyatti amanna yoo ta’es, waan jiru sirreessuuf karaa salphaa qabna Irraa barbaachuun fardiidha. Dhalli Oromoo Addunyaa kana irra jiraatu hundumtuu, keessa isaatti waan of gaafatuu fi waan ta’uu qabu ilaalchisee keessa isaatti bilcheessee mala malachaa jiraachuun ifadha. Tumsa barbaachisuuf gumaacha irraa eegamu taasisuuf qophiidha. Amma gaaffii guddaan Tumsa kana akkamiin Ummachuu dandeenya ? Tumsa akkamii nu barbaachisa ? Tumsaa fi kaayyoo akkamitti araarsina ? Daangaan isaa maalii ? Tumsi nuuti barbaannu fi kan addunyaan itti jirtu wal simaayi ? akka isaanii taana jennee aadaa keenya keessaa ceenee, waan kolfaa hojjachuu wayya ? moo, Makaanizimii Tumsaa Mataa keenyaa addunyaattu qabannee ba’uu dandeenyu uumnee, bu’ura aadaa fi Gadaa gadi dhaabnee, hegaree keenyaaf yaadutu furmaata nu ta’aa ??? jennee of gaafachuu nu barbaachisa. Sadarkaa kana irra ga’uuf wareegama qaalii kafaluu keenya dagachuu hin qabnu. Karaan nu eeggatu kana irra ulfaataa ta’uu waan maluuf, Tumsa Ummachuun amma shamiza of irraa baasanii geeddarachutti fudhachuu dhiifnee, gadi jabeessinee irratti hojjachuutu hegaree isaa mi’eessa.
DIINA IRRATTI WAL-TUMSUUF YEROOTU GA’E !!! kutaa 2ffaa.docx
GAAFFIIN FINFINNEE FI RAAYYAA, WALLOO, DIRREE DAWAA, SODDOO…..TOOKODHA !!!!.docx


text:
GUJO TIMIRTTIYAA
Pirdda Gallassay Aybee?
PIRDDA GALLASSAA aybidan qoppay? Daroti, biilooniyan qoodettiya asay maaran eqqidi Xoossaa sintti araataakko shiiqiyaabadan qoppoosona. Hegaappe pirdday aawussi huuphiyan huuphiyan imettees. Issoti issoti saluwan gannatiyaa laattoosona; harati qassi merinau waayettanaadan pirddettoosona. Gidikkokka, Geeshsha Maxaafay he wodiyaabaa hegaappe keehi dumma ogiyan qonccissees. Pirdda gallassay yashshiya gallassa gidennan, hidoota gallassanne ubbabay ooraxxiyo gallassa gidiyoogaa Xoossaa Qaalay qonccissees.
Yoohaannisi Pirdda Gallassaabaa qonccissidoogaa, Ajjuutaa 20:11, 12n: “Taani gita bootta araataanne he araatan uttidaagaa be7aas. Sa7ainne saloi a sinttappe baqatidosona; naa77antto beettibookkona. Haiqqidaageeti, gitatinne guuttati araataa sinttan eqqidaageeta taani be7aas. Maxaafati dooyettidosona; hara maxaafai, de7o maxaafaikka dooyettiis. Haiqqidaageeti bantta oosuwaadan, maxaafatun xaafetti uttidaagaadankka pirddettidosona” yaagiyaagaa nabbaboos. Hagan Pirddiyaagaa geetettiday oonee?
Xoossaa Yihooway asaa naata Pirddiya ubbaappe xoqqaa. Gidikkokka, i pirddiyo oosuwaa kal''atiya urau immiis. Oosuwaa 17:31n de'iyaagaadan, kiitettida PHauloosi, “Xoossai gallassaa keeri wottiis; he gallassan ba doorido uran sa7an de7iya asa ubbaa bolli xillo pirddaa i pirddana” yaagiis. Pirddanau doorettidaagee, hayquwaappe denddida Yesuus Kiristtoosa. (Yohaannisa 5:22) SHin Pirdda Gallassay doomiyoy awudee? Woqqu wodiyau takkii?
Pirdda Gallassay doommiyoy, sa'an de'iya moorettida, Seexaanaa siraatay kumettay, Armmageedoona olan xayi simmiina gidiyoogaa Ajjuutaa maxaafay qonccissees.* (Ajjuutaa 16:14, 16; 19:19-20:3) Armmageedoonappe simmin, Seexaanaynne a daydanttati ciimma ollan issi sha'u layttau qashettana. He wode, saluwaa laattiya 144,000ti “Kiristtoosaara issippe kawotudan sha7u laittau” haaroosona. (Ajjuutaa 14:1-3; 20:1-4; Roome 8:17) Yaatiyo gishshau, Pirdda Gallassay 24u saatiyan ellellidi wuriya hanota gidenna. Pirdda Gallassay issi sha'u layttaa takkees.
He sha'u laytta wodiyan, Yesuus Kiristtoosi “paxa de7iya asaanne haiqqida asaa pirddanau” de'ees. (2 Ximootiyoosa 4:1) ‘Paxa de'iya asay’ Armmageedoonappe attiya “daro asaa” gidana. (Ajjuutaa 7:9-17) Kiitettida Yohaannisi ‘hayqqidaageeti pirddaa immiyo araataa sinttan eqqidaageeta’ be'iis. Yesuusi qaalaa gelidoogaadan, ‘duufuwan de'iyaageeti a [Kiristtoosa] qaalaa siyidi gaxi kiyana’ woykko denddana. (Yohaannisa 5:28, 29; Oosuwaa 24:15) SHin ha ubbatu pirddau baaso gidanabay aybee?
Kiitettida Yohaannisi be'ido ajjuutay qonccissiyoogaadan, “maxaafati dooyettidosona” qassi “haiqqidaageeti bantta oosuwaadan, maxaafatun xaafetti uttidaagaadankka pirddettidosona.” Ha maxaafati asay kase oottidobata xaafidobatee? CHii; Pirdday asay hayqqanaappe kase oottidoban baasettenna. Hegaa nuuni waati erana danddayiyoo? Geeshsha Maxaafay: “Issi urai haiqqiyo wode nagaraa wolqqai a haarenna” yaagees. (Roome 6:7) Hayquwaappe denddidi de'uwau simmidi yiyaageeti, kase eti oottido nagaraappe geeyidosona. Yaatiyo gishshau, maxaafati Xoossay koyiyo harabata malaatoosona. Armmageedoonappe paxa attiyaageetinne hayquwaappe denddiyaageeti ubbaykka merinau de'anau, sha'u layttaa wode Yihooway geella immiyo hara ooratta azazota gujjidi, Xoossaa azazotussi azazettana bessees. Hegaa gishshau, asay huuphiyan huuphiyan pirddettanau baaso gidiyaabay, Pirdda Gallassaa wodiyan eti oottiyoobaa.
Pirdda Gallassay, biilooniyan qoodettiya asaassi Xoossaa sheniyaa eridi, hegaara moggidi de'anau koyro injjiyaa medhdhees. Hegaa giyoogee, keehi daro tamaarissiyo oosoy de'ana giyoogaa. Ee, tumuppekka “sa7an de7iya asai xillotettaa tamaarees.” (Isiyaasa 26:9) Gidikkokka, Xoossaa sheniyaara moggidi de'nau koyiyaageeti ubbata gidokkona. Isiyaasa 26:10y: “Iita asayyo kehatettaa ottikkokka, i xillotettaa tamaarenna. Suure asatu biittan iitabaa oottees; GODAA gitatettaakka erenna” yaagees. He iitati, Pirdda Gallassaa wodiyan hayqqidi merinau xayana.—Isiyaasa 65:20.
Pirdda Gallassaa wurssettan paxa attiyaageeti, kumetta hanotan polo asa gididi Addaameppenne Hewaanippe halida de'uwaa malaa de'ana. Hegaa gishshau, Pirdda Gallassaa wodiyan asa zaree doomettan halchchettida polo de'uwaa demmana. (1 Qoronttoosa 15:24-28) Hegaappe wurssetta paacee doommees. Seexaanay asa zariyaa issitoo zaaretti balettanaadan wurssettau qashuwaappe birshshettees. (Ajjuutaa 20:3, 7-10) A eqettiyaageeti: “Xilloti biittaa laattananne yan merinau de7ana” yaagidi Geeshsha Maxaafay gelido qaalay kumetta hanotan polettiyo wodiyan de'ana. (Mazamure 37:29) Ee, Pirdda Gallassay ammanettida asa zeretta ubbau anjjo gidana!
* Armmageedoona olaa xeelliyaagan gujo qonccissuwau, Geeshsha Maxaafaa Loytti Akeekiyoogaa giya Inggilizetto maxaafaa Paydo 1, sinttaa 594-5, 1037-8, qassi Issi Tumu Xoossau Goynna giya maxaafaa shemppuwaa 20 xeella; ha naa''u maxaafatikka Yihoowa Markkatun attamettidaageeta (Wolayttattuwan birshshettibookkona).


text:
WASHINGTON, DC
— Jaarmayaa da’immanii seev ze chiildren jedhamu kan biyya Briteen qorannaan gaggeesse akka agarsisuutti jaarmayonni kan mootummaa hin ta’in kan Ityoophiyaa keessaas ta’e jaarmayonni hawaasaa waan ijoolleen daandilee irra jiraatan barbaadan keessaa kan dhiyessuufii danda’an baayyee xiqqoo dha.
Jaarmayaa kanaaf qorattuu kan ta’an Aaddee Azeeb Adefrsew akka jedhantti ijoolleen kun rakkoon isaanii guddaan baka daahannaa ta’uu dubbatu. Garuu jaarmayonni ijoollee akkasii gargaaruuf hundeffaman yeroo baayyee wanni gargaaruu danda’an nyaata, uuffataa fi kanneen biroo ti jedhan.
Itiyoophiyaa keessa ijoolleen daandii irra jiraatan kuma 30 ta’antu jira.kana keessaa kuma 17 daandilee magalaa Finfinnee irra jiraatu. Ijoollee kana keessaa walakkaa caalaan bakka dahannaa ykn nyaata ga’aa hin qaban.
Kophee haxa’anii mallaqa argataniin akkasumas waan xixxiqoo daandii irratti namoota arganiitti gurguruun akkasumas nama kadhatanii jiraatu.
Qorannaan gaggeeffame akka agarsisuutti harka 30 kan ta’an dhukkuba jabaan qabamanii dhukkubsataa jiru. Irra hedduun isaanii wal’ansa fayyaa tokko iyyuu hin arganne. Kanneen harka 40 ta’an immoo qunnamtii saalaaf dirqisifamuu isaanii beekamee jira.
Rakkoo akkasii keessaa ba’uuf manni keessa dahatan akkaan barbaachisaa ta’uu dubbatu ijoolleen kun. Jaarmayaan GOOL jedhamu kan Itiyoophiyaaf Daayreekteera kan ta’an Linn Keey akka jedhantti wanni ijoolleen akka manaa ba’an godhu hiyyuma. Malli gaariin maatii isaaniitti eega deebi’anii booda maallqa ramadanii akka isaan gargaaraman gochuu dha jedhu.
Gama kaaniin dawaan ijoollee vaayrasii HIV waliin jiraatan caalaatti gargaaruu danda’uu kan Ehfavirenz jedhamu argamuun ibsamee jra.Kan dhukkuba Eedsiin akka hamaatti miidhaman biyyoota Afrikaa uffee sahaaraa gadii keessatti dawaa kana gargaaramuuf gatiin isaa qaalii ta’uun rakko ta’eera.
gabaasa guutuu armaan gaditti caqasa


text:
Sirna ayyaana Amajjii 1,2013 godina Qellem, Ona Anfilloo irratti gaggeeffameen Qeerroon gandoota 5(Yattii,Dollaa,Garjeeda,Shebelli fi Ashi) kan tauun magaalaa Muggiitti walitti dhufuudhaan sirba qabsoo Siifan lolaa yaa uummataa narra hin gortuu, Yaa dhiiro kaatee bosona hin galtuu,lafti bariaa jiraa,WBOn dhufaa jiraa…jechuun magaalaa kana naannoo Gabaa Kamisa jedhamutti sirna ayyaanaa isaanii kana ganama kana kabajachaa akka jiran odeessaan isaa darbaa jira.Akkasuma waajirra bulchiinsa wayyaanee ona Anfillootti waraqaa dhaadannoo wwan KaI Qeerroo, Mirgakee Falmadhu, WBOkee Waammadhu,Bilisummaa Gonfadhu!! jedhu barreessuun maxxansanii akka jiran gabaasaa isaanii waliin nu gahee jira.Kabajannaa isaanii kana irrattis gaaffiwwanii fi walaloo qopheeffachuudhaan sirna ayyaana isaanii gaaffii wal gaafatanii fi walaloo isaanii waliin akka armaan gadiitti dhaammatu.
Guttummaa isaa dubbisuuf ….


text:
Amajjii 12,2012 Maqalee
Akka gabaasaa Qeerroo mooraa yuuniversity Aksum irraa addeessutti arman dura nyaata summiidhaan xuqameen barattootni lama Yuuniiversitii Aksuum keessattu dhu’uun ni yaadatama.
Haalli itti fufa fincila barattoota guyyaa har’aa Amajjii 12 sababa guddaa ta’e nyaatni barattootaa garmalee baduu irraan kan ka’e,qulqullina dhabuu irraa baratoonni hedduun fayyaa dhabanuun rakkoo guddaa ta’e,sana irrattis barattooti Yuunversitii Finfinnee mooraa Kiiloo 4 heddummaniin hidhamuun gaaffii gabarattoota maraa ta’ee FDG kaase. Kana xiiqeffachuun bulchitoonni mooraa Yuunversity Maqalee nyaata bade guyyaa sadiif bule barattooti akka nyaatan dhiheessuu irraan sababa ta’ee gaaffiin mirgaa har’a ganama sa’aa 8:00WD irraatti fincilli akka ka’u taasisee jira.
Haalka kana irratti hundaawuudhaan hidhattootni Wayyaanee poolisoonni mooraa,waraana federaalaa waliin mooraa keessa galuudhaan barattoota moorichaa guutummaatti rukutuu fi qabuudhaan jeequmsi guddaan ture,lolli guddaan barataa fi hidhattoota Wayyaanee gidduutti jabaatee oole,hammachuu barattootaan dhukaasni naannoo sa’a 5:00 keessa barattoota irratti kan banameen shamarran lama garmalee mada’anii amma mana yaalaa galanii jiru.Barattootni 5 bakka buuteen isaanii dhabamee jira,maqaa barattoota kanaa walitti qabnee odeessaa gabaasa itti fufu keessatti dhiheessina.
Gaaffiiwwan barattooti Yuniversitii Maqalee barreessanii maxxansuu fi akka dhaadanootti qabatanii jiran keessaa gariin:-
- Waraannii fi poolisiin akkasuma basaastonni mooraa gadi nuuf dhiisaa,
- Torban tokko dura barataan namni lama summii nyaatan makamee nyaatee du’e sun akka hin dhaga’amneef ukkaamsamee hafee jira, kun amma ifatti hamma bahutti barumsa keenyatti hin deebinu,
- Hatattamaan barataan nu keessaa butamee bakka buuteen isaa dhabame kun nuuf haa deebi’u, jedhanii gaaffiwwan kana barreessanii bakkaa adda addaatti maxxansanii jiru, gaaffiin kun hamma deebii quufsaa argatutti yoo nu fixxan nu fixaa malee boodatti hin jennu jedhuun tokkummaadhaan mooraa keessatti iyyaa akka jiran gabaasaan qeerroo nu gahee jira.
- Mirgi uummata biyyattii haa kabajamu
- Bilisummaa barbaadna
- Qaala’insi jireenyaa haa dhaabbatu
- Miindaan jireenyaaf gahaa miti
- Arrabsoon ilmaan oromoo irraa haa dhaabbatu
- Mootummaan wayyaanee ofii barattoota walitti buusuu haa dhaabu
Kanneen jedhan ta’uu qeerroon naannicha irraa gabaasa


text:
Edoshe Oljira tiin, 08-04-2014, Norwey-stavanger
walaloon barreessa seena gootawani
awwalamee hin hafnee hojjiin harkaa isan
yaa raabii lubbuu isan maari
hojetani darbaan hojjiwan gaggarii
waan isan hojeetan tokko tokkon isan
bilisanubassuuf ofi qabsa,ani
dagatamee hin hafnee bu,aan qabsoo isan
Biqiltuu dhabani ilmaan oromoof
afaan koon dubbadhee ittin barreessuun
qabsoodhaan argamee kun hundumti isan
qorraaf adduu summii nyaatanit kan argamsisaan
salphaati hin argamnee jechii maqaa ABO
lubbuun daraaramee bsibilaan hidhamee
boode hin deebinee ittuu warereegamee
lammii isatif jedhee bultoo mataa isati takka kan hin yaane
bosonati galan garaa kutaatani
bilisummadhaaka kaayyoof kaarroori isan
ijaan harguuf deenma dhaloon haaraani
irraa nyaate dhugee ummani hudduun dimma magarisaa dimmaa ka isan dhabani
sami gadi hin bunnee jechii maqaa kun
lubbuu goototatti albawaan kun
duraa keenyaa jirra firiin hojjii isan
hordaan dhabani ABO jedhann
takka hin buqa,uu seenan gootowan
lubbuu isan hamaruu waaqayyoo gooftan
garaa ko nanyaata du,i lubbuu isan
ijaan hin arginee bu,aa qabsoo isan
bilisummaa ummata oromoof murtoon mataa isan
kana kahaaniru dhubbuu sabba isan
yoom iyyuu hin hin du,uu ijii hijjii isan
siddaa seena oromoo kahaan darbaan
warra ofi dhabamee qabsoo asiin ga,ee
warri lubbuun isan saboonumaa ijaaree
lubbuu deebi hin qabneesabaaf dabarsan
abdii bilisummaa dhigaan magarsaan
lubbuu keessan darbeef
garaa saba gaddee
waqni nu hagargaruu inni hundaa umme
inni isin keessan dhagaa bu,uratti
yoomu karaati hin haftuu du,aa lubbuu tattii
dukkan kaleessa dhigaam nuf bitani
tuulamaf macaa yoomu ijaartan
dandii nuuf baftani ofi aarsaa taatan
dhaloota akkami turree nadhibeem annan
garbuma cabsuuf kan isan isan caraaqan
jenataa hagaluu eega lubbuun isan
Eega maali jetan warri haraa asi jirtan
tassa hin irraanfanu waada isaa kansan
qabsa,aan hin du,aa qabsoon itti fuufaa
garbumaan hin kufaa
Eega isa kan kaayyoongootowani
seena awwalamee warra lafa basan
warraa bilisummaf gaafffi lubbuu baasan
tokko lama mittim heeddudham isan
Taadaasaf Adam jilo
Baaroodhaf Guutamaa
Waaqodhaaf Baalchaa
Goddanadhaaf Galmoo
Ashaadhaaf Kuulan
kana duwwaa mittim heeddudham isan
kun hundumti isaan qabsoo irrati dhumaan
injiffannoo ummata oromoof mallattoon kanisan.


text:
Gabaasa Qeerroo Caamsaa 25,2014 Roobee
Gaaffii mirgaa Uummatni oromoo Oromiyaa keessatti gaafachaa jiru gara shororkeessummaatti jijjiiruun olola TPLF irraa daballootni Wayyaanee Godina Baalee Magaala Roobee fi naannoo ishee keessa naannessuuf fudhatan Uummatni gamtaan fashalsee jira. Dabballootni mootummaa Wayyaanee aanaa kana keessatti olola wal irraa hin citne gaggeessuuf Uummata wal gahii fi hiriira nagaa dirqamaan baasuufwayita bobba’anitti Uummatni harkatti fashalsee jira. Uummatni wal gahii mootummaan Wayyaanee qopheessite kan dhaquu dide yoommuu tahu daballootnii fi ergamotootni wayyaanee waraanaan Uummata hiriira baasuuf bobba’anis Uummatni gamtaan diddaa dhageessisee jira. Dhiiga ilmaan Oromoo dhangala’ee fi dhangala’aa jiru irra tarkaanfachuudhaan kanneen QBOttii fi wareegama kaffalamaa jirutti bishaan naqaa jirtan itti gaafatamummaa keessaa hin baane keessa seenaa waan jirtaniif gufuu QBO tahuu irraa akka dhaabbattan hatattamaan quba isin
qabaachisna jechuun Uummatni aanaa kanaa dhaammatee jira.
Itti dabalee Godinuma Baalee Roobee keessatti ammoo Uummatni walgahii wayyaanee dhaquu didee diddaa itti fufee jira. Karaa cufuu fi midhaan gabaatti baasuu diduudhaan dhiphina jabaa keessa seensisanii jiran
Kana malees Yuunivarsiitii Hawaasaa keessattis sodaa diddaan eegalama jedhuun humni waraanaa dabalamee jira.


text:
Yaadannoo Gootota Oromoo: Kaayyoo qabsaa’otni wareegamaniif galiin gahuun dirqama Sabboontota Oromoo hundaa ti
Abdii Boruutiin*
Amajjii 1, Guyyaa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) akkasumas Ebla 15, Guyyaa Gootota Oromoo jennee yoo yaadannu fi kabjinu, walitti dhufnee kan itti waliin haasofnu; dhiichisaa fi ragadaan kan waliin ittiin bashanannu; yoo guyyaaleen kun dabran waayee kana kan hirraanfannu ta’anii hafuu hin qaban. Guyyaalee seena-qabeessi kun, kan qabsaa’ota wareegaman ittiin yaadannu qofaas otuu hin taane, kaayyoo goototni keenya wareegamaniif galii hawwamutti geessuuf, guyyaalee Sabboontonni Oromoo waadaa kana haaromsanii; gumaa gootota keenyaa baasuuf qabsoo kanaaf of qoheessan; wareegama barbaachisu kaffaluuf murteeffatan; jechoota qofaan otuu hin taane kana hojii dhaan agarsiisuuf qophii ta’an, ta’uu qabu.
Gootonni keenya dhimma tokkoof, kaayyoo tokkoof jedhanii tokkummaa dhaan waliin manaa bahanii tokkummaa dhaan wareegamanii karaarratti hafan. Maarree, kan har’a lubbuu dhaan jiran tokkoomanii kaayyoo walii tokko galiin gahuun maaliif isaan rakkisa? Wal gurmeessanii, tokkummaa dhaan humna ofii cimsuun amma yoo hin taane yoom ta’uu danda’a? Tokkummaan dhugaa kan ijaaramu, waan uummatni Oromoo kana hawwuuf yookaanis ammoo waan yaamichi godhamuufii miti. Kaayyoo waliin qabanii fi isa kanas galiin gahuuf waan manaa bahaniiftu akka tokkooman nama taasisa. Warri kaayyoo tokko qabani fi kanatti amanan tokkummaa kaayyoo ijaaruun dirqama isaanii ti malee kan fedhii dhuunfaatiin qofaa murtaa’uu miti. Kan fedhii gaafatullee yoo ta’e, fedhiin kun kan uummata bal’aa Oromoo ta’uu qaba.
Yoo waayeen tokkummaa, artistoota keenyaan weellisamu; hayyoota keenyaan barreessamu; bakkee hundatti dubbatamu, kun qabsaa’ota fi jaarmayoota keenya biratti akka kadhaatti ilaalamuu hin qabu. Eenyutu eenyu kadhata? Eenyutu kadhatamuu qabas? Kan yaamicha godhu: tokkoomaatii humna mooraa keenyaa (mooraa QBO) jabeessaa jechuufi. Kan yaamichi godhamuuf ammoo, qabsaa’otni fi jaarmayootni keenya, humna beekumsa, dandeettii fi qabeenya isaanii qindeessanii cimina qabsoo kanaarra akka oolchan gaafatamuufi. Dirqama Oromummaa fi Sabboonummaa akka hubatan isaan yaadachiisuufi. Kanaaf, kun kadhaas miti, ajajas miti, gorsallee miti. Gara gara hiramanii hafuun; diina fi alagaa dhaaf akka saaxilaman taasisa malee, qabsoo kanaaf faayidaa hin qabu jechuufi. Otuu kana hundaa beekanuu yaamicha uummataa diduun waan namaaf galuu miti. Walirratti duuluu fi wal dura dhaabbachuu, waliin mormuu dhiisaatii, gamtaa dhaan irree tokkoon diinarratti duulaa; mooraa keenya cimsaa, kan diinaa laaffisaa jechuufi.
Inni kun ammoo yaamicha qabsoo bilisummaa ti; sagalee uummata bal’aa ti; hawwii fi fedhii uummata Oromoo ti; dirqama Oromummaa fi Sabboonummaa ti; sagalee gootota kaayyoo kanaaf wareegamanii ti. Kaayyoo nuti lubbuu keenya dhabneef kana bakkaan (galii dhaan) gahaa jechuun yaamicha qabsoo ti malee, kadhaa ta’uu hin danda’u. Kan uummata Oromootiif dhaabbanna jedhan hunduu, yaamicha kana dhaga’uun dirqama isaanii ti. Qabsaa’aa ykn Sabboonaa dhugaa ta’ee, kan yaamicha kana jalaa didu, kan fedhii dhuunfaa qabu qofaa dha; kan waayee ykn dhimma uummata Oromootiif dursa hin kennine dha; kan Oromummaa dhaaf bakkee guddaa hin kenninee dha; kan haala keessa jirru sirriitti hin hubannee dha.
Haalli yeroo ammaa mooraa keenya keessatti uumame kun, kan akka laayyootitti ilaalamuu miti; nama sirriitti hubatu fi gadi fageenyaan xinxaluuf, haala baay’ee walxaxaa dha. Qabsoon keenya cimee, diina injifatee galii hawwme gahuun hafee, haala walxaxaa kana keessaa bahuunuu qabsoo biraa ta’ee jira. Haala baay’ee ulfaata ta’e kana hubachuun maaliif rakkisaa akka ta’u naaf hin galu. Isa kana keessaa bahuuf akka heerragaa foormulaan hin jiru. Karaan kana keessaa nu baasu, furmaatni guddaan tokkummaa qofaa dha; kaayyoo ofii ifa godhuu dha; adeemsa ofii sirreessuu dha. Yoo kanarratti waliigalame, waan tokkummaan hin ijaaramneef sababni amansiisaan biraa waan jiru natti hin fakkaatu. Sababni biraallee yoo jiraate, inni kun kan dhuunfaa ti malee waan biraa ti jedhee yaaduun na rakkisa.
Yoo har’a hin tokkoomne yoom tokkoomuu dandeenya? Yoo har’a walii hin galle, akkamiti boru biyya takka waliin ijaarrachuu dandeenya? Akkamitti waliin bulchuu fi waliin buluus dandeenya? Akkamitti biyya hawwinu Oromiyaa tana ijaarrachuu dandeenya? Akkamitti diina injifachuun danda’ama? Yoo har’a tokkummaa uumuu hin dandeenye, dhaloota boruutiif fakkeenya maal taana? Aadaan waliigaltee dhabuu, akkanumatti itti fufee, dhaloota dhufutti dabruu qabaa? Dhiiroo, mee waayee kana sirriitti itti haa yaadnu!! Uummatni Oromoo bal’aan, uummatni waa hundaa qabu, kan baayinaan miliyoona afurtamaa ol ta’u, tokkummaa qabsaa’otaa fi jaarmayoota isaa dhabee; karaa hundaan diinaaf saaxilamuun; roorroon daangaa hin qabne irra gahuun; biyya abbaa isaa keessatti dararamuun; jireenya namaa gadii jiraachuun;… qaanii guddaa mitii? Haala kanaan, yoo diinni nu tuffatee, waan barbaade nuun jedhu dinqamuu hin qabnu.
Dhugaan hubatamuu qabu, tooftaa fi tarsiimoof jedhamees haa ta’u, kaayyoo fi adeemsa ofii qulqulleessuu fi sirreessuu dadhabuun; sababa kanaan waliigaltee dhabun; garamitti nu oofaa akka jiru hubachuun rakkisaa hin ta’u. Waayeen akkanaa kun hidda baasaa dhufuun ayyaanlaallatummaa fi gantummaa dhaaf carraa akka uume; gara fuula duraattillee uumuu akka danda’u ykn malu waan nama mamsiisuu miti. Kanuma argaa jirru dhas. Kun ammoo diina fi alagaa dhaaf qaawwa akka uume fi uumu haalli yeroo ammaa uumame ragaa quubsaa ta’uu danda’a. Kun qabsoo kanaaf gaaga’ama guddaa dha. Injifannooleen hanga har’aatti arganneeyyuu, gaafii keessa galaa jiru. Diinni karaa gara garaatiin nurratti duulaa jira. Hamma kufnu fi badnutti teenyee eegnaaree??
Qabsoon bilisummaa keenyaa hamma kana abdii kutachiisaa ta’uu baatullee, haalli har’a keessa jirru kun, makmaaksa Oromoo tokko na yaadachiisa. Innis, “Muka kufe qottootu itti baay’ata” jedha. Dhugaa dha, har’a qabsoon keenya kufuu baatus, akka muka kufe qottoon itti heddoomtuu kanaa, laafina mooraa keenyaatti (kan tokkummaa dhabuurraa madde) diinni itti heddoomaa jira. Diina guddaa Wayyaanee injifannee, bilisummaa keenya argachuu qabna otuu jennuu; kunoo diinni biraas karaa biraatiin nurratti duuluuf ciminaan halkani fi guyyaa hojjechaa jira. Maqaa ykn kaayyoo diina waloo injifachuu jedhuun kunoo tumsa ijaarratanii kaayyoo isaanii galiin gahuuf ciminaan irratti hojjechaa jiru. Tumsi isaan ijaarrachaa jiran kun Wayyaanee kuffisuu qofaatti hafinaa laata?? Deebii gaafii kanaa Oromoofan dhiisa.
Amma wanti yaadamu fi hubatamuu qabu, kun akkana ta’e, sun akkas ta’e jedhanii dubbachu miti. Oromaatti quba qabuus miti; kun homaa nuuf hin fidne, homaas nuuf hin fidu. Wanti amma godhamuu qabu, gabaabumatti yeroo mooraa diinaa keessatti tumsi ijaaramu, mooraa QBO keessatti ammoo tokkummaan qabsaa’ota Oromoo hatattamaan ijaaramuu qaba. Yoo kun hin milkoofne, diina kana hundaa (kan nu nyaachaa jiru fi nu nyaachuuf hamuummachaa jiru) injifannee galii hawwinu gahuun hafee, bu’aalee hanga har’aatti argannee, harka keenyatti galfanneeyyuu tikfachuun rakkisaa ta’a. Balaan nurra gahuuf nutti deemaa jiru kun hubatamuu qaba. Kan diinatti gales haa galu; kan diinatti makames karaa isaa haa deemu; kan hafani fi kaayyoo tokkotti amanan, waliin hojjechuu qabu. Yeroo tokkoon tokkoomuun yoo hin danda’amne, mooraa keenya keessatti tumsa kaayyoo tokkoo ijaaruu qabu. Karaa kanaan malee humni keenya jabaachuu hin danda’u.
Yeroo ammaa, yeroo Fincilli Diddaa Gabrummaa fi warraaqsi uummataa Oromiyaa keessatti qawwee diinaa jalatti jabaachaa deemu kana, warri biyya alaa jiran ammoo tokkummaa ijaaranii uummata keenyaaf abdii ta’uu qabu. Yoo tokkummaan qabsaa’ota Oromoo ijaarame, hamileen uummata keenyaa keessumaayuu kan dargaggoota keenyaa, kan Qeerroo, cimaa deema. Ibiddi qabsoo bilisummaa Oromoo, kan Oromiyaa keessatti qabsiisame fi boba’aa jiru kun, diina uummata keenyaa gubee akka balleessu shakkiin hin jiru. Kan ibidda kanatti boba’aa (fuel) dabalu fi caalaatti boba’ee diina gubee mancaasu taasisu, tokkummaa ilmaan Oromoo keessumaayuu tokkummaa ykn tumsa qabsaa’ota Oromoo ti. Mancaasaan diinaa, abdiin bilisummaa tokkummaa keenya qofaa dha.
Barruu kiyya xumuruu dhaaf, goototni keenya, kan qabsoo kana keessatti wareegaman, qaamaan nu bira hin jiran malee, sagaleen isaanii guyyaa dhaa guyyaatti nutti dhaga’amaa jira. Sagaleen kun ammoo dhaamsa guddaa tokko qaba. Tokkoomaa, humna keessan jabeessaa, kaayyoo nuti wareegamneef galii dhaan gahaa; gumaa keenya baasaa; … kan jedhu dha. Kaayyoo tokkoof manaa baanee karaarratti hafnee jirra. Isin ammoo yoo kaayyoo kana gantan lafeen keenya isin waraana. Waraanamtaniis hin haftan; seenaan saba Oromoo akka Goobana Daaccee isin abaaraa jiraata; kana hubadhaa jechaa jiru. Kaayyoon isaan wareegamaniif garuu oolee bula malee otuu galii isaa hin geenya hin hafu. Hammasitti garuu qabsaa’aan ni kufa qabsoon itti fufa!!
Galatoomaa!
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
12 Comments
-
Hawwinee Barii:
Guyyaan gootota qabsoo walabummaa Oromiyaaf wareegamanii, ABO’n kan labsame ogguu ta’u, guyyaan isaa Eebla 15 osoo hin taane Caamsa 15( ji’a afraffaa gaafa 15) it. Kanaaf, guyyaan kun Eebla 15 ta’uu eessaa dhufe. Dogoggoraan yoo ta’e, Caamsa 15tti siraatuu qaba. Yoo hin taane ammoo, ABO irraa adda bafachuu malee, odeeffannoo sirrii hin taaneen Oromoo afaan faajjessun gaarii natti hin fakkaatu.
-
Abdii Boruu:
Hawwinee Barii,
Hubachiisa: Maqaaleen ji’ootaa, Ebla fi Caamsaa jedhaman, kun mormisiisaa dha. Fakkeenyaaf akkuma buuphaa, killee ykn anqaaquu jedhamee naannoolee Oromiyaa adda addaa keessatti beekamu fi dubbatamu, jechootni “Ebla” fi “Caamsaa” jedhamanis akkasuma garaagarummaa agarsiisu.
Ani naannoo itti dhaladhe fi guddadhetti kanan beeku Ebli ji’a afraffaa (April) fi Caamsaan ji’a shanaffaa (May) akka ta’anin beeka. Kanaaf, wanti barruu kiyya keessatti kenname kun, akka beekumsa kiyyaatitti, dogoggora miti. Hanga Afaan Oromoo waalta’utti, jechootni akkanaa kun mormisiisaa ta’uun isaanii hin hafu. Ammaaf jechi barruu kiyya keessatti “Ebla” jedhame, ji’a afraffaaf (April) akka dhaabbatu hubachiisuun barbaada.
-
Teshome:
Duraan dursee warraa qabsa’oota Oromoo kaayyoo bilisummaa Oromootiif wareegaman seenaan gaariin isaan galmeessan yommiyyuu laphee Oromoo keessa jira. Nutis dhaloonni har’aa jiru kun wa beeku qabna; Namni wan dhimma hin baasne jecha lubbuu isaa wareega, nutti ammaa yoomitti gabrummaa farsinaa laata? Yoo ofii keenya waa’ee mirgaa keenyaa falmaachu baane warra waa’ee mirgaa Oromootif falmaan maaliif diina wajjin waligalee cunqursina laata? Maaliif yaada gabbabdu qabannee deemna laata? Alagaa hin amannu Oromummaa keenyaa nuf wayyaa. Garaaf jennee dabarsine diina wal kennu yaa dhiisnu. Tarkanfiin wayyannee barattoota fi dargaggoota Oromoo irraatti fudhattu rifachuu hin qabnu; daraa qabsoo keenya cimee itti fufu qaba. Walii yaa galuu! Oromiyaan ni bilisoomti!
-
Abdurrahmaan:
Dura Oromiyaa bilisa taate keessatti , Oromoo bilisoomte waliin wal nu haa agarsiisu jedha. yaa barreessaa madaa keenyaa, buqqisaa dhibee laphee galatoomi galanni kee bilisummaa haa ta,u!!!
Yaa Abdii waanan jedhu hin qabu,maalii yoo jette “Kan dhugaa hin quufin dhugullee hin quufu”jedha makmaakni oromoo. Jechoota kanaa ol wanti dubbatanillee hin jira jedhee hin yaadu. Akkuma baarruu keessa jiru ol aantummaa, ayyaalaallattummaa fi hubannoo dhabuu yoo ta,e malee. Ammaas warra karaa sirrii hin jirreen karaa dhugaa jaallawwan keenya irratti wareegaman irratti deebi,uun dirqama oromummaati jedha. Kan hin hubatin immoo yaada barruun kun deemuuf sirritti hubatama jedheen yaada.
Hawwinee barii barruu kana waan qeequ natti fakkaata, Garuu ufumaayis hikee jira jedheen amana.maaliif yoo jette Ayyaanni gootota Oromoo Caamsaa Guyyaa 15,n Ji,a afraffaa yoo jettu ji,uma qofa dogongorte malee guyyaan sirriidha. Mee Ji,oota waggaa hanga jahaa siif laakka,a obsaan na dhahi.
1,Ammajjii
2,Gurraandhala
3,Bitootessa
4?Ebla
5,Caamsaa
6,Waxbajjii
Haala kanaan hubachuun ni danda,ama jedheen yaada.
Yeroon yeroo irraati!
Yaanni sabboontota
Oromoo hundaa bakka ni gahu!
Oromiyaan harka nafxanyaatti hin deebitu!
Ijifannoon ummata Oromoo maraaf!!!
-
Jimma:
Hi Abdii Boruu,
Galatoomi!.Guyyaa isaani kabajuun gaaridha. Garu, waan kufaniif bakkaan gahuf maal hojachaa jira jenne gaaffi kaasufi deebi kennudha. Amma akka goonu, anis ittan deebi’a, Ginbot 7 dhufe nu jeeqe malee haala gaarin gara gamtaan lolutti adeema turre. Ji’a lamaa ool ibidda Ginbot-7ttin nutti fide dhaamsuf falmmaa ture. Amma deebine bakka dhaabanne kaane gara wal-ijaarutti adeemna. Gaaffilee Miseensotni gurmuu ABO Jijjirama keessa gara THBO galan kaasan, waaye THBO gara ABOtti jijjiru, komii miseensotni THBO hogganoota THBO qaban ilaalchisee, kessattu kan Dr Mitikuun ka’e, miseensa horachu iraatti “reservation’ agarsisan ilaalchise, miseensota THBO fi miseensota ABO jijirama waliin hidhatu irra gara baqu irratti kan xiyyeefatu waan jennu jenne akka fulduratti qabsoon tarkaanfatu hojatamu qaba. Mee kanumaratti yaa hojannu.
-
Abdurrahmaan:
Hawwinee bariitiif , kan ilmaan oromoo hundi baranii ittiin barsiisaa jiran lafumaa ka,anii miti. Kutaa oromiyaa 11 irraa hayyoonni oromoo walitti bahuun kan saba oromoo hunda walii galchu waa hundaa irraatti mari,atuu raggaasifamee barsiifamaa jiruudha. Yoo ifa hin taane osoo Abdii Boruu hin ta,in hayyoota duraan wanta ummata oromootiif ni ta,a jadhanii qormaanni biyyooleessaa guutuun ittiin geggeeffamaa ture duubatti deebitee gaafchuun sirraayyi. Garuu jechi ati darbbatte ” ummata oromoo afaanfaajjessuu” kan jettu quurama natti ta,eeti barruu koo yeroo lama irra deebi,e. Kana yoo jedhu Ayyaanni guyyaa goototaa guyyaan dura ta,ee fi duuba ta,ee guyyaa yaadannoo jedhamee yoo osoo hin hafin itti fufe gaarii natti fakkaata.
Akkan hubadhetti barruu Abdii Boruu keessatti waan saba keenya afaanfaajjessu hin agarre yoo jedhe soba natti hin fakkaatu. Kana qeequu dhiifnee gara barreeffama “ABO ” walitti buusu ummata keenya faffacaasu,akkasumas kan diinaan nurratti dalagamu irratti haa fuulleffannuu, wa,ee ji,ootaa yoo siif hin galin yoo biyya alaa jiraatte obboleessa kee kan biyyaa kan mana baruumsaa barachaa jiru gaafadhu baruumsi yeroo hin qabuu.
Dhaamsa Abdii Boruutiif, wontoonni akkana akka si hin dhiphifne abdiin qaba jabaadhu , “Kofoo jilbaan citte abbatu waraannata”jedhae makmaakni oromoo mitiiree Abdii jabaadhu!
-
fayaa oromo:
Abdii boru u yaanni kee gaariidha garuu yaan ati barressitu baruu qofa ta’ee hujiitti hin jirtu akkuma fardaa gaarii karaa tokko laalta/yaada mee irra fooyahii
-
robaa:
guuda gltomaa oboo Abdii boru!!1
-
Muhammed:
Abdi boru baye’ee yadaa garidhaa. garuu malif nuti oromon yadaa namin kenaa tufaana? Mee wolihagaluu badaa kenyasi haa qajelfanuu yadaa nama kenya immo me haa fudhanu dirqaman ofi haa amanisisnuu malif kenyatuu kenyaa malee kan gandaa nurra gaala.
-
Dandii qabsoo:
Abdii galatomi ani garu waan nadhibe keessa nuti ilmaan Oromoo yodiinni waanutti himu sirritti gurra kenninaaf jabaa kenna/beekaa kenna gafii itti baayi’ifna yoo dansaallee ta’e karaa hamilee isaa cabsinuun soqna mee of duuba deebi’aa laala wanta nuti hayyoota teenna godhaa jirru dhifama yoo hamile namatokkoollee tuqe ani walumaa gala keenya jechuu kooti yoo gadi fageennan laaltan kan walii galuu nu dhoorge guddaan isa kana wali hin laallannu jechaan kan biraa debii deebisuuf muddamna ”arge jettee hin dubbatin dhagaye jettee hin dubbatin osoo keessa hin hubatin”nahofkolchaa?
-
Muhammed:
Abdi boru galatomi sin jedhaa mee yadaa keninu garii yadaa nami tokko irraa garaa yadaa ummataa miliyona 42 ti hajijjiruu yoo yadaa tokko yoo qabatni wolii hin dhabaan
-
Abdurrahmaan:
Abdii Boruu, barruu kee haala inni walitti dhiyaatuun kitaaba lama qopheessee, naannoo jirutti hawaasni waliin jirru nuuf baay,isi jechaa jiran. An immoo dura namaaf osoo hin taane ofuma kiyyaaf qopheeffaachuu barbaade . Garuu namoonni argan garmalee waan jaallaataniif argachuu barbaadan. Eeyyama kee eegganna malee.


text:
Qulqullina Barnootaa Afaan Ingilizii Oromiyaa Keessaa
Jawaar Siraaj Muhammad*
Marii dhiheenya kana godhamte takkarraa akkaan hubadhetti sadarkaan qulqullina barnoota Afaan Ingiliizii kan naannoo Oromiyaa keessatti barsiifamu daranuu hammaachaa dhufuun waan nama yaachisu tahuu isaati. Komiilee kanneen keessaa ijoon:
1. Sirna duraanii jalatti barnoonni waliigalaa kutaa tokkoo hanga jaheessootti Afaan Amaaratin baratamee, torbarraa hanga barnoota sadarkaa ol’aanatti ammoo Afaan Ingliziitin itti fufa (i). Sirna ammaa kana jalatti ammoo, kutaa duraatii haga saddeetitti Afaan Oromootin, san booda Afaan Ingliziitin itti fufa. Kun ammoo, hiree ijoolleen kutaa torbaafi saddeet itti Afaan Ingliziitin barattee beekkoomsa afaan sanii jabeeffachuuf qabdu waan hanqiseef isaan miidhee jira,
2. Noonnolee birootti ammas kutaa torbaffaarraa eegalee Afaan Ingliziitin baratan. Qormaata xumura sadarkaa lammataa ammoo, bifa tokkoon biyti guutuun waan fudhattuf, ijoolleen Oromiyaa garanaan miidhamaa jirti,
3. Erga barnoonni Afaan Oromootin kennamuu eegalee as ijoolleen Oromoo Afaan Amaaraa wan hin beeyneef hiree hojii federaalaa argachuu dhabaati jirti jedhama.
Warra sirna kana keessatti baratee as gahe keessaa, tokko ana; mariilee Biiroon Barnoota Oromiyaa kanaan dura sadarkaa adda addaatti qopheessite keessatti hirmaachuuf hiree argadheetin ture. Moyxannoon garasiin argadherraa rakkoo amma dhalatte tanarratti xiqqo waa jechuun fedha.
1) Dhugaadhaa beekkomsi barattoonni Oromiyaa gara Afaan Ingliziitiin qaban laafaadha. Haa tahu ammoo, sababni hangafni rakkoo tanaa baranoonni haga kutaa saddeetitti Afaan Oromootiin barsiifamuudha jedhee fudhachuun na dhiba. Sababni isaatiis warra sirna duraanitiifi kan ammaa jalattuu kutaa torbaarraa Afaan Ingliziitin eegale yoo madaalle, dandeettin Afaan Inglizii isaanii kan warra sagalii eegalee ni caala jechuuf ragaa gayaa haala kana mirkaneessu argee hin beeku. Akkaan ofii hubadhutti laafina ijoolleen Afaan Ingliziirratti qabduuf sababoonni muummeeyyiin:
i. Barsiisonni afaan Ingilizii barsiisan dandeetti, leenjiifi qophii gahaa dhabuu,
ii. Sirni barnootaa kan duraaniitiifi kan ammaatiis guutummatti beekkoomsa afaanii, jechuuniis: dubbisuu, barreessuu, dubbachuufi hubachuu, kan nama goonfachiisu ta’uu dhabuu. Haalli kuni barnoota afaan Ingiliizii qofarratti osoo hintahin barnoota afaan Oromootiifi afaan Amaaraarrattiis ni mul’ata. Kuniis barnoota seerlugaarratti irkatee yaada ofii bifa gahaadhaan ibsachuurratti fuulleeffate tahuu dhabuurra madde. Kanaafu barataa koolleejji xumure kan afaan ofiitiinillee haasaya sirna qabuufi barruu ulaagaa guuttatte fuula takkarratti dhiheessu hin dandeenyeetu omishamaa jira.
2) Yaanni barnoonni Afaan Inglizii kutaa torbaa eegale haa kennamu jedhu bu’aas miidhaas ni qaba. Bu’aan guddaan qabeentaa (qabiyyee) barnoota tokkoo osoo golgaa afaan alagaatiin hin hagoogamne afaan ofiitin qaceellotti hubachuu danda’uudha. Keessaafuu kutaleen torbaafi saddet sadarkaa barnoonni hahhaarayni akka ‘Biology’, ‘Chemistry’, Seenaafi ‘Geography’ kan itti eegalaman waan ta’eef, bu’uraafi yaadrimee barnoota kanneenii durumarraa hubachuun milkii barattoonni sadarkaa itti ananatti argachuu maltuuf bu’aa guddaa akka qabu moyxannoon hanga ammaatti argamte raga baha. Gama kaanin ammoo, ijoolleen barnoota waliigala kutaa torbarraa afaan Ingliziitiin osoo barattee afaan addunyaan ittin gargaaramtu kana daran cimsattee dorgommii diingadee biyyaafi alaa keessatti cimina qabaachuu dandeessi. Ammas wanni hubatamuu qabu, barnoonni dimshaashaa kuni kutama tokkorraahillee eegalu qulqullinni barnoota afaan Inglizii yoo fooyya’e malee, sadarkaan beekkoomsa afaanii ijoolleen qabaattu fooyya’u hindandayu.
3) Qormaanni walfakkaataan biyya guututti kennamuun ijoollee sirna barnootaa garaagarummaa qabu barattee jidduutti golisa uumuu akka dandayu ifaadha. Garuu, carraan gara barnoota ol’aanaa seenuudhaa qooda (‘quota’ ) naannootin waan hiramuuf lakkoofsa ijoollee Oromiyaarraa dhaabbilee sadarkaa ol’anaa seenanii suduudaan hinmiidhu. Haa ta’uu ammoo qophaa’inni barattoota Oromiyaa kan warra kaawwaniitii gad yoo ta’e koollejjii erga seenan boodas dorgommii barnootaa keessatti rakkoon waan isaan mudattuuf garaagarummaan tuni sirraawuu qabdi. Kana sirreessuun sirna barnootaa biftokkee biyya guututti diriirsuu qofa osoo hin tahin, qophii barsiiftotaa, dhiheessa meeshaalee barnootaatifi lakkoofsa barattoota daree tokkoo naannawa hundatti walmadaalchisuu barbaachisa.
4) Ijoolleen Afaan Oromootin baratte Afaan Amaaraa gonkumaa hin beekan kan jedhu dhugaa ta’uu isaa shakkiin qaba. Dhugaadhaa ijoolleen afaan dhalootaatiin baratte Afaan Amaaraa akka ijoollee Finfinneetifi naanno Amaaraatti beekuu dhabuun nimala. Garuu dandeettin Afaan Amaraa barattoonni Oromiyaa qabdu kan naanno Tigraay, Soomaleetifi Kibbaati gadi wanti godhu waa tokkolleen hinjiru. Inumaatu gadaa abbootii keenyaatin walbira yoo qabne, ijoolleen qubeen baratte loqonni isaan afaan Amaaraa ittiin qaaqan fooyya’aadha. Sababni muummeen ijoolleen Oromoo hiree hojii mootummaa federaalaa keessatti itti argatan darrachuufi haphachuun afaan Amaaraa wallaaluurraa osoo hintahin imaammanno golistummaa sirnichi ilmaan Oromoorratti qaburraa maddite. Haga haalli kun jijjiiramutti carraan ilmaan Oromoo gara mootummaa federaalaa itti seenaniis dhiphachaatuma itti fufa. Afaan Oromoo afaan federaalaa gochuun dirqama. Haa tahummoo, kana gochuu qoftiin furmaata gayaa hintahu. Namni mootummaa federaalaatiif hojjetu afaan Amaaraatiis beekuu waan qabuuf barnoota afaan Amaaraa cimsuufi jajjabeessuuniis barbachisaadha.
Gadaa addunyaan ganda tokko ta’aa jirtu kanatti beekkoomsa afaan Inglizii cimsachuun hiree matayyaatiifi kan sabaatiif murteessaa ta’uun falmii hin qabdu. Haa ta’u ammoo, sababa ijoolleen teenya afaan kanatti itti laaffatte karaa saayinsiitiin sirritti hubachuuf qorannoo haaluma kana fuulleeffatte gochuudhaan furmaata rakkoo tanaa hunddeetti buqqisuu nama dandeessisu tokkoon as bahuu feesisa. Ammaaf garuu sirna barnootaa amma jiru jijjiirruf ariifachuurra sirnuma jiru kana rakkoolee gara dhiheessa meshaatifi hanquu gara leenjii barsiistootaatin mul’attu fooyyeesutu irra akka.
————-
i. Oromiyaa keessatti kutaa tokkoo hanga saddeetii barnoonni waliigalaa (Hawaasa, Herrega, Saayinsii wkf) Afaan Oromootiin baratan. Afaan Inglizii kutaa tokkorraa kaasee kan barsiifamu yoo ta’u, Afaan Amaaraa kutaa shaniraa eegala. Kutaa Sagalitti barnoota Afaanitii (Afaan Oromoofi kan Amaaraa) alatti kanneen hafan cufti Afaan Inglizittin barachuu eegalan. Qormaata kutaa kudhanii booda daree Afaan Oromootifi kan Amaaraa keessa took filachuun dirqama waan ta’e Afaan lamaan keessa tokkuma qofa kutaa 11fi 12tti baratan.
————-
* Jawaar qunnamuu yoo feete kara jawarmd@gmail.com katabiif. Barruulee isaa dubbisuuf gama Dhummuugaa.wordpress.com dhaquudhaan arkachuu ni dandeessa.
COMMENTS
RULES FOR COMMENTING:
Gadaa.com values your inputs, and to maintain a positive environment of discussion, the following rules will be enforced for comments. When you click SUBMIT COMMENT below, you are agreeing to abide by the following rules.
1. Apply common-sense respect and courtesy. Feel free to express your thoughts within the limits of civility.
2. Personal attacks, offensive language and unsubstantiated allegations are not allowed.
3. By submitting your comments, you take all the responsibility, legal or otherwise, for your comments.
4. Comments are naturally short. Long comments may be removed; for long comments, feel free to submit them as articles to be posted on their own.
5. Gadaa.com reserves the right to remove comments that do not follow the rules stated here.
6. Frequent offenders of the above rules will lose future posting privileges.
How to Use the New Comment Section
1. One can sign in using social networking services (if using this, click on "Sign In With your preferred social networking service")
2. One can also comment as "Guest" (no log-in required; for this, click on "Pick A Name" AND check the "I'd rather post as guest" button.)
(ONLY NAME and EMAIL are required; no password needed if commenting as Guest.)
3. To SUBMIT comments for moderation, click on the "Arrow" sign.
Disclaimer: Opinions expressed in comments do not reflected the views of Gadaa.com unless explicitly stated otherwise by Gadaa.com; Gadaa.com IS NOT accountable for any thought and content of comments.
3 Comments
-
Islander:
Ilmaan Oromoo gara barumsaatiin boodatti hafuun keessumattuu barattoota naannoo birootti baratan waliin wal-dorgomuu dadhabuun isaanii hedduu nu yaachisuu qaba. Yaaduu qofa osoo hin taane hatattamatti furmaata itti barbaaduunis dirqama. Dhugamatti Afaan Oromootiin baratuun isaanii waan hadduu deeggaramuu qabuudha. Kana cinatti immoo dandeettii Afaan biroos (Engliffaas) sirriitti beekuun barbaachisaa ta’uun isaa wal-nama hin gaafachiisu. Sabani isaa rakkisaa natti hin fakkaatu. Akkuma beekamu dandeettiin barsiiftota biyya keennaa hedduun isaanii waan barataa barsiisanii ol-qaban natti hin fakkaatu. Maaliif yoo jettan, waan anas barsiisuu turaniif bareechee beeka. kanaaf kuni waan fooyya’uu qabuu dha. Inni baraa immoo, barumsi Engliffaa akka armaan gadii kanatti hiiraamee barsiisota dandeettii gahaa horataniin sadarkaa giddugaleessaa irraa hanga University seenanitti yoo kenname gaarii natti fakkaata.
English Reading
English Writing I
English Writing II
English Listening
English Speaking
English Grammar
Integrated Skills in English Language Learning I
Fakkeenyaaf biyya ani amma keessa jiraadhu tanatti sadarkaa giddugaleessaa irraa waan akkanatti kennamuuf barattoonni isaanii yeroo college seenanis ta’ee achi dura Afaan Ingiliffaa afaan isaanii ta’uu baatus rakkoon isaan hin mudatu.
-
Solomon:
Jawaar
Yaada dhiyeesite dubbiseen jira. Qabxiilee babareeda kaastee jaaladheen jira. Akka barsiisaa sadarkaa Ol’anaa fi Sadarkaa 2ffaa Ol’aanaa barsiise tokkotti yaada taajabiin qabuu akka armaan gadiitti ka’un yaala.
Garaagarummaan dandeetii Afaan Ingilizii sirna barnootaa duraaf ammaa jidduu jiru yaada jedhuuf, namoota dhuunfan beeknu irraa kaanee jenna yoo ta’e rakkisaadha. Akkuma ati jette qorannorratti hundoofnee yaanni keenyu hin jiru. Eenyuuf eenyu, maalif maal waal bira qabnee akka madaalu qabna natti hin fakkatu/ammaf hin qabnu.
Garuu barataan kutaa sagalii sirna barnootaa duriin baratee sadarkaa sanitti maal godha? Kan sirna haaraan baratee maal gochuu danda’a? jennee muxanno jiru irraa kanee laaluun rakkisaadha hin jedhu. Yaa ta’u malee hordoffii yeroo dheeraaf qoranno akka barbaadu naaf gala. Ammaf wanti irraa haasaa’u dandeenyu waanuma argiinee fii ta’aa jiru, baratooni maal jechaa jiru, uummanni akkamitti fudhachaa jira, barsiiftoonni maal jechaa jiru fi kanuma kan fakkatan irraatti hundoofne ta’a.
Eegaa ani akka barsiisaa baratoota dandeetti walfakkaataa qaban jedhaamanii bakka tokkotti (In a Boarding School Setting) madaalii tokkon filanoon dhufaan , kan sirna lachanu waan barsiisef jecha , muxannoo Oromiyaa yaa ta’u baatu malee (garuu kanuma biyya sana) garaagaruuma guddaatu mul’ata. Rooroon ijoollee VOA irraatti dhageenye sun dhugaadha, dhagahamu qaba. Baratoonni sirna duraatin baratan onneen/hamileen barumsaaf qabaan (beekumsaa afaan Inglizii irraa kan madde jechuu kooti), kutaa sanitti dhugaan waan gochuu dandaaniif godhan; baratoota madaalli walfakkaataan filataman, garuu sirna haaraatiin baratan hammam akka soodaatan (frustrate), dhibbaa barsiisaa irratti godhan ( the pressure on teachers to help students understand the concept in a language they have never been exposed to that degree…) giddu garagaruumman gudaadha jechuu duwwaa miti waaqaaf lafa.
Kutaa sagalitti baratooni ingliffaan waraqaa (project) barreessan, waraqaa (project) bareessan afaan inglifaan dhiyeessu kan dandaan akka turan yadachuu qabna. Kana baratoota sirna ammaa keessa dhufan irratti yaalunis eegunis hin danda’amu. Eegaa akkuman jedhe muxanoon kiya kan Oromiyaa waan hin taneef, waanni biraa gumaacha hin qabu yaada jedhu hin qabu. Garuu madaaliin koo baratooni Oromiyaa ulaagalee sana gutaan odoo bakka tokkotti ilaaluun danda’ame buu’aan isaa adda natti hin fakkaatu.
Ijoollen kutaa saddeet fixanni kutaa sagal seenaan eenyuma caalaa akka sirnaa haaraa kanatti rakkatan hubachuun ni danda’ama. Kutaa sagalattii gosti barnootaa hundi gadi fageenyan kan jalqabuu waan ta’eef ,sadarkaa kanatti ijoollen afaan akka haraatti baruuf rakkachuu irra kan hafee waa gudaa barachuu danda’an jechuun amman ani beekutti dhugaa miti. Sadarkaa kanatti baratoonni salphaan saayinsii qo’achuuf hubachuu akka danda’uu qaban qarqarutu faayidaa qaba ture. Rakkinni keenyaa afaan duwaa odoo hin tana gosa barnoota hundaa ta’uun isaa beekamaadha ,asitti kan jenne finnuu miti. Ta’ulle dhugaan baratooni kutaa sagalii affaan baruuf yeroo isaani hunda akka fixan , sadarkaa itti anu irrattis ta’ee qormaata waligalaa irratti akka rakkatan ni hubatama.
Afaan Oromoottin amma dhumaatti baruun odoo danda’me gaari ture, kan nuu hundi barbaanu. Garuu haala Afaan Oromotiin saayinsii baruu hin dandeenyeraatti, yeroo Afaan Oromoo gadii fageesine hin qoratiin irra taanee , yeroo baratoonni akka salphaattii ittiin baruu hin dadeenyerratti, fayidaan Kutaa torbaaf saddeet Afaan Oromoon barachuu naaf hin galu.
Dhawaata, walduraa dubaan sirna barumsa jabeessaa, muxannoo haaraa hammachaa ,dabalaa, baayisnee hojeechaa deemuu irraa kan hafee, sirna barnootaa ijoollef barumsa salphisaa deemu odoo hin tana, garuu hammesuu qabanne yeroo gubuu qabna natti hin fakkatu.
Ani furmaata jedhee kanan yaadu:
1) Amma kutaa ja’atti sirna barnoota jiru jabeessuu , yeroo yeroon foyyessa deemu;
2) Gosa barnoota Afaan Oromoo irraa kan hafe kaan cinaatti yadoota “ concepts” afaan Ingliziin ka’uu;
3) Afaan Inglizii sadarkaa 1ffaa ka’ee akka baratamu gochuu;
4) Akkaata afaan itti baramu hanga dand’metti jijiruu, muxanoo biyoota biraa ille ilaalu;
5) Curriculama biyoota tokko tokko leenjii barsiisotaa keessatti dabalanii barsiistota hubachiisu;
6) Sirna barsiistoota garii hawwachuu danda’u dirsiisu;
7) Akkuma mari’atoonni VOA irratti dhageenye jedhaan, kutaa torbaaf saddet afaan ingliffaan kutaa itti anuuf akka qophaayan gochuun barbachiisadha;
8) Afaan Oromo amma danda’ameeti yeroo dheeraa fii gadii faggeenyan haaguugii (coverage ) isaa ille dabaluun akka barumsa tokkootti (kutaa lamaan kanatti jechuu kooti) kennuutu furmaata.
Gama afaan Amaaratiin dhugaan taanan sodaan sadarkaa feederaalati hojjechuuf rakkoo ta’uun isaa ammaf sadarkaa sanatti hojechaa kan jiran namootuma duraanii waan ta’aniif rakkinni isaa amma kana hin mul’atu ta’a, dhugaan fulduratti rakkoo ta’un isaa dhugaadha. Eegaa Afaan Amaaraa akka gosa barnoota tokkootti barsiisuun ala wanni godhamu jira natti hin fakkatu. Amman ani beekutti haalli amma jiru kanuma.
Dhuma irratti gama keenyan dhunfaanis ta’ee gurmuun guddina barnootaa irratti hirmaannaa gudaa gochuun, baratoota giduutti dorgoomii akkami uumuu akka dandeenyu irratti yaada kaasuu akka jalqabuu waal haa jajabeesinu. Kaanaaf akkuma nutti toluu danda’u hundaan mar’achuun barbachisaadha.
Jawaar yadaa gaarii kaastee galatoomi.
-
qero:
Hi,
Jawar galaatomii!!!
Affan amara fedaralatii hojaa aregachuf nama rakkissa kane jedhamef, anii rakkina fidu natii hin mula’tu mallifi yoo jedhamee amariifiiyu wan oromofii iraa wayu hin qabu tajajilla hojaa irratii, hojiin bayeen (almost all) inglifaa dhuman barefamu,xalayaa dhumaa tokko tokko yoo kan ta’een male, hojjaan irra jiran issaa affanumaa inglifaan hojjataamaa,gabaasen (reportiin)affan inglifadhan barefaamaa,essumatii Amariifii rkkinaa kan fidu..Akkan bekketii ijjoleen habesha biroo oromia kessa yoo hojaataan rakkinaa wayiitu issan qunamee hin bekku hojaa issanii hojaachudhaf, mallifii gabassan bayeen issa inglifan barefamaa.kanaf, rakkinaa issan irratii ummee hin beekku.
Ijollen oromo Walega’ii ykn walegaludhaf affaan amara kan barattan gaha natii fakkata, kana irra kan hafe oromodhaf rakkina ta’aa federala kessatii hojaa aregachudhaf yoo jedhann,wanumaa bekka godhamu fakkataa affaanumaa kana cunquresudhaf,kara kottiin federala kessatii hojaachudhaf ijooleen oromo inglifaa yoo cimessataan gahaa natii fakkataa.
Furematiin biraa,magalii federala handhuraa oromia kessa wane tateef affaan federala oromiffaa akka ta’u cimessanii gaffachun Oromo hundumeraa kan egamuu natii fakkataa!!!
Galaatooma!!!