text:
Haleellaa Boombii Somaaliyaa magaalaa Maqdishoo keessatti raawwatameen yoo xiqqaate namoonni 15 ajjeefaman
Haleellaa Jum’aa har’aa magaalaa Maqdishoo waajjira qorannoo yakkaa dabalatee iddoowwan sadihitti raawwatameen, yoo xiqqaate namoonni 17 ol kan ajjeefaman tahuu Poolisiin biyyattii ibse. Haleellaan kunnin boombiiwwan konkolaatota irratti kiyyeefameen kan raawwatame yoo tahu, hidhattoonni boombiiwwan eega dhoosanii booda dhukaasa kan banan tahuu Reuters gabaase.
Qondaalli Poolisii magaalaa Maqdishoo Ali Nuur akka jedhetti, namoonni ajjeefaman irra hedduun kanneen Konkolaataa birootiin imala irra turan tahuu hime. Namoota ajjeefamaniin alattis namoonni heddu kan madaayan tahuu gabaasni arganne ni mul’isa.
#Haleellaa_Maqdishoo


c: text/html

text:
Iran Yuraaniyemii gabbistu ulaagaa sadarkaan addunyaa lafa ka’e irra dabarsuun ishee ibiddaan taphachuu dha jechuu dhaan prezidaant Doonaald Traamp dubbatanii jiran.
Waan godhanis beekuu, waan ittiin taphataa jiranis beeku jechuu dhaan Traamp kaleessa White House keessatti tuuta oduuf ibsa kennaniiru.
Ibsi barii White House irraa kenname Yunaayitid Isteetis Iraan qaruma meeshaa waraanaa akka oomishitu hin eeyamtu ka jedhu irra deebi’uun beeksise.
Ministeerri dhimma alaa Iraan Mohaammad Javaad Zariif dhaabbata oduu biyyattiif ibsa kennaniin Iran kan oomishuun irra ture Yuraaniyemee kg 300 irra dabarteetti jedhan
Jarmayaan tokkummaa mootummootaa kan dhimmootii atoomikii to’atu Iraan walii galtee jiru irra darbuu ishee kaleessa mirkaneessee jira.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Torbaan darbee yommuu fitnaan (qormaata, rakkoon…) buutu akkamitti akka too’atan tutuquuf yaalle turre. Har’as itti fufuun tooftaalee fitnaa itti too’atan mee haa ilaallu.
4.Oduu mirkaneefachuu– dhugumatti ibiddi fitnaa yeroo baay’ee kan qabatuu fi babal’atuu sababa oduu sobaa fi jette jettee raabsunii. Namoonni baay’een wanta dhagayanii fi jedhan osoo addaan hin baafatinii fi hin mirkeenafatiin namoota birootta dabarsuuf ariifatu. Kunii immoo badii badii irratti dabaluun jireenya darara, dhiiga namoota baay’ee dhangalaasa. Yommuu namoonni akkuma argan oduu osoo hin mirkaneefatiin namoota birootti dabarsan, ajaja Rabbitti buluu fi tolee jechuu dhiisanii fedhii lubbuu ofii qofa jala fiigu. Namoota akka dhagaa jabaatan ni argita. Of dinqisiifachuun ana malee beekaa fi hayyuun hin jiru jedhu. Namoonni biroo isaan biratti wallaaladha. Read more
Akkuma kutaale darban keessatti jenne daandiin haqaa lama ta’uu hin danda’u tokko qofa malee. Daandiin haqaa tokko ta’uun namatti dhiphachuun namoonni muraasni kan irra deeman osoo hin ta’iin daandii bal’aa dhala namaa guutu keessumeessu danda’uudha. Daandiin kuni nama kamuuf kan ta’uufi kan gahuudha. Daandiin haqaa kuni bal’achuu qofaa mitii ifaa fi qajeelummaan kan guuttameedha. Nama of balleessu fi kufaati mataa ofi irratti fidu barbaade malee eenyullee daandii kan irraa hin goru. Read more
Miidhaa hijaaba uffachuu dhiisu
Torbaan darbee faaydalee hijaaba eeruf yaalle turre. Hijaabni mallatto kabajaati.
“Yommuu ilmaan namaa Rabbii qofaa bitaman, harqoota gabrummaa fedhii isaani, sheyxaana fi namoota biroo jalaa bahan.” Namni yommuu Rabbiin alaa wanta biraati gabra ta’uu harqoota gabrummaa bilisummaa hin qabne jalatti kufa. Sheyxaanni, fedhiin isaati fi namoonni gabra godhatu. Rabbii qofaa bitamuun bilisummaa dhugaa argachuudha. Namni yommuu Rabbiin qofa gabbaruu gadi fageesse yaada, dhugaa fi sobaa addaan baafata, wanti hunduu isa funduratti ifa ta’a. Read more


text:
Dhalattoonni magaalaa Mojoo biyya alaa fi keessa jiraatan harka qalleeyyi 900 ta’aniif deeggarsa taasisan
Finfinnee, Hagayya 25, 2012 (FBC)- Dhalattoonni magaalaa Mojoo biyya alaa fi keessa jiraatan weerara vaayrasii koroonaa sababeeffachuun harka qalleeyyi 900 ta’aniif deeggarsa taasisaniiru.
Harka qalleeyyi kanneeniif midhaan nyaataa, zayitaa, kuduraa fi muduraan laatameera.
Kayyoon deeggarsichaas weerarri vaayrasii koroonaa addunyaatti yaadeessa ta’eef harka qalleeyyiin kunneen rakkoof akka hin saaxilamnee deeggaruufi jedhaniiru.
Akkaa Waajjirri Dhimmoota Kominikeeshinii Mootummaa magaalaa Mojoo beeksiseetti deeggarsi taasifamee kun maarsaa lammaaaffafi.
Odeeffannoo waqtaawaa argachuuf Teelegraama keenya https://t.me/afanoromofana subiskiraayib godhaa.


text:
Laftii leellistummaan Islaamaa itti hammaachuuf jiru Afrikaa dha jechuun dura ta‘anna koree ngeenya biyooleessaa kan Amerikaa Maaykl ichael Toomas Mc kool ka duraa ykn seniyoor ibsanii jiru.
Humnootiin Amerikaan hogganaman Iraaq fi Siriyaa keessa eega seenanii booda biyyoota Islaamaa keessaa godaansii hammaachuun akkasumas garleen leellistootaa miseensoota dabalachuuf giddu galeessa bahaa keessatti jajjabaachuuf yaaliin godhamu yaaddoo uumuun isaa ibsan.
Leellistoonni akkasii naannoo mootummaan hin bulchinee dahoo godhatu kan jedhan miseensii kongreesaa Ripaablikaantichi Maaykil Toomas Mc Kool Afrikaan isa akkasiif mijattuu dha jedhan.Kanas koree hariroo alaa kan mana mree bakka buootaaf ibsan.
Kanaaf jecha hidhattoonni leelistoota Islaamaa eessatti akka dheessan faana dhahuun barbaachisaa akka ta’e ibsamee jira.


text:
Jaarmayaan Fayyaa Addunyaa ka Tokkummaa Mootummootaa qorannaan dawaalee fi talaalii Vaayirasii Koronaa hariitiidhaan ka geggeessamaa jiru tahuu beeksise.
Gosa talaalii 200 ta'an haaraan sadarkaa tokko irra ga'anii jiru.Kanneen keessaa 10 yaaliif namaaf kennamaa kan jiran yoo ta'u torban lama keessatti yaalii sadarkaa 3ffaaf kennamu.
Inni sadarkaa sadaffaa kun talaaliicha qaama namaa akka hin hubnee fi hagam hojii qubsaa akka qabaatu ilaaluuf akka ta'e ibsamee jira.
Gabaasaa Liisaa Shilaayin Jenevaa irraa ergite Caqasaa.


text:
YAADA
YAADA Ilaalcha Gaarii Jireenya Mo’ataaf | Chanaalii jedhuun YOUTUBE irraatti qophii barsiisoo fi jajjabeessoo ta’an isiniif qabadhee dhihaadheera … Na Ordoofaa
TAJAAJILLI GOORSAA NUTI KEENNINU
#1
ILAALCHA GAARII
Kaayyoon keenya inni guddaan dhaloota ILAALCHA GAARII qabu fi Ofiitti amanamuummaa guddaan jireenya isa mo’achuun Ofiisa, Maatiisaa, Biyyaasa fi Addunyaa jijjiiruu Omiishuu dha.
Kanaaf Nutis Barnoota dhimmaa kana irraatti keenninu kana hordoofuun Jireenya keessan irraatti jijjiirama ammas in jedhamne galmeesiisu ni dandeessu… Nu Hordoofaa
#2
HOJII UUMUU
Jaarraa ammaa keessa jirru keessa lakkoofsi Namoota Hojii Uumuun adduunyaarratti gahee guddaa qaban hedduumaate jira.. kanaaf nutis dhaloota QUUBEE kana barnoota hojii Uumtummaa barsiisuun adduunya waliin wal barsiisuun kaayyoo keenya isa jalqabaatii.
Maarree isiinis barnoota nuti karaa Chanaalii Youtube fi Fuulaa Facebook akkasumas Telegram keenyaan dabarsiinu hunda dabaree dabareen hordoofuu hin dagatiina.
#3
BIZINEESII
Dhalli Nama kamiyyuu guyyaa guyyaan jireenya isaa keessatti osoo hin Bitiin, Hin Gurguriin jireenya isaa gara fuulaa duraatti adeemsisu hin danda’u,
Hunduumtuu Gabaatti kan dhiheessuu qabeenya qaba kana jechuun immoo (Namni garii Beekumsa fi Dandeetti Isa Gurguura, Kan Kalaqaa fi Humnasa Gurguura, Kaanimmoo Qabeenya fi Oomiisha Isa gabaatti dhiheeffata) jechuu dha.
Kanaaf jaallannes jibbinees hundii keenya Bizineesii keessa jirra jechuu dha. Nutis akka dhaabbataatti kana hubaanne akkamiin Bizineesiitti Milkoofna isaa jedhu barnoota barbaachisoo ta’an Ogeessa dhimma kana qoratan waliin isiniif dhiheesina. Nu Hordoofa.
#4
MAATII
Maatiin dhala namaaf kenna Waaqayyoo kenne isa jalqabaati, kanaaf maatiin bu’uraa dhala namaatti jechuun ni danda’ama, Dhibbaa Maatiin Ijoollee isaanii irratti fidan ammas kan jedhamu miti kanaaf nutis xiyyeeffaannoo keenya jala gaalchuun kan barbaachiseef ,
Maatii ni Ijaara jenne itti yaadne irraatti kan qophoofne YAADA Ogeessoota Xiin-Sammuu dhimma kanaarratti muuxaannoo waggaa dheera qaban waliin isiniif dhiheessina.. Nu Hordoofa.
Odeeffannoo Dabalataaf
Yaadaafi gaaffii keessan nuuf ergaa
Ammumaa Nu quunnamuuf
Yaada qabdan hunduuma nuuf qooduu hin dagatiina, Kaarrii keenya Torban guutuu banaa dha


text:
Qaamoonni nageenyaa kan fedeeraalaas ta’e kan bulchiinsa naannoo namoonni qabaman iddoo itti argaman hatattamaan akka ibasan akkasums, himatii qabatamaan irratti hin dhiyaatu taanan hatattamaan akka gadhiifaman, komishinii mirga namoomaa kan Itiyoophiyaa hubachisee jira.
Komishinichi ibsa kaleessa baasee kanana, Baatii caamsaa bara 2014 kaasee Finfinnee, bulchiinsa naannoo Amaaraa fi Oromiyaa keessatti kanneen hidhaman Gaazexeessootaa fi hojjatonni Midiyaa kan ilaaleen ajaja mana murtiin ala hidhuun, himatii irratti ituu hin dhiyaatiin yeroo dheeraa hidhaa keessa tursuu, lafa seeraan hin beekamneetti hidhuu, Gaazeexessoota hojii hojjataniif hidhuu fi hidhaan gaggeeffamu faallaa labsii midiyaaf ba’e ta’uun rakkoo yaaddeessaa ta’u ibsee gocha akkasii irraa akka of-qusataniifis gaafatee jira.
Bulchiinsa naannoo Tigraay keessatti Gaazexessoota 4 dabalatee hojjattoota midiyaa 15 baatii Caamsaa kaasee hidhaa keessa jiru jedhee miseensoonni Televiziyoona Tigraay 5 hidhaa keessa akka jiran baatii tokko dura RSA gabaasee ture jedha.Gaazexessonnni kun diina waliin wal ta’an jedhamuun hidhamuu isaanii maatii fi abukaatoon isaanii ibsanii jiru.
Waajirri bulchiinsa magaala Maqalee akka jedheetti, sababaa ooguuma Gaazexeessummaaf otoo hin taanee, sana ala yakkaan shakkamanti jedha.


text:
Gaaffiif deebii har’a baherraa akkuma dhageessanitti Abbaay Tsahaayyee lafti Oromoo saamamaa jiraachuu amanee, #kan #saamsise #OPDO kan saamaa jiru ammoo abbootii qabeenyaa Oromooti jedha. Jara kanatu yakka ofii dhoksuuf ummata Oromoo maqaa Maastar Pilaaniitiin fincilsiisaa jiraas jedha.
Ololli Oromoota yakkuu kun akeeka sadii of keessaa qaba.Akeekni isaaniis:
1FFAA. yakkaa ummata Oromoo lafarraa buqqaasuu fi ajjeesuu kana Wayyaanee fi qondaalota Tigrootaa irraa fageessee Oromoo irratti dhuubuun, Oromootu Oromoo saame, ajjeese, hidhe jechuufi. Haala kanaan ofii of qulqulleessanii Oromoota bakka lamatti baasanii wal nyaachisuu barbaada.
2FFAA. Akeekni olola kanaa kan lammataa, karoora Wayyaaneen OPDO diiguuf lafa kaayatatteef haala mijeessuudha. Torbanniif baatilee as deeman keessatti OPDO keessatti gubbarraa hamma gaditti tarkaanfiin ari’ii, hidhuufi ajjeessuu akka godhamuuf deemuu kan amma dura dubbataa turre har’a Abbaay Xahaayyee ifa baasee jira.
3FFAA. Akeekni sadaffaa ammoo abbootii qabeenyaa Oromoo sababa kanaan rukutuudha.Abbootii qabeenyaa Oromoo rukutuun waan lamaaf isaan fayyada.
1) Daldaltoota Oromoo rukutuun humna diinaggee qabsoo Oromoo laaffisuuf
2) Oromoota daldala keessaa guututti baasuun kaayyoo ol’aantummaa diinagdee Tigrootaa ijaaruudha.
Yeroo OPDOn siree Wayyaanee daddayxe tana deebiftee gadi dhaabuuf wixxifattu kanatti, hogganaan Wayyaanee arraabaafii diirsisaan galata isaaniif galchaa jiraachuu ni hubatan jennee abdanna. Torban sadi dura Abbaan Duulaa raadiyoo Wayyaanee tokkorratti dhihaachuun malaammaltummaadhaan OPDO yakkuun haa dhaabbatu jechuun waywaatee ture. Haasaan Abbaay Tsahaayyee kan ammaa dubbii Abbaa Duulaa saniif deebii tuffii tan suduudaa ta’uu isaatis hubachuun barbaachisaadha. Ee maal fidda ammas irra deebi’eetin si arrabsa jechaanii jira.
Haasaya Abbaay Tsahaayyee kana keessaa faaydaan Oromoon argate tokko garuu jira. Fincila Oromoon lafti tiyya saamamtee jirti jedhuuf afaan abbaa saamsiseetirraa ragaa jabaa argatee jira.
Dhugaan Oromoo afaan qaban funyaaniin xiixxee bahaa jirti. Qabsoon itti fufa. Mootummaan hattootaa kun ni kufa!!
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
Atleet Qananiisaa Baqqalaa, biyya Germany, magaalaa Berlin’tti Maaraatoonii fiiguuf yeroo argametti waa’ee mormii diddaa gabrummaa atleetotni fiigicha irratti agarsiisaa jiran kana akkamitti laalta jechuun yeroo gaafatametti, “namuu mormii godhuuf mirga ni qaba, bakki itti mormii godhanii fi haalli itti godhan garuu filatamuu qaba. Ispoortiin siyaasaarraa qulqulluudha. Mootummaanis furmaata fiduuf karaa dimokraatawaa ta’een ummata mariisisuuf carraaqqii godhaa jira.” jechuun dubbate. Akkasumas mormii Fayyisaa Leellisaa godhe irratti yaada isaa yeroo gaafatametti, “Fayyisaan waan itti dhaga’amee fi waan gochuu barbaade godhe. waan godheefis ni beeka ta’a. Yoo isa gaafatte wayya” jechuun dubbii cufe. Itti dabalee yeroo “sababa ati Oromoo taateef dhiibbaa sirratti godhamee Rio irraa si hambisanii?” jedhee namtichi gaafate, “saniifii miti, ispoortii keessatti rakkoon ni dhalata. Namni atleetota filu santu filuu hin beeyne ta’a.” jechuun deebise.
Check Also
Reactions to the Ethiopian conflict
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the …


text:
Rabbiin s.w. akkana jedhe.''sa inniin rakkataadhaaf awwaatu yeroo inni kadhate,kan rakkina furmaata godhu kan bakka buoota dachii isin godhe akka gabbaramtoota dharaa nitahee? (Abadan hintaane jechuu).Allaahaan wajji gooftaan biro nijiraa?garuu isin Waa xiqqoodha gorfamtan.
1-Rabbi faarsuu.
Bureydaan r.a.akkana jedhe.. nabiin s.a.w. namticha tokko kan akkana jedhee Rabbi kadhatu dhagayan \Allaahumma inni as'aluka annii ashhadu annaka natallaahu laa ilaaha illaa anta,al ahadussamadu,allazii lam yalid walam yuulad,walm yakun lahuu kufuwan ahad\ nabiin ni jedhan dhugaa rabbiin kadhatte maqaa isaa guddaan, ka yoo isaan kadhatame namaa kennu,kan yoo isaan yaammatame namaa awwaatu. Abuudawud galmeesse. "
2-yeroo qeebqltii filachuu.
Yeroon kadhaan Rabbii qeebalamtu saa'aa dhumaa guyyaa jim'aa irraa,yeroo bariisaa, yeroo sujuuda keysaa,yeroo azaanaafii iqaamaa jedduu.
3-harka lameen olqabuu.
nabiin s.a.w. akkana jedhan''Rabbiin keessan oltahee kabajamee jiraataa arjaadha,yoggaa gabrichi isaa harka lameen isa jala ol qabatee isa kadhate qullaa gadi deebisuu niqaanfata''abuu dawud odesse.
4-kadhaa yoggu 3 irra deddeebiuu.
Nabiin s.a.w. akki jedhan ''Tokkoo keysaniif kadhaan niawwaatama waan hin jarjarsiifatiniin,kadhadhee homaa naaf hin awwaatamne waan hin jedhiniin'' bukaariitu galmeesse.
Abdellaa ibnu mas'uud akki jedhe,nabiin s.a.w. yoggu kadhatan yoggu 3 irra deddeebian ,yogguu gaafatanis yoggu3 irra deddeebian.''
Muslimtu odeesse
5-lubbuu ufii,qabeenyaa fii ilmaan abaaruu dhabuu.
Nabiin s.a.w. akki jedhan lubbuu teessan uf hin abaarinaa,joollee teessan hin abaarinaa,qabeenya keessan hin abaarinaa,yeroo rabbirraa kadhaan kennamtu mudattanii isinitti qebalamuutu sodaatamaa.''
Muslimtu odeesse
6-obbolessa fagoo jiruu du'aaii godhuu.
Nabiin keenya s.a.w. akki jedhan
''kadhaan rabbi tan muslitichi obboleessa isaa kan fagoo jiruu godhu qeebalamtuudha.mataisaa birratti malaaykaan tokko ramadameeti,yeroo inni obboleessa isaatiif toltuu kadhate hunda malaaykichi sun Rabbi haa qeebalu siifis fakkaata kana haa kennu , jedhaan.''
Muslimtu galmeesse
7-Rizqii halaala qofqrrqtti gabaabbachuu,bololuu.
Abbaa hureyraa r.a. irraa odeeffamee nabiin s.a.w. akkana jedhan jedhe, namticha karaa dheeraa deeme tokkorraa dubbatee dhukkaawaa faaggawaa kantahe harka isaa kara samii oldiriirsee –yaarabbi yaarabbi (jedhee kadhataa) eeysaa kadhaan isaa isarraa qeebalamti! Nyaanni isaa haraamii, dhugaatiin isaa haraamii, uffanni isaa haraamii''
muslimtu odeesse


text:
– Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu –
Berhanu Hundee
Kutaa Saglaffaa
Duraan dursee, akka waliigalaatti ilmaan Oromoo hundaaf, addattii immoo Sabboontotaa fi Qabsaa’ota Oromoo tiif baga Guyyaa Gootota Oromoo (GGO) kan bara 2018n isin gahe. Guyyaa seena qabeessa kana laalchisee, barreeffama kutaa kanaa keessatti kaayyoon Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) fi galiin isaa maal akka ta’e/ta’u akka ilaalcha fi hubannoo kiyyaatitti dhimmoota tokko tokko kaasuun barbaada.
Kaayyoo fi Galiin Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) maali?
Waayee ka’umsa ykn calqaba qabsichaa warruma seenaa barreessaniif dhiisee, garuu QBOn kan calqabe akka namootni tokko tokko ibsanitti waggoota afurtama ykn shantama ykn jahaatama yookaanis waggoota sadi duraa miti. Bifa qindaayeen ta’uu baatullee, qabsoon kun kan calqabe erga uummatni keenya diinaan weeraramee; bilisummaa fi biyyi isaa humnaan irraa fudhatamee kaasee ti. Asirraa kaanee yoo laalle immoo, gabaabumatti kaayyoo inni guddaan “Abbaabiyyummaa Oromoo” deebisanii argachuu dha. Kuni yoo mirkanaa’e wantootni barbaadaman hunduu isa kana keessatti argatamuu danda’u.
Namootni tokko tokko kaayyoo qabsicha kanaa yookaanis gaafii uummata Oromoo yoo ibsan, waan sadirratti akka hundaaye mul’isu. Isaanis i) lafa isaarratti abbaa lafaa fi qabeenyaa ta’uu; ii) ofiin of bulchuu fi iii) waayee eenyummaa ti. Gaafiin abbaabiyyummaa yoo ka’u, akka waan Oromiyaa fottoqsuutitti waan fudhatamuuf, isa kana ibsuuf waan ofqusatan fakkaatu malee, gaafiin sadeen armaan olitti tuqaman kunis kanuma Abbaabiyyummaa keessatti mula’chuu danda’anii dhaa bar!! Kanaaf, sadarkaa har’a irra jirru kanarratti kaayyoo QBO fi gaafii uummata Oromootiif hiika (definition) biraa kennuu yaaluun ykn yaaduun afaanfaajjii uuma jedheen yaada.
Kaayyoon QBO fi/ykn gaafiin uummata Oromoo inni bu’uraa firaafis ta’ee diinaaf ifaa ifatti lafa kaa’amuu qaba. Maqaa tooftaa fi tarsiimootiin dhugaa jirurraa fagaachuu yaaluun booda rakkoo biraa fiduu danda’a. Qabsoon lubbuun meeqa ittiwareegame kun waan qoosaa tii miti. Wanti wareegama ulfaataa ittikaffalame sun galii hawwame sana gahuun dirqama ta’a. Eessaa akka kaane, maaliif akka kaane fi eessa gahuu akka barbaadnu yoo hin beekne, waan kaaneef, garamitti akka deemnu fi eessa gahuu akka hawwinus beekuun rakkisaa ta’a.
Qabsoon bilisummaa Oromoo (QBOn) yoom xumurama?
Gaafii kana laalchisees yaadolee adda addaatu mul’achaa jiru. Isaanis a) qabsichi galii isaa gahee jira kan jedhu; b) injifannoolee tokko tokko galmeesse malee hin xumuramne kan jedhu fi c) qabsichi bakkuma ka’e sana jira kan jedhu dha. Yaadni ani qabu yaadolee sadeen kana keessaa isa lammaffaa ykn b) keessa ta’ullee, waayee xumura qabsoo kanaa laalchisee, waan tokko tokko jechuun barbaada.
Qabsoon tokko akka waliigalaatti yoo laalame, qabsoo bilisummaas haa ta’u, qabsoo biyya ijaaruus haa ta’u, qabsoo jiruu fi jireenyaas haa ta’u,… waan xumuramuu miti. Kanaafuu, jechumti qabsoon ni xumurama jedhuuyyuu sirrii miti. QBO wajji walqabsiifnee yoo laalle garuu, qbsoon kun kan dhaabbatu ykn xumuramu yoo gabrummaan xumurame qofaa dha. Kanaaf yerro baay’ee “Fincila Xumura Gabrummaa *- FXG” jedhama malee xumura qabsoo jedhamuu isaa hin dhageenye. Xumurri gabrummaa kan ibsamu immoo Abbaabiyyuumman Oromoo yoo mirkanaa’e qofaa dha. Sochiin uummataas kan xumuramu fi gaafiin isaas kan deebii argatu immoo jaalannus jibbinus, fudhannus dhiisnus, amannus amanuu baannus yoo uummatni keenya hiree isaa ofuma isaatiin/isaatiif murteeffachuu danda’ee dha.
Yaadolee armaan olitti a) fi c) jalatti kennaman yoo laalle, yaadoleen lamaanuu yaadolee dhara ta’anii dha. Maal jechuu dha? Warri qabsichi kun galii isaa gahee jira jedhan, Muummichi Ministeerotaa (MM) Oromoo waan ta’eef isa kana wajjin walqabsiisanii laalanii yoo ta’e kun dogongora guddaa dha. Akkuman kanaan dura barreeffamoota adda addaa keessatti ibsaa ture, Oromoon tokko MM ta’ee Araat Kiiloo seeneef gaafiin uummata Oromoo inni bu’uraa deebii argate ykn ni argata jechuun gonkumaa hin danda’amu. Gaafii kanaaf deebii kennuun hafee, sababa kanaan siriidhaa qabsoon tun gara hin taanetti akka hin deemne ani yaaddoon qaba. Maaliif yoo jedhame, tarii jijjiramoota xixiqqoo godhamuu malan tokko tokkoon uummatni keenya akka hin gowwoosamneefi.
Qabsichi bakkuma ka’e sana jira warri jedhanis haala deemaa jiru hin hubanne jechuu dha. Warri akkana jedhan tarii bara 1991 booda jijjiiramni hin jiru jedhanii kan yaadan yoo ta’e, kun xinnoo fudhatama qabaachuu mala. Haa ta’u malee, QBOn galii hawwame gahuu baatullee, bara 1991 injifannoolee guruddoo galmeessee jira. Sana booda garuu injifannooleen nuti arganne hamma kana jennee dubachuun rakkisaa ta’ullee, jijjiirama hedduutu mula’te mula’chaas jira. Kanaafuu, qabsoon kun bakkuma sana jira kan jedhu dhara waan ta’eef, isa kanaan hamilee uummataa fi qabsaa’otaa cabsuun sirrii miti. Takkas ta’u lama, xinnaatus baay’atus waan qabsoon kun galmeessetti gammaduu fi ittiin boonuu qabna malee, wareegamni Sabboontotni Oromoo kaffalan bilaasha jennee laaluun sirrii miti.
Wanni biraallee yoo hafe, jechuun gaafiin uummata Oromoo inni bu’uraa yoo deebii argachuullee baate, injifannooleen sochiin uummta Oromoo biyya keessaa fi alaa keessumaayyuu immoo kan Qeerroo Oromoo galmeessan akka laayyootti laalamuu hin qaban. MM OPDOn ittiin dhaadatanuu injifannoolee kana keessaa isa tokkoo dha. Kan biraas wanti dagatamuu hin qabne, hawaastotni Addunyaa fi mootummootni biyya alaa sochii uummata Oromootiif hubannoo kennuun isaanii kunuu injifannoo guddaa dha. Akka fakkeenya addaatitti yoo fudhanne immoo, mootummaan Ameerikaa kan hanga har’aatitti Wayyaanee harkatti baatee, gargaaree, guddisee, jabeessee asiin gaheeyyuu fuula irraa garagalfachaa jiraachuun, kunuu injfannoo qabsoo uummata keenyaa ti.
Barreeffama har’aa xumuruudhaaf, gaafiin uummata Oromoo inni bu’uraa deebii argachuu kan danda’u MM Oromoo ta’eef akka hin taane jala sararamee; jijjiirama xixiqqoodhaan uummatni gowwomsamee, sochiin uummataa akka hin qabbanoofne; QBOn galii hawwamurraa akka hin hafne; hunda caalaa immoo hanga uummatni Oromoo hiree isaa murteeffatutti qabsoon kun ciminaan itti fufuu qaba. Ittimudduun amma. Injifannoon xumuraa kan uummata cunqurfamee ti. Fedhiin uummata Oromoo akka bakka gahu shakkiin hin jiru. Gootota keenya kan wareegman seenaan bara baraan isaan faarsa. Guyyaan Gootota Oromoos guyyaa addaa ti.
Dhimma biraatiin hanga walitti deebinutti nagaan turaa!
Ulfaadhaa!


text:
“
Berhanuu Hundee
Dhimmi kun calqabarra Obboo Lammaa Magarsaatiin haa dubbatamu malee, ergasii asi garuu warra “Team Lammaa” jedhamaniin bali’naan irratti hojjetamaa waan jiru fakkaata. Maaliif dhimma kanatti akka xiyyeeffatan sababa isaa jaruumaaf dhiisuudhaan; garuu “Itoophiyummaa”n maali? kan jedhurraa kaanee; dhiibbaa inni Oromorratti addatti immoo Oromummaaratti qabu haa laallu. Itopohiyummaan karaa lamaan laalamuu ni danda’a ta’a. Inni tokko, Itoophiyummaa hanga har’aatti ture fi jiru yoo ta’u; kan biraa waan fuulduratti ta’uuf deemu dha. Waan inni fuulduratti ta’uuf deemu tilmaamuun danda’amullee garuu sirriitti beekuun rakkisaa waan ta’uuf, barreeffama kana keesatti Itoophiyummaa isa hanga har’aatti tureen bu’ura godhee laala.
Itophiyummaan maali?
Itoophiyummaan hanga har’aatti ture fi ammas jiru, kan dhiigaan uumame; kan eenyummaa fi fedhii uummattootaa, sabootaa fi sab-lammootaa hin kabajne; ana malee kan biraa jiraachuu hin qabu kan jedhu; kan biyya takka, adaa fi seenaa takka, alaabaa takka fi akkasumas olaantummaa Afaan tokkoo calaqqisu ykn calaqqisuu barbaadu dha. Kana malees, kan sirnoota durii keessumaayyuu sirnoota Moototaa faarsu, leellisu; kan olaantummaa amantii tokkoo mul’isuu barbaadu fi k.k.f. Dhimma Oromootiin walbira qabnee yoo laalle immoo, Itoophiyummaan hanga har’aatti jiru farra-Oromummaa, farra-Sabboonummaa Oromoo fi akkasumas farra sirna Federaalisimii amma jiru kanaa yoo ta’u addatti farra-Oromiyaa ti jechuun ni danda’ama.
Hiikni Itoophiyummaaf asitti kenname kun olola ykn maqa-balleessuu osoo hin taane, waan dhugaarratti hundaa’e fi seenaan biyyatti tanaallee ragaa ta’uufii danda’uu dha. Egaa, namni Oromoo ta’e fi Sabboonummaa Oromoon qaba jedhu tokko dhugaa kana osoo beekuu; dhimmi kun araada jechuun tooftaaf jedhameeti moo hiikkaa isaan Itoophiyummaaf qabantu adda? Itoophiyummaan hanga har’aatti jiru kun kan dhiiga fi lafee ilmaan Oromorratti ijaaramee fi dagaagee dhaa bar! Itoophiyummaan enyummaa Oromoo balleessuuf carraaqaa ture fi ammas itti jiruu dha. Itoophiyummaan kan seenaa fi qabeenya Oromoo hin kabajnee dha. Itoophiyummaa kanatu Oromoota handhuura Oromiyaa Finfinnee keessaa dhiibaa jira yookaanis akka Oromoon magaalaa kana hin dhufneef sababa ta’aa ture; ta’aas jira.
Shira Itoophiyummaa duuba jiru
Humnootni siyaasaa mooraa Habashootaa hunduu waan isaan irratti waliigalanii fi akka dhimma walootti fudhatanii iarrtti hojjetan Itoophiyummaa kana jiraachisuufi. Maqaa kanaan waayee tokkummaa sobaa afarsu. Maqaa kanaan mootota faarsu; Maqaa kanaan alaabaa gabroonfataa deebisanii saboota fi sab-lammootatti uwwisuu barbaadu. Maqaaa kanaan sirna Federaalaa kan wareegama ulfaataadhaan ijaarame kana diiganii biyya takka deebisanii ijaaruu barbaadu. Maqaa kanaan Eertiraa deemte sanallee deebisuuf abjootu; Maqaa kanaan olaantummaa saba tokkoo deebisanii ijaaruuf hawwu. Kan nama gaddisiisu garuu, MM dabalatee warra nuti Sabboontota Oromoo ti ofiin jedhantu humnoota Habashootaa kanaaf kallattiidhaanis ta’ee al-kallattiidhaan deeggarsa kennaa jiru; isaan jajjabeessaa fi hamilee ittihoraa jiru.
Warra maqaa Itoophiyummaatiin Oromummaa fi Oromiyaa dhabamsiisuu barbaadan wajjin dhaabbachuu fi isaan kanaaf hamilee kennuun badii dhuma hin qabnetti akka nu geessu hubatanii jiruu laata Obboleeyyan keenya?? Dhaabbilee siyaasaa kaayyoo farra-Oromummaa qaban kana ofittiqabanii isaan waliin hiriiruun akka egeree Oromoo fi Oromiyaa gaaga’ama keesa galchu hubatani jiru moo osuma beekanuu adeemsa kana ittifufaa jiruu? Adeemsi akkanaa kun balaa guddaa akka nutti fiduuf jiru akkamitti hubachuu dadhaban? Tooftaa fi tarsiimoon karaa kanaan Oromoof bu’aa fidu maali? Dhimma dhuunfaatiif yookaanis dhuunfaadhaan karaalee adda addaatiin Habashoota wajjin walittihidhamaniif jecha fedhii ummata Oromoo faallessuun; eenyummaa uummata bal’aa fi saba guddaa kanaa awwaaluuf humnoota farra-Oromummaa wajjin tumsuun balaa cimaa nutti fiduuf deema. Oromoon kana dammaqinaan laaluu qaba.
Itoophiyummaan gaf tokkollee Oromoof tolee hin beeku toluus hin danda’u. Itoophiyaan eenyummaa kanarratti hundooftes Oromoodhaaf haadha ta’uu hin dandeessu. Kanaafuu, Itoophiyummaan akkanaa araada ta’uun adeemsa balaa guddaa qabuu dha. Itoophiyummaan akkanaa farra-Oromummaa, farra-Sabboonummaa Oromoo fi farra-Oromiyaa ti. Itoophiyummaan akkanaa farra-sirna Federaalaa dhugaa ti. Sirna Federaalaa kan dhugaa ta’e fi saboota hundaafuu walqixa ta’e uumanii biyya hundaafuu haadha dhugaa taate ijaaruun yoo barbaadame (kunuu yoo fedhii uummattootaarratti hundaayee jechuu dha) dura Itoophiyummaan hanga har’aatti ture fi jiru kun jijjiiramee, eenyumman saboota hundaatuu kabajamuu qaba. MADDAMARIIN jedhamullee karaa kanaan yoo ta’e malee, Itoophiyummaa dhukkbsataa kanatti kan ida’amu (dammaramu) hin jiru. Itoophiyummaan araada jechaa uummata afaanfaajjessuun bu’aa isaa caalaa balaa inni qabutu caala. Balaa namatti deemaa jiru alaalatti arguun immoo badiirraa ofbaraaruu dha.


text:
Ganna sagali,ji'a shanii fi fi guyyaa 25 karaa deemte, saatiitti km 58,000 caalaa barrifti horii biliyoona hedduutti itti bahe.New Horizons, maqaa rokkeettii NASA, Dhaaba Qorannoo Qilleensaa Hawaa USA.
New Horizons tana hujii qorannoo saayinssiitiif jedhanii Ammajii 19, 2006 USA,naannoo buufata humna qilleensa Amerikaa Cape Canaveral SLC-41 Kalifoorniyaa jiruu oli tokkosan.New Horizons sekondii tokkotti km16.26 barritii saatiitit ammoo km 58,536 km/h barrisaa PLUTO dabarte.Rokkeetiti tana nami keessa hin jiru.
New Horizons PLUTOn maal akka fakkaattuu fi maalti keessa jiraa,qilleensa akkam qabdii fi waan hedduu qorachuuf oli ergan.Footo fi odeeffannoo achii argamte ammallee walti qanii warra lfa jiruu ergumatti jiraatanillee New Horizons PLUTO irraa km 12,500 caalaa fagaattee footoo kaastee odeeffannoo walti qabde.
Akka amma argametti PLUTO haga guddaan cabbii qabdi.PLUTO,planet,waan lafaan wal fakkeessan gugurdoo sagallan durii jedhan keessaa tokko.Bara 1930 saayintsitiin USA Clyde Tombaugh waan Pluto jedhan kana arge.Qoranoo bara 1992 ammoo waan Planet dhibiitti NEPTEON aanaa Kuiper belt arganii Pluton akkuma baanan Planet sagallan keessaa tokko tahuu isii shakkiin dhufte.
Bara 2005 keessa ammoo qorataan ERIC jedhan waan guddinnaan PLUTO caalaa qoratee arge.Eegii suni asitti Qorattootii Hawaa Addunyaa International Astronomical Union (IAU) PLANET jechuunuu maan akka taate irra deebihanii qorachu malan jedhe.
Pluton haga jedhan caalaa taate argamte.New Horizons ta Institiyuutii Qorannoo Kibbaa Dhiyaati km 478 ulfaatti.
Addunyaan akkuma lafa irratti hujii saayinsii hojjachuuf km biliyoona heddu oli dabartee hujii saayisii hojjachuuf karaa marti.
PLUTO:Ji’a shan qabdi taatullee ka akka dansaa beekan Charon.Ganna 248 marro tokko adu irra marti.Laakkuma bultee kaatuun aduu irraa fagaachaaa deemti.Adu irraa fagaachaa deemnaan ammoo cabbii qofa tahuuf deemti.Yoo isiin akkas cabooftee dhqanii hujii saayinsi keessatti hojjachuun dhiba taati.
Adoo bara 2020 hin geennee,adoo isiin akak baanan hin cabboofnee ariifatani dhaqanii qoratan.Pluton faaydaa saayinsi hedduu irraa argatan.Duraan bara 1989 dhaquu kajeelan hin taanee bara 1992 akka dhaqanii qoratan walii galan.
PLANET gugurdoon beekaman sagal.Tattana keessaa ta akak malee lafa irraa fagoo jirtu PLUTO.NASA,Dhaabii Qorannoo Hawaa fi Qilleensa Amerikaa Pilaaneti tana cufatti rokkeetti ergee qorachiise.
VENUS Muddee 14, 1962 bira gahan rokkeettiin Venus bira geette Mariner 2,
Ta itti aananii dhaqan Mars Adoolessa 15,1965 bira gahani rokkeetiin achitti oli ergan,mariner 4
Jupiter Muddee 1973 bira gahan rokkeetiin achi ergan,Pioneer 10,
Mercury Bitootessa 29,1974 bira gahan rokkeetiin huji tanaaf ergan mariner 10
Saturn Fulbaana 1,1979 bira gahan rokkeetiin qorannoof achitti ergan Pioneer 11 jedhan.
Uranus Ammajii 24,1986 bira gahanii rokkeettiin hujii suniif gaafas oli ergan Voayage 2
Neptune ammoo Hagayyya 25,1986 bira gahanii rokkeettiin hujii qorannoo suniif gaafas ergan voyage 2
Ta eegee bira gahan ammoo Pluto,Adoolessa 14, 2015 bira gahan.Rokkeetiin gafas qorannoo suniif ergan, New Horizons.


text:
Ilmi nama jireenya isaa keessatti hojii baay’ee hojjata, gaariis ta’uu badaa. Ilmi nama hanga addunyaa tana keessa lubbuun jiraatu osoo hin dogongorin hin hafu. Dogongorri fi cubbuun hanqinnaa fi dadhabinna ilma namaa mul’isu. Osoo gara tawbaatti hin seenin duratti mee miidhaa cubbuun ilma namaa irraan ga’u gabaabinnaan haa ilaallu. Read more
Kutaa darbee keessatti ibiddi jaalala akkamitti akka jalqabamu ilaalle turre. Insha Allah har’a immoo maloota ittiin qabaneessan ilaalla.
Ibiddi yommuu qabatee balaa geessuf deemu bishaan itti naquun akka dhaamu taasifamaa mitiree? Akka ibiddaa jaalala guutumaan guututti dhaamsu osoo hin ta’in balaa akka hin geessine qabaneessun ni danda’ama. Wanti hubachuu qabnu jaalalli mataan isaa balaa osoo hin ta’in hojii namtichaatu balaa geessa. Namtichi yoo of too’ate balaan jaalalan dhufu hin jiru. Namtichi garuu yoo of too’atu dadhabe akkuma arge ta’ee bu’aa hojii isaa ni dhandhama. Karaa jaalala ittiin too’atan baay’ee isaa barruule qorsa jaalala jettu jalatti kaasne turre. Kan armaan gadii akka dabalataati. Read more


text:
Chaayinaan Jibuutii keessaati teessoo waranaa jaarrachuuf gaafachuutti mariitti jirti jedha perezidaantiin Jibuutii Ismaahel Gulee.
Akka Rooyersi oduu himaa ministera haajaa alaa Chaayinaa Hong Lei maqeffatee jedhetti teessoon waraanaa tun ta dooniin waraanaa gaazii keessaa waraabbatu, waraanii nagaa naannoo sunii eegu nyaata dhugaatii keessaa aragtu, dooniin garba Indii fi galoo galaana Aden irraa shiftaa eegu keessa taa’u.
USA fi Faransaay duruu teessoo waraanaa Jibuutii qaban.Shiftaa garbaa fi galaana Soomaalee irraa doonii saaman hadhanillee achii kahani lolan.
Chaaynaan eegii guyyaa jahaan duratti milishooti Islaamummaa hoteelii Maalii tokko keesatti nama fixaniin duubatti milihsoota sunitti duuluuf karoora qabdi.


text:
Ifa
Ifa, yookan ifa mul'atu, kuniin raadiyeeshinii elektiroomaagnineetii kan dheerinni dambalii isaa naannnnoo 400–700 nm ta'ee fi ija namaan argamuu danda'u qabuudha. Saayinsii kessatti jechii ifa jedhamu ifa ija namaan mul'atuu fi hin mul'anne walitti qabaan agarsiis. Kunis elektiroomaagneetiik ispeektiram jedhama. Ifni of kessaa paartikiloota xiqqoo kan foton jedhaman of keessaa qaba.
Waanni sadeen ifti ittiin beekkamu:
- Intensity, yokaan brightness;
- Frequency yokaan wavelength fi;
- Polarization yokaan direction of the wave oscillation.
Ifni amala dambalii fi paartikilii agarsisuu ni danda'a. Amalli isaa kuni ammoo lakkummaa dambalii-paartikilii jedhama. Qo'annoon ifaa optiikisii yoo jedhamu qo'anno fiiziksii ammayyaa kessatti barbachisumaa guddaa qaba.


text:
Ergaa Koonfiransii Qo’anno Bara 2014
Kolleejjiin Iisti Afrikaa Daa’ima Saaffisa guddaan guuddataa jiruu fi mul’ata guddaa qabuudha. Kolleejjichi Karoora uwwusa barnoota qulqulluu biyyi keenaa qabattee kaate galmaan gayuu fi Gahee leencaa bayatuuf karoorfatee imala isaa wudda eega oole bulee jira. Koolleejjiin Iist Afrikaa Akka Dhaabbilee Barnoota olaanotti gahee isarraa eegamu hundaa, Cee’umsa biyyaa, Qulqullina barnoota, Qorannoo fi qu’annoo akkasumas rakkoo hawaasa diinagdee hiiku irratti xiyyeefatee adda durmaan hojjataa jira. Koonfaransiin har’aa kunis waanuma kana nuuf dhugoomsa.
Kolleejjichi yeroo umrii daa’imummaa kana keessatti gama baruuf barsiisun Lammiilee onnachiise barnoota qulqulluu lammii hunda biraan gayuuf Dhaadannoo(Moottoo) barachuun jijjiramaaf (Mottoo) jedhu qabatee imala milkaa’inaa irra deemaa jira. Baay’ina caala qulqullina irratti kan xiyeefatu Kolleejjiin Iisti Afrikaa, yeroo ammaa kana barnoota gulanataalee garagaraan keenna kan jiru yoo ta’u, isaanis Barnoota Digrii lammaffaa, Digiri duraa sagantaa idileen, Torban, galgalaa fi fagoon hawaasa keenna jijjiruuf cimee halkanii guyyaa wojjataa jira. Kanaanis bara 2031 Dhaabbilee barnoota biyyattii keessatti argam keessaa Dhabbata filatama tayee hojjatuuf mul’ata qabatee socho’aa jira.
Namoota sababa hojiif fi sababa rakkoo garagaraan barnoota hin argatinis Carraa barnoota isaanif kennuuf jecha barnoota sadarkaa lammaffaa kutaa 9 fi 10 nis sagantaa barnoota Fagoon barsiisa jira. Yeroo dhiyootti Mummewwan barnoota haarawa Digirii duraa fi digrii 2ffaan barsiisuf qorannoo fedhii gabaa fi ulaagale barbaachisu hunda xumuree jira.
Kolleejjiin Isti Afrikaa Keenninsa Tajaajila hawaasummaa irrattis kara garagaraan Yeroodha yerootti cimee ka itti hirmaata jiru yoo ta’u. Kaampasii Yabelloo irratti baasi hunda uwwisuun namoota barnoota bu’uura baratan simatee mooraa ufii keessatti barsiisa jira. Akkasumas baratoota harka qalleeyii, Dubartoota, qaama Miidhamtoota fi namoota Hirmaannaa tajajajila hawaasummaa keessatti gahee leenca qaban simatee barnoota bilisaa barsiisa ka jiru yoo ta’u woluma galatti Kolleejjichi haga Ammatti namoota 100 ol tayan Sadarkaa barnoota garagaraan barsiisa ture barsiisas Jira.
Kolleejjin Iist Afrikaa hirmaannaa hawaasumaa gama hundaa cimsee kan itti fufaa jiru yoo ta’u isaan keessa Mallaqa guddaa Arjoomun qorannoo fedhii gabayaa Ogummaa fi teeknikaa akka magaala keennatti taasifame irrattis hirmaannaa gahee leencaa godhe jira. Kana Malees Hawaasa ufii hirmaachisuun Dhaabbilee Fayyaaf Uffata halkanii , Bankii dhiigaaf Dhiiga, baratoota harka Qalleeyyif Dabtara fi qalama arjoome jira.
Kana malees Dhabbilee barnoota sadarkaa lammaffaa woliin tayuu qulqullina barnootaa hundee irraa cimsuuf oggeyyii barnoota isaatti fayyadamuun deggarsa ogummaa fi leenjii garagaraa Manneen barnoota sadarkaa lammaffaa kennuuf manneeen barnoota magala keenna keessatti argaman woliinis ciminaan hojjataa jira.
Gama Wolitti hidhamiinsa university biyya keessaa fi biyya Alaanis wolqabatee Kelleejjin Iisti Afrkiaa Sadarkaa fakeenyumaa tayuu dandayu irra gayee jira. Kunis Hojjatoota kolleejjichaaf fi baratoota kolleejjichaaf carraa barnoota biyya Alaa uumuuf carra bal’aa gumaacha jedhamee Abdatama.
Haaluma kanaan yuunivarsiitota biyya Alaa Woliin wolii galtee wolitti hidhamiinsa uumee kan dalagaa jiru yoo ta’u Intigeral university (India) fi Avarsiyaa universiitin(Turkey) akka fakkenyatti eeruun ni dandayan. Uf duras bara kana keessa universitota 4 woliin woliigaltee mallatteessuf karoora qabatee sochaa jira. Kunis woljijjiraa baratoota, fi barsiisotaa godhuuf karoora qabanneef galtee(input) guddaa nuuf taya, carraa barnoota qulqullu lammif kennuu daran ka mirkaneessu taya.
Gama qo’annof fi qorannoonitis Kolleejjiin Iisti Afrikaa hojii bonsaa heddu wojjata jira. Koonfaransiin har,aa kunis Agarsiiftu waan kanaati jennee fudhachuu dandeenna. Kolleejjin keenna rakkoon Ammayyaaf furmaata ammayaa barbaada jedhee kan amanu yoo ta’u qorannoowwan rakko hawaasa diinagdee hikuu dandayn hojjachuun rakkoo hawasa keennaa furuf imala isaa tokko(1) jedhee eegale jira. Bara kana keessa qorannoo idil adunyaawa(international research symposium) godhuuf karoora qabatee socho’aa kan jiru kolleejjin Iisti Afrikaa, hanqina fi qulqillina gama qorannoo fi qorannootin dhaabbilee barnoota olaano keenna keessatti mul’atan hundee irraa furuuf dirqama isa irraa eeggamu dhabbatoota obboleeyyi(Sister university) woliin woltayiinsan hojjatuuf fedha guddaa ka qabu yoo ta’u Asumaan dhaabbile barnoota fi dhaabbilee qorannoo garagaraa irratti hirmaatuf karoora fi fedha qabaniif waamicha dabrsa.
Dhuma irrattis Namoota milkaa’ina qorannoo kanaaf dhabbii fi nuffii tokko malee nucinaa dhabbatani milka’ina guyyaa har’aaf shoora guddaa taphatan koree qindeessitu koonfaransii irraa jalqabee haga hirmaattota koonfaransii kanaatti galata guddaan galchaaf.
Qorannoon kun qorannoo rakkoon hawasa keennaa ittin furamuu fi hayyoonni garagaraa irratti muuxannoof yaada fi muuxannoo qaban akka nuuf tayu hawwii qabu iniif ibsaa Yeroo turtii gaari akka isiniif tayu jedha. Namoonni konfaransi kana irratti argamtanii fi dhaamsi kun isin gaye hundii Ambasadara kollejjii keenna tayuun nuwoliin akka hojjattan kabajaan waamicha isiniif godha. Koon faransichi haaluma sagantaa qabameetin kan deemsifamu taya. Galatoomaa Ulfaadha woyyamaa.


text:
Hojjettoonni Ameerikaa itti dabalaa 787,000 ta’an torban darbe iyyata hoji dhabiinsaa galfatanii jiran.
Weerarri vaayiresii koronaa biyyattiikeessatti erga mudatee baatii sagal booda gabaa Ameerikaa irraan dhiibbaa kaa’ee jira.
Torban dhiyoo as lakkoobsi jiru akka mull’isutti xumura baatii Bitootessaa namoonni hojii dhabanii iyyata gargaarsaa galfatn milioona 6.9 yoo ta’an weerara vaayiresichaa dura isa ture irra akkaan kan caale yoo ta’u isa bara 1960mootaa keessaatti deebi’e.
Hojjettoota miliyoona 22 kanneen hojii dhabanii turan keessaa miliyoonni 10 amma iyyuu hojii hin qaban.. Hoji dhabiinsi US keesaa baatii Sadaasaa keessa dhibba irraa harka 6.7 kan ture yoo ta’u hayyoonni dinagdee hedduun akka jedhanitti lakkoobsi kun baatilee hanga tokkoof akkuma ol ka’etti itti fufa.
Kampaanileen Yunaayitid Isteetes hojjettoota miliyoonaan laka’aman hojiitti akka deebi’an waamaniis daldalaawwan rakkoo hamtuun isaan mudate hojii isaanii akka duraatti itti fufuu dadhabaniiru ykn immoo cufamaniiru. Kunis ennaa vaayiresiin koronaa hammaatee jiru kanatti hojjettoonni isaanii dalagaa akka barbaadan dirqisiise.
Bulchiisaawwan magaalaa hangi tokko uggura sochii haaraa waan kaa’aniif jecha abboonni qabeenya daldalaawwanii hojjettoota isaanii deebisanii hojii akka dhaaban gochuuf dirqamaniiru.


text:
Daawwannaa MM Abiy Ahimad: Hariiroon Itoophiyaa fi Somaaliyaa nageenyarraa taraa?
Ministirri muummee Dr Abiy Ahimad daawwannaa isaanii Sanbata darbee Somaaliyaatiin hooggantoota biyyattii olaanoo waliin marayitanii dhiyeenyatti walta'iinsa diinagdee hunda galaa uumuuf waliigaluu, miidiyaa biyyaalessaa ETVf ibsa kennaniin himaniiru.
Ibsa isaanii kanaan yeroo dheeraa keessa ammoo hariiroo uummattoota biyyoota lameenii cimsuun biyya tokko gara ta'uutti deemuuf waliigaluus himanii jiru.
''Qabeenya uumaamaafi buufata galaanaa amma naannicha jiru gara sadarkaa olaanaatti guddisuun akkuma Ameerikaa, Yunaaytiid Arab Eemireet ykn Awuroppaatti, addunyaa irratti gidduu gala daldalaa tokko taanee dandeetti keenya haala cimsinu irrattis waliigalleerra'' jedhan.
''Nuti buufata galaanaa hin qabnu jenna, gama saniin ammoo guyyaatti dooniin tokko haala itti irra hin yaballetu jira, lachan keenyayyuu hiyyeeyyiidha'' kan jedhan Dr. Abiyyi, wal ta'uun waan qaban walii qoodanii guddachuuf carraan jiru guddaa ta'uu kaasaniiru.
Qabeenya qabnu walitti ida'uun naannoo buufata doonii baayyee qabu, qabeenya uumama baayyee qabu, uummata guddaa qabu fi tokkoome Gaanfa Afrikaatti ijaaruun akka danda'amuus eeraniiru.
Mariin biyyoota lameenii kun maal hima laata?
Hiriiroo biyyoota lameenii seenaa walitti bu'iinsaa qabu fi dhimmoota tasgabbiirratti rarra'ee ture keessatti mariin alanaa abdachiisaadha jedha, Hundessaa fi hoogganaan Marsariitii Walabaa Opride.com Mohammad Adamoo.
''Walta'iinsa diinagdee fi yaadni walta'uun buufata doonii ijaaruu, daandii konkolaataan walqunnamuu kun qaama jjiiramaa hoggansa haaraa Itoophiyaa keessatti jijjiiramoota fidaa jiruutis'' jedha Mohammad.
Biyyaa dhabinsa buufata dooniitiin keessumaa erga Eertiraa wajjin gargar baatee booda rakkachaa jirtu, Itoophiyaaf, mariin biyyoota lameen kanaa hiika guddaa qabas jedha.
''Erga Eertiraan bara 1993 tti of dandeessee fi lola daangaan erga wal waraananii booda, bittaafi gurgurtaan biyyattii harka 95 kan ta'u buufata doonii Jibuutii keessa darba''
baasii guddaa buufata tokko qofaarratti hirkachuun qabu caala meeshaleen dafanii qaqqabuu dhabuufii baasii wajjin walqabatu jira'' adeemsi amma eegalame biyyattiif filannoo biroo kennuu malas jedha.
Biyya uummata miiliyoona 100 ta'u qabdu, diinagdeen ishee guddachaa jiruufi fedhi diinagdee biyyattii daranuu dadammaqsuu jiruuf tarkanfiin kun bu'a qabeessa jedha.
Qaama galaanaa Somaaliyaa kanarraa biyyoota akka Tarkii fi UAE ti tu irraa bu'aa guddaa argachaa jira.
''Qarqarri qaama galaanaa Somaaliyaa akkaan hin misoomne. Itoophiyaa kophatti dandeettii buufata kana ijaaruu hin qabdu'' kanaafis deeggarsa qaama biraa fedhu jedha Mohammad.
Akka yaada Mohammaditti Hariiroo biyyoota lameenii nagaafi tasgabbiirratti rarra'ee ture gara walta'iinsa diingadeefi daldalaatti ol guddisuun biyyoota lameeniifu bu'aa buusuu danda'a.


text:
Komishiiniin mirga namoomaa Mootumoota gamtoomanii Sudaan kibbaa, biyyatti keessa kutaalee jiran 10 keessaa 9 keessatii hookkorri mirga namoomaa sadarkaa yaaddesaa ta’een akka raawwatamaa jiru, akeekkachiisuu isaa gabaasin guyyaa kaleessaa mana maree mirga namoomaa mootumoota gamtomanitti dhihaate ibseera.
Gabaasin kun umnaan nama dhabamsiisuun , reebichii, umnaan gudeeduun, hokkora saalaa waltti bu’iiinsaa irratti hundaa’e fi ijoolewwan loltumaadhaaf dirqisisuun akka baldhinaan raawwatamu agarsiiseera.
Seer-dhabiisumaadhaa fi hookkoraa irra kan ka’ee namoonii miliyoonnatii lakkawaman umnaan akka isaan buqqa’n taasifamuu isaaniitiif namoonii hedduun du’uu isaanii kan ibsee gabaasin komishiinii mirga namoomaa kun, haanga’oonii Mootummaa Sudhaan kibbaa maallaqa mootummaa Doolaara Miliyoonaa hedduutti lakkawamuu gara heerragaa dhuunfaa isaanitti naannefachuu isaanii beeksiseera.
Rakkoowwan kana irraa kan ka’e lammilee biyya erga bilisoomtee reefuu wagga 10 taate kanaa, harkii 80 ammayuu iyyumaa cimaa keessa akka jiran hoggantuu komishiinii mirga namoomaa Sudaan kibba kan ta’an Yasmiin Sookaa wabefachuudhaan gabasini Lisaa Shilaayin Jenevaa irraa qindeesite ibsera.


text:
Aanaa Boosatitti WBO deeggartu jedhamuun uummanni hiraarfamaa jiraachuu jiraattonni himan.
Godina Shawaa Bahaa Aanaa Boosatitti Waraana Bilisummaa Oromoof dawoo taataniittu jechuun dararaan qaamni mootummaa Ummata nagaa irraan gahu hammaatee itti fufuu jiraattonni himan.
Aanichatti Waraana Bilisummaa Oromoo waliin hidhata qabdu, isintu qallaba, dawoo taataniittuuf sababa jedhuun yakkoonni garaagaraa yeroo dheeraaf ummata nagaa irratti raawwatamaa turuu kan himan maddi odeeffannoo OMN, ajjeechaa, hidhaa fi dararaan akkanumaan ummata nagaa irratti raawwatamu kun ammas nurraa hin dhaabbanne jedhu.
Keessumaa naannoo Nuuraa Heeraa jedhamutti hiraarri humnoota mootummaan raawwatamu kun akkaan hammaatee jiraachuu ibsuun, ummanni bahaa gala dhorkamee jira jedhan.
Gandoota Baadiyyaa aanichaa keessatti manneen qonnaan bultootaa gubuu, midhaanii fi qabeenya ummatichaa saamuun gochoota bal’inaan raawwatamaa turanidha.
Ammas taanaan yakkoonni ummata irratti raawwataman kun nurraa hin dhaabbanne, ummanni magaalaa bahee waa bitachuullee dhorkamee jira jedhan jiraattonni OMNf yaada kennan.
Dhiira arginaanaan akka Gadamsaatti adamsanii hidhuu, darbees ni ajjeesu kan achi buutee isaanii wallaallee hafnes danuudha jedhan.
Dargaggoota nagaa bifa kanaan qabanii ajjeesan ammoo WBO ajjeefne jechuun gama Facebook Waajjira Kominikeeshinii Godina Shawaa Bahaa fi miidiyaalee sirnichaatiin gabaasaa jiraachuus himan.
Mana hidhaa magaalaa Boolee jedhamtu, kan aanaa Boosat jalatti argamtu keessa namoonni akkanumaan hidhaatti guuraman hedduun jiraachuus odeeffanneerra.


text:
Daa’iin beekamaan kun akkamitti Islaamummaa qabate?
Rabbin faarsuun jalqabna. Isa faarsina, isa gargaarsifanna, araarama isa kadhanna. Badii teenyarraa isatti maganfanna. Akkasumas hamtuu badiin keenya nutti fidurraa isatti maganfanna. Nama Rabbi qajeelche namni jallisu hin jiru. Nama Rabbiin kharaa jallinaarratti dhiises, namni qajeelchu hin jiru. Rabbi kophaa isaa gabbaramuu haqa kan godhatu tahuu ragaan baha. Akkasumas Muhammad ﷺ gabricha Rabbii fi ergamaa xumura tahuu isaa ragaan baha.
Amma mee eenyummaa kiyya isinii haa himu. Eessaa akka dhufe isinitti haa himu. An Taanzaaniyaa, Daaressalaamitti dhaladhe. Abbaan kiyya yeroo sanitti, bulchiinsa Koloneeffattootaa keessatti hoogganaa ture. Sunis Kolonii Impaayera Ingiliiz kan ammaan tana bittannaa’e jechuudha. Impaayerri sun haga yeroo dhihootti Impaayera akkaan bal’aa ture. Tokko sadaffaa dachii tanaatis too’annaa ofii jala oolfatee ture. Ammaan tana iddoola muraasa qofatu hafe. Yeroon akkamitti jijjiirama? Impaayerri guddaan sun akkamitti kufe? Kun baruumsa Rabbiin qur’aana keessatti akka irraa hubannu nu taasiseedha. Dachii keessa deemuun, ummata isiniin duraa, ummata humnaa fi jabina guddaa qabu, haala kamiin akka kufan ilaalaa nuun je’e. waan Ummatoota jajjabaa sanirraa hafe akka xiinxallinu nu taasise.
Hundumaafuu; Abbaan kiyya bulchaa Koloniiti. Sababa saniif taanzaaniyatti dhaladhe. Anthony Waclaw Gavin Green je’anii maqaa naa baasan. Vaakswaaf maqaa Poolaandiiti. Sababni isaa haati tiyya sanyii Poolaandiiti. Poolaand waan taateef hordoftuu amantii kaatolikiiti. Isiinis anii fi obboleessi kiyya, Dankan chaarls Alekzaandar Griin hordoftoota Kaatolikii gaarii taanee akka guddannu nu goote. Eega dhalannee booda mana baruumsa Kaatolikii Roomaa beekkamaa tahe keessatti galmeeffamne. Bakki nuti itti galmooyne, iddoo Manaksoonni jiraatanii fi itti barsiisaniidha. Manni baruumsaa kun Ampl Forth collage je’amuun beekkama. Magaalaa Yorkshire (Yoorkshaayar) keessatti argama. Kunis gama kaabaa Ingiliiziiti.
Wayta umriin kiyya 2 guutu daaressalaam gad dhiisnee baane. Obboleessi kiyya Landanitti dhalate. Wayta inni ganna 8 guutuu fi ani ammoo wagga 10 guutu gara mana baruumsa kanaa eergamne. Gaafa Umriin kiyya 10 guuterraa kaasee, Mana baruumsa qophaayinaa Ampl Forth college kana keessa ture.
Gara mana baruumsa qophaayinaa Ample Forth college kana ergamuu keenyaan dura, haati teenya akkaataa sagada kaatoolikiifi waa heddu nu barsiiste. Akka amantii Kaatolikiitti, namni isiin itti heerumuu qabdu dhiira amantaa kaatolikii hordofu tahuu qaba ture. Isiin garuu san dhiistee nama amantii jibbutti heerumte. Sababa kanaaf isiin nama kaatolikii gaarii akkaa hin taane amanti. Rakkina isii kana ammoo anaa fi obboleessa kiyya nama gaarii godhuun bakka buusuu yaadde.
Halkan tokko nin yaadadhaa, kadhannaa tokko na barsiiste. Kadhannaan sunis kadhannaa warra kaatolikiitiin yeroo heddu je’amuudha. Wayta waan akka callee harkatti qabatanii laakkawan hedduminaan kadhannaa san je’an. Kadhannaan beekkamaan kunis ‘Hail Merry” je’amuun beekkama. Haala armaan gadii kanaan jalqaba.
“Hail mary
Haadha gooftaa
Dubartoota dachii tanarra jiran cufa keessaallee dubartii filatamtuu
Firiin gadameessa kee keessaatis filatamaadha”
Kun ceesisa jalqabaati. Wayta umriin kiyya Sagalii haati tiyya ‘Hail Merry, haadha gooftaa’ isiin jettuu hoggaan dhagahe, ‘Gooftaan akkamitti haadha qabaachuu dandaha’ je’ee of gaafadhe. Gooftaan jalqabaa fi xumura qabaachuu hin qabu. Gooftaan akkamitti haadha qabaachuu dandaha? kana booda wantoota kanniin irratti yaaduu jalqabe. eega Maryam haadha Gooftaa taatee, isiin gooftaa guddaa tahuu qabdi waan je’u yaaduu jalqabe. Kunniin gaafilee jalqabaa sammuu kiyya keessatti uumamaniidha.
Eega gara mana baruumsaa deemee, heddu barachuu fi heddu qorachuu jalqabeen booda, dhugumatti gaafileen dabalataa heddu sammuu kiyya keessa yaa’uu eegalan. Gara iddoo confession deemaa turre. Confession jechuun; (badii ofii qeesii guddatti himatuun, qeesichis dhiifama namaaf godha, takkaahuu afaan amaaraatiin Nissahaa jechuudha). Akka natti fakkaatutti yoo xiqqaate waggaatti yeroo tokko waan kana ni raawwanna. Tarii sanii olis tahuu dandaha. garuu namni tokko yoo xiqqaate yeroo tokko ykn yeroo murtaawaa waan kana raawwatuu qaba. Qeesonnis, “badii dalagde hunda himachuu (amanuu) qabda, Yoo badii tee hunda himachuu baatte, confesioniin takkaahuu nissahaan kee sun sirrii hin tahu, akkasuma badiin keetis siif hin dhiifamu” je’an.
Mee dubbii tana xiinxalaa, Manni baruumsa kan joolleeti. Joolleen achi keessatti baratan umriin isaanii 11, 10 takkaahuu 19-20 tahuu dandaha. Joolleen xixiqqoon tunniin badii isaanii hunda ni himatu jettanii yaadduu? Sanirra ammoo wanti ajaa’ibaa, badii keenya namoota nu hooggananitti himachuu keenya. Isaantu nu too’achutti jira. Inumaa an achi booda, wanti kun waan nu basaasuudhaan, too’annaa ifii jala nu galfatuudhaaf shira xaxaa jiran wahiiti je’ee yaaduu eegale. Kana booda maaliif? Je’ee gaafadhe. Badii dalage sitti dhufee himachuun kiyya maaliif akka barbaachise yabootii naa himi? Maaliif qajeela gooftaan akka dhiifama naaf godhu hin gaafanne je’een.
Akka Iyyasuus barsiisetti, akka Macaafa qulqulluutti, kitaabni duraan jiru akka himutti, Iyyasuus kirsitoos abbaa keenya hoo jechuu qabdan je’ee barsiise.
Abbaa keenya Samii jirtu
Maqaan kee haa qulqullaahu
Mootummaan tee haa dhuftu
Akkuma samii gubbaa jiru dachii irrattis
Waan balleessine nuu dhiisi
Warra nutti balleessanis dhiisiif
Jallinarraa nu tiysi
Badii keessatti nun dhiisin
Walii gallee? kadhannaan jiru isa kana. ceesisa biroo keessatti, maqaa abbaa, ilmaa, hafuura qulqulluu kan je’u bakka itti dabalan qabu. Sun waan kitaaba keessa jiruu miti. Itti dabalaniiti. Qajeela wangeela yoo ilaaltan, abbaa keenya kan je’utu jira. Abbaa keenya wayta jettu, badii raawwatte hundaaf gooftaa dhiifama gaafataa jirta. Kanaafuu akkamitti gara qeesii tokko dhaquun dhiifama akka naaf godhu isa gaafadha. Waan isaan naan je’an beeytuu?
Yoo gooftaa gaafachuu barbaadde gaafatuu ni dandeeysa, garuu gooftaan si dhagahaa jiraachuu isaa beekuu hin dandeeysu naan je’an. Walii gallee? Kanaafuu an rakkoo jabaatu na mudate. Wanta kanarratti rakkoo jabduu mudadhe. Waan bataskaanni barsiisuunis walii galuu hin dandeeye.
Dabalataanis rakkoo akkaan jabaa tokkos nin qaba. Sunis dhimma gooftaan nama tahe je’uudha. Waa’ee kanaa waan xiqqoo isinii ibsuu barbaada. Wayta umriin kiyya 11 tahu abbaan kiyya Masritti dalagaa argate. Dhaabbata Barclays (Baarkilas) kan kaayirotti argamutti hoogganaa ol aanaa tahee muudame. Magaalaa Kaayroo keesatti baankii Barclays bananii turan. Waggoota itti aanan kudhaniif, ayyaanni yoo jiraates achi dhaqa. Ingliziitti baruumsa baradha. Ayyaanaaf ammoo gara Masr deema.
Warroonni lixaa waan takka irratti nu amansiisanii jiran. Wanti isaan irratti nu amansiisan, gammachuufi qabeenyi wal qixa jecha jettu. Yoo gammadaa tahuu barbaadde, yoo jiruu gammachuu jiraachuu barbaadde, mallaqa si barbaachisa. Sababni isaa yoo mallaqa qabaatte, makiinaa gaarii bitatuu dandeeysa. Televzshiina gaarii qabaatuu dandeeysa. Fiilmota ni laalta, ayyaanaaf gara biyya biraa deemta, wantoota kanniin hunda ni bitatta nuun je’an. Jireenya kee gammachuudhaan dabarsuudhaaf wantoota kanniin hundatu si barbaachisa. Umrii keenya guutuu wantoota kanniin nuu himaa turan. Garuu dhugaan jirtu sanii miti. Ijji tiyyas dhimma kanaaf naa banamte.
Wayta gara mana baruumsaa deebi’ee deemu, gaafiile of gaafatuu jalqabe. Akkasumas dhugumatti manni baruumsaa na jibbisiisuu isaa ofumaan dubbachaa ture. Keessattuu mana baruumsa bultii hin jaalanne. Waan hundarraa maayiloota heddu fagaadhee, gadaamii (Monastry) Yorkshaayar keessa maaliif akka jirataa jiru beekuu hin dandeenye. Nama hundarraallee fagaadhee bakka kana jira. maaliif? Wanti kun hundi maaliif tahe je’aa of gaafadha.
Jireenya masrii ammoo haalaan jaaladhee ture. Wayta gara Ingiliiz deebi’u ammoo maaliif, maalif? Je’a. Bakka kanatti gaafilee garagaraa gaafatuu jalqabe. Kaayyoon jiraachuudhaa maali? Maaliif asitti argamne? Sababaa maaliitiif uumamne? Wanti kunniin hundi maal jechuudha? Jaalala jechuun maal jechuudha? Jiraachuun maaliifi? Taa’ee waan kana xiinxalluu jalqabe.
As gara mana baruumsaa wanti dhufeef, jabaadhee hojjachuun qabxii gaarii argachuudha. Yoo san gara Yunivarsiitii gaarii deemee, digrii gaarii argadha. Itti aansuun dalagaa gaarii argadhee, mallaqa heddu argachuu dandaha. kanaafuu wayta guddadhee fuudhee ilmaan argadhu, anis deebisee joollee tiyya garuma mana baruumsa qaalii kanaa erguu dandaha. isaanilleen jabaatanii hojjachuun, digrii gaarii argatanii, dalagaa gaaris qabatanii, wayta joollee argatan mallaqa gahaa joollee isaanii gara mana baruumsaa sanii ittiin ergan argachuu dandahu. Walii gallee? Wantin an yaade kanaa? Kaayyoon jireenyaa isa kanaa? Je’ee of gaafadhe. Lakki; kaayyoon jireenya isa kana jechuu amanuu hin dandahu ofiin je’e.
Kanaafuu deebisaa gaafii kanaa barbaaduu jalqabe. Deebisaa barbaaduudhaaf ammoo bakkarraa bakkatti deemuu osoo hin taanee, Taa’eetuma Yaaduu jalqabe, qorachuu jalqabe, amantiiwwan kaawwanis ilaaluu jalqabe. Kaayyoon jireenyaa maal akka tahe amantiin hubannoo xiqqoollee taatuu naa kennu yoo jiraate je’ee barbaaduu eegale.
Wayta umriin kiyya 19 guutuu wanti jabaan wahii mudate. Wayta boqonnaaf gara masrii deemu san, waggaa kudhan keessatti nama tokko qofatu dhimma islaamummaarratti haasawa gaarii na waliin haasawe. An waa’ee amantii kaatoolikii irratti gaafiilee heddu qaba. Haa tahu malee namni tokko yoo kaatolikii irratti gaafii kaasee, amantii sanii gaachana tahuudhaaf hidhadhee ka’a. waardiyaa amantii sanii taha. Amantii sanitti dhugaan amanuu baadhus, yeroo wanti akkanaa mudatu, amantii san cinaa dhaabbadha. Kun waan walitti bu’aati. Sammuu kiyya keessaa gaafilee heddu qaba. Garuu wayta namichi masrii kun gaafii kaasu, maal beeka? jechuu jalqabe. An lammii Ingiliiziiti. Eega haasofni keenya daqiiqaa afurtamaaf godhameen booda, gaafiilee haalaan salphaa tahan muraasa na gaafate. Gaafileen kunniin haga arraatti sammuu kiyya keessa jiran.
Namni kun, ‘Iyyasuus Gooftaadha jettee amantaa?’ naan je’e. Anis eeyyan je’een. Itti aansuun, ‘Iyyasuus masqalarratti du’eera jettee amantaa?’ naan je’e. Anis eeyyan je’een. Kanaafuu Gooftaan du’eera jettee amanta kaa?’ naan je’e.
Wayta inni akkas naan je’u, waan Maayk Taaysan dhufee booksiin fuula keessa na dhahe natti fakkaate. Haalaan ajaa’iba natti tahe. sababni isaa wanti an yeroo sanitti hubadhe, amantii duraan amanaa tureen gowwoomee ture jechuudha. Anis of keessatti, ‘gooftaan du’ee jira je’ee hin amanu ofiin je’e. Gooftaa ajjeesuu hin dandeeysu. Waggaa kana hunda keessatti waan wahii baradhee jira. Waan wahiitti akka amanu godhamee jira. Wantoota kanniin barsiifamaa ture, garuu yeroo hunda gammachuun natti hin dhagahamu. Garuu nama tokko qofatu dhufee, waan sammuu kiyya keessa deemaa ture hunda na keessaa baase. Jechoota salphaan rakkoo kiyya hunda naaf qulqulleesse. Laali yoo kana amante, yoo kanattis amante, sanittis amanuu qabda naan je’e. Wanti an hubadhe gooftaan du’uu isaatti amanuu dhabuu kooti. Garuu maal akka tahe beeytuu? Waan kana isatti himuu hin barbaadu. Waan kana isaa amanuu hin fedhu.
itti fufa…


text:
Masaraan waayit Haawus deemsa seeraan alaa kan ittiin jedhe waa’ee prezidaant Traamp aangoo irraa buqqisuuf qorannaa gaggeessuu keessa kan hin seenne ta’u beeksisee jira.
Abukaatoon waayit Haawus xalayaa fuula 8 qabu hoggana Demokraatoota mana marii bakka bu’ootaa keessa jiraniif akkasumas afaan yaa’ii mana maree Nancy Pelosiitti ergan.
Kanneen kun prezidaant Traamp seera cabsuu fi dhisuu isaanii Qorataa kan jiran yoo ta’u kunis prezidaant Traamp giti isaanii kan Yukreen waa’ee Joo Baayden akka qoratan gaafatan kan jedhu ture.
Demokraatonni deemsa bu’uraa fi dirqama heeraa cabsan jechuun abukaatoon waayit Hawuus himatamnii jiru.
Kunis Traamp namoota ragaa ta’aniif carraa gaaffii gaaffii dhiyeessuu dhorkuun akkasumas/ raga ittiin aangoo irraa kaasuuf itti gargaaraman arguu dhorkan jedhan Abukaatoon.
Kun hunduu mirga heeraa fi seeraan kenname cabsa jedhu.


text:
Dubara beeloftuu afaan du’aarra turte takka ruumichi wayii liqimsuudhaaf eeggachaa jira. Iddoon isaa Sudaanidha. Barri sun bara beelaa ture.
Yaruma kana gaazexessaan suuraa Afrikaa kibbaa Keeviin Kaartar jedhamu tokko iddoo sanitti argamee; ishiifi ruumicha duubaa du’a ishii eeggacha jiru suuraa kaase.
Suuraan Kaartar kaase kun baay’ee beela ture addunyaaf ifa baasee ajaa’ibsiifamee badhaasallee argamsiiseefi.
Suuraa adda ta’e kanaaf baay’ee kabajamee oduufi ajandaa miidiyaalee gurguddoo ta’ee ture.
Gammachuun beekamtii kuni garuu baa’yuma irra hinturre.
Sagantaa wayii irratti gaaffii gaafatameef otoo deebii kennaa jiruu jidduudhaan gaaffiin bilbilaan gaafatame takka gammachuu beekamtii kana irraa mulqite.
‘‘Daa’imittiin maal taateree?’’ jedheen gaaftaan tokko.
‘’ Ani suuricha kaasnaan achi hinturre. Ee …Xiyyaara dhaqqabachuun qaba waanta’eef ennasuun biraa deeme.’’ Jedhee deebiseefi.
‘’Guyyaa sana intalattii ruumicha laamtu argate; inni tokko kaameeraa qaba ture.’’ gaafaataan sun.
Jechi kun daqiiqaa sanarraa eegalee sammuu Kaartar keessaa baduu dide. sanduuqni poostaafi imeeyiliin isaa gaaffuma kanaan guutamee namoonni isuma balaaleffatan.
Biyyas jijjiirraan yaadichi sammuu keessaa yaroo yaroodhaan itti bilbila. Bakka namni isa beekurraa luka fageeffatee dhokatullee gaafichi irraa hinfagaanne.
Dhumarratti jechi sun sammuudhaa baduu didnaan of balleessee obbaafate.
Keeviin Kaartar dubara billisee xiqqittii san balaarraa odoo hambisuu danda’uu suuraafi beekamttiidhaaf dursa kenneeti ofis balaatti of kenne.
Kamtu dursa?
Miidhama namootaa odeessuuf ykn komachuuf muuddamuun dura namoota san baraaruuf yaaluun dursi kennamuufii qaba.
Namoota gargaarree bayyanachiisuufi imimmaan haquutu dursa.
Yaada qajeelaafi sirrii ta’e; onnee namaaf na’u Rabbi nuuf haakennu!
(Poositi Bishop Samzuga irraa kan hiikame.)
Maddi: miidiyaa hawaasaa
Jabaan Waaqa!


text:
Jaarmayaan Fayyaa Addunyaa Vaayresiin Koronaa Addunyaaf Sodaachisaa Ta’uu Akeekkachiise
vaayrisiin haaraan Chaayinaa keessaa ka’e kan Korona jedhamu addunyaa irra faca’uun isaa dhimma hatattamaa kan eegumsa fayyaa sadarkaa addunyaa ti. Dhimma cimaa waan ta’eef deebii qindaa’e kan sadarkaa addunyaa barbaachisa jechuu dhaan jarmayaan fayyaa addunyaa beeksisee jira.
Bulchiinsi Traamp lammiiwwan Ameerikaa gara Chaayinaatti akka hin imalle akeekkachiisee jira. Ministriin dantaa alaa illee ibsa imala dhorku kan sadarkaa 4ffaa baasee jira.
Briteen har’a vaayresiin sun biyya ishee keessatti argamuu gabaastee jirti. Maatii tokko keessaa namoonni lama qabamuu fi vaayresiin Korona keessatti argamuu angawaan eegumsa fayyaa Inglaand Kris Whitty beeksisaniiru. Namoonni lamaan wal’aansa eegumsa fayyaa kan addaa fudhataa jiru jedhan. Hindii fi Filippiins illee vaayresiin kun biyya isaanii keessatti argamuu beeksisanii Austraaliyaa, Kanada, Fiinlaand, Jarmaniii, Hong Kong, Jaappaan, Neeppaal, Singaapoore, Kooriyaa Kibbaa, Taayilaand, Tokkummaa Imretora Arabaa Veetnaam illee vaayresiin kun biyya isaanii keessatti argamuu gabaasanii jiran.


text:
Poolisoonni Keeniyaa, kaleessa, deggertota hoogganaa mormitootaa – Raayilaa Odingaa, yeroo isaan konkolaataan dabran deggersa isaanii dhageessisaa turan adda-facaasuuf dhukaasee, yoo xiqqaate namoota lama ajjeese – jedhu – maddeen oduu.
Akka gabaasaaleen jedhanitti, poolisoonni Keeniyaa, yeroo deggeroota Odiingaa wajjiin walitti-bu’anitti rasaasa fi gaazii imimmaansisu dhukaasaa, bishaan biifaa turan.
Odingaan gara Briteenii fi Yunaayitid Isteets-tti imalanii eega deebi’anii booda, bakka itti haasawa gochuuf jiran – jedhame – Giddu-gala magaalatti biratti wal-ga’anii – sagalee deggersaa otuu dhageessisaa jiranii – humnoonni Poolsii itti bobba’e – jedhama.
Manni-murtii Muummichi Keeniyaa, filannoo Onkoloolessa dabre geggeessame buqqisuu fi dhiisuu irratti Wixata dhufu murtii kennuuf qophaawaa jirutti, walitti-bu’insi kun uumame.


text:
Finfinnee, Plloisoonni Oromoo tahanii sirna Wayyaanee tajaajjilaa turan 3 hidhaa galan.
Dhiibbaan Mootummaa wayyaanee ilmaan Oromoo irraan gahaa jiru daran jabaachuun kan itti fufe. Haala kanaan Poolisoota federaalaa fi Finfinnee dhalootaan Oromoo kanneen tahan sababaa maadhee ABO ta’uun mootummaa keessatti hojii hojjetaa jirtu jedhuun yakkee mana hidhaatti ukkaamsaa jira. Poolisootni dhalootaan Oromoo tahan
- Alamaayyoo Gurmeessaa poolisii Finfinnee naannoo Gullallee kan hojjetu
- Sintaayyoo Dalasaa naannoo Gullallee kan hojjetu
- Daanyee Biqilaa ittisa biyyaa keessatti hojjetaa dhimma dinagdee
Keessatti argamu. Mootummaan Wayyaanee dhiibbaa kamuu gaggeessus hanga dhumaa bilisummaa Oromoof qabsaa’uuf kutannoo qabanis ibsanii jiran.
Haromaayaa, Ummanni Oromoo Naannoo Haromaayaa Diddaa Itti Fufe
Diddaan mootummaa wayyaanee irratti jabaachuudhaan kan itti fufe Godina Harargee bahaa aanaa Haramaayaa keessatti ilmaan Oromoo gibira wayyaanee dhorkachuiu irratti argamu. Godina kana keessatti diddaan qabeenyaan falmaachuu hojiitti hiikamuun ilmaan Oromoo diina irraa bituu fi gurguruu akkasumas bu’aalee diinaa kanneen tahan cufuudhaan gamtaan FDG deemsisuu irratti argamu. Ilmaan Oromoo bakka maraas qabeenya keenya diina dhorkachuun dinagdeedhaan diina akka laamshessinu jechuun dhaamsa dabarsanii jiran.
Qeellam Wallaggaa
FDG wal irraa hin cintne godina Wallaggaa aanaa Qeellam,Anfillootti jabaachaa dhufe. Dargaggoonni Oromoo sochii isaanii itti fufuun falma mirgaa gaggeeffamaa jiru keessattis dhaadannoowwan adda addaa maxanfaa jiru. Sababaa sochii kanaa fi dhadatnoon naannoo mana keessaniitti bittinfameera warra bittinse ykn maxxanse baasaa jechuun loltooti Wayyaanee haadhotii magaalaa Muggii keessa jiraatan lama Adoolessa 06,2014 mana hidhaa keessa galchee dararaa akka jiru Qeerroon gabaasa.Kanneen kunis:-
1.Aadde Makiyaa Abaadirii fi
2.Aadde Anshaa Hiisaa kan jedhaman tahuu beekame.
Angawooti Wayyaanee Hojjettoota Dhimma Nageenyaa Walgahiin Muddaa Jiru.
Mootummaan Wayyaanee hojjettoota mootummaa, dhimma nageenyaa fi qaama mootummaa garaa garaa dhimma Caasaa qulqulleessuun wal gahii muddaatti jirti. Wal gahii kana irrattis mormiiwwanii fi gaaffiiwwan gara garaa mootummaa wayyaanee kan mudatan yoommuu tahu isaan keessaa
- Ilmaan Oromoo gaaffii mirgaa osoo gaafatanii rasaasaan rukkutamanii ajjeefamaniif itti gaafatamaan eenyu?
- Mootummaan yeroo hundaa ABOn nu keessa jiraa kan kaasuu fi ABO shororkeessaa godhu maaliif maaliif hin dhaabu?
- Oromiyaan qabeenya ishee irraa fayyadamtee jirti kan jennu qabatamaan kami?
Kanneen jedhanii fi kanneen biroon wayyaanee muddama keessa seensisanii jiran. Mootummaan wayyaanees deebii kanaa dhabuudhaan namoota gaaffii kana gaafatan qoratamtu isin ABOti jechuun doorsisuu irratti argamti.


text:
Amna Dukkanaa’aa Seensa Akeekni barruu kanaa, qaama kamuu irratti olola oofuu osoo hin taane mudannoo akka dhuunfaatti qabsoo Oromoof jecha na mudate ibsuuf, kanumaan wal qabatees …Read More »
Kutaa 2ffaa: Siyaasa gantummaa fi gartummaa to`achuun tokkummaa moraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) dhugoomsa
Zakaariyaas Mulataa fi Malkamuu Jaatee Caamsaa 2013, Oromiyaa 2. Sochilee QBO takaluu kessatti qooda siyaasa gartummaa Sirna malee garaa-garummaatti fayyadamuudhaan gartummaa …Read More »
Seenaa kaleessaa odeessaa kallattii dhugaa dabsuun gatatuu (obbaatii ta’uu) dha
Hayyee! Attam jirtu? Barreeffama kana yoo dheerate iyyuu haala mijateen gurra sabaan nuuf gahaa! Seenaa kaleessaa odeessaa kallattii dhugaa dabsuun gatatuu( Obbaatii ta’uu) dha. Seenaan …Read More »
SEENAA GABAABAA BOSONATTI BAHUU FII QABAMANII AJJEEFAMUU JENERAAL TADDASAA BIRRUU FAA
Tokkicha Abbaa Milkiin Waan gootota kanaa bal’inaan bareessuuf osuman taa’e yaaduu Aaddee Foolii Gorbaa -haatii Koroneel Hayilu Raggaasaa nadursani.Lubbuun jiraatanii seenaa kana baasuun isaanii …Read More »
Seenaa gabaabaa waayee Sooreessaa J Jaarraa Abbaa Gadaa
Bara 1936 ykn 37 Xaaliyaan hoggaa biyya seente, Harargee Bahaa Watar bakka je’amutti Abdukariim Ibraahim (Jaarraan Abbaa Gadaa) dhalate. Jaarraan Jollummaan barnoota diin erga baratee, …Read More »
“Warra Rageeyfateen Dhufte”
“Warra Rageeyfateen Dhufte” (Khutaa 1ffaa) Dhuma bara 1991, mooraa leenjii dhaaba Adda Islaama Bilisummaa Oromiyaa (AIBO) kheeysatti walgahii yaamamte irratti kan haasaawe, jaarsa areeda diimaa, …Read More »
Human Rights Due Diligence: Land grabbing as a human rights violation …Garoma B. Wakessa
By Garoma B. Wakessa | April 12, 2013 Introduction: Prior to the annexation of the Southern part of today’s Ethiopia (Oromo, Kambata, Sidama and others) …Read More »
Focus on Oromia
Xirroo: Prof. Mohammad would you like to outline your brief biography to our readers? Dr Mhammed Hasen Prof. Moh: I, Mohammed Hassen, was born in …Read More »
Dhumarra Ga’a Kolonummaa Gaanfa Afrikaa
Dhumarra Ga’a Kolonummaa Gaanfa Afrikaa Ibsaa Guutama irraa* | Bitootessa 2013 Tigraway sirna malbulcha Habashaa keessatt miiltoo maadhaa turan. Erga mootummaa Zagu’ee as Amaarri, guggufannaa …Read More »
Wikileaks on Tadesse Birru and early days of the OLF
(OPride) — The whistleblowing website WikiLeaks has just published 1,707,500 U.S. diplomatic and intelligence documents from 1973 to 1976. While most of the latest documents have already …Read More »


text:
Manneen barmusaa fi Hosteelii Jari kun jaare shananitti barattoota dhibba hedduuti barachuutti jira.Aabba Iidee, Aabba Areedoo, Aabba Toonii fi Aabba Need ka amma Tanzaniyaa jiru fi miiloti isaanii bara 1960 fi 1970 keessa jireenna horsiisee-bulaa wallaanuuf Boorana, aanaa Yaaballoo ollaa Dhaddiim, lafa Jaatanii Alii akka mana barmusaa itti jaaran isaan qubatan.Dhaddiim Yaaballoo irraa haguma Kiiloo-meetira 45 fagaatti.
Aabba Iiidee Laangi warra bara 1965 san Itoophiyaa keessa Booranaa dhufe keessaa tokko.
“Gaafa dhufne afaanillee hin beeknuu taatullee qaraa ji’a jahaaf Addis Aabaabaa[Finfinnee] tti Amaarinyaa baranne, achii yaanee gara lafa Booranaa dhandhee achumaan hujii jalqabane," jedha, Aabba Iideen.
“Holy Ghost Fathers” dhaabi Faranjoonni Dhaadim ittiin bobbba'an ka amantii Kirisataanaa Kaatolikii ti. Lafa qubatan sunitti manneen barumsaa, manneen haakimii, hosteela, bisaan fi waan akka akkaa jaaree lafaa fi jireenna nama kuma hedduullee jijjiirumatti jira.
Obbo Taadhii Galgaloo warra gaafa jarri kun mana barumsaa Dhaddiimitti jaaretti barate keessaa tokko."Gaafa warri dhufe ani ilmoolee tissa, aabba Iideen faan mana barumsaa jaaruu qofaa mitii jireenna warra godinaa sun qubatuu wayyeessuu fi aadaa guddisuu, karaa waaqaa barsiisuu,ka du’e awwaaluu, ka fayyaa dhabe hospitaala geessuullee ni hojjetan," jedha.
Jara dur dhfuan san keessaa tokko Aabba Toonii Luwis (biyyeen haa sabladhinnaafii)ganna lamaan duratti lubbuu dhabe.Aabba Tooniin "Dictionary" fi kitaaba aadaa Booranaa-Oromo sadii barreesse.Akka jecha aabba Iideetti, Aabba Tooni Kitaaba kana barreessee Boorana boonse.Gaafa Aabba Tooni lubbuu dhabellee namoota kuma hedduuti dhufe. Akkuma fedhii isaatti lafuma innii itti hojjate, Dhaadiimumatti awwaalanii maqaa isaa ammo baduu dhowwuuf jedhanii mana barumsaa tokko maquma isaatiin jaaran.
Faranjoonni Dhaaddiim tun Yaaballootii manneen barumsaa sadii fi Hosteela lama ta gannatti nami dhibbi hedduun itti baratu bulchuutti jiran. Jarri kun gaafa ganni isaanii 30 fi 40 keessa as dhufan, akkuma amantii Kaatolikiittuu niitii fuuddhanii qabaachuu baatanillee "ijoolleen fi maatiin teenna warruma nu qarqaarru waan taateef du’aa fi jireenni keennalleen asuma taha," jedha.
Mee waan nu hujii Faranjoota Dhaaddim irratti kutaa lamaan qopheessine MP3 irraa caqasaa.
Faranjoonni Dhaddim Jireenna Booranaa Guddoo Jijjiiran
Manneen barmusaa fi Hosteelii Jari kun jaare shananitti barattoota dhibba hedduuti barachuutti jira.Aabba Iidee, Aabba Areedoo, Aabba Toonii fi Aabba Need ka amma Tanzaniyaa jiru fi miiloti isaanii bara 1960 fi 1970 keessa jireenna horsiisee-bulaa wallaanuuf Boorana, aanaa Yaaballoo ollaa Dhaddiim, lafa Jaatanii Alii akka mana barmusaa itti jaaran isaan qubatan.Dhaddiim Yaaballoo irraa haguma Kiiloo-meetira 45 fagaatti.
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
-
-
27-09-2022
Sirni Gubaa Masqalaa Finfinnee


text:
Saphaloo Kadiirr irraa)
Basaastuufi jala deemtuun diinaa tun nu fakkaattee, numa keessaa baatee iccitiifi odeeffannoo qabsoofi warraaqsa keenya diinaaf dabarsuun akka diinni tokkoon tokkoo keenya gurra qabee akka barbaadutti mana hidhaa keessatti nu dabarsu, lubbuu teenya ajjeesuufi taphaa ala taanu nu godhuun humna qabsoo teenya diigee, daraaraa qabsoo xooleeysee akka imalli galma bilisummaa qaxara qooru kan godhuudha.
Mootummaan wayyaaneetiis yeroo garagaraa tooftaa tanaan fayyadamee, basaastuufi jala deemtuun qabsoo teenya qilee buusaa turuun ni beekkama. Keessattuu wayta ammaa tana faa umriin jireenya isaa xumuramuu waan hubateef, odeeffannoo keenya tooftaan funaannatee qeerroowwan qaroofi warraaqsitoota qabsoo yeroo ammaa finiinsaa jiran adamsee qaqqabee miidhuufi hidhuu barbaada. Eeyyee! Irraan deebi’a. Mootummaan wayyaanee yeroo ammaa diddiigamuu isaa waan hubateef haareyatti if jaaree umrii gabrummaa isaa dheereeffachuuf warraaqsaafi qabsoo Oromoo haala danda’ameen fashaleessuuf qeerroo, miseensootaafi deeggartootaa dhaabbiilee siyaasaa, qindeessitoota hiriiraafi namoota fudhatama hawaasa biratti qaban mara adamsee qabuuf yeroo biraa caalaa baasaastuu, kittillayyoofi kijibduu baayyee qopheeffatee hojitti galchee jira. Kuniis hiriira guddaa sanbata dhufuu kana fashaleessuuf karoorfachuu isaati.
Tooftaan karoora isaa ittii raawwachuufi galmaan gahachuu barbaadu keessaa guddaafi hangafni basaasa sadarkaa adda addaatti ramadee odeeffannoo dhimma hiriiraa waliin wal qabatu funaannachuun karoorri keenya osoo galma hin geenye akka qaxara qooru taasisuudha. Kanaaf nuti immoo akka hin dagamneefi hin diigamne akkasumaas akka qabsoon teenya baastuulee tanaan hin laamshooyne dursinee mala dhawachuutu nurra jiraata. Basaastuu wayyaanee irraa of eewaluuf malaafi tooftaalee garii fayyadamuun dirqama taha. Akka kootitti tooftaan bu’a qabeessaafi salphatti nuuf fayyaduu malu jedhee yaadu keessaa muraasni:
▪ Eenyullee taanaan nama eenyummaa, maalummaafi kaayyoo isaa gad fageenyaan hin beeknee, warra dabballoota opdo cimaa tahaniifi kkf tokkoof illee iccitiilee teenya laachuu dhabuu/dhiisuun dhimmaa keenya jabeessinee eegnee qaama barbaachisu biraan gahuu.
▪ Qeerroon yeroo ammaa biyya keessatti hiriira guddaa qindeessaa jirtan marti gare gareen wal ijaaruun akkaataa warraaqsi itti qindaa’u mari’achuun tooftaa fooyya’aa basaastuufi jala deemtuu diinaatiif isaan hin saaxille haala naannoo isaanii irra dhaabbatanii baafachuu qabu.
▪ Namoota sirritti akeekaafi kaayyoo isaa beekan, kan murannoofi kutannoo dhugaa qaban waliin walitti siquun eega nama qulqulluufi dhuguma sabaaf yaaduufi hadoodu tahuu addaan baafattan booda waliin hojjachuu.
▪ Namuma kamiyyuu osoo hin beekne waanuma qabsoo Oromootiif dhimmamee nu waliin haasa’e qofaaf qabsaawaafi sabboonaa dhugaati jennee waan mara itti himachuufi waliin qooddachuun amanuun gaarii miti. Sabboonaafi quuqamaa sabaa tahuun isaa jechaan osoo hin tahin eega gochaan mirkanaa’e booda waliin tarkaanfachuun gaarii taha.
▪ Namoota kanaan dura yeroo baayyee aanga’oota OPDO fi Wayyaaneetiin walitti siqan kan dhiheenyumatti immoo amalli isaanii jijjiiramee sabboontoota dhugaa, qabsaa’oota haqaa fakkaachuuf yaalan irraa of eeggachuun gaaridha.
▪ Hawaasni akka hawaasaatti, qeerroon akka qeerrootti, barattoonni akka barattootaatti, hojjataan akka hojjataatti warroota diinaan walitti siqee ummata keenya miidhaa jiru kan beekan mara saaxiluun waan qabsoo tanaaf tinnisa laatu hojjachuufi dirqama oromummaa bahuuf ofitti murteessuu qaban. Namni kana beekee hubate addaan hin diigamu qaawa basaastuu wayyaanootaas salphumatti duuchuun qabsoo fiinxa baasuu danda’a.
▪ Ummanni keenya, hawaasni Oromoo ofumaaf wal ijaaree sochiifi akkaataa walii isaa sirritti hordofuun walitti qindaa’uun barbaachisaa dha. Kana yeroon jedhu nama hunda shakkaa jechuu koo osoo hin taane adeemsaafi akkaataa namoota mara ittiin adda baafannu qopheeffachuun gaariidha. Namni tokko eessa akka oolu, eenyuu waliin qunnamtii akka qabuufi kkf dabalatee tooftaa adda addaatiin hordofuu.
▪ Namoota tokko tokko kan kanaan dura osuma fincila irrattiis hirmaatuu, biyyuma keessa taa’ee dhimma qabsoo oromoo sodaa malee miidiyaafi interneetii irraattiis dubbatuu kan namoonni baayyeen waliin hiriira bahan badii malee hidhaman inni immoo kan hin hidhamne ykn hidhamee yeroo gabaabdutti kan hidhaa gad lakkifamu yoo tahe duubbee isaa sirritti qorachuun barbaachisa.
▪ Nama kophaa fiiguu baayyisu, nama yeroo hin barbaachifneefi bakka hin taanetti dhimmoota warraaqsaa kaasee haasa’uu fedhu akkasumaas namoota hatattamaan odeeffannoo bal’aa argachuuf sardaman fi namoota amala hattuu qaban akkasumaas nama yeroo mara gara waajjira opdo deddeebi’an basaastuu tahuun ifaan ifatti beekkamuu baatullee shakkuun sirritti faana bu’anii dalgaan mirkaneeffachuun gaariidha.


text:
Lionel Messi duruu tapha irratti guddouma dallansiisan; miila jala dhaabaa buusan,ciqileen darban,hin gufachiisan,miila jalaa qolaa lafaan dhahaa bahan.
Meesiin,namichii ganna 33 dhalootaan Arjentiinaa nama addunyaan dandeettii kubbaa miilaatiin beetti. Barseloonaan nama kana doolara miliyoona kurnya hedduutiin taphachiifatti.
Haga ammaatti marroo 753 Barseloonaa taphatee takkuma haga bara kanaa adabbii jabduun kaardii diimtuun tapha keessaa hin baamne.
Dorgommii Super Copa De Espana 2021, Meesii irratti adaban tun dorogmmii kilabootii Spain tapha biyya isaanii gugurdaa moo’an walti maran. Akka kanaan Barseloonaa waliin kilabii afurtti waancaaf taphate.Waancaa irratti Barseloonaa fi Atileetikitti walti hafe.
Kilabiin Atheletic ganna 37 keesatti bara kana waliin marroo lama dorgommii gugurdoo akkanaatti milkoofte.
Dorgommii Athletic Barseloonaa moote sunitti qaraa 2-2 walqixxee jiran eegee ammoo Iniaki Williams saatii hobbaate irratti galchee kilabiin isaa 3-2 moote.
Tapha dhumachuutti jiru irratti Meesiin taphataa Athletic, Asir Villalibre isaa kubbaa fudhatee gooliin reebuutti jiru qaacera keessa dhahee lafa buuse.Achumaan Meesii dorgommii keessaa baasan.
Meesiin tapha hagam akka adabamuu male koree taphaatti murteessa tapha sadii afur irraayyuu dhaabuu dandahan jedhan.
Kontoraatii Meesiin Barseloonaa waliin qabu bara 2021 keessa dhumata.Achiin duubatti waan irraa fedhan baasee kilabii fedhetti galuu fa dandaha.


text:
Abdii Boruutiin
Yeroo ammaa, yoomiyyuu caalaa, diinni kan xiyyeeffachaa jiru dhaabota (dhaabilee) ykn jaarmayoota Oromoo, kan isaan morman, qofaatti otuu hin taane, dimshaashumaan Oromootti, keessumaayuu Oromummaatti akka ta’e ifa ta’aa jira. Wayyaaneen hamma har’aatti maqaa Adda Bilisummaa Oromootiin (ABOtiin) uummata keenya hidhaa, dararaa fi ajjeesaa turte. Har’a garuu dhaabni tajaajila ishiitiif ijaaramellee – OPDOnillee xiyyeeffannaa kana jalaa hin baane. Miseensotni dhaaba kanaas mana hidhaatti guuramaa akka turan (jiran?) meediyaalee gara garaarratti mul’achaa ture ammas jira. Walumaagalatti, adamsi fi hidhaan uummata keenyarra gahaa jiru bifa fi aayinaa biraa agarsiisaa jira. Wayyaaneen sababa gara garaa uumtee kanaan uummata keenya mana hidhaatti haa guurtu malee, sababni guddaan sodaa warraaqsaa akka ta’e waan nama mamsiisuu miti.
Haa ta’u garuu, oolee bula yookaanis ni tura ta’a malee, uummatni gabrummaa fi roorroo jala jiru, kana keessaa bahuun waan hin hafnee dha. Gabroonfataa fi roorrisaanis, har’a waa hundaa waan harka isaatii qabuuf; waan humna caalaas qabuuf; akka ofiif barbaade godha malee, kufaatiin isaatiis hin oolu. Karaa biraatiin booll’a itti awwaalamu qopheeffachaa jira jechuu dha. Gochaan Wayyaaneen dalagaa jirtu kun, karaa lamaan ilaalamuu danda’a: Karaan tokko, bubbeen warraaqsa uummataa, kan Aafrikaa kaabaatti jalqabe kun, gara Aafrikaa bahaas dhufee; isaanis fuudhee deemuu akka danda’u; akka hin oollees waan beekaniif, haalli akkanaa impaayara kana keessatti akka hin uumamne, uummata sodaachisuu fi hamilee cabsuufi. Karaan biraa ammoo, humni mormitootaa biyya keessas ta’ee biyya alaa keessatti, baay’ee laafaa akka ta’e Wayyaaneen waan beektuu fi hubattuuf; tuffii fi eenyutu maal nu godhuu danda’a kan jedhurraa kan ka’e uummata keenya akka barbaadde godhaa jirti.
Jaarmayootni Oromoo ammoo, haala uummatni keenya keessa jiru fi haala ardiin Aafrikaa yeroo ammaa keessa jirullee hubatanii, silaa yoomiyyuu caalaa tokkomanii humna jabaa fi abdachiisaa uumuuf ciminaan hojjechuutu isaanirra ture. Tokkummaa dhugaa kan barbaachisullee yoomiyyuu caalaa amma ture jechuu dha. Haa ta’u malee, yeroo ammaa wanti mooraa QBO keessa adeemaa jiru waan namaa galu hin fakkaatu. Akkan ofii kiyyaa hubadhutti, afaanfaajjiin tokko tokko mul’achaa jru. Kan gadi bahee waan tokko ifa godhus dhabame. Dhugaa fi dhara jirus addaan baasuun rakkisaa ta’e. Wanti dalagamaa jirus akkasuma ifa ta’ee, uummata keenyatti hin himamu. Wanti dalagamullee balbala cufaa duubatti waan ta’u fakkaachaa jira. Qabiyyeen barruu kiyyaa kan har’aa waayee kanatti xiyyeeffata.
Eessaa akkan jalqabu na rakkisullee, mee waayee tokkummaa qabsaa’ota Oromoo irraa ka’uun yaala. Akkuma dhaga’ame fi beekamu, yeroo dabran (turban dabran) keessatti, oduulee gaariin mumul’achaa turan. Karaa tokkoon, jaarmayootni lama RDOLF fi ULFOn walittibaqanii jaarmayaa tokko ULFO akka ta’an ibsa baasanii turan. Tokkummaa kanas gammachuu dhaan simannee turre. Karaa biraatiinis, yaaliin araaraa fi tokkummaa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) kan ji’oota shanii ol adeemaa ture, sadarkaa gaariirra akka gahe, koreen tokkummaa ABO ibsa baasee ture. Kuni gammachuurratti gammachuu biraa akka dabalen yaada. Yaamichi tokkummaa uummata Oromoo dhaga’amaa waan jiruuf, uummata keenyaaf gammachuu; diinaaf ammoo gadda akka ta’u nama hin mamsiisu.
Kuni ta’ee otuu jiruu, dubbiin ifa naaf hin taane karaa biraatiin mul’achaa jira. Inni tokko, ibsa koreen tokkummaa ABO baase wajjin walqabsiisee, dhaamsa ULFOn baase dha. Dhaamsi kunis waayee tokkummaa ABO ilaalchisee, gammachuu isaanitti dhaga’ame ibsuuf ture. Haa ta’u malee, karaa biraatiin, ibsa jaarmayaan Adda Deemookraasii Fincila Bilisummaa Oromoo (ADFBO) yookaanis Afaan Ingiliziitiin Revolutionary Democratic Oromo Liberation Front (RDOLF) baase bilisummaa.com irratti dubbiseen ture. Akka ibsi kun agarsiisutti, miseensi haaraan ULFO kun (RDOLFn) ibsa koree tokkummaa ABO sanarraa akka of qusatu fi akkasumas ibsa (dhaamsa) ULFOn baase sana akka balaaleffatu dha. Waan tokkorraa shakkii qabaachuun mirga abbaa fedhee ta’ullee, wanti naaf hin galle; erga RDOLF, ULFO wajjin walittibaqee jaarmayaa tokko ta’ani, ULFOn RDOLFn otuu hin mari’atin ykn hin beeksisin maaliif dugda isaanii duubatti ibsa ykn dhaamsa kana baase? RDOLF hoo erga ULFO keessa jiraate, akkamitti waayee kana otuu hin beekin hafe? Moo tokkoomuu isaaniitu hin milkaawin?
Jaarmayootni walitti baqanii, jaarmayaa tokko yoo uuman, hoggana tokko qabaachuu malu. Akkana jechuun ammoo, RDOLF fi ULFOn walitti baqanii ykn tokkoomanii jaarmayaa tokko yoo ta’an, hogganummaa tokko jalatti uumamu jechuu dha; hoggana tokkotu ijaarama jechuu natti fakkaata. Yoo akkana ta’e ammoo, dhaamsi ULFO sun yoo gadi bahu, RDOLFn maaliif quba otuu hin qabaatin hafe? Durumaanuu tokkummaan sun hin xumuramne ykn hin milkoofne jechuu dhaa? Asirratti maaliif dubbii oo’ifta naan hin jedhinaa!! Kanaan duras ULFO keessatti rakkoon tokko waan uumame natti fakkaata. Nan yaadadha, waayeen kun yeroo sana Raadiyoonii Hawaasa Oromoo Minisootaa (OCR-MSP) irrattillee dubbatamee ture. Gara jaarmayaatiin wanti ifa godhamee gadi bahe garuu hin turre.
Waayee kana ibsuuf waan tokko tokko dubbistoota yaadachiisuun barbaada. Bara dabre (2010) baatii (ji’a) Bitootessa keessatti, jaarmayootni Oromoo sadi COPLF (GABUO), FIDO (AWDO) fi UOPLF (ATBUO)n walittibaqanii jaarmayaa tokko ULFO akka uuman ni yaadatama. Akka naaf galetti, jaarmayootni kun sadeen tokko ta’anii hoggana tokko jalatti akka socha’anii dha. Kuni ta’ee otuu jiruu, jalqaba bara kanaarratti (2011) bakka bu’ootni FIDO fi QC ABO Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa fi Obboo Galaasaa Dilboo marii araaraa akka godhanis himamee ture. Wanti ifa otuu hin ta’in hafe garuu, FIDOn bakka ULFO bu’ee dhiyaachuu ykn akka jaarmayaa tokkootti kophaa dhiyaachuu dha. Akkuman kanaa olitti ibse, gaafii fi deebii yeroo sana OCR-MSP irratti ta’e tokko akkan dhaga’etti, FIDOn guutumaa guutuutti ULFO wajjin akka walitti hin baqini fi warri alatti hafan akka jirani dha. Kanarratti garuu gama ULFOtiinis ta’ee gama FIDOtiin ibsi kenname hin turre.
Gara ABOtti deebi’uu dhaaf, asittis wanti ifa naaf hin taane tokko jira; innis KY ABO ilaalchisee ti. Ammas nan yaadadha, yeroo SG ABO wajjin tokkoomuuf waliigaltee mallatteessan sana, garee lamaani irraayuu bakka bu’ootni jaarmayootaa dubbatanii turan. Isaanis kan jedhan, ji’a (baatii) shan keessatti koreen tokkummaa ijaaramee; walgahiin adda addaa bakkee adda addaatti taasifamee; hojiin tokkummaa akka xumuramu fi sana booda korri sabaa godhamee; achirratti hoggantootni, ABO tokko ta’u kanaa, akka filatamuuf deeman ibsamee ture. Korri sabaa kunis gara fuulduraatti ta’uu waan danda’uuf; waayee kanas ilaalchise wantin beeku waan hin jirreef; kanaaf muddamee waa jechuu hin barbaadu.
Akkuma meediyaalee tokko tokkorratti dhaga’ame fi argame, KY ABO dhiyoo kana jila qabsaa’otaa qopheessee akka ture dha. Jila qabsaa’otaa kanarratti ammoo filatnoon hogganaa akka godhame dubbatamee ture. Fakkeenyaaf, dura-deemaa KY ABO kan turan Gen. Kamaal Galchuu, akka Hayyu-Duree jaarmayichaatti akka filataman beekamee jira. Haa ta’u malee, wanti asirrattis ifa naaf hin taane, yoo ABO garee lamaan (KY fi SG) tokkooman; yoo korri sabaa hundaa hammatu tokko godhame; asirratti ammoo hogganni haaraan? kan filatamu ta’e, silaa Hayyu-Duree (HD) ABO filuun hin oolu ta’a. Gaafiin asirratti ka’u garuu, korri sabaa jedhame sun otuu hin godhamin; sanumaa asitti HD jaarmayichaa filuun maaliif barbaachisaa ta’e? kan jedhu dha. Moo yookaanis adeemsa tokkummaa kanatu otuu naaf hin galin hafe?
Asirratti, wantin dubbistoota barruu kiyyaa hubachiisuu barbaadu, tokkummaan ilmaan Oromoo, keessumaayuu tokkummaan qabsaa’otaa hawwii kiyya isa guddaa waan ta’eef, waayee kanas qalbii dhaan hordofaan jira. Isa kanatu akkan waan mooraa keenya keessa adeemaa jiru hubadhu na godhe. Waan ta’aa ykn dalagamaa jiru (dhugaa jiru) beekuun ammoo mirga abbaa dhimmaa – kan uummata Oromoo ti jedheen amana. Kanaaf, uummata keenyaaf waayee kana ifa godhuun barbaachisaa ta’a. Kanaafan anis, akka nama tokkootti – akka Oromoo tokkootti, yaadan qabu dhiyeessuu barbaade malee, afaanfaajjii uumuufii miti. Wantin dogoggore yoo jiraate abbaan fedhe na qajeelchuu danda’a. Kanas fudhachuuf anis qophii dha. Yeroo ammaa yoomiyyuu caalaa tokkummaa dhugaa kan nu barbaachisu waan ta’eef, kanarratti ciminaan hojjechuu fi warra tattaaffii kana godhanille jajjabeessuun; akkasumas gammachuu dhaan simachuun dirqama Oromoo ta’uu qaba jedheen yaada.
Dhumarratti, akkuma yeroo biraa, wanti ani irra deddeebi’ee dubbachuu barbaadu, tokkummaan humna; humna cimaa dhaan malee diina injifachuun hin danda’amu. Kanaaf, mooraa keenya (mooraa QBO) kessatti humna cimaa fi abdachiisaa uumuu dhaaf; karaa kanaan waa hundaafuu of qopheessuu dhaaf, tokkummaa ykn tumsa humnoota Oromoo cimsuun dirqama ta’uu qaba. Yoo humni mooraa keenyaa jabaate fi cime, wanti nu sodaachisu hin jiru. Wal amanuu fi wal abdachuu qabna; wal jajjabeessuu qabna. Har’a tokkummaa jaarmayootaa fi qabsaa’otaa dhiisii, waliigaltee fi tokkummaan namoota lamaatuu barbaachisaa dha. Waayee akkanaas gammachuu dhaan simachuu qabna malee, kanarraa of qusachuun sirrii natti hin fakkaatu. Yoo nuyi wal jajjabeessine fi hojii waliis kabajne, hamilee diinaallee cabsuu dandeenya; yoo nuyi wal shakkine garuu, diinaaf karaa baafna jechuu dha. Dhugaas haa dubbannu; dhugaas haa baafnu. Wanti uummata keenya jalaa dhokatu hin jiru.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Dhalattoonni Oromoo humnoota mootummaan manni irratti gubate waqtii gannaa kanaan rakkoo hamtuu keessa jirra jedhan.
Godina Shawaa Lixaa aanaa Ambootti baatii Caamsaa irraa jalqabee hanga ammaatti manneen jiraattotaa 49 caalaan humnoota mootummaan gubachuun dhagahame.
Mootummaan manneen jiraattotaa gubuu akka toftaa waraanaatti fayyadamaa jira jedhameeti jira.
Naannoo Oromiyaatti duula farra riphee lolaa jechuun mootummaan waraana erga labsee as kutaalee Oromiyaa garaagaraatti manneen jiraattotaa gubuun hammaachuutu ibsama.
Bakkeewwan manneen jiraattotaa humnoota mootummaan heddumminaan gubataa jiru keessaa godina Shawaa Lixaa aanaan Amboo ishee tokko.
Jiraattonni akka jedhanitti, baatii Caamsaa irraa jalqabee manneen jiraattotaa 49 caalaan humnoota mootummaan gubataniiti jiru.
Qonnaan bultoota aanichaa gidduudhaa kanneen yaada kennan, humnoonni mootummaa ganda isaanii erga haleelanii booddee uummanni keessaa baqachuu dubbatu.
Erga uummanni baqatee booddee immoo humnoonni mootummaa manneen jiraattotaatti ibidda kaa’uun gubuu himatu.
Bakka baqannee yeroo deebinu manneen hedduun gubatanii argine kan jedhan jiraattonni, hammeenya akka kanaa arginee hin beeknuu jedhan.
Qabeenyi tokko otoo nuuf hin hafin mana waliin nu jalaa gubate kan jedhan qonnaan bultoonni waqtii gannaa rooba keessatti mana malee hafnee jedhu.
Waanti nyaatan hin jiru, bakka itti boqatanis dhabne kan jedhan qonnaan bultoonni, daa’imman, dubartootaa fi maanguddoota qabannee ganna walakkaan rakkoo hamtuutu harkaa nu qabaa jechuun dubbatu.
Yakka wayiituu hin dalagne, maaliif mootummaan mana qonnaan bulaa ibiddaan barbadeessuu akka filate nuuf hin gallee jedhu.
Hoogganaan waajjira Biltsiginnaa damee Oromiyaa obboo Fiqaaduu Tasammaa karoora WBO balleessuu wayita dubbatan Qurxummii balleessuuf galaana gogsuutu furmaata jedhanii turan walgahii Caffee Oromiyaa irratti.
Ministirri muummee fi mataan biltsiginnaa Abiy Ahmad immoo haasaa paarlaamaa Itoophiyaaf taasisaniin uummanni WBOf dahoo ta’e, kanaaf balleessuu dadhabne jechuun dubbatanii turan.


text:
Abdii Boruutiin Erga uummatni Oromoo fi uummatootni biroo gabrummaa Habashaa jalatti kufanii kaasee hamma bara 1991tti ol-aantummaan aadaa fi Afaan Amaaraa walqabatanii itti fufaa …Read More »
Qabsoo laafte tokkummaa dhaan haa cimsinu jechuun, odeeffannoo diina sooruu miti
Abdii Boruutiin Barruu gabaabaa kana akkan dhiyeessu kan na tasise, barreeffama mata duree “Hokkoon yeroo hundaa gara keessaatti” jedhuun Birmaduu Biyyaatiin dhiyoo kana …Read More »
Yoo waliigaltee fi tokkummaan hin jiraanne, kaayyoo kamiiyyuu galii hawwameen ga’uun rakkisaa ta’a
Abdii Boruutiin Waayee tokkummaa qabsaa’ota Oromoo ilaalchisee, yeroo adda addaa keessatti barruulee gara garaa akkan dhiyeessaa ture ni yaadatama. Har’as otuu abdii …Read More »
Qabsoo Bilisummaa Oromoo maaltu laaffise ykn laaffisa?
Abdii Boruutiin Gaafiin akka mata dureetti kaase kun onnee Oromootaa, keessumaayuu kan warra dhimmi kun isaan ilaaluu fi qalbii isaanii harkisuu, akka tuqun yaada. Gaafiin …Read More »
Dhaamsa, ibsa, labsa, walga’ii, ibsa ejjannoo,… Qbsoon bilisummaa Oromoo jechoota qofaatti haftee?
Abdii Boruutiin Mata duree kanaan yoon barruu kana dhiyeessu, dhimma qabsoo kanaarratti maaliif ibsi ykn/fi labsi baha? Maaliif walga’iin godhama? Maaliif ejjannoon ibsama? …Read More »
Fira jennee walitti hin dhiyaannu, diina jennee walirraa hin fagaannu, waayeen keenya kun maali?
Abdii Boruutiin Oromoon yoo mammaaku: “Ibidda fira jedhanii itti hin siqan ykn harkaan hin qaban, waan nama gubuufi; diina jedhanii irraa hin fagaatan, waan isa barbaadaniifi” jedha. …Read More »
Uummata Oromoo hidhuu fi ajjeesuun qabsoo bilisummaa uummatichaa dhaabuu hin danda’u
Abdii Boruutiin Erga uummatni Oromoo gabrummaa Habashaa jalatti kufee kaasee hamma har’aatti, hidhaa fi ajjeechaan uummta keenyarra ga’an dhaabbatanii hin beekan. Kuni ammoo Oromoo …Read More »
Mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessa maaltu adeemaa jiraa?
Abdii Boruutiin Yeroo ammaa, yoomiyyuu caalaa, diinni kan xiyyeeffachaa jiru dhaabota (dhaabilee) ykn jaarmayoota Oromoo, kan isaan morman, qofaatti otuu hin taane, dimshaashumaan Oromootti, keessumaayuu …Read More »
Qaama rakkoo ta’uu dhiisanii, qaama furmaataa ta’uun dirqama Oromoo hundaa ta’uu qaba
Abdii Boruutiin Mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti, yeroo ammaa, yaadni adeemsa siyaasaa karaa lamaan akka mul’atu, baruu mata duree “Dafanii bilisummaa …Read More »
Dafanii bilisummaa argachuuf, karaa kamtu nu baasa? jedhanii of gaafachuun yoomiyyuu ..
Abdii Boruutiin Warraaqsa uummataa, kan Aafrikaa kaabaatti jalqabee gara biyyoota jiddugaleessa bahaatti deemaa jiru, ilaalchisee yeroo ammaa meediyaalees ta’ee intarneetarratti waa …Read More »


text:
Hojiilee Caffee
Aangoofi hojiilee Heera Mootummaa Keewwata 49 irratti tarreeffamaan kennameef hojiirra oolchuudhaaf Caffichi hojiilee kanneen armaan gadii ni raawwata:
A. Seera ni tuma;ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย ย
B. Karooraafi raawwii hojii Waajjira Pireezidaantii, Mana Maree Bulchiinsaa, Qaamota Raawwachiisaa biroofi Qaama Abbaa Seerummaa Mootummaa Naannichaa ni hordofa; ni toโata; ni qorata; hoggantoota gaaffiif ni waama; qajeelfama ni kenna; yammuu barbaachisaa taโee argamus tarkaanfii barbaachisaa ni fudhata.
C. Akkaataa Heera Mootummaa Naannichaarratti tumameen hoggantoota qaamolee Mootummaa adda addaa ni muuda, ykn muudamasaanii ni raggaasa.
D. Hojiisaa haalaan raawwachuu kan isa dandeessisan Koreewwan Dhaabbiifi Yeroo ni hundeessa; gabaasasaanis ni dhaggeeffata.
E. Manneen Maree Aanaaleefi Gandootaa buโuura Heerichaa Keewwata 76 fi 90 tiin, akkasumas Manneen Maree Magaalaa buโuura Labsii 65/1995 Keewwata 12tiin hundeeffamaniif dandeettii raawwachiisummaa isaanii ni cimsa; deeggarsa barbaachisaa taโe ni kenna; raawwii hojiisaanii ni hordofa; haala aangoo isaaniitiin walitti hin buuneen buโaa hordoffii irratti hundaaโee yaada furmaataa ni dhiyeessa.
F. Akka waliigalaatti fedhiifi faayidaa uummata bakka isa buufate kabachiisuuf dirqama isarraa eeggamu ni baha.


text:
Namoonni kumaatamaan laka’aman galma Westminister keessatti argamuu dhaan mootitttii Briteen Elizaabeeth 2ffaaf kabajaa qaban isa xumuraa mul’isuuf jecha London keessa hiriiruu itti fufaniiru.
Hiriirri jiru toorri isaa riqicha Tower darbee km ja’a dheerata.
As dhufnee Mootittii dhaaf kabajaa qabnu mul’isuun nuyiif barbaachisaa dha. Jechuun koo mootittii bara jireenya keenyaa guutuu isaan beekna. Isaan waliin guddanne. Nuyiif akka akkawoo ti. Kanaaf as dhufuun barbaachisaa dha jedheen yaada. Kan nama ajaa’ibu namoota hedduu ganama kana asitti argamuu isaanii ti. Martinuu dhaabatanii obsaan calliinsaan toora isaanii eeggachuun nama ajaa’iba.
Kanneen gadda isaanii ibsuuf argaman kun reeffa Mootittii Elizaabeet dura daawwatanii darbuuf kan dhaabatan hin fakkaatan.
Birtteen keessaa uummanni hedduun kan isaan beeku kan du’aan boqotan reeffi mootittii Elizaabet Hanga Wixata sirni awwaalchaa isaanii raawwatamutti mana mootummaa keessa tura.


text:
Oromiyaan aadaa hedduu qaba. Kana keessaa aadaa nyaataa, aadaa uffannaa, aadaa mana itti ijaaran, aadaa fuudhaa fi heerumaa, aadaa irreechaa,aadaa sirna ittiin bulmaataa, aadaa ateetee, aadaa sirbaa, aadaa ittiin wal dhibdee furatan, aadaa ittiin bulmaataa fi kan biroo hedduu qaba.
Oromoon nyaata heedduu qaba. Jalqaba nyaata ykn dhangaa kanan tarreessa. Isaanis: biddeen fi ittoo, caabetaa fi ittoo, marqaa, mooqa, daabboo, foon, hindaaqqoo (lukkuu), cuukkoo, caccabsaa, buna qalaa, hancootee, nuugii, qoccoo, gooddarree, dinnicha, akaayii fi kkf.
Nyaata Oromoo akkuma nyaata biyya kamiiyyuu bakka gurguddaatti qooduun ilaaluun ni danda’ama.
Isaanis:
Nyaata Humna laatan ( carbohydrates):Warri kun irra caalaa callaa ( grains and cereals) irraa warra argamanii dha. As jalatti kan ramadaman nyaata ija midhaaniirraa hojjetaman kan akka biddeenii, caabetaa, marqaa, mooqa, daabboo,maxinoo, cuukkoo, nuugii, saliixii, fi kkf faa dha. Irra guddaa beeddeenni ,caabetaan, daabboo, marqaa, fi mooqi kan tolfaman xaafii, boqqoolloo,bisingaa, garbuu, qamadii yoo hammaate daagujjaa irraa ta’uu ni danda’u.Cuukkoo, fi caccabsaan garbuu ykn qamadii irraa hojjetamu. Garbuu fi qamadii tumuun qolli irraa akka ba’u erga godhamee booda, ni akkaa’u. Sana booda ni daaku. Erga daakanii booda dhadhaadhaan sukkuumu. Soogiddi illee caccabsaatti baayyinaan dabalama. Hub:Akkaataa isaan ittin hojjetaman yeroo biraa barbaadna.
Ittoon humna kennuun fayyadan kan akka itittuu, baaduu, atarii, shuburaa, phaapharii, fi kkf fayi. Dhadhaan ykn zayitiin warreen kana maratti ida’amuun mi’aa fi urgaa dabaluu malee umna kennuun gargaaru.
Nyaata gabbinaa ( Proteins): warri kun foon, lukkuu,hanqaabuu ( buphaa), qurxummii, haannan, itittuu, baaqilaa, akurii atarii, fi kan biroo irraa argamu. Oromoon foon saawwaa ykn sangaa,hoolaa, reettii (re’ee), hindaaqoo (lukkuu),booyyee, daarbee darbee quruphee, bosonuu,borofa, gafarsaa, gogorrii,fi sololiyaa nyaata.
Kuduraafi Fudura ( Fruits and Vegetables): Kana jalatti kan ramadaman warra akka:
Viytaaminootni as jalatti ramadamu.
Maangoo, muuzii, loomii,burtukaana, mandariina, abukaadoo, paayin appilii, paappayyaa, appilii fi kkf.
Hancootee, raafuu, raafuu maraa,hundee diimaa, kaarotii, hanbaalbee, goodarree, qoccoo, dinnicha fi kkf. Qaaraa ykn mimmixi illee as keessatti ramadama.
Oromoon guyyaatti akka aadaatti yeroo sadii nyaata. Kunis ciree, laaqana, fi irbaata taha. Ciree yeroo xiqqoo ta’u laaqanaa fi irbaatni quufanii kan nyaatamuu dha. Nyaatni Oromoon irra guddaa nyaatu biddeen yeroo ta’u bakka garaagaraatti gargar ta’uu ni danda’a.
As keessaa muraasa maqaa dhahuun yaala: uffata dhalaa: qamisii, gurdii, marxoo,marata, faaya,, naxalaa,kophee fi kan biroo hedduun jiru. Hub: gara fuulduraatti qorannee barreessina.Faayi warra akka warqee harkaa, mormaa, gurraa,fi hanbaarrii, hanbaarrii ka biroo, faaya mataa, fi faayyi mormaa hedduun ni jiru.
Uffata Dhiiraa: qumxaa, kittaa, kofoo, bolaalee ykn surree,kootii, marxoo, surrii, naxalaa, fooxaa, faaya, fi kkf. Hub: gara fuul duraatti ballinaan ibsama.
Oromoon mana muka, dhagaa, sibiila, qorqorroo, citaa, simminttoo, dhoqqee fi kkf irraa hojjechuun keessa jiraata. Asiratti akkaataa maani Oromoo itti ijaaramu hagas kan adda isa godhu yoo jiraachuu dhaa baatallee dinagdee irratti hundaa’uun manneetiin ijaaraaman gargar ta’uu malu. Dinagdeen haala manneetii Oromoon keessa jiraatanii haalaan murteessee jira. Kun gara fuulduraatti yeroo mootummaan Oromoo dhugaa tokko dhaabbatu haalaan irratti hojjechuu kan feesisu keessaa isa tokkoo dha.
Aadaa Oromoo keessatti seera gadaatti namni tokko yeroo umuriin isaa soddomii tokko ta’u gaa’ela ijaarrata ture. Amma garuu umurii 18 olitti irra guddaa dargaggoo fuudhaa fi heerumaa jiru.
Gosoota fuudhaa fi Heerumaa (gaa’elaa):
1.Cidha (rakkoo):
Aadaa Oromoo keessatti maatii fi firatu ilma fuudha ga’e tokkoof hintala heeruma geesse tokko barbaada. Maatiin gurbaan mariyachuun eega barbaadani, qomoo qoratanii, murtteessu. Gurbaan erga itti amanee jaarroleen mariyatanii, jaarsa ergatu. Jaarsis beellamma gaafatee warra maatii kadhata. Yeroo kana warri hintalaa yoo itti amanan beellama laatu. Beellamma itti aanutti tole ykn hin ta’u jechuun murtoo laatu. Yoo hata’u jedhan isa itti aanutti beellami kan biraan qabamee waraqaan kadhannaa kennamee, jaarroleen deddeebi’uun dubbii xumuru. Gara walakkeessaatti gurbaan ni naqata, kun jechuu hintalaaf warqee fi uffata erga jechuu dha. Egaa fuudha malee maaltu haferee! Lakkii, yeroo birraan dhufu ykn ayyaanni gurguddaan dhufu maratti dibicha ,raada ykn gaala erguu qaba gurbaan. Qabeenya kana funaanuuf jecha warri hin talaa lafarra butu.
Walumaa gala aadaa/sirni kun sirna naqataa (kaadhimannaa) jedhama.
2.Ababbalii ykn Hawwee
Inni kun ammoo osoo warri hin beekiin warri walfuudhan waliif galanii walfuudhuu ta’a.
3.Sabbatmarii ykn Irra dhaaba
Gosti gaa’elaa kun ammoo osoo warri intalaa quba hin qabaatiin tasuma itti dhufanii akka aadaatti hatattamaan akka kennaniif gaafachuu fi fuudhuudha.
4.Aseennaa
Intalli manatti hafte ykn nama itti heerumuu barbaadde waan duudhaa fi aadaa guuttattee mana warra gurbaa dhaquudha.
5.Butii
Butiin fedhii fi beekumsa intalaa malee humnaan fuudhuudha, kuni amma waan seeran dhoowwameef hafaa dhufeera.
6.Dhaala: Inni kun yeroo obboleessi ykn abbaan manaa fira ta’e akka tasaa du’u nami tokko itti darbee haadha warraa nama du’ee sanaa fuudha. Kun manni nama sanaa ykn matiin isaa akka hin facaaneef gargaaruuf jecha kan ta’uu dha.
Irreechi yeroo Oromoon laga, horaa fi gaaratti irreeffatee Waaqa galateeffatuu dha. Oromoon irreecha yeroo lama ayyaaneffata. Kunis yeroo arfaasaa gara ji’a Eblaa dhumaa qabee ji’a Caamsaatti gaaratti ba’uun kan ayyaaneffamu yeroo ta’u inni lammataa fi guddaan ji’a Onkoloolessa dhumaa kaasee haga Sadaasa jalqabaatti laga bu’uun ykn hora dhaquun kan irreeffatamu ykn ayyaanefatamu ta’a.Bakki akka biyyaatti ballinaan beekamu Hora Arsadiiti. Irreechi jalqabaa, yeroo bonni darbeee ganni dhufu kan ayyaaneffatan yeroo ta’u inni lammataa yeroo ganni gurraachi darbee, galaanni gadi bu’ee, mukti daraaree, bareeduu fi ifuu ta’a. Irreechi ( Oromo thanksgiving) yeroo itti Waaqa galateeffatanii fi kadhatan yeroo ta’u Oromoo mara bakka tokkotti fiduun bu’aa guddaa qaba, Gumii Waaqeffattoota Addunyaa (GWA)(2012).
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…


text:
Ajjeechaan Uummata Oromoo irratti raawwatamu akkaan hammaachuu
Dargaggoonni Oromoo baay’inaan jaha ta’an, Konyaa Baha Wallaggaa Ona Gobbuu Sayyoo keessatti Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaan ajjeefamuu.
Dargaggoota ajjeefaman keessaa lama ganda Baafannoo jedhamuun waamamu keessaa qabamanii mana hidhaa Magaalaa Aannoo keessatti argamu keessatti hidhamuun dararamaa erga turanii booda Roobii Sadaasa 10, 2021 mana hidhaa keessaa baafamuun ajjeefamuun, reeffi isaanii bakkeetti kan gatame ta’uu.
Odeessa wal-fakkaatuun, ajjeechaan suukanneessaan LMKIIn Uummata Oromoo irratti raawwatamu jabaatee itti-fufuun, Jimaata Sadaasa 12, 2021 Konyaa Lixa Wallaggaa, Ona Gimbii, bakka Dhagaa Dhaabbii jedhamutti, daa'imni ganna kudhanii tokko haadha isaa biraa qabamuun ajjeefamuu. Haati isaa reeffa ilma ishee illee akka lafaa hin kaafanne dhorkamuun, reeffi ilma ishee bineensaan nyaatamuu.
Sochii WBO fi haala Uummanni Oromoo keessa jiru
Gandeen baadiyyaa Ona Gujii Lixaa keessatti argaman, kanneen baay'inaan 400 ol ta'an WBO'n bilisoomfamuun, Uummanni Oromoo yeroo ammaatti jiruu fi jireenya ofii nagayaan geggeeffachaa jiraachuu.
Harka-kennannaa Poolisoota Humna Addaa
Poolisoonni Humna Addaa [Oromiyaa] kanneen Ona Gimbii fi naannawa san keessa maandheffatanii jiran keessaa torba mootummaa isaan bobbaase ganuun WBO'tti harka kennachuu.