text:
GARGAARSA MAATIIDHAAF TAʼU | IJOOLLEE GUDDISUU
Ijoollee Keessan Waaʼee Saalqunnamtii Barsiisaa
HAALA RAKKISAA
Waggoota kudhaniin lakkaaʼaman dura, warri yeroo jalqabaatiif waaʼee saalqunnamtii ijoollee isaaniitti himuuf carraa gaarii qabu turan. Achiis, umurii ijoollee isaanii fi wanta isaan barbaachisu irratti hundaaʼuudhaan suuta suuta isaaniif ibsu turan.
Kun hundi amma jijjiirameera. Kitaabni The Lolita Effect jedhamu akkana jedheera: “Ijoolleen, xinnummaa isaaniitii eegalee ergaawwan fedhii saalaa kakaasan isaaniif ergamu, akkasumas sabqunnamtii ijoollee keessatti qabiyyeen dhimma kana irratti xiyyeeffatu dabalaa jira.” Kun ijoollee ni fayyada moo ni miidha?
WANTA BEEKUU QABDAN
Wantoonni qabiyyee gadhiisii qaban baayʼataniiru. Dibooraa Roofman kitaaba ishii Talk to Me First jedhamu irratti akkana jetteetti: “Dubbiin namootaa, beeksisni, fiilmiin, kitaabonni, walaloowwan sirbaa, qophiileen televizyinii, barreeffamoonni, taphoonni, gabateewwan beeksisaa, bilbillii fi koompiitarri, fakkiiwwan, akkasumas akkaataa dubbii fedhii saalaa kakaasuu fi naamusa hin qabneen kan guutaman taʼuun isaanii, [dargaggoonni, ijoolleen, darbees daaʼimman] baayʼeen utuu hin beekin xumura . . . saalqunnamtiin baayʼee barbaachisaa dha jedhu irra akka gaʼan gochaa jira.”
Sirni daldalaa hamma tokko gumaacha godheera. Beeksistoonnii fi daldaltoonni uffata fedhii saalaa kakaasu ijoolleedhaaf qopheessuudhaan, xinnummaa isaaniitii kaasee bifa isaaniitiif xiyyeeffannaa addaa akka kennan isaan leenjisu. Kitaabni So Sexy So Soon jedhamu akkana jedheera: “Daldaltoonni, ijoolleen fudhatama argachuu fi hiriyoota isaanii fakkaachuu akka barbaadan waan beekaniif isaanitti fayyadamu. Fakkiiwwanii fi oomisha fedhii saalaa kakaasan kanatti kan fayyadaman ijoolleen wanta haaraa akka hawwan gochuuf qofa dha.”
Odeeffannoo kennuun qofti gaʼaa miti. Konkolaataan akkamitti akka hojjetu beekuu fi konkolaachisaa gaarii taʼuu gidduu garaa garummaan akkuma jiru, waaʼee saalqunnamtii beekuu fi beekumsa kanatti fayyadamuudhaan murtoo gaarii gochuu gidduu garaa garummaan jira.
Dhugaa jiru: Yeroo harʼaatti yeroo kam iyyuu caalaa, ijoolleen keessan “wanta sirrii fi dogoggora taʼe gargar baasuu” akka dandaʼaniif “dandeettii hubannaa” isaanii akka leenjisan gargaaruu qabdu.”—Ibroota 5:14.
WANTA GOCHUU DANDEESSAN
Irratti hirmaadhaa. Kan nama saalfachiisu taʼus, ijoollee keessanitti waaʼee saalqunnamtii himuun itti gaafatamummaa keessani dha. Amanaa fudhadhaa.—Qajeelfama Kitaaba Qulqulluu: Fakkeenya 22:6.
Maree gaggabaabaa godhaa. Takkaatti yeroo dheeraadhaaf haasaʼuu mannaa, sochii guyyaa guyyaa keessatti, tarii konkolaataadhaan yeroo waliin deemtan ykn hojii mana keessaa yeroo waliin hojjetan haasaʼaa. Mucaa keessan gaaffii ilaalcha isaa akka ibsu godhu gaafadhaa. Fakkeenyaaf, “Beeksisni fedhii saalaa kakkaasu akkasii si hawwataa?” jechuu mannaa, “Beeksistoonni miʼa isaanii gurguruuf fakkiiwwan akkasiitti kan fayyadaman maaliifi?” jettanii gaaffachuu dandeessu. Mucaan keessan erga isinii deebisee booda, “Waaʼee kanaa maaltu sitti dhagaʼama?” jedhaa gaafadhaa.—Qajeelfama Kitaaba Qulqulluu: Keessa Deebii 6:6, 7.
Leenjii umurii isaaniitiif taʼu kennaa. Daaʼimman mana barumsaa hin galle maqaa sirrii qaama wal hormaataa fi namoota miidhaa saalaa isaan irraan gaʼan irraa akkamitti of eeguu akka dandaʼan barsiisuu dandeessu. Umuriin isaanii yeroo dabalus waaʼee wal hormaataa wantoota buʼuuraa barsiisuun ni dandaʼama. Dargaggummaatti yommuu seenan immoo saalqunnamtii ilaalchisee wantoota qaamaa fi naamusaa wajjin wal qabatan caalaatti hubachuu qabu.
Naamusa barsiisaa. Ijoollee keessan xinnummaadhaa kaasee waaʼee amanamummaa, ejjennoo qabaachuu fi kabajaa barsiisuu irraa jalqaba. Sana booda, waaʼee saalqunnamtii yommuu mariʼattan buʼuura gaarii qabaattu. Naamusa itti amantanis ifatti dubbadhaa. Fakkeenyaaf, saalqunnamtiin gaaʼela dura raawwatamu dogoggora akka taʼe amantu taanaan, kana isaanitti himaa. Dogoggora kan taʼe ykn miidhaa kan geessisu maaliif akka taʼes isaaniif ibsaa. Kitaabni Beyond the Big Talk jedhamu akkana jedheera: “Dargaggoonni, warri isaanii saalqunnamtiin dargaggummaatti raawwatamu dogoggora akka taʼetti akka ilaalan beekan, carraan saalqunnamtii raawwachuuf qaban dhiphaa dha.”
Fakkeenya taʼaa. Naamusa isaan barsiistan hojii irra olchaa. Fakkeenyaaf, qoosaa gadheetti ni kolfituu? Uffata fedhii saalaa kakaasu ni uffatuu? Ni kolomsituu? Gochawwan akkasii ijoolleen naamusa isaan barsiisuuf yaaltaniif iddoo guddaa akka hin kennine godhu.—Qajeelfama Kitaaba Qulqulluu: Roomaa 2:21.
Ilaalcha gaarii qabaadhaa. Saalqunnamtiin iddoo sirriitti, jechuunis gaaʼela keessatti itti fayyadamaan kennaa Waaqayyoo madda gammachuu guddaa taʼuu dandaʼu dha. (Fakkeenya 5:18, 19) Ijoolleen keessan miidhaa fi yaaddoo gaaʼela dura saalqunnamtii raawwachuun fidu utuu isaan hin mudatin, yeroo booda kennaa kanatti gammaduu akka dandaʼan beekuu qabu.—1 Ximotewos 1:18, 19.


c: text/html

text:
Mootummaan Wayyaanee dhiibbaa ilmaan Oromoo irraan gahu jabeessuun kan itti fufe guutummaa Oromiyaa keessatti duula hidhaa fi ajjeechaa jabaachuun itti fufe.FDG uummata Oromoon gaggeeffamaa jiru dura dhaabbachuuf filannoo taha jedhee kan fudhate duula hidhaa jumlaa gaggeessaa jira. Gaaffii abbaa biyyummaa Oromiyaa keessatti gaggeeffamaa jiruun wal qabatee ilmaan Oromoo 2600 ol mana hidhaatti kan ukkaamsaman yoommuu tahu. Caamsaa 16,2014 irraa hamma 17,2014 kanatti godinoota adda addaa irraa ilmaan Oromoo hidhaa jira. Akka kanaan
Wallaggaa magaala Mandii
Magaalaa Mandii keessaa FDG wal qabatee Oromoota sabboonoo ta’an Caamsaa 16,2014 irraa eegaluun hidhamuutti argamu Kanneen keessaa:-
Obbo Roobel Qannoo abbaa maatii
Obbo Gammachiis Hambisaa abbaa maatii
Obbo Bookaa hundeessaa abbaa maatii
Obbo Baacaa Kabbadee abbaa maatii
Obbo Fiqiruu Wadaajoo abbaa maatii fi mana nyaataa fi dhugaatii kan qabu
Obbo Eyob Kumarraa mana elektrooniksii kan qabu
Barataa Raajii Abbayyaa kutaa 10ffaa
Barataa Abbushee Hirphaa kutaa 7ffaa
Barataa Dabaloo Tolosaa
Barataa Surraa Caalii 12ffaa
Dargaggoo Eebbisaa Saaqqataa humnaan bulaa
Kanneen tahan keessatti argamu.
Yuuniversitii Haromayaa ,
Haaluma wal fakkaataadhaan mootummaan Wayyaanee barattoota Oromoo Yuunivarsiitii Haramaayaa keessatti argaman Hoogganaa Gumii Afaan Oromoo dabalatee miseensota Gumii Afaan Oromoo mana hidhaatti ukkaamsee jira. Kunneen keessaa barattootni Oromoo
1.Barataa Nimoonaa Caalii hoogganaa Gumii Afaan Oromoo Yuunivarsiitii Haramaayaa
2.Barataa Magarsaa Baqqalaa hoogganaa Gumii Afaan Oromoo duraanii
3.Barataa Firaayaad barreessaa gumii Afaan Oromoo
4.Dargaggoo Girmaa mooraa Yuunivarsiitii keessaa kan rifeensa sirreessu
Kanneen jedhaman keessatti argamu.
Shawaa Lixaa Amboo
Oromoota badii tokkoon malee har’a qabamanii mana hidhaa Wayyaanee jiran keessaa:-
1. Dargaggoo Getachoow Qajeelaa kanaan dura yeroo irraa gara yerootti sochii FDG gaggeessita jechuun mootummaa Wayyaaneetiin dararamaa fi hidhamaa kan ture,
2. Barataa Alamuu Magarsaa barataa kutaa 8ffaa fi barataa mana rifeensaa hojjechuun of jiraachisaa jiru, balleessaa tokko malee humnoota tikaa wayyaanootaan hordofamee ukkaanfamuun hidhatti kan darbame.
3. Dargaggoo Deebisaa Birruu magaalaa Ambootti leenjii konkolaachisummaa barachaa kan jiru, fi nama Obbooleessii isaa
4. Getachoo Birruu bara 2011 humnoota tikaan ukkaanfamee mana hidhaa Wayyaanee Qaallitii keesatti hidhaan dararama kan jiru.
5. Dargaggoo Taammiree Caalaa hojjetaa Wajjiraa dargaggoo aanaa Caalliyaa humna poolisii federaalaan kan ukkanfamee qabamee kanneen keessatti argaman sabboontotni dargaggootni Oromoo hedduum lixa Shawaa irraa balleessa tokko malee mana hidhatti darbamuun dararamaa jiraachuun gabaafamera.
Wallagga Yuuniversitii Naqamtee irraa barattooti rasaasaan reebaman ammos bakka ciisanitti akka tohataman jedhame.
Barattoota Oromoo gaaffii mirgaa gaafataniif deebiin rasaasaan reebamuu kan ta’e heddumminaan Hosptala Naqamtee seenaan keessaa haalaan madaayanii fi dhukubsatanii kanneen jiran addatti tikootaa fi loltoota Wayyaaneen akka tohataman taasifame,maatii fi hiriyyaan bira dhaqee dubbisu akka qoratamu taasifame. Kanneen haalaan qaami isaanii madaayee ammos Wayyaaneen tohatamaa jiran keessaa.1. Barataa Mokonnoon Asaffaa Barataa Yuunibarsiitii Wallaggaa
2. Barataa Gammachuu Butunaa ” ”
3. Barataa Mokonnoon Abarraa ” ”
4. Barataa Guutamaa Galaanaa ” ”
5. Barataa Sofia Kadiir ”
6. Barataa Shimaallis Caffee ”
7. Lammeessaa Balaay ”
8. Barataa Tolawaaq Shaashoo ”
9. Barataa Mul’isaa Tafarraa ”
10. Barataa Naazib Jibril ”
11. Barataa Getachoow Fiqaaduu ”
12. Barataa Galetaa Kumerraa ”
13. Barataa Gammachuu fiqaaduu ”
14. Barattuu Abbabuu Xaafaa ”
Lixa Wallaggaa Aanaa Gullisoo:
Guyyaa lamaan kana FDG wal qabatee naannoon aanichaa waraana Wayyaaneen goolamaa jira,ummanni hedduun hidhaman keessaa hammi tokko:- 1. Gammachuu Taasisaa daldalaa
2. Wandee Nagaasaa jiraataa ganda 01
3. Daawuti Tolaa jiraata ganda 02
4. Mulaatuu Cawwaaqaa qotee bulaa ganda galoo guutee
5. Fiqaaduu Gaarii qotee bulaa ganda galoo guutee
6. Taddalee Guddataa qotee bulaa ganda galoo guute.
7. Barataa Eebbaa Kantiibaa barataa kutaa 11ffaa
8. Barataa Abdii Mokonnoon barataa kutaa 10ffaa
9. Barataa Qananii Daaniel barataa kutaa 7ffaa
10. Barataa Dirribaa Tasfaa barataa kutaa 7ffaa
11. Barataa Girmaa Mulaatuu barataa kutaa 10ffaa
12. Barataa Jifaaraa Busunaa
13. Barataa Obsaa Raggaasaa barataa kutaa 9ffaa
14. Barataa Obsaa Geetanee barataa kutaa 10ffaa
15. Barataa Lalisaa Indaalee barataa kutaa 9ffaa
16. Gammaachuu Waaqjiraa hojjetaa bulchiinsa lafaa,
17. Lijaaleem Immaanaa wajjira bulchiinsaa keessa kan hojjetu dabalatee uummaanni Oromoo nagaan namootni dhibbaan lakka’aman hidhamuu Qeerroon naannicha irraa gabaasee jira.
Lixa Wallaggaa Ayiraa Irraa:-
Godina Dhiha Oromiyaa Lixa Wallaggaa irra ilmaan Oromoo Jumlaan mana hidhaattii guuramanii dararamaa jiru, haala kanaan Aanaa Ayiraa irraa sabboontotni Oromoo Caamsaa 16,2014 hidhaman :
1. Obboo Geetanee Adabaa qotee bulaa
2. Obboo Geetachoo Oljirraa qotee bulaa
3. Barsiisaa Qabanaa Hiikaa
4. Obboo Caalaa Raggaasaa
5. Obboo Damee Daddafaa
6. Barsiisaa Malaakuu Aagaa
7. barsiiraa Hundumaa Awweetuu
8. Barsiisaa Yaared Dheeressaa
9. Barataa Efireem Qanaa’aa
10. Barataa Dirribaa Gaja’aa
11. Barataa Milkeessaa Saamu’eel,
12. Barataa Toleeraa Waaqumaa kanneen keesatti argama
Kanneen jedhaman keessatti argamu.
Oromoon hidhaa fi ajjeechaan qabsoo haqaa irraa akka hin deebine beekamaa dha.Bakka jinitti biyya keessaa fi alaan qabsoo finiinsuun rakkoo fakkaataa kana irraa bahuun murteessaa dha.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saturday, 7 July 2007
Wayyaanee Maaltu si Liqimsaa?
Wayyaanee Maaltu si liqimsaa?
Bara Uummatin Oromoo nagaa fi jaalalaan si wajjin jiraachuuf jecha dalaga badii ati hojjechaa turte siif obse ati sodaa seetee dhaba uummata Oromoo kan ta'e ABO akka inni hin saba isaa wajjin hin jiraanne gochuu yaalte. Garuu, humni uummataa humna cimaa dhaa har'a uleen kee sitti garagaltee si nyaachaa jirti. Kana immoo gaafa Gen. Kamal Galchuu badii kee sirratti bara atis barachuu hin dhabdu. Har'as warri jala kee jiran waan isaan garaa isaanii keessatti yaadaa jiran hin beektu. Sana chaalaa garuu leenci bosonaa baroodaa sitti dhufeera. Boollamoo waaqa seentaree? Falli hin jiru. Moofaa kee xixadhuu karaa kee qabadhu. Jaalattes jibbites biya namaa keessatti akka barbaadaniif amma barbaadan jiraachuun, bonuun, jeequun hin dandaa'amu Har'a dubbiin garagaleera. Bara waaq nama qabe margi lafaalee nama qaba jedhanii dafii of fali
Posted by BLISUMMAA OROMOO at 08:30 No comments:
Labels: KENA
Friday, 6 July 2007
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
- Barataa Amsaaluu Taakkalaa
- Geetachoo Moosisaa
Diddaan barattootaa Yuunivarsiitii Arbaminc mooraa Caamoo jabaate
Posted by Madda Walaabuu Press on 5/17/2013
Caamsaa 17, 2013 | Qeerroo Arbaminc
Diddaan barattootaa mootummaa garboomfataa Wayyaanee irratti jabaachaa dhufuun Yuunivarsiitii Arbaminc mooraa Caamoo keessatti barattootni hiriira jabaa bahuun mootummaa Wayyaanee balaaleffatan.
Mootummaan garboomfataa wayyaanee baajata dhimma barnootaaf kaawame irraa looguun dhimma waraanaaf tolchuun bittaa umrii isaa dheereffachuu irraan darbee nyaata summaaaa fi qulqullina hin qabne dhiyeessuun barattoota fixuuf wayita jirutti irratti dhaqqabamuun diddaan kun taasifamee jira.
Mootummaan garboomfataa wayyaanee gaaffii mirgaa barattootni gaafatan dura dhaabbachuuf federaala hedduumminaan bobbaasuun aara ija gubu itti gadhiisuun barattoota miidhaa fi reebaa kan oole yoommuu tahu diddaan kun daran jabaachuun mooraan Caamoo mooraa waraanaa tahee jira. Mootummaan wayyaanees gamtaan barattootni gaaffii mirgaa kaasuu isaaniitti hedduu kan rifate yoommuu tahu yeroo ammaa basaastota barattoota keessaa:
Jedhaman qabachuun barattoota adamsuutti duulee jira.Barattootni kunneen diddaa barattootaa dura dhaabbachuuf tattaaffii diina waliin gootan irraa hin dhaabbattan taanaan tarkaanfiin hojii keessan madaalu akka isin eeggatu beekaa jechuun qeerroon yuunivarsiiti Arbaminc gabaasee jira.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
September 27, 2013
Innaa Lillaahi WA’INNAA ileeyhi RAAJI’UUN
Guyyaa kaleessaa kiibxata Sheek Amaan Hasan kan jedhaman Addunyaa tana irraa du’aan gama aakiraatti godaanuun dhagahame .
Baalee Roobeetti ulamaa’a Gurguddaa irraa kan lakkaayamaniifi Jaami’a Roobee guddichaa fi umriidhaan kan ture namni gadi dhaabe isaan akka tahe himameera.
Madrasaa salafiyyaa Roobetti hundeessuunis sababa sheeka kanaa akka tahe dubbatama Umrii ofii Guutuu kan qisaasan magaalaa Baalee Roobee keessatti Ulamaa’ota beekkamoo,Du’aataa fi Barattoota ilmii wajji taa’uudhaan akka tures ni himamaaf Sirni awwaalaa Aalima kanaa yeroo Raawwataamu namoonni lakkoofsan Hedduu tahan akka argamaniifi waggootii dura namni hangana Hedduu yaa’ee akka hin beeknes ibsameera Sheeka keenya Rabbiin jannataan isaan haabadhaasu .
Mastiisaaniitiif obsa cimaa haa kennu Muslimtootaafis Aalima bakka haa buusu Aamiin AllAAHUMMA Aamiin!!


text:
Tuesday, October 22, 2013
WARAABESSA LEENCOME – ASOOSAMA GABAABAA WARAABESSA LEENCOME!
Beekan Gulummaa Irranaa-Oromiyaarraa | Onkololeessa 22, 2013
Ija guyyaa dhabee halkan keessa soorasaa kan funaannataa bulu waraabessi bineensa ijatti hintolle ta’uusaa bineensonni biroon yeroo mara irratti waliigalu. Kan inni okkolaa ademu ammoo bara hundumaa warreen qaama hir’ataa ta’an keessatti isa ramachiisa. Gara jabeessa bineensota biroof garaa hinlaafne ta’uunsaammoo dhiigni qulqulluun bineensota biroo hanga har’aatti fuula Waaqaatti ol iyyataa jiru kun ragaadha.
Mootii bineensota hundumaa kan ta’e Leenci Oromiyaafi Oromiyaan ala bineensa jiraatudha. Utuu sammuufi maqaa guddaa qabuu waraabessi ilaalcha bineensota biroottillee fokkuu taate kun leencoomuuf halkaniif guyyaa sagantaa siyaasa jallinaa baafachaa ooltu kun guddaa isa yaachiseera. Gamnummaan waraabessaa kun jaarraa tokkoo oliif kan isa aarse Leenci sagantaa ittiin waggoota kumaatamaaf bineensota biroo bulchuu danda’u irratti yaaduun heeraafi seera waqixxummaa baasuunsaa bubbuleera.
Leenci gooota bineensotaa walqixxummaaf qabsaa’udha. Ofiisaaf mootii bineensaa humna jabaa qabu ta’uyyuu, bineensota humnaafii giidoo hinqabne kan falmachuufi mirga isaaniif qabsaa’uu hindandeenyeef gaaf tokko boqonnaa amasnsiisaa fiduuf qabsootti jira. Rakkoo bineensota kanarra tureef furmaata mala dha’uuf himalus lafarra duraa harkifameera.Yeroo waa’ee furmaata dhabuu rakkoo isaa kana yaadu immoo daran dhiphata. Akka nama jibbamee bineensota biroo irraa adda of baasee bosona keessa akka Jawwee hoo’a aduu qaqqamatuutti gadi of gad dhisee lafa irra achi dheeratee, miillasaa lamaan dugduubatti gadi dheereffatee, harkasaaa isa qeensa hamma haaduu guddichaa ga’u sana keessaa yaafatee, mtaasaa isa ilaalamee hinquufamneefi amfaarroonsaa akka rifeensa durbaa maashina jalaa amma ba’ee ofirra gadi dhangalaasee mataasaa miila lamaan fuulduraa jidduu seensisee ciisa.
Taa’ee yaadaan kan yeelalu leenci binensa seena qabeessa onneen isa xirqanudha. Foolii gootummaatu irraa gilindisa malee haxxummaafii tooftaa gurguddaa uumanii bineensota biroo isa boolla buusan inni raawwatee hinbeeku. Kanaaf fakkaata waa’een leencaa yeroo mammaakamu ‘adamoo leencaa, harki tokko eeboo, harki tokko irreessa baata’ kan jedhamuuf.
Gama gootummaasaatiifis yeroo mammaakamu, ‘Afaan leencaa huubni hinkajeelu’ jedhama. Goota akkasii kanarraa aangoosaa kan sarbe waraabessi hamma kana xiqqaatee utuu jiruu Leenca miliyoonotaan lakkaa’amu lafarraa dhabamsiisuu barbaade. Leenca kun gocha dararfamuu bineensota biraatu mudhiisaa akka mudhii durba reefuu kaadhimummaarra gahaa jirtuu isa qalliseera. ‘Kan ayyaana waraabssaa dhalate saamee bula’ akkuma jedhan waraabessa saamee bulu kanatu bineensota garraamota ta’an qarxamsee fixe.
Ukkaamsaa yaadaan kan muddame leenci yeroo mara bineensa qabsoo jireenyaa keessa jiraatudha. Gochi kun yeroo yaadaan badu qofa utuu hintaane, yeroo dubbatee dhageettii dhabus baay’inaan irratti mul’ata. “Maal ana qofatti baatuu maaltu bahee?” jedha Leenci, hangafni bineensotaa. Al tokko tokko immoo bosona isaatti deebi’ee bineensota akka isaa yaadaan qabamaniifi dararaman mariisisuu barbaada. Garuu kanas raawwatee hinbeeku. Bineensota akka isaa isa waliin dararaman kanneen akka Qeerransaa, Arbaa, Gafarsaafi Qamalee yaadaan maqaa dhaha. “Utumaan walga’ii guddaa tokko qopheessee isaan waamee waliin mari’annee” jedhee yaada. Garuu amala bineensota kanaatu isaaf hinmijatan! Hundumti isaaniitu leenca kana maqaasaaf itti gargaaramaanii lafa kaayyoo isaanii ga’uu barbaadu.
Nyaatee kan hinquufneefi bineensota biroof haa hafuu kan hinbeekne albaadhessi bineensaa kan waraabessa faana waliigalu bineensi tokko jira; innis Booyyeedha. Booyyeen kun boriif haabuluu hinbeeku. Keessumattuu mammaaksa ofif mammaakkate qaba Booyyeen. Mammaaksi kunis, ‘Ormi nawaraane; ani ofittan jabeesse’ jette booyyeen jedhu. Waraansa kallattii hundaanii kana dandeessee kan waa hunda utuu hinfilatiin saamtu booyyeen waraabessa faana kaayyoo saamicha bineensotaa qixuma qabu. Kanaafis waraabessillee mammaaksuma kana fakkaatu qaba. Kunis, Waraabessatti gogaa hinfedhan; waraabessi hanga qoonqoo ofiif fiigdu, lubbuu ofiif hinfiigdu’ kan jedhaniif.
Kaayyootiin Leenca faana xiqqoo kan waliigalan Qeerransis, qofaasaa taa’ee rakkina isaan irra gahaa jiruufi dhageettii dhabuu isaanii kana yaadaa oolee bula. Hundi isaanii qofa qofaatti waa’ee rakkina isaanii kana yaadu malee tokkummaan ka’anii wal kakaasanii hinbeekan. Furmaata isaas tokkummaan barbaaduuf mala dhahanii hinbeekan. Keessattuu waa’ee dararama Booyyeefi Waraabessi isaan irraan gahaa jiran kana Leenci yeroo yaadu mataatu isa dhukkuba. Dubbatu dhageettii hinqabu. Kunimmoo caalatti isa aarsa. Dhageettii dhabuu isaanii kana yeroo yaadu immoo bosona isaatti deebi’ee ciisuu filata Qeerransi. Arbis rakkina isa, qeerransa, Gafarsa, leencaafi Qamalee irra gahaa jiru kana yeroo yaadu, “Hanga yoomittan obsee dararamaa? Maalifan hoomaakoo gurmeessee ofiifi fakkaattotakoo bilisa baasuuf kumbiikoo mirmirsee Booyyeefi Waraabessa raawwadhee hindhabamsiisuu?” jedha.
Haala kanaan hundi isaanii rakkoo isaanii furuuf yaada mataa mataa isaanii yaadu. Garuu kan yaadu malee kan hojiitti hiiku hinjiru. Qamaleen gamasheetiin, “Maalii barri akkanaa!; utuu mootiin bineensotaa, Leenci jiruu kan nyaattuufi hattuun nu darartu. Waraabessi dukkana dawoo godhatee Harree hatuu jalaa ba’ee har’a nu dararuun maal jedhamaa? Utuu har’a Leenci ka’ee isaan barbaadeessee nuun bilisa baasee, biiftuu bilisummaa nu agarsiisa jennee utuu yaannuu kunoo barri qabsoo keenyaa lfarra nujalaa dheeratteka jedha ture. ‘Harree gowwaan waraabessa geggeessiti’ jedhu mitiiree?. Waraabessi hiriyaa harree kun hamma yoomitti nugarboomfataa jiraataree? jette qamaleen kan dubbiin isheef dhufuuf yeroo hinfudhanne.
Hundi isaanii yaadaan fagoo yaadu. Arga yaadaan lalisa birraa argu; daraaraa birraa suufu; booqaa birraa simatu. Abjuun gammadanii akka jabbii harma haadhaa quuftee silga sa’aa xuuxxee itti toleetti asiif achi burraaqu. Yoom guyyaan inni arga yaadaan agarru kun gara dhugaatti jijjiiramee, inni dararu darara dhiisee, inni dararamu uf jedhee ciisee, nyaanni nyaate nafatti, bishaan dhugan dhiigatti bu’aa laata? jedhanii yaadu. Egereef abdii gaariin akka fuula isaanii dura jiru abdatu. Harka keessa galfachuun garuu gaala qa’aa lilmoo keessa dabartu taatee jirti.
Abdiin keenya kun abdiitti hafamoo ni milkaa’a laata? Gaaffii yeroon deebisuudha jedhu ofumaa wal gaafatanii ofumaa yoo walii deebisan. Abdiin isaanii kun yoomiif eenyuun akka dhugoomu hinbeekan. Garuu, gaaf tokko…jedhu. Baay’een isaanii garuu, Leencaafi Qeerransa abdatu. Leenciifi Qeerransi abdii bineensota akka Arbaa, Gafarsaafi Qamalee erga ta’anii bubbulaniiru. Isaan garuu, tokkummaan ka’anii walkakaasanii, tokkummaan gurmaa’anii waliinis ka’anii hinbeekan. Bineensota gootummaa malee abshaalummaan isaanitti hir’atudha.
Bineensonni isaan dararan kanneen akka Booyyee, Waraabessaa, Roobii, Sardiidaa (Yeeyyii/ Jeedalaa/ Wangoo) fi Hardiidaa lafa isaanii irratti horanii jiraatu. Isaanumarra taa’anii isaanuma irratti mari’atu. “ Bulchitoonni nuun waan taaneef isaan maal fiduu?” jedhanii aangoo isaanitiin isaan irratti dhaadatu. Aangoonis akka waan Waaqarra isaaniif laatamteetti baannatu. “Murtii ta’u kan kennu nu’i; haqaanis ta’ee dharaan kan barbaanne raawwannee kan jibbine dhiisuu dandeenya” jedhanii waliin dudubbatu. Umurii tursiifannaaf jechas yeroo isaanitti Qeerransaafi Roobiifaa ofitti qabanii waan yeroof taatu qofa afaan kaa’uuf akka sangaa soogidda/amooleen qabanii haaduun ga’aniitti yeroo isaan goggowwomsantu mul’ata.
Tuuta faallaa Leencaa bineensota ta’an keessaa, Booyyeefi Waraabessi isaan akka sardiidaa, Hardiidaafi Roobii keessaa isaan aangoo guddaa qabaanidha. Yeroo isaan dhufan lafti kaatee jilbeenffatti; walitti naannooftee sirbiti. Bosonni asiif achi raafamee isaan simata. Samiin fuulasaa ibsee gadi isaan daawwata. Simbirri waccee isaan bohaarsiti. Weenniin korriftee isaaniif jeekkarti. Qamaleen kolfa obsitee isaan baqatti; Leenci aadee lafa sochoosaa bosonatti galee taa’a. Qeerransi harqee fiixee mukaarra bahee gadi isaan ilaala. Gafarsi gaafa isaa ol qabee adeemaa ture dhokachuuf jecha mataan gadi jedhee bosona keessa asiif achi lulluka. Kan baqatu malee kan jala dhaabbatu hinjiru. Kan onnee qabaatee dura dhaabatu hinjiru. Hunduu holola jechaa isaan dura oofamuun onneen isaanii gaggabdeetti.
Booyyeen muummicha ministeera bineensotaa, Waraabessi itti aanaa muummichaa, Roobiin afa-yaa’ii, Sardiidni pirezadaantii walii gala bineensotaa, Hardiidni itti aanaa pirezadaantii, Bosonuun barreessaa yoo ta’an, gurmuuwwaniifi hoomaawwan isaanii gubbaa hanga jalaatti aangoon muudamaniiru. Leenci, Qeerransi, Gafarsi, Arbiifi Qamaleen aangoo kana keessaa waan tokkollee hinqooddanne. Kunis sababiinsaa garaagarummaa kaayyoo isaan hordofaniitu adda isaan taasisa. Bakkeen malee keessi walif faallaadha. Leenci garraamummaa qabaatus abbaa biyyaati; hangafa bineensota hundaa dura turedha. Waa’eesaatiif oduun durii seeneffamellee jira.
‘Gaaf tokko leencatu waa dhibamee biyyaa ba’ee jedhan; kanaan booda waraabessi dhufeetu haadha manaasaatti galee humnumaan sindhaalaa jedheen. Isa booda haati manaa leencaa sun maal taatee, ‘ani abbaa manaa qabaam’jetteen. Inni garuu didee humnumaan mana seenee haadha manaa leencaa sana bulchuu eegale. Oolee bulee gaafa abbaan warraa inni ganamaa sun deebi’ee manatti galu waraabessicha akka abbaa qe’eetti utuu inni manasaa ciisee jiruu argate. Kana booddee Leencichi maal abbaakee hojjetta manakoo keessaa jedheetu caccabsee biyyaa baasee ofisaati qe’eesaatti deebi’ee’ jedhama.
Warreen aangoo irra jiran maqaa Dhaaba isaanii Dhaaba walqixxummaa Bineensotaa jedhanii waamu. Warri kanneen akka leencaa, Qeerransaa, Arbaa, Gafarsaafi Qamalee dhaaba jedhamu hinqaban. Haa ta’u malee yeroo rorroon itti cime walga’anii maqaa gumiitiin dhimma tokko tokko ni mari’atu. Waa’ee dararama isaanii kana ilaalchisee al baay’ee walga’ii taa’anii jiru. Haa ta’u malee rakkoo isaanii kanaaf furmaanni isaan lafa kaa’an hinjiru. Leenci yeroo baay’ee walgayicha irratti argamus rakkina isaanii kanaaf yaada furmaataa bineensota isa waliin dararamaa jiran kana irraa dhabuu isaatti baay’ee aara. Kanaaf yeroo hunda aada.
Hundinuu, “Leenci ni aada jedhu malee, maaliif aadaa?” Kan jedhee gaafatu hanga har’aatti hinargamne. Kanaaf bitaafi mirga ilaalee tajjabuu guddisa. Qeerransiis, tokko kaasee, tokko immoo teessisee, tokko buusee, tokkommoo baasee furmaata haqaa dhabnaan harqa. Kanaaf, Qeerransi ni harqa jedhu malee, haqa dhabeet haqa dubbachuuf akka harqu kan xiinxalee hubate hinjiru.
Qamaleen garuu, gara dubbiin cimetti gorti. Kana godhuusheetiniis akka qaruuxee (gamnaatti) of ilaalti. Yeroo kana gootee raawwatte kolfitee qasaati. Kanaaf, “Bineensonni hundinuu qamaleen ni kofalti jedhu malee maal gootee kofalti? Eenyutti kofalti?” Jedhanii hinbeekan. Isheen asiif achi naannooftee hunda fakkaachuu malee, ejjennoo tokko hinqabdu. Warra Dhaaba walqixxummaa bineensotaa waliinis walitti dhufeenya cimaa qabdi. Gartuuwwaanshee kanneen akka Leencaa kana hinbeekan. Kansheen kana raawwattus dhoksaan waan ta’eef.
Warri Dhaaba Walqixxummaa Bineensotaas qorannoo tokko tokko yeroo taasisan odeeffannoo kan argatan Qamalee irraatidha. Qamaleen aangoof duuti. Kan “Aangoo xinnooshee siif kennina” jedheen wanta silaa iccitiidha jedhanii Leenca fa’a waliin mari’atan hunda irraa funaana. Hawwiinshee aangoo argachuu waan ta’eef. Hiriyootashee dabarsitee kennuun aangoo argachuuf duubatti hindeebitu. Odeeffanuma Qamalee irraa argameen warri Dhaaba Walqixxummaa Bineensotaa, Qeerransa qabanii mana hidhaatti gatan. Leenci, Arbii fi Gafarsi kana yeroo dhaga’an baay’ee nahan. Bilisa nu baasa jedhanii kan isaan abdatan mana hidhaatti darbatamuu isaatti aaruu irra darbanii akka waan abdii kutachuu ta’an. Garuu, Leenci isaan keessa jiraachuu isaatti jajjabaatan. Leenca hurufaa baroodu asii lafti rom’iti jedhu mitiiree? maal kana qofaree Loon lafee Leencaa dheessiti jedhuwooti. Walii galteen harrootaa waraabessa hinmiidhu yoo ta’eyyuu leenci garuu qofumasaa waan jaallate raawwachuuf aangoo qaba. Leenci abdii bineensota warreen miidhamaniiti.
Egaa waa’een waraabessaafi leencaa maal waan akka qoosaatti dhumatu ta’eree? Waa’ee isaaniitiif oduu durii qindeeffamee jiru kan gafarsi arbarraa dhaga’ee dhufee seenessetu kan kanaa gadiiti. ”Maatii waraabessaafi maatii leencaa tokkotu ture. Ollaa tokko keessa waliin jiraatu. Yeroo dheeraaf haala gaariin waliin jiraatan. Maatiin lachuuyyuu ijoollee hedduu waan qabaniif walumaan taphataa guddatan. Yeroo ture keessa ilmi leencaafi ilmi waraabessaa warri angafti dargaggooman. Ajaja warraa dhiisanii fedhii isaanitiin bobba’uus eegalan.
Gaafa tokko ganamaan ka’anii lafa fagootti duulan. Duula kanaan ilmi leencaa sangaa booji’e. Ilmi waraabessaa ammoo sa’a rimaa booji’e. Lamaanuus waan booji’an qabatanii qe’eetti galan. Yeroo gabaabaan booda sa’i ilma waraabessaa raada dhalte. Ilmi leencaa ammoo waan kana argee inaafe. Achiin duuba raada fudhatee sangaa ofii jala kaawwate. Ilmi waraabessaas:
“Maaliif raadakoo fudhatta?” jennaan
“Sangaa kiyyatu dhale.” jedheen.
Ilmi waraabessaa akka malee aarus ilma leencaatti dubbachuu ni sodaate. Kanaaf galee abbaa ofiitti himate. Waraabessi (abbaan ) aaree dheekkamaa manaa gadi bahuun:
“Amma ilmi leencaa eessa jira?” jedheen.
“Kuunnoo gama sani.”
“Tulluu guddaa saniin garami?”
“Tulluuma santu isa.”
“Ibidda boba’u saniin hoo garami?”
“Ibidduma santu ija isaati?” jedhe ilmi.
Yoona kana abbaan waraabessaas sodaatee callise. Dubbiinis akka inni yaade hin taane. Kanaaf dubbii karaa nagaan fixuuf murteesse.
Guyyaa itti aanu abbaan waraabessaa subiin ka’ee abbaa leencaa bira deeme. Akka ijoolleen waldhabdeefi sababiin wal dhabdee ammoo saamicha ilmi leencaa ilma waraabessaarratti godhe ta’uu itti hime. Abbaan leencaa ammoo ilmisaa akka yakka hin godhinii fi raadattii kan dhale, sangaa ilmasaa ta’uu dubbate. Kanumaan dubbii jaarsummaan gahachuuf walii galan. Qamalee, waldiigessa jaldeessa, booyyee, karkarroo, qeerransa, sardiida, adurreefi yeyyii jaarsummaa lakkaawwatan. Dilbata itti aanuttiss odaa qummuudduu jalatti jaarsummaa dubbachuuf beellamatanii addaan galan.
Guyyaa jaarsummaa abbaan waraabessaa ka’ee qilxuu qummuudduu jala dhaqe. Isatti aanee ammoo warri jaarsaa saddeet ta’anii dhufan. Takka turee abbaan leencaa dhufe. Qamaleen garuu ni barfatte. Gobaan akka isii hin waraannef kophee hodhataa ooltee galgala dhaqxe. Gaafa isheen achi geessu leenci itti dheekkame.
“Guyyaa guutuu suma eegaa oolle. Hanga ammaa maal hojjechaa turte?” jedheen.
“Lafa takkatu tarsa’ee ishee hodhuutti ture” jetteen
“lafti yoom tarsa’ee hodhamee beeka?” jedheen ija babaasaa.
“Sangaanimmoo yoom raada dhalee beeka?” jettee utaaltee damee qilxuu qabatte. Leencis utaalee fiixee eegee ishee qabate.
“Gooftaa moofaa gadhiisii haarawa qabi jettee udaan itti gadhiifte. Gaafa leenci eegee gadhiisee udaan qabuu dhaqu ishiin qilxuu fiixetti baate.
Jaarsummaan guyyaa guutuu ukkaamamee ooles wayita san xumura argate. Jaarroleen sodaadhaan rakkataa oolan carraa kanaan waraabessaaf dhugaa muran. Jaarsummaanis kanumaan addaan gale. Leenci akka malee qamaleetti aare. Kanaaf haaloo hadhaawaa itti qabatee, bahaa gala ishii hordofuutti ka’e. Akka carraa naannoo sana burqaa bishaanii tokko qofatu ture. Kanaaf leenci bishaanicha gubbaa taa’ee qamalee eeggachuu jalqabe. Qamaleen karaa bishaan dhugdu dhabde. Kanaaf mala adda addaa baafatte. Jirbii hodhitee uffachuudhaan bifa jijjiirrattee dhuguutti kaate. Yeroo leenci,
“Ati eenyu?” jedhuun
“Warra Jijooti.” jettiin.
Haala kanaan yeroo dheeraaf erga fayyadamaa turteen booda gaaf tokko garuu tooftaan ishii irratti beekame. Osoo bishaan dhuguutti jirtuu bubbeen jirbii isheen ofitti martee jirtu sana irraa kaase. Leencis utaalee ishii qabachuun, cancalaan hidhee mukatti ishii fanniisuudhaan halangaa ittiin ishee reebu fidachuuf gara bosanaatti imale.
Qamaleen abdii kutachuun waan gootu wallaaltee utuu bo’aa jirtuu jaldeessi deemaa dhufee, “Maal taatee boossaa aaddee Qamuu?” jedheen.
“Gooftaan coomaafi aannan fiduu deeme. Waan guddaa fidee dhufee yoo nyaattee fixuu baatte sin reeba naan jedhe. Garaan tiyya ammoo baayyee xinnoodha. Cooma fi aannan gooftaan fidu nyaadhee dhugee fixuu hin danda’u kanatu na boosisa” jetteen. “Ati hin rakkatiin. Garaan kiyya baayyee guddaadha. Kanaaf qoodakee anaan hidhii deemi; ani hidhamuu wayyaa” jedheen. Kanumaan walii galanii qamaleen isa fanniftee biraa deemte. Takka turee leenci halangaa hedduu guurratee dhufuun, gaafa fannoo irratti ishee fannisee deemerra ishee ilaaluu jaldeessa rarra’u argee,
“Obbo jaldu maal asii hojjettaa?” jedheen.
“Gaaffii akkanaa dhiisii waan qamuun nyaattufi dhugdu fidi!” jedheen jalduun. Leencis halangaa roobii sa matumaa cituu hindandeenye sana tottolfatee,
“Qamuun kana nyaattii, kana nyaadhu!”
“Qamuun kana dhugdii, kana dhugi!” jedhee gara halangaa saddeetii irratti fixe.
Qamaleen birbirsarra teessee waan jaldeessi ta’u daawwatti.
Jaldeessa gogaan isaa uratee erga foon isaa cicciteen booda leenci hidhaarraa hiikee gadhiise. Jaldeessis iyyaa fiige
“Maaloo yaa qamu guggubadhee, maaloo….maaloo ….. yaa qamuu maaloo…..” gaafa inni jedhu, Qamuun ammoo;
“Caffee gurraattii keessa gangaladhu!” jetteen.
Gaafa jalduun caffee keessa gangalatu goondaa/jaamaan itti duudde. Cinqiin daran itti hammaatte.
“maaloo anuu irra caalaattuu du’ekaa maaloo du’ekaa” jedheen.
“Gara saroota warra gubbaa sanaatti fiigi! Gaafa xiqqoon dhufte dheessi! Yeroo guddaan dhufu eegi!” jetteen. Jalduunis akka qamaleen jette godhe. Sarootni gaafa isa argatanis isa kukkutatan. “In nyaannaan nama nyaatti.” jedhama mitiiree.
Waraabessi warra lubbuun jiran qofa utuu hintaane, warra du’aa boolla keessa jiran illee baasee bineensa nyaatudha. Bineensa ajaafi urgaa waa tokkoo adda baafatee hinbeeknedha. Amala harrummaa qaba; isa Harreen ‘ ani duunaan margi hinmargiin’ jedhu sanaan walfakkaata. Akka jaldeessaas waa hedduu walitti haree fiiga. Akkuma waraabessi huuruu qallattuyyuu garaanshee dooccoo ta’ee jraatu, akkasuma jaldeessis garaasaaf jiraata. Kanaaf fakkaata Waraabessi ‘kan garaa malee kan maqaa yoom nadhibe’ jedhee kan inni ofrratti mammaakuuf. Garaatti warreen goran bineensa garraamota ta’an hedduu lafarraa fixaniiru. Mammaaksa ‘utuu garaan miilla taate bollaa nama buufti’ jedhan sana duubatti gataniiru.
Leenci mootiin bineensotaa ammas ta’e bor hangafummaasaa bineensota isa gadi ta’anif dabarsee hinkennu. Dandeettii ganamaa kan uumaan isa badhaase guddicha sana cinatti tooftaaleefi tarsiimoolee haaraa kalaqachuun shira bineensonni karaa kamiinuu hammasaa hingeenye kun xaxaa ooltu maddashee cufee olaantummaasaa bineensota addunyaa maratti labsachuunsaa waan baay’ee fagaatu miti. ‘Afaan keenyi dhadhaa, garaan keenyi madaa’ jette niitiin ollaa jedhu mitiiree?…barri itti waraabessi Leencomu hafeetu, kan Leenci itti Leencomutu dhufa! source ( http://www.bilisummaa.info/2013/10/22/waraabessa-leencome-asoosama-gabaabaa-waraabessa-leencome/ )
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Jiruu Warraaqxota Oromoo eeggatu
Posted by Madda Walaabuu Press on 2/05/2014
Guraandhala 05, 2014 | Ibsaa Guutama Irraa | gubirmans.com
Afaan Ingilizin duubisuuf Addana Tuqaa
Jiruun warraqxota Oromoo eeggatu in jalqabaa bilisummaa Oromiyaati. Hanga yoonaa qaccee nafxanyaaf akka addaatt haa ta’u ifaatt yoo xinnaate waggoota shantamaaf fedha ofii ifsuu yaalaa turani. Oromoon mala akka ta’an hubatamuu kadhataa bahani. Garuu kanneen fedhi dhuunfaa jaamse hin dhaggeeffatan yk waan jedhamin qofa dhaggeeffatu. Dhaggeeffachu dhabuu qofa utuu hin ta’in si’ana qabsaawota Oromoo jiruu saanii muummicha irraa maqsuuf duula afaanii ballaa gaggeessutt ka’aniru. Haleellaan saanii afaanii waldhahaa fi hunde hin qabnee akeeka Oromoon dirrirfatan irratt dhiibbaa hin qabne. Kan isaan maraachaa jiru ol ka’a dhaloota haaraa Oromoo giidoo caalaa, dammaqina malbulchaa wayyaa fi qaroo, bilisummaa Oromiyaaf murannoo fi dudhama yoo hin caalle akka angafoota saa qabuuti. Waggaa dhibbaa oliif koloneeffatoon meeshaa qunnamtii dhuunfachuun ummati akka iyyaatii hin arganne tolchaa jiraatan. Si’ana garuu hamma saatt hunduu fulaa teeknoloojiitt gad baasuu argateera. Kanaaf raawwannaan bara doorsisootaa fagoo miti.
Oromoo hangi tokko carraa barachuu kan argatan kanneen koloneeffataan faranjii bakka buufachuuf fo’ate turani. Hojii bulchaafi waabariin qeesii madda guddicha wan ta’aniif jarri biraa carraa “Zabanyaa” ta’uu argachuufillee dorgomuu hin danda’an turani. Sana irratt ijoolleen koloneeffataa kumaan Waabarii beekamoo manyaa gamaatt ergamanii hoogganoota dhaloota itt haanuu leenjifachuuf ergamaa jiraatani. Oromoon baasii akka gibiraa, kudhan keessaa tokkoo, humna tolaa fi irboo sanaaf gabbaraa bahani. Garuu dubbiin akka isaan karoorfatanitt hin deemne. Diddaa dingatawaan cunqurfamoon tolfame akka sirni Nafxanyaa moofaan itti hin fufne hankaaksee. Jara sana amma badiisa irra seenaa micciiranii durdurii “haada sharraxee” kan fakkaatu waa’ee ofii fi mootota saanii uumuu kan eegalan. Durdurii dhimma hin baafne akkasiif gurra kennuun Oromoof bu’aa tokkollee hin qabu. Namoota Oromiyaan jiraachuu haalan waliin afaan banuun dhimma hin baasu. Biyya keenya dhiigaa fi dafqa keenyaan eeggachuu malee eenyu waliinuu” tarat tarati” hin taphannu.
Ta’innaan murna duubatt harkiftuu kanaa kan koloneeffataa eegala mootichaa nama nyaataa Ankobar irra kan qaari’uu. Innillee garagarummaa Itophiyaa fi “Biyyoota Gaallaa” (akka inni kolonoota saa kibba biyya saatt argaman waamutt) beeka ture. Ilmaan Nafxanyaa maraataa jiran kanaaf Oromiyaan biyya saanii jaarraa 16tffaa keessa Oromoon humnaan irra fudhate. Akka qiliwwee waan isaan jedhan kan irra deebi’an seena mimicciirama kana mamii malee kan qiliwissan jiru. Utuu ijaajjanii of gaafatan ta’ee hogganoota saanii yaadaa Oromoon afaanii fi aadaan jara Masirii fi Nubiyaa duriin akkamitt firoomuu danda’an jedhanii gaafachu qabu turani. Utuu sana godhan ta’ee Oromoon jiraattota eegalaa Afrikaa Bahaa Mediterranianii hanga manyaa Hindiitt jiran keessaa tokko akka ta’uu danda’an ni hubatu turan. Jaarraa 16ffaa sochii kan dur fudhatame deeffachuu sabaawota to’annaa halagaa jalaa bilisoomsuuf kan tolfamme qofa ture. Oromoon firooma empayera Daamoti kodee saanii tahan hafee, mootota Merowee fi Nappaataa, Kantakotatta, eenyuu caalaa himachuu hin danda’u.
Waltajjii kanatt waa’ee seenaa ta’innaa irratt hasa’uun, jiru nu fulduraa furuu waan hin dandeenyeef barbaachisaa miti. Rakkinni ija babaasaa jiru waa’ee lubbuu, bilisummaa fi ulfina ilmoo namati. Wanti jarjarsaan ummata biyya ofii keessatt halagaan humnaan of jala galchee hacuucaa, birmadummaa fi qajeeltuu dhabsiisee akka malee qorqaa jiru irra ba’aa itt fe’ame salphisuu dha. Gaaffiin saa gaaffii mirgaa fi ulfina namummaa badde deeffachuuti. Hambooti qaccee Nafxanyaa hadhessa ragaa hin qabne akka dhumiisa Baddannoo fi Arbagugguu kan jedhan kaasuun qabsaawota Oromoo hojii hiiksisuu fedhu. Mootota tahitaa irra jiraniin reeffa Amaaraa qilee Hinquufneett darbe jedhamee kan haddeeffame Adda Bilisummmaa Oromoo ture. Dhaabi sun battaluma sana akka harka keessaa hin qabne labseera. Gochi namummaa bahe akkasii fi reeffa namaa alatt afanii dhimma hololaaf olchuun Oromoof safuu waan ta’eef balaaleffateera. Yakki akkasii akka qaama hin baabsineen ariitiin qoratamu yaada dhiheessee ture. ABOn akka sana hin raawwane garaan saanii waan beekuuf akka dhugaan baatu isaan keessaa kan dhibbaa godhe hin jiru. Garuu gocha hin mirkanoofne lallabuun daanyaa fi seerbeekaa isanumti ta’anii murtii dabarsaa oolu. Utuu firoota keenya jara jedhan sana kan itt roorrise duukaa bu’anii qajeeltuuf dhiheessanii mirga ilmoo namaaf gumaacha guddaa ta’a ture.
Sana gochuu dhabuun maqaa saba Oromoo xureessa jiraachuuf kan isaan gargaaru itt fakkaata. Gochi Baddannoo kun yakka hamtu kan dubbicha dhiheessaniin tolfame hafakkaatu malee hanga qoramutt kan wacaa jiran kunis keessa hin jiran jechuun hin danda’amu. Kan abbaawummaa itt qaban fana dhahamanii qajeeltuutt dhiheeffamuu qabu. Oromoon dirree lolaatt loltuu dinqisiifamoo ta’uun beekamaa dha. Dudhaan Oromoon kan hin hidhatiniif dubaroo ajjeesuun safuu fi qaanessaa akka ta’e beekamaa dha. Kanaaf gochi kun akka gocha dabeessaatt kan abaarame. Wanti kun qooda seeraati. Kanaaf qabsaawoti Oromoo gurra kennuufii hin qabani. Garuu kan qotanii dhugaa baasuu barbaadanitt gamtaa agarsiisuun barbaachisaa dha. Karaa biraa qabsoon hiree murteeffannaa saboota yaa’a biraa fi kan hobbaatiin addaa irra eegamu waan ta’eef haddheessa yakkaa homishame waliin walmakuu hin qabu. It bahii qorqora yakkaa, kan fedhe ta’us, abba tokkeen itt gaafataman malee mirga walabummaa ummataaf godhamu waan ilaalu hin qabu.
Manca’i seenaan ummata Oromo irratt tolfaman galmeeffamanii jiru. Calanqoo fi Aannoleen fiixee qofa. Fixiisi golee Oromiyaa hunda keessatt tolfamaniiru. Kanneen Walloo, Tuulama, Macca, Jimma, Geeraa, Geeraa, Soor fi Gabbaa fi bakka biraatt tolfaman hin irraanfatamne. Qacceehaqi dambalii nafxanyaa jalqabaan eegalame bulchoota itt haananii dhufan hunda keessatt gonka dhaabbatee hin beeku. Fakkeenyaa fi ajjeechaan hogganootaa fi hordoftoota Oromo ajajoota Haayila Sillaasee, Immiruu fi Axinaaf Saggad jedhamaniin Guyii fi Beddelleett 1930oota keessa tolfaman waan irraanfataman miti. Dubartootaa fi ijoollee mana waliin Areeroott 1970oota gubaman fi ilmaan Geedi’oo isaan dura boombiin itt robe qabannoo ummataa keessaa hin badu. Hunduu ajaja saanii Battala tokkoo argatan. Sun hundi galmeeffamaniiru. Kanneen Hawaasii fi Wataris kurnan lama dura fi isaan asiis loqee, gambeelaa fi Teepiitt kan tahan akka qosaatt darbani.
Badhaasi mootii saanii gadadoo fi deega keessaa isaan baasee haroo qabeenyaa fi aangoo abjuunuu arganii hin beekne keessa isaan cuube. Karaa biraammoo mancaasaa lubbuu, birmadummaa fi qabeenya olloota saa ture. Qaabannoon durii saaniitt qabanii fi jaalalli mootii saanii akka ajjeestuu ijoolee fi dubartii fi cirtuu harkaa fi harmaatt ilaalamuu irraa isa hin oolchu. Namooti maaliif madaa bulett mimmixa firfirsuu yaalu laata? Dhiibuun darbachuutt yoo geese, lolli Adwaa koloneeffatoo lamaan gidduutt ta’e qabattee malee darbuu hin qabu. Feccoo irra darbuun dhugaan baduu hin qabu. Koloneeffatoo lachuu loltuu kolonota saanii keessaa fedhanis dirqiinis sirna saaniif madaqfatan hiriirsaniiru. Lamaanuu meeshaa ammayyaa yeros walitt qabachuu danda’an hidhataniiru.
Garri lachuu firomsatt jabaatt of ijaaraniiru. Raayyaan Itophiyaa saamicha hawaasotaa, keessaayyuu kan Walloo fi Tigrayi irra jiraataa bahe. Lakkoofsaan raayyaan Itophiyaa yoo xinnaate harka shan k an diina saa caala ture. Ijaarsi, tooftaa fi ayyaanni, halluu gogaa irratt hin hundaawani. Qondaaloti gurraachi nakkaroota saanii adoota albaasuun hin haalamu. Yeroo abbaan faradaa Walloo hallayyaarra utaalee diina hin yaadin haleelu Habashootii Goorgisii dha jechuu aggamani. Tuffiin Oromoof qaban dandeettii fi jannummaa saanii baruufii hin dandeessifnee. Caalaatti kadhaaan mootichaa fi niitii saa injifannoo akka argamsiisantu himame. Danddeettii qondaalota waraanaa Afrikaa fi loltuu saanii gar tokkoo yoo faarsinu gara biraan kan injifataman keessa looltuun Afrikaanota tahan gara kaan caalaa toofta baasoo adii haa qabaatan malee akka jiran hin dagannu. Gurraaleen sun kan balaa dirree dillii irraa oolan, dharraa beekamaa mootichi arfan ciruuf qabu baasaniiruu.
Injifannoon adda waraanaatt argame barsiifata roga qacceehaqaa, asii fi bakka biraati mootichaan tolfaman golguu hin qabani. Akka sanyi oo’istooti gar lachuu nu amansiisuu yaalan utuu hin ta’in, carraa walqixxee argannaan dirree kamittuu caalmaa waanti jedhamu adii fi gurracha gidduu jiraachuu akka hin dandeenye Adwaan raga ta’a. Sun namicha hirmannaa Afrikaa qircachuu keessatt qooda fudhatee, bakka gahe hundatt lagi dhiiga imime farsuuf ooluu hin qabu ture. Waa’ee mooticha kanaa akka dummunyii Afrkaatt faarsanii gabaasuu fi barreessuun hedduutu duroome. Waa’ee gidiraa kolonota garuu kan barreessan namoota dhugaa yartuu qofa.
Seenaan kan yaadatamu dogoggorri darbe akka keessa hin deebi’amneefi. Garuu namoota marataa jiran kanaaf kufaatiin saanii maal irraa akka ka’e hafee kufuu saaniiyyuu fudhataa hin jiranii. Bara koloneeffatoo Awuropaa waliin biyya qabachuuf dorgoman hoggantooti saanii hanga Hara Viktooriyatt keenya akka jedhan ogeeyyota faranjii isaan gorsan qabu turan. Akkasitt kan Habashaan seenaa Itophiyaa durii waliin dhaahanii kan ofii fakkeessuutt kan ka’an. Sirna soba irratt hundaaweef madaqfamanii abbooliin biyyaa hundii kan alaa dhufani qabatan jechuu eegalan. Kanaaf xaxatanii haa bahan jedhu. Sana malee hojjetaa godaantummaan tola nu tajajilu qabu akka jechuuti. Yaadaan gulufa akkamiiti? Keenya miti kan jedhaniin keessanuma jechuun gamnamoo daallee nama jechisiisa laata? Isaaniif seenaan ba’a bu’iisa ilmaan namaa keessa darban utuu hin ta’in kan akaakileen saanii nafxanyooti dhandhoonaniifi. Jarri kun godinaaf haa ta’uu addunyaaf hamoo dha. Kanaafi kan karaa mootichaa qofatu empayera badde deeffachuuf furmata ta’a jedhanii qaabannoo saaf sagaduu kan eegalan. Qabsawoti Oromoo maramarrtoo kana keessa utuu hin seenin dorsisa caalaa fala barbaadanitt bobba’uu dha. Deebiin dabaaf kennan kan itt yaadamee fi hobbaati qabu akka duula “Biira Baddallee” irratt tolfamee milkiin bahame sanaa ta’uu qaba. Haasaan qaccen nafxanyaa waa’ee Aannolee fi Calaqoo irratt godhaa jirtu akka beekaa seenaa micciruuf tolfaman qofatt ilaalamu hin qabu, joonjee dhaabbataa ta’uu danda’a. Seenaa raajii ta’e mootii saaniif uumaa jiranii fi faarsii duula saa qaccehaqaa ta’ee haala akkasii agarsiisa. Garuu gita bittuu Habashaa fi ajjeesuu, ibiddaan nama jiraa gubuu, qaama irraa ciruun fakmishoo tooftaa ittiin biyya bulchaniiti. Kanaaf jarri gadooddu kun yoo hiree argatte adda taati jedhanii yaaduu miti.
Kanneen waabarii empayera Itophiyaa dhaqan hundi waa’e injifannoolee warana surra qabeessoo jedhaniinii hanga locutt barsiifamaa turani. Sanaan roorroo itt tolchan hunda sammuu Oromoo keessaa haqneerra jedhanii amanan. Amma waa’ee mootii saanii yeros hin himamne uumuun akka waan Oromoon dhagahuu feedhuutti haaressanii fudhachiisuu yaalaa jiru. Akkuma warri saanii itt himaa turan warri Oromoos ijoollee saanii akka duubbee saanii hin irraanfanne galgala galgala abidda biratt yaadachiisaa dhufani. Egeree ofii danaa itt gochuun qooda ijoolletiiti. Raatessaan nafxanyaa wan cabeef si’achi dorsisuunii kan danda’u hin jiraatu. Du’aa fi awwaalli mootii saanii sun yeroo saatt akka nammu hin barre akaakilee saanii fi hogganoota amantee saaniin dhoksamee ture. Akka nammi ariin hin kaane yeros kan dhoksame amma eenyuun tuttuquu yaalaniitu du’a ga’ii kan waamani? Kana yaaduun saanii hanga yoonaa siidaa saa Birbirsa jiruu utuu hin finqilchin hafuu gaga’amtoota saa tuffi itt bulcheeni. Hunduu mirga teessoo malbulchaa Gullallee siidaan irratt ijaarame deebfachuuf mirga seeraa akka qaban beeku. Bakkuma sanatt Galmi yaadannoo bareedaan tokko deebi’ee ijaaramuufiin akka ta’aa.
Leellistooti gonfoo fi komunistooti Gola Hojjetoota Itophiyaa kan kaleessa ajeechaaf walbarbaadan hardha wal arraabaa jiru. Lachanuu kufaatii sirna nafxanyaaf gadooduu fi qabsaawota bilisummaatt roorrisuuf yoo walitt hudduu gatatan mullata. Gooliin qooda irratt fudhatan yk isaanuu gaaga’amtoota itt ta’an gara cinaatt dhiibamee ta’isi xixinnoon hammaa ol afuufamanii hololamaa jiru. Akka dargaggoon Itophiyaa hiriyoota saboota biraa waliin naannaa wayyaa uummachuuf qayyabannoo hin uummane dhukkuba saanii itt dabarfataa jiru. Yeroo Oromiyoo, Tigraawwayi, Sidaamaa, Walayittaa kkf. ifatt biyya ofii keessatt afaan ofiitt dhimma bahan dhiiga saaniitu danfa. Yoo nagaa naannaa feesisa ta’e ofirroota akkasi sabootii keessa biqilan ofirraa fageesuu qabu. Oromoon nagaa jaallachuun, jannummaan, arjummaan, Safuu eeggachuun beekamu. Kolonomuun namoota dudhaan saanii walitt hin galletti bahan. Soda moggeeffamuu fi baayyina hacuuccaan ofirratt amantee dhabuun tokko tokko yoo of halan mullatu. Rifannaa akkasii keessaa bahuuf yeroo yartuu saa irraa fudhachuun hin hafu. Hacuuccaa namummaa bahe kana dura dhaabbachuuf warraaqxoti Oromo Oromummaa deebisanii dhaabuuf waliin ka’an.
Ofbara Oromoon kan baaragan “Itophiyaanistii” abdi kutatooti of tolchan kun qabaan nu hin danda’u jedhaanii burquqaan sabboonota Oromoo duukaa bu’aa jiru. Ejjennoo angafoota saanii warraaqxotaa irra deebi’uun “Nut dura Oromoo dha”jechuu saaniif arraba adda addaa itt robsani. Battaluma sana gooltota jechuun akka addunyaan hiriiruuf yaalaniiru. Namoota badoo miira sanni jibbaa kan biraatt haqacuu barbaadanii. Kan nammuu sammuutt qabachuu qabu ummati akka ummataatt badaa ta’e hin jiru. Murna digaluu taatee ummata keessaa biqilteetu badduu ta’uu dandeessi. Barreessaan kun golee biyya Habashaa hedduu argeera. Ummatooti inni arge hundii namoota gaarii nama keessumsiisuun miira ta’eefi. Kanneen badduun isaan keessaa baate akka isaan hunda caalanii fi kan hafan ilmoo namaa akka hin taane mataatt naqanillee keessummaa nagaan itt dhaqett hamaa hin yaadani. Qaccee nafxanyaa yartuuf jedhamee sabi keessaa bahan hammeeffamuu hin qabu. Ummati gadadoo fi deegaan simboo sobaan jiraataa bahe. Jarri amma bakka saa buunee dubbana jedhan kun takkaa itt deebi’anii waan saamichaan argatan hiraniifii hin beekani, kophaama sorratan.
Ummatootii barabaraan akka ollaatt waliin jiraachuuf deemu. Kan wallanamuu qaban yoo jiraatan huuba ummatoota keessaan biqilani. Waaqaa kan bu’e waan hin taaneef empayerri isaan ijaaran burkutaawaa jira. Ummatooti mirgoota fi boona saamaman deeffachuuf ka’a jiru. Ummatooti Afrikaa hundi birmadummaan waliin ni ka’uu. Kan irraanfatamuu hin qabnee Oromiyooti qaccee nafxanyaa ta’an hedduun bilisummaa, qajeeltuu fi walqixxummaaf qabsaawaa wareegaman jiraachuu dha. Jarri sun nambiyyoota saanii Oromiyaan walqixxee akka ta’anii fi hireen saanii wal keessa kan jiru ta’uu fudhataniiru. Akaakileen saanii biyya fagoo dhufan ta’a, isaan garuu biyyoo sana malee kan biraa hin beekani. Bilisummaa saaf hojjechuu fi du’uufiin akkuma nama dhalootaan Oromoo ta’ee isaaniifis dirqii ta’uu fudhataniiru. Jiruun qabsaawota Oromiyaa irraa eegamu qaaqa kannen durii saanii fudal koloneessaa dhuma hin qabnen qabamuu. Qabsoo bilisummaa xumuraan gahuu dha. Injifannoo lola qajeeltuu keessaan abdiin biliqqisuu cunqurfamaa hundaaf ni jiraata. Kanaaf jarmaa cimfatanii kaasaa qajeelaa fulduratti dhiibuu kan kanaan duraa caalaa shaffisiisuu dha. Sareen duttu matumaa nama hin ciniintu jedhama garuu maaltu beeka? Tuffachuun akka ta’us hundi saanii itt qabamuu utuu hin ta’in akki itt qabamu yayyabamuu fi waan halleefuu dammaqanii eeggachuu fesisa. Dargaggoon kaayyoo Oromummaa bakkan gahuuf fulduratt bahaa jiru. Oromoon waggaa hundaa isaan utuubuu fi duuba saanii eeguun dirqama. Dargagggoon kun karaa ofii barbaaddataa waan jiraniif deggersaa fi jajjabeessa barbaachisa. Dargaggummaan jarjartuu tolchuunii danda’a. Obsaan caqasuu fi bu’aa mamii kennuufiin akka.
Tokko tokkoon dhugeeffannoo kabajamuu barbaachisa. Oromiyaan biyya amantootaati. Duulli amantee, dargaggoo ilaalchisee gandaa fi dhugeeffannoon irratt tolfamu dafee doomuu qaba. Oromoon dudhaan karisummaa hin qabu. Haddheessi sana irratt hundawe iyya dabarsa sobaa waan ta’eef hamaa irraa eeguun barbaachisaa dha. Oromoon afaan, aadaa akka sirbaa, weeduu, oginaa, sportii faa waliin qaba. Akka hundi kunuunsaa fi ulfina kennuuftu eegama. Murni hamaa aadaa afarsu keettoo halagaa malee fira ta’uu hin danda’u. Dafanii wal gorfacuu fi wal hubachiisuun waan eegamu. Yeroo qortuu kana wal dhabdeen keessaa yoo araarsuun dadhabame gara duubaatt dhiibamuu qaba. “Citaa mana keetii hin ajjerin kabi/hamaa nama keetii hin ajjeesin qabi” kan jedhamu si’anaaf akeeka ta’innaa? Wanti ati barbaadduu kan kee kan tahe qofa ta’uu saa fi sana argachuuf kan gaafatamu hunda baasuuf kutataa ta’uu kee hunda mamii malee hubachiisuu dha.
Oromiyaan kan Oromiyoo hundaati. Moo’ummaan see hin uggamu. Kanneen seeraan mirga utuu qabanii Oromiyaa walaba keessa bilisummaa fi walqixummaan jiraachuu hin feene filmaata bira barbaaddachuuf birmadummaa qabu. Garuu lamuu angoo fagootiin Oromiyaa irratt qondaalamanii deebi’uun akka hin jirre beekuun barbaachisaa dha. Badhaasi mootii saanii kan raawwatu bakka mirgi koloneeffatamoo jalqabutt. Warraqxoti Oromiyaa gowwaa mit, mirgoota sana deeffachuun kan danda’amu qoccolloon utuu hin ta’in jabina qaamaa fi sammuu ofiitiini. Injifatooni bu’aa saanii kan gad dhiisan yoo dandeettii fi jaarmaan caaluun irra haanan qofa akka ta’e kan empayeritti keessa jiraatan hundi beeku. Jiruun qabsaawota Oromoo eeggatu daandeettii ofii ol kaasuu fi jaarmaa qilleensi hin gallee uummattanii, biyya saanii jaallatamtuu, Oromiyaa bilisomsomsuun, sirna mirgi ilmoo namaa ulfina itt qabaatu, olaantummaa seeraan keessa jiraatamuu fi Oromiyoo hundi birmadummaa fi carraa walqixxee qabaatanii waliin jiraatan diriirsuu dha.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Amajjii 2014
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.
Afaan Ingilizin duubisuuf Addana Tuqaa
Jiruun warraqxota Oromoo eeggatu in jalqabaa bilisummaa Oromiyaati. Hanga yoonaa qaccee nafxanyaaf akka addaatt haa ta’u ifaatt yoo xinnaate waggoota shantamaaf fedha ofii ifsuu yaalaa turani. Oromoon mala akka ta’an hubatamuu kadhataa bahani. Garuu kanneen fedhi dhuunfaa jaamse hin dhaggeeffatan yk waan jedhamin qofa dhaggeeffatu. Dhaggeeffachu dhabuu qofa utuu hin ta’in si’ana qabsaawota Oromoo jiruu saanii muummicha irraa maqsuuf duula afaanii ballaa gaggeessutt ka’aniru. Haleellaan saanii afaanii waldhahaa fi hunde hin qabnee akeeka Oromoon dirrirfatan irratt dhiibbaa hin qabne. Kan isaan maraachaa jiru ol ka’a dhaloota haaraa Oromoo giidoo caalaa, dammaqina malbulchaa wayyaa fi qaroo, bilisummaa Oromiyaaf murannoo fi dudhama yoo hin caalle akka angafoota saa qabuuti. Waggaa dhibbaa oliif koloneeffatoon meeshaa qunnamtii dhuunfachuun ummati akka iyyaatii hin arganne tolchaa jiraatan. Si’ana garuu hamma saatt hunduu fulaa teeknoloojiitt gad baasuu argateera. Kanaaf raawwannaan bara doorsisootaa fagoo miti.
Oromoo hangi tokko carraa barachuu kan argatan kanneen koloneeffataan faranjii bakka buufachuuf fo’ate turani. Hojii bulchaafi waabariin qeesii madda guddicha wan ta’aniif jarri biraa carraa “Zabanyaa” ta’uu argachuufillee dorgomuu hin danda’an turani. Sana irratt ijoolleen koloneeffataa kumaan Waabarii beekamoo manyaa gamaatt ergamanii hoogganoota dhaloota itt haanuu leenjifachuuf ergamaa jiraatani. Oromoon baasii akka gibiraa, kudhan keessaa tokkoo, humna tolaa fi irboo sanaaf gabbaraa bahani. Garuu dubbiin akka isaan karoorfatanitt hin deemne. Diddaa dingatawaan cunqurfamoon tolfame akka sirni Nafxanyaa moofaan itti hin fufne hankaaksee. Jara sana amma badiisa irra seenaa micciiranii durdurii “haada sharraxee” kan fakkaatu waa’ee ofii fi mootota saanii uumuu kan eegalan. Durdurii dhimma hin baafne akkasiif gurra kennuun Oromoof bu’aa tokkollee hin qabu. Namoota Oromiyaan jiraachuu haalan waliin afaan banuun dhimma hin baasu. Biyya keenya dhiigaa fi dafqa keenyaan eeggachuu malee eenyu waliinuu” tarat tarati” hin taphannu.
Ta’innaan murna duubatt harkiftuu kanaa kan koloneeffataa eegala mootichaa nama nyaataa Ankobar irra kan qaari’uu. Innillee garagarummaa Itophiyaa fi “Biyyoota Gaallaa” (akka inni kolonoota saa kibba biyya saatt argaman waamutt) beeka ture. Ilmaan Nafxanyaa maraataa jiran kanaaf Oromiyaan biyya saanii jaarraa 16tffaa keessa Oromoon humnaan irra fudhate. Akka qiliwwee waan isaan jedhan kan irra deebi’an seena mimicciirama kana mamii malee kan qiliwissan jiru. Utuu ijaajjanii of gaafatan ta’ee hogganoota saanii yaadaa Oromoon afaanii fi aadaan jara Masirii fi Nubiyaa duriin akkamitt firoomuu danda’an jedhanii gaafachu qabu turani. Utuu sana godhan ta’ee Oromoon jiraattota eegalaa Afrikaa Bahaa Mediterranianii hanga manyaa Hindiitt jiran keessaa tokko akka ta’uu danda’an ni hubatu turan. Jaarraa 16ffaa sochii kan dur fudhatame deeffachuu sabaawota to’annaa halagaa jalaa bilisoomsuuf kan tolfamme qofa ture. Oromoon firooma empayera Daamoti kodee saanii tahan hafee, mootota Merowee fi Nappaataa, Kantakotatta, eenyuu caalaa himachuu hin danda’u.
Waltajjii kanatt waa’ee seenaa ta’innaa irratt hasa’uun, jiru nu fulduraa furuu waan hin dandeenyeef barbaachisaa miti. Rakkinni ija babaasaa jiru waa’ee lubbuu, bilisummaa fi ulfina ilmoo namati. Wanti jarjarsaan ummata biyya ofii keessatt halagaan humnaan of jala galchee hacuucaa, birmadummaa fi qajeeltuu dhabsiisee akka malee qorqaa jiru irra ba’aa itt fe’ame salphisuu dha. Gaaffiin saa gaaffii mirgaa fi ulfina namummaa badde deeffachuuti. Hambooti qaccee Nafxanyaa hadhessa ragaa hin qabne akka dhumiisa Baddannoo fi Arbagugguu kan jedhan kaasuun qabsaawota Oromoo hojii hiiksisuu fedhu. Mootota tahitaa irra jiraniin reeffa Amaaraa qilee Hinquufneett darbe jedhamee kan haddeeffame Adda Bilisummmaa Oromoo ture. Dhaabi sun battaluma sana akka harka keessaa hin qabne labseera. Gochi namummaa bahe akkasii fi reeffa namaa alatt afanii dhimma hololaaf olchuun Oromoof safuu waan ta’eef balaaleffateera. Yakki akkasii akka qaama hin baabsineen ariitiin qoratamu yaada dhiheessee ture. ABOn akka sana hin raawwane garaan saanii waan beekuuf akka dhugaan baatu isaan keessaa kan dhibbaa godhe hin jiru. Garuu gocha hin mirkanoofne lallabuun daanyaa fi seerbeekaa isanumti ta’anii murtii dabarsaa oolu. Utuu firoota keenya jara jedhan sana kan itt roorrise duukaa bu’anii qajeeltuuf dhiheessanii mirga ilmoo namaaf gumaacha guddaa ta’a ture.
Sana gochuu dhabuun maqaa saba Oromoo xureessa jiraachuuf kan isaan gargaaru itt fakkaata. Gochi Baddannoo kun yakka hamtu kan dubbicha dhiheessaniin tolfame hafakkaatu malee hanga qoramutt kan wacaa jiran kunis keessa hin jiran jechuun hin danda’amu. Kan abbaawummaa itt qaban fana dhahamanii qajeeltuutt dhiheeffamuu qabu. Oromoon dirree lolaatt loltuu dinqisiifamoo ta’uun beekamaa dha. Dudhaan Oromoon kan hin hidhatiniif dubaroo ajjeesuun safuu fi qaanessaa akka ta’e beekamaa dha. Kanaaf gochi kun akka gocha dabeessaatt kan abaarame. Wanti kun qooda seeraati. Kanaaf qabsaawoti Oromoo gurra kennuufii hin qabani. Garuu kan qotanii dhugaa baasuu barbaadanitt gamtaa agarsiisuun barbaachisaa dha. Karaa biraa qabsoon hiree murteeffannaa saboota yaa’a biraa fi kan hobbaatiin addaa irra eegamu waan ta’eef haddheessa yakkaa homishame waliin walmakuu hin qabu. It bahii qorqora yakkaa, kan fedhe ta’us, abba tokkeen itt gaafataman malee mirga walabummaa ummataaf godhamu waan ilaalu hin qabu.
Manca’i seenaan ummata Oromo irratt tolfaman galmeeffamanii jiru. Calanqoo fi Aannoleen fiixee qofa. Fixiisi golee Oromiyaa hunda keessatt tolfamaniiru. Kanneen Walloo, Tuulama, Macca, Jimma, Geeraa, Geeraa, Soor fi Gabbaa fi bakka biraatt tolfaman hin irraanfatamne. Qacceehaqi dambalii nafxanyaa jalqabaan eegalame bulchoota itt haananii dhufan hunda keessatt gonka dhaabbatee hin beeku. Fakkeenyaa fi ajjeechaan hogganootaa fi hordoftoota Oromo ajajoota Haayila Sillaasee, Immiruu fi Axinaaf Saggad jedhamaniin Guyii fi Beddelleett 1930oota keessa tolfaman waan irraanfataman miti. Dubartootaa fi ijoollee mana waliin Areeroott 1970oota gubaman fi ilmaan Geedi’oo isaan dura boombiin itt robe qabannoo ummataa keessaa hin badu. Hunduu ajaja saanii Battala tokkoo argatan. Sun hundi galmeeffamaniiru. Kanneen Hawaasii fi Wataris kurnan lama dura fi isaan asiis loqee, gambeelaa fi Teepiitt kan tahan akka qosaatt darbani.
Badhaasi mootii saanii gadadoo fi deega keessaa isaan baasee haroo qabeenyaa fi aangoo abjuunuu arganii hin beekne keessa isaan cuube. Karaa biraammoo mancaasaa lubbuu, birmadummaa fi qabeenya olloota saa ture. Qaabannoon durii saaniitt qabanii fi jaalalli mootii saanii akka ajjeestuu ijoolee fi dubartii fi cirtuu harkaa fi harmaatt ilaalamuu irraa isa hin oolchu. Namooti maaliif madaa bulett mimmixa firfirsuu yaalu laata? Dhiibuun darbachuutt yoo geese, lolli Adwaa koloneeffatoo lamaan gidduutt ta’e qabattee malee darbuu hin qabu. Feccoo irra darbuun dhugaan baduu hin qabu. Koloneeffatoo lachuu loltuu kolonota saanii keessaa fedhanis dirqiinis sirna saaniif madaqfatan hiriirsaniiru. Lamaanuu meeshaa ammayyaa yeros walitt qabachuu danda’an hidhataniiru.
Garri lachuu firomsatt jabaatt of ijaaraniiru. Raayyaan Itophiyaa saamicha hawaasotaa, keessaayyuu kan Walloo fi Tigrayi irra jiraataa bahe. Lakkoofsaan raayyaan Itophiyaa yoo xinnaate harka shan k an diina saa caala ture. Ijaarsi, tooftaa fi ayyaanni, halluu gogaa irratt hin hundaawani. Qondaaloti gurraachi nakkaroota saanii adoota albaasuun hin haalamu. Yeroo abbaan faradaa Walloo hallayyaarra utaalee diina hin yaadin haleelu Habashootii Goorgisii dha jechuu aggamani. Tuffiin Oromoof qaban dandeettii fi jannummaa saanii baruufii hin dandeessifnee. Caalaatti kadhaaan mootichaa fi niitii saa injifannoo akka argamsiisantu himame. Danddeettii qondaalota waraanaa Afrikaa fi loltuu saanii gar tokkoo yoo faarsinu gara biraan kan injifataman keessa looltuun Afrikaanota tahan gara kaan caalaa toofta baasoo adii haa qabaatan malee akka jiran hin dagannu. Gurraaleen sun kan balaa dirree dillii irraa oolan, dharraa beekamaa mootichi arfan ciruuf qabu baasaniiruu.
Injifannoon adda waraanaatt argame barsiifata roga qacceehaqaa, asii fi bakka biraati mootichaan tolfaman golguu hin qabani. Akka sanyi oo’istooti gar lachuu nu amansiisuu yaalan utuu hin ta’in, carraa walqixxee argannaan dirree kamittuu caalmaa waanti jedhamu adii fi gurracha gidduu jiraachuu akka hin dandeenye Adwaan raga ta’a. Sun namicha hirmannaa Afrikaa qircachuu keessatt qooda fudhatee, bakka gahe hundatt lagi dhiiga imime farsuuf ooluu hin qabu ture. Waa’ee mooticha kanaa akka dummunyii Afrkaatt faarsanii gabaasuu fi barreessuun hedduutu duroome. Waa’ee gidiraa kolonota garuu kan barreessan namoota dhugaa yartuu qofa.
Seenaan kan yaadatamu dogoggorri darbe akka keessa hin deebi’amneefi. Garuu namoota marataa jiran kanaaf kufaatiin saanii maal irraa akka ka’e hafee kufuu saaniiyyuu fudhataa hin jiranii. Bara koloneeffatoo Awuropaa waliin biyya qabachuuf dorgoman hoggantooti saanii hanga Hara Viktooriyatt keenya akka jedhan ogeeyyota faranjii isaan gorsan qabu turan. Akkasitt kan Habashaan seenaa Itophiyaa durii waliin dhaahanii kan ofii fakkeessuutt kan ka’an. Sirna soba irratt hundaaweef madaqfamanii abbooliin biyyaa hundii kan alaa dhufani qabatan jechuu eegalan. Kanaaf xaxatanii haa bahan jedhu. Sana malee hojjetaa godaantummaan tola nu tajajilu qabu akka jechuuti. Yaadaan gulufa akkamiiti? Keenya miti kan jedhaniin keessanuma jechuun gamnamoo daallee nama jechisiisa laata? Isaaniif seenaan ba’a bu’iisa ilmaan namaa keessa darban utuu hin ta’in kan akaakileen saanii nafxanyooti dhandhoonaniifi. Jarri kun godinaaf haa ta’uu addunyaaf hamoo dha. Kanaafi kan karaa mootichaa qofatu empayera badde deeffachuuf furmata ta’a jedhanii qaabannoo saaf sagaduu kan eegalan. Qabsawoti Oromoo maramarrtoo kana keessa utuu hin seenin dorsisa caalaa fala barbaadanitt bobba’uu dha. Deebiin dabaaf kennan kan itt yaadamee fi hobbaati qabu akka duula “Biira Baddallee” irratt tolfamee milkiin bahame sanaa ta’uu qaba. Haasaan qaccen nafxanyaa waa’ee Aannolee fi Calaqoo irratt godhaa jirtu akka beekaa seenaa micciruuf tolfaman qofatt ilaalamu hin qabu, joonjee dhaabbataa ta’uu danda’a. Seenaa raajii ta’e mootii saaniif uumaa jiranii fi faarsii duula saa qaccehaqaa ta’ee haala akkasii agarsiisa. Garuu gita bittuu Habashaa fi ajjeesuu, ibiddaan nama jiraa gubuu, qaama irraa ciruun fakmishoo tooftaa ittiin biyya bulchaniiti. Kanaaf jarri gadooddu kun yoo hiree argatte adda taati jedhanii yaaduu miti.
Kanneen waabarii empayera Itophiyaa dhaqan hundi waa’e injifannoolee warana surra qabeessoo jedhaniinii hanga locutt barsiifamaa turani. Sanaan roorroo itt tolchan hunda sammuu Oromoo keessaa haqneerra jedhanii amanan. Amma waa’ee mootii saanii yeros hin himamne uumuun akka waan Oromoon dhagahuu feedhuutti haaressanii fudhachiisuu yaalaa jiru. Akkuma warri saanii itt himaa turan warri Oromoos ijoollee saanii akka duubbee saanii hin irraanfanne galgala galgala abidda biratt yaadachiisaa dhufani. Egeree ofii danaa itt gochuun qooda ijoolletiiti. Raatessaan nafxanyaa wan cabeef si’achi dorsisuunii kan danda’u hin jiraatu. Du’aa fi awwaalli mootii saanii sun yeroo saatt akka nammu hin barre akaakilee saanii fi hogganoota amantee saaniin dhoksamee ture. Akka nammi ariin hin kaane yeros kan dhoksame amma eenyuun tuttuquu yaalaniitu du’a ga’ii kan waamani? Kana yaaduun saanii hanga yoonaa siidaa saa Birbirsa jiruu utuu hin finqilchin hafuu gaga’amtoota saa tuffi itt bulcheeni. Hunduu mirga teessoo malbulchaa Gullallee siidaan irratt ijaarame deebfachuuf mirga seeraa akka qaban beeku. Bakkuma sanatt Galmi yaadannoo bareedaan tokko deebi’ee ijaaramuufiin akka ta’aa.
Leellistooti gonfoo fi komunistooti Gola Hojjetoota Itophiyaa kan kaleessa ajeechaaf walbarbaadan hardha wal arraabaa jiru. Lachanuu kufaatii sirna nafxanyaaf gadooduu fi qabsaawota bilisummaatt roorrisuuf yoo walitt hudduu gatatan mullata. Gooliin qooda irratt fudhatan yk isaanuu gaaga’amtoota itt ta’an gara cinaatt dhiibamee ta’isi xixinnoon hammaa ol afuufamanii hololamaa jiru. Akka dargaggoon Itophiyaa hiriyoota saboota biraa waliin naannaa wayyaa uummachuuf qayyabannoo hin uummane dhukkuba saanii itt dabarfataa jiru. Yeroo Oromiyoo, Tigraawwayi, Sidaamaa, Walayittaa kkf. ifatt biyya ofii keessatt afaan ofiitt dhimma bahan dhiiga saaniitu danfa. Yoo nagaa naannaa feesisa ta’e ofirroota akkasi sabootii keessa biqilan ofirraa fageesuu qabu. Oromoon nagaa jaallachuun, jannummaan, arjummaan, Safuu eeggachuun beekamu. Kolonomuun namoota dudhaan saanii walitt hin galletti bahan. Soda moggeeffamuu fi baayyina hacuuccaan ofirratt amantee dhabuun tokko tokko yoo of halan mullatu. Rifannaa akkasii keessaa bahuuf yeroo yartuu saa irraa fudhachuun hin hafu. Hacuuccaa namummaa bahe kana dura dhaabbachuuf warraaqxoti Oromo Oromummaa deebisanii dhaabuuf waliin ka’an.
Ofbara Oromoon kan baaragan “Itophiyaanistii” abdi kutatooti of tolchan kun qabaan nu hin danda’u jedhaanii burquqaan sabboonota Oromoo duukaa bu’aa jiru. Ejjennoo angafoota saanii warraaqxotaa irra deebi’uun “Nut dura Oromoo dha”jechuu saaniif arraba adda addaa itt robsani. Battaluma sana gooltota jechuun akka addunyaan hiriiruuf yaalaniiru. Namoota badoo miira sanni jibbaa kan biraatt haqacuu barbaadanii. Kan nammuu sammuutt qabachuu qabu ummati akka ummataatt badaa ta’e hin jiru. Murna digaluu taatee ummata keessaa biqilteetu badduu ta’uu dandeessi. Barreessaan kun golee biyya Habashaa hedduu argeera. Ummatooti inni arge hundii namoota gaarii nama keessumsiisuun miira ta’eefi. Kanneen badduun isaan keessaa baate akka isaan hunda caalanii fi kan hafan ilmoo namaa akka hin taane mataatt naqanillee keessummaa nagaan itt dhaqett hamaa hin yaadani. Qaccee nafxanyaa yartuuf jedhamee sabi keessaa bahan hammeeffamuu hin qabu. Ummati gadadoo fi deegaan simboo sobaan jiraataa bahe. Jarri amma bakka saa buunee dubbana jedhan kun takkaa itt deebi’anii waan saamichaan argatan hiraniifii hin beekani, kophaama sorratan.
Ummatootii barabaraan akka ollaatt waliin jiraachuuf deemu. Kan wallanamuu qaban yoo jiraatan huuba ummatoota keessaan biqilani. Waaqaa kan bu’e waan hin taaneef empayerri isaan ijaaran burkutaawaa jira. Ummatooti mirgoota fi boona saamaman deeffachuuf ka’a jiru. Ummatooti Afrikaa hundi birmadummaan waliin ni ka’uu. Kan irraanfatamuu hin qabnee Oromiyooti qaccee nafxanyaa ta’an hedduun bilisummaa, qajeeltuu fi walqixxummaaf qabsaawaa wareegaman jiraachuu dha. Jarri sun nambiyyoota saanii Oromiyaan walqixxee akka ta’anii fi hireen saanii wal keessa kan jiru ta’uu fudhataniiru. Akaakileen saanii biyya fagoo dhufan ta’a, isaan garuu biyyoo sana malee kan biraa hin beekani. Bilisummaa saaf hojjechuu fi du’uufiin akkuma nama dhalootaan Oromoo ta’ee isaaniifis dirqii ta’uu fudhataniiru. Jiruun qabsaawota Oromiyaa irraa eegamu qaaqa kannen durii saanii fudal koloneessaa dhuma hin qabnen qabamuu. Qabsoo bilisummaa xumuraan gahuu dha. Injifannoo lola qajeeltuu keessaan abdiin biliqqisuu cunqurfamaa hundaaf ni jiraata. Kanaaf jarmaa cimfatanii kaasaa qajeelaa fulduratti dhiibuu kan kanaan duraa caalaa shaffisiisuu dha. Sareen duttu matumaa nama hin ciniintu jedhama garuu maaltu beeka? Tuffachuun akka ta’us hundi saanii itt qabamuu utuu hin ta’in akki itt qabamu yayyabamuu fi waan halleefuu dammaqanii eeggachuu fesisa. Dargaggoon kaayyoo Oromummaa bakkan gahuuf fulduratt bahaa jiru. Oromoon waggaa hundaa isaan utuubuu fi duuba saanii eeguun dirqama. Dargagggoon kun karaa ofii barbaaddataa waan jiraniif deggersaa fi jajjabeessa barbaachisa. Dargaggummaan jarjartuu tolchuunii danda’a. Obsaan caqasuu fi bu’aa mamii kennuufiin akka.
Tokko tokkoon dhugeeffannoo kabajamuu barbaachisa. Oromiyaan biyya amantootaati. Duulli amantee, dargaggoo ilaalchisee gandaa fi dhugeeffannoon irratt tolfamu dafee doomuu qaba. Oromoon dudhaan karisummaa hin qabu. Haddheessi sana irratt hundawe iyya dabarsa sobaa waan ta’eef hamaa irraa eeguun barbaachisaa dha. Oromoon afaan, aadaa akka sirbaa, weeduu, oginaa, sportii faa waliin qaba. Akka hundi kunuunsaa fi ulfina kennuuftu eegama. Murni hamaa aadaa afarsu keettoo halagaa malee fira ta’uu hin danda’u. Dafanii wal gorfacuu fi wal hubachiisuun waan eegamu. Yeroo qortuu kana wal dhabdeen keessaa yoo araarsuun dadhabame gara duubaatt dhiibamuu qaba. “Citaa mana keetii hin ajjerin kabi/hamaa nama keetii hin ajjeesin qabi” kan jedhamu si’anaaf akeeka ta’innaa? Wanti ati barbaadduu kan kee kan tahe qofa ta’uu saa fi sana argachuuf kan gaafatamu hunda baasuuf kutataa ta’uu kee hunda mamii malee hubachiisuu dha.
Oromiyaan kan Oromiyoo hundaati. Moo’ummaan see hin uggamu. Kanneen seeraan mirga utuu qabanii Oromiyaa walaba keessa bilisummaa fi walqixummaan jiraachuu hin feene filmaata bira barbaaddachuuf birmadummaa qabu. Garuu lamuu angoo fagootiin Oromiyaa irratt qondaalamanii deebi’uun akka hin jirre beekuun barbaachisaa dha. Badhaasi mootii saanii kan raawwatu bakka mirgi koloneeffatamoo jalqabutt. Warraqxoti Oromiyaa gowwaa mit, mirgoota sana deeffachuun kan danda’amu qoccolloon utuu hin ta’in jabina qaamaa fi sammuu ofiitiini. Injifatooni bu’aa saanii kan gad dhiisan yoo dandeettii fi jaarmaan caaluun irra haanan qofa akka ta’e kan empayeritti keessa jiraatan hundi beeku. Jiruun qabsaawota Oromoo eeggatu daandeettii ofii ol kaasuu fi jaarmaa qilleensi hin gallee uummattanii, biyya saanii jaallatamtuu, Oromiyaa bilisomsomsuun, sirna mirgi ilmoo namaa ulfina itt qabaatu, olaantummaa seeraan keessa jiraatamuu fi Oromiyoo hundi birmadummaa fi carraa walqixxee qabaatanii waliin jiraatan diriirsuu dha.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Amajjii 2014
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Baga Nagaan dhuftan! Welcome! Herzlich Willkommen!
Yaadannoo Guyyaa Gootota fi Galgala Bashananna Oromoo (Ebla 20, 2013)
Nagaan kabajaa Oromummaa hundumaa haa dursu.
TBOJ dameen Munshin April /Ebla/ 20, 2013 yaadannoo Guyyaa Gootota Oromoo sa’aa 14:00 irra eegale bifa addaan ayyaaneffatee ooluuf qophii guddaarra waan jiruuf guyyaa kana waliin dabarsinuuf isin afeerreerra.
Goototi Oromoo mirga keenya humnaan nu jala sarbame bakkatti nuu deebisuuf jecha jijjiirraa kan hinqabne lubbuu isaanii bifa adda addaan dabarsani gaggahamani jiru, yeroo amma kanas kun itti fufe argama. Kunis Biyya Tokko – Oromiyaa;Saba Tokko – Oromoo; Hiree Tokko – Oromiyaa bilisoomte argamsiisuuf jechadhaa. Haa ta’uu malee kaayyoo isaan itti kufanii fixxan baasuun dirqama saba fi ilman Oromooti.
Kanaafu yeroo guyyaa goototi keenya itti wareegaman kana akka yaadanu walin akka yaadannu waammicha miseensoota keessani nu dabarsitani argamitanu fi qooda fudhatanu kabajjaa walin afeera keenya isini dabarsina.
Guyyaa: April/Ebla 20, 2013
Yeroo sa’aa 14:00 irra eegalee
Bakka/Idoo: Spiel und Bildungszentrum Sendling
Danklstr. 34 (U3 “Station Implerstrasse”)
U-Bahn Station Implerstrasse U3 & U6
Munich (Germany)
Websites Links Associated with Oromia and the Oromo People
News and Current Affairs
Political Affairs
Human Rights
Oromo Communities


text:
Maaccaa Tulaamaa fi Mammoo Mazaamir
Hoggantoota Qabsa’oota BaleefSeenaa dhaala namaa addunyaa kanaa, akka nu mirkaneesutti Ummatonni Blisummaa fi birmaduumaa isaanfitti kutannodhan falmatan dhumatiin heddun Jiraatuyyuu dhumarraatti injifannodhan xumuru. Qabsoon lubbuu kabajamaa kennamee gita bitoota habashoota harraa jiran irratti geegefamuu lammiwaan keenya kanneen sirna cunqursa jala jiran Miliyonotan kan lakkawamaan bliisummaa isanii gonfachiisa. Qabsoon hanga garbummaan hiddan buqqifamuutti itti fufuu qba.Akkuma beekamu sochiin Waldaa wal-gargaarsa Maaccaa fi Tulmaa inni guddan damaqiinsa ummataOromoo ol kaasuun, harka wal-qabannee gara funduratti akka tarkafannu irratti halkanii fi guyyaa hojjachuun gara galma keenyaatti deemaa jirra.Dhugaa fi fedhii ummata keenya irratti hundofinnee, miseensoota waraanaa ijarree guutuu biyyaa irratti sochii godhuuf jirra .. isins Qabsa’oonni Balee qabsoo keessan isa jaginummadhan eegalitan ciiminaan itti fufaa!
Falmii mirga Ummata Oromof gotaniif hanga dhumaatti dhiiga keessan dhangalasaa!
Sochii Qabsaoota Balee seenaa ummata Oromoo keessatti, bakka guddaa qaba.Milkaawa!Injifannoon kana keessani!Mammoo Mazaamir
1. Akililuu H/Wold Mumicha Minsteera (Prime Minster)
2. Akala Waarqi H/Wold (oboleessa Akililuu)
3. Daja. Kiflee Yirgatuu
4. Mej. Jeneral Derese Dubbalaa
5. Mej. Jeneral Yilmaa Shibashii
Dallaa mana hiidhaa Finfinnee bakka Mammoo Mazaamar itti fanfamuutti argamanii ilaalaniiru. Jarreewwan kun hundi isaani /Silaseetti anaani kannen Jiraniidha. Jarreewaan kun hundi, akkuma Mammoo Mazaamir fuula duree isanii isaniif hime, gaafa Dargiin Mootummaa H/Silasee angoo irraa fonqolchu yakkamitoonni goota Oromoo Mammooo dhabbatanii fansisaan kun hundi isaan kabinoota H/Silasee namoota 60 waliin mana finfinnee bakkuma Mammoo Mazzamir dhabbatanii itti ajjeesisan sanatti Daargiin rasasaan isaan fiixee, boolla tokkotti isaan awwalle.


text:
Keessumaayyuu, garaagarummaa isaanii dhiphisanii Oromiyaa kolonii Habashaa jalaa baasuuf qabeenyafi umna isaanii walitti fiduuf waadaa galuun isaanii, saba biratti mallatoo tokkummaa akka bakkalcha dhahaa odaarraaa ifuuti. Dhaaba deebisanii tokkoomisuuf waliigaluun mataa isaatiin tarkaanfii daran guuddaa mooraa qabsichaatti haamilee haaraa tolchu ta'uun shakkisiisa miti.
Tokkummaa qabatamaan dachee Oromiyaa dhuunfatanii qabsaa'uurratti tarkaanfii isa duraati. Ummanni waa'ee tokkummaa kanaa gammadee dhiisuu odoo hintaane, gammachuufi haamilee haaraa kana hojii walirraa hincinnetti geeddaruu qaba. Ummanni yoo qooda hinfudhatin hogganni qofti furmaata fiduu dhiisuu danda'a. ABOn qabeenya ummata Oromoo akka agartuu ijaafi, darbees akka amantii mataatti mararfamu waan ta'eef, waan jaalataniif aarsaa kaffaluun dhaloonni ittaanu nurra caalaa bilisummaan, nagaafi badhaadhinaaan qoma isaa dhiibee, mataa isaa ol qabatee biyya isaaf wardiyyaa dhaabbatee akka boonee bulu taasisa.
Gareen kunneen lamaan waggoota kudha tokkoof garagarummaa yaad-siyaasaa (ideology) qabna jedhanii walhimachaa turanii jiru. Kan darbe irraa baratanii waliif dhiisuun amma waliin hojjechuurratti akkas jedhani: " kan dabre irra inni dhufu akka caalu walitti agarsisuudhan...wal hubannoo fi araaraan xumuranne."
Gareen lachanuu gargarummaa durii dhiphisuun qabxiiwwan gurguddoo armaan gadi irratti waliigalani:
- Kaayyoon irratti hundoofnee qabsoo bilisummaa Oromoo gaggeessinu – bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa, kan repubilika Oromiyaa jaaruun xumuramuu tahuu wal hubannoo irra geenyee jirra.
- Qabsoo bilisummaa Oromoo fiixaan baasuuf tooftaa fi tarsiimoon hordofnu kan siyaasaa, qabsoo hidhannoo fi diplomaasii fi diddaa ummataa qindeessuun gaggeesuu taha.
- Madda waldhabbii adda bahuutti gumaache ilaalchisee jilli bal’inaan irratti haasa’ee rakkoo ture irratti wal hubannoo irra gahuun, badii fakkaataan akka gara fuulduraatti deebi’ee hin mul’annee fi barnnoota irraa baratamuu danda’u tarrisuudhan, haala QBO keessa jiru irratti xiyyeeffannoo guddaa keennuudhan, kan dabre irra inni dhufu akka caalu walitti agarsisuudhan, haala yaaddeessaa ummatni Oromoo keessa jiru daddaffin jijjiiruun barbaachisaa tahuu hubachuudhan badiilee dalagaman walii dhiisuun, wal hubannoo fi araaraan xumuranne.
Qabxiiwwan sadan armaa olitti waraabbaman kaayyoon qabsoo ummata Oromoo Oromiyaa bilisoomite uumuu ykn hiree-murteeffachuu ta'uu isaa qulqullinaan kaa'amee jira. Kuni saba keenya Itoophiyaafi Itoophiyummaa jalatti duguuggamaafi shororkeessamaa jiraniif kallattii qabsichaa irra deebiin ifaan akeeka. Hojiin as deemu salphaa miti, garuu kaayyoo ifaafi tokko ummanni duukaa hiriiruratti waliigaluun ummanni waan loluuf baree akka bobba'u godha.
Araaramuufi tokko ta'uun ABO biyyoonni alarree umna waliin dubbatan tokko akka qabaatan isaan taasisa. Hiikaan isaa guddaadha fira birattis alagaa birattis. Kana booddee wanti eeggamu waliigalteen kuni hojiitti akka hiikamu ummanni deeggarsa barbaachisu ABO dhaaf kennuun of goyyoomisuufi rafuu dhiisee qabsootti ka'uudhaan lammiilee Oromiyaa balleessaan sanyii bifa garagara irratti aggaamame baraaruu qaba.Ummannis baraaramuu alarraaa eeguu qofa osoo hintaane of gurmeessee irree isaatiin qabsoo farra-Kolonii gurraacharratti godhamurratti hirmaachuu qaba. Araarri kun kan garaa diina tokkummaa Oromoo jibbanii mara gubu, garuu kan garaa lammiilee Oromiyaa garaa qabbaneessufi gammachiisu.
Oromo Press


text:
(SBO – Sadaasa 12, 2015) — Sadaasni 9 guyyaan yaadannoo Fincila Diddaa Gabrummaa (FDG) waggaa 10ffaan Oromiyaa godinaalee adda addaa keessatti sabboontotaa Oromootiin sirnoota garaagaraatiin bifa ho’aa fi miidhagaa taheen kabajamee jira.
Waggaa kurnaffaan guyyaan kallachi qabsoo bilisummaa Oromoo, Addi Bilisummaa Oromoo (ABO)n, ummata Oromootiif waamicha diddaa garbummaa labsee fi guyyaan goototni ilmaan sabaa sirna gabroomfataa irratti fincila diddaa garbummaa qabsiisuun wareegama qaalii baasan, Sadaasni 9 dargaggoo-shamarranii fi barattoota dhaabbilee barnootaa adda addaatiin akkasumas ummata Oromoo biratti gaaf Jala-bultii, Sadaasa 8 bara 2015 irraa eegalee yaadatamee ooluu gabaasaaleen nu dhaqqaban ibsaniiru.
Ummanni, barattootni, dargaggootnii fi hojjetaan waajjiraalee mootummaa huccuu gaddaa uffachuudhaan guyyaa FDG haala mul’ataa fi boonsaa taheen yaadatee ooluun barameera. Barattoonni Oromoo yunvarsiitiilee adda addaa keessa jiran guyyicha huccuu gurraacha uffachuun gaddaan kan yaadatan yoo tahu, guyyuma seena-qabeessa kana sababeeffachuunis dhimmoota qabsoo irratti mari’atanii murtii dabarfataniiru; QBOfis gumaacha taasisaniiru.
Godinaalee Oromiyaa adda addaa keessatti dargaggoo-shamarran (Ka’imman) fi barattoonni Oromoo huccuu gurraacha uffatuu fi dungoo halluu alaabaa ABO qabu qabsiifachuudhaan kabajaa ilmaan Oromoo FDG fi qabsoo bilisummaa irratti wareegamaniif qaban ibsuudhaan guyyicha gaddaan yaadatan. Ilmaan Oromoo sirna yaadannoo kana taasisan suuraalee gootota wareegamanii qabachuudhaanis akeeka wareegamtootaa galiin gahuuf irbuu haaromfachaa gaddaan yaadataniiru. Akkasumas bakkoota gariitti ummanni keessumaa qonnaan bultoonni Oromoo barattoota Oromoo diddaa karoora Maastar Pilaanii wayyaanee irratti wareegamaniif yaadannoo taasisuudhaan Waggaa 10ffaa FDG akka yaadatanii oolantu barame.
Haaluma kanaan qeerroon dargaggoo-shamarranii fi barattoonni Oromoo sabboonoon Yunvarsiitiilee Amboo, Wallaggaa, Jimmaa, Adaamaa, Dirree Dawaa, Haramaayaa, Hawaasaa, Arbaa Minci, Bulee Horaa, Maddaa Walaabuu fi Finfinnee akkasumas Koolleejjii Barsiisotaa Jimmaa, Mattuu, Naqamtee fi Manneen Barnootaa Sadarkaa 2ffaa Oromiyaa keessa jiran garaagaraatti sirna yaadannoo guyyaa FDG waggaa 10ffaa bifa adda taheen kabajanii oolan.
Baarattonni Yunvarsiitiilee adda addaa keessa jiran waggaa 10ffaa guyyaa FDG walitti dhufuudhaan yaadatan kunneen waytuma kanatti marii taasisaniin booda, dhaaba kallacha qabsoo bilisummaa Oromoo ABO cinaa ni dhaabbanna, deeggarsa taasisuun dabalatatti wareegama nu irraa eegamu kam iyyuu baasuufis qophii dha jechuun waadaa isaanii haaromsaniiru. Barattotni yuniversitii Amboo fi koolleejjii garagaraas mataa haaddachuu fi hidhachuudhaan, huccuu gurraacha uffachuun magaala keessa sirna gaddaan deddeebi’uun barattootaa fi qabsaawota wareegamaniif yaadannoo addaa taasisanii jiru jedha gabaasni nu dhaqqabe.
Guyyuma seena-qabeessa ilmaan Oromoo hedduun FDG finiinsuun wareegama qaalii itti baasan kana sababeeffachuudhaan mooraalee Yunvarsiitii adda addaa keessatti waraqaan waamicha FDG dhiyeessu Sadaasa 8, 2015 irraa kaasee bittinneeffamuu fi maxxanfamuunis ibsameera. Haaluma kanaan Yunvarsitii Finfinnee fi Riifti Vaalii dabalatee Koolleejjota adda addaa keessatti waraqaan, Oromoon kamuu MASTER PLAN wayyaaneen baanu dura dhaabbatee akka fashalsuu qabu waamicha dhiyeessu maxxanfamee buleera.
Ilmaan Oromoo hoji-dhablee tahanii fi hojjettoonni mootummaa sirnichaan hojii irraa arihaman akkasumas barsiisonni sabboonoonis barattoota waliin tahuun gamtaadhaan guyyaa yaadannoo gootowwan Oromoo diddaa gabrummaa fi mirga abbaa biyyummaaf wareegamanii waggaa 10ffaa bifa ho’aadhaan kabajaniiru. Sirnuma kana irrattis akeeka ilmaan sabaa lubbuu itti wareegan galiin gahuudhaaf ABO cinaa hiriiranii QBO caalaatti finiinsuuf waadaa haaromfatan. Guyyuma kana sababeeffachuunis tinnisa qabsoof kan oolu gumaacha maallaqaa taasisaniiru.
Guyyaan Seena-qabeessi kan Sadasa 9, 2005 Fincilli Diddaa Gabrummaa labsa ABOtiin bifa haaraan itti finiine, waggaa kurnaffaan, haaluma walfakkaatuun Godinaalee Oromiyaa adda addaa keessatti sirnoota adda addaatiin yaadatamee fi kabajamee ooleera. Akka kanaan Godina Lixa Shaggar magaalaa Amboo, Godina Horroo Guduruu Wallaggaa, Godina Baha Wallaggaa magaalaa Naqamtee, Godina Dhiha Wallaggaa Gimbii, Godina Qeellam Wallaggaa Dambii-Doolloo, Godina Iluu Abbaa Booraa Mattuu fi Baddallee, Godina Jimmaa, Kibba-Lixa Oromiyaa naannawa Walisootti, magaalaa Guddittii Oromiyaa Finfinnee fi magaalota Addaa Naannawa Finfinnee jiranii fi magaalaa Adaamaatti sabboontota ummata Oromoon bifa haalaan ho’aa taheen itti fufiinsaan kabajamaa jiraachuu gabaasni SBO gahe ni addeessa.
Sabboontotni Ummatni Oromoo, Qeerroon dargaggootni ykn barattootni Oromoo fi qabsaa’otni Oromoo barii lafaa irraa eegaluun dungoo halluu alaabaa ABO qabu, Diimaa-Magariisa-Diimaa qabsiifachuun ilmaan Oromoo Sadaasa 9 bara 2015 Qabsoo FDG irratti wareegamaniif yaadannoo gaddaa daqiiqaa muraasaa erga taasisanii booda, guyyaa guutuu hojjetaan hojii dhaabuun, barattoonni barnoota dhaabuun, daldalaa fi sabboontotni ummatni Oromoos QBOf falmachaa jiranii fi deeggaraa jiran hunduu hojii idilee isaanii dhiisuun “Kaayyoo ilmaan Oromoo goototni keenya irratti wareegaman galmaan ga’uu qabna, irree keenya caalaatti jabeeffachuun yeroon gamtaan dirree qabsootti seennee falmannu amma.” jechuun bakkoota hedduutti tooftaalee fi Maloota Qabsoo Warraaqsa FDG itti finiinsuun danda’amu irratti marii bal’aa gaggeeffachaa oolan. Kanuma waliinis irbuu QBOf qaban irra deebi’uun waliif haaromsuun, suuraalee gootota FDG irratti wareegamaniillee akka kennaatti waliif kennuu fi suuraaleen kunis akka ummata Oromoo hundaaf itti fufiinsaan raabsamu irratti hojjetamuu akka qabus ibsaniiru.
Sadaasni 9: yaadannoon FDG baranaa kun Godinaalee Oromiyaa mara keessatti gaaf Sadaasa 8 bara 2015 irraa eegaluudhaan torbee tokkoo oliif itti fufiinsaan akka yaadatamuu fi dhimmoota warraaqsa diddaa gabrummaa ilaallatan irratti mariin akka gaggeeffamu Qeerroon Bilisummaa Oromoo murtii guyyaa kana ilaalchisuudhaan dabarseen hubachiiseera.
Sadaasni 9 2005, guyyaa seena-qabeessa waamicha sochii Warraaqsa FDG ABOn ummata Oromoo hundaaf taasiseen biyyatti keessatti dargaggootni Oromoo dhalootni haaraan; dhaloonni qubee, sochii warraaqsaa biyyaalessaa gaggeessuun qabsoo bilisummaa Oromootti makamanii fi QBO ABO’n durfamu daran fuulduratti furgaasuun bilisummaa ummata Oromoo fi walabummaa Oromiyaa dhugoomsuuf lubbuu bakka bu’uu hin dandeenyee itti wareegan tahuun Oromoo hundaa biratti yaadatama. Ilmaan Oromoo qaroo ta’an wareegama qaalii kafaluun kan diina dura dhaabbatanii falmataniif Oromummaa fi mirga abbaa biyyummaa Oromoof yoo tahu, wayta ammaa kanas duula mootummaan wayyaanee Oromoo fi Oromiyaa irratti bane dura dhaabbachuudhaan diddaa mul’isanii wareegama baasuudhaan falmaa adeemsisaa wayta jiranitti kabajamuun guyyaa FDG, yaadannoon kun ummata biratti miira addaatiin akka kabajamu taasiseera.
Wayta diinnan Oromoo maqaa MASTER PLAN magaalaa Finfinnee jedhuun Oromiyaa qircuu fi dachee Oromoo saamuuf akkasumas eenyummaa Oromummaa wareegama ilmaan Oromootiin dhabama irraa hafee as gahe irratti duula banaa jiranitti waggaa 10ffaa FDG kabajuun ummanni keessumaa qeerroo fi barattoonni Oromoo xiiqii fi kutannoo jabaadhaan diina dura dhaabbatuun wareegama feesisu baasanii bittaa gabrummaatti xumura gochuun gumaa wareegamtootaa bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaatiin baasuuf akka caalaatti sochii isaanii finiinsan waadaa qabsoo bilisummaa Oromoof qaban haaromsachuun ibsame jira.
Mootummaan Wayyaanee Sochii Guyyaa Yaadannoo FDG ilaalchisuun gaggeeffamaa jiruu fi barruulee warraaqsaa gaggabaaboo guyyuma kana sababeeffachuun bakkoota hedduutti bittinneeffamaanii fi maxxanfaman irraa jeeqama keessa galuun humna waraanaa guddaa magaalota akka Amboo, Shaambuu, Naqamtee, Jimmaa, Gimbii fi Naannoo Yunivarsiitoota Oromiyaa keessa jiran kanneen Akka Jimmaa, Naqamtee fi Ambootti akkasumas magaalota keessa heddumminaan qubsiisuun ummatni daandii irra akkatti adeemu hanga rakkachuutti gahuutu ibsame. Tahus sirna yaadannoo guyyaa FDG kana dhaabuu fi yaada barattootaa fi ummataa hanqisuu akka hin dandahin beekuun danda’ameera.
Sadaasni 9 Guyyaan Yaadannoo FDG Bara-Baraan Yaadatama! Kabajama!
Gumaan Gootowwan Oromoo FDG fi QBO Irratti Wareegamanii Bilisummaa Dha!
Akeeka Ilmaan Sabaa Qaroo Fi Sabboonoon Gatii Lubbuu Itti Baasan Galmaan Ni Geenya!
Yaadannoo fi Ulfinni Bara-Baraa Gootowwan Oromoo Wareegamaniif Haa Tahu!


text:
Areeroo:--Qeerroon Godina Booranaa aanaa Areeroo keessatti argaman walitti dhufuun dhimma qabsoo irratti marii jabaa taasisan jiran.Sadaasa 27/2012 Qeerroon aanaa kana keessaa gandoota adda addaa irraa walitti dhufuun dhimmoota QBO irratti marii baldhaa gaggeessanii akka jiran beekame.
Tarkaanfiin Araaraa ABO fudhate hamilee Qeerroo fi qabsaaota duraanii haalaan kan kaasee fi boqonnaa haaraa qabsoo bilisummaa Oromoon gaggeeffamu akka fidu beekamaa dha.Ilmaan Oromoo Addunyaa kana irra jirtan marti gumaata barbaachisaa QBOf akka gumaattan jechuun Qeerroon aanaa Areeroo dhaammatee jira. Qeerroon aanaa kanaas hojii Qabsoo Bilisummaa Oromoof kan tahu qarshii 600(dhibba jaba) tokko tokkoon isaanii qarshii shantama walitti qabatanii jiru. Gumaatni barbaachisaanii fi adda durummaan akka isaan eeggatus dhaamanii jiru.
Haala kanaan Qeerroon ibsoota ejjennoo armaa gadii lafa kaayyatanii jiran.
1. Dirqama Oromummaan nutti kenname QBO haala kam keessattuu galmaangeessisuuf ni hojjenna
2. Tarkaanfii Araaraa ABOn fudhate haalaan deeggarra.Gammachuunis simanna
3. Saaminsa lafaa fi qabeenya oromiyaa mootummaa Wayyaaneengaggeeffamu ni mormina
4. Barattoota,Qoteebultoota,daldaltoota ijaaruun gaaffii mirgaa akkakaasan ni hojjenna
5. Sabawwan cunqurfamoo biyyattii keessaa barsiisuun,hubachiisuungaaffii mirgaa fi bilisummaaf akka kaan jabaannee ni hojjenna
6. Hidhaa, ajjeechaa fi biyya irraa ariiatamuu ni mormina
Qeerroo


text:
Daandiin xiyyaarichaa tajaajila fe’umsa mi’aa kennuun badhaasa waggichaa badhaafame
-
- font size decrease font size increase font size
Finfinnee, Onkololeessa 02, 2009 (oromiapo) Saffisaan guddataa kan jiruu fi Afriikaa irraa tajaajila fe’umsa mi’aa kennuun tokkoffaa kan ta’e Daandiin Xiyyaaraa Itiyoophiyaa tajaajila fe’umsa mi’aa (kaargoo) kennuun badhaasa waggichaa argateera; daandiin xiyyaarichaa badhaasa akkanaa wayita argatu kun si’a lammataafi.
Hoji-geggeessaan Olaanaa daandii xiyyaarichaa Tawalde Gabramaariyaam dhaabbati Peeylood Azhiyaa (Payload Asia) si’a lammaataaf tajaajila ‘kaargoo’ keenyaaf beekamtii kennuusaaf niboonna jedhaniiru.
Tajajiilli ‘Kaargoo’ Daandii Xiyyaaraa Itiyoophiyaa qaama biiznasii tarsiimawaa torba guddina bu’aa dhaabbatichaaf akka karoora waggaa 15, fi mul’ata 2025tti ba’eeti.
Akka isaan jedhanitti daandiin xiyyaarichaa doolaara miliyoonotatti lakka’amu tajaajila ‘kaargoo’ isaa kanaarratti dhangalaasuun xiyyaarota hammayyaa addunyaa keenyaa fichisiisuun, buufata qubannaa ‘Kaargoo’ babal’isuun , akkasumas buufata ‘Kaargoo’ guddinaan addunyaarratti beekamaa ta’e ijaaruun, fi siistama ‘IT’ Kaargoo filatamaa ta’e diriirsuun Afriikaa keessattii, gara Afriikaattii fi gara alaatti tajaajiala ‘Kaargoo’ filatamaa kennaa jira.
Daandii xiyyaarichaa wayita ammaa tajaajila ‘kaargoo’ kana buufata qubannaa 35 Afriikaa , Baha Giddu-galeessaa, Eezhiyaa fi Yuuroop keessatti kennaa jira. FANA


text:
1. Oromiyaan lafa Oromooti.
2. Buraayyuun kan Oromiyaati.
3. Laga Xaafoon kan Oromiyaati
4. Sabbataan keenya
5. Biyya keenya Murree hin kenninu
6. Galaan Kan Oromiyaati.
7. Finfinneen handuura Oromiyaati.
8. Wallisaa Jaafar Yusuuf haa lakkifamu
9. Hidhamtootni marti haa lakkifaman
10. Bilisummaa barbaadna
11. Oromia Shall be free
12. Oromo need freedom
13. Adaamaa fi Bishooftuun maqaa kana duwwaan waamamuu qabu
14. Siidaan Minilik haa buqqa’u
15. Sagaleen Oromoo haa dhaga’amu
16. Qeerroon gaaffii mirgaa gaafata
17. Barattoota ajjeefamaniif mootummaan itti gaafatama haa fudhatu
18. Muktaar Kadir Pirezedaantii tahee Oromiyaa kennuu hin qabu
19. Qotee bulaaf iyyina
20. Barataa Oromoof iyyina
21. Sagaleen Uummata keenyaa haa dhaga’amu
22. Baqattummaan haa dhaabbatu
Kanneen jedhan yoommuu tahu barattootni gamtaan dhiiraa fi shamarran osoo hin jedhiin sagalee isaanii dhageessisanii jiran. Mootummaaan wayyaanee waraana kumaatamaan fidus barattootni gaaffii mirgaa irraa humna nu dhaabutu hin jiru jechuun dhaadannoo dhageessisanii jiran.
Pirezedaantiin Yuunivarsiitii kanaa Dr. Girmaa Lammeessaa hiriira kana irratti argamus waan kun humna keenyaa ol tahuu dubbachuun qaama dhimmi ilaalutti akka dabarsu waadaa seenee jira. Barattootnis gaaffiin kun hanga deebii hatattamaa argatutti jabaatanii itti fufuu addeessanii jiran


text:
Ibsa Gumii Adda Bilisummaa Oromoo.
Waajiraa Qunnamtii GABUO
Sadaasa 19, 2006
Walgahiileen Ummata Oromoo tan birkiilee dhaaba, Gumii Adda Bilisummaa Ummata Oromootiin (GABUO) yaamamte magaaloota gurguddoo addunyaa keeysatti haala oowa’aa, injifannoofii milkiidhaan gaggeeyfamte.
Dhuma torbaan dabree, guyyaa Sabtii / Sanbata Xiqqaa fii Alhada / Sanbata Guddaa, Afraasa (December)16 fii 17, 2006, yaaminsa ummataa kan birkeeleen GABUO magaaloota Washington DC, San Diego, fii Berlin jiran godhaniif ummata Oromoo kan owwaatee lakkooysa guddaan arkameef hogganoonni dhaabaa ibsa bal’aa fii quubsaa kannanii jiran.
Akka kanaan bakka bua’aan Waajiraa Barreeysaa GABUO tii fii miseensoonni gameeyyiin dhaabaa walgahii ummataa kan birkiin GABUO magaalaa Washington DC yaamterratti argamanii sagantaa, kaayoofii karooraa dhaabichaa bala’inaan ibsanii jiru. Gabaasaan magaalaa Washington DC irraa bahe akka mullisutti, ummata Oromoo kan walgahii tanarraa qooda fudhatan keeysaa hedduun, ibsa qabsoo bilisummaa Ummata Oromiyaa kan GABUOdhaan hogganamu erga dhaggeeyfatan booda, gariin isaanii dhaaba kanatti miseensoomanii wareega qabsoon barbaaddu baadhachuuf waada galuun isaanii beekkame. Walgayii tanarratti, yeroo dheeraaf kannen sochiirra jiran sabboontoonni Oromoo, jaarmayni lama tokkoomee, dhaaba tokkichaan - dinqa tokkorraa waliin qabsotti babbohauun hedduu akka nama hamilchiisu damboobanii ibsuun beekkameeti jira. Hamileen ummata Oromoo keeysatti sababa tokkummaa tanaatiin mul'tte deebitee hogganootaafii miseensoota dhaabichaatiis olkaasuu oduun bakka walgahiirra baatu ibsitee jirti. Oromoota walgahii tanarratti arkaman keeysaa hedduun tarkaanfii qaceeltuu dhaabni kuni fudhatees qaamaafii qalbiidhaan kan deeggaran tahuu mata-mataadhaadhaan haasawa godhaniin ibsanii jiran. Akka gabaasaa Washington DC kanarraa ibsametti, hogganoonni walgahii ummataarratti argamaniis, amanamummaa Oromoon irra kaayee fii irbuu Korri Jiloota dhaabichaa isaaniin muude bakkaan gayuuf murannootaan ka'uu mirkaneeysanii jiran. Hunda caalaa, walgahiin kuni hamilee hirmaattoota walgahichaa yoomirraahuu caalaa kan olkaaseefii Oromoon ilmaan imimmaan irraa haquuf jiraatu qabaachuu isaatiin fuula duraaf kan boonu tahuu hirmaattoonni walgahichaa mirkaneeysanii jiran.
Dhumarrattiis, qabsoon nu eeggattuu cimtuu fii hadhooytuu tahuu yaadachiisanii, diinnan bilisummaatirraa akka ija hinlibsanne dhaamuudhaan, martinuu karaa jaarameen harka walqabattanii qabsotti akka hiriirtan jechuudhaan hogganmoonni eega yaaminsa dabarsaniin booda, haala jaallumma fii obbolummaatiin walgahichi milkii, hamileefii injifannoo ol-aanaadhaan xumuramee jira.
Haaluma walfakkaatuun yaaminsa birkiin GABUO ummata Oromoo kan magaalaa San Diego, California qubatuuf godhe kabajuudhaan Oromon lakkooysaan hedduu guddaa tahe bakka argamanitti hogganoota dhaabichaarraa ibsi bal’aan kennamee jira. Walgahii guyyaa Afraasa, 17, 2006 San Diegotti godhame kanarrtti wajiraa Jaarmayaatiifii waajiraa Siyaasaa GABUO tiirraa jilli nama lama if keeysaa qabu bakkatti argamee ibsa bal’aa yo kennuu, miseensoonni GABUO sadarkaa ol-aanoo tahan kan biraatiis achitti argamanii walgahicha miidhagsanii jiran. Gabaasaan magaalaa San Diego tuni akka tilmaamtutti seenaa walgayiilee Oromoo kan amma dura magaalaa tanatti godhaman hunda caalaa ummanni Oromoo kan lakkooysaan heddu-hedduu guddaa tahe arkamuu daran, haala oow’aa fii gammachuudhaan sochiin GABUO kana simatanii jiran.
Walgahii tanarratti bakka bu’aan Koree Jaarmaayaa qaamaan mul’atee ummataafii dhaabichi, akkasumattiis, dhaaboonni Oromiyaa kan siyaasaafii hawaasaatiis dabalatee, hundi harka walqabatanii akkaataa bilisummaa Oromiyaa fiduu itti dandayan bal'inaan agrsiisee jira. Daaw'atoonniniis ibsaafii barnoota kenname kanarraa gammachuu qaban ibsuu daran, taraa tana dhaabichi karaarra jiraachuufii ful-duraas hamilee ummataaf kennudhaaf deddeebitanii dhuftanii akka nu jaartan jechuudhaan gaafatanii jirani. Bakka bu’oonni dhaabichaatiis, yaaminsa ummataa kana fudhatanii birkii dhaabaa achitti cimsuufii, yeroo dandayametti bakka bu’oonnii Koree Jaarmayaa barnoota barbaachisu ummataaf kennuuf akka dhufan abdachiisanii jiran.
Gara Biraatiin, walgahiin ummataa kan birkii GABUO, kutaa biyya Jarmaniitiin yaamame magaalaa guddittii Jarmaniitti Barliin keeysatti gaggeeyfamee jira.
Walgahii tanarratti arkamanii qooda fudhachuudhaaf sabboontoonni Oromoo kanneen magaaloota biyyaa Jarmanii gara-garaa keeysa qubatan bal’inaan arkamuu daran, sochiin amma GABUOn itti jiru bal’inaafii karaa caasaatiiniis irraa qooda fudhachuuf waada seenanii jiran.
Walgahii tanarratti ibsa bal’aa kan kennaniis, jila nama lama if keeysaa qabu yo tahu, isaan kuniis waajiraa Duraa Taa’aa GABUO tii fii waajiraa Diinaggeey dhaaabaatirra kan tahan walfaraqaa dhaabichaa fii ummata Oromoo walbarsiisanii jiran.
Ibsa ummataaf kenname keeysatti dhaaboonni lamaan maliif akka tokkoomanii walitti baqan, sagantaa dhaabaa, Karoora jaarmayichaa, haala qabatamaa Gaafa Afrikaa keeysa jiru, haala qabatamaa yeroo ammaa Oromiyaa keeysa jiruufii fuula dura tokkummaa jaarmayoota Oromoo kan ULFO gabbisuurraa bal’inaan marihatamee jira.
Sabboontoonni Oromoo kanneen achitti argamaniis tokkoomuu dhaaboota Oromootirraa gammachuu qaban ibsanii, gariin isaaniitiis kallattiidhaan miseensummaa fudhatanii caasaa dhaabichaatiin qooda isaanii gumaachuuf waada seenanii jiran.
Akka gabaasaan Beliin addeeysutti, keeysattuu jaallan qabsoo bilisummaa Oromiyaatiif jireenya isaanii gumaachuu daran, qabsoon bilisummaa Oromiyaa walaawwalii xurreefii kaayoo isii ganama lafa kaayan keeysaa gariin ammallee qabsoo tana karaa caasaatiin itti dabalamanii ummata ofiitiif hojjachuuf murteeysuun isaanii hubatamee jira.
Walumaagalattuu, jilli gara-garaa Sagantaa fii karoora dhaaba GABUO ummata Oromoo kan sochii dhaaba kanaa hubachuudhaaf bakka adda addaatti walgayaniif waaee dhaaba ibsuuf bobbaan duraa milkii gurguddoofii goobaan galtee jirti. Baha United States, Washington DC rraa, dhiha USA San Diegoo irraa, Awrophaa keeysa Barliin biyya jarmanirraa dhaabni keeysan, GABUO injifannoo galmeeysee jira. Bakka sadeenittuu hogganoonni dhaabaa, sochii GABUOn yeroo ammaa itti jiru, qindoomina qabsoo kan jaarmayoota Oromoo jidduu jiruufii carraqqii GABUOn jabeenya ULFOtiif hojiirra oolchaa jiru bal’inaan ibsanii jiran. Ummata dhaggeeyfachuuf dhufanirraahiis qooda fudhannaan guddaan galmaawee jira.
Bobbaan tuni jalqaba. Bobbaaleen tana fakkaattu aduunyaa mara keeysatti tahuuf jiraatti. Ibsa biratti tarkaanfiileen gurguddoon asirratti hinibsaminiis jirti. Tarkaanfiileen akkasii ofumaaf gaafni if mul'isan fagoo miti.
Oromiyaan nibilisoomti


text:
Daily Archives: August 2, 2016
Hagayya 2,2016 Fincila Xumura Gabrummaa Godina Arsii Aanaa Roobee Magaalaa Habee
Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo (SQ) Qophii Hagayya 2, 2016
“Oromiyaa Ka’i Ka’i” Yeeyyilee Oromoo Abdii Oromiyaa
Guyyaa Har’aa Hagayya 2,2016 Godina Harage Magaalaa Baddeessaa keessatti diddaan ummata Oromoo akkasitti jira.
Guyyaa fi Bakka Sagantaa Geggeessaa Obboo Tarfaa Dibaabaa
OObbo Tarfaan, Amajjii 6, 1940, magaalaa Dambidollo, Wallaga, Oromiyaa tti dhalatanii Adoleessa 29, 2016, magalaa Hamburg, Jarmanii, keessati addunya kana irraa dhukubaan boqootan.
Sagantaan geggessaa Obbo Tarfaa Dibaabaa Jimaata Hagayyaa 5, 2016, sa’aa 10:00 akka yeroo biyya Jarmanitti, mana sagadaa Altona Kreuzkirche, Hohenzollernring 78a, 22763 Hamburg, Jarmanii, keesatti erga raawatamee booda bakka Friedhof Bernadottestr. 32, 22763 Hamburg ti sirna awwaalchaatiin xumurama.
Itti aansee sa’aa 14:00 irraa eegalee sagantaan yaadannoo obbo Terfaa Dibaabaa iddooKulturkirche Altona, Bei der Johanniskirche 22 , 22767 Hamburg jedhamu keessatti geggeffama.
Maatii Obbo Tarfaa Dibaabaa
“Kaasi Gowwaa Rafu” Wallee Warraaqsaa Hawwisoo Qeerroo Artist Biqilaa Caalii Hagayya 1,2016
Godina Arsii Bahaa Aanaa Shirkaa,Baalee Aanaa Gaasaraa Akkasumas Wallagga Naqamte Keessa FXG Itti Fufe.
Hagayya 1,2016/ Arsii bahaa aanaa Shirkaa magaala Shirkaatti poolisoota Agaazii afur irratti uummanni reebicha irraatti fudhatame gara Hospitaala Asallaa geessaa jiru. Magaalan Zuwaayis waraana Wayyaanee agaazii ganama kana du’eef jecha halkan kana ummata reebaafi mana hidhaatti guuraa jiran seeruu abbaas namni keessaa waan baqate fakkaata daldalli hin jiru waraana qofatu magaalattii keessa jira Asaasas waraana malee namni magaala keessa sossohu hin jiru.
Godinuma Arrsii aanaa Roobee magaala Habeetti mormiin FXG finiinaa oole. Nu kan bulchu ABO malee wayyaanee miti jechaa oolan namoonni kudha shan hidhaman kan yeroof maqaa isaanii addaan hin baane.
Kana malees Godina Baalee aanaa Gaasaraa Dambalitti halkan kana mormii cimaatu godhamaa jira Wayyaanen hin bullu jechaa jira. Qeerron Dambal
Godina Wallaggaa Magaalaa Naqamtee keessatti guyyaa Har’a jechuun Hagayya 01/08/2016 galgala kana saatii lamaa jalqabanii nama dhimma isaaf karaa deemu Agaaziin qabdee reebaa jirti.Naannoo ani arge safara maaramii bakka jedhamutti namoota hunda lafarra ciibsanii reebaa jiru.baayyee kan nama dhibu namoota barumsa galgalaa baratan,namoota waldaa amantaa garaagaraa kessaa galan hunda jilbeeffachiisanii reebaa jiru.


text:
Awustireliyaa
Awustireliyaa (Commonwealth of Australia) kan jedhamtu biyya kibba Hemispheretti argamu yoo ta'u, lafti kun Ardii addunyaa keessaa diqqitti ofii kessa qaba. Haa ta'u malee Awustireliyaa odoloota guguddoo kan akka Tasmaaniyaa fi odoloota xixiqqaa Garba Indiyaa fi Garba Paasifiik kessatti argamanii of keessaa qaba. Biyyonni dhihoo Awustireliyaatti argamani kaaban Indoneeshiyaa, Tiimor Bahaa fi Paappu'aa Niwuu Giinii, kaaba bahaan Odoloota Solomoon, Vaanu'atuu fi Niwuu Kaledooniyaa (Firaansi irra kan bilisoomtee) akkasumas kibba bahaan Niwuu Ziilaandi jedhamanitu argamu.