text:
Qiyaamaa mormitotaaf deebii Kenname-1
Kutaalee darban keessatti Aakhiratti amanuun maal akka ta’ee fi maal akka of keessatti qabatu ilaalle turre. Aakhiratti amanuun gammachuu fi milkaa’inna nama tokko kan murteessudha. Sababni isaas, Aakhiraan gahuumsa xumuraa namoota hundaati. Namni jireenya keessattti gahuumsa ofii yoo hin beekin, garam akka deemu hin beeku. Jireenya tana keessa maaliif akka jiraatu ni wallaala. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa iddoo jireenyaa lama uumee. Tokkoffaan, iddoo jireenyaa gabaabdu taate fi qormaanni itti adeemsifamuudha. Iddoon jireenyaa gabaabdun tunis addunyaa tana. Lamaffaan immoo iddoo jireenyaa yeroo dheeraa turuu fi firiin qormaataa (jazaan) itti mul’atuudha. Kanaafu, umriin iddoo jireenya gabaabdun tuni erga xumurame booda Guyyaan iddoon jireenyaa dheeraan itti jalqabamuu ni dhufa. Kunis Guyyaa Qiyaamaa ta’a. Guyyaa Qiyaamaa kana namoonni du’an kaafamuun gara iddoo jireenyaa lammataatti oofamu.
Seenaa keessatti namoonni dhugaa kana kijibsiisan baay’eedha. Namoonni erga du’anii akkamitti kaafamu? Lafeen isaanii erga bututtee booda eenyutu isaan kaasaa jechuun shakkii ofitti naqu. In sha Allaah shakkii kana har’a hanga dandeenyun qulqulleessuf ni carraaqna. Warroonni Qiyaamaatti amanuu didan yaadota armaan gadii hundee hin qabne irratti amantii isaanii ijaarun Qiyaamaa kijibsiisan. Yaadota isaanii deebii waliin haala armaan gaditiin ni ilaalla:
Yaada sobaa 1ffaa- “Khaaliqni jalqaba namoota uume lamuu deebisuu hin danda’u” jechuun yaadu. Sababni guddaan yaada sobaa kana akka yaadan isaan taasise dandeetti Uumaa fi dandeetti uumamtoota wal qixxeessudha. Uumamtoonni wanta bade deebisuu hin danda’an jedhanii waan yaadaniif Uumaniis wanta bade deebisu hin danda’u jechuun yaadu. Yaada sobaa kana sammuu keessa kaa’un namoonni lamuu hin kaafaman jedhanii mormu. Qur’aanni yaada sobaa isaanii kanaaf karaa lamaan deebii kennaaf.
1ffaa- karaa wal madaalchisuu-Kana jechuun yeroo jalqabaatiif uumuu fi erga badee booda deebisu wal madaalchisu. Hundii keenya wanta duraan hin jirre uumuu irra wanta bade deebisuun akka salphatu ni beekna. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilmaan namaa wanta duraan homaa hin turre irraa isaan uume. Jalqaba bishaan saalaa furrii fakkaatu irraa lafee, foon fi qaamolee adda addaa kan baase, akkamitti biyyee erga ta’anii booda isaan deebisuu dadhabaa? Qondaaltoota Makkaa keessaa gariin isaanii lafee shamte fiduun Ergamaa Rabbii (SAW) fuunduratti butuchan. Ergasii ni jedhan, “Yaa Muhammad! Namni du’e ni kaafama jetta. Mee nutti himi; lafee shamtee fi bututte tana eenyutu lamuu kaasa?” Ergasii Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Aayata (keyyatoota) armaan gadi buuse:
“Sila namni akka Nuti bishaan saalaa irraa isa uumne hin arginee? Yeroma san inni mormaa ifa bahaa ta’ee argama. Fakkeenya Nuuf godhee fi uumama isaa dagatee, “Lafee erga bututtee [booda] eenyutu jiraachisa?” jedha. “Kan yeroo jalqabaa ishii (lafee) uumetu jiraachisa.” Jedhiin. Inni uumama hundaa Beekaadha.” Suuratu Yaasin 36:78-79
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa nama Qiyaamaa mormuu fi shakkuun akkana jechuun gaafata: “Sila namni bishaan saalaa irraa akka isa uumne hin arginee?”Kana jechuun namni lamuu kaafamu mormu jalqaba maalirraa Rabbiin akka isa uume hin ilaalu? Bishaan saalaa dadhabaa qaama keessa faca’e bakka tokkotti walitti fiduun isa uume. Bishaan kanarraa, lafee, foon, harka, ija, gurra fi qaamolee biroo akka uumee sila ilaalun lamuu deebifamutti hin amanuu? Bishaan dadhabaa qaama keessa faca’e walitti fiduun kan isa uume, lafee bututtee dachii keessa facaates lamuu akka deebisu haa beeku.
“Fakkeenya Nuuf godhee” Kana jechuun akka uumamtootaa dandeetti kan hin qabnee fi dadhabaatti Nu ilaala. Akkuma namni du’aa deebisuu hin dandeenye, “Rabbiinis nama du’e hin deebisu” jedhee yaada. “uumama isaa dagatee, “Lafee erga bututtee [booda] eenyutu jiraachisa?” jedha.” Kana jechuun jalqaba bishaan du’aa lubbuu hin qabne irraa isa uumuu Keenya dagatee “lafee bututte eenyutu kaasa?” jedha.“Kan yeroo jalqabaa ishii (lafee) uumetu jiraachisa.” Jedhiin.
Ilmi namaa akkuma jalqaba bishaan saalaa irraa nama uumuu hin dandeenye, lamuus nama kaasu hin danda’u. Rabbiin Guddaan Olta’e immoo akkuma jalqaba nama bishaan saalaa irraa uume, lamuus ni deebisa. Kanaafu, dandeettin Rabbii fi dandeettin namaa gonkumaa wal hin fakkaatan. Rabbiin wanta hundaa irratti Danda’aadha. Ilmi namaa immoo dadhabaadha. Rabbiin wanta hundaa beekaadha.
Karaa 2ffaa– Dandeetti Rabbii dachii fi samii keessatti mul’atu beeksisuu- namni kaafama mormuu, “nama du’e deebisuun jalqaba uumuu caalaa ni ulfaata” jedhee yoo falme, Qur’aanni ragaa uumamaa namaati fi kaafama caalaa guddaa ta’etti dabarsa. Innis, uumama samii fi dachiiti. Akkuma namni hunduu beeku,uumamni samii fi dachii uumama fi kaafama namaa caala. Kan samii fi dachii garmalee gurguddatan kanniin uume akkamitti nama du’e kaasu dadhabaa? Rabbiin ni jedha:
“Rabbiin Kan samiiwwanii fi dachii uume, isaan uumuu keessatti Kan hin dadhabin du’aa jiraachisuu irratti danda’aa akka ta’e hin arginee sila? Eeyyen! Dhugumatti Inni waan hundaa irratti Danda’aadha.” suuratu Al-Ahqaaf 46:33
Rabbiin samii fi dachii garmalee guddatanii fi bal’atan uume, ilmaan namaa lamuu deebisuun gonkumaa Isarratti hin ulfaatu. Sababni isaas, Inni waan hundaa irratti Danda’aadha. Samii fi dachii uumuu keessatti homaa hin dadhabne. Namoota du’an deebisuu keessattis wanti Isa dadhabsiisu tokkollee hin jiru.
Yaada sobaa 2ffaa- “Namni du’e lafeen isaa bututtee dachii keessa baddi. Suuraa fi amalli isaa hundi ni bada. Kanaafu, Rabbiin nama lafeen isaa bututtee dachii keessatti badde akkamitti deebisaa?” Sababni guddaan yaada sobaa kana akka yaadan isaan taasisee, “Rabbiin lakkoofsa namoota du’anii, lafeen isaanii eessa akka dhaqxuu fi wanta xiqqaaf guddaa hunda hin beeku.” Jedhanii waan yaadaniifi. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa yaada isaanii kana haala kanaan ifa godha:
“Ni jedhan, “Sila yeroo [duunee] dachii keessa bannee, dhugumatti uumama haarawa keessatti [lamuu ni uumamnaa]? Dhugumatti, isaan qunnamti Gooftaa isaanitti kan kafaraniidha.” Suuratu As-Sajdah 32:10
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wantoota hundaa akka beeku isaaniif mirkaneessa. Lakkoofsa namoota du’anii, namoota dhalatanii fi wantoota samii fi dachii keessa jiru hunda takka takkaan beeka. Inuma, wanta nafseen isaanii isaanitti hasaastu fi wanta qalbii keessatti dhoksan hunda beeka. Lafee bututtee dachii keessa badde takka takkaan akka beeku akkana jechuun isaaniif ibsa:
“Dhugumatti, waan dachiin isaan irraa hir’iftu beeknee jirra. Galmee tiiksatu Nu bira jira.” Suuratu Qaaf 50:4
Kana jechuun lafee, foon, gogaa fi rifeensa isaanii irraa wanta dachiin nyaattu dhugumatti ni beekna. Eessatti qaamni isaanii akka bittinaa’e fi lafeen isaanii bututte takka takkaan ni beekna. Dabalataan galmeen kuni hundi keessatti galmaa’e Nu bira jira. (Ibn Kasiir 7/395)
Warri kafaran, “Qiyaamaan nutti hin dhuftu” jedhan. Jedhi,“Akka isin jettanii miti. Rabbii kiyyaan kakadhe, dhugumatti isinitti ni dhufti. [Rabbiin] Beekaa waan hin mul’anneeti. Wanti hanga madaala atamii, wanti sana irra xiqqaa fi kan sana irra guddaas samii keessaa fi dachii keessatti Isa irraa kan hin miliqne ta’ee kitaaba ifa baasaa ta’e keessa jiraatu malee hin hafu.” Suuratu Saba 34:3
Rabbiin wanta nutti mul’atuu fi hin mul’anne, nuti beeknu fi hin beekne hunda ni beeka. Xiqqeenya irraa kan ka’e, wanti hanga atamii ykn firii xaafii samii fi dachii keessatti Isarraa hin dhokatu. Lafeen hanga feete bututtee daaraa haa taatu, eessatti akka bittinoofte Rabbiin ni beeka. Kanaafu, Kan waan hundaa beeku fi Danda’aa ta’e nama du’e kaasun Isarratti hin ulfaatu.
Wanta nafseen isaanii isaanitti hasaastu beekumsi Isaa akka marsee akkana jechuun Ibsa:
“Dhugumatti, nama uumneerra. Waan lubbuun (nafseen) isaa itti hasaastus ni beekna. Nuti [beekumsa Keenyan] hidda dhiigaa caalaa gara isaatti dhiyoodha.”Suuratu Qaaf 50:16
Guduunfaa
➜Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa copha bishaan saalaa irraa ilmaan namaa uume. Bishaan laafaa kanarraa lafee, foon, harka, gurra, mar’imaa fi qaamoolee biroo uume. Rabbiin malee eenyutu bishaan saalaa kanarraa nama dhaabbatee lukaan deemu uumu danda’aa?
➜Rabbiin ilmaan namaa taphaaf waan hin uumnef iddoo jireenya lama isaaniif taasise. 1ffaa- iddoo jireenya gabaabdu namni itti qoramuudha. 2ffaa iddoo jireenyaa dheeraa namni firii qormaataa (jazaa wanta hojjataa turee) itti arguudha.
➜Namni kaafama nama du’ee shakkuu waa sadii ilaalu danda’a:
1ffaa-Uumama isaa kan jalqabaa. Copha bishaanii dadhabaa irraa Rabbiin isa uume. Copha bishaanii irraa kan isa uume lamuu deebisuun akkamitti itti ulfaata? Yoo kunis isaaf liqimfamu dide, Nabii Aadam (AS) biyyee irraa akka uumame haa yaadatu. Rabbiin akkuma Aadamin biyyee irraa uume ilmaan isaas biyyee erga ta’anii booda ni deebisa.
2ffaa-Dandeetti Rabbii samii fi dachii keessatti mul’atu haa ilaalu. Samii fi dachii garmalee gurguddatanii fi bal’atan kanniin kan uume akkamitti nama du’e kaasun itti ulfaataa?
3ffaa-Dandeetti fi Beekumsi Rabbii kan namootaa irraa garagara akka ta’e haa beeku. Rabbiin wanta hundaa irratti danda’aadha, wanta hundaa ni beeka. Namni immoo wanta hundaa irratti danda’aa miti, wanta hundaa hin beeku. Namoota jalqaba irraa hanga xumuraatti du’an lafeen isaanii eessa akka dhaqxe Rabbiin takka takkaan beeka. Kanaafu, Guyyaa Qiyaamaa isaan kaasu irratti danda’aadha.
➲Ilmi namaa akkuma jalqaba bishaan saalaa irraa nama uumuu hin dandeenye, lamuus nama kaasu hin danda’u. Rabbiin Guddaan Olta’e immoo akkuma jalqaba nama bishaan saalaa irraa uume, lamuus ni deebisa.
Kitaabban wabii:
al-aqiidatul Islaamiyyatu wa usuusuhaa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi, fuula 573-577
Tafsiir Ibn Kasiir 7/395
https://furtusammu.wordpress.com/2018/04/15/who-is-your-lord-no-7/


c: text/html

text:
Oromia: #OromoProtests in Awwadaayii. Hiriirri Mormii Dubartootaan Awwadaayitti Godhame (August 30, 2020) August 30, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
trackback
[SBO – Hagayya 30,2020] Hiriirri mormii, kan dhiittaa mirga dhala namaa raawwatamaa jiru mormu, kabajamuu mirgootaa gaafatuu fi gaaffilee adda addaa of keessaa qabu har’a Hagayya 30,2020 Baha Oromiyaa magaalaa Awwadaay keessatti haawwanii fi qarree Oromoo kumaantamaan lakka’amaniin geggeessamuun hubatameera. Humni waraanaa fi poolisootni mootummaa dubartootaa fi qarree Oromoo hiriira ba’an kana irratti akka dhukaasan maddeen oduu Awwadaay gabaasaniiru. Miidhaan dhaqqabuu fi dhiisuu ammatti waan adda ba’e akka hin jirre ibsameera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dhaabbanni telekoominikeeshinii Itoophiyaa (Ethio telecom) teknooloojii quunnamtii telefoonaa fi interneetii ittiin to’atanii fi gatii baasisan haarawa biyya galchuu isaa beeksisee jira.
“Tekinooloojiin kun hojjetoonni telekoomii biyya kami iyyuu kan itti gargaaramani” ka jedhan – Hojiraawachiisaa ol’aanaan Ethi Telecom- Obbo Andualem Admaasee, tekinooloojiin kun tajaajilawwan telekoomii fi interneetii addaa uummata dhaqqabsiisuuf akka gargaaru ibsan.
Akkasumas, tajaajilawwan interneetii “Over The Talk” yokaan OTT jedhaman, kanneen Viber, Wichat, Whatsapp jedhamanitti enna namoonni gargaaraman, akka barbaachisummaa isaatti, gatii baasiisa


text:
Waan kooraa fuudhaniif fardi hin wallaalu. Wanti na dhibe nu hunda dhibee jira yoo ta’eef jedheen gaaffii tana mata duree godhachuuf dirqame. Haala FXG Oromiyaa guutuu keessatti dhohee belbelaa turee fi jiru dhaamsuuf, olola ilmaan Oromoo muraasaan yeroo ammaa irratti baname gurri na caqasuu dadhabee, garaan na hammaatee gaaffii kana kaase. Diinni Oromoo Wayyaanee dha. Oromoon Oromoof diinaa miti. Olola diinaan malu wal irratti oofuun mee maal jedhama? Namni mana tokko kabu citaa wal hin saamu. Dhuguma rakkoo tokko qaamni qabu furmaata tokko kan barbaadu ololaan wal irratti duuluun tahuu hin qabu. Kun amantaa Habashaan Oromoon sabaa fi sab-lamoota biyyattii bulchuu dhiisii mataa ofiituu bulchuu hin danda’u yaada jedhu sana of irratti mirkaneessuun fedhameeti moo maal yaaduu irraa ti?
Sareen ofii wal nyaattu bineensa of irraa/wal irraa hin baaftu. Qabsaawaan qabsoo wal harkatti qabu diinaaf utubaa ta’ee umrii gabrummaa ummata isaa irratti waarsa malee hawwii ummata isaa guutuu hin danda’u. Namni hojjatu dogongoruu ni danda’a. Kan hin dogongorre isa hin sochoone qofa. Dhaaba kana/sanatu dadhabaadha/laafaadha jechuun yeroo Oromoon itti wal ajeeffatu /abaaru keessa hin jirru. Yeroo laafaa jabeeffatnee, jabaa faarsinee, wallaalaa barsiifannee, jallataa qajeelfannee gamtaan diina keenya irratti irree keenya humneessinee
diina keenya mancaasuu qabnu keessa jirra.
Dammaqiinsi keenya wal fakkaataa akka hin tahin nin beeka. Baay’ee kan dammaqe, xiqqoo kan dammaqee fi dammaqiisna woyiituu kan hin qabnetu waliin socho’aa jirra. Garaagarummaa dammaqiinsaa jiru kana wal simachiisanii socho’uun ammoo mala/tooftaa bilchaataa akka feesisu beekkamaa dha. Oromoonni ogummaa kana qaban yeroon itti barbaadaman amma. Wal ceersuun, diina jalatti gadi wal qabuun hir’ina armaa olitti tuqaman irraa madda. Dadhabiinsa kana dafanii cufatuun ammoo dirqama Oromoota maraa ti. Furmaata fiduu irratti anaa fi si’i jennee wal eeguu osoo hin taane, nu cufti jennee gamtaan socho’uu gaafata yeroon keessa jirru.
Sadarkaan sab-boonummaas akkasuma garaa garummaa ni qabaata. Sab-boonaan dhugaa of irra saba ofiitiif dursa kenna. Namni akkasii dhuguma nama siyaasaan bilchaate. Kan waan woloo malee waan garee/dhuunfaa hin dubbatu/hin fardeessu. Haasawa hawaasa giddutti rakkoo uumuu malu irraa bilisa tahe haasawa; rakkoolee dhalachuu malaniif dursee furmaata lafa kaaha; rakkoolee tasa dhalataniifis battalummatti furmaata akeekuu danda’a. Oromoon har’a namoota akkasii danuu horee jira. Hojiin gadi bahanii kan mul’atan garuu muraasa. Isaan keessaahuu namoonni yaada bilchaataan kutatanii gadi bahan lakkoofsaan jiru. Hedduun isaanii garuu akkuma mataa gadi qabatanitti riphanii jiru. Isaan ammoo ebalu fa’a jedhee himuu nin danda’a, garuu hin godhu. Sodhaadhee osoo hin taane akkuma isaan ofii of beekanii gadi bahanii beekkumsa qaban saba isaaniif oolchan
akeekuufi.
Gama biraan beektotni Oromoo warreen yaada ummata Oromoo kan woloo lafa kaawanii yaada dhuunfaa isaanii ol fuudhanii hafarsanis ni jiru. Hayyoomina/qaroomina yoo qabaatan tarii isaanuu beekanii of sirreessuu ni danda’u jedheen abdadha. Kunis waan natti dhagahame ibsachuu fedhee ti malee namoota yakkuuf miti. Wal gorfachuun wal qajeelfachuun aadaa sabni keenya dhalootaan qabu. Tantoommiin gadoo hin baaftu akkuma jedhamu wal abaaruu fi wal arrabsuun nagaya hin uuman. Kana irraa haa guddannu.
Ummata bal’aa Oromoo waggaa dhibbaa ol harqoota gabrummaa jala jiru gabrummaa jalatti hambisuu kanneen barbaadan ilaalcha gandummaa, amantii, naannummaa, gosummaan akka xaxamu yaada hammeenyaa keessa buusu. Ololli qindaawaa yeroo ammaa sochii Qeerroo Bilisummaa fi ABO irratti adeemsifamaa jiramu qaama sochii akkasii ti. Diina abaaruu/balaaleffachuu lakkisanii qaama ofii of irratti maaxaruun maaliif barbaachise? Diina Oromoo irraa fonqolchuuf moo diina jalatti Oromoo mogolchuuf? Sararoota sab-qunnamtii gara garaa irratti ololli deemaa jiru keessattuu yeroo murteessaa kana keessatti maaliif barbaachise? Namoota tokkee akka dhuunfaatti qabsoo irratti yakka dalagan akka diina innikaatti sadarkaa isaanii ol fuudhanii hafarsuun maaliif feesise? Qabsoon cidha miti. Bu’aa ba’ii hedduu qabdi. Diinni balleessuuf deeman daran nama balleessuuf hojjata. Akkuma nuti diina keenya dhabamsiisuuf tooftaa adda addaatti dhimma baanu diinni keenyas nu dhabamsiisuuf tooftaa gara garaatti akka dhimma bahu maaf wollaalame?
Gantummaan waan haaraya qabsoo Oromoo qofa keessatti dhalate miti. Qabsoo gosoota hundaa keessatti kan turee fi fuula duraas kan itti fufee jiraatuu dha. Diina kallattiin ummata keenya fixaa turee fi jiru dhiisanii namoota dhuunfaa mata duree godhatanii irratti haasawaa bulanii ooluun maaliif akka barbaachise of duuba deebi’anii ilaaluun hin badu. Kanneen kanatti jiran Oromoo naasisuun diina keenya gammachiisuuf akka tahe waan hubatan natti hin fakkaatne.
Namni tokko waanuma namni tokko raawwatuu danda’u raawwata malee sanaa ol raawwatuu hin danda’u. OPDOn humna Wayyaanee of cinaa qabduu fi ummata bal’aa kana bakka buuna jettu ummata Oromoo qabsoo isaa irraa of duuba deebisuu hin dandeenye. Akkuma ummata isii salphina jalatti ittisaa turte ofii isiitiifuu waaroo salphinaa uffattee mugaa jirti.
Diina hanga inni hin geenne ol fuudhanii gurra itti godhuuf yaaluun ammoo barbaachisaa miti. Olola dhihoo kana deemaa jiru keessatti namoota lama kan Girmaa Xurunee jedhamantu maqaan ka’a. Ummata mootummaa hanga funyaanii meeshaa baranee waraanaa hidhatee itti bobba’ee hin sodaatin, namoota lamaan kanneeniin sodaachisuuf yaaluun gowwummaa dha. Namoonni kun diina haa ta’anii fira, ummata isaan keessa bobba’anii jirantu beeka. Diina ta’an isaanuu gurra micciiranii dhabamsiisuuf jiraatu. Fira ta’anis isaanumatu akka gaariitti beeka. Ummata bal’aaf hiree kana kennuun osoo danda’amuu, ummata wallaalaa homaatuu hin beekne fakkeessanii nutu isiniif beeknaan, dibbee namoota dhuunfaa ol kaasanii dillaaquun barbaachisumma waan qabu natti hin fakkaatu.
Nama nama ajjeesse/ajjeesise, ni ajjeesu/ni ajeesisu. Dawaan du’aa du’uma. Kan ta’uu qabus kanuma malee kalloo ololaa itti hafarsuun diinummaa irraa isaan hin dhaabu/hin diinomsus. Dharti tuullaa citaa ti. Dhugaan ija mixii ti. Dhuma irratti kan muldhatuu fi mohatu dhugaa tahuu haa beeknu.
ABOn ilma Oromoo ti. Oromoo irraa ijaarame. Oromoof ijaarame. Hoogganni isaa laafuu fi jabaatuun seenaa biraa ti. Hooggana isaa jibbuun furmaata hin fidu. Hoggana irraa dubbachuu kan danda’u nama dhaaba keessa jiru. Dhaaba jibbuun ammoo Oromoo jibbuu dha. Ilma yoo jaalatan furrii wajjini akkkuma jedhamu ABO jaallatanii hoggana isaa jibbuun hin fakkaatu. ABO kan jibbu gabroomfataa haarawaa fi gabroomfataa moofaa duriii qofa. Dhaaba dhiigaan, lafeen, lubbuun
ijaarame irratti olola kan oofu Oromoo ta’uu hin qabu. Keessattuu namoota duraan miseensa dhaaba kanaa ta’aniin ololli irratti deemsifamuun ceera guddaa dha. Yakka dhiifama hin qabne.
Miseensota gadii irraa hamma hogganoota qaama ol aanaa dhaaba kanaa warra turaniin ololli akkasii irratti banamuun ummata Oromoo gabrummaa jalatti gadi qabuu irraa adda miti. Irbuu sabaa “qabsoo kana hanga wareegama lubbuutti irraa adda hin baanu, yoo baanee argamne irbuun saba keenyaa nu haa qabu, lafeen jaallan kaayyoo kana irratti wareegamanii nu haa waraantu” jedhanii seenan diiganii jireenya mataa ofii ooffachuuf biyyoota alaatti baqatanii achirraa olola kana irratti kan bobba’an irbuun dagatan isaan irratti dalagaa jiraachuu muldhisa. Silaa afaan ittiin dubbatanuu hin qaban ture. Mana dhim’isu abbaa keessa galu/jirutu beeka. Dhim’uu sana haala itti of irraa dhaabu kan beekus isuma. Mana ofii keessa hin jirre irratti haasawuun doofummaa dha.
Namni liqaan irra jiru akka lafti bari’u hin fedhu; abbaan liqaa irraa qabu waan dhufee rakkisuuf. Namni manni itti dhim’isu duumessa samii irratti jibba; waan rooba sodaatuuf. Namni niitiin itti qanyiftu aduu dhiitu hin jaalatu; manatti galuu waan hin feeneef. Namoota rakkoolee gosa kanaa qabantu ABO fi Qeerroo irratti olola rakashaa fi bushaawaa kana oofa.
Waa’ee qabsoo irratti yaada kennachuuf waan irraa eeggamu gochuun barbaachisaa dha. Akka nama murteessaatti of ilaaluuf ammoo, hadhaa qabsoon hidhannoo qabdu dhandhamuu feesisa. Nama tokko qabsoo sabaaf murteessaa ta’uu kan mirkaneessu hojii inni lafa irratti mul’isu malee afaan mi’aawuun qofti qabsaawaa haqaa hin taasisu. Qabsaawaan haqaa dandeettii, beekkomsa, qabeenyaa fi yaada isaa walii galaan qabsoo saba bira dhaabbata. Namoonni ulaagaa kana hin guuttatiin irkoo qabsichaa ti malee murteessoo qabsoo kanaa ta’uu hin danda’an. Gowwaa dirra dhawan, qaroo bira dhawan.
Oromoon dhalootaan tokko. Garaa garummaan guyyaa keessa karaa amantii gidduu isaatti uumame adda isa hin baafne. Tokkummaan dhalootaa akkuma dhalatetti jiraaf. Kun jabina Oromoon qabu keessaa isa tokko. Biyyoota Arabootaa, kan dhiigaan, amantiin, biyyaan tokkoo har’a bakka meeqatti wal hiranii ibiddaan lafa irraa wal duguugaa jiru. Kanaaf Oromoon ummata hawaasa addunyaafuu fakkeenya addaa ta’uu danda’a. Tokkummaa midhagaa dhalootaa kana xureessuuf dhalli Oromoo ofitti gamuun gocha hamaa fi diinummaa ti.
Hoogganoota dhaabaa abaaruun fala hin fidu. Qabsootti dabalamanii qabsoo
sana jijjiiruu irratti bobba’uutu furmaata waaraa fida. Ijaan hojjataan hojii hin dadhabdu. Waan namni biraa dalagu taa’anii ilaalanii laafina irraa himuun ammoo balleessuu malee tolchuu hin tahu. Hinaaffaan masaanuufuu homaa hin tarre. Namni qabsoo tanaaf yaadu haadha qabsoo tanaa ti. Haati ilma jaamaa isiitiinuu Bakkalcha koo jettee waamti akka inni ija hin qabne osoo beektuu. Sa’a abbaan gaafa cabse ormi ija balleessa akkuma jedhamu, ABO balleessuu irratti bobba’uun diina Oromoof daboo bahuudha malee Oromoof dhimmuu/dhaabbatuu miti. Hawwii fi fedhii saba bal’aa irraan tarkaanfatanii fedhii fi hawwii dhuunfaa dursuun badii dhiifama hin qabne raawwatuu dha. Akka nam-tokkeetti, akka gareettis tahe akka dhaabaatti kunneen olola hamaa kana irraa qooda qabdan osoo irraa of qusattanii irra isiniif gooma.
Warra osoo beekuu diina tajaajilu, farrummaan isaanii waan beekkamuuf of irraa tiksuun hin dhibu. Rirmi qabsoo guddaan namoota fira fakkaatanii qabsoo irratti duula hamaa banuudhaan geergoo/tukaana qabsoo ta’anii dha. Kan falfalu osoo falfaluu kan horu hinuma hora akkuma jedhamu ABOn bu’uureffama isaa irraa kaasee osoo dura dhaabbatamuu shira hunda irra aanee har’a gahe. Fuula duras dhaaba eenyullee dhabamsiisuu danda’uu miti. Kan dursee dhabamu isa ABO
dhabamsiisuuf shiruu dha. Qabsaawaan ni kufa, qabsoon itti fufa! Bilisummaan ni dhufa! jedhamee kan dhaadatamuuf kanumaafi.
Kanaaf kaayyoo fi akeekni ABO hanga bilisummaa fi walabummaan mirkanaawutti bakkuma ofii jiraata. Namootni abjuu diinaa dhugoomsuuf carraaqxan gocha hammeenyaa boru seenaan itti isin gaafatuuf jiraatu geggeessaa jirtan, irraa deebi’aa. Rakkoo tarrisuu dhiisaatii fala rakkoo tarrisuu irratti fuulleffadhaa. Walitti duuluun ofitti duuluu akka tahe hubadha. Wal ittisuun of ittisuu akka tahe beekaa. Kana bira dabartanii olola keessan kan itti fuftan yoo tahe akka maanguddichi Oromoo tokko bara Xaaliyaaniin biyya qabatte sana teessuma irratti itti haasawamaa oolamee gara dhumaatti xaaliyaantichi, wanti ani isinitti himaa oole cufti isinii galee jedhee gaafatnaan; manguddichi lafaa ka’ee ”Hanguma isin as jirtanuu nuuf galuuf hin jiraatu” jedhe jedhamu sanaa, akkasitti quba of qabaadhaa. Gaaffii tiyya tan naaf, moo, nuuf hin galin jettu tana irra deebi’aa of gaafadhaa/wal gaafadhaa deebii quubsaa itti kennaa.
Ammas taanaan akka nama tokkootti ani akkuman gaaffii kaase yaada furmaataa sammuu kiyya keessa jiru maddisiisuuf yaalee jira. Hanga beekan mana eegan akkuma jedhamu hir’inni jiraatus beekaa hedduu waan qabnuuf kan beekutu sirreessa amantaa jedhun qaba. Kanaaf, wal dhabuu irratti walii galuu irra, walii galuu irratti walii haa gallu. Ummata keenya tokkummaa dhorguu irra diina keenya tokkummaa dhorguun mancaasuu irratti haa cichinu. Anaa fi sihi ykn nuhii fi isin jechuu dhiifnee nuhi jechuu qofa haa aadeffannu. Huubaa huura wal irratti guuruu haa lakkifnu. Namoota facebook/paltalk irratti yaada hammeenyaa kan diiggaa maddisiisu facasuu irratti bobba’an deeggaruu dhiifnee seenaa duubbee isaanii adda haa baafaannu.
Waa hundaa caalaa dhimmi Qeerroo irratti ololamu na ajaa’ibe. Kaleessa Qeerroo duuba humni tokko hin jiru jedhamaa hin turree? Namoota/dhaabota meeqatu sochii Qeerrootti abbaa ta’uuf hiixataa ture? Ijoolleen ofuma isaaniif akkanumaan ka’anii fincilan malee qaamni duuba jiru tokko hin jiru afaan jedhanii dubbachaa bahaniin har’a badiitu ta’eef maqaa hammeenyaan ABO qaqqabachuu maaltu fide? Gaafa jabaadhaa Qeerroo teenya isin waliin jirra jedhamaa turame maqaa gaarii sanaan ABOn maaf maqaan kaafamuun hanqatame? Akkuma Wayyaaneen yoo bishaan xaasaa tokko jige ABOtu jigse jettu, dhalli Oromoos akkas jechuun qaanyii dha. Nama of hatu/saamu hin danda’ani jedhama mitii ree?
Xumuruuf namootni adda durummaan olola rakasha kana oofan keessattuu kanneen biyya alaa jiran namoota dhaaba kana himatanii bahanii fi maqaa dhaaba kanaatiin hiree doolaaratti bahuu badhaafamanii quufni irra dabree dha. Kun hodhuu dadhabu dhoorgachiisuu hin dadhabuu aroogessaa sana fakkaata. Nuti qabsoo ala taane, isinis akka bakka hin geenye goona jechuun duula banamee dha. Olola maqa xureessii kanaaf jecha qabsoon ABOn hoogganamtu fi FXGn Qeerroo Bilisummaan belbelaa jirus hanga galma gahuu eenyullee dhaabuu akka hin dandeenye diinnnis, firris tolchee beeka. “BOOLLA NAMAA HIN QOTIINAA, QOTTANIS HAALAAN GADI HIN FAGEESSINAA, KAN DU’AA EEGAN KAN DU’U HIN BEEKANII” sanii mee of qusadhaa. Barcuma ulfinaa abbaatu of jala baata waan ta’eef, wal kabajuu aadaan qabnu sanaan mee haa araaramnu. Jibbi intala nama dhorgatee, jaalalli intala namaa hin kennu, hireetu namaaf kenna.
Waan taheef, wal jibbiinsa kana haa toobbannu/haa lagannu. Kanaaf waliigalan alaa galaniin ofitti araaramaa, walittis araaramaa. Sochii farrummaa irraa dhaabbadhaa. Gaaffii kiyyaaf deebiin yoo jiraate nin eega.
Suutumaa Raagaa


text:
Ebla 17/2014(TOI) – Ministeerri Jallisii fi Naannawaa Gammoojjii Oromiyaatti iddoolee hongeen miidhaman dandamachiisuuf xiyyeeffannoon hojjechaa jiraachuu beeksiseera.
Ministeerri Jallisiifi Naannawaa Gammoojjii Pirojektii fooyyeessa jireenya hawaasa naannoo gammoojjiif qabameen, naannoo Oromiyaa iddoowwan garaagaraa hongeen miidhaman bayyaannachiisuuf Baankii Addunyaarraa deeggarsi namoomaa ramadamuu beeksiseera.
Ministeerichi ibsa miidiyaaf kenneen hawaasa gammoojjii Oromiyaa iddoowwan garaagaraatti rakkoo hongeef saaxilaman dandamachiisuuf hojjetamaa jiraachuu himeera.
Birrii deeggarsaaf ramadame keessaa miiliyoonni 6 fi kumni 300 fi kuma 95 fi 993 har’a Naannoo Oromiyaaf kennameera.
Ministirri Ministeera Jallisii fi Naannawaa Gammoojjii Injiinar Ayishaa Mahaammad wayita deeggarsicha dabarsanii kennan, hawaasa naannawaa gammoojjii hongeef saaxilame dandamachiisuuf hojiin eegalame itti fufa jedhaniiru.
Pirezedaantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa,Obbo Shimallis Abdiisaan deeggarsa kennameef galateeffachuun, Mootummaan Naannoo Oromiyaa rakkoo hongeen qaqqabu waaraan furuuf dhaabbiin kan hojjetu ta’uu himaniiru.
Waajjira Pirezedaantirraa odeeffanne


text:
Sengaal 2- Gaanaa 1
Aljeeriyaa 3-Afrikaa Kibbaa 1
Zaambiyaa 1-Koongoo DR 1
Tuniiziyaa 1-Kep Verdee 1
Equwaatoriyaal Giinii 1 Koongoo 1
Gaabon 2-Burkiinaa Faasoo 1
Dorgommii Waancaa Afrikaa Eqwatooriyaal GiinIitti qopheessaan taphachumatit jiran.Tapha guyyaa sadiitti goolii 15 galee, nama kuma kurnya hedduutti bahee daawwate.
Tapaha Garee C keessaa Senegaalii fi Aljeriyaan duubaa dhufani mo’an.Tapha guyyaa sadii marroo jaha taphatanii biyyiyii sadii qoftii wal moote sunitti , Bafaanaa Bafaanaa Afrika Kibbaatii fi Black Stars, Gaanaati taphi hin taane.
Tpahta Senegaal, Gaanaa 2-1 moote irratti taphataan Senegaal Moussa Sow sekondii hafte keessatti gooli keessa buufatee Senegaal mirgaan galatte.
Senegaal ta Moussan galche sun waliin marroo haga 20 gooli galchuuf balbala Gaanaa,Black Stars irraa cabsuuf gamte kubbaa sibiilaa gooliiti fi laphee namicha goolii eeguutiin dhaananii taan ammoo qilleensa keessa oofte.
Gooli takkittiin Gaanaa gurbaan isiin Faransaayii fidatte Andree Ayewutit daqiiqaa 27essoo irratti keessa buuseef.
Gaanaan tapha jalqabaa irratti goolii galchu malte hedduu dhabde. Gurbaan isiin abdattu, Asamoah Gyan, biinnii, busaa irratti arganii wallaanchuutti jiraa.
Gaanaa silaa tapha jalqaba akka dansaa taphachaa dhuftullee taphii sun goolii hin taaneef.Goolii Senegaal ta qaraa Mame Diouf,nama isiin kilabii EPL,Stoke City fidatanitti daqiiqaa 58esso irratti keessa buuseef.
Senegaal duubumaa dhuftee moote.Gama kaaniin ammoo Aljeeriyaallee Bafana Bafana Afrikaa Kibbaa 3-1 adabdee waan hamtuu goote.Aljeeriyaan duruu nama hedduu alaa fidatte jedhanii sodaatanillee yoo taphii jalqabe haga Afrikaa Kibbaa miila hin oowwine.
Afrikaan Kibbaa tapha jalqabaa ufumatti qabaadhattee daqiiqaa 51 irratti Thuso Phala goolii qaraa galcheef.Kubbaa adabbii ta taphataan isii Tokelo Rantie dhiitelleen sibiilaa gooli dhooftee irraa deebite.
Afrikaan Kibbaa Gooii sadeen Aljeriyaan AfrIkaa Kibbaatiin moote ta qaraa Afrikuma Kibbaatti daqiiqaa 67essoo iratti ufitti galchite, ta lammeessoo Faouzi Ghoulam,ta sadeessoo ammoo Islam Slimani dabaleef.
Ammajii 20,2015 ammoo Ayvori Koosti fi Giiniitti waliin taphata.Diider Diroogbaa dhufuu baatullee Ayvori Koasti moohichaan egan.
Tapha Maali fi Kaameruun irratti taphataan Maalii,Saamu’eel Eto dhufuu baatullee abdi qabdi.Fulaa Saamu’eel hin jirretti Maaliin Vincent Aboubakar abdatti.
Tapha Waancaa Afrikaa kana Equwaatooriyaal Giinii magaalaa afur keesstti itti jiran.


text:
Ijoollee too yaa tiruuRead More »
Hireen WBO maal ta’uuf deema?
TPLF kophaa isaa WBO/UFEFCF malee PP wajjin marii araaraa ni godhaa? Berhanu Hundee Seensa Akka yeroo ammaa fuula miidiyaalee hawaasaa irratti dubbatamaa ykn barreeffamaa jirutti, …Read More »
Maraammartoo moo Maltummaadha?
Hooggantoota fi miseensota ”ABO” Biyya AlaaHubataa Dubbii tiinHooggansi ABO Jaal Daawud Ibsaatiin hooganamu bara 2018 biyyatti galuu isaa Oromoon biyyakeessaa fi alaa gammachuun simate. Akkuma …Read More »
Qabsoon itti fufa!
Ija Dubbii Vol. 1, No. 4 1 Guraandhala 2022 Hoggansa fi Miseensa ABO Biyya Hambaa: Fira moo diina QBO ti?Hubataa Dubbii tiin Hoggansi fi miseensotni …Read More »
Carraa Bara 2018 fi Waan Irraa Barannu
Hubataa Dubbii tiin Qabsoo qeerroo fi qarreen Oromoo bara 2014 jalqabanii geggeessaniin dhiibamtee kufuu ofii beeknan, Wayyaanen bara 2018 aangoo gara OPDO dabarsite. Kana gidduutti …Read More »
WBO irraa Harkaa keessan Kaasaa!
Obbo Baqqalaa fi Obbo Jawar Baga Nagaan Mana Hidhaatii Baatan! Hubataa Dubbii tiin Obbo Baqqalaa fi Obbo Jawar turtii mana hidhaa baatii 18n booda hiikamanii …Read More »
Ololli WBO irratti Oofamu haa Dhabbatu!
Hubataa Dubbii tiin Qabsoon Oromoo tooftaa hundatti dhimma bahuu qaba: Qabsoo nagaas, kan hidhannoos. ABOn WBO, WBOnis ABO dha! Addadummaan WBO fi kaayyoo ABO isa ganamaa gidduu …Read More »
Hoggansa fi Miseensa ABO Biyya Hambaa: Fira moo diina QBO ti?
Hubataa Dubbii tiin=====================================================Hoggansi fi miseensotni ABO biyya hambaa jiraatan tokko-tokko, hojiin isaan guyya-guyyaattiraawwatan, diina dhaabichaa isaan fakkeessa yoo jedhame dogoggora hin qabu. Ummatni OromooABO irratti …Read More »
Sirni Geggeessaa fi Awwaalcha Artist Nuhoo Goobanaa
OMN Sirni Geggeessaa fi Awwaalcha Artist Nuhoo Goobanaa bakka maatii, waahillaniifi dinqisiifattoonnisaa argamanitti Adaamaatti raawwatame. Sirna geggeessaa Istaadiyoomii Adaamaatti raawwatame irratti jaallattoonniifi dinqisiifattoonni Artist Nuhoo …Read More »
SEENAA GABAABDUUNUUHOO MAHAMMAD GOOBANAA1952 – 2022Amajjii 19, 2022
Abbaa Urjii tiin: Ji’a Hagayyaa tan bara 1952-a, gaafa Mahammad Goobanaa ilmii barsiisuuf Dirree Dhawaa-rraa gama ganda Warra Alii kan magaalaa xiqqoo Laga Mixee bira …Read More »


text:
Amajji, 29/2014(TOI) – Yaa’ii hongantoota Gamataa Afrikaa 35ffaa walga’ii balbala cufatee taa’een dhimma nageenyaa fi tasgabbii Afrikaarratti bali’inaan mari’achuu dubbi himaan ministira dhimma alaa ambaasaaddar Diinaa Muftii himan.
Yaa’ichi kaleessaa kan jalqabe yoo ta’u, waaree booda dhimmoota adda addaarratti qofaatti balbala cufatee mari’ateera.
Dubbi himaan ministira dhimma alaa ambaasaaddar Diinaa Muftii ibsa laataniin yaa’ichi dhimma nageenyaa fi tasgabbii aardivharratti bali’inaan mari’achuu himaniiru.
Dhimma Afrikaatti karaa seeraan alaa mootummaa foqolchuu yaaddoo ta’aa dhuferratti yaa’iichi marii taasisuu himaniiru.
Yaadichas Pirezidaantiin Keeniyaa Uuhuuruu Keniyaataa bali’inaan kan kan dhiheessan yoo ta’u hoggantoonni hedduus yaada kanarratti hundaa’uun yaadotaa maariif ta’an kaasanii irratti mari’atamuu himaniiru
Gama biraatiin dhimma yaaliwwan Vaayirasii Koroonaa ittisuuf taasifamaa jirufi bu’a haga ammaatti argamerrattis mari’atameera jedhaniiru.
Keessayyu sirna Fayyaa diriirsuun talaalli vaayirasichaa waliin gahuun haala danda’amurratti hoggantoonni gamtichaa mari’achuu ambaasaaddar Diinaa Muftii himaniiru.
Baankiin misooma Afrikaa tokkummaa aardichaa ariifachiisuf ‘Fandi” barbaachisu ilaalichisee gabaasa dhiheesserrattis mari’atamuu amaabaassar Diinaan himaniiru.
Yaa’ichi har’as kan.mariyatu yoo ta’u dhimmoota heddu irratti murtee ni kenna jedhamee eegama


text:
Siidaan suuraa ujjoollee cinatti argaatin jirtan kuni ammoo kan Gooticha Oromoo #Bakar_Waareeti.
Abubakar-Waaree Goota Goota Caaluu kan akka Leenjisoo Diggaati Meeshaa waraana Ammayyaa hin ta’in qabachuun Waraana Abashoota meeshaa waraana Ammayyaa hidhate dura dhabbate Gotoota Oromoo lolchisee lolaa ture yeroo Minilik Meeshaa waraana Ammayyaatin Oromiyaa qabachuuf Waraana Ummata Oromoo irratti labsu.
Goota Ganama Farda yaabatee lola seenee osoo lolu lukni isaa takka irraa muramee Lola keessatti luka isaa kan muramee lafa bu’e osoo hin argin lola isaa itti fufuun lolaa oleetin yeroo lola irraa galgala gara mana isaa galu haati mana isaa Farda irratti yeroo ilaaltu luka isaa takka malee takka dhabdee, iyyiite yeroo gaaffatu, innis luka ufii yeroo ilaalu luka takka akka hin qabne arge!
lukni isaa Waraana keessatti diinan irraa muramtus essatti irraa muramtee fi yeroo kam akka irraa muramte beekuu hin dandeenye!!!!!!
Lukni sirraa muramuu miti qoreen xiqqoon takka yeroo si waraante eddoon qoreen si waraante sun hangam takka akka si dhukkubu sammuu kee uf gaaffadhuti deebii ufumaa ufii deebiisi.
Qabsoo isaan irratti wareegaman Dhaloonni ammaa kun galmaan gahuun dirqama keenya.
Seenaan bara baran isaan ni yaadata warra biyya fi sabaaf jecha lubbuu isaanii dhabe. Rabbiin jannaata haa keennuuf. warra akka qabsoon isaanii galma hin geenye hojjaata jiran ammoo lafee fi dhiigni isaani kan lafa irratti dhaggala’e sun isaan haa nyaatu.
INJIFFANNOON KAN UUMMATA OROMOO HAA TA’U!!


text:
﴿وَٱلۡمُرۡسَلَٰتِ عُرۡفٗا١﴾
وَٱلْمُرْسَلَـٰتِ[bubbeewwan] ergamaniin,عُرْفًاwal-duraa duubaan,
Wal duraa duubaan [bubbeewwan] ergamaniin.
Jecha “mursalaat” jedhu ilaalchise hayyoonni hiikota beekkamo lama kennanii jiru. Isaanis, bubbee fi malaykoota. Garuu harki caalaan hayyootaa, “bubbee” jedhanii jiru. Kanaafu, nutis gara Afaan Oromootti yommuu deebisnu bubbee jechuun fayyadamne jirra. “Wal duraa duubaan [bubbeewwan] ergamaniin” Kana jechuun bubbee wal duraa duubaan qananii fi rahmataan ergamaniin Nan kakadha. Bubbeen tuni rooba rahmata Rabbii ta’een nama gammachiisti. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:“Inni bubbee gammachiisa taasisee rahmata Isaa dura Kan erguudha.” Suuratu Al-A’araaf 7:57 (Asitti rahmanni Isaa rooba)
﴿فَٱلۡعَٰصِفَٰتِ عَصۡفٗا٢﴾
فَٱلْعَـٰصِفَـٰتِ[bubbeewwan] bubbisanعَصْفًاhumnaan bubbisu,
[Bubbeewwan] humnaan bubbisu bubbisaniin.
Ammas bubbee humnaan bubbistuun Nan kakadhaa. Bubbeen humnaan bubbistu tuni wanta dachi irra jiru fuutee bakka tokko irraa bakka biraatti geessun hojii adda addaa hojjatti. Hojii kana keessaa namoota kan fayyadutu jira, ammas isaaniif qormaata kan ta’uu fi isaan adabuufis kan ta’utu jira. Bubbeen humnaan bubbistu tan adabbii fiddu akka aadaa fi seeraa Rabbiitti bubbee rahmataa fi qananiin ergamtu booda dhufti.
﴿وَٱلنَّٰشِرَٰتِ نَشۡرٗا٣﴾
وَٱلنَّـٰشِرَٲتِfaffacaastotaنَشْرًاfaffacaasu,
Faffacaastota faffacaasaniin nan kakadha.
Kana jechuun bubbee faffacaastu taaten nan kakadha. Bubbeen tuni hurka bishaani ni faffacaasti. Hurka kanarraayis duumessi ni uumama. Akkasumas, bubbeen tuni sanyii biqiltootaa fi daakuu habaaboo bakka tokko irraa bakka biraatti faffacaasun biqiltoonni akka bilchaatanii fi wal horan gahee taphatti. Ammas, bubbeen tuni gaazi fi wantoota nama ukkaamsan ni faffaasti. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa haqa guddaa gara fuunduraatti dhufu tokko mirkaneessuf bubbeewwan faayda guddaa fi baay’ee qaban tanniinin kakate.
﴿فَٱلۡفَٰرِقَٰتِ فَرۡقٗا٤﴾
فَٱلْفَـٰرِقَـٰتِaddaan baastotaفَرْقًاaddaan baasu,
Addaan baastota addaan baasaniin
Kana jechuun Malaaykota wanta dhugaa fi soba addaan baasu fidaniin nan kakadha. Malaykoonni ergaa Rabbii olta’aa irraa fiduun nabiyyootatti geessu. Ergaan kuni dhugaa fi soba, halaalaa fi haraama, jallinnaa fi qajeelinna addaan baasa.
﴿فَٱلۡمُلۡقِيَٰتِ ذِكۡرًا٥﴾
فَٱلْمُلْقِيَـٰتِdarbitootaذِكْرًاyaadannoo,
Yaadannoo darbitootaan nan kakadha.
Kana jechuun Malaykoota ergaa fi beeksisa (wahyii) Rabbii gara Ergamtootatti geessaniin kakadha. Wahyiin (ergaa fi beeksisni) Rabbiin irraa gabrootatti dhufu isaaniif yaadannoo ta’a. Wahyiin kuni waa’ee Rabbii olta’aa, faaydaa isaanii, adabbii addunyaa fi Aakhirah isaan yaadachiisa. Jechi “darbitoota” jedhu jecha “darbu” jedhu irraa horsifame. Asitti darbuu jechuun geessudha. Kanaafu, darbitoonni malaykoota wahyii Rabbii olta’aa irraa fuudhani Ergamtootatti geessaniidha.
﴿عُذۡرًا أَوۡ نُذۡرًا٦﴾
عُذْرًاsababa dhabamsiisuufأَوْyookiinنُذْرًاakeekachiisuuf,
Sababa dhabamsiisuuf yookiin akeekachisuuf.
Kana jechuun namoonni sababa akka hin dhiyeeffanneef yookiin isaan akeekachiisuuf malaykoonni wahyii Rabbii gara Ergamtootaatti geessu.
Wahyiin (ergaa fi beeksisni) Rabbiin irraa gara namootaa dhufe kuni wantoota sodaachisoo gara fuunduraatti isaanitti dhufu akeekachiisa. Ammas, sababa isaan dhiyeefatan dhabamsiisa. Kanaafu, Rabbiin biratti ragaa ittiin mormatan hin qaban. Guyyaa Qiyaamaa, “Rabbiin irraa ergaan nutti hin dhufne” jechuun akka sababa hin dhiyeefanneef Rabbiin subhaanahu kitaabban ni buuse, ergamtoota ni erge. Keeyyattoonni Rabbii erga isaaf ibsamanii booda namni kafaruun adabbiif of saaxile, sababa dhiyeefatu hin qabu. Mataa ofii malee eenyullee hin komatu. Kanaafu, wahyiin kuni sababa dhabamsiisa. Akkasumas, adabbii irraa nama akeekachiisa.
﴿إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَوَٰقِعٞ٧﴾
إِنَّمَاdhugumatti, wantiتُوعَدُونَwaadaa galamtanلَوَٲقِعٌni argama
Dhugumatti wanti isin waadaa galamtan ni argama.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wantoota armaan oliitin kan kakatuuf haqa shakkiin keessa hin jirre namootaaf mirkaneessu fi isaan amansiisuufi. Haqa kanas akkana jechuun ibse: “Dhugumatti wanti isin waadaa galamtan ni argama.” Kana jechuun Guyyaan Qiyaamaa fi wanti isa keessatti Rabbiin dubbate ni argama.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Qiyaamaan akka dhaabbattu, namoonni du’an akka kaafaman, warri amananii fi hojii gaarii hojjataniif Jannani akka jirtu, warra badii hojjataniif immoo ibiddi Jahannam akka jiru waadaa galee jira. “ni argama” kana jechuun wanti waadaa galame kuni dirqamaan ni ta’a, shakkii hin qabu.
﴿فَإِذَا ٱلنُّجُومُ طُمِسَتۡ٨﴾
فَإِذَاYerooٱلنُّجُومُurjileenطُمِسَتْifti isaanii haaqame,
Yeroo urjiileen ifti isaanii haaqame
﴿وَإِذَا ٱلسَّمَآءُ فُرِجَتۡ٩﴾
وَإِذَاyerooٱلسَّمَآءُsamiinفُرِجَتْbabbanamte,
Yeroo samiinis babbanamte;
Aayaata tanniin keessatti Guyyaan Qiyaamaa kuni addunyaa keessa jiraannu tana keessatti jijjiramni akkami yoo adeemsifame akka dhufu hima. Guyyaa Qiyaamaa jechuun Guyyaa namoonni du’an hundi kaafamuun murtiin isaan jidduutti darbee takkaa gara Jannataa takkaa immoo gara Jahannam itti deemaniidha.
Yeroo akkamii Guyyaan Qiyaamaa kuni dhufaa? Yeroo urjiileen sarara irra naanna’an (orbiiti isaanii) gadi furanii, ifti isaanii haaqamuun harca’anii fi bittinnaa’aniidha. Qur’aana keessatti iddoo biraatti Guyyaa Qiyaamaa haala urjiilee ni dubbata:
“Yeroo Urjiileen harca’an” Suuratu At-Takwiir 81:2
Urjiileen ifa dhabuu fi harca’uun wantoota gurguddaa Guyyaa Qiyaamaa adeemsifaman keessaa tokkoodha. Wanti rifachisaan biroo Guyyaa san adeemsifamu, samiin har’a wal-qixxooftu taatee fi qawwaa fi baqaqiinsa homaatu hin qabne dhodhoo’u fi banamuudha. Guyyaa san samiin tuni dhodho’uu fi babbaquun banamtu taati. Namni tokko, “Urjiileen erga harca’anii fi samiin dhodhoote banamte, aduu fi jiiyni hoo maal ta’uu?” jedhee gaafachu danda’a. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Guyyaa Qiyaamaa wanta aduun taatu ilaalchise ni jedha:
“Yeroo aduun maramte.” Suuratu At-Takwiir 81:1
Akkuma beekkamu hammii aduu hamma dachii caala. Garuu waan nurraa fagaatteef xiqqoo fakkaatti. Yommuu Qiyaamaan dhootu, akkuma amaamaan maramu aduunis ni maramti. Aduun yoo walitti maramte, ifni ishii ni badaa jechuudha.
Jiiynis ifa dhabuun aduun akka walitti makamu Suuratu Al-Qiyaamah keessatti ni dubbata:
“[Yeroo] Jiiyni dukkanaa’u (ifa dhabu), Aduu fi jiiyni walitti qabaman.” Suuratu Al-Qiyaamah 75:8-9
Aduun ji’a liqimsuun bakka tokkotti walitti qabamu.
Wantoonni armaan olitti kaasne wantoota nu olitti adeemsifamaniidha. Samii fi wantoota ishii keessa jiranitti taatewwan gurguddaan kunniin ni adeemsifamu. Dachii irratti hoo maaltu adeemsifamaa? Itti aansun ni dubbata:
﴿وَإِذَا ٱلۡجِبَالُ نُسِفَتۡ١٠﴾
وَإِذَاyerooٱلْجِبَالُgaarreenنُسِفَتْbubbuqifaman,
Yeroo gaarreenis bubbuqifaman
Gaarreen gurguddaa fi dhedheeron arginu kunniin bakka isaaniiti bubbuqifamuun daaraa ta’u. Dachii irratti wanti gaara jedhamu hin mul’atu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha: “Waa’ee gaarreenii si gaafatu. “Gooftaan kiyya faffacaasu isaan faffacaasa.” jedhiin.” (Suuratu Xaahaa 20:105) Kana jechuun gaarreen bakka isaaniitii isaan deemsiisuu fi bubbuqisuun akka jibrii iddamtee ykn akka ashawaa taasisa. Ergasii waliin dhawuun akka awwaara ykn dhukkee bunnisuu godha. Dachiin hoo akkam taati? Gaarreen erga irraa buqqa’anii daaraa ta’anii booda dachiin dirree wal qixxooftu bu’aa bayii homaatu hin qabne taati. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha: “Lafa wal qixxaataa biqilaa hin qabne taasisee dachii dhiisa. Ishii keessattis bu’aa bahii homaa hin agartu.” Suuratu Xaahaa 106-107
Dachii fi samii keessatti jijjiramni hangana hin jedhamne ni adeemsifama. Itti aanse haala namoota dubbata:
﴿وَإِذَا ٱلرُّسُلُ أُقِّتَتۡ١١﴾
وَإِذَاyerooٱلرُّسُلُErgamtoonniأُقِّتَتْbeellamaan walitti qabaman
Yeroo Ergamtoonnis beellamaan walitti qabaman;
Beellama jechuun wanta tokko raawwachuuf yeroo dursanii murteessaniidha. Ergamtoonni Rabbii ummattoota isaanii irratti ragaa bahuuf beellamaan (yeroo isaaniif murtaa’etti) walitti qabamuuf jiru. Qur’aana keessatti:
يَوْمَ يَجْمَعُ ٱللَّهُ ٱلرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَآ أُجِبْتُمْ ۖ قَالُوا۟ لَا عِلْمَ لَنَآ ۖ إِنَّكَ أَنتَ عَلَّـٰمُ ٱلْغُيُوبِ ١٠٩
“Guyyaa Rabbiin Ergamtoota walitti qabee,”Deebii maaltu isiniif kenname?” jedhu [yaadadhu]. Isaanis ni jedhu, “Nuti beekumsa hin qabnu, dhugummatti Ati Beekaa wanta dhokataati.” (Suuratu Al-Maa’idah 5:109)
Ibsi Aayah 8-11 haala kanaan guduunfamu danda’a: Yeroo urjiileen ifni isaanii haaqame harca’an, samiin banamte, gaarreen buqqifamanii daaraa ta’anii fi Ergamtoonni yeroo isaaniif murtaa’etti walitti qabaman, wanti Rabbiin waadaa isiniif gale ni argama. Waadaan kunis; umamtoota qorachuu fi murtii isaan jidduutti dabarsuun takkaa gara Jannataa takkaa immoo gara Jahannam oofudha.
﴿لِأَيِّ يَوۡمٍ أُجِّلَتۡ١٢﴾
لِأَىِّKamiifيَوْمٍGuyyaaأُجِّلَتْtursiifaman
Guyyaa kamiif tursiifaman?
Kana jechuun Ergamtoonni Guyyaa kamiif tursiifamanii? Jecha biraatiin, Ergamtoonni walitti qabamuuf Guyyaa kamiif beellamni (qaxaroon) isaaniif qabamee? Itti aanse guyyaa kana ni ibse:
﴿لِيَوۡمِ ٱلۡفَصۡلِ١٣﴾
لِيَوْمِGuyyaa..fٱلْفَصْلِAddaan baasu
Guyyaa Addaan baasutiif.
Kana jechuun Ergamtoonni Guyyaa Rabbiin murtii Isaa haqaatiin uumamtoota addaan baasuuf tursiifaman (beellamaman). Guyyaa Qiyaamaa Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa uumamtoota Isaa jidduutti murteessa. Murtii Isaa kanaan warra Jannata seenan warra ibidda seenan irraa addaan baasa, haqaa fi soba addaan baasa. Addunyaa keessatti haqaa fi sobni, warri dhugaa fi warri kijibaa kan walitti laaqamaniidha. Garuu Guyyaa Qiyaamaa, haqaa fi sobni, warra haqaa fi warri sobaa addaan baafamu. Guyyaa kana kan ergamtoonni walitti qabaman. Maaliif walitti qabamuu? Haqaa fi sobni, warri haqaati fi warri sobaa akka addaan baafamaniif ulaagaalee barbaachisan keessaa tokko ragaadha. Kanaafu, Ergamtoonni (Nabiyyoonni) ummattoota isaanii irratti ragaa bahuuf walitti ni qabamu. Qur’aana keessatti: “Dachiinis ifa Gooftaa ishiitin ni ifti. Galmeenis ni kaa’ama. Nabiyyoonni fi ragooleen ni fidamu. Gidduu isaanitti haqaan murteefama, isaan homaa hin miidhaman” Suuratu Az-Zumar 39:69
﴿وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا يَوۡمُ ٱلۡفَصۡلِ١٤﴾
وَمَآmaaltuأَدْرَٮٰكَsi beeksiseمَاmaalيَوْمُGuyyaaٱلْفَصْلِaddaan baasu?
Guyyaan addaan baasu maal akka ta’e maaltu si beeksisee?
Kuni guddinna Guyyaa Qiyaamaa agarsiisuuf gaafi gaafatameedha. Yaa namana! Guyyaan addaan baasu kuni maal akka ta’e maaltu si beeksisee? Suni Guyyaa guddaa fi garmalee ulfaataa haala isaa jechoonni ibsuu hin dandeenye, guddinnaa fi ulfaatinna isaa Rabbiin malee eenyullee hin beeknedha.
﴿وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ١٥﴾
وَيْلٌee badiiيَوْمَئِذٍGuyyaa sanلِّلْمُكَذِّبِينَkijibsiiftotaaf
Guyyaa san kijibsiiftootaaf ee badii isaanii!
Kijibsiiftoota jechuun warra haqa Rabbii olta’aa irraa dhufee fi Guyyaa Qiyaamaa akka soba ta’etti ilaalaniidha. Kijibsiiftonni, “Namoonni du’an hin kaafaman, Jannataa fi Jahannam hin jiran…” jechuun yaadu. Namoota wanta akkanaa yaadanii fi amananiif ee badii isaanii. Guyyaa san yaa gaabbii fi ciminna adabbii isaanii! Rabbiin subhaanahu waa’ee Guyyaa kanaa isaanitti beeksisee fi kakachuun akka dhufu mirkaneesseefi jira. Garuu isaan kana hin dhugoomsine. Kanaafu,Guyyaa san adabbii isaaniif malu argatu.
Akeekachisni jabaan kuni suurah tana keessatti irra deddeebi’uun dhufe. Kunis, karaa nafsee kijibsiisuu fi shakkiin dhukkubsatte ittiin fayyisaniidha. Qorichi akkuma irra deddeebi’anii dhuganiin ykn liqimsaniin fayyaa namaaf ta’aa miti ree?
﴿أَلَمۡ نُهۡلِكِ ٱلۡأَوَّلِينَ١٦﴾
أَلَمْsila hinنُهْلِكِNuti balleessineeٱلْأَوَّلِينَwarra duraanii
Sila Nuti warra duraani hin balleessinee?
Arabiffa keessatti guddinnaa fi aangoo agarsiisuuf maq-dhaala“nuti” jedhu fayyadamuun wanta baratamee fi beekkameedha. Kanaafu, keeyyattoota Qur’aanaa keessatti Rabbiin “Nuti” jedhe yommuu fayyadamu, Guddinnaa fi Aangoo Isaa agarsiisuuf akka ta’ee haa hubatamu. Asitti “Nuti” baay’inna hin agarsiisu. Rabbiin olta’e Tokkicha waan ta’eef.
“Sila Nuti warra duraani hin balleessinee?” Wanta Seera Rabbii agarsiisu keessaa tokko; Rabbiin azza wa jalla yakkamtoota duraanii ergamtoota Gooftaa isaanii fi Guyyaaa Murtii kijibsiisan balleessudha. Yakkamtoota kanniin keessaa ummata Nuuh, ummattoota Samuudi fi Aad ni eeramu.
Rabbiin yakkamtoota duraanii balleessun seenaa beekkamaadha. Hafteen isaanii gariin ni mul’ata. Gooftaan hakiim (ogeessa), rahiim ta’e isaan hin balleessu sababa badii gurguddaa hojjataniif malee. Kanaafu, badii hojjachuu yoo itti fufan, yakkamtoota kanniin balleessun dachii qulqulleessuun gamnummaadha. Rabbiin namoota duraanii yakka gurguddaa hojjatan kanniin Ergamtoota isaanitti erguun balleessaa guutuu akka isaan balleessu akeekachiise jira. Garuu isaan akeekachisa Rabbii akka salphaatti ilaalan. Wanta Rabbiin itti ajajee fi irraa dhoowwetti xiyyeefannoo itti hin kennine. Dachii keessatti badii ni baay’isan. Kanaafu, Gooftaan isaanii isaan balleesse.
Yakkamtoonni darban sababa badii isaanitiin akka lafarraa xuruuraman mirkaneessuuf haala gaafitiin dhufe: “Sila Nuti warra duraani hin balleessinee?” Seenaan yakkamtoota darbanii lafarraa xuruuraman beekkamaa fi hafteen isaanii iddoo adda addaatti kan mul’atu waan ta’eef, namni gaafi kanaaf, “Eeyyen, Rabbiin isaan balleesse jira” jechuun mirkaneessa.
Warra durii balleessuun haala lama qaba: 1ffaa-Haala baratamaa hin taane. Kuni guutumaan guututti balleessuudha. Kan akka ummata Nuuh, Aad, Samuud fi kanneen biroo. 2ffaa-Haala baratamaa ta’e-kuni du’a nama tokkoon tokkoon irra gahuudha. Haalli jalqabaa uummata ganda ykn magaalaa tokko guutumaan guututti balleessu yommuu ta’u, haalli lammataa immoo guutumaan guututti osoo hin ta’in namoota muraasa balleessudha.
﴿ثُمَّ نُتۡبِعُهُمُ ٱلۡأٓخِرِينَ١٧﴾
ثُمَّergasiiنُتْبِعُهُمُisaan hordofsiisnaٱلْأَخِرِينَwarra boodaa
Ergasii warra boodaa isaan hordofsiifna.
Kana jechuun yeroo dheeraa booda yakkamtoonni yakkamtoota duraanii fakkaatan ni argaman. Akkuma yakkamtoota duri yakkamtoonni boodaas ni kafaran, Gooftaa isaanitiif ajajamu didan. Kanaafu, yakkamtoota boodaa kanniinis ni balleessine, yakkamtoota duraanii akka hordofan taasisne. (Akkuma yakkamtoota durii balleessine, yakkamtoota boodaas ni balleessine.)
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ummata Nuuh, ummattoota Aadi fi samuud sababa kufrii fi badii isaanitiin isaan balleesse jira. Ummattoota isaan booda dhufaniis kanneen akka ummata Luux, Madiyan, Fira’awna fi ummata isaa akkuma yakkamtoota durii badii waan hojjataniif ni balleesse. Kuni seeraa Rabbii hin jijjiramneedha. Rabbiin subhaanahu yakkamtoota yeroo kennaaf. Garuu akkanumatti osoo hin qabinii fi hin adabin hin dhiisu. Kanaafi itti aanse ni jedha: “Akka kanatti yakkamtootatti hojjanna.”
﴿كَذَٰلِكَ نَفۡعَلُ بِٱلۡمُجۡرِمِينَ١٨﴾
كَذَٲلِكَakka kanattiنَفْعَلُhojjannaبِٱلْمُجْرِمِينَyakkamtootatti
Akka kanatti yakkamtootatti hojjanna.
Kana jechuun akkuma yakkamtoota darban kanniin sababa kufrii fi kijibsiisuu isaanitiif balleessine, akkuma kana seerri Kiyya ummattoota kaafira isaan fakkaatan keessatti hojii irra oola. Kanaafu, yakkamtoota sababa yakka isaaniitiif yommuu daangaa darban isaan balleessina.
﴿وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ١٩﴾
وَيْلٌee badiiيَوْمَئِذٍGuyyaa sanلِّلْمُكَذِّبِينَkijibsiiftotaaf
“Guyyaa san kijibsiiftotaaf ee badii isaanii!”
Keeyyattoota, ragaalee, mallattoolee ifaa fi adabbii fakkeenyaa erga arganii booda warra Guyyaa Qiyaamaa kijibsiisaniif ee badii isaanii!
﴿أَلَمۡ نَخۡلُقكُّم مِّن مَّآءٖ مَّهِينٖ٢٠﴾
أَلَمْsila hinنَخْلُقكُّمNuti uumneمِّنirraaمَّآءٍbishaanمَّهِينٍdadhabaa
Sila Nuti bishaan dadhabaa irraa isin hin uumnee?
Aayah keessatti, mahiin jechuun dadhabaa, xiqqaaa, tuffatamaa jechuudha. “maa’a” jechuun immoo bishaani. Bishaan dadhabaan, xiqqaan, tufatamaan kuni dhangala’aa saalati (maniyyiidha). Yaa namoota! Du’aan booda Guyyaa Qiyaamaa kaafamu yoo shakkitan, sila Nuti dhangalaa’a saalaa dadhabaa, xiqqaa fi tufatamaa ta’e irraa isin hin uumnee? Bishaan dadhabaa, xiqqaa fi tufatamaa kanarraa nama sammuu fi qaamaan jabaa ta’ee Kan uume, du’aan booda lafee bututtee daaraa taate irraa lamuu nama uumuu ni dadhabaa? Akkuma isinu beektan, jalqaba irratti uumuu kan danda’e lamuu deebisuun Isa hin dhibu. Inumaa lamu deebisuun salphaadha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Inni uuminsa Kan jalqabu, ergasii deebisuudha. Suni (deebisuun) Isa irratti baay’ee salphaadha.” Suuratu Ar-Ruum 30:27
Uumamtoota uumuu Kan jalqabu Rabbiin qofa. Isaan ala eenyullee uumamtoota uumuu hin danda’u. Akkuma jalqaba irratti isaan uume, yommuu du’an Kan deebisu Rabbuma. Erga du’anii booda uumamtoota deebisuun ykn kaasun Isarratti baay’ee salphaadha. Kanaafu, du’aan booda kaafamu hin shakkinaa.
﴿فَجَعَلۡنَٰهُ فِي قَرَارٖ مَّكِينٍ٢١﴾
فَجَعَلْنَـٰهُisa gooneفِىkeessaقَرَارٍiddoo qubannaaمَّكِينٍtasgabbaa’aa
Iddoo qubanna tasgabbaa’a ta’e keessa isa goone.
Kana jechuun dhangala’aa saalaa kana gadaamessa haadhaa keessa goone. Gadaamessi haadhaa iddoo qubannaa guddinnaa fi dagaaginna bishaan saalaa kanaaf mijaa’aa fi tasgabbaa’a ta’eedha. Dhangalaa’aan saalaa (maniyyin) achi keessatti maxxanuun hanga nama guutuu ta’e bahuu guddachu itti fufa. Bakka kana (gadaameessa) Kan mijeesse fi achi keessatti dhangala’aa kana Kan qubsiise Rabbii olta’aadha.
﴿إِلَىٰ قَدَرٖ مَّعۡلُومٖ٢٢﴾
إِلَىٰhangaقَدَرٍyerooمَّعْلُومٍbeekkamaa
Hanga yeroo beekkamaatti.
Kana jechuun hanga yeroo beekkamaa fi murtaa’atti dhangala’aa saalaa kana iddoo qubanna tasgabbaa’a ta’e keessa goone. Yeroon beekkamaa fi murtaa’an kuni yeroo dahuumsaati. Dhangala’aan saalaa kuni hanga ji’a sagalitti gadaamessa keessatti jijjirama adda addaa agarsiisuu fi guddachuu itti fufa. Ergasii ji’a saglaffaa irratti nama guutuu ta’e garaa haadhaa keessaa baha.
﴿فَقَدَرۡنَا فَنِعۡمَ ٱلۡقَٰدِرُونَ٢٣﴾
فَقَدَرْنَاni safarre,فَنِعْمَ[hunda caalaa] akkaan toleٱلْقَـٰدِرُونَsafartoota!
Ni safarres, Nuti safartoota [hunda caalaa] akkaan tolle.
“Ni safarres” Kana jechuun Uuminsa ulfaa (daa’imaa) keessatti safara fi hamma wanta hundaa murteessinee fi daangaa goonefi jirra. Fakkeenyaf hanga, dheerinna, bocaa fi amaloota kutaalee qaama hunda safaruu fi murteessu. Qubbiin, harki, kutaaleen qaamaa keessaa fi alaa hundi safaraa fi boca mataa isaanii qabu. Kan akkanatti safaree fi boca isaanii murteesse Rabbii olta’aa malee kan biraa ta’uu danda’aa?
“Nuti safartoota [hunda caalaa] akkaan tolle.” Eenyullee akka Rabbiin safaruu fi murteessutti safaruu fi murteessu hin danda’u. Kanaafu, warroota waa safaranii fi murteessan caalaa wantoota hundaa dogongora tokko malee kan safaruu fi murteessu Rabbii olta’aaf faarun hundi haa ta’u. Copha bishaanii irraa ilma namaa kana kan akkanatti uume du’aan booda deebisuun Isatti ni ulfaataa? Rabbiin dadhabbinna irraa qulqullaa’e. Fakkii armaan gadii irraa mee marsaalee uumama keenyaa haa ilaallu:
Nuxfaa-jechuun copha bishaan saalaa. Jechi “Alaqah” jedhu hiika sadii qaba. Isaanis: (1) wanta rarra’ee, (2) dhiiga ititaa, (3) ulaan’ula. Marsaa Alaqah irratti uumamni nama dhiiga itetedha. Akkasumas, gadaamessa haadha irratti maxxanuun kan rarra’uudha. Ammas boca ulaan’ula qabata. (Bal’innaan https://sammubani.com/2019/02/09/isin-keessa-mallatto-jira-kutaa-4ffaa/)
Asitti namoonni karaa lamaan akeekachiifaman:
1ffaa– Namni Gooftaa bishaan dadhabaa kana irraa isa uumee marsaa adda addaa keessa isa dabarsuun nama guutuu isa taasiseef ajajamuu diduun; fincila guddaa adabbii barbaachisuudha. Dhugumatti, kan bishaan dadhabaa (isparmii) kanarraa si uumee nama guutuu si taasiseef ajajamuu yoo didde, adabbiin kee akkam ta’aa? Kanaaf itti aansun “Guyyaa san kijibsiiftotaaf ee badii isaanii!” jechuun akeekachiise.
2ffaa-Du’aan booda namoota kaasun dirqamaan ni raawwatama. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa bishaan dadhabaa kana irraa nama guutuu Kan uume, du’aan booda namoota kaasu irrattis danda’aadha. Kan jalqaba copha bishaani (isparmii) irraa nama guutuu kana uume, yeroo lammataaf lafee xiqqoo irraa nama uumuu ni dadhabaa? Kanaafu, namni ragaa kana osoo arguu du’aan booda kaafamutti amanuu dide, akeekachiisni isaaf ta’uu “Guyyaa san kijibsiiftotaaf ee badii isaanii!“
﴿وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٢٤﴾
وَيْلٌee badiiيَوْمَئِذٍGuyyaa sanلِّلْمُكَذِّبِينَkijibsiiftotaaf
Guyyaa san kijibsiiftotaaf ee badii isaanii!
Qiyaamaan haqaa hin kijibsiisin, ni baddaati
Yaa nama Guyyaa Qiyaamatti hin amanne! Mee wanta irraa uumamte ilaali. Dhangala’aa saalaa dadhabaa, xiqqaa fi tuffatamaa irraa uumamte. Dhangala’aan saalaa kuni dadhabaa fedhii, beekumsaa fi dandeetti waan hin qabneef ofiin of uumuu hin danda’u. Kanaafu, dhangala’aa kanarraa kan si uumee Rabbii olta’aa waan hundaa irratti danda’aa ta’eedha. Jalqaba irratti dhangala’aa kanarraa si uumuu Kan danda’e, erga duutee biyyee taates lamuu si uumuu irratti danda’aadha. Sababni isaas, jalqabarratti wanta tokko hojjachuu kan danda’e, lamuu wanta san hojjachuun itti hin ulfaatu. Kanaafu, ragaa ifaa kana booda Qiyaamaa hin kijibsiisni ni baddaati. “Guyyaa san kijibsiiftotaaf ee badii isaanii!” Qur’aana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti Qiyaamaan dhuftuudha. Ishii dhoksuutti dhiyaadha. Akka lubbuun hundi wanta hojjatteen jazaa argattuuf, [Qiyaamaan ni dhufti]. Kanaafu, namni ishiitti hin amannee fi fedhii lubbuu isaa hordofe ishii irraa si hin garagalchin, ni baddaati.” Suuratu Xaahaa 20:15-16
“Dhugumatti Qiyaamaan dhuftuudha” kana jechuun Yeroon namoonni du’an jireenya lammataatif itti kaafaman ni dhufti, shakkii hin qabu. Sababni isaas, karoora uuminsaa keessaa tokko waan taateefi. Karoorri jalqabaa addunyaa tana keessatti namoota qormaatu yoo ta’u, karoorri kunis raawwatamaa jira. Karoorri lammataa immoo qorannoo, murtii dabarsuu fi jazaadha. Kuni immoo jireenyi addunyaa tanaa erga xumurame booda Guyyaa Qiyaamaa raawwatama. Kanaafu, Qiyaamaan dhufuun dirqama.
“Ishii dhoksuutti dhiyaadha.” Of irraayyu dhoksuutti dhiyaadha. Akkamitti akka isin beektan taasisaa? Kanaafu, Ana malee yeroo Qiyaamaan itti dhuftu kan beeku hin jiru. Akka aadaa Arabootaatti yommuu wanta tokko garmalee dhoksan ni jedhu, “Of irraayyu dhokse.” Kana jechuun wanta dhokse kana eenyuttillee hin beeksisu.
Yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu Rabbiin malee kan beeku hin jiru. Faaydan akkanatti ishii dhoksuu keessa jiru, akeekachisuu fi namoonni hojii gaggaarii hojjachuun akka of qopheessanii fi of eeggataniifi. Namni yoom diinni isatti akka dhufu yoo hin beekne, garmalee of eeggata.
“Akka lubbuun hundi wanta hojjatteen jazaa argattuuf, [Qiyaamaan ni dhufti].”
Jazaa jechuun gaaris ta’ee badaa irraa wanta hojii saniif maluun deebisuudha. Jazaan kuni mindaa fi adabbii of keessatti qabata. Namni waan gaarii hojjate mindaa gaarii akka argatuuf, namni waan badaa hojjate adabbii isaaf maluu akka adabamuuf Qiyaamaan ni dhaabbatti. “Kanaafu, namni ishiitti hin amannee fi fedhii lubbuu isaa hordofe ishii irraa si hin garagalchin,” Kana jechuun namni Qiyaamatti hin amannee fi fedhii lubbuu isaa hordofu, Qiyaamatti amanuu fi Jannata qananii argachuuf hojiiwwan gaggaarii hojjachuu irraa si hin garagalchin, si hin ko’oomsin. Namni Qiyaamatti hin amanne, shakkuu fi shakkisisuuf carraaqa. Namni kuni fedhii lubbuu kan hordofu yommuu ta’u, fedhiin isaa hundi faayaa fi miidhaginna addunyaatti tan rarraatedha. Tarii fedhii lubbuu hordofuu isaatu argituu beekumsaa balleesse. Kanaafu, Qiyaamaa fi jazaaf kaafamutti ni kafare. “ni baddaati.” Kana jechuun karaa nama Qiyaamatti hin amannee fi fedhii lubbuu hordofu duuka bu’uun Qiyaamatti amanuu yoo didde fi ishiif hojjachuu irraa yoo garagalte, ni badda. Qilee badiitti kuftee dallansuu fi adabbiin Rabbii sitti bu’a.
﴿أَلَمۡ نَجۡعَلِ ٱلۡأَرۡضَ كِفَاتًا٢٥﴾
أَلَمْsila hinنَجْعَلِNuti taasifne (goone)ٱلْأَرْضَdachiiكِفَاتًاwalitti qabduu (qabee)
Sila Nuti dachii walitti qabduu hin taasifnee?
﴿أَحۡيَآءٗ وَأَمۡوَٰتٗا٢٦﴾
أَحْيَآءًjiraaوَأَمْوَٲتًاdu’aa,
Jiraa fi du’aas [tan walitti qabdu]?
“Sila Nuti dachii walitti-qabduu hin taasifnee? Jiraa fi du’aas [tan walitti qabdu]?” Kana jechuun dachii jiraataa keessanii fi du’aa keessan tan walitti qabduu hin goonee? Iddoo jireenyaa fi mana keessatti jiraattota ofirratti qabdi. Warroota du’an immoo qabrii keessatti of keessatti qabatti. Garaa dachii keessa du’aatu jiraata. Gubbaa dachii keessa immoo lubbu-qabeenyitu jiraata. Kanaafu, dachiin jiraa fi du’aa tan walitti qabdee fi sassaabdeedha. Jecha biraatiin, dachiin qabee jiraataa fi du’aati.
Wanti bu’uuraa dachii “biyyee fi bishaani.” Dachiin qabee jireenyaati malee mataa ofiitin lubbuu tan qabduu miti. Lubbuun wanta ishii irraa adda baheedha. Kana jechuun lubbuun tuni gara biraati ishii keessatti seensifamti. Lubbu-qabeenyitti lubbuu kan seensisu dachii osoo hin ta’in, Rabbii olta’aadha.
Hammaarri biyyeetti lubbuun yoo seensifamte, hammaarriin kuni qabee lubbuu of keessatti qabatu ta’a. (Fakkeenyaf, abbaa ilma namaa kan ta’e Aadam biyyee irraa uumame. Rabbiin azza wa jalla biyyee bishaanin walitti makuun bocaa namaa kenneef. Ergasii ruuhi (lubbuu) itti seensise. Ergasii lubbu-qabeessa ta’e.) Yeroo du’aa lubbuun tuni qaama hundeen isaa biyyee ta’ee irraa fudhatamti. Ergasii qaamni gara biyyeetti deebi’a. Lubbuun itti seenun dura haala duraan turetti deebi’a.
Dachiinis qaama du’e hanga nyaatte balleesisutti of keessatti qabatti. Ergasii biyyema dachii tanarraa jireenyi biraa ni uumamti. Tarii qaama duraan du’ee biyyetti deebi’e irraa wanti tokko ijaarsa qaamaa haarawaa kana keessa seenu danda’a. Haala kanaan du’aa fi jireenyi dachii tana keessatti irra deddeebi’u.
Akkuma mul’atu, dachiin qabee guddaa murtii fi uuminsa Rabbiitin lubbu-qabeenyin keessaa ol yaa’aniidha. Ammas, murtii, uumiinsaa fi too’annaa Rabbiitin wantoonni du’an dachitti deebi’u. Tarii hammaarrin biyyee fi bishaan dachii, jireenya fi du’a jidduu si’a baay’ee deddeebi’u. (Kana jechuun wanti tokko yommuu du’u gara biyyeetti jijjirama. Biyyee tana irraa biqiltoonni ni biqilu. Biqiltoota kana irraa lubbu-qabeenyin ni nyaatu. Nyaanni kuni gariin qaama keessa deemun gara dhangala’aa salaatti jjjirama. Dhangala’aa saalaa kanarraa namni ykn lubbu-qabeessi ni uumama. Ammas, lubbu-qabeessi kuni guddatee ni du’a. Ergasii qaamni isaa gara biyyeetti jijjirama. Biqiltoonni biyyee kanarratti ni guddatu. Ergasii lubbu-qabeessi biroo biqiltoota kanarraa ni nyaata. Nyaanni kuni gara dhangala’aa saalaatitti jijjirama. Haala kanaan jiruu fi duuti si’a baay’eef deddeebi’u. Wanti asitti hubatamu qabu, biyyee fi bishaan hundee ykn bu’uura qaamni namaa irraa ijaarramuudha. Garuu lubbuun (ruuhin) alarraa qaama biyyee fi bishaan irraa ijaarrame kanatti seenti. Qaama kanatti lubbuu Kan seensisu Rabbii olta’aadha.)
Kanaafu, maaltu “Namoonni erga du’anii booda hin kaafaman” jedhanii akka yaadan nama taasisa ree? Dachiin tuni qabee waa of keessatti qabattu malee lubbuu tan uumtu miti. Bu’uurri qaama lubbu-qabeenyi biyyee fi bishaani jennee jirra. Qaama namaa biyyee fi bishaan irraa erga walitti qabee booda lubbuu itti seensisuun nama Kan taasise, erga du’anii booda biyyee fi bishaan irraa walitti isaan qabuun lubbuu itti seensisee lamuu isaan hin kaasu? Dhugumatti, Rabbiin waan hundaa irratti danda’aadha. Suuratu Xaaha keessatti dhugaa kana akkana jechuun ifa baasa:
“Ishii irraa isin uumne, ishii keessatti isin deebifna. Yeroo biraas ishii keessaa isin baafna.” Suuratu Xaahaa 20:55
Dachii irraa isin uumne. Kana jechuun biyyee fi bishaan ishii irraa qaama keessan uumne. Du’aan boodas gara dachiitti isin deebisna. Biyyee keessa taatu. Yeroo biraa dachima tanarraa isin baafna. Qorannoof, murtiif, ergasii mindaa kafaluuf, adabuuf yeroo lammataaf gara jireenyaatti isin deebisna. Kuni Guyyaa Qiyaamaa ta’a.
Isin homaa kan hin turree taatanii osoo jirtanuu dachii irraa isin uumne. Akkuma yeroo jalqabaa isin baasne du’aan boodas dachiima irraa isin baasna. Kanaafu, lamuu kaafamu akka waan hin danda’amneetti hin ilaalinaa. Rabbiin biyyema irraa isin uume, biyyeematti isin deebisa, lamuus biyyema irraa isin kaasa.


text:
Prezidaantiin Ivory koost duraanii Loreent Baagboo aangoo gadhisuuf tole jechuu isaanii gamtaan Afrikaa beeksisee jira.Kunis humnootiin prezidaantiicha haaraa filamanii kan Allassan Wattaaraa mana jireenyaa Baagboo eega marsanii booda.
Angawonni gamtaa Afrikaa akka jedhantti Bagboon prezidaantii Moritaaniyaaf akka ibsanti aangoo gadhisuuf akkasumas wattaraan prezidaantii ivoorii koost ta’uu isaanii simachuuf qophii dha.
Rakkoo siyaasaa baatilee 4 lakkofsise furuuf mariin gaggeeffame waan hin milkoofneef jecha, wal waraansi itti fufe.Mr Baagboon aangoo akka gadhisaniif dhiibbaan addunyaa itti hammaataa jira.Gabaasa guutuu MP3 tuquun dhaggeefadha.


text:
Afrikaa kibbaa keessatii hidhamuu prezidaantii biyyatii duraanii mormuudhaan walqabatee hookora umameenn namooni 72 du’uu isaanii poolosiin biyyatii beekisiseera.
Prezidaantiin biyyatii duraanii Jaaqob zuumaa dhimma malaanmaltummaadhaan walqabateen himannaa irratii dhihaateef qaama qorannoo gochaa jiru biratti dhihaatanii akka yaadaa isaanii kennan ajjajamanii erga ajaja fudhachuu didanii boodaa manii murti olaanaan biyyatii adabbii hidhaa ji’a 15ni itti murteesse.
Erga Torban darbe zuumaan haanga’ootati harkaa kennanii boodaa degertoonii isaanii mormii kaasaniin hokkarii samichaa fi badiinsa irratii hunda’ee kutaa biyatii lama keessatti jalqabame. Poolisiin amma ammatii namootan kumaan lakkawamani hidhuu isaa beekisiseera.
Prezidaantiin biyyatii Cyril Raamaphosaa hokoraa fi saamichaa balaalefatanii namii akka tasgabaa’u gaafataniiru.
Badiinsaa fi hookorrii ammaa kutaa KwaZulu Natal fi Gauteng keessatii argaa jirru Komiinii fi dhimma siyaasaa kamiin iyyuu haqa qabeesaa hin godhu. Heerrii keenyaa namii kamuu mormiidhaaf, walgahidhaaf, yaadaa ofii bilisaan ibsachudhaa fi jarmiyaa bilisaa ta’e qabaachudhaaf wabiidhaa' jedhaniiru prezidaant Raamaphozaan.
Mormiitoonii hikaamuu prezidaantii duraanii Jaaqob Zuumaa gaafachudhaan allatis erga dhibeen Koovid 19 umamee as rakinaa diinagdee biyyaa isaanii keessatti dhalates balaaleffataniiru.
Jarmiyaan maqaa prezidaantii duraanii Jaqob Zuumaatiin dhaabate kan 'Zuma Foundation' jedhamu kaleesaa ibsa baaseen amma qabsaawaan farra sirna appaartayid, Jaaqob zuumaan mana hidhaatii bahanitii nageenyii jiraachuu hindanda’u jedheeraa.


text:
Finfinnee, Gurraandhala 20, 2013 (TOI) –Yaa’ii Caffee bara kanaa adda kan taasisu yeroo itti oftuulaa ABUT qabsoo karaa nagaa didee diigumsa filate itti dhabamsiifnee imala badhaadhinaa milkeessuuf itti hojjechaa jirru ta’uu isaati jedhan Af-yaa’iin Mootummaa caffee Oromiyaa aadde Loomii Badhoo.
Kana malees jalabultii injifannoo Adawaa waggaa 125ffaa kan qabsaawonni Oromoo hedduun itti wareegaman kabajuuf jala bultii isaatti argamuun keenyas yaa’ii Caffee kana adda taasisa jedhan.
Gara fuula duraattis hojiileen hawaasa keenya fayyadamaa taasisan hedduun kan nu eeggatu ta’uu beeknee hunduu tumsa gochuu qabna jedhan aadde Loomiin.
Preezdaantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa obbo Shimallis Abdiisaa gabaasa raawwii hojii ji’a jahaa bara 2013 Caffeef dhiyeessaaniiru.
Nageeenya Naannoo Oromiyaa jeequuf waamichi diinni taasisaa ture tokkummaa mootummaa fi hawaasaatiin fashalaahuu danda’eera jedhan Preezdaantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa obbo Shimallis Abdiisaa.
Hawaasni keenya warra nageenya isaa jeeqan hiriiran bahee balaaleffachuu bira darbee duulaan bahee naannoo isaa keessa baasuuf hojii qulqulleessuu hojjetaa ture jedha.
Olaantummaa seeraa kabachiisuuf hojiilee hojjetamaniin galmeewwan kuma 25 fi 700 ol dhiyaatan keessa galmee kuma 18fi 800f murtiin kennamuu beeksisan.
Filannoo bara kana gaggeeffamuuf Mootummaan xiyeeffannoo addaa kennee hojjechaa jira jedhan.
Paartileen siyaasaa tokko tokko yaada durii qabachuun yaada ittiin dorgomanii mo’atan qopheessa hin jirani.
Sababii quubsaa hin taaneenis filannoo bara kanaa itti hin hirmaannu jechaa jiru.
Kun immoo imaammataafii yaada qabatanii uummatatti dhiyaatan dhabuudha jedhan.
kanaaf yeroo hafetti fayyadamuun imaammata isaanii qabatanii dirree diimokiraasii mijatetti fayyadamuun filannoof akka of qopheessanis himanii jiru.
Bara kana hojii misooma jallisiitiin qamadii oomishuuf lafti heektaarri miliyoona 6.3 akka misoomee Preezdaantiin mootummaa Naannoo Oromiyaa obbo Shimallis Abdiisa himaniiru.
Kanneen keessa heektaarri Miliyoona 2.02 kilaasteraan kan misoome jedhan.
Bara kana Projktoonni bishaan dhugaatii gara garaa kuma 1fi 511 xumuramuun manoota miliyoona 1.2 fayyadamoo taasisanii jiru.
Hojii gama carraa hojii uumuutiin hojjetameen lammiilee kuma 500fi kuma 25 fi 200 ta’aniif carraan hojii uumameera.
Hojiilee investimentii irratti qonnaan bulaa bal’inaan hirmaachisuun qonnaan bulaa kuma 3fi 560 ta’an gara hojii investimeentiitti galchuun danda’ameera.
IMX 293 fi abbootii qabeenyaa 526 dabalatee walimaa galatti hojiin investimeentii birrii biliyoona 86 oliin hojjetamaa jiraachuu Pirezedaanti Shimallis beeksisanii jiru.
Ji’oottan jahaan darban keessatti qorannoo yakka malaammaltummaa gaggeeffameen tilmaama qabeenya yakkaan argamuun beekame Birrii miiliyoona 200 fi miiliyoona 17.7 falmuudhaan Birrii miiliyoona 68.9 kaazinaa mootummaatti akka deebi’u kan taasifameera jedhan.
Qabeenyi mootummaa qisaasa’e Birrii Miiliyoona 89.8 tarkaanfii bulchiinsaatin kaazinaa mootummaatti akka deebi’u taasifameera.dabalataanis lafti investimantiin hektaarri torba ragaa sobaatin nama dhuunfaa irraa fudhatame qorannoo gaggeeffameen tarkaanfii bulchiinsaatin abbaa qabeenyaatif akka deebi’u taasifameera.


text:
Dhaabbatni Poolisii Addunyaa (Interpol) lammii Kooriyaa Kibbaa Kim Jong Yang prezdaantii haaraya godhuun filate
Dhaabbatni Poolisii Addunyaa walgahii Emreets magaalaa Dubaay keessatti geggeesseen Kim Jong Yang hogganaa dhaabbatichaa godhuun kan filate yoo tahu, Ruusiyaan kaadhimamaan lammii isii akka filatamuuf carraaqqiin godhaa turte kan hin milkaayin tahuu gabaasni arganne ni mul’isa. Prezdaantiin dhaabbatichaa duraanii September dabre mootummaa Chaayinaatiin qabamee eega hidhamee booda, Kim Jong Yang bakka bu’aa prezdaantii tahuun dhaabbaticha hogganaa ture.
Prezdaantiin Dhaabbata Poolisii addunyaa kan duraanii Mr Hongwei Meng dhuma Ji’a September/2018 Fransaay irraa gara Chaayinaa kan imalee ture yoo tahu, mootummaan Chaayinaa qondaalticha kana yakka malaammaltummaa fi seera cabsuutiin shakkee too’annaa jala kan oolche tahuu ibsuu isaa gabaasuun keenna ni yaadatama. Mr Meng Hongwei hogganaa Dhaabbata Poolisii Addunyaa (Interpol) tahee filatamuu isaatiin dura, mootummaa Chaayinaa keessatti qondaala Ol’aanaa tika biyyattii ture.
Dhaabbatni Poolisii addunyaa Interpol jedhamuun beekkamu dhaabbata yakka idli addunyaa qoratu yoo tahu, waajjirri muummee dhaabbatichaa Faransaay magaalaa Liyoon keessatti argama.


text:
Ibsa Suuratu An-Naba’i-Kutaa 2
Hundeewwan iimaanaa keessaa tokko du’aan booda kaafamuu fi wanta Guyyaa Qiyaamaa adeemsifamutti amanuudha. Dhugumatti, du’aan booda kaafamutti, qorannoo, mindaa fi adabbii Guyyaa san adeemsifamutti amanuun jireenya namaa karaa sirrii qabsiisa. Faallaa kanaa, du’aan booda kaafamutti, qorannoo, mindaa fi adabbii Guyyaa sanitti yoo hin amaniin, jireenyi karaa irraa goruun namatti dukkanoofti. Namni Qiyaamatti hin amanne, badii adda addaatti lixuun miidhaa guddaaf of saaxila. Mee har’a Suuratu An-Naba’i irraa wanta Guyyaa Qiyaamaa adeemsifamu irraa muraasaa fi miidhaa nama Qiyaamatti hin amannee haa ilaallu:
“(17)-Dhugumatti, Guyyaan Addaan Baasu yeroo beellamamaa ta’eedha. (18)-Guyyaa Xurunbaan afuufamee isin garee gareen dhuftaniidha. (19)-Samiinis banamtee hulaawwan taatudha. (20)-Gaarreenis deemsifamanii siribdu ta’aniidha.” Suuratu An-Naba’i 78:17-20
Guyyaan Addaan baasu (Yawm al-Fasl)-Guyyaa Qiyaamaa Rabbiin gabroota isaa, gaarii fi badaa addaan baasu fi isaaniif ykn isaan irratti murteessudha.[1]
Akka lugaatti, Al-Fasl jechuun wantoota lama ykn sani ol walitti makaman addaan baasuu fi fooyudha. Jecha Al-Fasl jedhu, yeroo baay’ee wanta hiikni isaa wal fakkaatuu fi wal makateef waan itti fayyadamaniif, jecha “murtii” jedhu bakka bu’a. Akkana ni jedhama, “Fasala al-haakimu baynal khasmayn” kana jechuun “Abbaan murtii wal-mormitoota lama jidduutti murteesse.” Abbaan murtii haqaan yoo murteesse haqaa fi soba addaan baasa.
Guyyaan Qiyaamaa Guyyaa Addaan Baasu kan jedhameef wantoota lama mirkaneessufi:
1ffaa-Kaafamu fi jazaa ilaalchisee wanta namoonni Qiyaamatti hin amanne morman ni mirkaneessa. Kunis dhugaa fi soba addaan baasudha. Warri har’a addunyaa keessatti, “Du’aan booda kaafamuun hin jiru.” jedhan, Guyyaa Qiyaamaa, oduun isaanii kuni soba akka ta’e ni mirkanaa’a.
2ffaa-Wanta namoonni keessatti wal dhaban ilaalchisee isaan jidduutti murteessu. Akkasumas, tokko kan biraa irratti waan daangaa darbeef isaan jidduutti murteessun haqa dhaabu.[2] Namoota jidduutti erga murteesse booda gariin gara Jannataa, gariin immoo gara Jahannam deemun addaan baafamu. Kanaafu, Rabbiin azza wa jalla, Guyyaa Qiyaamaa Muslimaa fi kaafira, mu’minaa fi munaafiqa, nama dhugaati fi nama kijibaa, haqaa fi soba addaan baasa.
Miiqaat jechuun wanta tokko hojjachuuf waqtii murteefamaa fi beellama yeroon isaaf godhameedha. Guyyaan Qiyaamaa yeroo beellamama akka ta’e ibsuun namoota waa’ee Guyyaa Qiyaamaa ilaalchise, “Maaliif dafee hin dhufne? Maaltu tursiisee?” jechuun gaafatanii fi odeefannoo isaatti qoosan irratti deebii deebisa. Sababni isaas, osoo duubatti hafee fi tureellee beellamni (qaxaroon) yeroo isaaf murteefameen alatti hin ta’u.
Hiikni kanaa: Guyyaa Qiyaamaa tursiisuu jechuun hin argamu jechuu miti. Jecha biraatin, Guyyaan Qiyaamaa yeroon isaa waan tureef Qiyaamaan hin dhaabbatu jechu miti. Ammas, Qiyaamaa kijibsiisuun keessan yeroo isaaf murteefame akka jijjiru wanta Nu taasisuu miti. Garuu Rabbiin suutuma suutaan yeroo isinitti fida. Kana keessa warroota Qiyaamaa kijibsiisaniif akeekachiisatu jira. Sababni isaas, tarii dhiyootti dhufuu danda’a, hin beekkamu.[3] Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“[Qiyaamaan] tasa malee isinitti hin dhuftu.” Suuratu Al-A’araaf 7:187
As-Suur (Xurunbaa) jechuun wanta akka gaafa horii fakkaatu gama tokkon geengoo dhiphoo, gama biraatin immoo geengoo bal’aa kan ta’eedha. Keessi isaa immoo qullaa keessaan afuufun danda’amuudha. Gama dhiphaa ta’een yommuu afuufan gama bal’aa ta’een sagalee baasa. Guddinna xurunbaa Guyyaa Qiyaamaa afuufamu Rabbiitu beeka. Xurunbaan kuni addunyaan tuni akka xumuramtuuf, ergasii namoonni du’an kaafamaniif Malaaykaa isa afuufu qaba.
Saraabaa (siribduu) jechuun walakkaa guyyaa keessatti aduun garmalee hoo’u irraa kan ka’ee dirree ykn asfaalti irratti fagoorraa yommuu ilaalan bishaan fakkaate wanta mul’atuudha. Garuu yommuu bira gahanii ilaalan bishaani miti.
Kana booda ibsi keeyyattotaa: Dhugumatti Guyyaan addaan baasu Guyyaa Qiyaamaa kan isa keessa Rabbiin azza wa jalla gabroota jidduutti murteessudha. Tola Isaatiin warroota toltuu hojjataniif mindaa guddaa murteessaf, warra hamtuu hojjatan immoo adlii (haqummaa) Isaatiin isaan irratti adabbii cimaa murteessa. Guyyaan Qiyaamaa murtii Rabbiitiin yeroon isaa kan murtaa’ee fi beekkameedha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“[Guyyaa Qiyaamaa] yeroo lakka’ameef (murtaa’ef) malee hin tursiisnu.” Suuratu Huud 11:104
Guyyaan kuni yoo dhufe, waadaan Rabbiin olta’aan galee isa keessatti ni raawwatama. Guyyaan kuni kan jalqabu yommuu malaaykan guddaan kan Rabbiin itti gaafatamummaa afuuffi itti kenne xurunbaa afuufudha. Yommuu Malaykaan kuni xurunbaa si’a lammataaf kaafamaaf afuufu, namoonni addunyaa keessatti iddoo qormaataa kaa’amanii turan qabrii isaanii keessaa yaa’un garee gareen hatamtamaan gara iddoo murtiitti dhufu.
Samiinis babbanamuun hulaa fi karaa malaaykonni iddoo murtiitti argamuuf ittiin gadi bubbu’an taati. Gaarreenis hiddarraa bubbuqifamanii awwaara ta’uun qilleensa keessa bittinaa’u. Bakki gaarreen kuni irraa bubbuqifaman akka siribdu ta’a. Kana jechuun bakka gaarreeni ni mul’ata, garuu gaarreen bakka kana dhugaan hin jiran. Sababni isaas, daaraa ta’uun waan bittinaa’aniif.[4]
“(21)-Dhugumatti Jahannam riphxuu taate. (22)-Daangaa darbitootaaf iddoo deebiti. (23)-Bara baraan ishii keessa turu. (24)-Ishii keessatti qabbanas ta’ee dhugaati hin dhandhaman. (25)-Bishaan akkaan danfaa fi malaa malee. (26)-Jazaa wal madaalu. (27)-Dhugumatti, isaan qorannoo hin sodaatanu turan. (28)-Aayaata Keenyas kijibsiisuu ni kijibsiisan. (29)-Wanta hundaa barreefamaan walitti qabne. (30)-“Dhandhamaa! Azaaba malee isiniif hin daballu.” [Isaaniin jedhama].” Suuratu An-Naba’i 78:21-30
Riphuu jechuun diina haleeluf ykn wanta tokko tasa qabuuf dhokatanii eegudha. Malaa (ghassaaq)– jechuun sababa gubataniif qaama warra ibiddaa irraa dhangala’aa boora gadi jiguudha.
“Dhugumatti Jahannam riphxuu taate.” Kana jechuun dhugumatti Jahannam warroota kafaranii fi daangaa darban riphxee eegdi.[5] Ergasii, nama Rabbiin achi keessa akka seenu murteesse of keessatti butti.
“Daangaa darbitootaaf iddoo deebiti” kana jechuun Gooftaa isaanii irratti boonun warroota daangaa Rabbii darbaniif Jahannam mana, iddoo itti deebi’anii fi iddoo gahuumsa dhumaa keessa jiraataniidha.[6] Warra kafaruun, shirkii hojjachuu fi badii gurguddaa adda addaa raawwachuun daangaa darban, du’aan booda erga kaafamanii booda iddoon isaan itti deebi’anii fi gahuumsi isaanii Jahannam ta’a. “Bara baraan ishii keessa turu.” Kana jechuun yeroo dheeraa dhuma hin qabne Jahannam keessa jiraatu. Sababni isaas, kaafirota waan turaniif.[7] Adabbiin isaan irraa addaan hin citu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Namni Rabbii fi Ergamaa Isaa faallesse, dhugumatti ibidda Jahannam abadi yeroo hundaaf keessa jiraatantu isaaf jira.” Suuratu Al-Jinn 72:23 (Kana jechuun namni wanta Rabbiin itti ajajee fi dhoowwe keessatti Isa faallesse, Ergamtoota Isaa kijibsiisee, ergaa Isaatti amanuu dide, Jahannami Guyyaa Qiyaamaa seenutu isaaf jira. Yeroo hundaa achi keessa jiraata.[8] Ma’asiyaan yeroo hundaaf Jahannam keessa akka jiraatan nama taasisuu Islaama keessa seenu diduu fi hundeewwan iimaanatti amanuu diduudha. Gabaabumatti kufriidha. Namni kafare kana jechuun Rabbitti, malaykota Isaatti, kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti fi Guyyaa Qiyaamaatti amanuu dide, yeroo hundaa abadii Jahannam keessa jiraata.)
“Ishii keessatti qabbanas ta’ee dhugaati hin dhandhaman. Bishaan akkaan danfaa fi malaa malee.” Kana jechuun daangaa darbitoonni Jahannam keessatti wanta qaamaa fi qalbii isaanii qabbaneessus ta’ee, dhugaati dheebu isaanii irraa kutu hin argatan.[9] Kana irra, bishaan garmalee danfaa fi malaa dhandhamu. Azaaba (adabbii) kanaan kan adabamaniif sababa jireenya addunyaa keessatti badii fi yakka gurguddaa akka kufrii, shirkii, wanta Ergamaan Gooftaa isaanii itti geesse kijibsiisuu hojjata turaniifi. Kanaaf ni jedhe, “Jazaa wal madaalu” kana jechuun adabbii hojiiwwan isaanitiin wal gituu fi walitti galu adabamu. Kuni adabbii haqummaan (Justice) ta’eedha.[10] Akkuma isaan badii gurguddaa fi hojii fokkuu hojjatan, adabbiin isaaniis akkasuma guddaa fi badaa ta’a.
Hojiiwwan badaa adabbii guddaa kanatti isaan geessu itti aansun ni dubbata: “Dhugumatti, isaan qorannoo hin sodaatanu turan.” Kana jechuun isaan du’aan booda kaafamutti waan hin amanneef “gara fuunduraatti hojii badaa hojjannuuf ni qoratamna, Guyyaa Murtii hojii badaa kanaaf ni adabamna” jechuun hin sodaatan. Kanaafi, fedhiin qullaan isaaniiti fi sheyxaanni jinni fi namaa suuta suutaan badii Jahannam keessatti yeroo hundaaf akka turan isaan taasisutti dabarsan.[11]
Osoo qorannoo fi adabbii Guyyaa murtii sodaatanii silaa kufrii, shirkii fi badii gurguddaa hin hojjatu turan. Qiyaamatti amanu dhabuun isaanii badii gurguddaatti akka lixan isaan taasise. Kanaafi, namni Qiyaamaatti yoo hin amaniin, karaa qajeelaa irraa jallachuun badii gurguddaatti lixa. Ergasii yoo hin tawbatin, jazaa (adabbii) badii isaa ni argata. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Dhugumatti isaan Aakhiratti hin amanne karaa [qajeelaa] irraa kanneen jallataniidha.” Suuratu Al-Mu’minuun 23:74
“Aayaata Keenyas kijibsiisuu ni kijibsiisan.” Kana jechuun keeyyattootaa fi ragaalee ergamtoota Keenya irratti buusne kijibsiisa cimaa ni kijibsiisan.[12] Kijibsiisu jechuun wanta tokko soba akka ta’etti yaadudha. Keeyyattooni fi ragaaleen Rabbii olta’aa irraa dhufan haqaa fi akka aduutti ifa ta’anii osoo jiranu, daangaa darbitoonni ni kijibsiisan. Kunis sababa lammataa adabbii cimaatti Guyyaa Qiyaamaa isaan geessudha. Osoo keeyyattootaa fi ragaalee kanniinitti amananii, silaa ni hordofu turan. Ajajoota keeyyattoonni kunniin of keessaa qaban yoo itti bulan, adabbii jalaa ni bahuu jechuudha. Isaan kana hundaa waan hin hojjanneef adabbiif of saaxilan.
“Wanta hundaa barreefamaan walitti qabne.” Kana jechuun xiqqaa fi guddaa, gaarii fi badaa hundaa Kitaaba keessatti galmeessinee jirra. Yakkamtoonni badii isaan hin hojjanneen adabamu hin sodaatin, hojii isaanii irraa “waa ni badaa ykn ni dagatama” jedhaniis akka hin yaanne. Wanti isaan hojjatan hundi gonkumaa hin badu ykn hin dagatamu. Kana irra, kitaaba keessatti galmaa’e walitti qabama. Ergasii Guyyaa Qiyaamaa galmeen hojiin isaanii itti galmaa’e kunis isaaniif dhiyeefama. Akkuma Rabbiin (Subhaanahu wa ta’aalaa) jedhe:
“Galmeenis ni kaa’ama. Yoma san yakkamtoota waan isa keessa jiru irraa sodaattota ta’anii argita. Ni jedhus, “Yaa badii keeenya! Kuni kitaaba akkamii, xiqqaas guddaas walitti qabu malee hin dhiifne!” Wanta hojjatan dhiyaataa ta’ee argatu. Gooftaan kee eenyullee hin miidhu.” (Suuratu al-Kahf 18:49 )
“Dhandhamaa! Azaaba malee isiniif hin daballu.” [Isaaniin jedhama]. Kuni wanta Guyyaa Qiyaamaa warroota Jahannam keessa seenaniin jedhamuudha. Hiikni isaas: Adabbii kana dhandhamaa, adabbii malee homaa isiniif hin daballu. Yeroo yeroon adabbiin isaanii ni dabala. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Warroota kafaranii fi karaa Rabbii irraa [namoota] dhoowwan, sababa isaan balleessaa turaniif adabbii irratti adabbii isaaniif daballa.” Suuratu An-Nahl 16:88
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa rahmata fi tola Isaatin adabbii cimaa kanarraa nu haa eegu.
[1] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-15/20[2] tafsiiru tahriir wa tanwiir-30/29[3] Madda olii[4] Ma’aariju tafakkuri-15/21-22[5] Tafsiiru Qurxubii-22/15[6] Tafsiiru Xabarii-24/21[7] Ma’aariju tafakkuri-15/23, Tafsiiru Qurxubii-22/15-16[8] Tafsiiru xabarii-23/350[9] Tafsiiru Sa’dii-1070, Tafsiiru ibn Kasiir-7/464[10] Ma’aariju Tafakkuri-15/24[11] Ma’aariju tafakkuri-15/24-25 [12] Madda olii


text:
PoliticsHorn of Africa
Jilli ODF J/Leencoo Lataan dursamu guyyaa muraasa dura Finfinnee seenuu isaa dubbi himaan dhaabichaa ob.Leencoo Baatii mirkaneessanii turan. Haata’uu malee jilli kuni turaatii guyyaa muraasaa booda guyyaa har’aa gara Awurooppaatti deebi’eera. Jilli kuni gara Awurooppatti kan deebi’e gaafii mootummaa Itoophiyaa irraa isaaniif dhihaateen ta’uun isaa beekameera.
Akka madda keenyaatti yaaliin ODF qabsoo biyyatti deebisuu kan itti fufu ta’a. Kana dhugoomsuudhaafis carraaqqiin mootummicha woliin woliigaltee ykn wolhubannaa tokko irra gayuu kan itti fufu ta’uu isaati kan madda keenya irra baruu dandeenne.
Akka ibsa dhaabichaatti mootummaan Itoophiyyaa marii biyya alaatti ODF woliin godhamuuf jedhame woggaa lamaaf lafarra harkisuu isaati kan ODF obsa fixachiisee murtee ufii isaa fudhateen gara Oromiyaatti akka deebi’uuf kan dirqe. Akka qorataan siyaasaa maqaan isaa akka hindhayamne jedhe tokkotti mootumaan Itoophiyaa ODF irraa shakkiifi sodaa guddaa waan qabuuf kan maritti seenuu didee rincicaa tureef. ‘Kanaaf ragaan,’ jedhu qorataan siyaasaa kuni, ‘biyya paartiin siyaasaa 79 filannoof qophaayaa jiran keessatti ODF fi hooggana isaa filannoo irratti akka hirmaataniif hayyamuu mitii biyya keessaa akka jiraatan EPRDF kan carraa laatu hintaane’. Kuni kan ifatti agarsiisu , akka yaada isaatti, ODF akka humnoonni tokko tokko itti hubatan osoo hintaane ija mootummaa biratti dhaaba hedduu sodaatamuudha. ODFf hiree biyya keessatti socho’u laatuun umrii ufii akka gabaabsuutti kanniin laalan angawoota EPRDF ol’aanoo keessa jiru jechuun nutti himan hayyuun siyaasaa kuni. ‘Dimshaashumatti, EPRDF humna morkataa cimaa ta’ee as bayu malu, keessattuu dhaaba Oromoo, Itoophiyaa keessatti arguuf ammatti qophii miti,’ jechuun ibsan.


text:
Caamsaa 9/2014(TOI) – Ganna dhufu biqiltootaa qonnaan bultootaaf fayidaa dinagdee qabaan dhaabuuf xiyyeeffaan kennaamee qophiin taasifamaa jirachuu Ministirri Qonnaa obbo Umar Huseen himan.
Ministira Qonnaa obbo Umar Huseen dabalatee hoggantoonni Olaanoo Fedeeraalaafi Naannoo Amaaraa godina Walloo Kibbaa aanaa Qaalluutti biqlituu muduraafi kuduraa dhaabbiif qophaa’aa jiran daawwataniiru.
Sagantaa Ashaaraa magariisaa bara kanaan sadarkaa biyyaaleessatti biqiltuu biiliyoonaa 6 dhaabuuf qophiin taasiifamaa jiraachuu Obbo Umar, himaniiru.
Keessattuu biqiltuu faayidaa dinagdee qaban irratti xiyyeeffannoo kennuun hojjetamaa jiraachuu Obbo Umar eeraniiru.
Biqiltoonni dhaabbiif qophaa’an kunneen kanneen jiruufi jireenya qonnaan bultoota jijjiruu keessatti gahee olaanaa qaban waan ta’een hunduumtuu deeggarsa barbaachisa taasisuu akka qaban himaniiru.
Qaxaan Amahaara bahaatti humna jiru qindeessuun milkaa’ina argame kana caalaatti akka cimuuf hojjechuun barbaachisaa ta’uus himaniiru.
Itti aanaan Biiroo Qonnaan naannoo Amahaaraa obbo Yiliqaan Shifarraawu akka himanitti naannichaatti biqiltuu bunaa ,Kuduraafi muduraa gosa adda addaa gammoojjiifi baddaatti ta’an miiliyoona 18 lafa heekatara kuma 19 irra dhaabuuf qophiin taasifamaa jira.


text:
Finfinnee – Ejensiin Godaansa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii, godaantota Itoophiyaa 6,750 ta’an ji’oota dhufan keessatti biyya waraanaan raafamaa jirtu Yaman irraa gara biyya isaaniitti dabarsuuf karoorsuu isaa beeksiseera. Ejensichi lammiilee kana gara biyya isaaniitti akka deebi’an gargaaruuf dolaara miiliyoona 7.5 akka kennamu gaafateera.
Dhaabbata godaatota idil addunyaa kun bara kana daa’imman 60 dabalatee godaantota 600 ol balalii sadiin gara Itoophiyaa deebisuu beeksiseera. Magaalaa kibba Yamanitti argamtu Eden fi magaalaa guddoo Itoophiyaa Finfinnee giddu balalii dabalataa gochuuf karoorfamanii akka turanis eereera.
Yamanitti Hoggantuu Ergama Dhaabbata Godaantota Idil addunyaa kan taate Kristaa Rotanistaayinar, “Godaantota Yaman keessa darban ykn qaxxaamuran kanneen haala qabiinsa namoomaa biyyattii keessa hammaachaa dhufeen miidhaman keessa muraasadha” jette.
Wal-waraansi Yaman keessa jiru akka godaantotni gara biyyattii hin seenne hin dhorkine. Godaatotni kun Yaman keessa qaxxaamuranii gara biyya ollaa Saa’udi Arabiyaa seenuun hojiilee humnaa adda addaa barbaachuuf abdatanii godaanu.
Bara darbe keessa godaatotni 27,700 ta’an Gaanfa Afrikaa irraa gara Yaman godaanuu isaani Dhaabbata Godaantota Idil addunyaa (IOM) beeksiseera.
Yaman bara 2014 irraa eegalee wal waraansa finciltoota garee Huutii jedhamanii fi mootummaa biyyatti giddu godhamaa jiruun raafamaa jirti. AS


text:
Jireenya Du’aan Boodaa
Dur irraa kaase hanga ammaatti gaafin, “Eessaa ka’ee garam deemaa jira?” jedhu sammuu dhala namaa dhamaasaa kan jiruudha. Deebii kanaa ima barbaadu. Garuu madda sirrii keessa waan hin barbaannef baay’een isaanii argachuu hin dandeenye. Gaafiin “Du’aan booda jireenyi ni jiraa?” jedhu wal-dhabbii fi mormii baay’ee kan kaase fi ammas kan kaasaa jiruudha. Namni erga du’ee ni kaafamaa moo akkanumatti biyyee ta’ee hafaa? Osoo hin kaafamiin biyyee ta’ee kan badu yoo ta’e, maaliif uumame ree? Seenaa keessatti mootummoonni abbaa irree cunqursaa fi miidhaa hangana hin jedhamne ilma namaa irraan gahanii jiru. Cunqursaa fi hacuuccaa raawwatan kanaaf mana murtiitti dhiyaatanii osoo hin adabamin du’anii jiru. Cunqursaa raawwatan kanaaf osoo hin gaafataminii fi hin adabamiin akkanumatti biyyee ta’anii ni hafuu? Gaafii kanaa fi kan kana fakkaatan of gaafachun yoo itti xinxallanii fi qoratan, du’aan booda jireenyi akka jiru amanuun wanta nama dhibuu miti.
Kana Beektu Laata?
Jireenyi ilma namaa marsaa afur qabdi.
Marsaan 1ffaan garaa haadhaa keessa
Marsaan 2ffaan addunyaa tana keessa
Marsaan 3ffaan garaa dachii (awwaalcha) keessa
Marsaan 4ffaan Jireenya boodaa (Aakhiraati), iddoon jireenya isaa/ishii jannata yookiin jahannam. Rabbiin jahannam irraa nu baraare qubannaa keenya Jannata haa taasisu.
Tolee, ilmi namaa eessa akka ka’e osoo yaadate fi itti xinxalle garam deemaa akka jiru salphatti beekaa. Uumama jalqabaa dagachuu isaatu garam akka deemu isa wallaalchise. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) haala kanaan ilma nama akka xinxallan affeera.
“Sila ilmi namaa akka Nuti bishaan saalaa irraa isa uumne hin arginee? Yeroma san inni mormaa ifa bahaa ta’ee argama.” Suuratu Yaasin 36:77
وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ ۖ قَالَ مَن يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ
“Fakkeenya Nuuf godhuun uumama isaa dagatee, “Lafee erga bututtee booda eenyutu jiraachisa?” jedha.” Suuratu Yaasin 36:78
Uumama jalqabaa dagachuun gaafi armaan olii akka dhiyeessanii fi du’aan booda jiruun jiraachu akka morman nama taasisa. Du’aan booda lamuu kaafamu ragaa maalii qabnaa? Ragaaleen du’aan booda lamuu kaafamun akka jiru agarsiisan lakkoofsa hin qaban. Garuu ammaaf, Aayata (Keeyyattoota) Qur’aanati fi Hadiisa sahiihti of daangeessun muraasa isaanii ni ilaalla.
Ragaa 1ffaa: kuni nama gaafi armaan olii gaafateef deebii kennameedha.
“Kan yeroo jalqabaa ishii (lafee) uumetu jiraachisa.” Jedhi. Inni uumama hundaa Beekaadha.” Suuratu Yaasin 36:79
Kuni lafeen erga bututtee booda jiraachisuun akka danda’amu raga tokko. Jechi Rabbii, “Kan yeroo jalqabaa ishii (lafee) uumetu jiraachisa” jedhu, ragaa jala muraa fi ifa baha ilmi namaa lamu deebifamu (kaafamu) agarsiisudha. Akkuma Rabbiin jedhe,
وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ
“Inni (Rabbiin) Kan uumiinsa jalqabu ergasii kan deebisuudha. [Deebisee kaasun] Isa irratti garmalee salphaadha.” Suuratu ar-Ruum 30:27
Akka sammuu keenyattu wanta haarawa uumutu salphaadha moo wanta bade deebisutu salphaadhaa? Wanta bade deebisutu salphaadhaa mitiree? Kanaafu, ilma namaa erga du’e deebisee jiraachisun wanta Rabbiin irratti ulfaatu ree? Kana itti xinxalluun lamu kaafamun akka jiru amanuun wanta ulfaatu miti.
Ragaa 2ffaan jecha Rabbii, “Inni uumama hundaa Beekaadha.”Suuratu Yaasin 36:79 Rabbiin uumamtoota hundaa kan beeku ta’ee osoo jiru akkamitti deebisuu dadhabaa? Wantoota akkamitti akka uumu fi akkam akka ta’anis ni beeka. Uumamtoota lamuu deebisuu gonkuma hin dadhabu.
Ragaan 3ffaan–
أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَىٰ أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُم ۚ بَلَىٰ وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ
“Sila Inni samiwwanii fi dachii uume fakkaataa isaanii uumuu irratti danda’a mitii? Eenyen (danda’adha)!Inni akkaan uumaa, Beekaadha” Suura Yaasin 36:81
Aaya tana akka ifa ta’uuf karaa biraatin,“Sila Rabbiin Samiiwwanii fi Dachee uumuu hin dadhabin ilma namaa lamu uumuun Isa dhibaa? Rabbiin kan akkaan waa uumu, ammas Rabbiin Beekaa dha”
Dhugumatti uumamni samii fi dachii uumama ilma namaa caalaa guddaadha. Kan wanta guddaa uumu danda’u wanta xiqqaa uumun Isa hin dhibu.
Ragaa 4ffaa: “Inni akkaan uumaa, beekaadha.” Suura Yaasin 36:81 Jechi al-Khallaaq jedhu sifaata (amala) Rabbii ol’aanuti. Amala itti fufinsaa agarsiisa. Al-khallaaq jechuun yeroo hundaa keessatti wantoota hundaa kan uumuu jechuudha. Kanaafu, Rabbiin Al-Khallaaq (yeroo hundaa kan uumu) waan ta’eef lafee yeroo lammataaf jiraachisun Isatti hin ulfaatu jechuudha.
Ragaa 5ffaa:
“Ajajni Isaa yoo waan tokko fedhe, “Ta’i” jechuma qofa; yoosu ta’a.” Suuraa Yaasin 36: 82
Rabbiin Qulqullaa’an olta’e wanta tokko yoo fedhe, fedhii Isaa wanti jalaa kuffisu tokkollee hin jiru. ‘Ta’i’ jennaan yeroma san ta’ee argama.
Ragaa 6ffaa:
“Rabbii mootummaan waan hundaa harkaa Isaa jiru qulqullaa’e. Garuma Isaatti deebifamtu.” Suura Yaasin 36:82
Rabbiin subhaana jechuun of qulqulleessa. Hanqinna fi dadhabbinna kamirraayyu of qulqulleessa. Lafee erga bututte deebisu dadhabuu irraayis of qulqulleessa. Lafee bututte deebisuu akka danda’u ni mirkaneessa.
Ragaa 7ffaa: “Garuma Isaatti deebifamtu.” Suura Yaasin 36:82
Uumamtoota kanniin Rabbiin uumun ergasi wanta gaariitti isaan ajajuun, wanta badaa irraa isaan dhowwuun, Ergamtoota isaaniif erguun, lolli mu’iminaa fi kaafira jiddutti uumamuun ergasii dhimmichi herreega (hisaaba) malee akkanumatti hafuun gamnummaa irraayyi miti. Kana irra, lamu kaafamun wanta hin oolledha. Kuni ragaa sammuuti. Namni wanta badaa fi cunqursaa hojjate, yakka raawwateef osoo hin adabamin yoo du’e,ergasi akkanumatti badee ni hafaa? Mootummonni abbaa irree cunqursaa hangana hin jedhamne raawwatan mee seenan haa lakkaa’u. Cunqursaa fi hacuccaa san hundaaf akkanumatti osoo hin adabamin ni hafu? Gonkumaa hin hafan. Ni kaafamu, gara Rabbii ni deebifamu.
“Sila Nuti taphumaaf waan isin uumnee seetu (yaaddu)? Ammas isin gara Keenyatti deebifamu dhabuu yaaddu?” (Suuraa Al-Mu’uminuuna:115)
Ragaa 8ffaa: “Sila namni akkanumaan dhiifamu yaadaa? Sila inni bishaan saalaa kan dhangalaafamu irraa hin turre? Ergasii dhiiga ititaa ta’ee, [achi nama godhee] uumee guute. Isa irraas cimdii lama dhiiraa fi dhalaa taasise. Sila [Rabbiin akkas godhe sun] du’aa jiraachisu irratti danda’aa mitii?“Suura Al-Qiyaama:36-40
Mee uumamu keenya itti haa xinxallinuu. Bishaan saalaa dhangala’a furrii fakkaatu irraa Rabbiin nu uume. Furrii san irraa eenyutu nama uumuu danda’aa Rabbiin malee? Ofii of uumu dandeenyaa? Bishaan furrii fakkaatu kana irraa nama akkana bareedu kan uume akkamitti lafee bututte nama godhee deebisuu dadhabaa? Dhugumatti Rabbiin ilma namaa ni kaasa.
Ragaa 9ffaa: Mallatoolee Guyyaa Qiyaamaa (Kaafamaa) agarsiisan: Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Sila Qiyaaman tasa Isaanitti dhufu malee maal eegu? Mallattooleen ishii dhufaniiru. Yeroo ishiin isaanitti dhufte gorfamuun isaanii akkamitti isaaniif ta’a?” Suura Muhammad (47):18
Dhugumatti mallatooleen guyyaa qiyaama baay’een isaanii dhufanii jiru. Mallatoolee kanniin keessaa kan yeroo amma ana dinqisisuu fi Guyyaa Qiyaama na yaadachisu Hadiisa Rasuulaa (SAW) armaan gadi kana: Abu Hureyraan akka gabaasanitti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Namoota gosa lamaa warra ibiddaa irraa ta’an kanneen ani amma hin agarretu dhufa. Isaanis; 1ffaa: namoota qaccee (halangee) akka eegee horii fakkaatu qabanii fi qaccee kanaan namoota ittiin reebaniidha. 2ffaa: dubartoota uffatanii garuu qullaa ta’an. Ofiillee dabanii namootas baditti kan dabsaniidha. Mataan isaanii akka dalluu gaala bukhti gara tokkotti dabuuti. Jannata hin seenan, fooli ishiis hin argatan. Fooliin ishii fageenya hanganaa hanganaa irratti osoo argameyyu.” Sahiih Musliim 2128
Namoonni qacceen (halangeen) nama tuman (reeban) baay’een isaanii mana hidhaa keessatti. Kuni nurraa dhokataa ta’uu danda’a. Haa ta’uu malee, dubartoota uffatanii garuu qullaa deeman wanta guyya guyyaan arginuudha. Uffatte garuu wanta xiqqoo qaama ishii hin haguugne ofirra keette. Rasuulli fedhii ofitiin kan hin dubbanne dhuguma jedhan. Nageenyi fi rahmanni Rabbii isaan irratti haa jiraatu. Wanti waggoota 50 ykn 100 dura hin jirre kunoo amma argame. Namoota qacceen nama tuman ykn dubartoota qullaa deeman kanniin yommuu argitu, guyyaan Qiyaamaa akka dhuftu mirkaneefachuun hojii gaggaarii hojjachuun akka of qopheessitu si taasisa.
Mallatooleen guyyaa Qiyaamaa baay’ee fi guyya guyyaan mul’ataa kan jiraniidha. Namni qaruteen mallatoolee kanniin irratti xinxalluun yeroon of qopheessa.
Namni Guyyaa Qiyaamatti erga amane of qopheessu qabaa malee, “Guyyaan Qiyaamaa yoom dhufti? Dhugaa kan dubbatan yoo taatan abbooti keenya deebisaa mee?” jechuun mormu hin qabu. Guyyaan Qiyaama guyyaa fi sa’aati kanatti dhufti wanta ofirraa jennu miti. Guyyaa itti dhuftu Rabbiin qofatu beeka. Wanti ni dhufa jedhame guyyaa Rabbiin fedhe osoo hin dhufin hin hafu.
Guduunfaa
• Du’aa kaafamuun madaala haqaa dhaabufi. “Dhugumatti Qiyaaman dhufaa jirti. Akka lubbuun hundii waan hojjatte mindeefamtuuf jecha ishee dhoksuuttin dhihaadha.Namni isheetti hin amaniin, kan fedhii isaa hordofe ishee irraa si hin garagalchin! (Yoo isa hordofte) ni badda.” Suuraa xaahaa:15-16
• Dhaloonni tokko darbee dhaloonni biraa dhufuun guyyaan qiyaama hin dhuftu jechu miti. Guyyaa tokko tasa dhufti.
•Guyyaa Qiyaamatti amananii hojii gaarii hojjachuun of qopheessun amala nama qaruuteti.
•Sheyxaana ‘Guyyaan Qiyaamaa hin jirtu.’jedhe sitti hasaasu hin dhagahin ni baddaati.
• Imaana Guyyaa Qiyaama onnee tee keessatti hidda qabsiisuuf suuralee Qur’aana kanneen armaan gadi hiika isaanii waliin sirritti qo’adhu. Suuratu Qaaf (50), ax-Xuur(52), Ar-Rahman(55), Al-Waaqi’a(56), Al-Haaqqah(69), Al-Qiyaama(75), An-Naba(78), At-Takwiir(81), Al-Infixaar(82), Al-Inshiqaaq(84), al-gaashiya(88), al-fajr(89) fi kkf.
• Yakka cunqursitoonni (zaalimonni) hojjatani fi dubartoota qullaa yaa’an yommuu ilaalan Guyyaan Qiyaama akka dhuftu bilic godhe namatti agarsiisa. Sababni isaas, yakka raawwataniif osoo hin adabamin addunyaa tana irraa du’u.
•Aakhiratti (Jireenya Boodatti) amanuu dhiisu fi ishiif qophaa’u dagachuun adabbii hamatti kan nama geessudha.
Kitaabban wabii:
Tafsiir suuratu Al-Baqarah-jildii 1, fuula 106-107, ibn Useymiin
Ragaalee ciccimoo Kan Guyyaa Kaafamaa


text:
Abbaa isaa obbo Daraaraa Godaanaa fi haadha isaa aadde Hawwaa Badhaasoo irraa bara 1906 Kibba Oromiyaatti, Baale keessaa naannoo Sawweena jedhamtutti dhalate. Yeroo san naannoo isaanii bakki barnoota ammayyaa itti baratan waan hin turiniif, barnoota amantii baratee, booddees barsiisaa ture.
Bara mootummaa Hayle Sillaasee keessa, cimina isaa ilaaluun aangoon kennaniifii Baalabbaata tahee naannoo isaa bulchaa ture. Haatahu malee, cunqursaa fi miidhaa nafxanyaan ummata isaarra geessisaa ture waan hubateef, cunqursaa kana jalaa ummata isaa baasuuf yaaduu eegale.
Walgahii Baalabbaatota kudha saddeet waliin magaalaa Gindhiir keessatti godhame irratti akka Nafxanyaatti gara galanii itti qabsaawan yaada kaase. Jarri garuu akka waan Oromoon Nafxanyaa ajjeesuu hin dandeenyetti waan fudhataniif sodaatanii yaada isaa kana harkatti didan. Inni garuu soda tokko malee gootummaadhaan akka Nafxanyaa ajjeesuun dandayamu itti agarsiisuuf sangoota isaa sagal gurguree, qawwee sadi bitachuun namoota saddeet tahanii Nafxanyaa adamsuu eegalan. Naannoo Sawweenaatti Nafxanyaa tokko ajjeesanii qawwee zinnaara guutuu waliin irraa hiikkatan. Reeffa nafxanyichaa ummatatti agarsiisuun, akka qawween Oromoo Nafxanyaa ajjeesuu dandeessu mirkaneesseef. San booda shiftaa jedhamee, gaara Goonii kan booda gaara Huseen Bunee jedhamutti waheloota isaa waliin galee qabsoo itti fufe. Warri laalaan gabrummaa itti dhagayamte Huseen Buneetti dabalamuun miseensonnillee huddummaachuu eegale. Qawween hedduun isaan barbaachise. Waraana isaa keessaa nama saddeet Somaaliyaatti ergee gargaasa qawwee Perezidaantii Somaalee yeroo sanii Aadam Addee gaafachuudhaan qawwee saddeet argatanii galan. Qawwee sadan jalqaba loon gurguree bitatee fi kan nafxanyicha ajjeesan irraa hiikkatan waliin qawwee kudha lamaan qabsoo itti fufan.
Bara 1970 tti Somaaliyaa dhaqee mootummaa Somaaleetti rakkoo Oromoo erga ibsee booda akka gargaarsa qawwee godhaniif gaafatee milkiidhaan qawwee hedduu argatee gaalatti fe’ee biyyatti gale. Qabsoo cimsanii naannoon biraallee akka waliin ka’anii qabsaawan waamicha qabsoo jabeessanii itti fufan.
Somaaleen maqaa Oromoo jedhu kana Oromoon akka ittiin hin waamamne dhiibbaa godhuun maqaa “Somaalee Abboo” jedhu Oromoof baasanii turan. Baqattoonni Oromoo Somaaliyaa jiran, maqaa Oromoof kenname, “Somaalee Abboo” kana balaaleffatan. Sababa kanaan mootummaan Somaalee baqattoota Oromoo magaalaa Muqdishootti walgahii waame. Itti aanaan perezidaantii Somaaliyaa yeroo sanii Jeneraal Muhammad Ali Samattar walgahicharratti argamuun baqattoota Oromoo lakkoofsaan namoota dhibba saddeet tahan keessaa nama tokko akka bakka buufatanii dubbisu gaafate; Ana jechuudhaan namni gaafa san bakka bu’ee generaaltichi gaafii gaafate Jen. Huseen Bunee ture. Afaan Soomalee sirriitti waan hin beeyneef Siraaj Haaji Isaaq turjumaana taheefii gaafiin inni gaafatame, “Nuti Somaalee Abboodhaan isin beeynaa yoomii as Oromoo taatan?” kan jedhu ture. Jen. Huseen Bunee deebii isaa kennuun dura gaafii gaafate; “Jecha Oromoo jedhu yoom dhageette ati?” jedheen. Jeneraaltichis “Bara 1962 dhagaye” jedheen. Jen. Huseen Bunee deebisee akkana jedheen; “Gaafni isin Oromoo dhageettan gaafa dhalattan, san dura isinuu rimaya turtan. Afrikaanota isin dura dhalatte Oromoon yoomii as jirti jedhaa gaafadhaa. Akka Oromoon gaafa ilmi namaa uumamu uumamte isinitti himanii. Ummata baldhaa lafa qabu, aadaa qabu, sirna gadaatiin bulu dhagayuu dhabuun keessan nama ajaa’ibsiisa!” Jeneraaltichi dubbii Jen. Huseen Bunee kanatti baayyee aaree walgahii xumure. Sababa kanaan waraanni Somaalee halkan Jen. Huseen Bunee fuudhee mana hidhaa lafa jalaatti hidhan.
Jen. Huseen Bunee mana hidhaarraa fuudhanii Perezidantii Somaaliyaa yeroo sanii Ziyaad Barreetti geessanii dubbisan. Ziyaad Barreen akka Jen. Huseen Bunee maqaa Somaalee Abbootiin yoo qabsaawe mana, makiinaa fi mindaa ol’aanaa godhaniif waadaa seeneef. Jen. Huseen Bunee garuu didee, biyya isaa bilisoomsuuf malee gurgurachuuf akka manaa hin bahin murannoon itti hime.
Ziyaad Barreenis gootummaa isaa kana xiinxalee, ajjeesuuf nama ummanni duuba jiru akka tahe waan hubateef waggaa sadi booda Jen. Huseen Bunee mana hidhaarraa bilisaan gadi lakkise.
Itti fufa….