text:
Uumamni kun Wombat jedhama. naannawa qarqara kibba-baha Awustraaliyaa fi eddoola naannoo sanitti argaman keessa baay’inaan jiraata. Wombat naannawa bosona heddu qabu, akkasumas lafa marga heddu qabu keessa jiraachuu filata. Sanyiileen Wombat heddu yoo ta’an, garee gurguddaa lamatti qoodamu. Kunis warra funyaanirraa rifeensa qabanii fi warra rifeensa hin qabneedha. Awustraaliyaa keessatti Wombat akka diinaatti laallama. Keessattuu qonnaan bultootaaf Wombat diina midhaan isaanii balleessu waan ta’eef rakkoo guddaadha. Kanaafuu yeroo argan hunda uumama kana ni ajjeesu. Akkasuma summii adda addaa fayyadamuunis lafa callaa isaanii tikfatu. Sababa kanaafis lakkoofsi Wombat haalaan xiqqaachutti jira. Dabalataan ammoo manca’iinsi bosonaatis lakkoofsi uumama kanaa akka xiqqaatu taasisutti jira. keessumattuu warri rifeensa funyaanirraa qaban dachii tanarraa dhabamanii seenaa ta’uuf dhihaataniiru.
Sanyiilee Marsupial kan Awustraaliyaa keessa jiran keessaa Wombat guddina qaamaatiin sadarkaa lammaffaarratti argama. Dheerinni Wombat haga Meetira tokkoo ta’a. Ulfaatinni isaatis kilograama 36tti dhihaata. Dhaltuun ulfaatinaafi dheerinaanis kormaa ni caalti. Qaamni Wombat rifeensaan uwwifamaadha. Inumaa sanyiin gariin funyaan irraallee rifeensa qaba. Halluun rifeensa Wombat daalacha, magaalaa fi gurraacha. Wombat bocni qaama isaa Uumama Bear jedhamuun wal fakkaata. Yoo fageenyarraa laalan garuu, hantuuta guddaa fakkaata. Mataan Wombat geengoodha, gurra xiqqaa, miila gaggabaabaa, rifeensa tuuchaafi qaama barmeela fakkaatu qaba.
Wombat naannawa bosonaa fi lafa margaa jiraatus, jireenya isaatiif garuu boolla haalaan qilee ta’e qota. Boolli isaa haga Meetira 30 fagaatuu danda’a. Boolli kunis kutaalee garagaraa qaba. Akkuma nuti mana wayta ijaarranu kutaa adda addaatti qoqqoonnee ijaarannu, Wombatis kutaalee garagaraa qopheeffata. Akkasuma Boolli isaa hulaa tokko qofa osoo hin taane, hulaa lamaa ol qabaachuu danda’a. diinni gara tokkoon yoo dhufe gara biraatiin bahuudhaaf itti gargaarama. Wombat uumama kopha kophaa jiraatu yoo ta’u, qubsuma isaatis faltii fi hafuura qaama isaa keessaa bahuun daangeeffata. Wombat biraa gara qubsuma isa akka hin seenneefis mallattoo kanatti fayyadama.
Wombat Bineensota Nocturnal ykn ammoo warra halkan halkan qofa socho’an keessatti ramadama. Naannoon inni jiraatu haalaan oowwaadha. rifeensi isaa ammoo tuuchaadha. Kanaafuu yeroo guyyaatti olii gad deemuun waan danda’amuu miti. Sababa kanaaf yeroo halkanii wayta qilleensi qabbanaawaan dhufu, boolla keessaa bahee soorata barbaaddachuu olii gad socho’a.
Wombat warra baala sooratan keessatti ramadama. Hedduminaanis; Marga, jirma fi quuncee mukaa akkasumas arrii dhagaa soorata. Wanti inni sooratu hedduminaan wantoota jajjabaa waan ta’eef ilkaan isaa ni caccaba. Haa ta’u malee Rabbiin rahmata qabeessi ilkaan isaa achumaan cabee akka hafu hin goone. Adada inni tokko keessaa bahuun ka biraatiin bakka isaaf buusa. Kanaafuu ilkaan isaa umrii isaa guutuu guddina hin dhaabu jechuudha.
Wombat bineensota saffisa jabaa qaban keessaa isa tokko. Saa’aa tokko keessattis kilomeetira 64 fiiguu danda’a. Haa ta’u malee saffisni isaa kun yeroo dheeraaf hin turu. Hedduminaanis qe’ee isaarraa waan hin fagaanneef, yoo diinni itti dhufe saffisa isaa sanitti fayyadamuun gara boolla isaa deebi’uu danda’a.
Yeroon wal qunnamtii walhormaataa, naannoo fi tibba keessa jiran irratti hundaa’a. Haalli qilleensaa naannoo sanitti wayta qabbanaawaa ta’utti wal qunnamtii raawwatu. Rimayni Dhaltuutis akkuma sanyiilee Marsupial biroo yeroo dheeraaf hin turu. Guyyaa 20 hanga 30 keessatti, ilmoon quba namaa hin geenye takka garaa haadhaa kessaa bahuun gara korojoo haadhaa imalti. Korojoo keessa eega seenteen booda afaan isii mucha korojoo keessa jiru sanitti maxxansiti. Haga guddattee gad baatuttis mucha san gad hin dhiiftu. Ji’a shaniif achuma korojoo haadhaa keessa turti. Kana booda korojoo keessaa baatee haadha waliin jiraachuu jalqabdi. Haadha waliin yeroo dheeraaf hin turtu. Ji’a lamaaf eega haadha waliin turtee, baruumsa haadharraa barachuu qabdu eega barattee booda, jireenya kophaa jalqabuudhaaf qe’ee haadhaa gad dhiistee baati.
Umriin Wombat kan bosona keessaa waggaa shan hin caalu. Akkuma sila jenne oyruu namaa waan balleessuuf, qonnan bultoonni uumama kana yeroo arganitti ni ajjeesu. Kanneen summii fayyadamuun ajjeesanis hedduudha. Akkasuma manca’iinsi bosonaatis jireenyi isaaniitiif gufuu hamaa ta’ee jira. Sabababuma kanaaf sanyiin rifeensa funyaan irraa qabu dachii irraa dhabamutti dhihaateera. Kuuwwanis rakkoo hamaa keessa jiran. Haa ta’u malee warri madaqfamee guddifamaa jiru hayyama Rabbiitiin waggaa 30 ol jiraachuu ni danda’a.
Qophii: Abuu Ibtisaam


c: text/html

text:
You are here
Ninta
Burjee iyyamaa hidinku hiddoomey Itiyooph'aanka dhadhood gubbeey gamachi baasshi guliga lacci intaanno faana Halaabaanta aanteenka gaani gadi qaree ichi gidaabi bankee dhasanno faano abunnoo,libani,hem'oogodoolee,baragaddaa teydhachiqa ee faana Hurreetanaga ya Mureetta urraga woxarmadhannoo.Teeymma kan'ita dhugeefadhagaa godooga hubatte godha ya beekka hangadhashi haasisannoo nna laboo shichaanchoo shiidisa ya cimaayyee,ogaayee ya beeha qafaa mena gorsadha qa malashi.Higaa dawwa dhaashuhu jiree-maalloo ya dhaashicha iyyami qa sheelashini beehamaa.Ihoon malee 90 tanagaa gabee hidinka hiddoomaa qa yedhaa.Burjee iyyashi dhadhinka godoo ihaadi gagga teeydhacheetta gumi dhaashi iyyamichi qa beehantaa.Ta dawwachi qa afeyhu dhaashate iyyamannoo.Dhaashuhu maadheenka,ilmanka,lagoonka,michamicha shibri ya mommaasi qa qafaa.Gumeeddey labooshi har'shin damitaata ittaadi woggeynchi heetu boni,qaraa,hadala ya hagayee qa.Kbbinchi yedhu qay'ee,lamee ya ganboolee qa iyyantaa.
Dhaashinka aadaaddey bashaashi dheti ittadi deynaa,maashaa,jel'aabaa iyyamaa anoomeeyhu yedhaadi goromeeyhu bitanachi,hayyoo,gorsi,anshi,gargalee,aanteenka anaa ya e lasa qoodadhaa halami qa gagaraa.Beshaa sereesagaa Suburo qa hoofamaa.Dhaashinka aadaadi essaashi wollomatee aheetaadi oloteenka mugadi yedhaa tawwataaga galaa gucheenku buu'ph'ey dammanta dhekkomtee iyyashi hiditinka olichooqa waartaa.Isinunni Geshaaraa-Gamiyoo-Daali'oo,Otamali,Werdeey,Ralley,Waalley,Yebani,Kilicho-Leemmo ya Shayshayee qa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
WASHINGTON DC —
Gaafiif deebisaa VOA Caqasuuf as tuqi
Muummichi-ministaraa Itiiyoophiyaa Obbo Hayile-maariyaam Dessaaleyi, Wixata, Onkoloolessa 27 Mana-maree Bakka-bu’ootaa Itiyoophiyaatti gaaffiilee miseensota irraa dhihaataniif dhaabota mormitootaa “humnaan mootummaa gargalchuuf hojjetaa jiru” jedhan ilaalchisee ennaa dubbatan, “qabsoo hidhannootiin mootummaa garagalchuu yaaluun, waan faayidaa qabu miti” jechuun, gara karaa nagaatti deebi’an gaafachuun isaanii ni yaadatama. Dhaabota Obbo Haiyle Mariyaam maqaa dhahan keessaa tokko Adda Bilisummaa Oromoo yoo tahu, dhaabonni akkanaa qabsoo uummatni fi mootummaan waliin geggeesseen dadhabsiifamanii jiran.
Kanaaf ka deebii kennan Hayyu-dureen Adda Bilisummaa Oromoo, Obbo Daawud Ibsaa, “dhaabni keenyaa fi dhaabonni mormitootaa qabsoo hidhannoo geggeessan ka biroon, kanneen waggaa digdamii shan dura ennaa paartiin Itiyoophiyaa amma taayitaa dhuunfatee jiru gara aangootti dhufu mootummaa cehumsaatti waliin hirmaachuudhaan, fala karaa nagaa barbaachaa turan. Garuu, mootummichi karaa nagaa itti cufuudhaan waraanaa fi qawweedhaan waan itti bobba’eef jecha, qabsoo hidhannootti deebi’uuf dirqaman,” jedhan. Mariin nageenyaa dhugaan gareelee Itiyoophiyaa keessaa mara hirmaachisee fi mirga uummatootaa wal-qixa eegsisuutti fuuleffate ka geggeessamu taanaan dhaabni isaanii akka filannoo duraatti kan qooda fudhatu ta’uu dubbatan.
“Ka dhiheenya kana dhaabota ka biroo afur waliin hundeessine Tumsi Uummatoota ka Bilisummaa fi Dimookiraasiif jedhames, waamicha nagaa dhiheessee jira. Mootummaan kana ifatti simachuu qaba” jedhu.
Addi Bilisummaa Oromoo, Addi Bilisummaa Biyyoolessaa Ogandenii fi dhaabonni hidhannoon mooutmmaa gargalchuuf hojjetan dadhabsiifaman, jechuun ka Muummichi-ministaraa Itiyoophiyaa dubbatanis, “dhugaa haaluun amala aangawoota mootummaa Itidyoophiyaa ti” jedhan.


text:
Hama Ittisuuf
Yeroo darbee keessatti waa’ee hamaa fi jette jette ilaalchise irratti mari’achuun keenya ni yaadatama. Yeroo baay’ee hamni miidhaa baay’ee akka geessu hubanne irraa fagaachuf hin carraaqnu. İnuma akka madda gammachuutti fudhanna. Namoota lakkoofsa isaani baay’ee xiqqaatu hojii fafee kana irraa fagaata. Hama ittisuuf tarkaanfiwwan fudhachuu qabnu maal fa’aa?
1.Cimanii hojjachuu- Hojii malee taa’un hundee badiiti fi dhiphinnaati. Sammuun hojii gaarii hojjatee of bashanansiisu barbaada. Garuu yoo hojii dhabee akka ibiddaa of gubee fixa,ni cinqama. Hojiin sammuuf boqonnaadha. Namni dafqa ofiitin xaare of bulchuu boqonnaa sammuu yoo argatu kan osoo homaa hin xaarin hate fi sobee jiraatu immoo jireenya cinqii fi daraara jiraata. Yoo dalagaa gaggaarin of ko’oomsine(of hiine) cubbuu hojjachuuf yeroo hin qabnu, halkan hirraba gaarii rafna. Nama boqonna sammuu fi tasgabbii argatu taana.
Namni yoo hojii malee taa’u, hojii badaa hojii godhata. Hojiin badaan hojjatu hojii gaarii itti fakkaata. Diinagdeen duubatti akka hafnu wantoota sababa ta’an keessaa tokko cimne hojjachuu dhiisu fi dubbiin keenya hojii keenya caaludha. Baay’isne fi cimne hojjachuu dhiisne baay’isne haasofna. Namtichi bakka hojii yommuu deemu hojii irratti xiyyeefachu dhiise, hanqinnaa namaa irratti xiyyeefachuun hamataa fi kabajaa isaa cirataa kan oolu yoo ta’ee, hojii maalii hojjate jedhama ree? Hanga oduu faaydi hin qabne irratti yeroo ofii gubuu hojii osoo hojjate mataa ofiiti fi biyyaaf bu’aa akkam bareedu buusaa turee? Yoo wanta hojjatu dhabee kitaaba dubbisuun, sammuu fi jireenya ofii jijjiruu hin danda’uu?
Namni oduu baay’isuu firiin inni buusu garmalee xiqqaadha. Bakka kamuu yommuu deemtu cimte yommuu hojjattu, yeroo itti nama hamattu hin qabdu.
Kanaafu cimte hojjachuun hama irraa of tiiksi. Hanqinna namoota irratti mitii hanqinna fi hojii kee irratti xiyyeefachun jireenya kee foyyeessi.
2.Hanqinna ofii irratti xiyyeefachu– Namni hanqinna ofii dagatee hanqinna namoota irratti yommuu xiyyeefatu qilee baditti of darba adeema. Amala bofaa isa bira jiruu dagatee amala tiisisaa nama irra yommuu barbaadu, hangam akka of miidhaa jiru ni hubannaa miti ree? Kana jechuun summii ofi dagatee xurii namoota yommuu hordofuu miidhan isaa baay’ee guddaadha. Hanqinnaa kee irratti yommuu xiyyeefattu, of too’ataa adeemun jireenya kee fooyyesita. Hanqinna namaa irratti yommuu xiyyeefattu immoo namoota too’achu fi sakatta’uuf humni ati hin baasne hin jiru. Wanta si hin fayyannee fi hin galchineef sammuu kee dhiphista, yeroo kee gubda.
Shaakala
a.Hanqinna keetif of komadhu/ajiifadhu– yommuu hanqinna keetif of ajiifattu, jireenya kee foyyeessaa adeemta. Garuu of ajiifachuu dhiiste, hanqinna namoota irratti yoo xiyyeefate, gadda malee wanti ati argattu hin jiru. Fakkeenyaf, yommuu wanta badaa dubbattu, ‘Maaliif kana dubbadhe? Eenyu gammachisuuf? Wanta dubbadhef namni sun osoo dhaga’ee hin mufatu? Fi kkf” jechuun of komadhu. Ammaan booda jechoota akkanaa hin dubbadhu. Arraba kiyya eegun qaba.jedhi.
Yommuu hojii gaarii osoo hin dalagin haftuu,”Osoo maal hojjadhu, hojiin kuni na jala darbee? Osoo maal hojjadhu salaanni na jala darbaa? Oduudha moo salaatatu caalaa? “jechuun yommuu of ajiifattu jijjiramaaf gara funduraatti tarkaanfataa adeemta. Namoota biroo osoo hin ta’in mataa kee too’ataa adeemta.
b.Hanqinna nama biraa yommuu argitu hanqinni/badiin kee kan isaa caaluu akka danda’u yaadadhu– namoonni hanqinna xiqqoo nama irratti yommuu argan, hanqinna ykn badii ofii kan gaara ga’u irraanfatanii foon namaa ciratu. Mataa ofii gonkumaa dogongora kan hin raawwanne godhanii ilaalu. Yommuu hanqinna yookiin badii nama tokko argitu, “Ilaali mee badiin kee hangam guddaa akka ta’ee? Rabbiin ifatti osoo baase hangam salphachuu akka dandeessu yaadadhu. Achi dhiisi wanta si hin galchine irratti maaltu si dhiphise. Too’ataa taate namoota irratti hin ergamne. Ofiyyuu hin too’anne nama too’attaa? ‘Qaallun ta ofiitu hin beektu ta ormaa raagdi’ jedhe Oromoon. Hanqinna teetu hin beektu ta ormaa odeessitaa?” jechuun nafsee tee ajiifadhu/waqqasi.
3.Hasanaanni kee nama sanii kennamu akka danda’u yaadachu– yeroo kamiyyuu yommuu nama miidhuf deemtu, mataa kee miidhaa akka jirtu yaadadhu. Ammaaf faayda xiqqoon sitti mul’achuu danda’a garuu boodde irratti miidhaa fi rakkoo yeroo dheeratif si saaxila. Namoota meeqatu haqa malee qabeenya namoota osoo saamanu boodden isaani kasaara fi salphinna ta’ee. Namoota meeqatu maqaa fi kabaja namaa osoo xureessanu boodde isaani salphinnaa fi xiqqeenya taate. Kuni adabbii addunyaati. Adabbiin aakhiraa hoo maal ta’inna laata?
Akkuma ati hanqinna namaa dhoksituun Rabbiin hanqinnaa kee dhoksa. Fuggisoo kanaa akkuma atii hanqinnaa namaa ifa baastun Rabbiin hanqinna kee ifatti baasun salphatta.
Namni addunyaa kanatti badii raawwatu fi murtii haqaa malee akkunamatti jiraate yommuu du’u, murtii jalaa miliqee jira ni jedhamaa? Guyyaan qiyaama kan dhaabbatuuf zaalimtoota (miidha raawwatoota) adabuu fi hojii gaarii hojjatoota badhaasufi. Meeqa kamtu seenaa keessatti badii fi hacuuca meeqa raawwate adabbii malee addunyaa keessaa baha. Kan hacuucamees murtii haqaa osoo hin argatin du’a. Kanaafu murtii haqaa dabarsuu fi mirga sarbamee deebifachuuf Guyyaan Qiyaama ni dhaabbatti. Kanaafi namni Guyyaa Qiyaamatti yommuu amanu nama miidhuf harka ykn arraba hin hiixatu/hin diriirsu. Guyyaa qiyaamatti amanuun ilma namaa amala horii irraa gara amala namummaatti olkaasa. Namtichi hojii kamifiyyuu of too’ataa fi of eeggataa adeema. Kuni jireenya madaalawaa fi gammachuu akka jiraatu isa taasisa. Namni guyyaa Qiyaamatti hin amanne immoo hojii fedhee yoo hojjate homaa itti hin fakkaatu.
Haaluma kanaan yommuu arrabaan nama miidhuf adeemnu, hojiin keenya nurratti galmeefamaa akka jiru ni hubanna. Kana yommuu hubannu arraba keenya daangaa qabsiisuuf carraaqna. Yommuu nama miitu, namtichi Guyyaa Qiyaama sirraa kafalachuu akka danda’u hubadhu. Hojiin gaariin hojjataa jirtuu mataa keetif osoo hin ta’in nama saniif hojjataa akka jirtu hubadhu.
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ” أَتَدْرُونَ مَا الْمُفْلِسُ ” . قَالُوا الْمُفْلِسُ فِينَا مَنْ لاَ دِرْهَمَ لَهُ وَلاَ مَتَاعَ . فَقَالَ ” إِنَّ الْمُفْلِسَ مِنْ أُمَّتِي يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصَلاَةٍ وَصِيَامٍ وَزَكَاةٍ وَيَأْتِي قَدْ شَتَمَ هَذَا وَقَذَفَ هَذَا وَأَكَلَ مَالَ هَذَا وَسَفَكَ دَمَ هَذَا وَضَرَبَ هَذَا فَيُعْطَى هَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ وَهَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ فَإِنْ فَنِيَتْ حَسَنَاتُهُ قَبْلَ أَنْ يُقْضَى مَا عَلَيْهِ أُخِذَ مِنْ خَطَايَاهُمْ فَطُرِحَتْ عَلَيْهِ ثُمَّ طُرِحَ فِي النَّارِ ” .
“Abu Hureeyraan akka gabaasanitti Ergamaan Rabbii(SAW) ni jedhan’ Hiyyeessi eenyu akka ta’ee ni beektu?’ Isaanis (sahaabonni) ni jedhan ‘Hiyyeessa jechuun nama nu keessaa dirhamas qabeenyas hin qabne.” Ergamaan Rabbiis ni jedhan ‘Dhugumatti ummata kiyya keessaa namni hiyyeessi nama Guyyaa Qiyaama salaatan, sooman, zakaan dhufuudha. Garuu nama kana arrabse, kana maqaa xureesse, qabeenya kanaa haqa malee nyaate, dhiiga kanaa jigse, kana rukute. Nama kanaaf hasanaata(mindaa hojii gaarii) isaatirraa ni kennamaaf, nama kaanifis hasanaanni ni kennamaf (Namoota inni miidhef hasanaanni isaa isaanii dabarfamee kennamaaf). Cubbuu isarra jiruuf harka osoo hin kafaliniin duratti hasanaanni isaa yoo dhumatte, cubbuun namoota sanii isaan irraa fuudhame isa (namticha kana) irratti fe’ama(kaa’ama). Ergasii ibiddatti darbama.” (Sahih Muslim)
Kanaafu yoo har’a namoota miidhu irraa of hin qabiin, boruu dhuma hamtuuf of saaxilaa jirraa jechuudha. Yeroo baay’ee jechoota afaani baatu wayittu hin lakkoofnu. Garuu fuulli namoota baay’ee ibiddatti akka gonbifamaniif sababa kan ta’u arraba. Wanti nu jennu hunduu ni katabama.
Shaakala- nama yommuu hamattu ykn maqaa xureessitu hasanaata kee nama saniif dabarsite kennaa akka jirtu yaadadhu.
Gaaf tokko namni tokko Hasan Al-Basritti dhufuun,”Na hamatte jirta.”jedheen. Hasan Al-Basriinis “Bakka hasanaata kiyyaa itti too’attu (na jalaa fudhattu) hin geenye” jedheen.
Ammallee nama tokkotti ‘Ebaluu si hamate.” jechuun itti himame. Namtichi kuni temira qunnaa tokko waliin ergaa akkana jedhu ergeef,”Hasanaata kee akka kennaatti naa kennu kee dhaga’ee jira. Tola narratti oolte si deebisu barbaade. Garuu dhiifama, guutumaan guututti si kafalu dhabuu kootif.”
4.Zikriin of ko’oomsu– arrabni zikriin hin leenjifamiin oduu faaydi hin qabneen sakaalama. Yommuu arraba zikriin leenjistu, dubbii kee ni mi’aawa, of eeggachaa dubbatta. Arrabni fi qalbiin zikrii Rabbii irraa duwwaa yoo ta’an sheyxaanni wantoota faaydi hin qabne itti tuula. Ergasii nageenya fi tasgabbi dhabsiisa.
Shaakala
Yommuu bakka kamuu deemtu arrabni kee zikrii akka godhuu leenjisi. Fakkeenyaf yommuu uffata miiccitu, nyaata bilcheessitu, konkolataa irra teetu fi kkf hojjattu, jedhii
لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ
La ilaha illal-lahu wahdahu laa sharika lahu, lahu-l-mulk wa lahu-l-hamd, wa huwa’alaa kulli Shey ‘in qadir (Rabbiin malee kan haqaan gabbaramu hin jiru. Inni Tokkicha, shariika hin qabu. Taaytan(mootummaan) hundi kan Isaati, faarun hundi kan Isaati. Wanta hundaa irratti Inni danda’aadha.)
Yookiin zikriwwaan biroo kitaaba Husnul Muslim jedhurraa argachuu dandeessa. Yommuu zikrii gootu qalbiin tee tasgabbiin guuttamti. Garuu zikrii irraa yommuu fagaattu sheyxaanni yaadota faaydi hin qabne fi hawwii sobaatin sammuu kee dhiphisa. Zikrii irraa fayyadamuuf hiika wanta jedhanii beekun arrabaan jedhaa qalbii keessatti immoo xinxalluudha. Arraba qofaan ta’ee qalbiin quba tan hin qabne yoo taate faaydan zikrii nutti hin mul’atu. Garuu jalqaba arraba zikriin leenjisuudha. Suutuma suutan qalbiis itti leenjisudha. Zikriin hunda caalu Qur’aana, isatti maxxanii.
5.Dubbii namatti fiduu keetiif atillee hin gammaduu nama saniis hin gammachiistu– yeroo baay’ee namoonni akka nutti gammadaniif dhagaan nuti hin fonqolchine hin jiru. Nama gammachiisuf waa baay’ee raawwanna. Haa ta’uu malee xaarin keenna bu’aa kan hin buusne ta’ee hafa. Nama gammachiisuf jenne ofii fi nama san baditti darbina. Yommuu hama namatti fiddu, namtichi/dubartittiin yeroo saniif sitti gammadu danda’a/dandeessi. Ergasii garuu jibba qalbii keessatti kuufataa adeemti. Yommuu hama namatti fiddu ni jibbamta. Namoota biraa dhiisi ofumaayyu of jibbita. Namni waan sitti hin gammanneef osoo dubbachuu baadhe jechuun gaabbita.
Shaakalaa- yommuu dubbii namatti fiddu, dubbii kee keessa faaydaa fi miidhaa isaa madaali. Miidhan isaa kan caalu ykn faaydas miidhas kan hin qabne yoo ta’ee cal’isi. Kabaja namoota biroo kan tuqu yoo ta’ee, hin dubbatin, cal’isi.
Sheyxaana Rabbitti mangafadhu- yommuu sheyxaanni wanta badaa akka dubbattu si wasawasuu (hasaasu) “A’uzu billahi mina sheyxaani rajim” jedhi.
Namoota irraa fagaachu– namoota oduu malee wanta biraa hin beekne irraa fagaadhu. Oduuf yommuu walitti qabaman, ati biraa deemte kitaaba yoo dubbistu yookiin hojii gaarii yoo hojjattu, nageenya fi tasgabbii akkamii argattaa?
Suuta jechuu- dhugumatti ilmi namaa jarjaraa ta’ee uumame. Yeroo baay’ee wanta tokko galmaan gahuuf ni jarjarra. Ergasii miidha isaa ni dhandhamna. Yommuu dubbii namarraa dhageenyu osoo sirritti addaan hin baafatin, namoota birootti dabarsuuf muddamna. Ergasii ibiddaa gaabbitin of gubuudha. Kanaafu jireenya madaalamaa fi gammachuu jiraachuf afaanin hin jarjarin. Dubbachuun dura itti yaaduf carraaqi. Dhugumatti dubbachuun dura itti yaadun wanta takkaan galma gahuu miti. Warraaqsa fi qabsoo barbaachisa. Akkuma armaan olitti jenne ofi ajiifachu fi arraba daangaa qabsiisun kan galma gahuudha. Beekumsa barbaadun kanaaf furmaata ni ta’a. sababni isaas akkuma beekumsi dabaluun arrabni wanta hin taane dubbachuu irraa gabaabbataa, sammuun bilchaata adeema. Dubbachuun dura itti yaadun bilchinna sammuu agarsiisa.
Miidhaa hamaa beeku– yommuu nama hamattu tasgabbii fi nageenya akka dhabduu, hariroo fi jaalalli akka baduu, jeequmsi fi jibbi akka uumamu beekun arraba kee hama irraa ittisuu dandeessa.
Hama irraa towbachuuf
Hanga ammaa hundii keenya namoota baay’ee hamanne jirra, maqaa fi kabaja isaani xureessine jirra. Boru bakka qabeenyi fi ijjoollen nama hin fayyanetti qabamuun dura har’a ba’aa keenya ofirraa buusu dandeenya. Karaan ba’aa kana ofirraa buusnu towbaa dhugaa gochuudha. Yeroo baay’ee tawbaa yommuu jedhamu afaanuma qofaan ‘Astagfurallah’ jedhanii hojii badaa ofii itti fufuu akka ta’etti yaaddama. Kuni yaada dogongoraati. Tawbatte (gara Rabbii dhugaan deebite) taanan hojii badaa kee dhiisu qabda. Ta’uu baannan uffata miicani osoo hin uffatin dhoqetti darbuun, ammalle ergasi miicun, ammalle ergasii dhoqqetti darbuun faaydi ni qabaa sila yeroo fi humna ofii gubuu malee? Kanaafu tawbaan teenya fuudhatama argachuuf ulaagale (sharxii) armaan gadii guutu qabna.
- Hatamtamaan cubbuu san dhiisu
- Rabbirraa araarama kadhachuu
- Cubbuu san waan hojjataa tureef gaabbiin(nadam) itti dhagahamuu
- Cubbuu sanatti lamuu akka itti hin deebine murannoo fi kutannoo qabaachu.(Lamuu itti hin deebi’uu jedhe kutannoon cubbuu san dhiisu.)
- Cubbuun inni dalagee namoota irratti yoo ta’e nama sanii wanta jalaa fudhate deebisuufii yookiin araarama gaafachu.(kaasaa kafaluufi).
Yommuu nama hamattu obboleetti/obboleessa kee araarama gaafadhu osoo dhimmicha itti hin beeksisin. Garuu araarama isa/ishii irraa gaafachuun miidha kan geessu yoo ta’ee, isaaf/ishiif du’aayi gochuun gahaadha. Namoonni tokko tokko yommuu “Akkana akkanatti si hamadhe, naa araarami”jettuun garmalee aarun miidhaa guddaa geessu danda’u. Kanaafu isaani du’aayi gochuun ni gaha jedhu aalimonni Islaama.Fakkeenyaf “Yaa Rabbii araaramiif” jechuu dandeenya.Garuu du’aayi teenya onnee irraa haa taatu,tan arrabaa qofaa hin ta’in.
Alhamdulillah waa’ee hamaa ilaalchisa asirratti xumurama. Maalota armaan olitti fayyadamuun hama xiqqaate xiqqaatu hir’isuun ni danda’ama. Insha Allah torbaan mata duree biraatin hanga walitti deebinutti Assalamu aleykum wa rahmatullahi wa barakaatuh.


text:
Qorattuu qonnaan bulaan firoomte
Dr Sagannatti Qalamuu jedhamti. Dhalattee kan guddattee Gojjaam maagaalaa xiqqoo Finoota Salaamitti jedhamtuutti.
Magaalaa sana keessatti ibsaan, bishaan ijummoofi manni barnootaa sadarkaa lammaffaan akka hinturree dubbatti.
Kanaafu barnoota sadarkaa lammaaffaa hordoofuuf gara Dabra Maarqoos magaalaa ibsaa qabdutti galte.
Yeroo shamarree waggaa 13 turte ni dubbatti. Maatiin koo na waliin gara magaalaa Dabra Maarqoos deemu baatanilleen amantaa olaanaa narratti qabu turan kan jettu Dr Sagannati, ''eessayyuu yoo deeme ofiif eegannoo taasisee akkan jiraadhu ni beeku,'' jechuun ture amantaa maatiishe isheerratti qaban kan himte Dr. Saganat.
Dr. Sagannat qoraan cabsuun, midhaan harkaan daakaa, farsoof biqila biqilchaan maatiishee gargaaraa baratte.
"Yeroo sanatti nama barachuu barbaadutti rakkoo cimaa kan ta'u dabtara, qalamaafi qubeessa guuttachuu ture. Manni barumsichaas meeshaaleen barbaachisaniifi kitaabaan hin guutamne ture," jetti Dr. Sagannat.
Muuxannoon kunis hanga har'aatti qalamaa biiroosheetti akka walitti qabdu akka ishee taasisee dubbatti
Dhalakee dhalakootiif
Ijoollumaakootti rakkistuun ture kan jettu Dr. Sagannat, muka koruu, harree yaabachuufi hojiiwwan dubartiin hin hojjettu jedhaman hojjechuu yaalushee himti.
Dr. Sagannat yeroo ijoollumaa obbolaan durbaashee naqachiisuuf/kaadhimannaaf jaarsi akka ergamaa ture yaadatti. Amala isheetiin kan ka'e ishee kaadhimmachuuf kan dhufe garuu hin turre.
Kanarraan kan ka'e barumsashee itti fufuu dandeesseetti. Amalli ishee akka hin eerumne ishee taasisee hubannaanis caalaatti itti cimsite.
Maatiin Dr. Sagannat barreessuufi dubbisuu kan hin dandeenye ta'anillee barumsatti ni amanu ture. Kanaaf, ijoollee isaanii hunda barsiisaniiru.
"Walumaagalatti obbolaan dhiiraafi durbaa toorban qaba turre. Hundi keenya barumsa demneerra." Obboolaan durbaashee dursanii eerumanillee barataniiru.
Dr. Sagannat qabxiin ittiin Yunvarsitii galtu yeroo dhufeef ollaan farsoo, araqeefi nyaata fidanii dhufuun 'baga gammadan' jechuun guyyaa guutuu akka waliin gammadan hin irraanfattu.
Mandara baadiyyaa xiqqoo keessaa baatee yoo gara Finfinnee dhuftu bitaa itti galee akka ture dubbatti.
"Nuti mana fincaanii kan baranne dirreerratti bahuudha. Erga yunivarsitii galee isa mana keessaa atamimmiin bishaan akka itti dhangala'u hin beektu. Qaama dhiqachuun mana keessatti. Finoota Salaamitti laga bishaanii buunee qaama keenya dhiqanna ture. Garaa garummaa guddaadha," jetti waan ture yeroo ibsitu.
Fayyadamni TV fi bilbilaa jireenya magaalaa waliin yeroo sanatti kan baratte ture.
Dr. Sagannat digiriishee jalqabaa erga biyyatti xumurtee booda digiriishe lammataaf gara Ameerikaa deemte. Osoo barnoota digiriishee lammaffaa hin xumuriin dura carraa barnoota digirii sadaffaa argatte. Yeroo sana fixxetti garuu carraan hojiin bakka hedduutii banameef. Yunbvarsiitota hunda keessaa Yunvarsiitii Koorneel filattee galte.
Abbaan ishee akka doktora fayyaa taatu akka barbaadan kan jettu Dr. Sagannat, Haromaayaa seenee qonnaa barachuuf jedhee yeroo ani itti himu ammas amallii kee diida-galeessi si hin dhiifne jechuun ' qote-bulaa ta'uudhaaf digirii barbaachisaa?' naan jedhe jechuun yaadatti.
Boodarra garuu waa'ee hojiisaheefi milkaa'inshee argaa yeroo dhufanitti akka isaan boonsitu hubatan.
Qormaata
Qormaanni qaama jireenya keenyaa keessa tokko akka ta'e kan amantu Dr. Sagannat, attamitti akka qormaata keessaa ittiin ba'an yaaduu malee abdii kutuu yaaddee akka hin beekne dubbatti.
Dhaabbata jaarmiyaa addunyaa ta'e tokkoof Ameerikaa Kaabaatti qorattu ol-aanaa ta'uun qorattoota addunyaarra jiran waliin dorgomtee hojicha argatte.
Kolombiyaa keessatti saayinstistiin gurraattiin ishee qofa waan tureef namoonni daawwanaaf dhufan yeroo ishee argan hojii qulqulleessuu ykn hojii gadi-aanaarratti kan bobbaate waan itti fakkaatuuf, "Dr. Qalamuu jedhu; anis seenaa yeroon jedhu ishee nuuf yaami jedhu."
Waan Kolombiyaatti ta'e kan yaadattu keessaa yeroo qacaramtee deemtudah.
Yeroo hojii jalqabdu namoonni hojii laaboraatoorii keessaa hojjetan 17 hundi adoota turan. Qarshii uddaan ramadamee meeshaan barbaachisu hundi guutameeti kan itti gaafatamummaan sun itti kenname. Dubartii, gurraattiifi qalloo ta'uun ishee itti gaafatamummaa itti kenname waliin hojjetttuun isheef hin liqimfamne tokko rakkisuu jalqabde.
Kana biratti Afaan Ispeen beekuu dhabuun qormaata sana baayyee cimaa taasise. Yeroon yaalii ammoo kan isheef kennamee ture ji'a ja'aaf.
Ji'a ja'a keessatti waanti bifa qbaachuu qabu bifa qabsiifamee bu'aan eegama.
Gaaf tokko hojjetoota ishee jala turan walitti qabdee karaa barreessituu isheetiin afaan hiiksisaaf mariisisaafi qajeelfama hojii kennaa osoo jirtuu ogeessi rakkisaa ta'e tokko ishee mudate.
'Yoo hojjechuu baannee maal goota?' jechuudhaan seera biyyattiifi waa'aa itti gafatamaa isaa duraan turee heeruun diddaa agarsiise.
Kun ga'eera osoo hin jedhiin jetti Dr. Sagannat 'eessaa akka dhufte ni beekna' jechuudhaan beela Itoophiyaa kaase.
Yeroo kanatti jetti Dr. Sagannat, anarra darbee amoota miliyoona 80 waan arrabseef hojiirraa ari'amuusaan itti hime."
"Achumaan dhaabbatichi maallaqa guddaa kaffalee gaggeesse. Gaggeeffamuun isaa guutummaa dhaabbata sanaatti dhaga'ame," jetti.
Waan akkasiitti akka hinaarree kan dubbatu Dr. Saggannat caalaatti kan na gargaare akka eenyumaakootti boonu barachaa guddachuukooti jetti.
"Mana barumsaatti manattis miidhagootadha, namni kamiyyu nu mo'uu hin danda'u, gita bittaan hin bitamne, namoota Minilik jedhamaa barachuun keenya eenyummaakootti akkan boonuufi waantoota xixiqqoof akkan hinraafamne na gargaareera"
Waa'een beela Itoophiyaa kun bakka hojii qofaatti osoo hin taane karaarrattillee ishee mudateera.
Yeroo sana garuu, "Itoophiyaan biyya beeloftuu osoo hin taane, biyya buna addunyaadhaaf gumachitedhan jedhan ture. Warri Kolombiyaa buna isaaniitiin waan boonaniif ni callisu."
Biyya kamiyyu yoo taate maatiifi hojii madaalanii ilaaluun cimaadha kan jettu Dr. Sagannat "Anaaf garuu waanti gaariin abbaa manaa gaariin qaba. Innis saayintistiidha. Hojii manaa waliin taanee hojjenna. Caalmaattiyyu isati hojjeta ture, " jechuudhaan ga'ee abbaan manaashee milkaa'ina jireenyashee keessatti qabu dubbatti.
Qu'annoofi qorannoo
Yeroo ammaa kanatti ilbisoota( Insect physiology and ecology) irratti qo'annoo gaggeessaa kan jirtu Dr. Sagannat, addunyaarra ilbisoota miliyoona tokko ol akka jiran dubbatti.
Ilbisoonni hedduunis hojjetoota kan jettu Dr. Sagannat, ilbisoota kanneen fayyadamuun jireenya namoota hedduu foyyeessuuf akka hojjechaa jirtu dubbatti. Raammoo haarrii Itoophiyaatti beeksisuuf akka hojjettu kan dubbattu Dr. Sagannat, gama nyaataatiinis ilbisoonni filannoo akka ta'an ni yaaddi.
Afirikaa, Eeshiyaa, Ameerikaa Kibbaa keessatti namoonni miliyoona lama ta'an ilbisoota akka sooratan kan dubbattu Dr. Sagannat, biyyoonni guddatan akka Jaarman garuu uummata isaanii beeksisuuf hojjechaa jiru.
Waajira amma keessa hojjechaa jirtuttis hojiiwwan hojjettu keessaa inni tokko isa kana beeksisuufi qabiyyee isaa xiinxaluudha. "Ilbisoonni miidhaniifi fayyadan ni jiru. lamaan isaanii walmadaalchisuun jirachuu ni dandeenya," jetti.
Qorannoosheetti kan biraa kan irratti fuulleeffatte nyaata horiirratti. Yeroo Ameerikaa Kibbaa turte kan hojjechaa turte dhimma kanarratti ture. Hojiin qorannooshe kun qonnaan bultoota Itoophiyaa hedduu akka fayyades ni dubbati.
"Jireenyi qonnaan bultoota hedduu foyyaa'eera. Annan horii isaanii irraa argatan dabaleera. Anis kana arguukootti gammadeera," jetti.
Nyaata horii kana mootummaa Itoophiyaa waliin ta'uudhaan waggaatti qonnaan bultoota kuma 20 geessisuudhaaf karoora qabdi.
Jireenyakoo hafe keessatti qonnaan bulaa gargaaruun barbaada kan jettu Dr. Sagannat, waajirasheetti qorattoota Afirikaafi Afirikaa iarraa digirii lammaffaafi sadaffaa isaaniitiif dhufaniif gargaarsa gochuus ni barbaaddi.
Waan ishee gammachiisu
Dr. Sagannat kan ishee gammachiisu maatiishee waliin dabarsuudha. "Abbaan manaakoo amma hojjetaa hin jiru; dhukkubsataadha. Waanti na gammachiisu isa kunuunsuufi dhalakoo milkaa'inaaf geessisuudha," jetti.
Waan biraan ishee gammachiisu namoota ciccimoo carraa dhabaniif carraa kennuufiin akka ga'umsa qabaatan gochuudha.
Dhumarrattis qaama gara garaa irraa maallaqa walitti qabuudhaan naannoo itti dhalattetti giddu-gala leenjii banuudhaan ce'umsi tekinooloojii akka jiraatu gochuudha.


text:
Hagayya 30,2016, Qellem, Ona Anfilloo,Jimmaa Horroo, Dambi Doolloo, Qaaqee, Qeebbee fi ona garagaraa godinicha keeysatti argaman irraa Qeerroon humna badii kan taate loltoota Wayyaanetin funaanamaa jiraachuun gabaafamaa jira. Wayyaaneen amma kan abdii kutee fi waggaan dhuftu kun Wayyaanef salphina tahuutti hubatee ilmaan Oromoo jajjabee fi abdii boruu tahan mana hidhaatti guuruun ejjennoo isaa tahee itti fufee jira. Qeerroon Qellem irra odeessa dhiyeessaa jiruun torbee kana keessa dargaggoonni hedduun dhabamaniiru halkan halkan mana mana irrra deemuun humni addaa Wayyaanee dargaggoota ukkaamsaaa jiraatuun kan gabaasanii fi akkasuma barattootni kutaa 12ffaa baratan magaala Jimmaa Horroo irraa hidhaa fi ajjechaa amma oromiyaatti gaggeeffamaa guyyaa qabxiin deebii isaanii biiroo barnota biyyattiirraa kennametti walitti dhufuudhaan mallattoo FXG sodaa malee humna wayyaanee dura dhaabbatanii agarsiisuu irraan kan ka’e ukkaamsamuun gabaafamee jira. suuran asirratti argamu barattoota kutaa 12ffaa JImmaa Horroo irraa barataniidha.
Odeessi dabalataa Godina sanarraa dhufes yeroo ammaa kana dargaggoon mana isaanii gadhiisanii kaan bosona kaan laga keessa kaanis bakka birootti godaanaa jiraachuun Qeerroon gabaasee jira.
Akkasuma ona hedduutti “Barri 2009 Mootummaa Wayyaaneef Salphina Tahuu Qaba” jedhu waajjiraalee fi bakka oolmaa hojjetoota mootummaa hedduutti maxxanfamaa buluun tikni fi ergamtootni Wayyaanee kan baaragan naasuu keessa seenanii ijoollee hidhaatti guuruu hidhatoota isaanii guurratanii halkanii guyyaa kufaati isanii kana oolfachuuf ona hedduurra deemaa jiru. Kun yeroo kana Qellem qofa kan hin taane Oromiyaa guutummaa tahuunis shakkii kan hin qabne hidhaanii fi ajjechaan ammallee hiika akka hin taanetti wayyaaneen hubatee jira.
Tikoonni isaa kufaatii mootii isaanii kana oolfachuuf humna hidhannootiin Qeerroo hidhaatti guuruu jabeeffataa jiraachuun kan godinaalee mara irraa odeessi Qeerroo nu gahaa jiruudha. Hidhaa fi Ajjechaan FXG Duubatti Hin Deebisu


text:
Fibonaachii
Liyonaardoo Bonaachii (1170 - 1250) — Fibonaachii jedhama, Liyonaardoo kan Pisa, Liyonaardoo Pisaanoo, Liyonaardoo Pisaanoo Bigollo, Liyonaardoo Fibonaachii — abbaa herregaa biyya Xaaliyaaniiti, namoota amma tokkoon Fibonaachii "abbaa herreegaa warra dhihaa kan bara gidduu-galeessaa isa cimaa" jedhamee yaaddama.
Fibanaachiin sirna lakkoofsa Hinduu-Arabiikii Yuurooppitti barreeffama isaa kan 1202 Liber Abaci (Kitaaba Shallagaa) jedhamuun beeksise. Kana malees, tarree lakkoofsa Fiibonaachii (sana dura Indiyaa keessatti kan argame garuu Yuurooppi keessatti kan hin beekkamne) Yuurooppitti beeksise, lakkoofsa Fiibonaachii kana Liber Abaci keessatti akka fakkeenyaatti fayyadame.


text:
Wal irratti hin dhifnuu haangaa bilisumman keenyaa dhugoomutti.
Kabajamoo fi jaallatamo Hawaasaa Oromoo biyyaa Jarmaani, Jiraatoota Oromoo biyyaa Jarmaani fi firoota Oromoo hundaaf, duran dursaa nagaan Oromumma bakka jirtaan hundatti isiin haa gahuu.
Itti ansuun tokkummaan baratoota Oromoo (TBOJ) caayya adda bilisumma oromoo (ABO) biyya Jarmaani gaafaa guyyaa 10.12.2015 magaala Frankfurt, Jarmaan keessaati dhimma biyyaa keenyaa Oromiyyaa kessatti tahaa jiruu kan akka:
Maqaa master pilaanin Uummaata Oromoo lafaa isaa irra buqisuu, Ajjeecha fi sanyii dugugga icittiin Oromoota irratti gageeffama jiruu, Hidhaa siyassaan mana hidhaa kessatti gidirfamaa jiran, Samichaa lafaa fi toftaalee adda addaan qe´ee irraa buqiifaamaa jiraan, Sarbamuu mirgaa namummaa fi reebichaa garaa jabinaan irraa gaha jiruu, Egeeree Oromoo baleesuuf Baratootaa unveersiitiy irraa ariiyuufi ajesuu, Akkasumaas rakkolee adda addaa Saba keenyaa otoo waal irraa hin citiin gahaa jiruu kana mormii keenyaa dhagesiisuf karorfaamee jira.
Kanaafu guyyaa fi yeroo jedhametti Oromoon waal cinaa dhabachuudhaan mormii keenyaa dhageesisu fi rakkoole jiraan adunyaan akka hubbattuuf gochaan motumaan yerro amma kanaati Sabaa Orommo fi Baratootaa irran gahaa jiruu akka dhabatuuf, shiraa Oromiyyaa kessatti dalagamaa jiruu akka dhabatuu sagaleen keenyaa hedduu barbachisaa dha. kanaafuu sagalee tokkon akka waal cinaa dhabbanee sagalee keenyaa gudifnee dhageesifnuu kabajaan isiin afferraa.
Email tboj1973@gmail.com
Bakka ka’uumsaa Frankfurt Haupt Bahnhof
Sa´aa 9.00 -15.00
QABSOON ITTI FUFAA BILISUUMMAN NI DHUFAA!!!!
KHG/TBOJ Caayya ABO.


text:
OSOO HIN HUBATIN HIN DUBBATIN! Sirkanan Ahmed irraa Haala waa’ee OMN irratti deemaa jiru ilaalchisee namoonni garii garii osoo addaan hin baafatin maqa-balleessaa fi diigamiinsa …Read More »
Oromoo fi Oromummaan Haadursu!
Abdii Gemechu Rakkoon tokko tokko OMN keessa akka jiru erga gurra nu buutee bubbultee jirti. Rakkoo hanga tokkos nu warri miidiyaa kana dhiheenyatti beeknu …Read More »
Amma maalin jedha maaluman dubbadha Dubbiin gara galtee tam irraa qabadha?
Arra maalin dhagahe maaltu maal ta’e? Mataan na oowwee garaan na boba’ee Obseen dadhabee imimmaan harca’ee Teenya tun na dhibdee maaltu nutti bu’e? Akkan hin …Read More »
IBSA BOORDII OMN IRRAA KENNAME
Kabajamtoota Hojjattoota, Miseensootaa fi Deeggartoota OMN Hundaaf, Hogganaa Bordii Oromia Media Network, Dok. Hamzaa Abdurazaaq, dura taa’umaa Boordii OMN, irraa gadidhiisuu isaanii gaddaan isin beeksifna. …Read More »
OMN: “Ummata khiyyatti kijibuu mannaa aangoo gad lakkisuu naa wayya jedheen OMN irraa gaafatama kiyya gad lakkise”
The Chair Person of Oromia Media Network DR, Hamza Abdurazaq Resigns from his post amid internal and external controversies.Read More »
OMN: “Joohariin akka feetan balaaleeyfadhaa malee OMN amantii, kutaa fii gandaan hin yakkinaa”!!
Haalaa hamii fii jatte jattee dhiheenya kana sabaa himaa Oromoon Jaarte (OMN) keessatti dhalaterra hogganootiin OMN miidhaa kana wal’aanuu fii dandamachiisuuf jihaa hundaan yaalaa jiru. …Read More »
“OPDOnlleen OMN keessa hojjatuuf mirga qabdi” jedhu bulchitoonni OMN
Haala yeroo ammaa OMN irratti deemuu laalchise bulchitoonni OMN gara Paaltookin ummataaf ibsa kennan. Deggarttoonni OMN eega hamii fii jettejetteen waayee namoota achi keessa hojjachaa …Read More »
Miidiyaan jiraates jiraachuu baates,namni jiraates jiraachuu baates dhugaan uummata Oromoo yoom iyyuu hin dhokatu
Seenaa Abdissa Hmmmm……bullee kaanee waanuma Abdii nama kutachiisu dhageenya yaa Lammii!!! yeroo Miidiyaaleen Addunyaa Badii tokko malee Ajjeefamuu,Hidhamuu fi Dararamuu uummata Oromoo Uummata Addunyaaf Gabaasaa …Read More »
OLOLA OMN IRRATTI OOFAMAA JIRU ILAALCHISEE IBSA HOOGGANSA OMN IRRAA KENNAME.
Guyyoota muraasa dabre kana ololli hogganootaafi jaarmaya OMN maqaa xureessuu irratti fuulleffate gama adda addaan oofama akka jiru ni beekna. Hamma ammaatti dhimma kanarratti qaamni …Read More »
Hijaaba yookiin fooxa yoo firra hin fuune OMN keessa hojechuun hin dandayamu
Sabaa himaa OMN garam deemaa jira..maaltu keessaa buubbisaa jira, dhuguma ? MNORead More »


text:
Kottaa! Eebbaa Hafuuraa qophaa’e kana irraa waliin hirmaannaa!!!
Beeksisa;
Barumsa Qubee afaan Oromoo fi Aadaa saba oromoo
Mucooliin wagaan isaanii 15 gadi ykn kutaa 10 gadi jiran ji’a bonaa (July fi August) yeroo boqonnaa isaaniitti Barumsa Qubee afaan Oromoo fi aadaa barsiifamu,kun immoo miseensa waldaa kan ta’an duwwaa utuu hin ta’in mucolii hawwaasa Oromoota Chikaagoo keessa jiraatan hundumaaf banamaa dha.
Barumsi kun Adoolessa(July) 03/2018 irraa egalama
Guyyaa Facaasaa fi Kamisa yeroo hundumaa Saa’aa 9:00am-12PM tti ta’a!
Kanaaf carraa kanattı fayyadamaa jenna!


text:
BEEKSISA MISEENSOTA CAFFEE OROMIYAA HUNDAAF
CAFFEE - (Bitootessa 04,2014):
*****
Yaa'iin Idilee 2ffaa Waggaa 1ffaa Bara Hojii Caffee 6ffaa Bitootessa 10 Bara 2014 irraa eegalee Galma Caffeetti ni gaggeeffama.
__//__
Kanaafuu, Miseensonni Caffee Oromiyaa hundi Waraqaa Eenyummeessaa Miseensa Caffee ta’uu keessan ibsu qabattanii Bitootessa 09 Bara 2014 waaree booda sa’aatii 8:30 irraa eegalee Magaalaa Adaamaa Galma Caffeetti argamuun akka gabaastan isin beeksifna.
****
Beeksifni Waamichaa kun karaa #OBN har'a guyyaafi galgala irraa eegalee guyyoota itti aanan sadiif kan darbuu ta'uu hubachiifna.


text:
Uumamni kun sanyii Jeedalaati. maqaan isaatis Feeneek Fooks (Fennec Fox) jedhama. Feeneek Fooks sanyiilee Jeedalaa keessaa isa irra xiqqaadha. Sanyiin Jeedalaa kun lafa gammoojjii cirracha Afriikaa kaabaa fi Sulula saaynaay keessatti argama. Feeneek Fooks rifeensi isaa hedduu laafaa waan ta’eef haalaan barbaadama. Dabalataanis namoonni heddu manatti guddisuuf adamsu. Sanyiilee Jeedalaa keessaalee uumamni ilma namaatti madaqee jiraatu Feeneek Fooks isa jedhamu kana qofa.
Feeneek Fooks sanyiilee Jeedalaa keessaa isa xiqqaa ta’us, gurri isaa garuu qaama isaa xiqqaa san biratti wayta ilaalamu haalaan guddaadha. Eegeen isaatis dheerinna qaama isaa ¾ ta’a. Rifeensi isaa laafaadha. Gama gubbaatiin rifeensa haphii; garaa jalaa ammoo rifeensa tuuchaa qaba. Bifti isaa kan gama gubbaa keelloo ykn magaala tahuu danda’a. Garaa jalaa ammoo rifeensa daalacha gara adii dhihaatu qaba. Eegeen isaa fiixeerraa halluu gurraacha qaba. Walumaa galatti qaamni bineensa kanaa cirracha gammoojjii sahaaraatiin wal simata. Guddina qaamaatiin kormaan dhaltuu kan caalu yoo ta’u, lafaa ol haga seentimeetira 20 qofa dheerata. Fuulduratti ammoo seentimeetira 30 dheerata. Eegeen isaatis kophatti seentimeerira 25 dheeratti. Gurri uumama kanaa guddaan sunis haga seentimeetira 15 dheerata. Ulfaatinni isaa walumaa galatti haga kilograama 1.5 ti.
Qaama uumama kanaa keessaa wanti ajaa’ibaa rifeensa tuuchaa garaa fi faana isaa jalatti argamuudha. Bineensonni rifeensa tuuchaa qaban yeroo heddu lafa cabbiin uwwifame keessa jiraatu. Bineensonni gammoojjii ammoo rifeensa haalaan haphii qabu. Kan bineensa kanaa ammoo adda. Rifeensi tuuchaan kun waan tasa argame osoo hin taane, kennaa uumamaan Rabbii isaa irraa badhaafameedha. Akkuma durarratti isinii himne bineensi kun haalaan gabaabaadha. Cirrachi gammoojjii Sahaaraa ammoo haalaan oowwaadha. Yeroo aduun haalaan oowwitutti cirracha kana miilaan irra ejjachuun hedduu ulfaataadha. Sababaa kanaaf Rabbiin guddaan bineensa xiqqaa kana rifeensa tuuchaa jabaataa kana badhaase. Bineensi kun rakkoo takka malee cirracha gammoojjii irra deemuu danda’a. rifeensa garaa isaa jalaafi faana isaa jalatti argamuun alatti, rifeensi qaama isaa haguuge guutuun akkaan laafaafi haphiidha.
Feeneek Fooks qeensa jabaa qaba. Qeensa saniinis lafa gammoojjii kotootuun boolla qopheeffata. Boolla isaa kanaaf lafa cirrachaan guuttame osoo hin taane, lafa jabaa fi cirracha heddus hin qabne filata. Boolla isaa kanas haala addaatiin qopheessa. Jalqaba haga seentimeetira 90 eega gama gadii qotee booda, achuma jalaan gama dagalee haga meetira 9 qota. Haala kanaan boolla heddu naannoo tokkotti qotee, hunda isaaniituu gama jalaatiin walitti bana. Gama gubbaatiinis hulaan seensaa haga kudhanii qopheessa. Yeroo barbaadetti boolla fedheen seenee ta biraatiin baha. Guyya guyyaa wayta aduun hammaattutti, boolla kana keessatti hara galfataa oola.
Sanyiileen jeedalaa hundi jirenya kopha kophaa jiraatu. Feeneek Fooks garuu garee muraasa uumee waliin jiraata. Gareen kun garuu waliin adamsuudhaaf osoo hin taane, diina ofirraa ittisuudhaaf jecha ijaarama. Bakka soorataatti hunduu qophuma isaa adamsa. Soorata isaa kana yeroo halkaniitti kan adamsu yoo ta’u, dandeettii dhaggeeffachuu fi fuunfachuu jabaa ta’etti fayyadamuudhaan adamsa. Gurri bineensa kanaa haalaan waa dhagaha. Waan naannawa isaatti socho’u qofa osoo hin taane, bineensota lafa jalatti boolla keessa sosocho’anis ni dhagaha. Bineensi kun Sanyiiwwan Tuqaa, Hilleensaa fi sanyiiwwan Allaattii garagaraa soorata. Dabalataan hanqaaquu bineensota birootis hatee soorata. Amala bineensota gammoojjii keessaa inni tokko bishaan malee yeroo dheeraaf turuudha. Feeneek Fooksillee uumama badhaasa kana qabu keessaa isa tokko. Akka gaalaa bishaan dalluu keessatti kuufatuu baatus, bakka bishaan hin argannetti rakkoo malee yeroo dheeraaf turuu danda’a.
Bineensi kun akkuma ilma namaa Jaarsaafi jaartiin wal filatee wajji jiraata. Gaafa isiin rimaya qabatterraa kaasee haga gaafa isiin ilmoo dhaltuutti, isii kunuunsuun dirqama isaati. Soorata isiif barbaachisu barbaadee fiduufi, diina isii adamsuuf dhufu irraa eeguunis dalagaa isaati. Gaafa isiin ilmoo dhaltes haga gaafa ilmooleen jabaattee kophaa socho’uu eegaltuutti isumatu tajaajila. Rimayni Feeneek Fooks guyyoota 52f tura. Haadhoon takka yeroo takkaan haga ilmoo afurii dhalti. Ilmooleen dhalatan ji’a lamaaf mucha haadhaa hodhaa jiraatu. Kana booda ollama haadhaatti boolla qotatanii jireenya kophaa jalqabu. Fedha Rabbiitiin Feeneek Fooks haga waggaa 13 jiraatuu danda’a.
Qophii: Abuu Ibtisaam


text:
Hayyuu Duree ODA: 'Wanti adda nu godhu Paartii Dhaloota Qubee ta'uudha'
Filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa gaggeessuuf ji'ootni wayita hafanitti dhaabni siyaasaa Oromiyaa keessatti ''Dhaloota Qubeerratti' 'xiyyeeeffatee socho'u moggaasa Gamtaa Dimkooraatawaa Oromoo ykn ODA jedhuun hundaa'eera.
Hayyuu Duree dhaaba haaraa kanaa ta'anii kan filataman kaadhimamaan PhD mummee Constitutional Law Yunivarsiitii Finifnnee kan ta'an barsiisaa Sulxaan Qaasim.
Gamtaa Dimkooraatawaa Oromoo(Oromo Dimocratic Aliance) ALI Onkololessa 23 bara 2012 Oromoota dhimmi sabaa isaan yaachisu harki caalaan isaanii hayyuuwwan Yunivarsiitilee Oromiyaa keessatti barsiisan ta'uu Obbo Sulxaan BBC'tti himaniiru.
''Ogeeyyiin kun siyaasa biyyattii qorachaa turre Siyaasa Oromoo keessatti qaawwaafi rakkoo jiru furuuf dhaaba siyaasaa haaraa hundeessuu waan feesiseef hundessinee'' jedhan.
Paaritiin kun sagantaa siyaasaafi imaammatoota biyyaaf bu'aa buusu jedhan qopheesse filannoo bara kana ni adeemsifama jedhamee karoorfame irratti himaachuuf hojjechaa akka jirus BBC'tti himan.
Kanaafis ''Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaatti dhaaba Siyaasaa naannoo Oromiyaa keessatti socho'u ta'ee beekamtii argachuuf ji'a lama dura iyyata galfanneerra'' jedhan.
''Wajira banannee, ummata waliin walarguu akka dandeenyu, deeggarsi barbaachisu akka nuuf godhamus xalayaa deeggarsaa Boordii Filannoo irraa arganneerra.''
Paartii ODA paartilee Oromoo kana dura turan irraa maaltu adda godha?
Oromiyaa keessatti dhaabbileen siyaasaa dantaa Oromoof qabsaa'uuf hundaa'an hedduun bakka jiranitti waan addaa dagatameef xiyyeeffannoo kennuun ijaaramuu keenyatu adda nu godha jedhu Obbo Sulxaan.
Kuniis qabsoo jijjiirama amma biyyattii keessatti dhufeef kan aarsaa guddaa baase, dargaggoon sadarkaa barbaachisutti hirmaachaa dhabuu isaatii jedhu.
''Paartii Dhaloota Qubee jennee of waamna, ummatnis haala kanaan akka nu hubatu barbaanna'' kan jedhan Obbo Sulxaan, ''dhaloonni bilisaa, dhaloonni haaraan kun ilaalchaafi kallattii haaraan siyaasa Oromiyaa fi biyyaa sochoosuu qabna yaada jedhuu qabna'' jedhan.
Adeemsi siyaasaa biyyattii kanaa shiraa, walshakkii fi waan adda addaan xaxamee bu'aa barbaadamu fidaa waan hin jirreef dhalootni haaraan kana keessaa haala itti bahuu dandeenyu akeeka abdi jedhu qabnas jechuun dubbatu.
Dabalataan ammoo 'qaamni hawaasaa, siyaasaa gidduugalaa irraa moggeefame jira, keessumattuu horsiisee bulaan, ijaaramee rakkoon isaa furamuufi qaba'' ilaalcha jedhu akka qaban nutti himan.
Siyaasni biyyaa gidduugala biyyaarratti kan daangeffameedha, gara moggaa biyyaatti bahee hunda hammataa ta'uu qaba, sanirratti hojjennaa jedhu hayyuu dureen dhaaba ODA obbo Sulxaan Qaasiim.
Bikka namni dhaabbileen siyaasaa Oromoo jiranuu walitti osoo makamanii wayya jedhutti haraawa ijaaranii bahuun filannoo uummataa hedduummeessuu isaaniif sababa kaahaniiru.
''Jalqaba irratti gurmaa'uun mirga heeraatii'' jedhan. Itti aansuunis ''paartileen hanga ammaa jiran iddoon isaan hin ilaaliin jiraa'' jedhan.
''Namoota Oromoof qabsaa'aa turan, wareegama kaffalaniif kabaja ni qabnaafi Sadarkaa amma irra jiruun garuu ilaalcha haaraa Oromoo guutuu tokkomsee demutu barbaachisa, kuniis dhaloota haaraa kan keessaa burquu qaba yaada jedhu qabna'' jedhaniiru.
Beekamtiin Boordii filannoo harka isaanii erga gahee booda Filannoo bara kana gaggeefamuuf Godinaalee Oromiyaa hunda keessatti kaadhimamtoota gahumsa qaban dhiyeessuun aakka hirmaatan himan.
Bu'uurri deeggarsaa isaaniis uummata Oromoo guutuu akka ta'u fi harki caalaan dhaloota haaraa(dargaggeessa) ta'u dabalanii himaniiru.
Waltajjiiwwan garaagaraa gochaa akka turan himanii, galmeen Boordii Filannoo erga xumuramee booda sagantaa siyaasaa isaanii beeksisuufi waajiralee godinaalee hundatti banachuuf akka jiraniis himan.
Dhaabni haaran kun hirmaannaa siyaasaa dubartootaa harka walakkaan gahuuf kan karoorfatu akka ta'eefi ammatti dhibbeentaa 30 irra akka jiru nutti himaniiru.


text:
Hegeree Oromiyaatiin
Duulaa Amerkaan “daa’ish yk Motummaa khulafaa slaama” irratti gadgeysaa jurtu Irraa Motummonni Arabaa Shan walliin qooda fudhachuu fulbana 22/2014 Presdentiin Amerkaa Obaamaan ibsanii jiru. Warreen akka angsafatti duula kanarraa qooda fudhachaa jiran keysaa Sa,udii Arabiyaan sadarkaa duraatti mil,aataa jirti.
Sa’udiin duula warra Isalaama “Sunnii ” Amerkaa waliin taatee irratti hojjachuuf (waraanuuf) ni dirqamte warreen ja’an hedduudha. Sababni isaas Dhaabbanni Daa,ish ja,amuun beekkamuu kuni guutuu daangaa gara kaaba Iraaq fii Sa,udii dhunffatee waan jiruuf wayta haalaa mijjeyfate Sa,udii weraruu hin olu ka ja,uu shakkii guddaa qabaachuu isitiin alatti , ummanni isii harki guddaan Dinaggeyiin ” Daa,ish ” cinaa dhaabbachaa waan jiraniif ja,an keysa beytonni haalaa Sa,udii fii Ummata Isii.
Gara biraan warri Sa’udiin deggaraman “Iraaq fii Suriyaa , Lubnaan ” keysatti dadhabaa dhufuun isaanii dura dhaabbattota Sa’udii fii warra dhihaa tiif karaa saaqaa dhufee kuni hedduu Motummaa Sa’udii gar malee yaaddeysaa jira. Ammallee Mormitonni Shii’aa Huusii Ja’amuun bekkaman Magaalaa Mummitti Yaman San’aa dhunffatanii waan jiraniif haalli Sa’udiin yero ammaa keysatti argamtu firaafii diinallee hin gammachiisu jechaa jiru Hayyoonni Siyaasaa , warreen “Huussii” kunnen guutuu Yeman gaafa dhunffatanitti “Naanno khamiis Musheet , Jiizaan , Najraan ” Lafa Yamaniirraa Sa’udiin humnaan fudhatte , deffachuu qabna jechaa waan jiraniif , Ammallee hojjattota biyyota alaarraa Sa’udii hujjif dhufan keysaa warra akka Ethiopia fii Oromo ,Somaalee ” Huussii ” waliin hidhata qaban jechuun dharaan yakkitee reebaa waan jirtuuf , waggaa dhufuu haalli Sa’udii akkam tahaa laata ? Kan ja’utuu keysa beytota haala Sa’udii Arabiyaa yaaddeysaa jira.
Akkuma yaadatamuu dhinenya kana Sa’udiin waggaa 84ffaa isii kabajachaa jiraachuun isii ni yaadatama. Waggaa 85ffaa hoo haala akkamiin kabajachuuf teysi gaaffii arifachiisaa kana Debisaa isaa yeroof bira tarkaanfachaa , Rakko biyyota Ollaa Isii Iraaq , Suriyaa , Yeman Irraan daangaa isiitti qaxxaamuraa jiru kana akkamiin dura dhaabbachuu dandeyuf teysi.? ” Waggaan dhufuu nama Eegaa jiruuf boru ganama tahuu dandeyaa ” ja’amitii ree Manguddon Oromo wayta makmaaku.!!!
Xiinxalaa Siyaasaa Arabaa , Barreysaa fii Gaazexeysaa Obbo Gammadaa Sute . Fuulbana 25/2014 Kaayroo


text:
Hiriyoonni koo mana hidhaatti hafuun gammachuu koo na jalaa hir'ise - Lalisee Baahiruu
Lalisee Baahiruu dubartoota shan mootummaan federaalaa himata isaanii adda kutee gadhiise keessa ishee tokko.
Waxabajjii 08 bara 2008 A.L.I magaalaa Finfinnee naannoo mana jireenya ishee shagolee jedhamuun beekamu irraa namootni isheen eenyummaa isaanii hin beekne sadii dirqiin konkolaataa keessa galchanii gara 'Maa'ikalaawii' akka geessan dubbatti.
"Na dhukkubee waan tureef mana yaalaa deemee yeroon manatti deebi'u, dhufanii mana kootti marsan, sanaan duras dhufanii waan turaniif ijoollee koo fuulduratti akka nan qabneef jedheen manaa bahe, achii boodaa konkolaataan na hordofanii, boodarras namoonni sadi bu'anii na qabanii humnaan konkolaataa na seensisan," jechuun haala itti qabamte yaadatti.
Dararaa 'Maa'ikalaawii'
Guyya qabamte sana ija hidhanii magaalaa keessa erga naannessaa turanii booda, galgala 'Maa'ikalaawii' akka geessaniifi guyyoota sadiif maatii waliin osoo wal hin qunnamiin dhoksanii akka tursiisan dubbatti.
'Maa'ikalaawii' keessa baatilee afuriif turuu kan dubbattu Laliseen, "turtiin maa'ikalaawii baay'ee ulfaataa ture," jetti.
"Nama Dirribsaa jedhamu waliin hojii gurguddaa hojjetaa turte, ijoolleedhaaf maallaqa kennaa turte jedhanii, humnaan na amansiisuuf reebichaa fi doorsisa garagaraa narraan gahaa turan."
Boodarras maallaqni karaa ishee dhaaba Adda Bilisummaa Oromoo irraa dhufaafii akka ture nama Dirribsaa jedhamu irratti ragaa bahi naan jedhan kan jettu Laliseen, si'a lama sadii na gaafatanii gaafan didu na reebuu eegalan jetti.
"Tokko gara tokkoon gaafa na kabalu tokko gar-tokkotti na deebisa, sarartuu quba kiyya gidduu galchanii walitti cafaquu akkasumas qalamaan ija na waraanuufillee hedduu yaalan," jetti.
Waan isheen hin beekne waraqaa irratti barreessanii humnaan akka mallatteessituufis reebamuushee dubbatti.
Dararaan achitti dubartootarra gahu haga kan dhiirota hamaa ta'uu baatullee dhiitamuu, kabalamuu, dugdarra nama deemuu, reebicha, ispoortii hojjechiisuu hanga qullaa dhaabuutti dubartoota hidhaman irra dararaan akka gahu himtee jirti.
Beellama dheeraa
Turtii maa'ikalaawii baatii afurii booda gara mana hidhaa Qaallittii geeffamne kan jettu Laliseen, achittis reebichi jiraachuu baatullee hidhamtoonni siyaasaa mirga hidhamaan biraa qabu hin qabnu turre jetti.
Ishee dabalatee namoota biroo sadii "ragaan nurratti dhiyaateefi jechi kennine waan hin jirreef sagalee 'yeroo isin haasoftan waraabame' jedhame Teelee irraa dhufeen," gocha shororkeessummaan himatamuu dubbatti.
"Akka murtoo hin arganneef beellama dheeraan nu sukkuumaa turan, ta'e jedhaniima namni akka of jibbuufi of nuffu garaa garummaa ji'a sadii hanga ji'a shaniitti nu beellamu ture," jetti.
Gonkuma nan baha jedhee yaadee hin beeku kan jettu Laliseen, ragaan waan narratti hin dhiyaanneef yoo xiqqaate waggaa afurii hanga shanii natti murtaa'a jedheen eegaa ture jetti.
Wayita mootummaan hidhamtootaa nan gadhiisa jechuu miidiyaa irraa dhagaa'an hidhamaan hundi gammachuun faarfataafi sirbaa ture jetti.
Haa ta'u malee "takka ture wanti haasa'amuu eegale abdii nu kutachiise," jetti.
Dubartootni sababa siyaasaan hidhamanii mana murtiitti dhimmi isaanii ilaalamaa ture nama 13 yoo ta'an, isaan keessaa kan gadhiifame nama shan qofa kan jettu Laliseen, hiriyoonni ishee achitti hafuun isaanii gammachuu ishee akka jalaa hir'ise dubbatti.
"Akkaataan uummati itti nu simate hedduu nu gammachiise, utuu silaa hidhamaa siyaasaa hundatu bahe ta'ee kana caalaa na gammachiisa ture."
Gadhiifamuu keenyatti kan galateeffamuu qabu uummata Oromoo dhiibbaa godhee kana nu agarsiisedha. Mootummaan naannoo Oromiyaas tattaaffii godheef galata qaba jetti.
Lakkoofsa hidhamtoota mana hidhaa jiraniin yoo madaalamu namni gadhiifame baay'ee muraasa, kanaaf miidiyaa dabalatee namni hunduu namoota mana hidhaatti hafan bira dhaabachuu qabu jechuunis dhaamti.
Dubartummaafi haadha ijoollee ta'uun yoo arrabaaf nama saaxilu
Aadde Nabbabuu Dassaalagn haadha ijoollee shamarran sadiiti. Amajjii 9, 2009 A.L.I osoo daandiirra deemaa jirtuu ture namoonni nageenyaa itti dhiyaatanii gaaffiif akka ishee barbaadan yoo itti himan waan shakkiteef lakki jette.
Haalli ishee kan itti hin tolle namoonni nageenyaas qabanii konkolaataa keessatti ishee darbani. Teessumni konkolaataas ishee dhahee garaachasheerratti miidhaa qaqqabsiisuu dubbatti.
Dugdashees akka dhukkubuun kan himtu aadde Nabbabuun, Maakalaawii erga seentee yaala akka argattuuf gaafattus ji'oota lamaaf namni garagalee na ilaale hin turre BBC'tti dubbatti.
Namoota bilbila ishee irra jiran akka himtu gaafachuun qorannoon akka jalqabellee ni yaadatti, maatiinshees mana hidhaa jiraachuushee kan baran yeroo manni ishee sakatta'ametti akka tureefi sanaan dura baddeetti jedhanii barbaacharra akka turan jetti.
Maakalaawiitti dararaan cimaa akka ta'e eeruun dubartii ta'uusheefi haadha ijoollee ta'uusheetti arrabsoon irra ga'aa akka tures yaadannooshee yeroo dhihooti.
Adeemsi qorannoo isaanii akka isaan fedhanitti kan geggeeffamu yoo ta'u, ijoolleenkee daandiitti ba'u, hojii saalqunnamtii irratti bobba'u, isaaniin teessifnee waan hojjatte hunda itti himna, asumatti tortortee hafta kan jedhufii sodaachisni kan biroos narra ga'aa ture jetti.
Rakkoon xiinsammuu Maakalaawiitti irra ga'uu kan himtu aadde Nabbabuun, erga baatee boodallee hojii argachuf rakkoo akka itti ta'efi akka kan biyyoota biroo beenyaan jiraachuu dhabuunsaa jireenya isheerratti dararaa akka itti uume dubbatti.
Maatiin koo na gaafaachuuf gaafa dhufan, yookaan nyaata harkaa fuudhanii yookaan ammoo balbalarraa deebisanii gidirsaa turani, kunis rakkoo xiinsammuu dhuunfaafi hawaasummaa namarraan ga'a jetti.


text:
Kaayyoo Jireenyaa
Dhalli namaa jireenya keessatti kaayyoo adda addaa qaba. Milkaa’innaa fi gammachuu argachuuf halkanii guyyaa battisa. Kaayyoo ol’aana bocatee fi galmaan gahee of gammachiisu barbaada. Kaayyoo adda addaa qabaachu fi milkaa’inna adda addaa galmaan gahuun addunyaa teenya ijaara, wanta haarawa itti dabala. Ilmi namaa uumaman wanta haarawa hojjachuun guyya guyyaan of gammachiisu barbaada. Garuu wanti inni hojjatu kuni karooranii moo karoora malee? Kayyoo wayiitif hojjata moo kaayyoo malee oli gadi battisa? Kuni jireenya keessatti murteessadha. Kaayyoo akkamituu ilma namaatiif gammachuu fi milkaa’inna itti fufaa fiduu danda’aa? Kaayyoon hundi gammachuu fi milkaa’inna yaaddame hin fidu, mitiree? Kaayyoo jireenya keenya maal akka ta’e itti yaanne beeknaa? Moo akkanumatti kaayyoo malee jiraannaa?
Yeroo mana barnoota sadarkaa tokkoffaa fi lamaffaa turre san, kaayyoon keenya inni guddaan qormaata qabxii gaarii galmeessun, doktara, Injinara, sayintistii fi kkf ta’uuf kaayyefataa turre. Mee namni kaayyoo kana galmaan gahe, ‘kanaan booda kaayyoon koo maalii?’ jedhee of haa gaafatu. Deebii maalii qabaa? Jireenyi kaayyoo malee akkam nama jibbisiistii!! Mee gaafadhu yookiin atummaan of gaafadhu. Deebiin isaa, ‘Ani hin beeku, du’uudha’ fi kkf ta’a. Dhugumatti namni hawwii ofii wantuma ijaan argu qofarratti akkamitti gabaabsaa? Xiqqoo achi fageesse hin xinxallu? Rabbiin Olta’e akkana jedha:
“Isaan jireenya duniyaa irraa gubbama(zaahira) beeku. Isaan Aakhiraa irraa immoo daguu keessa jiru.” Suurat Ar-Ruum 30:7
Maarree, kaayyoo jireenyaa keenya akkamitti murteefachuu dandeenyaa? Kaayyoon jireenyaa maal akka ta’ee fi ol’aanaan kam akka ta’e eessaa argannaa? Matama keenyan ‘Kuni kaayyoo kiyya ol’aanaa fi isa dhumaati’ yoo jenne kufuu dandeenya wanta gara funduraatti nu muudatu waan hin beeknef. Kanaafu, kaayyoo jireenya keenya eenyutu nuu murteessaa? Ah! Waa daganne. Kaayyoo, milkaa’innaa fi sababa (means) jechuun maal jechuudhaa? Kana osoo addaan hin baafatin kaayyoo jireenya keenya murteessu hin dandeenyu.
Kaayyoo (hadaf) jechuun “wanta tokkotti yaadu fi gara sanitti fiigu. Namtichi waa kaayyefate yoo jenne itti dhiyaachuuf tattaafate jechuu keenya”1 Hiikni kaayyoo inni biraa tuqaa ykn iddoo gahuumsaa jechuudha.
Sababa-(2) funyoo wal qabsiisu, kan wanti tokko ittiin gahamu, karaa irraa deemanii ykn hordofanii kaayyoo ofii ittiin gahan. Rabbiin Olta’ee waa’ee Zul Qarneeyni ilaalchise akkana jedha,
“Dhugumatti, Nuti dachii keessatti isaaf mijeessine jirra. Waan hundaa irraas tooftaa isaa kennine.
Innis karaa ni hordofe. (Fa atba’a sababaa)” Suurat Al-Kahf 18:84-85
Milkaa’inna (al-Fawz)– wanta tokkoo galmaan gahuu, wanta gaarii irratti injifannoo argachuu, nagaha bahuu, baraaramu.
Kanaafu hiika jechoota sadan kana yoo sirritti nuu galee kaayyoo jireenya keenya murteessun hin ulfaatu jechuudha. Yeroo baay’ee ‘Sababaa’ fi ‘Milkaa’innaa’ walkeessa makuu fi sababa akka milkaa’innaati ilaalu irraa kan ka’e jireenyi nutti dukkanoofti. Yookiin immoo sababa akka kaayyoo keenya isa guddaatti godhanna. Kuni dogongora guddaadha. Fakkeenyaf namni tokko diida (iddoo gahuumsaa tokko) deemuf imala isaa jalqabe haa jennu. Osoo iddoo gahuumsa hin gahin karaa irratti wanta adda addaatin sobamee, ‘Ani milkaa’inna argadhe ykn haajaa kiyya fixadhe.’ yoo jedhe, namtichi kuni kaayyoo ofitirraa küfe jedhama. Osoo iddoo gahuumsa hin gahiin milkaa’inna argadhe jedhe waan sobameef.
Jireenyi teenyas haaluma kanaan karaa dheeraa irra deemnudha. Karaa dheeraa kana irratti iddoo gahuumsa keenyaa osoo hin gahiin wantoota adda addaatin sobamne milkoofne yoo jenne kaayyoo keenya irraa ni kufna. Kanaafu kaayyoon, sababni fi milkaa’inni ol’aanan jireenya keenyaa maaliidhaa? Kaayyoo keenya kan nuu murteessu Rabbii nu uumedha. Mataa keenya ykn namni biraa yoo nu murteesse ni kufna, wanta gara funduraatti nu qunnamu waan hin beeknef. Haala duraa fi duubaa, keessaa fi alaa, kan darbee, ammaa fi kan dhufu kan beeku Rabbiin kaayyoo keenya yoo nuu murteesse badii hamatti hin kufnu.
Kaayyoo jireenyaa keenya kana. Rabbiin akkana jedha:
“Jinnii fi ilma namaa akka Ana qofa gabbaraniif malee hin uumne.” Suurat Az-Zaariyaat 51:56
Yoo Rabbiin sirnaan gabbarre milkaa’inni keenya ol’aanan kanniin ta’a.
Milkaa’inna ol’aanaa (ultimate Success)
- Rabbiin namarraa jaallachuu
- Jannata seenu
- Jahannam irraa baraaramu
Milkaa’inni kunniin akkanumatti hin dhufan. Sababa (karaa tokko) hordofuun cimne hojjachuu nu barbaachisa. Rabbiin Olta’ee kaayyoo fi milkaa’inna jireenya keenya galmaan akka geenyu sababoota baay’ee nu mijeesse jira. Fakkeenyaf, nama soreessa taate mallaqa keetin milkaa’inna armaan olii argachuuf namoota hiyyeeyyi gargaaru dandeessa, Aalima (hayyuu) taate ummata kee barsiisu dandeessa, halkan yommuu namoonni rafan ati hirribaa kaate salaatu dandeessa, hanga humna keeti sadaqaa kennu dandeessa, dirqamoota Islaamni sirraa kaa’e galmaan gahuuf carraaqxa, wanta badaa irraa ni dheessita fi kkf. Kuni hundi sababoota kaayyoo ittiin geettu fi milkaa’inna itti argattuudha. Mataan isaanii milkaa’inna akka hin taane hubatamu qaba. Fakkeenyaf doktora ykn injinara yoo taate, dameen hojii kuni mataan isaanii milkaa’innaa ol’aanaa osoo hin ta’in karaa ati milkaa’inna kee ol’aanaa ittiin geessudha.
Kanaafu kaayyoo fi milkaa’inna jireenya erga addaan baafanne, sababni milkaa’inna ta’uu danda’aa ree? Yeroo ammaa wanta nama dinqisiisudha kaayyoo fi milkaa’inna ol’aanaa dagachuun ‘Sababa’ kaayyoo fi milkaa’inna ol’aanaa kan godhate meeqatu jira. Kanaafi jireenyi kan namatti dukkanooftef. Insha Allah ammaan booda cimne yoo hojjanne jireenyi nutti hin dukkanooftu, kaayyo, milkaa’inna ol’aana fi sababa addaan baafne waan beeknef. Mee amma kaayyoo keenya ragaa waliin haa ilaallu. Kaayyoon keenya
Rabbiin Gabbaruun Jaalala Isaa argachuu
Kaayyoon guddaan ilmi namaa ittii uumameef Rabbiin qofa gabbaruun jaalala Isaa argachuudha. Kaayyoo kanaaf, nabiyyoonni ergaman, kitaabonni buufaman, dhiigni dhangala’e. Rabbiin akkana jedha:
“Hanga dhugaan (duuti) sitti dhuftu Gooftaa kee gabbari.” Suurat al-Hijr 15:99
Kaayyoon kuni kaayyoo salphaa miti. Dhalli namaa kaayyoo kana irraa yoo jallate jireenya jallinnaa fi gammachuu hin qabne gaggeessa. Ilmi namaa yommuu Rabbiin gabbaru, Rabbiin fayda wayitu gabbarrii isaanii irraa hin argatu. Kan of miidhu fi fayyadu ilmuma namaati. Yoo Rabbiin gabbare eeggumsa, qananii fi milkaa’inna Rabbiin irraa argata.
“Yaa Namoota! Akka Rabbiin sodaattaniif jecha Gooftaa keessan kan isinii fi warra isiniin duraa uume qofa gabbaraa.” Suurat Al-Baqaraa 2:21 Aaya (keeyyata) tana ilaalchise Shekhul Islaam ibn Taymiyaan ‘Gabbarriin (ibaadan) maaliidha? Jedhame gaafatame. Innis akkana jechuun deebise,’ Gabbarrii (ibaada) jechuun maqaa waligalaa dubbii irraa, hojii keessaa(dhoksaa) fi alaa (ifaa) irraa wanta Rabbiin jaallatu fi itti gammaduudha. Salaanni, zakaan, soomni, hajjiin, dubbiin dhugaan, amaanaa eegun, haadha abbaa toola oolun, firummaa eegun, waadaa guutun, wanta gaaritti ajajuun, wanta badaa irraa dhowwuun, kaafirota fi munaafiqootatti qabsaa’uun, ollaa, yatimoota,harka qalleeyyi, karaa deema, tajaajilaa, beeladoota kunuunsu fi tola oolufi, du’aayi (Rabbiin kadhachuun), zikriin, Qur’aana qara’uun fi kkf ibaadaa (gabbarrii) irraayyi. Haaluma kanaan, Rabbii fi Ergamaa isaa jaallachuun, Rabbiin sodaachun, amantii isaaf qulqulleessun (iklaasa qabaachun), murtii Isaatif obsuun (balaa nama qunnameef obsuun), qananii Isaatiif galata galchuun, murtii Isaatti gammaduun (wanta gaarii itti nama ajajee hojjachuu fi wanta badaa irraa dhowwamuun), Isarratti hirkachuun, rahmataa Isaa kajeelun,adabbii isaa sodaachunii fi kan kana fakkaatan ibaada (gabbarri) Rabbii irraayyi.” (Al-Ubudiyyat fuula 6) akka ibsaan kitaaba kanaa jedhetti ibaadan hojii qaamolee fi qalbii, dubbii arrabaa fi qalbii kan of keessatti hammateedha.
Hojii qaamolee yommuu jennu akkuma armaan olitti tarreefame salaatu, soomu, zakaa, hajjii fi kkf. Hojiin qalbii immoo Rabbii fi Ergamaa Isaa jaallachuu, Rabbiin sodaachu, amantii Isaaf qulqulleessu (iklaasa qabaachu, niyyaa tolu), obsuu, galata galchuu, murtii Rabbitti gammaduu fi kkf. Dubbiin qalbii immoo (tokkichummaa Rabbiitti) amanuu fi dhugoomsu. Dubbiin arrabaa immoo zikrii, qur’aana qara’u, du’aayi, waan gaaritti ajajuu fi waan badaa irraa dhowwuu, dubbii dhugaa dubbachuu fi kkf. Gabaabumatti akkana jechuun ni danda’ama ibaadan wanta shari’aan Islaama itti ajajje fi wanta namoota irraa dhowwite guutu of keessatti qabata. Karaa biraatin ibaada (Rabbiin gabbaruu) jechuun- ajaja Rabbiitti buluu fi wanta Inni dhowwe irraa dhowwamuudha. Dirqamoota Rabbiin itti nama ajaje bakkaan gahuu (hojjachuu) fi haraama (wantoota dhowwamaa) dhiisudha. Nabiyyoonni hundii isaanitu ummata isaanii Rabbiin qofa akka gabbaran waamaa turan. “Rabbiin qofa gabbaraa. Isa malee gabbaramaan biraa isiniif hin jiru.” Jechaa turan. (Al-Qur’aan 7:59, 7:65, 7:73, 7:85)
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Dhugumatti isheen tuni amantii keessani, amantii tokkittii dha. Anis Gooftaa keessani, kanaafu Ana (qofa) gabbaraa.” Suurat Anbiyaa 21:92
Wanta armaan olitti tarreefame hundaa Rabbiin Aaya tana keessatti gudunfuun akka hojii irra oolchinu itti nu ajaja:
Jedhi, “Dhugumatti, salaanni kiyya, qalmi kiyya, jireenyi tiyyaa fi duuti tiyya Rabbii Gooftaa aalamaa (addunyaa) hundaatifii.” suurat Al-An’aam 6:162
Salaanni, qalmii (wareegni), jireenyi fi duuti teenya guutun yoo Rabbiif taate, maaltu nu dhiphisa? Halkanii guyyaa kan dhiphannuuf bar, hojiin keenya Rabbiin ala wanta biraatiif yommuu ta’uudha. Rabbiif jiraachu dhiisne yommuu wanta biraa jala fiignu mucucaanne kufna. Kanaafu, salaanni, ibaadan kamiyyuu, yoo Rabbiif ta’ee yeroo san ni milkoofna. Yoo Rabbii jenne jaalanne, yoo Rabbii jenne jibbine, Rabbiin na arga jenne wanta fokkuu irraa yoo fagaanne, Rabbiif jenne wanta gaarii yoo hojjanne ykn dubbanne, Rabbiif jenne yoo cal’isne, rakkoo nu qunnameef Rabbii jennee yoo obsine, jireenyi teenya milkaa’innaa fi gammachuun guuttamti. Kanaafu wanta biraatif jiraachu fi du’uu dhiisne Rabbiif jenne haa jiraannu, haa duunu.
Namni tokko erga Rabbitti amane ibaada (gabbarrii) irratti gadi dhaabbannaa (Istiqaama) isa barbaachisa. Insha Allah waa’ee Istiqaama gara funduraatti ni ilaalla, Rabbiin achiin nu haa gahu.
Kaayyoon tokko akkuma bu’aa qabu sababas qaba. Bu’aa kaayyoo keenya milkaa’inna jechuu ni dandeenya. Sababni immoo kaayyoo keenya galmaan gahuuf wantoota hojjanuudha. Sababni yoo hin jiraatin bu’aan ykn milkaa’inni hin jiru jechuudha. Addunyaan tuni kaayyoo ol’aanaa teenya ta’uu dandeessi? Iddoo gahuumsa isa dhumaa ta’uu dandeessi? Yeroo baay’ee namoonni addunyaa tanaa kaayyoo isa ol’aanaa fi dhumaa godhachuun of gowwomsu. Kaayyoon kana caalan ni jiru. Isaanis, Rabbiin gabbaruun jaalala Isaa argachuu, Ibidda irraa baraaramuun Jannata seenudha. Insha Allah torbaan bal’innaan ilaalla.
Kanaafu, addunyaa fi aakhira akkamitti walitti araarsina (walitti hiina)? Mee fakkii armaan olii ilaalaa. Sadarkaa gara jallaatti wanta addunyaa tana keessatti hojjachuu karoorfatte kaa’ii. Sadarkaa itti aanu irra immoo wanta kaayyoo fi milkaa’innaa ol’aanaa armaan olii galmaan gahuuf si gargaaru kaa’i. Fakkeenyaf nama dureessa ta’ee rakkataa gargaarun Jaalala Rabbii argachuun barbaada jette. Kanaafu sadarkaa tokkoffaa irratti wantoota dureessa akka taatuf si fayyadan kaa’atta. Fakkeenyaf, doktora, injinara, daldalaa gaarii fi kkf ta’uu. Sadarkaa lamaffaa irratti immoo dureessa ykn wanta tokko taate hawaasa rakkataa kee gargaarudha. Maaliif gargaarta? Kaayyoo ol’aanaa sanniin galmaan gahuuf, mitiree? Haala Kanaan wanti ati hojjattu hundi ibaada Rabbiitti jijjiramuun rahmata Rabbitiin milkaa’inna guddaa galmaan geessa. Kana hundaa hin danda’u yoo jette wanta maatii kee ittiin bulchitu karaa halaalatin argachuun ibaada irratti cimi. Addunyaa fi Aakhiraan wantoota addaan bahanii miti. Addunyaa fayyadamte Aahkira bitatta. Abu Bakar as-Siddiq, Abdurahman ibn Awf, Usmaan ibn Affaan dureeyyi turan. Qabeenya isaanii karaa Rabbii irratti baasun aakhiraa bitatan.Kaayyoon isaanii guddaa fi ol’aanaan addunyaa tana osoo hin ta’in Aakhiraa ture. Kanaafu, kaayyoon kee amma ifa hin taane? Fakkii armaan olii sirritti itti xinxalli.
Kitaabilee wabii
1 fi 2 Al-Majmu’al wasiix- fuula 977 fi 411 (Galmee jechoota Afaan Arabiffaa)


text:
Waldorgommiin fiigicha Maaraatoonii k.m.42.195 ykn Maayilii 26.218 kan fagaatudha. Yaadannoon isaas a.l.A dhaloota kiristoos dura (B.C) bara 490 biyyi Giriikii biyya dur Impaayera Pershiyaa jedhamuu (Iiraan ammaa) wajjin dirree waraanaa iddoo Maaraatoon jedhamu irratti yeroo dheeraaf wal waraanaa erga turan booda Giriikiin hinjifannaan loltuun gooti lammii Girikii Fiidipiidis(Phiedppides) jedhamu oduu gammachiisaa kana himuuf boqonnaa tokko malee fiigichaan magaalaa guddaa Giriikii Ateens ga’ee uummata oduu kana dhaga’uuf walitti qabameef “Mooneerraa!” jedhee erga dubbate booda onneensaa dadhabee lubbuunsaa dabarte.Waan kana ta’eef waldorgommiin fiigicha Maaraatoonii kan adeemsifamu loltuu Girikii Fidipiidis jedhamu kana yaadachuuf kan jalqabamedha.
Magaalaa Maaraatoon irraa gara magaalaa Ateens karaan geessan lamadha.Karaan tokko gaarrii kan itti baayi’etu fageenya k.m 35.4 dheerata.Karaan gara biraan immoo gaara kan hin qabne k.m.40.8 dheerata.Egaa Fiidiippiidiis, karaa isa dirree dhiisee, karaa gaarri itti baayi’etu irra fiiguudhaan oduu gammachiisaa kana hime.
Egaa yaadannoo kanaaf a.l.A.bara 1896 waldorgommiin fiigicha Maaraatoonii jalqabamuu danda’e.Waan kana ta’eef yeroo sana dirree waraana Maaraatoonii irraa hamma magaalaa Ateensitti fageenyi jiru k.m.40.8 ture.Waldorgommiin fiigichi Maaraatoonii kun akka godhamu jalqaba yaada kan dhiyeesse lammii Girikii, Miisheel Biriil (Michel Breal) jedhama.
Waldorgommiin fiigicha ammayyaa Maaraatoonii kan godhame a.l.A.bara 1896 ji’a bitootessa keesa ture.Waldorgommii kana irratti kan mo’ate lammii Girikii Chariloos Vasilikoos jedhama.Fiigicha kana fixuuf yeroon itti fudhate sa’atii 3fi daqiiqaa 18 ture.
Keessumaa a.l.A.bara 2004 seenaa sana yaadachuuf waldorgommiin olompikii addaa rmagaalaa Maraatoonii irraa kaasee hamma Istaadiyoomii magaalaa Ateensii, Paanaatiinayiikoo jedhamu irratti adeemsifame.Haalli waldorgomichaas akkuma Fiidipiidis bara sana miill qullaa karaa gaarri itti baayi’etu irra fiige sanatti fiiguu ture.Akkuma kanaan waldorgomtooti miilla qullaa karaa gaara Fiidipiidis irra fiige irratti fiiguudhaan Waldorgomani.Waldorgommii addaa kana irrattis kan mo’ate lammii Xaaliyaanii Istiifaanoo Baaldiinii jedhamu si’a ta’u,fageenya sana fixuuf sa’atii 2fi daqiiqaa 10fi sekondii 55 itti fudhate.
Waldorgommiin Maaraatoonii dubartootaa kan jalqabame immoo,a.l.A.bara 1984 ji’a gannaa keessa ture.Iddoon itti waldorgommiin kun adeemsifames,biyyaa U.S.Ameerikaa magaalaa Losaanjeles keessatti ture. Waldorgommii kana irratti sa’atii 2:24:52 galuudhaan kan mo’atte,Joo aan Benooyiit kan jedhamtu lammii U.S. Ameerikaadha.
Waldorgommii Maraatooii Olompikii adduunyaa a.l.A.bara 2008 biyya Chaayinaa magaalaa Beejiing irratti adeemsifame irratti sa’atii 2:06:32n xummuuruudhaan kan rekordii fooffessee mo’ate, lammii Keeniyaa Saamu’eel Kaamaa’uu Waanjaaroo jedhamudha.Qixuma kanaan a.l.A.bara 2012 waldorgommii Olompikii Maaraatoonii dubartootaa ganna godhame irratti sa’atii 2:23:07 mo’achuudhaan rekordii dubartootaa kan cabsite immoo intala Oromiyaa Tikii Galaanaadha.
Suuraa Atileet Tikii Galaanaa
Dheerinni fageenya waldorgommii Olompikii Maaraatoonii baroota dheeraadhaaf tokko hin turre.Sababiin kanaas tibba garaa garaa walii galteerra waan hin ga’ameneefidha.Tibba garaa garaa fageenya garaa garaa qaba ture.Dhumarratti garuu k.m 42.195 ta’ee akka itti fufu murtaa’e.Kanaa gaditti kan jiru yoo ilaalle;
A.L.A.bara Fageenya
1896 ____________k.m 40
1900______________k.m40.26
1904______________k.m.40
1906______________k.m41.86
1912______________k.m.40.2
1920______________k.m.42.75
1924 hamma hardhaatti k.m.42.195
Akka kanaa olitti tartiibaan muldhisuu yaaletti, fageenyi fiigichi waldorgommii Maaraatoonii,a.l.A.bara 1924 irraa jalqabee hamma hardhaatti dhaabbataa ta’ee akka itti fufu murtaa’e.
Waldorgommiin fiigicha Olompikii adduunyaa, ganna ganna keessa waggaa afur afuritti kan adeemsifamu si’a ta’u, waldorgommiiwwan fiigicha Maaraatoonii 500 ta’antu, biyyoota garaa garaa keessatti waggaa waggaadhaan adeemsifama. Biyyoota kunniin keessaa waldorgommiin fiigicha maaraatoonii Barliin,Room,Booston,Chikkaagoo,London Niwu yorkiifi Tookiyoo beekamtii olaanaa qabu.Biyyoowwan kunniin keessatti atileetota dhiirootaafi dubartoota rekordii cabsaniif badhaasi doolaarii Ameerikaanii 500,000 ta’utu kennama.
Waldorgommii fiigicha Maaraatoonii waggaa waggaan godhamu keessaa,waldorgommiin Maaraatoonii Boston umrii dheeraa qaba.Waldorgommiin Maaraatoonii Boston kun kan jalqabame,a.l.A. bara 1897dha.Yaadannoon guddaa waldorgommii Maaraatoonii Boston sun qabsaa’ota gootota bilisummaa U.S.Ameerikaafi qabsoo diimokiraasii Ameerikaanotaafi Girikotaa yaadachuufidha.
Waldorgommiiwwan Maaraatoonii,bifa adda ta’een iddoofi haala garaa garaan geggeeffamaniiru.Fakkeenyaaf biyya cabbaa’aa Anetartikaa,Noorwee,Gimbii guddicha Chaayinaarra,tulluu Himaaliyaa meetirii 3,500 guddatuufi tulluu Tiibeet irratti, akkasumas tulluu cabbii Giriin laand irratti adeemsifamaniiru.
Gara biraa kan ibsamuun irra jiru a.l.A.bara 1974 kan jalqabame waldorgommii Maaraatoonii Wiilcheeriidha.Waldorgommiin kun kan jalqabe biyya U.S.Ameerikaa Ohaayoo magaalaa Kolombos keessatti si’a ta’u, kan mo’ate lammii Ameerikaanii Boob Hool jedhamudha.Sa’atiin inni itti mo’ates sa’atii 2fi daqiiqaa 54.
Namtichumti kun a.l.A. bara 1975 US.Ameerikaa magaalaa Boston keessatti waldorgomii Maaraatoonii godhame irratti mo’ateera.A.l.A.bara 2004 magaalaa Boston keessatti waldorgommii Maaraatoonii wiilcheriidhaan godhame irratti Sa’atii 1:18:27n rekordii cabsee kan mo’ate, lammii Aeerikaanii Ernest vaan Daayik kan jedhamudha.
Waldorgommii Maaraatonii Wiilcherii dubartoota gidduutti adeemsifame irratti immoo kan mo’atte,lammii US.Ameerikaa Jii’aan Diris Koyil jedhamti.Dubartiin kun al saddeet kan mo’atte yoo taatu kunniin keessaa al torba kan mo’atti walitti aansuudhaanidha.
Waldorgommii Maaraatoonii waggaa waggaadhaan biyyoota garaa garaa keessatti adeemsifamu irratti rekordiin galmaa’e sa’atii 2:02:57 yoo ta’u,abbaan rekordii kanaa atileetii lammii Keeniyaa Deeniis Kiimeetoo jedhamudha.Kan adeemsifames a.l.A.ji’a Fulbaana bara 2014 waldorommii Maaraatoonii magaalaa Barliin irratti ture.
Dubartootaan immoo waldorgommii Maaraatoonii magaalaa Barliin keessatti a.l.A.ji’a Ebila 13,bara 2003 adeemsifame irratti, sa’atii 2:15:02 galmeessuun kan mo’atte, lammii Ingilizii Paawulaa Raadiikiliifidha.Rekordiin kun hamma hardhaatti hin cabne.
Federeeshiniin waldorgommii Atiletiksii adduunyaa (I.A.AF) a.l.A. hamma bara 2015tti biyyoota garaa garaa keessatti waggaa waggaadhaan adeemsifame irraatti, atileetota dhiiraafi dubartoota mo’atan, maqaa,sa’atii galmeessaniifi biyya isaanii akka kanaa gadiitti galmeessee qabateera.
Dhiira
L.K Maqaa Sa’atii galmaa’e lammii
1 Deeniis Kiimaatoo 2:02:57 Keeniyaa
2 Emmanuel Mutai 2:03:13 Keeniyaa
3 Wilson kipsang 2:03:23 Keeniyaa
4 Patrik Makau 2:o3:38 Keeniyaa
5 Hayile G.Sillaasee 2:03:59 Itoophiyaa
6 Eluid kipchoge 2:04:00 Keeniyaa
7 Geouery Muta 2:04:15 Keeniyaa
8 Ayele Abshiru 2:04:23 Itoophiyaa
9 Duwean Kibet 2:04:27 Keeniyaa
10 Jons Kuwambi 2:04:27 Keeniyaa
Dubartoota
1 Paula Radicliff 2:15:o2 Ingilizii
2 Mary Kitany 2:18:37 Keeniyaa
3 Caterina Ndereba 2:18:47 Keeniyaa
4 Tikii Galaanaa 2:18:56 Itoophiyaa
5 Mizuki Noguchi 2:19:12 Jaappaanii
6 Irina Miki Tenko 2:19:19 Jarmanii
7 Gladys Cherno 2:19:25 Keeniyaa
8 Aselefechi Margiyaa 2:19:31 Itoophiyaa
9 Lucy Kabuu 2:19:34 Keeniyaa
10 Deena Kastor 2:19:30 Ameerikaa
Dinqisiisaa !
Waldorgommii Maaraatoonii biyyaa Kaanaadaa magaalaa Torontoo irratti a.l.A ji’a Onkoloolessa bara 2011 adeemsifamee irratti, dorgomaan umrii guddaa lammii Ingilizii Faawu Jaasiin jedhamu.Umriin isaaniis waggaa 100dha. K.m.42.195 fiiganii fixuuf sa’atii 8:11:05 itti fudhate.Jaarsi kun umrii kanaan waldorgommii kana fiiganii xummuuruu isaaniitti galmee dinqisiisaa adduunyaarratti galmaa’aniiru.
Kana malees a.l.A bara 2010 Maaraatoonii dubartootaa biyya Ameerikaa Hawaayi magaalaa Honoluuluu keessatti adeemsifame irratti kan qooda fudhatan keessaa umrii guddaan, jaartii waggaa 92 lammii Ingiliizii Gilaadiis Barniil jedhamanidha. Fageenya k.m.42.195 fiiganii xumuuruuf sa’atii 9 fi daqiiqaa 53 itti fudhate.Jaartiin kunis umrii kanaan fiiganii xummuuruu isaanitti galmee dinqisiisaa adduunyaa irratti galmaa’aniiru.
Akkasumas a.l.A bara 2006 waldorgommii Maaratoonii biyyaa Hindii magaalaa Ooriisaa keessatti adeemsifame irratti kan qooda fudhatan keessaa uumrii xinnoon daa’ima umrii waggaa 3 lammii biyya Hindii, Budehaa Siin jedhamudha.Daa’imni kun fageenya k.m.42.195 fiigee xummuuruuf sa’atii 7 fi sekondii 02 itti fudhate. Egaa daa’imni kun kanumaan adduunyaa irratti umrii kanaan waldorgommii Maaraatoonii kan fiige nama jalqabaa ta’uu danda’e.Utuu waldorgommichi hin jalqabamni lubbuu isaa irratti balaa fida sababii jedhuun akka dorgommii kana keessatti hin hirmaanne dhorkanii turan.Inni garuu, didee waldorgommii keessa seenee fiigee xumuureera.Kanumaan galmee dinqisiisaa adduunyaa irratti galmaa’e.
Adduunyaa irratti waldorgommii Maaraatoonii dorgomtooti baayi’ee irratti hirmaatan waldorgommii biyya US Ameerikaa a.l.A. bara 2011tti adeemsifame irrattidha.Waldorgommii kana irratti dorgomtoota 518,000 irratti hirmaatan.
Adduunyaa irratti waldorgommii Maaraatoonii yeroo baayi’ee qooda kan fudhate,Atileetii lammii Ingiliizii Roojer Bigis jedhamudha.Roojer Bigis waldorgommii Maaraatoonii 700 biyyoota garaa garaa adduunyaa irratti hirmaateera.
Adduunyaa irratti biyyi walitti aansuudhaan al sadii waldorgommii fiigicha Maaraatoonii mo’atte, Itoophiyaa qofaadha.Abbabaa Biqilaa a.l.A.bara 1960 magaalaa Room irratti, A.l.A.bara 19664 immoo magaalaa Tookiyoo irratti,kan mo’ate si’a ta’u Maammoo Waldeen immoo a.l.A. bara 1968 Meeksiikoo irratti mo’ate.Dubartootaan immoo atileetoti Ispeeniifi Keeniyaa walitti aansuudhaan mo’ataniiru.
Kabajamoota dubbistootaa ! damma utuu mi’aawuu maragu jedhama mitii? Anis waa’ee seenaa ka’umsa waldorgommii fiigicha Maaraatoonii isiniif jedhee gudunfadhee fide, kanumaanin xumuura. Waan dubbistaniif galatooma.
Ababaa Ijjiguu irraa


text:
Ibsaa Jireenyaa-Lakk.3
Nama salaata dhiisu osoo akkana jedhamee gaafatamee, deebiin isaa maal ta’inna laata? “Salaata dhiisun jireenya keessatti waan milkooftu ykn gammachuu argattu sitti fakkaataa?” Deebiin isaa, “Eeti, kunoo kaafironni salaata hin salaatanii garuu milkaa’inna fi gammachuu guddaa argatu.” Deebiin keenya immoo, “Dhuguma qabeenya baay’ee walitti haruun (kuusun) milkaa’innaa fi gammachuu guddaa ta’uu danda’aa? Eeti yoo jette, deebiin keenya qabeenya kana hunda dhiisanii biraa du’u. Milkaa’inni guddaan kuni du’aan badee jiraa jechuudha. Kanaafu, wanti badu milkaa’inna guddaa ta’uu danda’aa yaa obboleessoo? Koottu mee milkaa’inni guddaan maal akka ta’ee Qur’aana irraa sitti agarsiisaa.
“Lubbuun hundi du’a ni dhandhamti. Mindaawwan keessanis guutumaatti kan argattan Guyyaa Qiyaamati. Namni ibidda irraa fageeffamee Jannata seensifame, dhugumatti MILKAA’EERA. Jireenyi duniyaas meeshaa gowwoomsaa qofa” (Suuratu Aali-Imraan 3:185)
(Suuratu At-Tawbah 9:72)
“Rabbiin mu’mintoota dhiiraatii fi dubartootaf Jannata laggeen ishee jala yaa’an, achi keessatti kan hafan ta’anii fi manneen gaggaarii Jannataa qubsumaa keessa jiran waadaa galeefi jira. Garuu Jaalalli Rabbiin irraa ta’e kana hundarra caala. Kunii MILKAA’INNA GUDDAADHA.”
Salaafota (namoota gaggaarii duraanii) keessaa tokko akkana jedha: “Karaan haqaa amaanaa sitti haa ta’u (sirritti qabadhu). Namoonni lakkoofsan xiqqoon waan irra deemaniif kophummaan sitti hin dhagahamin. Karaa baaxilaa (sobaa) of eeggadhu! Baay’inna namoota badanitiin hin gowwoomin (walaa taghtarra bi kasratil haalikiina). Tokko ta’uu keetif dhawaatuma kophummaan sitti dhagahamuun, hiriyyoota darban yaadadhu (kana jechuun karaa haqaa irra deemun warroota milkaa’an. Kanneen akka Nabiyyoota, siddiiqoota (dhugoomsitoota), shuhadaa (warroota karaa Rabbii irratti ajjeefaman), fi saalihoota (warroota gaggaarii)). Isaaniin wal-qunnamuuf itti futi. Isaaniin ala namoota biroo irraa ija kee gadi qabadhu. [Warroonni karaa haqaa irraa bahan] gonkumaa adabbii Rabbii sirraa hin deebisan. Karaa haqaa irra deemtu keessatti yoo sitti iyyan, gara isaanii hin mil’atin.” ( Karaa qajeelaa Islaamaa qabadhu. Namoota karaa kanarraa bahaniif tole hin jedhin. Hanga Jannata geessu obsa qabaadhu.)
Ulaagaaleen (sharxiwwaan) hojiin gaariin Rabbiin biratti fudhatama itti argatu (qeebalamuu) meeqa fi maal fa’aa? Lama. Isaaniis:
IKLAASA fi ERGAMAA RABBII (SAW) HORDOFUUdha. Iklaasa jechuun “Hojii Rabbiif qulqulleessu ykn Rabbi qofaaf hojjachuu.” jechuudha.
Qur’aana keessatti: “[Rabbiin] eenyuu keessantu irra toltu akka hojjatu isin qoruuf jecha du’aa fi jireenya Kan uumee dha.” Suuratu Mulk 67:2 Jecha biraatin “Rabbiin, isin keessaa eenyutu hojii irra gaarii akka hojjatu isin qoruuf du’aa fi jiruu Kan uumeedha.” Fudeeyl ibn iyaad akkana jedha: Hojii Irra gaarii (toltu) jechuun “Hojii hundarra qulqulluu ta’ee fi sirrii kan ta’eedha.” Namoonni akkana jechuun gaafatan: Yaa Abbaa Aliyyi, Hojii hundarra qulqulluu ta’ee fi sirrii kan ta’ee jechuun maal jechuudhaa?” Innis ni jedhe, “Hojiin qulqulluu ta’ee garuu sirrii yoo hin ta’in, Rabbiin biratti fudhatama hin argatu. Akkasumas, sirrii ta’ee garuu qulqulluu yoo hin ta’in, fudhatama hin argatu. Hanga qulqulluu (kaalis) fi sirrii ta’uutti malee. Qulqulluu jechuun wanta (hojii) Rabbi qofaaf ta’eedha. Sirriin immoo wanta sunnaa irratti ta’eedha.” (Madaarija saalikiin 1/95 Imaam ibn Al-Qayyim) Kanaafu hojiin fudhatama argatuuf Rabbii qofaaf qulqulluu ta’uu fi Sunnaa Ergamaa Rabbii (SAW) kan hordofe ta’uu qaba. Hojiin qulqulluu yoo hin ta’in shirkitti nama seensisa. Sunnaa waliin kan hin deemne yoo ta’e immoo bid’atti nama galcha (seensisa). Shirkii fi bid’aan hojiin fudhatama akka hin arganne taasisu.
Namni yeroo lafichoo (mijaaya) badii hojjachuun homaa isatti hin fakkaatu. Yommuu duuti isatti dhuftu ykn dirree Qiyaamaa irra dhaabbatu, badii hojjate hunda takka takkaan yaadata. Dargaggeessa tokkotu hin salaatu, badii adda addaa raawwata ture. Gaafa tokko konkolaatan imala (diida) osoo deemaa jiru, laga guddaa tokkotti dhufe. Riqicha irra yommuu gahuu horiin walitti dhufe. Konkolaataa horii irraa dabsuu osoo barbaadu, fireenin konkolaataa hojiin ala ta’uun, konkolaatattin isa fudhatte bishaanitti tarte. Konkolaatan tuni yommuu bishaan jala dabartu dargaggeessi kuni garmalee dhiphate. Duuti tiyya dhufte jedhe. Garuu suuraan (fakkiin) tokko fuundura isaatti dhufe. Suuraan sunis, badii hojjate dabarseedha. Badi hojjate takka takkaan yaadachu jalqabe. Dhumarratti, Rabbiin bishaan kana keessaa isa baraare. Erga bishaan keessaa bahe booda gara mana ofiitti qajeele. Erga mana seene maal akka hojjate akka nutti himu mee haa hayyamnuufi: “Mana nan seene. Wanti jalqaba ija kiyya irra bu’e suuraa aktarootaa, dubartii sirbituu fi dubartii qullaa girgiddaa irraa rarra’uudha. Gara suuraa kanniin utaalun nan tarsaase. Ergasii, siree kiyya irratti of darbuun booyu jalqabe. Yeroo jalqabaatif Rabbiif ajajamuu dhiisu kootif gaabbin garmalee natti dhagahame. Imimmaan ija kiyya keessaa lola’u fi qaamni kiyya hollachuu eegale. Osoo ani haala kanaan jiru azaana mu’azzinni deddebisu dhagahe. Akka waan yeroo jalqabaatif dhagahe natti fakkaata. Ergasii olka’ee wudu’achuun gara masjiidaa deeme. Salaata salaatun tawbaa kiyya nan labse, Rabbiin akka naaf araaramu nan kadhe. Urga sani kaase haala amma ati argitu kana irra jira (kana jechuun badii dhiise Rabbiif tolee jechuu itti fufaan jira.)” Madda: http://www.saaid.net/gesah/96.htm -tawbatu aasi- lakk.8ffaa
“Wanta gadi aanaa (rakasa) duniyaa tanaatti hin gammadin. Sadarkaa ol’aanaa Rabbiif ajajamuun malee kan hin argamne barbaadun amaanaa sirratti haa ta’u. (Kana jechuun Rabbiif ajajamuun addunyaa fi aakhiratti sadarkaa ol’aanaa fi kabajamaa barbaadi). Rabbiin (Azza wa jalla) wanti isa bira jiru Isaaf ajajamuun malee akka hin argamne murteesse jira. Namni akka Rabbiin fedhutti Rabbiif ta’e (hojjate), Rabbiin wanta inni fedhe caalaa isaaf ta’a. Namni gara Rabbii garagalee, Rabbiin fageenya irraa isa simata. Namni dandeetti fi humna Rabbitiin hojjatu, hadiida isaaf laaffisa. (Kana jechuun namni Rabbiin irratti hirkachuun hojii gaggaarii ulfaataa ta’e hojjatu, Rabbiin isaaf laaffisa.) Namni Rabbiif jedhe wanta tokko dhiise, san caalaa dabalata isaaf kenna….”
Firootan Wal-loluu
Yeroo tokko tokkoo wantuma xiqqoof yeroo obboleeyyanii fi firoota keenyatti aarru fi dallantu jira. Sheyxaanni wanta xiqqoo akka gaaraa guddisuun keessa keenyatti ibidda qabsiisa. Kaayyoon sheyxaanaa dubbii fi hojii badaa facaasun hariroo firummaa fi obbolummaa addaan kutuudha. Rabbiin Qulqulla’aan Olta’e Qur’aana keessatti ni jedha:
“Jecha hundarra gaarii taate akka dubbatan gabroottan Kiyyatti himi. Dhugumatti sheyxaanni gidduu isaanii balleessa. Dhugumatti sheyxaanni ilma namaatif diina ifa bahaadha.“Suura Al-Israa 17:53
Sheyxaanni yommuu ibidda dallansuu nutti qabuu, mallatoolen kunniin yoo nutti dhagahaman badii isaa akka ta’e haa beeknu.
1. Hanqinna xiqqoo keessa namaatti guddisuu fi gaarummaa nama sanii dagachuun hanqinna san qofa irratti xiyyeefachu.
2. Osoo sirritti itti hin yaadin akka dubbatan nama kakaasuu fi tarkaanfi akka fudhatan nama jarjarsu.
3.”Anatu isarra gaariidha” jedhanii yaadun nama san hamachuu.
4. Yaada nama sanitiin of xamaduun wanta biraa dagachuu.
5. Sheyxaanni tarkaanfi namtichi fudhatu fi wanta hojjatu garmalee keessa isaatti bareechisa.Fakkeenyaf, nama san harkaan ykn wanta biraatin miidhuf tattaafachu.
Furmaanni kanaa gara Rabbii fiigun, A’uzu billahi mina sheyxaani rajiim (Sheyxaana abaarrame irraa Rabbiin tiikfama)” jechuu. Yookiin immoo suuratu An-Naas (114) irra deddeebi’anii qara’u (dubbisu). Eeti, namoonni waan badaa namarratti raawwatun nama dallansiisu danda’u. Yeroo kanatti fooyya’insi yoo jiraate isaaniif irra darbun baayessa. Garuu fooyya’insi jiraatu yoo baate fi miidha kan namatti dabalu yoo ta’e haqa irraa fudhachuudha.
Akkuma maddi elektrikii mana ibsuuf bishaan ykn gaazi isa barbaachisu, imaannis qalbii akka ibsuuf beekumsa fi hojii gaarii barbaachisa. Qalbiin akka manaati. Manni yommuu ifaan (elektrikiin) itti ifu dukkanni irraa deemun wanta achi keessa jiru hunda argan. Haaluma kanaan qalbii irratti yommuu imaanni ifu, dukkanni irraa deema. Ibsaan imaanaa akka itti fufuuf yeroo hundaa beekumsa barbaadu fi hojii gaarii hojjachu barbaachisa. Maddi elektrikii bishaan yoo irra cite, ifaan hin ifu miti ree? Haaluma wal fakkaatun imaana irraa beekumsi fi hojiin gaariin yoo cite, ifni isaa xiqqaachun gara dhaamutti adeema.


text:
Waajjirri Deggersa Faayinaansii Magaalaa Saint Paul fi qorattoonni Yuunivarsiitii Michigan Mana Barumsaa Hojii Hawaasummaa irraa dhufan Pan Atlantic Research waliin ta’uun qorannoo agarsiisa CollegeBound Boost gaggeessaatti jiru.
Kaayyoo Qo'annoo
Bara 2020 irraa eegalee daa’imman Saint Paul keessatti dhalatan hundi akka qaama sagantaa haaraa “CollegeBound Saint Paul” jedhamutti herrega qusannaa Magaalaa irraa argatan. Mucaan keessan Guraandhala 1, 2020 ykn sana booda waan dhalateef akkaawuntii kana keessaa tokko waan qabuuf isin qunnamaa jirra. Magaalaan Saint Paul maatiidhaaf deeggarsa maallaqaa dabalataa kennuudhaaf tooftaalee haaraa fi kalaqaan qorachaa jira.Teessoo fi galii maatii keessanii irratti hundaa’uun hirmaachuuf ulaagaa guutuu dandeessu.
Yoo ulaagaa guuttanii fi qorannoo kana irratti hirmaachuuf walii galtan, garee sadan keessaa isa tokkotti ji’oota 24f carradhaan (randomly) kan ramadamtan ta’a.
Gareewwan sadan kunneen keessaa tokkotti ramadamtu:
1. Herrega CollegeBound kan Saint Paul daa’ima keessanii keessatti maallaqa dabalataa (ji’oota 12f kurmaana kurmaanaan $250 waliigala $1,000); ykn
2. Galii dabalataa ji’a ji’aan $500 ji’oota 24f, akkasumas kuufama dabalataa $250 kurmaana kurmaanaan ji’oota 12f herrega CollegeBound daa’ima keessanii keessatti; ykn
3. Kuusaa kan jalqabii ammaa $50 fi carraa bonasii argachuu waliin CollegeBound Saint Paul keessa jiraachuu itti fufuu.
Beenyaa
Garee kamitti akka tasaa ramadamtan iyyuu, hirmaattonni CollegeBound Boost hundi kaardii kennaa $120 argachuuf carraa ni argatu. Kaardii kennaa VISA dursee kaffalame $40 akka galata qorannoo kana irratti hirmaachuu keessaniif, dabalataan kaardii kennaa dabalataa $40 qorannoo gabaabaa ji’oota 12 fi 24 keessatti xumuruu keessaniif ni argattu.
Torban tokko keessatti,imeelii hordoffii ykn bilbila qorannoo Pan Atlantic irraa qajeelfama dabalataa garee akka tasaa itti ramadamtan irratti hundaa’uun isiniif ergama. Maaloo email collegeboundboost@panatlanticresearch.com. irraa dhufuuf ‘in-box’ keessan ilaalaa.
Waggaatti al tokko (qorannicha irratti hirmaachuu erga jalqabdanii gara ji’a 12 fi 24 booda), waa’ee muuxannoo keessanii fi odeeffannoowwan biroo waa’ee keessanii fi fayyaa daa’ima keessanii, barnoota daa’ima keessanii irraa waan eegdan, qorannoo daqiiqaa 15 taasisuuf isin qunnamna, akkasumas akkamitti gara fuulduraaf karoorfachaa akka jirtan beekuuf. Fakkeenyaaf, gaaffilee kana fakkaatan
gaafachuu daneenya Mucaan keessan haga mana barumsaatti hangam akka deemu eegdu? ykn Yeroo ammaa maatiin keessan barnoota daa’ima keessanii gara fuula duraatiif qusataa jiraa?
Gaaffiiwwan tokko tokko uumamaan miira namaa kan tuqan ta’uu dandaʼu. Fakkeenyaaf, gaaffilee waa’ee dhiibbaa dinagdee akka Maatiin koo gosa manaa nu barbaachisu bitachuuf maallaqa gahaa qabaachuu, ykn waa’ee fayyaa sammuu gaaffii akka ji’a darbe keessa yeroo meeqa gaddi ykn kophummaan sitti dhaga’ame kan jedhugaafachuu. Gaaffii baayʼee miira keessan tuqan kamiyyuu deebisuun isin hin barbaachisu; gaaffii qorannoo kanaa kamiyyuu irra darbuu dandeessu.
Tokkoon tokkoon qorannoo erga xumurtanii booda, Yunivarsiitii Michigan irraa VISA dursee kaffalame $40 kan biraa ni argattu.
Qorannoon kana akka xumurruuf, odeeffannoon qorannoo keessan irraa argame adda baastuu addaatiin odeeffannoo waa’ee hirmaannaa qorannoo kanaa fi herrega mucaa keessanii CollegeBound Saint Paul waliin walqabsiifama. Addatti, odeeffannoo sagantaa CollegeBound Saint Paul hunda kan akka guyyaa isin poortala seentan, gosaa fi hanga kuufama hundaa, fi odeeffannoo biroo sagantaa CollegeBound Saint Paul waliin walqunnamtii keessan wajjin walqabatu ni arganna. Kunis odeeffannoo
walquunnamtii fi kuufama garee qorannoo kamiyyuu irraa argamu hunda of keessatti qabata.
Faayidaalee
Hirmaannaan keessan akkaataa sagantaalee magaalaa itti qopheessinu ykn fooyyessuu dandeenyu haala gaariin daa’immanii fi maatii Saint Poul keessatti guddisuuf akka dandeenyu caalaatti hubachuuf nu gargaara. Akkasumas gara fuulduraatti hordoffii dabalataaf irra deebiin isin qunnamuuf yaaluun ni mala. Yoo akkas ta’e, deggersi kaffaltii dabalataa isiniif taasifama.
Balaawwan
Qorannoo kana irratti hirmaachuun keessan balaa xiqqaa hanga homaa balaa hin qabneetti ilaalama. Haa ta’u malee, yeroo odeeffannoo qooddan kamiyyuu, balaan akka tasaa ifa ta’u ni jira. Gareen qorannoo kun hojimaata nageenya daataa cimaa fayyadamuun balaan kun baayyee akka xiqqaatu ni mirkaneessa.
Qorannoon kana irratti hirmaachuun fedhii ofiitiin kan raawwatamudha. Yoo hirmaachuu dhiiftanis, adabbiin isiniif hin jiraatu, akkasumas hariiroo Magaalaa Saint Poul ykn sagantaa ishee kamiyyuu waliin qabdan irrattis dhiibbaa addaa hin qabaatu. Gaaffii(wwan) qorannoo irratti argaman kamiyyuu irra darbuu fi yeroo barbaaddanittis adabbii malee qorannicha irratti hirmaachuu dhaabuu dandeessu.Yoo qorannicha irratti hirmaachuu dhiistanis, ammas ji’a 12 fi 24 booda qorannicha guutuu fi argachuuf carraa kaardii kennaa Viisaa dabalataa $40 ni argattu.
Qorattoonni odeeffannoo keessan karaa hedduudhaan ni eegu. Odeeffannoon adda baafame kamiyyuu kan akka maqaa fi guyyaa kan dhalootaa dafee baafamee qorannoo uumameen bakka ni buufama. Odeeffannoon hundi sarvaroota nageenya qaban, jecha icciitiidhaan eegaman irratti kuufameera. Daataa arguuf kan hayyamamu miseensota garee pirojektii hayyama addaa qaban qofa. Namni Magaalaa Saint Poul irraa dhufe kamiyyuu daataa qorannoo keessanii argachuu hin danda’u.
Galmee qorannoo koo eenyutu argachuu danda’a?
Yuunivarsiitii, ispoonsaroota qo’annoo ykn maallaqa kennan, odiitaroota, fi/ykn Boordii Gamaaggamii Dhaabbilee (IRB) qorannoon haala nageenya qabuu fi sirrii ta’een akka raawwatame mirkaneessuuf odeeffannoo arguu danda’u.
Odeeffannoon qorannoo kana keessatti walitti qabame akkam ta’a?
Odeeffannoon isin qorannoo kanaaf ulaagaa guutuu keessan murteessuuf qooddan (teessoo, guyyaa dhaloota daa’imaa, hariiroo daa’imaa waliin qabu, fi odeeffannoo faayidaa fi galii), CollegeBound Boost keessatti isin galmeessisuuf Magaalaa Saint Pouliif ni qoodama. Deebiin qorannoo dhuunfaa keessanii Magaalaa Saint Pouliif hin qoodamu. Deebii qorannoo akka gareetti qofa gabaasna.
Odeeffannoo waa’ee keessan yeroo qorannoo walitti qabnu pirojektoota qorannoo gara fuula duraatiif kan ol keenyu ta’a. Maqaan keessanii fi odeeffannoon biroo kallattiin isiniin adda baasuu danda’an odeeffannoo qorannoo nuti isin irraa walitti qabnu irraa haala nageenya qabuu fi addatti ni kuufamuu. Walitti dhufeenyi (linkiin) addaa qorannoon uumamee fi odeeffannoo adda baasuu keessan gidduu jiru kamiyyuu qorannoowwan erga xumuramanii booda dafee ni haqama. Qorattoonni akka qaama pirojektii kanaatti waggaa tokkoo fi lama booda irra deebi’anii isin qunnamuu danda’u. Bu’aan qorannoo kanaa barruu ykn dhiheessiin maxxanfamuu danda’a, garuu odeeffannoo eenyummaa keessan ibsu kamiyyuu hin dabalatu.
Odeeffannoon koo qorannoo gara fuula duraatiif fayyadama moo namoota biroof qoodama?
Qorannoo tarkaanfachiisuuf, muuxannoo gaariin yeroo ammaa jirus gareewwan qorannoo gara fuula duraatti taasifaman, garee qorannoo kanaan waan barataman akka mirkaneessanii fi qoratan hayyamuudha. Muuxannoo gaarii ta’e kana hordofna. Jalqaba waan eenyummaa keessan adda baasuu danda'u kamiyyuu dhabamsiisuudhaan iccitii keessan ni eegna. Sana booda qorannoon gara fuula duraatti taasifamu hayyama odeeffannoo dabalataa isin irraa kennamuun osoo hin barbaadamin geggeeffamuu danda’a.
Waa’ee qorannoo kanaa eenyuun qunnamuu danda’a?
Qorattoota armaan gaditti tarreeffaman qunnamaa:
- Waa’ee qorannichaa odeeffannoo dabalataa argachuuf
- Waa’ee adeemsa qo’annoo gaaffii gaafachuuf
- Dhukkuba, miidhaa qaamaa, ykn rakkoo biroo gabaasuuf (hakiimota idilee keessanittis himuun isin barbaachisuu danda’a)
- Qo’annoon osoo hin xumuramin dhiisuuf
- Qoʼannichaa ilaalchisee yaada qabdan ibsuuf
Qorataa Olaanaa: William Elliott, PhD
Imeelii: parent.survey@umich.edu
Bilbila: (bilbila bilisaa) 1-833-842-1248
Yoo waa’ee Mirgoota keessan akka hirmaataa qorannootti gaaffii kan qabdan ta’e, ykn odeeffannoo argachuu, gaaffii gaafachuu ykn waa’ee qorannoo kanaa yaada kamiyyuu qorataa(ttoota) irraa kan hafe nama biraa waliin mari’achuu yoo barbaaddan, maaloo kanneen armaan gadii qunnamaa:
University of Michigan
Health Sciences and Behavioral Sciences Institutional Review Board (IRB-HSBS)
2800 Plymouth Road
Building 520, Room 1169Ann Arbor, MI 48109-2800
Bilbila: 734-936-0933 or toll free (866) 936-0933
Faaksii: 734-936-1852
Imeelii: irbhsbs@umich.edu
University of Michigan Compliance Hotline at 1-866-990-0111.
Odeeffannoo armaan gadii guutuudhaan qorannoo kana irratti hirmaachuuf hayyama kennitaniittu. Maaloo odeeffannoo kana guutummaatti guutaa akka ulaagaa qorannichaaf qabdan murtaa’uu danda’uuf.
Miseensi garee qorannoo ‘Pan Atlantic Research’ irraa, erga unka kana galchitanii booda karaa imeelii, barreeffama ykn bilbilaan isin qunnamee (1) qorannoo kana irratti hirmaachuuf ulaagaa guutuu keessan isinitti himuuf, akkasumas (2) qo’annoo kana keessatti hirmaannaa keessan akka mirkaneessitan isin gaafachuuf. Qo’annoo kanaaf ulaagaa guutuu yoo hin dandeenye, beeksisa imeelii Magaalaa Saint Poul irraa isiniif ergama.
Yoo odeeffannoo kana toora interneetii irratti guutuu hin dandeenye, maaloo odeeffannoo keessan bilbilaan kennuudhaaf Pan Atlantic Research 651-356-8068 qunnamaa.


text:
Gabaasaan sagalee Amerikaa Henerii Wilkins bakka namootni sababaa walitti bu’insaa Wallaga keessatii raawwateen qe’ee isaanii irraa buqqa’an qubatanii jiran, mooraa buqqaatotaa Dabre Birhaan jiru daawwatee buqqaatota dubbisee jira.
Gurmuun hidhattooaa Waraana Bilisummaa Oromoo haleellaa geggeessaniin akka qehee ofii irraa buqqa’an dubbatan, namoonni kun. Hidhattoonni naannoo Amaaraas Oromootaa irratti haleellaa raawachuu isaniis gabaasaan kun ibsee jira.
Dubbii himaan WBO himannaa dhaabaa isaanii irratii dhihaate “Dhara. WBOn harka keessaa hin qabu” jechuun haalan.


text:
Namii hagii tokkoo dhiba mata qaba,kaan nama waan dansaa hojjate jedhaa kaan nama biyya nagaa dhowwee jedha.
Akka obboleessii isa Dr.Endaalemmawu Aberraa jedhetti waan tahe mala muruun duratti qorannoo poolsii biyya Swiss ta dubbii tana harkaa qabdu eeguu wayya.
Qorannoon mootummaan Swissi itti jiru kunuu tana mirkansuu dandeetti jennee abadannaa jedha obboleessii isaa kun.
Mootummaan Itoophiyaalleen waan paayleetii kanaa ammatti ballisee waan dubbate qabaachuu baatullee paayleettii kana seeraan himachuuf itti jira.
Taatullee akka obboleessii paayleetii kanaa VOAtti himetti obboleessa isaa irraa amala nama dhiba mataa qabuutti irraa mulalta.
Tamuufuu qorannoo poolsii Swissi irra wan jiraa qulqulleeffachuu wayyaa jedha obboleessii isaa kun.Gargaraan paayleetii Itoophiya kuyn balleessaa irratti arginaan haga ganna 20 hidhamuu dandaha.


text:
Uummanni Oromoo, goototaa fi qabsaa’ota ilmaan isaa, kanneen qabsoo walabummaa biyya isaanii Oromiyaa fi bilisummaa saba isaanii Oromoof taasisan irratti wareegaman bifa kamiin yaadachuu qaba? Kaayyoon gootota wareegamtoota Oromoo yoom guuta? Uummanni Oromoo galma qabsoo isaa ga'uuf maal gochuu qaba?… Gara giddu-gala Oromiyaatti bilbiluun, marii Oromticha tokko waliin taasifame.
Baqattoota Oromoo biyya Suudii Arabiyaa keessa jiraatan, kanneen kumaatamaan lakkaa’aman, Waxabajjii 10, 2021 irraa eegaluun Magaalota Jiddaa fi Riyaad keessatti hidhamnii gidirfamaa jiran keessaa kanneen kuma-lamatti tilmaaman tibbana gara biyyaatti galfamuu, kanneen mana hidhaa Suudii keessatti hafanii jiranis soorata ga’aa dhorkamuun haala hamaa mudachaa jiraachuu. Odeessa Oromticha biyya Suudii jiru tokko irraa bilbilaan arganne.