text:
Amaloota Gabroota Ar-Rahmaan-Kutaa 5.1
Amaloota gaggaarii gabroota Ar-Rahmaan waliin barachuuf baga nagahaan walitti deebine. Kutaa darbe keessatti hojii gaggaarii gabroonni Ar-Rahmaan hojjatan ilaalaa turreera. Har’a immoo hojii badaa isaan irraa fagaatan ni ilaalla. Itti haa fufnuu…
“Isaan Rabbiin waliin gabbaramaa biraa kanneen hin kadhanne, haqaan malee nafsee Rabbiin haraama godhe hin ajjeesnee fi zinaa (sagaagalummaa) hin raawwanneedha. Namni kana hojjate adabbii qunnama. Guyyaa Qiyaamaa adabbiin isaaf dachaa ta’a, kan salphifame ta’ee yeroo hundaa achi keessa jiraata. Nama tawbate, amanee fi hojii gaarii hojjate malee. Warra san Rabbiin hamtuu isaanii gaariitti jijjiraaf. Rabbiin Araaramaa, rahmata godhaa ta’eera. Namni tawbate fi hojii gaarii hojjate, dhugumatti inni gara Rabbii tawbaa dhugaa tawbata.” Suuratu Al-Furqaan 25:68-71
Amaloota gabroota Ar-Rahmaan ifatti bahan keessaa: badii fi cubbuu gurguddaa irraa fagaachudha. Rabbiin (Azza wa jalla) aayaata tanniin keessatti badii gurguddaa sadii adda baasun dubbate. Sababni isaas, isaan sadan kunniin badii gurguddaa hunda kan caalanii fi garmalee cimaa ta’aniidha. Badiin sadan kunniinis:
- Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu (shirkii)
- Nafsee nagahaa ajjeesu
- Zinaa (sagaagalummaa)
Shirkiin haqa Rabbiin gabroota irraa qabuun kan wal qabatu yommuu ta’u, badii nama osoo hin tawbatin isarratti du’eef Rabbiin hin araaramneedha. Akkuma Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jedhe:
“Dhugumatti Rabbiin Isatti waa qindeefamuu hin araaramu. Waan sanaa gadii nama fedheef ni araarama. Namni Rabbitti qindeesse dhugumatti cubbuu guddaa uumee jira.”Suuraa An-Nisaa 4:48
Nama shirkii irratti osoo hin tawbatin du’e Rabbiin isaaf hin araaramu. Garuu du’aan dura yoo tawbate ni araaramaaf. Akkuma aayah armaan olii suuratu Al-Furqaan keessatti ilaallutti.
Namni ibaadaa irraa kanneen akka du’aayi, birmannaa, nazrii (silatii), qalma, salaata, fi kanneen biroo Rabbiin ala wanta biraatiif godhe, dhugumatti badii nama balleessuu fi yakka hundarra guddaatti taree jira. Badii fi yakki kunis shirkiidha.[1]
Gabroonni Ar-Rahmaan kana waan beekaniif, “Isaan Rabbiin waliin gabbaramaa biraa kanneen hin kadhannee”dha. Kana jechuun haajaa addunyaa fi Aakhirah isaaniitiif Rabbiin kadhachuu waliin gabbaramaa biraa Rabbiif shariika godhanii hin kadhatan.[2]
Du’aayin (kadhaan) bakka lamatti qoodama:
1ffaa- Du’aa’ul Mas’alati (Du’aayi gaafi)– kun namtichi faayda wayii argachuuf ykn miidhan isarra akka ka’uuf Rabbiin kadhachuudha. Fakkeenyaf, “Yaa Rabbii addunyaa fi aakhiratti waan gaarii naaf kenni.” Yoo jedhe kuni du’aayi gaafiti.
2ffaa-Du’aa’ul-Ibaadati (du’aayi ibaada)– gochi ibaada kamiyyuu du’aayi kana jalatti ramadama. Kanneen akka Rabbiin faarsu, salaatu, zakaa kennu, hariiroo firummaa sufuu, waan gaaritti ajajuu fi waan badaa irraa dhoowwu fi kkf.
Namni tokko,“Akkamitti ibaadan akka zakaa, salaata fi kanneen biroo du’aayi ykn kadhaa ta’aa?” jedhe gaafachuu danda’a. Deebiin isaa akkana: Namni Rabbii olta’a gabbaru dhugumatti Isa kadhachaa jira. Sababni isaas, kan inni ibaada kana hojjatuuf, rahmata Rabbii kajeele fi azaaba (adabbii) Isaa sodaateti. Namni yommuu salaatu, zakaa kennu, soomu, hajji hajjuu, haadha abbaaf tolu oolu, hojii kanaan maal barbaadaa jiraa? Mindaa Rabbii barbaadaa jira. Akka waan akkana jedhuuti: Yaa Rabbi! Mindaa naaf kenni, Jannataan na badhaasi, ibidda irraa na baraari.” Fi kkf jedha. Kanaafi, ibaadaan du’aayi jedhamuun waamame. Nama Rabbiin gabbaru “Maaliif Rabbiin gabbartaa?” jette osoo gaafatte, akkana jechuun deebisa: mindaa isaa kajeelee fi azaaba isaa sodaadheti.” Haqiiqadhaan namni kuni kadhataadha.[3]
Gama biraatin, kadhaanis ibaadadha. Sababni isaas, akka lugaatti ibaada (gabbarri) jechuun of gadi qabuu fi of xiqqeessudha. Kadhataan wanta kadhatu san argachuuf waan of gadi qabuu fi of gadi xiqqeessuuf, kadhaan isaa kuni ibaada (gabbarrii) dha.
Gabroonni Ar-Rahmaan amaloota isaanii keessaa tokko, Rabbiin waliin waan biraa hin gabbaran. Ibaada gosa kamiyyuu Isaan ala wanta biraatiif hin godhan. Ibaadawwan kanniin keessaa inni dursaa, du’aayi (kadhaa)dha. Rabbiin ala wanta biraatiif of gadi qabuu fi wanti kuni dandeetti of danda’e ni qaba jedhanii amanuun hin kadhatan. Gabaabumatti Rabbiin ala wanta biraatiif of gadi qabuun, kajeelu fi sodaachuun hin kadhatan. Sababni guddaan kanatti isaan geesse maal akka ta’e beektuu?
Gabroonni Ar-Rahmaan sirna kawnii (yuniversii) ni ilaalan. Ergasii, wanta dachii fi samii keessatti adeemsifamuu sababoota akka qaban ni beekan. Garuu sababoonni too’annaa Rabbii Injifataa ta’eef kan bulaniidha. Hayyama Rabbiitiin malee sababooni kunniin bu’aa buusu hin danda’an. Kan amaloota addaa sababoota hunda keessaa ka’ee fi humna ittiin bu’aa buusan isaaniif maddisiisu Rabbii olta’aadha. Dhugaadhaan sababoota kanniin yoo ilaalle, mataa ofiitiin homaa gochuu hin danda’an. Kana irra, Rabbiin sababoota kanaan murtii Isaa hojii irra oolcha. Fakkeenyaaf, barataan yuniversitii xumure tokko qacarrii barbaada. Qaxaramee hojii hojjachuu jalqabe haa jennu. Asitti, bulchaan mindaa isaaf kennu fi hojiin isaa “Sababoota”. Bu’aan immoo “Mindaa”dha. Bu’aan kuni kan argamee murtii Rabbiitini. Osoo Inni sababoota laaffisuu baate silaa namni kuni eessaa mindaa argataa?
Kanaafu, gabroonni Ar-Rahmaan sababni fi bu’aan murtii Rabbiitiin akka ta’an beekun, kadhaa fi ibaadaa isaanii guutuu Rabbi qofaaf godhan. Eeti, hojii isaan irraa eeggamu ni hojjatu. Garuu qalbii isaanii sababa irratti hin rarraasan. Kana irra, Khaaliqa sababoota uume irratti rarraasu. Furtuuwwan samii fi dachii Isa harka jiru. Sababoonni hayyama Isaatiin malee homaa bu’aa buusu hin danda’an.
Gubbaa hojiitii, isaan sababoota ta’uu; hidda qalbii isaanii keessatti immoo Rabbii Tokkicharratti hirkattoota. Sababootaa fi karaalee wanta barbaadan itti argatan ni hojjatu, bu’aa immoo akka isaanif galma geessuuf Rabbiin kadhatu. Kuni wanta iimaanni isaan irratti dirqama godheedha. Isaan Rabbiin waliin gooftaa biraa hin kadhatan, gadi hin jedhaniif. Namoota, jinni, malaykoota, taabota, namoota du’anii fi warra qabrii irraa eenyullee hin gabbaran. Akkasumas, seera uumamaa fi sababoota yuniversi (Universal cause) hin gabbaran. Sababni isaas, wanti hundi Rabbiif akka gadi jedhuu fi buluu ni beeku. Kanaafu, Gabroonni Ar-Rahmaan kan nama miidhu fi fayyadu, rakkoo namarraa kaasu danda’uu Rabbiin qofa ta’uu waan beekaniif, wanta nama miidhu fi fayyadu hin dandeenye hin kadhatan, gadi hin jedhaniif.
Gabroota Ar-Rahmaan keessaa Nabii Ibraahim dhugaa armaan olii akkamitti akka labsee mee haa ilaallu:
Seenaa Ibraahim isaan irratti dubbisi. Yeroo inni abbaa fi ummata isaatiin, “Maal gabbartuu?” jedhe. “Sanamoota gabbarra. Isaan bira dhaabbachuus itti fufna.” Jedhan. [Ibraahimis] ni jedhe, “Sila yommuu kadhattan isin dhagahuu? Yookiin isin fayyadu yookiin ni miidhuu?” Isaanis ni jedhan, “Lakki, abbooti keenya akkas kan dalagan ta’anii arganne.” Innis ni jedhe, “Sila wanta gabbaraa turtan argitanii? Isinii fi abbootin keessan duraanii? Gooftaa aalamaa malee dhugumatti isaan anaaf diinota. [Gooftaan aalamaa] Kan na uumedha, Inni na qajeelcha. Kan na nyaachisuu fi na obaasu Isa. Yommuu dhibame Isatu na fayyisa. Kan na ajjeesu ergasii na jiraachisuudha. Guyyaa Murtii dogongora kiyya akka naaf araaramu Kan kajeeludha.” Suuratu Ash-Shu’uraa 26:69-82
Nabii Ibraahim (aleyh salaam) dhugaa wanta gabbaranii isaan hubachiisuuf, waa’ee sanamoota ilaalchise wanta amanan ykn wallaalummaa fi gowwummaa isaanii ifatti baasuuf abbaa fi ummata isaa gaafi gaafachuun jalqabe. “Maal gabbartuu?” kana jechuun haqiiqaan wanta isin gabbartanii fi amaloonni isaa maali? Isaanis “Sanamoota gabbarra. Isaan bira dhaabbachuus itti fufna.” Jedhan. “Sanamoota” heddumminna (danuu) “sanamaa” ti. Sanama jechuun siidaa dhagaa, muka, sibiila ykn wanta biraa irraa ta’ee fi warroonni isa waaqefatan gara Rabbiitti ykn gabbaramaa biraatti nu dhiyeessu jechuun odeessu. Amaariffaan Xaa’ot, Ingiliffaan immoo “Idol” jedhama. Sanama gabbaruun kan ta’uu waa isaaf dhiyeessu, sujuuda bu’uufi, irra naannawu, qalma qaluufi, yeroo dheeraaf bira dhaabbachuun ykn faayda argachuu fi miidhaa deebisuuf kadhachuuni.
Kana booda ibsi “Sanamoota gabbarra. Isaan bira dhaabbachuus itti fufna” – siida harka keenyaan bocnee fi hojjannee yeroo keenya baay’ee isaan gabbaruu fi kadhachuuf bira dhaabbanna.
Namni wanta tokko kan gabbaruuf (waaqefatuuf) faayda irraa barbaadeti mitii? Wanta faayda namaaf fiduu hin dandeenye ykn miidha namarraa deebisu hin dandeenye akkamitti gabbaranii? Dhugaa kana ifa baasuuf Nabii Ibraahim gaafi isaa itti fufee: “Sila yommuu kadhattan isin dhagahuu?” kana jechuun haajaa jireenya keessanii kanneen akka rizqii, gargaarsa, ilma, nageenya fi kkf argachuuf yommuu isaan kadhattan, isin dhagahuu? “Yookiin isin fayyadu yookiin ni miidhuu?” Kana jechuun yoo isaan gabbartan (waaqefattan) isin fayyaduu? Yookiin yoo gabbaruu dhiistan isin miidhuu? Yookiin immoo yommuu isaan gabbartan diinota keessan ni miidhuu?
(Warroota Rabbiin ala wantoota biraa kan akka Malaykaa, sanamaa, Nabii Iisaa, awliyaa, nama du’ee fi kkf kadhatan gaafima armaan olii osoo gaafatamanii, deebiin isaanii takkaa “Eeti” jechuun soba dubbatu takkaa immoo dhugaa dubbachuun amanu.) Deebiin ummanni Nabii Ibraahim deebisan, “Lakki, abbooti keenya akkas kan dalagan ta’anii arganne.” Kana jechuun sanamoonni kunniin kadhaa keenya ni dhagahan, isaan ni fayyadan ykn ni miidhan jennee mirkaneessu hin dandeenyu. Garuu akkuma nuti isaan kadhannuu fi gabbarru kana abbootin keenyas kan gabbaranii fi kadhatan ta’anii argine. Nutis isaan akkeessina ykn hordofna.
Haala kanaan Ibraahim baaxila (soba) ifa bahaa irra akka jiran isaaniif ibse. Haala kaminiyyuu wanta abbootin irra turan akkeessun gonkumaa ragaa qabatamaa ta’uu hin danda’u. Sababni isaas, tarii abbootiin wallaaltota ykn jallattoota fedhii qullaa hordofan ta’uu danda’u. Kanaafu, abbootin isaanii wallaaltota ykn jallattoota waan ta’aniif wanti isaan gabbaran baaxila (soba) ifa bahaadha. Sababni isaas, isaanis ta’ee abbootin isaanii, ragaa Rabbiin irraa dhufe ykn ragaa sammuu qabatamaa hojii isaanii kana dhugoomsu hin qaban. Kanaaf itti aanse Ibraahim ni jedhe, “Sila wanta gabbaraa turtan argitanii? Isinii fi abbootin keessan duraanii?” Wanta isinii fi abbootin keessan darban Rabbii gaditti gabbartan itti xinxalluun sammuu fi qalbii keessaniin soba ta’uu isaa hin argitanii? Isiniis abbooti keessan akkeessun sanama gabbaruu itti fuftan.
“Gooftaa aalamaa malee dhugumatti isaan anaaf diinota.” Sababni isaas, Gooftaa aalamaa gaditti wanti isin gabbartan kunniin amala gabbarama isaan taasisu waan hin qabneef baaxila (soba). Baaxilli immoo diina kiyya. Gonkumaa wanta isin gabbartan ani hin gabbaru. Kan ani gabbaru sanama homaa gochuu hin dandeenye osoo hin ta’iin Gooftaa wantoota hundaa uume, isaan too’atu fi qindeessu gabbara. Itti aansee amaloota Gooftaa aalamaa akka gabbaruu isa taasisuu ifa godhe:
“[Gooftaan aalamaa] Kan na uumedha, Inni na qajeelcha.” Kana jechuun safara wanta hundaa na keessa jiran kan murteesse fi dhabama irraa na argamsisee Gooftaa aalamaati. Ergasii Isa qofatu gara faaydaa addunyaa fi Aakhiraatti na qajeelcha.
“Kan na nyaachisuu fi na obaasu Isa.” Kan na nyaachisuu fi obaasu Isa qofa. Isaan ala kan biraati miti. Soorata namootaa kan uumuu fi sababoota kan laafisu Rabbiidha (subhaanahu wa ta’aalaa). Ibraahim isaan keessaa tokko. Osoo Rabbiin uumuu fi murteessu baate, silaa biqiltoonni hin biqilan, lubbu-qabeenyin hin jiraatan. Osoo karaa nyaataa laaffisuu baatee, silaa sorataan dachii irraa homaa hin nyaatu ture. Osoo Rabbiin lubbu-qabeenyiif afaan ittiin nyaatan, ujumoo gara garaa ittiin liqimsaan, meeshaalee daakkaa nyaata daaku, ujumoolee fi kutaalee qaamaa nyaata bakka barbaachisutti raabsanii fi xurii hafee immoo gara alaatti baasan gochuu baate, silaa lubbu-qabeenyin soorata hin sooratu turan. Ammas, marsaalee adda addaa keessa dabarsuun bishaan uumee samii irraa kan buusu Rabbii tokkicha. Kanaafu, kan soorata uumuu, sababa soorataa laaffisuu fi qaamoolee soorataa namaaf uumuun nama sooruu fi obaasu Rabbii Tokkicha qofa.
“Yommuu dhibame Isatu na fayyisa.” Asitti Ibraahim Rabbii olta’aa waliin naamusa (adaba) qabate. Yommuu Gooftaan kiyya na dhukkubse hin jenne. Kana irra “yommuu dhibame” jedhe. Kuni, namni wanta jibbu yommuu isa qunnamu Gooftaa isaa waliin adaba (naamusa) qabaachu akka qabu agarsiisa. Nabii Ibraahim (aleyh salaam) “yommuu dhibame kan na fayyisu Rabbiin qofa.” jedhe. Sababni isaas, fayyuun murtii Rabbiitiin malee galma hin gahu. Dhibamaan akka fayyu yoo Rabbiin murteesse, ogeessi fayyaa dawaa fayyuuf sababa ta’u akka kennuu dandeesisa. Dhibamaanis hayyama Rabbiitiin ni fayya. Dawaanis sababoota Rabbiin uumee keessa tokko. Fayyuun murtii Rabbiitiin malee hin mirkanaa’u. Nabii Ibraahim, yommuu dhibame kan na fayyisuu Rabbiin qofa jedha. Kiristaanonni maal ta’aniitin “Iyyasuus fayyisaadha” jedhu ree? Nabii Ibraahim (Abraahamtu) irra beekaadha moo isaantu irra beekodhaa?
“Kan na ajjeesu ergasii na jiraachisuudha.” Lubbu-qabeenyi ajjeessun uumama Rabbiin uumee keessaa tokko. Sababni isaas, duuti kan mirkanaa’u yommuu ruuhi fi qaamni addaan bahaniidha. Ruuhi qaamatti qabsiisuu fi addaan baasun uuminsa fi hojii Rabbii qofa. Rabbiin ala eenyutu ruuhi uumee qaama du’aa keessa galchuu danda’aa? [4] Nabii Ibraahim itti aansee amanti Guyyaa Qiyaamaatiif qabu labse, “ergasii na jiraachisuudha.” Erga du’ee yeroo murtaa’eef awwaalcha keessa turee booda Guyyaa Qiyaamaa na jiraachisuun kan na qoratu Rabbiin qofa. Kanaafu, Qiyaamaan dhufuun haqa waan ta’eef “Guyyaa Murtii dogongora kiyya akka naaf araaramu Kan kajeeludha.” Addunyaa fi Aakhiratti badii kan namaaf dhoksuu fi yoo araarama kadhatan sababa badiitiin kan nama hin adabne Isa malee hin jiru. Rabbiin malee badii hunda kan namaaf araaramu ni jiraa?[5]
Kana hunda kan hojjatu Rabbii tokkicha. Kanaafu, sanamaa fi uumamtoota biroo kan homaa hin uumne, hin qajeelchine, hin fayyisne, hin nyaachisnee, hin obaasnee, hin ajjeesne, hin jiraachisne, nama isaan waaqefatu hin fayyannee fi miidhaa irraa hin deebisne dhiisun ibaadaa fi ajajamuu keessatti Rabbiin tokkichoomsuun dirqama.[6] Dubbiin erga akkana ta’e, Rabbiin ala wanta biraa gabbaruun adabbii guddaatti nama geessa:
“Rabbiin waliin gabbaramaa biraa hin godhin.[Yoo akkas goote] balaaleffatamaa fi gargaaraa kan hin qabne taatee teessati.” Suuratu Al-Israa 17:22
Kana jechuun umamtoota irraa eenyullee ibaada (gabbarri) haqa ni godhata jettee gonkumaa hin amaniin. Isaan keessaa eenyullee Rabbiin waliin hin gabbarin. Sababni isaas, kuni gara balaalefannaa fi gargaarsa dhabuutti nama waama. Rabbiin, Malaykoni Isaa fi Ergamtoonni Isaa shirkii irraa dhoowwanii fi nama isa hojjatu waqqasaa cimaa waqqasanii jiru. Maqaa badaa fi amala fokkuu isatti maxxansaniiru.
Namni hamma Gooftaa isaatti rarra’uu dhiiseen dhimma addunyaa fi Aakhirah isaa keessatti gargaarsa dhabuutu isaaf jira. Namni Rabbiin ala wanta biraatti rarra’e, gargaarsa dhaba. Wanta inni itti rarra’etti isa dhiisa. Hayyama Rabbiitiin malee uumamtoota keessaa eenyullee nama gargaaru hin danda’u. Namni Rabbiin waliin gabbaramaa biraa taasise maqaa badaan yommuu waamamuu fi gargaarsa dhabuu, namni Rabbiin tokkichoomse fi Isatti rarra’e immoo maqaa gaariin waamama, haala isaa hunda keessatti gargaarsa argata.[7]
Aayah keessatti, jecha “Makhzuulaa” jedhutti xiyyeffannoo guddaa itti kennu barbaachisa. Namni wanta tokko kan gabbaruuf gargaarsa barbaadeti mitii? Tarii namni yommuu Rabbii olta’aa gaditti wanta biraa gabbaru gargaarsa nan argadha jedhee yaada. Garuu dhugaan faallaa kanaati. Makhzuul jechuun nama gargaaraa isa gargaaru hin qabne jechuudha. Dhugumatti namni Rabbii gaditti wanta biraa gabbaru, gargaarsa hin argatu. Kuni isaaf addunyaa keessatti adabbiidha. Addunyaattis ta’e Aakhiratti wantoonni inni Rabbii gaditti gabbaru homaa isa hin fayyadan. Ergasii adabbii Aakhiratti argatu dubbate:
“Rabbiin waliin gabbaramaa biraa hin godhin.[Yoo akkas goote] komatamaa fi fageefamaa taatee Jahannam keessatti darbamtaati.” Suuratu Al-Israa 17:39
Kana jechuun Rabbiin waliin waan biraa hin gabbarin. Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu jechuun wanta nama hin fayyannee fi hin miine kadhachuu, sodaachu, irratti hirkachuu, wanta saniif sagaduu, qalma qaluu, nazrii (silatii) gochuu fi gosoota ibaada birootin itti dhiyaachuudha. Rabbiin waliin waan biraa yoo gabbarte, Guyyaa Qiyaamaa badii fi amala badaan kan ibsamtuu taate fi rahmata Rabbii irraa fageefamte Jahannam keessatti darbamta. Dhugumatti Jahannam iddoo gahuumsaa ta’uun garmalee fokkatte, garmalee badde. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa nu hundaa Jahannam irraa haa tiiksu.
“Namni tokko Rabbiin yoo hin gabbarin, wanta biraas yoo hin gabbarin adabbiin isa ni qunnamaa?” jedhame gaafatamuu danda’a. Deebiin isaa, kan nama argamsiisee fi qananii adda addaatin nama qananiisu Rabbii olta’aa waan ta’eef, dirqamni namoota irra jiru Isaaf galata galchuu fi gabbaruudha. Kanaafu, yoo Isa gabbaruu dhiisanii of tuulan adabbii cimaatu isaan qunnama. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Dhugumatti, isaan Ana gabbaruu irraa boonan, salphattoota ta’anii Jahannam seenuf jiru.’” Suuratu Ghaafir 40:60
Kana jechuun Ani Gooftaa isaanii qananii adda addaatiin isaan qananiisu ta’ee osoo jiru warroonni of tuuluu isaanii keessatti lixuun Ana gabbaruu didan, Guyyaa Qiyaamaa xiqqaattoota fi salphattoota ta’anii Jahannamiin ni seenu.[8] Kunis jazaa isaanitii. Jazaan nama of tuulu salphinnaa fi xiqqeenya waan ta’eef, namoonni Rabbii isaaniitiif gadi of qabuu fi ajajamu irraa of tuulan Jahannamin salphattoota fi xiqqaattota ta’anii seenu.
Gabaabumatti, Gabroonni Ar-Rahmaan Rabbii olta’aa qofa gabbaru. Isa waliin homaa hin gabbaran.
In sha Allah ibsaa aayaata suuratu al-Furqaan kutaa itti aanu keessatti itti fufna….
Kitaabban wabii
[1] Sifaatu Ibaadu Rahmaani-fuula 19-20, Abdurazzaaq Abdul Muhsin Badrii
[2] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -6/631
[3] Tafsiiru Qur’aanil Kariim, Suuratu Furqaan, fuula 283, Muhammad bin Saalih Useymiin
[4] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-8/621-629
[5] Tafsiiru Ibn Kasiir-5/629
[6] Tafsiiru Sa’dii-fuula 694
[7] Tafsiiru Sa’dii-fuula 529
[8] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -12/403


c: text/html

text:
Komaand Poostiin namoota mormii bahan irratti tarkaanfii kamiyyuu kan fudhatu tahuu beeksise.
Mormiin ummataa godina wallaggaa magaalota Naqamtee fi Dambiidoolloo keessatti jalqabame kan itti fufe yoo tahu, waraanni makkaalaakayaatis namoota harka qullaa bahan irratti dhukaasuun hanga ammaatti namni tokko kan ajjeefamee fi namoonni 15 ol tahan ammoo Kan madaayan tahuun beekameera.
Komaand Poostiin dhimma kana ilaalchisee ibsa guyyaa hardhaa baaseen, waraanni makkalaakayaa namoota mormii bahan irratti tarkaanfii kamiyyuu akka fudhatu, kan hayyamameef tahuu ibse. Namoota miseensonni paarlaamaa labsii yeroo muddamaa kana akka kuffisaniif bilbilaa gaafatan irratti tarkaanfii kan fudhatu tahuu ibse.
Mootummaan naannoo Oromiyaa gama isaatiin ibsa baaseen, “qaamota nageenyaa labsii yeroo hatattamaa raawwachiisan waliin dargaggoonni walitti bu’uu hin qaban” jedhe. Guyyaa kaleessaa dubbi himaan OPDO, dhaabbanni labsii yeroo hatattamaa kana ni deeggara jechuu isaa gabaasuun keenna ni yaadatama.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Caasaan daandilee balalii Afriikaa, dhiibbaa hamaa vaayiresiin koronaa imala irra kaa’e irraa dandammachuuf waggoota sadii fudhachuu akka malu kanneen waa’ee industrii kanaa keessa beekan dubbataniiru.
Haa ta’u malee rakkoo sadarkaa addunyaa mudate kanaan industiin miidhame kun deebisee akka itti yaaduufi akkaataa hojii haaraa fi adda ta’e akka karoorsu ta’ee jira.
Biyyoonni tamsa’ina vaayiresii koronaa dhaabuuf tattaaffii godhaniin daangaalee isaanii cufanii ennaa turanitti daandileen balalii Afrikaa baatilee hedduuf danqame. Biyyoonni ennaa balalii eegaluuf qopha’aa jiran kanatti daandiin balalii salphaatti bakkuma dhaabanii ka’uu hin danda’an jedhu ogeessonni industrii kanaa.
Galiin daandii balalii irraa argamu xiqqaataa ennaa dhufee fi hegereen maal akka ta’u beekamuu dhabuun dabalaa adeemuu isaa waan hubataniif baatii Bitootessaa jalqabee balalsiistota, injinerootaa fi makaanikoota akkasumas hojjettoonni deggersa kennan qofaa utuu hin taane jireenya namoota miliyoona 3.3 ta’utu haala hamtuu keessatti kufe.


text:
ONN LIVE : Qophii Gaaddisa Dhugaa Onkoloolessa 11, 2018. Sirna Simannaa Jila ABOf Magaalaa Aggaarootti Taasifame.
ABOn amma biyyatti kan deebi’e qawwee hidhatee loluuf miti. Waliigalteen jiru karaa nagaan ejjannoo siyaasaa isaa gaggeeffachuu dha. Kun yeroo ta’u hojiin sadarkaa sadarkaan ABO fi mootummaa Itoophiyaa fi mootummaa naannoo Oromiyaa waliin dursee hojjatamu hedduu dha. Dhimmi WBOs hojii kana keessatti hammatama. Waraanni Itoophiyaas haala amma jiru akka hubatuuf hojiin haaromsaa kennamuufii qaba. Qaama hunda irratti waanti hojjatamu ni jira.
Kun Kan ta’u, ummati keenya nagaan bahee nagaan yoo galuu danda’ee dha. Kun ejjannoo ABOn ifatti qabuu dha.
Waanti hunduu halkan tokkotti gama hundaan hin dhumu; hojii waan ta’eef yeroo fi raawwii barbaada. Obsaan adeemuun gaarii dha; Nagaa keenyaaf wabiin numa, mataa keenya.
Kana dhugoomsuuf; ABOs mootumma Itoophiyaas/ mootummaa Oromiyaas haga dandeenye gargaarruun nurraa eegama! Nagaa keenyaaf waanti nuti gumaachinu, gatii guddaa qabaata!! Yeoo mara waliin bareedna; wlIin tollas!!
Bara milikkii!! pic.twitter.com/bZ7Fv4Mcli
— Kichuu (@kichuu24) October 11, 2018


text:
Oromoonkoo yoom Seenaa irraa barataree? Saba tokkummaan ka’ee gaara sochoose osoo jedhamnu, saba walsochoosee waljisse taanaaree?Singiton Abdissa
Sabni haphiin walii lama. Tokko, saba lakkoofsaan bicuuti, tokkommoo saba jabaa ykn hayyuu hin qabne. Biyya lafaa kanarratti sabi lamaan kun karaa hundumaan miidhamaadha. Addunyaan kun kan garee Abshaalotaa fi sobdootaati. Gareen kun xiqqaasaa sobaan...
Seenaa Saboota walirraa caccabanii faca’an Saba #Oromoo(Ethiopia & Kenya), Ummata #Tutsi fi #Hutu (Rwanda, Burundi, & Congo), Ummata Ormaa fi #Hima(Tanzania) keessa jiraatanSingiton Abdissa
Biyya hojiif kan dhufe bubbuleera, Odeeffannoo adda addaa kan Seenaa Ummata Oromoo Biyya Rwanda keessa jiru hanga danda'een ija garaa jalaatiin duuka bu'ee hordofaa ture, ammas ittuma jira. Sababa kanaanis hiriyyootas horadhee firas argadheera, garuu...
Waldhabdee MM.Abiy Ahmed fi Pr.Uhuru Kenyatta #Jaarsummaan Araarsuuf Jilli Finfinnee ergame Naayiroobii seenan.3F Media Editor
Yeroo adda addaatti haala hin barataminiin bulchiinsa Itoophiyaa irraa gammachuu akka hin qabne kan agarsiisaa turan President Keniyaa Uhuru Kenyatta, Waltajjii #IGAD irratti ifatti jechoota jajjabaa walitti darbachuudhaan ifatti walitti bu'anii akka turan Miidiyaalee adda...
Deeggartootni Bilxiginnaa/MM.Abiy Ahmed Gosa 6 akka tahanii fi sababoota isa deeggaraniif Obbo Lidatuu Ayyaalow tarreessanii jiru3F Media Editor
Yeroo Adda Addaatti, Mormaa Cimaa fi Yaadota Walfalmisiisoo uumuun kan beekkaman Obbo Lidatuu Ayyaalew dhiyoo hidhaa bahuun ni yaadatama, Akkasumas Paartiin inni hoogganu Filannoorraa haqamee kan ture amma kitaaba haaraa 27 ida'uu 2 jedhu gadi...
Vaayirasiin koroonaa (coronavirus), dhukkuba SARS (bara 2003 G.C) fi dhukkuba MERS (bara 2012 G.C) kan dhala namaatti fiduudhaan lubbuu hedduu dabarsee turee fi amma immoo dhukkuba COVID-19 (bara 2019 G.C) fiduudhaan lubbuu namaa dabarsaa jirudha....
#KoroonaaVaayirasii | Koronaavaayiras ofirraa ittisuuf harka ni dhiqattu, bilbila keessan hoo akkamiin qulqulleeffattu?3F Media Editor
Dhaabbanni Fayyaa ddunyaa (WHO)n koronaavaayiras dhibee fayyaa addunyaa haala hama ta'een weeraraa jiru akka ta'e labseera. Dhaabbati kun dhibee kana irraa of ittisuu akka dandeenyus ibseera.Ofirraa ittisuudhaaf wantota nuti gochuu qabnu keessaa tokko harka keenya...
Daayreektarri Olaanaa Eejansii Nageenya Infoormeeshinii Preezdaantii Intarneet Soosaayitii Idil Addunyaa Waliin Mari’atan3F Media Editor
Finfinnee, Gurraandhala 26, 2012 – Daayreektarri olaanaa Eejansii Nageenya Infoormeeshinii preezdaantii Intarneet Soosaayitii Idil Addunyaa waliin mari’atan.Daayreektarri olaanaa eejansichaa Dooktar Shuumatee Gizaaw preezdaantii Intarneet Soosaayitii Idil Addunyaa Andiriiw Sulivaan waliin dhimmoota waliin hojjechuu isaan dandeessisurratti...
Koreen Dhaabbata Tola Oolaa Furtuu jedhamuun hundaa'e beekkamtii barbaachisu argachuun dhiheenyatti gara hojiitti kan galu ta'uun ibsameera.Hayyootaafi Artistootarraa kan namoota bebbeekkamoo 13n hundaa'e koreen nageenyaafi araaraa kun, nagaa Oromiyaa keessatti boora'e hiikuun nageenya buusuuf kan...
Obbo Gadduu dabalatee Ministirri Bishaan, Jallisii fi Anniisaa Dr. Injinar Silashii Baqqalaa akkasumas gorsaan seeraa ministeera dhimma alaa Ambaasaaddar Rattaa Alamuu marii fi haala waqtaawaa Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa ilaalchisun Kibxata ibsa laataniiru.Ibsichi Af-yaa'iin Itti-aanaa...
Ministirri Barnoota Itoophiyaa Seenaa Ragaa qabatamaa hin qabne Aanolee fi Calanqoon Kitaaba Barnoota Seenaa keessaa baasa erga jedhee jalqabee dhaadannoo 'Anis Hambaa Aanolee fi Calanqooti' jedhuun Qeerroof Qarreen socho'aa jiru. Haaluma kanaan:#Walaloo Anis Hambaa Aanoleeti!...


text:
Mukis muka caalaam gaafan taa’ee yaadu.
Kan mallattoo ta’ee maqaa dha’u hunduu.
Odaan muka miti sanyiisaatu muka.
Gaaddisa haraaraa kan hin qabne kaka.
Maqaa muka hundaaf hunduu hiika kenna.
Kee garuu tokkicha odaama siin jennaa!
Gurracha Afrikaa yoo ta’es faranjii.
Si dha’u maqaa kee wallaallaan fajaji.
Gaaddisa yoon jedhe kan biros ni ta’u.
Madda Oromumaa jennaanis sin ga’u.
kora Oromootaa Teessoo sirna gadaa.
Mallattoo Oromiyaa kan siif malu Odaa.
Mukan dhabe anoo yogguttiin si faarsu.
An jabaadha jedhee kan ka’u fokkorsuu.
Muki hunduu wal ga’ee odaa odaa jedha.
Anis mirkaneesse kun kennaa uumaadha.
Abdii Tasfayee
Booreenaa irraa


text:
Maastar plaanii magaalaa Finfinnee bu’aa keenya xuqa sirna bulchiinsi Fedreaalaa irratti balaa fida jechuun karaa nagaa kanneen mormii dhageesisuu isaanii qofaan kanneen hidhaman yoo jiraatan kan gadhiifaman ta’uu ministeerri waajiira komunikeeshinii mootummaa Ityiyoophiyaa Obbo Getaachoo Raddaa beeksiisanii jiru. Garuu maaster plaaniin qabatanii kanneen lubbuu namaa galaafatan gama mootummaa irraa iyyuu yoo ta’e tarkaanfiin kan irratti fudhatamu ta’uu dubbataniiru.
Waraanni ittisaa kan mootummaa guutummaa biyyatti keessaa moraa akka qabuu fi yeroo rakkoon humna polisii bulchiinsa naannoon ol ta’e qunnamuutti hojii tasgabii eegsisuu gaggeessa jedhanii biyya alaa keessaa Oromiyaa gadhisee haa ba’u gaaffiin jedhu akka dhaga’amuu fi uummanni biyya keessaa haa turu jedhee nu gaafata jedhan. Waraanni kun garuu manneen barnootaa fi kanneen biroo keessa buufatee hin jiru kan jedhan obbo Getaachoon kun taanaan adaba seeraatu fudhatamuu qaba jedhan.
Sababaa walitti bu’iinsa uumameen kannee lubbuun isaanii darbee fi qabeenyaan isaanii barbada’eef kunuunsi barbaachisu kan godhamu ta’uu mootummaan bulchiinsa naannoo Oromiyaa waan beeksiiseef kun hojii irra kan oolu ta’a jedhu. Baatii sadaasa darbe Oromiyaa keessatti maastar plaanii Finfinnee kan ilaaleen mormiin erga ka’e booda Obbo Getaachoo Raddaa ibsa tuuta oduuf kennan irratti sochii ta’e sheeyxaanaa fi maqaa adda addaan fakkessanii dubbachuun qeeqa kan hordoofsisee ta’us Oboo Getaachoon garuu hin jenne jechuun haalan. Jechoota Afaan Ingliffaan ittiin waa ibsan gara Afaan Amaaraatti jijjiruuf yeroon yaaleetti dogoggoora uumameen namoonni gaddan hangi tokko jiraachuu nan beeka. kanaafis dhiifama garaa koo irraa ta’een gaafadha jedhanii Uummata Oromoof jaalala akka qabanis ibsanii jiru.


text:
Bara haaraa waan haaraan yaa eegallu!
Sobni hojii keenyaafis ta’e haala keessa jirruuf dhimma hubannoo dogongoraafi burjaajii uumuudha.
Ilaalcha dogongoraafi madaalawaa hintaane uumuunis galma sobaa isa ijoodha.
Ejjennoon yookiin murteen ilaalcha dogongoraafi madaalawaa hintaanerra dhaabbachuun fudhatamus dhugaa lafa jiru walin kan wal hin simnefi bu’aan isaatis itti fufiinsa kan hin qabnedha.
Qorannoowwan oduu/odeeffannoowwan sobaa ilaalchisee bara darbe hojjetaman keessaa qorannoon Inistitiyuutiin Nageenyaa Gamtaa Awuroopaa hojjete ni argama.
Qorannoon dhaabbatichi mataduree ‘Fake News Misinformation and Hate Speech in Ethiopia: A Vulnerability Assessment’ jedhuun waa’ee odeeffannoowwan sobaafi haasaa jibbiinsaa Itoophiyaa keessaa qorate.
Akka bu’aan qorannichaa agarsiisutti odeeffannoowwan sobaafi burjaajii akkasumas haasaawwan jibbiinsaa Itoophiyaa keessatti faca’an/tamsa’an matadureewwan muraasa irratti kan xiyyeeffatanidha.
Matadureewwan kunneenis sabummaa, amantaa, sirna hawaasummaafi siyaasaa, Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa, Covid-19 akkasumas walitti dhufeenya idil addunyaa irratti kan xiyyeeffatan akka ta’an qorannichi agarsiisa.
Matadureewwan kunneen immoo lammiilee Itoophiyaa kan ilaallatan, jireenya isaanii kallattiin yookin alkallattiin kan miidhan, hundaa ol immoo dandeettiin qalbii namaa hawwachuu dhimmoota kunneenii facaatii odeeffannoo sobaafi burjaajii yaadessaa kan taasisudha.
Kanaafis namni kamiyyuu yeroofi iddoodhaan osoo hin daangeffamiin dhimma odeeffannoo sobaa dhimma ofii gochuun midhaa inni qaqqabsiisu hir’isuuf tumsuu qaba.
Bara darbe keessa garaagarteewwan mariidhaan hiikamuu danda’an sababa odeeffannoowwan sobaafi burjaajiitiin akka malee yeroo bal’atan (hammaatan) ilaallee jirra.
Bara haaraa eegalle kanattis kan darberraa barannee duulli odeeffannoowwan sobaafi burjaajii irratti taasifnu cimuu qaba.
Facaatii odeeffannoowwan sobaafi burjaajii irratti duuluun bu’aafi jijjiirama bakka buutee hin qabne fiduun akka danda’amu Itoophiyaa Cheek ni amana.
Barri haaraan kunis kan darberraa fooyya’aa akka ta’uf odeeffannoowwan sobaafi burjaajii irratt yaa duullu.
Odeeffannoowwan sobaafi burjaajii uumuufi tamsaasuu dhiisuun akkasumas kunneen tamsa’an saaxiluun gahee keenya yaa bahannu.
Wiixata gaarii!
ወቅታዊ መረጃዎችን ቀጥታ በኢሜልዎ ለማግኘት ይመዝገቡ
ያቀረቡትን የግል መረጃ በግላዊ መመሪያችን መሠረት እንጠብቃለን::


text:
Jeequmsa guddaan Kaabinee Oromiyaa keessatti dhalate
Jeequmsi kun kan dhalate ega madaallli raawwii “Lola Shanee” jedhamu irratti gabaasni dhiyaatee booda. Akka gabaasa godinoota irraa ergame kanatti,
– Caasaan ganda 3267 diigameera.
– Guyyaatti geddu-galeessaan dabballee fi minishaa 7-8 tu ajjeeffama/ukkaamfamaa jira.
– caasaan aanota 43 guutumatti diigameera.
– Godinnota 6 kessatti Humni WBO humna mootummaa caaleera.
– Godinoota dabalataa 3 keessatti WBOn humna mootummaatiin walqixa taheera.
– Godinoota Oromiyaa hunda keessatti qabsoon hidhannoo eegalamee jira jedha gabaasni waajjira Piresedaantitti ergamee gamaggamame kun.
Gabaasa kana booda Abiyyi Ahimad deemaa lolchiisaa ykn achumaan badaa malee asitti akk hin deebine jechuun Kaabinee hunda ajeje. Yeroo ammaa Shimallis Abdiisaa gi Fiqaaduu Tasammaa qofatu Finfinneetti hafe. Rammaddii fi bobbaa dabballootaa kanas hordofnee isin biraan geenya.


text:
Haasawa Hayyu Dureen ABO ONN irratti taasisan keessaa haga tokko:
- ONN: Sochii Adda Bilisummaa Oromoo ilaalchisee haalli dhaabichi keessa jiru maal fakkaata?
HD ABO: “Biyya kana keessatti jijjiiramni argamuuf tattaafatamee biyyatti galle. Jijjiiramichi nagaa, dimokiraasiifi wal qixxummaa kan hawwate ture. Garuu jijjiiramni homaatuu utuu hin jiraatiin caasaafi miseensa ABO bira darbee biyyattiiyyu rakkoo seensisee hidhaafi ajjeechaa keessa socho’aa jirra. Waajjiraalee banannee sochii nagaa taasisuuf yaallus akkuma bara 1992 waajjira cufuufi saamuun itti fufe. Kun qaamuma qabsoo ta’ee jira. Waggoota lamaaf akkasitti deemee ajjeefamuu Haacaaluu boodas rakkoon biraa nu mudate. Rakkoon nu mudate jennee haga ammaatti qabsoo karaa nagaa hin dhiifne. Hidhaafi waajjiraaleen keenya cufachuu ilaalchisuun tarrisa waajjira cufameefi namoota hidhamanii qaamota dhimmi ilaalu beeksifnee deebii sirnaa hin arganne. Filannoo keessaa qooda fidhachuuf murteeffannee seennee rakkoo mootummaan uumaa jiru utuu iyyannuu boordiin filannoos gurra cufatee qophii filannoo itti fufe. Waajjira keenya muummicha dabalatee cufamee yeroo jirutti waan filannoo dubbatu. Boordiin filannoo rakkoo nuti ibsinu dhiisee rakkoo mootummaan ofumaa uume ‘rakkoo keessoo dhaabaa’ kan jedhu qabatee irra ciisaa ba’ee sana akka sababaatti dhiyeesa. Rakkoo sana kan uume mootummaadha. Sana ragaa itti qabna. Yoo rakkoon nu gidduu jiraateyyu akki itti furannu seeraafi caasaatu jira. Kana hundayyu Addi Bilisummaa Oromoo qophii filannoo akka hin goone danqaraa guddaa karaa ittiin uumanidha. Kunuu ta’ee utuu hogganaafi miseensi keenya mana hidhaa jiru nuti filannoo kana keessatti hirmaachuuf dhiibbataa turre.
Ammaan booda akkaataa itti kaadhimamtoota dhiyeeffannee filannoo keessatti hirmaannu carraasaa mootummaan cufee sadarkaa dhumaarra ga’eera. Kana hunda mootummichatu karra hunda nutti cufee akka nuti filannoo keessaa qooda hin fudhanne nu taasisaa jira.
Addi Bilisummaa Oromoo haala kam keessattuu sochiisaa hin dhaabu.
Nuti rakkoo biyyi kun keessa seente, jeequmsa heeraa biyya kana mudate furuuf yaada dhiyeessine mootummaatu dide. Callisnee dhiisuu waan hin dandeenyeef furmaata ta’a kan jennu Lammiilee Oromiyaaf Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Oromiyaa labsine. Nuti furmaata kana ofumaa dantaa siyaasaa keenyaaf yokiinimmoo mootummaarratti ittiin dhiibbaa gochuuf qofa kan dhiyeessine miti. Haala siyaasaafi haala nageenyaa biyya kanaa ilaallee gara itti biyyi kun deemtuufi haala as deemaa jiru ulfaataa ta’uu hubannee Mootummaa Ce’umsaa kana uummata keenyaaf labsine.
Kan as deemaa jiru kun fuula keenya dura lolatu as deemaa jira, jeequmsa ollaalee Oromiyaa kan ta’an fuulduratti argaa jirra, uummata buqqa’u argaa jirra, beela lola qabatee dhufaa jiru argaa jirra. Kana waan hubanneef furmaata keenye. Haalli biyya kanaafi lolli itti deemamaa turee amma mul’ate kun jaarmiyaa akka ABO kan muuxannoo yeroo dheeraafi odeeffannoo qormaataan deeggarame qabu mitiiti lammiinumti kamuu ni hubata. Haala kana ilaalleeti Lammiilee Oromiyaa gaaga’ama lola kanaan dhufurraa baraaruuf Mootummaa Ce’uumsaa Biyyoolessa Oromiyaa labsine.
Dhimmi Mootummaa Ce’umsaa kun ammaa booda dirqama Lammiilee Oromiyaati. Nutimmoo filmaata kanaaf ijibbaata gooneen abdiin Addi Bilisummaa Oromoo filannoo kana keessaa nagaan qooda fudhachuu mootummaadhaan cufamee qarqararra ga’eera.
- ONN: Rakkoolee kana hundaaf komiifi iyyata dhiyeessitaniif deebiin kenname maal fakkaata?
HD ABO : Tokko kan mootummaati. Biyya kana keessatti mootummaafi paartiin adda hin ba’ani. Caasaan ijaarsa sirna dimokiraasii kanneen akka mana murtii, poolisii, boordii filannoo fi kkf qabeenya mootummaatti dhimma ba’anii paartii biyya bulchu tajaajilu. Nuuf deebii kennuu hin barbaadani. Deebiis argannee hin beeknu. Boordiin filannoo bilisadha jennee waan amannuuf yeroo kenninaaf jennee komachuurraa of qusataa turre. Isaan garuu cillaakfannaan isaanii garuma paartii biyya bulchuuti. Loogii guddaa akka qaban nutti mullisaa deeme.
- ONN: Biyya kana keessa lola walirraa hin cinneti geggeeffamaa as ga’e. Maddi lola kanaa maali?
HD ABO: Aadaafi sirna uummatooti mootummaa tokko jala jiraniifi akkaataa itti mootummaan sun ijaarametu murteessaadha. Lammiileen Oromiyaa fi uummatootni Kibbaa sirna mataa isaanii kan ittiin of bulchan qabu. Sirnichi sirna wal qixxummaafi nagaan uummata jiraachisu ture. Faallaa kanaammoo sirni Kaabarraa gad ijaaramaa deemu jira. Sirnichi sirna mootii tokko jalatti ijaaramanii buluuti. Mootiin kun gaafa du’u ykn ajjeefamu qofa aangoo gadhiisa. Sirna kanatu humnaan cabsee sirna walqixxummaa sana cabse. Achirraa ka’ee lolli kun haga ammaatti hin dhaabbanne. Walitti bu’iinsaafi jeequmasa nagaadhaan furuun aadaafi sammuu isaanii keessa waan hin jirreef, saboota hacuucanii jirachuu waan barbaadaniif humnoota sirna kana fincilaniifi sirnicha gidduutti lolli geggeeffama. Mootummaan dhufaa darbaan sirna sana fooyyessuurra isuma itti fufsiisuuf hojjeta. Waggaa lamaa asis aadaama sanatu itti fufee loluma itti fufsiise. Kan biraan, biyyoonni alaafi biyyoonni ollaa naannoo kanarraa dantaa qabu. Dantaa isaanii kanaaf qaama biyya bulchu qabatanii fayyadamu. Kunis lolli kun bara baraan akka jiraatu taasiseera.
Lola kana keessaa ba’uuf sirni kaabarraa gad babal’ate kun diigamuu qaba. Sirni walqixxummaa sun innifatee ba’uu qaba.
- ONN: Sirni Federaalizimii akka hin barbachifneefi akka badu kan fedhan paartileen siyaasaa ni jiru. Dhimma waliin jireenya sabootaafi Federaalizimii kana irratti maal jettu?
HD ABO: Waan lamatu jira. Sirna Federaalizimii fi Itoophiyummaa. Itoophiyaa tokkittii kan aadaafi afaan tokkoo gad dhaabuuf kan tattaafatutu jira. Kun ilaalcha mootota kaabaa sana. Warri kun sammuun isaanii ilaalcha durii sana keessaa hin baane. Ilaalcha kana akka sirna bulchiinsaafi siyaasaatti fudhatanii kun jijjiiramuu hin qabu jedhee kan itti rakkatutu jira. Haata’u garuu Itoophiyaan isaan jedhan sun hin jirtu. Qabsoo uummataatiin jijjiiramaa jirti. Utumasaan ilaalanii Ertiraan irraa baatee mootummaa tokko ijaarratte. (Isheenuu deebitee rakkina seentee rakkinas uumaa jirti malee). Itoophiyaan dambalii qabsoo uummataatiin jijjiiramtee sirni Federaalizimii ijaarame. Humni isaan mirga sabootaa ittiin hacuucuu yaadan sun cabeera. Wirtuun humna isaaniis caccabaa dhufeera.
- ONN: Qeeqaafi komiin dhiyeenya kana taajjabdootaafi raawwachiistota filannoo ilaalchisuun gara boordii filannootti galchitan maal hammatee jira?
HD ABO: Boordiin filannoo bilisa ta’ee caasaa isaallee ilaalee bilisa gochuu qaba ture. Ofumaa akka bilisa hin taane of mullise. Ammammoo raawwachiistotaafi taajjabdoota filannoo dhiyeessee yaada irratti kennaa jedhee nuuf kenne. Qorannoo bal’aa goonee baasne. Namoota paartiirraa bilisa hin taane, warra paartii biyya bulchurraa ramadamanii hogganoota waajjiraalee adda addaa ta’anidha. Namoota eenyummaan isaanii hawaasa keessatti hin beekamne ramadani. Kaanimmoo warra Afaan Oromoo hin beekne ramadani. Kun haalli ramaddii sanaa sirrii akka hin taane ibsinee qeeqaafi komii dhiyeessine. Komii sanaafis boordiin filannoo akka waan dhugaa hin taaneetti bira darbe. Nuti garuu qormaataan deeggarree dhugaa hin haalamne dhiyeessine. Silaafuu boordiin filannoo hirmaachisummaa wal qixaa qabaachuu filannoo kanaa utuu hin mirkaneessiin dhiibbatee filannootti deemaa jira. Kunimmoo akka gara paartii tokkootti cillaakfatee jiru ta’uusaa nutti mullisa.
- ONN: Haalli bara chaarteraa (1992) fi haalli ammaa maaliin wal fakkaata? Maaltummoo adda godha?
HD ABO: Waajjirri cufamuun, namni hidhamuun, ajjeefamuun, lolli babal’ataa deemuun isuma bara sanaa waliin tokkuma. Itoophiyaa keessatti jijjiiramni siyaasaa yeroo baayyee mul’ate. Jijjiirama keessatti uummanni deeggarsa kenna. Garuummoo humna deeggaru kana xiinxalee yeroo itti fudhatee haala jijjiiramichaa hin hubatu. Uummata qofa miti warri beektota jedhamaniyyu hedduun isaanii uummata dogoggorsu. Mootummaa kanaaf nama hedduutu deeggarsa kenne. Nuti garuu deeggarsa dunuunfatanii kennan sanarraa of qusanne. ‘Mee ni ilaalla’ jennee mootummaa kana waliin wal qabne. Kanaaf duula nutti banani. Waggootiin lamaan darban kun Adda Bilisummaa Oromoof qormata guddaa ture. Qormaatichis karaa tokko haalichi uummata keenyaafuu galuu dhabuusaati. Deeggarsa dunuunfatanii kennan sanatu nuunis uummatas miidhe. Waggoota lamaaf walakkaa kana obsinee keessa darbine malee wanuma bara 1992 sanaan wal fakkaata.
Kan inni adda ta’u, nuti didnee, itti cichinee uummata keenya waliin itti deemna. Haalli uummataafi humnootii qabsoo akka bara sanaa miti. Kan sirna kana didu hedduudha. Akkuma gaafa wayyaanee sana gochuun mootummaa kanaaf salphaa hin ta’u.
- ONN: Addi Bilisummaa Oromoo filannoo keessaa ni ba’aa?
HD ABO: Filmaata keessaa qooda fudhachuuf baayyee tattaafanne. Tattaafachuu qofa miti wareegama itti baafne. Ijibbaata goonee yoo keessaa qooda fudhanne uummata keenya waliin mo’uu dandeenya jennee murteeffanne. Amma isa kana mootummaan carraasaa cufeera. Nuti ni barbaanna. Carraan filannoo keessaa qooda fudhachuu harka 100 keessaa 98 cufameera. Filmaata keessaa qooda fudhachuu hanqachuun qabsoo karaa nagaa keessaa ba’uu jechuu miti. Bifa adda addaatiin qabsoo itti fufna. Filmaanni taasifamu filmaata haqaa akka hin taane, mootummaan filmaata kanaan ijaaramullee mootummaa uummataa akka hin taane ibsina. Kana eenyuyyu nun dhorku.
- ONN: Haala kana gidduutti haalli sochii siyaasaa yoo baname, hidhamtoonni hiikamamii waajjirri yoo baname filannootti ni hirmaattuu? Yeroon boordiin filannoo kaa’e isin ga’aa?
HD ABO: Addi Bilisummaa Oromoo gaafa namni kaan sobame hin sobamne. Uummata keenyatu irraanfatee sobame. Gaafa sana uummanni nu hubachuu dadhabe. Ammas haga uummanni nu hubatutti jenneeti malee nuuf Fulbaana 30 booda mootummaan sirnaa hin jiru. Filannoo geggeessuufuu mirga itti hin qabu. Kan humnaan jiraatee mootummaadha of jedhutu jira. Uummanni waan nu hin hubatiiniif walumaan mootummaadha jenna. Nuti labsineerra. Mootummaan seerawaan hin jiru. Filmaata geggeessuus hin danda’u. Rakkoo nageenyaafi gaaffii uummataa bal’aa kan deebii hin argannetu jira. Yooma fakkeessaadhaaf sochii fakkeessaa taasisee warra sirna Itoophiyummaa tiksuuf wal harka qabatanii dhugaa jiru haalanii itti deemanii ‘kunoo abalu filameera’ jedhanii labsan malee filmaanni haqaa hin jiru. Nageenyi yeroo gabaabaa keessatti mootummaa kanaan ni bu’a jedhamee abdatamu hin jiru.
- ONN: Karaa tokko Mootummaa Ce’umsaa jechaa karaa tokkommoo waan filannoo kana deemsisuun akkamitti danda’ama?
HD ABO: Biyyichumatu waan wal faallessaadha. Mootummichumatu wal faallessaadha. Nagaafi dimokiraasii jechaa waggaa lamaaf walakkaa nurraa fixe. Ija keenya duratti COVID 19 sababeeffatee filannoo dabarse. Warri har’a filannoo malee jedhan gaafa sana filmaatni hin feesisu, ce’umsa kanaaf yeroo kennina warra jedhudha. Faallaa kanaa ammammoo “warra nu dorgoman hiine, jaarmiyaa jabaa uggurre” jeshanii yaadaniiti. Waan dhugaa nuti uummata keenyatti dubbachuu qabnutu jira. Innis gara itti mootummichi deemu gara hundi wal qabatee jigutti, gara Oromiyaan diigamtuttidha. Gara lola hamaatti. Lola kanaan Lammiilee Oromiyaa hundatu miidhama. Wan fuuldura keenya jiru ulfaataadha. Lola keessa seename kana akka itti keessaa ba’u hin beeku mootummaan kun. Lolli kun yoom xumuramaan hin beekamu. Lolli yoom xumuramaan hin beekamnemmoo miidhaansaa eenyurraayyu hin hafu. Sababa mootummaan lola kana to’achuu hin dandeenyeef beelli uummatatti dhufu salphaa hin ta’u. Oromiyaanillee akkasumatti yoo calliste waan isheetti dhufu salphaa hin ta’u. Lolli bal’atee bakka itti qaban yoo dhabame uummatatu beela’a; sirnatu dhabama. Kana hanqisuuf Mootummaa Ce’umsaa ijaarrachuuf uummanni mirga itti qaba.
- ONN: Hariiroon ABO fi KFO maal fakkaata?
HD ABO: Waliigalteen ykn hariiroon keenya kan ammaa miti. Kan bara 2003/204 irraa eegaleeti. Jaarmiyaalee jiran keessaa hariiroo dhaabbataa nuti qabnu keessaa kan KFO waliin qabnu isa duraati. KFOn karaa nagaa geggeessa, ABO lolarra ture. Qabsoo karaa nagaa KFOn geggeessu akka milkaa’u karaa adda addaa waliin hojjetaa turre. Erga biyya galleemmoo dhaaba lama kan dantaa Oromoorratti ejjennoo tokko qabnudha. Ammallee hariiroon keenya akka itti fufetti jira. Rakkoon nurra ga’aa jirus tokkuma; ejjennoo wal fakkaataallee qabna. ABOfi KFO gidduu rakkoon hin jiru. Nuti waliigaluu keenyaan mootummaan walumaan nutti duule. Jaarmiyaaleen lamaan kun yoo wal ta’anii filannoo irratti hirmaatan mootummaa uummataa ijaaruun beekamaa waan ta’eef sodaatanii dhiibbaa nurratti godhu. Garaagarummaan keenya xiqqaadha. Innis caasaa hogganaa adda addaa qabaachuufi sagantaa siyaasa xixiqqaa adda adda qabaachuu keenyadha. Haala amma keessa jirrus ejjennoo wal fakkaataan itti deemaa jirra.
- ONN: Yaada hafe yoo qabaattan…
HD ABO: Mootummaa Ce’umsaa labsine kana yoo milkeessine qofa rakkoon furmaata argata. Falli biraan eegamu hin jiru. Uummanni naannoosaa to’atee waliin jiraachuuf hojjechuu qaba.
Fayyaa ta’aa!


text:
Koreen Hojii Raawwachiiftuu Adda Bilisummaa Oromoo sadaasa 22 hanga sadaassa 30 bara 20-tti walgahii isaa kan ramaddii eega gaggeessee booda Murtilee adda addaa dabarsuu kan ilaaleen ibsa baasee jira.
Dhimmootii murtiin irratti kenname keessaa tokko dhimmi Jaarmayaa keessaati kan jedhan miseensa koree hojii rawwachiiftuu fi Dubbii himaa ABO kan ta’an Obbo Toleeraa Adabaa irra guddeessaan kan irratti fulleeffane garuu sochii yeroo ammaa Oromiyaa keessatti mul’ataa jiru jedhan.
Mootummaan Itiyoophiyaa Barattoota mirga ofii fayyadamuun karaa nagaa hiriiran irratti tarkaanfii humnaa fudhachuun ajjesuun, hidhuu fi dararuun akkasumas maqaa misomaan qonnaan bulaa Oromoo lafa isaa irraa godaansisuun dhaabachuu qaba jedha Addi Bilisummaa Oromoo.
Bara mootummaan ce’umsaa kan Itiyoophiyaa hundeeffame daangaan Oromiyaa lafa ka’amee ture bakka Oromoon irra qubatee ture mara kan hammate ta’uu baatuus jedhu Obbo Toleeraa Adabaa Oromiyaan Finfinnee irraa bu’aa addaa akka qabdu lafa ka’amee ture jedhan.
Garuu waggootii darban24 keessatti kan mootummaan gaggeessaa jiru kan heera biyyatti irra ka’amee ture sanaan faallaa ta’uu isaa ibsuun Kunis dhaabachuu akka qabu ADDI Bilisummaa Oromoo gaafaatee jira.


text:
Gabrummaa Hiddaan Buqqisna, Kabajaa Namummaas Goonfanna!
(Ibsa Ajaja Ol’aanaa ABO – WBO)
Waggoota darban keessa gartuun ilmaan Nafxanyaaf ergamu, kaayyoo fi warraaqsa uummatni irratti wareegamee butee gara darbarse. Ofiis akka ergamaa jijjiiramaatti of dhiheessuun uummataaf waadaa seene. Yeroo keessa garuu, eenyummaan isaa inni dhugaa abbaa irree hiriyyaa hin qabne, kan farra dhala namaa fi gabroonfataa ta’uun mul’ate. Gartuun kun dura maqaa OPDO dhiisee maqaa ODP baafate, sanatti aansuun maqaa Oromoo qabu ODP lagachuun maqaa ilmaan Nafxanyaa itti baastetti PP moggaafate. Kun hundi gaaffii sabaa ukkaamsuu, gara dabarsuu fi yakka baroottan dheeraaf raawwatame haguuguuf akka ta’etti hubatama.
Oromiyaa keessatti gaaffiin mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu, biyya ofii fi qabeenya ofii irratti abbaa ta’uun dhorkamee, nagaan bahanii galuun dhabame. Silaa kan uummati dhimma nagaa fi qabeenya isaa irratti murtee siyaasaa kennuu male, biyya ofii irratti halagaa ta’ee, jiruu fi jireenya dhorkamee lolli irratti labsame. Murni gaaffii sabaaf dantaa hin qabne kun, gaaffii sabaa irra ejjetee, uummata gabrummaa keessa bara baraan jiraachisuuf ajjeechaa sukkaneessaa fi shororkeessaa gaggeessuu itti fufe.
Ajjeechaan sukkaneessaa Oromiyaa keessatti raawwatamaa jiru kun Oromiyaa kibbaa Gujii, Oromiyaa Dhihaa Guttin, Anfillo, Oromiyaa Kaabaa Walloo, Oromiyaa Gidduu Galeessa Ada’aa Bargaa, Fantaalee fi kkf akka fakkeenyaatti kaasuun dandahama. Ilmaan Oromoo mana hidhaa fi qe’ee isaanii keessaa qabamanii bakkayyuu hidhamanii dararamuu fi ajjeefamanii karaa fi bosona keessatti gatamuun taatee guyyuu dhagahamaa jiru ta’ee jira. Gochaan sukkaneessaa Kaaba Oromiyaa Walloo keessatti raawwates qaamuma ajjeechaa Oromiyaa biroo keessaati mul’ataa jiruuti.
Gootummaan ilmaan Oromoo Walloo Seenaa keessattis ta’e har’a kan wal nama gaafachiisu miti. Ilmaan Oromoo Walloo gootummaan gabrummaa of irraa ittisuun baroota dheeraaf jiraatan, bara Gadaas Oromoon Walloo Harmufaan hogganamanii lola gaggeessaniin seenaa kabajaan yaadatamu dha. Gootittiin Warqituunis, Shifticha Kaasaa Hailu (Tesdros) kan ilmaan Walloo fixaa ture, galaafachuun gootummaa Walloo mirkaneessitee jirti. Booda irras ilmaan Habashaa gargaarsa meeshaa hammayyaa biyyoota Awropaa irraa argataniin bakki irraa Oromoo cabsuu eegalan Walloo ture, bara sanas Abbaa Waaxoon faa falmaa hadhaawaa gaggeessuu isaanii seenaan yaadata.
Falmmii hadhawaa abbootiin Oromoo gaggeessan marti dhalootaan dhaalamee, har’as ilmaan Oromoo Oromiyaa mara keessatti, bakkayyuu diina kokkee qabanii kuffisaa kufaa jiru. WBOn gumaa lammii Oromoo baasuuf tarkaanfii fudhateen injifannoolee jajjaboo gama Kibbaa, Gidduu Galeessa fi Dhihaan galmeessa jira. Haala kanaan kaambiin Waraana diinaa Kibbaa fi Dhiha Oromiyaa keessaa buqqafamuun injifannoolee gurguddoo dha. Oromiyaa Kibba, Dhihaa fi Gidduu Galeessa keessatti kabinee fi hidhattooti PP bakkayyuu ajjeefamuu fi boj’iamuun ta’iisa guyyuu ta’aa jira.
Baadiyyaan Oromiyaa sadarkaa bilisoomsuu irra gahee WBOn gara magaalota gurguddootti imalaa jira. Haalli kun mooraan diinaa shororkaa keessa seensisuun humni diinaa akka saree maraatuu uummata nagaa ciniinuutti seentee jirti. Lolli Walloo irratti labsames adabbii WBOn ergamtoota PPf kennaa jiruu kallattii jijjirsisuuf jecha maqaa WBOdhaan uummata nagaa kan dirmannaa hin qabne itti fakkaatee irratti duulamaa jiru dha.
Ilmaan Habashaa Gabrummaan ilmaan Oromoo irratti fe’uuf kaaba Oromiyaa Walloo irraan cabsanii seenan, karaan Gabrummaan kun Oromiyaa keessaa haxaawamtee baahus karuma Walloo irraan akka ta’e mamiin hin jiru. Kanaaf, ilmaan Oromoo marti ajjeechaa sukkaneessaa ilmaan Oromoo irratti gaggeeffamaa jiru kana, dhimma taa’anii wal irratti ilaalan osoo hin taane, dhimma waliif birmatanii gabrummaa of irraa buqqisuuf dirqama lammummaa ofitti fudhatan waan ta’eef tokkummaan kaanee akka saba keenyaaf dhaqabnu ajajaan Ol’aanaa ABO – WBO dhaamsa dabarsa.
Oromoon biyya isaa irratti abbaa ta’uuf, kabajaa namummaas goonfachuuf, qananiin biyya ofii irratti jiraachuuf, du’aa fi hidhaa of irraa dhaabuuf, qe’ee ofii keessatti nagaa argachuuf, nagaan bahanii galuuf, sirnaa fi seeraan jiraachuuf, gabrummaa hidaan buqqisuutu fala!
Injifannoo Ummata Oromoof!
Ajajaa Ol’aanaa ABO – WBO
Bitootessa 22, 2021


text:
Kanaadaan deeggarsa doolara Miliyoona 9.5 ol muslimoota Rohingiyaatiif arjoomte.
Mummichi ministeera Kanaadaa Jastiin Trawudoo; Muslimoota Rohingiyaa kan duguuggaa sanyii waraanni mootummaa Miyanmaar irratti raawwata jiru jala lubbuu isaanii hambisuuf gara biyyoota oollaatti baqataniif, biyyi isaa deeggarsa doolara miliyoona 9.5 ol kan gumaachitu tahuu ibse.
Akkasumas hariiroo Kanaadaa fi Miyanmaar akka qoratuuf, Bulchaa Kutaa Ontaariyoo duraanii kan ture Bob Rayi mudameera.
Rayi ibsa guyyaa kaleessaa midiyaaleef kenneen ” Torbee dhufu keessa gara Miyanmaar imaluun dhimma kana qoradhee gabaasa mummicha ministeeratiif dhiheessuuf wadaa gala” jechuun dubbate.
Muummichi ministeeraa Jastiin Trawdo ibsa websaayti isaa irratti dabarseen
“Kanaadaan Dhimma Nageenyaa fi deeggarsa namummaa muslimoota Rohingiyaatiif ni yaaddoofti” jedhe.
“Bob Rayi immoo dhimma muslimoota Rohingiyaa kana furuuf mootummaa Kanaadaa gargaruu irratti abdii ciminaan ni hojjata jedhu qaba” jedhe.
Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii(UN) duguggaa sanyii waraanni Miyanmaarii fi hordoftoonni amantaa Budihaa muslimoota Rohingiyaa irratti raawwataniin, ji’a hagayyaa irra hanga ammatti namoonni 600,000 ol lubbuu isaanii hambisuuf gara Baangilaadiishiitti kan baqatan tahuu ibse.
Muummichi ministeera Baangilaadiish Abul Hasan Mahmuud Alii, gocha seeraan alaa waraanni mootummaa Miyanmaar fi hordoftoonni amantaa Budihaa ji’a hagayyaa keessa raawwataniin namoonni 3000 ol ajjeefamaniiru jedhe.
Odeeffannoo biraatiin ammoo Mootummaan Ameerikaa, deeggarsa Raayyaa ittisa mootummaa Miyanmaariif godhaa ture kan dhaabe fi akkasumas qoqqobbiin dinagdee akka irra kaa’amu murteesse.
Bara 2012 irraa kasee hanga ammaatti muslimoonni Rohingiyaa miliyoona tokko ol, duguuggaa sanyii waraanni mootummaa Miyanmaarii fi hordoftootni amantaa Budihaa isaan irratti raawwatan jalaa lubbuu isaanii hambisuuf gara biyyoota oollatti baqatanii jiru.
Namoota miliyoona tokko olii kana keessa immoo 600,0000 kan tahan duguuggaa sanyii waggaa kana ji’a hagayyaa keessa raawwatamuu jalqabeen, kanneen qe’ee isaanii irra buqqifaman tahu gabaasni Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii irraa argame ni addeessa.


text:
Sadaasa 21,2016 , Godina Wallaggaa ,Guutoo Giddaa Ukkee Qarsaatti Yakka Tokkoon Alatti Erga Manni Murtii Akka Lakkifamaniif Ajaje Baaseellee Humni diinaa Aangotti Fayyadamee ummata Hidhaa Jiraachuun Himame.
Erga biyyi keenya biyyi Oromiyaa afaan qawween buluu qabdee kan ture ta’ulle dhiyeenya of tultoti kallatti kan labsatanii hojiitti bobba’nii jiran,oggayyuu uummata kunaanuuf gidirsuu itti fufaanii jiran. Haaluma Kanaan jiraataa magaalaa Ukkee kan ta’an Obbo Oliiqaa Raggaasaa sababa tokkoon alatti mana hiraarsaa keessatti erga baatiwwan hedduu dabarsaniin booda manni murtii bilisa kan baase ta’ullee Waajjirri polisaa humnaan qabee hidhee jiraachuu odeesse Qeerroo Ukkee gabaasanii jiran.
Ukkee keessatti adda durummaan qaamonni mootummaa shororkaawaa waliin hidhata godhachuun dalaga dalagaa jiran ammallee kan dhiisaa
jiran waan hin taaneef yeroo dhiyoo gidduutti akka irraa deebi’an Qeerroo akeekkachisa kenneefii fudhachaa kan hin jirre yoo ta’an
addatto director mana barumsaa sadarkaa lammaffa Ukkee ammallee akka hojiisaa hojii basaasummarra of deebisu jenna,
Godina Wallaggaa Ukkee Qarsaa Bakka Jedhamutti Waraanni Wayyaanee Diddaa Ummataa Qabaneessuuf Hidhaa fi Reebicha Raawataa Bahaa Jira.
Sadaasa 21,2016 , Godina Wallaggaa ,Guutoo Giddaa Ukkee Qarsaatti Yakka Tokkoon Alatti Erga Manni Murtii Akka Lakkifamaniif Ajaje Baaseellee Humni diinaa Aangotti Fayyadamee ummata Hidhaa Jiraachuun Himame.


text:
Artiisti Yaaddessaa Booji’aa ogeessaa graafik dizaayiniiti. Bifa barumsaa kana, akkasumas kominikeeshiniidhan Yuniversitii lama irraa eebifameera.
Yeroo Ammaa kana as Yunaaytid Isteetis, kutaa Waashingitan keessa an jiru Yunversitii Waashingitan jiruuf ogummaa isaatiin hojjata.
Yaaddessan hojii aartii- keesumattuu fakkii namoota bebbeekkamoo kaasudhan - hawaasa Oromoo biratti beekkama. Dhiheenya kana immoo hojii hawaasaf tola ooltummadhan hojjatuun dhaabbata Afrikaan Achiivimant Awwaardi jedhamu irraa beekkamtii “male social media influencer”, jechuunis Miidiyaa Hawaasummaa fayyadamuun nama dhiibbaa gaarii uummuu danda’e mata duree jedhu jalatti damee dhiirotaatin badhaasa beekkamtii argateera.
Dhaabbatichi lammiiwwan Afrikaa fi hidda dhaloota Afrikaa qaban hooggansa, tajaajila hawaasummaa, barnoota, aartii, faashinii, akkasumas ispoortiidhan gummaacha godhaniif beekkamti keenna.
Haaluma kanaan, Yaaddeessan keesumattuu hojiin weerara vaayrasii koronaatiin wal-qabatee hawaasa biratti hubannoo uumudhaa hojiiwwan gama miidiyaa hawaasummaatin hojjachaa ture badhaasa argateef sababa ta'uu dubbata.
Qophii keenya Waayee Uummata Oromoo Kana Beektuu Laataa irratti keessuummaa godhanneera, dhaggeeffadhaa.


text:
Albamiin Haacaaluu Hundeessaa walleewwan 14 qabu torban dhufu akka gadhiifamu maatiin himan
Albamiin sadaffaa Artist Haacaaluu Hundeessaa yeroo lubbuun ture qopheesse torban dhufu eegalee ummataaf akka gadhiifamu maatiin har’a ibsa miidiyaaleef kennaniin beeksisan.
(bbc)—Albamiin isaa sadaffaa mata-duree ‘’Maal Mallisaa’’ jedhu Wiixata Waxabajji 28, 2021 ummataaf gad lakkifama jedhameera. Eebbi albamii Artist Haacaaluu kun guyyaa waggaa tokkoffaa inni itti ajjeefamerra oola.
‘’Hojiiwwan inni osoo lubbuun jiru osoo hojjetuu irraa wareegame kana ummata biraan gahuuf walitti qindeessinee xumurree jirra,’’ jechuun haati warraa isaa Aadde Faantuu Damissee Diroo dubbattetti.
“Haceen ani ummata kootiif qaaliidha jedheera. Ummannimmoo isaaf maalidha kan jedhu CD orijinaala isaa bitatee akka seenaadhaaf keewwatu ergaa koo dabarfachuun barbaada,’’ jechuun himte.
Akka maatiin har’a beeksisanitti torban dhufu gaafa Wiixataa albamiin inni osoo hojjetuu irraa ajjeefame ifatti bakka keessummoonni argamanitti eebbifama.
Sagantaa maatiin qopheessan jedhame kanarratti sababa Covid-19n kanneen hirmaatuu danda’an namoota 450 qofa akka ta’aniifi ummanni akka kana hubatu dhaamaniiru.
Sagantaa har’aa irratti kan argame weellisaan gameessi Elemoo Alii ummati CD orijinaala bituun maatii isaa bira akka dhaabbatu waamicha dhiheesseera.
Artist Haacaaluu Hundeessaa waggaa darbe Waxabajjii bultii 29, 2020 [ALI Waxabajjii 22, 2012] magaalaa Finfinneetti ajjeefame.
Hanga yoonaa sababni ajjeesaa isaa hin baramne.
Kanneen ajjeechaa isaatiin shakkamanii to’ataman afur irratti himannaan kan baname yoo ta’u, murtii dhumaa hanga yoonaa hin kennamne
‘Haacaaluun waan hunda nuuf salphise’ Kana dura Haacaaluun bara jireenya isaa albama lama, ‘’Sanyii Mootii’’ jedhuufi ‘’Waa’ee Keenya’’ jedhu hojjeteera. Kan sadaffaafi osoo hojjechaa jiruu irraa ajjeefame ammoo walleewwan 14 akka qabu maatiin ibsaniiru. Hiriyyaan isaa dhihoo Ingiduu Cimsaa miidiyaaletti akka dubbatetti, Haacaaluun kana dura albamii lamaan ala wallee qeenxee torba hojjeteera. “Haacaaluun saba isaatiif wareegame.
Koppii baay’ee maxxansinee waan jirruuf ummanni kabaja Haacaaluudhaaf jedhee yaadannoodhaaf akka mana kaa’u,’’ jechuun gaafate. Karchallee Amboo hanga Galma Barkumee – Walleefi qabsoon Haacaaluu Hundeessaa yeroo yaadatamu Albamii sadaffaa Artist Haacaaluu kana kan maxxansiseefi raabsu dhaabbata maatii Haacaaluu kan ta’e Wabii Piromoshin ta’uun ibsameera. ‘’Wabii Piromoshin eenyu yoo jettan, Wabiin mucaa Haacaaluuti. Piromooshin maqaa mucaa isaatiin hundeeffamee jirudha,’’ jechuun obboleessa quxisuu Haacaaluu kan ta’e Sisaay Hundeessaa
dubbateera. Akka maatiin ibsanitti, ammatti walleen isaa gama CDn ala gama onlaayiniidhaan lammiilee biyya keessaafi ala jiraniif gama Itunes, Spotify, Amazon dabalatee ni argama. Ammatti ‘’CD 300,000 – 500,000 qopheessinee jirra,’’ jechuun Sisaay dubbateera. Fuulli Fesbuukii maqaa Haacaaluu qabuufi hordoftoota 50,000 ol qabu maatiin akka baname ibsa har’aa irratti miidiyaaleef himameera. Adeemsa wallee isaa ummataaf qopheessuu keessatti waan isaan mudate BBCn kan gaafateef, ‘’Bu’aa bahiin keessa dabarre hangas mara jabaadha jennee waanti [komii dhiheessinu] hin jiru,’’ jechuun deebisan. ‘’Inni waan hunda nuuf salphisee wareegame,’’ jechuun ‘’bu’aa bahii kan nurraa salphise isuma [Haacaaluu],’’ jechuun artistichi ajjeefamun dura dalaguu isaa hime Sisaay . Biyya keessa CD fi dijitaalaan ala ammatti kaassettiidhaan walleen isaa qophaa’ee akka hin jirre maatiin ibsaniiru. Garuu yoo barbaachisaa ta’e qopheessuu akka malan ibsameera.
Qabiyyeen albamii kanaa maali?
Walleewwan kana duraa irratti Haacaaluun qeeqa, aadaa, jaalala, tokkummaafi dhimmoota garaagaraarratti weelliseera.
‘’Qindeessitoonni afur caalaan irratti hirmaataniiru. Miksingiifi maastarii Abagaaz Kibrawaq Shiwotaatu dalage. Tumsa maatiifi hiriyyootaan as geenye,’’ jechuun Sisaay dubbateera.
Wallee 14 kana keessaa sirbi jaalalaa jira, sirbi dhala namaaf hojjete jira, gootummaan ni jira, waa’een gaaffii kaasu ni jira, akkasumas kan tokkummaa kaasu akka jiru Sisaay qabiyyee isaanii dubbate.
‘’Osoo lubbuun jiraatee ofii isaatiif ibsate natti tola,,” jechuun imimmaan ija ishiitti kan dhufe haati warraa isaa albamii haaraa keessa ‘’waa’een maatiillee jira’’ jechuun addatti BBCtti himteetti.
Waggaa dura yeroo Haacaaluun ajjeefametti walleen kanneen dalage keessaa ‘’Galatoomaa’’ jedhu miidiyaa hawaasummaa gubbaa gadhiifamaa ture.
Maatiin wallee ‘’istudiyoo keessaa miti kan bahe’’ jedhan kun albama haaraa Wiixata dhufu eebbifamu keessa akka jiru dubbatameera.
‘Sagaleen isaa ummata boqochiisa’
Guyyaa Jimaataa waa’ee albama haaraa irratti addatti BBC waliin turtii kan taasiste haati warraa isaafi haati ijoollee isaa sadii Aadde Faantuun walleen isaa ummata boqochiisa jetti.
‘’Ummanni kuni miira inni keessa jiru waaniin beekuuf sagalee isaa yoo dhagahu ni boqota jedheen yaada,’’ jechuun dubbatte.
‘’Yaadannoo isaa waggaa tokkoffaa irratti ni eebbifama. Bariituu isaa gaafa 22 [Waxabajjii, 2013] kaasee bakka hundayyuu ni raabsama,’’ jette.
Ajjeechaan Haacaaluu erga dhagahamee bakkeewwan Oromiyaafi Finfinnee garaa garaatti hookkarri kan uumame yoo ta’u, lammiileen 170 ol lubbuu dhabuu poolisiin ibseera.
Lammiilee lubbuu dhaban alatti qabeenyi biiliyoonaan tilmaamamullee barbadaa’eera.
Ajjeechaa isaa booda hookkara uumamen walqabatee namoota siyaasaa dabalatee kumaataman kan lakkaa’aman hidhaa seenuun isaanii ni yaadatama.
Haacaalu Hundeessa Naw Oromo music ilmaa nama 2021
Galaanaa Gaaromsaa – Wal Agarra – New Ethiopian Oromo Music Video 2021 (Official Video )


text:
Humnaanis Tahe Olola Dharaatiin Dhugaa ABO fi Kan Qabsoo Bilisummaa Oromoo Awwaaluuf Tattaafachuun Rakkina Jiru Daran Hammeessa Malee Furmaata Hin Fidu
(Ibsa ABO – Adoolessa 08, 2018)
Hanga yoonaatti Dhaabni hanga Adda Bilisummaa Oromoo mootummaa farra dimokiraasii fi farra Bilisummaa ummatootaa tahe (TPLF/EPRDF) irratti qabsaawee fi wareegama itti baase hin jiru. aala siyaasaa har’aan tana Impaayera Itoophiyaa keessatti mul’atu kana uumuuf qabsoo hadhaawaatu geggeeffame. Wareegama ulfaataatu itti baafames. Kana keessatti miseensotaa fi deggertootni ABO waliigalatti, addatti ammoo Waraanni Bilisummaa Oromoo fi Qeerroon Bilisummaa Oromoo absoon geggeessanii fi wareegamni baasan dorgomaa hin qabu. Walumaagalatti Qabsoo Bilisummaa romoo kan Addi Bilisummaa Oromoo ummata Oromoo wajjin tahuudhaan walitti fufiinsaan geggeessaa uranii fi jirantu haala har’aan tana Itoophiyaa keessatti abdii jijjiiramaa uumee jiru kana maddisiisuu keessatti qooda hundaa olii gumaache. Waan taheef, ABOn jijjiirama mul’achuu eegale kanaaf akka Abbaatti malee akka deggeraa ykn. mormituu haalichaatti kan ibsamu miti. Kun dhugaa eenyu iyyuu haaluu hin dandeenye kan firaa fi alagaa birattis beekamu dha.
Haa tahu malee, har’as bu’aa qabsoo fi wareegama ummata keenyaa kana akeeka siyaasaa biroof oolfachuuf humnoota adda addaatiin duulli cimaan geggeeffamu itti fufee jira. Dabni akkasii qabsoo bilisummaa ummata keenyaa irratti amma duras irra deddeebi’ee dalagamee jira. Haalli kun har’as akka nutti deebi’uuf hin hayyamnu, hin dagamnus. Miseensotaa fi deggertootni keenya, waraanni keenya (WBOn), akkasumas Qeerroon Bilisummaa Oromoo, bu’aa qabsoo hadhaawaa fi areegamaan hanga ammaatti argame kana hanna siyaasaa kamuu irraa ittifachuuf wareegama nu irraa barbaadamu hunda baasuuf qophii dha. Qabsoon har’aan tana guutuu Oromiyaa keessatti itti fufnee geggeessaa jirru haqa kana irratti kan hundaawe dha. Kanas kan goonuuf wareegama ummatni keenya hanga har’aatti baase firii itti goonee gumaa wareegamtoota keenyaa Bilisummaa ummata keenyaatiin baasuufi.
Qabsoo Bilisummaa ummata keenyaa kan wareegamni qaaliin itti baafamee sadarkaa har’a jiru dhaqqabe kana haasaadhaan/negotiation xumura itti gochuuf wal-tajjii fi haalli amansiisaan uumamuu dandeenyaan ABOn sanaaf qophii tahuu irra deddeebinee ibsaa turre. As irratti yaamicha dhimma kana ilaalchisee baatiilee 3 dura (Ebla 04, 2018) mootummaa Itoophiyaatiif dhiheessine ammas irra deebinee yaadachiisuu feena. http://oromoliberationfront.org/aforomo/2018/04/05/
Mootummaan Itoophiyaa gama isaatiin yaamicha keenya maddiitti dhiisuu fi haasaa/negotiation gara furmaata waaraatti geessu irraa dheessuudhaan duula waraanaa fi olola dharaa fi maqa-balleessii daangaa fi safuu hin qabne ABO irratti geggeessuu itti fufee jira. Waa’ee duula waraanaa yeroo ammaa bifa haaraadhaan Qabsoo Bilisummaa Oromoo fi ABO irratti banamee kan Pirezdaantii Mootummaa Naannoo Oromiyaa (Obbo Lammaa Magarsaa) fi Jeneraalota EPRDF lamaan hoogganamuu guyyoota sadii dura ibsa baasneen huachiisuun keenya ni yaadatama. Kanatti dabalees, dargaggoota Oromoo meesha-maleeyyii (civilians) “Waraanaa fi poolisa keenya haleeltan” jechuudhaan dharaan yakkanii hidhaatti guuruudhaan sagalee ummata mirga isaa falmatuu qawweedhaan ukkamusuuf duulli mootummaan Itoophiyaa fi Dhaabni OPDO geggeessan bal’inaan itti fufee jira.
Duula waraanaa kanatti dabalee yeroo ammaa karaa miidiyaalee isaanii kan biyya keessaa fi alaa namoota safuu hin qabnee fi farrummaan isaan qabsoo ummata keenyaaf qaban daangaa dabartetti dhimma bahuudhaan ololli ABO irratti oofan babal’achaa jira. Har’a namootni TPLF waliin maaddii/gabatee tokko irraa soorachaa turanii fi jiran oggaa isaan qaanii fi safuun alatti ABO fi TPLF hiriira tokko irra kaa’uudhaan olola oofan argaaa fi dhagahaa jirra. ABO fi Qabsoo Bilisummaa Oromoo maqaa xureessuuf jecha tahe jedhanii gocha fokkataa kana kan raaw’achaa fi raaw’achiisaa jiran aangawoota mootummaa EPRDF fi OPDO warruma kaleessas tahe har’a TPLF waliin Dhaaba/Paartii tokko keessa jiranii fi TPLF waliin waggoota 27 oliif Oromoo fixaa fi ficcisiisaa jiran tahuun ammoo ajaa’iba biroo ti.
Addi Bilisummaa Oromoo TPLF kan waggoota 27 ol eenyu iyyuu caalaa irratti qabsaawuudhaan dhiiga wal dhangalaasaa jiru wajjin yeroo ammaatti hariiroo bifa kamuu uummachuu danda’a jedhanii yaaduu fi akkasitti irratti ololuun haasaa nama qalbii dabarsee (sammuun tuqamtee) yookaan kan Safuu hin beekne yoo tahe malee nama sammuun fayyaa qabdu irraa kan eegamu miti.
Addi Bilisummaa Oromoo bilisummaa fi mirga abbaa-biyyummaa Saba Oromoo argamsiisuu Kaayyoo isaa godhatee kan qabsaawu Dhaaba kabajamaa naamusa, aadaa fi safuu Oromootiin ijaaramee sossohu dha. Olola dharaatiin ABO maqaa xureessanii ummata Oromoo biratti akka jibbamu taasisuuf duulli OPDOn meeshaa ololaa TPLF tahuudhaan waggoota 27 ol geggeessite wanni fashaleefis kanumaafi. Har’as olola dharaatiin, duula waraanaatiin, shiraa fi hanna siyaasaatiin ABOn akka ummata biratti jibbamu goona, yookaan ammoo kophxeessuu fi doorsisuudhaan harka micciirree gara feenutti fiduu dandeenya jedhanii kanneen abjootaniif dhaamsi qabnu ifaa fi gabaabaa dha. Kaayyoo haqaa kan Bilisummaa fi mirga abbaa-biyyummaa ummata keenyaa galmaan gahuuf qabsoo geggeessaa jirru keessatti, ofii keenyaa fi ummata keenya irrattis abdii fi amantii guutuu qabna. Duula waraanaas tahe olola kamiinuu warra jeeqamnu miti. Humnoota shiraa nu irratti waliif tumsuudhaan harka nu micciiranii waan wareegama ummata keenyaa gatii malee hambisuu danda’u keessa nu galchuuf dhama’an kamiifuu kan hin jilbeenfanne tahuu keenyas gadi jabeessinee ibsuu feena.
Duula waraanaa fi olola dharaa dabaan ABO fi Qabsoo Bilisummaa Oromoo irratti geggeeffamuu fi falmaa haqaa nuti Dhaaba keenyaa fi Kaayyoo qabsoo ummata keenyaaf, akkasumas, bu’aa wareegama ummatichaa hanna siyaasaa irraa ittisuuf geggeessinu gidduutti gaaga’ama gahu hundumaaf kan itti gaafatamus tahe itti gaabbuuf jiru warra duula shiraa kana ABO fi Qabsoo Bilisummaa Ormoo irratti geggeessaa jiran tahuus hin shakkinu.
Maayyii irratti Manguddootni biyyaa, Abbootiin amantii, Abbootiin Gadaa, Dhaabbattootni/institutions hawaasa keenya biratti fudhatamaa fi dhageeytii qaban hundi, duulli shiraa fi ololli dharaa kan maqa-balleessii ABO fi Kaayyoo qabsoo bilisummaa ummata keenyaa irratti har’aan tana geggeeffamaa jiru kun (keessattuu namoota, murnootaa fi miidiyaalee Oromoof hojjenna jedhaniin kan geggeeffamu) hegeree Saba keenyaa irratti miidhaa guddaa fiduu kan danda’u tahuu beekanii kana hanqisuudhaaf gaafatama ofii akka bahatan ABOn cimsee hubachiisa. Badii akka Sabaatti nutti as deemu osoo arganii callisuun haa dhaabbatu jenna.
Gadaan Gadaa Xumura Gabrummaa ti !
Injfannoo Ummata Oromoof !
Adda Bilisummaa Ormoo
Adoolessa 08, 2018
ONN: Adoolessa 8,2018-Dambidoolloo
=================
Waraanii Goleesituun wayyaanee olmaa guyyaa har’a uummata magaala Dambii dolloo nagaa dhorka oluun ganama sirnaa alaaba qeerroo dhorkuun fi nama nagaa qabde hiitee Qawee fi shuguxii Adda fi afaan nama keessa galchiitee sii ajjeefna jechuun dorsiisaa oluun beekamadha sa’a 9:00 booda immoo namoota karaa darba
dhorkuuf Sakata’uun namoota hedduu Sadaafii qaween rukuuta turtee namoota hedduun kan miidhamanii hospital galanii
jiraniidha. Sa’a 1:00 booda waraani wayyaanee dhukaasan kan magaala keessa nama tamsaasaafi reebaa turtedha. Namoota karaa irraa deemaniin ati Abbaa Torbee tti jechuu fi Ati Abbaa Torbee beekta himii jeechuun namoota hedduu miidha irraan geessetti. Haa ta’u malee Humni Addaa Garee Soonsaa /Abbaa Torbee hama waraanii wayyaanee
uummata nagaa dhorka turte caaliisse obsaan amma dhiisuu kan jedhuun ilaala ture Ha ta’u malee waraanii wayyaanee
uummata miidhu waan itti fuufteef namoota hedduu waan miidha gurguddaa irraan geessef. Humni Addaa Garee Soonsaa Abbaa Torbee kan Mirga uummata kabachiisuu sa’a 2:00 irratti Bakka Mooraa isheen galtuutti waraana
wayyaanee Haleelee miidha Guddaa irraan ga’e Jiraachuu isaa of barsiisee jira. Uummatichaafiis Akka dhabate Jiru of mirkineesse jira. Namootni waraanii wayyaanee miidha irran geesiistee heduun
isanii hospital Dambii dollootti yaalama jiru. Mucaan armaan gadiitti suuran isaa mul’atu kun kan waraanii wayyaanee miidha irran geesedha.
Qeerroo Dambii Dolloo irraa.
Adama Oromiyaa
#Ethiopia: Members of the exiled opposi’n party, Tigray Alliance for National Democracy (TAND) returned to Ethiopia. #TAND is led by Dr. Aregawi Berhe, former veteran #TPLF member & one of its founders. TAND said it now wants to engage in peaceful struggle https://t.co/71zRCTcxel pic.twitter.com/hlwyl7GAmM
— Addis Standard (@addisstandard) July 7, 2018
Chief Administrator of #Oromia regional state, Lemma Megersa received Honorary Doctorate Degree in Peace and Security from #JimmaUniversity #Ethiopia pic.twitter.com/NSwnQQH8rY
— FANA BROADCASTING C (@fanatelevision) July 7, 2018


text:
Moozaambiik gama Kaabaa keessatti haleellaa torban dabree jalqabee Wiixata kaleessaa guyyaa guutuu gaggefefameef gareen Islaamiik Isteetes fudhatama Fudhatee jira.
Haleellaa magaalaa Paalmaa jedhamtu keessatti gaggeeffamee kun uummanni kuma hedduun manaa fi qe'e isaa dhiisee akka godaanu dirqiisiisee jira. Lootee seentoonni Islaamuummaa kun Wiixata kaleessaa itti gaafatama kan fudhatan ibsa karaa dhaabbata oduu Amaaq jedhamuun darbeen yoo ta'u magaalaa Paalmaa to'achuu isaaniis beeksiisan.
Namoonnii 55 wal waraansaan ajjeefamuu kan ibsan yoo ta'u oduun kun maddeen walaba biraa mirkanii hin argatiin jira.


text:
Monthly Archives: August 2018
SQ-Sagalee Qeerroo Hagayya 30,2018
Aside
Gaafiif Deebii hirmaatota Kora Simanna ABO Godinaalee irraa dhufanii wajjin taasifne
Aside
SBO Hagayya 29,2018. Oduu, Ijoo Dubbii ABO, Gaaffii fi deebii maanguddoo Oromoo Obbo Jeeyluu Abubakar Damboobaa waliin taasisame kutaa lammaffaa fi SBO Sagantaa Afaan Amaaraa
Aside
SQ-Sagalee Qeerroo Bilisummaa OROMOO HAGAYYA 28/2018 Gaaffiifi deebii gaazexeessitoota SBO fi TV Gaaddisa Dhugaa kanneen Finfinnee jiran waliin godhame.
Aside
Adeemsi Araaraa Akka Hin Gufanneef Gaafatama Keenya Haa Bahannu
Aside
(Ijoo Dubbii ABO – Hagayya 26, 2018)
======================================
(SBO/VOL – HAGAYYA 26, 2018) – Adoolessa 08, 2018 Hayyu-Duree ABO Jaal Daawud Ibsaa fi Muummicha Ministeerotaa Itoophiyaa Dr. Abiy Ahmed gidduutti yeroo jalqabaaf haasaan nagaa kan rakkoo siyaasaa mootummaa Itoophiyaa fi Saba Oromoo gidduu jiruuf furmaata karaa nagaa argamsiisuu akeeka godhate taasifamuun ni yaadatama. Tarkaanfiin seena-qabeessi sunis abdii fi gammachuu guddaa ummata keenyatti hore. Haasaan jalqabaa Muummicha Ministeerotaa Itoophiyaa waliin taasifamee guyyoota afur booda Addi Bilisummaa Oromoo kaka’iinsa mataa isaatiin labsii dhukaasa dhaabuu ifatti labsee abdii fi gammachuun ummata keenyatti bule kun akka fiixaan bahuuf fedhii fi kutannoo ol’aanaa qabaachuu isaa hojiidhaan mirkaneesse. Labsii Dhukaasa Dhaabuu kan haasaa jalqabame milkeessuuf labsame kana keessattis Irree fi Gaachana ummata keenyaa kan tahe Waraanni Bilisummaa Oromoo diina lolaaf isatti deemu of irraa faccisuu irraa kan hafe humnoota mootummaa Itoophiyaa irratti tarkaanfii waraanaa akka hin fudhanne ifatti ajajni fi qajeelfamni dabreefi. Continue reading
Jimaa Galataa: “Aadaakoo” / Oromo Music
Aside
SBO: Hagayya 26,2018. Oduu fi Marii Miseensonni Mana Maree Ameerikaa Dhiittaa Mirgootaa Oromoorra Gahe irratt Finfinneetti Taasisan ilaalchisuun Yaada Hirmaattota Waltajjichaa.
Aside
Agartuu Qeerroo tibbanaa (Qamunyee qabsoo)
Aside
Hagayya 24,2018
Finfinnee Oromiyaa
Qabiyyee Agartuu Qeerroo
– Qamunyee qabsoo
– Hullufa siyyaasaa
– Goddannisa Siyyaasaa
– Madaa Siyyaasaa
(…Maraatuu cancala hinqabne Baabura seensisuun maraatuu sanas uummata baabura keessaa sanas, Baabura gatii jabeessaa sanas of dhowwachuudha. Akkasuma maraatuu qabsoo Baabura qabsaa’otaa seensisuun qabsaa’ota, isuma mataasaa, fi Baabura qabsoo keenya balleessuudha… ) Continue reading


text:
Islaamummaa Seenaa Itiyoophiyaa
Qopheessadhaan kan Qindaa’e
Mata-dureen “Islaamummaa Seenaa Itiyoophiyaa” jedhu kun ka’umsi seenaa sochii Musliimotaa yeroo ammaa kana Itiyoophiyaa keessatti ta’aa jiru maal akka ta’e agarsiisuf kan qophaa’edha. Biyyi Itiyoophiyaa jedhamtu tuni seenaa keessatti Islaamummaa akkamitti keessummeessite? Hordoftoota amantaa Islaamummaa waliin akkamitti jiraatte? Hordoftoonni Islaamaa biyyattii tana keessatti akkamitti jiraatan? Seenaa Itiyoophiyaa keessatti Musliimonni gaheen isaan taphatan maal fakkkaata? Ilaalchi fi sochiin isaan qaban maal fakkaata ture? Sochii fi Ilaalchi Musliimotaa kan yeroo ammaa dhugaalee seenaa fi kan amma mul’achaa jiru waliin wal bira qabamanii akkamitti xiinxalamu? Yaadota jedhan mata-duree kana jalatti ilaaluf ni yaalla.
Islaamummaadhaf Deebii, Afaan Oromoo Fuula Duraa


text:
Waggoota torban darban keessa Iityoopiyaan guddina dinagdee dhibba irraa harka 11 kan galmeesiste si’a ta’u hiyyuummaan lammiiwwan ishee miliyoona 83 ta’uus gad xiqqaate.
Galama milenumii kan tokkummaa mootummootaas imaammat biyyoolessaan wal simsiisee hojjechuu irratti kan waggoota 20f aangootti ciche paartiin biyya bulchu hedduu hojjetee jira.
Amnesty Internationalitti directorr sagantaa Afriikaa Erwin van der Borght akka jedhanitti fooya’inni kun kan argame gatiin itti ba’ee ti jedhan.
Borght akka jedhanitti dhuguma Ethiopian gama misooma dinagdee isheen fooya’ina argamsiistee jirti. Garuu gam tokkoon immoo mirga sivilotaa fi kan polotiikaa kan akka mirga walabummaan yaada ofii ibsuu,of ijaaruu fi wal ga’ii nagaa geggeessuu hin kabajamu.
Gabaasi amnesty kan bara 2012 Itiyoopiyaa ilaalchisuun ba’e seera jaarmolii miga namaa ugguran akkasumas miseensota mormitootaa fi gaazexeessota dhibbaan laka’aman hidhaatti naquu ilaalchisee yaaddoo jiru irratti fuuleffata. Van der Borght akka jedhanitti uggura siyaasaa laaffisuun dantaa dhuma dinagdee Itiyoopiyaa gargaara.


text:
Biiroon Ijaarsa Nagaa fi Tasgabbii naannoo Benishaangul Gumuz, hidhattoota Sosochii Bilisummaa Diimookiraasii Uummata Gumuz (GUHDEN) fi Adda Bilisummaa Uummata Tigraay (ABUT) 170 ol tahan, jedhu irratti tarkaanfii fudhachuu beeksise.
Hoogganaan biiroo kanaa Obbo Abiyoot Albooroo VOAf ibsa kennaniin, “hidhattootni kunneen osoo Hidha Haaromsaa, ka laga Abbayaarratti haleellaa raawwachuuf jedhan humnoonni nageenyaa mootummaa tarkaanfiin irratti fudhate,” jedhan.
Ibsa mootummaa naannoo Benishaangul Gumuz kanaaf gama hidhattoota GUHDEN irraa deebii argachuuf yaaliin haga ammaatti goone hin milkioofne. Gama ABUT irraa bakka-bu’oonni gaafatan immoo, “kun oduu dharaa ti” jedhan.


text:
Godinaa Wallaggaa Dhiyaa magaalaa Najjoo keessatti, hotelli sadarkaa olaanaa tokko baasii qarshii miliyoona 23.5 ijaaramee eebbisamuun hojii jalqabee jira.
Hoteelli kaare meetira 890 irratti ijaaramee kun gamoo 4 kan qabu yoo ta’u, mana nyaataa, kutaa cisichaa, mana bunaa, kaafteriyaa, suuqii fi galma namnii 350 ol keessumessuu danda’u qaba.
Maqaan hooteela kanaa Yeroosaan kan jedhamu ta’uu kan ibsan abbaan qabeenyaa hoteela kanaa Obbo Mesfin Taddasaa, yeroo heddu hoteelli gurguddaa akkasii magaalalee gurguddoo keessatti kan ijaaraman ta'us, waaqayyoo akeeka jiraattoota naannoo Najjoof qabuun, asitti ijaaruu danda’een jira, jedhu.
Magaalaa Amboo gad dabarraan hoteelli sadarkaa isaa eege waan hin jirreef, gaaffii guddaatu sammuu koo keessa ture kan jedhan obbo Mesfin, naannoo baadiyyaa tokko guddisuuf jalqaba hooteela keessa boqotanii naannoo sana turanii yaadan argamuun barbaachisaa dha. Guddinni misomaa kun immo anumaan jalqabuu qaba, yaada jedhuun ka'ee abjuun koo dhugome, jedhu.
Obbo mesfiin Finfinnee keessatti mana nyaataa "Rohoboot” fi kaafteriyaa “Keetim Kaaffee” jedhaman ka qaban yoo ta’u, magaalaa baaadiyyaa Gorii jedhamtu keessatti immoo warshaa Buna Qulqulleessu dhaabuudhaab uummata tajaajilaa jiru. Achuma Goorii keessatti Hoteela gamoo tokko qabu "Suutaan Bakka Bashannanaa Gorii" ka jedhamu ijaaruun kan hojjetaa jiran tahuu, Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsan, Obbo Mesfin Taaddasaa.
Yeroosaan: Misooma Hoteelaa Sadarkaa Ol'aanaa Magaalaa Baadiyyaa Keessatti
- Namoo Daandii
“Kun Guddinaa Naannoo, Tajaajiila Uummataa fi Carraa Hojii Uumuuf Gargaara” jedhu, Obbo Masfiin Taddasaa
Godinaa Wallaggaa Dhiyaa magaalaa Najjoo keessatti, hotelli sadarkaa olaanaa tokko baasii qarshii miliyoona 23.5 ijaaramee eebbisamuun hojii jalqabee jira.
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
26-10-2021
Sudaanii fi Mormii Ishee Mudatee
-
-


text:
Mitteenii
Mitteeniin kampaawondii keemikaalaa yoo ta'u foormulaan keemikaalaa isaa CH4 (atamii kaarbonii tokkoo fi atamii hayidiroojinii afur). Mitteeniin alkeenii salphaa dha; qabiyyeen gaazii uummmaa inni guddaan mitteeni dha. Mitteeniin wantoota biraa wajjin yoo wal bira qabamu baayyinaan waan jiruuf akka boba'aatti itti fayyadamuuf ni danda'ama; garuu gaazii waan ta'eef, mitteenii walitti qabuuni fi kuusun baayyee rakkisaa dha. Uummamaan, mitteeniin lafa jalatti argama, akkasumas lafa garba jalatti argamu keessatti ni argama. Mitteenin garba jalatti argamu karaa adda addaatin achii ba'ee qilleensatti makama, kunimmoo mitteenii qilleensaa jedhamee beekkama.
Seenaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Ji'a Sadaasa 1776, Mitteenin karaa saayinsiitin fiizisistii biyyaa Xaaliyaanii Alesaandiroo Vooltatiin haroo Maggiorestraddling kan Xaaliyaanii keessa jiruurratti fi biyya Siwiizerlaanditti argame. Alesaandiroo Vooltaan akka mitteenii barbaaduuf kan isa kakaase barreeffama Benjamin Franklinabout barreesse kan "qilleensa boba'uu" jedhu dubbisuusaa ture. Vooltaan gaazii caffee keessaa ba'u waraabe, bara 1778ttis gaazii kana gaazii kaanirraa addaan baasee kobaasaatti qulqulluusaa argate. Vooltaan mala ittiin qaanqee elektirikiitti (electric spark) fayyadamuun gaaziin kun akka ibidda qabatu godhanis agarsiise.
Amalootaa fi Boondii Uumuu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Miteenin molokiyuulii teetiraahedraal kan boondii C-H wal qixxee ta'an afur qabu dha.
Tempireechara daree fi dhiibbaa beekkamaa keessatti, mitteenin gaazii bifaa fi foolii hin qabne. Foolin gaazii uummamaa kan manatti yeroo itti fayyadamnu beeknu sun beekadhuma of eeggannoof jecha foolii akka godhatuuf wanti foolii uumu waan itti dabameefi, kunis yeroo baayyee makaa tert-butylthiol of keessa qabu dha. Mitteenin, dhiibbaa atimosfeerii tokko irratti, qaphxii danfinaa −161°C (−257.8 °F) qaba. Akkuma gaazii ta'ee jirutti, mitteenin baayina ballaa ta'e (4.4-17%) keessatti boba'uu jalqaba.
Ri'aakshinii Keemikaalaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Ri'aakshinii gurguddaan kan mitteenii wajjin godhamu: boba'uu, hurka uumuu (steam reforming to syngas), fi halojineeshinii dha. Walumaa galatti, ri'aakshinii mitteenii too'achuun ulfaataa dha. Fakkeenyaaf, oksideeshiiniin gartokkee gara metanoolitti godhamu, baayyee ulfaataa dha sababiinsaas ri'aakshiniin kun dhaabbachuu didee hanga kaarbon daayi'oksaayidii fi bishaan uummamutti ittuma fufa, oduma ooksijiinii ga'aan hin jiraatiniyyuu. Inzaayimiin mitteen monoo'oksaayijeneesi mitteeniirraa metanoolii uumuu danda'a, garuu sadarkaa industiriitti itti fayyadamuun hin danda'amu.
Ri'aakshinii Asiid-Beezii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Akkuma hayidirookaarbonoota kan biraa, mitteeniin asidii laafaa dha. pKan mitteenii DMSO keessatti naannoo 56tti tilmaamama. Bulbula keessatti, pirootoonii akka gadi lakkisu gochuun hin danda'amu, garuu konjigeet beezin (conjugate base) kan mittaaliitiyeem beekkamaa dha.
Ayonoota poozetiivii ta'an kan mitteenirraa uummaman gosa baayyetu argame, baayyinaan wal-makaa gaazii dhiibbaa-xiqqaa qabu keessatti akka waan hin suukanoofnetti argamu. Kunis mitteeniyeem ykn metaayil kaatayon CH+3, kaatayoonii mitteenii CH+4, fi mitteeniyeem ykn mitteenii pirootonaawaa CH+5 dabalata. Ayoonoota kana keessaa muraasni isaanii ispeesii keessatti argamaniiru. Mitteeniyeemin akka bulbula laafaatti (diluted solution) mitteeniirraa asidoota suupperiitti fayyadamuun uumun ni danda'ama. Kaatayonoonni chaarjii guddaa qaban, kan akka CH2+6 fi CH3+7, tiyooridhaan qoratamanii suukana'aa ta'uun isaani tilmaamameera.
Jabiina guddaa boondiin C-H oduma qabuuyyuu, si'eessituu aktiveeshinii boondii C-H (C-H bond activation) kan mitteenii (fi alkeenota xiqqaa kan biraa) irraatti fedhii guddaatu jira.
Boba'uu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Oo'i yeroo mitteenin boba'u uummamu 55.5 MJ/kg. Boba'uun mitteenii ri'aakshinii tartiiba baayyee qabu dha. Iqu'eeshiniin armaan gadii tartiiba kana kan agarsiisan yoo ta'u bu'aansaanis kana:
CH4 + 2 O2 → CO2 + 2 H2O (AH = −891 kJ/mol (at standard conditions))
- CH4+ M* → CH3 + H + M
- CH4 + O2 → CH3 + HO2
- CH4 + HO2 → CH3 + 2 OH
- CH4 + OH → CH3 + H2O
- O2 + H → O + OH
- CH4 + O → CH3 + OH
- CH3 + O2 → CH2O + OH
- CH2O + O → CHO + OH
- CH2O + OH → CHO + H2O
- CH2O + H → CHO + H2
- CHO + O → CO + OH
- CHO + OH → CO + H2O
- CHO + H → CO + H2
- H2 + O → H + OH
- H2 + OH → H + H2O
- CO + OH → CO2 + H
- H + OH + M → H2O + M*
- H + H + M → H2 + M*
- H + O2 + M → HO2 + M*
M* qaama sadaffaa kan humna guddaa qabu bakka bu'u, qaama kanarraas humni yeroo walitti-bu'iinsa molokiyuulii darba. Foormaaldehaayidin (HCHO ykn H2CO) bu'aa gara jalqaatti argamu (tartiiba 7). Ooksideeshiniin foormaaldehaayidinii raadikaalii formylii kenna (HCO; ri'aakshinii 8-10), kun itti aanee kaarbon mono'oksaayidii (CO) (ri'aakshinii 11, 12 fi 13) kenna. H2 uummamu kamiyyuu gara H2O oksidaayizdi ta'a ykn bu'aa giddu galeessaa kenna (ri'aakshinii 14, 15). Dhumarratti, CO ooksidaayizidi ta'ee CO2 uuma (ri'aakshinii 16). Marsaa dhumaarratti (ri'aakshinii 17-19), humni deebi'ee gara qaama sadaffaatti darba. Saffisni guutuu ri'aakshinii kanaa baayyina (concentration) wantoota barbaachiisan adda addaa yeroo mitteenin boba'uu jiran irratti hundaa'a. Yoo tempireecharri dabale, baayyinni raadikaalotaa ni dabala, boba'iinsis ni ariifata.
Ri'aakshinii Haloojinoota Wajjin[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Mitteenin yoo haalli hundi mijateef haloojinoota wajjin akka armaan gadiitti wal nyaata:
Methane reacts with halogens given appropriate conditions as follows:
- X2 + AV → 2 X•
- X• + CH4 → HX + CH3•
- CH3• + X2 → CH3X + X•
Xn halloojinii: filoorinii (F), kiloorinii (Cl), biroominii (Br), or ayoodinii (I).
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- Volta, Alessandro (1777) Lettere del Signor Don Alessandro Volta … Sull' Aria Inflammabile Nativa delle Paludi [Letters of Signor Don Alessandro Volta … on the flammable native air of the marshes], Milan, Italy: Guiseppe Marelli.
- Methane Phase change data. NIST Chemistry Webbook.
- Baik, Mu-Hyun; Newcomb, Martin; Friesner, Richard A.; Lippard, Stephen J. (2003). "Mechanistic Studies on the Hydroxylation of Methane by Methane Monooxygenase".Chemical Reviews 103 (6): 2385–419. doi:10.1021/cr950244f. PMID 12797835.
- March, Jerry (1968). Advance Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms and Structure. New York: McGraw-Hill Book Company. pp. 533–534.


text:
Diraamaa Afaan Oromoo Baruumsa Guddaa
Diraamaa Afaan Oromoo Baruumsa Guddaa Qabu Kan Nama Buhaarsu.
Har’as Ummata Oromoo ka bilisummaa dheebote keessa teennee hogganoota qabsoo bilisummaa Oromoo J/Dawud Ibsaa, Dr. Maraaraa Guddinaa, General Kamaal Galchuu, Johar Muhamed fi Obbo Baqalaa Garbaa fi kkf.. abaarun fafa Oromooti. Hogganoonni qabsoo bilisummaa Oromoo kunniin yoo faarfaman malee wanni abaaramaniif hin jiru. Haga amnaatti carraa mootummaa tayuu argatanii ummata hinmiine, gaafii ummataa hin awwaalle. Gaafii saba Oromootif kan saboota biyya kana keessatti mootummoota dhufaa dabrraan cunqurfamanii deebisuuf jiruu fi jireenna isaanii dhiisanii dhama’aa jiru. Kanaaf, eebba malee abaarsi isaanin hinmalle.
Diinni Jaallan kana salphisee ummata biratti fudhatama isaan dhoorguf bajata ramadee humna namaa irratti bobbassee hojjata. Nulleen dhakaa itti darbanna. Kuun share goona kaanis like goona. Waan social media irratti barreefamu eennu akka barreessu, maalif akka facaafamu hin beekamu. Namni qubee afaan Oromoo barreessu hundi Oromoodha jechuun hindandayamu. Ani gama kiyyaan warroonni waa facaasan kun taye jedhanii hogganoota kana duuydaa fi garaa walitti godhanii qabsoo Oromoon gatii ol’aanaa itti baase lafa liciisuuf deemu jedhee yaada. Kun hundi osoo beekkamu miseensonni fi deegartoonni dhaabota adda addaa gamaa fi gamana dhaabatanii dhakaa wal irratti yoo darbatan arguu caalaa wanti nama qaanessu hin jiru. Walitti siqanii waliin haasawutu furmaata fida. Yoo ufii keennaa waliin haasawuun ulfaate hawaasa keenna keessa jirraa waan tayeef maanguddoota keenna, abbootii gadaa fi hayyoota baabsii hin qabne (impartial) tayaniin rakkoolee wal-jiddutti dhalatan furachuun gamnummaadha.yoo kana hin taane ufii wal cabsuun kafaltii malee kaayoo diinaaf hojachu taya. Yoo rakkoon fedhe jiraateyyu karaa qunnamtii icitaawaa tayeen wal komachuu, wal qeequu fi wal sirreesun fala waaraa fiduu dandaya. Rakkoolee mudatanis furutti nama geessa. Kun tayuu dhabee miseensota wal irratti duulchisuun eegalamnaan gara ufii mogolee wal buusutti ce’huu fida. Haala akkasii irraa ka milkaayu yoo jiraate diinota qabsoo bilisummaa oromoo qofa. Yeroo ummata keessa jirru kana keessatti tasgaboofnee yaadun rakkoo ummataa jiddu gala godhannee soso’uun ayyoo irraa imimaan haquu fi aabboo irraa ba’aa gabrrummaa lafa kaayuf waloon haa carraaqnu.
Horaa bulaa.


text:
Itiyoophiyaa keessatti lakkoobsi namoota dhukkuuba vaayrasii Koronaan qabamanii 4663 kan ga'e yoo ta'u kanneen du'an immoo 75 ga'u ministriin eegumsa fayyaa Itiyoophiyaa beeksisee jira.
Dhukkuba kanaaf jecha labsii yeroo hatattamaa labsamee keessa deebi'anii ilaaluun foyyeefama seeraa ta'een namoonni biyya alaa irraa Finfinnee seenan torban tokko qofaaf adda baafamanii akka ka'aman ta'e jira.
Gama kaaniin namoonni Itiyoophiyaa seenan martii waraqaa ragaa dhukkuba Koviid-19 irraa walaba ta'u isaanii agarsisuu qabaachuu qabu.
Namoonni vaayrasii Koronaan qabamanii akka hamaatti hin dhukkubsatiin hospitaala akka seenan hin dirqisiifaman.
Kana malees, warri dhukkubsatanii mana jireenyaa guddaa qaban mana ofii keeessatti adda of-baasanii yaalamuu danda'uu.
Qaamnii namaa dhukkuba of-irraa ittisuuf humnii qabu kan Antii Bodii jedhamu kan ilaaleen Waxabajjii 15 hanga Adooleessa 7 bara 2012tti qorannaan kan gaggeeffamu ta'uun ibsamee jira.
Gama kaaniin sabaa himaa ykn Midiyaan Itiyoophiyaa keessaa sababa dhukkuba kanaan wal qabatee beeksisii adda addaa kan silaa uummataa dhiyaatee madda galii ta'uuf waan xiqqaateef jecha rakkoof saaxilamuu ibsanii jiru.
Sababaa rakkoo kanaan dilaala argatan harka 60 dhabanii hojjattootaaf mindaa baasan dhabuu fi kaan immoo cufamuun ibsamee jira.
Kanaafis mootummaan deggersa maallaqaa akka godhuuf gaafachuuf akka jiran gabaafamee jira.


text:
Ibsa Adda Bilisummaa Oromoo, (Fulbaana 13, 2020)
Addi Bilisummaa Oromoo rakkoo siyaasaa Itoophiyaa walxaxaadhaaf furmaanni amansiisaa fi waaraan, dimokraasii hunda hammatee fi hirmaannaa humnoota siyaasaa maraan qofa argama jedhee amana. Kana gochuufis, ABOn jeequmsa siyaasaa Itoophiyaa furuudhaaf kanneen aangoo biyya bulchuu qabani fi gareelee mormitootaa dabalatee humnoota siyaasaa garagaraa waliin waliigaltee biyyoolessaa uumuuf hojjetaa bahe.
ABOn erga Fulbaana 15, 2018 hogganni isaa ol’aanaan gara biyyaatti galee, adeemsa nagaa kan gara dimokraasii dhugaa hunda hammateetti geessu milkeessuuf haqaa fi amanamummaan hojjetuuf murteesse.
Jalqabumarraa kaasee akkaataa qabiinsa jijjiirama dimokraasii Itoophiyaa keessaa mootummaa Muummee Ministeeraa Abiyyi Ahmadiin raawwatame irratti ABOn gammachuu kan hin qabne tahullee, ni fooyya’a abdii jedhuun haalicha obsaan eegne; garuu gatiin odoo itti hin kafalamini miti. Haa tahu malee, jijjiiramni siyaasaa bara 2018 eegale Paartii biyya bulchuu keessattis tahee alaan gareelee mormitootaa irraa didhaalee guddaan isa mudate.
Haallan jiran yeroo irraa gara yerootti hammaataa deemuun, wayta ammaa kana sadarkaa wanti hundi tohannaan ala baherra gahuudhaan, mootummicha kufaatiitti oofaa jira. Wayta ammaa kana biyyattii keessa tasgabbii dhabiinsa akkaan yaaddessaa tahee fi hegeree siyaasaa cabaatu mul’ata; ummanni paartii biyya bulchurraa abdii fi amantaa dhabeera.
Biyyattii keessatti “Jeequmsi Heeraa” ifaa tahe mudachuu akkasumas paartiin aangoorra jiru waadaa jalqabarra seene dhugoomsuu hanqatuun dabrees qaamota mootummaa silaa heera tiksuuf gaafatama qaban bu’aa siyaasaa isaatiif itti fayyadamaa jiraachuu ifatti argaa jirra. Hidhaan hogganootaa fi miseensota paartilee mormitootaa fi dhiittaan mirgoota namoomaa suukaneessaan hojii guyyaa humnoota tikaa mootummaa taheera. Gochaaleen hammeenyaa jiraatanis, ABO fi paartileen mormitootaa kanneen biroo mata-mataani fi waloon jijjiiramicha deeggaruuf fedhii qaban ibsuu ittuma fufaniiru.
Yaadota akka dhaabaatti qabnutti dabalee, ABOn jijjiirama dimokraatawaa deeggaruuf waltajjiilee paartilee mormitootaa hedduu irratti hirmaatee jira. Waltajjiilee kanneen keessaa cehumsichaa fi adeemsa dimokraasiif deeggarsa waloo gochuu kan akeekkate Tumsi Federaalizimii Dimokraatawaa Sab-daneessaa(Tumsa) isa tokko.
Baatii Eblaa 2020 keessa tumsi kun adeemsa cehumsaa irratti mootummaaf yaadota furmaataa guutuu dhiyeesseera. Yaadni dhiyaate kunis furmaata siyaasaa walhubannoo irratti hundaa’eef akkaataa jijjiiramicha itti fufsiisuun danda’amuu fi bulchiinsi dimokraatawaan sabatiinsa qabu adeemsa gulantaa-gulantaatin ijaaramu ifatti kaa’ee jira. Yaadni furmaataa kun heera Itoophiyaa bu’ura godhachuun kan wixiname yoo tahu, dogoggoroota adeemsa jijjiiramichaa fi amala paartii biyya bulchuu, dhimmoota nageenyaaf tasgabbii dhabiinsaa amma jiruu fi dhiittaa mirgoota namoomaa hubannaa keessa kan galche dha.
Waliigalatti, didhaalee sirna jijjiiramaa kallattii lachuu(Paartii biyya bulchaa jiruu fi mormitootaa) irraa xiinxaluudhaan, yaada furmaataa paartii biyya bulchaa jiruu fi gareelee mormitootaan waloodhaan hojiirra oolfamuu danda’u dhiyeessinee jirra.
Yaadotni dhiyaatan, paartileen siyaasaa birootis akka irraa qooda fudhataniif waliigaltee siyaasaa dirqisiisaan akka jiraatuu fi biyyattii keessatti dimokraasii dhugaa ijaaruu fi nagaa waaraan akka bu’u gochuuf tohannaa sirnaa adeemsa jijjiiramicha mirkaneessuuf akkasumas wayyoomina jireenya lammiilee kan Tumsichii fi dhaabbileen miseensota ta’an darbees humnoonni biroo hundi qooda isaanii itti gumaachan mirkaneessa.
Waliigalteen Siyaasaa dirqisiisaan hundarraa eegamu kunis kanneen asii gadii hammata:-
1. Gumii Hariiroo Alaa: amanamummaa biyya keessaa kakaasuu fi fudhatamummaa idil addunyaa akka argatu gochuuf,
2. Gumii Nageenya Biyyoolessaa Qindaa’e: naannolee keessatti raawwii caasaalee nageenyaa to’achuudhaaf
3. Dhaabbilee Ijaarsa Dimokraasii: hoji-raawwachiiftota gaafatamoo kan taasisan sirna haqaa, boordii filannoo fi miidiyaa bilisaatiif walabummaa fi aangoo isaanii tiksuuf,
4. Qaama waldhibdee fi garaagarummaa biyya ijaaruu fi mootummaa ijaaruu jidduu jiru furu: rakkoolee siyaasaa cimoo furuurratti waliigaltee biyyaalessaa waloo uumuudhaaf
5. Qaama hojiirra oolmaa waliigaltichaa to’atu: kan gaaffii bifa kamiinuu yeroon filannoo dabalataan akka dheereffamuuf dhiyaatu daangessuu fi guyyaa filannoo mijataa kaa’u
Kana malees gaafatamummaa, sirnaa fi tooftaa ittiin paartiileen kunniin hojjetan dabalatee akkaataa hojiirra oolmaa yaada furmaataa kanaa gadi fageenyaan akeeknee jirra. Yaada furmaataa dhiyeessine kana hojiirra oolchuun biyyattii keessatti dimokraasii ijaaruu fi nagaa waaraa buusuuf gargaara jennee amanna. Dhimmoota nageenyaa bulchiinsotni naannoo walii isaanii jidduutti qabanii fi garaagarummaa mootummaa fi paartileen mormitootaa akkasumas paartileen mormitootaa walii isaanii jidduudhaa qabanii dabrees “Biyya ijaaruu” fi “Mootummaa Ijaaruu” irratti dhimmoota ejjennoo waliifaallaa qabaniif fala dhawa.
Kanaafuu, jeequmsa wayta ammaa kana biyyattii keessatti babal’ateef furmaata ta’a jennee waan amannuun, mootummaan Itoophiyaa yaada furmaataa kana irra deebi’ee xiyyeeffannaa itti laachuun akka ilaalu gadi jabeessinee gaafanna. Kanuma waliin yoo qooda-fudhattoonni gaafatamummaa isaanii bahatan adeemsa dimokraasii dhugaa keessatti qooda keenya bahachuuf fedhii qabnu irra deebinee mirkaneessina.
Hiree kanaan, hawaasni idil addunyaa Itoophiyaa jeequmsa siyaasaa fi balaa waliigalaa irraa baraaruuf tarkaanfii jabaa akka fudhatu gaafanna. Addatti, Gamtaa Afrikaa, Qaamota Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii, Gamtaa Awrooppaa fi hawaasni idil addunyaa kanneen birootis mootummaan Itoophiyaa paartilee mormitootaa waliin araaratti akka seenu fi filannoo bilisaa fi haqa-qabeessa qopheessuu fi dhugoomsuuf mootummaa cehumsaan aangoo walii qooduudhaan dimokraasii hunda hirmaachiseef karoora waloo akka baasaniif akka dhiibbaa irratti taasisu cimsinee gaafanna.
Gamtaan Afrikaa biyyoota Ardittii hedduu keessatti waldhibdee ittisuu fi furuu irratti tooftaa marii jiddugaleessa godhateen nageenyaa fi tasgabbii Afrikaa mirkaneessuuf shoora gumaacheef guddoo galateeffanna.
Jeequmsi Itoophiyaa keessaa kan ammaa, qaama kamiyyuu caalaa xiyyeeffannaa Gamtaa Afrikaa barbaada jennee amanna. Akkaataadhuma labsii Gamtaa Afrikaa Keeyyata 4(h) jalatti eerameen, Gamtichi biyyoota miseensa tahan keessatti dhiittaa mirgoota namoomaa suukaneessaa raawwatamu ittisuuf mirga jidduu galuu qaba.
Dhiittaan mirgoota namoomaa ulfaataan sirna Itoophiyaatin siviilota biyyattii irratti waggoota 27n dabraniif raawwatamaa bahe waggoota lamaan dabranis itti fufiinsaan sadarkaa mul’atee hin beekneen raawwatamaa jiraachuu ragaaleen biyyaalessaa fi idil addunyaa ifatti agarsiisu. Dabalataan bulchiinsota naannolee hedduu keessatti humnoota hidhattootaa ijaaramanii fi jaboo bulchiinsa waliigalaa balaarra buusanii fi guutummaa biyyattiitti jeequmsa nageenyaa fidantu jira.
Jeequmsa amma jiruu fi yaaddoo walitti bu’iinsaa fi balaa shaffisaan deemaa jirurraa, Gamtaan Afrikaa daddafiin dhimmicha jidduu seenuu fi gaafatama isaa raawwachuu qaba. Haalli Itoophiyaa keessaa kan ammaa biyyattii Afrikaa guddinaan 2ffaa taate tana diiguu qofa odoo hin taane, “Afrikaa nagaa-qabeettii fi amansiiftuu” kan hawwu Ajandaa 2063 hawwii Gamtaa Afrikaa 4 milkeessuuf gufuu guddaa tahuu cimsinee hubachiifna. Kanamalees, Finfinneen teessoo Mootummaa Itoophiyaa, magaalaa guddoo Oromiyaa fi teessoo waajjiraalee muummee Gamtaa Afrikaa tahuun ishee, nageenyi waajjiraalee Gamtichaa fi nagummaan hojjettoota isaa 2000 caalanii, dhimma nagaa fi tasgabbii-dhabiinsaa Itoophiyaa keessaa addattis Oromiyaa keessaa waliin xiyyeeffannaa keessa galuu qaba.
Addunyaarratti jeequmsa hambisuudhaaf shoora Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii kan hubanno yoo tahu, Golli Nageenyaa(UN Security Council) fi Gumiin Mirgoota Namoomaa(UN Human Rights Council) dabalatee qaamonni Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii fi kanneen biros jeequmsa Itoophiyaa keessaa kan ammaa hambisuuf qooda isaanii akka bahatan gaafanna. Addattis, akka Chaartara Dhaabbatichaatti nagaa fi sabatiinsa idil addunyaaf gaafatama ol’aanaa kan qabu Golli Nageenyaa, biyyi Afrikaa keessaa guddinaan 2ffaa irra jirtu wayta jeequmsa siyaasaa, hawaasummaa, diinagdee fi dhiittaa mirgoota namoomaa ishii mudatuu fi kufaatiitti deemtu ijaa-gurra irraa cufatuu hin qabu.
Gamtaan Awrooppaa Itoophiyaa keessatti akkaataa hojiirra oolmaa ajandaa jijjiirama biyyoolessaa deeggaraa fi tumsa misoomaa adda addaa uumaa, qindoomina diinagdee cimsuurratti, nagaa fi tasgabbiin Itoophiyaa keessatti akka bu’uuf gahee dursitummaa bahataa jiruuf dinqisiifannaa qabnu ibsina. Haa tahu malee, jijjiiramni siyaasaa 2018 keessa eegale qabiinsa dogoggoraa Muummee Ministeeraa Abiyyiin didhaalee guguddoo mudatee gufateera. Kuni michoomaa fi hawwii Gamtaan Awrooppaa Itoophiyaadhaaf qabu hunda dhaaba. Kanaafuu, Gamtaan Awrooppaa jeequmsa siyaasaa guddaa waahillan isaa naannichaa furtuu tahan mudataa jiran hambsuuf dandeettii qabuun jidduu seena jennee amanna.
Kanaafuu:
1. Gamtaan Afrikaa mirga Keeyyata 4(h) fi keeyyatoota deggaroo kan Gamtichaarra jiran irratti hundaa’uun jeequmsa Itoophiyaa jidduu akka seenu waamicha dhiyeessina.
2. Itoophiyaa keessatti balaan nagaa fi nagummaa ifatti waan mul’ateef, Golli Nageenyaa kan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii, haaluma dirqamoota isaa Labsii Dhaabbatichaa Keeyyata 39 fi 41 jalatti eerameetin tarkaanfii malu akka fudhatu waamicha dhiyeessina. Gumiin Mirgoota Namoomaatis sarbamiinsa mirgoota namoomaa ulfaatoo Itoophiyaa keessaa hubachiisuu irratti akka tarkaanfii fudhatu waamicha goona.
3. Kuni rakkoo guddaa jaarraa lakkoofsise, nagaa fi sabatiinsa Gaanfa Afrikaa irrattis dhiibbaa ol’aanaa kan qabuu fi waahilummaa dippiloomaasii fi misoomaa Biyyoonni Awrooppaa Itoophiyaa waliin qaban kan tuqu waan taheef, Gamtaan Awrooppaa tasgabbii-dhabiinsa Itoophiyaa keessatti addattis Oromiyaatti uumameef xiyyeeffannaa ol’aanaa akka laatu gaafanna.
4. Paartileen Siyaasaa Itoophiyaa keessa jiran hundumtuu yaada dhiyeessine xiyyeeffannaa itti kennanii cimsanii ilaaluun, jeequmsa uumamee fi balaa as deemaa jiru hambisuuf akka nu waliin hojjetan waamicha keenya dhiyeessina.
Humnoota siyaasaa Oromoo walabaa fi waliigala Ummanni Oromoo rakkoo siyaasaa fi nageenyaa dhabamsiisuuf mootummaa cehumsaa Oromiyaaf akka qophaawan waamicha dhiyeessina. Addi Bilisummaa Oromoo ejjennoo kanarratti sadarkaalee mootummaa lameenittuu qooda-fudhattoota mariisisuu itti fufa.
Injifannoo Ummata Bal’aaf!
Adda Bilisummaa Oromoo
Finfinnee
Fulbaana 13, 2020