text:
“Istiqaama jechuun namni tokko haala Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ajajetti shari’aa Rabbii irratti gadi dhaabbachuu fi hordofuudha. Kuni immoo iklaasan (Rabbiif qulqulleessun) kan durfame ta’uu qaba.”
Ibn Rajab waa’ee Istiqaama ilaalchisee akkana jedha: Istiqaama jechuun karaa qajeelaa fi sirrii amantii Islaamaa osoo bitaa mirga hin gorin hordofuudha. Gochoota Rabbiif ajajamuu keessaa fi alaa kan of keessatti hammateedha. Haaluma wal-fakkaatun gochoota dhowwaman hunda dhiisu ykn irraa fagaachu kan of keessatti qabateedha.”
Gabaabumatti Istiqaama jechuun karaa qajeelaa fi haqaa Islaamaa irratti gadi dhaabbachuu fi itti fufuudha. Gadi dhaabbannaan kuni immoo kan ta’uu yoo wantoota itti ajajaman hojjatanii fi wantoota irraa dhowwaman dhiisanii fi irraa fagaatan qofaadha. Karaa biraatin namni tokko Islaama irratti gadi dhaabbate (Istiqaama qaba) yommuu jennu amanti Islaamatti homaa dabalu hin qabu, homaa irraa hir’isuus hin qabu. Akkuma jirutti hordofuudha. Kanaafi, bid’aan (wanti haarofti amantii keessatti uumame) istiqaaman wal faalleessa.
Sufyaan bin Abdullah (Rabbiin isarraa haa jaallatu) akkana jedha, ‘Ani ni jedhe, Yaa Ergamaa Rabbii jecha Islaama keessatti siin ala eenyullee hin gaafanne natti himi. Ergamaa Rabbii (SAW) ni jedhe: “ قُلْ: آمَنْت بِاَللَّهِ ثُمَّ اسْتَقِمْ” (Jedhi, ‘Rabbitti amane’ sana booda gadi dhaabbadhu.) (Riyaadu Saalihin)
‘Rabbitti amane’ yommuu jedhu arraba qofaan, ‘Rabbitti amane’ jechuu miti. Kana irra, qalbiin dhugaan Rabbitti amanuu ergasii arrabaan dubbachuudha. Amantii shakkiin wayitu keessa hin jirre qalbii keessatti hidda qabsiisudha. Rabbitti amane yommuu jedhu Rabbiin jiraachu, Gooftummaa Isaatti, Tokkichummaa Isaatti, maqaa fi amaloota Isaatti, murtiwwaan Isaatti, odefannoo Inni beeksisee fi wanta hunda Isarraa dhufetti amanu of keessatti qabata. Yoo kanniinitti amante, ergasii amantii Rabbii (Islaama) irratti gadi dhaabbadhu. Islaama irraa bitaa fi mirga hin gorin, homaa irraa hin hir’isin, homaa itti hin dabalin.
Shahadaa (Ragaa bahiinsa) an Laa ilaaha illAllaah wa anna Muhammadan rasulullah irratti iklaasan gadi dhaabbadhu. Ragaa bahiinsa kanniin irraa wantoota lama garmalee barbaachisaa ta’antu jira.Shahaadan: Laa ilaah illAllaah (Rabbiin malee kan haqaan gabbaramu hin jiru) iklaasa (hojii Rabbiif qulqulleessu) of keessatti tan hammateedha. Shahaadan: Muhammadan Rasulullah (Muhammad Ergamaa Rabbiiti) kan jedhu immoo hojii hojjatu Ergamaa Rabbii hordofuu akka qabu itti agarsiisa. Kanaafu namni Laa ilaaha ill Allaah Muhammadan rasulullah jedhu hojii hojjatu keessatti ilkaasa qabaachu fi Ergamaa Rabbii (SAW) hordofuu qabaa jechuudha. Hojiin isaa fudhatama argachuuf kanniin lamaan guutu qaba: iklaasa fi Ergamaa Rabbii (SAW) hordofuu. Kanaafi, istiqaaman (gadi dhaabbanaan) hanga du’aa kanniin lamaan irratti gadi dhaabbachuudha.
Abu Bakr Siddiiq (Rabbiin isarraa haa jaallatu) waa’ee istiqaama yommuu gaafatamu akkana jedhe.”Rabbitti homaa qindeessu dhiisudha.”
Umar ibn al-Khaxxaab akkana jedhe,”Istiqaama jechuun wanta itti ajajamte hojjachuu irratti gadi dhaabbachuu fi wanta dhowwamte irraa fagaachu itti fufuudha. Akka jallinna jeedalaa hin jallatin.”
Al-Hasan ni jedhe, “ajaja Rabbii irratti gadi dhaabbadhaa, Isaaf ajajamaa, Rabbiin faallessu irraa fagaadhaa.”
Mindaa warra Istiqaama qabaniif kennamu
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) warroota istiqaama (gadi dhaabbannaa) qaban haala kanaan mindaa isaanii ibse:
“Dhugumatti, isaan “Gooftaan keenya Allaah dha” jedhanii, ergasii achirratti gadi dhaabbatan, (yeroo isaan du’an) Malaaykonni isaan irratti bubbu’uun “Hin sodaatinaa, hin gaddinaas; Jannata waadaa isiniif galameen gammadaa. Nuti jiruu duniyaa keessatti hiriyyoota fi gargaartoota keessan turre; Aakhirattis akkasuma. Isiniif ishee (Jannata) keessa waan lubbuun teessan feetutu jira. Isiniif ishee keessa waan barbaaddantu jira. Affeerraa Rabbii Araaramaa, Rahmata godhaa ta’ee irraayyi.” (isaaniin jedhu)” Suuratu Fussilat 41:30-32
“Isaan “Gooftaan keenya Allaah dha” jedhanii ergasii san irratti gadi dhaabbatan, sodaan isaan irra hin jiru; isaan hin gaddanis. Isaan sun warra jannataati; ishee keessa yeroo hundaa jiraatu. (Kuni) mindaa waan dalagaa turaniif (isaanii kennamuudha).” (Suuratu Al-Ahqaaf 46:13-14)
Asirraa namni tokko wanti hubatu, nama sirnaan amanee fi san irratti gadi dhaabbateef mindaan kennamu baay’eedha. Isaan keessaa: (1) Gargaarsa malaykoota addunyaa fi Aakhiratti qabaachu; (2) yeroo du’aa dhiphinnaa fi daraara san keessaa baasuf Malaykoonni gammachisan itti dhufuu;(3) Namtichi gara Jannataa wanta lubbuun isaa feetu keessa jirutti qajeelfama; (4) Namoonni istiqaama qaban yeroo hundaa Jannata keessa jiraatu; (5) Rabbiin isaanitti gammada, qananii Isaas isaanitti roobsa.
Wantoota Istiqaamaf barbaachisan:
Imaam ibn Al-Qayyim istiqaama sirrii argachuuf wantoonni jahan kunniin guutamu qaban jedha:
Salaafonni yeroo baay’ee wantoota lamaan kanniin ni kaasu. Isaanis hojii keessatti madaalamaa ta’uu fi sunnah Ergamaa Rabbii (SAW) hordofuudha. Sheyxaanni qalbii gabrichaa fuunfachuun ni qora (mokkora). Sheyxaanni hasaasa badaa gosa lama qaba. Takkaa dadhabaa akka ta’uu nama san kakaasa takkaa immoo daangaa akka darbu itti kakaasa. Yoo sheyxaanni nama sunnaah sirritti hordofu arge, daangaa akka darbu itti kakaasa. Wanta Ergamaan Rabbii (SAW) hin hojjanne hojjata, garuu hojii gaarii dabalataa hojjataa akka jirutti yaada. Namtichi akkana ofiin jedha, “kuni hojii gaggaarii ibaadati. Kanaafu, dabalataan hojjachuun ykn tarkaanfi cimaa fudhachuun hojii gaarii fi ibaadadha.” Haala kanaan sheyxaanni namoota baay’ee karaa irraa jallisee jira. Namoota baay’ee bid’atti kan geesse kana. Fakkeenyaf, Moolida yommuu kabajan, sheyxaanni ‘Kuni Jaalala Ergamaa Rabbii argisiisuuf malee wanta biraati miti.’jechuun isaanitti hasaasa. Moolinni Ergamaan Rabbiis (SAW) ta’ee sahaabonni isaa kan hin hojjanne ykn hin kabajne ta’ee osoo jiru. Ammas sheyxaanni hirribaa fi boqonnaa malee hojii ibaada tokko akka hojjatu nama san taasisuun daangaa akka darbu godha. Namni kuni boodarra hojii san ni dhiisa ykn of dinqiisifachuun hojii of jalaa balleessa.
Karaan lammataa sheyxaanni namoota itti jallisuu, yoo nama san keessatti dadhabinnaa fi ceem’u arge, faallaa nama armaan olii akka deemu taasisa. Hayyamaa fi dhiifama shari’aa itti agarsiisuun hojii hojjatu qabu akka hin hojjanne isa taasisa. ‘Salaanni amantii keessaa nama hin baasu’ jechuun salaata dhiisu eegala. Sababoota adda addaa itti fiduun hojii baay’ee akka hin hojjanne isa taasisa. Karaan lamaan kunniin istiqaama kan faallessudha. Namni karaa istiqaama irra deemu madaallamaa ta’uu qaba. Humna isaati ol hojjachuu fi of dadhabsiisuun daangaa darbuu hin qabu akkasumas, wanta itti ajajame dhiisun hojii gaarii qisaasessu hin qabu. Rabbiin (Azza wa Jalla) ni jedha:
“Akkuma ajajamtetti gadi dhaabbadhu. Isaan si waliin tawbataniis (gadi haa dhaabbatan). Daangaas hin darbinaa. Dhugumatti Inni (Rabbiin) waan isin dalagdan Argaadha.” suuratu Huud 11:112
“Namni tokko dukkana gaflaatin ifa istiqaama dhaamsu hin qabu. Ifa dammaqiinsatiin daandii istiqaamaa ibsuu qaba.” jedha imaam ibn al-Qayyim
Istiqaamaa qalbii fi arrabaa
Furtuun istiqaamaa qalbiin namaa Daandii qajeelaa irratti gadi dhaabbachuu fi hordofuudha. Qalbiin Tawhiida irratti sirritti gadi dhaabbachuu qabdi. Sodaa Rabbii, jaalala Isaa fi kabaja Isaatiin tan guuttamte ta’uu qabdi. Yoo qalbiin tolte qaamoleen biroo ishii hordofuu. Imaam ibn Al-Qayyim namni istiqaama guutuu galmaan kan gahu yoo ulaagaaleen lama guuttamaniidha jedha. Tokko, namtichi nama ykn wanta hundaa caalchisee Rabbiin jaallachuu qaba. Kuni salphaa akka ta’etti odeessun hin ulfaatu garuu hojii irra oolchun garmalee ulfaata. Yommuu Rabbiin nama san qoru, dhugaan ifa ni baha.
Istiqaaman guutu ta’uuf ulaagan lammataa namtichi wanta shari’aan itti ajaje fi irraa dhowweef kabaja guddaa qabaachu qaba (wantoota itti ajajamee hojjachuu fi wantoota irraa dhowwame hundaa dhiisu qaba.) Kabajni guddaan kuni kan dhufu ajajamoota fi dhowwamoota sanniin Rabbii lafa godheef (murteessef) kabaja guddaa yoo qabaatedha. Namtichi yeroo hundaa seerota shari’aa eenyu akka kaa’e (tume) sammutti qabachuu qaba. Kuni qalbii keessatti hidda yoo qabate, kabaja sirrii seerota saniif kenna.”
Qalbiin erga gadi dhaabbattee booda wanti garmalee barbaachisaan arraba.
Abu Hureeyran akka gabaasanitti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Dhugumatti gabrichi tokko jecha Rabbiin gammachiistu ni dubbata xiyyeefannoo osoo itti hin kenniin. Sababa saniin Rabbiin sadarkatti isa olkaasa. Dhugumatti gabrichi tokko jecha Rabbiin dallansiistu ni dubbata osoo xiyyeefannoo itti hin kenniin. Sababa saniin Jahannamitti darbama.” Sahih Al-Bukhaari
Gabaabumatti namni tokko istiqaama guutu qabaachuf, qalbii fi arraba isaa sirreessuf carraaqu qaba. Qalbii isaa tawhida qulqulluu irratti gadi dhaabuf tattaaffi addaan hin cinne taasisu qaba. Akkasumas, qaaman fi arrabaan wantoota itti ajajame hojjachuu fi wanta dhowwame irraa fagaachu qaba. Fakkeenyaf, salaata salaatu irratti gadi dhaabbachu qaba. Waa’een istiqaama asirratti kan dhaabbatu miti. In shaa Allaah, torbaan akkamitti istiqaama cimsuu akka dandeenyu ni ilaalla.
Kitaabilee wabii
1.Commentary on the Forty Hadith of An-Nawawi- Jamal Zarabozo- jildii 2, fuula 684-692
2.Sharih Rayidu Salihiid- Ibn Usaymiin- jildii 1ffaa- fuula 568-571
3.Madaarija saalikin- Imaam ibn Al-Qayyim- jildii-2ffaa,fuula 109-113


c: text/html

text:
shanan Gadaa Oromoo jedhamu. Gareewwan kun ganna
sadeet sadeetiin aangoo wal harkaa fuudhu. Shanan Gadaa
Oromoo kun bakka adda addaatti maqaa adda addaatiin
beekkamuu (gabatee ilaali).
Boorana Macca-
Tuulama Arsii Gujii Ituu-
Humbannaa
Meelba /
Harmufaa Birmajii Birmajii Harmuf Horata
Muudana /
Roobalee
Michilee /
Muudana Roobalee Roobalee Dibbaaqa
Kiilolee /
Birmajii
Duuloo /
Halchiisa Bahara Muudana Dibbeessa
Biifolee /
Muldhata
Meelbaa /
Hambissaa Horata Halchiisa Fadata
Michilee /
Duuloo Roobalee Bultuma Alana Daraara
Ilmi Oromoo kamiyyuu, guyyaa itti dhalatee eegalee
gogeessa shanan Gadaa keessaa tokko keessatti
haammatama. Duraan dursee kan inni hammatamu, shanan
Gadaa keessaa miseensa isa gaafa inni dhalatu aangoorra
jirutini, kunis gogeessa abbaa isaa keessati jechuudha.
Duula Bilisummaa Sirna Gadaa Jalatti
Keessumatti, bara 1270 (bara ka’umsa Yukuno Amlaak)
irraa eegalee hanga dhumaa jaarraa 15ffaatti Oromoon
dhiibbaa fi roorroo humnoota Kiristaana fi Islaamaa jala
akka ture ragooleen niibsu. Roorroo kana ittisuurratti
gootota fi hayyoota hedduutu wareegame, kanarraan kan
ka’e sabni Oromoo walakaansaa manaa fi biyya abbaa ofii
gadi-lakkisee waan qabu fudhatee gara kibbaa fi bahaatti
godaane. Achiittis dhiibaan ittuma fufe. Kana booda
Oromoon gara waggaa dhibba tokkootif roorroo kana ofirraa
ittisuuf mala dhahaa ture, keessumaa bara Gadaa
Gadawwoo Galgaloo 1470n keessa haala karaa lolaattin
biyyaa ofii falmanii deebifachuuf akka toluutti of ijaaruun
barbaachisaa akka ta’e amanee, hawaasa umuriin ijaaree,
akka umurii isaatti dirqama itti kenne. Gadaan inni jalqabaa
akka haarati waan ijaarameef “Gadaa mala haaraa baase
ykn Gadaa mala-baase” jedhamee hayyootan
moggaafamee, meedhicha hidhate. Maqaan Gadaa kanaa
seenaa keessatti Gadaa Melbaa (Gadaa mala-baase kan
jedhurraa dhufe) jedhamee beekkama.
Bara Gadaa Melbaa (bara 1522-1530)
Gadaan Melbaa Oromoodhaf Gadaa isa jalqabaa miti; isa
durayyuu ganna kuma caaluuf Oromoon Gadaan bulaa akka
ture ragaan nijira. Gadaan Melbaa garuu uummata bara
saddeet saddeettin qoodee namoota waggaa 8 olii fi 80 gad
jiraniitti dirqama adda addaa kenne. Bara Gadaa kanaa
Oromoon jalqabaaf Abbaa Duulattiin of ijaaree, akka kana
duraa yeroodhuma ormi ittidhufu ofirraa ittisuu qofaa dhisee
biyya ofii deebifachuuf jecha lafa diinnonnisaa
(Habashoonni) irraa fudhatan dhaqee loluu jalqabe. Waraani
Oromoo bara sanaa akka waraana qaroomeetti hiriiree loluu
eegale. Gadaan Melbaa Baale deebifachuuf yeroo lolu
mooticha Habashaa Faasil jedhamu ajjeese. Gadaan kun
lola irratti cimaa akka ture Abbaan Baahireefaa raggaa
bahee jira.
Bara Gadaa Muudana (bara 1531-1538)
Melbaatti aanee kan Gadaa fudhate Muudana. Bara
Muudana kana seera jajjabaa lama tumatan.
1. Lubni hundi akkuma aangoo qabateen akka duulu
2. Lubni hundi osoo lafa dabalee hin bilisoomsiin
meedhacha akka hin hidhaanne kan jedhan ture.
Baalli kan Melba weeraruu jalqabe Muudannii dhufatee
hamma qarqara laga Awaashitti irra qubatan. Barri Gadaa
Muudanaa kun bara Muusliimonni Imaam Ahimadiin
geggeefamanii kiristaanootaan waraanaa turani. Waraana
diinoonni isaa lamaan godhaa jiran kana Oromoon faana
bu’aa ture. Daareel Baates namichi jedhamu kana
barreessee ture. Waan waaqni diinoota isaa lamaan wal
waraansiseef, Gadaa kana waaqatu mirga muude
jechuudhan Gadaa Muudanaa jedhee moggaase. Gadaa
Muudanaatu dura laga Waabee ce’ee lafa qabate jedhe
Abbaan Baahire.
Bara Gadaa Kiilolee (bara 1539-1546)
Muudanarraa Gadaa kan fudhate Kiiloleedha. Kiiloleen duula
bal’isee Dawaaroo rukutuu jalqabe. Yeroo gabaaba keessati
handhuura Dawaaroo gahe. Galaawudoos mooti Habashaa
waana isaa kan nama Adaal Mabraq jedhamuun
hoogganamu Dawarrootti bara 1545tti erge. Waraanni Adaal
Mabraq harka Oromootti baqe, inniniis lbaqatee laga
Awaash ce’e. Dawaaroo kan jedhamu Arsii har’aatt
akeekuun ni dandayama. Galaawudoos Islaamoota mohuu
dandahullee Oromoo biyaa isaaf lolu moohuu hindandeenye.
Muudanatti aanee kan baalii fudhate Gadaa kiilolee ti. Bara
Gadaa Kiilolee keessa Habashoonni gargaarsa warra
Poorchugaalin, Imaam Ahimadiin bara 1543 waan ajjeesaniif
qalbii tokkoon Oromorratti xiyyeefatanii meeshaa ammayyaa
fi human waraanaa Awuroopparraa argataniin
gargaaramuudhan Oromoo irratti duulani. Mootichi
Habashaa Galaawudoos Imaam Ahimadiin erga ajjeese
booda, waraana guddaa nama Adaal Mabiiraq jedhanuun
hoogganamu gara Oromootti bobbaase. Gadaan Kiilolee
waraana Habashaa fi Faranjii meeshaa hammayyaa akka
madfii hidhate kana bara 1545 ofirraa rukutee, ajajaa
waraanaa ari’ee laga Awwash ceesise. Waraani habashaa
hedduun harka Gadaa Kiiloleetti baqee dhume jedhe Abbaan
Baahire. Humnoota Habashaa fi Faranjii meeshaa
hammayyaatti gargaaramanu waan mo’eef, Gadaa dhugaa
lole, kan Lole jedhamee seenaa keessati yaadatama. Jechi
“kan lole” jedhu kun bara dheerina keesa “Kiilolee”
jedhamuun beekkama.
Bara Gadaa Biifolee (Bar 1547-1554)
Barri Gadaa Biifolee bara mootiin Habashaa lola warra
Islaamaa waliin qabu moo’atee humna isaa mara gara
Oromoo qofaatti xiyyeefate ture. Mootichi Habashaa
Galaawdos, Adal Mabiraq moo’amuu dhaga’ee humna isaa
walitti gurmeesee waraana Porchugaal wajjin Oromoo irratti
bara 1548 duula guddaa saaqe. Gadaan Biifolee diina itti
dhufe qolee, rukuutee moo’uudhan ofirraa deebise. Lafa
bal’aa dabalee qabachuu dadhabus, humana guddaa kana
falmee moo’ee ofirraa deebisuu waan danda’eef, waanti
hojjate akka gootumaa guddaati fudhatameefii maqaa Bif-
oole jedhamu akka argatu ta’e. Bif-oole jechuun odoo hin
dabaliin, odoo hin hirrisin akkuma jirutti, bifuma duraan
jiruun eegee dabarse jechuu dha. Jechi “Bif-oole” jedhu kun
bara dheeraa keessa Biifolee jedhame. Gadaan Biifolee
dangaa Oromoo eegee, dirqama ofii raawwatee aangoo
Gadaa Michilleetti dabarse.
Bara Gadaa Michillee (Bara 1554-1562)
Miidhaan warra Abashaa fi Islaamaa karaa lamaan jabaatee
waan dhufeef Gadaan Michillee seerota sadii baasee
labsuudhan hojjaa irra oolchee ture, isaanis:
1. Namni diina hinajjeefne akka hinfuune, akka rifeensa
mataasaa hin aaddanne
2. Namni ganna 8 oli fi 80 gadii lola keessatti qooda akka
fudhatu
3. Waraanni Fardaan lolu hedduun leenjifamee akka
bobba’u seera jedhu, kun immoo iddoo fagoo deemee akka
lolu isa taasise.
Fardaa fi gaachanaan jabaatee loluu kan jalqabe Gadaa
Michilleetti. Michillee waraana Galawudos, Hamalmaaliin
hogganamu waraanee moo’e, Faxagariin (Ererii fi Karrayyu)
guutuummaatti harka Oromooti galche. Itti dabalees
hooggani Islaamaa Amir Nuur mooticha Habashaa
Galawudosiin waraanee moo’ee (ajjeesee), gammadee
ayyaaneffachaa otoo jiru Michille Harariin qabate. Amir Nuur
oduu kana dhaga’ee otoo inni gara Haraaritti deebi’uutti
jiruu Michille bakka Tulluu Haazaaloo jedhamutti haxxee
hidhatee rukute. Lola kana irratti Oromoon hedduun
dhumullee waraanni Amir Nuur moo’amee harka Michilleetti
baqee raawwate. Abbaan Baahire akka barreesetti Gadaan
5ffaan Missillee jedhamu biyya waraanee moo’atee idda
balleesee booda loon ofii fudhatee itti gale jedha. Oromoon
durii biyya waraanee waan barbaade erga godhee booda
gara dhufetti deebi’aa jechuu isaattii. Seenaa Oromoo
keessatti kan akka Gadaa Michillee diinota, warra habashaa
(kan Porchugaalin gargaarame) akkasumas Afaar (kan
Turkiin gargaarame) haleelee dangaa bal’aa bilisoomse
hinjiru. Michillee jechuun, bineensa bara caamsaan
hammaatee yeroo haroon qooru bakka bishaan ture keessa
bahu, bineensa gurraatti hanga saree xiqoo geessu, kan
waraanni hin seenne, kan nama hin soodaanne, kan nama
duukaa kaattee nama ciniintu, bineensa hamtuudha.
Gadaan Michillee farda luka afur qabu yaabatee gaachanaan
waraana of irraa qolatee waan bakka yaade ga‘eef Gadaa
Michillee jedhamee moggaafame.
Gadaa Harmufaa fi Gadaa Hambisaa (Bar 1563-1570)
Gadaan Michillee dangaa bal’aa waan bilisoomseef dangaa
bal’aa kana Gadaa tokkoon hoogganuun rakkisaa waan
ta’eef Gadaan duraan Boorana fi Baarentuu irraa ijaaramee
hooggana tokkoon walfaana socho’aa ture bakka lamatti
qooduun dirqama ta’e.
Baarentuu Gadaa Harmufaa akkasumas Boorani Gadaa
Hambisaatiin akka hoogganaman godhame. Harmufni
Bageemidir rukutee gosati moggaasee of jala galche,
Hambisaan immo duula guddaa mooticha habashaa Minaas
Oromoo irratti bobbaase jabinaan falmee, balaa dhufu
danda’u hambise. Hambisni akka Harmufaa lafa bal’aa
dabalee qabachuu baatuus, kan ture akka jirutti eegee
dabarsuu waan danda’eef, Gadaa Harmufaa wajjin
meedhicha hidhatanii baali dabarsanii Gadaa Roobaleetti
kennan.
Bara Gadaa Roobalee (Bara 1571-1578)
Gadaan kun Roobalee Baarentuu fi Roobalee Booranaati.
Roobaleen lachuu wal gargaarudhaan Bagamdir fi Wallootti
duula guddaa bananii (keessatuu Roobalee inni Booranaa
Amaaroota hallayyaa fi holqatti naquudhan) dangaa biyyaa
ballisuu danda’anii turan. Wa’ee Gadaa Roobalee Abbaan
Baahire akkas jedha, waggaa saddeet booda kan bakka
Harmuufaa qabate Roobaleen ilma Gadaa Muudanaati, isa
kan Shawaa balleessee Gojjaamin rukutee, nama aangoo
cimaa qabu Azmaachi Zari Yohannis ajjeese jedhe.
Bara Gadaa Birmajii (Bara 1579-1586)
Gadaan kun Birmajii Baarentuu fi Birmajii Booranaa ti.
Gadaan Birmajii Baarentuu habashaa Kaabaa akka malee
muddee qabuudhan, Dambiyaa rukutee Abooli fi Baahera
Nagaash yeroo ajjeesu, Gadaan Birmajii inni Booranaa
maqaa Maccaa fi Tuulamaatiin ijaaramee Amaaroota bakka
hundaatii ari’ee, lafa fardi isaa seenuu danda’u hundaa
qabate. Amaarris gaaratti, hallayyaatti, holqatti galtee
dhokatte. “Utuu gaarrii, hallayyaa fi holqi hin jiru ta’ee
namni hafu hin jiru jedhe” barreessaan habashootaa Alaqaa
Atsimeen.
Bara Gadaa Muul’ataa (Bara 1587-1594)
Gadaan kun Muul’ataa Baarentuu fi Muul’ataa Booranaa ti.
Bara Gadaa Muul’ataa kana Walloo hedduu hinduulle. Yeroo
lama qofaa Gondoritti duulee deebi’ee qubate jedhama.
Muul’ataa Maccaa fi Tuulamaa garuu duulasaa itti fufee.
Bifa lolaa geeddaree Amaara karaa irratti gaadee ajjeesuu
jalqabe. Gaara gidduu fi saqa dhiphoo ta’an gidduutti eegee
ajjeesaa, murataa ture. Bakka farda isaaf mijaa’u mara
Goojjaami fi Gondor keessa gulufee, qabatee, basha’ee achi
taa’e.
Barreesan yeroo sanaa Abbaa Baahire akka jedhetti, biyyi
Gadaa Booranaa jalatti bule, kan hafe tokkollee hin jiru
jedhe. Muul’anni baalii Gadaa Duulootti dabarsee kenne.
Haala kanaan Abbootin Gadaa injiffannoo erga argatanii
booda sabni Oromoo hanga sirni Nafxanyaa jaarraa 19ffaa
keessa ka’uutti jaarraa lamaa ol tasgabbaa’ee Gadaa isaa
kabajataa nagaadhan jiraataa ture.
Sirni Nafxanyaa kan jalqabe, Amaari Oromoo waraanuu
dadhabnaan araarfachuu calqabe. Walitti makamuu (wal
fuudhudhaan) uummameen kan ka’e Oromoonni Gondarii fi
Goojjam keessa jiraatanu Afaani fi Amantaa ofii
irraanfachuudhaan kan Amaaraa fudhatan jedhama.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gaa’ila Islaamaa-Lakk.4
An-Nikaahul Faasid (Fuudhaa Heeruma Bade)
Fuudhaa Heeruma badee (faasida) jechuun gaa’ila ulaagaalee fi rogoota fuudhaa heerumaa hin guunnedha[1]. Fakkeenyaf, waliyyi malee fuudhu fi kkf. Namoonni gaa’ila akkanaa raawwatan gaa’illi isaanii sirrii (guutuu) hin ta’u. Fuudhaa heerumni akkanaa kan dhoowwameedha. Mee gosoota gaa’ila kanaa haa tarreessinu:
1-Fuudhaa Heerumaa Walgaraa- (An-Nikaahu Shigaar)
Shigaar (walgara) jechuun intala ykn obboleetti ofii nama tokkotti heerumsisuun namni sunis intala ykn obboleetti isaa namatti heerumsiisudha. Fakkeenyaf, Ahmad intala ykn obboleetti isaa Muktaaritti heerumsiisa. Muktaaris intala ykn obboleetti isaa Ahmaditti heerumsiisa. Fuudhaa heerumni akkanaa shari’aan dhoowwe jira. Ragaan kanaa hadiisa Abu Hureeyra fi Jaabir bin Abdullaah gabaasan keessatti “Ergamaan Rabbii (SAW) fuudhaa heerumaa shigaar dhoowwee jira.” Sahiih Muslim 1416. Abdullah bin Umaris akkana jechuun gabaase, “Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
لاَ شِغَارَ فِي الإِسْلاَمِ ” .
“Shigaarri Islaama keessa hin jiru.” Sahiih Muslim 1415
Nikeenyi akkana miidhaa baay’ee qaba. Isaan keessaa, daangaa Rabbii darbuu, shamarran mahrii malee heerumsisuu. Fedhii shamarranii osoo hin ta’in fedhii ofii guutuun isaan miidhu fi cunqursuudha. Tarii osoo ishiin hin barbaadin nama kanatti akka heerumtu dirqisiisu danda’u. kuni immoo ishii cunqursuudha. Fuudhaa heerumni wal jaalalaa fi rahmata irratti waan hundaa’ef niiti fi dhiirsi yoo wal hin jaallatin akkamitti jireenyaa jaalalaa fi gaarii gaggeessu? Dabalataan, fuudhaa heeruma booda warroota lamaan jidduutti mormii fi wal loluun ni uumama. Sababa kanaan wal diiggaa fi diinummaan ni dhufa. Sababoota kanaa fi kan kana fakkaatan irraa kan ka’e Islaamni nikaah shigaar dhoowwe. Kanaafu, namni jireenya ofii fi dubartiitti taphachuu yoo barbaade malee fuudhaa heeruma gosa akkanaatti dhiyaachu hin qabu.
Eeti, aadaadhaan namoonni wanta akkanaa hojjatan jiru. Aadaan Islaama yoo faallesse gonkumaa bakki kennamuufi hin qabu. Sababni isaas, aadaan sirna itti bulmaata nam-tolcheeti. Islaamni immoo seera Rabbii waan namaaf toluu fi nama miidhu beeku irraa kan dhufeedha. Tarii namoonni aadaa kana lafa kaa’an wallaalummaa irraa ta’uu danda’a. Wallaalummaan dukkana waan ta’eef ifti beekumsaa erga namaaf dhufee akkamitti dukkana wallaalummaa hordofanii?
2-Nikaah Halaaleessaa (An-Nikaahu Muhallil)
Nikaah halaaleessaa jechuun dubartiin takka yeroo sadii erga hiikkamtee booda nama jalqabaatiif halaala gochuuf jecha ishii fuudhudha. Fakkeenyaf, Jamaal niiti isaa Muniiraa yeroo sadii hiike haa jennu. Amma Muniiraan hanga nama biraatti heerumtutti Jamaalatti deebi’u hin dandeessu. Dhiirri tokko Muniiraan Jamaalif halaala akka taatuf ishii ni fuudha. Ergasii Dhiirri kuni Muniiraa ni hiika. Ishiinis Jamaalitti heerumti. Fuudhaa heerumni akkanaa dhoowwadha. Kaayyoon nama kanaa Muniiraa jaallatee osoo hin ta’in Jamaalitti akka deebituuf ykn Jamaalif halaala akka taatuf qofa fuudha.
Kuni Kabaa’ira zunuub (badii gurguddaa) keessa tokkoodha. Nama kana hojjatuu fi isaaf hojjatamu Ergamaan Rabbii (SAW) abaaranii jiru. Hadiisa Abdullah ibn Mas’uud gabaase keessatti, Ergamaan Rabbii (SAW) nama dubartii dhiirsa jalqabaatiif halaala godhuu (muhallil) fi nama wanti kuni hojjatamuuf (muhallil lahu) abaaree jira.” Sunan An-Nisaa’i 3416, Jaami’a Tirmizi 1120
Namtichi yeroo nikaah hidhatu niyyaa (yaada) nama jalqabaaf dubartii tana halaala gochuu yoo qabaate, nikeenyi akkanaa faasida (sirrii miti). Ammas, yommuu nikaah hidhatu nama jalqabaatiif halaala gochuuf ishii hiiku irratti yoo wali galan, nikeenyi akkanaa faasida.
Naafi’i akka gabaasetti, Namtichi tokko gara Ibn Umar dhufuun akkana jedhee gaafate, “Namtichi niiti isaa si’a sadii hiike. Ergasii obboleessi isaa karoora isaa malee dubartii tana isaaf (nama jalqabaaf) halaala gochuuf fuudhe. Dubartiin tuni dhiirsa jalqabaatiif halaala ta’uu dandeessii?” Ibn Umaris ni jedhe, “Lakki! Nikaah fedhiin ta’e malee. Nuti gadaa Rasuula (SAW) kana akka sagaagalummaatti lakkaa’a turre.” Haakim 2/199 fi Beyhaqi 7/208 gabaasan
Faaydaa: Dubartiin si’a sadii erga hiikkamte booda dhiirsa jalqabaatti deebi’uuf nama biraatti heerumu qabdi. Dhiirri lammataa kuni ishii jaallate yoo nikaah hidhatee fi niyyaa dhiirsa jalqabaatif halaala gochuu yoo hin qabaatin, nikeenyi akkana sahiih (sirriidha). Yeroo muraasa booda yoo wal dhabanii addaan bahan, dubartiin tuni dhiirsa jalqabaatti heerumu ni dandeessi.
3-Fuudhaa Heeruma itti Fayyadamaa ykn yeroo gabaabaa (Nikaahu Mut’ah)
Kana jechuun dhiirri tokko dubartii takka qabeenya ykn wanta biraa ishiif kennuun yeroo murtaa’af ishii fuudhudha. Tarii guyyaa lamaaf, torbaan tokkoof ykn ji’aaf ishii fuudhun ergasii dhiisee biraa deema. Fuudhaa heerumni akkanaa mut’ah kan jedhameef namtichi hanga yeroo murteessetti itti fayyadama. Ergasii ishii fi inni addaan deemu. Kuni haraama (dhoowwamaa) ta’uun isaa kan irratti wali galameedha.
Islaamni gara Arabootaa dhufuun dura Araboonni fuudhaa heerumaa akkanaa ni raawwatu turan. Kayyoon isaa fedhii fooni dhiiraa qofa guutudha. Namoonni yeroo sanitti gara Islaamatti seenan haarawa waan ta’aniif jalqaba irratti Ergamaan Rabbii (SAW) fuudhaa heeruma akkanaa ni hayyaman. Ergasii hanga Guyyaa Qiyaamaa haraama godhan (ni dhoowwan). Sabraa Al-Juhaani akkana jedha: Waggaa Banamiinsaa yommuu Makkaan seennu Ergamaan Rabbii (SAW) mut’ah nuuf hayyame. Ergasii achii hin baane mut’ah irraa kan nu dhoowwu yoo ta’e malee.” Sahiih Muslim
Dabalataan Sabraan akkana jedha:
“Ergamaan Rabbii (SAW) fuudhaa heeruma mut’ah irraa dhoowwe jira. [Ergamaan Rabbiis (SAW) akkana] jedhan, “Dhagayaa! Guyyaa keessan kanarraa kaase hanga Guyyaa Qiyaamatti mut’an haraama. Namni [dubartii saniif] waa kenneef akka hin fudhanne.” Sahiih Muslim 1406
Fuudhaa heerumni akkanaa dubartii karaa adda addaatin miidha. Dhiirri fedhii ofii guuttachuuf erga ishitti fayyadame booda badhetti ishii gatuun miidhaa baay’eef ishii saaxila. Akka meeshaa gurguraatti namarraa namaatti dabarti. Sababa kanaan yoo ilma deesse, akkamitti ilma kana guddisti? Rakkoo baay’eef ishii fi daa’imni deesse ni saaxilama. Miidhaan nama dhuunfaa fi hawaasa irra akka gahuu Islaamni waan hin barbaannef fuudhaa heeruma gosa akkanaa ni dhoowwe.
4- Az-Zawaajul Urfii ( Fuudhaa Heerumaa Dhoksaa)
Fuudhaa heerumni gosa akkanaa dargaggootaa fi shamarraa yeroo ammaa keessatti kan babal’ateedha. Keessumaayyu, yuniversiti keessatti shamarri takkaa dargaggeessa tokko waliin hariiroo jaalalaa uumti. Ergasii osoo waliyyii (nama ishii guddisee) irraa hayyama hin argatin dhoksaan wal fuudhu. Ulaagaa fuudhaa heerumaa keessaa tokko hayyama warraa argachuudha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Hayyama warra isaaniitiin isaan fuudhaa. Mahrii isaaniis haala gaarii ta’een isaaniif kennaa. Tiikfattu ta’anii, sagaagalummaa kan hin raawwannee fi hiriyyaa dhiiraa kan hin qabne ta’anii [fuudhaa].” Suuratu An-Nisaa 4:25
Fuudhaa Heerumni dhoksaa kuni wali galtee waliyyi (nama ishii guddisee) malee yoo raawwatame haraama. Fuudhaa heerumni kunis faasida ykn baaxila.
Hadiisa Aa’ishaan (RA) gabaaste keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Dubartiin tamiyyuu hayyama waliyyii malee heerumte, nikeenyi ishii baaxila (soba), nikeenyi ishii baaxila, nikeenyi ishii baaxila. Yoo ishitti seene, wanta inni ishirraa argateen mahriin ishiif ta’a. Yoo wal dhaban sulxaanni (namni aangoo qabu) nama waliyyi hin qabneef waliyyiidha”. Sunan Abi Dawud 2083, Jaami’a at-Tirmiizi 1102
Kanaafu, fuudhaa heerumni dhoksaan yeroo ammaa dargaggootaa fi shamarraan raawwatan salphinna hangana hin jedhamneef saaxilaa jira. Dhoksaan wal fuudhun faahishatti kufu. Shamarreen durbummaa ofi dhabuun salphinnaa fi dhiphinna hangana hin jedhamne dhandhamti. Fuudhaa heerumni akkanaa balaa baay’ee qaba. Balaa inni qabu keessaa mee muraasa seenaan haa ibsinu:
Balaa Fuudhaa heeruma dhoksaa[2]
Seenaa 1ffaa
Paayletti tokkotu keessumeessitu hoteelaa dhoksaan fuudhe. Haati manaa isaa ni beektii sodaate dhoksaan dubartii tana fuudhe. Dubartiin inni dhoksaan fuudhe tunis ni ulfoofte. Dhiirsa ofii beeksiisuun itti gammaduu barbaadde. Garuu Paaylettin kuni kana ishirratti jibbe. Haa ta’uu malee yommuu ishiin didde nan beeksisa jechuun itti fuftu, apartmantii (kutaa ciisichaa) keessatti albeen ajjeese. Ergasii reefa ishii ni gube…San booda payleettiin kuni qabamee mana hidhaatti darbame. Hojii ofiis dhabee, niiti fi ijjoollee isaas dhabee. Inuma jireenya isaa guutu dhabe.
Seenaa 2ffaa
Kunoo tunii shamara! Ishii fi hiriyyaa ishii jiddutti wal-qunnamtiin jaalalaa yuniversiti keessatti uumame. Gurbaan kuni kadhimummaaf gara abbaa ishii deeme. Garuu abbaan ishii isa ni dide.. Dargaggeessa kanaaf ishii waliin dhoksaan walfuudhu irratti waligalu malee homaa hin jiru….
Erga wanta hojjatan hojjatanii, ishii fi dhiirsi yakkamaan kuni dhimma fuudhaa heerumaa warra ishii beeksisuuf ka’an. Yommuu haati ishii telefoonan oduu kana beektu, gaggabde lafatti kufte. Abbaan ishiis telefoona olfuudhe. Innis yommuu oduu dhagayu ni kufe. Kunoo wiirtu wal’aansaa kutaa tokko keessatti doktorri akkana jedhaan,”Sababa laamshinna walakkaa qaamaa gadiitin abbaan sammuu keessatti dhiigni itituun miidhame jira.”
Guduunfaa:
♥Fuudhaa Heerumni seeraa fi ulaagaalee mataa isaa qaba. Namni seeraa fi uulaagaalee kanniin guutee yoo hin fuudhin ykn hin heerumin, fuudhaa heerumti isaanii faasida (kan badee) ta’a.
✪Nikaah (fuudhaa heeruma) faasidaa beekkamoon kanniini:
➥Fuudhaa heeruma shigaar (walgara)– kana jechuun namoonni lamaan fuudhaa heerumaan intala ykn obboleetti ofii wal jijjiruudha. Kuni dubartii irratti miidhaa waan fiduuf dhoowwamaadha.
➥Nikaah halaalessu– dubartiin si’a sadii erga hiikkamtee booda dhiirsa jalqabaatiif akka deebituuf dhiirri tokko ishii fuudhe hiikudha.Kuni dhoowwamaadha.
➥Nikaah Mut’ah- yeroo gabaabaf wal fuudhanii ergasii addaan deemudha. Kuni dubartii rakkoo guddaaf waan saaxiluuf dhoowwamaadha.
➥Nikaah urfii (fuudhaa heeruma dhoksaa)- osoo warri intalaa hin hayyamin dhoksaan fuudhudha. Nikeenyi akkanaa sharxii (ulaagaa) nikaah waan qabneef faasida (sirrii kan hin taane)dha. Inuma zinaa (sagaagalummaa) ta’a. Sababni isaas, osoo waliyyin (guddisaan intalaa) hin hayyamin ishiin dhoksaan wal qunnamuudha. Zinaan dhoksaan hojjatamaa mitii ree? Kanaafu, obboleeyyan keenya gocha akkanaa irraa fagaachu qabu.Balaan isaa xiqqaa miti.
Kitaabban Wabii
[1] http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=193523
[2] Az-zawaajul Islaamiyy Sa’iid,Mahmud Masrii, fuula 166
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3,fuula 96-102, Abu Maalik
Fiqhu sunnaah 2/155, Sayyid Saabiq
Concise Presentation of the Fiqh– fuula 400
Quest for Love and MercyFuula 153-158
https://islamqa.info/en/answers/45663/mutah-marriage-and-urfi-marriage


text:
Baha Oromiyaa magaalaa Harariif naannawaa isaatti kan argamu Uummanni Oromoo dararama ulfaataa keessa jiraachuu fi FXG Jimaata darbe dhoofamuuf sababoota kanneen ta’an Qeerron gabaase.
[SQ, Waxabajji 20, 2018] Naannoon Hararii akkuma beekamu erga TPLF aangoo biyyattii dhuunfattee, ummata heddiminni isaanii kuma tokko (1000) hincaalle ummata Arabaa Turkiif mootummaan naannoo kenname.
Naannoon Hararii magaalaa Harar fi baadiyyaa naannawa ishee jiru, yoo xiqqaate kallattii hundaan kiilomertira kudha shan (15km) of jalatti qabatee lafuma Oromoon irra jiraatu gita bittaa warra Araba Turkii yeroo dhiyoo dhufeef kenname.
Ummanni Hararii/Adaree/ArabTurkii kun mooraa Jogel qofa keessa jiraatu.
Mooraa san keessattis dhibbentaan shantamni 50% Oromoo fi saboota birooti.
Ummata kanaaf jecha MOOTUMMAA NAANNOO jedhanii erga bulchiinsa OROMIYAA jalaa baasanii, magaalittii kaambiiwwan humna waraanaa TPLF godhan.
MISRAAQ IIZ dabalatee magaalittii keessa mooraa buufata waraanaa (Hammarreessa, Humna Ibsaa, Aboker, Betemengistii fi MisraaqIiz) tu jira.
Dabalataan LiyyuuPoolisii Naannoo Harariitu hidhannoo jajjabaan naannittii weeraree akka fedha JENERAALOTA wayyaaneetti bulfata.
Waggoota 28 ummata Oromoo magaalaa Harar keessaa dhiibanii baasanii baadiyyaatti erga galchanii waggoota dhiyoo as immoo ummata Oromoo baadiyyaa naannawaa magaalittiitti darban.
Manneen ummanni keenya keessa jiraatuu fi daldala keessatti geggeeffatu hunda “mana seeraan alaa fi maqaa misooma magaalaatiin” diiganii ummata ArabTurkii/Adareef ykn ammoo JENETAALOTA tigreef gamoo irratti ijaaru.
Haaluma kanaan ummata Oromoo magaalittii keessaa dhiibanii baasanii baadiyyaatti galchan.
Dubartootni keenya karaarra taayanii jimaa fi saambusaa gurgarachuu hindandeenye.
Qawweef dullaadhaan dhawanii achii kaasu.
Ajjeechaa fi hidhaadhaan taphaan ala godhan. Achirra darbanii bulchiinsa baadiyyaa fi kutaalee magaalaa moggaa jiranitti weeraraafii saamicha cimsan.
Baruma kana kutaa magaalaa Dakkar fi naannoo SOOFIItti mana seeraan ala ijaartan jechuun manneen Ummanni keenya keessa jiraatu diiganii “ummata diyaaspooraaf mana ijaarra” jechuun gamoowwanii fi manneen adda addaa afaan qawweetiin bira dhaabbatanii eeguudhaan ijaaraa turan.
ARAATTANYAAttis mana ummanni keenya daabboo itti bilcheessee gurguru “abbootiin qabeenyaa irratti haa misoomsan” jechuun diiganii lafuma Oromoo irratti mana daabboo jeneraalota wayyaanee banan.
San bira darbanii bulchiinsa baadiyyaa araddaa GALMASHIIR jalatti kan argamtu qarqara magaalaa Harar irraa ooyiruu Qote bulaa OROMOO humna waraanaa tplf fi humna liyyuu poolisii naannoo Harariitiin saamanii lafa hektaara hedduu irratti qawweedhaan waardiyyaa dhaabbatanii eeguudhaan dallaa qorqoorroo itti naannessaa turan. Naannawuma kana bakka addaa HAAKIM jedhamutti lafa QOTEBULAA keenyaa saamuun HAKIM_LODGE_AND_TOURIST kan jedhamu HOTEELA ABBAA URJII SHANII kan abbummaan isaa hin beekamneef ijaaran.
Hoteela kana irra caalaatti Tuuristoota alaa fi jeneraalota TPLF , akkasumas kaabinoota jajjabootu fayyadama.
Gatiin seensaa qofti Qarshii 500 dha.
…….
Haalota cunqursaa fi saamicha addaa kana falmachaa kan ture QEERROOn BILISUMMAA OROMOO
naannawaa sanii
JIMAATA_WAXABAJJI_08_2018
Ganama obboroodhaan QOTEBULAA naannawaa saniitti dammaqfachuun, hiriira mormii gaggeesse. Qaamni hinbeekamnes HAKIM_LODGE_and_TOURIST dabalatee manneenii fi dhaabbilee gabroomfattootaa guggubuun hojiin ala godhaniiru.
Mana pirezidaantii naannoo Hararii kan MURAADIS gubaniiru.
Uummanni naannichaa Lafa Qotee Bulaarratti kan ijaarame dallaa araddaa GALMASHIIR fi kan ARAATTANYAA hundas cicciranii diiganii caccabaa isaatiin karaa cufanii oolaniiru.
Waraanni TPLF fi LIYYUUPOILISIIn naannoo HARARII QEERROO BILUSUMMAA fi QOTEBULAA mirga isaaf falmatu dhukaasa banuun namoota 12 irratti miidhaa gurgudaa geessisteetti.
Kanneen keessaa namootni hedduun
-HOSPITAALA_DIRRE_DHAWAA,
-HIWOOT_FAANAA-HARAR fi
-XUQUR_AMBASSAA-FINFINNEETTI waldhaanamaa jiru.
Namootni hedduunis hidhamanii jiru.
Godinni HARARGEE_BAHAA magaalaa HARAR keessaa akka IMBAASIItti waajjiraalee qofa qaba.
Saboonni SEEM bashannanii mirga guutuudhaan keessa jiraatu.
Ummanni Oromoo manni irraa diigamee hiyyoommatee/miskiinomee karaarra buluufillee mirga dhabee jira.
Ummata karaarra buluu fi maraataa hunda qabanii hidhaatti guuraa oolu.
Qabsoon hanga mirga ABBAA BIYYUMMAA mirkaneeffannutti itti fufa.
I.U.O’f.
GGB ti.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo Baha Oromiyaa irraa.


text:
Birmannaa Qeerroo Barattoota Univeristii Jimmaa uummata Wallaggaaf
KFO! KFO n hayyuu fi xiinxalaa Siyaasaa beekamaa obboo Jawaar Mohamed dabalatee Injinaar Ayyalaa Dagaagaallee ofitti dabaluun dhaaba hayyoota jaarraa kanaan deeggarameen of utubee imala isaa itti fufaa jira.
Unprofessional
Dhabni #KFO jedhamu kun dhuguma nama qabaa? Maal hojiin akkanaa? Maal rakasni akkanaa? Uummanni keenya kana faana hinburjaaja’iinaa. Kashalabbee akka Addisuu Bulaallaa kan maallaqa boordii Filannoorraa argataniin akkas teessee FB dhaan munaagdu kanatu amma dhaaba sana geggeessaga. Miseensummaan akkanaan kadhatamaa? Wayi Oromoo. Ici


text:
Zikrii-Furtuu Tasgabbii-kutaa-2ffaa
Torbaan darbee faayda fi sadarkaalee zirkii ilaalle turre. Yaadachisaf, zikriin bu’aa fi faaydan isaa lakkawamee hin dhumu. Namuuma itti fayyadametu mi’aa isaa dhandhama. Namoonni zikrii baay’isan, nageenyi fi tasgabbiin qalbii isaanii uwwisa. Namoonni yommuu gaddanii fi nuffan, warroonni zikrii godhan gammachuun jiraatu. Bakka deeman hundatti zikriin afaanii hin bu’u. Yommuu isaan zikrii dhiisan qalbiin isaanii akka qurxummii bishaanii baate taati, tasgabbii dhabu, ni jeeqamu. Rakkoo fi dhiphinna kana hunda jalaa bahuuf dafanii gara zikrii dheessu. Dhugumatti gamnooni namoota kanniini!
Mee har’a zikriiwwan garagaraa jireenya guyyoo keenya keessatti itti fayyadamnu hiika isaanii waliin haa ilaallu. Zirkii salaata keessatti jennu duraan ilaalle turre. Kanaafu, lamuu irra hin deebinu. Amma zikrii gosa lamaanii keessaa filannee ni ilaalla. Zikrii Rabbiin faarsu fi zikrii du’aayiti.
1.Du’aayii Yeroo mana Fincaanii seenanii
– (([بِسْمِ اللَّهِ] اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبْثِ وَالْخَبائِثِ))
Bismillaahi Allaahumma innii a’uuzu bika minal khubsi wal khabaa’is
Maqaa Rabbiitiin; yaa Rabbi ani jaarsa jinnii fi jaartii jinnii irraa sittin maganfadha.
Namni du’aayi kana kan jedhu erga mana fincaanii seenee booda jechuu hin qabu. Sababni isaas, mana fincaanii keessatti maqaa Rabbii dhayuun dhoowwadha. Filaanno inni qabu, takkaa osoo mana fincaanii hin gahin du’aayi kana jechu takkaa immoo osoo arrabaan hin jedhin of keessatti jechuudha.
Du’aayii Yeroo Mana Fincaaniti bahanii
((غُفْرَانَكَ))
Gufraanaka= Araarama keen [barbaada]
2.Zikrii wudu’aan dura godhamu
((بِسْمِ اللَّهِ))
Bismillaah =Maqaa Rabbiitiin
3.Zikrii wudu’a booda Godhamuu
((أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ..))
Ash-hadu an laa ilaha ill-Allah wahdahu laa shariika lah wa ash-hadu anna Muhammadan ‘abduhu wa rasuuluhu
“Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee akka hin jirree, Inni tokkicha hiriyyaa Kan hin qabnee ta’uu fi Muhammadis gabrichaafi ergamaa Isaa ta’uu ragaan baha. (Sahih Muslim 234a)
Hiika jechootaa: ash-hadu-ragaa nan baha, an-akka, laa-hin jiru, ilaha-dhugaan gabbaramaan, illa-malee, Allah-Rabbiin, abduhu-gabricha isaa, rasuuluhu-Ergamaa Isaa
((اللَّهُمَّ اجْعَلنِي مِنَ التَّوَّابِينَ وَاجْعَلْنِي مِنَ الْمُتَطَهِّرِينَ))
Allaahumma-ja’alni mina-ttawwaabiina waja’alni minal mutaxahhiriina
“Yaa Rabbi warra tawbachuu baay’isanii fi of-qulqulleessan irraa na taasisi.” Jami` at-Tirmizi 55
Hiika jechootaa: Ja’alni-na taasisi, mina-irraa, tawwaabina-warra tawbaa baay’isan, mutaxahhiriina-of qulqulleessan
4.Zikrii yeroo manaa Bahanii
((بِسْمِ اللَّهِ، تَوَكَّلْتُ عَلى اللَّهِ، لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ))
Bismillah tawakkaltu alallahi, laa hawla walaa quwwata illaa billah
“Maqaa Rabbiitiin. Rabbirratti hirkadhe. Dandeetti fi humni hin jiru Rabbiin bira malee.” Jami` at-Tirmizi 3426
Hiika jechootaa: tawakkaltu-hirkadhe, alallahi-Rabbiin irratti, laa-hin jiru, hawla- dandeetti, quwwaa-humna
5.Zikrii yeroo mana seenan godhamuu
((بِسْمِ اللَّهِ وَلَجْنَا، وَبِسْمِ اللَّهِ خَرَجْنَا، وَعَلَى اللَّهِ رَبِّنَا تَوَكَّلْنَا،
Bismillaahi walajnaa wa bismillaahi kharajnaa, wa alallaahi rabbinaa tawakkalnaa
“Maqaa Rabbiitiin seennee maqaa Rabbiitiin baane. Gooftaa keenya kan ta’e Allaah irratti hirkanneerra.” Ergasii salaamtaa maatii irratti qara’a. Sunan Abi Dawud 5096
Hiika jechootaa: walajnaa-seennee, kharajnaa-baane, alallaahi-Allaah irratti, rabbinaa-Gooftaa keenya, tawakkalnaa-hirkannee
6.Du’aayii yeroo Dhiphinnnaa (Cinqii)
((لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ الْعَظِيمُ الْحَلِيمُ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ رَبُّ السَّمَوَاتِ وَرَبُّ الْأَرْضِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ)
Laa ilaha ill-Allahul-aziimul haliim; laa ilaha ill-Allahu Rabbul arshil aziim; laa ilaha ill-Allahu Rabbus-samawaati wa Rabbul ardi wa Rabbul arshil kariim
Dhugaan gabbaramaan Rabbii guddaa obsaa malee hin jiru. Dhugaan gabbaramaan Rabbii arshii guddaa malee hin jiru. Dhugaan gabbaramaan Rabbii samiiwwanii, Rabbii dachii fi Rabbii arshii kabajama malee hin jiru.”
Sahih Muslim 2730 a Sahih al-Bukhari 6346
Hiika jechootaa: aziim-garmalee guddaa, (haliim- garmalee obsaa, danda’a, dafee kan hin adabne), Arsh-arshii, kariim-kabajamaa
((لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظّالِمِينَ))
Laa ilaha illaa anta, subhaanaka innii kuntu mina zaalimiin
Dhugaan gabbaramaan Si malee hin jiru. Ati qulqulloofte. Dhugumatti ani miidhaa raawwattoota irraa ta’eera.” Jami` at-Tirmidhi 3505
7.Du’aayi Yeroo Masjiida Deemanii
” اللَّهُمَّ اجْعَلْ فِي قَلْبِي نُورًا وَفِي لِسَانِي نُورًا وَاجْعَلْ فِي سَمْعِي نُورًا وَاجْعَلْ فِي بَصَرِي نُورًا وَاجْعَلْ مِنْ خَلْفِي نُورًا وَمِنْ أَمَامِي نُورًا وَاجْعَلْ مِنْ فَوْقِي نُورًا وَمِنْ تَحْتِي نُورًا . اللَّهُمَّ أَعْطِنِي نُورًا ”
Allaahumma ja’al fii qalbii nuuran wa fii lisaanii nuuran, wa-ja’al fii sam’ii nuuran, wa-ja’al fii basarii nuuran, wa-ja’al min khalfii nuuran, wa min amaamii nuuran, wa-ja’al min fawqii nuuran wa min tahtii nuuran. Allaahumma a’axinii nuuran.
Yaa Rabbii qalbii kiyya keessa ifaa godhi. Arraba koo keessas ifaa, dhageettii koo keessas ifaa, agartuu koo keessas ifa godhi. Duuba kiyyaan ifa, fuundura kiyyaanis ifa godhi. Gubbaa kiyyaanis jala kiyya irraas ifa godhi. Yaa Rabbii ifa naaf kenni.” Sahih Muslim 763 l
Hiika jechoota: ja’al-godhi, fii-keessa, qalbii-qalbii tiyya, nuuran-ifa, wa-fi, lisaanii-arraba kiyya, sam’ii-dhageetti kiyya, basarii-argituu tiyya, khalfii-duuba kiyya, min-irraa amaamii-fuundura kiyya, fawqii-gubbaa kiyya, tahtii-jala kiyya, a’axinii-naaf kenni.
Asitti wanti barbaadame “ifa” yommuu jedhu ifa Islaamumma, imaanaa fi beekumsaati. Namni ifa Islaamummaa yoo qabaate, ummata keessa qajeelee deema.
8.Du’aayi Yeroo Masjiida seenanii
[بِسْمِ اللَّهِ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ))
Bismillah, wassalaatu wassalaamu alaa rasuulillahi. Allaahumma-ftahlii abwaaba rahmatika.
“Maqaa Rabbiitiin; rahmataa fi nageenyi Ergamaa Rabbii irra haa jiraatu. Yaa Rabbi hulaa rahmata keetii naaf bani.” Sunan Ibn Majah 773
9.Du’aayi yeroo Masjiidaa Bahanii
((بِسْمِ اللَّهِ وَالصّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ مِنْ فَضْلِك، اللَّهُمَّ اعْصِمْنِي مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ))
Bismillah, wassalaatu wassalaamu alaa rasuulillahi. Allaahumma innii as’aluka min fadlika, allaahumma’asimnii mina sheyxaani rajiim.
“Maqaa Rabbiitiin; rahmataafi nageenyi ergamaa Rabbii irra haa jiraatu. Yaa Rabbi ani tola kee irraan Si kadha. Yaa Rabbi shayxaana abaarramaa irraa na tiksi.” Sunan Ibn Majah 773, sunan an-Nasaa’I- 729
Hiika jechoota Muraasa: as’aluka-si kadha, allaahumma’asimni-yaa Rabbii na tiiksi, mina-irraa, rajiim-abaarrama
10.Zikrii Yeroo Azaanaa Godhamu
Yeroo mu’azinni (namni azaana godhu) azaana baasu, wanta inni jedhu hunda waliin jedhan hanga inni Hayya ala Salaah (Gara salaataa Koottaa), hayya alal falaah (gara baraaramaa (milkaa’innaa)) koottaa” jedhu gahutti. Yommuu inni bakka kana gahuu, akkana jedhan:
((لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ).
Laa hawla walaa quwwata illaa billah
“Dandeettii fi humni hin jiru Rabbiin bira malee.”
Yeroo mu’azinni azaana xumuru akkana jedhan:
((وَأَنَا أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبَّاً، وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولاً، وَبِالْإِسْلاَمِ دِينَاً))
Wa ana Ash-hadu an laa ilaha ill-Allah wahdahu laa shariika lah wa anna Muhammadan ‘abduhu wa rasuuluhu. Radiitu billaahi rabban, wa biMuhammadin rasuulan, wa bilislaami diinan.
“Anis, dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee akka hin jirree, Inni tokkicha hiriyyaa Kan hin qabnee ta’uu fi Muhammadis gabrichaa fi Ergamaa Isaa ta’uu ragaan baha. Allaahn Gooftaa keenya ta’uu, Muhammad Ergamaa ta’uu fi Islaamni amantii kiyya ta’uu jaalladheera.” Sahih Muslim 386, Sunan Ibn Majah 721
Ergasii Nabiyyi irratti salawaata buusun du’aayi armaan gadii jedha:
((اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ، وَالصَّلاَةِ الْقَائِمَةِ، آتِ مُحَمَّداً الوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ، وَابْعَثْهُ مَقَامَاً مَحمُوداً الَّذِي وَعَدْتَهُ، [إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ]))
Allaahumma Rabba haazihi-dda’awati taammah, wassalaatil qaa’imah, Aati Muhammadan wasiilata walfadiilah, wab’as’hu maqaaman mahmuudan-il-lazii wa’adtahu innaka laa tukhliful mii’aad
“Yaa Rabbii! Gooftaa waamicha guutuu kanaa fi salaata dhaabbamuuf hedu taate! Muhammadiif wasiilaa fi kabajaa kenni. Sadarkaa kabajamaa kan isaaf waadaa seente irrattis isa olkaasi. [Ati dhugumatti waadaa hin faallessitu]” Sahih al-Bukhari 614
Hiika jechootaa: haazihi-tanaa (kanaa), da’awat-waamicha, taammah-guutuu, wa-fi, salaatil-qaa’imah- salaata dhaabbamuf hedu, aati-kenni, fadiilah-kabajaa, wab’as’hu-isa ol kaasi, maqaaman-sadarkaa, mahmuuda-kabajamaa,faarfamaa, allazii-kan, wa’adtahu-isaaf waadaa seente, innaka-ati dhugumatti, laa-hin, tukhlifu-faallessitu, mii’aad-waadaa
San booda mataa ofitiif azaana fi iqaama jiddutti du’aayi godha.
Barruu armaan olii buusuf linkii armaan gadii tuqaa. Linkii Download PDF kan jedhu yoo tuqxan Arabiffa saanduqa godha. Dabalataniis dubbisuuf namatti tola http://www.sammubani.com/wp-content/uploads/2017/12/Buusi-Zikrii-Furtuu-Tasgabbii-updated.pdf
Kitaaba wabii
Hisnul_muslim Hiikan gara Afaan Oromoo: Gaalii Abbaaboor Abbaaguumaa (Fuula 14-…)


text:
Miidiyaalee of harkaa qabuunis guyyaa filannoo sanatti buufata irraa fageenya tahe namni fagaachuu akka qabu dubbataa, buufatni filannoos eegumsa guddaadhaan akka eegamu mootummaan wayyaanee humna qabuu fi caasaa isaa jabeeffataa kan jiruudha. Karoora Qeerrooguddaan filannoo mootummaa buufataalee jiran hunda jeequu fi fesheleessuudha kunis Yeroo ammaa dhaabbilee barnootaa yuuniversitiilee keessatti FDG eegale filannoon akka hin adeemamneef taasifamuu eegale, FDG dura dhaabbachuufis humni mootummaa wayyaanee meeshaa barattoota nagaa irratti dhukaasuu fi boombii darbataa jiraachuu gabaasa Qeerroo garagaraa ni hubatama. Akka walii galaatti guyyaa boruu irraa eegalee Finfinnee yuuniversitii, manneen barnootaa sadarkaa garagaraa fi koollejjiwwan keessatti itti fufa. Torbee keessa jirru kana keessa
Yuuniversitiilee hunda keessatti barattootni barumsa hin barannu, bilisumma booda baranna jechuudhaan barumsa dhaabanii kan jiran Yuuniversitii Wallagga, Amboo,Finfinnee, Adaamaa, Bulee Horaa,Madda Walaabuu,Jimmaa fi Mattuu, akkasuma mana barumsaa sadarkaa garagaraatti barumsi kennamaa hin jiru.
Filanoodhaan Bilisummaa akka hin dhufne uummanni oromoo hunduu kan beekuudha. Paartileen mormitootaa yeroo ammaa Filannoodhaan injifanna, filannoodhaan uummata Oromoo bilisa baasna jedhanii lafa dhiitan shira mootummaan wayyaanee bara isaanii guutuu irratti xaxaa bahe xiinxilanii baruu dadhabuun filannoodhaan akka injifannoon dhufuutti lafti nun gahin jedhu, caasaan paartiwwan kanneen akka OFC keessa
jiran gara FDGtti luucca’uudhaan furmaanni diddaa jabeessuun tahuu hubatanii Filannoo wayyaanee jeequu irratti bobbahaa jiru, keessattuu dargaggooni guyyaa filannoo sanatti buufataalee jiran hunda jeequu, fincila kaasuun filannoon akka hin gaggeeffamne irratti qophayanii jiru.
Buufata Filannoo hunda jeequu fi fincila kaasuun furmaata ta’uu irraa kan hafe filanoodhaan mootummaan wayyaanee aangoo gadhiisuu akka hindandeenye hubatamee amma FDG eegale kun itti fufaa jira. Sodaa kanaan uummata sabboontota oromoo hedduu mana hidhaatti guuruu eegaltee jirti kun furmaata hin tahu, uummanni oromoos hidhamuun ajeefamuunis qabsoo keenyarra boodatti nun deebisu jedhee diddaa jabeessee jira.


text:
OdeeyfannooUncategorized
Jilli Ulamaa’otaa fi Hayyootaan durfamu hawaasa Naannoo Somaalee irraa buqqa’e daaw’achuuf gara Hammarreessa imala jalqaban.
Jilli Ulamaa’otaa fi Hayyootaan durfamu kun mata duree “Foon malee Xannachi hin dhiigu” jedhuun imala isaanii guyyaa har’aa Finfinnee irraa jalqaban. Jilli ulama’otaa,Du’aatota, jarsolii biyyaa, hayyoota, fi dargaggoonni Finfinnee dabalatee guutuu Oromiyaa, Oromoota Kamisee fi Oromoota Raayyaa irraa walitti bahan lakkoofsi isaanii namoota 200 ol ta’an kaka’umsa mataa isaaniitiin walqindeessuun lammilee keenya qe’ee fi qabeenya isaanirraa buqqa’an qaaman dhaqanii gaafachuuf, imala eegalanii jiru.
Miseensota jila kanaa keessaa Aalimni keenyaa jalatamaa fi Kabajamaa Dr Jeeyilaan Ustaaz Raayyaa Abbaa Maccaa Ustaaz Kamil Shamsuu, Daa’ii Qamar Huseen dabalatee ula’maa’onni heddu kan argaman tahuu gabaasin arganne ni mul’isa.
Jilli Ulamaa’otaa fi du’aatotaan durfamu kun buqqaatotaaf kan oolu ambulaansii Ford (Mini Clinic) akka kilinakaatti tajaajiluu danda’u fi siree ciisichaa lama qabu tokko bituun akkasumas deeggersa meeshaalee adda addaa konkolaataa saddeetitti fe’uun, walumaa galatti deggersa qarshii miiloyana 4.5tti tilmaamu qabachuun guyyaa har’aa galma waajjira Pirezidaantii BMNO argamanii kaayyoo imala isaanii ibsanii jiru.
“Kaayyoon imala kanaa ummata keenya qe’ee fi qabeenya isaaniirraa buqqa’aniif deggersa taasisuun yeroo rakkoo walibira dhaabbachuu, jaalalaa fi tokkummaa Oromoon qabu agarsiisuuf akka ta’e” qondeessitoonni Koree prezadaantii MNO beeksisan tahuu ibsi waajjira Kominikeeshiinii mootummaa naannoo Oromiyaa baase ni mul’isa.
Sagantaa geggeessaa kana irratti Pirezidaantiin BMNO Obbo Lammaa Magarsaa jila kana galateeffachuun haasawa godheen “Gaafa Rakkinaa Walbira Dhaabachuun Biqltuu Tokkummaa Kunuunsuudha.” jechuu isaa gabaasni arganne ni mul’isa.
Advertisements