text:
Torbii dabr dura " Godaansi maali ? " gaafii jedhu akka xiinxalinu fi haala biyya keennaan wal cinaa qabnee akka qorannu bulfannee turre . .
Godaansa jechuun, sochii seenaa argamaa keessatti ilma namaas tahee lubbuu qabeeyyiin biroo naannoo jireenya fi qubsuma isaanii tokkorraa kan biraatti ,jijjiirachuuf taasisan,ta'ee godaansi kun kan waloo yookaanis hagoon geggeeffamu ta'uu caalaa ,kaayyoon isaa godaansa yaroo( kan irraa galan ) yookaanis godaansa hundee ( kan ittin hafan )ta'uu fi ,godaansa fedhii irratti hundaaye(voluntary migration ) ,yookaanis fedhiin ala (involuntary migration ) dhiibbaa uumaan yookaanis namaan ta'uu yoo dandayu ,sadarkaan godaansa kanaas Kaarra lafaa (Intercontinental ) jidduu ,yookaanis biyyoota murtaawan jidduutti ta'uu yoo danda'u biyyuma tokko keessattis haala garaagaraatiin naannoo tokko irraa tokkotti ta'uu fi baadiyyaa keessaa naannoo dhiibduu ( Repellent area ) irraayis gara Magaalaa ,naannoo harkiftuu ( Attractive area ) ] ta'uu dandaya,haalli magaalaa baadiyaa jidduutti wal dhiibuuf harkisuu haala biyya keenyaa bara Haylasillaasee irraa kaasee yoo ilaalle ,dhiibbaan inni guddaan lafa Oromoo baadiyaa saamuu irratti xiyyeeffatee argina ,lafa Oromoo saamuun bara Haylasillaasee 1954 akka fakkeenyaa yoo fudhanne ,Warshaa Sukkaara Wanjii dhaabuuf lafti naannoo Awaash Wanjii dureeyyii Faranjiif gurgurame ,baadiyaa sanarraa qubataa Oromoo Karrayyuu kaasuun waan hin dandayamneef tooftaan Mootummaan itti fayyadamte bakka dheedaa fi Malkaa bishaanii hunda dhoksaan summiin afuufamee baatii tokkotti lubbuun Loon 300,000 akka dhumu gudhuu dha ,Karrayyuun tikfatee bulaa waan ta'eef horiin isaa dhumnaan ofii isaatii naannoo gadi dhiisa jedhame ,kunis hujiitti hiikkamee Jiilleef Karrayyuun hiyyoomatee naannoo gadi dhiisee Mootummaan Haylasillaasee lafa Awaash gurguratuu danda'e,dubbiin kunis akka hin dhagayamneef jedhamee eega Warshaan hujii eegale hojjattoonni humnaa kanneen Shankoora ciraniif ,Faranjoonni hujii ogummaa fi gaafatamtoonni mootummaa bakka booqannaattis ta'ee qubsumaatti dhuunfaaf waloonis nama naannoo fi dhimmaa naannoo Awaash akka hin haasoyne itti himamee ,yoo kun ta'e garuu akka hujiirraa arihaman itti himame .Suyyuum Masfin ,gaafatamaa Wayyaanee dhimma alaa hujiidhaan ramadamee naanno san kan ture,seera kana cabse jedhamee himatamnaan hidhaa jalaa baqatee Finfinneetti eega galeen boodaa hamma tokkoo dhokannaan turee boodarra garee isaanii dhoksaan sochoutti dabalamuun ni yaadatama .kana akka fakkii kaafne malee guutu Oromiyaattis sirni saaminsa lafa Oromoo obsa dhoowwee " Maqaa nu xaafatanii ! Abbaa nu gaafatanii ! maal eegda yaa Oromoo ? biyyaa nu kaafatanii ! " jedhee iyyee wal dhageessisuun, finqilli Kutaalee Oromiyaa keessaan dhalate qabsoo hidhannootii karaa mijjeessuu caalaa ,kufnana mootummaa Haylasillaaseetti geessuun ni yaadatama .
Kan Dargiin irratti hojjates kanuma akka ta'he fi kan bara Wayyaaanee daranuu lafa baadiyaa Oromoo kaan alagaaf guguruu fi kaan lafa dhabeeyyii fi ,saba bicuu irra hirruu caalaa fuulli teessuma uumaa biyya Oromoo akka ciramee dhumu irratti waggaa 24 hojjatee ,hojjataas jiraachuu argina. .
Seenaan seenaa duraa ilma namaa keessatti, namni durii kan dursee jiraate naannoo Afrikaa bahaa yoo ta'u 'dursee naannoo adduniyaa hundatti godaansa kan eegales,asuma naannoo a tarkaanfatuun,firriiftuun isaanii dursanii waggaa 50,000 dura Kaarraa Austraaliyaa qubatuu yoo eegalan ,obboleewwan isaanii gama dhihaa godaananis , waggoota 40,000 dura Awroophaa ,kanneen biroo immoo waggoogta 11,000 dura Kaarr'en Ameerikaa Chilee irraa hamma Mexico qubsuma akka eegalan ,Faana dhooytuun seenaa ilma namaa seenaa dura mirkaneessu .
Sababiin godaansa nama durii jijjiirama haalli qilleensaa naannoo irratti geessaa ture jedhamu ,akka fakkeenyaa fudhatamee malee miidhamni jijjiiramni uumaa geesse, lubbuu qabeeyyii kamuu kan miidhe tahuu caalaa ,kanneen baraaruu dadhabanii lafarraa duguugamanii akka dhuman beekkamuu qaba ,haala akkanaa keessatti ,sanyiin ilma namaa bara Cabbii (Ice age ) dhumarraa hafe jedhamu ,nama 10,000 akka hin caalle fi kunis fakkeenyaaf dhuma sochii lafaa bara 70,000 dura Galoo Somatraa keessatti taheen dhangalaan argame ( Soonaamiin ) waan jiru fixe ,laakkysa ilma namaa guutuu Asiyaa nama 2000 gaditti akka deebise. himama
Kana aan ta'eef godaansi nama durii naannoo jireenya isaa gadi dhiisuu,bakka biraa dhumarraa itti baraaru barbaadachuu fi ,hagoo utuun taane waloon godaanuu fi godaansi kun bakka itti dhaabbatu murtaawaa kan hin qabne fi ,kan bakka irraa bahettis uf duuba hin deebifne tahuu caalaa jiruu fi jijjiirama barbaaduu keessatti bakka takkaa godaanamee tan biraa biraa gayuuf qubatuu jidduutti, baroota hedduu dheeraa kan gaafatu ,dhalootaa dhalootattis dabruu kan danda'u tahuu ,sochii nama durii Kaartaa (Taraarrii ) adeemsaa armaa gadii keessatti hubatuuf bara 150,000 bakka qubataa ture ( Afrikaa Bahaa ) irraa godaanee bara 60'000 dura firriftuun isaanii Austraaliyaa gayuu,bara 40,000 Awroophaa ,bara 12,000 Kibba Ameerikaa qubatuu argina .
Godaansi akka godaansaa maqaa tokko qabaatullee akka dhaabbata dhimma godaansaa adduniyaa , International Organization for Migration ( I.O.M ) himutti sadarkaa fi madaalli mataa ufii qabaatuu caalaa bifa heddutti addaan baafamee akka armaa gaditti ilaalamuu danda'a .
Godaansa keessaa : ( Internal Migration ) kan jedhamu fi inni kunis bulchiinsa naannoo tkkoo ,biyya tokko yookaanis biyyoota Kaarra naannoo tokkoo keessatti kan ta'uu dha ,fakkeenyaaf godaansa naanoo Oromiyaa keessa Kutaa tokkorraa kan biraatti tahu bara Haylasillaasee 1972-73 beela Walloo kan lubbuu ilmaan Oromoo 200,000 fixe waliin ,Oromoon Walloo hedduun naannoo gadi dhiisanii Kutaalee Oromiyaa ollaatti godaanuu ,bara Dargiillee haala wal fakkaataan mootummaan itti karoorfatee waggoota kurna muraasa keessatti Oromoon hudeen buqqifamee aadaa fi afaanii lafas akka dagatu yaaliin guddaan godhamuu fi ,Waayyaaneeis sanumatti fufuun godaansa ilmaan Bareentoo fallaa tan bara 1520-1620 wal fakkaatu yaroo duraatiif uf duuba eegaluu fi waan bara Wayyaanee ilmaan Oromoo godaansa biyya keessaan mudate fi mudataa jiru ,gabaasa fi qorannoo ( UN-Emergency Unit for Ethiopia March 2003 ) hanqina nyaataan wal qabateen Godaansa Kutaa Harar irraa naannoo Wallgaa fi Baaleetti taasifame jedhamamee barreeffame akka armaa gadii dubbifama . .
2.10 Intra-Regional Resettlement Programme has started
On Saturday 8 March, about 1,500 people were waiting for trucks provided by the East and
West Hararghe zonal authorities to be resettled in West Wollega. In Chelenko (Meta Woreda,
East Hararghe) 700 to 800 persons were waiting to be removed and resettled (see picture
below). Woreda administration has told the UN-EUE mission that 100 persons already left. In
Karamile (Golo Gotu Woreda, East Hararghe) more than 200 persons were waiting as well as
500 in Wachu (Chiro Woreda, West Hararghe). For West Hararghe zone around 9,000 people
are planned to be resettled, for East Hararghe the planned number is 10,500.
According to DPPD East Hararghe, 2,150 hectares of land
have been identified in Jimma Arjo (East Wellega) and
8,774 hectares in West Wellega that are suitable for
resettlement. In Kersa Woreda (East Hararghe), 2,000
people are awaiting resettlement. According to the woreda
authorities, 200 people have been moved during the first
week of March. The land of the voluntary settlers will
remain in their hands for a certain period of time so that
there is a possibility for them to return back if resettlement
does not fit them. However, the woreda and kebele
authorities have already registered this land for further
redistribution in case the settlers do not come back. In
East and West Hararghe a total of 100,000 registered for voluntary resettlement.
In Meta Woreda, the first phase of the voluntary resettlement to Western Wollega included
120 households. Representatives from woreda authorities and kebele committees have visited
the resettlement areas. Woreda authorities are mentioning that 10 families per kebele can be
Chelenko, Meta Woreda: Resettlement candidates
waiting for transport in precarious conditions
(Photo by François Piguet, UN-EUE, March 2003)
selected. In Weber kebele for example, 10 households have been selected for resettlement
among a total of 1,500 households within the kebele. Each kebele leader designates one
candidate. Somehow memories of the 1980s Derg regime quota system emerge once more.
Food aid targeting will take into account on-going resettlement activities and will redirect and
retarget beneficiaries accordingly. For those who are moving and resettle in West Wellega,
zonal authorities will distribute food aid to them.
2.11 Spontaneous migration to Bale region the push factors
Spontaneous resettlement movements to Bale have involved numerous people from Hararghe
(Lemessa, 2002). West Hararghe DPPD has pointed out that those movements concerned at
least 20,000 to 30,000 people. Most of those migrants left Hararghe between June and
December 2002. Essentially, they did not only move because of food shortage but because
they have been enrolled into the voluntary migration programme that has been initiated by the
Federal Government nationwide. They have been expecting larger plots of land in the
designated areas of resettlement. They also left Hararghe due to the lack of rain as well as the
high price of agricultural inputs and extension credit. Others such as some pastoralists met in
Chopi (Abona, Darolebu Woreda) use their polygamous to register their families both in their
places of origin and in Bale zone, their place of resettlement.
Major push factors for migration are small land size, high land degradation and low soil
fertility as a result of erosion and agricultural exploitation. More recently also frequent
shortage of water has become one of the push factors out of the Hararghe low land areas.
Before deciding to move, many migrants sold most of their assets. People confined to
marginal land e.g. sloppy land full of rocks and stones, the whole family migrated. Others with
more land and better conditions did leave some family members behind in case they might
return from their designated resettlement areas.
Some migrants benefit from family ties such as Ato Ahmed Ali Tasse who was an
administrator at the time of Haile Sellasie. Some of his extended family moved years ago to
Ginir in Bale zone where they resettled and are now farmers using partly gravitation irrigation
with precise labour division among themselves. Ato Ahmed Ali Tasse recently joined them
such as did many others who have family ties with people that migrated and resettled before.
Family ties therefore have played a major role in the most recent movements. On the other
hand, DPPC in the 1980s, then called Relief and Rehabilitation Commission (RRC) resettled
drought-affected people from Wello to the nearby village of Harawa with a mechanized farm
producing mainly wheat. There is no social or economic tie between the host and the settler
community.
Akkuma itti akeekame godaansa Oromoo isa naannoof biyya keessaa sababiin uumaa fii namaa heeduun duubaan jiraatullee ,sababiin inni guddaan gabrummaa tahuun wal nama hin gaafachiisu ,sabaiin Adda Bilisummaa Oromoo fi Mootummaa Somaalee bara 1979 wal dura fidee ture " Lafa Oromoo kan bilisomsuu barbaaddan Kaartaa isii nuu fidaa ! " kan jedhu ture ,jilli H/duree ABO Magarsaa Barii faan wareegamuun dhimma kanarratti haasayuuf utuu deemamuu akka ta'e yaadatama,yaroma sanuu Somaaleen maqaa Adda Bilisummaa Somaalee dhihaa (Ogaden ) fi Somaalee Abboo ( Oromoo ) jedhuun lola humnoota hidhachiisan duubaan bara 1977 seenaniin dhumni guddaan gayuu caalaa ,sirba Dhaantoo isaanii keessa Jijjigaa ,Harariif Goobba akka tan isaanii taate fi dhaanta " Lahelo Erer iyoo Awaash Allahayoo !! " ( Yaa Allah Harariif Awaash nuu hiri ) jechuu duubaan kaayyoo saaminsa lafa Oromoo akka qaban utuu irraa calaqqisuu Mootummaan Somaaleef kan Dargiis kufee, Wayyaaneen tooftaa haarayaan biyya Oromoo ciruuf dabarsee kennuu bara 2004 irraa eegale .
Gaafii lafa fi saba Oromoo ,saboota biraan wal daangessanii hiikuuf jedhamee mormii Mootummaa naannoo Oromiyaa fi Mootummaa naanoo Ogaaden jidduutti tahe hiikuuf Waayyaaneen gaafii tokko tokkoon hambisuu qaba ture ,kanaaf ,gosoota Ogaaden keessa qubatan ,garuu bicuu tahan irraa walitti fidanii Paartii Somaalee Itoophiyaa hundeessuun ,gaafii bilisummaa Ogaadeen ukkaamsuun karoorfaamee hoongas gaye ,Ogaden dhaaba shoorarkeessituu jedhamee akka balaaleffatamu fi innis akkuma ABO irratti xiyyeeffatamee gosti Ogaaden haadhoon akka shakkamtu murtaayee aangoo irraa fageeffamte ,gatii kanaa baruma 2004 kana keessa mormii Gnada 420 fi Aanaa 12 jidduu Oromoo fi Somaalee irratti tahe sagalee filannoo ummataa (Referandum ) godhamee gandi 340 fi Aanaan 10 Oromiyaa filatananii Somaalee diduun gadoo biraa fide .
Akka kanaan Mootummaan Wayyaanee ,bara 2007 irraa eegalee gargaarsa diinagee Mootummaa Ingiliiziin ( akka Gaaxeexaan The Gurdian himutti ) humna Poolisa addaa ( Liyyuu Poolis ) jedhamu Mootummaa naannoo Somaalee Itoophiyaa ( Killil 5 ) jedhamuu leenjisee maqaa hidhattoota bilisummaa Ogaaden sakatteessuu fi ,gosa ABO fi ONLF deeggartu dura dhaabbatuuf jedhamuun duulli dhoksaa cimaan Oromoo daangaa naannoo Somaalee Itoophiyaa qubattu irratti akka banamu godhame ,bara 2013 ciminaan kan eegale lolli dhoksaa kuni aanaalee Kutaa Hara Gursuum irraa hamma Qumbii Goohaa duula Milishaa hidhachiisuu ragaa ,tarkaanfii ummanni Oromoo Burqaa Tirtiraa Konkolaataa meeshaa lolaa dhoksaa waraana Somaaleef Wayyaaneen erge irraa booji'an irraa argama ,Maaya Mulluq irraa ,Raayituu Galbii keessa baasee Gurraa dhaamoleen hamma Mooyyaalee dheerina lafa fi ,bal'inaan itti fufee ittis fufaa kan jirus kanuma .
Naannoon Oromiyaa " Finqiltuu " jedhame hundi akka ufii isaa yookaan ollaa isaan wal dhabee walis rukutaa jiraatu irratti hojjatamee ,yoo barbaachisaa tahes hidhannoon cimaan manatti ergamee akka hidhatee wal fixu taasifamaa jirachuu Booranaa fi Garrii ,Gujii fi Boorana ,Raayituu Dalloo fi Gurraa Galbii fi gosa Somaalee ( Maalin Guur,Warsan Galii )wal dura fidanii ,Harar mudhiitti kutuuf Jijjigaa hamma huursoo ,Gursuum hamma Daaroo Labuu farroota ilmaan Oromoo meeshaa baraa hidhachiisanii itti duuluun ,godaansa biyya keessaa gara " Baqaa " biyya gadi dhiisisiisuutti akka xiyyeeffatame ,faallaa kanaa ammoo dhiirri Oromoo dubartii fi joollee ufirraa geggeesse ,waan qabu gurguratee hidhannoo bitachuun ,naannoo ufii qawween falmachuutti akka seene ,odeeffannoo dubartii Oromoo,baqattoota bara kanaa irraa hubatuun salphaa dha .
Godaansa Alaa : ( External Migration: )
Godaansi inni kun daangaa biyya ufii tarkaanfchuun eegala ,biyya Ollaatti yookaanis fagootti ta'uu dandaya ……..Maalif ? torbaan dubbanna .
Hundee rakkoo keenyaa fi, haala qabtamaa yaroo
Kutaa 7ffaa
Waa,ee biyya Oromootti godaanuu fi ,abbaa biyyaa Oromoo biyyarraa godaansisuu ,itti duulanii fixuu fi ,aadaa fi amantaa isaa jijjiiranii laakkooysa isaa gadi buusuu ,akka gabraa bitanii guguruu seenaa guutuu utuun taane ,ragaa seenaa hamma tokko kaafnee turree,waggootii 30 bara 1870 -1900 Yohaanis fi Minilik jidduutti ,laakkooysi ummata Oromoo Miliyoona 11 ture gara Milyoona 5 gadi bu,uu isaa wabee seenaa hedduu akka rgaa dubbisnee jirra .
Haalli kuni bara Haylasillaasee itti fufee ,tooftaa sirna abbaa lafaa ( Feudalism ) geggeeffamuu keessatti,lafti Oromoo Kaaree Milyoona 150 caalu ,dhuunfaa abbaaootii lafaa jala galuun ,finqila qotee bulaa Oromoo Kutaa Baalee bara 1964 sababii guddaa tahuu caalaa ,beelli Walloo 1974 itti dabalamee,Qaanqeen warraaqsa barattoota Universitii ,hojjattoota fi cunqurfamtoota Itoophiyaa, wal jalaa qabatuun sirni Haylasillasee,waggoota 40 caalu ture bara 1974 kufuun ni yaadatama .
Mootummaan,Dargii Generaalota Oromoo akka General Tafarii Bantii fi ,Koloneelonni Oromoo hedduun keessatti argamanis ,Generalota fi Koloneelota Amaara Tigree Dargii keessatti argamaniin wajjiin adeemsi harkaa wal dhaye tarkaanfattoota Oromoo fi barattoota Oromoo waliin akka yaadame qindeeffatee burqaa humna sirna abbaa lafaa Amaarotaa ( Diinamoo Gabrummaa ) jedhaman hundeen dhaamsuu irratti hamma tokko yoo milkayes ,humnoota Dargii keessatti wal gayaniin walitti gufatuun isaanii ,deebisee Dargiin akka isaan dhayu taasisuun gatii hadhaayaa ilmaan Oromoo gaafateera .
Akkuma beekkamu warraaqsa bara 1974 sirna Haylasillaasee kuffise boodaan,yaroo Dargiin biyya qabatu miseensonni sadarkaa Koloneelaa olii turan Amaarrii 65% Tigree/Ertraan 8% ,Oromoon 21% saba fi sablammoonni biraa 3% yoo tahan ,kanneen sadrkaa Koloneelaa gadii Amaarri 60% Tigree/Ertraan 10% Oromoon 30% kanneen saba biraa 10% akka turan beekkamaa dha .
Kaayyoon dhoksaa inni guddaan qondaalota waraana ( Habashaa ) Dargii keessatti walgayan inni guddaan ,dursanii Generaalota sadarkaadhaan gurguddoo tahan , akka Generaal Amaan Andoom ( Ertraa ) fi akka Generaal Tafarii Bantii (Oromoo) uf keessaa rukutanii ,Koloneelonni sdarkaa itti aanuu akka Mangistuu Haylamaariyaam fi Axnaafuu Abaataa faan akka qabatanii dha ,karoorri lammataa maqaa Socialism fi warraaqsaan gaafiin sabaa dhiphifamee , gaafii Saba Oromoo fi Ertraa ( Regional Autonomy)yookaan (Autonomous Region ) deebii warraaqsaa,taheera jedhamee,tarkaanfiin inni lammataa gaafii ummata Ertraa humna waraanaan injifatuuf bara 1977 irraa kaasee uf qopheessuu ,gaafii ummata Oromoo karoora yaroo dheeraa fi gabaabaa bara 1978 irraa eegalee waggoota 30 itti aanuuf hojjatu keessatti ,laakkooysa ummata Oromoo gadi buusuu irratti hojjattuu dha ture ,akka kanaan Kutaalee Oromiyaa baha fi dhihaa keessatti xiyyeefannaan godhamee , waggoota shanan itti aanu ,bara 1978-1984 jidduutti,naannoon Oromiyaa guutuun qubsuma Mandara 25,000 keessatti dirqiin akka qubsiifamu fi ,duula wallaala balleessuu jedhamu waggoota shaniif karoorfame keessatti afaan Oromoo 20% akka dagatamu,murtaayee ture .
Waan tokko haasayaa ,waan tokko yaadatuu keessatti ,seenaan sabboontota Oromoo fi gayeen isaanii akka jirutti tahee,finqila Generaal Magistuu Newaay bara 1960 keessatti kan hirmaatan General Mulugeetaa Bulii fi ,Yilmaa Dheeressaa,kuun Generaala ,kuunis Ministeera tahee afaan Amaara dubbachuu loqoda balleessu jedhamee ,Waajira muumicha Ministerota (Akliiluu Habtewald ) waan gayeef ,karoora afaan Amaaraa bal,isuu fi barsiisuu keessatti walgayiin godhamee ,Generaal Taaddasaa Birruu mariidhaaf akka dhufan yaamamanii turan ,marii kana keessatti wanni guddaan “ Oromoon afaan amaaraa akka baratu yoo tahu ,barmoota isa biraa keessatti carraan akka hin kennamneef ,yoo barataa tahes ,hujii mootummaa ,gayee qabu keessatti akka hin hojjanne ….kan jedhu ture ,Ministerri dhimma kana Generaal Taaddasaan wal marihatu Akliiluun Habtewald ,Generaal Taaddasaan Oromoo tahuu hin beekne !.haasoyni akka itti toluuf jedhame Wiskiinbuufamee Generaal Taaddasaa,kennamnaan “ Dhiiga ummata Oromoo isin waliin hin dhugu ! jedhanii yoo bahan, innis rifatee Taaddee !Ati Oromoo dha ? “ jedheen jedhama .
Mootummaan Dargii ,qabsoo bilisummaa Ertraa fi Tigree injifatuuf ,waggoota 12 itti aanu ( 1977-1989 )akka abbootii waraanaa fi ajajoota ol aanoo Generaalota Oromoo akka Generaal Damisee Bulto ,Generaal Marid Nugusee ,Generaal Tasfaayee Gabra Kidaan ,tahuu caalaa ,akka miseensota waraanaa ,naannoo Ertraa fi Tigraay ergamanii bara 1977-1989 waggoota 12 keessatti lubbuun isaanii kan galaatame , ilmaan Oromoo 200,000 akka tahaniif ,dhaloonni achitti dhume ,cinna dhalaootaa ( Generation gap )jidduu bara 1957 -1977 hirina dargaggoota Oromoo akka uume seenaan ummata Oromoo yaadata .
Kanas tahee Mootummaan Dargii ,laakkofasa ummata Oromoo gadi buusuuf jedhamee karoora bara 1984 (laakkoysa Mna fi Namaa ) jedhame keessatti ,laakkooysi ummata Oromoo Miliyoona 13 akka tahe labsee jira ,biras dabree naannoon uf bulchan ( Autonomous Region ) Ertraa ,Tigray Ogaaden fi Affaar yoo tahan ,naannoon biraa Gondar ,Goojjam ,Ummata Kibbaa fi Oromiyaan ( Administrative Regions )atahuu labsuun ,jireenya saba Oromoof biyya Oromoollee waliin waakkateera .
Morki Generaalota Dargii gidduu ture ,Dargii kuffisuu irratti sadarkaa guddaan kan hogganame Generaalota Oromoo akka (Generaal Damissee Bultoo,Generaal Mar,id Nugusee )yoo, tahu ,qindoomnia hanqina fi,keessattuu Generaal Damiseen miseensota waraana Qileensaa (Air Born 106 ) guutumaan guutuutti Oromoo tahanii naannoo Asmaraa jiraniin waliin qindeeffata dhabuu fi ,Generaal Mar,id Nuguseen humna Finfinee turan keessatti kanneen eegumsa Masaraa Mootummaa harkaa qabaniin waliin qindeeffannaa dhabuun ,gargalcha Mootummaa haa fashalsiisu malee ,Generaalonni Oromoo harka jalaa fudhannaan sirni Dargii hundeen garagaluu ,caalaa Shiftoota Ertraa fi Tigraay akka gaarii jaaramanii hidhataniif ,karaan banamee kuun bilisoomee ,kuunis bara 1991 irraa sirna abbaa irree haa,raa Itoophiyaa keessatti geggeessuu ,biyya Oromoo maqaan fudhatee (akka Oromiyaa ) dhugaan garuu ,naannolee Oromiyaa hedduu kuun bulchiinsa naannoo Amaaraa jala ,kuunis naannoo Somaalee ,jala akka galan taasisuu caala ,magaalota Oromiyaa hedduu dabarsee kennuu fi Magaalaan Muummittiin Oromiyaa utuun hafin Master Plan jala galtee ,naannoon Oromiyaa jedhamu dhugaa ciramee akka dhumu irratti waggoota dheeraa hojjataa jira ,muuxannoo Dargii irraa baratuunis humna waraanaa Monopoliin qabatee Generaalonni Oromoo akka ittin heddummaanne taasisuun waliigala Generaalota gurguddoo bara Wayyaanee jiran 52 keessaa 2 Oromoo 2,Amaara tahanii sunuu aangoo cimaa irraa fageeffamanii akka hojjatan taasifamee jira ,kana jechuun keenya garuu adeemsa seenaa keessatti fuula dahdabaa Habashootaa ( Amaarota fi Tigrootaa ) xiinxaluu keenya malee seenaa sabboontota Oromoo ,barattoota ,barsiiftota hojjattoota, akka jirutti tahee ,seenaan bulchiinsa Impaayira Habashaa kamiyyuu Oromoo irraa duroome akka hin jirre fi ,yaroon Oromoon harka jalaa fudhatee mootummaan Itoophiyaa oolee bule seenaa keessa akka hin jirre yaadachuu fi ,kanaaf ragaan soda guddaa yoo Oromoon bilisoome waan Itoophiyaa keessatti tahuun malu keessaa Wayyaaneen kufuu sodaachuun Mootummaan Ertraa ,kufnana Wayyaanee hambisuuf waggoota 18 caalaa mormitoota Wayyaanee biyya isaa jiran ukkaamsee bira taa,uu caalaa ,Mootummaan Wayyaanee yoo kan Ertraa kufe waan tahamu waan hin beekneef mormitoota Ertraa dhaaba 32 Finfinee keessatti ukkaamsee qilleensa biyyaa gara deemuu laaluu irratti jiraatuu isaati ,waan ajabaa humni biyya Ertraa eegu hidhattoota Tigree tahanii ,kanneen Tigaraay eegan mormitoota Ertraa tahuu isaati ,kan bakka lachittuu ufirraa eegan Oromoo tahuu isaati .
Seenaan uf deebisee ,yaroon humna Oromoo akka waraanaa itti fayyadaman wal dhabbii Ertraa fi Tigree jidduutti ,lola ( Baadimmee ) kan tarree duraa geeffamee akka dhumu godhame lubbuu nama 120,000 galaafatame caalaatti Oromoo yoo tahu ,Generaalonni Tigree (Jooleen Adwaa ) gaafatama hoggana lola kanaa fudhatuu didanii ,Generaalota Oromoon akka geggeeffame Generaal Siyyee Abrahaa rgaa bahuu caalaa ,wal dhabbii fi fottoqa garee Mals fi garee Siyyee jidduutti argame keessatti miseensawwan TPLF shakkaman adamsanii hidhuu fi ,dhawuu keessatti kan hirmaachisan Generaalota Oromoo ture..Haalli akkanaa seenaa ummata Oromoo keessatti argame kuni fi argamaa jiru ,keessattuu haala bara mootummaa Wayyaanee keessatti kan biraatiin hedduu wal dhaba ,fakkeenyaaf Mootummaan Dargii humna Waraana isaa keessatti lola Ertaa Tigree ilmaan Tigree fi Ertraa itti erguun akka hin barbaachifneetti amana ture ,ilmaan biyyaa tahanii waan wal hin ajjeefneef ,kanaaf warra Kibbaa iiti erganii loltoota isaanii ,gara Kibbaa ergaa turan ,kanaaf ragaan kaluu Generaal Amaan Mikaa,el Andoom fudhatuu dandeenya ,Generaalli lola Ogaden bara 1954 injifatuun beekame fi ajajaa humna 10 faa Jijjigaa turee hedduu kabajamaa ture kun ,Dargiidhaan waldhabuu kan dandaye inni nama Ertraa tahuu waliin , qophii bara 1977 Ertraa dhayuu qabnaa irratti mormii cimaa ,kaasuu isaa fi ,wal gayii kana murteessu irratti hayyu duree Dargii tahee hirmaachuu diduu isaattu waregamatti isa geessee hamma mana isaatti Taankiin itti seenanii wareegamu gaye.Generaal Tafarii Bantiis haaluma wal fakkaataan shakkamee ,ibsa waa,ee lafa Oromoo Gaazeexaa Addis Zamaniif kennite jechuun afaan fuudhame ajjeefamuu tahe .
Duula Mootummaan Wayyaanee Soomaliyaatti kaase bara 2006 keessatti ,humni ergame hundumtuu ilmaan Tigroota yoo tahu ,kan hafe Hbashoota gosa biraa tahee ,ilmaan Oromoo humna Wayyaanee keessatti hidhatan gara bahaa duulanii yookaa waraana keessaa baqatu ,yookaanis humni ABO yoo naannoo jira tahe ,loluu diduu fii baqatanii itti dabalamuun mala sodaa jedhutu ture ,kan tahes sanuma ,warraaqsa farra Wayyaanee ummata Oromoo keessaa alaan ,yaroo ammaa geggeeffamaa jiru keessatti finqiluu fi rakkina kufnana keenya saffisiisu fiduu danda,u kan jedhamu irra guddaan miseensota waraanaa Poolisaa akka tahe ,beekkamaa dha .
Haala akkanaa keessatti ,Mootummaan Wayyaanee biyya Oromoo ciree bittinneessuu caalaa ,ufii isaatiifis joollummaan dulloomee ,kufaa yaroo jirutti ,ilmaan Oromoo biyyarraa buqqisee akka baqatan taasisuu ,bakka ilmaan Oromoo irraa buqqisanitti fidanii alagaa ,qubsiisuu keessattuu naannoo Oromiyaa Mooyaalee irraa ,hamma baha Gursuum,dheerina Kilometra 1500 caalu fi ,balina garaa K.M 80 caaluun lafti teeti jedhamee ,Oromoof Somaalee wal fixuu caala ,naannoo hedduutti Somaalee hidhachiisanii Oromoon dhibbaan laakkaayamu dhumee ,kuunis biyya ollaatti akka dheessu taasifamaa jira ..biyya Ollaa itti dheessanitti akka Keniyaa Soomaliyaa Saudii Arabiyaa Yaman Jabuutii Suudaan jala hojjatamee ,akka nagayaan hin jiraanne ,ukkaamfamanii akka darbaniif ,nagaa dhabanii akka wal nyaatan taasifamaa jira …ufii isaanii karaan dhufan ( Bilisummaan Tigaraay ) mirga tahee ,kan Oromoo badii tahaa jira ,jiruu baqattummaa irraa fayyadamanii ,baqataan gargaaramanii hidhatanii ,biyyaa qabatanii …baqattummaan Oromoo badii tahaa jira .
Asirratti waan tokko kaasuun barbaachisaa! .Baqattummaan maalii dha Habashoonni Amaarri Tigeern Ertraan hoo baqataa jiruu ? maaliif ? isaan maal fayyadaman Oromoon hoo ? …..Torbaan walitti deebina .
MAADDII SEENAA
Hundee rakkoo keenyaa fi, haala qabtamaa yaroo
Kutaa 5ffaa
Barreeffama “Hundee rakkoo keenyaa fi, haala qabtamaa yaroo “ Waldaan Baqattoota Oromoo Biyya Masrii kaluu kana xurree qunnamtii hawaasaa hedduu keessaan dabarsu irratti gaafiin hordoftoota keenya hedduu irraa nutti ergamte” adeemsa keessa yaroo hedduu waa,ee Habashaa kaaftanii jirtu ! akkasumas waa,ee ummata Kuush ! ,yaroo hedduu ammoo biyyoota dhihaa nuti Oromoon keessatti jiraannu keessatti mormiin jiru , Itoophiyaa akka biyyaatti lagatuuf fi nama Itoophiyaa jibbuudhaan,inni kun Habashaa ! kan namaan jedhu Oromoo fi Ertraa dha , kun kan taheefis akka seenaa wal beekuuf utuun taane akka siyaasaa wal fooyuu fi kaayyoo fottoqaa bakkaan gayuufi “ waan jedhamuuf ,akka seenaa wal beekuuf kan jedhu sana jala muruuf ,utuu tan biraatti hin tarkaanfanne ,Habashaan eenyuu ? ummanni Kuush hoo ? waan dandayame nuu gumaachaa “ waan jedhaniif ,hamma tokko gabaabsinee adeemsa keessa kaafne malee ,kaayyoon barreeffama keenyaa hundee rakkoo keenyaa irratti waan taheef ,dhimma seenaa bal,inaan kaasuu yaroof bulfannee waan adeemsa keessa kaafneef fi ,garaagarummaa Kuush fi Habashaa ,ragaa seenaatti akeeknee dhimmaa keenyatti deebina .
Akkuma namuu beeku biyya Itoophiyaa jedhamu keessatti gaafiin ani eenyu ? jedhu gaafii ati hoo ? jedhuun waan wal simatuuf ,eenyummaa ufii himatuun waggoota 78 , jidduu bara 1913-1991 dhoowwaa tahuu caalaa ,saba fi sablammoota kiyyoo gabrummaa Habashaa jalatti kufan yoo waan eenyummaa ufii dubbatan , akka dhiphinaatti ilaalamuu caalaa ,gatii lubbuu isaan gaafata ture .
Habashaan eenyu gaafiin jedhu ,ifatti kan gaafatame eega Dargiin waggaa dheeraa humnoota bilisa baasaan keessattuu ( EPLF/TPLF ) Adda Bilisummaa ummata Ertraa fi ,Adda Bilisummaa ummata Tigraayiin lolamee dadhabatee kufuu gaye fi eega ,fincilli miseensota qondaalota waraanaa Dargii bara 1989 fashaleen booda ture .
Asirratti waan utuu hin yaadanne hin dabarre ,gaafii maxxansa 4 Gaazexaa Xoobiyaa bara 1996 bahe irratti yaroo duraatif barreeffame “ Habashaa Maan New “ ( Habashaan eenyu ? ) jedhuu dha ,gaafiin kun kan gaafatame isaanuma abbootii dhimmaa ( Habashoota ) waan taheef kan silaa jedhamuun irra jira ture ,Habashaan eenyuu ? utuun tane “ Nuti Habashaan eenyuu ?” tahuu qaba ture.
Gaafiin kun utuu itti waliif hin galamin ,bara 1999 Baankiin “ Habashaa Bank “ jedhu banamuu waliin hirmaattota qooda qabeenyaan hirmaatan ( Share holders ) keessaa hedduun uf baasuu beeksisanii Baankichi gara kufnanaa deemuun sodaachisee ture ,gaaafiin abbootii qabeenyaa Baankii kana keessatti hirmaatanii inni guddaan ,maqaan Baankii Habashaa ( Abyssinian Bank ) tahuu hin qabuudha turee ,jijjiiramuu qabas jedhan .
Sababiin kanaaf kennanis “ yoo Baankiin kun hujii eegale ummanni Oromoo tokkolleen itti hin fayyadamu ! kana jechuunis hirmaannaa guddaa dureeyyii Oromoo dhabuu dha “ jechuu caalaa fakkeenyaaf Gaazeexaan Seeyfa Nabalbaal fi Urjii ( fuula dhoksaa A.B.O ) Itoophiyaa waan jedhamu lagatuu biras dabree ,Habashaa irratti ummata Oromoo waan kakaasuuf fi Ertraanis akkasuma ejjannoo farra Itoophiyaa bakkaan gayuuf Habashaatti quba akeekti waan taheef ,booddeen Baankichaa kufnana tahuu sodaanne jedhu .
Gara seenaa yoo deebine maqaan “ Habashaa “ jedhamu yaroo duraatiif kan beekkame bara dhaloota boodaa bara 183 Kibba Arabiyaa Magaalaa “ Ma,arib “ keessatti seenaa dheeraa bulchiinsa mootii Arabaa tokko waliin wal qabatee ture , gara biraa seenaa barreessaan Xaliyaanii beekkammaan Muusee Kaarloo Koonti Roosinii jedhamu ,Kitaaba isaa “ Duula Habashootaa gara biyya Arabaa “ jedhu keessatti “ Habashaan ummata gosa Arabaa kanneen dhalota dura toora bara 1000 Garba Diimaa karaa Baab Al Mandab tarkaanfatanii biyya ummata Kuush qubatanii boodatti toora bara 700 dhaloota dura Mootummaa Habashootaa hundeessan ilmaan Saamii dha “ jechuun jala muree jira ,barreessaan biraa kan seenaa August Dilman jedhamus 1823-1894 akkasuma Habashaa jechuun gosoota lameen Habashat fi Agazii naannoo Kibba Arabiyaa Jiizaan jedhamuu dhufan yoo tahu hundeeffama Mootummaa Habashaaf bu,ura tahuun kanneen beekkaman gosni Saamii 8 ( Amaara ,Tigree,Tigra ,Hargobbaa ,Hararii (Adaree ) Guraagee fi Gaafaat ) akka tahan himee gala malee ,biiya Gaafa Afrikaa keessatti hin dhalanne jedhee jira .
Galaana Diimaa gamaa gamana wal cinaa qubatan kuni walitti dhufeenya hin qaban jechuu miti ,akka ragaan Archeology baroota 1950 boodaa mirkaneessetti walitti dhufeenyi ummata Kuush nannoo isaa waliin gara waggootii 10,000 duraatii dheerata .
Ummatoonni Gaafa Afrikaa qubatan ,hedduun akka maqaa isaanii ufiin beekanii utuun taane seenaa keessatti ummatoota biraa fi humnoota gargaa garaa seenaa keessatti argaman waan ittiin yaamaniin awwaatu ,fakkeenyaaf ummatoota Kuushii naannoo Laga Abbaa Yaa,aa qubatan sadeen jedhamee waggooat 3500 dura Muusaan (Nabi Muusaan ) kan irraa barreesse ilmaan Haam sadeen ( Masr,Kuush fi Puunt ) jedhamu ,kana boodaan qarummaa Greek ummatoota naannoo kana qubataniif maqaa Itoophiyaa ,maqaa jedhu yoo kennan ,Araboonni ammoo dhaloota dura toora bara 100 irraa kaasee hamma dhaloota boodaa bara 1400 ,waggoota 1500 caala ummata gurraacha Bantuu jedhamuuf maqaan kennan “Zenjii “ yoo tahu ,ummata biraa jiddu gala Afrikaa fi dhiha qubatuuf maqaan kennan Suudaan tahee argina ,akka Arabootaatti saboonni naannoo Afrikaa qubatan sadi ( Zanjii ,Suudaan fi Habshi ) jedhamu jechuu dha .
Seenaan dhugaa garuu naannoo Gaafa Afrikaa keessatti ,saboonni jiraataa turanii Kuush ,Nuubiya ,Napata ,Marawe jedhaman akka qarummaa fi akka sanyiittis dhaloota dura waggaa 3000 irraa kaasee hamma dhaloota booda bara 1820 ,waggoota 4820 naannoo Aswaan jedhamu irraa kaasee hamma Aksuumitti qubatuu caalaa ,bulchiinsa mataa ufii dandaye jalatti akka jiraataa turan ,ragaan Archeology fi Anthropology mirkaneessee jira .
Habashaan akka naannootti Araboota biratti kan beekkamte , Abrahaan ( Abbaan waraanaa Kaaleb Mooticha Aksuuma ) bara 571 Makkaa diiguuf duula bane eega fashalee booda ,yoo tahu ,kan lammataa yaroo hordoftoonni Nabi Muhammed bara 615 gara biyya keenyaa baqatanii Ahmed Al Najjaashiin isaan dhiheesseen booda ture ,kan sadaffoo eega Mootummaan Banii Makhzuum (Araboota baqatanii biyya Oromoo naannoo Shawaa qubataniin bara 896 ) biyya Oromoo irratti jaaramte yoo tahu ,kanaan boodaa barreessitoonni seenaa Arabaa naannoo kanan Habshaa jechuu caalaa akka isaanii tahetti seenaa isaa barreessuu eegalan .
Dhaloota bara 500 irraa kaasee hamma dhaloota boodaa 550 seenaa ture hunda keessatti ,waggoota 1000 caalaa haala naannoon kun keessature karaa Archeology ,ragaan 500 caalu walitti kuufamee ,baroota 1804-1981 ogeeyyii seenaa 30 caalaniin hiikkame keessatti wanni Itoophiya jedhu tokko akka hin jirre ,beekkamee jira .
Naannoo Arabootni Habshaa jedhanii yaamaniif maqaan Itoophiyaa jedhu kan kenname seenaa keessatti yaroo duraatiif ,bara 1314-1344 Mootii Amaaraa Axee Amdasiyoon irratti tahuun mormii hin qabu ,Kitaabni Qeesolee Aksuumiin dursee afaan Arabii irraa ,gara Gii,zii hiikkame Majd Al Muluuk ( Kibra Nagest ) gara afaan Greek yoo deebifamu Itoophiyaan akkuma afaan Griikootaa waliin as baheen ,sababii wal dhabbii barmootaan jaarra 17 keessa (ilaalchaan ) Misyooniin Katooliikoonni ,arihaman ammo maqaa Habashaa jedhu gara Abisiiniyaa jijjiruun barreessuu eegalanii turan .
Gara boodaa Mootummaan Haaylasillaase seera bara 1931 Itoophiyaan maqaa biyyaa akka tahu murteessuu caalaa ,bara 1955 -1987-1994 wal duraa duubaan irra deebifamee ,akka maqaan Itoophiyaa kun ummata fi biyyattis maxxanu godhame .
Hordoftoota keenya keenya ,kan armaa olitti dhiheessine Habashaan eenyu ? fi Itoophiyaan hoo ! Kuush eenyu jechuun gaafii dhihaateef deebisaa gayaallee kennuu baannu hamma tokko keessa deemnee wal yaadachiifnee jirra ,kanaan ala akka gosaa Habashaan eenyu ? Habashoonni hoo enyu faa gaafii jedhuu deebiin keenya
• Habshoota kan jennuun gosoota (Tigree,Amaara ,Horgobbaa ,Adaree,Guraagee,Silxee ) yoo tahan .
• Kanneen Kuush ammoo ( Oromo ,Somaalee ,Affaar ,Beejaa ,Bilan ,Gaatoo,Arboora ,Maggoo,Beeylaa ,Koonsoo,Waarazii,Galab ,Sidaamaa,Kambaataa ,Hadiyaa ,Alaabaa ,Xambaaroo ,Qabee ,Maaraqoo ,Gedeoo,Burjii ,Tigrii Warjii Gawaadaa ,..)jechuu dha .
Biyya Kuush ( Oromiyaa )qabatuuf itti godaanamee attamitti waggoota 700 dabreef mootummaaleen garaa garaa akka dhalatanii dabran kaafnee ,Oromoo biyyarraa godaansisuun hoo attamitti eegaleetti……fufna
Maaddii seenaa
Seenaa G/Waaqoo Guutuu
Kutaa 1ffaa
Jeneral Waaqoo Guutuu abbaa isanii Guutuu Usuu fi haadha isaanii aadde Qullo Alii Hasan irraa akka lakkoofsa Awurooppaatti bara 1924 tti aanaa Madda Walaabuu lafa Odaa jedhamtutti dhalatan. Gen. Waaqoo Guutuu warra guddaa ilmaan hedduu qaban irraa dhalatan. Abbaan isaanii Guutuun dhiira 10 fi dubartii 9 wolumaa galatti ilmaan19 horan.Generaal Waaqoo Guutuu dubartii7 irraa ijoollee 49 ka argatan yoo ta'u, kana keessaa 15 lubbuun hinjiran. Gen. Waaqoo Guutuu ilmaan34 haawwota wajjiin uf duubattidhiisan.Generaal Waaqoo Guutuu Usuu akka Aadaa naannawaatti horii, gaala kkf horachuun, gaagura hidhachuun sirna kaayoo Oromo guututti qooda keessatti qabaataa guddatan. Generaal Waaqoo Guutuu Usuu akka lafaa dhufaa yarootti qondaala biyyi herregatu fi abdatu ta'uu isaanii ijoolummaan argisiisaa guddatan.Generaal Waaqo Guutuu daa'imummaa isaanii irraa jalqabanii nama irree qabu, nama xiiqii fi jibbansa diinaa qabu turan. Ganna 14'tti osoo abbaan isaanii hin beeyne horii gurguranii qawwee jalqabaa bitatan. Bara dargagummaa isaanii ummanni diina jala akka hin deemne gorsuuf ijoollee gurmeessuun poolisa mootummaa tumuu turan.Akkuma guddataa deemaniin jibinsi diinaaf qaban itti guddataa dhufuun baalabbaatummaa naannoo isaanii harkaa qabaataa kan turanobboleessa isaanii ka hangafaa Camarrii Guutuu Amaara biyyarraa dhoorguu hin dandeenne jechuudhaan itti qoxxisuun baalabatummaa irreenirraa fudhatan. Haa ta'uu malee ganna tokkoof erga hojjataniin booda abbaan isaanii Guutuu Usuu hangafa isaanii irraa fudhachuun seera akka hin taanegorsanii baalabaatummaa irraa fuudhanii Camarriif deebisan.Ganna 34 tti namootii biraa wajjiin dirqamni naannawa ofii tiiksuu itti kenname. Naannawa bara 1960 irraa qabee nama waa'ee ummataa keessatti bakka qabu ta'utti hojii isaaniitiin of mirkanneessan. Isaanii haala kanaan jiraatu haalli naannawa kanaa jijjiiramaa dhufe. Haga gaafa ergaan Rabbii itti dhufteetti waggaa 45 guutuu Qbasoo Bilisummaa Oromiyaa hoogganuun jireenna isaanii dabarsan.Mootummaan Ingiliizii Hayla Sillaasee baqarraa deebiftee aangoo itti kennite. Ummanni naannoo kanaa bara Xaaliyaanii Xaaliyaanii woliin waan dhaabateef Hayla Sillaaseen gadoo itti bayuu eegale. Miidhaa Mootummaan Abashaa ummatarra geessaa ture keessaa inni guddaan ummata Oromoo lafarraa buqqisuu ture. Haalli kun hammaataa dhufnaan General Waaqoo Guutuu qawwee kaasuuf dirqaman. Maatii isaanii dhiisanii nama jaha woliin qawwee 7 qabatanii gaara Dunnuunitti diddaa gabrummaatiif bayan. Worri jalqaba isaan woliin bayan Kadiir Waariyoo, Muussaa Doyya, Huseen Abdurahman, Huseen Waaqoo Dhaddee, Aadam Jiloo, Roobaa Hindukko turan.Rakkinni Mootummaan Hayla Sillaasee ummata naannawa Madda Walaabuu irra geessaa ture yaroo irraa yarotti hammaataa waan dhufeef ummanni Oromoo naannawa kanaa hooganummaa Gen. Waaqootiin bara 1960 lolatti seene.Oromoon naannawa kana qubatuArsii, Boorana, Gujii bara dheeraaf rakkinna tokko malee naannawa kanatti ummata ollaa akka ummata Soomaalee wajjiin nagayaan jiraataa akka turan seenaan guututti addeessa. Haata'u malee bulchaan mootummaa yaroo sanii ummata addaan fageessee sirna isaa bal'ifachhuf jecha ilmaan abbaa tokko addaan baasuun akka ummanni faalla waldura dhaabate walfixuufii dhiiga waliidhangalaasuu gochuu danda'ee jira. Lolli lafa Magaaloo fi Titii Gurraachaa jedhamanitti ta'e ragaa hinbanne ta'ee argama.Kana booda ummnni naanawa Madda Walaabuu dameen Arsii lola deemaa jiru dhiibuun akka hindandahamne hubachuun nama muraasa filuun Somaalee dhaqanii akka qawwee barbaadatan murteesse. Namoonni gaafa san (1963 ) dalagaan kun itti kenname seena qabeeyyii manguddoota akka Haji Aadam Jiloo, Gen.Waaqoo Guutuu, J/Muhaammad Rubee, kkf. ta'uu seenaan ragaa baha. Haala kanaan qawwee yaroof harka namoota turte 80 walitti qabuun akka lolli falmannaa mirga ofii itti fufu godhame. Bakka huumni gahaan hinjirrettii qawwee guuramte keessaa 30 harkatti qabatanii qabsoo bara dheeraaf deemaa jirtu tana jalaqaban.Erga Soomaalee gahan booda gargaarsi akka godhamuuf gaafatan. Matootiin akka Haji Aliyyii Jaarsoo, Ismii Abbaa Washaa, Gen. Waaqoo Guutuu kkf. qawwee maqaan Dhoonbir jedhamu 40 qawwee Tomisa jedhamu 2 qabatanii milkii wajjiingama biyya ofii qajeelan. Diinni odeeffannoo argatee waan tureef, yaroo duraatiif lola seenanii Malkaa Amaanaatitti diina irraa loltuu 7 ajjeesan. Lola jalqabaa kanaratti diina cabsuudhaan injifannoon biyya seenan. Haalli kun ummata biratti gaaffii tokko malee simannaan fudhatamee waraanni babal'atee dargaggeessi baay'innaan hidhatee bira dhaabachuu irra gahe. Yeroo gabaabaa keessatti waraanni karaa sadihiin Gindhiir, Sidaamoo, fuula Dalloo fi Bidiree…kkf. finiine. Mootummaan Hayla Sillaasee, haalli waraana kanaa toohannaa isaa keessaa bahaa jiraachuu hubachuudhaan gargaarsa waraanaa alarraa (Ingiliizii, Israel, kkf.) ergifatee xayyaaraa fi loltuu lafarraatiin duula guddaa godhee miidhaa seena keessatti takkuu hindagatamne godhus Gen. Waaqoo fi Jaallan waliin bahan gootummaa isaanii diina dura dhaabatanii argisiisanii jiru. Bara 1964 keessatti ummanni qabsoo deemsifamaa jiru keessatti hirmaannaa ol'aanaa worra qabuu galatuu galchuuf sadarkaakenne keessatti Waaqoo Guutuu Generaalummaa muudaman. Generaal Waaqoo Guutuu goota Seenaa boonsiisaa ummata isaatiif dalageen aangoo Generaalummaa haala kanaan ummata Oromootiin muudame, Generaala ummata Oromoo ka jalaqabaa ta'uu seenaan ragaa baha. Lolli bara 1963 hooggannummaa Gen. Waaqootiin jalqabe kun maqaa 'Lola Baalee' ykn. "Lola Dhoonbir" jedhamuun ka beekkamu yoo ta'u hanga 1970 tti deemsifameera. Bara lola Dhoonbir kana keessatti magaalaa gurguddoo malee baadiyyaan Baalee humna ummataa kana jala galee ture.Hayla Sillaaseen, kana booda Oromoo irratti (keessattuu Oromoo Arsii irratti) biyya isaa keessatti nama isaatiifi Aadaa isaa irratti duula addaan hincinneitti fufe. Gaffiin mirga sabaa kan Gen. Waaqoo fi gurmoonni isaaniikaasan deebiin isaa dhuma maatii, loonii, qabeennaa adda addaati fi Oromoo Arsii maqaan biraa mootummaa Hayla Sillaasee biratti akka kennamuuf tahee olola daangaa hinqabne irratti deemsifamutti jijjiirame. Ka manahidhaatti ajjeefame fi kan manni itti cufamee ibiddaan gubame kuma kumaan laakkahama. Haata'u male gochaan diinaa kun harki caalaan itti dabalamee akka hidhatee gootota kana wajjiin diina ofirraa ittisu godhuu malee hamilee goototaa fi ummata isaan faanaa bayee waa takkalleecabsuu hindandeenne.Mootummaan Hayla Sillaasee, finqila ummata Baalee kana lola Amantii fi naannoo fakkeessuudhaan "Islaamni biyyakutee Sumaaletti galuuf" jedhee maqaa balleessaa ture. Hanga tokko itt'llee milkaayee jira. Dhugaa dha, lolli yookaan fincilli maaliif akka jalqabu yeroo hundaa beekkamaa dha. Akki itti jalqabu garuu haalli yeroo sanitti jiruu fi aanjaan (mijjoofni) kan irrati finqilame qabu finqila ummataa akka ofii barbaadetti hiikee dhiheessuu dandeessisee jira. Diddaan Gabrummaa Gen.Waaqoo Guutuu jalqaban kunMootummaa Hayla Sillaasee irrattibadii guddaa qabaachuu isaa Hayla Sillaaseen waan hubateef bifa kanaan dhiheessuun isaa ardha Oromoota hundaa biratti hubatamee jira.Gen. Waaqoo Guutuu goota gidiraa mootummaa Hayle Silaaseetiin cabsuun dadhabame. Hayla Sillaaseen huumna waraanaatiin cabsuu dadhabnaan tooftaa karaa biraatiin eegale. Mootummaa Tanzania (President Nerere) gargaarsifatee diina isaa kan yaroo dheeraa (Somaalee) waliin araarame. Akeekni araara kanaa gargaarsa Somaaleen Gen. Waaqoo Guutuuf gootu dhabsiisuu fi Gen. Waaqoon irratti dhiibbaa godhuu ture. Kana duwwaa otuu hinta'in:"Waaqoo, yoo ati hidhannoo hiikkachuu didde ummata kee xayyaaraan barbadeessina" jedhee ummatatti dhaadate. Kanahundaan erga yaalee dadhabee booda, Gurrandhala 1970 Oromoota Mootummaa Hayla Sillaasee keessatti hirmaatan kan akka Gen. Jaagamaa Keelloo fi kkf.meeshaa godhachuudhaan maqaa araaraatiin itti dhihaataniiyaroof toohannaa ija ofii jala galfatan.Gen. Waaqoo Guutuu goota goota caalu ta'uu isaanii jechootaa fi deebiin isaan haala kanaan booda gaaffii Hayla Sileesseetiif deebisan ragaa baha.Galiinsa kanarratti jechi Finfinnetti jedhame : "Sodaanne hingallee, qawwee dhabnee hingallee … isin (Oromo hafe) dabalachuu gallee" Gen. Waaqoo GuutuuDhuguma, Generaal Waaqoo Guutuu Hayla Sillaasee sodatanii hin-galle. Fakkeennaaf, gaafuma galanii Hayla Sillaaseen wal argan,yoo namni martuu, haga GeneraalJaagamaa Keelloon bahutti miila Hayla sillaasee jalatti kufee lafa dhungataa bakka ciisuu Generaal Waaqo'llee akkuma jaraa"mootichaaf" akka gadi jedhan hucuu (uffata) isaanii qabatanii ufitti gadi harkisan, General Waaqoo goota mataa gadi qabachuu didanii, ofiin boonaa, qoma isaanii dhiibanii Hayla Sillaasee uf jalatti gadi laalaa gaaffii Hayla Sillaaseen isaan gaafateef deebii kennaa turan :Hayla Sillaasee : Waaqo, maal rakkattee biyya alagaa deemtee mana keetitti ibidda qabde?Gen. Waaqo : Janooy, isin maal rakkattanii, Arsii woraanaa fi billawa irraa guuraa qalaa fixaa jettanii ajajjan?Hayla Sillaasee : Ani hin-ajajne. Kanaaf ragaa qabdaa?Gen. Waaqo : Ragaan ani isinitti lakkaahu Amaara malee hinjiru. Ragaan kiyya Dubbaa Diimaa (Dubbaa Diimaa bulchaa woradaature).Hayla Silaaseen waan ofii hojjate otuu beekuu deebiin Gen. Waaqoo waan faallaa itti taateef dubbii milquuf yaala isaa akanattiitti fufe:Hayla Sillaasee : Dubbaa Diimaa, eenutu si ajaje ?Dubbaa Diimaa : Tafarraa Mashaashaattu na ajaje.Hayla Sillaassee : Tafarraa, eenutusi ajaje?Tafarraa : Indalkachoo'tu na ajaje.Erga Gen. Waaqoo Guutuu Dalloo Manaatti galanii booda, Hayla Silaaseen Dallo deemee ture. Gen. Waaqoon irraa simannaa takkallee hin-arganne. Deebiin Gen. Waaqoo Hayla Sillaasseef deebisan, biyya tiyyarratti Abbaan biyyaa ana jedhanii ofiin boonaa dubbachuu Generaal Waaqoo ragaa baya : Hayla Sillaasee : Waaqo maaliif dhuftee nn hin laalin?Gen. Waaqo : Ani Mootii Dallooti. Ati mootii Shawaati(Amaara ati). Situ mana kiyyatti dhufe. Ati maana hinlaalle?Finqilli lola Baalee (1963-1974) ka Gen. Waaqoo hoogganan kufaatiiMootummaa Hayla Sillaasee ka bara 1974'f sababaa guddaa taye. Lolli Kutaa Baalee keessatti godhamaa ture kun Oromiyaa guutuu keessatti qotee bulaa, Barattoota, leenjitoota waraanaa fi ogeeyyii adda addaa hamilee kakaasee Qabsoo Bilisummaa Oromiyaa keessatti bifa hedduunakka hirmaatan taasise.Qoonni Gen. Waaqoo Guutuu kana qofatti hindhaabanne. Gen. Waaqoon, Mootummaa Dargii (Mengistuu Hayla Maariyam) fudhachuu diduun, bara 1976, yaroo lammataatiif Somaaletti deebi'uun akka waraanni haarayatti ijaaramu tattaaffi godhan. Sochooni yaroo kanaa nama kumaan hidhate akka biyyaseenu godhe. Seenaan lola kanaa LOLA SOWRA BOODAA jedhamee beekkama. Barri kun, bara Mootummaan Said Barree humna godhate agendaa Somalia guddittii ( greater Somalia) ijaaruu ka jedhu waan tayeef, Generaal Waaqoo Guutuu Adda Somale Abboo jedhamu jalatti akka hogganaman gafataman. Generaal Waaqoo Guutuu Adda Somale Abbo jedhu jalatti hin hoggaanamu jedhanii dinnaan, Mootummaan Said Barree GeneralWaaqoo Guutuu Mogadishuu keessa bahuu akka hin dandeenne itti himuudhaan, daangaa isaan tarkaanfachuu hindandeenne itti kennan. Haalli kun akka yaada kana fudhatan isaan dirqee jira. Keessattuu jiila fi muuxannoon shira Hayla Sillaasee(Arusha - Tanzaia) irraa argatan qabsoo isaanii itti fufuuf gargaarsi murteessaa ta'uu waanmirkaneesseef, tooftaa gaariin irra ooluun murteessa ture. Gargaarsa argatan kanaan 80% kibbaa Oromiyaa toohannaa isaanii jala galfachuu seenaan ragaa baha.Halli bara 1991 dhalate rakkoo Impaayerichaa karaa nagayaatiin furuuf waan hiree kennu waan fakkaateef mootummaa cehuumsaa keessatti qoda fudhatan. Hiree yaroo gabaabduuf argamte sanitti dhimma bahachuun ummata Oromoo caalatti qabsoof kakaasan. Waxabajjii, 1992 , tooftaa Tigreen ittiin ajjeesuuf mijjeeffatte harkaa bayanii, qabsoo Bilisummaa itti fufan.Gen. Waaqoo Guutuu hawwii tokkummaa qabsaawota Oromootiif qaban fiixa baasuuf ifaajee guddaa godhanii jiran. Manguddummaa fi hayyummaa qabaniin tokkummaan ijaarsota bilisummaa Oromiyaa (THBO) bara 2000 akka mirkanaawu godhanii jiran. Kabajaa fi Jaalala gootummaa isaaniitiin horataniinHAYYUU DUREE THBO ta'uun filatamanii dalagaa turan.Gen. Waaqoo Guutuu jireenna isaanii guutuu guyyaa tokkollee dadhabe-hifadhe otuu hin-jedhin ummata isaaniitiif osoo qabsaawanuu dhukkubsatan. Kanumarraa kan ka'een Gurraandhala guyya 3, 2006 akkayaroo Nairoobitti saa'aa 7:00 AM / ganamaatti bakka ilmaaniifii firoonni isaanii jiranitti mana yaala fayyaatti gama fuula Rabbii dabran.Qabsoon Gen. Waaqoo Guutuu Usuu wixinan qabsaawota hedduu hortee jirti.Har'a, finqila ykn. lola Baalee (Arsii) jechuu biradabree diddaa gabrumma Oromoo jechuun man-saba Addunyaa gahee jira. Wixinneen Gen. Waaqoo Guutuu wixinan seenaa ummata Oromoo keessatti kabajaa guddaa fi kan Oromoon guutuun ittiin boonu tahee dhaloota irraa dhalootatti dhaalamaa yeroo hundaaf jiraata.Generaal Waaqoo Guutuu goota rasaasni diinaa dadhabe ta'uu seenaan isaanii ragaa baha. Haalli uumaa irra oolee hawwiin firaa, jaallan qabsoo fi ummata Oromoobakka gahuu dhabullee, ummata Oromoo kan fayyaa Gen. WaaqooGuutuu waldhaansisuuf karaa hedduun nu bira dhaabbate galanni guddaan haa gahu. Wal-galatoomfac huun Aadaa ummata Oromoo waan ta'eef malee, goota ufii kabajuu fi waldhaannachuun dirqama hunda keennaatuu ta'uu ni hubanna.Hayyuu duree seenaa sooressaa qaamaan uf-maddii dhabuu keennaaf gaddi nutti dhagame kadaangaa hinqabne ta'uu ummata Oromoo guutuuf ibsaa, maatii isaanii, jaallan qabsoo fi ummata Oromoo guutuuf obsaa fi sabrii haa kennu jenna. Isaan ka jannataa haa godhu.Qabsoon Generaal Waaqoo Guutuu jalaqaban qabsaawaa kumaatama waan horteef ummanni Oromoo yaroo gabaabaa keessatti biyya isaa (Oromiyaa) bilisoomfatee kabajaan akka jiraatu mamii / bir'aa takkallee hinqabnu
Maaddii Seenaa
Hundee rakkoo keenyaa fi, haala qabtamaa yaroo
Kutaa 6ffaa
Seenaa Keessaa” Mootii Abbaa Jifaar “
Seenaan sochii addaan hin cinne tahuu waliin ,yaroo hundumaa seenaa waa,tu seenaa taasisaan waan mormii qabu miti ,seenaa tokko akka seenaa himuu ,barreessuu fi dhalootni walii kan dabarsu dandayu waa sadeen seenaa seenaa taasisaniin jechuun ( bakka ,bara fi humnoota keessatti argamaniin ) wal qabatee tahuu qaba ,argama keessatti seenaa dha ,jedhamee yoo kan himu ta,e ( bara akkanaa bakka akkanaatti ,wanni akknaa abaluun hojjatame )kan hin jedhamne hin jiru .
Guddiinni saba tokkoo seenaa keessatti gara jalaa irraa ol dhufa malee gubbaa irraa gadi hin dhufu ,tuuchaan ilma namaa hundi dursee ,haadha abbaa irraa warra tahee ,ganda tahee gosa tahee saba taha ,adeemsa akkanaa keessatti namni akka namaa dhalatu hedduu utuu tahuu,heduu keessa “ nama tokko “ waan adda isa taasisu qabatee dhalatuu ,caalaa waan adda isa godhu kana fi waan seenaa keesssatti inni hojjatuun malus oolchuu fi dhoowwuun akka hin dandayamne ,namoota seenaa keessatti argaman irraa ragaa hedduutu jira ,kunis kennaa uumaati ,dhalatee namni marti Mootii akka hin taane ,Mootii taheemmoo nama tokko akka hin jedhamne beekkamaa dha .
Seenaan guddinna ummata Oromoo ,sadarkaa kana keessa dabruun akka dhufe fi ,biras darbee namoota isa keessaa seenaan fideen ,yaroo seenaa tokko keessatti bulchiinsa mataa ufii fi, naannoo ufii mirkaneessuu caalaa ,” Mootii abalu “ jedhamanii ,biras kutanii sadrkaa Mootummaaleen isaanii walabni walitti dhufanii “ Mootummaa Shanan Gibee “ hundeessan takka gayuu seenaan ragaa dha ,kanneen seenaa kana hojjates akkuma namuu beekuu tokkeeyyii biyya baka bu,anii dha ,akka Oromoon jedhu “ tokkicha kuma caaluu dha “.
Mootummaaleen shanan Gibee jidduu laggeen Gojab ,Gibe fi Dhidheessaati dhalate kun mootummaalee Jimmaa ,Guuma, Gommaa ,Geera fi Limmuu irraa walitti dhufee ,shanan Gibee yoo hundeessu bara 1800 irraa kaasee hamma bara 1830 jidduutti tokkoomee ,hedduu dagaage kan badhaadhina qabeenyaan cimee ,uf biras darbee walitti dhufuunya daldalaa fi guddinaa,diriirsuudhaan Walloo Warra Hemanuu keessaan diriirfatee ,baha Oromiyaa Harariin walitti qindeeffatuun ,buufata Zeeylaa fi Taajuraa akka jaataneesse fi daldala Bunaa ,kan Warqee ,kan midhaan garaagaraa fi kanneen biraatiin akka beekkame seenaan himu namoota akkanaa tokkee jedhaman akka Abbaa Jifaar hangafaan jaaramtee dagaagdee turte .
Haaluma wal fakkaatuun dhiha Oromiyaa Mootummaan warra Jootee Tulluu , Leeqqaa Qeellam fi,warra Bakaree Leeqqaa Naqqamtee ,sadrkaa kam akka gaye fii adeemsa Confederation Oromoota dhihaa qindeessuu biras dabranii hamma ,biyya Oromoo bilisa fi Mootummaa Oromoo hundeessuuf ,namas barmoota fi dandeetti gayaa akka qaban ,obboleeyyan isaanii bahaa fi jidduu waliin qindeeffatanii bilisummaa Oromoof akka qophaawan xalayaa isaan Mana Marii Adduniyaa ( United Nation ) ti ergan fi ,Jootee Tulluu ,Noole Kaabbaa ,Waaccuu Dabaloo faan humna waraanaa ittisa jaaruu biras dabranii ,lola Somboo Darroo seena qabeessa dheeraa akka seenan beekkamu namoota guguddoo seenaa Oromoo duroomsanii dha.
Jiddu gala Oromiyaa Shawaa yoo ilaalles ,Mootummaan Tufaa Odaa fi warra Gunaa `haala wal fakkaata qabu ,dhalootuma isaanii fi gumaata naannoo kanaa , kanneen tahan akka Taaddasaa Birruu , akka fi Hagarii Tulluu …..fi kanneen biraalalleen tokkeeyyii kuma caalanii dha .
Naannoon Oromiyaa bahaa Harar ,jalqaba Jaarraa 16 irraa kaasee ,gara Mootummaa mataa ufii (Federeeshinii Afran Qalloo ) qabatuutti utuu deemaa jiruu ,gabrummaa alagaa Rauuf Pashaa bara 1875 irraa hamma bara 1885 irra turteen gufattullee ,gabrummaa Rauuf Paashaa fudhatuu dinnaarratti ,wal dura dhufeenya Rauuf Paashaan waliin tahe keessatti ,guyyaa tokko lubbuun hayyoota,hoggantota fi sabboontota Oromoo 60 caalaa wareegamuun seenaa duraa qabsoo farra gabrummaa keessatti bakka guddaa qabu seenaan galmeessee jira .
Baale keessatti warri daadhii Tarree ,Arsii keessatti warri Haaji Huseen Suudee ,Wallo keessatti warri Hemanoo kan Imaam Alii ,fi kan Ali Bulloo ,Boorana keessatti fi Garrii keessatis …eenyu eenyu akka tahe beekuu fi qooda isaanii seenaa Oromoo keessatti beekuuf kabajuun nu boonsa malee nun qaanyessutti amanna .
Haala akkanaa keessatti Mootileen Oromoo seena qabeeyyiin nama tokko utuun taane ,saba guutuu dha biyya guutuu dha jedhamuutu isaaniin mala ,waan diinni beekee itti fayyadamuu yaale tokko Oromoon wallaalee tuffachuun sirrii akka hin taane ragaa seenaa ,Wal dhabii Wacaalee kan Minilik fi Xaliyaanii lola Adwaa bara 1896 tahe irratti ,kan Minilik dursee gargaarsa gaafate Abbaa Jifaar yoo tahu ,kan dursee dides Abbaa Jifaar tahuu argina .
Seenaa biyya Oromoo keessatti bifa bulchiinsaa tahee ,qabsoo bilisummaan namoonni dhufanii dabran dursanii kan argaman bakka itti dhalatan yoo tahu ,seenaan isaaniilleen achumarraa eegala ,waan naannoo isaaniitti mudate fii tahantu dabree biyya gaya .
Akka seenaan Oromoo himutti ,guddinni ummata Oromoo sadrkaa Mootummaa Federeeshinaa gayee sadrkaa guddinna guutuu biyyaa ,tokkochoomsuutti utuu deemaa jiruu kiyyoo gabrummaa jalatti kufe ,kana hundatti geessuuf kan hojjataniif ,seenaa akkanaa wixinanii utuu bakkaan hin gayin dabruuf dhaloonni Oromoo kabajaa guddaan isaan yaadachuu qaba ,Waan barreessaan alagaa tokko Kitaaba Isaa Abbaa Jifaar jedhu keessatti tuqu laali !
Moti Abba Jifar I was the first king of the Gibe Kingdom of Jimma (reigned c. 1830–c. 1855). He was the son of Abba Magal, who was a leader of the Diggo Oromo.
Abba Jifar built upon the political and military base his father had provided him, and created the Kingdom of Jimma. As a result, in common usage Jimma was no longer referred to as "Jimma Kaka" but Jimma Abba Jifar.
Herbert S. Lewis credits him for many "many administrative and political innovations", despite the lack of specific historical evidence. According to oral tradition, he claimed the right to the extensive areas of the newly conquered land as well as virgin or unused land, which he used to reward his family, followers and favorites—and himself. "Abba Jifar built at least five palaces in different regions of Jimma."[1]
The historian Mordechai Abir notes that during his reign he fought with Abba Bagido the king of Limmu-Ennarea for control of the district of Badi-Folla in the years 1839–1841. This district was important for control of the caravan route between the Kingdom of Kaffa on one hand and the provinces of Gojjam and Shewa on the other. While the two kings negotiated a peace in 1841, and sealed the treaty with the marriage of Abba Jifar's daughter to Abba Bagido's son Abba Dula, the king of Jimma eventually conquered Badi-Folla (1847) and secured control over this important caravan route.[2]
Waan mormii hin qabne adeemsi seenaa ,gabrummaa Oromoo keessattis tahee bilisummaa Oromoo fi kanneen biraa keessatti kanumaan wal fakkaatuu isaati …akka seenaa gabrummaa Oromoo irraa arginetti gabroomfattoonni Habashaa dhufaa dabraan kan xiiyyeefatan ,dursanii hayyoota Oromoo ,Kutaalee Oromiyaa hunda keessa jiran fii irratti ture ,isaan kun qabatamnaan biyya qabatuun akka dandayamu beeku ,kanaaf ragaan Goobanaa Daaccee fudhatuu dandeenya ,Suuraa Abbaa Jifaar maxxanfatee ilma Oromoo deemu fi kan ittiin boonu arguu dandeenya ! argaas jirra ,Suuraa Goobanaa Daaccee maxxanfatee ilma Oromoo deemu hin argines !! hin arginus ,garaagarummaan seenaa nama tokkoo ! nama guddaa jimmaa Abbaa Jifaar jedhamee biyyi ittin beekkame ! inni kuunis nama tokkoo nama xiqqaa Goobanaa Daaccee ,kan biyya gurgure jedhamee maqaan ittiin beekkame …..itti fufna .
Hundee rakkoo keenyaa fi, haala qabtamaa yaroo
Kutaa 6ffaa
Seenaa Keessaa” Mootii Abbaa Jifaar “
Seenaan sochii addaan hin cinne tahuu waliin ,yaroo hundumaa seenaa waa,tu seenaa taasisaan waan mormii qabu miti ,seenaa tokko akka seenaa himuu ,barreessuu fi dhalootni walii kan dabarsu dandayu waa sadeen seenaa seenaa taasisaniin jechuun ( bakka ,bara fi humnoota keessatti argamaniin ) wal qabatee tahuu qaba ,argama keessatti seenaa dha ,jedhamee yoo kan himu ta,e ( bara akkanaa bakka akkanaatti ,wanni akknaa abaluun hojjatame )kan hin jedhamne hin jiru .
Guddiinni saba tokkoo seenaa keessatti gara jalaa irraa ol dhufa malee gubbaa irraa gadi hin dhufu ,tuuchaan ilma namaa hundi dursee ,haadha abbaa irraa warra tahee ,ganda tahee gosa tahee saba taha ,adeemsa akkanaa keessatti namni akka namaa dhalatu hedduu utuu tahuu,heduu keessa “ nama tokko “ waan adda isa taasisu qabatee dhalatuu ,caalaa waan adda isa godhu kana fi waan seenaa keesssatti inni hojjatuun malus oolchuu fi dhoowwuun akka hin dandayamne ,namoota seenaa keessatti argaman irraa ragaa hedduutu jira ,kunis kennaa uumaati ,dhalatee namni marti Mootii akka hin taane ,Mootii taheemmoo nama tokko akka hin jedhamne beekkamaa dha .
Seenaan guddinna ummata Oromoo ,sadarkaa kana keessa dabruun akka dhufe fi ,biras darbee namoota isa keessaa seenaan fideen ,yaroo seenaa tokko keessatti bulchiinsa mataa ufii fi, naannoo ufii mirkaneessuu caalaa ,” Mootii abalu “ jedhamanii ,biras kutanii sadrkaa Mootummaaleen isaanii walabni walitti dhufanii “ Mootummaa Shanan Gibee “ hundeessan takka gayuu seenaan ragaa dha ,kanneen seenaa kana hojjates akkuma namuu beekuu tokkeeyyii biyya baka bu,anii dha ,akka Oromoon jedhu “ tokkicha kuma caaluu dha “.
Mootummaaleen shanan Gibee jidduu laggeen Gojab ,Gibe fi Dhidheessaati dhalate kun mootummaalee Jimmaa ,Guuma, Gommaa ,Geera fi Limmuu irraa walitti dhufee ,shanan Gibee yoo hundeessu bara 1800 irraa kaasee hamma bara 1830 jidduutti tokkoomee ,hedduu dagaage kan badhaadhina qabeenyaan cimee ,uf biras darbee walitti dhufuunya daldalaa fi guddinaa,diriirsuudhaan Walloo Warra Hemanuu keessaan diriirfatee ,baha Oromiyaa Harariin walitti qindeeffatuun ,buufata Zeeylaa fi Taajuraa akka jaataneesse fi daldala Bunaa ,kan Warqee ,kan midhaan garaagaraa fi kanneen biraatiin akka beekkame seenaan himu namoota akkanaa tokkee jedhaman akka Abbaa Jifaar hangafaan jaaramtee dagaagdee turte .
Haaluma wal fakkaatuun dhiha Oromiyaa Mootummaan warra Jootee Tulluu , Leeqqaa Qeellam fi,warra Bakaree Leeqqaa Naqqamtee ,sadrkaa kam akka gaye fii adeemsa Confederation Oromoota dhihaa qindeessuu biras dabranii hamma ,biyya Oromoo bilisa fi Mootummaa Oromoo hundeessuuf ,namas barmoota fi dandeetti gayaa akka qaban ,obboleeyyan isaanii bahaa fi jidduu waliin qindeeffatanii bilisummaa Oromoof akka qophaawan xalayaa isaan Mana Marii Adduniyaa ( United Nation ) ti ergan fi ,Jootee Tulluu ,Noole Kaabbaa ,Waaccuu Dabaloo faan humna waraanaa ittisa jaaruu biras dabranii ,lola Somboo Darroo seena qabeessa dheeraa akka seenan beekkamu namoota guguddoo seenaa Oromoo duroomsanii dha.
Jiddu gala Oromiyaa Shawaa yoo ilaalles ,Mootummaan Tufaa Odaa fi warra Gunaa `haala wal fakkaata qabu ,dhalootuma isaanii fi gumaata naannoo kanaa , kanneen tahan akka Taaddasaa Birruu , akka fi Hagarii Tulluu …..fi kanneen biraalalleen tokkeeyyii kuma caalanii dha .
Naannoon Oromiyaa bahaa Harar ,jalqaba Jaarraa 16 irraa kaasee ,gara Mootummaa mataa ufii (Federeeshinii Afran Qalloo ) qabatuutti utuu deemaa jiruu ,gabrummaa alagaa Rauuf Pashaa bara 1875 irraa hamma bara 1885 irra turteen gufattullee ,gabrummaa Rauuf Paashaa fudhatuu dinnaarratti ,wal dura dhufeenya Rauuf Paashaan waliin tahe keessatti ,guyyaa tokko lubbuun hayyoota,hoggantota fi sabboontota Oromoo 60 caalaa wareegamuun seenaa duraa qabsoo farra gabrummaa keessatti bakka guddaa qabu seenaan galmeessee jira .
Baale keessatti warri daadhii Tarree ,Arsii keessatti warri Haaji Huseen Suudee ,Wallo keessatti warri Hemanoo kan Imaam Alii ,fi kan Ali Bulloo ,Boorana keessatti fi Garrii keessatis …eenyu eenyu akka tahe beekuu fi qooda isaanii seenaa Oromoo keessatti beekuuf kabajuun nu boonsa malee nun qaanyessutti amanna .
Haala akkanaa keessatti Mootileen Oromoo seena qabeeyyiin nama tokko utuun taane ,saba guutuu dha biyya guutuu dha jedhamuutu isaaniin mala ,waan diinni beekee itti fayyadamuu yaale tokko Oromoon wallaalee tuffachuun sirrii akka hin taane ragaa seenaa ,Wal dhabii Wacaalee kan Minilik fi Xaliyaanii lola Adwaa bara 1896 tahe irratti ,kan Minilik dursee gargaarsa gaafate Abbaa Jifaar yoo tahu ,kan dursee dides Abbaa Jifaar tahuu argina .
Seenaa biyya Oromoo keessatti bifa bulchiinsaa tahee ,qabsoo bilisummaan namoonni dhufanii dabran dursanii kan argaman bakka itti dhalatan yoo tahu ,seenaan isaaniilleen achumarraa eegala ,waan naannoo isaaniitti mudate fii tahantu dabree biyya gaya .
Akka seenaan Oromoo himutti ,guddinni ummata Oromoo sadrkaa Mootummaa Federeeshinaa gayee sadrkaa guddinna guutuu biyyaa ,tokkochoomsuutti utuu deemaa jiruu kiyyoo gabrummaa jalatti kufe ,kana hundatti geessuuf kan hojjataniif ,seenaa akkanaa wixinanii utuu bakkaan hin gayin dabruuf dhaloonni Oromoo kabajaa guddaan isaan yaadachuu qaba ,Waan barreessaan alagaa tokko Kitaaba Isaa Abbaa Jifaar jedhu keessatti tuqu laali !
Moti Abba Jifar I was the first king of the Gibe Kingdom of Jimma (reigned c. 1830–c. 1855). He was the son of Abba Magal, who was a leader of the Diggo Oromo.
Abba Jifar built upon the political and military base his father had provided him, and created the Kingdom of Jimma. As a result, in common usage Jimma was no longer referred to as "Jimma Kaka" but Jimma Abba Jifar.
Herbert S. Lewis credits him for many "many administrative and political innovations", despite the lack of specific historical evidence. According to oral tradition, he claimed the right to the extensive areas of the newly conquered land as well as virgin or unused land, which he used to reward his family, followers and favorites—and himself. "Abba Jifar built at least five palaces in different regions of Jimma."[1]
The historian Mordechai Abir notes that during his reign he fought with Abba Bagido the king of Limmu-Ennarea for control of the district of Badi-Folla in the years 1839–1841. This district was important for control of the caravan route between the Kingdom of Kaffa on one hand and the provinces of Gojjam and Shewa on the other. While the two kings negotiated a peace in 1841, and sealed the treaty with the marriage of Abba Jifar's daughter to Abba Bagido's son Abba Dula, the king of Jimma eventually conquered Badi-Folla (1847) and secured control over this important caravan route.[2]
Waan mormii hin qabne adeemsi seenaa ,gabrummaa Oromoo keessattis tahee bilisummaa Oromoo fi kanneen biraa keessatti kanumaan wal fakkaatuu isaati …akka seenaa gabrummaa Oromoo irraa arginetti gabroomfattoonni Habashaa dhufaa dabraan kan xiiyyeefatan ,dursanii hayyoota Oromoo ,Kutaalee Oromiyaa hunda keessa jiran fii irratti ture ,isaan kun qabatamnaan biyya qabatuun akka dandayamu beeku ,kanaaf ragaan Goobanaa Daaccee fudhatuu dandeenya ,Suuraa Abbaa Jifaar maxxanfatee ilma Oromoo deemu fi kan ittiin boonu arguu dandeenya ! argaas jirra ,Suuraa Goobanaa Daaccee maxxanfatee ilma Oromoo deemu hin argines !! hin arginus ,garaagarummaan seenaa nama tokkoo ! nama guddaa jimmaa Abbaa Jifaar jedhamee biyyi ittin beekkame ! inni kuunis nama tokkoo nama xiqqaa Goobanaa Daaccee ,kan biyya gurgure jedhamee maqaan ittiin beekkame …..itti fufna .
MAADDII SEENAA
Kutaa 2ffaa
Biyya Masriitti baqatuun seenaa keessatti kan eegale dhaloota dura BARA 1800 Nabi Ibraahiim ( Abrahaam ) irraa yoo eegalu ,ittii aansee ilmaan ilma isaa Yishaaq ,Yaaquub fi Yuusuf ilma isaatiin harkifamee ilmaan ilmaanii Joolleen Israel ( Banii Israell ) dhaloota dura toora BARA 1700 irraa kaasanii hamma dhaloota dura toora BARA 1300 waggoota 400 biyya kana qubatanii eega turan boodaa sababii wal dhabbii amantiin wal qabateen Muusaa (Muse ) waliin biyyaa kanaa bahuun seenaa uf dandaye ture .
Haati Iyyasuus Mariyamis akkasuma nannoo biyya Isarel gadi dhiisuun baqatanii isiif Yusuf ,dugda harree irratti emala dheeraa deemuun Masri yoo dhufan ,Gudeelchi guddaan isaan jala qubatan ( boqatan ) “ Shajarata Al Azraa “ jedhamu asuma Kaayroo moggaa ( Eyna Shams ) waggaa 2000 turee kaluu kana bara 2010 dulloomee kufuun isaa ni yadatama .
Haalli Oromoo biyya Masriin walitti hidhu seenaa uf dandaye waan taheef yaroo biraa xiinxaluuf nuu haa buluu jechaa ,eega Oromoon nannoo Oromiyaa tuuchaan qubatu irraa biyya ollaattiin walitti dhufeenya eegale wanni Oromoof Masrii walitti fidaa ture fi jiru inni tokko amantaa tahuun dagatamuu hin qabu ,biyyaa Oromoo dureessa uumaa irraa garaa guuttatee galaanni tokkichi Suudaaniif Masrii obaasu laga Abbaa Yaa,aa ( Abbaay ) yoo tahu ,hundee burqaa isaa beekuuf Mootileen Masrii bulchan tokkolleen utuun yaadin hin hafne ,isaan keessaayis warri akka Hashabsuut ( Ashaaboo ) niitii Tuutmossis dhaloota dura nannoo bara 1400 Doonilee qorannoo fi daldalaa bobbaasuun ergoon isaanii hamma Buufata Zeeylaa fi ollaa Galaana diimaa fi Garba Hindii sakatteessuu caalaa biyya Oromoo keessaa galanii hamma Gaarri Daadimoos maqaa isaaniin yaamau gayanii turan .
Amantaan Kiristaanummaa biyya Gaafa Afrikaa seenuu waliinis ,bulchiinsa ol aanaa amantaa Kiristaanaa Orthodoksiif Mgaalaa El Exsedariyaa irraa akka gaafatama naannoo gaafa Afrikaa waggaa 1500 caalaa dhimmaa biyyoota Gaafa Afrikaa amantiin geggeessuu irratti hamma bara 1954 hoojatanii jiru .
Amantaa Islaamaas ilaalchisee akkasuma ,eega amantiin Islaamaa biyya keenya seene karaa amantiin irraan geggeeffatu tahuu caalaa ,karaa Hajjiif deemamu Xurreen Oromiyaa Suudaan Masrii Yanbuu Madiinaa asiin walitti banaa ture ,kana malees eega dhiibbaa jijjiirama Garba diimaa waliin Aksuum jaarraa saddeettaaffaa keessa kufte fi ,eega Mootummaan Banii Makhzuum toora jalqaba jaarraa saglaffaa Shawaatti dhaabbate fi Mootummaaleen Jabartii ( Walaasmaan ) moggaan daraarte boodaan gara waggaa 500 ti kalaayu barreessitoonni seenaa dhalootaan Masrii akka Al Miqrizii ,Al Masuudii fi Ibnu Fadilillaah Al Umarii waa,ee biyyaa Oromoo hedduu baratanii barreessanii jiru .
Haala baqattummaan ala ,barattummaanis ilmaan Oromoo hedduun Universitii biyya Masrii hangafa Al Azharitti eebbifamuu caalaa ,hangafoonn barattoota Oromoo warreen akka Sheikh Mohammed Rashaad Abdullee faanis akkamitti akka asitti baratan fi sadrkaa Presidentii biyyaa Jamaal Abdul Naasir irraa xalayaa ragaa argachuu akka gayan kaluu kana ilmaan Oromoo warreen keessa beekaniin surraa waliin gadi dhiifamee ragaa seenaa tahee jira .
Kanumaan wal qabatee mootummaan Jamaal Abdul Naasir ,barattoota Oromoo biyya Masrii cinaa dhaabbatuu biras dabree,yaroo sagalee Oromoo adduniyaatti dhageessisuuf Radiyoona baneefii ,dallansuu fi hanjabaa mootummaa Haylasillaasee Ingilizz fi Faransaan dirqamee cufes ,akkuma san tarsimoo dheeraa ummata Masriif Itoophiyaa keessatti jijjiiramni siyaasaa hundee kan Oromoon tooyatu jiraatuu qabaa jechuun Koloneel Jamaal Abdulnaasir ( Presidentii Masrii ) fi ,General Ebrahim Abuud ( Presidentii Suudaan ) Ministeera dhimma ittisaa Itoophiyaa General Mulugeetaa Bulii dhoksaan qunnamuun Lagni Abbaa Yaa,aa kan Oromoo waan taheef mootummaan Itoophiyaa Oromoo jalatti buluu qabaa amansiisuuf kakaasuu yaalanii turanii ,sababii hiccitiin kun dursee bahuutiin mootummaan Haylasillaasee General Mulugeetaa bakka biraatti jijjiiree ture .
Akkuma gubbaatti tuqne baqataan Oromoo biyya ollaatti kumaatamaan dhangala,uu kan eegale bara 1977 boodaa yoo tahu ,Masrii keessatti beekkamuun bara 2004 irraa tahee hireen qubsumaa xiyyeeffannaa kan argatteef ( Oromo Case ) kan dhugaan itti hojjatame bara 2009 boodaan ture .
Bara 2009- 2014 jiduu Oromoon hammam tokko biyya argatee akka asii deeme qorannaan karaa baqattoota Oromoo hin jiru yoo tahellee ,waliigala hiree wagaa 2000 UNHCR Masrii argatu keessa 10% baqattoota Itoophiyaa irraa dhufaniif yoo hiramu ,hireen dhugaa carraa biyyaa Oromoo case dhugaa 2.5 baqataa dhugaan baqataa taheef kenname, Oromo case sobaa 7.5 Oromoo sobaa ( Habashaaf ) kennama jechuu dha ,akka kanaan barootuma hireen hedduu hin jirre keessa bara 2005-2009 jidduu yoo xinnaate Habashoonni 5000 caalan Keezii Oromoon biyya Masriitii akka deeman amanama.
Proofeser Barbaraan duula cimaa baqataa Oromoo irratti kaafte keessaa inni guddaan ,baqataa Oromoo tahuuf Afaan Oromoo beekuun murteessaa miti ! jechuun dhiibbaa cimaa baqataa Oromoo irratti godhuu caalaa ,namni dhaloota Habashaa biyya kana dhufee bakka bu,aa UNHCR tahuun hiree biyyaa Oromootaaf dhuftu akka qancartu taasisuu yaalameera .
Haalli qabsoo baqattoota Oromoo addaan hin cinneen jijjiirame kun bara 2009 boodaa jijjiiramaa yoo dhufellee ,keessattuu Mohammad Al Dayrii fii Elesaabeet Tan dhimma baqataa Oromoo hundee irraa beekuun baqataa Oromoo cinaa dhaabbatuun jijjiiramni isaan UNHCR keessatti adeemsisan ilmaan Oromoo fi baqattoota Oromoo birattis kan dagatamuu miti .
Kana jechuun keenya UNHCR biyya Masrii Oromoo malee kan biraa fudhatuu hin qabu jechuu keenya miti ,kan jechuu barbaadnu fi kan dinnus rakkoon baqataa Oromoo hundeen gabrummaa sanyii irratti hundaaye tahuun kanneen biraatiin adda nu taasisaa dha .
Hubannaa kana irratti hundaayee ilaalchi jijjiramuu dhaan dhuma bara 2013 Muhammed Al Daayriin Gaaxeexaa Al Masrii Alyoom jettuun waliin haasaya godhaniin “ Baqataan Oromoo Masrii kan dhufu roorroo gabrummaa sanyii irratti hundaayeen yoo tahu ,baqataan Habashaa ( Amaaraa fi kanneen biraa ) kan dhufani gargaarummaa siyaasaa mootummaa Wayyaanee waliin qaban irratti hundaayeeti ! kanaafuu warreen Oromoo hin tahin himannaa isaanii kan dhaabbilee mormitootaa akka Giboot fi Qinijjit waliin wal qabate qabaachuu itti amanneerra “ jechuun dhugaa jirtu himan jechuu dha .
Barri 2013 seenaa qabsoo baqattoota Oromoo biyya Masriif tokkummaa keessat seena qabeessa tahuu caalaa ,kaabajaa guddaa fi waadaa dhugaa UNHCR Masrii irraa kan ittiin argannee dha .
Barrii 2013 yaroo duraatii sagaleen baqataa Oromoo guutuu adduniyaa keessatti kan dhagayame yoo tahellee akkuma san yaroo duraatii baqataan Oromoo Kaameraa dhoksaa basaasota Wayyaaneef kan itti saaxilame tahuu UNHCR mataan isaanii ni dubbatu ,akka gaafatamtuun olaantuun kun jedhanittii “ Rakkoo keessan hubanneerra ! isinummaan wal tahaa nutti koottaa malee nuti isin cinaa dhaabbachuu hin dhiifnu “ jedhanii turan .
Barri 2014 daranuu haala keessaa alaan dhiibamee baqataan Oromoo gara biyya Masrii kan itti dhangala,e yoo tahu haala heddummina baqataa Oromoo biyya Masrii bara 2013 nama 681 walitti yoo madaalle dachaa hedduun caaluu dandaya ,sababiin dhugaa baqataan Oromoo heddumminaan biyyarraa bahuu hundee rakkoo keenyaan ( gabrummaa ) walitti hidhaa qabaatuu caalaa ,baqataan Oromoo hiree Kaayroo dhufuu hin argatin Dooniin Galaana irraan baddee hamma Kooriyaa ,biyya Hindii New Dalhii fii Indooneesiyaa seenan jiraatuun qorannaa UN mataan isaa raga dha .
Haalli biyya Oromoo yaroo irraa yarootti UNHCR beeksifamuun kan irra jiraatu tahuu caalaa wanni isaan dhaamatanis “ yaroon yarootti haala biyyi Oromoo keessa jiru nu beeksisaa !! “ dha ture ,garuu beeksifamanii jiruu …..? itti fufna .
Seenaan saboota adduniyaa keessatti argamanii hundi biyya itti jiraataniin yoo himamau ,lamatti addaan baafama ,inni duraa namni tokko biyya itti jiraatuuf “Biqila “ yoo tahu inni kuun ammoo “Galaa “ jedhama .
Akka Qeesoleen Habashaa ( Abbaa Bahree fi Alqaa Taayyeen ) barreessan ,yookanis akka Sheekkoleen Arabaa ( Arab Faqih fi Al Muhandis Fathi Geyth ) faan ,dhugaa seenaa tola humnoota waliin hojjataniif barreessan utuun taane ,seenaan ummata Oromoo yaroo ammaa sadarkaa ragaan dhaloota Oromummaa ( DNA )n ilaalamu gayee jira .
Oromummaa ilma Oromoo mirkaneessuuf Kitaaba eenyuu dubbisuu yookaan barreessuu utuu hin taane ,sadarkaa beekkumsi barmoota sanyii ilma namaa (Ethnology ) gaye irratti hundaayamee ,nama Oromoo tokko hancufa afaanii yookaan rifeensa qaama isaa tokkittii kutanii qorannaa DAN jala galachuudhaan Oromummaa isaa mirkaneessuu, biras dabree ,sadarkaa jijjiirama (Mutation) dhaloota keessa dhufes qoratuundhaan,haala adeemsa dheeraa aadaa heerumaa fi fuudhaa ,firaa alagaan wal makuu keessatti fakkeenyaaf (Guddifachaa ,fi Moggaafachaa ) dabalatee eenyu eenyu akka tahe beekuun dandayamu bira gayamee jira ,garagalcha (Mutation )fiixaa keessatti dhufu jiddu galaan abbaa 4 keessatti (Abbaa ilmaa akaakoo fi abaaboo irratti yookaan waggoota gara 200 ti kalaayan keessatti )firri tokko jijjiirama yoo fidu waggoota gara 4000 tahanii keessatti sabni tokko walirraa guddinna (fottoqa ) fida yoo tahu haaluma kanaan wal qabatee uumaa keessattis waggoota 12000 jijjiiramni naannoo akka dhufaa ture ,yoo dhufes dugda lafaa fi jireenya lubbuu qabeeyyii irratti jijjirama hundee akka fidaa ture fiduuf jirus ragaan seenaa hedduun jira .
Seenaan argama guddinna fi jireenya ilma namaa idileen ,sochii fi qubsuma ( movement and integration )irratti kan hudaaye tahullee ,akka ragaa qorannoo Archeology fi Anthropology ( seenaa seenaa duraa ,mallattoo sadarkaa guddinnaa fi qarummaa nama durii qoratuu ) irratti hundaayuun ,ummatoota adduniyaa hunda seenaa qubsumaa fi sochii , bakka lamatti baasanii qoratuun dandayamee jira ,isaanis akkuma namuu beeku ,Bikila biyyaa fi Galaa yookaan kanneen ( Aboriginal and settlers )jedhamanii dha ,kanaaf ragaa fagoo utuun deemne biyya (America ,Canada , Australia India )fudhatuun ni dandayamaa akeekuu caalaa ,ummattoota kana ( warra biyyaa )gara jabinaan fixuudhaan ,dhala balleessanii akka biyya itti dhalatan irratti laakkoofsaan gadi buan ,yookaanis mooraa naannoo keessatti dirqamanii jiraatan taasisuuf seenaan yoomiyyuu isaan gaafata .
Ragaan qorannoo DNA ummata Oromoo kanneen mallattoo E1.E2 fi E3 baatan,naannoo Oromiyaa waggoota 52,000 caalaa jiraachuu isaanii yoo mirkaneessu ,kanneen A1 baatan ammoo waggoota 35,000 caalaa nannoo isaannii jiraachuu mirkaneessa ,kun akka jirutti tahee qorannaan Anthropology akka mirkaneessettis argamni ilma namaa hndeenuu naannoo Oromiyaa Laga Awaash Malkaa Qoonxaree ,fi dhiibuu Hadar , tahee yoo xinnaate waggoota Miliyoona lamaan dabran keessa haallii adeemsa jijjiirama ( Evolution ) ilma namaa hudinuu asii eegaluun mormii bira dabree jira ,asirratti irraanfatamuu kan qabne akka qorannaa Geology mirkaneessu ,Kaarri Afrikaa (African Continent ) haadhoo Kaarrota hundaa tahuu fi Kaarroleen Amerikaa ,Awroophaa India fi Australia hundinuu waggoota Miliyoonii 200 dura ,irraa fottoquun akka jirutti tahee Kaaarri Afrikaa keessattuu Gaafa Afrikaa hundee dhaloota nama durii ( Hominid ) tahuu biratti haadhoo Kaarrolee adduniyaa tahuun beekkamti.
Kanas tahee Oromoon akka abbaa biyyaa nannoo kanatti kan jiraate kophaa isaa utuun tahin ummata oboleewwan isaa ,waliin dhalatee waliiniin jiraate seera guddina seenaa eeggatee waggoota 4000 dura irraa fottoqee dagaagina mataa isaa ( Afaanii fi aadaa ) ufiitii fooyyessuun akka sabaa adda bahuu eegaluun ummatoota Kuush (Kuush bahaa ,Kuush dhihaa kan jiduu fi Kuush Kibbaa fi Kaabaa ) irraa tokko waliin hadhaa mi,aa qoodamaa as gayuun dagatamuu hin qabu ,Kuush jechuun sanyii ilma namaa adduniyaa irratti argaman sadeen bifa halluu qaamaan wal foohan ,gurraacha adii fi boora ,yookanis akka ilmaan Nuuh ( Haam ,Saam ,Yaafis ) jedhamanii , bara Galaanaa ( Xuufaana ) boodaa (waggoota 7500 dura ) irraa kaasee sanyii ilma namaa adduniyaa irratti hangafummaan beekkamuu dha ,sanyiin Kuush kun bifa halluu qamaan hedduu kan hin madaalamne ,ummata gurraacha ,magaala fi diimaa keessaa gosa hedduu dabalata ,fakkeenyaaf naannoo Gaafa Afrikaa irraa , Oromoon ,Soomaleen Affaar ,Beejaa Saahoo,Agaaw Sidaamna ,Reendille ,Saakuyyee ,naannoo biraa akka Kaaba Afrikaa ,Amaaziig fi Barbar naanno,naannoo Asia ,Buluush Pakistaan irraa hamma gosoota Baha jidduu keessati fi Greek keessatti argamanii ,akkasumas gosoota Kibba dhiha Afrikaa keessa biyya Maalii ilmaan Kuush hedduun ,mallattoon DNA isaaniis hundi E1 fi E2 tahee argama .
Mootummaan guddoon Kuush ( Baabiloon ) waggoota 1200 caalaa turte daangaan biyya isii gama bahaa Graba Hindii ,gama Kaabaa Harraphaa ( India )ammaa ,gara Kibbaa biyya Libiyaa ,gama dhihaa hamma Anadool tahuun beekkamaadha ,hidda guddaa qarummaa fi mootummaa kana keessatti Oromoon qooda dhaloomaa biras dabree qarummaa guddaa biyya Masrii hundee bulchiinsa biyyaa Firoota jedhaman Hortee ykn (Dynasty 18 irraa hamma 22 ) waggoota 200 walittii aansanii bulchuu caalaa ,Giiftileen akka Tiyyaa faan haadha Aayyuu fi Ibsaa ilmaan Yuuyyaa akka tahaniif hundeen isaanii Giiftii biyyaa Tassite faan akka tokko tahee himama , Suudaanis akkasuma Qarummaa Kormaa (Karmaa ) irraa kaasee waggaa 1000 caalaa akka bulche fi Mootummaan Argi Amanii isa boodaa tahee ,humnoota Persia Roomaanii Greekiin itti wal dabramee lolamanis itti fufanii, bara 270 dhaloota boodaa ,sababii duula Eizaanaan kufuun isaanii, ragaan seenaa jiraachuu ,( Wonderful Continuity of North Eastern Black History ) yookanis ( March of Titanic ) fi ( The Wonderful Cushitic Empire of India ) dubbisuun ,waa hedduu hubatuu nama dandeessisa .
Abbaan biyyaa Oromoon kan naannoo biyya Kuushitti dhalates jiraates kophaa isaa utuun tahin sabootaaf sablammoota obboleewwan isaa (Kuushii ) waliin , seeraa adeemsa fi guddinna sabaa eeggatee , guddatee , fottoqee adeemsa guddinna ufii isaa uf dandaye naannoo isaa (Oromiyaa ) keessatti eegale jechuu dha ,kunimmoo adeemsa seenaa guddinnaa fi qubsummaa ummatoota Kuush keessatti balinaan waan jiru waan taheef ummata ollaa Oromiyaa keessaa Somaliyaan 62% Mallattoo E1 fi E2 ,kanneen baha Suudaan keessaa 45% Mallattoo A1 ( DNA ) Oromoon wal fakkaatu .
Kana malee saba fi sablammoonni Kibbaa hedduun ( gosa 54 keessaa 32 ) Mallattoo DNA Oromoon tokko tahuu caalaa ,walitti kalaayina aadaa fi afaaniin 40% ammallee adeemsa guddina seenaa keessatti utuu Oromoon addaan hin citin as gayanii jiru .
Seenaa seenaa duraa irraa kan baramu wanni guddaan ,haala qubsumaa fi godaansaa keessatti faana ilmi namaa hujiin dhiisee dabru akka Godaa akka Awwaalaa fii Siidaalee gurguddoo fi Gamoo tuulaa (Pyramids ) irraa ragaa argamuu dha.
Ragaan kanaa Siidaan Aksuum kan Tigroonni mallattoo Qarummaa Sa,baa jechuun seenaa waggoota 3000 ittiin himatan ,qorannaan kijibsiisu fi Siidaan kun kan ummata Kuush akka tahe fi Aksuum jechuun ( Akh shum) jechuu afaan Kuush duriitti ilmaan Kuush jechu akka tahe fi Siidaan kunis ,Siidaa Tuut Moosis guddaan dhaloota dura bara 1550 Masri keessaa( Dayr Al Balah ) dhaabee odeeffannoo fi gaabaasa haala lolaa waggoota 52 moohe keessatti Ashooriin waliin isa mudate itti barreesseen tokko tahuu fi hedduu wal fakkaachuun isaa Siidaan kun dhuguma kan ilmaan Kuush tahuu caalaa ,Sidaan (Soodduu ) 4 fakkii isaa bocamae , Madda Walaabuutti argamuu Kitaaba ( Oromo Wisdom ) keessatti balinaan odeffamee jira ,Tigroonnis mormuu yaroon isaa dabre .
Seenaan qubsuma lafaa ilma namaaf dheeraa yoo tahellee ,seenaan Goda irraa gara Gandaa jijjiiramuu waggoota 13,000 dura hin turre ,gandaan qubatuun ammoo naannoo ufii keessatti guddatuu fi dagaaguun waan wal qabateef ,seenaa ilma namaa kan “ Warraaqsa Qonnaa )jedhee warri akeeku jiru ,seenaan qubsumaa qonnaa fi horata saawaa kunis haala waggoota 5000 boodaan qilleensa adduniyaa irratti argameen akka warri Amantii jedhu (Xuufaan Nuuh ) fi akka warri seenaa uumaa fi naannoo (environmental Catastrophe ) jedhuun sanyiin lubbuu qabeeyyii lafarraa duguugamee dhumee ,haaraan eegaluun kana booda waggoottan 8000 dabaran keessa ture ,akka warri beekumsa seenaa uumaa himutti jijjiiramni uummaa biyya lafaa irratti argame kan as kaluu waggaa 7000 dura yoo tahu ,kan fagoo ammo bara Miliyoonii 69 dura tahuun rgaan jira.
Jijjiiramni inni gariin waggoota 12000 eeggatee biyya lafaa yoo rukuta inni kuun ammoo waggoota 200n naannayee , jijjirama seenaa ilma namaa irraatti geessa jedhu kuni egaa akka lola adduniyaa kan duraa fi kan lammataa lubbuu ilma nmaa Miliyoonii 200 balleessuuf sababii tahuu caalaa fuulli biraa hedduun irraa dhalate dhaabbilee gurguddoo akka UN akka NATO fi WARSO tahe ,kana waan taheef akka Dr Carl Sagan (NASA ) Kitaaba isaa ( The Universe life and Man ) jedhu keessatti himu ,haalli qarummaan adduniyaa amma itti tarkaanfataa jiru ,haala silaa itti deemuu qabuun ala yaroo 600 ariifatee ilmi namaa ,sadarkaa ufii isaa fii naannoo isaallee baleessee ,Mootummaaleen adduniyaa kuun kufanii ,gandaan wal fixuutti yoo hafan kuunis guddatanii ,gara tokkummaa deemuun sirni haaroyni (New World Order ) dhalata jedhu ,biyyoota diigamuun isaanii akka hin hafne 11 keessaa 4 Afrikaa keessatti yoo argamtu isiinis ( Itoophiyaa ,Soomaaliyaa ,Nayjeeriyaa ,fi Suudaan ) jedhameera ,Suudaaniif Somaaliyaa duruu bittinaayuu waan eegalaniif bira dabarree Itoophiyaan hoo maal keessa jirtii ? garam deemtii dhimma baqattummaa keennaan walqabsiifnee … haalli qabatamaa biyya keenyaa kan yaroo maalfakkaataa waliin UN hoo beekeeraa? Jechuu bulfannetti utuun dabarre …tana xumurra …itti fufna
Dambaliin baqataa Oromoo gara biyya Masrii bara dabre 2014 kan biraan kan wal hin fakkaanne tahuun waan wal nama gaafachiisu miti ,akkasumas eenyummaan baqattoota kanaa keessa deemnee yoo ilaalle bifa walii gala ummata Oromoo ,Kutaalee hundaa Magaalaaf Baadiyaa Oromiyaa irraa ,umrii joollummaa waggaa tokkoo gadi irraa kaasee dubartii ulfaa ,haawwota umriin turan ,abbootii gandaa silaa kabajaan biyya isaaniitti sooramuu qaban ,shamarran fi dardaroota lafaa dhufaa jiran ,haawwolee joollee hedduu guddisantu keessatti argama .
Kana malee sdarkaa barmootaa fi hujii ogummaa heduu keessatti kan leenjian ,barattoota Universiitii fi barsiiftota sadrkaa guddaatti biyya fayydan ,Artistoota Oromoo beekkamoo fi jaallan qabsoon Oromoo gatii guddaa gaafatte uf keessaa yoo qabaatu ,adeemsi isaa madaalliin torbaanirraa Magaalaan Kaayroo baqataa Oromoo 50 yoo keessummeessitu dhuma bara 2013 irraa eegalee yoo xinnaate Oromoon 3000 caalu baatii 18 dabran keessa Kaayroo galanii jiraachuu asumaa xiinxaluu caalaa ,haala Waxabajjii bara 2013 tureen wal cinaatti yoo shallagamu ,harka hedduun dachaa dabaluu argina .
Kanaan waliin jiruun biyya Masrii qaalayuun gatiin jireenyaa dadhabsiisuun akka jirutti tahee hujiin dhiiraa dhabamuu fi kan dubartiis haal duree hedduu qabaatuun madda galii jireenyaa miidhaa dhufuun sadarkaa hawaasni biyyaa “ baqataan alagaa jiruu nutti qaalessaa jira “ jedhuun gayee ,haaluma kanaa wal qabateen Universiitii Kaayrootti wal gayii guddoo hirmaattonni 1000 ol irratti hirmaatan UNHCR fi dhaabbileen gargaarsa baqattootaa irratti hojjataniin Caamsaa bara 2014 qophaayee ,hamma tokko ilaacha hawaasa Masrii tasgabbeessuun yaalamee jira .
Waxabajjii bara 2014 irraa kaasee waliigalteen mootummaa Masriif UNHCR baqataa eenyummaan hin beekkamneef ( Passport ykn waan eenyummaa isaa mirkaneessu ) hin qabneef Kaardii utuun taane ,xalayaa adii kennuun waan eegaleef miidhamni maatii baqataa Oromoo fi tokkotokkoon gayaa jiru kana jedhanii dubbatuun nama dhiba .Xalayaan adiin tun gargaarsa biraa miti gara Karitaas tahee kanneenbiraan fudhatama waan hin qabneef yoo akka tasaa ,gaafii deebisaa I.O.M dabree gargaarsa yaroo hin arganne yookanis haala hatattamaan ergamee tajaajila fayyaa yoon argatin qabbana qilleensaa waliin jiruun baqataa Oromoo hedduu hadhaaya.
Bakka bullu dhabnee Masjiida bulla kanneen jedhan fii Koominitiin hundi guutee bakka ciifnu dhabnee kan himatan hedduu ..hedduu dha .
Bara 2013 irraa kaasee hamma tokko gargaarsa diinagdee Karitaas argatanii ,Guraandhala bara 2014 irraa kaasee gargaarsi diinagdee kan irraa murame ,maatileen ilmaan hedduu qaban fi ,dubartiin ulfaa dayinsaaf Gineen 100 isin gaya jedhaman ,dhibamtoonni siree irratti hafan fii kanneen dhukkuba turaa baatanii jiraatan silaa tajaajila argatuu qaban dhabanii kan jiruun rakkataa jiran bay,ee argina .
Haalli kun UNHCR beeksifameeraa ? gaafii jedhu deebisuu dura ,ufii keenyaa nuti Oromoon, haala dambalii baqataa Oromoo kana duubaan jiru beeknaa laata ? jechuutu dursa …baqataan Oromoo kan biraan maal addaan jira ? ,fakeenyaaf baqataan Habshaa akka baqataa Oromoo sanyiin duguugamee biyyarraa guyfama ? ,biyya keessummummaa ( asuma Kaayrootti ) walqixa rakkataa jirraa ? eenytu hujii Madaamotaa Viillaa walcinaa monopoliin qabtee jira ? hammam isaaniitu Karitaas dhaabatee ,MSF PSTIC jala booya ? gaafii jedhu xiinxallinee waan duubaan jiru fi duubaan ture waliin wajiin haasoynee ,baqataa Oromoof kanneen biraa akka Tigree fi Ertraa baroota 1962-1992 seenaa Gaafa Afrikaa keessatti wal cinaa qabna.
Baqattummaan yoo itti fayyadamuun barbaadame hammam takka bu,aa siyaasaa akka qabu seenaa beela naannoo Tigraay bara 1984 irraa maal barachuun akka dandayamu ragaa seenaa hedduu dhiheessuuf deemna ,yoo itti wallaalan garuu ( Oromo Case ) tahuu bira akka hin dabrre fi sunuu kan hatamu yoo tahu ,maaliif Keeziin Ertroota Tigrootaan hin hatamnee? Keessa deemnee hubanna .
Akkuma jennetti waan UNHCR beekuu qabu dura waan ufii keennaa waliin beekuu qabnu keessa baanee eega seenaa hedduu sakatteessineen boodaa “ waan seerajallise “ waliin wajjiin kaafnee gama UNHCR maal jennee ? maal dubbannaatti darbina …!


c: text/html

text:
Telugu Sex Stories iddaramuu Tavals tiisukoni koDutunTae viiDu mii amma nu cuustuu maamundae voopukOsaagaaDu.antalO naaku cilipi aalOcana vacci annayyaa idi ammaku ceptaanu laedaa maemu ceppinaTlu caeyaali annaanu.vappukunnaaDu.oak Taval tiisi viiDi kaLLaku gantalu kaTTaamu.baTTalu vippaamu.iddaramuu okari mohaalu okaru cuusukoni nOreLLabeTTaamu.anta poDavu moDDa vunTundi anukOlaedu”ani aagindi lalita.
bhaaskar garvamugaa manjula vaipu cuusaaDu.caallae baDaayi annaTlu cuusindi manjula. “naenu mii amma daanni paTTukoni kaduputunTae adi antakantaku peddadavasaagindi.naenu bahyapaDutunDagaa mii amma dhairyamugaa munduku tala peTTi naalukatO naakindi.viiDi moDDanu naaki caaalaa baagundae tappaemi kaadu andi.ika naenu kuuDaa naakaanu.appaTikae maaku moDDalu ciikaDamu gurinci telusu.iddaramuu maarci maarci ciikaamu.elaa guu ammaa naanna peLLiki veLLaaru inkO renDu rOjulu raaru kaabaTTi bhayamu laedu.
annayyanau maa gadilOki pilucukeLLaamu.vaaDidi appaTikae baagaa mettabaDibOyindi.maLLii gaTTiparacakapOtae ammaku nuvvu cuusaavani ceptaanu ani bhayapeTTaanu.enta voopina adi gaTTakapOvaDamutO maa guddala madhya rudditae gaTTibaDutundi annaaDu.ika tappadani naenu naiTii vippi viiDi toDa miidugaa naa guddatO ruddutunTae kramakramamgaa adi gaTTidavutunnadi.
inkaa kaavaalanTae nuvvu nii pyaanTii vippaali annaaDu.naenu vappukOlaedu.antalO mii amma vonTimiida vunna Taval viipi ruddindi.viiDu mii amma naDumu paTTukoni ruddutuu duurci kummutunTae idi arustunnadi.koddisaepaTiki iddarikii ayipOyi hattukonnaaru.mii amma laeci baagundae nuvvu caeyincukO andi.naenu sarae ani pyaanTii vippi vellakilaa paDukObOtunTae kaadu vangO ani pirralanu adumutuu kummaaDu.alaa modalayindi.ii vedhavaku modaTinunDi maa guddalanTae kakkutri”ani ceppi bhaaskar daggaraku vacci nettina moTikkaaya vaesindi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Average Rating: 0
Total Votes: 0
yenna thavam seyidhanai yashodha yenna thavam seyidhanai yashodha ingum niRai para brammam - ammaa yendarazhaikka yenna thavam seyidhanai aaa... aalanguyil koovum rayil aariraaroa yaelaeleloo yaavum isai aghumada kannaa (aalanguyil koovugayil) aalaapanai naan paadida arangaeridum kaadhal isai kannaa aalanguyil koovum rayil aariraaroa yaelaelo yaavum isai aghumada kannaa kannaa kannaa kannaa... cell phone isaikkuyil ammai azhaithidum poadhu tholaivinil vaazhndhaalum thoduvoam naamae cigarette viralgalin idayae oru viral poala sila nodi vaazhkindra aaraam viral okay ha vaetkkam idhu penmai paesidum mudhal aasai vaarthaidhaan meesai idhu yenakku mattum sondhamaaghum koondhal kuzhandhaidhaan aalaapanai naan paadida arangaeridum kaadhal isai kannaa... thirukkural iru vari kavidhai oru porul tharumae iruvarum idhu poalae irundhaal sugham nila iravinil kulikkum devadhai ivaLoa vaLarndhae thaeygindra vellai nizhal sari...kannaadi idhil yennai paarkiraen adhu unnai kaattudhae mm... kaadhal gari neesa reega reega reega mmm... nam naangu kannil thoandrugindra ottrai kanavadaa wow, beautiful aalaapanai naan paadida arangaeridum kaadhal isai kannaa... aaah.. (alanguyil...) nisa ni dha pa............ yenna thavam seyidhanai yashodha yenna thavam seyidhanai yashodha ingum niRai para brammam - ammaa yendarazhaikka yenna thavam seyidhanaiTweet


text:
KIRISTTAANETI DEˈIYO DEˈUWAA
JW.ORG Erissiyo Karddiyaa Loytti Goˈetteetii?
Iita waayee keehi matido gishshawu, nuuni eesuwan sabbakana koshshees. (Lee 24:11, 12, 20) Erissiyo karddiyaa goˈettidi asay Xoossaa Qaalaanne nu weyb saytiyaa eranaadan maaddana danddayoos. He karddiyan Geeshsha Maxaafaa Xannaˈana Koshshiyoy Aybissee? giyo biiduwaa beˈanawu maaddiya kooddee, qassi gujjidi eranawunne Geeshsha Maxaafaa xannaˈanawu oychanaadan minttettiya shoobee deˈees. Issi issi asay xuufiyaa ekkanawu koyennaba gidikkokka, nu weyb saytiyaa xomoosanawu koyees. He karddiyaa asawu immite. SHin he karddiyaa ekkanawu koyenna asawu immoppite.
Haggaazuwawu kiyennankka hagaadan giidi issi uraa haasayissiyoogaa doommana danddayeeta: “Taani neeyyo issibaa immana koyays. Ha karddee dumma dumma allaalliyaa xeelliyaagan daro qofaa qonccissiya, qassi daro biidoy deˈiyo issi weyb saytiyaa erissees.” (Yoh 4:7) He erissiyo karddee guutta gidiyo gishshawu, injjetiya hanota ubban asawu immanawu amaridaagaa ubbatoo oyqqana danddayeeta.


text:
Average Rating: 0
Total Votes: 0
Kaalai Arumbhi Pagalellaam Poadhaagi Maalai Malarum Innoai Moolai Thirugum Moochukkul Adupperikkum Idappakkam Valappakkam Idhayam Pendulum Aadum Moolai Thirugum Moochukkul Adupperikkum Idappakkam Valappakkam Idhayam Pendulum Aadum Vaai Mattum Paesaadhu Udambellaam Paesum Vaai Mattum Paesaadhu Udambellaam Paesum Idhu Moasamaana Noai Romba Paasamaana Noai Idhu Moasamaana Noai Romba Paasamaana Noai Moolai Thirugum Moochukkul Adupperikkum Idappakkam Valappakkam Idhayam Pendulum Aadum Moolai Irundha Idam Soolai Aagi Vidum Adhu Dhaan Noayin Aarambam Kaalgal Parithu Kondu Siragai Iraval Tharum Aanaal Adhuvae Aanandham Oru Kadidham Ezhudhavae Kai Vaanai Kizhikkumae Viral Ezhudhi Mudithadhum Adhai Kizhithu Poadumae Idhu Aan Noayaa Pen Noayaa Kaaman Noai Dhaan Enboamae Moolai Thirugum Moochukkul Adupperikkum Idappakkam Valappakkam Idhayam Pendulum Aadum Soatrai Marudhalithu Vinmeen Vizhanga Chollum Annam Thanneer Sellaadhu Nenjil Kuzhal Seluthi Kurudhi Kudithu Kollum Vaendaam Endraal Kaetkaadhu Oru Nanban Endru Dhaan Adhu Kadhavu Thirakkumae Pin Kaadhalaagiyae Vandha Kadhavu Saathumae Indha Noayindri Poanaalae Vaazhkkai Sowkkiyam Aagaadhae Moolai Thirugum Moochukkul Adupperikkum Idappakkam Valappakkam Idhayam Pendulum Aadum Vaai Mattum Paesaadhu Udambellaam Paesum Vaai Mattum Paesaadhu Udambellaam Paesum Idhu Moasamaana Noai Romba Paasamaana Noai Idhu Moasamaana Noai Romba Paasamaana NoaiTweet


text:
Damee kanaan keessumaa biyyoonni guddatan tajaajila intarneetii fooyyee qabuu fi saffisa qabu dhiheessuun isaan adda dureedha.
Bara Faranjootaa 2017tti ammoo ogeeyyiin damichaa biyyoota giddu-galeessaan tajaajila intarneetii saffisa qabu qaban ifoomsaniiru.
Sadarkaan kun fayyadamtoonni ragaa tokko intarneetii irraa buusuuf (download) yeroon itti-fudhatu giddu-galeessaan hangam akka ta’e madaalameeti kan kenname.
Hong Koong: Hoong Koongitti namni tokko giddu-galeessaaan sakandiitti meeggaa baayitii 54.1 intarneetii irraa ragaa buusuu (download) danda’a.
Hoong Koong keessatti viidiyoo qulqullummaa olaanaa qabu tokko buusuuf ammoo sakandii 83 qofa fudhata.
Kooriyaa Kibbaa: damee teeknoolojiin biyyoonni Eezhiyaa yeroo mara adda dureedha.
Biyyi ishee biraan damee kanaan sadarkaa lammaaffaara jirtu Kooriyaa Kibbaa wayita taatu, biyya kana keessatti giddu-galeessaan dhiheessiin intarneetii sakandiitti 48.8dha.
Ragaa vidiyoo tokko buusuuf (download) gochuuf ammoo sakandii 92 qofa gaafata jedhameera.
Jaappaan: Jaappaan tajaajila intarneetii humna ragaawwan saffisa sakandiitti 42.2n buusuu (download) gochuu dandeessisu kenniti.
Biyyitti kana keessatti viidiyoo qulqullummaa qabu tokko buusuuf (download) gochuuf sakandiin 106 qofti niga’a.
Laativiyaa: Laativiyaatti ammoo saffisa sakandiitti 37.5 ta’een ragaalee intarneetii irraa buusuun (download) gochuun nidanda’ama.
Daqiiqaa lama keessatti ammoo viidiyoo qulqulluu buusuun (download) gochuun nidanda’ama.
Romaaniyaa: damee kanaan tajaajila intarneetii saffisaa kennituun sadarkaa shanaffaa irraa kan jirtu Romaaniyaadha.
Biyyaattii kana keessatti fayyaadamaan intarneetii saffisa sakandiitti 37.4 ta’een ragaawwan intarneetii irraa buusuu (download) gochuu nidanda’a.
Viidiyoo qulqulluu ta’e buusuuf ammoo daqiiqaa lama qofatu barbaachisa.
Madda: techworm.net/


text:
BARUMSA 25
Galmi Mootummaa Maaliif Ijaarama? Kan Ijaaramanhoo Akkamitti?
Akkuma maqaan Galma Mootummaa jedhu ibsu, barumsi Macaafa Qulqulluu bakka kanatti kennamu Mootummaa Waaqayyoo isa yaada ijoo tajaajila Yesus taʼerratti kan xiyyeeffatudha.—Luqaas 8:1.
Hawaasa keessatti giddu galeessa waaqeffannaa dhugaa taʼee tajaajila. Galmi Mootummaa bakka Dhugaa Baatonni Yihowaa hojii lallabaa naannoosaaniitti geggeeffamu itti gurmeessanidha. (Maatewos 24:14) Galmi Mootummaa, balʼinaafi haala ijaarsaa addaddaa qaba. Hundisaanii bareedinaafi balʼina gara dhabe kan hin qabne siʼa taʼan, galma tokkotti gumii tokkoo oltu walitti qabama. Waggoota dhihoo keessatti, baayʼinni gumii waan dabaleef, Galma Mootummaa haaraa kuma kudhaniin lakkaaʼaman (giddu galeessaan guyyaatti galma shan) ijaarreerra. Kun akkamitti taʼuu dandaʼe?—Maatewos 19:26.
Buusii kaayyoo kanaaf walitti qabamuun ijaarama. Buusiin kun waajjira dameetti kan ergamu siʼa taʼu, gumiiwwan Galma Mootummaa ijaaruu ykn haaromsuu barbaadan horii kanatti fayyadamuu dandaʼu.
Namoota haala addaddaa qabaniifi fedhaan of dhiheessaniin ijaarama. Biyyoota hedduu keessatti, Tuutni Ijaarsa Galma Mootummaa hundeeffameera. Gareen ijaarsaafi namoonni fedhiisaaniitiin hojjetan, biyyasaanii keessa gumii tokkoo gara gumii garabiraa, darbees naannoo fagoo dhaquudhaan hojii kanarratti hirmaatu, akkasumas Dhugaa Baatota naannoo sana jiran leenjisu. Biyyoota garabiraa keessattimmoo Koreewwan Ijaarsaa Naannoo, ijaarsaafi haaromsa Galma Mootummaa naannoo tokko keessa jiru akka toʼataniif ni ramadamu. Namoonni dandeettii qaban fedhiisaaniitiin hojicharratti kan hirmaatan taʼus, naannoo galmichi ijaaramu hundaatti, baayʼinaan hojicha kan hojjetan miseensota gumichaati. Hafuurri Yihowaafi carraaqqiin sabnisaa garaa guutuudhaan godhan, hojiin kun hundi akka hojjetamu godheera.—Faarfannaa 127:1; Qolosaayis 3:23.
Bakki waaqeffannaa keenya Galma Mootummaa kan jedhame maaliifi?
Addunyaa maratti Galma Mootummaa ijaaruun kan dandaʼame akkamitti?
Caalaatti Baradhu
WALGAʼIIWWAN
Galma Mootummaa Keenya Keessatti Maaltu Raawwatama?
Dhaqxee ilaaluu dandeessa.
YEROO HARʼAA FEDHA YIHOWAA RAAWWACHAA KAN JIRAN EENYUFAʼI?
Walgaʼiin Keenya Akkamitti Geggeeffama?
Walgaʼii keenya irratti wanti raawwatamu maal akka taʼe yaaddee beektaa? Barumsa Macaafa Qulqulluu achitti argatutti akka gammaddu hin shakkisiisu.


text:
Average Rating: 0
Total Votes: 0
thiruppaachchi arivaaLa...theettikittu vaadaa vaadaa... (2) thiruppaachchi arivaaLa theettikittu vaadaa vaadaa singam thandha piLLaiyinnu theriyavappoam vaadaa vaadaa ettudhesa thoRandhirukku ettu vechchu vaadaa vaadaa etta nikkum sooriyana ettiththodu vaadaa vaadaa poardhaanae namma jaadhip pozhudhupoakku vaadaa vaadaa poovellaam namma ooril pulinagamaa maaRum vaadaa veLLaattuk koottamunnu veLiya sonna aaLugaLa veLLaaviyil poattu veLuththukkattu vaadaa vaadaa (thiruppaachchi) engooru pombaLaiya moappamida vandhavana engasiyaa mookkaRuththaaga engaatta thirudith thinnu sappukottu ninnavana engaaththaa naakkaRuththaaga enga kuRumbaattu kaRikkozhambu kuLiththalaiyil maNamaNakkum vaasaththukkae echchi vitteega naanga kuLichchi anuppivechcha koRattaaththu thaNNiyila aendiyammaa kaRi samaichcheenga ada koambaa maanthoappula kolakolayaa kaay thirudi koavaNaththath thavaRavitteega andha koavaNaththak koNdupoay appanukku selavillaama ribbanukku vettikitteega ada kaLavaaNi goaththiramae kaaLamaattu... ada kaLavaaNi goaththiramae kaaLamaattu...ththiramae eppa neenga thirundhappoaReenga (thiruppaachchi) hava havaa ellae havaa... uppu thinnaa thaNNi kudi thappu senjaa thalaiyiladi parambaraiyaa enga koLgaiyadaa maanandhaanae vaetti satta maththadhellaam vaazhamatta maanam kaakka veeram vaeNumadaa ada soaLakkoozhu kaettu vandhaa soaRu poattu visiRividum eeramuLLadhu enga vamsamadaa soaRu poattum kazhuththaRuththaa kooRu poattu pangu vaikkum veerandhaanae enga amsamadaa naanga vambuchchandakkup poaRadhilla vandha sandaiya viduvadhilla varippulidhaan thoaththadhillaiyadaa enga uRaiyavittu vaaLeduththaa raththarusi kaattivaikkum vazhakkamenga kulavazhakkamadaa naan thattivechchaa puliyadangum ettu vechchaa mala urugum thottadhellaam thulangap poagudhadaa (thiruppaachchi) thiruppaachchi arivaaLa...theettikittu vaadaa vaadaa... (3)Tweet