text:
Biiroo Barnoota Oromiyaatti
Maqaa Koorsichaa: Seminaara
Koodii Koorsichaa: Prac 352
Kireedit aaworii: 2
Qopheessitoota Moojulichaa
- Guddataa Guutaa (MA) KBB Shaambuu
- Dassaaleny Fayyisaa (MA) KBB Shaambuu
Gulaalaa
Fiqaaduu Lammii (MA) KBB Ciroo
Guraandhala 2008
BBO
- Odeeffannoo Moojulichaa ————————————————————-1
- Barbaachisummaa Koorsichaa ——————————————————1
- Ibsa Koorsichaa ————————————————————————–1
- Bu’aawwan koorsichaa (course outcomes) ————————————–2
Kutaa I: Yaad-rimeewwan Waliigalaa Seminaaraa———————————–3
1.1 Hiika Seminaaraa—————————————————————————3
1.2 Kaayyoo Seminaaraa ———————————————————————4
1.3 Garaagarummaa Seminaaraa fi woorkishooppii————————————5
1.4 Garaagarummaa Seminaaraa fi qorannoo——————————————-5
1.5 Naannoowwan Xiyyeeffannoo Seminaarichaa————————————–6
1.6 Qajeelchituu Seminaaraa —————————————————————-7
Kutaa II: Caasaa Waliigalaa Waraqaa Seminaaraa———————————–8
2.1 Kutaa Jalqabaa—————————————————————————–8
2.2 Kutaa Barreeffama Ijoo—————————————————————————9
2.3 Kutaa Xumuraa (The last Section) ————————————————–15
Kutaa III. MADAALLII (ASSESSMENT) ———————————————-16
I.Odeeffannoo Moojulichaa
Mataduree Koorsichaa: Seminaara
Lakkoofsa Koorsii: Prac 352
Kireedit aawoorii: 2
Koorsi-duree koorsichaa (Pre-requisite courses)- Koorsota piraaktikamii hundaa fi qorannoo gochaa
II.Barbaachisummaa Koorsichaa
Koorsiin seminaaraa kun itti fufa koorsota piraaktikamiiwwanii ti. Barbbachisummaan koorsii kana kaadhimamtoota barsiisotaaf kennuu inni ijoon; akka gad-fageenyaan yaadan, akka raawwattoota dammaqoo (reflective practionaner) ta’anii fi ogumma of-ibsuu isaanii fooyyessuuf dha.
Carraa ogummaa xiyyeeffannoo ijoo seminaaraa adda baasuu, qindeesuu fi xiinxaluu isaanii fooyyessuu fi muuxannoo kana irraa argatan akka adeemsa hojii ogummaa isaanii gara fuul duraatti calaqisiisaniif gargaaruuf dha.
Dabalataanis koorsichi kan qophaa’eef kaadhimamtoonni barsiisotaa hojiiwwan seminaaraa naannoo piraaktikamii, si’aayinaan barachuu, sirna barnootaa, iyyaafannaa daree, bulchiinsa mana barumsaa, qulqullina barnootaa, dagaagina ogummaa itti fufaa, barnoota hunda hammattoo fi kkf irratti dandeettii, ogummaa, sonaa fi ilaalcha gaarii akka gabbifatan taasisuuf dha.
III.Ibsa Koorsichaa
Seminaarri carraa of-madaaluu, marii qajeelcha irratti hundaa’e, marii rakkolee irratti xiyyeefate taasisuu, rakkoo furuu fi calaqqee muuxannoo piraaktikamii irraa argame fi dhimmoota sagantaa barnota barsiisotaa garaagaraa irratti dhiheessuuf carraa kenna. Barattoonni gargaarsa barsiisotaatiin deeggaramanii dhiheessa seminaaraa muuxannoo piraaktikamii isaanii fi dhimmoota barnoota sadarkaa tokkoffaa Itoophiyaa yeroo ammaa wajjin walqabatan irratti akka qopheessan ni taasifama.
Kaadhimamtoonni barsiisotaa carraa qophaa’inaa fi dagaagina dhuunfaa fi ogummaa isaanii irratti calaqqee dhiheessuu argatu. Kana irraa kan ka’e, seminaarri kaadhimamtoonni barsiisotaa carraa muxannoo of-danda’anii barsiisuu isaanii akka gabbifatan (Piraaktikamii IV), odeeffannoo bu’a qabeessa fi qabatamaa dhimma daree fi to’annoo amalaa irratti akka argatan, dhimma karoora barnootaa, ogeessota wajjin hojjechuu, iyyaafannoo fi maatii wajjin hariiroo uumuu irratti gahee guddaa taphata.
IV. Bu’aawwan koorsichaa (course outcomes)
Kaadhimamtoonni barsiisotaa xumura koorsii kanaa booda kan isaan irraa eegamu:
- Muuxannoowwan piraaktikami irratti of madaaluu, qaaccessuu fi calaqqee dhiheessuu
- Dhiheessa seminaaraa hordofuu fi dhiheessuu irratti qooda fudhachuun dhiheessa sirrii fi ogummaa gadifageenya qabu calaqisiisuu
- Yaad-hiddama saayinsii baruu barsiisuu sirrii ta’e irratti hundaa’uun muuxannoowwan dhuunfaa qindeessuu fi calaqqee irratti dhiheessuu
- Poortifoliyoo ogummaarratti hundaa’e kan muuxannoowwan barnoota barsiisotaa bu’uureffate qindeessuu fi qopheessuu
- Dhimmoota (issues) fi shaakaloota (practices) barnootaa manneen barnoota sadarkaa tokkoffaa fi kolleejjii keessa jiran adda baasuu
- Muuxannoo fi yaada kalaqa haaraa waliin wal jijjiiruu
- Barumsa walta’insaa fi beekumsa adeemsa hawaasummaan ijaaramu (social construction of knowledge) dinqisiifachuu
- Garaagarummaa muuxannoowwan dhuunfaa fi hiika ijaaruu (meaning construction) dinqisiifachuu
- Adeemsa gareen ykn walta’insaa barachuu keessatti si’aayinaan hirmaachuu
- Dandeetti walfalmuu ykn waliin mari’achuu dhimmoota ogummaa irratti gabbifachuu
- Dandeettii gad-fageenyaan yaaduu fi xiinxaluu dagaagina ogummaa isaanii irratti gabbifachuu.
Kutaa I: Yaad-rimeewwan Waliigalaa Seminaaraa
1.1 Hiika Seminaaraa
Seminaara jechuun walittiqabama namootaa kan mata duree addattii filame tokko irratti mari’achuu irratti xiyyeeffatu dha. Seminaarri barattootaaf waa’ee mataduree tokkoo garee xiqqoodhaan, kan 10 – 15 ta’een, bal’inaan hubachuu (explore) fi beekumsa isaanii gabbifachuuf carraa isaanii kenna. Walitti qabamni akkasii kun yeroo baay’ee hirmaachisaa ta’ee kan hirmaattonni kallattii dhaan mataduree filatame irratti xiyyeeffatani dha. Waltajjiin akkasii kun beektota waraqaa seminaaraa dhiheessanii fi waltajjicha gaggeessuu danda’an tokko ykn lamaan hogganama.
Waraqaa seminaaraa jechuun akaakuu hojii qorannoo ta’ee kan mata duree murtaa’e tokko dhiheessu fi gareewwan fedhii fi kaka’umsa qaban hirmaachisu, keessattuu dhimma barnootaarratti kan fuulleffatu dha. Yeroo baay’ee seeminaarri kan qajeelfamu/hogganamu barataa mata duree irratti qophaa’een fi kan marii jalqabuun ta’a. Seminaarri qaama hundaaf bu’a qabeessa akka ta’uuf barattoonni warreen kaan itti gaafatamummaa fudhatanii yaada gumaachuu fi gaafachuu qabu. Kana sirriitti hojiirra oolchuuf gumaachi isaanii kan qo’atame fi dursaan irratti qophaa’ame ta’uu qaba.
Barsiisaan kolleejjii gahee haala mijeessummaa fudhata. Kaayyoon isaas ibsa kennuu osoo hintaane gaaffilee si’eessaa fi marii ho’isan gaafachuudhaan hirmaannaa hunda miseensotaa cimsuu dha.
Mataduree gaarii filachuun tarkaanfii isa guddaa fi jalqabaa kan seminaara gaarii ta’utti nama geessu dha. Seminaarri mataduree laayibiraarii irratti hundaa’ee odeeffannoo seenaa, odeeffannoo kan haala yeroo ammaa fi qorannoo fuulduraa irratti ta’uu ykn ammoo mataduree pirojektii qorannoo mataa kee irratti ta’uu danda’a.
Yeroo tokko tokko seminaarri xiyyeeffataa ta’a. Yeroo itti inni barbaadaa (searching), gaafataa (questioning), gadi fagaatee yaadota kitaabarraa fi kanneen biroo ykn keessa mataa ofii hubachuuf gargaaru ni jira. Yeroo tokko tokko, gareen seminaaraa yaada gudunfaa irra gahuu danda’a. Yeroo kaan ammoo, gochoota ciccitaa kan yaadonni isaa walqunnamtii ifa ta’e hinqabne irraan nama gessisuu danda’a. Karaa haala lamaanuu, seminaarri iddootti yaada haaraa argatan, irra deebi’anii yaada dulloomaa bifa haaraan ilaalan/hubatan ykn ammoo hubannoo gadifageenya qabu kan hariiroo yaadotaa iddootti gabbifatan dha.
1.2 Kaayyoo Seminaaraa
Seminaarri mataduree ta’e tokko gadifageenyaan hubachuuf akkasumas dhimma kamiyyuu xiyyeeffannoon ilaaluuf carraa kenna. Carraalee kana argachuuf garuu hirmaannaa ho’aa nama irraa barbaada. Carraalee seminaarri namaa uumu keessaa:
- Waa’ee mataduree tokkoo gadifageenyaan xiinxaluu;
- Yaada waljijjiiruudhaan akkaataa itti yaadnu fooyyeffachuu;
- Muuxannoo fi beekumsa namoota biroo irraa argachuu;
- Ilaalchota haaraa (new perspectives) argachuu;
- hubannoo dogoggoraa duraan qabnu adda baafachuu.
Hirmaannaa ho’aa seminaaraa irraa wantoota argachuu qabnu keessaa:
1. Waa’ee mataduree tokkoo hubannoo ifa ta’e fi gadifageenya qabu argachuu fi ofitti amantummaa cimsachuu.
2. Naannoo mijaawaa kan ogummaaleen qo’annoo fi ogummaaleen darbanii hojiirra oolan kan keessatti shaakalamanii cimsataman uuma.
Ogummaalee darbanii hojiirra oolan kana keessaa muraasnni kanneen armaan gadii ti.
3. Garee netiwoorkii gaarii qabu uumuuf carraa bana.
1.2.1 Kaayyoo Seminaara Barnootaa
Seminaarri barnootaa kaayyolee hedduu ykn tokko qofaa qabaachuu danda’a. Fakkeenyaaf, seminaarri barnootaa kun kaayyolee armaan gadii of keessaa qaba:
- Kaadhimamtoonni barsiisotaa rakkoolee adeemsa baruu barsiisuu danquu danda’an akka gad-fageenyaan hubatanii fi hiikan gochuu
- Kaadhimamtoonni barsiisotaa karaa fooyyaa’aa ta’een akka yaadanii fi ogummaa adeemsa leenjii keessatti gonfatan akka hojiitti hiikan gochuuf
1.3 Garaagarummaa Seminaaraa fi woorkishooppii
- Garaagarummaan seminaaraa fi woorkishooppii inni ijoon seminaarri baay’inaan barnoota irratti xiyyeeffata dabalataanis akka woorkishooppii gocha irrattii fuulleffachuun isaas xiqqaa dha.
- Seminaarri yeroo hedduu ogeessa addatti waraqaa marii kan barnoota irrattii xiyyeeffate dhiheessee mariisisuu danda’uun kan gaggeeffamu yoo ta’u woorkishooppiin garuu hamma kanatti ogeessa addaa kan hin barbaanne fi seminaara caalaa hirmaattota waltajjii danuu ta’an kan hammatu dha. Woorkishooppiin karaa nama barumsa dabarsuu ogummaa haaraa hirmaattonni argatanii gara hojiitti akka hiikaniif xiyyeeffannoon kan hojjetamu dha.
1.4 Garaagarummaa Seminaaraa fi qorannoo
Waraqaan seminaaraa yeroo baay’ee yaada barnootaan walqabate irratti (usually in an academic setting) hojii haaraa qorannoo kan yaada hiddama mataduree murtaa’e irratti garee fedhii, yaada walfakkaataa qabaniif kan dhiyaatu dha. Dabalataanis waraqaan seminaaraa kaayyoolee murtaawaa kan qabuu dha.
Waraqaan seeminaaraa ka’umsa barreeffama qorannoo ta’ee amaloota hedduu qorannoo waliin kan qooddatu ta’a. Yaata’uu malee waraqaa seeminaaraa barreessuu jalqabuu keettin dura garaagarummaa waraqaa seeminaaraa fi waraqaa qorannoo sirrtti adda baafachuu qabda. Waraqaa seeminaaraa qorannoo bu’uraa (basic research) irraa adda kan taasisu fknf:-
- Gatee qabatamummaa gosa barnootaa kan cimsuu dha. (an argument that makes an original contribution to the existing scholarship on your subject)
- Qorannoo haalaa qabatama bal’aa jiru deeggaruu dha. (extensive research that supports your argument)
1.5 Naannoowwan Xiyyeeffannoo Seminaarichaa (Thematic Areas in Seminar)
Kaadhimamtoonni barsiisotaa mata duree seminaara isaanii filachuuf naannoowwan xiyyeeffannoo armaan gaditti adda ba’anii tarreeffaman irratti hundaa’uu qabu. Qabiyyeewwan firoomina qaban kanneen biroo keessaas filachuu danda’u.
- Qophii fi calaqqee poortifooliyoo
- Qabiyeewwan gosa barnootaa murtaa’e barsiisuu
- Muuxannoowwan qorannoo gochaa gaggeessuu fi dhimmoota kanaan walqabatan
- Barnoota keessatti wantoota wayitawaa ta’an keessattuu manneen barnoota sadarkaa tokkoffaa keessatti
- Wiirtuu madaallii gahumsaa(COC) barattoota kolleejjii
- Qophaa’ina ogummaa kaadhimamtoota barsiisotaa
- Gahumsa kaadhimamtoota barsiisotaa istaandardii barsiisota manneen barnoota Itoophiyaa/Oromiyaa taa’een yammuu ilaalamu
- Paakeejii mirkaneeffannaa qulqullina barnootaa
- Itti fayyadama miidiyaa barnootaa fi ICT
- Shaakalawwani fi gufuuwwan adeemsa piraaktikamii (practices and challanges of practicum)
- Dagaagina ogummaa walitti fufaa (CPD)
- Hariiroo sirna barnootaa kolleejjii fi manneen barnootaa
- Hojiirra oolmaa malleen si’aayinaan barachuu manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaa keessatti
- Hojiirra oolmaa fi gufuuwwan iyyaafannoo daree
- Dhimmoota naamusa barattootaa fi hoggansa daree
- Gumiiwwani fi barnoota wal maddeessaa manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaa keessatti
- Ilaalcha barsiisonni sadarkaa 1ffaa ogummaa barsiisummaaf qaban
- Gochaawwanii fi gufuuwwan barnoota hunda hammattoo (inclusive education) manneen barnoota sadarkaa tokkoffaa keessatti
- Naamusa ogummaa barsiisummaa fi seera ittiin bulmaataa
- Bulchiinsaa fi hoggansa barnootaa
- Hariiroo hawaasa naannoo, mana barumsaa, barattootaa fi barsiisota gidduu jiru
- Gahee supperviizyinii barnootaa
- Firoomina muuxannoowwan daree fi jireenya qabatamaa
- Bu’aawwani fi miidhaawwan ogummaa barsiisummaa
- Kkf.
1.6 Qajeelchituu Seminaaraa (guide line for seminar)
Sirnaan hojiirra oolmaan koorsii kanaa fi galma ga’insi bu’aawwan irraa eegamanii xiyyeeffannoo guddaa gama barsiisaa fi barataatiin kan barbaadu dha. Kaadhimamtoonni barsiisotaa osoo qopheessuu seminaaraa keessa hin galiin, barsiisaan koorsichaa orenteeshinii fi ibsa gahaa gochuufiitu irraa eegama. Kunis kan of keessatti ammatu ibsa hiika yaad-rimee fi faayidaa seminaaraa fi tartiiba qophii seminaaraa keessatti isaan hordofuu qaban faa dha. Dabalataanis, barsiisaa/ barsiistuun koorsichaa naannoo xiyyeeffannoo ijoo koorsichaa armaan olitti eeraman kanneen kaadhimamtoonni barsiisotaa irratti fuulleffatanii mata duree seminaara isaanii filachuu danda’an irrattis muuxannoo mataa isaanii itti dabalanii ibsa laachuutu irraa eegama. As irratti muuxannoon isaan piraaktikamii 1- 4 keessatti qooda fudhachuun argatan, beekumsi isaan qorannoo gochaa adeemsisuu keessatti gonfatani fi turtiin barnoota koorsiiwwan irratti isaan dabarsan akka ka’umsaatti seminaara kana hojjechuuf isaan gargaaru jedhamee yaadama. Kan biraa kan barsiisaa koorsichaa irraa eegamu kaadhimamtoota barsiisotaa garee miseensa muraasa qabutti qooduun gahee isaan akka dhuunfaa fi gareetti adeemsa qophii seminaaraa irraa eegalee hanga dhiheessa isaatti isaan bahuu qaban irratti ibsa fi hubannaa laachuu dha.
- Qophii waraqaa seminaaraa
- Mata duree filachuu
- Gaaffilee qajeelchituu/gaaffilee bu’uuraa qopheessuu
- Ragaa funaanuu fi qaaccessuu
- Guduunfaa fi yaada furmaataa kaa’uu
2. Calaqqee/Dhiheessa
- Waraqaa seminaaraa dhiheessuu
- Marii
- Duub-deebii
Kutaa II: Caasaa Waliigalaa Waraqaa Seminaaraa
Caasaaleen waraqaa seminaaraa hedduun yoo jiraatan iyyuu barreessitoonni moojula kanaa caasaa armaan gaditti eerame hordofuu filataniiru. Isaanis:
- Kutaa jalqabaa
- Kutaa Barreeffama/Ergaa ijoo
- Kutaa xumuraa
2.1 Kutaa Jalqabaa
2.1.1 Haguuggii
Haguuggiin odeeffannoo armaan gadii qabaachuu qaba:
Mataduree waraqaa seminaarichaa, maqaa dhaabbatichaa/kolleejjii, nama waraqicha barreesse, guyyaa waraqaan seminaarichaa itti galii ta’e/xumurame
2.1.2 Gabatee Baafataa (Table of contents)
Gabateen baafataa haguuggiitti aanee fuula of danda’e irratti qophaawa.
2.1.3 Gabatee fakkiilee fi gabateewwanii (yoo jiraate)
2.1.4 Cuunfaa (Abstact)
Cuunfaan dhugaawwanii fi yaadawwan ijoo kan waraqaa seminaarichaa barreessite keessatti eeraman ammachuu qaba. Qofaa isaa of danda’ee ergaa guutuu seminaarichaa dabarsuu danda’uu qaba. Cuunfaan fuula tokko caaluu hin qabu. Cuunfaan qabxiiwwan ijoo kanneen akka; rakkoo qoratamee, mala hojii irra oole, firiiwwan ijoo, yaadawwan guduunfaa ijoo ta’an qabata.
Odeeffannoo kutaa barreeffama/ergaa ijoo keetii keessatti hin ammatamne cuunfaa keessatti barreessuun barbbaachisaa miti. Dabalataanis kitaabilee wabii, gabateewwanii fi fakkiiwwan cuunfaa keessatti ammachiisuu hinqabnu.
2.2 Kutaa Barreeffama Ijoo
Kutaan barreeffama ijoo waraqaa seminaaraa yeroo baay’ee elementoota bu’uuraa sadii of keessatti ammata.
- Seensa (introduction), kana keessatti ibsi rakkoo qorannichaa fi tartiibni ittiin deebiin itti kennamu bu’uureffama.
- Qaama (body), kana keessatti gaaffileen bu’uuraa deebii argatanii fi agarsiiftuuwwan (implications) deebichaa qaacceffamu.
- Goolabaa fi gudunfaa (Summary and conclusion)
2.2.1 Seensa
Kutaan seensaa elementoota armaan gadii qabata;
- Dugda duuba qorannichaa
- Ibsa rakkinichaa
- Kaayyolee qorannichaa
- Gaaffilee qorannoo
- Daangaa qorannichaa
- Mala qorannichaa
Gabaasa keessatti elementoonni tokko tokkoon isaanii kutaa of-danda’e ta’u. Kutaaleen tokko tokkoon isaanii sarara muraasa ta’uu qaba. Walumaagalatti kutaan seensaa fuula lama caaluu hin qabu.
- Dugda duuba Qorannichaa (Background of the Study)
Barreeffama gabaasaa keessatti himoonni jalqabaa ibsa yaadawwan ijoo gabaasichaa fi mata durichaa kennuu danda’uu qabu. Ibsi yaadwwan ijoo yaada wliigalaa dugda duuba qorannichaa irratti hundaa’ee kennamuu qaba.
Kutaan kun yeroo hunda madaallii dhimma mata duree filatamee of-keesatti qabachuutu irraa eegama. Karaa biraatiin, kutaan seensaa dubbistootaaf bu’aa qorannichaa gama jijjiirama qabatamaa fi saayinsaawaatiin jiru irratti hubannaa sirrii ta’e kennuutu irraa eegama.
2. Ibsa rakkinichaa
Ibsi rakkoo qorannichaa kan salphaatti hubatamu ta’uun itti jira. Qorataan rakkoo qorannoo karaa salphaa fi ifa ta’een kan ibsuu hindandeenye yoo ta’e qoratichi mataan isaa waa’ee gaaffichaa irratti carraan hubannoo gahaa dhabuu isaa bal’aa ta’a. Namni rakkoo qorannoo sirriitti hubate namoota biroofis karaa salphaa ta’een ibsuu danda’a.
Xiinxala rakkoo qorannoo keessatti qorataan haala ittifufinsa qabuun hiika dhugaa/sirrii rakinichaa barbaaduun irraa eegama. Haala rakkina tokkoo hubachuu fi hiikuun baay’ee salphaa miti. Qorataan xiinxala isaa keessatti sababoota (causes) fi mallattoolee (symptoms) addaan baasuuf carraaquu qaba.
3. Kaayyoolee Qorannoo
Kutaan rakkoo qorannoo gaaffii qorataan deebisuu barbaadu yoo addabaasu, kaayyooleen ammoo kallattii deebii gaaffii qorannichaa agarsiisa. Kaayyoon hundi gaaffii qorannichaa deebisuuf mijaawaa kan ta’e ta’uu isaa qorataan irra deebi’ee xiinxaluu qaba. Gaaffii qorannoo guutummaan guutuutti deebisuun yeroo itti hindanda’amne jiraachuun isaa hubatamuu qaba. Faayidaan kaayyoolee, gaaffilee deebisuuf adeemsa godhamu fi wantoota raawwatamuu qaban addabaasanii ibsuuf dha.
Tartiibni bu’a qabeessummaa kaayyoolee qorannichaa ibsamuu qaba. Kaayyoo ijoon qorannichaa maali? Kaayyoolee xixiqqoon qorannootis maali? Kaayyooleen akkaataa dubbistoonni galma gahinsa kaayyoolee kanaa to’achuu danada’anitti ibsamuu qabu. Kaayoolee hedduu galmaan gahuuf waan nama rakkisuuf baay’ina kaayyoolee murteessuun filatamaa ta’a. Qaamni gaabaasaa inni hafu kaayyoolee duraan ibsaman kan deggaran ta’uu qaba. Akka barbaachisetti dhuma gabaasaatti tokko tokkoon kaayyoo irra deebi’amuu qaba.
Wanti hubatamuu qabu qorannoon mataa isaatiin kaayyoo ykn galma miti. Qorannoon karaa ittiin galmi bira gahamu dha. Yeroo hunda, kaayyoon dhumaa qorannoo kan ta’uu qabu wanta qabatamee jiru fooyyessuu dha.
4. Gaaffilee Qorannoo
Kutaan seensa qorannoo gaaffilee qorannichaas adda baasee ibsuu qaba. Ibsi kunis gaaffilee deebiin barbaadamaafii jiru fi taateewwan qoratamanii beekamuu qaban dabalachuu qaba.
Barreessaan qorannichaa gaaffilee kam akka deebisuu qabu gadifageenyaan xiinxaluun irra jira. Mata duree qorannichaaf gaaffii tokko ykn lama kaa’uu kan hindandeenye yoo ta’e qorannichi himamoota xiyyeeffannoo hinqabne fi gaaffii deebisuu kan hindandeenye ta’ee xumuramuu danda’a.
5. Daangaa qorannoo (Scope of the study)
Gabaasa tokko keessatti wantoota hedduu ibsuun hindanda’amu. Kanaafuu, barreessichi daangaa qorannoo isaa hiikuu/ibsuu qaba. Daangessittonni kaawaman kun qabatamaa ta’uu isaaniitiif sababa amansiisaan dhiyaachuufii qaba. Qaamoleen qorannichaaf barbaachisaa ta’an sababa gahaa malee keessaa hafuu hinqabani. Dhiibbaan daangessitoota ibsamanii kun hojii irra oolmaa bu’aa qorannichaa waliin walbira qabuun madaalamuu qaba. Daanggessitoonni murtessaa ta’an hundi dubbistootaaf sirriitti ibsamuu qabu.
6. Maloota qorannoo (Research methods)
Seensi yeroo hunda ibsa maloota qorannichaa fi xiinxala laafinaa fi cimina maloota kana irraan dhufan ammachuun itti jira. Maloota qorannoo seminaara hojjechuuf fayyadan armaan gaditti eeramaniiru. Maloonni kun kan walitti dhufeenya hinqabne fi kan wal hin ammanne miti. Isa caalaa, kan waliin waldeggaran fi guutuu waltaasisan ta’u. Garuu, kan hubatamuu qabu, qorannoo seminaaraa gaarii tokkoof qorannoon barruu (literature study) qorannoo waa’eetiin (case study) ykn gaafannoon ogeessotaa (expert interviews) muraasaan deggaramuun gahaa ta’a.
Maloonni qorannoo kun kaayyoolee fi gaaffilee qorannichaa waliin kan deemani fi kan walmilkeessan ta’uun barbaachisaa dha. Laafinoonni maloota karoorfamanii ibsuun barbaachisaa dha. Qorannoon barruu (literature) qofaan gaggeeffamu taatee qabatamaa ibsuuf dandeettii inni qabu baay’ee murtaawaa dha. Kanaafuu, fakkeenyaaf, qorannoon waa’ee ykn qorannoon gaaffii qomaa (interview survey) hojii irra ooluu danda’a. Haa ta’u malee, fakkeenyaaf hanqina yeroo irraa kan ka’e qorannoon barruu qofti hojiirra kan ooluu qabu yoo ta’e, hanqinoonni isaa ibsamuu qabu.
7. Caasaalee kutaa gabaasaa (The structure of the report section)
Qindoominni waliigalaa kan gabaasaa gabaabinaan dhuma kutaa seensaa irratti ibsama. Sababni ibsa kutaalee armaan gadii itti kennameefii dubbistoonni akka qindoomina gabaasaa hubataniifi.
2.2.2 Qaama Gabaasaa (The body of the report)
Kutaa seensaa keessatti rakkoon ni ibsama; akkasumas maloonni ittiin furamu ni kaawamu. Gartokkee ijoo qorannoo seminaaraa keessatti, kana jechuun qaama isaa keessatti, rakkoon ni furama. Kana gochuuf, caasaan (structure) dubbistoota adeemsa sababeessa barreessichaa akka hubatan gargaaru filatamuun itti jira. Yeroo baay’ee, qaama gabaasaa kutaalee hedduutti qoqqooduun bu’a qabeessa ta’a.
Kutaa/lee jalqabaa. Kallattumaan mata duree qorannichaa hojjechuu jalqabuun kan inni irratti xiyyeeffatu ibsa beekumsaa waa’ee mata durichaa kan duraan turee ta’a. Jalqaba qorannichaatti barreessaan yeroo hunda waa’ee qorannichaa argannoowwan irra gahaman ibsuu qaba. Yaadonni dhiyaatan kunis beekumsa duraan ture kana bal’isuu irratti malee irra deebiin ibsuu qofa irratti kan xiyyeeffate ta’uu hinqabu.
Yeroo baay’ee, ibsi odeeffannoo mata duree qorannoo ilaallatu kan kennamu akka qorannoo barreeffamaatti (literature study) ta’a. Kun, yoo barbaachise, gaafannoo qomaa eksipartiin deggaramuu danda’a. Gatiin/fudhatamni qorannoo barreeffamaa (literature study) haalaan kan dabalu barreessichi adeemsa mataa isaa yoo uummachuu danda’e fi argannoowwan duraanii walittiqabee hiika mataa isaa yoo kennuu dandaa’e dha.
Waraabbiin kallattii yaada beektotaa baay’achuu hinqabu. Barreessichi dura yaada dhiyaate maddaan erga hubatee booda jechoota mataa ofiitiin ibsuu danda’uu qaba. Qajeelfamni tokko, al tokkotti hima tokko qofa kallattiidhaan waraabuu dha. Kunis kan ta’u maddichi yaadota barbaachisoo karaa gabaabaa fi ifa ta’een kan dhiyeessu yoo ta’e dha. Waraabbiin walmormisiisaa waan ta’eef barreessitoonni yaada namaa karaa sirrii hintaaneen hiikuu irraa ofeeggachuun barbaachisa.
Akkaataa odeeffannoon dhihaate barreessaan xiyyeeffannoo addaatiin ilaauu qaba. Odeeffannoon hundi haala gabaasaa waliin kan deemu fi maddi hundi eeramuu kan agarsiisu ta’uun ilaalama. Maddi kan ibsamuu qabu akka eerama;-
Gaafannoo qomaatti
Bu’aa qorannoo haaraa daataa barreessaatiin funaaname (based on empirical
data) yoo ta’e ammo:-
- yaada waliigalchaa (deduction) barreessichaa
- yaada ka’umsaa (assumption) barreessichaa
- yaada tilmaama (guess) barreessichaa
Wantoota akka waliigalaatti beekamoo fi guutummaan isaanii mirkanaawoo ta’an qofatu madda malee dhiyaachuu danda’a. Isaanumtuummoo barruu biroo keessatti akka maddaatti eeramaniiru yoo ta’e akka madda wabiitti eeramuun isaanii barbaachisa. Himamni madda isa barbaachisu tokko wabii malee yoo dhihaate tilmaama ykn yaada ka’umsaa barreessichaa akka ta’etti fudhatama.
Barreessaan yaada dhuunfaa, odeeffannoo, yaada ka’umsaa fi tilmaama ofii yeroo barbaadametti akka dhiyeessu ni jajjabeeffama. Haa ta’u malee, yaadni dhuunfaa, odeeffannoon, yaadni, ka’umsaa fi tilmaamni ofii yoo dhiyaatan adda bahanii ibsamuu qabu. Fakkeenyaaf, “odeeffannoon sirrii ta’e jiraachuu baatus, ….. waan ta’u fakkaata.”
Tilmaamni fi yaadni ka’umsaa hundee hinqabne fudhatamummaa qorannichaa baay’ee gadi buusa. Haa ta’u malee, tilmaamni fi yaadni ka’umsaa odeeffannoo sirriitiin deggarame fudhatamummaa qorannichaa baay’inaan ni dabala. Yaadni haaraan fi hubannoon gadi fageenya qabu gatii qorannoo yeroo hunda ni dabala.
Qorannoon barruu (The literature study) walitti ijaarsa beekumsa hanga har’aatti irra gahamee tureen gudunfama. Walitti ijaarsi beekumsa duraanii kun, fakkeenyaaf, bifa gabateetiin, fakkiitiin, bifa cuunfaa argannoo duraanii kan iddoo qorannoo haaraa geggeessuun barbaachisu mul’isu ta’ee dhihaachuu danda’uun ykn ammoo bifa isaan kana walittimakateen ta’a.
Galmi qorannoo beekumsa duraan argatamee jiru fayyadamanii rakkoo murtaawaa ta’e tokko furuufi. Barreessichi beekumsi argatamee lafa jiru haala qabatamaa kenname keessatti rakkoo jiru furuuf hojiirra ooluu fi dhiisuu akkasumas daangessitoota akkamii xiyyeeffannoo keessa galchuu akka qabnu karaa saayinsaawaa ta’een murteessa. Barreessaan qorannoo modeelonni fi fireemworkoonni akkaataa itti jijjiiramanii rakkoo waa’ee harka irra jiru furuuf hojiirra ooluu qaban murteessuuf yaala. Rakkoo kallattii garagaraatiin xiinxaluu fi maddoota fayyadaman qeequu akkasumas itti amanamummaa (reliability) maddootaa sirriitti yaadachuu qabna.
2.2.3 Goolabaa fi gudunfaa
Waa’ee rakkoo qorannoo irratti xiinxalli gadi fageenya qabu erga taasifameen booda goolabni fi gudunfaan qorannoo ni dhiyaatu. Bu’aaleen qorannoo, fakkeenyaaf, akka tartiiba yerootiin, akka tartiiba faayidaa qabeessummaatiin, ykn akka tartiiba loojikaawaa keessoo qabiyyeetiin dhihaachuu danda’u. Goolabni yaada duraan gabaasa keessa hinturre fi haaraa kan ta’e ammachuu hinqabu. Kutaan kun gudunfaalee bifa yaada hiddamaa fi/ykn bifa rikomendeeshinii hojiitti hiikamuu danda’aniin xumurama.
Gartokkee goolabaa fi gudunfaa kana keessatti qorannoon fulduraa/dabalataa mataduree sanaa akka rikomendeeshiniitti dhihaachuu qaba. Barreessichi wantoota barataman, wantoota ammoo haaraa turan fi mataduroota kam ykn qaamolee rakkoo qorannoo sanaa kan dabalataan qoratamuu qaban himuun irraa eegama.
Qorannoon yeroo hunda madaallii ciminaa fi laafina kan maddoota ragaalee, kan maloota qorannoo fi hunda caalaa kan bu’aalee qorannoo fi tarkaanfilee fudhatamuu qabanii ammachuu qaba. Amanamummaa (reliability) fi hojiirraa oolmaan bu’aan qorannoo akka waliigalaatti qabu maali? Yeroo qorannoo kun gaggeeffamaa ture, wantoonnii murteessoon akka yaada ka’umsaatti fudhataman maali, fi dhiibbaan isaanii ho maali? Daangessitootni kanneen jalqaba qorannoo irratti ibsamanii hoojiitti hiikamummaa bu’aa qorannichaa irratti dhiibbaa isaan qaban madaalamuu fi ibsamuu qaba.
2.3 Kutaa Xumuraa (The last Section)
2.3.1 Maddoota wabii
Maddoota odeeffannoo wabii kan kitaabaa, joornaalotaa fi madden biroo eeruun dirqama dha. Tarreen maddeen odeeffannoo kunis dubbistoonni akkaataa madden kana argachuu dandeessisu fi guutuu ta’uun itti jira.
Joornaalotaaf: maqaalee barreessitootaa, bara itti maxxanfame, mataduree waraqichaa, mataduree joornaalichaa, lakkoofsa vooliyuumii isaa, lakkoofsa fuulaa jalqabaa fi xumuraa kan waraqichaa.
Kitaabaaf: barreessaa, bara itti maxxanfame, mataduree, fi lakkoofsa maxxansaa (yoo jiraate), maqaa dhaabbata maxxansee, lakkoofsota fuulaa.
Wabii intarneetiif: barreessaa fuula weebii, guyyaa fuula weebiitti ba’e,mataduree fuula weebii, URL isaa guutuu.
Wabiin gabaasa keessatti itti gargaarame hundi xumura waraqaa irratti tarreen taa’uu qaba akkasumas kanneen tarree madda wabii xumura irra jiran hundi kan qaama gabaasaa keessa jiran ta’uu qaba.
2.3.2 Rarraatota
Kutaan kun kutaa gaaffileen dhimma seeminaaraa kana irratti oddeeffannoo saassaabuuf itti fayyadamnee fi gochoonni raawwatamaa turan itti wal-qabatanii dha.
Kutaa III. MADAALLII SEMINAARAA (ASSESSMENT)
- Gatii waraqaa seminaaraa (40 %)
- Filannoo dhimma seminaara barnoota sadarkaa 1ffaa waliin walqabatu (5 %)
- Gaaffii bu’uuressuu (5 %)
- Daataa guuruu fi qaaccessuu (15 %)
- Gudunfaa fi Rikomendeeshinii (7 %)
- Qindoomina waliigalaa waraqaa seminaarichaa (5 %)
- Maddoota wabii (3 %)
- Rifileekshinii hojii seminaarichaa irratti (60 %)
- Walitti fufinsa yaadaa (Flow of ideas) (10 %)
- Dhimmicha gadifageenyaan hubachuu/to’achuu (Mastery of the issue) (20 %)
- Ofitti amantummaa (5 %)
- Deebii/yaada kennuu (Reaction) (5 %)
- Gaaffii gaafachuu fi hirmaachuu (5 %)
- Afaan ifa ta’e, kabaja qabeessa fi walittifufaa ta’e fayyadamu (5 %)
- Itti fayyadama yeroo (5 %)
- Fedhii yaada fi duub-deebii qeeqa qabu fudhachuu (5 %)
REFERENCES
Agora (2004). The foundation on A Guide to the Seminar Method
Wiggins, g. (2004). SocraticSeminars: guidelines authentic education
Palmer, P.J. “Good Teaching: A Matter of Living the Mystery.” Change. Jan./Feb. 1990: 11-16.
Adler, Mortimer J. Great Ideas: Seminar Approach to Teaching and Learning. Encyclopedia Britannica.
Frankel, Seth. “The Seminar: Notes and Ideas from a Student Observer.” Olympia, WA: The Washington
Center for Improving the Quality of Undergraduate Education, 1993.
Johnson, David W. and Johnson, Roger T. (1995) Creative Controversy: Intellectual Challenge in the
Classroom. Minneapolis, MN: Interaction Book Company. (621)831-9500. Excellent resource book on
intellectual disagreement.


c: text/html

text:
Tafsiira Suuratu Ar-Ruum-Kutaa 10
Islaamni Amanti Fixraati
Fixraa jechuun uumama Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namoota irratti uumedha. Fkn, haqa jaallachuun, zulmii jibbuun fixraadha. Namni jireenya keessatti takkaa wanta isa keessatti uumamen (fixraan) takkaa sammuun itti yaadun muxannoo argateen takkaa immoo qajeelcha Rabbii olta’aa irraa dhufeen (shari’aadhaan) karaa qajeelaa irra deema. Kunniin sadan (fixraan, sammuu fi shari’aan) kan walitti galanii fi wal jabeessaniidha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala fixraa fi sammuu ittiin yaadan erga namaaf kenne booda karaa ergamtootaatiin shari’aa buusun fixraa fi sammuu kana ni guuteef. Kanaafu, namni shari’aa Isaa hordofe, sammuu fi fixraan isaa ni guuttama, jallinnaa fi badiinsa irraa ni eeggama. Namni hordofu dide immoo sammuun isaa ni hir’ata, wanta fixraa isaatiin wal diigu hojjata. Dhumarratti ni jeeqama. Gammachu dhaba. Kanaafu, Islaamni amanti uumama namaatin walitti galuudhaa jechuudha. Mee ragaa kanaa haa ilaallu:
“Gara haqaatti dabuun fuula kee amantiif qajeelchi. Fixrah Rabbii kan Inni namoota hundaa irratti uume [qabadhaa]. Uumama Rabbii jijjiruun hin jiru. Santu amanti qajeeladha. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Suuratu Ruum 30:30
Haniifaa jechuun shirkii fi ma’asiyaa irraa gara tawhiidaa fi Rabbiif ajajamuutti dabuudha.[1] Tahwiida fi Rabbiif ajajamuun haqa. Shirkii fi ma’asiyaan immoo soba.
Fuula Amantiif qajeelchun kan ta’uu osoo bitaa fi mirga hin mil’atin adeemsa jireenyaa keessatti namni karaa Rabbii irratti fuula isaa qajeelaa gochuudha. Kunis karaa lamaan ta’a: 1ffaa-niyyaa Rabbiif qulqulleessu. Kuni ikhlaasa jedhama. 2ffaa-shari’aa hordofuu. Kuni Nabiyyii (SAW) hordofuudha.
Kanaafu, “Gara haqaatti dabuun fuula kee amantiif qajeelchi.” Jechuun shirkii fi ma’asiyaa irraa gara Rabbiin tokkichoomsu fi Isaaf ajajamuutti dabuun amantii Rabbiif qulqulleessi, shari’aa Isaa hordofi.
Asitti adeemsa namaa ibsuuf h “fuula” jedhu ni filate. Sababni isaas, namni itti fufiinsa waliin fuulaan gara wanta tokkootti qajeeluun adeemsa keessatti karaa isaa filachuu agarsiisa. Akkasumas, qaamoleen miiraa dhageetti fi argitu fuula keessa jiru. Qaamoleen miiraa kunniin adeemsa karaa isaa keessatti kan nama too’ataniidha.[2] Namni karaa naaf ta’a jedhe arge ykn dhagayee keessa deemuuf carraaqa.
Asitti amantiin barbaadamee amanti haqaa Rabbiin gabrootaaf kaa’edha. Amantin kunis Islaama. “fuula kee amantiif qajeelchi” jechuun qalbii fi qaama keetiin itti garagaluun gara amanti Islaamaa fuula kee qajeelchi, hordofuu itti fufi.[3]
Gara wanta tokkotti fuula qajeelchuun wanta san hordofuu fi faallessu dhiisu barbaachisa. Kanaafu, fuula amantiif qajeelchuun ikhlaasaa fi Rasuula (SAW) hordofuu of keessatti qabata. Hojiin kamiyyuu ikhlaasaa fi shari’aa hordofuu irratti hin hundoofne baaxila (bu’aa homaatu hin qabu). Sababni isaas, hojiin yoo ikhlaasa dhabe shirkii ta’a. Yoo shari’aa hordofuu dhabee immoo bid’aa ta’a. Nabiyyiin (SAW) akkana jedhanii jiru: “Hojiiwwan hundi niyyaani.” Kuni Ikhlaasa. Ammas ni jedhe: “Namni hojii dhimmi keenya irra hin jirre hojjate, suni deebifamaadha (fudhatama hin qabu).” Kuni shari’aa hordofuudha.[4]
“Fixrah Rabbii kan Inni namoota hundaa irratti uume [qabadhaa].” Fixrah jechuun uumama Rabbiin namoota irratti uume fi, qalbii fi sammuu isaanii keessa kaa’edha. Fakkeenyaaf, wanta gaarii jaallachuu fi wanta fokkuu jibbuun uumama Rabbiin namoota irratti uumee fi qalbii isaanii keessa kaa’edha. Ammas,namni luka lamaan deemuun fixraadha. Garuu lukaan waa fuudhun faallaa fixraati.
Fixraan aayah tana keessatti barbaadame: Rabbiitti amanuu fi Isa tokkichoomsu (tawhiida). Namni kamiyyuu Gooftaa isa uume akka qabu keesso isaatti ni beeka. Rabbiin tokkicha haqaan gabbaramu akka ta’e keesso isaatti ni beeka. Kuni fixraadha. Shirkiin immoo faallaa fixraati.
Islaamni amanti fixraati. Sababni isaas, hundee fi dameen isaa wanta Rabbiin namoota irratti uumeen kan walitti galuu fi hin faallessineedha. Islaamni sammuu ilma namaa keessatti wanta fokkuu jedhame hundarraa ni dhoowwa. Wanta sammuu qulqulluu taate keessatti gaarii ta’e hundatti ni ajaja. Kanaafu Islaamni fixraadha. Namni kana keessaa bahe, fixraa faallessee fi balleessee jira.[5] Akkuma Nabiyyiin (SAW) jedhan: “Daa’imni dhalatu hundi fixrah irratti dhalata. Ergasii haadha abbaan isaa takkaa yaahudaa takkaa kiristaana takkaa immoo majuusa isa godhu.” (Sahiih Al-Bukhaari 1385)
Amantiin yahuuda, kiristaanaa fi majuusa shirkii irratti waan hundaa’aniif fixraa (uumama Rabbiin irratti uume) faallessu. Islaamni immoo tawhiida irratti waan hundaa’eef, amanti fixraati. Ammas, Islaaman ala amanti biroo keessa wanta uumama namaa waliin hin deemnetu jira. Fakkeenyaf, Kiristaanummaan molokse fuudhaa heeruma irraa ni dhoowwa. Kuni uumama kan faallessuudha. Islaamni immoo fuudhaa heerumatti nama fuudhu danda’u hunda ni ajaja. Kuni wanta uumama namaa waliin deemudha. Shari’aan Islaamaa uumama namaatti kan galuudha.
“Uumama Rabbii jijjiruun hin jiru.” Kuni hiika lama qaba:
1ffaa-Uumama Rabbiin namoota irratti uumee hin jijjirinaa. Fakkeenyaaf, shirkiidhaan amanti uumamaa isaanii hin jijjirinaa 2ffaa- Uumama Rabbiin namoota irratti uumee eenyullee jijjiruu hin danda’u.[6]
“Santu amanti qajeeladha. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Kana jechuun amantin Islaamaa amanti qajeelaa jaalala Rabbii fi Jannata Isaatti nama geessudha. Garuu namoonni irra hedduun (baay’een) amantin kuni qajeelaa fi haqaa ta’uu hin beekan. Osoo beekanillee hin hordofan.[7]
Namni akkana jechuun gaafachu danda’a: Islaamni amanti fixrah fi qajeelaa erga ta’ee namoonni baay’een akkamitti amanti kanarraa garagalu ree?” Deebiin itti aansun ni dhufe: “Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Fedhiin isaanii Aakhirah irraa garagaluun addunyaa tana qofatti waan maxxaneef haqiiqaa (dhugaa) amanti kanaa hin beekan. Sababa isaan beekumsa sirrii argachuuf carraaqu dhiisaniif Islaamni amanti fixrah fi qajeelaa ta’uu hin beekan.[8]
“Gara Isaatti deebi’uun [diini (amantii) Isaa qabadhaa]. Isa sodaadhaas, salaatas sirnaan salaataa, mushrikoota irraas hin ta’inaa. Warra amantii isaanii qoqqoodanii fi garee garee ta’an irraa [hin ta’inaa]. Gareen hundu wanta isaan bira jirutti gammadu. ” Suuratu Ar-Ruum 30:31-32
“Gara Isaatti deebi’uun [diini (amantii) Isaa qabadhaa]. Isa sodaadhaas, salaatas sirnaan salaataa, mushrikoota irraas hin ta’inaa.” Kana jechuun tawbaa fi hojii Isaaf qulqulleessuun gara Rabbiitti kanneen deddeebi’an ta’aa. Wanta itti ajajamtan hojjachuu fi wanta irraa dhoowwamtan dhiisuun Isa sodaadhaa. Arkaana, dirqamaa fi sharxiwwan guutuun salaata sirnaan salaataa. Namoota Rabbiin waliin waan biraa gabbaran keessaa hin ta’inaa.[9] Muslimni mushrikoota waliin wanta isaan gabbaran gabbaruu irraa ni dhoowwama. Osoo shirkii xiqqaa ta’eellee shirkii kanarraa dheessu qaba. shirkii guddaa yoo ta’ee dhoowwan garmalee jabaata. Fkn, kan akka taabotaf ykn masqalaaf ykn qeysiif gadi jechuu. Kuni hundi shirkii gurguddaa waan ta’eef Muslimni irraa fagaachu qaba. Ammas, ibaada hojjatu keessatti na argaaf (riyaaf) ykn na dhagayaaf hojjachu irraa fagaachu qaba.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa itti aanse haala mushrikootaa (namoota Isaan ala wanta biraa gabbaranii) ni dubbate: “Warra amantii isaanii qoqqoodanii fi garee garee ta’an irraa [hin ta’inaa].” Amantiin tokko ta’ee osoo jiru namoonni kunniin amantii isaanii ni qoqqoodan, garee garee ta’an. Amantiin kunis ibaadaa Rabbiif qulqulleessudha. Garuu mushrikoonni kunniin amanti haqaa kanarraa fottoquun amanti adda addaa godhatan. Isaan keessaa nama sanamaa fi taabota gabbarutu jira. Ammas, nama aduu fi ji’a gabbarutu jira. Ammas, isaan keessaa nama awliyaa’a fi saalihota gabbarutu jira. Kanniin keessaa yahuudotaa fi kiristaanonni ni eeramu.
“garee garee ta’an” kana jechuun garee shirkii irraa gareen hundi soba isaan bira jiru deeggaruu fi isaaniin ala namoota jiranitti duuluuf wal ta’an. Namoonni amanti fixrah irraa erga fottoqanii amantii mataa ofii uummachuun amanti ni qoqqoodan. Fkn, Kiristaanonni garee garee ta’an. Pirootestaanti, Ortodoksi, kaatoliki, hawaariyaata, maali maali jechuun garee garee ta’an.
“Gareen hundu wanta isaan bira jirutti gammadu. ” Gareen hundi “nuti haqarra jirra, namoonni biroo immoo sobarra jiru” jechuun odeessu. Amantii sobaa uumanitti ni gammadu. Sababni isaas, wanti haarofti isaan uuman kuni faayda addunyaa argachuuf isaan tajaajila. Keessumayyuu hoggantoonni, matootii fi warri faayda guddaa argatan kanatti ni gammadu.[10] Garuu gammachuun gammachuu badaadha. Sababni isaas, kuni baaxilatti (sobatti) gammaduudha. Xumurri isaa adabbiidha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti warroonni amanti isaanii qoqqoodanii fi garee garee ta’an, ati homaa keessattu isaan irraayyi miti. Dhimmi isaanii gara Rabbiiti. Ergasii wanta hojjataa turan isaanitti beeksisa.” Suuratu Al-An’aam 6:159
Kana jechuun warroonni Rabbiin tokkichoomsu fi shari’aa Isaatti buluu irratti erga tokkoomanii booda amantii isaanii qoqqoodanii garee garee ta’an, Yaa Rasuula ati isaan irraa qulqulluudha. Murtiin isaanii gara Rabbii qofa. Ergasii dalagaa hojjataa turan isaanitti hima. Isaan keessaa nama tawbatee fi hojii isaa bareechise mindaa kennaaf. Nama badii hojjate immoo badii isaatin ni adaba.[11]
Aayah armaan olii keessatti Muslimoota amanti qoqqoodu irraa akeekachiisa.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, fuula-173 [2] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbur-15/154 [3] Tafsiir Sa’dii-752 [4] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, fuula-173-174 [5] Tafsiir Sa’dii-752, Zaadul Masiir-1094, Tahriir wa tanwiir-21/89-90 [6] Tafsiir Ibn Kasiir-6/93, Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, fuula-179 [7] Tafsiir Muyassar-407, Tafsiir Sa’dii-753 [8] Tafsiir tahriir wa tanwiir-21/94, Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbur-15/15 [9] Tafsiir Muyassar-407 [10] Tafsiir Sa’dii-753, Ma’aariju tafakkuri-15/156 [11] Tafsiir Muyassar-150

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Akkuma iimaanni dubbii fi hojiin ta’u, kufriinis dubbii fi hojiin ta’a
Iimaanni dubbii fi hojii erga ta’e, kufriinis dubbii fi hojii ta’a. Kijibsiisuun dubbii qalbii kan ta’e “dhugoomsu” waan faallessuuf kufridha. Islaama jibbuun hojii qalbii kan ta’e “jaalala” waan faallessuuf kufriidha. Dubbiin arrabaas iimaana faallessu kan akka Rabbii olta’aa arrabsuu kufriidha. Ammas, hojiin qaamolee amanti keessaa nama baasan kan akka siidaaf sujuudu kufriidha.
1-Kufriin qalbii keessatti “kijibsiisun” ta’uu
Kufriin qalbii keessatti kijibsiisu ta’u ni danda’a. Kunis aayat (ragaalee, mallattoolee fi keeyyattoota) Rabbii subhaanahu kijibsiisu, Ergamtoota kijibsiisuu, du’aan booda kaafamu fi jazaa Guyyaa Qiyaamaa kijibsiisu fi hundeewwan iimaana biroo kijibsiisuun ta’a. Qur’aana keessatti warroota kijibsiisanii fi xumura isaanii bakka baay’etti ni arganna. Akkuma haqa dhugoomsun hundee iimaanaa ta’e, haqa kijibsiisuun immoo hundee kufriiti.
2-Kufriin Dubbii arrabaatiin ta’uu
Ammas, kufriin dubbii arrabaatin ta’uu danda’a, osoo qalbiin dhugoomseyyuu ykn dubbii kufrii kanatti kan hin amannee ta’eeyyu. Osoo “Masiih Rabbiidha “jedhe, ajaja Islaamaa fudhachuu didee fi “qalbiin tiyya kana irraa homattu hin amanne” jedhee, kana ifa baasuu isaatiif inni kaafira, mu’minaa miti.
Ibn Hazm ni jedha: nama dubbii kufrii dubbate, kufriin waamu fi kufrii isarratti murteessun Qur’aana keessa akka jiru warri beekumsaa wal hin dhabne. Akka fakkeenyaatti jecha Rabbii olta’aa:
“Warroonni Rabbiin Masiih ilma Mariyam jedhan dhugumatti kafaranii jiru.” Suuratu Al-Maa’ida 5:17
Ammas jecha Rabbii olta’aa:
“Dhugumatti jecha kufrii jedhanii jiru; Islaama [fudhachu] isaanii booda kafaranii jiru.” Suuratu At-Tawbah 9:74
Kanaafu, kufriin dubbiin akka ta’u sirriidhaa jechuudha. (Al-Muhallaa13/498=gabaabbinnaan)
Kufriin dubbii arrabaatin ta’uu wanta agarsiisu keessaa munaafiqota ilaalchisee jecha Rabbii olta’aa:
“Yoo isaan gaafatte, dhugumatti [akkana] jedhu: “Nuti haasawatti kan seennu fi taphannu qofa turre.” Jedhi, “Sila Rabbiitti, keeyyattoota Isaatti fi Ergamaa Isaatti qishnaa (qoosaa) turtanii?” Rakkoo hin dhiyeefatinaa! Erga amantanii booda kafartanii jirtu. Isin keessaa garee tokkoof yoo irra dabarre, garee biraa immoo ni adabna, isaan yakkamtoota waan turaniif.” Suuratu At-Tawbah 9:65-66
Ibn Taymiyaan ni jedha:
“Nuti osoo itti hin amaniin kufrii dubbanne. Inumaa, haasawatti lixaa fi taphachaa turre.” jechuu isaanii waliin Iimaana isaanii booda akka kafaran Rabbiin olta’aan beeksisee jira. Aayaata (keeyyattoota) Rabbiitti qoosun kufrii akka ta’e ifa godhe. Nama kufrii kanaan qoma isaa bal’ise irraa malee kuni hin ta’u.” (Majmuu’al Fataawaa 7/220)
Ibn Najiim ni jedha: “Namni baacoof ykn taphaaf jecha kufrii dubbate hunda biratti kafaree jira. Amantin isaa hin ilaallamu.” (Al-Bahrul Raayiq 5/134)
3-Kufriin hojii qalbiitiin ta’uu
Ammas, dhugumatti kufriin hojii qalbiis ta’uu danda’a. Hojiiwaan qalbii kan akka jaalalaa, tawakkulaa, sodaa… iimaana irraayyi. Faallaa kanaa, jibbuun, diina itti ta’uun, of tuulun hojii qalbii kufrii irraa ta’aniidha.
Ibn Taymiyaan ni jedha: Namni Rasuula (Ergamaa) dhugoomsee garuu isa jibbee, qalbii fi qaaman diina itti ta’e, inni kaafira.” (Majmuu’al Fataawaa 7/556, ilaali 7/397,529,541) Akka fakkeenyaatti Yahuudonni Nabii Muhammad sallallahu aleyh wassallam Ergamaa Rabbii ta’u ni beeku, ni amanu. Garuu garmalee jibban, diina itti ta’an. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Namni Rabbiif, malaykoota Isaatiif, Ergamtoota Isaatiif, Jibriili fi Miikaa’ilaf diina ta’e, dhugumatti, Rabbiin kaafirotaaf diina.” Suuratu Al-Baqarah 2:98
Tafsiira aayah tanaa ilaalchise wanta Baydaawi jedhe keessaa: “…. Malaykootaa fi Ergamtootatti diina ta’uun kufriidha.” (Tafsiiru Baydaawi-1/72)
4-Kufriin hojii alaa qaamoleen hojjatamuun ta’uu
Ammas, kufriin hojii zaahiraa (alaas) ni ta’a. Fakkeenyaaf kan akka diinii Rabbii irraa garagaluu. Rabbiin olta’aan nama Isaa fi Ergamaa Isaatiif ajajamuu dide kufrii itti murteesse jira. Rabbiin olta’aan ni jedha:
Jedhi, “Rabbii fi Ergamaaf ajajamaa. Yoo garagalan, dhugumatti Rabbiin kaafiroota hin jaallatu.” Suuratu Aali-Imraan 3:32
Ibn Kasiir (rahimahullahu) aayah tana ilaalchisee ni jedha: karaa keessatti Rasuula (Ergamaa) sallallahu aleyh wassalam faallessuun kufrii akka ta’ee aayan tuni ni agarsiisti. Osoo nafsee isaa keessatti Rabbiin akka jaallatu fi Isatti akka dhiyaatu odeesseyyu, hanga Nabiyyii xumuraa (sallallahu aleyh wassallam) hordofutti malee Rabbiin nama kanaan ibsamee (Ergamaa faallessu) hin jaallatu.” (Tafsiir ibn Kasiir 2/336-337)
Al-Khallaal, gabaasa Al-Humeyd irraa gabaafame akkana jechuun dhiyeessa: Humeyd akkana jedha: namoonni akkana akka jedhan natti odeefamee jira: “Namni salaata, zakaa, soomaa fi hajjii mirkaneessee garuu hanga du’uutti kanniin keessaa homaa hin hojjanne. Yookiin hanga du’utti dugda isaa hirkisuun ykn qiblaa irraa garagaluun salaatu, kan mormuu yoo hin ta’in, dirqamoota fi qiblatti garagaluu kan mirkaneessu yoo ta’e, inni mu’mina.” Anis ni jedhe: Kuni Rabbiitti kafaru ifa bahaa fi faallaa Kitaaba Rabbii fi Sunnah Ergamaa Isaati (sallallahu aleyh wassalam). Akkasumas, faallaa hojii Muslimootaati. Rabbiin azza wa jalla ni jedha:
“Gara haqaatti qajeelun, amanti Isaaf qulqulleessuun Rabbiin qofa gabbaruu, salaata sirreessanii salaatu fi zakaa kennuu malee homaa hin ajajamne. Kuni amanti qajeeladha.” Suuratu Al-Bayyinah 98:5
Ibn Taymiyaan ni jedha:Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“[Munaafiqonni] “Rabbiitti fi Ergamaatti amanne, ajajamnees.” jedhu. Ergasii, san booda isaan keessaa gareen wayii ni garagalu. Isaan suni mu’mintootaa miti (warra amananii miti.)” Suuratu An-Nuur 24:47
Garagaluun Rabbiif ajajamuu irraa garagaluudha. Akkuma Rabbiin jedhe:
“(31)-Hin dhugoomsine, hin salaanne. (32)-Garuu kijibsiisee garagale.” Suuratu Al-Qiyaamah 75:31-32
Kanaafu, kijibsiisun garagalu akka hin taane beekkamee jira. Kana irra, Rabbiif ajajamu irraa garagaluudha. Dhugumatti, wanti namoota irra jiru: wanta Ergamaan beeksise keessatti isa dhugoomsu fi wanta itti ajaje keessatti isaaf ajajamuudha. faallaan dhugoomsu kijibsiisuudha. Faallaan ajajamu immoo irraa garagaluudha. Kanaafi akkana jedhe: “(31)-Hin dhugoomsine, hin salaanne. (32)-Garuu kijibsiisee garagale.”
Dhugumatti Rabbiin olta’aan akkana jedhee jira: “[Munaafiqonni] “Rabbiitti fi Ergamaatti amanne, ajajamnees.” jedhu. Ergasii, san booda isaan keessaa gareen wayii ni garagalu. Isaan suni mu’mintootaa miti (warra amananii miti.)” Suuratu An-Nuur 24:47
Osoo dubbiinu dhufee nama hojii irraa garagalee irraa iimaana ni dhabamsiise… Hanga akkana jedhutti: Qur’aanaa fi Sunnah keessatti nama hojii [Islaamaa itti ajajame] hin hojjanne irraa iimaana dhabamsiisun iddoo baay’ee keessatti dhufee jira. Akkuma munaafiqa irraa iimaana dhabamsiise.” (Majmuu’al Fataawaa 7/142)
Ammas ni jedha: “Kufriin wanta beeksisee keessatti Rasuula kijibsiisuun yookiin dhugaa ta’uu isaa beeku waliin isa hordofuu diduun ta’a. Akka fakkeenyaatti, kufrii Fira’awna, Yahuudaa fi kan kana fakkaatanii.” (Ad-Dar’u 1/232)
Guduunfaa
❗Kufriin amanti qalbii keessa jiruun, dubbii arraba irraa bahuun ykn hojii qaama irraa mul’atuun ta’a.
❗Haqa Rabbii olta’aa irraa dhufe kijibsiisuun kufriidha. Kuni kufrii qalbii keessatti ta’uudha.
❗Dhugaafis ta’i taphaaf arrabaan dubbii kufrii dubbachuun nama kafarsiisa. Ragaan kana aayah suuratu tawbaa armaan oliiti (Suuratu At-Tawbah 9:65-66). Kanaafu, namni Rabbii olta’aatti, keeyyattoota Qur’aanatti ykn murtiiwwan Islaamatti ykn Ergamaatti qoosu, taphachuu ykn arrabsuu irraa of eegu qaba. Ta’uu baannan, osoo hin beekin kufriitti kufee hojiin isaa jalaa bada.
❗Ammas, kufriin hojii qaamatinis ni ta’a. Kunis, takkaa hojii Islaama keessaa nama baasu hojjachuun takka immoo guutumaan guututti Islaama irraa garagaluun ta’a. Islaama hin baratu, hin dhageefatu, hojii irra hin oolchu. Kana irra, Islaama irraa dheessa. Arrabaan amane osoo jedheelle, kuni isa hin fayyadu. Ragaan kanaa: “[Munaafiqonni] “Rabbiitti fi Ergamaatti amanne, ajajamnees.” jedhu. Ergasii, san booda isaan keessaa gareen wayii ni garagalu. Isaan suni mu’mintootaa miti (warra amananii miti.)” Suuratu An-Nuur 24:47
“Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 39-44, Abdulaziz bin Muhammad


text:
Imbaasiin Ameerikaa kan Finfinnetti argamu labsii yeroo muddamaa balaaleffate.
Imbaasiin Ameerikaa Finfinnetti argamu ibsa har’a baaseen akka jedhetti “Mootummaan Ityoophiyaa mirga Bu’uuraa kan akka walgahii gaggeeysuu fi yaada ofii bilisaan ibsuu dabalatee, labsii yeroo muddamaa labsuu isaa cimsinee mormina” jedhe.
Imbaasichi Ibsa isaa kanaan, jeequmsaa fi lubbuun namaa baduu kan mootummaan na yaaddesse jedhu nuus nu yaaddessee jira. Haata’u malee walabummaa ummataa guututti kennuudha malee mirga ummataa maqaa labsii hatattamaatiin xiqqeessuun akka sirrii hin tahin cimsinee ibsina jedhe.
Ibsi Imbaasichaa yaada itti fufuudhaan, Mootummaan Ityoophiyaa labsii yeroo hatattamaa amma baase kana dhiisee daandii furmaata kan biraa akka barbaadu gaaffanna jedhe.


text:
Ijoo Dubbii Adda Bilisummaa Oromoo Kabajaa Ayyaana Irreechaa kan Bara 2019 laalchisee
Adda Bilisummaa Oromoo, September 19, 2019
Oromoon saba guddaa aadaa, afaan, amantii fi sirna bulchiinsa mata ofii saba qabuudha. Sirni bulchiinsaa, Gadaan bu’ura dimokraasii hammayyaa akka ta’e qorannoon beektotni godhan mirkaneessee jira. Sababa kanaafis, sirni Gadaa Oromoo dhaabbata Idil-Addunyaa kan Barnootaa, Saaynisii fi Aadaatti (UNESCO world heritage) hambaa ta’ee galmaa’e. Oromoon sirnoota biraa kan akka sirna Siinqee (Ateetee), Guddifachaa fi kanneen biroo kan fakkeenya qofa osoo hin taane, hambaalee addunyaa ta’uu mala heddu qaba.
Gita bittootni mootummoota Itoophiyaa guddinna qofa osoo hin taane, jabeenya saba Oromoo waan hubataniif eenyummaa, aadaa, afaanii fi amantii isaa irratti duula guddaa godhaa turan. Aadaa, afaanii fi amantii saba kanaa balleessuuf tooftaan isaan hin godhin jiru. Mootummootni dhufaa fi dabraan Itoophiyaa, seera baafatanii, Oromoon aadaa isaatiin akka hin boonnee fi hin dagaagiffanne cunqursa hammi isaa himamuu hin dandeenyetu saba keenya irratti godhamaa ture. Sirni Gadaa fa’a “aadaa boodatti hafaa” jedhamuun farrajamee, sabni keenya aada isa addabaabayitti akka hin kabajane, dhiibbaa cimaatu godhame. Bara afaan Oromoo Raadiyoo cabsa jedhame irraa kaane, har’a sadarkaa aadaan keenya ifatti kabajachuu fi dagaagiffachuu bira kutnee, sadarkaa aadaan keenya hambaa addunyaa ta’e irra geennee jirra.
Irreechi ayyaanota Oromoon kabajatu keessa guddicha. Guyyaa ayyaana kanaatti, Oromoon Waaqa isa uumeef galata guyyaa itti galchu. Faranjiinis afaan isaaniitiin “Thanksgiving day” jedhanii woggaa woggaatti biyyoota heddu keessatti kabajatu. Ayyaanni kun Oromoof garuu guyyaa Waaqa isaa itti galateeffatu qofa osoo hin taane, haala cunqursaa keessa dabre irraa ka’uun yoo ilaalle, guyyaa diddaa gabrummaa itti mul’isu, guyyaa hafuura Oromummaa itti jabeeffatu, battalti Irreechas battala bilisummaa itti fuunfatan jechuun ni danda’ama.
Kanaaf, Irreechi Oromoof sabboonummaadha; bilisummaadha; eenyummaadha; duudhaadha; aadaadha. Sababa kanneeniifis, Oromoon kallattii hundaa wol yaamee tuutaan, sirna cunqursaa saniif osoo hin jilbiiffatni ayyaana kana Hora Arsadeetti kabajachaa ture. Irreecha yoo yaadannu, ammoo godaanisa yeroo hunda qalbii Oromoo keessaa hin badnetu jira. Innis bara 2016 ayyaana Irreecha Hora Arsadee, Bishooftutti kabajame irratti, Shiftootnii fi jaallotni Woyyaanee lubbuu namoota dhibbaatamaan laakkawwaman al-tokkotti nu jalaa galaafatan. Gubbaan Xayyaaraan boombii aaraatiin, jalaan ammo rasaasaan daqiiqota muraasa keessatti lubbuu namoota heddu galaafatanii, heddu ammo madoo fi qaama hir’uu taasisanii jiru. Irreechi yoo dhufu bara baraan Oromoon gocha sukkanneessa ilmaan isaa irratti raawwatame kana yaadata. Gochi akkasii sun akka hin deebineef qaamni Mootummaa nageenya eegsisu gaafa duraa qaba jennee amanna.
Gama biraatiin, osoo koloneeffatootni moototni Habashaa handhuura Oromiyaa, Finfinnnee irraa Oromoo hin buqqisni dura, Oromoon Hora Finfinneetti wol gahee ayyaana kana kabajachaa ture. Habashootni battala Oromoon itti wolgahutti, ta’e jedhanii, yoo fedhan mana amantii irratti ijaaratu, yookaanis maqaa misoomaatiin battala inni itti waaqeffatu irraa fudhatu. Horri Finfinnees shira kana fakkaatuun, Oromoon battala sanitti akka hin irreeffanne shiraan irraa fudhatame; ni dhorkames. Dhiibbaa, gidiraa fi shirri kun hundi Oromoon qawwee kaasee, dhaaba isaa ABO jalatti of ijaaree, qabsoo akka finiinsu gahee guddaa taphate. Baroota afran dabran keessatti ammo sochiin qeerroo fi qarreen godhan qabsoo finiinsuun fooyyee amma argame fidee jira.
Sabni keenya fooyyee argame kanatti fayyadamee aadaa fi duudhaa isaa dhabamuu gahe, deebifatee kunuunfachuun dirqama lammii Oromoo maraati. Ayyaanni Irreechaa baranaa kun ammoo seena qabeessa. Ayyaanni baranaa kun qabsoo hadhooftuu ilmaan Oromoo godhaniin turtii woggoota 150 booda yeroo jalqabaatiif Hora Finfinneetti kabajama. Arma dura Oromoon Hora kanatti akka irreeffataa ture seenan ni hima. Dabalees, ayyaanni baranaa kun yeroo Nafxanyootnii fi leellistootni sirna dulloomaa abbummaa Finfinnnee abjootanitti Hora kanatti kabajamuun isaa seena qabeessa isa taasisa. Gocha diina kanas ABOn cimsee akka dura dhaabbatu ibsa.
Galtee shiftootnii fi jaallonni Woyyaanee bara 2016 Bishooftutti ilmaan Oromoo irratti raawwatan kan itti yaadannu ta’a. Finfinneen jaarraa tokkoo oliif alagoomaa, Oromoo buqqisaa, Oromiyaa dhiphisaa, ofii guddachaa magaala asi geette. Magaala tun amma boodaa haadha isii Oromiyaa dhiiba, Oromoo buqqisaa, alagoomaa akka babal’achuu hin dandeenye, foolii Oromummaa keessatti biifuu fi tindhisuu barbaachisa. Amma booda magaalaan tun, alagoomaa, Oromoo dhiibaa, babal’achuu akka hin dandeenye firaa fi diinatti carra kanatti fayyadamanii himuun murteessaadha.
Kanaaf, ilmaan Oromoo hundi, dhiiraa fi dubartiin, qeerroo fi qarreen, manguddoon, hayyootni, Abbootiin Gadaa fi abbootiin amantii hundi guyyaa ayyaana irreecha bara kanaa irratti argamuun ilmaan Oromoo woreegaman yaadachaa, kan qaama miidhaman ammo humna qabnuun gargaaraa, Waaqa dukkana keessaa nu baase, ifa nu garsiise galateeffachaa ayyaana kana akka kabajnu Addi Bilisummaa Oromoo dhaamsa dabarsa.
Guyyaa ayyaanaa ummatni keenya wol ijaaruun, nageenya wolii eeguun, naamusaan waaqeffatee galuun barbaachisaadha. Oromoon “tika nagayaan gale, aannan dhugan’’ jedha mitii ree? Gama biraatiin, sabaaf sablammootnii fi daawwatootni (tourists) biyyoota addunya garagaraa irraa ayyaana kana irratti ni argamu jedhamee eeggama. Tuuta kanaaf jaalala Oromummaa kennuunii fi duudha saba keenya hubachiisuun amaanaa lammii Oromoo hunda irraa jiru ta’uu hubachuun barbaachisaadha.
Xumura irratti, ABOn baga gammaddan, baga isiniin gahe jechaa, ayyaanni baranaa kun kan tokkummaa keenya akka utubaa sibiilatti jabeeffannu, kan jijjiirama kana itti tindhifnee, sirna dimokraasii sabaaf sablammootni hundi qixaan itti tajaajilaman itti dhugoomsannu akka nu hundaaf ta’u hawwina. Itti dabalees, ayyaanni kun kan gammachuu, kan guddinaa, kan badhaadhinnaa fi milkii nu hundaaf akka ta’u hawwii keenya dabarsina.
Injifannoon Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo (ABO)
Finfinnee, Oromiyaa
Fulbaana 19, 2019


text:
DURADUBBII
Dubbiftoota barreeffata kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, kanaan dura dhaamsa kanatti aanee jiru isiniif dabarseen ture: “kunoo harra irraa jalqabeen mataduree “KORBOO SHEEKKOTAA”, jedhamu kana jalatti sheekkota gaggabaaboo (“short stories”) tan addaddaa isinii dhiyeessuuf yaala. Egaa kunis akkuma yeroon naaf hayyametti. Isin warri kana duukaa-buutanii dubbiftan akka itti gammaddan abdiin qaba.”Dabaleesoo, yeroo dabre sheekkoon: “1) HARKA TOLAA BALLEESSUU DIDE“, jedhamu akka mandheedhuma tana irratti baye kabajaanan isin yaadachiisa.
Amma qilleensi Shaggar gammachiisaa miti. Kunoo, gara iyya-indaanqoo irraa kaasee hamma ammaattuu roobaa jira. Roobni kun kan harfixoon walsimate waan tayeef, oggaa keessa deeman nama waxala. Dabalee Uumaa waan beellama qabuuf, otuma bokkaan gadi-galaanuu manaa baye. Daatuun harkatti qabatee baye sunillee bokkeenya sirriitti irraa dhoowwuu hin dandeenyee, uffanni isaa xoolayee jira. Inni naannoo Birbirsaatti (Piyaassaatti) beellama namoota lama wajjin qaba. Tokko ilma eessuma-saatii wajjin yoo tahu, kaan immoo hiriyaa isaa takka tan: durayyaa, jidduyyaa fi oliyyaa-tti waliin baratan wajjini. Inni jara lachanuu bakka tokkoo fi yeroo tokkotti beellame.
Egaa, akkuma uummata Oromootti yeroo beellamaa sirriitti eeguun, akka yeroo Oromootti saafaa-dura sa’aa kudhanitti, mana-keekii isa mana manarraa, kan fuullee mana muuziqaa Abbaa-Doorii Abbaa-Diggaa jiruu sana dhaqqabe. Dabaleen fooqii
Dubriin Dabalee Uumaa, Keelloo Magarsaa, namicha tokko kan hiriyaa-hojii waliif tahan fideetoo dhufe. Jarri lachuu mabba (unbarsitii) Finfinneetti wajjin xinjiree baratanii xumuruun, amma waajjira dhuunfaa tokko keessa wajjin hojjachaa jiru. Dabalee Uumaa waan jara sadan dursee bakka beellamaa gayeeef, shaayii ajajatee dhugaa jira. Inni erga Paaris, Biyya Faransaa irraa Shaggar dhufee kunoo bultiin afur guutera. Silaa nama biyya alagaa jiraate fi deebiyee galetti, waan biyyaa hundatuu itti-mi’aawaa inni ammallee shaayii Shaggar dhugee hin quufne. Dur, waggaa saddeet dura otoo Biyya Faranjii, Oroppaa hin ceyin, wanni Shaggar kan inni jaalatu yookaan otoo hin arrabsin dhuguu fi nyaatu, akaayyii fi bishaan Shaggar isa damma san qofa. “Biddeenni harka-harka jedha, itti-nyaanni barbareen weerarame, farshoon bishaan lagaa taye, bunni manneen bunaa dhamdhama buna biyya keenyaa hin qabu, — ” jedheetoo wanni inni hin komannee fi hin shokanne hedduu miti. Kunoo, biyya ambaatu biyya ofii kan dur caala nama jaalachiisaa, hardha waan Shaggar waan hedduu jaja, waan hedduu saada, waan hedduus faarsa.
Keelloo Magarsaa hiriyaa isaa, kan Aassaggid Geetaahuun jedhamu Dabalee wajjin walbarsiise. Amma kaan buna-aannanii, kaan immoo buna duwwaa, kaanis shaayii xoosanyii ajajatanii keekiis irratti dabalchaa jiru. Keelloo Magarsaas akkuma dubrii isaa, akka Dabalee Uumaa nama tapha jaalatu waan taheef, tapha hoo’aa irratti argamu. Dabaleen nama dira Shaggar, golobee Eekkaa keessatti dhalatee guddate. Ammoo, dubriin isaa dhalootaan nama Hara Maayaa ti. Hiriyaan Dabalees, Kumanii Gonfaa lammii Oromoo waan taateef, namoota amma wajjin haasawaa jiran keessaa kan Afaan Oromoo hin beekne, Aassaggid Geetaahuun qofa. Innis akkuma Dabalee Uumaa nama Shaggar keessatti dhalatee guddate.
Amma jarri sadanuu Aassaggid-iif jedhanii Afaan Amaaratiin haasawaa jiru. Booda haalli kun waan Dabaleetti hin tolleef, akka inni Afaan Oromoo beeku gaafate. Yoona Aassaggid Geetaahuun akka boonuu fi akka dallanuu taye. Eenyumtuu fuula isaa irraa kana beekuu waan dandawuuf, Dabaleen: “Afaan Oromoo beektaan siin jedhe mee, beekta moo hin beektu?” jedheeni. Akka abbaa lafaa, keessummaa nafxanyaa baacaa, isa ciisii ofiitti dubbatuu of-gochaa “maal afaan kana hin dandawuu, kuni gaafii maaliitti-mmoo? “, jedheen of-tuulaa, of-guuraa, fuula of-cilaattessee, adda isaa qoncoorsuun hoddhaa gundoo fakkeessee!
Ennasuma Dabalee Uumatiif dubbiin galte. Jennaan Dabaleen naamusaan of-qabee: “asuma Shaggaritti dhalattee mitii?” “Ee, ani namuma Shaggarikaa“, jedheen akka boonuus, akka caaquus tayeetoo! “Warri kees asumatti dhalatani moo gara biraatii dhufani?” “Abbilee kiyyaa fi aayyoo tiyyatu dursee Gondor irraa as dhufe. Isaan Gondoroota boontota hiriyaa hin qabne.” Namticha kanaaf nama keessaa Amaara, Amaara keessaa immoo Gondoreetu caala. Sammuu isaa keessa walqixxummaan ilmoo namaa maxxaana wayiittillee dhokatee, waan jiru hin fakkaatu. Booda Dabalee Uumaa: “erga asitti dhalattee Afaan Oromoo keessaa sagaleewwan tokko tokkollee hin wallaaltukaa”, isaan jedhe. “Lakki, ani waan tokkoyyuu hin beeku.” “Waawuu, dubbii hoo’ifte malee, jechoota lamaa-sadii beekuu hin ooltu! Namni Shaggaritti dhalate, keessumaa yeroo ammaa kana, yommuu guyyum guyyaan telebiishinni Afaan Oromootiin dabarfamu, waa dhagawuun isaa hin hafu.” “Abboo, ani homaayyuu hin beeku. Kunimmoomaal naaf godha jetteeti?” Himtii namticha kana keessa of-tuulummaa sonaan guddaatu asiinis, achiinis jamamamee ciisa.
Keelloo Magarsaa fi hiriyaan Dabalee Uumaa, Kumanii Gonfaa, hamma yoonaatti haasawa kana keessa hin seennee, callisanii jara lamaan dhaggeeffachaa jiru. Amma Kumanii Gonfaa: “Akkam afaan kun maal naaf godha jetta? Afaan Oromoo isa guddicha dhiisitii afaan xinnaan, namni 70 000-ni dubbatuyyuu beeknaan gaarii dha. Keessumaa as Toopphiyaa, impaayera afaanonni 77 dubbatamanitti, akka eegee re’ee afaanuma tokkicha duwwaa rarraafatanii deemuun nama hin baasu. Afaanota lamaa-sadii, dandeenyaan immoo sanaa ol beekuun faatii dha; badhaadhina!“, jetteen buna-aannanii kubbaayyaa keessaa habbuuqqachaa, ija ishii isa akka baatirii dhagaan isaa reefu bitameetti ifu sanaan hunda isaanii mimildhachaa. Yoona Aassaggid Geetaahuun akka dheekkamuus, akka mufachuus taye. Silaa dhipphinnii fi duubatti-hafiinsi golum golaan jiruu, Afaan Oromoo dubbachuun waan isa qaanessu;afaan namoota kitila 55-iin dubbatamuu kana beekuun waan afaan Amaaraa isa jalaa tuqu wayii itti-fakkaate.
Dabalee Uumaa isa Kumanii Gonfaa jettetti daran gammade. Fuulli isaa gurraachi bareedaan, inni akka nuugii mooyyeetti tumamee bayyeetti cululuqee miidhaguu sun, gammachuu isatti dhagayame sirriitti muldhiisa. Akka waan ibsaan gaafa gubaa fuula isaatti qabamee ifuutti bakkalchoomee muldhata. Gammachuu isaa kanas dhoksuu waan hin barbaanneef: “dubbiin obboleettiin too Kumaniin jette kun, dubbii sonaan cimaa taye. Dubbichi beekumsa guddaa fi kan tujuba-qabeessa taye of-keessatti hammatee jira. Afaan Oromoo afaan ganda wayii, afaan gosa xiqqaa wayii, afaan saba bicuu wayii fi afaan biyya maddee wayii sitti hin fakkaatin. Yoo feete bakka amma jirtu kana, Birbirsa wiirtuu Shaggarii fi wiirtuu Oromiyaa irraa kaatee hamma Maanya Hindiitti dubbachuu dandeessa. Oromiyaa baldhoo keessatti qofa otoo hin taane, Keeniyaa fi Somaaliyaa Kibbaa keessattis ittiin-dhimma bawuu dandeessa. Akkuma Kumaniin jette, afaan xiqqaa tokkoyyuu beekuun kennaa dha; badhaadhina. Nuti dukkana wallaalummaa isa ginni-bittee Habashaa nutti fe’e keessa teenyeti malee, harra biyyoota qaroomina ammayyaatiin sokkan, isaan saayinsii fi teeknolojiin ruuda qaxxaamuran keessatti, ijoolleen jidduyyaa fi oliyyaa irraa kaaftee afaanota alagaa lama yookaan sadii barachuu dha qabdi. Dabaleesoo, nama tokko afaan naannoo isaa beekuutu isa boonsisa malee, wallaaluun waan isa boonsisu tahuu hin qabu.
Namni tokko Maqaleetti dhalatee guddatee, Afaan Tigree wallaaluun waan isa boonsisuu miti. Akkanuma ani Gondoritti guddaddhee, yoon Afaan Amaaraa hin dubbaddhu tahe, waanan itti leeyyawu malee, waanan itti boonuu miti. Ati yaa obboleessa koo, hiriyoota kee isaan Afaan Oromoo dubbatan jidduu, as Oromoota walakkaa, Oromoota wajjin uumurii kee guutuu jiraattee sagalee tokkollee hin beeku jechuun kee raajii dha. Ilaakaa, kanatti boontee of-tuuluun kee wallaalummaa dha malee, beekumsa miti. Kan jaanjoffee (“faaraa”) nama jechisiisu malee, kan araadoyyee nama jechisiisuu miti. Haatahu malee, ani nama maaf ati afaan kiyya hin dubbanne jedheetoo sitti dhaadatu hin sehini. “Qurciidhaan yoo qurcii jedhan malee, maaddiitti seenee borca. Booda keessa kuteeyyuu afaanan si kaaya namaan jedha“, kan jedhamu mammaaksa uummata keessanii, kan Amaaraan si yaadachiisuu fedha. Hundumtuu geeddaramaa deema. Dhagaanillee: rooba, lolaa, galaana, dambalii, cabbii, shuula, bubbee fi obomboleettii fayiin jijjiiramuun isaa waan beekamu. Geeddaramni lubbuu jireenyaa fi jiruu ti.“
Hamma yoonaatti dubriin Dabalee, Keelloo Magarsaa, riphee dhaggeeffachuu malee, kana irratti yaada ofii hin kennineeyyu. Dubbiin deemaa jiru kun, waan isa hin gammachiifne fakkaataa, jara gara yaada biraatti ceesisuuf jedhee: “maal kun mee kan nama tokko jaanjoffee jechisiisuu mitii!” Dabalee Uumaa akka abbaa alangeetti qubbeen isaa qaqallayyoo sana asii fi achi daddaaqsaa: “kan wanni akkanaa jaanjoffee hin jedhamne maaltu jedhamaree? Shaggar mee magaalaa guddicha dirbantii (“metropolis”) tayee! Dirbantii kana keessa kan jiraatu Amaara qofaa miti. Uummatoota baay’ee kan garagaraatu keessa jiraata. Afaanota hedduu kan addaddaatu keessatti dubbatama. Magaalaawwan guguddoon Dirbantii tahan karaa aadaas buburree dha. Aadaawwan danuutu isaan keessatti walsimata. Cuukkoo, caccabsaa, qincee, qorii, dhoddhoobboo, jikita, hollataa, qummushii, laaffisoo, qimxoo, dinnicha Oromoo, hancootee, qoqqocaa, jimaa — Oromoo nyaachaa; buna, itittuu, kantaraa, shaameta, bushbushii, bordee, daadhii — Oromoo dhugaa, handhuura Oromiyaa irra Oromootaan marfamii jiraachaa, otoo hireen jirtuu Afaan Oromoo lagachuun, dabraniituu gadi-xixiqqeessuun waan nama hin baafne.
Dhugaa dha; qotee-bulaan Mooxaa faa yookiis kan Sulultaa faa maaf afaan ormaa hin dubbanne hin jedhamu. Inni afaan biraa barachuu fi dubbachuuf carraa tokkollee, haala mijaawaa tokkollee hin qabu. Eessattuu qotee-bulaan afaanuma abbaa isaa qofa dubbata. Garuu, namni magaalaawwan guguddoo akka Shaggar keenyaa keessa jiraatu adda. Haala addaatu nama addaa isa taasisa. Ammaan tana: Londonitti Afaan Ingilizii qofa, Paarisitti Afaan Faransaa qofa, Barliinitti Afaan Jarmanii qofa, Roomaatti Afaan Xaaliyaanii qofa miti, kan dubbatamu. Kanaafan sagalee jaanjoffee jedhamtutti dhimma baye.“
Sana booda Dabalee Uumaa: “Ilaa kuunnoo argitaa!” jedhe, gara qarmammeettii manduree (barandaa) fooqii amma irra taa’anii haasawaa jiraniitti, quba-elemaa qabaa! “Ee, kuunnoo nan arga!“. “Mee maaltu achitti barreeffamee sitti muldhachaa jira?” “Afaan Arabaa, Afaan Faransaa, Afaan Xaaliyaanii fi Afaan Ingilizii gatii salphaan barsiifnaa, mee as koottaa jedha!” “Argitee gaaf tokko, gaafa biiftuun ganamaan baatee sirriitti nuuf iftu, dursanii otoo baargama hin ceene, isuma funyaan keenya jala jiru, as goraatii baraddhaa kan nuun jedhutu argama. Maal jette naan jedhi, otoo lubbuun tee jirtuu iddoodhuma sanatti: “Afaan Oromoo, Afaan Somaalee, Afaan Afaar, Afaan Sidaamoo, Afaan Hadiyyaa, Afaan Walaayitaa faa isin barsiifnaa koottaa itti-gammadaa kan jedhu agarta!” “Mee Waaqni kanuma nu haa dhaqqabsiisu!”, jedhe Keelloon, ammas dubbii qabbaneessuuf. Kanaa achi Dabalee Uumaa dubbii biraa itti hin fufne. Waan Qaallittii-tti beellama sa’aa kudhashanitti qabuuf, sa’aatii harkaa ilaallachaa herrega baasuuf, faadduu (keessummeessituu) waame.
Waan faadduun sun uffata-hojii isa baqqala-faajjitiin jifaaramee alaabaa Oromiyaa agarsiisu: koofiyyaagurraacha, qomee diimaa fi dalgee adii uffatteef, Dabalee Uumaa ishii fi abbaa mana-keekii sanaa danuu malaalfate. Onneen isaa dhadhaa gammachuu dhuguun qabbanoofte. Qalbiin isaa sorsa gammachuu ulachuun urgoofte. Akkanuma garaan isaas daadhii isa booka dhuguun mirqaane.
Dabalee Uumaa herrega baasee, hojjattuu sanaaf shurgee (“tip“) qunnaan hammaaree kenneefii olka’e. Jara maraan “nagaan oolaa!” jedhee, Keelloo Magarsaa wajjin gara dhaabbii taaksiitti qajeele. Amma samiin Shaggar bishaan gadi-dhangalaasuu dhiisee jira. Kanaaf, Dabaleen aduu saafaa qaqqaammachaa taaksii wayyaalaan akkuma amala isaa: “guute, guute, guutekaa ka’uufii nama tokko duwwaatu hanqate“, jedhee wawwaatuuf sana yaabbatee, Keelloo wajjin gara Qaallittii-tti finxiriire.
Bishooftuu, Waxabajjii 2000
************** // **************


text:
Filannoo prezidaantummaa Yunaayitid Isteetis erga injifatanii booda Joo Baayiden qiyyaafata isaanii gara biyyattii akkaan addaan qoodamtee fi weerara vaayiresii koronaa akkasumas dinagdee biyyattii raafamaa jirutti deebisanii jiran. Joo Baayiden carraa kunuunsa eegumsa fayyaa babal’isuu akkasumas hojjettoota hiyyeeyyii ta’aniif deggersa gochuu fi dalagaawwaan miliyoonaan laka’amu kan argamsiisan industriiwwan enerjii misoomsuuf waadaa seenan.
Haa ta’u malee yaaddoon isaanii inni guddaan kan Yuniversitiin Joons Hopkiins gabaaseef Ameerikaa keessaa lubbuu 237,000 galaafateef furmaata kennuu dha.
Baayiden akka jedhanitti weerara kana dhabamsiisuuf tattaaffii ykn cicha tokko illee hin hambifadhu.
Vaayiresii Koronaaf qorannaa geggeessamu babal’isuu, hojjettoota eegumsa fayyaaf meeshaa ofi irraa ittisan baay’isanii oomishuu fi talaallii qopheessuu fi raabsuu irratti kan fuuleffate gurmuu duula vaayiresii koronaa wixata darbe hundeessanii jiran.


text:
Guraandhala 15,2016 Sabboonan Oromoo Kabbadaa Abarraa Margaa daraaraa guddaan mana hidhaa Walisoo Ejersaa jedhamee beekkamu keessatti daraaraa guddaan akka irraa gahaa jiru barame. Kabbadaa Margaa Mormii Master Plan Finfinnee situ qindeessaa ture ammas uummanni akka mirgaa isaaf falmatu addaa dureen gootee jechuun gaafa guyyaa 7/2/2016 waraana Wayyaaneen ukkaamfame.
Kabbadaa Margaa kan dhalatee guddatee Godina kibba lixa Shaggar Aanaa Ammayyaa ganda qotee bulaa Arrooyyiti. Barnootaa Sadarkaa 1ffaa fi 2ffaa achuma Magaala Gindooti barate. Sadarkaa Olaanaa University Amboo Campus waliso irra barnootaa computer science eebbifame dalagaa irraa illee dhorgamee jiraata ture. Bara 2004 Mormii Magaala gudditti Oromiyaa Finfinnee irraa Aadamaati dabarsuuf jedhan dhaabuuf taasifame irratti illee ijoollee Ammayyaa hedduu waliin hidhame, Bara 2006 illee Mormii ajjeechaa barattoota Oromoo akka Jaagamaa Badhaanee fa irratti hiriiraa taasifameen wal qabatee Ammayya irraa wagga 5 itti muranii hidhaa ture.
Baroota hedduuf barnootaa isaa irratti gufuu ta’anii bara hedduu mana barnootaa keessa akka turee fi osoo abdii hin murin University irraa eebbifame. Baruumsa xumuree hojii akka hin arganneef xalayaa jala barreessa turan . Rakkoo ilmaa Oromoo kana irraa gahuu cufaaf itti gaafatamni bulchitoota Godina kibba lixa Shaggar fi Aanaa Ammayyaa ta’uu uummanni naannoo heere.


text:
Caalaa Ebbisaa Innooroo Magaalaa daa’imman mootummaan Abiy humnaan gara dirree waraanaatti ergaa jiru keessaa tokko.
Caalaan amma umuriin isaa ganna 16 keessa jira; Awadaay keessatti bara 1997 ALH (2005) dhalate.
Abbaan isaa Mootummaan Waggaa Shaniif hidhee dararaa erga ture booda miidhaa sanaan bara 1998alh(2006) addunyya kana irraa boqote.
Haati isaas waan ittiin guddiftu dhabdee rakkachaa turte. Booda keessa haadha ishee magaalaa Laangee jiraatan biratti dhiifte biyyaa baate; achiin booda Hargeessaa jiraachuu ishee malee amma eessa akka jirtu hin beekamu.
Caalaa Harargee Bahaa magaalaa Harawacaa keessa adaadaa isa bira taa’ee ituu barachaa jiruu maatii abbaa isaatii iyyaafatee gara Godina Qellem wallagaa Aanaa daalle sadii ganda Immoo deemuun barumsa isaa kutaa 8ffaa barachaa jira.
Ganna kana manni barumsaa cufaa waan tureef eessuma isaa bira magaalaa Haroo Sabbuu deeme. Otuu achi jiruu itti gaafatamaan Bulchiinsaa fi Nageenya aanaa Daalle Sadii namni Ashannaafii Duulaa Guyyaa jedhamu humnaan ukkaamsee leenjii waraanaa deemee dirree waraanaa akka deemu godhe.
Maatiin gaafachuuf yeroo deemanitti fedhii isaatiin deeme dubbisuu hindandeessan jedhee mucaa umuriin isaa ganna 16 lolaaf ergee jira.
Akkaataa seera addunyaa ittophiyaan mallateessiteetti daa’ima wagga 18 gadii waraanaaf bobbaasuun yakka. Ijoollees maatii dhoksanii loltu waraanaaf qopheessuun akka mootummaattis “hogganaa” aanaa Sanaa kan yakkaan gaafachiisu waan ta’eef falmitoonni mirga dhala namaatiif falman hundi akka beekanii gocha mootummaan Itoophiyaa raawwatu akka saaxilan maatiin gaafatanii jiru.
Related


text:
Qiyaamaa Mormitootaaf Deebii Kenname-3
Wanti dhalli namaa jireenya keessatti barbaadu guddaan gammachuu guutuu gaddaa fi dhiphinnaan walitti hin makamne argachuudha. Akkasi miti ree? Jireenya keessatti gonkumaa wanta gaddaa fi dhiphinna jedhamu hin barbaadan. Garuu addunyaa tana keessatti fedhiin isaanii kuni guuttamuu danda’aa? Abadan! Hin guuttamu. Jireenyi addunyaa tanaa iddoo qormaataa waan taatef gammachuu guutuu gadda irraa bilisa ta’e argachuun hin jiru. Sababni isaas, namni qormaata keessa yommuu darbu rakkoo fi dhiphinna baay’ee dhandhama. Kanaafu, eessatti gammachuu guutuu argataa?
Gammachuu guutuu argachuuf addunyaa tanarraa addunyaan adda taate jiraachu qabdi. Addunyaa ykn biyya adda taate tanaan biyya ykn ganda Aakhirah jennaan. Namni amanee fi waan gaarii addunyaa keessatti hojjate, ganda Aakhiraatti gammachuu guutuu gadda fi dhiphinnaan walitti hin makamne argata. Namoonni addunyaa tana malee Aakhiraan hin jirtu jedhenii morman immoo gammachuu guutuu kana hin dhandhaman. Sababni isaas, hawwii fi abdii isaanii addunyaa tana qofarratti waan gabaabsaniif wanti gaariin Aakhiraaf jedhanii hojjatan hin jiru. Guyyaa Qiyaamaa harka qullaa Rabbiin qunnamu. Kutaalee darbee keessatti yaadota sobaa warri Qiyaamaa mormuu itti fayyadamu deebii isaanii waliin ilaalle turra. Har’as, In sha Allah kutaa dhumaa ni ilaalla.
Yaada sobaa Afraffaa: “Fedhiin Khaaliqa jireenya tana jalqabuudha malee jireenya tanaan alatti gara biraatti kan darbuu miti. Ogummaan (Hikmaan) Isaa hundii jireenya tana qofa keessatti guuttama. Jireenya tanaan ala jireenyi biraa wanti jedhamtu hin jirtu. Ni nyaanna, ni dhugna, ni duuna. Dubbiin asirratti dhumate. Aakhirah wanti jedhamu hin jiru.”
Yaada kijibaa kanaaf karaa adda addaatin deebii kennuun ni danda’ama.
1-Ilma namaatiif wanta inni barbaadu hundii uumameefi akkamitti akka itti fayyadame yoo irraa hin gaafatamin, uumamni isaa tapha ta’a-Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilmaan namaatiif wanta isaan barbaadan hunda uumeef. Ni jedha:
“Akkamitti Rabbitti kafartuu? Du’aa turtan, Inni isin jiraachise. Ergasii isin ajjeesa; ergasii isin jiraachisa. Ergasii gara Isaatti deebifamtu. Inni wanta dachii keessa jiru hunda Kan isiniif uumedha.” Suuratu Al-Baqara 2:28-29
Kana jechuun Rabbittii akkamitti amanuu diddan ykn Isa waliin wanta biraa akkamitti gabbartuu? Du’aa taatanii osoo jirtanuu isin jiraachise. Kana jechuun namni dhalachuun dura maniyyi (bishaan saalaa) du’aa ture. Wanta du’aa ykn lubbuu hin qabne kanarraa Rabbiin isin jiraachise. Ergasii isin ajjeesa. San booda Guyyaa Qiyaamaa lamu isin jiraachisuun isin kaasa. Isin addunyaa tanatti dhufuun dura wanta lubbuu hin qabne turtan. Kanaafu, akkamitti Rabbiin du’aa hin kaasu jechuun mormituu?
Rabbiin ilmaan namaa erga uumee booda wanta dachii keessa jiru hunda isaaniif uume. “Inni wanta dachii keessa jiru hunda Kan isiniif uumedha.” Wanta dachii keessa jiru qofaa miti wanta samii irra jiran kan akka aduu, ji’a, urjiilee fi kan biroo ilmaan namaa akka tajaajilaniifi uume. Amma gaafi of haa gaafannu, “Ilmaan namaa akka Isa qofa gabbaraniif Rabbiin ni uume. Wanta samii fi dachii irra jiran immoo ilmaan namaatiif uume. Kanaafu, wanta barbaadan erga dhiyeessefi booda itti gaafatamumma isaanii akkamitti akka bahan osoo isaan hin gaafatin ni dhiisaa?” Lamuu isaan kaasun yoo isaan hin gaafatin, ilmaan namaati fi wantoota samii fi dachii irra jiran taphaaf uumamanii jechuudha. Kuni immoo wanta Rabbii Qulqullaa’a Olta’eef hin malleedha. Rabbiin ni jedha:
“Sila Nuti taphumaaf waan isin uumnee fi gara Keenyatti kan hin deebifamne ta’uu ni yaaddu?
Rabbiin Mootii haqaa ta’e olta’e. Isa malee Kan haqaan gabbaramu hin jiru. Inni Gooftaa Arshii kabajamaati.” Suuratu Al-Mu’minuun 23:115-116
Aaya tanarraa barnoota baay’ee baasu dandeenya. Garuu barreefamni waan dheeratuf wantuma lama haa ilaallu. 1ffaa- “Rabbiin Mootii haqaa ta’e olta’e.” Rabbiin Mootii Haqaa ta’e osoo ilmaan namaa jidduutti haqaan hin murteessin akkanumatti badanii ni hafuu? Kanaafu, Inni Mootii Haqaa waan ta’eef Guyyaa Qiyaamaa isaan kaasun isaan jidduutti haqaan murteessa. 2ffaa- “Isa malee Kan haqaan gabbaramu hin jiru.” Ilmaan namaa kan uumamaniif Rabbiin qofa akka gabbaraniifi. Itti gaafatamummaa kana bahu ykn bahuu dhiisu isaanii osoo isaan hin gaafatin akkanumatti isaan ni dhiisaa?
Motummaan biyya tokko bulchuuyyu hojjatoota isaa itti gaafamummaa ni kennaaf. Itti gaafatamummaa isaanii bahuu ykn bahuu dhiisu isaanii osoo isaan hin gaafatin ni dhiisaa? Gaafi malee akkunamatti mindaa ni kafalaafi?
Wanta kaafironni yaadanii fi xumura isaanii Qur’aanni haala kanaan ibsa:
Ni jedhan, “Jireenya addunyaa teenya tana malee [jireenyi biraa] hin jirtu; nutis [du’a booda] hin kaafamnu.” Yeroo Gooftaa isaanii fuunduratti dhaabbaman osoo argitee, [waan rifachiisaa argita ture]. Inni (Rabbiin) ni jedha, “Sila inni kuni (kaafamu fi mindaa argachuun) dhugaa mitii?” Isaaniis ni jedhu, “Eeyyeen! Gooftaa keenyaan kakanne!” Innis ni jedha, “Waan kafaraa turtaniif adabicha dhandhamaa!” (Suuratu Al-An’aam 6:29-30)
2- Zulmii (miidhaa) namoonni raawwatan– dhalli namaa dur irraa kaase hanga ammaatti wal miidhaa fi cunqursaa jiru. Kan cunqurfamee fi miidhame haqa guutuu isaaf maluu argachaa hin jiru. Zaalimnis (namni namoota miidhus) mana murtiitti dhiyaachuun adabbii isaaf maluu adabamaa hin jiru. Osoo mana murtiitti hin dhiyaatin du’aan addunyaa irraa boqota. Ajaa’iiiib! Mee amma haa gaafannu: “Zaalimni kuni xiqqoomallee taatu osoo hin adabamiin addunyaa irraa du’a. Warri miidhamaniis haqa isaanii hin arganne. Kanaafu, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilmaan namaa osoo akkanatti wal cunqursanuu isaan jidduutti murteessu malee ni dhiisaa?” Akkuma Aaya (keeyyata) armaan olii keessatti eerame, Rabbiin mootii haqaa waan ta’eef isaan jidduutti osoo hin murteessin hin dhiisu. Guyyaan Murtii kunis Guyyaa Qiyaamaati. Zaalimoota badii hojjatan ilaalchisee Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Rabbiin waan miidhaa hojjattoonni (Zaalimonni) raawwatan irraa dagataa ta’uu hin yaadin. Kan Rabbiin isaan tursiisuuf Guyyaa isa keessa ijji sodaadhan bobaastudha. [Gara waamichaatti] fiigaa mataan isaanii kan olka’u ta’a, ijji isaaniis gara isaaniitti hin deebitu. Qalbiin isaanis duwwaadha.” Suuratu Ibraahim: 42-43
[Guyyaa san] ijji isaanii sodaan guuttamtee awwaalcha (qabrii) keessaa bahanii akka hawwaanisa faca’e fakkaatu. Gara Lallabaatti fiigu. Kaafironni ni jedhu, “Kuni Guyyaa garmalee ulfaataa ta’eedha.” Suuratu Al-Qamar 54:7-8
Kanaafu, Guyyaa Qiyaamaa namoonni qabrii keessaa yaa’un murtiif dachii wal-qixxooftu irratti walitti qabamu.
Waa’ee gaarreenii si gaafatu. “Gooftaan kiyya faffaacasu isaan faffacaasa” jedhiin. Lafa wal qixxaataa biqilaa hin qabne taasisee dachii dhiisa. Ishii keessattis bu’aa bahii homaa hin agartu. Guyyaa san Lallabaa hordofu; asi achii isarraa dabuun hin jiru. Sagaleen hunduu Rahmaaniif gadi jetti. Shokoksaa malee homaa hin dhageessu.” (Suuratu Xaahaa 20:105-108)
Kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa gaarri gurguddaan kunniin maal ta’u jechuun si gaafatu. Jedhiin, “Gooftaan kiyya bakka isaaniiti isaan buqqisuun akka ashawaa ykn biyyee ta’uu. Ergasii daaraa ta’uun addaan bittineessa. Dachiidhaan wal qixxeessa. Dachiis lafa wal qixxooftu biqilaa hin qabne godhee dhiisa. Bu’aa bayii homaatu keessatti hin argitu. Dachiin akka gogaan diriiruutti ilma namaatiif diriirti. Guyyaa Qiyaamaa yommuu qabrii keessaa kaafaman Lallabaa gara iddoo ilmaan namaa hundii walitti qabamaniiti isaan waamu hordofu. Asi achi waamicha isaatirraa goruun isaaniif hin jiru. Rabbal Aalamiina fuunduratti erga walitti qabamanii, sagaleen isaanii hunduu gadi jetti. Sagalee olkaasun hin jiru. Shokoksaa malee wanti dhagahamu hin jiru. Hundii isaaniitu cal’isaa fi sodaan Murtii Rahmaan eegu.*
3-Hojii gaarii namoonni hojjatan- akkuma zaalimoonni badii hojjachuuf carraaqan, namoonni hojii gaggaarii hojjachuuf carraaqaniis baay’eedha. Hojii gaggaarii isaanii kanaaf kafaltii homaatu namoota irraa hin barbaadan. Kanaafu, osoo Qiyaamaan jiraachu baatte, silaa mindaa warra hojii gaarii hojjatu ni badaa ture. Kanarraa kan ka’e, namni badii hojjatu fi gaarii hojjatu kan wal qixxaa’u ta’a. Namni aqlii qabuu, “Namni gaarii hojjatuu fi namni badaa hojjatu wal qixa jedhee ni yaadaa?” Rabbiin (Azza wa jalla) ni jedha:
“Sila isaan amananii fi toltuu hojjatan akka warra dachii keessatti balleessaa dalaganii ni goonaa? Warra Rabbiin sodaatanis akka warra yakkamtoota ni goonaa?” Suuratu Saad 38:28
Kanaafu, Guyyaan namni gaarii hojjatu gaarummaa ofiitin itti mindeefamu, namni badaa hojjatu badummaa isaatiin itti adabamu jiraachu qaba. Innis, Guyyaa Qiyaamaati.
Guduunfaa
➱Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilmaan namaa akka Isa qofa gabbaraniif uume. Wantoota dachii fi samii keessa jiran immoo ilmaan namaatiif uumee. Rabbiin gabbarrii isaanii irraa faaydaa hin argatu, Inni dureessa waan ta’eef. Kana irra,yoo isaan Isa gabbaran Jannata isaan seensisa. Yoo Isa didan immoo Jahannam isaaniif jirti.
➱Kanaafu, ilmaan namaa taphaaf hin uumamne jechuudha.
➱Osoo jireenya tana malee jireenyi biraa jiraachu baatte silaa namoonni cunqurfaman haqa osoo hin argatin badu. Mee ilaalaa seenaa keessattii fi wanta yeroo ammaa raawwatamaa jiru! Namoonni miliyoonatti lakkaawaman balleessaa tokko malee ajjeefamu. Zaalimni isaan fixus mana murtiitti dhiyaataa hin jiru. Kanaafu, kunniin hundii Murti osoo hin argatin akkanitti ni hafuu?
➮Namni Qiyaamaan akka dhuftu amanu, yeroodhaan hojii gaggaarii hojjachuun of qopheessa. Dabalataan, waa’ee Qiyaamaa ilaalchise, linkii kanarraa argachuun ni danda’ama: http://sammubani.com/category/qiyaamaa/
Kitaaba wabii:
al-aqiidatul Islaamiyyatu wa usuusuhaa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi, fuula 578-580
*Taysirul Kariimil Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani–Fuula 597-598, Abdurahmaan Naasir Sa’dii


text:
Kan akka jalalaa jaalatamuufi faarfamu jira hinfakkaatu. Hundi jaalachuufi jaalatamuu fedha. Bineensotaafi allaattiis dabalatee. Jaalalli gammachuu qaba. Jaalalli, seeraan hinqabamu tanaa, gadda, kufaatiifi cabiinsa hamilee hamatti nama geessuus danda’a. Gammachuu guddatti kan nama geessu jaalala dhugaati. Miidhaafi hubaatii irraas kan nama tiksu isuma jaalala dhugaati. Humni jaalalaa danuu ta’uu isaati kan kuni hundi argisiisu.
Jaalalli dhugaa waan akka salphatti argamu ykn bira gayamuu miti. Namoota bayy’ee xiqqaa ta’aniidha, yoo kan jiran ta’e, kanniin jaalala dhugaan akka salphatti badhaafaman. Garuu hedduun namaa hojjatee, carraaqee, akaafeefi bishaan obaaseeti kan jaalala dhugaatiin wolitti bayu. Ammas hedduun namootaa waan jaalala isaanii gidaara manaan wolitti buusu, galaana dhufaa jiru fudhachiisu irraa fagotti uftiksu. Jaalalli dhugaa woliigaluu, kennanii fudhachuufi wolhubachuu gaafata. Dimshaashumatti jaalalli dhugaa hujii cimaa ykn dadhabbiin waan argamu ykn uumamu malee wontuma gadi bayanii oorruudhaa haamatanii harkatti qabatanii manattiin galanii miti.
Jaalalli dhugaa garuu maaliidha? Madaalliin isaa hoo? Jaalala dhugaa isa kan sobaa ykn fakkeessaan akkamitti gargar baasuun danda’ama?
Qabxiilee jaalalli tokko isa dhugaa ta’uu agarsiisan 10 tarreessina. Jaalala keessa jirtan qabxiilee kanniiniin wolbira qabaa madaallii mataa keessanii itti laataa.
- Jaalalli dhugaa gocha. Jaalalli dhugaa waan ati namaaf taatu ammallee waan namni biros siif ta’u; haaluma kamiin keessattuu. Jaalalli dhugaa waan gochaan agarsiistu malee waan afaaniin odeessituu akka hintaane quba qabaadhu. Jaalala dhugaa nama jaalattuuf qabdu‘sijaaladhaa’ afaanii qofaan osoo hintaane gochaan agarsiisi.
- Jaalalli dhugaa nama hinhubu. Jireenya keessatti wolitti aaruun, mufannaafi wolhubachuu dadhabuun jira. Bakka jaalalli dhugaa jirus kuni inuma jira. Bakka jaalalli dhugaa jirutti rakkooleen ykn hir’inni kunniin waan irra deddeebi’aa mul’atanii miti, garuu.
- Jaalalli dhugaa haasawa gaariin madaalama. Lafa jaalalli dhugaa jirutti maqaa wolballessuufi wolyakkuun hinjiru. Yoo haasoftu jechoota ‘akka natti fakkaatutti’ ykn ‘akka amantaa kootiititii’ ykn ‘akka yaada kootti’ jedhanitti dhimma bayuu yaali. Waan dhibbaan dhibbatti hinbeekne namatti hinfe’in. Jechaafi shakkiidhaan wolhadheessuun ganda jaalalli dhugaa jiruttii miti kan heddumaatan.
- Jaalalli dhugaa waan jaalannu akka woreegnuuf nuhingaafatu. Kana jechuun jaalalli dhugaa waan jalannu, maatii, hiriyyaafi fira keenya akka dhabnu ykn gargar baanu hinhayyamu. Namni wontoota jaalattuun gargar sibaasuuf carraaqu jaalala dhugaa siif akka hinqabne hubadhu. Jaalalli kee madaalawaa ta’uu qaba; gama hundaanuu. Namni jaalala dhugaa siif qabus kanarratti sijajjabeessa.
- Jaalalli dhugaa nama jaalattuufi kanniin biroo gargarbaasuu irratti hundaaya. Kana jechuun maatiifi fira jibbi jechuu miti. Namni ati jaalattu hunda irra akka jalattu, yeroo kees woliin galaafattu, bakka kamuu jiraattu akka yaadattu sirraa eegu. Kana hir’isuun, keessumattuu yoo wolirratti kuusame, balaa inni fiduu malu guddaadha.
- Waahila gaarii harkatti galfachuufi, dursii nama gaarii ta’i. Nama kaayyoo qabu, dhimma isaa too’atuufi waan barbaadu harkatti galfachuuf carraaqqatu ta’uun jaalala barbaaddu argachuufis ta’ee isa harkaa qabdu cimsachuuf sigargaara. Gufuuleen jireenyaafi jaalalaa bakka heddutti sirukutaniiran taanaan bu’uura rakkoo sanii sakatta’ii gara funduratti waan fooyya’iinsa qabu hojjachuu irratti fuulleffadhu.
- Jaalalli dhugaa daangaa jireenyaa keessa nama sochoosa. Maaliif jiraatta? Maal qabaachuufi horachuu feeta? Maal jibbita ykn maal waahilli kee akka hinhojjanne barbaadda? Waan jaalattuufi jibbitu ifatti gargar baasi. Nama wojjiin jiraatan woliin wolitti iyyaa, mataa woldhukkubsaa jiraachuun jiruu hinta’u. Durumaa kaasii, ‘Yoo x uumame, moromteen alatti nagaye ykn deeme,’ jechuu danda’uu qabda. Wonti ykn dogoggorri uumamu tokko tokko kan hireen 2ffaa ykn 3ffaa kennamuuf nijiru. Hanga barbaachisuu ol obsuun ufsobuu ykn nama murtee ta’uu dadhabuudha calaqqisiisa.
- Jaalalli dhugaa kaayyoofi kaka’umsaan guutamuu qaba;akka nama dhuunfaattis ta’ee akka wolootti. Lameen woljaalatan yaadaafi karoora isaanii bakkaan gayuu irratti woldeeggaruun alatti furmaata biroo hinqaban. Waan waahilli kee jireenya keessatti fedhu gargar baasii hubadhuu deggarsaan bira dhaabadhu.
- Jalalli dhugaa miidhamaa ufgodhanii ufkaayuu hinfedhu. Waan uumame hundarratti too’annaa hinqabu waan jedhu dhiisi. Irra jireessi waan uumamuu hayyama keetiin alatti hinuumamu. Hir’innaafi rakkina qabdu hundaaf sababa tarreesuu dhiisii itti gafatamummaa fudhadhuu akkamitti akka funduratti tankaarfachuu qabdurratti jabaadhuu hojjadhu. Jireenya kee irratti shufeera ta’i.
- Kaayyoof jiraadhu. Maal akka barbaaddu ifatti beeki. Uf-fooyyessuuf maal maal bifa fooyya’iinsa qabuun hojjachuu akka qabdu beeki. Jaalalli dhugaa kan woloo qofa osoo hintaane kan dhuunfaatis. Jalalli dhugaa yoo kophummaan sibarbaachisue siif hayyama; yoo sibarbaachise akka ufitti haasoftuufi ufiin mari’attuuf haala siif mijeessa malee bifa kamiinuu danqaa sitti hinta’u.


text:
OdeeyfannooUncategorizedUSA
Ibiddi Ameerikaa Kutaa Kaalifoorniyaa Keessatti ka’e lubbuu nama hedduu galaafate.
Ameerikaa kutaa Kaalifoorniyaa keessatti ibiddi ka’e, yoo xiqqaate lubbuu namoota10 galaafate. Ibiddi kun iddoo adda addaa 14tti kan qabate yoo tahuu, keessattu naannawa lafa qonna Inabaatiin beekkamu barbadeessaa jira. Ibiddi Saa’atii tokkotti Kilomeetra 80 saffisu, magaalaa Santa Rosa jedhamtu keessatti, Hospitaala, Dukkaalee fi manneen jireenyaa dabaleetee waluma galatti maneen 1500 ol barbadeesse.
Baddaan Naappaa muka Inabaatiin beekkamus garmalee miidhame. Naannoolee Naappaa, Sonomaa fi Yubaa keessaa, ibidda seenaa naannichaatti hamaa ta’e kanaan namoonni 20,000 ol tahan qe’ee isaanii irraa baqataniiru.
Bulchaan Kaalifoorniyaa labsii yeroo hatattamaa labsuu ilaalchisee ibsa baaseen, ”Ibiddi kun manneen hedduu barbaddeesse, kanneen kumaatamaan lakkaa’aman ammoo yaaddesseera. Kun ammoo namoonni kumaatamaan lakkaa’aman qe’ee isaanirraa akka godaanan taasiseera,” jedhe.
Ka’umsi ibidda Alhada galgala ka’e kanaa haga yoonaa hin beekamne. Ibiddi garmalee hatattamaan qabatu kun, bubbee cimaa fi qilleensa ho’aa fi gogaa taheen babal’achaa kan jiru tahuu gabaasni VOA irraa arganne ni mul’isa.


text:
Shanee: Maafiyaa Horroo Guduruu
Akkuma har’a hunduu hubatu, Shaneen Maafiyaa Horroo Guduruu ti. Itti gaafatamaan ol’aanaan
Maafiyaa kanaa Obbo Daawuud Ibsaa ti. Yeroo dheeraa keessatti, Daawuud Ibsaa dhoksaan
Maafiyaa kana ABO keessatti ijaaraa ture. Ijaaruu duwwaa osoo hin taane, sadarkaa hundatti
namoota Horroo Guduruu itti remade. Maafiyaan kun, hamma ijaarameen booda yakka hamaa fi
hammaataa daangaa hin qabne qabsoo Oromoo, ABO, fi miseensota ABO irratti raawwataa
jiraachuun isaa oolee fi bubbulee jira. Yeroodheeraa irraa jalqabee hamma har’atti Maafiyaan
Horroo Guduruu kun, qabsoon bilisummaa Oromoo akka hin milkoofineef danqaraa fi daggaraa
ittatti ta’ee jira. Murni kun, naqarsa (“cancer”) qabsoo keessaa ta’uun isaa har’a ifatti mul’atee
jira. Dhugaan turee fi jiru
Daawuud Ibsaa, daantaa mataa isaatiif malee daanta QBO fi daantaa
tokkummaa Oromoo hin qabu
; qabaateellee hin beeku. Namuu hubatuu kan qabu, Dawuud Ibsaa
namoota ganda isaa, namoota Horroo Guduruu, qoofa bakka hundatti rammaduu isaa ti.
Fakkeennaaf:
1. Obbo Jirreenyaa Taffaraa Itti gaafatamaa Jaarmaa biyya Awuroppaa—-Horroo Guduruu;
2. Obbo Gaashuu Lammeessaa, Itti gaafatamaa Jaarmaa biyya Awustiraaliyaa—Horroo
Guduruu;
3. Dr. Shuguxee Galataa, Itti gaafatamaa Damee Diploomaasii ABO—Horroo Guduruu;
4. Obbo Mikaa’eel Boranaa, Itti-gaafatamaa Jaarmaa Abba Seeraa fi Alangaa; Itti-gaafatamaa
Jaarmaa, Damee Beeksisii biyya Alaa; Itti-gaafatama Jaarmaa Damee seeraa fi toohanoo,
akkasumas Itti-gaafatamaa Jaarmaa,Damee Diinagdee USA fi Kanaadaa ti—Horroo Guduruu.
Asirratti kan nama ajaa’ibuu fi maalalchiisu, nama tokko irratti aangoon heddu tuulamuu isaa ti.
5. Aadee Dinknesh D. Kitilaa, Ijaarsa dhokkissaa namoota nannoo Horroo Guduruu ijaaruu fi Itti
gaafatamtuu ‘International Oromo Women organization (IOWO)’ jedhutti rammade—Horroo
Guduruu.
6. Obbo Tashomee Diimee, ‘International Qeerroo Support Group’ USA fi Kanaadaatti
rammade—Horroo Guduruu.
7. Obbo Girmaa Xurunaa, ilma obbolleettii isaa Itti-gaafatamaa Qeerroo biyya keessaa, Itti-
gaafatamaa Raadiyoo Sagalee Qeerroo fi Itti-gaafatamaa Diinadgee biyyaa keesaa ti—–
Horroo Guduruu.
8. Obbo Lammii Shunaa…miseensa Maafiyaa ti—Horroo Guduruu.
Dhuugaan lafa jiru, Maafiyaan Horroo Guduruu kun dhimma mataa isaatiif jecha ABO keessatti
diimokraasii dhabamsiise. Bakka diimokraasii abbaa-irrummaa, gandummaa fi dabaanbulina
(corruption) biqilchee fi magarsee sirna ittiin masakkamu kan tokkummaa Oromoo fi qabsoo
bilisummaa Oromoo ittiin laamshesu godhate.
Sinuma diriirtate kana irratti irikatee, Obbo Dawuud Ibsaa saganataa ABOn alaatti aangoo isaatti
dhimma ba’uun hojiin qabsoo fuula duratti akka hin tarkaaffanne godhaa ture; ammallee godhaa
jira. Maallaqni maqaa qabsoon walitti qabamu, bakki dhaquu fi ga’uu hin beekkamuu. Yeroo
gaafiin itti ka’u, WBOf ergame jechuun ala ragaan qabatamaan (accountability and transparency)
hin jiru. Murni Maafiyaa kun, gama tokkoon ABO diiga; qabsoo bilisummaa laamshessa. Gama
biraatiin ammoo, maqaa qabsoo fi maqaa ABOn maallaqa lammiwwaan Oromoo irraa guura.
1
Waggaa kudhanii saddeeta guutuu, maqaa Guyyaa WBOn, Guyyaa Gootoota Oromoon, Guyyaa
Fincila Diddaa Garbummaan fi amma ammoo maqaa ‘International Qeerroo Support Group’
jedhuun caasaa Maafiyaa Horroo Guduruu addunyaa keessa diriirsee lammiiwwaan Oromo
gowwomsuudhaan maalaqa guuree daldala adeemsisaa jira. Kana duwwaa odoo hintaane,
maallaqa guurame kanaan gootoota Oromoo biyyaa keessatti dhabamsiisaa jira. Maafiyaan kun,
afaaniin bilisummaa! Walabummaa! Jedhaa dhaadata. Hojiin isaatiin ammoo, tooftaa fi tarsimoo
qabsoo bilisummaa fi walabummaa Saba gonfachiisan nyaata. Afaaniin tokkummaa faarsa.
Hojiin ammoo, tokkummaa diiga. Maafiyaan kun, afaaniin jaalala Oromoof qaba jedha.
Gochaan garuu, ganda isaatiin ala jibba lammiiwwaan Oromotiif qabu hojjata. Maafiyaan kun,
ganda isaatiin ala, lammiwwan Oromoo hundaa akka masaanutti (arch-enemy) ilaala.
Xiyyeeffanaa fi adeemsi murna kanaa, Oromoo moggeessuu fi facaasuu, qabsoo bilisummaa
Oromoo laamshessuu, maseensuu fi bu’aa dhabiyyee godhee hambisuu dha. Hojiin Maafiyaa
kanaa har’a, mataa irraa hamma miillatti tortoree ajaawee jira. Haalli kun, har’a ragaa ifatti
mul’ataa Maafiyaa Horroo Guduruu ti.


text:
Yoo Garaa Irraa Booyan Imimmaan Hin Dhibu
(Ibsa ABO – Sadaasa 01, 2019)
Muummichi Ministeeraa Itoophiyaa Dr. Abiy Ahmed waltajjiilee ilmaan Oromoo itti mariisisan adda addaa irratti waa’ee wareegama Jaal Laggasaa Wagii fi sanaan wal qabsiisee dursanii akka Mootumman EPRDF bobbaa waraanaa irratti gaggeessuuf deemu Hayyu–Duree ABO Jaal Daawud Ibsaatiif odeeffannoo dabarsuu isaanii deddeebisanii oggaa kaasan dhagahaa turre.
Akkasumas, yeroon isaan gumaacha maallaqa ABOf taasisan akka tures dubbachuu isaanii dhageenya. Kun dhugaa moo soba? Maaliifis dhimma kana irra deddeebi’anii kaasuun feesise? gaaffii jedhuuf deebisaa kennuun barbaachisummaan isaa waan nutti hin mul’anneef cal’isuu filannee turre. Haa tahu malee dubbiin kun deddeebi’ee ka’uu isaa dugda duubaan akeekni dhokataan jiru waan nutti mul’atuuf fi Ummatni keenyas haqa jiru dhagahuun waan isa gargaaruuf dhimma kana irratti dhugaa jirtu ifa gochuu filanne. Dubbichi akkana:
Muummeen Ministeeraa Itoophiyaa har’aa Dhaabbata INSA (Information Network Security
Agency) Itoophiyaa keessatti hojjechaa akka turan beekamaa dha. Wareegamuu Jaal Laggasaa
Wagii xiqqoo dursee namni caasaa Tikaa EPRDF keessa hojjechaa ture (kan ammatti maqaa
isaa dhawuun hin feesisne) tokko biyya Jarman irraa Hayyu–Duree ABO Jaal Daawud Ibsaatti
bilbiluudhaan namni Abiy Ahmed jedhamu kan odeeffannoolee wal–qunnamtii adda addaa
hordofuu, dhaggeeffachuu fi butuu …kkf. irratti hojjetu tokko akka Jaal Daawud dubbisuu
barbaadu itti hima. Jaal Daawudis tole jedhee qunnamtii kanaaf haala mijeessa. Akkaataa
kanaan Dr. Abiy (yeroo sanatti Jaal Daawud waliin eenyummaa walii kan wal hin beekne
tahamus) qilleensa irraan Jaal Daawud Ibsaa waliin qunnamtii godhee wal haasawuun isaa
waan jiraa ti. Haasawa sana keessatti Jaal Laggasaa Wagii ajjeesuuf akka hordoffiin
gaggeeffamaa jiru odeessaa fi yaada qabu Jaal Daawuditti himuun isaatis dhugaa dha.
Gumaacha maallaqaa ilaalchisee kan jedhame garuu wanti Dhaabni/ABOn beeku hin jiru.
Hayyu–Dureen (Jaal Daawud Ibsaa) akkuma odeeffannoo kana argateen Jaal Laggasaa Wagii
dubbisuudhaan akka tarkaanfii baraarsaa fi of eeggannoo fudhatu (hanga nannoo sana gadi
dhiisee deemuutti) ajaja itti kenne. Jaal Laggasaa Wagii gama ofitiin odeeffannoo loltummaa
(military intelligence) sadarkaa ofiitti qabus erga ibseen booda tarkaanfiilee baraarsaa fi of
eeggannoo barbaachisan kan fudhatu tahus, loltoota ajaja isaa jala jiran kan bakkoota adda
addaatti bobbaasee jiru marfama diinaa keessatti, naannichas diinaaf dhiisee bakka sana kan
gadi hin lakkisne tahuu isaa beeksisuudhaan murtii fudhate. Qunnamtii qilleensa irraatiin kuni
tahee osoo hedduu oolee hin bubbulin Jaal Laggasaa Wagii wareegame.
Wareegama Jaal Laggasaa Wagii ilaalchisuudhaan dubbii Muummicha Ministeeraa Itoophiyaa
Dr. Abiy Ahmed biraa deddeebi’ee ka’u ilaalchisee dhugaan jiru kanuma. Jaal Laggasaa Wagii
akkuma Jaallan hiriyoota, hordoftootaa fi angafoota isaa Gootowwan Qondaaltota WBO
hafaniitti Bilisummaa Saba Oromootiif jecha waggoota dheeraaf lolee, lolchiisee gootummaa
ol’aanaadhaan wareegama lubbuu baase. Dhugaa kana eenyu illee haaluus tahe dantaa siyaasaa
kamiifuu jallisee Ummata keenya ittiin burjaajessuu hin danda’u. Duulli waraanaa (Military
Operation) sadarkaa ol’aanaatti Mootummaa Itoophiyaa kan EPRDF–n hoogganamuun
qindeeffamee Jaal Laggasaa Wagii ajjeesuuf gaggeeffame sun bifa kamiin akka gaggeeffamee
fi eenyuun akka hoogganames tahe eenyufaan akka keessatti hirmaatan ammoo viidiyoo yeroo
sanatti mootummaan Itoophiyaa maqaa Iccitii Gammoojjii Sahaaraa jedhuun qindeessee
miidiyaa qabuun tamsaase irraa caalaatti hubachuun ni danda’ama.
Kana erga ifa goonee booda, Dr. Abiy gaafas Sab–boonummaa fi aantummaa Qabsoo
Bilisummaa Oromootiin Goota keenya Jaal Laggasa Wagii baraaruuf kan qooda isaanii
gumaachan yoo tahe seenaan sun har’a yeroo isaan aangoo fiixee kan Itoophiyaa bulchuu of
harkaa qabanitti hordoftootaa fi faan–dhahii Jaal Laggasaa Wagii irratti duula gaggeeffamaa jiru
wajjin bifa kamiin walitti araarfama ? hibboo jettu Ummataaf dhiisna.
Maayyii irratti, Gumaan Jaal Laggasaa Wagii Bilisummaa Saba keenyaa mirkaneessuu tahuu
hubachiisaa, Kabajamoo Muummicha Ministeeraa Itoophiyaa Dr. Abiy Ahmed wajjin waan
gaafa sana Ummata keenyaafis tahe biyyattii tanaaf waliin dalaguu dandeenyu turreen olitti
(yoo garaa irraa tahe) har’a yeroo isaan aangoo kana of harkaa qabanii fi Hoogganni ol’aanaan
ABOtis qaamaanuu isaan cinaa jiru kanatti waan nuti waliin hojjechuu dandeenyutu irra guddaa
dha jennee waan amannuuf isa irratti waliin haa hojjennu jenna. “Yoo garaa irraa booyan
imimmaan hin dhibu.” jedhu mitii ree?
Injifannoo Ummata Bal’aaf !
Adda Bilisummaa Oromoo
Sadaasa 01, 2019


text:
Qellem Wallaggaa
“Adoolessa 30/2018 Gootni keenya qabsaa’aa JAAL BAARUU LUUCCOO dhiyeenya kana mana hidhaa Qaallittii irraa kan ba’e guyyaa Borii (Hagayya 1/2018) gaafa Kibxataa bakka dhaloota isaa G/Q/Wallaaggaa aanaa Gidaamiitti waan galuuf qeerroon Godinachaa daandii kana irra jirtan 1.Daalle Sadii/Haroo Sabbuu 2.Sadii Canqaa/Canqaa 3.Daalle Waabaraa/Qaaqee 4.Gaawoo Qeebbee/Qeebbee 5.Harroojjii 6.Jimmaa Horroo/ Nuunnuu 7.Gidaamiin simannaa gochuufiin gara maatii isaatti akka geggeessitan kabajaan isin gaafanna.”
Via: Miidhaksaa Abbishuu


text:
Konfaransiin maree imaammata ABO gaafa Waxabajjii 3, 2018 magaalaa Asmaraa keessatti eegalamee ture guyyaa sadaffaaf itti fufee akka jiru gabaasaan ONN galma walgahiichaa keessaa nuu ergeen addeesseera.
Akka gabaasa kanaatti gaafa Waxabajjii 3, 2018 waaree dura imaammanni dinagdee Oromiyaa maal akka ta’uu qabu qorannoo ogeeyyota dinagdeetiin qophaa’ee ture dhihaatee mareen bal’a…an hirmaattota Konfaransiichaatiin kan taasifamaa oole yammuu ta’u, waaree booda ammoo imaammanni barnoota Oromiyaa ogeeyyota barnootaatiin dhihaatee mareen bal’aan taasifameera.
Akkasumas gaafa Waxabajjii 4, 2018 waaree dura qorannoon imaammata qabeenyaa uumamaa fi qonnaa ogeeyyotaan erga dhihaatee booda mareen bal’aan kan taasifamee ture yammuu ta’u, waaree booda ammoo qorannoon imaammata fayyaa hawaasaa ogeeyyotaan dhihaate mareen bal’aan taasifameera.
Guyyaa har’aa jechuun Waxabajjii 5, 2018 waaree dura qorannoon dhimmaa caasaa mootummaa ilaalchisee ogeeyyotaan dhihaatee mareen geggeeffamaa kan jiru yammuu ta’u, waaree boodas maree banaa waliigalaatiin kan itti fufu ta’uun barameera.
Ogeeyyonni imaammatoota kana qorannoo waggaa tokkoof deemsisaa turan irratti hundaa’anii dhiheessan kunniin hundi mareen kun erga xumuramee booda qaranii fi wayyeessanii kan dhiheessan yammuu ta’u, konfaransii kana booda Walgahii idilee Shanee Gumii ABO irratti dhihaatee erga wayyeeffamee qaramee booda Shanee Gumii ABO tiin raggaasifamee, imaammata mootummaa TPLF/EPRDF booda, mootummaa hundeeffamuu malu keessatti ABOn hordofu malu ta’a jedhamee eegama.
Konfaransiin Maree Imaammata ABO Guyyaa 3ffaaf Itti Fufeera. Waxabajjii 5, 2018.
Konfaransiin maree imaammata ABO gaafa Waxabajjii 3, 2018 magaalaa Asmaraa keessatti eegalamee ture guyyaa sadaffaaf itti fufee akka jiru gabaasaan ONN galma walgahiichaa keessaa nuu ergeen addeesseera.


text:
Busaa
Busaan (malaria) dhukkuba daddarbaa kan bayyinaan naannoo tiroopikii fi sab-tiropikii kessatti ardii Ameerikaa, Eshiyaa fi Afrikaatti argamu. Dhukubni kun tilmaaman hanga ummata miliyoona 400 ta'u wagga tokkotti kan qabu yoo ta'u, ummatta miliyoona 1 hanga 3 ta'an waggaatti ajjeesa. Ummatni dhibeen kun bayyinaan ajjesus ijolle xixiqqoo Sab-Sahaaraa Afrikaatti argamani.
Dhibee busaa kan namarraa namatti dabarsu bookee busaa ishii dhaltuu Anoofeles jedhamuun beekkamtu. Maxxantoonni busaa nama qabsiisan seelii dhiiga diimaa keessatti kan wal horan yoo ta'u kanarraan kan ka'e, busaan hirrina dhiigaa (anaemia), akkasumas mallattoo oo'a qaamaa, qorri namtti dhaga'amuu, of wallaaluu fi du'a fida. Dhibee busaa ittisuuf akka bookeen busaa nama hin hiddine(ciniinne) gochuun barbaachisaa dha. Kana gochuuf agobarrii fayyadamuu, qoricha bookee busaa biifuu, fi bishaan ciise gogsuun fala ta'a.
Dhibeen busaa talaalli hin qabu. Kanarraan kan ka'e, falli inni guddaan akka dhibeen kun nama hin qabne ittisuudha. Qorichi dhukkuba kana ittisu garuu gatiinsaa miyaa waan ta'eef namoonni naannoo busaaf saaxilame jiraatan gatii isaa hin danda'an. Ga'eessota nannoo busaaf saxilame keessa jiraatan baayyeerratti dhibeen kun deddebi'ee itti ni ka'a, akkasumas humni dhibee kana ittisuu isaaniis dadhabaa deema. Dhukkuba kana yaaludhaaf qoricha akka kuniin(quinine) ykn artemisiniin(artemisinin) fayyadamuun kan beekkame yoo ta'u dhibeen busaa garuu yeroodhaa gara yerootti qorichoota kanatti baraa jira.


text:
Oduu Amma Nugahe! PPn Hojjetaa Mootummaa Oromiyaa 500,000 Tahu “Diina” jechuun farraje!
Har’a ganama walgahii ariifachiisaatu waajjira PP Oromiyaatti taa’ame. Ajandaan marii ammoo gamaggama leenjii Bilxiginnaan hojjetaa Naannoo Oromiyaa keessa jiruuf kennaa jiruu dha. Leenjiin paartii guyyaa afuriif geggeeffama jiru kun Kamisa boruu dhumata.
Gamaggama guyyaa har’aa kanarratti yaadota guyyoota lamaan kana hojjettoota irraa kahe bu’uura godhachuun mariin taasifame. Marii kanarratti,
-Hojjetaan 100% Paartii keenya waliin hin jiru,
-Diina 500,000 baannee deemuu hin dandeenyu
-Hojjetaan hundi miseensa paartii tahuun dirqama isaati.
-Hojjetaa miseensa hin taane ni hiina; ni ariina
-Hojjetaa baayyeen hidhata mormitootaa qaba. Humna hidhate waliinis hariiroo qaba.
-Hojjettoota leenji irratti yaadota mormii kaasan akka hidhaman ykn ari’aman
-Namoota ammaaf ejjennoon isanii hin beekamne akka hordoffiin basasaa irratti taasifamu jechuun kallattiin ka’ameera.
Guduunfaa leenjii guyyaa boruu kanarrattis, miseensa PP tahuun deeggarun dirqama hojjetaa hundaa akka tahee fi hojjetaan kana hin goone diina waan taheef, mootummaan mindaa hin kaffalu jechuun akka guduunfamu kallattiin ka’ameera.