text:
Jilli OPDO kan Wayyaaneen gara biyya alaa bobbaafte mormii cimaan isa qunnaamuu gabaasota dhihaatan irraa argaa jirra. Warri Melbourne guutumatti walgahichi akka hafu gochuun yoo milkaayan, warri Frunkfurt walgahiin sun embaasii keessa waan ta’eef hambisuu dadhabanis, hiriira guddaan mormii isaan agarsiisan jiran. Gama Minnesota yoo dhuufnu haala walmakaan jiraachuu agarra. Gama tokkoon mormii cimaadhaan Abbaa Duulaa naasisuu videon agarre. Akkasumas magaalaa Oromoo kum afurtamii ol keessa jiraatu kessatti, walgahii qondaalonni mootummaa gurguddoo afur irratti argamaniif namni 39 qofti argamuun, san keessaahuu walakkaa ol warra isaan mormuuf seene tahuun sirni kun akka fedhetti ummata keessa seenuu dadhabuu isaaf ragaadha. Haa taa’uu garuu akka baay’ina ummata achi jiruutinif haala amma dura Minnesotaan beekkamtuutin namni mormiif bayes xiqqaa. Sababni kanaa rakkoon qindoominaa falmattoota ( activists) jidduu jiraachuu akka ta’e hubanna. Tarkaanfii fudhatamuu malurratti dursa mariinfi ejjannoon walfakkaataan akka hin fudhatamin agarra. Mudaafi milikiin Oromiyaa Xiqqoo keessatti mul’atu hamilee hawaasa Oromoo biyyaafi ala jiraataniif muteessaadha. Kanaafu laafinni akka amma mul’atee kun akka lamuu hin deebine itti yaaduun barbaachisaadha.
Amma erga dubbiin dabartee booda jaarmayoota hawaasaafi namootatti quba qabuun wal balaaleffachuun daran wal diiguuf malee faaydaa biraa hin qabu. Akeekni guddaan Wayyaaneen jara asitti bobbaafteefuu dadammaqiinsaafi tokkummaa Oromoo biyyoota alaatti waggoota lamaan dabaran mul’ate kana shakki jidduu naquun laamshessuufi. Kana hanqisuufi ciminaan as bahuuf jaarmayaaleen hawaasaatifi falmattoonni ( activists) walgahanii waan tahe tasgabbiin xiinxaluun ejjannoofi tarsiimoo waloo baafachuun barbaachisaadha. Hojii kana ammoo kaleessuumarraahuu akka eegalan waan dhageenyeef injifannoon akka as bayan abdiin guddaadha.
Haaluma walfakkaatuun gaazexessitoonni OMN hojii boonsaa hojjattan. Kaameraa seensisuu dhoorganis luuxanii seenuun sagalee waraabbachuun, gaafilee ciccimoo ummata keessa jiraan gaafachuun isaani injifannoodha. Odeeffannoo ummata barbaachisu maddisiisuuf yaalii dhumaa godhuu isaanitiif ragaadha. Haawwii odeeffannoo dabalataa argachuuf qabniin jecha hamma walgahii boodaatti turan. Yaalii kana hunda sa’aa dhaabbataa hojii isaanitin alatti kaka’uumsa mataa isaanitin kan godhan ta’uun murannoo isaanii kanaaf ragaadha. Joolleen tun baatilee kurnan kana keessatti shiraafi roorroo mootummaa kanaa ifatti saaxiluun saalfachiisaa turte. Yeroo gabaabaa kana keessatti joolleen muuxannoo televiziyoonaa takka malee onneen hojitti seente tattaaffi hakanii guyyaan gooteen gaazexeessitoota sabni isaanii ittiin boonu, alagaan itti hinaafuufi diinni haxooxifatee sodaatu ta’uu danda’anii jiran. Affeeraan ‘kophatti isin dubbifnaa’ sun tooftaa ( set up) suuraa maqaa gaazexessitoota kanaatifi dhaabbata isaanii, OMN, xureessuf baasan kana argachuuf akka ta’e ifaadha. Joolleen yaaliin interview Abbaa Duulaa waliin gochuu waan deebii argatan itti fakkatanii duuka deeman. Jarri garuu yoo danda’an sossobachuuf, dadhabnaan ammoo maqaa balleessuuf karoorfatan. Kun ammoo olola sa’aatilee muraasaatiif yoo fayyade malee bu’aa biraa hin qabu. Eenyummaafi amanamummaan gaazexessitoota kanaa hojii guyya-guyyaan ummataan gahaniin malee suura takkittiin hin madaalamu. Tooftaa rakishaa akkanaatitu duraanuu OPDO saree alagaan gamaa gamana ergattu ta’urraa baahuu isii dhoorge.
Warri suuraa kanatti fayyadamee OMN maqaa balleessuu fedhu wanni hubachuu qaban, hojii boonsaa gaazexeessitoonni dalaganitti dabalatee hogganoonni dhaabbata kanaa bakka walgahii sanitti argamuun murmii agarsiisaa turan. Warra alatti Abbaa Duulaa gaafiin muddee ari’e keessaa takka miseensa boordii OMN kan taate Aadde Ertiraa Namarraati. Akkasumas namoota sadeen mormii kanarratti qabamanii hidhaman keessaa takka, Aadde Saamiyaa Usmaan, miseensa koree qindeessitu OMN kan Minnesotaati. Yeroo hogganoonni alaa mormiin jara waxalanii ari’anii ol galchan, gaazexessitoonni ammoo keessaa, naamusa ugummaan isaanii ajajauun gaafilee belbletuu dhiheessuun isaanii OMN jaarmaya akkamii akka tahe ragaa baha.
Waa hundaafuu mee haala jila OPDO Minnesota dhaqe san mudate gabaasa guutuu OMN dhiheesse irraa laalaa


c: text/html

text:
Dhiittaan Mirga Dhala Namaa Mootummaa Itoophiyaatiin Gaggeeffamaa Jiru Qorannoo Walaba Sadarkaa Addunyaa (International Investigation) Barbaada
(Ibsa ABO – Gurraandhala 1, 2020)
Dhiha Oromiyaa (Godinoota Wallaggaa) irraa tajaajilli qunnamtii akka bilbilaa fi internet erga Mootummaadhaan kutamee baatii tokko tahee jira. Qunnamtiin cituu irraa kan ka’e waan guyya guyyaatti tahu ragaa guutuu wajjin yeroodhaan argachuun ulfaataa tahus ajjeechaa loltootni fi hidhattootni mootummaa Itoophiyaa lammiilee nagaa (meesh-maleeyyii/Civilians) irratti gaggeessaa jiraniin lubbuun namaa akka baala mukaa haca’aa jiraachuun dhagahamaa jira. Keessattuu Godinoota lama (Lixa Wallaggaa fi Qellem Wallaggaa) keessatti ajjeechaa fi miidhaa loltootni mootummaa Ummata irraan gahaa jiran jechi ittiin ibsan nu dhibee jira. Yakka waraanaa fi dhiittaa mirga dhala namaa jedhanii qofa ibsuun illee itti xiqqaata. Kibba Oromiyaa (Godinoota Gujii)ttis haalli jiru kana irraa hedduu addummaa hin qabu. Roorroo bifa kanaan waggaa tokko caalaaf bulchiinsa waraanaa (Command Post) jalatti Ummata kana irra gahaa jiru yeroo adda addaatti ibsinee furmaatni akka itti barbaadamu gaafachaa kan turre tahus hanga ammaatti rakkoon kunii fi sagaleen Ummata keenyaa dhageeytii isaaf malu argachuu hin dandeenye.
Yeroo ammaa ajjeechaan lammiilee nagaa (meesha-maleeyyii) irratti gaggeeffamu, hidhaan, barnoota irraa arihatamuun barattoota manneen barnootaa ol’aanoo, walumaagala dhiittaan mirga dhala namaa fi yakki waraanaa Ummata keenya irratti gaggeeffamaa jiru kan yeroo kamuu caalaa hammaataa fi ulfaataa tahee jira. Qorannoo qaama walabaa kan sadarkaa addunyaa (international investigation) fi furmaata hatattamaas kan gaafatu dha.
Rakkoon kun yoo hatattamaan hin dhaabsifamu tahe gara haala kana irra hamaatti cehee tohannoodhaa ala bahuu akka danda’u yaaddoo keenya tahuu ammas irra deebinee gadi jabeessinee ibsina. Roorroo tahe jedhamee mootummaan Itoophiyaa (Bulchiinsi Dr. Abiy Ahmed) Ummata nagaa irratti gaggeessaa jiru kana cimsinee balaaleeffanna. Hatattamaan akka roorroon kun Ummata irraa dhaabbatus jabeessinee gaafanna. Ajjeechaa lubbuu fi barbadaawinsa qabeenyaa dabalatee miidhaa hanga ammaatti dhaqqabee fi haala kanaan itti fufee dhaqqabuuf malu maraafis kan itti gaafatamu mootummaa Itoophiyaa (Bulchiinsa Dr. Abiy Ahmed) tahuu ifa goona.
Maayyii irratti wanneen armaan gadii akka guutaman ABOn gadi jabeessee gaafata:
1. Ajjeechaan, hidhaa fi roorroon bifa hundaan Ummata nagaa irratti gaggeeffamaa jiru kun hatattamaan akka dhaabbatuu fi loltootni Ummata nagaa fixaa jiran mooraa ofiitti akka deebifaman.
2. Rakkoon jiru karaa nagaa mariidhaan furmaata akka argatuuf mootummaan akka haala mijeessu.
3. Ummatni sababa kanaan miidhaan gara garaa irra gahee fi qe’ee ofii irraa baqachiifame qe’ee ofiitti deebi’ee nagaadhaan akka jiraatuu fi miidhama irra gahe irraa akka kabsatuuf birmannaa fi gargaarsi barbaachisu akka godhamuuf. Kan balleessaa fi murtii seeraa malee hidhaman akka hiikamanii fi barattoota dabaan barnoota irraa arihataman barnoota isaaniitti deebisuuf haalli akka mijeeffamu.
4. Yakka Ummata nagaa irratti raaw’atamaa jiruu fi miidhaa suukanneessaa gahaa jiru kana ilaalchisee qorannoon walabni kan sadarkaa Addunyaa (International Investigation) akka gaggeeffamu.
Injifannoo Ummata Bal’aaf !
Adda Bilisummaa Oromoo
Gurraandhala 1, 2020

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Berhanu Hundee
Kutaa Diigdamiishanaffaa
Dirree siyaasaa babal’isuu fi dhaabbilee mormitootaa (akka haaraa jedhamutti morkitootaa) wajjin marii godhuuf tattaaffiilen Muumicha Ministaraa (MM) Dr Abiyyiin calqabaman kan jajjabeeffamuu qaban ta’anillee, haalli yeroo ammaa Oromiyaa keessatti mul’atu baay’ee kan nama gaddisiisu qofaa osoo hin taane kan hedduu nama yaaddessuu dha. Keessumaayyuu wanti lixa (dhiha) Oromiyaatti ta’aa ykn godhamaa jiru baay’ee kan nama yaaddessu bira dabree saba Oromootiif qaanii guddaa dha. Maaliif yoo jedhame, uummatni Oromoo biyya tasgabbeessuu fi ijaaruu akka danda’u Addunyaatti agarsiisaa yeroo jirutti naannoo isaa keessatti rakkoon akkanaa uumamuun hedduu nama qaanessa. Rakkoolee kana eenyutu uume? Badii godhame fi lubbuu lammiilee galaafatamaniif eenyutu ittigaafatama? Barreeffama kutaa kanaa keessatti gaafiilee kanatti xiyyeeffadheen yaada koo ibsuu yaala.
Warri dhiha (lixa) Oromiyaatti rakkoo uumanii, lubbuu lammiilee galaafatan kun eenyu?
Eenyu maaliif rakkoo akka uumu dhimma xiyyeeffannaa argachuu qabu waan ta’eef, akka tilmaama kiyyaatitti yaadan qabu osoo hin ibisin dura, wanti tokko beekamuu qaba. Akka dhagahamaa jirutti humnoota garee sadiitu naannoo kana keessa socha’aa jiru.
- humnoota mootummaa kan waan afur ofkeessaa qabu jedhamu; isaanis: Raayyaa Ittisa Biyyaa, Poolisii Federaalaa, Poolisii Oromiyaa fi Humna Addaa Oromiyaa;
- humnoota hin beekamne garuu tarii Wayyeeneetu gurmeessuu fi qindeessuu mala kan jedhaman;
- Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) dha.
Wayyaaneen maaliif akka rakkoo uumtu hundaafuu ifa dha jedhee waanan amanuuf, asirratti waa baay’ee jechuu barbaachisaa miti. Humnoota garee lamaan hafanirratti garuu yaadan qabu ibsuun barbaada. Asirratti wanti ani dubbistoota barreeffama kanaa hubachiisuu fedhu, ani garee tokko deeggaree kan biraa balaaleffachuuf akkasumas jaarmayaa tokkoof dubbachuu osoo hin taane, yaada dhuunfaa kiyyaa ibsuufani.
Ka’umsa yaada kiyyaattif akka ta’u, waan tokko yaadachiisuun barbaada. MM Dr Abiyyi yeroo gara Asmaraa/Eertiraa deeme sana jila ABO kan Obboo Daawud Ibsaatiin durfamu wajjin marii godhee akka ture himamaa ture. Isuma sana wajjin walqabatee natti fakkaataa, ABOn labsii dhukaasa dhaabu baasee ture. Marii calqabame sana ittifufanii karaa nagaatiin furmaata barbaaduuf natti fakkaata. Mariin sun yeroo ammaa maalirra akka jiru beekuu baadhullee; marsaalee tokko tokko fi Face Bookrratti waa baay’eetu argamaa jira. Mariin ABO wajjin calqabame kun OPDO akka hin gammachiisini fi sababa kanaan dhaaba kana (OPDO) keessatti tarii gareleen adda addaa akka uumaman odeeffama. OPDOn akka ABOn biyyatti deebi’u hin barbaadu jedhamas. Kanaaf ragaa ta’uu kan danda’u, barreeffama mata dureen isaa “Shanee fi Wayyaanee Lakkoolee Hammeenyaa!” jedhu tokko bilisummaa.com irratti dubbiseen ture. https://bilisummaa.com/shanee-fi-wayyaanee-lakkoolee-hammeenyaa/
Kaayyoon barreeffama kiyyaa ilmaan Oromoo jidduutti olola fi rakkoo uumuuf osoo hin taane, waanan barreessu kanaaf ragaa qabatamaa ta’uu akka danda’u hubachiisuufi. Shanee fi Wayyaaneen lakkoolee hammeenyaa ti waan jedhameef sababa isaa abbuma barreeffama sana dhiyeesseefan dhiisa. Garuu kan na dinqe, yeroo ammaa mootummaan Itoophiyaa nagaa fi araara buusuuf ABO wajjin mariin calqabame yeroo jedhamee himamaa jirutti, maaliif ABO warra Shanee jedhamee yaamamurratti duulli akkanaa kun godhama? Moo Shaneen isan jedhan kun garee biraa ti laata? Karaa biraatiin immoo, kanaaf ragaa qabatamaa qabaachuu baadhullee, MNO WBOrratti duula godhuuf akka karoorfates ni haasa’ama. Egaa, walumaagalatti karaa tokkoon marii barbaadaa ykn hoggantootni ABO akka biyyatti galan yaamicha godhaa; karaa biraatiin garuu ABO/WBOrratti duula gara garaa banuun maaliifi?
Yoo uummatni nagaa rasaasaan dhumu, kana eenyutu itti gaafatama?
Ani akka yaada fi ilaalcha ykn hubannoo kiyyaatitti, OPDOn dhugumatti hoggantootni ABO gara biyyaatti akka deebi’an waan barbaadan natti hin fakkaatu. Sababni isaa immoo, Hoggantootni ABO biyyatti deebi’anii uummata Oromoo bal’aa jidduutti yoo argaman, uummatni guutumaa guututti isaan duuba hiriiruu waan danda’uuf, kun OPDO biratti sodaa guddaa uuma. Jiraachuun OPDO fi egereen isaatuu gaafii keessa gala jechuu dha. Dhugaan hunduu hubachuu qaban, OPDOn jaarmayaa walaba taatee, uummata Oromootiif ijaaramtee miti. Dhaaba Wayyaaneedhaan ijaaramtee, fedhii isaanii guutaa ture dha. Kuni olola osoo hin taane, waan seenaan ragaa bahuu dha.Kanaafuu, ABO wajjin walbukkee dhaabbattee uummata Oromoo keessa jiraachuun ishii waanuma hin yaadamnee dha.
Haa ta’u malee, OPDOn uummata Oromoo bal’aa biratti fudhatama argachuu kan barbaaddu yoo ta’e, tokkoffaa ABO diina godhattee laaluu fi isa dhabamsiisuuf yaaluu dhiisuu; karaa nagaatiin taa’anii waliin mari’achuu; WBO dhabamsiisuuf duula calqaban kana dhaabuu. Lammaffaa, Oromiyaa walaba taatu ijaaruudhaan kan mormanillee yoo ta’e, imaammata ABOrratti waliigaluu. Innis xinnaatee yoo xinnaate mirgi hiree murteeffannaa uummata Oromoo kabajamee; uummatni bal’aan kun galii isaa isa xumuraa fi egeree isaa ofumaaf akka murteeffatu taasisuu. Qabxiilee lamaan kana hojiirra oolchinaan, OPDOn ABO wajjinis ta’ee uummata Oromoo bal’aa wajjin araaramuu dandeessi. Yoo kana hin goone fi akkuma amma itti jiran kanatti duula kana ittifufan, ammaaf yeroodhaaf miidhaa goddaatu uummata keenyarras gaha malee, booda garuu kan dhabamuuf deemu ABO osoo hin taane, OPDO Wayyaaneen ijaarte kana dha. Kun olola osoo hin taane, waanuma arguuf deemnuu dha.
Dhumarratti, WBOn gaachana uummata Oromoo ti; abdii bilisummaa fi egeree saba kanaa ti. WBO ammaaf laaffisuu ta’a malee isa dhabamsiisuun waan danda’amu natti hin fakkaatu. WBOn bilisa baasaa dha malee uummata isaa miidhuuf manaa hin baane. Kaayyoon isaas kanaa miti. Yoo waraanni irratti banamu ofirraa ittisuun dirqama isaa ti. Haa ta’u malee, naamusa eeggatee socha’uu fi hanga danda’ametti uummata nagaa keessa seenee diina wajjin walitti dhukaasuun balaa waan fiduuf kanarratti ofeeggannoo godhuun dirqama ta’a. Yoo uummata keessatti dhukaasni baname, humnoota lama kan walitti dhukaasan qofaa osoo hin taane, humna hin beekamnetu keessa galee, uummata keenya fixa. Wayyaaneen isa kana barbaaddi. OPDOn immoo isa kana sababa gootee, WBO maqaa xureessuu fi uummata biratti akka balaaleffatamu godhuuf carraa argatti. Kanaafuu haala kana keessatti ofeeggannoo cimaa barbaachisa.
Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaan turaa!
Ulfaadhaa!


text:
Tukaana Siree Harkaan To’achuu
View this page in another language
English | Español (Spanish) | አማርኛ (Amharic) | العربية (Arabic) | 简体中文 (Chinese) | Français (French) | Hmoob (Hmong) | Oromo | Pycckий (Russian) | Somali | Tiếng Việt (Vietnamese)
Ofuma keetii hojjedhu, tukaana siree too’achuun erga sirriitti barbaadanii booddee qabuu yookin ajjeesuu danda’uu dha. Fiixaan ba’uuf iddoo tukaanni siree dhokatan hunda obsaan sakkatta’uun barbaachisaa dha. Tooftaan kun tukaana siree hunda hin fixu, irradeddeebi’uun yoo hojjete garuu lakkoofsa tukaana sireemana kee keessaa xiqqeessuu ni danda’a.
Meeshaalee tukaana siree harkaan ajjeesuuf nama gargaaran
Meeshaaleen tukaana siree ittiin qabuu fi mancaasuu dandeenyu suuqii naannoo keenya jiran keessa jiraachii danda’u. Isaan kunnis:
- Tiriikaa: tukaanni siree iddoo baqaqaa dukkana keessa dhokatu. Bifni isaanii garuu diimaa fi magaala, yoo soorachuudhaa baatan garuu bifni isaanii magaala ifaa ta’u. Kun immoo akka isaan hin argineef gufuu ta’a. Yeroo tukaana siree barbaaddu tiriika kee kallattii ittiin sakatutti ibsi kun immoo hanqaaquu fi ilmooleen isaanii otuu hin hafin akka argaman taasisa.
- Kaardii moofaatti fayyadamuu:Kaardii moofaa pilaastika irraa hojjetame, dhohaa manaa keessa otuu hin dhommoqin seenuu danda’utti fayyadami. Erga kaardii sana seensistee booddee tukaana siree dhiibdee baasuun ajjeesuu ni dandeessa.
- Meeshaa akka shiboo battee jiru: Meeshaan battee fi baldhaan filannoo gaarii dha sababni isaa tukaana siree baasuuf hedduu gargaara, akkasumas itti dhihaachuun tukaana siree akka argituuf si gargaara. Akkuma ilbiisota kana dhoohaa manaa keessatti argiteen, fiixee shiboo sanaatiin harkisuudhaan baasuu ni dandeessa.
- Huccuu fi bishaan ho’aa: Akkuma shiboo battee huccuu fi bishaan hoo’aan tukaana siree qabuuf baay’ee fayyada. Akkuma bishaan ho’aa sana cuunfinee lafa irratti dhangala’uun tukaana siree akka qabe ilaale. Yoo bishaan huccuu keessatti baay’ete cuunfuun hir’isi. Naannoo bishaan hoo’an irratti dhangale sun tukaana siree beelasuun akka inni baqatu taasisuu danda’a. Huccuutti fayyadamuun kan inni hedduu gargaaru iddoo tukaanni siree baay’inaan jiranitti. Lafa bishaan hoo’adhaan jiisuun mala shiboo batteedhaan gargaaramuu akka inni hir’isu beeki.
- Boorsaa Pilaastikii: Boorsaa balfaa itti kuusanii fi feestaalii qopheessuun huccuu fi meehsaalee tukaana sireetiin itti kuusuuf nu gargaara. Meeshaalee faalaman haala kanaan kuusuun tamsa’uu tukaana siree too’achuuf hedduu gargaara.
- Boraatii dachaasuun olkaa’uu: Huccuun boraattii dachaasuun keessa olkeenyu boorsaa bal’aa dha. Erga huccuu boraatii keessa keenye sana itti cufnee booddee tukaanni achi keessa jiran beela’uu jalqabu. Boorsaa/huuccuu biraatii fi firaashii keessa gootu qabaachuu qabda. Erga boraatii fi firaashii kee boorsa kana keessa keessee tukaanni kun turban lama keessatti du’uu jalaqaba garuu boorsa sana hanaga ji’oota 18 tursiisuu qabda.
Huccuu/boorsan kun gosoota hudduu waan qabaniif huccuu tukaana siree ajjeesuuf oolu adda baafachuu hin dagatin.
Naannoo qulqulluu uumuu
Barbaacha tukaana siree jalqabuuf naannoo qulqulluu mijeessudhaan minjaala fi meeshaalee sakattama’aman gara sanatti dabarsuudhaan carraa tamsa’insa tukaana siree hur’isuu barbaachisaa dha.
Rogaa fi qarqara banaa dhaaba manaa irraa jalqabi. Kaardii moofaa sanaan dhooqaa fi holqa dhaaba manaa keessa sakkata’I. Hijii kee baqaqaa manaa keessaa ilaaluun xiyyeeffadhu. Fakkeenyaaf, hojii kee afaa manaa keessa jalqabda yoo ta’e, baqaqaa afaa manaa fi lafa gidduu jiraachuu isaa mirkaneeffadhu, akkasumas baqaqaan afaa fi dhaaba manaa jidduu jiraachuu isaa hubadhu. Koornissinii fi afaan manaa kee banaa qaba yoo ta’e cufuuf yaali. Yeroo kana gootu bishaan hedduu hin fayyadamiin. Erga meeshaa lafarraa kaastee ilbiisota socha’an ijaan mil’adhu. Yoo mala iddoo duwwaa fayyadamuu barbaadde toora interneetii (www.bedbugs.umn.edu/bed-bug-control-in-residences/vacuuming) jedhu mata duree “Vacuuming Items to Capture Bed Bugs” ilaali. Suuraa fi fakkiiwwan dhaaba manaa keessa jiran sakkatta’uu hin dagatiin.
Amma meeshaalee sakkata’aman naannoo qulqulleessitee qopheesite keessa gochuu ni dandeessa. Hammummaa meeshaa gara naannoo qulqulluu kanatti dabarsaa adeemtu iddoon qulqulleeffattee siif bal’achaa adeema. Tooftaa kanatti yeroo gargaaramtu teessoo fi minjaalota si’a lamaa ol sochoosuun hin barbaachisu. Kana gochuun sochii teessoo irratti otuu hin taanee tukaana siree sakkata’uu irratti qofa akka xiyyeeffattuuf si gargaara.
Huccuu fi meeshaa dhiqaman akka baasi. Wantoota xiqqoo sakkata’uun hojii salphaa dha. Odeeffannoo abalataaf toora interneetii “Laundering Items to Kill Bed Bugs” (www.bedbugs.umn.edu/bed-bug-control-in-residences/laundering) illali.
Tukaana siree barbaaduu
Meeshaalee keetti fayyadamuudhaan tukaana siree barbaaduu jalqabi. Maal akka barbaaddu yaadadhu: tukaana ga’eessota, xixxiqqoo, hanqaaquu, gugaa tukaanaa. Odeeffannoon dabalataa toora interneetii (www.bedbugs.umn.edu/have-i-found-a-bed-bug) mata duree “Have I found a Bed Bug?” jedhu jalatti tarreefamee jira.
Siree irraa jalqabiuun gara boraatii, firaashii fi kan biraatti darbi. Jalqaba kannen mul’achuu danda’an sakkatta’i. Sana booda wantoota dhokanii jiran ilaali. Teessoon firaashii kan siree irra jiru roga shananiinuu ilaalamuu qabu. Erga irra gubbaa isaa ilaaltee booda garagalchuudhaan dugda duuba isaas sakkata’i.
Haaluma wal fakkaatuun firaashiis sakkata’i. kan adda isa taasisu firaashiin qarqara isaatiin pilaastikii furdisuuf itti hodhame qabaachuu isaati. Hidhiin firaashii qarqara irratti hodhamee jiru kun yeroo heedduu iddoo tukaanni siree dhukatu dha. Tukaanni siree miliqee akka hin hafneef qarqara firaashii sanaa sirriitti urgufuudhaan ilaaluun barbaachisaa dha. Erga sakkataanee ilaallee booddee qarqara hodhaa firaashii sana iddoo isaatti deebisuun kaa’uun dagatamuu hin qabu.
Roga siree kallattii hundaanuu jiran ilaaluun barbaachisaa dha. Iddoo rogoonni itti walqunnamanii fi walirra qaxxaamuran sirriitti ilaaluun barbaachisaa dha. Miilli fi jalli siree yeroo hedduu iddoo tukaanni siree itti baqachuun of dhoksanidha. Lafa, iddoowalqunnamtii biloonii, ulaa fi hoolqa teessoo sirriitti sakkata’i.
Erga siree xumurtee booddee teessoo naannoo sana jirutti darbi. Teessoo dheeraa irraa otuu jalqabamee ni filatama sababni isaa dhaaba manaa wajjin waan walitti maxxanuufi. Erga isa gara naannoo qulqulluutti geessinee booda meeshaalee isatti ananii jiran itti aansuun sakkatta’uu.
Teessoo yeroo sakkattaanu iddoo alaa mul’atu irraa haa jalaqabnu. Qarqara, roga fi qabannoo isaa ilaali. Iddoo qaxxaamuraa fi hoolqa qabaachuu isaa sirriitti sakkata’i. dhaaba manaarraa siiksuun duuba isaa ilaali. Boollaa fi iddoo dhooqa hundumaa itti siiquun hubannaadhaan ilaali.
Minjaala dheeraa kuusaa meeshaaleetiif oolu keessaa fi qarqara isaa sirritti ilaalaa. Mi’oota mana achi keessaa guuruudhaan sirritti sakatta’aa.
Erga teessoo xumurtee booda iddoo inni ture sanatti darbi. Teessoo sana iddoo biraatti siiqsuuf gargaarsa nama kan biraa si barbaachisa. Adeemsa murteessaa ta’etti gargaaramuun teessoo sakkataatee xumuruu kee mirkaneeffadhu. Teessoo fi lafa inni irra taa’u jidduu wanta lallaaffaa kaa’i.
Hanga meeshaaleen hundinuu naannoo qulqulluu keessaatti kuufamanitti teessoo fi meeshaalee kanneen biraa sakkatta’uu kee ittuma fufi. Mi’oota hundumaa akka siif qabatuuf naannoo qulqulluu sana bal’isuun sirraa eegama. Naannoo qulqulluu baldhisuudhaaf adeesuma jalqaba fayyadamte irra deebi’uun gargaarami.
Erga teessuu fi meeshalee tokko tokko sakkataatee booda mi’oonni hafan yoo jiraatan ilaaluun gara naannoo qulqulluutti dabarsi. Akkuma armaan olitti caqasametti afaa manaa, ulaa fi dhoohaan yoo jiraate ilaali.
Erga xumurtee booda, teessoo gara iddoo isaatti deebisuun man asana qulqulleessi. Meeshaaleen hin sakkata’amiin yoo jiraatan mala qabaneessuutti fayyadamuun qulleessuun barbaachisaa dha.
Huccuu boraatii fi firaashii itti haguugun baay’ee barbaachisaa waan ta’eef isa gochuu hin dagatinaa. Huccuu/boorsaan kun tukaanni siree akka hin dhokannee fi hin bittinoofne ittisa.


text:
Bulchiinsa naannoo Oromiyaa keessatti, namoonni halkan mana isaanii tii qabamanii, bakka hin beekamnetti geessamaa jiran – jechuudhaan, paartiin mormituu – Koiongiresni Federaalawa Oromoo ibsa kennee jira. “Keessumaa, eega hiriirri bal’aan, Hagayya 6, Finfinnee fi Oromiyaa guutuu keessatti geggeessamee booda, namoota kumaan lakkaawaman tu gara mana-hidhaatti guurame” – jedhu, itti-aanaa dura-taa’aan paartichaa – Obbo Mulaatuu Gammachuu. Akka Obbo Mulaatuun jedhanitti, namoonni hedduun gara moraalee leenjii waraanaa akka Awaash 7, Xollaay, Sanqallee, Dhidheessaa fi kannene fakkaatanitti guuraman. Gama biraatiin, hiriirtota mooraa Awaash 7 jedhamu keessatti hidhaman keessaa kanneen kuma tokkoo ol tahan hiikamuu isaanii mirkaneessanii jiran, Obbo Mulaatuun.
Seeraa ala kan hidhamu akka hin jirre ka dubbatu – mootummaan Itiyoophiyaa garuu, ragaa mormitootaan dhihaatu kanaaf fudhatama hin kennu. Waajira Dhimmoota Koomiyunkeeshinii Mootummaa Itiyoophiyaatti, direktorri miidiyaa fi quunnamtii uummataa – Obbo Mohaammed Said ejjennoodhuma mootummaa kana gad-jabeessanii dubbatan.Hiriroonni geggeessaman, hiriirawwan humnoota hookkara oofaniin ka toosisaman ta’uu dubbatu. Kanaaf, waa’ee namoota du’anii, madaawanii fi hidhamanii irratti mootummaa fi mormitoonni ejjennoo wal-faallesuu akkuma qabatanitti itti fufanii jiran. Dhimmi kun akkamitti qoratamee qulqulleeffama? ka jedhu irratti yaada addaan fagoo qabatanii jiran.


text:
Mootummaan Naannoo Benishaangul Gumuz keessatti rakkoo nageenyaa waggoota lamaan darban mudateen wal-qabatee mancaatii dhaqqabee fi deebisanii bayyanachiisuuf qabeenya barbaachisurratti qorannoon geggeessame, ba’iin sadarkaa duraa ifa tahuu hoogganni naannichaa beeksisee jira.
Itti gaafatamaan Waajjira Hooggansa Sodaa Balaa Naannoo Benishaangul Gumuz obbo Taarraqany Taasisaa, ba’ii wixinee qorannoo kana irraa akka hubatametti namootni kuma 475 ol qe’ee ofiirraa buqqaasamuuunii fi kanneen keessaa kuma 200 ol deebisamuun beekamee jira.
“Kana maleen manneen namoota dhuunfaa kuma 42 ol, manneen barnootaa 200 olii fi manneen fi qabeenyaa dhaabbata fayyaa 189 ol manca’uu ba’iin gabaasaa kanaa agarsiisee jira,” jedhan, Obbo Taarraqanyi.


text:
Waxabajjii 5/2011Hojjettoota mootummaa hojii wal fakkaataa irratti bobba’aniif bara bajataa itti aanutti sirni kafaltii mindaa wal fakkaataa jalqabamuuf ta’uusaa ministeerri maallaqaa beeksise.
Biyyattiittii kafaltii mindaa hojjettootaa ilaalchisee hojmaanni wal fakkaataan akka hin jirree fi hojjettoonni hojii wal qixaa fi wal fakkaataarra jiran kafaltii wal qixa akka hin qabne ni beekama.
Mootummaan rakkoo kana hiikuuf bara 2008 jalqabee sirna hojii wal qixaaf kafaltii wal qixaa hojiirra oolchuuf qorannoo jalqabuunsaa ni yaadatama.
Ministirichi obbo Ahimad Shidee akka jedhanitti hojii wal qixaaf kafaltii wal qixaa hojiirra oolchuuf waggootii hedduu kan fudhate yoo ta’u, jalqaba bara dhufuutti hojiirra ni oola.
Hojiirra kan oolus hojjettoota mindaa xiqqaa qabanirratti yoo ta’u, kanaanis hojjettoonni kafaltii fooyya’aa fi wal fakkaataa akka argatan yaada keessa galchuuni jedhaniiru.
Sirni kafaltii mindaa hojiirra kan oolu sadarkaa sadarkaadhaani kan jedhan ministirichi, kunis kan ta’u galiin biyyattii ilaalamee sadarkaa mindaa hundarratti hojiirra oolchuuf akka hojjetamu dubbataniiru.


text:
Godina wallaggaa bahaa aanaa kiramuu gandeen Haroo Addis Aleem, Shakkee guddinaa fi Lalistuu Somboo jedhamu keessa xumura torban darbee humnoonni hidhatan haleellaa raawwataniin manneen jireenyaa gubachuu fi lubbuun namaa baduu jiraattonni ganda Haroo dubbatanii jiran. Jiraattonni kun yeroo ammaa ganda keenya irraa baqannee magaalaa Kiramuu jirra jedhu namni Oromoo Fayisaa jedhaman.
Jiraataa Ka biroo obbo Mullataa Wakjiraa jedhamanis haaleellaa sana jalaa dheessinee yeroo ammaa magaalaa Kiramuu keessa jirra jedhu.
Miseensotoa maatii kootii nama sagaltu na duaa ajjeefame kan naan jedhan immoo Yunaayitid Isteetis kutaa Pensalvaaniyaa magaalaa Laankaaster keessa jiraatan aadde Badhaadhee Qana’ii, gadda guddaatu maatii koo irra ga’e jedhan.
Hoogganaan Biiroo kominikeeshinii Oromiyaa obbo Haayiluu Addunyaa deebii gama mootummaa kennaniin, walitti bu’iinsi sun kan jalqabame ennaa gareen ABO Shanee jiraattota ajjeesetti jedhanii, finxaaleyyiin Amaaraa bosona jiran illee namoota ajjeesanniiru jedhan.


text:
Itiyoophiyaa keessatti Jaarmayaa mormituu kan ta’e Paartiin Tokkummaa Guutummaa Itiyoophiyaa miseensonni isaa 112 gidduu kana hidhamuu beeksise.Jaarmayaan kun har’a ibsa baaseen paartiin Itiyoophiyaa bulchaa jiru miseensotaa paartii mormituu hidhaa, ajjesaa, qaama hir’isaa fi dorsiisaa akkasumas hojii irraa hari’ee qe’ee jiraatan irraas godaansisaa jira jechuun himate.
Keessumaa yeroo ammaa lammiwwan biyyattii miseensota isaa akka ta’an dirqisisuun, sana ta’uudhaa baannaan carraa hojii fi barnootaa dhorka jechuun himate.Kanaaf jecha qabsoo karaa nagaa gaggeefamutti karaa cufee sadarkaa sosso’uun hin danda’amne irra ga’ameera jedha, paartichi.
Namoota qabaman keessaa harka caalaan hidhaa keessa eega tursamanii booda akka gadhiifaman, warra mana murtiitti dhiyaatan irratti immoo himannaan dhiyaatu lafti miseensoota paartii biyya bushaa jiruu lolaa bishaniin akka hin nyaatamneef bo’oo ykn jallisii hin qonne kan jedhuu fi qarshii 1300 baastanii xaa’oo ykn sanyii midhaanii hin bitnu jettan, ka jedhu ta’uu bareessaan paartii kanaa Obbo Tasfaayee Taarikuu ibsanii jiru
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun


text:
Akkuma beekamu mootummaan abbaa irree TPLF caasaa Uummata Oromoo naannichaa fi saboota biro walitti buusuuf ijaaree fi harcaatuun caaseffama Dh.D.U.O duraanii waliin ta’uun carraa ishee isa dhumaa fayyadamuuf yaalii gochaa jirti.
Waan uummata Oromoo naannichaaf aantummaa qabaniifi yaadan fakkeessuun walitti bu’insa bifa haaraan qindaa’e raawwachuun Uummata Oromoo naannichaa buqqisuu fi ajjeesuu dha.
Kunis:
1. Walitti bu’insa Oromootaa fi Oromoota gidduuti karaa harcaatu Dh.D.U.O duraaniin uumuudha. FKNf Hidhamtoota Siyaasaa Matakkal mana hidhaa Qiliinxoorraa bahanii fi Ijaarsa dhaaba ABO haaraa jedhanii sobaan ijaaran wajjin walitti buusuu;
2. Qeerroo naannichaa qeerroo Asoosaa, Matakkal, Wambaraa fi kanneen biro ijaarra jechuun ergama TPLF “Qeerroo Qeerroon ajjeesuu’’ jedhu raawwachiisuuf caasaa Qeerroo argachuu fi barbadeessuuf Munyuuqaa jiru;
3. Caaseffama Dr Amsaaaluufaa Saba Shinaashaa giddugala godhatee uummata Oromoo naannichaa irratti xiyyeeffatee jiru sadarkaa mootummaa naannichaarra fudhatama guutuu argatee deeggarsi barbaachisu hundi godhamaa jira. Kunis yeroo dhihootti hojiitti seenamuuf jedha.
Kanaafuu Uummannii Oromoo fi Qeerroon naannichaa of eeggannoo barbaachisu hunda akka gootanii fi Sabboontonni keenya Matakkal Mana hidhaa Qiliinxoo fi kanneen biroo keessaa baatan ololaa fi sochii kam irraayyuu of qusattanii jiruu fi jireenya keessan nagaan akka gaggeessitan waamicha goona.
Caaseffamni Shira TPLFn karaa Miseensota Yaada dulloomaa Dh.D.U.O. duraanii fi Qaamota adda addaan ijaarame Uummata Oromoo naannoo Beenishaangul Gumuz hundi iffatti beekee waan jiruuf, qaamonni gochaa Suukkanneessaa kana keessatti Qooda fudhataa jirtan Ammas irra deddeebinee carraa akeekkachiisa dhumaa isiniif kenname kanatti akka fayyadamtan isin beeksifna.
Gadaan Gadaa Bilisummaati!
Qeerroo Matakkal-Asoosaa irraa
Eebila 21, 2018.


text:
Gabaasa Qeerroo Amajjii 23,2015 Awadaay.
Filannoo Caamsaatti gaggeeffamuuf kaadhimamtoota jechuun namoota Wayyaaneen dhiyeeffataa jirtu irratti mormiin uummataa mudate.
Sirni abbaa irree Wayyaanee karaa lukkeewwan isaa OPDO godina Harargee bahaa magaalaa Awwadaayitti wal gahii gaafa Amajjii 21,2015 uummataa fi miseensota OPDO walitti qabuun kaadhimamtoota filannoo caamsaatiif kaadhimaman jechuun uummatatti beeksisuuf walitti qabe irratti mormiin jabaan uummataa fi miseensota isaa irraa isa mudate. Akka odeessa Qeerroo Awwadaay irraa nu qaqqabetti miseensota OPDO dabalatee kaadhimamtoonni kanneen namoota badii uummata Oromoo irratti dalaganii fi amantii keenya sirnaa dhiisee amantii mootummaan barbaadu dirqamaan nu irratti fe’uuf waarreen deeman waan taheef gonkumaa bakka nu bu’uu hin dandahan jechuun wal gahii walitti qabame irratti lukkeewwan Wayyaanee qaaneessuun wal gahii bittimsuun, dhaadannoo nama ‘’bakka nuu bu’u u dandahu kan filatu uummata Oromooti malee qaama biraa nu hin barbaachisu’’ jechuun sagalee isaanii dhageessifataa akka turan gabaasni nu qaqqabe ibsa.
Kanneen kaadhimamtoota jechuun uummataaf dhiyaatanii mormiin isaan mudate keessaas; –
Sheek Qamaara, nama sirna dargii keessa bakka sagadaa uumataa fuudhee waajjira taasifachuun dargii tajaajilaa ture ammas sirna Wayyaanee tajaajilaa jiru.
- Yuusuuf Qophee nama golgaa amantaan sirna Wayyaanee tajaajilaa jiru.
- Ahamad Haaruun nama amantii sirna Wayyaaneen gaggeeffamu leellisu.
- Muktaar Karroo nama waggoota kudha shanii duraa calqabee maqaa amantiin wayyaaneen walii galee hojjetu,
- Sheek Bakarii Imaam ,
- Mahaammad Aliyyii,
- Sheek Mahaammad Saalihaa kanneen
Jedhaman namoota miidhama uummata Oromoo irratti gama hundaan halkanii
guyyaa hojjetan waan taheef, balaaleffannaan uummata qofaan otoo hint a’iin miseensuma OPDO dabalatee mormiin jabaa akka isaan mudate gabaasin nu qaqqabe mirkaneessa.


text:
Bilisummaa fi Abbaa Biyyummaa Oromoo Dhugoomsuuf Tokkummaan Dhaabbilee Siyaasa Oromoo Murteessaa dha. Qabsoon hadhooftuu bara dheeraa dhaloota irraa dhalootatti darbaa…
27/02/2015 060/01//2015 Gara Oromiyaa midea Netwok Dhaabbiilee siyaasaa kan bilisummaafii walabummaa Oromiyaa tiif qabsaawaniif. -Gootota…
Yeroo ammaa haalli hamaan ummanni keenya biyya isaa Oromiyaa keessatti mudachaa jiru himamee kan hin dhumne tahuus haala sukaneessa akka…
….kutaa sadaffaaf xumuraa. Mata duree kana jalatti bareefama kutaa lamaan qoodee dhiyeessuu kiyya ni yaadatama. Kutaa lammaffaa jalatti rakkoolee…
Zakaariyaas Mulataa fi Malkamuu Jaatee Caamsaa 2013, Oromiyaa 2.3. Siyaasaan gartummaa jireenya diinaa dheeressa Sababii hojii QBO qindoominaan…
Zakaariyaas Mulataa fi Malkamuu Jaatee Caamsaa 2013, Oromiyaa 2. Sochilee QBO takaluu kessatti qooda siyaasa gartummaa …
Abdii Boruutiin Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBO) akka galii hin geenye gufuu itti ta'uu dhaaf; yoo danda'ame…
Abdii Boruutiin Jaarmayoonni bilisa baasaan keenya maal jedhu? Kaayyoo qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) ilaalchisee yeroo ammaa intarneeta irratti…
Abdii Boruutiin Kutaa lammaffaa: Gayeen ULFO sarana maali? Egereen isaa hoo? Mata duree Waa Taa Taa kana jalatti kutaa duraa…


text:
Bowwoo Daanaa – (Migraine Headache)
Dhukkubiin mataa/bowwoon sababa namni mana yaalaa deemuuf keessaa isa ijoodha. Bowwoon/dhukkubbiin mataa iddoo lamatti qoodamuu danda’a;
‘Primary Headache’ – bowwoo rakkinna biraa irraa hindhufneefi
‘Secondary Headache’ – bowwoo sababa dhukkuba birootiin dhufe jedhame iddoo lamatti qoodama.
Sammuu keessattiifi qaamota sammuufi lafee sammuu/buqqee jiduu jiran keessatti dhiigni jiguun, Manjalloofi infeekshiiniin tokko tokko, xannacha sammuu keessatti biqiluufi gara sammuu faca’u akkasumas miidhamni/rukutamuun sammuu fa’a sababa ta’anii dhukkubbii mataa fiduu danda’u. Dhukkubii mataa/bowwoon sababa akkanaatiin dhufu kun ‘Secondary Headache’ jedhama.
Har’a garuu bowwoo sababa dhukkuba biroo malee mul’atan (Primary Headache) keessaa kan ‘Migraine Headache’ ykn Bowwoo daanaa jedhamu ilaalla.
Bowwoo daanaan uumaamaan dhukkubbii mataatiif saaxilamuu irraa kan dhufuudha. Waggaa tokko keessatti dubaroonni %15 ta’aniifi dhiironni 6% tahan bowwoo kanaan rakkachuu nidanda’u jedhamee tilmaamama. Bowwoo daanaan dhukkubbii mataa cinaa tokkoo (yeroo hedduu) ykn cinaa lachuutiin alattis mallattoolee armaan gadii kanas yeroo hedduu ni mul’isa:
* Nama lolloojjeessuu,
* Ifa nama jibbisiisuu,
* Nama haqqisiisuu,
* Sagalee garagaraafi waca nama jibbisiisuu,
* Lafti namaan maruu,
* Gurri namatti iyyuu/wacuu,
* Sochii wajjiin bowwoon namatti jabaachuu,
* Ijji namatti didimmisuu/ wanti akka qaanqee ija duratti namatti mul’achuu
* Yeroo xiqqoof of wallaaluu,
* Qaamni nama hargufamuu/ akka gaggabdoo nama gochuu
fa’atu jiraachuu danda’a.
* Isaan 25% ta’an irratti dhukkubbii mataa dura mallattooleen tokko tokko argaafi xiyyeeffannoo ijaa irratti, akkasumas sochii qaamaa too’annoon alaa ta’e tokko tokkoofi dubbii/haasaa irratti jijjiramni mul’atan ni jiru.
Bowwoon kun namoota isa qaban irratti sababa garagaraatiin deddeebi’aa kan dhufu ta’a. Yeroon turtii inni itti deddeebi’uufi yeroo namatti deebi’e hammi inni nama irra turuufiii hammi dhukkubbii isaa namaa gara namaatti garagara. Yeroo hedduu wantoonni dhukkubbii kana namatti kaasan jiraataniyyuu isaanis namaa nama irratti garagara ta’uu danda’u. Wantoota/sababoota namatti kaasan keessaa:
* Ifa guddaa ta’eef saaxilamuu,
* Waca ykn sagalee guddaa ta’e tokkoof of saaxiluun,
* Beelawuu ykn nyaata keenya yeroon nyaachuu dhabuun,
* Halaa ol cinqamuu ykn dhiphachuun,
* Sababa jijjiirama hormoonotaatiin wal-qabatee yeroo xurii laguu/dugdi dhufu
* Hirriba gahaa ta’e rafuu dhabuun ykn hirriba heddumeessuun,
* Alkoolii baay’isanii dhuguun
Wantoota/sababoota (‘trigers’) Bowwoo daanaan akka namatti ka’u/namatti deebi’u godhan keessaa isaan ijoodha.
Maal haa goonu?
~ Dhukkubbiin mataa/bowwoon keenya Bowwoo daanaati jennee taa’uu keenyaan dura Doktora bira deemnee ilaalamuun adda baafachuu.
~ Bowwoo daanaan kan nama wajjiin jiraatu ta’uu isaatiifi jijjiirraa amalaa barbaachisoo ta’an tokko tokko gochuun bowwoon kun akka nutti hin deddeebine kan gochuu dandeenyu ta’uu hubachuu.
~ Wantoota (trigers) isa nutti kaasuu danda’an kan armaan olitti eeramaniifi kan biroo adda baafachuun, saaxilamummaa wantoota kanaaf qabnu hir’isuu.
~ Sochii qaamaa gochuu, fuduraaf kuduraa nyaachuu, hirriba gahaa argachuu, haguma danda’ameen cinqamuuf dhiphachuu dhabuu, alkooliifi buna baay’isnee dhuguu dhabuu,
~ Yoo jijjiirraa amalaa kanneeniin fooyya’uu dide qorichoonni garagaraa kan sadarka dhukkuba kanaatiin kennaman waan jiraniif mana yaalaa deemnee yaala argachuu.
Horaa, bulaa, deebanaa!
Fayyaa ta’aa, fayyaa daha!
—
©Dr. Nuredin Luke


text:
Nama qooda guddaa qabsoo Oromootiif gumaachee, garuu waa’een isaa hin himamin yoo jiraate nama suuraa irratti argitan kana; Mohammad Umar Qaadii jedhama. Mohammad Umar Qaadii nama yeroo duraatiif dizaayina alaabaa ABO kaaye, bara 1968’tti biyya Soomaaliyaa, magaalaa Muqdishootti yoo tahu, maallaqa isaatiin Hindoota biratti maxxansee, Oromoon mallattoo isaa qabatee akka bahu godhee nama qooda guddaa gumaache. Akkasumas nama waggaa shan mana hidhaa mandheeraatti hidhamee miidhaan guddaan irra gaheedha. Jaarraa Abbaa Gadaa waliin warra biyya yaman irraa leenjifananii gama biyyaa seenuuf yaalii osoo godhaa jiranii, biyya Somaaliyaatti qabamanii waggaa 5 guutuu Ziyaad Barreen hidhe keessaa, Mohammad Umar Qaadii nama tokko; umriidhaan hidhamtoota Oromoo san hundarra guddaa yoo ta’u, yeroo sanitti dhukkuba gaastiriikii waan qabuuf hedduu miidhamee nama tureedha.
Dhaloonni isaa Harargee, Dadar yoo tahu, kan dhalate naannawa bara 1918’tti tilmaamama. Lola addunyaa 2ffaa gaafa xaliyaaniin biyya teenya seente baate innis wajjiin biyya Somaaliyaa magaalaa moqadishootti gale. Yeroo ammaa lubbuun hin jiru.
Bifti alaabaa yeroo sanii akka armaan gadiitti walaleeffamee ture.
Moggaan lameen diimtu’uu, magariisaan jiddu’uu
handhurtisii urjji’ii, madanni isii heddu’uu
Abbaan walaloo wallisaa Shantam Shubbisaati.
Barreessaan Ferhan Abdulselam
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…


text:
Koreen jiddu galeessa Dh.D.U.O. hooggantoota ol’aanaa lama irratti tarkaanfii fudhateera
Finfinnee Guraandhala 28,2008(FBC) Koreen jiddu galeessa dhaabbata Demookraatawa Ummata Oromoo wal ga’iisaa guyyoota shaniif Magaalaa Adaamaatti adeemsisaa ture kaleessa xumureera.
Koreen jiddu galeessa dhaabbatichaa ajandaawwan irratti mari’achaa tureefi murteewwan gurguddoo darban ilaalchisuudhaan ibsa baaseera.
Koreen jiddu galeessa Dh.D.U.O. wal ga’ii idilee adeemsisaa ture kanaan ajandaawwan maree gurguddoo qorannoo haala yeroo,haala ijaarsa sirna demookraasii, hundeen itti babal’atuufi dagaagu irratti,qorannoo raawwii hojii keessatti rakkoolee bulchiinsa gaarii ariitiidhaan itti furmaata argatuufi qabsoo farra maxxantummaa kiraa sassabdummaa maqsuuf dandeessisan irratti mari’achuudhaan murteewwan dhaabbatumma akka dabarse beeksiseera.
Akkaataa ibsa koree jiddu galeessa dhaabbatichaatiin hooggantoota ol’aanaa naannichaa lama iratttti araarama tokko malee tarkaanfiin fudhatameera.
Akkaatuma kanaan tokkoffaa obbo Dhaabaa Dabalee miseensa koree hojii raawwachiiftuu Dh.D.U.Ofi A.D.W.U.I,miseensa mana maree A.D.W.U.I sadarkaa itti aanaa pireezidaantiitti bakka bu’aa mootummaa Naannoo Oromiyaafi itti gaafatamaa waajjira koree jiddu galeessaa kan turan rakkoolee gaggeessumaatiin koree hojii raawwachiiftuu irraa gara koree jiddu galeessaatti akka gadi bu’aniifi itti gaafatamummaa waajjira dhaabaa irraa akka ka’aniif murteeffameera.
Lammaffaa obbo Zalaalam Jamaanah miseensa koree jiddu galeessaafi miseensa mana maree A.D.W.U.I haaluma walfakkaatuun hanqina gaggeessumaatiin miseensa koree jiddu galeessa irraa hanga yaa’ii itti aanuutti akka ittifamaniif murtaayeera.
Koreen jiddu galeessa dhaabbatichaa jeeqamsawwan iddoowwan tokko tokkotti mudataniin lubbuun Namaa darbuufi qabeenyi akka barbadaa’e kan qorate yammuu ta’u lubbuu Namaa darbeefi qabeenya barbadaa’eef gadda itti dhaga’ame ibseera.
Jiraattoonni Naannoo Oromiyaa humnoota tasgabbii maddii dhaabbachuudhaan Nagaan Naannoo Oromiyaa akka tasgabbaa’uuf shoora gumaachaniifis koreen jiddu galeessa dhaabbata Demookraatwa ummata Oromoo ibsa isaa kanaan galata galcheera.
Gara fuulduraa jiraattoonni naanichaa nagaafi tasgabbii bu’e humnoota tasgabbii maddii hiriiruun akka eegsisuufis koreen jiddu galeessa Dh.D.U.O. waamicha dhiyeesseera.
Koreen jiddu galeessa dhaabbatichaa rakkoolee bulchiinsa gaariifi kiraa sassaabdummaa ittisuuf hojii eegale cimsuudhaan akka itti fufus beeksiseera.
Rakkoolee bulchiinsa gaariifi kiraa sassabdummaa Naannoo Oromiyaatti mul’atan ittisuufis hawaasa wajjin ta’uun dhaabbatichi akka hojjetu kan beeksise koreen jiddu galeessa Dh.D.U.O eeruuwwan hawaasa irraa dhiyaatan irratti hundaa’uudhaan qorannoo taasisuun rakkooleen jiran fala akka argataniif kan hojjetu ta’uu himeera.
Kanneen rakkoo bulchiinsa gaarii uumaniiru jedhamuun qabamaniifi kiraa sassabdoota irratti araarama tokko malee tarkaanfiin akka fudhatmus beeksiseera.
Koreen jiddu galeessa Dh.D.U.O rakkoolee bulchiinsa gaariitti furmaata argamsiisuuf hawaasni mootummaa maddii hiriiruudhaan tumsa akka taasisuufis waamicha dhiyeesseera.
Gulaalaan:Biraanuu Hurrisaa


text:
CAFFEE - (Waxabajjii 08,2014): Caffeen Oromiyaa Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataatti argamuun muuxannoo hojii qooddate.
__//__
Jila I/G/Waajjira Caffee Oromiyaa Kab. Obbo Indaashaw Birhaanuu, Dura Taa'ota Koreewwan Dhaabbii Caffeefi Daarikteerota of keessaa qabuun 'ANAA DHUFU' kan jedhan Afyaa'ii I/Aantuu Mana Marichaa Kab. Aadde Loomii Badhooti.
Jilli kun, Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataatti argamuun gurmaa'ina mana marichaa, hojiiwwan seera tumuu, bakka bu'ummaa ummataa, hordoffiifi to'annoofi kkf irratti muuxannoo hojii qooddate.


text:
Punta Umbria, lafa (Spain)ta dorgommii World Cross Country Championship ykn dorgommii Qaxxaamura Addunyaa ta gaaraa bahanii,tabra qaxxaamuranii,tulluu irraan qaarahanii, gufachaa,gugguufaa lafa diidaatti wal dorgoman ta baranaa qopheessiti.
Addunyaan tana waliin dorgommii akkanaa marroo 39eessoo kopheessite.
Miilotii akka Daraartu Tulluu,Qananiisaa Beqqelee faan keessa jiraachu baatanillee Itoophiyaan akka jecha daarektera Federeeshiinii Atileetikisii Itoophiyaa,Obbo Duubee Jilootti garee haaraa tana irraa abdii qabdi.
Spain dorgommii guyyaa tokkoo ta ganna sadiin duratti qopheessuuf milkoofte tana Sanbata kana jalqabsiifti.
Itoophiyaan dorgommii dhiiraan km 12 fi km 8 fi dubraan ammoo km 8fi km 6 nama 24 itti filatte.
Eennutti maaniin galta?Mee waan nu obbo Duubee Jiloo gaafanne MP3 computera keessan gama harka mirgaatiin jiru irraa caqasaa.


text:
Gabaasa Qeerroo Finfinnee Sadaasa 23,2015
Dhumaatii beelaan uummattoota naannoo roobni hin geenye irra gahaa jiru daa’immaan, haadholii fi horiiwwan yeroo itti wal faana dhumaatii sukkanneessaa irra jiranitti mootummaan Wayyaanee ofii cooma muree guddina biyyaa odeessaa jira.Kan baayee nama gaddisiisu keesssaa naannowwan kun beelli itti hammaatetti nyaataan mootummaan keenya isaan deggeraa jira jechunis miillii fi harki wayyaanee kan taate jaleen OPDO’n miidiyaa irraan oduu sobaa lafa naqaa jirti kan seenan lubbuu kumaan lakkawamaa jiru gaafatullee sobuudhaan uummata beelaan dhumaa jirutti qoosan. Yeroo biyyaaf boo’ichaa wayyaanee fi jala kaattuu sheef garaa guuttachuun nyaattee uummatatti dhaadatti. Kanumaanuu kan walq abate gaaffiii uummanni Baalee aanaalee garagaraa irratti mootummaan maaliif soba gargaarsi godhame nama dhuunfaa irraa kan hafe hin agine kan warra beela’aniif kan jedhanii wayyaanee soba ishee saaxilan yeroo kana gara siyaasatti harkifamanii qabamaa kan jiran jiru. Akkasuma sadaasa 25/2015 yuuniversirii Madda walaabutti barattotni gaaffii kaasan uummata keenya obbolaa keenya beelaan dhumaniif gaddina jedhuu fi akaksuma barattootni moora yuuniversitichaa mootummaa wayyaanee balaaleffatan.


text:
Oromiyaa/Itiyophiyaa Keessatti Nageenya Waaraa Fiduuf Ejjeennoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Caamsaa 25,2018
Finfinnee Oromiyaa
Akeeka uummata Oromoo qabatee, Adda Bilisummaa Oromoo jala hiriiruun garbummaa jaarraan lakkaahamu kan uummata Oromoo irratti fe’amee sochii jiruuf jireenyaa uummatichaa irratti dhiibbaa guddaa taasisaa jiru qaarisiisuuf qabsoo karaa nagaa gochaa turuun Qeerroo Bilisummaa Oromoo hundaaf ifaadha. Jaarmiyaan Qeerroo Bilisummaa Oromoo Bara 2011 keessa Oromiyaa biyyattii keessatti hundeeffameen as, gaaffii karaa nagaa uummatasaa bakka bu’uun gaafataa turu illee, qaamotni mootummaa deebii karaa nagaa gaafatame karaa waraanaa fi afaan qawwee akkasuma hidhaaf dararaan dargaggoo uummata Oromoo akkasuma sabaaf sabalammoota biyyattii hacuuccaa jala jiran irraan geessisuun dadhabsiisuu yaalan illee qabsoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo ABO hogganamu duubatti deebii utuu hinyaadin garboonfataa ittuu raasee sadarkaa dhabama taasisu irraan gahe.
Akeeka Qeerroo Bilisummaa Oromoo karaa nagaan rakkoo siyyaasaa furuuf bobbaafame kan yeroo dhiyoo asiitti karaa mootummaa deebiin waraanaaf ariisaa barattootaa jumulaan ilma Oromoo mana barnootaarraa ari’uuf ajjesuun Wayyaanee kan yaadatamudha. Yakkoota ciigasiisoo ajjeechaa,hidhaan dararuu,qabeenya saamuu,deegsuu fi hamlee cabsuun dabalatee hedduun irratti raawatee jira.
- Eebla 11, 2014 gaaffii mirgaa barattoonni Jimmaa Yuunibarsiitii ijaarsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo jalatti taasisaniin deebiin qaama mootummaa barattootaa hedduu mana barnootaarraa ari’uun gaaffii mirgaa ukkaamsuutti fuulleeffate. Tooruma kanaan barattoota 7 kan mana barnootaarraa ari’e keessaa hanga har’aallee barataan dirree barnootaarraa ari’amee gaaffii mirgaa waan gaafateef qofa itti hindeebi’in jiran hedduudha.
- Bara 2014 baatii Eeblaa keessa gaaffiin barattoonni Jimmaa Yuunibarsiitii gaafatan, dhimma Master Plaaniif, Gaazeexaa Inquu kan dabalatuuf hundee gaaffii uummataa mirgaa hiree murteeffannaa Oromoof mirgaa abbaa biyyummaa Oromoo kan keessatti argamu, gaaffiin barattoonni Jimmaa Yuunibarsiitii gaafatan gaaffii uummata Oromooti jechuun mooraa Yuunibarsiitii Wallagaga, Amboo, Madda Walaabuu, Haramayaa fi Yuunubarsiitileen Oromiyaa keessaa marti baatii sana keessa hiriira karaa nagaan gaaffii gaafataniif deebiin Mootumman laate karaa Qawween rasaasaan barattoota ajjeesuu ta’ee argame. Haaluma kanaan barattoonni dhibbootaan lakkaa’aman ajjeefamuu dandaa’an. Kana keessatti wareegama lubbuu Qarreef Qeerroo Oromoo yoomuu kan dagatamu miti.
- Bara 2014 Baatii Eeblaa keessaa ummanni Amboo gaaffiin barattootaa gaaffii Oromooti jechuun Eebla 24,2014 hiriira karaa nagaa Farda isaanii fe’atanii kan barattoota Yuunibarsiitii tumsuuf bahan irratti dhukaasni Wayyaaneen banteen lubbuun ilmaan Oromoo qaroo uummataa daa’imman umurii 9 illee utuu hinafin lubbuun 40 olitti tilmaamamu guyyaa tokkotti mootummaa Wayyaaneen dabartee jirti. Gocha fokkataa uummata karaa nagaa gaaffii gaafachuuf waraqaa gaaffilee qofa qabatee bahe irratti hidhannoon guutuun bobbaafamanii taasisaniin akeeka jallataaf fokkataa tarsiimoo garboonfataa jaarraa 21 keessatti illee hincalaqqisiifamne calaqqisiisaa turan.
- Haalli kun itti fufuun guutuu Oromiyaa keessatti xiiqii uummata qabachuu mootumichaarraa uummanni nagaan harka qullaa bahee falmachuuf addunyaatti sagalee dhageessifachuu itti fufe. Adeemsa falmii karaa nagaa keessatti wareegamtoonni Oromoo kutaalee Oromiyaa mara keessaa lubbuu isaanii uummataaf dabarsanii jiru.
- Gaaffii karaa nagaa gaafataniif bara 2014 keessaa wareegama dargaggoon magaalaa Gullisootti kaffalanis Qeerroo Bilisummaa Oromoo kulkulfannaa wal fakkaataan kan ibsatu yoo ta’uu, baruma sana keessa ajjeechaa shamarree baha Oromiyaa Yuunibarsiitii Madda Walaabuu keessatti baafte kan dagatamu miti.
- Waggoota dhiyoo keessattis, bara 2016 ji’a Hagayyaa keessa ijibbaata Mootmichatti gochuuf qabsoo Uummanni Oromoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo jala hiriiruun Hagayya 6,2016 taasiseen gaaffii karaa nagaa faajjii isaa faajjii Adda Bilisummaa Oromoo qabatee guutummaa Oromiyaa keessaa guyyaa walfakkaataatti yeroo dhumaaf gaaffii karaa nagaa gaaffii abbaa biyyummaa Oromoo gaafateen shiftaan Wayyaaneen Leenjifate ilmaan Oromoo irratti dhukaasuun guyyaa dhiigaa taasisanii jiran. Wareegama ulfaataa Baha hanga Lixaatti, kaabaa hanga Kibbaatti Oromoon wal waamee guyyaa tokkotti kaffale kan dagatamu miti. Guyyaa sanatti yoo xiqqaate magaalota lubbuun Oromoo 30’n lakkaa’amu itti galaafatame kan jiru yoo ta’uu, ajjeechaa gaafasiin lubbuu ilmaan Oromoo 700tti siqu dhabnee jirra.
- Gochaa jallataa ji’a Gannaa Mootummaa Wayyaanee raawwate kan haalonfate Qeerroo Bilisummaa Oromoo kulkulfannaa hamaa keessa Onkoloolessa 4? 2015 ayyaana Irreechaa jila Oromoo Guddaa irratti akka argamuu qabu walii dhaamee xiiqeffannoo guddaan amantaan utuu wal hinqoodin magaalaa Bishooftuutti argame. Mootummaan ajjeesaan dhiiga Oromoon ala jiraachuun jireenya itti hinfakkanne bakka jiila Oromootti, bakka nagaaf bakka uumaaf uumani itti walargutti, marroo dabalataa dhukaasa banuun ilmaan Oromoo nagaa harka qullaa Waaqaa galateefachuuf bahan, uummata gadda guddaa keessa jiru irratti gadda irratti gadda dabaluun dhukaasa baneen ilmaan Oromoo 1000 kuma tokko ol bakka tokkotti sababa tokko malee guyyaa tokkotti ajjeese.
- Leelaa nuti hindaganne irra deddeebiin kan nuu laataa jiru Mootummaan wayyaanee nuti Qeerroo Bilisummaa Oromoo rakkoo biyyattii karaa nagaan furuuf yaannuus irra deddeebiin irreesaatti amanuun karaa waraanaa nutti bobbaa’ee wareegama ulfaataa nu kaffalchiisee jira. Dhiyoo kanas yaadannoo ilma Oromoo keessaa hinbanne shamarree Oromoo ulfa Gudeeddiif gaafatanii waan diddeef qofa irree isaaniitti amanuun shiftoonni/Waraanni Mootummaa galaafatanii jiru.
- Yeroo kamuu karaa nagaan deebiin uummataaf deebisuuf qophii kan hintaane Mootummaan Wayyanee, dhukaasan uummatatti roorrisuu itti fufee jiraatus ammallee irra deebiin gaaffiin uummataa karaa nagaa akka deebii argatuuf yakkoota Shorokeessuummaaf waraana nutti banee jiru uummata Oromoo irraa akka kaasuuf Qeerroo Bilisummaa Oromoo waamichasaa nii taasisaaf.
- Ammas Qeerroo Bilisummaa Oromoo gaaffii karaa nagaan gaafateef karaa nagaan qaamni dhimmichi ilaallatu akka deebisuuf kan gadjabeessee gaafatu qabxii gadii ejjennoo taasisuun cichee qabsoo itti fufee jira.
- Rakkoon uummataa furmaata waaraa akka argatuuf Mootummaa Ce’umsaa nageenya biyyattii mirkaneessu akka biyyattii keessatti dhaabatu nii gaafata.
- Yakka Shororkeessuummaa ABO irraa kaasuuf sana dursees waraana uummataaf ABO irratti labsee jiru akka kaasu gaafataa, waraana bilisummaa Oromoo (WBO) fi qabsaa’ota Mirga uummataa waan gafataniif qofa ammallee hidhamanii jiraniif qabsaa’ota Oromoo waggoota 20 oliif achi buuteensaanii dhabame Jaal Nadhii Gammadaa irraa qabee bakka isaan jiran uummataaf beeksisuun hiraarsaarraa akka lakkisu nii gaafata.
- Guutummaan guutuutti waraana nutti banee jiru mootummaan wayyaanee nurraa kaasuun karaa nagaa rakkoo uummataa furuuf kan dandeenyu ta’uu Qeerroo Bilisummaa Oromoo akeeka.
- Maayiirratti rakkoo uummata keenyarra gahaa jiru karaa nagaa furuuf kan tattaafannu ta’us, ammallee Mootummaan wayyaanee gaaffii keenya rukutee maanoosaa balleessuuf humnasaatti kan gargaaruuf deemu taanan gaaga’ama nurra gahuuf uummata keenyarra gahuuf gafatama jalaa kan hinbaane ta’uu cimsinee hubachiifna. Nageenya saboota Cunqurfamoo impaayera biyyattii eeguuf yeroo kamuu qabsoo karaa nagaan hanga galma qabsoo keenyaa geentutti qabsoo itti fufna!
Injifannoon Uummata Oromoof
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Caamsaa 25,2018
Finfinnee Oromiyaa


text:
Duraan duursinee nagayaa fi fayyaa ummata Oromoo maraaf hawwina.
Akkuma beekkamu baqattoonni Oromoo biyya Masrii jiraatan dhiibbaa UNHCR baqataa Oromoo irratti godhaa jirtuun akka malee miidhamaa jirra. UNHCR-Egypt himata baqattummaa (case) Oromoof xiyyeefannaa dhorkachuu isaarraa nuti baqattoonni Oromoo biyya Masrii Bitootessa 27, bara 2016 irraa eegalee dubartootaa fi daa’imman dabalatee, dhibamaa fi fayyaa odoo hin jenne guutummaatti balbala UNHCR dura erga qubannee amma torbaan tokko geenyee jirra. Hanga ammaatti aduu fi qorra osoo hinja’in gara-kutannaadhaan balbala san duratti gallee jirra tahu illee, iyyata keenyaaf kan gurra gahaa kennaa jiru hin argamne.
Wanni daranuu nama gaddisiisu ammoo, yeroo ummanni Oromoo biyya keessatti mootummaa Itoophiyaatiin rakkoon ulfaataan irra gahaa jiru kanatti UNHCR damee Masrii dhimma baqattummaa Oromoof xiyyeefannaa waakkachuudhaan baqataa Oromoo hedduu kuffisaa jiraachuu isaa ti. Ji’oota shanan dabran kana wayta biyya keessatti tarkaanfiin hammeenyaa Oromoo irratti jabaatu, UNHCR Kaayiroo xiyyeeffannoo duraan nuu kennaa turteyyuu nurraa hir’isuun isii waan haalaan gaddisiisaa ti. Gaaffii mirga baqattummaa hanga ammaatti gaafachaa jirruuf deebii quufsaa nuuf hin laanne, inumaa baqataa keenya garmalee kuffisaa jirani. Nutis hanga gaaffiin keenya deebii haqaa hargatutti as irraa hin gallu jechuun hulaa waajjirichaa duratti qubannee aduuu guyyaa fi qorra halkaniitiin miidhamaa jirra.
Akkuma beekkamu jireenyi baqataa ulfaataa dha. Baqattoota Oromoo biyya Masrii keessaa muraasni gargaarsa qabaatullee, irra caalaan baqataa lubbuu ofii jiraachisuuf jecha hojii olmaya guyyaa kafaltii xiqqashoodhaan kan jiraatuudha. Amma wayta dhiibbaan mirga baqattummaa isaa irratti hammaatu kana ammoo, hojii olmaya guyyaa kan ittiin of jiraachisu san dhaabee hulaa UNHCR duratti waan galee falmachaa jiruuf galii ittiin of jiraachisu hin qabu. Kanaanis rakkoo nyaataa hamaaf saaxilamee argama.
Kanaafuu lammiif lammiitu hirkoo dha waan taheef hawaasni keenya biyyoota adda addaa jirtan gagaarsa bifa lamaa akka nuu gootan kabajaa Oromummaatiin isin gaafanna:
1. Gargaarsa dinaggee hatattamaa – Hawaasa keenya baqataa dirree irratti galee qoonqoodhaan miidhamaa jiruuf akka daftanii nuu dirmattan.
2. Xalayaa dhiibbaa gootu hatattamaa nuu barreessuu – Waldayoonni Oromoo biyyoota adda adddaa, jaarmayooleen Oromoo adda addaa kanneen akka OSA dabalatee, akkasumas, qaamonni maqaa Oromootiin jaaramtan kamuu xalayaa iyyannaa hatattamaa gara waajjira UNHCR-Egypt fi kan walii galaa Jenevaatti argamutti nuu barreessuudhaan akka dhiibbaa irratti nuu gootan kabajaan isin gaafanna.
Kanneen gargaarsa dinagdeetiin nu dhaqqabuuf qophooftan biyyoota adda addaatti bakka bu’oota dhimma kana irratti nu gargaaran maqaa fi teessoo isaanii dhihootti isin beeysifna.
Galanni keessan bilisummaa dha.
Namni walqabu rakkoo hinqabu ; nus wal malee waa hin qabnu.
Koree Qindeessituu Gargaarsaa,
Kaayiroo, Masrii


text:
New diraamaa afaan oromoo jaalala amma part 1|wabii tube | subscribe,like,share, fi comment godhaa
Our channel dream is to grow oromo’s art and language by doing a movies , drama’s and funny things or comedy so our people must supporting us by subscribing our youtube channel and like and share to our video and if you are having an idea comment it
Ummata kenya kan oromo tatanifi sani alaas chanalli family tube ja’amu arti fi afaan oromo guddisuf hoji adda qabate isiniif dhufe jira sanifu isinis ummani kenya yaada gaari,subscribe,like,share fi yaada adda adda yo qabaattan comment godhuun nu cinaa dhaabbadha isinin janna isin jaallana galatooma thank you @Ibsa Abdi Official @Roras Tube @Marru show @Vision Entertainment @Hamza sheikh jabir @Direwood


text:
Magaala guddoo Libiyaa Triipolii keessa kan jiru mana hidhaa Mabaanii jedhmu keessaatti hokkara ka’een godaantoonni achii keessatti hidhaman keessaa yoo xiqqaate 6 ajjeefamuu Jaarmayaan Godaantoota Addunyaa (IOM) gabaasee jira.
Kanneen hidhaa keessaa jiran kana keessaa tokko haadha mucaa ishee waggaa tokko ta’e fi abbaa warraa dabalatee erga waliin hidhamanii guyyaa 7 guutuu dubbatti.Libiyaa eega seentee waggaa 5 yoo ta’u maqaa ishee sodaa nageenyaaf jecha akka hin ibsamnee gaafachuun,waan nyaatan hin jiru, lafa gogaa irra ciifna jetti.
Hidhaa kana keessatti mucaa koo waaniin nyaachisuu dhabe,yaaddoon koo guddaan mucaan koo waa najalaa ta’a kan jedhu jette.Haadholii baayyeen ijoollee qaban mara waliin hidhamanii jiru.
Jaarmayaan Godaantoota Addunyaa (IOM) godaantoota seeraan ala hidhuu reebuu fi dararuun kun sirrii miti jechuun balaaleeffatee jira.Dhaabnii baqattootaa kan Tokkummaa mootummootaa(UNHCR) hedduun mana hidhaa namnii keessatti heddumaatu fi qulqullinni hin eegamnee keessatti hidhaman jedha.
Gareen mirga dhala namaaf falmuu Amnestii intarnaashinaal, hidhaa keessatti dararaa fi humnaan gudeeddiin irratti gaggeeffama jedhee jira.
Gabaasa guutuu caqasaa


text:
Finfinnee, Fulbaana 20/2022 – Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Qindeessaa Dhimmoota Namoomaa (UNOCHA) gabaasa haaraa Fulbaana 19, 2022 baaseen rakkoon namtolchee fi uumamaa naannolee Itoophiyaa adda addaa keessatti mul’atu fedhii namoomaa olaanaa ta’e daran dabalaa jiraachu beeksise. Akkuma Karoora Deebii Namoomaa (HRP) bara 2022 keessatti ibsameen, namoonni miliyoona 20 ol ta’an hanga dhuma bara 2022tti gargaarsa namoomaa fi tajaajila eegumsaa ni barbaadu jedhe.
Walitti bu’insi kutaalee Itoophiyaa lixaa, kibba fi bahaa keessatti gaggeeffamaa jiru fedhii gargaarsa namoomaa dabaluu itti fufeera kan jedhe UNOCHA, walitti bu’iinsa Lixa Oromiyaa keessattuu Godinaalee Wallagga keessatti gaggeeffamaa jiru lakkoofsi buqqaatota daran akka dabalu taasisu ibse.
Akka gabaasni UNOCHA kun jedhutti, Bahaa fi Kibba Bahaa Itoophiyaatti, mootummaa fi michootni gargaarsa namoomaa qabeenya sochoosuun gargaarsa lubbuu baraaruu dameelee hedduu namoota gara miliyoona 17tti dhihaatan naannoolee hongeen miidhaman keessatti jiraataniif qaqqabsiisuuf itti fufanis, deebiin kennamaa jiru ammallee gahaa akka hin taane ibse. Hanqinni wabii nyaataa dabalaa dhufuun alatti, barnoota addaan kutuu fi yaaddoon nageenyaa baay’eedha.
Yeroo ammaa kana namoonni gara miliyoona 9.9 ta’an gargaarsa nyaataa kan barbaadan yoo ta’u, daa’imman, dubartoonni ulfaa fi harma hoosisan miliyoona 2.9 hanga dhuma waggaa kanatti gargaarsa nyaataa barbaadu. Barnoonni daa’imman miliyoona 1.4 ta’anis sababa godaansa hongeedhaan dhufuun, cufamuu manneen barnootaa ykn dhukkuboota daddarboo ta’aniin addaan citee jira. Dhukkuba busaa fi garaa kaasaa dabalatee dhiibbaan hongeen fayyaa irratti qabu dabalaa jira.
Haala walqabatuun Dhaabbatni Qindeessaa Dhimmoota Namoomaa (UNOCHA) gabaasa Hordoffii Haala Qilleensa Gaanfa Afrikaa (kan Waxabajjii hanga Fulbaana 2022 jiru) Fulbaana 19, 2022 baaseen haalli qilleensaa gogaa fi ho’aan ji’a Waxabajjii hanga Hagayyaatti itti fufiinsaan mul’ate dhiibbaa gogiinsa Somaaliyaa, Keeniyaa fi Kibba Itoophiyaa irratti geessise hammeesseera jedhe. Gogiinsi yeroo dheeraa fi ho’a haala idilee caalaa ta’een mul’atu kun tuuta beeyladaa laaffisee, oomisha midhaanii fi biqiltoota balaa irra buuse, hanqina bishaanii dabaleera. Kunis galii maatii gadi buuse, fi buqqa’iinsa namaa dabaleera jedhe.
Kutaalee Itoophiyaa (Naannoo Kibba, Giddu galeessa, Kibba Affaar, fi Baha Oromiyaa) kanneen waqtii kanatti rooba gaarii argachaa turanitti rooba giddu galeessa gadi ta’e galmaa’eera. Akkaataa raaga haala qilleensaa waqtiin Gaanfa Afrikaatti yeroo Onkoloolessa – Muddee keessatti waqtii shanaffaaf walitti aansuun rooba gadi aanaa akka mul’atu agarsiisa. Kunis haala gogiinsa jiru hammeessuu fi hanga sassaabbii itti aanu walakkeessa bara 2023tti hanqina nyaataa dheeressuun maatii oomisha midhaanii ijoodhaaf rooba Onkoloolessa – Muddee irratti hirkatan irratti dhiibbaa fida. Kunis namoota baay’ee hanqina wabii nyaataa hamaaf akka saaxilaman taasisa.
Itoophiyaa, Keeniyaa fi Somaaliyaatti naannolee hongeen miidhaman keessatti beeyladoota qabeenya hawaasni jireenyaaf itti hirkatan lakkoofsaan miiliyoona 9.2 ol ta’an sababa gogiinsa fi hongeetiin du’u isaani UNOCHA beeksiseera. AS


text:
Mummichi ministeera Itiyoophiyaa Dr. Abiyyi Ahmad fi jilli isaaniin hogganame daw’annaa Amerikaa kutaalee adda addaa keessatti torban sadii dura gaggeessan fi hariiroon hawaasa lammiwwan Itiyoophiyaa akkasumas hidda dhalata Itiyoophiyaa qaban waliin tolfame milkaa’iina guddaa argamsisuu isaa dubbtan.
Amerikaatti Ambaasaaddara Itiyoophiyaa kan ta’an Kaasaa Takla Birhaan waajiira raadiyoo sagalee Amerikaatti argamuun akka ibsanti lammiwwan Itiyoophiyaas ta’e kanneen hiddi dhalata isaanii Itiyoophiyaa irraa ta’e biyya isaanii gargaaruuf kaka’uumsa guddaa akka qaban ibsan.
Waashingitoon, Losaangalas fi Minisootaa keessatti uummanni biyyaa kuma dhibba tokko caalaan hirmaachuu ibsan.
Gabaasa Guutuu Caqasaa.


text:
Ministarri Dhimma-alaa Yunaayitid Isteetis – Maayik Poompiyoo, prezidaant Doonaald Traamp, baajeta dippiloomaasii fi gargaarsa alaa irraa muruu isaanii deggeranii dubbatan. Seera-tumtoonni Ripaablikaanii fi Dimookiraatotaa kaleessa yeroo baajeticha irratti dubbatamu mormanii turan.
Dura-taa’aan Koree Dhimmoota alaa ka mana-maree bakka-bu’ootaa Yunaayitid Isteetis – Eliyeet Engel, wixineen baajetaa prezidaantichaa, kaleessa akkuma galma mana-maree bakka-bu’eetaa dhaqqabetti du’e – jechuudhaan Poompiyootti dubbatan. Gabaasaa Sindii Seene, Jaallannee tu dhiheessa.


text:
- ADMIN
Harmeen Qabsaa'aa fi Weellisaa Oromoo Jireenyaa Ayyaanaa Du'aan Addunyaa Kanarraa Godaanuun Dhagaa'a
Harmeen weellisaa Oromoo jaalatamaa fi qabsaa'aa saba keenya Jireenyaa Ayyaanaa, Aadde Jaliilee Jalqaaba du'aan addunyaa kanarraa godaanuun dhaga'ame. Addee Jaliilee Jalqabaa ilmashee angafaa fi kan heedduu jaalattu weellisaa Jireenyaa Ayyaanaa achi buutee dhabame osoo abdiin har'a moo booru galaa eegdus ilmashee arguun osoo hin milkaa'iiniif lubbuun nurraa gar-gar baatee jirti.
Weellisaa fi qabsaa'aan Oromoo gameessi Jireenyaa Ayyaanaa Garbaa roorroo saba isaa irratti mootummoonni gabroomfattuun dhufaa darbaan gaggeessitu mormuun, bifa wallee fi geerarsaan akkasumas karaalee heedduun mormaa fi qolataa osoo jiruu, bara 1992 akka tasaa diinaan butamee achi buuteen isaa dhabamuun qaroo uummata Oromoo biraa kan dhokate miti.
Harmeen isaa kunis, eelaa ilmashee angafaa osoo dhukkubsattuu, imammaan ijashee yeroo hun osoo waadanii, ilmikoo har'a moo boor gallaanin argee naaf darba jechaa osoo karaa ilaaltuu abjuun ishee hin milkaa'iin hafe. Sirni awwaalcha Aadde Jaliilee Jalqabaa Lixa Oromiyaa Godina Wallagga Bahaa Ona Giddaa Ayyaanaa Ganda Gabaa Jimaataa jedhamutti guyyaa har'aa Amajjii 24/2022 gaggeeffameera.
Maatii fi firoottan harmee Jireenyaa Ayyaanaa, akkasumas saba Oromoo maraaf jajjabina hawwina!


text:
Qabsoo Keenya
Cuunfaa: Jiyaa hundaa fi akka halleen itt duulamuu Oromoon kolonummaa fi jijjiirraa saaf jilbeenfachuu didanii jiru. Amma qabsoon saanii sadarkaa itt dachaasuun hin dandahamne gahee jira. Oromoon hoggansa of irratt hirkataa fi walaba, kan qabsoo sabaa qindeessee fiixaan baasu qofa dharra’aa jira. Kaayyoo sabaawaan Oromoo walabummaa fi birmadummaa dha. Soochii Oromoon gara walabummaatt tolchan keessa seenee borcuu kan yaalu onneen faccifamuu qaba. Kan heera TPLF/EPRDF angoo 39 hin fudhanne fira Oromoo tahuu hin dandahu. Haasaa , barruu, walgahii, hiriira haa tahu mallattoolee kkf mirgi of ifsuu ulfoo dha. Oromiyaa keessatt afaan Oromoo barachuun ijoollee Oromoof mirgaa fi dirqama. Imaammata barumsaa diriirsuun humna dhuunfaa finnaa Oromiyaa tahuu qaba. .Ammas lolli jiru sabboonummaa Oromoo fi koloneessaa Itophiyaa gidduu dha. Gaaffiin too’annaa guutuu Oromiyaa keessatt lafa, afaan fi aadaa irratt qabachuu ammayyuu jalqaba bu’uura irra jira. Abbumaan Finfinnee irratt Oromoon qabu kan dhoofsifamu miti. Dadhabbiin sochi malbulchaa Oromiyaa hirqinfu yerooti. Faarri jiru akka EPRDF jiga gahe. Yoo bulchi cehumsaa ni uumama tahe iddoosota ummati suduudaan kennatuun tahuu qaba. Bulcha gidduun barbaachisuuf ST (UN) afeeruu dha.
Oromoon erga Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) jalatt jalqabaaf qabsoo ijaaramaa eegalanii fagaatee jira.Hardha maqaa saanii kan dhahatan jaarmota hedduu dha. Murnootii fi abba tokkooti yeroon gaafa tolu utaalan keessa gugachuuf riphanis jiru. Isaan keessaa kan kaayyoo sabaa xumuraan gahuuf daaya agarsiisu hin jiru. Haa tahu malee dargaggoon Oromoo bakka hirdhatett guutuuf fulduratt bahaa jiru. Sochooti Oromoo kaasaa dadhabbii ilmoo namaa,yaada halagaa fi keettoo diina luuxee galuun meelachaa dhufe. ABOn Oromoof, Oromoon akeeka qabama Oromiyaa raawwachiisuuf, walabummaan ijaarame.
Sagantaa malbulchaa saafi kan EPRDF ABOn shororkeessituu jedhe labse. Sababa sanaan hamajaajii keessaa fi alaa, kanneen jibba Oromoo qabanii fi walabummaa Oromiyaa hin feenee, sabboonota Oromoo balleessuuf kan irratt xiyyeeffatan. Serri shororkaa ergasii gara gocha malbulchaa fi hawaasomaa hundaa fi mallattoolee sabaattis baballatee jira. Sun tahees Oromoon of ifsuu fi aadaa, dudhaa fi dabaan mormuu shakaluu hin sodaanne. Oromoo gomceen Oromiyaa dhufanii akka ofgochuu qabanii fi waan itt dhagahaman akka itt ifsatan isaanitt himuuf; waan isaan uffachuu qaban, mallatoo akkamii qabachuu akka qaban fi maal faarsuu akka irra jiru want galchuun hin jiru jedhanii amanu. Wayyabaaf sodaan doorsisa koloneeffataa raawwatee jira. Waan ajaja gooftolii kolony fudhachuu fi fudhachuu dhiisuu gidduu, gidiraa namarraa gahuu dandauhuf garagarummaan jiru itt hin mullanne. Ejjennoon kun mormii Oromo 2014 jalqabe hanga hardhaatt itt fufeen ifa bahe. Waggooti ergasii jiran keessa hoggansa lafa jalaan guddataa dhufe. EPRDF humnaa fi labsa yeroo ariitii hamaan hankaasuu yaale. Garuu sodaan dhaalan dhufe waan irraa darbeef itt fufee sochoota bilisummaaf gufuu tahuu hin dandeenye.
Hogganooti dhaabota mormituu amanamtuu tahan hidhamanii, dhaaboti sabboontaa lafa jala jiraachuun, dirree lafaa olii OPDOf qulqulleesse. Haala kanaan taasisaa OPDO kan jedhamu dandahutu dhalate. “Biyya fardi bade harreetu garmaama” jedhama. OPDO fi ANDM diddaan
dargaggoo Oromoo mootummaa koloneeffataa EPRDFiin gaggeeffamu fonqolchaa yaadda’an. Kanaaf waliigalanii ummata saaniitt afaan warraaqsa dubbachuu eegalan. EPRDF keessa rakkina alaa itt dhufaa jiru akka itt furan waliigalteen kan jiru hin fakkaatu. Akasumas jara akka OPDO fi ANDM keessas walii galuu dadhabuun jira. Achittis sararaama EPRD keessa jirutt wal hiruun kan jiru fakkaata. Kanaaf lamaan keessatuu jijjirama hoggansaa tolchan. TPLF sana gochuun yeroo itt fudhate. SEPDM rakkina keessaa agarsiisaa hin jiru. Waldhabdeen EPRDF keessaa TPLF waliin utuu hin tahin kan ilaalcha walii galaatii. OPDO fi deggertooti saa ummata Oromooti sana fakkeessanii dhiheessanii.
Kanaaf hanga dhugaan muldhatutt ummati fakkeessituu waliin dhiichisaa bahe. “Keessi keessaa adurreen bineensaa” jedhama. EPRDF, EPRDFii, maqaa Oromo maxxanfateef Itophiyummaa gad hin dhiisu. Ummati itt dammaquun hunda ija facaasisaa jira. Ababbara keessa waanti hamaa fi gaddhiisaa fakkaatu walcinaa muldhataa jira. Ajjeechaa fi hidhaan ummata Oromoo irra gahu itt jabaataa dhufe. Ummati Oromoo ummata duula Wayyaaneen buqqa’e hadhaadhiyyuun ifaan itt jabaataa jira. Utuu akka duriiti karaafa itt cufaatu eegama. Ammaaf sun kan hin taaneef sirni jeeqamuu agarsiisaa. Haalichi haaraa waan taheef akkaata itt qabu hin karoorfanne. Maaliifuu miirri saa kana irratt akkamitt jijjiirameen, gaafii qormaata gaafatu?
Sun akka fedhe haa tahu, OPDOn Oromo Itophistota irraa deggersa argachuun hololli saboonaa isa fakkeessu gad dhiifamuutt kahe. Yakkooti Hamoon OPDOn kaleessa raawwataman hundi irra ilaalamuu eegalan. Hoggansi OPDO gootummaan farfamuu eegale. Itophisa tahuun saa hedduun irraanfatame hololaan sabboona tahe. Hin turre Abbayya cehanii jaala gamatt eeguun walitt boohuu eegallaan eenyummaan saanii ifaa bahe. Sanaaf sabboonoti yoo irraa dacha’an, Itophistooti harka rukutuufii itt fufan. Akkasitt taasisi OPDO qabsoo walabummaa karaa irraa maqsee xurree EPRDFitt galchuu yaale. Garuu ummati Oromo, mirgaa, walabummaa fi bilisummaa badde utuu hin deeffatin dhumuu taha malee hin dhaabbatu.
Sodaan du’aa, guraaramaa fi hidhaa koloneeffataaf jilbeenfachuuf kaasaa tahuun sich hin jiru. Dabeessa dugugguruu hin qabneef alaabaa diddaa Oromiyaa baasanii muldhisuun, of irratt fincaawuu fi alaabichaa fi ABO, dhaaba eegala goodeen, takka hin agarre jedhee haaluu irraa hin deebi’u. Akka sabaawaa Oromoott saganta ABO irratt yaadaan waliigaluu dhabuun mirga; garuu dibbee du’aa diina waliin itt dillisuun lugnummaa fi gantummaa dha. ABOn qabsoo Oromoo humna lolaa kallacha tahee gaggeessee jira. Sanyi bilisummaa inni walakaa jaarraa dura facaasetu Oromoo Oromiyaa keessaa fi bakka fedhan jiraatan waliin gahe jechuu dha. Sana jechuun dhaaba sabaawaa Oromoo angafa jechuu dha. Isa adabuu tahee badhaasuu abbaawummaa Oromoo malee halagooti irratt hin qabani. Kanaaf waan Oromoo kan tahe hunda irraa hamaa faccisuun waamicha Oromummaa fi deebisuun dirqama sabaawaa Oromoo dhugaatii.
ABOn dhugaa dhaaba walaba, of irratt hirkataa fi boonaa dha. Dinni kaayyoo ganama inni dhaabbateef utuu hin tahin isa cabsuu ni dandaha taha. Sun namoota Oromummaan boonan, keessaayyuu dargaggoon fudhatamee, qabsich yeroo hojiin dhaaba roga dhabellee hin dhaabbanne. Ayyaanni dhaaba kallacha tahe kanaa, dirree bahee hin beeku. Diinni Oromo garaagarummaa hawaasomaa fi malbulchaa xixinnoo qabaniin addaan baasuu yaala. Garuu Oromummaan gara halleen akka fedhanitt gad tumanuu kan hin uramne tahuu raggaasisee jira. Hardha Oromiyaan yoomuu caalaa xiiqii tuffii fi xaxaa diiga diinaa wal irraa hin citneen kan kahe tokkumaa saa cimfatee jira. Nyaaphi meeshaa kuusaa saa keessa jiru hundatt dhimma bahuun yeroo ammaa kana Oromoo gad ciraa jira. Garuu akka nu callisiisu ooffalchamuu hin qabu.
Sagantaan malbulchaa ABO bara 1976 fi 1998 fooyya’e ifatt kaayyoon qabsichaa akka empayera koloneeffataa Itophiyaa diigee ummata achi jalatt sakalame bilisoomsuu; Oromoon mirga hiree sabummaa ofii ofiin muteeffachuu mirkaneeffatee, republika Oromiyaa walaba dhaabuu tahuu lafa kaa’ee ture. Ergasii kaayyoo sana bakkaan gahuuf alaabaa ittisaa, mogge lamaan diimtuu jala hiriiranii kumkumooti lubbuu saanii itt wareegani jiru. Kan abbaa fedhe waliin walqixxumaan haasawuu dandahu, ummata birmaduu, nageenyi duubbee iggitii qabu qofaa. Ummati garbummaa jala jiru waa’ee tokkummaa, nagaa fi araaraa ummatoota biraa waliin dubbachuu hin dandahu. Si’ana garbummaa jechuun akka durii seeraan nammi nama bitee gabaa baasee gurguruu jechuu miti.
Qabeenya ofii, lafa ofii, sochii ofii, afaan ofii irratt abbummaa dhabuu, eenyummaa ofiif fanfanamuun eegalee garbummaa si’anaa keessaa hanga tokko. Gabaabaatt biyya ofii keessatt halagaan akka itt jiraatanii fi bulan namatt himuu fi mirgi ilmoo namaa qoodamu fi seera tumuu saa keessatt qooda hin fudhanneen itt murteeffamuu dha. Qabamsi bara dheeraa, biyyuma ofii keessatt Oromoo ciisanyaa fi garbummaatt geeddaree. Aadaa, dudhaa fi afaan saanii haqamanii seenaan saanii roga dhabsiifame. Ummati al tokko walabaa fi boonaa ture, harka koloneeffataatt tuffatamee fi salphatee jira. Sirni koloneeffataa amma TPLF/EPRDFiin iddoosamee jira. Kanaaf humni muummichi Oromoon fuulleett qabsoo walabummaa ittiin qabaa jiru isa.
Qabsoo bilisummaa irratt humni muummichi Oromoo masaku Oromummaa dha. Kan Oromummaan jalaa laasha’etu galii galaa. Balaa hundi kan isaanitt bu’e, Oromoo, saba Afriikaa Saaraa gaditt wayyaba, qabeenya uumaan dureessa, lafa taadhii fi ummata yaada baldhaa qabu tahuu saaniif. Oromoon saba hedduu cunqurfamaa Itophiyaa irraa gara kibbaatt argamu. Tarkaanfataa haa tahanii duubatt harkistuu, amantee qabeessa haa tahanii, Waaqa hin qabneen, roorroo fi bulcha namummaa baasaa mootummaan saaniin Oromo irratt raawwatamaa ture, takka fulduratt bahanii sagalee dhageessisuun balaaleffatanii hin beekan. Garuu yeroo Oromoon gaaffilee kolonummaan akka hafuu fi walabummaa qabatee kahu, aariin burquqanii gad bahan. Hanga sanaatt waan barabaraan isaan bolqaa jiraatan itt fakkaata ture.
Akkasitt abjuun saanii kolonoota hacuucanii bara baraan jiraachisuu, dhalachuu ABO fi dhaabota bilisummaa kolonota biraan doorsisifamuutt kahe.
Dargiin akka akeekaatt, mirga afaan ofiin barachuu fi dhimma itt bahuu fi bulcha keessaa hanga tokko isiniin beekaa jedhe. Sanaan qabsoo walabummaa irraa isaan maqsuu yaalee ture. Labsa lafaa kan jalqaba “lafti kan ummataati” jedhu utuu hin turin “lafti kan mootummaati” jedhutt jijjiirame baasee. Duratt lafti kan finnaa fi abba lafootaa ture. Labsa kanaan abba tokkeen lafa qabaachuun ni haqame. Ammayyuu sanumatt dhimma bahama. Ummmati lafa hin qabne biyya qaba jechuu hin dandahu. Lafti kan finnaati jechuun finnaa halagaa ummati irratt taahitaa hin qabne yk murtii lafa ilaalu irratt qooda hin fudhannne jechuu dha. Lafti eegalee Oromummaa yk eenyummaa Oromootii. Kan isaan lafa isaanii dhabsiifaman eenyummaa saba biraa akka fudhataniifii. Haalamuu fi dhabsiifamuu sanatu ummati fincilee akka ka’u tolche.
Jaarraa walakkaa darbe keessa Oromoon bu’aa hanga tokko galmeefatanii jiruu; garuu ammallee halagaan bitamu; lafti saaniis kan finnaa empayeraatii; hojii mootummaa koloneeffataa yoo afaan koloneeffataa barreesuu fi dubbachuu hin dandeenye hin argatan. Sun imaammata afaan jara abbaa biyyaa, ABOn 1992 mootummaa Itophiyaa waliin dhoofsiseen wal fincila. Akka saatt waabariin ambaa Oromiyaa keessa jiran hundi afaan Oromoon barsiisu. Gochooti ambaa (public) hundi akkasuma. Dhaaboti Oromoo tokko tokko, baasii Oromoon, sadarkaa afaan Oromoo biyya ofii keessatt itt ilaalamu kan halagaan walqixxeesuun waan garaa nama nyaatu. Badaan sanaa gadii, akka dhagahamutt waabariin ambaa Oromiyaa keessa jiran tokko tokko barataan Oromoo, afaan Oromoo fi Afaan Amaaraa gidduu akka filatu godhama jedhama. Waabariin ambaa Oromiyaa, qabeenya Oromiyaan jiraatu. Kanaaf meeqa itt bahee mirga argame kana dabarsanii kennuun, hamma mirga Oromoon imaammata barumsaa ofii, bifa itt gochuuf qabu irratt dabi tolfameett fudhatama.
Ijoollee kamiifuu afaan ofiin barachuun mirga. Garuu kun Oromiyaa dha; biyya dilormaa guutuun akka afaan ofii hin dubbanne, hin baranne, hin barreessine ukkaamfamee ture. Sabaawoti hundi biyya afaan ofii ijoollee ofii qabeenya ofiin yk gargaarsa gaafatanii itt barsiisan qabu. Oromiyaa keessatt hawaasi hundi waabarii dhuunfaa qabaachuu dandahu; haaloon ukkaamsi Oromoof safuu dha. Yoo waabarii ambaa Oromiyaatt dhimma bahuu fedhan imaammata barumsaa biyyatiin buluu qabu. Waabarooti ambaa Oromiyaa yoo Oromiyaaf anjaa qabaate afaan halagaa akka barnootaatt kennuu dandahu. Warri Oromoof ijoolleen saanii afaan ofiin akka baratan gochuun dirqama.
Gaaffiin afaan ofiin barachuun kaasaa warraaqsa Oromoo sabboonotii itt dhuman keessaa guddicha tokko. Ijoolleef afaan saanii malee akka baratan kolomsiisuun wareegama jaalbiyyooti baasanitt qoosuu fi sabicha irratt yakka raawwachuu dha. Afaan Oromoo dulloota keessaa tokko tahuyyuu, dhimma Oromoo ooluuf dhiheenya carraa argate. Corqaa dhaa; afaanota biraa irraa dorgommeen hin taane akka itt hin dhufne kununsa barbaada. Kanaaf gurguddoon Oromoo akka inni daddafee guddachuun
utuu of hin dandahin duubatt hin deebine gochuuf abbaawummaa qabu. Diinni, irraan rakkoo gurguddaan nu jarjarsee, mirgoota harkaan gahanne akka hin eegganne nu dagaa, jalaan sesseqee nu mulqaa jira. Kana duukaa bu’anii irra faccisuun qooda hayyoota keenya ture. Amma akka agarrutt garuu, hangi tokkoon saanii qabeenyuma Oromoon afaan halagaa irratt guddisaa jiru. Addaababayitt afaan Amaaraa bareechuutt anatu caalaa, anatu caalaa waan wal dorgoman fakkaata. Waant hin beekamu “Shigiggiriin” yoo deebi’ee dhufe ulaagaa ittiin qooda fudhatan taha jedhanii yaadinnu? Kun mirga ummata ofiin, qabeenyaa fi yeroo saan sagaggala beekumsaati. Holola raatessaa saaniin dargaggoo Oromo kan mugsiisan itt fakaatuu, wayyabi guutummaatt dammaqnee jira; akkuma kanaan durraa mirgoota saba ofii irraa hamaa faccisuuf qophee dha. Isaan garuu guyyaan sabichaa yk Waaqa duratt itt gaafataman ni dhufaa.
Qabsoo Oromoo keessatt qabatteen biraa kan sabboonoti qayyabachuuf qayyabachiisuu qaban gaaffii Finfinneett rarra’e jiru. Kanneen ammayyuu sammuu sirna Nafxanyaawaa qaban Oromiyaa keessaa bocanii laaqii tokko baasuun abbaa dhabsiisuu fedhu. Akkuma magaalota gurguddaa kamiiyyuu Finfinneenis jiraattota empayerittii keessaa fi baaqula bakka hallee babbahan qabdi. Jaarmoti sabgidduu keessa jiraatanis hedduu dhaa. Qabama duuba, Finfinneen humna garboota fi qoteebuloota Oromoo fi kolonoota biraa keessaa argamaniin magaalummaatt jijjiiramtee. Masarooti, karooti, galmistaanoti, riqichooti fi dhaaboti garagaraa humna tolaa garbootaa fi qoteebuloota sanaan ijaaraman. Horeen jara saanaa eenyummaa jijjiirratanii hardhallee achuma jiru. Koloneeffataan lafti saanii kan irraa fudhatame, sabi Finfinneen tiyya jechuu dandahu Oromoo malee hin jiru. Lafa handhuura Tuulamaa, gosa Oromoo guddaa tokko kan tahe, keessaayyuu oyiruu fi kaloo qomoota akka Eekkaa, Galaan, Gullalleetii kkf.
Qabama Oromiyaa booda lafti Finfinnee garri caaluu mooraa raayyaa abbaa duulota Habashaa keessaayyuu jara Amaaraaf kenname. Sun 1975 keessa labsa lafaa magaalaan dhumate. Lafti finnaatt yoo darbu qabeenyii mootummaan dhaalame. Kanaaf gaaffiin lafaa Oromoon qabu finnaa empayeraa waliin malee sabaa fi abba tokkee kamiinuu waliin miti. Hardha Finifinnee keessa, jiraattota heeraan murtii kennuu magalichaa keessatt qooda fudhachuuf mirga guutuu qabantu jira. Waliinjiro wayyabummaa himatu yoo jiraate, imaammata magaalattii karoorsuu irraatt dhimma itt baha malee moo’ummaa Oromiyaa didhchiisuuf miti. Finfinneen fedha biyya itt naanna’ee jiruu malee socho’uu akka hin dandeenyes hubachuunis dansa. Qabeenya handhuuraa Oromoo waan taheef, Finfinnee irraa magaalota Oromiyaa biraa irraa addatt bu’aan Oromiyaan gaafatu hin jiru.
Qabsich amma maal irra jira?
ABOn hayyoota Oromo sabboonoo, beekoo dargaggoo tahaniin bu’uurfame. Akka jara xurree sochii baratoota Oromoo Marksiist Leeninist hordofanii utuu hin tahin ilaalcha bilisummaa yk Kaayyoo sabaa akeeka masakaa kan godhatan turan. Yeros, dabballooti olhaanoon ABO
dulluma keessa akeeka kana irraa dheessuuf isa jalqabaa tahu jedhee kan se’ate hin turre. ABOn yoomuu caalaa kan addaan babahuutt kahe 1992 jalqabee yoo tahu bututa qabsoon haa tahuu kaasaan biraa yoo jiraate warraganoo qofatu beekaa. Innasi kan hogganooti saa beekamoon tokko tokko kanneen qabsoof kakaasanii hiriirsan hiree ofiitt dhiisanii mooraa Itophiyanestotaatt cehan. Hogganooti kun isaan lafaa kaasanii ABO ijaaran keessatt argamu. Warana bilisummaa Oromoott (WBO) dargaggoo madaqsanii, lenjisanii bobbaasanii turan. Amma jaarmaa haaraa ijaarratanii Itophiyaa demokraatessuun, Itophiyaanota waliin angoo hirmachuuf kakatanii jiru. Murnooti biraa maqaa ABO irraa addaa fudhatanii yk maqaama sanaan kaayyoo bilisummaa sabaa amanamaa tahanii akka itt fufan labsatan jiru. Qabsoon bilisummaa fi walabummaa ciminaan baballatee jira.
Tokkummaan Oromoo yoomuu caalaa jabaataa jira. Jara biraa, kan mootummaa Itophiyaan cunqurfamuun itt dhagahamu waliin qayyabannoon guyyuu guddataa jira. Jaarraan kun jaarraa Oromiyaa fi kolonoota biraa kan tahu fakkaata. Amaarri biyya ofii jiraatan illee kolonoota waliin hacuuccaa walfakkaatan itt dhagahamaa dhufee jira. Garuu harcaatuun sirna Nafxanyaa durii kan Amaara ofiin jedhan, tumsa dhugaa Oromoo fi Amaara biyya jiran gidduutt uumamuu dandahu roga dhabsiisuun gara fedha ofiitt micciiraa jiru. Jarri kun Oromo warraganoo firoomfatanii waliin waa’ee Oromoon Itophiyaawoo sadarkaa dura tahuu fi empayera ijaaruu irratt miiltoo akka tahan olkaasanii lallabaa jiru. Oromoon garba gamaa dhufan inni jedhamu duubatt dhiibamaa jira jechuu dha. Kanaaf eenyuun hariiroo qabaataa akka jiran of gaafachuun dansaa. Ummatooti cunqurfamoon hariiroo saanii sadarkaa olhaanaatt olkaasuuf rakkina hin qaban. Biyyooti Oromoo fi Habashaa, utuu moototi saanii Oromiyaa fi biyyoota Afriikaa naannaa jiran hin qabatin durattuu olloota bara dheeraaf walbeekan turan. Bilisoomuun Oromoo cunqurfamoota hundaa fi cunqursaaf illee bilisoomuu taha.
Hidhati EPRDF kan finnaa empayera Itophiyaatt si’ana mataa tahe, guyyuu dadhabaa deemaa jira. Dadhabbii ofii irra haanuuf hamilata “haaromsaa gadi fagoo” jedhuu diriirsee jira. Dadhabina saa kanatt dhimma bahuu kan barbaadan ayyaanlaallatooti saba hunda keessaa maddan jiru. Carraa akka mormituu amanamtuutt mootummaa EPRDFiin fudhatamuu kan dhowwataman tokko tokkos jiru. Isaan kana kan EPRDF bososaa jiruuf filmaata tahuu dandeenya jedhanii embaasota biyyoota alaa irraa kan naannaha jiran. Ayyaanlaallatooti Oromoo fi Amaaraa hangi tokko TPLF fi PDOta saa gidduu shibliqii galchuu kan yaalan jiru. Sanneen akka simbirroo kuukkuu jedhamtu kan buphaa mandhee simbira biraa keesatee hammachiifatuutii. Wuciin kuukku wucii isee hammachiifattee nyaattee mandhicha dhuunfattii. Jarri kunis fira fakkaatanii PDO liqimsuu yaala jiru.
PDOti utuu ummati hin gaafatin maqaa saaniin ummata biraa waliin tumsa uumna jedhanis jiru. Yoo caalaa cimsuu tahe malee duruu ummatanii Oromiyaa seenan. Oromoon kanneen Oromiyaa qabachuu irratt qooda fudhatan hunda waliin hariiroo uumuu dura, madaan dhinuu fi
gaaffii deebii argachuufii qaban hedduutu jira. PDOn ummatee dhiisee dhimma saanii miti. Giti bittuu Habashaa mootota saaniin hogganamanii jaarraa tokkoo oliif Oromoo jireenya gadadoo seensisanii jiru. Moototi sun hojjeteebulaa biyya ofiitiifis gara laafota hin turre. Haa tahu malee, kan itti roorrifameef, mootii roorrisaa fi ummata inni keessaa bahe, gargar baasuun rakkisaa dha.
Moototi hooda fi seenaa hundee hin qabneen ummatoota ofiillee waa’ee Itophiyaa boona sobaa obaasuun joonjessaa jiraatani. Maqaa Itophiyaa si’anaa kan ifaan maqaa biyya Habashaa godhee galmeesse Haayila Sillaasee ture. Isaan dura “Habashaan” wal jijjiiruun waamuun jalqabamee ture. Itophiyaan maqaa masoo ummata gurraachaa Abbayya gad haanuu Grikooti ittiin waaman ture. Afrikaa keessa ummati Itophiyaa ofiin jedhu hin turre. Imaltuu Grikiin himamuun, waa’ee ummata Kush Marowee fi Napataa Nuubiyaa wiirtuu godhatee, kan dubbatanii fi barreessan maqaa dhimma itt bahan ture. Waggooti 3000 Habashaan lakkaawwatu seena Kush sana irraa kaha. Hundeen Habashaa Semawaa malee Kush miti. Kanaaf hoodi Habashaan dhugaa jedhe fudhate seenaa ofii keessa waan hin jirre tahuun ifaa dha. Kan dhimma baasuu dhugaa amma lafa jiru malee hooda darbe yk du’e miti. Yeroo ammaa Habashooti hoduu uuman hedduu fi hayyooti ayyaan laallattuun, seenaa naannichaa roga dhabsiisuun akka waan koloneeffataa fi kolonaawaan; cunqursaa fi cunqurfaman hin jirreett lallabuu eegalaanii jiru. Empayera Itophiyaa ijaaruuf Oromoon qooda bilsa walqixxee qaba ture jedhu. Kun garbooti of garboomsuu irratt gooftolii saanii utuu hin tahin isaantu abbaawummaa qaba jedhanii akkan itt himuuti. Dhuguma, yoo dilii irratt dabsatamuun bu’aa fi ulfina injifannoo hirmachuun gahe jechichi sirrii taha.
Dhugaan jiru, Oromoon akka ummataatt takkaa fedhaan Oromiyaa koloneesuu irratt qooda fudhatanii hin beekan. Yaa’a murtii empayera ijaaruu keessattis takkaa hin hirmannee. Miseensoti raayyaa mo’amee kan moo’ateen madaqfaman jiru. Abba tokkooti maqaa saba Oromoon yk jila isaaniin ergaman utuu hin tahin, dandeettii ofiin bulcha Habashaan foo’amanii sadarkaa olhaanaa gahan jiru. Seenaan Itophiyaa si’anaa Oromoo malee adda tahuu akka dandahu ifaa dha. Haa tahu malee sun Itophiyaaf halagaa tahuu saanii hin geeddaru. Isaan of irratt ijaaruuf humna tolaa dhagalaasan barri gaafatan ni dhufa taha. Oromummaan DNA baayoolojii qabaachuu qofa miti. Oromummaan, seraan bulmaata, birmadummaa fi walabummaa, dudhama malbulchaa fi hawaasomaa qabaachuu dha. Haala sun keessa hin jirrett maqaa Oromoo dhahuun cubbuu dha.
Nugusootii fi goototi Habashaa, akaakkilee Oromoo qabachuun hayyoota qaanii hin qabneen facaafamaa jira. Haayila Sillaasee hanga dhumaatt duubbee dhaloota saa iccitiin eegee; hardha qaccee gad yaasuun maal jijjiiruu dandaha? Maqaan dhalootaa Fitiraarii Habte Gogis fi maqaan abbaa saa eenyu? Maqaan abbaa Dajjaach Baalchaa eenyu? Utuu warraaqsi hin saaxilin maaf amba jalaa dhoffaman? Sirni barumsaa Itophiyaayyuu seenaa sobaa afuufaa yoo oolu
baraattoota barasii sanneen hin barsiisnee. Namoota gurguddaaf hafee kadhattuu Habashaafuu ifaan Oromoott firoomuun yeros qaanessaa ture. Akeeki holola akkasii, qabsoo walabummaa Oromoo, Oromoof hin barbaachifnee fakkeessuufii. Yeroo qabsichi fiixee dacha’uu hin dandeenye gahe kana illee, waa’ee seenaa godinichaa dhugaa bahuu hin fedhanii. Barri ammaa kun bara itt haalan utuu hi tahin badii darbe fudhatanii akkataa itt sirreesan kan itt soqan tahuu qaba ture. Kana malee waanti hin yaadamne gudeeda saanii irratt lafa dhahuu dandaha.
Wal amanteen bakka hin jirrett ibsi dhugaallee mamsiisaa taha, dhugummaan saa mirkanaawuuf dura wal amanteen uumamuu gaafataa. Abba tokkeen Oromoo gadi qabame, koloneeffataa akka lolee fi garbicha/garbbittii manaatt tajaajiluun hin haalamu. Garuu sana akka waan Oromoon irratt waliigaleett dhiheessuun hariiroo egereef tuffatamaa fi hubaa tahaa. Boojuu fi fedhanii askarummaatt kan madqfamanitt dhimma bahuun dudhaa booji’aatii. Miseensoti OPDO ummata ofii akka lolan bobbaafamuuf boojuu jalqabaa miti; namooti akka Qusee Diingadee fi Baalchaa Saafoo isaan dura jiru. Qoodi abbaa duulota Oromoo galtuu, sochii Raayyaa fi Baalee gad qabuu irratt qabaataa turan waan irraanfataman miti. Kanaaf seenaan roga dhabsiifame rakkina harka jiruuf furmaata hin tahu.
Maal akka godhamutu eegamaa?
Oromoon akka sabaatt baraaramuuf qabsaawu. Itophiyaanoti kolonoota saanii irratt olhaantummaa turfachuuf qabsaawaa jiru. Kan qajeeltuu akka ujuutt ilaalan hundaaf walabummaa Oromoof loluun fakkeenya ujuu sanaati. Kanaaf itt gala fedhame utuu hin gahin dhaabbatan ofumaa dhama’uu dha. Sun hanga ammaatt firaa fi hamajaajii Oromoof ifaa hin tahin hin hafne. Galaanni namoota miidhamee waan gad dhiifameef, midhammi sun hanga dhinutt ittisuun hin dandahamu. Bilisummaa fi walabummaa qofatu isa dhinsaa. Hundaaf furmaati gaaffii Oromoo baranii, haala nagaa fi tolaa taheen deebisuu dha. Waan garagalchuun hin dandahamnett dhama’uun yeroo balleesuun badiisa soquu dha. Seenaan gara cunqurfamaa malee cunqursaa waliin hin jiru. Cunqurfamaan aariin ka’ee jira; qooqi gaggaarii fi irbuu konkaan imala warraaqaa saanii irraa hin dhaabuunii. Kanaaf qabanaawanii, qalbii horachuu fi ollaa waliin nagaa buusuun barbaachisaa dha.
Gaaffiin Oromoo salphaa dha; mirga hiree sabummaa saanii kan walabummaa dabalatu ofiin murteeffachuu hojii irra oolchuu dha. Hojii irra oolchuutt yoo ofirra garagalanuu, Tigrooti utuu sana hin beekin sabboonota Oromoo qabbaneesuun sona cehumsaa keessatt waliin qooda fudhachiisuun akka hin dandahamne hubatanii turan. Kanaafi kan isaan heera saanii angoo 39 irratt barreesaniif. Amma akka nutt himamaa jirutt, sana kan tolchan gorsa Isaayyaas Afawarqii didanii ture. Humna Oromoo cabsuu waan gargaareef kan inni jedhu hunda waan fudhatan itt fakkaatee ture. Isaayyaas akka TPLF gorsa saa hojii irra oolchuuf karaa ofii qabu hin barre. Utuu bare angoo heeraa hojii irra hin olle, biyya gabbaarii saa, Itophiyaa keessatt burjaajii uume jedhee komachuu hin dhaqu ture. Kan isa balleessuuf deemu, TPLF irraatt ummatoota
Habashaa biraa irraa tumsa argachuuf jedhee, fedha dansa Oromoo waliin qabu wareeguun saa dogoggora guddaa dha. Utu badii caalaa biyya ofii, Afrikaa fi Baha Gidduu irra hin geessisin Mugaabeen barnoota tahuufii qaba ture.
Afawarqiin jalqabumaa kaasee Itoophiyaa akka gola ofiitt ijaaree yeroo dhuma hin qabneef bolquun akka dandahamu yaadaa qaba ture. Itophiyaa akka martii dhiibbaa ofiitt fudhatee olloota Afrikaanota naannaa jiranitt olhaantummaa mirkaneeffachuu fi Tokkummaa Afrikaa (AU) irratt dhiibbaa gochuu akka dandahu ni amana. Itophiyaan kolonoota see malee fedha halletoo’atummaa saa kana quubsuu hin dandeessuu. Mallas Zeenaawii haa galatu sun gabaabaatt cite. Abjoochuu itt fufuu dandaha, garuu seenaan abjuu saatiin cookkoo hin galtuu. Firummaan barnoota dheeraa Oromoo fi ummati Eertraa waliin qabanii fi qaabannoo dansi warraaqxoti Oromoo dabaankufoota Eertraaf qaban, ofirrummaa abbaa hirree kanaan dhibamuu hin qabu. Faallaa hawwaa isaa, Oromoon qabsoo saanii aara hin galfachiifneen koloneeffataa dirqisiisanii mirga sana fudhachiisanii jiru. Bilisooma Oromiyaa utuu dhalooteen hin kutin, arguuf ni jiraataa jennee haa abdannu.
Murnooti Habashaa biroonis akkuma Isaayyaas mirga hiree murteeffannaa Oromoo yaadaanmalaanu fudhachuuf rincicoo dha. Sagalee Oromoo ukkaamsuuf waggoota dhibbaa oliif yaalanii dadhabani. Oromiyaa biyyi halagaa hafee, dhalootaan qaama saanii tahee dhaalmaan Yohaannisii fi Haayila Sillaasee irraa argatanuu, Tigray Tigirinyiin oolfachuu hin dandeenye. Ammammoo waa’ee walii tumsa Oromoo fi Amaaraa dubbatu. Mirga bu’uuraa kana haala attamitt waa’ee waliin dubbachuu kaasu; murnooti Oromoo tokko tokkos akkamitt fudhataniifii? Diinni hedduu hamaanillee, firummaaf tuqaalee leellifaman ni qabaata. Oromoon kanneen mirgoota saa beekan qofaan dhoofsisuutu irra jira. Murni yk abba tokkeen Oromoo kamuu mirga hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachuu, walabummaa dabalatu dabarsee kennuu hin qabu. Sana dura mirgoota ilmaan namaa fi ummatootaaf maal jechuu akka tahe al lama keessa deebi’ee yaaduu qaba. Keessaayyuu murnooti Oromoo kiyyoo Isaayyaasiin marfamanii jiran gaaffii deebisuu qaban hedduutu jira. Kan Oromoo waliin firoomuu barbaade Wayyaanee Tigray caalaa waan kennuuf qabaachuutu irra jira. Tuffiin abbaa hirroota akka Isaayyaas, waan kolfaa, dharraa fi abjuu hangam duwwaa fi dhugoomuu hin dandeenye akka qaban agarsiisa.
Oromoon humna riphaa fi kutannoo mormii amma itt jiru hamma barbaadame tursuu qaba. Diina Oromoo kalchuun abbaa kalche qofa miidha. Kanaaf yeroo furtuu kana sabaawoti Oromoo hundi, sirrii tahanii dhiisanii ummata ofii waliin dhaabbachuutu eegama. Ummatichi fedha saa bilisummaan ifsachuu kan dandahu dura bilisa tahuu fi duubbee cimaa, falma nakkarii waliin jiruf madaalli akka itt hin dabne eeggachiisuu dandahu qabaachuutu irra jira. Tooftaa fi hojiin malbulchaa kan dhufuu dandahan ummata humnneeffame qofaanii. Tooftaa dhaan qabatanii abba tokkooti
ummatichaan seenuu hin dandahanii. Murnooti hedduun waamichi akka 1991 tahinnaa jechuun riphanii eeggatan jiru. Amma qilleensi malbulchaa isa barasii irraa addaa. Sabootii fi sabaawoti si’ana battala fedha saanii eegsifachuu suduudaan irraa hiriiran qabu. Kanaaf yoo sun tahe murnoota malbulchaa of himataniin utuu hin tahin sonni cehumsaa tokko iddoosota saaniin dhaabbachuu dandaha. Sana mijjeessuuf Sabooti Tokkoman (UN), tibba gidduuf bulcha yeroo gargaaruu dandahu.
Birmadummaan Oromoo kanneen bara “Hirmata Afrikaa” jedhamu isaan waliin kolonumm jalatt kufan waliin walxaxaa dha. Birmadummaan Oromoo kanneen bara “Hirmata Afrikaa” jedhamu isaan waliin kolonumm jalatt kufan waliin walxaxaa dha. Akkuma waliin kufan hireen saanii waliin ka’uu tahuutu irra jira. Egree saanii waliin gooduuf ,wal qayyabannaa waloo fi fedha walii walii walii ulfeessuun waan bira hin darbamne. Gurguddoon haddhaa sirna Nafxanyaan sammuun tuqame harralee yeroo maqaa Itophiyaan dibbee waraanaa dillisan dhagahamu. Habashaa ofiin jedhaa jiraatanuu harcaatuun sirna Nafxanyaa durii Habashaa tahuu dhiisuunu ni mala. Olhaantummaa bakka itt shaakalan biyya adda hin qabanii. Ummatoota biyya itt dhalatanii guddataniin harka wal qabatanii rakkina jiru irra haanuuf tuffii qabuufii.
Hawwiin kanneen haddhaa sirna nafxanyaan tuqamanii, empayerri dandamattee bolola ofittummaa qaban bahachuu malee gad galoo waliin biyya ijaarrachuu miti. Ofittummaa fi ofirrumaa saaniif malee silaa ummatoota dhiigaa fi dafqa saaniin jiraatan bira dhaabbatanii loluutu irra ture. Karaa biraa ummatooti Itophiyaa kallattii bilisummaa, tokkummaa fi eenyummaan saanii akka ummataatt beekamuufii hedduu dharra’uu. Akka kaayyooti ummatooti Afrikaa hundi yoo tokko tahan fedha sanyii gurraachaa fi kanneen guddifatanii fulduratt tarkaanfachiisuuf anjaa qabu. Kun ummatoota Gaanfaa abbaltii dansa qabaniif hariiroo cimaa ummachuun rakkisaa tahuu hin qabu. Garuu kanneen baroota darban haaloo walirraa qabaniif, yaa’a aagii tufsiifatanii garaa qulqulluun walii dhiisuu fi kan darbe irraanfachuu gaafata.
Amma jeeqammi malbulchaa guddaatu Gaanfa Afriikaa keessatt muldhata. “Arfaasaan Arabaa” (Arab Spring) karaa xinxaltooti malbuchaa hedan irra hin deemne. Abbaa hirroota Baha Gidduu fi duuba Garba Diimaa jiran in mancafne. Caalaattuu diigamaa, roorroo mirga ilmoo namaa fi fixaqacee fiddee dhufe. Carraan misoomaa fi tasgabbii dhihoott hin muldhatu. Finnooti hundi, empayera Itoophiyaa fi kan itt marsanii jiran dabalatee bishaan danfaa keessa jiru. Hundi saanii ilmaan namaatt roorrisuu, misaan duubatt hafina fi nagaa fi tasgabbii dhabuun laaqamanii jiru. Hedduu saanii keessatt fixiqaccee deemaa jiraa. Sun calaqee haala addunyaa guutuu keessa jiruutisii. Yoom akka dhoohu kan himuu dandahu hin jiru, garuu qilleensa keessaan kan namatt dhagahamuu akka fagoo hin taane.
Warraaqxota Oromoof dhimmi saanii battalaa, waa’ee gadadoo ummata ofiiti. Kumkumooti guyyuu hidhaatt guuramaa jiru. Kumooti du’aa fi guraarama dheessuuf gara itt gala hin beekamnee, garbichummaa fi dhiyaana qurxummii gabraa fi manyaa tahuun isaan eeggatutt baqataa jiru. Hidhamtoota hiikuuf irbuun seenamuu yeroo bitachuu qofaafii. Namooti dhimma baasan malbulcheesitooti bilchina qabanii fi dargaggoon jajjaboon ammayyuu “Wahinii” keessatt dararamaa jiru. Waamicha mirga ilmoo namaaf utuu hin tahin naannaa irratt ilaaluuf tokko tokkoon gad dhiisuu ni dandahu taha. Akka himamutt, namooti kufaatii Dargii kaasee hidhaman jiru jedhama; keessaayyuu miseensoti ABO. EPRDF demokraatawaa akka hin taane beeku addunyaan fakkeessuu hin qabu. Akka seeran bulmaatatt amanu utuu hin tahin fedha dhipoo saba ofiif deggeraniin nutis beekna isaanis beeku. Deggersa saaniin malee silaa guyyaa tokko hin bulu. Gibira baasota biyyoota hundaa, kanneen nagaa jaallataniif mootummooti saanii akka nama tahan, dhiibbaa irratt godhaniif waamicha haa tolchinuufii.
Waliigalatt empayerri Itophiyaa biyyoota addunyaa hiyyeeyyii gad hanoo keessaa tokko. Yeroo Baankiin Addunyaa fi IMF waa’ee misa nato lamaa GDP (walitt qabaa homisha biyya keessa) dubbatan waa’ee waan hin qabamnee fi lafa irratt hin mullannee fakkaata. Kara deemaanillee kan argu nama beela’e, daare fi da’o hin qabne. Dhugaan jiroo kanaa misoomich eenyuufii? Waan nammi taraan hin qayyabanne fi akka waan gidiraa saaniitt qoosamaa jiruuttuu fudhachuu dandahu. Hamilee mormituu saanii cabsuuf ofaangessootii meeshaa godhataa jiru. Itophiyaa nuti beeknu deegduu fi dhibeen faalamtuu, jireenya fayyaa qabeenyaaf waan barbaachisu hunda hin qabne. Nadheen waraabbachuu kan dandahan bishaan yaa’u qulqulluun dhiheenyatt waan hin jirreef, isa faalameyyuu argachuuf karaa fagoo deemu qabu. Haddhaan qonnaa daldalaa fi warshaa keessaa yaa’u beelladaa fi ummata ajjeesaa, dhalattuu fafeessaa jira.
Bokoki horii callaa (inflation) deettii ariitiin olkaahee Birrii gati hin qabnee gochuun, wayyaba humna waa bittaa dhabsiisaa jira. Gita kam yk murna kam yk korporeeshina kamtu misa camii hin qabne, foolii fi hallu hin qabne kana irraa buufata laata? Oromoon, lakkoofsa saanii fi qabeenya dhalootaa saanii dhabsiifamuu irraan kan kahe ba’aa garri caaluu isaanitt fe’amee. Kun ibidda moormichatt qoraan dabaluun duwwummaa labsa misa diinagdee san saaxiluun waan hin oolle. Yoo GDP waan jedhamu sana mimicciranuu bilisummaan dhalachuu waan hin hafneef faayaa saanii Afrikaa keessaa, EPRDFiin baraarun hin dandahamu.
Xumuruuf, Afriikaa Saaraa gad jirutt Oromiyaan dilormaa, ballina lafaa, fi qabeenya uumaan biyyoota guguddoo keessaa tokko. Garuu Oromoon, durooma qabeenyaa fi dilormaa hoomishaawaa tahanuu, ummata hedduu itt roorrifame, deegaa fi dhukkubi itt baayyatu fi ilmaan namaa moggeeffamanii. Keessummootaa fi kun walfincilaa tahuu ni dandaha, garuu dhugaan kanuma. Birmadummaa saanii kolonummaa saba bucuu anga’oota yerosiin deggeramuun jaarraa 19faa keessa bara Hirmaata Afriikaa dhabe. Of irraa ittisa ijaarame 60moota keessa eegalee hanga hardhaatt itt jira. Amma qabsoon saanii tuqaa olhaanaa gahuun empayera Itophiyaa raasaa jira. Yeroon Gaanfi keessa deebi’amee ijaaramu gahaa jira jechuu dha. Jijjiirammichi nagaan gagg’eeffamuuf fedha dansa saba koloneeffataa, michoota saa garba gamaa fi kolonootaa gaafata. Feedha tokko tokkoon saanii seerawaa walii qayyabatanii rakkina jirufi naannaa diriira dhoofsisaatt furmaata soquuf qophaawuu saanii agarsiisuu qabu. Sun dadhabamnaan nagaan waliin jiraacha barbaaduun karaa dadhabissisaa qabachuuf deema. Bilisummaan Oromoo waan qananii miti; garuu dhimma akka ummataatt ulfinaa fi surraan baraaramuutii. Bara teknoolojiin iyyaatii guddaa mise kanatt, kaasaa Oromoo, seenaa roga dhabsiisuun xiqqeessanii dhiheessuu yaaluun dhimma hin baasuu. Amanamuu fi qulqullommi garaa kan dhimma qaban hunda irraa eegama. Oromoon suduudaan yk karaa iddoosota saanii ofiif dubbachuu ni dandahu. Kanaaf keettoleen diinaa dubbachuufii hin hayyamanii. Dhugaa fi qajeeltuun irra haanu!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Amajjii 2018


text:
Loltoonni Israa’el Falasxiinota Ajjeesan
Loltoonni Isra'eel Gaazaa fi West Bank keessatti Falasxiinota irratti dhukaasuun namootaa lama ajjeessan
Loltoonni Isra’eel Khamiisa har’aa Gaazaa fi West Bank keessatti Falasxiinota labsii Traamp mormaa turan irratti dhukaasuun, battalumatti namoota lama ajjeessuun, namoota sadi ammoo kan madeessan tahuu gabaasni arganne ni mul’isa.
Namoota kanneen keessa tokko magaalaa Gaazaa iddoo Al-Bureeyji jedhamutti kan ajjeeffame yoo tahu, kan lammataa ammoo West Banka magaalaa Naabluus cinatti mormii gaggeeffamaa tur irratti, rasaasa loltoonni Isra’eel dhukaasaniin kan ajjeeffaman tahu Ministeerri Fayyaa Falasxiin beeksise.