text:
Walgahiin Hamburg Jarmanii keessatti gaggeeffamuu mata dureelee gaggeessuu keessaa waa’een jijjirama qilleensaa fi Godaansa uummataa keessa jiran.Garee kana kan hoggantuu Jarmaniin Afrikaaf karoora dhiyeessite kan ilaaleen duddubatamuuf jira.
Kaayyoon lafa ka’amees Afrikaa hundumaa keessatti hojii investmeentii jajjabeessuu kunis qonnaa dabalatee carraa hojii argamsisuu yoo danda’ee godaansa Afrikaa keessaa hanqiisa kan jedhu ture.Haga ammaatti kot de vaar, Morookoo Rwaandaa, Senegaal, fi Tunisiyaan wixiinee dhiyaate irratti mallatteessanii jiru.Kunis jaarmayaa maallaqa addunyaa (IMF),Baankii Addunyaa fi Baankiin misooma Afrikaa waliin hojjatu.
Itiyoophiyaa fi Gaanaan itti dabalamuu akka fedhan ibsanii jiru.Afrikaan kibbaa garu kan feetu hin fakkaattu jedhama. Sababiin isaas caasaa ammaan dura tolfattee akka diigduuf gaaffii dhiyaatu hin feetu.Gurraachoota jireenya sadarkaa giddu galeessaa ta’e qabaniif inni ofii qabdu gaarii dha jettee amanti.


c: text/html

text:
Seera tumtoonnii Liibiyaa Mootummaa ce’uumsaa haaraa guyyaa kaleessaa raggaasisuun isaanii beekameraa.
Muumeen Ministeeraa yeroo Faatih Bashaagha kaabinootaa mootummaa isaanii dhiheesan, Seeraa tumtootaa ykn miseensotaa parlamaa 101 keessaa deggersaa sagalee 92 argatanii muudamaniiru.
Akkuma Kanaan Muumeen Ministeeraa Bashaaghan Itti aanaa Afaan Yaa’ii Ahmed Ho’umaa Ministeeraa Ittisa biyyaa godhanii Yemuu Muudan , gamtaa Awuropaa ti Ambaasadara Liibiyaa kan turan Haafeez Qaduur immoo Ministeeraa Dhimmaa alaa taasisaniiru.
Miseensonni Paarlamichaa caalaan isaanii baha biyyatti warren bakka bu’an waan ta’aniif warren gara lixaa biyyatti hin gamachiifne. Muumee ministeeraa duraan kan ta’an Abdul Haamid Dibeebah fi gareen isaanii muumichii minsteeraa ji’a darbee flataman Bashaaghaan kutaa lixa biyyatii Misraataa irraa ta’anus Mootumaa haraa amma dhaabatee akka hin fudhannee ibsaniiru.
Liibiyaa gara bahaa keessa hogganaa waraana Mormitootaa Kan ta’an Khaliifaa Hifter Mootumaa Bashagha akka degeran ji’a darbee yemuu isaan flataman ibsanii turan. Garee Khaliifaa Hiftaar fi gareen lixa biyyatii isaa Biyyaa Turkiitiin deggeramu gidduu walii galteen hin jiruu.
Kanaaf jechuudhaan mootummaa ce’uumsaa amma dhaabbate kana hordofuudhaan wal waraansii akka haaraatti itti fufuu danda’a akka jedhamaa jiru gabaasameera. Mootummaan Ce’uumsaa Loibiyaa ammaa Ji’oottan 14 gidduutii Filannoon amma taasifamutti kan hundeefameedha.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gaafa guyyaa Fulbaana 6 , 2014 ALI irra jalqabee Fuuli Yutubii, Toora-Intarneeta tokkoo fi Fuulli Fesbuukiin hordoftoota 484,277 ol qabu tokkoo “Teedii Afroo fi Lenjii’ota RIB damee Xoollay” jachuun vidiiyoo naaneessa turan. Hanga barruun kun maxxanfamutti Vidiiyoon Toora intarneeta irra jiru yeroo 20,900 ol ka ilallame yammu ta’u, Fessbuukii irrat moo yeroo 60 ol qoodame. Yutuubii irratis kuma tokkoo ol ilallameera.
Haata’u malee HaqCheck maxxansicha hubatee soba ta’uu isaa dhugoomseera.
Erga Onkolooleessa 24 2013 ALH irra jalqaabee humna Adda bilisuummaa Ummata Tigraay fi Mootumma Federalaa Itoophiyaa jeedduu loolli jiraachuun isaa ni beekkama. Maddi odeeffannoon adda-addaas namooonni baayyee leenjii loolaa fudhachuuf gara wiirtuu leenjii looltootaa akka seenaan gabaasuun isaanii ni bekkama. Artiistoonis garee wiirtuu adda-addaa deemuun raayyiichaa akka kakaasanis himameera.
Teedii Afroon Weellisaa beekkamaadha. Keessattuu Itoophiyaa fi Ertiiraa keessatti hafarsiitoota heddu qaba.
HaqCheck tambileenii vidiiyoo armaan olitti caqasaame huubateera. Tambileeniin kunis Suuraa tokkoo akka hin taaneefi suuraa adda-addaa waliitti makuun akka artiistiin Teedii Afroon Xoollayiitti sirbe fakkeessuun hojjatamuu isaa dhugoomseera.
Dabalataanis Manajara Teedii Afroo ka ta’e Geetaachoo Mangudday wa’ee vidiiyoo kana gafannee ture. Innis Soba ta’uu isaa nuuf mirkaneeseera.
Kanaafuu Vidiiyoon arman oliitti kasnee fi toora midiiyaa hawasaa irratti naana’e kun dhugaa irra fagoo waan ta’eef HaqCheck Soba jadhee ramadeera.


text:
Lakkoobsi baqattoota Sudaan kibbaa Ugaandaa seenan miliyoona tokko ga’ee ennaa jiru kanatti maatiiwwan imalli dadhabsiise torban kana Ugaandaa seenuu itti fufaniiru.
Uummati ennaa daangaa qaxxaamuru gareeleen ripxe loltootaa hidhannoo qaban itti dhiyeenyaan hordofaa jiran.
Baqattoonni haaraa gamas seenan bakka nageenyaaf amansiisaa ta’e barbaaduuf jecha rooba yandoo, qorra kotteessaa halkanii fi aduu akkaan gubu keessa darbu. Lacey Lya fi maatiin isee Ugaandaa erga seenanii booda boqonnaaf gad taa’an.
Distii waa itti bilcheeffanno, saanii itti nyaannu, kubayaa itti bishaan itti dhugnu hanga tokko qofaa qabannee torbanneen sadiif muka jala bulaa turre. Biyya kessatti waan ta’aa jiru dhiifnee bakka nagaan jiraannu barbaaduuf deemna jette.
Wal waraansi Sudaan kibbaa baatii Muddee bara 2013 jalqabame. Jaarmoliin gargaarsaa garuu walii galteen aangoo qooddannaa milkaa’uu waan dhabeef jecha Adoolessa waggaa darbee qabee hookkarri hammaatee jira. Siivilonnis dhiibbaa walitti bu’iinsa kanaan miidhaan irra ga’e.
Koreen fannoo diimaa akka jedhutti lammiiwwan Sudaan Kibbaa miliyoona kudha lama keessaa sadii keessaa tokko qe’ee ofii irraa godaaneera. Nama lama keessaa tokko immoo akkaan beela’anii gargaarsa midhaan nyaataa eeggatu.
Lakkoobsi baqattoota Ugaandaa seenanii miliyoona tokko ga’uun hawaasa addunyaa kan dammaqsu ta’uu qaba, hookkaraa fi dararaa siivilota Sudaan Kibbaa irratti raawwatamu dhaabsisuuf illee tarkaanfiin fudhatamuu qaba jechuu dhaan Amnesty Internaatinaal waamicha dabarsee jira.
Tokkummaan mootummootaa akka jedhutti erga baatii Adoolessa bara 2016 qabee Ugaandaan guyyaatti baqattoota Sudaan Kibbaa 1800 simataa jirti. Kanneen keessaa dhibba irraa harki 85 dubartootaa fi ijoolle dha.
UNHCR damee Ugandaaf dubbi himaa kan ta’an Charlie Yaxley akka jedhanitti kan umuriin waggaa 18 dubree maqaan ishee Tabu Sunday jedhamtu baqattoota Sudaan Kibbaa gamana seenan keessaa tokko.


text:
Browsing Tag
Dr Abiy Ahmad
Dr Abiy Ahmad wal gahii Tumsaa Jaappaan fi Afrikaa (TICAD) jedhamu kan hoggantooni biyyoota Afrikaa 42 muummicha ministeera…
Muummichi ministeraa Dr. Abiy Ahimad fi Prezdaantiin Kooriyaa Kibbaa Moon…
Muummichi ministeeraa Dr. Abiy Ahmad affeerraa mootummaa Kooriyaa Kibbaattiin biyyattii kan daawa’ataa jiru yoo tahu, har’a…
Muummichi Ministeeraa Dr Abiy Ahmad Badhaasa Chatham House Prize jedhamuuf…
Badhaasni Chatham house kun waggaa dabre keessa walitti dhufeenya idil addunyaatiif fooyya'iinsi akka argamu, dhaabbilee ykn…
Muummichi ministeeraa Dr. Abiy Ahmad daaw’annaa hujiitiif har’a Asmara…
Ministeerri Odeeyfannoo Eertiraa Yamaane Gabramasqal akka ibsetti, jilli mootummaa Ityoophiyaa Dr. Abiy Ahmadiin durfamu…
Muummichi ministeeraa Dr Abiy Ahmad badhaasa nageenyaa ‘UNESCO Peace…
Muummichi ministeeraa Dr. Abiy Ahmad eega gara aangootti dhufe asitti jijjirama biyya keessatti dhufaa jiru hogganuun, akkasumas…
Muummichi ministeeraa Dr. Abiy Ahmad har’a galgala gara Suudaan kan imalu…
Mootummaan Ityoophiyaa wal dhabbii Suudaan keessatti uumame jaarsummaan furuuf carraaqqii jalqabuun isaa ni yaadatama. Haaluma…
Muummichi ministeeraa Dr. Abiy Ahmad daaw’annaa Suudaan xumuruun gara…
Jilli mootummaa Ityoophiyaa muummicha ministeeraatiin durfamu ganama har’aa gara Suudaan imaluun, haala nageenya biyyattii irratti…
Muummichi ministeeraa Dr.Abiy Ahmad Suudaan seene
Jilli mootummaa Ityoophiyaa muummicha ministeeraa Dr.Abiy Ahmadiin durfamu ganama har’aa Khaartuum kan seene yoo tahu,…
Jilli mootummaa Ityoophiyaa Dr.Abiy Ahmadiin durfamu Foramii Belt and Road…
Sirna baniinsaa kana irratti Muummichi ministeeraa Dr. Abiy Ahmad haasaya godheen, “daandiin baaburaa Finfinnee hanga Jibuutitti…
Muummichi ministeeraa, ADWUI fi Paartiilee deeggartootaa walitti makuun…
Muummichi Ministeeraa Dr Abiy Ahmad guyyaa hardhaa hoggantootaa fi miseensota paartilee deggartoota ADWUI tahan, kanneen naannolee…


text:
Gama adda addaan hawaasicha keessatti dagaage kan jedhan jechaa fi gocha jibbiinsaa dhababsiisuu dhaan yaada nagaa, tokkummaa fi jaalalaa wal simsiisuun hin danda’amu taanaan hundeen hawaasummaa, siyaasaa fi dinagdee biyyattii raafamuun itti fufa jechuu dhaan “ jibba dhaloota waliin wal jibbisiisuu” duula jedhu eegaluu isaanii barsiisaan Yuniversiii Hawaasaa fi hoogganaan duula sanaa obbo Ayyelee Adaatoo VOAf ibsaniiru.
Yaadi jibbiinsaa dhaloota gidduu dhaa baduu kan danda’u, kanneen jibba leellisan ittiin jedhan akka haala mijataatti itti gargaaraman kan jedhan adda addummaa falaasama gosaa, sanyii, amantii, afaanii fi siyaasaa miidha isaanii irra faayidaan isaan qaban akka caalu dhaloota amanee akka eebbaatti fudhatu uumuu yoo dandeenye qofaa ta’uu dubbatanii duula kana illee kan jalqaban kanumaaf ta’uu ibsaniiru.
Obbo Ayyelee Adaatoo itti gaafatamaa waajira prezidaantii Yuniversitii Hawaasaa yoo ta’an kana dura miseensa raayyaa waraana biyyaa kan damee gama kaabaa, ogeessa wal’aansa fayyaa fi banroota bulchiinsa uummataa nama baratan yoo ta’an, jibbiinsi Itiyoopiyaa gatii guddaa baasisaa kan jiru waan ta’eef duula dhaloota jibbiinsa waliin wal jibbisiisuu jedhu jalqabuu isaanii ibsaniiru.
Jibbiinsa irraa walaba ta’uun kan danda’amu adda addummaa qabnu akka eebbaatti fudhachuu yoo dandeenye qofa jedhan jedha Yonatan Zebdwos Hawaasaa irraa.


text:
Abuuniin Kaatoolika Roomaa – Pop Fraansis, daawwannaa guyyoota sadi’iif Moozaambik-tti geggeessan, dhaamsa sadi’iitti fuuleffatanii xumuranii jiran.
Uuummatni guutmmaa argii Afrikaa irraa deemee, kuma dhibba shanitti tilmaamamu, kaleessa Isteediyeemii magaalaa Mapuutoo jiru keessatti ennaa walga’etti – kaleessa, abdii, nagaa fi araaratti fuuleffachuudhaan, haasawa dhageessisanii, daawwannaa isaanii eebbaan xumuran – Pop Fraansis.
Dhimma wal-mormii amantii fi siyaasaatiin wal-danqaa fi rakkoo hedduu keessa jirtu – Moozaambik keessatti, daawwannaan guyyaa sadii, Pop Fraansisiif yeroo gabaa ture.
Daawwannaa isaanii itti aanuuf gara – Maadaagaaskaaritti dabran – Abuunichi Kaatoolika Roomaa.


text:
Dhaabbanii Miidiyaa Mootummaa Raashaatiin Too’ataman lama ardii Awuuroopaa keessatti akka qileensa irraa hin oollee gareen Biyyottan Awurooppaa 27 murtoo dabarsuun isaa beekamera.
Weerara Raashaan Yukreen irratti taasisaa jirtu ilaalchisee odeeffannoo sirii hin taanee fi Olola mootummaa Raashaa facaasaa jiru jechuudhaan dhaabileen midiyaa Uguraman kun RT fi Sputiniik jedhamanii warren beekamanuudha.
Akka murtoo kanaatiin Eeyamnii hojii dhaabbanii kun lamman Awurooppaa keessa qaban hin ugurama. Tamsaasinii RT Afaan Ingiliziitiin Briteen, Jarman, Fraans fi Speen keessaa darbu hin dhorkama.
Itigaafatamaan Imaammata alaa Gamtaa Awurooppaa Joseef Booreel dhimma kana irratti akka jedhanitti, dhaabileen midiyaa lamman kun Weerara Raashaan Yukreen Irratti taasisaa jirtuuf meeshaa dabalataa ta’anii gargaaraa jiru.
Dhaabbileen Miidiyaa hawaasaa Fees buuk, Googul,yuu tubi fi Tiik tok tajaajila dhaabataa midiyaa RT ugguruu isaanii beeksisaniiru.


text:
Asii ilaalaa 👇👇👇
May 2022
-
-
Gaazexeessituun FiB Sabboontuu Ahimad Bariisoo hidhaarraa hiikamte! Caamsaa 26. 2022 (Kamisa) Galgala utuu bakka hojiisheetii…
-
AKKOOLEE XURII LAGUU Xuriin laguu qophii jijjiramaa qaamni hormaata dubaraa hormoonota adda addaatiin wol hormaataaf…
-
Oromoon kaleessa – Amaan Nyafaroo Takka wolii dhossa Takka wolii obsa Takkammoo wolgorsa Madaala nama…
-
-
Oduu
Gaazexeessituun FiB TV kan taate, Sabboontuu Ahmed, sababa hin beekamneen hidhamuun ishee dhagahame!
Gaazexeessituun FiB TV kan taate, Sabboontuu Ahmed, sababa hin beekamneen hidhamuun ishee dhageenyee jirra. akkan…
-
Fayyaa Rifeensa Keessaniif: ********* 1. Rifeensa kan miiccattan (dhiqattan) torbanitti yokaan torban lamatti altakkaa qofa…
-
OduuTajaajiloota KeenyaTeeknoolojii
Dhaabbanni Ethiopia Check Scam Alert jedhamu, dhaabbata “Fias 777” ummanni akka irraa of-qusatu Dhaamsa dabarse! – Kedir Abdulatif
Dhaabbanni Ethiopia Check Scam Alert jedhamu, dhaabbata “Fias 777” ummanni akka irraa of-qusatu Dhaamsa dabarse!…
-
Oduu Ammee Koloneel Gammachuu Ayyaanaa hidhaa yeroo dheeraa booda hiikaman. Koloneel Gammachuun kaleessa Mana Murtii…
-
Harkaan hidhatanii, ilkaanin isa hiikkatu; Takka mi’eeffatanii, lamuurra beekkatu; Harki hidhe dadhabee, hiikurratti laafaa; Kan…


text:
Finfinnee, Gurraandhala, 1/2013 (TOI)- Piroojektoota ijarsa misooma jallisii hojiin isaanii duubatti harkifatee bara bajataa qabamee keessatti xummuuruuf hojjechaa akka jiru Komishiiniin misooma jallisii ibse.
Komishiineerri misooma jallisii doktar Injineer Wandimmuu Takilee akka Tajaajila Oduu Itoophiyaatti himanitti, Piroojetoota misooma jallisii sadarkaa biyyaatti jiran 13 kan hojiin isaanii duubatti harkifatee bara kana xummuruuf hojjetama jira.
Bara 2005 hojiin isaa kan jalqabamefi hojiin isaa harki 80 kan xummuramee piroojektiin misooma jallisii Magaachaa hojiin isaa akka dafee xummuramuuf dhaabbilee ijarsaa hojii kana hojjetaan cinaatti dhaabbilee gargaarsaa taasisaniif hundeessuun hojjetama jirachuus himaniru.
Piroojetiin kun hojiin isaa yeroo xummurame lafa heektara kuma 17 kan misoomisu yoo ta’u qonnaan bultoota kuma 34 fi jiraatoota magaalaa Gondor fi naannoo magaalichaa jiraatan fayyadamoo taasisa jedhamera.
Ijaarsa Piroojektii jallisii kanaafis baasiin birri biiliyoona 5.7 bahuu komishiinerichii himaniru.
Piroojektiin misooma jallisii Yaagidaboo kan jiraatoniii naannoo Oromiyaa fi Uummatoota kibbaa waliin fayyadamoo ta’aanis hojiinisaa sadrkaa bo’oo bishaanii diriirsuu irra gahera. Piroojektiin lafa heektara kuma 13 misoomsuu kun ijaarsa isaaf baasiin birrii biiliyoona 1.6 baheera.
Pirrojeetichii kan hojjetamuu daangaa naannoo Oromiyaa aanaa Abbayyaa fi naannoo kibbaatti aanaa Lokoo abbayaatidha.
Kimishiniichii piroojektoota suphaama jiran kannee akka piroojektii misooma jallisii Qobboo, Fnataalee, fi kanneen biroos suphuun xummuruuf hojjechaa jirachuu himera.


text:
Dhaabbata mootummootaa gamtoomaniitti Itti gaafatamaan dhimma gargaarsaa namoomaa Martiin Giriifits wal waraansaa Raashaa fi Yukreen gidduutti adeemaa jiruun walqabatee siviilotaa biyyatti gadi lakkisaanii bahu barbaadaniif akka karaan banamuu, warren hin baaneef immoo haalii gargaarsa dhiheessu akka mijatuu gaafataniiru.
Maartiin Giriifits kaleessa mana maree nageenyaa Mootummoota gamtoomanii irratti haasaa taasisaniin, gareewwan wal waraansa keessa jiran siviilota, manneen isaanii fi Bu’urawwan misoomaa isaan itti fayyadamaniif akka Eegumsa taasisan gaafataniiru.
Martiin Giriifits akka dabalanii miseensotaa mana maree nageenyaatti himaniitii, siviilonni bakka wal waraansaa keessa jiran fedhii isaaniitin karaa barbaadaniin akka bahu danda’an akka taasifamu, wareen bahu hin dandeenyee ykn hin barbaaneef immoo bakka jiranitti akka eegumsii taasifamuuf waamicha dhiheessaniiru.
Akkaataa siviilotaaf karaa naga qabeessaa saaquu danda’amuu irratti haanga’oota waraana Raashaa waliin maryachuudhaaf gareen Mootummoota gamtoomanii Mooskoo galuun isaa ibsameeraa.
Dhaabbata mootummootaa gamtoomaniitti Ambaasadaraa Yunaayitid Isteets kan ta’an Liindaa Toomaas Griinfiild siviilonni bakkewaan wal waraansa keessa jiran nagaadhaan akka bahan fi gargaarsii namoomaa akka raabsamuu danda’uuf ulaan saaqamuu akka qabu gaafachuun isaanii gabaasameera.
Dhaabbataa mootummootaa gamtomaniitti, dhaabbanii dhimmaa ilooleewanii irratii hojatuu UNICEF gama isaatiin akka jedhetti, namoottan Yukireeniin gadi lakkisaanii baqachaa jiran Miliiyoonii 1.7 keessaa walakkaan ijoollewan. Jareen kana keessaa ijoollewan 27 du’anii 42 immoo madaa’uu isaanii UNICEF ibseeraa.


text:
Muummichi ministeeraa Itiyoopiyaa Abiy Ahimed hojiin seera eegsisuu seera dhablummaan kun erga dhaabatee booda dhiyeenya ni xumurama jedhan. Muummichi ministeerichaa ergaa twiteer irratti barreessuu dhaan michoota kanneen yaaddoo qaban ibsan galateffataniiru. Duulli geggeessamaa jiru dhimma ofii kan keessoo bulchuuf dandeettii kan qabu mootummaa biyyaan geggeessamaa jira jedhan. Dubbi himaan ministeera ittisaa Itiyoopiyaa jeneraal Mohaammed Tesemmaa garuu jeettiiwwan keenya nageenyi isaanii eegamee ergama isaanii raawwataa jiru jechuun fudhatama dhabsiisuu isaanii VOAtti himan.
Dilbata kaleessaa muummichi ministeerichaa itti gaafatamaa dhaaba basaasaa, ministrii haajaaalaa fi itti gaafatamaa waraana walii gala haaraa muudanii jiru. Muudamni kun naannoo Amaaraa irratti dhiibbaa kan geessise ta’us mootummaan ibsa kenne hin qabu. Muummichi ministeeraa Abiy kaleessa fuula FB isaanii irratti, naannoo Tigraay keessatti seera federaalaa hojii irra oolchuuf mirga himatamuu dhabuu kan mulqamu ta’uu hawaasa addunyaaf ibsaniiru.
Haasaa sanaanis himannaa fi heerri cabuu jechuun angawoota IWEHAT hanga tokkoon himannaalee dhiyaae illee tarressanii jiran. Muummichi ministeeraa Abiy mariif yaada dhiyaate fudhatama dhabsiisan. Sambata darbe barreessaa dureen tokkummaa mootummootaa waliin haasaa bilbilaa geggeessuu isaanii ibsaniitu. Tokkummaan mootummootaa ibsa baaseen hoogganoonni lamaan naannoo Tigraay keessatti sabatiinsa dhabamuu uumamee fi araarteessummaa IGAD fi waajjira barreessaa dureen ta’e irratti mari’atan jedhee jira.


text:
(Mulunee Tolasaa)
Obbo Aagawoo Dassuu dhalatanii kan guddatan Naannoo Saboota, Sablammootaafi Ummattoota Kibbaa, Godina Oomoo Kibbaatti. Dhalataa sablammii Tsamaay yoo ta’an, bakka dhalootasaaniirraa bahanii daandii dheeraa wayita deeman kan baranaa kun isa jalqabaasaaniiti. Ayyaana Saboota, Sablammootaafi Ummattootaa Saddeettaffaa Jigjigaatti kabajuuf Lixaa ka’anii Bahatti waan imalaniif imalli kun isaaniif ajaa’iba akka ta’e dubbatu.
Bakki dhaloota Obbo Aagawoo Finfinneerraa kiiloomeetira 800 ol akka fagaatu tilmaamu. Sababa kanaanis bakki isaan beekaniifi dacheen isaan eeran Oomoo Kibbaa qofa. Handaara biyyaatii ka’anii handaara isa faallaatti argamutti imaluusaaniitti maaltu akka ittidhagahame ittisiqeen gaafadhe. Isaanis hedduu gammaduusaanii naaf ibsan. “Garuu jedhan Obbo Aagawoon; garuu wantan taajjabe tokko si hindhoksu” naan jedhan.
“Maal laata” jedheen cimsee gaafadhe. “Sablammii Sumaalee Itoophiyaa arguu kootti gammadeera… garuu…” jedhanii afaan keessa qabatan. “Afachuu natti himaamee…” jedheen yaadasaanii dhagahuuf sardame. “Elaamee… obboleessaa…” jedhan; bakki jireenya hawaasa kanaa hedduu fagoodha”. “Eessa? Jigjigaatu Fagoodhaa?” jedheen irra deebiin gaafadhe. “Eeyyen” jedhan. “Mee yaadi… Guyyaa afur guutuu deemnee as geenyem…” naan jedhan.
Wayita kana ture egaa yaadi tasaa sammuukoo keessa kan deddeebi’e. Gaffii cimaa of gaafadheen deebiisaaf of dhiphisuun carraakoo ta’e. Gaaffii akkana jedhun of gaafadhe. “Obbo Aagawoo Oomoo Kibbaarraa dhufanii Jigjigaan fagoodha jedhan.
Dhuguma Jigjigaamoo Oomoo Kibbaatu fagoo jedhama? Hata’uutii Itoophiyaa keessaa bakki fagoon eessa? Hawaasi fagootti argamuwoo eenyu?” jedheen of gaafadhe. Gaaffichi tasa nama yaadeef gaaffii salphaa fakkaata. Anaaf garuu hedduu natti cimee naqoruunsaa hinoolle.
Gaaffii kana deebisuuf waa yaaduun dirqama. “Eessaa ka’anii yoo safaran?” isa jedhu. Naannawa Itoophiyaa kamiyyuu ‘Fagoofi Dhiyoodha’ kan jennu eessaa kaasnee safarreetu laata? Finfinnee, bakka teessuma moototaamoo Affaar bakka lafeen ilma namaa argamerraa? Adwaa bakka bilisummaan Afrikaa ittimirkanaa’erraamoo Madda Walaabuu bakka Rabbi afuurasaan nama tolcherraa? Aksum wiirtuu qaroomina Afrikaa bahaarraamoo Gondor buufata mootota hedduurraa?
Fageenya dachee Itoophiyaafi Itoophiyaanota eeruuf gaaffiin armaan olii deebi’uu qaba jedheen yaade. Gaaffii kana deebisuuf ammoo seenaa baruun, siyaasa hubachuun, lammummaa safeeffachuun dirqii ta’e.
Obbo Aagawoof Itoophiyummaan Oomoo Kibbaa jira. Kaan garuu isaaf fagoodha. Nama sablammii Sumaalee ta’eef ammoo Itoophiyummaan bahatti argama. Inni kaan lammii ta’ullee isaaf fagoodha. Lammii Benishaanguliifi Gaambeellaarraa dhufeef Itoophiyummaan lixatti dhiyaata, isa kaabarra dhufuuf ammoo Kibbi fagoodha. Kanaafuu kutaan Itoophiyaa tokko eessaa kaasee safaramuu qaba laata? Itoophiyummaanoo eessaa ka’ee cimaa deema?
Baroota bittaa darban keessa gaaffiin kun salphaa ture. Itoophiyummaan sirna cunqursaa gita bittootaarraa eegalaa waan tureef. Fageenyi kutaa biyyattiis safaramaa kan ture wiirtuu teessuma gitoota bittaarraa eegalee waan tureef.
Har’a hiikkoon lammummaa handhuura biyyattiirraa hineegalamu. Fageenyi Itoophiyummaas kiiloo meetiraan hinsafaramu. Lamaansaayyuu maddisaa tokko ta’ee waan jiruuf; laphee lammiiwwaniirraa akka eegaluuf barri waan dhufeef.
Har’a miirri Itoophiyummaa laphee lammiiwwanii keessaa burqa. Walqixummaan lammummaa waan mirkanaa’eefis fageenyi kutaa biyyattii bakka lammiileen jiranirraa eegala. Obbo Aagawoo kaleessa eenyummaasaaniitti qaana’aa turaniiru. Har’a garuu isaaniiff lammummaan Oomoo Kibbaa, Tsamaayirraa ka’a. Saba kaaniifis akkasuma. Fageenyi dachee bakka itti mirgi sabummaasaa kabajamerraa eegala.
Safarri Itoophiyummaafi hiikkoon lammummaa eenyummaarraa akka eegaluuf qabsoodhaan waan milkaa’eef. Saboota, sablammootaafi ummattoota biyyattii maraaf boroon qixxeetti waan bari’eef.
*******
*Bariisaa – March 2014


text:
Koreen fannoo dimaa kan addunyaa (ICRC) meeshaalee wal’ansa fayyaa akkaan barbaachisoo ta’an, gara Tigraayii fi naannoolee ollaa ta’aniif geessuu kan itti fufuu ta’u beeksisee jira.
Jila garee kanaa Itiyoophiyaa keessa jiruuf dubbii himtuu kan ta’an Faaxumaa Sator Raadiyoo Sagalee Amerikaaf akka ibsanti, kan akkaan barbaachisan meeshaalee wal’ansa fayyaaf marsaan lammataa kaleessa Maqalee dhaqqabee jira.
Mootummaan Itiyoophiyaa irra deddeebi’uun akka beeksiseetti michoonni keenya gargaarsa dhala namaa Tigraay akka dhaqqabsiisan gochuuf geejiiba balaliinis ta’een konkolaataan gargaaraa jira.
Gama kaaniin mootummaan Itiyoophiyaa akka jedhutti Sameraa- Abaalaa fi Maqalee daandiin wal agarsiisuu kan gargaarsa dhaqqabsisuuf gargaaru tokkittii sana yeroo ammaa marsaa lammataaf Addi Bilisummaa Uummata Tigraay (ABUT) Afaar keeessatti weerara gaggeessaa jiruun cufameera jedha.
Faaxumaan gama isaanii akka jedhanti waan lubbuu anamaa oolchuuf gargaaran samii irraan gara Tigraay dhaqqabsisuu itti fuufna jedhanii kunis aangawoota Itiyoophiyaa biraa deggersa taasifamuun ta’u i
bsan.
Gargaarsii wal fakkaataan bulchiinsa naannoo Afaarii fi Amaaraa keessattis kennamaa akka jiru ibsameera jechuun Addis Chekkool gabaasee jira.


text:
Prezidaantiin Keeniyaa Uhuru Kenyatta ayyaaneffannaa guyyaa hojjettootaa kan har’aa irratti haasaa dhageesisaniin hoji dhablummaa biyya isaanii keessaa dhabamsiisuuf waadaa seenan.
Bakka isaan jiran irraa meterea 100 fagaatee kan umuriin waggaa 31 Christine Ndunge hojii dhugaatii lallaafaa gurguruu irratti bobbaatee jirti. Daandii irratti bakka ahannanaa uummataa walakeessa Nairobi jiru waggaa dheeraaf hojjettee jirti.
Yeroo ammaa hojii argachuun ulfaataa dha. Ofii koof hojii uummee jiraachuufan murteesse. Kun akka ammaa kan yeroo roobaa ennaa ta’u maamiltoota dhugaatii kana nu irraa bitan hin argannu. Haa ta’u malee hojii kana itti fufee hojjechuufan of jajjabeesse. Sababiin isaas eessa iyyuu dhaqee hojjechuu waanan hin dandeenyeef jette.
Prezidaanti Kenyattan haasaa isaanii har’aa kanaan mindaan ittiin dalagaa eegalan dhibba irraa harka 18n akka ol guddatu labsan.
Jamaan wal ga’e ni gammade, garuu xiinxaltoonni akka jedhanitti imaammati kan akka mindaa ol kaasuu kun hojjettoota irra jireessa hin fayyadu.
Akka qorannaa mootummaa Keenyaa dhimma dinagdee kan bara 2017tti waggaa darbe dalagaa kuma 833tu uumame. Haa ta’u malee dalagaaleen sun dhibba irraa harka 20 ol kan ta’u waaltaalee mootummaan hin to’atin irraa ti.


text:
Bulchiinsa naannoo Tigraay fi Afaarti gargaarsa ergamee kan ilaaleen Jaarmayaan Sagantaa Nyaata Addunyaa ibsa baasee Twitarii irratti maxxanseen kokolaataan gargaarsa fe’an namoota miidhaman dhaqqabuuf deemaa kan jiran ta’u fi Afaar kaabaa keessatti uummanni 36,000 guyyoota dhufan muraasa keessa gargaarsa nyaataa akka argatan ibse. Kokoolaataan fe’umsaa 85 kaleessa maqalee kan seenana yoo ta’u, ka biraan konkoolaataan 130 Tigraay seenuuf karaa jiru.
Tigraay keessatti waajiiraqonnaa fi misooma baadiyyaa kan hogganan, Dr. Atinkut Megebu RSA akka ibsanti, ija gargaarsa Tigraay keessatti barbaadamuun inni dhaqqabaa jiru xiqqoo dha.Kana amlees beelaa fi duutii Tigraay keessatti babal’ataa jira jedha.
Mootummaan Itiyoophiyaa immo gama isaan, gargaarsa dhaqqabsisuuf karaan hundumtuu banaa dha.Gargaarsii argamnaan kan dhaabu hin jiru jedheera.


text:
__//__
Ogeessota seeraa 222 Marsaa 15ffaaf Inistitiyuutiin Leenjiifi Qorannoo Seeraa Oromiyaa leenjisaa ture har'aa Magaalaa Adaamaatti eebbise.
Sirna eebbaa kana irratti keessummaa kabajaa ta’uun kan argaman Afyaa’iin Caffee Oromiyaa haasawaa taasisaniin, dhimmi kenna tajaajilaa, qulqullinaafi dhaqqabummaa haqaa tumsaafi qindoomina qaamolee hundaa waan gaafatuuf hojii xiyyeeffannoo barbaadudha jedhan.
Keessattuu, gaaffii ijoo ummanni keenya guyyaa guyyaan carraa argatuun kaasu keessaa tokko kenna tajaajila haqaa maallaqaan bitachuun dhimma walqabatudha. Kanaaf, qaamoleen hojii kana irratti bobbaatan naamusa ogummaan tajaajila haqaa gaafatu bu'uura godhachuun, aantummaafi quuqama ummattummaa qabaattanii qulqullummaafi naamusa olaanaan ergama keessan bahachuu qabdu jedhan.
Keessattuu, dubartoonni har'a eebbifamtan itti gaafatamummaa dachaa qabaachuu keessan hubattanii ergama sadarkaa sanatti isinirraa eegamuuf of qopheessuu akka qabdan, addatti ammoo hiree argattanitti fayyadamuun miidhaawwan dubartoota irratti aggaamaniif wabii ta’uu qabdu jedhan Aadde Sa’aadaan.
Caffeenis, Ummanni Oromoo duudhaalee ganamaa sirna Gadaa irraa dhaaletti deebi'uun tajaajila haqaa si'ataa, dhaqqabamaa, loogiifi ragaa sobaarraa bilisa ta'e dhiyeenyatti haqasaa akka argatuuf seerota gargaaran baasuu baasaa kan jiru yommuu ta’u, jalqabbiiwwan gama kanaan jiran cimsuun gaheesaa adda durummaan ni bahatas jedhaniiru.
Inistitiyuutichi ogeessota Seeraa 227 simatee leenjii hojiin duraa marsaa 15ffaaf leenjisaa ture keessaa dhiira 187 fi dubartoota 35 walitti leenjifamtoota 222 eebbisiisuun gara sirna haqaatti akka makaman taasisee jira.


text:
Itiyoophiyaan hidha laga Abbayyaa irraa humna maddisiisuu jalqabuu ishee Dilbata kaleessaa kan beeksiifte yoo ta’u sirna eebbaa isaa kana irratti kan argaman mummichi ministeeraa Abiyyi Ahmad akka jedhanti biyyattiin humna ykn Eneerjii qulqulluu fi haareessuun danda’amu biyyoota ollaa ishee kan Afrikaa Masrii fi Sudaan dabalatee karaa isaanis Awuroopaa tajaajiluuf walta’iinsa addunyaa jajjabeessuu irratti qiyyaafattee jirti jedhan.
Walta’iinsa kutaa kan ilaaleen ennaa dubbatan, Itiyoophiyaan bishaan laga Abbayyaa hojii misoomaa kan biroof kan hin gargaaramne ta’u agarsiiftee jirti kan jedhan mummichi ministeeraa Abiyyi Kunis bishaan kun guutee dhangala’uun hawaasaa fi biyyoota isaan gargaaraman akka hin miineefii jedhan. Hidhii hojjaan isaa meetra 155 ta’e kun yeroo hojiin isaa xumuuramuu ardii Afrikaa keessatti guddicha ta’u kun, tarbaayinii qabu 13 keessaa tokko Dilbata kaleessaa hojii isaa kan jalqabee jira. Kunis humna eleektriika meegaa waaatii 375 kan maddisiisu ta’u hojii gaggeessaan sadarkaa olaanaa kan hidha Sanaa Ingineer Kiflee Horoo oduu gabaastotaaf iddoo sanatti argamaniif ibsanii jiru.Tarbaayinii inni lammafaan baatilee xiqqoo keessatti hojii yeroo jalqabu, humnii amma maddisiisaa jiru dachaa akka ta’u ibsanii jiru.
Ijaarsii Proojeektii Doolaara Biliyoona 5 kun , bara 2011 kan jalqabamee yoo ta’u, ennaa hojiin isaa guutummaatti xumuuramu humna eleektrikaa meegaa waatii 6500 maddisiisuuf jira.
Haqinni bishaanii na mudataa yaaddoo jedhu kan qabdu Masriin ijaaras hidha kanaa mormaa turte.Kan duraan hidha kanaaf deggersa kennaa turte Sudaan booda irra Masrii cina dhaabachuun lameeenu dhimmi kun nagaa fi tasgabii kutaa Sanaaf sodaa akka ta’e gola naga eegumsaa kan Tokkummaa mootummootaatti iyyaachuun isaanii ni yaadatama.


text:
PrezidaantiinAmerikaa Joo Baaydin fi haatii warraa isaanii Jiil Baaydin Dilbata kaleessaa Teeksaas keessatti maatiwwan ijoolleen mana barumsaa keessatti jalaa ajjeefamnaan gadda keessa jiranii fi namoota dursnii birmatan waliin wal arganii jiru.
Lafa ijoolleen 19 fi barsiistonni isaanii lama Kibxata dabree itti ajjeefaman kan mooraa mana barumsaa kan daawwatan jiru.
Hidhataan umriin 18ti daree keessatti baratanti barattoota waliin ofittic ufatee,qawwee rasaasaa kuma tokko qabu qabatee ture.
Prezidaant Baaydiin fi haatii warraa tajaajiila waldaa Kaatolikii keessatti gaggeeffame irratti kan argaman yoo ta’u, jiraattonni hedduun prezidaant Baaydiin fi Kongreesa irraa waan abdiin eegana jechuun RSAf ibsanii jiru.


text:
Tafsiira Suuratu Ar-Ruum-Xumura
Alhamdulillahi Rabbil aalamiin. Kunoo Tafsiira Suuratu Ar-Ruum osoo ilaallu xumura irra geenye. Barnoota guddaa akka irraa argattan abdiin qaba. Namni barnoota guddaa kana erga argatee wanti isarraa eeggamu wanta barate hojii irra oolchudha. Wanta baratan kana hojii irra oolchuuf maaltu namarraa barbaadamaa? Obsaa miti ree? Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa suurah tana obsatti ajajuun xumure:
“Kanaafu, obsi. Dhugumatti waadaan Rabbii haqa. Warroonni yaqiina hin qabne si hin laaffisin.” Suuratu Ar-Ruum 30:60
“Kanaafu, obsi. Dhugumatti waadaan Rabbii haqa.” Kana jechuun Yaa Muhammad! Rakkoo mushrikoota irraa sirra gahu irratti obsi. Ergaa Gooftaa keeti isaanitti geessi. Waadaan Rabbiin waadaa siif gale haqa, shakkii hin qabu. Waadaan kuni isaan irratti injifannoo siif kennu, sii fi hordoftoota kee dachii keessatti aangoo kennuufi dha. Kuni wanta obsa irratti nama gargaarudha. Gabrichi hojiin isaa kan hin banne ta’uu yoo beeke, inumaa mindaa guutuu ta’e akka argatu yoo beeke, rakkoon isa qunnamu isarratti laafa. Ulfaatinni hundi isaaf salphata.
“Warroonni yaqiina hin qabne si hin laaffisin.” Kana jechuun namoonni Aakhiraa hin mirkaneessinee fi du’aan booda kaafamu hin dhugoomsine obsaa fi ijjannoo kee hin laaffisin. Obsaa fi ijjannoo kee laamshessuun ajaja Rabbii hojii irra oolchu irraa duubatti si hin deebisin.[1]
“si hin laaffisin.” Kana jechuun akka obsuu dhiistu si hin taasisin.[2]
Namoonni waadaa Rabbiitti hin amannee fi Aakhiraatti dhugaan hin amanne, obsi isaanii xiqqaadha. Kanaafu, namni biraas obsa akka dhabuu taasisuuf carraaqu. Fakkeenyaaf, namni tokko ollaa isa rakkisuu osoo qabaate, namni biraa isatti dhufuun: ollaa kee irraa rakkoo kana akkamitti baadhattaa ykn hiriyyaa kee ykn maatii kee irraa azaa kana akkamitti baadhattaa?” jedhaan. Ergasii obsa akka dhabuu isa taasisa. Innis hin obsu. Kanaafu, obsa dhabuun waan badaa akka hojjatu isa taasisu.
Garuu wanti nama qaruuteef maluu namoonni waadaa Rabbiin warra obsaniif waadaa galetti hin amanne obsa akka dhabuu isa taasisu hin qaban. Kana irra, hanga Rabbiin wanta waadaa isaaf gale isaaf mirkaneessutti obsuu qaba, dubbii namootatti dantaa kennuu hin qabu.[3]
Namoonni yaqiina hin qabne ajaja Rabbii irraa nama laaffisuuf carraaqu. Kanaafu, warri kuni si laaffisuu irraa of eeggadhu. Yoo ati isaan irraa of hin eeggatin, si laaffisu, ajaja Rabbii irratti gadi dhaabbannaa akka hin qabaanne si taasisu. Nafseenis kana irratti isaan gargaarti. Isaaniin akka wal fakkaattu fi wali galtu barbaaddi.
Kuni kan agarsiisu mu’minni hundi yaqiina kan qabuu fi sammuun bilchaata kan ta’eedha. obsi isarratti salphata. Namni yaqiinni isaa dadhabaa ta’e obsaa fi sammuun isaas dadhabaadha.[4] Obsi hamma yaqiinaa namni qabu irratti hundaa’a. Namni yaqiinni isaa cimaa ta’e, akkasuma obsi isaas cimaadha. Namni yaqiinni isaa dadhabaa ta’e, akkasuma obsi isaas dadhabaadha.
Yaqiina jechuun shakkii tokko malee dhugaan amanuu fi mirkaneessudha. Yaqiinni faallaa shakkiiti. Ingiliffaan certainty, Amaariffaan irgixanyinat jedhama.
Alhamdulillahi Rabbil aalamiin. Tafsiirri suuratu Ar-Ruum asirratti xumuramee jira.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiir Qurxubii-18/529
[2] Tahriir wa tanwiir-21/135
[3] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, fuula-339
[4] Tafsiir Sa’dii-758


text:
Shimallis Baqqalaa: "Waancaa Afrikaaf ni dabarra jedheen yaada"
Tapha gulaallii Waancaa Afriikaa Itoophiyaan guyyaa Roobii Madagaaskaar wajjin taphatte irratti hirmaachuuf torbee darbe Masrii irraa gara biyyaa deebi'e.
Taphattoota kubbaa miilaa garee biyyaalessaa Itoophiyaaf hiriiranii taphachuuf carraa hedduu argatan keessaa tokko, Shimallis Baqqalaa.
Dhalootni fi guddinni isaa magaalaa Hawaasaa ganda Korami jedhamtutti yoo ta'u, akkuma ijoollee kaanii Shimallis fi kubbaan miilaa kan walitti michooman mana barnootaa keessatti.
Yeroo boqonnaa mana barnootaatti qabu, qe'eettis yoo deebi'u qo'annaa dura hiriyyoota ganda isaa waliin kubbaa taphachuun dabarsa ture.
Kilabii bulchiinsa magaalaa Hawaasaa keessatti jiruu kubbaa miilaa pirofeeshinaalaa kan eegale Shimallis, waggoota dheeraaf kilaba Qiddus Goorgisiif taphachaa ture.
Wayita ammaa kilaba biyya Masrii 'Misr Lel-Makkasa' jedhamuuf taphataa jira.
Gaaffilee muraasa waa'ee jiruu kubbaa miilaa isaa gaafanne akka armaan gadiitti nuf deebiseera.
Hiree Masriitti taphachuu akkamiin argatte?
Masrii dhaqee akkan taphadhu carraa kan bane Liibiyaa fi Sudaanitti turtii gabaabaa ani qabuu fi Itoophiyaa keessattis sochiin qabaachaa turedha.
Sudaan ji'a jahaaf taphadheera. Garee biyyaalessaa keessatti ji'a lamaaf qophiirra yeroon ture bakka bu'aan koo amma jiru viidiyoowwan akkan erguuf na gaafachaa ture.
Anis turtii koo biyya keessaa fi alaa viidiyoolee agarsiisan ergeef. Yeroo gabaabaafis ta'u biyyaa bahee taphachuun koo waan na gargaares natti fakkaata.
Gara Kilaba Heetroojekt jedhamuutti viidiyoon koo ergamee leenjisaan kilabichaa, keessumaa ammoo leenjisaa itti aanaan kilabichaa caalatti anatti gammaadee ture.
Finfinneerratti tapha Aljeeriyaa waliin taphanerratti argamanii na ilaalan. Lamaaf tokkoon mo'amnus, sochii kootti waan gammadaniif walii mallatteessuu dandeenye jechuudha.
Jiruu kubbaa miilaa piroofeeshinaalii keetiin yeroon gaarii ittiin jettu yoom ture?
Waggaa lama dura turtii Heetroojekti waliin dabarseedha. Jiruu kubbaa miilaa koo keessatti dursaa garee ta'ee hin beekun ture.
Kanaaf yeroon dursaa garee itti turedha. Biyya koon alatti dursaa taphattoota Kilaba kanaa ta'uun koo waan guddaa ture.
Gahumsa garee biyyaalessaa Itoophiyaa akkamiin argite?
Gahumsi garee biyyaalessaa waggaa waggaatti garaa gartummaa qaba. Baran ani deeme kilaboota 18 turan bara kana ammoo 13'tu jira.
Kun gahumsa Garee Biyyaalessaarratti dhiibbaa mataa isaa qaba. Garuu ammoo yeroo ammaa piriimeer Liigiin keenya kallattiin addunyaarratti mul'achuun isaa waan gaarii fida jedheen yaada.
Kubbaan miilaa fi koronaan akkamiin waliin deemaa jira?
Koronaavaayirasiin erga dhufee booda seera baheen yeroo hunda tapha qabaachuu keenya guyyaa lama dura qorannoo taasifna.
Namni koronaa qabu hin taphatu. Kun Masriittis Itoophiyaa ergan dhufees kaniin argedha.
Waancaa Afrikaaf qophaa'aa jirtu. Itoophiyaan ammoo tapha kanarratti erga hirmaattee waggaa sagal darbeera. Gareen amma jiru kan milkaahu sitti fakkaataa?
Eyyeen, Waancaa Afrikaaf ni dabarra jedheen yaada. Torban darbe tapha michoomaa Maalawii waliin taphanne gahumsaan irra aanne.
Taphattootni ciccimoon kilaboota adda addaarraa garee biyyaalessaatti waamamaniiru.
Taphataan hunduu gahumsa gaariirra jira. Akkuma tapha torbee darbee injifanne, Madagaaskaar waliin tapha qabnus ni injifanna.
Kanaafis sababni isaa taphattoota gaarii fi leenjisaa gaarii waan qabnuufi.
Kanaaf kanneen injifannoon yoo goolabne Waancaa Afrikaaf sababni hin dabarreef maaltu jiraree?
Waggaa torba Masriitti yoo taphattu uummaticha akkamiin argatte?
Hiriyyoota lammii Masrii hedduun qaba. Kilabichaan alattis naannootti hiriyoota nan qaba.
Sirriitti wal dubbifna, hiriyyummaa gaarii qabna. Jireenya koo kubbaa miilaarrattis dhiibbaan narra gahe hin jiru.
Dhimma siyaasaa kaafnee hedduu haasofnee hin beeknu.
Yeroo hedduu taphattootni Itoophiyaa biyyaa yoo bahan osoo hin milkaahiin dafanii deebi'u. Sababni isaa maali?
Dhimmi xiin-sammuu jireenya kubbaa miilaa keessatti rakkoo ulfaataadha. Kan biraan dandeettii biyyaa fuunee deemnu achitti ol guddisuu barbaachisa.
Akkas ta'uu baannaan gahumsi ni bu'a. Sun ammoo barbaadamummaa kee hir'isa.
Qormaatni xiqqoo fakkaatu kan dhiibbaa guddaa geessisu jira. Fakkeenyaaf taphataan mana isaatti sooraachuu qaba. Animmoo bilcheessuu hin danda'u ture. Qormaata guddaa natti ta'ee ture.
Biyyaas ni yaadda kanaaf nan deebi'a jechaa kan taphatu deebi'eera. Haga hojiif dhufnetti inni guddaan xiinsammuun jabaachuu fi obsa qabaachuudha. Naamusas gaafata.
Piriimiyeer Liigiin Itoophiyaa bu'aan dabalu jiraa?
Amma Piriimiyeer Liigiin kallattiin televiizhiniin darbuun carraa ilaalamuu dabaluun isaa hin oolu. Itoophiyaa keessa taphattootni kennaa kubaa miilaa qaban hedduun jiru.
Kilabootni taphattoota isaanii akka bahanii taphatan jajjabeessuu qabu.
Kilaba qofa osoo hin taane federeeshiniinis gaafatama mataasaa qaba. Federeeshinichi mootummoota waliin ta'ee waan guddaa hojjechuun irraa eegama.
Fakkeenyaaf biyyoonni biroon taphattoota isaaniif viizaa bilisaa waan mijeessaniif dhaqanii yaalu. Hariiroo hedduu horachuu fi biyyoota Afrikaa waliin dubbachuu qaba.
Bara Waancaa Afrikaaf dabartan garichi maaliif dafee laafe? Moo kan dabartaniyyuu akka carraa ture?
Kilabni jabaan dhibuutu garee biyyaalessaa laaffise. Gareen naannolees ta'e Bunnii fi Goorgiis akkaan jaboo turan.
Gareen biyyaalessaa kan ijaarame carraan osoo hin taane jabinaan ture.
Taphattootnis waan xiqqoon gowwomsamna. Injifannoon xiqqoon nu gowwomsa. Biyyootni waancaa addunyaallee deddeebi'anii injifatan akka Jarmanii fi Biraaziil achumaan cimanii itti fufu.


text:
Abdii Boruutiin
Biyyoota diinagdee fi teeknoolojii dhaan hin guddatin fi biyyoota dhiibbaan amantii dubartoota irratti godhamu tokko tokko keessatti yoo ta’e malee, biyyoota teeknoolojii dhaan guddatani fi hawaasa baranee (modern society) keessatti gaheen ykn qoodni dubartoonni taphatan ykn gumaachan baay’ee guddaa dha. Hawaasa akkanaa keessatti, murtiin (descision) tokko dubartoota malee hin godhamu. Jireenya dhuunfaa keessatti illee niitiin (haati warraa) harka mirgaa dhirsaa (abbaa warraa) ti jedhama. Kun kan agarsiisu ammoo dubartootaaf bakkee guddaan akka kennamuu dha. Qabsoo bilisummaa uummatootaa kessattis dubartoonni gahee guddaa akka taphatan seenaan illee ni mul’isa. Qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessattis gaheen dubartoota Oromoo akkasuma. Gaheen kun ammoo sadarkaa hogganummaa irratti ol guddatee, ittigaafatamni dubartootaa yoo dabale qabsoo kana cimsuu dhaaf murteessaa ta’a jedheen amana.
Dargaggoota yoo ilaalle ammoo, akkuma humni isaanii cimaa ta’e, waan tokko godhuu dhaaf dhaloota biroo caalaa fe’iis, humans, hamilees qabu. Waayee tokko isaan barsiisuu, amansiisuu fi kanaaf illee isaan qopheessuu barbaachisa malee, yoo waan tokkotti amananii fudhatani fi of qopheessan, waan sana hojiirra oolchuu dhaaf; bakka ykn galii dhaan ga’uuf onnee cimaa fi kutannoo dhaan waan sana xumuruu barbaadu, ni danda’us. Wanti isaan kan biroorraa keessumaayuu manguddootarraa barbaadan muuxannoo, gorsa fi yoo barbaachisaa ta’e, too’annoo dha. Dargaggoonni abdii egeree waan ta’aniif, manguddootas ta’ee warri umrii dhaan ol hiiqaa deeman, warra boru bakkee isaanii bu’an, dargaggoota har’aa, of jalatti qopheessuu, barsiisuu ykn leenjisuu, gorsuu fi hojii isaanii illee too’achuu qabu. Yoo manguddoonni har’a qophii kana hin goone, gaaf isaan dadhaban ykn dulloomaa deeman bakkee isaanii sana guutuun rakkisaa ta’a. Kanaaf, dargaggoota bakkee isaanii bu’an har’a qopheessuun, sadarkaa hogganummaa keessattis ittigaafatama akka fudhatan godhuun barbaachisaa dha.
Biyyoota diinagdee fi teeknoolojii dhaan guddatan, kan diimookraasiin illee aadaa ta’e keessatti, fakkeenyaaf biyya Jarmanii, dhaabileen siyaasaa gurguddoon of jalatti gurmuu dargaggootaa ijaaru; karaa hundaan gargaarsa godhuu dhaan boruuf ykn egereef isaan qopheessu. Kun karaa lamaan hubatamee ti jedheen yaada. Karaan tokko, gaheen dargaggootaa hawaasa keessatti murteessaa waan ta’eef yoo ta’u; karaan biraa ammoo akkuman kanaa olitti ibse, boruuf, egereef har’a isaan qopheessuufi; hogganummaa isaaniitiif hundee gaarii ijaaruufi. QBO keessattis hoggantoonni keenya akkanumatti hojjechuu fi hogganummaa dargaggootaaf har’a qophii godhuun gaarii dha jedheen yaada. Yoo dubartoonni fi dargaggoonni sadarkaa hogganummaa kanaaf hin qophoofne ykn akka qophaa’an hin taasifne, qabsoon kunis waan cimu natti hin fakkaatu. Kanaaf, karaa danda’ameen, bakkee danda’ametti dargaggoota fi dubartoota keenya jajjabeessuu, gurmeessuu fi hogganummaa keessatti ittigaafatama akka fudhatan godhuun barbaachisaa qofaa otuu hin taane murteessaa dhas.
Dhugaa dubbachuu dhaaf, haalli yeroo ammaa mooraa QBO keessa jiru fi amalli hogantoonni keenya agarsiisaa jiran waan hamilee dargaggoota keenyaa jabeessu hin fakkaatu. Amala akkanaa qabanii dargaggootaaf fakkeenya gaarii waan ta’uu danda’an natti hin fakkaatu. Yoo waliigaluu hin dandeenye; rakkoolee isaan jidduutti uumamniif furmaata waliin barbaaduu fi argachuu hin dandeenye; kana bira illee dabranii walirratti duuluu dhaan yoo dhiiga walii dhangalaasan, dargaggoonni kanarraa maal baratu? Dhaloota dhufuuf hoo maal dhiisanii dabru? Fincila diddaa gabrummaa keessatti, wareegama dargaggoonni keessumaayuu barattoonni Oromoo kaffalan kan akka laayyootti ilaalamuu miti. Hoggantoonni keenya biyyoota alaa biyyoota nagaan jiru keessatti, waliigaltee dhabanii walirratti duulan; dargaggoonni keenya garuu biyya faashistiin bitaa jiru keessatti meeqatu lubbuu isaanii dhaban? Hogganummaa fi qabsoo dhaaf isaan qopheessuunuu hafee, bakkee isaan gargaarsa tokko malee falmataa turani fi jiranitti kan isaan dhaqqabe jiraa? Waayeen kun itti yaadamuu qaba.
Yoo haalli yeroo ammaa mooraa QBO keessa jiru kun jijjiiramuu fi fooyya’uu baate; yoo hoggantoonni jaarmayoota keenyaa waliigaltee uumanii wajjin(waliin) hin hojjenne; yoo wanti hunduu akkuma amma jiru kanatti itti fufe, hamileen uummata Oromoo keessumaayuu hamileen dargaggootaa akka hir’achaa deemu fi diinaani illee gowwoomuu akka danda’an waan mamii qabu natti hin fakkaatu. Waayee kana dagachuun rakkoo guddaa keessa nama galchuu danda’a. Beekumsi, dandeettii fi gaheen dargaggootaa fi dubartootaa akka laayyootti ilaalamuu hin qabu; akkanatti kan ilaalamus miti. Dargaggoota keenyaaf bu’urri gaariin godhamuu qaba; jajjabeeffamuu qabu. Qabsoo jalqabe fi deemaa jiru kana kan galii dhaan ga’ani fi abdii egeree ta’an dargaggoota keenya. Dirqama fi ittigaafatama fudhatanii QBO galii hawwametti akka geessan, har’a isaan qopheessuu fi hojii dhaanis, amalaanis fakkeenya gaarii isaaniif ta’uun dirqama dha.
Karaa biraatiin yoo ilaalame ammoo, hoggantoonni ykn manguddoonni keenya, kan har’a qabsoo bilisummaa kana gaggeessaa ykn hogganaa jiran, yeroo dargaggummaa isaanii, haala baay’ee ulfaataa ta’e keessatti qabsaa’anii bu’aalee gurguddoo waan fidaniif, isaaniif kabaja guddaa kennuun barbaachisaa qofaa otuu hin taane, dirqama Oromummaatis jedheen amana. Qabsoo bilisummaa uummata tokkoo dhiisii jireenyuma dhuunfaa keessattuu balleessa hojjechuun kanuma jiru dha. Ilma namaa ta’ee kan balleessa hin hojjenne, kan kanaa ala ta’u hin jiru. Hoggantoonni fi manguddoonni keenyas qabsoo kana keessatti balleessa hojjetanii jiru; gara fuulduraattis balleessa hojjechuun hin oolu; kan hojjatutu balleessa; kan cal jedhee taa’u, kan homaa hin goone balleessa dalaguu hin danda’u. Kanaaf, balleessa dalagamee darbeef, irra deddeebi’anii dubbachuu dhaan manguddoota keenyaaf kabaja dhabuun ykn kabaja dhoowwachuun sirrii miti; kun aadaa Oromootis natti hin fakkaatu. Balleessa dabreef dhiifama wal gaafachuu fi dhiifama waliif godhuun akkasumas wal kabajuun, xiqqaan guddaa kabajuun aadaa Oromoo bareedaa dha. Kan uummata ykn saba keenyarratti waan badaa fi daba hojjete fi/ykn hojjetu seenaanuu ni gaafata; kana jalaa ba’uu hin danda’u.
Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) otuu hin ijaaramin dura haala ture fi kan har’aa walitti akeeknee yoo ilaalle, garaagarummaa guddaan akka jiru abbaa fe’eefuu kan ifa ta’u dha jedheen yaada. Haalli dargaggoonni yeroo sanaa keessa turani fi dargaggoonni har’aa keessa jiran baay’ee walirraa fagaataa dha. Wanti biraa illee yoo hafe, sadarkaa teeknoolojiin har’a irra ga’e yoo ilaalle, dargaggoota har’aatiif bu’aaqabeenya (advantage) guddaa dha. Karaa adda addaatiin walqunnamuun, odeeffannoo (information) waliif dabarsuu fi waliin haasa’uu dhaaf meeshaalee teeknoolojiitti fayyadamuun har’a waan salphaa ta’uuf, karaa kanaan haala gaarii tolcha. Bakkee gara garaatti dargaggoota keenya gurmeessuu fi qabsoo kanaaf qopheessuun har’a akka yeroo dur ulfaataa waan ta’u natti hin fakkaatu jechuu kooti. Hogganummaa cimaa fi kan waan hunda qindeessee waan yaadame tokko hojiirra oolchu qofaa barbaachisa.
Sadarkaa har’a teeknoolojiin irra gahe qofaa otuu hin taane, karaa biraatiin yoo ilaalles, sadarkaan dammaqinsa uummata keenyaa fi sadarkaan sabboonummaa Oromoo har’a irra ga’an dargaggoota keenyaaf bu’aaqabeenya biraa ti. Har’a xinnaatu illee aadaan keenya babal’achaa, sabboonummaa fi Oromummaan guddachaa waan deemuuf, dargaggoota keenyaaf keessumaayuu warra dhaloota qubee (qubee generation) ta’aniif haala gaarii tolchaa jira. Wanti amma barbaachisu hogganummaa cimaa, kan dargaggoota of jalatti ijaaree, gurmeessee hogganummaa boruutiif illee isaan qopheessuu dha. Dargaggoonni ammoo haala gaariitti fayyadamanii hamilee cimaa dhaan, onnee dhaan, garaa kutannoo dhaan qabsoo kanaaf of qopheessuu qabu.
Akkanatti gara lamaaniinuu (gara hoggantoota ykn manguddoota fi dargaggootaa) yoo hojjetame, wanti hunduu karaa gaarii qabatee deema. Gaheen dubartootaa fi dargaggootaa hamma sadarkaa hogganummaatti guddachuu qaba. Qoodni isaan gumaachan murteessaa akka ta’u hubatamuu qaba. Qabsoo kana duuba isaan hiriirsuu qofaa otuu hin taane, hogganummaa dargaggootaa fi dubartootaaf ciminaan hojjechuun; isaan jajjabeessuun, kanaaf illee isaan qopheessuun; dargaggoonni ammoo gama isaaniitiin jijjiirama bu’uraa fiduu dhaaf; kan hamma har’aatti akka gaariitti hin hojjetamin fooyyessuu dhaan, qabsoon bilisummaa Oromoo akka cimu godhuun barbaachisaa qofaa otuu hin taane murteessaa dhas jedheen amana.
Galatoomaa.
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Finfinnee, Amajji,7/2013 (TOI)- Filannoon biyyaaleessaa sadarkaa biyyatti bara kana geggeeffamu nagaa fi haqa qabeessa akka ta’u manneen maree uummata sadarkaan jiran gahee isaanii bahuu akka qaban afa yaa’iin mana maree naannoo uummatoota kibbaa hubachiisan
Afa yaa’iin mana marichaa aaddee Heleen Dababee kana kan dubbatan banisa sirna yaa’ii mana marichaa marsaa 5ffaa bara hojii 6ffaa ya’ii irifachiisaa 3ffaa irrattidha.
” Hojii seera maleesummaa garee ABUT fashaleessu keessatti aarsaa guddaa kan kanfalaan raayyaa ittisa biyyaaf ulfinni ni malas” jedhaniru.
Injifannoo aarsaa guddaan argame kana eegachuufis filannoon bara kana geggeeffamu akka karaa milka’aa ta’een xummuramuuf manneen maree hojii fakkeenya ta’uun hojjechuu qabu jedhaniru.Yaa’iin mana marichaa kun guyyaa tokkoof ta’a.
Yaa’i kanaanis wixinee baay’ina miseensota mana maree sadarkaan jiranii murtessuuf qopha’ee ni raggaasisa. Bajataa dabalatas qoratee ni raggaasisa jedhamee eegama.
yaa’ii kanaan muudamaa abbooti seeraa fi miseensota hoii rawwachiftuus ni raggaasisa jedhamee egama.


text:
Ebla 04/2014(TOI) – Itoophiyaatti wabii nyaataa mirkaneessuuf qabeenya qurxummii karaa ammmayya’aa ta’een fayyidaa irra oolchuun akka filannootti fudhachuun akka barbaachisu Hayyoonni himan.
Ministeerri Qonnaa gamasaan qabeenya qurxummii biyyattiin qabdu wabii nyaataaf akka ooluuf xiyyeeffannaan hojjechaa jiraachuu beeksieera. Itoophiyaan qabeenya qurxummii qabdu qixa sirriin fayyadamuu yoo dandeesse wabii nyaataa mirkaneessuuf hojii hojjechaa jirtuuf gumaacha olaanaa kan qabu ta’uu, hayyoonni kunneen himaniiru.
Pirezidaantiin Yunivarsiitii Bahir Daar doktar Fireew Tagaanyi damee kana keessa humni namaa leenji’e jiraachuu dhabuun Itoophiyaan biyyi Kuusaa bishaanii jedhamtu qabeenya qurxummiirraa bu’aa argachuu qabdu akka hin arganne dhiibbaa itti uumeera jedhan.
Yuunivarsiitiin Bahaar Daaris rakkoo kana salphisuuf Ogeeyyii damee kanarratti gahumsa qaban barsiisaa jiraachuu himaniiru.Doktar Fireew akka jedhaniiti akkuma oomisha qamadiif xiyyeeffannoo kennamee jirutti Oomisha Qurxumiifis xiyyeeffannoon kennamuun wabii nyaatan of danda’uu keessaatti gaheesa akka taasisuun barbaachisaadha jedhaniiru.
IGAD’’tti Ogeessi Bulchiinsa Qabeenya Qurxummii Naannawaa doktar Waasee Anteneeh Itoophiyaan qabeenya qurxummii olaanaa qabaattus faayidaarra hin oolchine jedhan.
Biyyaatti humna Qurxummii toonii kuma 94 oomishuu qabaattus haga ammaatti toonii kuma 60 gad oomishaa akka jirtu himaniiru.
Bakka buutuun Daareektara karooraa ministeera Qonnaa aadde Zayineeb Naasir akka himanitti ministeerichi karoora waggaa 10 keessatti wabii nyaataa mirkaneesuu keessatti oomishinni Qurxummii gahe isaa akka bahuuf xiyyeeffannoon kennameefira jedhaniiru.


text:
Jaarmayaan Fayyaa Addunyaa gostii vaayrasii Koronaa kan bifa jijjirrate maqaa biyya jalqaba vaayrasiichii keessatti argameetiin akka hin waamamnee murteessuun moggaafa haaraa kennen jira.Maaliif?
Sababiin isaas biyya jalqaba keessatti argame sana irratti loogii addaa geesiisa kan jedhu akka ta'e ibsamee jira.
Vaayrasiin bifa jijjirrate kan "Deltaa" jedhamu ykn kan jalqaba biyya Hindii keessatti argamee suun Yunaatid Isteetes keessatti akka hin babal'anne sodaan jira jedhu qorataan waa'ee dhukkubootaa ykn Epideemoloojisti kan ta'an Dr. Jamaal Hassan Yunivarsitii Nebraaskaa irraa.
Namoonni duraanuu dhukkuboota adda addaa qaban talaalii dhukkuba KOOVIID - 19 ittisuu waraannachuun of-eeggannoo gochuun qabanjechuun gorsan Dr. Jamaal.
Gaaffii fi Deebii gaggeeffamee caqasaa.


text:
Barattootni Yunivarsiitii Amboo naannoolee adda addaa irraa dhufan, kanneen VOAn dubbise, “Garaagarummaa jiru irratti wal danda’uu fi wal-hubachuudhaan rakkoolee uumaman furuun ni danda’ama” jechuun yaada isaanii kennan.
Rakkoolee mooraa Yunivarsiitichaa keessatti ammaan dura mudatan marii fi wal hubachuudhaa furaa turuu isaaniillee dubbatu, barattoonni kun.
Yeroo gara maatiilee fi hawaasaalee keessaa dhufaniitti deebi’anillee muuxannoo jireenyaa mooraa Yunivarsitii kana irraa aadaa waliin mari’achuu fudhatanii akka dhaqanii fi qooda gaarii gumaqachan marii kanarratti dubbatanii jiru.


text:
The Orange Door maali?
The Orange Door jechuun mala haaraa dubartootni, ijoolloonnii fi daa’ima laccee jeequmsa maatii keessattiin rakkatan; fi maatiiwwan ijoollee fi daa’imma lacceef kunuunsa taasisuurratti gargaarsa barbaadan tajaajila kara ittiin argatan jechuu dha. The Orange Door irraa gargaarsaa fi deeggarsa argachuuf erguun si hin barbaachisu.
The Orange Door maal naaf godha?
The Orange Door qunnami yoo:
- Jaalalloo (partner), miseensi maatii, namni ati waliin galtu yokan kunuunsituun kee, namni sitti dhihaatu si miidhe, si to’ate yokan soda sitti naqe.
- Sababa jeequmsa maatii, rakkoo maallaqaa, dhukkubbii, amala dhugaatii adoochaa ykn qorichaa (addiction), gadda yokan qofummaa irraa kan ka’e rakkoo maatii kee jiraachisuu qabda yoo tahe
- Waa’ee nageenyaa fi fayyummaa daa’imaa yokan ijoollee laccee kan si yaaddessu yoo tahe
- Waa’een nageenya hirriyaa yokan maatii kee kan si yaaddessu yoo tahe
Yoo godaanaa yokan dahataa yokan hayyama biyya keessa dhaabbataan jiraachuuf hin qabdu yoo tahe, nuti si gargaaruu dandeenya. Sababii sadarkaa godaantummaa keetiif jecha gargaarsa gaafachuu hin sodaatiin. Tajaajilli kun tola.
Bilbila irraan yookaan fuulaa fi fuulaan wal agartee haala kee irraa dubbatuu filatta yoo tahe hojjetoota The Orange Door beeksisi.
Afaan kan naaf hiikuun barbaada
Nama afaan siif hiikuu ni barbaadda yoo tahe tajaajilli haa beeku. Tajaajillichi beeku kan qabu:
- lakkoofsa bilbila kee
- afaan kee
- siif bilbiluuf yoom akka siif mijjatu.
Eegasuu kara afaan hiiktuun/hiikaan deebisamee siif bilbilama.
Tajaajilli The Orange Door kan anaaf qopheessameedhaa?
The Orange Door namoota umurii, saala, saalummaa kamiiyyuu ni simata. Fo’annoon aadaa fi amantii hundi ni kabajama. Hojjetaa dhiiraa yokan dhalaan akka si gargaaran filatta yoo tahe itti hubachiisi. The Orange Door fedhii gara garaa kan matayyaa fi maatiiwwanii guutuuf jecha tajaajila aad-danuu, tajaajilawwan (dubartii fi dubartii, dhiiraa fi dhiira, kan saala lamaan waliinuu quunnamtii taasisan, warra saala geeddaratanii fi kan saala lamanu qaban (LGBTI) fi tajaajila miidhama qaamaa waliin dalaga. Hojjetaan waa’ee filmaattota jira irratti odeeffannoo siif kennuun tajaajila barbaaddu waliinis wal si agarsiisa.
The Orange Door eessa jira?
The Orange Door yoom banama?
The Orange Door Wiixataa hanga Jimaataa sa’aa 9am hanga 5 pm tti banaa dha (guyyoota ayyaanaa cufaa dha).
Yeroo The Orange Door banaa hin taane eessa deemuun qaba?
Sa’aa jedhamee kanaan alatti tajaajilawwan kanaa gadi jiran qunnami:
- Tajaajila Erguu Dhiirotaa (Men’s Referral Service) bilbila 1300 766 491 Wiixata-Jimaataa sa’aa 8am-9pm akkasumas Sanbata fi Dilbata sa’aa 9am-5pm (karaa bilbilaatiin gorsaa, odeffannoo jeequmsa maatii dhiirotaa fi kan tajajila birootti qajeelchuu ni argattu)
- Safe Steps toora gargaarsa bilbilaa 1800 015 188 namoota gajahumsa yookaan jeequmsa maatiidhaan miidhaman kan gargaaru (guyyaatti sa’aa 24, torbanitti guyyoota 7) kan tajaajiluu dha. Akkasumas Safe Steps email itti erguu yookaan tajaajila gargaarsaa mar-sariitee gubbaan dubbatuu (live web chat support service) gargaaramuu dandeessa
- Sararaa gargaarsa Miidhama Yakkaa (Victims of Crime) (miidhama yakka hundaa fi dhiira jeequmsa maatiidhaan miidhameef) bilbila 1800 819 817 (sa’aa 8am – 11 pm, guyyaa hunda)
- Toorri Dandamata Dhaaninsa Saalummaa namoota miidhaan dhaaninsa saalummaa argateef lakoysa bilbilaa 1800 806 292 (guyyaatti sa’aa 24, torbanitti guyyoota 7) kan tajaajiluu dha.
Yoo ati yokan namni biroo balaa atattamaa jala jira ta’e , gargaarsa hariifachiisaa argachuuf Duwwaa Saden (000) bilbili.


text:
Koreen Jiddu Galeessaa Paartii Dimokraatawaa Amaaraa ADP wal gahii guyyaa sadihiif geggeessaa ture kan xumure yoo tahu, Obbo Yohannis Buwayaalewu itti aanaa hogganaa paartichaa godhuun muudee jira.
Haaluma wal fakkaatuun Obbo Tamasgen Xiruneh taayitaa Prezdaantii naannichaatiif kan kaadhimame tahuun beekamee jira. Aangoo prezdaantichaa kana manni marii naannoo Amaaraa ni mirkaneessa jedhamee eeggama.
Obbo Tamasgeen Xiruneh kanaan dura daayrektara ejensii nageenya odeeyfannoo biyyoolessaa kan ture yoo tahu, akkasumas dhiheenya kana ammoo waajjira muummicha ministeeraatti gorsaa dhimma nageenyaa ture.


text:
Doolfin
Qophii: Abu Ibtisam
Qaamni bishaanii dachii irratti argamu uumama hedduu of keessaa qaba. Uumamni kunniin ammoo amalaa fi haala garagraa qabu. Gariin isaanii ilma namaatiif akkaan hamaa yoo ta’an, gariin isaanii ammoo ilma nama irra kan miidhaa hin geessinetu jira. Gariin soorata ilmi namaa akkaan jaalatuuf yoo oolan, gariin ammoo hiriyyaa fi fira ilma namaa gaarii ta’anii jiraachutti jiru. Barruu kana keessatti uumama yeroo heddu ilma namaatiif gargaarsa godhuun beekamu kan Doolfin jedhamu ilaalla.
Doolfin bineensa akkaan Abshaalaa yoo ta’u, ilma namaatiinis ni jaalatama. Bineensi kun bineesota gurguddaa keessatti ramadama. Bishaan keessattis haala gaariin waliigaltee uumee jiraatuudhaan beekama. Hundi isaaniituu galaana keessatti garee afaan ingiliffaatiin pod jedhamu uumuudhaan waliin jiraatu. Doolfin namoota osoo bishaan daakaniifi sababa garagaraatiin galaana yookaan laga gurguddaa keessatti kufan bishaan keessaa baasuun lubbuu ilma namaa yeroo heddu baraaruu danda’ee jira. Akkasumas namoota qurxummii adamsaniifis yeroon inni gargaarsa godhee qurxummii adamses ni jira.
Addunyaa kanarra sanyiin Doolfiin 43 kan argamu yoo ta’u, 38 warra galaana keessa galu. Kan hafe shanan ammoo laggeen gurguddaa keessa jiraatu. Uumama bishaan keessa jiran keessaa doolfin daaw’achuun hedduu nama gammachiisaa. Keessattu yeroo heddu utaalchi isaan bishaan keessaa godhan qalbii namaa hawata. Doolfiniin gariin bishaan keessaa haga meetira 10 ol utaaluun qileensa keessa fagaatuu danda’a. yeroo kanatti secondi 20 haga 30 qilleensa gubbaa turuu danda’a.
Doolfiin ilkaan 100 afaan keessaa qaba. Garuu ilkaan Kanaan waan takkallee hin alanafatu. Ilkaan kana bineensota sooratu ittiin qabatuudhaaf fayyadama. Erga bineensa san qabateen booda qajeela waan argate san garatti liqimsa. Guyyaa tokkoonis qurxummii haga KG 14 ulfaatu soorata. Yeroo qurxummii adamsan kanas gareedhaan hojjatu. Gareen wal tahanii qurxummii jidduu keessatti galfachuun erga marsanii booda, qurxummii bakka takkatti walitti qabamanitti saffisaan fiiguun, haga afaan isaanii danda’e qabaa liqimsu. Yeroo kanatti hundi isaanii gara qurxummiilee hin utaalan. Hunduu taraa eeggataa risqii ofii fudhata. Kanaaf yeroo soorata qabatan kana maloota akka utaalchaa, shaffaaxa deemuu fi marsuu fa’a fayyadamu.
Sanyiin doolfiin inni guddaan toonii 5 ykn ammoo haga Kilograama 5000 kan ulfaatu yoo ta’u, dheerinni isaa ammoo meetira 10 jalatti dhihaata. Inni xiqqaan ammoo Kilograama 40 ulfaata. Dheerinni isaa ammoo meetira tokkoo waanuma xiqqoo caala. Ijji doolfin akkaan qaroo dha. Bishaan keessattis ta’e bishaaniin ala haala gaariin sirritti waa arguu danda’a. Dandeettiin dhageettii isaatis jabaadha. Waan ilmi namaa dhagahu caala dacha 10niin dhagahuu danda’a.
Doolfiniin akkuma ilma namaa fakkaataa isaa waan bakka buusuuf, hoosiftoota keessatti ramadama. Dhaltuun takka wal hormaataaf qophii kan taatu waggaa 5 irraa kaasee hanga 13ti. Kormaan ammoo waggaa 9 hanga 14titti qophaaya. Haalli qilleensaa yoo mijaayaa hin ta’in akkasumas soorata gahaa yoo hin arganne walqunnamtii wal hormaataa hin raawwatan. Kanaaf walhormaata geggeessuudhaaf garaa ofii haala gaariin guutachuu qaban.
Walqunnamtiin kun garuu haala salphaan kan raawwatamuu miti. Warri dhiiraa waraana walitti banu. Haga qaamni bishaanii sun jeeqamee boorawutti walitti bu’aa akkasumas qoffeen wal waraanaa haga dadhabanitti waldhaansoo walqabu. Yeroo heddu qaama isaanii irra miidhaan gahu hin jiru. Garuu yeroo dheeraaf waan wal lolaniif inni dadhabe dhiisee biraa deema. Kan injifate ammoo gara walqunnamtii walhormaatatitti ceha. Kana boodakormaan tokko guyyaa hedduuf walitti aansuudhaan walqunnamtii raawwata. Yeroon rimayaatis garaagarummaa qaba. Rimayni ji’a kudhalama turu kan jiru yoo ta’u, inni dheeraan ammoo haga ji’a 17 tura. Dhaltuun takkas turtii ji’oota haganaatiin booda ilmoo takka dhalti. Lakkuun garuu hedduminaan hin jiru.
Akkaataan ilmoo itti dhaltus ka ajaa’ibaati. Jalqabarratti yeroo dhaluuf qophooftutti dolfinoota biraa lama ykn sadihitti mallattoon erga himteen booda, gara lafa akkaan qile ta’etti waliin deeman. Sana booda yeroo dhaltu sanitti gargaarsa godhaniifi. Ilmoon dhalatu ammoo akkaataa hoosiftoonni biroo dhalan irraa garaagarummaa qaba. Jalqabarratti mataa ilmoo osoo hin taane, eegee isaatitu dursee baya. Warri gargaarsaaf dhaqe akkuma ilma namaa erga gargaarsa godhanii dhalteen booda, ilmoo san fuudhanii gara gubbaa bishaanii fiduun hargansuu jalqabaa akka argatu godhu. Yeroo ilmoon dhalatu kanattis ijji isaa banaa yoo ta’u, miirri isaa kan hafe cuftis akkuma dammaqanitti dhalata. Ijji isaa, gurri isaa, akkasumas miirri fuunfachuu isaatis yeroma dhalate irraa kaasee haala gaariin hojjata.
Ilmooleen dhalatan kun meetira walakkaa haga meetira takkaa kan dheeratan yoo ta’u, ulfaatinni isaaniitis kilograama 10 haga 30 ta’a. Erga guddatanii of danda’aniin booda warri dhiiraa Poodii haadha ofii dhiisanii gara biraa deemanii poodii ofii kan ijaaratan yoo ta’an, warri dhaltuu ammoo achuma haadha wajjiin gamtaan jiraachuu itti fufuu danda’an. Yoo deemuu barbaadan garuu ollama haadha isaanii jiraatan.
Akka qorannooleen garagaraa ibsanitti Doolfinonni garee mataa isaanii ijaaratanii nagayaan waliin jiraachuu danda’aniiru. Yeroo adamsuu barbaadanis garema isaanii wajjiin ta’uudhaan deemu. Yeroo walqunnamtii wal hormaataa raawwatanis maatii isaanii keessaa ala hin bahan. Wanti hundinuu Poodima isaanii keessatti raawwatama. Kanaaf yeroo heddu Doolfiina kophaa isaa deemuu arkuun rakkisaa ta’a. Yoo xiqqaate Doolfiiniin lama walbiratti ni argama. Gareen tokkos miseensota haga 40 ta’anii waliin deemuu danda’u. Haa ta’u malee qorannoon gama Poodiitiin godhame akka akeekutti gareen tokko tokko miseensota dhibbaa ol ta’an of keessaa qabaachuu danda’a.
Gareewwan akkaan gurguddaa ta’an keessaa miseensonni sanyii garagaraatis argamuu ni danda’u. keessattu sanyiileen Doolfiin kan Spinner fi Spotted jedhaman yeroo heddu walkeessa jiraatu. Sooratni isaan sooratan garaagarummaas qabaatu, yeroo dheeraaf garuu waliin jiraataa, waliin deemaa waliin adamsu. Walitti dhufeenyi Doolfinoota jiddutti godhamu ammoo, kan guyyaa gabaabaa keessatti citu osoo hin taane, akka qorattoonni jedhanitti, waggoota dheeraaf turuu danda’a. Poodileen garagaraa hedduus jiraatu, Doolfinoonni jaalalaa fi nagayaan waliin jiraatu malee, walitti bu’iinsi hin jiru. Inumaayyu warri poodii garagaraa yeroo walitti dhufan gammachuudhaan wal simatan.
Mee amma ammoo sanyiiwwan Doolfiin keessaa muraasa haa ilaallu. Sanyiin doolfiin jalqabarratti ilaallu Boottlenose dolphin jedhama. Sanyiiwwan Doolfin jiran keessaa ilma namaa biratti akkan beekkamaa fi jaalatamaa kan ta’e sanyii bottlenose jedhamu kana. Bocni fuula isaa irra jiru yeroo hunda Seequudhaan wal fakkaata. Fuulli isaa yoo laallamu nama hawata malee nama hin sodaachisu. Sababa kanaaf ilmi namaa sanyii kana akkaan jaalata. Doolfinin kun meetira 3 hanga Afurii dheerata. Sanyiin inni guddaan 500Kg kan ulfaatu yoo ta’u, garaagarummaa isaan jidduu jiruun kan ka’e, ulfatinni sanyii kanaa avreejiidhaan 200Kg ta’a. Akkuma armaan olitti ibsame Doolfin hoosiftoota keessatti kan ramadamu yoo ta’u, gogaan sanyii bottlenose jedhamuu kun hoosoftoota lafa irra jiraatan hunda caala dacha 10 hanga 20 kan furdatu ta’uu isaa qorannoon godhame ni addeessa.
Sanyiin biraa Spinner Dolphin jedhama. Inni kunis kennaa addaa qaba. Utaalcha bishaan keessaatiin kan doolfin kanatti qixxaayu hin jiru. Bishaan keessaa gara samii ol utaalaa yoo gad deebi’u, agrsiifni inni mul’isu qalbii nama hawata. Doolfinoota sanyii biraatiin yoo wal bira qabamu inni kun isa xiqqaa fi qal’aa dha. Avreejiidhaan Doolfiniin kun meetira lama kan dheeratan yoo ta’an, ulfaatinni isaa ammoo 77 Kg ta’a. Warri dhiiraa dheerinnaa fi ulfinaan warra dhaltuu kan caalan yoo ta’u, warri dhiiraa dalluu dheerinaan kan dhaltuu caalu qabu. Mataan Spinner xiqqaadha, qoffeen isaatis qal’aa dheeraa boca rog sadee qabuudha.
Akkuma sila ibsame sanyiileen doolfiin bakka lamatti qoodamu. Isaan 38 ta’an galaana keessa kan galan yoo ta’an, kan hafan Afran ammoo laggeen gurguddaa keessa jiraatu. Isaan kunis; GaanjesRiver Dolphin, Indus River Dolphin, Chinese River Dolphin fi Franciscana River Dolphins jedhamu. Naannoo jireenya isaaniiratti hundaa’uudhaan guddinni qaama isaanii garaagarummaa kan qabu yoo ta’u, isaan keessaa inni dheeraan meetira 2.4 dheerata. Kan hafan hundi isaaniituu dheerinni isaanii isa kanaa gadi jechuudha. Bifti isaaniitis garaagarummaa qaba.
Warri River Dolphin jedhaman kunniin akkuma warra galaana keessaa tuuta hawaasummaa jabaa isaa kan ijaaran yoo ta’an, yeroo bishaan keessa deemanis ilmoolee xixiqqoo jidduu irratti marsuudhaan diinaa irraa tiksan. Dhaltuun ammoo ilmoolee jiran hundaaf eegumsa jabaa godhan. Ilmoon sun kan isaanii yookaan kan Doolfiina birootis tahu, kunuunsuu irraa of hin qusatan.
Addunyaa kanarra wanti waliif diinomu hin dhabamu, kanaaf Doolfininis diina isa miidhu dachii irraalle bishaan keessaallee ni qaba. Dhuguma qaama jabaa hagas furdatu san qaamni uggee miidhaa irraan gahu ni jiraata jedhanii yaaduun nama dhiba. Haa ta’u malee uumamni Doolfiin uggee miidhaa irraan gahuu danda’u Shaarkii qofa. Shaarkiinuu yeroo heddu uggee Doolfiinii hin nyaatu. Isaan xixiqqaa ta’an qofa qabatee soorata. Kanaaf Doolfiniin gama kanaan diina isa miidhu heddu hin qabu. Haa ta’u malee diinni hamaan Doolfiinii ilma namaati. Ilmi namaa doolfiinii wajji walitti dhufeenya jabaa ijaaruu isaa dubbannee jirra. Garuu yeroo tokko tokko qurxummii adamsuu irratti ilmi namaatiifi Doolfin walitti bu’uudhaaf dirqamanii jiru. Ilmi namaatis qurxummii kiyyeeffachuuf gara qaamman bishaanii deema. Doolfiinis garaa ofii guuttachuuf jecha qurxummii irratti hirkatee waan jiruuf qurxummiillee bishaan keessa jiran qabachuudhaaf garanaa garas ari’uun isaa dirqama. Yeroo kanatti ilmi namaa doolfiniin akka qurxummii jalaa hin ariine ykn ammoo akka hin qabanneef jecha ajjeesaa ture. Akka qorannoon mul’isutti sababa akkanaatiin bara 1960 irraa kaasee hanga har’aatti Doolfinoonni miiliyoona 30 ta’an ilma namaatiin ajjeefamanii jiran.


text:
Check Also
Jawaar Mohamed haala Oowwaan simatame
Rogeessi siysasaa fii miseensi KFO Obboo Jawaar Mohamed nagayaan gara magaalaa isaa ta dur seene.
One comment
-
Ibsaa
December 11, 2013 at 8:42 pm
Oromonni Biyyaa Sa,udii jiran rakkoo guddotu harka qaba Inni dura biyya ofii keysatti mirga hin qaban Inni lammaffaa biyya anmbaa keysatti Heeraa hin qaban Oromonni fakkenyaaf Biyya Sa,uditti jiraatan 100% 70 Baasaportii somaaleeti qaban . Motummaan Somaalee Dhiibbaa gara motummaa wayyaaneen irratti gadgeyfameen bara 2014 keysaa baasaportii isaanii nama somaalee hin tahiniirraa gurrachuuf, haalaa kanaan ilmaan oromoo hedduun heera dhabuuf ni saaxilaman . maalif sababni isaas Iyyannaa Gara Motummaa Ethiopia galfatanii Motummaan Ethiopia baasaportii waan dhorkatamaniif,,,Rakkoo hamtuuf saaxilamaa jiru,
kuni osoo akkannaan jiru Enmbaassiin wayyaanee Riyaad jirtu Dabballota isii ummata keysa bobbaasuun oromota gosaafii kutaan addaa qoqqodaa jirti. Fakkenyaaf Oromota kutaa walloo bakka lamatti baaftee warra Afaan Oromoo Dubbatu fii Warra Afaan Amaaraa Dubbatu Addattii jaartee itti tabataa jirti irraahisi horii omishachaa jirtii .. Oromota kaaniis kutaan adda qoqqoduuf qophii xumurataa jirti .
Harargee Fii Arsii Baalee Jimmaa Walloo Wallagaa kutaalee Oromiyaa kanneen irraa ummanni biyya kanatti argaman maallaqa 50,0000 mataan mataan kutaan hundi akka baasu irratti murteysitee daabballota isii keysa gadi dhiiftee irraa funaanata jirti.Garuu dabballonni isii kuni bakka heddutti mikaawuu dhabudhaan bakka gariitti Sabbonotaa ilmaan Oromoon niis tumamanii jiru ..
Gaaffii itti dhihaatteefiis hawasarra debi,ii dhabudhaan hongawanii dabballonni kuni horii dhunffaa isaanii baasudhaaf dirqamaniille bifumaa fedheenuu haatahu waarra wayyaanee gammachiisuuf murteyfatanii jiru.
Motummaan wayyaanee kijibaan hawaasaa oromorraa waa funaanachuu itti fuftullee itti milkaawuu hin danye. haalli isii kuni hedduu hasawasa oromo biyya sa,udii mufachiisee jira.
isii ummata kenya kanneen asii qabamanii biyyatti galan waan takkaa godhaafii hin jirree ,kan tigrota qubsiisaa jirtu ilmaan Oromtiin namu gara godinaa keysanii gala jattee qarshii 900 ofirra galchaa jirti.
Gara biraan qotee bulaa oromorra mana manatti Qarshii 500 warreen buqqa,anii biyya sa,udiirraa dhufan qubsiisna jechuudhaan horii irraa guurachaa jirti ..