text:
Guutummaa addunyaarratti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin irratti argamee miiliyoona 274 ol darbeera.Dabalata dubbisi
lakkoofsi namoota Covid-19'n qabamanii olaanaan Itoophiyaatti galmaa’e
Itoophiyaatti lakkoofsi namoota dhbee Covid-19n du'anii guyyaadhaa guyyaatti dabalaa jira. Kan har'aa shan dabalatee walumaagalatti namoonni 32 du'aniiru. Kan har'a haaraa qabaman 190 dabalatee walumaagalatti 2,336 qaqqabeera.
Gabaasa Kallattii
Irratti hirmaadhu
- ...tti Iimeelii ergi africalive@bbc.co.uk
- Twitter: Use the hashtag #BBCAfricaLive
- Facebook: BBC Africa
Tamsaasni keenya galgalaa xumurame
Tamsaasni kallattii har'aa xumurame.
Boru ganama walitti deebina.
Oduuwwan garaa garaa gadii dabarsaa dubbisuu dandeessu.
Halkan gaarii.
Owwaalchi Joorj Filooyid Hiwustanitti raawwataa jira
Sirni owwaalchaa Hiwustan Teksaasitti harmee isaa biratti raawwata jedhameera.
Joorj Filooyid torban lama dura ture bulchiinsa Ameerikaa Minesotaa Magaalaa Miniyaappolisitti poolisiin adii morma isaarra daqiiqaa 9’f dhihaatuf erga ejjetee booda kan du’e.
Ergasii booda mormiin farra sanyummaa Ameerikaa fi biyyoota addunyaa garaa garaatti taasifameera.
‘Joorj Filooyidif yoo haqni jiraate, Ameerikaa keessa haqa sanyummaa irratti raawwatuf haqa argachuuf deemna,’ jedhaniiru paartii Dimookiraatik bakka bu’un pirezidantii Ameerikaaf kan dorgoman Jooyi Baayidan.
Baayidan maatii Joorj Filooyid mana dhaqanii jajjabeessaniiru.
Copyright: Getty Images
- Oromoonni Ameerikaa jiran du'a Joorj Filooyid akkamiin hubatan?
- Daqiiqaawwan dhumaa 30 Joorji Filooyid
Dubartii ulfaa waraanamtee mukaratti fannifamteef lammiileen haqa gaafatan
Ajjeechaa shammarree ganna 28 Tishegofatsoo Pulee booda midiyaalee hawaassummaa akka Tiwitaraa Afrikaa Kibbaatti dhaadannoon #JusticeForTshego (Tishegoof haqa) kan jedhuu bal'inaan qoodamaa tureera.
Reeffii ishee waraanamtee kan argamee naannoo Johaanisbergitti mukaratti fannifameeti.
Dabalataaf > Dubartii ulfaa waraanamtee mukaratti fannifamte
Miseensonni paarlaamaa UK ajjeechaa Joorjii Filooyid callisaan yaadatanCopyright: JESSICA TAYLOR/UK PARLIAMENT
Gurraachi Ameerikaa Filooyid poolisiin ajjeesuun dambalii mormii addunyaarratti kaaseera.
Bitootessa 25 guyyaa Filooyid ajjeefameerraa kaase hiriirri loogii sanyummaa gurraachotarra qaqqabu balaaleffatu UK keessattis bahamaa ture.
Seeraa baastonni biyyatti har’a sirna yaadannoo sammuun yaadachuuf callisaan turan.
Ministirri Muummee UK Booris Joonsan dhaamsa dabarsaniin,namoonni tasgabba’anii karaa seera qabeessaan cunqursaa fi loogii sanyummaa injifachuu qabu jedhan.
Hogganaan Leebar Paartii Kihiir Starmiir toora tiwitarasaanii gubbaatti ‘Joorji Filooyid moggaasa maqaa biraa ta’u hin danda’u,duuti isaas si’eessituu jijjiramaati’ jechuun barreessan.
Sirni owwaalcha Joorj Filooyid Hiwustanitti raawwachuufi
Sirni owwaalcha lammii Ameerikaa gurraacha harka poolisii jalatti ajjeefame yeroo gabaabaa booda Hiwustanitti ni eegala.
Duuni Joorj Filooyid mormii guddaa addunyaa guutuuf ka’umsa ta’eera.
Reeffi gaafa Wiixataa waldaa geeffame fuudhamee guyyaa har’aa harmee isaa biratti owwaalchi isaa raawwata jedhameera.
Ajjeechaa isaa keessa poolisoonni afur qooda fudhatan hojiirraa ari’amanii himatamanii jiru.
Pirezidantii Ameerikaa ta’uf paartii Dimookiraat bakka bu’un kan dorgoman Jooy Baayiden maatii Joorj Filooyid qaamaan argamani jajjabeessaniiru.
‘’Duuni Joorj Filooyid seenaa Ameerikaa keessatti agarsiistuu cimaadha,’’ jedhaniiru Baayidan CBS’f yoo dubbatan.
Magaalaan Beeljiyeem siidaa Liyoppold II jigsite
Bara kolonii mootii Beeljiyeem kan ture Liyooppold II bara aangoorra turetti biyya amma Rippablika Dimookiraatawaa Kongoo jedhamutti namoonni miiliyoonaan lakkaa’aman ajjeefamaniiru.
Siidaan mootii kanaa yeroo dheeraaf magaalaa Antwerp keessatti kan ture yoo ta'u kanneen sanyummaa mormuun daanditti bahaniin jigeera.
Kanneen mormiif daanditti bahan gaafa Wiixataa siidaa kanaa halluun dibanii balleessanii ture.
Kana dura Beljiyeemitti kanneen siidaan isaa akka jigu gaafatan duula gaggeessaa turan.
Gaazexessaan Beljiyeem jiru yeroo namoonni siidaa kana jigsan akkanaan waraabee ture.
Ambasaaddar Diinaa Muftii Dubbi Himaa Ministeera Dhimma Alaa ta’an
Masiriitti ambaasaddara Itoophiyaa ta’uun amma dhiyeenyatti kan tajaajila turan Ambaasaaddar Diinaa Muftii Dubbii Himaa Ministeera Dhimma Alaa ta'un muudamuu EBC'n gabaaseera.
Ambaasaaddar Diinaan hojii kanatti yeroo lammataaf muudaman.
Kana dura yeroo Obbo Haailamaariyaam Dassaalany Ministira Dhimma Alaa turan Dubbii Himaa ta'un dalaganiiru.
Masrii dura Keeniyaatti Ambaasaaddara Itoophiyaa kan turan yoo ta'u dhiheenya Ambaasaaddaroota gara garaaf waamichi yeroo taasifamu biyyatti waamamanii turan.
Amma nu gahePirezidantiin Burundii ‘’dhukkuba onneen’’ tasa lubbuun isaanii dabarteCopyright: BBC
Pirezidantiin Burunzii Piyerree Nikurunziizaa du’u isaanii mootummaan biyyattii ibsa baasen himeera.
Umriin pirezidantichaa 55 ture.
Gabaasa dabalataaf: Burundiin guyyoota gaddaa torba labsite
Jaappaan biskileeti iyyisiisuu adabuuf seera baasteCopyright: Getty Images
Jaappan keessatti, akkuma biyyooti biroo, yeroo weerara koronaavayirasiitti namootni biskileeta fayyadaman baay'ataniiru.
Kanaafis, mootummaan Jaappaan, balaa biskileeta oofuun dhufu hir’isuuf seera haara baaseera.
Wanti seera kana adda godhu wantoota kana waan dhorkuufi; sagalee kilaaskii biskileeta fayyadamuu, akka malee tasa dhaabuu,fi daandii cufuu.
Jaappaan keessatti durumaanu namootni hedduun biskileeti kan fayyadaman ta’us, kanneen daandii biskileetaaf kennamee gadhisaanii seera tiraafikaa cabsan jiru.
Ta’us seeroti amma ba’an kanneen barbaachisoo jedhamanii yaadaman miti.
Haa ta’u malee, Waxabajjii 30 irraa eegalee, utuu kilaaksii biskileetakee akka malee iyyisiistuu yoo argamtee leenjii of eeggannoo tiraafikaa dirqamaa fudhachuun ykn ammo addabbii doolara 5,00 sitti murtaa’a.
Yoo umurii ganna 14 gadi taatee garuu akka barbaadde iyyisiisuu dandeessu jedhameera.
Uggurri sochii lubbuu mil. saditti dhiyaatu du’arraa hambise-QorannooCopyright: Getty Images
Awurooppaatti sochii namoota ugguruun lubbuu namoota miliyoonatti lakka’amanii du’arraa hambisuu qorannoo mul’ise.
Weerara dhibee to’achuuf labsiinlubbu namoota miliyoona saditti tilmaamanii du’aarra hambisuu qorannoon gartuun qorannoo Imperiyaal kolleejji Landan himaniiru.
‘Otoo labsiin kun bane namoonni du’an ol dabala’jechuun amma weerarri kana jalqabarra jirraa jedhaniiru.
Lammiileen Itoophiyaa 259 Kuweet irraa gara biyyaatti deebifamanCopyright: Ministeera dhimma alaa/FB
Ministeerri dhimma alaa Itoophiyaa lammiilee 259 guyyaa har'aa biyya Kuweet irraa gara biyyaa deebisuu isaa beeksise.
Qondaaltonni olaanoonis buufata xiyyaara idila addunyaa Booleetti simataniiru.
Kana dura, lammileen Itoophiyaa kaampii waraanaa biyyatti keessatti ugguramuu himataa turan.
Torban dura mootummaan Itoophiyaa biyyoota koronaavaayirasiin hammaate keessatti lammiilee rakkataa jiran akka biyyatti deebisu himee ture.
Weerara dhibeef haala nama saaxilu keessatti walitti heddummatanii akka jiraniifi mootummaan akka gara biyyatti isaan deebisuu iyyataa turu isaanii gabaasuun keenya ni yaadatama.
Hogganaan gartuu ‘KKK’ hiriira mormiitti konkolaataa ariyatee himatame.
Hogganaan gartuu olaantummaa qomoo warra adii leellisan ‘KKK’ hiriira mormiitti konkolaataa ariyatee himatame.
Haarii Roojars namtichi ganna 36 hiriirtota Virjiniyaatti mormiif Dilbata darbe bahanitti konkolaataa muddamaan ariyate.
Miidiyaaleen Ameerikaa akka himanitti Roojars himatameera garuu hin hidhamne.
Obbo Roojars haleellaa raawwachuun hiriirtota miidhuun shakkamee mana murtii Henirikootti argamutti Wixata kaleessaa dhiyaatera. Hiriirtota loogii sanyummaa gurraachota Ameerikaarra qaqqabu mormuuf bahan keessa namni tokko madaa’aan salphaan irra qaqqabe wal’aansa argeera.
Haleellaa jibbarra madde raawwachuun Roojars ammatti qoratamaa jira.
Ameerikaa kutaa Siyaatilittis keessattis haaluma walfakkaatuun namni biraan tokkos hiriirtotatti konkolaataa saffisaa konkolaachisuun qawween nama tokko madessee to’atameera.
Joorji Filooyid ajjefamuun booda mormiin loogii sanyummaa balalleeffachuuf Ameerikaatti bahamaa jiru torban sadii lakkoofiseera.
Afrikaan Kibbaa doolaara miilyoona 14 doktaroota Kuubaaf kennuufi
Ministeerri Fayyaa Afrikaa Kibbaa Ziweeli Mikihize ittisa koronaavaayirasii akka tumsaniif doktaroota Kuubaadhaa fidun biyyattii dolaara miiliyoona 14 ishee baasisa jedhan.
Ispeeshiyaalistoonni Kuubaa 187 ogummaa garaa garaa qaban hanga bara 2021’tti Afrikaa Kibbaa keessa turu.
Ogeessonni kunneen dameewwan ogeessota ciccimoo Afrikaan Kibbaa horachuu hindandeenye irratti beekumsa gahaa qabu jedhaniiru Dr Mikihizeen.
Haa ta’u malee, kana dura yeroo doktaroonni biyyattii gahan waldaan ogeessota Afrikaa Kibbaa ogeessonni fayyaa hojii hin qabneef dursi kennamuu qaba jedhanii gaafatanii turan.
Itoophiyaatti lakkoofsi namoota Covid-19'n qabamanii olaanaan galmaa’e
Itoophiyaatti guyyaa tokko keessatti namoota haaraa 190 irratti koronaavaayirasiin argame.
Kunis, isa olaanaadha.
Namoota vaayirasichaan qabaman keessa 153 jiraattoota magaala Finfinnee yoo ta’an 16 Oromiyaa irraati.
Sababa vaayirasichaandabalataan lubbuun namoota shanii darbu Ministeerri Fayyaa ibseera.
Akkaatuma kanaan, waligala lakkoofsi namoota vaayirasii kanaan lubbuu dhabanii 32 qaqqabeera.
Kan namoota vaayirasichi irratti argamemmoo 2336 gaheera.
Namoonni vaayirasichaan qabaman daa’ima ganna tokkootii qabee hamma umrii 89 gidduutti argaman yoo ta’an hundisaanii lammii Itoophiyaa ta’uu Ministeerri Fayyaa ibseera.
Naannoo Oromiyaatti qorannoo 285 taasifameen namoota 16 irratti koronaavaayirasii argame keessaa 11 Harargee Bahaatti galmaa’e.
Kan hafe lama Sandaafaa, lama Burraayyuu akkasumas tokko hafe immoo Jimmaatti galmaa’e.
Kudha jaha keessaa 13 bakka adda of qoodaniitti qorannoo taasifameen kan argame yoo ta’u kan Buraayyuu lamaafi kan Jimmaa garuu hawaasa keessaa ta’u Biiroon Fayyaa Oromiyaa ibseera.
Meeshaan ho'a qaamaa safaru Covid-19 adda ni baasaa?
Yeroo sochiin dhorkamee ture deebiyee banamaa jiru kanatti meeshaan ho'a qaama namaa ittiin safaruun fayyummaa namaa ilaalan bakkawwan ummanni argaman maratti faayidaarra oolaa jira.
Meeshaan kun addatti ykn gurraafi mormatti dhiyeessuun ho'a qaamaa safaruuf gargaarti.
"Meeshaan sirrummaan isaa termoomeetira medikaalaan gadidha," jedhan Yunivarsiitii Kollejjii Landaniirraa Piroofesar Derik Hiil.
Yeroo ammaa ho'a qaamaa maaliif sakkatta'u?Copyright: Reuters
Seera baastonni Keeniyaa pirezedaantii buqqisuutti deemuufCopyright: Getty Images
Seera baastonni Keeniyaa qocha heera mootummaa haqaniiru jedhuun Pirezedaant Uhuuruu Keeniyaataa aangooraa buqqisuudhaaf manneen maree lamaan mallattoo akka sassaaban gochuuf.
Waldaan Abbootii Seeraa Keeniyaa (LSK) akka jedhetti, Abbaa Alangaa Waliigalaa waan pirezedaanticha akka hin taaneetti gorseef miseensummaa keessaa isa haquuf jira.
Kun abbootii alangaa 41 komishiniidhaan akka muudaniif dhiyaate diduu isaaniitiin kan dhufedha.
Kana ta'uun ammoo hojiin manneen murtii akka laamsha'an taasiseera jechuun dursaan damee haqaa komii dhiyeessaniiru.
"Nuti nama heera mootummaa kabachiisuudhaaf kakatee garuu akka heerichi jedhutti hin rawwanne hin barbaadnu," jedhan Pirezedaantiin LSK Nilson Haavii Amajji darbe keessa Pirezedaanti Uhuuruu Keeniyaattaan abbootiin seeraa kunneen tokko tokko rakkoo amanamummaa waan qabaataniif hin kaksiisu jedhanii ture.


c: text/html

text:
“Kophaa keenya hidhamnee jirra, guyyaas galgalas nutti cufamee turra" - Baqqalaa Garbaa
Galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammadfaa irratti abbaan alangaa ragaalee namootaa 15 dhaggeesifachuuf karoorfatee kan ture yemmuu ta’u isaan keessaa afur jechasaanii akka hin kennine har’a beeksiseera.
Oolmaa galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammadfaatiin har’a abbaan alangaa ragaalee lama kan dhageesifate yemmuu ta’u ragaan guyyaa kaleessaa jechasaanii kennan tokkos gaafii qaxxaamuraa gaafatamaniiru.
Xummura dhaddachaa har’aa irratti abbaan alangaa ragaaleesaa lama bilbilaan argachuu waan hin dandeenyeef qaamaan barbaadee guyyaa Jimaataatti dhiyeessuf beellamni akka kennamuuf gaafateera.
Ragooliin lamaan kun lakkoofsa 11ffaa fi 14ffaa irratti kan argaman yemmuu ta’u lachuu eenyummaan isaanii dhokfamee golgaa/magaarajaa duuba ta’un ragaa kan bahan akka ta’e abbaan alangaa himeera.
Abbaan alangaa hanga ammaatti ragaalee sagal kan dhageesifate yoo ta'u, “ragaaleekoo afur sababa garaagaraatin dhaggesifachuu dhiisera” jechuun mana murtichaatti himeera.
Iyyannoo Obbo Baqqalaa Garbaa
Obbo Baqqalaa Garbaa isaan fi Obbo Jawaar kophaa hidhamuun mirgi namoomaa isaanii sarbamaa akka jiru fi manni murtichaas dhimmicharratti ajaja akka kennuuf gaafataniiru.
“Kophaa keenya hidhamnee jirra. Guyyaas galgalas nutti cufamee turra. Namoota walin akka wal hin agarree taasifamaa jira. Mana fincaanii yeroo deemnulle iddoon itti turru ni cufama” jechuun himan.
Kana malees konkolaataan isaanii yeroo isaan to’annoo jala oolanitti qabame hanga ammaatti akka hin gadhiifamne himan.
Dhimma ugguramuu herreega baankii ilaalchisee lakkoofsi herreega baankii isaanii, kan haadha warraa isaanii, kan ijoollee fi firoota isaanii ugguramuu isaatin maatin isaanii rakkoof saaxilamanii akka jiranis Obbo Baqqalaan dubbataniiru.
Abukaatoowwan isaanis lakkoofsa galmee herreegni baankii shakkamtootaa fi maatii isaanii ittin uggurame barbaadanii argachuu waan hin dandeenyeef abbaan alangaa odeeffannoo akka isaanif kennu gaafatanii akka turan himan.
Abbaan alangaa lakkoofsa galmee herreegni baankii shakkamtootaa ittin uggurame abukaatoowwaniif kennuu isaa dhaddachi har’aa erga xummuramee booda abukaatoon Obbo Jawaar Mahaammadfaa BBC'tti himaniiru.
Gama biraatin abbaan alangaa haalli qabiinsaa Obbo Baqqalaa Garbaafaa kanaan dura Komishinii Mirgoota Namoomaan daawwatamuu isaa himaniiru.
Manni murtichaa iyyannoo shakkamtootaa qoratee ajaja kennuu fi ragaalee abbaa alangaa hafan lamaan dhaggeeffachuuf Hagayya 29 bara 2012tti beellama qabateera.
Hamzaa Booranaa: 'Nagaa fi tasgabbiin biyya kana keessatti akka jiraatuf hojjenneerra'
Galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammad fa'i irratti ragaaleen abbaa alangaa dhaggeeffatamuu kan itti fufe yoo ta'u, Hamzaa Booranaan miidiyaaleen duula natti banani jechuun mana murtiitti dubbate.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
LibreOffice 7.3 Help
lama cuqaasi.
cuqaasi.
Sanduuqa barruu keessattiJecha barbaadibarreesun mataduree tokkoof barbaaduu dandeessa
Yeroo jecha barbaadi barreessitu yoo qareen tarree kasaa keessa jiraate, agarsiisni gara walsimssiisa itti aanuutti darba.Sanduuqa barruu keessattiJecha barbaadiyeroo jecha barreessitu, tarree kasaa keessaa xiyyeeffannoon gara walsimsiisa wayyaa'aatti darba.
Barbaadni Kasaa fi barruu-guutuu yeroo hunda fayyadama ammee filatame LibreOffice irratti fayyadama. Fayyadama sirrii ta'e sanduuqa tarree fayyadamuun mul'isaa kamshaa gargaartuu filadhu.


text:
kutaa-5-
Addunyaa qilleensaa tana irra wonni waan dhale yookiin argate yookiin ammoo guddise jibbu hin jiru. Bineensallee dabalatee. Akka isaan yaadanitti ammoo, ka akka abbaa fi haadha Tolchaatti finna ufii jaalatu abadan! Hin jiru. Tolchaa ammoo dhiira sadihii fi dubara afur argatan caalaa, waan jaalataniif hin beekan. Uduu jaalalaan faana bololan biraa bahee, woggoota haga adda turanii kana irraa ture. Dhiiraa dubarattuu hangafni isa. Abbaan umrii torbaatama mataan taraniiran. Haatillee daraboo abbaa Tolchaa ta’uu baatanillee guddaa adda hin fagaatan. Garaa garummaan umrii, isaan jidduu jiru gadaa tokko yoo hahe hin jabaate.
Yeroon wolakkeessa guyyaati. Jaarsaa fi jaartiin ammoo lamaanumaan Markaatoo, Ameerikaan gibbii, siree gatii laafaa woyii jiran. Manni siree sun hin dukkanaaya. Ibsaa gara guyyyaa hin jirre san dabalatee ammoo sanuu caala. Kanaaf jecha, gurbaan bakka san isaan geesse Bayyanan, dhuungoo bitee qabsiisee biraa bahe. Ta moonaa mana hidhaatii bahan uduu waan Tolchaa hin kaasin, kutaa siree san seenan.
“Biyyoo haa nyaattu haati kee Tolcha koo!” jedhanii imimmaan haqatan, jaartiin nyaata har’allee baatanii fidanii deebi’aniin, dhuungoo kutaa san keessaa cilliftuun lafatti laalaa.
Namni mana hidhaa sanitti daqiiqaa hagoof argan sun ammoo mana hidhaa sanii baasuu malee gara deebisan akka hin beenne itti hime. “Garamuma jirta mucaa koo? eechuma jirta? Lafa hin galle haa dhaqu an mucaa koo!” jedhan ammallee. Ima yaadan. Kanaa achi mucaa isaanii arganii laata? Itti fakkaachuu dide. Fuldurri mucaa isaanii arguu itti dukkanaaye. Xalayaan namni mana hidhaatii isaanitti kenne hoo waan Abdii qabaatii? Wonni isaan hafe yoo jiraate san takkitti. San ammoo waan jedhu hin dhageenne.
“Utuu hafuura isaa hin dhageenye akkuma turretti utuu hafnee maal qaba…?” jedhan ammallee. Jaarsi hin dubbanne. Cadhisaniituma yaadan isaanillee; waanuma isaa. Wonni inni ta’e heddu. Bara mootummaa hayla Sillaasee ijoollee ture, Tolchaan. Hin barata. Baras waan Oromummaa wonni inni beeku hin jiru. Afaan Amaaraa hin beeku. Haga mana barumsaa galchanii diqqoo jedhe, ijoollee Amaaraa akkanumatti laalee jibba. Kunis Afaan Amaaraa inni hin beenne waan beekaniif yookiin sababa isaan jibbuuf, ka addaa waan qabuufii miti. Yoo inni Afaan Amaaraa hin beenne san dubbachuu yaalu, waan itti kolfaniif malee. Mana barumsaatti yoo ijoolleen Amaaraa “gaallaa” jettee arrabsituun ammoo jechicha akkuma arraba kamiittuu fudhata malee hiikkaa hin beeku. Garuu tuqaa dida. Gaaf tokko ijoollee Amaaraa quuftuu, mana barumsaatti Afaan Amaaraa wollaaluu isaatiin tuffatanii “ichii gaallaa Amaarinyaa littinnaaggar!” jedhaniin keessaa, tokko dhayee ilkaan buusisiiseera. Amaara naannotti “naaf sagadaa” jedhu, ka namni marti akka waaqaatti sodaatu arrabsee abbaa hiisiseera. Namoota naannoo baras sababa saniin abbaa qabanii akka hidhamu godhaniin “haa guddadhuu na eeggadhu!” jedhee ka ciniinnatu, ka hin sarmine, morkattuu mucaa ture.
Haga dargaggoomellee kophaa isaa shimalaan gabaa galcha. Mana barumsaa ammoo itti hin fufne. Gaafa haga kutaa shaneessoo baratee dhiisu, Afaan Amaaraa akeekkateera. Barumsa ammoo jaalatee hin dhiifne. Afaan Amaaraa bareedaa dubbachuu dadhabuudhaan tuffii fi kolfa barsiisotaa jibbeeti. Gaaf tokko kutaa keessa jiran. Wonni addaa, ka barumsa isa dhiisisiise ammoo waan gaaf tokko ta’e. Woyitii barnootaa Ingiliffa. Barsiisaan kitaaba irraa fakkii woyii itti mul’isaa “kun maal?” jedhee, Afaan Amaaraatiin bartoota gaafate. Yoona mucaan Amaaraa woyii harka baasee barsiisichi irraa fuunaan “minishir” jedhe. Yoona barsiisaan ammallee deebi’ee Afaanuma saniin “mee namni fooyyessee naa himu” jennaan Tolchaan harka baase. Irraa fuudhame. “Qawwee” inni Afaan Oromootiin jennaan, barsiisaan sun, afaan Amaaraatiin “qawwee mindinnaw?! kikikikikik…” jedhee itti kolfee, kolfisiisee dhiisuu dide. Ka Afaan Amaaraatiin dogoggora himametti hin kolfamne. Ka Afaan Oromootiin qajeela himametti baldamee, itti qasha’ame.
Haalli ta’e sunii fi ka san dura isa mudataa ture wolitti daddabalamee barumsa irraa abdii isa kutachiise. Kana galee worratti himate.Worri homaa godhuufii hin dandeenne. Ijoolleen afaan Amaaraa hin beenne isa qofa akka hin ta’inii fi obsumaan akka baratu gorsuu malee. Inni san barumsatti hin deebine. Haga dargiin jige deebi’ee baratee kudha lama fixe. Barumsa isaa akkuma fixeen, lolli lafa dhiiga mi’eeffatte, ta habashootaa, fudhattee kaabattiin tartee loltuu dargii ta’e. Barnoota dursa kennamu hedduun booda, namoota heddu keessaa filatamee komaandummatti aansee daattuu qilleensaatiin eebbifame. San ammoo hin turre. Karaa dhihaatiin dargii keessaa bahee ABO seene; bara 1989. Hennaa loltummaadhaan dargii keessa ture, dabree dabree dhufee worra isaa ni arga ture. Bara 1991 asillee, galee worra isaa bira taa’uu baatullee haga woggaa sadihii worra irra ima naannaya ture. Bara 1994 irraa qabee “Tolchaan tana deebi’e!” yookiin “tana jira” nama jedhu worri isaa hin dhageenne. Ta san dhabame, dhiheenna kana akka mana hidhaa Qaallittii jiru namni isa beeku argee worratti hime.
“Maaloo mucaa koo… akka ati taate kana utuu hin dhagayin utuun dabreera ta’ee!…” jedhanii booyuu jaartiittu galaana yaadaa san keessaa jaarsa deebise.
“Maaloo haadha Tolchaa! waaqayyoodhumatu fedhee dhiisi!” jedhanii gorsuu yaalan. Jaartiin hin caldhifne. Jaarsillee gorsuu hin dhiifne. Maayiirratti jaartiin caldhisuu dinnaan “utuu du’e siin jedhanii wanni gochuu dandeechu maal? jiraa? waan takkallee gochuu hin dandeechu! eenyullee homaa gochuu hin danda’u! Ee! ilma kufuu isaa dadhaban du’a isaa danda’uu jedhu. Wanni gochuu dandeenyu hin jiru. Dhiisi! Yoommoo wal argaa jedhe waaqayyoon wal nu garsiisuu danda’a. Hookaanis homaa gochuu hin dandeenyu. Kanaayyuu immoo, waraqaa gurbatti kenname irraa waan abdii qabu tokko dhagawuu dandeenya. Kanaafuu dhiisi!” jedhan jaarsi. Isaan kana jennaan jaartiin diqqoo tasgabbaayan. Yaada ammoo ittuma jiran.
Abbaan Tolchaa jaartii isaaniitiin “booyichaa mitii yaadallee dhiisi” jedhaa turan ufii isaaniitii ammallee ittuma jiran. Wonni silaa yeroo hidhamaan sun poostaa itti kennu Tolchaa laalchisee gafachuu malan heddu, eega isa biraa lixanii qalbitti deebiteef. Nama san ammoo, ka biraa hafee, maqaa isaatuu hin gaafanne. Hidhaamaan sunillee hiree akkasii isaanii hin kennine. Poostaa san fidee itti kennee sardamaa biraa lixe.
“Utuu yeroo san haala inni keecha ture nama san gaafanneerra ta’ee?” jedhan jaartiidhaan. Namni poostaa itti kenne sun, nama Tolchaa beeku ta’uu Bayyanaan isaanitti himeera.
Bayyanaan mana siree saniin isaan gahee “hin deebi’a” jedhee bahe, dafee hin deebine. Xalayichillee ufirrumaa qaba. Lafii ibitti, lafa hajaa gahee uduu deebi’aaru kaaffee woyii goree buna ajajatee, poostaa hidhamaan sun itti kenne kiisii fuudhee bane. Woraqaa dachaafameeru woyii keessaa ol baasee adda hiike. Tokkicha. Fuulli waraqatichaa lachuu barruu qalama diimaatiin guuttameera. Hin laale. Barruu Tolchaa ammoo akka ka ufiitti beekuu baatullee, kun ka isaatii miti. Ammoo bakka Tolchaan jiru ka himullee ta’uu baatee, ka akeeku yoo ta’e, ka barbaadu san. Abbaa barreesse irraa wanni barbaadu hin jiru. Jalqabni barruu sanii isa hin dhibne. Barruu akka mata dureetti kaayameeru irraa kaasee,dubbisuu jalqabe.
[audio:http://www.opride.com/hamba/audio/Lallaba/KUTAA 5FFAA.MP3|loop=yes]
***************************************************


text:
Waldaan qorannoo Oromoo OSAn sambata darbe jechuun Amajjjii 16 bara 2016 simpooziumii tokko magaalaa Waashington keessa kan jiru galma Ethical Society jedhamu keessatti geggeessee jira.
Wal ga’ii kana irratti hayyoonni Oromoo iddoo garaa garaa irraa dhufan qorannaalee kan dhiyeessan yoo ta’u karaa Skype fageenya irraa kan itti hirmaatan illee jiru turan.
Walakkiissa baatii Sadaasa darbee kaasee Oromiyaa keessatti mormii Mastar Plaaniin jalqabame dhabamuu lubbuu namoota hedduuf hidhamuu akkasumas miidhaa adda addaa humnootii mooutummaan geessisuun isaa sun durii kaasee jalqabbiin seenaa isaa lafa qabachuu wajjin akka ta’ee fi siyaasi Itiyoopiyaa keessaa maal akka fakkaaqu qorannaalee mata duree adda addaan qophaa’antu uummataaf ibsame.
Keessummoota simatanii haasaa jalqabaa kan dhageessisan prezidaantiin waldaa qorannoo Oromoo ykn OSA Doktor Heenook Gabbisaa akka jedhanitti Maastar Plaaniin Finfinnee akka dhaabbatu ykn rarra’ee akka turu murtaa’uu isaa akka injifannootti kan laka’an yoo jiraatan waan uummati Oromoo gaafataa jiru irratti hubannaan qaban fagoo irra akka jiru agarsiisa jedhan. Barbaachisummaa Sympooziumii kanaas ibsaniiru.


text:
Biyyonni Afuur Qataar waliin hariiroo qaban torban darbe kutan iyyu biyyattiin dinagdeen kan of dabdeessu ta’u ministeerri maallaqaa kan Qataar of amantaan dubbatan.
Wiixata har’a Televiziyoona CNBC jedhamu waliin gaaffii fi deebii kan gaggeessan Ali Sharief al-Emadi akka jedhanti jijjiramnii hangii tokko jiraatuus garu jireenyii akkuma duriitti itti fufee jira.
Kanaaf dinagdee biyya keessaa kan ilaaleen waan yaadda’uu qabnu hin jiru jedhan.Saa’uudii, Baahreen, Yunaaytid Arab Imereetes fi Masriin hariiroo jiru waan dhaabaniif jecha daldalli kutaa Sanaa waan addaan cituuf jecha hanqiina maallaqaa kan ofii isaanii isaan mata mataatti isaan mudata jedhan.
Namoonni baayyeen Qaataar qofti akka waan midhamtuutti kan ilaalan ta’uus nutii Dolaara tokko yeroo dhabnu isaaniis akkasuma Dolaara tokko dhabu jedhan.
Qataar hidhattoota Islaamaa fi Iraan deggertii jechuun biyyonni 4 hariiroo biyyatti wajjiin qaban dhaabuu isaanii ni yaadtama.
Iraan gamii lameen adda addummaa qaban mariin akka furataniif har’a gaafattee jirti.Kuweet falmii jiru maanguddummaan gidduu seenuuf jirti.


text:
Qalbii teenya haa jabeeffannu
Qophii: Abu Ibtisaam
Qajeellummaa fi gad dhaabbannaa nama tokkootiif qur’aanni haalaan barbaachisa. Karaan gaariin gara Rabbii ittiin dhihaachuu dandeenyuunillee kalaamuma isaa irra deddeebinee dubbisuudhaani. Dabalataan Qur’aana irra deddeebi’anii dhaggeeyfachuu fi qara’uun hiikkaa isaa akka hubannuu fi saniinis qajeelluma akka argannu of godhuu dandeenya.
Qur’aanni waan qalbii keessa ceccehaa nu cinqu hundaaf deebisaa qabatee jira. Qur’aanni jechoota yoomillee dhagahamanii hin quufamneen, qalbitti haasawaa tasgabbii fi sabaata akka qabaannu nu taasisa.
Rabbi Qur’aana isaa Faatihaan eega baneen booda wanti nuu himes waan ajaa’ibaati. Suuraa Al baqaraa aayaa 2ffaa irratti
Kun Kitaaba mamiin isa keessa hin jirreedha; warra Rabbiin sodaataniif qajeelfama.
Kanaaafuu kitaaba mamiin keessa hin jirree fi qajeelfama of keessaa qabu akkamitti itti dhihaachuu qabna?
Kanaafuu Tafsiira qur’aanaa seeraan barachuun, Tajwiida isaa eeganii qara’uun, yeroo dheeraa itti kennanii dubbii isa keessa jiru tafakkuruu fi tadabbura godhuun, akkasumas guyyaa Rabbi uume cufa isa qara’uun qalbii namaa jabeessa.
Ergamaan Rabbii ﷺ qaama ilma namaa kana keessa foon cittuun takka akka jirtu nuu himan. Isiin tollaan wanti hundi ni tola. Isiin hammaannis akkasumas waanuma hundatu hammaata. Isiinis Onneedha jedhan.
Kanaafuu waan onnee teenya tana nuuf tolchu, jabeeffachuun barbaachisaadha. Rabbi Qur’aana keessattis Suuraa Al Furqaan aayaa 32ffaa irratti akkana jedhe;
Akka kanatti onnee kee isaan (Qur’aanaan) gad dhaabuuf jecha Suuta suutaan gad buufne.
Qur’aanni ifaa qalbii keenyaati, jabeeysaa iimaana keenyaati, wabii jireenya keenya kan boriiti. Kanaafuu itti dhihaachuu fi itti fayyadamuuf haa marxifannu. Jiini Qur’aanni keessatti buufame ammoo nutti as dhufutti jira. Kanaafuu onnee teenya qur’aanaaf haa bannu. San gochuudhaaf ammoo osoo Ramadaanni hin seenin, yeroo itti kenninee, walitti dhufeenya waggaa tokko dura addaan kunne san haa sufnu. Walitti haa araaramnu. Warri haga ammaatti qara’aa jirru ammoo ta durii caala haa jabeessinu. Yeroo dheeraa qur’aanaaf kennuu keennaan ni fayyadamna. Fayyadamuu qofa osoo hin taane, milkii dhuma hin qabne arganna. Tanaafuu of haa yaadannu.
Yaa Rabbi qalbii teenya Qur’aanaan nuu bani


text:
[SQ, mudde 28,2017] Artistoota Oromoo Oromummaa qofaaf yakkamanii hidhaman, Mootummaan garboomsaa Wayyaanee mana hidhaa keessatti ji’oota dheeraaf dararaa turee, gara mana murtii himata kan irratti bane ta’uun nii yaadatama. Artistoonni Oromoo afaan isaanii guddisuuf aadaa isaanii guddisuuf akkasuma rakkoo uummata isaanii baasanii waan sirbaniif kaawwan immoo Oromoo waan ta’aniif qofa kan hidhaman ta’uun ifaadha.
Beellama dhedheeraa irratti fudhachaa turuun mana Murtii biyyatti beekamaadha. Ammas dabalataan guyyaa dheengaddaa dhaddachi mana murtii galmee Wellisaa Oliyaad Baqqalaa jalatti namoota himataman irratti ragaa nama 30 olii qindeeffamee ilaalaa tureera. Guyyaa dheengaddaa ragolee kanarraa waaree duraaf waaree booda kan yaada irraa fudhachaa ture, dabalataan guyyaa kaleessaa waaree booda ilaaluun murtii tokko utuu hinlaatin beellama dheeraa ji’a afurii olii fudhatee jira. Haaluma kanaan Akka lakkoofsa habashaatti ji’a 8ffaa gaafa 24 2017tti beellama dheeraa ji’a afuriif laatee jira.
Himatamtoonni kunneen
1, Wellisaa Oliyaad Baqqalaa
2, Wellisaa Eeliyaas Kifiluu
3, Wellisaaf Barreessaa Moibul Misgaanuu
4, Wellistuu Seenaa Solomon
5, Shamarree Qananii Taammiruu
6, Oliyaad akksuma kan ammaaf maqaa isaa of biraa hinqabne walumaa gala namoota torba ta’uun gabaasan keenya har’aa ifa godha.


text:
Walwaraansaan, hookkoraan, soda dararama hidhaa fi sarbiinsa mirgaa namoomaa irraa kan ka’ee sadarkaa adduunyatti namoonni miiliyoonii 89. 3 ta’an dumma wagga darbee keessaa jireenyaa isaanii irraa akka buqa’an dhaabbata mootummoota gamtoomanti jaarmiyaan dhimma baqattootaa irratti hojjatuu UNHCR beeksiseeraa.
Komishineriin olaanaan UNHCR Filippoo Graandii akka jedhanitti weerara Raashaan Yuukreen irratti raawwateen kan ka’e namootta jireenyaa isaanii irraa buqqa’an Miiliyoonii 12 amma miiliyoonii14 ta’an yemmuu itti dabalaman lakoofsichii garaa miiliyoonii 100 gahuu ni danda’a.
Yemuu xiyyeeffanaan aduunyaa yuukreen irratti luuccefatee jiru kanatti mootummaawan wareen yuukreeniin dursaniifs gargarsaa attatamaa taasisuu irratti akka xiyyeefannaa kenuu qaban kan gaafatan Filippoo Graandii itti dabaluudhanis akkana jedhaniiru.
“Dhuma barra 2020 ti kaasee amma 2021Itiyoophiyaa qabna. Haalaa Afgaanistaan gannaa darbee qabna. Fakkeenyaaf, Siiriyaa, Sudaan kibbaa. Gaaffii baqattootaa Palastayin. Wareen kun rakkoowaan yeroo dheeraadhaaf lakkoofsaa irratii dabalamani jiranuudhaa.”
Akka UNHCR jedhetti wagga darbe lakoofsii baqatootaa miiliyoonii 27 kan dabalee yemuu ta’u,lakoofsii namoottan sababa walti bu’iinsaa biyya isaanii keessaa jiruun, jireenyaa isaanii irraa buqa’an Miiliyoonii 53.2n dabalee jira. Baqtootaa kana keesaa dhibeentaan 80 biyyotaan hiyeeyii dhaaf galii walakkeesaa qaban keesaa warren jiraniidha.
Akka gabaasinii UNHCR dabalee jedhetti, biyyoottan shan Siiriyaan, Veenzuweelaan, Afgaanistaan, Sudaan kibbaa fi Maayinmaar lakkoofsaa namoottan qe’ee isaanii irraa bu’qqaniin harka sadii keessaa qooda haraka lama qabu. Baqattootaa simachuudhaan biyyii Tarkii Kolombiyaa, Yugaandaa, Paakistaan fi Jarmanii olitii tokkofaa irratti argamti.
Baqattoota hedduu qubachiisuudhaan Yunaayitid Isteets biyyoottan Adduunyaa irara tokkofaa irraa akka jirtu gabaasinii Lisaa Shilaayeen jenevaa irraa qopheesite ibseera.


text:
Lola Afagaanistaan keessatti waggoota 18 dabran Xaalibaan fi Ameerikaa jiddutti geggeeffamaa jiru dhaabuuf, mariin nageenyaa Qaxar keessatti ji’a kudhan dura jalqabame hanga ammaatti hin goolabamne. Haaluma kanaan mariin marsaa saddeettaffaa Sabtii kaleessaa magaalaa Doohaa keessatti kan jalqabame tahuu odeeyfannoon ni addeessa.
Afgaanistaanitti bakka bu’aan addaa mootummaa Ameerikaa Zalmay Khalilzaad gara Islaamaabaad imaluun, muummicha ministeeraa Paakistaan Imraan Khan waliin eega mari’atee booda Jum’aa dheengaddaa Doohaa seene. Mr Zalmay Khalilzaad marii ammaa kana ilaalchisee gama Twitter isaatiin yaada kenneen, “Kaayyoon marii Dohaa keessatti geggeessinuu walii galtee nageenyaa gama hunda fayyaduu dandahu irra gahuudha, hoggantoonni Xaalibaanis ejjannoo wal fakkaatu kan qaban tahuu hubannee jirra” Jechuun ibse.
Dubbi himaan garee Xaalibaan waajjira Dohaatti argamuu Suheel Shahiin ammoo “mariin ammaa kun yoo kan milkaahu tahe, humnoonni biyya alaa hundi yeroo gabaabaa keessatti Afgaanistaan keessaa ni bahan” jechuun Twitter irratti barreesse. Dabalataanis qondaaltonni Xaalibaan AFP’f akka himanitti, marii marsaa kanaa booda bakka bu’aan mootummaa Ameerikaa Zalmay Khalilzaad, hogganaa damee siyaasaa Xaalibaan Mulaah Bardaar waliin kallattiidhaan wal arganii akka mari’atan haalli ni mijaawa jedhan.
Mootummaan Afgaanistaan gama isaatiin mariin Ameerikaa fi Xaalibaan jiddutti geggeeffamaa jiru kun, mootummaa biyyattii bulchaa jiru hirmaachisuu qaba jedha. Gareen xaalibaan ammoo, mariin kallattiidhaan gantoota humnoota alaatiin deeggaramuun taayitaa qabatan waliin geggeessinu tokkollee hin jiru, jechuun beeksise.
Ameerikaan gama isiitiin, Xaalibaan waliin walii galtee mallatteessuun duratti, mootummaan Afgaanistaanii fi gareen Xaalibaanis kallattiidhaan marii jalqabuun murteessaadha, yaada jedhu kan deeggartu tahuu gabaafame.


text:
Finfinnee, Eebila 10, 2014 (TOI) – Barattoonni kutaa 12ffaa waraanaa fi walitti bu’iinsa keessatti qormaata fudhatan adda baafamanii fi qabxii seensa Yuunvarsiitii hin fidiin hafan bara kana akka barataa idileetti kan qoraman ta’uu, Ministeerri Barnootaa beeksise.
Ministeerri Barnootaa fi Hoggantoonni Biiroolee Barnootaa Naannolee fi Bulchiinsota Magaalaa ibsa miidiyaaleef kennaaniiru.
Qormaanni biyyaalessaa dhaabbilee Federaalaa keessatti qofa akka laatamu murtaa’uus ministeerichi beeksiseera.
Hanna qormaataa, walirraa waraabuu fi rakkoolee biroo hambisuuf kana booda qormaanni biyyaalessaa manneen barnootaa keessatti osoo hin taane dhaabbilee federaalaa keessatti qofa akka laatamu murtaa’uu Ministirri Barnootaa Piroofeesar Birihaanuu Naggaan ibsaniiru.
Waggoottaan shanan dhufan keessa qulqullina barnootaa mirkaneessuuf hojjetamaa jira kan jedhan Ministirichi, rakkoolee qormaata biyyaalessaa waliin walqabatee ka’u hambisuuf xiyyeeffannoon hojjetamaa jiraachuu kaasaniiru.
Qormaata biyyaalessaa bara 2014f Taabileetiwwan miiliyoonni 1 kennamaa jiraachuu ibsa laataniin himaniiru.


text:
Zikrii-Furtuu Gammachuu-Kutaa 3
Waa’ee zikrii ilaalchise torbaan darbe irraa itti fufuun kutaa dhumaa har’a ni ilaalla. Zikriiwwan kanniin irraa namni tokko bu’aa argachuuf guyyaa guyyaan shaakaluuf carraaqu qaba. Hanga danda’en kan shaakalu yoo ta’e mi’aa zikrii suutuma suutan argaa adeema. Zikrii armaan gadii buusun (downlod gochuun) haala namatti toluun dubbisuu yoo barbaaddan, linkii kana tuqaa http://sammubani.com/wp-content/uploads/2017/12/ZIKRII1.pdf
1.Du’aayi yaaddoo fi Gaddaa
((اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْهَمِّ وَالْحَزَنِ، وَالْعَجْزِ وَالْكَسَلِ، وَالْبُخْلِ وَالْجُبْنِ، وَضَلَعِ الدَّيْنِ وَغَلَبَةِ الرِّجَالِ)).
Allaahumma innii a’uuzu bika minal hammi walhazani wal’ajzi walkasali walbukhli waljubni wadala’i deyni waghalabati rijaali
Yaa Rabbi ani yaaddoo fi gadda, dadhabbii fi taatiyoo, doy’ummaa fi luynummaa, idaan ulfaachuu fi namootaan mo’atamuu irraa Sittin maganfadha.” Sahih al-Bukhari 6369
Hiika jechootaa: A’uuzu bika- Sitti maganfadha (Siin tiikfama), mina-irraa, hammi-yaaddo, hazani-gadda, ‘ajzi-dadhabinna, kasali-taatiyoo (laziness), bukhli- doy’ummaa, jubni-luynummma (dabeessa ta’uu), dala’i-itti ulfaachu, deyni-idaa, ghalabati-moo’atamu, rijaal-dhiirota (namoota)
Hubachiisa: maxxantun wa Arrabiffa keessatti jechaa fi jecha, himaa fi hima wal qabsiisuf ykn hiika biraatifis itti fayyadaman. Gara Afaan Oromootti yommuu hiiknu wal-qabsiistu “fi” ykn maxxantuu (-is) ykn qooddun (,) bakka buusne jirra. Tarii osoo hin hiikinis dhiisu dandeenya tartiibni himaa waan nu jalaa diigamuuf.
2.Zikriwwan Ganamaa fi Galgalaa
Zikriwwan ganamaa fi galgalaa baay’eedha. Isaan keessa gaggabaabo kan ta’an muraasa isaanii asitti ni ilaalla. Namni fedhe kitaaba Hisnul Muslim irraa dabalataan ilaalu danda’a.
((يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ بِرَحْمَتِكَ أَسْتَغيثُ أَصْلِحْ لِي شَأْنِي كُلَّهُ وَلاَ تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ))
Yaa Hayyu yaa Qayyuum! Bi-rahmatika astaghiisu. Aslihlii sha’anii kullahu wa laa takilnii ilaa nafsii xarfata ayn
Yaa Hayyu Yaa Qayyuum! Rahmata keen birmachiifadha. Dhimma kiyya hundaa naaf tolchi. [Hanga] libsa ijayyuu lubbuu tiyyatti na hin dhiisin. (Kana jechuun sakandiif lubbuu tiyyatti na hin dhiisin, addatti na hin gatin. Yoo na dhiiste ani nan bada)
Sunan Abi Dawud 5090 fi Al-Haakim
Hiika jechootaa: Yaa-yaa, Hayyu– Yeroo hundaa Jiraataa, Qayyuum– Ofiin Dhaabbataa, Of Danda’aa (Self-Sustainer) ykn hiikni biraa wantoota hundaa kan jiraachisuu, too’atuu fi kan dhaabudha.
Bi-rahmatika- rahmata Keetin, astaghiisu- birmannaa barbaada (rakkoo keessaa akka bahu gargaarsa barbaada), aslihlii- naaf tolchi, naaf sirreessi, sha’anii-dhimma kiyya, kullahu-hundaa, laa takilnii- na hin dhiisin, ilaa- gara, -itti, nafsii-lubbuu tiyya, xarfata- libsa, ayn-ija
((لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ))
Laa ilaha ill-Allah, wahdahu laa shariika lah, lahul mulku wa lahul hamdu, wa huwa alaa kulli shey’in qadiir
Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru. Inni tokkicha hiriyaa hin qabneedha. Mootummaan kan Isaati. Faaruunis kan Isaati. Inni waan hundaa irratti Danda’aadha.” (si’a kudhan), (yoo dadhabe si’a tokkoo )
سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ
Subhaanallahi wa-bihamdihi, subhaanallahil aziim
Rabbiin faaruu Isaa waliin qulqullaa’e; Rabbiin Guddaan qulqullaa’e
Hiika jechootaa: Subhaana- qulqullaa’e, bihamdihii- faaruu Isaa waliin, Aziim- Garmalee Guddaa
Ergamaan Rabbii (SAW) zikrii tana ilaalchise akkana jedhan:
كَلِمَتَانِ خَفِيفَتَانِ عَلَى اللِّسَانِ ثَقِيلَتَانِ فِي الْمِيزَانِ حَبِيبَتَانِ إِلَى الرَّحْمَنِ سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ
Jechoonni lama, arraba irratti salphoo, miizana (madaala) irratti ulfaato fi Ar-Rahmaan biratti jaallatamoo kan ta’an, “Subhaanallahi wa-bihamdihi, subhaanallahil aziim” dha. Sahih Muslim 2694
Kanaafu, zikrii tana baay’isuu qabna.
((اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ عِلْماً نَافِعاً، وَرِزْقاً طَيِّباً، وَعَمَلاً مُتَقَبَّلاً))
Allaahumma innii as’aluka ilman naafi’a, wa rizqan xayyiba, wa’amalan mutaqabbala
Yaa Rabbi ani beekumsa fayyadu, soorata gaarii fi hojii qeebalamtuun si kadha.” (Ganama) (Sunan Ibn Maajah )
Hiika jechootaa: Innii-dhugumatti anii, as’aluka- Si kadha, ilman-beekumsa, naafi’a-fayyadu, rizqan-rizqii (soorata), xayyiba-gaarii,wa-fi amalan-hojii, mutaqabbala-qeebalamaa (fuudhatama kan argatu)
3.Zikrii yeroo Hirriba irraa dammaquu (ka’uu)
((الحَمْدُ للَّهِ الَّذِي أَحْيَانَا بَعْدَ مَا أَمَاتَنَا، وَإِلَيْهِ النُّشُورُ))
Alhamdulillahi-lazii ahyaanaa ba’ada maa amaatanaa, wa ileyh nushuur
“Faaruun kan Rabbii erga nu ajjeese booda Kan nu jiraachiseeti. Kaafamni Guyyaa Qiyaama gara Isaatti. ” Sahih al-Bukhari 6312
Hiika jechoota: Alhamdulillah- faaruun kan Rabbiiti, allazii-kan, ahyaanaa-nu jiraachise, ba’ada- erga…booda, amaatanaa-nu ajjeese, ileyh-gara Isaa, nushuur- kaafama Guyyaa Qiyaama,
Hubachiisa: amaatanaa-nu ajjeese yommuu jennu “Hirriba” jechuu keenya. Akkuma jedhamu hirribni obboleessa du’aati. Namni rafe akkuma nama du’ee wanta naannoo isaatti raawwatamu hin beeku yoo dammaqe malee.
4.Zikriwwan Hirribaa
Yommuu gara hirribaa deemu akkuma du’aayi godhu harka isaa walitti qabee Aayatal Kursiyyi (Suurah Al-Baqara 2:255) fi Aamana Rasuulu (suurah Baqara 2:285-286) ni qara’a. Namni yeroo gara firaashaa isaa dhaqu isaan qara’e tiksaan Rabbiin biraa ta’e isa biraa hin dhabamu. Hanga bariisifatutti shayxaanni isatti hin dhiyaatu. Bukhaariitu gabaase. Sahih al-Bukhari 5010
Du’aayiwwan kanniinis jechuu danda’a:
((اللَّهُمَّ قِنِي عَذَابَكَ يَوْمَ تَبْعَثُ عِبَادَكَ))
Allaahumma-qinii azaabaka yowma tab’asu ibaadaka
Yaa Rabbi guyyaa gabroottan Kee kaaftu adabbii Kee irraa na tiksi.” (si’a sadii) Jami` at-Tirmidhi 3398 Sahih Muslim 709 a
Hiika jechootaa: qinii- na tiiksi, azaabaka- adabbii Kee, yowma-guyyaa, tab’asu-kaaftu, ibaadaka-gabroottan Kee
5.Du’aayi Yeroo ifxaaraa
((ذَهَبَ الظَّمَأُ وَابْتَلَّتِ العُرُوقُ، وَثَبَتَ الْأَجْرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ))
Zahaba-zzama’u wabtallatil uruuqu, wasabatal ajru in sha’Allah
Dheebuun deeme. Hiddi dhiigaa jiidheera. Yoo Rabbiin fedhe mindaanis mirkanaa’eera.
Hiika jechootaa: Zahaba-deeme, zama’u-dheebuun, wabtallat-jiite, uruuq-hidda dhiigaa, sabata-mirkanaa’e, ajru-mindaa, in-yoo, shaa’a- fedhe, Allah-Rabiin
6.Du’aayi Yeroo Nyaata Duraa
((إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ طَعَاماً فَلْيَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ، فَإِنْ نَسِيَ فِي أَوَّلِهِ فَلْيَقُلْ بسمِ اللَّهِ فِي أَوَّلِهِ وَآخِرِهِ))
Tokkoon keessan yeroo nyaachuuf ka’e “Bismillah (maqaa Rabbiitiin)” haa jedhu. Yoo jalqaba irratti dagate “Bismillahi fii awwalihi wa aakhirihi (Jalqaba isaatiifi dhuma isaas maqaa Rabbiitiin [eegala])” haa jedhu. Jaami’at Tirmizii 1858 Sunan Abi Dawud 3767
7.Du’aayi Yeroo Nyaata Xumuranii
((الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَطْعَمَنِي هَذَا، وَرَزَقَنِيهِ، مِنْ غَيْرِ حَوْلٍ مِنِّي وَلاَ قُوَّةٍ))
Alhamdulillahi-lazii axa’amanii haazaa, warazaqaniih min gheyr hawlin minnii walaa quwwatin
Faaruun kan Rabbii kana na nyaachiseeti. Tooftaa fi humna na biraa hin ta’iniin isa na soore.” Jami` at-Tirmiziii 3458
Hiika jechootaa: Axa’amanii- na nyaachisee, haazaa-kana, razaqanii- na soore, gheyr-hin, hawlin-tooftaa, dandeetti, quwwatin-humna
8.Du’aayi nama rakkoon muudate
((إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، اللَّهُمَّ أْجُرْنِي فِي مُصِيبَتِي، وَأَخْلِفْ لِي خَيْرَاً مِنْهَا))
Innaa Lillaahi wa innaa ileyh raaji’uun. Allaahumma’jurnii fii musiibatii, wa akhliflii kheyran minhaa
Nuti kan Rabbiiti. Nuti gara Isaa deebi’oodhas. Yaa Rabbi rakkoo kiyya keessatti na mindeessi. Kan isa caalu bakka naaf buusi Sahih Muslim 918 b
Hiika jechootaa: Innaa-dhugumatti nuti, Lillaahi- kan Rabbiiti, ileyh-gara Isaa, raaji’uun-deebi’oo. Ajurnii-na mindeessi (ajrii naaf kenni), fii-keessatti, musiibatii- musiiba (rakkoo) kiyya, akhliflii-naaf bakka buusi, kheyran minhaa-kan san caalu
9.Zikrii yeroo Dallansuu
((أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ))
A’uuzu billaahi mina sheyxaani rajiim
Shayxaana abaarramaa irraa Rabbiin tiikfama.”
Hiika jechootaa: A’uuzu- nan tiikfama, billaahi-Rabbiin, mina-irraa, rajiim-abaarramaa (Rahmata Rabbii irraa kan fageefame)
10.Du’aayi Haxxissoo
((إِذَا عَطَسَ أَحَدُكُم فَلْيَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَلْيَقُلْ لَهُ أَخُوهُ أَوْ صَاحِبُهُ: يَرْحَمُكَ اللَّهُ، فَإِذَا قَالَ لَهُ: يَرحَمُكَ اللَّهُ، فَلْيَقُلْ: يَهْدِيكُمُ اللَّهُ وَيُصْلِحُ بَالَكُمْ)).
Tokkoon keessan yeroo haxxiffate “Alhamdulillah (faaruun kan Rabbiiti)” haa jedhu. Obboleessi yookiin hiriyaan isaa immoo “Yarhamukallaah (Rabbiin si haa mararfatu)” haa jedhuun. Ergasi namni haxxifate akkana haa jedhu “Yahdiikumullaahu wayuslihu baalakum (Rabbiin isin haa qajeelchu; haala keessanis haa tolchu)” haa jedhuun.
11. Du’aayi nama Fuudhef Godhamu
((بَارَكَ اللَّهُ لَكَ، وَبَارَكَ عَلَيْكَ، وَجَمَعَ بَيْنَكُمَا فِي خَيْرٍ))
Baarakallahu laka wa baaraka aleyka wa jama’a beynakumaa fii kheyr
Rabbiin barakaa siif haa godhu. Barakaa sirrattis haa godhu. Toltuudhaan jidduu keessan lamaan walitti haa qabu.” Sunan Abi Dawud 2130
Hiika jechootaa: baarakallahu laka- Rabbiin Baraka siif haa godhu, wabaaraka aleyka- barakaa sirrattis haa godhu, jama’a-walitti haa qabu, beynakumaa-jidduu keessan lamaan, fii kheyr-toltuudhaan
12.Du’aayi Haadha manaatin wal-qunnamti saalaa raawwatun dura godhamu
((بِسْمِ اللَّهِ، اللَّهُمَّ جَنِّبْنَا الشَّيْطَانَ، وَجَنِّبِ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنَا))
Bismillaah Allaahumma jannibna sheyxaana wajannibi sheyxaana maa razaqtanaa
Maqaa Rabbiitiin; yaa Rabbi shayxaana irraa nu fageessi. Waan nuuf kennite irraas shayxaana fageessi.” Sahih Muslim 1434 Sahih al-Bukhari 6388
Hiika jechootaa: jannibnaa-nu fageessi, jannibi-fageessi, maa-waan, razaqtanaa- nuuf kennite (ilma jechuudha)
Ergamaan Rabbii (SAW) du’aayi kana ilaalchise akkana jedhan:
[Wal-qunnamti] kana keessatti isaan lamaan jiddutti ilmi argamuun yoo murteefame, sheyxaanni gonkumaa isa hin miidhu.” Sahih al-Bukhari 6388
13. Zikrii Yeroo Geejjiba kan akka konkolaataa Yabbatanii
سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُۥ مُقۡرِنِينَ١٣ وَإِنَّآ إِلَىٰ رَبِّنَا لَمُنقَلِبُونَ﴾١٤﴿
Subhaanallazi sakhkhara lanaa haazaa wa maa kunnaa lahuu muqriniin. Wa innaa ilaa Rabbinaa lamunqalibuun
“Inni kana nuuf laaffise qulqullaa’e; nuti isa danda’oo hin turre. Nuti gara Gooftaa keenyaa deebi’oodha.” Suuratu Az-Zukhruuf 43:13-14
14.Du’aayi nama shirkii irraa sodaate
((اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أُشْرِكَ بِكَ وَأَنَا أَعْلَمُ، وَأَسْتَغْفِرُكَ لِمَا لاَ أَعْلَمُ))
Allaahumma innii a’uuzu bika an ushrika bika wa ana a’alamu wa astaghfiruka limaa laa a’alamu.
Yaa Rabbi ani osoon beekuu sitti qindeessuu irraa Sittin maganfadha. Waan hin beekneef immoo araaraman Si kadha.” Ahmadtu gabaase. Albaaniin Sahiih Aljaami’iin keessatti sahiiha godheera.
Hiika jechoota muraasa- ushrika bika-sitti qindeessu, wa ana a’alamu-ani osoo beeku, astaghfiruka-araarama Si kadha, li- (-f), maa-waan, laa a’alamu- hin beekne
15.Araaramaa Kadhachuu fi Tawbachuu
((أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَأَتُوبُ إِلَيْهِ))
Astaghfirullah wa-atuubu ileyh
Araaraman Rabbiin kadha. Badii irraas gara Isaattin deebi’a.” (Guyyaatti si’a dhibba jedhe) (Sahiih Al-Bukhaari fi Sahiih Muslim)
Jechoota armaan olii Kanaan mee arraba keenya leenjisuuf haa tattaafannu.
Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan:
“Yaa namoota! Gara Rabbii tawbadhaa, dhugumatti ani guyyatti si’a dhibba gara Isaatti tawbadha (deebi’a).” Sahih Muslim 2702
Kitaaba wabii
Hisnul_muslim Hiikan gara Afaan Oromoo: Gaalii Abbaaboor Abbaaguumaa


text:
Godina Booranaa magaalaa Moyaalee keessatti har’a ganama akka lakkoobsa Itiyoophiyaatti naannoo sa’aatii shanii hanga sa’a torbaatti namoota nagaa irratti dhukaasa banuu dhaan namoonni 20 rasaasaan ennaa dha’aman kana keessaa kanneen sagal ta’an du’uu jiraattonni magaalaa Moyaalee fi ogeessi fayyaa Hospitaala Fulleessaa nuuf ibsaniiru.
Jiraataan magaalaa Moyaalee dhukaasa magaalattii keessaa ijaan arge jedhan tokko akka nuuf ibsanitti namoonni rukutaman kun kaan daandii irra kaan immoo manuma isaanii keessa taa’anii buna dhugaa kanneen turan kaan immoo hoteela keessatti jedhan.
Magaalaa Moyaaleetti kan argamu Hospitaala Fulleessaa jedhamutti ogeessa fayyaa kan ta’an obbo Badhaasoo Mirees magaalattii keessatti sochiin tokko iyyuu hin turre, namootuma nagaa irratti dhukaasi banamuu dhageenye. San booda madoon gara hospitaala keenyaatti ergamee kaan du’anii kan lubbuun hafan immoo kaan Moyaaleetti humnaa ol kan ta’e immoo gara Awaasaatti geessamaniiru jedhan. Magaalattiin waraanaan waan weeraramteef uummati rifatee ijoollee isaa qabate gara biyya hollaa Keeiniyaatti baqataa jiraachuu illee jiraataan magaalattii nuuf ibsaniiru.


text:
The story of Akkoo Manooyee was one of the unfairly told tales of the era of women. It was retold in a manner that ridiculed women. Attempted distortion of her story couldn’t hide that Manooyee was a great and wise… Continue Reading →
These days Americans are seen when buying gifts, sending cards and saying “Happy Mothers’ day” to all women passing by them. It is a day mothers look forward eagerly to open their gifts and celebrate in a way suiting their… Continue Reading →
Abbaa Hoduu, jette Jiituun. Manguddoo heddutu ulee siiqee jedhamu manaa qabu. Dhimmi ulee kanaa maanni? Abbaan Hoduu fakkaatii siiqee beekuu gadi baasee itti hodeessuuti ka’e. Siiqee dubaroo Boranaa, Arsii fi kan biraa fi kan Waaqittii Masir, Isis Fakkaattiin gara bitaa… Continue Reading →
Abbaa hoduu mee waa’ee Ateetee nutti hodeessi jette Gaddiseen waan ollaansee wagga waggaan shaakaltu baruuf. Ateeteen jedhe, Abbaan Hoduu, Ayyaana dubartiiti. Ayyaanni sunis dubartii dha. Yoo mararfatan Ateetiyyoo yk Aayyolee jedhuun. Durbi Ateetee hin bulfattu.Dubartiin eerumte Callee Ateetee haadha see… Continue Reading →
Bar tokko namicha Daljeesso jedhamutu ture. Daljeesso intala bareedduu tokkoo fuudhee ilma Waqjiraa jedhamu godhatan. Ergasii hunduu isaan, abbaa Waaqjiraa, iseen Haadha Waaqjiraa jedhu malee maqaan hin waaman. Waaqjiraa, firomsaan ijoollee naannaa irra qanansiisanii guddisu turan. Waqjiraa waggaa shan tahe… Continue Reading →
Afaan Inglishiitt “Trojan Horse” jedhun. Bara dur durii osoo Yasuus hin dhalatiin waggoota kumoota hedduu ol Girikootii waaqa (Ayyaana) hedduu qabu turan. Waaqi inni guddaan Ziyus jedhama. Waaqaa dubartootaa keessaa Ateenaan beekamtuu tokkoo turte. Ateetee irra fudhatan kan jedhan jiru.… Continue Reading →
Baras gaammee diqqaan ture. Bodee koo qabadheen abbaa koo waliin lola dhaqe. Meeshaa guddaan nammi keenya qabate bakara, eeboo isa guddicha. Garri caalaan ulee fi dhagaa qofa harkaa qaba. Hamaan qeyeeti itt dhufe. Jarri diinaa meeshaa abida tufu gurguddaa fi… Continue Reading →
Gidduu kana namooti Ameerikaa haadholiif yoo kennaa bitan, kardii erganii fi dubarti karaa dabarte hundaan “Happy Mothers’ Day” jedhan muldhatu. Guyyaa haadholiin kennaa saanii banuu fi akka itt tolett ayyaaneffachuuf dharraan eegatani. Guyyichi Eebla 11 oola. Jala bultiin saa garuu… Continue Reading →


text:
Kan Sagaleen Ameerikaa Jalatti bulu dhaabbata “US Agencey for Global Media” yokaan USAGM jedhanuf hoogganaa ka tahan – Ajeensii , kaleessa eega prezidaant Joo baayiden taayitaa qabatanii yeroo xiqqoo dhaa booda gaaffii prezidaanticha irraa dhihaateen taayitaa isaanii gad-lakkisanii jiran.
Maayikil Paak, seera haaraa caasaalee miidiyaa sana irratti aangoo bal’aa iaaniif kennuun baatiilee daddaqamoo toorbaaf taayitaa irra turan.
Duraan ogeessa fiilmii dokumentarii yokaan seena-qalmeessaa ka turan – Paak, himannaalee hedduu nama of hin beeksisiiniin itti dhihaateen, qorannaan mana-maree bakka-bu’ootaan irratti geggeessamee, ajaja mana-murtiitiin – dhimma hojii caasaalee miidiyaa akka Sagaalee Ameerikaa fi dhaaba walabummaa interneetii gargaaru, kan “Open Technology Fund” jedhamuu keessa akka harka hin galfamnne dhorkamanii turan.
Yeroo taayitaa gad-lakkisanitti, dhaamsa nagaa-dhaaminsaa hojjetoota isaaniif dabarsaniin, dhaabbaticha USAGM gara ergama oduuwwan waa’ee Ameerikaa loogii tokko malee addunyaatti dabarsuutti qajeelchaa akka turan dubbatan. Hooggana isaanii jalatti jijjiiramawwan baay’een akka tahanillee eeran. Garuu, tarkaanfiileen isaanii hedduun, aangawoota mana-maree keessaa, kanneen walabummaa preesiif falmanii fi kanneen gochaalee seeraa-alaa saaxilaniin balaaleffatamaa ture.


text:
Itti aanaan Kantiibaa Bulchiinsa magaalaa Finfinnee Injinar Taakkalaa Uumaa akka jedhetti, magaalattii keessatti iddoowwan 154 walii galatti lafa kaaree 4,100,000 ol tahu kan Abbootii qabeenyaa fi Mootummaa Federaalaatiin qabamee ture, walii galteen Liizii isaanii kan haqame tahuu ibse.
Lafa akka mootummaaf deebi’u murtaa’e kana jidduu 95 Abbootii qabeenyaatiin, 19 waajiraalee mootummaaf, 11 hoteela Sharaatan fi Midrook babal’isuuf, 18 dhaabbiilee diplomaasiitiin, 11 dhaabbiilee Federaala kanneen akka Telekominikeeshiintiin kan qabamanii turan tahuu odeeffannoon ni addeessa.
Lafti kun bara 1997 hanga 2004 yeroo jiru keessatti kan kenname tahus hanga ammaatti misoomni tokkollee kan irratti hin geggeeffamin tahuun beekameera. Lafti amma mootummaaf deebi’e kun tajaajila ummataatiif akka oolu kan murteefame tahuus gabaafameera.


text:
Tuutni angawoota mootummaa Itiyoophiyaa walakkeessa torbee darbee Intebee seene angawoota mootummaa Ugaandaa duuka marii gaggeesseera.
Tuuti Aafa Yaa’ii bakka bu’oota ummataa Taaggesee cafoon durfamu kun Prezdentii Ugaandaa fi angawoota biyyattii kaan waliin wal argee marii taasisuu Ugaandaatti Ambaasaadderri Itiyoophiyaa Alemtsehaay Meseret dubbatanii jiru.
Biyyooti lameeen kun daangaa waloo hin qabani, lameenuu karaa Sudaan kibbaa yookiin karaa Keeniyaa wal argu. Kun tahus garuu, biyyootni kun walitti dhufeenya waliinii baayyee cimaadha qabu.
Daawwannaa haga sanbata darbee ture kanarratti angawoonni waajjiraalee ministeera mootummaa, namootni bebbeekamoo fi abbootiin amantaas irratti ka argaman yoo tahu angawoota Ugaandaa hedduu waliin waan walitti dhufeenya Itiyoophiyaa fi Ugaandaa gama diinagdee, siyaasaa, fi daldalaa akkamitti akka fooyya’u mariyatanii jiru jedhan Ambaasaadder Alemtsehaay.
Wal dhabbii Misir, Sudaani fi Itiyoophiyaan hidha laga abbayyaa akkatti guuturratti qaban waanti mariyatan jiraa jechaan Ambaasaadder gaafatamanii yoo deebisan, ‘wal dhiibdeen dhimma hidha abbayyaa Itiyoophiyaa, Sudaan fi Masir jidduu jiru kopha kophaatti akka gaggeeffamaa jiru dubbatanii maree Museeveeniin Obbo Taaggesee Cafoo taasisanirratti dubbiin kun hin kaane jedhan.
Garuu manni maree Ugaandaa labsii fayyadama bishaan Naayil ka biyyootni 10 walii galanii baasani raggaasisuuf fedha akka qabu waan beeksiseef sanaaf Obbo Taaggeseen mootummaa ugaandaa galateeffataniiruu jedhan.
Ambaasaadder Alemtsehaay dabalanii, walitti dhufeenyi Ugaandaa fi Itiyoophiyaa gaarii tahus gama daldalaan hagas shariikummaa hin qaban jechuun dubbatan. Kana furuufis ministiroonni biyyoota lamaeenii daangaa nananoo Itiyoophiyaa Keeniyaa fi Sudaan kubbaa walitti fiduun pirojektii daandii haaraa hojjechiisuu walii galan akka saffisuuf wal yaadachiisanii jedhan.


text:
Dhaabbanni Dhimma Baqattootaa ka Tokkummaa Mootummootaa, gabaasaa dhiheenya kana baaseen lammiwwan Itiyoophiyaa naannoo Tigiraay irraa dheessan gara 800 tahan eega waggaan haaraan seenee as qofa Sudaan gama Bahaa seenuu isaanii beeksisee jira.
Kun lakkoobsa lammiwwan Itiyoophiyaa eega baatii Sadaasaa keessa naannoo Tigraay keessatti waraansi jalqabamee as achi irraa dheessanii Sudaan galan gara kuma shantamii ja’aa olitti ol kaasa.
Gabaasaa Liisaa Shilaayin Jenevaa irraa ergite Nigusuu tu dhiheessa.


text:
Mootummaan wayyaanee umurii angoo isaa dheereefachuf fedhii guddaa irrraa kan maddee walii hidhata siyaasa mootummoota olaa waliin qabu bayyee cimaa dha. Ilmaan oromoo hidha,ajjeechaa,dararaa …Read More »
VOA. Lola ABO fi Waraana Itiyoopiyaa
Jaallannee Gammadaa WASHINGTON DC—Dilbata darbe Naannoo daangaa Itiyoopiyaa fi Keeniyaa irratti waraana mootummaa Itiyoopiyaa fi adda bilisummaa Oromoo gidduutti wal waraansi geggeeffamuu isaa gaazexaan Keenyaa …Read More »
Waamichaa Birmannaa Hawaasa Baqattoota Oromoo Magaala Naayiroobii fi Gaanfa Afrikaa
Koree Hawaasa Baqqattoota Oromoo Magaalaa Naayiroobii Jilli dabballoota OPDO olaanoo mootummaa gita bittuu wayyaaneen bobbaafame baqattoota Oromoo biyyoota ollaa Itoophiyaa keessa jiran (Keenyaa, Ugaandaa, Somaaliyaa, …Read More »
Six men gang-raped me and walked free, narrates woman
November 21, 2014, Nairobi (Standard Digital News) — I came to Kenya as a refugee in October 2010. I had escaped from Ethiopia since I …Read More »


text:
Xayyaara Indoneshiyaa kan baatii darbee kufee lubbuu namoota hedduu galaafate irratti qorannaan jalqabaa gaggeeffame akka garsisuuttu balalisaan xayyaaricha to’achuuf yaalii abdii kutannaa godhuus nageenya xayyaarichaa eeguuf caasaan bifa awutomaatiikaan hojjatu xayyaarichii huruun gad akka adeemu gochuu isaa agarsiisa jedhamee jira.
Odeeffannoon kunis xayyaarichaa erga kufee booda meeshaa argamee irraa hubatame. Qaamii xayyaarichaa waan kutaa balaliisaa keessatti dubbatamee waraabu garu hin argamiin jira.
Onkolooleessa 29 bara 2018 xayyaarri Boeing 737 Imaltootaa fi hojjatoota xayyaarichaa 189 fe’ee Jaakartaa irraa lafa gadhisee eega ka’e booda kufuu isaan dhuman.Waan ibsamee kana irratti qorannaan itti fufee jira.
Balalsiistonni xayyaaraa Yunaaytid Isteets keessa maadheeffatan/ caasaa haaraan xayyaara irratti galuu kan ilaaleen odeeffannoon nu kennamne jechuun komee dhageesisaa jiru.


text:
Xurree Milkaa’innaa fi Gammachuu- Lakk. 1
Barruun tuni walitti kuufama ji’a Amajjii (January) 2016 peejii jireenya Badhaatuti. Namoonni yommuu peeji kana dawwatan barreefama baay’ee hin argan. Sababa kanaaf isaani laaffisuuf kan ji’a tokko haala kanaan walitti qabame jira. Insha Allah kan ji’oota biroos itti fufa.
Ollaa kee hin rakkisiin
Gufuu dura hin dhaabin
Waa jala hin saamin
Qalbii isaani hin madeessin
Ijjoolle isaani hin miidhin
Maqaa hin balleessin
Haqni ollaa guddaadha
Hin darbin daangaadha
Beekadhu abaarsi isaani badaadha
Arraba kee irraa qabadhu
Ni baraaramta biyya lamaanittu
Harka kees irraa sassaabadhu
Ati quufte osoo bultuu
Ollaan kee beelan osoo du’uu
Sila ni gammaddaa yaa namaa?
Wanta qabdu isaanif qoodi
Ni argattaa ajrii
Qalbiin tee maal akka taate gaafadhu? Qalbii dhukkubsattuudha moo fayyaadha moo qalbii duute qabdaa? Qalbiin tee fayyaa yoo hin ta’iin, ishii fayyisuuf of ko’oomsi. Yoo fayyaa taate immoo bakka sirrii sanatti yookiin sanii olitti eeguf of ko’oomsi. Dhibeen qalbii asitti jechuu barbaanne kan akka waanyu,jibbuu,shakkuu,of tuuluu,tuffachuu fi kkf dha.
Namoota gammachisuf carraaqu irra Rabbiin gammachiisuf osoo carraaqne,silaa boqonnaa sammuu ni arganna,mi’aa imaana ni dhandhamna.
Yommuu wanti hunduu sitti dukkanaa’u, gara deemtu yommuu wallaaltu, gara Rabbii keeti deebi’i. Osoo namoonni hunduu si gatanii Inni si hin gatu. Yommuu ardiin sitti dukkanoofti wudu’adhu,gara salaata deemi. Rabbiin jalatti kufii kadhu, imimaan dhangalaasi. Badii fi cinqii keetif imimaan dhangalaasun ba’aa kee sirraa hir’isa, ardii dukkanoofte si ibsa.
Milkaa’inni adeemsa tarkaanfi takkaati miti. Milkaa’inni walitti kuufama tattaafi fi dogongora keetiti. Guyyaa, sa’aati, daqiiqaa hundaa akka carraaqxu si gaafata. Walitti kuufamni hawwii carraaqi hin qabne milkaa’inna ta’uu hin danda’u. Walitti kuufama carraaqitu milkaa’inna ta’a.
Yoo amanti kee Rabbiin irraa hin godhiin(tawakula yoo hin qabaatin), fundura keetif ni dhiphatta,kan si darbeef ni gaddita. Amantii kee Rabbirra godhii(Isarratti hirkadhu). Ergasii dhiphinnaa fi gaddaan nagahatti jedhiin. Ammarratti xiyyeefadhu. wanta dandeessu hojjadhu.
Namoota garii gowwaa fi wallaaladha jette tufachuu dandeessa. Garuu yeroo muraasa booda namoota kanniin bakka ati gonkumaa hin yaanne yommuu gahan argita. Galma hin amanamne galmaan gahu. Nuti gowwaa fi wallaala jenne haa ilaallu malee tarii inni diinota keessa isaa waliin qabsaa’a jira. Ergasii diinota moo’atun Rabbiin balbala milkaa’inna baneef. Osoo nuti “Ani isa caala” jennu, inni nu caale argama. Kanaafu namoota hin tufatin,gadi hin xiqqeessin.
Akkuma imaanni kee dabalaa adeemun, akkasuma wanta xiqqotti quufte gammadda. Wantuma argiteef haafa’u hir’isaa adeemta. Kanaafu jireenya gammachuu jiraachuf imaana kee ol kaasi.
Nama taqwaa(sodaa Rabbii) qabuu gaa’ilaaf filadhu. Nama taqwaa hin qabne garuu midhaginnaa fi qabeenya baay’ee kan qabu yoo filatte, dhugumatti rakkoo duuban dhalatu baay’eedha. Gaa’illi qabeenya fi fedhii qofa irratti yoo hundeefame rakkoo baay’ee fida. Fedhiin jaalalati fi qabeenyi yoo dhumate ykn rakkoon yoo ol biqile, jireenyi gaa’ilaa maal ta’a? Dhugumatti taqwaan jireenya gaa’ilaa(fuudhaa heerumaa) kan itti fufu fi gammachuu godha. Lamaan isaanitu walitti hidha. Kaayyoo wal fakkaata akka horatan godha. Osoo wal hikkanuu kan umamu ta’ee, jarri lamaanu haala gaariin addaan bahu. Kuni wanta Qur’aanni itti nu ajajuudh. “Hiikkan yeroo lama. Sana booda haala gaariin qabachuu yookiin bifa gaariin gadi lakkisuudha.” 2:229
Yeroo tokko tokko sababa tokko malee ni aarta,ni dheekkamta. Abdii kutuu fi nuffiin sitti dhagahamu danda’a. Nama nagahatti lafaa kaate aaru dandeessa. Yeroo kanatti sheyxaanni akka gara dukkanaa fi dhama’uutti si harkisuu hin hayyamin. Sheyxaana abaarrame Rabbiitti mangafadhu. Abdii ifaa qabaadhu. Abdii ifaa fi gaarii jechuun wanta dandeessu hanga humna keeti hojjatte ergasi amanti kee guutu Rabbii irra gochuudha. Tawakkula qabaachudha. Namoonni gariin wanta hundaafu nama qeequ. Wanta isaan gammachiisu tokkollee hin jiru. Isaan gammachiisuf Hanga feete yoo xaarte, sitti hin gammadan. Gocha kee keessatti hir’inna baay’ee xiqqaa barbaadu. Yoo nama akkanaatif niiti/dhiirsa taate maal goota?( Kuni wanta deebii quubsa barbaadu InshaAllah mata dure gaa’ila jalatti qoranna) Namoota kanniinif wanta sirrii hanga humna keeti hojjadhuuf. Yeroo hundaa kan si qeeqan yoo ta’an, hamilen kee dubbii isaanitin hin cabin. Ofitti amanamummaa qabaadhu. Atillee wanta hundaaf nama kan qeequ hin ta’in. Wanta sirrii fi qabatamaa ta’eef qeeqi.
Jireenya kee keessatti mormii hin baay’isin. Yoo dogongorte dogongora kee amanii fudhu,dhiifama gaafadhu. Dogongorri kee hojii sirrii akka ta’ee mirkaneessuf hin mormiin. Yoo namni biraa dogongore immoo maaliif dogongorte jechuun mormii itti hin baay’isin. Wanti darbe darbee duubatti akka hin deebine beeki irra darbiif,gorsii. Kanaan ala mormii fi falmiin jireenya kee hin dhiphisin. Nama tokkorratti ol’aantumaa argachuufis hin mormiin, dhugaa itti geessuf yoo ta’ee malee. Ol’aantummaa argachuuf mormuun wanta bu’aa tokkollee hin buusnedha.
Karaa haraamatin walitti dhufu irra, akka Rabbiin gaa’ila keessan ariifachisu fi baraka keessa kaa’uf du’aayi godhi. Nama jaalatte tokko yoo jiraate garuu ammatti fuudhu/itti heerumu yoo hin dandeenye ta’e, Rabbiin badii irraa akka sii fi ishii/isa tiiksu kadhu malee karaa haraamatin itti hin deemin. Jedhii,”Yaa Rabbii fitnaa/qormaata hamaa irraa anaa fi isa/ishii tiiksi. Karaa halaala ta’een walitti nu fidi,sabrii/obsa nurratti dhangalaasi. Imaana isaa/ishii dabaliif. Imaana kiyyas naa dabali” Haala kanaan jireenya gaarii geggeessita. Amantaa kee guutuu Rabbirra kaa’i.
Hanga nama sirrii,yeroo sirrii ta’etti karaa halaalatin wal qunnamtu, obsi, qulqullummaa kee eegi. Takkaa chaati saala faallaa waliin interneeti irratti jalqabnaan, keessaa bahuun sitti ulfaata. Sababa kanaatin boqonnaa sammuu dhabda. Chaati yoo hin jalqabiin, jalqabuuf hin yaadin. Sheyxaanni akka jalqabdu si wasawasa(hasaasa). Garuu ofirrraa ittisi,obsi. Yoo duraan jalqabde, hindii isaa lafa qabachuun dura dafii addaan kuti. Tolee addaan kutun ni ulfaata jechuu dandeessa. Nama saniin hanga karaa halaalatin walitti dhufnu obsi jedhiin. Dhukkubbii jaalala yommuu dabartu jireenya gammachuu fi kabajaa jiraatta. Dhibee kana jala darbuuf arrabaa fi qalbii tee zikriin leenjisi. Zikrii fi du’aayin ala qoricha dhibee jaalala gonkumaa addunyaa keessatti argachuu hin dandeessu. Bakka kamiyyuu yommuu deemtu jedhii,” Subhanallah walhamdulillah wallahuakbar”, Astagfurullah wa’atuubu ileyih” fi zikriwwaan kana fi kan kana fakkaatan jedhi. Hiika ziikri jettu beekun arraba keetirra godhi. InshaAllah ergasi firii isaa ni agartaati.
Dhukkubaa fi hiyyummaan qofti qormaata miti. Qormaanni kana caalu fayyaa fi durummaadha. Rabbiin dhukkubaan,fayyaan, hiyyummaa fi durummaan nama qora/mokkora. Yeroo dhukkubaa fi hiyyummaa of gadi qabne Isatti akka warwaannu fi kadhannu, cubbuu irraa garagallee gara Isaatti akka deebinu, yeroo fayyaa fi durummaa immoo akka Isa Galateefannuf Rabbiin wantoota kanniinin nu qora. Rabbiin galateefachu jechuun afaaniin qofa Alhamdulillah (Rabbii galanni haa galu) jechuu qofa osoo hin ta’in fayyaa fi qabeenya Inni nutti kenne karaa sirrii Rabbiin jaallatutti itti fayyadamuu fi baasudha. Fayyaa osoo qabnu yoo Rabbiin gabbarre, qabeenya keenya sadaqaa kennuu fi amantii Isaa tumsuuf yoo hojii irra oolchine Rabbiin galeefachaa jirraa jechuudha. Ta’uu baannan garuu qabeenya fi fayyaa keenya bakkuma arginetti yoo itti taphanne Rabbii galata galchaa hin jirru jechuudha. Kanaafu durummaan sobame halaakamu irraa Rabbiin nu haa tiiksu. Namoota meeqatu durummaan daangaa Rabbii darbuun nafsee ofii miidha jiru! Sababa durummaatinii mitii faahishaan(wanti fokkuun) akkanatti addunyaa irratti baay’ate? Kanaafu qormaanni durummaa qormaata hiyyummaa akka caalu beekun of haa eeggannu. Qabeenya qabnutti fayyadamne daangaa Rabbii darbuu fi dirqama Inni nurra kaa’e dhiisu/dagachuu irraa of eggannoo haa goonu. Boru gaabbi hamaan akka nu hin gubne haa too’annu
Akkuma ergaa(message) baay’ee barreessituun, akkasuma boqonnaa sammuu dhabda. Sagalee telefoona piip,piip jedhuun ni jeeqamta. Nageenya fi tasgabbii jireenya kee keessatti dhabda. Hojii kee keessatti bu’aa xiqqaa buusta. Kanaafu garmalee ergaa barreessu irraa of baraari. Hiriyyoota si jeeqanii fi wanti faaydi hin qabne siif barreessan blooki godhi yookin haaqi. Gareewwan Facebook, viber whatsup fi kkf , si dhiphisuu, qo’annaa yookin hojii keetirraa xiyyeefannoo kee bittineessu malee homaa si hin daballe keessaa bahi. Wanta hamaan kana caale immoo yeroo kee wuddi tan taate gubu.
Yommuu faarfamtu, qalbii tee of tuulu irraa eegi. Yommuu namni tokko si faarsu sheyxaanni sanyii of tuulu/of jaju si keessa facaasa. Miira ol aantummaa fi of tuulu si keessatti gabbisaa adeema. “Waan jaallatamaa ta’eef ani namoota hundaa oli.” yaada jedhu of keessatti bilcheessu jalqabda. Yommuu faarfamtu qalbii tee akka fayyaa taatetti hin ilaalin. Qalbii dhibamte akka qabdu godhii of ajiifadhu/waqqasi. Akkana gochu baannan sheyxaanni salphatti si soba. Akkana ofiin jechuun of waqqasi,”Qalbii dhibamte akkami qabaa!, Maalinni tuni qalbiin dhukkubsatte!…” Garuu waqqasaa kana dhiiste ani qalbii fayyaa qaba yoo ofiin jette, sheyxaanaf balbala bal’aa banaafi jirta. Harka gubbaa sirratti argataa adeema,si moo’ata. Kanaafu faarsa,beekkamti fi sheyxaanan akka hin gowwomne of eeggannoo godhii. Rabbiin badii sheyxaana irraa akka si tiksu du’aayi godhi.
Hanga dandeessu beekkamaa ta’uu irraa dheessi. Sababa beekkamtitiin namoonni baay’een boqonnaa sammuu dhabuun dhiphinna keessa jiraatu. Yommuu dogongora raawwatan, sadarkaan kiyya ni hir’ata jedhanii waan yaadaniif dogongora ofii amanuu fi fudhachuun itti ulfaata. Humna ofiiti ol namoota gammachiisuf carraaqan. Yommuu namootan fudhatama hin argatin galaana dhiphinnaatti seenu. Kanaafu beekkamtiif hin dharra’in.
Rabbiin hojii kee gaarii ni beeka. Kanaafu addunyatti beeksisuun hin barbaachisu. Iklaasa yoo qabaatte osoo ati hin dubbatin hojii kee dubbata,of ibsa. Kanaafu hojii kee gaarii namoota irraa dhoksuuf yaali akkuma hojii badaa kee dhoksitu.
Gadda irraa kan ka’e yeroo tokko tokko ni bootta,gammachuu irraa kan ka’e ni kolfitas. Yommuu gadditu,gaddi kee daangaa haa qabaatu,obsi/sabriin bullukkoo siif haa ta’u. Yommuu gammaddu immoo Rabbii galata galchi,nama dhaadataa fi of tuula hin ta’in. Jireenya madaalamaa fi galataa(Rabbii galata galchuu) jiraadhu. Keessa keetti duwwaa fi abdii kutuun yommuu sitti dhagahamu, yaadannoo(zikrii) Rabbii irraa fagaata akka jirtu beeki. Kanaafu gara zikrii Rabbiitti deebi’i. Salaata kushuu’an salaatuf carraaqi.
Insha Allah Rabbiin wanta gaarii irratti akka si dabalu arrabni fi qalbiin kee Rabbiif galata kan galchanii fi yaadatan haa ta’an. Wanti gaariin sun maalii? Niiti ykn dhiirsa gaarii.
Yommuu rakkoo si marsitu du’aaf hin hawwin. Hojii gara Aakiraatti ergaa jirtu sirritti ilaali. Haala akkamitiin Gooftaa keenya qunnamu barbaanna? Hojii gaariini moo hojii badaani? Kanaafu du’aaf hin hawwin,rakkoon yeroon booda sirraa ka’aati. Kana irra Rabbiitti hirkadhu,hojii gaariitti fiigi hojii badaa irraa dheessi
Dhiphinna kee salaata fi du’aayin bittineessi.
Hiriyyaa boru si gate si biraa deemuu jette Rabbii kee hin dalansin. Kan Rabbiin dallanse nama gammachiise namnummaan sun boodarra itti dallana. Kan Rabbiin gammachise nama dallanse namoonni boodarra itti gammadu. Kanaafu Rabbii yeroo hundaa si waliin jiru dhiiste nama si bira hin turre gammachiisuf hin fiigin. Nama gammachiisuf jette wanta badaa hin hojjatin.
Namoota baay’ee yommuu cubbuu keessatti borcaman argitu atillee isaan hin hordofin. Gara kanaan nama addaa kan Rabbii ajajamuu fi cubbuu irraa of qabu ta’uun argami. Yoo kana goote kabajni fi gammachuun kee fiixe tuqa. Islaama sirritti qabadhu sababni isaas yommuu namoonni baay’een ifa kana dhabanii dukkana keessa raata’an ati ifa kanaan isaan keessa deemta. Rabbiin Islaama waan si badhaasef baay’isi galatefedhu. Hanga duutu irratti akka si jabeessu jabeessi kadhadhu. ‘Yaa Rabbii takka erga nu qajeelchite irraa nu hin dabsin’ jedhi kadhu. Alhamdulillah Rabbii Islaamatti nu qajeelchef galanni haa galu. Takka qananii kanaan nu badhaase nurraa hin fudhatin.
Fedhii hin qabu jette hojii gaarii tokko hin dhiisin. Fedhii qabaachuf hojii san irratti of dirqiisiisi. Hanga bartee siif ta’uu torbaan tokkoof ykn sanii oliif itti of dirqiisisi hojjadhu. Ergasii gammachuu hangana hin jedhamne irraa argattaati.
Gammachuun kee hojii kee irratti hundaa’a. Kanaafu hojii gaarii gammachuu turaa fi itti fufiinsa qabu si fidu hojjadhu. Akkasumas hojii badaa gaddaa fi dhiphinna addaan hin cinne sitti fidu irraa dheessi. Hojiin hundarra gaarii gammachuu itti fufaa si fidu yaadannoo(zikrii) Rabbiiti. Hojiin hundarra badaan gadda addaan hin cinne sitti fidu immoo daangaa Rabbii darbuudha.
Icciti namoota biroo eegi boqonnaa sammuu argattaati. Dogongora isaani ifa hin baasin Rabbiin dogongora kee akka si dhoksu yoo barbaadde. Dogongora fi hir’inna namoota mata duree marii fi taphaa hin godhiin.
Yommuu wanti ati badaa jette yaaddu tokko si qunnamu, yookaa cubbuu/badii kee kan darbee yaadadhu yookiin immoo wanti badaan kuni daran si jabeessuf akka sitti dhufe yaadadhu. Kanaafu gar-tokke negaativi qormaata sitti bu’ee qofa irratti xiyyeefachun of hin dhiphisin. “Kuni hundii eessaa natti dhufe?”jechuu irra “Kuni hundii sababa cubbuu/balleessa ani rawwaadhef natti dhufe yookin na jabeessuf natti kufe.” jedhi. Ergasii obsaan bu’aa posotivi qormaata/balaa sitti bu’e eegi. Abdii hin kutin, hin dheekkamin. Tasgabbaa’i.
Jechoonni nama qoosaa fi hamile nama cabsuu dugda kee hin cabsin. Akka abdii kuttuu fi hamileen kee si cabu hulaa/qaawwa hin baniiniif. Jechoota isaani morkachuu fi of jabeessuf itti fayyadami. Morkachuu yoo jennu isaan irraan miidhaa geessu osoo hin ta’in hojii qabannee duubatti osoo hin deebi’in itti fufuudha,’hojii gaarii kana hin dhiisu’ jedhanii morkachuudha.
Namootaa gaarummaa yaadu fi hawwuun gammachuu argadhu. Yoo dandeesse dhiphinnaa fi rakkoo isaani irraa kaasi. Ta’uu baannan cal’isi, dhiphinnaa fi rakkoo isaanitti dabaluu irraa of qusadhu. Gammachun gonkumaa namoota biroo miidhu irraa hin argamu
Ijjoollumma keetirraa eegali haadha abbaa keeti ajajamii,tolee jedhi. Eebba isaani yeroon kuufadhu boru bakka ati hin yaadne geessati. Eebba isaani wanta ati harkaa qabdu caalti yeroon saamadhu. Qarshii bakka argiteetti dhangalaasu irra isaanirratti dhangalaasi; takka isaan si jalaa duunan eebba akka isaani hin argattu qaruute ta’i. Isaani ajajamuu fi haajaa isaani bahuun InshaAllah gammachuu, milkaa’inna fi guddinna galmaan ni geessa. Kanaafu carraa akkanaa hin dhabin.
Yommuu namaan wal qunnamtu,waa irraa baradhu. Namoota wal qunnamuun waa irraa baradha. Yookaa amala gaarii isaani irraa qoodadha/akkeessa yookin dogongora kiyyaa sirreefadha yookin immoo badii isaani baree irraa dheessa. Jireenyi koo kitaaba dubbisuu qofaan kan jijjirame osoo hin ta’in sababa namoota wal qunnamutin kan jijjiramedha. Dogongora ofirratti ani hin beekne isaanirraa baradha.


text:
Hawaasni Muslimaa Biyya Keenyaa Magaalaa Naayiroobii jiraatu milkaa’ina qabsoo hawaasa muslimaa biyya keessatti argame sababeeffachuun sagantaa galateeffanna geggeesse
Sagantaan kun sab qunnamtii Oromo Muslim Media jedhamuun kan qophaa’e yoo ta’u, gaaffiin mirgaa hawaasni muslimaa waggaa dheeraaf gaafataa ture deebisaa argachuu isaatiif gammachuu ibsatuuf, akkasumas qaamota gaaffiin hawaasa muslimaa kun deebisaa akka argatu deeggarsa kennan hunda galateefachuuf tahuu beekameera.
Sagantaa kana irratti Ulamaa’onni gurguddoon , Ustaazonni fi hawaasni muslima biyya keenyaa magaalaa Naayiroobii keessa jiraatu irratti argamuun qooda fudhatee jira.
Ulamaa’otaa fi keeysummoota sagantaa kana irratti argaman jidduu:
Sheikh Ahmad Najjaash
Sheikh Alii Jimmaa
Sheikh Tamaam Qaasim
Sheikh Muhiddiin Ahmad
Dr Muhammad Sa’id Loloo
Sheikh Abdurrahmaan Shariif fi kanneen birootis ni jiru.


text:
Mootummaa Fedeeraala kan Itiyoophiyaa fi aangawoota Tigraayiin bulchaa jiran giddutti mariin nagaa akka jalqabamuuf yaalaa kan jiran jiloonnii gartuu sadaffaa gara Maqaleetti deddebi’aa akka jiran dubbii himaan ABUT Geetaachoo Raddaa tuuta oduuf ibsanii jiru.
Angawoonni Tigraay nagaa buusuuf qophii ta’u ibsanii jiru.Jillii addaa kan gamtaa Afrikaa yeroo torba caalaa deddebi’uu isaanii akkasumas bakka buutonni gamtaa Awuroopaa maqalee keessa akka turan ibsanii rakkoo gargaarsa dhala namaa jiruu akka hubatan ta’u isaa fi hospitaala rifeeraalaa Aydar daawwachuun isaanii Obbo Geetaachoon ibsanii jiru.
Mootummaan Abiyyi jechuun kan Obbo Geetaachoon waaman mootummaan Fedeeraalaa dhugaa ta’u fi hin taanee isaa beekuu baannuus nagaaf fedhii akka qabu Paarlaamaa dabalatee ibsee jira jedhanii mootummaan Ertraa garu carraa karaa nagaa danquuf gufachiise jechuun himatan.
Himannaa Ertraa irratti dhiyaate kanaaf aangawoota Ertraa irraa kallattiin waan dhaga’ame jiraachuu baatuus, yeroo yerootti ibsa kennaniin, hogganoota TPLF farra nagaa fi shoroorkeessoota kechuun himataa turan.
Guyyaan Wareegamtootaa Har’a Tigiraay Keessatti Yaadatamee Oole
Guyyaan Wareegamtootaa har’a Tigiraay keessatti marsaa 34ffaaf yaadatamee ooluu aangawoonni naannicha bulchaa jiran beeksianiiru.
Magaalaa Maqalee irraa ibsi har’a bahe akka addeessetti, guyyaan kun – kanneen waggoota 34 dura guyyaa kana haleellaaa xayyaaraan Gabaa Hawuzeen irratti raaw’atameen dhuman, kanneen waggaa sadii dura ajjeesaman hoogganaa ajajoota humnoota waraanaa Itiyoophiyaa duraanii – Jeneraal Sa’aaree Mekonnin fi kan isaan waliin ajjeesaman – Jeneraal Gezzaa’ii Abarraa, akkasumas, “waggaa tokko dura, uummata gabaa Togongaa bahe irratti halellaa humna qilleensaan raaw’atame,” jedheen kanneen wareegaman guyyaa itti yaadamu tahuu beeksisee jira.
Guyyaan kun, shaamaa ibsuudhaan, agarsiisawwan artii dhiheessuudhaan, akkasumas marii geggeessuudhaan naannoolee adda addaatti yaadatamee ooluu isaa – Mulugeetaa Atsibahaa Maqalee irraa gabaasee jira.


text:
Talaallii Covid-19 raabsuuf 'xiyyaaronni fe'isaa 8,000 ni barbaachisu'
Talaallii Koronaavaayirasii addunyaa guutuu keessatti raabsuun ''qormaataa geejjibaa kana dura mul'atee hin beekne'' ta'aa jedhe Waldaan Geejiba Qilleensaa Idila Addunyaa (IATA).
Gosti geejjibaa hanga xiyyaarota Booying 747 lakkoofsaan 8,000 ta'anii talaallii kana addunyaarratti raabsuuf akka barbaachisu waldaan kun himeera.
Ammatti talaalliin faayidaarra akka oolu mirkaneeffame kan Raashiyaan alatti hin jiru, haa ta'u malee IATA'n daandilee qilleensaa, buufataalee xiyyaaraa, qaamota fayyaa addunyaa fi dhaabbilee qoricha omishan waliin haala talaalliin itti raabsamu irratti mariitti jira.
Sagantaan raabsuu kun nama tokkoof doozii tokko ramaduun irratti qophaa'amaa jira.
''Of eegganno guutuun talaallii Covid-19 raabsuun indaastirii geejjiba fe'isa qilleensaa keessatti ergama isa guddaa jaarraa kanaati. Kuni garuu dursanii of eeggannnoon irratti qophaayuu gaafata. San gochuuf ammoo yeroon isaa amma'' jedhan Hoji gaggeessaa olaanaan IATA Aleeksaader dee Juni'aak.
Weerara Covid-19 hordofee sochiin imaltoota geejjiba qilleensaa yeroo laaffatetti dhaabbileen kun fuula isaanii gara fe'isaatti naanneffataniiru.
Amma ammoo talaallii kana raabsuun rakkisaa ta'uu mala jedhameera.
Xiyyaaronni hunduu talaallii kana fe'anii balali'uu hin danda'an sababni isaammoo hanga ho'aa Seelshiyeesii 2-8 gidduu kan jiru keessatti tursiifamuu qaba.
Qorichootni tokko tokko akka cabbaa'an waan barbaadamuuf xiyyaarotni kanaaf oolan akka murtaawoo ta'an godha.
''Adeemsa isaa sirriitti beekna. Gara sadarkaa barbaadamuutti ol guddisuu qabna'' jedhan hoogganaan damee kaargoo Geleyn Hiyuus
Humna omisha talaallii waan hin qabneef biyyoota Kibba Baha Eshiyaa keessatti talaallii kana raabsuun akkaan rakkisaa ta'as jedhan.
Afrikaa keessatti ammoo haala amma jiruun talaallii kana raabsuun hin danda'amuu jedha IATA'n.
Sababni isaa ammoo hanqina Kaargoo, bal'ina naannichaa fi daangaa biyyoota qaxxaamuruu irratti rakkoon jiraachuudha jedha.
Addunyaarratti talaalliiwwan 140 sadarkaa qorannoo dhumaa isa jalqabaarra kan jiran yoo ta'u 20 ol kan ta'a ammoo gara dhumaatti dhiyaataniiru.
Biyootni lixaa hedduun shakkii irraa qabaataniis Raashiyaan biyya hunda dursuun talaallii Covid-19 argachuu ibsiteedha.
IATA'n mootummoonni addunyaa talaalliin fayidaarra oluuf mirkanaahuun dura raabsa isaa fi dhimmoota kaaniif dursanii qophaa'uu qabuu jedha.
Raabsa isaarratti hanga ho'a isa barbaachisu eeguu fi hannarraa eeguun barbaachisaa ta'uullee ibsa.


text:
Rakkinni walitti bu’iinsaa Kaaba Itiyoophiyaa keessatti dhalatee barattoota miiliyoonii Lama ol ta’an mannoottan baruumsaa irraa hanqisuu isaa bulchiinisii mootummaa naannoo Amaaraa ibseera.
Dubbii himaan bulchiinsaa naannoo Amaaraa Oboo Gizaacheewu Muluneeh har’a ibsaa kennaniin akka beeksisanitti,yeroo ammaa kan mana baruumsaatti deebi’uu danda’an barattoota 850 qofa.
IttI dabaluudhaans walwaraansaa nannicha keessatii taasifameen manneen barnootaa kuma 4 ta’an umnoottan TPLFn midhamuu isaanii ibsaniiru.
Ministeerri barnootaa Itiyoophiyaa gabaasa tibbana baaseen naannowan Tigraay, Amaaraa fi Affaar keessatii mannoottan barnootaa kuma Torba ta’an sababa walwaraansaatiin miidhamuu isaanii ibsuu isaa Asteer Misgaanaawu Baahirdaar irraa gabaasteetti.


text:
Tufaa Nadhabaasaa irraa |Waxabajjii 26, 2013
Habashaan alaabaa yoom irraa kaasee dhaabbachuu (j)calqabe? Toophiyaan yoom ijaaramte?
Gabaabumatti:- Habashoonni alaabaa isaaniitiin “Baandiraa” jedhanii waamu. Darbanii darbanii “Sedeq Alamas(?)” ni jedhu. Maqaan baandiraa jedhu kun Afaan Laatiiniiti. Attamitti Habashaan afaan halagaa kana kan ofii godhatee dhimma itti bahuu calqabe?
Hammas gabaabumatti:- Bar-dhibbee 16ffaa keessa innaa Portugaalonni nama “Grany Ahmed” jedhumu loluuf gargaarsa Habashaaf jedhanii gara Gondar dhufan sana, maqaan kun isaan wajjin dhufee Habashaa biratti baramee jedhama. Achumaan masaraa Gondar sanas ijaaranii deeman.Habashoonni garuu masaraa kana “nutu ijaaree” jedhu. Kan ofii hin qabne, kan gooftaa isaatii dhaadata jedhu mitii.
Haalluu Baandiraa Habashaa: Magarisuu (Arenguwadee),Keelloo(Bicaa) fi Diimaa(Qayyi) dha. Haalluwwan kun, seenaa bataskaana isaanii wajjin hedduu waliitti hidhamee jira. Suuraan, huccuu fi akkasumas daatuun bataskaana Habashaa marti, haalluwwan kanaan caalaatti kuulamanii hojjetamu.Taabonni Habashaa innaa bahuu fi galu, huccuun haalluu baandiraa kanaan kuulame, Taabota isaanii sana irra qabamee ykn uffifamee laga bu’a, lagaa debi’ee gala. Innaa balbala bataskaanaa ol-seenee galu, hoolaan itti qalama. Qeessiin Taabota sana baatu, dhiiga hoolaa kana irraa tarkaanfatee gala. Kana waanan ijaan argeen himaa jira.
Seenaan Nugusoota Habashaas seenaa bataskaana isaanii wajjin addaan waan hin baaneef, nugusoonni isaaniis baandiraadhuma kana irratti asxaa garaa garaa uumanii dhimma itti bahaa turan. Har’a dha illee kanumaan jiru.
Bara Axee Minilik fi Isa Dura
Yeroo duraaf, bara 1897-tti huccuun bifa sadiin kuulame, “Ye Itiyophiya Bandira” jedhamee waamamuu calqabe. Isa dura, akka kanaan gadi jiru kanattii hojjetamee, gararraan isaa diimaa ta’ee, mana bataskaanaa fi nugosoota biratti bekamuu irraa kan hafe, akka alaabaa biyyaa bilisa qabdu tookotti dhaabatee hojirra olee hin beeku.
Haalluun alaabaan kanaa seenaa nugusootaa Habashaa ,warra dhalootaan Nugusa Solomon wajjin hidhannaa qabna jedhanii fi bataskaana isaanii biratii beekama.
Eegga “Ye Adwaa Xoorinneetti” jedhamu irratti, niitiin Axee Minilikiin, Etegee Taayituu Buxul kan jedhamtu, dhirsa ishii dirqisiiftee Xaaliyaanota irratti duulchiftee mootee galtee booda, akkaataan taa’umsa halluu baandiraa Habashaa jijjiirame. Haalluun diimaa jalatti gadi bu’ee, magariisuun gararraatti ol-bahee, keelloon walakkumatti hafe.
Asxaa Baandiraa Habashaa
Bara 1897-tti, baandiraan kun attamitti haa taa’uu fi asxaan(emblem) isaa maal haa ta’uu irratti Habashoonni egga walii galanii booda, asxaan isaa fuduraan “St. George = Qiddus Giyorgis” ta’ee, duubaan ammoo Leenca Mootii Yuhudaa akka ta’u irratti walii galanii akka kana gad jirutti kaawwatan.
Maalif asxaa kana filatan? Gaafa ayyaanni Goorgisii sanaa kabajamu “humna Qiddus Goorgisiitiin moonee injifannoo argatane” jedhanii waan amananiif filatan. Kana jechuun, “Amajaajota keenya moone” kan jedhu mirkaneessa jedhuu isaaniiti. (“Qidus Goorgis” kan jedhamu, dhalootaan nama Giriikii yoo ta’u, lotuu Girikii keessatti ajajaa shantamaa ture).
Asxaan kun kan muldhisu, innaa “Qiddusiin” sun, farda yaabbatee amajaajota (diinota) isaa lafatti asii gadi waraanee ajjeesu mirkaneessa. Barri kun, bara Habashoonni Xaaliyaanii mohan duwwaa otoo hin taane, bara isaan ummatoota kibbaa, Oromoo dabalatee, 90% waraanan mohanii itti dhuunfatan ture.
Baandiraa Axee Minilik, Lola Adowaa boda, isa fuula duraan asxaa Giyorgisii qabu. Duubaan leenca Yuhudaa qabu
Amantii, jaalalaa fi marartoo “Qiddusii” Goorgisii kanaaf qaban ifatti baasuuf jecha, mana sagada Ortodoksii (Orthodox Church), Finfinnee walakkaatti, iddoo Maarama Birbirsaa jedhamutti maqaa “Qiddus” kanaan ijaaranii jiru. Itti aansaniis, siidaa Axee Minilki, innaa inni fardaa Oromoo yaabbatee Oromoo irra gulufaa jiru kan mudhisus achumatti dhaabbatan.
Bara Nugusa Hayilesillaasee
Yeroo duraaf, bifti baandiraa Habashaa fi akkaataan inni itti taa’uu qabu seeraan (constitutionally)mutaayee gaazexaa irratti labsamee akka bahu kan godhe Hayile Sillaasee ture. Seera Haaromsa isaa (Revised Constitution of 1955), isa bara 1955 sana keessatti seeraan ifa ta’ee jira. Innis “Nagaariti Gaaxzexaa” waggaa 15ffa (15th year), Lakk.2, (No 2), boqqonnaa (article) 124, Sadaasa (November) 4, 1955 maxxanfamee bahe keessatti argama.
Akka gaazexaa kana irrati baheetti, gararraan isaa Arenguwade, walakkaan Bicaa, gajjallaan Qeyyi,ta’ee, tarree galee akka taa’u godhame. Isa dura maqaan haa beekamu malee, seeran tumamee, gaazexaa irratti labsamee jiraachuu isaa hin agarre.
Baandiraan kun, sirna Nugusa Haayilesillaasee keessatti caalaatti yoo beekamu, har’a ammoo mallattoo warra “Rasteferian” ofiin jedhanii Hayilesillaaseetti amananiin uffatamaa jira.
Mootonni Habashaa, hidda sanyii dhaloota isaanii, mootii Yuhudaa kan ture, Nugusa Solomoon kan jedhamutti of hidhu. Asxaan mootummaa Solomoon (emblem) leenca turee jedhama. Isaanis “ qaccee Solomoon” waan ofiin jedhaniif leencaa filatan.
Haaylesillaaseen asxaa isa duraan, kan bara Minilik karaa duubaa “Goorgisii” qabaachaa ture sana irraa kaasee “Leenca”gara fuula duraatti dabarse. Leenci kun “Zewud” kan jedhamu, kan mallattoon kiristaanaa, “Masqal” irratti tolfame, mataa irra kaawwatee, (to re-certify the slogan, “ Ethiopia being an island of Christian state in the ocean of the pagans”) bandiraan ammoo eebootti diramee, gateettiitti baatee innaa gara bahaatti deemaa jiru muldhisa. Asxaan baandiraa kanaa hamma Fulbaana (September) 1974-tti Haylesillaasee wajjin taayitaa irra ture.
Mo’a Anbessa ze Neged Yuhuda
The Conquering Lion of the Tribe of Judah,Haile Sillasie I, Elect of God
“Leenca Qaccee Yuuda, Hayilesillaasee Duraa (I), Muudamaa Waaqaa”
Bara Dargii
Dargiin, kan Koloneela Mangistuu Haayilemaariyaamiin hoogganamaa ture, otoo bifa haalluu baandiraa kanaa hin jijjiiriin, asxaa isaa duwwaa irraa kaase. “Zewud” isa jedhan mataa leencichaa irraa folloqse. Masqalii isa jedhamu ammoo gara qara eebootti jijjiire. Maqaa leencichaa, isa “ye Yuhudaa Anbessa” jedhamu “ Ye Itiyophiyaa Anbessa” jedheen .
Baandiraa dargii, akka Haayilesillaaseen ar’ameen boodaa kan yeroof taaytaa irra ture.
Bara 1985 innaa Dargiin of jijjirree “Hizbawii Democrasiawi Repuublik Ityopiyaa” (PeoplesDemocratic Republic of Ethiopia) ofiin jedhe sanas, haalluun baandirichaa hin jijjiirramne. Ol’aantummaa Habashaa qabateetuma taa’e. Maqaa asxaa, “Mo’a Anbessa Ze Negede Yuhuda” jedhu duwwaatu gara„ye Itiyophiyaa Anbesa“ jedhamutti jijjiire.
Asxaa Dargiin baandiricha irra kaayee keessaa, guddisee kan muldhatu, siidaa Aksumii fi urjii guddaa tokko duwwaadha. Isaan kaan, maal akka ta’anii fi maal akka addeessan baruun nama dhiba.
Baandiraa Dargii bara 1985 booda hamma Wayyaaneen jijjiirtutti kan ture.
Bara Wayyaanee TPLF
Bifti haalluu baandiraa Habashaa bara Wayyaanee TPLFs hin jijjiiramne. Haalluu fi taa’umsi isaa akkuma turetti taa’ee, jijjiirraa asxaa duwwaa irratti godhame. Seenaa Ol-aantummaa Habashaa fi mallattoo gooftummaa isaa har’a illee finniinsaa jira. Seera Wayyaanee keessattis, akka kanaa gadiitti tumamee jira.
Article 3: The Ethiopian Flag
(1) The Ethiopian flag shall consist of green at the top, yellow in the middle and red at the bottom, and shall have a national emblem at the center. The three colors shall be set horizontally in equal dimension.
(2) The national emblem on the flag shall reflect the hope of the
Nations, Nationalities, Peoples as well as religious communities
of Ethiopia to live together in equality and unity.
(3) Members of the Federation may have their respective flags and emblems and shall determine the details thereof through their respective legislatures.
Akkaataan taa’umsa haalluwwaniis iddoo dur turan irraa hin siqne.Akkuma mootota duraanii, Waayyanee TPLFs asxaa isaa duwwaa jijjiire. Seerri Tumaa Wayyaanee (Constitution) inni bara 1995 s kanuma mirkaneessee kaayee jira.
Baandiraa Wayyaanee Toophiyaa isa bara 1995 seeraan tumamee labsame.
Wayyaaneen iddoo asxaa Dargii, urjii qara shan qabuu fi jidduu qara urjii kanaa ammoo qara biiftuu shan itti naqxee jirti. Wayyaaneen, ol-antummaa Habashaa, seenaa haalluu baandiraa kanaan irra deebitee mirkaneessiteetti. Asxaan kun, idoolojii Wayyaaneen ittiin deemaa jirtu wajjin waan deemu hin fakkaatu. Maaliif booda keessa akka filattee, “carqi newu” kan jechaa turte sana irra deebitee“qiddus new” jettee aasxaa kanas irratti dhodhoobdeef hin beeku .
Ayyaana Guyyaa Baandiraa Waayaanee
Wayyaaneen Waxabajii (June 5?), guyyaa baandiraan Toophiyaa itti kabajamu jechuun, bara 2008 irraa calqabdee akka itti “sagadamu” seera baastee jirti. Guyyaa kanas, keessuma mana barnootaatti ijoollee baachiftee akka faarsan dirqisiisaa jirti.
Guyyaan, “Ye Baandiraa Qan” jedhmee kabajamuu calqabe kun, mootota Habashaa duraan turan biratti hin beekamu. Isaaniif baandiraan galgalaa fi ganama waan farfamuuf, seera kophaatti baasuun isaaniin hin barbaachifne ture. Wayyaaneen garuu, seera tumte bira tartee, Mallasaan eegga du’e asis, footoo isaa wajjin iddoo hundaa dhaabuudhaan biyyi akka itti hirreenfatu goosisaa jirti. Gochi kun marti, baandiraa sana kan jibbisiisu yoo ta’e malee, kan leellisiisu ta’ee argamaa hin jiru.
Baandiraan Arenguwaadee, Bicha, Bayi ta’ee jiru kun, alaabaa killilootaa biraa (Tiraay irraa kan hafe kaan garbootaa,) caalee akka balali’u godhamee jira. Maaliif inni warraa biraa caalee akka balali’u godhame? Deebiin isaa garbummaa fi gooftummaa keessa waan jiruuf, achuma kesatti beedii argata jenna.
Wayyaanee booda kan dhufu ammoo, asxaa attamii qabatee akka dhufu tilmaamuun ni danda’ama? Kan Minilik? kan Haayilesillaasee? Kan Dargii? Moo,kan kan biraa ta’a?
Garbummaa Oromoo fi Baandiraa Toophiyaa
Nafxanyoonni, eegga humna qawween Biyya Oromoo garboomfatanii booda, Toophiyaa, Toophiyawwii ofiin jedhanii, maqaa Habashaa jedhamu irraa gara “Itiyoophiya” jedhamutti of jijjiiran. Uummanni Oromoos maqaa garboomfame kanaan kiristinnaa ka’ee „Itiyophiya Itiyophiyawwi“ jedhee akka of waamamu dirqisiifame.
Eegga Biyya Oromoo gutummatti garboomfatanii booda, “Ye Itiyophiyaa Baandira”, kan jedhamu akkuma kanaa olittii kaawuu yaaletti, seera isaanii keessattii tumatanii uummata Oromoo irratti fe’an. Otoo “baandiraan ol-bahaa ykn gadi-bu’aa jiruu maaliif deemta? Maaliif hin dhaabanne?” farda irraa maaliif hin buune? jedhamee Oromoo meeqatu foolisiin magalaa keessatti qabamee adabame? Ijoollee meeqatu mana barumsaatti dhaaname? reebamne?
Garbummaan eegga uummata Oromoo irra dhihaa-bahatti, kibbaa-kaabatti guutummatti diriiree booda, uummata Oroomoo biratti, baandiiran kun hiikaa attamii/maaliii argate? Hiikaa bilisummaa? kan birmadummaa? kan misoomaa? kan tokkummaa? kan abbaa biyyummaa? Moo kan garbummaa, hiyyummaa, doofummaa, gadadummaa, hamlee cabsaa fi cabsummaa ti? Oromoon, Oromummaa fi Toophiyummaa addaan baasee baratee jiru, kana deebisuuf waan itti rakkatuuf hin jiru. Kan itti rakkachaa jiru, kan handhuurii isaa “imiyyee Itiyoophiyaa” irraa cituu didee itti rarra’aa jiru duwwwaa dha.
Alaabaa Ummata Gadaa Oromoo
Uummnanni Oromoo yoom irraa kaasee, haalluu alaabaa kanaatti fayyadamaa akka ture, hamma yoonaatti waan qulqulleeffannee of harkaa qabnu hin jiru. Kunis, gaaffii Gadaan Oromoo yoom irraa kaasee sirna bulchiisa diimookraasii uummata kanaa ta’ee hojiirraa ooluu calqabe? kan jedhu wajjin akka walbira qabnee qorachuu qabnu nu afeeraa jira.
Haalluun alaabaa kanaa, falaasama, aadaa, amantii, seenaa, qabeenyaa fi ilaacha uummanni Oromoo uummaa fi uumama wajjiin qabaacha turee fi har’a illee irra jiru nuu mirkaneessa. Kan ummanni Oromoo bareedina isaatiif jedhee filate otoo hin ta’iin, kan jiruu fi jireenya ummata Oromoo keessatti ilaalcha waloon qaban waloon finiinsu ta’uu isaa nuu mirkaneessa.
Si’a kana keessa, seenaan uummata Oromoo inni dhugaan kuufamee jiru, ilmaan Oromootiin barreeffamanii gadi hahaa jira.Calqaba bar-dhibbee kudha-jahaffaa keessa(1522), innaa biyyi Oromoo karaa kaabaa Portugaalonnii fi Habashoonni, karaa bahaa ammoo Turkoonni Biyya Oromoo irratti duula hamaa deemsisaa turan sana, mootummaan jiddu-galeessa Oromoo Madda Waalaabuu jira ture. Bara kana, motummaan kan Gadaa Birmajii.
Abbaan Gadaa Birmajii bara sanaa Walaabuu Jiloo jedhama. Gootota maqaani isaanii Abaayyii Baabboo (Abbaa Duulaa) fi Jirmoo Horaa (Abbaa duulaa) jedhaman alaabaa kana qabachiisee akka diina biyya isaa qabachaa jiru kana irratti bobbaase, hayyuun Aadam Tiinnaa Jaarraa fi hayyuun Muusaa Haajii Aadam Saaddoo jedhaman, barroo “Seenaa Oromoo fi Madda Walaabuu” (Mudde/December 2011) jedhanii maxxansiisan keessatti ifa godhanii jiru. Heduu galatoomaa jennaan.
Akkaataan taa’umsa haalluu kanaa, akka ilaacha bara sanaatti innaa ibsan: gararraan, Gurraacha; jidduun; Adii, gaggallaan; Diimaa ture. Maaliif akkasitti akka taa’es, barreessitoonni kun wabii manguddoota oolanii bulan irraa argataniin gargaaramaa, barroo isaanii keessatti seenaa abbaa biyyuummaa uummata Oromoo fi seenaa gootota Oromoo dhaloota hammaaf ifa godhaniiru.
Waraanni Abbaa Duulaa Abbayyii Baabboon hoogganamu, maqaa “Booroo” jedhamu jalatti gumaaye. Kan Jirmoo Horaan hoogganamu ammoo maqaa “Barii” jedhamu jalati gurmaaye. Duulli waaraana kanaa eebba jarsoolii, yuubotaa fi dubartootaani geggeeffame. Dubartoonni siqqee (sinqee) fi bulbulaa dammaa, kan buqqee elellaanii fi calleen jifaaraman keessatti naqamee jiruu qabatanii eebba qenan. Eebba dubartoota kanaa keessaa, akka Obboo Aadamii fi Obboo Muusaan barressanitti, mee isaan kana akka fakkeenyaatti haa fudhanu:
- Bulbula diimaa sitti dhibaase. Ija diimtuu sibaase —
- Wantteen teessan diinatti hangaasuu gannaa haa taatuu
- Kotteen fardoota keessannii bakaakkaa roobaaa itti haa taatu
- Bishaann lagaa aannan isinii haa ta’u.
- Midhaan mukaa baksaa isinii haa ta’u.
- Diinni keessan raafuu bonaa haa ta’u.
- Jiruun keessan cidha haa ta’u.
- Kan diinaa awwaala haa ta’u, kkkf jechuudhaan miila hooggantoota waraana kanaa irratti dhibaafatan.
Sana booda, hooggantoonni waranaa, Abbayyii Baabboo fi Jirmoo Horaa, alaabaa kana, abbaa Gadaa Walaabuu Jiloo irraa fudhatanii ka’an. Waraanni Booroo, kan Abbayyii Baabboon hooganamu, dura ka’ee Lagaa Gannaalee cehe. Lixaa fi kaaba-lixaa (western and north western) qabatee diina irratti bobba’e. Itti aansee waraanni Barii, kan Jirmoo Horaan hooganamu, Lagaa Waabee cehee bahaa fi kaaba-bahaa (east and northeastern) qabatee bobba’e. Lamaanuu diina mancaasaa, Biyya Abbaa Gadaa Oromoo, kan Portugaalli, Habashaa fi Turkiin qabachaa jiran, bilisa baasaa, Laga Mormor (Laga Abbayyyaa) irratti walittin dhufan. Alaabaa Oromoo deebisanii achirra dhaaban.Kakuu seenan otoo hin dabsiin fiixaan baasanii, yeroo duraaf naannoo sanatti nagaan akka bu’u godhan.
Ummanni Oromoo, durii kaasee sirna Gadaatiin of ijaaree birmaduummaan jiraachaa ture. Alaabaan haalluuwwan gurraacha, diimaa fi adiin jifaaramee jiru kun, seenaa eenyuummaa fi maalummaa mootummaa Gadaa Oromoo mallatteessa. Ummata Oromoo bira iyyuu taree, hundeen isaa kan uummatoonni Kuush marti wal-faana qabaachaa turan ta’uu ni mala.
Otoo kun ta’ee jiru, ilmaan Habashaa fi jaleewwan isaanii, “kan dur hin ture, kan har’a Toophiyaa ittiin balleesuuf uumame“ jechuu isaanii itti fufanii jiru. Kun akkuma jirutti ta’ee, “Oromoo yemibaal hizb yellem“ jedhanii jiru miti? Biyyi “Oromiyaa” jedhamus hin jiru jedhanii irra deddeebi’anii nutti himaa jiru. Malli karaa kana tilmaamame deemsisuu dinnaan, hamma ammoo “Oromoo fi Amaarii Obbolaa dha, Goojjam keessati dhalatan” jechaa mala doofaa fi gowwaan illee fudhachuu hin dandenye baafatanii dibbee rukucchaa jiru.
Baandiraan Toophiyaa Mallatto Garbummaati
Baandiraan Habashaa uummata Oromoo wajjin qunnamtii attamii qaqba? jedhamnee yoo gaafatamne, deebiin keenya maal ta’uu danda’a? Deebiin keenya uummata Oromoof, mallattoogabrummaa fi garbichaa ti (symbol of slavery and colonisation) yoo ta’u,uummata Habashaaf(Toophiyaanotaaf) ammoo mallatttoo Garboomfataa fi ager Maqinaat (colonisation) jechuu iraaa kan hafe deebii biraa qabaachuu hin dandeenyu. Itti dabalee, mallattoo seenaa nugusoota Habashaa, kan Taabota afurtamii afurii fi kan diktaatorooti jechuu ni dandeenya.
Baandiraan Habaasha, Biyya Abbaa Gadaa Oromoo eegga qinnyii ager godhate irraa kaasee, bullukkoo fi wandaboo uummata Oromoo irraa saamee, dabaloo fi bututtuu isaa itti uffisee taa’aa jira.Bar-dhibbee dhuma 19ffaa irraa kaasee, uummaanni Oromoo dabaloo fi bututtuu Habashaa kana uffatee deegaan jiraachaa jira.
Hamma Axee Minilik dhufee, humna qawween Toophiyaa har’aa kana Oromoo irratti ijaaretti, Biyyi Toophiyaa jedhamtee waamamtu hin turre. Haa ta’u malee, uummanni „Habashaa“ jedhamuu fi biyyi isaanii „Abyssinia” jedhamtu akka turte seenaan ni beeka. Isaan garuu seenaa kana otuma beekanii wallaalaa seenaa ofii ta’aa jiru. Otoo gara mana kuusaa barroo (libraries) London, Romaa ykn Paaris dhaqanii, waa dubbisanii barachu danda’u ture.
Uumama Toophiyaa ilaalchisees, maqaan Toophiyaa jedhamuu, Afaan Griikii ta’uu isaa fi ummatoota bifa guraacha qaban, warra Afrikaa keessatti argamaniif kan kenname ta’uu isaa ni haalu. Isaan “Bayibila” wajjin uumamee nuu kennamee jedhani itti sagadu. Dhugaan jiru garuu, otoo Biyya ajajaaHaamsaa Alaqaa Giyorgis itti dhjalate, boodaa kan Qiddus Giyorgis jedhame (kan isaan itti sagadan) dhaqanii gaafatanii, dhugaa jiru barachuu danda‘u ture. Rakkoon jiru ammoo, Habashoonni namoota dhugaa barbaadan otoo hin ta’iin, faallaa dhugaa dhaabachuu fi seenaa dabsuuf warra uumaman waan ta’aniif, iddoo dhugaan jiru hin dhaabatan, dhaqaniis hin dubbatan, hin gafatan.
Seenaan haalluu Baandira Habashaa, seenaa Qidus Mika’el, Qidus Gabr’iel, Qidus Giyorgis, Soostuu Sillaasee, zewud, zufan, nuguse-nägest kkf ta’ee otoo jiruu, “mallattoo birmadummaa uummata Toophiyaa, isa waggaa 3000 qabu jedhanii qaani tokko malee barreessanii odeeffatu. Uummanni Oromoo fi kan Oromoo wajjin garboome hundi, akka isaan wajjin uumametti hololaa jiru. Otoo kan Oromoo ta’eera ta’e, uummanni Oromoo baandiraadhuma Habashaa kana qabatee waan mirga isaatiif hin falmineef hin jiru ture. Mirga Oromoo kan sarbe waan ta’eef, uummata Oromoo biratti laguu ta’ee jira.
Alaabaa Bilisummaa Oromoo
Baandiraan Habashaa, inni haalluun isa magariisuu-keelloo fi diimaa ta’e kun waan alaabaa garboomfataa ta’ef, qabsaawonni Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) innaa prograama duraa sana (1974-76) baasan, uummata Oromoo garbummaa Habashaa jalaa baasuuf alaabaa kana qabatanii bahan.
Alaabaa Bilisummaa Oromoo, kan ABOn qabsoon hidhannoo ittiin calqabame
Alaabaan kunis, mallattoo bilisummaa, kan uummata Oromoo garbummaa baandiraa Habashaa jalaa baasee, birmadummaa uummataa deebisee gonfachiisuuf xiyyeeffatee kan ka’e ta’uu isaa mirkaneessa. Har’a ilmaan Habashaa fi jaleewwan isaanii ija attamiin alaabaa kana ialaalaa jiru? Habashaan waan uummata Oromoof ta’u maraa “ hin ta’u” jechuu malee, ni ta’a jedhanii hin beekan. Jechuus hin danda’an. Alaabaa Oromoo beekuu dhiisuu isaanii dura iyyuu, “uummanni Oromoo”jedhamu hin jiru jedhanii jiru. Har’a illee taanaan Itiyophiyawwinnet yoo ta’e malee Oromummaan uummata Oromoof akka hin taane jaleewaan isaanii barsiisaa jiru.
Namni, Oromoon akka sabaattii jiraachuu isaa haale, attamitti seenaa saba kanaa, alaabaa saba kanaa, araddaa saba kanaa baruuf fedhii qabaachuu danda’a? “ Sabni Oromoo jedhamu hin jiru”, eegga jedhani booda, biyyi “Oromiyaa” jedhamu hin jiru jechuuf waan saalfataniif hin qaban. Biyya sana egga hin beeknee, daangaa biyya sanaa baruuf waan dhama’aniifis hin qaban. Seenaan uummata Oromoo har’a injifannoo gad-hahaa jira. Seenaan warra dhugaa qabuu isaaniin awwaalaa akka jiru hubatanii, otoo of qajeelchuu danda’anii garidhaa jennaan.
Nagaan fi Bilisummaa Wajjin,
Tufaa Nadhabaasaa