text:
Tarree Mammaaksa Oromoo
Kan akka fardaa nyaatu gaafa akka namaatti nyaate du’a.
Garaacha dheedhii garaatti beeki.
Midhaan warra raatuu bona bona nyaatu.
Haadha hinqabdu hakkoof boossi.
Keessumaa qamalee raafuu keessati argu.
Hiyyeessa boo’icha hingorsani hinnuu jalleesee naqa.
Sareen sarbaa hinqabdu mukarbaa hinyaabbattu.
Gadheen qalbii hinqabdu kan darbe hinyaadatu.
Kan lafatti wal hintaane muka waliin hinkoru.
Fincaan lukkuu kan arge haa himuu.
Durattuu durii maalayyaa waaqoo lama tahe.
Arrumaa salaattee arrumaa maraatte.
Yaanni karaa hin dhaleessu.
Qilleensarratti mana hin ijaaran.
Dhugaan niqallatti malee hincittu.
Osoo gubadhuun kolfa jette akaayiin.
Eboo darbatanii jinfuu hinqabatan.
Akka cabanitti hokkolan.
Niturra malee niurra jette boonbiin.
Alaa manatti galan.
Kokkolfaa nama nyaatti gonfaan.
Katuffatantu ardaa dhaala.
Bara barri argate buqqeetu dhagaa cabsa.
Harreen fe’aa barbaaddu ufiin ooydaa dhufti.
Soogidda ofii jettu mi’aayi anaa jettu dhagaa tahi.
Kormi biyya ofiitti bookkisu biyya ormaatti ni mar’ata.
Qeerrensa eegee hinqaban qaban gad hin dhiisan.
Muka biyya jiruun mana ijaaran.
Haatee durbaa jennaan dur kaa jedhe mucaan.
Ka bira dhahan hin beekne isaa dhahan hin beeku.
Galle jette lafoon farda jala galtee.
Hadaamii ollaa hagamsaa imimmaan irraa hinqooru.
Baddu baddi malee saree ija hin dhiqan.
Warruma keennaa harreen hin taane jedhe namichi booyyee ari’ee.
Iilkaan mutaan seene budaan seene.
Moluu tiyya boruufuu si’abdadhe” jedhe jaarsi aduun mataa dhoofte.
Garaa ofiituu wollaalaaf heexoo itti dhugani.
Suuta ejjatan suuta qoreen nama woraanti.
Bor ni agarta jennaan edana akkamitti bulee jedhe ballaan.
Dhukkubni na ajjeesuu hin jirre hamaaf tolaa addaan naaf baase.
Cabaan baqaqatti irkate.
Ija jirtu qorsa buusani.
Ka qotiyyoon iyyuu male qacceen iyyiti.
Ni ta’a jennaan harree qallee hin ta’u jennaan harree gannee isumaa fidaa jennaan dhaqnee dhabne.
Ollaa fi dugdaan ka’an.
Gonfoon calqaba baddeet dhoofnan kutaa hanqatte.
Gogaa naaf hafaa jedhe waraabessi biyya isa hinbeekne dhaqee.
Hriyaan garaa walii hin beekne malkaa ceetu maratti walkaksiifti.
Hiriyaa garaa firaa gadheetuu garaa hiraa.
Boriif boorri jiraa.
Garbbittiin gargaarsa argatte majii dhoksittii.
Hamman sii massakkare beettaa jennaan, hamman si tajjabee beettaa itti jedhe jedhu.
Bitaan yaabanis mirgaan yaabanis waligeenyi kooradhumaa.
Sabab jette ballaan farda yaabdee.
Ijoolleen gajee torbaa anatuu keessaa korma jedhee geerare namichii jedhama.
Yaawaaq siifan ka’a, achumaanan gaayyaa koo fudhadha jette jaartiin
Niitiin afaan kaa’a barte, kabaluuf jennaan afaan bante.
Sanyii ibiddaa daaratuu nama guba.
Qeesii mataa sabbataa amajaaja dabboo sanbataa jedhu.
“Haalleluyyaa yaa rabbi sooressa ajjeesi, nyaannee dhugnaa” jedhee abbaaten taskaara yaade jedhu.
Aaki Jedhan waa tufan mammaakan waa himan.
Dubbiin mammaaksa hin qabnee mannaa ittoo sogidda hin qabne wayya.
Miila lama qabaataniif muka lama hin koran.
Qottoon maal nu godhe, kan nu miidhe muka keenya isa jallate jedhe mukni jigan jedhan.
Yoo hundumasaa dubbatan garaan duwwaatti hafa jedhan.
Yaa marqaa si afuufuun si liqimsuuf jedhe.
Odoo beeknuu hubaa wajjin nyaanna jette sareen jedhan.
Mana eegaan bara eega jette sareen jedhan.
Akka garaakoo jette sareen nama gararraan bishaan dhugdii jedhan.
Biddeen nama quubsu eelee irratti beekuu jedhan.
Akka abaluun sirbaan morma nama jallisa jedhan.
Lafa rukutanii maggaanyaa ofiin qixxeessu jedhan.
“Kopheen muka yaabdee seexanatu na kuffise jettaa” jette seexanni jedhan.
“Maqaan baduu mannaa, mataa baduu wayya” jette gondaan ciniintee haftee.
Ulfeessaniit ulfaatu jettet haati ilmaaf farda qabde.
Firaan boonu malee firatti hin boonan.
Harreen ofiifuu hingaltuu loon galchitiiree?
Midhaan dura facaasan sinbirri nyaattet nama dura dubbate namni komata.
Ol kaayan malee olka’aniif hin fuudhan.
Boru hinbeeknen qodaan bukoo ishee lama.
Argaa toleef goromsi hin ottoomu.
Sareen namaan buluuf udaan namaa nyaati.
Kan kunootii hiin argine kuunnotii hin argu.
Kan harree hin qabne gaangee tuffata.
Abbaan daadhii dhugeef ilma afaan hin urgaayu.
Akka ormaattan sirbaan morma nama jallissa.
Kana ceenaan lagin hin jiru jette haatikoo.
Akka jedhan dhageetee shaniin gufufaan deete.
Harkaan dhaabanii barbareen nama gubdi.
Taakuu dhiiftee dhundhuma deemti.
Wallaalan bishaan keessatti dheebota.
Wal jaalateef lafoon wal hin hudeeltu.
Namin lafarratti wal shaku muka waliin hin koru.
Morki baduu mannaa mormi cituu woyya.
Akka ija tiyyaa maaltu naaf kajeela jette sareen.
Gaafa maal nyaanna jedhan damma nyaatan.
Hirriibni hiryaa du’aati.
Afaaniin sheekuseen lukaan gara mukaa.
Afaan lafa taa’u lafee alalcha.
Horiin deegaa qilee irra dheeda.
Lafa itti hin deebine maqaaf hin badadan.
Bishaan malaan waaddan.
Baraan barruu horan.
Dhugaan hin qallatti malee hin cittu.
Jaarsi du’uu ka’e si hin abaarin daa’imni guddatu si hin jibbin.
Waaqatu nu eega jedhanii balbala banaa hin bulan.
Hin ta’a jennee saganee woma ta’uu dhabne.
Hin taane kiristinnaan Badhaasaa itti deebi’aa kaasaa.
Guddateef dubbii harretti hin fe’an.
Qaallu salphattu nama du’utti waaman.
Garaan badaan waan nyaatan nama himsiisa jedhe abbaan kiyya.
Harkaan dhaabatan lukaan dhiitan.
Kan arba ajjeese furrii hin baafatuu?
Waanyoon yoo kufan waan caban nama seeti.
Namni farda koorse galgala kooraa baata.
Farda hidhatan machiin tolti.
Gowwaa sobii qaroo qeensaan qabi.
Karaan dheeraan lubbuu nama dheeressa.
Soddaa jiruu sanuu balbala jiruu wal hin lolan.
Aak jedhan waa tufan mammaakan waa himan.
Olkaayaniif malee ol ka’aniif hin fuudhan.
Haati hattuun intala hin amantu.
Abbaa gabaabaa ijoolleen hiriyyaa seeti.
Abbaan daadhii dhugeef ilma afaan hin urgaayu.
Abbaan iyyatu malee ollaan hin birmatu.
Haadha laalii intala fuudhi.
Dura na dhungatteef dhirsa naa hin taatu jette intalli.
Hamma namaa hin Geessuu cabsa namaa hin teessu.
Afaan Hamii Bare Utubaatti hasaasa.
Namichi Guyyaa Bofa arge halkan Gaaddidduu isaa dheesse.
Waan Dabruuf maqaa hin dabarre hin fuudhan.
Hin barihu Seetee Gorduubatti hadde.
Anatu Caalaan ciinciraa haaduu afaan buute.
Gubattee hin beektuu ibiddatti gamti.
Jaartiin bara buttaa duudde hoo luboo jechaa hafti.
Akka durii fi harka xuriitti hin hafan.
Ani hoo duruu gubattuudha jette beddeen mana keessa gubattee.
Keessa namaa hin beektuu keessa qabattee namaa kenniti.
Sangaan bara qote hedata.
Waan uffattu hin qabduu aguuggattee haaddi.
Karaan sobaan dabran galatti nama dhiba.
Hantuunni haadha jalatti gumbii uraa barti.
Namni dhukkubsataa manaa qabu du’a gahii namaa hin oolu.
Hojiin waaqayyoo fi kolfi saree hin beekamu.
Haadhaa fi adurree hin dhaanan.
Warri guddaan aduurree wasaasaa baata.
Adurreen keessi bineensa.
Maraatuu keessi gamna.
Waaqayyo beekee bofa miila dhowwate.
Waan waaqni qocaaf kaa’e illeettiin hin fudhattu.
Foon lafa jiru allaattiin muka irraa wal lolti.
Waraabessii biyya namni isa hin beekne dhaqee itillee naa hafaa jedhe.
Manni of–jajjuu karaa dura.
Bor hin bekneen qoda-bukoonshee lama.
Kan of jaju hin dogoggoru.
Haati mimmixaa kanuma kootu guba jetti.
Ija-jabeessarraa sirbi hin fokkisu.
Duulli amma oduu hin gahu.
Iyyaniif dhalcha hin ta’u jedhe korbeessi hoolaa korbeessa re’eetiin.
Iyyan malee hin dhalchanii jedhe hoolan korpheessa re’eetin.
Mana aanu malee mana aaru bira hin dabran.
Ollaa fi Waaqatti gadi bahu.
Ollaan bultee beeka akka itti bule abbaatu beeka.
Itti qabataaf cidhi ollaa jira.
Garbittii lubbuuf fiigdu ollaan qophee dha jedha.
Garbittiin gargaarsa argatte majii dhoksiti jedhan.
Jarjaranif Abbaa dura hin dhalatan.
Aartu qotadhu” jedhe namichi saree biddeen dhoowwatee.
“Ajjeechaarra sukkuummaan sodaadha” jette tafkin.
Of-jajjuun loon lamaa, tikseen kuma lama.
Nama fardaan barbaadan lafoo argatu.
Silaa dhufa hin ooluu, kajeelaa dura waami.
Dhamaatuun dhama raaftee “weessootu na dide” jetti.
Ijjii fi ijoolleen tika baddi.
“Bagan si arge” jennaan “bagan si hin dhokatiin” jedhe hattuun abbaa manaatiin.
Maraattuu fi sooressi akka argetti haasawa.
Namni dhama’iif uumame habjuun dhagaa guura.
Fardaa fi harree okaa itti haamu, ana qacceen dhoqqeetti gadi dhaanu” jedhe qottiyyoon
“Dhabaaf malee fooniif nu uume” jette sareen.
Goondaan wal qabatteet laga ceeti.
Sangaan biyya ofiitti bookkisu, biyya ormaatti ni mar’ata.
“Oduuf na qalani” jette lukkuun.
Cubbuun bishaanii harka buleen nama nyaachisa.
Kan nyaatee fi kan kaate waa jalaa baha.
“Maali fardi ni maraatee?” jedhe waraabessi hari’ee dadhabee.
“Adeemsa abbaatu oftolchaa, fuula Waaqatu nama tolcha” jedhe Jaldeessi.
Afaan gaariin afaa gaarii caala.
Hafaasaarra afaansaa.
Namni dhadhaa afaan kaa’an dhagaa afaan nama kaa’a.
Harreen yeroo alaaktu malee yeroo dhuudhuuftu hinbeektu.
Bari fallana, takka namaa fodogaa, takka nama fondoga.
Harka abbaa tokkotin ibidda qabachuun nama hindhibu.
Kan darbe yaadatanii isa gara fuula dura itti yaaddu.
Dhabaaf malee sombi kan sareeti.
Qaroo dhabeessi “maal barbaadda” jennaan “ifa” jedhe.
Re’een kan tokkoo raafuun kan tokkoo, kis jennee kiisii dabalanne.
Dureessi kennef deegaa hudduun dhukkubdi.
Yoo itti hubatanii ilaalan tafkiin ija qabdi.
Kan haadhatti barte amaatiitti.
Arge jettee hin foksin, dhagahe jettee hin odeessiin.
Sangaan biyya ofiitti bookkisu, biyya ormaatti ni mar’ata.
Kan tokko qabdu hirriiba hin qubdu.
Cubbuun bishaanii harka buleen nama nyaachisa.
Akkuma dur seeteet jaartiin qullaa lafaa kaate.
Sagal ka’uu irra sagal waamuu wayya.
Silaa dhufa hin ooluu kajeelaa dura waami.
Ani badeen waan bade hin galchitu.
Namatti himu malee, namatti hin hidhan.
Namni akka fardaa nyaatu gaafa akka namaa nyaatu du’a.
Okkoteen waaqa hin beekne, eelee bishaan kadhatti.
“Nyaadhee sifixuu dadhabus, haadhee siballeessuu dadhabbaa” jette lukkuun.
Gowwaan gingilchaatti bishaan waraaba.
Dhiiraa jirtu dhiirummaa hin dhuunfatan.
“Dhabaan hin galani” jette haati hattuu.
Ameessi okolee dide okkotee hin didu.
Dullachi waan garaa qabu alba’a.
Iyyitee hin beektuu iyyinaan “Badaa, badaa” jette.
Qalbii malee ijji hin argitu.
Maqaan erbaniif haarawa hin taatu.
Kan sangaan iyyuu male qacceen iyyiti.
Waraabessi guyyaan yuuse beekkachiise.
Dhamaatuun dhama raaftee weessootu na dide jetti.
Suuta deeman suuta qoreen nama waraanti.
Hammaatanis hammaaranis dhuma hin ooltu.
“Numaaf haati hin bane” jedhe gowwaan haadha ajjeese.
Osoo garaan addaan nama hin baasin, karaan addaan nama baasa.
Namni ilkaan miidhagu, hidhii walitti hin qabatu.
Namni bakka ciisu argate bakka itti diriirfatu barbaada.
Re’een baala agarte qeerransa hin argitu.
Harree hin qabnu, waraabessaanis wal hin dhabnu.
Bara gaddaa mataa lafa godhu.
Bara quufaa lukkuutu dhuufa.
Kan nyaateefi kan kaate waa jalaa baha.
Mucaan du’aaf dhalate wareegaan hin guddatu.
Itti himne yoo dhageesee, itti kennine yoo olkeesee.
Waan dhufu hin beekanii saree tana akaayii barsiisaa.
Abbaan cabsaa ofitti hin xiqqeessu.
Abbaan of hin argu; dhakaan of hin darbu.
Billaachi ofiifuu hin qabduu dhagaatti uwwifiti.
“Yaa anaa durii” jette cirrin fadrdarraa kuftee.
Ayyaanni haftuu haadha warraa ajjeesa.
Quufan malee hin utaalani utaalan malee hin cabani.
“Godaa mannaa godoo wayya” jette haftuun.
Tika didaan dhiyaana dida.
“Akka ganamaa seetee narra hin ejjetiin” jette sokoruun.
“Moo yaa afaan” jedhe funyaan.
Manni ija daha malee, gurra hindahu.
Kadhatanii galanii weeddisaa hindaakan.
Agabuu si bulchuuf ganamaan si beelessa.
Bakka loon hin oolle dhoqqee hin argani.
Cuunfaa baay’isuun dubbii gogsuudha.
Duubaan dulluma jettee jaartiin tokko ragadde.
Irreen hin moyan, alagaan hin boonan.
Eega kooraan dammaqe fardummaa maaltu jira, eega dubbii dadhabee.
gamnummaa maaltu jiraa.
Jooraa ooltus sareen waan hin jirre hin fuutu.
Leemman bareeddeef marqaan hin mi’aawu.
Karaafi dubbii odoo arganuu irraa goran.
Leenca humnaan roorrisu, qamaleen malaan ajjeefte.
Lukkuun biyya hin qabdu, bakka bultu hin dhabdu.
Maraattuufi sooressi akka argetti haasawa.
Mucaan ” nyaanyaa” jedhe osoo hin nyaatiin hin hafu.
Of-jajjuun loon lamaa, tikseen kuma lama.
“Osoo wajjiin gallee hoolaa, walii qallee” jette jeedalli sareen.
Ari’ii biyyaa baasii qabii itti hasaasi.
Baran barruu koran.
Bareedina gurraachaafi dubbii gamnaa nama bira gaheetu hubata.
Abjuun bara beelaa buddeen, buddeen jetti.
Tafkiin gaafa haxaawan, gowwaan gaafa gorsan itti abaasa.
Namni namaaf qoricha.
Marartoon du’a hin oolchu.
“Aartu qotadhu” jedhe namichi saree biddeen dhoowwatee.
Adeemsa karaa fagoo calqabni tarkaanfii tokko.
“Ajjeechaarra sukkuummaan sodaadha” jette tafkin.
“Ani hin hanbifannee, ati hin qalbifanne” jedhe namichi.
“Dhabaaf malee fooniif nu uume” jette sareen.
Ijaafii saree namarraa hin deebisan.
Jaalala ishee hin beektuu dhungannaan boossi.
Dhagaheef heerumtee, argeef deesse.
Nama horii hin beekneef, lukkuun luka lamaa horiidha.
Namni dhama’iif uumame abjuun dhagaa guura.
Gowwaan isa darbe malee isa dhufu hin yaadu.
Abshaalli ofii nyaatee, gowwaa afaan diba.
Kan abdatanii mana ishee dhaqan akaayii nama afeerti.
Hin bari’u seetee manatti hagde.
Humna qarqa baasuufi soora ganna baasu abbaatu beeka.
Kan abdatan irra kan argatantu caala.
Barcuma ulfinaa abbaatu of jala baata.
Jabbiin hootu hin mar’attu.
Waraabessi biyya ofii nama haanyaatuu.
Kan citaa hinqabneef kan citu baasti.
Ijibbaata beelaa eelee sagal dhaabu.
Hiyyeessa irraa liqeeffachuu mannaa sooressa kadhachuu wayya.
Nuugiin tumanii nyaatan, humna baaterra hin jirtu.
Nagaroon qoree baala bakkanniisaa, harsaamessatti saadiru.
Maraattuun keessi fayyaadha.
Citaa malee mana hin kabatan.
Arbi lama yoo wallole kan miidhamu sambaleeta.
Abbeen nyaataa buleef qabateen jala hinbulu.
Alagaa ilkaan malee garaa isaa hinargani.
Qunnii buqqisaniit, abaabilleetti darbu.
Raafuun hanga okkoteen qabatu affeelan.
Tafkiin utaaltus laga hin ceetu.
Tokko namaatu nama dida, kan lammata abbaatu of dida.
Suuraan gaariin abbaa fakkaata.
“Takkuman kufee, suutan ka’a” jette jaartiin
Qunxur mana fixxee cimmif mana gattii, jedhan.
Muka koruun nama hin dhibu, bu’utu nama dhiba.
Surree namaa ergisani irra hin taa’inii hin jedhani.
Ibiddi garaa foon hin waadu.
Dubartiin fira hin qabne mana masaannutti baqatti.
Hiriyaa malee dhaqxee gaggessaa male galte.
Hiyyeessi har’aa quufeen bulaatti duutee bulti.
Boolli guyyaa argan halkan nama hin nyaatu.
Hudduu abbaan dagate tusseen sagal ciniinti.
Kan qalbii fi jaalalli ajjeese hin fayyu.
Adeemsa abbaatu oftolchaa fuula waaqatu nama tolcha jedhe jaldeessi.
Alagaan gaafa kolfaa firri gaafa golfaa.
Malaaf malli jira mucaaf harmi jira.
Adurreen riphattee hantuuta argachuu hin ooltu.
Kan gabaan dhaga’e gowwaan galee niitii dhokse.
Galgala maal nyaanne jennaan rafnee bulle jedhe jedhan.
Akka haroon hin guunne akka raachi hin duune jedhan.
Tikseen taakkuutti dhiistee dhumdhumatti kaati.
Kan si tumetu na qoree.
Namni gaafa hiyyolee qurri isaa duude osoo hiyyolee jeduu hafa.
Warra afaan walii beekuu, harreetu balbala cufa.
Kan sireen nama hin dadhabiin tafkiin nama dadhabdi .
Yoo dheeraan tarkaanfii malu, gabaabaan hulluqaa malata.
Maqaan baatu fi karaan baatee hin deebitu.
Saree adeemtuu dill’uu goromsaatu darba.
Mi’a wal fakkaatu walbiratti fannisu.
Hantuunni farroofte qara eeboo arraabdi.
Lubbuun abbaan gate lama hin bultu.
Harki tokko ni dhiqa malee,hin qulqulleessu.
Maal baasuuf dhama raasu.
Wacitii abbaan cabsee kaa’e, kan dhiqee kaa’e itti kakata.
Raafuu fixee rafuu dide.
Keessa keessa adurreen bineensa.
Osoo horiin hin galin hattuun mooraa guutte.
Fuulli fi nyaanni dhoksaa hinqabu.
Ilmoo bineensaa foontu gara bosonaa heda.
Kan akka walii loon walitti yaafatti.
Kan ilkaan ofii dhalchu, kormi hin dhalchu.
Wanta odeessanii fi wanta bobeessan hin dhaban.
Dhabaaf malee cirriin cooma kajeelti.
Garaa laafinatti, alaltuun bishaaniin nyaatamte.
Roobiin garbaa baatee, fiixeensa arraabdi.
Salphoo soqolatte, soqolaa gargaaru.
Salphinni abbaa lafaa bara midhaan bade.
Galaanni bakka bultii hin qabne, gudeelcha guuree deema.
Qarri qara hin muru.
Tafkiin lafatti walnyaatti, namarratti wal baatti.
Kan mana qabu mala hin dhabu.
Firri wallola malee gaafa rakkoo wal irratti hin ilaalu.
Bishaan darbe hin waraaban.
Daakaniif hin marqan, dharra’aniif hin argatan.
Madaan qubaa abbaa guba.
Sanyiin waan facaasan magarti.
Ofii nyaatan ormaa laatan.
Gaddeemtuun namaa harree ribbii hormaata fuuti.
Beekte beekte jennaan niitiin qeesii kitaaba miiccite
Waan qabaniin gabaa bahu.
Maanguddoo fi eeboo dura hin dhaabbatan.
Na argaa na argaan na dhoksaa fida.
Haatii fi gabaan waan namaa kennitu hin beekan.
Jaartii soba raftu, qaqawweessi hin dammaqsu.
Kan dulloome jaarsa, kan du’u dargaggeessa.
Gurri dabarsaan ollaa walitti naqa.
“Yaa saree ciidhni akkami” jennaan “isa quufe hin kadhatu, isa beela’e immoo ni dhowwatu” jette.
Duuni biyya wajjinii, hirriiba jette jaartiin.
Ifaan sooratan dukkana daakkatu.
Waan gaarii seetee mimmixa dhuka ykn bobaa jala kaawwatte.
Jarjaraan re’ee hin horu.
Gowwaa al tokko arrabsi, innuu lammata of arrabsa.
Ijoolleen nyaataaf waaman ergaa seetee diddi.
Kan mootu dhaani jennaan dhirsi galee niitii dhaane.
Sinbira lubbuuuf kaattu ijoolleen tapha seeti.
Kan waraane ni dagata; kan waraaname ni yaadata.
Keessummaan keessa namaa hin beekne gaaffii dheeressiti.
Lama na hin suufan jette jaartiin qallubbii hattee.
Humnaan nyaataniif,humna hin ta’u.
Muka jigetti qottootu baay’ata.
Arrabakoo yaa laxxisaa, situ faallee na hanqisa.
Of hubde yaa dhakaraa kan harkaan mukatti of buufte.
Osoo hin hubatiin harka hin gubatiin.
Irra turuun farda uruudha.
Takkaa diimanne jette nuugiin.
Namni namatti jennaan, erbeen saawwanitti jette.
Bakka arfaasaa dhaabbatan, birraa dhaabbatu.
Kan barri namatti fide,hiriyaan namatti qoosti.
Kan bonni ajjeese,ganni maqaa fuudha.
Harkaan kennanii, miilaan barbaada deemu.
Barri ni darba, taajjabni ni tura.
Kan humna qabu reebee(dhaanetu) booyicha nama dhowwa.
Kan qunnaan galata hin ta’iin daa’ullaan galata hin ta’u.
Aadaa fi aduu ni dhokatan malee hin badani.
Bishaan yoo nama nyaatu nama kofalchiseeti.
Caama ganamaa kan beekuutu ho’ifata.
Dololloon nama hin fudhatuu laga guddaa nama geessi.
Biyyaa bahaan malee biyya hin yaadan.
Dhalee lakkaawu dhadhabee jettee kurupheen tokko dhaltee.
Dheeratteef leemmanni gudelchaa hin taatuu.
Holqaa seenani dukkana hin sodaatan.
Hora bu’anii dhoqqeee hin lagatan
Of jajjuu hantuutaa eegeen lafa hin gahuu.
Hamii fi eegeen abbaa duubaa oolti.
Deemaa oltu barattu malee barumsaa hin argattu.
Gabaabbatu iyyuu abbuma warraatu diinqa taa’a.
Ibidda rafe huubni achuu kajeela.
Kan garaa malee kan maqaa yoom na dhibbe jedhe waraabessi.
Buddenni nama quubsu eeleerratti beekama.
Re’een kan ofii hin beektu sareedhan eegee gad qabadhu jetti.
Waraabessa darbee sareen dutte.
Osoo hin hubatin hin dubbattin.
Harree ganama bade galgala kurkuriin hin argu.
Roobuus caamus ijii misiraa lama.
Bakka oolan irraa bakka bulantu caala.
Akka qottiyyoon gooba jettee raachi dhootee duute
Hiriyyaan garaa walii hin beekne guyyaa hunda kakuudha.
Abjuu sodaatanif hirriiba hin dhiisani.
Kan garaan yaade miilii ganamfata.
Miximixaa harkaan dhaabanii gubaa himatu.
Namni yaraan imaanaa gatee lafti yaraan sanyii nyaattee.
Olkaa’an malee ol ka’anii hin fuudhani.
Harreen hidhaa kutte jennaan ofittuu gabaabsite jedhe.
Qunceen wal gargaartee arba hiiti.
Adurreen kan bakka loon oolan hin beekne galgala aannan dhugdi.
Midhaan warra gowwaa bonaa ganna nyaatu.
Abbatu of mara jedhe boofni.
Abbaan mana jiraa gurri ala jira.
Adda nyaataniif hin gabbatani.
Ijji gamnaa dura boossi.
Tanaa warri rafnaan jette sareen.
Harree hin qabdu farda namaa tuffatti.
Jiruu fi soddaa hin tuffatani.
Ijji badduus bakki ijaa hin baddu.
Harki hanna bare dooluuttuu socho’a.
Dubbii barbaada sareen gabaa baati.
Gorsa diddu du’a hin diddu.
Muka beekan qoricha hin se’ an.
Heexoo galataaf oso hin taane qorichaaf dhugan.
Ilmii fi biqilli guyyaa malee hin dhalatu.
Kan dhaabbattee si hin agarre, teessee si hin argani.
Abbaan loonii dhoqqee hin xireeffatu.
Tiruun bulte lafee taati.
Cubbuu sodaachuun booruuf.
Dallaan abbaa kudhanii yeroon hin cufamtu.
Daangaan jaalalaa afaanii baasanii walii laachuudha.
Deeganiif hin du’an.
Deegarra ulfaatti jedhee namtichi ashaboo mataatti baate.
Duutiifi dullumni hin hafan.
Eeboo darbatani jinfuu hin qabatani.
Fardi biraan nama gaha malee hin waraanu.
Fiigee fiigee kormi sangaa ta’a.
Fooliin gaariin kannisa harkisa.
Foon lafa jiru allaattii lafa irratti wallolti.
Abbaanuu hin gallee, fardaaf booyyanni.
Adda baane jedhe namtichi furrii fudhatee.
Lagaatu walitti yaa’a malee garaan walittii hin yaa’u.
Gadheen niitii, dhiirsa hamatti.
Yoon ani du’e araddaan hin margin jette harreen.
Ofiifu duutii maaf of huuti.
Foontu fooniif rifata.
Naatu beekaan beekkumsa hin taatu.
Akka kufanii hin cabani.
Bittaa wallaalanii gabaa komatu.
Fardi badaan farda balleessa.
Harmaatu lama malee aannan tokkichuma.
Badiin saree gaafa duute.
Guddatee guddatus gurri mataa hin dabartu.
Akka beekan bulan.
Lukuun abbaanis qabu, bineensis qabu iyya hin dhiistu.
Tunis dhukkuba taateef tessuma nama dhowitii jedhe namichi dhullaan qabde.
Yoo akka nyaattu homaa hin taatu yoo akka aadduu barana him baatu.
Saroonni walnyaatti kan ishii nyaatu hin argan.
Namni Jireenya isaati fakkaata.
Hamma fedhe guddatan, gosa ofii hindarban.
Nama guddisuun of guddisuudha; nama xiqqeessuun of xiqqeessuudha.
Jaarsi du’aa adeemu si hin abaariin, bishaan gu’a gahe si hin nyaatiin.
Kabaja balbalaaf hindaaqqoon gadi jette.
Mana balbala malee hin seenan, utubaa bakka malee hin dhaaban.
Muka jalaa ol Koran malee, gubbaa gadi hin koran.
Waraabessi waa nyaatu tokkuma kan maqaan badu hunduma.
Aannan banaa dhiisanii hattuu namaan jedhan jette adurreen.
Bakka sareen jirutti, namatu dhuufee hin gaafatan.
Kijibni nama oolcha malee, nama hin bulchu.
Karaan sobaan darban, gala nama dhiba.
Foon naaf kenneet, albee na dhorkate.
Adurreen garaa muratte, leencaan qixa nama sodaachifti.
Garaa murtii murate, bishaan raafuutu gabbisa.
Garaan murtii hin qabne, diina abbaati.
Namni namumaa, ija nyaadhu” jette allaattiin.
Gara jabeessa heexoon hin albaasu.
Qeerransa eegee hin qaban, qaban gadi hin dhisan.
Ijji dhugaan boosse, imimmaan hin dhabdu.
Mari’ataan gowwaa hin qabu.
Maraatanii biyya hin bulchaan, mari’atanii malee.
Maqaa ni bitan malee, hin gurguran.
Maqaa hannaa, abbaatu ofirraa eega.
Hirriibni baay’een duumessa hiyyummaati.
Bishaan lagaa dhume jennaan boosettiin ilil jette.
Qoree dur dirteef hiyyessi okkola.
Adaamiin olla agamsaa, imimmaan hin qoorfattu.
“Sangaa ofiinuu alba’u eegee qabdee raaftaa?” jedhe manguddoon oromoo.
Dubbiin rabbi suuta.
Namni kadhachuu hin dhiisu, rabbi waan murtee hin dihiisu.
Bakka rabbi itti nama hidhe, funyoo malee ijaajju.
Manni waaqni ijaare hin jigu.
Bagan kufe, bagaan ka’e, kan naqabuu fi kan na dhaabu addaan baafadhe jedhe namtichi.
Kan offii buletu nama bulcha.
Dheebotan malee, mi’aa bishaani hin beekan.
Gubattee hin agarree, abiddatti gamti.
Boora’u malee hin taliilu.
Oduun soora (nyaata) gurraati.
Waan biyyaa bilbilli iyya.
Quuqaa cinaacha jalaa abbaatu beeka.
Namni mataa isaatii hin tolle, namaaf hin tolu.
Bakka hin rafnetti hin muugan.
Namni ija takkaa biyyeen hin taphatu.
Garaa nagaa qabu sukkuumuun, dhukkuba itti fiduudha.
Ejersa halaalaarra qobboo qe’ee wayya.
Obsaan aannan goromsaa dhuga.
Fira dura bahan malee, fafa duraa hin bahan.
Bara bofti nama nyaate lootuun nama kajeelti.
Bareedde jedhanii obboletti hin fuudhani.
Ija laaftuun dubaraa obbolessa irraa ulfoofti.
Malannee bolla lama qotanne jette hantuunni.
Wallaalaan bishaan keessa dhaabatee dheebota.
“Yoo waraabessarraa hafte keenya” jette sareen, harreedhan.
Yaadni hamaan nama huqqisa.
Fuula ilaali na elmadhu jette harkuun.
Kan leenci naasise hindaaqoo baqata.
Afaan qabachuun hunda to’achu.
Obbolessi kan walin dhalatan qofa miti.
Hunda dubbatan garaan duwwaa hafa.
Eelan eelee dhaabbatan.
Afaan gaarin afaa gaari caala.
Kan ilkaan hin qabne akaawwii hawwatti.
Firri dhufe jadhanii dhabaa hin dhalanii.
Gowwaan bakka rafe hunda mana se’a.
Waan warri waarii jedhu ijoollleen waaree jetti.
Nyaataa fi lola abbaatu tolfata.
Ilmoon huntuutaa gumbii uraa haadha jalatti barti.
Sossobbiin madaa hin foyyessu.
Harree fi gadadoon nama irraa hin gortu.
Nama jechi hin madessine waraanniyyuu hin madessu.
Namaan garaan ga’atti garaan lafa nama ga’a.
Dubbiin baay’atetti harretti hin fe’ani.
Harka abbaa biraan ibidda qabun nama hin dhibu.
Waaqni duumessaa’e roobuu hin oolu.
Kan qaban qabaa hin guunnne gadhiisan bakkee guutti.
Kan dhiqantu nama dhiqa jatte wacitiin.
Namni mana tokko ijaaru citaa wal hinsaamu.
Mana waraaabessaatti foon liqii hin dhaqan.
Ariifataan hori gata.
Hindaaqqoon haate haatee albee ittin qalamtu baasti.
Namni akkaataa fardaa beeku ulee fardaa hin bobessu.
Abbaa dhokseetu akaakayyuu himata.
Yoo baay’ate dammis ni hadhaawa.
Warra walnyaatu jidduudhaa waa nyaatu.
Harki waaqni namaan qabe xurii hin qabu.
Ukkaamamee raafamnaan aannanu qabee cabsa.
Tuullamanii taa’anii waaqa ofii hin komatan.
Sirbaaf dhufanii morma hin qusatan.
Ofii jettu miyaa’i yookaan dhagaa jadhanii sigatu jedhe soogiddaan.
“Iyyan malee hin dhalchanii?” Jedhe kormaan hoolaa korbessa re’en.
Alagaa fi dukkanatti ija hin babaasan.
Sanyiin buqqee miiciraantu hadhaa’a.
Yaa cubbuu “essa dhaqxa” jannaan “bakka itti na ergan” jatte.
Sa’aa eegee hin qabne cirriin hin sodaattu.
Bobbaa yoo tolan gala tolan.
Du’arraan baqadhatti mana du’aa seente.
Karkin ofii madaa’ullee, muranii hin darban.
Mana ormaa bareedaarra, godoo ofii wayya.
Hoolaan abbaa gaarii qabu, dubboo ala bulcha.
Jibichi essatti eeganii jabbii kessa oola.
Hagam ol fagaattus allaattii reeffi lafa.
Bara humna qaban sagaliin lolu, bara humna hin qabne sagalee tolu.
Yoo rakkatan fala barbaadan.
Bakakkaan akkanaanu natti gamu muka jala na geessite.
Osoo akka yaada namaa tulluun diriiraa ta’a.
Adala gowwoomsuun suuta suutani.
Addaatef ilkaan alanfachuu hin dhiisu.
Ablee qara lamaa beekaatu itti fayyadama.
Bakkuma dhaqqabani kan hoqqatan.
Bakka itti citanitti citaa haammatan


c: text/html

text:
Post your comment
Comments
Be the first to comment
Related Articles
-
Seenaa barreefama afaan oromootiifi shoora dr. Sheek mahammad rashaad (Dr. Abdulsemed Mohammed)Afaan meeshaa walqunnamtiiti; mallattoo eenymmaatiisi. Akeeka barruu tanaatiif meeshaa walqnnamtii tahuu isaa haafuulleeyfannu....
-
Jawar's and Facebook LiveJeequmsi sababa Facebook Live haasawuu kun faashina yeroon fidde waan ta’eef ni dabra. Qabsoon tun amma duras faashina...
-
Harvard Student Beekan Guluma utilizes Dr. Solomon Ungashe to belittle Jawar Mohammed.Maaliin gargar Ta'u? = = = = = = = =1. Dr. Solomon nama bilchaataadha; umuriinsaas ta'e muuxannoonsaa Jawariin olidha; Jawwar...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ibsa ABO - Haasaa Nagaa Murnna Jijjiiramaa wajjin irratti
Onkoloolessa 27, 2009
Saganataa raadiyoo isaa Onkoloolessa 25, 2009 dabrse irratti, murni Jijjiiramaa, kan G. Kamaal Galchuun geggeeffamu, dhaaba keenya ABO wajjin walitti baquuf maree fixatee akka jiru labsuun isaa ni yaadatama. Dhaabin keenya fi murnni kun walitti baquuf akka walii mallatteessanis achumaan ibsee jira.
Labsi raadiyoo murnna jijjiiramaan labsame kun, dhara (soba) dhugaa irraa fagaate waan ta’eef afanfaajjii inni uumuu danda’u xiqqeessuuf jecha ibsa kana baasuuf dirqamnne.
Mudee 11, 2008, qaamota maqaa ABOn sosso’an fi abba-tokkoota dhimma addaddaan ABO keessaa ala of godhaniif waamicha dabarsuun keenya ni yaadatama. Qabiyyeen waamicha keenyaa dhaaba keenya ABO kaayyoo isaa gamanaa jalatti deebisinee dhinsinee QBO jabeessuuf dhimma ilaalcha siyaasaa kan adda nu baase irratti teenyee akka mar’annu kan gaafatu ture. Kunis itti fufiinsa ejjennoo yeroo jeequmsi dhaabicha keessatti dhalatee jalqabee qabaachaa turree fi ammallee qabnnu dha.
Murnnoonni lameen maqaa ABOn sosso’an – Shanee Asmaraa fi Murnna jijjiiramaa – waamicha keenyaaf owwaachu isaaniif galata qabsoo galchinaaf. Qaamota kana lamaan wajjiin maree jalqabnnee jiraachuu keenya isinniif ibsinna. Ha ta’u malee, yeroo ammaa kanatti dhaabin keenya murnoota kana lameen wajjiin dhimma kana ilaalchisee murtii irra gahe akka hin qabnne asumaanuu isin hubachiifnna.
Abdiin keenya, mareen itti jirru Kaayyo ganamaa jalatti ABO dhinsee fi humnneessee QBO jabeessa kan jedhu. Abdii kana dhugoomsuufis qooda nurraa barbaachisu hunda gumaachuu itti fufnna. Ha ta’u malee, dhimmi dhaabicha jeeqee adda bahiinsa fide addaddummaa ilaalcha siyaasaa waan ta’eef furmaatin isaa maree bali’aa fi bilchinaan qabamuu gaafata. Kan ummatin Oromoo nurraa eegus kanuma. Dhimmi kun, dhimmaa fedhii fi hamilee ummata keenyaa ilaallatu waan ta’eef, kan yeroof ittiin tumsa horaachuu fi ykn gumaacha funaannachuuf jecha soba dhugaa fakkeessanii uummaticha ittin gowwomsan ta’uu hin qabu. Ummatin keenya kan nurraa eegu dhugaa itti himuu waan ta’eef, qaamonni siyaasaa Oromoo kanaan beekkaman hundi akka gochaa kana irraa of qusatan kabajaan gaafanna. Kannen dhara (soba) facaasuun qaamota mareetti jiran walitti muufachiisanii sochii kana gufaachiisuu yaalan yoo jiraatan akka isaan hin milkoofinnes asumaan hubachiifnna.
Oromiyaan ni bilisoomtti!
Koree Hojii Geggeessitu - ABO
Onkoloolessa 27, 2009


text:
Kitaabni qulqulluun gaa’ila saala wal fakkaataa maali jedhaa?
Gaaffii: Kitaabni qulqulluun gaa’ila saala wal fakkaataa maali jedhaa?
Deebii: Kitaabni qulqulluun waa’ee gaa’ila saala wal fakkaataa adda baasee hin eeru. Inni ifaa dha, ta’us macaafni qulqulluun qunamtii saala wal fakkaataa akka safu-maleessaa fi uumama akka hin taane cubbuudhaan ceepha’aa. Lew. 18:22 qunamtii saalaa wal fakkaataa akka xuraawumatti fudhata, akka cubbuu xuraawaatti. Rom. 1:26-27 gochi yaada qunamti saala wal fakkaataa akka yeellasisaatti, uumama akka hin taane, halalummaa, fi salphifamaa godhee ibsa. 1Qoro. 6:9 akka teesisuutti wal qunamtii saalaa wal fakkaataa xuraa’ootaa fi mootummaa Waaqayyoo hin dhaalan. Lammanuu yaadii qunamti saalaa wal fakkaataa fi gochi isaa kitaaba qulqulluu keessatti ceepha’ameera, qunamtiin saalaa wal fakkaataa “gaa’illi” jaalala Waaqayyo akka hin taanee ifaa dha, akkasumas dhugumatti cubbuu dha.
Kitaabni qulqulluun waa’ee gaa’iilaa yeroo eeru hundumaatti, dhiiraa fi dubartii gidduutti. Yeroo jalqabaaf kan eerame gaa’illi, Uma. 2:24, namni maatii isaa dhiisee haadha manaa isaa wajjin akka wali galu ibsa. Gaa’ila kan ilaalaltee qajeelfama kan laatan dubbifamni, kan akka 1Qor. 7:2-16 fi Efe. 5:23-33 kan jiran, kitaabni qulqulluun ifatti kan inni teesisee gaa’illi dhiiraa fi dubartii giddutti deemsifamuu isaati. Akka jecha kitaaba qulqulluutti, gaa’illi tokkummaa bara jireenyaati, dhiiraa fi dubartii giddutti, duraan dursee maatii ijaaruuf maatii sanaaf naannoo mijata ta’ee kennuuf.
Ta’us, kitaabni qulqulluu qofti hubannoo gaa’ila kanaa rawwachuudhaaf faayidaa irra kan oolu miti. Kitaabni qulqilluun ilaalcha gaa’ilaa kan wali galaa kan ta’ee ilaalcha gaa’ilaa ta’eera, tokkoon tokkoon qaroomina namaa, seenaa addunyaa keessatti. Seenaan gaa’ila saala wal fakkaataa mormii ni adeemsiisa. Amantaa ammayyaa kan hin taanee beekamtii xiin-sammuu akka kenneetti dubartii fi dhiirri xiin-sammuunis ta’ee miiraan kan uumaman wali wali isaaniitiin akka wal fudhatanii dha. Maatii kan ilaalatee namootni xiin sammuu akka jedhanitti dubartii fi dhiira gidduutti kan godhamuu tokkummaan, kan wal fuudhan lamman gaarii kan ta’e gahee saala isaanii akka bahan isaan dandeesisa, bakka wayyutti gaaruummaadhaan kan bocaman ijoolle guddisuuf. Xiin-sammuun morimii gaa’ila saala walfakkaataa falma uumamaan/qaamaan, dhiiraa fi dubartiin kan umaman quunnamtii saalaatiin wal wajjin “akka walitti dhufan” ta’uunsaa ifaadha. Walquunnamtiin saalaa “kan uumamaa” ijjoollee horudhaaf ademsa ifatti kan taa’e kophaa isaa karaa dhiiraa fi dubartii gidduttii kan godhamu qunamtii saalaati kaayyoo kana kan milikoomsu.Uumamnii mormii gaa’ila saalaa wal-fakkataa falma.
Kanaaf macaafini qulqulluun, seenaa, xiin-sammuu,fi uumamni hundumtuu kanisaan falman gaa’illi dhiiraa fi dubartii gidduutti ademsifamuun akka irra jiraatudha- kanaafuu har’a jeequmsi kun hundumtuu maaliif ta’e? Gaa’ila saalaa wal-fakkaataa kan-morman maaliif ija jibbaan ilaalamu, akka hin obsinetti seera kan cabsan, hammam illee moormiin seeraan dhi’atus ? Sochiin mirga gaa’ila saalaa wal-fakkaataa maaliif bifa hamaa ta’een gaa’ila saala wal-fakkaataa ta’eef jabatee hojeta, baay’een namotaa kan amantaas ta’e kan amantaas hin ta’in maaliif degeru ykn yoo xinaate mormuurraa fagaatanii dhaabatu- lamman gaa’ila qaama wal-fakkaataa mirga seera wal-fakkaataa ta’e akka argatan,akka lamman wal-fuudhaniitti tokkummaa seera hawaasaa bifa qabuun?
Deebiin isaa akka kitaaba qulqullutti tokkoon tokkoon ifatti akka beeku gaa’illi saala wal fakkaataa safu-maleessaa fi kan uumamaa kan hin taane, beekumsa uumama ta’e kana cunqursuudhaa fi qophaa isaa karaan gaa’ila saala wal fakkaataa sirrii gochuu fi isa kan morman hundumaa miidhuu dha. Wal qunamtii saala wal fakkaataa fudhatamaa gochuu fi karaan wayyuu gaa’ila wal qunamtii saala wal fakkaataa kan baratamee gaa’ila qaama faallaa wajjin carraa wal qixa ta’ee kennuu dha. Rom. 1:18-32tti kana argisiisa. Dhugaan isaa kan beekamee dha, Waaqayyo ifa waan godheef. Dhugaan isaa dhiifamee sobaan bakka bu’eera. Sobi isaa egaa beeksifamaa dhugaan isaa ni dhokkata ni miidhamas. Mormii jabaatee fi dheekamsa sochi mirga kabachiisaa wal qunamtii saala wal fakkaataa heedduudhaan, kan isiniin morman hundumtuu dhugumatti ejjennoo isaan qabatan dhorkuu kan hin dandeenye ta’u isaa argisiisa. Ejjennoo dadhabaa ta’een sagalee dhageesisuu mo’icha argachuuf yaaluun mala duloomee dha, kitaaba falmiitiin. Tarii ibsa fooya’ee hin qabaatu, kan ammayyaa mirgi ajandaan wal-qunamtii saala wal fakkaataa, Rom. 1:31 kan caaluu, “isaan miira kan hin qabnee dha, amantaa kan hin qabneedha, kan hin hubanneedha, haraara kan dhabanii dha.”
Gaa’ila qunamtii saala wal fakkaataa murtoo kennuu, akkateen jireenya wal qunamtii saala wal fakkaataa mirkaneessuu dha, kunis kitaabni qulqulluun ifatti fi ciminaan akka cubbuutti kan ceepha’uu dha. Kristaanonni Gaa’ila qunamtii saala wal fakkaataa mormii isaa ciminaan dhaabbachuu qabu, macaafa qulqulluu keessaa raawwatee, yaada barreefamichaa keessaa kan ba’e. inni tokko abbaa wangeelaa kristaana ta’uun isa irraa hin eegamu, gaa’illi dhiiraa fi dubartii gidduutti ta’uu isaatiif beekamtii kennuuf.
Akka kitaaba qulqulluutti, gaa’illi Waaqayyoon kan hundeefamee dha, dhiiraa fi dubartii gidduutti akka ta’u, (Um. 1:21-24, Mat. 19:4-6). Gaa’illi saala wal fakkaataa galagalcha dhaabata gaa’ilaati, akkasumas Waaqayyoon mormuu dha, gaa’ila kan hundeesse. Akka kristaanaatti cubbuudhaaf mala tolchuun yookaan dhiiba’uu hin qabnu. Caaladhumatti, jaalala Waaqayyootii fi dhiifama cubbuu, hundumaaf kan argamuu hirmaachuun ni ta’a, wal qunamtii saala wal fakkaataa dabalatee karaa Yesus Kristoosiin. Dhugaa jaalalaan dubbachuutu nurra jiraata (Efe. 4:15) akkasumas dhugaadhaaf falmuutu nurra jiraata “haala tasgabaa’aa fi kabajaan” (1Phex. 3:15). Akka kristaanootaatti dhugaadhaaf yeroo dhaabannu, fi bu’aan isaa miidhaa dhuunfaa, arabsoo, fi ari’atama yeroo ta’uu jecha Yesuus yaadachuun nurra jiraata: “Biyyi lafaa yoo isin jibbee isin dura akka ana jibbee beekaa. Kan biyya lafaa osoo taatani biyyi lafaa kan isaa kan ta’ee ni jaallata ture, ha ta’uu malee ani biyya lafaa keessan isin fo’adhe malee biyya lafaa irraa waanan isin fo’adheef kanaaf biyyi lafaa isin jiba” (Yoh. 15:18-19).
English
Kitaabni qulqulluun gaa’ila saala wal fakkaataa maali jedhaa?


text:
GALII KEENYA GA’UUF,, WAREEGAMA BAASUUN DIRQAMA !!!
SEENAA Y.G (2005), Caamsaa 16, 2018
Dirqamni bifa hedduu qaba. Wareegamnis akaakuu hedduu qabdi.Qabsoon keenya wareegama qaqqaalii baasaa, sadarkaa amma irra jirru irra ga’ee jira. Injifannoon nuuti argannees waan laayyoo miti. Dirqamni ba’aa jirrus hanga lubbuu ofii kennuutti ol guddateera. Amma bakka jirru kana dhaabbannee waan ilaallachuu qabnuutu dhufaa jira. Wareegamni keenya mootummaa raaseera. Murtiilee kabeebsaas haa ta’uu dharaa akka fudhataniif dirqisiifnee jirra. Adeemsi mootummaa amma itti jiru, of eeggannoo fi dhaamsa gama hundaa nu akeeka. yoo nuuti karaa galii keenya itti milkoofnuu qofaa ilaallee yoo hin tarkaanfatiin, mootummaan farrooftuun tun, carraa gaarii argachuu dandeessi. Kanaaf wayyaaneen kana booda tarii, Qabsoo Oromoo dura dhaabbachuu dadhabuurraa adeemsa Dhaabbilee siyaasaa wal dura dhaabuu fayyadamuu dandeessi. Dhabbileen siyaasaa fi Ummati keenya addatti Qeerroon yeroo of eeggannoo haalaan barbaachisaa ta’an raawwachuun dirqama ta’eerra geenyerra.
Rakkooleen nu mudachuu danda’an kun wayyaanee waliin osoo hin taanee, Dhaabbilee siyaasaa Oromoo lakkoofsaan heddummaatanii jiran giddutti , wayyaaneen carraa akkaataa itti of baraaruu argachuu dandeesuutu jira. Wayyaaneen carraa kanatti dhimma hin baatu jechuu yaada warra gawwaati. mee carraalee kana ilaallee furmaatallee walii haa dhaamnuu..
- KAAYYOO WAYYAANEE MAALII ? YKN ADEEMSI WAYYAANEE MAALII ?:- adeemsi wayyaanee amma itti jirtuu waa lama.
- Toftaa hin beekamneen Ffilannoo itti aanutti ol aantummaa argachuu
- Yoo toftaan yaalan kun milkaa’uu dadhabee, Angoo dhaabbilee biraaf qooduudhaa.
Akka mootummaatti sochiileen taasisaa jiraanii fi OPDOn waan raawwachaa jirtuu, qabxiilee Ol aantummaa siyaasaa fi Filannoo goonfachuuf gaggeeffamaa jiruudhaa. Akka yaada kiyyaatti wayyaaneen sochii kana yoo xiqqaatee waggaa 3-5 itti qophaa’aniiru. Waan har’aa gaggeessaa jiran nuuf haaraadhaa malee isaaniif haaraa miti. Adeemsa qabsoo Oromoo tilmaammatanii waan hojjachaa turaniidha. Fakkeenyaaf yoo ilaallee, TVn Fedaraalaa akka jirutti adeemsa isaa geeddaree sagantaalee haaraan asi ba’ee jira. Warri keessa hojjatanillee hedduun haaraadha. Caaseffama sagantaa fi qophiilee Oromiyaa irraa galagalchanii hojjachaa jiran. OPDOn har’aa waan haasoftuu fi gochaa jirtuu hundumtuu hawaasa dhaabbilee mormitoota irraa galagalfachuuf sochii taasifamuudhaa. Fiigichi itti jiran yoo xiqqaatee dhaabbilee mormitootaa biyya keessaa dursanii sagalee butachuudhaa. Haasaa ABO hanga dubbachuuttii kan ga’aniif, waan yaadan sana milkessuufidhaa.kun ammo hanga dhumaatti itti fufa.
- KAAYYOON WAYYAANEE WAAN YAADDEE ITTIIN MIKEEFFACHUUF YAADDUU MAALII ?
Wayyaaneen Dirree siyaasaa nan bal’isa jettee dhaabbilee siyaasaa hundaa waliin mari’annee nagaa buufnaa jechuurra dabartee, qabatamaan mul’isuuf haa adeemtuu malee, dhaabbilee siyaasaa kana wal dura dhaabuuf shira hedduu qopheessitee jirtii. Addatti Oromoof shira kana hin jedhamneetu qophaa’ee jira.Dhaabbileen siyaasaa Oromoo Biyya keessaa 9 oltu jira. Kan Biyya alaas akkasuma. Kanneen keessaa kaayyoo ganamaan ka jiran akkuma jiran, dantaa fi gandummaan ijaaramnii adeemsa habashootaa kanneen tarkaanfachiisan ni jiran. Wayyaaneen kaayyoon ishee inni dhumaa, dhaabbilee siyaasaa Oromoo hundaa ABO dura dhaabuudhaa. Kun kaayyoo isaanii isa jabaadhaa. Kanaaf Ummati Oromoo addatti Qeerroon Oromoo wanni haalaan irratti of eeggachuu qabu kanadha. Dhaabbilee siyaasaa Oromoos carraa kana wayyaaneef hayyamuu hin qaban.
Kana booda dhaabbileen siyaasaa akkuma ADO Biyyatti didichan jiraachuu malu. Dhaabbileen kunniin ofuma kabachiisuuf iyyuu Ulaagaa lafa keewwachuu qabu. Shororkeessummaa fi Komaandi postii Ummata irratti labsamee gara tokkotti osoo hin baasiin , wal ta’iinsaaf fiiguun dogoggora guddaadhaa. Dhaabbileen kun murtee wayyaanee kana callisanii fudhannaan, Qabsoo Oromoo shororkeessummaan irratti murteessuu keessa jiru jechuudhaa. Shirri kun egaa wayyaaneef injifannoo guddaadhaa of eeggadhaa.
- MAALTU NURRAA EEGAMA :
Wayyaaneen mummicha ministiraa Oromoo taasiftee nu sossobuu akkuma barbaaddee, ammallee dhaabbilee siyaasaa Oromoo kaayyoo Itoophiyaa jiraachisuu barbaadan qofaa waamtee hamaamoota gochuuf akka jirtuu hubannee, harkatti diduudhaa. Dhaabbileen Oromoo shira wayyaanee kanaaf karaa akka hin laannee dhiibbaa irratti gochuudhaa. ADOn Biyya seeneef adeemsa qabsoo keenyaa lakkifnee gara biraatti deemuun barbaachisaa miti. Carraa argameen sagalee dhawwatanii fi kaayyoo isaanii akka sirreessan taasisuun qajeelchuun ni danda’ama. Gonkumaa walitti bu’iinsaa fi jeequmsatti ce’uun barbaachisaa miti. Kun shira wayyaaneef karaa saaquu danda’aa. Qeerroon Oromoo adeemsa kana tu’achuu fi maal akka barbaadan adda baafachuu fi qajeelchuuf dandeetti itti qaba.simachuu fi dhiisuun sadarkaa irra jirrun wal hin gitu. Kun nuuf hojii ta’uu hin qabu. Waan fedhee haa ta’uu, kana irratti gamtaan Oromoo Biyya keessaa akka hin raafamnee eeggachuu nu barbaachisa.Ummati keenya bifa barbaadeen diina isaa kuffisuu fi fira isaa ol kaasuuf dandeettii dhiigaan mirkaneesse of harkaa qaba. Shira diinaa irraa of eegnee qabsoo keenya sadarkaa irra jirru irratti tikisuu qabnaa. ADOn maal irratti akka walii galee fi dhiisee adda baafachuun barbaachisaadhaa. Ulaagaa lafa keewwatanis adda baafadhaa.isa booda karaa ifaa gaaffii kaasaa. Diinni tokkoffaa keenya wayyaaneedha. Kana gonkumaa hin dagatiinaa. Wayyaaneen dhimma kanatti carraa banachuu barbaaddutu jiraa of eeggadhaa. ABO ka alatti hanbisus galchuus Ummata Oromooti malee, wayyaanee miti. Harka micciirree Dirqisiifnaa. Beekumsaa fi dandeetti isaa itti qabnaa. Kanaaf waan jiru hundaa obsaan keessa dabruun barbaachisaadhaa. Waan diina fayyadu irraa of qusachuun barbaachisaadhaa.
- DHAABBILEE SIYAASAA OROMOORRAA KA EEGAMU:-
Dhaabbileen siyaasaa Oromoo OPDOn ala jiran waa hundaa irratti of eeggachuu qaban. Shira wayyaaneef akka hin saaxilamnee. Wal dura nu dhaabanii akka nutti hin xabannee. Fageessanii yaadanii toftaa yeroo dheeraa fi gabaabaa waliin baafachuun barbaachisaadhaa. Tokko tokkorratti duulchisuuf sagantaa wayyaaneen baafattee akka malee dammaqanii eegatanii waliin socha’uutti amanuudhaa.gonkumaa Oromoo irratti of muuduuf hin yaaliinaa. Isa kaan caaleen argama hin jedhiinaa. Waa hundaa Ummatichaaf dhiisaa. Ofitti amanamummaa qabaadhaa. Kanatu toftaa diinaa cabsaatii. Mana Guddaa Tokko qabnaa. Achi keessatti of ilaallee socha’uun murteessaadhaa.
- QEERROO OROMOOF–
Abdiin sabaa isinii. Shiroota diinaa caccabsitanii asi geessanii jirtuu. Shirri diinaa tarii isiniin maqaa dhaabbilee siyaasaan adda isin qooduu barbaadee ta’aa. Gonkumaa kana hin hayyamiinaa. Kaayoo ijaaramtaniif ni beektan. Oromoof jirtu. Waan ariitiin hojjatamurraa of eegdanii injifannoo galmesitanii jirtan. Ammas adeemsa kana itti fufaa. Dhaabbilee siyaasaatu fedhii Ummataa guuta malee, Ummati fedhii Dhaabbilee siyaasaa hin guutu. Kanaaf waa hundaa tasgabbiin ilaalaatii injifannoo keessan itti fufaa.INIFANNOON TEENYUMAA. Dhaabbilee siyaasaa Hojiin malee, MAQAAN GONKUMAA HIN MADAALLU. Oromoon fedhee ijaaramee dhufu, fedhii Ummataa dursuun dirqama. Qeerroo Dhaaltuu Qabsoo Qorichii Ummatakee itti fayyiftuu si haarkaa jira jabaadhu.
Dhaabbilee Siyaasaa Oromoo gidduutti waan jiru hundaaf, QEERROO FI QARREEf wareegamnii baasan gonkumaa ka lubbuu ta’uu hin qabu. Ka OPDO irraa hafe. Kanaaf jabaadhaa. Shirri diinaa ni hongaawaa? ABOn hundee QEERROO FI QARREE ti. Gaaffii Qeerroo guutuun Nageenya diinaafu wabiidhaa !!!!
HORAA BULAA.


text:
(Dr. Abdulsemed Mohammed)
Afaan meeshaa walqunnamtiiti; mallattoo eenymmaatiisi. Akeeka barruu tanaatiif meeshaa walqnnamtii tahuu isaa haafuulleeyfannu. Meeshaa walqunnamtii hoggaa jennu moggaalee lama walitti fida; akka riqichaati isaan tajaajila jechuudha. Kanas bifa lamaan jechuunis: dubbiifi katabbiidhaan tajaajiluu dandaya. Dubbiin sagalee ykn qooqa qofaan gargaaramanii walitti dubbatanii ykn haasawanii hariiroo walhubantiidhaan xumuramtu qabaachuudha. Haaluma kanaan qubee walitti diranii waan katabbii jennuuniin wal qunnamtii akkasii qabaachuun hindandayama. Afaan kamuu karaalee lameen himaman kanaan hawaasa isaa akka tajaajilu shakkiin hinjirtu. Garuu, ar’allee afaannan baay’eetu sadarkaa dubbii qofatti hornagamee hafee jira. Kanneen gara katabbiititti dhawaataan tarkaanfachaa jiranis muraasaa miti. Afaannan sadarkaa afaan dubbii qofatti bara dheeraa turan keessaa, tokko, Afaan Oromooti. Ragaalee qabnurraa akka hubannutti afaan Oromootiin katabuun erga eegalame hinturre: umriidhaan yoo himne bardhibbee lamaafi cinaa qofa. Qabsoo garasiin godhamte dheertuudha; gufuuleen mudatees baay’eedha.
Akeekni barruu tanaa seenaa barreeffama afaan Oromoo bifa gabaabaadhaan dhiheessuudha. Afaan tokko afaan katabbii tahe jechuun mallattoolee sagaleelee afaan sun keessa jiran bakka bu’an moggaafatee sirnaan walfaana tarree galchee barruu dhaamsa ittiin dabarfatu ittiin tolchuun dandayame jechuudha.
Mallattooleen afaan tokko ittiin katabuuf mogaafaman waliigalatti QUBEE jennaan. Qubeen afaan tokkoo mallattoolee sagaleelee afaan sun keessa jiran guututti bakka bu’an of keessaa qabaachuu qabdi. Fakkeenyaaf, Afaan Oromoo sagaleelee SODDOMA qaba; soddomman kanarraahi ijaarama jechuudha. Qubeen afaan tokkoof moggaafamtu tan sagaleelee afaan sunii sirriitti bakka buutee laaftutti ittiin barreessuu nama dandeessiftu tahuu qabdi.
Gara akeeka barruu tanaatti ceehuu dura, ifaajee Afaan Oromootiin barreessuuf godhamte ilaalla. Ragaan harkaa qabnu akka mul’isutti kitaabni duraa Raayya keessatti bara sheekoota Aanniyyi fi Daanniyyi keessa katabame. Kitaabban sun kitaabban manzumaati. Faaruu Rabbiitiifi kan ergamaa Isaati of keessaa qaban jechuudha. Kitaabban sun qalama dibeetaan tuqachaati harkaan barreeffaman. (qalamni gaafasii gobeensa fiinxi qaraa jechuudha). Qubeen ittiin barreeffamaniis qubee Arabaati. Qubeen Arabaa seera dheerina, gabaabina, laafinaafi jabeenya sagalee mul’isan qajeellotti qabdi. Sababa kanaafis namni Afaan Arabaa dubbisuufi katabuu beeku Qubee Afaan Oromoo dafeeti barata; katabuufi dubbisuus laaftutti qomatti galfata. Qubeen Arabaa tuni immoo, Afaan Oromootiif hanquudha. Mallattoolee sagaleelee afaan Oromoo baay’inaan 6 (jaha) tahan bakka bu’an of keessaa hinqabdu. Isaanis: c, ch, dh, g, ny, ph [q x ?] hinqabdu jechuudha. Isaan kanaaf mallattoolee jiranirratti waa dabalanii mallattoo hahhaaraya itti tolchuun hindandayama. Meeshaalee katabbii afaan Arabaatiif tolfamaniin afaan Oromoo katabuun ykn maxxansuun hindandayamu. haatahu jennee yoo itti seennelle waan baay’ee feesisa: meeshaalee barruutiifi kan mana maxxansaa bifa haarayaan qoranii tolchuu, maallaqa guddaa dhimma kanaaf barbaachisuus diinnagdee biyyaa agabsanii garasitti ramaduu, hundaa’ol immoo mootummaa dhimma kana akka dantaa ofiititti fudhattee hojiirra oolchuuf qaamaa qalbiidhaan sossootu aangoorra jiraachuun dirqama taha. Kanaafuu ifaajeen garasiin godhamaa turte hundi hawwii milkiidhaan wal hingarre taateeti hafte.
Tattaaffiin itti aantu warra kiristaanaatin godhamte. Toora xumura bardhibbee 19ffa pirotestaantoonni warra Orophaa “Macaafa Qulqulluu” gara afaan Oromootti hiikanii maxxansiisuu fedhan. Hojii suniifis Oromticha Oniisimos Nasiib (Abbaa Gammachiis) jedhaniin muudan. Anisimoos Nasiib teessoo isaa magaalaa Asmaraa biyya Ertiraa godhatee Macaafa ulqulluu Afaan Amaaraatirraa gara afaan Oromootti hiikee bara 1886 keessa achumatti maxxamfames. Kitaabni sun “Macaafa Qulqulluu” jedhama. Kan hiikees “Anisimos Nasiib, nama biyya Oromoo” jedha. Qubee Saabaatiin barreeffame. Qubeen Saabaa tanuma Afaan Amaaraatiifi afaan Tigree ittiin barreeffamtu tana. Qubeen tuni sababoota lamaaf afaan Oromootiif mijjooma hinqabne. Sababni tokko, seera dheerina, laafina, gabaabina fi jabeenya sagalee mul’isu hinqabdu. Sababni lammadaa, dubbachiiftoota “vowels” torba qofa qabdi; afaan Oromoo immoo, 10 qaba; kurnanuuti barbaada. Torban qubeen saabaa qabdu keessaahis lama sagalee afaan Oromoo waliin wal hingitan. Kanaafuu, qubeen Saabaatiin Afaan Oromoo katabuun hindandayamu.
Tattaaffiin Sadaffaan tan qubee Laatiiniin godhamte taati. Tanas bakka lamatti qoonnee laalu dandeenya. Tokko kan Lola addunyaa kan lammaffaatiin dura taheefi kan Lola lammaffaa keessaafi achiin boodaati taha. Tattaaffiin duraa ammas tanuma warra Orophaa (France, German, Italy) fedhii amantii babal’isuu qabaniin godhamte taati. Kitaabban xixiqqaa amantii mataskaana pirotestaantii ykn kan kaatolikii barsiisan qubee Laatin tanuma afaan faransaa, afaan Jarman ykn afaan Xaalyaanif moggaafaman jijjiirama tokkollee osoo itti hingodhin Afaan Oromoo ittiin kataban. Seera afaan isaaniitiin afaan Oromoo barreessuu yaalan. Rakkoolee gararreetti gara dheerina, gabaabina, laafina fi jabeenya sagalee jennee ibsine sun qaban. [sagalee takka qubee adda addaa tin bakka buusuu fkf ny —> gn, …]
Kan itti aanu tattaaffii Lola Addunyaa kan Lammaffaa keessa taate taha. Kuni gadaa qubee afaan Oromootiif aduun baate, gadaa qormaata karaa saayinsii afaaniitiin maalummaan afaan kanaa sirnaan itti hubatame jechuu nidandeenya. Tattaaffii ogeeysa saayinsii afaanii Martin Moreno warra biyya Xalyaaniitiin godhame taha. Kitaaba saa kan mataduree “Gramatica della Lingua Galla” jechuudhaan moggaasees bara 1939 keessa maxxansiise. Nama yeroo duraatiif xiinsaga (phonology), xiin-unkaa (morphology) fi walfaanoommii jechootaa qajeellotti hubate waan taheef gadaa suniin “Gadaa Moreno” jedhee yoon moggaase dogongora hintahu.
Qubee MARTIN MORENO
’ A B C Č D Ḑ0 E F G H I J K L M N Ñ O H Q R S Ṧ T Ṭ U W Y Z
Lola addunyaa kan lammaffaa booda haala ilmaan biyyaa barnootaaf gara biyya alaa itti imaltaawaniitu dhalate. Akkaataa biyyaa itti bahaniin immoo,murnoota lamatti qodaman. Murni tokko warra hiree barnootaa bifa qaari’aatiin (scholarship) ykn motummaadhaan ergamanii biyya alaatti deemani. Jarri kuni warra barnoota sadarkaa lammaffaa biyya eessatti fixatanii digrii duraatiif alatti imaltaawan ykn kanneen digrii duraa qaata biyya keessatti univarsitiirraa eebbifamanii digrii Maastersiitiif ykn Doktaraatiif deeman of keessaa qaba. Isaan kuni biyya itti deeman, universitii itti baratan, maal akka baratan, yeroo hammam keessatti barnoota sun akka xumuran, maallaqa ittiin jiraataniifi meeqa akka argatan beekaniiti roophilaadhaan gara biyya itti baratan sunitti imaltaawan. Jarri kun yeroo baay’ee gara biyyoota Orophaa ykn gara Ameerikaati dhaqan. Garri caalu, Ilmaan Amaaraa haa tahan malee, ilmaan sabootaafi sablammiilee birootis hammi tokko hinjiran.
Barattoonni hiree tana argatanii barnootaaf gara Orophaa dhaqan barnoota qofa osoo hintahin nashaaxa siyaasaatis hinhoratan. Siyaasaa gara bitaatti conqoltutti waan amananiif bitaaleeyyii yaada maarkisistii ykn sooshalistiitiin masakamuufi biyyaas ittiin maskuu kajeelan tahan. Isaan kuni, dura Waldaya Barattoota Tophiyaa kan Orophaa jechuun beekkamu ijaarratan. Ilmaan Oromoo miseensoota waldaya kanaa tahan keessaa, kanneen Afaan Oromoo gara afaan barruutitti akka tarkaanfatu hawwaniifi hawwii tanaas dhugoomsuuf hojii nama boonsitu hojjetaniifi seenaanis dagachuu hinqabneetu jira. Isaan kuniis Haylee Fidaatiifi Abdullaahi Yuusuf turan. Kufiinsa Haylesillaasee booda kan qooda guddaa qabu Haylee Fidaati. Qubee Martin Moreno fudhatanii jijjiirama xiqqaa itti godhuudhaan ittiin barreessuu jalqaban. Qubeen isaaniitiis kunoo tana. Qubeefi seera Martin Moreno lafa kaayetti jijjiirama xiqqaa itti godhaniiti kunoo qubee kanatti aantuun as bahan:
A B C Č D Ḑ E F G H I J K L M N Ñ O H Q R S ṧ T Ṭ U W Y Z
Warri Orophaa kuni garuu, waa lama dagatan. Laageen (’) tan namni garii hudhaa ykn hamzaa jedhuun phoneme (dhamsaga) of dandeesse tahuu dagataniiti keessaa hanqisan. Qabxiin lammaffaan Qubee tanaan biyyatti galanii ittiinis barreessuuf hiree yoo argatan makiinaan barruutiifi manni maxxansaa kanaaf qophaawan jiraachuu dhabuudha dagatan. Akkasiinuu qubee tana lafa hinkeenye. Bara 1973-1974 keessa kitaabban lama biyya Jarmanitti maxansiisan. Matadureen kitaabban lameenii: tokko Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo kan jedhu yoo tahu kaan immoo Bara Birraan Barihe jedha. Kitaabni duraa, akkuma maqaan isaatuu himutti kitaaba seera afaaniiti. Seera afaanii kan bu’uraa bifa gabaabaadhaan dhiheessa. Kitaaba kana qopheessuurratti maqaan baay’ee dhawamu Haylee Fidaa haatahu malee, jarri kaanis qooda hinqaban. Kan Bara Birraan Barihe jedhu immoo, roorroo sirni nafxanyaa ummatarraan gayu bifa diraamaatiin dhiheessa. Kitaabban lameen kuni jabeenya fi laafina, dheerina fi gabaabina sagaleelee afaan Oromoo yeroo duraatiif qajeellotti adda baasanii mul’isan waan tahaniif seenaa barreeffama Afaan Oromoo keessatti bakka guddaadha qaban. Jarri kitaabban kana qopheesse kuni kufiinsa mootummaa Haylesillaasee booda, dhaaba siyaasaa “MEISON” jedhu moggaafatanii gara biyyaa deebi’an. Maqaan “MEISON” Kottoonfii maqaa Afaan Amaaraatiin dhaaba saaniitiif moggaafataniiti (“Mellaa Itiyoophiyaa Soshalist Niqinnaaqee”) Afaan Oromootti (Sochii Soshalistii Idil Tophiyaa) jechuudha.
Yoos sochiin ABO tiis qaata jalqabde. Hoggansa Elemoo Qilxuutifi Jaarraa Abbaa Gadaatiin qabsoon hidhannoo dhandhaaramte. Waraanni ijaaramuus barnoota siyaasaa, leenjii lolaatiifi barnoota qalamaa akka argatu, barnoonni kuniis afaan Oromootiin akka kennamu murteeffame. Kanaafuu, Qubee warri MEISON fide guutumatti fudhatan. Makiinaa Barruutiin barreessuuf immoo, makiinaaleen qubee tanaaf qoramanii tolfaman hinjiran. Makiinaan jirtu tanuma afaan Ingiliizii qofa. Makiinaan Afaan Ingiliizii Qubee Haylee Fidaa ittiin barreessuuf hinmijjooytu. Barkoo ykn baallaa xixiqqoo mallattoolee garii gararreerra (gubbaarra) jiran harriiqqaadhaan bakka buusanii barreessuu jalqaban. Kuniis golollee waraqaa ooftu oliifi gad qabuudhaan harriiqqaa ykn qabxii itti godhuu dirqama tahe. Kuniis tarree yaa’a barruu jallisuufi barruus buburreeysuu fide. Yeroo dheertuu fudhachuu malee rakkoon barruu fokkiftu mul’achuun dhimma furmaata saffee itti barbaadan taate.
Gaafas kitaabni “ Fura Afaan Oromoo” kan Sheek Mahammad somaaliyaarraa hulluuqee gara biyya teenyaa seenuu haahimamu malee, harka namayyuu gayuu hindandeenye. Garuu, makiinaa barruu tan biyya keessa jirtuun rakkoo malee ittiin barreessuun akka dandayamu hoggaa dhagayan barbaachaaf karaa bu’an. Dr. Mahammad Rashaad qunnamuun dirqama tahe. Akkasitti booddee magaalaa guddittii biyya Soomaaliyaa moggaasatti wal qunnamanii haasawaafi marii booda Qubee Dr. Mahammad Rashaad fudhatanii ittiin fayyadamuu jalqaban. Qubeen ar’a manbarnoottan keessatti ilmaan Oromiyaa ittiin barataniifi waajjiroota Oromiyaa keessattiis ittiin hojjetan qubee suni. Qubeen sun kitaaba mataduree “Fura Afaan Oromoo” jedhuun bara 1969 keessa dura harkaan barreeffameeti ganna lama booda yeroo duraatiif maxxamfame. Namni kana barreessees Sheek Dr. Mahammad Rashaadi. Qubee Afaan Oromoo bifa arra qabdu kana Sheek Mahammad Rashaad Abdulleetu itti abbaa. Kanatti aansee Sheek Rashaad eenyu akka tahan beekuuf akkaataa biyyaa itti bahaniifi maal akka hojjetan seenaa isaanii hamma tokko dhiheessuun yaala.
Sheek Mohammed Radhaad Eeenyu? Akkamiin Qubee Tolchutti Seenan?
Oromoota barnootaaf biyya alaa dhaqan keessaa, murni lammadaa warra fedhii barnotaaf qabaniin ka’anii ofumaan daangaa qaxxaamuranii biyyaa bahan of keessaa qaba. Jarri kuni mootummaa isaan afeertee qaariyaa isaaniif baaftees tan irraa kafaltee isaan argitees hinjirtu. Ka galaa (sinqii) qabu gala saa baadhatee, kan hinqabne immoo, dhoortoo kadhachaa miilaan daangaa biyyattii tarkaanfatanii, dura gara biyya ollaa dhaqan. Barnoota barbaacha biyyaa bahuu malee, maal akka baratan, biyya tamitti akka baratan, yeroo hammamiif akka baratan, maallaqa qubsumaaf, nyaataafi uffataaf barbaachisu hinqaban; eebyurraa akka argatanis himbeekan. Kanneen haala kanaan afaan bineensaa bu’anii, dhukkuba hamaadhaan qabamanii ykn beelaafi dheebuudhaan du’a mudatanii karatti hafan baay’eedha. Kanneen lubbuun isaanii eewalamte keessaa, garii hiree barnootaatin wal dhabanii biyya ollaa miilli saanii dura ejjete sun qubachuufi mu’oya (kuulii) dalagachaa of jiraachuisuuf dirqaman. Muraasa imala isaanii itti fufanii fagaatanii deemanis biyyoota Baha Jiddugaleysaa gayaniiti imala saanii xumuran. Warri haala kanaan biyyaa bahan hundi muslimoota sabaafi sablammii garagaraatirraa dhalatan tahuu isaanii beekuun gaariidha. Oromoota hiree akkanaatiin miilaan biyyaa bahanii fedhii barnootaaf qaban argatanii sadarkaa digrii duraatiifi tan lammadaa argachuudhaan eebbifaman keessaa, tokko, Dr. Muhammad Rashaad Abdullee ti.
Sheek Muhammad Rashaad Baha oromiyaa, Godinaa Harargee Dhihaa, Koonyaa Carcar Laga Arbaatitti dhalatan. Hoggaa Umriin barnootaaf geeyse barnoota amantii Islaamaa abbaa saanii jalatti barachaati guddatan. Dr. Muhammad Rashaad barataa faxina turan. Kanaafuu, barnoota bu’uraatiifi kan sunitti aanu yeroo gabaabduu keessatti xumuran. Kana malees, sabboonaa roorroon sabni Oromoo sirna nafxanyaa jalatti mudate isaan anaannachiiftu turan. Hoggaa umriidhaan dardarummaa guutan waahila isaanii tokko wajjiin miilaan Laga Arbaatii ka’anii, dura magaalaa Ciroo gayan. Achirraahis tirachaa magaalaa Harar gayan. Waan Ciroofi Hararitti argan laalchisee bara 1992 keessa yeroo duraatiif gara biyyaa hoggaa dhufan gaaffii fi deebiin godheef keessatti akkana jedhan: “Hoggan magaalaa ciroo gaye, ashkara Amaaraa kan ‘irgiccaa’ dhiituun arke. Magaalaa Hararittiis waanuma akkasiitiin arke. Yoo anaatii ashkarri Oromoo miidhu bakkuma lameen kana jira. Kanaafuu anaafi waahilli kiyya biyyaa baanee biyya Islaamaa dhaqnee rakkoo sabni keenya qabu itti himnee hidhannoo akka nuuf kennan kadhanna. Achirraa hidhannee bombii harkatti qabannee tokkoon keenya gara magaalaa Harar, tokko ammoo, gara magaalaa Ciroo sunitti deebinee yeroo takka kessatti Ashkaroota bakka lameenuu jiran bombiidhaan daaraa gooneeti saba keenya bilisoomsina” jedheetiin yaade. Yemmuu biyyaa bahaniis akeeka lama qabaachaati turan. Akeekni duraa barachuu yoo tahu kan lammadaa biyyatti deebi’anii diina saba miidhu murruq godhuudha.
Biyyaa ka’aniiti miilaan dura Jibuuti dhaqan. Achirraa dooniidhaan Yaman seenan. Yamanirraahis miilaani Su’uudiyaa dhaqanii magaalaa Madiinatul Munawwaraa qubatan. Hamtuun amna dheeraa kana keessatti qunnamaniis baay’ee nama sodaachifti; lubbuu Rabbi eewalami jedheen qaban malee, nama umriidhaan turee as gayu tahuun akka jabaadha. Yeroo hamma tokkoof Su’uudiyaa taa’aniiti booddee gara Suuriyaatti deeman. Achitti barnoota saanii yoo xumuraniis xalayaa ragaa takkaan malee geggeeffaman. Yoos gara Misratti qaceelanii Universitii Al Azharitti galmeeffaman. Achitti Digrii Duraa, itti aanseetis Digrii Lammaffaa argachuudhaan eebbifaman. Barnoonni baratanis guddichi (major) barnoota amantii haatahu malee, barnoota hawaasaa (Sociology), xiinqalbii (Psychology), Manxiq (Logic), xiinqoonqa (linguistics) barataniiti jiran.
Dr. Muhammad Rashaad hayyuu hayyummaa saa beekkoomsaan mirkaneessa qofa miti. Sabboonaa hojiidhaan maalummaa saa mul’iseesi. Universitii Al Azhar kutaa afaanii keessa damee afaannan alagaa itti barsiifamuutu jira. Afaannan achitti barsiifaman keessaa, tokko, afaan Amaaraati. Dr. Rashaad suutatti itti dhihaatanii dubbiin dhugaa tahuu hoggaa hubatan seerumaani “Afaan Oromootis nuu naqaa” jedhanii gaaffii saanii dhiheeffatan. Gaaffiin saanii hoggaa fudhatama dhabde “Maalif” akka didamte gaafatan. “Afaan Oromoo Qubee hinqabu; kanaaf dinne” jechuudhaan deebii laataniif. Haalli kuni hayyicha kana garamitti akka bobbaase tilmaamuun nama hindhibu. Gadaan achiin duraa tanuma ofiif barachuuf itti tattaafatan turte; tan achiin boodaa immoo, saba saa barsiisuuf tattaaffii adda citii hinqabne itti jalqabani. Afaan Oromoo qubee hinqabu; qubee dhabuun kabajaa afaannan biroo argatan isa dhabsiisuun hedduu itti dhagayame. Qubee qabaatee afaan ittiin barreeffamu tahuu akka qabu itti amane. Dirqama kana ofitti fudhatee tarkaanfii saa jalqabe. Tattaaffii Sheek Bakrii Saphaloo qubee Afaan Oromoo uumuudhaan godhaniifi sheekkaniifi darasoota faana Aanniyyiifi Daanniyyi bu’uudhaan Qubee Arabaatin Afaan Oromoo barreessan qoratanii tolaafi gufuu qaban adda baafatanii hubachuu jalqaban. Ulaagaalee barbaachisoo fi murteessoo jedhaniin hunda madaaluu itti fufan. Ulaagaaleen kuniis:
- Mallattoon filatamtu tan sagalee Afaan Oromoo sun guututti bakka buutu tahuu,
- Namni qubee sun barsiisu laaftutti argamuu; bakkayyuus jiraachuu.
- Makiinaaleen ittiin katabaniifi ittiin maxxansaniis lafa jiraachuu
Ulaagaalee sadeen kanaan Qubee lameenuu hoggaa madaalan lameenuu fullahuu ykn bakka gayuu hindandeenye; lameenuu hinkufan.
Qubeen Arabaa ulaagaalee sadeenuu guutuu hindandeenye. Gara mallattootiin afaan Oromootiif hintaatu; hinhanqatti. Mallattoolee sagaleelee Afaan Oromoo jahaaf bakka bu’uu dandayan hinqabdu. Mallattooleen jahanis kanneen akkaataa ammaatti kataban kana: “G, C, CH, DH, NY, PH” . Hanquu tana ibsuuf fakkeenyuma Dr. Rashaad natti himanin dhiheessa. Hima akkanatti barreessinu kana “Dhagaa caphsii cirracha nyaadhu” qubee Arabaatiin barreessuun hindandayamu. Jijjiirama tokko tokko itti godhuudhaan sagaleelee tana akka bakka bu’an gochuun hindandayama. haatahu immoo, makiinaan akkasitti qoramtee tolfamte lafa hinjirtu; beekaan beekkoomsa kana qomaa qabaatee yoggasumatti barsiisuu dandayuus hinjiru. Kanaafuu, Afaan Oromoo ittiin barreessuuf filachuus moggaafachuus hindandeenyu.
Hayyoota Oromoo kanneen Afaan Oromootiif qubee qoranii qopheessuuf tattaaffii godhan keessaa, kan duraatiifi guddichi, Sheek Bakrii Saphalooti. Qubeen Saphaloo qubee ajaa’ibaati. Qubee takkittiin Afrikaa keessatti dhalattees isii tana. Qubee ilma Oromootiin qoramtee Oromiyaa keessatti dhalatte tahuu isiitiin malees, qubee saba Oromoo saba qubee ofii qabu taasifte waan taateef ayaa hundi keenya ittiin boonnu, tan yaadqalbii sabaa ar’aas jajjabeeysituufi niis dagaasituun jedha. Asirratti waa himee taruun fedha. Qubeen Saabaa Qubee biyya Yamanitti dhalattee warra Habashaatiin gara Afrikaa as goodaante malee Afrikaa keessatti hindhalanne. Ragaalee baay’ee tarree galchinee dhiheessuus ni dandeenya. Akeekni barruu tanaa garuu, kana miti. Kanaafis kanumaan irra tarree hegere hoggaa feesise itti deebina.
Qubeelee lameenuu tan Arabaatiifi tan Saphaloo gara ulaagaalee lameen irraa boodaatin yoo laalle Arabaatu irra wayya. Kanaafuu Dr. Rashaad osoo Misra jiranuu hamma qubeen irra wayyaa argamtutti yeroodhaaf qubee Arabaatitti fayyadamuu turan. Maluma Aanniyyi fi Daanniyyi jalqabanitti jijjiirama tokko tokko itti godhanii bifa Afaan Oromoo ittiin barreessuuf maltu taasisan. Akkasiinuu harkaan malee, makiina barruutiin barreessuun hindandayamne. Afaan Oromoo qubee qabaachisuuf tattaafachuun isaa akeeka qaba. Akeekni isaatis Univarsitii Al-Azhar damee afaannan alagaa sunitti deebi’ee warra afaan Oromoo Qubee hinqabu jedheen suniin kunoo“Afaan Oromoo Qubee hinqabaa akka ittiin barsiifamu amma nuu hayyamaa” jedhee afaan Omootinis akka barsiifamu gochuudha. “Harki diddaaf deemu daduu hinseenu” jetti Oromoon. Jarri ammas hindidan; tattaaffiin Sheek Mahammad Rashaad Misratti gochaa turees milkaawuu hindhabde. Tattaaffiin Afaan Oromootiif Qubee barbaaduuf jalqabe ammoo, hamilee finiintuufi fedhii cimtuudhaan itti fufte.
GODAANSA GARA SOOMAALIYAA
Oduun biyyaa dhuftu yaada biyyatti deebi’uu jedhu haqanqoorteeti nama keessaa fixxi. Warri ofiin biyyaa bahee, alatti baratee biyyatti deebi’e hiree gaariin isaan hinqunnamne. Garii hinhidhaman; garii achi buuteen isaanii hinbeekkamtu. Sabbaba kanaafis biyyatti deebi’uun akka harka ofiitiin du’aaf dabarsanii of kennuutti hubatame. Malli hafe biyya ollaa dhaqanii biyyatti dhihaatanii jiraachuu tahe. Biyyoota ollaa keessaahis Somaaliyaan irra wayyaa taatee waan mul’atteef garasitti godaanuun dirqama tahe.
1991 1939 1974 1977 1969
AMMAA MORENO HAYLEE FIDAA ABO Dr. RASHAAD
C Č Č C C
CH C C CH CH
DH Ḑ ɗ D DH
NY Ñ Ñ N NY
X Ṭ Ṭ T X
SH Ṧ Ṧ S SH
PH P P P PH
Hubachiisa:
Qubeen ABOn dura ittiin fayyadame kanneen tarree galfaman sun (C, D, NY, S, PH) gararreerraa harriiqqaa ykn sarara xiqqaa qabu. Kan Haylee fidaa ammoo, baallaa qarri lameen ol garagalan ofirraa qaban. Qubeen arra mallattoo “x” tanaan bakka buufamte ammoo, T barreessaniiti qabxii xiqqoo miiljaleerra kaayan.
Dr. Mahammad Rashaadis hamma warra ABOtiin wal hinqunnaman mallattoon qubee arra “X” jennuun tanaaf “TH” katabuudha turan. Booddee marii bal’oo godhaniin qubee Ingiliizii tan lafatti hafte “X” (tan eks) jedhaniin sun maqaa arra qubee Oromoo keessatti qabdu itti moggaasaniiti garri lachuu fudhatee ittiin fayyadame.
Qubee Afaan Oromoo ittiin barreessuuf toltu moggaasuuf biyya keessattiis alattis qabsoo ciccimtuu tu godhame. Qabsoofi tattaaffiin tuniis jijjiirama kufiinsa mootummaa Haylesillaasee booda jajjabaatteeti itti fufte. Mootummaan Dargii Afaan Oromoo Qubee Saabaatiin akka barreeffamu murteessite. Gaazexaa Bariisaa dhuunfaadhaan maxxamfamaa ture ni dhaaltee qabeenya mootummaa tahee akka itti fufu godhe. Gaazexaan Bariisaa dhaloota isiitirraa qubee saabaatiin barreeffamaa turte. Akkasiinuu Bariisaan barruulee qubee Laatiiniin barreeffamanii maxxamfaman fuula gariirratti baasuu turte; hanqina qubeen saabaa qabduufi mijjooma qubeen Laatin Afaan Oromootiif qabdu basaqeeysatti ibsuudhaan dubbistootaaf dhiheessuudha turte. Bara Dargii qubee Laatiiniin barreessuu dhiisii yaaduunuu yakka guddaa ture. Ob. Mahdii Haamid Muudee, editara fi qopheessaan gaazexaa Bariisaa, osoo kana beekuu soda takkaan malee, qubee Laatiniin barreessee akka raabsamtu godhee dhaamsa sun ummataan gayeeti jira. Sababni Dargiin gaazexaa Briisaa humnaan fudhatee mootummaa jalatti akka maxxamfamtu itti godhees kanuma.
Haaluma akkasiitiin wallisaan, sabboonaafi qabsaawaan Oromoo beekkamaan, Dr. Alii Birraa bara 1976-tti akkana jechuudhaan wallise:
A, B……………. jennee-k-kaana;
Tanumaan jalqabna;
Afaanuma keenyaan katabnee-d-dubbifna.
Qubeen Oromoo qubee Laatin akka taatu sodaa malee wallise; kaaseeta maxxanseeti raabse; dhaamsa kanaasummataaf labsuudhaan aantummaa Qubee Oromootiif qabu ifatti ibsee kumaatamoota barsiisee qabsoodhaaf kakaase.
Yeroo sun mootummaan Dargii afaan Oromootiif Qubee Saabaa moggaafte. Kitaabban barnoota bu’uraa ni qopheessite; duula beekkoomsaafi guddinaa jechuudhaan barattoonni biyyattii akka duulanii ummata ijaataniifi barsiisan ni labsite. Hayyootaafi sabboontoonni dantaa Oromootiif anaannatan hundi qubeelee lafa jiran keessaa tan mijjooma qabdu qubee Laatin qofa tahuu barsiisuufi falmachuu isaanii itti fufan.
Dr. Muhammad Rashaad beekkoomsa biyya alaatti baratan saba saaniitiif qooduuf biyyatti deebi’uun harka ofiitiin du’aaf of kennuu itti taate. Misraa deemuun dirqama; malli biyyatti siqanii qubachuuf filmaanni biyya takka qofa tahe. Biyti gaafasitti irra wayyaa Soomaaliyaa waan taateef garasitti godaanaan. Yeroon yeroo J/ Ziyaad Barree mootummaa Abdirashiid Ali Sharmaarkee fonqolchee aangoo itti dhunfate turte. Ziyaad Barreetis siyaasaa gara bitaa awaddu ofitti fudhatee biyyattii daandii soshalistiirra kaaye. Afaan Soomalee afaan barruu tahee akka ittiin barsiifamuufi ittiinis hojjetamu ni murteessan. Qubeen filataniis Qubee Laatiin taate. Koreen dhimma kana geggeessitee fiixa baaftuus ni jaaramte. “Sheek Mohammed Rashaadiis miseensa koree sunii akka tahu godhame” warri jedhu ni jiran. Ani garuu, ragaa dhugooma waan kanaa mirkaneessu ammoo, hamma ammaatti hin argine.
Somaaliyaatti hoggaa godaanan wanni duraa bakka qubatan qabaachuudha. Itti aansee biyyaafi qilleensa biyyaatiin wal fudhachuudha. Sun booda osoo hin turin waan sabaaf tolu argamsiisuuf tattaaffii isaanii itti fufan. Dr. Mahammad Rashaad ummnni bal’aan akka baratee, waa hubatee, dammaqee bayyanatu hawwan. Karaan garasitti nu geessu karra qaba; karri suniis barnoota jedhan. Hawaasa Oromoo kan halaala jiru kana halaalaa barsiisuuf afaan Oromoo afaan Miidiyaa akka tahu gochuu feesisa. Kana jechuun: gaazexaa, kitaabbaniifi barruulee ummanni irraa baratu maxxansanii raabsuu; raadiyoofi TV keessaan ummata gurra ykn gurraafi ija ummataa gayuu barbaachisa. Hawaasa dubbisuufi barreessuu hin beekne kan akka hawaasa Oromoo hoggaa tahe wanni miidiyaa elektronikaa caalu hin jiru. Raadiyoo keessaan dhaamsa qabdu bifa sagaleetiin akka dhagayutti gara gurra saa erguu, ykn TV keessaan dhaamsa qabdu bifa suursaga (suuraa fi sagalee) taheen gara argaafi dhageeytii ummataatiif qilleensarraan itti erguudha. Namni waan qabuun, waan dandayuuniifi waan lafa jiruun jalqaba. Tattaaffiin jalqabaa afaan Oromoo raadiyoona akka seenu gochuudha. Sheek Rashaad kana hoggaa himan akkana jedhan: “Ani beekkoomsa xiqqaa tokkoon qaba; Raadiyoo hinqabu; maallaqa bahii hojii tanaatiif feesisuus hinqabu.
Abdiin kiyya Tokkicha na uume qofa. Akka na gargaaruus shakkii hinqabu. Kanaafuu Isa abdadhee Isarra of kaayeetiin qondaalootafi itti gaafatamoo Raadiyo Maqdishoo bira dhaqee Afaan Oromootis akka nuu naqan itti iyyadhe. Sababoota siyaasaa, kan diplomaasiitiifi kanneen adda addaa dhiheessuudhaan “Lakki, lakki. Kuni Tophiyaa wajjiin wal nu lolchiisa; seera akkaataa ollaan waliin itti jiraatu ni cabsa. “Kuni hin tahu” naan jedhan. Ani garuu, hifaataan maleetti itti deddeebi’ee, yaada fi mala garagaraa itti dhiheessuudhaan tura keessa deebii jaalannu nuuf kennan. Afaan Oromoo raadiyoo maqdishoo ni seene. Haa tahu ammoo, Afaan Oromo jechuu nuf hayyamuu ni didan; diduu qofa miti, nuus ni dhoowwan. Faraqaa Afaan Qottuu” akka jennu nutti himan. Raadiyoonni sun arra hin jiru; yaadannoofis kunoo akkanatti jalqabuu ture: “Kun Raadiyoona Maqdisho qooqa Jumhuriya Dimoqraasii Somaalee faraqaa Afaan Qottuti) jechuu ture. Booddee tura keesaa ammoo, “Kun Raadiyoona Maqdisho qooqa Jumhuriya Dimoqraasii Somaalee faraqaa Afaan Gaallaati” jechuutti jijjiirame.Guyyatti sa’aa takka dabarsuu ture; qophiilee adda addaa: oduu addunyaa, gorsa fayyaa, barnoota amantii, haasawa manguddoo, walleefi muziqaa, kkf ). Raadiyoonni sun ummata ni gammachiise; ni barsiise; ni bayyanachiise; ummata dantaa ofiitiif falmatu ni taasise. Bifa waliigalaatiin humna qabsoo itti aantuuf qophaawe ni uumte. Hayyichi Afaan Oromoo afaan raadiyoo akka tahuu tattaafatees Dr. Mahammed Rashaad Abdulleeti.
Tattaaffiin hayyichi kun Somaaliyaa keessa osoo jiruu godhe itti fufa qabsoo Misratti jalqabamte tahuu dagachuu hin feesisu. Tuniis Afaan Oromoo Afaan ittiin Barruutiifi afaan barnootaa gochuudha. Qubee ulaagaalee sadeen gararreetti ibsaman guututti qabdu moggaasuu, mariidhaaf dhiheessuu, hoggaa fudhatamtees Qubee Oromoo tahuu sii murteessuudha. Tattaaffiin garanaan biyya keessatti godhamaa turte gufuu adda addaati mudatte. Gufuun duraa warra Afaan oromoo afaan katabbii (afaan barruu) akka hin taane fedhan hunda of keessaa qaba. Isaanis mootummaa Nafxanyaa, nafxanyoota yaada mootummaatti amananiifi kanneen yaadqalbii suniin masakaman hunda of keessaa qaba. Jarri kun bifa dandayan hundaan afaan Oromoo afaan barruu akka hin taane gochuuf tattaafatan. Hamma bara 1974 Qubee fedheen afaan Oromoo barreessuun yakka ykn wanjala ture. Ergas ammoo, bara Dargii keessa qubee Saabaatiin malee, qubee biraatiin afaan Oromoo barreessuun yakka tahuun itti fufe. Arra garuu, seeraan murteeffame: Oromiyaa keessatti afaan Oromoo afaan barruu, afaan hojiitiifi afaan barnootaati. Murtii tanaas walgahii Duraa tan Caffee Oromiyaatu murteesse.
Gufuuleen tattaaffii tana heewasan biyya alaattis hin hanqanne. Humnoota gaafa Soomaaliyaan qubee Laatin moggaafatte dura dhaabbate suniitu afaan Oromootis heewasuu jalqabe. Jarri kuni akka warra Habashaatti qubee Saabaa haa tahu hin jenne. Waa mara ija amantiitin laalan; qubee Arabaa filachuu dhabuun akka waan amantii diduutti hubatan. Gariin isaanii tafsiira (hiikkaa) haaraya tolfataniiti “Laatiin jechuun “Laa diin” ykn (Amantiin hinjirtu) jechuu waan taheef irraa dhaabbadhaa” jedhan. Jarri kuni qubeen Arabaa Diin-Islaam dura, gaafa jaahiliyyaa dhaamsa zamana jaahiliyyaa ittiin barreeffamaa akka turte dagachuun isaanii ni mala. Garii ammoo, jaalala amantii ofiitiif qabaniin qubee Arabaatiifi afaan Arabaa bay’ee jaalatan. Qubee Arabaa afaan Oromootiif moggaasuun amantiin sun akka babal’atuuf haala mijjeessuu akka tahetti amanan.
Jaarmayni dhiibbaa akkanaa gochaa turte takka Raabixatul Islaamiyyaadha. Raabixaan tuni biyyoota ollaa (Suudaaniifi Soomaaliyaa) keessatti qubeen Arabaa afaan Oromootiif akka moggaafamtu dhiibbaa cimaa gochaati turte. Dhibbaa tana fashalsiisuuf tattaaffiin Dr. Mahammad Rashaad Soomaaliyaa keessatti godhan kan seenaan dagattuu miti. Walgayiilee garanaan godhamaa turanirratti argamuudhaan ibsa bal’aa raga gayaa diduun hindandayamne iin waldhiheessaati turan. Hayyoota gaafas tattaaffii sun keessatti hirmaatan keessaa, tokko, Ob. Xaahaa Abdii akkana jedhan: “Dhiibbaan Raabixaan gootu cimtee hunda keenya hifachiiftee abdii nu kutachiisuu bira geyseeti turte. Haala sun keessatti anaa garaan na gubatee rakkachutti jiru Sheek Mahammed Rashaad : “Qubee Arabaatiin afaan Oromoo katabuu narra ka moyxannoo itti qabu hin jiru.Rakkoo, dhibdeefi hanquu qubeen tun qabdu ka beeku ana. Yeroo ammaatti garayyuun madaallee hoggaa laallu qubeen qubee Laatinirra afaan Oromootiif mijjooytu hinjirtu. Garanaan anaatu warra Raabixaatin falmaati abshir je’aa” jechuudhaan garaa nu qabbaneesse” jechuudhaan ragaa bahe. Akkuma jedhanitti Dr. Rashaad muggutii Raabixaatirra aananii barreeffamni Afaan Oromoo bifa isaan maluun daandii guddinaarra akka qaceelu qooda daaddaa hin qabne gumaachaniiti jiran.
Tattaaffii Qubee afaan Oromoo moggaasuuf godhamte keessatti kitaabni duraa “FURA AFAAN OROMOO” yoo tahu bara 1969-itti Maqdishotti barreefame. Kitaabni sun mootummaa Somaaliyaatin hin fudhatamne. Inumaatuu bifa suniin maxxamfamuun isaatuu akka yakkaatti ilaalame Sheek Rashaad qabanii hidhuuf warra nagaya eegu itti bobbaasan. Jaarsi garuu, mimmiliqaa jiraateeti manguddoo keessaan ofirraa qabbaneessee fedhii isaaniitis hubate. Gaafas Somaaliyaan Ogaadeeniifi lafa Oromiyaa kutaa bahaatiifi kan kibbaarraa ciqqaawwatanii muratanii biyya “Soomaaliyaa Guddittii” (Soomaali Weyn) ijaaruuf shakaran. Eenyummaa saba Oromootis haaluudhaan maqaa haaraya “Soomaali Abboo” jedhanii waaman itti moggaasan. Kitaabni Fura Afaan Oromoo yakka tahee magaalaarraa guuramuunis sababni saa kana. Suniis “Fura Afaan Abboo” tahee akka maxxamfamu ajajan. Mataduree malee qabeentaan kitaabaa ka duraaniitin addaa miti.
Sheek Dr. Mahammad Rashaad, kitaabban baay’eedha barreessan. Baay’een achiin dura waan hin barreeffaminiif isaatu ka duraa taha. kitaabban ijoollee barreessuuf inni ka duraati. Qur’aana guututti gara Afaan Oromootti hiikuudhaaf inni ka duraati. Kanuma bifa lamaan barruufi sagaleedhaan biyyaaf qopheessuu isaatinis inni ka duraati. Kana malees kitaabban amantiitiifi kan hawaasaa kanneen adda addaa kitaabsuu isaatiif inni ka duraati. Isaan keessaa hamma tokko: Hadiisa Afurtamman Nawawii, Seeraafi Naamusa Hajjii, Gadaa Islaamaa (Hundeelee Amantii Islaamaa), Tajwiida Qur’aanaa (Akkaataa Qur’aanni Itti qara’amu), Manxiq (Logic), kkf. Kanneen malees, kitaabban Sheekkoo walalooleefi gorsoota adda addaatis barreessaniiti jiran. Ija kanaatiin ragaalee lafa jiran hundaan Sheek Mahammad Rashaad “Abbaa Barreefama Afaan Oromooti” yoon jedhe itti xiqqaata malee, itti hin guddatu. Sheek Mohammed Rashaad umrii saanii guutuu Oromoo fi Oromummaaf waa buusuuf wareega godhan. Waggoota hamma tokko dura osoo Su’uudii jiranuu faalij irra gayeeti yeroo dheertuuf dhukkubsatan. Booddee gara biyyaa ofiitti galanii magaalaa Dirree Dhawaatti, Caamsaa 25, 2013 du’aan adduyaa tanarraa galan.(Rabbi Rahmata Isaaniif Haa Godhu; Ol’aantii Jannataa Jannatul furdowsiin isaan haa qananeeysu)
Dr. Sheek Mahammad Rashaad hayyuu ummata ofii dagatee osoo humaa hin dhiisiniif aakiratti deeme miti. Marsaa internet keessatti “Bakka Rashaad” jedhee “website” ofii ijaarratee hojiilee saa kan bara hedduu achirra kaayeeti dhaalmaya dhalootai kaniifi kan hegereetiif gayu dhiise. Kana gochuu isaatiin ammas hayyuu duraa tahuu saa hundi keenya ragaa dha. www.rashaad.org dhaqaati dhaala isiniif lakkise daaw’adhaa.
Hikkaa Jechootaa
Waaheellan barruu tana osoo ummatatti hi bahin dura dubbisan “xumuratti hiikkaa jechootaa yoo itti dabalte gaarii dha” jedhanii waan na gorsaniif kunoo itti dabalameera. Bakka barbaachisutti jechi hiikamu uunkaa barruu tana keessatti ittiin mul’ate qofa osoo hin tahin hundee isaatii fi hortee achirraa dhalatanis ni dhiheessina.
Awaduu – this is in the infinitive form and it means “to tilt towards”. Synonyms afaan Oromoo: conqoluu, golisuu
Ciqqaawuu – it is a verb in the infinitive form. It means cutting into small chunks (originally used for trees ad tree branches) but now extended to other similar actions. Like the scrumble land.
Dhoortoo – has two meaings: one is “a begger”singular, or “beggers” plural both in the noun form , the other is “begging” a gerund. Dhoortoon hulaarra ejjitii maaliin kennaaf? A begger(s) is by the door what should I give him/her/them? Dhoortoodhaan jiraata. He lives by begging.
Dibeeta it means INK . It is a solution made by mixing water, soot, natural gum and other things.
Hornagame: In the article the word appears in this form. It is a passive verb from the derivative /hornagam-/ meaning “to be limited” and “Hornagame” would indicate a passive verb of the 3rd persone singular of masculine gender the past tense. Its root verb is /hornag-/ , a active verb whose English equivalent is “(to) limit”. Here (to limit) is included with “(to)” in bracket only because it has a meaning close to the infiitve form of the English verb. Otherwise, /hornag-/ is a verb root and not in its infinitive form which as /hornaguu/ which exactly has the meaning “to limit”. There is also the Noun form (“Hornaga) meaning “Limit”. The statement “sadarkaa afaan dubbiititti hornagame.” Means “It was limited (forced to remain) to the level of a spoken language only; not allowed to develop to a written language.
Shakaruu – it is a verb in the infinitive form; it is related to hyperactivity or elated behavior which is usually goal directed to get some thing, or attain a certain goal, or do or perform a certain activity.
Suursaga – this is a word coined by blending two words (suuraa & Sagalee) to bear the meaning just like “VIDEO”. Blending is done based on the method the Oromo people used in the past: ex. Abbuuddoo (“the thumb”) from Abbaa and guddoo; qoollajjii from (qoola and jiidhaa) meanig (“freshly removed animal skin after killing”) , and many more: ogbarruu, seerlugaa, xiinsaga, kkf


text:
(Madda Oduu ABO/MOA/
Hawaasti Oromoo Awustiraaliyaa magaalaa Adelaide keessa jiraatan guyyaa Fincila Diddaa Garbummaa, Sadaasa 9, sirna oo’aan kabajatanii ooluun gabaasame.
Maddi Oduu ABO,MOAn, Adelaide irraa akka gabaasetti, hawaasti Oromoo magaalaa Adelaide keessa jiraatan kunneen ayyaana FDG kana kan kabajatan Dilabata darbe, Sadaasa 15, 2009 walitti dhufuudhaan ture.
Ayyaana yaadannoo waggaa 4ffaa FDG Oromiyaa kanarratti hawaasa Oromoo Awustaraaliyaa Kibbaatti gaafatamaan damee jaarmayaa Jaal Kadir Ibrahim, Fincilli Diddaa Gabrummaa Sadaasa 9, 2005 bifa haaraan eegale sochii jaarraa 16ffaa keessa Oromoon daga isaa bilisoomsachuuf finiinsaa ture wajjin kan wal fakkaatu ibsee jira.
Dhalli Oromoo garbummaa didan marti, bakkayyuu irraa ka’anii faajjii jaallan kaleessaa qabsoo irratti wareegaman kaasuun hawwii biyya ofii irratti abbaa biyyaa ta’uu, bilisummaa, mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu bakkaan gahuu; gaaffiilee mirgi dhala namaa fi dimokraasii akka kabajamu gaafachuu isaaniis JaalKadir yaadachiisee jira.
Amma illee qabsoo keenya fininsuun ilmaan Oromoo sababa Oromoo tahan qofaaf mana hidhaa keessatti gidiraa argaa jiran haal duree tokko malee akka hiikaman, namoota seeraan alatti ilmaan Oromoo hidhan, gidirsan, hiraarsanii fi ajjeessan murtii seeraaf akka dhiyaatan gaafachuun bakka jirru hundatti sochii FDG keenya jabeessuu qabna jedhee jira.
Ayyaana yaadannoo FDG kana irratti gaafatamaan Hawaasa Oromoo Awustaraaliyaa Kibbaa,
==========MOA===========


text:
“Oromo First akkamitti calqabe? Maalirraa madde? Eessaa ka’ee eessa gahe? Har’a eessa jira? Boru hoo maal ta’uuf deema?
Kutaa Tokkoffaa
Berhanu Hundee
JECHI “OROMO FIRST” JEDHU KUN EESSAA DHUFE?
Bal’ina waayee kanaa warra seenaa barreessaniif dhiisee; garuu “Oromo First” akkamitti akka calaqabe yoon yaadadhu, bara 2013 yeroo Aljazeera n Oromoota sadi (Dr. Taaddasaa Eebbaa, Obboo Jawaar Mahaammad fi Obboo Mahammad Adamoo) waliin gaafii fi deebii taasise irratti gaafii Jawaariif dhyaateef deebii argamee dha. Gaafiin Jawaariif dhiyaate sun yoo Afaan Oromootti hiikamu akkana ture: “Ati dura Itoophiyaa dha moo dura Oromoo dha?” Deebiin Jawaar kenne, “Ani dura Oromoo dha – I am Oromo First” kan jedhu ture. Achirraa ka’ee jechu kun dhalate.
SANA BOODA MAALTU TA’E?
Sababa Obboo Jawaar deebii sana kenneef, duulli hamaan Obboleessa keenya kanarratti godhame. Yeroo rakkoo waliif mirmachuun aadaa fi gootummaa Oromoo waan ta’eef, Habashootni fi deeggartootni isaanii gamaa gamanaa Jawaarirratti wacinaan, Oromoonnis gamaa gamanaa waliif mirmate. Mirmannaan (dirmannaan) kunis babal’atee gama sochiitti jijjiirame, SOCHII “OROMO FIRST” jedhamu uume.
SOCHIIN SUN BU’AA MAAL FIDE?
Gaafii kanaaf deebii osoo hin kennin dura mee haala mooraan Oromoo (Oromo Camp) yeroo sana dura keessa ture haa yaadannu. Erga Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) mootummaa ce’umsaa Itoophiyaa keessaa bahee; hoggantootni isaa gara biyya alaatti faffaca’an booda, rakkooleen bifa adda addaa uumamuun dhugaa waliigalaa ti. Rakkooleen kun kan jabaachaa fi cimaa dhufan garuu bara 2001 booda dha. Innis yeroo mooraa ABO keessatti addaan bahinsi duraa uumame sana. Achii kaasee walqoqqooduu fi walirratti duuluun caalaatti kan ifatti bahee mul’achaa dhufe garuu bara 2008, yeroo addaan bahinsi lammataa mooraa ABO keessatti uumamee dha.
Bara 2008 booda namootni keenya naannoodhaan, gandaan, amantiidhaan fi kkf walqoqqooduun ifaa ifatti hawaasota Oromoo keessatti mul’achaa dhufe. Qbsoonis yoomiyyuu caalaa laafte. Diina dhiisanii walirratti duuluun faashinii yeroo ta’e; hawaasni adda adda qoodame. Oromoon waljibbuu calqabe. Diinni fi alagaan immoo qaawwa kanatti fayyadamuudhaan nu keessa seenanii akka barbaadan godhuu eegalan.
Yeroo gama tokkoon abdii kutannaan mooraa keenyaa; gara biraatiin immoo tuffii alagaa fi diinni keenya nuuf qaban faallaadhaan cimaa dhufanitti, sochiin “Oromo First” dhalate. Sochii kana keessatti haalli mooraa keenyaa jijjiiramuu eegale. Sochiin kun warra waljibbe walitti araarse; kan addaan qoqqoodamee ture walitti fide; kan waljibbe wal jaalachiise; kan wallol fi walitti mufate walitti araarse. Afuura Oromummaa gabbise. Eenyummaa Oromoo ifatti baase, Waayee Oromoo caalaatti Addunyaatti beeksise. Oromootti abdii hore. Tokkummaa Oromoo jabeesse. Alagaa fi diina nu tuffachaa turan afaan qabachiise. Oromoon keessaa fi alaan akka walyaadatu godhe. Haala baay’ee gammachiisaa ta’e kana keessatti OMN akka dhalatu taasise. Kuni ta’ee osoo jiruu biyya keessatti waayeen MAASTAR PLAANII FINFINNEE ka’e.
OMN immoo Oromoon Addunyaa kanarra jiran akka quba walqaban taasise. Oromoo biyya keessaa fi alaa walqunnamsiise. Mormii Maastar Plaanii sana keessatti OMN gahee guddaa taphate. Mormiin Maastar Plaanii gara sochii uummata Oromootti, sana birallee dabree gara warraaqasa uummataatti akka cewu gahee OMN taphate fi qooda inni gumaache laayyoo miti. Egaa, of duuba garagallee yoo laalle, ka’umsi sochiilee kanaa hunduu sochii Oromo First ta’uu isaa hubachuu dandeenya. Kallattiidhaanis haa ta’u al-kallattiidhaan, sochii Oromo First sanatu sochiilee biyya keessaatiif bu’ura ta’e jechuu ni danda’ama.
SOCHIIN “OROMO FIRST” SUN ERGA BU’AALEE KANA HUNDAA FIDE BOODA MAAL TA’E?
Sababa fi duubee isaa sirriitti beekuullee baadhu, sochiin Oromo First akkasitti oo’ee ture sun kan qorraa dhufe fi amalli dur barame sun fuula isaa deeffachuun kan hubatame, Yaa’ii Hoggansa Oromoo (YHO) Afaan Ingliziitiin Oromo Leadership Convention (OLC) Atlaaltaatti erga ta’e booda dha jedheen yaada. Kun tilmaama dhuunfaa kiyyaa ti. Sana booda mooraa keenya keessatti akkuma dur barame sana walqeequu fi sana birallee dabree walirratti duuluun deebi’ee dhufe. Tokkummaa jabaataa dhufe sana qilleensi keessa seene; waliigalteen hir’achaa dhufe. Wal hamachuun, wal arrabsuun, wal abaaruun, ati sana kana waliin jechuun; diina walitti ta’uun mumul’achaa dhufe.
YHO booda dhaabbatni hunda-hammataa (All-Inclusive Institution) tokko ni dhaabbata jedhamee osoo eegamaa jiruu; sun osoo hin milkaayin hafee, ammas dhukkubni bakka bakkatti ijaaramuu sun deebi’ee dhufee; dhaabbatni Gumii Oromiyaa Addunyaa (GOA), Afaan Ingiliziitiin Global Gumii Oromia (GGO) ijaarame. Kaayyoon YHO fi GOA walfaallessaa dha jedhamee dubbatamuun eegalame. Akka ilaalcha fi hubannoo kiyyaatitti, sochiin “Oromo First” asirratti waan daangeffame natti fakkaata.
DHIIBBAAN OROMO FIRST FIDE HOO MAALI?
Sochiin Oromo First, sochiilee Oromiyaa keessatti godhamaa jiraniif kallattiidhaanis ta’ee al-kallattiidhaan MOTORA akka ta’e dhara waan ta’u natti hin fakkaatu. Dammaqinsa uummataa guddisuu fi kakaasuurratti OMN gahee akka laayyootti hin laalamne akka taphate armaan olitti ibsuu yaaleen jira. Karaa biraatiin yoo laalame immoo, dammaqinsi fi ciminni uummata keenyaa OPDOnillee ofhaaromsuuf tattaaffii akka gootu taasise jechuu ni danda’ama. Jaarmayaa kana keessaa (OPDO) hoggansi haaraan, yoo xiqqaatellee kan waayee Sabboonumma fi Oromummaa calaqqisu haasa’u akka gadi bahu taasise. Waayee hoggansaa haaraa OPDO kana yeroo biraan itti deebi’a. Asirratti jijjiirama OPDO keessatti mumula’chaa jiruuf sababni inni hangafti dhiibbaa sochii Oromo First irraa maddee dha yoo jenne soba hin ta’u. Haa ta’u malee, gaafiin asirratti ka’uu malu: “Jijjiiramni hoggansa haaraa OPDO tiin godhamuuf deemu ykn yaalamaa jiru kun “Oromo First” calaqqisa moo garamitti deema?” kan jedhu ta’a. Isa kana arguuf deemna.
OROMO FIRST HAR’A MAALIRRA JIRA, BORU HOO MAAL TA’UUF DEEMA?
Akka sadarkaa amma irra jirru kanatti fi haalota mooraa keenya keessatti, keessumaayuu Diyaasporaatti mul’achaa jiran yoo laalle, “Oromo First” waan bifa jijjiirrate natti fakkaata. Dhimmi kun waan ifa naaf hin ta’iniif, gaafii armaan gadii Afaan Ingilizii kana calqaba ji’a Sadaasa bara 2017 Face Book irratti barreesseen ture. Waanan gaafii kana kaaseef garuu tilmaama mataa kiyyaan qaba. Itoophiyummaan “Oromo First” injifachaa jiraa? Barreeffama kutaa lammaffaa keessatti laalla.
Hanga walitti deebinutti nagaan turaa!
Ulfaadhaa!


text:
JECHOOTA GAMNAA KUTAA 9ffaa
Gamteessaa Sabaa irraa
DUBBII FI ABBAA DUBBII EESSA JALAA HOFFOLAN?
Abbaan dubbii nu rakkisee maal nuuf eayya? Dhiyaa barii dubbimaan nutti deema. Dubbii isaa dhangaggaayaa sobaa sana kijiba afuufuu hafarsuu hafarsiisuu. Dubbiin nama unkuruu, jeequu!
Sila abbaa dubbii kana biyyuma kamitti jalaa baqanna. Xiyyaara yaabbannee galaanota qaxxaamurree jalaa baanaa, osoo hin ta’iniitii duunee illee dubbii dhiisuu! Dubbii kijibaa isaa haa afuufuu nu homaa hin taanuu!! Eessa? Yoom? Fi Haala kamiin jalaa ceenaa abbaan dubbii ni fooyyaya jennee osoo eegnu fidee!! Afaan faajjii haasayaa oolaa! Kijibaaan dhugaa haguuguuf tattaafataa! Kijibni kuma tokkoo dhugaa takkattii woy ta’aafii? Dhugaa dhoksuuf tattaafata! Odumaaf Kasaaraa! Garuu soba isaa dura dhaabbanna dhugaa qabnuun yoomillee, eessattllee, haala kamiinillee!! Dhugaan hin qallatti malee cittu jedha Oromoon mammaakee!!
“Abbaan dubraa nutti hafee kabbarteen
Warri abbaa qabeennaa nu cunqursuu jalqabdee
Lakkaa abbaa dubraa kana nurraa kaasaa
Afaan birri nutti banaa xaasaa”
Jedhee Oromoon Dhiichisellee Yeroo Ammaa!!
***
Obsi Namoota Cimoof Qorsa Yoo Tahu; Namoota Laafoof Ammoo Summiidha
Obsi jiruu fi jireenya kamuu keessatti baayyee barbaachisaadha. Obi laafinaa fi jabina amaloota namoota ibsan keessaa dursa qaba. Obsa qabaachuun buleessa umrii dheeraa si taasisa. Obsa yoo hin qabaannee kaayyaa keenna dheeraan qabannes tahee gabaabaan galma hin gahu. Obsi furtuu injifannooti. Namoonni gariin waan salphaatti abdii kutatanii jiruu fi jireenya isaanii dukkaneessan kaayyoo isaaniis karatti hambisani. Garuu haga kaayyoon keenna sirrii ta’etti abdii kutachuu hin qabnu. Kallatti galma keenna san ittiin geennu jijijjiiruun barbaachisaadha. 1. 2. 3 itti fufa jechaatuma galma kaane dheeraa geenna. Xiqqoma irraa jalqabnee jabeessaa jabeessaa bakka kaaneef geenna. Obsi muxannoo guddaa siif kenna. Muxannoo keenna kanas sirritti tolchinee yaadachuu qabna. Muxannoon keennaa hardhas borus nu gargaara. Kanaaf obsaan muxannoo horatan suutuma suutaan hojitti hiikuun barbaachisaadha. Obsi hadhooftuudha ima unachuudha dhumarratti garuu baayyee mi’ooftuudha. Namni rakkoo baayyee yoo arge booda obsa bara. Obsi beekumsa, dandeettii fi fedhii namaa gabbisa;beekumsi, dandeettiin akkasumas fedhiin namaa yoo gabbate hojii hojjatan injifannoott I ceesisa.
Mammaaksa Oromoo Obsaan Wal Qabatan:
1. Obsaan Aaannan goromsaa dhuga jedha mitii ree!!
2. Obsaan Worroomanii
3. Dubbii baruun duratti obsa bari
Kkf.


text:
Oromia: Waamicha Qabsoo Ficila Xumura Gabrummaa Itti Taasifnu Uummata Oromoo Maraaf Ta’e February 27, 2016Posted by OromianEconomist in #OromoProtests.
Tags: Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo, Oromia, Oromia: #OromoProtests: Gabaasa Fincila Xumura Garbummaa (FXG) Oromiyaa 2016, Oromo, Waamicha Qabsoo Ficila Xumura Gabrummaa Itti Taasifnu Uummata Oromoo Maraaf Ta’e
trackback
Waamicha Qabsoo Ficila Xumura Gabrummaa Itti Taasifnu Uummata Oromoo Maraaf Ta’e
Guraandhala 25, bara 2016
Akkuma beekamu FXG Oromiyaa keessatti Qeerroo fi Uummata Oromootiin gaggeeffamaa jiruun, qindeessitoota Warraaqsa Biyyoolessaa kan Bilisummaa fi Diimokiraasii (Qeerroo Bilisummaa) fi humna FXG kanaatin injifannoo guddaan argame galata hoggana abbaa qabsichaa dhaaba keenya ABOfis jechaa; Qeerroon Bilisummaa waamicha qabsoo kana dabarsa.
Wayita ammaa kana FXG Oromiyaa keessatti finiinaa jiruun ilmaan Oromoo hedduun wareegama qaqqaalii lubbuu dabalatu itti baasaa jiru. Wareegamni ulfaataan kun bilaaasha baafamaa hin jiru. Injifannoo gurguddaa Xumura gabrummaa dhiyeessisan galmeessisaa waan jiruuf seenaa keessatti yoomiyyuu kan hin dagatamnee fi bakka olaanaa qabaatuu dha.
Kanaaf,
- Uummanni Oromoo godinaalee Oromiyaa mara keessa jiraattan, addatti qonnaan bultootni Oromoo ilmaan keessan falma hadhaawaa diina afaan qawweetiin duguuggaa sanyii nurraatti labse dura dhaabbatanii wareegamaa qaalii baasaa jiran cina akka dhaabbattan waamicha FXG isa dhumaa isiif dabarsina. Waamicha kana gaafa labsinu qotatee bulaan kamuu bakka jiruu ka’ee FXGtti makamuudhaan mootummaa abbaa irree wayyaanee ofirraa galchuuf dargaggoota keessan bira akka dhaabbattan waamicha keenya irra deebinee dabarfanna.
- Barattoota manneen barnootaa Oromiyaa keessa jiran maraaf;-Godinaalee Oromiyaa muraasa keessatti barattootni mana barumsaa sadarkaa 1ffaa, 2ffaa fi qophaayinaa barumsa dhaabuudhaan FXG finiinsuun wareegama guddaa kaffalaa injifannoolee cululuqoo akka Sabaatti itti boonnu galmeessisaa jiru. Humni tokkoome salphaatti diina ofirraa buqqisa. Kanaaf barattootni Oromoo mana barumsaa sadarkaa 1ffaa, 2ffaa, qopyaahinaa akkasumas dhaabbilee olaanaa koolleejjii fi yuuniversitii Oromiyaa fi Finfinnee dabalate keessaa barattan hundi tokko Qabsoo bilisummaatti makamee lubbuu isaa utuu dhabuu kaan ammoo barumsatti hirmaachuun umurii diinaa nurratti dheeressuu waan tahuuf barataan kamuu bakka jiruu FXGf dursa kennee gara Qabsoo makamuu akka qabu Qeerroon Biisummaa waamicha dabarsa.
- Hojjattoota Mootummaa “civil Service” keessa hojjatta hundaaf: Yeroo mootummaan Wayyaannee labsii labsuun gara laafina tokko malee ilmaan Oromoo karaa nagaa mirga gaafatan irratti dhukaasa banuun ajjeessaa, qaamaa hirdhisaa, biyyaa har’aa jiru kanatti isin callisuun gaafatamummaa seena fi heeraa jalaa akka isin hin baafne hubachiisaa; dirqama isin irraa eegamu akka bahattan waamicha lammummaa isiniif goona. Dirqamni dabalataan addatti isin irraa eegamu hojii mootummaa laamshessuun karoora jalaa fashalsuu akka
dabalatu yaadachiifna.
- Ilmaan Oromoo waraanaa fi poolisii mootummaa wayyaanee keessa jirtaniif, rasaasni isin baattan ilmaan Oromoo ittiin ajjeessuf osoo hin taanee diina uummata Oromoo fixuuf ka’e kanatti akka deebistan jabeessinee waamicha goona. Haadha, abbaa, obboleessa, obboleetti fi ilmaan keessan utuu ilaaltanii qiyyaafattanii rasaasan ajjeeftu yoo tahe har’a qalbiin isin tuqamuu baatu bor seenaa jalaa akka hin baane hubattanii; waamichi kabajaa irra deebinee isinifi goonu, meeshaa baattan gara diina uummata Oromoo, mootummaa wayyaaneetti galagalchaa jennee irra deddeebinee dhaamna.
- Saboota cunqurfamoo kanneen olla Oromiyaa taatan, addatti uummata Sidaamaa, Beneshangul, Gaambeellaa fi Ogaaden ilmaan keessan beelaan dhumaa, gadadoo barabaraan hammaataa malee foyya’insa hin agarsiifne keessatti mootummaa itoophiyaa kan ofiin jedhu Wayyaaneen isin kuffisuu ni hubattu. Kanuma waliin qabeenya jiruu fi jireenya keessan ta’e lafa kan danda’an ofii fudhatanii kaan alagaatti gurgurataa jiraachuu walumaan qalbeeffataa jirra. Walumaagalatti miidhaan isin irra gahaa jiruu fi nurra gahaa jiru walfakkaataa dha. Kanaaf qabsoo gaggeessaa jirrutti humna horree dhageessifnee mul’isuuf qabsoo uummanni Oromoo gaggeessaa jiru kanatti akka makamtanii waliin qindeeffannu waamicha isinif dabarsina.
- Waamicha addaa uummata magaala Finfinnee keessa jiraattaniif:– Haalli yaaddessaan yeroo ammaa mul’atu mootummaa wayyaaneetiin dhufe. Kana booda dhiyeessiin midhaani magaalaa Finfinnee akka hin seenne quba isin qabsiisaa; dukkana hamaatti deemamaa akka jiru hubachiisna. Kanaaf falli tokkichi jiru qabsoo Uummatni Oromoo gaggeessaa jirutti makamuudhaan mootummaa abbaa irree kan ta’e Wayyaanee ofirraa kaasuun mirga hiree murteeffannaa Ummataa waliin akka kabajchiifnu waamicha isiniif goona.
- Uummata Oromoo biyya hambaa jiraattan hundaaf:- Qabsoo dargaggoonni fi shamarran Oromoo, Qeerroon taasisaa jirru ni beektu, ni hubattus jennee abdanna. Qabsoo harka qullaa diina dura dhaabbachuudhaan taasifamaa jiru kanaaf wareegama ulfaataa kaffalaa akka jirrus ni hubattu jennee amanna. Fiixa bahiinsa FXG kanaaf karaa International Qeerroo Support Group deggarsa hatattamaa akka gootan waamicha lammummaa isiniif dabarsina.
Injifannoon Uummata Oromoof!
Gadaan Gadaa Bilisummaati!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Guraandhala 25,2016
Comments»
No comments yet — be the first.


text:
Diddaan barattootaa Yuunivarsiitii Finfinneetti dhalate jabaachaa dhufuun Yuunivarsiitii Kotobee keessatti BArruulee Warraaqsaa Baldhinaan Hiruu fi maxxansuun itti fufe
Amajjii 09,2013 Finfinnee
Diddaa barattootaa Yuunivarsiitii Finfinnee keessatti dhalateen wal qabatee mootummaan wayyaanee ilmaan oromoo Jumlaan mana hidhaatti guuruun isaa ni beekama.Waraanni Agaazii mootummaa wayyaanee gaaffii mirgaa barattootni oromoo gaafatan dura dhaabbachuuf qajeelfama abbaa irree wayyaanee irree fudhateen ilmaan oromoo hedduu madeessee kaan ajjeesuun isaas addunyaan beeka.Yeroo ammaa kana barattootni oromoo mooraa Yuunivarsiitii Finfinnee kiiloo 4,5 fi 6 akkasumas school of art keessaa funaanaman mana hidhaa mootummaa wayyaanee yeroo dheeraa ilmaan oromoo keessatti qaamaa hir’atan Waajjira poolisii 3ffaa jedhamu keessatti dhukkubaan,beelaa fi reebichaan dararamaa jiru.Ilmaan oromoo kanneen kaan waajjira Poolisii mootummaa wayyaanee Qacanee Madaanalam keessatti ukkaamsamuun dararamni addaa irraan gahaa jiru.Barattootni oromoo nyaata kan hin argannee fi qorannaa siyaasaan yeroodhaa gara yerootti rakkachaa jiru.Mootummaan wayyaanee gaaffii mirgaa barattootaa dhaamsuuf jumlaan mana hidhaatti gurus diddaan daran jabaachuun barattootni gaaffii mirgaa itti fufanii jiran.Qeerroon Yuunivarsiitii Kotobee keessaa waraqaalee dhaadannoo
1. Arrabsoon ilmaan oromoo irraa haa dhaabbatu
2. Hidhamtootni haa hiikaman
3. ABOtu gaachana ilmaan oromooti!
4. Kutataan kutaa uffata
Jedhan dallaa keessatti maxxansuunii fi miseensota qeerroof waamicha dabarsuun gaaffii mirgaa itti fufanii jiran.Miseensotni DH.D.U.O kanneen tahan mootummaan wayyaanee gocha kana shiruun ilmaan oromoo mana hidhaatti ukkaamsuu isaas ni mormina jedhanii jiran.Ilmaan oromoo yuunivarsiitii maraa akka waamicha dhaga’uun kaatan dhaammanna jechuun waamicha oromummaa dabarsanii jiran.Qeerroon Yuunivarsiitii Kotobee bilbilaan ergaa gabaabaa ‘’ Mootummaan wayyaanee hundeen hanga buqqa’u dirqama nurraa eegamu bahuun gahee oromummaa haa baanu! Dhaamsa kana ilmaan oromoof dabarsi!’’ jedhu walii daddabarsuun hojii kutannaa fi waamichaa dabarsanii jiran.
Posted on 10/01/2013, in Uncategorized. Bookmark the permalink. Leave a comment.


text:
Raadiyoo Sagalee Ameerikaatti kutaan sagantaa Afrikaa Roobii Ebla 25 bara 2018 rakkoo Ootizim ykn “Autism” jehdamu ilaalchisee marii tokko geggeessee ture.
Ogeessotaa fi qorattoota eegumsa fayyaa, dhaabbatoota mootummaa fi dhunfaa kanneen Ootizim irratti hojjetan akkasumas maatii ijoollee rakkoo kana waliin jiraatanii fi namoota rakkoo kana ofii isaanii qaban waliin mariin kungeggeeffame.
Rakkoon kun Afrikaa keessatti maal akka Fakkaatu vodiyoon agarsiisu kan dhiyaate yoo ta’u Leegos Naayjeriyaa irraas marii kana irratti hirmaatanii jiru.Raadiyoon sagalee Amerikaa Marii kana kallattiidhaan gama Televiiziyoonaa fi Feesbuukiin tamsasame jira.


text:
Yuniverstii Mattuu keessatti humnoonni tika nagaa mooraa sana keessaa reebicha barattoota irratti raawwataniin barattoonni hangi tokko balaan madaa’uu irra ga’uu isaa kanneen miidhaan irra ga’e barattoonni yuniversitichaa ibsaniiru.
Gaaffii isaan dhiyeeffatan barattoonni universitii Jijjigaa keessaa barataa turanii gara universitii Mattuutti dabarfaman, galmeen isaanii waan hin dhufneef kun akka isaaniif ergamu gaaffii gaafachuuf hiriira nagaa baanaan haleellaan kun nu irratti raawwate jedhu. Bulchiinsa mana barnootichaa biraa deebii argannee jirra.
Kan baraattuun reebichi na irratti raawwatame jettu nuuf ibsiteen jalqabna. Tujubetu dubbise.