text:
Review Overview
Bu’ureessitota qabsoo Oromoo kanneen tarree duraarratti maqaan isaanii dhawamu keessaa, tokko, Jaarraa Abbaa Gadaati. Wanni Jaarraan qabsoo tanaaf addatti gumaache maali? jennee yoo of gaafanne adeemsa dheeraa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) jaaruuf godhame keessatti carraaqqii godhamteefi milkii argamteef shoora sadarkaa duraa tapahcuu isaati hubanna. Roorroo Oromoorra gahuuf joollumamaadhaan laalachuu isaatiin ganamaan qabsoof bobbahe; bara 1966 Asabootirraa Minishir bitatatee qabsaa’ota barbaadee dirree falmii Baaleetitti makamee lolee lolchiise. Qabsoodhaaf meshaafi leenjii lolaa garayyuun ammayyee taate qabaachuun akka barbaachisu waan hubateef gargaarsa barbaacha gama Somaaliyaa, boodas Bahar Diimaa ceehee Adan, Baagdaadifi Damaasqoo dhaqe. Achirraahis akeeka tokkooni qasaawoota leenji’amaniifi meeshaalee lolaa ammayyee tahan waliin deebi’uuf karaa bu’e. Akeekni sunis Qeeyroo Ganamaatiin Qabsoo Hidhannoo Eegaluudha. Wanni argame ammoo, milkii osoo hin tahin harka mootummaa Soomalee bu’anii hidhamuu tahe. Mudannoon hamtuun waggaa shaniitiis murannoo diina Oromoo qabsoo hidhannootin cabsuuf qabu isa keessatti hin laaffifne. Bara 1976-tti yeroo haalli Warraaysaa biyyattii jijjiiree hamilee qabsoo hidhannootiif jirtu laamshesse sanitti, sirni jiru hiddaan buqqa’u malee Oromoof furmaanni hin jiru jechuudhaan, qawwee lameen Elemoo Qilxuufaarraa gaafa lola Xirroo hafte bakka itti awwaalamanirraa baafatee daggalatti galee WBO humnaafi caasaadhaan ijaarutti seene. Jaarraan gaafa yeroo duraatiif Asabootitti Minishir bitaterraa eegalee hamma guyyaa du’aan addunyaarraa galetti goota dawaan cunqursaa qawweedha jedhee amanu ture; saba isaatinis hidhadhaa “ qarshiin jahaannam haa dhayxuu qawwee bitadhaa daggala seenaa” jedhee dawwaaqaati jiraate.
Akeekni barruu tanaa seenaa Jaarraa Abbaa Gadaa (Abdukariim Ibraahim Haamid) barreessuu miti. Gumaacha inni qabsoo Oromootif godhes guututti keessa deemuu hin hedu. Barruun tuni waa tokko qofarratti fuulleeffatti: Jaarraa Abbaa Gadaatiifi Qabsoo Hidhannoo bifa waliigalaatin mil’achuudhaan sababoota gootichi kuni maloota qabsoo keessaa kan hidhannootitti akka gamuufi ittiis cichu isa godhan maal akka tahan xiinxaluudha.
Kanatti aansinee sababoonni Jaarraa Abbaagadaa qabsoo hidhannoo akka fardeeyfatu goadhan maal fa’a akka ta’an xiinxaluuf yaalla. Sababoonni wahitti nama kaasan hedduudha. Kan wahitti akka cichan nama godhanis akkasuma. Akka hubannaa kiyyaatti waa afuriitu ilaalcha Jaarraan qabsoo hidhannootiif qabu qare. Afranis:
- Seenaa abbootii saa (seenaa warraa): seenaa qaccee irraa dhalateetifi kan Oromoo naannawa sanii tan inni joolummaarraa dhagayaa guddate
- Argaa-dhageettii gocha gootummaa ilmaan Oromoo kanneen diinni ‘shiftaa’ jedhuun kanneen akka Habiibifi Haamidoo faan nafxanyaarraan gayaa turanii
- Roorroo Oromorra geessu heeraafi sirna jiru keessaan furuuf yaalii godheerra waan hubate.
- Hirmaannaa sossoha Baalee keessatti godhe.
Sababoota afran kana armaan gaditti takka takkaan gabaabsinee haa laallu.
I. Seenaa abbootii
Jaarraan nama “ani qaccee abaluuti ykn hortee shanyii abaluuti” jedhee dhaloota isaatiin dhaadatu hin turre. Kanaafuu hamma dhihoo tanaatitti waa’ee dhaloota isaa wanni beeynu waa xiqqo ture. Waan kana ta’eefis seenaan inni abbootii isaatirraa dhaale ilaalcha isaatirratti dhiibbaa akkam akka qabaate dilas hin xiinxalamne. Fooddaan garasitti fuulleeyachuuf hiree nuu laatte banamuun dhimma dhiheenya kanaati. Barruuleefi haasawa Jaafar Aliitifi kitaaba “Raammisoo” Abdurashid Abdurahmaan nuuf dhiheesseetu fooddaa sun nutti mul’ise. Abbaa Urjii (Abdurashiid Abdurahmaan ) kitaaba isaa “Raammisoo” keessatti seenaa abbootii Jaarraa akka kanatti aanu kanaan kaaye.
“Walakkaa bara 1876, gaafa Ibroo Shaxaa, abaabayyuun Jaarraa Abbaa Gadaa, lola Cirrachaatti waraana Misraa kan Ra’uuf Baashaa tiin hoogganamuun odoo loluu wareegame, ilmi isaa, Haamid, dardara ture. Lola Calanqoo booda, bara 1889 keessa, gaafa Minilik, summii buna keessatti naqeen, Haamid Ibroo galaafatu, ilmi isaa, Ibraahim, joolle. San booda, bara 1936 keessa, gaafa Ibraahim Haamid, nafxanyoota hawaasa Baha Oromiyaa sirna gabrummaa hoonga hin-qabneen araraasaa bahan, adamuun, hijaa irraa bahaa ture, ilmi isaa, Abdukariim hoggaas dhalata.”
Wanni kanarraa hubannu abaaboo, akaakoofi abbaan Jaarraa weerara ummanni Oromoo dhuma bardhibbee 19fatifi jalqaba bardhibbee 20fa keessa mudate, kan boodas alagaa jalatti isa oggolchiise keessatti warra diina faccisuuf suduudaan hirmaatan tahuudha. Jaarraanis akkuma guddattuu kamiitittuu seenaa abbootii isaa kana dagaayaatiifi qomattiis galfachaa guddachuun akka malu tilmaanmna. Kanafis ragaan keenya waa’ee qabsoo Oromoo hoggaa haasayu Jaarraan yeroo hedduu seenaa lola calanqoo, gootummaa Murti Guutootifi jabeeenya Raabaa Doorii akka fakkeenyaatti dhiheessa. Seenaa akaakayyuu isaa kan Ibroo Shaxaatifi kan akaakoo isaa Haamid Ibrootrraa garaagarummaa qawweee qabaachuufi dhabuu, akkasumattis ammayyummaan hidhannootiifi gurmuu waraanaa shooraafi sadarkaa lola keessatti qabaatan waan hubate natti fakkata.
Warraani Misraa kan Ra’uuf Paashaatiin ajajamu baha Oromiyaatin osoo hin bayin dura Oromoon naannawa sunii heeraafi seera sirna Gadaatin walbulchaa, waraana ofii Raabaa Doorii jalatti jaarratanii biyya ofii diinarraa eeggachaati turan. Weerara kamuu ofirraa faccisuudhaan, daangaa ofii kabajsiisanii olloota waliin qajeellotti wal beekanii kabajaadhaan waliin jiraachaa turan. Waraanni Misraa kan gaafasii waraana cimaa Ingilizoonni jalaa-guubbatti meeshaa ammayyee hidhachiiftee bobbaafte ture. Waraanni Raabaa-Doorii, jechuunis waraanni Oromoo seera Raabaa Dooriitiin ijaarame, diina akkasii achiin dura takkaatuu argee hin beeku. Akkasiinuu waraanni Orfoo Jilootin hogganamu sun, gootummaan isaa hanqattee, aadaa luynaa ladda’atee dirree lolaatii hin dheessine; tokkummaa sirni Gadaa isa badhaafte jabeeffatee qabatee hidhannoo qabuun: eeboo, mancaa, wantaafi xiyya isaatin diina dura dhaabbate. Madaafa ibidda tufuus jalatti siqanii afriidhaan afaan danqaranii cal’isiisuudhaan gootummaa seenaan dinqifatte galmeessuu dandayanii jiru. Haala sun keessatti tooftaan waraana Ra’uuf Paashaa hulluuqqoo marsaa keessaa ittiin bahu argachuu qofa tahe. Akkasiin raphaasa rasaasa itti roobsee hulluuqqoo xiqqoo takka banatee magaalaa Adaree Biyyoo dhuunfate. Akkasiinuu ganna kudhaniif darbii magaalaa Adaree keessaa gadi bahuu kutanii, biyya Oromoo kolonii Ingilizii jalatti galchuu hoongessanii, bara 1885-tti injifannoo goonfatanii waraana diinaa biyya ofii keessaa baasanii jiru.
Pirofesor Mohammed Haasaniifi Jilchaa Hamid akka katabanitti lolli waraana Misraa waliin godhame kun injifannoo Oromootiin goolabamus, humna waraanaa Oromoo akka maleedha laafffise. Tokkoffaa, waraana Raabaa Dooriitirraa nama 20,000-30,000 ta’utu dhume. Lammaffaa qondaalonni Raabaa Doorii mooyxaa waraanaa qaban heeduun, abaabayyuu Jaarraa, Ibroo Shaxaa dabalatee, ni wareegaman. Sadaffaa, lola dheeraa kanarraa kan ka’een faradoon hedduun rasaasaan, beelaafi dhukkubaan waan dhumaniif cibirraaleen faradoo (cavalry) guututti diigaman. Afraffaa, lolli dheeraan kun leeccalloo ummataa xuuxeeti humna diinaggee biyyaa laaffise.
Oromoon osoo daadarkaa tanarraa dandamachaa jirtu weerarri haarayni gara kaabaatin eegalame. Waraanni Misraa darsa saa guurratee bahee waggaa sadihiitti, bara 1887, waraanni nafxanyaa Calanqoon as bahe. Warraanni Minilik kuni Oromoo naannawa biraa cabsee injifannoodhaan machaawee, waan saameen diinaggeedhaan of cimsee, qawweelee ammayyee garii shammadatee gariihis kennaadhaan argatee, ogeeyyii waraana warra faranjiitin gargaaramee tarsiimoo lolaa baafatee waraana Afran Qalloo (Murti Guutorratti) lola bane. Oromoon immoo, qawwee dudullatti lakkooysaan dhibba tokko hin geenye kan waraana Paashaarraa buufatan, rasaasni waa xiqqo qoftiin keessa jiruun diina dura dhaabbatan. Cibirraaleen fardoo waan laamshayeef mancaa, eeboofi wantaa isaa qabateeti lafoo dura dhaabbachuuf dirqame. Akkasumaanuu waraanni Murti Guutoo, waraana Minilik kan lafootiin (infantry) qaawwedhaan caalamuus bobbaa diinaa hedduu ofirra faccisuu dandayeeti ture. Booda garuu madaafa yuusaa ibidda tufu, bakka fagoo eeboofi mancaan hin dhaqqabne dhaabaniin duubbee Raabaa Dooriin loltuu irraa bobbasuufi madoo itti wal’aanatu ibidda itti roobsan. Bifa saniin qawween sodaattuun hidhatte habalee gootaa moohattee, nafxanyaan akkuma kutaalee Oromiyaa kanneen birootti gootetti dachii Humbannatis qabate. Qondaalota Raabaa Doorii kanneen gaafa Calanqoo Calii baraaran, kanneen akka Hamid Ibroo (akaakoo Jaarraa) kopha kophatti galaafatanii ummatas hoggana silaa bakka caphanii isaan kaasu dhabsiisan.
Gaaga’amni weerarri Misraatifi kan Minilik Oromootarraan gahe biyya teenya qofatti osoo hin tahin addunya guututti, gaafni injifannoon lolaa gootummaa loltootaatifi qaruutummaa tarsiimootiin walcaaluun murtaawu sun akka dabarte dhawwaaqe. Fakkeenyaaf lola waraana Sudan kan Darbuush jedhamuuf, kan Abdullaa Al-Taashitin hogganamuufi waraana Ingilizi jiddutti, bara 1898, dirree lolaa Umdurmaanitti godhamerratti waanuma Calanqotti ta’etu raawwatame. Winston Charchil, kan booda muumicha ministeera Ingiliz ta’ee, warrana san keessatti akka loltuufi gabaafutti hirmaate, gama isaa jajuun akka gabaasetti; lola gaafasii keessatti warraana Darbuush 52,000 ta’utu kan Inglizi 8,200 aan moo’ame. Iccitiin injifannoo tanaa garuu akkana. Warri Suudan qawwee dullattii takka nyaatteefi meshaa harkaa kanuma akka Oromoon qabuu saniin itti baye. Warri Ingiliiz ammoo madaafa ammayaa gurguddaa, qawwee otomaatikaa, akkasumattis loltuu uffata raasaasafi eeboon laaftutti hin dirre ( body armour) uffateen dhihaate. Yeroo lolli ganama subii banamu, osoo lultuun Suudan meetira 2750 bira as hin dhihaatin muraasni madaafaa (artillery brigade) kurkurruu ibiddaa itti gadi roobse. Qawwee warri Suudan hidhatee keessaa tan akkam jabduu rubuu fageenya kanaa deemuu hin dandesssu ture. Waraanni Darbuush gootummadhaan reeffarra waltarkaanfataa mukatti dahataa ori’us osoo meetira 50 wuu dahoo Ingilizitti hin dhihaatin dhukkaawan. Lola sa’aa jaha qofa ture kana keessatti, Darbushoota nama 10,000 du’aan, 13,000 modoon, kuun ammo qabamuun moo’amuu mudatan. Gama Ingiliziin garuu nama 47 qofatu du’e, madoon 382 ture. Darbushoonni Suudaan, akkuma Raabaa Doorii Oromoo, guutummaafi tarsiimoo lolaatiin diina caalanis, qawwee ammayyaatin moo’amanii bittaa alagaatiif oggoluu dirqaman.
Abdukariim Ibraahim (Jaarraa Abbaa Gadaa) abbaa isaatifi manguddoota biyyaatirraa seenaa gootummaa Murti Guutoo kana dhagayaa guddachuun isaa, murni akkasitti gootaa akkamiin cabee alagaaf jilbiiffate? gaffiin jettuus mataa saa keessatti uumamuun kan hin hafin natti fakkata. Seenaa abaaboofi akaakoo isaatti dabaltee kanummaan abbaa isaatuu yaada kana cimsuu mala. Abbaan isaa Ibraahim Haamid, nama hayyummaa isaatitti fayyadamuuf mootummaan Haylasilassee ofitti dhiheessee aangoo keennef ture. Garuu beekkomsi isaatiifi aangoon alagaan kenniteef kuni saba saatiif hamma fedhe laalatuus roorroo ummata isaaairra gayaa ture irraa ittiisuuf isa hin dandeessifne. Kanaaf ammo deebiin isii; luynaafi goota onneedhaan , hayyuufi doofaa harsamni qaruutaadhaan gargar tahuun isaanii hafee, qawween luyna goota gootee doofaas hayyuu akka gootu waan hubate fakkata. Hanquun Oromoo diinaaf cabsite maal akka taate waan hubateef Oromoon deebi’ee mirgaafi kabajaa isaa goonfachuuf malli tokkichi ‘ibidda alagaan ittiin nu gubu san nutis horachuudha’ yaanni jedhu ganamumaan sammuu isaa keessatti habaqaalame. Bifa waliigalaatiin hubannoon seenaarraa goonfate sababoota Jaarraan umrii saa guutuu qabsoo hidhannootitti akka cichu godhan keessaa tokko jechuu nu dandeessisuuf ragaa jabaadha.
II. Fakkeenyummaa “Shiftoota” Oromoo
Oromoon diina hidhannoodhaan ol’aantummaa qabuun caalamee cabuus gadi aantummaa fudhatee roorroo amanfatee bilisummaa irraanfatee akka hin jiraatin ragaan hedduudha. Bakka takka takkatti hogganoonni hawaasaa hambaalee sirna Gadaatifi tan Raabaa Doorititti fayyadamanii ummata gurmeessanii finciluudhaan yeroo gabaabduufilleev taatu nafxanyaa offiraa buqqaasuu yaalaati turan. Bakkoota biraatti ammoo, matayyoonni Oromoo kanneen addatti roorroo, gidiraafi miidhaan itti hammaattetti haluu baafachuuf hawaasa keessaa bahanii gaaratti gaman. Akka moggaasa sirna nafxanyaatti “Shiftaa” tahan jechuudha. Oromoota bifa kanaan fincilanii maqaa horatan keessaa Salaaletti kan akka Hagarii Tulluuti, Muluu Wasanuutifi Asaffaa Shaaroo Lammii, Arbaa Guugutti Tuntunaa fa’aa maqaa dhawuun ni dandayama. Baha Oromiyaatti ammoo Hamidoo Ibroofi Habiib gootoota fincilli isaanii hidda nafxanyaa raase keessaa warra hangafaati. Gootoonni kun maqaa ‘shiftaa’ jedhuun haa beekkaman malee, shiftoota Habashaatirraa adda akka ta’an hubachuu feesisa. Shiftoonni Habashaa sababni gaaratti galaniif ummata saamuu dalagaa godhachuufi. Seenaa ‘shiftoota’ Oromoo bebbeekkamoo yoo qorannu ammoo, wanni manaa isaan baase roorroofi saaminsa nafxanyoonni irraan gayan hifachuudhaan akka fincilan agarra. Hedduun isaanii nafxanyoota biyya bulchan ajjeesuudhaan qawwee irraa fudhatanii gaaratti galan. Nafxanyoota midhaan ummataa saamanii fe’atan reebanii buufatan malee kan ummata nagayaa hin tuqan. Fakkeenyaaf waan Haamido fincilsiise Abdurashiid kitaaba saa‘Raammisoo’ keessatti bifa armaan gadii kanaan kaaye:
“Haalli Haamidoo fincilaan gaye roorroo nafxanyaan Weeyzaro Kaasaye ja’amtu, obboleessa isaatirraan geesse. Gaafa tokko sababa saffarrii irbootiin itti dallantee, qaallitti obboleessa irra guddaa Dashoo Ibroo, xilaan garaftu Haamidoon arke. Intalti dhalaa ilma dhiiraa tokko warra isaa duratti harka itti laachuun onneen Hamidoo fudhachuu didde. Coraan suukannaawe. Gocha qaallitti tuffii tuffii olitti fudhate. “haalli kun narra numa hin geenye” ifiin je’ee bara 1942 keessa umrii diiydamii shaniitti, Albeen “caphaa tokkoon gara gaara seene. Odoo hin bubbulin , Xuullo keessa idoo Khadee Ashee ja’amutti nafxanyaa ganda hiraarsu tokko galaafate. Itti aansee Aanaa Masalaa, naanno laga Xuuxxootti kan biraa tokko dhabamsiise. Oduun tuniis nafxanyoota baadiyyaa keessa aka fedhanitti sossohaa turan ni bir’atan. Kanaaf ashkaroonni mootummaa gaaraafi dakatti isaan barbaaduu jalqaban. Gaafa kaan, Haamidoofi waraanni isa barbaada deddeemu Eeldhaaye gama dhihaa, irkata Boortee Dhuuggootii’ol, iddoo qalaya jedhamutti wal afaan dufan. Haamidoon, Shaalaqaa waraana if duuba tarrisee boonaa dura deemu halaalaa adda keessa dhawee gaangeerraa lafatti darbe. Qaallichi lafa dhooynaan waraanni isaa dheeyfa dhukkee kaase. Mootummaan haala ashkaroonni isii mudate raadiyootti ibsullee baattu gurra ummataa seenuu dhoorkuu hin dandeenye. Ummanni biyyaa gama isaanitiin akkana jechuudhaan gooticha saa faarfate:
“Haamidoo Ibroo dhaa leenca haati deeyse
Mataa malee hin dhawuu mangistiin dhageeyse
Shiftaa gaara Guuguu hunda qaqqabanii
Kan Laga Dabbasoo Haamid dadhabnii
Gabbatee Kharra hin seenu,qarmaammee diigan malee
Beelawee shaashoo hin quufu, mirgoo gorro’an malee” jedhanii ilma isaanii kanaan boonan
Tarkaanfiilee gootummaa Haamidoon fudhate nafxanyoota dhiiga ummataa xuuxan bahaa-gala dhoorkiteeti Oromoota onnachiiftee gara gaaraa qaceelchite,
“…cifroonni isaa yeroo gabaabaa keessatti dhibba caalan. Kun nafxanyaa gibira guurtu bira dabree mootummaa guddittiihuu baarayse. Haala kanaan “Ilmi Ibroo Haamidoon, waggaa diigdamii afuriif mootummaa Habashaaa lubbuu itti guraaraa bahee , bara 1966 keessa, seenaa dhaloonni naannoo sanii ittin boonuu qaban dhiisee, umrii 49tti kute. Seenaan Haamidoo, haawsni keenya yoo akka isaatti ifirratti lolan bulchiinsa Habashaa jalaa walaboomuuf yaroo dheertuu akka irraa hin fuune hubachiise,” (Raammisoo, f. 296)
Jedha Abdurashiid seenaa Haamidoo bifa gabaabduun dhiheesse yoo goolabu.
Oromoota dalagaa Haamidoo tanarraa waa hubatanii booda faana isaa dhahanii qabsoo bilisummaa saba Oromoo hidda gadi dhaaban keessaa tokko Jaarraa Abbaa Gadaati. Gaafa Haamidoon gaaratti galu Jaarraan daa’ima waggaa jahaati, gaafa inni wareegamu ammo, dargaggeessa waggaa soddomaati. Kanaafuu umrii sammuun isaa waa qabattu (formative years) keessatti dalagaa gootummaa Haamidoo dhagayaatifi argaati guddate. Moyxannoon fincila matayyoota akka Haamidoo fa’arraa argame hubannoo ilaalchaafi tarkaanfii booda fudhateef bu’ura jabaa gaafas horate jechuun ni dandayama. Hubannooleen kunis;
Kan duraa, garaagarummaa nama qawwee qabuufi hin qabne jidduu jirtu. Namni qawwee qabuufi itti fayyadamee alagaa rukute, mirga ifiitifi kan fira isaa kabachiisuu akka dandayu. Kan lammataa matayyaan tokko onnatee hidhatee yoo fincile nafxanyoota injifachuu isaaniitiin of tuulanii waaqaan if qixxeessan wareerarsee mootummaa isaanii tan ‘waaqarraa kennamteef’ sun daddaaysuu ni dandaya. Akkasumattis, kan sadaffaa, namni qawweedhaan diina hangas raase, ummata isaa kan hamileen caphxee, jiruun itti jallattee gabrummaa qaama godhate yeroo gabaabduu keessatti a dammaqsee qalbii caphxees akka kabsachiisu hubate.
III. Yaaliin sirnaafi heera jiru keessaan qabsaa’uf godhe fashaluu
Jaarraan seenaa finciltoota Oromootirraa hubannoon joollummaadhaan qomatti qabate kun moyxannoo sirna nafaxanyaa keessatti matuma isaatiifu isa mudataniin daran jajjabaatan. Seenaan Jaarraa kan hedduminaan beekamu kanuma warraaysa keessaati. Haa ta’aa ammoo Jaarraan Abbaa Gadaa akkuma Oromoota hedduu, osoo warraaysatti hin seeninin dura mootummaa jirtu keessaan dantaafi mirga saba isaa kabachiisuu yaalee ture. Asabootitti manguddoon biyyaa paarlaamaa Itoophiyaatti filamee akka dantaa isaanii mootummaa biratti eegsisuuf itti waywaannaan, nafaxanyaa tokkoon waliin dorgome. Filannoo paarlaamaa tab bara 1965tiif ummanni naannawa suniitis buqqa’ee baheeti Abdukariim (Jaarraa) file. Sagaleen isaanii garuu, bakki buute dhabamtee namichi kuun moohate jedhaniiti deebisanii irratti shuuman. Kanarraahis Jaarraan filannoon mootummaa sanii tan dharaatifi nafxanyoota ummata xuuxaa jiran waarsuufi ‘halaal’/tan heeraa (legitimize) fakkeessuuf godhamtu tahuu ni hubate. Namni haqaan ummata isaatif falmuu barbaadu filamuu akka hin dandeenyeefi ummanniis hamma fedhe bahee yoo filate nama ifii barbaadan bakka buufachuu akka hin dandeenye ragaa harkatti qabate.
Moxannon xumuraa tan Jaarraa qabsoo hidhannootif garaa murachiifte yaalii haqa intala Oromoo takkaa gara mana murtiitin argamsiisuuf godhe. Mudannoo jireenya Jaarraatiifi seenaa Oromoo jijjiiruuf teeysu tana Abdurashiid bifa armaan gadiitiin kaaye.
“…Guyyaa tokko , niitii jaarsi mana hidhaa Asaboot keessatti irraa ajjeefame , tan hulaa foolis xaabiyaa duraa boochu takkaan walitti dhufe. Kan warri arkan marti bira kutan, Jaarraan, nahuufii bira dabree, akkuma amala isaatti, gargaarutti seene. Tattaafanni niitii bira dhaabbachuu kun Jaarraafi ajajaa foolis xaabiyaa, Shaambala, tooyanna isaa jalatti namichi du’e, wal afaan buuse. Jaarraan dhiiga namichaa baasuuf Shaambalticha mana heeraatiif dhiheeysuu murteeffate. Haa ta’uu malee , Jaarraan Adareefi Asaboot jidduu deddeebi’ee, Amaarticharraa wahuu siiysuu dadhabe. Waraqaa yaamicha mana heeraa tan Adaree itti fidu , Shaambaltichi, ija isaa duratti cicciruu bira dabree “ aante Gaallaa aselechihaallehu” ( yaa Gaallicha siin hifachiisa) jechuuniin heeraa ol tahuu isaa irra deddeebi’ee mirkaneesseef. Gama biraatiinis , doginyoota haala kanarratti gargaarsa gaafatu keessaa, “dubbii tana yoo dhiifte irra siif wayya,” warra ja’uun malee kan tin’isa laatuuf dhabe. Ijibbaanni Shaambalticha mana heeraa dhiheessuuf godhu , guyyuma guyyaan Jaarraa rakkaa dhufe. Dubbii if dura dhiibuu dadhabuun , guyyaa bira taree, halkan hiiriba isa dhoorke. Kana keessa seenaan Haamidoofi Habiib sammuu boo jihan.”( Raammiso, f. 327 )
Moyxannoon tun yaada Jaarraan joollummaarraa eegalee surrii keessatti baadhatee dhawaataan bilchaachaa ture gadi jabeessiteef. Kunis warri qawweedhaan aangoo yaabe hammamuu ummataan jibbamuus dadaan sireerraa bu’uuf akka hin teenya qajeellotti ifa taateef. Sirni qawweedhaan jaaramee qawweedhaan tikfamaa jiru qawweedhaan diigamu malee mirgaafi dantaan sabaa walarkuuf akka hin teenye mamii takkallee garatti hin hambifne. Gaafasii kaasee Jaarraan qabsoo hidhannootin sirna sun hiddaan buqqisuuf tarkaanfii fudhatu mara itti fufe.
IV. Sossoha Baaletti Hirmaachuu
Wanni Jaarraan finciltoota akka Haamidootirraa hubate bu’aa isii qofa osoo hin tahin hanquu isiitisi. Finncilli matayyoonni hiraar jalaa bahuuf kophaatti yookin nama muraasaan godhan nafxanyoota naannawa sanii agabsee mootummaa san shoorarkeessus sirna cunqursaa hiddaan buqqaasee ummata bilisummaa goonfachiisuu akka hin dandeenye ni arge. Wal simannoon qawweefi gootaa jijjirama waaraa fiduu kan danda’u ummata gurmeessee fincila walootiif yoo bobbaase qofa yaanni jedhu mataa isaa seenuun tarkaanfi kanatti aansee fudhaterraa hubachuu dandeenya. Kunis qawwee bitate baadhatee kophaa gaaratti galurra, ilmaan Oromoo bifa gurmaayeen fincila geggeessaa jiran iyyaafatee, bara 1966 gara Baalee qajeele. Gaafa Oromoon malkaa xiqqaa gamattuu walwallaalchisame san keessatti, gosaafi naannawa isaa keessaa bayee, Waabee gamatti, warra arraanni ( dialect) isaanituu qaceellotti hin galleef waliin duulee wareegummaaf of qopheessuun isaa qabsoon hidhannoo bifa gurmaaween godhamtu hangam takka barbaachiftuu tahuu hubachuu isaatiif ragaadha.
Sossoha Baalee keessatti hirmaachuun hubannoo biraatis ni kenneef. Kunis fincilaaf umna gaaratti galurra ummata dammaysanii loluun irra wayya tahuus, leenjiifi hidhannoo ammayyee qabaatee caasaa sirna qabuun jaaramuu baannan lafa garaa sun gahuu akka hin dandeenyee arguu isaati. Fnficilli Baalee ummata guutuu sochoosee, nafxanyota dachiirraa buqqasee naannawa san dhuunfatuus, jaarmaya waraanaa ititaafi tarsiimoo yeroo dheeraa dhabuurraa sadarkaa sirna mootummaa sun fonqolchuurra gayuu hin dandeenye. Kanaaf, Jaarraan waraana bifa ammayyaatiin leenjifameefi caasaa turuu danda’u waaraa ( sustainable) jaaruuf gara biyya Yaman magaalaa Adanitti qajeele. Akkuma yaadettis qabsaa’ota akka isaa walitti qabuudhaan Qeeyroo Ganamaa, nama 36 of keessaa qabdu, kan leenjii gahaan qaramteefi bifa ammayyaatiin jalaa-olitti jaaramteen Oromiyaatti as qajeele. Dogongora addeela imalaatirraa dhalatteen mootummaa Soomalee harka bu’uun akeekni Qeeyroo Ganamaa akka yaadametti fiixa bahuu baatus, hidhaa waggaa shanii booda hubannoo seenaa abbootii isaa, mooyxannoo finciltoota Oromootiifi sossoha Baaletirraa argate osoo hin dagatin, bara 1976tti Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) gadi dhaabuu dandayeeti jira..
Goolabbii
Barruu tana keessatti moyxannoon Jaarraan joollummaadhaan keessa dabre qabsoo hidhannoo Oromoo jaarufi boodas itti cichuuf murteessaa akka tahan agarsiisuun yaalameeti jira. Jaarraadhaaf Oromoon qawweedaan caalameeti caphe, qawwee dhabaaf oggolee jiraate; furmaanni kanaatis qawwee barbaaddatanii diina ibiddaan namatti roorrisu ibiddaan dura dhaabbachuudha.
Sabboontonni qabsoo Oromoo bu’eerressan Oromoo sirna cunqursaa jalaa baasurratti akeeka tokkicha qabaachaa turan. Akeeka kana galmaan gayuuf ammoo, tarsiimoo, tooftaafi bifa jaaramayaa akkamiitu irra faaydaa qabaata yaada jedhurratti garaagarummaa ilaalchaa qabaataa turuun isaanii beekkamaadha. Sababoota garaagarummaa fidan keessaa, tokko, akkaataa ormi kun itti dammaqanii qabsoo Oromootif itti lafaa ka’ani jedheen yaada. Akkaataa dammaqiinsa bu’ureessitoota qabsoo Oromoo bifa waliigalaatti bakka lamatti qooduu ni dandeenya. Murni tokko warra mudannoo roorroon mataa saaniitiif saba isaaniitirraan geessen dallananii qabsoof ka’ani taha. Murni lammataa warra hubannoo xiinxallii siyaasaa: akkaataa Oromoon bittaa alagaa jalatti itti kufte, waan irra gahe, akkasumattis siyaasaa addunyaa, manneen barnootaatiifi kitaabota dubbisaniifi dhagayanirraa kanneen dammaqan of keessaa qabaata. Garaagarummaan tuniis akkaataa sabboontonni kun gara qabsoo itti seenanii qabsoo bilisummaa Oromoo ijaaruu keessati wanni durfama qabu (priority) maali? waan jedhurratti ilaalcha adda addaa akka qabaatan isaan godhe.
Warri mana barnootaatitti dammaqe xiin-laalcha saatteeysuufi bilcheessuuf durfama kennan. Qabsoo jabduu milkiidhaan xumuramtu gaggeessuuf dhaadannoon jalatti hiriiran “ummanni dummaqee, gurmaawee, hidhatee qabsoof bobbohe ni injifata” kan jedhu taha. Akka ilaalcha kanaatti sababni guddaan Oromoon cunqursaa jala akka jiraatu godhe wallaala ykn doofummaadha jedhan. Sabni diinaafi fira ofii adda baafatee hin beekne, wal hin beeku; waliinis qabsaawuu hin dandayu. Mirgaafi dirqama isaa adda baafatee hubachuu baannaan mirga isaa falmatee dirqama saa hobbaafachuu hindandayu. Kanaafuu saba tokko cunqursaa jalaa baasuuf seenaa isaa, haala jireenya isaa, firaafi diina isaa, barbaachisummaa qabsootifi tarsiimoo qabsoo sunii barsiisuun dirqama taha. Nama akkanaan dammaqe jaaruun ykn gurmeessuun laaftuudha; hidhatee hoggaa bobbahees goobaan galeeti bu’aa buusa.Warri ilaalcha akkanaa leellisan “Namni hin dammaqin hidhatus bu’aa hin buusu” yaada jedhu waan qabaniif qabsoo hidhannoo labsuu dura, qabsoo siyaasaa gaggeessuun dirqama jedhan.
Warri moyaxannoo ofiitirraa dammaqee qabsoo eegale yaada ummata dammaqsuufi ijaaruu jedhu kana jibbuu baatanis akkaataa qabsoon ittiin eegalamtuufi ittiin guddachuu qabdurratti ilaalcha biraati qaban. Moyxannoo isaaniitirraa wanni hubatan humnaaf maddi guddaan qawwee tahuu itti mul’ata. Jaarraan murna kana jalatti ramadama. Ilaalcha dammaquu, jaaramuu, hidhachuu jedhu kana jibbuullee baatu, hidhatanii falmuuf haal duree kaayuun hin barbaachisu nama jedhu ture. Akka ilaalcha isaatti hidhannoon jiraannaan saffisaan galma gayuun ni dandayama. Sababni isaatis wanni ummata tokko oggolchiisee akka cal’isan godhe, sodaafi abdi kutannaa humnaan caalamuun fidde tahuudha. Ummata onneen keessatti darrattee abdii kutate tokko hanga fedhe itti lallaabaa oolan kan keessaa dammaqu nama muraasa qofa. Hangi xiqqaan kunis kan wallaalarraa oggole osoo hin tahin kan qawwee dhabarraa osoo keessi isaa gubatuu diina jalatti buluuf dirqame. Irra jireessi ammoo, humna bilisummaa ittiin horatan hin arkannu jedhee waan amanuuf gorsaafi barnoonni kennamuuf gurra tokkoon seenee kaaniin yaa’a. Kanaafuu ummata akkasii dammaqsuuf, qawwee diinni qabu sun horachuu akka danda’u, hidhateetis diina dura dhaabbachuu akka dandayu, haala qabatamaan agarsiisuun barbaachisaadha. Humna hidhateetu ummata dammaqsa, ummata dammaqe sunis of jalatti hiriirsee diinarratti bobboosuuf dandeettiifi qophii qaba jedheetin yaada. Yaann kuniis kaka’uumsa ummataa dabballee takkaan maletti gaafa Haamidoon faan nafxanyaa karaa dabruu dhoorkan saniifi , akkasumas sossoha Baalee kan sagantaa siyaasaa takkaan maleetti ummanni guutuu biyyaa diinarratti bobba’e sanirraa ragaa qaba.
Ilaalchi addaa kan Jaarraan Abbaa Gadaa horate kuni hoggaa bara 1976-tti inni Finfinnee dhufe waan ta’erraa ifatti mul’ata. Gaafas sabboontonni jaarmaya qabsoo jaarurratti bobbahan, hiree kufiinsa mootummaa H/ Sillaasee booda argamtetti fayyadamanii, mootummaa harayatti jaaramaa jirtu keessatti hirmaachuun, Oromoof waa buusuudha yaalaa turan. Kanaafuu yaanni qabsoon hidhannoo haa eegalamtu jedhu hangas mara dhageettiis fudhatamas akka hin argatin ifa jira. Akka Jaarraan jedhetti namoonni hidduun yaada inni ammuma qabsoo hidhannoo haa eegallu jedhu saniin mormuu baatanis hamilee guddaa hin qaban ture. Irra hedduun isaanii ummanni sirritti waan hin dammaqiniif, leenjiifi hidhannoo gahaan waan hin turiniif qabsoo hidhannoo eegaluuf yeroon hin daraarre yaada jedhu qabaachaa turan. Gariin isaanii inumaatuu mootumma haaraya jaaramtu tana keessa harka naqannee tooftaadhaan angoo harka Oromootti galchina jedhanii abdachaa akka turanis ni himama.
Jaarraan garuu osoo oollee hin bulle humna waraanaa jaaruu qabna ejjannoo jettuutti ciche. Sababni inni dhiheessuus, kan duraa, mootiin dullachi kufus humni qawwee ammas harkuma alagaati jira; madaalliin humnaa osoo hin jijjiramin, sirni cunqursaa hiddaan buqqa’e jechuun hin dandayamu. Kanaafuu roorroon Oromorra geessu yeroof laaffattus ijaaramnee humna horree ofirraa ittisuu dandeenyu malee, bakkatti deebi’uun isii waan hin oolle. Kan lammataa ammoo, qabsoo hidhannoo eegaluuf hanga ummanni guututti dammaquufi hidhannoo gahaa qabaatu eeguun barbaachisaa miti; namaafi meeshaa waa ittiin jalqabnu qabaannaan waan hafe dhawaataan jabeeffachaa deemuudha dandayama yaada jedhu dhiheesse. Ejjannoo tanaan Harargetti deebi’ee qawwee lameen Elemo faarraa hafte bakka itti dhooyfamterraa baasee Mul’is Abbaa Gadaa faa wajjiin Gobeelle bu’ee qabsoo hidhannootiif xurree saaqe.
Akkuma yaada isaattis tooftaa qawwee takka nama lamatti hidhuu jedhuun eegale; waraanni isaatis hidhannoo loltoota mootummaatif nafxanyootarraa booji’uun sagliirraa buttaatti, buttarraa muraasatti guddatan. Lolli gaafas Soomaleefi Itoophiyaa jiddutti eegalamees madda qawwee ni bal’ise. Waraanni Bilisummaa Oromoo qawwee matamatatti hidhatee ummataafuu raabsuu eegale. Gaafa Darguun barattootaafi barsiiftota duguguutti ka’u, WBOn humna magaalatti namaa dirmatu, dahoo ilmaan Oromoo itti baqatanii afaan bineensaatirraa itti eewalaman abdii jabaa taate. Qabsoon Oromootis ilmaan goota tahaniifi qarayyoo waa baratan dabalatte.
Cichi cimaan Jaarraan qabsoo hidhannootiif qabu bu’aa yeroo muraasa keessatti argamsiifteen dhugaan galteef. Silaa hanga sirritti qopheeyfamutti waraana jaaruun tursiifamee, hiree lolli Soomaleefi Itoophiyaa uumtetti fayyadamuun hin dandayamu ture. Ummanni kumaatamaan lakkaawamu gara Soomaaliyaa daqee hidhatee biyyatti hoggaa deebi’u, jaarmaya isa simatee gurmeessee bobbaasu shoora hoggansaa taphatu tahe.
Haala qabsoo Oromoo gaafa Jaarraan WBO itti ijaareefi isa ammaa jidduu walfakkeenya hedduutu jira. Gaafas qabsoon hidhannoo hin barbaachiftu, qawwee hin argannu, qawwee yoo kaafne diinaatu nutti baay’ata, qophii gahaa hin qabnu, dirreen qabsoo mijjooytuun hin jirtu, ummanni sirritti hin dammayne, dura jaarmayoonni jiran tokko ta’uu qabaniifi yaada kana fafakkaataniin qabsaa’onni Oromoo wal atakaaraa turan. Haala sun keessatti Jaarraan kutannoodhaan qabsoo hidhannoo eegaluun, sabboontonni Oromoo atakaaroo hinjirreen mataa waldhukkuubsuurra gara hojii qabatamaatti akka tarkaanfatanii seenan carraa bane. Jaarraan akkuma yaadettis ummanni Oromoo humna waraanaa diinni ittiin isa cabsee ittiinis isa bitaa jiru sun inninis akka horatu ni godhe. Har’as yeroo maraamartoon gaafasii itti deebitee Oromoota atakaaraan dhuunfatte keessa jirra. Yeroo kanatti dhaloonni ar’aa atakaaroo dhiisanii gara tarkaanfii Oromoo humna horachiiftu, tan akka Jaarraan fudhate sunitti, fuula deeffachuudhan qabsoo tana sadarkaa itti aantu ceesisuu qabna.
Maddeen
Hassen, Mohammed “The Egyptian Occupation of Harer and Its Impact on the Oromo in Harerge,” The Journal of Oromo Studies, Volume 15, Number 2 (July 2008): 33-60.
Hamid, Jilcha. “The Ten Year War: Egypt’s Attempted Colonization of Eastern Oromia (1875-1885)
Leencoo, Libah. “The Man Who Lived His Dream- An Assessment of Jaarraa Abbaa Gadaa’s Life Journey | The Gulele Post.” The Gulele Post. N.p., n.d. Web. 06 June 2013.
Abdurashiid Abdurahmaan. “Seenaa Jaarraa Abbaa Gadaa Bifa Gabaabaan.” Bitootessa, 2013
Abdurashiid Abdurahmaan . “ Raammiso” Maxxansa lammataa, Bitootessa 2013
Jaafar Ali “ Gaafiifi Deebii Jaarraa Abbaa Gadaa waliin” 2008, Sanaa, Yamanhttp://www.youtube.com/watch?v=Yypfx6H-I-M


c: text/html

text:
Tawbah-Kutaa 7.2
Tawbachuuf wantoota nama gargaaran–Kutaa 2ffaa
Kutaa darbe irraa itti fufuun wantoota tawbachuuf nama gargaaran ni ilaalla:
4-Bakka badiin itti hojjatamuu irraa fagaachu fi dheessu– badiitti taruun akka ibiddatti taruuti. Ibiddi qaama gubbaa guba. Badiin immoo keessa namaa guba. Namni erga ibiddatti taree keessaa bahuuf ni tattaafata. Ta’uu baannan isa gubee fixa. Haaluma kanaan badiis keessaa bahuuf yoo hin tattaafatin keessaa nama gubuun qalbii namaa ajjeesa. Ergasii Guyyaa Murtii ibiddaa keessaa fi ala namaa gubuutti nama geessa.
Mee amma ibiddaa fi badii wal bira haa qabnu. Ibiddi guddaan manaa fi naannoo barbaadessu yoo ka’e, namoonni dhaamsu yoo dadhaban ni dheessu. Ta’uu baannan isaan guba. Haaluma kanaan, badiin gurguddaan hawaasa keessatti yoo faca’e namoonni badii kana yoo hin hanbisin ykn irraa hin dheessin, badiin kuni isaan balleessa. Dhibee fi rakkoo garagaraatiif saaxilamu. Ibiddi sababa tokko malee lafaa ol ka’e ofumaan hin qabatu. Kan isa qabsiisuu ykn akka qabatuuf sababa kan ta’u jiraachu qaba. İbiddi qabatee akka qabeenya hin barbadeessinee namoonni wantoota ibidda qabsiisan too’achu qabu. Haaluma kanaan, badiinis kan duubaa facaasutu jira. Kanaafu, namni wantoota badiitti nama oofan yoo hin too’atin badiin jireenya isaa guutuu balleessa.
Fakkeenyaf, namoonni warshaa (faabrikaa) keessa hojjatan, balaa ibiddaa hanbisuuf elektrikii fi gaazi sirnaan itti fayyadamu qabu. Ta’uu baannan, elektrikii fi gaazin ibidda qabsiisuun qabeenya barbadeessa. Haaluma wal fakkaatun, namoonni interneeti, Tv, gazeexaa fi kkf sirnaan yoo itti hin fayyadamiin, baditti isaan harkisuun rakkoo cimaatti isaan darba. Namoota meeqatu sababa interneetin wal hiikanii maatii ofii bittineessan. Dargaggoota meeqatu sababa interneetiin gammachuu dhabanii gubachaa jiru.
Namni badii irraa tawbatu akka nama ibidda keessaa baheeti. Namni ibidda irraa yoo baraaramee, balaan ibiddaa yommuu ka’uu akka du’utti ibidda irraa dheessa. Haaluma kanaan, namni badii irraa erga tawbatee, bakka badiin itti raawwatamuu fi sababoota itti nama geessan irraa dheessuuf carraaqu qaba.
Badii irraa erga tawbatanii booda gara badiitti akka deebi’an kan nama taasisuu guddaan hiriyyoota ykn namoota badii raawwataniidha. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa zaalimtoonni yommuu badii raawwatan isaan waliin akka hin teenne ni dhoowwa:
“Yeroo warra keeyyattoota (Aayaata) keenya keessa seenuun [itti qoosan] argite, hanga isaan dubbii saniin ala kan biraa keessa seenanitti isaan irraa garagali. Yoo sheyxaanni si dagachiise, yaadannoo booda ummata miidhaa raawwattoota (zaalimtoota) waliin hin taa’in.” Suuratu Al-An’aam 6:68
Aayaataa Rabbii keessa seenuun itti qoosun wantoota kanniin hammata: Qur’aana kijibsiisuu fi itti baacu, wanta haqa falleessu dubbachuu, dubbii sobaa miidhagsuu, gara sobaa fi badiitti waamu, warra sobaa faarsu, haqa irraa garagaluu fi namoota haqa hordofan arrabsu. Yommuu kaafiroonni ykn namoonni fedhii qullaa hordofan wantoota armaan olii hojjatan, hanga dubbii biraatti darbanitti Rabbiin akka isaan irraa garagalan Muslimoota ajaja.
“Yoo sheyxaanni si dagachiise, yaadannoo booda ummata miidhaa raawwattoota (zaalimtoota) waliin hin taa’in” Kana jechuun sheyxaanni si dagachiisuun warroota aayaata Keenya keessa seenun itti qoosan waliin yoo teette, erga yaadattee booda isaan waliin hin taa’in. Ajajni kuni warroota sobatti taruun oduu oofan, wantoota dhoowwaman dubbatanii fi hojjatan waliin akka hin teenne kan hammatuudha. Yommuu namoonni dubbii sobaa haasawan ykn baditti nama kakaasuuf wanta haraamaa (dhoowwama) dubbatan ykn badii raawwatan, namtichi badii kanarraa isaan dhoowwu kan hin dandeenye yoo ta’e, isaan waliin taa’u hin qabu. Sababni isaas, namni kuni namoota badii raawwatan waliin yommuu taa’u, isaanitti makamuun baditti kufa. Garuu namni kuni namoota badii raawwatan kanniin wanta gaariitti kan ajajuu fi wanta badaa irraa kan dhoowwu yoo ta’e, isarra homaa rakkoon hin jiru[1].
Kanaafu, bakka badiin itti raawwatamu irraa fagaachun daandii sirrii irratti akka jabaatan nama taasisa. Eeti, jireenya keessatti namoota badii raawwataniin wal ni qunnamna. Garuu yommuu hojii badaa isaaniitti seenan, isaan irraa garagaluun wanta nama baasudha. Ibiddi qabatee mana gubu yommuu jalqabu, ibidda dhaamsu yoo kan dandeenye ta’e, biraa dhaabbachuu wayyaa moo irraa dheessu wayyaa? Haaluma kanaan, namoota sharrii (badii) hojjatan, sharrii isaanii dhoowwu yoo kan dandeenye ta’e, isaan waliin taa’uun adabbitti kufuu wayya moo isaan irraa dheessu wayyaa?
5-Tawbah ofii keessatti dhugaa ta’uu fi ikhlaasa qabaachu– namni dhugaan tawbachuun gara Rabbii yoo deebi’e, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa isa gargaara, isa jabeessa. Qur’aana keessatti:
“Warroota Nuuf (karaa Keenya keessatti) qabsaa’an- dhugumatti karaa Keenyatti ni qajeelchina. Dhugumatti, Rabbiin toltuu hojjattoota waliin jira.” Suuraa Al-Ankabut 29:69
(Asitti “Nuuf” yommuu jedhu, Guddinna agarsiisuufi malee baay’inna agarsiisuufi miti.)
“Rabbiin qajeelinna qabsoon wal qabsiise. Namni hundarra qajeelaan nama hundarra qabsaa’aa ta’eedha. Qabsoo keessaa isaan gurguddoon, nafsee ofitti qabsaa’u, fedhii qullaatti qabsaa’u, sheyxaanatti qabsaa’u, diinotatti qabsaa’u fi beekumsa barachuuf qabsaa’udha. Namni Rabbiif jedhee kanniinitti qabsaa’e, Rabbiin karaa Jannatatti nama geessutti isa qajeelcha. Namni qabsoo kana dhiise immoo hanga qabsoo dhiisen, qajeelinni isa jala darba.” Aaya tana ilaalchise, Ibn Abbaas ni jedha: “Nuuf ajajamuu keessatti warroota qabsaa’an, karaa mindaa Keenyatti isaan geessutti ni qajeelchina.”
Hayyuun Juneeyd jedhamu akkana jedha: “Namni Rabbiif jedhee fedhii qullaa isaa tawbaan itti qabsaa’e, Rabbiin karaa iklaasatti qajeelcha. Namni diina keessaatti yoo hin qabsaa’in, diina alaatti qabsaa’u hin danda’u. Namni diina keessaa irratti injifannoo argatu, diina alaa irratti injifannoo ni argata. Namni diinni keessaa isa irratti injifannoo argate, diinni alaa isa injifata.” (Diinni keessaa- fedhii qullaa fi sheyxaana).
“Dhugumatti, Rabbiin toltuu hojjattoota waliin jira.” Kana jechuun Rabbiin warroota toltuu hojjatan gargaarun, eegu fi qajeelchuun isaan waliin jira[2].
Kanaafu, namni badii irraa of eeguu fi hojii gaggaarii hojjachuu irratti yoo qabsaa’e, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa karaa qajeelatti ni qajeelcha. Isa gargaara, isa jabeessa. Gargaarsa, jabeenyaa fi qajeelinna Rabbiin irraa kan argatu, Rabbiif jedhee badii irraa yoo of tiiksee fi hojii gaggaarii yoo hojjateedha. Namni badii irraa erga tawbatee, nafsee (lubbuu) ofii wanta hawwitu irraa yoo dhoowwe, xumurri isaa waa tole! Qur’aana keessatti:
Namni Gooftaa isaa dura dhaabbachuu sodaate fi lubbuu ofii waan ishiin hawwitu irraa dhoorge, dhugumatti Jannanni bakka qubannaa isaati.” (suurat An-Naazi’aat (79):40-41)
6-Rahmata Rabbii abdachuu; akkasumas, rahmata Isaa irratti hirkachuun badii itti fufuu dhiisu– namoonni baay’een Rabbiin ghafuuru rahiim jechuun badii hojjachuu itti fufu. Eeti, Rabbiin nama tawbatee fi araarama Isa kadhateef ghafuuru rahiim. Nama osoo beeku badii hojjachuu itti fufee fi tawbachuu dide immoo adabbii cimaa adaba. Kanaafi, namoonni rahmata Isaa irraa abdii akka hin kunnee fi adabbi Isaas sodaachu akka qaban, akkana jechuun Qur’aana keessatti dubbata:
“Ani Dhugumatti Anatu araaramaa, rahmataa godhaadha.” jechuun gabroota kiyyatti beeksisi. “Adabbiin Kiyyas isatu adaba laaleessadha.” [jechuunis itti himi]” Suurat al-Hijr 15:49-50
Kana jechuun Ani Abbaa rahmataa guddaa akka ta’ee fi adabbiin (azaabni) kiyya azaaba cimaa akka ta’e namootatti beeksisi. Rahmanni fi araaramni Rabbii guutuu fi guddaa ta’uu namoonni yoo beekan, wantoota rahmata Isaatti nama geessan hojjachuuf ni carraaqu. Araarama Isaa argachuufis badii irraa buqqa’uun ni tawbatu. Kana waliinu rahmata Isaa abdachuun haala nageenyaa fi idlaalatti kan isaan oofu ta’uu hin qabu. Idlaal (إدْلال) jechuun eebalu na jaallata jechuun daangaa isarratti darbuudha. Namoota meeqatu Rabbiin naa jaallata, rahmanni Isaa bal’aadha jechuun daangaa Isaa darbu. Rabbiin namoota akkanaatin ni jedha: “Adabbiin Kiyyas isatu adaba laaleessadha” Kana jechuun adabbiin (azaabni) dhugaan hin jiru adabbii Rabbii malee[3]. Adabbiin Isaa adabbii (azaaba) garmalee cimaa fi guddaa ta’eedha. Kanaafu, namni yommuu rahmataa fi araarama Rabbii ilaalu, abdii isaaf kenna. Yommuu badii fi hanqinna ofii ilaalu, sodaan isa keessatti uumama. Kuni immoo badii irraa akka buqqa’u isa taasisa. Garuu abdii kutuu hin qabu.
Guduunfaa
⇰Akkuma ibiddi gogaa namaa gubuu danda’u badiinis keessa nama guba. Balaa ibiddaa hanbisuuf wanta ibidda qabsiisan akkuma sirnaan itti fayyadamu qaban, wanta baditti nama geessanis sirnaan itti fayyadamuun barbaachisaadha.
⇰ Namni osoo ibiddatti taree nagaha bahee, lamuu akka itti hin deebine sirritti of eeggata. Haaluma kanaan, namni badii irraa tawbatees, baditti akka hin deebineef namoota, hiriyyootaa fi wantoota baditti nama geessan irraa ni fagaata.
⇰ Namoota waliin qunnamuun dirqama yoo ta’e, yommuu isaan waan badaa haasawanii fi hojjatan isaan irraa fagaachun adabbii badii jalaa bahuudha.
⇰ Namni dhugaan yoo tawbatee fi Rabbiif jedhee hojii gaggaarii yoo hojjate, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa karaa qajeelatti isa qajeelcha, isa jabeessa.
⇰ Namni rahmata Rabbii irraa abdii kutuu hin qabu. Akkasumas, rahmata Isaa abdachuu fi adabbii Isaa dagachuun badii keessa turuu hin qabu.
⇰ Rahmata Rabbii kajeelu fi adabbii Isaa sodaachun, koola namni dhugaan amane (mu’minni) daandii qajeelaa irra ittiin balali’uudha.
Kitaabban Wabii:
[1] Tafsiir Sa’diyyi 290
[2] Bidaa’u Tafsiir 2/304 fi Tafsiira Al-Qurxubii 16/390-391
[3] Tafsiir Sa’diyyi 501, Tafsiir ibn Kasiir 4/652

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kibba Oromiyaa Godina Booranaatti ammas dhibeen Kooronaa namoota lamarratti argamuun himamee jira. Waajjirri Eegumsa Fayyaa aanaa Mooyyalee, nami tokko Jijjigaa ka dhufe kaan ammoo Naayroobii dhokannaan gara biyyaatti kan deebite ta’uu ifoomseera.
Obbo Jaarso Maallisee, hoogganaan waajjira eegumsa fayyaa aanaa Mooyyalee namoota kana lamaan duuka warra gidduu kana wal argan kaan adda baafneerra kaan ammo barbaadaa jirra jedhan VOA’f yoo dubbatan.
Jiraataan Aanaa Guchii dhibeen kun irratti argame Magaalaa Jijjigaa ka dhufee adda of baase tahus, karaa irratti, magaala Shaashamannee akkasumas Yaaballottillee namaan waan wal argeef sanallee warra qajeelcha fayyaa godina Booranaa duuka qorataa jiraachuu mirkaneessan.
Obbo Jaarsoon jiraataan aanaa Guchii ka dhibeen kun irraatti argame nama ganna 21 ta’uu eeranii ka Naayroobii Iisliitii dhufte ammoo dubartii ganna 37 ta’uu dubbatan. Dookter Alii Galagaloo Meedikaal Diirekterii Hospitaala Mooyyaleeti, jiraattuun Mooyyalee ka Naayroobii dhuftee dhibeen irratti argame namoota ishee duuka wal argan kaan barbaadaa jirra ammayyuu jedhu.
Dabalanii yoo ibsan, erga dhuftee Moyyaale seentee guyyaa sadii ta’uu, eeruu ollaatiin akka saamudishee iakka laalames himanii, namootni 12 haga yoonaa ollaasheerraa adda bahanii kophaa jiru, kaan ka dhokatan ammoo barbaadaa jirraa jedhan.
Dr. Ali haala namootni kun lameen irra jiran yoo dubbatan, ammaaf mallatoo addaa akka hin agarsiisne eeranii ogeeyyiin fayyaa isaan hordofaa jiru jedhan.
Dablaniis Hospitaalli Mooyyale ka nama 75 dhibee kooronaa dhukkubsatan ciibsuuf qophaaye ammaaf ciisicha 45 qofaa akka qabus dabalanii ibsaniiru. Jaarso Maallisee Hoogganaan Waajjira fayyaa Aana Mooyyalees, amma nami 32 ka dhiyeenya karaa Mooyyalee gara biyyaa galan akkasumas ka warra dhukkubi irratti mullate lameen kana faana wal argan jedhaman adda baafamanii akka jiran himanii, ammas konkolaataan daangaa biyyoota lameeni akka hin qaxxaamurre dhorkamus nami miilaan qaxxaamuruun hin dhaabbanne kanaaf hawaasi naannoo daangaa Itiyoophiyaa fi Keeniyaa akka of eegu akeekkachiisanii jiru.


text:
Itoophiyaa: Himatni namoota 63 malaammaltummaafi sarbama mirgaan shakkamanii adda cite
Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa faayidaa uummataafi mootummaaf jecha himatni namoota 63 akka adda citu murteessuu hime.
Namootni kunneen kanneen sababa adda addaan himatamanii dhimmi isaanii mana murtiin ilaalama turedha jedhan dubbi himaan Abbaa Alangaa Federaalaa Obbo Zinaabuu Tuunuu.
Malaammaltummaa, sarbama mirga namoomaa, ajjeechaa aanga'oota mootummaa olaanoo Waxabajjii 22 akkasumas hokkarawwan Sidaamaa, Somaalee fi Beenishaangul Gumuz keessatti uumamaniin wal qabatee warra himatamaniidha kan himatni isaanii akka adda citu kan murtaa'e.
Haata'u malee, namoonni himatni isaanii adda citu warra yakka kana hogganuu keessatti gahee hin qabneefi qoodi yakka isaanii gadi aanaa ta'e qofa jedhan.
Daldalaafi abbaa qabeenyaa 'Acess real estate' kan ta'e Eermiyaas Amaalgaa, direektara itti aanaa Eejansii Nageenya Odeffannoo INSA kan ture koloneel Biiniyaam Tawaldeefi dubbi himaa paartii ABIN Kiristaan Taaddalee namoota gadi dhiifaman keessa akka jiru.
Obbo Eermiyaas hoteela Impeeriyaal gatii daran ol ka'aan METEC'f gurguruun yakka malaammaltummaan himatame ture. Obbo Biiniyaamillee akkasuma yakka malaammaltummaa olaanaan himatame.
Obbo Kiristiyaan Taaddale ajjeechaa aanga'oota olaanoo naannoo Amaaraan shakkamee ture kan hidhame.
Isaan kana malee hoggannoonni naannoo Somaalee pireezidantii naannichaa duraanii Abdii Mohaammad Umar waliin himatamanii turan lamaa fi rogeeyyii namoonni siyaasaa Sidaamaas warra gadi dhiifaman keessa jiru.
Namoonni kunneen yakka waan hin raawwanneef yookin ragaan waan irratti hin argamneef osoo hin taane himatni isaanii adda cituun uummataafi mootummaaf faayida qaba jedhamee waan amanameefi jedhan.
"Tokkummaa biyyaalessaafi jijjiirama amma adeemaa jiruuf faayidaa qabu ilaalcha keessa galchuun murtaa'e," jedhan.
Dirree siyaasaa bal'isuun galma himata namoota kanaa adda kutuu yoo ta'u himatamtoonni rakkoo fayyaa qabaniifi kanneen ijoollee xixiqqoo waliin hidhamanis dhimmi isaanii ilaalacha keessa galeera jedhan.
Mootummaan olaantummaa seeraa kabachiisuufi namoota yakkaan shakkamanii to'annoo jala hin oolle seeratti dhiyeessuuf kutannoo akka qabus himaniiru.
Tarreen amoota gadhiifamanii kan ittaanu fakkaata:


text:
Maayinamaar keessatti tarkaanfii humnoonni waraanaa hiriirota nagaa irratti fudhataniin lakkoobsi namoota du’anii yeroo dabalaa jiru kanatti, hiriirtonni hagi tokko gurmuu hidhattootaa bosonaa lolaa jirutti makamuun leenjii waraanaa fudhachuutti deeman.
Hiriirtonni fonqolcha mootummaa biyyattii keessatti geggeessame mormuun hiriira nagaa bahaa turan kun, ajjeechaan itti hammaachuu irraa garii gurmuulee riphee-loltootaatti makamanii waraaniha loluuf deemuu isaanii tu gabaasame.
Biyyattii keessatti, gurmuun hidhattootaa guddaa fi yeroo dheeraa ture, kan Kaaren Naashinaal Yuniyeen jedhmu, Sagalee Ameerikaatti akka itti himetti, hiriirtonni nagaa gammoojjii giddu-galaa Maayinamaar irraa dhufan, gaarreen bosonaa keessatti leenjii waraanaa fudhataa jiran.


text:
Tafsiira Suuratu Al-Hadiid-Kutaa 8
Tafsiira suuratu Al-Hadiida kutaa 7ffaa bal’isuun waa’ee haqiiqaa jireenya addunyaa ilaalaa turreerra. Har’as itti fufuun kutaa 8ffaa ni ilaalla. Kutaa kana keessatti, jireenyi addunyaa tana baddu erga taate,qananii hin banne argachuuf wanta hojjachuu qabanitti nama waama. Itti aanse, addunyaan tuni iddoo qormaataa waan taatef, rakkoon nama tuquu fi qananiin namni argatu dursee akka murteefame ni ibsa. Addunyaa irraa yeroo waa nama jala darban akka garmalee hin gaddinee fi yeroo qananii argatan of hin tuulleef dhugaa kana ibse.
“Gara araarama Gooftaa keessan irraa ta’ee fi Jannata bal’inni ishii akka bal’inna samii fi dachii ta’ee kan warra Rabbii fi Ergamtoota Isaatti amananiif qopheefamteetti wal dorgomaa. Suni tola Rabbii kan Inni nama fedheef kennuudha. Rabbiin abbaa tola guddaati.” Suuratu Al-Hadiid 57:21
Kana jechuun Yaa namoota! Gara araarama Gooftaa keessan irraa ta’ee fi Jannata bal’inni ishii akka bal’inna samii fi dachii ta’etti fiigu keessatti wal dorgomaa. Jannata tana warroota Rabbii fi Ergamtoota Isaatti amananiif qopheesse. Kaafironni Rabbii fi Ergamtoota Isaatti waan hin amannef qooda keessaa hin qaban. Gara araaramaa fi Jannaatatti fiigun kan ta’u, sababoota araaramaa fi Jannatatti nama geessan hojjachuuf carraaqudha. Kan akka tawbaa dhugaa tawbachuu, araarama kadhachuu, beekumsa barbaadu, iimaana cimsachuu, hojii gaggaarii hojjachuu fi hojii badaa irraa buqqa’uu fi fagaachudha.
Jannata dura Araaramaa dubbate. Sababni isaas, namni ibidda jalaa nagaha bahee Jannata seenu kan danda’u yoo Rabbiin isaaf araaramee fi rahmata isaaf godhe qofa. Araaramu jechuun badii ykn hanqinna namni hojjate namaaf dhoksuu, irra darbuu fi badii saniif nama adabuu dhiisudha. Namni Jannata kan seenu badii fi dilii (cubbuu) irraa erga qulqullaa’e booda. Karaan badii fi cubbuu irraa itti qulqullaa’an keessaa tokko Rabbiin namaaf araaramuudha. Kanaafu, sababoota araarama Isaatti nama geessan hojjachuutti fiigaa. Kan akka tawbaa dhugaa tawbachuu, araarama kadhachu fi badii irraa buqqa’uu. Ammas, hojii gaggaarii Jannatatti isin geessu fi sadarkaa keessan Jannata keessatti dabalutti fiigaa.
“Suni tola Rabbii kan Inni nama fedheef kennuudha. Rabbiin abbaa tola guddaati.” Kana jechuun Jannani bal’inni ishii akka bal’inna samii fi dachii taate tan Rabbiin warroota Isaa fi Ergamtoota Isaatti amananiif qopheesse, tola Rabbiin namoota amanan irratti ooledha. Rabbiin umamtoota Isaa keessaa nama fedheef tola Isaa kenna. Sababa addunyaa keessatti rizqii isaaniif bal’iseef, bakka galataa isaanitti beeksiseef ergasii Aakhiratti mindaa guddaa isaaniif kenneef Inni isaan irratti abbaa tola guddaati.[1]
“Rakkoo irraa wanti dachii keessatti yookiin nafsee teessan keessatti bu’u hin jiru, ishii argamsiisuun dura kitaaba keessatti [kan galmeefame] yoo ta’e malee. Dhugumatti kuni Rabbiin irratti salphaadha.” Suuratu Al-Hadiid 57:22
Kana jechuun Yaa namoota! Rakkoo irraa wanti dachii keessatti yookiin nafsee teessan keessatti bu’u hin jiru uumamtoota uumuun dura rakkoon Kitaaba, “Al-Lawh Al-Mahfuuz” jedhamu keessatti kan galmaa’u yoo ta’e malee. Rakkoon dachii keessatti bu’u kanneen akka hoongee, biqiltoonni fi oomishni xiqqaachu, lolaa, kirkira lafaa, qabeenyi barbadaa’u fi kkf dha. Rakkoon nafsee keessatti bu’u immoo kanneen akka dhukkubaa, hiyyummaa, namni jaallatan du’uu fi kkf dha. Kunniin hundi Kitaaba keessatti kan galmaa’edha. Uumamtoota uumuun dura rakkoo dachii fi namoota irratti bu’uu beekuu fi galmeessun Rabbiin irratti salphaadha. Sababni isaas, Inni wanta yeroo darbe ta’e, wanta amma adeemsifamaa jiruu fi wanta gara fuunduraatti ta’u hunda beeka.[2]
As keessatti wanti hubatamu qabu, qananiin namni argatuus kan galmeefameedha. Ragaa kanaa aayah armaan gadi keessatti “wanta isiniif kenneen [of tuulun] akka hin gammanneef” jecha jedhu keessatti ni arganna. Rakkoon namatti bu’uu fi qananiin namni argatu hundi dursa kan murteefamee fi katabameedha.
“Wanta isin jala darbe irratti akka hin gaddineef, wanta isiniif kenneen [of tuulun] akka hin gammanneef [isin beeksisnee]. Rabbiin of jajaa, dhaadataa hunda hin jaallatu. Isaan warra doy’oomanii fi namoota doy’ummaatti ajajaniidha. Namni garagale, dhugumatti Rabbiin Dureessa Faarfamaadha.” Suuratu Al-Hadiid 57:23-24
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa rakkoo fi qananii irraa wanti nama tuqu hunda galmeessu kan namootatti beeksiseef addunyaa irraa wanta isaan jala darbee fi dhabaniif akka hin gaddineef, ammas wanta addunyaa irraa isaaniif kenne of tuulun akka hin gammanneef. Ibn Abbaas ni jedha: eenyullee hin jiru kan gammadu fi gaddu yoo ta’e malee. Garuu namni amane yeroo rakkoon isatti bu’uu ni obsa, yommuu waan gaarii argatu immoo ni galateefata.[3] Gaddii fi gammachuun asitti dhoowwame gadda fi gammachuu daangaa akka darbanii fi wanta hin hayyamamne akka hojjatan nama taasisudha. Kanaafi itti aanse, gammachuun dhoowwame kuni maal akka ta’e ni ibse: “Rabbiin of jajaa, dhaadataa hunda hin jaallatu.”
Kana jechuun nama nafsee ofii dinqisiifatu, qananii Rabbiitiin namoota biroo irratti of dhaadatu hunda hin jaallatu. Namni kuni qananii Rabbiin isaaf kenneen of dinqisiifata, of jaja. Qananii kana humnaa fi beekumsa isaatiin qofa waan argate isatti fakkaata. Ammas, qananii kanaan namoota irratti of tuula. Mataa ofi ol guddisee ilaala, namoota immoo ni tufata. Rabbiin nama akkanaa hin jaallatu. Itti aanse namoota amaloota akkanaa qaban irraa amala badaa mul’atu ni ibse: “Isaan warra doy’oomanii fi namoota doy’ummaatti ajajaniidha.”
Kana jechuun warri of jajanii fi dhaadatan kunniin warra qabeenya isaaniitin doy’oomanii fi karaa Rabbii keessatti hin baasnedha. Ammas, doy’ummaa namootaf bareechisun doy’ummatti isaan ajaju.
“Namni garagale, dhugumatti Rabbiin Dureessa Faarfamaadha.” Kana jechuun namni Rabbiif ajajamu irraa garagalee, of malee eenyullee hin miidhu. Inni Rabbiin hin miidhu. Sababni isaas, Rabbiin uumamtoota irraa Dureessa, Faarfamaa amaloota gaggaarii fi guutuu qabuudha.[4]
Asitti xiqqoo gadi dhaabbanne aayah tana itti xinxallu barbaachisa. Namoonni gariin yommuu salaatan, sadaqa kennanii fi hojii gaggaarii hojjatan, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa hojii gaggaarii isaanii kanarraa waan fayyadamu isaanitti fakkaata. Rabbiin subhaanahu Dureessa wayittu hin hajamneedha. Namoota waan gaaritti kan ajajuuf mindaa guddaa isaaniif kennufi. Kanaafi ni jedha:
“Namni qabsaa’e kan inni qabsaa’u lubbuma isaatiifi. Rabbiin dhugumatti aalama hundarraa Dureessa. Isaan amananii fi hojii gaggaarii hojjatan, badii isaanii isaan irraa haaqna. Dhugumatti gaarii waan isaan dalagaa turanii isaan mindeessina.” Suuratu Al-Ankabuut 29:6-7
Ammas, namni Rabbiif yoo ajajamu didu lubbuu ofii malee eenyullee hin miidhu. Sababa badii hojjateef, adabbii Mootii waan hundaa uumee fi too’atuuf of saaxila. Mee ilaali, osoo gabrichi mootii isa bulchuuf ajajamuu dide, gabrichi kuni maal ta’aa? Adabbii mootichaatif of saaxila. Akkasi miti ree? Addunyaa tana guutuu Kan bulchuu fi too’atu Rabbii Mootii Haqaa ta’eedha. Namni waan gaarii yoo hojjate, lubbuu ofii fayyada. Yoo waan badaa hojjates lubbuma ofii miidha. Salaata yoo salaate, of fayyaduuf salaata. Salaata yoo dhiisees, lubbuma ofii miidha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Yoo toltuu hojjattan lubbuu keessaniif toltuu hojjattan. Yoo hamtu hojjattanis ofumatti [hamtu hojjattu].” Suuratu Al-Israa 17:7
Kana jechuun hojii fi dubbii keessan yoo gaarii gootanii fi bareechistan, nafsee teessaniif toltuu hojjattan. Sababni isaas, mindaan hojii gaarii isin hojjattanii isinumatti deebi’a. Yoo hamtu ykn wanta badaa hojjattanis adabbiin kanaa isinuma irratti deebi’a.[5]
Kanaafu, namni yoo Rabbii olta’aatti amanee salaata salaate, sadaqaa kenne, sooma soome fi hojii gaggaarii biroo hojjate, lubbuma ofiitiif waan gaarii hojjata. Addunyaa tanaa fi jireenya lammataa keessatti lubbuma ofiitiif haalaa fi bakka qubanna tolfata. Namni amanuu dide, salaata dhiise fi waan badaa hojjate immoo, adabbii isa fuundura jiruuf of saaxila.
[1] Tafsiiru Xabarii-22/418[2] Tafsiiru Muyassar-540, Tafsiiru Qurxubii-20/263, Tafsiiru ibn Kasiir-7/187[3] Tafsiiru Qurxubii-20/265, Tafsiiru xabari-22/421[4] Tafsiiru Muyassar-540[5] Tafsiiru Muyassar-282


text:
LibreOffice 7.4 Help
Oofuu ammee jijjiiri.
ChDrive Text As String
Barruu:Himamsa itergaa kamiyyuu kan oofuu qubee haaraa of keessa qabu.Yoo barbaadde faaydamuu dandeessa. sirnasxaa URL .
Oofuun qubee guddaadhaan moggafamuu qaba.Fodaalee jalatti, qubeen ati oofuudhaan moggaaste ijaarsa LASTDRV dhaan murataa'e. yoo qajeelfami diraa arfii danuu ta'e, qubee duraa qfatuu fydhtama qaba. Yoo oofuu hin jirree gahiinsaan fudhate,dogogorri hima OnError jedhamu waliin gabaafama.
Sub ExampleChDrive
ChDrive "D" REM Yoo oofuun 'D' jiraate qofa danda'ama.
End Sub


text:
Prezidaantiin Amerikaa duraanii Donaald Traamp Feesbuuki fi Inistegraamii ofii irratti akka hin maxxansiineef ugguura kaa’ee ture/ boordiin kaampaanii Feesbook ammaan boodas akka in maxxansisneef guutuummaatti ugguree jira.
Bordiin miseensoota 20 of keessa qabuu kun hayyoota seeraa, kan mirga dhala namaaa fi Gaazexxesoota of keessaa kan qabu ta’uun beekamee jira.
Murtii kana gareen namoota 5 of keessaa qabu kan qopheessee yoo ta’u miseensoota bordii harka caalaan raggaasifamuu qaba ture.
Bordiin kun akka jedhutti ergamnii isaa walaba ta’anii yaada ofii marsariitii irratti ibsuu ilaalchisee gaaffiilee jajjaboo ka’an keessaa hanga tokkoof deebii kennuu dha. Amajjii 6 miseensoonni Kongreesaa ba’ii filannoo Yunaaytid Isteetes raggaasiisuuf walgahii irra ituu jiranii deggertoonni Traamp mana maree bakka bu’oota uummataa waan haleelaniif jecha, Traamp Twitarii fi fees book akka hin gargaara.


text:
Ionizing Radiation
Ionizing Radiation kan jedhamu Particle yokan Wave energy qabu kan Atom fi Molecule Ionize tolchuu danda'u dha. Kunii immo energy particle yokan wave sunii irratti hunda'a malle lakkofsa particle yokan wave suni irratti hin hunda'u. particle yokan wave kuni waan bayyee ta'e qofaffi ionization geggesu hin danda'u, particle/wave iin suni energy barbachisaa ta'e qabachu qaba. Yoo ionizationiin kuni waan lubbu qabani irratti geggefame ajjesuu yokan immo DNA Cell warra kessatti argamanni hammessu danda'a. Yoo hin ijjesini immo ionizing radiationiin dhallotta yokan ijjolle nama sunii Mutant gochuu danda'a. Fakkeni gossa ionizing radiation kanfa dha - Energetic Beta Particles, Neutrons, Alpha Particles fi energetic Photons (UV fi UV olli). Energyiin ionize gochuffi barbadamu gossa atom yokan molecule irratti hunda'e jijjirama. X-rays fi Gamma Rayiin atom/molecule hunda ionize gochu ni danda'u. Far Ultraviolet, near ultraviolet fi Visible lightiin molecule diqqo ionize gochu danda'u. Microwave fi Radio Waveiin ionize gochu hin-danda'an kanafu Non-Ionizing Radiation jedhamu.
Visible Lightiin waan yerro tokkotti ifuufii moleculonni isanni ionize ta'anni yerro tokkotti jijjiramu. Kanaaf waan iffa kan dhoksuu fayyadamuni barbachisa. Fakkenaffi photographic film fi moleculotta tokko tokko kan Photosynthesis kessatti hirmattan.
Ionizing Radiationiin fayyida bayye qaba, kunis medicine,qo'anno,construction fi kan kan fakkatan kessatti. Yoo sirritti hin fayyadamne ilmee nama irratti rakko gudda fidu danda'a. Bakka fotonni kuni itti argamanitti offi egunii garri dha.


text:
Teeknooloojii
Teeknooloojii (jecha Giriik tέxvn, tekne, "aartii, ogummaa, dandeettii harkaa"; fi -λoYίa, -loojiyaa) kuusaa meeshaaleeti, kunis maashinoota, jijjiirraa (modification), qindaayina fi adeemsa namoonni itti fayyadaman dabalata. Injineriingiin damee saayinsii kan teknooloojii haaraa qorachuu fi saxaxuu irratti xiyyeeffatu.
Hiika[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Teeknooloojiin bu’aa beekumsa kuufamaa fi hojiirra oolmaa ogummaa, malaa fi adeemsa oomisha industirii fi qorannoo saayinsii keessatti fayyadamaniidha.
Seenaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Ilmaan namootaa jalqabaa meeshaaleetti fayyadamuu isaanii gartokkoon isaa adeemsa argannoo fi jijjiirama tirannaa ture. Ilmaan namootaa jalqabaa gosa nyaata barbaadan hominids kan duraan miila lama qaban irraa kan uumaman yoo ta'u, sammuu isaanii tilmaamaan harka sadii keessaa tokko namoota ammayyaa ta'a. Itti fayyadamni meeshaalee seenaa dhala namaa jalqabaa harka caalu keessatti haalaan hin jijjiiramne. Tilmaamaan waggoota 50,000 dura, itti fayyadamni meeshaalee fi tuuta amala walxaxaa ta’e kan mul’ate yoo ta’u, arki’ooloojistoonni hedduun mul’achuu afaan guutummaatti ammayyaa wajjin walqabatee akka jiru amanan.
Qeeqaa Teeknoloojii irratti ka'e[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Gama hamma tokko shakkii qaban irratti falaasoonni tokko tokko kan akka Herbert Marcuse fi John Zerzan kan jiran yoo ta’u, isaanis hawaasni teeknooloojii uumamaan mudaa qabu jedhanii amanu. Hawaasni akkasii bu’aan hin oolle bilisummaa fi fayyaa xiinsammuu gatii baasuun yeroo hunda teknooloojii ta’uu akka ta’e yaada dhiyeessu.
Egeree[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Tiyoorii teeknooloojii tokko tokko yeroo baay’ee teknooloojii fi saayinsii olaanaa yeroo ammaa irratti hundaa’uun egeree teeknooloojii tilmaamuuf yaalu. Akkuma tilmaama gara fuula duraa hundaatti garuu, teknooloojiin mirkanaa’aa miti.


text:
Finfinnee, Adoolessa 30/2013(TOI)- Oloompikii Tookiyoo 2020’n figichi fageenya meetira 5,000 dhiraa fi Meetira 1,500 dubartootaan akkasuma fageenya kilomeetira 20 tarkaanfii kan dubartootaan dorgomamuu har’a xumurama.
Itoophiyaarraa meetira 5,000’n dhiiraan Milkeesaa Mangashaa, meetiira 1,500 dubaraan ammoo Fireewaayiin Hayiluu , tarkaanfii kilomeetira 20 immoo Yehayiliyyee Ballaxee ni hirmaatu.
Tarkaanfiin kilomeetira 20 har’a saatii 4:30, fiigichi meetira 5000 guyyaa saatii 9:00 fi meetirri 1,500 immoo guyyaa saatii 9:50 irraa eegalamee ni geggeeffama jedhameera.
Dorgommii har’aa irratti dhalattuu Itoophiyaa kan taatee Shampiyoonin Olompikii fageenyaa Meetira 5,000 Siifan Haasan morkiin tasistuu ni egama.


text:
Maayik Poopeyoo: Finfinneetti dhimma hidha guddicha laga Abbayyaa fi haaromsa siyaasa Itoophiyaa irratti ibsa laataniiru
Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Maayik Poopmeyoon dhimma hidha laga Abbayyaa ilaalchisee biyyootni sadeen ji'oota dhufan keessatti waliigalteerra gahu jedhan.
Finfinnee kan jiran Maayik Poompeyoon marii Ministira Dhimma Alaa Itoophiyaa Obbo Gadduu Andaargachew waliin taasisan irratti yoo dubbatan, hidha guddicha Abbayyaa ilaalchisee biyyotni sadeen ji'oota dhufan keessatti waliigaltee hunda isaanii fayyadu irra ni gahu jedhan.
Mariin Waashingitanitti gaggeessaa turanis gara xumuraatti dhiyaachuu himaniiru.
Poompeyoon qondaaltota Itoophiyaa waliin kan wal argan dhimma misoomaa fi nageenyaa irratti dubbachuuf akka tahes himaniiru.
Bakka nageenyi jirutti invastimantiin lammiilee Itoophiyaa garagaara jedhan. Biyyootni kaanis akka dhufaniif ni gargaara jechuun dubbatan.
''Nageenyi Afrikaa lammiilee Afrikaan mo'ama ykn argama'' jechuunis dubbataniiru.
Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa kun nageenyaa fi dimokiraasii malee filannoon biraas hin jiru jedhan.
Poompeyoon haaromsa siyaasaa fi dinagdee bulchiinsa MM Abiy Ahmad'n gaggeeffamaa jirus dinqisiifataniiru.
''Waanti guddaan haaromsa kanaa uummattoota Itoophiyaan dhufuu isaati'' jedhan.
Weerara hawwaannisaa biyyoota baha Afrikaaf yaaddoo tahe to'achuuf Ameerikaan Doolaara miliyoona saddet Itoophiyaa, Keeniyaa fi Somaaliyaaf akka taasiftus himaniiru.


text:
Obbo Dabbasaa Guyyoo ykn Abbaa Liiban jedhamuun kan Beekkaman Lammii Biyya Keeniyaa kan ta’an nama Oromoo keessaa Gosa Booranaa kan ta’e Fulbaana 25/2015 Bakka jireenya isaanii Nairoobi Keniyaa Naanoo Mololongoo jedhamu irraa Namoon Lama Obbo Shaamil Aliyii kan jedhamuuf Obbo Gaadisaa kan jedhaman manaa yaamanii akka Deemaniin Oduun #VOA_Afaan_Oromoo irraa dhagahamee jira .
namin hin Dhageeffatin Dhageeffadhaa Ragaa bahaa>http://www.voaafaanoromoo.com/audio/2991283.html
Akka Oduun himtutti Guyyaa Lamaan Booda Guyyaa Fulbaana 27/2015 Ayyaana Irrechaa irratti Hirmaatanii Gorsaafii Yaada namoota Ayyaana irreechaa Naayiroobii Keenyaa irratti Argaman Wolii akkuma adeemsisanii irraa Bahaniin Soddaa isaa ykn nama Hintala isaa Uf jalaa qabu Obbo shaamiliif Koreedhan Ayyaana San Adeemsisan woliin Konkolaataa Qabachuun gara mana Obbo Shaamil akka Galan Dubbiin ifa .
Erga mana geleen Booda akka Obbo Shaamil Aliyii jedhan irraa yoo fudhane Dubbiin hedduu Garaa nama Nyaati Obbo Dabbasoo Guyyoo isaa Mana jiru manaa yeroo Bahan Ufata Aadaa jijjiiratanii yeroo ala Bahan Woraqaa Eenyummaa isaaniitiif Paaspoora isaanii manatti Diisanii Mana Duubaan natti Cufanii Deemana jedhja jechi isaa Sana Booda Daqiiqaa Kudhaniin Booda Hiriibni naan Kutee yeroo ka’u Soddaan isaa Obbo Dabbasoon hin jiru .
Mee Manguddoon kabajaa kun yoo Badu namni kun Torbee Tokkoon Booda Qaama Poolisaa Beeksise yoo jedhu maal irraa Hubatan , Darmiin Hintali Dabbasoo Guyyoo haati manaa Obbo Shaamil abbaan isii Dhabamuu kan dhageete guyyaa san ture Abbaan ishii dhabamee Guyyaa Sadi Boodee Abbaa ishii Barbaaduu gama haadhaa deemte jedhama kan Sanuu mana abbaa ishii Obbo Dabbasoo wojjiin mana Tokko keessa woliin jiraatu Hubatanii ilaalan Tafkiin ija Qabdi jedhuumi Ree.
Obbo Shaamil Aliyii itti Gaafatamaa Dhaaba ABO Shanee kan Diinagee yoo ta’u Obbo Gaaddisaan Koree Qunnamtii Dhaaba Shanee irraa yoo ta’u Dhaabdi ABO Shanee jetee Maqaa Moggaafate tun akka Manguddoon Booranaatii fi Hawaasni Naanoo irraa himaa jirutti akka Bara Dargii namoon nama Shaniin Kudhanii ta’anii nama Saamuun ykn Shiftaa jedhamun Beekaman isaaniis Lafa Booranaa naanoo Mixii jedhamuu fi hanga Soloolo keessatti namoottan Dirqiin ukkaamsuun ,Ajjeesuun ,Rasaasaan Rukutaa naanoo gadi Lakkisaa Baqachuun himama fakkeenyaaf baruma 2015 kana keessa nama Eden Waqoo jedhamu Rasaasa 13hin namni Rukute nama Boorani Beeku kan Dhaaba ABO Shanee akka ta’e hubatamee jira Eden Waaqoo hanga ammaati Hospitaala Nairobi Keenyaataa jedhamu keessatti Yaalama jira . Shiftaan Kibba naanoo Booranaa tun maqaa ABO qabaataa Yakki ishiin huju kun hedduu nu qaanyessee jira .
Shiftaadhan tun Oromoo ajjeesuuf adamsuu itti fuftee jirti Sila Dhiiroo Dhaabdi maqaa Shanee Moggaafate tun yoo Qabsoo godhuu fi Sochoosuu dadhabde as Deebtee maaf sabuma ufii ufratti nyaati .
Tan Obbo Dabbasoo Guyyoo tuna moo baasuma Koreen Dhaaba tana Naairoobi keessatti maqaa Muudan tun ammas Karoora Baafatee Jaarsa Ukkaamsuun Mootummaa Ethiopia Sababeeffachuun mala Galii ittiin Argatu Baafachuun isaanii irra gahamee jira .
wonti Hubatamuu Qabuu fi kan nama Gaddisiisu Obbo Dabbasoon nama Siyaasaa Tokko yoo jene dhuga waan irraa Shakkinu qabna Obbo Dabbasoo Guyyoo nama waa’ee Arga dhageetii, Dhimma Hulluuquu, Irreechaa kaniin irraa Dubbatu yoo ta’e malee attaa yeroo inni haasawa Godhu ijooleen Alaabaa ABO itti kenniti inni nama ufraa fuudhee Lafa kaahu Gareen Dhaaba Shanee Maqaa ABO Qofa Leellisaa imala gara Biyya Faranjii yaatu tun Obbo Dabbasoo Guyyoo nama Lammii Keeniyaa kan ta’an Siyaasaa Qancartuu ufiit Laaquuf wontoon isaan hin Goone hin jiru takka Alaabaa irra Qabuu takka itti ufsuu, kkf Bara Baraan Calanqisiisuu .
Akka Lammii Keeniyaati nama Siyaasaa kamuu keessa hin jire Tokko
Qabeenya qaba jechuuf Obbo Dabbasoon nama Qabeenyaa hin qabne Tokko .
kan kana jechuu barbaadeef namoottan Danqaa Sobaatiin Faaydaa adda adaa Barattan Madda Diinaggee dhabuu irraa kan ka’een waan Karoorfameedhaa.
Ooftanii Ooftanii Loon kana jaajjamiti Gatu akkuma jedhamu Gama Siyaasaatiin Mootummaa Ethiopia ykn Kenya itti fakkeesuu irraa Bilisa,akkuma Makimaakin jedhu Arba Dhaabbatu Faana maaf gaafata hin jedhamuu, Dubbiin ama ifa baatee jirti Faaydaa dhuunfaa mataa keessanii ykn Doolara Oromoo Biyya Faranjii jirtu irraa ittiin Guurachuuf Karoora baafame ta’uun akka Hawaasin hedduun irraa Dubataa jirutti Hubatame Obbo Dabbasoo Guyyoo amma kan Gosti itti wol gaafatu ta’e Eenyutu manaa Baasee fi mana Eenyuutii Dhabameen Ragaa nama hin feesiftu .
Baroottan as Dhihoo kana Oromoon ni Qaroomte natti fakkaataa Doolara Sobanii irraa fuudhuun jajjabaatee jirti natti fakkaata Jaarsa akkuma Suuqaa keetaniin Suuqaa keessaa gadi baasaa jaarsa mana keessatti Ol Suuqxanii waan Kiishaa qabdan hin fixatinaa nama Sobuun uf Sobu Obbo Shaamli .
Umman Keeniyaa keessa jiraatu jecha Tokko yeroo hedduu irraa kolfeetuma irra kuta jechi Sunsi itti Gaafatamaa Hawaasa Oromoo Obbo Shaggaa Aradoo (Tafaraa W/Maariyam) kan jedhamu namni kun nama Qubee Afaan Oromoo jecha Tokkoo fi Lama Barreessuu hin Beeknedha akka irraa Dubbatamutti Hawaasni Baqatoota Oromoo Keeniyaa keessa jiraatan yeroo dheeraaf Woldhabbii jidduu Hawaasaa jiru irraa kan ka’een Komintii ijaarachuu waan dhabaniif Obbo Tafarraan /Shaggaan/ fi gareen isaa namoota Muraasaan Aangoo Wol Muuduun Dura taa’umaa isaa akka kennan ni Dubatama.
Kan kana jedheef Dhabamiinsa Obbo Dabbasoo Guyyoo irratti Soba inni VOA Afaan Oromoo irratti Dubbate irraa ka’eeti Manguddoo Booranaa wolti qabnee kora yeroo Lama irratti teenye jedhe namoottan Qaama Mootummaa kan Booranaa tif Qaama Media Dubbisuuf jedhe waan nama Ajaa’ibu Dubbii inni VOA kenne fi Badiinsa Obbo Dabbasoo Guyyoo irraa Dubbatamee
Manguddoon Boorana hedduu irraa Dallansuun Kora Dhima Gavana Mootummaa keenyaa irratti Boorana naming Dhiba Jahaa ol Guyyaa 18/10/2015 irratti argaman irratti Manguddoon Sirnaa akka irratti hin argamni irraa Dubbatamee jira kan kanaan wol fakkaatuu Manguddoo Booranaa jedhamee VOA irraa kan himame Obbo Godaanaa Nuuraa Dardara gana 27 hin Caalu kan Haasawa VOA irratti kennate inuu Dhugaa hime Manguddoon Booranaa kan itti maataa hin ta’in hagni Xiqaan Tokko jedhee irraa Dubbate jira Godaanaa fi Galgaloo namoon jedhaman Lameen Tokko Ijoolee Boorana harkaa Luqaatee Baaluma Caatii kana nyaachuuf Tafarraa /Shaggaa/ fa’a wojjiin yaatu
wolumaa galati Gareen tun yeroo hundaa Badiidhan adda addaa Baqatoota keessatti dalaguun beekkamu Media irratti waan hin jire Ololuunis ni Beekamu
Dhabamiinsi Obbo Dabbasoo Guyyoo Wol dhabii fi Wol Shakkii Koree Dhaaba ABO Shanee Jedhamtu keessatti tan Kenyaa keessatti Uumamuun Hawaasa keessatti ni Dubatama !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
itti Fufa
By. Maaf Sobda
DHUGAAN HAA IYYITU ,ABBAA LIIBAN,OBBO DABBASOO GUYYOO EENYUTU DHOKSE ISA JEDHUUF ?
Obbo Dabbasaa Guyyoo ykn Abbaa Liiban jedhamuun kan Beekkaman Lammii Biyya Keeniyaa kan ta’an nama Oromoo keessaa Gosa Booranaa kan ta’e Fulbaana 25/2015 Bakka jireenya isaanii Nairoobi Keniyaa Naanoo Mololongoo jedhamu irraa Namoon Lama Obbo Shaamil Aliyii kan jedhamuuf Obbo Gaadisaa kan jedhaman manaa yaamanii akka Deemaniin Oduun #VOA_Afaan_Oromoo irraa dhagahamee jira .


text:
Berhanu Hundee
Mata duree kanaan barreeffama gabaabaa kana akkan dhiyeessu kan na taasise, gaafii fi deebii BBC Afaan Oromoo dhihoo kana Oromoota lama, Dr Ittaanaa Habtee fi Dr Birhanu Leenjisoo, waliin godhee tokko dha. https://www.youtube.com/watch?v=Qx0Aoyn4n4A Asirratti yaada kiyya osoo hin ibsin dura, gaafii dhiyaate fi deebii namootni lamaan kun kennan kunoo akkana ture.
GAAFIIN: MM DR ABIYYI, SABBOONUMMAA OROMOO GARA SABBOONUMMAA BIYYA BULCHUUTTI CEESISAA JIRU JETTEE YAADDAA?
Deebii Dr Birhanu Leenjisoo:
“Eeyyen, Maaliifii? fakkeenyaaf Inni amma fakkeenyaaf carraa biyya bulchuu yeroo duraatiif namni Oromoo ta’ee, ani Oromoo dha jedhee sadarkaa sanatti oldhufee, Sabboonummaa Oromoo amma tokko naannoo sanatti calaqqisiise isuma. Seenaa kana dura hin turre sanaa fi seenaa har’aa kana walitti fiduudhaaf namoota kan akka nagatiiv naashinaalizimii ofirraa dhiibu sanatti ofirraa dhiibatee achi taa’uu hin danda’u. Accommodate godhuu danda’uu qaba; compromise godhuu danda’uu qaba. Karaa saniin yoo laalle, naationaalisimi Oromoo gara naationaalisimi bulchinsa biyyattiitti ceesisaa jira jedheen amana, dhugaa dha.”
Deebii Dr Ittaanaa Habtee
“Calqaba, Namni kun Sabboontummaa Oromoo beekaa’ii? Isa jedhurraan ka’a ani. Dr Abiyyi akka hubannaa kootittii, Sabboontummaa Oromoo yeroo namootni jedhan dhaga’e malee, maal akka ta’eeyyuu hin beeku. Wanta inni hojjetu, dubbii inni dubbaturraa yeroo hundumaa kanan dhaga’e maalii innii? Dr Abiyyi mana Oromoo keessatti, kaampii Oromoo keessatti, kaampii sabboonummaa Oromoo keessatti keessummaa dha, hin beeku, yaadota achi keessa jiran. Kanaafiitu utuu hin beekin fakkeenyaaf utuu Oromoo kana loluu utuu hin barbaadin takka takka dhaqee wanta itti bu’uun irra hin jirretti dhaqee ittibu’a.”
Duraan dursee, akka yaada fi laalcha ykn hubannoo kiyyaatitti, deebii Dr Birhanun kenne fi kan Dr Ittaanaan kenne walbira qabee yoon laalu, kan Ittaanaa guutumaa guututti quubsaa fi waan dhugaarratti hundaa’e yommuu ta’u, kan Birihanu garuu tokkoffaa quubsaa miti; lammaffaa waan inni ibsuu yaale tokko tokko gaafii dhiyaate wajjin hin deemu. Birhanun gaafii dhiyaateef sanaayyuu waan hubate natti hin fakkaatu jechuu kooti. Gaafii dhiyaateef dhiisee isa kanaa ala haasa’a waan jiru fakkaata. Akkamitti? Mee deebii inni kenne keessaa tokko tokkoon haa laallu.
1) “… carraa biyya bulchuu yeroo duraatiif namni Oromoo ta’ee, ani Oromoo dha jedhee sadarkaa sanatti oldhufee, Sabboonummaa Oromoo amma tokko naannoo sanatti calaqqisiise isuma.”
kan jedhu haa laallu:
Eeyyen, dhugaa dha. Carraa biyya bulchuu keessatti namni Oromoo ta’e tokko taayitaa guddaa kana argachuun yeroo duraa ti. Haa ta’u malee, MM Dr Abiyyi akka dhuunfaatti taayitaa olaana kana haa argatu malee; yookaaniis cimina Sabboonummaa Oromootiin carraa kana haa argatu malee, Sabboonummaan Oromoo sadarkaa kanaan isa gahe kun guddatee fi dagaagee gara Sabboonummaa biyya bulchuutti akka ce’u taasisuun hafee kanuma jiru kanaayyuu qancarsuuf yaalii godhaa akka jiru dhugaa lafarratti mula’tuu dha. Kanaafuu, deebiin Birhanu kun akka hubannoo kiyyaatitti sirrii miti.
2) “Seenaa kana dura hin turre sanaa fi seenaa har’aa kana walitti fiduudhaaf namoota kan akka nagatiiv naashinaalizimiin ofirraa dhiibu sanatti ofirraa dhiibatee achi taa’uu hin danda’u. Accommodate godhuu danda’uu qaba; compromise godhuu danda’uu qaba…”
kan jedhu yoo laalle immoo,
Tokkoffaa, kun sirumaa deebii gaafii dhiyaate sanaa ta’uu hin danda’u. Waan godhuu qabu ykn irraa eegamu waan ibsu fakkaata malee, Dr Abiyyi Sabboonummaa Oromoo gara Sabboonummaa biyya bulchuutti ceesisuuf yaalii akka godhu hin agarsiisu. “…Accommodate godhuu danda’uu qaba; compromise godhuu danda’uu qaba” kan jedhu kana cuunfanii laaluun gahaa dha. Kuni gorsa fakkaata. Haa ta’u malee, amanamus amanamuu baatus, akka hubatamaa jirutti, Dr Abiyyi isa kana godhaa hin jiru; faallaa kanaatu mul’achaa jira.
Lammaffaa, “akka nagatiiv naashinaalizimiin ofirraa dhiibu sanatti ofirraa dhiibatee achi taa’uu hin danda’u.” kan jedhu kun haala amma jiru wajjin hin deemu. Dr Abiyyi wanti inni kallattiidhaanis ta’ee al-kallattiidhaan hojjechaa jiru isuma kanaa bar!!! Maaltu kan dur sanarraa adda godha?? Kun hubannoo dhabuu ykn osuma beekuu dhugaa jiru jallisuu fakkaata.
Walumaagalatti, deebiin Dr Birhanun kenne quubsaa ta’uu dhiisuu qofaa osoo hin taane waan dhugaarraa fagaate dha jedheen amana. Namni tokko dhimma tokko akka hubannoo fi laalcha isaatitti ibsuun mirga abbaa sanaa ti. Haa ta’u malee, dhugaa har’a biyyattii tana keessatti lafarratti mul’achaa jiru haaluun hin danda’amu. Jaalannus jibbinus, amannus amanuu baannus, fudhannus dhiisnus, dhugaan lafarra jiru fi ifaa ifatti mula’achaa jiru waanuma Dr Ittaanaan ibsee dha jedheen yaada, amanas. Akkuma Ittaanaan jedhe, Dr Abiyyi Sabboonummaa Oromoo dhugumatti hubatee jiraa??? Kanuma dubbiin!!!


text:
Hiikkaa (Xalaaq)-Lakk.1
Ji’oota muraasan dura waa’ee fuudhaa heeruma Islaamaa ilaalaa akka turre ni yaadatama. Dhiiraa fi dubartiin akkamitti walitti dhufuun maatii akka ijaaran tarkaanfi tarkaanfin ilaalle jirra. In sha Allah namni tarkaanfiwwan sanniin hordofe ni milkaa’a. Sababni isaas, namni seeraa Rabbii yoo hordofe, karaan milkaa’innaa fi gammachuu isaaf salphata. Kana yommuu jennu garuu, jireenya fuudhaa heerumaa keessatti gonkumaa rakkoon hin uumamu jechuu keenyaa miti. Eeti rakkooleen baay’een ni uumamu. Islaamni rakkoolee abbaa manaa fi haadha manaa jidduutti uumamaniif furmaata kaa’e jira. furmaata kanniinitti fayyadamuun isaan walitti araarsuun yoo dadhabame fi walii galuu didan furmaata dhumaa ni kaa’a. Innis Xalaaqa dha. In sha Allah ji’oota muraasaaf waa’ee xalaaqa ni ilaalla.
Hiika Xalaaqa
Akka lugaatti xalaaqa jechuun hidhaa hiiku, gadi dhiisu jechuudha.
Akka shari’aatti xalaaqa jechuun walitti dhufeenya fuudhaa heerumaa jecha “xalaaqa” fi kan birootti fayyadamuun xumuruu fi hiikudha. Xalaaqa gara afaan keenyatti yommuu deebisnu, “hiiku, nikaah buusu” ta’a. Tarii naannoo naannootti jecha nikaah buusuf (xalaaqaf) itti fayyadaman gargar ta’u danda’a. Garuu barreefama kana keessatti jechoota armaan olii kanniin fayyadamna.
Nikaah Buusun (Xalaaqni) Hayyamamaa ta’uu
Akka Qur’aana, sunnaa fi walii-galtee Muslimootaatti nikaah buusun kan hayyamame fi karaa godhameedha. Qur’aana irraa, jecha Rabbii olta’aa:
“Hiikkan yeroo lama. Sana booda haala gaariin qabachuu yookiin bifa gaariin gadi lakkisuudha.” Suuratu Al-Baqarah 2:229
Sunnaah irraas hadiisa Abdullah ibn Umar gabaasedha. Abdullah ibn Umar ni jedha, “Ani haadha manaa tiyya osoo ishiin heeydi (marsaa laguu) keessa jirtuu hiike. Waa’ee kanaa ilaalchisee [abbaan kiyya] Umar, Nabiyyii (SAW) gaafate. Nabiyyiiniis (SAW) Umariin ni jedhan, “Ilmi kee niiti isaa haa deebisu. Yeroo qulqullooftetti yoo fedhe haa hiiku.” Sahiih Muslim 1471, Sahiih Al-Bukhaari 5252
Hayyoonni Muslimootaas hiikkan ykn nikaah buusun hayyamamaa akka ta’e irratti wali galanii jiru.
Hukmii (Murtii) Hiikkaa
Jalqaba murtii ykn hukmii yommuu jennu wanta tokkoon, “Kuni waajib (dirqama) ykn muharram (dhoowwamaa) ykn mubah (hayyamamaa) ykn mustahabb (jaallatamaa) ykn makruuh (jibbamaa)” jennee irratti murteessu keenya. Kanaafu, hiikkaan yeroo fi haala irratti hundaa’e murtiiwwan kanniin kan of keessatti qabatuudha.
1-Yeroo heeydi (marsaa laguu) dubartii hiikun muharram (dhoowwamaa) dha. In sha Allah gara fuunduraatti ibsa kanaa dabalataan “Hiikkaa Bid’aa” jedhu jalatti ni ilaalla.
2-Osoo niitin qajeeltu taate jirtuu sababa tokko malee hiikun makruuh (jibbamaa) dha. Tarii kuni dhowwamaas ta’uu danda’a.
3-Yoo niitin amala badaa qabaattee fi amala ishiitiin kan rakkatu yoo ta’e, hiikkaan hayyamamaadha.
4-Haala armaan gadi keessatti hiikkaan jaallatamaa ta’a:
a. Dubartiin wanta Rabbiin dirqama ishii irratti godhe kan dhiistu ykn hanqistu yoo taate. Fakkeenyaf salaata fi ibaadaa biroo. Yommuu salaatatti ishii ajajuu uzrii tokko malee kan didduu yoo taate, ishii hiikun ni jajjabeefama.
5-Haala armaan gadi keessatti waajiba (dirqama)
a.Niiti fi dhiirsa jidduu wal dhabbiin yoo jabaate fi warroonni walitti araarsan addaan baasu malee furmaata biraa yoo dhaban, hiikkan dirqama ta’a.
b.Namni yeroo murtaa’ef “niiti tiyyaan wal hin qunnamu” jedhe yoo kakatee fi jiiyni afur erga dhumatee booda yoo ishiitti deebi’u dide, hiikkan dirqama ta’a.
c.Niitin isaa zinaa (sagaagalummaa) raawwachuun yoo irratti mirkanaa’ee fi dhugaan yoo hin tawbatin, ishii hiikun isarra jira. Haala kana keessatti ishii waliin turuun amanti isaa hir’isuu, firaasha isaa balleessuu fi ilma isaa kan hin taane isatti fiduu irraa hin amanamtu.
Nikaah Buusun Harka eenyu jiraa?
Nikaah buusun harka abbaa manaa jira. Abbaa manaatu niiti isaa hiiku ykn nikaah irraa buusu danda’a. Dubartiin nikaah buusu hin dandeessu. Gaafataan, “Maaliif dubartiin nikaah hin buusne?” jechuun gaafachu danda’a. Gaafi kanaaf karaa adda addaatiin deebii itti kennuun ni danda’ama:
1ffaa- Niiti kan horatu, mahrii kennuuf, qabeenya irratti baasu fi bulchu abbaa manaati. Osoo nikaah buusun harka ishii jiraatee silaa miidhaan isarra gaha. Fakkeenyaf, yeroo mahrii (kennaa) fudhattu, osoo dhiirsi ishiitti hin fayyadamin, “Ani nikaah ofirraa buuse” jechuun qabeenya isaa fudhatte sokkuu (baduu) dandeessi. Kuni immoo haqa malee qabeenya namaa nyaachudha.
2ffaa- Dubartiin yeroo baay’ee miira ishii too’achuun garmalee itti ulfaata. Wanta xiqqoof garmalee aarti, ni dallanti. Osoo nikaah buusun harka ishii jiraatee silaa yeroo miirri ishii danfuu xinxallii tokko malee nikaah ofirraa buusun maatii diigdi. Garuu dhiirri uumaman dandeetti miira ofii too’achu qaba. Dubartii caalaa xumura dhimmootaa kan itti yaadu fi garmalee kan hin jarjarreedha. Kanaafu, hiikkaaf hin jarjaru. Kuni immoo maatii diiggaa fi miidhaa irraa eega.
Garuu kana yommuu jennu “Dubartii gabra taatee dhiirsa jalatti buluu qabdi. Yoo inni ishii miidhe karaa ittiin jalaa baatu hin qabdu” jechuu keenya miti. Islaamni wanta hundaafu furmaata kaa’e jira. Abbaan manaa ishiif qallaba yoo hin kenniin ykn fedhii foonii ishii yoo guutu didee ykn karaa adda addaatiin ishii yoo miidhe, niitin mirga ishii eegsiisuuf gara abbaa murtii (qaaditti) iyyachuu dandeessi. Inuma kanaan alas, furmaanni, “Kul’a” jedhamu ni jira. In sha Allah kul’a maal akka ta’e gara fuunduraatti ni ilaalla.
Sharxiwwan (Ulaagaalee) Nikaah Buusu
Nikaah buusun sirrii ta’uuf ulaagaaleen guuttamuu qaban ni jiru. Ulaagaalee kanniin bakka sadiitti qoodun tokkoon tokkoon ilaalun ni danda’ama. 1ffaa-ulaagalee nama nikaah buusun wal qabatan, 2ffaa-ulaagaalee dubartii nikeenyi irraa buufamuun wal qabatanii fi ulaagaalee jecha nikaah ittiin buusaniin wal-qabatu.
1ffaa-Ulaagaalee nama nikaah buusun wal qabatan
1-Abbaa manaa (dhiirsa) ta’uu-kana jechuun isaa fi dubartii hiiku barbaadu jidduu wali galteen nikaah sirrii ta’ee jiraachu qaba. Fuudhun dura, “Ebaluun yommuu fuudhu ishiin tan hiikkamteedha.” Osoo jedhe, jechi isaa kuni hojii irra hin oolu. Ragaan kanaa hadiisa Amr bin Shu’ayb akaakayyuu isaatirraa gabaasedha. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
لاَ نَذْرَ لاِبْنِ آدَمَ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ وَلاَ عِتْقَ لَهُ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ وَلاَ طَلاَقَ لَهُ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ ”
“Wanta too’annaa irratti hin qabne keessatti ilma Aadamiif nazriin hin jiru, wanta inni hin qabne keessatti gabra bilisa baasun isaaf hin jiru; wanta inni too’annaa irratti hin qabne keessatti nikaah buusun isaaf hin jiru.” Jaami’a At-Tirmizii 1181
Nazrii jechuun wanta tokko nan godha jedhanii waadaa seenuu fi ofirratti dirqama gochuudha.
Wanti hadiisa kanarraa hubannu, namni wanta harka isaa keessa hin jirree fi too’anna irratti hin qabne abbaa itti ta’uun akkuma fedhe gochuu hin danda’u. Yommuu too’anna irratti argatu wanta isaaf hayyamamu hojjachuu danda’a. Dubartiin inni hin fuune too’annaa isaa jala waan hin jirreef fuudhun ykn nikaah hidhachuun dura hiiku hin danda’u. Rabbiin ni jedha:
“Yaa warra amantan! Yeroo dubartoota mu’minaa fuutanii sana booda osoo qunnamtii hin raawwatin isaan hiiktan, iddaan (yeroon turtii) isin isaan irratti lakkaawwattan isiniif hin jiru. Isaan qananiisaa, gadi dhiisuu bareedaas isaan gadi dhiisaa.” Suuratu Al-Ahzaab 33:49
“Hiikkaa (xalaaqa)” fuudha booda dubbate. Kuni kan agarsiisu, namni dubartii hiiku kan danda’u erga nikaah hidhatee yookiin fuudhee booda.
2-Umrii saalfannaa gahuu (Buluugh)-Mucaan xiqqaan umrii saalfannaa hin geenye nikaah buusu hin danda’u. Ergamaan Rabbii (SAW) waan akkana jedhaniif:
رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلاَثٍ عَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ وَعَنِ الصَّغِيرِ حَتَّى يَكْبُرَ وَعَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّى يَعْقِلَ أَوْ يَفِيقَ ”
“Namoota sadii irraa qalamni ka’ee jira (hojiin isaanii hin katabamu): Nama rafe irraa hanga hirribaa dammaqutti, nama xiqqaa irraa hanga guddatutti, maraataa irraa hanga waa hubatutti yookiin of beekutti.” ( Sunan Nasaa’i 3432)
3-Sammuun fayyaa ta’uu (aqlii qabaachu)- namni maraataan nikâha buusu hin danda’u. Sababni isaas, sammuu waa ittiin yaadu waan dhabeef wanta sirrii fi dogongora addaan hin baafatu. Hadiisni armaan olii ragaa ta’a. Kuni nama maraatun isaa itti fufaa ta’eedha. Garuu nama maraatun isaa addaan citaa ta’e, yeroo of beeketti wanta hojjateef ni qabama. Kana jechuun, namni maraatan yeroo garii kan maraatu ta’ee, yeroo garii immoo kan of beeku yoo ta’e, yeroo of beeke sanitti yoo nikaah buuse xalaaqni isaa hojii irra oola. Garuu yeroo maraatu sanitti nikaah yoo buuse, xalaaqni isaa hojii irra hin oolu.
Wanti asitti dabalamu biraa, namni osoo hin maraatin sammuun isaa yeroo muraasaaf kan irraa deemu yoo ta’e, yeroo sanitti nikaah buusun isaa hojii irra hin oolu. Fkn, nama rafu fi gaggabu.
Kitaaba Nikah buusu buusuf: https://islaama.files.wordpress.com/2020/01/nikah-buusu.pdf
Kitaabban Wabii
al-Fiqhul Waadih – Jiildi 2-fuula 100-104, Dr.Muhammad Bakr Ismaa’il
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3 -fuula-232-236, Abu Maalik


text:
አዋሽ ባንክ ነባሮቹን የብር ኖቶች በአዲሶቹ የመቀየር አገልግሎት በቅርንጫፎች ከመስጠቱ ጎን ለጎን በኤትኤም (ATM) አገልግሎቱን ማቅረብ ጀመሯል፡፡ በመሆኑም ደንበኞቻችን አዳዲሶቹን የብር ኖቶች በኤትኤም (ATM) ማሽኖቻችን አማካኝነት በቅርበት ማግኘት የምትችሉ መሆኑን ለማሳወቅ እንወዳለን፡፡
Baankiin Awaash Nootiiwwan Birrii Haarawoo ATM dhaan Kaffaluu eegale
Baankiin Awaash jijjiirraa Nootiiwwan Birrii Haarawoo Dameewwan isaa hundaatti kennuun cinaatti Maamiltoonni isaa Nootiiwwan Birrii Haarawoo Karaa Maashinii ATM akka argataniif ATM dhaan Kaffaluu eegaleera. Kanaafuu Maamiltoonni keenya karaa ATM dhiyeenya keessanitti argamaniin Nootiiwwan Birrii Haarawoo argachuu kan dandeessan ta’uu isin beeksifna.


text:
Biyya kan dabrerraa itti hin baratamne / ካለፈው መማር የማይቻልበት አገር Berhanu Hundee / ብርሃኑ ሁንዴ Mangistuu Hayilamaaram biyyattii tana dhiisee hanga deemutti humna bilisa …Read More »
Qabsoon Bilisummaa Oromoo eessaa ka’ee garamitti deemaa jira?
– MARSAA LAMMAFFAA – Kutaa Afraffaa – Qabsoon Bilisummaa Oromoo eessaa ka’ee garamitti deemaa jira? – MARSAA LAMMAFFAA – Kutaa Afraffaa – Berhanu Hundee Barreeffama …Read More »
Obboo Lammaa Magarsaa maalif Angoorraa kaafaman?
Dubbiin aangoo prezidaantummaa BMNO irraa kaafamuu #Obbo_Lammaa_Magarsaa wantootota dhokfamanii hambifaman hedduu akka qaban wantoota ta’aa oolan irraa arguun nama hindhibu. Sababni paartii fi mootummaan akkasumas …Read More »
Qabsoon Bilisummaa Oromoo eessaa ka’ee garamitti deemaa jira?
– MARSAA LAMMAFFAA – Kutaa Lammaffaa – Berhanu Hundee Barreeffama marsaa lammaffaa kutaa tokkoffaa keessatti jijjiiramni ni dhufe malee Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) galii isaa …Read More »
Qabsoon Bilisummaa Oromoo eessaa ka’ee garamitti deemaa jira?
– MARSAA LAMMAFFAA – Kutaa Tokkoffaa – Berhanu Hundee Yaadachiisa: Mata duree “Qabsoon Bilisummaa Oromoo Eessaa ka’ee garamitti deemaa jira? – Qormaatota kaleessaa, kan har’aa …Read More »
ODPn GAAFIIN OROMOO AKKA DEEBII ARGATU GODHUUF FEDHII FI HUMNA QABAA?
Berhanu Hundee tiin Akkuma beekamu amma maqaa jijjiirratee ODP jedhamee as haa bahu malee OPDOn duraanii dantaa Wayyaanotaa eegsisuuf akkasumas kaayyoo isaanii milkeessuuf kan dhaabbate …Read More »
FILMAATA ITOOPHIYAA KAN BARA 2020: OROMOON ITTIQOPHAA’EE JIRAA?
Berhanu Hundee tiin Guutumaa guutuutti jijjiiramni argame jedhamuu baatus, biyya Itoophpiyaa jedhamtu tana keessatt, ji’oota muraasaaf qilleensi jijjiiramaa mul’achaa ture. Haa ta’u malee, qilleensi kun …Read More »
DHAAMSA OROMUMMAA ILMAAN OROMOO HUNDAAF
Berhanu Hundee Yoo dubbii tuffannee kan laallu ta’e malee, haalli yeroo ammaa sabni Oromoo keessa jiru kan nuti yaadnu caalaa walxaxaa fi hedduu yaaddessaa dhas …Read More »
A COMMENTAY ON THE TRANSFORMATION
“FROM NOW ON, THE FATE OF THE ARMED WABO IS IN THE HANDS OF THE OROMOO PUBLIC AND ABBAA GADAA. OLF LEADERSHIP SHALL NOT …Read More »
WBO MOORAATTI GALCHUU DURA MARII BAL’AA BARBAACHISA
Berhanuu Hundee Nagaa fi tasgabbii uummata Oromoo eegsisuuf akkasumas Oromiyaa jeequmsa keessaa baasuuf, WBOn bosona keessaa bahee; gara uummata isaatti deebi’ee; humna addaa Oromiyaa akka …Read More »


text:
#OromoProtests “Godina Wallaggaa Bahaa Aanaa Sibuu Siree Ganda Gabaa Sanbataa Magaalaa Cingii bakka jedhamuutti kaleessa barattootni mana barumsaa cingii sadarkaa lammaffaa hiriira ba’uun mormii isaanii dhageessisaa osoo jiranii Finfinnee irraa “Salam Bas” n tokko karaatti yeroo itti dhufu foddaa isaa dhakaadhaan hojiin ala taasisaniiru, Aanuma kana keessaa Ganda Baabboo Kuwee bakka jedhamutti barattootni mana barumsaa hanga kutaa saddetii jiran hiriira ba’uun dhaadannoo isaanii dhageessisaa oolanii waajjira gandaa keessa doseewwan jiru hunda gadi baasuun gubaa oolaniiru.”
#OromoProtets “Barsiisota mana barnoota sadarkaa 2ffaa Buusaa Aanaa Daawoo,kibba lixa shawaa irraa hidhamanii daraara hamaan irraa gahaa jiru:1,Jabeessa Tufa,2,Dabalii Oljirraa,3,Abdallaa Kadir,4,Darajjee(Ifabas) Alamayyo,5,Ida’oo Qaabatoo,6,Qalbeessaa.
Durbee Chuuchuu Baacaa kan dillaa university dillaa irraa ebbifamtee kan Waajiraa Faayinansii keessatti shaayi daffisuun jiraatu illee hidhaanii daraaraa akka jiran”
#OromoProtests last night a security official went to girls dormitory at Jimma University Main Campus and began to sexually assault a 3rd year student ( name withheld for privacy). She bit him in self-defense preventing him from raping her. She is now in jail facing charges of terrorism. She is held alone in an office building which exposes her to revenge attack.


text:
Mootii Mootummaa Abdiidhan
Qaroo Dhiiga Boosse Boqonna tokko kutaa Lammaffaa fi kan xumuraa …
Aadde Bashaatuunis akka obbo Liiban eyyama poolisiin arguu barbaadan eegduu mana hidhichaatti himan. Obboo Liibanis waaamicha maqaasaanii dhaggeeffatanii yeroo gadi ba’an, aadde Bashaatuun akka yeroo darbee gala isa har’a qofaa nyaatamu qofa fidanii hindhufne. Galaa borii, gala bor boriin duubaa galgala hinnyaatamne, imaanaa jireenyaa, Abdii egereesaaniitiin kan moggaafame, ilma galgala keessaa, ilma mararteen guddate…. Abdii wajjin dhufani galaa harkatti qabatanii dhaabataa jiru.
Waan nita’a jedhanii hinshakkine hinyaadnetu ta’e. Galaa isaaniif dhufetu koosoo isaanitti fakkaate. Garaan kaleessa dheengadda dhalasaa utuu jaallatuu, utuu mararfatuu, lukasaa lamaan gidduu dhaabatee ciree, laaqana, kashataafi irbaata nyaachuu amaleeffate, har’a utuu hinyakkin yakkamaa ta’ee, utuu lubbuu namaa hinballeessin nama abaarame ta’ee maatiisaafi dhalasaatti garaa jabaatee utuu karaa eeguu baatiin irratti lakka’amaa jira. Har’a fedhiin isaa gara qoonqoo ta’uu dhiisee mar’immaantu walitti gudunfame. Huutuu isaatu ukkaamame, gororatu afaan guutee, akka dhallaadduu bishaan keessaa roqomaa sagalee ciccitaadhaan,” mu-mu- – – mucaakoo, dha-dhalakoo – – – Abdiikoo – – – Ab – diikoo, ijaanan si argee? Maalo, maaloo itti nadabarsaa yookaan anatti dabarsaa” waan haasa’anii waan dhiisan hinbeekan.
Inni beekanniyyuu akkas godhatee guddaafi xiqqaa afaan qabachiisaa jira. Daa’imni ol adeemaa immoo Abdiin akka inni guddatee dhiisutu wallaalame. Aa – – – aa – – – abbaa – koo; Uuh – – – Abaabuukoo – – – Abaabbiyyee – – – “akkuma abbaasaa argeen wixxifachuu eegale. Seerri maal akka ta’e hinbeeku, yoo wallaalaa ta’esimmoo haala inni keessa turetu isa wallaalchise maal maalummaa seeraa waan wallaale miti.
Poolisootni abbaafi ilma akkas walitti mararamanii wal-bira ga’uudhaaf sardaman kana gargar ittisee eegaa jira. Poolisiin inni tokkommoo aadde Bashaatuutti ija babaasaa, “nyaadhuu natty agarsiisi” jedhee nyaata dhufe waliin maksiisee mirkaneessaa jira. “Ati faffatuma faffati hamman nyaadhu anuu beekaa” jedhu obbo Liiban garaasaanii keessatti waa’een nyaataa itti mul’ataa hinjiru waa’ee Abdii malee.
Abdiin utuma sagalee gadi qabatee boo’uu gara abbaasaatti siqataa dhufeera. Garuu poolisii tokkoofi muka akka mooraatti dhadhaabbatee jirutu isatti garaa jabaate.
Itti utaalee harkasaa mirgaatiin gurra Abdii qabatee harka bitaadhaan al tokko kaballaadhaan joonjessee, dhiitichaan lafarraa ol bute.
Aaddee Bashaatuun abbaan warraafi mucaasaanii utuu walitti boo’anii maraachaa jiranii ilaaltee bo’icha itti fufte. Namootni naannoo sana jiran tokko tokkos abbaafi ilmoo akka haadhaafi jabbii walitti mar’atanii boo’an ilaaluun garaansaanii gaddaan booji’ame. Utuu hinjaallatin imimmaan fuularra of dhangalaasan; kan boo’uu sodaatanis mallattoo gaddaa, hidhii xuuxaa of keessatti boo’u turan. Yeroon isaanii kenname dhumnaan poolisiin akka obbo Liiban oldeebi’an yoo itti himu, Abdiin immoo abbaasaa irraa gargar ba’uu jibbee yoo boo’u, “Anoo hingalu, anoo hin galu, anis asuman taa’a…. abbaakoo dhiisee hingalu” jedhee utuu boo’ee iyya kurree kutuu, abbaansaas utuu Abdiikoo jedhuu, Abdiin immoo utuu abbaa koo jedhuu, poolisiin inni tokko hamma mooraa keessaa gadi baasutti Abdii utuu tumuu, lafarra gototuu boo’icharratti boo’icha dabaleefii hari’ee baase.
Garaan haadhaa silaa dhalasheetiif utuu beekuu gowwaa ta’aa miilla poolisichaatti kuftee kadhattee, “adaraa gooftaakoo, adaraa mootiikoo, biyyoo siif baadhe mucaa koo hinreebin, aniyyuu fuudheen gala” jettee kadhataa jirti.
Poolisichis “tokko hintolleen budaa lakkuu deessi” deema sii… na hinqabin… siqi anarraa, sitti himeera, sitti himeera deemi narraa …. Waan meeqaan utuu arrabsuu, battalumatti aaddee Bashaatuuyyuu dhiitee dugdaan galagalche.
Abdiin bakka harmeensaa kufanii ciisanitti irratti lafa dha’ee, sagalee guddaadhaan “harmeekoo, ka’ikaa, hindeemnaa – – – harmeekoo jedhee kadhataa jira.
Aadde Bashaatuunis sagalee miira of dadhabaa suuta jedhanii “Ani fayyaadha dhalakoo” jedhanii akka gatantaruu ta’anii lafaa ol ka’an. Lamaan isaaniiyyuu rukuttaafi mudannoo isaan quunname otoo wal gaggaafatanii karaarra bu’an. Xinnoo deemanii naannoo mana hidhaarraa osoo hinfagaatin gara dugdasaanii duubaan kallattii mana hidhaatiin wacni guddaan dhaga’amaa jira.
Sagaleen wacaafi reebichaa gara mooraa mana hidhaa keessaa gara gurrasaaniitti dhangala’e. Aaddee Bashaatuun dubbicha dhokfachuudhaaf Abdii jajjabees sanillee, Abdiin garuu “Abbaa kootu mana hidhaa keessatti reebamaa jira” jedheenii bo’icha eegale.
Aaddee Bashaatuun dhibee kale duraan qaban irratti kaballaafi dhiiticha irra ga’een deemsa karaa fagoo dabalatee har’as dhukkubbiin itti dhaga’amuu eegale.
Yeroo silaa dhaabatee nama hineeguu, aduun gara dhihuu geesseetti. Kanaaf dirqama bakka bulan barbaadachuutti qajeelan. Akka garaa harki hinhodhuu, sababa bor mana hidhaa buufata poolisii aanaa Gindabarat magaalaa Kaachisee deemanii ilma isaanii Taliilaas dubbisaniif malee utuu gara qe’ee isaaniitti galanii baay’ee gammadu turan.
Kan qomarra isaan taa’aa jirummoo mucaa daa’ima isaan manaa fudhatanii dhufaidha. Abdiin, ‘bakka Taliilaan jirutti nageessi” jedhee boo’aa jira.
Bakki obbo Liiban hidhamanii jiraniifi ilmi isaanii Taliilaan hidhamee jiru fageenya miillaan daqiiqa 15 ta’a Haata’u malee yoo dhaqanis akka argachuu hindandeenye beekanii bor ganama akka dhaqan murteessan.
Halkan tokko jaarraa tokko isaanitti ta’e; taa’anii dudub batu, hidhii xuuxu, nigaddu, haati dhalaa garaan ishee akka raatuu rom’aa utuu akka maraatuu odeessaa bultee, mana keessa fiigaa bultee, dararama guddaa irra ga’aa jiru kanaaf utuu sabbata mudhiisheen of rarraaftee, of galaafattee mar’immaan ishee niboqota ture. Garuu Abdii dhoksuuf gola garaa ishee keessatti ibidda yaadaan bobaatee gubatti.
Utuu takka teessee takka ciiftuu, boraatii fuutee mataashee jala kaawwattee keenyaan manaatti hirkattee boossuu halkan walakkeessa ta’e. Ijoolleeniifi maqaan ganama waccee guyyaa wacatti akkuma jedhan, Abdiin deemsa karaa dheeraa deemee dhufe irratti reebichaafi boo’icha mataa isaa cabsee jennaan, galgalumaan “mataa kootu nabowwaafata jedhee gadi ciise. Bakka rafuu utuu hinga ragalin indaanqooniyyuu eegalte. Aadd Bashaatuun garuu utuu baalleen ija ishee walirra hinbu’in, utuu miixattuu lafti bari’e.
Taliilaanis mana hidhaa buufata poolisii magaalaa kaachisii keessa jira. Poolisootni mana hidhichaa eeganis dubbii afaan keessa nama barbaadanii, nama dubbachiisanii, kaballaafi dhiitichaan nama yaabbatu. Taliilaanis lafeen dugda isaa kophee poolisii “ kubur zabanyaan” bullaa’ee akka bofaa garaadhaan lafa ciisa. Ol jedhee hindeemu. Hirreen harkasaa wadarootiin hidhamee, dugda duubbatti cabsamee, wadaroon irree isaa nyaatee foon seeneera.
Halkan tokko wadaroo dugdasaa irraa achi qaxxaamuree harkasaa walitti hidhee jirutti wadaroo kan biraan hidha nii, wadaricha ol fannisanii, Taliilaa Waaqaafi lafa gidduutti rarraasanii reebanii, wadaroon isa fannisee jiru citnaan ol deebisanii fannisaanii reebicha ittuma fufan. Haalli jibbisiisaan Taliilaarra ga’e kun kan Hagarii Tulluurra ga’ee wajjin wal-fakkaata yoo jedhan nama hinsobsiisu.
Lafti bariinaan Aadde Bashaatuun, Abdii hirribarraa kaasanii gara mana hidhaa buufata poolisii magaalaa deeman. Eegdonni mana hidhichaa gaafa sana eegaa turan, yoo ija isaanii hubannoodhaan ilaaloniif iji poolisoota kanaa diimatee ija kormaa indaanqoo fakkaata. Dabareen har’aa mana hidhichaa eegaa jiran poolisii Dammallaash Cannaqeefi poolisii Mul’ataa Dheeressaa turan.
“Aanchii” maaliif dufte” – – – Dammallaash
“Ilmakoo Taliilaan dubbisuu dhufe naaf waamuu hindan – deessanii? “- – – Aadde Bashaatuu
“Ayihonim, dukkubaa jira deemi asii” – – – Dammallaash
“Maaloo, maal ta’e? Utuma lubbuun keessa jiruu gadi naaf baasaa ija kootinan argaa – – – uu” … Aaddee Bashaatuu.
“Hiji kezi … sinan jedhaam” …Dammallaash ….
“Wayyoo…. Ooh …. Mucaakoo utuu siindarbin darbitee? Sidubbisuu dhufeen si dhabee, uu… uu” –waan ilmi isaanii du’ee jennaan poolisiin kun isaan dhoksaa jiru isaanitti fakkaate. Sababnisaa obboleessi isaanii Biqilaan baatii muraasa dura balaa hamaa mana hidhaatti irra ga’een lubbuun isaa darbeera. Kana qofas utuu hintaane, reeffihidhmtootaa guyyaa guyyaadhaan mana hidhicha keessaa ba’aa akka oolu waan beekaniif, mucaakoos akkuma isaan kana ta’e jedhanii hirqifatanii boo’aa jiru.
“Harmee Akkamitti gadi hindhufuu” … Dammallaash
“Eeyyee! Chiggirii qaba”…. Dammallaash
“Maaloo maaloo …al tokko qofa fuula isaa anatti agarsiisaa” … Aadde Bashaatuu.” Harmee … Taliilaan hindu’ee’ii?”….. Abdii….
“Hinduune, dhala koo, hinduune”…. Aadde Bashaatuu
“Ihii …. Maaliif gadi hinbaasaniree?” …. Abdii
“Ani maalin beekaa mucaakoo” … Aadde Bashaatu. Garaa kutatanii utuma walitti hasa’anii boo’icha eegalan. Yeroo kana Dammallaashiifi Mul’ataan immoo wal-qabachuuf ija walitti babaasaa jiru. Niba’a hinba’uudhaaf mataa walii cabsaa jiru, walitti falmu.
Utuu dhaabatanii wal-falmanii hoogganaan isaanii koloneel Tasfayye G/Igzaabeer itti dhufee rakkina uumame kana yoo gaafatu, Mul’ataan Taliilaa gadi baasee qabee dhaabataa jira. Hidhamtootni kan biraanis Mul’ataa gargaaranii qabanii dhaabataa jiru. Sababiin isaa Taliilaan of danda’ee dhaabataa hinjiru.
Tasfayeenis, “hidhannoo Mul’ataarraa hiikiitii lamaan isaanii mana hidhaa galchi” jedhee Afaan amaariffaan Dammallaashitti hime. Aadde Bashaatuun ilma ishee reeffuu ijaan argaa jirti malee garaa guutuudhaan itti hinhaasofne. Amma immoo erga Dammallaash qabee darbatee mana hidhaa keessa buusee, isa duraan of baranii imimmaan fuula irraa qoorfataa jiran irraa deebi’anii boo’uu eegalan. Nyaata fidanii dhufanillee utuu hinkenniniif isaan harkatti hafe. Garaa haadhaatu itti jabaate otoo hintaane garaa Tasfaayeefi Dammallaash.


text:
Oromia (WBO): Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n Godina Bahaa Gidduu Kana Basaasota Fi Loltoota Wayyaanee Haleelee Injifannoo Galmeesse January 5, 2016Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Oromia, Oromia (WBO): Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n Godina Bahaa Gidduu Kana Basaasota Fi Loltoota Wayyaanee Haleelee Injifannoo Galmeesse, Oromo, Waraana Bilisuummaa Oromoo (WBO), WBO
trackback
Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n Godina Bahaa Gidduu Kana Basaasota Fi Loltoota Wayyaanee Haleelee Injifannoo Galmeesse.
(SBO – AMAJJII 05,2016) Gootichi WBO Godina Bahaa Amajjii 05, 2016 Har’a Ganama Ona Xuulloo Keessatti Lola Waraana Gabroomfattuu Wayyaanee Waliin Taasise Irratti Loltoota Diinaa 13 Ol Hojiin Ala Godhe.
Mirga Abbaa Biyyummaa fi Bilisummaa Oromoo deebisuuf falmaa hadhawaa gochuu irratti kan argamu gootichi WBO, Amajjii 05,2016 guyyaa har’aa ganama Lixa Harargee Ona Xuulloo naannoo Masalaatti waraana gabroomfattuu wayyaanee kan ummata …keenya gaaffii mirgaa finiinsaa jirutti roorrisaa ture haleeluun 8 yeroo irraa ajjeesu, 5 ol ammoo akka madeesse Ajaji WBO Godina Bahaa ifa godheera.
Humni WBO lola kana geggeesse diina irraa meeshaalee gara garaa akka booji’es gabaafameera.
Tarkaanfiin diinaa fi farreen QBO ta’an irratti fudhatamu karaa hundaan haala kennate mara keessatti ciminaan kan itti fufu ta’uu Ajaji WBO Godina Bahaa mirkaneesseera.
(SBO – AMAJJII 04,2016) Irree fi Gaachanni Ummata Oromoo WBOn Godina Bahaa keessa sossohu Mudde 30 fi 31,2015 Baha Harargee Ona Bokkoo/Fadis bakka Dhagaa-Gaachanaa jedhamuu fi bakka Waldaya Gobeellee fi Maayaa jedhamanitti waraana wayyaanee warraaqsa ummata Oromoo finiinaa jiru dhaamsuuf sochii adda addaa godhaa turee fi ummata irraan miidhaa geessisaa ture rukutuun loltoota 24 ol hojiin ala gochuu Ajaji WBO Godina Bahaa oduu tarkaanfii waraanaa SBOf ergeen beeksise.
Haaluma kanaan tarkaanfii fudhatameen loltootni diinaa 13 yeroo ajjeefaman, 11 ol ammoo madoo taasifamaniiru.
Loltootni wayyaanee du’aa fi madaa’uu irraa hafte faffacaatee akka baqattes gabaafameera.
Humni Addaa WBO tarkaanfii isaa itti fufuun Dhiha Harargee Ona Habroo magaalaa Balballeettii keessatti gaafa Mudde 30,2015 basaasaa sirna wayyaanee Taklamaariyam jedhamu irratti tarkaanfii xumuraa fudhateen ajjeesuu Ajaji WBO Godina Bahaa beeksiseera.
Basaasaan kun waraana wayyaanee keessa kan turee fi tika tahuudhaan ummata keessatti bifa maanguddummaan socho’aa akka ture ibsameera. Taklamaariyam dhalataa lammii Tigraayi magaalaa Addigiraat ganda 01 akka ta’es gabaafameera.
Gama biraan Amajjii 02,2016 Humni Addaa WBO Godina Bahaa Baha Harargee naannoo Dhangaggoo jedhamutti qondaala tikaa wayyaanee naannoo kana keessatti diinummaa guddaa hojjechaa ture dhalootaan lammii Tigraay ta’e Gabra-Igzihaber jedhamu du’aan adabuu Ajaji WBO Godina Bahaa dabalee hubachiiseera.
Bakkoota adda addaatti tarkaanfilee fakkaatoon loltootaa fi basaasota diinaa akkasumas gufuu ummataa fi barattootaa ta’uun isaanii mirkanaa’e irratti tarkaanfileen fudhataman jabaatanii itti fufanii akka jiran gabaafameera.
Kanneen faallaa Warraaqsa Ummata Oromoo ykn gufuu Fincila Xumura Gabrummaa (FXG) ta’anii jiran gocha isaanii diinummaa fi farrummaa kana irraa deebi’anii gara saba isaanii akka hiriiran WBOn irra deebiin yaamicha isaa dhiheessaa jira.