text:
FIIZIKSII DIMSHAASHAA III ( Phy. 323)
Boqonnaa 1 Lafa
Ga’umsa YXGQ: Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Bocaa fi wantoota boca ishee murteessan ni ibsu
- Pilaanetoota keessaa lafti toora meeqaffaa irratti akka argamtu ni himu
- Waa’ee sochii lafti taasistu adda baasanii ni himu
- Sababoota uumama halkanii fi guyyaa fi waqtilee ni tarreessu.
1.1 Bocaa fi hamma ( guddina) Lafa
Bocni lafaa isfeerii ta’ee, garuu isferii qulqlluu osoo hin ta’iin gara mudhii lafaatti ba’atee ykn dhiita’ee , naannoo bantiiwwaniitti ammoo diriiraa kan ta’e dha. Egaa bocni lafaa isferooyidii diriiroo (oblate spheroid) ta’e dha. Lafti boca amma qabattee jirtu akka qabaattu kan taasisu ykn murteessan wantoota lamatu jiru. Isaanis :
- Humna Harkisa gara keessaa (centripetal force)
- Humna Harkisa gara alaa (centrifugal force )
Humni giraavitii lafaa gara keessaa suudoleen lafaa gara keessoo isaatti harkisan hundaa hammata. Humni harkisa lafaa gara alaa immoo humna suudoo fi qaamoleen samii keessaa naannoo lafaa jiran kallattii hundaan lafa gara ofii isaaniitti harkisan dha. Taateen humnoota kanaa lamaan lafti akka gara mudhii isheetti akka bal’atu fi bantiin isaa diriiraa akka ta’u taasisa. Kanaaf diyaameetirri bantii fi mudhii lafaa adda adda dha
1.2 Bakka lafti hawaa keessaa itti argamtu
Sirna aduu keessatti pilaanetootni martinuu aduutti marsu. Lafti pilaanetoota jiran keessaa aduu irraa fageenya qabdu irratti hundaa’uun Maarsii dursuun Veenusiitti aantee sadaffaa irratti argamti.
Haala argama lafaa irratti yaad-hiddamoota lamatu jiru. Isaanis :
– Jii’osentirikii fi Heliyosentirikii dha.
Addunyaa ishee durii keessatti yaad-hiddamni waa’ee caasefama hawaa’universe’ yeroo baay’ee beekamu ykn irra deddeebi’ee ka’u, moodela jii’oosentrikii dha. Innis lafti gidduu hawaa taatee , qaamolee samii keessaa hundi isaanii lafatti naanna’u jedhu dha. Kana jechuun lafti handhuura kosmosii ’ cosmos’ ti jedhu dha ; Kanaaf akka yaad- hiddama kanaatti lafti handhuura pilaanetoota , aduu , ji’aa fi urjootaa ta’ee isaan kun immoo itti marsu. Maddi yaad-hiddama kanaas, daawwannaa jalqabaa sochii wantoota samii keessaa ija keenyaan ilaalu dha. Yeroo kana lafti boqotaa ykn kan hinsochoonee fi dhaabbata dha. Falaasfota gurguddoo Giriikii keessaa kan yaad-hiddama kana cimsanii deggaraa turan keessaa kanneen akka Aristootilii fi Pitoolamii (Ptolemy) fa’i. Erga pitoolamiin du’ees yaadni kun waggoota Dh.K.D 2000 osoo hin geddaramiin itti fufee ture. Bu’urri ykn sababni yaadihiddama kanaas daawwannaa ijaan lafaa aduu fi qaamolee hawaa keessa irratti taasifame dha. Kanaaf yennaa kana lafti kan hin sochhoone, aduun ammoo yeroo hundaa karaa bahaa baatee, karaa lixaa ammoo seenuu isheetiin dha.
Yaad rimeen inni lammaaffaan Heliyoosenterikii aduun hundhuura hawaati jedhu jalqaba Giriikota durii irraa madde. Yaad-hiddamni kunis falaasfota Giriikiin jaarraa 3ffaa Dh. K. Dura eeramee garuu dhiibbaa ilaalcha Aristootilaanii fi hanqina dhugoomuu yaad-hiddamichaan xiyyeeffannoo hin arganne. Namootni herregaa , dura buutonni Kaatolikii fi Nikoolaas Koopernikas ta’an waa’ee sochii qaamolee samii keessaaf ibsuuf moodela herregaa kan kaa’an bara barreeffamaa sana ture. Moodela kana keessatti aduun handhuura sirna soolaarii ta’ee pilanetootni hunduu lafa dabalatee aduutti marsu. Jiini immoo lafatti akka marsitutti fudhatama ture.
1: 3 Sochii Lafti Taasistu
Qaamaleen hawaa keessaa sochii garaa garaa taasiu. Akka saayinsii ammayyaattii fi yaad- hiddama Heliosentirikiitti laftii fi pilaanetootni sochii lama taasisu. Isaanis sochii siiqqee ykn utubaa mataa isaaniitti taasisani fi sochii naannawaa aduutti taasisanidha.
a. Sochii lafti utubaa(siiqqee) mataa ishee irratti taasiftu.
Lafti al-takkaa ofirra naanna’uuf sa’a 24 itti fudhata. Sababa sochii lafti siiqqee mataa isheetti taasistuu fi haqaaqamaa gootuun halkanii fi guyyaan uumama.
b. Sochii lafti aduuttu naanna’uun taasistuu fi waktiilee
Akka yaad-hiddama saayinsii ammayyaatti aduu fi pilaanetootni gaasii duumessaa’aa boca diiskii qabuu fi awwaara’aa akka wiilii guddaa naanna’u irraa uumaman. Lafti utubaa mataa isheetti osoo naannoftuu achumaan aduutti naannofti. Utubaan pilaanetootni irratti naanna’an dirra diriiroon lafaan yoo wal-cina qabaman kofa 23 ½ 0 n daba. Yommuu bantiin kaaba lafaa gara aduutti dabu, hemisferiin kaabaa xiyya aduu irra jireessa argata. Ifti aduu kallacha isaa habalkaan deemu caalaa annisaa dabarsa ; kun immoo waktii gannaa ho’aa hemisferii kaabaatti uuma.
Yeroo bantiin kaabaa irra caalaa gara aduutti dabu, xiyyi aduu kallattii sarara kaaba mudhii lafaa tiroopiki kaanserii irra qabaata. Waggaa keessatti yeroo xiyyi aduu kallacha tiroopiki kaanserii irra qubatu Soolestisii (summer solstice) gannaa jedhama. Solistisii jechuun aduun callistee dhaabatti jechuu dha. Yeroo soolistisii gannaa , namni kamiyyuu kaaba mudhii lafaa kan jiru, aduun yeroo baay’ee kaaba samii irratti arga. Soolistisiin gannaa kan mudatu waxabajjii 21 ykn 22 kibba irraa fagaatee guyyaa hundaa mul’ata. Yeroo soolistikii gannaatti naannoleen dirra lafaa geengoo arkitikii sa’a 24f ifa aduu argatu. Fulbaana 22 ykn 23 tti xiyyi aduu kallacha mudhii lafaatti ba’a. Yeroon kun ikiyuunooksii birraa ’autumnal equinox’ jedhamuu fi jalqaba waktii roobaati. Ikiyuunooksii jechuun galgala wal-qixaa jechuu dha. Muddetti lafti walakkaa naannoo oorbitii isaa deemteetti , bantiin kaabaa baay’ee aduu irraa achi daba. . Xiyyi aduu kallachaa sarara kibba mudhii lafaa kaapiriikoornii tiroopikii jedhamu irra qubata. Kun immoo soolistisii bonaa fi kan ji’aa Mudde 21 fi 22 tti mudatu dha. Waktii bonaa kaaba mudhii lafaatti eegalsiisa jechuu dha. Yeroo soolistisiin bonaa karaa hemisferii kaabaan ilaalamu aduun irra jireessaan samii keessaa karaa kibbaatti argamti. Naannoleen geengoo aantaartikii (bantii kibbaa) sa’a 24f ifa aduu yoo argatan, geengoon arkitikii ammoo sa’a 24f ifa aduu hin argatu (ni dukkanaa’a jechuu dha). Ji’a Bitootessaatti lafti sadii arfaffaa (¾ ) sochii aduutti xumurti. Ji’a Bitootessa 21 fi 22 tti xiyyi aduu kallacha deebi’ee kallattidhaan mudhii lafaa irra qubata.
Yeroon kun immoo akkuma Fulbaana keessaa deebi’ee halkanii fi guyyaan wal-qixatau dha.Ikuyinooksii vernaalii (Arfaasaa) ’vernal equinox’ kan arfaasaan itti eegalu jedhama.
Lafti hawaa keessa yeroo deemtu saffisa dhaabbataan deemti osoo hin ta’iin walitti fufinsaan saffisni ishee jijjiirama. Sababni inni jal-qabaa laftti yemmuu oorbitii isa boca illiptikaala qabuun aduutti dhihaatu bakka periiliyoonii (perihrlion) tti saaffisaan deemti. Periiliyooniin bakka lafti aduutti bayy’ee dhihaattee deemtu ta’ee yeroon waggaa keessaa naannoo ji’a Amajjiiti ta’a. Egaa yeroo kanatti saffisa olaanaadhaan sochooti. Kuni immoo kan inni mudatu heemisferii kaabaaf waktii bonaati. Ji’a ja’a booda yemmuu lafti afeeliyoonii (aphelion) irra jirtu aduun samii keessa saffisaan waan deemtu fakkaatti. Afeliyooniin bakka itti lafti aduu irraa baay’ee fagaattee aduutti naannoftu ta’ee garuu saffisa xiqqaadhaan deemti. Sababni inni lammaffaan kofa nuti aduu itti ilaallu saaffisnii akka jijjiiramu godha.
Of-madaallii boqonnichaa
Gabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)
Boqonnaa 2 Addeessa (Ji’a)
Ga’umsa YXGQ : Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Waa’ee caasefama amala qaama ji’aa ni ibsu.
- Sochiilee jiini taasistu addaan baasanii ni himu.
- Feezii fi gaaddiddeessuu jiini taasistu addaan baasanii ni himu
2.1 Qaama Fiizikaala Ji’aa
Jiini saatelayitii uumamaa dachee taatee ifa mataa ishee kan hin qabne dha. Ulfaatinni ji’aa
1/81 ffaa kan lafaa yoo ta’u, diyaameetirri isaa immoo ¼ ffaa kan lafaa ta’a. Kun lamaan walitti dhufuun harkisa ji’aa 1/6ffaa kan lafaa ta’a.
Laftii fi jiini wantoota wal-fakkaatan irraa ijaaraman . Fknf piroporshinaalii garaa garaa haaqabaataniyyuu malee lamaanuu oksijiinii fi silkanii qabu. Dabalataanis wantoota akka tiitaaniyeemii , maaginiyeezyiyeemii fi ayiranii gurraacha haalawaa qaba. Dhagoonni bakka ol- ka’oo ji’aa namoota ji’a irra qubataniin funaanaman kanneen akka kaalshiyeemii fi aluuminiyeemii jiraachuu isaanii namni jalqabaaf ji’a irra qubate Neeyil Armistiroong Adoolessa 20, 1969 G.C. eereera. Qaamni fiizikaalaa ji’aa amalli inni ittiin beekamu keessaa Maariyaa fi Kiraatersii isaan beekamoo dha. Maariyaan mallattoo dirra ji’aa irratti mul’atu ta’ee bakka dukkanaa’aa ji’aa ti. Kiraatersii n dhooqa , boca meeshaa uffatni keessatti miiccamu fakkatu kan dirra ji’aa irratti mul’atu dha. Kiraatersiin sababa meetirooyitiin dirra ji’aa irraan miidhaa ga’anii fi gochaa volkaanoo dirra ji’aa irraan kan ka’e uumama.
- Sochii Jiini Taasistu.
Osoo Veenusii irra ykn Maarsii irra jirta taatee, jiinis akkuma lafaa pilaanetii fakkaattee sochooti: lamaanuu aduutti waan naanna’aniifi , inni xiqqoon dura inni guddaan ammoo booda waan deeman fakkaatu. Pilaanetoota dachaa fakkatanii mu’atus.
Oorbitiin ji’aa boca illiiptikaalaa waan qabuuf bakka tokkotti isa bakka biraa caalaa lafatti dhi’aattee, bakka biraatti immoo baay’ee fagaattee argamti. Bakki jiini lafatti dhihaattee argamtu periijii (perigee) jedhama. bakki baay’ee fagoon ammoo apoojii (apogee) jedhama.
2.3 Jijjiirama boca (Feezii) ji’aa
Yommuu jiini oorbitii mataa ishee irra lafatti naanna’aa deemtu lafaa fi aduu gidduu akkasumas lafti aduu fi ji’a gidduu galuun boca ji’aa kanneen akka ji’a haaraa , kiresentii, nuusa jalqabaa ykn tokko-arfaffaa , giibusii fi guutuun ji’aa jedhamanii beekaman arguu dandeenya. Jalqabatti yommuu jiini lafaa fi aduu gidduu ooltutti , qaamni ji’aa inni ifaa gara aduu ta’ee, inni dukkanaa’aan gara lafaa ta’a. Feeziin ji’aa yeroo kana argamtu, ji’a haaraa jedhama.
- Ji’a haaraa : Bocni ji’aa adda adda kan mul’atu sadhata sochii laftii fi jiini aduutti naanna’uun taasisan ta’ee, qaamni ji’aa inni ifaan gara aduutti ; inni dukkanaa’aan ammoo gara lafaatti garagala. Feeziin ji’aa yeroo kana mul’atu ji’a haaraa jedhama.
- Callaqa (kiresentii waaksingii) : Calalaqni ykn waaksingiin boca ji’aa keessaa tokko ta’ee , ji’a haaraatti aanee yeroo turtii saa’aa 24 booda cittuu ji’aa mul’atu dha. Waaksingii jechuun mul’achaa , guddachaa deemuu jechuu dha.
- Nuusa tokkoffaa: Nuusa tokkoffaan feezii ji’aa keessaa tokko ta’ee yommuu tokko arfaffaan ji’aa mul’atu dha.
- Gibuusii Waaksingii : Feeziin ji’aa kun immoo boca ji’aa isa 4ffaa ta’ee , ji’a nuusa tokkoffaatti aanee , ji’a guutuu dursee kan mul’atu dha.
- Goobana (ji’a guutuu) :Feezii ji’aa kana qaamni ji’aa inni ifaan guutumaa guutuutti garagalee mul’ata. Yeroo kana lafti , aduu fi jiini sadan isaanii akka daandii qajeelaa tokko irra jiranitti fudhatama. Jiini yeroo kana mul’attu geengoo guutuu taatee ifa aduu irraa argatteen gara lafaatti calaqqisti.
- Giibusii Waaningii : Bocni ji’aa kun immoo ji’a guutuu fi boca ji’aa nuusa isa xumuraa gidduutti kan argamuu dha. Yommuu kana gar-tokkeen ji’aa inni ifaan xiqqaachaa, inni dukkanaa’aan ammoo guddachaa deema. Waaningii jechuun xinnaachaa deemuu jechuu dha.
- Nuusa xumuraa : Feeziin ji’aa kun immoo boca ji’aa Gibuusii Waaningiitti aanee kiresentii waaningii dursee kan mul’atu dha. Yeroo kana gartokkeen ji’aa karaa bitaa ifaa ta’ee, inni karaa mirgaa immoo dukkanaa’aa ta’a. Boca ji’aa kana keessatti gar-tokkeen ji’aa inni ifaan hir’achaa , inni dukkanaa’aan dabalaa deema.
- Kiresentii Waaningii: Bocni ji’aa inni xumuraa kun Nuusa xumuraatti aanee , ji’a haaraa ammoo dursee kan mul’atu dha. Cittuun ykn gar-tokkeen ji’aa mul’atu kun guyyaa hundumaa xiqqaachaa xiqqaachaa deemee gara ji’a haaraatti geeddarama jechuu dha.
2.4 Gaaddiddeessuu
Gaaddiddeessuun kan mudatu yemmuu qaamni astironoomikaalaa tokko gaaddidduu isaa isa kan biraa irra oolchuu dha. Gaaddiddeessuun gosa lamatu jiru. Isaanis :
Gaaddiddeessuu Ji’aa :Kun kan uumamu yeroo lafti gidduu aduu fi ji’aa galtu dha. Yennaa kana ifti aduu guutummaan lafaan aguugamee ykn golgamee argama.
Gaaddiddeessuu Aduu : Kun kan uumamu yeroo jiini aduu fi lafa gidduu ooltu dha. Yemmuu kana lafarratti dukkanatu uumama. Dukkanni akkanaa kun gaaddiddeessuu aduu jedhamee beekama. Gaaddiddeessuu aduu gosa lamatu jiru. Isaanis Amberaa fi peenamberaa jedhama. Amberaan bakka baay’ee dukkanaa’aa dha. Peenamberaan guutumaa guutuutti dukkanaa’aa osoo hin taane gar-tokkeen dukkanaa’oo ykn dimimisaa’aa dha.
Of-madaallii boqonnichaa
Gabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)
Boqonnaa 3 Rookkeetii fi Saatalaayitoota
Ga’umsa YXGQ: Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Garaagarummaa fi walitti dhufeenya Rookkettii fi saatalaayitoota nam-tolchee addaan baasanii himu
- Faayidaa saatalaayitoota nam-tolchee ni himu.
- Saffisa oorbitalaawaa ni shallagu.
3:1 Rookkettii
Rookkettiin mootora addaa ta’ee saatalaayitoota gara oorbitoota naannoo lafaatti erguuf gargaara. Rookkettiin sababa seera sochii 3ffaa Niwutooniin dhuka’ee socho’a. Innis boba’aa (fuel) gubuun gaasii gubataa saffisa guddaan asii gadee dhiiba. Gaasichis humna faallaa ta’een asii olee dhiiba.
3:2 Saatalaayitii
Saatalaayitiin wantoota kamiyyuu ta’ee kan qaamolee gurguddoo jalqabaatti marsanidha. Saatalaayitootni gosa lamatu jiru . Isaanis Saatalaayitoota uumamaa fi Saatalaayitii nam- tolchee ti. Pilaanetoota keessoo keessaa laftii fi Maarsiin kanneen Saatalaayitoota uumamaa qaban dha. Pilaanetootni alaa immoo yoo xiqqaate tokko tokkoon isaanii Saatalaayitoota lamaa fi isaa ol qabu.
Bocaa fi diyaameetira oorbitii saatalaayitootaa irratti hundaa’uun saatalaayitootni garaagaraatu jiru. Isaan keessaa muraasni:
- Oorbitii dhaabbataa lafaa ’Geostationary orbit’ (GEO) : Saatalaayitootni kun lafarraa 36000 km fagaatanii lafatti naanna’u. Saatalaayitootni kun saffisa lafti ittiin sochootuun (≈ 10,000km/hr) socho’u. Saatalaayitootni oorbitii daabbataa lafaa afur (4) ta’an tu jiru. Isaanis ;
Naavistaarii : galaana keessa deemuu fi qaxxaamuruun wantoota garba keessa jiran hordofuufi qorachuuf oola.
Laand-saatii: Isaan kun immoo qabeenya lafaa qorachuuf, suura lafaarra kaasuun , maappii lafaa kaasuuf haala biqilootaa, faalama qilleensaa, bakka albuudaalee tokko tokko beekuuf oola.
NOAA: Kun immoo saatalaayitii haala qilleensaa , Teempireechera qilleensaa , kan garbaa fi
k.k.f safaruun bakka roobni itti roobuu danda’uu fi dhiisu addaan baasuuf oola
IRAS: Saatalaayitii sirna soolaari (sirna aduu) fi hawaa qorachuuf oola.
- Oorbitii gadaanaa lafaa ’Low Earth Orbit’ (LEO) : Isaan kun immoo gara lafaatti dhihaatanii fageenya 500 – 1500 km irratti argamu.
- Oorbitii giddugaleessa lafaa ’Medium earth Orbit’(MEO) : Saatalaayitootni akkanaa kun ammoo lafarraa 6000 – 20000 km fagaatanii deemu.
- Oorbitii olaanaa illiptikaalaa ’High illiptical Orbit’ (HEO)
- Walii-galatti saatalayitootni tamsaasa televiizyinii ,qunnamtii bilbilaa fi interneetii, haala qilleensaa tilmaamuuf ,qorannoo saayinsaawaaf, waraanaa fi geejjibaaf oolu
Humni gara gidduu (Fg) saatalaayitii irratti dalagaa’e seera sochii Niwutoonii irraa humni wantoota lama giddii jiru haala kanaa gadii ta’a.
F = G Mm
g r 2
——– 1 yoo G –Dhaabbataa harkisa hundoomaa ta’ee hammi isaas
G = 6.67 x 10-11 Nm2 kg-2 ta’a.
Humni gara gidduu akka fakkii armaan olii irraa Fg = ma = m v
r
Himoota herregaa armaan olii 1 fi 2 walitti fiduun
——2 ta’a.
Mm v 2
Fg G r 2 = m r
Saffisni saatalaayitti v =
Of-madaallii boqonnichaa
Gabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)
Boqonnaa 4 Atimoosferii
Ga’umsa YXGQ: Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Qabiyyee atimoosferii lafaa ni ibsu,
- Caasalee atimoosferii lafaa ni tarreessu,
- Barbaachisummaa atimoosferii lafaa ni beeku,
- Marsaa qilleensaa fi bubbee ni hubatu,
- Marsaa bishaanii fi duumessa ni beeku,
- Zoonii qilleensa beekamaa addunyaa ni addeessu fi
4.1 Ruqoolee fi caasaalee atimoosferii
- Ruqoolee atimoosferii lafaa
Atimoosferiin lafaa gaasota gosa adda addaa (naayitroojinii, oksiijinii Aargoonii kkf),copha bishaani fi suudoolee owwaara’oo xixiqqaa irraa ijaarame.
4.1.2 Caasaalee atimoosferii lafaa.
Atimoosferiin lafaa tamsa’ina hangaa, jijjiirama Teempireechera altiitudiin irratti hunda’uun bakka afuritti qoodama..Isaanis:Tiroopposferii,Istiraatosferii, Meesoosferii fi Teermoosferii dha.
- Tiroopposferii Haalli qilleensaa hundi kan keessatti ta’u fi caasaa atimoosferii gara lafaatti gadi aanee jiruu dha. Jijjiiramni haala qilleensaa tiroopposferii qofa keessatti geggeeffama.
- Istiraatosferii:Caasaa kana keessaatti oozooniin madana UV xuuxuun gara anniisaa ho’aatti jijjiira.
- Meesosferii Caasa saddaffaa atimoosferii lafaa ta’e irra istiraatosferii jiruu dha. Meeti’oorii furgugifamani irra caalaan asi keessatti gubatu.
- Teermosferii: Teermosferiin bakka gurguddoo lamatti qoodama. Isaanis Ayonosferii fi Exosferii jedhamu.
- Ayonosferii: Suudoolee chaarja’oo ayonii hedduminaan waan keessatti argamaniif balaqqeesa’uun dambalii raadiyoo (AM) geggeefama.
- Exoosferii: Ayoonoota baayyee xiqqoof hedduuminaan gargar fafagaatanii jirantu keessatti argamu.
4.2 Marsaa qilleensaa fi bubbee
- Ka’umsa marsaa qilleensaa
Sochii atimoosferiin ykn qilleensi dalga irra taasisu bubbee (wind) jedhama. Bubbeef ka’umsa kan ta’an isaan gurgudoon walqixxoomaan ho’uu dhabuu lafaa fi sochii lafti siiqqee ishee irra taasiftuu humna koriliyosii dha.
4.2.2 Afuufa dachee fi afuufa galaanaa (Land breezes and sea breezes)
Dachee fi bishaan (galaanni) dandeetti ho’a addaa gargar ta’e qabu. Bishaanni dandeetti ho’a adda kan dachee irra guddaa ta’e qaba. Lafti (dacheen) bishaan irra caalaa, ho’a saffisa guddan xuuxa; saffisa guddaanis daddafee gadhiisa. Kanaaf, garaagarumman jijjiirama Teempireecheraa ykn giraadiyaantiin Teempireecheraa (∆T) dachee fi galaana gidduutti ni uumama. Afuufi galaanaa, guyya galaana irraa gara dachee bubbisa. Galgalaa fi ganna galaanni dachee irra caalaa ho’a. Afuufi dachee, galgala dachee dhiibba guddaa irraa gara galaanaa dhiibbaa xiqqaatti bubbisa.
4.2.3 Sirna bubbee addunyaa (wind system)
Ka’umsi sirna bubbee addunyaa makama marsaa sayikloonii fi faallaa saayikiloonkii, kan ka’umsa marsaa qilleensaa gurguddoon uumamuu ti. Qilleensi naannoo dhiibbaa ol’anaa fi dhiibbaa gad bu’aa yaa’insa marsaa walitti fufiinsaa qilleensaa taasisa.
4.3 Ka’umsa Haala Qilleensaa (factors/elements of weather)
Haalli qilleensaa, haala fiizikaalaa atimosferii bakka murta’aa fi battala yeroo murta’aa (Teempireechera, dhiibbaa atmosfarii, jiidha atimosferii keessaa,fi kkf) haammata.
Haala qilleensaaf ka’umsa kan ta’an akka armaan gadiitti kan tarreeffamani dha. Isaanis Teempireechera qilleensaa ,dhiibbaa qilleensaa, bubbee , jiidha atimoosferii keessaa fi duumessa atimoosferii keessaa ti.
4.4 Marsaa Bishaanii fi Duumessa
- Marsaa bishaanii
Marsaa haayidirolojikaalaa ykn marsaa H2O, jedhamu ta’ee kan sochii walitti fufinsaan lafaa oli, lafa irra fi lafa keessa jiru ibsa. Anniisaan soolaarii fi hurki bishaan atimoosferii keessa marsaa bishaan addunyaatiif isaan bu’uuraa fi barbaachisaa ta’anii dha. Tartiibni hurkii rooba itti ta’us akka armaan gadiitti ka’ameera.
Hurka→ hurrii →duumessa→kondenseshenii→rooba
- Duumessa (Cloud) Gosa kondenseshenii kan akka copha bishaan muli’atu, suudoolee cabbii fi makaa suudoolee owwaara’oo ta’ee dha. Duumessi olka’iinsa lafaa olitti qabanii fi uumama qaamni isaa fakkatu(appearance) isaanii irratti hunda’uun qoqqoodamuu danda’u.Isaanis: Kirr (cirr-high)-rifeensa maraa , Altoo (alto-mid), Istraatoo (strato), Nimboo ( Nimbo-rain)- rooba,prisipitashenii , fi Kumuloo (cumulo) – boca kubbaa maramaa ramadamu.
4.5 Zoonii qilleensa barmaa gurguddoo addunyaa fi jijjirama haala qilleensaa.
Qilleensa baramaan waligala addunyaa,qilleensa baramaa gilobii guutuu dachee irra jiraannuuti.
4.5.1 Qilleensa baramaa addunyaa (Global climate )
Zoonin qilleensa baramaa addunyaa bakka gurguddo sadiitti qoodamu. Isaanis: Zoonii qilleensa baramaa tiroopikaalii, zoonii qilleensa beekamaapoolarii (bantii lafaa) fi zoonii qilleensa baramaa tempireetii jedhamuun beekama.
4.5.2. Jijjiirama haala qilleensaa (Change of wather)
Jijjirama haala qilleensaa keessatti Teempireechera fi pirispitashanii ykn jiidhi atimoosferii nannoo kennametti argamu vaari’ebiloota bu’uuraati.
4.6 Haala qilleensa hamtuu (sever waeather)
Haala qilleensa hamtuu (sever waeather) jalatti wantootni ramadaman Qaqqawwee (thunderstorm), Bakakkaa (lightening), Tornaadoo fi Huriiken (Hurricane) dha.
4.7 Dhiibba taateen dhala namaa haala qilleensaa fi qilleensa beekamaa irratti qabu.
Faalama qilleensaa , taatee haguuggii magariisaa fi gammoojjessu hojii taatee dhala namaatiin dhiibba haala qilleensa fi qilleensa baramaa irraan ga’u keessaa isaan gurguddoodha.
- 4.7.1 Faalama qilleensaa
Yeroo ammaa bara guddina warshaalee kana keessatii qilleensi haala suukkeenneessaa ta’ee aara warshaalee keessaa ba’uun faalamaa jira. Saffisaan guddachuu baayy’ina uummata addunyaa fi babali’achuu warshaalee (industrialization) dabalatee haala yaaddessa ta’ee fi sadarkaa baqqaana oozooni haphisee tarsaassun ga’utti atimoosferiin faalamaa jira.
4.7.2 Taatee haguuggii magariisaa
Olka’insi ho’a addunyaat sababa olka’insa Teempireechera addunyaa ho’ina addunyaa (global warming) jedhama. Ho’inni addunyaa kun taatee haguuggii magariisaa jedhamu danda’ama. Sababni olka’ina gaasii haguuggii magariisa keessatti dhalli namaa isa hangafa ta’a. Gaasonni haguugiin magariisaa karbon-daayoksaadii (CO2), hurka bishaanii (H2O) , miteenii (CH4) , ozoonii (O3) fi CFC qaba. CFC irraa kan hafe hundii isaani sirri kan ta’anii dha.
Of-madaallii boqonnichaa
Gabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)
Boqonnaa 5 Ji’oloojii Dachee
Ga’umsa YXGQ: Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Tamsa’ina fi ruqolee hangi lafaa irraa ijaarame ni ibsu
- Albudaalee ni addeessu
- Kirkira lafaa fi volkaano ni ibsu.
5.1 Tamsa’ina fi ruqoolee hanga lafaa
Waantoota dachee bal’aan kun irraa tolfamte inni guddaan albudaalee dha. Kanaafuu waa’ee lafaa fi wantoo isheen irraa tolfamte ilaaluuf albudaalee lafaa qorachuun barbaachisaa ta’a.
Atimoosferii lafaa: Ijaarsa qaama laafaa keessaattis atimoosferiin qoodaa ni qabaata. Lafti atimoosferii naayitroojinii 78%, oksiijinii 21%, Ar, CO2, CH4 ,H2O CO SO2 fi kanneen biroo 1% ta’an irraa ijaarame qadi.
Maateeriyaalota lafaa: Maateeriyaalonni lafaa elemntoota haala adda addaatiin walitti makamaani irraa ijaarme. Kompaawudoota orgaanikii-kompaawwudoota kaarboonii of keesaa qaban. Fakeenyaaf muka, haftee lubbu qabeeyyii, boba’aa, kasala kkf.
- Albuudaalee: Kutaa jajjaboon lafaa irra caalaan isaa albuudaalee irraa ijaraman. Waatoon tokko albuuda dha jennu uumamaan kan argamu, wanto inorgaanikii ,haala beekamaa keessatti ;bishaan irra kan hafe faalkaa jajjaboon kan jiraatuu fi maateriyala qulqulluu; dirqama keemikaala gos tokkee irra kan ijaarame ta’u qaba.
5.3 Kirkira lafaa (earth quakes)
Kirkirri lafaa hoollannaa uumamaa kirestii fi keessoo lafa keessa akka tasaa daddarbuu dha. Ciminni kirkira lafaa meeshaa sismogiraafii jedhamuun safarama. Kirkirri lafaa dambalii sismikii bakka gurguddoo sadiitii qoodamu. Isaanis
- Dambalii–P:- Dambalii loongitiyudinaalii ta’ee dursa sismogiraafii waan ga’aniif dambalii dursaa (primary wave) ykn dambalii P jedhamuun beekama.
- Dambalii-S:- gosa dambalii tiraanisversii. Dambaliin-S dambalii P tti aanuun waan sisimoogiraaf ga’aniif dambalii lammaffaa (secondary wave) ykn dambalii S jedhamuun beekamu.
- Dambalii-L: – dambaliin kun dambalii bishaaniin kan walfakkaatan ta’ee, kirestii lafaa irra daddarbu. Dambaliin-L gosa dambalii kanneen waantoota gamoo, karaa, manaa fi meeshaalee irratti maca’insaa fi balaa geessisani dha.
- Volkaanoo (volcanoes) : Maagimaan – maateriyaalii fi kattaalee baqaa keessoo lafaatti argamu dha. Maagimaan lafa keessaa ol ba’ee dachee lafa irra ga’e laavaa jedhama. Laavaan qorruun jabaate kattaa iginiyesii ta’a. Ta’iin adeemsa maagimaan laavaa ittiin ta’u volkaaniizimii jedhama.
Qaawwi boca kamiyyuu qabaatee karaa maagimaan gara lafati ittiin ol ba’uun laavaa uumu volkaanoo jedhama. Volkaanoon ta’ii isaa irratti hundaa’uun bakka sadiitti qoqqoodama.
- Volkaano qophee (active volcano) ii. Volkaano riphaa (extinct volcano) iii.Volkaanoo hadoodaa (dormant volcano)
Of-madaallii boqonnichaa
Gabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)
Boqonnaa 6 Sirna solaarii (Sirna Aduu)
Ga’umsa YXGQ: Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Haala uumama(argama) sirna solaarii ni ibsu.
- Amala aduu fi uumama ishee ni ibsu.
- Seera keeppilari sochii pilaanitootaa ni tarreessu.
- Astirooyidoota, koometoota, meeti’oorooyidoota ni ibsu.
- Pilaanitoota keessoo fi alaa addan baasanii ni addeessu.
- Garaagarummaa pilaanitoota teresteriyaalii fi pilaanitoota jooviyaanii adda ni baasu.
6:1 Uumama sirna solaarii: Yaada ammayyaan yaadi hiddamni inni dhiyoo sirni solaarii waggoota biiliyoona 4.6 dura duumessa interisteriyaalii, walitti qabama gaasii fi owwaara guddaa naanna’u irraa uumame jedha. Duumessa interisteriyaalii walitti qabama gaasii fi owwaara marsuu ti.
Sochii pilaanitoota sirna solaarii: Bara durii saayintistoonni Giriik baay’een isaanii pilaanitoota, aduu, urjiilee fi ji’i daandii isfiirikalaa mataa isaaniin dacheetti marsu jedhanii barsiisaa turan. Haaluma kanaa taateen kuni moodela dachee giddugaleessaa sirna solaarii jedhama. Haata’u malee bara 1543tti Nikolaas Kopparnikas yaada dacheen pilaanitii ta’uu fi aduu kan marsitu ta’uu yaad-hiddama isaa kaa’e.
Jalqaba 1600 keessa beekaan herregaa Yohaannis Keeppilar orbiitii pilaanitoonni irra socho’an qorachuun daandii pilaanitoonni irra socho’an geengawoo otoo hin ta’iin baca killee(illipitikaalaa) akka ta’e argate.
6.2 Aduu : Aduun urjiilee keessaa ishee tokko taatee handhuura sirna solaarii ta’uun qaamoleen sirna solaarii biroo pilaanitoota, saataalayitoota astirooyidoota koometoota, meeti’oorooyidoota fi qaamolee biroo marsani dha. Aduun baqqaana (zoonii) sadii qabdi. Isaanis koorii, zoonii madanaa fi zoonii koveekshinii ti.
Astiroonomeroonni kutaa ala aduu (atimoosferii aduu) baqqaanota sadiitti qoodaniiru. Isaanis fotoosferii (photosphere), kiroomoosferii (chromosphere) fi koronnaa (corona) dha.
Qilleensa solaarii (Solar winds): Qilleensi solaarii taate naannoo aduutti taasifamu keessaa isa tokko ta’ee dho’insi annisaa ruuqolee gara ipeesiitti ykn hawwaatti wayita darbatu uumamu dha.
Pirominaansota solaarii (Solar prominences): Waantota diddiimoo ifa fakkaatan koronnaa irraa furguggifaman Pirominaansota solaarii jedhamu.
6. 3 Seera Sochii Pilaanitootaa Keeppilarii fi Seera Humna Harkisaa Waliigalaa Niwutoon
6.3. 1 Seera Sochii Pilaanitootaa Keeppilarii
Seera sochi pilaanitootaa Keeppileer 1ffaa (Seera Illipsii): Illipsiin marfata addaa ida’amni fageenya tokko marfata irraa gara tuqaa biroo marfatichaatti irraa dhaabbataa ta’e dha. Seera sochi pilaanitootaa Keeppileer 2ffaa (Seera Bal’ina Wal-qixaa): Seerri kun yeroo tokko tokko seera bal’ina walqixaa yoo jedhamu, saffisa pilaantoonni ittiin aduu marsan kan ibsu dha.
Seera sochi pilaanitootaa Keeppileer 3ffaa (Seera Walitti dhiyeenyaa)
Seerii kun yeroo tokko tokko Seera walitti dhiyeenyaa (harmonies) jedhamuun beekama.
6.3. 2 Seera Humna Harkisaa Waliigalaa Niwutoon
Seera humna harkisaa waliigalaa (humna hundoomaa) Niwutoon fi seerri sochii Niwutoon furmaata shallaggii sochi pilaanitootaaf gargaaru bu’uura kaa’aniiru. Niwutoon otoo muka jala boqotee jiruu appiliin mataa isaa irra bu’uun rukkute ka’umsa godhachuun yaadni qaamni hawwaa (universe) keessa jiran hundi wal-harkisa jedhu gara isaa dhufe. Bu’uuruma kanaan appiliin dacheen harkifamte jedhee eeruu isaa kaa’e. Humni wal harkisu kun baay’ifamaa hangoota lamaan waliin hariiroo kallattii sirrii yoo qabaatu, iskuweerii fageenya isaan gidduu jiru waliin hariiroo fuggisoo qaba kan jedhu dha. Hima herregaan yoo kaa’aman:
F µ m1m2
G d 2
Þ FG
= G m1m2
d 2
6.4 Pilaanitoota (Amaloota ijoo tokkoon tokkoo pilaanitootaa)
Sirna solaarii keessa pilaanitoota saddetitu jiru. Isaanis aduutti dhiyyo irraa gara fagoottii Meerkurii, Veenusii, Dachee, Maarsii, Juppitarii, Saataarnii, Yuraanusii fi Neptunii dha.
- Meerkurii: Pilaanitoota keessaa ishee aduutti baay’ee siiqxeee argamtuu fi hammaan ishee baay’ee xinnoo taate dha.
- Veenusii: Veenusiin aduurraa gara alaatti pilaanitii ishee lammaffaa dha.Veenusiin pilanitii dacheetti baay’ee siiqxee argamtu dha.
- Dachee(Lafa): Dacheen aduurraa ishee sadarkaa sadaffaa irratti argamtuu fi guddinaan sadarkaa shanaffaa irratti kan argamtu dha.
- Maarsii: Maarsiin aduu irraa pilaanitoota ishee fageenyaan sadarkaa arfaffaa irratti argamtu yoo taatu dacheetti siqeenyaan pilaanitii ishee lammaffaa dha.
- Juppitarii: Juppitariin pilaanitoota keessaa ishee baa’yee guddoo taatee fi aduurraa fageenyaa sadrkaa shanaffaatti argamtu dha.
- Sataarinii: Sataarniin aduurraa pilaanitii isa jahaffaa ta’ee Pilaanitoota sirna solaarii keessaa guddinaan isa lammaffaa dha.
- Yuraanusii: Yuuraanusiin fageenyaan aduurraa pilaanitii isa toorbaffaa yoo ta’u guddinaan pilaanitii isa sadaffaa dha.
- Neptiyuunii: Neptiyuuniin pilaanitii sirna solaarii keessaa isa bay’ee fagoo ta’e dha. Akkuma pilaanitoota alaa biroo(Juppitarii, Saataarnii fi Yuuraanusii) Neptiyuuniin gaasawoo dha.
6.5 Pilaanitoota Teresteeriyaalii fi Jooviyaanii(Terresterial Vs Jovian Planets)
Pilaanitoonii arfan gara duraa (Meerkurii, Veenusii, Dachee Fi Maarsii) pilaanitoota teresteeriyalii (kan Dachee fakkaatan) yoo jedhaman, pilaanitoonni kun baay’inaan kattaa fi sibiiloa irraa kan uumaman yoo ta’an, baay’inaan jajjaboo dha.
Kanneen gara alaatti hafan arfan (Juppitarii, Saataarnii, Yuraanusii fi Neptunii )immoo gaasiiawoo gurguddoo(gas giants) yoo ta’an pilaanitoota jooviyaanii (Juuppitarii fakkaatan) jedhamu.
6.6 Astirooyidoota, Koometootaa fi Meeti’ooritoota
- Astirooyidoota:Astirooyidiin dhagaa caccabaa meeshaa dheedhii pilaanitoonni irraa tolfaman waliin kan walfakkatu dha. Sababa kanaaf yeroo tokko tokko pilaanitoota xixiqqoo jedhamuun waamama.
- Koometoota: Koometoonni owwaaraa fi suudoolee(particles) caccaboo dhagaa bishaan cabbaa’aa, metteenii fi amooniyaan makaman irraa kan ijaaramani ta’anii kanneen aduu marsan keessaa isaan tokko dha.
iii. Meeti’oorooyidoota, Meeti’oorota fi Meeti’oorayitoota (meteoroids, meteors and meteorites)
Koometoonni aduutti siiquun marsuu heddu erga taasisanii booda ni caccabu. Cittuun xixiqqoon niwukilasii koometii niwukilasii haadhoo biratti yoo ilaalamu akka waan dhabamsiisameetti fudhatamanii fi ispeesii keessa socho’an kun Meeti’oorooyidoota jedhamu. Meeti’oorooyidoonni atimoosferii dachee keessatti baquun hurkan ammoo meeti’oorii jedhama.
Namoonni baay’inaan kana kan arguu danda’an yoo ta’u urjiilee dukkanaa’oo barrisan jedhanii waamu. Yeroo yerootti hambaa suudoolee dhagaa koometii irraa harca’anii dachee qaxxaamuruun suudoolee xixiqqoo dhagaa fi owwaarri atimoosferii dachee seenu. Yeroo kanatti
meeti’ooronni kan duraan mul’atan caalaa argamu. Kun immoo coccoba(tiifuu) meeti’oorii jedhama. Yeroo meeti’oorooyidoonni baay’ee gurguddoo ta’an atimoosferii dachee keessatti guutummaan baquu dhiisuu danda’u. Meeti’oorooyidoonni otoo hin baqiin hafan kun dacheen keessa yoo darbitu dachee rukutuu(dacheetti bu’uu) danda’u. Kunneen immoo meeti’ooraayitii jedhama.
6.7 Amala waliigalaa keemikaalaa fi Sochii(Dynamic) sirna solaarii
Yeroo ammaa Gamtaan Astiroonoomeroota Internaashinaalaa(IAU) walii galanii akka kaa’anitti pilaanitoonni sirna solaarii saddeet ta’anitu jiru. Pilaanitoonni kunis garee lamatti pilaanitoota keessoo fi alaa jedhamuun yoo qoodaman, pilaanitoonni alaa pilaanitoota keessoo caalaa gurguddoo ta’anii baay’inaan qabiyyeen isaanii haayidiroojinii, heeliyemii fi cabbii akkasumas kaarboondaayi-oksaayidii Maarsiif waan ta’eef pilaanitoota gaasawoo fi gaasawoo gurgudddoo jedhamu.
Of-madaallii boqonnichaa
Gabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)
Boqonnaa 7 Urjiilee fi Gaalaaksota
Ga’umsa YXGQ: Xumura boqonnaa kanaa irratti kaadhimaamaan/tuun
- Haala uumamaa fi qabiyyee urjii ni ibsu.
- Haala qoodinsa urjiilee ni tarreessu.
- Haala marsaa jireenya urjiilee ni himu.
- Maalummaa galaaksii ni himu.
- Haala qoodinsa galaaksii ibsu.
- Konstillashinii fi gaalaaksii adda ni baasu
7.1 Uumamaa fi Qabiyyee Urjiilee
Uumamni urjiilee ruuqoleen gaasii fi owwara humna harkisaa wal-irratti dalageessisuun neebullaan walitti kottonfachuu eegala. Teempireecherri handhuura neebullaa keessaa naannoo 107 0c yoo ga’u walitti makamuun eegaluun annisaa karaa gaasii qabbanaa’aa gara alaatti baha. Akkuma gaasiin kun gara ispeesiitti baheen urjiileen dhalatu. Qabiyyeen urjii baay’inaan haayidiroojinii fi heeliyemii yoo ta’u gaasonni kuneen humna harkisaan walitti qabamuun gara handhuuraa gidduutti rukkatanii argamu.
7.2 Gurmii Urjiilee (Constellations)
Astiroonoomeroonni durii grmii ujiilee samii keessatti akkaataa walitti dhiyeenya isaaniitti qooduun bineensotaa, taateewwanii fi waantota beekamoo tokko tokkon moggaasaa turan. Yeroo ammaa kana astiroonoomeroonni samii naannoo gurmii urjiilee 88tti qoodaniiru. Gurmiin urjiilee kudha lamaa(12)n bu’uura dachee fi ji’a ishee waliin kan wal-qabatuun moggaasa zoodiyaakii(zodiac) jedhamuun jalqaba adda bahaniiru.
Astiroonoomeroonni urjiilee halluu fi teempireechera isaanii irratti hundaa’uun qoodaniiru. Bu’uuruma kanaan Morgaan Keenaan(MK) teempireechera ol’aanaa irraa gara gadi aanaatti qubee bakka buusuun, wal-duraa duubaan O,B,A,F,G,K fi M kaa’eera.
7.3 Qoodinsa Urjiilee
Astiroonoomeroonni xiinxala mala ispeektirooskoppii gargaaramuun urjiilee haala halluu fi teempireechera isaanii irratti hundaa’uun qoodaniiru. Bu’uuruma kanaan ispeektiraa fi teempireechera isaanii irratti hundaa’uun gartuulee gurguddoo toorbatti yoo qoodan, kanas akka sirna Morgaan Keenaan(MK)tti qubee bakka buusuun teempireechera ol’aanaa irraa gara gadi aanaatti wal-duraa duubaan O,B,A,F,G,K fi M kaa’eera. Bu’uuruma kanaan urjiin baay’ee ho’aa ta’e O yoo ta’u inni baay’ee qorraa ta’e immoo garee M keessaa ta’a jechuu dha. irraa gara
7.4 Marsaa Jireenya Urjiilee
Akkuma waantota dachee kanarra jiran jijjiraman urjiileenis yeroo yeroon ni jijjiramu. Haaluma kanaan urjiileen ni dhalatu, ni jiraatu, ni du’us. Haa ta’u malee marsaan jireenya urjiilee kun waggota miiliyoona yookiin biiliyoonatti lakkaa’aman turuu danda’a. Urjiileen neebullaa keessatti duumessa gaasawoo fi owwaara irraa akka dhalatuu fi gaasonni kun baay’inaan haayidiroojinii fi heeliyemii waantotni biroo muraasni wal-nyaatinsa gaggeessuun fi humna harkisan dhalachuu danda’u Marsaan jireenya urjiilee kan murtaa’u hanga isaaniin. Hangii fi turtiin jireenya urjiilee hariiroo fuggisoo qabu. Haaluma kanaan inni hanga guddaa qabu marsaa jireenya gabaabaa qaba, inni hanga xinnaa qabu immoo marsaa jireenya dheeraa qaba.
7.5 Gaalaaksii fi Qoodinsa Isaanii
Gaalaaksiin walitti qabama urjiilee hedduu(biiliyoonotaan lakkaa’aman), gaasii fi owwaara humna harkisaan walitti qabamanii ti. Boca isaa irratti hundaa’uun gosoonni gaalaaksii gurguddoon sadii ta’anitu jiru. Isaanis gaalaaksii illipitikaalii, gaalaaksii ispaayiraalii fi gaalaaksii boca sirnaawaa hin qabne dha.
7.6 Yuunivarsii (Universe)
Yuunivarsiin waanta yeroo, ispeesii fi qabiyyee isaa hundaa pilaanitoota, urjiilee, gaalaaksota, waantota urjiilee gidduutti argaman biroo, kutaalee citaa atomii, maateroota hundaa fi annisaa of keesaatti kan haammatu yoo ta’u, haammi yuunivarsii hundi hin beekamu, kan lakkaa’amu(safaramu), yookiin hinsafaramne ta’uu danda’a.
Yuunivarsiin waanta yeroo, ispeesii, pilaanitoota, urjiilee, gaalaaksota, waantota urjiilee gidduutti argaman biroo, kutaalee citaa atomii, maateroota hundaa fi annisaa of keesaatti kan haammata. Akkaataa uumama yuunivarsii ilaalchisee yaad-hiddamoonni gurguddoonni lamatu jiru. Isaanis yaad-hiddama Big Bang fi yaad-hiddama marsaa (duraaduubaa) yuunivarsii ti.
Of-madaallii boqonnichaaGabatee asii gadii keessa himamsoota jiran ittan waliigala yoo jette kutaa ittan waliigala jedhu jalatti mallattoo (x) itti walii hin galtu ta’e ammoo kutaa itti walii hin galu jedhu jalatti mallatoo (x kaa’i.)


c: text/html

text:
Akaam, galatoomi caqasuu dhaaf, kuni Oduu Siouxland Public Miidiyaa Oromiffan Anii Fatiya.
Unicameral kan Nebraska yeroo isaa fixee jira, governor hir’inni tax himuudhan tax muruu jedhanii jiru.
Seera baasan food stamp fi program qarqaarsa hooa governor Ricketts vetoes dabarsani jiru.
Seera haarawa bahanitti jiraattota Nebraska 4,000 ta’an qarqaarsa nyaata kan federal dhaaf akka hayyamaman isaa gargaarsa federal ooisa kan qarqaaru ta’a.
Guyyaa har’aa magaala Sioux City tti Nyaanni biraa haarawa kan giveaway hawaasa keessati akka qarqaarsa qabu himan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yunaaytiid Isteets waggaa waggaan namoota kuma shantama carraa DiiVii n kan fudhattu ta’uun beekamaa dha. Itiyoophiyaanis carraa namoota 3500 akka qabdu kan ibsan Embaasii Amerikaa Finfinnee jirutti itti gaafatamaa kutaa Viizaa Kan ta’an Skaat Reedman kanneen carraa kana argatan martinuu carraa Viizaa argatu jechuu miti jedhan.
Diivii iyyachuu qabee hamma fudhatamanii interviwuu vizaaf dhiyaataniitti yeroo waggaa lamaa fudhata kan jedhan Reedman,Yeroo baayyee namoonni Diivii guutan akka nam-tokkeetti ykn Abbaa manaa fi haadha manaa ijoollee hin qabne ta’anii eega galma’anii booda waggaa lama keessatti fudhuu ykn ijoollee biraa
waan dabalataniif jecha vizaan silaa nama tokkoof kennamu, maatiif waan kennamuuf yeroo itti warri carraan kun isaan ga’ee Vizaa itti dhaban jiraachuu mala jedhan.
Gatiin Vizaaf kennamu kan duraan Dolaara 800 ol ture amma gara doolaara 440 tti gad cabuunis ibsamee jira.
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa.


text:
Addi Bilisummaa Oromoo xalayaa gara boordii filannootti barreesseen waajjirri isaa muummeen akka banamu gaafate.
SQ | Guraandhala 25, 2021
Guyyaa har’aa (Guraandhala 25/2021) Addi Bilisummaa Oromoo gara boordii filannoo biyyoolessaatti xalayaa barreesse. Xalayaa kana keessatti waajjirri dhaabichaa muummeen Adoolessa 25/2012 irraa eegalee to’annoo poolisii Finfinnee jala jiraachuufi kanaafis yeroo adda addaatti iyyata galfachaa turuu ibseera. Amajji 26/2013 (ALI) boordiin filannoo xalayaa gara Adda Bilisummaa Oromootti barreesseen dhaabichi akka heeraafi dambii isaatti kora sabaa geggeeffatee rakkoo hoggana gidduutti uumame akka furachuu qabu murteessuusaa Addi Bilisummaa Oromoo xalayaa kana keessatti eeree, kora kana geggeessuudhaafis koreen qopheessituu kora sabaa kan Gumii Sabaa ABO’tiin filame kora kana geggeessuuf qophii eegaluusaa akka beeksisee jiru ibseera. Koreen qopheessituu kora sabaa kun miseensota Gumii Sabaa dhaabichaaf, miseensota waliigalaa dhaabichaafi jaarmiyaa waliigalaafis garagalchaan akka beeksisee jiru xalayaa kanaan ibsameera.
“Haa ta’u malee, koreen qindeessituu kora sabaa kun miseensota koree kanaa sababa hidhamaniifi sababoota adda addaan hir’atanii jiran guuttatee, akkasumas koreewwan xixiqqaa gara gadii jiran deebisee ijaaree hojii itti fufsiisuudhaaf waajjirri keenya muummeen cufamee jiraachuun danqaa ta’eera” jedhe Addi Bilisummaa Oromoo xalayaa gara boordii filannootti barreesse kanaan.


text:
Itoophiyaaf Eertiraan waraana isaanii walitti makuuf akka jiran himame
Ummanni Somaalee itti shidaa jira.
Itoophiyaaf Eertiraan waraana isaanii walitti makuuf akka jiran himame
Keelloo: Bitootessa 29,2021
Itoophiyaa fi Eeritiiriyaan waraana isaanii walitti makuun federeeshinii waloo uumuuf akka jiran maddi odeeffannoo Ertiraa Hub jedhe kaleessa saaxilee jira.
Akka gabaasa kanaatti Eeritiiriyaan waraana ishee Tigraay keessaa baasuuf murteessite jedhee kan Abiy ibse dhara ta’uudha kan eerame.
Eeritiiriyaan abadan Tigraay keessaa hin baatu kan jedhu gabaasichi Wanti impaayerootni lamaan waliif galan, loltoonni Eeritiiriyaa kutaan waraanaa 12ffaa Tigraay keessa jiran waraana xoophiyaa/RIB’tti makamu. Humni waraana Eeritiiriyaa hafan kana hordofuun ajaja waraana Itoophiyaa jala galaa deemu jedhe gabaasichi
Loltoonni Eeritiiriyaa Tigraay keessa jiran marti atattamaan uffata seeraa isaanii baasanii kan waraana RIB akka uffatan walii galamuu isaa maddi odeessaa kun himeera.
Bakka bu’insa Abiyyiitiin Dr Abraam kan jedhamu ogeessa bobbaa waraana biyyoota lameenii kan hoogganu ta’a jedhame. Meeshaalee tekinooloojii fi saatelaayitii waraanaas isatu qindeessummaan sochoosa. Abraam lammii Eertiraa yoo ta’u dabalataan Eertiraa keessaa Birgaader Simoon Gabireding kan jedhamu bakka bu’ummaan waliin hojjechuuf muudamuu isaati kan eerame.
Biyyooti lameen kunneen federeeshinii waloo dhaabuuf yeroo dhiyootti marii ni eegalus jedha maddi odeessa keenya Eertiraa Hub. Adeemsi Itoophiyaan biyya ollaa ishee Eertiraa waliin dursummaa Abiyyi Ahemadiin taasisaa jirtu yaaddoo Kolonii jala galuuf deemti biyyattiin jedhu uumuu danda’eera.
Tibba kana Itoophiyaan waraanni Eertiraa naannoo Tigiraay keessaa akka bahan walii galtee irra geenyerra jechuun gabaasaa turan. Gabaasni bahe kun yaada sana kan faallessu ta’uu hubachiisa.
Ergaa Ariifachiisaa hordoftoota amantaa islaamummaa maraaf
Manni maree dhimmoota islaamummaa Itoophiyaa walgahii kora taasifachaa jirutti PPn gufuu tahaa jiraachuu fi ammas filannoon amma gaggeeffamu fudhatama hin qabu, filannoo biyyoolessaa booda malee jechuun dhorkaa jiru. Hordoftootni amantichaa hunduu shira kana dura dhaabbachaa jira. PPn guutuutti kora amantaa kana fashaleessuuf masjiida gubsiisuuf karoora baastee jirti. Kanaanis jeequmsa uumtee koricha fashaleessuuf waan karoorsiteef hordoftootni amantichaa masjiida kee eeggadhu ergaan jettu waajjira aadde Mufaariyaat Kamiil keessaa nu geesse.
Oduu Hidha Abbayyaa
Hojjettootni hidha Abbayyaa sodaa nageenyaa irraa kan ka’e 3000 kan caalan hojii dhiisanii galuun beekame. Yeroo ammaa hojiin hidha Abbayyaa dhaabbatee jira. Oduun Itoophiyaan duumessaan saatalaayitii Egypt haguugde jettee Egypt himatte jedhu guutuun soba dha. Miidiyaalee fake fi Photoshop fayyadamuun iccitii isaanii kana dhokfachuuf olola oofamaa ture dha.
Qeerroo Intelligence Group
Ani akka nama Oromoo tokkootti umrii keessan guutuu saba keessaniif jettanii umrii keessan guutuu saba Oromoof qabsaa’uu keessaniif galata guddaa isiniif galcha. Qabsaa’ota Oromoo kan saba Oromoof qabsaa’udhaaf bosona keessatti hadhaa qabsoon qabdu argan hundaaf galanni koo guddaadha.
Garuu qabsoon Oromoo galma gahee bakka tokkotti gaaddisa tokko jalatti isin arguu dhabuu kootif hedduu itti gadda. Namni isin tokkoomsu hin jiru. Tarii qabsoon Oromoo milkaa’ee gaaddisa tokko jalatti isin arguun rabbi osoo nu gammachiisee hawwa. Ani isiniin waa jedhee isin qeequn natti ulfaata. Tolchitanis balleessitanis saba keessaniif jettanii beeloftanii jirtu, dheebottanii jirtu, gammoojjii keessattj hiraarfamtanii jirtu. Waan hin taane hin qabdan. Galata nurraa dhabdanis rabbiin umrii dheertuu isin haa kaawu. Hangafoota qabsoo Oromoo hambaa gootota kaleessaa. Isintuu ija nu banachiise. Waan jedhu hin qabu.
Galatoomaa. Galatoomaa. Galatoomaa.
Qondaaltonni ABO lama-Lammii Beenyaa fi Daawwit Abdataa ukkaamfaman.
Lammilee Oromiyaa kunneen har’a manni murtii waliigala Oromiyaatti dhiyaatanii bilisa gadhiifamanis, poolisiin karra irratti qabee hidhe.
Qondaaltonni ABO kun gaaffii tokko malee gara mana isaaniitti akka galuu danda’an manni murtichaa murteessee ture.
Haata’utii, humnootni tikaa mootummaa mooraa mana murtii fuulduratti eeganii qabanii akka deeman beekameera.
Related


text:
Guraandhala 2, 2014, MOA, Perth;- Ayyaanni WBO Amajjii 26/2014 magaalaa guddittii “West Australia” kan taate “Perth” ti sirna hoo’aa fi miidhagaan ayyaaneffatame. Sirni ayyaana kanaa akkuma aadeeffatametti eebba manguddotaa fi Faaruu Alaabaa Oromoon eegale. Itti aansuun Konyaa ABO Perth bakka bu’uun hirmaattotaan bagan nagaan dhuftanii fi galata kan galchan Ob. Gammachuu Dambalii ti. Ob. Gammachuun keessummoota hirmaattotaan erga wal barsiisaniin booda, akeeka qophichaa fi sagantaalee jiran beeksisuun MGS fi MBBA – ABO Ob. Gaashuu Lammeessaa fi gaafatamaa Jaarmayaa fi Siyaasaa kutaa ABO Australia Ob. Gammachuu Fayyeeraa gara waltajjiitti afeeran.
Ob. Gaashuu Lammeessaa seenaa Ayyaana Guyyaa WBO yaadachiisuun dirree qabsoo fi caayaalee ABO qofaa biratti waggoota muraasaaf erga kabajamee booda guddachaa fi babal’achaa deemuun ayyaana Ummata Oromoo bal’aa ta’uu ibsan. Kan seenaa hayyoota seenaaf keenyee, akka qabsaa’aatti kan itti xiyyeeffannu haala qabatamaan har’a harkaa qabnuu irratti kan jedhan Ob. Gaashuun qabsoon bilisummaa Oromoo yeroo ammaa qabatamaan irra jiru ayyaaneffattootaaf bal’inaan ibsan.
Qabsoon bilisummaa Oromoo ABOn hogganamu bu’aa bahii fi gufuun keessaa fi alaan itti heddummaatu illee gufuulee hunda injifannoon irra aanee akeeka QBO; Bilisummaa Ummata Oromoo fi Walabummaa Oromiyaa dhugoomsuuf qabsoo hidhannoo, siyaasaa, dipilomaasii fi Warraaqsa Ummataa qindeeffatee gaggeessuun humna guddaa ta’uutti Ummanni Oromoo ittiin boonuu qaba jedhan.
Wabii fi Gaacha Umaata Oromoo kan ta’e WBO ilaalchisee Ob.Gaashuun yommuu ibsan dirree sochii kaabaa-kibba, bahaa-dhiha, akkasumas jeddu gala Oromiyaa keessaatti babal’ifachaa tarkaanfilee jajjabduu diina irratti fudhachaa akka jiru, tarkaanfii kanas jabeessee akka itti fufu ta’uu firootaa fi diinota keenya maraaf ifa goona jedhan.
Sochii biyya keessaa ilaalchisees caasaalee ABOn ijaaraman fi qabsichi kan of keessa uummate Sochii Qeerroon Bilisummaa Oromoo taasisu akka jabaatee humna jijjiirraa bu’uraa argamsiisuu danda’utti Addi Bilisummaa Oromoo tumsa irraa eegamu mara of qusannaa tokko malee taasisa jedhan. Kanuma waliin hojii dipilomaasii kan ilaalu sagalee Ummata Oromoo fi sochii QBO dhageessisuun cinatti shiraa fi yakka Wayyaaneen Ummata Oromoo fi Oromiyaa irraan gahaa jirtu saaxiluuf ABO jabaatee hojjataa akka jiruu fi dhageettii hedduun argamuu kan ibsan Ob. Gaashuun hojii gama kanaa humneessinee gurra horuun; adda durummaan hawaasa Oromoo biyya alaa jiraatan irraa kan eegamu ta’uu jabeessanii dhaaman.
Ibsa bal’aa viidiyoo fi suuraaleen deeggaramee kenname si’aa’inaan kan dhaggeeffatan ayyaaneffattoonni waantota ifa hin taane hunda naamusaa fi naamusa ijaaraa ta’een gaafataniiru. Ob. Gaashuunis deebii qubsaa deebisaniiru. Dabalataan ABO maal nurraa eega? Maal nuuf dhaamtu? Gaafii jedhuuf;
Diinonnii QBOs ta’ee Ummata Oromoo cabsuuf dhama’an Wayyaanee qofa otoo hin taane kanneen bakka kufanii ka’uuf ekeraa faarsuu eegalan akka dabalatu yaadachiisuun kana hunda irra aanuuf injifannoolee amma har’aatti argame eeggachaa qaawwa diinni ittiin nu seenuu danda’u mara cufachuu keenya marikaneeffachuu akka feesisu; kanuma waliin mooraa Oromummaa keessatti of eeguun ulaagaa sabbonummaa ti kan jedhan Ob. Gaashuu yeroon ammaa taa’anii kan hojjatu yeroo itti qeeqan otoo hin taane kan beekumsa qabu beekumsaan, kan ogummaa qabu ogummaan, kan humna qabu humnaan, kan maallaqa qabu maallaqaan qabsaa’otaa fi WBO cina dhaabbachuun gaafatamuummaa seenaa jalaa yeroo of baasuu qabnu waan ta’eef bakka dandeettii keenyaa adda baafannee dirqama keenya haa baanu jechuun dhaaman.
Ayyaana kana irratti kabajamtuu fi jaalatamtuu kan taane artiisti Ilfinash Qannoo Norway irraa kan argamte yommuu ta’uu haasaa gabaabaa taasifteen jabinni qabsaa’otaa obsaa fi cichoomina akeeka dhaabbataniif qabaniin akka madaalamu ibsuun obsa waliif qabaannee tokkummaan dhaaba keenya ABO cinaa haa dhaabbanu jechuun dhaamsa qabdu dabarfatte.
Ob. Gammachuu Fayyeeraa gama isaaniitiin sochii ABO biyya Australia keessatti taasisaa jiruu fi tarsiimoo diinni ittiin hawaasa Oromootti seentu yaadachiisuun, hawaasni Oromoo akkuma aadaa isaatti jabaatee sochii diinaa akka fashalsuu fi dursee irratti hojjatu dhaaman.
Ayyaana kana irratti Vidiyoon sochii WBO fi diddaa sabboontota Oromoo biyya keessa qalbeeffachiisu kan agarsiifame yommuu ta’u; hirmaatonni ayyaana kanaas vidiyoolee sa’aa dheeraaf agarsiifame gammachuu fi marartoo guddaan erga ilaalanii booda battalumatti tinnisa WBOf oolu kumoota hedduun lakkaa’amu gumaachuun gumaachi fakkaataan jabaatee akka itti fufuu fi waan qaban maraan ABO waliin akka hiriiran waadaa galan. Gumaata taasifameenis ta’ee hirmaannan hawwan Oromoo Perth fakkeenya gaarii fi abdii qabsaa’otaa Oromoo ta’uu isaanii kan mirkaneesse ture.


text:
LibreOffice 7.2 Help
LibreOfficen jechoota tursa ammee keessatti deddeebiidhaan fayyadamtu walitti siif qaba. Yammuu ati qubee jechiichaa sadii barreessiitu, jechiicha LibreOffice ofumaan xumuura.
Yoo ofiinSirreessaa keessa jechii tokkoo ol ta'uu warra qubeewwan sadii ati barreessiitiin walgitu ta'e, jechoota jiran keessa marsuuf, AjajaCtrl+Tab dhiibi. Kallattii faallaan marsuuf, AjajaCtrl+Shift+Tab dhiibi.
Durtiin, furtuu Galchii dhiibuudhaan, guutummaa jecha fudhadhata.
Xumuura jecha tufachuuf, barreessuu furtuu kamiyyuun itti fufi.
filadhu.
Guutiinsa jechaa dandeessissaa haqi.


text:
OMN:Oduu 04,2015 Obboo Abdallaa Qaasim, Dorgomaafi bakka bu’aan Paartii kongrensii fedaraala Oromoo godina Hargee Bahaafi Lixaa mana hidhaatii miliquun biyyaa bahan. Obboo Abdallaan gammoojjii Saharaa fi galaana meditraaniyaanii keessa ce’uun Awuroppaa seenaniiru.
Obbo Abdallaa Qaasim, osoo gara qabsoo paartii KFOtti hin makamiin duratti, waggoottan kudhaa lamaaf hojii poolisummaa hanga qondaalummaatii fi waggoottan sadiniif hojii hoggansaa aanaaleerra hojjataa erga turaniin booda, dhiibbaa mootummaan namoota aantummaa uummataa qabanirraan geessisuurraa kan ka’een, hojii mootummaa dhiisanii qabsoo uummatatti makaman.
Obbo Abdallaan Filannoo baranaa Itoophiyaa keessatti adeemsifameerratti godinaalee Harargee bahaafi Lixaa keessatti Paartii KFO bakka bu’ummaafi dorgomuun hojjachaa turan. Akka isaan jedhanitti, “hujii mootummaa dhiisanii hujii dhuunfaa jalbulle, qabsoo uummaataatiif fala waan hin taaneef, gara paartii KFOtti dabalamuun uummata aanaalee 16 ijaarree mootummaarraa gara galchine” jedhan.
Obbo Abdallaan, ilaalchaa fi ijjannoo siyaasaa isaaniitiif erga doorsifamanii booda, qabamanii mana hidhaa seenanii, achittis dararaa fi reebichi hamaatu irra gahaa ture.Sana booda odoo Mana murtiitti isaanii dhiheessaa jiranii, daandiirratti mana nyaataa keessatti harkaa miliquun biyyaa akka bahan OMN tti himaniiru.
Obbo Abdallaan erga biyyaa bahaniin booda, mootummaan haadha manaa isaanii reebuudhaan ulfa garatti waan miidheef, dahumsarratti sababa sanaan lubbuun isii darbuu gaddaan nuuf ibsaniiru.
Mootummaan Woyyaanee karaa nagaatiin aangoo gadi dhiisuun abjuu waan ta’eef, falli jiru qabsoo hidhanoo jabeessuudha kan jedhan Obbo Abdallaan,Oromoon moora tokkotti deebi’uun akka irra jiraatuufi uummanni Oromoolle iddoo jiruu tokkummaan hafuursee akka ka’uu qabu dhaamaniiru.
Gabaasaan Daani’eel Bariisoo Areerii ti.


text:
Kaampaanileen biyya alaa gara dhuma waggaa kanaatti Somaaliyaa keessaa boba’aa akka baasaniif ehama kan kennu ta’u mootummaan somaaliyaa beeksisee jira.
Mormitoonni garu seerri fi caasaan bulchiinsa to’annaa boba’aa hanga ba’uutti hojiin ehama kennuu kun haa turu jechaa jiran.
Qorannaan kaampaanilee Briteen lamaan gaggeefame akka agarsisuutti Somaaliyaan handaara galaana Hindiitti kuufama zayiita boba’aa abdii kennu qabdi.
Kunis Magaalaalee Garad fi Kismaayoo giddutti kan argamu yoo ta’u handaara galaanaa irra kuufamnii jiru Barmeela Biliyoona 100 ta’a.
Mootummaan akka jedhutti hojii kanaaf ehama kennuuf dorgommiin ta’u Sadaasa 7 bara 2019 fuullee keenyaa kan gaggeeffamu yoo ta’u abbaan injifate battalumatti itti himama.Qabeenya argame qoddachuu kan ilaaleen Muddee 9 bara 2019 waliigalteen mallatteeffame Amajjii 1 bara 2020 ti hojiin jalqabama.


text:
Gahe nuun ja’i yaa Rabbi! dadhabanne ammaa
Waggaa meeqa guutuu oliif gadi deemaa
Jiraachuu dadhabne jiruu baqattummaa
Gooytaa nurraa guuti amriin tan teetumaa.
Mana keenya dhiifnee baanee ala jirraa
Biyya namaa keessaa yaaddooynee hiraarraa
Sodaan if dhaamonna bara dhufaa dabraa
kadhaa kan kee hin dhiifne hogguu itti jirraa
Nu furi yaa Gooytee yaa mootii hundarraa.
Erga biyyaa baane takkaa hin gammannee
hiraarii fi yaaddoon takkaa hin sabannee
Mirga namummaadhaa hundaahuu mulqamnee
Nu furi yaa Rabbi! sumatti iyyannee.
Biyyi namaatilleen akka tan ifii hin taatuu
Tanuma ifiiti tan nama boonsitu
Eergaramaa jirra bara meeqa guutuu
Khaaliqni ol tahe haa furu namuutuu!
Jireenya gadadoo kan hin qabne wabii
Rakkoo hoongaa baate tan hin qabne dhaabbii
Mirga jiraachuudhaa nu dhoorgatte ambi
Bilisummaa teenyaan nu furi yaa Rabbi!
Bilisummaa teenyaan nu furi yaa Rabbi!
Biyyas numa qabnaa roorroof keessaa yaanee
Oromummaa keenyaaf jiraachuu dadhabnee
Cunqursaa diinaatiin dirqamaan baqanne.
Biyya ambaa keessatti jaboo dararamnee
Yaa Mowlaa nu furi sumatti iyyannee
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Najiib Zannuun/Marsimoonaa


text:
Zikrii fi Du’aayi Salaataa
Salaanni utubaalee Islaama shanan keessaa tokkoodha. Salaanni wal-qabsiistu Gooftaa fi gabricha jidduu jirtuudha. Wal-qabsiistun tuni yoo citte gabrichi Gooftaa isaatirraa citaa jechuudha. Gooftaa isaatirraa fagaachun diina isaa kan ta’e sheyxaanatti hiriyyooma. Tuni hiriyummaa akkam fokkattee! Salaata dhiisun kasaara fi hoongoo akkamii!! Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Yaa warra amantan! Qabeenyi keessanii fi ilmaan keessan zikrii Rabbii irraa isin hin dagin. Namoonni kana dalagan isaanumatu hoonga’oota.” Suuratu Al-Munaafiqun 63:9
Zikrii jechuun yaadannoo Rabbii yommuu ta’uu salaata, Qur’aana qara’uu fi hojii irra oolchu, hajjii fi kkf of keessatti qabata. Rabbiin yaadachuun arrabaa fi qalbiin kan hojjatamuudha. Qalbiin wanta arrabni jedhu itti xinxalluu fi hubachuu qabdi. Hubachuu fi xinxalluuf wanta arrabaan jedhan beekun baay’ee barbaachisadha. Namoonni baay’een salaata irraa mi’aa kan hin arganneef tarii hiika wanta arraaban jedhan san beeku dhiisu danda’u. Yoo hiika isaa beekaniyyuu qalbiin isaanii wanta biraatin ko’oomu dandeessi. Mi’aa fi faayda guddaa salaata irraa argachuuf har’a du’aayi fi zikriwwan salaata keessatti jennu fi hiika isaanii beekuf mee haa carraaqnu. Suuratu Al-Faatihaan hiika bal’aa fi gadi fagoo waan qabduuf har’aaf bira darbinee guyyaa biraa beellama itti qabanna, In shaa Allah. Har’a zikriwwaan gaggabaabo hiika isaanii waliin ilaalla. Du’aayiwwanii fi zikriwwan kunniin kitaaba Hisnul Muslim kan gara Afaan Oromootti hiikame irraa fudhataman. Rabbiin mindaa isaanii dachaan haa kafaluuf.
1.Du’aa’ii salaanni ittiin banamu
((سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، وَتَبارَكَ اسْمُكَ،وَتَعَالَى جَدُّكَ،وَلاَ إِلَهَ غَيْرُكَ)
Subhaanaka Allaahumma, wa bihamdika tabaarakasmuka wa ta’aalaa jadduka wa laa ilaah ghayruka
“Yaa Rabbii! Faaruu Kee waliin Ati qulqulloofte; maqaan Kee bu’aan (toltii) isaa baay’ate, ulfinni Keetis olta’e, Si malee dhugaan gabbaramaan biraa hin jiru.”
Hiika jechootaa: Subhaanaka (Ati Qulqulloofte), Allaahummaa (Yaa Rabbii), wa (fi) bihamdika (faaruu kee waliin), tabaaraka (bu’aan ykn toltii isaa baay’ate), ismuka (maqaan kee), ta’aalaa (olta’e), jadduka (ulfinni ykn kabajni kee) laa (hin jiru), ilaah (dhugaan gabbaramaan), ghayruka ( Si malee kan biraa).
Maxxantuun ‘ka’ dhumarra jirtu maqdhaala abbummaa ‘Kee ykn ramaddii lamaffaa ‘Si ykn ati’ agarsiisti.
2.Du’aa’ii rukuu’aa
((سُبْحانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ))
“Subhaana Rabbiya-l aziim”
“Rabbiin kiyya guddaan qulqullaa’e.” (si’a sadii jedhi)
Hiika jechoota: Subhaana (qulqullaa’e) Rabbiiya (Rabbiin kiyya), al-Aziim (guddaan).
Du’aayi lammataa
((سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَبِحَمْدِكَ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي))
“Subhaanaka Allaahumma Rabbanaa wa bihamdika, Allaahumma-ghfirli”
“Yaa Rabbii! Gooftaa keenya faaruu Kee waliin qulqulloofte. Yaa Rabbii! naaf araarami.”
Hiika jechoota: Subhaanaka (ati qulqulloofte), Allaahumma (Yaa Rabbii), Rabbanaa (Gooftaa keenya), bi(waliin) hamdi( faaruu), ka(kee), ighfir (araarami), lii (naaf).
Yeroo rukuu’a keessatti kana jennu maaltu nutti dhagahamaa? Itti yaadu qabna. “Yaa Rabbii guddinna Siif malu guddatte, hanqinnaa fi hir’inna hundarraa qulqulloofte.” Jechaa jirra. Yommuu ruku’aaf gadi jennu Rabbii guddaaf gadi of qabaa akka jirru beeku qabna. Nuti hanqinna baay’ee akka qabnu fi dadhabdoota akka taane, Rabbiin immoo kana hundarraa qulqulluu akka ta’e itti yaadu qabna. ‘Yaa Rabbii hanqinna, dadhabinna, badii kiyya naaf araarami’ jechaa jirra.
3.Du’aayii yeroo rukuu’a irraa ol-jedhan
((سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ))
Sami’Allahu liman hamidah
“Rabbiin nama Isa faarseef dhaga’e.”
Hiika jechoota: Sami’a (dhaga’e), Allahu (Rabbiin), li (-f) man (nama), hamidahu (Isa faarse)
((رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ، حَمْداً كَثيراً طَيِّباً مُبارَكاً فِيهِ))
Rabbanaa wa lakal-hamdu, hamdan kasiiran xayyiban mubaarakan fiihi
“Rabbii keenya faaruun keeti. Faaruu baay’ee, gaarii, barakaan isa keessa jirun [Si faarsa].”
Hiika jechoota: Rabbanaa (Rabbii keenya), lakal-hamdu (faaruun keeti), hamdan (faaruu), kasiiran (baay’ee), xayyiban (gaarii), mubaarakan (barakaa kan qabu), fiihi (isa keessa).
Hubachiisa: wal-qabsiistun Arabiffaa ‘wa’ hiika baay’ee waan qabduuf qajeellotti Afaan Oromootti hiikanii seer-luga afaanicha eegun ni ulfaata. Yeroo tokko tokko wal-qabsiistun (wa) qajeelotti hiikamu dhabuun hiika hima hin jijjiru ykn ergaa isaa hin diigu.
4.Du’aayii sujuudaa
((سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى))
Subhaana Rabbiya-l-A’alaa
“Rabbiin kiyya ol ta’aan qulqullaa’e.” (Si’a sadii jedha)
Hiika jechootaa: Subhaana (qulqullaa’e), Rabbiya (Rabbiin kiyya), al-A’alaa (ol ta’aan)
Yommuu fuula keenya dachii irratti gadi finnee du’aayi armaan oli jennu, qulqullummaa fi olta’iinsa Rabbii ni hubanna. “Rabbiin hanqinna, dadhabinnaa fi hir’inna hundarraa qulqullaa’e, ol ta’e” jechuun qalbii teenya keessatti xinxallu qabna. Kuni jaalalaa fi kabaja Rabbii qabnu dabala.
5.Du’aa’ii jidduu sujuuda lamaanii
((رَبِّ اغْفِرْ لِي، رَبِّ اغْفِرْ لِي))
“Yaa Rabbi naaf araarami! Yaa Rabbi naaf araarami.”
Du’aayi lammataa:
اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي، وَارْحَمْنِي، وَاهْدِنِي، وَاجْبُرْنِي، وَعَافِنِي، وَارْزُقْنِي،
“Allaahumma-ghfirlii warhamnii, wahdinii, wajburnii, wa’aafinii, warzuqnii”
“Yaa Rabbi naaf araarami. Na mararfadhu. Na qajeelchi. Na tolchi, Nagaa na godhi. Na soori.”
Hiika jechoota: Allaahumma (Yaa Rabbii), ighfirlii (naaf araaramii), warhamnii (na mararfadhu, rahmata naaf godhii), wahdinii (na qajeelchii), wajburnii (na tolchi, haala kiyya miidhagsi), wa’aafinii (nagaa na godhi), warzuqnii (na soori).
Hubachiisa: ‘gh’ qubee lama osoo hin ta’in qubee takkatti ‘ghayni’ arabiffaa kokkee keessatti dubbifamtuudha. Jechoonni armaan olii kunniin aliif hin dubbifamne qabu waan ‘wa’ maxxanfataniif ykn jechi biraa dursee waan dhufeef.Osoo wa maxxanfachuu ykn jechi biraa dursee dhufuu baate, silaa aliifni ni dubbifamti. Fkn, irhamni jenna.
6.Tashahhuda
التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ، وَالصَّلَواتُ، وَالطَّيِّباتُ، السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ. أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسولُهُ
At-tahiyyaatu lillaahi was-salawaatu wax-xayyibaat, as-salaamu ‘aleyka ayyuhan-Nabiyyu wa rahmatu-llahi wa barakaatuhu. As-salaamu ‘aleynaa wa ‘alaa ‘ibaadillahi-ssaalihiin, ash-hadu an laa ilaah ill-Allah wa ash-hadu anna Muhammadan ‘abduhu wa rasuuluhu.
“Kabajaan, salaatonni (ibaadaan adda addaa) fi dubbiin gaggaariin hunduu kan Rabbiiti. Yaa Nabiyyicha! Nageenyi sirra haa jiraatu; Rahmanni Rabbiitiifi barakaan Isaas. Nageenyi nuufi gabroottan Rabbii gaggaarii irra haa jiraatu. Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee akka hin jirre ragaa nan baha. Muhammadis gabricha Rabbiifi Ergamaa Isaa akka ta’e raga nan baha.”
Hiika jechoota: At-tahiyyaatu (kabajaan), Lillaahi (kan Rabbiiti), salawaat (salaatonni, ibaadan adda addaa), ax-Xayyibaat (dubbiin gaggaariin), As-salaam (nageenyi), aleeyka(sirra), Ayyuha (yaa!), Nabiyyu (Nabiyyii), rahmatullahi (rahmanni Rabbii), barakaatuhu (barakaan Isaa), aleeynaa (nurratti), alaa (irra), ibaadillahi (gabroottan Rabbii), Saalihiin (gaggaarii), Ash-hadu(ragaa nan baha), An (akka), Laa (hin jiru), ilaha (dhugaan gabbaramaan), illa (malee), Allaah (Rabbiin) (Laa ilaah ill-Allah -Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru)
Wa (fi,-is,), ash-hadu(ragaa nan baha), anna (akka), abduhu (gabricha isaa), rasuuluhu (Ergamaa Isaa (Rabbii)).
7.Tashahhuda booda Nabiyyii (saw) irratti salawaata buusuu
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
Allaahumma Salli alaa Muhammadin wa ‘alaa `Aali Muhammadin, kamaa salleyta ‘alaa ibraahiima wa ‘alaa aali ibraahima innaka Hamiidun Majiid. Allaahumma baarik, ‘alaa Muhammadin wa ‘ala aali Muhammadin, kamaa baarakta alaa ibraahima wa ‘alaa aali Ibraahiima, innaka Hamidun Majid.
“Yaa Rabbi akkuma Ibraahiimiifi maatii Ibraahiim irratti Rahmata buufte Muhammadiifi Maatii Muhammad irratti Rahmata buusi; Ati faarfamaa guddaa waan taateef. Ammas akkuma Ibraahiimiifi maatii Ibraahiim irratti barakaa buufte Muhammadiifi Maatii Muhammad irratti barakaa buusi; Ati faarfamaa guddaa waan taateef.”
Hiika jechoota: hiikni jechoota haarofti baay’en waan hin jirreef hiika isaatirraa akka hubattan nan abdadha. Garuu muraasni isaanii: kamaa(akkuma), aali (maatii), ‘alaa (irratti).
8.Tashahhuda erga xumuranii boodaa du’aayi salaama baafachun dura godhamu
اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ وَمِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ فِتْنَةِ الْمَحْيَا وَالْمَمَاتِ
Allaahumma innii a’uuzu bika min ‘azaabi jahannam, wa min ‘azaabil-qabri, wa a’uuzu bika min fitnatil-masiiḥid-dajjaal, wa a’uuzu bika min fitnatil-maḥyaa wal-mamaat
“Yaa Rabbii! ani dhugumatti adabbii jahannamii fi adabbii qabrii irraa Sittin maganfadha. Mokkorii (fitnaa) Masiih Addajjaal, akkasumas mokkorrii jireenyaa fi du’aa irraa sittin maganfadha.”
Hiika jechoota: Innii (dhugumatti ani), A’uuzu (nan maganfadha, nan eeggama), bika (sitti, siin), min (irraa), Azaab (adabbii), Jahannam (ibidda aakhiraa), qabr (qabrii, bakka namoonni itti awwaalaman), fitnaa (mokkorrii, qormaata cimaa), Masiih Addajjaal (Masiih sobaa kan yeroo Qiyaaman dhiyaattu dhufu; ummata gara kufritti jallisuuf ‘Ani Gooftadha’ jedhe of waamudha), mahyaa (jireenya), mamaat (du’a).
Du’aayi dabalataa
((اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَى ذِكْرِكَ، وَشُكْرِكَ، وَحُسْنِ عِبادَتِكَ))
“Yaa Rabbi si yaadachuu, si galateeffachuufi ibaadaa kee gaaromsuu keessatti na gargaari.”
- Zikriwwan salaata booda godhaman
((أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ ،أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ ،أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ، اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلاَمُ، وَمِنْكَ السَّلاَمُ، تَبَارَكْتَ يَا ذَا الْجَلاَلِ وَالْإِكْرَامِ))
Astaghfirullah, Astaghfirullah, Astaghfirullah, Allaahumma Antas- Salamu, wa minkas-salaamu, tabaarakta yaa zal-Jalaali wal-Ikraam
“Rabbiin araarama kadha, Rabbiin araarama kadha, Rabbiin araarama kadha,Yaa Rabbii Ati As-Salaam. Nageenyi si biraa argama. Yaa abbaa Guddinaafi Kabajaa khayriin Kee baay’ateera.”
Hiika jechoota: Astaghfirullah-Ani Rabbiin araarama kadha. As-Salaam ( Madda nageenyaa yookiin hanqinnaa fi hir’inna hundarra qulqulluu kan ta’e) (hiikni kuni https://sunnah.com/nasai/13/160 irraa fudhatame). Minka (sirraa yookiin si biraa), salaam (nageenya), tabaarakta (khayrin ykn tolti kee baay’ate), yaa (Yaa), zaa (abbaa-owner), Jalaal (guddinna), ikraam (kabaja).
Dabalataan
سُبْحَانَ اللَّهِ – Subhaanallah- Rabbiin qulqullaa’e (si’a x33)
الْحَمْدُ لِلَّهِ – Alhamdulillah- Faaruun kan Rabbiiti. (si’a x33)
اللَّهُ أَكْبَرُ – Allahu Akbar- Rabbiin waan hundarra guddaadha (Allah is the Greatest) (si’a x33)
Ergasii zikrii tana haa jedhu:
لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ))
Laa ilaah ill-Allah, wahdahu laa shariika lah, lahul mulku wa lahul hamdu, wa huwa alaa kulli shey’in qadiir
“Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru. Inni tokkicha hiriyyaa hin qabneedha. Mootummaan kan Isaati. Faaruunis kan Isaati. Inni waan hundaa irratti Danda’aadha.”
Hiika jechoota: Laa ilaah ill-Allah (Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru), wahdahu (tokkicha), laa (hin qabne), shariika (hiriyyaa), lahul (kan isaati), al-Mulk (motummaan), al-hamdu (faaruun), huwa (inni), ‘alaa (irratti), kulli (hundaa), shey’in (waan, wanta), qadiir (danda’aa).
Xinxallii
Yommuu subhaanallah jennu maaltu nutti dhagahamaa, maal hubannaa? Arraba qofaan subhaanallah jenna moo qalbii keessatti wanti hubannu ni jiraa? Namoonni baay’een xinxallii malee of dagatoo ta’anii zikriiwwan kanniin jedhu. Osoo itti xinxallinee faaydaa guddaa arganna. Jalqaba yommuu subhaanallah, Alhamdulillah, Allahu akbar jettu suuta jedhi, hin ariifatiin. Yommuu subhaanallah jettu haala kanaan xinxalli (Rabbiin hanqinna, dadhabinna, hir’inna kam irraayyu qulqullaa’e. Namaan wal fakkaachu irraa qulqullaa’e. fakkaataa qabaachu irraa qulqullaa’e. Dhugumatti Inni fakkaataa wayitu hin qabu.”
Alhamdulillah yommu jettu immoo Faaru fi galanni hundi kan Rabbiiti; sifaanni (amaloonni) fi maqaan Isaa hundi guutudha, miidhagoodha) Qananii fi tola narratti oole hundaaf Galanni Isaaf haa galu.
Allahu Akbar yommuu jettu immoo keessa keetti sodaan kan dhagahamu ta’uu qaba. Rabbii waa hundarra guddaa ta’e akkamitti hin sodaatamnee? Yoo irra deddeebite Allahu akbar jettu keessi kee ni hollata. Isa jalaa akka hin baane ykn hin miliqne siif gala. Wayitti Isa fakkeessun akka hin danda’amne ni hubatta. Sababni isaas, Inni waa hundarra guddaadha, fakkaataa fi wal-qixxaata hin qabu.
Namoonni Rabbii (hanqinna hunda irraa qulqullaa’e fi olta’etti) fakkaataa yommuu dhiyeessaniif dhugumatti daandii sirrii irraa jallataniiru. Samii, dachii fi wantoota isaan lamaan jiddu jiru kan uume akkamitti fakkaataa qabaataa? Akkamitti ilma horataa? Rabbiin keenya qulqullaa’e, olta’e, guddinna Isaaf malu guddate. Ammas irra deebine subhaanallah, Alhamdulillah, Allahu Akbar jenna.
Kitaaba wabii
Hisnul_muslim Hiikan gara Afaan Oromoo: Gaalii Abbaaboor Abbaaguumaa (Fuula 22-43)
Kitaaba keessatti madda Hadiisota waan dhiyeessef, lamuu asitti dhiyeessun irra deddebii ta’a. Kitaaba kanaa fi kan biroo buusuf linkii tana tuquu dandeessu. https://islamhouse.com/or/main/
Alhamdulillah. Dogongoraa fi hanqinna keenya Rabbiin nuuf haa araaramu. Namni dogongora koo ykn fooyya’iinsa natti akeeke gammachuun irraa fudha.
Barruu tana dawnlod gochuuf linkii tana tuquu dandeessu: ZIKRII FI DU’AAYI SALAATA


text:
(Dura obsaan dubbisaa xumuraa, eegas ammoo ‘Share’ godhuun dabarsaa)
(Saphaloo Kadiiriin)
Akkuma beekkamu gamtaan Awrooppaa (EU) dhimma fincila Itoophiyaa keessatti taasifamaa jiruun wal qabatee mootummaan wayyanee tarkaanfii duguuggaa sanyii raawwachuun waan isaan yaaddesse fakkaata. Kanumaaf tahinnaa laata!, Gamtaan Awrooppaa dhaabboollii mirga namoomaaf falman dabalatee kan walgahii hatattamaa yaameef. Gabaasni Gamtaa Awrooppaa kun akka ibsutti walgahii hatattamaa kana Wiixata dhufu gaafa Amajji 11, 2016, Biruuseelitti kan gaggeessu tahuun beekkamee jira. Walgahicha kana irratti biyyoonni miseensa gamtaa Awrooppaa 28 waliin ‘amenisty international’ dabalatee kan irratti argaman tahuu gabaasichi ifoomse. Kanumaan wal qabatee bakka bu’aan Mootummaa Itoophiyaa TPLF’n hogganamuu teessumarratti hirmaachuuf akka hin afeeraminiis gabaasichi dabalee addeesse.
Gamtaan Awrooppaa kun haala hamaa biyya Itoophiyaa, naannoo Oromiyaa keessatti tahaa jiru irraa ka’uun murtii hatattamaa dabarsa jedhamee eeggama. Jalqabni bu’ura fincila kanaa karoora master pilaanii qindaawaa Finfinneefi zoonii addaa oromiyaa naannawa Finfinnee akka tahe ni beekkama. Yeroo qonnaan bultoonni miiliyoona 2 ol lafa isaarraa buqqaafamuuf karoorfamu kan dhiigni oromoo tahe dhiisii alagaanuu waan gammadu natti hin fakkaatu. Kana mormuuf barattoonni mana baruumsaa sad. 1ffaa hanga dhaabbiilee barnoota ol aanootti dabalatee hawaasni bal’aan yoo morman badiin maaliree? Kana mormuun ilmaan oromoo haala kamiinuu haqa qabeessa. Eeyyee! Badii hin qaban. Eega badii hin qabaanne maaliif ajjeefaman kan jedhu gaaffii biraati. Biyya hawaasni mirga isaa gaafate itti ajjeefamu tana, hanga lubbuun ilmaan oromoo 150 ol itti wareegamtu, dhiigni qulqulluun kumaatamaa badii malee hanga itti dhangala’u gocha suukanneessaa kana abbaan irree akka dhaabu taasisuuf amma dura dhaabbooliin mirga namoomaa falmuuf dhaabbanne jedhan, mootummaan Ameerkaafi Gamtaan Awrooppaatiis yaalii tokko hin goone ture. Wanni addaa kan dubbataniis tahee tarkaanfiin fudhatame tokko illeen hin jiru. Duuba arra walgahii hatattamsiisuun kun eessa dhufee? Rabbumaatu nuuf dirmate jennuu!
Gamtaan Awrooppaa amma wal gahii hatattamaa yaame jedhamu kunuu gar malee orraafate. Garuu haa galatoomu dhimma dhumaatii oromoo bara meeqa akka qalma beeyladaatti gaggeeffamaa ture irraa walgahiin hatattamaa Gamtaa Awrooppaatiin amma yaamamuun isaa kan jalqabaa tahullee, amma hatattamuun isaanii qoftinuu nama gammachiisa. Yeroo garii qalbiin, “Laata lubbuufi dhiigni oromoo kun kan namoota addunyaarra jiranii irraan addaa?” na jechaa turte. Garuu gatii akka qabnuufi gamtummaan keenya yoo cime dhageeytiin keenya akka jiru nuuf mirkaneessa. Haatahuu garuu, baayyee orraafachuun isaanii kun nuti ammallee ija addunyaafi dhaaboolii mirga namoomaa keessa galuuf fagoo kan jirru tahuu baannullee, dantaa nuuf dhabuu isaanii waan mul’isuus natti fakkaata. Mee xinxalaa kaa isinuu! Hanga kana mara dhumnu, iyyinuufi halaaknu, Dhaabooliin mirga namoomaaf dhaabbanne ofiin jedhaniis tahee, riphisuun biyyoota fiinxaaleeyyii yoo dhageyaa didan jedhe malee nu dhagayuu dhabaniiti jedhee yaaduun natti ulfaata. Nama beekaa rafu iyyeensa kee akkamitti dhagayaree?
Eeyyee! Gurri sagalee hasaassii nama biraa dhaga’u akkamitti iyyeensaafi waywaata keenya kana hanga ammaa dhagayuu dhabeen eenyuufillee hojii manaa tahuus, deebiin ammoo waan dhagayuu hin barbaanne qofaafi natti fakkata. Maaliif? Dhumaatii Oromoo isaaniis akkuma Wayyaanee faaydaa waan keessaa qabaniifi. Isaan biyya guddinaan badhaate qabanii Itoophiyaa keessaa faaydaa maal barbadaan jechuun ammoo gaaffii gowwaati. Investimentiin wayyaaneen ilmaan oromoo lafa irraa buqqaasuuf barayyu itti karoorsan harki caalaan tan eenyuutiree? Sirna federaalummaa Itoophiyaa eenyuutu ijaare? Isa dhihoo kanaa dhiisiiti, jaarraa 1 fi walakkaa dura ilmaan oromoo dhumee dhiigni lola’ee laga yaa’ee, Oromiyaaniis diigamtee Itoophiyaan akka ijaaramtuuf roga hundaan kan deeggaraa turan biyyoota Awrooppaa tahuu eenyulleen hin mormu.
Arrallee akeekaaf kaayyoon isaanii daran fooyya’aa, caaseeffamaa dhufe malee hin jijjiiramne. Biyyi tarsiimoo warra Awrooppaas tahee, Ameerkaa irra akkuma waraabdetti lammii isii akka biqiltuu caamni miidheetti amma suuta mataa ol qabachaa jiruun gombisaa jirtu Itoophiyaa tahuu ni dagattan moo? Seera shoorarkeessitootaa akkuma jiruun fuutee biyya Afrikkaa keessattuu ganfa Afrikkaatiin wareersaa jirtu Itoophiyaa baanan tanaa mitii? Kun waan marti keenya beeknu waan taheef wal nun mormisiisu. Walumaagalatti, Itoophiyaa jechuun Aawrooppaa ykn Ameerkaa teessuma lafaatiin (geographical) Afrikkaa keessatti argamtu jechuu dha. Kanaafuu jarri if diiguuf gonkuma hin karoorsan.
👉 MURTIIN GAMTAA AWROOPPAA MAAL TAHUU MALA?
Gaaffii ijoo taateefi dirqama kaafamuu qabduu dha. Yoo waan eegnu hin beekne waan argannuus hin beeknu. Namni waan barbaadu addaan baasee hin beekne waan takka illee hin argatu. Kanaaf murtii Gamtaa Awrooppaa irraa waan eegnu yoo beekne qofa deebii sirrii argachuufi dhabuu keenya beekna jechuu dha. Murtiin Gamtaa Awrooppaa kun dabarsu gaaffiifi fedhii Oromoo bu’ura irraa furuun murtii siranaa kennuu danda’aa laata? tan jattu ammumarraa irratti mari’achuun dursinee daandii adeemsa keenyaa akka barruuf nu gargaara. Nuti ilmaan oromoo jalqaba yoo kaanu mormiifi fincilli taasifamuu jalqabe master pilaanii Finfinnee qofa kan bu’ureeffate ture. Yeroo ammaa immoo kana qofa irratti daanga’ee waan hafe osoo hin taane gara gaaffii mirga abbaa biyyummaati tarkaanfatee jira. Kanaaf murtii gamtaa Awrooppaa kun garaa nu gahaa laata? jennee if gaafachuun keenya osoo guyyaan isaan walgahiif qabatan hin gahin nuti ofuma keenyaaf deebii isaanii akka barru nu godha.
Gamtaan Awrooppaa guuza (daboo) dha. Guuzni (daboon) mo’oya namaaf oofa malee wanni addaa kan godhu hin jiru. Guuzni tokko imaama akka saffisu taasisuun hojii nuti yeroo dheeraa itti fudhannu tarii yeroo gabaabsuu danda’a taha malee gonkuma asheeta nun tuttufachiisu. Eeyyee! Gamtaan Awrooppaas dhimma oromoo irratti mari’achuun isaa murtii nuti yeroo ammaa barbaannu gonkuma akka nuuf kennuu danda’utti yaanne taanaan dogoggorre jechuudha. Daboon yoo sanyii siif facaase ykn hagaayitti siif oole waan san booda jiru hanga xumuraatti faana bu’ee callaa gaarii argamsiifatu abbaa dha. Guuzni shiraa kan lafa hin qotamin irratti biyyee gurraattii guuruus akka jiru dagachuun nurra hin jiraatu. Kana hambisuuf ammoo guuzni if keessaa bahee mirqaanaan akka ooyruu tee bal sirraa godhu abbaan guuzaa tajaajilaan bira dhabaachuun dirqama taha. Maraafuu ammoo guuzni tokko eega siif oolee ‘fayyaa dahii’ qaba. Warri Gamtaa Awrooppaas murtiin isaanii maal illee tahu garuu guuzaa nuu ooluuf karoorfachuu isaaniitiif qofa ‘fayyaa haa dahan’. Eeyyee hanganuma qabdi.
Yoo kan murtii Gamtaan Awrooppaa walgahicha irratti dabarsuu malu tilmaamnu tahe ammoo hangafoonni:
⏩ Finciltoota harka duwwaa mormii taasisan irratti humna tikaafi waraana guddaa fayyadamuun mootummaa wayyaanee sirrii akka hin taane dubbachuun humna waraanaa kanneen Oromiyaa keessaa akka baasu murtii laachuu mala.
⏩ Lubbuun namoota kana maraa gonkuma bahuun irra hin turre. Lubbuun tun marti kan bahuu dandeesseef ammoo meeshaa waraanaa taaytaa hiriirtootaan walin ginne fayyadamuu humnootii mootummaatiini. Kanaaf mootummaan ajjeechaa kana raawwate seeraan haa gaafatamu mala.
⏩ Dimokraasiin Itoophiyaa bililiqoo (fake dimocracy) tahuu mirkaneessuun, mootummaan biyya bulchu saffisaan rakkoo kana hundee irraa furuun dimokraasiin dhugaa (real dimocracy) akka hojiirra ooluufi bulchiinsi gaariin dafee akka siranu dhiibbaa taasisuu mala.
⏩ Dhumaatii lubbuu kana maraatiif bu’ura kan tahe maaster pilaaniin akka hafuu qabu mootummaa kanarratti dhiibbaa taasisuu, misooma fedhii ummataa giddugala hin godhanne kamuu raawwachuuf ummata dirqisiisuun abbaa irrummaa waan calaqqisuuf kun jijjiiramuu akka qabu murtii laachuu mala,
⏩ Deeggarsaafi liqii gamtaan Awrooppaas tahee biyyoonni miseensoota gamtaa tahaniin mootummaa Itoophiyaatiif godhamaa ture hanga mootummichi kun gochoota akkanaa irraa if qusatuu akka dhaabbatu taasisuuf murtii laachuu mala,
⏩ Miseensootaafi hoggantoonni paartiilee siyaasaa, ilmaan oromoo sababa fincilaniif mana hidhaatti guuraman, gaazexeessoonnifi ‘blogger’oonni hidhaa keessa jiran hatattamaan akka gad lakkifaman gaafachuu mala,
⏩ Dhiibbaafi dhiittaan mirgaa nama Itoophiyaa keessatti lammii biyyaa irra gahaa jiru hatattamaan akka dhaabbatu, akka fooyya’u akkasumaas gochoota farra dimookraasii hawaasni akka lammii sadaffaatti biyyattii keessatti qaanfachaa jiraatu taasisan mara saffisaan akka fooyyeessuu qabu dhidhiibu mala…. fi kan kana fakkaatanii ala waan bahu nattin faakkaatu. (Fayyaa haa dahan ammallee irra deebi’ee)
Laata ilmaan Oromoo murtiin yeroo ammaa argachuuf qabsaawaa jiran kanuma? Ani natti hin fakkaatu. Murtiin akkanaa kun Gamtaa Awrooppaatiin laatamuus hojiirra oolmaa isaa ‘hangam takka qabatamaan mirkanaa’a?’ jedheen shakka. Mootummaan wayyaanee hoo murtii kana fudhatee hundeerraa rakkoo furuun hangam nu amansiisa laata? Murtiileen Gamtaa Awrooppaatiin laatamuuf deema jedhamu kun humna ilmaan oromoo qabsottiin ka’aniin kun sodaa Itoophiyaa diiga jedhu irraa ka’uun Oromoo tasgabbeessuufi warraaqsa amma finiinaa jiru kana dhaamsuu qofaaf kan fakkeeffame yoo tahee hoo? jedhanii yaaduuniis gaariidha. Ilmaan oromoo yeroo ammaa fedhiifi hawwiin isaan qabsoo ittiin finiinsaa jiran guddaan hidda gabrummaa ciruun, jirma sirna nama nyaataa ciqqaawuun mootummaa wayyaanee guutumatti ifirraa fonqolchuun injifannoo gonfachuu dha. Turuus dafuus kun ammoo waan hafuu miti. Warraaqsa ilmaan oromoo godhaa jiru madditti murtiin Gamtaa Awrooppaa duskannoo nuuf tahuu ala injifannoo nuti barbaannu akka nu harkaan hin geenye beekuutu nurra jiraata.
👉 OROMOON MAAL GODHUU QABA?
Oromoon tasuma if dagachuufi qabsoo isaa itti jiru laaffisuu hin qabu. Walgahii Gamtaa Awrooppaa duraas tahee booda qabsoon ilmaan oromoo daran bifa ijaarameen wajiijamuu qaba. Gamtaan Awrooppaa murtii fedhe haa laatuu, laachuus haa baatuu galmi keenya dhimma isaanii miti. Ka’uumsi keenyaas akka Gamtaan Awrooppaa ajandaa mariifi murtii dhimma keenyaaf qabatuufi mari’atuuf miti. Galmi keenya ifaafi ifatti kan beekkamu tahuus ammaaf tuquu nan barbaachisu. Murtii tahe tokko laachuun Gamtaa Awrooppaa humna dabalataa nuuf tahuu ala galma kaayyoo keenyaa akka hin taane ammaas ammaas hubachuun warraaqsa qabsoo keenyaa haa wajiijnuu. Carraa argamu maratti fayyadamuun humna teenya jaaraa, tooftaa deemsa qabsoo bifa wal fakkaataan jijjiiraa ija guduunfannee, mudhii jabeeffannee itti ajjachuu qofaatu injifannoo cululuqaa nu gonfachiisa.
=====Xumure, Galatoomaa.====
#Saphaloo_KadiiAbdulbasit Kedirdir
Amajjii 8, 2016
#Oromoprotests


text:
Jilaa Adaa bilissumma ABO simaana magaala Naqamtee..
Qeerroon Magaalaa Naqamtee guluffii fardaa istaadiiyoomii Naqamteetti
Qoricha budaa qarshii kudhan
Simannaa ABO jaal Tooleerraan durfama magaalaa shambuuti tahee irratti sirna Alaaba dhaabuu dabalatee
(SBO/VOL – Onkoloolessa 04,2018) Magaalaan Mandii Jila ABO waliin kana fakkaatti. Guyyaa seena qabeessa. ABO fi Mandiin seenaa jabaa waliin qabu.
Waltajjii kana irratti sirni Alaabaa ABO/Oromoo fannisuu geggeeffameera. Miseensota WBO kan turan faaruu alaabaa kan dhageessisan oggaa ta’u, miseensa WBO duraanii falmaa gubbaatti rukutamee miila isaa tokko Bilisummaa Oromoof dhabe Jaal Milkeessaa Jiraataa Alaabaa ABO/Oromoo fanniseera. Ummati jaalalaa fi kabaja WBOf, Hoggana ABOf, waliigalatti ABOf qabu bifa adda ta’een mul’iseera.
Umaanii ayiiraa yo HD nutiiagarsiistanii male isiinii hindabarsiinuu yero jedhanii akaittii jalatanii dhaba isanii nu jiradha qeerroo fi qaarreeni ABO ABO.ABO ABO uffee ya oromo ko..
የኦሮሞ ዴሞክራሲያዊ ፓርቲ (ኦዴፓ) የመስራችና ነባር አመራሮች ስንብት
Caalaa carcar waggoottaa hedhuu bodha biyyaafi biyyee isaa oromiyyaa irratii yero shaggooyee shubiisuu .
Qaaqeen dheebuu ABOf qaban akkasittiin bahanii mul’isan


text:
#Oduu_Ammee:Kantiibaan Magaalaa Finfinnee Taakkalaa Uumaa waliigaltee Master Pilaanii Finfinnee karoorfamee addaan citee ture hojiitti hiikuuf guyyaa har’aa haaromsee jira.
Walgahiin waliigalteen kun itti gaggeeffame biyya Faransaay Magaalaa Lyon Metropoledha. Haromsa waliigaltee kanaarratti Presideentiin Lyon Metropole Mr. David Kimelfeld akka jedhetti Master Pilaanii Finfinnee jalqabamee addaan cite san hojiirra oolchuuf gama hundaan qophiidha jedheera. Kanaafis gargaarsa ogeessotaa fi maallaqaas ni gumaachina jedhe.
Dr Abiy Ahmad jijjiiramni caasaffama ADWUI irratti taasifame (PP’n) gaafilee ummata Oromoo deebisuuf murteessaadha jedha.
Shakkii fi mormiin walitti baquu ADWUI fi ijaaramuu PP’n wal qabatee ka’u akkuma jirutti ta’ee, jijjiiramni caaseffama paartichaa irratti taasifame kun yaaddoo qofa osoo hin taane carraas ni uuma.
Yaaddoo:
1. PP’n aangoo mootummoota naannolee ofiin ofbulchuu (self rule) irratti dhiibbaa qabaachuu danda’a. Mootummaa fi paartiin biyya bulchu walitti makamoo waan ta’aniif mootummaan federaalaa karaa PPtiin qondaaltota mootummoota naannolee muuduu fi buusuu akkasumas kallattiin too’achuu danda’a. Kuni immoo sirna federaalizimii sabdaneessuummaa amma jiru laaffisuu mala sodaa jedhu uumeera.
2. PP’n sabummaa osoo hin taane, hirmaannaa dhuunfaa lammiilee jiddugaleessa godhetee waan gurmaa’uuf paarticha keessatti mirgoota garee (Waloo) kabachiisuuf qabsaa’uun hin mijaa’u. Gaaffileen Oromoon akka sabaatti gaafataa ture/jiru osoo hin deebifamin ODP diiganii PP ijaaruun kan yeroo isaa hin eegganne akka ta’e Obbo Lammaa Magarsaa dabalatee namoota heddutu mormii dhageessisaa jira.
Carraa:
1. Mootummaan federaalaa ol’aantummaa seeraa kabachiisuu fi imaammata wal fakkaataa sadarkaa biyyaatti hojiirra oolchuun “hawaasa siyaasaa tokko” ijaaruuf haala mijaa’aa uumuu ni danda’a. Haaluma kanaan nageenya mirkaneessuuf caaseffamni paartii qeenxee kun gahee ijaarsaa taphachuu ni danda’a. Fkn. Qondaaltonni akka Abdii Ilee fi Naannoo Amaaraatti rakkoo nageenyaa uumaa turan kana booda karaa PPtiin too’annoo kallattii mootummaa federaalaa jala galu. Akka fedhan burraaquu hin danda’an jechuudha. Kuni ta’uun ol’aantummaa seeraa sadarkaa biyyaatti mirkaneessuuf haala mijeessa.
2. Walitti bu’iinsaa fi wal morkii sabummaa jiddu galeessa godhate hamma tokko tasgabbeessuuf haala mijeessuu ni danda’a. Sabboonummaa Itoophiyummaa fi sabootaa wal madaalchisuufis PP’n fayyaduu ni danda’a.
3. Ilaalcha abbaa dabarummaa fi shakkii qaama aangoo mootummaa federaalaa ol’aantummaan hoogganu irratti ka’u hamma tokko ni tasgabbeessa. Waggoota 27n darbaniif Wayyaaneen aangoorra turuun akka ummanni Tigraay addatti fayyadameetti ilaalame. Amma immoo waan Dr Abiyyi faati aangoorra jiraniif qofa “ol’aantummaa Oromootu lafa qabataa jira“ yaadni jedhu irra deddeebiin yoo kaafamu ni muldhata. Paartiin qeenxeen saboota hunda hammate biyya bulchuun walshakkii akkanaa hamma tokko ni xiqqeessa.
4. Ijaarsi PP akkaataa baay’ina ummataa fi miseensota paartilee walitti baqaniitiin raawwatama yoo ta’e saboonni gurguddoon bakka bu’ummaa madaalawaa qabaatu. Fkn. Baay’inni miseensota KHR fi KGG PP ummattoota Oromoo, Amaaraa, Somaalee, Tigree fi Sidaamaa fa’a bakka bu’an baay’ina ummattootaa (%) irratti hundaa’a taanaan hojmaatni paartichaa dimookiraatawaa ta’a jechuudha.
5. Afaanonni hojii paartichaa heddummaachuun tokkummaa fi walqixxummaa sabootaa cimsuuf gahee ijaarsaa taphachuu ni danda’a. Keessattuu afaanonni hojii mootummaa federaalaa yoo heddummaatan waliigaltee biyyoolessaa (national consensus) uumuu fi tokkummaa lammiilee jidduutti cimsuuf faayidaa qaba.
PP’n Oromoo fi saboota cunqurfamoo biroo fayyaduu ykn miidhuu kan murteessu kaayyoo, fedhii fi hojmaata qondaaltota paartichaa ta’a. Yoo akkuma shakkamu kaayyoon MM sirna federaalizimii kana diiguu ta’e PP’n meeshaa mirgoota waloo sabootaa ittiin ugguran ta’a. Yoo kaayyoon guddaan caaseffama paartichaa aangoo dhuunfachuu qofa ta’e immoo Dr Abiy gaafilee waloo Oromoon gaafatu yeroo gabaabaa keessatti deebisuu ni danda’a. Yoo garaan isaa Oromoo bira jiraate hirmaannaa Oromoon siyaasa biyyattii keessatti qabu waaltessuun fayyadamummaa diinagdee fi hawaasummaa mirkaneessuus ni danda’a. Kana jechuun faayidaa fi miidhaan caaseffama paartichaatiin walqabatee dhufu fedhii fi kaayyoo hooggantoota paartichaa irratti hundaa’a jechuu dha.


text:
Uncategorized
Manni murtii Ol’aanaa Godina Arsii Lixaa miseensota Poolisii Federaalaa 3 irratti hidhaa umrii guutuu murteesse.
Manni Murtii Ol’aanaa Godina Arsii Lixaa dhaddacha guyyaa har’aa ooleen, miseensota Poolisii Federalaa 3 irratti hidhaa umrii guutuu kan murteesse ta’uu gabaasni arganne ni mul’isa.
Miseensonni poolisii sadan, Onkololeessa 2/2010 A.L.I Magaalaa Shaashamannee keessatti, ummata harka qullaa hiriira bahe irratti dhukaasudhaan, lubbuu namoota hedduu ajjeessuun himatamanii turan.


text:
Bofa Lafaa Kaasanii Mataa Itti Marachuun Maraachuu Dha!
Damee Boruu tii 11/26/2018
Diina duraa kan taate TPLF haleeluuf qabsoon Bilisummaa Uummata Oromoo duraan dursee ulee diinaa kan taate OPDO of jalaa haxaa’uu akka qabu deddeebisee kaaseen jira. Midhaa OPDO waggaa 27 torba darbaanii Uummata Oromoo caalaa namni beeku hin jiru. Waan OPDOn uummata keenya gochaa turte uummata Oromoo nan barsiisa jechuu hin danda’u. Haala bifa kami keessa akka ture Uummatni Oromoo bareechee beeka.
Kan adda duraan dhiiga ilmaan Ormoo dhangalaasaa fi dhangalaasisa, qabeenya Uummata Oromoo samaa fi saamsisaa, mirga namumaa saba keenyaa dhiitaa fi dhiichisaa, mana hidhaa keessatti kumaatamaan obbolaa keenya akka daraman gochaa ture OPDO. Qabsoo hadhaa bara dheeraa uummatni keenya gochaa jiru kana keessa OPDOn bofa lafa jirtu ture. Har’a garuu Uummatni Oromoo dhiiga ilmaan isaa qaqqaalii itti dhangalaasee, lafee isaanii itti caccabsee bofa lafa jirtu irra deemuu dhiisee, lafaa kaasee mataa isaa itti marachaa jira.
Bofni mataa yaabate sammuu seenee galaafatu malee tole jedhee ni bu’a jechedhanii eegachuun abjuu dha. Qabsoon Bilisummaa Uummata Oromoo daandii bilisummaa irraa maqaa akka jiru namni hin hubanne yoo jiraate warra uummata Oromoo kijibaan gurguruuf gabaa bahan duwwaa dha. Kaayyoo fi akeekni qabsoo bilisummaa Oromoo OPDO aangomisuu miti. Har’a Uummata keenya tasgabaa’aa, nagaan haa bu’uu jedhee kan xibaaru bitamtootaa fi ergamtoota OPDO akka tahan dagachuu hin qabnu. Uummatni keenya miliyoonaan kan lakkawwamu qe’ee isaa irraa buqa’ee marsaa Oromiyaa hundaa keessatti beelaa, dhukkubaa fi waraanan dhumaa jira. Nagaa eenyuuf buufna? Amma OPDOn aangoo dhuunfattu?
Erga qabsoo Uummata Oromoon ol baatee OPDOn ergamuu TPLF jalaa suuta suuta of baasaa ergamtoota lakkoobsa hin qabne horachaa jirti. Warra maqaaf Bilisummaa Uummata Oromoof qabsoofna jedhan hundaa of jala hiriirsaa akka jirtu ija keenyaan argaa jirra. Hojiin OPDO maqaa Oromoon daldaluu qofa. Bara kana immoo TPLFf ergamuun ishee hafee Impaayera Itoophiyaa kufaatii jalaa baraaruuf abbaa of gochuu yaalaa jirti. Abbaas kan tahuu dandeessu dhimmi Uummata Oromoo dabrsite gurgurachuun akka tahe wal nama hin gaafachiisu.
Uummatni Amhaaraa qawwee hidhatee hiriira nagaa baha. Mootummaan Naanoo Amhaaraa hidhachuun aadaa uummata keenyaati jedhee ifatti labsa. Qootee bulaan Tigraayi kaleesa qawwee akka qoraanii tareesee yaroo hiriira bahuu OPDOn keenya teesee ilaala jirti. GaruuOPDO fi kittilayyoo ishee bara kana horateef hojiin duraa WBO fi Uummata Oromoo hidhannaa hiikachiisuu dha. Gaaffiin Uummata Oromoo Inni Gubaa fi Duraa kan tahuu qabu hidhachuu akka tahe kanaan dura wanan kaaseef irra hin deebi’u.
Habashoota haaduu nuuf qarataa jiran utuu arginuu WBO fi Uummatni Oromoo hidhannaa qabnu abdan hiikachuun nu irraa hin eegamu. OPDOfs hin jilbeefannu. Qabsoo Bilisummaa Obbolaan keenyaa kumaatamaan itti aarsaa tahan akka galamaan gahuuf irree tokummaan Kabaa amma Kibaa, Bahaa amma Dhihaa harka wal qabbannee haa kaanu. WBOn, Qeerroo fi Qarreen Oromoo, Uummatni Oromoo bal’aan waanjoo garbummaa of irraa kaafnee abba biyyummaa keenya amma mirkaneefannu hiriira gallee wardiyaa haa dhaabbannu!
Injifannoo Uummata Oromoof!
Gadaan Gadaa Bilisummaa TI!


text:
Tarkaanfilee WBO - Buufata filannoo fi mooraa PHAO irratti
Mooraan Poolisii Humna Addaa Oromiyaa fi buufatni filannoo Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa, Konyaa Salaalee, Ona Kuyyuu, Ganda Darroo Xaaxessaa jedhamu keessatti argaman, tarkaanfii WBO’n irratti fudhateen barbadeeffamuu.
Haaluma wal-fakkaatuun, Lixa Oromiyaa, Konyaa Baha Wallaaggaa keessattis, Abbaan Diinagdee Waraana Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa izzii Lixaa, Koloneel Darajjee Sayifee jedhamu du’aan adabamuu.


text:
Voice of Independent Oromia (VIO) News page - Fuula Oduu Sagalee Walabummaa Oromiyaa (SWO)
Dargaggoonnii fi hidhamtoonni Oromoo manneen hidhaa kutaalee Oromiyaa garaagaraa keessatti argaman keessatti hidhamanii gidirfamaa jiran, mana hidhaa keessaa baafamuun, dirqamsiifamuun, gara dirree waraanaa, waraana Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa fi humna Mootummaa Naannoo Tigiraay gidduutti geggeeffamaa jiruutti geeffamuun duulaaf hiriirfamuuf qopheeffamaa jiraachuu.
Ajjeechaan MKII’n Hayyootaa fi Qareeyyii Oromoo irratti fuuleffachuun raawwatamu jabaatee itti-fufuun, Aabba Bagajjaa Jirmaa, Maanguddoo fi Hayyuun Argaa-dhageettii Oromoo, Jimaata Adoolessa 30, 2021 halkan, Konyaa Booranaa, Aanaa Dirree, Magaalaa Tulluu Fardaa keessatti Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaan ajjeefamuu.
WBO’n Zoonii Kibbaa, Cibraan Soddom-Booroo, Konyaa Gujii Bahaa keessa socho’u, mooraa Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa, Konyaa Gujii Bahaa, Ona Gumii Eldalloo, Ganda Malkaa Gubaa keessatti argamu irratti tarkaanfii fudhachuun, mooraa waraanaa sana dhuunfachuu.
Lixa Wallaggaa, Ona Gimbii fi Onoota Lixa Oromiyaa keessatti argaman garaagaraa keessaa, dargaggoonni Oromoo danuun gowwoomfamuu fi dirqisiifamuun, kaanis mana hidhaa keessaa ukkaamfamanii baafamuun, waraana garee humnoota Mootummaa Naannoo Amaaraa fi Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa, gam-kaaniin immoo, humna Mootummaa Naannoo Tigiraay gidduutti geggeeffamaa jiru irratti, garee humnoota MKII fi Mootummaa Naannoo Amaaraa faana hiriiranii, humna Naannoo Tigiraay akka waraananiif jecha leenjii fudhachuuf gara mooraa leenjii waraanaa MKII’tti seensifamaa jiraachuu.
Milishoonnii fi Loltoonni MKII, kanneen humna Mootummaa Naannoo Tigiraay (ABUT) waraanuuf kutaalee Impaayerattii garaagaraa keessaa gamasitti bobbaafaman danuun hidhannoo isaanii gatuun, gamisnis hawaasa naannootti gurgurachuun, baqachaa jiraachuu. Loltoota kanneen keessaa kanneen qabaman, kaan qaamotaa fi loltootuma MKII’n battala ajjeefamuu; kaanis to’annoo jala galfamuun miliqfamuu.
Tajaajilli bishaan qulqulluu fi ibsaa, Magaalota Konyaa Walloo ja’a, kanneen: Haarawa, Caffaa Roobiit, Gooraa, Fursee, Qiciicoo fi Cirrattii jedhaman irraa erga muramee torban tokkoo ol lakkoofsisee jiraachuu. Mootummaan Kooloneeffataan Impaayera Itoophiyaa, Qabsaa'otaa fi WBO, keessattuu, Qondaalota WBO ittiin adamsuuf jecha, meeshaalee ammayyaa biyya alaa irraa gara biyya keessaatti galchuun, namoota hojii kana raawwachuuf ta'an, Magaalaa Dirree Dhawaatti walitti-qabee leenjisaa jiraachuu.
Lixa Oromiyaa, keessattuu, Konyaa Lixa Wallaggaa fi Qeellem Wallaggaa keessatti, Uummanni Oromoo LMKII'n dirqisiifamuun, yeroo dheeraaf akka midhaan hin oomishanne taasifamaa; oomisha ooyiruu irraa qabus akka hin galfanneef, ooyiruu irratti jalaa gubamaa turuun wal-qabatee, yeroo ammaatti Uummanni Oromoo Ona Najjoo keessa jiru beelaaf saaxilamee jiraachuu.
Baha Oromiyaa, Konyaa Harargee Bahaa Onoota garaagaraa keessaa, Milishoonni MKII danuun gowwoofamuun gamisnis dirqamuun, waraana humnoota garee Mootummaa Naannoo Amaaraa fi Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa, gam-kaaniin immoo, humna Mootummaa Naannoo Tigiraay (ABUT) gidduutti geggeeffamaa jiru irratti, gara garee MKII fi Mootummaa Naannoo Amaaraa goranii humna Naannoo Tigiraay waraanuuf gamasitti fe'amaa jiraachuu.
Page 5 of 80


text:
Gatiin Dhiiga Gootota Keenyaa Amma Bilisummaan Deebi’utti Qabsooo itti jirruu fi FXG Finiinsinee Itti Fufuun Dirqama Lammummaa ti!
Baarentuu Gadaa Irraa, Ebla 13, 2018
Gatiin dhiiga goota tokkoo ammamii? Ykn maaliin gatii dhiiga gootaa kaffalu, goota lammiif wareegame tokko yoo maaltu dhugoome ykn hojiirra oole gumaan isaa deebi’e jedhama? jedhamtanii yoo gaafatamtan maal deebistu?
Akkuma hundii keenyaa quba qabnutti sadarkaa har’a irra jirru kanarra gahuuf gootonni yoomiyuu seenaan isaan hin daganne wareegama hedduu kaffalaniiru. Lubbuu qaalii, kan homaanuu hin jijjiramne itti kitimaniiru. Lammiif jecha adda isaanii rasaasaaf, dugda isaanii ulee diinaaf laataniiru. Wareegama ulfaataa qaamaa qalbiin nama cabsu itti baasaa turaniinis injifannoo duubatti hin deebine galmeessanii ummata Oromoo boonsaniiru. Kabaja itti uwwisaniiru.
Weeratoonnii fi gabroomfattootni uummata Oromoo darbaa dabarsaan weeraranii saamaa turan gootoota Oromoo warra lammii isaaniif dabarsanii of kennan kana adamsanii ajjeesaa turaniiru. Oromoon erga gabrummaa jalatti kufee akkuma bubbulee erga ilmaan isaa muratoon gabroonfattoota ummata Oromoo weeraranii saamaa turanii fi jiran kana gateettii Oromoorraa buusuuf erga falmuu eegalanuu bubbuuleera.
Guyyaa waraanni gita bittaa Habashootaa asii fi achiin uummata Oromoo weeraruu eegalee asii Oromon addatti ilmaan isaa qaroon sabaa lolarra jiru, wareegama qaqqaalii seenaan hin daganne baasaa jiru. Eenyummaa fi biyya abbaa isaa kabachiisuuf qabsoo hadhooftuu gaggeessaa jira.
Walumaa galatti Oromoo jaarraa 1 fi walakkaa oliif wareegama qaqqaalii kafalaa lola diddaa gabrummaa walirraa hin cinne, lola of ittisaarra jira jechuutu danada’ama. Keessumaa bara 1991 erga wayyaaneen biyya Oromoo humnaan qabattee qabeenya Oromoo saamuu eegaltee as qabsaawotni, sabboontotni, uummanni Oromoo baddaa gammoojjitti, magaalaa baadiyyaatti,keessaa alaa qabsoo walirraa hin cinne, qabsoo lubbuu gaafatuu finiinsaa jira.
Weerartoonni Habashaa biyya Oromoo humnaan qabatanii saamaa turanii fi jiran “akkam mirga keessaniif qabsooftu, maaf gabrummaa hin fudhanne, maaliif olaantummaa keenya mormitu, yoo saamamtan maaliif hin callifne kan jedhuun yakki isaan Oromoorratti addatti, sabboontota qabsaawoota ilmaan isaarratti hin raawwatin hin jiru.
Hammeenyi isaanii amma hin qabu. Hedduu hidhaniiru, dararaniiru, ajjeesanii karaarratti gataniiru. Haa ta’uutii goota tokko ajjeesaniis goonni biraa lakkuu lakkuun biqilaa har’a sadarkaa hundeerraa isaan raasuu gaheera.
Teediroos Oromoo namorme jedhe hunda harka ciree ture. kaan hidhee qileetti darbeera. Oromoon kanaan rifatee ykn jiilee qabsoo mirga abbaa biyyummaarraa dhaabbate hin turre. Gotichi Oromoon walloo dhumarratti isaawuu galaafate. Minilkis akkasuma Oromootti duulee addatti Oromoo giddu galeessaarratti xiyyeeffatee aadaa fi afaan balleessuu bira darbee yakka sukanneessaa kan isa morme hunda fannisuu, mana irratti gubuu raawwachaa ture. haa ta’uutii Oromoo fi Oromumma balleessee akka yaade biyya; biyya habashootaa, biyya nafxaynootaa godhuu hin dandeenye. Hayila sillaaseen isa hordofee dhufes akkuma akkoo fi akaakilee isaa yakka danuu Oromoo irratti raawwatee Oromoo dhabasiisee biyya Oromoo dhuunfachuuf yaalus gotota Oromoo darbaa dabarsaan guca bilisummaa walirraa fuudhaniin kaayyoon isaa fashalee innuu du’a saree du’e. Ajjeefamee awwaalli isaalee bakki osoo hin beekamin hafe. Abbaan irree fi faashistiin sirni Darguus ilmaan Oromoo sabboontoota mirga saba isaaniif qabsaawaan adamsee fixuurraa kaasee yakka hedduu qabsoo bilisummaa Oromoo irratti raawwatus itti hin milkoofne. Yaaliin isaa hundi gotota Oromoo lubuu isaanii saba isaaniif dabrsanii kennaniin harkaa fashale. Dargiin ofiifuu xumurri isaa bushaayee, fokkisaa ta’ee hafe. Murni amma Oromoo unkuraa jiru sirni wayyeenee EPRDF ofiin jedhuu fi waggoota 27n darbaniif Oromoo irratti yakka raawwachaa tures akkuma yakkamtoota mootota kaleessaa uummata Oromoo addatti sabboontoota qabsaawoota ilmaan isaarratti xiyyeeffatee qabsoo Oromoo ukkaamsuuf shira danuu hojjetaa turus itti hin milkoofne.
Wayyaaneen Ilmaan Oromoo sabboontota qabsoowoota qaroo sabaa ukkaamsaa tureera. Ajjeesaa fi dararaas tureera, haa ta’uutii kunoo qabsoon, FXGn kan yeroo kamiituu caalaa itti fufee tokko yoo wareegamu tokko itti darbaa Oromoo fi qabsoon isaa sadarkaa har’a irra jiru kanarra gaheera. Akkuma muldhachaa jiru yaaliin wayyaanee hin milkoofne.
Dhiigni gootoota keenyaa firii naqachaa hamileen diinaa cabaa jira.
Ebli 15 guyyaa gootota wareegamtoota Oromoo ti. Guyyaan kun guyyaa gootonni bilisummaa ummata Oromoo fi biyya Oromiyaa argamsiisuuf falmaa irratti wareegaman kan itti yaadannuu dha. Guyyaa isaan firii amma lakkaawaa jirru kana argamsiisuuf wareegaman itti yaadatamanii dha. Guyyaan kun guyyaa ulfaataa dha. Guyyaa kana ilmaan Oromoo danuu, kan dhiiga isaanii bilisummaa saba isaaniif dhangalaasan itti yaadatamanii dha. Guyyaan kun keessumaa qabsaawoota ABO fi WBO biratti haala addaan yaadatama. Ebilli 15 kan bara 2018 ammoo Oromoo maraafuu guyyaa addaa ti. Sababni isaas har’a Oromoon gatii dhiiga goota isaa takka lama jedhee bilisummaan lakkaawuuf balbala irra wayta gahee jiruu dha. Gumaa wareegamtoota isaa kadhaan osoo hin taane irree ilmaan isaan argachuuf diina oofee qarqararraan gaheera. Gatiin dhiiga gootaas isa kana, goonni gumaan isaa bilisummaan saba isaa mirkanaa’uu dha. Wareegamtoonni, gootonni Oromoo hunduu gatiin dadhabbii fi lubbuu isaanii walabummaa Oromiyaa, bilisummaa Oromoo ti.
Isatu gatii dhiiga isaaniti, isatu gumaa isaaniti. Isaaf kufan, amma inni kun dhugoomuttis qabsoon goota qabsoorra jiruun itti fufa.
Ebilli 15, guyyaan gootoota wareegamtoota Oromoo Oromoof guyyaa gaddaas guyyaa gammachuutisi. Ilmaan isaa qaroon sabboontoonni qabsoowonni dhugaa malee diina biyya isaa weeraree saamaa jiruun dhumuun isaanii Oromoof gadda. Dhiiga isaaniin, wareegama isaaniin ifi argaa jiru ammoo isa gammachiisa. Ibsaan, daamootiin bilisummaa, xurreen daandii haqaa argisiiftu isaan qabsiisan yoo akkanatti gamaa gamasii anga’u, yoo Oromoo maraaf ifu arguun nama boonsa, abdii namaaf kenna. Yoo qabsoon Oromoo saboota biraafuu abdii ta’ee argan nama gammachiisa. Yoo diinni biyya Oromoo weeraree qorqaa ture wayyaaneen dhiphatu, qabsoo gootonni dhiiga isaanii itti dhangalaasaa turanii fi jiraniin lafti itti dukkanaawuu fi bilisummaan Oromoo dhugoomuu jala gahu arguu caalaa kan nama gammachiisu hin jiru. Kanaafuu guyyaan kun Oromoof guyyaa gammachuus, guyyaa gaddaasi.
Oromoon kamuu har’a yoo gootota isaa warra baddaa gammoojjitti baadiyyaa magaalaatti yeroo adda addaa bilisummaa isaaf wareegaman yaadatu inni guddaan qalbeeffachuu qabu waa lama. Inni duraa qabsoon eegalame, FXG gootota keenya Ebla 15 barabaraan yaadannu itti wareegaman walabummaan Oromiyaa, bilisummaan Oromoo galma gahutti cichaan qabsoo itti fufuu dha. Waadaa keenya haaromsinee kaayyoo goototni keenya irratti wareegamaa turanii fi jiran iddoon gahuuf, qabsoo keenya gama hundaanuu cimsachuu dha. Inni lammaffaan holola diinni ofii fi karaa ergamtoota isaa akka waan mirgi Oromoo karaa wayyaanee deebi’aa jiruutti hololu dura dhaabbachuu, gurra kenuufii dhiisuu dha. Kan dhiiga gootoota keenyaatti kabaja horu kana, kan Oromootti bilisummaa uwwisee diinatti biyyee uffisu daandiin kanaa fi kana qofa. Gootoota keenya wareegaman yaadachaa kaayyoo isaan irratti wareegaman san galmaan gahuuf cimnee haa qabsoofnu!
Qabsaawaan ni kufa qabsoon itti fufa!
Kabajaa fi ulfanni Wareegamtoota keenyaaf haa ta’u!