text:
Monthly Archives: November 2012
Godina Harargee Lixaa Keessatti Barattooti Oromoo FDG Gaggeessan
Aside
Sadaasa 30,2012 Daaroo Labuu
Godina Harargee Lixaa Ona Daaroo Labuu irraa har’a Sadaasa 30 gabaasaa Qeerroo addeessaa jiru barattootni mana barumsaa qophaayinaa magaalaa ona Daarootti argamu(barattoota kutaa 11 fi 12) tokkummaa’uu ABOtiin kan ka’e barattootni kun kaleessa galgala waraqaa dhaadannoo magaalaa keeessatti maxxansaa turaniiru, alaabaa fi faajjii dhaabaa waraqaa irratti qopheessuudhaan uummataa keessatti bittimsaa akka turan qeerroon gabaasee jira. Akkasuma sirba siyaasaa
” Wabii sabaa Gootakoo sin faarsakaa qoodakoo,
Wabii sabaa Gootakoo sin faarsakaa WBO koo
Goota gaafa xiiqii yaa Goota sika Faajjin dhalootaa
Diinaaf Garaa hin hirree gootnikoo Elemoo Gaachanoo……”
Jedhuun sirbanii magaalaa keessa akka naannawaa turan gabaasaan addeessa. Hidhattoonti wayyaanee(poolisoota oromiyaa, milishoota gandaa) rifannaa keessa galuudhaan magaalaa keessa socho’uun illee qeerroo fi uummata boodatti deebisuu hin dandeenye jedha Qeerroon.
Kana malees Qellem, Gabaa Roobii irrattis uummanni dhimma tokkummaa’uu ABOtiin gammachuu isaalee manneen amantaa Manakaana Yesuus ona kana keessatti ibsachaa ture, kan Alaan tokko nu goote keessanis tokkummaa keenya jabeessi Yaa Waaq jechuudhaan dhimma Araaraa kanaaf yeroo Waaqa galateeffachaa turan yoo ta’u kaayyoo keenya galmaan gahi,Bilisummaa keenya ijaan nu agarsiisi, lammii biyyaa isaaf qabsoo gaggeessaa jiru gargaari jedhanii mana amantaa isaanii keessatti gara Waaqatti iyyaa akka jiran ganama kana Qeerroon gabaasee jira.Akkasuma mana amantaa kana fuula duratti waraqaan dhaadannoo fi faajjii kan mul’isu waraqaa irratti qopheessanii dhaadannoo ” Tokkummaan Hamma Qabsoon Keenya Galma Gahutti Itti Fufa!” jedhu barreessanii akka maxxansan gabaasaan Qeerroon Ona kanaa addeessa.Waraabbiin suuraa kan jiru akka nu gaheen dhaamama.
Seife Nebelbal Radio Program (SNRP), New Book Release Ceremony in Houston, Texas
Aside
Raadiyoo Simbirtuu,Qophii Sadaasa 29,2012
Aside
Qeerroon Godina Booranaa Araara ABOn Buuse Dergeruun Gumaacha Maallaqaa Taasisan
Aside
Sadaasa 29,2012 Areeroo
Qeerroon Godina Booranaa aanaa Areeroo keessatti argaman walitti dhufuun dhimma qabsoo irratti marii jabaa taasisan jiran.Sadaasa 27/2012 Qeerroon aanaa kana keessaa gandoota adda addaa irraa walitti dhufuun dhimmoota QBO irratti marii baldhaa gaggeessanii akka jiran beekame.
Tarkaanfiin AraaraaABO fudhate hamilee Qeerroo fi qabsaaota duraanii haalaan kan kaasee fi boqonnaa haaraa qabsoo bilisummaa Oromoon gaggeeffamu akka fidu beekamaa dha.Ilmaan Oromoo Addunyaa kana irra jirtan marti gumaata barbaachisaa QBOf akka gumaattan jechuun Qeerroon aanaa Areeroo dhaammatee jira.Qeerroon aanaa kanaas hojii Qabsoo Bilisummaa Oromoof kan tahu qarshii 600(dhibba jaba) tokko tokkoon isaanii qarshii shantama walitti qabatanii jiru.Gumaatni barbaachisaanii fi adda durummaan akka isaan eeggatus dhaamanii jiru.
Haala kanaan Qeerroon ibsoota ejjennoo armaa gadii lafa kaayyatanii jiran.
- Dirqama Oromummaan nutti kenname QBO haala kam keessattuu galmaangeessisuuf ni hojjenna
- Tarkaanfii Araaraa ABOn fudhate haalaan deeggarra.Gammachuunis simanna
- Saaminsa lafaa fi qabeenya oromiyaa mootummaa Wayyaaneengaggeeffamu ni mormina
- Barattoota,Qoteebultoota,daldaltoota ijaaruun gaaffii mirgaa akkakaasan ni hojjenna
- Sabawwan cunqurfamoo biyyattii keessaa barsiisuun,hubachiisuungaaffii mirgaa fi bilisummaaf akka kaan jabaannee ni hojjenna
- Hidhaa,ajjeechaa fi biyya irraa ariiatamuu ni mormina
Kanaan jedhani.
Barattooti Oromoo Godina Shawaa Lixaa, Magaalaa Geedoo FDG Itti Fufan
Aside
Sadaasa 29,2012 Geedoo
Gabaasaa: Sadaasaa 26/2012 Godina Lixaa Shawaa Aanaa Calliyaa Magaalaa Geeddoo Mana Barumsaa Geedoo Sadarkaa 2ffaa fi Prepaaratoorii kessaatti FDG gototaa baratootaa Oromoo itti fufee jiraachuun ibsame.Baratotni Mana barumsaa Geedoo Sadarkaa 2ffaa kun gaaffii mirga abbaa Biyyuummaa kaasuun Motummaan abaa irree Wayyaaneen mirga barattoota Oromoo fi walii gala ummata Oromoo haala daangaa darbeen miidhaa waan jiruuf gochaa isaa kana irraa akka dhaabbatu jechuun hanga bulchiinsa mana barnootaatti deemuu fi iyyaan sagalee dhageessisuun dhiheefachuu isaanii dhagahame. Kana malees dhaabni Wayyaaneen tolfame OPDOn waggoota 21 kana keessatti dantaa Wayyaaneef jecha ummata Oromoo miidhaa turan amma illee itti fufanii waan jiraniif miidhama Oromoo kana kana booda waan teenyee ilaallu miti,OPDOn s gochaa kana irraa hatattamaan dhaabbachuu qabdi jechuun sagalee diddaa dhageessisuun gabaafame.
Haala kanaan kan rifatan bulchiinsi magaalaa fi qondaaloti Wayyaanee OPDOn barattoota Oromoo sossobuuf jecha gaaffii keessan sadarkaa mootummaatti dhiheessuuf Kaawinsilii bakka buaa barattootaa isinii ijaarree gaaffiin keessan achiin haadhagahamu ammasitti gaaffii mirgaa jettanii hin kaasiina jechaa turan. Kun kana taee osoo jiruu Qeerroon mana barnootichaa bakka buaa mataa keenyaa waan qabnuuf isin nuu ijaaruu hin dandeessan yaada jedhu sagalee diddaa guutuun itti iyyuun deebisan.
Haluumaa kanaan Sochii FDG jabeessuuf Waaraqaaleen FDG Qeerroon Godina Lixaa Shawaa qopheessee, gaffii mirgaa hiree murteeffaannaa ummataa Oromoo garaagaraa kan of irraa qabu gutummaa godinichaa keessaatti rabsamaa jiraachuun gabaafamera,kessaattuu Onotaa Akka Geedoo, Midaa Qanyii, Amboo, Iluu Galaan, Bakkoo, Daannoo, Xiiqur Inciinnii, Gudar, Gincii, Jalduu fi Gindabarati fa’ittii rabsamee kan jiruu ta’uu Qeerroon gabaasaa isaa keessaattii addeessee jira,
SBO Sadaasa 28 Bara 2012
Aside
Qeerroon Yuunivarsiitii Haramaayaa Diddaa Itti Fufe. Ambotti ammoo Barataa Electrical Engineering Gaaddisaa Dirribaa badii tokkoon malee hidhame.
Aside
Haromaaya ,Sadaasa 26,2012
Aadaa,duudhaa,Afaan,Afoolaa fi seenaa saba Oromoo balleessuuf shirri mootummaan Wayyaanee hin yaalle hin jiru.Ilmaan Oromoo garuu aadaa fi seenaa isaa guddisuu irratti guyyaa tokko itti aaragalfatee hin beeku.Yuunivarsiitii Haramaayaa keessatti sabboontotni ilmaan Oromoo Fiilmii Afaan oromoo HINSEENEE jedhamu qondaalotiin Wayyaanee akka hin ilaalamne dhorkus dirqiin galchuun erga Galma yuunivarsiitii keessatti ilaalanii booda walleewwan warraaqsaan diina mataa cabsan.Fiilmiin kun wayita ilaalamutti waraanni federaalaa fi waardiyaan yuunivarsiitii keessa bittinnaaus sabboontotni barattoota Oromoo waalleewwan Korma Guduruu..Oromoon Leencuma durum,Tokkummaa..fi kanneen kana fakkaatan gamtaan sirbuun diina dhiphisanii dhaamsas walitti dhaammatanii jiran.
Haaluma wal fakkaatuun gochaan diinummaa Wayyaanee barattoota Oromoo irraa kan hin dhaabbannes Yuunivarsiitii Amboo keessaa Barataaa Electrical Engineering waggaa 2ffaa kan tahe Barataa Gaaddisaa Dirribaa ati Qeerroo ijaartee diddaaf qindeessaa jirta maqaa jedhuun tikni mootummaa wayyaanee mana hidhaatti ukkaamsee jira.Roorroon hammaatus aadaa fi afaan keenya,Seenaa fi duudhaa keenya guddisaa fi beeksisaa bilisummaa hanga gonfannu diddaa irraa hin dhaabbannu jechuun Qeerroon gad jabeessee dhaammata.
Ayyaana Hulluuqoo 2012: Baga Milkooftan!!
Aside
(Qeerroo, Finfinnee, 27 Sadaasa 2012) Qeerroon Oromoo biyya hamba aisaanii irraa godaanfaman, biyya itti baqatan keessatti aadaa fi eenyummaa Oromoo tiksuutti jiran. Ayyaana Hulluuqoo 2012 Nairobi, Kenya keessatti gidduu kana kabajame irratti ilamaan Oromoo gaaddisa Oromummaa jalatti hojii boonsa adalaganii jiru.
WBO faarsuu, qabsoo Oromoo leellisuu fi Qeerroo jajjabeessuu bira darbanii fedhiin Oromoo fi alagaa ifatti adda kana bahe ta’uu illee mul’isanii jiru.
Qeerroon Bilisummaas, “Baga hoofkaltan! Barri ittaanu kan waliin biyya keenya keessatti kabajannu nuuf haa ta’u!” jedha.
Qeerroon Yuniversitii Wallaggaa Ibsa Ejjennoo Baafatan.
Aside
Sadaasaa 24,2012 miseensota Qeerroo kan ta’an Sabboontoni Barattoota Oromoo Yuunvarsiitii Wallaaggaa maadhee garaagaraa jalattii ijaaramanii Jiran,Walittii dhufuun dhimmoota haala yeroo qabsoon Oromoo irraa jiru irraatti erga marii’atanii booda Ibsaa ejjennoo qabxii torba dabarsatan,
Ibsa Ejjeennoo Baratootaa Oromoo Yuunvarsiitii Wallaaggaa:
1. Falmaa bilisummaa yeroo irraa gara yeroottii dhaabni keenyaa ABO haalleen mara irra aanee Ummataa Oromoo bilisomsuuf qabsoo inni taasisu, cinaa dhaabbaannee wareegama bilisummaan nu gaafatu baasuu fi haga bilisummaan ummataa keenyaa mirkana’uutti falmaa bilisummaa, FDG cimsuuf waadaa keenya ni haaromsina.
2. Sochii dargaggoota biyyoolessaa bilisummaaf dimookiraasii Qeerroo Bilisummaan gaggeeffaamaa jiru, fi warraaqsaa bilisummaa Ummataa keenyaaf adeemsifamaa jiruu keessaatti ga’ee keenya bahuuf tokkummaa dhaan kutaannoo fi murannoodhaan ni kaana.
3. Ummaanni Oromoo cuftii dhaabaa jalee Wayyaanee, kan qabeenya keenyaa dabarsitee gurgurtuu, kan mirga keenya sarbisistee kennituu, kan Oromoon barabaraan garbummaa marmartuu keessaa akka hin baanee gochaa jirtuu OPDO duukaa akka hin hiriirree fi buusiiwwaan adda adda fi kanfaltii gibra illee akka itti hin kanfallee wamicha keenyaa dabarsina, OPDO’n kanaan boodaa maqaa ummataa Oromootiin daldaluu dhaabuu qabdi, Ilmaan Oromoo utuu beekanis ta’ee utuu hin beekiin OPDO keessaatti hiriirtanii jirtaan bu’aa OPDOn ummataa keenyaaf fidaa jirtuu tokkoo illee waan hin jirreef gara qabsoo saba keessanitti akka deebitan waamicha keenyaa isinif dabarsina,
4, Gaaffii mirgaa hiree murteeffaannaa Ummataa keenyaa bakka hundattii cimsinee itti fufna,
5, ABO’n gaachana Ummataa Oromooti!, Dhaaba keenyaa waliin hiriiruun, tokkummaa ummaata Oromoo ni tiksina, gaaffiin mirga hiree murteeffaannaa ummataa oromoo hangaa deebii argatuu fi Oromiyaan hanga bilisomtuttii qabsoo falmaa bilisummaa egalamee jiru jabeesinee itti fufna,
6, Tarkaanfii yeroo garaagarattii WBO’n Oromiyaa golee garaagaraa keessaatti yeroo garagaraatti fudhatuu, ni dinqisifanna, itti boonnaa, nutis waan dandeenyuu maraan WBOtti ni dirmanna, wareegamaa qaqqaalii ilmaan Oromoo kanfalaa jiranittii milkii gochuuf FDG jabeessuun itti fufna.
7.Ilmaan Oromoo sababa Oromummaa isaaniif mana hidha wayyaanee biyyaattii garaagaraa keesattii hiraarfamaa jiran ni jajjabeesina, ilmaan Oromoo kuniin akka hiikamaaniif gaaffii wal irraa hin citnee kaasuun FDG jabeessinee itti fufuun dirqamaa keenyaa ni baanaa jechuun Ibsaa ejjeennoo dabarfachuun walga’ii marii keenyaa milkiin xumuratne!.
Injifannoon Ummataa Oromoof!.
Sadaasaa 24/2012 Barattoota Oromoo Yuunvasiitii Wallaaggaa
Neqemtee.


c: text/html

text:
2 thoughts on “SBO Caamsaa 20,2015. Oduu, Filannoo wayyaanee irratti Ibsa ABO, Beeksisoota SBO fi Gaaffii fi deebii Inispecter Abdallaa Qaasim kutaa lammataa fi SBO Sagantaa Afaan Amaaraa”
-
Pingback: Oromian Voices: Culture, Current Affairs, News, Views & Analysis | The Oromian Economist
-
WOB Abdii Bilisumaa kabajaaf jaalaalii oromo siif qabu siif haa tahu .
Jajabinaa keef ilmaan oromo ta dhalatee lafaa jirtuuf ta amma booda dhalatulee waan WOB jalqabee fixaan akka getuu gotumaa ilmaan oromo harka duwaa dida afoo dhabataa jirtuu irra mirkanefachuu ni dabda’ama garuu
Gotoni baratotaa oromo ka dini fixaa jiru Goticha oromo ka woggootaa heduuf Osoo dinaaf harka hin keninee diree irrati beelaaf aduudhaan gubataa jiru WOB waan ofii dudubatii bekaniif dhigaa baratoota oromo namni jafaluu danda’uu WOB fi Umataa Oromo Guutuu qofa akka tahe bekamaadha.
Injifaanoo Ka Uumataa Oromooti

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Artiist Haacaaluu Hundeessaa badhaasa ‘Grammy’ irratti ogeeyyii lubbuun darban waliin yaadatame
Finfinnee, Bitootessa 7, 2013 (FBC) – Artiist Haacaaluu Hundeessaa ogeeyyii indaastirii muuziqaa keessatti maqaa guddaa qabanii fi bara Faranjootaa 2020 lubbuun darban dhaabbatichi yaadate keessaa tokko ta’e.
Badhaasa Grammy bara Faranjoota 2021 irratti Artiist Haacaaluu Hundeessaa ogeeyyii indaastirii muuziqaa keessatti maqaa guddaa qabanii fi bara Faranjootaa 2020 lubbuun darban dhaabbatichi yaadate keessaa tokko ta’eera.
Artiist Haacaaluu Hundeessaa tarree ogeeyyii muuziqaa addunyaa beekamoo ta’an kan bara Faranjoota 2020 keessaa addunyaan lubbuun dhabde keessaa tokko ta’uun badhaasa Grammy bara Faranjoota 2021 Dilbata Ameerikaatti gaggeefamerratti yaadatame. Dhaabbati akkaadamii waraabbii Grammy, Viidiyoo maqaa ogeeyyii bara Faranjootaa 2020 lubbuun darbanii tarreesse, ”hawaasa muuziqaa bara Faranjootaa 2020 keessa dhabne haa yaadannu kabajas haa kenninuuf” jedhe.
Dhaabbatichi ogeeyyii tokkoon tokkoon isaanii oogummaa isaaniin waan hawaasa muuziqaa addunyaaf gumaachaniif kabaja kennas jedheera. Badhaasa Giraamii bara Faranjootaa 2021 Dilbata darbe gaggeeffame kana irratti Biyoonseen ammas mo’achuudhaan si’a 28 argachuusheetiin seenaa haaraa galmeessiteetti. Weellistuun beekamtuu kun amma seenaa Giraamii kana keessatti dubartii hunda caalaa badhaafamte taateetti.
Teeyilar Iswiift akkasuma badhaasa hojii artii guddaa kanarratti si’a sadii albamii waggaa mo’achuudhaan dubartii biroo seenaa dalagde taateetti. Barnaa Booy Albam Muuziqaa Filatamaa Addunyaa yoo mo’atu, Wiizkiid immoo viidiyoo muuziqaa filatamaa Biyoonsee waliin hojjeteen mo’ate.
Intalli Biyoonsee Biluu jedhamtus badhaasa kana mo’atteetti.
Fuula Feesbuukii keenyan dabalata odeeffannoo waqtaawaa argachuuf;
Yeroo maraa nu waliin waan taataniif isin galateeffanna.
Dhaabaa Caalaa – Dubbiin Tun – New Ethiopian Oromo music 2021(Official Video)
ኮረኔል አብይ አህመድ በዓለም ላይ በታሪክ የመጀመርያው መሪ 1ቢሊዮን ዶላር ሰጥቶ አገሩን በ ባዕድ ወራሪ ያስወረረ እና ያዋረደ አረመኔ መሪ ….
Related


text:
Qabsoon jaarmiyaan geggeeffamu haga galiisaa ga’utti itti fufa. [SQ Adoolessa 2/2021]
Roorroo Oromoo irratti raawwatuufi weerarri Oromiyaatti dhufee gidiraan hammaachuun akka humni qabsoo farra gabrummaa geggeessu dhalatu taasiseera. Addi Bilisummaa Oromoo roorroo kana keessaa dhalatee hacuuccaa sirna abbaa irree taasisuuf qabsootti seenee waggoota gara 50 ta’aniif qabsoo hadhooftuu geggeesseera.
Biyya humni tokko gabroomsaa ta’ee sabni kaan gabra ta’ee jiraatu keessatti, biyya haqaafi wal qixxummaan hin jirre Itoophiyaa keessatti dimokiraasiin dhalatee wal qixxummaan akka jiraatuuf KFnis bu’uureffamee qabsoo geggeessaa jira.
ABO fi KFOn paartilee hacuuccaa alagaa balaaleffatan kan Oromoon biyya isaarratti akka abbaa ta’uufi saboota kaan waliin walqixummaan akka jiraatuuf qabsoo geggeessanidha.
Amma yeroo ulfaataa kana keessatti ABO fi KFOn wal utubuudhaan hariiroo gaarii uummatanii waan uummata Oromoofi lammiilee Oromiyaaf hin taane dura dhaabbachaa jiru. Kaayyoo isaanii galmaan ga’anii akka uummanni hiree isaa ofiin murteeffatu gochuudhaaf falmaarra jiru.
Har’a uummanni Oromoo akka sabaatti paartilee kana lamaan qaba. Lammiilee Oromiyaafillee wabiidha. Tokkummaafi wal hubannaan isaan gidduu jiru uummata Oromoo abdii guddaadha.
Paartileen kun tokkummaan dhaabbatanii filannoo kijibaa PPn geggeessite keessaa qooda fudhachuu dhiisanii fala siyaasaa wal fakkaataa kaa’aniiru. Fala kaa’an kana milkeessuufis hojiitti jiru.
Uummanni Oromoo alaafi keessa jiru gaaffii tokkummaa yeroo dheeraaf kaasaa tureera. Paartileen kun harka lafa jalaan waliin hojjechaa turanii ammas ifatti tokko ta’uu isaanii ibsaniiru.
Amma uummanni keenya bakka jirurraa paartilee kana dhaggeeffatee hojii siyaasaa isaan hojjetan tumsuufi jala hiriiruun fala filannoo hin qabnedha. Qabsoon Bilisummaa Oromoo galiin ga’uudhaaf fiixeerra ga’eera. Qabsoo kana xumura itti gochuudhaaf jaarmiyaa qabsicha geggeessu jala deemuun barbaachisaa qofa utuu hin taane dirqamadha.
Uummanni paartilee kana dhaga’ee qajeelfamootaafi dirqama isaan kennan hordofuun barbaachisaadha.
Kanuma waliin, humna Qabsoo Bilisummaa Oromoo kana galmaan ga’uuf hojjetu jabeeffatanii egeree Oromiyaaf utubaa tolchuun dirqama.
Dhaamsi keenya maayii, aktiivistoonni, jaarmiyaaleen ogummaafi kan hawaasaa, jaarmiyaaleen amantii, kaayyoo Qabsoo Bilisummaa Oromoo galmaan ga’uuf falli jiru jaarmiyaa siyaasaa jalatti hiriiruun tumsa gochuun murteessaadha.
Qabsoon jabaatee abbaan irree gaafa kufu mootummaa uummataa kan ijaaru jaarmiyaa siyaasaa mootummaa ta’uuf qophii kan qabudha. Oromoon isa kana ni qaba. Sana jabeeffachuudha.
America’s interventionist “superpower” foreign policy has harmed the US more than any other country over the years. This world is not easy to dictate, to make, and remake. Ethiopia is no exception. Delusional dictations from DC will only make things worse as African problems call for African solutions. If the US wants to change the world for the better, it should start making a genuine effort to address racial inequality. After all, charity starts at home.
Abebe Gellaw: hummmmmmm! Mira quien habla! ( Look who’s talking)!! Related


text:
Kan Ajjeesuufi kan Hidhu Mootummaa Kan Gaafatamu ABO (inbox)
By Simbirtuu Barii, Gola Oromiyaa irraa
=================
Yeroo ilma ajjeesanii haadha irra teesissan WBOn eessa jiraa?
Gaaffii kallatti hin qabne, gaaffii gowwaa.
Deebii: Eenyu kan ajjeesaafi hidha turee? Kan ilma ajjeesee haadha irra teessisee Mootummaa ADUI mitii? Harrawoo eenyu kan bulchaa jiruu? Mootummaa ADUI mitii? Eeyyee garaagarumman jiru gadaatu TPLF irraa gara OPDO tti darbe. Hanga waloon kun hin digamnetti waanti jijjirame hin jiru. Kanaaf, gaafatamuu kan qabu mootummaa kana. Ajjeessanii irraa nama naqabutu dhibeen seera duratti fudhatama hin qabu. Akka seeraatti gaaffiin ka’uun irra ture warri gochaa kana raawwatees raawwachisees seeratti nuuf haa dhiyaatanii ture. Kan dandeessu dhaanii jennaan gowwaan galee nitii dhaanee jedhan.
- ODP yeroo ammaa miseensota ishee waltajjii OMN tti fayyadamtee ABO/WBO irratti duulaa jirti. Bor ammoo Jawaar Mohaammadii fi OMN irratti ta’a. Garuu JM kana akkamitti hubachuu dadhabee?
- Kan Kamaal Galchuu faarsa; kan Oromoo diigeefi lixatti duula sanyii duguuggaa raawwata jiru.
- Kan ABO ganamaa fidaa jedhee iyyaa. Mee eessa haa dhufan ABOn ganamaa sun? Gariin qabsoo keessatti wareegamanii jiru, gariin jaarmiyaa siyaasa mata isaanii itti amanan dhaabbatanii jiru. Keessan dhiisaa koottaa nu hiriraadhaa? Qabsaa’an ni darba qabsoon itti fufa. Kan jiru haa cimsannu irratti duuluu dhiisnee. Taa’anii kaa’anii ol ka’anii fuudhu dadhabuu nu haa oolchu.
- “Ob Daawwid yeroo ammaa sirrii hojjetaa hin jiru” Jawaar Mohammed. Haadhan caala jette intallii. – Mee badii qabsa’aa gameeyyii kanaa tokko tokkoon tarreessi naa jedhaanii. Danda’amaa? Kaayyoo isaa ganamaatti waanna cicheefii? Oromoon ammayyuu hin bilisoomne wanna jedheefii? Yoo tahe ifa godhi. Harras Oromoon ajjeefamaa jira. Saaniyyuu xiyyaaran. Him! kana xaaliyaaniinuu saba Oromoo irratti gama dhiyaan hin raawwanne. Oromoon harras hidhamaa jira. Qee’ee abbaa isaa irraa buqqa’aafi godaanaa jira. Uummati
- Harargee, Boranaa, Gujii, Wallaggaa, Finfinneefi naannoo ishee dhugaa haa bahu kana.
– Gaaffiin afaaniifi abbaa biyyummaa Oromoo deebi’ee jiraa?
– Alaabaan Oromoo kabajamaa jiraa?
Miti, ooggantooti ODP farda ormaa yaabbatanii gulufaa jiru. Okoleenis eelman kiyya qiraacii hin darbu jette adurreen.”


text:
Prezidaantiin Iraan Hassan Rouhani biyyi isaanii Amerikaa waliin marii gam lameenii gidduu kan hin gaggeesine ta’u beeksiisan.
Paarlaamaa isaanii duratti kan dubbatan Rohaaniin akka jedhanti mariin kan gaggeeffamuu danda’uu yoo Amerikaan uggura Iraan irra keesse mara yoo kafte jedhan. Kana malees mariin gaggeeffamu biyyoota bara 2015 keessa walii galtee Nukleeraa yeroo tolfame mallatteessan martii argamuu qaba jedhan Rohaaniin.
Prezidaantiin Amerikaa walii galtee sana keessaa kan ba’an bara dabree yoo ta’u qabxilee walii galtee sana keessa jiran eeha qeeqanii booda. Biyyonni walii galtee kana mallatteessan Briteen Chaayinaa Faransaayii Raashiyaa Jarmanii fi Gamtaa Awuroopaa turan.
Traamp torban dabree gita isaanii kan Iraan waliin wal arguuf balballi banaa ta’u fi marii gaggeessuuf carraa gaariin jira jedhanii turan.


text:
Namoonni baayyeen dhukkubi garaachaa akka isaan rakkisu dubbatu. Qoma na guba, yeroon waa nyaadhu na rakkisa kaan immoo yoon waa hin nyaatiin ture natti hammaata jedhu.
Dr. Dhufeeraa Mokonnen Finfinnee irraa akka ibsanitti, qorannaan saayinsii akka agarsisuutti ittiin ka’umsi dhukkuba garaachaa baakteriyaa eech-paayloorii jedhamutu fi dawaa dhibee adda addaaf fudhataman keessa hanga tokko ta’uu ibsan.
Nyaati dhukkuba kana namatti kaasan jiraatan iyyuu sadarkaa hamaa irraan hin geesisan, jedhu. Dhugaatii Alkolii fi Tamboo xuxuun dhukkuba kana irraa fayyuu dadhabuuf sababaa biraa ti, jedhu Dr. Dhufeeraan.
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun dhaggefadhu


text:
Jaarmayoonni Oromoo Lama Biyyatti Deebi’uuf Ka Jiran Ta’u Beeksiisan. Warri Biyya Seene Moo Maal Jedhu?
WAASHINGITAN, DIISII — (voaafaanoromoo)——Jaarmayaan ABO takkomee fi Addi Tokkummaa Walabummaa Oromiyaa(ADWO) dhiyeenyatti biyyatti galuuf ka jiran ta’u beeksiisan. Mummichi ministeera Itiyoophiyaa Dr. Abiyyi Ahamd Ugaandaa daw’atanii yeroo turanti hogganaan ADWO birgeedar Jeneraal Kamaal Galchuu waliin dubbachuu isaanii fi guyyoota dhufa kana keessa jilli tokko Finfinnee akka seenuuf jiru ibsamee jira.
Jaarmayaan ABO tokkomee gama isaan karaa kallattii hin taaneen mootummaa waliin dubbataa akka jiruu fi qabsoo gaggeeffamuu biyya keessatti saba ofii giddutti deebisuuf murteessuu isaa beeksiise.Garu biyya ofiitti galuuf bellama kan hin barbaachifne ta’uus guyyichi kan sabaa himaan labsamuuf jiru ta’u hubachiise.
Gama kaaniin Kan dhiyeenya kana biyyatti deebi’ee Adda Dimokraatawaa Oromoo(ADO) jijjiramanii argan isa eegeen ol ta’u ibsee jira. Carraa argamee Kanaan hojjachuuf jaarmayoon Oromoo wal danquu dhisanii walii wajjiin hojjachuu qabu jedhee jira.Knaafis irbuu walii seenuun barbaachisaa akka ta’e beeksisee jira.
Gabaasa Guutuu Caqasaa


text:
Looltuun Koriyaa kaabaa ka biraan tokkoo fi kanneen Qurxummii adamsan lama mootummaa Koriyaa Kibbaatti harka kennatanii jiru.
Kunis addunyaan hogganaa Koriyaa kaabaa irra uggurri ka’ee uummata irratti rakkoo dinagdee dhaqqabsisuu isaaf mallattoo tokko ta’u mala jedhama.
Dhaabati Oduu koriyaa kibbaa akka jedhutti looltuu gama kibbaatti ce’e kana barbaacha humnootiin koriyaa kaabaa faana yeroo bu’an Waardiyyonni Koriyaa kibbaa yeroo 20 akeekkachisaaf dhukaasan.
Looltuun koriyaa kaabaa kun kamiisa har’a ganama Koriyaa kibbaa seenuu isaa dubbi himaan qondaala waraanaa kan koriyaa kibbaa mirkaneessanii jiru.
Garu looltuu harka kennate kana irratti dhukaasii tokko akka hin dhukaafamiin ibsanii angawoonni dhimmi kun ilaaluu maaliif harka akka kennatee qorachuun tartiiba ittiin dahannaa argatu murteessuuf jiru.


text:
Maqaa Maastar Pilaanii Finfinnee jedhuun, Uummata Oromoo Qe’ee isaa irraa Buqqisuu fi
Oromiyaa xiqqeesuuf Wayyaaneen Tattaafattu Qabsoo Keenyaan irra aanna UummaniOromoo aadaa, safuu fi sirna bulchiinsa mataa isaa qaba. Akkaataa ittiin qabeenyaa fi horoo isaa masakus sirna mataa ofii ni qaba. Oromoon, aadaa isaa keessatti,hoodaa fi safeeffanaa mataa isaa tumatee qaba. Akkaataa ittiin qabeenya horatu, qabeenya dhuunfaa, qabeenya waloo, qabeenya huumaa fi huumamaa ittiin tiksuu fi guddifatu qaba. Aadaan boonsaan kun garuu bara sirni nafxanyaa Minilikiin durfamee Oromiyaa uf-jalatti galchee asii cabeera.
Oromoon dachee fi humama, sirna jireenya isaa wajjin wal-qabsiisee ilaala. Qe’een ilmaan Oromoo, kan handhuurri abaabilee fi akaakileen isaa keessatti awwaalamee dha. qe’ee fi dachee abaabilee fi akaakelee isaa irraa dhaale, akka tifkatuu dhaalfatu imaanaatu irra jira. Kanaaf jecha,Oromoon lafa isaa akka miha bittaa fi gurgurtaatti hin ilaalu. Jiruu fi jireenya abaabilee akkasumas egeree ilmaan isaa wajjin kan wal-qabatee dha. Aadaa Oromoo keessatti lafti maallaqaan hin geeddaramu. Maqaa guddina misoomaa fi
dinagdee jedhuun lafa Oromiyaa gabaa shaqaxaatti dhiheessanii madda daldalaa gochuun, aadaa fi safuu Oromoo hundeen balleessuu dha.
Sirni Wayyaanee, handhuura Oromiyaa kan taate Finfinnee,guutudhumaatti dhaaluudhaan, aadaa fi safuu Oromoo cabsuudhaan, madda galii taasifateetti. Ilmaan Oromoo bara bittaa fi duguuggii sanyii Miniliki,Hayilasilaasee fi dargii irraa hafan, bara bittaa Wayyaanee kana, maqaa misoomaa jedhuun badduu baasaa jiru. Waggaa 25 kana keessatti, Wayyaaneen guutummaatti qabeenya Oromiyaa saamuudhaan kan aangoo isaa jabeeffate yoo ta’u, kan Finfinnee ammoo bifa addaa ta’een, seera itti baasuudhaan abbummaa Oromoo haalee jira. Guutummaatti, ilmaan Oromoo naannoo Finfinnee jiraatan, qabeenya isaanii irraa buqqifamanii, kan du’aa fi hidhaa irraa hafan, godaanaa irratti darbatamanii jiru.
Kan hafan ammoo buqqisuuf karoora Maastar Plaanii Finfinnee jedhuun karoora itti baasanii hojiirra oolchuuf carraaqaa jiru. Yeroo dhihoo asii, garuu ilmaan Oromoo qaroo fi gootota ta’an, dachee isaanii kan taate Finfinnee irratti akkuma abbootii isaanii wareegama barbaachisu kaffalanii jiru, fuuldurattis wareega oromiyaan isaan gaafachaa jirtu kaffalanii dachee isaanii kabajjichuuf qophii ta’uu isaanii ibsanii jiru.
Dargaggoon dhalootni qubee, shiraa fi gochaa Wayyaaneen uummata oromoo irratti raawwataa jirtu hubachuun, yeroo kamiyyuu caala haarsaa isa irraa eegamu baasuudhaan, biyya abbaa isaa ittisuuf murteeffateera. Uummatni Oromoo, biyya abbaa isaaf falmuuf waldhaansoo gaggeessaa jiruuf, jaarmoleewwan Oromoo bilisummaa fi mirga abbaa biyyummaa Oromiyaaf dhaabbatne, kutannoon uummata Oromoo wajjin dhaabbachuun gahee qabsoon gafatu bahuuf qophii dha.
Uummatni Oromoon durii kaasee, kunuunsa huumamaaf godhu irraa kan madde, bosonni Oromiyaa waggoota eedduun kunuunfamaa turan, sirna wayyaanee ilmaan oromiyaa beelessuu fi hiyyoomsee harka kennisiisuu barbaaduun, gar-tokkeen gubamee, kaan ammoo abbootii qabeenyaa Wayyaaneef kennamee yeroo ammaa ilman oromoo miliyoonan shallagaman beelaaf saaxilamanii, qabeenyaa horatan dhabanii jiru. Faallaa kanaa garuu, kana dura kan hongee fi beela hin beekne, yeroo ammaa uummanni Oromoo beelahaa jira. Mootummaan Wayyaanee, Oromiyaa hiyyoomsuun naannoo ofii keessaa dhalatan dhaloota dhufuuuf dureettii taasisanii jiru. Ilmaan oromiyaa shira Wayyaaneen waggaa 25 Oromiyaa irratti raawwatte falmaa taasisaa jirrutti , akka daran jabeessinee tokkummaan dhaabbanu nutaasisa.
Kanaaf jecha, dhaloota bilisummaa fi abbaa biyyummaa Oromiyaaf falmaatti jiru cinaa dhaabbachuudhaan akka jaarmiyaa siyaasaa Oromiyaatti gahee nurraa eegamu bahuuuf qophoofneerra. Oromoon huuma isaatiin, guddinaa fi misooma mormee ykn gufuu itti ta’ee hin beeku. Empaayera Itiyoophiyaa, amma jirtu kan jiraachisaa turee fi jiru, qabeenyaa Oromoyaa ti. Oromoon Itiyoophiyaa jiraachisaa jirra malee itti jiraachaa hin jiru. Qabeenyi Oromiyaa horma misoomsaa jira malee misoomaa hin jiru. Kanaaf jecha, maqaa misoomaatiin Wayyaaneen Oromiyaa hiyyoomsaa jira. Haalli kun hundeen jijjiramuun dirqama.
Qabsoon ilmaan Oromoo bilisummaa fi abbaa biyyummaa isaaniif itti jiran dhaloota qubeen hoogganamee galii isaa akka gahu shakkiin tokko hin jiru. Jaarmiyaleen siyaasaa Oromoo, qaanii amma nurra jiru injifannoon keessa darbuuf tokkummaan dhaabbachuu qabna. Qabsoon dhaloota harawaatti eebbifamee kennamuu qaba. Kana gochuuf, tokkummaan ilmaan Oromoo gaafachaa jiran alduree tokko malee otoo yeroo hin fudhatiin dhugoomsuun dirqama nurra jiruu dha. Finfinnee handhuura Oromiyaa haarsaa inni gaafatu baasuudhaan tifkachuu qabna. Kana gochuuf qabsoo roga hundaa gaggeessuun murteessaa dha. Karoora Wayyaaneen Oromiyaa bakka lamatti cabsuuf baaftee jirtu, ilmaan Oromiyaa bakka jirruu kaanee falmachuu qabna. Kanaaf ilmaan Oromoo biyya keessa, biyya alaa jirtan, akkasuma ilaalcha siyaasaa gara garaa qabdanii fi naannoo fi amantaan otoo wal hin qoonne,tokkummaan dhaabbannee Oromiyaaf falmachuuf akka kaanu waamicha qabsoo dhiheessina. Qoodaa fi gahee nurraa eegamu bahuuf adda duree taanee Oromiyaa falmachuuf carraadhuma kanatti gargaaramnee
ilmaan Oromiyaa fi qabsa’ota Oromoof dhaammanna.
Tokkummaan humna !
Injifannoon uummata Oromoof !
Adda Bilisummaa Oromoo, ABO
Ijaarsa Bilisummaa Saba Oromoo, IBSO
Onkoloolessa 2015


text:
[SQ, bitootessa 26,2018] Barsiisaa Qanaasaa Barnoota hawwaasaa Mana lbarumsaa sadarkaa 1ffaa sibuu Sireetti barsiisaa turan. Hayyuu qaroon hawwaasaa kun, Badii tokko malee bara 2008 magaalaa Godina Wallagga Bahaa aanaa Sibuu siree jalatti argamtu keessaa butamanii ukkaanfamuun waggoottan hanga kana reebichaaf dararaa Maakalaawwitti irra gahaa tureen Miillisaanii bitaan laanshaahuun dararaa hadhooftuu sa’atii kana mana hidhaa Qilinxoo keessatti argaa jiru.
Reebicha maakalaawwiin kan laanshaahuun miilaa mudateen, baatamanii mana fincaanii dhaqaa kan jitaniif haallisaanii ammaammoo yaalaas dhabuun gara lubbuun darbuu laata jedhamutti yaaddessaa dhufeera.
Qaroo hawwaasaa kana hanga ammaa qaamni gaafatu kan hinjirreef, namni isaaniin deggarullee kan hinjirre yoo ta’u,haqa uummata Oromoo dubbachuu qofaaf yakkoonni jallataan akkanaa kan irratti raawwataman sa’atii ammaa kanatti yaalaa akka barbaadan waayilloonni isaan faana hiraarfamaa jiran dhaammataniiru.
Haaluma kanaan uummanni Oromoo obbo Qanaasaa Raggaasaa gargaaruuf bakka jirtan maraa akka tattaaffii gootanii lubbuu qaroo kanaa baraartan jechuun dhaammataniiru.
Fayyaa utuu qabuu, hojjetee buluus utuu danda’uu haqa uummataaf dararamuun hedduu nama gaddisiisa
Ergamtoota wayyaanee maqaa kumaandi postiitiin uummata iraarsuuf gara G/W/Bahaa aanaa giddaa ayyaanaa deeman uummanni fudhatama dhowwachuun dhaga’ame.
[SQ, bitootessa 26,2018] Humni kumaan poostii aanicha buufatee aanicha dabalatee kanneen akka Limmuu Haroo Eebantuu Kiiramu qawween bulchuuf buufate bakki buufatasaa sirrii miti waraanni magaalaa keessa buufachuu hin danda’u kanaaf gara baadiyyaatti hiiqanii haa qubatan jechuun dhoksaadhaan bulchiinsa magaalaa erga beeksisanii booda akkas jechuun ergaasaanii ddhaammatan.
Humni kun durumaanuu nun barbaachisu garuu mootummaan abbaa irree erga qawweetiin nudirqisiisii nutti erge magaalaa keessa uummata walii jiraachuu hin jedhan.itti fufuunis jarri poolisii kora bittinneessaa oromiyaa waliin mooraa tokko keessa galuun isaanii daran nu harsee jechuun jibba wayyaaneerraa qaban ibsan.
Kanatti ansuunis kallattii uummanni keenya jedheen yeroo gababaatti dafanii mooraa poolisii Oromiyaa kana lakkisanii gara qarqaraatti ba’u baanneen nuti uummanni aanaa Giddaa mormii keenya dhageessisuuf qeerroo waliin qophii xummurreerra jechuun yaada isaanii ibsatan


text:
Ripaablikii Demokraatawaa Kongoo keessatti dhukkubii Ibolaa lubbuu nama 19 galaafachuu jaarmayaan fayyaa addunyaa gabaasee jira.
Kutaa biyyatti Kaaba dhiyaa keessatti namnii 39 Ibolaana qabamuu jaarmayaam kun har’a beeksiise.Kanneen keessaa 3 hojjattoota tajaajiila eegumsa fayyaa ti.
Ministriin eegumsa fayyaa Kongoo dhukkubsattonni eessa akka jiran faana dhahuun tallaalii Ibolaa kan yaaliif jecha hojii irra jiru kennaafii jiru.
Jaarmayaan fayyaa adunyaa akka jedhutti talaaliin kun biyya Awuroopaa , Amerikaa, fi Afrikaa keessatti uummanni kuma hedduun fedhii isaaniin fudhatanii jiru.
Kanaaf dhala namaa irratti balaa inni fiduu akka hin jirre baramee jira.
Dhukkubii Iboolaa nama ykn beeleedaa qabame waliin walitti dhufeenya yoo qabaatan akkasumas dhangala’aa qaama nama ykn beeleedaalee dhukkubsatee tuquun daddabru danda’aa.


text:
Suusiin mobaayilii dhuguma hammatadha
Qorannoo geggefameen warrii durbaa mobayilii isaanii irratti sa’aati 10 ol dabarsu, kuunis inteerneeti fayyadamuu ni dabalata, yoo xiqaatees ergaa(message) 100 ol ni erguu kan jedhuudha. Fayyadamtoota bilbila ismaartifoonii ameerikaa nama sadii kessaa osoo mobayila isaani hin xuqin daqiqaa 60 turu hin dandaahan kan jedhuudha. Kan biyya keenyaammoo maal tahuu dandaaha laata? (Nomophobia) jechuun soda mobaayila malee turu dadhabuu jedhama kanafis namota kanan midhamaniif bakka isaanitti gorfamaniif tasgefaman(rehab-center) banama jira.
Qorannoo bara 2011
Mata duree “World unplugged” jedhuun qorannoo jalqabameedha kanaanis yuniiversitii biyya addaa addaa 10 irratti kan godhameedha kunis baratoota 1000 hirmaachisee ture. Qorannoon kunis sa’aati 24 kessatti baratonnii (Mobaayila,Laptoopi,soshal midiyaa kamiyyuu) osoo hin fayyadamiin akka isaan turan kan dirqamsisuu ture. Sagantaa kana irrattiis baratonni baayyeen dhiphina sammuu,jeeqamu,boqonnaa dhabuu,qobaa taahuu kessa seenanii turan.
Dhibee dugdaafii mormaa
Dhabbatti Biritiish sikopiraktiik assooseeshiin jedhamu akka gabaaseetti galannii mobaayilii hin badin malee namni dhibee dugdaa wal qabate dhufu nuu bayyateera jedhu. Qorannoo bara 2015 dargagoota umurii 16-24 argaman dhibee ispayinaal diskiif saaxilama jiru jeedha, kunis 40% yommuu tahu amma gara 60% ni guddata jedhamee yaadama. Qorannoon kan biraa immoo gadi jedhanii ergaa barreessuun ykn (text) gochuun hanga paawundi 50 ulfaatina tahuu dugda keenya irrati dabala kuunis mucaa waggaa 7 waliin wal qixa.
Dhipachuu,namatti bitaachahuu
Soshal midiyaa irratti yommuu yeroo dabarsiinu yaada nuti maxxansinu,suuraan,vidiyoonifi kan biroon kan namotaan hin jaalatamne yoo taahan(Like,Comment,Share) kan hin godhamnee yoo tahee dhipachuufi maalif jedhani gara of-gaafachutti nama ceesisa. Yeroo gaarii maati,hiriyoota wajjiinifi namoota jaallatan dukaa miira ho’aan dabarsuu irra suuraa kahuu feesbuukii irratti maxxanfamuu bareedaa kahuuf of dhipisuu,namoota kallattiin hirmaattuu gammachuu keenyaa hin taaneef toora soshaal midiyaa irratti agarsisuuf dhipachuun isa tokko. Toora soshaal midiyaa,marsaritti irratti oduun siyaasaa,jibba,ajechaaf kanafi kana fakkaatan maxxanfaman dhipina kessa nama seensisuun hojii idilee irratti dhibbaa hanga kana hin jedhamnee qaqabsiisu. Maxxansa kanaafis deebii keennuuf arrabsoo,ilaalcha ofii barreessuun walitti bu’insa hin barbaachisnee kessa akka seennuu nu godha jechuudha.Kunis walitti bu’insa nama dhunfaa,walitti bu’insa garee fi hanga sadarkaa biyyaatti waan baayyee dhibbaa hamaa kan fiduu dandahuudha.
Irriba madalamaa hin taane
Qorannoo geggefameen 63% umurii 18-29 gidduutti argaman mobaayila,tabileeti isaanii osoo tutuqanii achumaan rafu, of bira bulchuus.Ifti halkan ismaart fooniifii,tabileeti keessaa bahuu ispirisii lamaa wajjiin wal qixxeedha,kanaafis irriba isinirraa ari’uuf baayyee salphaadha.
Dhibbaa hawasumma irrattii qabu
Yommuu bilbilootafi tabileeti keenya irratti yeroo dabarsinu qoba teenya(Isolation) jedhamuun beekama,kunis namoota wajjiin hariroo gaari akka nuti hin qabanee goodha, Barsifata kanan dura ture akka dhiisnu nu godha, nama wajjin wal bellamanii waliin dubachuu irra bilbilaan,chaatiin,sms haasahuu filachuu. Gammachuu (artificial happiness) gamachuu soba taheef dhugomu hin dandeenyeen of gamachisuu(Chaati qofaa irratti jaalallee baafachuu fi kan biro biro)
Dhibbaa hawasumma irrattii qabu itti fufee
Yaada ofii ibsachuu dadhabuu , ija jabina dhabuu, mobaayila ofii caalatti fira godhachuufi namaan marihachuu irra toora marsaritii irraa odeffannoo soquu.
Dhibbaa waligalaa
Dhibee gurraa, (headphone) fayyadamaa turuun akka deemsa keessa akka gurri keenya dandeetti dhageetti isaa midhamu goodha.Dhibee ijaa , Iji keenya sababa ifa biluu layiit iskiriin keessaa bahuun akka of dadhabu godha. Radiation) caralla elektro magineet fildii bilbiloota keessaa bahuun sammuu midhuu dandahu.


text:
Labsiin Yeroo Atattamaa Haala Itoophiyaa Keessa Jiru Fooyyeessuu Hin Danda’u April 16, 2017Posted by OromianEconomist in #OromoProtests.
Tags: #OromoProtests, Ethiopia, Oromia, Oromo, René Lefort, VoA Afaan Oromoo
trackback
Mootummaan jeequmsa ka’ee tasgabeesuu fi nagaha hawwaasaa eegsisuudha murtii kana irra gahuu dubbatus, dhaabbileen mirga dhala namaatii falmanii fi beektoonni baayyen mirga lammiilee ukkaamsuuf itti fayyadamaa jira jedhan.
Labsiin kun fooyyee fideeraa laata? Fundura biyyatiitti bu’aa buuse qabaa? Kana irratti fi walumaagalaa haala siyaasa fi diinagdee biyyattii irratti yaada hayyoonni biyya allaa oggoota dheeraa dha qorannoo geggeessaa turan kennan kunooti.
Comments»
No comments yet — be the first.


text:
Seenaa Oromoota Shaggar (Finfinne) – Kutaa I, II, III
Repost from July 27, 2018
Taammanaa Bitimaa tin, 09.12.2003
Kutaa Tokkoffaa
Seenaan Oromoo Gullallee akkuma seenaa Oromoota kaanii nama gaddisiisa, nama boochisa, haaridhaan ilkaan nama ciniinnachiisee, xiiqii garaa nama kaayee, booree baafachuuf, jechuun biyya ofii deebisanii harkatti galfachuuf nama kakkaasa. Kanaafuu, nama boochisas nama boonsisasi!
Raasaa kana (jidduu kana) namoonni keenya tokko tokko waayee dhuma kanaa irratti yaada ciccimaa fi barreeffama (material) kana irratti argatan nuu dabarsaniiti jiru. Keessumaayyuu barreeffamni karaa Dr. Makuraa Bulchaa argame gammachiisaa dha. Waraqata isaa kana otoo namoonni yeroo qaban gara afaan Oromootti hiikanii, akkuma inni jedhe karaa beektaniin warra biyyaatii ergamee hedduu gaarii dha. Har’a ijoolleen Oromoo kan miliyoonaan lakkaawamantu dheebuu barreeffatoota afaan keenyaan bayanii qabu. Amma ennaa warraaqaa jiran kana immoo kan akkanaa, kan namni oggaa warri Minilik biyya keenya gubu, nama keenya gorra’u, dachee barbadeessee loonillee gadoochuu wajjin deemee, argee barreesse kana argata! niitoo dubbisan baay’ee isaan gargaara.
Waan hundaafuu, akkuma obboleessi keenya kun jedhe, nuti “lamenting” guddifnee jirraa, mee kana dhiifnee karaa biyyaas karaa alaas warraaqnee, uummata keenya isa itti duulamaa jiru maddii ijaajjineetoo, haa sochoonu! Nuti hunduu akka kanaan duraatti qabsoo bilisummaa saba keenyaa adeemsisuu akka hin dandeenye, daran beekuu qabna. Addunyaa geeddaramte tana keessatti nutis geeddaramuu qabna. Akkuma Dr. Asaffaa Jaalataa sirriitti kaaye, “the politics of common sense”-n bilisummaa keenya gonfachuu hin dandeenyu. Dammaqiinsa sabaa, Oromummaa, kan ammaa caala gabbifnee, tokkummaa ijaarsota keenya isa bu’ureeffame (ULFO) sirriitti cimsineetoo, qabsoo sirriitti ijaaramee qindeeffame adeemsisuun dirqama. Dirqama kana tahu waan karaan biraa hin jirreefi. Hunduu akkanumatti harqoota koloneeffattootaa caccabsee of irraa ! darbate. Nutis harqoota kononeeffattoota Abas haa akkanumtti hurreessinee darbachuu qabna. Yoo akka kanaa olitti ibsame goone qofa, jara meeshaa waraanaa isa ammayyaa hidhatee nuttu duule, hammas ittuma fufee nutti duulaa jiru kana, kan of irraa faccisuu dandeenyu. Seenaan Shaggar-Finfinnee seenaa Oromoota isa marsanii jiran, keessumaayyuu seenaa Oromoo Gullallee wajjin walqabata. Oromoonni Shaggar marsanii jiran: Gullallee, Eekkaa, Galaan, Sulutaa fi Meettaa Aabbuu ti. Kana keessa Gullallee fi Eekkaan Shaggar keessas jiraatuyyu, jechuun akka biyya lammiin tokko irra jiruutti. Hammas isaan lafa irraa duguuganee fuxuun, koloneeffattoota keenyyaa hin taane, akka gurmee fi namtokkeettis Shaggar keessa ni jiraatu. Oromoon Gullallee akkamitti waraana Minilik dura akka dhaabatee, of irraa ittisee, boodas humna qawwee ibiddaatiin akka moyamee, boodas Shaggar keessaa akka itti buqqifame, kanaa gaditti gabaabinaan addeef! fama. Oromoon Shaggar-Finfinnee irraa buqqifamee hari’amuun (ethnic cleansing) kan jalqabamee har’aa mitii waggaa dhibba dura. Inni har’aa kun yoo roorriftuuwwan Abashaatii fiixan baye, isa lammaffaa taha. Ammas taanan kan jalqabame, erga warri Wayyaanee “raroo keessan xaxaddhaatii nurraa bayaa!”, warra OPDO-tiin jedhaniiyyii miti.
Oromoon keenya kan dubbiin hin galleef, “Shaggar keenya babaldhate” jedheetoo, warra Abashaa wajjin burraaqa. Ammoo inni dubbiin ganamumaan galeef, akka jagnicha Oromoo isa durii, akka Abbishee Garbaa quba ofii nyaataa jira. Akkuma Shaggar babaldhaachaa deemu qeyeen Oromoota naannoo kanaa buqqaa’aa deema. Dhuguma Londonis, Barliinis, Kaayiroonis, Waashingitan Diisiis … ganda qotee bulaa buqqiseeti babaldhate. Ammoo inni kun seeraan beekamee, namoonni buqqifamanis gaafatamanii, wanni hedduu kennameefiti.
Dabaleesoo, kan buqqa’us kan bakka is! a buqqa’ee qubatus uummatuma tokko. Keenya garuu, kan buqqa’u gan da Oromoo ti; kan dhufee achi qubatu warra Abashaa ti. Gandi Oromoo tokko oggaa buqqa’u, aadaa fi seenaa Oromootu wajjin buqqa’a. Silaa Shaggar dalgamalee, ol hin ijaaramu, manni dhoqqee Buraayyuu irraa kaasee Aqaaqii Basaqaa gayee jira. Kun immoo baatii baatiin Oromoo naannoo kanaa irratti raawwatamaa jira. Gullalleen fi Eekkaan buqqifama durattii irraa hafee, kunoo amma ijuma keenya duratti buqqifamaa jira. Kanas Oromoonni kun tole jedhanii hin fudhanne. Gara waggaa torbaatii kaasee ofi irraa faccisaati jiru. Ammoo kan isaan dhagawu, kan isanii birmatu, kan waayee kanaa illee addunyaa dhageessiseef hin jiru. Uummanni kun waldaa gandaatiin ijaaramee, yaa’ii ofii irratti murtii dabarsee, mana marii Shaggar dura dhaabatee jira. Garuu, manni marii Shaggar kunis foolisii itti duulchisee isaan buqqiseeti jira. Kuni Oromoota Naannoo Buraayyuu (Gullallee), naannoo Garjii (Eekkaa), naannoo Boolee fi Laaftoo (Gullallee! ) fa irratti raawwatamee jira. Ammallee ittima fufeetoo jira.
Kun cufti yommuu tahu, warri OPDO isaan hin gargaarre. Ilaa gandeen kun kan turan gariin hammas kan jiran “Bulchiinsa Shaggar” jala otoo hin tayin, Oromiyaa jala. Oromiyaan warra OPDO immoo, Oromiyaa uummata ofiitii dhaabattu otoo hin taane, Oromiyaa kophee koloneeffattootaa fi maxxantoota isaanii jala jirtuu ti.
Warri Amaaraa Shaggar yeroo duraa karaa mara hammaa kiilomeetira 50-tti babaldhisuuf, kan karoora baafatan jabana Darguu ti. Karaa hundaa kiilomeetira 50 jechuun: karaa Salaalee magaalaa Caancoo fi Sulultaa dabree hamma laga Dubar-itti, karaa Amboo hamma Ijeree (“Addis Alam”)-tti, karaa Walisoo hamma Tajiitti, karaa Sooddooo hamma Malkaa Qunxureetti, karaa Adaamaa hamma Bishooftuutti, karaa Abbichuu hamma Bakeetti. Kuni sagantaa isanii isa duraati malee, booda babaldhisani! i “mootummaa naannoo Addis Ababa” jedhaniitoo, Shaggar-Finfinnee& nbsp;biyya Amaaraa isa Manjee (Manz) wajjin walqabsiisuufi. Ammaa egaa, oftuultonni Amaaraa isa bara Darguu galmee keessaa baasanii Wayyaaneetti kennaa jiru. Mallasis warra Amaaraa ofitti harkisuuf, dabalees fedhii warra isaatii eeguuf, kana haaromsee itti ka’e. Mee gama biraatti otoo hin ceyin, kan kanaan dura basee tokko keessaan kanaa gaditti waa isiin dhiyeessa. Kanan ammaaf isiinii dhiyeessu, walaloota uummata Oromoo kanan naannoo Tuulamaa fi Maccaa (“Shawaa”) irraa walitti qabee, boodas san keessaa waan tokko tokko baase keessaan lamaan isaanii duwwaa isiniif dhiiyeessa. Kunis (“On Some Oromo Historical Poems; Tamene Bitima, in: PAIDEUMA 29, 1983, pp. 317-325” keessaa yoo tahu, inni Dr. Makuraa dhan dhiyaate jechuun, “No more Standing on Entotto” jedhumu kanuma keessaa fuudhame. Barreeffanni (article) kun ke! essaa fuudhame, kitaaba biraa keessatti bawuuf mana maxxansaa jiraatii, waan booda argattaniif mee xiqqoo naa obsaa.
Ammoo akkuman kanaa olitti jedhe, wanni kun yoo afaan Oromootinis baye, ijoolleen Oromoo biyya jiran waan dhimma ittiin bawuu dandayaniif, afaanota lachanuu mee kunoo: a) Inxooxxoo dhaabatanii caffee gallaaluun hafe Finfinnee loon geessanii hora obaasuun hafe. Tulluu Daalattiirratti yaa’iin Gullallee hafe.
Gafarsatti dabranii
qoraan cabsuunis hafe.
Hurufa Boobiirratti
jabbilee yaasuun hafe.
Bara jarri dhufanii loon teenyas indhumanii.
Idda Mashashaan dhufee birmadummaanis hafe.
No more standing on Intotto, to look down at the pasture below,
No more taking cattle to Finfinnee, to water at the mineral spring.
No more gathering on Tulluu Daalattii, where the Gullallee assembly used to meet.
No more going beyond Gafarsa, to chop firewood.
No more taking calves, to the meadow of Hurufa Boombii.
The year the enemy came, our cattle were consumed.
Since Mashasha came, freedom has vanished.
Walaloon sun kana yoo tahu, miiljaleewwan (footnotes) hedduu of jalaa qaba. Isaan keessayyis isaan haala ammatii nu gargaaran mee haa ilaallu. Kanas akkuma oggaa san afaan Ingiliziitiin barreeffamettan isiinii dhiyeessa. Afaan Oromootiin immoo waa isinii dabaluun kiyya hin oolle.
1) Tulluu Daalattii is a hill in Finfinnee, where later Menilek’s “Talaqu-Betamengist”(— mana mootummaa isa amma Mallas keessa jiraatu, isa Araat Kiiloo jechuu dha) was built. The hill was a place where the general assembly of Gullallee took place within the “gadaa” system. !
2) Hurufa Boombii was a meadow (the later “jan-med”) w hich the Gullallee people used as a grazing area for their cattle. Boombbii = beetle. Waan boombiin dhoqqee loonii barbaachaaf, achitti baay’attuuf, hurufa boombii jedhaniini.
3) Jarri meens those people, but in this verse it means the nafxanyaas, i.e. Menilek’s generals and soldiers who occupied the Oromo, Sidaama, Guraagee, Hadiyyaa, Walaayitaa etc. territories in the last quarter of the 19th century.
4) Dajjac Mashasha Seifu was Menilek’s general (his brother’s son). He led the first expedition against the small Oromo state (Muslem in faith) of Darraa, between Abbay (the Blue Nile) and the kingdom of Shawa in 1875, but was defeated by the Darraa army led by Hasanu Waday. Later, Darraa was defeated by another expedition. Mashasha suppressed the Gullallee uprising of 1878. Ka’iisa Gullallee kan illee boodan isinii ibisa. Goota gaggabaa kan jedha! mu Hasanuu Waday, Abbaa Kuraaraa jedhameetoo, maqaa farda isaatiin beekama. Erga warraanni Minilik isa moye, “harka koo diinatti hin kennu, farda koo diinni hin yaabbatu” jedhee farda isa ajjeesee, ofis ajjeesee, seenaa Oromoo kan gara isaatiin jiru dhiigaan ofiitiin barreessee dabre.
b) Cufaakoo cufaakoo
cufaa jalan bulaa.
Yaa leenca Gullallee
dur sumayyuu abdannee.
Tufaakoo Tufaakoo
Tufaa yaalmaa Munaa.
My barricade, my barricade
I live under your protection.
The shield of Gullallee,
the sustainer of our hope.
My barricade, my barricade,
Tufaa, the son of Munaa.
1) Tufaa Munaa was the leader of Gullallee who fo! ught against Menilek. Tufaa Munaa baay’ee b eekamaa dha. Har’ayyuu maqaan isaa kaafemee ittiin dhiichifama, ittiin geerrarama. Gafarsi bakki Shaggar bishaan boombaa irraa argatu har’as uummata keenyaan Gafarsa Tufaa Munaa jedhameeti beekama.
Kutaa Lammaffaa
Kutaa isa tokkoffaa fi isa lammaffaa keessatti waayee Oromoota naannoo Shaggar-Finfinnee turanii fi ammas jiranii isinii kaasen ture. Daangaa dira Shaggar irraa fi gariin isaan Shaggar keessas kan jiran: Gullallee, Eekkaa, Meettaa Aabbuu fi Sululta. Xiqqoo irraa hiiqanii immoo Meettaa Hoolotaa, Meettaa Roobii, Bachoo fi Galaani. Warri kun hunduu! ilmaan Oromoo Tuulamaa ti. Ilmaan Tuulamaa warri hafani immoo: Jirruu , Abbichuu, Jidda, Darraa, Jaarso, Yaayyaa, Oborraa, Muloo, Ada’a Liiban, Ada’a Waayyuu, Ada’a Bargaa, Gombichuu, Sooddo fa’i. Salaale maqaa biyyaa ti malee, maqaa gosaa miti warri jedhan jiru. Ta’us Salaale farfamticha keessa Oborraa, Yaayyaa fi Jaarso faatu jira. Oromoon “ilmaan Tuulama ti”. “ilmaan Maccaa ti” oggaa jedhu, ilmaan ilmaan Tuulamaa, ilmaan ilmaan Maccaas walitti qabeeti. Isa irraa maddan jechuu dha malee, abbaa qofaa miti.
Tuulama keessa hangafni Galaani. Tuulamni caffee Tuulma guutuu, Odaa Nabee qaba. Odaa Nabee Shaggar-Finfinnee irraa gara bahaatti kiilomeetira 40 irratti argama. Naannoo lafa eebbaa naannoo magaalaa Bishooftuu, magaalattii Duukam irraa gara fuula Bachootti xiqqoo hiiqee jira. Akka durii seera tumameen biyya hin bulchu malee, ammas abbaan bokkuu ni jira.
Uummata Oromoo isa naannoo Tuulamaa fi Maccaa kanatti warri Abashaa kan duuluu jalqaban bara akaakayyuu Minilik bara mooticha Saahila Sillaasee (1813-1847) dura. Ammoo kan meeshaa waraanaa isa ammayyaa Biyya Faranjii, Oroppaa, irraa argate isa ture. Amaarri naannoo Manjee (Manz) farda Oromoo dura dhaabachuu daddhabee lafa fardi Oromoo fi eeboon Oromoo hin qaqqabne, lafa gaara gubbaa kan hallayyaan marfamee jirutti baqatee, bara dheeraa achi ture. Biyya obbolaa isaatii Goojjam, Gondorii fi Amaaraa-Saayinti naannoo Manjee wajjin daangaa hin qabu ture. Ammas hin qabu. Jidduu naannoo Manjee fi Biyya Amaaraa isa kaanii Oromoota Darraa fi Boorana Wallootu jira.
Biyyi hallayyaa kun, Manjeen tokkummaa hin qabu ture. Booda baalabbaanni isaanii tokko tokko wal isaan taasuuf yaalani. Boodas abbaan Saahila Sillaasee tokko isaan godhee yeroo duraaf mootii ofiin jedhee Oromootti duuluu jalqabe.! Ta’us Oromoo mowuu hin dandeenye. Jabana Saahila Sillaasee imaltoonni fi misiyoononni Faranjii naannoo Manjee, Shawaa seenu jalqabani. Innis meeshaa waraanaa isaan irraa argateen Oromootti duuluu isa abbaan isaa jalqabee, daddhabe itti fufe. Ammaa egaa jarri Manjee qawwee argannaan “jagnoomanii”, Tuulamaa bira dabraniyyuu Oromoo Karrayyuu, Oromoo Arsii, uummata Guraagee, fi Oromoo Maccaa naannoo Jalduu faatti duuluu egalani. Yommuu Gondor dhaqan Oromoo Darraa fi Boorana Wallootii gabbara biyya keessa dabruu kan dur baasan, amma didani. Faranjonni Ankoobar, ganda teessoo Saahila Sillaasee irraa gara Gondor ennaa deeman, abbaa biyyaa Boorana Walloo, Adaraa Billee-tii akka horii kellaa baasanii dabraniiyyu kitaabameetoo jira.
Egaa, akka mangoddoon Oromoo himanitti Amaarri Manjee inni duratti “gooroo koranii yaa Abbichuu! Yaa Abbichuu!”, yoo jedhan wareeree qaalaatti oldacha! ‘u”, qawwee Faranjii argannaan jabaatee Oromootti duuluu itti fufe. Tahus Oromoon yoom isaanii bosoqqee tahe, akka dhagaa itti jabaate malee! Keessumaayyuu Darraa, Salaale, Abbichuu fi Galaan bara dheeraa Amaara Manjee of irraa ittisaa turani. Akka Oromoon jedhu, “ulee cabe furatu keessa seenaa”, ta’eeti malee otoo isaanis akka durii, Oromoon biraas akka durii tokkummaa ofii eeganii, jarri qawwee argatus akkana taya hin ture. Naannoo Tuulamaa fi Maccaatti keessumaa Jidda, Abbichuu, Jirruu fi Galaanitti “Galaan oggaa torba Abbichuu moye. Abbichuunimmoo oggaa kudha torba Sidaama moye” jedhama. Isaan ulee cabe, jechuun Oromoo gosa gosaan wali-hire argatanii itti duulalni, mowuullee jalqabani. Goobana Daaccee gosa ofiitiin waldhabe argatanii, dursanii Abbichuu akkasitti isaan ollachiisaa turetti duulanii humna qawweetiin qabatani.
Amma gara isa kaanefiitti, gara Shaggar-Finfinneetti haa deebinu. Dur Shagg! ar jedhamee kan beekamuuyyu, naannoo gaara Hococaa (kan Shaggar karaa lixaatiin daangessu) fi gaara Erer, gooroo Sulultaa (Inxooxxoo irraa kaasee kan hamma Marfataatti jiru) fi tulluu Furii jidduu jiru. Finfinneen immoo Shaggar keessaa naannoo xiqqoo Horri Finfinnee jiru. Naannoo amma “Filwuha”, “Masqal Addababay”, “Biherawi”, fi Istaadiyooma jedhamu. Shaggar guutuu kan ture Oromoo Gullallee ti. Ammoo Gullalleen karaa tokko tokko keessumaa karaa fuula Amboo, Koloboo (“Mannaaggashaa”) dabree gadii hiiqee, Bacho Badiittiin walqabata. Dabalees karaa fuula Walloo Oromoo Eekkaatu ture (jirasi). Laga Qabbanaa (isa embaasiin Biritaaniyaa fi Rusiyaa bira jiru) irraa jalqabee bakka har’a Amaarri “Yekka” jedhuu fi Kotobee, Garjii gara kaabaa dabree, Kaarra Halloo qaari’ee Sandaa fi Laga Daadhii-tiin ceyee hamma magaalaa Bakkeetti jira. Dabalees Gullalleetti karaa bahaa fi kibbaa kan aanu Galaani; karaa kaabaa Sululta; karaa lixaa Meettaa Aaabbuu fi Bachoo Badii ti. !
Gosni Oromoo kun cufti jechuun: Meettaan, Sululti, Eekkaan, Galaan fi Gullalleen loon isaa hora Finfinnee obaafata.Yoo xiqqaate waggaatti yeroo tokko, yookaan immoo yeroo lama, Birraa fi Harfaasaa loon isaa hora geeffata. Abbaan horaa nama yaa’iin Gullallee file, lammii Gullallee ti. Abbaan horaa akka namni dabaree isaa eeggatee obaafatu godha. Saanis, namnis walitti hin bu’u jechuu dha. Kana kan taasisu immoo seera gadaa ti.
Bishaan lafa keessaa burqu kun kan namaa fi kan sa’aa jedhameeti, bakka lamatti qoodama. Kan horiin dhugu hora. Kunis akaakuu hedduutti qoodama: caancoo, boolee, boojjii faa. Kan namni dhugu immoo amboo jedhama. Kan namni dhiqatu garuu, finfina jedhama. Jechayyaan finfinnee jedhamu isa kana irraayyi baye. Ammoo finfinneen finfina (“xabala”) namni dhiqatu callaa otoo hin taane, finfina laf a keessaa burqee ol utaalu. Isa afaan Xaaliyaanitiin fontana, afaan Ingiliziitiin fountain jedhamutti dhiyaata. Hiikkoon isaa inni guutuun: a) a fountain of hot mineral water b) a place which has several springs.
Horri fi finfinni Shaggar kan naannoo biraa caala namaa fi horiif qoricha jedhamaayyu. Finfinni kun dhiqannaan dhibeef qoricha. Dhugnaan immoo dhibee garaa keessaa baasa. Har’a illee finfina Shaggar, kan Soodaree fi kan Walisoo yoo dhiqatan akka nama dhadhaa dibateetti nama cululuqsa jedhma.
Naannoon Shaggar lafti isaa jidhaa dha. Shaggar irraa kaasee hamma Bishooftuutti gaarran dheddheeroo akka Hococa, Erer, Furii, Daalota, Cuqqaalaa faatu jira. Kana malees tulluuwwan baay’een asisi, achis faffacaynii argamu. Naannoo kun malkaawwanii fi laggeenis danuu qaba. Araddaa irreechaa baay’eetu ture. Gariin har’! as ni jiru. Shaggar “lafa horaa, lafa tolaa” jedhamaayyu. Lafa tolaa jechuun lafa gaarran isaa koranii, laggeen isa bu’anii, malkaawwan isaa dhaqanii yoo Waaqa guddicha, “gurraacha garaa gurraachaa, tokkicha maqaa dhibbaa” kadhatan namaaf dhagayama jedhama. Dabaleesoo galmoota eebbaa hedduutu naannoo kanatti argamaayyu. Kana keessa kan har’umaa jiru, galmi Haadha Abbayyii asuma gaara Hococaa jala, magaalaa Daalattii (“Alam Gana”) har’aa irraa xiqqoo siqee argama.
Erga koloneeffattoonni Abashaa biyya keenya qabatanii immoo bakka dur ayyaanni Oromoo itti kabajamu, taabota isaanitu dhaabate. Bakka ayyaana keenyaa, bakka aadaa keenyaa, bakka seera keenyaa, bakka afaan keenyaa kan isaanitu bu’e jechuu dha. Ginni bittuu Abashaa kun kan dur abbootii isaanii jalaa milqee hafetti, amma ka’aa jiru. Akka uummanni keenya jedhutti jarri “safuu Waaqaa” hin beekne kun karaa hund! aa saba keenyatti duulaa jiru.
Sagantaan isaan saba keenyaaf qaban isa har’a Shaggar-Finfinneetti aggaamame duwwaa miti. biyya teenya, Oromiyaa cicciratanii fudhatanii, kaanis cicciranii abbaa fe’aniif kennaati jiru. Magaalaawwan Oromiyaa isaan gurguddoo kan akka Jimmaa, Asallaa, Gobbaa, Adaamaa, Bishooftuu, Mattuu, Shashamannee faa akka Dirree Dhawaa teenyaa gochuufi. Kuni kan dhaabatu qabsoo saba keenyaa kan sirriitti ijaaramee, sirriittis qindaawe duwwaani.
Kutaa Sadaffaa
Barreeffanni har’aa kun isa dhumaa ti. Kanan amma isiniif dhiyeessu immoo, qabsoo diddaa uummata Oromoo isa kan Gullallee keessaa hamma tokko duwwaa dha. Uummanni Oromoo erga harqoota koloneeffattoota Abashaa jala seenee, yoo sadarkaa biyyaatti walqabachuu baatellee, kan dammaqiins! i fi humni isaa isaaf hayyaame deemseeti jira. Ammoo akkaan garri caalu hin barreeffamne. Innin har’a isinii dhiyeessu kun yoo gabaabaa ta’eyyuu, irraayyi waa baranna jedheetani.
KA’IISA OROMO GULLALLEE ISA BARA 1878
Oromoon Gullallee bara dheeraa waraanaa mootummaa Abashaa of irraa faccisaa ture. Isa xixxiqaa yoo dhiifne yeroo lama, waraana isatti duule of irraa deebisee jira. Ammoo dubbiin meeshaa waraanaa isa ammayyaa irratti kan hundaaye, waan tayeef, waraana isa sadaffaa irratti moyame.
Sana dura Goobana Daccee Minilik wajjin dhaabatee, erga Oromoo Abbichuu, Jirruu fi Galaan faa cabse, Oromoota Tuulamaa fi Maccaatti jaarsa ergee, akka Minilik dura hin! dhaabanne gochuuf yaale. Kan inni jedhus: nuti fi warri Sidaamaa bara dheeraa wallollee, wal-madeessinee jirra. Isaan amma qawwee argatanii nuti garuu, homaa of harkaa hin qabnu. Nutumtuu gosa gosaan wallolaa jirra. Kanaa mannaa koottaa nuti tokkummaa Oromoo dhaabaneeti, isaan wajjinis nagaan fi walqixxummaan jiraannaa! Ammoo durreewwan Oromoo baay’een tokkummaa Oromoo inni kaase, yoo jaalatan illee isa Amaara wajjin taana jedhu hin jaalanne. Isas amanuu hin dandeenye. Booda Oromoonni “yoo tokkummaa Oromoo feete kophaa kee koottu! Diina harkiftee nutti hin dhufini. Yoo isaan wajjin dhuftee, isaan jala nu galchuu barbaadde, nuti si dura dhaabanna.”, jedhaniini. Innis gorsa isaanii hin dhageenye; isaanis dhaamsa isaa hin fudhanne. Warri Minilik in dhufu, Oromoon immoo of irraa deebisa. Kuni waggaa baay’ee fudhate. Minilik inni Oromoo Abbichuu bara 1868 keessa qabate, Oromiyaa guutuu qabachuuf waggaa 31 irraa fudhate. Kunis inni dhumaa Oromoo Booranaa isa bara 1899 qabatame.
Waraanni Minilik inni yeroo lama Oromoo Gullalleetin moyame, isa sadaffaa irratti akkaan hidhatee itti dhufe. Gullalleen waraanaa dhufaa jiru dhageyee, yaa’ii waame. Yaa’iin kun waltajjii Shaggar bakka yaa’iin isaanii durattumaa itti tahu, Tulluu Daalattii irratti. Bakki kun iddoo booda Minilik masaraa itti ijaarratee, “masaraa guddicha” jedhen, bakka amma Mallas Zenaa jiraatu. Yaa’iin seena-qabeessi kun guyyaa guutuu walmariyachaa oolee, booda sagalee tokkoon waraarana Minilik dura dhaabachuuf murtee dabarse. Murtee yaa’ii kanaa E. Cerulli: The folk-Literature of the Galla of Southern Abssinia: Cambridge, 1922, keessatti barreeffamee jira.
Oromoon Gullallee yaa’ii kana irratti:
Koottu Dhufe
Akka ati dhuftee toltuun biyyattaa dhufu
Nagaan warrattaa dhudhu
—-
Tume seera
Muree seeera
Seerri seera Gullalleeti
Seerri seera Tuulamaati
Seerri seera abbootii Oromooti
—
Luugama fardarraan baasin
Meendhacha harkarraan baasin
—
Jedhee kutannoo cimtuudhan waraana warra Abashaa isa meeshaa Oroppaa hidhatee, warra Oroppaatinis leenjifame dura dhaabate. Boodas akka uummanni keenya jedutti “qawwee ibiddaatin” gubatee, mo’muu danadaye.Yeroon kun bara 1875 keessa.
Loltuu Minilik Oromoon Gullallee akka mana manaan hiratee, sooru abboomame. Lultuun kun mindaa hin qabuu, mindaan isaa qutee bulaa Oromoo taye. Gaangota isaatii okaa kan haamu, miila isaa kan dhiqu ijoollee fi dub! artii Oromoo ti. Dabalees daakee, tolchee kan isaan sooru dubartii Oromoo ti. Kana keessaa warra “dabaloo”n isaanii dhume illee kan itti uffisu Oromoo dha. Jarri qawwee warra Faranjii irraa maqaa kiristaanatiin kennameef malee, biyya Amaaratii wanni qabatanii dhufan hin turre.
Oromoota Gullallee humna qawweetiin jilbeeffachiisan waan amanuu hin dandeenyeef, guyyaa guyyaa qawwee gateettii ofiitti rarraafatanii oolu. Halkan halkan immoo of bira kaayaniiti rafu. Yoo allaattiin bar jettellee waan Oromoon utaalee isaan qabatu itti fakkaata. Haalli kun gara waggaa lama fudhate.
Wiirtuu Shaggar keessaa garri amma “Filwuha”, “Biherawi”, “Masqal Addababy”, Istadiyooma, Dhaaba Sangaa faa jedhamu yeroo gannaa ni dhoqqaawa. Kanaafuu, warri Gullallee ganna ganna gara naannoo baddaatti darabaa galu. Waxabajjii deemanii gara dhuma Fulba! anaa darabaa dhaa deebi’u. Darabaa jechuun immoo yeroof ganna horii ho offatanii bakka biraatti galuu dha. Mala kana har’umaa illee Oromoonni baay’een, fakkeenyaaf Oromoon Bachoo faa dhimma ittiin bayaa jiru.
Ganna oggaa abbootiin warraa kan Oromoota Gullallee darabaa dhaqan, loltuun Amaaraa dubartoota isaanii dirqisiisnii wajjin ciisu. Dubartoonnis otuma garaan isaanii gubatuu, silaawoo qawween isaan doorsisuu wajjin rafu. “Wajjin ciifnu diina, dinnu du’a” jettee dubartiin Gullallee bara durii jedhama. Kana dubartiin walitti himtee, ganda gandaan akkuma walbeektutti waliin mariyatte. Yoo abbootii warraa isaanitti himan, dhiironni haaranii Amaara qawwee boraafatee ciisuun wallolanii, galaafatamu jedhneeti sodaatani. Booda itti himnaa irratti walii galaniitoo, haarii dhan itti himani. “Abbaa warraa lama qabna moo?”, jedhanii warra dhiiraa booree garaa kaayani.
Silaa yaa’iin dhoowwamee jiraa, dhiironni gurmuu gurmuun wa! lgayanii mariyachuun qabsoo haddhooftuu gochuuf, walii galani. Dubbiin turte: nutoo meeshaa waraanaa hin qabnuu, akkamitti diina qawweetti rasaasa naqatee, nu jidduu taa’uun qabsaawuu dandeenyaa ti. Mariyatanii mala tokko irra gayani. Kunis guyyaa murame tokkotti, halkan dukkanaayee oggaa waarii jala gaye, warri manneen isaanii tulluu fi koobii bira jiru, daamotii (ibsaa) qabsiisanii gadi bawuu dha. Ennaa kana Oromoon Gullallee mana manaa gadi bayee, “uu uu qabi, dhayi! Uu uu qabi, dhayi! —“, jedhee iyyuu dha. Warri akkana godhus dukkanaa fi muka dayeeffachuu qaba. Gullalleen akkuma waliigaletti sagantaa isaa hojii irra ooleche. Yoona loltuun Amaaraa wareeree, utaalee, kaan ofumaan Oromoo se’ee, walitti dhukaasuun walgalaafate. Kaan immoo shootalaa fi bakara Gullallee isa dukkana gaachana godhatee haleelutti dirmee, kaan hallayyaatti nam’ee dhume. Loltuu xiqq! ootu kana irraa hafee, oduuf Ankoobar, Minilik bira gaye.
Minilik gara ji’a sagalii itti qopphaayee, waraana cimaa ilma obboleessa isaatiin, Dajjaach Mashashaa Seefuu-tiin durfame, Oromoo Gullalleetti, bara 1878 keessa duulchise. Oromoon Gullallees qopphaayee, akka nama tokkoo tayee dura gore. Karaa onnee Oromoon yoo caale malee, Amaaraa gadii miti. Karaa qopphiis sirriitti of ijaaree jira. Ammoo Oromoon meeshaa waraanaa: eeboo, shootala, wantaa, furrisa, ablee, billaa faa malee, kan ammayyaa waa tokkollee hin qabu. Warri Amaaraa akkuma Oromoo ofii lilmoo faa malee hin tolchine. Garuu, Oromoon “nu warra kiristaanaa fixuufi” jedhee, warra Faranjii irraa meehsaa jabanaa guurratee, ogeessa waraana Faranjitiinis leenjifamee jira. Oromoon Gullallee akkuma Oromoo Arsii, Oromoo Harargee faa biyya ofii fi bilisummaa ofiitii ka’ee, diina itti dhufe dura dhaabate. Dacheen Gullallee, Shaggar gubattee guyyaa guutuu lolanii, Oromoon akka okaatti hamamee, kan hafe harka kenne.
San booda Minilik kun isa hanqatee, ammas haloo bawuuf, Oromoo Gullallee jiddugaleessa Shaggar keessa jiraatu, isaantu kana sade jedhee, kan dhumaatii irraa hafe buqqise. Gullalleen wiirtuu Shaggar, naannoo Hora Finfinnee faa jiru, mana manaan faffaca’ee, gara obbolaa isaa gara naannoo Oromoota birootti baqate. Kaan Meettaa, Sooddo, Bacho, Ada’a Bargaa, Waliso, Kuttaaye faatti baqatee, boodas isaanin moggaafamee hafe.
Waggaa kudhan booda (1887-1888) oggaa Minilik Inxooxxoo irraa gadi bu’ee, Shaggar magaalmataa impaayara isaa taasifatu, Oromoon Gullallee inni naannoo amma “Arat-Kilo”, “Siddis-Kilo”, “Lidata”, Markaatoo, Kasaanchis, Piyaassaa (Birbirsa) faa jiru, buqqifamee waraana Minilikiin oofamee, Arsii naannoo Asallaa qubachiifame.
Warri kana irraa hafes, akkuma Shaggar! babaldhachaa deemu, innis buqqifamaa deeme. Tahus Oromoo Gullall ee lafa irraa duguuganii fixuun daddhabamee, har’as Shaggar keessa fi naannoo isaas numa jira. Kan biraa hafee, ijuma keenya duratti: Boolee, Garjii, Bulbula, Laaftoo, Makkannisa, Kaarra Qoree, Buraayyuu, Askoo, Shoogalee, Qaallittii faa irraa qeyeen isaa buqqa’ee jirra. Oromoon Gullallee hamileen isaa cimaa waan tayeef, har’uma illee akkuma Oromoota Warjii faa Shaggar keessatti aadaa fi afaan isaa gadi hin dhiifne. Walaloo dhan, sirba dhiichisaatiin, kan geerrarsaatiin, kan naannetiin — roorroo isa irratti hojjatamee fi ammas hojjatamaa jiru ibsata. Mee kana keessaa lamaan isaanii callaan isinii dhiyeessa:
a) Booleen dur qamadii magarsaa
Amma roopphalaat irra marsaa!
Irra marsee, irra marsee gadi bu’ee
Saani abbaa qabu du’ee!
Dur caffee Boolee fardatu keessaa imimsa. Hurufa isaa kormatu keessaa bookkisa. Obruu isaa garbuu fi qamadiitu keessaa lalisa. Booda Gullalleen buqqifamee, dirreen balali’aa (xayyaaraa) ijaarame. Gullalleen kun garaa isaa gubeeti kan kana sirbu. “Saani abbaa qabu du’ee” kan jedhu, horiin waan dheedan dhabanii dhumuu isaanii hubachiisa. Biyyi abbaa qabu fudhatame, jechuus ni taha.
b) Boolee yaa bishaan Boolee
Roopphilaan harra dirree oolee
Boru Jimmaan gaddabraa
Barri hamaan kun in dabraa
Gattaa’ii, gattaa’itii dhayi sarbaa!
Gullallees tayee, Oromoon naannoo Tuulamaa fi Maccaa, akkuma Oromoota naannolee biroo, erga “nafxanyaan biyya dhufe, bara hamaatu dhufe” jedheetu amana. Barri hamaan kanaa olitti walaloo warra Gullallee keessatti ka’e kunis, bara hamaa, bara roorroo, uummata keenyatti koloneeffattoonni Abashaa fidani jechuu dha.
XUMURTOO
Kanaa olitti ka’iifni Oromoo Gullallee fi diddaan qabsoo isaanii, gabaabin isinii dhiyeeffamee jira. Malaa fi tooftaa isaan diina isaaniitti ka’aniinis agarreetoo jirra. Uummata kutatee ka’e wanni isa duubatti deebisu hin jiru. Qabsoo diddaa kana keessatti qoonni dubartoonni Oromoo Gullallee qaban daran nama gammachiisa. Kan nama boonsisusi. Har’as dubartoonni keenya didha (booree) garaa nu kaayanii, nu kakaasuu qabu. Siiqqee ofii qabatanii oggaa isaan ka’anii, biyya kaasan dhiyaachaa jira.
Roorriftoonni Abashaa uummata keenya ba’aa inni baatee deemuu hin dandenye, itti fe’aa jiru. Dachee teenya Shaggar-Finfinnee, handhuura biyya keenyaa irraayyi duguuganii nu haxaawuuf deemaa jiru. Shaggar – Finfinnee, nuuf asxaa biyyummaa keenyaa ti. Wiirtii aadaa fi taliiga keenyaa ti. Ayaa abbootii fi haadhotii Oromoo ti. Akka uummata Falastiinaa biyya keenya irraa nu buqqisaa jiru. Akka saba Falastiinaatti akka lollu nu gochaas jiru. “Ka’aa! Oromoo maal taatanii teessu!”, nuun jechaati jiru. Kana kan nuun jedhu sagalee isaanii otoo hin taane, gocha isaanii ti.
Nuti daangaa nama hin dabarre. Haqa namaa tokkollee hin tuqne. Tokkollee hin tuqnusi. Oromiyaa boruu, ishii bilisoomte keessatti immoo haqni fi mirgi ilmoo namaa guutuutti akka eegamu, agoobarri ijaarsota keenyaa, ULFO sirriitti kaaye jira. Nuti caalatti ijaaramnee, kan ijaaramnes ija arsota keenya caalatti cimsinee, achumaanis tokko goone, tokkummaa ijaarsota keenyaa fi kan saba keenyaa akka utubaa sibiilaatti jabeessinee, ibidda qabsoo isa qabsiifame kana akka sirriitti boba’u gochuu dha. Kana gaafa goone, eenyuyyuu qabsoo bilisummaa saba keenyaa dura dhaabachuu hin dandayu.
For more:
Mandaroota Fi Magaalaawwan Oromiyaa – Oromian Towns And Cities: Kutaa Saglaffa
Mandaroota Fi Magaalaawwan Oromiyaa – Oromian Towns And Cities: Kutaa Saddeettaffaa
Mandaroota Fi Magaalaawwan Oromiyaa – Oromian Towns And Cities: Kutaa Torbaffaa
Mandaroota Fi Magaalaawwan Oromiyaa – Oromian Towns And Cities: Kutaa Jahaffaa
Mandaroota Fi Magaalaawwan Oromiyaa – Oromian Towns And Cities: Kutaa Shanaffaa
Mandaroota Fi Magaalaawwan Oromiyaa – Oromian Towns And Cities: Kutaa Afraffaa
Mandaroota Fi Magaalaawwan Oromiyaa – Oromian Towns And Cities: Kutaa Sadaffaa


text:
Daa’imaan dandeetti dubbisuu fi barreessuu isaanii dagaagfachuu (gabbifachuu) kan qaban, osoo mana baruumsa idilee (kutaa 1ffaa) hin galle dura osoo ta’ee filatamaa dha. daa’imman dandeetti dubbisuu fi barreessuu isaanii dagaagfachuu irratti, carraaqiin isaan maxxansaa fi kitaabota garagaraa dubbisuudhaan muuxannoon argatan, milkaa’ina fuul- duree isaaniitiif baay’ee murteessaa dha.
Sababni isaas, daa’imman kunniin yeroo wantoota dubbisuu fi barressuu shaakalan, haala dubbii, namuusa dhaggeeffachuu, boca, sagalee fi tartiiba qubeelee waan sirriitti barataniif barnoota isaanii sadarkaa itti aanuuf bu’uura ta’a. Daa’imaaan ida’uu, hir’isuu, baay’isuu fi hiruu osoo hin baratin dura, yaad- rimeewwaan lakkoofsotaa, maalummaa herreegaa fi akkataa qayyabannoo sasalphaa irraa gara isa wal- xaxaatti cehuun danda’amu irratti hubannoo gahaa argatu. Kun immoo barumsa isaanii sadarkaa 1ffaa fi isaa olitii dorgomaa fi gahuumsa qabeessa akka ta’an isaan gargaara.
Daa’imaan barnoota idilee ogummaa herrega qayyabachuun shaakalan dandeettiiwwaan herreegaa barnoota idilee dura baratamuu qaban kanneen akka haalawwan itti lakkoofsota qooduun danda’amu, maalummaa lakkofsota bu’uuraa, lakkoofsota lakkaa’uu, ji’oomeetiriiwwaan sasalphaa kan akka bocaa fi piroobileemota garagaraa furuu shaakalu.
Haata’u malee, deeggarsi daa’imman barnoota idilee dura ogummaa qayyabannaa bu’uura herreguu, dandeetti dubbisuu fi barreessuu isaanii dagaagfachuuf tattaaffiin godhan laafaa dha. Yeroo ammaa kannatti daa’imman miliyoon 250tti tilmaamaman erga baruumsa isaaniitiin kutaa 4ffaa gahanii booda barreessuu fi dubbisuu shaakalaa jiru. Rakkoowwaan armaan olitti ibsaman kana furuuf Dhaabbatni Baraarsa daa’immani (Save the Children) karoora isaa kan bara 2012-2018 A.L.A.tti turu baafate keessatti daa’imman osoo mana baruumsa idilee hin galin dandeettii qayyabannaa, dubbisuu fi barreessuu isaanii akka fooyyeffatan gochuuf xiyyeeffannoon hojjetaa jira. Dhabbatni Baraarsa Daa’immanii iddoo baruumsa mijataa uumuun daa’imman yaaddoo nageenyaa fi fayyaa tokko malee tasgabbiin baruumsa isaanii akka hordofan gochaa jira. Akkasumas, Dhaabbanni Baraarsa Daa’immanii tooftaalee baruu fi barsiisuu irratti bu’aa barbaadamu fiduun danda’an hojiirra oolchuudhaan daa’imman barnoota fi jireenya isaaniitiin milkaa’oo akka ta’an tooftaalee (maloota) gargaraa bocuudhaan hojiirra oolchaa jira. Barnoota idileen duraa fi Qayyabannaa herregaa
Barnootni mana baruumsaa idileen duraa fi shaakalliin qayyabannaan herreegaa, sagantaa Dhaabbata Baraarsa daa’immaniitiin qophaa’ee, akka addunyaatti hojiirra oolaarra kan jiru yoo ta’u, kaayyoon isaas dagaagina barnoota idileen duraa fi shaakallii qayyabannaa herreegaa daa’immanii gargaaruuf kan xiyyeeffatee dha. Keessumattuu daa’imaan osoo mana barumsaa idilee hin galiin, kitaabolee fi meeshaalee deeggarsaa shaakalliidhaaf barbaachisan hin argatan. Walumaa galatti, kaayyoon sagantaa kanaa qabxilee gurguddoo armaan gadii kan of keessatti hammateedha.
Qajeelfamoota Ijoo: Dandeetti, hubannaa fi ofitti amantaa maatii cimsuudhaann, maatiin daa’imman isaanii osoo gara mana baruumsaatti hin ergin dura, manatti haala dubbisuu, barreessuu fi qayyabachuu akka barsiisan gochuu. Maatii barattootaatiif kitaabotni garagaraa gatii salphaadhaan akka isaanii dhiyaatu gochuu,Akkasumas carraa dubbisuu salphaadhumatti akka argatan gochuu, Kunis, maatiin akkamitti mana dubbisa kitaabaa socho’aatti fayyadamuudhaan seenaa mataa isaanii barreessuu akka danda’an hubachiisuu dhaan.Qulqullinaa fi dhiyeessa sagantaa barnoota idileen duraa foyyeessuun keessumattuu daa’imman saaxilamoo (Vurnerable) ta’an qophaa’ummaa, dandeettii fi gahuumsa isaanii akka gabbifatan gochuu.
Manneen baruumsa idilee utuu hin galin duraa, meeshaalee barbaachisoo ta’an guutuudhaan daa’imman bifa taphaan, sirbaan, faaruun, gochaa fi kanneen biroo bashannansiisaa ta’aniin fayyadamanii barsiisuun, dandeettii isaanii akka fooyyeffatan deggeeruudhaan manneen barnootaa idilee keessatti akka milkaa’an haala mijeessuu
Hariiroo manabarnootaa idileen duraa fi erga manneen barnoota idilee galan gidduu jiru cimsuudhaan sirna barnootaa daa’immaniif mijatu daa’imaann sadarkaa barnootaa adda addaa irratti argamaniif haala mijataa uumuudhaan akka gahooman gochuu.
Dhaabbata gargaaraa Daa’immanii tiin (Save the Children)


text:
Obbo Shimallis Abdiisaa: Wantoota afura ummatarraa gargaarsa gaafatan
Waltajjjii hariiroo obbolummaa saboota Oromoo fi Amaaraa magaala Ambootti taa'amerratti jiraattota godina shawaa lixaatiin kan wal-argan pirezedaantiin itti aanaan naannoo Oromiyaa obbo Shimallis Abdiisaa qabxiilee ijoo afur irratti ummata Oromoo deeggarsa gaafatan.
Gargaarsi jalqabaa uummatakoorraa barbaadu "Halkanii Guyyaa hojjechuudha," jedhan.
Oromoon siyaasaan bilisoomee jira, diinagdeedhaanis bilisomuu qaba jedhan.
"Hoggansi nuti amma booda kenninu halkanii fi guyyaa dinagdeedhaan Oromoo bilisoomsuudha. Oromoo labsiidhaa fi waraanaan bilisoomsuu hin dandeenyu."
"Hamma harki keessan luqqa'utti, hamma dugdi keessan citutti halkanii fi guyyaa hojjechuu qabdu," jedhan.
Kanaafis qeerroon fi qarreen, hayyuunii fi hawaasni Oromoo bal'aan hojii misoomaa hojjechuuf karoorfanne akka milkaa'uuf nu gargaaraa jechuun gaafatan.
Ibsamni sabboonummaa Oromummaas ammaan booda hojiidhaan, qabeenyaa fi beekumsa horachuudhaan akka ta'uu qabus eeran.
Deeggarsi lammeessoon "nageenyi waaraa bakka hunda akka jiraatu na deeggaraa" jedhan.
"Qaama nageenyaa naannoo Oromiyaa ijaaruun cimsinee roorroo kamuu kan uummata keenyatti dhufu dhaabbannee hin ilaallu, ni qolanna," jedhan.
"Akka mootummaatti itti gaafatamummaa keenya ni baana, halkanii fi guyyaa hojjenna."
"Garuu ummaanni bal'aan naannoon keenya akka nagaa ta'u saboonni nagaan bahanii akka galan mirkaneessuu qaba, isa kanarratti adaraa guddaan isinitti kenna." Jedhan.
Gama mootummaatiin "ummanni keenya rakkoon dhalannaan halkan walakkaayyuu ta'u nu waamaa isinii dhaqqabna" jechuunis qophaa'ummaa mootummaa ibsan.
"Namoonni tokko tokko bakka akkasii yoo deemtan isin ajjeesu nuun jedhu. Nutimmoo ummata keenya keessatti yoo duune kabaja guddaadha jennani" jedhan.
Sadaffaa kanin isin kadhadhu jedhan obbo Shimallis, "aadaa fi duudhaa keenya ganamaatti haa deebinu."
Jaalala, hammachuu, dhiifamaa fi tokkummaa duudhaa ganamaatti deebi'uu qabdu jedhan.
"Yoo duudhaa ganamaatti hin deebine tokkummaan Oromoo mirkanaa'uu hin danda'u. Tokkummaan Oromoo itti hin fufu taanaanimmoo tokkummaan Itoophiyaas hin jiraatu. Oromoo cimaas hin ta'u, nicaba."
Hangafti cabnaan quxusuun carraansaa boohuu qofa taha Jedhan.
Akka Oromoon cabee saba biraa hin cabsinee fi namni tokkoyyuu naannoo Oromiyaa keessaa hin buqqaaneef na deeggaraa jedhan, obbo Shimallis.
Deeggarsi afraffaan obbo shimallis uummata Oromoo gaafatan, qabsoon Oromoo Oromiyaa qofa ilaaluun hogganamuu akka hin qabnerratti.
"Oromoon Oromiyaa laaluu qofaan deemuun irra hin jiraatu. Itoophiyaas ilaaluu qaba."
"Qabsoon keenya Itoophiyummaas giddu galeessa godhachuu qaba, kanaafuu siyaasa Oromoo yeroo hunda Oromoo bira dabarsinee Itoophiyaa fi gaanfa afrikaatti hidhuu qabna kanarratti nudeeggaraa nucinaa dhaabbadhaa." jedhan.


text:
OdeeyfannooUncategorizedUSA
Prezdaantiin Turkiyaa, Magaalaan Al-Quds sarara diimaa tuqamuu hin qabne jechuun akeekkachiise
Doonaal Traamp magaalaan Al-Qudsi magaalaa guddoo Israa’eeliiti jechuun labsuuf qophaayaa jiraachuun isaa ni beekama.
Biyyoota mormii cimaa dhageessisaa jiran keessaa Turkiyaan addaa duree yoo taatu, prezdaant Rajab Xayyib Erdogaan haasawa bakka bu’oota Paarlaamaatiif godheen “dhimmi Al-qudsi muslimoota addunyaatiif Sarara diimaa eennuyyuu hin tuqne” jechuun akeekkachiise.
Erdogaan itti dabaluudhaan, Ameerikaan karoora kana yoo kan hin dhiisne tahe, Turkiyaan walitti dhufeenyaa Israa’el waliin qabdu hunda kan addaan kuttu tahuu hime. Prezdaant Erdogaan haasawa isaa kanaan,Turkiyaan dhaabbata gamtaa biyyoota Islaamaa walgahii ariifachiisaa yaamuudhaan, dhimma Alquds irratti tarkaanfii cimaa tahe fudhachuuf kan qophaayaa jirtu tahuu beeksise.
Haaluma walfakkaatuun biyyoonni Awurooppaatis dhimma Al-Quds ilaalchisee karoora Ameerikaa qeeqaa kan jiran yoo tahu, Przdaantiin Faransaay Emanu’eel Maakroon, Dhimmi Alquds/Jerusalem murtaayuu kan qabu, waliigaltee Falasxiinii fi Israa’eel jiddutti godhamu qofaan tahuu akka qabu, bilbilaan Traampitti himuu isaa gabaasni arganne ni mul’isa.
Haaluma walfakkaatuun mootummaan Sa’udiis gama Imbaasii isaa Waashingitanitti argamuutiin, Ameerikaan karoora kana akka dhaabdu kan gaafate tahuun beekameera.


text:
Namoota mootummaa Sudaan Kibbaa qeequun beekaman lama kanneen keeniyaa keessatti Amajjii bara 2017 eessa buteen isaanii dhabame humnootiin nageenyaa kan mootummaan Sudaan Kibbaatu ajjesuu hin oolan jechuun gabaasni haaraan kan Tokkummaa Mootummotaa beeksisee jira.
Mootummaan Sudaan Kibbaa eessa buutee abukaatoo mirga dhala namaa Dong Saamueel Luak fi miseensa paartii mormituu Aggrey Idir kan ilaaleen waan beeku akka hin jirre irra deddebi’uun beeksisaa ture.
Garu gareen waa’ee sudaan kibbaa qoratu kan tokkummaa mootummotaa akka jedhutti Luak fi Idir waajiira nageenyaa kan Sudaan Kibbaan Naayrobii keessaa butaman.Gabaasnii Kibxata kaleessaa ba’e akka jedhutti hojjattonni dame tikaa namoota lameen Amajjii 27 bara 2017 Keniyaa irraa gara Jubaatti xayyaaraan fidan.
Sana booda Luak fi Idir mana hidhaa Jubaa irraa gara dhiyaatti fageenya kilo meetra 20 irra jiruutti geessamanii hidhaman.Guyyaa sadii booda ajjeefamuu maddeen walabni hedduun gabaasanii jiru.


text:
Wayyaanee; Murna Kan Jettuu fi Kan Hojjettu Tokko Ta’ee Hin Beekne!
Baarentuu Gadaa Irraa
Dubbiftoota!
Mootonni Habashaa uummattoota cunqurfamoo impaayera itiyoophiyaa bitaa turan hunduu kijibdoota turan. Hundii isaanituu wanti jedhanii fi hojjetan wal argeefii hin beeku. Kan ganama jedhan galgala itti hin deebi’an. Kan har’a jedhan boru itti hin deebi’an. Ni sobu, ni haalu.
Ni fakkeessu. Fakkeessitoota. Kan afaaniin odeessanii fi hojiin isaanii lafarra jiru walii falladha. gargari. Keessuma murni gabroonfattuun waggoota 26n darbaniif uummattoota Impaayeera Itiyoophiyaa irratti weerara raawwattee bitaa fi saamicha gaggeessaa jirtu Wayyaaneen gaafa tokkoofillee dhugaa dubbattee hin beektu.
Dubbiftoota!
Murni tun Wanti yoo waltajjiitti baate haasoftuu fi wanti hojiirra olchitu takkaa wal simatee hin beeku. Dhaaba nagaha, misooma, guddinaa fi dimookiraasiif dhaabbatte of fakkeessitee waggoottan 26n darban odeessitus takkaa waan odeessaa turte keessaa hojiirra olchitee hin beektu. Kan qabatmaan waggoota 26n darbaniif argaa fi dhagahaa turre afaaniin dimookiraasii lallabaa isa mirga isaa fi lammii isaa gaafate hidhuu, dararuu fi ajjeesuudha. Kaan ammoo biyyaa godaansisuu, beelaa fi dheebuudhaan adabuudha.
Dubbiftoota!
Uummattoonni impaayeera itiyoophiyaa keessatti cunqursaa jala jiran hunduu addatti ammoo uummanni Oromoo waggoota 26 darbaniif sirna Wayyaanee jalatti rakkoo gurguddaan akkamii akka irra gahaa turee fi jiru eenyufuu ifaadha. Hidhaa, dararaa fi ajjeechaa dabalatee saamichi amma hin qabne saba Oromoo irratti wayyaanee fi ergamtuu ishii OPDOdhaan daangaa malee raawwatamaa tureera, itti jiramasi.
OPDOn balaa uummata Oromoorra gahaa turee fi jiruuf qooda olaanaa qabdi, daandii argisiisaa, saamtee saamsisaa,hiitee hisiisaa, ajjeefatee ajjeechisiisaa turte.
Wayyaaneen garaaf bultootaa fi boru hin beeknee hunda waltti qabuun dhaaboolee bixxilatte kanatti fayyadamuun yakki waggoota 26n darbaniif darbaniif raawwachaa turte amma hin qabu. Addatti kan OPDOn uummata Oromoorra gahe ammoo godaanise bara baraaf hin banneedha. OPDOn har’a qabsoon Oromoo dhiibee daanagarraan geenyaan maqaa uummata Oromootin kakkachaa oltu tun yakkoota Oromoorrati bara 26f raawwatmaa ture hundaafuu adda dureedha. OPDOn saamicha, hidhaa fi ajjeechaa ammalleen itti fufiinsaan uummata Oromoo irratti raawwataa jiruuf itti gaafatamtuudha. Eenyuyyuu akka quba qabutti Wayyaaneen miseesnoota dhaaba kanaa warra garaa malee sammuu hin qabne qabtteeti hara’alleen qabsoo Oromoo FXG qeerroon bilisummaa Oromoo gaggeessaa jiru ukkaamsuuf tattaafachaa jirti.Garuu hin milkoofneef, funduraafis hin milkaawufi.
Dubbiftoota!
Uummanni dhugaaf qabsaawu, uummanni mirgaa fi walqixxummaaf qabsaawu,uummanni abbaan biyyummaa isaa humnaan irraa mulqamee isa deeffachuuf qabsaawu oolee haa bulu malee injifataadha. Mirga isaa gonfachuurraa kan isa hanqisu hin jiru. Eeyyee qabsoo isaan mirga isaa gonfatuurraa kan isa hanqisu hin jiru. Saba dhugaaf qabsaawu hololli, ajeechaan, hidhaa fi dararaan yeroof yoo is gufachiise malee isa hin kuffisu, dhugaa bira gahuu hin hanqatu. Weerartuu hari’ee shakki malee biyya abbaa isaa numa dhuunfata. Inni dhugaaf dhamahu naannayee , naannayee kijibduu, fakkeessituu fi gantuu ni moo’a. Uummanni Oromoos uummata dhugaaf qabsaawu, uummata biyya isaa saamame deeffachuuf qabsaawu waan ta’eef qabsoo isaatiin diina har’a isa goolaa jirtu Wayyaaneerra aanuun isaa hin oolu.
Akkuma hunduu beeku Wayyaaneen baroota dheeraaf holola adda addaa saboota biyyattii bitaa jirtu gidduutti facaasaa turtee jirti, abbaa dimokiraasii fi misoomaa of fakkeessitees hololaa turtee jirti. Haa ta’uutii dhugaan waan haguugamtee hin hafneef qabsoo Oromootiin haguuggiin irraa ka’ee qullaatti haftee jirti. Kan odeessituu fi kan qabatmaan lafarra jiru gar gar jalaa ta’ee qaanoftee jirti. Qabsoon saboota biyyaattii addatti ammoo kan Oromoo soba ishii waliin oofee qileerraan isii gaheera. Holola adda addaa gaggeessitus, Oromootti waraana bobbaaftee ajjeechaa fi dararaa raawwattus milkii itti hin arganne,Fuunduraafis hin milkooftu.
Dubbiftoota!
Akuma hunduu quba qabnutti Tiba darbe Wayyaaneen guyyoota 17f ergamtoota isii walitti qabdee maqaa walaghii IHDG jedhuun karoora shiraa bara bittaa ishii ittiin dheereffattu irratti leenjii kennaa turteetti. Leenjii guyyaa 17 kana booda 4ta’anii akkuma barnoonni isaanii kennameetti ergamtoonni akka OPDO, DHDN,BADN jedhaman wayyaanee moggaa taa’anii waan qaraasifaman bulgaafataniiru. Mana hidhaa ilmi nama aitti dararamaa turee fi jiru Maa’ikalaawii ni cufna, Hidhamtoota siyaasaa gadi lakkifna, waltajjii siyaasaa ball’ifnas jedhanii walatajjii sanirratti hololaniiru. Haa ta’uutii gochi fi afaan wayyaanee wal argee waan hin beekneef osoo kan jedhan afaan isaanitirraa bahee hin dhumin qondaaloonni isaanii kan biraa lakkii namoota muraasa jenne malee namoota balaa siyaasaatiin hidhaman mara hin jennee ibsi jedhamu midiyaa biyya biraaf kenname. Kan odeessaa turte hundi akka qabatmaan hojiirra hin oolle battalatti saaxilame.
Dubbiftoota!
Gama tokkoon Wayyaaneen gama biraan ergamtoonni ishii kanneen akka hogganaa OPDO Lammaa Magarsaa ammaan achi lubuun namaa hin badu, kanneen hidhaman gadi lakkifamu, waltajjii sayaasaa bal’dhifna osoo jedhanuu gama biraan ammoo waraanni sirnichaa Aga’aazii fi tikoonni sirnichaa Oromiyaatti bobbaafaman har’a uummata Oromoo goolaa jiru.
Hidhaa fi ajjeechaan itti fufeera. Sirnichi akka waan Maa’ikalaawiin nama hidheetti, nama dararee fi ajjeeseetti na n cufa, nan cufa jedhee dhaadatus gama biraatiin manneen hidhaa dhibbootaan lakkaawwaman shaggar keessa akka jiran kan quba hin qane hin jiru. Manneen hidhaa akka Qaalliittii,Qiliinxoo, Baatuu fi Shawaa Robii keessattis waan sabboontoota irratti dalagamaa turee fi jiru hunduu quba qaba. Egaa dhugaan qabatamaan lafarra jiru kana ta’ee osoo jiruu namni holola fakkeessuu Wayyaanee kan amanu eenyu?
Eeyyee Wayyaaneen kijibaa jirti, fakkeessuuf holola oofaa jirti malee kan hiite gadi dhiisuu miti inumaawuu hidhaa fi ajjeechaa jabeessaa jirti. Tarii yoo hikamanis namoota muraasa hogganoota paartilee siyaasaa durumaanuu sababa malee hidhamanii fi gaazexeessitoota addanyaan gadi dhiisi jedhee isii dhiphisaa jiru holola gaggeessaa jirtuuf akka toluuf yoo gadi hdiifte malee namuu gadi akka gadi hin dhiifamane ifaadha.Keessumaa sabboontoonni Oromoo mirga saba isaanif osoo qabsoo haqaa gaggeessuunuu sababa malee hidhaman kumootaan lakkaawwaman gongumaa sirnichaan gadi dhiifamuuf hin jirani.Hololli gaggeeffamaa jirus rakkoo ishii hudhee jiru diddaa uummata Oromoo asiif achi dhooftee bira darbuuf malee dhuguma rakkoo siyaasaa biyya sanii furuuf addatti ammoo gaafii Oromoo deebisuufi miti.
Egaa dhugaa qabatamaa lafarra jiru sobdummaa,yakka Wayyaanee, saamtummaa fi ergamtummaa OPDO kana kan waggoota 26n darbaniif argaa fi dhagahaa as gahe namni kamuu qabsoo eegalame FXG jabeessee itti fufuu malee falli qabu maali? Eeyyee fallii fi malli jiru kanaa fi kana qofa. Murna hojii fi hololli ishii wal hin simne, walfaalleessu, kijibduu, saamtuu fi ajjeefatuu tana uummanni Oromoo saboonni cunqursaa jala jiran martuu qabsoo isaanii jabeessanii bara gabrummaa ofirraa gabaasuun dubbii fardiidha. Hololli Wayyaanees ta’e kan ishiin bixxilte OPDOn gaggeessaa jirtu holola dhiphuuti, holola sodaati, Isaan hunduu bollo tokkoo maddan, kijibdoota, saamtoota warra harki dhiigaati. Wara akkanaa kana ofirraa buusuun ammoo kan yeroon itti kennamuu qabuu miti.


text:
Xilaahun Yamii waa’ee ajeechaa Haacaaluu Hundessaa Maal jedha.
Yeroo jalqabaaf Xilaahun Yami uummata Oromootti dubbata. Ragaa sir-sagalee yookaan Video xilahun yamii qabannee dhufna.
Documentary dhimma Haacaaluu Hundessaa irratti hojetame Boru-qabannee isiniif dhufna. Nu eegaa.
MM ABIY AHMED ALI erga Masaraa Mootummaa 4kiloo keessa achi buuteen isaa dhabame guyyaa lama guuteera jadha Odeessi keessoon Finfinnee Masaraa Mootummaa irraa amma na dhaqqabe! Namichi Achi buutee miila Bakar waaree akka hin taaneen shakka.
VIDEO Abiy Eessatti Bade ODUU Oowwituu Jawarfaan Humnaan Dhihaachuu
Oduu Amma Nugahe: Koloneel Abiyyi Ahmad dhabamuun beekame!
Koloneel Abiyyi Ahimad masaraa Mootummaati erga dhabamee guyyaa 7 ta’eera. Akka madda amamanaa irraa qulleeffannetti Wixata darbe (Torbee har’aa) yeroo dhumaatif qondaalota PP Oromiyaa 5 gara masaraatti waamudhaan qajeelfama ” ammaan booda dhimma Amaaraa akka hin dubbanne, akka hin barressines” jedhu kennee ture. Guyyaa sanaa jalqabee koloneel Abiyyi Ahimad masaraattis tahee Miidiyaa gubbaatti hin mullanne. Hunda caalaa shakkii dhabamuu kanaa kan jabeessu ammoo wantoota lamatu jira.
1. Walgahii Mana Marii Ministeerotaa Jimaata darbe taa’ame Dammaqee Mokkonontu hoogganne . Erga Abiyyi Ahimad aangoo qabatee asitti kaabinee mootummaa Federaalaa namni biraa hoogganuun isa jalqabaati.
2. Erga Ayyaana Qilleef jedhamee maxxanafames nama biraatu barreessee fuula Facebook MMtti maxxanse jedhama.
Dhabamuun Koloneel Abiyyi Ahimad kun sababaa lama keessaa tokko tahuu mala jedhu warri keessa beekan.
1ffaa, dhukkubsatee yaalarra jira kan jedhutu jira. Torbee 2
dura doktooronni isaa 3 sabaan Amaaraa kan tahan fi Ameerikaa irraa deddeebi’anii isa yaalaa turan naannoo Masaraa mootummaatti mul’atanii turan.
2ffaa, Kufaatii siyaasaa,dippiloomasii fi diinagdee yeroo ammaa biyyattii mudate bayyanachisuuf dhoksaatti biyyoota gurguddoo sossobbachuu deeme tilmaamni jedhus jira. Kunis gara mootummaa haaraa ijaaramaa jiruu Ameerikaa ykn Raashiyaa tahuu mala jedhama.
Walumaagalatti garuu, dhabamuun koloneel Abiyyi Ahimad naannoo Masaraa mootummaa fi waajjira PP Oromiyaatti naasuu guddaa uumee akka jiru FSM maddeen qabatamaa irraa mirkaneeffateera.
VIDEO
The Neftegna’s Disinformation has continued !!!
Related


text:
Pirof. Asaffaa Jaal’ataa: ‘Ummatni Oromoo hir’ina jaarmiyaa hawaasaa fi siyaasaa qaba’
(bbcafaanoromoo)—-Barbaachisummaa Jaarmiyaalee hawaasaa cimsuu mataduree jedhurratti haasaa kan godhan Pirof. Asaffaa Jaallataa, Uummatni Oromoo jaarmiyaa hawaasaa cimaa dhabuusaaf rakkooleen alaa fi keessoo sababa ta’us himan.
Kanaafis rakkooleen furamuu dhibanii uummatni rakkachaa jira jedhan.
Rakkoo kana keesaaa cabsanii bahuuf jaarmiyaa cimaa ijaaruun barbaachisa kan jedhan uummatni jaarmiyaa cimaa hin qabne rakkoosaa hiikkachuu hin danda’u jedhan.
Dabalanis Warraaqsi Qeerroofi Qarree bu’aa qabsoo ganna 50ti. Jaarmiyaa akka haaraatti dhiyeenya kana dhalate miti jedhan.
Haa tahu malee, Erga warraaqsi kun socho’ee milkaa’e booda, namoota siyaasaatti kennee bakkaan otoo hin gahin deebihe.
Kanaafis sababni inni guddaan jaarmiyaan hawaasaa cimaa tahe dhibuu isaati jedhan.
Qabsoo uummata Oromoo keesaatti, inni tokko moo’ee inni tokko mo’amaa tahuu hin qabu. Hundumtuu harka walqabatee moo’uu qaba- jaarmiyaa tokko jalatti.
Imala OSA bara 1986 as
Hundeesitoota OSA keessaa tokko kan ta’an fi hayyuun seenaa proofeesar Mahaammad Hassan mata duree ‘The road traversed by the Oromoo Studies Association since 1986’ yookiin Afaan Oromootiin ‘Erga bara 1986tii daandii Waldaan Qorannoo Oromoo Qaxxaamuree dhufe’ jedhu irratti haasaa taasisan.
Dr Mahaammad yeroo ammaatti miseensa boordii OSA ta’uunis hojjechaa jiru. OSAn yeroo hundeefamasaa bara 1986 irraa eegalee yaa’iiwwan idil addunyaa ardiilee garaagaraatti taasifaman irratti beekumsa waa’ee Oromoo gama babal’isuutin gahee guddaa bahate jedhan.
- Waa’ee ijoollee Oromoo garbummaatti gurguramanii yaa’ii OSA irratti
- ‘Qarreefi Qeerroon OSA biyya akka galuuf haarsaa kanfalan galata qabu’
Haaluma kanaan seenaa, diinagdee, siyaasa, afaan fi aadaa uummata Oromoo irratti qorannooleen akka taasifamanif carraa uumuu isaa himan.
Oromoo fi miti- Oromoon eenyummaa isaanin osoo hin daangeffamin miseensa OSA ta’aniiru kan jedhan proofeesar Mahaammad Hassan yeroo ammaatti lammiileen biyyaalee garaagaraa miseensummaan hirmaachaa jiraachuu himan.
Dabalataan uummatni Oromoo akka uummata seenaa hin qabnetti bulchitoota biyyattii fi barreessitoota isaanin himamaa turusaa fi OSAn seenaafi duudhaa uummatichaa bifa sirriin gama beeksisuutin gahee bahachaa akka jirus hayyichi dubbatan.
Haa ta’u malee OSAn waldhabdee keessoo isa mudattaa akka ture fi waldhabdee jiru cinatti gochuun walin hojjechaa akka turan himan.
OSAn hanga ammaatti preezidaantota 22 filachuu isaas milkaa’ina isaaf galtee ta’uu himan.
OSAn gara biyyatti deebi’uun isaas hirmaannaa hayyuulee biyya keessa jiranif carraa kan kennu akka ta’e dubbatan.


text:
Maqaalee Rabbii (Subhaanahu)-Kutaa 5.1
Al-Khaaliq, Al-Khallaaq
Ahmad Salaam akkana jedha: “Nabiyyiin (SAW) dhufuun dura, namoonni Rabbiin Uumaa samii, dachii fi wantoota isaan keessa jiran akka ta’e ni amanu turan. Garuu gosoota ibaada gargaraa keessatti Rabbiin waliin wanta biraa gabbaru. Kanaafu, Islaamni yaada Rabbiin Gooftaa tokkicha ta’uu qulqullessuu fi hubanna sirrii kennuuf dhufee. Akkas gochuun, namoonni Rabbii tokkicha sirnaa fi haala sirrii ta’een ni gabbaru. Garuu kana galmaan gahuuf ykn tuqaan ka’uumsaa, maqaalee fi sifaata Rabbii ilaachisee beekumsaa fi hubanna sirrii qabaachudha. Yoo namni maqaalee fi sifaata Rabbii ilaachisee beekumsaa fi hubanna sirrii qabaate, inni gonkumaa Rabbiin alatti eenyuttillee hin garagaluu ykn Isaan ala eenyullee hin gabbaru. Kanaafu, maqaalee fi sifaata Rabbii sirnaa fi bal’innaan hubachuun bu’uura gosoonni tawhiidaa biroo itti guuttamaniidha. Itti fufuun ni jedha: Tawhiidu Ar-Rubuubiyyan [qalbii keessatti] akka mukaati. Hiddi isaa immoo tawhiidu al-asmaa’a wa sifaati dha. Yoo hiddi ykn bu’uurri hin jiraatin, mukni mataan isaa dhukkubsataadha ykn dadhabaadha.”
Ammas fakkeenya armaan oliitti kenname yoo itti xinxalline, firiin dhugaa tawhiidu al-asmaa’a wa sifaataa, ibaadaa keessatti Rabbiin Tokkichoomsudha (tawhiidu al-uluuhiyyah). Namni akkuma caalatti waa’ee Rabbii fi sifaata Isaa beekun, akkasuma caalatti Rabbiin jaallataa, Isa sodaataa fi abdataa adeema. Dhugumatti, namni akkuma daran waa’ee Rabbii beekun, akkasuma daran Rabbiin jaallata, Isa gammachiisuuf dharra’a, Rabbiinis isatti gammada. Kanaafu, maqaalee fi sifaata Rabbii sirnaan hubachuun garmalee barbaachisaa fi faayda guddaa kan qabuudha.[1]
Kutaa darbe irraa itti fufuun maqaalee fi sifaata Rabbii (subhaanahu) barachuu fi hubachuuf haa carraaqnu.
A.Hiika Al-Khaaliq, Al-Khallaaq
Al-Khaaliq, Al-Khallaaq maqaalee gaggaarii Rabbii olta’aati. Akka Afaan Oromootti Al-Khaaliq jechuun Uumaa. Maqaan “Al-Khaaliq” jedhu, jecha“khalaqa (uume)” jedhu irraa kan fudhatameedha. Mee amma hiika Khalaqa (uumee) jedhu haa ilaallu. Akka lugaatti, “uumuun (al-khalq)” hiika lama qaba:[2]
1ffaa-Taqdiir (hamma, boca, amala wanta tokko murteessu, safaruu ykn tilmaamu). Kuni Rabbiin ala uumamtootafis ni ta’a. Akka lugaatti ni jedhama, “Khalaqa adiima (gogaa horii uumee)-kana jechuun gogaa kana irraa waa hojjachuuf “hamma isaa safare ykn tilmaame” jechuudha. Qur’aana keessatti Rabbiin Nabii Iisaa (aleyh salaam) akkana jechuun qananii irratti oole yaadachiisa.
“Yeroo hayyama Kiyyaan dhoqqee irraa waan akka allaatti uumtee ergasii hafuura itti afuuftee hayyama Kiyyaan allaatti taatee [yaadadhu].” Suuratu Al-Maa’ida 5:110 (suuratu Aali-Imraan 49 keessas hiikuma wal fakkaatu jira.)
Asitti “uumte” jechuun “hammaa fi boca wanta akka allaatti murteessite ykn suuraa akka allaatti hojjatte.”[3] Nabii Iisaan (aleyh salaam) wanta gonkumaa hin jirre dhabama irraa hin argamsiifne. Kanaafi, “Dhoqqee irraa” jedha. Inumaa dhoqqee irraa wanta akka allaatti tolchunu hayyama Rabbiitiin ta’e. Ammas, wanti dhoqqee irraa hojjatame kuni hafuura itti afuufun allaatti ta’uun hayyama Rabbiitin. Osoo hayyama Isaatin ta’uu baate, silaa dhoqqee irraas wanta akka allaatti tolchuu hin danda’u, bocni kunis gara allaatitti hin jijjiramu. Kiristaanonni gariin kana ragaa godhachuun nama dogongorsuuf carraaqu. Asitti wanti hubachuu qaban waa lama: 1ffaa– keeyyata keessatti hiikni “uumte” dhabama irraa argamsiisu osoo hin ta’in, hammaa fi boca wanta tokko murteessudha. Ragaan kanaa, “mina xiini (dhoqqee irraa)” jedha. Osoo dhabama irraa ta’ee maaliif “dhoqqee irraa” jedhaa? 2ffaa-Nabii Iisaan wanta kana kan hojjate fedhii fi dandeetti isaatiin qofa osoo hin ta’in, “Hayyama Rabbiitiin”. Ragaan kanaa, “hayyama Kiyyaan” jedha.
Ammas Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa bakka biraatti ni jedha:
“Rabbii uumtota hunda caale tolti Isaa baay’atte.” (Suuratu Al-Mu’iminuun 23:14)
Asitti uumtota jechuun warra wanta tokko murteessanii fi safaraniidha. Ilmi namaa wanta tokko hamma, boca fi amaloota isaa biroo murteessuun ykn safaruun ni hojjata. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa warroota waa murteessanii fi safaran hunda caala. Wanta hundaa murtii fi safara sirriin uuma.
Hiikini “uumuu” 2ffaa-fakkeenya dursaa tokko malee dhabama irraa argamsiisuu fi jalqabuudha. Kuni Rabbii Tokkichaaf malee eenyufillee hin ta’u. Rabbii Tokkicha qofatu waan hunda dhabama irraa argamsiise. Eenyullee Isa waliin hin hirmaatu. Namoonni wanta tokko ni uumu. Garuu uumuun isaanii kuni dhabama irraa argamsiisu osoo hin ta’in wantuma Rabbiin uumee boca fi hamma isaa murteessun wanta haarawa hojjatu.
Fkn, telefoona dhabama irraa argamsiisu danda’u? Gaafi kana deebisuuf wantoota telefoonni irraa hojjatamte qorachuu qabna. Iskiriiniin, dhagaan, haguuggi fi keessi telefoona daawitii, pilaastikii, shiboo fi kkf irraa hojjataman. Daawitii, pilaastikiin fi shiboon kunniin wantoota Rabbiin uumerraa walitti qabamuun kan hojjatamaniidha. Wantoota kanniin Rabbiin dhabama irraa argamsiise. Kanaafu, namoonni wanta uumama keessa jiru bocaa fi hamma isaa safaruun wanta tokkorraa wanta biraatti jijjiruu malee elemanti (wanta jalqabaa wanti biraa irraa hojjatamu) dhabama irraa argamsiisu hin danda’an.
Kanaafu, Rabbiin “Al-Khaaliq (Uumaa)” fakkeenya dursaa tokko malee uumamtoota dhabama irraa Kan uumuu fi argamsiisudha.
Maqaan “Al-Khallaaq” jedhu baay’inna uumuu fi argamsiisu agarsiisa. Jechoonni akkana Arabiffa keessatti mubaalagha jedhamu. Kanaafu, Al-Khallaaq wantoota lakkaawame hin dhumne hunda kan uumuu fi uumuun amala (sifata) Isaa kan ta’eedha[4]. Samii hangana guddattu fi urjiilee biliyoonaa fi biliyoonatti lakkaawaman ishii keessa jiran haa ilaallu. Ammas dachii fi wantoota dachii keessa jiran haa ilaallu. Kuni hundi Rabbiin Al-Khallaaq ta’uu agarsiisa. Kana jechuun wantoota baay’ee lakkaawamanii hin dhumne kan uumuudha. Wanti Isa dadhabsiisu tokkollee hin jiru. Ni jedha:
“Dhugumatti, Gooftaan kee Al-Khallaaq, waan hundaa Beekaadha.” Suuratu Al-Hijr 15:86
B. Sifaata Maqaaleen kunniin of keessatti qabatan
Maqaaleen Al-Khaaliq fi Al-Khallaaq sifata (amala) “uumuu” of keessaa qabu. Al-Khallaaq baay’inna gocha uumuu agarsiisa. Kanaafu, maqaalee kanniin irraa waa afur hubanna: hamma, boca, bifa wanta tokko fi amaloota isaa biroo murteessun uumuu ykn argamsiisu, yeroo hundaa uumuu, baay’innaan uumuu fi dhabama irraa argamsiisu.
Uumamtoota hunda dhabama irraa kan argamsiisee Rabbii tokkicha. Samiin, dachii fi wantoonni isaan keessa jiran duraan kan hin jirre turan. Ergasii Rabbiin isaan uume. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Sila Rabbiin ala uumaan (Khaaliqni) biraa kan samii fi dachii irraa soorata isiniif kennu ni jiraa?” Suuratu Faaxir(35):3
Kanaafu, Khaaliqni (Uumaan) wantoota hundaa dhabama irraa argamsiisu Rabbiin malee hin jiru. Eenyullee Isa waliin hin hirmaatu. Akkuma barnoota keenya darbe keessatti ilaalle, Gooftaa jechuun Kan waan hundaa uumuu, qananiisu, too’atu fi jiraachisudha. Rabbiin wantoota hundaa dhabama irraa kan argamsiisu waan ta’eef Isa malee Gooftaan Haqaa hin jiru. Wanta tokko argamsiisu yoo fedhe “ta’i” jedhaan, wanti sunis yoosu ta’ee argama. Kiristaanonni Iyyasuus gooftaadha nun jedhu. Mee haa gaafannu, “Iyyasuus (nageenyi isarratti haa jiraatu) wanta duraan hin jirree dhabama irraa argamsiise jiraa?”
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“[Rabbiin] samiiwwan utubaa argitaniin malee uume. Akka [dachiin] isiniin hin socheenef gaarreen gadi dhaabbatoo dachii keessa kaa’e (gadi dhaabe). Lubbuu qabeenyi hunda irraa ishii (dachii) keessa facaase. Bishaanis samii irraa buufnee biqiltoota gosoota gaggaarii hunda ishii keessatti magarsine.Kuni uumama Rabbiiti. Kanneen Isaa gadi jiran wanta isaan uuman mee natti agarsiisaa. Dhugumatti, miidha hojjattoonni jallinna ifa galaa keessa jiru.” Suuratu Luqmaan 31:10-11
“Kanneen Isaa gadi jiran wanta isaan uuman mee natti agarsiisaa.” Kana jechuun wantoonni isin Rabbii gaditti gabbartan (waaqefattan) wanta isaan dhabama irraa argamsiisanii fi uuman mee natti agarsiisaa? Akkuma beekkamu, wanta isaan uuman argisiisuu waan hin dandeenyeef, Rabbii gaditti wantoota kanniin beekumsaa fi ragaa malee gabbaru (waaqefatu). Kanaafu, jallinna ifa bahaa keessa jiru. Namni Rabbii wanta hundaa uumuu fi dandeetti guutuu qabu dhiisee, wanta waa uumuu, nama fayyaduu fi miidhaa namarraa deebisuu hin dandeenye akkamitti kadhataa ykn gabbaraa? Kuni jallinna ifa bahaa mitii?
Guduunfaa
☞Maqaalee fi sifaata Rabbii beeku fi sirritti hubachuun bu’uura tawhiida Ar-Rubuubiyyah fi tawhiida al-uluuhiyyah ti.
☞Uumuun hiika lama qaba: 1ffaa-wanta tokko hamma, boca, bifa fi amaloota isaa biroo murteessu, safaruu ykn tilmaamuudha. 2ffaa-Dhabama irraa wanta tokko argamsiisu. Dhabama irraa wanta tokko kan argamsiisu Rabbiin qofa.
☝ Al-Khaaliq Uumaa waan hundaa uumuudha.
☝Al-Khallaaq uumun amala Isaa yeroo hunda turaa ta’ee fi baay’innaan kan uumuudha. Rabbiin yeroo fedhetti waan fedhe uuma.
☝Al-Khallaaq baay’inna uumuu waan agarsiisuuf samii, dachii fi wantoota isaan keessa jiran hunda kan uumee Rabbii Tokkicha. Wantoota yeroo durii uumaman, yeroo ammas uumamuu itti fufanii fi gara fuunduraattis uumaman hunda Rabbiitu uumee. Ni jedha:
“Rabbiin Uumaa waan hundaati. Inni waan hundaa irratti Tiiksadha.” Suuratu Az-Zumar 39:62
Kitaabban wabii:
[1] Commentary on the forty hadith of an-nawawi– Jildi (Vol.)-1, fuula 215
[2] Fiqhu Al-Asmaa’il Husnaa– fuula 91, Abdurazzaaq bin AbdulMuhsin Badri, Walillahi asmaa’ul Husnaa fad’uuhu bihaa– lakk.46,47; AbdulAziz bin Naasir Jaliil
[3] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi– 6/340 , Abdurahmaan Habanka
[4] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Tafsiiru Suuratu Yaasin:82, Ibn Useymiin, fuula- 303


text:
Har’a Mudde 30,2015, Goodina Horroo Guduruu Wallaggaa Magaalaa Obarraa keessatti jabaatee itti fufee akka jiru maddeen keenya gabaasaniiru.
Barattootni Mana Barumsaa sadarkaa 1ffaa fi Qophaa’inaa Amuruu ganama irraa jalqabuun mormii isaanii dhageessisaa oolaniiru. Mormii guyyaa har’aa geggeeffame irratti Goototni barattoota Oromoo Manneen barumsaa sadarkaa 1ffaa fi qophaa’inaa Amuruu Karaa guddaa gara Magaalittii seensisu cufuun balaaleffannaa isaanii dhageessisuu kan jalqaban yommuu ta’u, balaaleffannaa jechaa gara handhuura Magaalittiitti kan dhufan yommuu ta’u, Poolisoonni Wayyaanees barattoota irratti reebicha gara jabeenyaa kan raawwatan ta’uu isaanii maddeen keenya gabaasaniiru.
Humnoonni tikaa Wayyaanee aara ija boossisu uummataa fi barattoota irratti dhukaasuun barattoota hedduu kan reeban yommuu ta’u, Barattoota hedduu hammi isaanii hin beekamnes hidhuun reebaa akka jiran beekameera. Yeroo barattootni Oromoo fi sabni Oroomoo FDG cimsee geggeessaa jiru kanatti Bulchiinsi Magaalittii (Magaalaa Obarraa) Qabsoo Oromoo dhaamsuuf guyyaa guyyaan walgahii jechuun uummata yaamaa kan jiru yommuu ta’u, Uummatni Oromoo Magaalittiifi naannawa ishees walgahii nuffisiisaa Wayyaanee lagachuun diddaa isaanii agarsiisaa akka jiran maddeen gabaasaniiru. Hawaasni Oromoo Magaalittii fii Aanaa Amuruu keessa jiran qabsoo keenya bilisummaan alatti humni dhaabuu danda’u hin jiru jechuun qabsoo isaanii cimsanii itti fufuuf keessa keessaan marii guddaa geggeessaa akka jiran maddeen keenya gabaasaniiru.