text:
Seenaa Goota Oromoo Jaal Elemoo Qilxuu
Qabsoon bilisummaa ummata Oromiyaa, arra sadarkaa if duuba hin-deebinee fii abdachiisaa geeysee jirti. Dhuma bara 2015 irraa kaasee hamma yoonaatti, lammiin Bahaa-Dhihaa fii Kaabaa-Kibbaan mirga isaanii tiif anaannata bira dabranii xiqqaa fii guddaan dhiiraa fii dhalaan wareegamaa, caphaa, dhiigaa jiran. Wayyaaneen, warra waraana Dargiirraa boojitee fii abbootii garaa kanneen ummata Oromiyaarratti muuddeen irreen aangorra jiraachuuf ijibaanni godhaa jirtu guyyuma-guyyaan bu’ura dhabaa jira.
Qabsoo bilisummaa tan arra xiqqaa fii guddaa lammii Oromiyaa Bahaa-Dhihaa fii Kaabaa-Kibbaan, “bilisummaa ykn du’a!” jachisiisaa, Wayyaanee dhaabaa-dhaabbata waakkachaa jirtu bu’ureesuuratti qabsaawaan qoonni isaa hundaa ol tahe Elemoo Qilxuu ti.
Elemo, arra, gaafa ummanni Hiddii Lolaa keessaa “Burraayyuun teenya”! ja’an, warri Gincii “dhiiga nama keenyaa kan Aaw-Wadaayitti dhangala’e ni baafanna!” ja’an, haala kanaa fiis, xiqqaa guddaan – dhalaa dhiiraan, diina ibidda itti harutti, harka duwwaa deeman, odoo hin taane, gaafa haalli kanaan faallaa, gaafa ummanni Oromoo ifii fii waliis wallaalanii dukkana keessa turan “akki kuni isaaniin hin malle” jachuun, jiruu sadoo tan keeysa ture dhiisee, maatii isaa biyya alagaa keessatti gatee, qaanqee qabsoo hidhannoo bilisummaa qabsiisuuf nama Adanirraa biyya seene.
Maqaan warri Elemoof moggaasan Hassani. Akka aadaa hawaasa Baha Oromiyaatti maqaan buruja ykn haala dhalataa ykn dhalattuu laaluun moggaafama. Maqaan afaan Arabaa kan haala san hordofuun Elemoof moggaafame, hiikkaa sadii qaba. Isaaniis, Bareedaa, Gaarii ykn Tolaa fii, Nama rakkataa ykn dhimma kabajamaa tahe gargaaru kan ja’u. Namni akkuma dhalateen haalli armaa olii irraa calaqqise kuni, Abraahim Umarii fii Aashaa Aammad irraa Baha Oromiyaa, Godinaa Bareentumaa Konyaa Gaara Mul’ataa, Aanaa Qarsaa, Ganda Galaan kan Raaree Bululoo keessatti arkamutti, toora bara 1936 keessa dhalate.
Elemo akka barnoota Amantii Islaamaa kan ganda itti dhalatetti barsiifamu xumureen, dabalataaf odoo daddeemuu, toora bara 1956-aa magaalaa Diree Dhawaa seene. Akka achi dhaqeen, jaalalti magaalaa Dirree Dhawaa qoma seentee, darasummaa mana bahee fiin adda baaftee, if keessatti qubsuma murteeffachiifte. Jireenyaaf, dukkaana nama Haaji Umeerii ja’amu, kan meeshaa adda addaa alarraa fidee jimlaa fii takkeen gurgurutti mindaawe.
Elemo, faxinummaa waa barachuu biratti naamusaa fii amanamummaan yaroo gabaabduu keessatti onnee Haajii seene. Akka magaalaa baree, hawaasaa fii amala biyyaa tiin wal fudhateen, eega hujii isaa raawwate booda, galgala-galgala, uffata adda-addaa, kopheelee fii faaya dubartii, Haajirraa fuudhee dukkaannan irra daddeemee jimlatti gurguruun mataa isaa tiif waa jalaa buufachuu jalqabe. Abbootiin dukkaannanii, kanneen Elemo irra daddeemee meeshaa itti gurguru, akka wal-baraa dhufaniin, akkuma Haajitti, haalaa fii amala isaa jaalatanii, daldala isaanii tiin barbaadutti seenan. Haalli kuni, Elemoof, hammaa fii miyoota gurguru baayyiseef. Heddominni gurguraa bu’aa jalaa arkatu fijaa dukkaana keeysa oolee horu caal’chisaa dhufe. Hoggaa kana, yaroo dukkaana keessa hojjatu xiqqeeysaa tan daldala ifii isaarratti bobbahuu dheereeysaa deeme.
Gama biraa tiin, Elemo, gaafa magaalaa Dirree Dhawaa qubaterraa kaasee, daldala malees, karaa raadiyoo fii gaazeexoota afaan Arabaa tiin haala siyaasaa adunyaa, keessaa huu, kan sossooha bilisummaa kan yaroo sanitti biyyoota Afrikaa fii Laatiin Ameerikaa keessatti gaggeeffamaa jiru, akkaan hordofuu jalqabe. Haalli kuni, yaroo hiriyoota waliin wal-arkuu fii barcaaf taa’u, akka nama qamahutti, muka jimaa if dura qaqqabaa, hunda caalaa waanuma qabsoo bilisummaa qofa haasawuu isa jaalchiise. Hoggaa hiriyoonni oduu dubartoota tiin wal booharsan, haala rifeensaa, tafaa fii guntutaan bareedina dubartii madaalan, Elemo, seenaa Jamiilaa Buuheerd, qabsooytuu biyya Algeeriyaa tan yaroo sanitti oduun isii raadiyoo fii gaazexaalee adunyaa dhunfate odeeysuun, bareedinaa fii dhiira gammachiisuun alattiis, dubartoonni, qabsoo bilisummaa tii fiis qooda guddaa gumaachuu akka dandayan haasawaa ture.
Bayyanoota akkanaa tan qaburraa ka’uun, bara 1962 keessa yaroo kaa’imman Oromoo naannoo Dirree Dhawaatti sossooha aadaa tiin hawaasa dammaysuuf gurmaawuu jalqaban, sossoohinsi afaanii fii aadaa eenyummaa beeysisuu qofatti kan hin dhaabbanne tahuu warra jalqabaan hubatan keeysaa tokko Elemo tahe. Haala kanaa fiis, hoogganota kaa’immanii, keessaa huu Abuubakar Muussaa waliin, qunnamtii addaa horuun hawwisoolee Afran Qalloo diinaggee fii yaadaan tin’isaa ture.
Elemo baadiyyaarraa magaala Dirree Dhawaatti godaanee qabeenyaan if dandayaa dhufullee, amaloota badoo magaalaan guddoon qabduun in hawadamne. Jimaa fii sijaaraan namoota daadda isaa biratti faaya tureeniinillee isa fudhachuu hin dandeenye. Toliinsa haalaa fii amalaa biratti, hojjataa haraaraa fii araadarraa qulqullaawe tahuun, Elemo, hawaasa guddaa bira kutee, Haaji Umeerii malees, naaduraa sooreeyyii magaalaa kanneen meeshaa jimlatti irraa bituu, warra akka Hassan Foorsaa fii Saalim Abuubakar Ba-Mihdaar jala naqe. Hundinuu, daldala isaanii bira taranii, shamarraan isaanii tiin warra kajeelu tahan. Haaluma kanaan, warri Baa-Mahdar, daldala isaanii kan Adan jiruuf isa qaadhimatanii, Dirree Dhawaa irraa akka gamas sossoohu amansiisan. Akkasiin, walakkaa bara 1963, karaa Adan sossoohe.
Akka Adan dhaqee biyya bareeniis, warra achi geeysaniif hojjachaa, akkuma Dirree Dhawaatti, seedata dhunfaa cinatti ooffachuu jalqabuun, daldaloota biyya sanii tii fii kanneen biyyaa dhufanitti miyoota barbaadamoo gurgurutti seene. Haala kanaan, daldalli isaa yaroo gabaabduu keessatti toleefii mindooma namaa jalaa if baase. Akka qabeenyi walitti kuufameefiin, achumaa bitee achitti gurguruu mannaa, Taaywaan, iddoo warri inni irraa bitu meeshaa irraa fidanitti sossoohuu jalqabe. Adanirraa Taaywaanitti bobbahuun, yaroo gabaabduu keessatti, Elemo, sooreeysa beekkamaa, akkuma hiikkaa maqaa isaatti, nama if bira dabree rakkataa gargaaru godhe.
Yaroo Elemo Adan seene, biiyti bulchinsa Ingiliz jala turte. Elemo akka bubbulee biyya bareen, dargaggoota biyyaa kanneen dhaaba maqaa Adda Bilisummaa Ummataa, الجبهة القوميّة ykn National Liberation Front (NLF) ja’amuun gabroomsaa ifirraa kaasuuf qabsaawaa jiraniin wal fudhatee, yaadaa fii diinaggeen gargaarutti seene. Sadaasa 30, bara 1967, gaafa sossohinsi riphee loltummaa dhaaba armaa olii, gabrummaa Ingiliz buqqisee, biyya Bulchiinsa Ummata Yaman Dhidhimaa (People’s Republic of South Yemen) gonfachiise, akkuma warra biraatti, Elemo deeggaraa galmaawaa tahuun isaa ifatti beekkame. Deeggaraa NLF tahuun, Elemo, Falasxiinota bilisummaa biyya isaanii tiif qabsaawan walii niis jaala godhe. Kaayoo qabsoo isaanii galiin gayuuf, walakkaa bara 1964, gaafa dhaaba PLO gurmeeyfatan irraa kaasee, gama waajjira isaanii kan Adaniin, diinaggeen gargaaruun, hariiroo jaallummaa waliin uummate. Isaan malees, Elemo, qabsaawota Adda Bilisummaa Eertiraa (ELF) kanneen yaroo san Adan keeysatti cimoo turan waliiniis qunnamtii walitti dhaabbatte qabaachuun wal’aansoo isaanii hordofaa ture.
Gama biraa tiin, Yaroon Elemo Adan itti dhaqe, yaroo sossoohinsi qabsoo bilisummaa fii yaanni sirna siyaasaa wajji qabeenyaa kan maqaa Soshalizimiin beekkame hawaasa adunyaa itti dhunfatte. Yaroo sanitti, hawaassan adunyaa hedduu keeysatti, qabsaawonni haala armaa olii kanaan gabroomfataa alagaa malees cunqurfamaa fii saaminsa Abbootii Lafaa jalaa bahuuf wal’aansoo cimtuu godhaa turani. Akka yaadaa tiin sirni wajji qabeenyaa faallaa daldalaa fii sooroma dhunfaa ti. Haalli kuni, silaa, nama akka Elemoo kan qabeenyii amma walitti kuufamaafii jiru, kan makiinaan haarayni, reefu baate, mooraa keessa jaajjitu, kan harkisu hin turre. Garuu, Elemo, nama dantaa mataa isaa caalaa kan ummata bal’aaf irra hadooduu fii yaadu waan taheef, sirna kana qaamaa fii qalbiin fudhate. Kaayoo sirna kanaa fiixa baasuu fiis, akka Yaman Dhidhimaa bulchiinsa Ingilizii jalaa walaba taateen, dhaaba NLF jalatti, goblaa Markisizim keessatti galmaawee, kitaabban Shuu’ii dubbisuun dhorame. Seenaaleen qabsaawota akka Chee Guveeraa fii Ho Chi Miin niis sammuu fudhatanii yaroo hunda afanii bu’uu didan.
Elemo qabeenyaan sooromuu fii mootummaa biyyaa waliin hariiroo jaallummaa qabaachuun, ilmaan Oromoo kanneen haala adda-addaa tiin biyyaa bahanii achi seenan akkaan gargaare. Elemo, warra baqa dhufaniif dahoo tahe. Nyaataa fii dhugaatiin gargaaruu bira taree, hamma qubatanitti, mana isaa bira taree, kophatti iddoo galan horii isaa tiin kireeyseef. San malees, warra daldalaaf achi dhufan, kani duubbee isaanii hin-beeyne, miya isaa liqitti kennuuf jalqabe. Haalli isaa kuni, Elemo, rakkoo keessa galche. Walakkaa bara 1968-ii, namicha tokko kan miya irraa fuudhee achumaan biyyatti hafe irraa maallaqa isaa barbaada Finfinnee dhaqe. Namichi, miya liqiin irraa fuudheef horii isaa erguuf mannaa, Elemo hidhaaf qaadhime. Mootummaa Hayle Sillaasee tan warra dura dhaabbatu akka boombiitti ifirraa eegaa jirtutti, “Elemoo warra biyya alaa keessatti mootummaa dura dhaabbatan waliin nama jiru,” badii jattuun akka qabamee hidhamu godhe. Gama biraa tiin, namichi, durumaanuu tahe ja’amee, mootummaa Xoophiyaa irraa nama itti ergame ja’ama.
Dimshaashatti, gaaroominni, Elemo, goda itti hin qophaawin keessa naqe. Namichi bu’aa akka irraa arkatuuf miya liqiin kenneef, “Adan dhufuu ani hin dandayuu, sumaa tu narra wayyaa, ati as koottu. Noolii baaftu horii keetirratti ida’een siif kenna. Achumaanuu biyyaa fii haala daldala Finfinnee tiis laalta,” yaada ja’uun sobee, Shaggar fidee, illima qopheeyseef keessa naqe.
Qaruuteen mootummaa Hayle Sillaasee, Elemoo keeysaa waan beeku baasuuf, akkuma mana hidhaa ol naqataniin, uleen irra gattaa’an. Harkaa fii miila hidhanii, eessaa tu irra laalataan, akka nama uuda bishingaa tumuutti qaama mara cafaqan. Akkasitti, waan dhagayuu fedhan afaanii baasuu dadhabnaan, dumucoo carqii afaanitti takashanii, akka siilchoo waadanitti sibiila furdaa keessa loosaa tuman. Akka foon suguyyaatti, mataa isaa gadi rarraasanii fannisuun, hamma coraan irraa solloqee foon diimaan mul’atutti, faana keessa tuman. Afaan cancalanii tumuu fii akka foon suguyyaatti fannisanii garafuun, wahuu afaanii baasuu dadhabnaan, warri zaalla-gaaffii, “kuni nama humaa takkallee keeysa hin jirre,” murtii jatturra gayan.
Tumiinsarraa kan ka’e, faanti madooytee, Elemo ejjechuu dadhabee, mana fincaanii dhaquuf gargaarsa barbaade. Mana isaa oowwaa fii jiruu isaa mi’ooytuu keessaa, malaan yaamamee kana mudachuun haalaan garaa gube. Horii isaa barbaadaaf, mana hidhaa kan miila isaa tiin dhufee if naqe keeysaa bahuuf, horii biraa dhangalaasutti seene. Mootummaa gunaan aadaa isii taate jalaa maallaqaan if baasuuf, kan arke hundatte harka hiixaachuu jalqabe. Akkasiin maa-na-uumtetti, hidhaa ji’a jahaa booda, walabummaa horii isaa tiin bitatee, mana hidhaa keessaa bahee, Adanitti deebi’e.
Hidhaan mootummaa Habashaa Elemo haalaan jijjiirte. Eega Adanitti deebi’e, sammuun isaa waan dalagaa dhiiftee, gadadoo balleessaa takka malee biyya haadhaa fii abbaa isaa keessatti mudate, halkanii fii guyyaa, yaaduu irraa hara fudhachuu didde. Saba irraa dhalate, kan biyya isaa keessatti mirga tokkollee qabaachaa hinjirreef, humaa godhaa jiraachuu dhaba isaa tiif gaddi weerare. Haalli kuni, isa dhunfatee, fedhii dalagachuu keessatti laamsheesee, karaa fii haala qabsoo bilisummaa ummata Oromoo irraa qooda itti fudhatu qofa akka yaadu goodhe. Yaada isaa kana hujiirra oolchuuf, odoo iyyaafataa fii qorannoo godhuu, Kaa’imman Oromoo kanneen qabsoo bilisummaa jalqabuuf fedhii qaban biyyaa baqatanii Soomaaliyaa keessa jiraachuu dhagaye. Dhageeytii faana-dhawee akka mirkaneeyfateen, qunnamuuf karaa Maqdishoo barare. Achitti, Jaarraa Abbaa Gadaa tii fii sab-boonota biroo kanneen wal’aansoo qabsoo bilisummaatiif qophii tahaniin walitti dhufe.
Elemo, Jaarraa Abbaa Gadaa tii fii sab-boonota biroo kanneen fedhii qabsoo bilisummaa akka isaa qaban arkuun haalaan gammachiise. Nama qabsoo akka isaanii tiif murate, kan mootummaa Adan waliin jaallummaa qabu, kan qabsaawota Falaxiinii fii kanneen biroo waliiniis hariiroo qabuun walitti dhufuun, Jaarraa Abbaa Gadaa faa keessattiis gammachuu daangaa hin qabne uumte. Hawwii qabsoo bilisummaa tan mootummaan Soomaalee keessatti ukkaamsitetti hafuurri deebi’eef. Marii godhaniin, akkaataa yaada isaanii if dura itti tarkaanfachiisanirratti mala tarrifatanii, Elemo hujii adda fudhatan fiixa baasuuf Adanitti deebi’e.
Ji’a sadii booda, haala sab-boononni soomaalee keessaa itti bahanii fii Adanitti leenjii tooftaa lolaa itti baratan qopheeysee, horii nooliif barbaachisu waliin sab-boonotatti deebi’e. Gabaasaa Elemorraa arkamtetti irkachuun, ji’a Abraashaa/Muddee 12, bara 1969, magaalaa Maqdishoo keessatti teeysuma dhooysatti gaggeeysaniin, qabsoo hidhannoo bilisummaa ummata Oromiyaa jalqabuuf murteeyfatan. Ji’uma tana keesa, warra tooftaa lolaa barachuu irratti ramadaman, qaruutee Soomaalee jalaa mimmiliysaa, tokkoo-lamaan, dooniin bahara ceesisanii Adan naqan.
Elemoo fii sab-boononni Soomaalee irraa Adan dhufan, kanneen Yamanii fii biyyoota adda-addaa irraa itti dabalaman waliin, tooftaa lolaa barachuuf, moora leenjii Falasxiinotaa tan Adanitti arkamtu seenan. Jaarraa Abbaa Gadaa, tooftaa lolaa biratti tan riphee loltummaa fii hoogganummaa akka baratuuf gama mooraa leenjii waraanaa tan Falsxiinoonni Suuriyaa keessaa qaban dhaqe. Akka barnoota barbaachisu fixateen, Adooleeysa 23, bara 1970, Adanitti deebi’e. Miyni waraanaa kan arkamee akka naannoo san dhufeen, warra leenjii barnoota lolaa fixatan keessaa qabsaawonni soddomii jaha, karaa Soomaaliyaa tiin Oromiyaa seenanii qabsoo hidhanoo bilisummaa ummata Oromiyaa jalqabuuf, Onkololeessa 17, bara 1970, hoogganummaa Jaarraa Abbaa Gadaa tiin, dooniin, Bahara Diimmaarra, Adanirraa karaa Soomaaliyaa sossoohan.
Qabsaawonni 36-n, seenaa qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa keessatti Qeeyroo Ganamaatti beekkaman, gaafa biyyatti deebi’uuf murteeffatan, “hujii fii hariiroo biyyoota alaa keessatti jalqabamte isa caalaa kan fiixa baasu hin jiru,” murtii jattuun, Elemo odoo diduu, akka Adanitti hafu godhan. Qabsaawoni qabsoo hidhannoo bilisummaa ummata Oromiyaa jalqabuuf, leenjii lolaa fudhatanii karaa biyyaa sossoohan, Soomaalee keessaan biyyatti hulluuquuf tattaaanni godhan milkooma dhabe.
Bahara Hindii, kan bitaa-mirgaa fii, gadii fii oliin isaa, kan irra daddeebi’u afanfaajjeessu, guyyaa aduu, halkan urjii hordofaa irra deemanii lafa garaa gayuun rakkisa. Haala kanaan, amniti doonii tan kiiloo-meetira dhibba lamaa fii shantamii olii, qabsaawota Qeeyroo Ganamaa, iddoo tilmaammatan irraa maysitee, halkan dukkana, malkaa Bulloo-har ja’amtu, tan Zeeylaa fii Barbaraa jidduu jirtu geeysite. Achitti, ganama, isaanii hirriibaa hin ka’in, waraana Soomaalee tiin marfamanii, eega dhukaasa walitti banan booda, malaan harka isaanii seenanii, mana hidhaa Man-Dheeraa ja’amutti darbaman.
Qabsaawonni Qeeyroo Ganamaa hidhamuun, Itti Gaafatama Dhimma Alaa tan duraan itti kennamterratti, dirqama waliigalaa, qonyee Elemoorratti dabalte. Elemo, ulfina dirqamaa tan haalli mudeen odoo hin baaragin, yaada qabsaawota Qeeyroo Ganamaa bakkaan gayuuf, hifaata malee warraaqutti seene. Dhimma kanaaf, dooginyoota (Bakka bu’oota) waajjiroota mootummoota Arabaa tii fii biyyoota qabsoo bilisummaa gargaaran waliin hariiroo uumuuf Iraaq, Kuweet, Ordon, Libnaan, Suuriyaa fii Misra keessa daddeeme.
Tattaafanni Elemoo, maqaa fii seenaa Oromoo gurra mootummoota hedduu naqe. Haaluma kanaaf, yaada “Laalcha Sadaffaa Adunyaa” ja’u babal’isuuf, walgayii bara 1973, ji’a Eblaa keessa, Koloneel Gadaafiin Liibiyaa keessatti qopheesserratti, akka qabsaawota bilisa baaftuu Oromootti afeerraan godhamteefii, jilaa waliin, Tirippoolii dhaqe. Teeysuma bakka bu’oonni dhaabota qabsoo bilisummaa biyyota Afrikaa, Aasiyaa, Oroppaa fii Ameerikaa Dhidhimaa irratti arkaman tanarratti, Elemoo fii jilli waliin dhaqan, qabsaawota achitti arkaman, seenaa Oromoo tii fii kaayoo qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa tiin wal-barsiisan.
Elemo, haala armaa olii tiin, Oromoo fii dhibdee isii lammii fii mootummoota biyyoota alaa beeysisaa, karaa kaaniin, karoora Qeeyroo Ganamaa bakkaan gayuurratti qophii barbaachiftu-rratti bobbahe. Haala kanaa fiis, akka karaa ittiin biyya seenamu qoratanii fii caasaa saniif barbaachiftu diriirsaniif, qabsaawota dhimma kanaaf muratan, karaa adda-addaa tiin biyya naqe. Akka qophiin haala kanaaf barbaachiftu xumuramteen, fuula karaa biyyaa deebise. Dhimma kanaaf, Sadaasa 04, bara 1973, sab-boonota leenjii waraanaa fudhatan waliin, mana isaatti teeysuma qopheeyse. Qabsoo hidhannoo bilisummaa ummata Oromiyaa jalqabuurratti marii godhaniin, warra kaayicha hujiirra oolchuu fedhan waliin biyya seenuu murteeyfatan.
Yaroo sanitti, Elemo, qabeenya gayaa malees, haadha warraa, Aammuun Umar, tan bareedina daawwatamee hin quufamneen faayamtee fii ilma isaa kan maqaa Kallachaa, Abdukariim, moggaaseef fii intala isaa Hanaan, tan reefu dhalatte, qabaachuu ture. Horii fii matii biratti, hoogganoota biyya Adan waliin jaallummaa qabuun, biyya san keessatti, jiruu nagayaa, sadoo fii qananiin jiraachuu isaaf salpha ture. Saniin alattiis, achuma jiraatee, maqaa qabsoo Oromoo tiin yaroo-yaroon biyyoota alagaa keessa daddeemuun jiruu isaa itti fufuu ni dandaya ture. Garuu, fedhiin bilisummaa tan onnee keeysaa belbeltu, sadoo fii qananii gatee, maatii isaa Rabbitti dhiisee, qabsoo hidhannoo jalqabuuf, karaa daggala Oromiyaa akka sossoohu goote. Akkasiin, qabsaawota waliin biyya seenuu murteeyfatan waliin, miya waraanaa hamma dooniin deemuun dandeeysu fe’anii, Arfaasa 06, bara 1973, Adanirraa ka’anii, qilleensaa fii dambalii hamilee cabsuu barbaaddu keessa hulluuqanii malkaa Asabitti tarkaanfatan. Achirraa, lafa ummata Affar keessa loohaanii hawaasa isaaniitti fullahan.
Elemo faan, odoo biyya hin seenin duratti, qabsoon bilisummaa ummata Oromiyaa, jalqabumaan, Oromoota nannoo adda-addaa akka haammattuu fii hooggana isii keessattiis martinuu akka if arkan godhuun barbaachisaa tahuu hubachuun, hoogganummaa isii falmachuurraa if qusatan. Yaada kana bu’ureeffachuun, akka biyya seenaniin, sab-boonota magaalaa Finfinnee keeysa jiran qunnaman. Arfaasaa 27, bara 1973, Finfinnee keeysatti sab-boonotaa garii waliin teeysuma godhaniin, yaada isaanii kana gayaniinii, hamma qabsaawonni naannoo adda-addaarraa keessatti heddommaatanuu isaan Wiirtuu Gola Qindoominaa (Central Coordinting Body) akka tahan murteeysan. Sanumaa waliin, bara lama keeysatti, Dirreen Qabsoo tan jabaatte keessatti, Walgayii Idilee tan hooggana if keeysaa filtu qophooysuurratti waliigalan.
San booda, Eleemoo fii Qabsaawonni, miya waraanaa kan fidatan iddo adda-addaatti dhooyfatanii, haalaa fii naannoo qubsumaa qorachuu irratti bobbahan. Qormaata yaroo xiqqoo boodaan, Gaara Gubbaa Qorichaa hundee godhatanii, Daloo ifii olitti laalaa, gadiin Galamso daawwachaa, Shaggariin, “kiiloo meetira dhibba lama qofa sirraa jirraa, nuu obsi,” ja’chuun, hidhannoo isaanii tan waraanni mootummaa hin qabneen hawaasa keessa daddeemaa dammaqiinsaa fii hamilee ummataa kakaasutti seenan. Gandi keessa bobbahan, kan itti aanuuf haala isaanii odoo hasaasuu, oduun isaanii yaroo takkatti lammii walgeeyse. Dhaadannoon isaanii tan, “ummanni keenya biyya isaanii keessatti, mirga abbaa biyyummaa mulqamanii, gabrummaan jiraachuun raawwachu qaba!” tan jattu, hawaasa Oromoo bira tartee, tan diinee seente. Nafxanyoonni naannoo Gubbaa Qorichaa dhunfatanii ummata keenya-rratti roorrisaa jiran yaroo tana dhagayan gurra isaanii amanuu dadhaban.
Mulaatuu Tamany tuni natti hin taatu je’e. Mulaatuun, nafxanyaa, lafa guddoo mootummaan ummatarraa fuutee badhaafterratti abbaa lafaa tahee, hawaasarratti roorrisaa ture. Lafa fardaan irra gulufee, fudhatee, irratti qanani’aa jiru, irreen tiiyfachuuf hamma funyaanitti hidhatee, bakka deemu mara ash’karoota hidhannoo qabaniin nama dabaalamaa deemu. Ilmi Temeny akkuma afaan isaatti, onnee horee, Caamsaa 01, bara 1974, guyyaa Isniinaa, jalee waliin, midhaan isaa fidachuuf, Har-diimi-tti ganame.
Qabsaawonni hammi tokko isaanii iddoo itti bobbahan irraa gala deeman, harroota gooroo jala dhunfatan halaalaa arkanii, itti achi deeman. Dargaan Mulaatuu kanneen alaa isa eegan, warra hidhannoon itti achi deemaa jiru agarraan, dhukaasa banan. Namicha dura Dimitfoor dhukaase, Qeeyroon Kilaashiin adda keessa dhooynaan, warri hafan harka samitti ol qabanii Mulaatuu dargaa malee hambisan. Qabsaawonni midhaan boolla torba, kan nafxanyichi harroota shantamiin fe’achuuf deemu, geejjibaa waliin manguddoo biyyaa harka kaayanii, Mulaatuu Waaqatti galchan.
Oduun haala Mulaatuu mudatee, Galamso qaxxaamurtee, Finfinnee baatee gurra mootummaa Habashaa seente. Hayle Sillaasee fii dooginyoonni isaa shororkaa biraa keessa jiraatanillee, tana gurraan dhagayuun taan daran yaachisee, hatattamaan humna daddaffii tan Faxnoo Daraashiitti beekamtu naannoo sanitti ergan. Faxnoon, nafxanyoota naannoo sanii waliin tahuun, manneen irra daddeemanii manguddoota, sheekkotii, daldaloota, barattootaa fii kaa’imman Galamsoo fii naannoo sanii kanaa-sanii malee, hidhatti guuran. Dargaggoonni, nafxanyoota akka saree maraattee Oromoota hidhuuf ganda keessa o’orihan jalaa jalaa miliquu dandayan, qabsaawota biratti jalaa baqatan. Guyyaa sanirraa kaasee, irreen qabsaawotaa cimaa dhufte. Ummanni keessa jiran gadaameysaa tahaniifii caasaan isaanii guddachaa, marsaan bal’achaa deemte. Gama kaaniin, wal’aansoon naannoo sanitti finiintee, lolli walitti dhaabbate. Nafxanyoonni baadiyyoota Gubbaa Qorichaa keessa jiran darsa guurratanii magaalatti godaanuu jalqaban. Baadiyyaan nagaya arkatte. Abbootiin biyyaa xixa nafxanyootaa irraa hara baafatan.
Odoo haalli akkanatti deemaa jiru, Waxabajii 28, bara 1974, Dargiin jaaramtee aangoo biyyaa Hayle Sillaaseerraa fudhatte. Akka barcuma tottolfatteen, rakkoolee biyyaa kanneen muddamsiisaa jiran caalaa, kan naannoo Gubbaa Qorichaatti nafxanyoota mudachaa jiruuf durummaa kennitee, miseensoota isii keeysaa, Koloneel Zallaqaa Bayyanaa naannoo sanitti ergite. Zallaqaan, nafxanyoota baaraga duuti Mulaatuu itti fidde keessaa baasuuf, irbuu seeneef. Ummata Galamsoo dirree magaalaa-tti walitti qabate. Loltootaan marsee, walakkaa dhaabbatee, “isin ummanni Galamsoo fii naannoo isii, shiftoota isin keessa daddeeman fiduu ykn dhabamuu keessaa tokko filadhaa,” jachuun doorsise. San booda, murna waraanaa kan Shaalaqaa Kaasaahun Alamaayyoo tiin hoogganamu, Galamsoo fii Gubbaa Qorichaa jidduu, Gooroo Khinteerii ja’amturra qubachiise.
Akeekni guddaan waraana achi qubachiisuu, ummata naannoo sanii anfariirsuun, qabsaawota isaan keessa jiranitti quba laachisiisuu fi. Ummataa fii qabsaawota duuydaa-garaa godhuufi. Jarri galii tana fiixa baasuuf, hidhannoo guutuun hawaasa keessa bobbahanii galuu jalqaban. Yaroo qarmaammee isaanii-rraa bahanii deebi’an mara, ummata zaalla-gaaffiin rakkuu, doorsisuu fii sodaachisuu hujii godhatan. San isaan hanqatee, gaafa kaan nama tokko galaafatan.
Guyyaa Faxnoon lubbuu nama Oromoo galaafatan, qabsaawonni Amaarota baadiyyaa keessa jiranitti dhaqanii hulaa dhadhawanii, qabsoon manaa bahaniif, tan hiyyeessa Amaaraa, kanneen hawaasa Oromoo keessa nagayaan jiraatan miidhuu akka in tahin mirkaneessaniif. Gochi Faxnoo isaanii fii Oromoota jiddutti garaa-garummaa uumuuf waan karoorfame tahuu beeysisuun, dhaamsaa waliin jaratti ergan. Dhaamsa Faxnoofbarreessan irrattiis, akeeka deemaniif ifa baasaniif. Wal’aansoon itti jiran tan gabrummaa Habashaa ifirraa buqqisuu fii, tan abbaa biyyummaa ummata Oromoo mirkaneeysuu tahuu adeessaniif. Sanumarratti dabalanii, ummata nagaayaan jiraatan irratti ajjeechaa hojjatamu akka balaaleeffatan hubachiisan. Akkasumaa waliin, kana booda, yo nama Oromoo tokko ajjeesan, dhiiga gama kaanirraa dhangalauuf warri itti gaafatamu isaan taachaa beeysisan.
Shaalaqaan, yaroo Amaarota qabsaawonni itti erganiin wal-qunnamee, dhaamsa irraa dhagaye, tooftaan isaa jalaa fashaluu hubate. Yo ajjeechaa ummata Oromoo itti fufe, lubbuu Amaarotaa tan galaafatamuuf jiraattuuf itti gaafatamuu isaa arke. Haalli qabsaawotaa kuni hatattaamaan ugguramuu baannan, caalaa hammaachuun isa yaachisee, tarkaanfii isaan dhabamsiisuu tiif waraana isaa qopheessee, Birraa 05, bara 1974, guyyaa Kamisaa, subiin, Gooroo Khinteerii irraa gama raaree Xirrootti sossoose.
Qaruuteen qabsaawotaa sossooha waraana Kaasaahun arkanillee, akkuma aadaa isaaniitti, bobbahanii deebi’anitti waan fudhataniif, hordofuuf itti hin-rakkanne. Kaasaahuniis faana arraantanaa dhooyfachuuf, guyyoota hedduu kan humaa hin balleessin nagayaan, waraana isaa diiramaan bobbaasee deebisaa ture. Arra garuu, midhaan boqqolloo kan hojjaa namaa liqimsuun if dahaa, bakka duri-rra miila dheereeffate.
Waraanni diinaa shokomsaa malee mayra boqqoolloo keessa deemanillee, ilaaloo Qeeyroo jalaa dhokochuu hin-dandeenye. Sayliin Qeeyroo, warri akka hireetti naannoo san turan, akka odeessa arkataniin waraana Faxnoo afaan bahanii, isaanii quba hinqabne dhukaasa bakka takkaa tiin baareeysan. Waraanni diinaa dhokochuuf goda seenan dhaban. Shaalaqaan, zarraafii isaa tiif odoo yaroo hin arkatin, dachii fii samiin itti garagaggalan. Lolli akkaa fii bakka inni hin barbaadinitti itti jalqabamee, xiyyitii fii boombiin karaa hundaan itti xiixan.
Dhukaasni jalqabamnaan, Qeeyroon naannoo jiranirraa karaa sagaleen qawwee itti dhagayamtutti orihan. Waraana diina kan duruu afanfaajjawaa jiru, olii-gadiin, bitaa-mirgaan, itti dhukaasanii lafaan dhawutti seenan. Kaasaahunii fii waraanni isaa, ibidda qaban, ija cufatanii karaa arkan haru malee waan godhan wallaalan. Ummanni naannoo sanii yaroo qawween qabsaawotaa diinaa akka kubbaatti ol kaaftee lafatti gadi deebiftu, halaalaa mil’atanii dinqifachutti seenan.
Lolli ganama jalqabe, dafee raawwachuu dhiisee, lakkumaan, aduu waliin oowwutti seene. Ibiddi gooroo gubbaa itti roobu, baayyina waraana diinaa xiqqeeysaa dhufe. Haalli akka mooraa itti baheef tahuu dhabnaan, ajajaan waraana diinaa, kanneen mooratti hafan dhufanii akka gargaaraniif dirmachuu lallabate. Tanaa-tana jiddu mudaamuddii ol, bakka miilaa fii garaan Elemoo walitti jaajju, xiyyitiin diinaa takka dhuftee seente. Elemo dhawamuu isaa kan hubate yaroo humniti diinaa akkaa-gara dhabdee, dhukaasni gama isaanii tiin itti ol roobu qabbanaawe.
Waraanni mooratti hafan akka iyyannaa dhagayniin, dirmachuuf orihaa dhufanii waaheloota du’aa fii madaawuu irraa hafanitti hafuura lubbuu deebisanii, waliin, qabsaawotatti dhukaasuu jalqaban. Yoona, Elemo, qabsaawonni tokko-tokkoon suuta lola keessaa mimmiliqaa akka lubbuu boruuf baasan ajaje. Haala miliquu isaaniif aanjeeysuuf, ansoolaa deemmatuun irraa fiinxa dhoosee bakka dhiiyni irraa yaa’aa jirutti maree, dhagaa guddaa dahoo godhatee, waraana diinaatti dhukaasa banuuf jilbiiffate. Qabasaawonni haala isaa kana arkan amrii isaa dura dhaabbachuun, biraa deemuu didan. Elemo garuu, isa caalaa kan arraaf lubbuu baafachuu qabu isaan taachaa itti hime. San malees, “manaa kaniin baheef qabsoo bilisummaa ummata kiyyaa fi. Haala kanaan du’uu caalaa wanni na gammachiisaa hin jiru. Qaanqee qabatte tana akka hin dhaamne godhuun dirqama isinirra jiru. Kanaaf, na dhiisaa deemaa. Ani hamma lubbuun na keeysa jirtu diina isinirraa hiin ittisa.” Jechuun bakka riphiserraa diinatti dhukaasuu jalqabe.
Waraanni Kaasaahuun, gama isaanii tiin, iddoo dhukaasni irraa itti as dhawamutti, xiyyitii malees madaafaa haraa, karaa maraan dooyatti ol yaa’an. Elemo bakka jilbiiffaterraa waaraana diinaa kanneen itti ol yaa’an hamma dandayu odoo lafaan dhawuu, sagaleen kilaash isaa callifte. Waraanni diinaa bakka irraa itti dhukaafamaa ture hoggaa gayan, ibiddi itti roobaa ture qaama adda bittinneessee, haabee nama itti dhukaasaa turee dhaban. Yaroo dilli kuni tahu, dachiin Xirroo maaltu na mudate jette. Samiin naannoo sanii waan jalatti deemaa jiru laaluu jibbite duumeeysa hagooggatte. Aduun kana hunda daawwachaa ooltee, Asrii, lubbuu Elemoo Qilxuu, jeeyna qabsoo bilisummaa Oromiyaa keessatti gita hin qabne, umrii soddomii saddeetitti fudhattee, Gaara Bubbee tiin gadi qaarte.


c: text/html

text:
Tokkummaan Abboota-Gadaa Oromoo, dhaabota siyaasaa Oromoo gidduutti nagaa fi tokkummaa uumuuf sochii jalaqabuu isaa beeksisee jira.
Kana irratti Abbaa-gadaa Tokkummaa Abboota-Gadaa Oromoo fi Abbaa-Gadaa Tuulamaa Bayyanaa Sanbatoo akka jedhanitti, Oromoon dur tokkummaan isaa jabaa ture. Garuu, sababaa cunqursaa sirna nafxanyaa baroota dheeraa uummata kana irra tureen adda qoqqoodamuun mul’ate. Uummatni Oromoo walabummaa isaa waggoota dhibbaa ol irraa jalqabee qabsoo geggeessaa jira. Dhiheenya kana immoo, dhiigni ijoollee keenyaa itti dhagala’ee bu’aa gaarii argamsiisee jira.
“Adda adda qoqqoodamuu keenyaan, injifannoon keenya akka duubatti hin deebineef jecha, dhaabota siyaasaa dantaa uummatichaatti fuuleffatanii qabsaawaa turanii fi itti jiran gidduutti nageenyaa fi tokkummaa uumuuf, Tokkummaan Abboota Gadaa sochii jalqabe,” jedhan – Abbaa Gadaa Bayyanaa Sanbatoo.
Gaaffii fi deebii guutuu dhaggeeffadhaa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
kutaa 3ffaa.fi xumuraa
Qabsoo Oromoon gaggeessaa jiru , kan addunyaan gaggeessituun addaa miti. rakkoon qabsoo keessattis ta’ee akka Ummataatti nu mudataa jiru , addunyaa irrattis mul’ateera. Mul’ataaS jiras. Dubbi guddaan akkamittin keessa dabranii bakka yaadan ga’aan ? isa jedhu malee, akkamiin keessa gangalataa jiraatan ? kan jedhu irraa barnoota hin argannu. Biyyoonnis ta’uu ummatoonni addunyAa keenyaa, wareegama baasanii akkuma biyya isaanii dhuunfatan, kanneen wareegama ol aanaa baasanii kan namaa dhaalanii taa’aan akka jiran beekuun barbaachisaadhaa. Kanarraas kan barannu , gama lameenittuu jabaatanii wareegama baasanii waan barbaadan bira ga’uf irraa barachuu malee, ka isaanii faarsaa keenya cabsaa jiraachuun gonkumaa furmaata ta’uu akka hin dandeenyeedha.
Akka yaada kiyyaatti, rakkoodhaa jedhee kanan fudhadhuu, ykn anaaf yaaddoodhaa kanan jedhu, Qabsoon kun maa jabaachuu didee osoo hin taanee, waa’ee bitamtoonni fi kachachaltoonni heddummaachaa deemuu ykn warra fageessanii yaaaduu ykn ofittootaan waan qabsoo keenya duubatti harkisu dhalachaa buluu isaati. Qabsoon har’aa jabaachuu dhiisuu boruu ni jabaata. Bitamtoota baayyachaa deemuu fi warra qabsoo kana hankaaksaa jiran heddummaachaa jiraachuutu na yaaddeessa. Yeroo tokko tokko , diinna qabsoo keenyarratti aggaammatu caalaa ykn Diina ABO irratti duuluu caalaa ykn qixxee Ilmaan Oromoof jibba qaban baayyifachaa dhufuudhaa. Ani akka anaaf galutti , dhaabbileen Oromoo Ilaalcha hordofaniin wal mormuun ni jiraata. Garuu wal jibbuun eessaa akka dhufe naaf hin galu. Wayyaanee ni jibbina. Dhiiga keenya ta’ee isa faallaa keenya ta’ellee akka itti ibsinuu qabna. Kan har’aa argaa fi dhaga’aa jirru garuu wal balleessuuf arreedu agarra. Kun fafa. Addunyaa irraallee adda nu taasisuu danda’a jedheen amana.
Mee Ilaalaa hayyaalaallattoonni jecha qabsoo oromoo itti laaffisanii of harka galchuu barbaadantu jira. Yaaduma isaanii waliin kan wal fakkaatu wayyaaneenis ni gaggeessiti. Warri safuu irraa baqatee, Hoggana Dhaabaa fi ABO adda baasanii ibsaa jiru. wayyaaneen ABO dhabamsiisuuf karoorri ishee waggaa 25 fi sirnoonni dabran hundumtuu akeekini isaanii tokkoffaa Hogganootaa fi warra qaroo ta’an dhabamsiisuudha. Isa booda ABO isaan barbaadan ummatanii Biyyatti galchuudhaa. Kana hundatu beeka. Mee warra Hogganootaan shanee jedhee, ABO ni jaallannaa , kaayyoo keenyaa jedhanii falmaa jiran kana adeemsa wayyaanee irraa maaliin adda baaftan ? Hoggana ofii ni morman . hin jibban. Adeemsa isaanii yoo morman ni gorfatan.garuu yoo jibban gorfachuullee hankaakan. Kanarra taree, ABO fudhannee warra maqaa fafaa itti moggaafnu kana dhabamsiifnaan maalii??? Dhuguma qabsoo kanaaf ykn Ummata kanaaf yaaduudhaa ? wareegama xiqqaa hanga guddaa itti kafalamaa jiruuf deebiin barbaachisu kanaa ? miidhamni ummata keenya biyya keessaaf galanni kanaa ???????
OROMOOn MAAL BARBAADA ?
OROMOOn ka barbaadu isa Biyya keessaa finiinsaa jiruudhaa. Har’aa eenyullee oromoo abbaluu hin danda’uu. Dhugaa jiru kan yeroo kamirrayyuu caalaa adda baafateera hubateera. Maqaa isaan daldalamuu hin barbaadu. Humna oromoof falmu malee humna oromoo qabata godhu hin barbaadu. Oromoon kan dandeetti fi gootummaan isaaf dhaqabee simachuu , yoo dhabee ammoo wareegama barbaachisu kafalee abbaa biyyaa ta’uuf kan isa dhorku tokkollee hin jiru. gabrummaa jala jiraatanii , anatu caalaan isaaf furmaata hin taatu. Waggaa 150 oliif Oromoon gabrummaa jala jiraachuu osoo beekanii fi waggoota meeqaaf dantaa isaaniif jiraachaa turanii har’aa akka nama irriibaa ka’ee dhaaboota heddummeessanii Oromoo irratti abbaa ta’uuf warra arreedan hin barbaadu.dhaaba Oromoof hadooduu eenyullee Oromotti hin himu. Kan har’aa bara miidhamaa fi salphinaa keessa waliif hin gallee, bara badhaadhiinaa oromoon waliif gala jechuun soba. Kanaaf qabatamaan Oromoof kan dhaabbatuu, dhiiga isaa kamirrattu shira hin yaadu. kaayyoo isaa raawwachiisuuf jedhee dhaaba dhala Oromoof haqaan dhaabbate kan jibbu gonkumaa Oromoof jaalala hin qabaatu. Kun qalbii Ummata Oromoo keessa maxxanee kan jru ta’uu hunduu beeku qaba.
QEERROON MAAL BARBAADA ?
Qeerroon qeerroodhaa ! sossobbii firaa mitii kan diinaafuu jilbeenfatee hin beeku. qacalummaa qeerroo ilaalanii waan dabaa irratti raawwachuuf yaaluun, wallaalummaa ofii mirkaneessuudhaa. Qeerroon Oromoo hanga wayyaaneen jilbeenfattu ykn kuftuutti duubatti ka jedhu miti. Bilisummaa fi walabummaa ka barbaadu, ijoollee wareegamtu barbaadee abbaa irratti ta’uuf arreeda osoo hin taanee, ofiin wareegamee karaa saaquuf kan badaduutu dhugummaa waan qabuuf, kanatu fira qeerroo ta’uu danda’aa. Qeerroon sochii kan eegalee waggaa tokko asi jechaa, waan intarneetaa irraan odeeffannoo sochii qeerroo guutuu kan qabu of fakkeessuun of sobuudhaa malee qeerroo sobuu miti. qeerroon wareegamaan oromiyaa dhuunfachuu barbaaddii . atakaaroon biyya alaa qeerroof waa tokkollee miti. Ilmatti abbaa hin himan. Haadhallee. Qarreettis abbaa hin himan. Haadhallee. Warra waggaa 15f qabsootti siila’ee Ummata Hogganutti ce’ee jirutti adeemsa himuuf yaaluun yakka. Qeerroon gonkumaa sagal hin gaggalagaltu. Waanuma manaa baateef taati. Ummati Biyya keessaa guutummaatti kana ragaa ba’aaf. Naamuusaa fi qarummaa isaaniin karaa eegalan ni xumuru. Gonkumaa Ummata isaanii irratti abbummaaf hin fiigan.
QABSOON OROMOO MAAL BARBAADA ?
Qabsoon oromoo wal dhaga’uu barbaada. Deeggarsa barbaada. Amma walii galeen hiriiranii diina konkolaachisuuf arreedaa jira. Diina mitii firayyuu yeroon itti kadhatan dhabamaa jira. Warra diina jala fiiguu gorsuunis yeroon dabraa jira. Diinnis adeemsa isaa fixatee tarkaanfii abdii kutannaa irra jira. Kun hundi qabsoon oromoo maal akka barbaadu argisiisa. Kana tilmaamanii waan qabsoon nama irraa eeggatu ba’uu qofaadha. Wal akeekna malee dirree kana irratti waan walitti himnuu hin jiru. daangaan diinaa guutee dhangala’ee jira. Biyya keenya irratti diinni qabsoo oromoo dhabamsiisuu ykn Oromoo cabsuuf, sochii qabsoo isaa shororkeessummaatti ramadee labsii adda addaan nama barbaadu qabee hidhee ajjeesaa jira. ABO ta’uu ragaa malee yakka jedhee duula Oromoo laffarraa duguuguu gaggeessaa jira. Har’a Maqaa ABOn Ummata Oromoo walii galaatu hidhamaa , ajjeefamaa , Biyyaa ari’amaa jira. Kun haqa argaa fi dhaga’aa jirru. Ega akkas ta’ee, waan Hiwaati ummata keenya irratti badii raawwataa jiru hundaaf , Ummati Tigiraayii guutuun itti gaafatamuuf jira. Adeemsi kun ammoo qarqara irra ga’ee jira. Itti fufu fi dhiisuu isaaf wayyaanootatu of harkaa qaba malee Oromoo miti. kanaaf qabsoon waan nurraa barbaaddu raawwachuuf gamanumaa qophaa’uun dansaadha. Kan yaadaa jirru waan akkasii malee dhaaba bixxilaa jiraachuu mitii. Guguddaan keenyaas……..akkuma guddummaa keessanii ta’aa !!!!!!!!!!baayyee gaddinas … nu ofkalchaa !!!!!!!!!
GLATOOMAA !!!
HORAA BULAA !!!! SEENAA Y. G(2005)


text:
Gaaffii fi deebiin itti gaafatamtoota jaarmayoota arfan ADWUI keessaa gaazexxesoota waliin gaggeessan kutaa lammaffaa fi sadaffaan Mata dureelee waa’ee murtii haqaa fi haala mana hidhaa keessaa akkasumas malaamaltummaan ilkee gad fageeffate jiraachuu ibsee jira.
Kutaa 1ffaa qophii kanaa Jimaatadarbe dhiheessun keenya ni yaadatama.
Obbo Lammaa Magarsaa: Uummatni Rakkoon Isaaf Yoo Furmaata Dhabe Finciluun Waan Oolu Miti
Walitti bu’iinsa daangaa bulchiinsa naannoo Oromiyaa fi kan bulchiinsa naannoo somaalee hammaachuu isaaf sababaan hogganni biyyatti yeroon tarkaanfii fudhachuu dhabuu isaa akka ta’e kana malees gareeleeen bu’a dhunfaa isaaniif jecha uummata walitti buusan akka jiran dubbatamee jira.
Kunis hanga tokko waliin hidhata akka qabu gama kaaniin immoo daldallii Kontrobaandii dinagdee biyyatti irratti danqaa waan ta’eef tarkaanfiin fudhatamuu akka qabu walii galle jedhu.
Uummata irratti humnaan gargaaramuu mannaa quqqaa isaa ifatti akka dubbatu akkasumas carraa dhaga’amuu akka argatu gochuu baannaan uummanni umrii isaa guutuu nu hin baatu jechuun Obbo Lammaa Magarsaa hubachisanii jirru. Jiraachuu ka dandeebyu hanga jijjira argamsisuu dandeenye qofaatti ta’u ni beekna jedha.
Gamaagama kana yeroo seennuu akka nama itti gaafatamnii irra jiru tokkotti malee qosaaf akka hin turre kunis biyyattiin rakkoo keessa seentee waan jirtuuf carraan jiru biyya oolchuu ykn baduu ture jedhu.Gabaasa guutuu caqasaa.


text:
Abdii fi rakkina lammiilee Itoophiyaa buufata baqattootaa Dadaab
Buufanni baqattootaa Dadaab kan Keeniyaatti argamu, addunyaatti baayyinaan baqattoota keessumeessun lammaffaa dha.
Lammiilee Itoophiyaa achitti argaman keessa Idiriis Mohaammad tokkodha. Gara Buufata kanaa erga dhufan waggaa kudhan ta'u isaa kan dubbatan Obbo Idiriis wayita mucaa waggaa 15 ta'an biyyaa bahuun biyya Somaaliyaa galusaanii BBC'tti himaniiru.
''Bara 1975'tti bakka dhaloota kiyyaa Godina Baalee Magaalaa Agaarfaatti loltoonni ija koo duratti abbaa koo rasaasaan ajjeessan.
Anis haatii koos guyyuma sana reeffa abbaa keenyaa dhifnee garuma miilli nu geessetti baqanne. Nama biraa waliiinis Somaaliyaa gallee,'' jechuun attamiin akka biyyaa bahan BBC'tti himaniiru.
Lafa dahoo Dadaab kanatti jiruun hamtuudha. ''Haa ta'u malee haalli qabatamaan biyya keenyaa, keessattuu wanti Oromoorratti raawwatamaa jiru akka deebiinuuf kan nama kakaasu miti. Akka lammiitti halkanii guyyaas isaaniif bo'aa jirras,'' jedhaniiru.
Ijoolleen isaanii jahanuu biyyaa ambaatti waan dhalataniif afaan, aadaa fi biyyalleen akka hinbeekne dubbatu.
''Ijoolleen biyya galuu barbaadu. Haalli biyya keessa jiru osoo nu dhorku baatee biyyatti galuu barbaanna.''
Oduun miidiyaaleen waa'ee saamiichaa, ajjeechaa fi barbadiinsa qabeenyaa Oromoo hammaataan dhagahaa jiran biyya galuuf akka isaan hinkakaafnees ni dubbatu. Sodaan isaanii kan qofaa miti, Karoorri cufaatii dahannoo baqattootaa kunis baayyee yaachiseeniira.
''Lafti kun bakka lubbuu keenya baraaruuf itti baqannee tureedha. Yoo ni cufna nuun jedhan ammoo gaddatu nutti dhagahamaa jira malee waan jennu hinqabnu. Nuti nama malli harkaa badeedha.''
Obbo Alamaayoo Wordofaas, bara 2006 irraa kaasee buufata kana keessa jiraachaa aka jiran dubbattu.
Baqannaan waggoota 25'f Yaman, Somaalee fi Suudaan keessa jiraachu kan dubbatan Obbo Alamaayyoon, dhiibbaa sababii siyaasaatiin irra gaheen maatiifi biyya jaalatan gatanii jireenya baqannaatiif saaxilamu BBC'tti himaniiru.
Umuriin jaarsummaatiin qofaa isaanii biyyaa ambaa jiraachaa jiran Obbo Alamaayyoon, ijoolleen isaaniillee biyya garaa garaatti faca'anii jiraachuu dubbatu.
''Jireenyi buufatichaa baay'ee cimaadha. Carraan gara biyya biraa deemu mataansaa haala walqixa ta'een nuuf kennamaa hinjiru. Waggoota darban lamaan kana keessa nurraa namni carraa akkasii argate tokkolleen hinjiru.
Lafa boqonnaa argachuuf mataan isaa haala walqixa ta'een ilaalamaa hinjirru. Sirni barnootaa Itoophiyaafi kan biyya biraa adda addaa jedhamuun carraan barnootaallee nuuf hinkennamu,'' jedhaniiru.
Kana malees, namoonni baayyeen qormaata dhaabbata 'UNHCR' kufan waggoota 10 oliif buufaticha keessatti akka argamaniifi beekumsa waan hinarganneef jecha hanga nyaataa dhabuutti rakkachaa jiraachu dubbataniiru.
''Sodaa nageenyaatiin jiraachaa jirra. Namoonni afurii cubeedhaan dallaadhuma kana keessatti ajjeefaman. Meeshaa qabanii qabeenyaan keenyas yeroo barbaadanitti yoo nu saaman poolisoonni fagoo waan jiraniif kan nuuf qaqqabu hinjiru,'' jechuun yaaddo isaanii dubbatu.
Rakkoorratti rakkina kan itti ta'emmoo buufanni Dadaab ni cufama jedhamuun isaa jireenya keenya baayyee dukkaneesseera jedhaniiru.
Namoota dahannoo kan keessa jiratan kan biraa Kaarloos Tasfaayee, bara 1996tti achi dhaqu dubbatu. Yoon dhufu qofaa koo ture amma garuu abbaa ijoollee afurii ta'eera.
Siidaamoo Diillaa jiraachu kan ture Kaarloos sababii siyaasaatiin dhiibbaa isaafi maatii isaarra tureen biyyaa baqachuuf dirqamu dubbatu.
''Wayitan dhufeetti yeroo saamtoonni baay'inaan turan waan ta'eef ani mataan koo yeroo lama saamameera. Amma keessa baradhulleen sababiidhuma nageenyaattii ijoolleen koo mana barnootaa deemu hindanda'an.
Haala kanaan jiraachuun baayyee natti ulfaata. Haata'u malee sababii ijoollee kootiifu gara biyyaatti deebi'uu hindanda'u. carraa bufatichaaa gama ilaaluun, ani waaqa abdadheen jiraadha.''
Carraa Buufata Baqattootaa Dadaab:
Haaala jireenya baqattootaa doowwachuuf buufatichatti kan argaman Mootummoota Gamtoomanitti Komishiinarri olaanaa Dhimma Baqattootaa Flippoo Giraandii akka jedhanitti, dhaabbileen gargaarsa taasisaa turan waan dhaabaniifuu hojii buufatichaaa gaggeessuuf hir'inni bajataa isaan mudachu dubbataniiru.
Komishinarichis rakkina Dadaabitti argamu furuuf komishinichi mootummaa Keeniyaafi Somaaliyaa waliin hojjachaaa jiras jedhaniiru.
''Hanga ammaattis baqqattoonni lammii Somaalee kuma 32 gara Kismaayyuutti deebiifamaniiru. Dhiheenyattis maatiin 20 gara biyyaatti ni deebiifamu,'' jedhu Komishinarri Filippi.
Mootummaan Keeniyaa buufatichi akka itti fufuuf fedhii qabaachu baatulleen amma garuu waliigalteerra geenyee jirra kan jedhan Komishinarichi, rakkina buufatichaa hiikuuf baankii addunyaafi dhaabbilee arjoomtootaa kan biraa gaafataniiru.
''Amman ani obsaan waliin hojjanneetti buufatichi itti fufun isaa hin oolu. Asitti itti fufuun keenyaa gaaffii hinqabaatu,'' jechuunis baqattootaa tasgabbeessaniiru.
Baqattoonni buufata Dadaabitti argamanis dhiyeessiin nyaataa dhiyaachaafi jiruun alatti akka dandeettii isaanii cimsataniif leenjiiwwan garaa garaa kennamaaf jira jedhaniiru.
Buufatichatti ijoolleefi dubartoota hedduutu argama. Dubartonni balaa miidhaa saalaatiif saaxilamaniif tajaajilli gorsaa ni kennamaafi.
Buufanni waggoota 26'f baqattootaaf tajaajila kenne Dadaab, lammiilee Itoophiyaafi Somaaliyaa dabalatee namoonni kuma 200 oli keessatti argamu.


text:
Oromiapress | Waxabajjii/June 27, 2015
“Waraabessii waan halkan godhe beekuuf guyyaa hin adeemu” jedhama mitiree mootummaan Wayyaanee yakka garaa jabeenyaan guutamee fi diinummaa guddaa uummata Oromoo irraa qabu kan argisiisuun uummata Oromoo jumlaan ajjeesaa, mirga abbaa biyyummaa mulqee angoo dhabsiisee Oromoo jumlaan hidhee yakka daangaa hin qabne waan raawwachaa jiruuf sochii diddaa uummata Oromoo fi FDG yeroo irraa gara yerootti Qeerroon gaggeessa jiruu irraa of shakkee halkanii guyyaa waraanaa of harkaa qabutti dhimma ba’uun uummata doorsisuun guyyuu sochii uummataa barraagaa kan jiruu yeroo amma kanatti diddaa uummataa jabaachaa jiruu fi uummaata Oromoo ariin guutamee jiruu irraa sodaan guddaan waan isaa qabeef humna waraanaa isaa hedduminaan magaalaa Naqamtee irra qubsisuun daandiiwwaan magaalaa Naqamteetti seensisuu kallattiiwwaan hundaan sakkatta’insaa seeraan alaan uummataa goolaa kan jiruu fi ofiif illee sodatee raafamaa jiraachuun hubatamera. Daandii konkolaataa irratti uummataa daandii adeemuu fi konkolaataa dhaabee sakkatta’uun FDG hambisuu fi sochii warraaqsaa FDG haala kamiinuu dhaabuu akka hin dandeenyee Qeerroon Bilisummaa Oromoo hubachiisee jira.
Kana malees mootummaan Wayyaanee waan qabee gadhiisuu wallaaluudhaan barsiisota Oromoo koolleejjii Teekinikaa fi Ogummaa Magaalaa Naqamtee irraa barsiisaan 8 Oromummaan yakkuun mana hidhatti darbuun ibsame jira. Barsiisota Oromoo nagaa hidhaman keessa gariin:-
1.Barsiisaa Ayyaanaa Qaabataa
2.Barsiisaa Bayyanaa Sanyii
3.Barsiisaa Dassaalee Bayyanaa kanneen keessatti argaman dabalatee barsiisotni 8 badii tokko malee hidhamanii dararamaa jiraachuu madden keenya Magaalaa Neqemtee irraa gabaasan, kanneen maqaan isaanii nu hin geenyee adda baasnee kan isiniif erginu ta’uu ni beeksifna.


text:
MAGANU QAALI GIDDO NOO JIRO | FAARSO 45-51
Yihowa Heeshshi Yiino Wodana Dimishanno
Daawiti Faarso 51 borreessinohu masaalaanchu Naataani isi Bersaabe ledo loosinoha lowo cubbo kulisihu gedensaanniiti. Daawiti loosino cubbira tiiˈˈisi bushiishinosi; isino shooshanqetenni cubbosi kulino.—2Sa 12:1-14.
Daawiti cubbo loosinoha ikkirono ayyaanaamittetenni dhaabbatanno faro noosi
Isi maaro earanna cubbosi kulara albaanni, tiiˈˈisi lowo geeshsha qarrisinosi
Isi Magano dadillisasinni lowo geeshsha xissiisiˈrino daafira miqicho hiiqqamino manchi gede ikkino
Isi Maganu maaro afiˈrate, ayyaanaamittetenni dhaabbatate, hattono albi hagiirresi afiˈrate lowo geeshsha quqquxamino
Daawiti owaatu wodani heeˈrannosi gede kaaˈlasira Yihowa eeggifatino
Isi Yihowa gatona yaannosita dihuluullamino


text:
(Frankfurt, Germany, Ebla 12, 2014) Guyyaa kabajamaa kanarratti Keessummootni adda adda kan afeeramanii yemmu ta’u, saganticha akka Aadaa Oromoootti eebbaa Manguddoota Oromoon jalqabame. Itti aansuudhaan, kabajaa guyyaa gootota oromoo ilaalchise Jaal Harun Kalil Bati barumsa fi ibsa bal’aa miseensootaf kennani jiru.
Jaal Haruun, muxaannoo qabsoo hidhannoo kessa argatani caqasudhaan barumsa kennan kessa, ummaani oromoo maliif guyyaa kana akka kabaju, wareegama goototni Oromoo gochaa turan, gootota Oromoo maqaa dhahun ibsaa bal’aa laatani jiru. Akkasumas goototni Oromoo saba saaniif wareegama kan kafaliini fi bu’aawwaan heedduu kan galmeesisan ta’u isa mirkanessan. Dhaalootni har’aan immoo bu’aawwan argaman tiksudhaan Qabsoon gara fulduratti akka tarkanfachisu qabu fi gummaa isanni kafaluuf nutii ilmaan Oromoo harka walqabanee tokkumman qabsa’u akka qabnu dhamsa dabarsani jiru.
Itti ansudhaan miseensoota keessa Jaal Robera Bultee fi Addee Nagase Adunya wa’ee guyyaa gootota ilaalchise walaloo moraa hirmaatoota cimsuu dhiyeessani jiru.
Seena Gootummaa qabsoo hadhawaa fi Waregama guddaan galmaa’ee kuni, waggaa waggaan yaadachu ala, qabsoo bilisummaa jalqabame fixaan baasu fi ummata Oromoo waanjoo gabrumma Motummaa abbaa irre Wayyaane jala baasuf ilmaan Oromoo maraa tokkummaan akka dhabaatan marii misensoota walin geggeeffamettin wali galame jira.
Maayyiirrattis miseensootni Tokkumma Baraattoota Oromoo Biyyaa Jarmani damee Hessen ibsaa ejjeennoo armaan gadiin kabajaa ayyaannicha xumurre jirra.
- Oromoo biyyaa irra baqate biyya Kenya kessa hirkachaa jiru, hidhma fi gara motummaa TPLF dabarsani kan kennama jira ta’u isa baayyee nu gaddisise jira. Kanaaf tarkaanfii kuni waligaltee Biyyolessa adduya kan Mirga dhala nama fi Mirga baqattoota kan Fallessu waan ta’eef, gocha kana cimsine balaaleffanna akkasumas Motummaa biyyaa Kenya deemsa kana hatattaman akka sirressu waamicha kenya dabarsiina.
- Motumma abba irree TPLF-woyyaanettin, mirga dhabinsa, hidhaa fi ajjeechaa saba Oromoo irraa raawatama jiru akka dhabaatu cimsine gaafana, gocha badiisa kana karaa kaminiyyu falmuuf qophii ta’ukenya ni mirkanessina.
- Ummaanii Oromoo bakka itti dhaalate Oromiyyaa lafaa bal’aa fi laliistu ishee irratti mirga jirenya fi lafaa isaa misoomsu osoo qabu, sababa Saamicha lafaa ykn “ Land grab” dhaan biyya abba isaani irra humnan buqqisudhaan gara biyyaa ormaatti akkan baqaattani dirqama jiru. Motummaa woyyaanne mirga ummaata oromoo cabsun lafaa Oromoo sammuu fi gurgurruun umrii isaa itti dheeressu kana akka dhabu cimsine ni hubachifna.
- Mootummaan TPLF aangoo humnaan qabate turfachuuf tooftaa gosoota walitti bussuu kuni beekama dha. Haluma kanaan wal dhabbii gosoota Oromoo lamaan, Gujii fi Booranaa gidduu ummee kun tooftaa dullowma angoo irraa turuf akka ta’e Oromonnis hubatani waldhabu irra akka of qusatan fi tokkummaan akka dhaabatan waamicha kenya ni dabasina.
- Ilmaan Nafxanyoota, marsaale hawaasa adda addaa irraatti duli ilmaa fi Afaan Oromoo irraati banan ni balaleffana.
- Maqaa misoomaattin motumooni Dimokratawaa gargaarsa motumma woyyaannetti laacha jiran. garuu gargaarsi horii kuni kallattiin itti faayadamu dhisee haala siyaasa abba irrummaa motummaa TPLF itti cimsutti faayadama jirachu isaa hubachu dhaan gargaarsa godhama jiru akka dhabatu dhamsa dabarsina.
- Gara Jaarmayole siyaasa Oromoo immo, garaagarummaa xixiiqoo isin giddu jiru dhipphisuudhaan Qabsoo Bilisummaa Oromoof tokkummaan akka diina dura dhaabatani waamicha kabajaa dhiyyeesina.
Injifannoo Ummata Oromoof
Oromiyaan kan Oromooti
TBOJ Dame Hessen-TBOH
Ebla 12, 2014
Frankfurt am Main
http://tboj.de/


text:
Dhaamsa Waggaa Haaraa ABO 2011
OROMO LIBERATION FRONT
Guyyaa: 1 Amajjii 2011 Lakko. 001/ABO/2011
Dhaamsa Waggaa Haaraa – 2011
Hayyu Duree Adda Bilisummaa Oromoo Irraa
Jaallatamoota ilmaan Oromoo martinuu!
Maqaa dhaaba keenya Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) tiin dursee baga nagaan waggaa haaraa 2011 geessan jedha.
Barri 2010 seenaa qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti bara qabsoon ummatni keenya bilisummaa isaaf geggeessuu gulantaa tokkoo irraa gara gulantaa ol aanaatti tarkaanfate ta’u kan mirkaneessuu fi injifatnooleen jajjaboon kan keessatti galmaawan ture.
Qabsoo bifa adda addaan geggeeffamaa jiru dabalatee waggaa dabre kana keessa Waranni Bilisummaa Oromoo (WBOn) tarkaanfilee cululuqaa nyaapha Oromiyaa saamaa jiru irratti fudhataa jiru ragaa qabatamaa dha.
WBOn shira keessaa fi alaan diinonni qabsichaa xaxan hunda injifatnoon keessa hulluuqee milkiilee jajjaboo galmeessuu danda’un jabina qabsoo haqaa ummatni Oromoo geggeessaa jiruu ti. Injifatnoon WBOn diina irratti galmeessaa jiru kun wareegama lubbuu qabsa’ota qaqqaaliin argame.
Dhaabni keenya qabsoo hidhannootiin of haaromsee mootummaa garboonfataa Wayyaanee irratti tarkaanfilee WBOn fudhataa jiru kan diina rifaasisee fi kanneen qabsoon hidhannoo hin danda’amu jedhanis dhara isaanii saaxila baase dha.
Jaallan hedduun diina waliin falama gochaa jiran bilisummaa ummata Oromoo fi biyya isaanii kabajamtu Oromiyaa argamsiissuuf wareegama lubbuu fi hir’ina qaamaa kafalan hunda kabajaa jaalluummaan yaadanna. Wareegamni isaaniis akkasumaan akka hin taane kaayyoon isaan kufaniif akka galma isaa gahu of qusannoo tokko malee akka qabsoo finiinsinee Oromiyaa bilisoomsinu irbuu keenya haaromsina.
Wareegamni ummatni keenya WBO cina dhaabbatuun baasaa jiru kan ragaasisu qabsoon kun kan haqaa fi qabsoo mirgaa ta’u isaa qofa osoo hin taane mootummaan Wayyaanee qabeenyaa biyya keenyaa saamuun waraana mataa isaa hidhachiisee akkasuma mootummaa biiyya olla illee daboo kadhatee dhaaba keenya irratti duula walirraa hin citne oofaa jiraatus ABOn dagaagaa jiraachuu isin dhageesisuu danda’uf gammachuun koo dacha dha.
Ummatni keenya dhuunfaa alagaa jala jirus ta’e kan biyya ambaattii argamu daddaaqinsa malee qabsoo bilisummaa biyya keenyaaf deggeersi hamilee, yaadaa, meeshaa fi maallaqaa dhaaba keenyaaf kennaa jiru heedduu kan itti boonnuu fi jajjabeessaa dha.
Mootummaan Wayyaanee ummata keenya lafa isaa irraa buqqisee lafa Oromoo fi bosona Oromiyaa gatii rakashaan gurgurataa jira. Haallii kun kan addeessu ummata keenyaa lafa irraa duguuguuf mootummaan alagaa sagantaa yeroo dheeraa qabaataa ture galmaan gahachuuf hidhatee boba’u isaa ti.
Kanaaf, ani Oromoo dha kan ofiin jedhu hundi dhaaba keenya ABO cina dhaabbatuun diina kana yeroo gabaabaa keessatti of irraa fonqolchuuf wareegama barbaachisu akka godhu waamicha lammuummaa goonaaf.
Dhaabota maqaa ABO himatan hunda kaayyoo ganamaa kan mootummaa walaba Oromiyaa dhaabanii iggitii ittigochuu jalatti gurmaawanii akka qabsoo fuuldura tarkaanfachiisan taasisuuf Mudde 2008 waamicha gochuun keenya ni yadatama. Gartuuleen ABO ofiin jedhan hundi gaafatama kana bakkaan gahuuf ABO deebifne dhinsuu fi humneessuu walakkeessa godhannee haasaa fi marii jalqabnee yoo jiraanne illee shafisaan akka hawwamutti hin xumuratin jirra. Waggaa haaraa kana keessa maree jalqabamee jirru bifa tokkoon ni xumurra jennee abdanna. Kayyoo ganamaa dhaaba keenyaa ABO bu’uura taasifachuun tokkummaa argamuuf qabsoo gonuus wagga kanas akka itti fufnu mirkaneessina.
Garaagarummaa xixiqqaa fi kanneen diinni tahe jedhee amantii fi kutaan ummata keenya adda ciruuf yaalaa jiru diduun ummatni keenya tokkuummaa isaa yoom illee caalaa tikfatuu akka qabu yaadachiifna. Haqa jiru dhoksuuf kanneen maqaa Oromoo himataa rakkoo hin jirre ummuuf ummata keenya keessa walshakkii facaasuuf carraaqan hundas dalagaa fokkataa akkana irraa dhaabbatuu akka qaban hubachiifna. Garaagarummaa ilaalcha siyaasaa bifuma siyaasaatiin fixachuuf qophii ta’un bilchina horachuu akka qabnu kabajaan yaadachiisuu feena. Karaan bilisummaa qabsoo finiinsuu qofa akka ta’es irra deebiin hubachiifna.
Maquma dhaaba keenyaa himachuun diina biyya nu sarbee waanjoo garbummaa nu irratti fe ’ee jiru lafatti dhiisanii kanneen dhiiga qabsa’ota Oromoo dhangalaasaa jiran hundi qawwee isaanii gara lammii keenyaatti otoo hintaane gara diinaatti akka galagalchan yaadachiifna.
Gama kaaniin dhaabotni siyaasaa Oromoo kanneen walabummaa Oromiyaaf qabsaawan hundinuu walitti dhufeenya qabnu gara tumsa hojii waliin tolfatuuf dandeettii keenya walitti qindeessuun ayyinaa fi dandeettii qabsichaa dagaagsuun bilisummaa as dhiheessuun dirqama.
Yeroo dinnii alaa fi keessaan dandii walabummaa Oromoo waltajjii qabsoo irraa haquuf shira ol aanaa geggeessaa jiru kana keessatti humnootni dhugumaan walabummaa biyyaaf dhaabbanne jedhan akka duraaniitti itti fufuun bu’aa isaa irra balaa isaatu madaala jenna. Kanaaf, gama keenyaan akkuma kanaan duraa waan nu irraa eegamu gumaachuuf qophii dha. Carraa kanatti gargaaramuun maree fi hariiroo gidduu keenya jiru akka jabeessinuuf waamicha isiniif dhiheessina.
Waggaa haaraan 2011 kun kan nagaa, milkii fi injifatnoon qabsoo bilisummaa Oromoo itti mirkana’u akka ta’u hawwii koo ti.
Oromiyaan ni bilisoomti!
Dhugaasaa Bakakkoo
Dhugaasaa Bakakkoo Hayyu Duree ABO
Madda:- Oromoliberationfront.info


text:
BY FAYISA LEMMA | Bitootessa 30, 2014
Akkuma beekkamu Finfinnee hardha hafteen nafxanyootaa fi wayyaaneen keesaa iyyitu kana waggaa 128 dura gosa Oromoo kan akka Gulallee, Galaan fi Oromoota biraa malee osoo qorichaafuu barbaadamee habashaan tokko keesatti hin argamu ture. Finfinnees kaansariin hin qabne ture.Qabeenya uumamaanis badhaatuu kan turtee fi lafti ishees bosinaan kan uwwifamte turte. Birbirsa/piyassa bakka yeroo ammaa siidaan nafxanyicha seexana gurraachaa Minilik irra dhaabbatu kana Odaa Yaa’a Gulalleettu irra dhaabbata ture, kun hundi jijjiiramee , qilleensa bareedaa fi qabeenya uumamaa ishee dhabdee gammoojjii tahuu ishee caalaa kan nama gaddisiisu abbaa ishee Oromoota ishee kunuunsaa irra jiraachaa turan sababa kaansarii kanaa dhabuu isheeti.Oromoon akka kaansariin kuni finfinnee hin qabannee wareegama guguddaa kafalee jira,hunda caalaa lubbuu qaqqaalii isaa itti dhabee duguuggin sanyii irra gahee jira.
Erga Finfinneen dhukkuba kanan qabatamtee eegalee keessattuu waggaa 23 darbe babaldhachuu dhukkuba kanaatin Oromooti naannawa finfinnee jiraatan seeran ala Wayyaaneen lafa isaanii irraa buqqiffamanii bakka jiraatani fi waan ittiin jiraatan waan hin qabneef maatiin bittinaa’ee kun wardiyaa tahee,kun hojii humnaa qarshii baayyee gadi bu’aa taheen qacaramaa lafa irraa ari’ame irrattti hojjataa kan jiru yoo tahu kan humna hin qabne ammo kadhattuu karaa gubbaa tahee hafee jira. Akka fakkeenyaatti bara 2012-2013 keessa maqaa “Bole Lemi Industrial Zone” jedhun maatii Oromoo abbaa warraa 800 ol kan buqqisan yoo tahu lafa kana wayyaaneen kampaanii biyya Chaynaa,Turkii, Hindii, Koriyaa fi Xaaliyaniif addaan qooddee gurgurattee jirti. Kana qofa osoo hin taane fabrikooti bakka kana irratti ijaaraman fi kan naannawa finfinnee bakka biraatti ijaaraman hundi kunuunsa fabrikkaan tokko naannawa itti ijaarameef godhuu qabu osoo hin godhin summiin xuraawaan fabrikkaa isaanii keessaa yaa’u lagoota naannawa san jirutti dabalamuu dhaan bishaan qulqulluu faalee yeroo adda addaa horiin baayyeen dhumatee jira,lubbuu namaatirras rakkinni gahee jira . Xuriin adda addaa kan mana fincaanii dabalatee kan FINFINNEE keessa yaa’u laga akka AQAAQII faaluun uummata keenya miidhaa jira, garuu kan miidhamu Oromoo waan tahef wayyaaneen furmaata laatuu hin barbaaddu. Misooma abaaboo maqaa jedhunis akka fakkenyati Oromoota naannawa Magaalaa Mannaagashaa fi Sabbataa lafa isaanii irraa buqqifaman baayyinnaan warra isaan buqqise kanaaf hojii humna kan hojjatan yoo tahu, bakka hojiitti akkamitti akka of eeggatuu qaban waan leenjin hin fudhatinif kemikalota adda addaan dhukkuba gogaa fuudhanii kan du’ani jirus, kan waliin rakkatutti jirus baayyee dha.Kun hundi kan isaan irra gaheef Oromiyaan, lafti abbaa isaanii, kan akaakilee fi abaabileen isaanii, kan isaan hardha irra jiraachaa jiran badhaatuu fi barbaadamtuu waan taatef malee balleessaa tokkollee qabatanif miti.
Gidduu kana osoo rakinni olitti tarraahe hundi uummata Oromoo irra gahaa jiru furmaata kanaa kennuu dhiisanii kansaricha babaldhisuf,lafa daangaa finfinnee keessaa hunda gurguranii waan fixanif,lafa Oromiya tan gurguramtee hin dhumannetti darbuuf shira wayyaaneen lafa jala xaxxe maqaa magaalota naannawa Finfinne jiran Finfinnee waliin “ master plan” tokko jala galchuu jedhuun baastee dhageenye jirra, ‘ Osuma beeknuu huuba waliin nyaanne jette sareen’, kan hanga hardhaatis wallaallee osoo hin tahin falmannee falmisiisaa oromoon baayyeen itti hidhamee,tumamee, hujii fi barnoota irraa itti ari’amee,biyyaa itti baqatee malee kaansarichi Finfinnee qabate salphaan hin babaldhanne.Hardha murteen kun Oromoof du’aa fi jiruu tahuu qaba,dhukkubi kaansarii kan Finfinnee qabe kun yoo babaldhate Oromiyaa ajjeesuu akka dandahu hundi keenya beekuu qabna.Oromoon kaabaa kibbatti, bahaa dhihatti tokkummaadhaan shira wayyaanee kana dura dhaabachuu qabna,’madaa quba miilaa irra jiruf mudaamuddin nama dhukubdi’, Finfinnee irraa fagaachuu keenyaa yookin rakinni Oromoota naannawa Finfinnee irra gahaa ture fi jiru waan nurra hin gahinif yoo caldhisne seenaan nu gaafata, keesattuu dhalooti qubee “QUBEE GENERATION” shira wayyaanee kana hatattaman uummata baldhaa Oromiyaa biraan gahuu fi fincila finiinsuu irratti akkuma asiin dura godhaa turre gahee guddattu nurraa eeggama. Hanga gaafa Oromiyaan bilisoomtutti kaansarin Finfinnee qabate akka hin babaldhanne godhuu qabna,garuu kaansarichi kan fayyu yoo Oromiyaan bilisoomte qofa.
Barreessaa qunnamuuf : fayis2003@gmail.com


text:
Bitootessa 05,2014 Finfinnee
Ammaan dura godina Addaa Finfiinnee A/Sulultaa,Akaakoo,Garba Gurraachaa fi Gullallee Gabir’eel keessatti diddaan sabboontota oromoon jabaatee akkasuma barattootaanis fincilli kan qabate gabaasaa turuun keenya ni yaadatama. Haaluam saniin wal qabatee gabaasaa Qeerroo magaalaa Sulultaa irra addeesaa jiruun Bitootessa 03 aanaa Gulallee Gabri’eel jedhamu keessatti barattootni mana barumsaa sadarkaa 2ffaa baratan gaaffiin yeroodhaa yerootti qeerroodhaan gaafatamaa jiru keessuma lafti oromoo hin gurguramin? barataan oromoo maalif hojii hin argatuu??? ilmaan oromoo maaliif mana hidhaatti dararamu yakka tokko malee kan jedhuuf dhiyaate ture keessatti deebiin hanga ammaatti kennamuu osoo hin taanee itti gochi kun mootummaa wayyaaneedhaan jabaachaa dhhufeera,hanga gaaffiin kun deebii argatutti nutis ta’e barataan oromoo kamuu barumsa dhaabuu qaba kan jedhu qabatanii diddaa kaasaanii jiru,Akkasuma magaalaa Akaakoo irratti manni barumsaa 1 hanga 8ffaatti barattootni osoo barsiisonni dhimma isaa adda hin baasin sochii sabboontota oromootiin gaggeeffameen mooraadhaa bahanii barumsa dhaabanii gara qe’eetti galanii jiru guyyaa lamaaf Bitootessa 02 irraa kaasanii,deebii dhaabuu gaaffii mirgaa hanga yoonatti gaafatamaa jiru sababeessuudhaan barattootni barumsa dhaabanii akka jiran akkasuma ammoo mootummaa wayyaanee balaaleffachuudhaanis sirna wayyaaneetiin hanga yoomitti gaggeeffamna kan jedhuun barumsa dhaabanii akka jiran Qeerroon gabaasee jira mana barumsaa kanattis qorannoo bal’aan gaggeeffamaa jira hedhu,sochiin Qeerroo diddaaf haalota mijeessuu dabalatee daran jabaatee itti fufa…


text:
Qonnaan bultoonni attamiin akka waldhabdee lafaa furatan
Qonni yeroo baa'yee hojii dadhabsiisaa ta'uu danda'a. Keessattuu, yoo lafti qotamu kan kee ta'uun isaa hin mirkanoofne ta'e ammam akka caalaa rakkisaa ta'u yaadi.
Biyyaa Gaanaatti fakkeenyaaf, qonnaan bultoota %10 qofatu ragaa mirga abbaa qabeenyummaa mul'isu qaba.
Kun haala yaachisaa keessa akka galan taasisuu qofas miti, gara walitti bu'insaattis ni geessa. Lafti kee qabeenya guddaa ati qabdu, kan ittiin liqeeffatu yoo ta'e, liqaa argachuunis rakkisaa ta'uu danda'a.
Kanaaf, kaampaaniin 'Teek Laand Maap' jedhamu kalaqa karaa mobaayiliitiin kaartaa kaasuufi qonnaan bultoota qorachuun bakkeewwan GPS'n agarsiifaman hojiirra oolche.
Qonnaan bultoonni safara lafaatiif ragaa abbaa qabeenyummaa qoratamee, gaggeessaafi manni murtii ol-aanaa itti mallatteesse fudhatu.
"Abbaan qabeenyummaa lafaa amansiisaa ta'uu dhabuun misooma lafaafi qonnaa irratti gufuu guddaadha," jechuun ibsa, warra Laandi maappii hundeessan keessa tokko kan ta'eefi hojjetaa tekinika ol-aanaa Tomaas Vaasen.
"Ragaan sirriitti qindaa'e yoo hin jiraanne, yaaddoon lafa ofii dhabuun ni danda'ama. Qonnaan bultoota irra caalaaniif ragaan qabeenya qabsiisan ittiin liqeeffatan tokkichi of harkaa qaban waan ta'eef ragaa sirriitti qindaa'e malee maallaqa argachuun hin danda'amu."
Kontiraata milka'aadhaaf
Waldhabdeen qonnaan bultootaafi kaampaanota nyaata omisha qonnaan bulaa bitan gidduuttis uumamuu ni danda'a.
Walii galteen baramaan qonnaan bulaafi kaampaanota nyaataa gidduutti taasifamu wal amantaa guddaa gama-lameerratti hundaa'a. Yeroo baayyee garuu yeroo kampaaninni nyaataa qonnaan bultoonni waadaa galan hin ba'anne jedhanii amanan qonnaan bultoonni kun kaffaltaa kana hin argatan.
Kanaaf Fireeshmaarti omishtootaaf appilikeeshinii mobaayilii kan qonnaan bultootaafi kaampaanota nyaataa kontiraata dijitaala ta'een walii galuu danda'an qopheesseera. Tekinooloojiin sharafa BiCoin deeggera.
Appilikeeshiniin kun fakkiiwwan saatalaayitii waltaasisuun haala adeemsa pirojektii qonnaa to'ata. Sassaabbiitti aansuun, gatiin omishaa shallaga seera qabeessa ta'een murtaa'a.
Tekinooloojiin kun faayidaa biraas qaba.
Fireeshmaarti daataa banaarratti hundaa'uun madda omisha gurguramuu sana agarsiisu. Warri bitatan humni daa'immanii akka hin fayyadamne mirkaneeffachuu danda'u. Fakkeenyaaf warri omishan gatii gitaa akka argatan mirkaneeffachuuf gargaara.
"Waanti nuti qopheessine kun daataa banaa of danda'een (APIs) namni ilaallatu kamiyyu nyaata isaan sooratan attamitti, yoom, eessatti, haala humna attamiitiin fi gatii ammamiit omishamee, qophaa'ee geejjibamee isaaniif akka dhiyaatu qorachuu danda'u," jedha hundeessaan kanaa Oyebiisi.
Rakkoo waliin qooddatan
Tekinooloojii ol-aanaa qofa miti kan qonnaan bultoota gargaaru. Bilbiloonni tekinooloojii gadi aanaa ta'anillee carraa gatii gabaa omishaa, raaga haala qilleensaafi gorsa biroo waggoota dheeraaf ittiin argachaa jiru.
Kampaaniin WiiFaarmi jedhu, qonnaan bultoonni akka gaaffii gaafatan gochuudhaan karaa ergaa gabaabaa tajaajila beekumsa hiriyaan ittiin waljijjiiran hojjeta.
"Qonna keessatti, omisha sirriitti argachuudhaaf qonnaan bulttoota biroorraa beekumsa ni barbaadda," jedhe.
Hanga ammaatti, yoo midhaan omishuurra ykn horii horiisuurra rakkoo qabaatan gargaarsaaf hojjetoota mootumaa qofaarratti hundaa'u ture. Hojjetoonni kun ji'atti takkaa ganda baadiyyaa deemanii daawwachuun dhumaatii horii ykn manca'insa midhaanii anbisuu hin danda'an.
"Tekinooloojiin carraa hedduu fidee jira, rakkoo qonnaa isaanirra jiru, omisha isaaniif gabaa barbaaduuf, ykn rakkoo jijjiirama haala qilleensaa akkaataa ittiin dandamatan dandeessisa," jedha hundeessaafi gaggeessaan WiiFaarmi Kennii Ewaan.
"Jijjiiramni xiqqaa fakkaatu kun jireenya qonnaan bultoota lafa xiqqaarratti omishan irratti jijjiirama guddaa fida."
Qonnaaf maallaqa
Carraa qonnaan bultoonni ittiin tajaajila maallaqaa argachuu danda'an, akkasumas wabii maallaqaa akka qabaatan gochuunis kalaqa tekinikaa dursi kennamuuf qabu, jedha Rooz Bayiirdi ogganaan Vileejji Kaappitaal.
Guutummaa bu'aa qonnaa Afirikaa keessatti qonnaan bultoonni lafa xiqqaarratti omishan miliyoona 33 ta'aniitu %90 bakka gumaachanitti qonnaan bultoonni akka qabeenya horataniifi wabii maallaqaa qabaatan gargaaruun barbaachisaadha, jedhu Obbo Baayiirdi.
Uummanni baadiyyaa Sahaaraa Afirikaa gadi jiran sadii keessaa lama galii guyyaa $1.25 (95p) gadi qabu.
"Ismaarti-fooniin bilbilli (harkaa ammayaa) gatiin isaa gadi aanaa ta'e kun carraa tajaajilawwan maallaqaa isaan duraan argachaa hin turre kenneef. Haata'u malee, garuu warreen akka carraa liqaa, qusannoo, invastimantiifi haala madda galii ittiin sirreeffatan yeroo ammaa karoora qonnaan bultoonni yeroo ammaa qaban caalaa gatii jabeessa akka ta'e dubbatu Bayiirdi.
Yoo qonnaan bultoonni tekinooloojii haarawaa kanarraa guutummaatti haa fayyadaman jedhame, Afirikaan bu'uuraaleen misoomaa kan akka interneetii bilisaa barbaaddi jedha.


text:
Tokkummaa Mootummootaatti, Koomishinara Ol’aanaa Mirga Dhala-namaaf dhaabate jalatti Koreen Farra-Dararaa Dhala-namaa walga’ii isaa marsaa 45ffaa --- Sadaasa tokkoo haga Sadaasa kudha-sagaliitti, magaalaa Jenevaatti geggeessaa jira. Itiyoophiyaan biyyoota walii-galtee farra dararaa ka sadarkaa Addunyaa kana mallatteessan keessaa tokko taahe iyyuu eega bara 1992 walii-galtee sana mallatteessitee as, yeroo duraatiif barana kan isheen gabaasaa haala biyya ishee keessaa dhiheessite.
Waldaa Deggersa Oromiyaa yokaan 'Oromia Support Group' ka jedhamu, Jaarmayaa Mirga Dhala-namaa London maadheffate bakka-bu'uun ka waga'ii sadarkaa Addunyaa sana irratti ibsa kennan Obbo Huseen Ahmed, "gabaasaan Mootummaan Itiyoophiyaa dhiheeffate biyya keenya keessa dhala-namaa dararuun gonkumaa hin jiru. Namni murtii seeraa malee hin hidhamu. Manni-hidhaa iccitiis tahe ajjeechaan hin jiru, ka jedhu. Garuu, haalli biyyattii keessa jiru faallaa dha. Sanaaf waan ana irra gahee fi haalli ani amma itti jiru ragaa dha," jedhu. Obbo Huseen akka isaan jedhanitti "qaamni isaanii dararaa yeroo dheeraaf humnoonni Mootummaa Itiyoophiyaa irratti geggeessaniin" laamsha'ee barcuma konkolaatu yokaan wiilcheeriin sosso'u. Bara 1991 irraa jalqabee haga bara 1999tti yeroo hedduun hidhame, gochaa suukanneessaa danuu tu na irratti raaw'atame, jedhu.
Dararaa na irrattii fi lammiwwan biyyattii ka biroo, keessumaa ilmaan Oromoo irratti raaw'atameef gaaffiilee walga'acha irratti itti dhihaataniif jilli Mootummaa Itiyoophiyaa otuu deebii quubsaa hin kenniin "yeroo biraa barreeffamaan dhiheessina" jechuun ba'ee deemu jechuun ibsan, Obbo Huseen Ahmed.
Jila walga'icha Tokkummaa Mootummootaa irratti gabaasaa Mootummaa Itiyoophiyaa dhiheesse kan hoogganan Gorsaa addaa, ka Ministara Dhimma-alaa, Obbo Fissahaa Yimar turn. Gareelee Mirga dhala-namaa fi ka Mootummaa hin ta’iin irraas hedduu walga'ichatti hirmaate.
Guutummaa qophii isaa MP3 tuquun dhaggeeffadhaa.


text:
Afrikaa dhiyaa Keessaatti lakkobsii namoota dukkuba Ibolaan qabamanii dabalaa jira. Biyyonni Ibolaan keessatti argame Laayberiyaa seeraaliyoon Ginii fi Naayjeriiyaa ta’uun ibsamee jra. Garuu namni hedduun kan keessatti dhukkubichaan qabamee fi du’aa jiru Laayberiyaa ta’uun ibsamee jira.
Lammiwwan Amerikaa lama kanneen dawaa yaalii dhaaf hojii irra oole fudhatanii fayyuuf akkuma carraa argatan Doktorri biyya Naayjeriyaa tokko fi Lubnii waldaa kristaanaa lammii Speen ta’an immo dawaa kana gargaaraman iyyuu du’an boqochuun isaanii gabaafamee jira.
Briteen lammi ishee seeraaliyoon keessatti dhukkuba Ibolaan qabame gara Londonti kan deebiste yoo ta’u waaltaan to’annaa fi ittisa dhukkubootaa kan Amerikaa hojjataa isaa biyya Afrikaa dhiyaa keessa ture tokko nama Ibolaan qabame wajjin ture jechuu dhaan hordoffii barbaachisu gochuuf gara biyyaatti deebisee jirti.


text:
Aqo Deˈuwaa
—Hegaa Doomettaanne Halchuwaa
“GODAI Xoossai, ‘Bitanee barkka de7iyoogee lo77o gidenna; taani ayyo injjetiyaabaanne maaddiyaabaa kessana’ yaagiis.”—DOO. 2:18.
MAZAMURE: 36, 11
1, 2. (a) Aqo deˈoy waani doommidee? (b) Koyro bitaneenne maccaasiyaa aqo deˈuwaabaa ay akeekana danddayiyoonaa? (Doomettan deˈiya misiliyaa xeella.)
AQO oyqqiyoogee meeze gididaba. Hegaa doomettaanne halchuwaa pilggiyoogee aqo deˈuwaa bessiyaagaadan xeellanaadaaninne Xoossay koyro qoppido anjjuwaa hegaappe demmanaadan nuna maaddana danddayees. Xoossay koyro bitaniyaa, Addaama medhi simmidi, sunttaa sunttanaadan mehiyaa doˈaa akko ehiis. SHin “Addaamessi injjetiyaabinne a maaddiyaabi beettibeenna.” Hegaa gishshawu, Xoossay bitaniyaa xiskkuwaa kayrissidi a gaylliyaa meqettaappe issuwaa ekkidi macca asa kessiis, yaatidi o bitaniyaakko ehiis. (Doomettaabaa 2:20-24 nabbaba.) Yaatiyo gishshawu, aqo deˈuwaa doomissidaagee Xoossaa.
2 “Issi asi ba aawaanne ba aayyiyo aggi bayidi, ba machcheera issippe de7ees; eti naa77ai issi asa gidoosona” giidaagee Yihoowa gidiyoogaa Yesuusi yootiis. (Maa. 19:4, 5) Addaame gaylliyaa meqettaappe issuwaa ekkidi Xoossay koyro maccaasiyo medhido gishshawu, eti issuwaa gidiyoogaa akeekennan aggokkona. Azinaynne machiyaa paraman shaahettanaadan woy issi uri dawuttaa ekkanaadan Yihooway mule koyenna.
AQO DEˈOY YIHOOWA HALCHUWAAPPE ISSUWAA
3. Aqo deˈuwaa halchoy aybee?
3 Addaamee i guyyeppe Hewaano giidi sunttido loˈˈiya ba machen ufayttiis. A ayyo injjetiyaaronne maaddiyaaro. Addaameenne Hewaana issippe azinanne macho gididi ufayttana. (Doo. 2:18) Aqo deˈuwaa halchoy yelettidi saˈaa kumiyoogaa. (Doo. 1:28) Attuma naatinne macca naati bantta aawaanne aayyiyo siiqikkonne, wurssettan eta aggidi aqo oyqqidi bantta son deˈoosona. Asay saˈaa kumana; qassi kumetta saˈay gannate gidanaadan oottana.
4. Koyro aqo deˈoy waanidee?
4 Addaameenne Hewaana Yihoowayyo azazettennan ixxido gishshawu, koyro aqo deˈoy moorettiis. “Beni shooshshai” Seexaanaa Dabloosi “lo77uwaanne iitaa erissiya mittaa teeraappe” miyoogee aybi loˈˈokkonne aybi iitakko kuuyanaadan maaddiya dumma eraa demissees gaada Hewaana ammananaadan oottidi o cimmiis. A hegaabaa ba azinaa oychabeennaagee i iyyo huuphe gidiyo maataa bonchennaagaa bessees. Addaamee Xoossawu azazettiyoogaa aggidi Hewaana ayyo immido mittaa teeraappe miis.—Ajj. 12:9; Doo. 2:9, 16, 17; 3:1-6.
5. Addaameenne Hewaana Yihooway oychin zaaridobaappe nuuni ay tamaarana danddayiyoo?
5 Xoossay Addaama oychido wode, Addaamee, “Tanaara de7anaadan neeni immido maccaasiyaa he mittaa teeraappe tau immin maas” yaagidi ba machen gaasoyiis. Hewaana bana shooshshay cimmiis gaada gaasoyaasu. (Doo. 3:12, 13) Hegee tuma gidenna pattenna gaaso! Koyro azinaynne machiyaa Yihoowawu azazettibeenna gishshawu, i he makkalanchatu bolli pirddiis. Hegee nuuni naagettana koshshiyoogaa bessiyaaba. Aqo deˈoy giiga gidanaadan, azinaykka machiyaakka bessiyaabaa oottananne Yihoowawu azazettana bessees.
6. Doomettaabaa 3:15n deˈiya qofaa qonccissa.
6 Seexaanay Edenen oottidobay deˈishinkka, Geeshsha Maxaafan odettida koyro hiraagan Yihooway asaayyo hidootay deˈiyoogaa yootiis. (Doomettaabaa 3:15 nabbaba.) Koyro makkalida ayyaana meretaa ‘maccaasee zerettay’ xayssana. Yaatiyoogan, Yihooway saluwan ayyo oottiya keehi daro ayyaana meretati geeshshati aara dumma dabbotan deˈiyoogaa asay guuttaa akeekanaadan oottiis. Ayyaana meretati Yihoowayyo macho mala. I Dabloosa xayssanawu he ayyaana meretatuppe issuwaa kiittana. He zerettay koyro azinaappenne macheeppe halidabaa azazettiya asay demmanaadan oottana. Azazettiya asay Yihooway koyro halchidoogaadan saˈan merinawu deˈana.—Yoh. 3:16.
7. (a) Addaameenne Hewaana makkaloosappe doommidi aqo deˈoy waanidee? (b) Azinatinne machoti ay oottanaadan Geeshsha Maxaafay yootii?
7 Addaameenne Hewaana makkalidoogee eta aqo deˈuwaanne hara ubba aqo deˈuwaa hegaappe simmin qohiis. Leemisuwawu, Hewaananne i zare gidida maccaasay shahaariyo wodenne yeliyo wode keehi waayettana. Maccaasay bantta azinaa azinaa laamotana; shin attumaageeti bantta machota wolqqan haarana; nuuni hegaa ha wodiyan daro aqo deˈuwan beˈoos. (Doo. 3:16) Geeshsha Maxaafay azinati siiquwan haarana koshshiyoogaa yootees. Qassi, machoti azinatuyyo haarettana koshshees. (Efi. 5:33) Xoossawu yayyiya aqo laggeti hashetidi oottiyo gishshawu, ooshshi darenna woy mule ooyettokkona.
AQO DEˈUWAA—ADDAAME WODIYAAPPE BASHSHAA HAATTAA GAKKANAASHIN
8. Addaame wodiyaappe Bashshaa Haattaa gakkanaassi aqo deˈuwaa hanotay ay malee?
8 Addaameenne Hewaana hayqqanaappe kase, eti attuma naatanne macca naata yelidosona. (Doo. 5:4) Eta bayra naˈay Qaayeeli ba dabbotuppe issinno ekkiis. Naaˈˈu machota ekkidoogee Geeshsha Maxaafan odettido koyro bitanee Qaayeela zariyaa Laameeka. (Doo. 4:17, 19) Addaameppe Nohe wode Bashshaa Haattaa gakkanaashin deˈida yeletan Yihoowayyo goynniyoogan erettiyaageeti keehi guutta. Aabeeli, Heenooki, Noheenne a soo asay hegeetuppe amaridaageeta. Nohe wode, “‘Xoossaa naata’ geetettiya meretati ha asaa macca naati puulanchcha gidiyoogaa be7idosona; be7idi etappe bantta dooridoogeeta” machidoogaa Geeshsha Maxaafay yootees. Kiitanchati ashuwaa maayidi bessenna hanotan maccaasaa hegaadan machin, Nefiliime geetettiya wolqqaama iita naati yelettidosona. Hegaa bollikka, ‘he wode saˈaa bollan deˈiya asaa iitatettay dariis; qassi eti wozanan qoppiyoobay ubbay ubba wodekka iita xalaala gidiis.’—Doo. 6:1-5.
9. Yihooway Nohe wode iita asaa waatidee, qassi he wode hanidabaappe nuuni ay tamaarana koshshii?
9 Yihooway Nohe wode Bashshaa Haattan iita asaa xayssiis. Asay he wode, aqo oyqqiyoogaa gujjin, ubba galla oottiyoobawu bichaariyo gishshawu, “xillotettaabaa yootida” Nohee bashshay matattidoogaa odin asay wozanan wottibeenna. (2 PHe. 2:5) Yesuusi he wodiyaa hanotaa ha wodiyan nuuni beˈanabaara geeddarssiis. (Maatiyoosa 24:37-39 nabbaba.) Ha iita alamee xayanaappe kase, ubba asawu markka gidana mala kumetta saˈan odettiiddi deˈiya Xoossaa Kawotettaa mishiraachuwaa ha wodiyan daro asay siyenna. Aqo oyqqiyoogaanne naata dichiyoogaa mala so asaa allaallee Yihoowa gallassay eesoyiyaaba gidiyoogaa nuuni doganaadan oottenna mala akeekancha gidana koshshees.
AQO DEˈUWAA—BASHSHAA HAATTAAPPE YESUUSA WODE GAKKANAASHIN
10. (a) Daro wogatun, meeze gidida shori baynnabay aybee? (b) Abrahaaminne Saara bantta aqo deˈuwan waanidi loˈˈo leemiso gididonaa?
10 Noheenne a heezzu naati dawuttana xayikkonne, he wode asay dawuttaa ekkees. Daro wogatun, shori baynnabaa haniyoogee meeze gididaba; ubba qassi hegee haymaanoote meeziyaara walahettiis. Abraaminne (Abrahaami) a machiyaa Saaraya (Saara) Xoossawu azazettidi Kanaane biitti deˈanawu biido wode, aqo deˈuwaa xaasayidi xeelliyoogaa bessiya meezee he biittan kumiis. Yaatiyo gishshawu, Yihooway Sadoomanne Gamoora katamati xayanaagaa yootiis; ayssi giikko, he katamaa asay shori baynna keehi iitabaa oottees. Abrahaami ba soo asaa maara ayssiis; qassi Saara ba azinawu haarettiyoogan loˈˈo leemiso gidawusu. (1 PHeexiroosa 3:3-6 nabbaba.) Abrahaami ba naˈay Yisaaqi Yihoowawu goynniya machiyo ekkanaadan oottiis. Israaˈeelatu 12 zariyawu a naati mayzza aawa gidido Yisaaqa naˈaa Yaaqoobakka hegaadan tumu goynuwaabay qofissiis.
11. Muuse Higgee Israaˈeelati naagettanaadan waati maaddidee?
11 Guyyeppe, Yaaqooba (Israaˈeela) zerettaara Yihooway maachaa maacettiis. Azinatinne machoti ayyo goynniyo goynuwan naagettanaadan maaddiya Muuse Higgiyaa i etawu immiis. Leemisuwawu, dawuttiyoogaa gujjin, aqo oyqqiyoogaara gayttidaagan wogay deˈees; qassi eeqawu goynniyaageeta ekkennaadan woy gelennaadan higgee Israaˈeelata diggees. (Zaarettido Wogaa 7:3, 4 nabbaba.) Aqo deˈuwan wolqqaama metoy merettiyo wode, cimati darotoo maaddoosona. Ammanettenna, qanaatiyaanne siriya ura gidennaadankka higgee diggees. Machiyo yeddana danddayettikkokka, hegawu maaray deˈees. Issi uri “issi iitabaa” woy pokkobaa gaasuwan ba machiyo yeddana danddayees. (Zaa. 24:1) ‘Iitabay’ woy pokkobay aybakko qonccibeenna, shin hegee guuttaba giidi qoppana bessenna.—Wog. 19:18.
NE AQO LAGGIYAA MULE KADDOPPA
12, 13. (a) Milkkiyaasa wode issoti issoti bantta maccaasata waatidonaa? (b) Ha wodiyan, xammaqettida uri hara uraa aqo laggiyaa laggettikko, hegee ay kaalettanee?
12 Hananaba yootiya Milkkiyaasa wode, pattiyaaban pattennaban gaasoyidi bantta machota yeddiyoogan daro Ayhudati eta kaddidosona. Yaatiyoogan, he attuma asati yelaga maccaasaa woy eeqawu goynniya maccaasaa ekkanawu yelagatettan ekkido machota yeddidosona. Yesuusi saˈan deˈiyo wodekka Ayhudati “issiban gaasottidi” yeddiyoogan bantta maccaasata kaddidosona. (Maa. 19:3) Xoossaa Yihooway hegaadan yeddiyoogaa ixxees.—Milkkiyaasa 2:13-16 nabbaba.
13 Ha wodiyan, Yihoowa asay aqo laggiyawu ammanettees; shin ammanettennaagaa bessiyaabay yeddi yeddidi hanees. Gidoppe attin, aqo oyqqida xammaqettida uri hara uraa aqo laggiyaa laggettidi ba aqo laggiyaappe paraman shaahettidi, he ura ekkiis giidi qoppoos. He uri ba nagaraappe simmennan ixxikko, gubaaˈee geeshsha gidanaadan i bohettees. (1 Qor. 5:11-13) I woy a gubaaˈiyaa yame gidanaappe kase, ba “nagaraappe simmidoogaa erissiyaabaa” oottana koshshees. (Luq. 3:8; 2 Qor. 2:5-10) He uri gubaaˈiyaa simmanaashin hagaa keena wodee aadhana bessees giyoobi baawa. Nagaraa oottida uri tumuppe ba nagaraappe simmidoogaa bessanawunne zaarettidi gubaaˈiyaa yame gidanawu issi woy naaˈˈu layttaa koshshana danddayees. He uri zaarettidi gubaaˈiyaa yame gidikkonne, “Xoossaa pirddaa araataa sinttan” babaa yootana bessees.—Roo. 14:10-12; Inggilizetto Wochiyo Keelaa, Hidaare 15, 1979, sinttaa 31-32 xeella.
KIRISTTAANETU AQO DEˈUWAA
14. Muuse Higgee aybin maaddidee?
14 Muuse Higgee Israaˈeelata 1,500ppe dariya layttawu maaddiis. He higgee Xoossaa asay so asaara gayttidaagaaninne haraban geeshsha maaraa kaallanaadan maaddiis; qassi Masee yaana gakkanaashin eta naagiis. (Gal. 3:23, 24) Yesuusi hayqqin he Higgee attiis; yaatin Xoossay ooratta maachaa maacettiis. (Ibr. 8:6) SHin, Muuse Higgiyan digettibeenna issi issibay Kiristtaanetussi digettiis.
15. (a) Kiristtaane gubaaˈiyan aqo deˈuwawu kaalliyo maaray aybee? (b) Issi Kiristtaanee paraman shaahettanawu koyiyo wode ay qoppana koshshii?
15 Amarida Parisaaweti oychido oyshaa Yesuusi zaariiddi machiyo yeddanawu Muuse Higgiyan digettibeennaagee ‘koyro hegaa mala gidennaagaa’ yootiis. (Maa. 19:6-8) Hegaa yootiyoogan, aqo deˈuwaa xeelliyaagan Xoossay Edenen kessido maaray Kiristtaane gubaaˈiyankka haniyaaba gidiyoogaa Yesuusi qonccissiis. (1 Xim. 3:2, 12) Aqo laggeti “issi asa” gidiyo gishshawu, eti Xoossaa siiqiyoogeenne issoy issuwaara siiqettiyoogee eta issippetettaa minttin, shaahettennan deˈana koshshees. Aqo laggee wodiraa laammennan appe paraman shaahettida uri haranttuwaa gelana woy ekkana danddayenna. (Maa. 19:9) Hananabaa yootiya Hooseˈi ba machee Goomeriyyo atto giidoogaadan, wodiraa laammidi ba nagaraappe simmida uraa aqo laggee atto gaana danddayees. Hegaadan, Yihooway ayyaanaaban wodiraa laammida Israaˈeelati bantta nagaraappe simmin eta maariis. (Hoo. 3:1-5) Issi uri ba machiyaa woy ba azinay wodiraa laammidoogaa eriiddi iira woy aara zinˈˈikko, hegee atto giidoogaa bessees; qassi Geeshsha Maxaafaa maaran paraman shaahettana danddayenna.
16. Aqo oyqqennan deˈiyoogaa xeelliyaagan Yesuusi woygidee?
16 Tumu Kiristtaaneti aqo laggee wodiraa laammennan deˈishin paraman shaahettennaagaa odi simmidi, ekkennan woy gelennan deˈiyo ‘imotay imettidoogeetubaa’ Yesuusi yootiis. I gujjidikka, ‘Hegaa ekkanawu danddayiya uri ekko’ yaagiis. (Maa. 19:10-12, NW) Daroti eta qofay shaahettennan Yihoowawu haggaazanawu aqo oyqqennan deˈoosona. Eti yaatido gishshawu, eta galatoos.
17. Issi Kiristtaanee aqo oyqqanawu woy oyqqennan agganawu kuuyanaadan aybi maaddana danddayii?
17 Issi uri aqo oyqqennan deˈanawu danddayikko, aqo oyqqennan deˈiyoogee woy oyqqiyoogee i ba wozanan kuuyiyooba. Kiitettida PHawuloosi aqo oyqqennan deˈiyoogaa nashshikkonne, i, “SHaaramuxa gaaso gishshau, attumaasaassi huuphiyan huuphiyan machchiyaa de7u. Qassi maccaasaassi huuphiyan huuphiyan azinai de7o” yaagiis. PHawuloosi gujjidi, “Amuwan xuugettiyoogaappe ekkiyoogeenne geliyoogee lo77o gidiyo gishshau, eti banttana naaganau danddayana xayikko, ekkonanne gelona” yaagiis. Ekkiyoogee woy geliyoogee issi uri ba attumatettaa woy maccatettaa sohiyoogan amuwaa alennaadaaninne shaaramuxennaadan naagettanawu maaddana danddayees. Qassi ekkibeennaageeti woy gelibeennaageeti aqo oyqqanawu gakkidaakkonne qoppana koshshees. Issi uri aqo oyqqennan deˈiyoogan ‘bana naaganawu ayyo danddayettennabadan’ qoppikko, awu panttatettaa layttay aadhin, i macho ekkikko hegee ‘nagara gidennaagaa’ PHawuloosi yootiis. (1 Qor. 7:2, 9, 36; 1 Xim. 4:1-3) SHin, issi uri yelagatettan keehi amottiyo gishshawu, ekkanawu woy gelanawu eesotana koshshenna. I woy a aqo deˈuwan aawatettaa ekkanawu waayi gakkana.
18, 19. (a) Aqo oyqqanawu koyiya Kiristtaaneti waatana koshshii? (b) Kaalliya huuphe yohuwan ay beˈanee?
18 Aqo oyqqiya Kiristtaaneti Yihoowayyo banttana geppidaageetanne wozanappe a siiqiyaageeta gidana koshshees. Eti bantta aqo deˈuwan issippetettan deˈanawu koyiyoogaa bessanawu issoy issuwaara keehi siiqettana koshshees. Eti, “Godaa ammaniya asaa” ekkanaadan woy gelanaadan Xoossay zorido zoriyaa kaallido gishshawu anjjettana. (1 Qor. 7:39) Eti ubbatoo Geeshsha Maxaafaa zoriyaa azazettikko, eta aqo deˈoy giiga gidana.
19 Daro attuma asawunne macca asawu aqo deˈoy giiga gidennaadan oottiya eeshshay deˈiyo ha “wurssetta gallassi” deˈiya Kiristtaaneti paaciyaa xoonanaadan maaddiya Geeshsha Maxaafaa qofaa kaalliya huuphe yohoy qonccissees. (2 Xim. 3:1-5) Nuuni merinaa deˈuwaa ogiyan a asaara aggennan hemettiyo wode nu aqo deˈoy giiganne ufayssiyaagaa gidana mala, Yihooway ba Qaalan nuussi koshshiyaabaa immiis.—Maa. 7:13, 14.


text:
Akka Dr.Nkosazana Dlamini Zuma,itti gaafatamtuun Waldaa Koomishiinii Afrikaa jettutti haalii dinagdee fi siyaasaa ji’oota dabran asitti Itoophiyaa keessaa mumullatu rakkoo hedduun dhufte.
Dubbiin lafa irratti kaatee nama hedduu fixxee,tajaajila dhuunfaatii fi ummataa, tajaajila odeeffannoollee yeroof dhaabde tun waan nama yaaddessaati akka waldaa kanaatti.
Waldaan Afrikaa maatii namii irraa dhumeef gadda qabu dabarsee akka madooleelleen ariitiin fayyitu hawweef.
Falii hunda qabu ka rakkoo siyaasaa, dinagdeetii fi hawaasummaa Itoophiyaa namii hiriira baheef hiikuu dandahu, akka Dr.Zuumaatti marii qofa.
Waldaan Afrikaa akka jecha Zuumaatti olaantummaa seeraatii fi hiriira nagaa yayyaba demokirasii jabeessuu argu fedha.


text:
June 7, 2014 by Oromedia
(Oromedia, 7 Waxabajjii 2014) Nimonaa Tilaahun Imana Godina Wallaga bahaa Magalaa Jimmaa arjootti bara 1986 dhalate. Nimoonaan abbaa isaa Obbo Xilahuun Imaanaa fi haadha isaa Aadde Laaqechi Indaalammaa Mul’ataa irraa godina Wallaggaa Bahaa magaalaa Arjootti dhalate.
Barnoota isaa kutaa tokkoo eegalee hanga kudha lamaatti achuma magaalaa Arjootti baratee xumuruun barnoota sadarkaa olaanaatti fufuuf bara 2004 Unvarsiitii Finfinnee seene. Baruma kana diddaa barattoota Oromoo dhimma Finfinnee waliin walqabatee ka’een murtii jal’aa mootummaa wayyaaneen barattoota Oromoo 400 ol ta’an irratti dabreen, Nimoonaa Xilahuun waggaa tokkoof barnoota irraa arihatame.
Waggaa tokko boodas barumsa isaatti debi’ee bara 2005-2007tti “BSc / Banking and Insurance “ dhaan eebbifame. San booda bara 2007 keessa godina Shawaa Kaabaa aanaa Qimibitti/magalaa Shanootti barsiisummaan mindeeffamee achitti hojii eegale. Achitti utuu barsiisuu hiriyoota isaa biraa konkolataan Lakk Gabatee 3F kan jedhamuun humnooti tika wayyanee ukkaamsanii fudhatan.
Haga ji’a tokkootti Mayikalawwitti dhoksaan hidhamee mana dukkana akeessatti gidiraa guddaa argaa ture. Dhiibbaa fi iyyannaa qaamota miran namoomaatiin dhiyaachaa tureenis, himannaan itti banamee gara mana Hidhaa Qaallittiitti dabarfame. Manni murtii Wayyaanees dhaddecha jallootiin murtii jalloo waggaa 11 akka hidhamuuf itti murteesse.
Nimoonaan mana hidhaa Qaalittii, Zuwayii fi Qilinxoo keessaatti garafamaa ture; Reebicha garmalee irra ga’eenis dhibeef saaxilame. Mana hidha akeessatti wal’aansa gahaa waan dhabeef hedduu miidhame. Dhukkuba kanaan erga hiraarfamee boodas, bara 2012 keessa gara Hospitalaa Xiqur-Anbassaatti geeffamee ture.
Haata’uutii, wal’aansa garaa baqaqsaa godhameef iyyuu sirnaan otuu madaan isaa hin qoorin gara mana hidhaa Qaallititti deebifame. Achitti doorsisaafi dararaa guddaattu irra ga’aa ture.
Dhukkubni isaa itti hamaachaa waan dhufeef, dhiyeenya kana gara Hospitaala Xiqur-Anbassaatti deebisan. Garuu, qaamni laafee, bututee waan jiruuf dhibee san irraa dandamachuu dadhabee Waxabajjii 6, bara 2014 ganama barii keessaa saatii 6:00 irratti lubbuun isaa addunyaa kana irraa dabarte.
Sirni awwaalcha Nimoonaa Xilahuun bakka warrii fi lammileen hedduu argamanitti raawwatee jira.
“Qabsaa’aan ni kufa; qabsoon itti fufa.”


text:
Gurraandhala 29,2017
Godina Arsii Aanaa Lemmuuf Bilbiloo fi Aanaa Muneessaa keessatti mootummaan Wayyaanee OPDOn karaa waajjira galiiwwanii aanota kanniinitiin daldaltootatti gibira humnaa olii fe’een kaffalsiisuuf murteeffachuun dhagayameera,kanumarraa ka’uun daldaltoonnis gibirri kuni humna keennaa Ol waan ta’eef akka nuuf sirreessitan jechuun gaaffii kan dhiyeessan yoo ta’uu gaaffii gaafatan kanaaf deebin kennameef mana hidhaatti guuramuu akka ta’e dhagayamaa jira.
Akka Odeessi kun ibsutti namootni hedduun gaafii gaafachuu qofaa hidhaman kunniin badii tokko malee waajjiroota poolisii aanota kanaatti hidhamuun himameera namoota hidhaman akkuma maqaa isaanii adda baafannii isiniin geenna jedha Oduun Qeerroo Aanota kana lamaanii irraa arganne.


text:
24 Hagayya 2013 (Oromedia) — Manni hidhaa Qaallittii fi Hospitaalli Minilik reeffa ilmaan Oromoo waggaa waggaan oomishuu isaanii itti fufanii jiru.
Oduun Finfinnee keessaa nu dhaqqabe akka hubachiisutti, mootummaan Wayyaanee hidhamaa harka isaa jiru ajjeessee hospitaala Minilikitti darbuun reeffa illee akka hin arganneef maatii mankaraarsaa jiran.
Akka oduun arganne ibsutti guyyaa har’aa Hospitaalli Miniliki reeffa gooticha Oromoo, Enginara Tasfahuun Camadaa, maatiitti dabarsee kennuu diduun imimmaan ilmaan Oromoo akka dachaa dachaan dhangala’u taasisee jira.
Yeroo ammaa kanatti illee Oromoon hedduun reeffa Tasfahuun fudhachuuf Hospitaal miniliik fuulduratti walgahan illee haga ammaatti reeffi hin kennamiifiin akka jiru beekamee jira.
Akka oduu nu dhaqqabe kanaatti Tasfahuun kan ajjeefame Jimaata darbe galgala yookaan halkan, 23/08/2013, yoo ta’u, ganama isaa reeffi isaa gara Hospitaala Minilikitti darbame.
MaatiinTasfahuun garuu Roobii darbe, 21/08/2013 dhaqanii ijaan arganii jiran. Yeroo sanatti wal’aansa dhabee rakkachaa akka jiru ibsatee akka ture kan ibsan firoottan isaa, haalli yeroo sanaa garuu kan du’aaf isa ga’u akka hin turre shakkii tokko malee dubbatu.
Kana duras wal’aansa dhabee akka iyyachaa ture kan yaadachiisan kanneen Tasfahuun fa’aa waliin mana hidhaa keessa turan akka ibsanitti, Tasfahuun wagga lamaaf nama irraa adda bahee qobaatti hidhamuun hiraarfamaa akka ture dabalanii addeessanii jiru. Yeroo sanattis mana murtiitti otuu hin hafiin iyyatee deebii kan kennuuf dhabamuu isaa illee hiroyyooti isaa ragaa bahu.
Haata’uutii, Sambata kaleessaa obboleettiin isaa yeroo isa gaafachuuf Qaallittii deemtetti, guyyaa guutuu otuu itti hin himiin erga achi ishii oolchanii booda ‘hospitaala deemee jira, achi dhaqii gaafadhu,’ akka ittiin jedhan namooti ijaan argan nuuf ibsanii jiru.
Yeroo odeeffannoo kana walitti qindeessaa jirru keessatti ergaan karaa marsaa walqunnamtii nu dhaaqqabe akka ibsutti, Oromoon yeroo lubbuun jirus yeroo du’us gidiraa walfakkaataan akka irra gahu kan ibsuu dha.
“Nama jiraatti dhabne, du’aa isaa ill argachuuf hin milkoofne,” kan jedhe, namni maqaa isaa ibsachuu hin feene tokko, “reeffa nama keenyaa argachuufis qabalee irraa hayyama argachuun dirqama nutti ta’ee jira,” jechuun gidiraan ilmaan Oromoo irra gahaa jiru saaxilee jira.
Tasfahuun Camadaa fi Masfin Abbabaa bara 2007 biyya Keenyaa keessaa qabamanii gara Itoophiyaatti erga geeffamanii booda hidhaa fi hiraarsaa olaanaa keessa turuun isaanii kan yaadatamuu dha.
Hiraarsaa bara dheeraa booda bara 2008 himannaan sobaa itti banameen murtiin hidhaa umurii guutuu itti darbee akka jiru illee kan beekamuu dha.
Tasfahuun erga murtiin umurii guutii irratti darbee boodas akka maatii isaa waliin wal hin argine, akka wal’aansa fayyaa hin arganne, akka qobaatti hidhamu godhamee akka ture kanneen itti dhiyeenyaan dhimma isaa hordofan nuuf ibsanii jiru.
Mootummaan Wayyaanee kanaan duras bara 2005 fi bara 2006 keessa barattoota Oromoo kan akka Alamaayyoo Garbaa, Gaaddisaa Hirphasaa fi sabboontota Oromoo hedduu mana hidhaa keessatti ajjeessuun yakka olaanaa Oromoota irratti raawwachuun kan beekamuudha.


text:
Baqattummaan dhumi isaa gaarii ykn hamaa ta’uu mala.Yeroo jalqaban garuu dhuma kana beekuun rakkisaa dha. Rakkoon baqatoota biyyoota gaanfa Afrikaa kannen Yemen keessaa daran hammaataa akka jiru sabaa himaaleen adda addaa gabaasaa jiran.
Waggaa 13 Yemen keessa baqatummaan kan turan Obbo Ibraahiim Umar Abduulqaadir yeroo ammaa, kanneen karaa jaarmayaa baqatootaa UNHCR carraa Yunaaytid Isteets keessa qubachuu argatan keessaa tokko.
Haalli baqatoota Yemen keessaa keessumaa waggootii dhiyeenya kanaa jechuun 2009 fi 2010 keessa daran hammaatuu dubbatan. Dubartoota humnaan gudeeduu, haadha manummaaf dabarsanii gurguruu, hojii sagaagalummaa irratti bobbaasanii maallaqa argamuun bulchitoonni isaanii fayyadamuun rakkoolee kana keessaa haga tokko tahuu ibsan. "Dhiiroota illee hojii humnaatti bobbaasanii mallaqa aragamuun bulchitoota isaanii tu fayyadamma, baqataan tola tajaajilee gala" jedhan.
Baqataan rakko irra ga’e irra kan ka’e du’uu, reeffa isaa bineensii nyaatuu, ciccitaan qaama namaa funaananii awwaaluun, wanna guyyaa guyyaatti mul'atu jedhan Obbo Ibraahim.
Gama biraan, Saudii Arabiyaa keessa kan turan lammiwwan Itiyoophiyaa dhiyeenya kana gara daangaa Yemenitti geessamanii gatamuu isaanii, gaabaasnee turre.
Kanneen hasoofsisuuf carraa argannee keessaa,waggaa 12f Saawudii keessa kan turtee Raabiyaa Nuuruu Sa'iid,daangaa itti gatamtee keessaa baatee Sana’aa eega geesse booda haalli fayyaa ishee daran yaadchisaa tahuu isaa irraa gara biyyatti eega ergamtee booda du’an boqotte.
Baqatummaa dhumii isaa gaarii fi hamaa ta’e ilaalchisnee kan dhiyessine MP3 tuquun dhaggeefadhaa


text:
Sadaasa 21,2016
Rakkoo Koleeraa Biyyattii Dhaqqabee Jiruun Sababeeffachuun Sirni bulchiinsa Wayyaanee Shira Jabaa Xaxaa Waan Jiruf Of Eeggannoo Jabaan Nii Barbaachisa
Ummanni Oromoo afaan Qawwee diinaarraa damdamatee saatii warraaqsa waloo dhoosee jiru kanatti icciita gadi fagoo fayyaadamuun balaa koleeraa biyyattii mudaterraa bilisa taatu jechuun Lixa Shaggar bakkeewwan hedduutti qoricha summaawaa laachaa jiraachuun lubbuu ilmaan Oromoo hedduu gqlaafataa waan jirtuuf Uummanni Oromoo gama maraan of eeggannoo jabaa taasisuu akka qabu Qeerroon hubachiisa.


text:
Itoophiyaan tattaaffii cimaa taasifteen ummata miliyoonaan lakkaa’amu hiyyummaa hamaa keessaa baasuu dandeesseetti.
Beela ijibbaachisaa dhumaatii lubbuu namoota hedduuf sababa ture injifachuun seenaa hiyyummaa galmee addunyaarratti ittiin bakamaa turtes haqxeetti. Ta’us lafa yaadame ga’uuf ammayyuu daandii dheeraatu ishee hafa.
Bu’uuruma kanaan bara 2025tti biyyoota galii giddugaleessaa qaban cina hiriiruuf sochii guddaa taasisaa jirti. Haa ta’u malee, karoora kanaan duuba dhimmootni akka yaaddootti ilaalaman jiraachuun kan dagatamu miti.
Barreeffamni kunis kan xiyyeeffatu gabaasa Baankiin Addunyaa bara 2016 dhimma kana ilaalchisee baaserratti. Akka gabaasicharratti Itoophiyaan guddina dinagdee saffisaa abbaa dijiitii lamaa galmeessisaa jirti.
Gama ijaarsa bu’uuraalee misoomaatiinis jijjiirama guddaatu mul’ate. Ummatni miliyoonaan lakkaa’amu beela hamaa keessaa ba’eera. Gama fayyaafi barnootaanis jijjiiramoonni galmaa'aniiru. Tattaaffiin carraa hojii uumuurratti taasifames onnachiisaadha.
Hojii eegaluun daandii baaburaa Itiyoo-Jibuutii akkasumas hidhi guddichi haaromsa dinadgee biyyattii bayyannachiisuu keessatti shoora guddaa taphatu jedhamanii abdatamu. Haa ta’u malee, guddina yaadame bira ga’uuf ammayyuu dhimmootni akka yaaddootti ilaalaman ni jiru.
Kunis hangi hojii dhabaan dhibbantaan gad bu’us ammayyuu humni hojii barbaadu laayyoo miti. Kunis namoota barumsa ga’aa hinqabneefi barattoota manneen barnoota sadarkaa 1fafi 2fa xumuraniif carraa hojii qixa sirriin diriire waan hinjirreef dabaluu lakkoofsa hoji dhabdootaaf sababa ta’eera.
Magaalaattis ta’e baadiyyaatti damee hojii akaakuu tokko qofarratti waan xiyyeeffatamuuf namoota muraasa qofa fayyadamoo taasisus baay'otatti karra cufa. Kana malees, sirni odeeffannoo gitoonni hojii ittiin ibsaman haala ammayyaatiin diriire waan hinjirreef namootni hedduun hojii barbaacha hojii hiikuun alatti baasii guddaaf saaxilamaa jiraachuu gabaasichi ibseera.
Haaluma walfakkaatuun qonni dinagdee biyyattiif lafee dugdaa yommuu ta’u, gumaatnisaas bara 2015tti %38 ture. Har’as taanaan shoorrisaa sadarkuma duraarra jira. Haa ta’u malee, hirkattummaa roobaa jalaa yoo hinbahamne hongeen yeroodhaa gara yerootti hammaataa dhufe omisha xiqqeessuun guddina aggaamame quucarsuu mala.
Haalli kun baruma darbe qofa hanga omisha biyyattii %1.3n hir’iseera. Namoota danuus hiyyummaa hamaaf saaxileera. Haalli omishaa irra caalaan mala aadaatiin ta’uunis yaaddoo birooti.
Gama biraatiin ammoo biyyi keenya hanqina sharafa alaa pirojektota gurguddoo ijaaraa jirtu gufachiisaa jiran furuuf hanga alergii ol guddisuu akka filannootti qabattee socho’aa jiraattus jijjiiramni argamaa jiru daran xiqqaadha.
Haaluma kanaan bara darbe qofa hangi alergii %3.7 gad bu’eera. Faallaa kanaan hangi wantoota alaa galanii %20 dabaleera. Hangi wantoota alaa galaniifi alatti ergamanii walsimuu dhabuun hanqina sharafa alaa uumuun alatti guddina biyyaarratti dhiibbaa guddaa qaba.
Humni bittaa maallaqa biyyattii gad bu’aa dhufuunis dhimma xiyyeeffannoo fedhuudha. Liqaa guddaan biyyattiirra jirus kan guddina biyyattiin wal madaaluu malee yaaddoof kan nama hinsaaxille ta'uus gabaasichi eereera.
Walumaagalatti, waggoota 25n darbanii as guddinni gama maraan jiru sadarkaa gaariirratti argama. Wayita guddinni dinagdee biyyoota baay’ee sigigaachaa turetti kan biyya keenyaa ongee hamaa dandamatee guddina saffisaa galmeessisuu danda'eera.
Ta’us gufuuwwan olitti eeraman kanneen biyyattiin mul’ata bara 2025tti biyyoota galii giddugaleessaa qaban maddii hiriiruuf qabatte maseensan maqsuun barbaachisaadha.
Waaqshuum Fiqaaduutiin


text:
Collected and written by: Korra Garra
Edited by: Dr. Ongaye Oda Orkaydo
Xattaa ki’ini. Nama takka otaallitta kodde ka koommaytoppe dula qotade ka unta palaysade ka lutaymaa qaraa ca. Namaase loallaa kulii siksanni.
Oraaya owta dehmo okkayaa isha turaa dammi. Pinaana koommayta oppaayyeew opa maasha, opa xarxarayaa, opa qamileewwa ka opa keltayaa untaa dulppaa isha turaa dammi. Ikka lutaymaappa payyahni.
A’awta takkaayye ai isha duloppaa xampiraa luteeta qaraa cooyye mura kelan desaa oraayta isho keltaytaa olli pirri ka ki’ini anaa paxaari, anaa paxaari ka kideenee namaase eeyye duloppa coo kapopa anna ikka inoppaa namaa paxaara lelo ka kideenee, namo, namo! xooye!
maakkumanne olkelaa ino oorissay.namase kaaane ka kidee maanaan ishinae maakkuma?
Ikka kideenee ino lakkaniyyi awwee desa paayyatteeyye an waatti an-nyapalinnoy ino lakkippaayno akka paxaaro af-fuurrin mali duka’ataayti lele ka maakkune.
Sitiyyi namase oppaa dikade ka kidee, oon nama takkaaen kidaa kee paxaari ka takkae kidaa ati in-neeqiiyyi kuli’i namaan ishae kidee kee neeqiiyyi namase an ishae kidee kee neeqi malla anaa xomada ka kuli’i ana miiddaay malan dawa ka ishoota lakk piisa kidee anopa piisanti tultaayshin kata ka namaan tultoppa harkan nooddo ishaa paxaariy.ikka ishopa tultaaysho oorsheen.
Ikka ishoota lakk piisa tultoppa harkaa lakkin nonodde ka kidee aytooy namaan tultoppa noodde ishaa paxaariy olin piran ma nakaytaan olkelaa pasa.
Oori sitiyyi ishoota piisanti xasan allehireen.
Nama piisa ka ki’ini anaa paxaari anaa paxaari ka a’awseti desa paayyatteeyye wa appooseti nyapalissa diisheenee. Kidammi.