text:
Mootii Mootummaa Abdiidhan
Qaroo Dhiiga Boosse Boqonna tokko kutaa Lammaffaa fi kan xumuraa …
Aadde Bashaatuunis akka obbo Liiban eyyama poolisiin arguu barbaadan eegduu mana hidhichaatti himan. Obboo Liibanis waaamicha maqaasaanii dhaggeeffatanii yeroo gadi ba’an, aadde Bashaatuun akka yeroo darbee gala isa har’a qofaa nyaatamu qofa fidanii hindhufne. Galaa borii, gala bor boriin duubaa galgala hinnyaatamne, imaanaa jireenyaa, Abdii egereesaaniitiin kan moggaafame, ilma galgala keessaa, ilma mararteen guddate…. Abdii wajjin dhufani galaa harkatti qabatanii dhaabataa jiru.
Waan nita’a jedhanii hinshakkine hinyaadnetu ta’e. Galaa isaaniif dhufetu koosoo isaanitti fakkaate. Garaan kaleessa dheengadda dhalasaa utuu jaallatuu, utuu mararfatuu, lukasaa lamaan gidduu dhaabatee ciree, laaqana, kashataafi irbaata nyaachuu amaleeffate, har’a utuu hinyakkin yakkamaa ta’ee, utuu lubbuu namaa hinballeessin nama abaarame ta’ee maatiisaafi dhalasaatti garaa jabaatee utuu karaa eeguu baatiin irratti lakka’amaa jira. Har’a fedhiin isaa gara qoonqoo ta’uu dhiisee mar’immaantu walitti gudunfame. Huutuu isaatu ukkaamame, gororatu afaan guutee, akka dhallaadduu bishaan keessaa roqomaa sagalee ciccitaadhaan,” mu-mu- – – mucaakoo, dha-dhalakoo – – – Abdiikoo – – – Ab – diikoo, ijaanan si argee? Maalo, maaloo itti nadabarsaa yookaan anatti dabarsaa” waan haasa’anii waan dhiisan hinbeekan.
Inni beekanniyyuu akkas godhatee guddaafi xiqqaa afaan qabachiisaa jira. Daa’imni ol adeemaa immoo Abdiin akka inni guddatee dhiisutu wallaalame. Aa – – – aa – – – abbaa – koo; Uuh – – – Abaabuukoo – – – Abaabbiyyee – – – “akkuma abbaasaa argeen wixxifachuu eegale. Seerri maal akka ta’e hinbeeku, yoo wallaalaa ta’esimmoo haala inni keessa turetu isa wallaalchise maal maalummaa seeraa waan wallaale miti.
Poolisootni abbaafi ilma akkas walitti mararamanii wal-bira ga’uudhaaf sardaman kana gargar ittisee eegaa jira. Poolisiin inni tokkommoo aadde Bashaatuutti ija babaasaa, “nyaadhuu natty agarsiisi” jedhee nyaata dhufe waliin maksiisee mirkaneessaa jira. “Ati faffatuma faffati hamman nyaadhu anuu beekaa” jedhu obbo Liiban garaasaanii keessatti waa’een nyaataa itti mul’ataa hinjiru waa’ee Abdii malee.
Abdiin utuma sagalee gadi qabatee boo’uu gara abbaasaatti siqataa dhufeera. Garuu poolisii tokkoofi muka akka mooraatti dhadhaabbatee jirutu isatti garaa jabaate.
Itti utaalee harkasaa mirgaatiin gurra Abdii qabatee harka bitaadhaan al tokko kaballaadhaan joonjessee, dhiitichaan lafarraa ol bute.
Aaddee Bashaatuun abbaan warraafi mucaasaanii utuu walitti boo’anii maraachaa jiranii ilaaltee bo’icha itti fufte. Namootni naannoo sana jiran tokko tokkos abbaafi ilmoo akka haadhaafi jabbii walitti mar’atanii boo’an ilaaluun garaansaanii gaddaan booji’ame. Utuu hinjaallatin imimmaan fuularra of dhangalaasan; kan boo’uu sodaatanis mallattoo gaddaa, hidhii xuuxaa of keessatti boo’u turan. Yeroon isaanii kenname dhumnaan poolisiin akka obbo Liiban oldeebi’an yoo itti himu, Abdiin immoo abbaasaa irraa gargar ba’uu jibbee yoo boo’u, “Anoo hingalu, anoo hin galu, anis asuman taa’a…. abbaakoo dhiisee hingalu” jedhee utuu boo’ee iyya kurree kutuu, abbaansaas utuu Abdiikoo jedhuu, Abdiin immoo utuu abbaa koo jedhuu, poolisiin inni tokko hamma mooraa keessaa gadi baasutti Abdii utuu tumuu, lafarra gototuu boo’icharratti boo’icha dabaleefii hari’ee baase.
Garaan haadhaa silaa dhalasheetiif utuu beekuu gowwaa ta’aa miilla poolisichaatti kuftee kadhattee, “adaraa gooftaakoo, adaraa mootiikoo, biyyoo siif baadhe mucaa koo hinreebin, aniyyuu fuudheen gala” jettee kadhataa jirti.
Poolisichis “tokko hintolleen budaa lakkuu deessi” deema sii… na hinqabin… siqi anarraa, sitti himeera, sitti himeera deemi narraa …. Waan meeqaan utuu arrabsuu, battalumatti aaddee Bashaatuuyyuu dhiitee dugdaan galagalche.
Abdiin bakka harmeensaa kufanii ciisanitti irratti lafa dha’ee, sagalee guddaadhaan “harmeekoo, ka’ikaa, hindeemnaa – – – harmeekoo jedhee kadhataa jira.
Aadde Bashaatuunis sagalee miira of dadhabaa suuta jedhanii “Ani fayyaadha dhalakoo” jedhanii akka gatantaruu ta’anii lafaa ol ka’an. Lamaan isaaniiyyuu rukuttaafi mudannoo isaan quunname otoo wal gaggaafatanii karaarra bu’an. Xinnoo deemanii naannoo mana hidhaarraa osoo hinfagaatin gara dugdasaanii duubaan kallattii mana hidhaatiin wacni guddaan dhaga’amaa jira.
Sagaleen wacaafi reebichaa gara mooraa mana hidhaa keessaa gara gurrasaaniitti dhangala’e. Aaddee Bashaatuun dubbicha dhokfachuudhaaf Abdii jajjabees sanillee, Abdiin garuu “Abbaa kootu mana hidhaa keessatti reebamaa jira” jedheenii bo’icha eegale.
Aaddee Bashaatuun dhibee kale duraan qaban irratti kaballaafi dhiiticha irra ga’een deemsa karaa fagoo dabalatee har’as dhukkubbiin itti dhaga’amuu eegale.
Yeroo silaa dhaabatee nama hineeguu, aduun gara dhihuu geesseetti. Kanaaf dirqama bakka bulan barbaadachuutti qajeelan. Akka garaa harki hinhodhuu, sababa bor mana hidhaa buufata poolisii aanaa Gindabarat magaalaa Kaachisee deemanii ilma isaanii Taliilaas dubbisaniif malee utuu gara qe’ee isaaniitti galanii baay’ee gammadu turan.
Kan qomarra isaan taa’aa jirummoo mucaa daa’ima isaan manaa fudhatanii dhufaidha. Abdiin, ‘bakka Taliilaan jirutti nageessi” jedhee boo’aa jira.
Bakki obbo Liiban hidhamanii jiraniifi ilmi isaanii Taliilaan hidhamee jiru fageenya miillaan daqiiqa 15 ta’a Haata’u malee yoo dhaqanis akka argachuu hindandeenye beekanii bor ganama akka dhaqan murteessan.
Halkan tokko jaarraa tokko isaanitti ta’e; taa’anii dudub batu, hidhii xuuxu, nigaddu, haati dhalaa garaan ishee akka raatuu rom’aa utuu akka maraatuu odeessaa bultee, mana keessa fiigaa bultee, dararama guddaa irra ga’aa jiru kanaaf utuu sabbata mudhiisheen of rarraaftee, of galaafattee mar’immaan ishee niboqota ture. Garuu Abdii dhoksuuf gola garaa ishee keessatti ibidda yaadaan bobaatee gubatti.
Utuu takka teessee takka ciiftuu, boraatii fuutee mataashee jala kaawwattee keenyaan manaatti hirkattee boossuu halkan walakkeessa ta’e. Ijoolleeniifi maqaan ganama waccee guyyaa wacatti akkuma jedhan, Abdiin deemsa karaa dheeraa deemee dhufe irratti reebichaafi boo’icha mataa isaa cabsee jennaan, galgalumaan “mataa kootu nabowwaafata jedhee gadi ciise. Bakka rafuu utuu hinga ragalin indaanqooniyyuu eegalte. Aadd Bashaatuun garuu utuu baalleen ija ishee walirra hinbu’in, utuu miixattuu lafti bari’e.
Taliilaanis mana hidhaa buufata poolisii magaalaa kaachisii keessa jira. Poolisootni mana hidhichaa eeganis dubbii afaan keessa nama barbaadanii, nama dubbachiisanii, kaballaafi dhiitichaan nama yaabbatu. Taliilaanis lafeen dugda isaa kophee poolisii “ kubur zabanyaan” bullaa’ee akka bofaa garaadhaan lafa ciisa. Ol jedhee hindeemu. Hirreen harkasaa wadarootiin hidhamee, dugda duubbatti cabsamee, wadaroon irree isaa nyaatee foon seeneera.
Halkan tokko wadaroo dugdasaa irraa achi qaxxaamuree harkasaa walitti hidhee jirutti wadaroo kan biraan hidha nii, wadaricha ol fannisanii, Taliilaa Waaqaafi lafa gidduutti rarraasanii reebanii, wadaroon isa fannisee jiru citnaan ol deebisanii fannisaanii reebicha ittuma fufan. Haalli jibbisiisaan Taliilaarra ga’e kun kan Hagarii Tulluurra ga’ee wajjin wal-fakkaata yoo jedhan nama hinsobsiisu.
Lafti bariinaan Aadde Bashaatuun, Abdii hirribarraa kaasanii gara mana hidhaa buufata poolisii magaalaa deeman. Eegdonni mana hidhichaa gaafa sana eegaa turan, yoo ija isaanii hubannoodhaan ilaaloniif iji poolisoota kanaa diimatee ija kormaa indaanqoo fakkaata. Dabareen har’aa mana hidhichaa eegaa jiran poolisii Dammallaash Cannaqeefi poolisii Mul’ataa Dheeressaa turan.
“Aanchii” maaliif dufte” – – – Dammallaash
“Ilmakoo Taliilaan dubbisuu dhufe naaf waamuu hindan – deessanii? “- – – Aadde Bashaatuu
“Ayihonim, dukkubaa jira deemi asii” – – – Dammallaash
“Maaloo, maal ta’e? Utuma lubbuun keessa jiruu gadi naaf baasaa ija kootinan argaa – – – uu” … Aaddee Bashaatuu.
“Hiji kezi … sinan jedhaam” …Dammallaash ….
“Wayyoo…. Ooh …. Mucaakoo utuu siindarbin darbitee? Sidubbisuu dhufeen si dhabee, uu… uu” –waan ilmi isaanii du’ee jennaan poolisiin kun isaan dhoksaa jiru isaanitti fakkaate. Sababnisaa obboleessi isaanii Biqilaan baatii muraasa dura balaa hamaa mana hidhaatti irra ga’een lubbuun isaa darbeera. Kana qofas utuu hintaane, reeffihidhmtootaa guyyaa guyyaadhaan mana hidhicha keessaa ba’aa akka oolu waan beekaniif, mucaakoos akkuma isaan kana ta’e jedhanii hirqifatanii boo’aa jiru.
“Harmee Akkamitti gadi hindhufuu” … Dammallaash
“Eeyyee! Chiggirii qaba”…. Dammallaash
“Maaloo maaloo …al tokko qofa fuula isaa anatti agarsiisaa” … Aadde Bashaatuu.” Harmee … Taliilaan hindu’ee’ii?”….. Abdii….
“Hinduune, dhala koo, hinduune”…. Aadde Bashaatuu
“Ihii …. Maaliif gadi hinbaasaniree?” …. Abdii
“Ani maalin beekaa mucaakoo” … Aadde Bashaatu. Garaa kutatanii utuma walitti hasa’anii boo’icha eegalan. Yeroo kana Dammallaashiifi Mul’ataan immoo wal-qabachuuf ija walitti babaasaa jiru. Niba’a hinba’uudhaaf mataa walii cabsaa jiru, walitti falmu.
Utuu dhaabatanii wal-falmanii hoogganaan isaanii koloneel Tasfayye G/Igzaabeer itti dhufee rakkina uumame kana yoo gaafatu, Mul’ataan Taliilaa gadi baasee qabee dhaabataa jira. Hidhamtootni kan biraanis Mul’ataa gargaaranii qabanii dhaabataa jiru. Sababiin isaa Taliilaan of danda’ee dhaabataa hinjiru.
Tasfayeenis, “hidhannoo Mul’ataarraa hiikiitii lamaan isaanii mana hidhaa galchi” jedhee Afaan amaariffaan Dammallaashitti hime. Aadde Bashaatuun ilma ishee reeffuu ijaan argaa jirti malee garaa guutuudhaan itti hinhaasofne. Amma immoo erga Dammallaash qabee darbatee mana hidhaa keessa buusee, isa duraan of baranii imimmaan fuula irraa qoorfataa jiran irraa deebi’anii boo’uu eegalan. Nyaata fidanii dhufanillee utuu hinkenniniif isaan harkatti hafe. Garaa haadhaatu itti jabaate otoo hintaane garaa Tasfaayeefi Dammallaash.


c: text/html

text:
OMN: በፌደራል ማረሚያ ቤቶች የቃሊት ማራሚያ ቤት ከእስር እንዲለቃቸው አቶ በቀለ ገርባ፣ አቶ ጀዋር መሃመድ፣ አቶ ሀምዛ አደነ ታዬና አቶ ሸምሰዲን ጠሃ ጠየቁ።
OMN: (Onkolooless 5, 2020) Mootummaan waggaa shaniif aangoo irra ture yeroon isaa waan dhumateef hidhaa irraa akka hiikaman hidhamtoonni siyaasaa Oromoo gaafatan. Obbo Jawaar Mohammad, Obbo Baqqalee Garbaa, Obbo Hamzaa Booranaa fi Obbo Shamsaddiin Xayaa xalayaa guyyaa har’aa gara Bulchiinsa Mana Hidhaa Qaalittiitti barreessaniin akka jedhanitti, hogganoota dhaaba siyaasaa waan tahaniif heerri fi olaantummaan seeraa akka kabajamu qabsaayaa turuu dubbatan. Yeroon hojii mootummaas bu’ura heeraa qofaan akka tahu qabsaayaa turuu, ammas qabsaayaa jiraachuu fi borus kan qabsaayan tahuu yaadachiisan.
Heerri ummatoonni biyyattii karaa bakka bu’oota isaanin raggaasifatan haala ifaa taheen akka ibsutti, mootummaan waggoota shanan dabraniif aangoorra ture fi kan ummata narratti kakaafatan jechuun isaan himate yeroon hoji isaa har’a waan xumurameef mootummummaadhaan itti fufuuf bu’ura seeraa homaatuu hin qabu.
Kanaafuu manni hidhichaa guyyaa har’aa irraa qabee hidhaa irraa akka nu hiikuu fi mootummaa imaanaa guyyaa har’aa irraa qabee jaaramu keessatti akka hammatamnu kabajaan gaafanna jechuun iyyatanii jiru.
Oromia Media Network
OMN: (October 5, 2020) በፌደራል ማረሚያ ቤቶች የቃሊት ማራሚያ ቤት ከእስር እንዲለቃቸው አቶ በቀለ ገርባ፣ አቶ ጀዋር መሃመድ፣ አቶ ሀምዛ አደነ ታዬና አቶ ሸምሰዲን ጠሃ ጠየቁ።
እስረኞቹ በፌደራል ማረሚያ ቤቶች ለቃሊት ማረሚያ ቤት በጻፉት ማመልከቻ፣ ህዝብን አነሳስታቹብኛል ብሎ የከሰሰን መንግስት የስራ ዘመኑ በዛሬው እለት ያበቃ በመሆኑና በመንግስት ለመቀጠል ምንም ዓይነት ህጋዊ መሰረት የሌለው በመሆኑ ማረምያ ቤቱ ከእስር እንዲለቀንና ከዛሬ ጀምሮ በሚመሰረተው የአደራ መንግስት ውስጥ ተሳታፊ እንድንሆን በትህትና እንጠይቃለን ብለዋል።
Related

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Filannoon marsaa ja’affaan kan baatii Caamsaa dhufuu Itiyoopiyaa keessatti geggeeffamuuf saganteeffame walaba, madaalawaa fi karaa nagaan geggeeffamuu akka danda’uuf paartileen siyaasaa fi kanneen dhimma kana keessaa harka qaban waan danda’an mara gochuu akka qabaniif manni maree walii kan paartilee siyaasa Itiyoopiyaa gaafatee jira.
Filannoo sana dura walii galtee sadarkaa guutuu biyyaa irra ga’uuf qophiileen geggeeffaman jiraachuus ibseera.
Miseensonni bulchiinsa mana marichaa har’a waaree irratti ibsa tuuta oduuf kennaniin barreeffama mata duree “walaba, madaalawaa fi karaa nagaa fi walii galtee sadarkaa guutuu biyyaa” jedhu dhiyeessaniiru.
Ibsi sun akka jedhutti manni maree gamtaa sun baatii Caamsaa bara 2103 kan geggeeffamu filannoon walii galaa kan nagaa haqaa fi wlabaa akka ta’u akka ta’uuf waan danda’e mara gochuuf qophaa’aa jiraachuu beeksise.
Milkaa’ina filannoo sanaaf paartileen polotiikaa, mootummaa, boordiin filannoo biyyoolessaa fi qaamotii dhimmi ilaalu waan isaan irraa eegamu akka godhaniif waamicha dabarseera.


text:
Saayintistootnii fi Doktorootni garuu addaan fagaachuu qofaan Koraanaa moo’achuun danda’ama jechaa jiru. Saayintistootnii fi Doktorootni faallaa Abiy waan deemaniif diinomfate fakkaata. Osoo dura ofumaa dhaqee …Read More »
Dr.Milkeessaan buutame jira!
Oduu Ammee! “Giriggirri keessa budeen nacciin shan bade” jedhani!Giriggirri dhibee Koronaa vaayiraasii sababeeffachuun Mootummaan bilxiginaa fi harcaattootni sirnaa naafteenyaa koronaa vaayiraasiitti aantee adamoo beektoota ukkaamsuu …Read More »
Caqasi Leenjii Bilxiginnaa!
Gorsa namoota dhukkuba ‘Asmii’ qabaniif dhukkuba COVID-19 ilaalchisee.
Dr. Gurmeessaa Namoonni kanneen dhukkuba dabalataa qaban dhukkuba COVID-19 kanaaf haala addaan saaxilamoo akka ta’an beekamaadha. Namoonni dhukkuba asmii qaban ammoo keessumatti addatti hubamu. Haala …Read More »
(OROMUMMAA fi SABBOONUMMAA) / (ITOOPHIYUMMAA fi AMAARUMMAA)
(ኦሮሞነት እና የኦሮሞ ብሔርተኝነት) / (የኢትዮጵያ ብሔርተኝነት እና አማራነት) Berhanu Hundee Dhimmootni mata dureerratti lakkuu lakkuudhaan garee lamatti bahan kun faallaa walii akka ta’an osoo …Read More »
Tatamsa’ina Vaayrasii Korona To’achuuf Murtoo MNO Dabarse
Mootummaan naannoo Oromiyaa tatamsa’ina vaayirasii koronaa ittisuu fi xiyyeeffannoo addaatiin socho’aa jira. Sosochii hanga ammaatti taasifame akka jirutti ta’ee gaaga’ama sababa dhibee daddarbaa kanaan dhufuu …Read More »
Coronavirus: Sudan deploys troops to secure Ethiopian border
On Friday, the Governor of El Gedaref state, Maj Gen Nasreldin Abdelgayoum, announced the deployment of more troops to reinforce security on the border with …Read More »
Dhaamsa waayee dhukkuba Corona
Ummata keenna kan baadiyaatiif 1. Gabaa loonii dhiisaa( obsaa). Namni daldala looniitiif dhufu hedduun magaala gurguddoo irraa waan dhufuuf san qofa miti tuttuqqaa biyya alaatis …Read More »


text:
Akkaataa qo’annoofi qorannoo ogeessota xin-sammuutti, haala (amala) namootaa bakka lammatti qoodu.Inni tokkofaa, Abdii Qabeessota [“Optimist”] jedhaama. Kana jechuunis, waan hundumaa ija gaariin [positives] kan ilaalaniifi fudhatanidha. Fakkeenyaf ani kitaaba sirraa ergifadhee, sababa rakkoo yaadaa, hubannoo dhabuufi xin-sammuu qabu irraa kan ka’een kitaaba kana yerootti siif hindeebisne. Ati garuu deebii gaarii anaaf qabdu akkam akka ture atumti murtii kenni.
Kanaaf namoota garee kana keessatti ramadaman, namoota biraaf jeecha, kan mata isaanii dhisuudhan, namoota biroo gaamachiisuuf kaneen tattaaffii godhanidha.Kallattiin dadhabbii nama biraa irratti hinmurteessan. Dadhabina isaa sireessuuf malee hin qeeqatan.Hinabbaaranis. Garuu ni gaadduuf, garaa laafuuf. Fakkeenyaaf burcuuqqoo shayyii ati of –eegannoodhan qabate, yoo lafa bu’ee waan caabeef, sitti hin dheekamaan. Sababiin isaas “rakkoo muldhate kana booddee maddi rakkinichaa waan biraa ta’uu waan danda’uuf. Yookaan harkaa mucucaatee, yokaan’mmoo isaa gubnaan ta’a”Jedhanii yaadu.
Fakkeenya biroos fudhannee haa ilaaluu:- Mana reestoorantii (mana nyaataa) tokko keessa seentee, nyaata ajejattee,erga nyaatte booda, errega kaffaluuf, boorsaa uffatakee keessa harka keessee, yeroo sakattaatu, qarshii dhabda. Batalumatti naatee daafqitee jeeqamta. Haata’u malee, abbaan mana nyaata saanaa,haalakee sirriitti hubatee siif gaduudhan, kaffaaltiin kun akka siif hafuu godha.Abbaan qabeenyaa mana reestoraantii kanaa, nama haala abdii qabeessadha.(“Optimist”)dha.Rakkookee ija gaariin ilaale.
Waan gaarii hojechuun diina kee’llee akka injiifattu sii gargaara jedhanii yaadu. Namoota yaada qajeelloo akkasii qabaan keessaa yeroo ammaa kana preezidaantummaa Amaarikaaf dorgoomaa kan jiran Doonaald Trump, Hojii daldala’saanii’rratti yeroo baa’yee kasaaraa irratti kufanii turan.Garuu kasaaraa kufan keessaa ba’uuf jabinaan hojjetanii yeroo ammaa dureessa cimaa/ biliyeenera ta’uu kan danda’an abdii qabeessa waan ta’aniifidha.
Akkaataa beektoota xin-sammuutiin namooti haala lammaffaa qaban“Jalloota”/namoota waan badaa yaadan/ [ “Pessimist”] jedhamu.Namooti akkasii, waan hunduumaa duukaneessanii kan ilaalaniidha. Sammuu isaanii keessatti namootaaf waan gaariifi qajeelaa ta’e kan hin yaannedha. Namoota waan siirrii ta’eelee,sirrii miti jedhanii, jallisanii faallaa yaadanidha.Waan isaan fayyadu kennuuf yoo waamtan ni didu.Mammaaksa Oromoo keessatti “Ijoollee nyaataaf waaman ergaa seetee diddi”Jedhu. (“ijoolee nyaata akka nyaattuuf waaman iddoo tokkotti erganii hojii nahojjeechiisuuf na waamu jettee diddi “) jechuudha.
Egaa yaa dubbistootaa! isin garee kaam akka taataan of-sakatta’aa.Namooti “Yaada Qajeelaa”(Optimist) ta’an maqaan isaanii bifa gaarummaan ka’a.Namoota’rraas jaalalaafi kabajaa qabu.Namooti “Yaada jalloo” (Pessimist) ta’an’mmoo maqaan isaanii bifa badummaan ka’a. Hawaasa jiraatan keessatti jaalala hin qabani.Sammuun namaa inni qajeelaa, wantoota haraaraa nama qabsiisaniinis baduu danda’a.Isaan kunniin keessaa qorichaafi baalli sammuu nama hadoochan haala namootaa’rratti dhiibbaa guddaa uumuu danda’u.Mee kanatti aansinee dhimma kana haa ilaallu.
Qorichaafi Baala Saammuu Haddoochan
Qorichawwaniifi baala Haraaraa (Araada) Nama qabsiisan
Sadarkaa adduunyaatti, namooti tokko tokkoofi hawaasni, rakkoowwan qoricha dhorkamanii isaan muudataa jira. Qoricha hin hayyamamineen fayyadamuudhaan,namooti dandeettii isaanii akka hindhugoomsine / humna keessa isaanii, guutumaan akka hin mul’isine/ kan isaan ittisuufi guddina hawaasaafis guufuu ta’an jiru.Gabaabumatti qorichawwan kunniin, fayyadamtoota, maatii,uummatafi hawaasa irratti,rakkoo hamaa kan geessisanidha.Addunyaa’rratti qorichawwan seeraan dorkaman,to’annoo ala ta’anii,kan omishaman,bifa daldala seeraa alaan kan daddabarfamanidha.
Fak. Kookeeyin,Heeroyiin,Hashish,Jiimaa,Baarbitureetiis,Seedatibees,Tiimboofi dhugaatii alkoolliidha .Jiimaan ykn Caatiin akkaataa dhaabbata fayyaa adduunyatti [ WHO] Qorichooti jaboo (“Hard Drugs”) jalatti kan ramadamu yoo ta’u, sababa keemikaala “ Kaatooniin” jeedhamu waan of-keessaa qabuuf sadarkaa 6faa irratti argaama.
Warri qoricha fudhatan, baayinaan qoricha fudhachuu isaanii’rraa kan ka’een, sammuu isaanii’rratti miidhaa uuma.Egaa kun dhukkuba qoricha sammuu hadoochu waliin uumaamu ta’uu’saa argsiisaa [ is a form of substance-related disorder} Kaneen Sammuu haddoochan, fakkeenyaaf, qorichooti,tiimboo, alkoolliifi keemikaala sammuu namaa hadoochan sababoota adda addaaf fudhachuu, Wantoti sammuu haddoochan, keessa qaama uumamaa /fiisiyooloojii fi miira fayyadamtoota ykn warra biroo irratti dhiibbaa kan fidudha.Wantoota sammuu haddoochaniifi yekka hojjetan, qoricha sammuu nama hadoochu kan fudhatan / drug dependence abuse jiddu wal quunnamtii cimaatu jira.Fayyadama qorichaan kan ka’een umurii jireenyaa kan gabaabsuufi bara omisha namoota hedduus kan baleessudha.
Akka Gabaasa Dhaabbata fayyaa adduunyaa A.LA bara 2013 tti, tilmaamaan namooti qoricha sammuu haddoochaniin fayyadamaan kan 187, 000 ta’an umuriin osoo hinga’iin du’u. (premature death). Addunyaa irratti A.L.A. bara 2012 tti, tilmaamaamaan namooti umurii 15-64 gidduu jiran kan milliyoona 162 _324 ta’an,dhibeentaa 3.5fi dhibeentaa 7.0 qorichawwan dhorkamoo rakkoo sammuu fidan[ “Illicit Drugs”] keessumaiiyyu “Kaanaabis, opoid, Kookeeyin,“amphetamine–type stimulants group” jedhamaniin,bal’inaan kan fayyadamaan ta’uu’sanii qorannoon ni ibsa. Sadarkaa addunyatti, namooti umuriin isaanii waggaa 15 ol, Alkoolliifi wantoota sammuu haddoochan kan fudhatan, billiyoona 2,yoo ta’an, Kan timboo xuuxan’mmoo billiyoona 1.3, Qorichoota birootiin kan fayyadamaan’mmoo milliyoona 185 ol akka ta’an gabaafameera. [Madda: WHO, 2002].
Akka ragaan biiroo qorichaafi yekkaa mootummoota gaamtoomanii adduunyaa A.L.A bara 2013 ibsetti, adduunyaa’rratti tilmaamaamaan namooti miliyoona 246,ta’an qoricha dhorkamaniin fayyaadamaniiru.Biyya U.S.Ameerikaa keessatti namooti qorichawwan, dhugaatii alkooliifi timboodhaan fayyadaman kan lakkoofsi isaanii baayi’ee ta’e, du’aaf kan saaxilaman yoo ta’uu; wagga waggaan namoota 500,000 olitti lakkaa’amaniif sababa du’aa ta’eera.Biyya Ameerikaa keessatti, nama afuur keessaa tokko alkoolii, timboo ykn qoricha sammuu nama hadoochaniin fayyadama.
Fayyadamni qorichooti seeraa alaa, sababa guddina/ babal’ina/ magaalootaa, industriifi baayy’ina uumataan dabalaa deema.Keessumaa biyyoota guddachaa jiran keessatti, gara fuula duraa baroota dhiyoo dhufan keessatti,dhibeentaa 25 niin ni dabaala jedhamee tilmaamama. Biyyoota kunniin keessatti feedhiin fayyadama qoricha seeraa alaa, kana caalaa dabalaa akka deemu, mootumoota gamtoomanii adduunyaatti,dhaabbati farra qoricha sammuu nama hadoochanii gabaaseera.
Qorichootaafi baala sammuu namaa hadoochan ilaalchisee oddeeffannoon amanamaa, baldhaafi waliigala ta’e Afrika keessa hinjiruu. Haatu’u malee, ragaan muraasi jiru akka ibsutti, Afrikaa dhihaafi giddu-galeessa keessatti, “ canaabis” jeedhamuun hanga dhibeentaa 12.4 kan ta’an itti fayyadamu. Rakkoowwan qorichooti sammuu nama hadoochan fayyaa irraatti geessisan keessaa, dhibeewwan kan akka HIV/AIDS, dhukkuba tiruu “hepatitisi B fi C”jedhamaniif nama saaxila. Yeroo baayi’ee deddeebisanii qoricha hedduu fudhachuun, gara du’aatti nama geessa.Namooti qorichawwan kana bifa lilmeen fudhatan, namoota hin fudhanne caalaa daachaa 15 oliin, du’aaf ni saaxilamuu. Qorichooti seeraan dhorkamaan kan “controlled drugs” jedhaman kunniin, aadaa/ /duudhaa/, haala jireenyaafi diinagidee biyyaa irrattis miidhaa ni fiduu. Akkasumas qorichoota miidhaa fidan kunniinin fayyadamuun, dandeettii waa adda basuu, hubannoo/murtee, xiyyeeffannaa/ fedhiifi qaama ofii too’achuu irratti rakkoo guddaa fidu.
Itiyoophiyaa keessatti qorichooti sammuu nama hadoochan fudhachuun akkuma biyyoota guddachaa jiranii rakkoon isaan fidan dabalaa dhufeera. Walitti dhiheenyi addunyaa (globalization)fi dinagideen gabaa bilisaa, rakkoowwan kunniin akka itti caaluufi akka babal’atuuf karaa baneera.Biyyoottan kan akka Itiyoophiyaa, waanjoo koloneeffattootaa jalatti yoo kan hin bitamne ta’anillee, balaa kana irraa baraaramuu hindanda’an.Rakkoowwan qorichi/baala/ sammuu namaa hadoochu kun gara fuula duraatti gufuu guddaa uummata addunyaa mudatuudha.Biyya keenya keessatti yeroo baayi’ee kan fayyadaman alkoollii,Hashiishiifi jiimaa yoo ta’an, kan itti fufu immoo kaanabiisiifi kkf. dha [ fakk. Beenziinii].
Jimaan / caatiin/ keemikaala sammuu garmalee dadammaqsu/ kakaasuu/ of keessaa qaba. Itiyoopiyaa keessatti bal’inaan itti fayyadamni isaa sadarkaa lammaffaa irratti argaama. Jimaan biyyoota akka Itiyoopiyaa, Keenyaa, Yemen, Afrikaa kibbaafi Maadagaskaar keessatti kan biqiiluu yoo ta’uu, barmaatiilee Jimaa qama’uun kun osoo biyyoota kunniin keessa qoofatti hin dangeffamin, karaa kooluu galtootaan /godaantotaan/ gara biyya US.Amaarikaafi Awuuropaaatti’llee babaldhateera.
Miidhaa baalli /qorichowwan/ sammuu hadoochanii- Akkaataa qorannoon agarsiisutti rakkoo bal’aa faayyaa hawaasaafi diinaagdee irratti inni fidu guddaadha.Innis qaama namaa keessaa, sammuu, jeequmsa sammuu’rratti miidhaa guddaa fida.Sababii kanan yaallii of-ajjeesuu gochuu, dhukkuba qaamaa, haala hojii qaamaa dadhabsiisuufi jeequmsa irribaa namatti fida. Timboo xuuxuufi dhugaatii alkoolii dhuguudhaan rakkinni dhufu’mmoo; nyaata hamma barbaadamuu gad-nyaachuu/ hirdhina nyaataa/, deddeebi’anii dhukkuba sammuun dararamuu, balaa HIV fi dhibee qaama saalaaf saaxilamuu, dhibee tiruu,amala hamaa ykn yekka adda addaaf kakka’uufi rawwachuu, kkf.Ijoolleefi dargaggooti/shamarran/ baala/qoricha/ sammuu haddoochu kunniiniin, akka hin fayydamne/akka hinsaaxilamneef/ hawaasi, manneetiin barnootaa,warri ijoolleefi dhaabbiileen mootummaafi miti mootummaa dhimma kanaa wajjin hojjetan, itti gaafatama guddaa qabu.Kun dirqama hundumaati.
Wantoota haraaraa kanaaf balaa ta’aniifi fala isaa.
Walumaa galatti, akkaataa gabaasa barruulee qorannoo Qorichaafi Alkoollii Afrikaa, A.L.A 2007’tti; “Itiyoopiyaa keessatti rakkoon baala/qoricha/ sammuu haddoochu, haalan baay’ee yaaddessaa ta’aa dhufuusaa agarsiisa. Rakkoon kun baadiyyaafi Magaala, dhiiraafi dhalaa, ga’eessotaafi dargaaggoota, biyyoota misoomaniifi hinmisoomne, osoo hin jedhin miidhaa cimaa geessisuu irratti argama.Rakkoon baala/ qoricha/ sammuu haddoochanii,biyya Itiyoophiyaas dabalatee akka sadarkaa addunyaatti bifa weeraraan tatamsa’uu irratti waan argaamuuf,caalisun fala hin ta’u. Kanaafuu, balaan kun dhaloota abdii borii irratti kan agaameefi ajjeessaa kan jiruu waan taheef,rakkoo kan dhabamsiisuuf qaamni mootummaa, mit-mootummaa, hawaasni, mootummaan biroo, biyyooti addunyaa maartinuu hariiroo cimsuudhan kan irratti duulan, yeroon isaa ammadha.Beektonnis/hayyotis/ qo’annoofi qorannoo gad-fageenyaan adeemsisuudhan furmaata fiduuf akkasumas rakkoo kana dhabamsiisuufi ittisuun itti danda’aan, yeroo yeroodhan hubannoofi beekumsa uummataa foyyeesuu qabu.
Hailu Dhuguma (MA.PH )


text:
Ameerikaan waajjira Dhaabbata Bilisummaa Falasxiin kan magaalaa Waashingtan keessa jiru kan hin cufne tahuu beeksifte
Mootummaan Ameerikaa torbee dabre keessa waajjira Dhaabbata Bilisummaa Falasxiin(PLO) kan magaalaa Washingitan keessatti argamu cufuuf akka tahe beeksisee kan ture yoo tahu, bulchiinsi Falasxiin gama isaatiin waajjirri isaanii yoo kan cufamu tahe, hariiroo fi walqunnamtii Mootummaa Ameerikaa waliin qabu hunda kan addaan kutu tahuu akeekkachiise. Kanuma hordofuun Jum’aa kaleessaa waajjirri haajaa alaa Ameerikaa ibsa baaseen yaada waajjiricha cufuu guyyoota 90 kan tursiisu tahuu beeksise.
Bulchiinsi Traamp yaada waajjira PLO cufuu jedhu kan murteessee ture, mana murtii yakka addunyaa (ICC)n, yakkoota Israa’eel raawwatte akka qoratuu fi mootummaa yahuudotaa irratti himanaan akka banamu, Bulchiinsi Falasxiin gaafachuu isaa hordofuun akka tahe gabaasni arganne ni mul’isa.


text:
Tafsiira Suuratu Az-Zumar-kutaa 20
Tarii jireenya keessatti wantoota nama sodaachisanii fi rifachiisan baay’ee arguu fi dhagayuu dandeenya. Boombin ykn niwuklarri yommuu dhooyu hangam akka nama rifachiisu ni beekna. Garuu kunniin wanta manneen diigu ykn namoota fixuudha. Garuu Guyyaa tokko sagaleen cimaan addunyaa guutuu diddiigu, lubbu-qabeenyin itti dhuman ni argama. Guyyaa kana Guyyaa Qiyaamaa jennaan. Mee har’a kutaa gara dhumaa suuratu Az-Zumar kana keessatti wanta garmalee rifachisaa adeemsifamu kanaa fi jazaa namootaa haa ilaallu. Tarii Guyyaa cimaa kana beekun of qopheessuuf tattaafanna.
“Xurumbaan ni afuufama. Warrii samiiwwan keessaatii fi warri dachii keessa jiran hunduu ni dhumu, nama Rabbiin fedhe malee. Ergasii yeroo lammataas ni afuufama, yeroma san isaan dhaabbatanii kan ilaalan ta’u.” (Suuratu az-Zumar 39:68)
“Xurumbaan ni afuufama.”
Xurumbaa jechuun uumama guddaa akka gaafati. Garri tokko qaawwa dhiphoo qaba, gara fuunduraatin immoo qaawwa bal’aa kan qabuudha. Garaan isaa qullaadha. Keessaan yommuu afuufamu sagalee ni baasa. Xurumbaan Guyyaa Qiyaamaa afuufamu guddinna isaa Rabbii uumetu beeka. Malaykaan xurumbaa kana afuufu Israafil (aleyh salaam). Xurumbaan kuni si’a lama afuufama.
Afuuffi tokkoffaa keessatti, “Warrii samiiwwan keessaatii fi warri dachii keessa jiran hunduu ni dhumu, nama Rabbiin fedhe malee.”
Nama Rabbiin akka hin duune fedhe malee samii fi dachii keessa kanneen jiran hundi ni du’u.
Afuuffi lammataa keessatti immoo namoonni ni kaafamu. Yommuu Israafil yeroo lammataaf xurumbaa afuufu, namoonni du’an qabrii (awwaalcha) isaanii keessaa kaafamuun dachii mahashar (wal-gahii) ilaalu, dirree wal gahii kana keessatti wanta ijji isaanii irra buutu ni ilaalu.
Afuuffi lammataa kanaan ruuhin gara qaamaatti seenti. Addunyaa keessatti qaama keessa turte irraa du’aan erga addaan baate booda xurumbaan kuni yommuu afuufamu ruuhin hundi gara qaama ishiitti deebiti. Ergasii gara qorannoo, murtii fi jazaatti oofamu.[1]
“Dachiinis ifa Gooftaa ishiitin ni ifti. Galmeenis ni kaa’ama. Nabiyyoonni fi ragooleen ni fidamu. Gidduu isaanitti haqaan murteefama, isaan homaa hin miidhaman” Suuratu Az-Zumar 39:69
Guyyaa Qiyaamaa ifti amma jiru ni bada. Aduun ni maramti, jiiyni ifa dhaba, urjiileenis ifni isaanii haaqamun harca’u. Kanaafu, namoonni dukkana keessa ta’u. Yeroo kanatti “dachiin ifa Gooftaa ishiitin ni ifti.” Yommuu Rabbiin guddaan olta’ee namoota jidduutti murteessuf dhufu, dachiin ifa Isaatin ifti. “Galmeenis ni kaa’ama.” Kana jechuun kitaabni hojiin namootaa keessatti galmeefame ni dhiyeefama. Namni hundi wanta gaarii fi badaa hojjate kitaaba kana keessatti ni argata. Akkana isaan jedhama: “Kitaaba kee dubbisi. Har’a ati mataan kee of irratti herregaa ta’uuf gahaadha.” Suuratu Al-Israa 17:14
“Nabiyyoonni fi ragooleen ni fidamu.” Ummata isaanitti ergaa geessu isaanii gaafatamuf, isaan irratti ragaa bahuuf Nabiyyoonnis ni fidamu. Ragooleenis ni fidamu. Ragooleen kunniin, malaaykoota, kutaalee qaamaa, hordoftoota Nabiyyootaa namoota waan gaariitti ajajanii fi waan badaa irraa dhoowwaniidha.
“Gidduu isaanitti haqaan murteefama” Kana jechuun haqa guutuun namoota jidduutti murteefama. Sababni isaas, qorannoon Rabbii nama hin miine, wantoota hundaa takka takkaan beeku irraa kan baheedha. Ammas, wanti isaan hojjatan hundi Malaykoota kabajamoo ajaja Isaa gonkumaa hin faallessineen kan galmaa’edha. Ammas, ragooleen isaan irratti ragaa bahu. Kanaafu, osoo homaa hin miidhamin haqaan isaan jidduutti murteefama.[2] Hojii isaa irratti hundaa’e kan badhaafamu qabu ni badhaafama, kan adabamu qabu ni adabama.
“Lubbuun hundi wanta hojjatteef jazaan guutuun kennamaaf. Inni wanta isaan hojjatan hundarra beeka.” Suuratu Az-Zumar 39:70
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa yeroo sanitti kheeyris ta’e sharriis ta’e jazaa hojii nama hundaa ni kafalaaf. Isaaf ajajamuus ta’i Isa faallessuu irraa wanta namoonni addunyaa keessatti hojjatan hunda caalaa beeka. Kana beeku keessatti homtu Isa jalaa hin miliqu. Guyyaa Qiyaamaa hojii kana irratti jazaa ni kafalaaf. [3] (Jazaan mindaa fi adabbii of keessatti qabata. Namni Rabbii olta’aatti fi wanta Isarraa dhufetti erga amanee booda hojii gaggaarii hojjate, mindaa dacha dachaa argata. Namni amanuu dhiise fi Rabbiif ajajamu dide immoo adabbii isaaf malu adabama.)
Itti aanse jazaa namoota kafaranii (amanuu dhiisanii fi Gooftaa isaanitiif ajajamu didanii) dubbata:
“Warroonni kafaran gara Jahannam garee gareen oofamu. Yommuu ishii bira gahan, balbaloonni ishii ni banamu. Waardiyonni isaaniin ni jedhu, “Sila isin keessaa Ergamtoonni keeyyattoota Gooftaa keessanii isin irratti dubbisanii fi qunnamtii Guyyaa keessanii kana isin akeekachiisan isinitti hin dhufnee?” Isaanis ni jedhu, “Eeyyen! [Dhufanii jiru]. Garuu jechi adabbii kaafiroota irratti mirkanoofte.” Suuratu az-Zumar 39:71
Kufriin gosa lama: kufrii waakkachuu (kufr juhuud) fi kufrii of tuulu (kufr istikbaar). Haqa Rabbiin irraa dhufe kijibsiisuun kufrii waakkachuuti (osoo beekanu mormuuti). Wanta Rabbiin itti ajaje hojjachuu dhiisun kufrii of tuuluti. Aayan tuni gosoota kufrii lamaanu ni hammatti.[4]
Namoonni Rabbiitti, Malaykotatti, Kitaabanitti, Ergamtoota Isaatti, Guyyaa Qiyaamatti fi qadaratti amanuu didanii fi Isaaf ajajamuu irraa of tuulan, gara Jahannam garee gareen oofamu. Jahannam maqaa ganda azaabaa (adabbii)ti. Rabbiin namoota adabbiin isaaniif maluuf qopheesse. Oofamu jechuun namni tokko ykn sani oli duubarra deemun gara fuunduraatti akka deeman gochuudha. Zumar jechuun gareewwan addaan babahan (garee garee).
Namoonni kafaran hamma yakka isaanii irratti hundaa’e garee gareen gara Jahannam oofamu.
“Yommuu ishii bira gahan, balbaloonni ishii ni banamu.”
Namoonni kafaran kunniin dhufuun dura Jahannam cufaa turte. Garuu yeroma isaan Jahannamiin bira gahaniin balbaloonni takkamaan banamu. Takkamaan banamuun kuni wanta garmalee isaan jibbisiisuudha. Sababni isaas, Jahannamitti seenun dura osoo qarqara irrallee ta’e dhaabbatanii jaallatu. Garuu hatamtamaan adabbiitti akka seenaniif balbaloonni tasa isaanitti banamu. Rabbiin kanarraa nu haa tiiksu.
“Waardiyonni isaaniin ni jedhu, “Sila isin keessaa Ergamtoonni keeyyattoota Gooftaa keessanii isin irratti dubbisanii fi qunnamtii Guyyaa keessanii kana isin akeekachiisan isinitti hin dhufnee?”
“Waardiyoonni” Kunniin Malaykoota balbala Jahannam bira akka ta’anii fi eegan bakka buufamaniidha. Amalli isaanii gara-jabaataa, humni isaanii garmalee cimaadha.
“isin keessaa Ergamtoonni” kana jechuun isiniin ala osoo hin ta’in isin keessaa. Rabbiin osoo malaykoota Ergamtoota godhee namootatti ergee silaa irraa dheessu turan. Garuu Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) rahmata Isaatiin namoota keessaa nama tokko filachuun ergamaa godhee ergee. Kanaafu, ergamtoonni kunniin ilma namaa irraa kan ta’aniidha.
“keeyyattoota Gooftaa keessanii isin irratti dubbisanii” asitti keeyyattoonni beeksisa (wahyii) Rabbiin irraa bu’aniidha. Qur’aanaa fi kitaabban nabiyyoota darban irratti bu’an of keessatti hammata.[5]
“qunnamtii Guyyaa keessanii kana isin akeekachiisan” Ergamtoonni Guyyaa kana keessa wanta badaa isin qunnamu, guddinnaa fi ulfaatinna isaa isin akeekachisan.
Kana booda ibsi aayah: Waardiyoonni Jahannam eegan kunniin kaafirootaan akkana jedhu: “Sila Ergamtoonni isin keessaa ta’an, keeyyattoota Gooftaa keessanii isin irratti dubbisanii fi wanta Guyyaa keessan kana keessatti isin qunnamu isin akeekachisan isinitti hin dhufnee?”[6]
Kaafiroonni akkana jechuun deebisu: “Eeyyen! [Dhufanii jiru]. Garuu jechi adabbii kaafiroota irratti mirkanoofte.”
Kana jechuun: Eeyyeen Ergamtoonni Gooftaa keenyaa haqaan nutti dhufanii jira. Guyyaa kana nu akeekachisanii jiru. Garuu nuti isaan kijibsifnee fi faallessinee jechi Rabbii “Adabbiin Isaa warra kafaraniif ta’a” jettu nurratti mirkanoofte jirti.[7] Akkuma Rabbiin subhaanahu bakka biraatti jedhe:
“[Jahannam] dallansuu irraa kan ka’e ciccituutti dhiyaatti; dhawaata gareen wahii ishii keessatti darbamuun waardiyyoonni ishii, “Sila Akeekachisaan isinitti hin dhufnee?” [jechuun] isaan gaafatu. “Eeyyen; dhugumatti akeekachisaan nutti dhufeera, garuu ni sobsiifne. ‘Rabbiin homaa hin buufne; isin jallinna guddaa keessa jirtu.’ jenneen.” jedhu. “Osoo kan dhageenyu yookiin kan xinxallinu taanee, silaa warra ibidda boba’aa keessaa hin taanu turre.” jedhan.” Suuratu Al-Mulk (Tabaaraka) 67:8-10
Kaafironni kunniin erga waqqafamanii booda, akkana isaaniin jedhama:
“Achi keessatti hafoo ta’aatii balbaloota Jahannam seenaa. Iddoon jireenya of tuultoota waa fokkate!” jedhama.” Suuratu Az-Zumar 39:72
Isaan xiqqeessuu fi salphisuuf akkana isaaniin jedhama: achi keessa kan turtan, gonkumaa kan keessaa hin baane ta’aatii balbaloota Jahannam seenaa.
Jahannam balbala torba akka qabdu Qur’aana keessatti dhufee jira. Gareen hundii balbala isaaniif maluu fi hojii isaaniitiin wal gituun seenu. Erga seenanii booda abadii achi keessa turu. Rabbiin rahmata Isaatiin kanarraa nu haa eegu. “Iddoon jireenya of tuultoota waa fokkate!” kana jechuun iddoon gahuumsaa namoota Rabbitti amanuu fi shari’aa Isaatti buluu irraa of tuulanii garmalee fokkate.[8] Jahannam iddoo jireenyaa yeroo hundaa keessa turaniidha. Kunis, namoonni kunniin haqa irratti of tuulan. Gooftaa isaan uumee fi qananiisuuf gadi jechuu fi ajajamuu irraa ni boonan. Kanaafu, Rabbiin isaan xiqqeessuu fi salphisuun gosa hojii isaaniitiin isaan mindeesse.
Kuni jazaa (adabbii) warra amanuu didaniitii fi Gooftaa isaanitiif ajajamuu fi gadi jechuu irraa of tuulaniiti. Mindaan warra amananii fi Gooftaa isaanitiif ajajamanii hoo? Itti aanse ni dubbata:
“Warri Gooftaa isaanii sodaatan garee gareen gara Jannataa oofamu. Yeroma isaan ishiitti dhufanii balbaloonni ishii banaman, Waardiyoonni ishii, “Nageenyi isin irra haa jiraatu, qulqulluu taatanii jirtu. Keessatti hafoo ta’aatii ishii (Jannata) seenaa.” Isaaniin jedhu.” Suuratu Az-Zumar 39:73
Kutaa itti aanu keessatti ibsa kanaa In sha Allah ni ilaalla…
Kitaabban wabii:
[1] Ma’aariju Tafakkuri-12/276-277
[2] Tafsiiru sa’adii-858, Ma’aarij-12/278-279
[3] Tafsiiru Xabarii-20/264
[4] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 478-479
[5] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 480-482
[6] Tafsiiru Xabarii-20/264
[7] Tafsiiru Ibn Kasiir-6/471, Tafsiiru muyassar-466
[8] Tafsiiru muyassar-466


text:
Tajaajilli bishaan qulqulluu fi ibsaa Magaalota Walloo 6 irraa muramee jiraachuu
Tajaajilli bishaan qulqulluu fi ibsaa, Magaalota Konyaa Walloo ja'a (6) – Haarawa, Caffaa Roobiit, Gooraa, Fursee, Qiciicoo fi Cirrattii – irraa erga muramee torban tokkoo ol lakkoofsisee jiraachuu.
Poolisoonni Humna Addaa [Oromiyaa] danuun humna ABUT'n obbaafamuu
Poolisoonni Humna Addaa fi Milishoonni [Oromiyaa] baay'inaan 10,000'tti (Kuma-kudhan) tilmaamaman, kanneen humna Mootummaa Naannoo Amaaraa tumsuun, humna Mootummaa Naannoo Tigiraay (ABUT) waraanuuf, torbee lama dura gama kaaba Impaayerattiitti bobbaafaman, irra-jireessi isaanii humna ABUT'n obbaafamuu; kaan ammoo harka kennachuu; kanneen hafanis, gara Walloo fi Affaaritti baqatanii jiraachuu.
Mootummaan Kooloneeffataan Impaayera Itoophiyaa, Qabsaa'otaa fi WBO, keessattuu, Qondaalota WBO ittiin adamsuuf jecha, meeshaalee ammayyaa biyya alaa irraa gara biyya keessaatti galchuun, namoota hojii kana raawwachuuf ta'an, Magaalaa Dirree Dhawaatti walitti-qabee leenjisaa jiraachuu.


text:
Toleeraa Adabaa: Hidhannoo hiikkachuu Waraana Bilisummaa Oromoo irratti ejjennoon ABO maali?
(bbcafaanoromoo)–Partilee karaa nagaan qabsaa’uuf biyyatti deebi’an keessaa dhimmi Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) hidhannoo hiikkachiisuu dhimma ijoo dubbii miidiyaalee idileefi kan hawwaasummaa tibba kanaa ture.
Ministirri Muummee Dr. Abiy Ahimed dhimma kana irratti Roobii darbe gaaffii gaazexessitoonni biyya keessaa gaafataniif deebii kennaniin, ” Dhimmi hidhannoo hiikkachiisuu waan nu yaaddessu miti,” jedhan.
Dr. Abiy muddama bifa duulaatiin miidiyaalee hawwaasummaa irratti deemu dhaabuun barbaachisaa ta’uu himuun salphisanii tasgabeessanii ilaaluun gaarii akka ta’e dubbataniiru.
“ABOs ta’e paartileen biroo waliin walitti dhiyaannee mari’anna, waliinis ni hojjenna biyya biraa hin qabnu” jedhaniiru.
- Waa’ee waligaltee mootummaa fi ABO namoonni maal jedhu?
- Egeereen waraanaa ABO maal laata?
- “Dhimmi hidhannoo hiikkachuu waan nu yaaddessu miti”
Deetaan Ministiraa Waajira Dhimmoota Komunikeeshinii Mootummaa Federaalaa Obbo Kaasahun Gofees dhimmuma kanarratti ibsa Roobii darbe kennaniin ABOn gara biyyaatti kan gale hidhannoo hiikkateeti, ammas kan hafe hiikkachuu qaba jedhaniiru.
Ibsa gama mootummaan kennameefi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) hidhannoo hiikkachuu waliin walqabatee gaaffii jiru irratti BBC Afaan Oromoo Dubbi Himaa ABO Obbo Toleeraa Adabaa gaafateera.
BBC: Ejjennoon Adda Bilisummaa Oromoo maalidha?
Obbo Toleeraa: Ejjennoon Adda Bilisummaa Oromoo dhimma kanarrattii qabsoo karaa nagaa itti fufudhaaf mootummaa waliin walta’ee itti seeneera.
Dhimma waraanaa kan ilaallatu ammoo waan mariyatamee xumura hin argatiinitu jira. Isa irratti ammoo hojjetamaa jira.
Walii gala garuu waan hidhannoo hiikkachiisuu isa jedhu kanaa namoonni walta’insa ABO fi mootummaa gidduutti ta’eerratti hubannoo gahaa hin qabne ykn yeroo marii sana hin turretu akkuma itti fakkaatetti hiika itti kennaa jiru.
Waraanni kun waraana uummataati, uummatis jiraachisaa ture. Uummatatti hirkatee jiraate.
Kan inni qabsoo gochaa ture ammoo mirga uummataa kabachiisuuf waan ta’eef karaa akkamiin qabsoo isaa itti fufuun danda’ama kan jedhurratti mootummaa waliin haasawarra jirama.
Akka xumurameen ammoo uummataaf ibsama malee calluma jedhamee hiikkachiisuu hiikkachiisuu jechuun kun waan daandii isaarraa fagaate ykn walta’insa irraa fagaateetti hubanna nuti.
Kanaafii dhimmi kun mariirra jira waan ta’eef akkuma xumura argateen gam-lamaan ibsa barbaachisu kennu jechuudha.
BBC: Qondaalli mootummaa yeroo dubbatan marii Asmaraatti ta’e irratti dhimmi hidhannoo hiikkachiisuu kun dubbii ijoo hin turre jedhan. Erga biyya galtanii booda dhimma kana irratti waanti mootummaa waliin mariyattan ni jiraa? Eenyu waliin mariyattan?
Obbo Toleeraa: Inni kun jalqabumarraa ni jira. Maaliin kan ABO ykn kan Waraana Adda Bilisummaa Oromoo akka addatti kaaafamu nuuf hin galle.
Dhuguma namoonni WBOn akka hiikkatan barbaadan ykn ammoo murni uummanni Oromoo akka hin hidhanne, akka inni harka qullaa akka inni jiraatu barbaadanis ni jiru. Sana ni hubanna.
Haa ta’u malee mootummaa waliin waan haasofne qabna. Innis xumura akka argateen waan ibsinu ta’aa jechuudha.
Marii mootummaan Asmaratti jila ABO waliin wal argee mariyaterratti kan ka’edha dhimmi kun. Dhimmi sunis gamuma kanaan xumura argata jennee yaadna.
BBC: Kanaafuu dhimmi hidhannoo hiikkachiisuu kun Asmaraatti ka’eera jechuudhaa?
Obbo Toleeraa: Eyyeen, akka gaariitti ka’eeraa irrattis mariyatameera.
BBC: Waanti mariyattanii irratti walii galtan maalidha?
Obbo Toleeraa: Mariin sun yeroo sanatti hin gudunfamne. Biyya akka seenameen kan xumura argatu ta’a jedhame.
Kaafamee haasa’ameera. Waraanni kun waraana uummataa ta’uu isaa irratti walhubannoorra ga’amee fuula duratti akkamittiin hammatamee qabsoo keessatti akkamitti itti fufuu danda’urratti marii gaggeeffamedha.
Kun ammayyu xumura hin arganne. Kanaafuu gaafa xumura argate ibsamaa jechuudha.
BBC: Erga biyya galtanii booda qaama mootummaa kam waliin mari’attan dhimma kana? Amma hin xumuramne jettan. Eenyu waliin mari’achaa jirtu?
Obbo Toleeraa: Kan dhimmi ilaalu yeroo sana jilli dhimmi kun yeroo sana waliin irratti haasa’amee Pirezedaantii MNO Obbo Lammaa Magarsaafi Ministira Haajaa Alaa Dr. Warqinaa Gabayyoo waliin haasa’ame.
BBC: Erga biyya galtanii booda hoo qaama mootummaa kam waliin mari’attan dhimma kana?
Obbo Toleeraa: Jilli ABO erga dhufee hojii adda addaatiin qabamee ballinaan irratti hin haasa’amnee beellamaan jirama.
BBC: Kanaafuu, dubbii keessanirraa kan hubatamee mootummaa waliin furuudhaaf hojjechaa akka jirtanidhaa gama kaaniin ammoo akka ko’oomachaa jirtanidha. Qaama mootummaa dhimmi kun ilaallatu waliin mari’achaa jirtuu, furuuf yaalaa jirtuu?
Obbo Toleeraa: Jilli ABO erga biyya seenee boodas irratti dubbatameera. Fuula duras irratti haasa’amee xumura ni argata.
BBC: Kan biraan ammoo waraanni kun akka qaama nageenyaatti akka makamuudhaaf kan yaadni dhiyaate gama keessaniin. Maaliif kana barbaaddan isin?
Obbo Toleeraa: Akka waliigalaattii WBOn uummataafi qabsaa’aa ture, qabsaa’aas jira. Kanaafuu kan haala kanaan dirqama isaa itti fufuu barbaadu achi keessatti hammatamee akka itti fufu barbanna.
Kaan ammoo akkuma ogummaafi dandeettii isaatti hojii adda addaa irratti bobba’ee gama dhaabaatiinis haata’u dhuunfaadhaan hojii argatee akka ittiin jiraatu yaada qabna jechaadha.
WBO keessa akkuma beekamu namoota dandeettiifi ogummaa garaa garaa qabanitu keessa jira.
Kanaaf, isa kana akkamiin hammachiifnee fuula duraatti akkamiin jiraachisuun danda’amaadha malee calluma jedhamee hidhannoon irraa fuudhamee gali jedhamee gaggeeffamu miti.
Akka waraanaatti itti fufuu danda’u ykn caasaa mootummaa keessatti kanneen hirmaachuu danda’an akkaataa itti hirmaachuu dand’an haalli akka mijeeffamuuf ni gaafanna.
Kanneen ammoo ogummaa adda addaa qaban ammoo ogummaa isaaniitiin akka tajaajilan ilaalchi akka taasifamuuf ni gaafanna.
BBC: Dimma mootummaan Roobii darbe ibsa kenne yoo waraanni sun hiikkachuudhaa baate ofiin hiikkachiifna jedhe irratti waanti isin gochuuf deemtan waan waraana sanaaf malu mootummaa waliin mari’attanii furmaata irra gahuuf akka yaada qabdani kanan hubadhe. Kanuma mitii?
Obbo Toleeraa: Hundeemti waliigaltee keenyaayyu callisanii hiikkachiisanii facaasanii mana mana isaatti akka galu gochuu miti.
Humni kun biyyichaafis uummataafis barbaachisaadha jennee amanna. Kanaafuu, akkaataa ittiin hammatamuun danda’amurratti hojjetamaa jira.
Elaamee Oromoo,
Miidiyaa hawaasaa kanarratti Hoj-mannee Habashoonni nuuf laattu hojjechuurra hoj-mannee uumnee kennuufiitti ol haaguddannu. Oromoon diina gurguddoo alaaf keessaa qaba. Isheen keessaa ayyaanlaallattootaafi ulee Habashoonni ittiin nureebdudha. Habashoonnimmoo slumaa olka’uu Oromoo warra hinfeenedha.
Kanaafuu,
Yoo dandeenye hojii uumnee itti haalaannu. Fakkeenyaaf, waa’ee Hidhaa Hiikkannoo sanarratti hagas mara yeroo fixuu balleessine. Callisnee keessumatti keenya cimsataa yeroo jarri caraantu itti kolfuu nurra ture. Warri Maqaa Paartii Siyaasaan socho’an keenyaa sunillee #Inaaffaa #ABO irraa qaban keessa gugu’atan.
Kana booda; kottaa waan diinni darbatuuf wacuurra hojiin haacaallu. Amma kan namni kenya hinbeekne tooftaan Bineensummaa gama “Education Road Map’ jedhamuun gadi ba’e sun dhaloota keenya doomsuuf tooftaa aggamamedha. Sanafaarratti beekumsaan dura dhaabachuu; diddaa sirna Barnootaa Habshoonni gadi diriirsite babaldhisuu wayya. Hayyoonni Oromoo kan keessaatti hin hirmaanne sirna barnootaa hamaatu deemaa jira. Dammaqaa! Kana ta’uu baannaan Sirni kun nuwaccisiisaatuma waggaa 28 dabalataan nubulchuuf jira. Ammallee siyaasni keenya wacarra hindabarre!
Kaleessa #Finfinnee biyya abbaa keenyaa keessa akka hinlixne warra G-7 n dhorkamne, har’ammoo Magaalaa #Adaamaa galma ababa gadaa keessaatti Habashoonni dhiichisuuf qophii xumuraa jiran. Rakkoo ka’u hundumaaf itti gaafatamaan Kaantiibaa Magaalaa Adaamaa obbo #Masfin waan ta’eef bilbila kanaan gaafadhaa: 0930596161
Urgent.! Diddu balaatu bu’a.!
Bilbilli kantiiba Magaalaa #Adaamaa kunooti yoo gurra Dhageetti qabate bilbilaa itti himaa 0930596060.
Biyyii Biyya kashalaphooni itti lafa dhiittu miti.. Qeerroof Qarreen #Oromoo Waregama qaalii kan kanfaleef Kara Deemtu Abbaan argitee biyyaa keenya irraatti haa dhiichiftuf miti..
Tokkummaa Qeerroo Oromoo irraa..


text:
Magaalota Oromiyaa hedduu keessatti hiriirri mormii ajjeechaa balaaleffatu bahame
Muddee 3, 2018 (BBC Afaan Oromoo) — Hirirri mormii ajjeechaa poolisoota Oromiyaa naannoo Daangaa Beenishaangul Gumzitti raawwatame balaaleffatu fi ajjeechaan Oromoota irra gahaa jiru akka dhaabatu gaafatu magaalota Oromiyaa garaagaraa keessatti itti fufeera.
Naannoo Daangaa Oromiyaa fi Beenishaangul Gumzitti haleellaa fi walitti bu’iinsa ji’oota dura dhalateen namootni hedduun du’anii kumootan kan lakkaawaman qe’eefi qabeenya isaaniirraa buqqa’aniiru.
Rakkoo kana furuuf mariin mootummoota lameeniin gaaggeefamaa wayita jirutti ajjeechaan poolisoota Oromiyaa torban darbe dhaagahame Lixa Oromiyaa keessatti mormii kaasiseera.
- Naqamteefi Shaambuutti hiriirri ajjeechaa lammiilee mormu gaggeffame
- Daangaa Beenishaangul Gumuzitti ‘guyyaa tokko qofa Poolisoonni Oromiyaa 10 ajjeefaman’
- ”Bakka baqannee jirrutti gadda nama saddeetii taa’aa jirra”
Torban darbe magaalota akka Naqamtee, Shaambuu, Najjoo, Gimbii, Amboo fi kanneen biroo hedduu keessatti hirirri mormii bahame ajjeechaani fi buqqa’iinsi Oromootarratti xiyyeeffate akka dhaabatu gaafateera.
Hara’as maagaalota akka Amboo fi Gimbii keessatti hiriirri si’a lammaffaaf adeemsifamaa jira.
Jiraataan magaalaa Gimbii bilbilaan BBC’tti dubbate, hiriirri har’aa harka caalu gadda ibsannaadha jechuun hima.
Kamisa darbe hiriira magaalittii keessatti gaggeefameen jiraattootni mootummaan naannoo Oromiyaa dhimma lixa Oromiyaarratti callisuu hin qabu wiixatatti deebii barbaanna jechuun waliigalee adda bahuu jiraattuun magaalittii himanii turan.
”Hiriira har’aan jiraattootni magaalitti huccuu gurraacha uffatanii, naannoo yaa’ii gullalleetti baala afatanii, ajjeeechaa lammiilee keenyarratti raawwatamaa jiruuf gadda isaanii ibsachaa jiru” jedha dargaggoon magaalittti dubbifne.
Magaalota akka Hoolataa, Jimmaa, Roobee, Muggii, Baakkoo, Walisoo fi kanneen biroo keessaatti hiriirri namoota hedduu hirmaachise bahameera.
Yunivarsiitilee akka Haroomayaa fi Jimmaa dabalatee ammoo har’a yeroo duraaf hiriirri ajjeechaaan Oromoota irratti naannoolee daangaa maraan raawwatamaa jiru akka dhaabatu gaafatu gaaggeefameera.
Hiriira Magaala Robeetti gaggeefameen barattootni Yunivarsiitii fi jraattootni magaalitti hedduun dhimma babal’ina magaalaa Finfnnee fi qonnaan bultoota naannichaa dabalatee hooggansa naannoo sadarkaan jiru irratti komiileen hedduun ka’uu barsiisaan Yunivarsiitii Madda walaabuu hiriiricharratti argame BBC’tti himeera.
”Gaaffii ijoon ka’e garuu ajjeechaa Lixa Oromiyaarra gahaa jiruu fi Poolisoota Oromiyaa hidhannoo gahaa malee gara daangaattii ergamaniidha” jedha barsiisaan kun.
Magaalota hirirrii mormii itti dhagaahamaa oole hedduu keessattii miseensonni poolisii Oromiyaa qaama hiriirichaa akka ta’an jiraattootni dubbisne himaniiru.
Magaalota hedduu keessatti hiriirichi nagayaan gaaggeefamaa kan jiru ta’uus Lixa wallagaa, Muggiitti garuu qaamoleen nageenyaa namoota hiriira bahan irratti dhukaasaa akka turan dargaggoon magaalitti tokko BBC’tti himeera.
- Hokkora Benishaangulitti dhalaten namoonni 4 du’an, 26 miidhaman
- Walitti bu’iinsi sabaa Itoophiyaa ni yaaddessaa?
- Guutoo Giddaatti poolisoonni Oromiyaa lama ajjeefaman
Dargaggoon kun hiriirichi ganama sa’a lamattii eeegaluu nutti himee, gaaffilee sana booda dhiyeessineef nuuf deebisuu hin dandeenye.
“Amma mana jala qaamoleen nagenyaa waan jiraniif haasa’uu hin danda’uu turaa natti deebi’aa” jedheera.
Koreen hojii raawwachiiftuu ODP torban darbe walgahii ariifachiisaa taa’ee ibsa baaseen rakkoo kana attatamaan furuuf hawaasa waliin ta’uun akka hojjetuufi ”namoota yakka kan duuba jiran boolla seenan seennee seera dura dhaabna” jedheera.
Manni maree nageenya biyyaalessaas Sambata darbe marii gaggeeseen booda ibsa baaseen rakkoo nageenyaa naannoo daangaa Oromiyaa fi Beenishaangul Guumzitti mudate furuuf waliigaltee naannoolee lameeniin rakkinicha furuuf mootummaan Federalaa gidduu akka galuu murtaa’eera jedheera.
Haaluma kanaan qaamoleen nageenyaa mootummaa federaalaa gidduu galuun nageenya naannichatti deebisuun warreeen buqqa’aniis gara qee’ee isaaniitti akka deebi’an ni hojjetama jedheera.


text:
Apple hujii bara hedduu irra ture tana hardha waajjira Amerikaa,godina Kaalifoorniyaa keessatti eebbisee gadi baase.
Eegii itti itti gafatamaan guddaan dhaaba Apple Steve Jobs du’ee ganna 10n duubatti tana baase.
Iphone haarahii tun haada shibo malee baatirii guutuu dandahan dandahan, fuula abbaa isii hin beette.Tahuu baannaan hin banamtuuf.
Gatiin isii haga $1,000 ti. Itti gaafatamaan guddaan dhaaba kanaa Tim Cook tana malee hardhuma iPhone 8 fi iPhone 8 Plus faallee baase.Lamaanuu shiboo malee baatirii isii guutan.Guddinnii isii inchii 4.7 iskiriin ykn fuula durii isii ammoo inchii 5.5.Apple tana malee saatii haaraa fi TV 4K jedhan baase.
Apple Inc. dhaaba teknooloojii gosa hedduuti Cupertino,California keessa jira. Teknoolooji haaraa hojjataa,guddisaa,karoorsa. Yoo hedduu Phone, iPad, iPhone 7, iPod, Macintosh, Apple Watch fi waan akka akkaa baasa.Amerikaa keessaa suuqii gugurdoo 498 qaba.Bara 1976 keessaa namii lammii Amerikaa Steve Jobs jedhan yayyabe


text:
Appaartaayidii
Appaartaayidii (Afaan Afrikaa kibbaati, adda cokuu), maqaa waliigalaa kan siyaasa jibba dhala namaa bifa fi sanyii irratti hundaa’ee nama addaa qooduti. Siyaasni kun biyya rippabiliika Aafrikaa kibbaa keessatti adeemsifamaa kan ture yoo ta’u. Sirni kuni bara 1948 fi 1994 jidduutti biyyattiii keessatti gaggeeffamaa ture.
Siyaasa Appaartaayidii kanatti fayyadamuun dhiibbaa fii cunqursaa gaggeessaa kan turan worroota galtuu Awurooppaa irraa dhufan yoo ta’u, warrii biyyaa (gurraachota Aafrikaa) ammoo seera warri adii isaanitti baaseen cunqurfamanii kophaatti cokamanii jiiraataa turan. Seerota cunqursaa keessa kan akka mana bunaa, hoteela, mana barnootaa fii wirtuulee tajaajilaa kan hawaasa biyyattii keessa jiran warri adiif gurraachi akka walitti hin fayyadamne godhuu ture. Karaa biraatiin ammoo jiraattonni biyyattii dirqiin akka taaksii (tax) kaffalan godhaa turan.
Gara biraatiin ammoo, jecha Appaartaayidii kana sirna bulchiinsaa adda ta’e, kan siyaasa isaa ”rasisme”ykn jibba gosa biraa kan bifaa fi sanyii irratti hunda’een adeemsisuun waamna. Sirni akkana kuni yeroo baay’ee koloniin walitti hidhata qaba. Mootummotni Walii Galan MW(UN) yeroo jalqabaatiif jecha Appaartaayidii jedhu kan ifatti baasee fayyadame bara 1976 karaa International convantion against Apartheid (turjumaanaan na gargaaraa)yoo ta’u. Halaaf amala mootummoota cunqurfataa ibsuufi jechii Appaartaayidii ni fayyadama.
Appaartaayidii Afrikaa Kibbaa keessatti[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kutaa bifaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Mootummaan Appaartaayidii kuni bifarratti hundaa'ee dhala namaa sanyi afuritti qoode:
- Adii : Hedduun isaani warra afaan ingiliffaa fi buntu ka dubbatan warra Awurooppaa irraa dhufan,
- Gurraalee ykn buntu: warra biyyaa kaa baay'ina guddaa qaban,
- Eeshiyoota: warra Chaayinaa, Hindootaa fi Paakistaanota
- Halalamtoota(coloured): gosa garbaatiif warra saba khoisa irraa dhalatani.
Sanyummaan lammoota biyya sanii ifatti bahee waraqaa eenyummaafii pass irrattis barreeffamee mul'ata. Haala kanaan mirgaa fii dirqama akkamii namni tokko hawaasa keessatti akka qabu addaan fooyanii ibsu. Namoota waraqaa isaanii irratti chaappaan "Adii" jedhu rukutameef qofatu mirga dimokraasiifii abbaa qabeenyaa ta'uu qabaa ture. Worroonni bifaan adii hin ta'in kunniin boodarra lammuummaan isaanii kan Afrikaa Kibbaa jedhu irraa mulqamee gosa didiqqotti addaan qoodamanii waamamaa turan. Seerri gara garaas kan wolitti dhufeenna "sanyii" arfanii dhooggu tumamee dhiibbaa godhaa ture. Fakkeennaaf "the immorality-act of 1950" Kan walqunnamtii saalaa "sanyiiwan" afran jiddutti akka hin godhamne kan dhoogguu ragaa tokko.
Seenaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Bulchiinsi Appaartaayidii kan Afrikaa Kibbaa kan mirkanaa'ee erga paartiin leellissan kan irra caalaa warra boer'n deeggaramu filannoo bare 1948 moo'atee aangotti dhufeen booda. Dhiibbaan fi jibbaan uummata adii hin ta'inii saniin duras haa jiraatu malee kaayyoon warra leellistootaa siyaasa, aadaa, fedhii fii worraaqsa qabeennaa kan warra Awurooppaatiin ala geggeeffamu hundaa hundeen buqqisanii balleessuu ture. Haala kanaan seerri gara garaa tumamee ummata adda qoodaa fi cunqursaa isaa hanga bara 1977 itti fufe. Bara 1977 fincila Suweetoo tiin walitti qabatee dammaqiinsi uummataas guddataa dhufe. Kanarraan kan ka'e Appaartaayidoonni diqqoo laafuu jalqaban. Hanga bara 1984titti warra adii malee paarmaalaa biyyattii keessa taa'uu, mana qabachuu, lafaratti abboomuu, filachuus ta'ee filatamuu fi mirga lammiin tokko qabu maraa argachuu hin dandeenne. Yeroo jalqabaatiif bara 1984 warri sanyii " Halaleeffamaa (coloured)" fi " Eeshiyaa(Hindi)" mirga didiqqoo kennuufii jalqaban.
Seerru nuuffisiisaan kuni hanga bara 1994 titti bulchiinsarra turee. Qabsoo dheeraafii jabaa qarqaarsa mootummoota addunyaatiin deeggarameen boodarra kufuu danda'e


text:
Ministirri Ministeera Fayyaa Itiyoophiyaa Dr.Liyaa Taaddasaa Ayyaana Id-Alfaxir 1441ffaa sababeeffachuun ergaa baga geessanii dabarsaniiru.
Dr.Liyaan Ergaa isaanii keessattis Uuummanni Muusilimaa yeroo Sooma Ramadaanaa keessatti Of eeggannoo Vaayirasii Koronaarraa taasiisa ture yeroo ayyaana sooma hiikaa kanattis akka dabalu gaafataniiru.
Itti Dabaluunis Uummanni yeroo Ayyaana kabajuuf qophaa’u kanatti gabaa keessatti yeroo bittaa fi gurgurtaa raawwatan walirraa fageenya isaanii akka eeggtan,Golgaa ykn haguuggii afaanii akka kaayyatanii fi qulqullina harka isaanii akka eeggatanis dhaamaniiru Dr.Liyaan.
Guyyaa Ayyaanichaas Hordoftoonni amantichaa maatii isaanii waliin akka kabajanii fi nyaatawwan bilchaatan akka nyaatan, akkasumas yeroo qalma raawwatanittis of eeggannoo taasiisuu akka qaban Ministirri Ministira Fayyaa Itiyoophiyaa Dr.Liyaa Taaddasaa Dhaamaniiru.


text:
Rippaablikii dimoktaatawaa Koongootti ambaasaadderri Xaaliyaanii haleellaa har’a Koongoo gama bahaatti raawwatameen du’uu isaanii ministriin dhimma alaa Xaliyaanii beeksisee jira.
Ministeerichi ibsa gabaabaa kenneen Luukaa Attaanaasiyoo kan ajjeefaman magaalaa Gomaa keessatti ennaa gurmuu sabatiinsa tokkummaa mootummootaa kan Koongoo waliin imalaa turanitti. Poolisiin waraanaa lammii Xalaiyaanii konkolaataa isaan geggeessu keessa tures haleellaa sanaan ajjeefamuun beekamee jira.
Rooyiters Virunga National Park jedhamu tuquun akka gabaasetti konkolaataan isaanii kan haleelame magaalaa Kani-ya-mahoroo-tti yaaliin ukkaamsanii butuu ennaa geggeessametti.


text:
Kurfii SWO · Kibxata Waxabajjii 8, 2021
Wallisaan Oromoo, Damisee Moosisaa, Dilbata Waxabajjii 6, 2021, Poolisoota Humna Addaa Oromiyaa (Tikoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaan) Magaalaa Naqamtee keessaa butamuun achi-buteen isaa hin beekamin jiraachuu.
Warraaqsi Galaana Ummataa, Waxabajjii 8, 2020 labsamee, bifa garaagaraan adeemsifamaa jiru, tibbana Kutaalee Oromiyaa guutuu keessatti akka finiinfamuuf, Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi Uummata Oromoo maraaf waamichi taasifamee jiraachuu, iddoowwan muraasattis duruu eegalee jiraachuu.
Ajjeechaa Qarrittii Oromoo, Seenaa Raggaasaa irratti Sanbata (Waxabajjii 5, 2021) halkan, Giddu-gala Oromiyaa Magaalaa Gincii keessatti raawwatame ilaalchisuun, eenyummaa qaama ajjeechaa kana raawwatee fi akkaataa ittiin ajjeechaan kun raawwatame qulqulleessuuf iyyaafannoo taasifame.


text:
Raayyaa: Walitti bu’insa Allaamaxaatti uumameen namootni shan ajjeefaman
Akkam ooltan! Sagantaan BBC Afaan Oromoo eegale. Nu caqasaa!
Raayyaa: Walitti bu’insa Allaamaxaatti uumameen namootni shan ajjeefaman
Kaleessa magaalaa Allaamaaxaatti humna nageenyaa hidhatee fi dargaggoota gidduutti waliiti bu’insa uumameen namootni shan rasaasaan ajjeefamuu namootni ijaan argan dubbatu.
(bbcafaanoromoo)—Ji’oota muraasa dura irraa eegaluun dargaggoonni magaalittii gaaffii eenyummaa waliin wal qabatu kaasaa akka turan jirattotni himaniiru.
Obbo Zinaabuu Marfee jiraataa magaalittii yoo tahan hiriira kaleessa gaggeefame keessatti hirmaataniiru.
Obbo Zinaabuun yeroo hiriira bahan akka reebaman himuun, ji’oota sadiin as dargaggootni magaalittii waraqaa bittinsuun hirira bahuuf yaalii gochaa turuu himaniiru.
”T-Shirt jijjiramicha ni deeggarra jedhu uffatu, kanumaan hidhamaa fi hiikamaa turan inni kaleessaa garuu hammaataa ture” jedhan.
- Sirni awwaalchaa Artiist Laggasaa Abdii raawwatame
- ”Ji’a lamaaf dheebuu keessa jirra,” jiraattota Harar
- Tarkaanfiin koree giddu galeessaa ABUT maal hima?
Kaleessa hiriirri mormii dirree kubbaa saaphanaa irratti jalqabe badinsa lubbuu namootaaf sababa taheera. Jiraattotni magaalittii akka jedhanitti yoo tahe dargaggoonni walitti qabamuun hiriira bahuu hin dandeessan jedhaman qaama nageenyaa waliin walitti bu’aniiru.
Namni biraan nageenya isaaf jecha maqaan isaa akka hin dhahamne barbaadu ammoo rasaasaan rukutamuu dubbata. Ani mucaa kaasuu dhaqeen rasaasaan rukutame” jedhe.
”Rasaasaan rukutamuu koo illee hin arginen ture, namoota naannoo koo turantu maqaakoon na waamee natti hime,” jedhe.
Dargaggoon kun yeroo dargaggoonni walitti qabaman bittinsuuf humni nageenyaa yeroo yaalii godhu walitti bu’insichi uumamuu hime.
Innis gara mana yaalaa dhuunfaa deemuun erga yaalii argatee manasaa akka jiru dubbate.
Obbo Zinaabuun loltootni raayyaa itisa biyyaallee achi gahanii nageenya uummataa garuu eegsisuun ‘itti cimeera’ jedhan.
”Humni addaa miidhaa geesisaa jiru akka dhaabsisan yommuu gaafannu nuyi karaa bansiisuu qofa dandeenya nuun jedhan” jedhu.
Lakkoofsa miidhamtootaa
Obbo Zinaabuu Marfee akka jedhanitti namootni shan ajjeefamuun 15 kan tahan irra ammoo miidhaa cimaa fi salphaan gaheera. Namootni 50 tahan ammoo hidhamaniiru jedhan.
Walitti qabaan koreen dhimma eenyummaa deebisuuf hojjetuu Aagizee Hidaaruu lakkoofsi namoota ajjefamanii sagal yoo tahu miidhamtootni ammoo 16 tahu jedheera.
Namni biraa maqaansaa akka dhahamu hin feene fi hospitaala Allaamaaxaa keessa hojjetu ammoo namootni miidhamanii yaalii argataa jiran 25 yoo tahu namni tokko ammoo miidhaa guddaan waan irra gaheef yaalii dabalataaf gara hospitaala Maqaleetti ergameera jedhan.
Addi Bilisa Baasaa Tigiraay yaa’ii jalqabe
‘Rakkoo daangaa Oromiyaafi Somaaleen waggaatti namoonni 700 ol ajjeefaman’
Allaamaaxaa barfata har’aa
Obbo Zinaabuu fi namootni dubbisne biroo akka jedhanitti daandiin magaalaa keessaa cufaadha. Humni raayyaa ittisa biyyaas daandii bansiisuuf yaalii gochaa ture jedhan.
Sirni awwaalchaa namoota ajjefaman lamaa magaalaa Allaamaaxaa keessatti kan namoota sadii ammoo gara bakka dhaloota isaanii magaalaa alatti geeffamuun raawwateera jedhan.
Walitti qabaan koree gaaffii eenyummaa deebistuu Obbo Aagizee Hidaaruu ji’oota sadiin as gaaffii eenyummaa karaa nagaa dhiyeessa turanillee mootummaan naannoo Tigiraay garuu humna poolisii addaa naannichatti bobbaasuun gaafficha ukkaamsuun dargaggoota irra miidhaa guddaa geessisaa turuu BBCti himan.
Dabalataan Raayyaa Azeeboo, raayyaa Allaamaaxaa, fi Ooflaan aanolee gaaffileen eenyummaa keessatti ka’aa turedha jedhan.
Biiroon Dhimmoota Komunikeeshinii Mootummaa Naannoo Tigiraay fuula feesbuukii isaanii irratti, ” gaaffii eenyummaa uummataa fakkeessuun bu’aa siyaasaa biraa argachuuf fiigichi gaggeessan madaallii kamiin iyyuu fudhatama hin qabu” jechuun dhimmicha balaallefataniiru.
”Osoo kun hin xiqqaatiin ammoo nageenya lammiilee fi tasgabbii isaanii eeguuf qaama bobba’e waliin kakaasanii walitti buusuun akka tarkaanfii fudhatan gochuun ammoo gochaa gonkumaa irra deebi’amuu hin qabne dha,” jechuun ibsa isaanii keessatti eeraniiru.
Dabalataan mootummaan kallattiinis tahe al kallattiin namoota gochicha keessaa harka qaban callisee akka hin dhiisne beeksiseera.
Mana Maree Bakka Buutotaa Ummataa Tigiraay keessatti bakka buutuu uummata aanichaa kan tahan aadde Jaanoo Nigus ammoo, ”nuyi Tigiraayis, Amaaras miti” kan jedhan jiru. Gochaan kun uummata gaaffii haqaa fi bulchiinsa gaarii qabu walitti buusuuf kan raawwatedha jedhan.
Gaaffiin akkanaa kun karaa seera qabeessa taheen gaafatamuu qabas jedhaniiru.
Great documentary on Raya
Nuu tuttuqinaa tuttuqxaan ofii nuu kasinaa Raayyaa oromoo yommu eenyuummaa isaan irraa dhiiquu hin dandeesan!ወደዳቸውም ጠላችሁም ራያ የማይቀየር ኦሮሞ ነው ።
“Hattuun waliin hattee qoodana irratti wal lolti” jedhanii.
Raayyaan Oromoodha hin dhama’inaa seenaan yeroo isaa eege galchaa


text:
Ayyaana Irreechaa fi ibsama isaa biraa
Irreechaan guyyaa Galateeffannaadha.Ayyaannii kun iddoowwan lamatti akka ayyaaneeffamuu dubbatu .iddoowwan itti kabajaman kunis malkaafi Tulluu iratidha. inni tokkoffaa seensa gannaatti ganna nagaadhaan nuceesiisi jechuudhaan jiidha nuu hin dhawwatiin jechuudhaan Tuluutti ol ba’anii uumaa isaanii kan itti kadhatanidha inni lammataa immoo Bacaqii gannaatti gara booqaa birraatti nagaadhaan nu baaftee jechuudhaan malkaatti ba’aanii kan itti galateefataniidha. Ayyaanni kun baranas Fulbaana 22 Hora Finfinneetti Fulbaana 23 immoo Hora Harsadee Bishooftuutti ayyaaneeffama.
Waa xiqqoo wayee irreechaa
Irreechaan sirna Gadaa keessatti kan argamuu qaama ayyaanaa tokkodha kan jedhan maanguddoota magaalaa Finfinneetti argaman keessaa tokko kan ta’an fii kutaa magaalaa Yakkaatti maanguddoo biyyaa ta’uudhaan kan tajaajilan Hayyuu Zawuudee Magraa Roobiidha.
Waggaa keessatti yeroo lama akka kabajamuu kan dubbatan Zawuudeen inni tokkoffaan Masqala darbee xumuraa baatii Fulbaanaa kan taasifamu yammu ta’u inni lammataa ‘’Asaasaa’’ kan jedhamuu Tulluu irratti ba’ame kan ayyaaneeffamuu fii galateeffannaa kan itti dhiyeefamuudha. Ayyaanichi gara caaluu Finfinneefi Bishooftuutti akka ta’eefii waggoota 100 dura irraa jalqabee ayyaaneeffamaa akka ture dubbatu.
Ayyaanni Irreechaa yeroo walii galuufi tokkummaadha jedhamee yaadama. Baatilee dukkanaa sadii dabaree gara ifaatti kan itti baanee yeroo galataadha jedhamus galatni itti dhiyaata. Gammachuun kan ittii ibsamuudhas Hayyuu Zawuudeen akkanatti ibsu ’’marga jiidhaa qabachuudhaan waaqnnii gana nu dabarsee dukkana gara ifaatti nuu ceesisee galanii isaaf Haata’u jedhu ,Ummanni Oromoo ummattoota biraa waliin walii gale kan jiraatuu ta’uu isaa kan agarsiisuudha’’
Jequmsa siyaasaa bara 2009tti tureen ayyaana Bishooftuutti ayyaaneeffamee irratti duuti namoota mudate ture kan jedhan Hayyuu Zawuudeen Ayyaana Irreechaa siyaasa taasiisuuf kanneen yaalan namoota muraasaan namoonni hedduun galata dhiyeessuuf kan walitti qabamee.’’ Jechuudhaan ilaalchawwan siyaasuummaa ayyanichaaf kennaman sirrii akka hin taanee eeraniiru.
Waggoota lama darbanitti jechuunis Finfinneetti ayyaaneeffamuu erga jalqabee kaasee ho’inni siyaasaa yammu qabana’uu karaa gara biraa bifa wareeraan kan ka’e vaayirasii kooviid 19 ayyaanichi namoota muraasa qofaan akka ayyaaneeffamuu taasiseera.
Irreechaafi tuurizimii
Muusaa Kadir Turizim Itiyoophiyaatti daarektara dareektooreetii misooma tuurizimii dha Namootiin irreechaa fakkaatan baay’inaa yammu walitti qabaman ayyaanichi akkaataa ibsama turizimiifi akka festiivaalaatti lakkaa’amuaa jedhu.
Feeestivaaloonni akkanaa fucha namootiin baay’inaa bakka tokkotti walitti qabaman waan ta’eef Kesuumaa faayidaa dinagddummaa qaba. Namootiin bakka jiraniif ka’anii festiivaaliicha kabajuuf gara bakka kabajaatti socho’uu sochii isaanii kana keessatti bakka ka’anii amma bakka ga’antti
baasii baasuu.
Akka ibsa Muusaatti tajaajilli geejjibaa wantootii baasii guddaa gaafatan kessaa tokkodha .Hirmaattonni ayyaanichaa tajaajila geejjibaafi konkoolaataa mataa isaanii fayyadamuu yoo ta’ee isaaf booba’a fayadamuu dabalataaniis kontiraata qabatu.Akkaataa kanaan hirmaattonni ayyaaniichaa Boranaatii Wallaggaatti Harargefii naanoolee fagoo irraa dhufan jiru.
Hirmaattonni kun imala karaa dheeraa taasisaniin iddoo garaa garaatti baasii baasuu kunis sochii dinagdee guddaa akka uumuu ayyaana dandeessisu ta’u isaa mul’isuu danda’a jechuudhaan Muusaan yaada isaanii Addis Maaladaatti himan.
Ammam illee ayyaanni Irreechaa Finfinneetti yammu ayyaaneeffamuu yeroo sadaffaa haata’u male Namootiin ayyaanicha ayyaaneefachuuf gara magaalatti dhufan mahaalaqa akka baasaniifii gara fuula duratti akka jiraatan eeru.
‘’Baasii amma Finfinnee ga’an jirutti dabalee ayyaanicha dursee guyyaa dhufanii jalqabee amma guyyaa gaafa debi’aniitti nyaataafi bakka cisiichaafii bashananaaf fayyadamuun isaanii hin ooluu. kuniis Finfinneefi sochii dinagdee barametti dabalee maallaqa agarsiisuuf gumaacha qabaata. Feestiivaaloonni akkanaa wayita kabajamaniitti do’aataan biyya alaas ta’e hirmaatan ayyaannichaa biyya kessaa ijaa jiraatuuf dhaabbileen tajajiila kenniitootaa dadamaqiina ol’aanaa muli’isuu.’’jechuudhaan Muusaan hubachiisaniiru.
Ayyaana Irreechaa Finfinnee irratti wanti bareedee mul’atuun tokko uffannaa aadaatiin kan jedhan Muusaan Namootiin ayyaanicha kabajuuf jedhanii baasii hedduu baasanii uffata Aadaa diizaayinii heddu qabu bituu. Wayita kana gabaan uffata aadaa nii hoo’aa.Kanatti dabalee hojiin waltajjii guyyichaa bareechuu heddu galii guddaa argamsiisan nihojjatamu.Wanttonni kuun hundi walitti qabamanii sochii tuurizimii biyyattiif dadamaqiina dinagdeef galtee ta’u jedhaniiru.
Uffannaa aadaa yeroo irratti bu’urefatee diizaayiinii garaa garaatiin kan qopheesiituu Tsadaaluu Margiiyaa Addis Maaladaa waliin furmaataa taasiifteetti .Tsadaaluun hojii kana keessaa waggaatii 7 f turteetti.Ayyaanni akka Irreechaa waggaa haarawaa fii Masqala yammu jiraatan namootii hedduuf uffata aadaa diizaayiinii garaa garaa hojjatteetti.
‘’Uffaanni Dubartootaa ayyaana Irreechaa calaqiisan uufanni warreen dhiiraa akkasumas maatiin uffata wal fakkaata ta’ee hojjachiisuu. Namootiin uffannaa haaluu Irreechaa ibsa jedhan qabuu ajajuu. Uffannaa warreen dhiraa amma qarshii kuma tokkoof dhibba shanii amma kuma sadii kan Dubartootaa kuma lamaaf amma kuma shanii baasaa’’ jettetii.
Gatiin uffannaa kanaa haala diizaayiiniisaafii akaakuu uccuu filataniin murta’a .Uffannaawwan qopheesiitee xumurtee gabaaf dhiyeessiitus akka jiru himti.
Uffannaan aadaa uffata yerooratti hunda’ee ufatamuu waan ta’eef yeroo ammaa ayyaana Irreechaaf ajaja hojii heddu akka qabduu ibsiteetti Haala guyyaa biraa irraa adda ta’een Namootiin uffaannaa aadaa ayyaaniichaa ibsan isheen ajajamtuu mahaalaqa guddaa akka isheedhaa argamsiisuu ibsiteetti.
Muusaan gama isaaniitiin yeroo dhiyoodhaa asitti hojiin feestiivaaloota akka hojii homisha turizimiitti beeksiisuu haala ol’aanaadhaan hojjatamaa akka jiru kaasuu.Irreechaan Bishooftuutti wagootii dheeraaf kabajama kan ture ta’uu isaatiin dur irraa jalqabee lamiileen biyya alaa diyaaspooraawwan tuuristoonni biyya keessaa irratti argamuu Kessumaa do’attonni biyya alaatiif galan sharafa alaa argamsiisuudhaan deggarsa taasiisuu jedhaniiru.
Kanaan gamattis Irreechaa wanti adda isa taasiisuu feesitivaala aadaa sabaafi sablammonni hundi irratti hirmaataniif tokkummaa ummattoota cimsuu ta’u isaatii.walittii hidhama adaa kana ilaaluudhaaf lakkofsii namoota dhufaniis salphaa miti.
Irreechaan faayidaa turizimiifi aadaa qabuu ilaalchisee Hayyuu Zawuudeen yammu dubbatan ayyaanicha Yuuneeskkotti galmeessisuuf yaalii taasiifamaa jiruu kaasaniiru .Sun yoo milkaa’ee ayyaanichi burqaa dinagdee biyyattii guddaa ta’u akka danda’u jedhaniiru.
Abbaa taayitaa eegumsaafii qorannaa hambaafii Biiroo aadaafi tuurizimii Oromiyaatiin Irreechaa Yuuneeskkotti galmeesiisuun hpjjatamaa akka jiruu Muusaan nidubbatu. Itti dabalaniis tuurizimii Itiyoophiyaan yaalii galmeessuu kanaaf deeggarsa teekniikaa taasisaa jiraachuu isaa eeru. Akkasumas akka homisha turizimii tokkotti haala kamiin gabaatti dhiyeessuun akka danda’amu Dhaabbatichi hojjechaa jira.
Hambaa tokko deemsii YUUNEESKOOtti galmeesiisuu hedduudha.garuu immo haambaalee Yuuneeskootti dhiyaatanii dabaree eggatan kessa tokko ta’eera jedhu Muusaan.
Irreechaa bara 2014
Itiyoophiyaan waraana karaa kaabaa biyyatti ishee mudateefii dhibbaawwan isaa waliin wal qabatee dhufee baadhattee jirti.Akkasuumas wareerrii vaayirasii koronaa hedduu ishee raasaa jira.
Akkuma yaadannu ayyaanni irreechaa waggaa darbee sababiin wareera kanaa lakkofsa namoota muraasaan ayyaaneffameera.Baranas of eegganaan ol’aanaa akka taasiifamuu himameera.Haalawwan do’atootaaf mijataa taasisuudhaan protokoolii of eggannaa hundaa fayyadamuudhaan namni kamuu hirmaata akka ta’uu haalli mijateera jedhameera.
Ayyanoonni akka Irreechaa Namootiin hedduu kan itti hirmaatan ijaa ta’ee of eeggannoo guddaa barbaaduuf Muusaan kana ilaalchisee yammu dubbatan hirmaattonni uulaagaa Ministeerri eegumsa fayyaa baasuu hordofuudhaan ayyaaneefachuu qabuu jechuudhaan hubachiisaniiru.
Waggaa lamaan dura ayyaaneeffamuu kan tureefi namootiin miiliyoonan lakkaa’amu kan itti hirmaatan ayyaanni Irreechaa waggaa darbee sababiin koronaa namootiin filataman qofaan akka ayyaaneeffamuu ta’uun isaa galii guddaa nudhabsiiseera.Yeroo sana hirmaattonni ayaaniichaafii do’attonni guyyaa jalqabaa Finfinneetti guyyaa lammataa Bishooftuu deemanii ture .Guyyoota kana keessatti maallaqa hirmaattonni miiliyoona lakkaa’amu baasaniifii galii magaalota lachuutti argamuu dhabneerra.jechuudhaan yaadatu Muusaan.
Hayyu Zawuudeen xuumuura haswaa isaaniitiin hojjattonni Mootummaa qonnaan bulttonnii abbootiin qabeenya hayyuleen humna isaanii guddisuu biyyattii ijaaruudhaan adunyaatti beeksiisuu qabna .Kana taasiisuu kan dandeenyu walii galuudhaanifi tokkummaadhaanii. Namnii tokko gara fuulduraatti yammu tarkaanfatuu inni biraa gara boodatti kan harkisu ta’uu hinqabu tokko ta’u qabna miira jibbaa sammuu keenya keessaa baafannee biyya keenya guddisuufi yaaluu qabna jechuudhaan ergaa isaanii dabarsaniiru.
Ayyaanicha ayyaaneffachuuf qaamooleen tasgabbii Raayyaa ittisa Qaamooleen kuutaa magaalaafi aanaa irratti hojjetan eegumsa taasiisuuf boba’aniiru.Guyyaa ayyaaniichaa Abootiin Gadaa gara Finfinnee dhufan sirna eebbisanii galateeffannaa dhiyeessuu .Hirmmaattonni ayyaniichaa marga jiidhaafii abaaboo qabachuudhaan uffata aadaa uffatanii galata dhiyeessuu .Waggaadhaan nu haa ga’uu jedhu. Waggaa waggaan nuu haagahu.
አዲስ ማለዳ Meskrem 22 2014 No 15
______________________________
ትክክለኛውን የአዲስ ማለዳ ሶሻል ሚዲያ በመቀላቀል ቤተሰብ ይሁኑ
Telegram ➲ t.ly/SOXU
Facebook ➲ t.ly/flx8
YouTube ➲ t.ly/vSgS
Twitter ➲ t.ly/mxA4n


text:
Salphinni Abiy haamidifi Bilxiginnaa akkuma itti fufeetti jira!
“Guyyaa har’aa Ajajoonni Command post Wallagga, Gujii, Boorana, Shawaa Lixaa irra walitti dhufanii waltajjii Magaalaa Naqamteetti gaggeessan irratti Ijoolleen Oromoo Ajajoota Command post keessan jiran waltajjicha dhiitanii ba’aniiru!
Gaaffii isaan gaafatanii waltajicha dhiitan keessaa
~ Nuti Oromoof hidhanne humni Command post kan ajjeessa jiru Oromoodha kun maaliif sirrraahu dide?
~ Command post Seeraan alaa Wallagga, Gujii, Boorana qofa irratti maaliif labsama?
~ ajajaan tokko akka jadhetti ani haadha kootu hiriyyoota koo Raayyaa ittisa Biyyaa keessa jiraniin Gidaamiitti na jalaa ajjeefame osoo haati koo dute jirtu ani akkamittiin amma booda qawwee haati koo ittiin duute baadhadhee deemaan?
~ Amma ummata irraa dhalanne ajjeessa jirra yoo Mootummaa kun kufe Carraan keenya maal ta’a?
~ Ummaatni Oromoo akka diinaatti nu abaaraa jira akkamitti saba Oromoo bakka buunee jirra jachuu dandeenya?
Erga gaaffii armaan olii kana gaaffanne booda deebiin waan dhabneef waltajjicha dhiinne Paatroolii keenya kaafanne gara kaampii keenya deebiine jirra Shukuradin waan si amanuuf Odeeffannoo kana siif erge akka ati sagalee keenya kana ummata Oromoo Bal’aa biraan nu geessu abdii guddaa qabna”
Waliif Dabarsaa? Qabsoon keenya amma bakka Bilxiginnaan qilee irraa hin galle buutu geesse jirti!!
Sagalee Sabboontoota Oromoo Raayyaa ittisa Biyyaa Magaalaa Guddoo Lixa Oromiyaa Naqamtee irraa!!
Yaalii Boonbiin ajjeesuu Jaal Dhaqqaboo Waariyoo mana hidhaa keessatti irra adeemsifame.
[SBO – Onkoloolessa 21,2020] Jaal Dhaqqaboo Waariyoo gameessi ABO uummata isaanii Oromoo biratti jaalalaaf mararfannoo qaban erga qabamanii hidhamanii bubbulaniiru.
Jaal Dhaqqaboon waanuma miseensa ABO ta’aniif magaalaa Shaashamannee keessatti kan hidhamanii jiran.
Maanguddoo yakka malee hidhamanii jiran kana ajjeesuuf jecha halkan edaa tilmaama sa’a 7:30 keessa akka lakkoofsa biyyattiitti kutaa isaan ciisan cinatti Boonbiin darbatamuu kanneen quba qaban nuu himan.
Yaalii Boonbiin ajjeesuuf taasifame kanaan Jaal Dhaqaboo Waariyoo gargaarsa Rabbiin lubbuun du’uu kan oolan yoo ta’u, mana hidhaa sana keessatti namni tokko miidhaan irra gahuu nuu gabaasan.
Related


text:
Koloneel Gammachuu Ayyaanaa mana hidhaa Qaallittiitti geeffamuun isaanii dhaga’ame.
Koloneel Gammachuu Ayyaanaa guyyaa kaleessaa mana hidhaa Qilinxootii butamanii halkan edaa bakka hin beekamne tursiifamuun guyyaa har’aa gara mana hidhaa Qaallittiitti geeffamuun isaanii dhaga’ame.
Koloneel Gammachuu Ayyaanaa guyyaa kaleessaa akkuma mana Murtiitii dhaddacha isaanii xumuratanii deebi’aniin Mana Hidhaa Qilinxoo keessaa humna Tikaatiin ukkaamfamanii fudhamuu isaanii odeeffannoon marsaa Hawaasummaarra naanna’a tureera.
Erga mana hidhaa Qilinxootii fudhatamanii bakki isaan geeffaman wallaalamee maatiin rakkachaa kan turan yoo ta’u, guyyaa har’aa gara Mana Hidhaa Qaallittii Zoonii 8ffaa keessa galfamuu isaanii maddeen ijaan argan OMN-tti himaniiru. Koloneel Gammachuu Ayyaanaa yeroo poolisootaan qabamee gara mana hidhaa Qaallittii seenu ijaan arguu kan himu, namni maatiisaa dubbisuuf gara Zoonii 8ffaa deemee ture tokko, Koloneel Gammachuu haalli isaanirraa mullatuufi fuulli isaanii waan baayyee miidhaman fakkaata jechuun tilmaamasaa OMN-tti himeera.
Namni kan biraan OMN-tti bilbilaan hime ammoo “Koloneel Gammachuu yeroo ammaa kana mana hidhaa Qaallittii zoonii 8ffaa keessaa bakka Dajanee Xaafaafi eegdonni Obbi Jawaar Mohammad jiranitti hidhamee jira. Maatii dubbisuuf achi deemee yeroon waa’eesaa dhaga’etti maal irra akkanni jiru amma tokko odeeffadheera. Yeroo ammaa kanatti Koloneel waldhaansa fayyaa ga’aa akka barbaadanis hidhamtootatti himataniiru. Qaamnisaanii hedduu laafeera; huuqqataniru. Haalli fayyaa isaaniis yaachisaadha. Isarratti dabalata, yeroo mana hidhaa Qiliinxoo turanitti nyaataafi bishaan dhaabanii hedduu sababa miidhamaniif amma haala ulfaataa keessa akka jiran dubbachuu isaanii odeeffadheera” jechuun maddi keenya kun bilbilaan himee jira.
Koloneel Gammachuu Ayyaanaa qabsaa’ota Oromoo bara bulchiinsa TPLf Raayyaa Ittisa biyyaa ganuun waraana fudhatanii gara qabsoo Waraana Biliisummaa Oromootti makaman keessaa nama tokko yoo ta’an, hanga guyyaa har’aattis qabsoo Oromoo utuu hin ganin uummata Oromoof aarsaa kaffalaa jiraachuun, bara Mootummaa Bilxiginnaa keessa marsaa 2ffaaf hidhamuu isaanii ni yaadatama.
Koloneel Gammachuu marsaa duraa himata “yaalii mootummaa fonqolchuu” jedhuun himatamanii, dhumarras himatichi adda ciyuudhaan, ajaja Muummee Ministeera Biyyattiitiin mana hidhaatii gad lakkifamuun isaanii ni yaadatama.
Ajjeefamuu Artist Hacaaluu Hundeessaa booda ammoo Koomishiinii poolisii Oromiyaatiin to’atamanii ji’a 4 oliif mana hidhaa Bilxiginnaa Oromiyaa kan Naannoo Yuunvarsiitii Siddist kiiloo jiru keessatti dararamaa erga turanii booda, manni murtii Sulultaa biliisaan akka hiikaman ajaja dabarsinaan, Poolisiin Oromiyaa gara Federaalaatti isaan dabarsuun, himatni isaanii kan waggaa dura adda cite deebi’ee itti banamuu isaa gabaasa Amajji 15 baasneen ibsinee turre.
Related


text:
Afrikaan Kibbaa talaalliin kaampaaniin AstraZeneca oomishe gosa vaayirasii haarayaa hin ittisu jechuun uggurte
Afrikaan Kibbaa talaalliin AstraZeneca, akaakuu vaayirasii haarayaa irratti bu’aa ”nama hin gammachisne” mul’isuu erga qorannoon argame booda, talaallicha kennuu dhaabde.
Qorannoo namoota 2,000 ta’an irratti gaggeefameen, talaallichi dhukkubbi Covid-19 jiddugalaa fi gad aanaa tahe ilalchisee humni ittisuu “baay’ee xiqqaa” tahuu agarsiise.
Afriikaan Kibbaa talaallii ‘AstraZeneca’ doozii miliyoona tokkoo kan fudhattee turte yoo ta’u, silaa torbee dhuftu keessa namoota talaaluu eegaluuf karoorfatte.
Ministirri Fayyaa Afriikaa Kibbaa Dilbata kaleessaa bu’aa qorannichaa ilaalchisee gaazexessitootatti akka himetti, hangasittuu mootummaan torbee dhuftu keessaa talaalliiwwan Johnson & Johnson fi Pfizer’n oomishaman hanga tokko argateen talaallii ni kenna jedhe.
Qorattoonni biyyattii akka jedhanitti, yeroo ammaa lammiilee biyyattii haarayatti vaayirasichaan qabamaa jiran jidduu 90% akaakuu vaayirasii haarayaatiin akka qabaman beeksisan.
Talaalliin ‘Pfizer-BioNTech’ talaalliiwwan hanga ammaatti oomishaman hunda caalaa akaakuu vaayirasii haarayaatis kan ittisu tahuu ibsame.


text:
Hawaasni Muslimaa guutuu biyyattii haleellaa Masjiidota irratti raawwatame balaalefftuun mormii jalqabe itti fufee jira
Haleellaa shororkeessitoonni naannoo Amaaraa Jum’aa dabre magaalaa Mooxaa keessatti raawwataniin, Masjiidota afur dabalatee qabeenyi hawaasa muslimaa heddu ibiddaan barbadaa’uu fi saamamuun eega dhagayamee booda, hawaasni muslimaa guutuu biyyattii keessatti dallansuu isaa ibsataa jira.
Haaluma kanaan hawaasni muslimaa hiriira guyyaa jaha dura jalqabe Jum’aa har’aatis guutuu biyyattii keessatti karaa nagayaatiin kan itti fufee jira. Haaluma kanaan magaalota guyyaa har’aa hiriirri guddaan keessatti geggeeffame jidduu, Naannoo Amaaraa magaalota Dasee, Waldiyaa, Dagaan, Harbuu, Marsaa, Baatee fi Boorana keessatti argamu.Naannoo Oromiyaa ammoo Adaama, Nageellee Arsii, Dambidoollo, Dalloo Mannaa, Baakko, Sulutaa, Ginniir, Jimmaa fi magaalota biroo heddu keessatti hiriirri geggeeffamaa jira.
Haaluma wal fakkaatuun naannoolee Somaalee fi Affaar fi naannoo Kibbaa magaalota heddu keessatti ummanni hiriira bahuun gocha muslimoota irratti raawwatame kana balaaleffataa jira.
Gama biraatiin ammoo akka biyyaalessaatti hiriirri Magaalaa Finfinnee keessatti dirretti bahuuf karoorfame yeroo biraatti dabarfamuun kan ibsame tahus, Jum’aa har’aa ummanni kuma dhibbatti lakkaahamu naannawa Masjiida Nuuritti hiriira guddaa kan geggeesse tahuun beekamee jira.
Haata’u malee gocha shororkeessummaa hordoftoonni amantaa Ortodoksii hawaasa muslimaa irratti raawatan kana, mootummaan naannichaa fi kan federaalaatis hanga ammaatti kallattiidhaan ibsa baasuun hin balaaleffanne.


text:
Oromiyaa: Yeroon, yeroo dhugaa hubatanii, dhugaaf dhaabbatanii dha!!
Yeroon kun Oromoof, YEROO MURTEESSAA dha!! Filannoon qabnu hedduu miti. Filannoon fuula keenya dura jiru, Gabrummaatti deebi’uu yookaan, wareegama barbaachisu baasuun BILISUMMAA Oromoo goonfachuu dha!!
Warri filannoon keessan Bilisummaa ta’e, Kunoo GALAA QABSAA’OTAA!!
Dábessá Gemelal
Oromoo hidhuun takkaa qabsoo Oromoo hin laaffifne. Inumaayyuu, Oromoon haguma hidhaan itti jabaatu, qabsoo bilisummaatti daran jabaachaa dhufe. Kan ammaas kanuma firrisa!!
Hidhaan akkanaa, dhumaatiin sirnichaa gahuu isaaf ragaa dha!! Kan ummata jumlaan hidhee aangoo irra ture tokkoyyuu hin jiru. Bakka jirutti, hidhamtootaa fi maatii hidhamtootaa haa gargaarru!!
“Godina Gujii, magaalaa Nageellee Booranaa irraa qabamanii hidhaman, nama 18
1. Geetaahuun Magarsaa
2. Daggafaa Gaarii
3. Gammachuu Hiikaa
4. Huseen Siraaj
5. Jiraataa Tasfaayee
6. Amantii Hambisaa
7. Likkaasaa Fiqaaduu
8. Dinqaa Haayiluu
9. Ifaa Danuu
10. Nagaasaa Guuttataa
11. Badhaadhaa Urgaa`aa
12. Jireenyaa Habtaamuu
13. Getaachoo Waaqjiraa
14. Lammeessaa Ifaa
15. Gazzaanyi Baddeessaa
16. Fantaa Simeen-Warqi
17. Baqqalaa Alamaayyoo
18. Abbaa Giroosarii Roodas ammoo gadhiisan”
Dábessá Gemelal
Ummanni keenya akka boohe kanatti hin hafu! Guyyaan Bilisumama dhiyaateera!!
“Magaalaa Qeebbee keessatti kan argaman maatiin sabboontotaa fi qabsaawotaa daraaraa hamtuu keessa jiru.
Namoota hedduu ijoollee keessan bosona jiran galchuu waan diddaniif hojii mootummaa hin hojjettan jedhanii qaamni mootummaa fi Command post achirra jiru namoota hedduu hojii irraa ariiyaa jiru.
Garii Immoo hidhaa fi dararaa hamtuu keessa jiru.
kaan immoo magaalaa sana lakkisanii baqataa jiru.
Kanumaan kan wal qabate gochaa ciiggaasisaa yaalii duggugaa sanyii maatii qabsa’aa kan ta’an Barsisaa #Qana‘aa #Agaa mana jireenyaa isaanii irratti waraanni Mootummaa boonbii darbachuun qabeenyaa isaanii fi nama mana sana keessaa jiru guutummaa guutuutti abbiddaan baleessaniru.
Yeroo ammaa namni hunduu gochaa kanaan rifatee bosonatti baqachaa waan jiruuf odeessa si’aawaa/Bifa Qindaa’een argachuu hin dandeenye. nama balaa kanaan miidhame adda baasnee isin beeksisna.”
Dábessá Gemelal
#Booree-Oromoon qabsoo isaatiin waa hedduu jijjiiree jira. Injifannooleen argamanis hedduu dha. Diinota Oromoo hedduu golgaa irraa kaasee dirreetti kan baases qabsoo Oromoo ti. Gaaffiin Oromoo akka addunyaatti beekamus taasisee jira.
Qabsoon kun amma gara boqonnaa xumuraa irra jira. Qabsoo kanatti xumura gochuuf halkaniif guyyaa harka walqabannee haa hojjannu. Yeroon keenya akka qoosaatti qisaasamuu hin qabu.
Ummata keenay ijaaruu fi jabeessuu irratti karaa hundaan haa hojjannu. Oduu xiqqeessinee, hojiin haa jabaannu. Kan hojjatee humna horate qofaatu diina isaa injifata.
Oromoon ummata guddaa dha; guddina kana humnatti jijjiruun, gaaddisa badii Oromoo fi Oromiyaa irra marsaa jiru, yeroo xumuraaf gaggeessuun barbaachisaa dha. Oromoon kana nagaa waaraa argatu, yoo Oromoo bilisummaa argate, yoo Oromiyaan birmadummaa goonfate qofaa dha. Bilisummaa Oromoo fi Birmadummaa Oromiyaa dhugoomuutti haa jabaannu!! Horiin keenya waraana Oromoo gargaaruuf haa oolu; beekumsi keenya qabsoo Oromoo jabeessuu fi injifannoolee Oromoon goonfataa dhufe tiksuu fi guddisuuf haa oolu. Ogummaan keenya malaa fi maleenya qabsoo keenya humneessu maddisiisuuf haa oolu!
Hojiin keenya, hojii qabsoo keenya tarkaanfachiisu irratti kan xiyyeefate ta’uu qaba. Yeroo mara diinni keenay kan hojii nuuf baasu, akka nuti hojii qabsoo irraa gufannuuf ta’uun beekamuu qaba. Kana hubachuun, yeroo mara waan ofii keenyaa akeekkannee hojjachuuf dursa kennnuu qabna. Hojiin akeekkanne kun kan qabsoo keenya fuuldura tarkaanfachiisu ta’uu mirkaneeffachuun nurra jira.
Qabsoon keenya gormee, asheetee jira. Qabsoo kana irraa firii gaarii kan argannu garuu haga dhumaatti yoo itti jabaannee hojjannee dha. Yeroo kamiyyuu irraa laafuun hin barbaachisu. Hojii diinni keenya qabsoo irraa nu dhaabuuf akka danqaatti uumuuttis hidhamuu hin qabnu.Eehee, Bilisummaa Oromoo barbaadna. Hojiin keenya kan Bilisummaa Oromoo guddisu ta’uu qaba; gabrumama Oromoo fi Oromiyaa irraa buqqisuu barbaadna; hojiin keenya kan gabrummaa nurraa buqqisuu ta’uu qaba; kan qabsoo Oromoo karaa hundaan gargaaru ta’uu qaba!! Waliin Bilisoomna!! Booree dha!!
Qondaaltonni lama Shawaa Lixaatti rasaasaan ajjeefaman,
furmaanni maali?
-ABO’n haa mariyannu jechuun paartileef waamicha dhiheesse
-ODP’n paartii haaraatti makamuurratti waan namni jedhu
-Hirmaannaa dubartootaa Paartilee Mormiituu keessatti


text:
Urgent Appeal: Disappearance of Mr. Dabassa Guyo Saffaro in Kenya – An Oromo Cultural and Religious Scholar October 13, 2015Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
add a comment
To Whom It May Concern
Date: October 13, 2015
Urgent Appeal
Disappearance of Mr. Dabassa Guyo Saffaro in Kenya – An Oromo Cultural and Religious Scholar
It is with great sadness that we learned the disappearance of Dabassa Guyo Saffaro – a prominent Oromo cultural and religious leader residing in Nairobi, Kenya. Mr. Dabassa, a highly respected Oromo historian, thinker and cultural guru, was kidnapped on 27 September 2015 after the celebration of the annual Oromo Thanksgiving day – Irreecha. He is an accomplished traditional expert who has dedicated himself for the revival of indigenous knowledge system in the Horn of Africa. In particular, his profound knowledge of the Gadaa system – an indigenous democratic system of governance – has placed him among the few irreplaceable Oromo experts in the Horn of Africa. His extensive knowledge and exposition of the Gadaa system – currently practiced among the Oromos, has contributed not only to the revival of the system but also to its wider diffusion among international scholars such that it is currently being reviewed for recognition by UNESCO as one of the world heritages. Thanks to his dedication and exposition that the Gadaa system has obtained the attention it deserves as a purely indigenous African wisdom of governance. The system has greatly contributed to the socio-political peace and harmony among communities in the Horn of Africa, but sadly so it appears that it has not offered Dabassa Guyo the peace he has preached all his life.
On the same footing, for his mastery of the wisdom of Waaqeffanna – a monotheist system of belief among the Oromos – and its practices, Dabassa Guyo was considered the Delai Lama of the Horn of Africa. He has an amazing memory of the indigenous knowledge of the Boran in particular, and is indeed considered a walking encyclopedia of history, culture and belief and Oromo system of knowledge and philosophy in general.
He has traveled to different corners of the world to lecture about the importance of maintaining traditional wisdom for the good of future generations and has created a network of similar traditions, and is well regarded by all.
Although finger-pointing at this stage could be misleading, it is not difficult to point out that he had rough time with the government of Ethiopia – which was responsible for his eviction from the country some 35 year ago. Although he has never been a member of any political organization, his giant stature among Oromo scholars has always been seen with a great suspicion by the Government of Ethiopia, which shivers at any aspect of Oromo nationalism. In truth, Dabassa Guyo is just a free thinker and father of Argaa Dhageeti – a traditional oral knowledge system that embodies culture, tradition, history and belief among the Oromo in the Horn of Africa.
Mr. Dabassa Guyo was kidnapped by, no doubt, evil forces while he was doing what he likes doing in life – preaching peace. On 27 September, he took part in the celebration of the Irreecha annual Oromo Thanksgiving day – where he delivered his annual Thanksgiving blessings to his fellow Oromo country men and women. On this day, he was kidnapped while on his way from the ceremony. Efforts to locate him have so far not proved successful. We are, therefore, appealing to the international community, the Kenyan government, the Kenya Police force, and the Oromo community in Nairobi to help us locate Mr Dabassa Guyo.
We appeal to you for he is also a father, a grandfather and a head of a family apart from his traditional wisdom. He is a peace lover and preacher of harmony among communities all his life. He does not deserve in any way any ill-treatment. We appeal to you to help us find his whereabouts.
Regards,
Gumii Waqeffannaa Oromoo
WAAQEFFANNAA OROMOO | WAQEFFANNA OROMO RELIGION
Address: Lokketodalen 33, 5136 Mjølkeråen | Organisation No. 993 543 225
Tlf: +47 99151829 – Bergen, Norway | waqeffanna@gmail.com | Waaqeffannaa.org
Urgent Appeal – Disappearance of Mr. Dabasa Guyo Saffaro
http://rivoice.net/petitions/urgent-appeal-disappearance-of-mr-dabasa-guyo-saffaro.html
Oromia: Caasaa Diinaa Qabeenya Oromoo Saamuu fi Saamsisuuf Diriirfame! October 13, 2015Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Caasaa Diinaa Qabeenya Oromoo Saamuu fi Saamsisuuf Diriirfame!, land and water grabs in Oromia
add a comment
Caasaa Diinaa Qabeenya Oromoo Saamuu fi Saamsisuuf Diriirfame!
(SBO) — Maadheen garee saamtotaa diinni icitiidhaan Sululta keessatti ijaaree qotee bultoota Oromoo lafa irraa buqqisee dachee isaanii gurgurachuuf akeekkate haala-mijeessitoota namoota akka habashicha waggoota 7 oliif kantiibaa magaalaa Sulultaa ture Siyyum Hayluu jedhamuu fi abbaa Riizoortii Hundee kan tahe Abarraa Hundee kan jedhamuun akka gaggeeffamu bira gahame.
Dacheen Oromiyaa, qabeenyi Oromoon uumamaan badhaafamee fi qotee-bocee horate bara sirni gabrummaa Oromoo irratti diriirfame irraa kaasee saamamaa fi mancaafamaa jiraachuun dhugaa seenaan ragaa bahuu dha. Oromoo bittaa kolonii jalatti ittisuudhaaf jecha tahe jedhanii qabeenya isaa mancaasuu fi saamuun harka qullaatti hambisuu fi hegeree jireenya ilmaan isaatis dukkaneessuun akeeka bittoota Habashaa humnaan Oromoo gabroomfatanii ti.
Dalagaan cubbamaa fi abaaramaan kun ammoo bara bittaa murna bicuu ilmaan Tigraay bifa caalaattuu hammaatee fi ija baaseen gaggeeffamaa jira. Keessumaa ammoo saamichi qabeenya uumamaa kan akka albuudaa fi bosona Oromiyaa keessa jiru irratti gaggeeffamaa jiru, addatti ammoo ergamtoota garaaf bulan of dura buusuun qabiyyee lafa Oromoo irratti saamichi mootummaa wayyaaneetiin gaggeeffamaa jiru yakka ol’aanaa seenaanis seeraanis gaafachiisuu dha.
Har’aan tana godinaalee Oromiyaa adda addaa keessatti addatti ammoo handhuura Oromiyaa magaalaa Finfinnee fi magaalota naannawa sanatti argaman keessatti qonnaan bultoota Oromoo humnaan lafa bu’uura jireenya isaanii tahe irraa buqqisuun qondaalota OPDOf, wayyaanotaaf, ajajoota waraana wayyaaneef akkasumas warreen maqaa invastarummaatiin sirnichaaf hojjetaniif kennamaa fi gurguramaa jira. Gartuun faashistii wayyaaneen ergamtoota isaa Oromiyaa irra kaawwate keessaa warreen gaaffii mirgaa ummanni Oromoo kaasu ukkaamsuu fi ilmaan Oromoo haqa sabaa fi biyya isaaniif dhaabbatan ajjeesuu fi ajjeesisuu, dararuu fi dararsiisuu keessatti shoora ol’aanaa taphatan caasaa saamicha lafa Oromootiif diriirse keessa galchuudhaan akka isaan ummata irratti yakka dachaa raawwatan taasisaa jira.
Ragaaleen jidduu kana arganne akka ifa taasisanitti ammoo, qondaalonni OPDO amanamoo sirna TPLF tahuu isaaniitiin maadhee saamichaa keessatti ijaaraman kunneen wal shakkii fi shororkaa jidduu isaaniitti uumameen wal unkuraa jiru. Warreen gartuu koloneeffattuutiin dantaa yerootiin sammuun isaanii hadoodee caasaa farrummaa diinni diriirse jalatti ijaaraman kunneen jeequmsa akkaan hamaa keessa seenuudhaan ergamtoota magaalota adda addaa irra maqaa Kantiibummaatiin kaahan aangoo irraa kaasuudhaan amanamummaa TPLFf qaban mul’isuuf tattaafataa jiru.
Haaluma kanaan wal jeequmsaa fi shakkii lukkeelee diinaa jiddutti uumame irraa kan kahe Kantiibotni magaalota Sabbataa, Sulultaa, Hoolotaa, Laga-xaafoo Laga-daadhii, Bishooftuu, Adaamaa, Amboo fi kanneen biroo gaafatama isaanii irraa kaafamanii jiru. Aangoo diinaan itti kenname irraa kaafamuun kantiibota kanneenii dhimmuma saamicha qabeenya Oromoo kanaan kan walqabate tahuu kan eeran maddeen keenya, gariin isaanii ammoo qondaalota amanamoo TPLF tahan waliin dantaan waan walitti hidhata qabaniif erga kaafamanii booda bakkatti deebifamuu ibsaniiru. Kanaafis ergamtichi kantiibaa magaalaa Buraayyuu kan tahe Dhaabaa Jinfeessaa jedhamu erga Kantiibummaa irraa kaasanii booda amanamaan Wayyaanee Dhaabaa Dabalee jedhamu tarkaanficha waan dideef bakkuma isaatti deebifamuu akka ragaatti tuqan.
Ergamtoonni wayyaanee maadhee saamtotaa jalatti ijaaramanii dantaa murna TPLF/EPRDF tiksuudhaaf qabeenya Oromootti fuulleffatan kunneen Networkiidhaan wal ijaaranii lafa Godina Addaa Naannawa Finfinnee weeraraa akka jiran ragaaleen SBO dhaqqaban saaxilaniiru. Weerarri kunis bifa qindaahee fi ijaarameen gaggeeffamaa akka jiru kan eeran maddeen, maadheen kunis ajajoota waraanaa TPPLF fi OPDOta keessaa qondaalota amanamoo sirnichaa tahan, maqaa abbootii qabeenyaatiin warreen wayyaanee waliin harka wal keessa naqachuudhaan saamicha adeemsisaa jiranii fi hogganoota Komishina Farra-malaammaltummaa Federaalaa fi Oromiyaa baanamuu akka of keessaa qabu saaxilanii jiru.
Haaluma kanaan ragaaleen odeeffannoo fi hordoffii yeroo dheeraa booda argaman akka ifa taasisanitti maadheen garee saamtotaa diinni icitiidhaan Sululta keessatti ijaaree qotee bultoota Oromoo lafa irraa buqqisee dachee isaanii gurgurachuuf akeekkate kun haala-mijeessitoota namoota akka habashicha waggoota 7 oliif kantiibaa magaalaa Sulultaa ture Siyyum Hayluu jedhamuu fi abbaa Riizoortii Hundee kan tahe Abarraa Hundee kan jedhamuun akka gaggeeffamu ibsameera. Gareen diinaan ijaarame kun ajaja TPLF olirraa laatuun karoora saamichaa hojii irra akka oolchu kan ibsame si’a tahu, yeroo hundaa wal gahii isaatis kan gaggeessu magaalaa Sulultaa naannoo Wasarbii jedhamutti kan argamu ‘Hundee Resort’ keessatti tahuunis saaxilameera.
Miseensota garee saamichaaf wayyaaneen ijaare kana keessaa muraasni Ajajoota olaanoo waraana wayyaanee Jeneraal Abrahaa Hagos, Jeneraal Salamoon, Jeneraal Zarhuu, Kantiibaa magaalaa Sulultaa kan ture Siyyum Hayluu, abbaa qabeenyaa Hundee Riizoort Abarraa Hundee akkasumas ergamticha hogganaa Komishina Farra-malaammaltummaa Oromiyaa ti jedhamuu Taakkalaa kan jedhamu, gaafatamaa kutaa qorannoo komishinichaa Xilaahun jedhamus miseensotuma maadhee wayyaaneen saamichaaf diriirse kanaa ti.
Haaluma walfakkaatuun caasaan saamichaa kun magaalota biroo keessattis kan diriirfame yoo tahu, caasaan saamtotaa Buraayyuu jiru ammoo amanamaa sirna TPLF kan tahe Dhaabaa Dabaleetiin kallattiin hogganamuudhaan haala-mijeessitummaa kantiibaa magaalaa Buraayyuu Dhaabaa Jinfeessaatiin raawwatamaa jiraachuu dha ragaaleen arganne kan saaxilan.
Ergamtoonni wayyaanee lameen sirnichi dantaadhaan walitti hidhee sammuu isaanii hadoochee akka fedha isaa ergataa jiru, Dhaabaa Jinfeessaa fi Dhaabaa Dabalee wayta barattoonnii fi ummanni Oromoo bal’aan FDG gaggeessuudhaan gaaffii mirgaa gaafataa turan dura dhaabbachuudhaan amanamummaa wayyaanee/TPLFf qaban mul’isuudhaaf jecha warreen yakka guddaa raawwatanii dha. Keessattuu naannolee akka Jalduu, Gindabaratii fi Ambootti dhiiga ilmaan Oromoo danuu dhangalaasisuu fi miidhaa suukaneessaa geessisuu isaaniitiin TPLF biraa amanamummaa argatuudhaani kan caasaa saamichaa fi gurgurtaa lafa Oromoo keessatti hammatamanii yakka raawwataa kan jiran.
Ergamtoonni caasaa diinaa jalatti ijaaraman kunneen mata-mataattis garee hannaa ijaarrachuudhaan sossohanii Oromoo qe’ee fi qabeenya irraa buqqisanii deegsaa fi gidiraaf afeeraa ofii isaaniitii qabeenyaa irratti qabeenya kuufataa fi fandalalaa jiru.
Ergamtichi Dhaabaa Jinfeessaa jedhamu murna saamicha isaaf isa gargaaru naannoo isaatti ijaarratee sossohuudhaan Buraayyuu naannawa ‘Ashawaa Meedaa’ jedhamee waamamutti gamoo abbaa darbii 4 (G+4) akkasumas Finfinnee naannawa Booleetti ammoo gamoo abbaa darbii 6 (G+6) maqaa haadha warraa isaatiin ijaarratee caasaa saamichaa babal’ifataa akka jiru ragaan arganne ni saaxila.
Walumaagalatti egaa mootummaan wayyaanee caasaa saamichaa karaa ergamtoota dantaan xaxeetiin ijarrateen saamichi qabeenya Oromoo irratti raawwataa jiru kan magaalota lameenitti qofa murtaahe odoo hin taane, akkuma kanaan guutuu Oromiyaa keessatti diriirfamaa kan jiruu dha. Shirri Finfinnee fi naannawa Finfinnee irratti, akkasumas magaalota gugurdoo Oromiyaa bakkoota gara garaa jiran irratti, akkasumas qonnaan bulaa Oromoo lafa isaa irraa buqqisuu irratti xaxamaa turee fi jiru warra akkasii of dura buusuu fi caasessuun akka tahe hubatamuu qaba.
Dhalli Oromoo kana sirriitti qalbifatee hubatuudhaan diina garaaf bultoota qabatee qayee Oromoo onsuu fi hegeree Oromoo fi Oromiyaa dhabamsiisudhaan lafa jalaa fi ifattis hojjechaa jiru akkuma kaleessaa har’as murannoodhaan keessaa fi alaan irree tokkoon dura dhaabbachuun didachuun akkaan barbaachisaa dha. Shira diinaa fi ergamtoota diinaa kana hubatanii hongeessuuf hojjechuun hunduma nama Oromoof yaaduu ilaallata.
Duula qabeenya Oromoo fi eenyummaa Oromummaa irratti xiyyeeffatee fuula hedduun gaggeeffamaa jiru dura dhaabbachuudhaan fashalsuun akkasumas akeeka ilmaan Oromoo kaleessaa hanga har’aatti wareegama baasaafii jiran galiin gahuuf sossohuun dirqama lammummaa dhala Oromoo hundaa ti.