text:
Taammanaa Bitimaa irraa*
SEENSA
Mee amma waanan kanaan dura barreeffata kiyya tokko keessatti jedheenin isa harraa kana jalqaba.”Biiftuun ni baati; ni dhiiti. guyyaan guyyaatti fufeeti, torban taha. Torban immoo afur taheeti ji’a tokko guuta. Jiini sun walduraa duubaan itti-fufeetoo 12 guutuun waggaa taha. Geengoon yeroo kun itti-fufuun bardhibbee fi barkumee baay’ee qaxxaamuruun otoo hin dhaabatin gara fuulduraatti xuruura. Kana keessa dhalli namaa dhalatee, guddatee, gayeessomee, jaarsomee, raagee du’a. Akaakuun abaabileetti, abaabileen akaakayyuutti, akaakayyuun abbaatti, abbaan ilmatti — dabruun wal-horeetoo: qeyee, ganda, laga, lookoo, aanaa, koonyaa, godinaa fi biyya guuta. Akkuma dhaloonni dhalootatti dabree deemu, akkuma barri baratti dabreetoo sokku, geeddaramni hawaasaa, mirkanaawaa deema. Kana keessa beekumsi ilmoo namaa dabalaa, dilbaawaa deemuun saayinsii fi teeknolojiin irra-caala addunyaa dhuunfachuun jiruu fi jireenya dhala namaa wayyeessaa garum fuulduraatti xuruura. Kun dhugaa waaraa waan taheef, namni kana haalullee waan jiru natti hin fakkaatu.”
Haatahu malee, sammuu fi yaanni gitoota bittee Habashaa fi kan dabtaroota isaanii kunoo otoo hin geeddaramin: barkurnee, jaaraalee fi bardhibbee hedduu qaxxaamuruun nu bira gayee jira. Tahus waan geeddaramni seera uumaa fi uumamaa taheef, isaanis gaaf tokko ni geeddaramu.
Barreeffanni harra isiniif dhiyaate kun waggaalee 30 dura kan barreeffameeyyu. Dubbiin barreeffanni kun oggaa san irratti xiyyeeffateetoo ka’e, jechuun dubbiin maqaalee lafaa kan Oromoo fi kan uummatoota Kuush fi kan warra kaanii Amaaromsuun ammallee ittuma-fufeetoo jira. Kan biraa dhiisii OPDO-n “keenya“-llee maqaalee Oromoo isaan bara mootota Amaaraa geeddaraman san gara maqaalee ganamaa, gara kan Oromootti deebisuu hin dandeenye. Dhugaa dha; OPDO-n “Adaamaa, Bishooftuu, Finfinnee, Hoolota, Hara maayaa, Adoolaa” faa jedhee barreessa, dubbata.
Ammoo, nafxanyoonni “isaa” warri Amaaraas, warri Tigrees: “Naazireet, Dabre zayit, Addis Ababaa, Gannat, Alam Maayaa, Kibra Mangist” faa jedhaniiti barreessu, dubbatu. OPDO-n “keenya” ishii tanallee gooftolii isaatiin “maal taatan abboo!”, jechuu sodaate jechaa dha. Hayyoonni Habashaas kan warra Amaaraas tahee, kan warra Tigree akkuma nafxanyootaa fi dabtaroota isaanii jarreen dubbattaafoo saniitti barreessu, dubbatusi. Maali maqaalee Oromoo fi kan warra Kuush gara kan Amaaraatti geeddaruun waan uummata Amaaraatii waa fidu itti-fakkaate moo? Amma otoo Oromoon gara baddaa Gondoritti olbayeetoo maqaalee lafaa kan isaanii geeddaruun: ”Dabra Maarqoos“-in “Laaftoo“, “Bahir Daar“-in immoo “Dambal” jedheenii ni jaalatuu? Waayee kanaa irratti callifnii fi akkuma nafxanyoota isaanii itti-fufiifni maqa-balleessii jabana mootichaa fi dargichaa kun mammaaksa Oromoo isa: “keessa keessa aduree keessi bineensa“, jedhamu tokko nama yaadachiisa.
Barreeffanni kun otoo hin kitaabeffamin hamma tokko yeroo dheeraa sammuu kiyya keessatti baatamee ture. Yeroo duraaf, akkan kana irratti waa barreessuu kan na tuqe, walmarii beektotaa fi jaarsolii Oromoo ti. Bara san Hayila Sillaaseen waan uummanni Oromoo kan naannoo Walisoo itti-ka’eef, akka jaarsoliin biyyaa jedhanitti “Waliso inni hin jaallanne sana“, “Waliso inni ekeraa Habta-Goorgisii fi ekeraa Garasuu Dhukii sodaatu sana” doowwachuuf magaalaa Walisoo seene. Oggasi kan magaalattiin “Asgorii” yookaan immoo “Asgorii Abeebee” irraa addaan-baasuuf kan “Asgorii Bachoo” jedhamutu, tan maqaan ishii jijjiiramuun kiristinaa kaatee: “Dabra Gannat” jedhamte. Asgoriin tun handhuura magaalaa Shaggar, Birbirsa (Piyaassaa) irraa kiloometira 60 fagaachuun wiirtuu Bachoo irratti argamti.
Bara san keessa gaaf tokko jaarsoliini fi gamnoonni Jahan Bachoo, Sadeen Sooddoo fi Afran Walisoo magaalaa Tullu Boolloo, mana aaddee Jifareetti walarganii waa nyaachaa, waa dhugaas akkuma amala isaanii walitti qoosaa waayee biyyaa fi waayee aadaa Oromoo haasawu ture. Booda waayeen maqaalee Oromoo geeddaruu kun kaafamee, gariin isaanii aaridhaan dubbatani. Achumaan namoota Afran Walisoo keessaa Damboobaa Cunnuggee, kan uummataan “Abbaa Likkeessaa” jedhameetoo beekamu, kan tulluu duubatti beeka jedhamu, inni gamna bara durii Biicee Maammadoo wajjin walbira qabamuuyyu: “Yaa Oromoo jarri kun jedhanii jedhanii ammammoo maqaa abbootii keenyaa geeddaruutti ka’anii?” jedhee, oggaa dubbatuun dhagaye. Damboobaa Cunnuggees tahee, namoonni gosaan Oromoo Afran Walisoo tahan, kanneen harra lakkoofsaan yoo xiqqaate, gara kuma dhibba shanii (500 000) tahan qaccee (diroo) ofii lakkaawwatanii mana 12 , 14 yookaan 16 irratti: Aabbu Walisoo, Walee Walisoo, Muunyoo Walisoo yookaan Leemman Walisoo irratti dhaabu. Kanaaf, maqaan handhuura biyya Afran Walisoo, magaalaan Walisoo “Giyoon” jedhamee bantiiwwan nafxanyootatiin jijjiiramuun, Oromoota naannoo kanaa Oromoota naannolee biroo caala kan aarsetoo isaan gube. Kan Oromoota biroo kan geeddarame maqaalee lafa isaanii callaa yoo tahu, kan Oromoota Afran Walisoo maqaa abbaa isaanis dabalata. Oromoon naannoo kanaa takkaa magaalaa Walisootiin “Giyoon” jechuun waamee hin beeku.
Akkanuma Oromoonni Torban Kuttaayee, Noonnoo fi Calliyaa faa Amboon takkaa: “Hagara Hiywoot“, Oromoonni Ada’aa, Galaanii fi Gimbichuu faa Bishooftuun “Dabra Zayit“, Oromoonni Afran Qalloo Hara Maayaan “Alam maayaa“, Oromoonni Ituu Ciroon “Asaba Tafarii“ jedhaniitoo hin beekaniiyyu. Bishooftuun warruma Amaaratiinuu kan “Dabra Zayit” heddumminaan jedhamuu jalqabde, erga Darguun “Awwaala Jagnoota” isaa, jechuun Bishooftuu Oromoo: araddaa bishaanii, araddaa jiidhinaa, waltajjii aadaa fi amantii Oromoo, dachee eebbaa xureessuun kaabbaa (lafa awwaalaa) ofii ishii taasisee asiiyyi.
Egaa ani ergan dubbii aarii isa gamnoonni Oromoo kan akka: Damboobaa Cunnuggee, Margaa Heey’ii, Guutamaa Waarii, Bitimaa Soondhessaa, Dabbabaa Gammachuu, Badhaatuu Magarsaa, Dilgaasaa Sobbooqaa, Baqqalaa Bantii, Aanaa Olqabaa faa dhagayee asiiyyi, waa barreessuuf kan summuu kiyya keessatti waa rimaaye. Booda barumsa biraatii ijoolleen baay’een magaalaa Walisoo irraa gara dira Shagaritti dabarre. Kunis ijoollee Walisoo, Bachoo, Sooddoo, Caboo fi Ammayyaa qofa otoo hin taane, oggas akka waan Waliso magaalmataa Toopphiyaa isaanii taheetti ijoolleen kutaa saddeet xumurte: Biyya Hadiyyaa, Biyya Kambaataa, Biyya Guraagee fi dabaleesoo Biyya Oromoo keessaa, Salaale irraa Ficcee faa, Meettaa Hoolataa irraa Ejeree (“Addis Alam“) fi Meettaa Aabbuu irraa immoo Sabbata irraayyi gara Walisootti ergamu turani.
Nuti akkuma Shaggar dhufnee kutaa itti-ramadamne seenneen (kutaa 11-ffaa) barsiisaan keenya kan Afaan Amaaraa nu barsiisu: “ka’aatii maqaa keessan, magaalaa irraa dhuftanii fi mana barumsaa irraa dhuftan himaddhaa” nuun jedhe. Ijoolleen dabaree dabareen kaatetoo akkuma inni jedhe sanitti, bakka irraa dhufte himatte. Booda dubbiin nu warra magaalaa Walisoo irraa dhufnee namticha san afaanfajeesse. Waan ijoolleen gariin: “Raas Goobana Daaccii Abbaa Xigguu, mana barumsa sadarkaa Lammaffaa, Waliso irraan dhufe” jetteef, waan immoo gariin “Raas Goobana Daaccii Abbaa Xigguu, mana barumsa sadarkaa Lammaffaa, Giyoon irraan dhufe” jetteef namtichi sunitti dubbiin dukkanoofte. Nuti ijoolleen Oromoo otuma walii hin galin akka waan walmariyanneetti “Waliso“ yoo jennu, ijoolleen Amaaraa immoo hundumtuu “Giyoon” jette. Booda barsiisaan sun: “maal dubbiin? Kaan Giyoon kaan immoo Waliso jedhaa, magaalaa takka irraa mitii kan dhuftan?”, jechuun nu gaafate. Ani harkaa baaseen hayyama dubbachuu argannaan: “uummanni Waliso malee, kan biraa hin jedhu. Warri gaazexaammoo Giyoon jechuun barreessa“-n jedheeni. Otoon ani dubbii afaanii harcaafaddhee hin raawwatin: “arag ahun nagaruu gabbaany, Amaaraa Amaaraaw Giyoon yilaal, Gaallaa Gaallaaw dammoo Walisoo yilaal – Ahaa amma dubbiin naaf galte. Amaarri Amaarri Giyoon jedha, Gaallaa Gaallaanimmoo Waliso jedha.”, nuun jedhe.
Ani Shaggar uummata keenyaan akkasitti jaalatamuu fi faarfamu san mucummaa kiyya irraa kaaseen beeka. Uummanni Oromoo guddichii fi gamnichi akka Shaggaritti warra Habashaatiin “Gaallaa” jedhumu, yommuun Shaggar baye hundaan dhagayaa guddaddhe. Ammoo, anaan namni kallachumatti “Gaallaa” naan jedhe barsiisaa gaafa saniiti ture. Ani Walisotti, Tullu Boolootti, Tajiitti, Giinciitti, Ambo faatti “Gaallaa” jaraa kana dhagayee hin beeku jechuutu dandayama. Nama Gondor irraa dhufeetoo biyya arrabsu, fakkeenyyaaf: abbootiin biyyaa kan magaalaa Walisoo: Baqqalaa Bantii Beellamoo Roggee faa, Hasfaaw Tasammaa Jiruu Beellamoo Roggee faa mala ittiin adaban qabuuyyu. Kunoo gaafas waan akkuma uummata keenyaa “Waliso” jenneef, dachee jagnicha Oromoo qeyee Tufaa Munaatti “Gaallaa Gaallaaw” jedhamneetoo arrabsamne. Egaa arrabsoo akkanaa faatu, otoon homaayyuu waayee qorannoo wayii hin beekin, akkan waayee kanaa duukaa-bu’u na taasise.
San booda ergan koleejii seeneen, maqaalee naannolee Oromiyaa tanneen biroos gaggaafachuun walitti qabuuf yaale. Booda immoo oggaan baqataa tahee Biyya Sudaan, Kaartum turen, isan sammuu kiyya keessatti walitti qabaddhe san waraqaa irratti facaasuu jalqabe. Kanaa achi akkuman ardii Oroppaa dhufeenan barattoota Oromoo fi kanneen biroollee gaggaafachun akkamitti akkan gadi baasu, mala dhawuu eegale. Dursee akkan gara kitaabee “Tiglaachin” jedhamtuutti ergu, kan na gorsee fi kan na jajjabeesse lubbuu isaa haa maaruu, Dr. Hayilee Fidaa ture. Yeroo san uftuulummaan iliitotaa fi hayyoota Habashaa akka harraa ruuda (samii) waan hin tuqneef, baasufillee rakkoon tokkollee hin turre. Haatahu malee, akkuma qabsoon saba Oromoo fi kan uummatoota Kuush warra kaanii cimaa dhufe, oftuulummaa fi bineensummaan gita-bittee Hababshaa fi kan illiitotaa isaanii ol-tuulamaa dhufe. Mee waan hundaafuu, barreeffata kana akka sanadiitti (“document“) ilaaluun, yoo yeroon isiniif hayyame duukaa-bu’aa!
QAAMA BARREEFFATICHAA
Barreeffanni kun “Waldaa Barattoota Toopphiyaa Addunyaalessaa: (“International Ethiopian Students Association“), Damee Waldaa Barattota Toopphiyaa kan Oroppaa“, Fulbaana – Onkoloolessa bara 1973 (Sep. 1966 A.L.A.), kitaabee TIGLAACHIN jedhamtu irratti, Afaan Amaaratiin kan maxxanfamee baye ture.
Barreeffanni kun maquma kiyyaan kan baye yoo tahu, mataduree “MAQAALEE KIRISTINNA: Cunqursaa Afaanotaa fi Uummatoota Toopphiyaa Kibbaa Irratti Adeemaa Jiru” (“Ya-Simooch Kiristinnaa: Ba-Dabuub Itiyoopphiyaa Quwaanqaawoochinnaa Hizbooch Laay Ya-Mikkaahed Ciqqonaa“ jedhamu jalatti, kan dhiyaate ture. Barreeffama kana ennaa dubbiftan waan hedduu isin yaadachiisuu dandaya jedheen abdaddhaa, kunoo kanaa gaditti isiniif dhiyaatee jiraa mee ilaalaa! Barreeffamni armaan gaditti argamu kun gara Afaan Oromootti hiikamuu malee, wanni itti-dabalames, wanni irraa hirdhates hin jiru.
CUNQURSII AFAAN UUMMATOOTA TOOPPHIYAA KIBBAA IRRATTI ADEEMU*
Yeroo ammaa kana mootummaan cunqursaa Toopphiyaa maqaalee bahaa, lixaa fi kibba Toopphiyaa jiranii jijjiiruu irratti argama. Jijjiirraan maqaalee uummata hundaa caala, maqaalee uummata Oromoo balleessuu irratti bobbayaa jira.
Akkuma “Haati-manaa bulguu bulguu-dhuma” jedhamu, jalqabumaan Finfinnee isa dur irraa kaasee bakki kun ittiin waamamaa ture, gara “Addis Ababaa“-tti tan geeddarte Xaayituu turte. Kanatti aansee faashistichi, Hayila Sillaaseen maqaalee Oromoo gara maqaalee Amaaraatti geeddaruu itti-fufe. Dhugaa dubbii yoo tahe, uummanni Oromoo maqaalee isaa qofa miti kan dhabe. Qabeenya isaa, amantii isaa, aadaa isaa, afaan isaa, mirga isaa, walumaa-galatti uummanni Oromoo bilisummaa isaa bulgicha namaa, Minilikiin erga dhabee kunoo waggaalee 80 tahuuf adeema. Saboonni Toopphiyaa keessa jiran maqaalee ofi dhiisuun, ijoollee ofiitii maqaalee Amaaraa basuu irra jiru. Gartokkeen immoo maqaa isa dur bayeef gara kan Amaaraatti jijjiiruu irratti argamu. Dhugaa, ”maaliif akkana godhu?” jenneetoo gaafachuun barbaachisaa dha. Yeroo ammaa kana cunqursiin Toopphiyaa keessaa akka malee hammaatee jira. Waajjiroonni Amaara yoo tahe, yookaan akka Amaaraa yoo tahe malee, kan nama mindeessanii hin hojjachiifnetu baay’atu. Kanaaf: “maqaa koo kanaan kan ka’een, hojii dhabuun narra hin jiru“, jechuun maqaa ofii jallisuu jalqaba. Maqaa isaa jallifachuu kan hin dandeenye immoo maqaa kiristinnaa ofii filata; yookaan maqaa haaraa ofumaan ofiif baasa.
Fakkeenyaaf: Dheeressaa – Darrasa, Iddoosaa – Addis, Nagaraa – Naggara, Lammeessaa, Lammaa, Waaqoo – Waqqaa — jechuun jallisaniitoo jijjiirratu. Kan biraa hafee, mana barumsaa keessattillee barsiisaan barreessumsa (ogbarruu) yoo ijoollee qoru ijoollee maqaaleen isaanii: Raggaasaa, Hagoos, Mahaammad, Takasta, Ramaxoo, Andaamoo, Baduggaa, Abashir — faa tahan qabxii Taamraat fi Balaachaw qixxee hin argatani. Unibarsitii Hayila Sillaassee keessatti baratan Oromoo kan Afaan Amaaratiin cimaa tahe tokko, ogbarruu Afaan Amaaratiiin ‘C’ argannaan: ”sirriittan hojjaddhewoo akkamittan kana argaddha? “, jedhee gaafannaan barsiisichi: “nabsa-abbaatummaa Gaallatii yoom daaqoniin hanqate?”, jedhee deebiseefi.
Jijjiirraan maqaalee uummatota cunqurfamoo biroo fi kan Oromoo maqaalee namaa qofa jijjiiruu irratti hin dhaabanne. Maqaaleen: magaalaa, lagaa, gaaraa, haraa, gandaa faa jijjiiramuu irra jiru. Bara dabre (1964 A.L.A.) magaalaa Dirre Dhawaa keessatti gandeen (“safaroota“) maqaalee Oromoo qaban, kan geeddaru waajjirri mootummaa tokko ijaarameeti ture. Wanni akkanaa kun boru gara Finfinnee dhufee, Finfinnee keessatti iddoolee maqaa Oromoo qabatanii harra gayan kan akka: Gafarsa, Eekkaa, Gullallee, Qabbannaa, Aqaaqii, Kolfee, Kotobee, Boolee faa jijjiiruun hin olu.
Harra cuubamuudhaan (kiristinnaa ka’uudhaan) magaalaawwan Oromoo kan maqaalee Israa’eel yookaan kan Amaaraa qaban keessaa gariin kanaa gaditti dhiyeeffamanii jiru:
Maqaalee lafaa geeddaruun kan Oromoo qofaa irratti hin dhaabanne. Fakkeenyaaf: Kambaataa irraa Hoosaa’inaa, Sidaama irraa Yirgaa Alam, Gimiraa irraa Mizaan Tafarii faa kaasuun ni dandayama. Oromoos tahee uummatoonni warri biroo harqoota gabrummaa kan isaan irra jiru kana ofirraa darbachuuf, qabsaawuutu isaan irra jira. Bilisumaaa fi mirga abbaa biyyummaa argachuuf, qabsoon hadhooftuun isaan eegaa jirti. Qabsoo hadhooftuu adeemsisuuf immoo tokkummaa saboota cunqurfamootu barbaachisa. Uummatoonni cunqurfamoon diinni isaanii sirna cunqursaa Amaaraati malee, uummata Amaaraa: qotee-bulaa Amaaraa fi hojjataa Amaaraa akka hin taane, beekuun barbaachisaa dha. Qotee-bulaa fi hojjataan Amaaraa miiddhaa isa irra gahuu fi uummattoota biroo irra gahu mancaasuuf, uummatoota cunqurfamoo duukaa hiriiruutu irraa eegama.
Cunqursii fi saamichi Toopphiyaa irraa gaafa badan uummatoonni Toopphiyaa: afaan ofii, aadaa ofii, safuu ofii, amantii ofii faa guddifachuu dandayu. Uummatoonni Toopphiyaa cunqurfamoon tokkummaan ka’anii, fiwudaalummaa Toopphiyaa isa tortore kana duguuganii bakka isaa ofumaan mootummaa ofii hundeeffachuutu irraa eegama.
XUMURA-DUBBII
Dubbiftoota jaalatamoo fi kabajamoo, kunoo kanaa olitti waayee kiristinnaa ka’uu maqaalee lafa Oromoo hamma tokko agartanii jirtu. Barreeffata kanatti: isa “seensa” fi isa “xumura-dubbii” jedhamutu amma dabalamee malee, inni kaan akkuma oggas bayetti dhiyaate. Habashoonni meeshaa waraanaa fi ogeeyyii waraanaa humnoota Oroppaa oggaa sanii: Biritaaniyaa Guddoo, Biyya Xaaliyaanii, Faransaa fi Rusiyaa Durii irraa maqaa Kiristaanummaatiin argataniin uummata keenya dirree waraanaatti mowuun, biyya keenya qabatani. Haatahu malee, isaan waan hundaa humnoota alaa irraa argatanillee uummataa fi saba Oromoo yeroo gabaabaa keessatti jilbeeffachiisuu hin dandeenye. Waraanni Minilik Oromoo Abbichuu isa bara dheeraa ofirraa-faccisaa ture san, cabseetoo kan qabate bara 1868 keessa. Waraanni Habashaa kun biyya Oromoo keessaa gara dhumaa irratti kan qabate Boorana kibbaati. Kunis bara 1899 keessa ture. Dura-dhaabannoo fi ofirraa-faccisa uummata keenyaa irraa kan ka’een, Minilik Oromiyaa guutuu koloneeffachuuf waggaalee 31 irraa fudhate jechaa dha.
Habashoonni harka-muraa fi harma-muraa bowwaa Annoolee-tti adeemsisan, isaan gooroo Calanqoo dhiiga Oromootiin jiisan sun, isaan baddaa Darraa fi Gullalleetti Oromoota lafarraa duguugan, isaan jala Sooddoo fi baddaa Walisootti qaama dhiiraa mummuratan sun, isaan baddaa Guumaatti jagnoota Oromoo kan akka Firrisaa Abbaa Foggii faa akka gaararraatti rarraasan sun erga biyya keenya of-jala galchaniiyyis sa’aa-nama gorra’uu, margaa-midhaan gubuu faa hin dhabnee ittuma fufani. Kana irratti idayamuun dhibeen garagaraa kan isaan hordofee dhufe loonii fi nama fixee uummanni Oromoo garri kumaatama (miliyoona) shanii dhumuu dandaye. Lafti Oromoo irraa sarbamee uummanni Oromoo gabbaarii fi ciisii isaanii tahe. Jarri kana hundumaa bira dabruun: aadaa Oromoo, amantii Oromoo fi Afaan Oromoo lafa irraa balleessuuf, akka diina isaanii isa hangafaatti lafa kaawwatani. Qeesonni Amaaraa isaan fannoo fannifatanii, taabota baatanii ennaa Raas Daargee fi Minilik Aannoleetti harmaa fi harka Oromoota Arsii keenyaa cirsiisan cinaa turan sun, erga Oromiyaan miila isaanii jala buutee, lafti Oromoo harki 30 (bataskaana Ortodoksiitii qofaaf jechaa dha) isaanii kennamee asii, lafaa-nama bishaan cuubanii kiristinnaa kaasuutti gadi-taa’ani. Maqaalee Oromoo kan namaas tahee, kan lafaa gara kan Amaaraatti geeddaruuf, saganteeffatanii taabotaa fi ayyaanota isaanii kanneen biroo daboo waammatanii olka’ani. Maqaalee Oromoo kan namaa fi kan lafaa bira dabranii maqaalee bineeyyii-llee Amaaromsuutti gattaa’ani! Fakkeenyaaf, gadamsa-baddaa gara “yaMinilik dikkulaa” jedhamuutti geeddarani.
Kunoo, maqaaleen Oromoo kanneen bara Minilik irraa kaasee, hamma bara Darguutti geeddaramaa turan sun, ammallee ee bara “warraaqxota fi tarkaanfatoota Wayyaanee“-llee gara maqaalee isaanii kan ganamaa sanitti hin deebifamne. Mootummaan nafxanyoota Wayyaanees akkuma nafxanyoota Amaaraa maqaalee kiristinnaatiin: “Addis Ababaa, Naazireet, Dabra Zayit, Alam Maayaa, Asaba Tafarii, Gannat, Alam Ganaa, Addis Alam” faa jechuun waama. Sirumaayyuu keessa kutee: “Gilgal Gibee” jechuun Gibe Qaldhaa kiristinnaa kaasee jira.
Maqaaleen kan namaas haa tahuu, kan lafaa wanneen eenyummaa nama tokkoo fi saba tokkoo muldhisan keessatti argamu. Maqaaleen Oromoos akkanuma wanneen eenyummaa Oromoo tokkoo/ takkaa, dabrees eenyumma saba Oromoo agarsiisan keessatti ramadamu. Aadaa Oromoo keessatti maqaan bakka olaanaa tahe qaba. Oromoon wanneen inni malaaleffatu (dinqeeffatu) keessaa inni tokko hiikkolee maqaalee ti. Maqaan Oromoo immoo kan lafaas haa tahuu, kan namaa hiikkoo mataa-ofii dandaye qaba. Hawaasa Oromoo keessatti namaa fi lafa dhiisitii loonii fi fardeenuu maqaalee qabu. Aadaa fardeeniif maqaa baasuu kana Habashoonniyyuu: warri Amaaraas, warri Tigrees Oromoo irraa ergifatanii jiru.
Akkuma kanaa olitti jedhame, maqaaleen keenya eenyummaa keenya ibsa. Waanneen Oromummaa keenya akka bakkalcha bariitti muldhisan keessatti argama. Kanaaf, nuti amma waayee kanaa irratti callisuu dhiifnee diddaa cimaa adeemsisuu qabna! “Maal isa kana yommuu bilisoomne diibifannaa” jechuun, beellama gara boruutti dabarusuu hin qabnu. Beellamni akkanaa qabsoo keessatti gonkumaa hin argamu. Maqaalee keenya geeddarachaas, geeddarsiifachas qabsoofna! Qabsaawaas maqaalee keenya deebifanna jechaa dha!Kanaaf, gayeen gayee-dhaa karaa maraan hidhannee oljechuu dha malli isaa!
_____________ Hubachiisa Miiljalee ______________
*Barreeffata isa duratti Afaan Amaaratiin baye san gara Afaan Oromootti kan naaf geeddare, obboleessa kiyya Obboo Baalchaa Abdiisaa Margaa Guyyaa ti. Inni karaa kanaan waan na gargaareef, hedduun isa galateeffaddha!
* Taammanaa Bitimaa: Gurree@web.de


c: text/html

text:
Xalayaa Oromummaa: Qabsaa’ota Oromoo maraaf
Posted by Madda Walaabuu Press on 3/24/2013
Bitootessa 23, 2013 | Abdii Boruutiin*
Duraan dursee, nagaan Obbolummaa, Oromummaa fi Sabboonummaa bakka jirtan maratti isin haa gayu.
Uummatni keenya uummatni Oromoo erga gabrummaa Habashaa jalatti kufee kaasee hanga har’aatitti jabana tokkorraa jabana biraatti, bara tokkorraa bara biraatti, mootommaa Habashaa tokkorraa kan biraatti yeroo dabru, qabeenyi isaa saamamaa, ijoolleen isaa hidhamaa, dararamaa fi ajjeefamaa, kuun biyyarraa baqachaa as gaye. Biyya dureettii Waaqni uumaadhaan kenneef; biyya waa hundaa qabdu fi hunduu hawwan Oromiyaa badhaatuu otuu qabuu, abbaa biyyaa fi abbaa qabeenyaa ta’uu dadhabee; nafxanyoonni biyya isaarra qubatan yeroo dhaa yerootti duroomaa yoo deeman, uummatni keenya garuu dhukkuba, beela fi gadadoo keessatti kufee; jireenya namaa gadii jiraachaa ture, jiras. Haalli uummatni keenya har’a kessa jiru ammoo yoomiyyuu caalaa baay’ee hamaa dha.Gabrummaa gaarii fi badaan jiraachuu baatullee, gabrummaan har’a uummatni keenya keessatti dararamaa jiru yoomiyyuu caalaa hamaa akka ta’e waan isin hundaa jalaa dhokatuu miti. Maaliif jedhaatii of gaafadhaa!
Xalayaa kana keessatti waan tokko tokko yoon kaasu, seenaa isinitti himuufii miti; rakkoolee jiran kana hin beektan jedhee isiniif ibsuufiis miti; dhimma kana ni dagattan jedhee isin yaadachiisuufiis miti. Wanti biraa yoo hafe, yeroodhuma xalayaa kana dubbistan rakkoolee kana akka hubattani fi maal godhuu qabna? Maaltu mala? jettanii tokko tokkon akka of gaafattaniifi. Gabrummaa har’a uummtani Oromoo keessa jiru maaltu kan durirraa adda isa godha? Mee yaadadhaa, mee hubadhaa: Duri uummatni keenya biyya ofii keessatti cunqurfamaa, hacuucamaa, hidhamaa ajjeefamaa ture. Har’a garuu kun hunduu akkuma jiranitti ittifufaa; karaa biraatiin garuu i) qayee isaa keessa jiraachuu dadhabee lafa isaarraa buqqifamee rakkoolee gara garaatiif saaxilamaa jira; ii) lafti isaa inveestaroota nafxanyootaa fi warra biyya alaatti gurguramee; inni garuu gara magaalaatti baqachuuf dirqamee; achittillee jireenya harkarraa gara afaaniitti taatullee dhabee rakkachaa jira; iii) ijoolleen isaa kan boru warra ofiitiif akkasumas abdii biyyaa ta’uu danda’an akka baratanii barumsa isaanii hin xumurre mana barumsaarraa ari’amaa jiru…
Rakkooleen uummata keenyarra gayaa jiran kana qofaa miti; lakkaawamaniis kan dhumanii miti. Kan baay’ee nama gaddisiisu fi nama yaaddessu, biyya boru bilisoomsinee nagaa fi gammachuudhaan, badhaadhinaan keessa jiraanna jennee hawwinu, Oromiyaa badhaatuun badaa akka jirtu yaadannaa? Gabrummaan hamaan har’aa kun uummata keenyarratti qofaa otuu hin taane, biyya keenyarrattis balaa guddaa fidaa jira. Haroolee fi lageeleen keenya walumaagalatti naannoon biyya keenyaa summiidhaan badaa jiru. Yoo haalli amma jiru kun itti fufe, biyya jaalannu tanaa dhabuuf deemna. Rakkoon Oromiyaa keessa jiru kana qofaa miti. Uummatni keenya har’a amantii barbaadullee hordofuu dadhabee mirgi isaa sarbamaa jira. Rakkoolee lakkaawamanii hin dhumne! Egaa kun hunduu mallattoo gabrummaa nafxanyaa haaraan Wayyaaneen nurratti feete dha; gabrummaa hammayyaa kan jaarraa 21ffaa ti. Yaa ilmaan Oromoo, kana hundaa callisneetuma ilaaluu qabnaa? Dhuguma malli dhabameetii, kan haalli kun bar-kurnee lamaa ol itti fufaa jiru? Waanuma godhuu dandeenyutu hin jirree?
Erga Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) ijaaramee jalqabee hanga har’aatti haala jiru yoo hubatne, ilaalchi adda addaa yookaanis ayidoolojiin gara garaa ABO keessa turullee, qabsoo hanga bara 1991 godhametu injifannoolee hamma kana hin jedhamne galmeesse. Gama tokkoon diina waliin falmuudhaan qabsoo hadhaawaa godhaa; gama biraatiin ammoo uummata keenya dammaqsaa; walumaagalatti qabsoo karaa lamaa gaggeessaa injifannoolee gurguddoo sana argamsiisuun dhugumatti anaaf ajaa’iba. Kun hunduu laayyootti hin argamne. Dhiiga fi lafee ijoollee Oromoo qabsoo kana keessatti wareegamantu bu’aalee kana argamsiise. Haala bara 1991 booda uumame yoo ilaalle, dhugaa dubbachuudhaaf waan qabsoon tun dhaabbattee bakkuma sanatti hafte fakkaata. Akkana yoon jedhu ilmaan Oromoo, kan Oromiya keessatti diina hamma funyaaniitti hidhate wajjin falmii godhaa jiran qabsoo isaanii dagachuu fi xiqqeessuufii miti. Gootonni keenya, keessumaayuu dargaggootni Oromoo kufaa fi diina kuffisaa jiru.
Haa ta’u malee, bar-kurnee lamaan dabran kana keessatti injifannoolee maaltu galmaayan ykn jijjiiramni mul’ate maali jennee yoo gaafii kaasne, deebii gaafii kanaa isinumaafan dhiisa. Jijjiiramni mooraa keenya keessatti mula’te yoo jiraate, jaarmayootni fi gareeleen heddoomuu; humni Oromoo gara garatti faffaca’uu; diina dhiisanii walirratti duuluu,… fi kkf. Kun maaliif ta’uu danda’e jennee deebinee of gaafachuu qabna. Dhugaan lafarra jiru tokko, erga ABOn mootummaa ce’umsaa Itoophiyaa keessaa bayee; hogganootni isaas gara biyya alaa deemanii kaasee yoo ilaalle, qabsoonis isaanuma wajjin alatti baatee achumatti waan hafte fakkaatti. Warri biyyaa bahan kun qabsoo dhiisan ykn dhaaban jechuu kiyyaa miti. Qabsoon biyya alaa keessatti godhamaa jiru kun bifa maal qaba? Qabsoo akkamiitu gaggeessamaa jira? fi kkf kaasuun barbaachisaa dha. Uummatni Oromoo kan biyya keessa jiru, warri ala jiran keessumaayuu ABOn yoom humna cimaa ta’ee deebi’ee nuu dhufa jedhanii barabaraan eegaa jiru. Kana qofaa miti. Warri biyya keessa jiran maqaa ABOtiin balaa meeqatu isaanirra gayaa jira? Yoo uummatni keenya dararaman warri biyya alaa jirru maal godhaa jirra?
Wanti biyya alaatti godhamaa jiru faallaa hawwii uummata bal’aa Oromoo ti. Uummatni keenya kan inni hawwu fi eegaas jiru, jaarmayootni isaaf qabsoofna jedhan waliigalanii, tokkummaa ijaaranii, humna uumanii gabrummaa jalaa akka isa baasanii dha. Jaarmayootni fi qabsaa’otni keenya kan biyya alaa jiran maal godhaa jiru? Hawwii uummata bal’aa kanaa guutuu dagatanii ykn yaamicha isaatiif owwaachuu dhiisanii; humna Oromoo uumuurra gara gara wal hiruu; walirratti duuluu; wal arrabsuu; wal abaaruu; wal dura dhaabbachuu; wal laaffisuu filatanii; mooraa keenyas tasgabbii fi nagaa dhoowwaa (dhoorkaa) akka jiran abbaa fedhe jalaayuu waan dhokatuu miti. Mee ilaalaa, jaaramyoota ykn gareelee ykn murnoota Oromoo meeqatu jiru? Akka haala yerootti, tooftaalee gara garaa yaaduun; karaalee adda addaas yaaluun waanuma adeemsa siyaasaa fi qabsoo keessa jiruu dha. Haa ta’u malee, kaayyoo ganama manaa bahaniif otuu hin jijjiirin; isa kana galiidhaan gayuuf tooftaa fi tarsiimoo adda addaatti fayyadamanii qabsaa’uun otuu danda’amuu; waldhabbii dhuunfaatiin ykn xiiqiidhaaf jedhanii humna Oromoo gara garatti hiruu fi laaffisuun qabsoo kana eessanuu gayuu hin dandeenye, hin danda’us.
Mee rakkoon mooraa keenya keessa jiru rakkoo kaayyoo ti haa jennu. Yoo akkan ta’e ammoo har’a kaayyoon qabsoo Oromoo mooraa keenya keessatti yoomiyyuu caalaa ifa ta’ee bakkee lamatti bayee jira – Itoophiyaa diimookraatessuu fi Oromiyaa walaboomsuu. Jaarmayoota Oromoo yoo ilaalle ammoo otuma kaayyoo lamaan kana keessaa kaayyoo walfakkaataa ykn tokko qabanuu garuu ammallee bakkee hedduutti hiramanii jiru. Fakkeenyaaf gama tokkoon ABO QC, ABO Shanee Gumii, KY ABO, GQM ABO fi THBO (ULFO) …kaayyoo tokko waan qaban fakkaatu. Gama biraatiin ammoo ABO murni G/ Kamaal Galchuutiin hogganamuu fi warra yeroo ammaa WMO jedhanii tarii jaarmayaa haaraa? ijaaruuf deeman yoo ilaalle, isaanis kaayyoo walfakkaataa waan qaban natti fakkaatu. Maarree, erga hunduu karaa ofii filatanii, akka walfakkeenya kaayyoo isaaniitti maaliif walitti hin baqne ykn tokkummaa kaayyoo hin uumne? Erga waan isaan barbaadan ykn galiin isaan hawwan tokko ta’ee, maaltu tokkoomuu isaan dhoowwe? Xiiqii dur walirraa qabantu sababa ta’e moo gaafii aangootu isaan rakkisaa? Moo iccitii biraatu duuba jira?
Humna mooraa Oromoo jabeessuu fi cimsuu kan danda’u silaa tokkummaa hundaa hammatu ture. Haa ta’u malee, jaarmayootni Oromoo hunduu bakkee tokkotti dhufanii tokkummaa hundaa hammatu ijaaruun rakkisaa yoo ta’e, kaayyoo itti amanan qabatanii bakkee lamaan kanatti tokkummaa kaayyoo ijaaruun maaliif rakkisaa ta’a? Hanga yoomiitti gara garatti hiramanii walumarratti duuluudhaan humna Oromoo laaffisu? Bu’aan isaanis ta’ee uummatni Oromoo haala uumame kanarraa argatu maali? Akkan ofii kiyyaa hubadhutti, rakkoon mooraa keenyaa suuta suuta gaafii aangoo ta’aa waan deemu natti fakkaata. Qabsaa’aan kaayyoo tokkotti amanu fi isa kanas galii hawwamu tokkotti geessuuf kutatee ka’e, hanga xumuraatti qabsaa’a malee duubatti hin deebi’u; asii fi achi hin jedhu. Kanaaf ammoo qabsaa’ota keenya kan qabsoo kana keessatti wareegaman akka fakkeenyaatti fudhachuu dha. Kan fagoo dhiisnee kanuma dhiyoo kanaatuu yoo ilaalle, Gooticha keenya Jaarraa Abbaa Gadaa kaasuu ni dandeenya.
Ergan waayee gootota keenyaa kaase, mee waanan dhiyoo kana konfaransii Waldaa Qorannoo Oromoo (OSA) irratti viidiyoodhaan arge tokkon akka fakkeenyaatti dhiyeessa. Gootni Oromoo Aaddee Urjii Dhaabaa waan keessa dabartee as geesse yoo haasoftu, gama tokkoon imimmaan kiyya qabuun dadhabe. Gara biraatiin garuu waan ishiin dubbatte tokko qalbii kiyya na harkise. “Booyuu otuu hin taane, waan booyicha fidu hanbisuu dha” jette. Warri konfaransii sanarra turanis akkamitti garaan isaan badee akka booyan ni mul’ata. Yeroo dabres, yeroo Aaddee Asili Oromoo haasoftus akkasuma uummatni imimmaan gadinaqe. Sunis guyyuma sana malee, booda hirraanfatamee hafe. Kan aaddee Urjiis akkasuma ta’uuf deema ta’a. Konfaransii Aaddee Urjiin irratti haasofte sanarratti, manguddoonni ka’anii aariidhaan akkamitti akka dubbatani fi “Adaraa Waaqaa….” jechuu dhaan yaamicha tokkummaas akka dabarsan ni argama. Yaamichi kun dhagayamuu ykn dhagayamuu baachuu isaa waan arguuf deemnu dha. Kan dubartootni keenya keessa dabranii as gayan kunillee nutti hin mul’atuu? Dubartootni gootonni kan akka Aaddee Urjii Dhaabaa meeqatu wareegaman? Gootota meeqatu bosona fi gaara Oromiyaa keessatti kufan? Meeqatu kufaas jiru?
Gara xumura xalayaa kiyyaatti deemuudhaaf, ani jaarmayoota (gareelee) Oromoo fi qabsaa’ota Oromoo kan biyya alaa jiraniif dhaamsa xiqqoo dabarsuun barbaada. Biyyatti deebitanii qabsaa’uun yoo isin sodaachise ykn rakkisaa ta’e; uummata Oromoo kan biyya keessa jiruu fi nu dhaqqabinuu laataa jedhanii isin eegaa jiran bira gayuu kan hin dandeenye yoo taatan; yoo dhuguma uummata kanaaf dhaabbanna kan jettan ta’e, waan tokko godhuu akka dirqama Oromummaatti fudhachuu qabdu. Xinnaatee yoo xinnaate, warri biyya keessa jiran, qabsaa’otni Oromoo ala jiran tokkooman jedhanii caalaatti akka hamilee argatan, gara garatti fafacaatanii hafuu dhaabaatii akka kaayyoo qabdanii fi itti amantanitti tokuummaa kaayyoo uumaa. Otuu humna ofii hin jabeessin, otuu humna sodaachisaa hin qabaatin, diinatti (Habashaatti) kaachuu fi tumsa isaanii barbaaduun eessanuu isin hin gayu. Booddeen isaa kufaatii ta’a malee bu’aa ni fida jedhee ani ofii kiyya hin amanu. Yoo humni Oromoo jabaatee, cimee fi sodaachisaa ta’e booda tumsa alaa barbaaduun nama hin sodaachisu. Gaafa sana ormatu tumsa nurraa barbaada malee, nuyi tumsa barbaaduu hin deemnu.
Tokkummaa uumuurratti waayeen taayitaa ykn aangoo kan isin sodaachisu yoo ta’e, qabsaa’aa tokko kan bakkee olaanaa kennisiisuuf dandeettii, beekumsa, kutannoo fi murannoo isaa waan ta’uuf, kana uummata ykn miseensotatu arguu fi madaaluu danda’u. Kanaaf, kora hundaa hammatu qopheessuudhaan isa kanarratti kan wayyabni itti amanu bakkee isaaf ta’u argachuu danda’a. Wal sodaatanii essayuu gahuun hin danda’amu. Warri hanga har’aatti yeroo dheeraadhaaf jaarmayoota hogganaa turani fi jiranis, akka seera fi sirna Gadaatti dhaloota ittiaanuuf bakkee gadidhiisuun jijjiiramni akka mul’atu taasisa. Kunis jaarmayoota Oromoo keessatti aadaa ta’uu qaba. Afaaniin waayee sirna Gadaa haasa’aa karaa biraatiin garuu faallaa kanaa dalaguun, gara abbaa irrummaatti nama geessuu danda’a. Kuni ammoo egeree keenyaaf gaarii hin ta’u. Karaa biraatiin ammoo, uummata mari’achiisuun ykn uummata waliin marii godhuun barbaachisaa ta’ullee, walgayii gaggeessuudhaan, kora xiqqaa kora guddaa jechuudhaan, yeroo dheeraa balleessuurra daddaffiidhaan xinnaatullee hojiidhaan waan tokko mul’isuun uummatatti abdii hora. Yoo akkan hin taane, amantaa uummatni isinirraa qabu hir’achaa deema.
Dhumarratti, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, waan tokko hubachuu qabna. Tooftaa fi tarsiimoof jedhamees haa ta’u; hammuma fedhan nuti diimookraatota ofiin haa jedhan; otuu humna Oromoo sodaachisaa hin qabaatin ykn hin uumin, Habashoota amannee isaan wajjin hojjennee ykn tumsa ijaarree; uummata Oromoo gabrummaa keessaa baasna jechuun anaaf abjuu dha. Karaan kun yeroo baay’ee akka yaalamee ture seenaatu ragaa ta’a. Bu’aan inni fide hin jiru. Projektii hin milkoofne yaaluun booddeen isaa kisaaraa fi kufaatii ta’a malee uummata Oromootiif bu’aa hin argamsiisu. Jaalannus jibbinus dhugaa kanatti amanuu qabna. Waan barbaadnu tokko argachuu kan dandeenyu yoo humna cimaa fi abdachiisaa, sodaachisaa qabaanne qofaa dha. Humni akkanaa ammoo tokkummaa dhugaarraa madda. Tokkummaa humnoota Oromoo qofaatu injifannootti nu geessuu danda’a jechuu dha.
Karaa galii QBOtiinis yoo ilaalle, kan uummata keenyaaf wabii ta’uu danda’u guutumaa guututti bilisummaa fi abbaabiyyummaa uummata Oromoo mirkaneessuudhaa ala furmaatni biraa natti hin mul’atu. Kanaaf, qabsoo keenya galii kanaan gahuuf, tokkummaa qabsaa’ota Oromoo, kan hundaa hammatu ijaaruun yoomiyyuu caalaa yeroon isaa amma dha. Gootota galii kana argamsiisuuf jedhanii wareegaman yaadadhaa. Dhiiga ilmaan Oromoo dhangalaye fi dhangala’aa jiru; lafee ilmaan Oromoo qabsoo kana keessatti caccabe yaadadhaa. Lammiilee keenya kan mana hidhaa keessatti dararamaa jiran; kan biyya alaattillee dararama kana jalaa bayuu hin danda’in hundaa yaadadhaa. Uummata irraa dhalattan, kan isin guddisee sadarkaa kanaan isin gaye yaadadhaa. Oromoon wal malee akka hin qabne hubadhaa. Hiree keenya numatu murteeffata malee oromi kana akka nuuf hin goone beekaa. Dhugaa kanaaf jedhaatii haal-duree tokko malee tokkoomaa.
Galatoomaa!
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com
Duraan dursee, nagaan Obbolummaa, Oromummaa fi Sabboonummaa bakka jirtan maratti isin haa gayu.
Uummatni keenya uummatni Oromoo erga gabrummaa Habashaa jalatti kufee kaasee hanga har’aatitti jabana tokkorraa jabana biraatti, bara tokkorraa bara biraatti, mootommaa Habashaa tokkorraa kan biraatti yeroo dabru, qabeenyi isaa saamamaa, ijoolleen isaa hidhamaa, dararamaa fi ajjeefamaa, kuun biyyarraa baqachaa as gaye. Biyya dureettii Waaqni uumaadhaan kenneef; biyya waa hundaa qabdu fi hunduu hawwan Oromiyaa badhaatuu otuu qabuu, abbaa biyyaa fi abbaa qabeenyaa ta’uu dadhabee; nafxanyoonni biyya isaarra qubatan yeroo dhaa yerootti duroomaa yoo deeman, uummatni keenya garuu dhukkuba, beela fi gadadoo keessatti kufee; jireenya namaa gadii jiraachaa ture, jiras. Haalli uummatni keenya har’a kessa jiru ammoo yoomiyyuu caalaa baay’ee hamaa dha.Gabrummaa gaarii fi badaan jiraachuu baatullee, gabrummaan har’a uummatni keenya keessatti dararamaa jiru yoomiyyuu caalaa hamaa akka ta’e waan isin hundaa jalaa dhokatuu miti. Maaliif jedhaatii of gaafadhaa!
Xalayaa kana keessatti waan tokko tokko yoon kaasu, seenaa isinitti himuufii miti; rakkoolee jiran kana hin beektan jedhee isiniif ibsuufiis miti; dhimma kana ni dagattan jedhee isin yaadachiisuufiis miti. Wanti biraa yoo hafe, yeroodhuma xalayaa kana dubbistan rakkoolee kana akka hubattani fi maal godhuu qabna? Maaltu mala? jettanii tokko tokkon akka of gaafattaniifi. Gabrummaa har’a uummtani Oromoo keessa jiru maaltu kan durirraa adda isa godha? Mee yaadadhaa, mee hubadhaa: Duri uummatni keenya biyya ofii keessatti cunqurfamaa, hacuucamaa, hidhamaa ajjeefamaa ture. Har’a garuu kun hunduu akkuma jiranitti ittifufaa; karaa biraatiin garuu i) qayee isaa keessa jiraachuu dadhabee lafa isaarraa buqqifamee rakkoolee gara garaatiif saaxilamaa jira; ii) lafti isaa inveestaroota nafxanyootaa fi warra biyya alaatti gurguramee; inni garuu gara magaalaatti baqachuuf dirqamee; achittillee jireenya harkarraa gara afaaniitti taatullee dhabee rakkachaa jira; iii) ijoolleen isaa kan boru warra ofiitiif akkasumas abdii biyyaa ta’uu danda’an akka baratanii barumsa isaanii hin xumurre mana barumsaarraa ari’amaa jiru…
Rakkooleen uummata keenyarra gayaa jiran kana qofaa miti; lakkaawamaniis kan dhumanii miti. Kan baay’ee nama gaddisiisu fi nama yaaddessu, biyya boru bilisoomsinee nagaa fi gammachuudhaan, badhaadhinaan keessa jiraanna jennee hawwinu, Oromiyaa badhaatuun badaa akka jirtu yaadannaa? Gabrummaan hamaan har’aa kun uummata keenyarratti qofaa otuu hin taane, biyya keenyarrattis balaa guddaa fidaa jira. Haroolee fi lageeleen keenya walumaagalatti naannoon biyya keenyaa summiidhaan badaa jiru. Yoo haalli amma jiru kun itti fufe, biyya jaalannu tanaa dhabuuf deemna. Rakkoon Oromiyaa keessa jiru kana qofaa miti. Uummatni keenya har’a amantii barbaadullee hordofuu dadhabee mirgi isaa sarbamaa jira. Rakkoolee lakkaawamanii hin dhumne! Egaa kun hunduu mallattoo gabrummaa nafxanyaa haaraan Wayyaaneen nurratti feete dha; gabrummaa hammayyaa kan jaarraa 21ffaa ti. Yaa ilmaan Oromoo, kana hundaa callisneetuma ilaaluu qabnaa? Dhuguma malli dhabameetii, kan haalli kun bar-kurnee lamaa ol itti fufaa jiru? Waanuma godhuu dandeenyutu hin jirree?
Erga Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) ijaaramee jalqabee hanga har’aatti haala jiru yoo hubatne, ilaalchi adda addaa yookaanis ayidoolojiin gara garaa ABO keessa turullee, qabsoo hanga bara 1991 godhametu injifannoolee hamma kana hin jedhamne galmeesse. Gama tokkoon diina waliin falmuudhaan qabsoo hadhaawaa godhaa; gama biraatiin ammoo uummata keenya dammaqsaa; walumaagalatti qabsoo karaa lamaa gaggeessaa injifannoolee gurguddoo sana argamsiisuun dhugumatti anaaf ajaa’iba. Kun hunduu laayyootti hin argamne. Dhiiga fi lafee ijoollee Oromoo qabsoo kana keessatti wareegamantu bu’aalee kana argamsiise. Haala bara 1991 booda uumame yoo ilaalle, dhugaa dubbachuudhaaf waan qabsoon tun dhaabbattee bakkuma sanatti hafte fakkaata. Akkana yoon jedhu ilmaan Oromoo, kan Oromiya keessatti diina hamma funyaaniitti hidhate wajjin falmii godhaa jiran qabsoo isaanii dagachuu fi xiqqeessuufii miti. Gootonni keenya, keessumaayuu dargaggootni Oromoo kufaa fi diina kuffisaa jiru.
Haa ta’u malee, bar-kurnee lamaan dabran kana keessatti injifannoolee maaltu galmaayan ykn jijjiiramni mul’ate maali jennee yoo gaafii kaasne, deebii gaafii kanaa isinumaafan dhiisa. Jijjiiramni mooraa keenya keessatti mula’te yoo jiraate, jaarmayootni fi gareeleen heddoomuu; humni Oromoo gara garatti faffaca’uu; diina dhiisanii walirratti duuluu,… fi kkf. Kun maaliif ta’uu danda’e jennee deebinee of gaafachuu qabna. Dhugaan lafarra jiru tokko, erga ABOn mootummaa ce’umsaa Itoophiyaa keessaa bayee; hogganootni isaas gara biyya alaa deemanii kaasee yoo ilaalle, qabsoonis isaanuma wajjin alatti baatee achumatti waan hafte fakkaatti. Warri biyyaa bahan kun qabsoo dhiisan ykn dhaaban jechuu kiyyaa miti. Qabsoon biyya alaa keessatti godhamaa jiru kun bifa maal qaba? Qabsoo akkamiitu gaggeessamaa jira? fi kkf kaasuun barbaachisaa dha. Uummatni Oromoo kan biyya keessa jiru, warri ala jiran keessumaayuu ABOn yoom humna cimaa ta’ee deebi’ee nuu dhufa jedhanii barabaraan eegaa jiru. Kana qofaa miti. Warri biyya keessa jiran maqaa ABOtiin balaa meeqatu isaanirra gayaa jira? Yoo uummatni keenya dararaman warri biyya alaa jirru maal godhaa jirra?
Wanti biyya alaatti godhamaa jiru faallaa hawwii uummata bal’aa Oromoo ti. Uummatni keenya kan inni hawwu fi eegaas jiru, jaarmayootni isaaf qabsoofna jedhan waliigalanii, tokkummaa ijaaranii, humna uumanii gabrummaa jalaa akka isa baasanii dha. Jaarmayootni fi qabsaa’otni keenya kan biyya alaa jiran maal godhaa jiru? Hawwii uummata bal’aa kanaa guutuu dagatanii ykn yaamicha isaatiif owwaachuu dhiisanii; humna Oromoo uumuurra gara gara wal hiruu; walirratti duuluu; wal arrabsuu; wal abaaruu; wal dura dhaabbachuu; wal laaffisuu filatanii; mooraa keenyas tasgabbii fi nagaa dhoowwaa (dhoorkaa) akka jiran abbaa fedhe jalaayuu waan dhokatuu miti. Mee ilaalaa, jaaramyoota ykn gareelee ykn murnoota Oromoo meeqatu jiru? Akka haala yerootti, tooftaalee gara garaa yaaduun; karaalee adda addaas yaaluun waanuma adeemsa siyaasaa fi qabsoo keessa jiruu dha. Haa ta’u malee, kaayyoo ganama manaa bahaniif otuu hin jijjiirin; isa kana galiidhaan gayuuf tooftaa fi tarsiimoo adda addaatti fayyadamanii qabsaa’uun otuu danda’amuu; waldhabbii dhuunfaatiin ykn xiiqiidhaaf jedhanii humna Oromoo gara garatti hiruu fi laaffisuun qabsoo kana eessanuu gayuu hin dandeenye, hin danda’us.
Mee rakkoon mooraa keenya keessa jiru rakkoo kaayyoo ti haa jennu. Yoo akkan ta’e ammoo har’a kaayyoon qabsoo Oromoo mooraa keenya keessatti yoomiyyuu caalaa ifa ta’ee bakkee lamatti bayee jira – Itoophiyaa diimookraatessuu fi Oromiyaa walaboomsuu. Jaarmayoota Oromoo yoo ilaalle ammoo otuma kaayyoo lamaan kana keessaa kaayyoo walfakkaataa ykn tokko qabanuu garuu ammallee bakkee hedduutti hiramanii jiru. Fakkeenyaaf gama tokkoon ABO QC, ABO Shanee Gumii, KY ABO, GQM ABO fi THBO (ULFO) …kaayyoo tokko waan qaban fakkaatu. Gama biraatiin ammoo ABO murni G/ Kamaal Galchuutiin hogganamuu fi warra yeroo ammaa WMO jedhanii tarii jaarmayaa haaraa? ijaaruuf deeman yoo ilaalle, isaanis kaayyoo walfakkaataa waan qaban natti fakkaatu. Maarree, erga hunduu karaa ofii filatanii, akka walfakkeenya kaayyoo isaaniitti maaliif walitti hin baqne ykn tokkummaa kaayyoo hin uumne? Erga waan isaan barbaadan ykn galiin isaan hawwan tokko ta’ee, maaltu tokkoomuu isaan dhoowwe? Xiiqii dur walirraa qabantu sababa ta’e moo gaafii aangootu isaan rakkisaa? Moo iccitii biraatu duuba jira?
Humna mooraa Oromoo jabeessuu fi cimsuu kan danda’u silaa tokkummaa hundaa hammatu ture. Haa ta’u malee, jaarmayootni Oromoo hunduu bakkee tokkotti dhufanii tokkummaa hundaa hammatu ijaaruun rakkisaa yoo ta’e, kaayyoo itti amanan qabatanii bakkee lamaan kanatti tokkummaa kaayyoo ijaaruun maaliif rakkisaa ta’a? Hanga yoomiitti gara garatti hiramanii walumarratti duuluudhaan humna Oromoo laaffisu? Bu’aan isaanis ta’ee uummatni Oromoo haala uumame kanarraa argatu maali? Akkan ofii kiyyaa hubadhutti, rakkoon mooraa keenyaa suuta suuta gaafii aangoo ta’aa waan deemu natti fakkaata. Qabsaa’aan kaayyoo tokkotti amanu fi isa kanas galii hawwamu tokkotti geessuuf kutatee ka’e, hanga xumuraatti qabsaa’a malee duubatti hin deebi’u; asii fi achi hin jedhu. Kanaaf ammoo qabsaa’ota keenya kan qabsoo kana keessatti wareegaman akka fakkeenyaatti fudhachuu dha. Kan fagoo dhiisnee kanuma dhiyoo kanaatuu yoo ilaalle, Gooticha keenya Jaarraa Abbaa Gadaa kaasuu ni dandeenya.
Ergan waayee gootota keenyaa kaase, mee waanan dhiyoo kana konfaransii Waldaa Qorannoo Oromoo (OSA) irratti viidiyoodhaan arge tokkon akka fakkeenyaatti dhiyeessa. Gootni Oromoo Aaddee Urjii Dhaabaa waan keessa dabartee as geesse yoo haasoftu, gama tokkoon imimmaan kiyya qabuun dadhabe. Gara biraatiin garuu waan ishiin dubbatte tokko qalbii kiyya na harkise. “Booyuu otuu hin taane, waan booyicha fidu hanbisuu dha” jette. Warri konfaransii sanarra turanis akkamitti garaan isaan badee akka booyan ni mul’ata. Yeroo dabres, yeroo Aaddee Asili Oromoo haasoftus akkasuma uummatni imimmaan gadinaqe. Sunis guyyuma sana malee, booda hirraanfatamee hafe. Kan aaddee Urjiis akkasuma ta’uuf deema ta’a. Konfaransii Aaddee Urjiin irratti haasofte sanarratti, manguddoonni ka’anii aariidhaan akkamitti akka dubbatani fi “Adaraa Waaqaa….” jechuu dhaan yaamicha tokkummaas akka dabarsan ni argama. Yaamichi kun dhagayamuu ykn dhagayamuu baachuu isaa waan arguuf deemnu dha. Kan dubartootni keenya keessa dabranii as gayan kunillee nutti hin mul’atuu? Dubartootni gootonni kan akka Aaddee Urjii Dhaabaa meeqatu wareegaman? Gootota meeqatu bosona fi gaara Oromiyaa keessatti kufan? Meeqatu kufaas jiru?
Gara xumura xalayaa kiyyaatti deemuudhaaf, ani jaarmayoota (gareelee) Oromoo fi qabsaa’ota Oromoo kan biyya alaa jiraniif dhaamsa xiqqoo dabarsuun barbaada. Biyyatti deebitanii qabsaa’uun yoo isin sodaachise ykn rakkisaa ta’e; uummata Oromoo kan biyya keessa jiruu fi nu dhaqqabinuu laataa jedhanii isin eegaa jiran bira gayuu kan hin dandeenye yoo taatan; yoo dhuguma uummata kanaaf dhaabbanna kan jettan ta’e, waan tokko godhuu akka dirqama Oromummaatti fudhachuu qabdu. Xinnaatee yoo xinnaate, warri biyya keessa jiran, qabsaa’otni Oromoo ala jiran tokkooman jedhanii caalaatti akka hamilee argatan, gara garatti fafacaatanii hafuu dhaabaatii akka kaayyoo qabdanii fi itti amantanitti tokuummaa kaayyoo uumaa. Otuu humna ofii hin jabeessin, otuu humna sodaachisaa hin qabaatin, diinatti (Habashaatti) kaachuu fi tumsa isaanii barbaaduun eessanuu isin hin gayu. Booddeen isaa kufaatii ta’a malee bu’aa ni fida jedhee ani ofii kiyya hin amanu. Yoo humni Oromoo jabaatee, cimee fi sodaachisaa ta’e booda tumsa alaa barbaaduun nama hin sodaachisu. Gaafa sana ormatu tumsa nurraa barbaada malee, nuyi tumsa barbaaduu hin deemnu.
Tokkummaa uumuurratti waayeen taayitaa ykn aangoo kan isin sodaachisu yoo ta’e, qabsaa’aa tokko kan bakkee olaanaa kennisiisuuf dandeettii, beekumsa, kutannoo fi murannoo isaa waan ta’uuf, kana uummata ykn miseensotatu arguu fi madaaluu danda’u. Kanaaf, kora hundaa hammatu qopheessuudhaan isa kanarratti kan wayyabni itti amanu bakkee isaaf ta’u argachuu danda’a. Wal sodaatanii essayuu gahuun hin danda’amu. Warri hanga har’aatti yeroo dheeraadhaaf jaarmayoota hogganaa turani fi jiranis, akka seera fi sirna Gadaatti dhaloota ittiaanuuf bakkee gadidhiisuun jijjiiramni akka mul’atu taasisa. Kunis jaarmayoota Oromoo keessatti aadaa ta’uu qaba. Afaaniin waayee sirna Gadaa haasa’aa karaa biraatiin garuu faallaa kanaa dalaguun, gara abbaa irrummaatti nama geessuu danda’a. Kuni ammoo egeree keenyaaf gaarii hin ta’u. Karaa biraatiin ammoo, uummata mari’achiisuun ykn uummata waliin marii godhuun barbaachisaa ta’ullee, walgayii gaggeessuudhaan, kora xiqqaa kora guddaa jechuudhaan, yeroo dheeraa balleessuurra daddaffiidhaan xinnaatullee hojiidhaan waan tokko mul’isuun uummatatti abdii hora. Yoo akkan hin taane, amantaa uummatni isinirraa qabu hir’achaa deema.
Dhumarratti, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, waan tokko hubachuu qabna. Tooftaa fi tarsiimoof jedhamees haa ta’u; hammuma fedhan nuti diimookraatota ofiin haa jedhan; otuu humna Oromoo sodaachisaa hin qabaatin ykn hin uumin, Habashoota amannee isaan wajjin hojjennee ykn tumsa ijaarree; uummata Oromoo gabrummaa keessaa baasna jechuun anaaf abjuu dha. Karaan kun yeroo baay’ee akka yaalamee ture seenaatu ragaa ta’a. Bu’aan inni fide hin jiru. Projektii hin milkoofne yaaluun booddeen isaa kisaaraa fi kufaatii ta’a malee uummata Oromootiif bu’aa hin argamsiisu. Jaalannus jibbinus dhugaa kanatti amanuu qabna. Waan barbaadnu tokko argachuu kan dandeenyu yoo humna cimaa fi abdachiisaa, sodaachisaa qabaanne qofaa dha. Humni akkanaa ammoo tokkummaa dhugaarraa madda. Tokkummaa humnoota Oromoo qofaatu injifannootti nu geessuu danda’a jechuu dha.
Karaa galii QBOtiinis yoo ilaalle, kan uummata keenyaaf wabii ta’uu danda’u guutumaa guututti bilisummaa fi abbaabiyyummaa uummata Oromoo mirkaneessuudhaa ala furmaatni biraa natti hin mul’atu. Kanaaf, qabsoo keenya galii kanaan gahuuf, tokkummaa qabsaa’ota Oromoo, kan hundaa hammatu ijaaruun yoomiyyuu caalaa yeroon isaa amma dha. Gootota galii kana argamsiisuuf jedhanii wareegaman yaadadhaa. Dhiiga ilmaan Oromoo dhangalaye fi dhangala’aa jiru; lafee ilmaan Oromoo qabsoo kana keessatti caccabe yaadadhaa. Lammiilee keenya kan mana hidhaa keessatti dararamaa jiran; kan biyya alaattillee dararama kana jalaa bayuu hin danda’in hundaa yaadadhaa. Uummata irraa dhalattan, kan isin guddisee sadarkaa kanaan isin gaye yaadadhaa. Oromoon wal malee akka hin qabne hubadhaa. Hiree keenya numatu murteeffata malee oromi kana akka nuuf hin goone beekaa. Dhugaa kanaaf jedhaatii haal-duree tokko malee tokkoomaa.
Galatoomaa!
* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com
Subscribe to: Post Comments (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hojiilee Caffee
Aangoofi hojiilee Heera Mootummaa Keewwata 49 irratti tarreeffamaan kennameef hojiirra oolchuudhaaf Caffichi hojiilee kanneen armaan gadii ni raawwata:
A. Seera ni tuma;
B. Karooraafi raawwii hojii Waajjira Pireezidaantii, Mana Maree Bulchiinsaa, Qaamota Raawwachiisaa biroofi Qaama Abbaa Seerummaa Mootummaa Naannichaa ni hordofa; ni to’ata; ni qorata; hoggantoota gaaffiif ni waama; qajeelfama ni kenna; yammuu barbaachisaa ta’ee argamus tarkaanfii barbaachisaa ni fudhata.
C. Akkaataa Heera Mootummaa Naannichaarratti tumameen hoggantoota qaamolee Mootummaa adda addaa ni muuda, ykn muudamasaanii ni raggaasa.
D. Hojiisaa haalaan raawwachuu kan isa dandeessisan Koreewwan Dhaabbiifi Yeroo ni hundeessa; gabaasasaanis ni dhaggeeffata.
E. Manneen Maree Aanaaleefi Gandootaa bu’uura Heerichaa Keewwata 76 fi 90 tiin, akkasumas Manneen Maree Magaalaa bu’uura Labsii 65/1995 Keewwata 12tiin hundeeffamaniif dandeettii raawwachiisummaa isaanii ni cimsa; deeggarsa barbaachisaa ta’e ni kenna; raawwii hojiisaanii ni hordofa; haala aangoo isaaniitiin walitti hin buuneen bu’aa hordoffii irratti hundaa’ee yaada furmaataa ni dhiyeessa.
F. Akka waliigalaatti fedhiifi faayidaa uummata bakka isa buufate kabachiisuuf dirqama isarraa eeggamu ni baha.


text:
Dambalii-warraaksa-Bilisummaa
vendredi 24 août 2012
Warra Suuraa namaatin nama gowwoomsaa jiru irraa of eegaa
Sunis namootni baayyeen maqaa namaa fii suuraa namaatin yakka adda addaa hojjachaa kan jiran yommuu ta'u namni maqaan isaa Abbaabiyyaa Abbaagadaa jedhamu suuraalee kiilolee birraa fii suuraa jaal Hiwoti margaa profile picture isaa godhachuudhaan yakka adda addaa hojjachaa jiraachuun isaa itti qaqqabamee jira.Abbaabiyyaa abbaagdaa kan jedhamu kun basaasa wayyaanee fii hojjataa radiyoo faanaa ta'uun isaa itti qaqqabamee waan jiruuf odeeffannoo dambalii warraaksaa kan biyya keessa maadhefate irraa odeeffannoo qulqullaawaa ta'e argannee jirra.
Jaal kiilolee birraa fakkaatee sabboontota oromoo irraa odeeffannoolee addaa addaa guurrachuuf kan xiyyeeffatee hojjachuu barbaadu akkasumatti kiiloleen biyya keessatti sabboontota oromoo baay'ee wajjin hariroo cimoo waan qabuuf akkasumatti jaal hiwot margaas bifuma kanaan hojiin isaanii hojii bilisummaa sabaa irratti cichaan kan hojjatan yommuu ta'u sabboontota oromoo kana suuraa jaallewwan kanaatin gowwoomsee odeeffannoo irraa guurratee ilmaan oromoo irratti shira hojjachuuf itti yaadee kan hojjachaa jiru ta'uus sabboontotni oromoo warri dambalii warraaksaa wajjin hariiroo qaban odeeffannoo kana battalumatti otuu inni hin beekin akka hirmaattotni kun isa wajjin yaada tokkollee wal hin dabarfanne gochuu irratti gahee guddaa akka hojjatan gabaafamee jira.
mardi 21 août 2012
Kan waraanna fii barana jedhan hin oolu!
mallasaa zeenawwii(Laggasaa zenawwii) waan waggaa 1000 jiraatu itti fakkaatee ummata oromoo irratti shira daangaa hin qabne raawwachaa akka ture oromoota hunda biratti kan beekamu yommuu ta'u lammii oromoo ta'ee yeroo ammaa kana kan godaannisa mallesaa of irraa hin qabne hin jiru.oromoota hidhee ajjeese,ari'ees biyyaa baase.yeroo waan kana guutuu hojjachaa turtetti waan duutu isheetti hin fakkaanne.amma kunoo biyyee haadhashee nyaattee fincaan haadha ishee dhugdee jirti.waaqayyoon galatni guddaan haa gahu itti aansee nama tokkotu ture biyya alaa jiraata.anatu bilbilee yeroon du'a mallasaa itti himu akka malee booyee cal jechuu dide.amma gaafa inni booyee cal jechuu didu mallasaa wajjin kan firummaa dhoksaa qaban natti fakkaate.haata'u garuu erga booyee fixatee booddee naaf bilbile.sana booddee waan akkas isa boochise sirritti irra deddeebi'ee gaafannaan naaf mirkaneessuu dide booddee garuu gadda isaa sirritti addaan baasee naaf hime.innis maal isinitti fakkaate:-mallasaan du'uun kan isarra ture harka oromootti malee rabbi ajjeesun irra hin turre jechuudhaan gadda isaa naaf mirkanneesse.akkamitti oromoon otuu hin ajjeesin rabbi itti jarjaree namticha kana ajjeesse kan jedhu natti hime.anis yeroo duraatif nama kana itti haareen ture booddee garuu jechi isaa dhugaa ta'uu isaan hubadhe.akkamitti otuu oromoon namticha kana hin ajjeesin rabbiin nudura isa ajjeesa kan jedhu gaddi koo akka malee natti ta'ee jira jechuudhaan naaf mirkanneesse.mee isin hoo yaada kana irratti waan yaaddan nuuf barreessaa.jechi kun ammam akka nama gammachiisu hubachun kan nuuf barreessan namoota hedduu turan.otuu rabbi hin ajjeesin dura oromoon ajjeesutu irra ture kan jedhu kun sirri ture egaa maalumaafuu namitti barbadooftee jirti.kunis haqa oromoota hundaati jechuudhaan yaada koo kanan ammaaf qopheesse asuma irratti raawwadha
samedi 18 août 2012
Baga Jala bultii Iidaatin isin gahe
vendredi 10 août 2012
Eenyu Isheen Daandaa Oromoo Lixxuu?
jeudi 9 août 2012
Somaliland fii Baqattoota Oromoo
Biyyi somalilan jedhamtu bara 1991 akka lakkoofsa warra faranjiitti biyya somalia irraa kan citte yommuu ta'u sana dura garuu kutaa kaaba dhiya somaliyaa jedhamtee beekamti.lammii biyya kana keessa qubattus somalee taatee lammii isaaq jedhamee beekama.akka seenan ragaa bahutti lammii isaaq kun maddi isaanii oromoo irraa argaman kan jedhamus ni jira.kana malees abbaan isaanii sheekh isaaq kan jedhamu biyya arabaa irraa kan dhufe yommuu ta'u yeroo garba diimaa qaxxaamuree gara biyya somalii seene biyya sana keessa qubatee kan jiru oromoo waan ta'eef intala oromoo tokko kan maqaan ishee magaadoo jedhamtu fuudhe jedhama.egaa anis akka nama tokkootti seenaa kana gaafan qorachuu jalqabee fii barreeffama tokko waa'ee east african government jedhamu tokko irraa barreeffama addaa addaa tokko argadheen ture.barri isaas tureera.bara 2001 keessa ture barreeffamni kun kan argame ykn kan nabira gahe.egaa kanumaan wal qabatee sheekh isaaq kun gaafa biyya arabaa irraa gara biyya somalee seenu kitaabaa fii sijaajaa irratti salatu malee waan tokkollee arkaa hin qabu kan jedhu seenaan dhugaa kun erga somalee seenee booda akkuaman asiin olitti tuqeen intala magadoo wacaalee jedhamtu lammiin ishee oromoo kan ta'e fuudhee ilmaan inni wajjin hore yeroo ammaa kana ilmaan isaaq 8 jedhamanii beekamu.saddettan ilmaan isaaq kana keessaa 4 atii isaanii oromoodha jedhama 4 kan biraa ammoo haati isaanii habashaadhaa jedhama.sunis akka seenaa kana keessatti barreeffameen garuu maqaan jaartii sheekh isaaq ishee lammaffaa habuushoo jedhama jedha.haata'u garuu habuushoo kan jedhamtu kunis habashaa otuu hin taane dhalootan warra walloo waan taatef gara habashatti moggaafamte malee lammiin ishee oromoodha jechuun gabaafamee jira.
Haaluma kanaan wal qabatee beektotni biyya sanii kitaaba isaan barreessan barreessaan lammii isaaq ta'e tokko namni maqaan isaa mohamed hadaraawwii jedhamu biyyittii keessatti barreessaa beekamaa ta'ee kan beekamu waa'ee kana irratti kitaaba tokko maxxansee jira.haata'u garuu lammiin isaaq kun seenaa kana hin fudhatan.nuti araba irraa dhufne jedhu malee haati keenya oromoodha hin jedhan.erga araba ta'anii maalif addaachuu didan akka warra arabaatti? araba keessaayyuu Iraaq irraa dhufne kan jedhu ture.egaa anillee seenaa isaanii barreessuuf kanan yaalii gochaa jiru otuu hin taane yakka isaan yeroo irraa yerootti ilmaan oromoo gara biyya isaanitti baqatan irratti hojii akkaan gaddisiisaa ta'e hojjachaa jiraachuun isaanii amma danda'ametti waan isaan oromoota biyya sana jiran irratti hojjachaa turanii fii kan ammas hojjachaa jiran hunda seenaa kana keessatti tartiiban barreessuuf yaalii guddaa gochaan jira.
Somaliland magalaan isaanii guddittiin Hargeessaa jedhamtee beekamti.hargeessaa jechuun afaan oromootti waan akka malee hadhaawu tokkotu hargeessa jedhama.keessattu gara baha oromiyaa keessatti mukti hargeessaa jedhamu sirritti beekama.
biyya sana keessa oromootni gaafa turan muka kana hargeessa jedhanii waan waamaniif isaanillee seenaa sana jala qoratanii magalaa kana hargeessaa itti moggaasan.biyya sana keessa mukti hargeessaa jedhamu akka malee baay'ata kan jedhu seenaan kun magaalaa fii baadiyyaa biyyittii keessatti akka malee baay'inaan argaamuu isaas gabaasee jira.magalaan hargeessaa daangaa biyya ethiopia irraa kilometira 87 irratti gara bahatti argamti.biyyi somaliland fii biyyi ethiopia kan itti wal daangessan magalaa wacalee jedhamtu yommuu ta'u magaalan kun garri tokko wacaalee ethiopia yommuu ta'u gara bahatti garuu wacalee somaliland taatee beekamti.magaalan kun biyyota lamaanifuu jiddu galeessa daldalaati.
Akkuma beekamutti biyyi somaliland kun bara 1991 dura qaama biyya somaaliyaa kan turte yommuu taatu adda bilisabaasaa somalee dhaabbattee biyya isaanii akka walaboosan godhanii jiru.egaa as gubbaatti waanti ani jechuu barbaade maalidha yeroo addi bilisabaasaa somaleland qabsoo jalqabu biyya oromiyaa keessatti gargaarsi guddaa godhamaafii kan ture yommuu ta'u waranaa isaanis biyya oromiyaa keessatti naannoo baabbileetti leenjifachaa yeroo turan keessatti ummatni oromoo gargaarsa guddaadhan bira dhaabbachaa turan.warranni bilisabaasaa yeroo sannii kan somalee land S.N.M. jedhamee kan beekamu yommuu ta'u adda bilisabaasaa somalee ykn Somali National Mouvment kan jedhamu qabsoo kan jalqabe biyya keenya keessatti ture.gargaarsi gurguddaan godhamaafii tures ummatuma oromoo biraa ture.yeroo sana keessatti mootummaa somaliyaa mohammad ziyaad barree kan jedhamu biyya somaliyaa guddoof mootummaa kan ture yommuu ta'u bara 1991 akka lakkoofsa warra aditti biyya somaliland kana keessaa cabee akka bahu ta'e.sana boodas qabsoon itti fufee biyya isaanii erga walaboomsatanii booddee karaa seeratiin mootummaa filachuu kan jalqaban baruma sana keessa kan ture yommuu ta'u somalilandif mootummaan inni duraa Abduramaan Tuur jedhama.inni itti gaafatamaa warana bilisabaasaa somalee kan somali national movment kan ture yommuu ta'u biyya erga walaboomsanii booda garuu aangoo isaa dabarsee ummata biyya isaatti erga kennee booddee ture rakkoon ilmaan oromoo biyya sana keessa jiran irratti raawwachuu kan jalqabe.
Yeroo Abduramaan tuir mootummaa ture keessatti oromootni biyya sana keessa jiraatan kabajaa guddaa kan qaban yommuu ta'u erga inni aangoo irraa bu'ee booddee amma ammaa kanatti mootummoota 3 filatame.isaanis:-
1-mohammad haaji ibrahim iigaal
2-xaayir riyaalee kaahin
3-mahammad mahaammuud siraanyoo kan jedhamu kan yeroo ammaa kana biyya bulchaa jiru yommuu ta'u mohammad ibraahim iigaal irraa kan jalqabe fii akka malee jibbisiisaa kan ture rakkoon ilmaan oromoo irra gahaa turee fii kan ammas irra gahaa jiru bara ziyaad barreen kufe dargiinis waan kufeef warranni dargii warri naannoo daangaa somaliyaa irra turan baqatanii achumaan biyya sana kan seenan yommuu ta'u biyya sana keessatti oromootaa fii habashoota baay'eetu argama ture.yeroo waranni adda bilisabaasaa somalee biyya isaa walaboomse sanatti addi bilisummaa oromoo biyya sana keessa waan tureef isaan gargaaree mootummaa ziyaad barree irratti duulaa ture.sun hundi gaafa raawwate garuu biyya somaliland keessatti afaan oromoo dubbachuun baay'ee danqaa kan turee fii afaan oromo kan magalaa keessatti dubbatus dhagaadhan reebanii ajjeesaa akka turan maddeen tokko tokko gabaasanii jiru.
Haaluma kanaan wal qabatee yeroo mootummaan mohammad haaji ibraahim iigaal aangoo qabate keessatti rakkooleen kun uumaman jedhama akka fakkeenyaatti kanan kaasuu barbaadu bara 2002 oromoon nama nyaatte jedhanii oromoota meeqaatam qabanii hidhaa akka turanii fii mootummaa wayyaneef deebisanii kennaa akka turanis kan dagatamu miti.
oromoon nama nyaate jechuudhaan gaazexaa maqaan isaa jamuuriyaa jedhamu kan biyya sanatti guyyaa hunda maxxanfamu dhaabbata dhuunfaa kan ta'e tokko irratti akkasumas gaazexaa mootummaa kan maqaan isaa haatuf jedhamus yaada sobaa kana oromoon nama nyaate jedhanii maxxansaa kan turan barreeffamni sun amma yeroo ammaa kanaatti arka kiyya keessatti argama.anillee afaan somaalee yoon hin beekne warri afaan somaalee beekan gaazexaa kana dubbisuudhan yaada isaa guututti kan nuuf mirkaneessan waan ta'eef shirri somaleen oromoo irratti hojjachaa turte kana duwwaas otuu hin taane baroota 19mman keessa afaan oromoo biyya sana keessatti gonkumayyuu hin dhagahamu ture kan jedhan namootni tokko tokko erga waajjirri adda bilisummaa oromoo biyya sana keessaa ka'ee booddee rakkoo gurguddaa amma kana jedhamee hin beekamne ilmaan oromoo irraan gahaa turuu isaanii galmee seenaa irratti gabaafamee jira.
Mootummaan mohammad ibraahim iigaal du'aan erga aangoo irraa bu'ee booddee xaahir riyaalee kaahin nama jedhamutu aangoo qabate.inni kun ammoo kan caalu ta'e yeroo yerootti oromoota funaanee mootummaa wayyaneetti kennaa ture.sana malees sabboontota oromoo warra diddaa gabrummaa baqatanii biyya sana keessa dhokatanii jiraachaa turan kan mootummaan wayyaanee barbaaddu hunda qabee akka inni mootummaatti laachaa ture akkasumatti namoota qaman kanaf arshii,jimaa fii buna akkasumas waan adda addaa mootummaa wayyaanee irraa fudhachaa turan.sabboontota oromoo warra biyya sana keessaa qabamanii amma yeroo ammaa kanatti mana hidhaa keessa jiran maqaa isaanii nan tarreessa ture.
haata'u garuu haalli tokko tokko mijjaawaa waan hin taanef jecha maqaa isaanii tarreessuun barbaachisaa waan hin taanef akkasumatti seenaf laadhee bira darbuun barbaada.
Embassy kan ofiin jettu tokko biyya sana keessatti kan maadheffattee ilmaanuma oromoo daldaluuf magalaa hargeessaa jiddu gala godhachuudhaan achi hojjataa turan keessaa maqaa isaanii 1-kolonel bayyanaa lammiin kambataa
2-Ataakilt lammiin isaa wayyaanee
3-Abdataa lammiin isaa oromoo
4-Gabratsadiq wayyaanee
5-Zahra lammiin ishee somale ethiopia kan taatee fii afaan oromoo fii afaan habashaa kan dubbattu biyya sana keessatti tika nageenyaa ykn security force warra turan yommuu ta'an warri biraanis akka jiran beekamaadha.
gareelee maqaa isaanii asiin olitti barreessee keessaa gaafaa magalaa hargeessatti al-shabab boonbii waajjiroota sadi gubbatti dhoosan sana atakilt kan jedhamu aleellamee jira.tarkaanfii al-shabaab biyya sana keessatti fudhatte waajjiroota sadi irratti kan xiyyeeffate ture.waajjirri sadeen
1-Embassy ethiopia namoota 24tu keessatti du'e
2-waldaa gargaarsa biyya alaa kan mootummaa addunyaa U.N.D.P. United nation development programme fii mana mootummaa irratti xiyyeeffatanii wareegamanii wareeguu irratti geggeessanii yoo turanille akka barbaadanitti hin milkoofne ture.warri somaliyaa waanti isaan tarkaanfii kana fudhataniif yeroo sana keessatti warranni ethiopia biyya somaliyaa keessatti namoota nagaa waan fixaa tureef haaloo sana bahuuf waajjira embassy irratti akka geggeessa hundis hubatamee mirkanaawee jira.


text:
NUUTU BILISUMMAA IRRAA FAGOO JIRA MOO, BILISUMAATU NURRAA FAGOO JIRA??
Posted by MADDA WALAABUU PRESS on 10/12/2015
Onkoloolessa 12, 2015 | SEENAA Y.G (2005)
Gaaffii Mata duree kiyya har’aa bifa biraan mee haa dhiheessu. Bilisummaatu Ummata Gabroome barbaada moo, Ummata Gabroomeetu Bilisummaa barbaada? YK, Bilisoomu keenya nuutu mirkaneeffata moo, Bilisoomu keenyayyuu Bilisummaatu Afaan baasee nu labsa? Namni Bilisummaa dheebootee maal fakkaata? Ummati Bilisummaa dhabee maliin adda baafama? gaffiile kanaa deebii argachuuf, Ummatoota Gabrummaa jalaa ba’anii, Bilisummaa goonfatan irraa muuxannoo qaban ilaaluu barbaachisaa ta’a. gama kamiinuu deemnu, Ummata Gabroomeetu Bilisummaa isaa barbaada malee, Bilisummaan lubbuu godhatee Ummata Gabroomeef wareegama kaffalee Bilisummaa hin gonfachiiftu. Kun haqadha. Kana waliin ammas kan ilaallu, Ummati tokko Gabrummaa keessaa ba’ee, Bilisummaa isaa goonfachuuf, fedhii fi hawwiin Bilisummaa eeggatamoo, wareegama barbaachisu kaffalee Bilisummaa isaa humnaan labsata? Gabrummaa jala jiraataniif, Bilisummaa hawwuun bu’aa tokkollee hin qabdu. Gabrummaa hadheeffachaa, Ummata gabroomee keessatti duroomuu fi jireenya qananii jiraachuun waan walii fallaadha. Hawwiin Bilisummaa, Gabrummaa jibbaa, Bilisummaa sharafamaa Biyya hanbaa namaa kennituun of daganii of sobaa nama jiraachifti. rafanii ka’anii nyaachuu fi dhuguun nama moosiftee, waan silaa hojjatamuu qabu nama dagachiiftee, gabaasuma Bilisummaaf taasifamuun nama jiraachifti. Ykn warra Bilisummaaf qabsaa’aan qofaa nama jechisiifti. Bilisummaan dhamaa fi mi’aa mataa isaa qaba. Bilisummaa inni dhugaa, jireenyi qananii fedhu jiraatteyyuu, hadhaa keessa ofii hin moosoftu.
Bilisummaan keenya harka warra bilisummaa haqaan barbaadanii keessa jira. Addunyaa irratti Ummatoonni Bilisooman yennaa dubbatan, hadhaa Bilisummaa goonfachuuf dhadhaman hanga du’aa fi dullumaattii hin dagatan. Hadhaa kana dhabuu keenyatu, Sochii Bilisummaan wal irraa hin cinnee nu gaafattu nu keessatti micirikise. Bilisummaan gonkumaa nu irraa fagoo hin jirtu.nuutu Bilisummaa irraa fagoo jira. Sababaan, Kaleessa Ummata Bilisummaa qabnu turre. Bilisummaa keenya bara Sanaa kan nu harkaa gatee diina jala waggaa dheeraa nu jiraachisaa jiru, gootummaa bara Sanaa fi cichoomiina abbootii keenyaa bara Sanaa deeffachuu dadhabuu keenyadha. Bilisummaa kan goonfatu goota qofa. Kan ajjeesee du’uuf of laatuudha. Bilisummaa irraa fagoo jiraachuun keenya, gootummaa sana dhabuu keenya irraa madda. Kana jechuun, waan Bilisummaan nama gaafattu irraa fagoo jirra jechuudha. Abbootiin keenya bara Bilisummaa keessa turan, Gootummaa isaanitti ni boonu turan. Waliif du’u turan. Murannoo qabu turan. Dantaa isaanii gonkumaa hin dursan turan. Seeraa fi heeraan tarkaafatu turan. OROMUMMAA isa qulqulluun masakamanii jiraatu turan. Shira diinaa kamiifuu hin jilbeenfatan turan. Kanaaf Bilisummaaf dhihoo osoo hin taanee, Bilisummaa qaama isaanii taasifatanii jiraataa turan. Adeemsi kun bubbulaa sharafamuun, jala deemtoonni diinaa baayyachaa dhufuu irraa Bilisummaan dachee keenyan wal qabattu irraa fagaachaa deemne. fagoo nu irraa taate.
Qabsoon Oromoo takkaa ho’ee deebi’ee kan qabbanaa’uuf maliif? adeemsi akkasii Ulaagaa Bilisummaan nama gaafattun wal fudhataa? kana adda baasanii beeku barbaachisa. har’a wayyaaneen nu ajjeesaa jirti. Kun ifadha. isheen jiraachuuf kan gochu qabdu kanuma. Ajjeechaa ishee kana ammoo, maaloo nu dhiisiin furmaata hin argannu. Rakkoon jiru asi irratti. Wayyaaneen Ummata keenya ajjeestee fi hidhaatti guurtee jijjiirree, Diina keenya wayyaanee ajjeefnee yakka isaan raawwataniif hidhaatti galchinetti hanga hin jijjiirinitti, Bilisummaattii dhihaachuu hin dandeenyu. Bilisummaan suutiidhaan ykn dhaadannoodhaan argamtu gonkumaa hin jirtu. Har’a Bilisummaan ifatti nutti himaa kan jirtu kanadha. Oromoon Bilisummaaf wareegama barbaachisu kaffaluuf hanga hin hiriiretti, hin Dhaabbaneetti, deeggarsa barbaachisu hanga hin goonetti, Bilisummaa Biyya keenya keessa jirtu alaa barbaachisuun hin dhaabbatu. Akkaa fi akkaataan itti jirru geeddaramu qaba. maqaan jiraachuu keessaa ba’uu qabna. Imaanaa Ummataa hojiin mul’isuuf hojjachuu nu barbaachisa. Imaanaa warra dhugaaf wareegamanii hojiin mirkaeessuu qabana. Dadhabbii qabsaa’oota muratoo waan qabatamaatti jijjiiruuf, waan keessa keenyaa nu qabee jiru dhabamsiifnee, qulqullumman waliin dhaabbannee Bilisummaatti imallee dhihaachuu qabana.
Bilisummaa irraa kan fagaanneef Ulaagaan Bilisummaan nama gaafattu irraa fagoo jiraachuu keenya irraati jeenneerra. Warri Bilisummaatti akka malee dhihaatanii fi dhadhamanii beekan qabsoo kana har’aa ga’anii jiru. Bilisummaa isa haqaa dhadhamanii waan beekaniif, Bilisummaan isaanitti mi’oofte sun ammoo wareegamaa fi gootummaa malee akka hin dhufnee waan itti amananiif, hanga har’aatti cichiimiinaan Ummata isaanii barsiisaa fi qabsicha karaatti deebisanii sadarkaa isa dhumaatti ceesisuuf hojjachaa jiru. Qabsoo Bilisummaa Diina irraa, Gantoota irraa, sheexanoota sirna kaleessaa irraa, fira fakkaattoota irraa, kkf tikisanii har’aan ga’aniiru. Bilisummaan Oromoo yoo labsamee, Ummata Oromoo miliyoona 40 ol ta’uuf labsama. BIYYI OROMIYAA jedhamtus, dhala Oromoo hundaaf qixa ta’uutti labsama. Kanaaf kan Bilisummaa ishee dhugaa hawwuu hundumtuu wal qixa wareegama barbaachisu kafaluuf qophaa’uu qaba. hojjachuus qaba. Lakkoofsa Ilamaan OROMOO dachee kana irra jiran keessaa, kannee akka qabsaa’oota kanaa hadheeffatan hanga hin heddummaatinitti, Bilisummaatti dhihaachuun gonkumaa hin danda’amu. Wayyaaneen waggoota qabsoo 17n keessatti Ilmaan Tigiraayi kuma dhibba tokko oltu wareegamee ykn qaamaa hiri’atee, kanaaf waan isin kaardiin gaafattan kun gonkumaa hin ta’uu yennaa jettu dhaamsa maalii akka nu dabarsaa jiran beeku nu barbaachisa. nuutis dhaamsi isaanii akka gaaritti nu galu qaba. addatti, dhalli Oromoo diina ga’ummaan of irraa deebisee Bilisummaa labsuu danda’uu dacha wayyaaneen akka nu barbaachisu. Hadhaa wayyaanee nutti himtu kana keessa jirra taanaan Bilisummaatti dhihoo jirra. Hadhaa isaanii nu keessa hin jiru taanaan ammas, dhaadannoo irra hin dabarru jechuudha.
WAREEGAMA BILISUMMAAN BARBAADDU IRRAA KAN NU FAGEESSU MAALII ?
== Har’a Bilisummaaf wareegama barbaachisu walitti himuun qaanyiidha. Sadarkaa qalbiin Ummata Oromoo irra jirus, kana hin hayyamu. Bilisummaaf dhaabbadhee jechaa, wareegama Bilisummaan barbaaddu kan baqatuu fi dhokatu hedduutu jira. Sochii qabsoo keessatti kana adda baafatanii sirreeffachuun barbaachisaadha. Namoonni akkasii Nama Ummataa fi qabsoo keessatti gumaacha qabatamaa taasisan illee arguu fi jajjabeessuu hin barbaadan. Ofittummaan bara gabrummaa keessa dhaalan keessa isaanitti hidda yaafatee waan jiruuf, Sabboontoonni fi Qabsaa’oonni haqaaf of laatan hojii hojjatan dukkaneessaa jiraatan. Yoo rakkoo kan uumu dhufees waliin dhaabbatanii miidhaa geesisan. Kun tokko.
== Bilisummaan wareegamaa fi sochii wal irraa hin cinnee barbaaddi. Bilisummaan hojii qoratamaa fi tarsiimoo jabaa akkasumas, toftaa wal utubuun kan masakamuudha. Wanni dhuunfahuu fi itti fayyadamu qabnu tokko kana. Sochiin gama fedheen jiru, barana yoo jabaate bara itti aanu ni laafata. Kan laafee jedhame ammoo, bara itti aanu olka’ee argama. gama kanaan kan jiru gadi fageessinee yoo ilaallee, rakkoon jiru karoora yeroo dheeraa fi gabaabaa baafatanii sagantaaleen bifa kanaan baafannu, wal utubaa akka jiraatan taasisuu hanqachu irraa dhufa. Kun jiraannaan ammas Bilisummaa irraa fagoo jiraachuu keenyatti shakkuu hin qabnu.sababaa, Bilisummaatti deemuuf waan hojjachu qabnu keessaa hanqisnee waan jirruf. Sochii Ayyaana IRREECHAA bara baraan taasifamu ilaalaa. Sochiin kun waggaa irraa gara waggaatti jabaachaa fi babal’achaa deemuun kun, bubbulee eessatti akka nama geessu hubachuun rakkisaa hin ta’u. kanaaf Oromoon miseensa dhaabaa fi miseensa Hawaasichaa ta’ee hundumtuu sagantaan masakamee, haasaan odoo hin taanee, waan waraqaa irratti qorannoon saganteeffameen masakamee socha’uun, bilisummaatti dhihaachuu isaa mirkaneeffachuu isa gargaara.
== Bilisummaan wareegama barbaaddu irraa kan nu fageessuu fi maaltu na dhibee baayy’isaa kan jiru, Namoota ykn Ilmaan Oromoo diina waliin jiranii fi diinatti galaniiti. Qabsoo addunyaa keessatti kan agarru irraa waan barannu danuutu jira. Qabsoo saba tokko keessatti kan ganee ykn qabsoo keessaa miliqee ykn Ummaticha dhiisee halgaa waliin kan hiriire maal akka godhan ilaaluun , ilaalanii irraa barachuun Bilisummaatti nama dhiheessuu mala. Qabsoo Ilmaan Oromoo oromoo meeqa itti wareegaman ganee, diinatti galee kan Ummata irratti of tuuluu fi ummaticha abdii kutachiisuu irratti bobba’ee jiru callifnee ilaaluun keenyaa, kanneen Bilisummaa irraa fagaatanii hawwiin jiraatan heddummeess jira. OPDOn har’a Oromoofan dhaabbadhee jettu, Maastar pilaaniin hojii irra akka ooluuf quba nutti baaftee akka jiraattu kan hayyameef nu malee halgaa miti. OPDOn bara hundeeffamte lakoofsaan meeqa akka turtee fi har’a meeqa akka taatee yennaa ilaalluu mooraa diinaa hangama akka gabbifne hubanna. Kun addunyaa keessa jiraa? yoo jiraate Saba kamtu bifa kanaan Bilisoomee? yoo jennee, deebii argachuun rakkisaadha. Kanaaf Mooraan Bilisummaa barbaadu akka hadheeffatu gochuuf, mooraa diinaa gabbisuu dhaabuun barbaachisaadha. har’a OPDOs ta’anii ykn Biyyatti galanii ummata irratti roorrisuu fi wareegama Bilisummaan barbaaddu hanqisaa jiraachuun babal’achaa jira. Kanaaf balbala sana cufachuun murteessaa ta’a. kan Bilisummaa irraa K.M miliyoonaan fagaachaa jiru hanqisuus ta’a.
Wayyaaneen har’a dadhabiina dhaabbilee mormitootaatin jiraachaa jirti malee, siyaasi ishee dhumatee jira. Siyaasi har’a itti jirtu hundumtuu kan qabsoo sabootaa itti kakaasu, saboota warra waa hin dubbannee illee kan dubbachiisuu ta’a deema. kana geeddarree, wayyaanee dhiibuu fi Bilisummaatti hiiquun barbaachisaadha. Bilisummaa Qilleensaan dhiibamtee dhuftuu eeggachuun gawwummadha. Sochii qabsoo bifa isaa hedduummeessuu fi karaa waan wayyaanee mogolee jalatti cabsuu hundumaa heddummeessanii Bilisummaa humnaan Biyya keenya irratti akka hin labsanne nu dhorkee jiru of irraa kaasuuf socha’uu barbaachisa. Beektoonni akka beekumsa isaaniitti waan hojjachuu danda’an hojjachuu qaban. Abbootiin seeraa akka ogummaa isaanitti waan barbaachisu hundaa dalaguu qaban. waan bor gaafatamnuu fi dhalooti borii maal gochuu akka qabu irratti fageessanii hojjachuu qaban. Dinagdee wayyaanee har’a samii ga’ee jiru kana ogeessitoonni isaani ialaallatu mana isaanii keessatti waan hojjatamu kana akka fiilmii ta’aanii daawwachuu irra , maaliin waan kana akka cabsuu danda’an bu’ura isaa kaasee har’a hojjachuu eegaluu qaban. wayyaaneen yoo Biliosomne illee rakkoo waggaa 50tu keessaa hin baanee bifa adda addaan nu ka’aa jirti. Wayyaaneen Oromoon akka Bilisummaa isaa goonfatu inuma beekti. Hidhaa fi ajjeechaan Bilisummaa isaanitti akka isaan bute ni beeku. kanaaf humna OROMOO dura gaaf-tokko dhaabbachuu akka hin dandeenye waan beekaniif, Dingdeen dacheema keenya irratti nu qabanii jiraachuu barbaadu. Yoo isaan dadhaban warra alaatti lafa keenya gurguranii jiran waliin nu dhaabuu barbaadu. Kanaaf har’aa kaafnee mala isaa yoo hin qopheeffatiin, gaafuma bilisoomne jennee teenyaan, bara sana ammoo dulluumaan dubbachuu dadhabna ta’a. qalbiin beektoota har’aa keessa jiru, isa borii keessa jiraachuu hanqachuu danda’a. akkuma dhalootaan Gootummaan keenya yerachaa deemu san. wayyaaneen Angoo qabatani jiran dhaloota itti aanutti dabarsuu jechuun maal jechu akka ta’ee beekuu nu barbaachisa. Bilisummaa fageessuudha. Kanaaf, dhaloota akka ibidda saafaa eenyummaa isaaf belbelaa jirutti dhimma ba’uuf, hundi keenya qabsoo kana waliin dhaabbachuu fi Bilisummaa Umamaan argannee akka deeffannuf haa sochoonu.
Qeerroon har’a keessa isaatti Bilisummaa isa dhugaa dhandhamatee waan jiruuf, Bilisummaa isaatti dhihaatee jiraachuuf ragaadha. Bilisummaa irraa fagoo jirraa jechuun, Bilisoomuuf, waggaa 40 nutti fudhataa jechuu miti. garuu yoo hojjachuu baannee nu hin hafu. Bilisummaa irraa fagaachuu jechuun, waan Bilisummaan barbaaddu hojjachuu haqachuu keenyaan, nuutu Bilisummaa irraa fagaannee jirraa nama jechisiisa. Bilisummaan Nama irraa fagoo hin jirtu. Bilisummaan waan Umamaan badhaafamanii. ittin jiraachuu fi dhiisuu abbichaa ykn akka ittin hin jiraannee taasfamun daangeeffama. Keessattu Ummati OROMOO Biyya alaa jiru, sochii Bilisummaaf Biyya keessaa taasifamaa jiruun wal qixxaachuun barbaachisaadha. sochiin gama Afaanii fi aadaan tarkaafatamaa jiru, waan Bilisummaan barbaaddutti ce’ee, wal qixa tarkaanfachuu qaba. Namni dubbiin wal hammacuu, dubbii qotuu fi shira xaxuun beekamuu, Bilisummaan isaa dhaloota isaafuu fagoo taati. sammuun Bilisummaa waa yaaduu , waa hojjachuu, nama waliin jiraachuu kkf hin qabnee, Bilisummaa Biyyaaf dhaabbata jedhanii yaaduun gonkumaa hin fakkaatu. Ofittummaa fi of tuulummaan gonkumaa Bilisummaaf dhihoo hin ta’an. Humni ykn Ummati sochii akkasii keessaa hin baanee, gonkumaa Bilisummaatti dhihaachuu hin danda’uu. Kanaaf, inni Bilisummaa irraa fagoo jiru , Bilisummaa dhaadannoon ofitti butuu akka hin dandeenye beeku qaba. inni Bilisummaatti dhihaatee jiru, inni kaan akka dhihaatuuf waan Bilisummaatti isa dhiheessuu tolchuu fi faallaa isaa kan jiru balleessaa, dhabamsiisaa deemuun furmaata dhumaa ta’aa jedheen amana. ANI BILISUMMAAN ULAAGAA BARBAADDU WAAN GUUTEE JIRUUF, BILISUMMAATTI DHIHOON JIRAA JEDHEE OFITTI BOONAA. Isa booda Bilisummaa dhugeeffachuun dhihooma jira. Yoo hin ta’iin, waa’ee Bilisummaa iyyu hin kaasiin !!!
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Falmadhu mirga kee, ka’ii wal dammaqsii,
Iyyii iyya labsii, yaamicha dabarsii.
Namaa gadi taanee biyya teenya irrattii,
Cunqursaa mudannee abbaa irraa ilmatti.
Irreedhaan nu hin caallee warri diina keenyaa,
Lukkeetu meeshaa taheef jallaan nama keenyaa.
Akkanaan salphannee yartuun nutti taphattee,
Deega nutti haqattee, keessa nu qabatte.
Iyyii iyya labsii, waamicha dabarsii,
Dargaggoo fi shamarran ka’ii wal dammaqsii,
Dhiichisii, geerarii, diddaa roorroo labsi.
Asitti haa dhaabsifnuu sirna abbootii irree,
Akka lamuu hin kaanetti hidda isaanii cirree.
Gootummaa dhaalchisnaa, lubbuun du’a hin ooltuu,
Akka dhalli borii seenaa keenyaan boontu.
Barsiisi obbolaa kee warra diinaaf loluu,
Ragaa seenaa itti himi booddeen isaanii hin toluu.
Uu’uuu ………. jedhii iyyi, iyya bilisummaa,
Mormii kee finiinsii mancaasi gabrummaa.
Murteeffadhu hiree kee, bu’uursi hegeree kee,
Atis seenaa hojjedhuu barsiisi eenyummaa kee,
Akka si kabaju addunyaan si beekee !!!


text:
Kutaa 1ffaa Duubisuuf Addana Tuqaa
2. Sochilee QBO takaluu kessatti qooda siyaasa gartummaaSirna malee garaa-garummaatti fayyadamuudhaan gartummaa siyasaa sirna-dhabilessa ijaaruudhaan QBO adeemsa dhorkuun hojii abaarameedha. Gartummaa molgaaween siyaasa QBO hogganuun kun adeemsa kessa hirrina hubannaa siyasaa irraa moraa QBO kessatti dhalate fi babalataa adeeme. Siyaasa gartummaa kana kutaalee lamatti adda qoduudhan xinxala.
2.1 Siyaasa gartummaa amantaaUmmati Oromoo jaarmoolee amantaa akaaku sadii (3) jalatti ijaaramudhaan Waaqayoon waaqessa: isaanis Waaqefatummaa, Islaamummaa, fi Kiristaanummaa. Osoo jarmaan amantii Islaamummaa fi Kiristaanummaa biyya Oromoo hin seenin dura ummati Oromoo sirna Waaqefatummaa jalatti tokkomee hogganama ture. Garuu baroota dhiyoo asi ummati Oromoo sirna amantaa hordofuun gosoota sadiif (3f) addaan qodameera. Kanafuu jaarmaa QBO ilaalcha sirna amantaa calaqisu irratti hundeesun rakkina irratti rakkina dabalachuudha. Senaa biyya lafaa kessatti jaarmaa amantaa akka meshaa siyaasa babalisutti yookin jaarmaa siyaasaa akka meshaa amantaa babalisutti fayyadamuu irraa walidhibdeen dhalataa turee fi jiru lubbuu namoota nagaa miliyoona heddu galaafateera.
Siyaasi gartummaa amantaa irratti hundaawe bara 1978 moraa QBO kessatti jalqabamee. Bara 1978 kessa sababii hin beekamneen wareegamuu hogganota Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) giddugalessa godhatun waldhibdee madde irraa jeequmsi kessaan dhalate. Jequmsi kunis siyaasa gartummaa amantaa calaqisu moraa QBO kessatti mullise. Gartuun bara sana jaarmaa ABO irraa foxoqees jaarmaa Adda Islaamumaa Bilisummaa Oromoo (AIBO) jedhamu hundessuudhaan qabsoo hidhannoo, siyasaa, fi qunnamtii alagaa eegaluuf dirqamee. Maqaa AIBO jedhamu kana irraa akka hubatamutti, siyaasi gartummaa amantaa moraa QBO kessaa dhalachuu mirkaneessa. Hogganoti AIBO ilaalcha islamummaan QBO geggessuun bilisummaa Oromiyaa ni saffisiisa jechuun tilmaamu hin hafan. Garuu ummati Oromoo waan ilaalchoota amantaa gosoota sadiif (3f) qodameef toftaa fi tarsimoon akeekame kun hojii QBO fuula dura furgaasuuf hin milkofine.
Siyaasa gartummaa amantaa fayyadamuudhaan qabenyaan horatamaa ture QBO fininsuuf hin mijofine, sababii qabenyaan horatame irra hedduun gartummaan wali irratti duluuf olifameef. Bekanii osoo hin hubatin angoon QBO milkesuuf horatame alkalattin dina waloo tumsuuf olifame. Gartummaa ilaalcha sirna amantaa irratti hundaaween waliqodanii QBO hogganun badiisa ta`uun bara dheraa booda hubatamee. “Extraordinary congress of islamic front for libration of Oromia (IFLO) has adopted and issued a new and completely different constitution, structure of organization, name of the front, and its flag: therefore the name of the front shall be known as front for the independance democratic Oromia (FIDO) from 30th of September 2005 and the congress unanimously re-elected Jaarraa Abbaa Gadaa as the president of FIDO.” Gara hojiitti hikamuun murtee hogganoota siyaasa QBO kun deggeramuu fi jajjabeefamu qaba. Nagenya ummata Oromoo tiksuudhaaf siyaasaan kallatii yookin alkalatiidhaan ilaalcha sirna amantaa calaqisu moraa QBO fi Oromiyaa irraa fagaatuun bayyisee barbaachisaadha.
2.2 Siyaasa gartummaa gosaaTokkummaan (sabummaan) ummata Oromoo seera umamaa fi dhalotaan daangefamuun gosota gurguddoo kudha tokko (11) irratti ijaaramee jiru ilaalcha Oromummaan tikfama. “Oromo nation is subdivided into 11 major tribes: (1) Arsi, (2) Borana, (3) Guji, (4) Hartuma & Jile, (5) Itu & Humbana, (6) Karayu, (7) Mecha, (8) Raya, (9) Tulema, (11) Wallo, and (12) Yaju 18.” Motumooti Habashaa sirna gabirummaa dirirfatan tikfatuuf akka isaaniif mijatutti ummata Oromoo kutaalee Arisii, Baale, Hararge, Ilu-abbaa-Boraa, Jimma, Shawwaa, Wallagga, fi Walloo jedhamutti addaan kukkutudhaan abbootii dulaaf hiran. Dhibbaa gabirummaan fidee irraa ilaalchi Arisummaa, Baalummaa, Harargummaa, Ilu-abbaa-Borummaa, Jimmummaa, Shawwummaa, Wallaggummaa, fi Wallummaa dhalateera. Jaarmaan siyaasa QBO kan kallatiidhaan maqaa gosaa yookin kutaa Oromiyaa moggaafachun ifatti ijaarame hin jiru. Garuu jeequmsi moraa QBO kessatti yeroo adda addaa dhalatee fi babalataa adeeme yeroo gadi fagenyaan xinxalamee ilaalamu calaqisi siyaasa gartummaa gosaa (kutaa dhalotaa) ifaan ni mullata.Siyaasaan ilaalcha Oromummaa giddugalessa godhate moraa QBO kessatti guddachuu, tikfamuu, fi ballachuu hin dandenye; sababii bara 1992 irraa egalee dinni garaa garummaa dhalotaa meshaa godhachuun hojii diggaaf ergamtoota isaa bobbaafateef.
Oromummaan hundee jirenya (aadaa, senaa, siyaasa, dinagidee, fi hawaasa) ummata Oromoo ta`uu gadi fagenyaan hubatuu hanqachuudhaan ololola garaa garummaa dinni karaa ergamtota isaa afarsaa turee fi jiru hogganoti siyaasa QBO kessumeessuu egalan. Kanaafuu siyaasi gartummaa gosaa, kan tessuma lafa Oromiyaa irratti hundaawe, bara kessa calaqqisaa adeeme. Yeroo jalqabaaf bara 1998 kessa siyaasi gartummaa gosaa kan garaa gaarummaa tessuma lafa Oromiyaa hundeefate moraa QBO kessatti mullate. Waajjirooti ABO biyyoota hormaa bulchuuf angoo (dirqama) hogganoota ABO sadarkaa olii irraan kennamu argachuuf (fudhachuuf) hogganoota ABO kaaba Amerikaa turan giddutti dorgoomii geggefame kessaa waldhibdeen bulchinsaa dhalatee ture moraa QBO cabsuudhaan gartuu siyaasaa Gumii Bilisummaa Oromoo (GBO) argamsiise. Ijaaramu GBO kessaan siyaasi gartumaa alkalatiin Shawummaa calaqisu moraa QBO hiruun achi ba`ee.
Siyaasi gartummaa hundeen Shawummaa ta`ee ergii mullatee waggota 4 booda waldhibdee bara 2002 hogganota ABO giddutti dhalate kessaan siyaasi gartummaa gosaa inni 2ffaan ifaan mullate. Gartuun kun jarmaa qaama ce`umsaa ABO (QC-ABO) jedhamu gurmeesun yeroof ergi sochoween booda ani ABO isa sirri (qajeelaa) jechuun hojii siyasaa, hidhannoo, fi qunnamtii alagaa geggessuu egale. Hogganni gartuu ABO kun foxoqinsa jaarmaa dhalateef sababiin kennate: “kayyoon ABO inni jalqabaa waan dandii QBO irraa maqeef nuyi kayyoo jalqabaa tiksuuf cabsanne”, garuu gartuun Shanee Gumii ABO (Asmara group) Itophiyaa dimookiratessuuf gara biyyaatti galuuf qabsoo hidhannoo lagatee jechuun ilaalcha siyasaa gartummaa dhoksuuf carraaqan. Garuu rakkolee walxaxoo adeemsa QBO qunnamaniif kayyoo ABO foyyessuu yookin jijjiruun furmaata tokko yoo jedhameef: qoratamee caasaa angoon kennamefitti ergii dhiyateen booda heera jaarmaan dangeefamuun raawatama malee hogganoti QBO sirna-cabsuudhaan siyaasa gartuumma gosaa, alkalatiin Wallaggummaa calaqisuu, babalisuu hin qaban ture. “Hogganooti ABO bara 2002 moraa QBO kessatti walijeqaa turan deggerssa gartummaa siyasaa baayyifachuuf alkalattiin kutaa kessaa dhalatanitti fayyadamaniru, kanaafuu qondaaloti fi miseensoti ABO warri kutaa Wallagga irraa fagessuun siyaasa QBO ilaalu hin dandenye iddoo dhalootaan (Wallaggummaan) firomuu hedachuudhaan siyaasa gartummaa faana hiriraniru13.”
Ittifufinsi waldhiibdee hogganota QBO bifa jijjirachuun bara 2008 kessa jaarmaa ABO gartuu lamatti ergii addaan qodee booda siyaasa gartummaa gosaa, alkalatiin Arisummaa calaqisu, marsaa 3ffaaf haaluma isa 2ffaan walifakaatun moraa QBO kessatti ifa baaseera. Gartuun kun jarmaa qaama jijjirama (QJ) ABO ykn koree yeroo (KY) ABO jedhamee gurmeesun yeroof ergi sochoween booda ani ABO isa haarefameedha jechuun, ofi beeksisaa, hojii QBO gartummaan hogganuu fufeera. Gartummaa ijaaruf sababiin himamu: “tarsimoo fi toftaalee adeemsa hojii QBO gara fooyyeesutti jijjiran hojii irra olchuuf qabsoofina” jechuun siyaasa gartummaa gosaa aguguu yaalu. “Despite its military and political strength, OLF had been unable to wage a consistent and forceful campaign against the regime of Tigrean People Liberation Front; therefore the new leadership will focus on intensifying the armed struggle against the Meles regime.” Garuu jijjirammi toftaa, tarsimoo, fi hogganoota ABO yoo adeemsa hojii QBO ni foyyesu ta`eef: silaa haarefami hawwamu kun qoratamee ergii caasaa heraan angoo qabuuf dhiyateen booda sirnaan raggaasifamuun gara hojiitti hikama malee; siyaasa gartuummaa ilaalcha Arisummaa calaqisu dhalchuu hin qabu ture. “Narrow-minded groups within the OLF cannot see beyond a limited sphere… every thing possible was also done to cover-up individual as well as group errors…Nationalism as an ideology for the struggle was at its infancy and not yet properly defined7.”
Hameenya siyaasa gosummaa osoo fagoo hin adeemin biyya olla, Somaaliyaa, caqasuudhaan hubannaa irraa argatuun dansa. Bara 1991 booda hogganoti siyaasa biyya Somaaliyaa dhimma hojii siyaasaaf garaa garummaa gosaa fi tessuma lafaatti sirna malee fayyadamuun isaanii dhimmoota bulchiinsa ummata Somaalee kessa hunduu (jaarmiyaa fi motummaan adda addaa) dangaa-malee senuudhaan waan barbaadan dalagatuuf ulaalee cufaa hin qabaatin babba`neeraaf. Rakkoon kun ummata Somaalee golii walixaxeef saaxiluudhaan jirenya Somaaliyaa bara hin murtofineef dhabamsise. Gartuuleen moraa QBO hogganan bara 1992 booda karaa marsaa internet (Fakkif: O-net, paltalk, kkf) fi hawaasota Oromoo biyyoota hormaa kessaan siyaasa alkalatiin ilaalcha gosummaa calaqisu ofuun ilmaan Oromoo giddutti walishakkii babalisuudhaan Oromoo gosummaan walirratti dulsisuuf yaalaniru. Maddi rakkoo kanaa dorgommii aangoo ti. Rakkoon aangoof dorgomuu ammoo ummata Oromoo bira jira osoo hin taane barattoota (beektoota) Oromoo bira jira. Osoo waan tokkoyuu hin to`atiin siyaasa wali-hamii, wali-shakkii, fi wali-yakkii geggesuun ummata Oromoo hin fayyadu. Dantaalee aangoo abjochuudhaan barattooti Oromoo ilaalcha isyaasa gosummaan wali ijaaruun kun dhukkuba dafee fayyu miti. Rakkoon kun waan hundaa caalaatti QBO midheera. Dhukubi kun Oromiyaa seenuuf tarii yoo carraa argateef baroota danuuf adeemsa QBO duubatti harkkisuudhaan sochilee QBO ful-duratti adeemuu danquu kessaan umurii sirna gabirummaa dheeressa. Kanafuu jaarmoleen QBO bara dorgommii gartummaa irraa gara bara tokkummaan (tumsomuun) sochilee siyaasa QBO hogganutti guddachuuf (ce`uuf) murteessuun sagantaa ariifachiisaadha.
Kutaa 3ffaa Duubisuuf Addana Tuqaa


text:
atha Maalaa Akka Paatthuddaanga atha Naan Paakkala maalaa Akka Ennathudaa Anga Muddikiddu Irukkunnu Keeddaanga Enakku Udanee Payamaa Pochu .naan Ennoda Sunniya Kaiyaala Amukki Onnum Illakkaa Nu Sonneen.athukku Appadiyaa Sari Naan Paakkureennu Akka Naan Potthi Iruntha Porvaiya Dakkunu Ilutthaanga .naan Ennoda Sunniya Kaiyaala Alutthikiddu Iruntheen naan Padutthathum Lungi Yaa Konjam Kaladdi Kila Irakki Vidduduveen Naid Jatti Podaa Maaddeen .atha Paatthathum Akka Enna Karumamdaa Ithunnu Enna Thiddinaanga Enakku Rompa Payamaa Pochu Akka Theriyaama Panniddeen Amma Kidda Sollidathinganu Avanga Kaiya Pudichukiddeen avanga Si Si Saamaanattha Pudicha Kaiyaala Enna Thodara Kaiya Edudaanu Kovamaa Sonnanga .naan Udanee Avanga Kaala Pudichukiddu Kenjineen .maalaa Akka Muthalla Saamaanattha Mududaanu Sonnanga Appathaan Enakku Naapakam Vanthathu Ennoda Sunni Veliya Thongikiddu Irunthathu Naan Udanee Lungi Yaa Edutthu Kaddineen .Akkava Paakkavee Oree Avamaanamaa Irunthathu .enakku Kannula Thanni Vanthudichu Naan Udanee Akka Naan Viddukku Poreen Nu Kilampineen .udanee Akka Amma Kidda Solluveennu Sonnanga athukku Naan Sollunganu Naan Vareen Nu Sonneen .athukku Maalaa Akka Paarudaa Ennoda Sellatthukku Kovam Varuthunnu Ennoda Kaiya Pudichu Avanga Pakkatthula Okkaara Vachu Enna Samaathanam Senjaanga .naan Amma Kidda Solla Maaddeen Unkidda Summaa Akka Vilaiyaadineen Nu Sonnaal . Maalaa Akka Peesumpothee Ennoda Sunniya Mellamaa Pudichaa Naan Udanee Akka Kaiya Pudichukiddu Akka Veenaam Akka Nu Sonneen .athukku Akka Ellaam Enakku Theriyumdaa Nee Deyli Naanum Mamavum Okkaratha Paatthu Kai Adikkiraanu Enakku Theriyumdaa athumaddum Illaama Nee Niraiya Vaaddi Naan Kulikkirathaa Maadiyilirunthu Patthatha Naan Paatthu Irukkeen Enakku Ellaam Theriyumdaa maalaa Akka Paat Roomkku Daap Kidaiyaathu Enga Viddu Maadiyil Irunthu Paatthaa Akka Kulikkirathaa Soopparaa Paakka Mudiyum . Enakku Oree Aacharyam Een Enraal Akkavukku Ithuellaam Therinthum Een Ammavidam Sollavillai Enru Enakku Konjam Purinthathu .irunthaalum Enakku Payamaaka Irunthathu Akka Ithuvellaam Veendaam Akka Naan Kilampureennu Sonneen athukku Akka Ithukkaaka Naan 6 Maasamaa Veyid Panreendaa Peesaama Naan Solluratha Keelunnu Sonnanga enakku Konjam Thairiyam Vanthathu Akkavee Enoda Sunniya Pudichuddaanga Appuram Enna Payam Veendi Irukkuthunnu Ennoda Manasu Sonnichu Udanee Naan Akkavoda Mulaiya Pudicheen Athukku Akka Avasaram Veenaandaa Rameesu Appuram Ellaam Keeddu Poydum Nithaanamaa Pannalaam Unakku Ithu Puthusu Athanaala Akka Enna Solreeno Athu Maathiri Pannudaannu Sonnaa .naanum Sarikkaa Nu Sonneen Athukku Akka Deey Summaa Summaa Akka Akkanu Sollaatheeda Enakku Enna Vayasu Theriyumaa Kalyaanam Aakumpothu 19 Thaanda Eppa 20 Aachu Unakku 16 Aakuthu Ennaivida 4 Vayasu Kammi inimeel Thaniyaa Irukkarappa Enna Maalaannu Solludanu Sonnaa naan Athukku Appadi Solla Enakku Oru Maathiriyaa Irukku Athanaala Naan Ungala Maalaakkaanu Sollureennu Sonneen Akka Eppadiyo Solli Tholai Eppa Saamaanattha Kaaddudanu Sonnaa . Naan Shopaa Meela Ukkaanthu Iruntheen Akka Kila Ukkaanthu Ennoda Sunniya Avanga Vaayila Vachu Mellamaa Sappinaanga appuram Meel Tholaa Edutthu Viddu Ennoda Sunni Munaiya Naakkaala Nakkinaanga ennoda Udampu Pulla Oree Kilarsiyaa Irunthuchu appuram Appadiyee Ennoda Sunniya Akka Avanga Vaaykulla Viddu Umpa Aarampichaanga 10 Nimisham Irukkum Enakku Sunnila Kanji Vanthudichi atha Naan Appadiyee Akka Umpumpothee Avanga Vaayilee Viddudeen atha Appadiyee Akka Konjam Kuda Veesdu Aakama Pulla Sappi Saappiddudda appuramaa Enna Thiddina Eendaa Thanni Varappa Solla Veendiyathu Thaanee Vara Maathiri Iruntha Naan Umparatha Nirutthi Iruppeen Konjaneeram Viddu Thirumpa Umpi Iruppeen Appadi Senjaa Thanni Udanee Varaama Irukkum.rompa Neeram Umpalaamnu Solli Kodutthaa .ennoda Kanjiya Pullaa Ennoda Poola Vaaya Vachu Oorinju Edutthaa .enakku Odampellaam Pullarichathu .ennoda Poola Muthal Muraiya Oru Leedi Umpanatha Ennaala Innaikkum Marakka Mudiyala .maalaa Enna Ennoda Sunniya Kaiyaala Pudichukiddu Vaadaa Roomkkunu Alaichukiddu Ponaa.
Akka Unnoda Poola Umpina Maathiri Nee Ennoda Koothiya Unnoda Vaayaala Nallaa Veelai Seyyanum Mama Oru Daim Kooda Akka Pundaila Vaay Vaikkaladaanu Sonnaa.ennoda Pundaila Unnoda Vaayithaan Pasd Daim Okka Pokuthunnu Sonnaa.room Ulla Ponathum Ava Naiddiya Naan Kila Irunthu Meela Thookki Avaloda Pundaiila Muttham Koduttheen .appuram Avala Ammanamaa Aakkineen .ava Irudaa Naan Pedla Padutthu Unakku Ennoda Pundaiya Nallaa Kaaddureen Vanthu Nakkudaanu Solli Ava Pedla Pundaiya Vaanattha Paattha Maathiri Padutthukiddu Rendu Kaalaiyum Nallaa Virichu Enakku Kaaddinaa . Pasd Daim Naan Oru Pundaila Naakku Podaa Poreen enakku Vaanatthula Parakkara Maathiri .ava Pundaiya Naan Monthu Paarttheen Aahaa Pundai Vaasam Soopparaa Irunthuchu .enakku Maalaa Pundai Meela Veri Vanthuchu Kidaicha Vaayippa Vidakkudaathu appuram Ippadi Oru Vaayippu Kidaikkama Kooda Pokalaam So Kidaicha Intha Pundaiya Innaikku Vidakkoodaathunnu Mudivu Panni Maakalaa Pundaila Ennoda Vaaya Vacheen Mellamaa Nakkineen .maalaa Aahaa Aahaa Aahaa Nu Munaka Aaramichaa .naan Pundai Oddaila Mellamaa Rendu Virala Viddeen .rompa Daiddaa Irunthuchu .oddaila Virala Viddukiddu Maalaa Pundaiya Naakkaala Nakkineen.maalaa Rameesu Rameesu Aahaa Ha Ha Ha Nu Munakinaa 10 Nimisham Ava Pundaila Naakka Oora Poddu Iruntheen Appa Maalaa Rameesunu Katthikkiddu Avaloda Pundai Thanniya Ennoda Vaayila Viddaa .maalaa Enkidda Rameesu Akka Thanniya Veenaakkaama Nallaa Kudidaanu Sonnaa .naan Nallaa Maalaa Pundaiya Nakki Nakki Ava Pundai Thanniya Kudicheen .maalaa Ava Pundai Meela Ennoda Munja Nallaa Alutthi Ippa Nakkudaanu Sonnaa .naan Veri Eduttha Maathiri Ava Pundaiya Nakkineen. Maalaa Mellamaada Pundai Kilinjida Pokuthu nakkinathu Pothum Vanthu Pundaila Unnoda Poola Vidudaanu Sonnaa. Maalaa Ped Oratthula Padutthu Rendu Kaala Nallaa Virichu Ava Pundaiya Enakku Kaaddinaa rameesu Unnoda Sunniya Akka Pundaila Viddu Aaddudanu Sonnaa.oru Varusamaa Naan Ninaichu Ninaichu Ennoda Sunniya Aaddi Kanja Veliya Edukka Kaaranamaana Maalaa Pundai Ippa Ennoda Sunnikku Rompa Pakkatthula Irukku Ennaala Itha Nampa Mudiyala Aanaa Ithu Unmai mellamaa Ennoda Sunniya Maalaa Pundai Meela Vachu Methuvaa Theecheen Maalaa Tharaiyila Viluntha Min Pola Thullinaa oru Kaiyaala Sunniya Pudichu Maalaa Pundaiya Theechukiddee Innoru Kaiyaala Maalaa Pundai Paruppa Nimiddineen maalaa Haa Haa Haa Nu Kaattha Aaramichidaa Munakikiddee Deey Rameesu Pundaikkulla Vidudaa Seekkiram Vidudaa Undanee Naan Ennoda Sunniya Maalaa Pundaila Mellamaa Viddeen Ennoda Sunni Udanee Pundai Oddaila Pokala Naan Konjam Kashdappadduy Sunniya Pundai Oddaila Viddu Alutthuneen 2 Nimisatthukku Piraku Ennoda Sunni Kaal Vaasi Ulla Poochu naan Maalaa Kidda Pundai Oddaila Ennoda Sunni Pullaa Pokamaadduthunnu Sonneen Maalaa Sirichukiddee Akka Pundaiya Mama Sariyaa Veelai Pakkaladaa Athanaala Pundai Daidda Irukkudaa Konjaneeram Nallaa Kutthu Pundai Pree Aakidum Appuramaa Unnoda Poolu Akka Pundai Adiya Thodum naan Udanee Pundaila Iruntha Ennoda Sunniya Veekamaa Aadda Aaramicheen .5 Nimisham Irukkum Konjam Konjamaa Ennoda Poolu Maalaa Pundaikkulaa Poka Aaramachathu .okkumpothee Maalaa Rameesu Kanji Varamaathiri Irunthaa Okkaratha Nirutthu Konja Neeram Viddu Appuramaa Okka Aarampi Appatthaan Leeddaa Kanja Vidamudiyum Illadi Udanee Kanji Vantha Unnaala Enna Nallaa Okka Mudiyaathunnu Sonnaa .naanum Sarinnu Maalaa Pundaila Kuthirai Savaari Senjen 10 Nimisham Irukkum Kanji Varamaathiri Irunnthathu Udanee Okkaratha Appadiyee Nirutthineen Akka Ennadaa Kanji Varamaathiri Irukkanu Keeddaa naan Aamaannu Solla Sari Aaddamaa Appadiyee Emmeela Padutthu Ennoda Mulaiya Konja Neeram Sappunnu Sollidu Maalaa Ava Kaalaala Enna Kaddikidda .
Naan Ennoda Sunniya Maalaa Pundaila Vacha Vaakkuleeyee Ava Meela Padutthu Oru Mulaiya Ennoda Vaayaala Sappineen innoru Mulaiya Kaiyaala Nallaa Pisainjen .ava Mulaiya Sappumpothu Mulai Kaampai Mellamaa Kadicheen maalaa Oree Katthaa Katthinaa Haaaaaaaaaaa haaaaaaaaaaaaa Appadiyee Naan Mellamaa Sunniya Aadda Aaramicheen maalaa Mellamaa Pinnaadi Kaddiyiruntha Ava Kaalaa Edutthaa .naan Ennoda Sunni Aaddattha Veekamaakkineen Maalaavum Ava Iduppa Konjam Meela Thookki Thookki Aaddinaa ava Aaddinathu Soopparaa Irunthuchu rendu Perum Aaddinathala Maalaa Pundaikku Adi Veekamaa Vilunthuchu ava Adi Thaangaama Ayyo Ammanu Kaattha Aaramichaa 15 Nimisham Rendupeerum Seenthu Adichaோm ava Katthikkiddee Enna Otthaa enakku Thanni Varamaathiri Irunthathu .naan Okkaratha Meellamaakkineen udanee Maalaa Ennadaa Thanni Varamaathiri Irukkaanu Keeddaa naan Aamaanu Sonneen Ava Ennaala Mudiyala Athanaala Thanni Vanthaa Viddudunnu Sonnaa naan Udanee Ennoda Sunni Aaddattha Veekamaakkineen 2 Nimisham Ava Pundaiya Okkumpothee Enakku Kanji Vara Maathiri Therinjithu Ennaala Evalavu Veekamaa Okka Mudiyumo Avalavu Veekamaa Maalaa Pundaila Ennoda Sunniyaala Ottheen .maalaa Katthikiddee Rameesu Pundai Kilinjidum Pola Irukkudaa Mellamaa Kutthudaanu Sonnaa naan Ava Enna Sonnaanu Naan Kandukkala Innamum Veekattha Kooddi Okka Ennoda Sunni Vedikkira Maathiri Irunthathu naan Maalaaaa Aaaa Aaaa Aanu Katthikkiddee Ava Pundaiya Ennoda Sunni Kanjaala Roppineen ennoda Soodaana Kanji Maalaa Pundaikkulla Ponathum Ava Rameesunu Katthikkiddu Enna Appadiyee Kaddi Pudichu Ennoda Uthadda Kadichu Muttham Kodutthaa .naan Sunniya Ava Pundaila Irunthu Edukkaama Appadiyee Ava Meela Padutthu Iruntheen .oru 10 Nimisham Naanga Appadiyee Irunthom.maalaa Mellamaa Rameesu Enthiridaa Unnoda Sunniya Naan Paakkanumunu Sonnaa naan Ava Meela Irunthu Enthirichu Ennoda Sunniya Kaaddineen.ennoda Sunni Pullaa Avaloda Thanniyum Ennoda Thanniyum Kalanthu Pasapasanu Irunthathu Maalaa Udanee Enna Peddula Thalli Ennoda Sunniya Ava Vaayaala Umpa Aaramachaa .10 Nimisham Nallaa Umpinaa .ennoda Sunni Thirumpavum Maalaa Pundaila Eeru Ula Thayaaraanathu .naan Maalaa Innam Oru Murai Unna Okka Aasaiyaa Irukkunu Sonneen athukku En Sellam Ennoda Pundaiya Etthanai Vaaddi Veenaalum Okkalaam Athukku Unakku Mulu Urimai Irukkuthunnu Sonnaa.naan Udanee Aduttha Olukku Thayaaraaneen . Maalaa Kidda Ippa Eppadi Okkarathunu Keeddeen .rameesu Nee Otthathula Punnoda Pundai Kilinja Maathiri Valikkuthu Iduppum Nee Kutthi Pendu Edutthuda Athanaala Ennaala Aadda Mudiyaathu Athanaala Naan Padutthukireen Nee Palaiyamaathiri Enna Otthu Thalludaa naan Ennoda Poola Nallaa Uruvi Viddu Ava Pundaila Ennoda Poola Vachu Alutthineen .salakkunu Ava Pundai Vaay Thiranthu Ennoda Poolu Ulla Pochu .naan Poola Pundaikkulla Veekamaa Aadda Aaramachen .ava Pundaikkulla Ennoda Palaiya Kanji Irunthathaala Ennoda Poolu Ulla Veliya Poyidu Varappa Palakku Palakkunu Thaniyaa Sattham Keedduchu .antha Satthatthoda Maalaavin Satthamum Seenthu Antha Roompee Athiruchu.ennaala Evalavu Poola Veliya Edutthu Ulla Kuttha Mudiyumo Antha Alavukku Edutthu Kutthineen . 2 Murai Kanji Vara Maathiri Irunthathu Appa Kanjiya Vidaama Nirutthi Enoda Pooladdattha Maalaa Pundaila Senjen .maalaa Ippa Rompa Veekamaa Kaattha Aarampichiddaa ava Ammaaa Hmm Haaaa Haaaaaaaaaaaaaaaaa Ramesoooooooooooooou Mudiyaladaaaaaaaaaaaaa Kanjiya Viddududaaaaaaaaaaaaaa Nu Katthinaa.naan Konjam Poru Maalaanu Solliddu Ennoda Mulu Palattha Ava Pundaila Ennoda Sunniyaala Otthu Thalla 2 Nimisatthula Ennoda Sunni Vedichu Ava Pundai Pulla Ennoda Sunni Kanji Nirappichu.naan Appadiyee Maalaa Meela Saanji Padutthuddeen.5 Nimisham Naanga Appadiyee Irunthom . Konja Neeram Kalitthu Naan Maalaa Meela Irunthu Enthirichu Peeddula Paduttheen kanjioda Iruntha Ennoda Sunniya Maalaa Mellamaa Edutthu Ava Vaayaala Umpi Sutthamaakkinaa appuram Naan Ava Pundaiya Ennoda Vaayaala Sutthamaakkineen .appuram Rendu Perum Ammanamaa Appadiyee Kaddi Pudichukiddu Padutthukkiddom .kaalaila Thirumpa 3 Ravundu Maalaa Pundaiya Ennoda Poolaala Ottheen .maalaa Akka 2 Varusham Enga Veeddukku Pakkatthula Irunthaanga Avanga Iruntha Varaikkum Vaaratthula Kurainthathu 3 Daim Maalaa Pundaiya Ennoda Sunniyaala Okkaratha Ennoda Kadamaiyaa Vachu Iruntheen.Akkavukku Een Moolaama Kadaisiyaa Kulanthai Undaachu maalaa Athukku Ennoda Sunnikku Rompa Nanri Sonnaa Mama Rompa Haappi Aa Irunthaaru kulanthaikku Naan Appannu Theriyaathu ippakooda Daim Kidaicha Maalaa Pundaiya Naan Oru Vali Panniduveen .avalum Ennoda Sunniya Summaa Vidamaadda


text:
Waajjiri geejjibaa naannoo harari gama isaatiin rakkinicha furuuf hojjachaa jiraachudha ibse.
Hojjatootni Mootummaa bulchinsa Aanaa erar sababa rakkoo geejjibaatiin hojii isaani qixa sirriitiin hojjachaa akka hin jirre ejensii sab-qunnamtii naannoo harariiti himani jiru.kana malees konkolaatan tokkichi jiru humnaa ol waan fe’atuuf rakkoo cimaaf saaxilamaa jiraachu isaani eeranii jiru.
Waajjira geejjibaa naannoo harariitti abbaan Adeemsa hojii tohannoo nageenya daandiifi bobbaa Obbo Jamaal Abdullaahii deebii laataniin hawaasni baadiyaa kana dura tirraafikooni tokkolen baadiyyatti akka hin hojjane dhorku issaniittin gama magalaatti deebi’u isaani ibsuudhaan konkolaachiftootni iddoo dhiheenyaatti hojjachuu barbaadu isaaniitiifi iddoo nuti irratti ramadamanitti hojjachuu dhabuutu mul’ata ja’an.
Dabalataaniis sararoota 10 kanneen rakkinni wal fakaataan itti mul’atutti cimanii hojjachuuf qophaa’u isaani Obbo Jamaal kan eeran yoo tahuu Gamtaa koree geejiba kutaa naannoole baha waliin balaa tiraafikaa tohachuun haala konkolaachisuun danda’amu irratti konkolaachistootaf leenjiin ni kennamtti ja’an.