text:
Nikaah Buusu-Lakk.3.1
Gosoota Nikaah buusu
Nikaah buusu bakka adda addaatti qoodun ni danda’ama:
1-Jecha dubbatamu irratti hundaa’e, ifa kan ta’ee fi ifa kan hin taane (al-kinaaya) jechuun bakka lamatti qoodu. Kana kutaa darbe keessatti ilaalle jirra.
2-Bu’aa irraa dhalatu irratti hundaa’e, “kan deebifamuu fi Addaan bahiinsaa” jechuun bakka lamatti qoodu.
3-Amala isaa irratti hundaa’e, “Sunnaah fi bid’aa” jechuun bakka lamatti qoodu.
4-Waqtii irratti hundaa’e, “Munajjiz (ammatti kan mirkanaa’e fi hojii irra oole), sharxiin kan walqabatee fi gara fuunduraatti kan maxxanfame” jechuun bakka sadiitti qoodun ni danda’ama.
Gosa tokkoffaa waan ilaalleef gosoota hafan sadan In sha Allah gargaarsa Rabbiitin ni ilaalla.
➦Dhiifama! Barreefama kana bakka lamatti qoodu barbaade ture. Garuu yaanni mata-duree tokko jalatti ramadamu qabu waan ciccituuf bakka tokkotti walitti fide. Kanaafi, ni dheerate.
1ffaa-Nikaah buusu deebifamuu danda’u fi Nikaah Buusu Addaan Bahiinsaa (Ax-Xalaaqu raji’iyy wal baa’in)
Ammaaf niikaah buusu deebifamu danda’u ni ilaalla. In sha Allaah kutaa itti aanu keessatti Nikaah buusu addaan bahiinsaa ilaalla. Jecha ijoo:
Iddaa jechuun dubartiin takka erga hiikkamte ykn dhiirsi irraa du’ee booda yeroo turtii ishiin turtuudha.
A-Nikaah Buusu Deebifamu Danda’u (Ax-Xalaaqu raj’iyy)
Namni niiti isaa irraa nikaah erga buuse, nama biraatti heerumuun dura iddaan (yeroon turtii) ishiin lakkaawwachuu qabdu ni jira. Tan ulfa hin qabne yoo taate yeroon turtii ishii marsaa laguu (heydii) sadii arguudha. Yeroo kana keessatti namni niiti isaa yoo nikaah irraa buuse osoo haala haarawaan nikaah hin hidhatin deebifachu danda’a. Nikaah buusun akkanaa Ax-Xalaaqu raj’iyy (nikaah Buusu deebifamuu danda’u) jedhama. Garuu niiti isaa deebifachuu kan danda’u: yeroo tokkoffaa fi lamaffaa nikaah yoo irraa buusee fi yeroon turtii xumuramuun dura yoo ta’eedha. Yeroon turtii yoo xumurame, nikaah haarawa hidhachuun malee deebifachuu hin danda’u. Akkasumas, yeroo sadaffaaf nikaah yoo irraa buuse deebifachuu hin danda’u hanga ishiin nama biraatti heerumtutti malee. Mee kana fakkeenyaan haa ibsinuu:
Faaxuma fi Ahmad wal fuudhan haa jennu. Waggaa muraasan booda wal ta’uu waan didaniif, Ahmad “Nikaah sirraa buuse”, Faaxumaan jedha. Amma Faaxumaan mana isaatii bahuu fi nama biraatti heerumuun dura marsaa laguu sadii arguu qabdi. Tarii Ahmad gaabbun Faaxumaa deebifachuu barbaada. Garuu marsaan laguu sadii xumuramuun dura, nikaah haarawa osoo isaa hin barbaachisin ishii deebifachuu danda’a. Yeroon turtii xumuramnaan nikaah haarawa yoo hidhate malee deebifachuu hin danda’u. Ammas, erga Faaxuma deebifatee booda yeroo lamaffaaf yoo nikaah irraa buuse, ishiin yeroo turtii ni lakkaawwatti. Ahmadis yeroo turtii kana keessatti ishii deebifachuu danda’a. Nikaah erga irraa buusanii booda, osoo nikaah haarawa hin hidhatin, yeroon turtii xumuramuun dura niiti ofii deebifachuun, “Nikaah Buusu Deebifamu Danda’u (Ax-Xalaaqu raj’iyy)” jedhama. Garuu Ahmad yeroo sadaffaaf Faaxumaa yoo hiike, yeroo turtii keessattis ta’i yeroon turtii erga xumurame boodas ta’i deebifachuu hin danda’u, hanga ishiin nama biraatti heerumtutti malee.
Niiti Ofii Deebifachuun Hayyamamaa ta’uu fi karaa godhamuu
Hundeen kana jecha Rabbii Olta’aati:
“Hiikkan yeroo lama. Sana booda haala gaariin qabachuu yookiin bifa gaariin gadi lakkisuudha.” Suuratu Al-Baqarah 2:229
“haala gaariin qabachuu” jechuun gara nikaahatti ishii deebisuu fi haala gaariin ishii waliin jiraachudha.
“Dubartoonni hiikkaman marsaa laguu sadii ofii isaanitiif eegu qabu. Yoo kan Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanan ta’an, waan Rabbiin gadaamessa isaanii keessatti uume dhoksuun isaaniif halaalaa miti. Yeroo san keessatti yoo tolchuu (fooyyessuu) fedhan isaan deebifachuu keessatti irra caalaa mirga kan qaban dhiirsota isaaniiti.” Suuratu Al-Baqarah 2:228
Dubartoonni erga hiikkamanii heeydi (laguu) sadii lakkaawwachu qabu. Yeroo turtii kana keessa faaydaa baay’etu jira. Isaan keessaa, dubartiin ulfa irraa qulqulluu ta’uu mirkaneefachu. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aala wanta garaa isaanii keessatti uumee akka beeksiisan dubartoota irratti dirqama godhe. Ulfas ta’i laguu (heydii) dhoksuu isaan irratti haraama godhe. Kana dhoksuun badii baay’etti waan nama geessuf. Ulfa yommuu dhoksitee nama biraatti heerumtu ilma isaa kan hin taane isatti maxxansiti. Kuni immoo rahimummaa kutuu fi haqa malee dhaala akka fudhatu taasisa. Tarii daa’imni kuni yeroo guddate fira isaa fuudhun haraamatti kufa. Kuni immoo sharrii guddaadha.
Laguu (heydii) dhoksuunis akkasuma badii guddaa qaba. Marsaan laguu dhumatuun dura dursitee kijibaan yoo isatti beeksiistee, haqa dhiirsaa addaan kutuu fi nama biraatiif of kennuudha. Kuni sharrii baay’ee fida. Gama biraatiin laguun akka hin jirre sobaan yoo isatti himte, baasii isarratti dirqama hin taane fudhatti. Kuni immoo karaa lamaan ishii irratti haraama ta’a: Tokkoffaa-haqa malee qabeenya isaa nyaachu. Lamaffaan karaa shari’aatiin kijiba dubbachu. Tarii yeroon turtii erga xumuramee booda ishii deebisuu danda’a. Kuni immoo sagaagalummaa ta’a, yeroon turtii erga xumurame booda ishiin isaaf ajnabiyyah (nyaapha) waan taatuf. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jedhe, “Yoo kan Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanan ta’an, waan Rabbiin gadaamessa isaanii keessatti uume dhoksuun isaaniif halaalaa miti.”
Wanta isaan keessa jiru dhoksuun Rabbii fi Aakhiratti amanuu dhabuu isaanii agarsiisa. Osoo Rabbii fi Aakhiratti amananii fi hojii isaaniitiif akka adabaman osoo beekanii, waan isaan keessa jiru dhoksuu fi kijibuun isaan irraa hin bahuu ture. Kanaafu, wanta garaa isaanii keessa jiru dhoksuu hin qaban. Yoo dhoksan ofii fi nama biraas miidhu.
“Yeroo san keessatti yoo tolchuu (fooyyessuu) fedhan isaan deebifachuu keessatti irra caalaa mirga kan qaban dhiirsota isaaniiti.” Kana jechuun niitin yeroo turtii (iddaa) kana keessa osoo jirtu abbaan manaa ishii deebifachuu danda’a. Garuu yoo tolchuu (fooyyessuu) fedhaniidha. Kana jechuun walitti yommuu deebi’an yoo gamtooman, wal jaallatanii fi haala isaanii fooyyessaniidha. Ishii miidhuf kan deebisu yoo ta’e, kuni dhoowwamaadha[1].
Faaydan biraa yeroo turtii keessa jiru: Tarii namtichi miira ofii too’achu dadhabuun niiti isaa hiika. Garuu akkuma yeroon darbuun waan ishii hiikeef garmalee gaabbu danda’a. Akkuma Rabbiin Guddaan jedhe, “Yoo tasa Rabbiin san booda dhimma haarawa (walitti deebi’u gidduu keessanitti) uume hin beektu.” Suuratu Ax-Xalaaq 65:1
Namtichis niiti tana deebifachuu ni barbaada. Osoo deebisuun jiraachu baate silaa ishii argachuu hin danda’u. Tarii ishiin nikaah haarawaan isatti deebi’uu waan didu dandeessuf. Innis ishii irraa obsuu hin danda’u. Ergasii sagaagalummatti kufa. Kanaafi, deebisaan hayyamamee. Kuni hikmaa (ogummaa) guddaadha. Rabbii ogeessota hunda caalaa Ogeessa ta’e tolti Isaa baay’atte.
Yeroo Sadaffaaf Yoo Hiike hoo?
Namtichi niiti isaa yeroo tokkoffaa fi lamaffaa hiikee yeroo turtii keessatti deebifachuu danda’a. Garuu yeroo sadaffaa yoo hiike, hanga nama biraatti heerumtutti deebifachuu hin danda’a. Rabbiin (Subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Yoo [hiikkaa sadaffaa] ishii hiike, san booda hanga dhiirsa biraatti heerumtutti isaaf hin hayyamamtu. Yoo inni (dhiirsi lammataa) ishii hiike, daangaa Rabbii eeguu isaanii yaadnan isaan lamaan yoo walitti deebi’an badiin isaan irra hin jiru. Kuni daangaawwan Rabbii kan Inni ummata beekaniif ibsuudha.” Suuratu Al-Baqarah 2:230
Namni lammataa ishiin itti heerumtu nikaah sirrii ta’een ishii fuudhu fi qunnamti sirrii raawwachu qaba. Dhiirsa jalqabaatiif halaala gochuuf yoo ishii fuudhe, kuni hin ta’u, dhoowwamadha.
Ahkaama (Murtiwwan) Niiti Deebifachuu keessaa
▶Ulaagaalee Niiti Deebifachuun sirrii itti ta’uu
1-Niiti hiikkamte deebifachuun nikaah buusu tokkoffaa fi lamaffaa keessatti ta’uu qaba. yeroo tokkoffaa nikaah yoo irraa buuse, yeroo turtii keessatti deebifachuu danda’an. Yeroo lamaffaas haaluma kanaan deebifachu danda’a. Garuu yeroo sadaffaaf nikaah yoo irraa buuse, deebifachuu hin danda’u, nama biraatti yoo heerumte malee.
2-Deebifachuun erga niititti seenee booda ta’a- kana jechuun niitin inni hiike, walqunnamti saalaa waliin kan raawwate ta’uu qabdi. Dubartii itti hin seenne nikaah irraa buusee deebifachuu yoo barbaade, ishii deebifachuu hin danda’u. Sababni isaas, yeroon turtii ishiin lakkaawwattu hin jiru. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Yaa warra amantan! Yeroo dubartoota mu’minaa fuutanii sana booda osoo qunnamtii hin raawwatin isaan hiiktan, iddaan (yeroon turtii) isin isaan irratti lakkaawwattan isiniif hin jiru. Isaan qananiisaa, gadi dhiisuu bareedaas isaan gadi dhiisaa.” Suuratu Al-Ahzaab 33:49
3-Deebifachuun yeroo turtii (iddaa) keessatti ta’uu– yeroon turtii yoo xumurame, nikaah haarawaan malee mirga deebifachu hin qabu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ni jedha: Dubartoonni hiikkaman marsaa laguu sadii ofii isaanitiif eegu qabu.” Ergasii itti aanse ni jedhe, “Yeroo san keessatti yoo tolchuu (fooyyessuu) fedhan isaan deebifachuu keessatti irra caalaa mirga kan qaban dhiirsota isaaniiti.”
4-Addaan bahiinsi dhiirsaa fi niiti kaasaan ta’uu dhiisu- kana jechuun dubartiin abbaa manaa ishiitiif qabeenya kennitee yoo isarraa addaan baate, inni ishii deebifachuu hin danda’u. sababni isaas, isarraa guutumatti addaan baate fi hariiroo addaan kuttee jirti.
5-Deebifachuun ammatti hojii irra kan oolu ta’uu– sharxiin wal qabsiisuun ykn gara fuunduraatti maxxansuun hin ta’u. Fakkeenyaf, yoo wanti kuni akkana ta’e, ani si deebifadha jechuun sharxiidhaan wal qabsiisuun hin ta’u. osoo wanti suni ta’uu baate, silaa maal godhaa?
6-Sababa adda addaatin nikeenyi kan diiggame ta’uu dhiisu– duubartoota fuudhun dhoowwaman namni yoo fuudhe nikeenyi isaa ni diiggama. Kanaafu, dubartii tana deebifachuu hin danda’u.
▶Deebifachuun haqaa fi mirga dhiirsati- haqa isaa kana eenyullee jala fuudhachuu hin danda’u.
▶Dubartiin hiikkamte hanga yeroo turtii (iddaa) ishii xumurtuutti abbaan manaa ishii baasii (qallaba) ishii irratti baasu qaba. Akkasumas, wanta fokkuu yoo raawwatte malee manaa ishii baasu hin danda’u. Ishiinis yeroon turtii xumuramuun dura manaa bahuu hin qabdu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Yaa Nabiyyicha! Yeroo dubartoota hiiktan, iddaa isaaniitiin isaan hiikaa, iddaas lakkaa’aa. Rabbii Gooftaa keessan ta’es sodaadhaa. Yoo gocha fokkataa ifa ta’een dhufan malee manneen isaanii keessaa isaan hin baasinaa; isaaniis akka hin baane. Sun daangaawwan Rabbiiti. Namni daangaawwan Rabbii darbe, dhugumatti inni lubbuu ofii miidhee jira.Yoo tasa Rabbiin san booda dhimma haarawa uume hin beektu.” Suuratu Ax-Xalaaq 65:1
Ajajni kuni Nabiyyii fi warroota isa hordofan hundaaf kan darbeedha. Sababa amansiisaa ta’een dubartoota hiiku yommuu barbaaddan, iddaa isaaniitiin isaan hiikaa. Kana jechuun ishiin laguu irraa qulqulluu fi kan dhiirsi ishii hin qunnamne taatee osoo jirtuu ishii hiikaa. “iddaa lakkaa’aa” Iddaa (yeroo turtii) lakkaawun kan danda’amu takkaa laguun takkaa immoo ji’aanii. Tan ulfa hin qabnee fi marsaa laguu tan argituu yoo taate si’a sadii laguu arguun iddaa lakkaawwatti. Ammas tan hin ulfoofne fi laguu hin argine yoo taate, ji’a sadii lakkaawwatti. Tan ulfa qabdu immoo hanga deessutti.
“Rabbii Gooftaa keessan ta’es sodaadhaa.” Dhimma keessan hunda keessatti Rabbiin sodaadhaa. Haqa dubartoota hiikkamanii keessattis Isa sodaadhaa. Yeroo turtii (iddaa) keessa osoo jiranu mana isaaniitii isaan hin baasinaa. Dubartoonni hiikkamaniis iddaan isaanii xumuramuun dura akka manaa hin baane. Manaa ishii baasun kan dhoowwameef iddaa ishii akka xumurtuuf. Iddaan haqa isaa waan of keessaa qabuuf dhiirsi mana jireenyaa fi qallaba ishiif dhiyeessun isarratti dirqama. Haqni isaa yeroo turtii keessatti ishii deebifachuudha. Kanaafu, hanga iddaa xumurtuu mana isaa keessa turuu qabdi. Garuu dubbiniis ta’ii hojiin wanta fokkuu maatii miidhu yoo hojjatte, haala kana keessatti manaa ishii baasun ni danda’ama. Fakkeenyaf hojii keessaa wanti fokkuun kan akka zinaa, dubbiin immoo warra arrabsuu fi garmalee isaan rakkisuu.
“Sun daangaawwan Rabbiiti…” kana jechuun suni daangaawwan Rabbiin gabroota Isaatiif murteesse, karaa godhee fi akka qabatanii irratti gadii dhaabbatan ajajeedha. Namni daangaawwan kanniin irratti gadi dhaabachuu diduun irra darbe ykn hanqise, dhugumatti lubbuu ofii miidhee jira. Kana jechuun daangaawwan Rabbii hordofuu fi eegu diduu isaatiin qooda ofii dhabe. Sababni isaas, addunyaa fi Aakhiraatti daangaawwan Rabbiin kaa’e ilma namaatiif fooyya’insa, milkaa’innaa fi gammachuu fidu. “Yoo tasa Rabbiin san booda dhimma haarawa uume hin beektu.” Tarii Rabbiin subhaanahu wa ta’aala qalbii namtichaa keessatti jaalalaa fi rahmata buusun yeroo turtii kana keessatti ishii deebisuu danda’a. Tarii namtichi sababa wayitiin ishii hiiku danda’a. Garuu yeroo iddaan xumuramu sababni kuni ishii irraa deemun inni ishii deebifatu danda’a[2].
▶Namni nikaah irraa buusee yoo deebise, hammi nikaah buusu ni hir’ata. Fakkeenyaf, yeroo jalqabaatiif nikaah tokko buusee yoo deebise, nikaah buusu lama qofatu isa hafa. Ergasiis, nikaah buuse yoo deebise, nikaah buusu tokkotu isa hafa. Yeroo sadaffaaf nikaah yoo buuse, san booda deebifachu hin danda’u. Isarraa addaan baati. Yoo nama biraatti heerumte malee lamuu fuudhu hin danda’u.
▶Yeroo turtii keessa osoo jirtuu abbaan manaa ishii yoo irraa du’e, ishiin qabeenya isaa ni dhaalti.
▶Dubartii Hiikkamte Akkamitti deebisuun ta’aa?
1ffaa-jecha dubbachuun deebisuu- jecha deebisu agarsiisu dubbachuun deebisuun sirrii akka ta’e aalimman irratti wali galanii jiru. Fkn, Inni, “Ani si deebifadhe, ati deebifamte, niiti tiyya deebifadhe fi kkf.” Ishiin jechuu.
2ffaa-Hojiin deebisuu-kana jechuun hojii dhiirsi hojjachuun niiti isaa itti deebifatuudha. Kanneen akka ishii waliin qunnamti saalaa raawwachuu fi dhungachuu. Aalimman baay’een abbaan manaa wantoota kanniin yoo raawwate niiti isaa akka deebiseetti ilaalu. Aalimoonni gariin immoo dubbachuu kan danda’u yoo ta’e jecha dubbachuu qaba jedhu. Namni kilaafa (garaagarummaa yaadaa) keessaa bahuuf jalqaba jecha dubbachuun ergasii hojii hojjachuun niiti isaa deebifachuu danda’a.
▶Niiti deebisuu irratti Ragaa Gochuu
Yeroo niiti deebisuu ragaa gochuun wanta jaallatamuu fi jajjabeefamuudha. Inuma aalimonni gariin akka dirqamaatti ilaalu. Rabbiin ni jedha:
“Yeroo beellama isaanii gahan haala gaariin isaan qabadhaa yookiin haala gaariin isaaniin addaan bahaa. Isin keessaa warra haqaa [nama] lamaa ragaa godhaa. [Warri ragaa baataniis] Rabbiif jedhaatii ragaa sirreessaa. Kuni kan namni Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanu ittiin gorfamuudha. Namni Rabbiin sodaatu, [Rabbis] karaa bahiinsaa isaaf godha.” Suuratu Ax-Xalaaq 65:2
Kana jechuun yeroo iddaan xumuramuutti dhiyaate, takkaa niiti teessan deebifachuun haala gaariin waliin jiraadhaa takkaa immoo haala gaariin isaan gadi furaa. Yeroo niiti deebistanii fi gadi furtan isin keessaa namoota lama haqa dubbatanii fi haqaan hojjatan ragaa godhaa. Yeroo nikaah buusanii fi niiti deebisan namoota haqaa lama ragaa gochuun mirgi fi haqni isaanii akka hin sarbamne taasisa. Wal-mormii fi miidhaa baay’ee hanbisa.
Guduunfaa
➦Iddaa jechuun dubartiin takka erga hiikkamte ykn dhiirsi irraa du’ee booda yeroo turtii ishiin turtuudha.
➦Dubartiin yommuu hiikkamtu takkamaan manaa hin ari’amtu. Mana ishii keessa turuun yeroo turtii (iddaa) lakkaawwatti. Tan ulfa hin qabne yoo taate, iddaan ishii heeydi (laguu) sadii arguudha. Tan heeydi hin arginee yoo taate immoo iddaan ishii ji’a sadii. Tan ulfaa immoo hanga deessutti.
➦Abbaan manaa yeroo turtii kana keessatti yeroo tokkoffaa fi lamaffaaf nikaah yoo irraa buuse, niiti isaa osoo nikaah hin haaromsin deebifachuu danda’a. Garuu yeroo sadaffaaf nikaah yoo irraa buuse, iddaa keessattis ta’ii iddaan ala deebifachu hin danda’u nama biraatti yoo heerumte malee.
➦ Iddaan dura yoo hin deebifatinii fi iddaan erga xumuramee booda niiti isaa deebifachuu yoo barbaade, nikaah haarawa mahrii kennuun hidhachuu qaba.
➦Dubartiin yeroo 1ffaa fi 2ffaaf yoo hiikkamte hanga iddaa ishii xumurtutti manaa baasun hin danda’amu, ishiinis bahuu hin qabdu, yoo wanta fokkuu hojjatte malee.
➦Namtichi yeroo iddaa keessatti niiti hiike deebifachuu yoo hin barbaadin, ishii waliin qunnamti saalaa raawwachu hin qabu.
➦Niitin iddaa keessa osoo jirtuu jecha deebifachu agarsiisu itti dubbachuun ykn wal-qunnamti ishii waliin raawwachuun deebifachuu danda’a.
Kitaaba Nikah buusu buusuf: https://islaama.files.wordpress.com/2020/01/nikah-buusu.pdf
Kitaabban Wabii
[1] Tafsiir Sa’diyy-fuula 101-102
[2] Madda olii-fuula 1025-1026
al-Fiqhul Waadih – Jiildi 2-fuula 113-115, Dr.Muhammad Bakr Ismaa’il
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3 -fuula 260-274, Abu Maalik


c: text/html

text:
Sababoota fi Furmaata Waliin Oduu Warra Duubatti Deebi’anii-Kutaa 13.2
Kutaa darbee keessatti sababa 14ffaa Islaama erga qabatanii booda akka duubatti deebi’an nama taasisan ilaalle jirra. Sababni kunis: Amanti keessatti daangaa darbuu fi wanta nafseen hin dandeenye itti fe’uudha.
Aa’ishah irraa Bukhaarin akka gabaasetti: Aa’ishaa bira dubartiin takka osoo jirtuu Nabiyyiin (SAW) ishiitti ol seenan. “Tuni eenyudhaa?” jechuun ishii gaafatan. Aa’ishanis ni jette: Ishiin ebalu. Baay’inna salaata ishii dubbatti.’ Nabiyyinis ni jedhan: Dhiisi, wanti dandeessan hadaraa isinitti haa ta’u. Rabbiin kakadhe hanga isin hifattanitti Rabbiin hin hifatu. Rabbiin biratti amantiin (hojiin ibaadaa) jaallatamaan wanta namtichi haala itti fufiinsaan hojjateedha.’ Sahiih Al-Bukhaari- 43
Ibn Hajar ni jedha: ‘wanti dandeessan hadaraa isinitti haa ta’u’ kana jechuun wanta itti fufuu dandeessaniin of ko`oomsaa. Haala kanaan dubbachuun ibaada irraa wanta danda`an hojjachuutti ajajuu agarsiisa. Akkasumas wanta hin dandeenyetti of dirqisiisuu irraa dhoowwu agarsiisa….`
Muslimni wanta haarawa ofirratti dirqii (waajiba) gochuun isa hin barbaachisu. Dhugumatti, kuni daangaa Rabbiin gabroota Isaatiif kaa`e darbuudha. Akkasumas, wantoota gaggaarii Rabbiin halaala godhee dhoowwuun isaaf hin hayyamamu. Rabbiin olta`aan akkana jedha:
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُحَرِّمُواْ طَيِّبَٰتِ مَآ أَحَلَّ ٱللَّهُ لَكُمۡ وَلَا تَعۡتَدُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُعۡتَدِينَ ٨٧ وَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ حَلَٰلٗا طَيِّبٗاۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِيٓ أَنتُم بِهِۦ مُؤۡمِنُونَ ٨٨
“Yaa warra amantan wantoota gaggaarii Rabbiin halaala isiniif godhe haraama hin godhinaa, daangaas hin darbinaa. Dhugumatti Rabbiin daangaa darbitoota hin jaallatu. Wanta Rabbiin isiniif kenne irraa halaalaa fi gaarii kan ta`e nyaadhaa. Rabbii isin itti amantan san sodaadhaa.” Suuratu Al-Maa`idah 5:87-88
Tafsiir Manaar keessatti Muhammad Rashiid Ridaa akkana jedha: ibaada gochuuf jecha nafsee dararuu fi ishii irratti jabeessuun wantoota gaggaarii dhiisun tuqaa shakkii ubbaadonni fi mutasawifoonni baay`een ittiin qoramaniidha. Isaan kanaan karaa moloksoota kiristaanaa kan moloksummaa itti hin ajajamne uumanii hordofu. ` (Akkuma moloksoonni kiristaana wantoota gaggaarii akka fuudhaa heerumaa, nyaata dhugaati fi uffata gaggaarii dhiisan ubbaadonni (warri ibaada baay’innaan hojjatanii) fi mutasawifoonni kunniinis fuudhaa heeruma, nyaata dhugaatii fi uffata gaggaarii ni dhiisan. Haala kanaan karaa isaanii hordofan)
Ragaalee fi keeyyattoota kana irraa amantiin keenyaa salphaa fi dandeetti nama dhuunfaa irratti hundaa`e madaallama ta`uun isaa ifa nuuf ta`a. Kunoo asitti nama keeyyattoota kanatti hin quufnetu jira. Sababni isaas, keeyyattonni kunniin isa osoo hin ta`in namoota biroo akka ilaalanitti amana.
Muslimni yommuu Islaama hordofu dirqamni isarra jiru salaata halkanii dhaabbachuu fi soomu irraa wanta hin dandeenye nafsee ofiitti fe`uu hin qabu. Kunis bu`aan fuggisoo (faallaa) akka hin argamneefi. Innis Islaama hordofuu dhiisudha. Sababni isaas, yommuu wanta nafsee ofii itti dirqisiisee baadhachuu dadhabuu, karaan kuni akka isaaf hin taanetti ilaala. Garuu kana irra, nafsee ofii leenjisuu keessatti suuta suutaa fi sadarkaa sadarkaan deemu qaba. Hubannoo kana sammuutti kaleessuuf fakkeenyota garii nan dhiyeessa:
Ustaaz Fatih Yakun kitaaba isaa ‘Mutasaaqixuun (warroota kufan)’ jedhu keessatti akkana jechuun dubbata: Dargaggeessi tokko yeroo gannaa barnoonni idilee hin jirre Qur`aana akka haffazuu ni kakate. Wantoota baay`ee irraa of dhoowwe. Ergasii inni kana hin dandeenye. Garuu hanga haalli hospitaala dhukkuba narvii itti yaalan seenu isa geessutti wanta jedhe hojjachuu itti fufe.”
Nan yaadadha, dargaggeessi biraa ji`oota muraasa keessatti Qur`aana haffazee akka fixuu fedhii guddaa horate. Anis kuni isarratti ulfaataa akka ta`e isatti hime. Garuu inni ni dide. Yommuu ji`oonni inni murteesse kaa`e darban, moo`atamuun isatti dhagayame. Garuu jidduu-galeessa ta`uutti of gahe. Amma yommuu dhimmicha ija aqliitiin ilaalu Qur`aana haffazu isaa itti fufaa jira. Akka isa milkeessu Rabbiin kadhanna.
Namoonni gariin akkana jechuu danda`u: kunoo asitti nama ji`oota muraasa ykn yeroo gabaabdu keessatti Qur`aana haffazeetu jira.` Ani akkana jedha: Kuni haala addaa fi xiqqaa namni hunduu hojjachuu hin dandeenyedha.
Nan yaadadha, dargaggeessi tokko kakka`uumsa cimaan salaata halkanii salaatuuf ka`e. Guyyama jalqabaa raka`a hunda keessatti juuza tokko tokko qara`uun jalqabe. Ergasii nafseen isaa akka itti dabalu isa waamte. Innis hanga hojjachuu hin dandeenye gahuutti ni dabale. Ergasii guutumaan guututti halkan salaatu ni dhiise.
Namni beekkamaan tokko akkana nan jedhe: dargaggeessi tokko halkan salaatu ilaalchisee barnoota kenne. Innis kanaaf kakka`uumsa guddaa horatee halkan takkaan raka`a 70 salaate. Nafsee ofii garmalee dadhabsiise. Fajriin dura hirribni isa moo`atee gara sa`aati shaniitti malee of hin beekne. Sababa madaallamaa ta`uu dhabuu isaatiif salaata waqtii isaatirraa ni tursiise.
Namni tokko ani nama ibaadaaf kakka`uumsa fi fedhii guddaa qabu qeeqaa akka jiruutti akka hin yaanne. Ibaadaaf kakkaa`uumsaa fi fedhii guddaa qabaachuun dhimma faarfamaadha. Garuu dirqamni nama irra jiru madaallamaa ta`uu fi dandeetti isaa beekudha. Namni karaa tokko keessa deeme itti fufuu qaba. Kanaafi, Ergamaan Rabbii (Sallallahu aleyh wassalam) sahaabaa tokko akkana jechuun qajeelche: “Akka nama halkan salaataaf dhaabbataa ture ergasii dhiisee hin ta`in.” Sababni isaas, ibaada erga jalqabanii booda dhiisun dhimma jibbamaa fi balaalefatamaadha.
Ustaaz Fatih Yakun akkana jedha: Warroonni wanta hin dandeenye ofitti fe`anii fi wanta tokko keessatti madaallamaa ta`uu hin fudhannee fi daangaa darbuu itti fufan, isaan kunniin haala tokkon ykn haala biraatiin duubatti deebi`uu nafsee ykn iimaanaatiif saaxilamu. Isaan kunniin akka nama gammoojjii dheeraa ariitiin qaxxaamuru barbaadee ergasii geejjiba isa ajjeesee fi gahuumsa isaa hin geenyeti.
Dhugumatti, nafseen ilma namaa baay`ee dadhabduudha. Ustaaz Fatihin suuraa daangaa darbuu biraa dubbate. Innis takfiira (kafarsiisu)dha. Seenaa namticha obboleessa isaa biiftun erga baate booda malee sababa fajrii hin salanneef kafarsiise dubbate. Namni kuni osoo sababa waqtii isaa irraa salaata akka tursiisu wanta isa taasise osoo hin beekin obboleessa isaatiin kaafira jedhen.
Tarii obboleessi isaa kuni uzrii Rabbiin isaaf dhiisu qabaachu danda`a. Ergasii namtichi kuni ijjannoo ofii itti fufee dogongora isaa hin amanne. Murtii hundee amantitiin wal-faalleessu murteesse. Hanga geengoo iimaaanaa keessaa bahuutti ijjannoo ofii itti fufe. Adeemsa kana areeda isaa haadun jalqabe. Ergasii sagaagalummaatti kufe. Ergasii karaan kuni gara kufriitti isa geesse. Rabbiin sabaata (gadi dhaabbannaa) kadhanna. (Obbolleessa isaatiin sababa farjii dabarseen kaafira jedhen. Ergasii wanti inni jedhe isarratti deebi’e. Namni obboleessa isaatin kaafira jedhe kuni areeda haaddate, ergasii zinaatti kufe ergasii kufriitti kufe. Kuni hadiisa kana nu yaadachiisa: Abdullah ibn Umar (radiyallahu anhumaa) akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) akkana jedhan:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ يَا كَافِرُ . فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلاَّ رَجَعَتْ عَلَيْهِ ” .
Namni kamiyyuu obboleessa isaatiin “Yaa Kaafir” jedheen, isaan lamaan keessaa tokko irratti [kufriin] deebi’ee jira. Akkuma inni jedhe yoo ta’e, [kufriin namtichaa mirkanaa’e.] Garuu yoo dhugaa hin ta’in, isa irratti deebi’a (Kufriin nama obboleessa isaa Muslimaatin “kaafira” jedhe irratti deebi’a.)” Sahiih Muslim 60 )
Kanarraa kaane wanta nafseen hin dandeenye itti fe`uun bu`aan isaa inni xiqqaan hojii dhiisu akka ta`e guduunfina. Bazzaar ibn Abbaas irraa akka gabaasetti: gabrittiin Nabiyyii takka guyyaa soomaa oolte halkan dhaabbataa bulti. Ergasii Nabiyyiin (SAW) akkana jedhan: “Hojii hundaafu fedhii cimaatu jira. Fedhii cimaa hundaafu laafinnatu jira. Namni yommuu laafinsa (ceem`iinsa) isaa gara sunnaah kiyyaa gore, dhugumatti inni milkaa’e. Garuu namni yommuu laafu, kanaan ala wanta biraa filate dhugumatti inni bade.”
Madaallamaa ta`uun dhimma garmalee barbaadamaa ta`eedha. Qaama ofii boqonnaa dhoowwachuun gara dadhabbinnaa fi hifannaatti nama geessa. Dirqamni Musliima irra jiru osoo daangaa hin darbinii fi hin hanqisin haala jiddu-galeessaa jiraachudha. Ammas, dandeetti daangefamaa akka qabu beeku qaba. Yoo daangaa kana darbe ceem`uu fi laafinni isa qunnama. Ceem`uu fi laafinni kuni yeroo baay`ee jalqabbi jallinnaa ta`a.
(Daangaa darbuun hojiinis amantiinis dubbiinis ni ta’a. Hojiin daangaa darbuun: wanta shari’aa keessa hin jirre hojjachuu, wanta nafseen hin dandeenye itti fe’udha. Dubbii fi amantiinis daangaa darbuun: wanta Rabbiin ragaa irratti hin buusne amanuu fi dubbachu. Fakkeenyaaf: Rabbiin alatti wanta biraa gooftaa jedhanii waaqefachuun amantiin, dubbii fi hojiin daangaa darbuudha. Nama Musliima tokkoon akkanumatti lafaa olka’anii kaafira jechuun dubbiin daangaa darbuudha. Kanaafu Muslimni madaallama ta’uuf: wanta shari’aan itti ajaje hanga danda’e hojjachuu fi wanta shari’aan irraa dhoowwe dhiisudha. Ragaan kanaa:
Waan Ergamaan isiniif kenne qabadhaa, waan inni irraa isin dhoowwe dhoowwamaa. Rabbiin sodaadhaa. Dhugumatti, Rabbiin adabbiin Isaa cimaadha.” Suuratu Al-Hashr 59:7
Ergamaan Rabbiis (SAW) akkana jedhan:
فَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَىْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ، وَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِأَمْرٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ
“Wanta tokko irraa yommuu ani isin dhoowwe, isa irraa fagaadhaa. Ajaja tokkotti yommuu isin ajaje immoo isa irraa hanga dandeessan hojjadhaa.” Sahih al-Bukhari 7288)
Min Akhbaaril Muntakisiina ma’al asbaabi wal ilaaji-fuula 115-121

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Generaalli humna galaanaa US duraanii John Keelii itti gaafatamaa Whaite house ta’u dhaan hojii isaanii har’a jalqaban.
Jeneraal Keeliin har’a White House keessatti hirbuu seenan. hanga ammaatti ministeera naga eegumsa biyyoolessaa ta’uun hojjetaa kan tauran jeneraale Keeliin hojii isaanii isaa haaraa dhaan itti gaafatamni isaanii ijoon White House sirnaan akka hojjetu gochuu yoo ta’u illee hojii ajaa’ibaa ni hojjetu jedheen abdadha jechuun faarsan prezidaanti Traamp.
Hanga ammaatti hojii gaarii hojjettaniif baga gammadan. Amma immoo generaalli tokko akka itti gaafatamaa white house ta’uun, yoo danda’ames hojii sanaan ol jiru hojjeta abdii jedhun qaba jedhan Traamp .
Prezidaant Traamp itti gaafatamaa White House duraanii Rayans Priibus-n jimaata darbe hojii irraa ar’uun bakka isaanii jeneraalicha muudan. Bulchiinsi Traamp aangoo qabatee baatilee xiqqoo darban keessa gargaartonni isaanii kan White House hamee keessaan raafamaa turan. prezidaantichis hedduu isaanii sababaa adda addaan hojii irra ari’aniiru.


text:
Fulbaana 13/2015(TOI) – Hawaasni ayyaana daamaraa masqalaaf kan itti fayyadaman Daamaraafi Gucinni balaa abiddaa akka hin uumnee ofeeggannoo cimaa taasisuu akka qabu Komishiiniin Abiddaafi hoggansa balaa hubachise.
Yeroo Daamaraan daamaramuu sarara Elektirikii fi Telee, Buufata boba’aa, Garaajii akkasuma bakkeewwan waantoonni ibidda qabsiisuu danda’aan jiran irraa fagaachuun daamarachuun barbaachisaadha jedheera.
Ayyaanni Daamaraa masaqalaa bakkeewwan bali’inaan itti kabajamu keessaa bulchiinsi magaalaa Finfinnee isa tokkodha.Ayyaanni kun Fulbaana 16/2015 dhufu addabaabayii Masqalaafi bakkeewwan birootti bakka abbootiin amantaafi hordoftoonni amantaa argamanitti ni kabajama.
Komishinichatti Ogeessii dubbi himaa obbo Nigaatuu Maammoo TOItti akka himanitti Komishiinichi yeroo kabaja ayyaana Daamaraa masqalaa balaa ibiddaafi balaa tasaa biroo akka hin uumane ittisuufi to’achuuf xiyyeeffannoon hojjechaa jira.
Wixata dhufu irraa jalqabee ogeeyyiin to’annoo yeroo balaa bakkeewwan daamaraan itti daamaramutti sakata’insa sodaa balaa raawwachuun hojii to’annoo hojjechuuf qophaa’aniiru.
Kanaanis yeroo Daamaraan daamaramuu sarara Elektirikii fi Telee, Buufata boba’aa, Garaajii akkasuma bakkeewwan waantoonni ibidda qabsiisuu danda’aan jiran irraa fagaachuun daamarachuun barbaachisaadha kallatti kan laatan ta’uu himaniiru.
Jiraatoonni magaalichaas yeroo gucaawwanitti yeroo ibidda qabsiifataan balaa ibiddaa akka hin uumne ofeeggannoo cimaa akka taasisaan waamicha taasisaniiru.
Ayyaanichi balaa tokko malee akka kabajamuuf bakkeewwan tokko tokkootti hawaasa hubachiisaa jiraachus himeera.
Maatiin daa’imman isaan akka ‘Richiitii’ hin dhukaasnee dhorkuun balaarra akka of baraaranis hubachiisaniiru.
Balaan humnaa ol ta’ee yoo mudate hawaasni sarara bilbilaa komishinichaa 011 155 53 00 ykn 011 156 86 01 akkasuma sarara bilbila bilisaa 939 irratti bilbiluun beeksisuu qaba jedhaniiru.


text:
Gareen koolu galtoota Afriikaa yabala gommaatti gargaaramuun galaana Mediteraaniyaan ce’uuf ennaa isaan yaalan, xayyaarri xiqqoontokko immoo dhunduma 1000 ol fagaattee koolu galtoota Awrooppaa ga’uuf yaalan kana naanna’uun itti dhiyeenyaan to’ataa turte.
Xayyaarattiin qabeenyaa dhaabbata Jarmanii kan mootummaa hin ta’inii taate kun, naannoo galaanaatti dhiittaa mirga namaa koolu galtoota kana irratti raawwatamuu fi ennaa isaan balaa keessa bu’an doonilee naannoo jiranii fi angawoota iyyata koolu galtoota kanaa duraa qabuu dhiisuun dabalaa deeme galmeessuuf ramadamte.
Yeroo duumessaan marfame waaree booda baatii Onkoloolessaa keessa kan ka’u bakakkaa fi bubbee hamaan yabalaawwan nama humnaa ol fe’atte kana balaa hamaaf saaxila. Erga bara 2014 qabee, Awrooppaa seenuu yaaluuf jecha namoota galaana Mediteraaniyaan ce’uuf yaalan 23,000tu du’an ykn as buuteen dhabame jechuu dhaan jarmayaan koolu galtootaa kan tokkummaa mootummootaa beeksisee jira.
Balaan haa jiraatu iyyuu malee, koolu galtoonnii fi baqattoonni hedduun, Liibiyaatti deebi’uu irra, Awrooppaatti ce’uu utuu yaalanii du’uu filatu. Doonii keessaa gad ba’anii waaltaalee keessa tursiisaman keessa yoo ta’an, yeroo hadduu dararaa wali irraa hin cinnetu irratti raawwatama.


text:
Finfinnee, Bitootessa 8/2014 (TOI) – Ejensiin Tumsa Idil Addunyaa Jaappan hojii manneen barnootaa manca’aan deebisanii dhaabuuf taasifamu kan deeggaru ta’uu beeksise.
Ministirri Barnootaa Piroofeesar Birhaanuu Naggaan bakka buutuu olaantuu Ejensii Tumsa Idil Addunyaa Jaappaan/JICA Dooktar Kaatsuukii Mooriihaaraa waliin mari’ataniiru.
Piroofeesar Birhaanuun deeggarsa ejensichi damee barnoota Itoophiyaaf taasise galateeffachuun tattaaffii manneen barnootaa barbadaa’an deebisanii dhaabuuf taasifamurratti deeggarsi isaanii cimee akka itti fufu gaafataniiru.
Dooktar Kaatsuukii Mooriihaaraan gamasaaniin bara faranjootaa 2006 hanga 2020tti Doolaara miiliyoona 290 ol deeggarsa taasisuu fi manneen barnootaa 80 ijaaruun danda’amuu eeraniiru.
Manneen barnootaa sababa waraanaan barbadaa’an ijaaruuf ejensichi ga’eesaa kan ba’atu ta’uu ibsuun gosa barnootaa herregaa fi saayinsiin walqabatee galteewwan manneen yaalii fi meeshaalee garaagaraa kan guutu ta’uu eeruu isaanii ragaan Ministeera Barnootaarraa argame ni mul’isa.


text:
Namoonni Jabuutii irraa gara biyyaatti deebisaman 1900 ga’uu bulchiinsi Dirree Dhawaa beeksisee jira. Namooni deebi’an kun addaan baafamanii Yuniversitii Dirre Dhawaa keessatti kuniinsi godhamaafii jira.
Eeyama seeraa kan hin qabaannee fi lammiiwwan Itiyoophiyaa Jabuutii jiraataa turan xumura turban darbee gara biyyaatt seenuu jalqabuu isaanii fi lakkoobsi isaaniis 1875 ga’uu bulchiinsi Dirre Dhawaa beeksiseera. Itti gaafatamaan xiqqeessuu soda balaa bulchiinsa Dirre Dhawaa obbo Harbii Buhi, bakka midhaan kuusan kan magaalattii ala jiru keessa torban darbe namoota 814 dabalatee kanneen 1457 ta’an hawaasattii adda ba’anii deggersi barbaachisu godhamaafii jira jedhan.


text:
Jaallannee Gammadaa | VOA
Monthly Archives: March 2015
“Dukkanaa fi Halagaa Garaa Isaa Hin Beekani ” Wallee Haaraa Artist Sabboonaa Ifaa Gammachuu.
Aside
Aside
Kan Gorsamuu Qabu Gorsaa Taasisuun, Gorsaa fi Gorfamaa Galaafata.
(Ijoo Dubbii ABO)
Bittaan Abbaa irrummaa isaa dhumatee baqattummaan Haraareetti osoo hin godaaniin dura Mangistuu H/Maariyaam ummatoota Itophiyaa qofa osoo hin taane, biyyoota ollaatti dhaadatuu fardeessaa ture. Ummatootni Itophiyaa bittaa Abbaa irrummaa isaa hifatuun deggersa sirnichi irraa barbaadu dhorkatuu irraa ummatichaan “Warqee hafaniif iyyuu Faandoo dha jedha” jechuun arrabse. Dabrees wayta qabsoon ummatootaa jabaataa dhufetti mormitoota ana irratti gargaara kan jedhuun mootummaa Sudaan ilaalchisee, “Goommaa konkolaataa karaa Bahaa ture dhoosnee jirra. Isa karaa Dhihaas dhihootti afuura keessaa yaasna” jechuun dhaadate. Dhaadannoo fi doorsisi kun garuu baqattummaa irraa isa hin oolchine. Aangoo humnaan tikfatuu barbaade irraa qabsoo ummatootaan ari’ame. Kun seenaa fagoo osoo hin taane kan kaleessaa ti.
Har’a dhaadannoo fakkaataa gorsituu Muummicha Ministeraa Itophiyaa Abbaay Tsehayyee irraa deddeebisnee dhagahaa jirra. Gorsituun kun OPDO irra cehee ummata Oromoo arrabsuun isaa isa jalqabaa miti. Tuffii fi Jibbiinsa ummata Oromoof qabu waltajjii argate hunda irratti kan ibsaa turee fi jiru Abbaay Tsehayyee, ilaalchi jibbiinsaa fi tuffii irraa calaqqisu kun imaammata jaarmayaa isaa TPLF raggaafatee ittiin masakamee jiru irraa madda.
Kitaaba TPLF “Ye Hizbawi Adera” jedhu keessatti akka ifatti kaa’ametti ummata Oromoo akka Diina duraatti kaa’e. Sababni diina duraa godhataniifis Tigraayiin bituu waan barbaadeef ykn qabeenya ummata Tigraay saamaa jiraatuuf hawwii horatuu irraa akka hin tahin hin wallaalamu. Kan diina duraa godhatan bittaa alagaa kan hin feene, saaminsaa fi cunqursaa dura kan dhaabbatu, qabeenya isaa irratti ajajaa tahuun mirga isaa tahuu hubatuu irraa afaan qawween malee akka barbaadanitti olii fi gad oofuu kan hin dandeenye tahuu beekuu irraa ti. Kanas Abbay Tsehayyee haasaa OPDO maaliif akka ijaaran wayta ibsutti haala hin falamsiisneen “OPDO kan ijaarre Oromiyaa ittiin seenuufi. TPLF ykn Biaden (Sochii Dimokraasii Saba Amaaraa) qabatanii ummata Oromoo ijaaruun ulfaataa ture ”jedhe. Kan Gorsamuu
Oromo Voice Radio (OVR) Broadcasts on March 30, 2015
Aside
Gaaffii Mirgaa Uummanni Oromoo Kaaseen Duuba Jirtu Sababa Jedhuun Mootummaan Wayyaanee Hidhattoota Gandaa Hidhannoo Hikkachisee Hidhaa Jira.
Aside
Odeessa Qeerroo Qellem, Dambi Doolloo Irraa,
Bitootessa 30,2015 Torbanootuma kana keessa Horro Guduruu aanaa Guduruu kessaa hidhattoota milishootan gandaa hidhannaa qabaniin gara uummataa dhaabbachuudhaan mootummaa irratti wal ijaaraa jiru kan jedhuun shakkamanuun mootummaan hidhattoota gandaa hidhannoo isaanii irraa hiikkachiisee jira, kun gandoota aanaa kana keessatti argaman kanneen gaaffii uummataa deggeran, diddaa uummata waliin hiriiruun mootummaa dura dhaabbachuuf kan hirmaannaa taasisaa jiran hidhattoota hedduun hidhannaan isaanii irraa hiikamuu Qeerroon gabaasee jira.
Har’a Bitootessa 30,2015 odeessi Qeerroo naannoo adda addaa irraan wal hidhataan nu gahaa jiru, Qellem aanaa Gidaamii keessaas haaluma kana fakkaatuun milishoota gandaa uummata waliin dhaabbatan hidhannaa isaanii irraa hiikkachiisuuf walgayii waamuun hubatama. Akkasuma Qellem, aanaa Sayyoo, Begii fi Canqaa keessa milishootni gandaa hidhannoo isaanii lafa akka kaa’an mootummaan dhaamsa caasaa isaanii godina kanaaf dhaamaa akka jirutu hubatama. Ilmaan habashootaa kanneen uummata keessatti guddataniif meeshaan milishoota irraa hiikkatamu isaaniif akka kennamuuf deemutu odeessaan Qeerroo addeessa. Mootummaan Wayyaanee yeroo amma diddaa Qeerroon dhalatu uummata Oromoo hirmaachisuu irra darbee hidhattoota gandaas mirga uummata Oromoo kabachiisuuf diddaa irratti isaan hirmaachisuu sodaa irraan dursa hidhattootni gaaffiin uummataa gaaffii keenya jedhanii quuqama sabaa qaban sodaachuu irraan meeshaa akka hiikkataniif mootummaan Wayyaanee murtoo baasaa jira.
Aside
QARA DHUGAA” Must Watch Fiilmii Afaan Oromoo do’ii gabaabaa Bara 2015
Aside
“ GOGAA LAAFAATTI MARUU ”
Aside
SEENAA Y.G (2005) —kutaa 1ffaa
Ummati Oromoo, Mirga Abbaa Biyyuummaa isaa kabachiisuuf, bakka maraa sagalee inni dhageesisaa jiru, hedduu kan nama Onnachiisuudha. Kana irra yoo hojjatame ammoo, waan barbaadu bira ga’uuf humni isa dhawwu akka hin jirre shakkiin hin jiru. Ummata Oromoof har’a waa’ee Seenaa fi kkf kaasanii dubbii akka hubatu itti himuun barbaachisaa miti. kan lubbuun jiru hundumtuu, Siyaasa addunyaa kanaa fi Biyya Itoophiyaa jedhamtu akka gaaritti kan hubate fi akkaataa gabrummaa jalaa ba’uu irratti qofaa, wal gorsaa fi wal akeekuu irra ga’ee jiraa jechuu dandeenya. Warri waa kataban ykn dubbisan Ummata kanatti waan jiru himuuf yk hubachiisuuf, seenaa fi fakkaanya tarrisun yeroon isaa dabreera. Waan jechuu barbaadan suduudaan itti himu qofaadha. Kana irra geenyaan ammoo , sadarkaa irra geenye irraa duubatti akka hin deebinee fi waan hegaree keenyaaf rakkoo dhalchuu danda’u qofaa wal akeekanii hojiitti bobba’uu qofaatu furmaata ta’a jecuudha. Kanaaf, har’a Qabxiilee sochii nuuti amma itti jirru irraa duubatti nu deebisuu malan tokko , tokko fi yaada nu fayyadu jedhee yaade irratti , yaada mataa kiyyaan kaasuu barbaada.Qabxiileen kunneen :-
Goototi Dargaggoonni Oromoo Yuuniversitii Wallaggaa Diddaa Sirna Wayyaanee Itti Fufan.
Aside
Bitootessa 29,2015 Gabaasa Qeerroo Naqamte.
Maqaa dorgommii Ispoortii jedhuun dargaggoota Istaadiyoomii Wallaggaa keessatti walitti qabuun kan afaan faajjessaa jirtu Wayyaaneen,karaa dabballoota isaanii filmaataaf jecha barattoota Yuuniversitii Wallaggaa akka isaan mormii kamiinuu ka’u keessatti hin hirmaatne olola adda addaa gaggeessaa turan. Dargaggoonnis haala kana kan hubatan magaalaan Naqamtee keessa naannawanii mormii fi diddaa isaanii dhageessisaa oolanii jiru.
Kana irratti dabalees mooraalee Yuuniversitii fi naannoo Istadiyoomii keessa naannawuun dhadatnoo fi walleelee warraaqsaa akka dhageessisaa turan odeessi jiru beeksisa. Dadhatnoolee Qeerroon dhageessisaa turan keessas:-
- Oromiyaan ni bilisoomti!
- Mootummaan Wayyaanee gabroomfataa dha,
- Abbaay Tshayyee farrummaa uumata Oromoof qabuun seeratti dhihaachuu qaba.
- Walabbummaa fi bilisummaan Oromoof haqa.
- Maaster planiin Finfinnee daddaffiin akka dhaabbatu fi kkf irra turan
Mormii dhageessifamee fi muldhifame kunis akka media adda addaa irratti hin dabarreef jecha manneen interneetii fi network jiru akka cufaa oolan gabaasi Qeerroo Naqamtee nu gahe addeessa.
Oromo Voice Radio (OVR) Broadcasts on March 28, 2015
Aside


text:
Ergaawwan saal-quunnamtii gowwoomsaadhaan namoota burjaajessan
Maamilli maanguddoo umurii waggaa 50 US keessa jiraatu. Kan ergaa erguuf ammoo nama suuraa dubartii moodeelii taateen of ibsu, maqaasaa Gingerhoney jedhee of beeksisedha.
Dubartii bareedduun Gingerhoney jedhamtu kun uffata qorraa hanga harmasheetti ofirraa gadi buustee sireerra garaan ciistee maanguddoo Ameerikaa kana haasofsiisti (waliin chaat gooti).
Maanguddochi dubartiin kun nama isarraa fagoo, Naayijeeriyaa keessa jiru ta'uu gonkumaa hin hubanne.
Addunyaarratti namoonni haala kanaan, garee dargaggoonni karaa onlaayinii jaalallee barbaaddatan keessa seenuun, doolaara hedduu kaffalanii dubartii bareedduu (hawwattuu) dubbisan hedduudha.
Kan isaan waliin chaat godhan garuu yoona nama dhugaa ta'uu dhiisuu danda'a.
Ragaan ji'ootaaf walitti qabame akka mul'isutti, duulli gowwoomsaa akkasii kun sadarkaa idil-addunyaatti kan adeemaa jiru yoo ta'u, Neezarlaands irraa hanga US, darbees karaa biyya Ameerikaa Kibbaa- Suriname jedhamtuu hanga Naayijeeriyaatti fulla'a.
Oppireeshiniin kun biyyoota keessatti hojiirra oolaa jiru keessatti seeraa fi naamusa akkaataa itti fayyadama teeknooloojii dijiitaalaa ga'eessotaa irratti jiru cabsaa jira.
Barataan yunivarsiitii Naayijeeriyaa Abiodun (maqaa isaa dhugaa miti) namoota hedduu marsariitii jaalalaa dhaabbata Nezerlaand Meteor Interactive BV jedhamu irratti piroofaayilii sobaa hojjetan keessaa tokko.
Abiodun akkaawuntii sobaa kurnaan lakkaa'aman marsariitiiwwan kanneen irratti bulchu gidduutti piroofaayilii isaa jijijjiira, garuu yeroo hunda shamarree adii nama hawwattu ta'uu isaa of fakkeessa.
Marsariitii tokko irratti inni Gingerhoney, moodela umurii waggaa 21 kan uffata qorraa halluu diimaa qabu kan mudhii ishee irratti haala miira namaa kakaasuun uffattedha.
Erga 'damma booda waan hundarra filatamtuu ta'uu ishee of ibsitee' booda, dhiironni 'Jinjibila' jedhanii akka ishee waaman jajjabeessiti - "halluu rifeensa koo wajjin wal fakkaata," jetti.
Kompiitara Abiodun bakka tokko irratti galmee fakkiiwwan 'Gingerhoney' (suuraa saalqunnamtii adda addaa of keessaa qabu) tokkotu jira, maamiltoonni suuraawwan fedhii saalaa kakaasan dabalataa yoo gaafataniif kan qophaa'e.
Suuraa pirofaayilii isaa dabalatee, suuraawwan namni kun fayyadamu maddeen adda addaa irraa kan walitti qabamaniidha.
Namni piroofaayilii Gingerhoney argachuu danda'u Abiodun qofa miti - namoonni biroo hedduun dabareedhaan hojjetan jiru.
Abiodun fi waahillan isaa meeshaa teeknooloojii fooyya'aa kaartaa ittiin hojjetan fayyadamuun bakka Gingerhoney jirtu fakkeessanii hojjetu, maamila irraa fageenya kiilomeetira 50 irratti waan argamtu fakkeessu, kanaafidha kan odeeffannoon waan walsimu fakkaatu.
Marsariitiiwwan kunneenitti bilisaan seenu, maamiltoonni "dubartoota" kanaaf ergaa fudhachuuf ykn erguuf garuu paakeejii, kan gatii doolaara 6 hanga 300 baasu bitachuu qabu qabu.
Maamiltoonni dargaggoonni dubartoota naannoo isaanii jiran jedhanii yaadan qaamaan wal arguu kan barbaadan yoo ta'u, maamiltoonni umuriin jaaran yeroo baay'ee barreeffamoota qabiyyee walqunnamtii saalaa qaban fi suuraa fi viidiyoo fedhii saalqunnamtii kakaasutti quufu jedha Abiodun.
Kaayyoon Abiodun fi waahillaan isaa, maamiloonni marsariitiiwwan irra akka turaniifi, kaffaltii maamiloota irraa argatanitti fayyadamuudha.
Tokkoon tokkoon ergaa yoo xiqqaate qubeewwan 150 qabaachuu fi "banaa ta'uu akka qabu" qajeelfama kennu, kunis haasofni akka itti fufuuf.
"Akka hojii tajaajila maamilaati, maamila qofatu hoji gaggeessaa olaanaa waliin haasa'aa jira jedhee yaada," jechuun Abiodun BBC'tti hime.
Meteor Interactive BV hojjettoota isaa Naayijeeriyaa qacaruuf, leenjisuuf fi qindeessuuf dhaabbata Suriname keessatti argamu - Logical Moderation Solutions (LMS)- kan nama lammii Suriname Orano Rose jedhamu tokkoon hundeeffame fayyadama.
BBCn ragaalee akkaawuntii WhatsApp, Telegram fi Skype LMS irratti argeen dhaabbatichi namoota dhibbaan lakkaa'aman bobbaasuun leenjisuu isaa hubate, irra caalaan isaanii kutaalee Naayijeeriyaa Leegoos fi Abujaa keessatti argamu.
Hojiiwwan kunneen Inistaagiraamii, Tiwiitaraa fi Telegiraamii irratti kan beeksifaman yoo ta'u, dargaggoota baratanii fi hojii dhabeeyyii Naayijeeriyaaf carraawwan hojii kanneen akka "gahee toora interneetii", "hojii gabaa dijitaalaa", "gahee jiddugaleessaa chaatii" jechuun ibse, qabiyyee ga'eessotaa hojjechiistonni ibsuu qaban tokkollee osoo hin ibsin.
Qacartoota olaanoo LMS keessaa tokko kan taate namni Jarmanii jiraattu Adedamola Yusuf, beeksisa hojii kana akkaawuntii miidiyaa hawaasaa ishee irratti kan qabdu yoo ta'u, iddoowwan bashannansiisoo adda ta'an akkaataa miira dhala namaa hawwatuun agarsiisti.
"Namoota adii haala nuffisiisaan jiran waliin haasa'aa jirtu. Hojiin kunis Jarmanii fi Naayijeeriyaa keessatti guutummaatti seera qabeessaa fi hayyama kan qabudha," jechuun guyyaa jalqabaa isaaniitti namoota qacaramuu danda'an waliin WhatsApp irratti dubbatteetti.
Adedamola Yuusuf waggoota lamaa oliif namoota qacaraa turte, Adoolessa darbe sochii qacarrii tokko keessatti namoonni dhibbaan lakkaa’aman mallatteessaniiru.
Gaaffii BBCn yaada akka kennituuf dhiheesseef deebii hin kennine.
Naayijeeriyaa keessatti daayreektarri LMS Nicholas Akande torban jalqabaa ji'a Adoolessaa keessa namoota 100 ol galmeessuun hojiin kun seera qabeessa ta'uu itti hime.
Innis gaaffii BBCn yaada akka kennuuf dhiheesseef deebii hin kennine.
Namoonni qacaraman waa’ee aadaa, akkaataa barreeffamaa fi haasawa bakka maamiltoonni isaanii jiranitti taasifamu irratti leenji'uun hojiisaanii dhugaa fakkeessu.
Xumura leenjii irratti waa'ee marsariitiiwwanii ibsi ni kennamaaf, odeeffannoo dhuunfaa kanneen akka teessoo manaa, lakkoofsa bilbilaa fi umurii maamiltootaa akkaataa ilaaluu danda’anirratti hubannoo ni qabaatu.
BBCn yaada dhiironni toora interneetii kanaa irraa kennaman akka argetti, namoonni kunneen "dubartoota" waliin haasa'aa turan waliin wal arguuf abdachuun marsariitiiwwan kanneen irratti doolaara 300 hanga 700 baasaniiru.
'Dubartoota 20f ergaa barreeffamaa ergeera, yeroo hunda dhuunfaan wal arguuf yeroon yaadu yeroo biraattin dbarfama,'' jedhan namni marsariitii Meteor Interactive irratti doolaara 64.99 baasuu himu.
Namni kan biraan dubartoota kunneen qaamaan arguuf, abdii sobaatiin, doolaara 300 ol liqii irratti baasee akka ture dubbate.
"Magaalaa ati keessa jiraattu keessa ykn naannoo kee jiraachuu sitti himu, si quunnamsiifna jedhanii si burjaajessu, "HALKAN HAR'AA" siin jedhu, ati liqaadhaan kaffaltee ergaa barreeffamaa itti erguu irra dabarsitee yeroo bakka fi yeroo itti wal argattu kaa'uu barbaaddu sababii dhiheessuu jalqabu," jedhe.
Lammiileen Naayijeeriyaa miliyoonaan lakkaa'aman hojii dhabanii kan jiran yoo ta'u, barsiisonni yunivarsiitiis ji'ootaaf hojii dhaabanii turan, kun dargaggoonni hedduun abdii kutatanii hojii barbaadaa jiraachuu agarsiisa.
Abiodun gahee isaa "hanna interneetii waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu hojii addunyaa burjaajessuu fi yakka xiqqaadha" akka ta'etti ibsa.
"Nama jaallattu ykn hiriyyaa waliin haasa'uu irraa adda miti, kan namoonni miliyoonaan lakkaa'aman guyyaa guyyaan godhaniin adda miti," jechuun ergaan daashboordii irratti yeroo mul'atu gara Gingerhoney tti jijjiire.
Ergaa kana nama ganna 50 US keessa jirutu erge, walarguuf gaafata.
"Oo dhiifama, amma saree koo waliin deemuun qaba" jechuun deebii kenna Gingerhoney.
Gaaffii akkasii karaa irraa maqsuuf itti fayyadamuuf leenjifamee akka jiru dhugaa bahe.


text:
Waxabajjii 21/2014(TOI) – Mariin paanaalii “Waa’ee Itoophiyaa” jedhamu Dhaabbata Pireesii Itoophiyaatiin Magaalaa Arbaamincitti qophaa’e gaggeeffamaa jira.
Agarsiisni suuraa “Waa’ee Itoophiyaa” jedhamus banameera.
Marii paanaalii kana pirezdaantiin Naannoo Kibbaa Obbo Ristuu Yirdaawu, Waajjira Ministira Muummeerraa Doktar Biqilaa Hurrisaa, Waajjirra Ministira Muummeetti sadarkaa ministir de’eetaatti Waltaasisaa Wiirtuu Ijaarsa Dimokraasii Doktar Abdii Waasaafi Pirofeesar Bayyanaa Pheexiros barreeffama mariif ta’u dhiheessaaniiru.
Waltajjichaan dhimma waloo Itoophiyaa, waa’ee Itoophiyaa beeksisuufi hubachiisuurratti marii bal’aan geggeeffameera.
Waltajjiin akkanaa magaalota Itoophiyaa 11tti kan gaggeeffamu yoo ta’u, hanga ammaatti Jigjigaa, Dirre Dhawaa, Harariifi Hawaasaatti gaggeeffamuun ni yaadatama.


text:
Dhaabbileen gargaarsaa mootummoota gamtoomanii kaabba Itiyoophiyaa keessatti jiraattotaa sababa wal waraansaantin qe’ee isaanii irraa buqqa’an, warreen balaa hongeetin miidhamaanif gargaarsa taasisaa jiraachuu isaanii ibsanii jiru.
Dhaabbanii dhimma godaantotaa irratti hojjatu IOM ibsaa fuulaa tiwuutari isaa irratti baaseen Tigraay keessatti hojii lubbuu baraaruu itti fufee jiraachuu isaa beeksiseera. Akkuma Kanaan gargaarsa barbaachisaa midhaan nyaataa hin taanee bakka namoottan qe’ee isaanii irraa buqan qubatanii jiraan naanno magaalaa Shireetti argaman 6 keessatti raabsuu isaa IOM ibsee jiraa.
Dhaabbanni sagantaa midhaan nyaataa adduunyaa WFP gama isaatiin jiraattota Naannoo Affaar sababa hongee fi wal waraansaatiin miidhamanif gargaarsaa taasisaa akka jiru ibseera.
Akkuma Kanaan namoottan kuma 600 fi kuma 50 karaa lubbuu baraaruutiin, namoottan kuma 100 fi kuma 10 karaa midhaan nyaata madaalawaa ta’een akka gargaaraa jiru ibsee, ijoolewwan kuma 96 ta’n immoo karaa mana baruumsaatiin nyaataan gargaaraa akka jiru beeksiseera.
Itiyoophiyaatti daarekteera WFP kan ta’an Kila’uud Jibidaar naanno Affaar keessa rakkoon hamaan jiraachuu isaa dubbatanii, keessumaa rakkinaa bishaanii isaa hamaa ta’ee haala waarii qabeessa ta’een furuudhaaf dhaabbanni isaanii hawaasaa naanichaa fi mootummaa awajjin akka hojjachaa jiru ibsaniiru.


text:
Camsaa 14/2016 Jalbultiin Kabaja Ayyaanaa Irreechaa Arfaasaa Godina Jimmaa Tulluu Beegiitti Guyyaa Boruu Caamsaa 15/2016 Kabajamuu
Jalbultiin isaa guyyaa har’aa waaree booda bifa ho’aa ta’een Qeerroo gootota barattoota Oromoo fi sabboontoota uummataa Oromoof kabajamu
egale!! Jalbultiin Ayyaanaa Irreecha Arfaasaa Godina Jimmaa Tulluu Beegiitti bifa ho’aa fi hawwannaa guddaa fi gootummaa argisiisuun guyyaa har’aa goototni Qeerroo dargaggoota barattoota Oromoo Yuunibarsiitii Jimmaa fi Sabboontoota barsiisotni Oromoo Yuunibarsiitii Jimmaa fi
Sabboontoota uummaata Oromoo godinichaan bifa adda ta’een kabajamuu eegalee jira.
Ayyaannii Irreechaa Godina Jimmaatti Eejjennoo fi kutannoo sabboontootni barsiisotni Oromoo Yuunibarsiitii Jimmaa, ejjennoo qeerroo gootota barattoota Oromoo Yuunibarsiitii Jimmaa fi Sabboontoota ilmaan Oromoo hojjettootaa fi hordoftootni Amantaa Waaqeffaannaa Jimmaa ga’ee guddaa taphatanii fi uummata naannoo waliin ta’uun tokkummaa fi jaalaala Oromummaa argisiisaniin sadarkaa guddaa irra ga’uun eenyummaa, jaalaalaa, tokkummaa fi bifa Oromummaa fi sabboonummaa Oromoo tikseen yeroo dhiyoo keessatti sadarkaa guddaa irra ga’uun ayyaanaa Irreechaa Godina Jimmaa kan Arfaasaa Tulluutti kabajamuu fi Ayyaanaa Irreechaa kan Birraa Malkaatti kabajamuu jedhamuun Godina Kibba lixa Oromiyaa keessatti bakka guddaa qabachuun Simannaa uummata Oromoo kumootaan lakkaa’amanii argatee jira, haaluma kana fakkaatuun guyyaa boruu Caamsaa 15/2016 Ayyaannii Irreechaa Arfaasaa kabajamuuf jiru guyyaa har’aa Jalbultiin isaa bifa ho’aa ta’een kabajamuu eegalee jira!! Goototni Qeerroon Barattootni Oromoo Yuunibarsiitii jimmaa Waraana agaaziin marfamanii utuu jiranii wallee warraaqsaa eenyummaa fi gootummaa Oromoo faarsuun kabajachaa jiru!!
Oromia: Irreecha Oromo Spring Celebrations: Ayyaani Irreecha Arfaasaa Oromoo haala ho’aa fi gammachiisaan Dilabata Caamsaa 15 bara 2016 Tulluu Beegiitti (Jimmaatti) kabajamee oole. May 17, 2016Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Africa, Irreecha Arfaasaa (SPring Celebration) in Oromia, Irreecha Oromo Spring Celebrations 2016 at Tulluu Deeddee, Oromia, Oromo, Spring equinox in Oromo Culture
5 comments
Oromians revel in the return of spring by visiting the ancient sites including mount Beegii in Jimma, Western Oromia.
Ayyaanni Irreecha (irreessa) Arfaasaa bara kanaa, bara 6410 A.L.O., magaalaa jimmaa tulluu Beegii tti haala adda ta’een ummata Oromoo magaalaa jimmaa fi naannawa isheetti argamu waliin haala gaariin kabajamee ooleera.
Kabaja Ayyaana Irreecha Arfaasaa Godina Jimmaa (Caamsaa 15, 2016)
https://www.oromiamedia.org/2016/05/16/kabaja-ayyaana-irreecha-arfaasaa-godina-jimmaa-caamsaa152015/
Camsaa 14/2016 Jalbultiin Kabaja Ayyaanaa Irreechaa Arfaasaa Godina Jimmaa Tullee Beegii Kabajame.
Camsaa 14/2016 Jalbultiin Kabaja Ayyaanaa Irreechaa Arfaasaa Godina Jimmaa Tulluu Beegiitti Guyyaa Boruu Caamsaa 15/2016 Kabajamuu


text:
Barreessaan kun hayyuu jabaa aadaafi seenaa Booranaafi Gujii caccabsee nyaatedha. Qorannoo guddoo inni waggaa kudhanii oliif gadi fageenyaan xiinxale kun waa’ee siyaasa Afriikaafi Kan Oromoo gadi fageenyaan kan agarsiisedha. Seenaa dargaggoo kanaa gabaabinaan kunoo….
Obbo Guyyoon Yuniversitii Finfinnee irraa barumsa ‘Philosophy’tiin digrii lamassoo qaba. Bara 2000-2002tti barsiisaa Yunivarsiitii ‘Baahir Daar’ ture. Kanaan dura barreessaa kitaaba; ‘The quest for regrounding African Philosophy between the two Camps,’ jedhuutif ‘Artikiloota’ garagaraa yoo ta’u, firiiwwan qu’annoo hedduu sadarkaalee fi dhimma garagaraa irratti hojetee dhiheessaa ture. Akkasumas, koree kudhannan hojii raawwachiiftuu hawaasa ‘Philosophy’Itiyoophiyaatiifi Miseensa hawaasaafi hariiroo ‘Philosophy’ adunyaati. Yeroo ammaa kan Yunivarsiitii Bulee Horaatti, hoogganaa Waajjira dhimma uumataafi hariiroo biyya alaa ta’ee hojjataa jira. Dabalataanis hayyuun kun biyyoota garaagaraatti waraqaa qorannoosaa dhiyeessaa tureera. Waraqaawwan qorannoo sadarkaa isaanii eeggatanis joornaalota ciccimoorratti hedduusaanii maxxansiisee jira. Ammas haala ajaa’ibaan Yunivarsiitiisaa keessatti hojii boonsaa dalagaa jira….mee teessoo armaan gadii kanaan oonnachiisaa; sicinaa jirra jedhaa; kitaabsaas harkaa fudhadhaati namaafis dabarsaa, warreen miidiyaan harka keessan jirus gaafannoo taasisaafi…baga gammaddan…baga gammaddan Oromoo!!!!!!
Teessoo Barreessicha!
Mob. No. 0926192125
Email. guyo_doyo@yahoo.com


text:
Pireezidantoonni duraanii Itoophiyaa lamaan maaliitti jiru?
Dr. Nagaasoo Gidaadaa Pireezidantii Mootummaa Riippabliika Federaalaa Diimookraatawaa Itoophiyaa jalqabaa ta'uun A.L.I bara 1987 gara aangootti dhufan. Har'a faayidaan akka Pireezidantii duraaniitti argatan tokko akka hin jirreefii mana keessa jiraatan keessaa akka bahaniif xalayaan itti barreeffamuu dubbatu.
Obbo Girmaa Waldagiyoorgis ammoo pireezidantii isa lammataa yoo ta'an marsaalee lamaaf dursaa biyyaa Itoophiyaa ta'aniiru. Obbo Girmaan faayidaa pireezidantii duraaniif malu seerri ajaju hunda argachaan jira jedhu.
Garaagarummaa kana maaltu fide?
Akkaataa Labsii mirgaa fi faayidaa dursitoota biyyaa fi mootummaa, qondaaltota mootummaa olaanoo, miseensota paarlaamaa fi abbootii seeraa aangoo gadi dhiisanii murteessuuf ba'e lakkoofsa 653/2009tiin pireezidantiin duraanii tokko, faayidaalee akka miindaa, mana jireenyaa fi waajjiraa, tajaajila fayyaa, geejjibaa, eegumsa fi kanneen biroo hedduu argata.
Aangoo gadi dhiisanii waggaa afuriif faayidaa fi tajaajila isaaniif malu argataa akka turan kan himan Dr. Nagaasoon, guyyaa isaan aangoo gadi dhiisan labsii kanatti kan ida'ame seera 'pireezidantiin duraanii siyaasa dhaabaatti yoo makame faayidaa isaaf malu hin argatu' jedhuun faayidaan isaan argatan jalaa haqamuu dubbatu.
"Kunis ta'e jedhamee akkan ani siyaasa keessatti qooda hin fudhanneef guyyaan ani aangoo gadi dhiise kan itti dabalame dha," jedhu.
Aangoo gadi dhiisanii waggoota afur booda mana mareef dhunfaan dorgomuun dura qondaaltota bordii filannoo gaafatanii, dhunfaan dorgomuun faayidaa isaanii akka isaan hin dhabsiifne mirkaneeffachuu isaanii BBCtti himanii jiru.
Haa ta'u malee akkuma filatamanii mana maree galaniin faayidaan argataa turan irraa murame. Murtichis murtee siyaasaati malee kan seeraan walqabatu miti jedhu.
''Hojjettoonni mana keessaa sadii turani, biqiltuu kan kununsu ture, polisoonni turani, kana hundammoo kan qindeessuu nama tokkotu ture. Konkolaataa lama shufeerii wajjiin qaba ture.''
''Amma kun hundi hin jiru, Sharfee tokko. Hojii galii naa fidu miindaan hojjedhu hin qabu,'' jedhu.
Umurii ganna 74tti yuunivarsiitiiwwan biyya keessaa fi alaatti barsiisuu fi qorannoowwan dhiyeessuun of jiraachisaa akka jiran himaniiru.
''Mana kana kanin keessa jiraadhu seeraa ala. Jechuun naan kennamne seeraan. Keessaa bahi jedhani si'a lama xalayaa natti katabani. Gaafa tokko dhufani na baasu danda'u.'' jedhu.
Mana isaanii duuba dirree teenisii jiru margi irratti daraaree jira.
Wayita amma miindaa sooramaa ji'atti qarshii 2295 argatu. Dhimma faayidaa isaanii Afa-yaa'ii mana maree bakka bu'oota uummataaf yeroo sadii ol xalayaa barreessanis deebii hin arganne. Siyaasa keessatti hirmaachaa waan hin jirreef faayidaa koo argachuun qaba jedhu.
Faallaa kanaatiin qe'ee pireezidaantii duraanii Obbo Girmaa keessa konkolaattota dhaabatanii jiran sadiitu jira.
Qe'een Obbo Girmaa bal'aadha. Mana amma keessa jiranitti osoo hin galiin dura kiraa manaaf qarshiin bahe dubbii ijoo ture.
Dallaan guddaan mana jireenyaa, waajjira, kutaa wal-gahii, mana kitaabaa, mana nyaanni qophaa'u akkasumas mana hojjettonni isaan gargaaran keessa jiraatani qofa qofaan ijaaramani jiru.
Loltoota karra eegan dabalatee namoonni dallaa keessa qixxeessanis hin mul'atu.
Erga aangoo gad-lakkisani booda wanti jalaa hafe akka hin jirre yaada qabu.
''Homtuu na jalaa hin hafne. Mootummaan bayeessa na qabe jira. Mirga qabuu hunda nan argadha. Kana caalaammoo anis homaa wantan barbaadu baay'ee hin jiru.''
''Gahaadha. Ijoollee hojjettu qaba. Hakiimif narsii qaba. Baay'eetti na qarqaaruu jiru,'' jedhu.
Jireenya aangoo boodaa
Dr. Nagaasoon erga aangoo pireezidaantummaa gadi dhiisanii ganna 16 ta'eera.
Yeroo dheeraa kana waggoota afran jalqabaa kitaaba dubbisuun, akkasumas haga dhuunfaan dorgomanii ummata bakka bu'aniitti dhimmoota hawaasummaa fi siyaasaa hedduurratti hojjetaa turan.
Paartii siyaasaa dorgomaa keessatti hirmaachuunis hanga waggaa sadii dura walii galuu dhabani dhiisani bahanitti siyaasa jireenyaa fi hojii isaanii guutuu godhatani ture.
Jireenyi booda kanaa garuu wanta biyya alaa yeroo turan gochaa turanitti deebi'e. Kitaaba barreessu fi akka isaan jedhanitti 'Hojii galii isaanii argamsiisu' hojjechaa jiru. Kana keessaa waraqaalee qorannoo dhiheessuun isa tokko ta'uu nutti himan.
Miseensa paarlaamaa mootummaa Hayilasillaasee kan turan Obbo Girmaanis erga aangoo gadi dhiisanii gad-hin teenye. Muddee dhufu umuriin isaanii ganna 94 guuta, ta'us har'as waajjira galuu hin dhiifne.
Waggoota afran darban hojii biyyaaf tolu jedhani yaadan hunda hojjetaa jiru. Yeroo miseensa paarlaamaa turan leellisaa kan turan biqiltuu dhaabuu fi bosonaaf dhimmamuun beekamu.
''Layibirarii dijitaalaa ummataaf ijaaree jira. Yoggaan mootummaa keessa ture kanan hojjadhu caalaa amma wantan hojjachaa jiru natti fakkaata'' jedhu.
Manni kitaabaa ijaarame ammaaf hojii jalqabu baatus kitaaboleenii fi kompitaroonni mana leemmanaan ijaarame keessa qixeeffamani ta'ani jiru.
Wal-arganii beekuu?
''Wal agarre hin beeknu hammana,'' jedhu pireezidantiin duraanii obbo Girmaa Waldagiyoorgis.
Dr. Nagaasoonis deebiin isaanii wal fakkaataadha . Kanaan dura si'a sadii qofa akka wal argan yaadatu.
Seerri labsii lakkoofsa 255/1994 manni maree bakka bu'oota Itoophiyaa baase pireezidantoota lamaan wal dhabsiiseera.
Yeroo xumuraaf faayidaa akka pireezidaantii duraatti argachuu qaban haa deebi'uuf akka isaan gargaaran obbo Girmaa koratanis hin milkoofne.
''Gaafuma sana abdii na kutachiisani. Ittan walii gala naan jedhani. Afaanii baasani. Kanaaf lammata isaan dubbisuu hin dhaqne,'' jedhu Dr. Nagaasoon.


text:
Finfinnee Oromiyaa
Biyya Oromiyaa dhuunfachuuf halagaan erga humna adii alaa irraa gargaarsa meeshaa argachuu qabe ka’ee uummata Oromoo akka arge ajjeesee, saamee, Hidhee hidhaan sakaalaa yoona gahe. Ilmaan Oromoo martuu uummanni Miliyoonni 60 tti siqu yeroo hidhaa keessa jirrutti, kanneen mana hiraarsaa Qaallittii dabalatee kaawaan keessa jiran warra kallattiin hidhame. Akkasuma nuti kanneen maqaaf uffannee, dhiqannee yaana jennus hidhaa keessa waggoota hedduu lakkoofsiisaa jirra. Har’a mirga waan feete hojjechuu, waan keen fayyadamuu dhabdee hidhamteetta. Kana keessa waggoota dhalli namaa obsuu hindandeenye keessa obsinee tarre.
Har’aa sirni Habaashootaan durfamu sirni Wayyaanee ykn TPLF nagaaf tasgabbii nu sarbee, mana hiraarsaa kallattiif mana hiraarsaa alkallattii keessatti nu gate. Qaamaaf xiinsammuu nu hidhe. Kana ofirraa fonqolchuuf addatti balaaleffannaa uummata keenya ardaarraa buqqisanii beelaaf gadadoo rakkinaan fixaa jiran balaaleffachuuf karooraa Qeerroo Bilisummaa Oromoo baafate akka jirutti ta’ee mormiin FXG ammaa jalqabe.
Mormiin kun gaafa eegale, goolii keenya fuulduraaf karaa irra deemnu mara kan ilaallee itti galledha. Daandichis ilma Oromoo sababa tokko malee mana hiraarsaatti gidirfamaa jiru kamiinuu maqaa Oromummaa qofaaf kan hidhameef sagalee taanee addunyaatti lallaabuufiin, Utuu siyyaasaan akkasuma amantaan hinqoodiin mana hidhaatii baafachuu ture. Kun martuu akkuma akeekametti akeekaaf kaayyoon olitti nuuf socho’aa jira. Hidhamtoota siyyaasaa ammas mana hidhaa keessatti kumootaan lakkaa’amaniif ilmaan Oromoo Kaampii amaaressaa keessatti dararamaa jiraniif ilmaan beelli ajjeesuuf jedhutti dhukaasa banamu mormachuuf akkasuma ajjeechaa har’a Jimmaaf Haramayaatti raawwate balaaleffachuun sagalee uummata keenyaaf haa taanu. Ajjeechaan, hidhaan ammallee hanga har’aattuu nu biraa hinafne.
Maayirratti waan baaneef waan kaaneef beeknaa akka sa’aa nu harkisuu hindanda’u qaamni kamuu. Kanaaf qaama kamiinuu kan hingowwomfamneef qabsoo FXG hiriira mormii hanga Bilisummaa keenya mirkaneeffannutti, uggurtii gabaa qaamota nu saamanirraa hanga nurra buqqaa’anitti kutuu akka itti fufnu gadjabeessinee uummata keenyaaf himna. Sochiin ammaa hanga Abbaa Biyyummaa haqaa gonfannutti hindhaabbatu!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Finfinnee Oromiyaa
Gurraandhala 13,2018


text:
Motummaan Ce’umsaa Oromiyaa Hatattamaan Ijaarramuu Qaba! October 7, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
1 comment so far
Motummaan Ce’umsaa Oromiyaa Hatattamaan Ijaarramuu Qaba!
Dr. Tsegaye R Ararssa tiin
Motummaan Itiyoophiyaa Abiy Ahmadin hogganamu guyyaa kaleessaa (October 5, 2020) irraa jalqabee haangoo seera qabeessa kan biyyattii ittin bulchu dhabeet jira. Motummaan bulchiinsa Naannoo Oromiyaa kan harka Bilxiginnaa keessa tures, kaleessa irraa kaasee Oromiyaa bulchuuf haangoo seera-qabeessa ta’e hin qabu. Kanaaf, Oromiyaan motummaa ce’umsaa gad dhaabuu dhaan hanga filannoon godhamee bulchiinsi dimokraatawaa ta’e ijaarramutti, naannicha shiftoota Bilxiginnaa jalaa oolchuu dhaaf, nagaa fi tasgabbii uumuu dhaan, saba keenya bulchuu, lammilee keenya balaa irraa hambisuu, qabdi.
1. Motummaa ce’uumsaa kana eenyutu ijaaruu qaba? Eenyutu itti hirmaata?
Motummaa ce’umsaa ijaaruun walgayii haanga’oota hundaa walitti fidee kallattii motummaan ce’umsaa ittin ijaarramuun fi haala hojii isaa ittin raaw’atu irratti waliigaltee uumuu barbaada. Walgayiin kun qaamota adda addaatin waamamuu mala. Garuu Abbootin Gadaa Oromiyaa qaama siyaasaa kamuu dursanii, dhiimma kanarratti utuu mari’atanii, qaamota birootif waamicha godhaan gaarii natti fakkaata.
Qaamonni walgayii kana irratti hirmaachuu qaban:
a) Abbootii Gadaa
b) Jarmiyaalee siyaasaa Oromiyaa hunda (Bilxiginnaa hin dabalatu)
c) Qeerroo fi Qarree Oromoo
d) Qaamota miti motummaa Oromoo (NGOs)
e) Waldaawwan ogeessotaa oogummaa adda addaa fi waldaale hawaasaa adda addaa
f) Hogganoota waldaalee amantaa Naannoo Oromiyaa
g) kkf.
Qaamni siyaasaa hundi (Bilxiginnaan ala) akka itti hirmaatu godhuun barbaachisaa dha. (Bilxiginnaan paartii yakkaamtootaa waan ta’eef dhaabichi akka dhaabaatitti diiggamuu qaba. Miseensonnii isaanii akkuma gayee isaanititti seeratti dhiyaatanii itti gaafatamuu qabu. Rakkoo siyaasaa amma itti jiru kan uume isaan waan ta’anif, motummaa ce’umsaa rakkoo keenyaaf furmaata fida jedhamee ijaarramuuf deemu keessaa shoora qabaachuu hin danda’ani.
2) Motummaan Ce’uumsaa Maal dalaga? Hojiin isaa maali?Hojiin isaa…
a) nagaa fi tasgabbii uumuu;
b) hidhamtoota siyaasaa hunda hiiksisuu/hiikuu;
c) Oromiyaa fi Oromoota baraaruu [(securing Oromia)– daangaa kabachiisuu; saba keenyaa naannoo ollaa keessatti rakkatanii jiraatan (Fakk.Walloo, Wambaraa, kkf) deeggaruu dhaan diina jalaa baraaruu; lammiilee magaaloota adda addaa keessa jiraatan hiraarsa diinaa jalaa oolchuu; lammiilee Oromoo Finfinnee fi naannoo ishee jiranif eegumsa barbaachisu godhuu; kkf.]
d) tajaajilli adda addaa sivil servisii fi qaama adda addaa motummaatin keenamaan akka hin dhaabbanne, ykn haalan akka itti fufan, godhuu;
e) karoora ce’uumsaa lafa kaa’uu dhaan, yeeroo fi haala filannoon ittin gaggeeffamun baafachuu fi kanas raawwachuu; fi
f) kkf
…dabalata.
Abbotiin Gadaa qaama ce’umsaa uumamu kana keessaa, isaanuma wajjin mari’atanii, nama (ykn garee) hojii raawwachiisaa ta’ee dirqama fudhatu utuu muudani gaari natti fakkaata.
Oromoo fi Oromiyaa baraaruun akka danda’amu, Motummaan Ce’uumsaa Oromiya, Poolisii Oromiyaa, Humna Addaa Oromiyaa, qaama tikaa naannoo Oromiyaa, Milishaa Naannoo Oromiyaa, Qarree fi Qeerroo naannoo Oromiyaa guutuu, Foollee Oromoo, miseensota WBO, fi Oromoota Raayyaa Ittisa Biyyaa (RIB) keessa jiran hundaa wajjin walitti dhiyeenya fi qindoominaan yoo hojjate qofa dha.
3. Motummaan ce’umsaa kun hojii isaa seera akkamiitin raawwata?
Karoorri ce’umsaa motummaa kanaa kan ittin raawwatamu waliigaltee qaamooni mootummaa kana ijaaran gidduuti uumamuun ta’a. Walii galteen isaan lafa kaawwatan kan akka chaartaraa fakkaatu jiraachuu qaba. Walii galteen kun, hojii fi dirqama isaan gidduu jiru hirachuu irratti, seera haala adeemsaa isaanii ittin bulfatan, fi karoora filannoo dhufuuf lafa kaawwatan irratti kan xiyyeeffatu ta’a.
Hojiin jabaan motummaa ce’umsaa kanaa inni cimaan Oromiyaa diigumsa irraa fi oromoota balaa irraa baraaruu dha. Kanaaf seerri motummaan ce’umsaa haalan kabachiisuu qabu seera heera Naannoo Oromiyaa fi Seera heera federaalati.
Hojiin biraa motummaan ce’umsaa kun hojjatu tajaajila sivil servisii itti fufsiisuu waan ta’eef kanaaf ammoo seerri heera motummaa fi seeronni adda addaa tajaajila motummaa adda addaa irratti bahani lafa jiran hordofamuu qabu. Nagaa fi tasgabbii uumuu dhaafis seera idilee biyyattii fi naannoo Oromiyaa keessatti hojii irra jiran fayyadamuun barbaachisaa ta’a.
Motummaan Ce’umsaa kun akka milkaayee, Oromiyaa gara sirna dimokraasii dhugaatitti tarkaanfachiisu Oromoon hundi bakka jirutti dirqama lammummaa isaa bahuu qaba.
Na ofkalchaa!
(Barreffamni kun bal’inaan kan itti fufu ta’a).
Related article:
OGF Statement and Appeal to The International Community Requesting they support the Establishment of Oromia Transitional Caretaker Government
Top ten factors that have been hastening the collapse of Ethiopia’s Abiy Ahmed’s government October 7, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
add a comment
Top ten factors that have been hastening the collapse of Abiy Ahmed’s government.
by Bontu Geda
10) Failure to understand how to deal with Habeshas (Both Amhara and Tigre).
9) Fear and lack of clue for negotiated power sharing (Both within and outside his own party).
8) Zealous obsession with project implementation rather than strategic long-term decisions.
7)Overestimation of the stupid Habesha project: ኢትዮጲያዊነት, which is falling apart at a speed of light.
6) Trying to please everyone.
5) Obsession with lies, even when not forced by situations.
4) Trying to use #Gandummaa as a means of divide-and-rule among Oromos. The faltering Oromo unity is only a temporary event. Oromos, are generally tolerant to act harsh. It is only the matter of time for that diamond-grade unity to come to become operational. That will be the end of the beginning for this man!
3) His Illusion about the nonexistent glorious Ethiopian history. The country has been #Jaanjoo since ever its formation! Most people, including the Habeshas who forcefully promote it, know this simple fact. He should have known as well!
2) Not understanding and addressing the ‘Oromo Question’. Everyone knows and recently started to acknowledge that this country is what it is because of Oromos. Ignoring the Oromo concerns will be the cause for the true demise of the rotten empire!
! 1) Endless ambition to forge a strong, unitarist central government. If there is only one chance left to save the crumbling empire, it is the multinational federation. This implies an ever weakening central government and burgeoning autonomy for Ethnic states. No force (Worldly or Heavenly) can maintain this country by overlooking the autonomy of multinational states!
PS: Namni dhagahu yoo jiraate, kuni gorsas ni ta’a. Namni dhagahu dhabamnaan, ‘himan didduun du’a hin diddu’, jennee dhiifna! #Kanuma.
Geneva Press Club – An Authoritarian Turn in Ethiopia: A Return to Autocracy? October 7, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
add a comment
Oromia: Waamicha Qeerroo Marsaa 5ffaa #OromoProtests October 7, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
add a comment


text:
Humnootiin Yukireen Wiixata kaleessaa naannoo Kiirson kan kibba biyyattiitti argamtuu keessatti injifannoo dabalataa gonfataa jiru. kunis guyyoota darban keessa bu’aa Yukreen bahaa keessatti argatan irratti dabalata ta’e jira. Sababiin isaas lafa humnoonni Raashaa ji’oota dabran torbaaf weeraranii qabatan Yukreen deebiftee qabachuuf haleellaa Raashiyaa irratti gaggeessuuf dhiibaa jiru.
Qondaaltonni Raashiyaan Kiirson keessatti muuddee akka jedhanti, waraanni Yukireen qubsuma tokko tokko deebisee qabachuu isaa kan ibsan yoo ta’u, Ministeerri Ittisaa Raashiyaa ammoo ''kutaalee taankii olaanaa fayyadamaniin, Yukireen ''gadi fageenya sarara ittisa keenyaa keessa seenuu dandeesse jechuun beeksisee jira.
Pirezidaantiin Yukireen Volodymyr Zelenskii haasaa halkanWiixata kaleessaa taasisaniin, waraanni Yukireen tarkaanfii fudhateen fuulduratti tarkaanfachaa jira jedhan. Kanas gad fageenyaan kan hin ibsiinee zeleenskin, raayyaan ittisa isaanii magaalota naannoo hedduutti argaman deebisee qabateera jedhan
Dubbi himaan raayyaa ittisaa kan Raashiyaa amma iyyu akka jechaa jiranti, loltoonni Moskoo sarara ittisaa dursanii qopheessan qabatanii, miidhaa ibiddaa guddaa humnoota Yukreen irratti geessisuu itti fufaniiru jedhan.
Kheerson naannolee afur torban darbe preezdaantiin Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin seeraan ala Raashaatti daballe jedhan keessaa tokko.


text:
Ibsi borumtaa gumii IHADEG jalqabee kennamanii fi gabaasaaleen sabaa himaalees kanatti fuuleffatanii jiru. Sabaa himaan mootummaa itiyoopiyaas bulchiinsa gaarii ilaalchisuun gabaasaalee ennaa dhiyeessan dhaga’amaa jiru.
Hoogganoonni paartilee hagi tokko garuu bulchiinsi gaariin qofaa isaa dhufuu hin danda’u jedhu. itti aanaan paartii Mederek Dr. Marara Guddinaa dimokraasii dhugaa fi mirgi namaa eegamuutu bulchiinsa gaariif bu’uura jedhu.
Tokko isa kaan malee jiraachuu hin danda’u. hanga ammaatti fakkeenyi jiru, biyyoonni dimokraasii wayyaawaa fi bulchiinsa gaari qaban mirga namaa kanneen kabajani ka jedhaman sirna dimokraasii hojii irra kanneen oolchani.
Kanneen kana hin qabne garuu biyyoota bulchiinsa gaarii qabaachuu hin dandeenye jedhan.
IHADEG bulchiinsa gaarii cimsuuf murannoo qabaachuu isaa dubbata. Kanas rakkoon kun sirriitti jiraachuu amanuu isaa kan beeksise gumii isaa kurnaffaa irratti ibsee jira.
Bu’uursitoota IWEHAT keessaa tokko obbo Abbaay Tsehaayyee gumii kana irratti ibsa kennaniin dhabamuun bulchiinsa gaarii uummaticha biratti komee hamaa dhaqqabsiisuu isaa ibsan.
Hundumaa dura nageenyi akka buufatu gochuun keenya, hojiin misooma keenyaa immoo irra hedduun fooyya’ina waan argamsiisaniiru. Rakkoo Bulchiinsa gaari ilaalchisee hiri’inni gidduu keenya jiru hiikuuf garuu boodatti harkifachuutu jira.
Mormitoonni garuu adeemsi bulchiinsa partii biyya bulchuu ka waarinsa qabu ta’uu shakkii qabu. Rakkoo jiru furuuf yaaluun IHADEGmtu iyyuu ni rakkata jedhu.
Mootummaan kam iyyuu jedhan Dr. maranaan gaarii hin taane ta’uu hin barbaad. Rakkoon jiru mootummaa gaarii ta’uu isa jedhu jedhan.
Bulchiinsa gaarii akka waan hin taanetti kan ilaalu mootummaan kam iyyuu hin jiru garuu bulchiinsa gaarii sana fiduudadhabuu dha kan jedhan Dr. mararaan rkkoon IHADG fakkeessuuf malee hojii irra hin oolu. Kanas akka fakkeenyaatti filannoo geggeessame irratti miseensonni isaa sagalee uummataa ennaa hatan callisuu isaa ti jedhan. Kanaaf fedhiin isaaf yaadi uummataa wal rukuta jedhan.
Kanaaf waca torban tokkoo bira hin darbu jedhan. Kanaaf IHADEG waggoota itti aanan tokkoo fi lama keessatti karoorii isaa bulchiisa gaarii diriirsuuf karoorfachuu mormitoota hin amansiisne. Mata dureen kun kan wal falmisiisuu fi yaada kanneen biroos kan barbaachisu. Paartii mormituu biroo yaadi itti dabalaa yoo jiraate fuula duratti bal’inaan ka dhiyeessu ta’uu Esinder Frew Finfinnee irraa gabaaseera.


text:
Duta-taa’aan ADWUI yokaan EHADEG haaraan – Dr. Abiyyi Ahimed, Wixata dhufu kana ganama, muummicha-ministarummaaf Paarlaamaa biyyattii duratti kan kakuu fudhatanii fi uummata Itiyoophiyaaf haasawa godhan tahuun himamee jira. Hooggana DHDUO fi miseensota Mana-maree ADWUIn kan amantaan irra kaayamee jiru – Dr. Abiyyi dura kanneen dhaabatan danqaalee fi abdiiwwan egeree yaadawwan adda addaa kaasaaa jiran.
Maddeen paartichaa, Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf akka ibsanitti, kan Wixata dhufu kana geggeessamu – ajandaan walga’ii addaa paarlaamaa biyyattii waa’eedhuma kakuu raaw’achuu fi taayitaa wal-harkaa fuudhuu ti – jedha – gabaasaan keenya – Eskindir Firew, Finfinnee irraa. Kakuu sanaa booda kan Muummicha-ministaraa jedhamuuf jiran – Dr. Abiyyi, uummata biyyattiif akka haasawa gochuuf jiran tu eegama. Yeroo sanatti, waa’ee kaayyoo siyaasaa hoogganaa haarawa kanaa fi karoorsa isaan biyyaaf qaban mallattoo wayyaawaa argachuun ni danda’ama – jedha – gabaasaan keenya.
Umuriin isaanii jalqaba afurtamootaa ka tahe – Dr. Abiyi gara taayitaa ol’aanaa kanatti ka dhufan sadarkaa sadarkaadhaani. Eega DHDUOn hundeessamee jalqabee – miseensummaa dhaabichaan ka turan – Dr. Abiyyi, dhaabichaan gara waraanaatti ramadamuun isaanii itti-gaafatama isaanii jalqabaa akka tahe ragaaleen ni agarsiisu. Tar-muuda waraanaa, koloneelummaas ni qaban. Gabaabaatti INSA jedhamuun kan beekamu – ajensii odeeffannoo tika-nagaa biyyoolessaa yaadaa fi wixinee yaada hundeessama isaa dhiheessuu fi hojii irra oolchuun qooda fudhachuun isaaniis himamee jira.
Ministara Saayinsii fi Teknooloojii ta’uudhaan yeroo gabaabaa keessatti ba’iin gaariin agarsiisan, madaalii dandeettii hoogganaa isaanii akka tahe kanneen dubbatanis ni jiran. Dubbi-himaan paartii isaanii, kan DHDUO – Obbo Kaasahun Gofee kanneen keessaa tokko.
Jireenyi isaanii dhuunfaatiin, abbaa-warraa, abbaa ijoollee lamaa fi amanaa amantii kiristaanaa prootestaantii ti – Dr. Abiyyi Ahimed. Kan umurii dargaggummaa keessa jiran – namni kun, amma itti gaafatama biyyoolessaa fudhachuuf qophaawanii jiran. Itti-gaafatama haaraa kanaan yeroon itti madaalamanis gahee jira.
Maddeen adda addaa akka ibsanitti, deemsawwan turanis akka mirkaneessanitti, paartiin isaanii DHDUOn, itti gaafatama kanaaf eega amantii irraa kaawwatee tureera. Isaan dura, dura-taa’aa DHDUO KA turan – Obbo Lammaa Magarsaa, itti-gaafatama sana gara Dr. Abiyyitti dabarsanii gara dura-teessummaa itti-aanaatti gad-bu’an.
Mana-maree ADWUI yokaan EHADEG keessattis dura-teessummaa paartichaa fi muumicha-ministarummaaf filannoo geggeessame irratti kan maqaa Dr. Abiyyi kennan Obbo Lammaa Magarsaa tahuu, maddeen paartichaa gabaasaa keenyatti himanii jiran. DHDUO qofaan otuu hin taane dhaabbatoota miseensota EHADEG keessaa sagalee argatanii filatamuun isaanii ammoo, paarticha gamtaa keessatti amantaan irra kaayamuu isaa agarsiisa – jedha – gabaasaan keenya.
Kan isaan dura turan – Muummichi-ministaraa Hayile-maariyaam Dessalenyi illee akka Dr. Abiyyi filataman fedhuu isaanii, maddeen kun gabaasaa keenyaaf ibsanii jiran.
Obbo Hayile-maariyaam taayitaa isaanii gad-lakkisuuf murteessuun isaanii, rakkoo biyyattii mudatee jiruuf qaama furmaataa ta’uun fedha, jechuun akka tahe ni yaadatama.
Filatamuun Dr. Abiyyi, bulchiinsa naannoo mormiin itti heddummaatee jiru – Oromiyaa kan bakka-bu’an waan taheef akka tahetti kanneen dubbatan ni jiran.
Tasagabii dhabinsa jiruu fi rakkoo siyaasaa biyyattii keessaaf furmaata tahu – ilaalcha jedhuun.
Yunivarsitii Finfinneetti, barsiisaa barnoota siyaasaa fi hariiroo sadarkqaa Addunyaa ka tahan – Profeser Kaasahun Birhaanuu yaada boodaa kanatti walii hin galan. “Filatamuun Dr. Abiyyi, jijjiiramaaf nama qophaa’ani” yaada jedhu irraa akka tahe dubbatu.
Guutummaa gabaasichaa dhaggeeffadhaa


text:
Pirezidaantonni unversiitii garaa garaa irra jiran mirga barattootaa tuquu dhaan osoo barattoonni mooraa keessaa hin ba’in humna federaalaatiif mooraa bananii ol galchuu dhaan barattoota sodaachisaa jiru.barattoonni garuu mirga keenya gaafachaa jirra malee biyya gubaa hin jirru kanaaf sodaa tokko malee gaaffii keenya itti fufna jechuu dhaan mormii isaanii itti fufanii jiru!!!!
VIIVAA!!!
#OROMOPROTESTS
Full confidence from oromo students!!!!
Pirezidaantonni unversiitii garaa garaa irra jiran mirga barattootaa tuquu dhaan osoo barattoonni mooraa keessaa hin ba’in humna federaalaatiif mooraa bananii ol galchuu dhaan barattoota sodaachisaa jiru.barattoonni garuu mirga keenya gaafachaa jirra malee biyya gubaa hin jirru kanaaf sodaa tokko malee gaaffii keenya itti fufna jechuu dhaan mormii isaanii itti fufanii jiru!!!!


text:
Dhibeen dhiibbaa dhiigaa akka waan rakkoo warra biyyota guddatan qofa ta’etti ilaalamaa ture. Haata’u malee, barootan[ waggoota] 20 -30 dabran asitti, haalli kun jijjiramuudhaan biyyota Awuurooppaafi Amaarikaa caalaa biyyoota Afriikaa keessatti daabalaa dhufeera.Baayi’inni isaas hawaasa hiyeeyyii keessatti daabalaa dhufuusaa qorannoon ni ibsaa.
120/80 – kun isa sirriidha. 121 olitti systolic fi 81 ol diastolic sadarkaa gara dhiibbaa dhiigaatti ramadama yeroo kana keessa garuu salphaatti sirreessuun ni danda’ama!
Dhibee dhiibbaa dhiigaa olaanaa (High Blood Pressure/Hypertension )
Haala Addunyaa : Olkaa’insii dhiibbaa dhiigaa sadarkaa addunyaa irratti rakkoo dhibee onneefi hidda dhiigaa, akkasumas du’aaf saxilaan keessaa isaa guddaadha. Akkaataa qorannoon sadarkaa addunyaa mul’isutti, rakkoo dhibeen kun fidu(geessisu) dabalaa kan deemu yoo ta’u; A.L.A. bara 2000 hanga 2025tti bayyinni namoota milliyoona 560tti lakkawwaman, dhibee dhiibbaa dhiigaan dabalataan ni midhaamu( qabaamu)Biyyoota Sahaaraa gadii keessatti, dhibeen dhiibbaa dhiigaa, rakkolee kan akka dhibee sammuu tasaa[ stroke], dadhabbii rukkuttaa onnee [ Heart Failure], dhibee kalee sadarkaa guddaarra ga’e [ Chronic Kidney Disease] fi dhibee ujummoo dhiigaa onneef[ Coronary Artery Disease] saaxila.
Hedduminni rakkoo dhibeen kun addunyaa irratti geessisu yeroorraa gara yerootti dabaluun bara 2000 A.L.A tti dhibeentaa 4.5 [ ga’eessota billiyoona tokko] kan ture, bara 2010tti immoo dhibeentaa 7tti guddate. Kunis kan mul’isuu sababa du’aatiifi dhukkuba addunyaa waan ta’eef tarkaanfiin ariitii kan barbaachisuu ta’uusaa ibsa.
Dhukkuba dhiibbaa dhiigaa biyyoota galii gad-aanaafi giddu-galeessaa qaban keessatti hanga yeroo dhi’hoo asitti , baayyinan kan muldhatu dureessota addunyaa irratti ture. Haata’u malee, ardii kana irratti haalli muldhachuu dhukkubichaa dabalaa dhufeera. Biyyoota dinagdeen isaanii gad-aanaafi giddu-galeessaa, bara 2025tti, namoota afur keessaa 3 dhibee dhiibbaa dhiigaa waliin kan jiraatan ta’u.
Dhibeen kun akka aadaatti, Afriikaa keessatti, ba’aa gurguddoo dhukkubaafi du’aaf saaxilan dhukkubota daddarboo, haadhoolii, da’uumsa duraafi nyaataati. Rakkoon kuniis ariitiidhan gara dhibeewwan daddarboo hintaane waliin wal geeddare. Hiika adda kan ta’e dabalataa“Dhibee balaa dachaa” [ “ double burden of disease”] jeedhamu fidaa. Bara 2000 biyyoota Afriikaa Sahaaraa gadii, ga’eessota tilmaamman milliyoona 80 yoo ta’u, karoora bara 2025 lakkofsi kun gara milliyoona 150tti guddata. Haalawwan kun kan walqabatu, jijjirama haala jireenyaa dhunfaafi hawaasaa kkf. Tiinboo xuxxuu, dhugaatii Alkoollii dhuguu, hanqina sochii qaaamaa, aadaa nyaataa biyyoota dhihaa, Shuukkaara, soogidda, coomaa fi Zaayita baay’ee ofkeessaa qabaan fudhachuu [ Adoption of “Western” diets].
Dhibeen dhiibbaa dhiigaa kan to’atamuufi geeddaramu ta’ullee, balaa dhukkuba onneefi ujummoo dhiigaa,hanga yoonnatti biyyoota guddina irratti argamaan baayyee keessatti ittisniifi too’annoon dhibee dhiibbaa dhiigaa xiyyeeffannaa hinarganne. Itoophiyaan biyyoota dinaagdeen isaanii baay’ee gad-aanaa ta’an keessaafi miidhaa dachaa dhibee dhiibbaa dhiigaa qabaan keessaa ishee tokkodha. Akkaataa gabaasni dhaabbata fayyaa adduynaa mul’isutti, du’a dhukkubota daddarboo hin taane( Non-Communicable Diseases, NCDs) dhibbeentaa 34[ 34%] keessaa dhibeen onneefi hidda dhiigaa( Cardio vascular Disease, CVD) dhibbeentaa 15 [ 15%] gumaacha. Ragaa dhibee dhiibbaa dhiigaa ilaalchisee Itiyoophiyaa keessatti gama qorannootiin hanqinni jira.Haala fooya’aafi baldhinaan itti hindeemamne. Qorannoowwan sadarkaa naannoleee adda addaa keessatti gaggeeffamanii ala, akka biyyoleessaatti qorannoon baay’ina ykn haala facca’insa dhibee kanaa irratti hojjetame hanga ammaatti hin jiru.
Qorannoo Dhibee Dhiibbaa Dhiigaa
Dhibeen kun “dhukkuba callisaa” [“silent disease”] jeedhamuun beekama. Mallattoo mul’ ataa waan hinqabneef, dhiibbaa dhiigaa yeroo yeroon to’achuun baay’ee barbaachisaadha.
Qorannoo qaamaa[ Physical Examination]- Osoo dhiibbaa dhiigaa hin safarin dhibamaan kun haala timboo xuxuu[ tobacco exposure], sochii qaamaa[ recent exercise] , ykn daqiiqaa 30 dura wantoota ho’aa nama kakaasan kan hinfudhanne ta’uu [recently consumed caffeinated beverages] mirkaneefachuu.
Dhiibbaa Dhiigaa safaruu
Seenaa fayyaa qorachuun[ Medical History]- Hakimiin yoo dhibee dhiibbaa dhiigaa shakkee , ragaalee argachuu qaba: seenaa fayyaa maatiifi dhunfaa keessatti deddebi’ee ta’uu; fakkeenyaaf olkaa’insa dhiibbaa dhiigaa , dhibee tasaa saammuu, rakkoo onnee, dhibee kalee, ykn shukkaaraa, Wantoota dhibee onneefi dhibee tasaa saammuuf saaxilan; -Tiimboo [ tobacco use], soogidda [ salt intake], furdina qaamaa[ obsesity], sochii qaamaa gochuu dhiisuu[ physical inactivity], cooma dhiigaa [ unhealthy cholesterol levels]
Dawwaalee/Qorichawwan kamiyyu fudhatamaan:
Mallattowwan kamiyyu dhibee dhiibbaa dhiigaa rakkoo dhukkuboota biroon dhufaan [Secondary Hypertension- fakkeenyaaf dhibeee kalee hidda jabeefatee, rakkoolee xannacha Adreenaliin, dhangala’aa humnaa olii paraataayrodiisim, rakkoo dhiibbaa dhiigaa ulfa waliin dhufu, Qorichawwan, dhippina hidda ijoo dhigaa gara kaleetti dabarsu ( Renal artery stenosis) ] .
Qorannoo Labooratooriifi kan Biroo – fak. qorannoo gosa dhiigaa adda addaafi fincaanii
Ka’umsa Dhibee dhiibbaa dhiigaa
Qabata xinlubbuu[ Genetic factors] , haala qabatamaa nannoo[ environmental factors] fakkeenyaaf kanneen muddama fidan kamiyyu, waantotni baay’een dhiibbaa dhiigaa miidhan- hamma fayyadama soogiddaa, haala kalee, hujummoo dhiigaa ,ykn sirna ribee sammuu[ Nervous system], sadarkaa dhangala’aa xaanachaa [ Hormone levels] irratti hundaa’udhani. Yeroo umuriin dabalu dhiibbaan dhiigaa baayyee olka’aa deema; Sababiinisaas ujummoon dhiigaa jabaataa waan deemuuf.
Ol kaa’insa dhiibbaa dhiigaan kanneen miidhaman ykn saaxilaman –
Lammii Afriikaa-Amaarikaan; Yoo furdatan, yoo yeroo baay’ee muddama sammuu qabatee ykn kan sodaattu taate, dhugaatii Alkoolii baay’ee kan dhugdu yoo taate, soogidda baay’ee kan fayyadamtu yoo taate, maatii kee keessaa dhibee dhiibbaa dhiigaan namni qaabame yoo jiraate, yoo dhibee shukkaaraa qabaatte, yoo timboo xuxxa taate. Yeroo hedduu maddi ka’umsa olka’insa dhiibbaa dhiigaa hin beekamuu. Kunis dhibee dhiibbaa dhiigaa jalqabaa ykn bu’uuraa [Essential or primary hypertension] jedhaama.
Walxaxiinsa Dhibee dhiibbaa dhiigaa geesssisu:-
Heddumina olkaa’insa dhiibbaa dhiigaan, hidda ijoo dhiiga keenyaa irra ga’uu miidhaa ujummoo dhiigaa akkasumaas kutaa qaamaa fidaa. Olkaa’insi Dhiibbaan dhiiga kee kan hintoo’atamine yoo ta’e; miidhaa inni geessisus akkasuma guddadha. Olkaa’insi dhiibbaa dhiigaa hin to’atamu taanaan rakkoo inni fiduu:
Miidhaa onnee ykn dhibee tasaa sammuu- furdinaafi jaabachuu hidda ijoo dhiigaan[ Atherosclerosis] kan umamudha .
Dabaluun dhiibbaa dhiigaa dadhabinaafi dhiitoo ujummoo dhiigaa [Aneurysm] fidudhan akka tarsa’u taasisuun yaaddoo jireenyaa geesisa.
Dadhaabina onnee- wayitti facaasuu dhiigaa, karaa biraatiin olkaa’insi dhiibbaa ujummoo keessatti ta’u, foon onnee ni furdata. Kanaafuu, foon onnee yeroo furdatu feedhii qaamaa gutuuf dhiigaa dabarsuun yeroo waan itti fudhatuuf onneen ni dadhaba.
Dadhabinaafi dhiphina ujummoo dhiigaa kaalee.
Furddina, dhiphina,ykn tarsa’uu ujummoo dhiiga Ija keessaa [jaamuu agartuu, jaamuu qaroo ].
Dhukkuba nyaata keemikaala xixiqaatti kan jijjiiru[ Metabolic Syndrome]- Rakkoo tu’uta qaamaa nyaata keemikaala xixiqaatiin dhufu. [Fakk. Olka’insa Cooma dhiigaa( High Cholesterol levels), Olka’insa Insuulinii (High insulin levels)].
Goolama sammuu qaabachuu/ yaadachuu ykn qayyabachuu dadhabuu
Mallattowwan Dhibee Dhiibbaa Dhiigaa:
Dhibeen kun yeroo baay’ee mallattoo hinqabu.Sababa kanaafis dhukkuba sagalee dhokfatee nama ajjeesu ykn ajjeessaa sagaalee hinqabnee [ “Silent killer”] jeedhama. Haata’u maleee, dhibeen kun jirachuunsaa kan beekamuu yeroo dhukkubsattonni ogeessa fayyaan ilaalamaniifi mana waldhaansa fayyaa deemanii qoratamanidha. Namni kamiyyu umuriin waggaa 18 fi isaa ol ta’an,keessumaayyuu kanneen dhibee kanaaf saaxilaman dhiibbaa dhiiga isaanii utuu walirraa hinkutin yeroo yeroon safaramuu ykn ilaalamuu qabu. Mallattowwan dhibee dhiibbaa dhiigaa kamiyyu rakkoo dhukkuboota biroon dhufaan [Secondary Hypertension] – fakkeenyaaf dhukkubii mataa, onneen ariitiin rukutuu , baayi’ee dafquu, dadhabbiifi waraansa irree, dafanii dafanii fincaa’uu. Mallattowwan bala’amaa dhibee dhiibbaa dhigaa[Malignant or Accelerated Hypertension] – mataa dhukkubbii hamaa, garaa hammeessuufi hooqqisiisuu of -waalalluu, jijjirama ilaalcha ijaa, funuuna fikkf dha
To’annoo/ of-eeggannoofi ittisa olka’insa dhiibbaa dhiigaa.
Nyaata fayyummaa onneef gargaaran nyaachuu- Kuduraafi muduraa, ija miidhanii waliigalaa, foon, midhaan baaqelaa fakkaatan]
—Bishaan gaa’aa guyyaa- guyyaan dhuguu
Yoo xiqqaate guyya guyyaatti utuu walirraa hinkutin daqiiqaa 30f sochii qaamaa gochuu (Aerobic Exercise a day)
—Tiimboo xuxuu dhiisuu
—Dhugaatii Alkoolii hir’isuu ykn daangessuu.
Hamma nyaata soogiddaa daangessuu[ guyyatti 1500gm gadi]
—Muddama sammuu hir’isuu – gadifageenyaan yaaduu ykn yoogaa[ try meditation or Yoga to de-stress]
—Ulfina qaamaa hir’isuu (akka garmalee hinfurdanne of to’achuu)
Yaadaachisa: Namooti hedduun ol-kaa’insi dhiibbaa dhiigaa akka hin umaamine ykn hin mul’anne kan ittisan haala jireenyaafi nyaataa isaanii irratti jijjirama goochudhani.
Dhugaawwan hawwachisaa waa’ee dhibee dhiibbaa dhiigaa:
1. Dhibeen dhiibbaa dhiigaa miidhaa onneefi rakkoo tasaa saammuu[ stroke] dabala
2. Baay’inni dhibee dhiibbaa dhiigaa kan baay’atu kanneen dhibee shukkaaraa, dhibee kaleefi riihii qaban irratti
3. Dhibeen dhiibbaa dhiigaa mallattoo hinqabuu [Symptomless]
4. Dhibeen kun kan inni itti baay’atuu namoota maatii keessaa dhibee dhiibbaa dhiigaa qaban irratti.
5. Dhibeen kun ijoolleefi dargaggoota umurii 13-19[ teenager] gidduutti argamaan ni miidhaa
6. Dhibeen kun dubartoota qoricha ulfa ittisu fudhatan irraatti baay’ata
7. Dhibeen kun kan baay’atu namoota hedduu furdaa[ obese] fi dhugaatii Alkoolii cimaa dhugan irrattidha.
8. Qorichoowwan ulfina qaamaa hir’isan dhibee onnee itti caalchisu
9. Dhiibbaan dhiigaaa yeroo umuriin dabalaa deemuu waan dabaluuf of-eegannaa gochuun barbaachisaadha
10. Dhiibbaan dhiigaa yeroo rafan gadi bu’a, yeroo ol- ka’an immoo ni dabala.
Dhimma Suuraa armaan olii wajjin kan wal qabate: akka Ogeessa fayyaatti, Ogeessa Fayyaafi dizaayineera, Beekaa/Darasuu Abdiisaa, akka dhukkubsataatti Hundasaa Iddoosaa.


text:
Jaarmiyaaleen gargaarsaa iddoowwan haleellaan jiru akka hin deemne mootummaan Itoophiyaa akeekkachiise
Jaarmiyaaleen gargaarsaa iddoowwan haleellaan jiru akka hin deemne mootummaan Itoophiyaa akeekkachiise
MADDA SUURAA, AFP
W araanni kaaba Itoophiyaatti waggoota lamaaf deemaa jiru lammiilee biyyattii naannawa kana jiran rakkoo namoomaa hedduuf saaxileera.
W araanni kun yeroof tasgabbaa’ee, mariin nageenyaas abdachiisaa ta’ee ture.
E rga bifa haaraan eegalee garuu tattaaffiiwwan marii nageenyaa abdiidhaan eegamaa turan gufataniiru.
M inisteerri Tajaajila Kominikeeshninii Federaalaa dhimma kanarratti ibsa baaseen humnoonni TPLF konkolaattota gargaarsa namoomaa fe’anii gara naannoo Tigraay imalan waraanaaf itti fayyadamaa jira jedhe.
M ootummaan waraana kana dhiibamee itti seenuu hima, waraanicha nagaan xumuruu fi lammiilee miidhamaniif deeggarsi akka qaqqabuufis tattaaffii gochaa turuu himeera.
H aata’u malee humnoonni TPLF- kan mootummaan shororkeessaa jedhuun, konkolaattoota deeggarsa namoomaa fe’anii gara Tigraay imalan waraanaaf itti fayyadamaa turuu eere ibsi Ministeera tajaajila Kominikeeshinii kun.
I numaa gargaarsa namoomaa jaarmiyaaleen gargaarsaa UN dhiyeessan hidhattoota isaaf dabarsee kennaa ture jechuun TPLF himata mootummaan.
Jaarmiyaaleen idil-addunyaa gareen TPLF seerota idil-addunyaa sarbuurraa akka of qusatu gochuufi gargaarsa seenus dhimma barbaachiseef qofaa akka oolu gochuuf dirqama qabu jedha ibsi kun.
M ootummaan waraana gama TPLF’n lammiileerratti baname jedhu ittisuuf dirqama isaa ba’uuf haleellaa wayita gaggeessutti jaarmiyaaleen gargaarsa namoomaa imaluurraa akka of qusatan mootummaan Itoophiyaa dhaameera.
Dabalees jaarmiyaaleen gargaarsaa UN kunneen konkolaattonni isaanii garee shororkeessaa TPLF’n tajaajiluu dhabuusaa mirkaneessuu qabu jechuun mootummaan akeekkachiiseera.
BBC News Afaan Oromoo


text:
Namni suuraa irratti argaa jirtan kun, dhaltee kan guddate Oromiyaa, Kutaa Harargee ,Koonyaa Obrarraa ,Aanaa Meettaa , Iddoo Seena qabeetti Dirree Murti Guutoo naannnoo Calanqoo Caliitti dhalate guddate. Hojii isaa hundi keenya sammuu keessaa qabna. Garuu namoonni baay’een isa hin beekan.
Maqaan isaa Mohammad Qophee jedhama. Mahammad Qopheen joollummaa isaatiin nama qaruxee dafee waa hubatuu fi namaan waliigaluu ture. Ilma Qotee bulaa cimaafi qabataa waan tureef carraa iddoo barbaadeetti namoota jajjaboo waliin barachuufi waliin hojjachuutis hiree argatee qananiin guddate.
Hayyoota Guddinaa fi Dagaagina Afaan Oromoof shoora olaanaa gumaachan keeysa tarree duraarratti argama
Mahammad Ahmad Qophee Hayyuu Seenaa ,Afaan fi Aadaa Oromoo guddaa, Qabsaawaa mirga Oromoo, Falmaa mirga namoonaa ,Qorataa , Abukaatoo Jaalalaafi Obolummaa ,Gaazaxeeysaa ,Wallisaa ,Bareeysaa, Walaleeysaa guddaadha.
Miseensa mana maree bakka bu’oota Ummataa tahuumis tajaajilee jira.
Raadiyoo Itoophiyaa damee Hararitti qophii Afaan Oromooti warra akka Miliyoon Lammaa ,Abubakar Muussaa, Abdi Qophee fi Shawaaluul Mangistuufaatti dabalamuun bilisaan mindeeyfamee hojii Gaazaxeeysumma tokko ja’ee eegale. Ittuma fufuun dhabbiin , qopheeysaa sangataa , hogganaa kutaa qophii
sagantaa , hogganaa damee Raadiiyoo Harar , Kutaa Harargeetti itti waamamaa Ministeeraa Beeysisaa gara jiddu galeeysa biyyattiis jijjiramuun Dhaabbata Preesii Itoophiyaa taajijiluu dandayee jira.
Namni oguummaa walaloo fi Yadaloon fakkeenya isaaf tahe gama walalootiin
Hundeeysaa baandii Afran Qalloo, Barreessaa, Gaazeexeessaa fi Walaleeysaa Qabsawaa Oromoo guddaa Abubakar Muussaa Wadaayi .
Yadaloon ammo Tasfayee Lammeysaati.
Qophii tamsaasa kallattii (Live) Afaan Oromoon dabarsuun nama jalqabaati.
Baandiin guddichi Oromoo Baandiin Afran Qalloo akka faca’een miseensota akka Ali Shaboo, Halloofi Almaaz Tafarraa walitti qabee ” Baandii Biiftuu Biyya Teenyaa ” hundeeysuun walaloo achi keessatti walaloo sirbaa namni beereysee utubaa ture Mahammad Qopheedha.
Dookumantii mootummaan naannoo Oromiyaa itti hundeeyfame hunda ,Qaama mootummaa sadeenifuu (Judiciary, Legislative and Excutive ) dookumantiilee mootummaa Naannoo itti fayyadamaa jiru hunda Kan Mana Mutii ,Kan Abbaa murtii , Kan bulchinsaa , Kan Caffee ,kan koree hoji rawwachiftuu dookumantii hunda Afaan Oromootiin nama qopheeyse .
“Speech writer ” Pireesdantiilee Mootummaa Naannoo Oromiyaa jaha
dubbi isaan waltajjiirratti , miidiyaa fi hoggantootaa fi miseensota duratti bahii dubbatan hundaa isaatuu barreeysaa ture.
Heera mootummaa (Constitution) Afaan Oromooti namni hiike Mohammad Qopheeti.
Ayyaanni Sabaafi Sablamootaa 2ffaadha hanga jahaffaatti Sandaa qopheeysee Muummicha Ministeeraaf ,Mana marii Feedereeshinii fi Pireesdantiilee Naannoo hundaaf barreeysuun jiddu gala tokkorraa akka darbuu namni godhees isa.
Afaan Oromoo Koolleejjii fi Yuuniveersitiilee keessatti gaafa baratamuu jalqabuu Kallattii baruu fi barsiisuu warra qooheeysan keeysa tokko.
Faruulee Mootummaa , Feedeeralaa , Kan Naannoolee ,kan guyyaaa Ayyaanaa , kan Barnootaa kan miidiyaalee ETV ,Oromiyaa fi fana OBNf guutumaan guututti namni barreeysaa turees isa.
Mahammad Qopheen Faan Afaan Oromootiin akka hundeeyfamu warra godhan keeysaa tokko qofa osoo hin taane warra tajaajiluun lafa qabaachisaniidha.
Faaruu Oromiyaa tan akkaan jaalannu kan hundi keenya mana barumsaatti ganamuu Oromiyaa guutuudha yeroo wal fakkaataa faarsaa barannee namni barreeyse isa.
Faaruu Oromiyaa
” Oromiyaa Oromiyaa
Haadha seenaa guddaa
Handhuura Oromoota
Galma sirna Gadaa
Dachee heeraafi seeraa
Haadha caffee Odaa
Badhaatuus gabbattuus
Magarsituu hundaa
Xurii bara dhibbaa
Dhiigaan sirraa dhiqnee
Wareegama qaaliin
Alaabaa kee ol qabnee
Gammannee gammadii
Bokkuu deebifannee
Nagaafi dimokraasii
Tabaroo namummaa
Misooma amansiisaa
Guddina hatattamaa
Uummatoota wajjiniis
Jaalalaa fi tokkummaa
Wabii jireenyaatiif
Goone kaayyoo cimaa
Irree gamteeffannee
Kaannee nu abdadhu
Oromiyaa laliisii
Dagaagii jiraadhu! “
Sirboota walaloo maxxanfanii beekaman 200 ol barreeysuun gummachee jira walaloon sirba isaa ajaa’ibaa akka fkn.
” Yaanni koo gama keetii ,yaanni koo sirbaa
Gama koon deebinee ,yaa jaalallee firaa
Koo garaan obsa dhabee duuba maaliin taraa “
Sirba kana Wallistoota shanituu walduraa duubaan sirbe ,
• Abdi Buun Habiib
• Ali Shaboo
• Abdi Qophee
• Abitaaw Kabaddaa
• Nugusuu Taamiraat
Wallistoota Mahammad Qophee
Sirboota kenneef keessaa muraasa.
▪ Dr. Alii Birraa
▪ Dr. Alii Shabboo
▪ Artiist Shantam Shubisaa
▪ Artiist Abitaaw Kabaddaa
▪ Halloo Dawwee
▪ Almaaz Tafarraa
▪ Amalmaal Abatee
▪ Taadalaa Gamachuu
▪Geetachoo Haayilamariyaam
▪ Abdii Buuh
▪ Qamaar Yuusuf
▪ Muussaa Turkii
▪ Yuusuf Haarun
▪ Kaamil Husseen
▪ Nuuriyaa Yuusuuf
▪ Mahammad Qophee nama Qotee bultoota Oromoo warra barnoota hin qabne kan sagalee qaban kan akka Yuusuf Haarunfi Kaamiil Husseen nama sirbisise.
Mohammad Qoohee walaloon sirba isaa ajaa’ibaa jalatamoo fi ergaa dabarsuu ol ammaas umrii dheeraa qabachuun bilchinaa cimnina guddaa isaa mullifti fkn.
” Ibsituu hangaatuu yaa urjii filfilee
Bareedduu akka teetii hinagarree takallee
Leonardo DaVinci suuraa harkaan kaasee
Moonaalizaa je’ee maqaa moggasee
Osoo rabbiin godhee sitana garsiisee
Silaa Moonaalizaa bar ciree facaasee “
Dr. Alii Birraa
” Yaanni koo gama keetii ,yaanni koo sirbaa
Gama koon deebinee ,yaa jaalallee firaa
Koo garaan obsa dhabee duuba maaliin taraa “
Sirba kana Wallistoota shanituu walduraa duubaan sirbe ,
• Abdi Buun Habiib
• Ali Shaboo
• Abdi Qophee
• Abitaaw Kabaddaa
• Nugusuu Taamiraat sirba kana akka guutuu biyyaatti hanga ammatti namni hin dinqisifanneefi hin jaalannee hin jiru.
” Halkan Dukkana keeysatti Kophaa
Imimmaan jaalalaa wal rarraphaa
Yeroon dabarsinee tan gammachuu
Garaan koo dadhabee irraanfachuu “
Dr. Ali Shabboo
” Dubra Oromoo looshaa
Shaggariin bahii ” Shantam Shubbisaa
” Jaalala biyya ifii fageenyi hin dahuu
Miila tahaa malee garaan biyyaan bahuu
Magaallee biyya too ayyoo yaa gudee
Yaanni kee akka malee na waadee ” Dr. Ali Birraa
” Barbaannee walbarraa,
Walirraa barraa
Wajji tarkaaffannaa
Yaroo keenyatu har’aa
Ka dhihaa ka bahaa
Ka dhidhinaa ka booroo
Irree tokkoon kaanee
Haa walbarruu dhiiroo
Nutu walwallaallee
Mee maaluma tarraa
Xiqqaa guddaan keenyaan
Ilmaan biyyaa maraa
Oromoottan martuu
Ilmaan haadha takkaa,
Hireen isaani takkaa ,
Gara gara duuluun
Laalaa mee wahii akkaa ?”
Halloo Daawwee
” Yaa Rabbii yaa jabaa
hirkoof sumaan qabaa “
Dr .Ali Birraa
Beekaa ofii osoo lubbuun jiru faarsuun dirqama keeysafuu nama akka hayyuu beekaa olmaa gaarii sabaaf oolee Mohammed Qophee kabajuun ,jaalachuun , faarsuun dirqama Ummata inni taligaa tureeti. !!
° Tofik Yousuf
° Finfinnee ,Oromiyaa


text:
Godiina Baalee magaalaa Robee keessaa namoota hidhuun haala jabaan itti fufuu isaa kan ibsan jiraattonni halkana halkan eessatti akka geessan baruun hin dand’amne jedhu. Maanguddoo umuriin saddeetamoota keessa jiruu fi dhalootaa qabee gurri isaanii kan hin dhageenyee fi Arrabnii hin dubbanne dhaanicha irra ga’en du’anii Kibxata Sadaasa 1 bara 2016 magaalaa Robee keessatti awwaalamuu dubbatu. Bulchhinsiimagaalaa Robee waa’ee ajjeechaa maanguddoo kanaa kan hin beekne ta’u ibsuun namoonni jeeqaman keessatti hirmaatan soddoma ta’an to’annaa jala oolanii hangi tokko magaalattii keessatti kaan immoo iddoo biraatti geeffamanii dhimmi isaanii qoratamaa jira jedhan. Garu waa’ee ajjefamuu maanguddoo umriin saddetamoota keessaa hin dhageenye jedhan.
Gama kaaniin Godinaa Arsii Lixaa, Arsii Nagallee keessatti jiraattoota hidhuu fi iddoo biraatti guruun itti fufee jira jedhu jiraattonni.Ijoollee waraana sodaattee dheessite ituu hin hafiin qabamuun isaanii ibsameera.Yeroo ammaa sochiin mormii tokko lafa hin jirreetti isa ammaan dura gaggeeffamee keessatti hirmaatanii turtan jedhamuun kan qabamaa jiran ta’u dubbatu. Kanneen hidhaman leenjii argatu jedhamee iddoo biraatti geeffamaa akka jiran ibsameera.
Gabaasaa Guutuu Kana Cuqaasuun Dhaggefadhaa


text:
Naannoo Amaaraa Godina Wolloo keessatti Majliisni ulamaa’otaa fi hayyoota gurguddoo hammate hundeeffamuu gabaafame
Korri Ulamaa’onni fi hayyoonni Wolloo gurguddoon irratti hirmaatan magaalaa Dasee keessatti kan geggeeffamaa ture yoo tahu, Alhada har’aa Majliisni Muslimoota godinoota Wolloo Kaabaa, Wolloo Kibbaa fi Godina Oromoo Wolloo Kamisee bakka bu’u kan hundeeffame tahuu odeeyfannoon ni addeessa.
Sabtii kaleessaa Ulamaa’onni fi hayyoonni godina Wolloo Kibbaa kora guddaa Imaamman, Jaarsoliin biyyaa, dargaggoonni fi walumaa galatti hawaasni godinichaa 300 ol irratti hirmaate qopheessuun marii geggeessaniin, mana marii Ulamaa’ota miseensa 9 qabu fi boordii hayyoota 7 hammate kan hundeessan tahuu gabaafame. Haaluma wal fakkaatuun Ulamaa’onni Godina Wolloo Kaabaa fi Godina Oromoo Wolloo kanaan dura hoggantoota isaanii filatanii kan turan tahuun beekamee jira.
Haaluma kanaan Ulamaa’onni fi hayyoonni godinoota sadeenii walitti dhufuun har’a magaalaa Dasee Masjiida Furqaan keessatti marii geggeessaniin, Majliisa Walii gala Wolloo kan hundeeffatan yoo tahu, haaluma wal fakkaatuun Majliisni Walii gala Wolloo kunis miseensota Mana Marii Ulamaa’otaa 9 fi miseensota Boordii Hayyootaa 7 godinoota sadeen irraa filatuun nagayaan kan xumurame tahuu odeeyfannoonni addeessa.
Kora guddaa milkiin xumurame kana bakka bu’oonni hawaasa muslima godina sadeenii aanolee 43 irraa dhufan kan irratti hirmaatan akka taheefi, filannoo Majliisa Walii gala Wolloo booda ibsa ijjannoo kan baasan tahuu ibsame. Ibsa ijjannoo kanaan Majliisni seeraan alaa Godina Woloo keessa ture hanga Khamiisa-Onkololeessa 27/2012tti waajjira majliisa haaraya ummataan filatameef dabarsee akka kennu, kana raawwachuu yoo dide ammoo waajjirichi akka saamsamu kora walii galaatiin kan murtaaye tahuunis beekamee jira.


text:
Oromoo Lafa Abba Isaatirraa Buqqisuun Balaa Dhalicha August 8, 2015Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
add a comment
Misoomni, akkuma biyyoota guddatan keessatti argamutti barbaachisumman isaa wali nama waan gaafachiisu natti hin fakkattu. Misoomni biyyoota guddatan keessatti gaggeeffamu kan ummata mar’achiisuu fi dur-duubee (sustainability) akka qabaatutti karoorfama. Misoomni fedhii fi ilaalicha ummataa hubanna keessa hin galichine,umriin isaa gabaabadha. Armaan dura biyya Itoophiyaa keessatti mootummaan Darguu humnaan Oromoo fi ummatoota Itoophiyaa biraa fedhii isaanii malee lafa irraa buqqisuudhaan misooma adda adda gaggeessa akka ture yaadannoo yeroo dhihooti. Haa ta’uu malee, misoomni sun hundi gaafa Darguun kufu, ummatnumma itti bahuudhaa qabeenya san mancaase. Kun kan agarsiisu, gaafa misoomni sunniin karoorfaman, fedhii fi yaadni ummata akka hubanna keessa hin gallee namatti mul’isa. Ummatni, tajaajila adda addaa kan akka woldaalee misooma (Farmers’ Cooperative Associations), woldaalee tajaajila kennan (Service institutions), kkf hunda qabeenya isaan kan dhaabbattaa dabalatee ummatni mancaasutti ka’e. Kanaaf ragaan ummatuma, mootumman Woyyanees haala beeka. Asirraa maal baruun danda’ama?
- Misoomni fedhii fi yaada hawaasa naannoo hubanna keessa hin galichine, dur-duubni isaa…
View original post 390 more words