text:
Afaan Oromoo
Afaan Oromoo afaan baay'innaan Afrikaa keessatti dubbataman keessaa sadarkaa afraffaa irra jira. Kana jechuun afaan Arabaa, afaan kiSwahiliitiif, afaan Hawusaatti aana jechuudha. Afaan Arabaa fi afaan Kiswaahilii afaan biyya ormaa yoo ta'an, Afaan Oromoo afaan Afrikaa keessatti dubbatamu keessaa tokkoffaa ta'a; osoo mootummaa qabaatee immo addunyaa irraatti sadarkaa sadaffaa ta'u ni mala.
Afaan Oromoo kutaa afaanii Afroo-Eshiyaatiik jedhamu jalatti ramadama. Afaan kun Afroo-Asiyaatiik keessaa gare afaanii Kuush jalatti qooddama. Afaanota Kuusha keessa Afaan Oromoo afaan sabni baayyeen dubbatu yoo ta'u, uummata miliyoona 60 ol ta'utu dubbata. Uummatni afaan kana dubbatu Itoophiyaa fi kaaba Keeniyaa keessa jiraata. Akka warri afaan qoratan jedhanitti, Afaan Oromoo loqoda(garee) afur qaba: Oromoo Boorana-Arsii-Gujii, Oromoo Bahaa, Orma, fi Oromoo Dhihaa fi Giddugaleessa ti.
Contents
Seenaa Afaanii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Warraaqsa Itoophiyaa kan 1974 dura, Afaan Oromootin barreeffama maxxansuunii fi tamsaasa reediyoo ykn TV dabarsuun dhorkaa ture. Barreeffamni xiqqoon san dura maxxanfaman kan akka hiikaa Macaafa Qulqulluu kan Onesmoos Nasibi fi Asteer Gannootin hiikaman qubee Gi'iizitti fayyadaman. Kakuu Haaraan bara 1875 Kirapfin maxxanfames akkasuma qubee Gi'iizitti fayyadame. Warraaqsa Itoophiyaa bara 1974tti aansee, mootummaan duula barreessuu fi dubbisuu afaan baayyedhaan, Afaan Oromoo dabalatee, geggeessaa kan ture yoo ta'u, Afaan Oromootin barreeffama maxxansuuni fii tamsaasa dabarsuun yeroo kana jalqabe. Barreeffamoonni yeroo kana Afaan Oromootin maxxanfaman, kan akka gaazexaa Bariisaa, qubee Gi'iizii fayyadaman.
Affan Oromoo afaan barnootaa taasisuuf yaalin godhame amma mootummaan Dargii bara 1991 kufutti milkaa'uu hin dandeenye. Sana duraa garuu naannowwan ABOn too'ataman keessatti afaan barnootaa taasifameera. Erga Mootummaan Naannoo oromiyaa hundeeffame booda, manneen barnoota sadarkaa 1ffaa keessatti Afaan Oromoo afaan barumsaa akka ta'uufii afaan hojii kan naannichaa akka ta'u godhameera.
Bara 1991 jalqabee, Afaan Oromoo Qubeetti fayyadamee barreeffama. Murtii kanaan booda, barreeffamoonni addaa addaa bara 1991 amma 1997tti maxxanfaman kan duraan waggaa 100f maxxanfaman akka caalan dubbatama.
Galanni Rabbiif haa ta'u malee amma afaan keenyi afaan oromoo,afaan saba guddaa,afaan lammii sabbontotaa kan akka Ardii Afriikaatti sadarkaa keessa gale kun fuulduratti afaan addunyaatti beekamti qabuu fi isa duraa akka ta'u nama hin shakkisiisu. kun immoo hirmaanna lammii baratee fi gahee nama maraati.
Seerlugaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Maqaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Bamaqoota[edit | Lakkaddaa gulaali]
Bamaqoota matayyee[edit | Lakkaddaa gulaali]
Lakkowsa[edit | Lakkaddaa gulaali]
-
Kanas ilaali: Lakkowsa
Ordinals[edit | Lakkaddaa gulaali]
1st — tokkoffaa
2nd — lamaffaa
3rd — sadaffaa
4th — arfaffaa, afraffa
5th — shanaffaa
6th — jahaffaa
7th — torbaffaa
8th — saddeetaffaa
9th — sagalaffaa
10th — kurnaffaa, kudhaffaa
11th — kudha tokoffaa
Fractions[edit | Lakkaddaa gulaali]
1/2 — walakkaa (tokko lamaffaa)
1/3 — siisoo, nuusii (tokko sadaffa)
1/4 — kurmaana, ruubi (tokko arfaffaa)
7/8 — torba saddeetaffaa
Maqibsa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Fi'iloota[edit | Lakkaddaa gulaali]
Gochibsoota[edit | Lakkaddaa gulaali]
Qarqabdoota[edit | Lakkaddaa gulaali]
Durabuutoota[edit | Lakkaddaa gulaali]
Duukabuutoota[edit | Lakkaddaa gulaali]
Ogbarruu[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Geerarsa
- Fixeensa (Boruu Barraaqaa)
- Mudaammuddii (Boruu Barraaqaa)
- Ali, Mohammed; Andrzej Zaborski (1990). Handbook of the Oromo Language. Poland: Polska Akademia Nauk.
- Journal of Oromo Studies


c: text/html

text:
Daily Archives: February 24, 2012
Godinni Shawaa Lixaa Diddaa Uummata Oromoo dhaamsuuf waraana Wayyaaneen guutamte.
Gurraandhala 24,2012 Finifnnee
Diddaa uummata oromoo Godina shawaa lixaa keessatti jalqabe dhaamsuuf mootummaan Wayyaanee meeshaa waraanaa guutuun magaala Amboo fi magaalota aanolee fi gandaa keessatti bobba’ee dargaggoota oromoo mana hidhaatti guuruu irratti argama.Uummatni Oromoos waraana wayyaaneen hedduu doorsisamaa irratti argama.Magaalota kanneen akka Jalduu,Xiqur Incinnii,Kaachis,Baakkoo fi kanneen biroon konkolaattota waraana wayyaaneen guutamtee argamti.Wayyaaneen diddaa kana dhaamsuuf baajata biyyaa hedduu qisaasessuun bittaa umrii isaa dheereffachuu irratti waan argamuuf gama kanaan uummatni hundi irratti dammaqee gaaffii mirgaa gaafatame akka deebisuuf tumsuu qaba.Uummatni oromoo Godina shawaa lixaas ABO dhaaba siyaasaa ilmaan Oromooti jechuun Alaabaa Adda Bilisummaa Oromoo qabatee diddaa jalqabee jira.
Haaluma kanaan sabboontoti bakkoota adda addaa irraa hidhaman keessaa….Sababaa Warraaqsaa Oromiyaa Keessatti Qabateen Sabboontota Hidhaman

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Taarike 94: Yesuusi Guutta Naata Siiqees
YESUUSA hagan be'a; guutta na'aa qoommi uttiis. Yesuusi guutta naatuyyo tumuppe qarettiyoogaa erana danddayaasa. Hanettiyaabaa be'iiddi de'iya asati Yesuusi kiittidoogeeta. Yesuusi etau woygiiddi de'ii? Ane be'oos.
Yesuusinne i kiittidoogeeti haahosaa biidi simmosaara de'oosona. Kiitettidaageeti yiiddi ogiyan issoy issuwaara palamettidosona. Yaatiyo gishshau, yi simmin Yesuusi eta: ‘Intte ogiyan de'iiddi palamettidobay aybee?’ yaagidi oychchiis. Tumuppe, eti aybin palamettidaakko Yesuusi erees. SHin i he oyshaa oychchidoy eti ayyo yootanaakkonne be'anaassa.
Kiitettidaageeti ogiyan de'iiddi, eta giddon ubbaappe aadhdhiyay oonakko palamettido gishshau, co''u giidosona. Kiitettidaageetuppe issoti issoti haratuppe aadhdhidi beettanau koyidosona. Ubbaappe aadhdhi beettanau koyiyoogee likke gidennaagaa Yesuusi etau waati yootaneeshsha?
I guutta na'aa xeessidi, eta ubbaa sinttan essiis. Hegaappe ba erissiyo ashkkaratussi: ‘Intte laamettidi guutta naatudan hanana xayikko, Xoossaa kawotettaa mulekka gelanau danddayennaagaa, hagaa intte eranaadan koyayis. Xoossaa kawotettan ubbaappe aadhdhiyay ha na'aadan haniya ura’ yaagiis. Yesuusi hegaa aybissi giidaakko eray?
Keehi guutta naati haraatuppe gita gididi woykko aadhdhidi beettanau qoppokkona. Yaatiyo gishshau, kiitettidaageeti haraatuppe gitati woykko aadhdhi beettanau palamettiyoogaa aggidi, guutta naatudan hananau tamaarana koshshees.
Yesuusi guutta naatussi ay keena qarettiyaakko bessido hara wodetikka de'oosona. Guutta aginappe simmin, amarida asati bantta naata Yesuusakko ekki yiidosona. Kiitettidaageeti naati akko yeennaadan teqqana koyidosona. SHin Yesuusi kiitettidaageeta: ‘Guutta naati taakko yona; eta diggoppite; ayssi giikko, Xoossaa kawotettay eta mala asaassa’ yaagiis. Hegaappe Yesuusi naata idimmidi, anjjiis. Yesuusi guutta naata siiqiyoogaa eriyoogee lo''oba gidennee?
Maatiyoosa 18:1-4; 19:13-15; Marqqoosa 9:33-37; 10:13-16.
Oyshata
- Yesuusi kiittidoogeeti haahosaappe yiiddi ogiyan aybau palamettidonaa?
- Yesuusi issi guutta na'aa xeesidi kiitettidaageetu giddon essidoy aybissee?
- Kiitettidaageeti ayba ogiyan naatu mala gidanau tamaarana bessii?
- Guutta aginappe guyyiyan, Yesuusi naata siiqiyoogaa waati bessidee?
Gujo oyshata
- Maatiyoosa 18:1-4 nabbaba.
Yesuusi tamaarissanau leemisota ayssi go'ettidee? (Maatiyoosa 13:34, 36; Marqqoosa 4:33, 34)
- Maatiyoosa 19:13-15 nabbaba.
Kawotettaa anjjuwaa demmana koykko, bessana koshshiya naatu eeshshay augee? (Mazamure 25:9; 138:6; 1 Qoronttoosa 14:20)
- Marqqoosa 9:33-37 nabbaba.
Yesuusi ba erissiyo ashkkarata erettida asa gidanau koyiyoogaa xeelliyaagan ay tamaarissidee? (Marqqoosa 9:35; Maatiyoosa 20:25, 26; Galaatiyaa 6:3; Piliphphisiyuusa 2:5-8)
- Marqqoosa 10:13-16 nabbaba.
Yesuusi baakko shiiqana koyiya asau ay keena pashkka asee? A leemisuwaappe Kiristtaane gubaa'iyaa cimati ay tamaarana danddayiyoonaa? (Marqqoosa 6:30-34; Piliphphisiyuusa 2:1-4; 1 Ximootiyoosa 4:12)


text:
" IYYAA IYYA DABARSAA
Kabajamtoota Lammii Oromoo Bakkuma jirtanitti nagaan keenya kan Waaqa garaa gurraachaa tokkicha maqaa dhibbaa isin haaqaqqabu.Yeroo garaagaraatti barruulee 'SIIFSIIN' jedhamuufi kitaabota Afaan Oromoo hedduu maxxansiisaa jiraachuun keenya Oromoo biratti kan beekamedha. Ammas hojiin kun hojii akka abidda saafaa itti fufudha... Akkuma beekamu aartiin saba tokkoo sabicha bakka bu'e dubbata. Waan aartii kanaa keessaa ammoo barruu/barroon isa tokkodha. Dhimmi afaaniin dubbatamu gara barreeffamaatti yoo dhufe ammoo nuti dabarrus bakka keenya bu'ee dhaloota itti aanuuf ergaa hinbanne ta'ee jiraata. Afoolli Oromoo beekumsa hammaaramee hindhumne of keessaa qaba; waa'een Oromoos barreeffamee dhuma natti hinfakkaatu. Kabajamtoota Lammii Oromoofi Leellistoota Aadaafi Afaan Duration : 17:14
Size : 15.78 MB
Tags : Newbooks
,
,
,


text:
Help:Contents/Fedhii Kiyya (My Prefrence)
User Profile[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Maqaa nama Fayyadamu: maqaan kunii maqaa atti yoo log-in/sentuu kenitee dha. Maqaa kana jijjiru hin dandentu.
- User ID: Kuniin kan sii kennamu akkanumatti yoo ta'u, waan atii fillachu dandettu miti.
- E-mail: Kuni electronic-mailii atii yeroo log-in tatuu kennitee dha. Kana kenuun dirqama miti, garuu yoo kana kenitee wikipedia kana irratti nama biraa wajjin walii-barresuu ni dandetta.
- Maqqa mana yokan bira: Kunii akka nickname kan kettit tajajilla. Haa ta'u malee kana qabachuun dhibaa fidu danda'a. Kunis yoo faramtuu maqaa kankee log-in itti tatte osoo hin ta'in maqaa kanatti dhufaa, kuni immo akka namii enyumma kankee bekku hin dandenne sii godha.
- Raw signatures (without automatic link) - Kana fillachuun garii mitii, maliif?, kunis firmaa kankee fayyadame akka namii si barresuu hin dandenne si godhaa. Fakkena yoo bakka kana hin fillane kan akkanatti dhufaa [[user:adda]] sa'a guyya wagga yoo hin fillane garuu kan akkanatti dhufaa user:adda sa'a guyya wagga.
Passwardi Jijjiru[edit | Lakkaddaa gulaali]
Beksisa: kana kan fayyadamtu yoo passwardii jijjiru fete qofa. Passwardii jijjiruf immo kaneen godhii
- Passwardi qarra: Passwardii duraan yoo log-in tattu gutee ammas gutti
- Passwardi harra: Passwardii harra barbaduu gutti
- Passwardi harra debisi katabi yokan barresii
- Sennu kiyya kompitera kana gubbatti qabadhu - Kana fillachuun akka yeroo hundaa accountiin kankee komputeraa kankee irratti banaa ta'u tasisaa.
E mailii[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Barrefamii duraa jirru e-mailiin kankee yomii akka fudhatame jiruu agarsisaa.
- Box 1ffa - Kana fillachuun akka nami e-mailii sii gochuu danda'u tasisaa.
- Box 2ffa - Kana fillachuun akka kopiin e-mailii nama ergitte akka argatuu si dandesisaa.
Gogga[edit | Lakkaddaa gulaali]
Kuni fakki wikipedia kankee jijjira, haa ta'u malee bakka hundatti wikipedian kana fakkata jechuu miti, kuni sii qofaaf. Fillachuuf circle tuqaa, ilaluuf immo (Preview) kan jedhuu tuqaa. Ergaa xumurtanii bodaa save tolchaa. Yoo akka qarra jirutti debisuu fetaan Reset tuqaa.
Herrega[edit | Lakkaddaa gulaali]
Kuni kan tajajilamuu yerro formulan herrega barrefama kessatti fayyadamu dha. Ammaf akkuma jiruutii dhisuun barbachisaa dha. Wa'ee barrefama herrega ilaluuf kana bana. Yoo jijjirtanii garuu save godhaa. Yoo akka qarra jirutti debisuu fetaan Reset tuqaa.


text:
Go to: Winter Parking Basics ( English )
Yeroo Gannaa Bikka Konkolaataa Dhaaban Baruu kan Feesisu
Warri karaa irraa cabbii haxaawan daandii guutuu irraa akka mishaatti haxaa'uuf akka danda'aniif jecha, Minneapolis yeroo gannaa konkolaataa daandii irra dhaabatan kan laalu dambii qaba. Dambiileen kunis konkolaataa karaa irra dhaabamu haala kanaan gadii wajji laala:
- Cabbii hedduu bu'uusaa fuundura fi yeroo inni bu'aa jiru,
- Cabbii hedduu bu'uusaa booda fi,
- Hedduu bu'uu irraa kan ka'e yoggaa cabbiin tuulamee jiru.
Dambiin kun akkaataa warri karaa haxaawan makiinota karaa irra dhaabtan kaasanii daandii gamaa gamanatti, lafa makiinaan dhaabamu dabalatee, haxaawuu danda'an sirna lafa kaa'a. Konkolaataan, caalaatti warri dhimma sardamaaf bobba'an, akka gaariitti ganna guutuu deemuu akka danda'aniif karaa guutuu haruun akka danda'amu mijeessuuf dambiin kun, gargaara.
Seericha hubattee faana bu'uun, waan qooda keetii raawwadhu.
Warri Minneapolis keessa jiraatan fi warri deddeebi'an kan konkolaataa karraa irra dhaaban cufti, karaan akka haxaa'amu gargaaruuf, haala qilleensaa hubachuun fi yeroo gannaa seerra konkoolaataa karraa irra dhaabuu ilaalchisee jiru hubachuun irraa eegama. Baatiilee cabbiin bu'u keessatti (Sadaasaa hanga Caamsaatti) seerri kun yoom hujii irra akka oolu hubachuuf, gurra qeensuun gaarii dha.
Namootni Minneapolis laaluuf, waa bituuf, bashannanuuf dhufan seera kana dagachuun isaanii akka malu yaadadhu. Keessummaa kee, warra sirraa waa bitan fi siif kan hojjetan hundatti winter parking rules fi yeroo gannaa konkolaataa dhaabuu itti himuun gargaaruu ni dandeessa.
Tahuu Baannaan Tiiketa argachuu ykn Konkolaataan Harkifamuun ni jira
Warri Sardama Cabbii fi seera yeroo gannaa konkolaataa dhaabanii hin kabajne, tiiketa argachuu fi konkolaataan isaanii bikka Minneapolis Impound Lot jedhamutti harkifamuun ni jira.
Yeroo Gannaa Akkeekkannaa Haala Konkolaataa itti dhaabanii tahuu malan
- Akkeekkachiisa Bokkaa Jabaan Dhufaa Jiruu. Bookkaa jabaan dhufaa akka jiru yoo raajame, bokkaa san fuundura bikka tokko tokko akka konkolaataan hin dhabbanne Minneapolis yeroof tolchuun ni mala.
Seericha:
- Sardama Cabbii. Cabbii hedduun erga bu'ee booda, guyyaa kamuu Magaalichi sa'a 6 w. b. dura Sardama Cabbii labsuu ni danda'a. Kun guyyaa sadiif toora konkolaataan itti dhaabbachuu danda'u seera irra oolcha. Hubannaa caaluuf, "Sardama Cabbii" bikka jedhu kanaan gaditti laali.
Seericha: Snow Emergency Parking Rules bikka jedhu dhaqiitii, ibsa caalu laali.
- Milikkita Yeroofii. Karaa fi daandiileen mana jidduu osoo Sardamni Cabbii hin labsamin haxaa'amuun, cirrachi fi ashaboon itti firfirsamuun ni jira. Konkolaataan akka hin dhaabamne kan dhowwu milikkitni yeroof akka barbaachisetti ni kaa'ama.
Seericha : Akka milikkita san irratti ibsamutti waan dhorkamu hubadhu.
- Dhowwama Dhaabbii Konkolaataa Yeroo Gannaa. Bikka yeroo gannaa cabbii hedduun bu'ee karaa dhiphisutti, Magaalichi, Dhowwa Dhaabbi Konkolaata Yeroo Gannaa hojii irra oolcha.
Seericha:
Hubbannaa Barbaachistuu: media outlets (kanaa gaditti laali) qaceelffama yeroo Dhorka Dhaabbii Konkolaataa Yeroo Gannaa, akka itti konkolaataa dhaabanii hubadhu.
Yeroo seeronni kun itti dirqisiifaman akkamit ani bara? Yogguu cabbii hedduun akka bu'u raajamu cufa, caalaatti immoo yoggaa inni itti bu'uu jalqabutti, warra kanaa gadii keessaa karaa isa tokkoo seerolee keessaa kam hujiirraa akka oolan baruu ni dandeessa.
Sa'a 24 banaa kan taate toorbelbeltuu yaami: (612) 348-7669; TTY: (612) 673-2157
Karaa Kompuuteraa e-mail kee Laali.
Kan Magaalichaa tajaajila E-Mail Snow Alert galfattee yeroo Sardamni Cabbii labsamu fi seerri dhaabbii konkolaataa yeroo gannaa hujii irra yoggaa ooluu ergaa argachuu ni dandeessa. Bara kana immoo itti dabaltee, karaa telefoona harkaa (selfoon ykn PDAS) yeroo sardamni cabbii labsamutti dhaamsa gabaabduu argachuu ni dandeessa.
Kan Magaalichaa ( MinneapolisMN.gov) banii laali
Karaa Xurree Keebilaa14, 79 or KBEM-FM (88.5 MHz) laali/caqasi
Battala labsiin Sardama Cabbii bahetti, magaalaan Minneapolis toorbelbeltuu san, 348-SNOW (348-7669) dirree kompuuteraa fi xurree keebilaa 14 fi 79, ni haaressa, dhaamsa karaa e-mail alert warra galmaa'aniif ni dabarsa; akkasumas televiishena warra gurguddaa afran, dhaabiilee radiyoo 11 fi maxansitoota gaazexaa gurguddoo sadani tti ni dabra.
Last updated Mar 8, 2012


text:
Wal-falmii Filannoo Marsaa Jalqabaa
Filannoon Itiyoophiyaa geggeessamuuf ennnaa dhihaataa jirtutti, kaadhimamtoonni paartiilee mormituu fi ka paartii aangoo Mootummaa harkaa qabuu, wal-falmii filannoo televiiziyoonaa fi raadiyoon tamsaasamu ka marsaa jalqabaa torban dabre keessa jalqaban. Biyya mirgi yaada ofii ibsachuu dukkanaawee jiru keessatti carraa xiqqoo kana argachuunuu waan gaarii dha, jedhu hoogganoonni mormitootaa.
Garuu, wal-falmiin kun, bakka uummatni hin jirretti dursee waraabamuunii fi saansurii godhamuun, akkasumas ennaa wal-falmi sanatti paartii mootummaaf yeroo dheeraa kennaniin ka mormitootaa xiqqeessuun fi kanneen fakkaatan kan isaan mufachiise ta’uu dubbatanii jiran. Barreessaan Kongiresa Dimookiraatawa Oromoo, Obbo Beqqelee Nagaa akka jedhanitti, amma illee kaadhimamtoota paartii isaanii fi uummata isaan deggeru irratti dhiibbaa jabaa tu godhamaa jira.


text:
Balaa Konkolaataa Lubbuu Hedduu Galaafate
Kamiisa Bitooteessa 12 bara 2015 ganama Awutoobusiin imaltoota 68 fe’e magaalaa Finfinnee irraa ka’ee gara magaalaa Dambi Doollootti qajeelaa ture tokko magaalaa Geedoo akkuma darbetti garagalee lubbuun nama 11 darbuu isaa Godina shawaa Lixaatti waajirri polisii aanaa Calliyaa ibsee jira.
Ajajaan waajiira polisii aanaa Calliyaa Komaandar Kabbadaa Dabarsaa Raadiyoo Sagalee Amerikaaf akka ibsanti namoonni battalumatti lafa balaan sun dhaqqabeetti du’an dhiira 7 fi dubartoota 2 akka turan sana booda garuu mana yaalaatti lubbuun isaanii kan darbe dhiiroonni 2 jiraachu ibsa.
Qorannaa gaggeessaa jirruun Awutoobusiin sun ariitii guddaan deemaa akka ture madden adda addaa irraa mirkaneffanneerra kan jedhan Komaandeer Kabbadaan kan balaa kanaan mada’uu salphaan irra ga’e shofeerri Awutobusichaa garuu “Freeniitu na dide, kanaaf dhaabuu hin dandeenye” jechuu isaa fi yeroo ammaas to’annaa poolisii jala akka jiru dubbatan.
Imaltoota balaa kana irraa lubbuun hafan keessaa tokko akka jedhanitti jalqabumaa kaasee Awutoobusiin kun ariitii guddaan deemaa akka ture fi suuta jedhii jechuun imaltonni kadhataa kan turan ta’uu fi shofeerichi garuu inumaa ariitii itti dabalee jedhu.
Shofeerris ta’e gargaartonni isaa umrii ijoollummaa akka qabanis imaltonni ni dubbatu.Gaaffii deebii guutuu armaa gadiiti caqasaa.


text:
Osoo ABOn Dhalachuu Baatee Lakkoofsi Oromoo Amma Jiru Kun Ni Jiraa Laata?
Oromoon Odoo Gabronfattoota Habashaa Harkatti Kufuu Baatee Hoo Har’a Eessa Jira Laata..?
Baarentuu Gadaa Irraa | Bitootessa 9, 2015
Yoon kaleessa yaadadhu, yoon waan Oromoon waggoota 100 oliif keessa turee fi darbe dhagahuu fi dubbisu lafatu naan mara. “Maal keessa dabarre?” jedheen dhiphadha, keesumaawuu yakka “Atsee Teediroos”?ummata Oromoo walloorratti dalage, Duguuggii sanyii(Genocide/ Miniliki Anolee, Calanqoo, ummata Oromoo Sulultaa fi Oromiyaa iddoolee garagaraatti raawwate hoon dhagahu na surura. Ajjeechaa nam-tokkeerraa kaasee hanga jimlaan fixuu dhalataa Oromoorratti Nugusni Habshootaa Haayila Sillaaseen bara bittaa isaa waggoottan 44 keessa raawwates yoon duubatti deebi’eeodeeffadhu Habashoonni qotanii akka jiraa nu awwaaluuf tattaafachaa turanii fi “lammata nama hinta’an” jedhanii nurraa sirbaa turanan hubadha.
Taateewwan ummata Oromoo fi qabeenya isaarratti bara Mootummaa Dargii raawwachaa turanis baayyee isaa waanan dhaqqabee argeefuu walittii qabee siyaasa Habshoonni Oromoo fi cunqurfamtoota saboota kibbaarratti Ordofaa turan yoon ilaalu dhuguma duulli ilmaan Nafxanyootaatin Oromoorratti waggoottan 130n darban keessa gaggeeffamaa ture fi jiru akkaan qindaawaa fi kan Oromoo balleessuf wixinfamee hojiirra oolaa turee fi jiru ta’uu caalattan mirkaneeffadhe. Wayyaaneen ammoo duula Habashoonni karaa qindaayeen Oromoorratti calqaban galmaan gahuuf hojjechaa jiraachuun ragaa dabalataa fi qabatamaa yeroo ammaa kana muldhachaa jiruudha! Mee duubattii deebi’aatii yakka humrii keessan keessatti ummata Oromoorratti ta’aa turee fi jiru yaadadhaa,xiinxalaa, ilaalaa!? Yakka mootummoonni Habashaa raawwachaa turanii fi jiran kan seenaan katabee lafa kaa’es dhubbisaa, odeeffadhaa….|? Oromoo Walloo meeqatu dhiibbaa fi dhiittaa sirna Nafxanyaatin dhume,…? meeqatu dirqamaan maqaa isaa, maqaa Oromoorraa gara maqaa isa hinfakkaanneetti jijjiirame…? Meeqatu Aadaa fi duudhaa isaa akkasumas seenaa isaa gatee dirqamaan gara gabroonfattootaatti jige..?
Lixa Oromiyaa Daangaa Suudaanirraa kaasee amma baha Oromiyaa Daangaa Sumaalee Laanditti, Mooyaalee kaasee amma kaaba Oromiyaa Raayyaatti Oromoo meeeqatu dhittaa fi dhiibbaa sirna Nafxanyootaatiin dirqamee maqaa isaa gatee maqaa halagaa taasifate, meeqatu aadaa, seenaa fi duudhaa isaa kan ganamaa, eenyummaa isaa kan Oromummaa isaa calaqqisiisu gatee kan gabroonfattootaa fudhate…? Meeqatu ammoo bara gabrummaa waggaa 100 olii kana keessa Oromummaa isaa akka dhiisu taasifamee saba biraa ta’ee hafe ….? Meeqatu Gadaa gate… meeqatu Ateetee irraanfate..? meeqatu Kallachaa fi Caaccuu mulqame..? meeqatu Irreechaa fi Hammachiisarraa fagaate…? meeqatu ammoo Rakoo fi Buttaa qaluu dhiise ..? meeqatu Foollee lagate…? Meeqatu ayyaantuu baqate….? Meeqatu akka waan ofii jibbee kan halagaa faarsu taasifame…? Mee wal haagaafannu Oromoo meeqatu Habshootaan qabamee akka Loonii Gabaa baafamee gurgurame….? O! Ummata Oromoo! cubbuu Irratti dalagamaa turee fi jiru manni haa lakkaawu!
Oromoo meeqatu Osoo sirna gabroonfattootaa baqatuu Gammoojjitti hafe..? Oromoo meeqatu odoo hidhaa fi dararaa baqatuu Galaana Diimaan nyaatame..? meeqatu ammoo akka biyyaa baqatee baheen hafee biyya abbaa isaa Osoo hin argin du’ee hafe….? Oromoo ammamiitu mana hidhaa Habshootaa keessatti du’e…? ammas du’aa jira…? O! safuu ! cubbuu weerartootaa meeqa lakkoofna..?!
Mee of haa ilaallu, maatii ollaa keenya jiru (Family) yaa ilaallu, dhaloota ABOn dura maqaan akka dhuunfaatti baafachaa turre maal fakkaata..?kan ilmaan keenyaa baasaa turre hoo maal fakkaata..? dinoonni keenya ilmaan Habashootaa hoo maal jedhanii nu waamaa turan…?ilaalchi aadaa, duudhaa fi seenaa keenyaaf qabnu hoo akkam ture..? meeqa keenyatu,maqaan keenya maqaa Oromooti..? meeqa keenyatu ammoo osoo Oromoo taanee jirruu maqaan keenya maqaa saba biraati..? Meeqa keenyatu aadaa, seenaa fi duudhaa Oromoodha nu jechisiisu gannee akka gabroonfattootaa fi akka saboota ollaa Oromoo jiran kan biraatti socho’aa(act) godhaa turre…?
“Difaabbaachoo..Zargaabbaachoo….,Asaggiddaachoo,…..Astaaxqaachoo,….Aqnaachoo…. Naaqaachoo,…. Geetaachoo…. Nugusaachoo….” Maqooleen jedhanii fi kanneen biroo kan gonguma Afaan Oromoottin hiikoo hin qabnee meeqatu nuweeraree ture…? mee ofis walis ilaallee haa taajjabnu! Erga ABOn qabsoo bilisummaa Oromoo gaggeessuu calqabeehoo diinoonni keenya osoo hin jaalatin dirqamanii maaliin nu waamu…? Nutihoo jijjiramaa fi sabboonummaa ABOn ummata Oromoo gonfachiise ordofnee gama hundaanuu of ta’uu keessatti ammam akka tarkaanfanne hubanneerraa,,…?
Wayyaanee har’a humnaan aangoo qabattee ajjeechaa fi saamicha gaggeessaa jirtu dabalatee duulli Nafxanyoonni Oromoorratti gaggeessaa turanii fi jiran qabeenya isaa saamuu qofaa hinturre, aadaa isaa, afaan isaa fi duudhaa isaa balleessuudha. Kana balleessuuf ammoo jechoota saba kana xiqqeessaanii fi ofitti amantaa ni dhabsiisu jedhanii yaadanitti fayyadamuun waamuu fi arrabsuu, akkasumas tasgabbii siyaasaa fi hawaasummaa dhorkuudha. Oromoo lafa isaarraa buqqisanii lafa Oromoorra qubachuun abbaa itti ta’uun dha.Saboota biroo fidanii irra qubsiisun, lakkoofsa Oromoo xiqqeessuuf yaaluudha. Walumaa galattii kan waggoottan 130 oliif Impaayeera Itiyoophiyaa keessatti bara Atsee Teediroosirraa kaasee hanaga Wayyaanee harraatti ummata Oromoorratti ta’aa turee fi jiru yoon of duuba deebi’ee ilaalu imaammata wal fakkaataa baafachuun Oromoo saamuu,hidhuu,ajjeesuu kaan ammoo biyyaa baqachiisuudhaan biyya Oromoorratti abbaa ta’uudha. Kanarraa ka’uun haalli Oromoon keessa darbee fi darbaa jiru baayyee dinqisiisadha. Duula Bahaa-Lixaan, Kaabaa-Kibbaan karaa qindaayeen irratti gaggeefamaa ture fi jirurraa ummata baraarameedha.
Woggootuma muraasa duubatti deebi’ee yoon waan ummanni Oromoo keessa ture ilaalu wantan of gaafadhu keessaa tokko “Haala ilmaan Nafaxanyootaa Farad Fuuloo hin qabneen dachee Oromoorra gulufanii qabeenya isaa fi eenyummaa isaa balleessaa turan sanaan osoo itti fufanii jiratanii har’a akka Oromootti maalirra jirra” kan jedhuudha..? Osoo ABOn dhalatee gootonni gurmaawanii qabsoo hadhooftuu gaggeessaniin duula habshootaa ittisuu baatanii Habashoota kaleessaa dabalatee, ajjeeftuu fi saamtuun har’aa wayyaaneen silaa Oromoo akkam gooti..? amma yoonaa Oromoo meeqatu Oromummaa isaa akka gatu taasifama laata? odoo qabsaawoonni ABOn hundeessanii fi wareegama hadhooftuu kaffalaa turanii fi jiran kun bilisummaa saba isaanif dhiiga isaanii dhangalaasudhaan gulufa dinaa Oromoorraa qoluu baatanii guutuu ta’uu baattuus biyyi Oromoo,Oromiyaan amma jirtu tun ni jirtii..? Afaan Oromoo afaan ittiin baruu fi barsiisuu nii ta’aa..? Walumaa galattii Osoo ABOn dhalchuu baatee amma yoonaa Nafxanyoonni kaleessaa fi wayyaaneen har’aa yakkoota akkamit nurratti dalagu laataa….? Tilmaamufuu nan dhiphadha!
Ummanni Oggaa 100 oliif “Aadaan, seenaan, afaan isaa fi eenyummaan isaa badeera, awwaalameera” jedhamee Nafxanyootaan irraa sirbamaa ture awwaala buqqisee bahuun dhaloota ABOn booda ta’uun eenyufuu ifaadha. Ummanni Oromoo jedhamus, lafti Oromiyaa jedhamtus biyya Nafxanyootan weerarmte Impaayeera Itiyoophiyaa keessa jiraachuun kan ifatti dubbatamee fi mirkanaawe bara gabrummaa fi weerara waggaa 100n booda injifannoo ABOtin ta’uun beekamaadha!. Kanarraa ka’uun Osoo ABOn dammaqee Oromoo dammaqsuu baatee, osoo gabrummaa wal xaxaa sabni Oromoo bara Minilkii kaasee hanga kufaatii Dargiitti keessa turee; ilmaan Oromoo sabboontonni ABO jalatti gurmaawan wareegama qaqqaalii kaffalanii maqaa Oromoo halluu hin haqamneen katabuu baatanii silaa akka Oromootti,… akka amma jiru kanatti nijiraayii laata……..? yoo jiraanne hoo lakkoofsa amma irra jirru kanarraa parsantii meeqa(%) hirdhanna laata……? Amma yoonaattii meeqatu dhiittaa fi dhiibbaa Habashootaatin, Habashaa ta’a ture…?meeqa keenyatu ammoo Oromummaa keenya gachiisiifamnee saba biraa taana laata..? O! Dubbachuufis tilmaamufis nama surura!!!
Mee Oromoonni waan kana dubbisaa jirtan dhimma kana duubattii deebi’aa xinxalaa,yaadadhaa ykn tilmaamaa. Ooo ABOn jiraachuu ykn dhalachuu baatee maalirra jirtu…? Akka sabaatti maalirra jira..? nama dhuunfurraa kaasee amma sabaatti maqaan keenya yoona maal ta’a..? maqaa nama meeqaatu jijjiirama…? aadaan, seenaanii fi duudhaa keenya hoo yoona eessa jira…?Lafti Oromoo Oromiyaan hoo osoo ABOn dhalachuu baatee kaartaa Impaayeera Itiyoophiyaarratti hin argamtii..? Afaan Oromoo afaan baruuf barsiisuu ni ta’aa…..?
Osoo ammoo ummanni Oromoo Nafxanyootaan weeraramuu baatee akka uumaa isaa kan ganamaatti aadaa, duudhaa fi sirna ittiin wal bulchu, keessahuu osoo sirna Gadaatin amma yoonaa wal bulchaa jiraatee hoo; har’a silaa sadarkaan irratti argamnu maal fakkaata..? guddinni isaa, lakkoofsaan, qaroominaan, qabeenyaan…Oromoon yoona eessa jira laata..? Ani biyyoota Awuroopaa *Lixaa* qaroomanii gadi hin ta’un jedha isin hoo..?
Baarentuu Gadaa


text:
Yesus Waaqayyoodhaa? Yesus Waaqayyo akka ta’e dubbatee beekaa?
Gaaffii: Yesus Waaqayyoodhaa? Yesus Waaqayyo akka ta’e dubbatee beekaa?
Deebii: Macaafa Qulqulluu keessatti kallattiin Yesus akka “Ani Waaqayyodha” jedhe galmaa’ee hin jiru. Sunis,haa ta’u malee, inni Waaqayyo akka ta’etti hin dubbanne jechuu miti. Fakkeenyaaf jecha Yesus fudhadhu Yohaannis 10:30 irratti, “Abbaaniif ani tokko” jedhe (Yohaannis 10:30). Ilaalcha Yihodootaa duwwaa ilaaluun ni ga’a yeroo inni jechoota akka ofii isaa Waaqayyo ta’e dubbate waan deebisaniif. Jarri sababa kanaatiif dhagaan isa rukutuu yaalan“…ati nama taatee utuuma jirtu Waaqayyoon of goota’oo” (Yohaannis 10:33). Yihudonni waan Yesus jedhe sirriitti hubataniiru- waaqayyummaa. Yesus inni Waaqayyo ta’uu isaa dubbachuu hin ganne. Yesus yeroo “Abbaaniif ani tokko” jedhe (Yohaannis 10:30) dubbatu, inni jechaa kan jiru innii fi Abbaan amala tokkicha fi waaqayyummaa (essense) tokkicha akka ta’aniidha. Yohaannis 8:58 immo fakkeenya kan biraati. Yesus akkas jedhe, “dhuguma dhuguman isinitti hima Abrihaam utuu hin dhalatin iyyuu ani jiran ture!” deebiin Yihudoota warra jecha Yesus kana dhaga’anii dhagaan isa rukutuu ture arrabsuu isaatiin, akka seerri Musee akka kana godhaniif jara abboomutti (Seera Lewootaa 24:15).
Yohaannis yaada waaqayyummaa Yesus kana irra deebi’a: “sagalichi ofii isa Waaqayyo ture” “sagalichi nama foonii ta’ee nu gidduus buufate” ” (Yohaannis 1:1, 14). Waraabbiin kun ifatti kan inni agarsiisu Yesus Waaqayyodha foon keessaatti. Hojiin Ergamootaa 20:28 akkas jechuun nutti hima, Waldaa Kiristaanaa isa Waaqayyo dhiiga tokkicha ilma isaatiin kan isaa godhatee eegaa.” Eenyutu bitee waldaa-waldaa Waaqayyoo-dhiiga isaatiin? Yesus Kiristoosiidha. Hojii Ergamootaa 20:28 Waaqayyo waldaa isaa dhiiga isaatiin akka waldaa isaa bite dubbata. Sababa kanaatiif Yesus Waaqayyodha!
Tomaas bartuun Yesusiin ilaalchisee akkas jedhee dubbateera, “Gooftaa koo Waaqayyoo koo”(Yohaannis 20:28). Yesus isa hin sirreessine. Tiitoos 2:13 dhufaatii waaqa keenyaa fayyisaa keenyaa Yesus Kiristoos akka eegnu nu jajjabeessa. (darbees 2 Pheexroos 1:1 ilaali). Ibroota 1:8 irratti, abbaan waa’ee Yesuus akkasitti dubbata “waa’ee ilmaa garuu ‘teessoon kee yaa Waaqayyo, bara hamma baraatti, uleen mootummaa kees ulee qajeelummaa ti.’” Abbaan Yesuus Waaqayyo ta’u uisaa agarsiisuudhaaf “Yaa Waaqayyo” jedhaan Yesusiidhaan.
Mul’ata Yohaannis keessatti, ergamaan Waaqayyoo akka Waaqayyoon duwwaa waaqeffati Yohaannisiin abbooma (Mul’ata 19:10). Yeroo heedduu caaffata qulqula’oo keessatti Yesus waaqeffanaa fudhateera. (Maatewoos 2:11, 14:33, 28:9, 17; Luuqaas 24:52; Yohaannis 9:38). Namoonni akka isa hin waaqeffanne gonkumaa hin dhowwine. Yesus utuu Waaqayyoon hin taane ture, namoonni akka isa hin waaqeffanne isaanitti hima ture, akkuma ergaamaan Waaqayyuu Mulla’ataa Yohaannis keessatti godhe. Caffata qulqullaa’oo keessatti waraabbiilee fi keeyyatota heedduutu jiru waqayyummaa Yesuusiitiif kan falman.
Yesus Waaqayyo ta’uu isaatiif sababni baay’ee barbaachisaan inni yoo Waaqayyo yoo ta’uudhaabaate, duuti isaa gatii cubbuu biyya lafaa kaffaluudhaaf ga’aa hin ta’u waan tureef (1 John 2:2). kan uumame, inni Waaqayyo ta’uu utuu dhabaate Yesus kan ta’u, kaffaltii hammamtaan gararraa ta’e kaffaluu hin danda’u ture gatii cubbuutiif kan barbaachisu Waaqayyo dhuma isa hin qabne biratti. Waaqayyo duwwaatuu kaffaluu danda’a kaffaltii ammamtaa hin qabne akkasii. Cubbuu biyya lafaa kan fuchuu danda’u Waaqayyo duwwadha (2 Qorontoos 5:21), du’u, du’aas ka’uu, du’a irrattii fi cubbuu irratti aboo qabus mirkaneessuudhaaf.
Gara Mana fuula Afaan Oromootti deebi’aa
Yesus Waaqayyoodhaa? Yesus Waaqayyo akka ta’e dubbatee beekaa?


text:
Filannoo 2007
Finfinnee Muddee 30,2007(FBC) Paartiin Samaayaawii jedhamu waltajjiin maree dhimma raawwii filannoo waliigalaafi qooddannaa bajata deeggarsa paartilee akka bittinnaa’uuf yaalii taasiseef boordii filannoo Itiyoophiyaa dhiifama akka gaafatuuf boordichaan murteeffameera.
Guutummaa biyyattiitti buufataaleen filannoo kumi 45 ol banamanii bor galmee filattootaa jalqabuuf qophaa’aa jiru
Finfinnee: Mudde 30, 2007 (FBC) - Guutummaa biyyattiitti buufataaleen filannoo kumi 45 ol banamanii bor galmee filattootaa jalqabuuf qophaa’aa jiru.
Finfinnee Muddee 28,2007(FBC) Boordiin filannoo Itiyoophiyaa paartiin tokkummaa demookraasummaafi haqaa(tokkummaa)fi dhaabbata tokkummaa guutuu Itiyoophiyaatiif hanga Amajjii 4 bara 2007tti yaa’ii waliigalaa waamuudhaan hooggantoota isaanii akka filataniif carraa xumuraa kenneera.
Finfinnee Muddee 28,2007(FBC) Karaa seera qabeessa hin taaneen hooggansa paartii tokkummaa irraa kaaneerra hooggantoonni jedhan gocha seeraan alaa paartichaan raawwatameef boordiin filannoo Itiyoophiyaa tarkaanfii barbaachisaa fudhachuu qaba jedhan.
Itiyoophiyaatti paartii seera kabajuun socho’uuf haalli filannoo mijaa’aan akka uumame quu’annoon tokko mul’ise
Finfinnee Muddee 28,2007(FBC) Itiyoophiyaatti paartii seera kabajuudhaan karaa Nagaatiin socho’u hundumaaf haalli mijaa’aan gama hundumaanuu akka uumame quu’annoon dhimma filannoo bara 2007 irratti xiyyeeffachuun taasifame tokko mul’iseera.


text:
Itti gaafatamaan waajira boordi filannoo biyyaaleessaa obbo Naggaa Duuffisaa Faanaa Biroodkaastiing Korporeetitti akka himanitti,galmeen filattootaa hanga guyyoota galmee afurtama qofaatti karoorri boordichi qabatee milkaa’eera.
Obbo Naggaan akka himaniiti guraandhala 13 fi 14 namoonni sababa adda addaatiin guyyaa galmee idilee boordi kaa’een hin galmoofne ragaa qabatamaa yoo dhiheeffatan galmaa’uu dandahu.
Guyyoota kanneenitti lammileen mirgaa isaanitti fayyadamuu akka qabaniidha boordichi kan hubachiise.
Galmeen filattoota bara kanaarratti lammiileen mirga filachuu isaanitti fayyadamuuf si’aayinaan galmaa’aa akka turaniifi kunis harka 97 raawwachuun akka dandahamedha itti gaafatamaan waajira boordichaa obbo Naggaa Duuffisa kan ibsan.
Guraandhala 14 ammoo qoondinsa sa’aati paartileen siyaasaa maxxansaafi dhaabbilee sab-qunnamtiirratti itti fayyadaman bifa teeknoloojii ammayyaa taheen akka carraan bahuufidha,kan eeran.
Dhaabbileen siyaasas daandii naamusa filannoo eeguun yeroo isaaniif qoodameerratti of beeksisuuf imaamataafi karooraa biyyatiifi tahee lammiileef fayyadan qabatan akka dhihaatan boordichi kan dhaame.
Gulaalaan:Birhaanuu Hurrisaa


text:
Seenaa 86: Namoota Urjiidhaan Geggeeffaman
URJII namoota kana keessaa inni tokko quba itti qabaa jiru ni argitaa? Yommuu isaan Yerusaalemii baʼan urjichi ni mulʼate. Jarri kun gara Baʼa Biiftuutii kan dhufan yommuu taʼu, namoota waaʼee urjii qoratanidha. Urjiin haaraan kun nama bakka guddaa qabu tokkotti nu geessa jedhanii amanu.
Jarri jalqaba yommuu Yerusaalemiin gaʼan: ‘Mucaan mootii Yihudootaa taʼu eessa jira?ʼ jedhanii gaafatan. “Yihudoota” jechuun maqaa kan biraa sabni Israaʼel ittiin beekamanidha. Namoonni sunis: ‘Utuu Baʼa Biiftuu jirruu urjii mucichaa arginee sagaduufii dhufne’ jedhan.
Mootii Yerusaalem kan ture, Herodis yommuu kana dhagaʼu baayʼee aare. Mootii gara biraan iddoosaa akka fudhatu hin barbaadne. Kanaafuu, luboota warra hangafaa waamee: ‘Mootichi ni dhufa jedhame eessatti dhalata?ʼ jedhee isaan gaafate. Isaanis: ‘Macaafni Qulqulluun Betlihemitti dhalata jedha’ jedhaniin.
Kanaafuu, Herodis namoota gara Baʼa Biiftuutii dhufan waame: ‘Dhaqaatii bakka mucichi jiru barbaadaa. Yommuu isa argattan anattis himaa. Anis dhaqee isaaf sagaduun barbaada’ jedheen. Haataʼu malee, Herodis mucicha argachuuf kan barbaade isa ajjeesuufidha!
Achiis, urjichi namoota sana dura adeemuudhaan gara Betlihemitti isaan geessee, bakka mucichi jiru gaʼee dhaabate. Namoonni sun gara manaa yommuu seenan Maariyaamiifi mucicha argan. Kennaa baayʼee baasanii Yesusiif kennan. Booddee garuu, Yihowaan jarri gara Herodisitti akka hin deebine abjuudhaan akeekkachiise. Kanaafuu, karaa biraarra biyyasaaniitti deebiʼan.
Herodis, jarri Baʼa Biiftuutii dhufan gara biyyasaaniitti deebiʼuusaanii yommuu dhagaʼu baayʼee aare. Kanaafuu, Betlihem keessaa ijoolleen dhiiraa umuriinsaanii waggaa lamaafi isaa gadi taʼan akka ajjeefaman ajaje. Haataʼu malee, Yihowaan dursee Yoseefiin abjuudhaan waan akeekkachiiseef, Yoseef maatiisaa qabatee gara Gibxii dhaqe. Boodas, Yoseef Herodis duʼuusaa yommuu dhagaʼu, Maariyaamiifi Yesusiin qabatee biyyasaa Naazireetitti deebiʼe. Biyyi kunimmoo biyya Yesus itti guddatedha.
Urjii haaraan sun akka mulʼatu kan godhe eenyu sitti fakkaata? Namoonni kun urjicha akka arganiin jalqaba gara Yerusaalem akka dhaqan yaadadhu. Seexanni Ilma Waaqayyoo ajjeesuu barbaada ture; Herodis mootiin Yerusaalemis isa ajjeesuuf akka barbaadu beeka ture. Kanaafuu, urjiin sun akka mulʼatu kan godhe Seexana taʼuu qaba.
Maatewos 2:1-23; Miikiyaas 5:2.
Gaaffiiwwan
- Jarreen fakkii kanarra jiran eenyufaʼi? Inni tokko gara urjii ifu kanaatti qubasaa kan qabe maaliifi?
- Herodis Mootichi kan aare maaliifi? Kanaaf maal godhe?
- Urjiin ifu kun namoota kana garamitti geesse? Haataʼu malee, karaa biraarra goranii gara biyyasaaniitti kan deebiʼan maaliifi?
- Herodis ajaja akkamii kenne? Maaliif?
- Yihowaan Yoseef maal akka godhu itti hime?
- Urjiin haaraan kun akka ifu kan godhe eenyu? Kana kan godhehoo maaliifi?
Gaaffii dabalataa
- Maatewos 2:1-23 dubbisi.
Namoonni urjii lakkaaʼan isa ilaaluu yommuu dhufan, Yesus umuriinsaa meeqa ture? Kan jiruhoo eessa ture? (Mat. 2:1, 11, 16)


text:
Seenaa 29: Museen Kan Baqate Maaliifi
MUSEEN biyya Gibxii keessaa fiigee yeroo baʼu ilaali. Namoota duukaa buʼanii isa ariʼaa jiran kana ni argitaa? Maaliif Musee ajjeesuu akka barbaadan beektaa? Mee haa ilaallu.
Museen mana Faraʼoon mootii Gibxiitti guddate; nama beekaafi guddaa taʼe. Museen, nama Gibxii akka hin taane, kanaa mannaa warrisaa Israaʼeloota garboota warra Gibxii keessaa akka taʼan beeka ture.
Umuriinsaa waggaa 40 erga guutee booda gaaf tokko Museen sabnisaa akkamitti akka jiraatu ilaaluuf baʼe. Akkaataan itti jiraatan baayʼee kan nama gaddisiisu ture. Namichi biyya Gibxii tokko, hojjetaa Israaʼel tokko utuu rukutu arge. Museen asiifi achi ilaallatee namni tokkoyyuu akka isa hin argine yommuu hubatu, namicha Gibxii rukutee ajjeese. Achiis Museen cirracha keessatti isa awwaale.
Guyyaa itti aanutti ammas Museen sabasaa ilaaluuf baʼe, lammata garboota akka hin taanetti isaan gargaaruu waan dandaʼu itti fakkaata ture. Haataʼu malee, Israaʼeloonni lama yommuu wal lolan argee, namicha balleessaa qabuun: ‘Maaliif obboleessa kee rukutta?ʼ jedheen.
Namichimmoo: ‘Nurratti bulchaafi ajajjuu kan si godhe eenyu? Akkuma namicha warra Gibxii ajjeestetti anas ajjeesuu barbaaddaa?ʼ jedheen.
Museen baayʼee sodaate. Namicha Gibxii kan ajjeese isa taʼuusaa namoonni akka beekan hubate. Faraʼooniyyuu wanta kana dhagaʼee, Musee akka ajjeesan namoota erge. Museen biyya Gibxii keessaa baqachaa kan jiru kanaafidha.
Museen biyya Gibxii ennaa baʼu, fagaatee biyya Miidiyaan dhaqe. Achittis maatii Yetroo wajjin wal argee, ijoollee durbaa Yetroo keessaa ishee Siiforaa jedhamtu fuudhe. Amma Museen, tiksee taʼee hoolota Yetroo tiksuu jalqabe. Biyya Miidiyaan keessa waggaa 40 jiraate. Amma umuriinsaa waggaa 80 taʼeera. Achiis gaaf tokko, Museen hoolota Yetroo eegaa utuu jiruu, wanti dinqisiisaan jireenya Musee guutummaatti jijjiire tokko uumame. Wanti dinqisiisaan kun maal akka taʼe haa ilaallu.
Baʼuu 2:11-25; Hojii Ergamootaa 7:22-29.
Gaaffiiwwan
- Museen eessatti guddate? Haataʼu malee, waaʼee warrasaa maal beeka ture?
- Museen umuriinsaa waggaa 40 yeroo turetti maal godhe?
- Museen, namicha Israaʼel isa obboleessasaarra miidhaa geessisaa tureen maal jedhe? Namichoo maal jedhee deebiseef?
- Museen biyya Gibxii kan baqate maaliifi?
- Museen garamitti baqate? Achittoo eenyuu wajjin wal bare?
- Museen erga biyya Gibxii baqatee booda, waggaa 40af maal hojjechaa ture?
Gaaffiiwwan dabalataa
- Baʼuu 2:11-25 dubbisi.
Museen waggoota hedduudhaaf ogummaa warra Gibxii kan barate taʼus, Yihowaafi sabasaatiif amanamaa taʼuusaa kan argisiise akkamitti? (Bau. 2:11, 12; Ibr. 11:24)
- Hojii Ergamootaa 7:22-29 dubbisi.
Museen kophaasaa garbummaa warra Gibxii jalaa Israaʼeloota baasuuf yaalii inni godherraa barumsa maalii argachuu dandeenya? (HoE. 7:23-25; 1 Phe. 5:6, 10)


text:
Seenaa 46: Masaraa Yerikoo
MASARAA Yerikoo kana maaltu jigse? Waanuma boombii guddaan isa rukute fakkaata. Haataʼu malee, namoonni yeroo sanaa boombii dhiisiitii qawweeyyuu hin qaban turan. Kun dinqii Yihowaa gara biraadha! Kun akkamitti akka taʼe haa ilaallu.
Yihowaan waan Iyaasuudhaan jedhe dhaggeeffadhu: ‘Atiifi loltoonni si duukaa jiran mandarattii naannaʼaa. Guyyaatti al tokko magaalattii naannaʼaa. guyyaa jaʼaaf akkasuma godhaa. Saanduqa kakuu baadhaa deemaa. Luboonni torba isa dura deemaa fiinoosaanii haa afuufan.
‘Guyyaa torbaffaatti mandarattii al torba naannaʼaa. Achiis, sagalee fiinoosaanii guddisaatii afuufaa; hundisaanii sagaleesaanii guddisanii haa iyyan. Masarichis ni diigama!’
Iyaasuuniifi sabni Israaʼel waan Yihowaan isaaniin jedhe godhan. Yeroo mandarattii naannaʼan, hundisaanii waan tokko utuu hin dubbatin callisanii deemu turan. Kan dhagaʼamu, sagalee fiinoofi kottee namoota naannaʼan sana qofaa ture. Diinonni saba Waaqayyoo warri Yerikoo keessa jiran sodaatanii turan. Foʼaa diimaa foddaarratti rarraʼee jiru kana ni argitaa? Foddaan kun kan eenyuuti? Eeyyee, Rahaab waan gaaddonni lamaan jedhaniin gootetti. Maatiinshee hundi ishee wajjin mana keessa taaʼanii waan raawwatamu eegaa jiru.
Dhumarratti, mandarattii al torba erga naannaʼanii booda, sagalee fiinoofi iyya loltootaatiin masaraan mandarattii jige. Achiis Iyaasuun akkas jedhe: ‘Namoota mandarattii keessa jiran hundumaa balleessaatii mandarattii gubaa. Waan hundumaa gubaa. Meetii, warqee, sibiilaafi sibiila diimaa garuu mana Yihowaatti galchaa.’
Iyaasuun gaaddota lamaaniin akkas jedheen: ‘Mana Rahaab dhaqaatii, isheefi maatiishee hundumaa baasaatii fidaa.’ Akkuma gaaddonni lamaan kakataniifitti, Rahaabiifi maatiinshee oolaniiru.
Iyaasuu 6:1-25.
Gaaffiiwwan
- Yihowaan, loltoonniifi luboonni guyyaa jaʼaaf maal akka godhan itti hime?
- Namoonni kun guyyaa torbaffaatti maal gochuu qabu?
- Akka fakkicharratti argitu mandarri Yerikoo maal taʼaa jirti?
- Foʼaa diimaan foddaa kanarratti kan rarraafame maaliifi?
- Iyaasuun, loltoonnisaa namoota Yerikoofi mandarattii maal akka godhan itti hime? Meetii, warqee, sibiila diimaafi sibiila maal gochuu qabu turan?
- Gaaddonni lamaan maal akka godhan itti himame?
Gaaffiiwwan dabalataa
- Iyaasuu 6:1-25 dubbisi.
Haalli Israaʼeloonni guyyaa torbaffaatti Yerikoo itti marsan, sochii Dhugaa Baatonni Yihowaa bara dhumaa kanatti hojii lallabaarratti godhaniin kan walfakkaatu akkamitti? (Iya. 6:15, 16; Isa. 60:22; Mat. 24:14; 1 Qor. 9:16)
Raajiin Iyaasuu 6:26rratti dubbatame, waggoota 500 booda kan raawwatame akkamitti? Kun waaʼee sagalee Yihowaa maal nu barsiisa? (1 Mot. 16:34; Isa. 55:11)


text:
Asteer Gannoo
Asteer Gannoo (1872 - 1964) dubartii Macaafa Qulqulluu Onesmoos Nasib wajjin ta'uun Afaan Oromootti hiiktee. Macaafni Qulqulluun kunis bara 1899tti maxxanfame.
Asteer bilisummaa keessatti kan dhalatte yoo ta'u booda garuu mootii Limmuu Inaariyaattin gabrummatti gurguramte. Bara 1886tti dooniin Ixaaliyaa bidiruu ishiin itti fe'amtee gurguraaf gara biyya Arabaatti geeffamaa turtee qabee bilisa ishii baasan. Achiis gara Eertiraa ishii geessan; achitti manni barnoota wangeelaa Imkulluu kan Iswiidinootan geggeeffamu ishii fudhate. Asteeris mana barumsaa kanatti baratte. Onesmoos Nasib batalummatti Asteer kennaa sammuu fi jaalala Afaan Oromoo akka qabdu bare. Ishiittis galmee jechootaa Afaan Oromo (Oromo dictionary) akka qopheessitu dirqamni kennameef. Galmeen jechoota kunis hiikaa Kakuu Haaraa Macaafa Qulqulluu kan bara 1893 maxxanfamerratti faayidaarra oole.
Asteer kitaaba waa'ee Mcaafa Qulqulluu (book of Bible stories) Afaan Oromootti hiiktee. Akkasumas hiiphoo Afaan Oromoo 500 ta'an, mammaaksa, oduu durii fi faaruu/weedduu walitti qabdee bara 1894 maxxansite. Boodarrammoo Onesmoos wajjin macaafa weedduu/faaruu Afaan Oromoo qopheessurratti hirmaatte. Arén akka barressetti kuusaan aadaa ishiin walitti qabde baayyeen isaa kan hin maxxanfamne akka ta'ee fi maatii HYlander harka olkaawwamee akka jiru dubbate.
Asteeri fi Onesmoos Macaafa Qulqulluu guutummaasaa Afaan Oromootti hiikuu xumuruan, bara 1899ttis maxxansiisan. Mata dureeni fi seenaan macaafichaa kan hiike Onesmoos akka ta'e yoo ibsu gumaachi Asteer goote baayyee iddoon hin kennamneef, amma harraattiyyuu. Bara 1904tti, Asteer fi Oneimoos, Oromoota biraa wajjin, Eertiraadhaa ka'ani gara Wallaggaatti galan. Achittis manneen barnoota kan dhaaban yoo ta'u Asteeris Naqamtetti akka barsiiftutti tajaajilaa turte.
Wabii[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Arén, Gustav (1978). Evangelical Pioneers in Ethiopia. Stockholm: Stockholm: EFS Forlaget.
- Kebbede Hordofa Janko and Unseth, Peter (2003). "Aster Ganno". Encyclopaedia Aethiopica, vol. 1, edited by Siegbert Uhlig, pp. 387,388. Wiesbaden: Harrassowitz.
Liinkii Alaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Mekuria Bulcha, "Onesimos Nasib's Pioneering Contributions to Oromo Writing", Nordic Journal of African Studies 4(1): 36-59 (1995)
- Dirshaye Menberu, "Onesimus Nesib", Dictionary of African Christian


text:
Mitteenii
Mitteeniin kampaawondii keemikaalaa yoo ta'u foormulaan keemikaalaa isaa CH4 (atamii kaarbonii tokkoo fi atamii hayidiroojinii afur). Mitteeniin alkeenii salphaa dha; qabiyyeen gaazii uummmaa inni guddaan mitteeni dha. Mitteeniin wantoota biraa wajjin yoo wal bira qabamu baayyinaan waan jiruuf akka boba'aatti itti fayyadamuuf ni danda'ama; garuu gaazii waan ta'eef, mitteenii walitti qabuuni fi kuusun baayyee rakkisaa dha. Uummamaan, mitteeniin lafa jalatti argama, akkasumas lafa garba jalatti argamu keessatti ni argama. Mitteenin garba jalatti argamu karaa adda addaatin achii ba'ee qilleensatti makama, kunimmoo mitteenii qilleensaa jedhamee beekkama.
Contents
Seenaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Ji'a Sadaasa 1776, Mitteenin karaa saayinsiitin fiizisistii biyyaa Xaaliyaanii Alesaandiroo Vooltatiin haroo Maggiorestraddling kan Xaaliyaanii keessa jiruurratti fi biyya Siwiizerlaanditti argame. Alesaandiroo Vooltaan akka mitteenii barbaaduuf kan isa kakaase barreeffama Benjamin Franklinabout barreesse kan "qilleensa boba'uu" jedhu dubbisuusaa ture. Vooltaan gaazii caffee keessaa ba'u waraabe, bara 1778ttis gaazii kana gaazii kaanirraa addaan baasee kobaasaatti qulqulluusaa argate. Vooltaan mala ittiin qaanqee elektirikiitti (electric spark) fayyadamuun gaaziin kun akka ibidda qabatu godhanis agarsiise.
Amalootaa fi Boondii Uumuu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Miteenin molokiyuulii teetiraahedraal kan boondii C-H wal qixxee ta'an afur qabu dha.
Tempireechara daree fi dhiibbaa beekkamaa keessatti, mitteenin gaazii bifaa fi foolii hin qabne. Foolin gaazii uummamaa kan manatti yeroo itti fayyadamnu beeknu sun beekadhuma of eeggannoof jecha foolii akka godhatuuf wanti foolii uumu waan itti dabameefi, kunis yeroo baayyee makaa tert-butylthiol of keessa qabu dha. Mitteenin, dhiibbaa atimosfeerii tokko irratti, qaphxii danfinaa −161°C (−257.8 °F) qaba. Akkuma gaazii ta'ee jirutti, mitteenin baayina ballaa ta'e (4.4-17%) keessatti boba'uu jalqaba.
Ri'aakshinii Keemikaalaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Ri'aakshinii gurguddaan kan mitteenii wajjin godhamu: boba'uu, hurka uumuu (steam reforming to syngas), fi halojineeshinii dha. Walumaa galatti, ri'aakshinii mitteenii too'achuun ulfaataa dha. Fakkeenyaaf, oksideeshiiniin gartokkee gara metanoolitti godhamu, baayyee ulfaataa dha sababiinsaas ri'aakshiniin kun dhaabbachuu didee hanga kaarbon daayi'oksaayidii fi bishaan uummamutti ittuma fufa, oduma ooksijiinii ga'aan hin jiraatiniyyuu. Inzaayimiin mitteen monoo'oksaayijeneesi mitteeniirraa metanoolii uumuu danda'a, garuu sadarkaa industiriitti itti fayyadamuun hin danda'amu.
Ri'aakshinii Asiid-Beezii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Akkuma hayidirookaarbonoota kan biraa, mitteeniin asidii laafaa dha. pKan mitteenii DMSO keessatti naannoo 56tti tilmaamama. Bulbula keessatti, pirootoonii akka gadi lakkisu gochuun hin danda'amu, garuu konjigeet beezin (conjugate base) kan mittaaliitiyeem beekkamaa dha.
Ayonoota poozetiivii ta'an kan mitteenirraa uummaman gosa baayyetu argame, baayyinaan wal-makaa gaazii dhiibbaa-xiqqaa qabu keessatti akka waan hin suukanoofnetti argamu. Kunis mitteeniyeem ykn metaayil kaatayon CH+3, kaatayoonii mitteenii CH+4, fi mitteeniyeem ykn mitteenii pirootonaawaa CH+5 dabalata. Ayoonoota kana keessaa muraasni isaanii ispeesii keessatti argamaniiru. Mitteeniyeemin akka bulbula laafaatti (diluted solution) mitteeniirraa asidoota suupperiitti fayyadamuun uumun ni danda'ama. Kaatayonoonni chaarjii guddaa qaban, kan akka CH2+6 fi CH3+7, tiyooridhaan qoratamanii suukana'aa ta'uun isaani tilmaamameera.
Jabiina guddaa boondiin C-H oduma qabuuyyuu, si'eessituu aktiveeshinii boondii C-H (C-H bond activation) kan mitteenii (fi alkeenota xiqqaa kan biraa) irraatti fedhii guddaatu jira.
Boba'uu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Oo'i yeroo mitteenin boba'u uummamu 55.5 MJ/kg. Boba'uun mitteenii ri'aakshinii tartiiba baayyee qabu dha. Iqu'eeshiniin armaan gadii tartiiba kana kan agarsiisan yoo ta'u bu'aansaanis kana:
CH4 + 2 O2 → CO2 + 2 H2O (AH = −891 kJ/mol (at standard conditions))
- CH4+ M* → CH3 + H + M
- CH4 + O2 → CH3 + HO2
- CH4 + HO2 → CH3 + 2 OH
- CH4 + OH → CH3 + H2O
- O2 + H → O + OH
- CH4 + O → CH3 + OH
- CH3 + O2 → CH2O + OH
- CH2O + O → CHO + OH
- CH2O + OH → CHO + H2O
- CH2O + H → CHO + H2
- CHO + O → CO + OH
- CHO + OH → CO + H2O
- CHO + H → CO + H2
- H2 + O → H + OH
- H2 + OH → H + H2O
- CO + OH → CO2 + H
- H + OH + M → H2O + M*
- H + H + M → H2 + M*
- H + O2 + M → HO2 + M*
M* qaama sadaffaa kan humna guddaa qabu bakka bu'u, qaama kanarraas humni yeroo walitti-bu'iinsa molokiyuulii darba. Foormaaldehaayidin (HCHO ykn H2CO) bu'aa gara jalqaatti argamu (tartiiba 7). Ooksideeshiniin foormaaldehaayidinii raadikaalii formylii kenna (HCO; ri'aakshinii 8-10), kun itti aanee kaarbon mono'oksaayidii (CO) (ri'aakshinii 11, 12 fi 13) kenna. H2 uummamu kamiyyuu gara H2O oksidaayizdi ta'a ykn bu'aa giddu galeessaa kenna (ri'aakshinii 14, 15). Dhumarratti, CO ooksidaayizidi ta'ee CO2 uuma (ri'aakshinii 16). Marsaa dhumaarratti (ri'aakshinii 17-19), humni deebi'ee gara qaama sadaffaatti darba. Saffisni guutuu ri'aakshinii kanaa baayyina (concentration) wantoota barbaachiisan adda addaa yeroo mitteenin boba'uu jiran irratti hundaa'a. Yoo tempireecharri dabale, baayyinni raadikaalotaa ni dabala, boba'iinsis ni ariifata.
Ri'aakshinii Haloojinoota Wajjin[edit | Lakkaddaa gulaali]
Mitteenin yoo haalli hundi mijateef haloojinoota wajjin akka armaan gadiitti wal nyaata:
Methane reacts with halogens given appropriate conditions as follows:
- X2 + AV → 2 X•
- X• + CH4 → HX + CH3•
- CH3• + X2 → CH3X + X•
Xn halloojinii: filoorinii (F), kiloorinii (Cl), biroominii (Br), or ayoodinii (I).
Wabii[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Volta, Alessandro (1777) Lettere del Signor Don Alessandro Volta … Sull' Aria Inflammabile Nativa delle Paludi [Letters of Signor Don Alessandro Volta … on the flammable native air of the marshes], Milan, Italy: Guiseppe Marelli.
- Methane Phase change data. NIST Chemistry Webbook.
- Baik, Mu-Hyun; Newcomb, Martin; Friesner, Richard A.; Lippard, Stephen J. (2003). "Mechanistic Studies on the Hydroxylation of Methane by Methane Monooxygenase".Chemical Reviews 103 (6): 2385–419. doi:10.1021/cr950244f. PMID 12797835.
- March, Jerry (1968). Advance Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms and Structure. New York: McGraw-Hill Book Company. pp. 533–534.


text:
WASHINGTON,DC—
Muuvii ykn Filmii haaraan Afaan Oromoon qophaa’ee kan maqaan ASAANTII jedhamu kennameef dhuma baatii sadaasa bara 2014 irra uummataaf dhiyaachuuf kan jiru ta’uun ibsamee jira.
Barreesituu fi Daayreekteera Filmii kanaa kan taate Aaddee Keeyraat Yusuuf magaalaa Chikaagoo irraa Raadiyoo Sagalee Amerikaaf akka ibsiteetti saba koof kana hojjachuu qaba jedhanii murachuun ykn xiqii qabaachuun kan yaadan bakkaan ga’uuf kaka’uumsa namaa ta’a jetti.
Biyya keessa yeroo turteetti Diraamaa gaggabaabaa fi dheeraa Televiziyoona Itiyoophiyaa sagantaa Afaan Oromootiin kan dhihaatu qophii dhangaa irratti akkasumas waltajji adda addaa kan magaalaalee Oromiyaa keessatti qophaa’e irratti agarsisaa akka turte dubatti Keeyraat.
Gara bbiyya ambaatti godaanuuf dirqama yeroo ta’eetti immoo abjuun koo gara Filmiitti guddate, kan jettu Keeyraat Yasuuf kanaafiis kan na gargaaru ooguma filmii barachuu ishees dubatte.
Filmiin kun jalqaba mana Tiyaatra magaalaa miniyaapolis kan kutaa minisootaa keessatti agarsifamuuf kan jiru yoo ta’u sana dooda immoo magaalaalee Amerikaa kanneen Oromoo hedduun keessa jiratanitti agrsisuuf karoora akka qabdu dubbatti Keeyraat.
Dhuma irratti garuu Dii Vii Diin maxxansitee gurguruuf akka jirtu ibsite.
Gabaasa guutuu armaan gaditti caqasaa


text:
Nee Vantha Vali Thandaa
Rameesh Passil Irunthu Irangi Thanathu Veeddai Nokki Nadanthaan. Avan Oru Kanani Injiniyar. Rameesh Thinamum Thanathu Veeddirku Leeddaakatthaan Varuvaan Aanaal Inru Thanathu Veelaikalai Seekkiramee Mudinthuviddathaal Seekkiramee Veeddirku Kilampividdaan. Avanathu Thanthai Eppothum Oorai Surrum Oru Pisinas Meen. Inrum Avar Thanathu Manaiviyai Veeddil Thaniyaaka Vidduviddu Eetho Oorukku Senruviddirunthaar.
rameesh Thanathu Veeddai Nerungiyavudan Thaan Thanathu Veeddil Oru Moddaarsaikkil Nirpathai Kavanitthaan.athaik Kongsam Nerungi Paartthathil Athu Thanathu Mama Vengaddin Moddaarsaikkil Enpathu Therinthathu. Vengad Rameesh Thanthaiyin Uyir Nanpar. Thanathu Thanthai Illaatha Neeratthil Mama Vengad Angee Iruppathu Avanukku Aacharyamaaka Irunthathu.
rameesh Thanathu Veeddin Pinpura Vaasal Valiyaaka Ullee Nulainthaan. Avanathu Veedu Valakkatthirku Maaraaka Amaithiyaaka Irunthathu. Thideerenru Oru Munangal Oli Avanathu Perrorin Araiyillirunthu Keeddathu Adanee Rameesh Antha Araiyin Jannalil Ulla Virisalvaliyaaka Oru Kannai Vaitthu Paartthaan. Angee Padukkaiyil Avanathu Ammavum Mamavum Nirvaanamaaka Otthuk Kondirunthanar. Avanathu Amma Nirmalaa Thanathu Kaalkal Irandaiyum Uyaree Thookkiviritthu Vengad Oppatharku Vasathiyaaka Vaitthuk Kondirunthaal. Vengad Thanathu 8 Inja் Sunniyai Ilutthu Ilutthu Otthuk Kondirunthaar Avarathu Kaikal Irandum Nirmalaavin Mulaikalai Piditthu Kasakkik Kondirunthathu. Intha 42 Vayathilum Nirmalaa Thanathu Udalai Oru Paruvappennirku Idaaka Vaitthirunthaal. Aaranju Pala Alavil Irandu Mulaikalum Irandu Manpaanaikalai Kaviltthathu Ponra Avalathu Kundikalum Paarppavarkalai Veri Kollas Seyyum.
avalathu Alakil Vengad Mayangavillai Enraal Thaan Aacharyam. Vengaddum Leesupadda Aalillai Avanathu Akanra Maarpum 8 Inja் Sunniyum Entha Oru Pennaiyum Pudavaiyai Meelee Eerri Kaalai Virikkat Thoondum. Rameesh Muthanmuthalaaka Irandupeer Oppathai Neeril Paartthuk Kondirunthaan. Athuvum Thanathu Thaayum Thanathu Mamavum Seyvathaip Paartthu Avanathu Sunni Aaddam Podat Thuvangiyathu . Athai Thanathu Oru Kaiyaal Thadavik Kondee Angee Nadappathai Kavanikkat Thuvanginaan.
avan Ithuvarai Thanathu Thaayai Oru X Kannoddatthudan Paarppathu Ithuvee Muthal Murai. Aanaal Ithuvee Kadaisiyaaka Irukkak Koodaathu Enru Avanathu Ul Manam Eengiyathu. Atharku Eethuvaaka Avanathu Manathil Oru Thiddam Uruvaanathu. Athai Udanee Seyalpaduttha Virainthu Iyanginaan. Thanathu Araikkuchenru Thanathu Veediyo Kaamiraavai Edutthu Vanthu Angiruntha Jannalai Leesaakat Thiranthu Angee Nadkkum Kaadsikalai Thanathu Veediyovil Pathivu Seyyat Thodanginaan. Ippothu Vengad Kilee Padutthapadi Irukka Nirmalaa Avarathu Meelee Eeri Theengaay Uritthuk Kondirunthaal. Rameesh Thanathu Kaamiraavai Avaikalathu Sunniyum Pundaiyum Sangamikkum Idatthil ·pokas Seythaan. Vengaddin Thadi Nirmalaavin Kukaikkul Veekaveekamaaka Senruvanthathu Kaamiraavin View Finder Valiyaaka Thelivaaka Therinthathu. Vengaddin Kaikal Nirmalaavin Mulaikalai Parrikkondu Kasakkik Kondirunthathu. Nirmalaa Ovvorumurai Empi Kuthikkum Pothum Avalathu Kundi Athirnthu Aadiyathaip Paarkka Paarkka Rameeshin Sunni Avanathu Jattiyai Iramaakkiyathu. Avanathu Sunniyai Alutthiyapadiyee Avanathu Ammavin Ol Pajanaiyai Padam Piditthuk Kondaan Rameesh.
vengad Uchakkaddatthai Nerunguvathu Avan Thanathu Ammavai Ilutthu Anaitthuk Kondu Munanguvathai Paartthathil Therinthu Konda Rameesh Kaamiraavai Avarkal Iruvarathu Mukatthai Nokki Focus Seythaan Appadiyee Zoom Out Seythu Avarkal Iruvaraiyum Motthamaaka Padam Piditthuk Kondaan. Vengad Thanathu Soodaana Vinthinai Nirmalaavin Koothikkul Paaythuviddu Thanthu Surungiya Sunniyai Veliyee Uruvikkondu Elunthaan. Itharku Meel Irunthaal Aapatthu Enru Rameesh Antha Idatthai Viddu Veekamaaka Veliyeerinaan.
marunaal Kaalai Valakkam Pol Kulitthu Viddu Oru Melliya Naiddiyai Aninthu Kondu Poojai Araikkul Senru Poojaiyai Muditthu Viddu Vanthu Rameeshai Eluppinaal Nirmalaa. Neerru Pachait Theevadiyaal Pola Mamavudan Aaddam Podda Ammavaa Ippadi Mangalakaramaaka Irukkiraal Enru Rameesh Aacharyappaddaan.
“rameesh Elunthirudaa Kannaa Time Aachudaa Aapees Pokanum Illa” Enra Padiyee Avan Kaikalai Parri Ulukkinaal.
rameesh Kankalai Kasakkik Kondee “Amma Neenga Innaikku Rompa Alakaa Irukkinga” Enrapadiyee Thanathu Ammavai Irukki Anaitthaan.
antha Anaippu Valakkatthirku Maaraaka Irunthathai Nirmalaa Unarnthaal.
“vidudaa Eppavum Unakku Vilaiyaaddutthaan” Enrapadiyee Avanathu Pidiyil Irunthu Vidupaddaal.
rameesh Thanathu Thiddatthai Seyalpaduttha Ithuvee Sariyaana Tharunam Enru Enniyapadiyee “Amma Naan Ungalukku Oru Padam Kaaddap Poreen. Athaippaartthu Neenga Rompa Aacharyappadapporeenga” Enru Koorik Kondee Muthalnaal Eduttha Veediyo Padatthinai Poddaan. Muthal Kaadsiyaip Paartthathum Nirmalaavukku Thaanga Mudiyaatha Kopam Vanthathu.
“deey Unakku Enna Paitthiyam Pudichirukkaa? Intha Maathiri Padatthai Ellaam Ammavum Makanumaa Paarppaanga?” Enrapadiyee Veediyovai Anaikkap Ponaal.
atharkul Rameesh Odivanthu “avasarappadaatheemmaa Inimee Thaan Visayamee Irukku” Enrapadiyee Nirmalaavai Alaitthuvanthu Sofavil Amaravaitthaan. Sirithu Neeratthirku Piraku Thaan Avalukku Antha Padatthil Iruppathu Thaanum Vengaddum Enpathu Uraitthathu. Avalathu Mukatthil Athirchi Appaddamaaka Therinthathu. Athai Rasitthukkondee “ennammaa Padam Eppadi Irukku? Ithai Appa Paartthaarnaa Rompa Santhoshappaduvaar” Enraan Rameesh.
udanee Nirmalaa “deey Antha Maathiri Ethuvum Pannidaathadaa” Enrapadiyee Alat Thodanginaal.
“sarisari Alaathammaa, Naan Appakkidda Ithaikkaaddamaaddeen, Aanaa Nee Enakku Orukaariyam Pannanumee ” Enra Padiyee Avalathu Tholkalaipparri Thookkinaan.
nirmalaavum “sollu Rameesh Enna Pannanum?” Enrapadiyee Avanathu Mukatthai Nokkinaal.
“onnum Perusaa Illai Nee Vengaddirku Panninathu Pola Enkoodavum Pannanum.” Enraan Rameesh.
ithaikkeedda Nirmalaa “deey Ithu Periya Paavamdaa, Entha Ammavum Than Makan Kooda *** Vaichukkavee Maaddaal. Thayavu Seythu Veera Ethaavathu Keeludaa ” Enrapadiyee Meelum Alat Thodanginaal.
aanaal Rameesho “veera Valiyee Illai. Engooda Padu. Illaaddi Appa Kidda Ithak Kaaddiduveen. Ithuthaan En Iruthiyaana Mudivu” Enrapadiyee Thanathu Araikkul Nulainthu Kondaan. Nirmalaa Thanathu Vithiyai Nonthapadiyee Thanathu Kanavanai Eemaarriyatharku Thanakku Sariyaana Thandanai Kidaitthu Viddathaaka Pulampinaal. Aanaalum Thanakku Veeru Vali Illai Enpathai Unarnthu Kondu Rameeshin Araikkul Nulainthaal. Rameesha¤m Thanathu Amma Veeru Vali Illaamal Thannidam Vanthuthaan Aakaveendum Enpathai Arinthu Avalai Ethirpaartthu Kaatthirunthaan. Thanathu Arai Kathavai Thiranthukondu Ammavaruvathai Paartthu Avanathu Manam Makilnthathu.
“ennammaa Enna Mudivu Pannirukkee? Nalla Mudivuthaanee?” Enru Keeddaan.
nirmalaavum Veeru Valiyillaamal Sammatham Enru Thalai Asaitthaal. “yaaha¥” Enru Santhoshatthil Thullikkuthitthu Appadiyee Thanathu Ammavai Anait Thuk Kondaan Rameesh. Appadiyee Thanathu Pidiyai Irukki Meelum Thanathu Ammavai Anaitthukkondu Avalathu Ithalkalil Mutthamiddaan. Pin Mella Kilee Irangi Avalathu Kanikalai Parri Pisaintthapadiyee Thuniyudan Seertthu Sappinaan.nirmalaavukko Orupakkam Kurra Unarchi Marupakkam Kaamasukam Irandin Poraaddatthil Iruthiyil Kaamasukamee Venrathu. Rameeshin Anaippukku Avalathu Udal Adi Paniyat Thodangiyathu. Thanathu Thaayin Behaviourl Eerpadum Maarratthinai Unarnthu Ini Thanakku Amma Entha Ethirppum Kaaddamaaddaal Enpathai Purinthukondaan Rameesh.
“Amma Namakku Intha Dress Veenumaa Enna?” Enru Keeddapadiyee Aval Aninthiruntha Naiddiyai Kalarri Veesinaan. Avanum Thanathu Udaikalai Kalarri Erinthaan. Thanathu Makanin 7″ Sunniyaip Paarttha Udan Avalukku Naavil Echil Ooriyathu. Irunthaalum Adakkik Kondaal. Avalathu Aasaiyai Purinthu Konda Rameesh “Amma Vaa Kaddilukku Poyiduvom Athu Thaan Namakku Vasathi” Enru Koori Kannaditthaan.padukkaiyil Rameesh Thanathu Thadittha Sunniyai Avalathu Vaayarukee Kondu Senru “Amma M Umpumaa Unakkutthaan Umpurathunnaa Rompa Pidikkumee” Enrapadiyee Thanathu Sunniyai Avalathu Vaaykkul Nulaikka Muyanraan.
appothu Nirmalaavo “aamaa Enakku Umpurathu Pidikkumnu Unakku Eppadi Theriyum?” Enru Keeddaal.
“ithukku Enna Cbi Visaaranaiyaa Vaippaanga En Sunniyap Paartthathumee Unakku Echil Oora Aarampichathai Naan Kavanichukkiddutthaan Iruntheen” Ena Koorik Kondee Meelum Ullee Alutthinaan.
avalum Ippothu Sarru Thelinthavalaaka Thanathu Makanin Poolai Ayspurud Pola Sooppinaal Nirmalaa. Rameesh Ippothu 69nilaiyil Thanathu Thaayin Meel Padutthukondu Avalin Kaalkalai Viritthu Avalathu Mayirkaladarntha Pundai Meeddinai Thanathu Naavinaal Varudinaan. Thanathu Makanin Naavilaiyaaddaal Nirmalaavin Udal Silirtthathu.rameesh Kaikalaal Avalathu Koothi Uthadukalai Viritthu Thanathu Naavinai Meelum Alutthi Ullee Selutthi Meelum Kilumaaka Aaddinaan.nirmalaavirku Ippothu Sorkatthin Ullee Iruppathu Ponra Unarvu Eerpaddathu. Athanaal Aval Meelum Avanathu Thandinai Nanraaka Sooppinaal. “Amma Mmmmmmmmmm Unga Koothi Thanni Rompa Nallaa Irukkumaa” Enrapadiyee Meelum Nanraaka Nakkinaan.
nirmalaavo “nee Vantha Vali Thandaa Athu Athanaalathaan Rusiyaa Irukku” Enraal.
sirithu Neeratthirku Piraku Iruvarum Thangalathu Nilaikalai Maarrikkondanar Ippothu Nirmalaa Naayaippola Kuninthu Ninrukondaal Rameesh Thanathu Sunniyai Uruvividdapadiyee ” Amma Enathu Aasai Niraiveerap Pokuthu, Naan Vantha Valiyileeyee En Sunni Pokappokuthu” Enru Koorikkondee Thanathu Sunniyai Veekamaaka Nirmalaavin Koothikkullee Viddaan. Eerkkanavee Iruvarin Sunnikalai Ullee Vaangi Irunthaalum Thanathu Makanin Pool Thanathu Kanavar Marrum Vengad Iruvarin Thadikalai Vida Melithaanathu Enpathu Avanathu Sunni Avalathu Koothiyai Viritthukkondu Sellum Pothu Avalukku Therinthathu. Rameesh Nirmalaavin Mulaikalai Parrikkondu Nithaanamaana Veekatthil Munnum Pinnum Ilutthu Ilutthu Okka AaramPitthaan. Nirmalaavin Koothi Eerkanavee Suranthirunthathaalavanathu Oddam Oru Rayilaippola Seeraana Veekatthil Irunthathu. Ippothu Nirmalaavirkkum Unarchi Athikamaaki Thanathu Pundai Ithalkalaal Than Makanin Poolai Irukkippiditthaal Avvaaru Irukkip Piditthathu Rameeshirku Meelum Inpatthait Thanthathu. Rameesh Thanathu Uchatthai Nerungikkondiruppathai Unarnthu Thanathu Veekatthai Meelum Athikamaakkinaan. Nirmalaavum Uchatthai Nerunginaal.iruthiyaaka Rameesha¤m Nirmalaavumonraaka Ucha Nilaiyai Adainthanar. Thanathu Vinthinai Thanathu Thaayin Koothikkul Selutthi Thalarnthu Appadiyee Nirmalaa Meel Padutthukkondaan.


text:
Dr. Abdulsemed Mohammed
Afaan meeshaa walqunnamtiiti; mallattoo eenymmaatiisi. Akeeka barruu tanaatiif meeshaa walqnnamtii tahuu isaa haafuulleeyfannu. Meeshaa walqunnamtii hoggaa jennu moggaalee lama walitti fida; akka riqichaati isaan tajaajila jechuudha. Kanas bifa lamaan jechuunis: dubbiifi katabbiidhaan tajaajiluu dandaya. Dubbiin sagalee ykn qooqa qofaan gargaaramanii walitti dubbatanii ykn haasawanii hariiroo walhubantiidhaan xumuramtu qabaachuudha. Haaluma kanaan qubee walitti diranii waan katabbii jennuuniin wal qunnamtii akkasii qabaachuun hindandayama. Afaan kamuu karaalee lameen himaman kanaan hawaasa isaa akka tajaajilu shakkiin hinjirtu. Garuu, ar’allee afaannan baay’eetu sadarkaa dubbii qofatti hornagamee hafee jira. Kanneen gara katabbiititti dhawaataan tarkaanfachaa jiranis muraasaa miti. Afaannan sadarkaa afaan dubbii qofatti bara dheeraa turan keessaa, tokko, Afaan Oromooti. Ragaalee qabnurraa akka hubannutti afaan Oromootiin katabuun erga eegalame hinturre: umriidhaan yoo himne bardhibbee lamaafi cinaa qofa. Qabsoo garasiin godhamte dheertuudha; gufuuleen mudatees baay’eedha.
Akeekni barruu tanaa seenaa barreeffama afaan Oromoo bifa gabaabaadhaan dhiheessuudha. Afaan tokko afaan katabbii tahe jechuun mallattoolee sagaleelee afaan sun keessa jiran bakka bu’an moggaafatee sirnaan walfaana tarree galchee barruu dhaamsa ittiin dabarfatu ittiin tolchuun dandayame jechuudha.
Mallattooleen afaan tokko ittiin katabuuf mogaafaman waliigalatti QUBEE jennaan. Qubeen afaan tokkoo mallattoolee sagaleelee afaan sun keessa jiran guututti bakka bu’an of keessaa qabaachuu qabdi. Fakkeenyaaf, Afaan Oromoo sagaleelee SODDOMA qaba; soddomman kanarraahi ijaarama jechuudha. Qubeen afaan tokkoof moggaafamtu tan sagaleelee afaan sunii sirriitti bakka buutee laaftutti ittiin barreessuu nama dandeessiftu tahuu qabdi.
Gara akeeka barruu tanaatti ceehuu dura, ifaajee Afaan Oromootiin barreessuuf godhamte ilaalla. Ragaan harkaa qabnu akka mul’isutti kitaabni duraa Raayya keessatti bara sheekoota Aanniyyi fi Daanniyyi keessa katabame. Kitaabban sun kitaabban manzumaati. Faaruu Rabbiitiifi kan ergamaa Isaati of keessaa qaban jechuudha. Kitaabban sun qalama dibeetaan tuqachaati harkaan barreeffaman. (qalamni gaafasii gobeensa fiinxi qaraa jechuudha). Qubeen ittiin barreeffamaniis qubee Arabaati. Qubeen Arabaa seera dheerina, gabaabina, laafinaafi jabeenya sagalee mul’isan qajeellotti qabdi. Sababa kanaafis namni Afaan Arabaa dubbisuufi katabuu beeku Qubee Afaan Oromoo dafeeti barata; katabuufi dubbisuus laaftutti qomatti galfata. Qubeen Arabaa tuni immoo, Afaan Oromootiif hanquudha. mallattoolee sagaleelee afaan Oromoo baay’inaan 6 (jaha) tahan bakka bu’an of keessaa hinqabdu. Isaanis: c, ch, dh, g, ny, ph [q x ?] hinqabdu jechuudha. Isaan kanaaf mallattoolee jiranirratti waa dabalanii mallattoo hahhaaraya itti tolchuun hindandayama. Meeshaalee katabbii afaan Arabaatiif tolfamaniin afaan Oromoo katabuun ykn maxxansuun hindandayamu. haatahu jennee yoo itti seennelle waan baay’ee feesisa: meeshaalee barruutiifi kan mana maxxansaa bifa haarayaan qoranii tolchuu, maallaqa guddaa dhimma kanaaf barbaachisuus diinnagdee biyyaa agabsanii garasitti ramaduu, hundaa’ol immoo mootummaa dhimma kana akka dantaa ofiititti fudhattee hojiirra oolchuuf qaamaa qalbiidhaan sossootu aangoorra jiraachuun dirqama taha. Kanaafuu ifaajeen garasiin godhamaa turte hundi hawwii milkiidhaan wal hingarre taateeti hafte.
Tattaaffiin itti aantu warra kiristaanaatin godhamte. Toora xumura bardhibbee 19ffa pirotestaantoonni warra Orophaa “Macaafa Qulqulluu” gara afaan Oromootti hiikanii maxxansiisuu fedhan. Hojii suniifis Oromticha Oniisimos Nasiib (Abbaa Gammachiis) jedhaniin muudan. Anisimoos Nasiib teessoo isaa magaalaa Asmaraa biyya Ertiraa godhatee Macaafa ulqulluu Afaan Amaaraatirraa gara afaan Oromootti hiikee bara 1886 keessa achumatti maxxamfames. Kitaabni sun “Macaafa Qulqulluu” jedhama. Kan hiikees “Anisimos Nasiib, nama biyya Oromoo” jedha. Qubee Saabaatiin barreeffame. Qubeen Saabaa tanuma Afaan Amaaraatiifi afaan Tigree ittiin barreeffamtu tana. Qubeen tuni sababoota lamaaf afaan Oromootiif mijjooma hinqabne. Sababni tokko, seera dheerina, laafina, gabaabina fi jabeenya sagalee mul’isu hinqabdu. Sababni lammadaa, dubbachiiftoota “vowels” torba qofa qabdi; afaan Oromoo immoo, 10 qaba; kurnanuuti barbaada. Torban qubeen saabaa qabdu keessaahis lama sagalee afaan Oromoo waliin wal hingitan. Kanaafuu, qubeen Saabaatiin Afaan Oromoo katabuun hindandayamu.
Tattaaffiin Sadaffaan tan qubee Laatiiniin godhamte taati. Tanas bakka lamatti qoonnee laalu dandeenya. Tokko kan Lola addunyaa kan lammaffaatiin dura taheefi kan Lola lammaffaa keessaafi achiin boodaati taha. Tattaaffiin duraa ammas tanuma warra Orophaa (France, German, Italy) fedhii amantii babal’isuu qabaniin godhamte taati. Kitaabban xixiqqaa amantii mataskaana pirotestaantii ykn kan kaatolikii barsiisan qubee Laatin tanuma afaan faransaa, afaan Jarman ykn afaan Xaalyaanif moggaafaman jijjiirama tokkollee osoo itti hingodhin Afaan Oromoo ittiin kataban. Seera afaan isaaniitiin afaan Oromoo barreessuu yaalan. Rakkoolee gararreetti gara dheerina, gabaabina, laafina fi jabeenya sagalee jennee ibsine sun qaban. [sagalee takka qubee adda addaa tin bakka buusuu fkf ny —> gn, …]
Kan itti aanu tattaaffii Lola Addunyaa kan Lammaffaa keessa taate taha. Kuni gadaa qubee afaan Oromootiif aduun baate, gadaa qormaata karaa saayinsii afaaniitiin maalummaan afaan kanaa sirnaan itti hubatame jechuu nidandeenya. Tattaaffii ogeeysa saayinsii afaanii Martin Moreno warra biyya Xalyaaniitiin godhame taha. Kitaaba saa kan mataduree “Gramatica della Lingua Galla” jechuudhaan moggaasees bara 1939 keessa maxxansiise. Nama yeroo duraatiif xiinsaga (phonology), xiin-unkaa (morphology) fi walfaanoommii jechootaa qajeellotti hubate waan taheef gadaa suniin “Gadaa Moreno” jedhee yoon moggaase dogongora hintahu.
Qubee MARTIN MORENO
’ A B C Č D Ḑ0 E F G H I J K L M N Ñ O H Q R S Ṧ T Ṭ U W Y Z
Lola addunyaa kan lammaffaa booda haala ilmaan biyyaa barnootaaf gara biyya alaa itti imaltaawaniitu dhalate. Akkaataa biyyaa itti bahaniin immoo,murnoota lamatti qodaman. Murni tokko warra hiree barnootaa bifa qaari’aatiin (scholarship) ykn motummaadhaan ergamanii biyya alaatti deemani. Jarri kuni warra barnoota sadarkaa lammaffaa biyya eessatti fixatanii digrii duraatiif alatti imaltaawan ykn kanneen digrii duraa qaata biyya keessatti univarsitiirraa eebbifamanii digrii Maastersiitiif ykn Doktaraatiif deeman of keessaa qaba. Isaan kuni biyya itti deeman, universitii itti baratan, maal akka baratan, yeroo hammam keessatti barnoota sun akka xumuran, maallaqa ittiin jiraataniifi meeqa akka argatan beekaniiti roophilaadhaan gara biyya itti baratan sunitti imaltaawan. Jarri kun yeroo baay’ee gara biyyoota Orophaa ykn gara Ameerikaati dhaqan. Garri caalu, Ilmaan Amaaraa haa tahan malee, ilmaan sabootaafi sablammiilee birootis hammi tokko hinjiran.
Barattoonni hiree tana argatanii barnootaaf gara Orophaa dhaqan barnoota qofa osoo hintahin nashaaxa siyaasaatis hinhoratan. Siyaasaa gara bitaatti conqoltutti waan amananiif bitaaleeyyii yaada maarkisistii ykn sooshalistiitiin masakamuufi biyyaas ittiin maskuu kajeelan tahan. Isaan kuni, dura Waldaya Barattoota Tophiyaa kan Orophaa jechuun beekkamu ijaarratan. Ilmaan Oromoo miseensoota waldaya kanaa tahan keessaa, kanneen Afaan Oromoo gara afaan barruutitti akka tarkaanfatu hawwaniifi hawwii tanaas dhugoomsuuf hojii nama boonsitu hojjetaniifi seenaanis dagachuu hinqabneetu jira. Isaan kuniis Haylee Fidaatiifi Abdullaahi Yuusuf turan. Kufiinsa Haylesillaasee booda kan qooda guddaa qabu Haylee Fidaati. Qubee Martin Moreno fudhatanii jijjiirama xiqqaa itti godhuudhaan ittiin barreessuu jalqaban. Qubeen isaaniitiis kunoo tana. Qubeefi seera Martin Moreno lafa kaayetti jijjiirama xiqqaa itti godhaniiti kunoo qubee kanatti aantuun as bahan:
A B C Č D Ḑ E F G H I J K L M N Ñ O H Q R S ṧ T Ṭ U W Y Z
Warri Orophaa kuni garuu, waa lama dagatan. Laageen (’) tan namni garii hudhaa ykn hamzaa jedhuun phoneme (dhamsaga) of dandeesse tahuu dagataniiti keessaa hanqisan. Qabxiin lammaffaan Qubee tanaan biyyatti galanii ittiinis barreessuuf hiree yoo argatan makiinaan barruutiifi manni maxxansaa kanaaf qophaawan jiraachuu dhabuudha dagatan. Akkasiinuu qubee tana lafa hinkeenye. Bara 1973-1974 keessa kitaabban lama biyya Jarmanitti maxansiisan. Matadureen kitaabban lameenii: tokko Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo kan jedhu yoo tahu kaan immoo Bara Birraan Barihe jedha. Kitaabni duraa, akkuma maqaan isaatuu himutti kitaaba seera afaaniiti. Seera afaanii kan bu’uraa bifa gabaabaadhaan dhiheessa. Kitaaba kana qopheessuurratti maqaan baay’ee dhawamu Haylee Fidaa haatahu malee, jarri kaanis qooda hinqaban. Kan Bara Birraan Barihe jedhu immoo, roorroo sirni nafxanyaa ummatarraan gayu bifa diraamaatiin dhiheessa. Kitaabban lameen kuni jabeenya fi laafina, dheerina fi gabaabina sagaleelee afaan Oromoo yeroo duraatiif qajeellotti adda baasanii mul’isan waan tahaniif seenaa barreeffama Afaan Oromoo keessatti bakka guddaadha qaban. Jarri kitaabban kana qopheesse kuni kufiinsa mootummaa Haylesillaasee booda, dhaaba siyaasaa “MEISON” jedhu moggaafatanii gara biyyaa deebi’an. Maqaan “MEISON” Kottoonfii maqaa Afaan Amaaraatiin dhaaba saaniitiif moggaafataniiti (“Mellaa Itiyoophiyaa Soshalist Niqinnaaqee”) Afaan Oromootti (Sochii Soshalistii Idil Tophiyaa) jechuudha.
Yoos sochiin ABO tiis qaata jalqabde. Hoggansa Elemoo Qilxuutifi Jaarraa Abbaa Gadaatiin qabsoon hidhannoo dhandhaaramte. Waraanni ijaaramuus barnoota siyaasaa, leenjii lolaatiifi barnoota qalamaa akka argatu, barnoonni kuniis afaan Oromootiin akka kennamu murteeffame. Kanaafuu, Qubee warri MEISON fide guutumatti fudhatan. Makiinaa Barruutiin barreessuuf immoo, makiinaaleen qubee tanaaf qoramanii tolfaman hinjiran. Makiinaan jirtu tanuma afaan Ingiliizii qofa. Makiinaan Afaan Ingiliizii Qubee Haylee Fidaa ittiin barreessuuf hinmijjooytu. Barkoo ykn baallaa xixiqqoo mallattoolee garii gararreerra (gubbaarra) jiran harriiqqaadhaan bakka buusanii barreessuu jalqaban. Kuniis golollee waraqaa ooftu oliifi gad qabuudhaan harriiqqaa ykn qabxii itti godhuu dirqama tahe. Kuniis tarree yaa’a barruu jallisuufi barruus buburreeysuu fide. Yeroo dheertuu fudhachuu malee rakkoon barruu fokkiftu mul’achuun dhimma furmaata saffee itti barbaadan taate.
Gaafas kitaabni “ Fura Afaan Oromoo” kan Sheek Mahammad somaaliyaarraa hulluuqee gara biyya teenyaa seenuu haahimamu malee, harka namayyuu gayuu hindandeenye. Garuu, makiinaa barruu tan biyya keessa jirtuun rakkoo malee ittiin barreessuun akka dandayamu hoggaa dhagayan barbaachaaf karaa bu’an. Dr. Mahammad Rashaad qunnamuun dirqama tahe. Akkasitti booddee magaalaa guddittii biyya Soomaaliyaa moggaasatti wal qunnamanii haasawaafi marii booda Qubee Dr. Mahammad Rashaad fudhatanii ittiin fayyadamuu jalqaban. Qubeen ar’a manbarnoottan keessatti ilmaan Oromiyaa ittiin barataniifi waajjiroota Oromiyaa keessattiis ittiin hojjetan qubee suni. Qubeen sun kitaaba mataduree “Fura Afaan Oromoo” jedhuun bara 1969 keessa dura harkaan barreeffameeti ganna lama booda yeroo duraatiif maxxamfame. Namni kana barreessees Sheek Dr. Mahammad Rashaadi. Qubee Afaan Oromoo bifa arra qabdu kana Sheek Mahammad Rashaad Abdulleetu itti abbaa. Kanatti aansee Sheek Rashaad eenyu akka tahan beekuuf akkaataa biyyaa itti bahaniifi maal akka hojjetan seenaa isaanii hamma tokko dhiheessuun yaala.
Sheek Mohammed Radhaad Eeenyu? Akkamiin Qubee Tolchutti Seenan?
Oromoota barnootaaf biyya alaa dhaqan keessaa, murni lammadaa warra fedhii barnotaaf qabaniin ka’anii ofumaan daangaa qaxxaamuranii biyyaa bahan of keessaa qaba. Jarri kuni mootummaa isaan afeertee qaariyaa isaaniif baaftees tan irraa kafaltee isaan argitees hinjirtu. Ka galaa (sinqii) qabu gala saa baadhatee, kan hinqabne immoo, dhoortoo kadhachaa miilaan daangaa biyyattii tarkaanfatanii, dura gara biyya ollaa dhaqan. Barnoota barbaacha biyyaa bahuu malee, maal akka baratan, biyya tamitti akka baratan, yeroo hammamiif akka baratan, maallaqa qubsumaaf, nyaataafi uffataaf barbaachisu hinqaban; eebyurraa akka argatanis himbeekan. Kanneen haala kanaan afaan bineensaa bu’anii, dhukkuba hamaadhaan qabamanii ykn beelaafi dheebuudhaan du’a mudatanii karatti hafan baay’eedha. Kanneen lubbuun isaanii eewalamte keessaa, garii hiree barnootaatin wal dhabanii biyya ollaa miilli saanii dura ejjete sun qubachuufi mu’oya (kuulii) dalagachaa of jiraachuisuuf dirqaman. Muraasa imala isaanii itti fufanii fagaatanii deemanis biyyoota Baha Jiddugaleysaa gayaniiti imala saanii xumuran. Warri haala kanaan biyyaa bahan hundi muslimoota sabaafi sablammii garagaraatirraa dhalatan tahuu isaanii beekuun gaariidha. Oromoota hiree akkanaatiin miilaan biyyaa bahanii fedhii barnootaaf qaban argatanii sadarkaa digrii duraatiifi tan lammadaa argachuudhaan eebbifaman keessaa, tokko, Dr. Muhammad Rashaad Abdullee ti.
Sheek Muhammad Rashaad Baha oromiyaa, Godinaa Harargee Dhihaa, Koonyaa Carcar Laga Arbaatitti dhalatan. Hoggaa Umriin barnootaaf geeyse barnoota amantii Islaamaa abbaa saanii jalatti barachaati guddatan. Dr. Muhammad Rashaad barataa faxina turan. Kanaafuu, barnoota bu’uraatiifi kan sunitti aanu yeroo gabaabduu keessatti xumuran. Kana malees, sabboonaa roorroon sabni Oromoo sirna nafxanyaa jalatti mudate isaan anaannachiiftu turan. Hoggaa umriidhaan dardarummaa guutan waahila isaanii tokko wajjiin miilaan Laga Arbaatii ka’anii, dura magaalaa Ciroo gayan. Achirraahis tirachaa magaalaa Harar gayan. Waan Ciroofi Hararitti argan laalchisee bara 1992 keessa yeroo duraatiif gara biyyaa hoggaa dhufan gaaffii fi deebiin godheef keessatti akkana jedhan: “Hoggan magaalaa ciroo gaye, ashkara Amaaraa kan ‘irgiccaa’ dhiituun arke. Magaalaa Hararittiis waanuma akkasiitiin arke. Yoo anaatii ashkarri Oromoo miidhu bakkuma lameen kana jira. Kanaafuu anaafi waahilli kiyya biyyaa baanee biyya Islaamaa dhaqnee rakkoo sabni keenya qabu itti himnee hidhannoo akka nuuf kennan kadhanna. Achirraa hidhannee bombii harkatti qabannee tokkoon keenya gara magaalaa Harar, tokko ammoo, gara magaalaa Ciroo sunitti deebinee yeroo takka kessatti Ashkaroota bakka lameenuu jiran bombiidhaan daaraa gooneeti saba keenya bilisoomsina” jedheetiin yaade. Yemmuu biyyaa bahaniis akeeka lama qabaachaati turan. Akeekni duraa barachuu yoo tahu kan lammadaa biyyatti deebi’anii diina saba miidhu murruq godhuudha.
Biyyaa ka’aniiti miilaan dura Jibuuti dhaqan. Achirraa dooniidhaan Yaman seenan. Yamanirraahis miilaani Su’uudiyaa dhaqanii magaalaa Madiinatul Munawwaraa qubatan. Hamtuun amna dheeraa kana keessatti qunnamaniis baay’ee nama sodaachifti; lubbuu Rabbi eewalami jedheen qaban malee, nama umriidhaan turee as gayu tahuun akka jabaadha. Yeroo hamma tokkoof Su’uudiyaa taa’aniiti booddee gara Suuriyaatti deeman. Achitti barnoota saanii yoo xumuraniis xalayaa ragaa takkaan malee geggeeffaman. Yoos gara Misratti qaceelanii Universitii Al Azharitti galmeeffaman. Achitti Digrii Duraa, itti aanseetis Digrii Lammaffaa argachuudhaan eebbifaman. Barnoonni baratanis guddichi (major) barnoota amantii haatahu malee, barnoota hawaasaa (Sociology), xiinqalbii (Psychology), Manxiq (Logic), xiinqoonqa (linguistics) barataniiti jiran.
Dr. Muhammad Rashaad hayyuu hayyummaa saa beekkoomsaan mirkaneessa qofa miti. Sabboonaa hojiidhaan maalummaa saa mul’iseesi. Universitii Al Azhar kutaa afaanii keessa damee afaannan alagaa itti barsiifamuutu jira. Afaannan achitti barsiifaman keessaa, tokko, afaan Amaaraati. Dr. Rashaad suutatti itti dhihaatanii dubbiin dhugaa tahuu hoggaa hubatan seerumaani “Afaan Oromootis nuu naqaa” jedhanii gaaffii saanii dhiheeffatan. Gaaffiin saanii hoggaa fudhatama dhabde “Maalif” akka didamte gaafatan. “Afaan Oromoo Qubee hinqabu; kanaaf dinne” jechuudhaan deebii laataniif. Haalli kuni hayyicha kana garamitti akka bobbaase tilmaamuun nama hindhibu. Gadaan achiin duraa tanuma ofiif barachuuf itti tattaafatan turte; tan achiin boodaa immoo, saba saa barsiisuuf tattaaffii adda citii hinqabne itti jalqabani. Afaan Oromoo qubee hinqabu; qubee dhabuun kabajaa afaannan biroo argatan isa dhabsiisuun hedduu itti dhagayame. Qubee qabaatee afaan ittiin barreeffamu tahuu akka qabu itti amane. Dirqama kana ofitti fudhatee tarkaanfii saa jalqabe. Tattaaffii Sheek Bakrii Saphaloo qubee Afaan Oromoo uumuudhaan godhaniifi sheekkaniifi darasoota faana Aanniyyiifi Daanniyyi bu’uudhaan Qubee Arabaatin Afaan Oromoo barreessan qoratanii tolaafi gufuu qaban adda baafatanii hubachuu jalqaban. Ulaagaalee barbaachisoo fi murteessoo jedhaniin hunda madaaluu itti fufan. Ulaagaaleen kuniis:
- Mallattoon filatamtu tan sagalee Afaan Oromoo sun guututti bakka buutu tahuu,
- Namni qubee sun barsiisu laaftutti argamuu; bakkayyuus jiraachuu.
- Makiinaaleen ittiin katabaniifi ittiin maxxansaniis lafa jiraachuu
Ulaagaalee sadeen kanaan Qubee lameenuu hoggaa madaalan lameenuu fullahuu ykn bakka gayuu hindandeenye; lameenuu hinkufan.
Qubeen Arabaa ulaagaalee sadeenuu guutuu hindandeenye. Gara mallattootiin afaan Oromootiif hintaatu; hinhanqatti. Mallattoolee sagaleelee Afaan Oromoo jahaaf bakka bu’uu dandayan hinqabdu. Mallattooleen jahanis kanneen akkaataa ammaatti kataban kana: “G, C, CH, DH, NY, PH” . Hanquu tana ibsuuf fakkeenyuma Dr. Rashaad natti himanin dhiheessa. Hima akkanatti barreessinu kana “Dhagaa caphsii cirracha nyaadhu” qubee Arabaatiin barreessuun hindandayamu. Jijjiirama tokko tokko itti godhuudhaan sagaleelee tana akka bakka bu’an gochuun hindandayama. haatahu immoo, makiinaan akkasitti qoramtee tolfamte lafa hinjirtu; beekaan beekkoomsa kana qomaa qabaatee yoggasumatti barsiisuu dandayuus hinjiru. Kanaafuu, Afaan Oromoo ittiin barreessuuf filachuus moggaafachuus hindandeenyu.
Hayyoota Oromoo kanneen Afaan Oromootiif qubee qoranii qopheessuuf tattaaffii godhan keessaa, kan duraatiifi guddichi, Sheek Bakrii Saphalooti. Qubeen Saphaloo qubee ajaa’ibaati. Qubee takkittiin Afrikaa keessatti dhalattees isii tana. Qubee ilma Oromootiin qoramtee Oromiyaa keessatti dhalatte tahuu isiitiin malees, qubee saba Oromoo saba qubee ofii qabu taasifte waan taateef ayaa hundi keenya ittiin boonnu, tan yaadqalbii sabaa ar’aas jajjabeeysituufi niis dagaasituun jedha. Asirratti waa himee taruun fedha. Qubeen Saabaa Qubee biyya Yamanitti dhalattee warra Habashaatiin gara Afrikaa as goodaante malee Afrikaa keessatti hindhalanne. Ragaalee baay’ee tarree galchinee dhiheessuus ni dandeenya. Akeekni barruu tanaa garuu, kana miti. Kanaafis kanumaan irra tarree hegere hoggaa feesise itti deebina.
Qubeelee lameenuu tan Arabaatiifi tan Saphaloo gara ulaagaalee lameen irraa boodaatin yoo laalle Arabaatu irra wayya. Kanaafuu Dr. Rashaad osoo Misra jiranuu hamma qubeen irra wayyaa argamtutti yeroodhaaf qubee Arabaatitti fayyadamuu turan. Maluma Aanniyyi fi Daanniyyi jalqabanitti jijjiirama tokko tokko itti godhanii bifa Afaan Oromoo ittiin barreessuuf maltu taasisan. Akkasiinuu harkaan malee, makiina barruutiin barreessuun hindandayamne. Afaan Oromoo qubee qabaachisuuf tattaafachuun isaa akeeka qaba. Akeekni isaatis Univarsitii Al-Azhar damee afaannan alagaa sunitti deebi’ee warra afaan Oromoo Qubee hinqabu jedheen suniin kunoo“Afaan Oromoo Qubee hinqabaa akka ittiin barsiifamu amma nuu hayyamaa” jedhee afaan Omootinis akka barsiifamu gochuudha. “Harki diddaaf deemu daduu hinseenu” jetti Oromoon. Jarri ammas hindidan; tattaaffiin Sheek Mahammad Rashaad Misratti gochaa turees milkaawuu hindhabde. Tattaaffiin Afaan Oromootiif Qubee barbaaduuf jalqabe ammoo, hamilee finiintuufi fedhii cimtuudhaan itti fufte.
GODAANSA GARA SOOMAALIYAA
Oduun biyyaa dhuftu yaada biyyatti deebi’uu jedhu haqanqoorteeti nama keessaa fixxi. Warri ofiin biyyaa bahee, alatti baratee biyyatti deebi’e hiree gaariin isaan hinqunnamne. Garii hinhidhaman; garii achi buuteen isaanii hinbeekkamtu. Sabbaba kanaafis biyyatti deebi’uun akka harka ofiitiin du’aaf dabarsanii of kennuutti hubatame. Malli hafe biyya ollaa dhaqanii biyyatti dhihaatanii jiraachuu tahe. Biyyoota ollaa keessaahis Somaaliyaan irra wayyaa taatee waan mul’atteef garasitti godaanuun dirqama tahe.
1991 1939 1974 1977 1969
AMMAA MORENO HAYLEE FIDAA ABO Dr. RASHAAD
C Č Č C C
CH C C CH CH
DH Ḑ ɗ D DH
NY Ñ Ñ N NY
X Ṭ Ṭ T X
SH Ṧ Ṧ S SH
PH P P P PH
Hubachiisa:
Qubeen ABOn dura ittiin fayyadame kanneen tarree galfaman sun (C, D, NY, S, PH) gararreerraa harriiqqaa ykn sarara xiqqaa qabu. Kan Haylee fidaa ammoo, baallaa qarri lameen ol garagalan ofirraa qaban. Qubeen arra mallattoo “x” tanaan bakka buufamte ammoo, T barreessaniiti qabxii xiqqoo miiljaleerra kaayan.
Dr. Mahammad Rashaadis hamma warra ABOtiin wal hinqunnaman mallattoon qubee arra “X” jennuun tanaaf “TH” katabuudha turan. Booddee marii bal’oo godhaniin qubee Ingiliizii tan lafatti hafte “X” (tan eks) jedhaniin sun maqaa arra qubee Oromoo keessatti qabdu itti moggaasaniiti garri lachuu fudhatee ittiin fayyadame.
Qubee Afaan Oromoo ittiin barreessuuf toltu moggaasuuf biyya keessattiis alattis qabsoo ciccimtuu tu godhame. Qabsoofi tattaaffiin tuniis jijjiirama kufiinsa mootummaa Haylesillaasee booda jajjabaatteeti itti fufte. Mootummaan Dargii Afaan Oromoo Qubee Saabaatiin akka barreeffamu murteessite. Gaazexaa Bariisaa dhuunfaadhaan maxxamfamaa ture ni dhaaltee qabeenya mootummaa tahee akka itti fufu godhe. Gaazexaan Bariisaa dhaloota isiitirraa qubee saabaatiin barreeffamaa turte. Akkasiinuu Bariisaan barruulee qubee Laatiiniin barreeffamanii maxxamfaman fuula gariirratti baasuu turte; hanqina qubeen saabaa qabduufi mijjooma qubeen Laatin Afaan Oromootiif qabdu basaqeeysatti ibsuudhaan dubbistootaaf dhiheessuudha turte. Bara Dargii qubee Laatiiniin barreessuu dhiisii yaaduunuu yakka guddaa ture. Ob. Mahdii Haamid Muudee, editara fi qopheessaan gaazexaa Bariisaa, osoo kana beekuu soda takkaan malee, qubee Laatiniin barreessee akka raabsamtu godhee dhaamsa sun ummataan gayeeti jira. Sababni Dargiin gaazexaa Briisaa humnaan fudhatee mootummaa jalatti akka maxxamfamtu itti godhees kanuma.
Haaluma akkasiitiin wallisaan, sabboonaafi qabsaawaan Oromoo beekkamaan, Dr. Alii Birraa bara 1976-tti akkana jechuudhaan wallise:
A, B……………. jennee-k-kaana;
Tanumaan jalqabna;
Afaanuma keenyaan katabnee-d-dubbifna.
Qubeen Oromoo qubee Laatin akka taatu sodaa malee wallise; kaaseeta maxxanseeti raabse; dhaamsa kanaasummataaf labsuudhaan aantummaa Qubee Oromootiif qabu ifatti ibsee kumaatamoota barsiisee qabsoodhaaf kakaase.
Yeroo sun mootummaan Dargii afaan Oromootiif Qubee Saabaa moggaafte. Kitaabban barnoota bu’uraa ni qopheessite; duula beekkoomsaafi guddinaa jechuudhaan barattoonni biyyattii akka duulanii ummata ijaataniifi barsiisan ni labsite. Hayyootaafi sabboontoonni dantaa Oromootiif anaannatan hundi qubeelee lafa jiran keessaa tan mijjooma qabdu qubee Laatin qofa tahuu barsiisuufi falmachuu isaanii itti fufan.
Dr. Muhammad Rashaad beekkoomsa biyya alaatti baratan saba saaniitiif qooduuf biyyatti deebi’uun harka ofiitiin du’aaf of kennuu itti taate. Misraa deemuun dirqama; malli biyyatti siqanii qubachuuf filmaanni biyya takka qofa tahe. Biyti gaafasitti irra wayyaa Soomaaliyaa waan taateef garasitti godaanaan. Yeroon yeroo J/ Ziyaad Barree mootummaa Abdirashiid Ali Sharmaarkee fonqolchee aangoo itti dhunfate turte. Ziyaad Barreetis siyaasaa gara bitaa awaddu ofitti fudhatee biyyattii daandii soshalistiirra kaaye. Afaan Soomalee afaan barruu tahee akka ittiin barsiifamuufi ittiinis hojjetamu ni murteessan. Qubeen filataniis Qubee Laatiin taate. Koreen dhimma kana geggeessitee fiixa baaftuus ni jaaramte. “Sheek Mohammed Rashaadiis miseensa koree sunii akka tahu godhame” warri jedhu ni jiran. Ani garuu, ragaa dhugooma waan kanaa mirkaneessu ammoo, hamma ammaatti hin argine.
Somaaliyaatti hoggaa godaanan wanni duraa bakka qubatan qabaachuudha. Itti aansee biyyaafi qilleensa biyyaatiin wal fudhachuudha. Sun booda osoo hin turin waan sabaaf tolu argamsiisuuf tattaaffii isaanii itti fufan. Dr. Mahammad Rashaad ummnni bal’aan akka baratee, waa hubatee, dammaqee bayyanatu hawwan. Karaan garasitti nu geessu karra qaba; karri suniis barnoota jedhan. Hawaasa Oromoo kan halaala jiru kana halaalaa barsiisuuf afaan Oromoo afaan Miidiyaa akka tahu gochuu feesisa. Kana jechuun: gaazexaa, kitaabbaniifi barruulee ummanni irraa baratu maxxansanii raabsuu; raadiyoofi TV keessaan ummata gurra ykn gurraafi ija ummataa gayuu barbaachisa. Hawaasa dubbisuufi barreessuu hin beekne kan akka hawaasa Oromoo hoggaa tahe wanni miidiyaa elektronikaa caalu hin jiru. Raadiyoo keessaan dhaamsa qabdu bifa sagaleetiin akka dhagayutti gara gurra saa erguu, ykn TV keessaan dhaamsa qabdu bifa suursaga (suuraa fi sagalee) taheen gara argaafi dhageeytii ummataatiif qilleensarraan itti erguudha. Namni waan qabuun, waan dandayuuniifi waan lafa jiruun jalqaba. Tattaaffiin jalqabaa afaan Oromoo raadiyoona akka seenu gochuudha. Sheek Rashaad kana hoggaa himan akkana jedhan: “Ani beekkoomsa xiqqaa tokkoon qaba; Raadiyoo hinqabu; maallaqa bahii hojii tanaatiif feesisuus hinqabu.
Abdiin kiyya Tokkicha na uume qofa. Akka na gargaaruus shakkii hinqabu. Kanaafuu Isa abdadhee Isarra of kaayeetiin qondaalootafi itti gaafatamoo Raadiyo Maqdishoo bira dhaqee Afaan Oromootis akka nuu naqan itti iyyadhe. Sababoota siyaasaa, kan diplomaasiitiifi kanneen adda addaa dhiheessuudhaan “Lakki, lakki. Kuni Tophiyaa wajjiin wal nu lolchiisa; seera akkaataa ollaan waliin itti jiraatu ni cabsa. “Kuni hin tahu” naan jedhan. Ani garuu, hifaataan maleetti itti deddeebi’ee, yaada fi mala garagaraa itti dhiheessuudhaan tura keessa deebii jaalannu nuuf kennan. Afaan Oromoo raadiyoo maqdishoo ni seene. Haa tahu ammoo, Afaan Oromo jechuu nuf hayyamuu ni didan; diduu qofa miti, nuus ni dhoowwan. Faraqaa Afaan Qottuu” akka jennu nutti himan. Raadiyoonni sun arra hin jiru; yaadannoofis kunoo akkanatti jalqabuu ture: “Kun Raadiyoona Maqdisho qooqa Jumhuriya Dimoqraasii Somaalee faraqaa Afaan Qottuti) jechuu ture. Booddee tura keesaa ammoo, “Kun Raadiyoona Maqdisho qooqa Jumhuriya Dimoqraasii Somaalee faraqaa Afaan Gaallaati” jechuutti jijjiirame.Guyyatti sa’aa takka dabarsuu ture; qophiilee adda addaa: oduu addunyaa, gorsa fayyaa, barnoota amantii, haasawa manguddoo, walleefi muziqaa, kkf ). Raadiyoonni sun ummata ni gammachiise; ni barsiise; ni bayyanachiise; ummata dantaa ofiitiif falmatu ni taasise. Bifa waliigalaatiin humna qabsoo itti aantuuf qophaawe ni uumte. Hayyichi Afaan Oromoo afaan raadiyoo akka tahuu tattaafatees Dr. Mahammed Rashaad Abdulleeti.
Tattaaffiin hayyichi kun Somaaliyaa keessa osoo jiruu godhe itti fufa qabsoo Misratti jalqabamte tahuu dagachuu hin feesisu. Tuniis Afaan Oromoo Afaan ittiin Barruutiifi afaan barnootaa gochuudha. Qubee ulaagaalee sadeen gararreetti ibsaman guututti qabdu moggaasuu, mariidhaaf dhiheessuu, hoggaa fudhatamtees Qubee Oromoo tahuu sii murteessuudha. Tattaaffiin garanaan biyya keessatti godhamaa turte gufuu adda addaati mudatte. Gufuun duraa warra Afaan oromoo afaan katabbii (afaan barruu) akka hin taane fedhan hunda of keessaa qaba. Isaanis mootummaa Nafxanyaa, nafxanyoota yaada mootummaatti amananiifi kanneen yaadqalbii suniin masakaman hunda of keessaa qaba. Jarri kun bifa dandayan hundaan afaan Oromoo afaan barruu akka hin taane gochuuf tattaafatan. Hamma bara 1974 Qubee fedheen afaan Oromoo barreessuun yakka ykn wanjala ture. Ergas ammoo, bara Dargii keessa qubee Saabaatiin malee, qubee biraatiin afaan Oromoo barreessuun yakka tahuun itti fufe. Arra garuu, seeraan murteeffame: Oromiyaa keessatti afaan Oromoo afaan barruu, afaan hojiitiifi afaan barnootaati. Murtii tanaas walgahii Duraa tan Caffee Oromiyaatu murteesse.
Gufuuleen tattaaffii tana heewasan biyya alaattis hin hanqanne. Humnoota gaafa Soomaaliyaan qubee Laatin moggaafatte dura dhaabbate suniitu afaan Oromootis heewasuu jalqabe. Jarri kuni akka warra Habashaatti qubee Saabaa haa tahu hin jenne. Waa mara ija amantiitin laalan; qubee Arabaa filachuu dhabuun akka waan amantii diduutti hubatan. Gariin isaanii tafsiira (hiikkaa) haaraya tolfataniiti “Laatiin jechuun “Laa diin” ykn (Amantiin hinjirtu) jechuu waan taheef irraa dhaabbadhaa” jedhan. Jarri kuni qubeen Arabaa Diin-Islaam dura, gaafa jaahiliyyaa dhaamsa zamana jaahiliyyaa ittiin barreeffamaa akka turte dagachuun isaanii ni mala. Garii ammoo, jaalala amantii ofiitiif qabaniin qubee Arabaatiifi afaan Arabaa bay’ee jaalatan. Qubee Arabaa afaan Oromootiif moggaasuun amantiin sun akka babal’atuuf haala mijjeessuu akka tahetti amanan.
Jaarmayni dhiibbaa akkanaa gochaa turte takka Raabixatul Islaamiyyaadha. Raabixaan tuni biyyoota ollaa (Suudaaniifi Soomaaliyaa) keessatti qubeen Arabaa afaan Oromootiif akka moggaafamtu dhiibbaa cimaa gochaati turte. Dhibbaa tana fashalsiisuuf tattaaffiin Dr. Mahammad Rashaad Soomaaliyaa keessatti godhan kan seenaan dagattuu miti. Walgayiilee garanaan godhamaa turanirratti argamuudhaan ibsa bal’aa raga gayaa diduun hindandayamne iin waldhiheessaati turan. Hayyoota gaafas tattaaffii sun keessatti hirmaatan keessaa, tokko, Ob. Xaahaa Abdii akkana jedhan: “Dhiibbaan Raabixaan gootu cimtee hunda keenya hifachiiftee abdii nu kutachiisuu bira geyseeti turte. Haala sun keessatti anaa garaan na gubatee rakkachutti jiru Sheek Mahammed Rashaad : “Qubee Arabaatiin afaan Oromoo katabuu narra ka moyxannoo itti qabu hin jiru.Rakkoo, dhibdeefi hanquu qubeen tun qabdu ka beeku ana. Yeroo ammaatti garayyuun madaallee hoggaa laallu qubeen qubee Laatinirra afaan Oromootiif mijjooytu hinjirtu. Garanaan anaatu warra Raabixaatin falmaati abshir je’aa” jechuudhaan garaa nu qabbaneesse” jechuudhaan ragaa bahe. Akkuma jedhanitti Dr. Rashaad muggutii Raabixaatirra aananii barreeffamni Afaan Oromoo bifa isaan maluun daandii guddinaarra akka qaceelu qooda daaddaa hin qabne gumaachaniiti jiran.
Tattaaffii Qubee afaan Oromoo moggaasuuf godhamte keessatti kitaabni duraa “FURA AFAAN OROMOO” yoo tahu bara 1969-itti Maqdishotti barreefame. Kitaabni sun mootummaa Somaaliyaatin hin fudhatamne. Inumaatuu bifa suniin maxxamfamuun isaatuu akka yakkaatti ilaalame Sheek Rashaad qabanii hidhuuf warra nagaya eegu itti bobbaasan. Jaarsi garuu, mimmiliqaa jiraateeti manguddoo keessaan ofirraa qabbaneessee fedhii isaaniitis hubate. Gaafas Somaaliyaan Ogaadeeniifi lafa Oromiyaa kutaa bahaatiifi kan kibbaarraa ciqqaawwatanii muratanii biyya “Soomaaliyaa Guddittii” (Soomaali Weyn) ijaaruuf shakaran. Eenyummaa saba Oromootis haaluudhaan maqaa haaraya “Soomaali Abboo” jedhanii waaman itti moggaasan. Kitaabni Fura Afaan Oromoo yakka tahee magaalaarraa guuramuunis sababni saa kana. Suniis “Fura Afaan Abboo” tahee akka maxxamfamu ajajan. Mataduree malee qabeentaan kitaabaa ka duraaniitin addaa miti.
Sheek Dr. Mahammad Rashaad, kitaabban baay’eedha barreessan. Baay’een achiin dura waan hin barreeffaminiif isaatu ka duraa taha. kitaabban ijoollee barreessuuf inni ka duraati. Qur’aana guututti gara Afaan Oromootti hiikuudhaaf inni ka duraati. Kanuma bifa lamaan barruufi sagaleedhaan biyyaaf qopheessuu isaatinis inni ka duraati. Kana malees kitaabban amantiitiifi kan hawaasaa kanneen adda addaa kitaabsuu isaatiif inni ka duraati. Isaan keessaa hamma tokko: Hadiisa Afurtamman Nawawii, Seeraafi Naamusa Hajjii, Gadaa Islaamaa (Hundeelee Amantii Islaamaa), Tajwiida Qur’aanaa (Akkaataa Qur’aanni Itti qara’amu), Manxiq (Logic), kkf. Kanneen malees, kitaabban Sheekkoo walalooleefi gorsoota adda addaatis barreessaniiti jiran. Ija kanaatiin ragaalee lafa jiran hundaan Sheek Mahammad Rashaad “Abbaa Barreefama Afaan Oromooti” yoon jedhe itti xiqqaata malee, itti hin guddatu. Sheek Mohammed Rashaad umrii saanii guutuu Oromoo fi Oromummaaf waa buusuuf wareega godhan. Waggoota hamma tokko dura osoo Su’uudii jiranuu faalij irra gayeeti yeroo dheertuuf dhukkubsatan. Booddee gara biyyaa ofiitti galanii magaalaa Dirree Dhawaatti, Caamsaa 25, 2013 du’aan adduyaa tanarraa galan.(Rabbi Rahmata Isaaniif Haa Godhu; Ol’aantii Jannataa Jannatul furdowsiin isaan haa qananeeysu)
Dr. Sheek Mahammad Rashaad hayyuu ummata ofii dagatee osoo humaa hin dhiisiniif aakiratti deeme miti. Marsaa internet keessatti “Bakka Rashaad” jedhee “website” ofii ijaarratee hojiilee saa kan bara hedduu achirra kaayeeti dhaalmaya dhalootai kaniifi kan hegereetiif gayu dhiise. Kana gochuu isaatiin ammas hayyuu duraa tahuu saa hundi keenya ragaa dha. www.rashaad.org dhaqaati dhaala isiniif lakkise daaw’adhaa.
Hikkaa Jechootaa
Waaheellan barruu tana osoo ummatatti hi bahin dura dubbisan “xumuratti hiikkaa jechootaa yoo itti dabalte gaarii dha” jedhanii waan na gorsaniif kunoo itti dabalameera. Bakka barbaachisutti jechi hiikamu uunkaa barruu tana keessatti ittiin mul’ate qofa osoo hin tahin hundee isaatii fi hortee achirraa dhalatanis ni dhiheessina.
Awaduu this is in the infinitive form and it means “to tilt towards”. Synonyms afaan Oromoo: conqoluu, golisuu
Ciqqaawuu it is a verb in the infinitive form. It means cutting into small chunks (originally used for trees ad tree branches) but now extended to other similar actions. Like the scrumble land.
Dhoortoo has two meaings: one is “a begger”singular, or “beggers” plural both in the noun form , the other is “begging” a gerund. Dhoortoon hulaarra ejjitii maaliin kennaaf? A begger(s) is by the door what should I give him/her/them? Dhoortoodhaan jiraata. He lives by begging.
Dibeeta it means INK . It is a solution made by mixing water, soot, natural gum and other things.
Hornagame : In the article the word appears in this form. It is a passive verb from the derivative /hornagam-/ meaning “to be limited” and “Hornagame” would indicate a passive verb of the 3rd persone singular of masculine gender the past tense. Its root verb is /hornag-/ , a active verb whose English equivalent is “(to) limit”. Here (to limit) is included with “(to)” in bracket only because it has a meaning close to the infiitve form of the English verb. Otherwise, /hornag-/ is a verb root and not in its infinitive form which as /hornaguu/ which exactly has the meaning “to limit”. There is also the Noun form (“Hornaga) meaning “Limit”. The statement “sadarkaa afaan dubbiititti hornagame.” Means “It was limited (forced to remain) to the level of a spoken language only; not allowed to develop to a written language.
Shakaruu it is a verb in the infinitive form; it is related to hyperactivity or elated behavior which is usually goal directed to get some thing, or attain a certain goal, or do or perform a certain activity.
Suursaga this is a word coined by blending two words (suuraa & Sagalee) to bear the meaning just like “VIDEO”. Blending is done based on the method the Oromo people used in the past: ex. Abbuuddoo (“the thumb”) from Abbaa and guddoo; qoollajjii from (qoola and jiidhaa) meanig (“freshly removed animal skin after killing”) , and many more: ogbarruu, seerlugaa, xiinsaga, kkf


text:
Waa’ee Faanaa (1)
Waldaa aksiyoona Faanaa Biroodkaastiing Korporeet
Buufanni keenya bara 1987 wayita hundeeffamu meeshaalee duubatti hafaafi humna Namaa muraasaan miidiyaa biroodkaastii biyya keenyaakeessatti akkaataa haarawaan hojii eegale.Adeemsaanis ijaaramaafi qabiyyee sagantaa isaa fooyyessuudhaaniifi rakkoolee mudatanittis fala argamsiisuudhaan imalsaa itti fufe. Sagantaawwan dhimma hawaasaarratti xiyyeeffatan dhiyeessuun kan beekamuufi dameewwan siyaasaafi hawaas-diinagdeerratti fooyya’uumsa jireenyaatiif ciminaan kan carraaqu buufanni keenya yeroodhaa gara yerootti dhaggeeffattootaafi qaamolee wal ta’uumsa taasisan heddummeessuudhaan miidiyaa dhaga’amtummaa qabu ta’aa jira.
Dhaabbanni keenya humna Namaa barateen ijaaramuudhaan teeknooloojii hamayaa’aatti fayyadamuun hojii barsiisuu beeksisuufi bashannansiisuu cimsee itti fufuudhaan miidiyaa biyya keeyaa keessatti jijjiirama galmeessisuun itti fufeera. Finfinneedhaan ala miidiyaa Biroodkaastii 11n garaa garummaa uumuun seenaa miidiyaa biyya keenyaa keessatti haala saffisaafi ajaa’ibsiisaa ta’een Magaalaa Finfinneetiin ala Raadiyoowwan FM 11 hundeessuun humna Namaa gahaafi Teeknooloojii Raadiyoo guutuudhaan qindoominaan hojjechuu danda’eera.Wayita ammaa sadarkaa guutuu biyyaatiin buufatawwan Raadiyoo Fm 12 hundeessuun hojjechaa jira.
Seenaa biyya keenyaa keessatti Darbii Gamoo 11 qabu kan hojii miidiyaatiif mijaa’aa ta’e ijaaruudhaan hojjechaa kan jiru yammuu ta’u wayita ammaa biyya keenyarra darbuudhaan Afrikaa bahaatti dhaabbata miidiya adda duree ta’uuf mul’ata qabate milkeessuudhaaf baatii Amajjii bara 2003 irraa eegalee gara Faanaa Biroodkaastiing Korporeetitti jijjiramuudhaan carraaqaa jira.
Yeroo gabaabaa keessatti buufatawwan Fm gara 20 geessisuuffi tamsaasa Televizyinii eegaluuf hojjechaa jira.
Milkaa’ina kana hundaaf shoorri wal taatotaafi dhaggeeffattoota keenyaa ol’aanaa akka ta’e kan amanu dhaabbanni keenya wayita ammaa jiddu galatti hojjettota 360 Naannoleetti ammoo hojjettoota 304 walumaagalatti hojjettoota 664 qabachuun aantummaa Ummataa qabtee hojjechaa jira.
Torbanitti sa’aatii 38 tamsaasa biyyaleessa dhiyeessuurraa eegalee wayita ammaa sadarkaa guutuu biyyaafi buufatawwan Fm hundaan tokkoon tokkoon isaaniitiin sa’aatii 18 tamsaasa.
Mul’ata: Itiyoophiyaafi Afrikaatti miidiyaa daldalaa adda duree yoomiyyuu filatamu ta’uu
Ergama:Tajaajila miidiyaa qulqullina qabuun Itiyoophiyaa Demokraatawaafi badhaadhomte ijaaruuf carraaqqii taasifamaa jiru keessatti yaadawwan jijjiiramaa dhiyeessuudhaan miidiyaa Daldalaa filatamaafi bu’a qabeessa ta’uudhaan tajaajiluudha.