text:
Hayyooti fayyaa daa’imaanii akka jedhanitti, daa’imni dhalatanii hanga ji’a ja’aatti harma haadhaa malee nyaati gara biraa akka isaan hin barbaachisne gorsu.
Kun dhugaa saayinsii fayyaadhaan mirkanaa’edha:-
Harmi haadhaa wanta guddinaa fi jabina daa’imaaf barbaachisu mara of keessa qaba. Nyaanni gara biraa daa’imaaf gaarii ta’e hin jiru.Harma hoosisuun kan caalu hin jiru.
Harma hoosisuun daa’imman irraa dhukkuboota hedduu ittisa. Daa’imni dhukkubsattu tokko yoo sirriiti harma haadhasaa hodha ta’e dhukkuba sana dandamachuu isa gargaara (fayyummaa) akka argatu isa gargaara) Daa’imaan harma haadhaa hodhan daa’ima nyaata kan biraa sooratan caalaa fayyaan isaanii amansiisaadha.
Harmi haadhaa yeroo hundaa qulqulluudha. Daa’imman harma haadhaa utuu hin hodhin nyaata garabiraa nyaatan, nyaata nyaatan sana keessa jarmooti fayyaa isaanii huban hedduu jiraachuu danda’u. Harmi haadha garuu, kanarraa bilisa.
Akka qorannoon mul’isutti daa’imman ji’oota jalqabaa ja’an keessatti aannan harma haadhaarraa argatan qofa soorachuun guddina sammu fi guutummaa qaama isaaniif albuudaa isaan gargaaru argachuu danda’u.
Hanga ji’a ja’aatti daa’imman aannan harma haadhaa yoo kan sooratan ta’an, ciminaa fi guddina qaamaa akkasumas dhukkuba dandamachuuf isaan gargaara.
Akka amantaa namoota hedduutti daa’imman haara dhalataniif guyyoota jalqabaa muraasaf aannan kennuufiin gaarii akka hin taane dubbatu. Isaan kan jedhan bishaan sukkaaran akka kennamuuf haasa’u. Barsiifati kun sirrii miti.Fayyaa daa’ima sanaa waan hubuuf.
Lammiiwwan keenya baay’een beekumsa dhabuun kana godhu. Garuu ogeessonni fayyaa fi beektonni fayyaa daa’immanii akka jedhanitti, daa’imni akkuma dhalateen sa’atiiwwaan jalqabaa keesaatti harma haadhaa argachuu akka qaban sirriitti mirkaneessaniiru. Bishaan sukkaaraa fayyaa daa’imman keessanii miidha. Kanaaf harma haadha qofa kennaafi. Kunis karaa baay’ee barbaachisaa fi nyaata fayyummaa daa’immaniif murteessa ta’ee dha.
Akkasumas, haati, aannan ga’aa fi qulqullina gaarii qabu daa’ima ishee sooruuf, ofii isheetiif nyaata ga’aa ta’e soorachuu qabdi. Nyaata harmashee mirgisu (harmi ishee aannan ga’aa akka godhatuuf nyaata barbaachisaa) argachuu qabdi.
Yaadadhu! Daa’imni dhalatee hanga ji’a ja’aatti harma haadhaa qofa hodhuu qaba. Hanga ji’a ja’aatti harma haadhaa irratti nyaati gara biraan hin barbaachisu.
Deggersa Maallaqaa USAID irraa argameen dhaabbata Mersiikoorpisitiin ispoonsara kan ta’e.


c: text/html

text:
Gantuu fi Galtuun Oromoof Kora hin teessu.
Ibsa Ejjennoo Miseensotaa Fi Deeggartoota QBO/ABO Magaalaa Kaalgaarii Kaanaadaa.
Shirri Kora Sabaa Basaastota PP fi Gantoota Kaayyoo Qabsoo Bilisummaa Oromoo Keessa Mataa Dhofkachuun Rirmi QBO keessa ta’anii turan Waajjira Muummee ABO Magaalaa Finfinneetti Kora Shiraa OPDOn Qopheeffamuun gaggeeffame kan Saba Oromoo Bakka Hin buune ta’uu isaa Uummatni Oromoo fi Sabaa fi Sab-lammiin Biyya Itoophiyaa keessa jirtan akka quba qabaatan isin beeksisuu feena.
Korri Shiraan QBO/ABO quucarsuuf Gantootaa fi bitamtoota Garaan Waamame kan daran uummata Oromoo mara Xiiqomsuu fi QBO cimsu malee kan hamilee Hooggantootaa, Miseensotaa fi Deeggartoota QBO/ABO gadi buusuu akk hin dandeenye, Gantootaa fi Bitamtoota garaa kannen hubachiisuu feena.
Murni Rirma QBO kun ABOn akka isaan yaadanitti baduu ykn diigamuu akka hin dandeenye itti dhiyeenyaan akka quba qaban beekamaa dha.
Haata’u malee, bolola Aangoo fi Maallaqa Mootummaan Itoophiyaa itti dhangalaasuu Machaahuun daba seenaan namaaf dhiifama hin goone QBO/ABO irratti Waraana Mootummaa Itoophiyaa Daahannoo godhachuun yakka QBO/ABO irratti waan raawwataniif, Nuti Miseentonnii fi Deeggartootni QBO/ABO Magaalaa Kaalgaarii gama keenyaan gochaa seer-dhabdummaa kana kan balaaleffannu ta’uu keenya ibsaa, waamicha hawaasa oromoo fi kutaalee hawaasaa adda addaa maraaf dhiheessina.
1. Hawaasa Oromoo Maraaf,
Korri Sobaan fakkeessiidhaaf waamame kun kan duula dhabamsiisuu QBO fi diigumsa Maappii Oromiyaa irratti xiyyeefatee gantootaa fi bitamtootaan deemsifamaa jiru waan ta’eef bakka jirtan maratti akka dura dhaabbattan maqaa jaallan wareegamaniin waamicha isiniif goona.
Korri shiraa Maqaa ABOtiin gaggeefame kun qabsoo isin waggoota dheeraaf itti lubbuu keessan wareegdan bu’aa isaa rirmi qabsoo oromoo keessa dhokatee yakka dalagaa ture ammas aarsaa hin malle hawaasa keenya baasisuuf kan wixxirfatan ta’uu beektanii biyyaa fi bakka jirtannitti akka balaaleffattan cimsinee isin gaafanna.
3. Hojjettoota, Abbootii Gadaa Fi Abbootii Amantaa, akkasumas Ogeessotaa fi Hayyoota Sadarkaa adda addaa irra jirtaniif
Sirni Nama nyaataa Nafxxanyaa Dr.Abiyyi Ahimad Alii tiin gaggeeffamu diina innikaa QBO ta’uu isaa hubachuun shira badanii balleessuu QBO/ABO irratti aggaamamee gantootaa rirma qabsoo keessaatti karaa cufuun dhaaba lafee fi dhiiga ilmaan Oromoon ijaarame bira dhaabbachuun hulaa diinota QBO tti akka cuftan jabeessinee ni dhaammatna.
Injjifannoon Uummata Oromoof
Koree Konyaa Kaalgaarii
Canada
Related

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dhaaltuun Gonfoo, Ilmi Mootii biyya Saawudii Arabiyaa – Mohammed Bin Salmaan, tarkaanfii farra malaammaltummaa biyyattii keessatti fudhatamaa jira – jedhameen, duuressicha – biliyoona hedduu – Alwaalid Nin Talaal dabalee, miseensota warra mootii, ministarootaa fi investaroota – walumaa galatti namoota 11 hidhanii jiran.
Mootiin Sawudii Arabiyaa, koreen farra malaammaltummaa cimaan dhaaltuu Gonfoo kanaan hoogganamu hundeessamuu eega labsanii sa’aatiilee xiqqoo dhaa booda, tarkaaniin hidhaa kun fudhatame.
Duuressichi daldalaan beekamaa – Sheek Mohaammed Alaamuuddii, kanneen Sanbata dabre kana hidhaman keessaa tokko ta’uu maddeen oduu sadarkaa addunyaa gabaasaa jiran. Oduu kana qulqulleeffachuuf, waahelli keenya – Tsiyoon Girmaa, Abukaatoo Sheek Alaamuuddii – Obbo Tekkaa Asfaaw-tti bilbiltee turte.
“Gama kootiin, akkuma nama biraa kanan dhaga’ee ala, ragaan na dhaqqabe hin jiru. Isaan wajjiin haga kaleessaatti telefoonaan wal-quunnamaa turre. Kaleessa wal-qunnamnee waa’ee hojii dubbannee turre. Yeroo sana waa’ee kanaa waanan hin dhaga’iiniif hin gaafanne. Waanan beeku hin qabu. Dhimma seeraa yoo ta’e qofa malee ani isaan waliin quunnamtii hin qabu. Yeroo rakkoon seeraa jiraate qofa. Yoo isaan naaf bibilan malee ani bilbilee isaan argachuuf karaa hin qabu. Oduu kana akkuma nama biraa dhaga’een jira. Garuu, kana sana jedhee qulqulleessee himuu hin danda’u – jechuun deebisan” Obbo Tekkaa Asfaaw.
Dhaabbata daldalaa Sheek Alaamuuddii “Darbaa-Midrook” jedhamuuf hoji geggeessaa ka tahan – Obbo Hayilee Asseggidee immoo akkana jedhan:
“Egaa hangi ani beeku hanguma isin beektani. Kanuma sin dhageessan kana nutis dhageenyee jirra. Si’achi qulqulleeffachuuf yaadaa jirra. Nagaatti akka jiran, haala gaariitti akka jiran ni beekna. Ka biraa illee waanan beeku hin qabu – jedhan – Hoji-geggeessa ol’aanaan Darbaa Midrook.” – Hayilee Asseggidee.
Kan ministara dhimma biyya keessaa turanii fi umuriin waggaa soddomii lamaa, dhaaltuun mootii Saawudii Arabiyaa kun – baatii Waxabajjjii dabree keessa, durbii isaanii taayitaa irraa fonqochuudhaan aangoo hoogganummaa biyyattii qabatan.
Baatii dabre keessa, godinaa daldalaa kan Teknooloojiin ammayyaa keessatti babal’atu – doolaara biliyoona dhibba shaniin ijaaruuf labsan. Saawudiin gara fuul-duraatti biyya addunyaa banaa fi biyya ammayyaa akka taatu illee hubachiisan. Baatii Waxabajjii dhufuu tii jalqabee, akka dubartoonni konkolaataa oofan kan eyyamamuuf tahuu illee beeksisan.
Xinxaltoonni akka jedhanitti, tarikaanfiin isaan amma fudhataa jiran kun, imammaata jijjiiramaa isaan oofaniif kanneen guguu ta’uu malan karaa irraa kaasuuf – jedhama.


text:
OPDO maal qorachaa jirti?
Kumsa Burayu, PhD, Bitootessa 16, 2020
Sababiin hidhamuu Hoggantoota ABO inni dhugaan diraamaa Buraayyutti raawwatame sana osoo hintaane qormaata siyaasaa dhokataa OPDn geggeessaa jirtudha. Yakki Buraayyutti geggeefame sun shira OPDOn qormaata ofii ittiin milkeeffachuuf saganteeffattedha. Warri qawwee ofii lafa kaahanii qabsoo karaa nagaaf biyyatti galan sababa yakka bifa sana raawwataniif hinqaban.
Dhugaan jiru, OPDOn Hooggantoota ABOn hidhuudhaan dandeettii ofii, dandeettii dhaaboota mormitootaa, jabina siyaasaa saba oromoo fi ijaarsaa isaa irratti qormaata gad fagoo ta’e geggeessuu barbaaddi
OPDOn ummmata Oromoo irra amantii waan hinqabneef yoggu shakkiidhaan jiraatti. Gartuun kun saba qofa irratti osoo hintaane matuma ofii irrattuu amantii hinqabdu. OPDOn sodaan dhalattee , sodaan guddatee sodaan dulloomaa jirti. Mootummaa taatee ille sodaan fi shakkii kana irraa bayyanachuu hindandeenye. Sodaan kun dhukkuba hamaa akka isheen gara of-irrummaatti cillaaqfattuuf dirqa jiru. Of-irrummaa shaakaluuf ammoo xiqqaatu dursitee kanneen armaan gaditti tarrifaman hangs tokko qorattee ilaaluu qabdi:
1- Waan hundumaa dura Dandeettii ABOn akka jaarmaatti qabu – ijaarsa isaa fi sagalee tokkoon miseensotaa fi deggertoota isaa bobbaasuu ji danda’aa fi hindanda’uu isaa adda baafattee baruu qabdi. Yoo ABOn waamicha tokkichaan saba isaa raaaee hirrisuuf dandeettii jaarmaa kan qabu ta’e cillaaqfannaa gara Abbaa – Irrummaatti gootu turfattee tattaaffii diplomaasiin dhaabicha waliin hojjechuuf of qopheessuu qabdi.Yoo dhaabichi miseensotaa fi deggertoota isaa atattamaan hiriirsee rorroo of irraa qolachuuf dandeettii jaarmaa gahaa hinqabu ta’e ammoo hiraaristee gabaa siyaasaa keessaa baasuuf saganteeffatti. Kanaafuu, hidhaan hooggantoota ABO qormaata dandeettii jaarmaa isaa irratti OPDOn geggeessaa jirtu ta’uun sirriitti beekamuu qaba. Hanguma dhaabichaa hiitee, deebii sirnaa kan gochaa ishee gitu dhabaa deemtu, dhaabicha moggaasaa fi xiqqeessaa deemti. Of-irruummaan kan inni lalisu humna isa gitu yommuu dhabu qofa. Humna OPDO kana gituuf dhaabichi jaarmaa hawaasicha hundeen sochoosuu danda’uu fi kan karaa nagaa mootummicha siysaasaan, dinagdee fi hawaasummaan naaffisuu danda’u horachuun dirqama ta’a.
2- OPDOn Dandeettii fi fedhii dhaabonni Oromoo keessattuu KFO fi PBOn dirmokraasii dhugaa fi wal deggersa irratti qaban sirriiti qorachuu barbaaddii. Hooggantoota ABO hidhuun fedhuu OPDOn gara Of-irrummaa deemuuf qabdi ta’uu isaa beekanii dhaabonni kun lamaan gochaa kana ni balaaleffatu moo ni dhiisu kan jedhu addaan baafachuu barbaaddi. Dhaabonni kun lameen balaa ABO qunnaa jiruuf kaadhimamoo ta’uu isaanii osoo beekanii har’uma buluuf jecha afaan qadaaddachuun isaanii qormaata OPDOn isaaniif laachuu eegalte kufuu isaanii agarsiisa. Dhaabnii saden (ABO, KFO fi PBO) “Wal taanee dantaa saba keenyaa eegsifna, Oromiyaa ijaarranna” jechuun saba keenyaatti hiyyaa turuun isaanii dhugaa ykn ammoo soba ta’uu mirkaneeffachuu barbaaddi. Yoo har’a yeroo OPDOn ABOtti rorriftu KFO fi PBOn callisuu filatan, yoo miseensotaa fi deggertoota isaanii dimokraasii haqaaf hiriirsuu hindanda’in, yoo har’a dhibantaa dhugaa waliif hinta’iin boru yommu isheen dabaree isaanii hiitu, ABOnis ta”e dhaabonni biroo. deebii wal fakkataa akka laatan waan beektuuf OPDOn “gargar baasanii dha’uu” toftaa jedhutti fayyadamaa jirti. Kanis qormaataa mataa isaa danda’e kan OPDOn hoofaa jirtudha.
3 – Aktivistoonnii fi warri Falmitoota Mirga Dhala Namaa ofiin jedhanis hidhamuun Hooggantoota ABO tiin haalaan qoratamaa jiru. Mirgi siyaasaa fi namoomaa kan miseensotaa ABO guyyuu sarbamaa oolu iyyuu, sagalewn Aktivistoonni kaleessa gurra nu cufaa bahanii har’a Antuuta dhoqqee seente ta’uun isaa duraanuu mirga saba keenyaaf osoo hintaane dantaa bubuutu harrabachuuf kan gadoodaa turan ta’uu isaanii OPDOn akka gaariitti adda baafate. Kaleessa nageenya mataa isaaniif jecha namoota heddu warri wareegsisan har’a obbolaan isaanii warri qabsoo dhugaa irratti bara jireenya isaanii guutmaa dabarsan yommuu OPDOn mana hidhaatti keessattu hiraarfamaa jiran callisuun isaanii eenyu akka isaanii ta’anii fi tokkummaa qabsoo saba irratti laafina isaanii qaban OPDOn adda baafatte. Dadhabina kanattis dhimma baatee qabsoo saba keenyaa mancaasuuf marxifattee kaate.
4 – OPDOn dandeetti fi qophaa’ina sabni keenya mirga isaa gonfachuuf qabu manzaraa qormaata isheetiin gamaaggamaa jiraachuun ishees ifaadha.Ummatni Oromoo waan barbaaduu argachuuf, dhaaba jaallatu tikifachuuf, mootummaa bilisa ijaarrachuuf, Bilisummaa isaaf wareegama barbaachisu baasuuf qopha’ina inni qabu qoraachuuf jecha OPDOn Hooggantoota ABO hidhaatti guuraa jirti. Qabsoon ABO qabsoo saba, qabsoo haqaa, qabsoo mirgaa ta’uu isaa OPDOn akka gaariitti beekti. ABOn ummata Oromoo biratti jaallatamaa ta’uu isaa irraas shakkiti hinqabdu. Haata’u malee, Kan isheen adda baafachuu barbaaddu dandeetti, murannoo fi qophaa’ina siyaasaa ummatni Oromoo dhaabaa akka qaroo ija isaatti jaallatu kana tikifachuuf qabu akka gaariitti secca’uuf qormaata kana gochaa jirti.
5 – Waan hundaa caalaa ammoo OPDOn Hooggantoota ABO kan isheen hiraarsituuf jabinaa fi tokkummaa Qeerroo fi Qarree krenyaa irratti qormaata cimaa adeemsisuudhaaf. ABOn sanyii Qeerroon irraa dhalate, gaaddisa siyaasaan fincila Qeerro jalatti oomishame, hundee Qeerroo Ganamaa ta’uu isaa OPDOn akka gaariitti beekti. Humni warraaqaan kun Abbaan siyaasaa isaa (ABOn) yommuu hiraarfamuu ta’ee ilaala moo ni fincila gaaffii jedhu deebisuuf OPDOn Hooggantoota ABO hiitee qormaata dhaloota kana irratti deemsisaa jirti. Kana malees, Qeerrooo keessaa %tti hark’a meeqatu akka dantaadhaan of jalatti qabattee jirtu gamaaggamuu barbaaddi. Fincilli gara Angootti isheen fide sun du’eera moo jiraa kan jedhus adda baafachuuf yaalaa jirti. Qeerroon dhugumaan galii qaba moo fayyuma fincile gaaffi jedhus sirriitti hubachuu feeti. Qeerroon dhuguma Oromummaan ijaarame moo gandaa fi amantiidhaan walitti suphame isa jedhu sanas qirqiddee adda baafachuu barbaaddi.
Dimishaashumatti, Hooggantoota fi miseensota ABOn karaa nagaan qabsa’uuf biyya ofitti galan kan OPDOn hidhaatti guuraa jirtuuf dhugumaan yakka raawwataniinan osoo hintaane dandeetti jaarmaa ABO, jabina KFO fi PBOn ijaarsa dimokraasii haqaa irratti qaban, ejjennoo Aktivistoota keenyaa, qophaa’ina saba fi bishinaa ijaarsa Qeerroo fi Qarree keenyaa qorachuuf tarkaanfii isheen fudhataa jirtudha. ABOn dhaaba isheen irratti hegeree Of-irrummaa ishee qorachaa jirtudha. ABO karaa irraa yoo maqsite, Of-irroo taatee Oromiyaa bulchuuf gufuu isaa guddaa akka of jalaa kaafteetti waan ilaaltuuf human qabduu fi hinqabneen duula ishee achi irraa eegaluun ishee qaama qormaata isheen gochaa jirtuuti.
Qormaata kana keesaatti ABOn jaarmaan jabaa yoo ta’e, ummatni keenyaa dammaqaa fi qophaawaa yoo ta’e, Dhaabonni Oromoo dantaa bubuutuu osoo hintaane Sirna dimokraasii haqaa fiduuf yoo kan dhugaan wal tumsan ta’e, addatti ammoo Qeerroon keenya Bilisummaa fi Dimokraasiif fincila isaa yoo deebisee kan qabsisu ta’e; abjuun OPDOn Of- irrummaan saba keenyaa bituuf abju’ataa jirtu kun qilleensa irratti hafa.
Horaa bulaa!
Kumsaadha


text:
Amajji 22,2016
Barattotni magaalaa Naqaamteef jiraattonni magaalatti gabrummaa of irraa fonqolchuuf wayiita carraqanitti dhamsuuf humna waraanaa
dabalataa ramadatanis qabanneessu hin dandeenye itti akka jabaatu gochaa jiraachuu warraaqsa finiina jirutu ifomsa Har’as baratootni Calalaqii,Ask,Jiituu,Qasso,Q/Naqamtee FXG haalaangaggeessaa turan.
Humni diina Uummata Oromoo hidhuuf ajjeesuun araada itti ta’e nu hidhuuf giddirsu itti fufe ta’us nuti dhaloonni qubee haaraan kan garbummaa abbota keenyarraa dhaalle gabrummaan jiraachuu hin feenu. Duunuyyuu lafee keenyaan gabrummatti nii danqarra,dhiigi keenya lola’us akka lolaa gannaa haxaa’ee tplf nii kaasaa Shibbiruu Eebbumaa dhalataa B/W/Waamaa Hagaloo Ganda Baataa jedhamtu keessatti dhalatee guddate.
Shibiruun nama eenyummaasaaf bakka guddaa kennu ture.ta’us adamoo jabaa booda qarriffaa diinaa gale.kana duras dararamaaf dorsisa cimaan irra tureera.yakka tokko malee qabanii mana hidhaa galchan


text:
Tuulamni Ijoollee sadii qaba.Isaanis Daaccii, Bachoo fi Jillee dha. Yeroo mara namooti hedduun gaafa maqaa Sooddoo jedhu dhagayan akka qomoo Guraageetti kan ilaalan hedduu dha. Sooddoon ijoollee sadii godhatee lafasaa maqaasaatiin moggaafatee irra jiraachaa ture. Sadan ijoollee sooddoo; Odituu, Ummee(Tum’e) fi Liiban jedhamu. Isaan kunniinidha kan har’a sadan sooddoo jedhamanii beekaman. Lafti Sooddoo naannoo Shawa kibba lixaa, Kibba laga Hawaas (Awaash)irraa hamma Arsiisi fi daangaa naannoo uummattoota kibbaa ga’a. Karaa kaabaa immoo Bachoofi Galaan, Kraaaa lixaa, Waliisoo wajjin wal daangessa.
Giddu galli siyaasaa fi amantii Odaa Nabee yoo ta’u,giddu galli heeraafi seera kan itti tumaniifi labsii labsan Odaa kallachaa jedhama. Aanoti Sooddoo ,Daacii , Walisoo, Tolee, bu’ii, Qarsa Maalimmaan fi Soddoo Daacii yemmuu ta’u karaa ba’aatiin Maqii dugdaa, karaa kibbaatiin, aanaa bu’iitiin daangeffama. Akkuma armaan olitti ibsuuf yaalle Sooddoon ilma daaccii yeroo ta’u, Daacciin Ilmaan sadii godhate sadan sana keessaa inni tokko Sooddoo dha. Isaan kaanimmoo Galaaniifi Aboo jedhamu.
Goototni ilmaan Oromoo lakkaa’amanii hindhuman. Isaan keessaa akka fakkeenyaatti Taddeesee Birruu, Abdiisaa Aagaa, Waaqoo Guutuu, Oliiqaa Dingilii fi kan kana fakkaatan yeroo mara kaafna. Egaa goototi kunniin, Ilmaan Oromoo fi lafa Oromiyaa naannoo adda addaarratti kan dhalatan ta’uun beekamaadha. Akkuma kana ilmaan Oromoo damee Tuulamaa warra sadan sooddoorraa goototi dhalatanis hedduudha.
Bara Xaaliyaaniin biyya keenya weerarte gootummaa olaanaa raawwatanii diina biyya weeraruu dhufe wajjin kokkee walqabanii gootummaa isaanii kan mirkaneessan ilmaan Oromoo baayi’ee maqaa dhahuun ni danda’ama.Abdiisaa Aagaa,Jeneraal Taaddasaa Birruu Oliiqaa Dingilfi isaan kaanis maqaa dhahuun ni danda’ama. Gootota Oromoo dame Tuulamaa ilmaan sadan Sooddoo keessaa hedduu maqaa dhayuun ni danda’ama. Duula Xaaliyaanii 1ffaa fi 2ffaa irratti kan hirmaateefi Duula Maqaleefi aduwaarratti gootummaa guddaa kan raawwatanii beekamtii guddaa argatan keessaa kan maqaansaa akka biyyoolessaatti waamamu Dajjaazimaachi Baalchaa Safoo (abbaa nafsoo) damee Tuulamaa ilma Oromoo hidda Sooddoo ta’uunsaa beekamaa dha.
Gootootni sadan Sooddoo heddumminaan haa jiraataniyyuu malee akka fakkeenyaatti goota jalqabaa kan ta’an Suuraa Goota Sooddoo, Baalchaa abbaa Safoo (Abbaa Nafsoo) kanatti Fayyadamneerra.
Dajjaazimaachi Baalchaan bulchaa naannoo Sidaamoo fi boodammoo Harar ta’uun tajaajilaa turaniiru. Xaliyaaniin lafa abbaa isaanii weeraruuf yeroo dhufe sana rukutuudhaan gootummaa guddaa raawwataniiru. Baalchaan Dajjaazimaachi Baalchaan Soorama ba’anii utuu jiranii Xaaliyaaniin deebitee biyyaa weerartee jennaan dulloomeera jedhanii utuu hin taa’in umrii waggaa 73ffaa isaatti,”… biyyi koo diinaan weeraramtee gabroomuu ishee taa’ee hin ilaalu jechuudhaan, xaaliyaaniitti duulanii utuu lolanii lubbuun isaanii dabarte.
Goototi ilmaan Oromoo Sooddoo isaan qofaas miti, Gootota lafti Sooddoo biqilchite keessaa gootummaa isaaniitiin kan beekaman Dajjaazimaachi Baqqalaa wayyaa Obsees isaan tokkodha. Gootummaa olaanaa raawwataniif maqaa isaaniitiin manni barumsaa finfinnee keessatti moggafamee yaadannoof jira. Gooti ilma Oromoo lafti Sooddoo biqilchite keessaa kan gootummaa isaaniitiin beekaman, Dajjaazimaachi G/maariyaam Gaarii Godaanadha.
Gootummaa isaanii kanaafis yaadannoo akka ta’uuf maqaa isaaniitiin magaalaa Finfinnee keessatti kan argamu manni barumsaa Lise G/Maariyaam jedhamu maqaa isaaniitiin moggaafame.Yeroo baayi’ee garuu maqaan abbaafi akkaakayyuu isaanii barreessitoota mootummoota dabraniin hin ibsamne.
Egaa kabajamtoota dubbistootaa! goototi sadan Sooddoo baayi’eedha.Kan akka Dajjaazimaaci Ganamee Badhaanee, Fituwararii Merdaasaa Gadaa,Fituwraarii Taddesee Gananame, Qenyi azmach Bayyanee Guddataa Awaash, akka akka fakkeenyaatti kaasuu dandeenya.
Sooddoon lafa abbaasaa Oromoorra kan jiraatuufi aadaasaa kabajee kunuunsee eeggatee hidda sanyii Oromoo Oromummasaatiin boonudha. Goototi armaan olitti maqaasaanii dhoofne kunniin egaa ofiifi saba isaaniirra darbanii lafa fagoo deemuudhaan akka Itiyoopiyaatti seenaan gootummaa isaan raawwatan kan irraanfatamu miti. Piresideentii Itiyoopiyaa lammaffaa duraanii ta’uun kan filamanii waggaa kudha lamaaf biyyattii kana bulchaa kan turan Dooktoraa kabajaa obbo Girmaa W/Giorgisis ilmaan Sadan sooddoo Oromoo keessaa isaan tokko dha.
Ilmaan Sooddoo gootummaa dirree waraana irratti raawwatan akkuma kaasnu karaa misoomaatiinis maqaan isaanii kan ka’u baayi’eedha. Isaan keessaa gootummaa misoomaatiin maqaan isaanii kan dhayamu Finfinnee keessatti Gamoo gurguddaa ijaaruun daldala adda addaa irratti hirmaatanii kan jiran fi misooma biyyattii saffisiisaa kan jiran hedduutu jiru.
Kana qofaas miti jaalala lammiisaaniitiif qaban agarsiisuuf Hospitaala “Haati maaliif duuti” jedhu fi dhalloti dhufu qaroomee biyya isaaf bu’aa ta’uu akka danda’uuf mana barumsaas kan ijaarame gootota misoomaa kaanaani. Warri sadan sooddoo akkuma Oromoota naannoo adda addaarra jiraatanii sirna gadaatiin bulaa turan.Yeroo ammaa kanas Odaa kallachaa isa laga Uraagoo qarqaratti argamu jalatti sirna gadaa isaanii gaggeeffatu.


text:
#Jabaa_keenya_Bira_Haa_Dhaabbannu !
Gateettiin keenya bilisummaa amma
argame baachuu dadhabuu hin qabu” Kabajamoo Jalle #Abbaa_Duulaa_Gammadaa.
Mootummaan Itoophiyaa yeroo jalqabaatiif imaammata biyya alaa dantaa fi birmadummaa biyyakoo miidhu hin fudhadhu jedhee mootummoota America dura dhaabbate Dr Abiyyi qofaadha.
Gargaarsa keessaniif jedhee imaammata ergamtummaan biyya koo jiraachisu,kan akka feetanitti dhimma keenya keessa seentanii akka borcitan eyyamuurra morma kiyyan kenna jedhee kutannoodhaan namni oftuultota lixaa(America) ofirraa qolate ilma Oromoo Dr Abiyyi qofaadh.
Kanaan Oromoon hunduu boonuu qaba.
Tarii dantaa siyaasaa dhuunfaa keenyaaf jennee har’a dhugaa kana dhoksuu dandeenya ta’a.
Boru garuu seenaa irraa haquu hin dandeenyu.
Hedduun keenya iccitii warri dhihaa mootummaa Dr Abiyyi irratti dhaadatanii fi dhimma Itoophiyaa irratti odeeffannoo dharaa balballoomsaa jiran nuuf galuu dhiisuun,akka nuti baandota juntaa cina hiriirree Dr Abiyyitti duullu godheera ta’a.
============================
#Mootummaan biyya bulchu tokko dirqama isatti kenname ni qaba. Kanaaf dirqama itti kenname bahuudhaafis ajajafi kadhaa qaama biraa hin barbaadu. Sababiin isaan waan hojjechuu qabu waan beekuufidha.
Taateewwan yeroo dhiyoo qofa yoo ilaalle mootummaan tokko waan isarraa eegamu mitii daangaayyuu darbee dararaa lammii isaarratti raawwataa akka ture yaadachuun ni danda’ama. Qaamaa fi sammuudhaan kan itti miidhame hedduus sirnuma kana keessa arginee jirra.
Sirna kana dura ture yoo duuba deebinee ilaalle kanuma kana fakkaatu seenaan nutti hima.
Kanarraa kaanee yoo ilaalle gochaawwan kaleessa saba kamirrattuu raawwatamaa turan kan abaaru malee kan jajuu fi akka inni deebi’uuf hawwii kan qabu jira hin fakkaatu.
Erga gochaawwan kaleessaa kunneen balaaleffanna ta’ee ifa har’a mirga keenya nuuf kabachiiseefi ifa har’aa kana nu argisiise kunuunfannee qabachuuf maaltu nu dhorke? Bu’aa bahii qabsoo waggoottan dheeraa booda injifannoo argannetti fayyadamuu maaltu nudhorke? Gateettiin keenya kaleessa gabrummaa baate har’a maaliif bilisummaa dadhabe? Kan jedhu ilaaluun barbaachisaadha.
Qabsoon ummata Oromoo jaarraa tokkoo oliif deemsifamaa ture ifa har’aa arguudha. Aangoo akka biyyaatti argachuu malu argachuudha. Bilisummaa sabummaa gonfachuudha.
Kun hunduu ammoo har’a milkaa’ee jira. Maarree maaliif har’as akkuma kaleessaa gabrummaatti of deebisuuf yaalla. Diinni keenya unuun ala jiruyyuu kumaa kitila maaliif walitti diina taana?
Kun hunduu tilmaama ormi kaleessa ummata keenyarratti qabu dhugoomsa. Otoo nuti fedhii garaagaraatiin oliifi gadi wal harkifnuu waan waliinis ta’e waliif hojjennu otoo hin jiraatiin yeroon darba. Diinni keenya jaarraawwaniif nu gidduu ture har’a of gidduutii baasne deebi’ee seenuuf karaa argata.@Abdi Amin Bakar
Falli jiru wal dhageettii uumuudha.
Wal gorfannaadhaan wal deebisuudha. Tokkummaa cimaa uumuudha. Kanaan ala furmaanni biraan hin jiraatu. Kana gochuudhaaf ammoo qaamoleen buleeyyiin hojii guddaa hojjechuu qabu.
Kanaaf, rakkoo amma naannoo keenya keessatti mudataa jiru callisanii keessummaa ta’anii ilaaluun gaarii hin ta’u. Qaamonni biroonis waldhageettiifi wal kabajaaf iddoo walii kennuun gaarii ta’a.
Kana keessatti qaamni ummata Oromootiif qabassa’u hunduu oromummaa karaa giddu galeessa godhateen qabsoo karaa nagaa gaggeessuudhaaf wal shakkiidhaa fi wal gaareffannaa keessaa bahuun daandii dheeraa booda injifannoo argame kana itti fufsiisuudhaaf hojjechuutu irra jiraata.
Kanaaf, gara laafummaan mootummaa obsaan dubbii ilaaluudha. Tarkaanfiifi adabbii keessa miidhama jira. Miidhama keessatti ammoo kan miidhamu ummata bal’aadha. Abdi Amin Bakar
Obsi mootummaas kanarraa madda. Jaalalliifi wal dandeettii nuuf mala; miidhaan kan darbeyyuu keessaa hin bane ilaalcha jedhu qaba. Kanatti beeknee itti gargaaramuun keenya ta’a malee obsa fixannaan mootummaan waan hunda sirreessuu akka danda’uu fi gahumsa akka qabu hubachuun barbaachisaa ta’a.
Jabaa keenya bira haa dhaabbannu !
Mootummaan Itoophiyaa yeroo jalqabaatiif imaammata biyya alaa dantaa fi birmadummaa biyyakoo miidhu hin fudhadhu jedhee mootummoota America dura dhaabbate Dr Abiyyi qofaadha.
Gargaarsa keessaniif jedhee imaammata ergamtummaan biyya koo jiraachisu,kan akka feetanitti dhimma keenya keessa seentanii akka borcitan eyyamuurra morma kiyyan kenna jedhee kutannoodhaan namni oftuultota lixaa(America) ofirraa qolate ilma Oromoo Dr Abiyyi qofaadh.Abdi Amin Bakar
Kanaan Oromoon hunduu boonuu qaba.
Tarii dantaa siyaasaa dhuunfaa keenyaaf jennee har’a dhugaa kana dhoksuu dandeenya ta’a.
Boru garuu seenaa irraa haquu hin dandeenyu.
Hedduun keenya iccitii warri dhihaa mootummaa Dr Abiyyi irratti dhaadatanii fi dhimma Itoophiyaa irratti odeeffannoo dharaa balballoomsaa jiran nuuf galuu dhiisuun,akka nuti baandota juntaa cina hiriirree Dr Abiyyitti duullu godheera ta’a.Abdi Amin Bakar
Kanneen utuu beekanii akka waan inni dippiloomaasii dadhabaa qabuutti diina wajjin ololaa turanis hedduudha.
Dhugaan jiru garuu akka mootummoota darbanii doolaaraan na gowwoomsuun akka ashaangulliitii na ergachuu hin dandeessan, imaammata ergamtummaa keessan hin fudhadhu jedhee waan dura dhaabbateef akka ta’e amma ragaa hedduun bahaa jira.
Kana ammoo seenaan guyyaa tokko waan nuti hin beekne hedduu itti dabalee ifoomsuuf jira. Hangasitti ilma keenya cina hiriirra!!
Qabsoon Moo’icha hin Qabne Qabsoo miti, Yoo hin moonee hin qabsawina,:Dr.Abiyyi Ahmed.


text:
Seenaa Magaalaa Finfinnee Kana Dubifneefi Kana Dhagenye Irra
Adem_Misoma Irraa, Muddee 2, 2018
SEENSA
Barruu kana keessatti seenaa, Finfinnee yaada baayyee gababdu irraa dubbadheen yaadan ka’efattin darba. Kun seensaaf seenaa, Finfinnee isin yaadachisuuf male seenaa, Finfinnee wali gala miti. Yoo seenaa, Finfinnee barressun jalqabame kitaaba gudda tokko ta’u danda’a. Tarii bar-tokko barreffamu mala. Amma garuu rakko siyaasaa fi dinagdee ishe hudhe irraan waa xiqqo dubbadha.
Finfinneen haandhura Oromiyaati. Bara 1886 ykn dhufaati ilman garbboomfattu; Miniliki dura SIRNA GADAA MACCAA FI TUULAAMA tin hogganama turte. Finfinneen wiirtuu Maccaa fi Tuulaamati. Akkasumas magaalaa Gudditti Oromiyaati. Bakka harra masaraa biyyoleessa/galmii, Miniliki itti ijaarame ilmaan, Abisiniyaa bara dhufaa darbaa irra ta’ani impayeera Itiyoophiyaa afaan qawween tiksaan sun galmaa Abba Gadaa Tuufaa Muunaa ture. Warri, Abisiniyaa dha beelaa fi lolan biyya isanirraa godaanani dhufaan. Lolaa fi afaan qawween, Finfinnee dhuunfatan. Sababiin isaas humnoota biyyota alaatin lenji’ani, meeshaa jabanaa bara sana hidhachiifamani jaarmiyaa siyasaa fi amantiitiin ijaaramun hoggansaa fi hoggana wal-ta’a qaban. Sadarkaa sanatti, Oromoon sirna Gadaa yoo qabatellee haggansa, hogganaa fi jaarmiyaa wal-ta’aa, Oromoo guutuu hammatu dhabuun sababii dadhabina keessa qabu ture. Deggersa humnoota alagaa dhabunis shora olana qabaatera. Abbotin Gadaa Oromoo ballina lafaa fi lola guyya guyyaa irratti godhamurraan kanka’e sirna Gadaa fi bulchiinsaa gosaa gosaatti, Oromiyaa addan qoqqoaddatan. Kun immo kufaatii hamma harra, Oromoon keessaa dhidhitachaa jiruuf saaxile. Laalaa sana waan ofirra qabnuuf harra gosa, amantii fi naannoon ijaaramuun bu’a isarra balaa/gaga’ama isatu caala jenne ifatti dubbacha jirra. Qabsoo waggota shantamaan goonee kana keessattis kanumatu mirkana’e. Harralle sadarkaa Qabsoon Bilisummaa Oromoo/QBO galma ishetti dhi’acha jirtutti gosummaa fi naannumman of-duuba deebisa jira. Kufaati keenya kaleessaa of booda yommu millannu fi dadhabina keenya yommu qorannu gosummaa fi naannumman gufuu keessaa, Oromoo ture dha. Harraas dhibdeen guddaan keessa, Oromoo isuma kaleessa sana. Ilmaan garbbomffattu, Habashaa dadhabina keessa keenya kanattii daraan injifannoo gudda argatan. Harras rakko sana irra aanu dadhabne.
Miniliki Abba Gadaa Tufaa Muunaa afaan qawween akkuma injifateen, Oromoota; Abichuu fi Galaan ajjessu, harka muruu, jilba muruu, ciqilee muruu fi lafarra buqqisu hojii godhate. Lafa isaan irraa dhabamsiifaaman irra immo ilmaan, Abisiniyaa qubsiisu jalqabe. Kun Finfinnee qofaa osoo hin taane guutuu, Oromiyaa keessatti bifa wal-fakkataan itti fufe. Lafa Galmaa Abba Gadaa diiganitti galma mootummaa, bakka galma Qaalluu diiganitti immo mana sagadaa/ Bataskanaa ykn Orthodox dhaabbatan. Bataskanoonni, Finfinnee keessa jiraan heeddun isaani galma Qaalluu fi Odaa Oromoo irratti ijaaraman. Galmi bulchiisa mootummaa fi waajjiroonni dur-dur ijaamani immo Dirree Muudaa, Irrechaa, Gumiigayoo, galma Caffee fi galmaa Abba Gadaa irratti ijaaraman. Guutummaa impaayeeraa Itiyoophiyaa keessatti haluma wal-fakkataatu hojjetama ture/hojjetama jiras. Akka qoratootni seenaa bara Sanaa barreessanitti, Miniliki, Oromoo kitila shan fixe. Isaan keessa gosti, Oromoo Abbichuu fi Galaan warra gosti isaani dugugga sanyii, Oromoo sanan dhabame keessa warra gosti guutun dhabamedha.
Finfinneen 1886 tti, Minilikiin dhuunfatamte. Minilik gaara Inxooxxoorratti bataskaanaa fi galmaa mootumma ijarrate ture. Kan inni gaara Inxooxxoo filateefis tooftaa lolaaf daahanno fi teessuma mijataa waan qabuf. Saabaabiin isaas, Miniliki, Oromiyaa guutumman guutuutti hin dhuunfatin jira. Kanaaf Abboti Gadaa Oromoo wajjin lola dhawata geggessaa jira. Miniliki bulchiinsa siyaasaa hoggana haatii warraa isaa ,Xaayituu Butul immo Bataskanaa hogganti turte. Kanaaf lafa harkii, Minili ga’etti bataskanni, qeesonnii Abisiniyaa fi ilmaan Habashaa lafa qabatu. Kanaaf ilmaan Habashaa kuma dhibbotaan lakka’amantu, Finfinnee dabalate,Oromiyaa keessa qubsifame. Oromoon immo kitilaan biyyasarratti ajjeffame/ajjefama jiras.
Humnoonni fashisti,Xaaliyaani 5 Waxabajji 1836 tti Finfinnee dhuunfatan. Galmii Dhaabbata Tokkummaa Afirikaa/ DHTA ykn Organisation of Africa Unity /OAU’n 1963 keessa Finfinneetti hundeffame. Bara 2002 tti DHTA gara Tokkummaa Afirikaa/TA ykn African Union/AU tti jijjirame. Waal-ta’an hoggansa isaas, Finfinnee ta’e akka itti fufu murta’e. Yerooma wal-fakkataatti United Nations Economic Commission for Africa waal-ta’a hoggansa isaa, Finfinnee godhate. Akkasumas 1965 tti Finfinneen Council of the Oriental Orthodox Churches taate.
Akka lakkofsa ummata 2008 taasifametti ummata magaalaa Finfinnee 3,384,569 tu lafa 5,165.1/km2 (13,378/sq mi) irra jirata.
Lakkofsi ummata magaala Finfinnee/MF keessaa baayyinni ummata Oromoo barabaraan gadi adeema. Kan ilmaan Habashaa immo guyya guyyaan dabala adeema. Kunis kaayyoo fi tarsiimoo dhan itti yaadame hojjetama jira. Kaayyon ani barru kana barressuuf ka’e enyutuu Finfinnee keessa qubatee jiraa fi Oromoon akkamittin ilalamaa ykn of ilalaa jira, Finfinnee keessatti yaada jedhurra ka’a. Kanaaf amma gara ijoo dubbin ka’ettan ce’a.
Heerri Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigirayii/ABUT dhimma afaan hojii MF hin dubbatu. Hata’u iyyu male MF afaan Amaraan hojjeta. Akka Heera ABUT “MF bakka teessoo mootummaa Federaalaa fi itti waamamni ishees mootummaa federalaaf” jedha. Akka bu’a qoranna obbo Milkeessaa Miidhagaa kora Hayyota Oromoo, Fulbaana 2016 Yunibeersiitii Finfinnee keessatti geggeffame irratti ibsetti “ummati Oromoo %19.51, ummati Amaraa %47, ummati Guraagee %16 Finfinnee keessa jiraata”. Baayyiinni ummata Oromoo Finfinnee keessa jiratu baayyina ummata, Jibutii fi Komoroo wajjin wal-qixa. Ummati Oromoo MF keessa jiratu bayyiinni isaa ummata Jibuutii fi Komoroo wajjin wal-qixa kun wagga 130, Finfinnen, Habashootaan dhuunfatamte keessatti mana baruumsaa tokko, gazeexaa fi barrulee gaggabdu tokkolle MF keessa hin qabu.
Magaalonni Oromiyaa keessa jiraan heedduun isaani bakka qubsuma waraana, Miniliki turan. Adeemsaa keessa ummati itti galuun maagala ta’e. Akka bu’a qoranna Ob.Milkeessaa tti “ baayyinni ummati Amaraa magaala Finfinnee 1910 keessa %20 gadi ture, baruma kana keessa ummati Oromoo MF keessa jirataa ture Afaan Amaraa hin beeku ture, 1958 keessa ummati Oromoo %18 titti gadi bu’e, 2007 tti ammoo %20 ta’e”. Adeemsii akkasi kun sirna siyaasaa gita bittu alagaa wajjin deema. Biyyota garbumma jala turaan keessatti gochi akkasi kun mullatera. Abban biyya dhabame ykn sab-bicuu ta’ee giti bittu immo humna murtessaa/balla ta’e jechudha. Harrralle waanti ABUT guutuu Oromiyaa keessatti lola kallatti hunduumaan ummata Oromoorratti adeemsiisaa jiraanif kaayyoon isaa kanuma.
Hubachisia: barruu koo kan Qabsoo Bilisummaa Oromoo fi Wal-xaxiinsaa Gaanfaa Afirikaa jedhu 4 bitootessaa 2017 marsaaritii Ayyantuu.net irratti maxxanfame irratti kaartaa asi gadii kana fayyadameen ture. Hata’uyyuu malee ergaa kaartaan kun dabarsituu dubbistootni waan hubataan natti hin fakkannef. Kanaaf akka armaan gadittin ibsa na caqasa.
Kaartaa tokkoffaa
Finfinnee
Kaartaa tokkoffaa. Magariisi akka ambeebatti gargar cicitte mullatu, Oromiyaa ABUT meeshaa cunquursaa Oromoo; Dhaabbata Dimookiraasii Ummata Oromoo /DHDUO tin bulchaa jiraanidha. Oromiyaan balloon gaanfa qabdu irratti sararaamtee jirtu immoo ishee ABO’n dhiigaan tarareedha. Ilmaan Abisiniyaa guutummaa impaayeericha keessa dhangala’aani dinaagdee biyyichaan duroomani jiru. Kana cinattii aadaan, Afaani fi seenaan isaani lellifamu bira taree saboonni kibbaa sadarkaa Afaani fi seenaa isaani moggatti dhiisaani Habashumma fudhatan bira ga’a jiru. Kanarra ka’uun, Itiyoophiyaan, Oromiyaa addan kutee impaayericha dhuunfate akka jiru kaartaan kun mullisa.
ABUT Oromiyaa yoo xiqqate bakka lamatti ciruu fi Oromoo sab-bicuu gochurratti halkaani fi guyya hojjecha jiru. Wagga shantama olif, Sumalootni, Sumaliyaa gudditti ijaaruuf qabsa’a jiru. Harra hoggansa wal-ta’aa tokko jalatti hogganamu yoo dadhabaan ille biyyi, Sumaliyaa fi Sumaleen addunyarratti beekamaniru. Biyyotini hallu diimaa dibamaan akka biyya Sumaliyaatti of beeku. Garuu gariin isaani, Itiyoophiyaa fi Kenya keessa jiratu. Mohammed Said Barren humna itti dhabe male bara 1977 tti, Sumaliyaa guddiitti kana ijaaruuf lola Baha Oromiyaarran jalqabe. Harras Lolli ABUT Baha Oromiyaarraan geggessa jiraanif duubbee siyaasaa sana qaba. Kanas taarsiimoo siyaasaa fi Oromoo sab-bicuu tti deebisuutu duuba jira. Akka bulchiisaa DHDUO harratti yoo Master pilani Qindawa Magaala Finfinnee/MPQMF dhugome Oromiyaan ishee magarisa sana taati. Ilmaan Abisiniyaa impayeericha keessatti saba guddaa/murteessaa ta’u. Gaafa sana yoo dimokiraasii dhan impaayericha bulchaan yaaddoo hin qaban. Sababiin isaas isaantu humna murtessa qaba waan ta’ef. Humnaan ukkamsaani barabaraan bitu akka hin dandenyee inuma beeku. Kanaaf dimookirasii dura waantii isaan gochuuf akekkataan impaayeericha keessatti dinagdee, aadaa, Afaan, sabummaa, amantii fi humna waraanan akka of-duuba hin deebinetti of ijaaruu fi Oromoo immo sab-bicuu fi lamsha’aa taasisudha. Amma karoora bara fagoo kana of-duratti egeree/ilmaan isaanif hojjecha jiru. Qabsa’onni ABUT ofi dullomaniru garuu waan hunduumaa ilmaan isaanifi fi dhalootaaf hojjecha jiru Yeroo hundumaa dhadannoon isaani ‘matakati’ jedha. Dadhannoon, Abbayi Walduu ummata Tigiraayif dhadate “hamma dhaloota saditti humni angoo siyaasaa nu harka fuudhu hin jiru” jedhe abdachiise Adollesaa 2016 tti.
Kaartaa lamaffaa
Kaarta lamaffaa. Kaartaa lamaffaa kanarratti dhaamsaan dabarfachuu barbaade akka kanatti fufe jiru ta’a. Wa’ee MPQMF armaan olitti ibseera. Ammo abjuu fi adeemsa Sumaliyaa guddiittin isinitti hima. Kaayyoo fi akeekii lola Sumaloota 1977 tti Baha Oroomiyaatti jalbee fi amma ABUT tin utubame adeemsifaama jiru barruu kiyya duraa irratti ibsera. Amma garuu, sumaliyaa guddiittin lafarratti yoo dhugoomtee maal akka inni, Oromiyaa fi Oromoo godhu isinitti mullisun carraqa. Lollii MPQMF fi Sumaliyaa guddiiti Oromoo irratti jalqabe akka jiru ijaa keenyaan arga jirra. Akka TVO DHUO hogganamu gabasettii “lolli kun jalqabe torbaan lama keessatti, Oromootaa kuma soddama/30,000 lafaa fi qe’ee isaanirra buqqise” jedha. Kun isa DHDUO amane gabase qofa. Akka OMN gabasetti immo “Oromoonni dhibba afuri/400 oli ajjefamaniru” jedha. Lolli kun akkuma itti fufeetti jira. Hata’uyyuu malee amma ammatti humni ykn mootumman maaliif kana gootu jedhe ABUT seeraanis ta’ee jaarsummadhan gafate hin jiru. Yaadumtissalle waan jiru natti hin fakkatu. Yeroo baayyee hayyoonni fi qabsa’onni, Oromoo “erga ABUT angoo siyaasaa irra kufee booda seeraan gaafanna” jedhu. Kun dubbi midhaan hin qabne dha. Erga kufeeti inniyyu kufe essaa ti? eenyuun eenyuun gaafattaa?. Ammoo erga kufee gaafachuun bu’aan isa maali?. Silallee harra akka inni darbee hojicha itti hin fufnef naasiisuufis ta’e adabuuf yeroo sirrin amma. Waldaan Abboti Seeraa Oromoo Hagayya 2016 tti ABUT kufuutif kerkera jira kanaaf angoo siyaasaa fi bulchiinsa biyyatti irratti maariyanna jedhe jaarmiyaalee siyaasaa fi waldalee Hawwasaa fi amantii Oromoo, London, Biritaniyaatti waame ture. Isa duras ta’e isa booda garuu achii buuteen isaani hin bekamu. Nama dhuunfaati kaasee hanga jaarmiyaa siyaasaa biyya alaa fi saba-himatti cuftinu yeroo sochiin tokko biyya keessa dhowu angoo siyaasaa qooddachuu fi wal-ta’iinsa/tokkummaa Oromoo irratti hojjechuuf dammaqu. Isa duras ta’e isa booda immo QBO hin yaadatan. Adda Bilisummaa Oromoo/ABO fi hoggana isarratti dhaaga holola darbatu. Namoonni gariin ABO fi hoggana isa hamachuu fi abaruu hojii qabsoo godhataniru. “Namoonni of keessaa miya’a ykn waan gaarii hin qabne yoo nama biroo hadheessan waan miya’an of see’u” jedhe obbo Leencoo Lataa. Gababaatti yoo, Sumaliyaa guddiittii fi MPQMF milka’ee, Oromiyaan ishe magariisa Dhiha fi Kibba sana qofa taati. Oromiyaa ABO’n dhiigaa fi lafee qabsa’oota, Oromoon taararee sun lafee/skeleton qofa taati. Dimshashumatti kaartaa kana lamaan iarratti waantin jechu barbaade kanuma.
FINFINNEE HARRAA
Akka bu’a qoranna Ob. Milkeessaa tti 1997 tti gandoota baadiyaa 23 tu bulchiinsa MF jala gale. Ummataa gandoota kana keessa jiraatan keessa %70 ol, Oromoodha. Gaafa gandoota baadiyaa 23 bulchiinsa MF jala galchaan dhimmotni aadaa, afaanii, mana baruumsaa, enyuumma fi buufata fayya/hospitala tokko ille ilaalcha keessa hin galle. Bara 2003 tti immo sunu hafe bulchiinsa gandoota baadiyaa fi lafaa naannoo sana akkuma jirutti dhunfatan. MPQMF maqaa ittin wali gala giddugalessa, Oromiyaa seeraan dhuunfatan male bulchiinsii fi ummati, Oromoo naannoo sanarra buqqifamera. Kaan immo ammayyuu buqqifama jira. Dhugaa lafarra jiru yoo ilalle bulchiinsii MF daangaan isaa asi ykn achi waanti jedhamee beekamu hin jiru. Yo kara Baha ilalle hamma Bushooftu ga’utti, Finfinneen ballatera. Kanaa immo ummatatu irra qubate jira osoo hin taane, lafa gudda investeroota, Tigireetu diilloo itti ijarratte jira hamma, Adaama ga’utti. Kara Kaabatiin yoo ilaalle bulchiinsii MF, Kotobeetii kaase, Walloo fi Tigirayitti geesurran daangaa hin qabu. Kara Dirre Xiyaraa; Boolerraan yoo caqsne bulchiinsii MF gandootaa baadiyaa keessa darbe, Tulluu Diimtuu ga’e Yerar/Garjiiitti deebi’a. Karaa, Sulultaan immo, Suluulta darbee laftii heedduun dhuunfatamera. Karaa Dhihaatiin immo, Burayyu darbee, Holoota darbeera. Lafti kun cufti 1997 kaasee maqaa investment; daraaraa omishuu, warshaa dhaabuu, gumurukii fi kk fadhaan samame. Yeroo sanatti qotee bulaan naannoo sanaa mormuuf yaale ture. Garuu deggersa ykn sagalee dhabe faca’e. Barataan ture bara sana nan yaadadha baratootni, Hamboo fi Calliyyaa, Mandii fi Dambii Dollotti mormi jalqabani turan. Garuu humni waraana guddan itti gadi dhiifame torbaan tokko kan hin calle keessatti ukkamsani. Dammaqinsii ummata Oromoos sadarkaa harra kanarra hin geenye ture. Harra lafa bara sana saaman seera qabeessaan itti fayyadamuu irratti ABUT nu fixa jira.
Akka qorannaa Ob.Milkeessatti “MF keessa olma da’immani kuma tokko/1000 ol, mana barumsaa sadarkaa tokkoffa dhibba saddetti/800 ol, mana barumsa sadarkaa lamaffaa dhibba lamaa/200 fi qopha’inaa dhibba fi kudhan/110 jira”. Kana kessaa manni barumsaa Afaan Oromoo hin jiru. Gaafa gandota baadiyaa digdami sadi/23 ofitti dabalaan sana mana baruumsaa, buufata fayyaa fi tajaajila bu’aralee hawwasaa adda addaa wajjin dhuunfatan. Sun cuftinu Amariffatti jijjirrame jechudha. Akka bu’a qoranna biiroo barnoota MF baasetti “mana baruumsaa konyaa, Gullallee, Aqaaqii, Yakkaa, Kolfee, Boolee fi Qallittii keessatti Afaan ittin barsiifamuu Afaan dubbatamu gadi waan ta’ee fi barsiisoonnii fi baratootni wal-hubachu dadhabani jedhe” ture. Ta’us furmati hin laatamin hafe.Akka bu’a qoranna ob. Milkeessatti ammoo “mannen barnoota, Oromiyaa keessa jiraan %8.5 Afaan Amaraatin barsiisu”. Yeroo Fincilli Xumura Garbumma/FXG, Burayyuu keessatti geggeffama ture ABUT saboota Afaan Amaraa dubbatani mana baruumsaa as jiruu kana ijoollee keessanif Afaan Amaratti jijjirra jedhe gowomsa ture.
MF keessaa Raadiyoonii FM kudhan/10 tu jira. Ja’a/6 kan dhuunfaati. Afur/4 immo kan mootummati. Gazeexaa kudha torbaa/17 fi magazinii digdamii tokko/21 tu MF keessa dalagaa jira. Hata’uyyu malee, Afaan Oromoon kan dalaguu tokkolle hin jiru. Saba-himaaleen kun cufti QBO irraa yaaddoo fi sodaa waan qabaniif aadaa, seenaa, Afaani fi enyummaa, Oromoo dhabamsiisutu dalagalee isaani duubaan calaqqisa. Innis mirga bicuu heerrii federeala, Oromoof kennulle hin kabajan. Inumayyu faallaa isaa yeroo isaan hojjetan arga jirra. Gariin saba-hima maqaa dhuunfaan ijaaraman kana harkaa duubaan ABUT hoggana. Kanaaf holola isaani ittin geggeffatu. Fkn FM Zamin kan qoondaala ABUT; Mimmi Sibaatuu ti.
Qabsa’oonni, Oromoo gameyyin 1960 keessaa jalqabani QBO bu’uressuu fi qooda irra fudhachaa turan. Harra ijoolleeni fi akakayyuun isaani Afaan Oromoo hin beekan. Qabsoo abban isaani fi akakayyuun isaani itti dhiigaa turan beekuun hafnaan Afaan Oromoo hin beekan. Yeroon mana baruumsa ture ijoollee dhiigaan, Oromoo ta’ani garuu aadaa, seenaa, Afaani fi enyummaa, Oromoo hin beekne heeddun arge. Irra heeddun isaani maatiin isaani qabsa’oota turan. Keessattu bu’uressitootaa fi hoggantoota Maccaa fi Tuulaama akkasumas ABOti. Kana yeroon jedhu maatii qabsa’oota biyya Hambaatti dhalatani guddatan dabalate. Akkan MF keessatti hubadhetti namoonni akkasi kun immo QBO akkuma alagaan ilaluutti ilaalu. Waanti nuti harra dhiigaa fi jirru kun dhalootatti hin darbu yoo ta’e gatii hin qabu. Namootni tokko tokko akkas jedhu “akakayyuun koo, Oromoo dha garuu, ani Afaan Oromoo hin beeku”. Kaan immo akkas jedhu “maatiin koo Oromoo dha garuu, anii Afaan Oromoo hin beeku” jedhu. Jechoonni kun warra, Oromoo facasuuf irratti hojjeta jiru heddu gargaraa jira. Isaanis akkasuma jecha nu seenaa jiru.
6 Hagayya 2016 gaafa Hirira guddicha magaaloota dhibba lama/200 keessatti hirirtootni ba’ani sagalee isanai dhagessiffachaa fi wareegama turan. MF keessattis iyyama ABUT malee yeroo duraatif hirirri geggeffame ture. Sochi FXG geggeffame keessa inni MF adda ture. Sababiin isaas humnaa tikaa fi poolisii caalaa kan hirirtoota karaa dhowatee konkolaachiiftoota MF ti. Yommu hiriirtootni wal-ga’u jalqabani kaasani konkoolachiiftooni daandii cufaani xurrunbaa ittin korii kararraa ari’aani afuufuu jalqaban. Sana boodaa daandii dhorkatan. Hirirtootni dhibba saddetti/800 ganama sa’a 7:00 dura Hulluqa Kormaa ga’an. Daandii konkoolachiiftootni waan dhorkatanif dandii miillaan namni lama irra deemurratti hirirani sagalee mormii isaani dhaggesisuu jalqaban. Battalumatti hirirtoota dandii qallo dheeraarraa faca’ani jiraan, Agaziin tokko tokkon isaan to’ate. Waan nama aja’ibu immo yommuu, Agaziin dhukasaa fi reebicha jalqabu danidiin sila cufaame xurrunbaan iyyisifamu tokko utuu hin hafiin naannoo sana baallee baasee waan barrise fakkata. Tarii konkaalaachiiftootni suniyyu humna tikaa ABUT ta’u malu. Garuu akka sochii gaafa sanatti utuu hirirrii sun cimee itti fufe ta’e, hirirri sana mormu biroon waan qopha’a ture natti fakkata. Hirirtootni gaafa sana qabamani reebamani fi hidhaman akka natti himaanitti “mana namoota dhuunfaa Afaan Tigirinya dubbatani keessatti, namoota uffata sivil uffatantu nu reebee” naan jedhani. Namni “guyya sadiin magazina nama dhuunfaa keessatti hidhamen reebame” nan jedhes jira.
BOOLEE, LAAFTOO FI QOSHEE
Bara 2015 keessa saamicha lafaa gandaa qotee bulaa Boolee Bulbularratti bifa addaa/ humnaa waraanaa fi tikaan ABUT tin jalqabe. Ganda qotee bulaa,Warra Gannuu keessatti mannen jiraatoota heddu diiguun namoota gariin ajjessani, gariin immo madessani, kaan immo hidhan. Utuu baayyee hin turiin, Oromoota ,Boolee Bulbulaa keessaa afoosha qabani namoota soddomi sadi/33 afoosharra qabani akkuma jiranitti mana hidhatti darbani. Ajjechaa Warra Gannu tti ABUT rawwateen wal-qabate sochiin MF keessatti dho’uuf kaanan yeroof dhaabani turani. Guyyota murasa booda immoo Laftootti humna tikaa isanitin lolan/humnan mana jiratootaa diiguu fi ajjessu jalqaban. Asittis mormii fi dura dhaabbanna gudda isaan hin egnetu isaan mudate. Humnoonni tikaa fi ajajoonni isaani isaani irra ajjeffaman. Namoonni heddunis wareegaman. Bulchaan Konya, Laaftoo fi ajajaan polisii aanaa sana irra ajjeffame. Saba-himaleen garagaraas gabasan. Kanaaf ammas utuu hin jaallatani of-booda deebi’an. Hata’uyyu malee manoonnii diigamani fi namoonni ajjeffaman akkuma sanatti hafan. Yeroon kun yeroo FXG, Oromiyaa keessa belbela jiru waan ta’eef ABUT heddu rifatani turan. Sababiin isaa QBO Shaggar seennan isaanif akka dhumate beeku. Lafoota irratti waranni geggeffamu kun immo investeeroota biyya keessaa fi alatti dursee gurgeramera. Kanaaf muddama jiran. Bitootessaa 2017 tti ammo gandaa “Qoshee” jedhamu keessatti sochiin adda dhaga’ame. Lafatu sigigate namoota dhibbaa fi afurtama/140 nyaate. Saba-himan ABUT dursee taatee sana lafa kosiin itti gatametu sigigate jedhe gabase. Kanaaf saba-himaleen cuftinu lafa kosiin itti gatametu sigigate jedhani gabasan. Garuu dhugaan jiru utuu laftichi hin sigigaatin dura laftichi gurgrame ture. Ummata laficharra jiratuunis irra ka’a jedhame qajeelfami kenname ture. Ummatichi lafa dhaquu waan hin qabneef callisema ta’a ture. Battala isaan hin yaadinitti balaan kun irra ga’e lubbun namoota sana darbe. Doozeeriin reeffaa namoota barbaaduu mana namoota sanas diigaa deema. Akkataa itti ABUT itti dubbicha afarsuu barbaaduus waan duubaan harka keessa qabu fakkata. Guyya tokko boooda baratoota, Yunibeersitiin gargarsa namooma godha jechuni fi Alamuddin saba-hima ABUT gadi ba’e kitila afurtama/K 40 kenna jechun sun na shakkisise. Balaa sana booda namoota naanno sanatti hafaan godansisaan. Silaas kan barbaadaama jiru laficha waan ta’ef.
Muxannoo wagga 26 ABUT irra arga jirurra enyunu hata’u dantaa isanif jecha ajjesuuf garaan isaani hin seesu. Gaafa galma, Miniliki seenan angoo irrati qabsa’ootaa fi hoggantootni gameyyin meeqaa akka wal-fixaan mudanno dhiho Ayyalomfa qabna. WAREEGAMTOOTNI IRRECHAA IMMOO BARABARAAN YAADATAMU. Ani dhumaati namoota dhibba fi afurtama/140 qoshee sana keessa ABUT harka qaba jedhen amana. Kanaaf dhumaati fi balaa sana cufaaf ABUT itti gaafatama.
MAQAA GANDOOTA FINFINNEE
Bara 1970 moota keessa gaafa QBO eegaltu, isa jalqaba qabsa’onni maqaa isaani jijjirratan. Fkn Yohannis= Leencoo, Abdur Karim= Jaarraa tti jijjirratan. Qabsa’onni maqaa Amaraa, Arabaa, Israa’eel qabaata turaan cufti maqaa Oromootti jijjirratan. Sana booda maqaa lafa Oromoo, maqaa Oromootti deebisan. Fkn Addis Abeba= Finfinnee, Asebe Tefer = Ciroo fi kkf dha. Battaluma sanatti qubee Saaba/Amaraa dhiisaani Qubee Afaan Oromoo Afaan hojii jaarmiyaa, barnootaa godhatan. Osoo akaksitti QBO belbela jirtu 1991 jijjiramni ta’e. Sana booda Heeraa fi Mootumman duraan ture jijjirame. Hata’uyyu malee heeraanis ta’e labsii dhan hagganni ykn mootumman maqaa MF deebisee ykn moggase hin jiru. Garuu ummati Oromoo sagalee tokkon wal-ta’ee Addis Abeba lagate. Finfinnee jedhe waan waamef harra alagaanis, Finfinnee jedhe waama. Akkuma kana maqaa gandoota, Finfinnee keessa yoo maqaa Oromoon itti moggafaten sagalee tokkon wal-taane waamu jalqabne gaaf-tokko alagaanis utuu hin jaallatin fudhachu mala. Isa jalqaba garuu osoo nama bira hin dirqisisiin ofirra ha jalqabnu. Lagadhu/didii maqaa alagaan gandoota, Finfinneef moggase.
1. Adaamii………………………………………….Semen mezegaja, semen hotel
2. Agamsa………………………………………….Anuarmesgidi,Merkato
3. Alloo riqichaa…………………………………Ingiliz embassy
4. Awwaroo………………………………………..Aware
5. Baabuu…………………………………………..Addisu Kera
6. Baddaa Ejersaa………………………………..Res Kesa –sefer
7. Birbirsa gooroo…………………………………Georgis, Piasa
8. Burqaa……………………………………………Yeka Mikael
9. Caffee Araraa……………………………………..Yeketet 12
10. Caffee muudaa…………………………………..Lideta
11. Caffee Tumaa……………………………………..Sidist kilo
12. Calcallii………………………………………..Sar bet
13. Laga Harree…………………………………… ..Lagahar
14. Caffee annani…………………………………….Meksiko
15. Daalattii ……………………………………….Aret-kilo
16. Dabbasoo…………………………………………Goteraa, Wallo sefer
17. Dachee Gorbaa…………………………………….Addis-ketema
18. Dhummugaa………………………………………..Ginfille
19. Didimtuu…………………………………………Shehojale
20. Dolloo buddenaa…………………………………..Bekilobet
21. Dooqaa Booraa…………………………………….Hayahulet
22. Fichee…………………………………………..Talian-mishig
23. Garbii…………………………………………..Sengatera,ambeta,mekelakia
24. Golboo…………………………………………..Gofa, Kera
25. Haadaa ammaa……………………………………..Tele,Geraji,cerqos
26. Harawwaa…………………………………………Kacha fabirika
27. Harbuu…………………………………………..Shola
28. Heexoo…………………………………………..Behita
29. Hulluqa Kormaa……………………………………Ras Birru Sefer, mesqel adde bebah
30. Hurrumaa…………………………………………Ferensahi/France
31. Hurufa Bombii…………………………………….Jenmeda
32. Hurufaa Raaree………………………………….. Ras Geneme sefer, Addisu Mikael
33. Jaajjaa…………………………………………………..Bihere-tsige
34. Kormaa ykn Raaroo……………………Res Tesema sefer,tikur anbesa,immigration
35. Labuu………………………………………….. siga meda, tataki
36. Laftoo…………………………………………. Bunna bordi
37. Lumee……………………………………………Yosef sefer/Yosef betekiristian
38. Madaaroo…………………………………………Ayer tena
39. Malkaa Ooboshee ………………………………… Bambis
40. Mardee…………………………………………..Aroge ayar marefia
41. Muujjaa………………………………………….Shiro-meda
42. Qaalee…………………………………………..Asko
43. Qarsaa…………………………………………..Shereten, Hilten, Xiyibet
44. Qirxii…………………………………………..Belah Zeleke-menged
45. Sammu gulaalaa……………………………………Meta daricha
46. Sokoorruu………………………………………..Meselemia,Amanuel,koasmeda
47. Sulula Garbii…………………………………….Tekileheyimenot
48. Tulluu Daalattii………………………………….Aret kilo betemengist
49. Tulluu dheertuu…………………………………..Gofa betemengist
50. Tulluu ejersaa……………………………………Hana Mariam
51. Waayyuu………………………………………….Kechene-medenialem
52. Waddessaa………………………………………..Cherchir godena
FINFINNEE 1974 BOODA
Bara 1974 booda adeemsi siyaasaa impayeera Itiyoophiyaa hundee dhan jijjirame. Abban lafummaa fi sanyalumma, Amaraa mormii guddatu mudate. Kanaaf sabummaan adda adda baba’ame ijaramun jalqabe. Sana booda siyaaasaa sabumma irratti hunda’etu beekamti argate/fudhatame. Sadarkaa kanatti saboonnii fi ummatootni maagaala joonji siyasaan rukutaman. Sababiin isaas jiraatootni magaala sabumma tokko hin qaban. Gariin isaani haadhan saba bira, abban saba bira irra dhalatan. Kaan immo haadha mana ykn abba manatiin saba biradha. Kanaaf siyaasaa sabumma irratti hunda’e fudhachun waan isaan diiguuf sabumma caalaa biyya lellisutti fulleffatan. Gochii akkasi hedduminan magaalotta, Oromiyaa keessa jiraan keessatti mullata. Magaaalonni, Amaraa fi Tigirayi keessa jiraan rakko kana hin qaban. Magaalotni, Amaraa keessa jiran, Amaraa dha. Kan Tigirayis ,Tigireedha. Oromiyaan garuu sabootaa fi ummatoota, Oromoo hin taaneetu dhuunfate jira.
Finfinneen uumama isheetin lafa dhaloota, Oromoo yoo taate ille harra garuu ummatootni keessa jirataan saboota biroodha. Oromoon MF keessatti sab-bicuu fi iyyessa ta’e jira. Oromoon qe’ee isaa irratti iyyessaa fi alagaa ta’e bulaa jira. Alagaan, Finfinnee keessatti duroomee, abba biyya of godhe bulaa jira. Oromoon MF keessatti shakkamaa fi sodaatama jirata. Finfinneen haandhuura, Oromiyaa taatee garuu saboonni ishee keessa jiratan, Oromoorraa soda fi yaaddoo qabu. Kanaaf gaafa QBO finintu jaraatootni MF yaaddootu isan qabata. Callisani osoo hin taane muxaanno irra ka’an qabu. Innis: Addi Bilisa Baasa Ummata Eritiriyaa/ABUE gaafa guutummaa, Eritiriyaa dhuunfate ummatoota, Asmaraa keessa jirata turan kuma jaataama/60,000, Tigiraayi keessatti akka koositti dhangalaasan. Beleshangul ummata Oromoo Asoosaa keessa jiratu konkoolaata biyyoo guuruun akka biyyootti, Mandii fi Begiirratti dhangalaafte. Jiraatootni MF sodaa kana waan qaban natti fakkata. Heeddun isaani ilmaan nafxanyootaa waan ta’anif jibbinsa, Oromoos qabu. Kanaaf dhaabota maqaa tokkumma, Itiyoophiyaan ijaaraman humna isaani guutu deggeru. QBO ykn ABO immoo akka diinaa isaanitti ilaalu. Halli kun immo ABUT daraan fayyadera. Dhugaa dubbachuuf jiraatootni MF ABUT gararra jibbu. Garuu dhaaba itti chichani/amanani deggeraan immo hin qaban. Qabsooni fi jaarmiyaaleen biyyatti keessa jiran tumsa fi deggersaa ummata magaala hin argatin jiru ammalle.
Bara 1974 as jiraatootni magaalaa jaarmiyaa siyaasaa cimaa deggeran hin arganne. ABUT 2005 dura xiyyeffanna isaani jiraatoota magaalaa fi saboota wal-makaa irra ture. DHDUO bu’a tooftaa qabsoo sanati. 2005 asi garuu xiyyeffannan ABUT jiraatoota baadiyaa giddu galeffate socho’a jira. Dhaabonni maqaa tokkumma, Itiyoophiyaan qabsa’aan immoo ABUT faana deemu. 2005 dura akkuma ABUT xiyyeffannan isaani jiraatoota magaala ture, isa asi immo jiratoota baadiyaa giddu galeffatan. Fkn qabsoo Kaaba Itiyoophiyaa; Amaraa fi Wal-qayiti fakkenya ga’adha.
QBO’n gaafa jalqabes ilmaan qotee bulaa qaroodhan MF keessatti 1973 hanga 1976 tti socho’a ture. Bara 1976 hnaga 1991 immo Gobollee fi Yaabus keessa nanna’a ture. Bara 1991 immo, Finfinneetti ol deebite. Bara 1992 biyya hambaatti gadi ba’e. Bara 1993 booda bu’uressitooni fi hoggantootni muraatoo fi jajjabon dhugaatti qabsichaaf mana ba’an ni wareegaman. Qabsa’onni qubaan lakka’aman qabsicha dandamachiisuuf biyyota ollaa keessatti dhamati guddadhan qabsicha deebisaani gadi dhaabun biyyatti ol deebisuuf ijjibatan. Sadarkaa kanatti ABUT heddu of ijaare, biyyota dhihas firoomfate. Waraannii fi humni tikaa isaani biyyota Dhihaan leenjii fi hidhanno humna isaani olitti argatan. Kanaaf qabsa’onni, Oromoo dura dhaabbachuuf duubbees waan hin qabneef marfama hamaa keessatti hadhaa qabsoo dhandhaman. Kana keessatti hoggantootni fi ajaajootni heeddun wareegaman. Kana cinatti diigamsi keessaa fi foxxoqinsi isaan mudate. Hamma harratti diigamsii fi foxxoqiinsii akkuma itti fufeetti jira. Sadaarkaa kanatti qabsoo qara lama ykn sadii kan marfama keessatu geggeffama jira. Kanaaf 1992 booda QBO fi MF deebi’ani wal-argachu hanqatan. Jiraatootni MF fi QBO halaalatti oduu/ maqaa dhan malee wal-hin barin jiru. Qabsoon biyyatti keessatti geggeffamu immo deggersa jiraatoota Magaala argate male milka’u hin danda’u. Bara 1991 dura qabsoon hidhanno milkii fi deggersaa jabaa qaba ture. Kanaaf deggersa jiratoota baadiyaatin galma ga’e. Qabsoo hidhanno keessatti sagalee murteessa kan qabu jiraatoota baadiyaa ture. Qabsoo jaarraa 21ffaa keessatti immo murteessan jiraatoota maagalaati . Kanaaf QBO wagga tokkof utuu wal-irra hin citiin deemte deemte, Sabbataa, Burayyuu, Suluultaa, Galaan, Sandafaa, Laga Xaafoo geessee of-irra deebite. Akka wareegaama, gootummaa fi cichoominaan belbela turten, Finfinnee ol seente ta’e dhumate ture.
Gaafa QBO, Finfinnee marsite mootummoonni Gaanfa Afirikaa heeddu rifatan. Sababiin isaas seenaa haaratu Afirikaa keessa jalqaba jira. Afirikaa keessatti abbaa Irree fi Garbomfataan hidhanno malee kufaani hin beekan. QBO’n ABUT Gaanfa Afirikaa sodaa fi yaaddoo tokko malee to’ate jiru lafaan ga’uuf raasuu isa yommuu argan.
Albashir; mootummaan Sudaan Kaabaa hidhamtoota siyasaa biyya isa keessa jiran cufa akka gadi lakkisu waada seene
Salbakir; mootumman Sudaan Kibbaa mormitoota isaa wajjin ararame
Sumaliyaan nama mootummaa nuuf ta’a jedhan filatan, nama ABUT barbaadu didan
Museevini; mootumman Ugandaa yaaddoon lafa qaqqabu egale
Saba himaan biyyota Dhiha QBO dhaga’u hin feene akka CNN, Bloomberg,China fi kkf gabasuu egaalan
Mootummoonni Dhiha wagga 30 kadhatamani sagalee, Oromoo dhaga’u didaani balbala banana simachu egalan
Halli kun kan nutti agarsiisu QBO galma mootumma/ MF tti dhi’achu isheeti. Waggota dheeraaf baadiyaa keessa gaafa isheen turte namni gurra kennef hin turre. Oromoon dhaga’u hin feeneyyu heeddutu ture. Anga’oonni DHDUO fi qoondaaltootni ABUT tokko tokko dhiifama gaafachuu fi gaabbuu egaalan. Qabsa’onni Oromoo gameyyin abdii kutaatani manatti gagalani turaanis mana gadi baba’u itti fufan. ABUT waan takka godhee fi yaadee hin beekne ifatti/mullinatti seeraan waraana ummatarratti labse. Labsiin sun immo enyummaa isani isaan of- keessatti dhokfatani raroo hoolaa uffatani biyyota Dhihaa gowomsa turan bineensumma isaani saaxile. Kanaaf akka dura jaalala fi amantii mootummota anga’oota Dhiha biratti qaban harra hin qaban. Kun cuftinu jiraatootni magaala sagalee fi humna murteessa qabachu isaniti. Sababiin isaa addunyaan harra addunya odeffannoti. Odeffaano dabarsuu fi fudhachuuf carra gudda kan qabu immo jiraatoota magaalati. Odeefaannoon harra akka rasaasaati. Kanaaf ABUT rukutta odeefannotin jonja’e. MF magaala guddiitti Afirikaa, bakka iddo bu’onni biyyota Gamtoman/ BG ykn UN jiru, Saba-himaan biyyota Dhiha jiru, Dipilomastotni fi ummatootni biyyota alaa jiraan waan ta’eef sagalee fi dhageetti gudda qaba. ABUT wagga 26 QBO baadiyaa fi biyya ollatti ukkamsa turulle amma garuu Finfinneetti marsitetti.
QBO FINFINNEE SEENSISU
Akka furmaatatti kanan heeru QBO Finfinneetti ol-galchu dha. Kunis kan ta’u malu tooftaa fi tarsiimoo qabsoo fi yeroon gaafattun masakamu ta’a. Kanaas akkas ta’u qaba ykn kanatu gaarii dha jedhe gabaa kana keessatti akkan dubbadhuf narra hin egdan jedhen abdadha. Hata’u iyyu malee amman booda jiraatoota magaala irratti xiyyeffachun dirqama ta’a. Kana yeroon jedhu jiraatootni baadiyaa hin fayyadan jechu akka hin taane isinif gala jedheen yaada. Qabsoon amantii, kutaa, gosaa, korniyaa hunda hin hiramchiifne tuulla cidii dha. Hammam guddatu ille bu’a hin qabu. Tooftaa fi tarsiimoo jiraatootni magaala, Oromiyaa fi kan biroo itti QBO deggeran mala dha’un barbaachisa natti fakkata. Hammi ummati Oromoo hidhanno malee qabsa’uu qabu caala qabsa’era. Utuu ummati, Oromoo MF keessatti murteessa ta’era ta’e qabsichiyyu xumurame wagga tokkoffa isa kabajaa jirra ta’a. Hubannaa fi beekumsa jiraatootni MF QBO tif qaban heeddu dhugarraa fagoodha. Karaa ittin isaan hubachiisaan mala dha’uun hojii aritiin hojjetamu qabudha. Akka ummati Oromoo biyya isaa keessaa saboota biroo ari’uuf hin teenye qabsoo dhan agarsiifnerra. Garuu ammayyu wal-ta’insa haqaa fi galmee irratti hunda’e walin hin qabnu. Gargar fageenyaa fi uumamni magaaloota, Oromiyaa keessa jiranis yoo addan nu fageesseelle wal-ta’iinsaa qabsoorratti hunda’ee tokko qabaachuu dandeenya. Innis akka si gaditti caqasi.
ummatoota Oromiyaa keessa jiraataan cufaaf odoo isaan nun gaafatin lamumma Oromiyaa kennuufi. Yoo didanis mirga guutu qaban
Dirqama lammiin Oromoo tokko qabu akka gitaa fi humnaa isanitti itti kennu
Sagalee isaani ta’u, hawwachuu, misoomaa, Saba-himaa fi hojii hawasaa keessatti of eggannodhan hirmachisu
Rakkini fi dhiibbaan isanirra ga’u akka lammi biyya keenyarra ga’etti fudhanne deggeruu fi gargaarsa namooma gochufi qabna
Yoo QBO tif hirisuu hin danda’amu illee ta’e tumsa godhachuf halkaani fi guyya irratti hojjechu. Kunis qabsoodhan dhugoma.
Hubachiisa: akka lammii biyya keenyatti ilalla jechun immo mirga hiree keenya nu murteessu jechu akka hin taane quba qabadhu. Mirga guutuu qabu jechuunis mirga nam-tokke isaan qabsa’aa jiranif jechudha. Garuu mirgi isani kan saba isani giddu galeffate/waalteffate jechu miti. Gabaaba dhumatti mirga nam-tokkee/individual right jechudha. Mirga sabumma ,Oromiyaa keessatti, Oromoo qofaatu qaba.
Bilisummaan Oromoo: kabajamu mirga saboota cunquurfamoo fi Oromiyaa keessa jirataniti.


text:
ADWUI: BAQSUU MOO DIMOKRAATESSUU WAYYA? Jawar Mohammed October 17, 2019Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Jawar Mohammed, Oromian Current Affairs
trackback
ADWUI: BAQSUU MOO DIMOKRAATESSUU WAYYA?
Tibba dabre kana walgahii ‘Maddamar’ ilaalchisee Bishooftutti guyyoota lamaaf adeemsifame irratti hirmaadhee ture. Walgahii kanarratti barruulee dhiyaataniifi haala itti adeemsifamee irratti illaalchaafi gorsan qabu battalatti himeen jira. Kan hafes barrudhaan warra dubbiin ilaallatuuf nan erga. Ammas dhimma tokko kan fuulduree sabaafi biyya keenyaaf akkaan murteessaa ta’e irratti yaada, yaaddoofi gorsa dhiheessuun barbaada.
Xumura walgahii kanaa irratti MM Abiy Ahmad argamuun haasaa goolabbii taasasinii jiru. Haasaa kana keessatti dhimmi keessa keessa dubbatamaa ture tokko mirkaneessanii jiru. ADWUI’n diigamee paartiin haaraan akka dhaabbatu. Kana jechuun dhaabni amma gamtaa jaarmayoota saba irraa ijaaramaniin biyya bulchaa jiru diigame dhaaba qeenxee ( unitary) ta’een bakka buufamuuf qophiin akka xumurameedha. Tarlkaanfiin kun ODP, Oromoofi Itoophiyaaf faaydaa qaburra miidhaatu caala yaada jedhun qaba. Kanas akka armaan gadiittin tarreessa.
RAKKOO BU’URAA
Jaarmaa ADWUI/EPRDF fi EPP amma dhaabachuu hedu jidduu garaagarummaa gurguddaa lamatu jira. Kan duraa EPRDF tumsa ( alliance/ coalition) yoo ta’u amma tumsi sun walitti baqee/ diigamee/ gara dhaaba qeenxee tokkotti jijjiirama. Kan jechuun dhaabbileen EPRDF irraa jaarame kanneen akka ODP, ADP diigamanii ( dIssolve) dhabamu. Hin jiraatan jechuudha. Garaagarummaan lammataa EPRDF keessatti miseensummaan gareedhaan / sabaani. Kana jechuun jaarmaalee dursee saboota irraa ijaaramantu walitti dhufee tumsa tolfate. Kana jechuun dura akka sabaatti gurmoofteet san booda tumsa walii jaarratta. Kara biraatiin ibsuuf EPRDF keessatti miseensummaan gareen/ sabaan yoo ta’u EPP keessatti dhuunfaa/ matayyaani. Fakkeenyaaf Gammadaan dhaaba Oromoo ODP jedhamutti miseensa ta’eet san booda ODPn EPRDF keessatti Gammadaa bakka bu’a. Gammadaafi Tolaa, Hagos fi Gidey, Difaabachew fi Caanneen dura akka sabaatti ijaaramaniit, jaarmaan sun dantaa isaanii EPRDF keessatti bakka bu’aaf.Dantaa isaaniis akka Oromo, Tigreefi Amaaratti EPRDF keessatti falamatu. Amma garuu Gammadaa, Gidey fi Caanneen suduudaan miseensa EPP ta’u. Achittis dantaa dhuunfaa malee kan waloo bakka hin bu’an. Sababnis akka duritti waloon gurmaa’anii bakka bu’ummaa sabaa fudhatanii waan hin dhaqneef. Gammadafi Tolaan dantaa dhuunfasa isaa malee kan sabaa gareen dhiheessuu hin danda’u.
Jijjiramni EPRDF irraa gara EPP godhamu kun falmaa siyaasaa biyya kana waggota 50f unkuran keessaa gara tokko gora…gara ejjennoo dhaabbileen siyaasaa Amaaraa yeroo dheeraaf qabatamnniitti. Gaafa sirna cunqursaa irratti qabsoon eegale irraa kaasee akkamitti yoo gurmoofne sirna diomokraatawaafi walqixummaa uumna kan jedhu ijoo falmiiti. Akkamitti gurmaayuutu wayya kan jedhu kanaaf yaada lamatu dhiyaachaa ture. Gareen tokko, ummanni biyya kanaa akka walootti cunqurfame. Waloon yoo gurmaa’ee socho’e mirgaafi dantaa waloo san deeffachuu danda’a jedha (There is collective repression. Solution to be sought through collective action towards collective emancipation.). Yaadni lammataa, Itoophiyaa keessatti namoonni gareen/ sabaan osoo hin taane dhuunfaadhaan cunqurfaman, kanaafuu sabaan osoo hin taane dhuunfaadhaan walitti dhufanii jaaramuun mirga namuutuu eegsisuu danda’u kan jedhuudha. Kanneen keessaa qabsoon Oromoo isa duraa fudhattee as geesse. Akka sabaatti cunqurfamne. Akka sabaatti gurmoofnee, akka sabaatti bilisoomna. Yoo tumsa barbaanne ummata cunqurfamee akka sabaatti jaarame waliin guuza waliif baanee humna dabalanna kan jedhuudha. Saboonni cunqurfamoon biyya kanaa hundi yaada gurmaa’ina waloo kana fudhatanii soch’aa as gahan. Kan dhuunfaadhaan gurmaa’uu kana kan dhaadhessu warra Amaaraa ykn Amaarayee ture. Hanga ammaa…
Bu’urri ( foundation) sirna federaalizimii biyya kanaas mirga, dantaafi hariiroo waloo/ gareeti malee kan dhuunfaa miti. Heerri Mootummaa biyyaattii ‘Nuti Sabaafi sablammoonni ummatoonni’ Itoophiyaa jedhee kan calqabu waa malee miti. Yaada ka’uumsaa sirnichaatu sani. Sabaafi sablammoonni boortaa qawweetiin weeraramanii humnaan oggolanii mirga ofiin of bulchii sarbamanii mootummaa Itoophiyaa jalatti galfamanii waan turaniif fincilan. Fincilanii sirna jiddugleessawaa ( centralized administation) diiganii, sirna naannoo isaanii akka ofiin bulchaniifi biyya ammoo waloon bulchan hayyamu, saboonni kun fedhiin walitti dhufanii jaaran jedha yaadni sirni federaalizimii kanaa. Kanaafuu paartiin biyyoolessaa saboonni osoo hin taane namoonni keessatti bakka buufaman yaada bu’uraa sirna federaalizimii biyya kanaa kan faalleessuudha. Kanarratti deebiin kennamaa jiru mootummaafi paartiin adda adda waan ta’uuf ( government and party will be separated) paartiin qinxee ta’us hojmaata bulchiinsa federaalawaa hin miidhu jedhu. Kun dhugaa miti. Biyya amma cehuumsarra jirtu dhiisii kanneen dimokraatawaa ta’anittuu aangoofi caasaa paartii biyya bulchuu kan mootummaa irraa adda baasuun ulfaataadha. Biyya keenyatti ammoo paartiifi mootummaan walitti hirkachuufi makamuu waggoota kurna as deemuuf ittuma fufu. Kanaafuu paartiin jiddugaleessawaa ( centralized) ta’e biyyatti gara bulchiinsa giddugaleessawaatti dhiibuun waan hin oolle. Akkasumas paartiin naannoo bulchu tokko paartii jiddugaleessaa irraa walabaummaa ( autonomy) yoo hin qabaannee bulchiinsa naannoo bifa of dandada’een ( autonomous) geggeessuu hin dnda’u. Autonomy paartii tokkoo autonomy bulchiinsa nnaannoof murteessaadha. Biyya kana keessatti Oromoon akka chaampiyoonaa mirga sabootaafi federaaliziitti laalala. Paartii bu’ura ofiin of bulchuufi federaalizimii faalleessu gaafa qabatee as bahu shakkiifi komaa hamaa kaasuun waan hin oolle.
Falmaan gareen gurmaa’uu moo dhuunfaadhaan jedhu kun kan Itoophiyaa keessaa qofa miti. Warra Lixaa keessas jira. Asiifi achittis warri cunqurfame ( saboonni, dubartoonni, hojjattoonni) gareen gurmaayuu filatu. Sababni isaas mirgi isaanii akka walootti waan sarbameef mirga san deeffachuuf ammoo dhuunfaadhaan humna waan hin qabneef waloon gurmaayanii guuza waliif bahuufi. Warri ol’aantummaa siyaasaafi diinaggee qabu ammoo dhuunfaadhaan/matayyaan gurmaayuu filata. Sababni isaa lama. Kan duraa akka dhuunfaatti qabeenyaafi aangoo guddaa waan qabuuf adeemsa siyaasaa irratti hiyyeessafi cunqurfamaa caalaa salphatti dhiibbaa gochuu danda’a. Kan lammataa siyaasni biyya tokko dhuunfaa qofaan kan gurmaa’amu yoo taate, hiyyeessaafi cunqurfamaan guuza waliif bahee jirbii wal taate arba hiitu waan hin taaneef, humna dureessaafi abbaan aangoon walgitu/morku horachuu hin danda’an. Haala kanaan siyaasaa biyyaa keessatti olaantummaan isaanii akkuma eegametti itti fufa jechuu dha. Kanaafuu atakaaroon mirga waloofi dhuunfaa, waloon gurmaa’uufi dhuunfaan jaaramuu dubbii haasaa qofaa /theory/ miti. Kan dantaati. Filannoon kee hawaasaafi sirna siyaasaa san keessatti gita diinaggeefi aangoo irra geesse irratti hundaa’a. Qabeenyaafi angoon ol’aantummaa yoo qabaatte dhuunfaan gurmaayuu filatta. Qabeenyaafi aangoon dhiibamtee yoo jiraatte waloon filmaata keeti.
OROMOOF
Kanarraa kaanee bakka amma Oromoofi Itoophiyaan keessa jirtutti waloon gurmoofnee dantaa teenya deemsifachuu moo dhuunfaadhaan/matayyaan socho’uutu nu baasa? Oromoon diinaggeefi siyaasaan gartuulee isaan dorgomaniin wal qixxaayee jiraa?” Gaafileen Oromoon qabatee ka’e, kan eenyummaa, abbaa biyyummaa, Afaaniifi diinaggee deebi’anii jiruu? Yoo deebi’uu baatan gurmaa’ina dhuunfaatiin deebisuu dandeenyaa? Ana natti hin fakkaatu. Oromoon har’as yoo tarii saamichi waggaa 150 sun irraa laaffateera tahe malee qabeenya isaa irratti abbummaa guutuu horatee, biyyattii keessatti dorgomaa hin taane. Akka hin taanef ammoo sirna, adeemsaafi caaseffama gitabittootaaf haala mijeessuuf tolfametu ammas akka diriiretti jira. Caaseffama kana jijjiiran malee diinaggeen dorgomaa tahuun hin danda’amu. Caaseffama shiraa kana diiguuf ammoo waloon socho’uun dirqama. Gaafii Finfinnees ta’ee kan Afaanis tattaaffii Gammadaafi Gammachuun mata mataan godhaniin osoo hin taane humna waloo Oromootin deebi’uu danda’a. Ammas taanaan Oromoon of diigee akka Itoophiyyaatti jaaramuun faaydaa argatu irra miidhaatu caala.
Adeemsi waloon jaaramuu irra dhuunfaan warra kaanitti makamuu kun miidhaa biraas qaba. ODP akka jaarmaattifi Oromoos akka sabaatti atakaaroo haaraya keessa galchuun humna nu harcaasa. Qoqqodamni bifa kanaa gaafa qabsoon dhalaturraa eegaltee nu miidhaa jirti. Fiigichi Oromoo baqaqsanii kan biraatiin walitti hodhuuf godhamu amma duras baay’ee nu miidhe, ammas hin milkaayu. Dura keessoo ofii cimsanii tokkummaan jaaraniit orma waliin guuza walii bahan.
Jaarmayoota sabaa diiganiii kan namoonni dhuunfaa keessatti miseensoman dhaabuun warra adeemsa seenaa keessatti ol’aantummaa ijaarrateef haala mijeessaaf. Kana jechuun ummatoonni seenaa keessatti cunqurfaman ( historically disadvantaged) jaarama haaraa kana keessatti kanuma haga ammaa qabanuu dhaban malee waan dabalatan hin qabu. Kan faaydaa irraa argatu tokkoffaa gartuu Amaaraati. Akkuma armaan olitti jenne Oromoon akka chaampiyoonaa sirna federaalizimiifi mirga sabootaatti beekama. Paartii biyyooleessaa bu’ura federaalizimii faalleessu kanaan gadi bahuun Oromoo kan hin fayyadne ta’uu qofa osoo hin taane saboota kaawwaniinis walitti nu buusa. Ammaahuu gara Kibbaafi bahaatii komiifi mamiin mumul’achaa jira.
ODPf
Walitti baquun EPRDF kun dhaabbilee hunda caalaa ODPf rakkoo cimaa qaba. Kan duraa ODPn ammaa/ OPDOn duraanii mooraa qabsoo Oromootti ija shakkiifi jibbiinsaan laalamti. Hamma tokko kan ummata biratti fudhama argatte erga hoggansa Obboo Lammaa Magarsaa jalatti qabsoo Oromoo dhugeeffattee sabboonummaa leellisuu eegaltee asi. Waggoota sadan dabre jaarmaan kun qola durii san muuxatee adda duree qabsoo Oromoo hamma ta’uutti maqaa ofii haaromsuu /rebrand/ of gochuu danda’ee ture. Amma yeroo akka dhaabaatti diigamtee matayyaan jaarmaa biraatti makamtu sabboonummaa Oromoo laaffisuun Itoophiyummaa leellisuuf dirqamte. Kun ammoo Oromoo irraa ishii fageessaa deema. Kunis ODP dhiibbaa gama lamaa itti fiduun garaa sabboontotaafi Itoophiyaanotaatti adda baqaqsa. Yoo tokkummaa eeggattee dhaaba ODP diigdee warra kaaniin walitti baqxe ammoo ammoo ummata ( constituency) ishii irraa adda baasee warra biraatti akka maxxantu godha. Kana jechuun maxxantummaa Tigree irraa gara maxxantummaa Amaaraatti ceeti jechuudha.
Kan lammataa miseensonni ODP hanga ammaa akka sabaatti jaaramanii waan jiraniif EPRDF keessatti akka dirra/block/ tokkoo socho’u. Kun ammoo akka dhaabaattis, akka naannoofi sabaattis dantaa ofii waloon dhiibuuf isaan gargaara. Erga walitti baqanii booddee namuuu dhuunfaan miseensa Koree Hojii Raaw’achiiftuu ykn Jiddu Galeessaa ta’a. Waloon socho’uun hin jiraatu. Rakkoon sadaffaa ishii mudatu filannoodha. ODPn akkanaanuu akka paartii waggoota 27f ummata miidhee waggaa 1 kana amaanaa cehumsaa itti kenname bakkaan gahuu dadhabde filannoo itti aanurratti moo’achuuf hireen ishii dhiphaadha. Gaaf baqxee Oromumaa ofirraa mulqite ammoo daranuu ummata keessaa tufamti. ODPn baqxe Oromiyaa keessatti filannoo dorgomtee moo’achuu dhiisii akka duriitti hatteetuu miliquu hin dandadeessu. Dhaabbilee Oromoo biroo waliin tumsa tolfachuufis ishii rakkisa. Sababnis dhaabni Oromoo kamuu kan dhaaba Oromummaa mulqatee waliin walitti dabalamuuf ummata sodaata. Warri ODPn ammoo erga Itoophiyaanomanii booda dhaaba maqaa sabaan socho’u waliin michoomuun warra kaan muufachiisa. Rakkoon biroo harca’insa humnaa uumamuudha.
Siyaasa cehuumsaa milkiin geggeessuuf dhaaba hogganu qofa osoo hin taane deeggartoota jijjirama hunda mooraa tokkotti walitti qabanii humna cimsachuu gaafata. ODPn humna namaa dandeettiifi fudhatama gahaa qabu akka hin qabne beekkamaadha. Yeroo amma kanatti ajandaa miseensotuma ishii afaanfajjeessufi diigu as baasurra kan humnoota jaarmaya ishiitin ala jiran Oromummaa jiddugaleessa godhattee hawwattee humna ishii ittiin cimsattu ture. Yaadni walitti baquu garuu Oromoota hanga amma ishii gargaaranis kan irraa dhiibuufi dhaabuma san keessaayyuu sabboontota kan moggeessuudha.
Walumaagalatti ODPn akka dhaabaatti walitti baquu kanarraa kasaaraa malee faaydaan argattu hin jiru. Kanaafuu yaadni ODP baqsanii dhaaba Itoophiyaa jaaruu kun dantaa Oromoos ta’ee kan ODP kan jiddu galeessa godhatee miti. Hawwiifi fedhii Muummicha Ministeeraa qofaadha. Siyaasaan uumaa ishiitti dalagaa walooti malee kan dhuunfaa miti. Mul’anniifi ciminni hogganaa barbaachisaa ta’us tarsiimoofi akeekni lafa kaayame dantaa hawaasa ( constituency ) isaa jiddu galeessa godhatee deemuu baannaan fagoo hin tarkaanfatu. Ba’aa itti ta’ee jabinuma hogganaa saniituu laamshessa.
Namni mootummaa kana keessa hoggansarra ture tokko dhiyoo tana osoo waa haasofnu akkana jedhe. “Imammanni, tarsiimoonifi seeronni biyya kanaa hundi nama tokko kan gubbarra jiru san jiddu-galeessa godhatanii bocamu. Namni sun ammoo akka waan hunda beekuufi waggaa 1000 jiraatutti yaadama. Bara TPLF waa hundi fedhiifi hawwii Mallasaa irratti tolfame. Gaafa inni du’u akkuma mana utubaan cabeetti wanni jaaramaa bahe hundi diigamuufi harca’uu eegale” jedhe. Yaadni ODP baqsuu kunis ciminaafi hawwii nama tokkoo kan jiddugaleessa godhate malee dantaa dhaabaa, sabaafi Oromiyaa kan ilaallate natti hin fakkaatu. MM Abiy Ahmad siyaasaa Oromoof haaraadha. Ummanni hanga kanaayyuu kan isa fudhate sababa Obboo Lammaa Magarsaatini. Jechootaafi gochoota erga aangotti dhufee deemsisuunis shakkiin guddaan irratti umamaa jira. Gaafa ODP irraa Oromummaa mulqee deeme shakkiifi hamiin dhugoomaa dhufa. Gaafas saba keessaa of baasa. Biyya sabdaneessaa keessatti Hogganaan ummata keessaa dhufe /constituency/ isaa wayyabaa of cinaa hin hiriirsine biyya bulchuu hin danda’u. Ummata keessaa dhufe /constituency/ isaa kana deebisee dhuunfachuuf humnaan hacuucuuf dirqama.Sun ammoo mukarra taa’anii jirma isaa qottoon of jalatti muruu dha. Mukni jiguu mala. Garuu kophaa miti. Abbichas qabateeti.
ADWUI/ EPRDF
Dhaabni ADWUI/EPRDF kun waggoota 28 darbeef biyya bulcheera. Kana jaarame adda durummaan dantaa TPLF deemsisuuf akka ta’e shakkiin hin jiru. Amma haaromuun ykn kan biraan bakka bu’uun dirqama akka ta’e wal nama hin gaafachiisu. Gaafa kuffisuurra cehuumsa kana dhaabnummaan kun akka geggeessu godhamus mudaalee isaa wallaallee miti. ADWUI/EPRDF kuffisuun biyya jigsuu fiduu mala jedhamee waan sodaatameefi. Abdiin ture ADWUI/EPRDF cehumsa kana yeroo geggeessutti ofis haaromsaa deemaadha. Kanaafuu tarkaanfiin ADWUI/EPRDF haaromsuuf godhamu sirriidha. Akkamittiin dhaaba kana haaromsuun barbaachisa kan jedhu garuu sirritti laalamuu qaba. Ka’uumsi isaa rakkoon EPRDF maali? kan jedhu laaludhaan tahuu qaba. ADWUIn Rakkoo bu’uraa 3 qaba. Kan duraa ol’aantummaa garee tokkoo jala jiraachuudha. Kan lammataa abbaa irruumaadha. Kan sadaffaa paartilee naannolee 4 bulchan malee kanneen hafan 5 alatti hambisuudha. Kan ol’aantummaa garee tokko sun jijjirama kanaanuu hamma tokko cabeera. Guututti sirreessuuf paartileen hundi akkaataa constituency isaanitin akka bakka bu’ummaa qabaatan ( proportional representation) gochuudha. Kan abbaa irrummaas amma akka haaratti as deebi’uu eegale malee wayyaayee ture. Furmaanni waaraa dirree siyaasaa bal’ate heeraafi seeraan taliganii filannoo bilisaatti cehuuni. Kan saboota moggaatti dhiibamanii sunis laafaadha. Paartileen naannolee shanan bulchan miseensomanii bakka bu’ummaa baay’ina ummata isaanitiin walgituun sagalee guutuudhaan akka hirmaatan taasisuudha.
Adeemsa ADWUI/EPRDF dimokratessuufi haaromsuu ( democratize & rebrand) bifa salphaadhaan godhamuu danda’u kana dhiisanii gara baqsuutti deemuun tumsa kanaafi dhaabbilee miseensotaafis balaa qaba. Miidhaa dhaabbilee miseensotaatiif qabu ODP akka fakkeenyaatti fudhannee laallee jirra. Yaadni EPRDF walitti baqsuu amma itti deemamaa jiru sabboonummaa sabootaa laaffisanii siyaasaa jiddugaleessummaa ( centrist ) gaggeessuudha. Garuu ammoo sirna federaalaa sabdaneessaa keessatti yeroo abbaan irrummaa jigee dirreen siyaasaa babal’atu sabbonnummaan ukkaamame ture ni dhooha. Kanaaf filannoo yeroo cehuumsaatti jaarmayaalee sabboonummaa dhaadhessantu hiree moohachuu qaba. Keessattuu gaafa dhaabbileen miseensota EPRDF maqaa sabaa ofirraa mulqan sareen sooqiddaan isaan nyaattu hin argamtu. Dadammaqiinsi ummataa cimaan waan jiruufi cehuumsaan humni mootummaa waan laaffatuuf dandeettiin filannoo hatanii injifannoo labsuu hin jiraatu. Yaaliin akkasii jeequmsa hamaa uumuudhaan kufaatii paartii biyya bulchuu yoo saffisiise malee aangoo hin haaromsuuf.
Partii walitti baqfamee amma uumamuuf yaadamu kana dhaabni ABUT/TPLF akka hin seenne beeksiftee jirti. Laaftutti yoo Ilaalan paartiin saba bicuu takka keessaa hafteef homaa hin uumamu fakkaachuu mala. Akkuma naannolee shanan ammaan duraa san ‘agar party’ jedhamtee itti fuftis fakkaachuu mala. Dhugaan akkas miti. Erga jijjiramni kun dhufee TPLF Maqaletti godaantee naannoo Tigray mootummaa federaalaa irraa fageessaa jirti. Wanti Tigraay fi mootummaa federaalaa walitti hidhu ADWUI dha. Gaafa kana keessaa baate wanti walitti hidhu sun cite jechuudha. Ishiinis baatee adabattee hin teessu. Dantaa jiddu galeessaa qabdu eegsifachuufi warra ishiitti roorrisu dadhabsiisuuf humnoota siyaasaa biroo waliin hariiroo cimsiti. Kana ammoo ifaafi lafa jalas ( clandestine) godhuun jeequu dandeessi. Gaafas mootummaan federaalaa Tigray akkamiin too’atee bulchuuf yaada? Akkaminis sochii TPLF humooota siyaasaa biyya keessaafi ollaa waliin gootu dandamachuun danda’ama. Humnaan jilbiifachiifnaan waan hin fakkaanne. TPLF dogongora hoggansi federaalaa raaw’ate fayyadamuun akka ummanni Tigraay hundi balaaf saaxilamee fakkeessuun bifa haaratti fudhatama cimaa horattee jirti. Kanaafuu aggaammii TPLF irratti godhamu kamiyyuu ummanni guutumaan guututti dura dhaabbata. Humna Raayyaa Biyyaan rukunnaanis hin ta’u. Akka odeeffamu osoo hin ta’in RIB ammas olaantummaan harka jaraa jira. Warra gubbaatu tuqame malee jiddugaleessi isaanuma. San qofa miti. Meeshaan waraanaa gurguddaan RIB qabu guututti sadarkaa jedhamutti Tigraay jira. Yaaliin baasuuf godhames TPLFin fashalaayee jira. Kanaafuu mootummaan Geetachoo Asaffaa qabuu dadhabe TPLF humnaan moo’adhee Tigray nan too’adha jechuun waan hin fakkaanne. Kanarra TPLF tumsa paartii biyya bulchuu keessaa baasanii waanuma qabuu hin dandeenyeef jala fiigurra, asuma keessatti dhiibbaa ishii hirdhisaa karkarsaa deemuutu wayya. Inumaatuu TPLF tumsa biyya bulchuu keessa turuun ishii miidhaarra faaydaatu caala. Maalif? TPLF jiraachuun dhiibbaa gara Amaaraan jiru walmadaalchisuuf fayyada.
Saboonni dura moggaatti hambifaman amma paartii baqu kanatti dabalamu jedhameera. Dansaadha. Garuu paartileen kun naannoolee yeroo dheeraaf cunqurfamaniifi saamaman irraa dhufu. Gaafiin isaanii paartii biyya bulchutti haa makamnuu qofaa miti. Naannoo isaanirratti walabummaan ( autonomous) bulchuufi sadarkaa federaalaatti qooda isaaniin malu arkachuudha. Dantaa kana lamaanuu kan eegsisuuf paartii akka sabaatti jaarratanii qaban osoo hin diigin tumsa ( coalition) biyya bulchu keessatti qooda isaanin malu fudhachuudha. Walabummaa isaaniis eegsisanii qooda federaalaas hirmaatu. Gaafa baqan garuu walabummaan akka naannotti qaban kan durii caalaa laaffata. Sadarkaa federaalaatti qondaalonni muraasi aangoon dabalamuufis humni dantaa saba isaniif falmachuu ( bargaining power) ni hirdhata. Kanaafuu dhaabni haaraan baqee EPP tahuuf deemu mirga ofiin of bulchuu saboota kanaa daran laaffisa malee ol hin guddisu. Kun ammoo saboonni yeroo dheeraaf nu waliin cunqurfamanii aantummaa keenya abdachaa turan akka nu komataniifi diinomfatan godha.
RAKKOO SEERAA ( constitutional crisis)
Wanti miseensonnifi hogganoonni ODP sirritti hubachuu qaban tokko gaafa EPRDF dhaamsa tumsaa irraa baqsuun gara dhaaba tokkotti jijjiramu, dura dhaabbilee miseensotaa seeraan diiguun dirqama. Hojamaata EPRDF fi dhaabbilee miseensaa akkasumas heera paartilee biyyatti irraa akka hubannutti, koreen hoji raaw’achiiftuufi koreen jiddugaleessaa dhaabbilee miseensota mari’atee yaada dhaaba diiguufi baqsuu kanarratti yoo waliifgale gara Yaa’ii Dhaabaaf ( General Assembly) dhiheessa. Yaa’iin qaama ol’aanaa dhaabaati. Yaa’iin yaadicha yoo fudhate dhaabni isaanii guyyaa sanirraa eegalee akka diigameefi hoggansis paartilee biroo waliin walitti baqee dhaaba haaraa akka jaaru aangawuu isaa beeksisuun boordii filannoo beeksisa. Gaafa murtiin dabre irraa kaasee dhaabni ODP jedhamu hin jiraatu jechuudha. Filannoo dabre kan sagalee wayyaba qabachuun bulchiinsa gandaa hamma Caffeetti mootummaa jaare Dh. D.U.O/ ODP ta’uun beekamaadha. Amma yeroo dhaabni sun seeraan diigamu hamma dhaabni haaraatti filannoon maanaa ummataa fudhatee mootummaa ijaaru as bahutti mootummaan banaa ta’a jechuudha. Banaa kana cufuuf bulchiinsa itti fufsiisuuf filannoo ariifachiisaa ( snap election) godhuun dirqama. Falli biraa moo mormitoota waliin waliif galanii mootummaa amaanaa ( caretaker government) jaaruudha. Filannoon ariifachiisaa gochuunis ykn mootummaa amaanaa jaaruun xaxaa guddaa qaba. Hubadhaa, dhaaba walitti baqe ijaaruuf kan diigamuu qabu ODP qofa osoo hin taane dhaabbilee naannoolee saglan bulchan cufa. Kana jechuun naannolee saglanittuu takkaa filannoo ariifachiisaa ykn mootummaa amaanaa jaaruun dirqama. San qofa miti. Sadarkaa federaalaattis rakkoo heeraatu uumamuu mala. EPRDF yeroo ammaa tumsa bulchiinsaa (governing coalition) dha. Jechuunis OPDO, ANDM, TPLF fi SEPDM mata mataan naannoo isaanitti sagalee wayyabaa moo’atanii federaalaatti sagalee argatan walitti dabaluun harka wayyabaa ya’enii mootummaa federaalaa bulchuuf aangoo fudhatan. Gaafa dhaabbileen diigaman irraa kaasee hanga dhaabni isaan walitti baqanii dhaaban haarayni filannoo moo’atuutti ammas sadarakaa federalaattis banaa bulchiinsaa ( vacuum) uumama. Kanaafu takkaahuu filannoo ariifachiisaa taasisuu ykn ammoo mootummaa amaanaa jaaruun dirqama ta’uuf deema. Kun ammoo xaxama ( complexity) fi gaaga’ama ( crisis) akkamii uumuu akka malu tilmaamuun nama hin dhibu.
FALLI
Adeemsi ODP baqsanii dhabamsiisanii paartii Itoophiyaatti liqimsiisuu kun dhaaba saniifi ummata Oromoos akka hin fayyadane, akkasumas paartii biyya bulchuufi biyya kanaafis faaydaa qaburra balaan akka caalu agarsiisuu yaaleen jira. Saboota moggaatti dhiibamanii naannoo ofiirratti mirga ofiin of bulchuu guutuu federaalatti ammoo qooda isaanin malu argachuuf hawwanis daran kan miidhu akka ta’e kaayeera. Maarree falli maali gaafiin jedhuuf ammoo:
Hunda dura ODPn waan ishii miidhuraa of qusachuun humna jabeeffachuudha. Tokkummaa keessoo dhaabaa cimsuun, sabboonummaa ummata ittiin hawwatte jabeeffachuu, humna namaa barateefi fudhatama qabu ( credable) ofitti dabalachuun jabaattee bahuu qabdi. Itti aansuun mooraa Oromoo keessatti walhubannoo ( consensus) uumuun siyaasaa Oromiyaa tasgabbeessuu barbaachisa. Kana keessaa akkuma ammaa Gaaddisa Hogganoota Oromo jalatti jalqabametti filannoon osoo hin dhufin dura mormitoota waliin bu’aan filannoo sanii kan hunda fayyadu ta’uu waliif galuu qabu ( negotiated election and power sharing). Kun ammoo Oromiyaa qofatti osoo hin taane dhaabni naannolee biroo bulchaniifi mormitoonni isaaniis akka raaw’atan jajjabeessuu feesisa. Kun filannoon kan tokko guutuu moo’atee kuun moo’amu ( absolute winners and losers) osoo hin taane kan namuu keessaa waa argatu akka ta’u godha. Kun ammoo jeequmsa filannoo duraafi boodaa hambisuuf fayyada.
EPRDF baqsuu osoo hin taane dimokraatessuutu wayya. Kana jechuun paartileen 4 amma keessaa jiran dabalatee kan naannolee shanan hafanii bifa bakka bu’ummaa ummata isaaniin walgituun ( proportional representation) tolchuudha. Hojmaataafi ilaalcha /ideology/ paartichaa fooyyeessuun akka sirna dimokraasii waliin deemu taasisuudha. Paartileen hundi akka baay’ina ummata bakka bu’anii ( proportional representation) akka hirmaatan gochuun dhaabbilee akka TPLF biraa mormii kaasuu mala. Mormiin akkasii kan dimokraasummaafi walqixummaaf diddaa isaan qaban waan saaxiluuf yaadaan moo’achuun salphaadha. Yeroo ammaa garuu yaada paartilee walitti baqsuu kana walabummaa ( autonomy) dhaabaafi naannoo sarba jedhanii waan dhiheessaniif mormiin isaanii Tigraay qofa osoo hin taane naannolee biroottis naatoofi deeggarsa argachaa jira. Kana dhabsiisuuf EPRDF baqsuu dhiisanii dimokraatessuuttii deebi’uun waa hundaaf fala gaariidha.
Fuulleffannaan ammaa paartii jiru diiganii, paartii haaraa lafaa kaasanii jaaruuf yaaluun xaxama hamaa keessa of galchuun yeroo, humnaafi leeccalloo qisaasurra filannoo itti aanu tokkummaan akkamitti injifanna kan jedhurratti fuulleffachuutu wayya. Kana gochuuf dhaabbilee Oromoo jiddutti waliigaltee uumuun Oromiyaatti filannoon hubaatii tokko malee akka geggeeffamu gochuu; naannoleefi saboota qabsoo keenyaaf firaa keessattis filannoon bifa walhubannaatiin akka geggeeffamu tumsa barbaachisufi gochuufiidha. San booda humnoonni walqixxummaa sabootaatti amananan filannoo nagayaa geggeeffatanii naannoofi federaalaattis sagalee wayyabaa argatu. Paartileen Oromoo sadarkaa nannootti aangoo waliif hiru; federaalaatti firoota qabsoo keenyaa waliin kaadhimamaa tokko dhiheeffatu. San boodas jijjirama heera mootummaas yoo barbaachise sagalee wayyabaa guddaa ( absolute majority) qabatanii itti deemuun fedhiifi dantaa sabaafi sablammootaa guututti cehuun danda’ama.
ODPn paartii qeenxee jaarutti deemnaan dantaa saba keenyaafi wabii umuufi sirna federaalizmii qabsoo ummatootaan jaarame tiiksuun mala biraa dhahuun dirqama. Gaaga’ama siyaasaafi xaxama heeraa mudtauu malu keessatti Oromiyaan jeequmsatti akka hin seenneefi cehuumsi akka hin gufanneef qaama furmaataa ta’uuf ammumaan qophaayuu qabu. Kana jechuun filannoon ariifachiisaan godhamuu malus ta’ee mootummaan amaanaa jaaramu hirmaannaafi hayyama mormitootaa waan gaafatauuf, hirmaannaan kun ammoo jeequmsa osoo hin kaasiin targabbiin akka hojjatamuuf of qopheessuun barbaachisaadha. Filannoo itti aanu irratti dantyaan sabaafi nageenyi biyyaa akka hin miidhamneefis , dhaabbileen siyaasaa Oromoo saffisaan agoobara takka jalatti deebi’uun( walitti baquunis ta’ee tumsa tolfachuun) tarsiimoo filannoofi bulchiinsaa bocachuun humna filannaa ( alternative force) bahuu qabu. Dhaaba akka haaraatti jaaramuwaliinis hariiroo akkami qabaachuu qabna kan jedhu gaaddis Hoggansa Oromoo keessatti mari’achuun ammumaan kallattii kaayuun feesisaadha.
GOOLABBII
Barruu kana keessatti hangan beekuufi yaada’u irratti hundaayuun qindeessuu yaaleen jira. Barruu kana ergan qopheessee ji’a darbeera. Barreessuu durattiifi boodas qondaalotaafi deeggartoota ODP mari’achiisera. Hogganoota paartilee miseensota EPRDF fi kanneen naannolee shaniis dubbiseera. Wanti nama ajaa’ibu namni yaada dhaabbilee sabaa diiganii baqsanii dhaaba qeenxee kana ijaaruu deeggaru qubaan lakkaayama. Garuu hedduun isaanii mormiif fedhiifi ejjannoo waan hin qabneef caldhisanii ilaaluu jiru. Waan dogongoraa tokko osoo arganii maaltu na dhibeen yookin hogganaa muufachiisuu diddaaf caldhisanii ilaaluun hoggansa san miidhuu malee fayyaduu miti. Yoo danda’an gorsanii karaatti wal deebisuu takkaahuu yaada qaban ifatti dhiheessanii sirreessuuf yaaluun bor gaabbii nama hanqisa. Kanaafuu anis waanin yaadu barruu kanaan dhiheesseera. Yaada kana ifatta maxxansuurra maaf keessaan hin hoggansaaf hin ergine gaafin jedhu ka’uu male. Yaada kana hoggansa dhimmi ilaalu kallattiin ibseefiin ture. Amma ammoo miseensi dhaabaafi ummanni keenya dhimmicha irratti hubannaa gahaa akka argatuuf biraan gahuun barbaachisaa ta’ee natti muldhannaanin maxxansuuf murteesse. Hoggansi ODP mariirra jiru dhimma kana bilcheessee akka laalu abdiin qaba. Waggota muraasa injifannoo itti goonfachaa deemne kana walgorsaa, fi walmormaas ta’u waldhaggeeffachaa as geenye. Waltuffachaafi gurra walirraa cufaa osoo deemnee as hin geenyu ture. Ammas gurra walii laachuuma santu fala natti fakkaata.
Jawar Mohammed
Onkololeessa 17, 2019
Comments»
- 1. How a musician’s killing exposed the media in Ethiopia - Ethiopia Insight - September 10, 2020
-
[…] the most critical voice against PP’s creation. A few days after PP was officially announced, he posted at length on his Facebook page a long article in which he argued how the PP could push back the […]
- 2. How a musician’s killing exposed the media in Ethiopia - Kichuu - September 10, 2020
-
[…] the most critical voice against PP’s creation. A few days after PP was officially announced, he posted at length on his Facebook page a long article in which he argued how the PP could push back the […]
- 3. Ethiopia, What Really Happen To The Oromo Singer Hachalu Hundessa? - The Daily Horn News - September 10, 2020
-
[…] most critical voice against PP’s creation. A few days after PP was officially announced, he posted at length on his Facebook page a long article in which he argued how the PP could push back […]
- 4. Ethiopia: How a musician’s killing exposed the media - Geeska Afrika Online - September 11, 2020
-
[…] most critical voice against PP’s creation. A few days after PP was officially announced, he posted at length on his Facebook page a long article in which he argued how the PP could push back […]
- 5. Ethiopia: How a musician’s killing exposed the media - Idman news - September 11, 2020
-
[…] the most critical voice against PP’s creation. A few days after PP was officially announced, he posted at length on his Facebook page a long article in which he argued how the PP could push back the […]


text:
Walaloo Seeneet Gizaachoo ** Miilli Kaayyoo ** By Raya Studio 2018
Geerarsa Haacaaluu Hundeessaa Eebba Kitaaba Lataa Qana’ii Irraa By Raya Studio 2018
The generation of light…the generation conviction…you are and always and forever will be the guardians of our country and people!
Dhugaan niqal’atti malee hincittu,Eebba kitaabaa Qeerroo Lataa qanaii irratti hayyoonni gurguddoon,beektonni,quuqamtootni sabaa, artiistotaafi,keessummaan kabajaa hedduun argamaniiru,tamsaasa Tv OMN dabarsee jira, badhaasni hooggantoota olaanoo obbo Lammaa,MM obbo Abiyyiifi Obbo jawaar Muhammadiifis karaa bakka bu’aa isaatiin laatameefii jira.bayyee namatti tola,osoo bilisummaa guutuu argannee hunduu fagoo miti.
ይች ባለጌ አማራን ኦሮም ተሳዱበሽ ሁሉም ይስማዉ ሽር ሽር
“Dhaqi Hiriyyaa kee dhaani jennaan Gowwaan galee Haadhamanaasaa dhaane” jedhama
Dr Abiyi Wayaanota warra isaa ajjeesuuf jedhe sodaatee loltoota isaatiin ummata oromoo ficcisiisaa jira.
Waraanni nama nyaataa Xoophiyaa kan Dr Abiyiin ajajamu ummata oromoo Wallaggaa nagaan jiraatu irratti jimlaan dhokaasa irratti banuun ummata nagaa jimlaan ajjeesaa jiru.Abiyi, Qawween faashiniinsaa darbee jira utuu jedhee sobee lallabuu faashiniin saba oromoo ajjeesuun garuu darbuu dide.
Abiyi,Wayaanee warra gooftoliisaa warra isa ajjeesuuf jecha sababasaa irraan kan ka’e ummata fixeen sodaatee ummata oromoo erga waggaaa dhibbaa fi keessumattuu ammoo erga waggaa 28 guutuu ajjeefamaa jiruun ammas itti fufiinsaaan ilmaanuma Oromootiin ajjeefamuun fi duguuginsi sanyii irra gahuun baayyee nama gaddisiisa. Ammaan booda kan ajjeesisuus kan ajjeesuus, kan du’uus kan ajjeesuus, kan buqqisiisus kan buqqifamus, kan boowus kan boossisuus oromoo qofa gidduutti ta’ee jira. Kun ammoo salphina guddaadha saba oromootiif. Halagaan amma tooftaadhaan qarqara dhaabattee karaa ergamtootashee Ilmaanuma Oromootiin saba Oromoo waraansisaa jirti. Kanaaaf Oromoon yoo gamnoomeef hatattamaan furmaata barbaaduu qaba. Ilmi oromoo tokko halagaaf baabsee lammiisaa miidhuu hin qabu.
ooftaan diinota saba Oromoo “Oromon Oromoo ajjeesisuu fi walitti duulchisuu dha.”
Haala tooftaa bifa kanaan erga guyyaa gaafa Dr Abiyiin gara muummicha ministeeraatti muudamee asitti bifi fi tooftaa ittiin diinoti saba oromoo, ummata oromoo ajjeesaa jiran jijjiramee jira. Dur kan ajaju wayaanee kan raawwatu ykn ajjeesu, hidhu OPDO ture. Amma garuu muummicha ministeeraa waliin ministeerota Oromoo kudha tokkoo olitu aangoo bakka furtuurra jiru. Akka kanaan haalli jijjiiramuun, kan ajajus ajajamus, kan ajjeesus ajjeefamus, kan duulchisuus kan irratti duulamus Oromoo qofa ta’ee jira.
Yeroo ammaa kanatti abbaa hubatee ilaaleef: taphataan, taphachiisan, kubbaan fi dirreenis hundi Oromoo fi Oromiyaa irratti taatee jirti. Warri halagaan amma tufoozoo cimaa naannessanii Harka rukutaafii jiru. Bravo! Jabaadhaa walfixaa jechaa jiru.


text:
PUBG hin taphatinaa!
PUBG’n (PlayerUnknown’s Battlegrounds) geema mobaayila irratti fe’amu yoo tahu, ijoolleen teenya hedduun jaalala Geema PUBG kana akka qaban argine, keessumattu ijoolleen biyya keessa naannawa magaaloota gurguddoo fi biyyoota alaa gara gaaratti jiraatan Dahattee taphataa oolti. PUBG kanaaf maraatee kan hafuura namaa jibbee kophaa hafe hedduudha. Geemni kun fayyaa sammuu joollee teenyaa gaafii keessa galchee jira. Kana qofaa miti, amma hammeenya birootin as bahe..
Dhaabbanni PUBG tapha fakkeessee kaayyoo isaa ifoomsee jira. Sunis, hordoftoota Geema kanaa amantii irraa baasuudha. Keessattuu warri waan kana taphatu heddduun Muslima waan tahaniif, waan afaan qawweetin dadhaban, tapha kanaan Muslima gatantarsuuf hammeenya jabaatu karoorfame.
PUBG amma fooyya’een taphataan Taabotaaf(Sanamaaf) Sujuuda. Taabotaaf jilbiiffatee kadhatee gargaarsa irra barbaada. Eeganaa eebba Taabota saniitin cimee ka’ee carraaqee injifata. Taabotaaf Sujuudu malee, Taabotaaf if kennu malee hin injifatu. Akka Geema kanaatti abbaan injifannoo, kan nama injifachiisu Taabota. Kun Kufrii dha. Waan Islaamummaa irraa nama baasu.
Shakkii malee taphataan PUBG, osuma taphatuu Taabotaaf Sujuuduu tana ni jaalata jechuudha. Rabbi malee kan Sujuudaniif, Rabbi malee kan kadhatanii fi yaammatan jiraachuu dhabuu dagata. Gartanii bakka dubbiin geyse? Warra yaada badaa kana qabuutu tapha PUBG fidee qalbii joollee teenyaa hate. Itti dammaquu barbaachisa. Badii tana hanga dandeessan dhoorkaa.
Waan Geema irratti fooyya’e kana akka addunyaatti Muslimni waan kana naanneessu arkee lole. Dallansuu qabanis karaa Social Media tiin ibsataa jiran. Dubbiin tun deemtee Ulamaa bira, warra Azhar birallee geyse. Ulamaan ibsa jabaa baasan. Namni Muslimaa waan kana taphachuu akka hin qabne dhaaman. Guutumatti Muslimni Geema kanarraa akka fagaatu Azharis ifoomse.
Haaluma walfakkaatuun hammeenyaa fi rakkoo Geemni kun Ijjoolee irraan gaha jiru hordofuun, Biyyoota Islaamaa dabalatee biyyoonni hedduun akka biyya isaaniitti hin hojjanne ugguranii jiru.
Dallansuu Muslimootaa tana hordofuun dhabbanni Geema kanaa(PUBG MOBILE) “kasaaraa qabeenyaatu narra gaha” jedhee if sodaate. Geema keessaa kutaa Taabotaa san baasuu labse. Tahus, jalqaba maalif akkas godhuun akka barbaachise garuu waan dubbate hin qabu.
Kanaaf yaa joollee teenya, Diin keessaniif tumsaa. Geema kanaan sammuu if hin doomsinaa. Yeroofi qabeenyaas hin gubinaa. Islaamummaa teessan eeggadhaa.


text:
Wal waraansii hammaataa yeroo jiruu kanatti namoonni kumootaan lakka'aman gara biyya ollaatti dheessaa akka jiran Dhaabnii Baqattootaa kan Tokkummaa Mootummootaa beeksisee jira.
Uummata sivilii kan Itiyoophiyaa fi baqattoota Ertraa kanneen Tigraay keessa qubatanii jiranii dhimmi isaanii yaaddeessaa ta'u kan ibsee dhaabnii baqattootaa gareeleen mirga dhala namaaf falmaniis torban guutuu dullii waraanaa humnootii Fedeeraalaa fi Kan Tigraay giddutti gaggeeffamaa jiru kun to'annaan ala ta'u mala jechuun akeekkachisaa turan jedha.
Gabaasa Lisaa Shalaayin Jeneevaa irraa ergitee caqasaa.