text:
Namootan Walitti Makamuu
Namootan walitti makamuun takkaa akka qorichaa nama fayyisa takkaa immoo akka summii nama ajjeesa. Namootan yommuu walitti makaman of eeggannoo cimaa gochuu fi namoota itti makaman haala fi amala isaanii beeku barbaachisa.
Namootan walitti makamuu bakka afuritti qoodu dandeenya.
1.Namootatti makamuun akka nyaata kan ta’e– halkanii guyyaa nyaatatti yoo hajame, yeroo barbaade sanitti ni nyaata ergasii yoo quufe ni dhiisa. Haaluma kanaan namni namootatti makamuus haajaaf (dhimma gaariif) yoo barbaade itti makama. Haajaa isaa yoo fixate, itti makamuu ni dhiisa. Haala kanaan itti fufa. Namoonni akkanaa warroota Rabbii fi ajaja Isaa, dhara sheyxaanaa, dhukkuba qalbii fi dawaa ishii beekaniidha. Isaan warra Rabbiif, Kitaaba Isaatif, Ergamaa Isaati fi namootaf dhugaan kanneen hojjataniidha. (Namoonni kunniin namootatti makamuun takka faaydaa namootaf buusu takkaa immoo faaydaa namoota irraa argatu. Fakkeenyaf, beekumsa namootaf qoodun namootaf faayda buusu. Yookiin immoo namoota biroo irraa beekumsa argachuun bu’aa buufatu. Haajaa ofii yoo fixatan, walitti makamu ni dhiisu. Akkana ta’uu qaba adeemsi nama qaruute. Yeroo ofii wanta bu’aa isaaf hin buusne irratti gubuu hin qabu.)
Ramaddiin lamaffaan Namootatti makamuu akka dawaa (qorichaa) yeroo dhibamu barbaaduti. Fayyaa irra yoo jiraatte isaan walitti makamuun si hin barbaachisu. Faayda fi dhimmoonni barbaachisoon jireenyaa walitti makamuu akkanaa irraa addaan bahuu kan hin dandeenyedha. Fakkeenyaf, galii jireenyaa argachuuf bittaa fi gurgurtaa keessatti, gurmaa’un hojii gaarii hojjachuu, waliin mari’achuu, dhibeef qoracha barbaadu fi kan kana fakkaataniif namootan walitti makamun barbaachisadha. (Dhimmoota barbaachiso akkanaa keessatti namoonni na balleessan jedhe namtichi namootatti yoo makamu dhiise lubbuu ofii miidha. Isaanitti makamuun faaydi barbaachisu irraa argachu qaba.) kanaafu, walitti makamuu akkanaa irraa haajaa kee yoo fixatte, walitti makamuun biraa si eeggata. Innis
3.Sadarkaa, gosoota, jabeenya fi laafinna adda addaa irratti hundaa’e walitti makamu akka dhibeeti. Walitti makamu kana keessaa akka dhibee naqarsaa nama ajjeesuti. Walitti makamuu akkanaa irraa amantiinis ta’i duniyattis wanta bu’aa irraa buufattu miti. (Dhimmi amantis dhimmi duniyaa gaarii ta’e kan keessa jiru miti. Walitti makamuu duwwaa ta’eedha.) Kana waliinu takka amantii takkaa addunyaa takkaa immoo lamaan isaanitu walitti makamu kanatti ni kasaarta.
Namoota keessaa nama yommuu sitti makamu makamuun isaa akka ciniinnaa ilkaani si dhukkubsutu jira. Yoo sirraa addaan bahe laalaan (dhukkubbiin) isaa ni qabbanaa’a.
Ammas, namoota keessaa nama yommuu namatti makamuu kan bowwoo namatti ta’uudha. Namni akkanaa takkaa dubbii bareechise dubbachuun si hin fayyadu takkaa immoo cal’ise sirraa hin fayyadamu. Nafsee ofii beekee bakka ishii hin kaa’u. Yommuu dubbatu jecha isaa dinqisifataa fi itti boonaa dubbata. Jecha isaa akka shittoo iddoo wal gahi ittiin urgeessu godhe yaada. Yoo cal’ise cal’isuun garmalee itti ulfaata. (Jecha isaatin keessa namaa waraana. Namni wanta akkanaatin qorame, of sirreessuf carraaqu qaba. Namootatti yommuu makamu dubbachuun dura itti yaadu fi dubbii filachuu qaba. Ta’uu baannan cal’isuudha.)
4.Ramaddiin afraffaan walitti makamuu akka summii nyaachuti. Namoonni ramaddii kanaa warroota bid’aa fi jallinaati. Sunnaah Ergamaa Rabbii (SAW) irraa karaa namatti cufu. Faallaa sunnaatti namoota waamu. Isaan sun warroota karaa Rabbii irraa namoota deebisanii fi karaa qajeelaa keessatti jallinna barbaadaniidha. Bid’aa sunnaa godhu, sunnaa immoo bid’aa godhu. Wanta gaarii dhoowwamaa, wanta dhoowwamaa (jibbamaa) immoo gaarii godhu.
Wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa itti ajajan ati yoo itti ajajje fi wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa irraa dhoowwan ati irraa yoo dhoowwite, ati namoota nama qoran (namootatti jabeessan) irraayi siin jedhu.
Yoo Sunnaah hordoftee fi wanta isaan irra jiran yoo dhiifte akraari siin jedhu.
(Namoota akkanaatin walitti makamuun akka summii dhuguu ykn nyaachuti. Kanaafi, Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Yeroo warra keeyyatoota (Aayaata) keenya keessa seenuun [itti qoosan] argite, hanga isaan dubbii saniin ala kan biraa keessa seenanitti isaan irraa garagali. Yoo sheyxaanni si dagachiise, yaadannoo booda ummata miidhaa raawwattoota (zaalimtoota) waliin hin taa’in.” Suuratu Al-An’aam 6:68
Fakkeenyaf, jallatoonni Qur’aanatti yommuu qoosanii fi baacan irraa garagaluu qabna hanga isaan dubbii biraatti darbaniitti. Kuni naannoo keenya keessatti qaamanis ta’uu danda’a ykn sab-qunnamti kan akka Tv ta’uu danda’a.
Ijjannoo fi of eeggannoo cimaa: Jaalala Rabbii barbaadii malee komii fi balaalefannaa isaanitiin of hin ko’oomsin. Wanta fedhan yoo jedhan, jecha isaanitiif gatii hin kenniin. Fakkeenyaf, hijaaba kan uffatu yoo taate, jallatoonni wanta fedhan yoo jedhan, gurraa fi qalbii kee dubbii isaanitin hin ko’oomsin.
Namoota dallansite Jaalala Rabbii yoo barbaadde addunyaa aakhiratti kan milkaa’u sihi. Garuu fuggisoon kanaa Rabbiin dallansanii jaalala namoota barbaadun kufaati fi hoongodha.
Guduunfaa
Namootan walitti makamuun bakka afuritti qoodama.
Tokkoffaan akka nyaata yeroo itti hajaman itti fayyadamani yoo haajaa irraa fixan immoo dhiisaniidha. Fakkeenyaf, gamnoonni namoota wanta gaaritti ajajuu fi wanta badaa irraa dhoowwuf, beekumsa barsiisu ykn beekumsa baratuuf namootati ni makamu.
Lamaffaan akka qorichaati. Yommuu rakkatan ykn bakka hir’uun jiruutti itti guutuf itti makamu.Fakkeenyaf, bittaa fi gurgurtaa, gurmaa’inna fi kkf.
Sadaffaan akka dhibeeti.Namoota gariin walitti makamun akka dhibee namatti ta’a. Bu’aa siif hin buusu, atillee bu’aa isaaf hin buustu. Walitti makamu kasaaraa ta’eedha. Fakkeenyaf, namoota hamachuu.
Afraffaan akka summiiti. Kuni kan nama balleessu fi ajjeesudha. Namtichi cimaa yoo hin ta’in isaanitti makamuun ni bada. Fakkeenyaf, karaa Rabbii irraa isa jallisuu danda’u, badii akka raawwatu isa kakaasu danda’u. Akka fakkeenyatti hiriyyaa badaa fudhachuun ni danda’ama. Kanaafu, walitti makamu akka dhibee fi summii nama ajjeesu kanarraa of eegu qabna.
Kitaaba wabii
Bidaa’u Tafsiir-jildii 3 fuula 467-468 Imaam Ibn Al-Qayyim


c: text/html

text:
Maqaalee Rabbii Keessaa Muraasa-Kutaa 2ffaa
Ilmaan namaa jireenya isaanii keessatti wantoota lama garmalee barbaadu. Isaaniis: gaddi jireenya keessaa akka hir’atu fi sodaan akka isaan irraa deemudha. Gaddaa fi sodaa jireenya keessaa hir’isanii nageenyaa fi gammachuu argachuuf jecha bakki isaan hin seenne hin jiru. Haa ta’uu malee, bakki baay’een isaan seenan bakka gaddaa fi sodaa isaanitti dabaluudha. Fakkeenyaf, namoonni maallaqa argachuuf garmalee hojjatu. Maallaqa baay’ee erga argatanii booda yommuu maallaqa irraa waa hir’atu ni gaddu. Yommuu maallaqni dabalu immoo akka isaan jalaa hin hatamnee fi hin banne garmalee sodaatu. Haala kanaan jireenya gaddaa fi sodaa jiraatu. Kanaafu, furmaanni kanaa maali ree? Furmaanni kanaa Rabbii olta’atti amanuu fi Isaaf buluudha. Nama Rabbitti amanee fi Isatti bule, Rabbiin gaddaa fi sodaa akka irraa kaasu waadaa galee jira. Akkana jedha:
“Lakki! Namni hojii gaarii osoo dalaguu fuula isaa Rabbiif kenne, mindaan isaa Gooftaa isaa bira isaaf jira. Sodaan isaan irra hin jiru, isaan hin gaddaniis.” suuratu Al-Baqara 2:112
Kiristaanonni fi yaahudoonni nama kiristaana ykn yahuudaa ta’e malee Jannata kan seenu hin jiru jechuun odeessan. Rabbiin oduun isaanii kuni sobaa fi raga kan hin qabne akka ta’e ni mirkaneesse. Lakki, dubbiin akka isin jettanii miti. Kana irra namni Jannata seenu nama hojii gaggaarii osoo hojjatu fuula Isaa Rabbiif kenneedha. Kana jechuun hojii isaa qulqulleessun qalbii isaatiin nama gara Rabbii garagalee fi qajeeledha.[1] Namoonni Rabbitti dhugaan amananii fi hojii gaggaarii hojjatan, mindaan isaanii Rabbiin bira isaaniif jira. Wanta darbeef hin gaddan, wanta dhufuufis hin sodaatan. Haala kanaan jireenya nageenya fi gammachuu jiraatu. Kanaafu, Rabbitti amanuu fi hojii gaarii hojjachuun bu’uura gammachuu fi milkaa’innaati. Karaalee Rabbitti shakkii tokko malee amanuu (yaqiina) itti jabeessinuu keessa tokko maqaalee fi sifaata Isaa qo’achuu fi itti xinxalluudha. Mee ammas, kutaa darbee irra itti fufuun maqaalee Rabbii olta’e muraasa isaanii haa ilaallu.
- Al-Khaaliq (Uumaa)
Wantoota hundaa kan uumee Rabbii tokkicha. Wantoonni naannoo keenyatti arginu hundi gara Khaaliqaa (Uumaa) akeeku. “Ani mataa kootin of uumuu hin danda’u. Uumaa na uumetu jira.” jechuun gara Gooftaa isaanii akeeku. Dachii fi samiin akkanumatti of argamsiisu ykn uumu hin danda’an. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“[Rabbiin] samiiwwan utubaa argitaniin malee uume. Akka [dachiin] isiniin hin socheenef gaarreen gadi dhaabbatoo dachii keessa kaa’e (gadi dhaabe). Lubbuu qabeenyi hunda irraa ishii (dachii) keessa facaase. Bishaanis samii irraa buufnee biqiltoota gosoota gaggaarii hunda ishii keessatti magarsine.Kuni uumama Rabbiiti. Kanneen Isaa gadi jiran wanta isaan uuman mee natti agarsiisaa. Dhugumatti, miidha hojjattoonni jallinna ifa galaa keessa jiru.” Suuratu Luqmaan 31:10-11
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa samiwwan torba garmalee gurguddatan, furdatanii fi bal’atan utubaa malee uume. Utubaa mul’atu hin qaban. Osoo qabaatanii silaa utubaan kuni ni mul’ata. Samiwwan kunniin dandeetti Rabbii qofaan iddoo isaanitti qabaman.[2] Samii hangana guddattu Rabbiin malee eenyutu uumuu fi qabuu danda’aa? Kuni Rabbiin jiraachu fi Tokkicha fakkaataa hin qabne ta’uu ragaa agarsiisudha.
“Sila gara samii gubbaa isaanii jirtu, kan uraa (qaawwa) homaatuu hin qabne akkamitti akka ijaarree fi miidhagsine hin ilaallee?” Suuratu Qaaf 50:6
Hubannoo: Akkaatan Rabbiin subhaanahu wa ta’aala waa uumuu fi namni wanta tokko itti uumuu gonkumaa wal hin fakkaatan. Rabbiin wanta tokko uumuu yoo barbaade, “ta’i” jedhaan. Ergasii yoosu ta’ee argama. Garuu ilmaan namaa wanta tokko hojjachuu yoo barbaadan dafqa itti xuruuratu, meeshaa adda addaa fayyadamu, itti dadhabu. Rabbiin immoo kana hundarraa qulqulluudha. Meeshaa wanta jedhamu hin fayyadamu, wanti dadhabbi jedhamuus Isa hin tuqu. Kanaafu, Rabbiin olta’aan wantoota hundaa haala adda ta’een uuma. Kanaafi, irra deddeebinee aaya tana yaadachu qabna.
“Wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru. Inni dhagahaa, argaadha.” Suuratu Shuura 42:11
Hojii Rabbii hojii namootatiin wal fakkeessu hin qabnu.
“Uumamni keessanii fi kaafamni keessan akka nafsee (lubbuu) takkatti malee homaayyu miti. Dhugumatti Rabbiin dhagahaa, argaadha.” Suuratu Luqmaan 31:28
Namoota dhaloota jalqabaa irraa kaase hanga dhaloota dhumaatti uumuu fi kaasun Rabbiin biratti akka lubbuu takkatti uumu fi kaasuti. Sababni isaas, Rabbiin wantoota hunda irratti danda’aadha, wanti Isa dadhabsiisu tokkollee hin jiru. Dabalataan hojiin Isaa hojii ilma namaatin wal hin fakkaatu.
- Al-Qadiir (Danda’aa)
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala wanta hunda irratti danda’aadha. Wanta tokko hojjachuu yoo fedhe, fedhii Isaa wanti jalaa kuffisu hin jiru. Dandeettin Isaa dandeetti uumamtootatiin wal hin fakkaatu. Gariin uumamtootaa wanta tokko hojjachuu irratti dandeetti qabu, garuu wanta biraa irratti dandeetti dhabuu danda’u. Garuu Rabbiin olta’aan wantoota hundaa irratti danda’aadha. Dandeettin isaanii gufuwwan baay’een kan marfameedha. Garuu dandeetti Rabbii fuundura gufuun dhaabbatu tokkollee hin jiru. Mee Qur’aana irraa aayaataa (keeyyatoota) muraasa gara dandeetti Rabbii akeekan haa ilaallu:
Aaya tanaa ilaalchise ibn Kasiir ni jedha: “Rabbiin olta’aan iccitiwwaan hundaa, sammuu keessatti wanta dhokatee hundaa fi wanta ifa bahaa hunda akka beeku gabroottan Isaatti beeksisa. Wanta dhokataan gonkumaa Isarraa hin dhokatu. Beekumsi Isaa haala, battala fi yeroo hunda keessatti isaan kan marseedha. Akkasumas, beekumsi Isaa wantoota samii fi dachii keessa jiran kan marseedha. Wanti hanga firii xaafi gahuu ykn isaa gadi jiru dachii fi galaana keessatti Rabbiin irraa hin dhokatu. Inni “wanta hundaa irratti Danda’aadha”. Kana jechuun dandeettin Isa wantoota kana hunda keessa ni lixa. (Rabbiin wantoota hundaa beeku irratti danda’aadha.)
Kuni gabroottan Isaa akka Isa sodaataniif labsii Isarra ta’eedha. Wanta Inni dhoowwe fi isaanirraa [arguu] jibbu akka itti hin tarree isaaniif beeksisa. Sababni isaas, Inni dhimmoota isaanii hunda kan beekudha. Adabbii isaanii ariifachiisu irratti danda’aadha. Nama tursiisu yoo tursiise, yeroo kennaaf. Ergasii qabaa cimaa jalaa miliquu hin dandeenye qaba. Kanaafi, itti aanse akkana jedhe,
يَوۡمَ تَجِدُ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا عَمِلَتۡ مِنۡ خَيۡرٖ مُّحۡضَرٗا وَمَا عَمِلَتۡ مِن سُوٓءٖ تَوَدُّ لَوۡ أَنَّ بَيۡنَهَا وَبَيۡنَهُۥٓ أَمَدَۢا بَعِيدٗاۗ
“Guyyaa lubbuun hundi toltuu irraa waan hojjatte fi hamtuu irraa waan hojjatte [ishii fuunduratti] dhiyaatee argitu [yaadadhu]; jidduu isheeti fi jidduu isaa (hamtuu) fageenyi dheeraan osoo jiraate jaallatti.” Suuratu Aali-Imraan 3:30
Kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa nama hunda fuunduratti wanti gaarii fi badaa hojjate hundi ni dhiyeefama. Namni waan gaarii hojjatee dabarse ni gammada. Kan waan badaa hojjatee dabarsee immoo dallansuu fi gaabbin isaaf ta’a. Osoo isaa fi wanta badaa hojjate jidduu fageenyi dheeran jiraate hawwa.[3]
Kuni du’aan booda deebifamuu (kaafamu) ragaa Rabbiin dhiyeessudha. Rabbiin irratti du’aan booda namoota kaasun wanta ulfaatu miti. Samii fi dachii guddinni fi bal’inni isaanii garmalee guddatu Kan uumee akkamitti du’aa kaasu dadhabaa? Wanta guddaa hojjatu kan danda’u, wanta xiqqaa hojjachuun akkamitti Isa dhibaa? Namni sirritti hin xinxalline “Lakki, wanta guddaa tokko hojjatee, wanta xiqqaa biraa dadhabu danda’a” jedhee akka hin yaannef, “Inni waan hundaa irratti Danda’aadha” jechuun keeyyata (aaya) armaan olii xumure. Kanaafu, Rabbiin wanta hundaa hojjachuu fi uumuu irratti danda’aa ta’e, namoota du’an guyyaa Qiyaamaa kaasun Isa hin dhibuu jechuudha.
Hubannoo: Rabbiin waan hundaa irratti danda’aa akka ta’ee barree fi amanne jirra. Dandeettin Isaa dandeetti uumamtootaatin gonkumaa wal hin fakkaatu. Dandeettin Isaa guutuu fi wantoota jiran hundaan kan wal qabatuudha. Gargaarsa wayitu hin barbaadu. Garuu dandeettiin ilma namaa daangefamaa, hir’inna kan qabuu fi gargaarsa alaa kan barbaadudha.
Rabbiin wantoota hunda irratti danda’aa akka ta’e yoo beekne, Isarratti akka hirkannuu fi Isaan ala wanta biraa akka hin sodaanne nu taasisa. Sababni isaas, sammuu namaa kan harkaa qabuu fi akka fedhetti dhimmoota jijjiruu Kan danda’u Isa malee hin jiru. Nu nyaachisuu fi obaasu, wanta gaarii nuuf fiduu fi wanta badaa nurraa deebisu Kan danda’u Rabbiin malee hin jiru. Kana beeku fi hojii irra oolchun goota nama taasisa. Akkasumas, Rabbiin akka sodaannu nu taasisa. Yommuu badii hojjachuuf yaannu, Rabbiin badii saniif yoosu nu qabuu fi adabuu akka danda’u yoo beekne, badii hojjachuu irraa duubatti deebina.
Guduunfaa
✓Gaddii fi sodaan kan deemu dhugaan Rabbitti amanuu fi hojii gaggaarii dalaguuni.
¶Rabbiin subhaanahu wa ta’aala wantoota hundaa kan uumee fi too’atuudha.
✓Wantoonni addunyaa keessatti arginu hundi, “Ani akkanumatti of argamsiisu yookiin of uumuu hin danda’u. Uumaa na uumetu jira.” jechuun gara Uumaa isaanii akeeku.
✓Akkaatan Rabbiin subhaanahu wa ta’aala waa itti uumu akkaataa uumamtoonni waa itti uuman irraa addaa fi kan wal hin fakkaannedha.
¶Rabbiin wantoota hundaa irratti Danda’aadha.
✓Dandeettin Isaa guutuu ta’u kan agarsiisu keessaa tokko samii fi dachii uumuu, samii utubaa malee dhaabudha. ✓Samii garmalee guddattu tana uumuu fi utubaa malee dhaabun Rabbiin wantoota hundaa irratti Danda’aa akka ta’e agarsiisa.
✓Kanaafu, Rabbiin namoota du’an du’aa kaasu irratti Danda’aadha jechuudha.
Kitaabban Wabii
[1],[2]- Taysiral Kariimil Rahmaani fii tafsiiri kalaamil Mannaani- Abdurrahman Sa’diyy-fuula 56 fi 760
[3] Tafsiir ibn Kasiir- jiildi 2 fuula 31
In The Company of God- Shekh Salman Al-Awdaa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ODP fi ADP’n Paartii Badhaadhina Itoophiyaatti makamuuf Murteessan
Paartiilee miseensa ADWUI jidduu kan tahan, paartiin naannoo Oromiyaa bulchuu jiru ODP fi kan naannoo Amaaraa bulchuu jiru ADP’n, guyyaa har’aa adeemsa walitti makamuu paartilee ADWUI irratti mari’achuuf walgahii ariifachiisaa kan geggeessaan tahuu gabaafame.
Walgahii kana irratti Paartiileen naannoolee kun walitti baquu addichaa sagalee guutuun raggaasisuu fi paartii haarawa Badhaadhina Itoophiyaatti makamuuf kan murteessan tahuu odeeyfannoon ni addeessa.


text:
Qorannoo ajjeechaa aanga’oota mootummaa irratti Waxabajjii 15 raawatameen walqabate geggeeffamaa ture xumuramuun ibsame
Yakka ajjeechaa waxabajjii 15 aanga’oota mootummaa naannoo Amaaraa fi qondaaltoota Raayyaa ittisa biyyaa irratti raawatameen walqabate, Abbaan Alangaa Federaalaa qorannoon xumuramuu ibse.
Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa, Obbo Birhaanuu Tsaggaayee ibsa dhimma kanarratti har’a waaree booda Miidiyaaleef kenneen, yakkichi qindeesuummaa Asaamminoo Tsigeen raawwachuu, dhimma kana raawwachuuf immoo maddi baajataa mana mootummaa fi abbootii qabeenyaa dhuunfaa akka tureefi, Akkasumas karoorrichi Jeneraal Sa’aaree Makonnin qofa osoo hin taane Jeneraal Birhaanuu Juulaas kan dabalatee ture tahuu ibse.
Yakka kanaan walqabatee namoota magaalaa Finfinnee irraa shakkamanii qabaman jidduu, shan himannaa irratti banuuf qophiin xumuramee jira. Shakkamtoonni 61 ammoo mirgi wabii eeggamuu ibsuun, shakkamtoonni 13 ta’an ragaan isaanii qoratamaa jiraatuu odeeyfannoon ni addeessa.
Dabalataanis shakkamtoota magaalaa Bahar Daar irraa qabaman keessaa 55 himannaan kan irratti banamu yoo ta’u,15 ammoo qorannoo irra jiraatuun ibsame.
Gochichi yaalii fonqolcha mootummaa tahuu fi yakki kun qaama mootummaan, mootummaa irratti waan raawwatameef qorannoof walxaxaa taasiisee ture jedhe.
#Abbaa_Alangaa #Federaalaa


text:
Wallagga Lixaa fi Shawaa Kibba-lixaa keessatti mormiin itti fufuu isaa fi lubbuun dhabamuu jiraattonni naannoo fi hoogganoonni paartilee mormituu dubbataa jiru. Akka jiraattonni fi hoogganoonni Koongiresa Federaalawa Oromoo Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsanitti, guyyaa har’aa jechuun, Mudde 3, bara 2015 hiriirri mormii godinaa Wallagga Lixaa magaalaalee Gidaamii, Ayiraa fi Boojjii Birmajii keessatti geggeessamee jira.
Godinaa Shawaa Kibba-Lixaa, aanaa Tolee, magaalaa Baantuu keessatti hiira barattoonni sadarkaa lammaffaa geggeessan irratti poolisiin dhukaasa banuun barataa Dajanee Sarbeessaa jedhamu ajjeesuu isaa fi barattoota ka biroo madeessuu – Godinichatti, hoogganaan Koongiresa Federaalawa Oromoo, Obbo Gabre-mikaa’el Dhaabaa ibsa Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf kennaniin beeksisanii jiran.
Wallagga Lixaa, aanaa Gullisoo, Mana-barnootaa Qophaa’inaa Calliyaa bakka kaleessa barataan kutaa kudha-lammaffaa Guutuu Abarraa itti rasaasaan ajjeesametti, barataan ka biraan madaa’e Hospitaala Ayiraa geessamee ture, Kennasaa Caalaa har’a ganama du’uu isaa jiraattonni naannoo beeksisanii jiran. Oduuwwan guyyaa har’aa dhaga’aman kanaaf Koomishina Poolsii Oromiyaa irraa deebii argachuuf deddeebisnee bilbillee iyyuu itti hin milkoofne.
Kaleessa garuu, sadarkaa Koomishinaraatti Abbaa Deemsa Hojii fi Dhimmoota Koomiyunikeeshinii Koomishina Poolisii Oromiyaa, Salamoon Taaddesee, dhimmoota mormii barattootaa fi deebii gama mootummaa irratti bal’inaan kan haasofsiisne kutaa lammataa qaba.


text:
Siiraa-Lakk.20
Wali-galtee Dhiyeessu
Gaafa tokko mushrikoonni walitti qabamuun akkana waliin jedhan: isin keessaa nama hundarra sihrii, raaga fi walaloo beeku ilaalaa. Ergasii namticha jama’aa keenya addaan facaase, dhimma keenya waliin dhayee, amanti keenya hanqise kanatti dhufee haa dubbisu. Wanta isatti deebisuu haa ilaalu. İsaanis ni jedhan, Utbah ibn Rabi’ah malee namni biraa beeknu hin jiru. Isaanis ni jedhan, “Ati Yaa abbaa Waliid isa bira dhaqi.” Utbaanis Nabiyyii bira deemun akkana jedhe, “Yaa Muhammad si moo Abdul Muxxalibitu irra caalaa?” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni cal’isan. Utbaan itti fufuun ni jedhe, “Namoonni kunniin (abbootin kee) si caalaa gaarii ta’uu yoo odeessite, dhugumatti isaan sanama ati akka hanquutti ilaalte gabbaranii jiru. Yoo ati isaan caalaa gaarii ta’uu odeessite, dubbadhu hanga jecha kee dhageenyutti. Si caalaa namoota irratti nama balaa fidee arginee hin beeknu. Hawaasa keenya addaan facaafte, dhimma keenya ni bittinneesite, amanti keenya akka hanquutti ilaalte, Araboota keessatti nu salphiste hanga akkana jedhan gahanitti: Qureeshota keessa nama sihrii dalagutu jira. Dhugumatti Qureeshota keessa raagdu jira.” Rabbiin kakadhe, hanga dhumnutti gariin keenya garii irratti seeyfin walitti duulu malee homaa hin eegnu. Yaa namana! Wanti qabeenyatti akka hajamtu si taasisu yoo jiraate, hanga Qureeshota hunda caalaa dureessa taatutti qabeenya walitti siif qabna. Yoo fedhiin kee fuudhu ta’ee, Qureeshota keessaa dubartii feete filadhu sitti heerumsifnati.” Ergasii Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan, “Xumurtee?” Innis ni jedhe, “Eeyyeen”. Ergamaan Rabbiis (SAW) suuratu Fussilat qara’uu jalqaban:
“Haa Miim. [Qur’aanni kuni Rabbii] Rahmaan, Rahiim ta’e irraa kan buufameedha. Kitaaba keeyyattoonni isaa ibsaman, Qur’aana Arabiffaa namoota beekaniif [ibsameedha]. Gammachiisaa fi akeekachiisaa kan ta’eedha. Garuu baay’een isaanii irraa garagalanii jiru. Kanaafu isaan hin dhagahan.” Suuratu Fussilat 41:1-4
Nabiyyiin (SAW) hanga aayah lakkoofsa 13 gahanitti dubbisuu itti fufan. Utbaanis ni jedhe, “Si gaha. Kanaan ala wanti biraa si bira hin jiruu?” Nabiyyinis ni jedhan, Lakki. Utbaanis gara Qureeshotaa ni deebi’e. Isaanis ni jedhaniin: Maaltu si duuba jiraa? Innis ni jedhe, “Isin itti dubbattu jedhee wanta yaade hunda osoo itti hin dubbatin hin dhiisne.” Isaanis, “Deebii siif deebisee ree?” Innis ni jedhe, “eeyyen.” (Nihaaya wal bidaayah-Ibn Kasiir 3/68-69)
Gabaasa ibn Isihaaq gabaase keessatti akkana jechuun itti dabale, yommuu utbaan Qureeshota bira gahu akkana isaan jedhan, “Maaltu si duuba jiraa yaa abbaa Waliid?” Innis ni jedhe, wanti na duuba jiru, Rabbiin kakadhee! Ani jecha fakkaataa isaa gonkumaa hin dhageenye dhagahee. Rabbiin kakadhe! Jechi kuni walaloos miti, sihris miti, raagas miti. Yaa tuuta Qureeshaa anaaf tole jedhaa. Tarkaanfi fudhachuu qabnu akka murteessu anaaf dhiisaa. Nama kanaa fi wanta inni keessa jiru dhiisaa. İsarraa addaan bahaa. Rabbiin kakadhe, jechi ani isarraa dhagahe suni oduu guddaa ta’a. Araboota irratti injifannoo yoo argate, mootummaan isaa mootummaa keessani, jabeenyi isaa jabeenya keessani. Namoota hunda caalaa isa waliin filatamoo taatu.” Isaanis ni jedhan: Yaa abbaa Waliid Rabbiin kakanne arraba isaatiin sihrii sitti hojjate.” Innis ni jedhe, “Kuni ilaalcha kiyya. Wanta isinitti mul’ate hojjadhaa.”
Barnootaa fi Faayda kanarraa argamu:
1-Nabiyyiin (SAW) dhimma hundarra barbaachisa ta’e irratti xiyyeefachuun karaa qajeela irra turan. Utba waliin falmi abbooti isaati moo isatu irra caala jedhu keessa hin seenne. Osoo kana hojjate silaa utbaan osoo homaa isarraa hin dhagahin dhimmichi nu xumurumaa ture. Ammas Nabiyyin (SAW) faaya fi yakka utbaan itti dhiyeessutti hin tarre. Wanta badaa utbaan jedhuuf dallansuun itti hin kaane. Ammas faaya itti dhiyeessuf deebii hin kennine. Kana hunda kaayyoo guddaaf dhiise. Ergasii adaba (naamusa) gaariin akkana jedhe, “Yaa abbaa waliid, xumurtee?” Innis ni jedhe eeyyen.
2-Nabiyyiin (SAW) aayatota kanniin filachuun wanta gamnummaa isaa agarsiisudha. Aayaanni tunniin dhimmoota baay’ee barbaachisoo ta’an of keessatti qabatte. Isaan keessaa: Dhugumatti, Qur’aanni kuni Rabbiin irraa kan buufame ta’uu, haala kaafirotaa fi garagaluu isaanii ibsuu, ergama Nabiyyii ibsuu, Khaaliqni tokko akka ta’e ibsu, Innis Allah. Inni Khaaliqa samii fi dachiiti. Kijibsiisu ummattoota darbanii fi adabbi isaan muudate ibsu. Qureeshota iyyansa fi haleellaa guddaa Aadi fi Samuudin muudateen akeekachiisu.
3-Namoota gara Islaamatti waaman irratti balaa qabeenyi, sadarkaa fi dubartoonni qaban- namoota gara Rabbitti waaman keessaa namoota meeqatu balaqqeessa qabeenyaa jalatti karaa irratti küfe. Akka waamicha isaanii irraa of qusataniif qabeenyi kumatamatti lakkaawamu isaaniif dhiyaata. Namoonni qabeenyaan qoramanii garuu hojii da’waa irratti gadi dhaabbatan, isaan suni warra Nabiyyiitti hidhataniidha. Akkasumas, balaan sadarkaa fi beekkamtin qabu ifa. Sababni isaas, sheyxaanni dhimma kana irratti karaa hundarra guddaa fi fokkuu ta’een namatti miidhagsa. Namni Rabbiif jedhee da’waa godhu nama hojii fi dubbii isaa keessatti Ergamaa Rabbiitti (SAW) hidhatuu fi hordofuudha. Kaayyoo sababa isaatiif jiraatu fi du’uuf hin dagatu:
Jedhi, “Dhugumatti, salaanni kiyya, qalmi kiyya, jireenyi tiyyaa fi duuti tiyya Rabbii Gooftaa aalamaa hundaatifii. Shariikni Isaaf hin jiru. Isuma kanatti ajajame, ani jalqaba Muslimootaati.” suurat Al-An’aam 6:162-163
Qormaanni dubartootaa immoo qormaata guddaa dhiiraa hurgufuudha. Ergamaan Rabbiin (SAW) akkana jedhanii jiru: “Na booda dubartoota caalaa fitnaa dhiirota irratti miidhaa guddaa fidu hin dhiisne.” al-Bukhaari (5096) fi Muslim (2741) gabaasan. (Wanti asitti hubatamu qabu, dubartiin badduu akka taate ibsuuf osoo hin ta’in fitnaan (qormaanni) gara dubartitiin dhiira irra gahuu guddaa fi cimaa akka ta’e ibsuufi. Eeti, Ergamaan Rabbii (SAW) dhuguma jedhan. Namoota meeqatu sababa dubartiitiin wal ajjeese ykn of ajjeesse. Dhiira meeqatu sababa ishiitin dhiphinna hangana hin jedhamne keessa jiraataa? Dargaggeessi yommuu dubartoota qullaa yaa’an argu hangam akka qoramuu fi keessi isaa gubatu Rabbuma beeka. Kanaafu, dubbiin Ergamaan Rabbii (SAW) dhugaa irraa kan fagaatee ree?)
Ammas, daa’iwwan duubatti harkisuuf takkaa niitin isaanii ijjannoo isaanii dadhabsiisti takkaa immoo dubartoonni fujjaarri (wanta fokku hojjatan) daa’iwwan kuni isaan waliin waan badaa akka raawwatan ni affeeru. Haaala kanaan waxmadii isaanitti dabarsuun kaayyoo isaanii irraa duubatti deebisu. Mee itti xinxalli, Qureeshonni kaayyoo guddaa irraa Nabiyyii duubatti deebisuuf dubartii fedhe akka isatti heerumsiisan isaaf dhiyeessan. Garuu Nabiiyyiin (SAW) ni dide. Namoonni gara Islaamatti waamaniis fakkeenya isa godhachuun hordofuu qabu. Wanta Yuusuf jedhe sammuu keessaa baasu hin qaban:
“[Yuusuf] ni jedhe, “Yaa Rabbi! Wanta isaan itti na waaman irra hidhaan naaf jaallatamaadha. Yoo Ati shira isaanii narraa hin garagalchin, gara isaanitti dabee wallaaltoota keessaa ta’a. Gooftaan isaas isaaf awwaate. Shira isaanii isarraa garagalche. Dhugumatti Inni Dhagahaa, Beekaadha.” Suuratu Yuusuf 12:33-34
Niitin Aziiz, Nabii Yuusufin (aleyh salaam) ishii waliin badii akka raawwatu affeerte ykn waamte. Garuu Yuusuf (aleyh salaam) badii zinaatti kufuu irra mana hidhaa keessatti hidhamuu filate. Sababni isaas, hidhaan adabbii yeroo gabaabaf turuudha. Zinaan (sagaagalummaan) immoo adabbii (azaaba) cimaa yeroo dheeraaf turutti nama geessa. Yuusuf ni jedhe, “Yaa Rabbi! Badii guddaa zinaa isaan itti na waamanitti kufu irra hidhaan anaaf jaallatamaadha. Badii isaan waliin akka hojjadhuuf shira natti baasan yoo Ati narraa hin deebisin, gara isaaniif deebii deebisuutti daba. Ergasii baditti kufee wallaaltota hoo’insi fedhii isaan keessatti cimu keessaa ta’a.” Dhugumatti badii dubartoonni kunniin itti waamanitti kufuun wallaalummaadha. Sababni isaas, qananii fi mi’aa Jannata keessatti turaa fi itti fufaa irra mi’aa xiqqoo fi boodarra gara hadhaatti jijjiramu filata. Nama qananii fi mi’aa Jannataa dhiisee mi’aa xiqqoo fi gara hadhaatti jijjiramu filatee caalaa namni wallaalaan ni jiraa? Beekumsi fi aqliin mi’aa lamaan keessaa hundarra guddaa fi dhumti isaa gaarii ta’ee akka filatan nama taasisa.[1]
“Gooftaan isaas isaaf awwaate. Shira isaanii isarraa garagalche.” Rabbiinis Yuusufin kadhaa isaatiif deebii deebisee. Badii niitin Aziizi fi hiriyyoonni ishii akka hojjatu isarraa barbaadan isarraa ni deebise.[2] “Dhugumatti Inni Dhagahaa, Beekaadha” Kana jechuun sagalee hunda kan dhagahu, wanta hundaa kan beeku Rabbii olta’aa qofa. Kadhaa nama Isa kadhatee ni dhagaha, niyyaa nama kanaas sirritti beeka. Kanaafu, Yuusufin fitnaa (qormaata) cimaa kanarraa ni baraare.[3]
Gabaabumatti, qormaanni karaa sadiin namatti dhufu mucuca guddaa nama mucuceessa. Qormaanni karaa qabeenya, beekkamti ykn sadarkaa fi dubartii qormaata ciccimoo nama karaa qajeelaa irra deemu muudataniidha. Namni hojii gaggaarii hojjatu Rabbiif jedhe kanniin sadan irraa hojii isaa qulqulleesse dhugumatti inni milkaa’e. Namni kanniin irraa of qulqulleessuuf tooftaalee kanniin fayyadamu danda’a:
1-Nafseen isaa hojii Aakhiraatiin qabeenya yoo barbaadde, mindaa guddaa Guyyaa Murtii ittiin milkaa’an haa yaadachiisu. Qabeenyi kuni ni bada. Mindaan suni immoo ni tura. “Yaa Nafsee tiyya! Wanta badu siif wayya moo wanta turutu siif wayyaa?”
2-Nafseen isaa beekkamtif yoo dharraate, Fuulaa Rabbii turaa ta’e haa yaadachisu. “Yaa nafsee tiyya! Namoonni si beekanii yoo si jaallatan, guyyaa tokko wantuma xiqqoof sitti ka’anii sitti duulu. Jaalala Rabbii keeti yoo barbaadde immoo Inni dogongora kee siif dhoksuun sadarkaa kee olkaasa. Beekkamaa ta’uun wanti ati argattu jiraa?”
Kitaabban wabii:
[1] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi 10/662, Tafsiiru Sa’dii-459
[2] Tafsiiru Xabarii-13/146
[3]Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -10/663, Tafsiiru Sa’dii-459
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula170-172, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/432-436


text:
Istiqaama
“Istiqaama jechuun namni tokko haala Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ajajetti shari’aa Rabbii irratti gadi dhaabbachuu fi hordofuudha. Kuni immoo iklaasan (Rabbiif qulqulleessun) kan durfame ta’uu qaba.”
Ibn Rajab waa’ee Istiqaama ilaalchisee akkana jedha: Istiqaama jechuun karaa qajeelaa fi sirrii amantii Islaamaa osoo bitaa mirga hin gorin hordofuudha. Gochoota Rabbiif ajajamuu keessaa fi alaa kan of keessatti hammateedha. Haaluma wal-fakkaatun gochoota dhowwaman hunda dhiisu ykn irraa fagaachu kan of keessatti qabateedha.”
Gabaabumatti Istiqaama jechuun karaa qajeelaa fi haqaa Islaamaa irratti gadi dhaabbachuu fi itti fufuudha. Gadi dhaabbannaan kuni immoo kan ta’uu yoo wantoota itti ajajaman hojjatanii fi wantoota irraa dhowwaman dhiisanii fi irraa fagaatan qofaadha. Karaa biraatin namni tokko Islaama irratti gadi dhaabbate (Istiqaama qaba) yommuu jennu amanti Islaamatti homaa dabalu hin qabu, homaa irraa hir’isuus hin qabu. Akkuma jirutti hordofuudha. Kanaafi, bid’aan (wanti haarofti amantii keessatti uumame) istiqaaman wal faalleessa.
Sufyaan bin Abdullah (Rabbiin isarraa haa jaallatu) akkana jedha, ‘Ani ni jedhe, Yaa Ergamaa Rabbii jecha Islaama keessatti siin ala eenyullee hin gaafanne natti himi. Ergamaa Rabbii (SAW) ni jedhe: “ قُلْ: آمَنْت بِاَللَّهِ ثُمَّ اسْتَقِمْ” (Jedhi, ‘Rabbitti amane’ sana booda gadi dhaabbadhu.) (Riyaadu Saalihin)
‘Rabbitti amane’ yommuu jedhu arraba qofaan, ‘Rabbitti amane’ jechuu miti. Kana irra, qalbiin dhugaan Rabbitti amanuu ergasii arrabaan dubbachuudha. Amantii shakkiin wayitu keessa hin jirre qalbii keessatti hidda qabsiisudha. Rabbitti amane yommuu jedhu Rabbiin jiraachu, Gooftummaa Isaatti, Tokkichummaa Isaatti, maqaa fi amaloota Isaatti, murtiwwaan Isaatti, odefannoo Inni beeksisee fi wanta hunda Isarraa dhufetti amanu of keessatti qabata. Yoo kanniinitti amante, ergasii amantii Rabbii (Islaama) irratti gadi dhaabbadhu. Islaama irraa bitaa fi mirga hin gorin, homaa irraa hin hir’isin, homaa itti hin dabalin.
Shahadaa (Ragaa bahiinsa) an Laa ilaaha illAllaah wa anna Muhammadan rasulullah irratti iklaasan gadi dhaabbadhu. Ragaa bahiinsa kanniin irraa wantoota lama garmalee barbaachisaa ta’antu jira.Shahaadan: Laa ilaah illAllaah (Rabbiin malee kan haqaan gabbaramu hin jiru) iklaasa (hojii Rabbiif qulqulleessu) of keessatti tan hammateedha. Shahaadan: Muhammadan Rasulullah (Muhammad Ergamaa Rabbiiti) kan jedhu immoo hojii hojjatu Ergamaa Rabbii hordofuu akka qabu itti agarsiisa. Kanaafu namni Laa ilaaha ill Allaah Muhammadan rasulullah jedhu hojii hojjatu keessatti ilkaasa qabaachu fi Ergamaa Rabbii (SAW) hordofuu qabaa jechuudha. Hojiin isaa fudhatama argachuuf kanniin lamaan guutu qaba: iklaasa fi Ergamaa Rabbii (SAW) hordofuu. Kanaafi, istiqaaman (gadi dhaabbanaan) hanga du’aa kanniin lamaan irratti gadi dhaabbachuudha.
Abu Bakr Siddiiq (Rabbiin isarraa haa jaallatu) waa’ee istiqaama yommuu gaafatamu akkana jedhe.”Rabbitti homaa qindeessu dhiisudha.”
Umar ibn al-Khaxxaab akkana jedhe,”Istiqaama jechuun wanta itti ajajamte hojjachuu irratti gadi dhaabbachuu fi wanta dhowwamte irraa fagaachu itti fufuudha. Akka jallinna jeedalaa hin jallatin.”
Al-Hasan ni jedhe, “ajaja Rabbii irratti gadi dhaabbadhaa, Isaaf ajajamaa, Rabbiin faallessu irraa fagaadhaa.”
Mindaa warra Istiqaama qabaniif kennamu
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) warroota istiqaama (gadi dhaabbannaa) qaban haala kanaan mindaa isaanii ibse:
“Dhugumatti, isaan “Gooftaan keenya Allaah dha” jedhanii, ergasii achirratti gadi dhaabbatan, (yeroo isaan du’an) Malaaykonni isaan irratti bubbu’uun “Hin sodaatinaa, hin gaddinaas; Jannata waadaa isiniif galameen gammadaa. Nuti jiruu duniyaa keessatti hiriyyoota fi gargaartoota keessan turre; Aakhirattis akkasuma. Isiniif ishee (Jannata) keessa waan lubbuun teessan feetutu jira. Isiniif ishee keessa waan barbaaddantu jira. Affeerraa Rabbii Araaramaa, Rahmata godhaa ta’ee irraayyi.” (isaaniin jedhu)” Suuratu Fussilat 41:30-32
“Isaan “Gooftaan keenya Allaah dha” jedhanii ergasii san irratti gadi dhaabbatan, sodaan isaan irra hin jiru; isaan hin gaddanis. Isaan sun warra jannataati; ishee keessa yeroo hundaa jiraatu. (Kuni) mindaa waan dalagaa turaniif (isaanii kennamuudha).” (Suuratu Al-Ahqaaf 46:13-14)
Asirraa namni tokko wanti hubatu, nama sirnaan amanee fi san irratti gadi dhaabbateef mindaan kennamu baay’eedha. Isaan keessaa: (1) Gargaarsa malaykoota addunyaa fi Aakhiratti qabaachu; (2) yeroo du’aa dhiphinnaa fi daraara san keessaa baasuf Malaykoonni gammachisan itti dhufuu;(3) Namtichi gara Jannataa wanta lubbuun isaa feetu keessa jirutti qajeelfama; (4) Namoonni istiqaama qaban yeroo hundaa Jannata keessa jiraatu; (5) Rabbiin isaanitti gammada, qananii Isaas isaanitti roobsa.
Wantoota Istiqaamaf barbaachisan:
Imaam ibn Al-Qayyim istiqaama sirrii argachuuf wantoonni jahan kunniin guutamu qaban jedha:
- Hojii barbaachisu hojjachuu
- Hojiwwan sanniin hojjachuuf humna baasu
- Hojiiwwan sanniin yommuu hojjatan wanta hayyamamaa ta’etti of daangessu ykn madaallamaa ta’uu.
- Beekumsa bu’uura godhatanii hojjachuu (gocha hojjatan san beekumsa amantii waliin hojjachuu)
- Hojii hojjatan san Rabbiif qulqulleessu (ikhlaasa qabaachu)
- Akkuma ajajamanitti hojii san hojjachuu. Jecha biraatin Sunnaah Ergamaa Rabbii (SAW) hordofuudha.
Salaafonni yeroo baay’ee wantoota lamaan kanniin ni kaasu. Isaanis hojii keessatti madaalamaa ta’uu fi sunnah Ergamaa Rabbii (SAW) hordofuudha. Sheyxaanni qalbii gabrichaa fuunfachuun ni qora (mokkora). Sheyxaanni hasaasa badaa gosa lama qaba. Takkaa dadhabaa akka ta’uu nama san kakaasa takkaa immoo daangaa akka darbu itti kakaasa. Yoo sheyxaanni nama sunnaah sirritti hordofu arge, daangaa akka darbu itti kakaasa. Wanta Ergamaan Rabbii (SAW) hin hojjanne hojjata, garuu hojii gaarii dabalataa hojjataa akka jirutti yaada. Namtichi akkana ofiin jedha, “kuni hojii gaggaarii ibaadati. Kanaafu, dabalataan hojjachuun ykn tarkaanfi cimaa fudhachuun hojii gaarii fi ibaadadha.” Haala kanaan sheyxaanni namoota baay’ee karaa irraa jallisee jira. Namoota baay’ee bid’atti kan geesse kana. Fakkeenyaf, Moolida yommuu kabajan, sheyxaanni ‘Kuni Jaalala Ergamaa Rabbii argisiisuuf malee wanta biraati miti.’jechuun isaanitti hasaasa. Moolinni Ergamaan Rabbiis (SAW) ta’ee sahaabonni isaa kan hin hojjanne ykn hin kabajne ta’ee osoo jiru. Ammas sheyxaanni hirribaa fi boqonnaa malee hojii ibaada tokko akka hojjatu nama san taasisuun daangaa akka darbu godha. Namni kuni boodarra hojii san ni dhiisa ykn of dinqiisifachuun hojii of jalaa balleessa.
Karaan lammataa sheyxaanni namoota itti jallisuu, yoo nama san keessatti dadhabinnaa fi ceem’u arge, faallaa nama armaan olii akka deemu taasisa. Hayyamaa fi dhiifama shari’aa itti agarsiisuun hojii hojjatu qabu akka hin hojjanne isa taasisa. ‘Salaanni amantii keessaa nama hin baasu’ jechuun salaata dhiisu eegala. Sababoota adda addaa itti fiduun hojii baay’ee akka hin hojjanne isa taasisa. Karaan lamaan kunniin istiqaama kan faallessudha. Namni karaa istiqaama irra deemu madaallamaa ta’uu qaba. Humna isaati ol hojjachuu fi of dadhabsiisuun daangaa darbuu hin qabu akkasumas, wanta itti ajajame dhiisun hojii gaarii qisaasessu hin qabu. Rabbiin (Azza wa Jalla) ni jedha:
“Akkuma ajajamtetti gadi dhaabbadhu. Isaan si waliin tawbataniis (gadi haa dhaabbatan). Daangaas hin darbinaa. Dhugumatti Inni (Rabbiin) waan isin dalagdan Argaadha.” suuratu Huud 11:112
“Namni tokko dukkana gaflaatin ifa istiqaama dhaamsu hin qabu. Ifa dammaqiinsatiin daandii istiqaamaa ibsuu qaba.” jedha imaam ibn al-Qayyim
Istiqaamaa qalbii fi arrabaa
Furtuun istiqaamaa qalbiin namaa Daandii qajeelaa irratti gadi dhaabbachuu fi hordofuudha. Qalbiin Tawhiida irratti sirritti gadi dhaabbachuu qabdi. Sodaa Rabbii, jaalala Isaa fi kabaja Isaatiin tan guuttamte ta’uu qabdi. Yoo qalbiin tolte qaamoleen biroo ishii hordofuu. Imaam ibn Al-Qayyim namni istiqaama guutuu galmaan kan gahu yoo ulaagaaleen lama guuttamaniidha jedha. Tokko, namtichi nama ykn wanta hundaa caalchisee Rabbiin jaallachuu qaba. Kuni salphaa akka ta’etti odeessun hin ulfaatu garuu hojii irra oolchun garmalee ulfaata. Yommuu Rabbiin nama san qoru, dhugaan ifa ni baha.
Istiqaaman guutu ta’uuf ulaagan lammataa namtichi wanta shari’aan itti ajaje fi irraa dhowweef kabaja guddaa qabaachu qaba (wantoota itti ajajamee hojjachuu fi wantoota irraa dhowwame hundaa dhiisu qaba.) Kabajni guddaan kuni kan dhufu ajajamoota fi dhowwamoota sanniin Rabbii lafa godheef (murteessef) kabaja guddaa yoo qabaatedha. Namtichi yeroo hundaa seerota shari’aa eenyu akka kaa’e (tume) sammutti qabachuu qaba. Kuni qalbii keessatti hidda yoo qabate, kabaja sirrii seerota saniif kenna.”
Qalbiin erga gadi dhaabbattee booda wanti garmalee barbaachisaan arraba.
Abu Hureeyran akka gabaasanitti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ إِنَّ الْعَبْدَ لَيَتَكَلَّمُ بِالْكَلِمَةِ مِنْ رِضْوَانِ اللَّهِ لاَ يُلْقِي لَهَا بَالاً، يَرْفَعُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَاتٍ، وَإِنَّ الْعَبْدَ لَيَتَكَلَّمُ بِالْكَلِمَةِ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ لاَ يُلْقِي لَهَا بَالاً يَهْوِي بِهَا فِي جَهَنَّمَ “.
“Dhugumatti gabrichi tokko jecha Rabbiin gammachiistu ni dubbata xiyyeefannoo osoo itti hin kenniin. Sababa saniin Rabbiin sadarkatti isa olkaasa. Dhugumatti gabrichi tokko jecha Rabbiin dallansiistu ni dubbata osoo xiyyeefannoo itti hin kenniin. Sababa saniin Jahannamitti darbama.” Sahih Al-Bukhaari
Gabaabumatti namni tokko istiqaama guutu qabaachuf, qalbii fi arraba isaa sirreessuf carraaqu qaba. Qalbii isaa tawhida qulqulluu irratti gadi dhaabuf tattaaffi addaan hin cinne taasisu qaba. Akkasumas, qaaman fi arrabaan wantoota itti ajajame hojjachuu fi wanta dhowwame irraa fagaachu qaba. Fakkeenyaf, salaata salaatu irratti gadi dhaabbachu qaba. Waa’een istiqaama asirratti kan dhaabbatu miti. In shaa Allaah, torbaan akkamitti istiqaama cimsuu akka dandeenyu ni ilaalla.
Kitaabilee wabii
1.Commentary on the Forty Hadith of An-Nawawi- Jamal Zarabozo- jildii 2, fuula 684-692
2.Sharih Rayidu Salihiid- Ibn Usaymiin- jildii 1ffaa- fuula 568-571
3.Madaarija saalikin- Imaam ibn Al-Qayyim- jildii-2ffaa,fuula 109-113


text:
Nama du'aan adabamuuf guyya 5 yeroo hafutti addabiinsaa haqame
Manni murtii Teeksaas addabbii du'aa nama ajjechaan himatame ture Roodnii Riid ammatti haqeera.
Roodnii Riid ajjeechaa bara 1996tti rawwateemeen mana hidhaa keessatti waggooti 21f addabbii du'aa eeggachaa ture. Summiin kennamefii kan du'u qabu Sadaasa 20 ture.
Namootni miiliyoona 2.9 ol ta'an aararri akka taasifamuufiif jecha inteerneeta gubbaatti iyyannoo malleetteessaniiru. Namootni bebbeekamoo kan akka Kiim Kaardashiyaan Weest, Rihaanaafi Jiji Hadiid deeggarsaa isaani beeksisaniiru.
Riid ani yakka kana hin rawwanne kan jedhu yoo ta'u, abukaatooti isaas kana mirkeenessuuf ragaa haaraa qabna jedhu.
Ajjechaa shamarree ganna 19 Isteesii Istaayits, kan hudhamtee ajjeefamteen ture kan himatame.
Manni Murtiii Iyaannaa Yakkamtoota Teeksaas, addabii du'aa isaa karoorfame ture haqeera.
Murteen kun taasifame erga Boordiin Araaraafi Hordoffii Teeksaas namni kun addabiin nama kana guyyootii 120 akka turu ykn immo haqamuuf yaada dhiyeessen booda.
Boordiin kun iyyannaa addabbiin du'aa kennamiif gara hidhaa umurii guutuutti haa geddaramu jedhu dideera.
Dhaabbati dhimma nama kanaa hordoofa jiru 'Innocene Project' jedhamu murtee mana murtii kana simateera.
Isteesii Istaayits irratti maaltu raawwatame?
Shammarreen ganna 19 kun ganama Ebla 23 irratti gara hojiisee Baastrip keessa jiru hin galiin hafte.
Saatii xiqqoo booda konkolaataan ishee bakkeetti gatamee argame.
Waaree boodarra reeffishee argame. Qabattoosheen hudhamte ture kan ajjeefamte.
Qorattoonni ceelii ispeermii bayyinaan xiqqoo ta'e qaama saalashee keessatti aragatani.
Ispeeramiin kun dhiira guraachaa irraa dhufe, kan Roodnii Riid.
Riid garuu Isteecii waliin dhoksaatti wal qunnamtii akka qaban hime.
Raagan ture maali?
Meeshaa isheen ittiin ajjeefamte ragaa DNA namaa qabachuusaaf hin qoratamne. Konkolaata ishee keessatti ammoo ashaaraan Riid hin argamne
Himannaan irratti dhiyaate sababa ispeermii isaan qofa.
Riid, Isteesiin ajjeefamu ishee guyya tokko dura wal qunnamtii saalaa gochuu isaani dubbata. Ogeessoti raaga baatumma garuu ispeermiin qaamaa Isteesi keessa amma kana turu hin danda'u jechuun kun dhugaa miti jedhan.
Kanarra, ajjeefamuun dura gudeedamtee ta'a kan jedhu dhiyeessan. Kun mana murtii namoota adiin guute keessatti Riid adabuuf ga'aa ture.
- Seerri adabbii yakkaa haarayaa maalfaa ofkeessaa qaba?
- Namichi barattoota Musilimaa sadii ajjeese hidhaa umrii guutuun adabame
Abuukaatoti Riid murtee kana geeddaaruuf mormaa kan turan yoo ta'u amma ragaa haaraa dhiyeessaniiru.
Raagaan kun himanna jalqaba ispeermiin wal qunnamtii saala booda qaama keessa yeroo dheeraaf hin turu jedhu irratti bal'inaan xiyyeefata.
Oggeessi fayyaa, Dr Roberto Bayando, amma ispeermiin du'a boodas qaama keessa yeroo dheeraaf turuu akka danda'u baruu isaa ragaa mana murtiif kennarratti himeera.
Isteesiin yeroo sanatti nama poolisii ture Jimii Fenelitti heruumuuf kaadhimamtee turte.
Amma garuu ragaa batooni wa'ee hariiroo isaaniirratti ragaa haaraa dhiyeessa jiru.
Dubartiin tokko Jimiin jaalalleen isaa kun dhiiraa biraa bira yoo deemte hudheen ajjeesaani jedhee yeroo inni dubbatu dhaga'uu ishee himteetti.
Ragaa ba'umsi biraa nama poolisii ta'erra argame.
Sirna awwaalchaa Isteesii irratti Jimiin reeffa ishee ilaalaa yeroo inni waan itti dhufe argatte jechuun dubbatu dhaga'uusaa himeera.
Jimiin dubartii barii butee haleellaa saalaa irraatti gaggeesuun himatamee erga hidhamee bara 2018 ture kan gadhiifame.
Kan ragaa itti ba'e biraan nama isaa waliin mana hidhaa turedha.
Artar Isnow mana hidhaa keessatti Jimiin kadhimaan isaa dhiiraa gurrachaa waliin dhokkattee ciisaa turte jechuun akka itti hime dubbata.
"Haasa kenya dhumarratti Jimiin laphee guutuun, 'kadhimakoo gurrachaa jaallatte sana ajjeesuuniin dirqama ture'," jechuun ragaa ba'eera.
Abukaatoon Jimii, Boob Filiips garuu ragaa kana keessa " tasumaan dhugaan tokko hin jiru" jechuun dubbateera.


text:
SEENAA GABAABAA JAAL KABBADEE BUZUNESH (1908-19760)
Jaal Kabadaa Buzunesh Gurraandhala 7, 1908 Oromiyaa giddu gala, Meettaa Roobii, araddaa Gorsaa keessatti dhalatan. Umuriin isaanii barnootaaf akka ga’eenis maatiin isaanii abbaa lafaa waan turaniif salphaatti barnoota argachuu danda’anii jiru. Jaal Kabbadaa Buzunesh bara jireenya isaanii keessatti beekumsaa fi dandeettii qabaniin sadarkaa hogganummaa garaa garaan keessatti gahee isaanii gumaachanii jiru. Kanneen keessaas ministeera humna ittisa biyyaa ta’uu sadarkaa olaanaatti waggoota afuriif tajaajilaniiru.
Haa ta’u maleeuu, sadarkaa olaanaatti muudamuun kun Jaal Kabbadaaf milkii hin turre. Jaal Kabbadaan, waan namni biraa akka laayyootti hin agarre, argaa ooluun isaanii immoo daran waan biraaf isaan kakaase. biyya cunqursaan keessatti hundee godhate keessatti qabsoodhaan malee hundee dhibdee san jigsuun akka hin danda’amen akak hubatan isaan gargaare. Sababa kanaan, sadarkaa olaanaatti hojjachuun kun ibidda bara baraan laboobaa jiraatu isaan keessatti qabsiise; isaan irraayis dhalootaa dhalootatti darbuu isaa itti fufe.
Jaal Kabbadaan aangoo mootummaan kenneefitti dhimma bahanii ummata isaanii hin mine. Bara san keessatti waan ta’ee hin beekne, aangoo mootummaa argatanitti dhimma bahanii ummata isaanii barsiisuuf kaka’an. cunqursaa fi dhiibbaa uummata oromoo irratti ga’aa jirus ifaan ifatti loluufis qabsaa’ota Oromoo akka isaanii barbaaduu eegalan. Akkanaanis ijoollee Oromoo faana gurmaa’anii qabsaa’uuf Ebila 23,1962 gara Maccaa fi Tuulamatti makaman. Erga WMT makamanii boodas hojiilee garaa garaa hojjachuu dhaan uummata keessatti dammaqiinsa guddaa uuman
Jaal Kabbadaa Buzunash, hojiilee boonsaa Waldaa Maccaa fi Tuulamaa keessatti dalagan keessaas mudde 14,1967 Dheeraa irratti osoo Loltuu dhaan hordofamanii uummata kumaatamatti lakkaa’amu fuulduratti ba’anii dhiibbaa uummata Oromoo irratti ga’aa jiru ifatti uummataaf ibsan.
Hojii boonsaa kana waan raawwataniifis, dhiibbaa guddaan irra ga’e; maatii isaanii irraa addaan ba’an. Akkasumas hoggantummaan isaanii ministeera ittisa biyyaa irratti qaban irraa aryataman. Yeroo dhiibbaan itti baayyachaa dhufus hiriyoota isaanii kanneen akka Jeneraal Taddesee Birruu,Jeneraal Daawwit Abdii,Dr Morgaa Firrisaa,Obbo Baqqalee Mokonnin,Obbo Dajanee Booji’aa,Obbo Daadhii Fayyisaa,Obbo Tasfaayee Digaagaa,Koloneel Maammoo Mazaamiir waliin mari’achuu dhaan bosona seenan.
Jaal kabbadaan yeroo hamtuu san keessatti waggoota ja’aaf qabsoo bosonaa erga taasisanii boodas Fulbaana 06,1976 diinaan marfamanii qabsoo guddaa taasisan. Qabsoo kana keessattis waraana 200 hin caalle qabatanii waraana kumaatamaan lakkaa’amu faana qabsoo olaanaa taasisan. Haata’uutii, humni isaanii human diinaatiin walgituu hin dandeneye. Haguma humni diinaa itti jabaachaa dhufe, humni isaanii daran xiqqaachaa dhufe. Kana booda hireen isaan qaban lama: harka kennachuu yookaan immoo otuu falmanii wareegamuu ta’e. Jaal Kabbadaan garuu, harka kennachuu hin filanne; harka laachuun uummata Oromoof salphina guddaa akka ta’e barsiisuuf jecha Fulbaana 18,1976 osoo harka diinaa hin seenin meeshaa qabatanii jiraniin lubbuu isaanii tokkitti uummata Oromoof aarsaa godhanii darban!
-
seennaan kaabbada seenaa hin dagatamnedha,ammas namoonni akkasa kanneen biroon waan jiraniif itti dabaltanii osoo barreessitani namoonni waan baayee irraa baruu jedheen yaada. kanaaf kanneen biroos soqaa too bnuuf barreessa. baayee guddaa galatoomaa.
-
Ani karaa mataa koo seenaa jal Kabbadaa naaf haaraa turee, amma garuu seenaa isaanii kana irraa dubbiseen waanan bareef gammachuu guddaatuu natti dhaga’ame. kanaafuu ammas akkuma kanaa gootonnii hedduun waan jiraniiif soqtanii akka uummatattii gadii baastaan abdii nan qaba. Galatoomaa!!! Tokkummaa(Hacaaluu Hundeessaa)
-
Seenaa kana ani karaa gamaa kootii reefuun bare. Ummaatni oromoo baay’ee midhamaa turuu isaaniin hubadhe. Jaal Kabbaaddaan qabsoon isaan godhaan baay’ee garaa namaa raasa. Egaan Jaal Kabbaaddaan adaraa tokkoo nutti kennanii darban. Kanaaf yaa Ummataa Oromoo jabadha! harka wal haa qabannuu! diinaa lafa keenya irraa balleessaa! Seenaa dhokataanii jiran nuf barbaada! kaleessa akkam turree? har’as maal fakkaanna? Yaa ummataa Oromoo of bara har’a fi isa gara fulduuraaf!!!!!!!!! Warrii seenaa kana barreessitaan galatooma. Jaal kabbaadaaf immoo boqonnaa gaarii…haa ta’uufi. Hundii keessanuu naaf jiraadha!
-
As more familiarity is gained, it will become second nature.
This will reveal income, age, home ownership status and
other criteria to further define your target market. The initial purchase of PLR articles
is a smart investment.
-
ammallee seenaa gootota keenyaa nutti himaa warri beektaan, anaaf haaraa dha seenaan kun!!!
-
Kabbadaa Bizuunashi, gooratti dachaasee hundumashi. Goota ija barbaaada seenaan ni yaadata.
-
BAAYYEE GALATOOMAA SEENAA GOOTOTA BIROOLLEE AKKASUMA NUUN GA,UU HIN DAGATIINAA
-
Edaa seenaan oromo akkuma bishaani yaa’ee hin dhumu jechudha barreesitoonni seena qabsa’ota keenya gurra nu busatan ammayyu waqayyoo beekumsa dhuma hin qabne siniif haa laatun jedha akka kootti seenaa Jaal Kabbadaa kana ani amman argee baayyee galatooma yoo issan du’aniyyu qabsoon isaan qabsiisa ittuma fufa malif yoo jettanis qabsaa’an yoo du’e qabsoon itti fufa jedha mitiree seenaa keessa tokko ammayyu seenaa qabsa’ota keenya kan biroofille dheebudhan isin eegganna horaa bula isinis nama seenaa ta’a warreen seena kana barreessitan hundu jabaadha dukkanni ni bariiti hadara jabadha oromonni hundi waliin tokkumman itti fufaa ijji keenyaa qabsoo gamattii otooma ilaaltu akka hin dabarree jalleewwan oromo koo jabadha hadara………………..


text:
RoomMe (Khaadima Manaa)
- Smart TV
- Smart Bulb
- Smart Coffee Maker
- Smart Cooker
Meeshaan Smart tahe hundi RoomMe wajji eega walitti hidhamee booda. meeshaan kun dalagaa isaa eegala. yoo abbaan manaa dhufee hulaa banee ol seenu, yoo lafti halkan tahe ifaa ibsaaf. itti aansuun faana isaa hordofuu eegala. yoo inni gara maashina bunaa deeme, Maashinni bunaa buna buusuu eegala. yoo inni Soofaa irra taa’ee fuulaan gara TV garagale, TVn ni banama. yoo inni biraa ka’u ni cufama. inni rafnaan ifaan hundi ni dhaama, maashinni hundi dalagaa dhaaba. inni siree irraa ka’ee sochii eegallaan wanti inni itti dhihaate hundi dalagaa eegala.
Meeshaan kun dhihoo tana oomishame. haga ammaa gabaa irra hin oolle.


text:
Dhaabbattoota barnoota sadarkaa olaanaa keessatti haala nageenyaa yeroo amma jiru kan ilaaleen ministeera saayinsii fi barnoota sadarkaa Olaanaatti Daarekteera komunikeeshinii kan ta’an Obbo Dachaasaa Gurmuu akka jedhantti yaaddoo keessumaa dhaabbattoota barnoota sadarkaa olaanaa kanneen Oromiyaa keessaa mudate kana dhabamsisuuf barattoota waliin marii gaggeessuu fi humnootii nageenyaa bobbaasuun itti fufee jira.
Yunivarsitiwwan fi Kooleejoota Oromiyaan ala jiranis haalli keessatti uumamuu malu waan hin beekamneef jecha barattoota waliin marii gaggeessuu fi humnootii nageenyaa ramadamuu ibsan. Waluumaagala garuu nagaan bu’uu kan danda’u humnootii nageenyaa bobbaafamaniin qofa otoo hin taane barattoota hawaasni dhaabbata Barnootaa keessa jiru hundi, bulchiinsii naannoo akkasumas uummanni naannoo yoo itti hirmaate qofa ta’uu hubachiisan.
Gaaffii fi Deebii Gaggeefame Caqasaa.


text:
Siiraa-Lakk.18.4
Azaa fi rakkisuu sahaabota Nabiyyii (SAW) qunname–kutaa 5ffaa
7-Abdullah ibn Mas’uud (radiyallahu anhu)
Akkaataan Ergamaan Rabbii (SAW) namoota waliin jiraatan ogummaa fi gamnummaan kan guuttame ture. Namoota gurguddoo fi hoggantoota gosaa gaarummaa fi gara laafinnaan kan keessumeessan turan. Haaluma kanaan, ijoollee xixxiqoos. Kuni Abdullah İbn Mas’uud yommuu yeroo jalqabaatif Ergamaa Rabbiitiin (SAW) wal qunnamu gaarummaa isa irraa arge akkana jechuun dubbata: Ani yeroo ijoolle turetti Aqbah ibn Abi Mu’ayxiif hoolota tiiksaa ture. Gaafa tokko Ergamaan Rabbii (SAW) fi Abu Bakr na biraan darban. Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan, “Yaa mucaa! Aannan wayii jiraa?” Anis ni jedhe, “Eeyyen. Garuu [hoolota tanniin eeguf] nama amaanan itti kennameedha.” Ni jedhe, “Hoolaan kormii ishii hin tuqne jirtii? (Kana jechuun hoolaan gur’uu ishii keessa aannan hin jirree jirtii? Yeroo baay’ee hoolan korpheessi irra hin baane aannan hin qabdu waan taatef.)” Anis hoola takka qabee itti fide. Nabiyyiin (SAW) gur’uu ishii ni haxaawan. Aannan ishii gadi dhangala’e, qodaa (qabee) keessatti elmuun ofii fi Abu Bakrin obaase. Ergasii gur’uun ni jedhe: “Sunturi.” Gur’uunis ni sunture. Kana booda ani isatti dhufee akkana jedheen: Yaa Ergamaa Rabbii! Jecha kanarraa na barsiisi.” Nabiyyinis mataa kiyya irra qaqqabuun, “Rabbiin rahmata siif haa godhu. Dhugumatti ati mucaa Mu’allam taatedha. (Kana jechuun nama gara wanta sirrii fi gaarii ta’eetti qajeelfameedha.)” (Bidaayah wa nihaayah-3/32, Siyyar A’alaami Nublaa’a 1/465)
Haala kanaan Islaamawu Abdullah Ibn Mas’uuditiif jechoonni lamaan gurguddoon sababa isaaf ta’anii jiru. 1ffaa-Mataa ofii irraa, “Ani nama amaanan itti kennameedha.” jechuu. 2ffaa: Jecha Nabiyyiin (SAW) isaan jedhaniidha: “Rabbiin rahmata siif haa godhu. Dhugumatti ati mucaa Mu’allam taatedha.” Jechoonni lamaan kunniin jireenya isaa keessatti dhiibbaa guddaa uumanii jiru. San booda sahaabota aalimman ta’an keessaa aalima hundarra beekkama ta’ee jira. Abdullah warroota yeroo jalqabaatif gara Islaamatti dursan keessa tokko ta’uu waliinu gara Habashaa fi Madiinaatti godaanee jira. Akkasumas, nabiyyii (SAW) walin lola Badri keessatti hirmaate jira. Nabiyyitti maxxanuun tajaajila ture.
Namni Jalqabaa Qur’aana ifatti baasee qara’e
Abdullah ibn Mas’uud gosa isa eegu kan hin qabne fi qaamni isaa dadhabaa, lukti isaa qal’oo haa ta’uyyuu malee gootummaa isaatiin Ergamaa Rabbii (SAW) booda namni jalqabaa Qur’aana ifatti baasee Qureeshota fuunduratti qara’eedha. Guyyaa tokko sahaabonni Nabiyyii (SAW) bakka tokkotti walitti qabamanii akkana waliin jedhan, “Rabbiin kakanne! Qureeshonni Qur’aana kana kan ifa bahee isaaniif dubbifamu hin dhageenye. Eenyutu isaan dhageessisaa? Abdullah ibn Mas’uud ni jedhe: “Ana” Isaanis ni jedhan, isaan sirratti sodaana. Nuti nama gosa isa eegdu qabu barbaanna.” Innis ni jedhe, “Na dhiisaa, Rabbiin na eegati.” Abdullah Ibn Mas’uudis ganamaan yommuu Qureeshonni walitti qabaman Maqaama Ibraahima bira dhaabbate, Suuratu Ar-Rahmaan qara’uu jalqabe. Innis gara Qureeshotatti garagalee sagalee olkaase qara’e. Qureeshonnis wanta inni jedhu itti xinxallanii akkana waliin jechuu jalqaban: Mucaan Umm Abd maal jedhee?” Isaanis walitti deebisuun ni jedhan: Inni wanta muraasa Muhammad fide dubbisa.” Isaanis gara isaatti ka’anii fuula isaa irra rukutuu jalqaban. Innis hanga Rabbiin fedhe hanga gahuutti qara’u itti fufe. Fuula isaa miidhani osoo jiru gara sahaabotaa deebi’e. Isaanis ni jedhaniin: Kuni wanta sirratti sodaannedha!” Innis ni jedhe: Dur caalaa amma diinonni Rabbii na biratti gatii kan hin qabne ta’an. Yoo feetan borus haala wal fakkaatan isaaniif bariisifadha.” Isaanis ni jedhan: Si gaha. Wanta isaan jibban isaan dhageesistee jirta.”
Haala kanaan Abdullah ibn Mas’uud Ergamaa Rabbii (SAW) booda nama jalqabaa Qur’aana ifatti baasun qara’e ta’e.
8-Khaalid ibn Sa’iid ibn Al-Aas (radiyallahu anhu)
Khaalidiif wanti akka Islaamawu sababa ta’eef, yeroo Nabiyyiin (SAW) mul’atan abjuu arguu isaati. Abjuu keessatti caafi boolloo ibiddaa irra kan dhaabbatu ta’ee of arge. Naannawa kanatti nama isa itti dhiibutu jira, Nabiyyiin immoo akka boolloo ibiddaa tanatti hin kufneef isa qabu. Khaalidis abjuun kuni dhugaa akka ta’ee amanuun hirriba isaa keessaa ni dammaqe. Innis Abu Bakr Siddiiqitti odeesse. Abu Bakris ni jedheen: Kheeyriin siif barbaadame, Kuni Ergamaa Rabbiiti, kanaafu hordofi.” Innis gara isaa deemun ni Islaamawe. Abbaa isaa sodaachun Islaama ni dhokse. Garuu abbaan isaa yeroo baay’ee isa fuunduratti kan hin mul’anne ta’uu yommuu argu Islaamawu isaa ni beeke. Abbaanis obboleeyyan Khaalid yeroo sanitti hin Islaamofne akka isa barbaadan itti erge. Innis obboleeyyan isaa waliin ni dhufe. Abbaanis hanga mataa isaa irratti cabsutti ulee harka isaa jirtuun ni rukute. Ergasii Makkaan keessatti isa hidhe. Isa waliin akka hin dubbanne obboleeyyan isaa ni dhoowwe. Hojii isaatirraa isaan akeekachiise. Haala isatti dhiphisuun isa beelesse. Guyyaa sadiif bishaan irraa küte. Khaalidis kanarratti kan obsuu fi mindaa Rabbiin irraa abdatu ture. Ergasii abbaan isaa ni jedheen: Rabbiin kakadhe, soorata irraa si dhoowwa.” Khaalidis ni jedheen: Yoo na dhoowwite, dhugumatti Rabbiin wanta ittiin jiraadhu naaf kenna.“ Ergasii isa jalaa miliqee gara Ergamaa Rabbii (SAW) deeme. Isa kan kabajuu fi isa waliin ta’aa ture. Yeroo Muslimoonni gara Habashaa yeroo lammatatiif godaanan Khaalidis isaan waliin godaane.” (Siiratu A’alaamu Nubalaa’a 1/260)
9-Usmaan ibn Maz’uun (Radiyallahu anhu)
Usmaan ibn Maz’uun yommuu Islaamawu gosti isaa Banu Jumh isatti diina taate. Isa ni rakkisan. Isaan keessaa namni hundarra isa rakkisaa fi azzabaa ture Umayyah ibn Khalaf. Rakkoo kana jalaa dheessun Usmaan gara Habashaa godaane. Yeroo muraasaaf Habashaa keessa erga turee booda Muslimoota gara Makkaa deebi’an waliin ni deebi’e. Garuu eeggumsa Waliid ibn Mughiraatin malee Makkaan keessa seenu hin dandeenye. Yeroo sanitti namni tokko eeggumsa nama beekkama tokko jala yoo seene namoonni isa hin tuqan. Usmaanis eeggumsa waliid jalatti tasgabbaa’a ta’ee jiraachu itti fufe. Garuu rakkoo sahaabota Nabiyyii (SAW) irratti roobu yommuu argu, nageenya isaa kana ofirratti jibbe. Ni jedhe: Rabbiin kakadhe! Balaa irraa wanti ana hin tuqne hiriyoota kiyyaa fi warra amantii kiyyaa karaa Rabbii keessatti isaan muudataa osoo jiru ani ganamaa galgala namticha warra shirkii irraa ta’ee jalatti nagaha ta’a. Kuni nafsee kiyya keessatti hanqinna guddaadha.”
Innis gara Waliid ibn Mughiirah deemun akkana jedheen: “Yaa Abbaa abdu shams (Kana jechuu Waliid) dirqama kee guuttee jirta. Eeggumsa kee siif deebisee jira.” Innis ni jedha: Maaliif yaa ilma obboleessa kiyyaa? Tarii ni rakkifamte yookiin mirgi kee ni sarbame.” Usmaanis ni jedhe, Lakki. Garuu eeggumsa Rabbii olta’aa barbaada. Isaan ala eenyurraallee eeggumsa hin barbaadu.” Ni jedhe: Gara Masjiidaa deemitii akkuma labsee eeggumsa siif kenne, akkasuma atis labsii eeggumsa ani siif godhu naaf deebisi.” Isaan lamaanu gara Masjiida deeman, namoota fuunduratti eeggumsa isaa deebiseef. Ergasii Usmaan gara iddoo Qureeshonni walitti qabamanitti garagalee. İsaan waliin ni taa’e. İsaan keessa nama walaleessa Labiid ibn Rabii’ah jedhamutu jira. Akkana jechun walaleessu jalqabe: “Dhugumatti Rabbiin ala wanti hundu soba.” Usmaan ni jedheen dhugaa dubbatte. Labiidis walaleessu itti fufee: “Shakkii hin qabu, qananiin hundi kan baduudha.” Usmaanis ni jedheen, sobde qananiin Jannataa hin badu. Labiidis ni jedhe, “Yaa tuuta Qureeshaa! Kana dura eenyullee nama isa waliin taa’e hin rakkisu ture. Kuni urga yoomiti isin keessatti dhalatee?” Namoota keessaa namtichi tokko ni jedhe: inni kuni namoota gowwoota isa waliin jiran keessaa tokko. Dhugumatti amanti keenya gadi dhiisanii jiru. Jecha isaatiif homaa hin yaaddawin.” Hanga dhimmi isaan lamaan jidduutti badaa ta’utti Usmaan isatti deebii deebise. Namtichi kuni olka’ee ija isaa keessa dhaye. Ijji isaas bulee taate. Wanta Usmaan irra gahee Waliid ibn Mughiirah dhiyoo irraa argaa ture. Akkanas jedheen: Yaa ilma obboleessa kiyyaa! Ijji tee wanta ishii tuqee irraa duroomtudha. Eeggumsa kiyya jalatti tan eeggamtu turte.” Usmaanis ni jedheen: “Rabbiin kakadhe! Ijji tiyya fayyaan karaa Rabbii keessatti wanta akka obboleetti ishii (ija biraa) tuqetti garmalee hajamti. Yaa Abbaa Abdu shams kan si caalaa jabaa fi danda’aa ta’ee jalatti eeggumsa qaba. (Kana jechuun eeggumsa Rabbii si caalaa jabaa fi danda’aa ta’e jala jira.)” Ergasii Waliid yeroo lammataatif eeggumsa isaaf dhiyeesse garuu Usmaan ni dide.
Kuni kan agarsiisu ciminna iimaana isaatii fi Rabbiin biratti mindaa guddaa kajeelu isaati. Kanaafi, yommuu inni du’u, ummu Al-Alaa’a Ansaariyyah abjuu keessatti burqaa isaaf yaatu argite. Ishiinis gara Nabiyyii dhufte itti beeksifte. Nabiyyiinis (SAW) ni jedhan: “Suni hojii isaati.” (Sahiih Al-Bukhaari 7004)
Sahaabonni hanga ammaatti eerre akka fakkeenyaati malee sahaabonni biroo harka mushrikoota keessatti rakkatanii fi azzabaman baay’eedha. Rakkoo abbooti fi firoota isaanii irraa isaan haa qunnamuu malee da’waa Rasuulaatitti ni qajeelan. Islaama keessa seenun dura qananii argatanii fi wanta isaan adda godhu hunda ni wareegan. Mindaa guddaa Rabbiin bira jiruu kajeelun rakkoof ni saaxilaman, rakkoolee obsaan danda’an. Kuni nafsee keessatti hojii iimaanati. Yommuu iimaanni nafseen walitti makamu ulfaatinni hundi namarratti salphata.
Rakkoo fi azaan dhiirota qofarratti kan gabaabbate osoo hin ta’in dubartootas kan muudateedha. Dubartoonni akka Sumayyah bint Khayyaax, Faaximah bint Khaxxaab, Labiibah dubara Banu Mu’ammal irraa taate, Zinniirah Ar-Ruumiyyah, An-Nahdiyyah fi intala ishii, Umm Ubays, Humaamah haadha Bilaal fi kanneen biroo rakkoo fi adabbiif saaxilamanii jiru. Rabbiin isaan hunda irraayu haa jaalatu.
Kitaabban wabii:
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula159-162, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/409-423


text:
Qajeelfama Bu’uuraa Asmaa’a wa Sifaata-Kutaa 5
Rabbii keenya Kan nu uumee, nu sooru, nu obaasu fi qananii keessaa alaatin nu qananiiseef faaruu fi galanni hundi haa ta’u. Warroonni darban akkana jechaa turan “Kullu maa khaxara bibaalika fallahu bikhilaafi zaalika- wanti sammuu kee qaxxaamuru hundi, Rabbiin faallaa wanta saniiti.” Kana jechuun Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Tokkicha fakkaataa wayitu hin qabneedha. Wanta sammuu namaa qaxxaamuruun gonkumaa wal hin fakkaatu. Qajeelfama Bu’uuraa asmaa’a wa sifaata osoo ilaallu kunoo mata-duree garmalee barbaachisaa ta’e irra geenye jirra. Gargaarsa, eeggumsa fi ikhlaasa Mawlaa irraa kajeelaa mee itti haa fufnu.
Qajeelfama Bu’uuraa 8ffaa: Sifaata yommuu mirkaneessan wantoota dhoowwaman lama irraa bilisa gochuun garmalee barbaachisaadha: 1ffaa-Tamsiil (Fakkeessu), 2ffaa-Takyiif (akkaata dubbachuu)[1]
Tamsiil jechuun sifaanni (amaloonni) Rabbii sifaata (amaloota) uumamtootaatiin wal fakkaatan jedhanii amanuudha. Fakkeenyaf, beekumsi fi dandeetti Rabbii subhaanahu beekumsa fi dandeetti uumamtootatin wal fakkaata jechuu. Yookiin Beekumsi, Dandeettin, dhageettin, argituun Isaa akka beekumsa, dandeetti, dhageetti, argituu uumamtootati” jedhanii amanuu. Daliila (ragaa) shari’aa fi sammuutiin amantiin akkanaa baaxila (soba).
Ragaa shari’aa irraa jecha Rabbii subhaanahu wa ta’aalaa eerun ni danda’ama: “Wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru.” (Suuratu Ash-Shuura 42:11) “Qixxaatan (fakkaatan) tokkollee Isaaf hin jiru.” (Suuratu Al-Ikhlaas 114:4)
Ragaa sammuus karaa adda addaatin dhiyeessuun ni danda’ama:
1ffaa– Khaaliqaa fi uumamtoota jidduu garaagarummaan Zaata akka jiru sirritti kan beekkameedha. Zaataan erga gargar ta’anii sifaataniis gargar ta’uun ni barbaachisa. Sababni isaas, wanti amalaan (sifataan) ibsamu hundi amala isaaf malu qaba. Akkuma amaloota uumamtoota irraa ifa ta’utti. Uumamtoonni akkuma zaatan gargar ta’an amalli hunda isaanitu garagara. Fakkeenyaaf, humni gaalaa humna mixiitiin (dagandaatin) wal hin fakkaatu. Uumamtoota jidduu garaagarummaan jiru erga ifa ta’ee, Uumaa fi uumamtoota jidduu garaagarummaan jiru baay’ee guddaa fi garmalee addaan fagoodha.
2ffaa– akkana jechuun ni danda’ama: Khaaliqni gara hundaan guutuu ta’e akkamitti sifaata Isaa keessatti makhluuqa (uumamaa) hir’uu fi kan isa guututti hajamuun wal fakkaataa? Amantin kuni haqa Khaaliqaa hir’isuu malee wanta biraa ta’uu danda’aa? Dhugumatti kan guutuu ta’e wanta hir’uu ta’een wal fakkeessun hir’uu isa taasisudha.
3ffaa– Uumamtoota keessatti wanta maqaaleen walitti galan garuu haqiiqaa fi akkaataan isaanii garagara ta’e ni argina. Namni harka akka qabu ni argina. Garuu harki isaa akka harka arbaati miti. Ammas, humni isaa akka humna gaalaati miti. Maqaan walitti haa galanii malee haqiiqaan isaanii garagara. Kunis harka, sunis harka; kunis humna sunis humna. Garuu isaan jidduu akkaataa fi haalan garaagarummaatu jira. Kanarraa ka’uun, maqaadhaan walitti galuun haqiiqaan walitti galuu hin barbaachisu. (Kana jechuun wanti tokko maqaan yoo wal fakkaate haqiiqan (maalummaan) isaanii wal fakkaata jechuu miti. Namnis harka qaba, fardis harka qaba. Garuu harki namaa fi fardaa wal hin fakkaatan. Jecha “Harka” jedhu nama fi fardaaf haa fayyadamnu malee harki isaan lamaanii garagara. Kanaafu, haqiiqaan amalaa uumamtoota jidduu jiru garagara erga ta’e, haqiiqaan sifaata Khaaliqa fi makhluuqa jidduu jiruu baay’ee garagara. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala harka lama akka qabuu Qur’aanaa fi hadiisa sahiih ta’an keessatti dhufee jira. Garuu harki Isaa harka uumamtotaatiin gonkumaa wal hin fakkaatu. )
Takyiif jechuun immoo namni sifaata mirkaneessu sifaanni Rabbii akkana akkana jiran jechuun amanuudha. Jecha biraatin akkaataa sifaata dubbachuudha. Namni akkaata sifaata dubbatu (takyiif godhuu), “Rabbiin akkanatti dhagaha, akkanatti arga, akkanatti gara samii gadi aantu bu’a” jedhe dubbachuudha. Ragaa shari’aa fi sammuutin kuni amanti baaxila ta’eedha. Ragaa shari’aa irraa jecha Rabbii olta’aa dhiyeessun ni danda’ama:
“Waan beekumsaa isaa hin qabnees hin hordofin. Dhugumatti, dhageettin, argituu fi qalbiin, kuni hundinuu isa irraa ni gaafatamu.” Suuratu Al-Israa 17:36
Aayah tana ilaalchise Ibn Abbaas ni jedha:wanta hin beekne hin dubbatin. Aalimni Qataadah jedhamus ni jedha: wanta hin argine “argee jira” hin jedhin, wanta hin dhageenye dhagaye” hin jedhin, wanta hin beekne “nan beeka” hin jedhin. Rabbiin kana hundarraayyu is gaafata[2].
Akkuma beekkamu akkaataa sifaata Gooftaa keenyaa ilaalchisee beekumsa hin qabnu. Sababni isaas, Rabbiin subhaanahu wa ta’aala waa’ee sifaata Isaa nutti beeksise jira, garuu akkaataa sifaata kanniini nutti hin beeksiisne. Kanaafu, akkaataa sifaata Isaa dubbachuun wanta beekumsa itti hin qabne hordofuu fi wanta guutumatti hin beekne dubbachu ta’a.
Ragaan sammuu immoo:
1-Akkaataa sifaata wanta tokkoo karaalee sadan kanniin qofaan beekkama: Takkaa zaata isaa beeku, takkaa wanta isaan wal fakkaatu beeku takkaa immoo odefannoon dhugaa isarraa dhufuu. Akkaata sifaata Rabbii ilaalchise karaaleen sadan kunniin hunduu kan hin jirreedha. Kana jechuun zaatni Isaa akkam akka ta’e hin beeknu, wanti Isaan wal fakkaatu tokkollee hin jiru; odeefannoon dhugaa akkaata sifaata Isaa nutti himus hin dhufne. Kanaafu,akkaataa sifaata dubbachuun soba (baaxila).
2-Ammas akkana ni jenna: akkaata akkamii sifaata Rabbii olta’aaf tilmaamu dandeessaa? Akkaataan kamiyyuu ati sammuu kee keessatti tilmaamtu, Rabbiin san irra garmalee guddaa fi olta’aa dha. Akkaata kamiyyuu sifaata Rabbiif yoo tilmaamte, sifaata kanniin ilaalchise ati kijibaa taata. Sababni isaas, waa’ee kanaa ilaalchisee beekumsa hin qabdu. Kanaafu, akkaataa sifaataa qalbiin tilmaamu ykn arrabaan dubbachuu ykn qubbiiniin akeekuu irraa of qusachuun dirqama.
Kanaafi, yommuu Imaamu Maalik (rahimahullahu) Aayah tana ilaalchise:
“Ar-Rahmaan Arshii ol olta’e” Suuratu Xaahaa 20:5
“Istawaan (Olta’iinsi) akkami?” jedhamee yommuu gaafatamu, hanga dafqii irraa coccobuu mataa isaatiin gadi jedhe. Ergasii akkana jedhe, “Istawaan wanta wallaalame miti, akkaataa isaa wanta sammuun hubachuu hin dandeenyedha, isatti amanuun waajiba (dirqama), waa’ee isaa gaafachuun bid’aadha.”
Kana jechuun hiikni istawaa wanta wallaalame miti. Hiikni isaa ni beekkame. Istawaa jechuu olta’e jechuudha. Garuu akkaata Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Arshii ol olta’e sammuun namaa hubachuu hin danda’u. Rabbiin Arshii ol olta’iinsa Isaaf malu akka olta’e amanuun waajiba. Sababni isaas, Rabbitu Qur’aana keessatti beeksise. Qur’aanatti amanuu jechuun immoo wanta isa keessa jirutti amanuudha. “Waa’ee isaa gaafachuun bid’aadha” kana jechuun “Rabbiin akkamitti Arshii ol olta’e?” jedhanii gaafachuun bid’aa (wanta haarawa argameedha). Sababni isaas, sahaabonni waa’ee kanaa Nabiyyi hin gaafanne.
Barsiisaan imaamu Maalik kan ta’e Rabi’ah irraayis akkana jedhamuun gabaafame jira, “Istawaan wanta wallaalame miti, garuu akkam akka ta’e sammuun namaa hubachuu hin danda’u.”
Isaan lamaan booda warri beekumsaa miizanaa (madaala) kanaan deemanii jiru. Akkaataan sifaataa sammuun namaa hubachuu kan hin dandeenye fi shari’aa keessatti kan hin dhufne erga ta’ee, akkaata (takyiifa) irraa of qabuun dirqama.
Takyiifa gochuu (sifaanni Rabbii akkana akkana jechuu) irraa of eeggadhu, of eeggadhu! Yoo akkana goote bakka nama balleessu keessa seenun boodarra keessaa bahuu hin dandeessu. Yoo sheyxaanni qalbii kee keessatti darbe, waswasaa isaa akka ta’e beekun gara Gooftaa keeti dheessi Inni si eegati. Wanta Inni itti si ajaje hojjadhu, Inni si fayyisaati. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Yoo garagalchaan (hasaasni badaan) sheyxaana irraa sitti dhufe, Rabbitti maganfadhu. Dhugumatti Inni Dhagahaa, Argaadha.” Suuratu Al-A’araaf 7:200
Kana jechuun yommuu sheyxaanni wanta badaa sitti wasawasuu (hasaasu), hojii gaarii irraa duubatti si harkisuu ykn hojii badaatti si kakaasu, gara Rabbii dheessuun akka si eegu kadhadhu. Inni wanta jettu dhagahaadha. Niyyaa, dadhabinna kee fi hangam gara Isaatti akka dheessitu ni beeka. Yoo dhugaan gara Rabbii dheessun sheyxaana irraa akka si eegu kadhatte, Inni qormaataa fi waswasaa isaatirraa si eega.[3]
Maddi jallinnaa guddaan Khaaliqa makhluuqatti fakkeessu ykn makhluuqa Khaaliqatti fakkeessudha. Imaamu Ibn al-Qayyim ni jedha: “Haqiiqaan shirkii- Khaaliqatti waa fakkeessu fi Khaaliqa makhluuqaan wal fakkeessudha. Kuni haqiiqaadhaan fakkeessudha.” Ilmaan namaa baay’een isaanii makhluuqa Khaaliqatti fakkeessutti kufan. Mushrikoonni (warroonni Rabbiin waliin waan biraa gabbaran) yommuu amala Rabbiif qofa ta’uu wanta gabbaraniif godhan, wanta gabbaran san Khaaliqatti fakkeessan. Haala kanaan, Rabbiin waliin gabbaramaa biraa godhatan. Mushrikni wanta gabbaru san Rabbal-aalamiinan wal fakkeessa. Kanaafi, keeyyanni Qur’aanaa makhluuqa Khaaliqatti fakkeessu garmalee morma. Aayaata irranatti eerre waliin aaya bira haa daballu:
“Rabbiif fakkeenya hin godhinaa. Dhugumatti Rabbiin ni beeka, isin hin beektan.” (Suuratu An-Nahl 16:74)
Kiristaanonni uumama (makhluuqa) Uumaan (Khaaliqaan) wal fakkeessun beekkamu. Kanaafi, jallinna hanga hin jedhamne keessatti taran. Namoonni Guyyaa Qiyaamaatti hin amannes Uumaa uumamaan wal fakkeessu. Beekumsaa fi Dandeetti Rabbii subhaanahu akka beekumsa fi dandeetti ilma namaatti waan ilaalaniif namoonni du’an lamuu hin kaafaman jechuun mormu. Namoonni badii hojjatanis, “Rabbiin nu hin argu, nu hin dhagahu” jechuun yaada badaa yaadun badii isaanii itti fufu. Dhugumatti, Khaaliqa makhluuqatti fakkeessun ykn makhluuqa Khaaliqatti fakkeessun jallinna hangana hin jedhamnetti nama dabarsa. Akkuma shekhni irranatti jedhe of eegganno, of eeggannoo guddaa barbaachisa.
Qajeelfama Bu’uuraa 9ffaa: Tanziih (Qulqullessun) ta’axiil irraa bilisa ta’uu
Ta’axiil jechuun wanta dhugaadhaan mirkanaa’e dhabamsisuudha. “Tanziih (qulqullessun) ta’axiil irraa bilisa ta’uu” jechuun wanta Rabbiif hin malle irraa Isa qulqulleessu fi sifaata Inni mirkaneesse dhabamsiisu dhiisudha. Warri fakkeessan (Mushabbihata)- Khaaliqa makluuqaan wal fakkeessu. Warri ta’axiila (mu’uxxilata) immoo Rabbiin ni qulqulleessina jedhani sifaata Inni mirkaneesse dhabamsiisan. Fakkeenyaf akkana jedhu, “Rabbiin harka hin qabu, Fuulas hin qabu.” Isaan Rabbiin wayittu fakkeessu irraa Isa qulqulleessina jedhanii waan yaadaniif wanta Rabbiin Ofiif mirkaneesse dhabamsiisan. Garuu karaan jidduu galeessa karaa ahlu sunnaati. Karaan isaanii kana:
“Osoo hin fakkeessin mirkaneessu, osoo hin dhabamsiisin qulqulleessu.”[4] Kana jechuun sifaata Rabbiin Ofiif mirkaneesse fi beeksise osoo wayittu hin fakkeessin ni mirkaneessina. Maqaalee fi sifaata Inni mirkaneesse fi beeksise osoo hin dhabamsiisin wanta Rabbiif hin malle irraa Isa ni qulqulleessina. Aayan armaan gadi yaada armaan olii kana ni mirkaneessiti:
“Wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru. Inni Dhagahaa, Argaadha.” Suuratu Ash-Shuura 42:11
Ibsa jalqabaa: Rabbiin ni arga, ni dhagaha. Garuu dhageetti fi argituun Isaa akka dhageetti fi argituu keenyaati miti. Kanaafu, sifaata Rabbiin Ofiif mirkaneesse fi beeksise osoo wayittu hin fakkeessin ni mirkaneessina.
Ibsa lammataa: Rabbiin akka waa hundaa argu, dhagahu beeksisee jira. Akkuma Inni beeksisee Inni waan hundaa ni arga, ni dhagaha jenne ni mirkaneessina, garuu wanta Isaaf hin malle kan akka rafuu, ilma qabaachu fi hanqinna hunda irraa ni qulqulleessina. Kanaafu, maqaalee fi sifaata Inni mirkaneesse fi beeksise osoo hin dhabamsiisin wanta Rabbiif hin malle irraa Isa ni qulqulleessina. Wanti kana kaasnef, namoonni fitnaa barbaadan yeroo garii ummata keessatti bahuun nama dhamaasu. Kanaafu, qajeelfama kana beekun salphatti sharrii isaanii jalaa akka bahan nama gargaara.
Guduunfaa
➦Sifaata Rabbii osoo wayittuu hin fakkeessin, akkana akkana jira jedhanii osoo hin dubbatin, haala Rabbiif maluun mirkaneessun karaa nagahaa nama baasudha.
➦ Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa waan hundaa ni beeka, ni arga, ni dhagaha. Garuu beekumsi, argituu fi dhageettin Isaa, beekumsa, argituu fi dhageetti uumamtotaatiin wal hin fakkaatan. Haaluma kanaan, sifaanni Isaa biroos amaloota uumamtootin wal hin fakkaatan.
➦ Rabbiin subhaanahu wa ta’aala akkamitti waan hundaa akka beeku, arguu fi dhagahu nuti beeku hin dandeenyu. Kanaafu, “akkaata Isaaf maluun waan hundaa ni beeka, ni arga, ni dhagaha” jenne ni mirkaneessina.
➦Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa waan hundarra guddaadha (Allaahu akbar- Allah is the Greatest).
➦Inni Arshii ol olta’iinsa Isaaf maluu olta’ee jira. Arshiin guddinnaa fi bal’innaan uumama samii caaluu fi samii torbaffaa ol jiruudha. Rabbiin Guddaan Arshii ol jira. Guddinna Isaatirraa kan ka’e, samii hangana bal’attu Guyyaa Qiyaama harka mirgaatin maruun, “Ani Mootiidha, eessa moottonni dachii?” jedha.[5] Rabbiin waan hundarra guddaa fi sifaanni Isaa hundi guutuu erga ta’ee maaltu Isa fakkaataa ree? Kanaafu, Inni Tokkicha fakkaataa hin qabneedha.
Kitaabban Wabii:
[1] Ta’aliiq alaa Al-Qawaa’idul Muslaa- fuula 80-85, Ibn Useyminii fi Abdurahmaan bin Naasir Al-Barraak
[2] Tafsiir Ibn Kasiir 5/74
[3] Tafsiir sa’diyyi-356
[4] Sharih al-aqiidatil Tadmuriyyah -fuula 48-49, Ibn Useymiin
[5] Sahiih Al-Bukhaari 7382, Sahiih Muslim 2787


text:
Ergamaan Ilma namaa irraa ta’uu
Dhalli namaa jireenya keessatti hogganaa hordofee milkaa’innatti bahu barbaada. Hogganaan namoonni hordofan kunis akkuma isaanii kan nyaatu, dhuguu, uffatuu fi rafuu ta’uu qaba. Ta’uu baannan, uumama sanyii isaanii irraa adda ta’e fi amalli isaa amala isaanii waliin kan hin deemne akkamitti hordofu? Hordofuu jechuun wanta namni suni hojjatu ilaalun hojjachuudha. Namoonni dhugaa kana hin hubanne dur irraa kaase, “Rabbiin maaliif malaykaa ergamaa godhee hin ergine?” jechuun Ergamtoota Rabbii faallessu. Rabbiin osoo malaaykaa erge akkamitti malaaykaa kana hordofuu? Uumamni malaaykaa fi namaa garagara. Malaaykan hin nyaatu, hin dhugu, hin fuudhu. Ilmi namaa immoo kana hunda godha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) haala ilma namaa akkana jechuun ibsa:
“Namoonni yommuu qajeelchi isaanitti dhufu, “Sila Rabbiin ilma namaa Ergamaa godhee ergaa?” jechuu malee homtuu amanuu irraa isaan hin dhoorgine.” Suuratu Al-Israa 17:94
Kana jechuun namoota baay’ee qajeelchi (kitaabni fi Ergamaan) Rabbiin irraa yommuu isaanitti dhufu, wanti amanuu fi ergamtoota hordofuu irraa isaan dhoowwe ilaalcha badaa fi jecha isaanii kana: “Sila Rabbiin ilma namaa Ergamaa godhee ergaa?, Maaliif Malaayka hin erginee?”. Rabbiinis akkana jechuun deebii isaaniif kenna:
Jedhi, “Osoo dachii keessa Malaaykonni tasgabbaa’anii deeman kan jiraatan ta’ee, silaa samii irraa Malaaykaa Ergamaa goone isaan irratti buufnaa turre.” Suuratu Al-Israa 17:95
Malaykaan kan ergamuu malaaykotaa qofaaf akka ta’e Rabbiin ni beeksisa. Sababni isaas, osoo Malaaykan namootatti ergamee, silaa namoonni haala irratti uumameen malaykaa kana arguu hin danda’an.[1] Malaykoonni uumamni isaanii kan namootaa irraa adda kan ta’e fi guddinni isaanii kan nama sodaachisudha. Rabbiin nabiyyoota qofa haala malaaykan irratti uumame arguu irratti isaan dandeesise. Kanaafu, namoonni malaykaa suuraa irratti uumame arguu fi isa waliin haasawu hin danda’an. Rabbiin akkana jedha:
“Ni jedhan “Maaliif Malaaykan isa irratti hin buufamin?” Osoo malaaykaa buufne silaa dhimmichi ni murteefama;ergasii yeroon isaaniif hin kennamu ture. Odoma malaayka isa gooneyyuu, silaa dhiira isa taasifna, waan isaan walitti fakkeessan isaan irratti walfakkeessinaa turre.” Suuratu Al-An’aam 6:8-9
Maaliif Malaaykan nabiyyii irratti hin buufamin? jechuun warri kafaran gaafatan. Osoo malaaykaa buufne silaa dhimmichi ni murteefama. Ibn Abbaas ni jedha: “Osoo malaaykaa suuraa inni irratti uumame arganii silaa ni du’u. Isa ilaalu waan hin dandeenyef.” Hasanii fi Qataadan ni jedhan: adabbii isaan balleessun ni baduu turan. Sababni isaas, nama mallattoo barbaade, ergasii mallattoon tuni mul’atte yoo amanuu dide, Rabbiin yeroma san ni balleessa. “Ergasii yeroon isaaniif hin kennamu ture.” Kana jechuun hin tursiifaman.
“Odoma malaayka isa gooneyyuu, silaa dhiira isa taasifna…” -Malaayka suuraa isaa irratti isa arguu hin danda’an, jismii (qaama) erga ta’een booda malee. Sababni isaas, uumamni hunduu sanyii isaa waliin taa’utti ni gammada, sanyii isaa kan hin taane irraa immoo ni dheessa. Osoo Rabbiin olta’e ilma namaatti malaayka ergee, silaa isatti dhiyaachu irraa ni dheessu, isa waliin hin taa’an. Dubbii isaa ni sodaatu, isa hin gaafatan…
Ammas, osoo malaaykan kuni suuraa dhiiraatin isaanitti ergamee akkana jedhu turan: “Ati malaykaa miti. Ati ilma namaa qofa, sitti hin amannu.” Haala isaanii duraanitti ni deebi’u turan. Malaaykonni suuraa namaatin ergamtootti dhufaa turan. Nabii Ibraahimii fi Luuxin suuraa namaatin itti dhufan. “waan isaan walitti fakkeessan isaan irratti wal fakkeessinaa turre.” Kana jechuun yommuu Ergamaan namaa isaanitti dhufu, “Kuni nama akka keenyaati. Nama akka keenyaa hin hordofnu” Jedhan. Osoo malaaykalleen suuraa namaatiin isaanitti dhufee, “Kuni nama akka keenyaati. Kanaafu, hin hordofnu.” Jechuu turan. Haala kanaan ni dhama’u, isaan irratti dhimmoonni wal fakkaatu, walitti makamu.[2]
Ogummaa (Hikmaa) Ergamaan ilma namaa irraa ta’uu
Ergamaan gara ilmaan namaatti ergamu malaykaa osoo hin ta’in isaanuma keessaa nama Rabbiin filateedha. Kuni faayda fi ogummaa baay’etu keessa jira. Isaan keessaa mee muraasa haa eerru:
1-Namootaf fakkeenya ta’uu- osoo malaaykan namootatti ergamee, silaa isa hordofuu fi fakkeenya isa godhachuuf ni rakkatu turan. Sababni isaas, uumamni namaati fi malaayka garagara. Namni ni nyaata, ni dhuga, ni fuudha. Malaaykonni immoo kana hundaa hin hojjatan. Osoo malaykaan namootatti ergamee waan badaa irraa isaan dhoowwe, silaa namoonni akkana isaan jechuu turan, “Ati uumama keenya irraa adda. Hin nyaattu, hin dhugdu, hin fuutu. Wanti gara baditti si dhiibu hin jiru. Kanaafu, ajaja kee hin fudhannu.”
Uumaman namni jecha caalaa hojii nama ilaalun hordofu. Kanaafu, ergamaan ilma namaa irraa ta’uun, namoonni hojii isaa ilaalun akka fakkeenyatti isa fudhatu. Rabbin ni jedha:
“Dhugumatti nama Rabbii fi Guyyaa Aakhiraa kajeeluf ammas Rabbiin baay’isee yaadatuuf Ergamaa Rabbii keessa hidhannaa (fakeenya) gaariitu isiniif jira.” Suuratu Al-Ahzaab 33:21
2.Namoonni isa hodofuuf kakka’uumsa qabaachu– osoo ergamaan Malaykaa ta’ee, silaa namoonni jireenya keessatti fakkeenya isa godhachuuf kakka’uumsa hin qabanii turan. Sababni isaas, sanyii isaanii irraa adda kan ta’ee fi uumamaan isaan irraa garagara waan ta’eef isa hordofuu hin danda’an. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa, sanyii isaanii irraa ergamaa isaaniif erguun fakkeenya gaarii hordofuu qaban isaaniif godhe. Kanaafu, ergamaa namaa hordofuuf kakkaa’umsa qabaatu. Tola kana Rabbiin haala kanaan ibsa:
“Dhugumatti, Rabbiin yeroo ergamaa isaan irraa ta’e, kan keeyyattoota Isaa isaan irratti dubbisu, isaan qulqulleessu, kitaaba fi hikmaa (sunnaa) isaan barsiisu isaan keessatti ergu mu’mintoota irratti tola ooleera. Dhugumati san dura isaan jallinna ifa bahaa keessa turan” Suuratu Ali-Imraan 3:164
Kana jechuun Rabbiin mu’mintoota (warroota amanan) irratti tola ooleera, yommuu ergamaa sanyii isaanii irraa ta’e ergu. Sanyii isaanii irraa ta’uun isa akka hordofan, waliin taa’un akka tasgabbaa’anii fi gaafi gaafatan isaan taasisa. Osoo sanyii biraa irraa ta’e silaa kana hunda gochuu hin danda’an. Ergamaan kuni keeyyattota Rabbii isaan irratti qara’a (dubbisa), waan gaaritti isaan ajajuu fi waan badaa irraa isaan dhoowwun lubbuu isaanii qulqulleessa. Qur’aana fi sunnaa isaan barsiisa. Dhugumatti isaan kana dura jallinnaa fi dukkana keessa turan.
3.Namoonni Malaayka waliin wal-qunnamu dadhabuu- akkuma duratti jenne osoo malaaykan suuraa jalqabaa irratti uumameen isaanitti ergame, silaa isa waliin haasawu fi taa’u hin danda’an. Sababni isaas, suuraan isaa suuraa namaa irraa adda kan ta’ee fi kan nama rifachisuudha. Kanaafu, uumama irraa dheessani fi nama rifachisu irraa akkamitti ergaa Rabbii beeku fi hubachuu danda’uu? Ergamaan isaan keessaa ta’uun isaaniif rahmataa fi mararfannaadha.
Guduunfaa
➥Malaykoonni uumamtoota Rabbiin ifa irraa isaan uume fi samii keessa jiraataniidha. Hin nyaatan, hin dhugan, wal hin horan. Rabbiin halkanii guyyaa hifannaa tokko malee gabbaru.
➥Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilmaan namaatiif ergamtoota sanyii isaanii irraa ta’an erge. Kunis Rahmata Isaa agarsiisa.
➥Uumamni malaykotaa fi namootaa gargar waan ta’eef malaykaan ergamaa ta’ee namootatti hin ergamne.
➥ Malaykaan osoo namootatti ergamee nama fakkaate isaanitti dhufaa malee suuraa irratti uumameen isaanitti hin dhufu. Sababni isaas, namoonni suuraa inni irratti uumame ilaalu fi isa waliin dubbachuu hin danda’an
➥Kanaafu, warroonni malaykan maaliif hin ergamne jedhanii gaafatan, akkuma duraan of dhamaasan ni dhama’u turan.
Kitaabbilee wabii
al-aqiidatul Islaamiyyatu wa ususuhaa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi, fuula 344-345
[1] Tafsiira Qurxubii- 13/178
[2] Tafsiira Qurxubi-8/327-328
Tafsiira Ibn Kasiir
https://furtusammu.wordpress.com/2017/01/17/the-messengers-god-sends/


text:
Qubsuma lammiilee buqqifamanii ijaaruuf ulamaa’onni dhagaa bu’uraa kaahan.
Ulamaa’onni keenya iddoo lammiileen Oromoo naannoo Soomalee irraa buqqa’an itti qubsiisuuf karoorfame irratti dhakaa bu’uuraa kaahan.
Lammiilee keenya kan naannoo Soomalee irraa buqqifamuun Kaampii adda addaatti argamaniif iddoo manneen jireenyaa irratti ijaaramu kan bulchiinsi magaalaa Buraayyuu keenne irratti, Ulama’oonni biyya keenyaa ijaarsi manneenii akka jalqabamuufi dhakaa bu’uuraa kahuu odeeyfannoon argame ni addeessa.
Lafti kunis kan keenname sabaabaa lammiileen Oromoo Sa’udii keessa jiraatan deeggarsa walitti qabuun karaa bakka bu’aa isaaniitiin deggarsa isaanii erganiif akka tahes beekameera.
Sagantaa dhagaa bu’uuraa ka’uu kana irratti Ulama’oonni biyya keenya gurguddoon akka Sheekh Ahmad Watar, Aadam Tuulaa fi Sheekh Musaa Su’alaa argamuu isaanii maddeen keenya nuf gabaasaniiru.


text:
(Oromocentre, Melbourne, 1 July 2012) Guyyaa har’aa, hawaasti oromoo, Ogaadeenii fi Itoophiyaa gamtaadhaan jila Wayyaanee, Junaddiin Saadoon durfamu salphisan; walgahiin isaan Hotel Hayata jedhamu keessatti qopheeffatanis diddaa ummataan akka haqamu godhamee jira.
Diddaa ganamaa kaasee haga galgalaatti itti fufe kanaan ergamtooti Wayyaanee fi jala deemtoti isaanii kaan saanii tumamanii lubbuun isaanii humna poolisiin yoo bararu, kaan immoo dhokatanii akka dhufanitti dhokatanii deebi’anii jiru.
Dhiittaan mirga dhala namaa kan isaan aarse, lammiiwwan Oromoo, Ogaadeenii fi Sidamaa fi Itoophiyaa kunneen, mirga biyya keenaya keessati dhabne nu sarbuuf kanneen deemaniif bakka hin qabnu jechuun tokkummaam dura dhaabbannaa isanaii agarsiisanii jiru.
Diddaa fi hiriira nagaa kanaan egamtooti fi jilli wayyaanee akka sareetti tumamanii kan aryataman yoo ta’u, ergamtittiin Wayyaanee Junaddiin Saaddoo qaanii kana uffachuu bira darbuunis, mana dhoksaa keessatti ittifamtee akka oolte beekamee jira. Bal’ina oduu kanaa giduu kana isiniif dhiyeessian; hagasitti waan TVn Channel 7 jedhamu dabarse ilaala.
http://au.news.yahoo.com/video/national/watch/29849614/ethnic-rivals-clash/248154/


text:
Paakistaan dhimma Kaashmiir mana murtii idil-addunyaatti geessuuf
Paakistaan waldhabdee Indiyaa waliin Kaashmiir irratti qabdu Mana Murtii Haqaa Idal-addunyaan akka naaf ilaalamun barbaada jette.
Paakistaan sochii kan kan eegalte Indiyaan qaama Kaashmiir bulchitu irraa mirga ofiin of bulchuu addatti keennitee ture haqu ishee hordofeeti.
Paakistaan gocha Indiyaa kanatti dallanuun hariiroo daldalaafi geejibaa addaan kuttee, Ambaasaaddara Indiyaas biyya ishee ariiteetti.
- Dubartiin maqaa balleessuu amantiidhaan duuti itti murtaa'e bilisa baate
- Festivaala Indiyaa namootni miiliyoona 120 irratti argamu jedhame
- Deessuufi daa'ima harka doktora machaa'eetti du'an
Kaashmiir biyyoonni lameenuu guutummaatti kan koo ta'uu qabdii jedhanii amanu. Amma biyyoonni lameen walakkaa walakkaa bulchaa jiraatanis baroota dheeraaf madda walitti bu'iinsaa turte.
Ministirri Haajaa Alaa Paakistaan Shaah Meehamood Kureeshi dhimma Kaashmiir Mana Murtii Haqaa Idila Addunyaatti geessuuf murteessineerra'' jedhan.
Murtee kanarra kan gahan ''dhimmoota seeraa hunda ilaalcha keessa galchuun'' ta'uus himan.
Himatichi adda durummaan sarbama mirga namoomaa Indiyaan uummata Kaashmiir harki caalaan Musliima ta'an irraan geessudhaa jedhameera.
Ministirri Muummee haaraan UK, Booriis Joonsan dhimmi Kaashmiir dhimma Indiyaafi Paakistaan taa'anii mariin furaniidha jechuun, marii bilbilaan Ministira Muummee Indiyaa Naariindiraa Moodii waliin taasisaniin dubbataniiru.
Pireezidantiin Fraans Imaanu'eel Maakroonis torbee kana Paarisitti Moodii yoo simatan dhimma Kaashmiir ni mariyatu jedhameera.
Kaashmiir naannoo gaarreen Himalayaa yoo ta'u, Paakistaanifi Indiyaatu anatu dhuunfata jechuun irratti waldhaba.
Lamaanuu qaama naannoo kanaa bulchan qabu. Qaamni Indiyaan bulu Jaammuufi Kaashmiir bulchiinsa addaati.
Bu'uura heera Indiyaa keewwata 370 irra jiruun naannoleen kun bulchiinsa adda kan jedhaman ta'uus, ji'a dura Indiyaan mirga bu'uura heeraa qabu kana kaasuun sadarkaa federaalaa irra gadi buusuun ishee mormii guddaa kaaseera.


text:
Qur’aanni Akkamitti Buufamee?-Kutaa 2
Wahyiin Qur’aanaa fi hadiisota sirrii Ergamaa Rabbii irraa gabaafaman akka of keessatti qabatu kaasne turre. Ergamaan Rabbii (SAW) ofirraa kaasanii waan hin dubbaneef waa’ee amanti ilaalchise wanti dubbatan, hojjatanii fi mirkaneessan wahyii Rabbiin irraa isaanitti bu’eedha. Ragaan kanaa:
“[Nabii Muhammad (SAW)] Fedha lubbuu irraa hin haasawu.
[Wanti inni dubbatu] wahyi buufamu qofa.” (Suuratu Najm 53:3-4)
Akkuma keeyyata (aayata) lamaan armaan olii irraa hubannu Qur’aanni jecha ykn dubbii Nabiyyiin ofirraa kaasanii dubbatan osoo hin ta’in wahyii (ergaa) Rabbiin irraa bu’eedha. Kutaa darbee keessatti sadarkaalee fi karaalee wahyiin itti bu’u ilaalle turre. Ammas dabalataan akkaata wahyiin gara Ergamaa Rabbitti bu’u ni ilaalla.
Haati mu’mintoota tan taate Aa’ishaan (Radiyallahu anhaa) akka gabaastetti, Haaris ibn Hishaam akkana jechuun Ergamaa Rabbii (SAW) gaafate, “Yaa Ergamaa Rabbii! Wahyiin akkamitti sitti dhufaa?” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni jedhan: “Yeroo tokko tokko akka qillisa bilbilaa natti dhufa. Kuni hunda caalaa narratti ulfaatadha. Ergasii narraa cita; wanta inni (malaykaan) jedhe nan qabadha. Yeroo garii immoo Malaykaan namticha fakkaatee na dubbisa. Ergasii wanta inni jedhu nan qabadha.” Aa’ishaan (radiyallahu anhaa) ni jetti, dhugumatti wahyiin guyyaa garmalee qorraa osoo isarratti bu’uu argee jira. Wahyiin erga dhumate booda dafqii kallacha isaa irraa coccoba.” Sahih al-Bukhari 2, Sahih al-Bukhari 3215
Asitti bilbila yommuu jedhu telefoona yeroo ammaa harkaa qabnu osoo hin ta’in bilbila sibilaa qillisuudha. Fakkeenyaf, fardoota irraa bilbila qillisu ykn bilbila yeroo durii mana barnootatti itti fayyadaman. Afaan Amaariffaatin isa “dawul” jennuudha.
Hadiisa armaan olii Aaayatni Qur’aanaa ni deeggaru. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Dhugumatti, Qur’aanni buufama Gooftaa addunyaa hundaati.
Ruuhi amanamaa ta’e (Jibriiltu) isaan bu’e (Qur’aana Rabbiin irraa fide).
Akka ati Akeekachisaa irraa taatuf qalbii kee irratti [fide].
Lugaa (qooqa) Arabiffaa ifa ta’een.” Suuratu Ash-Shu’araa 26:192-195
Kana jechuun Qur’aanni Rabbii waan hundaa uumee fi sooru irraa bu’e. Rabbiin akkuma bishaan samii irraa buusun qaama namaatiif jabeenya taasise, Qur’aanas of biraa buusun namootaf qajeelcha fi ifa taasise. Qur’aana Rabbiin irraa gara Nabii Muhammad (SAW) itti kan fide (geesse) Malaayka Jibriili. Yeroo darbe Malaaykan Jibriil bifa sadiin gara Ergamaa Rabbii dhufuun ergaa akka itti geessu ilaalle turre. 1ffaa: Ergamaan Rabbii suuraa dhugaa Jibriil irratti uumame ni argu. 2ffaa: Suuraa namaa fakkaachun itti dhufuun ergaa itti geessa. Yeroo kanatti Ergamaan Rabbii fi namoonni naannawa san jiran Jibriilin ni argu, dubbii isaa ni dhagahu. 3ffaa: Malaaykan Jibriil osoo ijaan hin mul’atin Ergamaa Rabbitti wahyii (erga) Rabbiin irraa fida. Yeroo kanatti, Ergamaan Rabbii yommuu wahyiin isatti bu’u akka sagalee qillisa bilbilaa isatti dhagahama. Haalota wahyiin itti bu’u biroo caalaa haalli kuni isarratti ulfaatadha.
Akka yaadannotti osoo Ergamaan Rabbii (SAW) rafan Qur’aanni abjuudhaan isaanitti hin buune. Wanti abjuun isaanitti bu’e Qur’aanan ala wahyii (ergaa) biraati. Fakkeenyaf, banamiinsa Makkaa fi wantoota gara fuunduraatti dhugaan uumaman biroo abjuun argu. Garuu Qur’aanni osoo isaan of beekanii fi hirraba irraa dammaqanii jiranuu isaan irratti bu’a ture.
Qur’aanni waggaa 23f dhawaata dhawaatan, aayaa aayan (keeyyata keeyyataan), boqonna boqonnaan bu’aa ture. Bu’iinsi kuni faaydaa baay’ee qaba. Isaan keessaa: suuta suutan namoota barsiisuuf, karaa salphaan namoonni sammuu keessatti akka qabatan (haffazaniif), qalbii Ergamaa Rabbii fi sahaabota isaa tasgabbeessuf, warroota gaafi gaafataniif deebii hatamtamaa kennuu fi kkf.
Haala fi akkaata bu’iinsa Qur’aana hubanne jirraa jechuudha. Amma gaafin ka’u kana fakkaata. (1)-Malaaykan Jibriil Qur’aana Rabbiin irraa gara Nabi Muhammad (SAW) erga fide booda Nabiyyiin hin dagatanii? Aayata fi jechoota wal keessa hin dhayanii? (2)- Ergamaan Rabbii (SAW) barreessuu fi dubbisuu hin danda’an. Kanaafu Qur’aanni akkamitti barreefaman hanga ammaa as gahee? Gaafiwwan kanniin mata-duree armaan gadii keessatti ni deebisna.
Akkaataa Qur’aanni Walitti Qabamee
Akkuma beekkamu Qur’aanni addaan ciccituun yeroo adda addaa keessatti buufamaa ture. Haa ta’uu malee Qur’aanni tartiiba isaa eeggatee walitti qabame jira. Walitti qabama fi tartiiba Qur’aanaa bakka lamatti qoonne ilaalu dandeenya. Isaaniis: Qur’aana qomatti qabachuu fi barreefamaan walitti qabuudha. Ammaaf Qur’aanni akkamitti qomatti akka walitti qabame ni ilaalla. Barreefamaan akkamitti akka walitti qabame immoo In sha Allaah kutaa itti aanutti ilaalla.
1.Qur’aana qomatti qabachuu (haffazuu)– kana jechuun osoo homaa itti hin dabalin fi hin hir’isin Qur’aana guutuu sammutti qabachuudha. Adeemsi kuni Ergamaa Rabbii (SAW) irraa kaase hanga ammaatti kan itti fufaa jiruudha. Yommuu Jibriil Qur’aana dubbisu akka jalaa hin bannee fi qomatti qabachuuf Ergamaan Rabbii (SAW) arraba isaanii Malaykaa Jibriil waliin sochoosa turan. Garuu Rabbiin adeemsa kana dhoowwun yommuu Qur’aanni qara’amu (dubbifamu) akka cal’ise dhageefatu ajaje. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Mootiin haqaa Rabbiin ol ta’eera. Osoo buufamni isaa gara kee bu’ee hin xumuramin dura, Qur’aana [dubbisuutti] hin jarjarin. ‘Yaa Rabbii kiyya! Beekumsa naaf dabali’ jedhi.” (Suuratu Xaahaa 20:114)
“Qur’aana [qabachuutti] ariifachuuf jecha arraba kee isa waliin hin sochoosin.”
“Dhugumatti, Qur’aana [qalbii kee keessatti] walitti qabuu fi akka dubbistu gochuun Nurra jira.” (Suuratu Al-Qiyaamaa 75:16-17)
Hubachiisa: Qur’aana keessatti Rabbiin “Nuti, Nu” yommuu jedhu “Guddinna fi kabaja” agarsiisufi malee baay’inna agarsiisufi miti. Arabiffa keessatti of kabajuuf, “Nahnu (Nuti) ykn Innaa (dhugumatti nuti)” namni tokko ni fayyadama. Fakkeenyaf barreessan kitaabaa, “mata-duree kana jalatti nuti kana ibsinee jirra” jedhee yommuu barreessu ni argina. Rabbiin “Nuti” jedhe fayyadamuun immoo wanta garmalee Isaaf maluu jechuudha. Rabbiin Tokkicha fakkaataa hin qabne fi waa hunda uumudha.
Gara mata-duree keenyatti yommuu deebinu, akkuma keeyyata armaan olii irraa hubannutti Rabbiin Qur’aana guutu qalbii Nabi Muhammad (SAW) keessatti akka walitti qabu itti gaafatamummaa fudhatee jira. Rabbiin wanta hundaa irratti danda’aa waan ta’eef, keeyyata (aayaa) fi boqonnaa Qur’aana yeroo adda addaatti bu’an qalbii Nabiyyii keessatti tartiiban walitti qabe. Kanaafu, aayaa (keeyyata) Qur’aanaa boqonnaa (suurah) ishiif maltu keessatti Rabbiin tartiiba qabsiise jira. Haala kanaan Nabiyyiin Qur’aana guutuu qomatti qabatan (haffazan).
Ergamaan Rabbii (SAW) Qur’aana irraa wanta isaanitti bu’e sahaabota (hiriyyoota) isaanii barsiisaa turaniiru. Sahaabonnis Qur’aana haffazanii (qomatti qabatanii) jiru. Isaan keessaa Bukhaarin namoota torba sahiiha keessatti tuqeera. Isaaniis: Mu’aaz bin Jabal, Ubay bin Ka’ab, Zayd bin Saabit, Abdullah bin Mas’uud, Saalim bin Ma’aqil, Abuu Zayd bin Sakanii fi Abu-ddardaa fa’aadha.
Kana jechuun namoonni jireenya Nabiyyi keessatti Qur’aana haffazan kanniin qofa jechuu miti. Garuu warreen Bukhaarin dubbate torban ykn saddeettan kunniin warra Qur’aana qomatti qabatanii (haffazanii) Nabiyyiin qaraati (dubbisa) isaanii isaaniif dhageefachuun beekkamaniidha. Namoota kanniin ala Qur’aana irraa muraasa ykn guutuu isaa kan haffazan baay’etu jiru.
Guduunfaa:
✍Qur’aanni suuta suutan waggaa 23f Rabbiin irraa gara Nabii Muhammad (SAW) itti bu’aa tureera.
✍Malaaykan Jibriil (nageenyi isarratti haa jiraatu) Qur’aana Rabbiin irraa fiduun gara Nabiyyitti geessa. Nabiyyiniis gara namootaatti geessu. Namoonnis Qur’aana isarra barachuun addunyaa guututti geessu. Haala kanaan Qur’aanni addunyaa keessa faca’e.
✍Rabbiin Qur’aana guutuu qalbii Nabiyyii keessatti walitti qabuu itti gaafatamummaa fudhatee jira. Akkasumas, nama Qur’aana qoma keessatti qabachuu fi barachuuf carraaqu Rabbiin akka isa gargaaru fi laaffisuuf waadaa galee jira. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Dhugumatti, Qur’aana hubachuu fi yaadachuuf laaffifne jirra. Namni ittiin gorfamu jiraa?” Suuratu al-Qamar 54:17
✍Kanaafu, Qur’aanni Rabbiin irraa bu’uu keessa shakkiin wayitu hin jiru.
“Addunyaa hundaaf akeekachiisaa akka ta’uuf gabricha Isaa irratti furqaana (Qur’aana) Kan buuse toltuun Isaa baay’atte.” (Suuratu Al-Furqaan 25:1)
Kana jechuun Rabbiin gabricha Isaa Muhammad (SAW) irratti Qur’aana buusun karaa qajeelaa fi jallinnaa, karaa Jannataa fi ibiddatti nama geessu ifa taasise. Dhugumatti toltuun Rabbii baay’atte.
Kitaabban Wabii:
Taarikhu Nuzuulu al-Qur’aan al-Kariim– fuula 26-28, by Mahammad Ra’afat Sa’iid
Hiika Qur’aana Kabajamaa Afaan Oromootiin-Fuula 21-22, Mana Maxxansa Najaashi
Akkasumas, bal’innaan Seenan Buufama Qur’aanaa Ingiliffaan dubbisuuf “History of Qur’anic Text” ilaalun ni danda’ama.