text:
1.
Waliigala
Ani Juneeydi Saaddoo Cirrii Siyaasaa Ummata Oromoo keessattis ta’ee siyaasa
biyyatti keessatti haala adda addaatiin bara 1976 irraa jalqabee hirmaachaan
turee. Dhaloonni kiyyaa Godina Arsii, Dheerinna Gaara Cilaalo gara bahatti,
labbaa Tulluu Denestari jedhamtu, ollaa Tullu Begoo, ganda Sheemachaa
keessattidha. Akka waligalaatti Godina Arsii keessa waggoota gara 19 yo
jiraadhu, Finfinne keessammo waggota 32 jiraadhee. Waggota 4 mana barnootaa
keessa turee malee kan hafan hojii motumma keessatti biyyaafi ummata tajaajilaa
turee.Bara 2000 irraa jalqabee sadarkaa hoggansa ol’aanaatti Oromiyaafi
biyyattidhaaf hojjachaan turee. Syaasaa biyyatti keessatti, bara 1991 booda
adeemsifamaa turee, kallattiidhaan akka miseensaatti kan hirmaachuu jalqabee
bara 2001dha. Baatii Qaam’ee 2001 Magaaalaa Naqamtee keessatti Yaaii OPDOn
adeemsifteerratti miseensaafi hogganas ta’e filatame. Ergasi ka’e hanga
Onkololeessa 11, bara 2012tti siyaasaa biyya sani keessaa qooda qabaachuun
kiyya ifaa. Rakko bara 2012 guutuu na mudataa tureerraa kan ka’e, gara baqaa
deemudhaan kunoo amma Ameerikaa keessattin argamaa.Ibsii asi gaditti dhiyeessu,
seena kiyya dabre keessaa wantoota gabaabdu qofa Ummata biyya keessa jirufi
biyya alaa jiruf dhiyeesudhaan Saba Oromoo dhiifama gaafachuudhaafi.
2.
Bara ijollummaa
Yeroon kuni bara dhaladhee kaasee hanga mana barnoota Yunivarsitii Finfinnee
xumurutti kan ilaaludhaa. Ilma qonnaan bulaa, baddaa Arsitti jireenna hamaa
Ummanni keenna keessa jiraatu keessatti dhalachu qofa oso hintayiin seenaa,
odeeffanno, rakkoo fi makko ummatichaa kan na waliin dhalate keessatti waggota
5niif mana barnoota sadarkaa 1ffaa, magaalaa Loodee-Jimaataatti Kiloometrii 12
deddebi’udhan baradhee. Bara Sochiin barattota Yunivarsiti jalqabuu, ani
sadrakaa 1ffaa keessan turee. Bara HSn kufuu kutaa saddet turee. Labsii lafa
baadiyyaa gammachuudhaan fudhachuudhanis hirira qabsoo, isa jalqabaa, keessatti
uf argee. Baruma sana gaazeexa Ihiaappaa (EPRP) kan dimookraasiyaa jedhamtus
dubbisee. Bara ittiaanu, 1975, Assallaatti seeraan sosochi barattoota
keessa galudhaan hirmaannaa bal’ina qaba jedhamee waamamu dndayu taasiissa
turee. Manni barnootas akka cufamu hiriiroota adda addaa keessatti qooda
fudhachuudhaan barnoota dhaabee gara Magaalaa Hurutaa deebi’udhaan sochii lafa
jalaa bal’aa adeemsiissa turee. Bara ittiaanuu dirqamaan gara mana barnoota
nudeebisaniyyu sochiin kuni itti fufee. Dargiin ijoollee hiriyyoota kiyyaa
heddu hidhuun, ajjeesufi tumuun (torcher) (goolii diimaa), qabsoon kuni akka
laamshayu taasiisee. Waggoonni lamaan hafan, bara “siyaasaa fi Korreenti
fagootti” jedhamee namni hundi mataa gadi qabate turee. Bara 1981 yeroo
jalqabaatiif gara Finfinnee deemudhaan Kaampaasi Kiilo 4 seenudhaan barnoota
itti fufee. Waggoonni 4n kunniin yeero “politically dormant” ittiin tureedha.
3.
Bara Hojii Ogummaa
Bara 1984 irraa kaasee hanga 1991tti, seektara bishaani keessatti hojjachaan
turee. Yeeroma kana, waggota lamaaf gara Ingiliiz (Fuulbaana 1987) deemudhaan
barnoota digrii lammaffaa waa lamarratti wagoota lamaan kessatti barachuudhaan
gara biyyaatti deebi’ee. Waggota 7n kana keessatti Dargii hamachuufi jibburra
dabree wanti qabatamaan godhee hinturree. Marii guyyota Jimaataa hunda
waajjiraalee motummaa keessatti adeemsifamanirraa hafuu, buusii adda addaa
diduufi seera laaffisurra waan dabre hinhojannee.Bara 1991 yeroo Dargiin kufuu
ani waajjira bishaan Magaalaa Finfinne keessatti Projektoota gugurdorrattiin
hojjachaa turee. Yeroo bishaan Finfinnee keessa hojjadhuu, magaalaa Finfinnees
akka baru carraa guddaan argadhee. Maastar Pilaani 1990-2006 hojjatamee
kessattis qooda fudhadheen turee. Ilaalchi magaala sana maal akka ta’e,
fedhiinifi hawwiin maal akka ta’e kan baree yeeroo sana turee. Jijjiramicha
1991 akka gaaritti fudhadheen garummo ufeggannodhaan ilaalaa turee. Naannoleen
Afaaniifi Aadaa isaanitiin uf habulchan, seenaan Itophiyaa waggaa dhibba tokko
qofa, hire ufi ufiin murteeffachu, hacuucaa sabummaa fonqolchuu, lafti akka
hingurguramne, kkf dhimmoonni anaaf ijoo tayan kun sirnicha haraya dhufe kanaaf
gurra akka keennu nataasiisee.Bara 1995 Jia Adooleessa, Mootummaan Naanno
Oromiyaa, kan OPDOn gaggeeffamu nawaamudhaan seektara Bishaaniifi Albuudaa
akkan hogganu nagaafatee. Gaaffi kana fudhachuudhaan Hojii naanno keennaa
jalqabee. Yeero kanatti namni waan miseensummas taye waan biraa natti kaase
hinturree. Hojii bishaani garaa guutuudhaan itti uf gadiidhiisee hojjadhee.
Biiroo deebiseen akka gaaritti ijaaru, caasaa godinaalee cimsuu, sirna sivil
sarvisi diriirsuu, ogeessa baliinaan qaxaruu, ogeessa baliinaan biyya keessaafi
biyya alaatti ergani horachuu, sirna hirrigaa fi qabeenna motummaa hannaaafi
saamicharraa tiksuu kan dandyu sirna ijaaruu, koontraatoota gurguddo biyya
alaatiifi biyya keessa raawwachuudhaan dhiyeessiin bishaan dhugaatii baadiyyaa
fi magaaloota Oromiyaa keessatti akka diriirfamu tasiisuu fi kkf hujeen jiraa.
Sadarkaa biyyaa qofa oso hintaanee sadarkaa Afriikaatti ilaalamu kandandayan
hojileen gurguddoon hojjatamani jiruu. Lafa Oromoo, ganda Oromoo, kan dur essa
jiraan hinbeekkamne, Moyaalee kaasee hanga Cinaaksan, Hidhabu Aboteeti kaasee
hanga Mandiitti, badda fi gammojji barachuu, nama barachuu, rakkoo qabatamaa
hiikudhaan Ummata kiyya bira dhaabbadheen jiraa. Lafa ABOn keessa jiru
hindeemiin oso naan jedhan lafa akka Gawgaw, Breeda Leenca, Milqaay, Raayituu
KKf keessa deemeen hojjadhee jiraa. Uf keenne hojjadhee. Ennuyyu gammachiisuuf
miti. Caasaa Oromoo kan lubbu qabu tokko ijaaru kiyyattis gammachuun qabaa.
Haala Kanaan uwwisa bishaani dhibbentaa gara 15 qofa turee waggota shanan
keessatti dhibbentaa 41 olitti kaasuun dandayameera! Hojjattootafi ogeessota
bishaan Oromiyaa yoomiyyu hinirranfadhuu!Bara paartii biyya bulchaa jiru
keessatti rakkoon baqaquu ka’e, ani dame dinagdee Naanichaan hogganaa turee.
Gara dhumatirrattis haala heeddu rakkisaa tayee keessatti hojiwwan dame kiyyaa
qofa oso hintayiin kan dameelee heddu (kan waajjira Preezidaantichaas
dabalatee) halkani guyyaa hojjachuudhaan Waajjirri Motummaa Naanoo Oromiyaa
akka hincufamne taasiseen turee.Akka seensa kiyyarratti dubbadheetti, bara 2001
Jia Onkololeessaa keessa, Preezidaantii naanichaa tayeen Caffeedhaan Filatamee.
Hojiwwan walxaxaafi rakkisaa tayanis hojjachuu kan jalqabee yoonarraa
kaaseetii. Yeeroon kuni yeeroo motummaan jiddugaleessatiifi kan naannolelle
heddu dadhaban turee. Motummaan maqaa malee caasaan isaa hinhojjatu turee.
Mormiin Ummataa gara hundaan akka ibiddaatti bobayaa turee. Haala kana
keessatti hojiin hojjadhee, hanqinoota turan, dogongoroota turaniifi badilee
turan akka itti aanutti Ummataaf dhiyeessaa:
·
Haalli hojii naannicha hogganuuf itti fudhadhee akka salphaatti
hinturre. Waggaa tokkoo lama dura barnoota dooktarummaatiif biyya Ingliiz
deemen erga egaleen booda rakko mahallaqa mana barnootaarratti na qunnameerra
kan ka’e biyyatti deebi’ee mahallaqa gara Dolaara kuma 54 dhaabbolee adda addaarra
ergan walitti qabeen booda motummaan deemsa naa’eyyamuu waan dideef hafee. Haa
tayu malee deebi’ee deemuuf fedhii guddaa waan qabaachaa tureef yeroo hojiin
Preezidaantumma natti kennamu mormii torban tokkoo olif, marii ta’amaa
turerratti, dhiyeessen jira. Haa tayu malee sochii naannicha keessatti
adeemsifamaa tureerraan kan ka’e namni hundinuu (gaggeesitoonni OPDO)
naannorratti ramadamani hojjachuudhaaf diddaa waan agarsiisaniif ani hojii kana
akka hojjadhu murtaayee.Erga hojitti seeneen booda garaa guuraa hinhojjannee.
Caasaafi motumma Ummata Oromoo kan lubbu qabu ijaarudhaaf carraaquttin seenee.
Akkaa amantaattis biyya Itophiya keessatti sirni bulchiinsa Fedeeraalizimi
kunii haqaan hojirra yo oole, Ummanni keenna mirgi isaa kabajamu dandayaa,
kanaaf immo nuti Oromoonni ufii keenna “prove” uf godhu qabna, biyyarraa
baqachuudhaan, ummatarraa addaan ciccituudhaan bu’aan dhufu hinjiru, rakkoon
siyaasaa OPDO keessattis tayee, OPDO fi dhaabbolee biraa jiddutti jiraachu
nidandaya, ha tayuti garuu, qabsoo dimookraatawaa, qabsoo olaantummaan seeraa
keessatti kabajamu, qabsoo mirga hiree keennaa ufi keennaan mirkaneeffachu itti
dandeennu karaa nagayaatiin adeemsiisudhaan carraa Saba Oromo jijjiiru
nidandeenna, jijjirus qabna jedheen itti amanee hojjadhee.
·
Oromoon uf bulchuu hindandayu kan jedhamu furshii taasiisudhaan
caasaa ufitti amanuufi ummataa isaa bulchu, rakko isaa hiikuu dandayu
ijaarudhaaf guddaa dhama’een ture.
·
Haala Kanaan qaamolee sadan motummaa (qaama raawwachiiftuu,
qaama seera baasuufi qaama seera hiikuu/mannen murtii) akka addaan bahani
ijaaraman, yeero jalqabaatiif taasifneerra. Qaamoleen kunii mirga guutuu
qabaatuu baatanille, tarkaanfii karaa sirrirratti fudhatameedhaa. Caasaa
Motummaa gutumatti akka haarayaatti deebifnee ijaaruu, Naannichi kaabineen akka
hogganamu taasiissuu, caasaa godinaaleefi kan aanootas kaabineen akka
hogganaman taasissu fi humna namaatiin hanga dandayameetti akka guutaman
taasifneerra.
·
Beela biyyattirratti bu’e (bara 2001-2003 nama miliyoona
13-14ttu beelaaf saaxilame) ilaalchisee Ummata Oromoo Miliyoona 3.8 beelawee
turee, oso balaan hamaan nuhinqunnamiin toyachu akka dandayamu aantummaafi
kaka’umsa sabbonummaa guddaatiin caasaan naannicha hundi hirmaanna guddaa akka
taasiisufi balicha akka dhaabbatu taasifneerra. Seena biyya sani keessatti
waggota lama keessatti qofa namoota kuma 300 oli qubachiifneerra. Yeroo Dargii,
waggota heeddu keessatti nama kuma 600 qofa (sanummo akka biyya guutuutti) kan
qubachiisan yo tayeelle, dhumarratti qubannaan sun, %85 kan fashalaaye tayuun niyaadatamaa!
Baroota 2002-2003 garuu, naannoon Amaaraafi Naanoon Tigraayi ummanni waan
dideef, kan qubachiisu dandayaan namoota kumoota kurnaniin laakkayamanidha.
Oromiyaan maaliif milkoyte? Yeero jalqabaatiif Ummanni Oromoo qubachu
barabaadufi waan nuti (bulchiinsii naannicha) jennu nu amanurrayi. Kana malees
tokkummaafi birmannaa Ummanni keenna walii godhuu qabatamaan waan argeefidha.
Warra tokkummaa keenna shakkuufis deebii amansiisaa kan itti muliifnee yeero
kanaa. Ummanni Wallagga Lixaa, Wallagga Bahaa, Iluu Abba Boraa fi Jimmaa
mana qubataa ijaarudhaan, biddeena oo’aa mana isaati fiduudhaan, eddo tokko
tokkottimmo saawwa dhaltii dabarsee keennudhaan waan ajaa’iiba tayee tokko
hojjatee jiraa. Hojiin kuni halkani fi guyyaa toyannaa cimaafi, bakkatti (eddotti)
argamuudhaan kan hojjatameefi hirmaannaa Saba Bal’aatiin kan milkaaye, caasaan
Oromiyaa halkaniifi guyyaa karaa ijaarudhaan, bishaan baasudhaan, Kiliinika
horiitifi kan namaa ijaarudhaan, ogeessi ufi isaati itti amanee eddoolee
kanatti argamee akka hojjatu taasiisudhan wanta seena qabeessa taye raawwaanne
jirra. Ar’allee, Ummata Oromo kan qubateefi kan qubachiisee, hojjattootaafi
hoggantoota Oromoo aarsaa kaffalani Ummata keenna baraaraan galata guddaa
galchaafi. Ijoon dubbi kanaa; yeeroo kamiyyu, yo rakkoon si mudatuu, abbaa
falaafi abbaa malaa kan tayee Saba bal’aa Amani, Sabatti uf kenni, ajajuu oso
hintaane yaada isaa irraa fudhadhuuti hojitti geeddarii, Ummatatii uf kenni.
Kuni hojii kamiifu, yeero kamiyyu, eddo kamittu nihojjata jedheen amanaa.
·
Rakkoon inni biraa cimaan naqunnamee turee haala siyaasaa
Oromiyaa kan ilaaludhaa. Akkuma asi olitti tuqeetti yeero lola Ertraafi
Itophiyaa jiddutti adeemsifamaa tureerra ka’ee, paartii biyya bulchaa turee
jiddutti rakko siyaasaa umameen, keessa keessa dubbiin danfa’aa dhuftee
motummas haalan dadhabsiisaa kan fidde yo ta’u, Oromiyaa keessatti mormiin
barattootaa garmalee cimaa akka turee niyaadatamaa. Bara 1999 yookiin 2000(?)
keessa bosona Baaleefi Gujiitti ibiddi qabatu waliin walqabatees sosochiin barattoota
Oromoo heddu owwaa turee. Bara 2001-2003ttis sochiin kuni keessattu godinaale
gara lixaa jiran (Shawaa Lixaa, Wallagga Bahaafi Lixaa) keessatti rakkoo turee.
Rakkoon yeeroo sanii akka ammaa kana, gadi bayu dhorkamuu ijollee oso hintayiin
jeequmsa adda addaa toyachuutu rakko turee. Barattoonni mannen barnootaa fi
qabeenna adda addaarratti miidhha geessaa turan akkamitti toyanna kan jedhu
motummaa reefu debi’e dhaabbata jiruuf qormaata guddaa turee. Fakkennaf
Magaalaa Walisootti kan argamu, manni barnoota Garasuu Dhukii gubachuun ni
yaadatamaa. Haala kana keessatti gara tokkoon sochi ijoolle kana toyachuun
akkasumas toyannaa kana keessatti miidhaan namarra akka hingeenne godhuun
akkamitti dandayama kan jedhu dubbi hamaa akka tayee namni hundi hubachu nidandayaa.
Kanarraa kan ka’een tooftaan ani itti fayyadame (1) sochiin ijoolle harka
keenna ala akka hinbaane tooyachuu, yeerodhaaf ijoolle eddo muraasa tayanitti
qabani tursiisudhaan spoorti hojjachiisani gadi lakkisuu akka filannoo tokkotti
fudhadhee. Hanga ani beekutti haala kana keessatti ijoollen hidhamte torbaan
4-5 yeero hincaallef qofa akka tureedha; (2) dhimma ijoollen kaasan qabanne
gara Ummataatti deemudhaan ijoollefi Ummatichaa mariisisuudhan rakko furuu, (3)
pooliisiin Oromiyaa nama akka hinajjefneefi akka hinmadeessiine ufeggannoon
ol’aanaan akka godhamu taasiisuu, (4) poolisiin Oromiyaa muxannoo jeequmsa
toyachuu waan hinqabneef, yeero jalqabaatiif biyyatti keessatti humna jeequmsa
bittinneessu (Riot Police) nama 500 ijaarudhaan meeshaan waraanaa dirree
hiriiraa kamiyyu akka hinseenne taasiisu, (5) hidhamtoonni mana hidhaa Oromiyaa
jala jiru hunda keessa jiran akka hintumamne qajeelfama cimaa poolisi fi
bulchiinsa mana adabaa/hidhaatiif dabarsuufi kkf raawwachuudhhan balaan caalu
akka nuhinmudanne taasisuf hojjadheen jira. Fakkeennaaf Bulchiinsa Motummaa
Ummattota Kibbaa keessatti mormii Ummanni Sidaamaa Magaala Hawaasaa irratti
kaaseen guyyaa tokko keessatti namni 25 akka du’e niyaadatamaa. Garuu Oromiyaa
walakkaa keessatti (Lixa Oromiyaa guutuu) jeequmsii yeeroo dheeraaf
adeemsiifama turee, balaan guddaan oso hinqunnamiin kan dabreef iccitiin isaa
maali, jedhee namni hundi yaadu nidandayaa. Ijoolleen Yunivarsiti Finfinnee
Biiroo tiyyatti dhufudhaan akka fedhanitti yaada mormii isaani dhiyeeffachaa
akka turaniifi mariilee babal’aa adeemsiisaa akka turrefi nagayaan addaan akka
deemaa turre beekkamu qabaa. Kana keessatti hanqinaafi dogongorri hinturre
jechu kiyyammo akka hintaanee namni hundi akka naaf beeku gaafachaa eddo
isatti, barreeffama kana keessatti akka kaasu nan mirkaneessaa.
·
Yeroo ani bulchaa tureetti hidhamaan mana hidhaa keessa jiru
rakko dhiphiina eddo, rakko nyaataafi saaniteeshinii qabaachaa turani. Kuni
durumarraa kan dhaalameedhaa. Haala manneen hidhaa keessa turan foyyeessuf
hanga dnadayametti tarkaanfiwwan kanatti aanan fudhadheen turee; (1) bara 2003
namni 5800 akka dhifatamaan gadilakkifamu, bara 2004mmo 3500 akka galakkifamau
taasiisneerra; kuni immo seenaa biyya sanii keessatti (keessahu sirna kana
keessatti) kan jalqabaa turee, (2) mannen hidhaa hedduurra deemuudhaan ilaaluu,
hidhamtoota waliin marii gaggabaabaa adeemsiisu, (3) manni fincaanii,
dhiyeessiin bishaan dhugaatitiifi kan dhiqannaa akka dhiyaatuu taasiisuu, (4)
eddoon midhaan itti bilcheessan akka foyya’an taasiisuu, (5) nyaata
hidhamtootarratti jijjirama guddaa taasiissu fi kkf raawwatamaniru.
·
Dhiimmi biraa rakkisaan hanga ammaa hinfuramne dhimma Magaala
Finfinneeti. Isa kana qorachiisuuf yo yallelle, dubbichi dhimma seeraa oso
hintayiin dhimma siyaasaa tayuun isaa adeemsaan hubannee. Finfinneen lafa
Tuulamaa, lafa weerara diinaatiin qabamtee, lafa Ummanni Oromoo Tuulamaa kuma
hedduun laakkayamu lola yeero heddu (Eekkatti, Gaara hexootti, Gullalletti,
Ejereetti) adeemsiifameen irratti dhumeedhaa. Qe’een Oromootaa, guututti
ibiddaan barbaadaye, qabbenni isaa guutumatti saamamedha. Finfinneen AWWAALA
Oromoo irratti ijaaramtee. Finfinneen handhuura Oromiyaa qofa oso hintaanee,
seenaa Sabni nagaya biyya ufii keessatti mirga lubbuun jiraachuu dhabee itti
dhume qabdii. Dhiigni namaafi looni weerartootaan gadi naqame akka bishaani
laga keessa akka ya’aa ture seenaan nimu’lisaa. Dhimmi akkanaa, dubbi ogummaa
seeraatiin hikkamuu oso hintaane, deebii siyaasaa qofaan akka tayee beekudhaan,
haala yeeroo san tureen (ammas ni hammaatee malee wanti foyya’ee hinjiruu),
gutumattis tayu dhabuu, akkamitti furmaata xixinnaa keennuun dandayama ka jedhu
ilaallee turree. Haaluma Kanaan, (1) bulchaan Magaala Finfinne nama Oromoo akka
tayu (mayor of the city), (2) mana marii bulchiinsa magaala Finfinne keessa
barcuumaan %25ni Oromoodhaaf qofa akka hambifamee Motummaan Naannoo Oromiyaa
namoota dandeetti qaban Magaala Finfinnee keessayis tayee Oromiyaarraa
waldorgoomsiisee akka ramadu, barcumaa hafanirrattis namni Oromoo namoota saba
biro waliin waldorgomee yo filatamee eddo qabachuu akka dandayu, carraan banaa
akka tayu, (3) galii Magaalli Finfinne galchiitu keessaa %10-20 tayu
Oromiyaadhaf akka galu, (4) xurii, hasbaafi shama Finfinnee keessa gadiyaa’u
warshaaleen hundi fayyisani (treated waste) malee akka gadi hinlakkifnee
akkasumas manni qopheessaa, xurii fi kosii goggogaa seera egumsa naannoo
eggateen akka maqsuufi Buulchiinsa Motummaa Naanno Oromiyaa waliin akka hojjatu
kan jedhuuf kan biroolle akka mariatamaa tureefi wixineen yaadaafi seeraa akka
dhiyaataa turee ninbeekaa. Kannen hunda keessa laakkofsa 1ffa jalatti kan tuqe
qofti hojirra yoo oolu kan hafan akka hojirra hinoolles ninbeekaa. Rakkoon
Siyaasaa Finfinnee Rakkoo Siyyaasa Ummata Oromootiin addaan baafame ilaaluun
akka hindandaymnee adeemsa kana keessatti baradheen jiraa. Hanga sani
bulchiinsi motummaa Oromiyaa Magaala Finfinne keessa akka turuu, dhimmoonni
Oromummaa agarsiissan tokko tokkos akka ijaaraman, fakkennaaf manneen barnoota
afaan Oromoo, jiddu gala aadaa Oromoo…. Kannen keessayis wanti jalqabame yo
jiraatelle harkifannaafi foqooqaa akka tayee amanuun barbaachiisaadhaa.
·
Rakkoon Siyaasaa Ummata Oromoo, gara tokkoon yoo ilaalamu,
rakkoo magaalaa fi baadiyaa tayee argamaa. Ummanni Oromoo gaafa ani Oromiyaa
turee (2001-2005), %89 baadiyyaa keessatti bittinnaayee jiraataa. Magaaloonni
naanno Oromiyaa, keessattu Finfinnerra gara bahaatti kan argaman kan ijaaraman
Ummata Oromootiin akka hintaanee namani hundii nibeekaa. Magaalli lafa
siyaasaan, daldalli, walqunnamtiifi odeeffannooon baliinaan keessatti
argamuudhaa. Caasseffama (socio-economic hierarchy) hawaasoota biyya guddataa
jirani keessatti magaaloonni mataa yoo tayan badiyyaan isaani gadidhaa. Ummanni
Oromoo, Magaalota keessaa akka ari’atamu, magaaloonni lafa hidhaa, lafa
afaaniif aadaan isaa itti qaaneeffamu, walumaagalatti biyya isaa oso hintayiin
akka waan biyya ormaa dhaqeetti akka itti dhagayamuu godhamani ijaaramani.
Bulchiinsii, ilaalchii, amantiin, propogaandaan midiyaale, qaani tokko malee
waggota 136f ololaafi maqaa balleessaa Orommoorratti adeemsiisaa turani. Bara
1991 booda erga bulchiinsii naannolee ijaaramee kaasee, Magaaloota Dirre
Dhawaafi Finfinnee malee kan hafan Oromiyaa jalatti akka bulan yo taasifamu,
ummanni magaaloota kana keessa jiru garuu garri caalu Oromoo waan hintayiiniif
rakko ifatti mul’atu akka ta’ee hubachuudhaan Ummanni Oromoo magaaloota Naanno
isaa keessa jiranitti akka galu yaalii godheen dhiibbaan ifaafi ifa hintaanee
narratti adeemsifameeraa. Projeektiin kunis akka fashaalaayu taasifamuun isaa
dhimma gadda guddaadhaan yaadadhuudhaa. Sababni isaas, Oromoon lafa qotee,
horii horsiisee qofa ummata biro kan magaalotaa fi kanafu, siyaas-dinagdee isaa
toyatu qallabuun yakkaa jedheen waan amanuufi. Ummanni Oromoo ar’aa oso
hintayiin bara 1990mman keessa magaalota isaa toyachuu qaba turee. Ummata
Oromoo biyya keessa jiruufi daayaasporaa adda addaa akka biyyatti galee lafa
fudhatu yeero jalqabaatiif anatuu yaali godhee. Yaanni kiyyas kan maddu, lafa
Oromoo gurguruuf oso hintaanee siyaas-dinaggee magaaloota isaa akka inni
toyaatuuf turee. Haluma amma jiru keessattis dhimmi sirrifi mirga ennuyyu oso
hintuqnee mirga Oromoo kan tarkaanfachiisuu dandayu ajandaa ebbifamaa turee.
Kuni danqaa siyaasaa fi dhiibba bal’aafi olola dubbi micciruutiin fashalaaye.
Kuni aangoo Motummaa Naanno Oromiya fi mirga OPDOti turee; garuu hintaanee.
·
Dhimmi biro dhimma Jimaatii. Jimaan, keessayyu kan baha Oromiyaa
amma sadarkaa lammaffarratti sharafa biyya alaa kan galchiitudhaa. Jimaa tana
garuu, Oromoon keessatti miskinayee, gadadoofi hiyyuummaadhan jala deeme
omishuu, gaheen inni keessa qabuu, heddu xiqqaadhaa. Saamtoonnii (motummaafi
motummaa alas kanjiran) adda addaa daldaltoota Oromoo hintayiin waliin
waltayuudhaan Oromoo dhiiga isaa xuuxaa jirani. Kana jijjirudhaaf qonnaan bulaa
godinaalee Hararghee lamaan keessa jiran waldaya gamtaatiin waliitti
ijaarudhaan gandi hundi waldaya tokko akka qabaatu godhuudhhan waldaalee godina
lamaanimmo Yuniyeeni (union) Humbanaa-Carcar ijaarudhaan sosochi abdi nama
keennu uumnee turree. Haa tayu malee, caasaan hannaan xaxamee daldaltoota
saamtootaa Oromoo quncifachaa jiraniin waliigaludhaan Yuniyeeni keenna akka
diiggamuufi waldaaleen b’uuraas akka diiggaman taasifamu isaa, gadda zamanni
hinshaarren yaadadhdhaa! Rakkoon Jimaa Oromiyaa dhimma Ijoo siyaasaati malee
dhimma daldaalaa, kan teekinika akka hintaanees hubadheen jiraa. Jimaan qabxii
qabsoo Oromoo keessaa isa tokko akka tayees niinamanaa! Ragaa Oromoon qabeenna
isaarratti abboomu dadhabuu Jimaafi Bunaa ol wanti dhiyaatu akka hinjirree,
qabsaayeen, hojjadheen argeeraa.
4.
Dhimmoota dogongoraa fi dhiifama irratti Gaafadhuu:
Bara 2001-2012tti motummaa amma biyya bulchaa jiru kessatti eddo gara
gararratti sadarkaa gaggeesummaatti hojjadheen jiraa. Yeroo kana keessatti
dhimmota imaammataa fi dhimmota seeraafi siyaasaas dabalatee murtilee gurguddo
murteesseen jiraa, yookaan immo akka murtaayan sagalee kiyya keennudhaan qooda
keessatti fudhadheen jiraa. Kuni, motummaa naannos tayee motummaa feedeeraalas
nidabalataa. Murtilee kana hunda isaanituu Ummanni Oromoos tayee Umaanni
biyyatti akka miidhaman, akka badan, akka cunqurfaman yaade murtii kamiyyu
murteessu baadhuulle, murtileen ani murteessefi akka murtayaan ani gargaaree
Ummattooto biyyattifi Ummata kiyyas (Ummata Oromoo) kan miidhan yo jiraatan hal
duree tokko malee dhifaman gaafadhaa. Ani ilma qonnaan bulaa, haccuccaafi
hiyyummaan baadiyya maal akka taate beeku, Ummata waggota 136f mirga isaa
gonfachuuf qabsaayu keessaa bayee. Ilaalchi kiyya yoomiyyu hawwi Ummata
Oromootiin addaan hinbayuu. Murtiwwan ani raawwadheen Sabni bal’aa fi namoonni
dhuunfaas kan waliin hojjadhees taye hojjachiise kan miidhaman yo tayan
dhiifaman gaafadhaa.Bara 2001-2003 ykn 2004 jeequmsa barattoonni kaasaa turan
keessatti hanga ani beekutti barattoonni lama rasaasa poolisi Oromiyaatiin
du’un isaani ni beekkamaa. Haala asi olitti baliinaan ibsee sana keessatti of
eggannoon ol’aanaan fudhatamulle garuu, dogongoronni akkanaa dhabamu waan
dandayan hinseyu. Mgaala Shaambuutiifi Magaala Amboo kessatti akkuma rakkoon
kuni umamuu dhagayeen poolisooni dhukaasa kana banan to’annaa jala oolani akka
seeratti dhiyaatan yo taasiisu, gara biraatiin Gumaan Lubbu waarra ijolleettif
oso oolee hinbuliin akka kafalamu taasiiseen jiraa. Tayulle lubbuu namoota
dabraniitiif haal duree tokko malee dhiifamaan gaafadhaa.Barattota Yunivarsiti
Finfinnee 300 tayan kan arisiisee Juneeydidha jedhame kan haasayamee citu didee
hanga ar’aa deemaa jiru kijiba adiidhaa. Ijollee kana kan ari’ee motummaa
Fedeeraalaati. Dubbiin oo’itee jennaan warri feedeeraalaa gara keenna darbatee.
Oromiyaa guutuu keessatti ilmaan Oromoo Yunivarsitii keessa jiran hundi akka
waan ari’amanitti waan ololfameef deebii gara midiyaatiin ani akka keennu OPDOn
murteessee. Haaluma Kanaan gabaasa warri fedeeraalaa gara keenna ergeerratti
(ijolleen foodda layibraarii caccabsuu, sirni baruufi barsiisuu akka gufatu
taasiisuu, preezidanticha Yunivarsiti waajjira isaatti marsuudhaan guyya
walakkaaf (hotage) godhuufi kkf) hundaayudhaan ibsa kennee turee. Ibsi sunis
(1) namni Oromo Yunivarsitiwwan saddettan yeero san turan keessatti baratu kuma
10ni ol akka taye, (2) ijoolleen kuni karaa nagayaatiin mormii isaani
dhiyeffachuu oso dandayaan qabeenna caccabsuufi preezidaanti hostage godhani
qabachuun sirri akka hinturrefi murtiin motummaan fedeeraalaa fudhate sirridha
kan jedhu turee. Kanarratti dogongorri kiyya akkataa ibsa san itti kennedha
malee murtii keenname sani anis tayee OPDOn jijjiruu hindandayu turee!
Hinbeekus turee! Murtiin ariisaa ijoolle sanis murtii siyaasaa turee malee
murti bulchiinsaa hinturre. Murtii qaamni biraa murteesserratti ibsa akkasi
keennuun kiyya dogongora akka tayee bara 2005 Baatii Adooleessa barattoota
Yunivarsitii, kumaatamatti laakkayaman baati tokko oliif, Hadamaarratti OPDOn
leenjisurratti, guyyota 5nif anis qooda fudhadheen, achirratti barataaf haala
kana ibseefi gocha oso hintayiin jecha kiyyaf dhiifama gaafadhee barataan
guutuun gammachuufi oo’ina guddaadhaan harka dhayee narraa fudhateera. Ani nama
barnoonni Oromiyaa gandoota 6500 keessatti akka diriirfamu taasiiseedha. Bara
kiyyaa, hojiiwwan hojjataman keessa inni guddaan mannen barnootaa gandoota
baadiyyaa Oromiyaa akka walgayan, Oromoon humna isaatiin, qabeenna isaatiin,
mana barnoota akka ijaaruu, mana barsiisota baadiyya akka ijaaruu, manneen
barnnotaa akka qabeenaa ufitti fudhatee akka qooda keessattis fudhatuu Ummata
Keennatti warwaadheen amansiisee hojii guddaa hojjadhee jiraa. Oromoon waggaa
dhibbaf akka farda lugaamame bishaan taliila yaa’u dhuguu dadhabee bira
dhaabbatutti barnootarraa ittiifamee turee; amma garru seenaa kana hajijjirru
jedheen Ummatati booyee, boochisee haala jijjiree. Ar’aa “dhaloota qubee”
jedhamee kan waamamu kuni kan ardii Oromootirra oldammaqee Oromummaa finiinsaa
jiruu kuni qabsoo hadhaawaadhaan dhufee. Bara san bara barsiisaan paantiitti deebi’ee
Chalk ittin barsiisuu lafa kaayee dhoqqee dhiitee mana maarigee/laambubeedha.
Barri sun, bara Oromoon guyyaa tokkotti mana barnoota sadarkaa tokkoffa itti
ijaare fixu turee, barri sun Oromoon qabeenna ufi baasee, baati 3 fi 4
keessetti mana barnoota sadarkaa lammaffas tayee kan BLTO xumuratee biiro
tiyyaafi biiroo barnoota Oromiyaas dhufee barsiisaa nukeenna jedhaa turee,
barri sun bara mannen hirriba kollejjotaa gara kutaa barnootaatti jijjirre
ijoollef immo qarshii nyaataafi kiraa manaa kafalle Oromiyaa keessatti raajiin
hojjatameedha. Asirratti hojii guddaa akkanaa kana kan hojjadhee kophaa kiyya
miti. Bu’ura Obbo Ibsaa Guutamaa bara ce’umsaa lafa kaayeerratti hogganoota
Biiroo Barnoota Oromiyaa kan yeerro adda addaa hundayyu (Mulugeetaa Ammannaa,
Birhaanuu, Yohaanis Gendaa, Haaruun Hussen…) dhamaatii isaanitiif kan
galatoonfadhu yo ta’eyyu, Obbo Darajjee Asfaaw kophaattiin yaadadhaa. Darajjee
was the stabilizer of Oromiyaa Education. Kanaafi Ummanni Oromoo bal’aan kan
biyyafi biyya ormaa keessa jiru haqa turee, hanqina tureefi haala turee yaada
keessa galchee murti isaa akka keennu isaaf dhiisaa.Dhimmoonni biro kan
midiyyarrattis tayee waltajjii adda addarratti dubbadhee mala qaroomina
walqunnamtiitiin (communication science) kan hindeggaramne akka tayee
ninbeekaa. Haala Kanaan jechoota nama hinharkifne, kan nama waraananiifi kan
nama dhuunfaas tayee Saba tuqaan jiraachuu nimalu. Jechoota faallaa mirga
Oromoo tayani mul’atan hundaa, Ummanni akka irra naaf taru gaafadhaa.Bara 2012
rakko babal’aa Ummata Musliimaatiifi motummaa fedeeraalaa jiddu tureerratti ana
ilaalchiisee walhubannaa dhabiitiin akka umamee ninbeekaa. Ani Oromoodha.
Oromummaan mallatto ennummaa kiyyaatti. Ani Muusliima. Kunis ennumma kiyya.
Rakkoo deemaa turtee keessatti (hiikudhaaf) kan qooda fudhadhee gara baatii
Gurrandhala, 2012ti. Ijjannoon kiyya, (1) ummanni musliimaa bakka lamatti
walqoodee walfixuun irra hinjiraatu, kanaafis ummata kiristaanaa Ortodooksii,
Kaatolikii, Protestaantii ilaalaa, yoo walihingalles garaa garummaa keessan
walif kabajaati jiraadhaa kan jedhu, (2) waajjira majiliisa Islaamatiifi warra
Towhiida jedhaman walitti fidudhaaf yaalli godheeraa, (3) haala yeero sana
tureen kana godhuun kiyyas paarti biyya bulchaa jiruuf waan gaaridha malee
hamaadha jedhee hinyaannee, (4) haalli biyyatti keessa turee rakkisaa waan
tayeef (mummichii ministroota dhibee keessa waan tureef, yo inni fayye galee
anatu isiin fuudhee biraa dhaqnee waan barbaaddan gaafattani. Hanga sani ummata
tasgabeessa kan jedhu ture). Ani kana godhaa kan tureef namoota muusliima tayan
kan kaabinee feederaalaa keessa jiran gara 7 ykn 8 tayan keessaa, isaan caalaa
muusliima tayee oso hintayiin dhimmi ummataa, yeeroo kamiyyuu waan nadhibuuf
cal jedhee ilaaluu hindandeenne. Garuummo, Yaaliin kiyya gara motummaatinis
tayee gara ummataatiin ija gaariin hin’ilaalamnee. Asirratti amanti Ahbash
jedhamtu kan Shek Abdalla Adareetiin biyya Lubnaan (Lebanon) irra hogganamtuf
gartummaa agarsiiseen turee. Sababnis, ani (traditional Islam) kan jedhamu
hordofaa waanan tureef, amantiin Jaarsi kuni oofus Kanaan walitti waan dhuftuuf
turtee. Haa tayu malee, ani ummanni musliimaa kan Towhidaa amantii isaa
hinadeemsifatiin jedhee gaafa tokkos dubbadhee hinbeekuu. Warri matooti amantii
kanaas kan Oromoo tayan hundaayyu ninbeekaa. Gartummaa Ahbashi agarsiisuu
kiyyaf garuu, dhiifaman gaafadhaa.
5.
Dhimmota sirrayu qaban:
Ani hanqinoota heddu nama qabuudhaa. Muxanno hojiifi ogummaa adda addaa heddu
yo qabaadheelle, ammas hanqina heddu akkan qabuu nama ufbeekudhaa. Kanaafu
yeero hundaa waltajji jireennaafi qabsoo kamirrayyu dafee barachuudhaaf yaalii
taasiisaa tureera. Kanaaf hanqinni akka narra jiru barudhaan hojiifi adeemsa
kiyya foyyeessuf carraaqaan ture ammas ittiin jiraa. Haa tayu malee, ololoota
akka faashisti ani tayeetti oofaman ninbalaaleefadhaa! Ani nama waan fascism
taye bareechee beekudhaa. Ani, naanno yoon bulchaa tureefi fedeeraala keessa
yeeroon hojjadhutti nama Oromoos tayee nama biraa tokkolle, eddo kamittu akka
ajjeefamu karaa ifa tayeefi karaa dhoksaa tayeenis wanti tokko ani raawwadhee
hinjiruu. Ittis hinamanuu. Kana malees yeroon ummata Oromoo bulchaa turee,
Ummatatti ufkenneeti hojjadhe malee ummatarraa uf hinqabnee. Diriirfadhee
taaiitaa ooisaa hinbaanee. Gandoota Oromoo dhaqabuudhaan, qe’ee isaa oso
hinyaadatamne dhaquudhaan, mana isaa seenuudhan, urgaa isaa urgeeffachuudhaan
waggota afran dabarsee. Yo biiroon rakko fiddus, gara baadiyyaa deemaan turee.
Baadiyyaa yo deemu ninfayyaa! Fakkeennaaf yeero tokko Magaalaa Mandii- Wallagga
Lixaa keessatti, hojii ilaaluf yeeroon deemu waraanni biyyaa, naannawa sana
jiru hidhanno guutuu qabatee ummata bayee karaa gamaa gamana dhaabbatee
nasimachuuf bayerratti, fuulaan itti garagalee qawwee gara ummataa qabee animmo
jiddu sana akka dabru qophaayee turee. Battalumatti, waraanni kuni asi ka’u
malee lafa daaw’annaa san hindeemu jedhee diduudhaan namicha basaasaa naanno
sana jiruun hatattamaan akka kaasu itti himee. Innis nageenna keetiif jennaan,
ani ummata Oromoorra uf hineeguu, waan ummata Oromoorra dabreemmo humni dafee
dhaqabaa Oromiyaa (kan Yoonaatanniifi Dirribaa Aariqoo leenjisan) nama 10ni
gadi kan hintaaneetu nawaliin jiraa. Eegumsa warana biyyaa, Oromiyaan
hingaafanne jechudhaan waraanicha kaasiiseen ummata keessa miila kiyyaan
deemee, harka fuudhee, waliin nyadhee dhugee, Oromummaa agarsiiseen Oromummas
argeen galee. Mandiin lafa hoggansi OPDO hanga guyyaa sanitti dhaqee
hinbeekneedha. Lafti sun, lafa hoggantoonni ABO tokko tokko itti dhalatan waan
taateef akka lafa ABOtti fudhatamtii. Edoo kamittu, yeeroo kamiyyu Ummata Oromoorra
hinqoollifanne. Oloola maqaa balleessaafi ennumma namaa biyya faranjii, biyya
iftooma qabduu keessa ta’aani oso haqaafi dhara addaan hinbaafne namarratti
duuluun Oromoo diiguudha jedheen abaaraa.Waayee amantirratti Sheekkota areeda
dheeraa qaban isinirra haada jedheeni; jedhamee saalfii tokko malee warri oduu
kana gadidhiisuu, ammas Ummata Oromootiifi ana waldhabssiisuf warra
carraaqudha. Warroonni kunimmo biyya keessafi (caasaa motummaa keessafi isaa
alas) biyya alas warra jiran akka tayee ninbeekaa. Ani warra amantii dhiisiti
nama kamiyyu, garaa garummas yon qabaadhees nama kabajudhaa. Kanammo Sabni
bal’aan nibeekaa. Caasaa OPDO keessatti namni biiroo isaa Ummata Oromootiif
yeeroo jalqabaatiif bane anadhaa. Qonnaan bulaan, hojjataan, warrii amantii,
hiyyeessi, dureessi, dhiiraafi dhalaan, diqqaafi guddaan biiroo tiyya hindhufne
hinturree. Namni kaffalti geejibaa gara biyyatti galuun dhabees na bira dhufaa
turee. Mahallaqa kiisii tiyyaa fixeen hojjattoota na gargaaranirra liqeenfachaa
akka turee, gaafa tokko ragaan kun ifa tayaa.OPDO ilaalchisee yaadonni
keennaman addaan baafamani ilaalamu qabani. Yaada kana kaniin kennuf OPDO
“defend” godhuufi miti. OPDOn kan ijaaramtee TPLFn akka tayee OPDOn mataa isii
waggoota 20 booda amantee jirti. OPDOn sabbonummaa Oromummaa qabuufi kan
hinqabne akka jiran beekkamu qabaa. OPDO keessa akka namni alaa ilaalu oso
hintaanee qabsoo hamaatu gaggeefamaa. Qabsoon kunis Oromummaafi waan Oromummaa
hintaanee jiddutti adeemsifamaa. Miseensi OPDO sababa adda addaatiin kumaatamaan
ari’atamu, hojii ala tayee waan nyaatu dhabee kararratti kufuu, kan mana hidhaa
keessa jirus baay’eedha. Fakkennaf, hattertaa jedhamee kan gadi aanu, mana
hidhaatti kan darbatamuuf waan Oromumma cimaa agarsiisuufi. Hanna Yoo ta’ee
akkuma biyyattitittu, rakko hikkamu hindandeenne keessa erga lixame tureeraa.
Kanaafi humnii biyya alaa jiru, OPDO yo xinnaate miseensa miliyoona 3 qabuu,
kana keessa %80 qonnaan bulaa keenna waraqaa ennumma argachuuf miseensoome,
akkasumas sabbontoota jajjaboo, OPDO rakko qabu waliin moyyee takkatti
naqani akka midhaan findigoo, findiguun dogongora waggota 25niif irraa baratamu
dadhabameedha waan tayeef, sirrayu qabaa jedheen amanaa. Goota, goota haqqisuu;
sabboonaa bobayaa buluu, haala rakkisaa tayee keessatti aarsaa garmalee
kaffalaa kan jiru akka lafarra jiru beeknee yaadaan gargaaruun Oromummaa cimsa
malee hindiiguu, hindadhabsiisu, hinballeessu.Ani biyya tana ergan gayee
waggota lamaa. Yeroo kana keessatti haala daayaspooran keessa jiru hubachuuf
yaalaan jiraa. Yeeroo kana keessatti namootaa adda addaa waliin bilbilaan
haasayuudhan karaa Oromumman itti cimtuufi tokkummaan Ummata keenna itti
jabaaturratti yaada kiyya laadheen jiraa. Yeeroo amma kanatti dhaaba siyyas
tayee garee siyaasaa kamiyyu keessa kan hinjirreefi qo’aannaa fi barnootarra
akkan jiru ibsuun barbaadaa. Kanuma waliinis, Oromoon daayaaspooraa keessa jiru
eddo dhalootaafi qoomoodhaan walqooduun isaa, dhimma Oromummaa ifatti miidhu
tayuun isaa beekkamuu qabaa. Qomoon Oromoo hundinuu, faaya keenna. Faayaa kana
tuttuquun, walii dabarfachuu dhabuun, ufeggannoo malee jechoota nama miidhan
akkuma fedhan qomoo tokkorratti ykn kan biraarratti darbachuun waan nu
diigudhaa. Muxannoo kiyyarraa wantiin argee, Oromoo morma walqabatee walitti
booyuu malee Oromoo walirratti duulu miti. Biyya keessatti haalli kuni hinjiru
jechuun nidandayamaa. Qaawwa hintaanee ufi ufitti bannee waan ufdadhabsiisnee
natti fakkaataa. Kanaafu hojii namni hundi foyyeessuu qabu jedheen amanaa.
Galatoomaa
Juneeydii Saaddoo Cirrii
Bitooteessa 5, 2016


c: text/html

text:
Friday, November 1, 2013
Yuunivarsiitii Haramaayaa damee saayinsii fayyaa keessatti diddaan barattootaa Oromoo Itti Fufe
Gabaasa Sadaasa 1,2013 Haromaya ,Diddaan barattootaa Impaayera Itoophiyaa keessatti guyyaa irraa gara guyyaatti jabaachaa jira. Yuunivarsiitii Haramaayaa fi Debre Berhan keessatti diddaan barattootaa dhalachuun mootummaa Wayyaanee muddama keessa seensisee jira.
Haaluma kanaan Yuunivarsiitii Haramaayaa damee saayinsii fayyaa keessatti Onkoloolessa 28,2013 irraa eegalee barattootni Oromoo gaaffiilee mirgaa cunqursaa Afaan Oromoo irratti gaggeeffamaa ture dura dhaabbachuun gaaffiilee mirgaa hedduu kaasanii jiran. Baajata mootummaan Wayyaanee barattootaaf ramadame dhimma siyaasaaf oolchuu irraas akka of qusatu barattootni gamtaan bulchinsa mooraatti gaaffii dhiyeessanii jiran. Yuunivarsiitii Dabra Behaan keesssattis gaaffiileen wal fakkaataan finiinuu irratti argama. Mootummaan Wayyaanee Impaayera Biyyattii keessatti gaaffiilee mirgaa jala deemtotaa ishee mudde dura dhaabbachuuf baajata olaanaa ramadaa akka jirtus saaxilmee jira.
Haaluma kanaan Yuunivarsiitii Haramaayaa damee saayinsii fayyaa keessatti Onkoloolessa 28,2013 irraa eegalee barattootni Oromoo gaaffiilee mirgaa cunqursaa Afaan Oromoo irratti gaggeeffamaa ture dura dhaabbachuun gaaffiilee mirgaa hedduu kaasanii jiran. Baajata mootummaan Wayyaanee barattootaaf ramadame dhimma siyaasaaf oolchuu irraas akka of qusatu barattootni gamtaan bulchinsa mooraatti gaaffii dhiyeessanii jiran. Yuunivarsiitii Dabra Behaan keesssattis gaaffiileen wal fakkaataan finiinuu irratti argama. Mootummaan Wayyaanee Impaayera Biyyattii keessatti gaaffiilee mirgaa jala deemtotaa ishee mudde dura dhaabbachuuf baajata olaanaa ramadaa akka jirtus saaxilmee jira.
=>qeerroo
Hanga Tokko Waa’ee Jaal Obsee Margoo Irraa
Yahyaa Jamaal*
Waa’ee du’aan boqochuu Jaal Obsee Margoo yoon yaadadhu ammayyu garaan na laalata. Akkuma tasaa dhibamtee yeroo gabaabduu keessatti addunyaa kanatti nagaa dhaammachuun ishii dafee naaf amanamuu dide. Ammayyuu soba natti fakkaata. Duuti nama hin filattu malee Obseef kun hin malle. Obseen akkuma maqaa fi bifa isii haadha obsaa ti. Obsa barattee obsa barsiisaa jiraatte. Hamilee jabaa hidhattee abbaa warraa isii, jaallanii fi firoottan isii mara hamilchiisaa baate.
Akka tasaatti boqochuun Jaal Obsee du’a jaallan qabsoo fi sabboontota Oromoo bakka adda addaatti kufan irraa adda taheef miti, kanin maqaa isii kaasee faarsu. Yookiis haadha warraa Hayyu duree ABO taateef miti kanin barruu kanaan isii yaadadhu. Obseen intala Oromoo kan dhiiraa dhalaan keenya, xiqqaa guddaan keenya beekkumsa qaalii irraa barachuu dandeenyu takka turte. Hanga ammaatti waa’ee isii barreeffamee ummataaf dhihaate keessaa kanin ni hanqate jedhu, kaniin keessa kootti dinqisiifachaa bahe gad baasee ragaa bahuufiifan waa xiqqoo kana katabuuf dirqame.
Dhuguma dubbachuuf Jaal Obsee Margoo Oromtittii dhugaa, tan maalummaa Oromummaa isa dhugaa barsiisuuf dhalattee jiraatte takka turte. Obseen amantii mataa ofiif hordoftu qabaattu illee, amantiin Oromoon hordofu hundi amantii isii ture. Obseen Kiristiyaana dhugaa turte. Obseen Musliimas. Obseen Waaqeffattuudhas. Gabaabumatti Obsee Margoo obbolummaa amantiilee Oromoon hordofu hundumaatti nama amantu turte. Kun dandeettii fi bilchinna Oromummaa ol’aanaa dha. Baay’een keenya kennaa fi hubannoo bilchaataa akkasii kana waakkatamne. Gariin keenya hangamuu sabboonaa Oromoo haa taanu malee, dhimma amantii irratti garuu womatu nurraa calaqqisa. Jireenya keenya keessatti yeroon amantiin Oromummaa keenya nu dagachiisu al danuu nu mudata. Amantii ofii keenyaaf hordofnu amantii warri kaan hordofu irraa addatti mararfachuu yaaluun bakka hedduutti ni mul’ata. Obsee Margoo goota dhimma akkasii kana irratti hin hamatamne turte. Obseen sabboontittii Oromoo qabsoof jecha biyyaa baate qofa osoo hin taane, haadha manaa hayyu duree dhaaba guddicha kanaa taatee waamamuufis obsa, gahummaa fi hamilee ol’aanaa itti qabaachuu isii jabina kanaan agarsiifte.
Obseen hawwii guddaa tokko qabaachaa turte. Gaaf tokko Oromiyaan bilisoomnaan kutaa Oromiyaa tokko tokkoon daaw’attee biyyoo biyya Oromoo mara irra ejjettee mul’achuuf hawwiti ture. Ilmaan Oromoo kutaa Oromiyaa mara waliin wal gartee guddina saba isii fi bal’ina biyya isiitiin gammaddee hafuura baafachuuf hawwii qabaachaa turte. Firoota isii bahaa dhihaa, kaabaa kibbaa fi giddu galeessaa waliin guyyaa takkaaf illee taatu waliin ooltee bultee haadha fira gobbuu tahuu isii ijaan arguuf dharraati ture. Kun hawwii Oromummaa dhugaa kan sabboontota baayée biratti mulátu tahuun ifaa dha. Haa tahuutii kan Obsee garuu adda fakkaata. Huccuu aadaa kutaa Oromiyaa hundaaf ilaalcha addaa qabdi. Isiidhaaf huccuun aadaa uffattu tokko uffata qofa hin turre. Isiidhaaf huccuu aadaa Oromoo Harargee, Baalee, Arsii, Booranaa, Gujii, Jimmaa, Wallaggaa, Iluu Abbaa Booraa, Shawaa, Walloo fi Waanbaraa jechuun, huccuu qaamatti uffatamu qofa osoo hin taane, bakka bu’aa (wakiila) kutaalee Oromoo kanneenii ti. Huccuu kutaa Oromiyaa tokko yoo uffattu waan firoota isii Oromoota kutaa sanii waliin jirtu itti fakkaatee booharti.
Waggoota lamaan tokko dura gaaf tokko ayyaana Irreechaa irratti wal argine. Uffata aadaa Walloo uffattee miidhagdee mul’atti ture. Eega nagaa wal gaafannee booda “Baay’ee sirraa bareeda.”n ittiin jedhe.
Jecha kootiif na galateeffattee kaatee akkas jette. “Eega kana jettee egaa, dirqama kudhan kan biraa of irra keessee jirtaa, beekkadhu.”
“Dirqama akkam?” nan gaafadheen, deebisee.
“Amma miidhagina huccuu isa kanaaf ragaa baatee jirta. Kan biraa kudhantu si hafe jechuu koo ti.” naan jette.
Wanti isiin jechuu barbaadde dafee naa gale. Osoon kana irratti yaada hin kennin na dursitee akkas jette. “Kutaan Oromiyaa kudha tokkoonuu uffannaa aadaa babbareedaa qabu. Amma bareedina uffata isa kan Walloof ragaa baatee jirta. Kurnan hafaniifis ragaa bahuuf dirqama of irra keessee jirta. Tokko faarsitee tokko dhiisuun eessaa ta’a ree?” naan jette seeqachaa. Itti aansitees, “ Hanga milkoofnee biyya keenya tokko tokkoon daaw’annee itti gammannutti huccuudhuma mallattoo keenyaa kanaan biyya keenya yaadachaa of jajjabeessina kaa.” naan jette. Dhugaa ishee ture.
Jechi Jaal Obsee Margoo kun gaafas dilas adda tahee natti hin mul’anne ture. Har’a garuu gurra koo keessaa baduu dide. Jechi isii sun hangam tokko jecha bara baraan jiraatu tahuun isaa har’a eega isheen du’aan nurraa adda baatee booda naa gale. Obseen naannoo turte keessatti sassaabduu firooma Oromummaa taatee beekamti ture. Dubartoota Oromoo walitti sassaabuun obbolummaa Oromummaa dhugaa barsiifte. Mooyxannoo gaarii qabdu kana babal’iftte. Akkuma maqaa isii obsa, akkuma bifa isii haadha simboo ta’uun hawaasa naannoo isheef fakkeenya taatee jiraatte. Jaala qabsoo qofa osoo hin taane giiftii kabajamtuu, garuu ammoo hundumaa waliin walii galtee fi amala namootaa hubattee waliin jiraachuuf nama kennaa guddaa qabdu turte. Oromoon hafnaan alagoota ollaa ishee illee biratti gaarummaa fi beektuu jireenya hawaasummaa tahuu isheetiin mararfatamti ture. Haadha Warraa Hayyu-Duree ABO akkuma jedhamte hunda naatoo fi ulfina Giifti-Durummaa guddaa nama gonfatte tokko turte Obseen.
Garuu duuti gara jabeettii dha. Obseen akkasitti faarsinuu fi jaalannu, jaalti teenyaa fi obboleettiin teenya qaaliin har’a nu waliin hin jirtu. Akka lamuu hin deebinetti akka tasaa deemteetti. Sirni owwaalcha ishees guyyaa muraasa dura biyya Norway, magaalaa Bergen, Waldaa Kiristyaanaa tokko keessatti raaw’atameera. Ani guyyaa owwaalchaa san bakka sanitti hin argamne. Namoonni dhibbaan lakkaawaman akka sirna owwaalcha ishee irratti argaman garuu quban qaba. Ilmaan Oromoo sirna owwaalcha Jaal Obsee Margoo irratti argaman keessaa gariin kanneen ilaalcha siyaasaatiin addaan babahanii bara dheeraa booda lafa sanatti wal argan faa dha. Suuraa namoota sirna owwaalchaa kana irratti argamanii yoon daaw’adhu, sagalee Jaal Obsee tokko waanin dhagahe natti fakkaate. “Yaa obboleeyyan koo ilmaan biyyaa! Hanga yoomitti gaafa du’aa qofa iyyaafattanii adda tokkotti walgeessuu? Maaloo utuma jiraan jirtanii wal iyyaafadhaa! Ana qofaaf hin booyinaa; walii keessaniifuu boohaa!!!….” kan jedhu.
Jaal Daawud Ibsaaf, maatii fi firoottan, akkasumas jaallan du’a Jaal Obseetiin gadditan maraaf jajjabinan hawwa.
Jaal Obsee Margoo biyyeen sitti haa salphattu!
Waaqayyo jennataan si haa qanansiisu!
* Yahyaa Jamaal: gulummaa75@gmail.com
Oromo Beauty Pageant
Hegeree Media/OPride.com Present: Oromo Beauty Pageant (#OromoWeek Summer 2013)
Gochaa suukkanneesaan biyya Yamanittii baqattoota Oromoo irra gahaa jira.
Gochaan suukanneesaan baqattoota Oromoo daangaa biya Yaman keessatti akka irratti raawwatamaa jiru ibsame. Gochaan gara jabinaan dhala Oromoo irratti raawwatame kun ilmaan Oromoo mootummaa gabroomfaataa fi nama-nyaataa jalaa baqatanii lubbuu isaanii baraarfachuuf gara biyya Yaman yeroo seenaan kan irraattii rawwaatame ta’uun beekameera. Lammiin Oromoo marti akka beekuuf jedhamee odeeffannoon dabre akka ibsutti, “abbootiin garaa kanneen naatoo tokko ilmaan Oromoof hin qabne biyya Yaman keessatti maadheffatanii keessattuu handaara galaana Aden irrattii ilmaan Oromoo fixaa jiru,” jechuudhaan sagalee miidhaa hamaa Oromoo irra gayaa jiru beeksisan. Madheen Aden Yaman keessa jiru kun caasaa isaa magaaloota keessa diriirfachuun ilmaan Oromoo dinagdeen shaarafataa akka jirus madden oduu kanaa saaxilaaniiru. Madheen kun kan bu’uureffaame naannawa bara 2005 akka lakkoofsa awroppaattii yoo ta’u, hammeenyi kun ilma namaa kan ija keessaa baasu, kan qaamaa hir’uu godhu, dhiira qaama salaa kolaasu, shamarran immoo baatii tokko ykn sanaa ol halkaanii-guyyaa sagaagalummaa irratti raawwachuudhaan hojiin ala gochaa jiru. Jarreen kun alagaa wajiin ta’uun ergama diinaa bakkaan ga’uuf akka tattaafataa jiranis maddi oduu kun ifa godhee jira.
Dhuma irratti dhaamsi lammii Oromoo gama Yaman jiraniif dabre, bakka jiranitti daba irratti dalagamu hunda waliin tahanii akka dura dhaabbatan akkasumas sagalee isaanii gara dhaabbilee mirga dhala namaaf falmaniitti akka dhageessifatani fi Oromoon martinuu miidhama lammii Oromoo irra gahaa jiruuf gama dandayamee hundaan akka dhaqqabuuf sabboontonni ibsaa jiruu.
Thursday, October 31, 2013
Ethiopian opposition says members beaten, illegally detained
An Ethiopian opposition group accused police and security officials of beating, illegally detaining and abducting more than 150 of its members between July and September this year.
The Horn of Africa country has won international plaudits for delivering double-digit growth for much of the past decade, but rights groups often accuse the government of using state institutions to stifle dissent and silence political opposition.
Addis Ababa, long seen by the West as a bulwark against militant Islam in the Horn of Africa, denies charges that it is quashing dissent.
In a 39-page report launched on Thursday, the Unity for Democracy and Justice (UDJ) detailed what it said were "gruesome rights violations" committed against its supporters and members.
"One hundred and fifty members and supporters of the party have been subject to severe beatings, illegal detentions and abductions by police and security officials," party chairman Negasso Gidada told reporters.
"We are asking the government to stop these human rights violations and take those responsible to justice," said Negasso, who served as the country's president from 1995 to 2001, before joining the opposition.
A government spokesman declined to comment saying it had to receive the report.
Earlier this month, Human Rights Watch said many former detainees - including politicians, journalists and alleged supporters of insurgencies - were slapped, kicked and beaten with sticks and gun butts during investigations at Addis Ababa's Federal Police Crime Investigation Sector, known as Maekalawi.
Ethiopia intensified its clampdown on peaceful dissent after the disputed 2005 election, the New York-based watchdog said.
Back then, the disputed polls ended in violence and the killing of 200 people. Opposition candidates won 174 seats but many did not take them up, saying the vote was rigged.
In an interview with Reuters this month, Prime Minister Hailemariam Desalegn said the government was not to blame for the opposition's poor showing.
He has also accused some opposition party members of collaborating with rebel groups the government had previously labelled as terrorist organisations.
But UDJ's leaders deny any links with the outlawed rebel groups, and warn the government that "stifling" dissent may encourage violence in the country.
"We are not requesting anything from the government side, we are requesting a level playing ground," Girma Seifu, a senior UDJ official and the sole opposition politician in Ethiopia's 547-seat parliament.
(Editing by James Macharia and Alison Williams)
=>reuters
Indian land grabs in Ethiopia show dark side of south-south co-operation
The takeover of peoples' land and water by corporations – even if they are from the global south – is a new form of colonisation
Women pick pigeon pea in eastern Ethiopia, where 80% of the population are engaged in agriculture. Photograph: Mark Tran for the Guardian
Women pick pigeon pea in eastern Ethiopia, where 80% of the population are engaged in agriculture. Photograph: Mark Tran for the Guardian
The idea of south-south co-operation evokes a positive image of solidarity between developing countries through the exchange of resources, technology, and knowledge. It's an attractive proposition, intended to shift the international balance of power and help developing nations break away from aid dependence and achieve true emancipation from former colonial powers. However, the discourse of south-south co-operation has become a cover for human rights violations involving southern governments and companies.
A case in point is the land grab by Indian corporations in Ethiopia, facilitated by the governments of both countries, which use development rhetoric while further marginalising the indigenous communities that bear the pain of the resulting social, economic and environmental devastation. It is against this scenario that international solidarity between communities affected by the insanity of a development model that prefers profits over people is reclaiming the principles of south-south co-operation.
Ethiopia's late prime minister, Meles Zenawi, welcomed India's expanding footprint in Africa as essential for his country's wellbeing, a vision shared by his successor, Hailemariam Desalegn. The Export-Import Bank, India's premier export finance institution, gave the Ethiopian government a $640m (£412m) line of credit to develop the controversial sugar sector in lower Omo. Indian companies are the largest investors in the country, having acquired more than 600,000 hectares (1.5m acres) of land for agro-industrial projects.
With 80% of its population engaged in agriculture, Ethiopia is home tomore than 34 million chronically hungry people. Every year, millions depend on aid (pdf) for their survival. Amid such hunger, large-scale land deals with Indian investors are portrayed as a win-win situation, modernising agriculture, bringing new technologies and creating employment.
Research by the Oakland Institute, however, contradicts such claims. Most of what is produced is non-food export crops while tax incentives offered to foreign investors deprive Ethiopia of valuable earnings. The promises of job creation remain unfulfilled as plantation work at best offers menial low-paid jobs.
Worse still, the Ethiopian government is using its villagisation programme to forcibly relocate (pdf) about 1.5 million indigenous people from their homes, farms and grazing lands to make way for agricultural plantations. Those who refuse face intimidation, beatings, rapes, arbitrary detention and imprisonment, and even death. The repression of social resistance to land investments is even stipulated in some land lease contracts: "[it is the] state's obligation to 'deliver and hand over the vacant possession of leased land free of impediments' and to provide free security 'against any riot, disturbance or any turbulent time.'"
It was to challenge this form of south-south co-operation that the Oakland Institute, in partnership with Indian civil society groups the Indian Social Action Forum (Insaf), Kalpavriksh and Peace, organised an Indian-Ethiopian summit on land investments in New Delhi in February. Obang Metho of the Solidarity Movement for a New Ethiopia and Nyikaw Ochalla from the Anywaa Survival Organisation, members of the Anuak community of Gambela, Ethiopia, travelled to India with shocking testimonies of how their community has been dispossessed of livelihoods, ill-treated and subjected to misery while the Ethiopian government leases land to Indian corporations at giveaway prices.
This coming together of Indian and Ethiopian civil society groups marks a turning point in the struggle for land rights and livelihoods in the two countries and beyond. For the first time, the agony of communities who face human rights abuses as their lands are taken over has reached the investors' doorstep, sending a powerful message to the investors and governments of Ethiopia and India. At the same time, it initiated a rewriting of south-south co-operation where the takeover of communal lands that have been homes, grazing grounds and water sources for generations, by corporations – even if they are from the global south – is being recognised as a new form of colonisation. It was a starting point, and plans for further collaboration are under way.
Unlike the Ethiopian leaders who met the Indian business delegations in person, Metho and Ochalla did not get a hearing with Indian government officials, despite several requests. Instead, it was activists who are challenging land grabs across India who travelled to New Delhi to meet them. They told how control over land and natural resources is spurring violent clashes in nearly 130 districts of India. Meanwhile, reports came in that 12 platoons of police had moved in on villagers in Govindpur and Nuagaon in Odisha, to forcibly clear lands for the Korean Steel Posco project. Women and children were beaten indiscriminately and people were arrested as they tried to prevent the demolition of their betel vineyards – one of the most viable local livelihoods.
We need to challenge the paradigm of development that trivialises and ignores the human consequences of these land acquisitions by corporate investors and governments. The idea that "some have to be sacrificed" for the "larger national good", which is nothing more than the double-digit economic growth that benefits a few, must be rejected – even if the deals are between developing countries and framed by the rhetoric of south-south co-operation.
• Anuradha Mittal is founder and executive director of the Oakland Institute, an independent policy thinktank based in Oakland, California
Subscribe to: Posts (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
WARAABEESSA KUTE SAREEN DUTTE!
Posted by MADDA WALAABUU PRESS on 1/13/2016
Amajjii 13, 2016 | By Saphaloo Kadiir
OPDO sammuutu gara gale moo, moo rafteeti bursusa haasawaa jirti dhiiroo? Ani kan na dhibe; yoomii as OPDO’n murtii laachuu jalqabde?. Saniifuu dubbii master pilaanii irratti moo? Jaarsii afaan baarree kan Abbaay xahayyee ja’aniin san eessa kuteeti, OPDO’n akkanatti mataa ol qabattee? Yookaa akkuma parlaamaa keessaa sanitti shilimsuun oolu malee, OPDO’n waa akkanatti hin buuftuu silaa. Qaanuma takka malee xaaqaa abuyyadii akkanatti baqeeysuun kun maali? Re’een adaba hin qabne haada dheereeysaniifii hiinaan ifumaaf ifitti martee kuftee mar’ati. Opdo jechuu dha.
“Kofa ifii ajooytuu abbaatu walitti qabata” ja’a kaa bar oromoon hoggaa maakmaaksaan dubbii himu. Akkuma duraan afaan haqattee uste sanitti silaa achumaan ustee dubbiin ni fakkaatti ture. Amma garuu bakka hin eegamneen dhufte ifii ol hiixachuun kun maal jedhama? Ifii ol hiixachuun hidhaa cituudha. Taaytaa isiitii ol dabartee cillaayfachaa dhufuun kun gobeensa keessa qaawaa tahuu isiis nuuf mirkaneessuu daran gowwaa marqaa geebatti nyaatu tahuus nuuf mirkaneesse. Namni kophee irra guddoo kaayyate ni beekkama. Ejjeta wallaaluu keessa miilli bakka ajjechuu fedhu hin ajjatuuf. Aangoo dhagayuu malee agartee hin beekne arra samii gad buuteefi laata? Yaa dhiiroo OPDO baanan tana dhaqqabaa dafaa, waa fayyaanii miti wanti waanuma agarte odeessiti. Mootii sheeyxaanaatu irra bahee fakkaatti. Sheeyxaanni irra bahe kun garuu hedduu orraafate. (Qis… qis… qis.. qis..)
Oromoon gowwaa hin qabu. Gowwaan oromoon hambaa hin qabu. Gowwaan keenya kan hambaa dhabe san guutumatti opdo tahe. Ummanni oromoo gowwaa akka loon wayyaanee, OPDO’tii miti. “Waan akkanaa dur bira kunne” jatte ja’aan fadhiidoon, gurbaan soddaa eeguma mana keessaa waa hate booda isii daaraa keessa sunsumaan wal fakkaattee teessu agarraan naasuun taphachiisuuf arraba ‘qiiq…qiiq’ itti goonaan. Eeyyee! Ummanni oromoo roorroo jalatti fadhiidawaa turre. Arra ammoo waan opdon nuun sossobuuf yaaltu tana bira kunne. (Garuu waanuma obbodu’oo ja’aniin tana akkam irraa tana?)
Waraabeessi biyya isa hin beekne dhaqee “kal’oo naaf afaa” je’e ja’an. Dh.D.U.O (OPDO)n garuu biyyumma isii beektu, ummata torba raasee waan isiin baatu dhabee akka furriitti darbee quba isaa haqate, kan isiirra isii beeku keessa teessee, kaleessa gaafa Amajjii 12, 2016 ani aangoon qaba jette. Inumaatuu aangoo qabaachuu isii labsii qaphxii 8 qabu baafte. (Harree dhaltuu labsii baaftu)
Qaphxiin saddeettan labsichaas:-
Ummanni oromoo ijoollee karameellaan sossobanii miti. Ummanni oromoo qarbata akka opdo miti. Qarbata bishaan itti waraabanii bishaanuma irraa naqatan. Yaadda’uu isaanii malee xiqqollee yaaduu dadhabuu isaanii yeroo kumaffaaf waan nuu mirkaneessaniif garuu opdon hedduu haa galatoomtu. Duraaniis garuu wallaallee miti. Kolkolee joolleen taphachiisan tahuu ni beekna. Garuu nuti joollee tahuu dhabuu keenya wallaaluutu daran nama gammachiisa. (Ballaa jibriin duraa wal qaste) Labsiin amma baasan kun yoo akka yaada isaaniitti, dubbii dhaamsuufi oromoof deebii laachuu isaaniiti. Garuu ummata oromootiif faallaa dha. Aara biraa itti dabaluu daran, ibidda irratti benziinii firfirsuu tahuu hubachuu dhabuun isaanii garuu nama gaddisiise. Lakkii! lakkii ! Nama gammachiisa jechuu kiyya. Haa jannuutii, Opdon baanan tun afooshaa (iddirii) hin qabanii sa? Du’anii jiranii bar nama awwaalu dhaban malee. Warri mallas Zeenaafi Alamaayyoo Atoomsaa awwaale san akkamitti jara kana dagate? Isaan “Harreen duute waraabeessa hin sodaattu” ja’anii ta’aa jiran fakkaata. Nuti reeffaan bulaa jiraachuun keenyaa garuu akka malee nama guba.
OPDO (Kondomii wayyaanee) dhagay! wahiin sitti himaa. Oohh!! Dhiifama! Sa edaan reeffi nama hin dhagayu. Ani garuu nakiiriif munkar illeen (warra qabritti nama gaafatu san) qabrittillee isinitti geessu numaan hima. Opdo! gaafiin Oromoo eega dhimma master pilaanii Finfinnee bira dabartee, master pilaanii Oromiyaa jalqabdee bubbultee jirti. Dhageessanii? manguddoo gurri ulfaatee sammuun dhuufte. Opdo’n (wayyaaneen) dhuundhuuma torbaatam ummata boodatti hafuun isaanii amma dirree bahe. Ani kan na dhibe garuu aangoo kana mara hanga arraa eessa turaniin? Uffanni ergisaa hanga fedhe namatti qixxaa’uus wahumaatu irraa hir’ata, hoggaa deemaniiniis namarraa beekkama. Namtichi ergifatu saniis akuma amma amma ija ifitti amantummaa hin qabne takkaan ifirratti laaluu baayyiisaasi. Opdo’niis, manxaloola ergisaa ifitti dirtee wayta ganda keessa faalliftu kana, hiriyoonni isii akka irraa fokkisu akkamitti itti himuu dhaban garuu? Moo itti kaayanii duubaa itti kofluuf cal’isan? Gowwaa kofalchiisanii ilkee lakkaawaniin baanan san tana kunoo. “Dalleyya loonii keessatti OPDO hiina, OPDO’n hundi isii beeylada” yoo jedhu jaarsi afaan markajaa, Abbaay Xahayye dhuguma isaa baana edaanuu? Aniis ittiin dabalaaf, “Opdon loon looniif marga dhiise”
OPDO! Mee haa jannuutii, kan aangoo hangana geessu, tan humna labsii kana maraan laachuu dandeessan kan qabdan tahee, yeroo aangawoonni wayyaanee:-
Walumaagalatti, gaafa shiraafi badiin daangaa hin qabne ummata nagayaa, kan addunyaafuu dada buusee kanarratti raawwatamu, OPDO’n arra labsii jattee cabsii afuuftu tun eessa turte? Maaliif hanga ammaa hoo cal’ifte? Moo dhiiga ilmaan oromoo kanaatu araada bunaa itti tahe, kanaaf hanga dhiigni dhangala’ee jabanaa isaanii guutuu eega turanii? Eega aangoo maaster pilaanii kophaatti dhaabuuf murteessuu qabaatanii, maaliif keeyyata 39, mirga hiree murteeffannaa hanga fottoquutti jedhu san hin gaafatan ture? (Kijibdoota, kuntaala kijibaa dhibba meeqaan gateetii irratti deemuun jechuun kan akkaanati)
OPDO! Waan hin fakkaanne maa fakkeessita? Gurbaa hedduu kijibu tokkootu “Arra kuruphoo mataafi miilaan walirratti dhawe” jennaan, hiriyaan isaa “Hin fakkaannee fakkeeyfadhu” ja’een. “Isii miilaan gurra if hooqaa jirtuun dhawe” je’ee deebiseef gurbaan kijibuus. “Amma fakkeeysite!” Je’een ja’an hiriyaan isaa. Kijibaan mala hin dhabu. Garuu gaafa irratti beekkame bakka itti bahu hin qabu. Kanaaf opdo atiis murtiin tee tun hin fakkaanne, fakkeeyfadhu.
Haatahuu ammoo, yaa saree wayyaanee, OPDO ati gaafam dhaabbii mataa keetii qabaatta? Amma garuu dhaabbii qabaadhu, dadhabbiis dabaladhu! Dhimma ilmaan oromootii miti. Hoggaa akka buqqee hofonfolaatti waan sitti naqan ifirraa gad jiiysitu, wayta gooftooliin kee si duuba dhaabbatanii ija sitti muraa akka ati soba afuuftu, dhara dhugaarraa fagaate buuftu si dirqan, atiis sodaa lubbuun qeensa si geessee dirqumaan yeroo hollachaa hobobsitu, wanuma si dhageeffannu, waanuma soba kee dhugoomfannu sitti fakkaataa? Akkas yoo seete hedduu dogoggorte. Ati fedhii ummata oromoo irra fedhii aangawoota wayyaanee beekta. Kana tahuus duraan beekna. “Arra numaan ja’aa boru numaan ja’aa, yaa abaluu abaluu arruma sitti guutamte” ja’e ja’an gurbaan, gurbaan yeroo hunda halaalaa arrabsu tokko isa harka seennaan. Akkasiiti! opdo’s arruma itti guutamte kaa. Inumaatuu guutamuu bira dabartee gubbaarran baleeyxe.
Nuti opdo waan isiin irraa tolfamte beeyna. Maal irraa tolfamte hin jattanii? Kaartoona kaa! “Manni gogaa harreetiin jaarame gaafa waraabeessi yuuse jiga” jechuu dhageessanii? Eeyyee! Amma jiguuf yoo roraatu if agartee, akka nama hirriiba keessaa baraageetti yoo dunquqquun battiftu, yoo bursusa haasooytu, Nuti ammoo gurra isaaniin dhageeffannuu hin qabnu. Daa’ima amma afaan baru, kan waanuma namni itti himu ja’u mitiiree! Wayta lubbuun itti dhibamtee kara gortu wallaalte kana ammoo nama dhageeffachuu hin ooltu, dhagay xiqqoon waa sitti himaa, OPDO?
Dubbiin oromoo master pilaanii Finfinnee bira dabartee jirti. Amma gaafii hin qabnu qabsotti jirra. Qabsoon ilmaan oromoo ammoo tan yoomillee shiraafi daba alagaatiin if duuba deebituu miti. Sadarkaa waywaata opdo’tiin qabbanaa’uu biraa fagaattee jirti. Ummanni oromoo; xumura bara 2015 booda akka harree ergisaatti ykn wadala abbaan dagateetti wayyaaneef hin fe’amu. Akka deebi’ee raroo gabrummaa hin ba’anne, dhiiga ilmaan isaa kan wayyaaneen dhangalaafteen kakatee jira. Lafee goototaa tan bilisummaa oromoon caphxeetiin irbuu seenee jira. Haa tahuu ammoo, Aangoo dhabdee tanakaa gatii hin qabne taatullee, eega aduun tee seennaaf gaara irratti miila gad diriirfatte, eega aduun bilisummaa ummata oromootiif bahuuf jalaan ol quuqattellee tahu, aangoo sobaatiin murtii dharaa daarota tokko afuuftullee haqa qabaachuu ilmaan oromootiif ragaa bahuu keessaniif galata qabdan. Galanni keessan bilisummaa ilmaan oromootiin, du’a wayyaaneefi opdo’tiin yeroo gabaabatti isiniif haa galu. Dubbiin arrallee akka hawaasni opdo cinaa hiriiru gaafachuu keessanii ammoo abjuu walitti laaqamte. Hiikkaas, gatiis hin qabdu. Ilmaan oromoo amma booda opdo maddii hiriiruu jechuun umrii isaa guutuu gabrummaan hiraaruu jechuudha. Kanaaf dubbii nu cinaa hiriiraa tana abbu torbatti firraa tufaa, opdo! Hafiinsa master pilaaniifi dhugaa qabaachuu oromoo labsuu keessaniif ammoo galata xuraawaa argadhaa. Deebiin keenya ammoo “Eega waraabeessi kute sareen dutte” kan jedhu qofa taha.
Saroota wayyaanee, OPDO! Xumura irratti hojii manaa laaftuu takka isinitti kennina. Arra aangoo teessan agarree jirra (ni orraafatte malee) Akkuma amma if bir’achaa, sodaan hollachaallee taatu master pilaaniin hafuu labsitan kanatti akka hojjattu si gaafanna. (Garuu orraanfachuun mallattoo kashlabbummaati!! – dhaadannoo tana gaafaan kutaa 3ffaa baradhuun mana baruumsa keenyarratti dubbise) Yoo hojii manaa kana hojjattan akkuma wayyaaneen aangoo sobaa isiniif laattee isin ergitu, nutiis galata sobaa isiniif kenninee isin dhabamsiifna.
Hojii Manaa OPDO’f:
Kan kanarraa hafe gumaa dhiiga ilmaan oromoo kan haqa isaanii irratti dhangala’e nuutu bilisummaan baafata. Oromiyaa jaarraa 1 fi walakkaa cittoo gabrummaa hooqachaa turte bilisummaan nuutu fayyifata. Hojii gurguddoofi ulfaattuu nuti isinirraa fudhanne. Isin opdo’n ammoo hojii salphoo asiin olitti tuuqne kana siif laanne. Nuti akka keessanitti garaa jabaanne waan isin hin dandeenye isinirra hin keenyu. “Garaan akka duuydaa hin jabaatu mitiree?” Garuu ammaas akka aadaa keessanii sanitti orraafadhaatii, saree eega waraabeessi kute duttu tahaa. Ani fixadhe, isiniis fixadhaa. !!!
Saphaloo Kadiir
Amajjii 2016
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
"Addunyaan yeroo kamillee – yoo dirqame malee - salphaatti gaaffii mirgaa keessummeessee hin beeku. Kan isaan seenaa irraa barachuu qaban, addunyaan gaaffii saba akeeka ifaa jalatti ijaaramaee sagalee tokkoon dubbatee, falmate, keessummeessuun isaa kan hin oolle ta’u dha. Kan addunyaan gaaffi saba tokkoo keessummeessuuf, sababa sabin sun mirga jedhame kana qabaateef osoo hin taane sababa sabichi jabaatee falmateefi. Osoo sabichi jaaramee, hidhatee, jaabaatee hin falmatin akkeeka falmatamuuf akka gufuutti dhiheessuun addunyaan akka itti hojjetu hubachuu dhabuu dha (b) Akeeka qabsoo saba tokkof madaalli inni duraa alagaan ni deggera fi hin deggeruu ykn ni jaalataa fi ni jibbaa osoo hin taane, rakkoo fi gaaffii ummattichaaf furmaata ni tahaa fi hin ta’uu dha. Dura akeeka lafa kaayyatanii isaaf tumsa horachuuf hojjechuu feesisa malee akeeka ofii yeroo-yeroon akka addunyaan ni fudhata jedhanii yaadanitti jijjiiraa ooluun furmaata hin ta’u. Kun akka gaariitti hubatamuu qaba." Guutuu isaa dubbisaa
Sunday, March 21, 2010
Walgahii "What is Next for Oromo?" jedhu kan OACCn yaamame irratti Haasaa ABOn dhihaate
"Addunyaan yeroo kamillee – yoo dirqame malee - salphaatti gaaffii mirgaa keessummeessee hin beeku. Kan isaan seenaa irraa barachuu qaban, addunyaan gaaffii saba akeeka ifaa jalatti ijaaramaee sagalee tokkoon dubbatee, falmate, keessummeessuun isaa kan hin oolle ta’u dha. Kan addunyaan gaaffi saba tokkoo keessummeessuuf, sababa sabin sun mirga jedhame kana qabaateef osoo hin taane sababa sabichi jabaatee falmateefi. Osoo sabichi jaaramee, hidhatee, jaabaatee hin falmatin akkeeka falmatamuuf akka gufuutti dhiheessuun addunyaan akka itti hojjetu hubachuu dhabuu dha (b) Akeeka qabsoo saba tokkof madaalli inni duraa alagaan ni deggera fi hin deggeruu ykn ni jaalataa fi ni jibbaa osoo hin taane, rakkoo fi gaaffii ummattichaaf furmaata ni tahaa fi hin ta’uu dha. Dura akeeka lafa kaayyatanii isaaf tumsa horachuuf hojjechuu feesisa malee akeeka ofii yeroo-yeroon akka addunyaan ni fudhata jedhanii yaadanitti jijjiiraa ooluun furmaata hin ta’u. Kun akka gaariitti hubatamuu qaba." Guutuu isaa dubbisaa
Monday, March 15, 2010
Oromia:Umurii koloneefataa dheeresuuf tataafii godhama jiru.
The Reverend pleaded with Oromo political groups about the dire need for a shift in paradigm in the Oromo national movement. He said because tens of ethnic groups shared long-stretching borders with Oromia, an independent Oromia would be infeasible as that would lead to the demise of Ethiopia as we know it, hampering the security and economic development of future Oromia. Rev. Dr. Gemechis Buba, Oromo Evangelical Churches
Top – from left to right: Dr. Fido Ebba, OLF; Dr. Merara Gudina, OPC and Medrek; Obbo Abduljalil Abdella, OLF; Dr. Ezekiel Gebissa, Kettering University – Assistant Professor.
Bottom – from left to right: Obbo Hassan Hussein, OLF; Rev. Dr. Gemechis Buba, Oromo Evangelical Churches; Obbo Abrahim Abaye, OLF; Dr. Asafa Jalata, University of Tennessee – Associate Professor.
....read more.
Wednesday, March 03, 2010
Ethiopia: Aid money was spent on arms
A recent document released by the US Central Intelligence Agency (CIA) has revealed that millions of dollars, allocated for victims of the Ethiopian famine of 1984-85, went into buying weapons for rebellions. However, Robert Gates - President Obama’s Secretary of Defense said the suggestion cannot be ruled out that the CIA not only knew about, but supported, the diversion of aid funds to the Tigray People’s Liberation Front (TPLF).
The document printed by CIAs Michael Burke’s in 1984, dated April 1985, and entitled: Ethiopia: Political and Security Impact of the Drought, concluded that: "Some funds that insurgent organizations are raising for relief operations, as a result of increased world publicity, are almost certainly being diverted for military purposes."...read more


text:
Thursday, December 26, 2013
ሲዳማ ቡና ኣምራች ኣርሶ ኣደሮችን የቡና ጥራት በማሳደጉ በኩል እንዲረዱ ተብለው በየቀበሌያት የተመደቡት የልማት ስራተኞች የተመደቡበትን ስራ ከመስራት ይልቅ በፖለቲካ ስራዎች ላይ በመጠመዳቸው ለቡና ጥራት መውረድ ምክንያት ሆነዋል ተባለ
Posted By: Nomonanoto Sidama | At: 12/26/2013 01:32:00 AM Be the first to comment!
ዘንድሮ የሲዳማ ቡና ከተጠበቀው በላይ ገበያ ያጣበት ሁኔታ ያለ ሲሆን ቡና ገበያ ካጣባቸው በርካታ ምክንያቶች መካከል ጥራቱ መውረዱ ኣንዱ ነው። የሲዳማ ቡና ኣልም ኣርሶ ኣደሮችን የቡና ጥራት በማሳደጉ በኩል እንዲረዱ ተብለው በየቀበሌያት የተመደቡት የልማት ስራቸኞች የተመደቡበትን ስራ ከመስራት ይልቅ በፖለቲካ ስራዎች ላይ በመጠመዳቸው ጉዳዪን ኣባብሶታል።
የሲዳማ ቡና ታይቶ በማይታቀው ሁኔታ በዘንድሮ ኣመት በዝቅተኛ ዋና ተሽጧል፤ ዝርዝሩ የሪፖርተራችን ጥቻ ወራና ነው ያንቡት፦
Bunu Sidaamu dagara sa"eno Wo'mu Tophiyira Ekonoomete, poletikahonna dagoomu lophphora umikkiha ikkasi anfoonnite. Sidaamu daga ekonoome umihunni bunu jiro iima xintantinoti xawoho. Konni buni dikko ragunni duushsha agurtunkunni kuneeti tayiixe sase diro ikkino. Konni albaanni ECX /Ethiopian Commodity Exchange/ xiinxallo assite bunu deerra babbade wortino.
Sidaama A- yite gaantinohu = Cirrete worku woradi geeshsha heeranno buna, Bansiha, Booniha, Hulate noo buna Sidaama B Yine gaamoonihu Alatta Wondiha, Aletta Cuukkoniha, Daarraniha, Daaleha, Wonshiha,Gorcheha, Shebbediiniha buna Sidaama C Yine gaamoonihu, Kambaatuniha, Wolaaitunniha, Halaabunnihanna hadiyyunniha buna. Sidaama C yinoonni korkaati insawiinni fulanno buni shiima ikkino daafira uminsa su'minni deerranna su'ma fushshate ikka hoogino daafiraati.
Tenne gaamo assininoonnihu bunu afirino coomillena isilanchimma/ quality and testing/ kee''ne la'nihu gedensaaniiti. Xaa yannara Sidaamu giddo bunu dikko hirantanni no. Sidaama A yine gaamoonni woradda buna mitte kiilo 8 birrenni kayiise 8.5 geeshsha hiramanni no. Sidaama B yinannihu kayiinni mitte kiilo buna 7 birrenni kayiise 7.5 geehshsa hiramanni no. Konni albaanni Sidaamu daddalaanora Baanke buna hidhdhate birre liqiisa gibbinoti qaangannita ikkitanna, hakkunni kawa limaatawi balehabit yite insa yituta yaanohura calla mangiste uyisiisino. Affu gede ikkite baalanti daddalaano bunu dikko giddora e''inoha nafa ikkiro daganke tayiixe bunu dikko di duushitino. Hakkuno dikko ubbinohu mereerima dikkora ikkino daafira daddalaano abbitino qarri dino. Alamete dikko babbaxitinoti shiimadda gobbuwa buna iillishshe shiqishino daafira bunu hasatto/ demand/ ajjeenna dikko hakuyii daafira ubbino yitanno mitootu. Xaano bunu xiraate iima lowo looso loosa hasiisanno. Bunu konni garinni uwanni hariro ekonoomete heeliichcho mayi ikka dandaanno yine xiinxallo loosa hasiisanno. Gibirinnu ogeeyye daganke wole gide kaase/wixxe yaano yannate dikkote hasamannoricho, baattonsa fushshitanno garinni loosidhdhe woxe afi'dhanno doogo kaajite rosiisanna qajeelsha aa hasiisanno. Gibirinnu latishshi looso loosiisanno qajeelsha uyiitanno yine qawwalla baala gaamoonni latishshu loosaasine poletiku looso calla loosanni uminsa gaamooshshe habbino daafira daganke latishshu loosinni kaa'lituro woyyanota buuxa hasiisanonsa.
Subscribe to: Posts ( Atom )
-
Press Statement By Sidama National Liberation Front, 14 September 2016 Photo from ENA The Industrial Parks Development Corporation...
-
Funeral Ceremony of Sidama People (South Ethiopia) Senior Essay, Hana Gabriel, 2011, Hawassa University, Department of Anthropology...
-
Sidama Bunna Sidama Bunna (Sidama Coffee) defeated Arba Minch Kenema 3-1 to win the South Castle Cup thanks to hat-trick by Addis Gedey...
-
- By: Muhammad Shamsaddin Megalommatis Wolassa Kumo reveals details about the Loqqe massacre that, carried out by the Abyssinian tyr...
-
Isolation, identification and characterization of yeast species from coffee waste collected from Sidama and Gedio zoneABSTRACT Coffee waste represents the most abundant waste in Ethiopia, this study aims to isolate, identify and characterize yeast ...


text:
Galaana Diimaa
Galaana Diimaan galaana qalla Garba Indiyaa keessatti argamu kan Afrikaa fi Eshiyaa jiddu jiru. Galaana Diimaan kunii kan Garba Indiyaa walitti qabate kibbaan Bab el Mandabii fi Gulfii Eden keessan yoo ta'u, kaaban immoo Peninsulaa Sina'i, Gulf of Aqaba (Gulf of Eilat fi Gulf of Suez (kan gara Kanaalii Suwiiz nama gessu) kessanni. Ecoregioniin Galaana Diimaa Global 200 dha.
Kuta Sulula Guddaa hanga ta'e kan qabatu Galaana Diimaan kuni ballina lafa walumaa galatti hanga 174,000 isquweer maayils (isquweer kiilometirii 450,000) yoo qabatu: dheriini isaa maayilisii 1,200 (1,900 km) fi ballina dagalee bakka Galaana Diimaan itti ballatutti argamu maayilisii 190 (300 km) ta'a. Galaana Diimaan dhooqa garaa keessa guddichi jiddu isaatti argamu 8,200 feet (2,500 m) yoo ta'u, avirejjiin dhooqa Galaana Diimaa immo 1,640 feet (500 m) ta'a. Haa ta'u malee bakka dhooqa diddiqa qaban ni jiru; bakkonni kunis binensotta bishaan keessa jiraatanii fi Corals baayyee of keessaa qabu. Galaanni kuni gosa lubbu qabeeyyii lafee dugdaa hin qabne(invertebrate) 1,000 fi kooraalsi(corals) laafaa fi jabbaa ta'an 200 of keessaa qaba. Galaanni kuni adunya keessaa fiixee kaaba naannoo tiropikaalitti argama.
Galaana Diimaan adunya keessaa baayyee soogiddaa'aa(soogidda qabaachuun) ta'un beekkama; kuni immo akka bishaan Galaana Diimaa itti maru irra kan ka'e dha. Kunis kan adda ta'e sababa hurka(evaporation) fi dhibba qilleensaatti. Sogiddummaan Galaana Diimaa 3.6% hanga 3.8% ta'a.


text:
Akka sabaatti kabajamneefi ulfaannee jiraachuuf dhaloota kana gootummaa hidhannoo wajjin haa barsiifnu! Gootummaan mi’eessituu fi gamteessituu kabachiiftu biyya tokkooti!
Onkolooleessa 20/6410 ALO Noolee Buttaatiin
Haati goota deesse
Bodee harka keessee
Loli ilmakoo jettee
Maqaasheettis haftee
Malkaa isheettis haftee
Haati lugna deesse
Marqaa jala keessee
Dhonki ilmakoo jettee
Maqaa isheetti hin hafne
Malkaa isheetti hin hafne
(Maqaa fi malkaa isaatti hafuuf Oromoon qeerroo harka eeboo,uleefi qawwee utuu hin jedhin harka kaa’ee wal faana ta’ee lolee lolchiisee bilisummaa isaa gonfachuu qaba hayyoonni Oromoos yaadotaa ilaalcha bilisummaa nu gonfachiisuu hin dandeenye waan akka marqaa utuu hin taane waan akka qawwee(eeboo) qeerroo harka kaa’anii biyya ofii bilisoomsuun waan falaati!)
Walaloon wallee/sirbaa keessatti saayinsii muuziqaa Oromoo keessatti ceesisa kan jennu yeroo ta’u bakka tokko tokkotti immoo jal-dhahii/itti qabatas ni jedhama .Ceesisi walaloo wallee Oromoo armaan olii kun kan agarsiisu haawwan lama wal bira qabuun,gama tokkoon immoo ilmaan isaanii wal bira qaba wal cina qabuunis haawwan lammaan maal akka isaan ilmoo isaaniif kennuu qaban fi kamiin akka dursiisan ogummaa aadaa jiruufi jireenya uummata keenyaatiin barsiisa.
Aadaa uummati keenya qabaachaa turee fi deebisanii kunuunsuun nurraa eegamu keessaa inni hangafni fi ijoon gootummaadha! Qabeenyi horamuu danda’ama beekumsi barnootaan dhufuu danda’a garuu gootummaan hin jiru taanaan beekumsaa fi qabeenya isaa maraan lugna ta’ee orma jala adeema!
Uummati Oromoo kabajamaa fi jaallatamaan kun egaa akka labata har’aa kana kan burjaaja’e miti sababni isaas dhiibbaan siyyaasa warra lixaa fi baha giddu galeessaa Arabootaa dhiibbaa utuu isatti hin fidin ilmii Oromoo qabeenyaadhaan kan hawaasa deeggaru,jaallatamuu fi kabajamu ta’uu mala.Haa ta’u malee,gootummaan hunda dursa uummati Oromoo nuun dhaloota Qubee kana dura jiraate,dhiibbaa alagaa Awurooppaanotaafi nafxanyootaan deeggaramee fi xiyyaa cabsituu eenyummaasaatii Abisiniyaanotarraa itti xiyyeeffamturraa hafee kan yeroo keenya har’aa geenye qabiinsa fi barsiisa gootummaa dur qaburraati.
Ilmi Oromoo tokko dubbatee qarree fuudhuuf,tarree hiriyaa isaatii taa’uuf haamilee uummata isaatii isa barbaachisa.Haamileen Qeerroo Oromoo tokkoof kennamus, qabeenyaa horachuun ta’uun mala,nama nama kabaju, nama qaalluu ta’e ta’uu mala,nama hubataa ta’uu mala, nama arrabqareessa ta’uu mala,nama aadaa weellisummaan uummata bashannansiisu ta’uu mala.Garuu, inni hangafnii fi ijoon gootummaadha!
Gootummaan gabaadhaa,dukkaanaa yookaan immoo hospitaalaa kan argamu miti.Akka gita isaatti gootummaa akka horatu gorsamaa guddisama malee! Utaalchoo,adamoodhaan mirga fudhachuu,buunyaa,wal’aansoo,darboo,faccee,qolannaa ,guksii fardaa/guluffii/,maseenaa fi korma didaa qabanii dhaabuu kkf dorgomaa guddata.Qeerroon ga’e tokko abbaan isaa qabeenya qabaatee kaadhimmachuuf yoo qarree balbalaan gaafateef illee dhiira diina kan isatti ta’e ofirraa hin ittifne yoo ta’e tole hin jeettufi dubartoonni qarree buufatan illee gabaa yeroo dhaqan,bishaan yoo waraabuuf malkaa bu’an haadha manaa gootaa dura waan hi deemneef bakka dhaqxee galtee haati manaa abbaa manaa isheetiin waan ati gootummaa hin qabneef karaan itti malkaa bu’u fi gabaa ba’un dhabe jettee boossee itti himti.Abbaan manaa ishees gootummaa horachuun gootummaa argatuunis muratee faacha baachuun,leeyyoo ba’ee gootummaa isaa mirkaneessuun haadha warraa isaa tarree hiryoota isheetti dabala kana ta’uu baannaan haati warraa isaallee gadhiiftee deemti abbaa warraa isheetu bulchuu dadhabe jedhamaafi!
Akkan Afoollii Oromoo agarsiisutti gootummaa fi dabummaan akkaataa guddisa maatii irraati maatiin xiinsammuu ilmaan isaanii gootummaa keessatti yoo guddisan ijoolleen isaaniis gootummaa qabaatu! Gootummaan irra jireessaan qawween gosti isaa abbaa shakkee,muzqeerii,albeenii fi kan akka wajagiraa Salaaleetti galee gara biyya Oromoo keessatti utuu hin argamin dura EEBOOtti dhimma bahu ilmi xiqqaan tokko akka saafila/shorree ta’een bodee qabata korree ta’ee shanee-salgee keessaan korree sirbee qeerroon bashiriin qabata isas biineensaafi diina maratti dabsee itti cabsee roorroo ofirraa deebisa.As irratti Eeboo qofa dhimma itti baha jechuu miti ulee bareedaa kan lafaa buqqa’uu muree qaqee moora obaasee lallaaffisee akka hin cabnetti qabata.sanuu mukni ulee ta’u gosa qaba fkn gosa xiqqoo isaanii yoon maqaa dha’e buttujjii,qolaatii,ittacha,ceekaa(akka eeboottis qaramee waransaaf ni faayyada),shimala,gatamaa,harooressa,ca’ii,buruurii,kombolcha(somaa eeboof) gursadii ,hooktessaa, lookoo, fi kkf dha.
Rakkoon guutummaa dhaloota har’aa keessatti argamu maali?
Qeerroon jabana ammaa gootummaa ni qabna .Haa ta’u malee, gootummaan nuti har’a qabnuufi Oromoon waggoota kudhan dura qabu adda adda deemaa jira kunis gama tokkoon dhiibbaa warra lixaa yeroo ta’u,gama biraanis dhiibbaa keessaa fi aadaa fi haala jiruufi jireenya keenyaatiif bakka laachuu dhabuu keenya irraa maddeeni.
1 dhiibbaa warra lixaa :-faranjiin ofii of taatee aadaa ofii guddifatte dhiibbaa Ardii Afirkaa irratti sirna garbummaa geggeessuun quucarsaa turte yeroo ammaa kanas dargaggoota Afirkaa irratti al kallattiin dhiibbaa irratti uumuun Afirkaanonni aadaa,duudhaa fi waan qabanitti dhimma bahuu caalaatti dhaloonni Afirkaa garba isaanii ta’ee akka jiraatuu fi xiinsammuun isaanii mohamee,waan isaan hojjetan mara hordofee Afirkummaa isaa utuu hin mil’atin akka jiraatu taasisaniiru ittis jiru.
Akka fakkeenyaatti yoo fudhanne dur aadaa Oromoo keessatti dargaggeesi harka qullaa deemuun kolfa kolfa caaludha har’a garuu nama barate fi nama ammayyoome ta’ee waan ilaalamuuf dargaggeessi Oromoo harka qullaa yaa’a! namni harka qullaa adeemu kun nama gootummaan itti xinnate ta’uu of beekneeree?
2 Dhibbaa keessaa:- sirni garboomfattoota kaabaa namoota barnoota Gadaa Oromoo keessaa bahanii barnoota ammayyaa qofa hordofuun (barnooti ammayyaa hin barbaachisu jechuu miti) akka aduun birraa waan abaabootti baatee shoollibsiifteetti dhiibbaa faranjiitiin namoota shoollibanitti dhimma bahuun Qeerroo fi hawaasi Oromoo Eeboo fi ulee qabatee karaa deemuun hafee harka qullaa yaa’uutti ka’e dhaloonni shoollibe kun abbaa fi haadha akkasumas namoota umuriin isa dursan salphisee bira darbuun, natu beekaa taa’i jechuu jalqabe keessa darbeeyyuu namooti ulee fi eeboo baatanii yoo itti dhufan namoota qaroomina hin qabne boodaan hafoo jedhee ilaaluun,aabbootii fi haawwan isaa siiqqee qabatanii deeman salphisuun yeroo dhumaaf meeshaa gootummaa fi goota Oromiyaa keessa guutee jiru golgoleesse!
Gootummaa Oromoo duraanii ilaaluuf waraana xaaliyaa wajjin taasifame irraa fakkeenya gabaabinaan
Xaaliyaan Impaayera Xoophiyaa kana bituuf sirni garboomfataa yeroo biyya itti dhiisee sokku Oromoon irbuu waliif kan seenu bakka jirutti ture.ollaa isaatii nama buna dhuguu fi waa nyaatutti dhaqee erga nyaatee yookiin utuu nyaatuu firoomaaf wal geessanmoo? Jedhee yoo gaafate lakki nyaata “lafeeti” jedhuun namuu aadaa fi gootummaa kale keessa tureef bakka waan laatuuf utuu manatti hin deebi’in wal faana ka’a eeboo fi ulee rukuttaaf tolu muree manaa chichaa keessaa qaba waan ta’eef xaaliyaatti fi mataa ishee falaxaa, akka bosonuutti ari’ee waraanaa dadhabsiise.Namoota baandaa/basaastuu ta’uun uummata rakkiftu ergaa walii labsuun ergaan yeroo sanaas tabba tabbatti ba’anii aara aarsuu fi waa himee erguun ajjeessanii gocaa fi qadaada gombisaa irra ka’anii gubuun inni kaan icciitii uummata isaa akka hin laanneef barnoota kennan xaaliyaa bakka arganitti xeerguuree itti diruun of keessaa ishii baasan!
Adeemsa waraana xaaliyaa kanarratti Oromoon injifannoo galmeessee jira alagaan illee keessa keessa namoota adda isanaaf falmaa hadhawaa taasisan kan ofii yeroo taasisanhayyoonni Oromoo hayyuummaan isaani barnoota ammayyaa qofa ta’e gootota Oromoo kana maqaa dha’uun itoophummaa keessatti of ijaaruu kan isaanitti fakkaatu baay’edha!
Goootummaa keenya kar’aa:- gootummaan keenyaa silaa yeroo Oromoon teknoloojiin deeggaramee biyya isaa bilisa baasuu qabu keessa duubatti harkifachuun isaa dhaloota qullaa deemuu waan taaneefi beekumsi hayyoota keenyaa muuxannoo fi barnoota biyyoota biraa irratti qofa waan hundaa’eefi.
Akkuman armaan olitti eeruu yaale,duraan ilmi Oromoo bakka deemu tokko ga’uuf yeroo manaa deemu,ykn ergaa warraaf deemuu ka’ullee “qabata” qabadhuu deemi jedhama.Barnoota aadaa akkasii of harkaa lafa kaayuun,hiirira harka qullaa ba’i,harka waliin xaxii didnee,didnee…down..down wayyaaneee…………..jedhi jechaa afaan qofa iyyuun dhaloota harka qullaa fi dhaqna qullaa waan taaneef, giti garboomfataa nu ajjeesee hin rifatu, nu ajjeesee hin qaanfatu! Nu ajjeesee nu daguugee warri hafan maaf hafan jedhee gadda biyyoolessaa labse!
OROMOO!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! GUR…. GURRAKEE QORQORADHU!
Kanaan dura utuu aadaa kee gadhiisuu baattee,utuu shimala, mancaa, eeboo fi buttujjii of harkaa qabaattee,wayyaanee jaldeettii bisingaa fi boqqolloo keessaa kaachifte gootee silaa yoona bilisoomteetta! Amma garuu filmaatni qabnu tokkoo fi tokko qofa waraana hidhannoo jabeessuu kunis waraana aadaa uummataatiin sosso’u,waraana riphee meeshaa ammayyaatti dhimma bahu waraana addaan seenee lolu waraana leenjii walii kennaa fi lolee lochiisu nu barbaachisa!
Kana booda du’i ilma Oromoo miidiyaa hawaasaatti facaasamuun hiika hin qabu akkas godhaa jedhanii dhaamsa dhaamuun faayidaa hin qabu kan nu fayyaduufi Oromiyaa ijaaru danda’u Gootummaa afaan qawweefi hidhannootti amanu qofa!
Kanarraa kan hafe qabeenyi Oromiyaa qofaasaa bilisa hin baasu,beekumsi qofti bilisa nun baasu!, fuudhanii maatii horuun,daldalanii,qotanii dilbii kaa’uun …mana farsootti waa’ee qabsoo odeessuun,mana siniimaa keessaa fiilmii cigoo ilaaluun,tapha kubbaa Awurppaa ilaaluun kun gammachuu dhuunfaa fi xiqqoo qofa nuuf kenniti!
Akka sabaatti kabajamneefi ulfaannee jiraachuuf dhaloota kana gootummaa hidhannoo wajjin haa barsiifnu! Gootummaan mi’eessituu fi gamteessituu kabachiiftu biyya tokkooti!
Gootummaan nutti hin xiqqaatiin nurratti haa biqiltu malee..
Gadaan gadaa bilisummaati
Injifannoon uummata Oromoof
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- Ijaarsa Dubartoota Oromoo Addunyaa/International OromoWomen’s Organization - February 22, 2017
- Gummii Hooggansa Oromoo Lammaffaa; Ilaalchafi Dhaamsa Mataa Kootii Hiwi Elona – Gur. 2017 ——————————- - February 21, 2017
- DIINQAOROMOO Kutaa 9ffaa-Leellisaa Aadaa Bantiifaana Kutaa 1ffaarratti Dhimma Aadaafi Seenaa oromoorratti mariyanne. - February 21, 2017


text:
Maqaa ABOtin hiree baqattummaa mirkaneffachaa warreen ABO jibban hundi isaanii ergamtota wayyaaneeti .
Hawaasa baqataa Oromo kessa taa’anii akka isaan itti wayyaaneef hojjachaa jirani fi tokkummaa baqattota Oromo addaan facaasaa maallaqa guddaa fi daldala adda addaa kaabinota wayyaanee waliin gad-geffachaa jiraachuun isaanii ragaa fi odeffanno cimaa waliin bira geyame jira.
Gara biraatiin :-
Akka dhaabbanni UNHCR dameen Cairo Keezii Oromotiif fudhatama hin kenneni gochu kessatti qaamaa ergamtota motummaa wayyaanee kanaan hujii cimaatu hojjatamaa jira.
Wanti gutuun ilmaan Oromo kessaa fi alatti hubachuun irra jiraatu Keziin Baqataa Seriyaatti aanee waajjira UNHCR damee Cairo biratti fudhatama qabaachaa ture Kezii Baqataa Oromoti.
Akka fakkenyaatti baqataan Sodaanii fi baqataan Somaalee kamuu waggaa 10/15tti biyyi sadaffaa kennamaafi jira.
Garuu baqataan Oromo irra hedduun isaanii waggota shanan dabran kana kessatti biyya 3ffaa argachuun isaanii waggota 3fi 4 caalee hin beku .
(baqataa keziin isaa rakko qabu yo tahe male)
Haala kanaan ilmaan Oromo Kezii ABOtti fayyadamanii biyya 3ffaattii bahanii hiree ilmaan isaanii ittiin barsiifatan argachuun kuni motummaa wayyaanee gar-malee yaaddesse jira waan taheef ilmaan Oromo baqattummaan biyyota ollaa akka masrii kessatti warreen garaaf ja’anii saba isaanii ibiddaa fi bishaanittillee fixu irraa hin debine hunda walitti qabatte waajjira dhaabbata UNHCR damee Cairo maqaa balleessuuf murteffatte jirti.
Dabalataan hujii Diplumaasii cimaa Ummata masrii fi motummaa masrii biratti ummata Oromo beysisuuf hojjatame ballessuuf karora motummaan wayyaanee lafa kaayyatte hujitti hiikuuf warreen tattaafatan hedduudha.
Akka fakkenyaatti ji’a 4 gutuu baqataan Oromo hagi tokko waajjira UNHCR fuula duratti hiriira mormii gad-gessaa turan kessatti humni nagenya biyya masrii ykn polisiin masrii nageyaa fi tashabbii baqataa Oromof halkanii guyyaa oso dhaabbachaa jiranii isaanumaahu maqaa ballessuuf tattaafatun hujii diinaa akka tahee wal-nama hin gaafachiisu.
Kana hunda hojjatanii baqataa Oromo biyyota ollaa kessatti mararfannaa dhorkuuf taattafataa jiran waan taheef baqataan Oromo Cairo jarreen dinaaf baqattota kessatti dhukatanii baqataan Oromo lama ibiddaan akka of gubu erga godhanii irraa-hillee dhaamsuf oso hin tattafatin biraa baafatan kanneen hawaasa kessatti saaxiluun barbaachisaadha jechuuniin dhaamsa kiyya gabaabaa kana xumura.
Galatomaa.
Abdusalam Sute.
31 july 2016


text:
Thursday, May 28, 2015
http://qeerroo.org/2015/05/28/goototni-qeerroon-barattootni-oromoo-yuniversitii-mattuu-warraaqsaa-fdg-jabeessuun-itti-fufan-mootummaan-wayyaanee-humna-waraanaa-guddaa-mooraa-yuunivarsiitiitti-olgalchee-barattoota-reebaa-jira/
Caamsaa 27,2015 Mattuu
Goototni Barattootni Oromoo Yuunivarsiitii Mattuu Warraqsaa FDG jabeessuun itti fufan, Waraannii mootummaa Wayyaanee Mooraa Yuunivarsiitii Mattuu seenee barattoota goolaa jira. Barattootni Mooraa Yuunibarsiitii gadi lakkisuun gara uummaata magaalaa Mattuu fi naannawaa Yuunivarsiitii mattuutti makaman, Waraannii guddaan mootummaan Wayyaanee barattoota irratti bobbaase mooraa Yuunibarsiitii mattuu irratti waraana banuun dhukaasa gurguddatu dhaga’ama jira. meeshaa gaazii summaa’aa nama boosisuu barattoota irratti dhukaasuun barattoota hedduu ukkamsuun hidhaatti guuraa jiru, barattootni Oromoo gaaffii mirga abbaa biyyummaa karaa nagaa fi dimookiraasii waan gaafataniif hedduun reebamani, hedduun hidhaatti ukkanfamaa jiru.
Goototni barattootni Oromoo Yuunivarsiitii Mattuu guyyaa har’aa kanas warraaqsaa FDG kaleessa galgala eegalaan jabeessuun waraana wayyaanee dura dhaabbatan. Waranni Wayyaanee baay’ina barattoota Yuunivarsiitii Mattuu ol ta’uu mooraa Yuunibarsiitichaa waan seeneef barattootni iyya guddaa kaasuun mooraa gadhiisanii gara uummata Magaalaa Mattuu fi naannoo Yuunibarsiitii Mattuutti makatan. Waranni Wayyaanee immoo mooraa Yuunibarsiitii to’achuun mooraa Yuunibarsiitii mattuu dirree liinjii waraanaa fakkeesse goolii uumee jira.
Subscribe to: Post Comments (Atom)