text:
Faanaan waggaa 25ffaa sababeeffachuun yeroo tamsaasaa Afaan oromoo irratti kan xiyyeeffate waltajjii marii gaggeessaa jira
Finfinnee, Onkololeessa 21, 2013 (FBC) –Faanaa Biroodkaastiingi koorporeet waggoota 25 darbaniif yeroo tamsaasa sagantaa Afaan Oromoo irratti kan xiyyeeffate waltajjii marii gaggeessaa jira.
Hojii Raawwachiisaa Olaanaan Faanaa Biroodkaastiingi koorporeet obbo Adimaasuu Daamxaw Faanaa Biroodkaastiingi koorporeet wagga 25 har’aa Afaan Oromoon miidiyaa jalqabaa ta’uu yaaddachiisaniiru.
Sa’aa tamsaasaa buufata olaanaa dabalatee Naannoo Oromiyaadhaa buufataalee FM 5 banuun hawaasa qaqqabsiisuu kaasaniiru.
Dhaabbatichi waggoota 25 darban afaan, aadaa, aartii, seenaan Oromoo akka guddatuuf ga’ee olaanaa taphachuu obbo Adimaasuun himaniiru.
Sadarkaa ministiraatti Daayreektarri Inistiitiyuutii Qorannaa fi Leenjii, Haqaa fi Seeraa Federaalaa fi Miseensi Boordii Faanaa Biroodkaastiingi koorporeet Ambaasaaddar Daggifee Bulaa Faanaan ummanni biyyatti odeffannoo sirrii akka argatuu akkasumaas misoomni fi demokiraasiin akka babbal’atuuf hojjechaa turuu kaasaniiru.
Waltajjicharratti hoggantoonni olaanoo mootumma naannoo Oromiyaa, ogeessoonniaartii fi hayyoonni argamniiru.
Waltajjii Marii kana irratti tamsaasa Afaan Oromootin gahee guddina Afaan, Aadaa fi Aartii Oromoo keessatti bahate ilaalchisuun waraqaan qorannoo dhiyaateera.
Damee tamsaasa Afaan Oromootiin itti quufinsa daawwattootaa fi dhaggeeffattoota isaa mirkaneessuu haala dandeessisuun tarkaanfii fooyya’insaa fudhatu keessatti yaadoonni garagaaran waraqaa qorannoon dhiyaachaa jira.
Maartaa Geetaachawtu gabaase.
Odeeffannoo waqtaawaa argachuuf Teelegraama keenya https://t.me/afanoromofana subiskiraayib godhaa.


c: text/html

text:
“Iimaanni sirrii fi tawhiinni qulqulluun waa’ee Rabbii, maqaalee fi amaloota Isaa ilaalchisee beekumsa sirrii qabaachu irratti hundaa’a. Qalbiif jireenyi, qananiin, gammachuun, nageenyi fi tasgabbiin hin jiru yoo Gooftaa, Gabbaramaa fi Uumaa ishii beektee fi wanta Isaan ala jiran caalaa jaallatama ishii yoo ta’e malee. Namni osoo Rabbitti hin amaniin, beekumsaa fi qajeelcha argachuu hin danda’u. Yoo gara Rabbii isaa hin qajeelin immoo kan dararamuu fi azzabamu (adabamu) ta’a.” Ibsi maqaalee Rabbii (Subhaanahu wa ta’aalaa) hanga danda’ameen kitaaba kana keessatti walitti qabame jira. Buusuf: https://islaama.files.wordpress.com/2020/01/ibsa-maqaalee-fi-sifaataa-rabbii-1.pdf
B-Bu’aa namni maqaa Rabbii olta’aa, “Al-Haadi” jedhutti amanuun argatu
Itti Fufi…
Kutaalee darban keessatti maqaalee Rabbii subhaanahu wa ta’aalaa keessaa tokko Al-Haadi kan jedhu ilaalle turre. Al-Haadi jechuun Kan uumamtoota hundaa wanta isaan fayyadutti qajeelchuudha. Uumamtoota keessaa uumamtoota muraasa qajeelcha Rabbii olta’aa agarsiisan ilaalle turre. Kanneen akka kannisa, sinbira halkanii, pengu’ini fi qurxummii. Dhugumatti, umamtoonni kunniin Rabbiin olta’aan waan hundaa irratti danda’aa ta’e akkamitti akka isaan qajeelche nutti mul’isu.
Al-Haadi
Itti Fufi…
Jireenya keessatti namni dukkanaa fi dhama’iinsa adda addaa keessatti tara. Dukkana fi hurrii jireenyaa tana keessaa bahee ifa keessa deemuuf ibsaa isa barbaachisa. Akkasi miti ree? Kanaafu, ibsa kana eessaa argata ree? Eeti, namoonni karaa fi mala nama jalaa bade namatti himuun hanga ta’e nama qajeelchu danda’u. Garuu jireenyaa fi dhimma guutuu keessatti humna qajeelchu hin qaban. Kanaafu, eenyutu jireenyaa fi dhimma guutuu keessatti nama qajeelchu danda’a ree?
B. Ibsa Aayaata muraasaa maqaa Al-Waahid, Al-Ahad of keessaa qabanii
Dubbisa Itti fufii..
Hiikonni “Al-Ahad-Tokkicha”, “Al-Waahid-Tokko” yommuu ta’an, maqaalee Tokkichummaa Rabbii olta’aa agarsiisaniidha. Tokkichummaan kuni gosoota tawhiidaa sadan ibsa: 1ffaa-Zaataa fi Sifaataan Rabbiin subhaanahu tokkicha ta’u. Kana jechuun Zaataa fi sifaanni Isaa uumamtoota hundarraa adda. Wanti zaata fi sifaata Isaatin wal fakkaatu tokkollee hin jiru. 2ffaa-Gooftummaa (rubuubiyyah) keessatti Tokkicha ta’uu-kana jechuun samii fi dachii, wantoota isaan keessa jiran hunda kan uume, too’atu, jiraachisu fi qindeessu Rabbii Tokkicha. Gabaabumatti hojii Isaa hunda adda Ofii hojjata, eenyullee Isa waliin hin hirmaatu ykn qooda hin fudhatu. 3ffaa-Gabbaramuu (uluuhiyyah) keessatti Inni Tokkicha- Kana jechuun haqaan kan gabbaramu qabu Rabbii Tokkicha. Gabbarriin (ibaadaan) Isaaf malee homaafiyyuu hin ta’u. Sababni isaas, Inni Gooftaa wantoota hundaa uume, too’atu, beeku, arguu, dhagahu, wanta hundaa irratti dandeetti qabuu fi yeroo hundaa jiraataa fi turaa ta’eedha. Wantoonni Rabbii guddaan ala jiran amaloota kanniin qabuu? Wantoota hundaa uumu, too’atu, arguu, beeku, dhagahuu danda’uu? Yeroo hundaa jiraachuu fi turuu danda’uu?
Al-Ahad, Al-Waahid
Itti Fufi…
Namoonni jireenya isaanii keessatti waa baay’ee beekuf ni carraaqu. Beekumsa dharra’an keessaa tokko waa’ee Gooftaa isaanii ilaalchisee beekudha. “Gooftaan isaanii fi addunyaa guutuu uume, tokko moo lama moo sadii moo ykn sani olii?” Jechuun of gaafatu. Waa’ee Gooftaa isaa ilaalchisee namni dhuma sirrii irra gahuuf qajeelcha isa barbaachisa. Qajeelcha malee cal’iseetumaan sammuu ofiitiin qofa yoo abuuree, deebii gahaa fi quubsa hin argatu. Kana irra, gaafiileen baay’een isatti dabalamuun dhama’a. Qajeelchi sirriin waa’ee Gooftaa addunyaa itti beekan, qajeelcha Isarraa dhufeedha. Kutaa darbee irraa itti fufuun qajeelcha Rabbii aalamaa irraa dhufe irratti hundoofne har’as maqaalee Isaa ni ilaalla.
Kutaa darbe keessatti iccitii rizqiin namoota gariif bal’achuu fi namoota gariif immoo dhiphachuu ilaalle turre. Rizqiin bal’achuu fi dhiphachuun wanta namoonni ittiin qoramaniidha. Addunyaa qormaataa tana erga ce’anii jazaan jiraachu akka qabus tuqne turre. Akkuma beekkamu, firiin qormaata irraa argamu wanta ittiin qoraman caala. Rizqiin addunyaa tanaa wanta namni ittiin qoramuudha. Rizqiin Guyyaa Murtii (Yoomu Diin) kennamu rizqii tana caalaa guddaadha. Kanaafu, fedhiin kee guddaan rizqii kam argachuudhaa? Har’as ibsa kanaa itti haa fufnu.
Itti Fufi…
Namni jireenya keessatti yeroo hundaa qanani’ee jiraachu barbaada. Akkasi miti ree? Kanaafi, halkanii guyyaa galii argachuuf oli gadi fiigna. Garuu fiigichoon kuni hanga yoomi itti fufaa? Hanga qananii barbaannu argannuu? Qananii addunyaa barbaannu yoo arganne, guyyaa tokko osoo hin beekin nu harkaa fudhatamti. Ergasii bakka kaleessa ykn san caalaa badaa ta’etti deebina. Garmalee gaabbina. Garuu maaliif akkana jennee hin yaanne? “Addunyaan tuni qananiin ishii dhaabbataa miti. Har’a gammachuun yoo oolan boru immoo faallaa kanaatu nama qunnama. Sila gammachuu fi qananiin gadi dhaabbataan yeroo hundaa turaa ta’e hin jiruu? Isa yoo arganne tasgabboofne teenna?”
Itti Fufi…
Jireenya keessatti namni hunduu rizqii argachuuf halkanii guyyaa battisa. Eeti rizqii kan kennu Rabbii olta’aadha. Garuu kennaan Isaa kuni fedhii, ogummaa Isaatii fi sababootaan kan walitti hidhameedha. Akkuma yeroo darbe jenne sababa jechuun wanta tokko argachuuf karaa hordofaniidha. Akkuma barataan qabxii gaarii galmeessuuf qo’achuu qabu, namnis rizqii gaarii argachuuf sababa rizqiin ittiin argamuu hojjachuu qabaa miti ree? Mee sababoota rizqii argachuuf nama gargaaran muraasa isaanii haa tarreessinu:
Itti Fufi…
B- Bu’aa Maqaalee Ar-Raaziq, Ar-Razzaaq beeku fi itti amanuun argamuu–Kutaa 2ffaa
Itti Fufi…
3-Sababoota haraama ta’an dhiisu fi rizqiif jedhanii haqa faalleessu dhabuu– Namoonni amantin isaanii yommuu xiqqaatu karaa haraamatin rizqii argachuuf carraaqu. Fakkeenyaaf, hanna, malaamaltummaa, mattaa, gowwoomsu fi kkf. Ammas, yeroo garii namni haqa Islaamaa qabate, yommuu abbaan aangoo haqa akka dhiisu ykn wanta sobaa akka hojjatu ajaju, “Rizqii narraa kuta” jedhee sodaachun haqa dhiisa ykn wanta sobaa hojjata. Namni kana hundarraa baraaramee gammachuu fi milkaa’inna argachuuf, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Ar-Razzaaq akka ta’e mirkaneefachuudha. Rizqiin harka namaa osoo hin ta’in harka Rabbii waan hundaaf rizqii kennuu keessa jira. Haqa akka dhiisaniif diinonni Islaamaa rizqii nama dhoowwachuun sodaachisu. Rizqiin akka waan harka isaanii jiru godhanii yaadu. Qur’aana keessatti ni jedha:
B- Bu’aa Maqaalee Ar-Raaziq, Ar-Razzaaq beeku fi itti amanuun argamuu–Kutaa 1ffaa
Itti Fufi…
Kutaa darbe keessati Ar-Razzaaq, Ar-Raaziq-jechuun rizqii kan uumu, kennu fi karaa ittiin argatan laaffisuudha jenne turre. Ar-Razzaaq baay’innaan rizqii kennu agarsiisa. Rizqii jechuun wanta namoonni itti hajamanii fi itti fayyadamaniidha. Kanneen akka soorata, uffata, qilleensa, qoricha, beekumsa fi kkf. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa lubbu-qabeenyi lakkoofsi isaanii hangana hin jedhamneef rizqii baay’ee daangaa hin qabne kan kennu waan ta’eef Inni Ar-Razzaaq dha. Namni maqaa kana sirritti itti xinxalluun yoo hubatee fi itti amane bu’aalee baay’ee argata. Isaan keessaa:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gaaffii: OPDO’f.
Ø Yeroo amma Woyyaaneen woraana isii
Oromiyaa keessatti bobbaastee Oromoo lafarraa fixxu OPDO walitti bu’iinsa
maaliif jetti?
Ø Woyyaaneen Oromiyaa keessatti yakkaa
yoo hojjattu “seeraan ilaallaa” jedhan worri OPDO, seeraayyuu Woyyaane cabsaa
jira; akkasuma manni mutiille Woyyaanetti harkaa qaba waan ta’eef, seeri isaan
ilaalaniin kun kam? Woyyaaneen Oromiyaa seenanii seera cabsuun dura, Woyyaanuma
Oromiyaa keessa maaliif fidan yookiin eeyyaman? Ofiif biyya bulchuu dhadhabanii
daboo/jigii/guuza Woyyaanee yaammatan moo tunuu maal?
Ø OPDO tooftaaf dubbii afaanii
jijjiiratte moo, tooftaa Oromoo fayyadu jijjiiratte?
Ø OPDO’n dhugumaan Woyyaanee wajjiin
waldhabdee jirti moo sobdee waldhabdee?
Ø OPDO Obbo Lammaa Magarsaa kun dhuguma
haasawa afaaniirra kan darbe, gochaan Oromoo cinaa dhaabbachaa jirtii?
Ø ‘Sabboonummaan’ OPDO kan yeroo ammaa
kun, ilaalcha ABO ittiin rukutuuf moo, dhugumatti Oromoo bilisa baasuuf?
Ø Ummata Oromoo kan bulcha jiru OPDO
dha; ummataan tasgabbaa’a jedhaniinii, erga ummanni tasgabba’ee duuba waraana
itti bobbaasuun kun maal? Ummanni OPDO
dhaga’ee tasgabbaa’e haa jennuu mee; “woraanaan walitti bu’e” jechuun kun maal?
Oromiyaan dirree waraanaati moo? Ummanni
Oromoofi Poolisiin Oromiyaatuu kunoo waliif galanee, woraanni Woyyaanee hoo maal fuudha Oromiyaa keessaa?
Ø Yeroo Oromoo Abdi Ille adabbii seeraatiif
eeguutti, gaafa Woyyaaneen Abdi Illeetiif badhaasa waancaa kenniteef Oromoon ‘qurxii’
isaa beekateera. OPDO’n hoo ‘qurxii’ isii hin beekkanne moo, jara ABDII ILLEE
badhaase san duubaan jirti? OPDO, mee yeroo amma kana dubbii keessan kana
uummanni dhugaa fi dhara ta’uu isii akkamiin adda haa baafatuutii?
Ø Yeroo Woyyaaneen Oromoo lafarraa
fixaa jirtu kana, OPDO’n dhaabbi yookiin murtee isii maaliif uummataaf hin
ibsinee? OPDO’n amma gara ummataa jirti moo fakkeessuun gama Woyyaanee jirti?
Ø OPDO’n dhugumaan yoo gara Oromootti
deebitee jiratte, maaliif badii Woyyaanee kana akka nama maqaa haadha soddaa
lagatuutti maqaa Woyyaanee lagatte, “KIRAA SASSAABDOOTA, KONTIROOBAANDISTOOTA…”
jechuun haasoftii? Tooftaa…jedhu, tooftaan kun hujiirra kan oolu erga Oromoon
lafarraa dhumeen duubaa? Ergasuu tooftaan kun amma Oromoo fayyadaa jira mooree,
Oromoo miidhaa jiraa?
Ø Yoo akka afaaniitti, Oromiyaan OPDO’n
kan bultu taate, Agaazii maaliif Oromiyatti galchan? Yoo beekamtii fi fedhii
isaanii malee woraanni Woyyaane kan gara Oromiyaa gale ta’e, waan biraatuu
afaaniin bulleessanii kan woraana Woyyaanee kanarraa maaliif irraa dubbatuu
dhiiste OPDO’n?
Ø Sochii dinaagdeefi daldala hundaa
Woyyanetti harkaa qaba waan ta’eef, maallaqni maqaa gargaarsaatiin guurame kun
deemee-deemee kaazinaa Woyyaanee kan seenuufi gara galee miidhaa Oromoo irratti
kan dhaqqabsiisu yoo ta’e hoo? “Oromoota
naannoo Somaalee irraa buqqa’an gara Somaaleetti deebisnaa” jechuun, maallaqa
guurame ABDII ILLEEtiif dhaqaa kennaa
jechuu hin ta’umoo?
Ø “OPDO’n osoo kan jijjiirama
dhugaatiif qophooftee jiraatte badii tokko malee kan hidhaman, hoggatoota
siyaasaa Oromoo qabsoo karaa nagaa jedhanu, Dr. Mararaa Guddinaatiifi Obbo
Baqqalaa Garbaa faa hidhaarraa akka
hiikkamaniif dhiibbaa gootii” namoonni jedhan hedduudha. OPDO’n Obbo Lammaa
Magarsaa akka Dr. Mararaa Guddinaatiifi Obbo Baqqalaa Garbaa faa hiikaman garaa isaaniirraa ni fedhanii?
Ø Haasawa Obbo Lammaa Magarsaa kana “bubbullee
ilaallaa” jechuun kun, yeroon bubbulanii ilaalan hin dabarree?
Ø OPDO’n kaleessaa Kaayyoo Oromootiif miti,
kan hundoofte. Ammaayyuu hanga olaantummaan Woyyaanee jirutti dantaa Oromoo
tiksuu hin dandeettii? OPDO’n olaantummaa Woyyaanee cabsite moo, afaaniin
cabsaa gochaan olaantummaa Woyyaanee tiksaa jirti?
Ø “OPDO filannoo lama qofa qabdi. Tokko
akkuma afaaniin jedhaa jiran, Woyyaaneerraa citanii ummata Oromootti galuu.
Gaafa filannoo jalqabaa kana filatane, Woyyaaneen waldhaban. Gufuu bilisummaa
Oromoo ta’uun hafee, qaama qabsoo bilisummaa Oromoo taati OPDO’n” kan jedhan
hedduu. “Filannoon Lammeessoo ammoo, tooftaa jijjiirachuun damma afaan
dibatanii akkuma baran ummata Oromoo gufuu itti ta’uun fixchiisaa jiraachuu. Kana
kan godhan yoo ta’an, yeroo dhihoo keessatti sobni isaanii itti barame ummanni
Oromoo yeroo dhumaatiif Woyyaaneefi OPDO ille waluma faana ka’ee balleessa.
Osoo onneefi kutannoon jiraatte OPDO’n filannoo tokkeessoo irratti yeroon
seenaa hojjattu ammaa” warri jedhanille jiran. Ummanniifi miseensonni OPDO hoo
yaada kana akkamitti ilaalaa?
Gaaffii: Dhabbilee Siyaasaa fi
Rogeeyyii (Aktiivistoota) Oromootiif.
Ø “Dararaa Woyyaaneen ummata Oromoo
irraan gahaa jirtu, adda durummaan kan komatamuu qabu, hoggantootaa dhaabbilee
siyaasaa Oromooti. Hoggantoonni kunneen silaa garaa garummaa jidduu isaanii xumuratanii,
kaan woliifuu obsanii, kaan woliifuu dhiisanii yeroon tun silaa yeroo
ormaayyuu fira godhatanii woyyaanee
qofarratti qabsa’uu qaban turan. Amma garuu wanti argaa jirru faallaadha.
Jarri kun, yeroo Woyyaaneen ummata
Oromoo lafarraa fixaa jiran kana yoo woliif hin galin, yoom waliif galuuf
deemanii?” gaaffiin jettu hawaasa baldhaa keessa jira. Dhaabbileen siyaasaa
gaaffilee kana akkamitti ilaalan?
Ø Aktiivitoonni yookiin rogeeyyiin
Oromoo biyya baqaa jiranille, daanduma dhaabbilee siyaasaa Oromoo maaliif
qabatanii, maaliif walii hin galle?
Ø Diyaaspooraan qabsoo fi tokkummaa
Oromootiifi riqicha moo farra? Akkamiin riqicha ta’aa, akkamiin ammoo farra qabsoo Oromoo ta’a
diyaaspooraan.
Ø Dhaabbileen siyaasa Oromootiifi
aktiivistoonni Oromoo ummata garamitti oofaa jirtan? Kuun hiriira bahaa jedha,
kuun keessan hiriira dhaabaa jedha, isii Oromoo kana isin garam oofaa jirtan?
Ø Ilaalchaafi filoosoofii siyaasaa
irratti waldhabuun quufaafi badhaadhina. Amma quufaa badhaadhina keessa hin
jirru, garbummaa irra darbamee duguuggaan sanyii Oromoo irratti raawwatamaa
jira. Tan filoosoofii siyaasaa bulfannee itti deebinaa, tan bilisummaa
tanarratti dhaabbileen siyaasaatiifi rogeeyyonni maaliif irratti woliif galuu
dhabanii? Oromoof jecha woliigaluu dadhaban moo ofittummaa isaaniitiif jecha
woliif galuu dadhabanii?
Ø ‘Toofta, toofta’ jechuunis gaarii
ta’e, garuu tooftaan kun yoom Oromoo dhaqqaba, erga Oromoon lafarraa dhumeen
duubaa?
Ø “Siyaasni miiraan hin oofumuu”
jettan, yoo Woyyaaneen duguuggaa sayii waqtuma waqtiidhaan Oromoo irratti
raawwattu, miirri Oromoo Oromoof hin
aarre miira Oromooti.
Ø Daamuun waan nama hin iddineef namoonni
guyyaa waareetiitin ibiddaafi aara malee dhaqanii damma isii jalaa qotatan.
Kinniisni waan nama idduuf ammoo, ibiddaafi aara qabatanii lafa
qabbaneeffatanii dhaqanii damma kanniisaa baafatan. Oromoo kanaan hanga yomii
kanniisa hin ta’inaa, daamuu ta’aa jettaniin?
Ø Kan qawwee jedhuufi kan karaa nagaa
jedhu, namuu waan itti fakkaateen Woyyaanee irratti dhagaa darbuu malee,
maaliif dhagaa walitti darbanii?
Ø Ergamoota Woyyaaneetiifi ergamoota
gareewwaan Oromoo hanga addaan baasuu wollaalanitti keessumattu biyya alaa
kanatti maaliif walirratti duultanii yookiin duulchisanii?
Ø Qabsoo Oromoon gaggeessaa jiru
kanarratti, daa’immaan dabalatee hirmaannaa waan qabaniif, wal-galateeffachuun
garuma fuula duraatti qabsoo oofuu malee, qabsoo oofuu irratti maaliif
waljibbina yookiin wolqoxxisnaa?
Ø “Karri abbaan dhibbi cufu banaa
bulaa” jedha Oromoon. Qabsoo iddoo dhibbatti hiranii maaliif Oromoo humna
dhoowwanii?
Ø Waldhabiileen dhaabbilee siyaasaa
jidduu jirtu kan kaayyoo Oromoo fi Oromiyaati caala moo kan gareefi fedhii
aangootti caalaa?
Ø Faranjiin, “dhaabbileen siyaasaa
Oromoo ofiifuu waliigalanii ummata isaanii qabachuu hin dandeenne, biyya
akkamiin bulchuu danda’anii?” gaaffi jettu kan isin irratti kaasanu akkamiin
jalaa bilisa of baastu mee?
Ø Oromoon diyaaspooraa gaafa gosaa fi
amantaan woldorgommii keessa seene, Somaalee gosaan wal-loluun biyya diigde
akkamitti ilaaltan.....?
Daniel
Bariisoo Areeriitiin, Muddee
12, 12, 2017.


text:
Muslimoonni miiliyoonataan lakkaahaman waggaa waggaan guutuu addunyaa irraa gara Magaalaa Kabjamtuu Makkaa imaluun, sirna Hajjii kan geggeessan tahuun ni beekama. Haata’u malee weerara vaayirasii koroonaa guutuu addunyaa keessatti lubbuu namaa galaafataa jiruun wal qabatee, mootummaan Sa’uudii weerara kana to’achuuf sababa jedhuun, lammiileen biyya biroo sirna Hajjii bara 1441’f gara biyya isii akka hin seenne dhoorkuun ni yaadatama.
Haaluma kanaan sirni hajjii bara kanaa lammiileen Sa’uudii 10,000 qofti irratti hirmaatan har’a jalqabamee jira. Sirna Hajjii kun of eggannoo cimaadhaan kan geggeeffamaa jiru tahuus odeeyfannoonni addeessa.
Muslimoonni miiliyoonataan lakkaahaman waggaa waggaan guutuu addunyaa irraa gara Magaalaa Kabjamtuu Makkaa imaluun, sirna Hajjii kan geggeessan tahuun ni beekama. Haata’u malee weerara vaayirasii koroonaa guutuu addunyaa keessatti lubbuu namaa galaafataa jiruun wal qabatee, mootummaan Sa’uudii weerara kana to’achuuf sababa jedhuun, lammiileen biyya biroo sirna Hajjii bara 1441’f gara biyya isii akka hin seenne dhoorkuun ni yaadatama.


text:
Kaayyoon keenya King County keessatti sochii naannoo fi jireenya bareedaa qabu fooyyessuudhaaf tajaajila geejjiba uummataa baay’ee mijataa ta’e dhiyeessudha.
King County keessa hawaasa sab daneessa fi haala teessuma garaagaraatu jira; kanaafuu neetwoorkii sochii namoota carraa garaagaraa akka argatan godhuu fi hawaasa keenya guddataa jiru walitti fiduuf garagaaru qopheessaa jirra. Garaa garummaa sanyii, bakka fi tajaajila dursi barbaachisuuf irratti hundaa’ee uumamu maqsuudhaaf kutannoo qabna.
Naannichatti neetwoorkii baasii guddaa kan qabu nuyi. Qulqullina qilleensa keenyaa fooyyessuu fi eegudhaaf faalama aara qilleensa faalu hir’isaa jirra. Metro, industirii geejjibaa fi biyyattii bara 2040 tti gara aara 100% n zeerotti galchuutti geessaa jira.
Naannolee keenya guddataa jiran keessatti fedhii tajaajilaa dabale guutudhaaf iddoowwan buufata baasii keenya amma jiran fooyyessuu fi haaraa ijaaruu irratti ni hojjanna. Bu’uuraaleen Metro keenya muuxannoowwan guddina itti fufiinsa qabuu fi ijaarsa aara irraa bilisa ta’een akkaataa wal simatuun ni ijaaramu. Akkasumas carraa hojii naannoo sanaaf ni uuma.
Neetwoorkii sochii kan hawaasaaf mijataa ta’e, diinagdee gabbisu fi naannoo itti fufiinsan misoomsu danda’u ijaaruun hundumti keenya waliin gara fuulduraatti imaluu ni dandeenya.
Tajaajila geejjiba uummataa baay’ee mijataa isiniif dhiyeessuu fi sochii naannoo fooyyessuuf kutannoo cimaa qabna.
52% Taaksii Gurgurtaa
15% Kaffaltii
15% Walta’iinsawwan Naannoo
8% Kan biroo
6% Maallaqa
4% Liqii yeroon isaa murtaa’e
73% Baasii Hojii
14% Kaappitaala- Bu’uuraalee Misoomaa
11% Kaappitaala- Doonii
2% Tajaajila Liqii
King County Water Taxi’n Imaltoota fi daawwattoota Oddoola Vashon irraa gara magaala Seattle tti daqiiqaa 22f tajaajila geejjibaa dhaqaa galaa yookin immoo yommuu gamoowwan dhedheeroo fi miidhagina magaalattoo daawwattan, imala dhaqaa gala daqiiqaa 15 dhiha Seattle tti ni laata. Kuni immoo iddoo dhaabbii konkolaatatiif kanfaluu kaffalauu fi dhiphina tiraafikaa hambisuudhaaf akka filannoo cimaatti gargaara. Yeroo geemiiwwan galagalaa kanneen Daaktuu, Siihaawuks fi Sagalee dhageessistuu taphatamanitti, tajaajilli Metro kun sarara lixa Seattle ttis ni argama. Qabxii!
Namoonni waanta barbaadaniin wal qunnamuuf geejjiba irratti maxxanu. Baasiwwan keenya ammo waggaa guutuu guyyaatti aduu fi cabbie keessa deemu. Ganamaaa fi galgala wayita imaltoonni itti heddummatanitti daqiiqaa 5-7 tti, tajaajila si’ataa fi itti fufiinsa qabu kennuuf kan gargaaru, sararoota RapidRide keenya babal’isaa jirra. Sararoonni RapidRide Metro’s jaha, torbanitti hanga deemsa 67,000 taasisa. Kana jechuun, osoo RapidRide hin bu’uureffamin dura 70% baasii sararoota naannoo tokko tajaajilan ni caala jechuudha. RapidRide torba dhufaa jiran hawaasa Auburn, Bellevue, Burien, Kent, Kirkland, Renton, Seattle, fi White Center keessa jiraatan wal qunnamsiisa.
Baaburri salphaan bara 2021 tti Balbala Kaabatti akkasumas bara 2023 tti gara Bahaatti dhufaa jiraachuun wal qabsiisee, namoota daandii haaradhaan wal qunnamsiisuuf jecha Metro tajaajilaa fi daandiwwan muraasa ni jijjiira. Bara 2009 kaasee kutaan baabura Metro Imala isaa baabura salphaadhaan walqunnamsiisuuf hojjataa fi sirreessaa ture. Nutis waliigaltee tajaajila keenyaa haaressineerra. Walumaa galatti konkolaachiftoota kumaatama dhibbaan lakkaa’aman waggaa waaggaadhaan walumaan tajajilla.
United States keessatti sagantaa konkolataa hawaasaa baay’ee guddaa fi idddoo dheeraa qaqqabu dhiyeessina. Vaanpuuliwwan Meetiroo 1,600 ol yeroo imalaa murtaa’etti daandirratti argaman waliin, tajaajilli konkolataan waliinii kun baasii xiqqeessa, hawaasa walitti fida, akkasumas faalama qilleensaa ni hir’isa.
Tajaajiloota isaa hundumaaf wal qixa dhiyeessuuf Metro kutannoodhaan hojjata. Sagantaan banaa parataranist keenya maamiltoota hir’inni qaama isaanii geejjiba Metro keenya akka hin fayyadamne isaan dhorkeef, waggaatti imala miliyeena tokko ta’u dhiyeessa. Saganataan banaa keenya biyya keessatti isa baay’ee filatamaa akka ta’e mirkaneessuuf, yaada Imaltoota, waldhaansa kennitoota, qooda fudhattoota fi qindeessitoota hawaasaa irraa fudhachuun haalan itti daballa.
Hawaasa wal qunnamsiisuun ergama Metro isa guddaadha. Tajaajila kana gara magaalota xixiqqoo fi baadiyyaa biyyaattiitti babal’isuudhaaf baay’ee itti dhama’aa jirra. Geejjiiba Sulula Snoqualmie kan tajaajila geejjiba uummataa mana manattii fi tajaajila sarara murtaa’ee kennu (qaamota nu waliin hidhata ta’an waliin) maallaqaan akka gargaaramu ni goona. Tajaajilli geejjibaa kunis kan kennamu Carnation, Duvall, Fall City, Kaaba Bend, Preston, fi Snoqualmie keessatti.
Konkolaachistoonni Metro konkolaattonni baay’inaan karaa irratti akka hin argamne gochuudhaan dhiphina tiraafikaa fi qulqullina qilleensaa fooyyessuuf gargaaru. Kanaafuu, hundumti keenyaa bakka deemuu barbaanne saffisaan dhaquu dandeenya.
Biskileetii oofuun karaa fayya qabeessa imalaan wal nama qunnamsiisudha. Biskileetii oofuu fi imaluun heddummina geejibaa hir’isuu fi naannoo keenya fooyyessuuf garagaara. Geejjibni Metro fi water taxis biskileetii raakii fi lookariiwwan kan qabu ta’ee giddu gala imalaa, iddoo dhaabbii konkolaata fi buufata baaburaa heddu keessatti argama.
Metro sararoota konkolaataadaandirraa Seattle lama, South Lake Union fi First Hill, keessatti hojjachuu isaatiin ittiin boona. Kunis konkolaachistoonni magaala keessa iddoo ddhaquu barbaadan akka dhaqaniif filannoo heddu kennaaf.
Trailhead Direct, Metro fi Paarkiwwan King County wal ta’uun kan hogganan, daandiwwan sigigaachoo beekamaa karaa I-90 muraasaaf tajaajila geejjibaa mijataa ta’e ni kenna. Tokko tokkoon imala taasifamuu, akkauma kan baasii imala Metro kaffaltiin isaa tokkuma. Kunis nama hundumaaf carraa bakkeewwan bashannanaa uummataa akka daawwatani fi itti gammadan carraa kennuufidha. Kuni immoo bakka daandiin itti ka’utti yeroo heddummina konkolaataa hir’isanittidha.
Metro tajaajila geejjibaa kanneen naga qabeessa fi mijataa imala akka idooo imaltoonni miillan irra deeman, daandii qaxxaamuraa, karaa darbaa dhiyeessuuf Waajjira Gewejjiba Washington, Waajjira Geejjiba Seatle fi magaalota King County heddu waliin qindoominaan ni hojjata.
Metro yaadrimee geejjiba ammayyaa fayyadamuudhaan seenaa yeroo dheeraa qaba. Kunis raakii biskileetii to’attuu keenya irratti maxxansuu kaasee hanga bara 1970 keessa sagantaa vanpool keenya hojiirra oolchuu akkasumas sagantaawwan haaraa kanneen akka bara 2000 keessa konkolaataa waliinii Flexcar fa’aa baay’isuudha. Amma sagantaalee yaalitiin gara toora haaratti deemaa jirra. Kunis tajaajila fedhii irratti akkasumas appilikeeshiniiwwan geejjiba uummataatin wal si qunnamsiisan.


text:
Pireezdaantiin Yunaaytis Isteets Doonaald Traamp fi haatii warraa isaanii Melaaniyaa Traamp qorannoo vaayrasii koronaa geggeesaniin vaayrasichi qama isaanii keessatti argamuu mirkaneeffachuu Traamp beeksisan.
Malattoon COVID-19n qabamuu isaaniif mallattoon irratti argamuu isaa battala hin beeksisamne. Maanguddoon waggaa 74 sababaa umurii fi ulfina qaama isaanin dhibee kanaaf kanneen akkaan saaxilaman keessatti ramadamu. Sababaa qajeelfammi jiru turban lamaaf akka isaan imaltuu hin deemne dhorka.
Yeroon isaan uggura manaa akka hin baaneef tolfam guyyaa isaan falmii dorgommii prezidaantummaa mormituu isaanii dimokraaticha Joo Baayiden waliin geggeessan Onkoloolessa 15 waliin walitti siqa.
Trampii fi haati warraa isaanii uummata Yunaayitid Isteetis Miliyoona 7.2 kanneen vaayiresii koronaan qabamanitti dabalaman. COVID-19 Ameerikaa keessaa uummata kuma 200 ol galaafate.
Addunyaa irraa uummati miliyoonni 34 vaayiresii kanaan yoo qabamu kanneen miliyoona tokkoo ol ta’an du’uu galmee Yuniversitii Joon Hoopkins irraa hubachuun danda’ameera.
Waaltaan to’annoo fi ittisa dhukkubootaa Yunaayitid Isteetis roobii darbe akka beeksisetti uggura imala doonii imaltootaa kan baatii bitootessaa yeroo isaa hanga Onkoloolessa 31tti dheeressee jira. CDCn akka jedhetti Bitootessa 1 hanga Fulbaana 29 yeroo jiru keessatti namoota doondii bishaan Yunaayitid Isteetis irra deemu keessa turan 3,689 COVID-19n yoo qabaman 41 immoo du’aniiru.


text:
Motumaan Itoopian humna dhiibaa fudhechuu itti fuufeera. Bara 2015 keessatti qofa miseensota dhaabbilee siyaasaa, gaazexessitoota, fi hiriirtota nagaa baay’inni isaanii gidiraa adda addaa, hidhaa akka malee, akkasumas hiraarfama ilaalcha siyaasa irraa ka’ee gaggeeffamaa tureef saaxilamuun isaanii itti fufeera.
Sababa qaamota sagalee addaa qaban irratti karaan cufameef Gamtaan dhaabota siyaasaa aangoo irra jiru, Addi Dimokraatawaa Warraaqsa Ummata Itoopiyaa (ADWUI), baatii Caamsaa keessa filannoo gaggeeffameen teessuma paarlaamaa 547 hunda moo’eera. Dhufaatii Prezedantiin biyya Amerikaa Baaraak Obaamaa dura hidhamtoota siyaasaa beekamoo muraasa gadhiisuu tiin alatti mirga bu’uraa dhala namaa, seerota, imaammata caasaawwan bilisaa ummataa fi midiyaa cunqursan fi akka hin malletti sochii dhorkuuf tolfaman ilaalchisee biyatii keesatti fooya’insi ta’e homa hinjiru.
Filannoo fi Waltajjii Siyaasaa
Filannoon sadarkaa Federaalaa Caamsaa sun akka waliigalaa tti doorsisa/sodaachisuun kan guutame, Boordiin Filannoo Biyyoolessaa bilisummaa haala hin qabne keessatti gaggeeffame. Gama tokkoon dhaabotni mormitootaa humni tikaa fi dabballeewwan dhaaba siyaasaa aangoo qabatee jiru akka miseensota isaanii dararan fi hidhan yoo gabaasan gama biraatiin ammoo sirni dorgomtoota galmeessisuu mormitoota irratti akka malee ulfaataa akka ta’u godhamee ture.
Dhaabotni mormitootaa yaroo filanaannan dhiyaate tti hiriira nagaa gaggeessuuf fi ummata sochoosuuf yaalii yaroo hedduu godhanillee angawootni mootummaa hayyama dhorkachuu, hidhuudhaan akka danqaa itti ta’an ibsu.
Qoqqobbiiwwan kunniin, midiyaan fi dhaabotni ummataa bilisa ta’an dhabamuu isaanii waliin wal qabatee, hiikni qabu sagaleen addaa akka hin dhagayamne ukkamsuu falmiin siyaasaa hiikaa qabu qabxiiwwan siyaasaa murteessoo irratti akka hin godhamne taasisu.
Mirga Walgayii Nagaa Gaggeessuu
Sochii Hiriira Musliima kan bara 2012-2014 Itoophiyaa guutuu keessatti qabate qindeessu jedhamanii namootni adda baafaman kudha saddet irratti baatii Adoolessaa keessa labsii farra shororkeessummaa jalatti himatni dhiyaatee, Hagayya keessa adabni hidhaa waggaa 7 fi 22, dhaddcha cufaa fi falmii karaa malee gaggeeffameen irratti murtaaye. Angawootni mootummaa Adoolessa 2012 keessa yommu ummatni Musliimaa mootummaan dhimma amantii isaanii keessa galaa akka jiru fakkaatee mul’atetti mormii hiriira taasisu jalqabanitti aanee hidhamani.
Karoora Finfinnee gara Oromiyaatti babal’isuu waliin wal qabatee hiriira mormii Ebla fi Caamsaa 2014 eegaleen, barattoota Oromoo lakkoofsi isaanii hammana jedhanii himuu hin dandeenye, hedduun himata seeraa tokkoon alatti qabanii hidhuun itti fufeera. Qaamotni tikaa humna akka malee ta’e, kan lubbuu namaa balaaf saaxiluu, rasaasa dabalatee, fayyadamuudhaan magaalaa hedduutti hiriirtota irratti dhukaasuun yoo xinnaate namoota kurnoota hedduutti lakkaayaman ajjeesaniiru, dhibbootatti kan lakkaayaman hidhaniiru.
Ajjeechaa fi humna seeraan ala fayyadamuu kana ilaalchisee angawoota mootummaa Itoophiyaatiin qorannaan gaggeeffame hin jiru. Kanneen hidhaa irraa gadhiifaman garuu akka reebaman ykn haala akka malee keessatti qabamanii akka turfaman ibsu. Ummata Itoophiyaa keessa % 45 kan ta’u Oromoo yoo ta’u, yaroo hedduu hidhaa akka hin malle kan saaxilame fi Adda Bilisummaa Oromo (ABO) dhaaba seeraan uggurman deeggara maqaa jedhuun kan himatamudha.
Mirga Yaada Ofii Ibsachuu fi Walgeettii
Miidiyaaleen mootummaa jalatti ukkamamamanii hojjechuu itti fufaniiru, gaazexessitootni hedduun of to’achuuf dirqamanii hojjetu ykn hiraarfamuu, hidhamuu fi biyyaa baqatanii baduu keessaa tokko filachuun dirqama itti ta’eera. Bara 2010 irraa eegalee yoo xinnaate gaazexessitootni 60 ta’an biyyaa badaniiru. Tarsiimoon midiyaalee bilisaa ukkaamsu kun barreessitootaa fi waldaalee maxxansitoota fi raabsitoota dabalata.
Baatii Waxabajjii keessa, gaazexessituu Riyoot Alamuu fi gamtaan bilogarota Zoonii 9 faa fi kanneen biroo shan do’ii Pirezedantiin Obaamaan Itophiyaatti godhe dura mana hidhaa irraa gadhiifaman. Onkololeessa 16, bilogarota Zoonii 9 keessaa kanneen hidhaa keessatti hafanii turan fi labsii farra shororkeessummaa jalatti yakkamanii ballama 36 tiif mana murtii tti deddeebi’aa erga turaniin fi bulti 539 erga hidhamanii booda murtiin bilisa jedhamanii hiikamani. Inni shanaffaan bakka hin jirretti dhimmi isaa ilaalamaa tures bilisa ta’eera. Gaazexessitootni biroo hedduu, hirmaattotni hiriiraa, akkasumas mormitootni siyaasaa biroo irrattis himatni labsii farra shororkeessummaa jalatti irratti dhiyaatu ittuma fufeetu jira, gaazexessitoota Iskindir Naggaa fi Wubisheet Taayyee dabalatee ammoo ammallee manuma hidhaa keessa jiru.
Labsiin Waldaawwan Tajaajila tolaa kennuuf hundaawan fi Jaarmiyaalee Hawaasaa, dhaabota bilisaa kan miti-mootummaa ta’an mirga isaan hojjechuuf qaban takaalee dhorkuun isaa ittuma fufeetu jira. Seerichi waayee mirga dhala namaa, bulchinsa gaarii, walitti bu’insa hiikuu, falmii mirga dubartoota, kan ijoollee, fi ummata hir’ina qaamaa qaban irratti, dhaabotni hojjetan bajata qaban keessaa dhibbeentaa 10 olitti madda alaa irraa horii kan argatan yoo ta’e akka hin hojjente uggura.
Mootummaan kuusaa odeeffannoo haasawaa bilbila maatiiwwan fi hiryyootni namoota akka mormituutti shakkamanii itti fufinsaan towata, haasawaa isaanii gidduu galee meeshaa ‘spaayiweer’ jedhamutti fayyadamee akka hin malletti dhaggeeffata.
Imeeliin garee basaastuu- imeelii Miilan, spaayiweer mootummaa Itoophiyaatti gurguruun isaatiif icciitiin kan harkaa baye akka himutti, jarreen hayyama yaroo Itoophiyaaf kennanii akka ture fi Ebla irraa eegalee waliigaltee haaraa yoo xinnaate US 700,000 kan baasu raawwachuuf marii irra akka jiran argisiisa.
Reebicha fi Hidhaa Seera-Malee
Hojjettootni humna tikaa Itoophiyaa hidhamtoota siyaasaa manneen hidhaa beekamoo fi dhoksaa keessatti qabamanii jiran reebuun ykn akka hin malletti dararuudhaan jecha amantii fi odeeffannoo irraa fuudhuuf yaaluu ittuma fufaniiru. Mootummaa Gamtaawaniitti Gilgaala Waliigalaa Yaroo Yarootti Gaggeeffamu kan bara 2014 irratti, Itoophiyaan yaada fooyya’insaa kennameef fudhachuudhaan “manneen hidhaa keessatti reebicha raawwatamu fi hiraarsa irratti raawwachuun akka hin jiraatne mirkaneessuu kan dandeessisu deemsa akka diriirsuu” waliigalaeera, haa ta’u malee ergasii asitti hojjettootni humna tikaa kanneen hojii akkanaa raawwatan qoratamuu ykn adabamuu isaaniitiif mallattoon argame hin jiru.
Liyyuu poolisii, humni paaraamilitarii Mootummaa Naanoon Somaalee, Poolisii aangoo seera ifaa ta’e tokkoon maleetti, walitti bu’insa Adda Biyyoolessaa Bilisummaa Ogaaden (ABBO) waliin jiru sababa gochuun socho’uudhaa yakkoota ciccimoo mirga dhala namaa sarbuu Itoopiyaa fi somaalee keessatti raawwachuu itti fufeen, gabaasotni seera malee nama akka fedhanitti nama ajjeesuu, hidhaa seeraan malee, ummata siviilii ABBO gargaaruun shakkaman dararuun baay’inaaa gabaafamaa jira.
Andaargaachoo Tsiggee, lammii biyya Yunaayitid Kiingdam fi dhaaba mootummaa humnaan fonqolchuuf yaale jedhamee ugguramee jiru dhaaba Ginboot 7 jedhamuuf barreessaa kan ta’e, bara 2014 seeraan ala biyya Yaman irra otoo darbuu seeraan ala qabamee erga Itoophiyaatti dabarfamee booda hanga ammaatti hidhaa keessa jira. Namni kun hirmaannaa Giboot 7 keessatti qabuuf harka lama murtiin du’aa bakka hin jirretti irratti murameera. Miseensotni Qonsilaa UK, Andaargaachoo, mana hidhaa keessatti hiraarsi irra gayaa jiraachuu isaatiif shakkiin guddaan otoo jiruu, marraa sadii qofaaf dhaqanii isa ilaalani. Baatii Eblaa keessa gareen hojii seeraan malee hidhaa raawwatu irratti hojjetu kan UN tokko mootummaan Itoophiyaa Andaargaachoo akka gadhiisuu fi beenyaas akka kafaluuf gaafate.
Maqaa Karoora Misooma jedhuun Humnaan Nama Buqqisuu
Hirphaa kennitootni gariin, Qajeelcha Misooma Addunyaa UK (DFID) fi baankii addunyaa dabalatee, horii kennuu Tajaajila Bu’uraa Tiksuu (TBT) [Protection of Basic Services (PBS)] sagantaa rakkisaa turerra bara 2015 jallisanii jiru. TBTn sagantaa ummata qubachiisuu, yaalii mootummaan ummata miliyoona 1.5 ta’u, maqaa tajaajila bu’uuraa ummatatti dhiyeessa jedhuun hawaasa baadiyyaa jiraatu buqqisuu waliin wal qabsiisee raawwatu dha. Bakki itti ummata buqqisanii bara duraaf galchuuf itti saganteeffatan gariin, kan Naannoo Gambeellaa bara 2011 raawwate ummata hiraarsuu, reebichaa fi hidhaa akka maleetti fayyadamuudhaan, marii fi kaasaa gayaa tokkoon maleetti kan hojii irra ooledha.
Jiraattotni Gambeellaa muraasni bara 2013 Garee Qorataa Baankii Addunyaa, qaama bilisaa mala ittigaafatamummaa bilisa jedhamutti himata dhiyeeffatani, Baankichis seera mataa isaa kan imaammata jiraattota biyyaa fi ummata fedha isaa maleetti qubachiisuu waliin wal qabsiisee hordofu cabseera jedhu. Gareen Qorattuu, yaada fooyya’insaa Sadaasa 2014 dhiyeesseen sagantaa TBT keessatti rakkoowwan bu’uuraa adda baasee dhiyeesseera, haa ta’u malee Boordiin Baankii Addunyaa argannoo kunniin hedduu isaanii baatii Guraandhalaa keessa kufaa godheera. Afaan hiiktuun Garee Qorannaa san waliin Gambeellaa keessatti hojjetaa ture Bitootessaa keessa erga qabamee hidhamee booda Labsii farra shororkeessummaa jalatti yakka raawwatte jedhamee Fulbaana 2015 tti himatame.
Guraandhala keessa, yommu himatni qotee bulaa Itoophiyaa tokko sababa UK’n waadaa sirna waliin hojjechuuf tolfame kabajuu hanqachuudhaan sagantaa TBT deeggarte jedhamtee mana murtiitti falmiin dhiyaachaa turetti, DFIDn sagantaa TBT deeggaruu akka dhaabe labse. Murtii isaa kanaa tiif akka sababa tti waantota tuqe keessaa, Itoophiyaan mirgoota siyaasaa kabajuu ishee ilaalchisee ragaan jiru, haala yaachisaa bilisa ta’anii yaada ofii ibsachuu fi dorgommii filannaa irratti, akkasumas haala yaroo dheeraatiif yaachisaa ta’ee itti fufaa jiru kan raawwii hojjettoota humna tikaa ilaalchisee jiru kaasee ture.
Humnaan ummata qeyee isaa irraa buqqisanii bakka biraa qubachiisuu ilaalchisee itti fufinsaan gabaasni dhiyaachaa jira, hojiin kun kafaltii xinno yoo kaan ammoo kafaltiin tokkoon alatti, otoo jiraattotni ykn ummatni dhimmi isaa ilaallatu sirnaan hin irratti hin mariisisiin kan raawwatamu dha. Komiin akkanaa kun projektota daldala fi indusitrii kan Finfinnee babal’isuuf karoorfamee jiru fi misooma biqiltuu shonkoraa holqa Oomoo isa garjalla isa lafa hektaara 245,000 irraa qulqulleessanii kaasuu fi jiraattota 200,000 kan laficha irra jiraatan waliin wal qabatee ka’udha. Hawaasni Oomoo lafa isaa irraa kaloo horii qulqullaayee laga Omoo kan midhaan hoomishuuf itti fayyadamnanitti karaan yoo itti cufamu arganii callisuuf dirqamani. Kanneen karoora misoomaa kana ilaalchisee gaaffii kaasan ammoo ni hidhamu ni hiraarfamu.
Walitti bu’insi hamaan, sabaa fi sablammoota gidduu akkasuma mootummaa fi ummata adda addaa gidduutti mul’achuun bara 2015 keessa dabaleera, sababni kanaas gara caalu lafa kaloo fi qabeenya umamaa irratti wal dhiibuu irraa madda. Cufaan jallisii Gibee III duuba jiru Amajjii 2015 irraa eegalee, bara baraan bishaan uumamaan gad darbee gamaa-gamna Oomootti lafa qonnaa jiisuun irra ture hanqisaa, ofii garuu guutuu eegaleera.
Qaamota Biyya Alaa Dhimma Kana Keessatti Furtuu Ta’an
Itoophiyaan hirphaa kennitoota biyya alaa hedduu fi biyyoota ollaa irraa gargaarsa guddaa argachaa jirti, kunis biyyattiin teessuma Gamtaa Afrikaa ta’uu ishee irraa kan ka’e bakka murteessaa qabaachuu, nagaa eegsiftuu Mootummaa Gamtoomanii (UN) keessatti gumaacha qabdu, nageenya fi gargaarsa waliin wal-qabatee walitti dhufeenya biyyoota dhiyaa waliin tolfatte, akkasumas misooma biyyaa irratti safartuuwwan jiru irratti fooyya’insa mul’ifte jedhamee kan himamu san irraa kan maddudha. Gamtaan Afrikaa (AU) – qaamni tokkittiin addunyaa hunda irraa filannaa 2015 to’ate- otoo dhaabotni siyaasaa mormitootaa, miidiyaaleen bilisaa fi dhaabotni bilisaa kanneen biroon akka hin sochoone qoqqobbaan cimaan irratti godhamee jiruu, filannaan sun “amanamaadha” jedhee labse.
Itoophiyaan kanneen lola irra jiran araara ummata Sudaan Kibbaa aanjessuu itti fuftee jirti, humni waraanaa ishii bakka wal dhibdeen jiru Naannoo Abiye’i qabatee jira. Itoophiyaan shoora Gamtaa Afrikaa (AU) keessatti qabdu waliin wal qabatee humna waraanaa ishii Somaalee akka bobbaaftee jirti, bara 2015 keessa humna akka maleetti fayyadama kan jiru humni “Liyyuu Poolis” humna waraanaa Itoophiyaa cinaa socho’aa akka jiru gabaasni dhiyaachaa ture. Itoophiyaan dhibba fi kumaatamatti lakkaayaman baqattoota Ummata Sudaan Kibbaa, Somaalee fi Eertiraa irraa simattee keessee jirti.
Karoorri misoomaa Itoophiyaa gariin isaa dhiibbaa mirga namaa waliin wal qabatee-humnaan ummata Gambeellaa fi Holqa Omoo keessa jiraatu buqqisuu dabalatee, kan mormiin irratti ka’u yoo ta’ellee, biyyattiin hirphaa biyyoota alaa irraa bara 2015 keessa biliyoona $3 hirpha argachuun Afrikaa keessaa sadarkaa tokkoffaa irra jirti. Biyyootni hirpha kana kennan waliigaltee gargaarsichaa keessatti sirni ittigaafatamummaa fi to’annaa itti cimu, gargaarsi kun cunqursaa mirga dhala namaaf akka hin oolle gochuu irratti keewwata cimaa tokko kaayuu isaanii kan argisiisu mallattoon tokko hin jiru.
https://www.hrw.org/om/world-report/2016/country-chapters/285336
East Africa: Little Progress, Worsening Repression
https://www.hrw.org/news/2016/01/27/east-africa-little-progress-worsening-repression


text:
Caamsaa 12/2016 Godina Lixa Shaggaar Magaalaa Amboo Mana Barumsaa sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa Ambootti Mootummaan Abbaa irree Wayyaanee Humnoota Tikaa dhalootaan TPLF ta’anii fi dabballootaa amanamoo sirna gabromsaa bobbaasuun Barattoota Oromoo arii’acha jira.
Mootummaan fashistii abbaa irree wayyaanee EPRDF/TPLF/OPDO human waraanaa guddaa magaalaa Amboo keessa qubsiisuun uummataa Waraanaan gooluun cinatti humnoota tikaa sirnichaaf amanamoo ta’anii fi dabbaaloota isaa bobbaasuun barattoota Oromoo hordofee barnootarraa arii’achuun ukkamsee hidhatti guuruuf jedhee barattoota Oromoo wareersaa jiraachuun saaxilame. Gidduu kanas barattootni Oromoo mana barumsaa Amboo Qophaa’inaa fi Sadarkaa lammaffaa irraa barnoota isaanii irraa guutummaatti akka hin baranneef dhorkamani jiran keessa:
1. Barataa Yeroos Hayii barataa kutaa 12ffaa
2. Barataa Fayisaa Mixaafaa kutaa 12ffaa,
3. Barataa Sanmaraa Fayisaa kutaa 12ffaa
4. Barataa Diinaa Hisarmuu kutaa 11ffaa kanneen keessatti argaman Oromummaan Yakkamuun barnoota isaanii irraa ugguramanii akka hin barannee humnoota tikaa wayyaanee fi dabballee basaasa wayyaanee kan ta’ee, Director Mana barumsaa yeroo amma nama maqaan isaa Anbassee Tulluu jedhamuun shirri ulfaataan barattoota Oromoo mana Barumsaa Amboo sadarkaa 2ffaa fi Qopha’ina irratti rawwatamaa jirachuun ibsame.
Caamsaa 12/2016 Godina Lixa Shaggaar Magaalaa Amboo Mana Barumsaa sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa Ambootti Mootummaan Abbaa irree Wayyaanee Humnoota Tikaa dhalootaan TPLF ta’anii fi dabballootaa amanamoo sirna gabromsaa bobbaasuun Barattoota Oromoo arii’acha jira.
Caamsaa 12/2016 Godina Lixa Shaggaar Magaalaa Amboo Mana Barumsaa sadarkaa 2ffaa fi Qopha’inaa Ambootti Mootummaan Abbaa irree Wayyaanee Humnoota Tikaa dhalootaan TPLF ta’anii fi dabballootaa amanamoo sirna gabromsaa bobbaasuun Barattoota Oromoo arii’acha jira.


text:
Gahee fi Itti Gaafatamummaa Qu’annoo, fi Kennaa Tajaajila Gorsaa
- Itti waamamni isaa Daarektara Koolleejjii Poolisii Oromiyaatiif ta’e hojiiwwan armaan gadii ni raawwata.
- Hojii Xiinxalaa fi qu’annoo koolleejjii Poolisii Oromiyaa ni karoorsa, ni gaggeessa, ni qindeessa, ni too’ata,
- Hojiiwwan Qo'anno fi xiinxalaa irratti Ad/xiqqaa xiinxalaa fi qu’ annoo fi kenna tajaajila gorsaa komishiinii Poolisii Oromiyaa waliin qidoominaan ni hojjeeta.
- Hojiiwwan xiinxalaa, qu’annoo fi kenna tajaajila gorsaa irratti Daarektara, itti aanaa dareektara fi abba ade/ho/barnootaa fi leenjii /academic vice director/ fi Abbooti Ad/Ho/Kolleejjiicha ni deeggara, ni mariisisa
- Tajaajjiila poolisii ammayyaa ta'ee kennuuf wantoota ykn sooyiraa /input/ ta’uu danda'an xiinxalaan addaan ni baasaa,
- Xiinxaala hojiiwwan beekumsa fi teekinoolojii ogummaa Poolisii gabbisuu danda'aan ni gaggeessa,akka babal’atu ni tasiisa,
- Xiinxaloota, imaammattoota, dambiiwwanii fi qajeelfamoota haaraa jijjiirama dhaabbatummaa/Institututional change/ Kolleejii Poolisii Oromiyaa itti fufsiisuu dandeesiisan fi Yaada foya'insaa ni burqisiissa, ni deeggara,
- Hojiiwwan barnootaa fi leenjii qindoomina koolleejjii poolisii oromiyaa fi dhaabbilee biraa waliin gaggeeffaman xiixalaa fi qu’annoo irratti kan hundaa’an akka ta’an ni hojeeta, ni deeggara,
- Istaandardiiwwan qulqullinaa hojimaannii fi adeemsonni barnootaa fi leenjii ittiin qajeelfaman yeroo yeroon qorachuun yaada fooyya’insaa ni dhiyeessa, ni deeggara,
- Argannoowwaan/bu'aleen qo'annoo fi xiinxaala qaama ilaallatuuf dhiyaatani hojii irra akka oolan ni tasiisa,
- Fedhiiwwan xiinxalaa fi qu’annoo addaan ni baasa, proposaala (TOR) xiinxalaa fi qu’annoo kanaa qopheessee ni dhiyeessa, filannoowwan baasiin proposaali xiinxalaa itti uwwifaman ni barabaada, raawwii fi bu’aa xiixalaa fi qu’annoo mirkanaa’an hojii irra ni oolcha,
- Qorannoo fi xiinxaala fedhiiwwanii fi bu’alee leenjii fi barnoota yeroo yeroon ni tasiisa
- Argannoo ykn bu’aa xiinxaala fi qu’annoo leenjii fi barumsa argamaan irratti seminaara, woorki shooppii fi simpooziyeemii qopheessee leenjii ni kenna, waltajjiiwwan walfakaatan qamaa birootiin qopha'aan irratti ni hirmaata,
- Barsiisoonni koolleejjii poolisii Oromiyaa hojii xiinxalaa fi qo’annoo irratti akka hirmaatan ni jajjabeessa,
- Dhaabbilee tajaajilaa gorsaatti fayyadamuu danda’an adda ni baasa, gaaffii tajaajilaa gorsaa dhiyeessan ilaalchisee sirnaa tajaajila kanfaltii ni diriirsa, haala tajaajilli itti kennamuu fi raawwatamuu danda’u irratti xinxalee ni murteessiisa, yeroo murtaa’us ni raawwata,
- Midiyaalee adda addaatiin fayyadamuudhan bu’aalee fi sagantaalee xinxala fi qo’annoo fi tajaajilaa gorsaa ni beeksisaa.
- Yaadoota fi sirreefamoota hojii xiinxaala , qo'annoo fi keenna tajaajilaa gorsaa foyyeessu fi jajjabeessu danda'an ni fudhataa, tarkaanfii sirreessaa ni tasiisa, kan murtee barbaadan qaama ilaaluuf dhiyeessee ni murteessisa.
- Baajata Xiinxalaa, Qo'anno fi kennaa tajaajilaa gorsaatiif barbaachiisu qopheessee ni dhiyeessaa, yeroo heyyamameef ni hojii irra ni oolcha,
- Sirnoota hojimaataa guddina adeemsichaatiif gargaaran ni diriirsa, hojii indokitirineeshinii miseensota adeemsichaa keessatti ni hojeeta
- Sooyiraaleen hojii adeemsichaatiif barbaachisan akka guutaman gaafii ni dhiyeessa, yoo guuttaman hojii irra ni oolcha,
- Rifoomii mootummaan yeroo adda addaa baasuu hojii irra ni oolcha,
- Raawwii hojii adeemsichaa ni gamaaggama, qaama ilaaluf ni gabaasa,
- Hojii dabalataa Qaama ol'anaa irra kennamu ni rawwata,


text:
Obbo Abbaay Tsehaayyee maqaa firoota isaatiin lafa hedduu Magaalaa Finfinnee kutaa bulchiinsa Boolee keessa fira mataa isaa kaa’uun akka sooromeerubeekame.Iddoo baay’ee barbaachisaa ta’e tokkos abbaa qabeenyaa tokko irraa fudhatamee akka firasaaf laatame yommuu baramutti akka qorannoon jalqabame dhaabbbatus ajajni darbuunsaas itti dabalamee akka ibsames maddeen ibsanii jiru.Haalli kun Naannolee biyyattii hunda keessatti haala wal fakkaatuun diriiruun mul’achaa jiru.
Jiraattotaa fi Hojjetoota kutaa bulchiinsa magaalaa Boolee keessumaa dubartii qabeenyi isaanii irraa fudhatamee dhimma kana iyyachuuf iddoo addaa yeroo deemanitti beellamni qabameefii garuu guyyaa beellamaa isaaniitti deebii tokko argachuu dhabuu isaanii ibsuun dhaamsa naa dhagahaa isaan dhiyeeffatan kan kanaa gadii fakkaata.
Kanaan dura itti gaafatamummaan isaa kan obbo Mallas kan ture gareen qorannaa malaammaltummaa Obbo Abbaay Tsahaayiif maqaa”Abbaa Lafaa” jedhu kenneeraaf.Sababni isaas otoo lafa daldaluu waan qabameef.
Akka maddeeleen oduu ibsanitti Obbo Abbaay Tsahaayyee akka lafa daldalaa turan kan barame qorannoo kutaa bulchiinsa Booleetti godhameen ta’uu ni ibsa.Yeroo adda addaatti Koomishina Farra malaammaltummaaf odeeffannoon yeroo adda addaa kennamaa erga tureen booda Koomishinichi ittiin bulmaata hordofamuu qabu irratti hundaa’uun qorannoon akka eegalu ajaja dabarse.
Haaluma kanaan qorattoonni koomishinichaa hojii isaanii eegalu.Ogeessonni qorannoo kunis yommuu hojii isaanii eegalan kanatti odeeffannoo barbaachisoo ta’anii fi akka lafti seeraan alaan qircaan hiramaa ture waan argataniif ragoota kana saamsan.Safarrii lafaas ta’e dhimmi lafaa waliin wal qabate kamuu akka dhaabbatus ajaja irratti dabarsan.Itti dabalataanis Mahaandisoonnii lafa safaraa turan hundi akka to’annoo jalaa oolaniifii qorannoon barbaachisaa ta’e isaanirratti gaggeeffamus godhame.
Kutaan bulchiinsa magaalaa Boolee kun yeroo maraa lafa gara baadiyyaa naannoo sanaa jiraaniitti babal’isuun safara.Dadhabootni fi hiyyeessonni hedduun kaffaltii beenyaa lafa isaanii fudhachuuf yeroo mara gara kutaa bulchiinsa magaalaa kanatti deddeebi’an arguun waan haaraa otoo hin taane kan baramee fi quufame dha.Waggaa afurii fi shanii ol otoo beenyaa isaanii hin argatiin akka deddeebi’aa jiran humna dhabeeyyii hedduutu jiru.Abbaan qabeenyaa qabeenya dhuunfaa isaaf nama beenyaa isaa kaffalu dhabee yommuu rakkatutti mootummaan lafti kan kooti jedhee ofiif labsii baafate garuu aangawota mataasaatti fayyadamee qilleensarratti lafa gurguree ittiin badhaadha.Kun hojimaataa badaa sirni sun baatee ittiin raata’aa jiruu fi yakka lammiilee irratti raawwatamaa jiru dha.
Seenaan qorannoo gaddisiisaa jedhame asirratti eegala.Mahaandisonni hundi erga hidhaman booda qorataman.Bu’aan qorannoo hundi gara nama tokkichaatti yoo agarsiisanis namni onnee guutuun abalu dha jedhu tokko dhabame.Yeroo kanatti gaaffiin”Maaliif?” jedhu ka’e.Hoogganaan bulchiinsa lafaa fi Hojii Raawwachiiftuun kutaa bulchiinsa magaalaa sanaa akka dhimmi kun isaan hin ilaallanne godhamuu,ragaan guutuun haala seeraan ala ta’een lafti hiramuu isaa kan agarsiisu otoo jiruu,Lafti isaanii gara jabeenyaan irraa guuramee namoota biroof akka jalaa laatame ragaan abbootii qabeenya lafa sanaa otoo jiranii,Itti gaafatamtoonni kaartaa lafaa irratti mallatteesanii fi Mahaandisootaaf ajaja laatan akka hin qoratamne godhamuun koomishinicha irratti akka duubaan irratti hamiin ka’u taasise.”Leenca ilkaan hin qabnee fi ergamtuu Mallas” maqaan koomishinichaa jedhu bal’inaan ka’e.
”Koomishina Farra Maalammaltummaaf Koomishina Farra Malaammaltummaa kan biraa” kan jedhuun mamii fi mormii isaanii bifa xalayaan hojjetoonnni fi kan itti dhiyeenyaan dhimmi kun isaan quuqu erguun qorannichi akka raawwatamu gaaffii fi odeeffannoo kennan.Namoonni maqaa fi eenyummaan isaanii hin beekamne tokko dhimma kana irratti dhaabbilee odeeffannoo mootummaas ta’e kan dhuunfaaf dhoksaa kana dabarsanii akka laatan kara karaan dubbatan.Waan barbaadinillee yoo namoonni kun jedhan namni nahus ta’e sodaatus dhagahus dhabame.
Dhimmoota qorannoon kun irratti taasifame keessaa kan dubbichi ifatti saaxilamu kan godhe keessaa inni jalqaba dhimma ijaarsa liqaan ijaaramee kiraa hedduun irraa funaanamaa jiru tokkoo itti baratamaan karaa Magganaanyaa irraa gara Garjiitti geessu Addis Godaanaa cinaatti kan argamu ture.Akka maddeen ibsanitti namni dhimma qorannoo kana qabate yommuu namni isa waliin hojjetaa ture dhoksaa kana baasee itti himu amanuun akka isa dhibee ture ni ibsu.
Hoogganaa bulchiinsa lafaa kutaa magaalaa sanaaf harka mirgaa kan ta’e Mahaandisa tokkorratti yommuu qorannoon gaggeeffamu”erga jettanii dhugaan jiru kana” jechuun ibse.Kan kanaan olitti ibsamee fi gara jabbeenyaan abbootii qabeenyaa irraa fuudhame kun kan laatame fira Obbo Abbaay Tsahaayyeef ta’uusaa ibse.Lafichi kan namoota duraa ta’uusaa ragaa guutuu qabaatullee Itti gaafatamaan isaa ajaja inni laateefiin akka inni ragaa abbaa qabeenyummaa haaraa qopheessee dabarsee akka lafa kana laate ibse.Yeroo kana ture qorannoon kun akka gara qorataa biraatti daddaffiin dabarfamu kan taasifame.
Kutaa bulchiinsa Magaalaa Finfinnee Booleetti Hoogganaan dhimma lafaa Obbo Masarat fira dhiigaa Obbo Abbaay Tsahaayyee yommuu ta’u,Ajajaa fi furgaasa Abbaay Tsaahaayyeetiin lafoota baay’ee mi’aa fi gatii gurguddaa baasan firaaf hiree warra abbaa qarshiif immoo gurgurtaan akka dabarfamanii kennaman gochuunsaa akka barameen daddaffiin sirni ittiin gaggeeffaamaa haaraan laatame.
Sirni ittiin gaggeeffamaa sunis Maahaandisni hidhaa jiru akka ariitiin gadi dhiifamu,qorannichis akka dhaabbatu kan jedhu ture.Yeroo kanatti yakkaa fi amala badaa gurguddaan uumamuusaanii,qabeenyi hiyyeessotaa hedduu karaa seeraan alaatiin maqaa babal’isuu magaalaa jedhuun irraa guuramee beenyaa tokko malee harka qullaatti hafuunsaanii yeroo bal’aa fudhachuun hin ibsamiin ukkaamfamee hafuu danda’e. Gabaasni hojii waliin dhahamaa ta’e akka dhiyaatu taasisuun galmeen dhimma kanaa akka cufamu taasisan.Mahaandisichi mana hidhaatii bahes achi buuteen isaa dhabame.Dhimmi nageenya biyyatti yakkoota kanaa fi kanaan wal qabatan dabalatee dhimma kanallee qabatee akka jirus maddeeleen itti dabaluun eeraniiru.
Firri Abbaay Tsahaayyee hidhamuu mitiitii gorsaa kantiibaa Magaalaa Finfinneee Obbo Kumaa Dammaqsaa ta’uun guddina argatee ramadame.Hojii raawwachiiftuun ol aanaan sunis Ministeera hojii fi misooma magaalaa keessatti muudama ol aanaaargate.Yeroo ammaa kanatti gorsaan kantiibaa firri Abbaay Tsahaayyee bulchitoota kutaa magaalaa walitti qabuun dhimmma lafaa waliin wal qabatee kiraa sassaabdummaan akka babal’ataa jiru ganamaa fi galgala labsuudhaan gurra namaa duuchaa oola.Akkasumas balaa malaammaltummaan qaqqabsiisu waltajjiilee adda addaa irratti akka barsiisus godhame.Gochaan kun namoota hedduu mufachiise.Xalayaan mufii agarsiisan Koomishina Farra Malaammaltummaaf akka galaanaatti burqeefi.Namootni qaamaan dhiyaachuun dhimmi ta’aa ture ifa bahuu qaba jechuun ragaa bahaa turan fi Koomishinichi himata banuuf ture yommuu deebi’anii gochaa kana argan baay’ee naasuun raafaman.
Dubbiin kun maaliif akka ukkaamfame yommuu ibsanitti”Hooggantoonni ol aanoon,namoonni dhimma nageenya keessa hojjetan,akkasumas hoogantoonni giddu galeeyyiin maalaammaltummaa keessatti liqimfamanii kan jiran ragaan dhiyaatullee Koomishinichi ejjennoo kan fudhachuu hin dandeenyeef sababni guddaan malaammaltummaan karaa sirnichi ittiin umurii isaa ittiin dheereffatu keessaa tokko ta’uu isaati” jechuun yaada laataniiru.
”Namoonni ADWI ykn EPRDF tajaajilaa jiran kanneen TPLF keessa jiran ceephaa’uu sababni itti hin dandeenye keessaa tokko ofuma isaaniiyyuu raaree malaammaltummaa waan keessa ciisanii jiraniif yoo dubbanne hojiin keenya nurratti baramee mana hidhaatti hafna” sodaa jedhuun akka ta’e gabaasaan ጎልጉል ibseera. Ogeessichis” gaaraa hamma godaatti biyyittiin malaammaltummaadhaan guutteetti” jechuun itti dabalee ibseera.
Hubachiisa:-Barreeffamni kun kana dubbistootaan gahamee kan turee fi irra deebiin Amajjii 12 bara 2016 ጎልጉል‘N KAN MAXXANFAMERRAA HIIKAMUUN KAN DHIYAATE TA’UUSAA NUUF HUBADHAA!
Maddi:-http://www.goolgule.com/