text:
Friday, May 8, 2009
Yakkamaan Yakka warri biraa raawwate irraa wacuuf hamilee hin qabaatu !
Waanan sagalee VOA sagantaa qophii afaan amaaraa irraa dhaggeeffadhe tokko tu waan gabaabduu kana jechuuf nakakaase. Ilmaan habashaa yakka faashistummaa Mossoloniin irrati raawwateef bataksaanni Vaatikaan harkka keessaa qabdi waan ta'eef Uumata keenya dhiifama gaafachuu qabdi jechaa jiru. Koree dhimma kana hordoftee raawwachiiftus dhaabanii ykn hundeesanii socho'aa akka jiran hibsan.
Issaan yakka faashistummaa waggaa jaatamman kanaan dura sirni bulchiisa Mootummaa Mossooloonii irrati raawwateef bataksaanni Vaatiikaan harkka keessaa qabdii dhiifama gaafachuu fi gumaa baasuu qabdi jedhanii dhaabbata mootummoota Addunyaa waliigalanii / UN / ti iyyachuuf socho'aa jiru.
Dhugaadha weerara Mossoolooniin biyya ET irrati raawwateen miidhaan gumaa fi dhiifama gaafachiisu hin raawwatamne jechuun hin danda'amu. Habashoonni kun yakka faashistummaa waggoota shaniif mootummaa Itaalii yaroo sanaatiin ET irrati raawwateen Lubuu namaa miliyoona tokko ga'uu, Bataksaanota dhibba lamaa olii fi loowwan adda addaa milioona kudha afur akkasumas qeesota Ortodoksii amma tokkotu barbadaayee jedhu.
Daljjeetiin boodaa luqa'iinsa Daljeetii duraati quba qabdi jedha makmaakisi. Kan warra kanaa garuu gargachoo kanduraa kan boodaati quba qabuu dha fakkaata. Waggaa dhibbaan ykn Jaarraa tokkoon fuuldura habashoonni sirna koloneeffataa mootumaa minilikiin OROMIYAA weeraran yakka duguuginsa sanyii ilmaan OROMO irrati gara jabeenyaan raawwataniin lubbuun darbe, qabeenyaan barbadaaye, Galma Abbaa gadaa fi Qaalluu diiggamee fi hilma namaa akka saawwanii gabaa dhaabbatee gurgurmeef itti gaafatama gumaa issaanirra jiruuf otoo gumaa hin kanfalinii fi dhiifama hin gaafatiin waan nurrati raawwatame jedhan kanaaf wacuuf qaanii dhabuun issaanii warratiin kun ammam ofittoo fi wacwacoo ijja cim'aatiin nama hilaaluu hi qaaneffanne akka ta'an hubachiisa.
Har'a issaan yoo yaakka mootummaan faashishitii Ixxaaliyaa Mossoolooniin ogganame raawwateef Bataksaanni vaatikaan deegaruun ishee yakka ta'uu yoo beekan, bataksaanni saanii yakka faashishitummaa Mootummaan issaanii Minilikiin ogganame raawwatee fi deeggarsa kenuun ishee dhiga dhangala'eef ililchuun ishee sirna mootummaa sanaa wajjin lafaa fi qabeenya warra weeraramee saamtee hirmachuun ishee, Galma abbaa Gadaa fi qaalluu diigdee bataksaana irrati ijjaarrachuun ishee fi Humnaan amantii fi maqaa namaa jijjiiruun ishee badhaasa ta'uuf jira jechaa dhaa ?
Yoo Bataksaanni Vaatikaan yakka mootummaan Mossoloonii bara shan keessati raawwateef, lubbuu namaa miliyoona tokko galaafatee fi qeesota habashaa kana keessati gaaga'amaniif gumaa baasuu fi dhiifama gaaffachuuf dirqamti taate bataksaanni Ortodoksii saanii Jaarraa tokkoo oliif diroo itti wal dabarsee lubbuu miliyoonota baay'ee,galaafate, qabeenyaa amanaan issaa hin beekkamne barbadaayeef, galma abbaa gadaa fi qaalluu diiggamee fi lubbuu Qaalluu fi Abbaa gadaa weerara kanaan gaaga'ameef fi amantii Waaqeffannaa amma dhabamuu ti qaqabeef qooda guddaa sirna mootummaa faashishitii saanii tiin qixxee ta'e igirii qooda mootumaa caala qabu xabatteef eebifamuu qabdi jedhanii yaaduu laata ? Otoo bakki dhugaan itti ilaalamtu jiraatee silaa yaakka mootummaa Mossooloonii tiin umurii waggaa shanii keessati raawwatamee fi kan mootummoota faashishitii habashaatiin waggota dhiibbaatamman darban kana keessati OROMOO fi uummatoota cunqurfamoo biraa irrati raawwatamee fi raawwatamaa jiru walliin maadaaluun mataan issaa cubbuu ta'uu mala ture.
Yakki mootummaan Mossooloonnii fi bataksaanni Vaatikaan raawwatan yaroo yakki wal fakkaataan Adunyaa guutuu irrati raawwachaa ture yoo ta'u kan dhabbates yaroo dhuma gochaan suukanneessaan kun Adunyaa mara irraa dhaabbateti. Ammas yoo maddate mootummaan mossooloonii waggaa shanan sana keessati karaa gurgurdaa fi riqqicha adda addaa walumaa galatti missooma biiyyattiin sun huumaa ishee keessati hargitee hin beekne mul'isee ture.
Kana malees koloniin sun sirna kolonii qaroon doofaa ittiin koloneesse ture. Sirni kolonii habshaa garuu garagalchoo kan doofaan qaroo ittiin koloneese yoo ta'u sirna misooma jiru diigee barbaddeese malee sirna missooma wayiituu huume miti. Kan hunda caalaa ajjaa'iba ta'u dhalataan Uummata Xaaliyaanii har'a jiru sirni dhala namaa koloneesu yakkamaa tu'uu ti amana. Waan mootummaan Mossooloonii raawwates yoo xinnaate hiffati duula misoomaa fi badhaadhina dhala namaa tiif godhameeti jedhee ittiin hin dhaadatu. Biyya namaa dhaqee koloneessuun hafnaan warra hacuucameefuu dawoof dayata tahuun beekkama.
Dhalli habashaa har'aa garuu har'alleen yakkuma kaleessa abbootiin saanii raawwachaa turan ammayyeessanii raawwachaa jiru. Yakka abbootiin issaanii uummata OROMOO fi kanneen biraa irrati gara jabbeenyaa fi doofummaa dhaan raawwatan akka waan qaroominaa fi misoomaaf jecha raawwatamee gochaa eebbifamaa fi gootummaa godhanii ittiin dhaadachaa jiru. Ilaalchi doofummaa akkanaa kan calaqqissaa jiru qotee bulaa habashaarra warra baranne jedhan Doktoraa fi proofeesara saaniirraayyi. kanaaf fakkeenya baay'ee himuun danda'amu keessaa, kanuma bara dhiyoo raawwatame tokko barruu kana keessati xuquun gaarii nati fakaata. Kun kan ta'e erga mootummaan dargii kufee waayyaanee masaraa minilik to'atteeyyi. Yaroo amaarri MA'HAAD ykn yamallaawu Amaaraa hizb dirijjit hunddeesuuf socho'aa ture.
Magaalaa finfinnee olaanaa sagal galma ganda kodhatokkoo keessati dhaaba kana hundeesuuf waltajjii Proofeesar Masfin W/ Maariyaam, Proofeesar Asraat Waldayas, Doktor MOkonon Bishaawu fi kanneen biraa ogganan irrati kan hangoo harkaa fudhatee jiru ilmaan tigree taatulleen doofaa gaabii dachaafate qacanee irraa walti waamanii gaallaa gadyi ! akka fokorsiisaa turan nama qaamaan walgahii sana irrati argamee ijja issaatiin hargee gurra isstiin dhaga'etu natti hime. kaayyoon barreefama gabaabduu kanaa nuti OROMOON gumaa nama keenyaa tiif ilmaan habashaa waan doofummaa issaan raawwatan fakkaatuun dhiiga dhangalaafnee baasuun barbaachisaa ta'uu baatulleen, Kaasaa fi kiisii qaabeenyaa kanfalchiisuuf hiyyeeyyii nuu gaditi hooqachaa jiran ta'anilleen, Baddi doofonni abbootii saanii abootii keenya qaroo dhabamsiisuun raawwataniif, Qooda bataksaanii fi dabtaroonni saanii badii raawwatame kana keessaa qabduuf hifati dhiifama gaafachuu dhaan akkasumas biyya abbaa keenyaa keessaa buqqa'anii abbaa biyyummaa keenya amanuudhaan gumaa nama keenyaa akka baasan dirqisiisuu irrati ojjachuuf ajjandaa saaqame bakkaan ga'uuf dirqama nurraa eegamu garee fi nam tokkee dhaan raawwachuuf socho'uu akka qabnu yaadachiisuufi. Akka ijji gamnaa dura boochi jedhan warri yakka adunyaa kana keessati aggattaa hin qabne dhala OROMOO irratti raawwtee fi raawwachaa jiru waan salphaa yakka inni warra kaanirrati raawwteen wal hin ginneef adunyaa fuuldurati gumaa fi dhiifama abbalaa jiru akka waan omtuu hin raawwatamneeti hilaaluun seenaa keessati gaafatama jalaa nu hinbaraaru. Dirree yakkamtoonni kun yakka warri kaan raawwteef gumaa nyaachuu fi dhiifama gaafatamuuf keessati wacaa jiran gufuu fi gufaata malee akka itti milkaa'an gadi dhiisuufiin dhiiga issaan nurraa dhangalaasaniif quuqma dhabuudha ta'a. Yakkamaan yakka ofii raawwateef otoo gumaa hinbaasiin, dhiifama hin gaafatiin kan narrati raawwatame jedhuuf wacuuf mirgaa fi hamlee itti qabaachuu akka hindandeenye karaa nuuf danda'ame hundaanuu itti agarsiisuun dirqama dhalootaa hunda keenya irraa eeggamu ta'a. Kan gumaa lammii issaaf hinfalmine hirmii nyaachaa jiraata. Akkuma irmii nyaateti du'as.
Kanaaf yakkamaan akka yakka warri kaan raawwte irraa wacuu fi falmuu dura akka yaakka ofii raawwatee fi raawwachaa jiru irraa dhiqachuu akka qabu karaa nuuf mijateen itti haa himnu. Gumaan nama keenyaa kutannoo dhaloota har'aa tiin baati ! Nagaa haa taanu
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


c: text/html

text:
- Filannoo fi Waltajjii Siyaasaa
- Mirga Walgayii Nagaa Gaggeessuu
- Mirga Yaada Ofii Ibsachuu fi Walgeettii
- Reebicha fi Hidhaa Seera-Malee
- Maqaa Karoora Misooma jedhuun Humnaan Nama Buqqisuu
- Qaamota Biyya Alaa Dhimma Kana Keessatti Furtuu Ta’an
World Report 2016: Itoophiyaa; Events of 2015
Posted by MADDA WALAABUU PRESS on 2/04/2016
February 04, 2016 | Human Rights Watch
Motumaan Itoopian humna dhiibaa fudhechuu itti fuufeera. Bara 2015 keessatti qofa miseensota dhaabbilee siyaasaa, gaazexessitoota, fi hiriirtota nagaa baay’inni isaanii gidiraa adda addaa, hidhaa akka malee, akkasumas hiraarfama ilaalcha siyaasa irraa ka’ee gaggeeffamaa tureef saaxilamuun isaanii itti fufeera.Sababa qaamota sagalee addaa qaban irratti karaan cufameef Gamtaan dhaabota siyaasaa aangoo irra jiru, Addi Dimokraatawaa Warraaqsa Ummata Itoopiyaa (ADWUI), baatii Caamsaa keessa filannoo gaggeeffameen teessuma paarlaamaa 547 hunda moo’eera. Dhufaatii Prezedantiin biyya Amerikaa Baaraak Obaamaa dura hidhamtoota siyaasaa beekamoo muraasa gadhiisuu tiin alatti mirga bu’uraa dhala namaa, seerota, imaammata caasaawwan bilisaa ummataa fi midiyaa cunqursan fi akka hin malletti sochii dhorkuuf tolfaman ilaalchisee biyatii keesatti fooya’insi ta’e homa hinjiru.
Filannoon sadarkaa Federaalaa Caamsaa sun akka waliigalaa tti doorsisa/sodaachisuun kan guutame, Boordiin Filannoo Biyyoolessaa bilisummaa haala hin qabne keessatti gaggeeffame. Gama tokkoon dhaabotni mormitootaa humni tikaa fi dabballeewwan dhaaba siyaasaa aangoo qabatee jiru akka miseensota isaanii dararan fi hidhan yoo gabaasan gama biraatiin ammoo sirni dorgomtoota galmeessisuu mormitoota irratti akka malee ulfaataa akka ta’u godhamee ture.
Dhaabotni mormitootaa yaroo filanaannan dhiyaate tti hiriira nagaa gaggeessuuf fi ummata sochoosuuf yaalii yaroo hedduu godhanillee angawootni mootummaa hayyama dhorkachuu, hidhuudhaan akka danqaa itti ta’an ibsu.
Qoqqobbiiwwan kunniin, midiyaan fi dhaabotni ummataa bilisa ta’an dhabamuu isaanii waliin wal qabatee, hiikni qabu sagaleen addaa akka hin dhagayamne ukkamsuu falmiin siyaasaa hiikaa qabu qabxiiwwan siyaasaa murteessoo irratti akka hin godhamne taasisu.
Sochii Hiriira Musliima kan bara 2012-2014 Itoophiyaa guutuu keessatti qabate qindeessu jedhamanii namootni adda baafaman kudha saddet irratti baatii Adoolessaa keessa labsii farra shororkeessummaa jalatti himatni dhiyaatee, Hagayya keessa adabni hidhaa waggaa 7 fi 22, dhaddcha cufaa fi falmii karaa malee gaggeeffameen irratti murtaaye. Angawootni mootummaa Adoolessa 2012 keessa yommu ummatni Musliimaa mootummaan dhimma amantii isaanii keessa galaa akka jiru fakkaatee mul’atetti mormii hiriira taasisu jalqabanitti aanee hidhamani.
Karoora Finfinnee gara Oromiyaatti babal’isuu waliin wal qabatee hiriira mormii Ebla fi Caamsaa 2014 eegaleen, barattoota Oromoo lakkoofsi isaanii hammana jedhanii himuu hin dandeenye, hedduun himata seeraa tokkoon alatti qabanii hidhuun itti fufeera. Qaamotni tikaa humna akka malee ta’e, kan lubbuu namaa balaaf saaxiluu, rasaasa dabalatee, fayyadamuudhaan magaalaa hedduutti hiriirtota irratti dhukaasuun yoo xinnaate namoota kurnoota hedduutti lakkaayaman ajjeesaniiru, dhibbootatti kan lakkaayaman hidhaniiru.
Ajjeechaa fi humna seeraan ala fayyadamuu kana ilaalchisee angawoota mootummaa Itoophiyaatiin qorannaan gaggeeffame hin jiru. Kanneen hidhaa irraa gadhiifaman garuu akka reebaman ykn haala akka malee keessatti qabamanii akka turfaman ibsu. Ummata Itoophiyaa keessa % 45 kan ta’u Oromoo yoo ta’u, yaroo hedduu hidhaa akka hin malle kan saaxilame fi Adda Bilisummaa Oromo (ABO) dhaaba seeraan uggurman deeggara maqaa jedhuun kan himatamudha.
Miidiyaaleen mootummaa jalatti ukkamamamanii hojjechuu itti fufaniiru, gaazexessitootni hedduun of to’achuuf dirqamanii hojjetu ykn hiraarfamuu, hidhamuu fi biyyaa baqatanii baduu keessaa tokko filachuun dirqama itti ta’eera. Bara 2010 irraa eegalee yoo xinnaate gaazexessitootni 60 ta’an biyyaa badaniiru. Tarsiimoon midiyaalee bilisaa ukkaamsu kun barreessitootaa fi waldaalee maxxansitoota fi raabsitoota dabalata.
Baatii Waxabajjii keessa, gaazexessituu Riyoot Alamuu fi gamtaan bilogarota Zoonii 9 faa fi kanneen biroo shan do’ii Pirezedantiin Obaamaan Itophiyaatti godhe dura mana hidhaa irraa gadhiifaman. Onkololeessa 16, bilogarota Zoonii 9 keessaa kanneen hidhaa keessatti hafanii turan fi labsii farra shororkeessummaa jalatti yakkamanii ballama 36 tiif mana murtii tti deddeebi’aa erga turaniin fi bulti 539 erga hidhamanii booda murtiin bilisa jedhamanii hiikamani. Inni shanaffaan bakka hin jirretti dhimmi isaa ilaalamaa tures bilisa ta’eera. Gaazexessitootni biroo hedduu, hirmaattotni hiriiraa, akkasumas mormitootni siyaasaa biroo irrattis himatni labsii farra shororkeessummaa jalatti irratti dhiyaatu ittuma fufeetu jira, gaazexessitoota Iskindir Naggaa fi Wubisheet Taayyee dabalatee ammoo ammallee manuma hidhaa keessa jiru.
Labsiin Waldaawwan Tajaajila tolaa kennuuf hundaawan fi Jaarmiyaalee Hawaasaa, dhaabota bilisaa kan miti-mootummaa ta’an mirga isaan hojjechuuf qaban takaalee dhorkuun isaa ittuma fufeetu jira. Seerichi waayee mirga dhala namaa, bulchinsa gaarii, walitti bu’insa hiikuu, falmii mirga dubartoota, kan ijoollee, fi ummata hir’ina qaamaa qaban irratti, dhaabotni hojjetan bajata qaban keessaa dhibbeentaa 10 olitti madda alaa irraa horii kan argatan yoo ta’e akka hin hojjente uggura.
Mootummaan kuusaa odeeffannoo haasawaa bilbila maatiiwwan fi hiryyootni namoota akka mormituutti shakkamanii itti fufinsaan towata, haasawaa isaanii gidduu galee meeshaa ‘spaayiweer’ jedhamutti fayyadamee akka hin malletti dhaggeeffata.
Imeeliin garee basaastuu- imeelii Miilan, spaayiweer mootummaa Itoophiyaatti gurguruun isaatiif icciitiin kan harkaa baye akka himutti, jarreen hayyama yaroo Itoophiyaaf kennanii akka ture fi Ebla irraa eegalee waliigaltee haaraa yoo xinnaate US 700,000 kan baasu raawwachuuf marii irra akka jiran argisiisa.
Hojjettootni humna tikaa Itoophiyaa hidhamtoota siyaasaa manneen hidhaa beekamoo fi dhoksaa keessatti qabamanii jiran reebuun ykn akka hin malletti dararuudhaan jecha amantii fi odeeffannoo irraa fuudhuuf yaaluu ittuma fufaniiru. Mootummaa Gamtaawaniitti Gilgaala Waliigalaa Yaroo Yarootti Gaggeeffamu kan bara 2014 irratti, Itoophiyaan yaada fooyya’insaa kennameef fudhachuudhaan “manneen hidhaa keessatti reebicha raawwatamu fi hiraarsa irratti raawwachuun akka hin jiraatne mirkaneessuu kan dandeessisu deemsa akka diriirsuu” waliigalaeera, haa ta’u malee ergasii asitti hojjettootni humna tikaa kanneen hojii akkanaa raawwatan qoratamuu ykn adabamuu isaaniitiif mallattoon argame hin jiru.
Liyyuu poolisii, humni paaraamilitarii Mootummaa Naanoon Somaalee, Poolisii aangoo seera ifaa ta’e tokkoon maleetti, walitti bu’insa Adda Biyyoolessaa Bilisummaa Ogaaden (ABBO) waliin jiru sababa gochuun socho’uudhaa yakkoota ciccimoo mirga dhala namaa sarbuu Itoopiyaa fi somaalee keessatti raawwachuu itti fufeen, gabaasotni seera malee nama akka fedhanitti nama ajjeesuu, hidhaa seeraan malee, ummata siviilii ABBO gargaaruun shakkaman dararuun baay’inaaa gabaafamaa jira.
Andaargaachoo Tsiggee, lammii biyya Yunaayitid Kiingdam fi dhaaba mootummaa humnaan fonqolchuuf yaale jedhamee ugguramee jiru dhaaba Ginboot 7 jedhamuuf barreessaa kan ta’e, bara 2014 seeraan ala biyya Yaman irra otoo darbuu seeraan ala qabamee erga Itoophiyaatti dabarfamee booda hanga ammaatti hidhaa keessa jira. Namni kun hirmaannaa Giboot 7 keessatti qabuuf harka lama murtiin du’aa bakka hin jirretti irratti murameera. Miseensotni Qonsilaa UK, Andaargaachoo, mana hidhaa keessatti hiraarsi irra gayaa jiraachuu isaatiif shakkiin guddaan otoo jiruu, marraa sadii qofaaf dhaqanii isa ilaalani. Baatii Eblaa keessa gareen hojii seeraan malee hidhaa raawwatu irratti hojjetu kan UN tokko mootummaan Itoophiyaa Andaargaachoo akka gadhiisuu fi beenyaas akka kafaluuf gaafate.
Hirphaa kennitootni gariin, Qajeelcha Misooma Addunyaa UK (DFID) fi baankii addunyaa dabalatee, horii kennuu Tajaajila Bu’uraa Tiksuu (TBT) [Protection of Basic Services (PBS)] sagantaa rakkisaa turerra bara 2015 jallisanii jiru. TBTn sagantaa ummata qubachiisuu, yaalii mootummaan ummata miliyoona 1.5 ta’u, maqaa tajaajila bu’uuraa ummatatti dhiyeessa jedhuun hawaasa baadiyyaa jiraatu buqqisuu waliin wal qabsiisee raawwatu dha. Bakki itti ummata buqqisanii bara duraaf galchuuf itti saganteeffatan gariin, kan Naannoo Gambeellaa bara 2011 raawwate ummata hiraarsuu, reebichaa fi hidhaa akka maleetti fayyadamuudhaan, marii fi kaasaa gayaa tokkoon maleetti kan hojii irra ooledha.
Jiraattotni Gambeellaa muraasni bara 2013 Garee Qorataa Baankii Addunyaa, qaama bilisaa mala ittigaafatamummaa bilisa jedhamutti himata dhiyeeffatani, Baankichis seera mataa isaa kan imaammata jiraattota biyyaa fi ummata fedha isaa maleetti qubachiisuu waliin wal qabsiisee hordofu cabseera jedhu. Gareen Qorattuu, yaada fooyya’insaa Sadaasa 2014 dhiyeesseen sagantaa TBT keessatti rakkoowwan bu’uuraa adda baasee dhiyeesseera, haa ta’u malee Boordiin Baankii Addunyaa argannoo kunniin hedduu isaanii baatii Guraandhalaa keessa kufaa godheera. Afaan hiiktuun Garee Qorannaa san waliin Gambeellaa keessatti hojjetaa ture Bitootessaa keessa erga qabamee hidhamee booda Labsii farra shororkeessummaa jalatti yakka raawwatte jedhamee Fulbaana 2015 tti himatame.
Guraandhala keessa, yommu himatni qotee bulaa Itoophiyaa tokko sababa UK’n waadaa sirna waliin hojjechuuf tolfame kabajuu hanqachuudhaan sagantaa TBT deeggarte jedhamtee mana murtiitti falmiin dhiyaachaa turetti, DFIDn sagantaa TBT deeggaruu akka dhaabe labse. Murtii isaa kanaa tiif akka sababa tti waantota tuqe keessaa, Itoophiyaan mirgoota siyaasaa kabajuu ishee ilaalchisee ragaan jiru, haala yaachisaa bilisa ta’anii yaada ofii ibsachuu fi dorgommii filannaa irratti, akkasumas haala yaroo dheeraatiif yaachisaa ta’ee itti fufaa jiru kan raawwii hojjettoota humna tikaa ilaalchisee jiru kaasee ture.
Humnaan ummata qeyee isaa irraa buqqisanii bakka biraa qubachiisuu ilaalchisee itti fufinsaan gabaasni dhiyaachaa jira, hojiin kun kafaltii xinno yoo kaan ammoo kafaltiin tokkoon alatti, otoo jiraattotni ykn ummatni dhimmi isaa ilaallatu sirnaan hin irratti hin mariisisiin kan raawwatamu dha. Komiin akkanaa kun projektota daldala fi indusitrii kan Finfinnee babal’isuuf karoorfamee jiru fi misooma biqiltuu shonkoraa holqa Oomoo isa garjalla isa lafa hektaara 245,000 irraa qulqulleessanii kaasuu fi jiraattota 200,000 kan laficha irra jiraatan waliin wal qabatee ka’udha. Hawaasni Oomoo lafa isaa irraa kaloo horii qulqullaayee laga Omoo kan midhaan hoomishuuf itti fayyadamnanitti karaan yoo itti cufamu arganii callisuuf dirqamani. Kanneen karoora misoomaa kana ilaalchisee gaaffii kaasan ammoo ni hidhamu ni hiraarfamu.
Walitti bu’insi hamaan, sabaa fi sablammoota gidduu akkasuma mootummaa fi ummata adda addaa gidduutti mul’achuun bara 2015 keessa dabaleera, sababni kanaas gara caalu lafa kaloo fi qabeenya umamaa irratti wal dhiibuu irraa madda. Cufaan jallisii Gibee III duuba jiru Amajjii 2015 irraa eegalee, bara baraan bishaan uumamaan gad darbee gamaa-gamna Oomootti lafa qonnaa jiisuun irra ture hanqisaa, ofii garuu guutuu eegaleera.
Itoophiyaan hirphaa kennitoota biyya alaa hedduu fi biyyoota ollaa irraa gargaarsa guddaa argachaa jirti, kunis biyyattiin teessuma Gamtaa Afrikaa ta’uu ishee irraa kan ka’e bakka murteessaa qabaachuu, nagaa eegsiftuu Mootummaa Gamtoomanii (UN) keessatti gumaacha qabdu, nageenya fi gargaarsa waliin wal-qabatee walitti dhufeenya biyyoota dhiyaa waliin tolfatte, akkasumas misooma biyyaa irratti safartuuwwan jiru irratti fooyya’insa mul’ifte jedhamee kan himamu san irraa kan maddudha. Gamtaan Afrikaa (AU) – qaamni tokkittiin addunyaa hunda irraa filannaa 2015 to’ate- otoo dhaabotni siyaasaa mormitootaa, miidiyaaleen bilisaa fi dhaabotni bilisaa kanneen biroon akka hin sochoone qoqqobbaan cimaan irratti godhamee jiruu, filannaan sun “amanamaadha” jedhee labse.
Itoophiyaan kanneen lola irra jiran araara ummata Sudaan Kibbaa aanjessuu itti fuftee jirti, humni waraanaa ishii bakka wal dhibdeen jiru Naannoo Abiye’i qabatee jira. Itoophiyaan shoora Gamtaa Afrikaa (AU) keessatti qabdu waliin wal qabatee humna waraanaa ishii Somaalee akka bobbaaftee jirti, bara 2015 keessa humna akka maleetti fayyadama kan jiru humni “Liyyuu Poolis” humna waraanaa Itoophiyaa cinaa socho’aa akka jiru gabaasni dhiyaachaa ture. Itoophiyaan dhibba fi kumaatamatti lakkaayaman baqattoota Ummata Sudaan Kibbaa, Somaalee fi Eertiraa irraa simattee keessee jirti.
Karoorri misoomaa Itoophiyaa gariin isaa dhiibbaa mirga namaa waliin wal qabatee-humnaan ummata Gambeellaa fi Holqa Omoo keessa jiraatu buqqisuu dabalatee, kan mormiin irratti ka’u yoo ta’ellee, biyyattiin hirphaa biyyoota alaa irraa bara 2015 keessa biliyoona $3 hirpha argachuun Afrikaa keessaa sadarkaa tokkoffaa irra jirti. Biyyootni hirpha kana kennan waliigaltee gargaarsichaa keessatti sirni ittigaafatamummaa fi to’annaa itti cimu, gargaarsi kun cunqursaa mirga dhala namaaf akka hin oolle gochuu irratti keewwata cimaa tokko kaayuu isaanii kan argisiisu mallattoon tokko hin jiru.
Subscribe to: Post Comments (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Amajjii 13, 2016 | Boruu Barraaqaa Irraa
Fincilli ummanni Oromoo lubbuu isaa kitimee baatii lamaaf odoo wal irraa hin kunne geggeesse kunoo injifannoo isa duraa mootummaa Wayyaanee irratti galmeeffateera. Sirni seenaa isaa ganna 24 keessatti waan hawwu hundumaa humna qawweetiin raaw’achiifachuu barate ammas akkasumatti karoora master pilaanii kanas kan raaw’achiifatu se’ee dhama’aa yoona gahe. Haa tahu malee murannoon ummata Oromoo yeroo jalqabaaf soda takkaa argee hin beeyneen isa jilbeenfachiise. Humna waraanaa Agaaziitiin kana booda Oromiyaa keessatti karoora cunqursaa ummata Oromoo irratti fe’anii milkaahuun akka hin danda’amne injifannoon kun agarsiiseera.
Haa tahu malee ibsa haqamuu master pilaanichaa dubbatu kana OPDOn baafteef qofa ummanni Oromoo amanee qabsoo isaa irraa dhaabbata jedhanii yoo yaadaniif of gowwoomsan. ‘Karoorri kun jaalattanis jibbitanis hojii irra oola, warra kana didu likkiitti galchina’ jedhee waggaa guutuu kan Oromootti dhaadataa bahe hogganni TPLF Wayyaanee guddichi Abbaay Tsahaayyee fi dhaabni isaa hanga ammaatti homaa hin xiixne. Yoo xiixanis aakkifata duraan tufan deebisanii arraabuu fi salphina fokkataa ummata duratti salphachuu yoo tahe malee gaaffiilee hafan ijoof deebii hin tahu. Qalbii ummata Oromoo cabes fayyisuu hin danda’u. Qabsoon ummanni Oromoo mirga abbaa biyyummaa isaaf geggeessaa jiru sabichaa fi TPLF gidduutti malee sabichaa fi OPDO gidduutti akka hin tahin beekamuu qaba. Kanaafuu haqamuu karoora kanaa kan gad bahee nutti himuu qabu dabballee karoorichaa isa guddaa kan tahe Abbaay Tsahaayyee fi fakkaattota isaati malee OPDO qooda ergamtummaa malee aangoo homaatuu harkaa hin qabnee miti.
Akkuma jedhametti karoorri kun haqameeras yoo taheef mootummaan Wayyaanee tarkaanfii armaan gadii fudhachuudhaan mirkaneessuu qaba.
- Abbaay Tsahaayyee, qondaalli sirnichaa guddaan tuffii ummata Oromoof irra deddeebi’ee agarsiise ilaalchisee miidiyaatti bahee ummata Oromoo akka dhiifama gaafatu,
- Karoorri kun karoora hamaa humnaan Oromoo fudhachiisuuf waggaa tokkoo fi walakkaa caalaa dhiibamaa dhufee dha. Kanaanis lubbuun ilmaan Oromoo 250 olii akka badu, dhibbooni hedduun akka madaahan, kumoonni kudhanoonni akka hidhaman, kumoonni hedduu akka ukkaamfaman sababa taheera. Kanaafuu:
- Ajjeechaa ilmaan Oromoo irratti raaw’atame kanaaf mootummichi imimmaan naachaa haqachuu osoo hin taane, ifatti bahee dhiifama akka gaafatu, warra dhukaasee falmattoota kana ajjeeses akka ifatti maqaa isaanii labsee adaba isaaniin gituun adabu,
- Maatii ilmaan Oromoo qabsoo kana keessatti wareegamaniif beenyaan dhiigaa hatattamaan akka kafalamu,
- Wareegamtoonni kun akka gootota biyyaatti maqaa guutummaa isaanii madaaluun guyyaan gaddaa 3 labsameefii guutuu biyyaa irratti, yoo xiqqaates Oromiyaa guutuu irratti akka kabajamu,
- Warra madaahee waldhaanamaa jiruuf baasii waldhaansa isaanii guutummaa guutuutti mootummaan akka aguugu,
- Warri sababa kanaan mana hidhaatti guuramee fi ukkaamfamee gara dabarfame hatattamaan akka gadhiifaman, beenyaan mooraalii akka kafaamuuf.
- Waraanni, polisni federaalaa fi humni Agaazii Oromiyaa weeraree jiru hatattamaan Oromiyaa gadhiisee akka godaanu,
- Gaaffiin ummata Oromoo haqamuu karoora kanaa qofaan deebii hin argatu. Kanaafuu sirnichi akka tasgabbiin Oromiyaa keessatti bu’u yoo barbaade moohama isaa kana irraa barnoota fudhatee akka gaaffiilee ummata Oromoo hafaniifis gurra isaa banu,
- Ololli nuffisiisaan ‘fincila ummataa kana duubaan humnoota gooliitu jira’ jedhu waltajjii walgahiis tahee miidiyaa mootummaa irraa hatattamaan akka dhaabatu,
- Ummanni Oromoos tahee saboonni biroo mormii sirnicha irratti qaban ibsachuuf gara fuulduaaf karaa nagaan hiriira bahuun doorsisa tokko malee akka eehamamuuf,
- Oromiyaan dantaa addaa Finfinnee irraa argatti jedhamee kan heera keessatti kaa’ame waggaa 24 guutuu hojii irra ooluu hanqachuun isaa ni beekama. Kun hanqachuu isaaf sirnichi ifatti dhiifama gaafachuu qofa osoo hin taane, dantaan silaa Oromiyaan waggoota 24 dabran Finfinnee irraa argachuun irra ture herregamee akka baramu.
- Dantaan Oromiyaan Finfinnee irraa argachuun irra turee fi gara fuulduraafis maluuf kunis Finfinnee Oromoo Oromoo urgeessuuf akka tajaajilu. Haaluma kanaanis Oromoon kutaa kamiyyuu irraa dhufee Finfinnee keessatti kafaltii tokko malee akka lafa argatee qubatuu fi manneen daldalaa banatee dalagatu mirgi addaa akka seeraan eeyyamamuuf,
- Gosoonni Oromoo Finfinnee keessaa dhiibamanii duguugamanii bahan seeraan lafa isaanii Finfinneetti deebi’anii maqaa gosa isaaniitiin gandoonni moggaafamanii akka qubatan, beenyaan lafa irraa buqqa’anii bara dheeraaf miidhamanis kafalameefii biyya isaanii Finfinnee irratti akka abbaa biyyaatti qananiin akka jiraatan,
- Afaan Oromoo afaan mootummaa federaalaa taasisuuf shaakalli jalqabaa Finfinnee irratti hatattamaan akka eegalamu,
- Ummanni Oromoo kana booda siyaasaa ‘anatu siif beekaa’tiin gowwoomfamuun dhaabachuu qaba. Sabni guddaan kun ammaan booda, dhaaba siyaasaa itti amanee fi kan guddina isaatiin gitu fedhu kan ala jiru galfatee, fedhu kan biyya keessa jiru jabeeffatee, fedhus hoggana siyaasa qaroo fi haaraya ofii isaa keessaa maddisiisuuf mirgi qabu guutummaa guutuutti akka kabajamuuf.
Gaaffiileen kunniinii fi kanneen fakkaatan hanga deebii quufsaa hin argannetti garuu qabsoon Oromoo dhiibee dhufee sadarkaa kana gahe jabaatee itti fufuu malee duubatti deebi’uun gonkumaa irra hin jiru. Ummanni Oromoo fincila kana irraa wanni barachuu qabu gurguddaan waan lama. Kan duraa, gabrummaa hadheeffatanii muratanii gamtaan sosso’uun xumurri isaa injifannoo tahuu isaa ti. Kan lammaffaa ammoo, yoo gamtaa dhabee waliif hin dirmanne, yoo murannoo dhabe, yoo sodaan ukkaamamee callisa filate ammoo kana daran kan diinni mataa isaa gubbaatti fincaanu tahuu injifannoo amma argame irraa barachuu qaba. Oromoon yoo kana caalaa wal gurmeessee sodaa tokko malee wareegama baasee qabsaaye injifannoo isa maayyiis akka gonfachuu danda’u homaa hin shakkamu.
Ammas injifannoo ummata Oromoof!
Qabsoon itti fufa!
Gumaan qabsaayota kufanii bilisummaa dha!
Boruu Barraaqaa


text:
Konkolaachiftoonni yaada isaanii Faanaa Biroodkaastiing Korporeetii kennan sababa jeequmsaa kanaan yeroo torban tokkoof hojii malee fi galii tokko malee dabarsuusaanii himaniiru.
Labsiin yeroo hatattamaa kun ega hojiitti hiikamee booda garuu gara hojii keenya duraaniitti deebineerra kan jedhan konkolaachiftoonni, nagaa fi tasgabbiin amma deebi’aa jiru waaraan itti-fufuu qaba jedhaniiru.
Naannoo Oromiyaa naannolee murtaa’anitti jeequmsi uumamee ture hojilee lammileen soorata guyyoosaanii itti-argatan hanga dhabsiisuutti kan dhiphise ture.
Konkolaachiftoonni kutaalee hawaasaa gocha humnoota farra-nageenyaa kanaan miidhaman keessaa adda-dureetti maqaa dhahamu.
Jeequmsi kun bal’inaan yeroo itti ka’e guyyoota lamaa fi sadii keessatti konkolaattonni uummata deddeebisan fi fe’umsaa hedduun barbadaa’aniiru.
Fedhii nama dhuunfaan hogganamee kaayyoo badiitiif walitti-qabamee kan socho’u gareen jeequmsaaf saaxilamnee turre kan jedhan konkolaachiftoonni kunniin, konkolaataa isaanii dhaabanii yeroo dabarsanitti soorata guyyoosaanii argachuuf guyyoonni itti-rakkatan dararamaa darbuusaanii himu.
Labsiin Yeroo Hatattamaa Mootummaan labse hojiitti hiikamuusaan wal-qabatee garuu daandileen cufamanii turan banamanii, konkolaattonni imaltootaa fi fe’umsa qabatanii gara kutaalee biyyattii gara-garaatti imalaa jiru jedhaniiru kanneen yaada kennan kunniin.
Labsichi hojiitti hiikamuun booda sababa jeequmsaan imalli addaan citanii turan baay’ee hir’isuusaanii ibsaniiru.
Lammileen naannolee gara-garaatti sosocho’an nagaa labsichi buusaa jirutti amananii gara bakka yaadaniitti sodaa malee osoo imalanii mul’ata jedhaniiru.
Konkolaachiftoonni nagaan wabii hojjatanii jiraachuu ta’e akka bu’uuf lammiin biyyattii hundi gaheesaa akka ba’u gaafataniiru. Taarik Addunyaatu gabaase.


text:
Location: Horn of Africa; in what is today Ethiopia. Oromia is approximately located between 3 degree and 15 degree N latitude and 33 degree and 40 degree longitude. Size 375,000 Square Miles, or, 600,000 square kilometers; Larger than France, Italy, Switzerland, Belgium & the Netherlands combined. Population 40 million; 3rd. largest nationality in Africa; single largest nationality in East Africa.
WELCOME TO OROMONET
Gabcast! Gotoota Oromo Haa Yaadannu. #17 - Wallee.
Sunday, January 10, 2010
Murna Maqaa "Jijjiiramaan ABO keessaa fottoqe keessaa hagi tokko Wayyaaneetti galuuf murteeffatan!
Bara 2009 keessaa ammoo murna kana keessaa namni Lichoo Bukura jedhamu akka qaama jijjiiramaa irraa abdii dhabe xalayaa fuula marsaa bilisummaa.com jedhamu irratti maxxanseen akka qaama jijjiiramaan (QJ) hin hogganamne ibsate. Lichoon murna waraana zoonii kibbaa irraa qooduun bifa firummaa fi gosaan itti dhiyaate WBO zoonii kibbaa jeequutti seene. Murna foxxoqe kana itti dhiyaachuun namoota biyya alaa jiran irraa maallaqa argachuuf tattaafate haga ta’e itti milkaahus garaa isa gahuu hin dandeenye. Murnooti QC fi QJs akka inni hawwetti fedhii isaa guutuufii dadhaban. Kana sababeeffachuun namni kun fakkaattota isaa qabatee bakka maallaqa guddaa argatu wayyaaneetti harka kennachuuf murteeffate.
Namni kun namoota gosa isaa fi haala qabsoo Oromoo walii galaa sirnaan hin hubatiin, haala siyaasaa xiinxaluu hin dandeenyee, warra naannoon qabsoo gaggeeffamtu keessaaa ABO kaadhimee qabsootti make, haala jireenyaa, qubee, gaaffii Oromoo barsiise fi asiin gahe turan. Ta’us sababa gosummaan wal jala deemuu aadaa godhataniif jecha namoota kana ofitti qabchuun qabsoo ganuuf bitamuun isaanii hubatamee jira. Kunis yeroo dhiyoo kan ifa bahu ta'a.
Yeroo fedhii fi sababaa jarri kun gantummaan diinaaf bitamuu filataniif yoo ilaalle:
1. Warra bu'aa bahii qabsoo dadhabee, diina injifachuu hin dandeenyu jedhee haamlee dhabe, dandeetti isaanii irratti amantaa hin qabne, filannoo KS ABO of dura gaggeeffamu irratti Oromoon nu hin filu, gatii dhabneerra kanaaf diinumatti maxxannee amma lubbuun keenyi jirutti haa jiraatnu warra jedhanii yaadan
2. Hiree dhalootaa dhiisanii hiree dhuunfaa isaanii jala deemuun rakkoo fi gaaffii Oromoo salphisanii fi tuffatanii ilaalan; fedhii dhuunfaa isaanii fedhii uummataa irraa caalchisanii ilaalan; qabsoo Oromoo akka fedha dhuunfaa isaaniitti micciiruuf tattaafatanii itti milkaahuu dadhaban
3. Qabsoo Oromoon gama hidhannoon gaggeeffamu irraatti dandeetti itti dhabuun qaamni biraa akka hin gaggeessiinef dirree qabsoo irraa ganuun, uummata haamlee dhabsiisuun qabsoo isaa irraa duubatti deebisuuf diina irraa maallaqa guddaa birri ethi. 1.2 milion fudhatee fi uummataa fi ABO irratti Ololuuf dirqama fudhate
4. Dirqama diinni maallaqa, aangoo, fi abdii guutamuu hin dandeenyee fi qilleensa irraa jiru itti kijibuun qondaalootaa fi miseensota ABO warra diinatti dabarsaa kennaa turee, ilmaan Oromoo qabsoo keessa turan gansiisuu irratti bobbahan, ilmaan Oromoo jajjaboo irratti ololaa turanii fi ammas miseensota ABO fi hoggana isaa irratti olola diiggaa oofu fi oofsisuf warra maallaqaan bitaman
5. Warra heeraa fi seera ABO cabsanii badii fi yakka dalagan gaafatama seeraa ABO jalaa bahuuf gosaan wal ijaaruun wal ittisuuf diinatti harka kennatuu filatan keessaa haga tokko dha.
Isaanis:
1. Lichoo Bukhuraa
2. Edin Waaqoo
3. Abdataa Baasiree
4. Dachaas Roobaa
5. Guyyoo Biiqqaa
6. Areeroo Meeggaa
7. Waaqoo Guyyoo
8. Kanuu Jirmoo fi
9. Jaatani Kunnoo
Akeeki Murna Kanaa:
1. Dirqama diinni itti kenne raawwachuu. Yeroo duraa akka jijjiiramaatti tarsiimoon waliigalaa qabaachaa turan tarsiimoo diinni itti kenne dha. Innis caasaa ABO fi WBO diiganii diina waliin araaramuu akka ta’e waliif dhaamaa turre. Amma hawwii isaanii ABO fi WBO diiguu akka raawwachuu hin dandeenye hubachuun fi abdii kutachuun sadarkaa wal duraa duubaan diinatti galuun fi TV ishee irratti ololuun, Oromoo ganuu fi bitamuun Oromoo qabsoo isaa irraa abdii kutachiisuuf
2. Raawwii ajandaa dhoksaa Mallasaa waliin Araaramuu jedhu duraanuu qabaachaa turan galmaan gahuuf Oromoo Gosaa fi gandaan qoodanii laaffisuun ummati Oromoo akka ABO jala hin hiriirre tolchuu
3. Dantaa maallaqaa diina irraa argachuu
4. Yakka Qabsoo Oromoo irratti hojjetan haguugachuu
5. Qabsoo gananii jireenya dhuunfaa isaaniitti deebihuu dha
Akeeki Diinaa:
1. Diinni namoota fayyaaleyyii kana TV isaatiin muldhisuun sochii Oromoon irratti cimsu laaffisuu dha. Yeroo ammaa yeroo wayyaaneen filannoo itti gaggeessa jettee olii fi gadi fiigdu, yeroo qabeenya Oromoo saamaa jirtu, yeroo lafa Oromoo gurgurachaa jirtu kanatti yoo isaaniin ofitti fuutee waan afaanfajjii uumuuf ishee gargaaruuf
2. Ummati Oromoo akka haamlee dhabee qabsoo isaa irraa of duuba deebihu tolchuuf; namoota harka itti kennatan kana qabatee Oromoo qabsoo isaa irraa abdii kutachiisuuf ABO laafee jira, WBOn hin jiru, hogganooti ABO kanaa fi sana tolchan jedhee qabsoo Oromoo irratti ololuuf
3. Sochii uummati Oromoo qabeenya isaa deebifachuuf, lafa isaaf falmachuu, mirga isaa fi abbaa biyyummaa isaa falmachuu akka itti hin fufne gufachiisuuf
4. Aangoo isaa bara baraan tikfachuun qabeenya Oromoo saamuu, ilmaan Oromoo akka fedhii isaatti ergachuu, lafa Oromoo irratti akka fedha isaatti basha’uu fi gurgurachuun Oromoo biyya dhablee taasisuuf
Waan Oromoon Hubachuu fi Gochuu Qabu:
1. Wayyaaneen baroota dheeraaf namoota adda addaa miseensa ABO dha, hoggana ABOti jettee TV ishee irratti dhiyeessitus qabsoo Oromoo of duuba deebisuu hin dandeenye. Ololli qabsoo haqaa sabni qabu dagachiisuus ta’e gufachiisuu hin dandahu.
2. Yeroo shirri fi ololli qabsoo Oromoo irratti gaggeeffamu kun isa duraa miti. Diinni qabsoo Oromoo sakaaluuf socho’uus qabsoo Oromoo bu’uurefamte tana of duuba deebisuu hin dandahu.
3. Qabsoo Oromoo dhiigaa fi lafee jallaniin biqilte laliste kana galmaan ga’uuf murannaa, itti-of-kutaa fi haxxummaa jabaa feesisu akkuma baroottan darban irra aanne ammas haamlee jabaa fi obsaan irra aanna.
4. ABO erga jaaramee QBO adda durummaan gaggeessuu calqabe irraa kaasee bu’aa ba’ii hedduu keessa dabreera. Injifannoo cuccululuqxus galmeessera, akeeki guddichi ammallee akka rarra,eetti jira. Sabboontonni hedduun dhugoomuu kanaaf wareegama boonsaa baasanii fi hara’allee itti baasaa jiru. Akeeka siyaasaa ABO sagantaa siyaasaa irraa qabu galmaan gahuuf Oromoon marti jabaatee wal ijaaruun wal qajeelchuu qaba.
5. Shira diinaan qindaawee fi gantuu fi bitamtuun deeggaramu kana karaa hundaan saaxiluu, akeeka ABO uummata hubachiisuu, caasalee ABO hunda akka QBO bakkaan gahuuf hojjatanii fi mirga sabaaf jecha tarsiimoo dhaabni dhaamu hordofanii diina dur dhaabbatuuf wal qindessu
6. Ilmaan Oromoo marti olola wayyaaneen TV fi radiyoo ishee irraan gaggeessituf akka gurra hin kenninee fi shira itti jiran dursanii walii dhaamuu
7. Wayyaaneen ABO irratti bara 1992 irraa eegaltee ABO nama qubaan lakkaahamu dha, isaanuu somale keessa jiru jettee yeroo ololaa baate irraa kaastee haga ammaatti humni akka eebootti ishee sodaachisa jiru yoo jiraate ABO dha.
8. Kanaaf Oromoon dhimma kana akka dhimma haaraatti fudhatee olola wayyaaneen midiyaa ishee irratti ololuuf qophaahaa jirtuf gurra hin kennine walii dhaamuun qabsoo isaa kan qabeenya, lafa, mirgaa hiree murteeffatnaa, mirga dhala namaa fi abbaa biyyummaa isaaf godhu irratti keessaa fi alaan wal jabeessee qabsoo isaa finiinsu waliif dhaamna.
Injifannoo Ummata Oromoof!


text:
Didn't find what you were looking for? Why not Create'em!?Sewasew is a community effort where every topic matters.
Topics (310)
-
- 1
- 0
- 151
- 1
- 0
- Like | Explanation | Comment | Tag | Share on facebook
-
Adugna On March 15, 2016 at 12:41 AMSirna Gadaa sirna ittiin bulmataa Oromoo ti. Gadaan jaarmayaa umurii fi dhalootan ijaarame yoo ta'u sirna bulchiinsaa diimokiraatawaadha. Gadaan si... Read more
- 1
- 0
- 695
- 5
- 0
- Like | Explanation | Comment | Tag | Share on facebook
-
Yoo ta’eef miinjee naa taata jette intalli
- 1
- 0
- 116
- 2
- 0
- Like | Explanation | Comment | Tag | Share on facebook
-
Yoo namaa oogan eelee jalatti namaa marqu
- 1
- 0
- 67
- 3
- 0
- Like | Explanation | Comment | Tag | Share on facebook
-
Yoo dhaqna of jaalatan fuula dhiqatu
- 1
- 0
- 105
- 2
- 0
- Like | Explanation | Comment | Tag | Share on facebook
-
Yoo suuta ejjetan qoreen suuta nama waraanti
- 1
- 0
- 83
- 0
- 0
- Like | Explanation | Comment | Tag | Share on facebook
-
Yoo iyyan malee hin dhalchanii jedhe korbeesi hoolaa kan re’eetiin
- 1
- 0
- 58
- 0
- 0
- Like | Explanation | Comment | Tag | Share on facebook
-
Yoo ejjennaa tolan darbatanii haleelu
- 1
- 0
- 61
- 0
- 0
- Like | Explanation | Comment | Tag | Share on facebook
-
Yoo boora’e malee hin taliilu
- 1
- 0
- 81
- 0
- 0
- Like | Explanation | Comment | Tag | Share on facebook
-
Yoo ala dhiisan mana seenan, yoo mana dhiisan eessa seenan
- 1
- 0
- 67
- 0
- 0
- Like | Explanation | Comment | Tag | Share on facebook
Explanations (311)
-
Adugna On September 6, 2016 at 07:06 PM
Abbabaa Biqilaa gaafa Hagayya 7, 1932 maatii Oromoo gosa Abbichuu ta'anirraa dhalate; iddoon dhalootasa araddaa Jaatoo jedhamtu kan Mandiidarraa km 25 fagaate argamtuti. Guyyaan dhalootasaa kun guyyaa Maraatoonii Olompiikii Loos Aanjeles ture. Abbabaan ijoollumaatti tiksee ture. Abbabaan boodarra eegduu mootichaa ta'uudhaan maatii isaa gargaaruu waan barbaadeef gara Finfinnee dhaqe. Finfinneettis jalqaba eegduu dhuunfaa ta'uudhaan maatii warra sanyii mootii eeguu jalqabe. Abbabaan atileetii Olompiikii maraatoonidhaan si'a lama mo'ee yoo ta'u irra caala kan ittiin addunyaarratti beekkamu bara 1960 tti Olompiikii Gannaa luka duwwaa kaachudhaan medaaliyaa warqii argachuu isaatini.
Abbabaan garee Olompiikii Itoophiyaatti kan makame dhumarratti yeroo xiyyarri gara Room deemuu ka'uuf jedhutti. Abbabaan garee kanatti kan makame Waamii Birraatu kan taba kubbaa miilaa odoo tabatuu miidhame bakka bu'uudhaani. Meejer Onni Niskanen Abbabaa Biqilaa fi Abbabaa Waaqjiraa maraatoonii akka isaan fiigan godhe. Adidaas, ispoonsariin Olompiikii Gannaa 1960, qophee muraasa qofa qaba ture yeroo Abbabaan qophee itti ta'u filachuu dhaqu; sababa kanaaf qophee itti hin taanet kennameef, kanaafuu itti fayyadamuu hin dandeenye. Fiigichi odoo hin jalqabin sa'a lamaan tokko dura, Abbabaan akkuma yeroo leenjii godhu lukaan kaachuuf murteesse. Leenjisaan isaa Niskanen waa'ee morkattoota isa wajjin fiiganii itti himee akeekkachiisaa ture; kana keessaa tokko lammii Morookoo Raadi Bin Abdiselaam kan lakkoofsa 26 uffatu ture. Sababa hin beekkamneen garu, Raadiin fiigicha dura uffata maraatoonii gurraacha kan lakkoofsa qabu hin arganne ture, kanaafuu uffata yeroo tiraakirraa fi dirreerra fiigu uffatu kan lakkoofsisaa 185 ta'u uffate.
Fiigichi gara galgalaa godhame kun jalqabnisaa fi dhumnisaa aarchii Konistaantiin kan Koloosiyeemii fuuldura jiru ture. Yeroo fiigichaa kana Abbabaan lakkoofsa Raadii 26 barbaaduuf jecha atileetota baayyee bira darbee fiige. Yeroo km20 ta'u, Abbabaa fi Raadiin(kan lakkoofsa 185 uffate) atileetota fiigaa jiran isaan kaanirraa faagaatanii addatti bahan. Abbabaan nama lakkoofsa 26 uffatee barbaaduf jecha gara fuuldura ittuma fufe; Raadiin isa bukee fiigaa namicha jiru ta'uu hin barre. Jarri lamaan amma 500m ga'anitti wajjin fiigaa turan; meetira 500 booda, Abbabaan furguffamee bahee xumure. Abbabaan sa'aatii riikardii ta'e 2:15:16.2 galmeessuun moo'ate. Moo'icha kanaanis, Abbabaan nama gurraacha Aafrikaa medaaliyaa warqii Olompiikirratti argate kan jalqabaa ta'ee galmaa'e. Abbabaan Raadii sekendii 25n dursee fixe. Fiigicha booda, Abbabaan yeroo maaliif akka luka duwwaa kaate yoo gaafatamu "addunyaan marti biyyikoo Itoophiyaan yeroo hunda kutaannoo fi gootummaan akka moo'attu akka baran gochuufi" jedhee deebise.
Ji'a Mudde 1960, yeroo Hayila Sillaaseen Biraazil daawwachaa jiruu, humni eegdota mootichaa jeneraal Mangistuu Niwaayin geggeeffamun fonqolcha mootummaa geggeessan. Ilma Hayila Sillaasee angafa Asfa Wasan mootii godhanii muudan. Sababa kanaan lollii Finfinnee walakkaatti geggeefame, dhuka'aan masaraa mootichaa keessatti dhuka'ee namoonni mootichatti dhiyeenya qaban baayyeen du'an. Abbabaan fonqolcha kana keessatti hirmaachuu baatus, yeroo gabaabadhaaf hidhamee mana hidhaa ture. Eegdonni mootichaa kan lubbuun hafan hundisaanii hin bittineeffaman. Gaazexaan tokko akka ibsetti: "Abbabaan lubbuunsaa kan hafteef sababa madaaliyaa warqii sanaafi".
Bara 1961, Abbabaan maraatoonii biyya Giriik, Jaappaan, fi koshissa Chekosilovaakiyaatti fiigee hundumaa moo'ate. Abbabaan Maraatoonii Boosten kan 1963 irratti fiigee 5ffaa ta'ee xumire - Abbabaan fiigicha maraatoonii fiige odoo hin moo'atin kan xumure kana qofa. Abbabaan gara biyyaatti deebi'ee dorgommii kamirrattuu odoo hin hirmaatin ture amma 1964 tti ture. Bara 1964 Finfinneetti dorgomee, sa'a 2:23:14 xumure. Olomppikki Gannaa Tookiyoo kan 1964 jalqabuu guyyaa 40 dura, Abbaana naannoo Finfinneetti odoo shaakalliirra jiruu, dhukkubbiin itti dhaga'amuu jalqabe. Dhukkubbiin maalirraa akka dhufe hin barre ture. Odoo dhukkubbii kana moo'uf yaaluu of wallaalee gaggabee kufe. Battalumatti gara man yaalaatti yoo geeffamu dhukkuba appendesaayitis ta'uun barame. Abbaabaadhaafis yaalin baqaqsanii hodhuu godhameefi. Kanan yeroo gabaabaa booda odoo dhibee isaarraa bayyanachaa jiruuyyuu hoospitaalichuma keessatti alkan alkan fiigicha salphaa jalqabe.
Abbabaa Biqilaa gara Tookiyoo deeme, garuu hin dorgoma jedhamee hin yaaddamne. Fiigicharrattis ni hirmaate. Abbabaan tooftaadhuma bara 1960 itti fayyadametti fayyadame: hanga kiilomeetira 20tti wal fuuldurarra jiran wajjin fiiguu, achii booda suuta suuta saffisa dabaluu ture. Kiilomeetira 15 yeroo ga'an, kan isa wajjin ture lammii Oostiriyaa Roon Kilarak fi lammii Aayerlaandi Jiim Hoogaan qofa ture. Kiilomeetira 20 booda, Hogan qofatu isaan dorgoma ture, kiilomeetira 30 bodda, Abbabaan Hoogaanin sekendii 40 yoo dursu lammii Jaappaan kan sadaffaarra jiru Kokichi Tsuburaya daqiiqaa lamaan dursa ture. Istaadiyeemii kobaa seene yoo seenu ummanni 70,000 sagalee guddaadhaan hiyyanii isa simatan. Dorgommichaas sa'aatii riikardii Olompiikii ta'een 2:12:11:2 moo'ate, kunis daqiiqaa 4, sekendii 8n atileetii lammaffaa ba'e lammii Biriiten Basil Heatley dursa. Kokichi Tsuburaya sadaffaadhaan xumure. Abbabaan seenaa Olompiikii keessatti nama maraatoonii si'a lama moo'ate kan jalqabaati. Erga fixee booda Abbabaan daawwattoota ajaa'ibsiise: nama hin dadhabiin fakkaata, sochii qaama diddiriirsuu jalqabe. Boodarra yoo dubbatus itti fufee kiilomeetira 10 fiiguu nan danda'a ture jedheera. Abbabaan yeroo biyyatti deebi'u akka gootaatti simannaan godhameefi. Mootichis ol isa guddisee, konkolaataa mataasaa, Voolswaagan Biitil adii kenneefi.
1968tti, Abbabaa fi Maammoo waldee fiigicha jalqaban (Abbabaaf lakkoofsa 1 kennameef). Yeroo kana garuu Abbabaan erga kiilomeetira 17 fiigee booda sababa miidhama jilbasaa mirgaarra ga'een addaan kutee ba'e. Akka Bud Greenspan's Favorite Stories, dookimenterii Olompiikii, jedhutti, Abbabaan figicha jalqabuuf guyyaa muraasa dura odoo fiiguu lafee xiqqoo miilasaa cabse. Kan yeroo dheeraa wajjin fiigaa turee fi hiriyaansaa Maammoo Waldee yeroo madaaliyaa warqii nyaatu taa'ee ilaale. Maammoo Waldee booda akka jedhetti, Abbabaan odoo hin miidhamne ta'ee medaaliyaa warqii hin nyaata ture. Bara 1969, yeroo jeequmsa ummatta finfinnee keessa turetti, Abbabaan odoo Volsiwaagan Biitilisaa hoofuu barattootaa hiriira nagaa bahanirraan qaba jedhee odoo yaalu konkolaatansaa karaarraa gortee boolla keessa buute, isas achi keessatti ciniintee qabdee ba'uu dhowwite. Erga konkolaataa keessaa baafamee booda harkaa fi miilasaa sochoosuu hin daddhabe. Biyya Ingilaandi Hospitaala Istook Mandeviil keessatti baqaqsanii yaalun godhameefi. Achii booda fooyya'ee harkasaa sochoosu yoo danda'u millisaa garuu akkasummatti socho'uu didee hafe. Nisaksen Abbabaan akka inni dorgommii aarcherii kan atileetota wiilcheeriin deemanii akka dorgomu amansiise, Abbabaanis maraatoonii Olompiikii isa dhufu wiilcheeridhaanan moo'adha jedhee qoosa ture.
Abbabaan akka keessummaa addaatti Olompiikii Gannaa 1972 kan Muuniikitti geggeffamerratti haffeerrame; achitti namni biyyasaa Maammoo Waldeen yeroo inni carraa Abbabaadhaan qixxaachuuf qabu fashaleesse arge. Maammoon lammii Ameriikaa Firaank Shorter fi lammii Beeljiyeem Karel Lismont tti aanee sadaffaa ba'e. Shorter erga madaaliyaa fudhatee booda, gara Abbabaa deemee harkasaa qabachuun kabajasaa ibse. Gaafa Onkoloolessa 25, 1973 Abbabaa Biqilaa Finfinneetti umurii waggaa 41 tti du'e; sababiin du'asaas dhiigni sammuu keessatti dhangala'uudhan kan dhufee fi balaa konkolaataa wagga afur dura irra ga'een kan ka'e ture. Abbabaan haadha manaa fi ijoolleesaa afur dhiisee du'e. Awwaalcha isaarratti ummata 75,000 ta'utu argame. Imperer Hayila Sillaaseenis guyyaa boo'ichaa biyyoolessaa goota kanaaf labsani. Gaazexoonni Aafrikaa hundi maqaasaa jajuudhaan atileetota isaaniif kaka'umsa akka ta'u dubbatan; atileetonni kun kaansaani ergasii madaaliyaa warqii nyaatani. Abbabaan reeffisaa Finfinneetti Bataskaana Qul. Yooseefitti awwaalame. Erga inni due'ee wagga shan booda, Fiigdota Karaa Niwuu Yoork kabajasaaf jecha badhaasa waggaa waggaan geggeeffamu hundeesse - Badhaasa Abbabaa Biqilaa badhaasni jedhamu kun namoota fiigicha dheeraaf gumaacha addaa godhaniif kennama. Istaadiyeemiin Finfinee jiru tokko kabaja isaaf jecha maqaa isaatin moggaafame. Manni barumsaa Ameerikaan Kominiitii Iskuul kan Finfinnee jiru jiminaaziyeemii tokko bara 1960n gara dhumaa keessa maqaa isaan moggaase. Hagayya 2005, gargaarsa Dhaabbata Ifa Abdii fi deeggartoota isaa Isaabeel fi Deev Welaandiin, manni barumsaa Oromoo Yaayya Abbabaa Biqilaa Mana Barumsaa Sadarakaa Tokoffaa jedhamu yaaddannoo isaaf ummata Madiidaatiin dhaabbate. Manni barumsaa kun araddaa Jaatoorraa meetira mana dhibbatti lakkaa'amu fagaata.
Wabii: Seenaa Abbabaa Biqilaa
- 0
- 1
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Adugna On April 19, 2016 at 11:19 PMBara durii namticha Joobiraa jedhamu tokkotu ture. Namichi kun baay’ee gaarummaa qaba. Ilma namaa qofaa osoo hin ta’in bineensa daggalaallee ni mararfata. Cubbuu waan jedhan takka hin beeku. Namtichi kun gaaf tokko imala dhaquuf ganamaan manaa bahee,osoo karaa deemuu iyya namaa dhaga’e. Namtichi “maaloo naaf bahaa” jedha. Joobiraan asiif achi laalus sagalee malee namicha iyyu arguu hin dandeenye. Maddii tokkotti siglaan boqoonqa tokko arge. Namichis kan iyyu boqoonqicha keessaa ta’uu hubatee, waan godhu wallaaluun gaddaa ofirra taa’e.
Takka turee mala argachuun tushaa dheeraa foo’ee boqoonqichatti yoo gadhiise namichi tushichatti rarra’ee bahuu akka danda’u hubate. Yeroo gabaabaa keessattis tushaa dheeraa foo’ee, fiixee tokko qabee fiixee tokko boolichatti gadhiise. Tushicha harkisee yeroo baasu kan tushicha qabatee bahe leenca ture. Leencichis Joobiraa galateeffatee deeme. Namichi garuu inuma iyya.
Joobiraanis,yeroo lammataaf tushicha gadi deebise. Garuu kan tushicha qabatee bahe namticha osoo hin ta’in jawwee ture. Jawwichis Joobira galateeffatee deeme. Namtichi ammas iyyasaa itti fufe. Joobiraanis yeroo sadaffaaf tushicha boqoonqichatti gadi deebise. Yeroo kana namtichi tushicha qabatee bahe. Innis Joobira galateeffatee gammadaa gara qe’ee isaa qajeele. Joobiraan ammoo waaqa galateeffataa imalasaa dhaqe.
Yeroo dheeraa booda Bonni hamaan bu’ee, sababa Bonichaan Joobiraa jalaa loon dhumanii hiyyummaan harka qabatte. Ilmaan isaa beelaafi dheebuun dararamteef, nyaata barbaacha adamoof osoo deemuu leencaafi jawween gaafas inni boolla keessaa baase itti dhufan. Isaanis huqqina Joobiraa arganii “Maal taate?” jedhaniin. Innis sababa Bonaatin hiyyoomuu isaa itti hime. Isaanis baay’ee gaddanii “Gargaarsa siif goonaa boru ganama nutti deebi’i!” jedhaniin. Joobiraan ganama barraaqaan gara leencichaafi jawwichaa deeme. Yeroo deemu leenchi lafa fagoorraa loon saamee qopheesseefiira. Jawwichi ammoo daaba qalqala tokko qopheesseef. Joobiraan daabasaa baattatee loonsaa ooffatee gale. Maatiin isaas gammachuudhan simatan.
Waa bubbulee Joobiraan daaba isaaf bittuu barbaacha gara gabaa utuu qajeeluu, karaa irratti namicha gaafsana leencaafi jawwee waliin boollaa baase sanatti dhufe. Nagaa hoo’aa erga wal-gaafatanii booda Joobiraan sababa Bonaatiin hiyyoomee akka tureefi leenciifi jawween hiyyyummaa keessaa akka isa baasan himeefii, bittuu barbaacha gabaa deemaa akka jirus itti hime. Namtichi ammoo “Bittuu anatu sii fida. Waan isaa anatti dhiisi,” jedheen. Joobiraanis “Bor ganamaan sin eega.” jedhee ofirra deebi’ee gale.
Namtichi garuu qabeenya Joobiraan argatetti akka malee waan inaaffeef, qabeenya san irraa saamuu yaade. Kanaaf jechas masluuftota gurguddoo afur magaalaa keessaa fudhatee ganamaan gara mana Joobiraa deeme. Yeroo isaan achi ga’an Joobiraan reefu hirriibaa ka’a. Erga harka walfuudhanii booda “Daabicha fidi.” jedhaniin. Joobiraanis waa bittaaf dhufan se’ee daabicha gaafa gadi baasu, namtichi haqaaqee isa qabnaan, masluuftotnimmoo tuushaadhaan harkasaa lameenuu dudduubatti hidhan.
Sanaan booda namtichi sun “Qabeenyi kun cufti keetii miti; leencaafi jawwee qabeenya kana siif kennan saniinis kan wal barte sababa kiyyatti. kanaaf, daaba kanas ta’ee loon kana natu fudhachuu qaba” jedhee itti dheekkame. Joobiraan harkaafi miila hidhamee waan jiruuf,waa takka dubbachuufi warraaquu hin dandeenye.
Jarri looniifi daabasaa fudhachuun akkuma qe’ee Joobiraarraa xiqqoo siqaniin, leenciifi jawween sun itti dhufan. Jawwichi jara shananuu hiddee ajjeese. Leenci ammoo cicciree isaan nyaate. Boodarras looniifi daabni Joobiriif deebi’e jedhama.
Wabii: Seenaa aadaa Oromoo
- 0
- 1
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Adugna On March 15, 2016 at 12:41 AM
Sirna Gadaa sirna ittiin bulmataa Oromoo ti. Gadaan jaarmayaa umurii fi dhalootan ijaarame yoo ta'u sirna bulchiinsaa diimokiraatawaadha. Gadaan sirna ittiin siyaasni, dinagdeenii fi hawaasummaan ummata Oromoo ittiin murteeffamu, kan miseensi sabichaa mirgaa fi dirqama isaa beekee ittiin walii galuu fi tokkummaan ittiin waliin jiraatudha. Sirni Gadaa diimookraatawaa ta’uu isaa beektoonni seenaa fi saayinsii hawaasaa hedduun mirkaneessanii jiru.
Sadarkaa Gadaa
Akkaataa waggaa dhalootaatiin gurmuu ykn murni ilmaan kormaa tartiibaan keessa dabran sadarkaa Gadaa jedhama. Sadarkaan Gadaa tokko waggaa saddeet qaba. Waggaa saddeet saddeettan kanaan namni Oromoo hamma gaafa dulloomee du'utti hawaasa keessatti bakkaafi qoodama dalagaa qabaata. Sadarkaaleen Gadaa ilmaan kormaa keessa dabran bakka gariitti amala addaa yoo qabaatanillee waliigalatti akka armaa gadiitti keenya.
- Dabballooma (waggaa 0-8)
-
Gaammoma (waggaa 9- 16)
-
Dargaggooma (waggaa 17- 24)
-
Kuusoma (waggaa 25- 32)
-
Raaboma (waggaa 33 - 40)
-
Gadooma (waggaa 41- 48)
-
Yubooma (waggaa 49- 56)
Dabballee (Ganna 0-8)
Dabballeen sadarkaan daa’immaaniiti, da'imman umurii 0-8 qaban Dabballee jedhamu. Riifeensi mataa mucaa sadarkaa Dabballee hin haadamu, guduruu guddifata. Akkasumas Dabballeen maqaa kan argatu yeroo sadarkaa kana huluuqe, amma sanatti maqaa manaatin waamama (fakk. Jaldeessoo, Qamalee kkf.). Warri isaanii horii aannanii kan hin qabaane yoo ta’an gosatu annan kennaf. Wa’ee safuu bu’uuraa baratu, fkn kan akka gadhee fi gaarii, firaa fi diina addaan baasuu baratu. Galgala galgala himtee (myth), tabahiibboo fi seenaa akaakayuu fi abbaabileetuu itti himama.
Ittimakoo (Gaammee Didiqqaa) (Ganna 8-16)
Mucaa sadarkaa Dabballeerraa rifeensi mataa haadamee, firri waamamee ayyaani guddaan godhamme, kennaan goromsa tokkoo (Gubbisa) erga godhameefii booda gara Sadarkaa Gadaa Ittimakootti (Gaammee Didiqqaa) ce’a. Kana jechaan Hammachiifamee maqaan baafama. Guyyaa hammachiisaa kanaa eegalee maqaa kanaan beekama. Ijooleen Sadarkaa Ittimakoo seenan bara afur booda gaammee haaddatanii, Roggee filatanii, jabii tiksuu, bishaan daakuu, farada gulufuu, sirba sirbuu fi geerarsa geeraruu baratu. Hidda saynii yoo xinaate amma mana kudhatokkoo beekuu qabu. Hojii tiiksaa, qonnaa fi adamoo, morkii ispoortii akkasumas warri durbaa hojjii jirbii fo’uu baratu. Wa’ee siyaasa (mirgaa fi dirqamaa, seeraa) fi hawaasummaa baratu.
Ayyaana ijoolee ykn guyyaa kabaja ijoolee (ayyaana taaboree), obbolaa fi hiriyaa ofii wajjin ayyaaneffatu. Guyyaa taaboree ijooleen bixxillee nyataa, farsoo dhugaa, sirbaa gammachuudhan dabarsu. Yeroo gaammee haadattanu goromsi tokko dhuunfaatti nikeenamaaf. Karaa uumatiin waggaa 16tti ijoolen areeda fi guntuta baasu, sagaleen isaanii ni jijjiirama. Haaluma kanaan qoodni fi itti-gaafatumman isaanis ni jijjirama jechaadha.
Foollee (Gaammee Guguddaa) (Ganna 16-24)
Gaammee Didiqqaan Ukkee ykn Unkee jala ba'uudhan gara sadarkaa Foolleetti ce'u. Godoon Ukee ida ijaaramee booda isa keessatti haati gurbichaa waan barbaachisaa ta’an hundaa (fkn Coqorsa kichuu miila isaa irratti hirreeffachuu, bixxillee sagal caccabsuudhan itittuu fi aannan itti dhibaasuudhaan) erga qopheessitee booda hiriyoonni isaa bakka argamanitti eebiftee sirni ayyaanaa sirbaan calqabama. Sirbuma kana keessa gurbichi godoo cabsee karaa boroo keessaan baha. Sana booda ijoolleen maaliif godoo keenya keessa bahe jedhanii dhaanuuf itti fiigu. Innis arreedee ykn dhaadachuudhan harkaa baha, ukee cabsee bahe jedhama. Ijoollummaa keessaa bahe jechuudha. Ciisa ijoolleetii baheetu mana jala buluu eegala. Ayyaani ukee kun yeroo gannaa rawwatama. Namni ukkee bahe birraa masqalarratti Giifatoo sirbee horii fudhata. Achumaan Foollee sirbuu itti fufa.
Dardaroonni sadarkaa Gadaa Foollee keessa jiran adamoo adamsuu (bineensi akka horii hin nyaane ittisuu) akkasumas barumsa waraanaa fi ispoortii kkf. baratu, biyya irra deemudhaan sirbaa, foolisaa sabaan wal baru.
Yeroo buttaan qalamu foolleetu korma kuffisee qaba. Cinaacha korma buttaa akkuma jirutti foolleetu fudhata. Foolleen foon buttaa akka leencaattii wal harkatti ciree nyaata. Yoo sirni buttaa jalate (seera irraa gore) foolleen korma hin kuffisu, foonis hin nyaadhu jechuuf mirga qaba (fkn namichi buttaa qaluu fedhe nama seera cabsee yoo ta’e). Foollee malee immoo buttaan hin qalamu. Foolleen seera malee nama hin sodaatu, waan jedhuu fedhe, saalfii tokko malee sirbaan ibsa. Foollisaa, yoo fedhe abbaa Gadaa ni faarsa (seera tolchuu irrati jabaa yoo ta’e) ykn ni abaara (seera yoo cabse). Dhiisi jedhama malee hin adabamu.
Sadarkaa Gadaa Foollee keessati dargagoon siritti biyyas walis baru (hiriyumaadhan wajjin deemu). Booranatti, jalqabaaf koree hayyuu hiriyaa jedhamu namoota jaha kan of keessaa qabu ofuma isaaniitii filatu. Akkuma sadarkaa Gadaa Ittimakkootii Foolee gidduutis walmorkiin jiru kanuma qaamaa (ispoorti fi dandeetti adamoo kkf.) qofaadha. Yeroo isaanii isa irra caalaa waan wajjin dabarsaniif sirriiti wal beeku. Dur Foolleen yeroo ajjeesu hin gaafatamu, du’us gumaa seeraan hin qabu jedhama.
Qondaala (Kuusaa) (Ganna 24-32)
Dursee galmi (masari) guddaan gosa gosatti erga ijaaramee booda hayyoota (koree) Gadaa sadarkaa kanaa hoogganuutu filatama. Alaabaa mallattoo Kuusaa (diimaa adii) kan ta’e erga dhaabatanii booda sirba Xunnee (kan umurii isaanii) fi sirba ce’umsaa Mokkee jedhamu sirbu. Abbootiin ijoolee kanaa (sadarkaa Gadaa Yuuba 3ffaa keesa kan jiranu), bakka faajjiin isaanii itti dhabatte irraa jalqabuudhan sirba Mokkeetiin haadha manaa ofii (haadha ijoolee kuusaa) faarsaa gara bosonaa deemanii damee muka mi’eessaa kan baala qabu muratanii qabatanii deebi’u. Baala mi’eesaa karraatii suuqu. Haadhotiin ammoo bishaan aannaniin makaniii gabatee guutuu dhiyyeesu. Abbootiin ijoolee bishaan aannanii kanaan rifeensa mataa ijoolee ofii laaffisanii irraa erga haadanii booda morma irraati callee godhuuf.
Kanati aansee saan eelmamtu tokko jabbii ishii waliin badhaasa kan godhameef fudhatee hiriyyoota ofii wajjin torban lamaaf bakka tokkooti ulma galu. Haadhoonni isaanii achitti Galaa aannan fiduuf. Garuu ijoolleedhaan wal hin arganu. Galaa yeroo kennanu maqaa ilma ofii otoo hin ta'in maqaa gosaa ofiitti waamuu. Torban lama booda wayyaa aadaa ufatanii Liichoo bokkuu xiqqoon itti hidhamee qabatanii galama ulmaa keessaa bahu. Horii badhaasaan fudhatan sana horii warra ofiitti dabalatu. Kana booda ulmaa bahe jedhama. Ayyaani kun boorana keessati Ayyaana Godiyyaa jedhama. Jarreen kun Foollee sirbaa horii sanbi kennuuf qalachaa nyaachaa, bineensaa fi diina adamsaa bara saddeetif wal-faana turu.
Raabaa (Raabaa Doorii) (Ganna 32-40)
Ce’umsi sadarkaa Gadaa Kuusaa iraa gara sadarkaa Gadaa Raabaatti godhamu hangas sirna guddaa hin qabu. Hayyoonni warri sadarkaa Gadaa kuusaa keessatti filataman kan du’anii fi kan dadhaboo ta’an bakka buufatamu malee akkuma jiruti itti-fufuu. Warri sadarkaa Raabaa hoogganan kun Aduulaa Raabaa jedhamuudhan beekamu Ittigaaffatumaan isaanii ini duraa waraana hoogganuu yoo ta’u yeroo nagaa immoo aadaa, seeraa fi Seenaa adda addaa baratu. Torban tokkoof jaarsolii isaan gorsan (barsiisan) wajjin ardaa-jilaatti ulma galu. Yeroo kana nama biraa waliin dubbachuun dhoowadha. Yeroo ulmaa fixanii bahan hiriyyoon isaansii damee muka daannisaa badhaasudhaan sirbaa siimatu. Isaanis kanaaf galata galfachaa daanisa sana irra dhaabatanii waliin sirbaa sirnichi xumuurama.
Sadarkaa Raabaa keessati niitii fuudhuu fi qabeenya dhuunfaa godhachuu nama irra eegama. Miseensi Aduulaa Raabaa ta’e tokkoo fuudhuu akkasumas qabeenya dhabee yoo dhabe horii shan kan kottee afuriin adeemu qabaachuu isaan irra jira. Kana guutuu baanan umrii isaa guutuu Raabaa ta’eet hafa (Gadoomuu hin danda’u jechaadha). Namni akkanaa Qolee ykn Cufattee jedhama. Cufatteen nama waan waamuu fi waan yaasu hin qabaanee dha. Cufateen hin gadoomu malee waan yakka miti (namn ofii ta’uu dadhabe biyyaafis hin ta’u jedhameetti). Sadarkan Gadaa Raabaa waggoota sadeet idda xumuurre booda Raabaa Doorii jedhama. Warra hayyuu fi Abbootii Gadaa aangoo irra jiran irraa sirriiti muuxannoo argachuu akka danda’anu walumatti waggoota 13 sadarkaa Raabaa fi Raabaa Doori keessa turu. Sana booda ni Gadoomu.
Waggaa 40tti namni tokkoo waan hundaanuu ni bilchaata (muuxxannoo fi beekumsa gahaa ni argata), kanaafuu biyya bulchuu fi ittigaafatumaa fudhachuu ni danda’a jedheeti Oromoon amana.
Gadoomaa (Luba) (Ganna 40-48)
Sadarkaa hoogganaa siyaasaa fi amantii itt ta’amu. Sadarkaan kun sirna bulchiinsa Gadaa keessatti sadarkaa murteesssaadha. Warri aangoo qabachuuf carraa qaban warra sadarkaa kuusaa, Raabaa fi Raabaa Doorii keessatti dandeetii adda addaa agarsiisudhaan morkii hedduu keessa injiffannoon darban ta’u.
Yuuba 1ffaa amma 4ffaa
Jarreen kun warra umurii 48 amma 80 keessa jiranidha. Yuubni warra aangoo gadi-dhiisee sadarkaa adda addaa keessa jiru. Ittigaafatumaan isaanis, keessatuu yuubni 1ffaan akka gorsituu, seera hiiktuu fi seera murtuu ta’uun hojjata. Yuubni 4ffaan (Booranatti) immoo sadarkaa Raabaa Doorii (ijoolee ofii) wajjin seera tumuu irratti qooda qabu. Akkasumas ijooleen isaanii dorgommii (morkii) irratti injifatanii akka filatman ni gargaaru. Kana malees yuubni gosaa keessatti wa’ee araaraa fi misoomaa ilaalchisee tajaajjila guddaa biyyaaf kenna. Seerri, aadaani fi safuun akka hin badne kan to’aatu yuuba sadarkaa adda addaa keessa jiranu. Tuulama keessati Yuubni warra Ayyaantuu (Qaalluu) wajjin iccitiidhan miseensota Gadaa filanii sabatti dhiyeesu. Tuulamni jaarsolee kana Guula jedheetti waama.
Gadamoojjii (Ganna 80-88)
Namni sadarkaa Gadamoojjii seenu umuriin isaa waggaa saddeetama tahee, nama sadarkaa gadaa darban kurnanuu seeran huluuqe tahuu qaba. Ijoolen Gadamoojjii aangoo qabatanii biyyaa bulchaa kan jiranidha. Umurii isaanii keessatti yeroo sadiif Gadaa ofii aangoo irrattii arguu warra danda’an jechuudha, kana jechaan:
1. Bara dhalatan, sadarka Daballee (umurii 0-8) keessa yeroo turan ykn bara abbootiin isaanii biyya bulchaa turan
2. Waggoota afurtama booda, ofii isaanitii yeroo Abbootii Gadaa ta’an (aangoo qabatani)
3. Waggoota saddeettama booda yeroo ijooleen isaanii aangoo fudhatanii biyya bulchaa turan, paartiin keessa jiranu, fkn Meelbaan wayita sadaffaaf naanna’ee yeroo dhufu jechaadha.
Ce’umsa irratti sirni godhamu ni jira, sirni kun sirna Qumbii wal irraa fudhachuu jedhama, sirna ce’uumsaa ti. Sirna kana irratti xinnaa guddaa otoo hin jedhamin sabni hundaa argamuu ni danda’a. Seenan gootota kanaa ni himama, warri biyyaa waan jabaa hojjatan akka gootaati ni faarfamuu, ni kabajamuu, isaanis ni dhaadatu. Sana booda amma lubuun jiranutti ittigaafatumaa hin qabani, sabn jara kana amma lubbuun jiranitti ni kunuunsa, ni qananiinsa.
Gogeessa Gadaa
Gadaan gogeessa (garee) shan kan qabu yoo ta'u isaanis shanan Gadaa Oromoo jedhamu. Gareewwan kun ganna sadeet sadeetiin aangoo wal harkaa fuudhu. Shanan Gadaa Oromoo kun bakka adda addaatti maqaa adda addaatiin beekkamuu (gabatee ilaali).
Boorana
-
Meelba / Harmufaa
Muudana / Roobalee
Kiilolee / Birmajii
Biifolee / Muldhata
Michilee / Duuloo
Macca-Tuulama
-
Birmajii
Michilee / Muudana
Duuloo / Halchiisa
Meelbaa / Hambissaa
Roobalee
Arsii
-
Birmajii
Roobalee
Bahara
Horata
Bultuma
Gujii
-
Harmufa
Roobalee
Muudana
Halchiisa
Dhalana
Ituu-Humbannaa
-
Horata
-
Dibbaaqa
-
Dibbeessa
-
Fadata
-
Daraara
Ilmi Oromoo kamiyyuu, guyyaa itti dhalatee eegalee gogeessa shanan Gadaa keessaa tokko keessatti haammatama. Duraan dursee kan inni hammatamu, shanan Gadaa keessaa miseensa isa gaafa inni dhalatu aangoorra jirutini, kunis gogeessa abbaa isaa keessati jechuudha.
Duula Bilisummaa Sirna Gadaa Jalatti
Keessumatti, bara 1270 (bara ka'umsa Yukuno Amlaak) irraa eegalee hanga dhumaa jaarraa 15ffaatti Oromoon dhiibbaa fi roorroo humnoota Kiristaana fi Islaamaa jala akka ture ragooleen niibsu. Roorroo kana ittisuurratti gootota fi hayyoota hedduutu wareegame, kanarraan kan ka'e sabni Oromoo walakaansaa manaa fi biyya abbaa ofii gadi-lakkisee waan qabu fudhatee gara kibbaa fi bahaatti godaane. Achiittis dhiibaan ittuma fufe. Kana booda Oromoon gara waggaa dhibba tokkootif roorroo kana ofirraa ittisuuf mala dhahaa ture, keessumaa bara Gadaa Gadawwoo Galgaloo 1470n keessa haala karaa lolaattin biyyaa ofii falmanii deebifachuuf akka toluutti of ijaaruun barbaachisaa akka ta’e amanee, hawaasa umuriin ijaaree, akka umurii isaatti dirqama itti kenne. Gadaan inni jalqabaa akka haarati waan ijaarameef "Gadaa mala haaraa baase ykn Gadaa mala-baase" jedhamee hayyootan moggaafamee, meedhicha hidhate. Maqaan Gadaa kanaa seenaa keessatti Gadaa Melbaa (Gadaa mala-baase kan jedhurraa dhufe) jedhamee beekkama.
Bara Gadaa Melbaa (bara 1522-1530)
Gadaan Melbaa Oromoodhaf Gadaa isa jalqabaa miti; isa durayyuu ganna kuma caaluuf Oromoon Gadaan bulaa akka ture ragaan nijira. Gadaan Melbaa garuu uummata bara saddeet saddeettin qoodee namoota waggaa 8 olii fi 80 gad jiraniitti dirqama adda addaa kenne. Bara Gadaa kanaa Oromoon jalqabaaf Abbaa Duulattiin of ijaaree, akka kana duraa yeroodhuma ormi ittidhufu ofirraa ittisuu qofaa dhisee biyya ofii deebifachuuf jecha lafa diinnonnisaa (Habashoonni) irraa fudhatan dhaqee loluu jalqabe. Waraani Oromoo bara sanaa akka waraana qaroomeetti hiriiree loluu eegale. Gadaan Melbaa Baale deebifachuuf yeroo lolu mooticha Habashaa Faasil jedhamu ajjeese. Gadaan kun lola irratti cimaa akka ture Abbaan Baahireefaa raggaa bahee jira.
Bara Gadaa Muudana (bara 1531-1538)
Melbaatti aanee kan Gadaa fudhate Muudana. Bara Muudana kana seera jajjabaa lama tumatan.
1. Lubni hundi akkuma aangoo qabateen akka duulu
2. Lubni hundi osoo lafa dabalee hin bilisoomsiin meedhacha akka hin hidhaanne kan jedhan ture.
Baalli kan Melba weeraruu jalqabe Muudannii dhufatee hamma qarqara laga Awaashitti irra qubatan. Barri Gadaa Muudanaa kun bara Muusliimonni Imaam Ahimadiin geggeefamanii kiristaanootaan waraanaa turani. Waraana diinoonni isaa lamaan godhaa jiran kana Oromoon faana bu’aa ture. Daareel Baates namichi jedhamu kana barreessee ture. Waan waaqni diinoota isaa lamaan wal waraansiseef, Gadaa kana waaqatu mirga muude jechuudhan Gadaa Muudanaa jedhee moggaase. Gadaa Muudanaatu dura laga Waabee ce’ee lafa qabate jedhe Abbaan Baahire.
Bara Gadaa Kiilolee (bara 1539-1546)
Muudanarraa Gadaa kan fudhate Kiiloleedha. Kiiloleen duula bal’isee Dawaaroo rukutuu jalqabe. Yeroo gabaaba keessati handhuura Dawaaroo gahe. Galaawudoos mooti Habashaa waana isaa kan nama Adaal Mabraq jedhamuun hoogganamu Dawarrootti bara 1545tti erge. Waraanni Adaal Mabraq harka Oromootti baqe, inniniis lbaqatee laga Awaash ce’e. Dawaaroo kan jedhamu Arsii har’aatt akeekuun ni dandayama. Galaawudoos Islaamoota mohuu dandahullee Oromoo biyaa isaaf lolu moohuu hindandeenye.
Muudanatti aanee kan baalii fudhate Gadaa kiilolee ti. Bara Gadaa Kiilolee keessa Habashoonni gargaarsa warra Poorchugaalin, Imaam Ahimadiin bara 1543 waan ajjeesaniif qalbii tokkoon Oromorratti xiyyeefatanii meeshaa ammayyaa fi human waraanaa Awuroopparraa argataniin gargaaramuudhan Oromoo irratti duulani. Mootichi Habashaa Galaawudoos Imaam Ahimadiin erga ajjeese booda, waraana guddaa nama Adaal Mabiiraq jedhanuun hoogganamu gara Oromootti bobbaase. Gadaan Kiilolee waraana Habashaa fi Faranjii meeshaa hammayyaa akka madfii hidhate kana bara 1545 ofirraa rukutee, ajajaa waraanaa ari'ee laga Awwash ceesise. Waraani habashaa hedduun harka Gadaa Kiiloleetti baqee dhume jedhe Abbaan Baahire. Humnoota Habashaa fi Faranjii meeshaa hammayyaatti gargaaramanu waan mo’eef, Gadaa dhugaa lole, kan Lole jedhamee seenaa keessati yaadatama. Jechi "kan lole" jedhu kun bara dheerina keesa "Kiilolee" jedhamuun beekkama.
Bara Gadaa Biifolee (Bar 1547-1554)
Barri Gadaa Biifolee bara mootiin Habashaa lola warra Islaamaa waliin qabu moo'atee humna isaa mara gara Oromoo qofaatti xiyyeefate ture. Mootichi Habashaa Galaawdos, Adal Mabiraq moo’amuu dhaga’ee humna isaa walitti gurmeesee waraana Porchugaal wajjin Oromoo irratti bara 1548 duula guddaa saaqe. Gadaan Biifolee diina itti dhufe qolee, rukuutee moo’uudhan ofirraa deebise. Lafa bal’aa dabalee qabachuu dadhabus, humana guddaa kana falmee moo’ee ofirraa deebisuu waan danda’eef, waanti hojjate akka gootumaa guddaati fudhatameefii maqaa Bif-oole jedhamu akka argatu ta’e. Bif-oole jechuun odoo hin dabaliin, odoo hin hirrisin akkuma jirutti, bifuma duraan jiruun eegee dabarse jechuu dha. Jechi "Bif-oole" jedhu kun bara dheeraa keessa Biifolee jedhame. Gadaan Biifolee dangaa Oromoo eegee, dirqama ofii raawwatee aangoo Gadaa Michilleetti dabarse.
Bara Gadaa Michillee (Bara 1554-1562)
Miidhaan warra Abashaa fi Islaamaa karaa lamaan jabaatee waan dhufeef Gadaan Michillee seerota sadii baasee labsuudhan hojjaa irra oolchee ture, isaanis:
1. Namni diina hinajjeefne akka hinfuune, akka rifeensa mataasaa hin aaddanne
2. Namni ganna 8 oli fi 80 gadii lola keessatti qooda akka fudhatu
3. Waraanni Fardaan lolu hedduun leenjifamee akka bobba’u seera jedhu, kun immoo iddoo fagoo deemee akka lolu isa taasise.
Fardaa fi gaachanaan jabaatee loluu kan jalqabe Gadaa Michilleetti. Michillee waraana Galawudos, Hamalmaaliin hogganamu waraanee moo’e, Faxagariin (Ererii fi Karrayyu) guutuummaatti harka Oromooti galche. Itti dabalees hooggani Islaamaa Amir Nuur mooticha Habashaa Galawudosiin waraanee moo’ee (ajjeesee), gammadee ayyaaneffachaa otoo jiru Michille Harariin qabate. Amir Nuur oduu kana dhaga’ee otoo inni gara Haraaritti deebi’uutti jiruu Michille bakka Tulluu Haazaaloo jedhamutti haxxee hidhatee rukute. Lola kana irratti Oromoon hedduun dhumullee waraanni Amir Nuur moo’amee harka Michilleetti baqee raawwate. Abbaan Baahire akka barreesetti Gadaan 5ffaan Missillee jedhamu biyya waraanee moo’atee idda balleesee booda loon ofii fudhatee itti gale jedha. Oromoon durii biyya waraanee waan barbaade erga godhee booda gara dhufetti deebi’aa jechuu isaattii. Seenaa Oromoo keessatti kan akka Gadaa Michillee diinota, warra habashaa (kan Porchugaalin gargaarame) akkasumas Afaar (kan Turkiin gargaarame) haleelee dangaa bal’aa bilisoomse hinjiru. Michillee jechuun, bineensa bara caamsaan hammaatee yeroo haroon qooru bakka bishaan ture keessa bahu, bineensa gurraatti hanga saree xiqoo geessu, kan waraanni hin seenne, kan nama hin soodaanne, kan nama duukaa kaattee nama ciniintu, bineensa hamtuudha. Gadaan Michillee farda luka afur qabu yaabatee gaachanaan waraana of irraa qolatee waan bakka yaade ga‘eef Gadaa Michillee jedhamee moggaafame.
Gadaa Harmufaa fi Gadaa Hambisaa (Bar 1563-1570)
Gadaan Michillee dangaa bal’aa waan bilisoomseef dangaa bal’aa kana Gadaa tokkoon hoogganuun rakkisaa waan ta’eef Gadaan duraan Boorana fi Baarentuu irraa ijaaramee hooggana tokkoon walfaana socho’aa ture bakka lamatti qooduun dirqama ta’e.
Baarentuu Gadaa Harmufaa akkasumas Boorani Gadaa Hambisaatiin akka hoogganaman godhame. Harmufni Bageemidir rukutee gosati moggaasee of jala galche, Hambisaan immo duula guddaa mooticha habashaa Minaas Oromoo irratti bobbaase jabinaan falmee, balaa dhufu danda’u hambise. Hambisni akka Harmufaa lafa bal’aa dabalee qabachuu baatuus, kan ture akka jirutti eegee dabarsuu waan danda’eef, Gadaa Harmufaa wajjin meedhicha hidhatanii baali dabarsanii Gadaa Roobaleetti kennan.
Bara Gadaa Roobalee (Bara 1571-1578)
Gadaan kun Roobalee Baarentuu fi Roobalee Booranaati. Roobaleen lachuu wal gargaarudhaan Bagamdir fi Wallootti duula guddaa bananii (keessatuu Roobalee inni Booranaa Amaaroota hallayyaa fi holqatti naquudhan) dangaa biyyaa ballisuu danda’anii turan. Wa’ee Gadaa Roobalee Abbaan Baahire akkas jedha, waggaa saddeet booda kan bakka Harmuufaa qabate Roobaleen ilma Gadaa Muudanaati, isa kan Shawaa balleessee Gojjaamin rukutee, nama aangoo cimaa qabu Azmaachi Zari Yohannis ajjeese jedhe.
Bara Gadaa Birmajii (Bara 1579-1586)
Gadaan kun Birmajii Baarentuu fi Birmajii Booranaa ti. Gadaan Birmajii Baarentuu habashaa Kaabaa akka malee muddee qabuudhan, Dambiyaa rukutee Abooli fi Baahera Nagaash yeroo ajjeesu, Gadaan Birmajii inni Booranaa maqaa Maccaa fi Tuulamaatiin ijaaramee Amaaroota bakka hundaatii ari’ee, lafa fardi isaa seenuu danda’u hundaa qabate. Amaarris gaaratti, hallayyaatti, holqatti galtee dhokatte. “Utuu gaarrii, hallayyaa fi holqi hin jiru ta’ee namni hafu hin jiru jedhe” barreessaan habashootaa Alaqaa Atsimeen.
Bara Gadaa Muul’ataa (Bara 1587-1594)
Gadaan kun Muul’ataa Baarentuu fi Muul’ataa Booranaa ti. Bara Gadaa Muul’ataa kana Walloo hedduu hinduulle. Yeroo lama qofaa Gondoritti duulee deebi’ee qubate jedhama. Muul’ataa Maccaa fi Tuulamaa garuu duulasaa itti fufee. Bifa lolaa geeddaree Amaara karaa irratti gaadee ajjeesuu jalqabe. Gaara gidduu fi saqa dhiphoo ta’an gidduutti eegee ajjeesaa, murataa ture. Bakka farda isaaf mijaa’u mara Goojjaami fi Gondor keessa gulufee, qabatee, basha’ee achi taa’e.
Barreesan yeroo sanaa Abbaa Baahire akka jedhetti, biyyi Gadaa Booranaa jalatti bule, kan hafe tokkollee hin jiru jedhe. Muul’anni baalii Gadaa Duulootti dabarsee kenne. Haala kanaan Abbootin Gadaa injiffannoo erga argatanii booda sabni Oromoo hanga sirni Nafxanyaa jaarraa 19ffaa keessa ka’uutti jaarraa lamaa ol tasgabbaa’ee Gadaa isaa kabajataa nagaadhan jiraataa ture.
Sirni Nafxanyaa kan jalqabe, Amaari Oromoo waraanuu dadhabnaan araarfachuu calqabe. Walitti makamuu (wal fuudhudhaan) uummameen kan ka’e Oromoonni Gondarii fi Goojjam keessa jiraatanu Afaani fi Amantaa ofii irraanfachuudhaan kan Amaaraa fudhatan jedhama.
Wabii: Saba Oromoo fi Sirna Gadaa
- 0
- 2
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Yoo ta’eef miinjee naa taata jette intalli
- 0
- 0
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Yoo namaa oogan eelee jalatti namaa marqu
- 0
- 0
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Yoo dhaqna of jaalatan fuula dhiqatu
- 0
- 0
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Yoo suuta ejjetan qoreen suuta nama waraanti
- 0
- 0
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Yoo iyyan malee hin dhalchanii jedhe korbeesi hoolaa kan re’eetiin
- 0
- 0
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Yoo ejjennaa tolan darbatanii haleelu
- 0
- 0
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Yoo boora’e malee hin taliilu
- 0
- 0
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
Comments (10)
-
Adugna On October 18, 2016 at 06:34 PMበጣም ትልቅ ስራ የሰሩ አባት ናቸው!thanks for sharing Haset!
- 1
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Adugna On October 18, 2016 at 06:33 PMደስ የሚል ታሪክ ነው ፣ thank you!
- 1
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Adugna On October 18, 2016 at 06:32 PMአምነናል ኢትዮጵያዊ ነህ! በጣም አሪፍ ነው!
- 0
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Adugna On October 11, 2016 at 08:08 PMThanks for sharing!
- 1
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Adugna On October 11, 2016 at 08:07 PMፃድቁ አባታችን አቡነ ጴጥሮስ!
- 2
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Adugna On October 5, 2016 at 12:58 PMInteresting, thanks for sharing @Mesfin!
- 0
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Adugna On October 5, 2016 at 12:56 PM@ Mesfin እና ቀዮ፣ የዚህን ጀግና ታሪክ ስላካፍላችሁን በጣም አመስግናለሁ!
- 0
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Adugna On October 5, 2016 at 12:54 PMThank you እሸቱ for such an inspiring poem!
- 0
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Adugna On September 26, 2016 at 07:38 PMመልካም የመስቀል በዓል፣ እንኳን በሰላም አደርሳቹ!
- 0
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
-
Adugna On September 21, 2016 at 07:55 PMበጣም ደስ የሚል እና አስተማሪ ፀሁፍ ነው ! አመስግናለሁ!
- 3
- 0
- Like | Comment | Share on facebook
- Details
Popular topics
የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ(ብሔራዊ ) ቴያትር የባህል ቡድን
በአፄ ምኒልክ እና በጣሊያን መንግስት መካከል የተፈረመው የውጫሌው ውል።
ኮሎኔል መንግስቱ ኃይለማሪያም የኢትዮጵያን በሱማሌ መወረር በማስመልከት ያደረጉት የእናት አገር ጥሪ።
ያለፉት የኢትዮጵያ ነገስታት ማዕረግ ለምን "ዘእምነገደ ይሁዳ..." የሚለውን ተቀጽላ ያዘ?
የኢትዮጵያ አየር መንገድ አመሠራረት ምን ይመሥላል?
Honorable Doctor Haddis Alemayehu 1910-2003 (ሀዲስ ዓለማየሁ)
ኢትዮጵያ በአለም ቅርስነት ያስመዘገበቻቸው ኃብቶቿ እነማን ናቸው?
የመጀመሪያው የሽከላ መጫዎቻ በኢትዮጵያ (Gramophone)
ወታደራዊ ደርግ አጼ ኃይለስላሴን ከስልጣን ሲያውርድ ያከናወናቸው መርሃ ግብሮች ምን ይመስሉ ነበር?


text:
TARKAANIIFII:
By Jawar Mohammed (repost)
Baatilee saddeettan ummanni Oromoo falmaa keessa ture kanatti, humna Agaaziitiin dabalatee milishoonnifi poolisoonni bulchiinsa mootummaa Oromiyaa jalatti ajajama ilmaan Oromoo ajjeesaafi madeessaa turan. Jara kana keessa namoota 37 ta’an kan ragaa qabatamaan irra jiru Godinaaleefi nannoof ifaafi gara keessaatinis dabarsaa turre. kan kan gooneefis Oromoon yakka walirratti yoo hojjate haaloo walbahurraa seeraan wal gaafachuutu wayya yaada jedhurrayi. Haa ta’uu garuu hamma ammaatti warra nama ajjeese keessaa nama tokko, jechuunis,Abdallaa Mahammad kan Masalaatti nama ajjeese, qofatu seeraaf dhihaate. Warri hafan bakkuma bakkatti jijjiramanii, inumaatuu aangoon dabalameefi jiraachaa jiru. Dhiheenyuma kanaahuu yoo fedhanne, poolisiin Calanqotti Sabriinaa ajjeese, namichi Awwadaayitti joollee shan rasaasaan dhahe, kan torban lama dura Gincitti Eshetu Warquu ajjeese, hanga amma himanni iti hin banamne. Mana hidhaatis hin jiran.
Kana jechuunn OPDOfi waajjirri abbaa alanagaa isheen durfamu hidhattoota mootummaa ummata ajjeesan adabuuf fedhii hin qabu. Kanaafuu har’a irraa kaasee gama keenyaan jara kana mootummaatti gabaasuu dhiisuun ragaa guutuu waliin faana isaanii hordofnee gara miidiyaatiin ummata beeksifna. Ummanniis mootummaatu seeraaf naaf dhiheessa jedhee abdachurra tarkaanfii isaanin malu humna danda’een fudhachuun isaa hin oolu.


text:
- Waamicha FDG dhabni keenyaa dhabni kallacha Qabsoo Bilisummaa Oromoo ABO godhee fi Sochiin Warraaqsaa Dargaggotaa Biyyaalessaa Oromiyaa Qeerroon Bilisummaa Oromoo gaggeessa jirru bifa garaagaraan jabeessinee itti fufaa jirra. guttummaatti mootummaa abba irree wayyaanee angoo irra darbuuf guyyuu hojjecha jiraachuu hubachiisuun, FDG haala wal irraa hin citneen kan itti fufnu ta’uu ni hubachiifna.
- Mootummaan EPRDF fi TPLF rakkoo siyaasa guddaan isa mudaate raafamaa waan jiruuf ilmaan Oromoo biyyaa keessa fi biyyota Ambaa garaagaraa keessatti argamtan bakka jirtan hundatti harka wal qabachuun yeroon itti sagalee mormii abbaa irree irratti dhageesifnuu fi hiriira mormii FDG bifa qindaa’een gaggeessinu amma waan ta’eef tokkummaan haa kaanu!.
- Ilmaan Oromoo Caasaa Waraanaa, Poliisa, hidhatoota fi tikaa wayyaanee keessatti argamtan yeroon itti uummataa ofii waanjoo garbummaa bardhibbee jala itti baasaan amma waan ta’eef, bakka jirtanitti wal ijaaruun meeshaa waraanaa isin harka jiru, gara mootummaa gabomfataa wayyaaneetti naanneesuun dirqama lammumma akka bahattan dhamsa isinif dabarsina.
- Angawoonni Wayyaanee waggaa 22 guutuu uummataa saamaa turani ammas saamaa jiran qabeenyaa uummataan tujaara ta’anii jiru, yeroo amma kanas Ministeronni Wayyaanee hedduun qabeenya uummataa irraa saama turan, biyyotaa ollaa fi hambaa garaagaratti kuufachaa waan jiranii fi qabeenyaa uummataa saamanii baduutti waan jiraniif uummaanni Oromoo hundii, qotee bulaa, daldalaa, fi hojjetootni hundi kanfaltii buusii adda addaa fi buusii Gibiraa akka hin kaffallee dhaamsa isinif dabarsina.
Gadaan Gadaa Bilisummaati!
Guraandhalaa 19/2014


text:
Guyyaan Gootota Oromoo Oromiyaa keessatti uummata oromoon qophiilee garaa garaan kabajame
Ebla 16, 2013, Finfinnee (Qeerroo) — Guyyaan Gootota Oromoo Oromiyaa bakkeewwan hedduu keessatti uummata oromoon qophiilee garaa garaan kabajame. Jala bultii ayyaana kanaa irratti magaalawwan Oromiyaa kanneen akka Finfinnee, Adaamaa, Amboo, Gudar, Ginc, Dirree Dawaa, Harar, Naqqamtee, Shaamboo keessatti waraqaaleen dhaadannoo heddumminaan maxxanfamuun kabajni ayyaana kanaa eegalee jira.Dhaadannoowwan maxxanfaman.
1. Oromiyaan kan Oromooti!
2. Nama seenaa dagate seenaan hin dagatu!
3. Akeeka gootawwan keenyaa galmaan ni geenya!
4. Ebla 15 guyyaa gootota oromooti!
5. Maqaa Oromoo fi Oromiyaan Itoophiyaaf hin falminu!
6. Qeerroon Bilisummaa Oromiyaaf wareegama kamuu baasa!
7. Mootummaan wayyaanee garboomfataa dha!
8. ABO gaaachana ilmaan oromooti!
9. Oromia shall be free!
10. Hidhaa fi ajjeechaan haamilee nu hin cabsu
Kanneen jedhanii fi kanneen biroon diimaa magariisa diimaan kan barreeffaman loogoo qeerroo kan hammateen magaala keessatti hedduumminaan maxxanfamanii jiran. Waraqaaleen dhaadannoo fi alaabaan ABO uunivarsiitiilee Finfinnee, Amboo, Adaamaa, Bishooftuu, Haramaayaa, Hawaasaa, Arbaminc, Madda walaabuu,Miizan Teeppiii fi koollejjiiwwan garaa garaa keessatti hedduumminaan maxxanfamuun Guyyaan gootota oromoo haala ajaa’ibsiifamaan ayyaaneffatamee jira.Maadheeleen dhaabaa bakka mijeeffachuun walitti dhufuun barattootni yuunivarsiitiilee keessattii fi doormii isaanii keessatti dungoo diimaa magariisa diimaa ibsuun alaabaa ABO qabachuun waadaa isaanii haaromsachuun ibsa ejjennoo garaa garaa baafatanii jiran.Ilmaan oromoo uffata aadaa uffachuun Guyyaa gootota oromoo Oromiyaa keessatti haala ho’aan kan ayyaaneffatan yoommuu tahu barataan, barsiisaan, Qotee bulaan, hojjetaa fi hojii dhaaban dhimma QBO duuba deebisuuf mootummaan wayyaanee shira xax u dura dhaabbachuuf waadaa isaa haaromsatee jira. Mootummaan wayyaanee ayyaana kana uummata oromoo biratti akka kabajamu beekus uummata hedduumminaan ayyaaneffatamuu fi waraqaaleen dhaadannoo ifaan maxxanfamuu irraa ka’uun haamilee kutuun waraqaalee dhaadannoo dabballoota funaansisiisuutti bobba’ee jira.Ayyaanni kunis Ebla 15 irraa kaasee hanga Ebla 20 qophiilee garaa garaan kabajamuu itti fufa!
Hub: Ibsawwan ejjennoo fi qophiilee maadheelee irraa kanneen akka walaloo fi suuraa viidiyoon gama fuula duraa edite ta’ee ummata dhaqaba.


text:
Thursday, 19 December 2013
Yaalii Ajjeechaa Maandellaa Irratti aggaamame Oolcheera!!
WASHINGTON, DC — Nelsen Maandeelaan leenjii waraanaaf Itiyoopiyaa yeroo dhaqanii turanitti keellaa liinjisa waraanaa Kolfee keessa waardiyyaa ta’uun hojjetaa kan turan keessaa tokko ajajaa kumaa Guutaa Diinqaa turan.
Ajajaan kumaa Guutaan Yeroo Maandeellaan achi turanitti waardiyyaa ta’uun haa hojjetanuu malee Mandeellaatti siquu hin dandeenyu turre jedhan.
Yoo loltoonni itti siqanii dhaabatu ta’e akka waan nageenyi isaanii amansiisaa hin ta’initti akka itti hin dhaga’amneef jecha irraa fagaannee akka to’annu kan nutti himan Geneeraal Waaqoo Guutuu ti jedhan ajajaan Kumaa Guutaan.
Mandeellaa ajjeesisuuf shirri akeekamee ture illee kara isaanii akka raawwatamuuf gumaan kennamuuf illee diduu dhaan shira sana saaxilanii lubbuu Maandeellaa oolchuu isaanii dubbatu Ajajaa Kumaa Guutaa Dinqaa..
Ajajaan kumaa Guutaan Yeroo Maandeellaan achi turanitti waardiyyaa ta’uun haa hojjetanuu malee Mandeellaatti siquu hin dandeenyu turre jedhan.
Yoo loltoonni itti siqanii dhaabatu ta’e akka waan nageenyi isaanii amansiisaa hin ta’initti akka itti hin dhaga’amneef jecha irraa fagaannee akka to’annu kan nutti himan Geneeraal Waaqoo Guutuu ti jedhan ajajaan Kumaa Guutaan.
Mandeellaa ajjeesisuuf shirri akeekamee ture illee kara isaanii akka raawwatamuuf gumaan kennamuuf illee diduu dhaan shira sana saaxilanii lubbuu Maandeellaa oolchuu isaanii dubbatu Ajajaa Kumaa Guutaa Dinqaa..
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Sadaasa 28,2013 Finfinnee
Mootummaan Wayyaanee erga aangootti olbahee uummatni Impaayera Itoophiyaa keessaa nagaa waaraa guyyaa takka illee argatee hin beeku. Addatti Wayyaaneen ilmaan Oromoo saamaa, ajjeesaa, hidhaa, qe’ee irraa buqqisaa as gahe. Bara dhumaatii isaa keessas wayyaaneen bittaa umrii koo dheeressa jedhee kan abdatu hidhaa Jumlaa, ajjeechaa fi qe’ee irraa buqqisuun hangafoota. Haalli kunis hammaachuun wayyaaneen uummata nagaa qe’ee irraa buqqisaa jira. Naannoo magaala Finfinnee Buraayyuu keessattis mootummaan wayyaanee ilmaan Oromoo isin lafa mootummaa irratti eeyyama malee lafa ijaarrattanii jirtu jechuun manneen uummataa diiguu irratti argamu. Kanneen kana taasisaa jiran kaadhimamtoota mootummaa wayyaanee TPLF investerootaaf haala mijeessuuf tattaafatan yoommuu tahan uummatni mana isaanii wayita diigamu dura dhaabbannaa taasisaa kanneen turan waraana wayyaaneen reebamuun miidhaa jabaaf saaxilamanii jiran. Magaala Buraayyuu gandawwan shan keessatti manneen diigaman
- Ganda Malkaa gafarsaa keessaa manneen diigaman 138
- Ganda Lakkuu Kattaa keessaa manneen 76
- Ganda Buraayyuu Kattaa keessaa manneen 36
- Ganda Gafarsaa Buraayyuu keessaa manneen 100
- Ganda Gafarsaa Noonnoo keessaa manneen 40
Kanneen diigaman yoommuu tahu mootummaan wayyaanee investerootatti gurguruuf manneen ilmaan Oromoo diiguu irraa dura dhaabbannaa kanneen taasisaa kanneen turan Obbo Alamaayyoo Baqqalaa fi Obbo Gaarii Birraatuu ganda gafarsaa Buraayyuu keessaa waraana mootummaa wayyaaneen reebamuun miidhaa jabaaf saaxilamanii jiran. Mootummaan wayyaanees namoota uummata waliin bulchinsa tahanii hidhata qaban hojii irraa arii’ee jira. Kanneen hojii irraa arii’aman ganda Lakkuu Kattaa keessaa
Aadde Warqinesh Guddinaa bulchinsa gandaa
- Obbo Dabalaa Hojjetaa bulchinsa gandaa keessaa kan arii’ame
- Obbo Shimallis Hojjetaa bulchinsa gandaa keessaa kan arii’ame
Ganda Buraayyuu Kattaa keessaa kanneen arii’aman
- Aadde Yashii Aliyyee
- Shaalaqaa Taammanee
Ganda Malkaa Gafarsaa keessaa kanneen arii’aman
- Obbo Tashoomee Bafirduu
- Tseggaa Warquu
Ganda gafarsaa noonnoo keessaa kanneen arii’aman
- Obbo Kabbadaa bulchisa gandaa
- Obbo Tafarii KHR
Mootummaan Wayyaanee bara dhumaatii isaa keessa dhiibbaa gaggeessuu irraa dhaabuu baatus qabsootti jabaachuun furmaata jechuun jirattootni magaala Buraayyuu dhaammatanii jiran.


text:
=>oromedia
Thursday, October 31, 2013
Baqataan Oromoo Biyya Baqatetti GaraJabinaan Ajjeefame
(Oromedia, Onkoloolessa 30, 2013) Waggoota arfan darabaniif biyya Afrikaa Kibbaa, magaalaa Juhaanisbargi keessa jireenya baqattummaan jiraachaa kan ture Mahaammad Amiin Sulxaan namoota 15 caalaniin akka malee reebamee ajjeefamuun gabaafame.
Oduun karaa hawaas-qunnamtii darbaa jiruu fi booda irra gaazexaa biyyattii tokko irratti ifatti maxxanfame akka mul’isutti, ilmi Oromoo maqaan isaa Mahaammad Amiin Sultaan kan umriin isaa naannoo ganna 30 keessatti argamu haala suukkanneessaadhaan dhagaa fi uleedhaan tumamee ajjeefameera.
Reeffi baqataa kanaas haala safu-maleeyyii ta’een akka sareetti dirree irratti gatamee suuraanis kaafamee marsaalee irrattinaanneffamaa fi maxxanfamaa jiraachuun immoo kan hunda caalaa nama qaanessuu fi saalfachiisu ta’uu maddi oduu keenyaa mirkaneessee jira.
Aadaa fi seera gulaalaa Oromediatti reeffi namaa haala suukkanneessaa ta’een suuraanis ta’ee viidiyoon waraabamee hin mul’ifamu. Haata’uutii, gochaan kun seera-dhabeenymmaa fi gara jabeenyummaan kan dalagame ta’uu haaluun akka hin danda’amne Oromedian mirkanneessee jira.
Keessayyuu, baqataan seeraan jaarmiyaa baqattummaa addunyaa jalatti galmaayee jiruu fi waan seerri biyya isaa dahoo isaaf hin taaneef, biyya itti hirkannaa argatee jiru keessatti guyyaa daalacha dhagaa fi dullaadhaan tumamee ajjeefamuun seera duratti bifa fedheenuu kan fudhatama hin qabne ta’uu kan eeran madden keenya mootummaan Afrikaa Kibbaa gochaa kana hatattamaan akak qoratu gaafatanii jiru.
Oromiyaa keessaa godina Kibba Bahaa, Baale, Agaarfaa ganda Sheek-Irboo jedhamutti kan dhalate Muhamed Amiin, eega Afrikaa Kibbaa seenee seeraan hojjatatee jiraachuu malee, takkaa yakka fi gocha badaa tokko irratti hirmaatee akka hin beekne hiriyooti isaa ragaa bahaa jiru.
Maddi keenya Afrikaa Kibbaa dabalee akka gabaasetti, Muhammed Amiin Sulxaan rakkoo bilisummaatin biyyaa abbaa isaa keessaa baqatee South Africa keessa seenuun dahoo UNHCR jalatti galmaa’ee baqattummaan kan jiraachaa turee dha.
“Haala kanaan otuu seeran jiraatuu Sanbataa darbe Johannesburg South Africa keessatii, ummata guraacha biyya sanaafi poolisiidhaan dhagaadhan reebamee lubbuun isaa akka darbu godhame,” kan jedhe maddi keenya gochaan bineesummaan walfakkaatu kun yerioo raawwatamuttis ta’ee ergasiin booda suura fi Video dhaan akka waraabame mirkaneessanii jiru.
Suuraan kan yeroo ammaa marsaalee hawaas-qunnamtii irratti naanneffamaa jiru kun kan ummata ajjeechaa baqataa Oromoo kana ragaa bahan irraa akka argame kan mirkaneessan maddeen keenya, ajjeechaan baqataa Oromoo kun saamichaa fi jibbinsa waliin kan walqabatee ta’uu illee dabalanii ragoomanii jiran.
Poolisiin biyyattii garuu samaicha kanaaf dahoo ta’uun ajjeechichaaf sababaa biraa kennaa akka jiru kan ibsan maddeen keenya, “yakkuma fedhe iyyuu otuu raawwatee seeraan malee seeraan ala guyyaa daalacha yeroo dirree irratti tumamee ajjeefamu callisuun irra hin turre ture,” jedhaniiru.
Maddi keenya,kana malees, baqataan Oromoo kun yakka tokkoon alatti dhagaa fi uleen tumamee, haala nama suukhannessuun ajjeefamuun alattis akka yaala hin arganne dhoggamee dhiigni isaa akka malee dhangala’uun akka lubbuun isaa darbu taasisamuu illee mirkaneessee jira. Oromedian dhimma kana poolisii Afrikaa Kibbaa irraa qulqulleeffachuuf yaalii godhus deebii argachuu hin dandeenye.
=>oromedia
=>oromedia
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
tokkooffaa hanga waggaa sadaffaa barachaa jiran walitti dhufuun imaamatni barnota Wayyaaneen gaggeessaa jirtu, sirrii akka hin taane ibsuun ifatti mootummaa EPRDF balaaleffatan.
Wednesday, November 20, 2013
Barattooti Yuniversitii Jimmaa Governance and Developmental Studies Kanneen Baratan Gaaffii Belbeltuu Kaasan.
“Mootummaan Wayyaanee bakka dimokraasiin hin jirretti dimokraasii lallaba,bakka mishoomi hin jirretti mishooma lallaba,iddoo nagaan hin jirretti nageenya lallaba” Barattoota Yuni Jimmaa
Gabaasaa: Sadaasaa 19, 2013 Baratootni Yuunivarsiitii Jimmaa Mummee Baranota ”Governance and Developmental Studies” waggaa
tokkooffaa hanga waggaa sadaffaa barachaa jiran walitti dhufuun imaamatni barnota Wayyaaneen gaggeessaa jirtu, sirrii akka hin taane ibsuun ifatti mootummaa EPRDF balaaleffatan.
tokkooffaa hanga waggaa sadaffaa barachaa jiran walitti dhufuun imaamatni barnota Wayyaaneen gaggeessaa jirtu, sirrii akka hin taane ibsuun ifatti mootummaa EPRDF balaaleffatan.
Imaammatni barnotaa Wayyaanee TPLF fi EPRDF baasee ittiin ummata barsiisu biyyattiis ta’e uumataaf faayidaa kan qabu osoo hin taane dabballoota sirnicha tajaajilu oomishee akka baasu kan gargaaru qofa ta’uu hubachiisan. Lammiileen biyyaattiis ogummaa qabaniin uummata isaanii tajajilanii ofis kan gargara jiran miti.
Yeroo ammaa kanatti baratootni dhaabbiilee olaanoo biyyaatti hunda keessaa waggaa waggaatti baratootni kumaataman lakka’aman degree jalqaba fi lammaffan ni eebbifamu, garuu hojii dhabdee ta’uun jiruuf jireenyaan dararamaa jiraatu.Gama biraan lafa dimookiraasiin hin jirreetti maqaa dimookiraasiin lallabuun lafa mishoomi hin jirretti maqaa mishoomaan lallabuun EPRDF haadhaabbatu kan jedhu kaasanii dabarsaniis department head mummee barnotaa ”Governance and Developmental Studies tti dhiyeeffatan. Gaaffii kana gaafachuuf kan nu dirqee yeroo hundaa biyyaa Ethiopia jedhamtu kan amma Wayyaaneen EPRDF gaggeessaa jirtu kana keessaatti ” barnoonni saayinsiin” barannuu fi kan qabataman argaa jirruu tasuma kan wal hin madaalle ta’uu waan hubanneef sirni kun lammii biyyaa kanaa midhaa jira malee fayyada hin jiru jedhuu baratootni gaaffii mirgaa kaasan. Barattoota Developmental Studies Jimmaa
=>qeerroo
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Kana Beektuu Laata?
Namoonii tokko tokko rakkoo bishaan kan ka'ee qulqulinna qaama issan muudachaa jira. Kana qofa mitti yeroo mana keenya baanee bakka namoonii itti dananatan ykn bayyatan itti makaminnu waan tokko balidhinaan itti yaaduu qabinna. Kana jechuun qulqulinii afuura afaan koo keessa bahu, qulqulinii luka kophee kooti fi boobaa kooti... kkf itti yaanne namoota quunaminnuu ykn namoota geejiba keesati quunaminuu ammam isanis anas jeequu danda'uu irrati qophooffinnee manaa bahuu qabinnna.
Kanneef ykn rakkoo kana hirridhisuufi salphisuudhaafi moo dirqama bishaan gahaa ykn bishaa liitira 20 ol qabachuun nu irra hin jiru. Yoo jiraatees gaariidha garuu bishaa litiraa(litter) 1/2 yoo qabaanne rakkolee kana akka salphaatii furmaata itti laanna. Akkamitti yoo jetanii: 1ffaa, bishaan kubbaayyaa tokko kana keessati yoo jiraate Loomii ykn lemon tokko keessati cuunfina. Saamunaa ykn andarqiinis yoo jiratee itti gargaramuu ni danda'amma. sana booda fooxaa ykn waccu xiqaa dhaan keessati jiisinne cuunfinna.
2ffaa, Erga fooxiichii cuunfamee kanaan qaama keenya hundaa issa sukkuminnee xurii nu irra jiru akka salphaati ofi irra baasinna.
3ffaa. Ammas deebbisinne fooxaa kana bishanichaa keesati jiisinee ykn walin makkinne booda ni chuunifinna. Haaluma kanaan amma balidhiinan bishaan gahaa arganne qaama keenya ququulleefannutti mala kanan fayyadaminne qulqulinna qaama keenyaa haa eegannun jedha.
Sababa dhimma 5 irran kan ka'een qaaminni keenya fi sammuun keenya dadhabidii nu irrati uumma. 1ffaa, Hirriba dhabiinis bakka guddaa kan fudhatuu ta'uun issa beekamee jira.
2ffaa, Kan itti aanu moo wal irraa kuttiinissa sochii qaama ykn Activity. Yoo xiqqaatee guyyaa tokko keessati daqiiqaa 20 fi qaama keessa sochii xixiqaadhaan jajabeessun nu irra jira. Kun moo qaaminni keenya akka huminaa horaatuufi oomishiinii Oxygen fi Vitamin (Nutrition) qaama keenyaaf barbachisan akka ol ka'uufi qaaminii keenyaa rakkoo addaadaa ofi irraa dhoowwu danda'uu hoomisha.
3ffaa,Dhabbiinissa bishaan gahaa dhuguu dhiisuun kan ka'ee huminii ykn Oxygen nin dhiiga keenyaa fuudhaa qaama keenyaaf raabisuu waan qaldhatuuf bishaan akka gahaati dhuguutu nu irra jira. Waluumaa galatii 2% xurii qaama keenyaa keessa haala finicaaniitin nu keessa baha. Onneen keenyas akka gaariiti akka qilleenissa argatuufi akkasumas moo mashaalee keenya akka gariitti ulifina qabaatu gargaara.
4ffaa, Hirridhina sibiila (Iron) akka gahaati dhabuu. Kun yoo ta'ee Oxygen qaama keenyaa waan xiiqaatuufi qaaminii keenyaa rakkoo Anemia nu fiduu taasisa.
Rakkoo kana fuuruudhaafi kan akka Bolloqqee, Phuuphaa (Inqaaquu) fi Kuduraa addaadda Nyaachuun barbaachissadhaa.
5ffaa, Ciree nyaachuu dhabuu ykn dhiisuu. Nyaani galgala nyaanee halkan guutuufi kan nuufi ta'uu malee ganamaaf nuuf hin ta'uu. Ganama cireen nutti nyaanuu ibidaa gudaa qaama keenyati qabisiissa. Metabolism qaama keenya dabalaa deema.
You don't necessarily need a doctor's prescription to treat your headaches.You don't necessarily need a doctor's prescription to treat your medications:
- Apply an ice pack to the painful area of your head. Try placing it on your forehead, temples, or the back of your neck.
- Take a warm bath or shower; take a nap; or take a walk.
- Ask someone to rub your neck and back, or treat yourself to a massage.
- Apply gentle, steady rotating pressure to the painful area of your head with your index finger and/or thumb. Maintain pressure for seven to 15 seconds, then release repeat as needed.
-