text:
Dhaabni Oromiyaa bulchu Labsii Yeroo Muddamaa kaasuuf humna qabaa?
Labsiin Yeroo Muddamaa kan lammaffaa Guraandhala keessa nagaafi tasgabbii siyaasaa fiduuf, akkasumas aangoo gadi dhiisuu Ministira Muummee duraanii Hayilemaariyaam Dassaaleny waliin walqabatee karaa nagaan aangoo walitti dabarsuu tolchuuf jedhame ture kan labsame.
Labsiin kun waadaa haaromsaaf galameen hidhamtoota gara garaa hiikamuutti aanee labsamuusaatiin dhaabbileen mirga namoomaa dirree siyaasaa akka bal'atu abdatame deebisaa dhiphisa jechuun soda qaban ibsaaa turan, ibsaas jiru.
Biyyoonni michoota Itoophiyaa ta'anis Labsii Yeroo Muddamaa kana jijjiirama gama haaromsaan waada galame gufachiisa jechuun mormuun isaanii ni yaadatama. Keessattu, Imbaasiin Ameerikaa Finfinneetti argamu 'jijjiirama dhiyeenya kana ta'aa jiru gatii dhabsiisa' jechuun cimsee akka mormu ibsee ture.
Labsiin Yeroo Muddamaa nurraa haa ka'u…
Yeroo Labsii Muddamaaa kana keessa Naannoo Oromiyaa bakka adda addaatti namoonni akka hidhamaniifi lubbuun darbaa akka jirullee dhaga'amaa jira. Lammileenis Labsichi akka ka'uuf himachaa jiraachuun dhaga'amaa jira.
Fakkeenyaaf, guyyaa kaleessaa mormiin magaalaa Ambootti ka'ee ture. Barataan mormii kanarratti hirmaate maqaan isaa akka hin dha'amne barbaadu tokko, dandii guddaa magaalattii keessa jirutti ba'anii mormii isaanii dhageessifataa akka oolan dubbata.
Dhaadannoon dhageessifataa turres jedha dargaggoon kun, ' tokkofffaan barattoonni nu biraa hidhaman akka hiikaman, lammaffaan Labsiin Yeroo Muddamaa akka nurraa ka'u, inni sadaffaan ammoo ajjeechaa lammilee nagaarratti Mooyyaleerratti raawwatame balaaleffachuu ture'.
Xiinxalaan Siyaasaa Obbo Jawaar Mohaammed Ministirri Muummichaa haasawaa yeroo gara garaatti hawwaasaaf taasisan keessatti waa'ee Labsii Yeroo Muddamaa maaliif akka hin dubbanne yeroo ibsu:
"Akka hubannoo kiyyatti caasaan Oromiyaa keessaa kan aanaafi gandarraa guutummaatti mootummaa [ABUT-ADWUI] jalaa waan ba'eef, sana qofa osoo hin taane caasaan DHDUO tiis sochii Qeerrootiin laamsha'ee gara uummataatti makamee waan jiruuf humna waraanaa kanaan deebifnee caasaa keenya diigame of ijaaruu dandeenya kan jedhu hawwii waan qaban natti fakkaata." Kana waan ta'eef jedha Jawaar Labsiin Yeroon Muddamaa kun akka turu fedhii waan qaban fakkaata akka ilaalcha isaatti. Kun garuu ammoo dogoggora natti fakkaata jedha, Obbo Jawaar.
Akka Obbo Jawaar jedhutti, koreen hoji raawwachiiftuu ADWUI Labsiin Yeroo Muddamaa kun akka labsamuu qabu ji'a Muddee keessa walii galanii turan. Hoggantoonni paartilee miseensa ADWUI irratti walii galuu isaanii ejjennoo isaanii ifa godhanii turan. Gama hoggana DHDUOtiin garuu ejjennoon ifaa ifatti fudhatame hin jiru. Akka Obbo Jawaaritti, sadarkaa hoggansaatti DHDUOn labsii kana deggereera. Sadarkaa hoggantoota giddu-galeessaa, miseensota caffeefi mana mareetti garuu akka mormaa jiran hubanna jedha xiinxalaa kun. Kanaaf, ejjennoo DHDUO kana jechuun hin danda'amu jedha.
Dhaabni Oromiyaa bulchaa jiru, DHDUO'n, Labsii Yeroo Muddamaa kana kaasuu danda'aa?
Gaaffii kanaaf Obbo Jawaar Mohaammed, 'Hoggansi DHDUO Labsii kan yoo kaasuu kan baarbaadu ta'e yeroo torban tokko hin guunne keessatti kaasuudhaaf aangoofi sagalee guutuu qaba' jedha.
Yeroo ammaa kanatti jedha Obbo Jawaar, miseensota 'Komaandi Postii' keessaa baayyeen DHDUO-dha. Dura ta'aan Dr. Abiy, barreessaan ammoo Ministira Ittisaa kan ta'an Obbo Maqaasaa dabalatee afuritu keessa jiru. Kanaaf, sagalee guddaa qabu, jedha.
Kana malees, mana-maree ministirootaa keessatti DHDUO'n nama baayyee qaba, garee biraa keessaas kan isaan deggeran ni jiraatu. "Gara Paarlaamaatti kan dhufnu yoo ta'es DHDUO sagalee jabaa qabu. Namoonni garee biraarraa isaan deggeranis jiraachuun waan maluuf DHDUO Labsii Yeroo Muddamaa kana kaasuuf fedhii yoo qabaate torban tokko keessatti kaasuuf aangoo ni qaba," jedha Jawaar.
Jijjiirama barbaadame fiduuf aangoo gara siviliitti deebisuu qaba...
Muudamni haarawaan naannoo Oromiyaafi sadarkaa mootummaa Federaalaatti ta'e kun osoo Labsiin Yeroo Muddamaa kun hojiirra jiruu waanta yaadame milkeessuun akka hin danda'mnes ni dubbata Jawaar.
Sababiisaas yeroo ibsu, "Aangoon biyya sanaa seeraan sivilii keessaa fuudhamee bulchiinsa waraanaatiif kennameera. Ministirri Muummichaa walitti qabaa 'Komaadi Postii' kanaa ta'ulleen aangoon sirriin ajajoota waraanaafi warra basaasu bira jira.
Kaanaaf, Dr. Abiy jijjiirama nan fida jedhee yaadu fiduudhaaf aangoo arka isaatti, ministirootaafi caasaa siviliitti deebifachuu qaba," jedha Jawaar.


c: text/html

text:
Waaqoo Guutuu
Jeneraal Waaqoo Guutuun (1920 - Gurraandhala 3, 2006) geggeessaa Fincila Baalee fi qabsaawaa mirga uummata Oromooti. Jeneraal Waaqon umurii isaa guutuu mirga ummata Oromoo kabachiisuf qabsaa'un dabarse.
Ijoollummaa Isaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Gootichi Oromoo Jeneraal Waaqoo Guutuu abbaasaa Guutuu Usuu Cammarrii fi haadhasaa Dhuulloo Alii Hasanirraa bara 1924 aanaa Madda Walaabuu lafa Oda jedhamutti dhalate. Abbaansaa Guutuun ilma dhiiraa kudhanii fi durba sagal walumaagalatti ijoollee kudha-sagal qaba ture. Isaan keessaa Jeneraal Waaqo ammoo dubartoota torbarraa ijoollee afurtamii-sagal kan hore yoo ta’au , kaniin keessaa kudha-shan lubbuun hin jiran. Yeroo ammaa (2015tti) dubartoota kudha-ja'a fi dhiirota kudha-saddeetii walumaagalatti ijoollee soddomii-afur qaba.
Jeneraal Waaqo ijoolummaa isaatirraa jalqabee xiiqii fi jibbinsa diinaa qaba; faandhooftuu diddaa gabrummaas ture. Bara 1938, fuudhee mana osoo hin bayin, osoo abbaansaa hinbeekin horii abbaasaa gurguree qawwee ittiin bitate. Sammuunsaa roorroo gabrumaa fudhataa waan hinta’iniif ijoollee hiriyootasaa gurmmeessuun akkasumas gorsuun poolisii mootummaa tumaa turan.
Qabsoo Jalqabuusaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Jeneraal Waaqon bara 1943 Muhaammad Gadaa Qaalluu fakkeenna godhachuun diddaa gabrummaatti seene. Bara 1952 akka nama hiyyeessa tokkoo ta’anii uffata poolisii nama dhaloota gosa Raayituu Alii Jiloo kan maqaan kiristaana Shaalaqaa Isayaas jedhanii mogaafatan kadhate. Erga inni uffata kana kenneefii booda isuma uffachuun magaalaa seeneei kitilaayyota Nafxanyaa sodaachisaa ture. Iccitiidhan gartuuleen diinaarrati tarkaanfii ciccimaa fudhataa turan. Haaluma kanaan, bara 1958 poolisii lama ajjeesan. Baruma kana keessa poolisoota erga ajjeesaniin booda, Waaqon akkuma tasaa magaalaa Nageelleetti shaalaqaa sanaan walargan. Yoo kana “Eessatti baddee, Waaqoo!!!“ jedhee gaafate. Yoo tana malli dafee dhufeefii ”Looniin godaanee gammoojjii ture, damma adii ati jaalattu kan nagaafate san siif arge, horii ittiin bitu dhabee fidi” jedheen. Shaalaqaan baayyee gamaddee qarshii 200 itti kenne. Qarshii kanaanis rasaasa zinnaara dachaa lamaa ittiin guutatee. Ammas baatii tokkoon booda Nageellematti walitti dhufani. Nagayyumalee utuu hin gaafatin “maali si barbaadaa mitii, damma kee bitee lafa jiraa, horii karaa waan kafalu ittiin feesisuun dhabee“ jedheenii qarshii 20 ammallee irraafudhate tooftaa kana fakaatu hedduun gargaaramanii diina hifachiisaa turan.
Bara 1962 dhiibaan, gidiraafi ajjeechaan mootummaa Nafxanyaa Hayila Sillaasee ummata isaanii irratti hammataa dhufnaan ijoollee gana kudhanii gadii imaa Helgool Waaqoo. Abdallaa guutuu , Alii Jiloo, Yisaaq Suudee Goobana, Muhaamad Butaa Aagaatii, Alii Buttaa Aagaa kkf dhibboota ajjeefaman keessaa haga tokko yoo ta’an, tarkaanfii Mootummaa Abashaa kana hifachuun ummanni bulchitoota naannooo kana mootummaatti hiyyate. Yeroo kana dubbiin kun mooticha bira ga'e. Finfinnee irraa Koloneel Taaaddasaa Tagan namni jedhamuu fi ajajaa waraanaa kutaa bulchiinsa Sidaamoo yeroo sanii koloneel Zawudee Xilahun gadi dhufanii uummata Oromoo naanoo Nageellee Booranaa jiru mooraa waraantitti walitti qabuun rakkoon keessan maali jedhee yoo gaafatu ummanni "rakkoon teena isini biyya teena irrati dhuftanii nu ajjeessaa jirtan, dubartii fi daa’imman teena irra deemitanii fixaa jirtan, qabeena keena saamtanii kaan barbadeesaa jirtan, namoon isin of jalati qabattanii nuun ajjeeftaniif nuun saamtan maaliin nuun adda jiran? Nuuf isaan obboleeyaanii maaliif adda nu baaftan? kana hundaa isintuu nutti fidee lafa keenyarraa nuu ka’aa” jedhaniin. Nafxanyoonni lafa kana gadi lakkiftanii deemuu qabdu, yoo diddan ajjeechaa, saamichii fi qabeenya barbadeessun itti fufa jedhaniin. Ummanni wacee lakki jennaan loltuu waraanaa itti waamani.
“Gabroomfattootni ammoo ummatchaan guyyaa torba keessatti akka gadi lakkiftanii biyyanaa baatan, murtii tana beekaa,” jedhanii gadi furan. Jagnoonni diddaa murtii gabroomfattootaatiin ba'an Gannaalleen gama cee’anii, Walaabu keessatti Kadiir Waariyoo Luugoo, Abdurrahmaan Haroo Abdii, Huseen Harcummaa Boruu, Huseen Abdurrahmaan Jaldoo, Roobaa Hindukkoo, Taa’oo Iggee Muussaa Dooyaa Jaarsoo, Huseen Waaqoo Dhaddeetiin walqunnamuun murtii gabroomfataan ummata irratti dabarse kana dura dhaabatchuuf qawwee afur qabanirratti sadi'i dabalatanii bitachuun lolaaf of qopheessan. Haala kanaan diinaan lola’aa humna cimsataa deemuun, Suumaalee irraas odeeffannoo argachuu jalqaban.
Waaqoo Guutuu Kadiir Wariyootii fi Huseen Harcummaa futdhatee, Abdullaahii Usmaan, Muussaa Sheekaa, fi Abdurrahmaan Haroo dhaamsa waliin biyyatti ol deebisee gara biyya Sumaalee socho’e. “Ummata keenyaan wal ta’aa, Amaara ofirraa ittisaa, hafuura keenyallee nuhordofaa!” jedhanii Eela Baalantichaatti addaan bobba’uun, bakka bu’oota woraana gosoota: Ajjuurana, Karallee, Gurraa, Garri’ii fi wkf wajjiin walqabatanii Bulahawoon Sommaalee seenan. Warri dhaamsaan biyyatti ol-deebi’ellee, Gannaale Arba-Gabbaa bakka jedhamutti ummata walga’e kan maanguddoonni akka Waaqoo Luugoo, Camarrii Guutuu, Aadam Jiloo, Muussaa Dooyaa, Ibraahim Qurii tii fi kkf keessatti argaman qunnamuun dhaamsa isaanii dabarfatan.
Murni gama biyya ollaa deeme, qondaalota Somaalee Bulahawoo irratti qunnamu’uun yaada isaanii erga hubachiisaniin booda, xiyyaaraan Moqaadishoo geessuun, ajajaa poolisii Motummaa Somaaliyaa Koloneel Umar Muhaammad H/Masallaa simatee qubachiisuun dhimma isaan deemaniin erga irraa hubateen booda, gara Jeneraal Daawud Abdullee, Ministeera Ittisa Biyyaatti geesse. Jeneraalchillee qormaata fetdhu irratti dhuunfaa fi gamtaan adeemsisee, haala ummata kanniinii erga hubateen booda, Waaqoo Guutu’uu addatti waamee ”Mootummaan Habashaa: Mootummaa dullatti bara dheeraa bulchiinsa irra turtee, isin dhiisii nutuu Mootummaan Somaalee humna isaaniin nu lolchiisuu dandeettu ga'aa hinqabnuu, waraanni mootummaa Itoophiyaa guddaa akka ta’e isinuu himaa jirtanii waan humna keessaniitii olii kanaan loluuf yaaduu dhiisaa, waan sibarbaachisaa hundaa siif godhaa, asuma quphadhuu taa’ii, taa’ii yeroo itti eggadhuu” jedheen.
Waaqoo Guutuu, mootummaasn Itoophiyaa waraana guddaa qaba jechuunkee dhugadha, garuu nuti gurmuu guddina isaa dadhabnee usuu hin taane, meeshaa woraanaa keessattu rasaasa dhabuu keenyaaf malee, yoo meeshaa waraanaa arganne, rabbiin gargarsifatnee akka ofirraa kaasuu dandeenyu ummata kiyya irraa abdii qabaa, rakkoo jiruu dadhabee biyyaa hinbaanee, laaftee jabaatteellee manuma oo’aa keessaa ba'e, amma diina maangudoo, dubartii fi daa’imman keenya bakka hundatti fixaa jiru fi qabeenya keenya saamuu fi barbadeessaa jiru kana hanga dhoofnee of keessaa baafnutti jireenyi ani mataa mataa kiyyaan argadhee ittiin jiraadhu tokkollee naaf hinjiru, mootumma Habashaa ‘Guddoodha hindandeessan” jettu tana akka dandeenyu sitti agarsiifnaa, yoo qawwee guddoollee naaf dhabde, rasaasuma Albeenii fi Minishirii naaf kenni,” Ammallee isin obboleewwan keenna tokkoo, rabbiin isin gargaaree, rakko gabrumma’aa hamtuu san jalaa isin baasee, namni miila lamaan dhoqqee seene miila tokko dhiqatee tokko hindhiisuu, nuti miila keessan tokko kan dhoqqee keessatti hafee, dhoqqee gabrummaa Nafxanyaa kana keessaa waan dandeessaniin nu gargaaraa, nubaasaa” jedheen. Jeneraal Daawudillee yaada isaa kana xiinxaluun hubatee “Wanti ati nuun jette dhugumaa! Ammoo nutillee marga qacalee reef ba’aa jiru, nibeektuu, wanti guddoon isin gargaarru jiraachuu dhabaatus, waan humna keennaa isinii goona, mee hangasiif gama Bulahawootti ol-deebi’aatii na eegaa." jedhee gara koloneel Umar deebise.
Guyyaa gabaabaa keessatti koloneel Umar jara kaawwan Bulaahawootti gaggeesse. Waaqoo fi Kadiiriin Moqadishootti hambise. Isaan ammoo, afaan Sumaalee faaratti beeekuu dhabuu irraa kan ka’e, hafuu isaanii kanatti, “Maali’iif nu hambisan?” jetdhanii yaaddayan. Hedduu rifatan, gaddan. Tanuma keessa Jeneraal Daawud guyyaa lammataa Helekoopterii ofiitin Waaqoo fi Kadiiriin gara Bulaahawootti fudhate. Amma Jeneraal Daawud hooganoota gosoota waraanaa hunda waliin jiran walitti qabee, Jeneraal Waaqoon hooganaa isaanii godhee muude. Qawwee Dhoombir afurtama, matirayyeesii Toomaas lama fi Boombii sadi'i kenneefii “yoo isin silaafuu waraana Amaaraa hindandeettanii, mallayyoo poolisaa ykn hiituma mudhi’iillee boojitanii naaf fiddan fuula dura waan kanaa olii akka isin gargaaruu fi bifaa fi baay’inni qawwe’eellee kanaa ol akka ta’u waadaa siif gala,” jetdhee gaggeessa. Amma Waaqo nama sadi'ii, qawwee afurtamii-lamaa fi boombii sadi'iin fe’atanii galuuf gaala barbaadachutti jiran, Camarrii Guutuu woraana nama afurtama qabatee dib-jedheef. Gammachuu guddaan qawwee walii hiratanii, itti gaafatamtoota waraana kaanii wajjiin taa’anii mari’atan. Sochii isaaniifillee maqaa baafatan. “HIZBII” ofiin jedhan. Namuu gama biyya isaatti socho'e, waraanni Waaqoollee gara Oromiyaa-Baaletti qajeele.
Humni Waaqoo Guutuu Oromiyaa seene, maqaa isaa kama qawwee isaa baafate, “dhoombir“ ofiin jedhe. Bara 1963 malkaa Annaatti seensa ji’a Caamsaa irratti waraana Amaara kan isaan gaadaa jiru, lakkoofsan dhibba ja'a ta’u, shaalaqaa Buzunaan durfamuun waliin walsiman. Lola ganama saa’aa 10:00 irraa jalqabee saafaya booda 2:30tti adeemsifameen, humna diinaa irraa namni afurtamii sadi'i yoo ajjeefamu dhibbaa ol kan ta'ummoo madaa'e. Yeroo duraatiif qawween Oromoo akka Amaara ajjeeftu hojiin mul’dhatee, deeraa fi ijoolleen daaw’atte. Guyyaa kana qawwee M1 ykn Furgoo saddeet, kan akaakuun isaa hinbeekamin kudha sadi'i booji’an. Shaalaqaa Buzunaan dursa waraana ofii baqatee Bidiretti gale. Gootota Diddaa-Gabrummaatiif bayan keessaa lola kana irratti gootonni lama wareeggaman.
Falmiin bifa kanaan jalqabee bal’dhinaan itti fufee kutaa Baalee walakkaa ol akkasumas Sidaamoo koonyaa muraasa gabrummaa Habashaa jalaa bilisoomsee waggaa saddeetif bulcha’aa ture. Haaloo baafannaan Hayila Sillaasee birmachuu meeshaa fi beektota faranjiitin gargaaramee gara-jabinaan hamma bara 1969 ummata Oromoo beeraa fi ijoollee dhibba sadii'ii fi kudha shan qilee keessatti fixuun diniina ummatatti kenne. Kunis “Waaqoon fidaa, yookan ammoo ummata harka boojuu jiru keessaa dhiira umurii kudha shanii olii jiran fixuu” jedhee maanguddoota waamuun itti hima. Dhiibba kana irraa kan ka’e "anaaf jecha lubbuun ummata kiyyaa hindhabaminii.” jedhe Onkololeessa 1970 motummaatti harka kennatan. Haaluma kanaan, gootichi Waaqo qoratamanii mooticha waliinillee dubbatan. Badii biyyaa irratti raawwatameef balleessan gutumaa-guututti kan mootummaa ta’uun itti walii galamee, "ammaa booda biyya waliin bulchina" jedhan. Aanga’oo fi bulchaalee mirkaneessanii fii Jeneraal Waaqollee biyyatti deebi’an. Haga dhuma 1975 biyyuma keessa turanii 1976 humna Waraana Soowraa ykn Jaanaddee ijaaramee ol bobba’e Magaalaa Bidiree keessaa ba'uun isaaniitti makaman. 1976-1983, itti-gaafatama adda-addaa irratti humna Soowraa hoogganaa turan: ajajaa woraanaa ta’uun, itti gaafatamaa dantaa haajaa alaa ta’uun, itti aanumma’aan gaggeessa’aa turan.
Akeekni Jeneraal Waaqoo bilisummaa uummata Oromooti. Kunis kan mirkanaa’u tokkummaan uummata Oromoo yoo eegame jechuun Dhaaba Adda Tokkummaa Bilisummaa Ummata Oromoo (ATBUO) bara 1989 hundeessun dura bu’ummaan hooganaa turan. Bara 1991 Motummaan Dargii jige,”rakkinna Ummata Oromoo karaa nagayaatiin haafuramuu” jechuudhaan Mootummaa Ce’umsaatti dhaabbilee dabalaman keessaa jaarmayaan Waaqoo Guutuu isa tokkoo ture. Diinni qoosaa hinbeekuu, murtii nagayaa diignaan isaanis bara 1992 chaartera keessaa bahanii qabsootti deebi’an. Bara 2000 tti humnoota Oromoo qindeessuun /ULFO/ dura taa’ummaan gaggeessanii jiru. Waldhabbii jaarmayaalee Oromoo gidduu jirus furuuf qooda guddaa kennanii turan. Dhaamsa ummataa dura taa’ummaan gaggeessanii jiru. Waldhabbii jaarmayaalee Oromoo jidduu jirus furuuf qoodda goddaa kennanii jiran. Dhaamsa Ummataa ergan keessaas “Yaa ummata keenya gaafa beekaan hinheddumaatin waljala yaanee, diina keenna ofirraa dhoofne. Har'a ammoo beekaan heddummaatee, waldhagayuun dhabamtee, ummata keenyaallee waa godhuu hanqanne. Har'a tokko ta’aa jirra, dhaabbilee Oromoo ja'an walii galtee uumaa jirra, Ummatni keenya waan guddaan gadii baanaan nu eegaa jiraa—mee gaara dorrobe nu hingotdhinaa. Bara durii gaarri dorrobee maal dhala jedhanii odoo eeganii lilmoo dhale, gaara dorrobee lilmmoo dhale nuhingotdhinaa,” jedhanii ummata isaaniitti dhaamatanii turan.
Injifannoo Waraanaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Loltoonni Waaqoo Guutuu lenjii fi meeshaa ga'aa qabaachuu baataniyyuu gootummaan waan lolaniif injifannoo battalumatti galmeessuu jalqaban. Injifannoo guddaa argatan keessaa tokko Waraana Malkaa Annaatti bara 1963 godhame. Waraana kanarratti, helekoopterii lama qawwee dhombiir kan otomaatikii hintaanen rukutanii kuffisan. Kanaafis barri 1963-1970 jiru ummata biratti maqaa qawwee sanaatti moggaafamee "Towra/Sowra Dhombiir" jedhamuun beekkama. Waraana Dhombiir kan Malkaa Annaatti godhamerratti finciltoonni Oromoo meeshaalee waraanaa baayyee booji'an, kunis meeshaa ittiin diina ofirraa ittisan jabeesseefi. Finciltoonni waraana kanarratti gootummaa guddaadhan ijoollee, haadha manaa fi loonsaaniirraa diina ittisuuf ciniinnatanii lolani, kanaafis injifatani.
Du'uusaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Jeneraal Waaqo dhukkubsatanii gaafa Gurraandhala 3, 2006 lubbuunsaa dabarte. Dr Gammachuu Magarsaa awwaala Jeneraal Waaqoo irratti akka dubbatetti "Waaqoon odoo lubbuun jiruu dhiisii gaafa du'ellee ummata gara garaa walitti fida" jedhe. "Dhaloonni isarraa dhaalu ummata Oromoo tokko akka godhan amanna". Jeneraal Waaqon, qabsoo bilisummaa uummanni Oromoo godhe fi godhaa jiru keessatti gumaacha guddaa godheen yaaddatamaa jiraata.
Wabii[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Waaqoo Guutuu, dhumarratti kan baname: Bitootessa 31, 2015
- Commemorating 50 Years of Oromo Struggle Led by General Waqo Gutu, dhumarratti kan baname: Bitootessa 31, 2015

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Paartiin tokkummaa Federaalawaa dimokraasummaa MEDREK Dr. Mararaa Guddnaa hatattamaan hidhaa dhaa akka gad dhiisamanii fi mootummaan paartilee mormituu waliin mari’achuu akka jalqabu gaafate. Sababaan Dr. Mararaan hidhamaniif sababaa fudhatama hin qabne, walii galtee mootummaa wlaiin irra ga’ame illee ka cabsu jedhee jira. Hidhamuun Dr. Mararaas nagaa fi tasgabbii biyyattii balaa irra buusuu ka danda’u ta’uu isaa illee yaaddoo qabu gamtaan MEDREK ibsa barreeffamaan Kamisa har’aa baaseen beeksisee jira.


text:
Finfinnee: Bu'uura ispoortii kubbaa miilaa Afrikaa kan ta'e koreen kubbaa miilaa Afrikaa kan wayita ammaa Konfedereeshinii Kubbaa Miilaa Afrikaa jedhamuun beekamu kan hundeefame ALA bara 1957 ta'uu seenaan ni mul'isa.
Konfedereeshinchi Ardii Afrikaa keessatti ispoortii kubbaa miilaa jaalatamaafi hordoftoota baay'ee qabu horachuuf sochii taasiseen yeroo gabaabaa keessatti biyyoota miseensoota hedduu horachuu danda'eera.
Sochii taasifameenis waancaa kubbaa miilaa dargaggoota Afrikaa, kan dargaggoota guddatootaafi dubartootaa qopheesuudhaan hirmaachisaa jira. Akkasumas, shaampiyoonaawwan kilabootaa, walmorkii mo'aa mo'attootaafi kan waancaa konfedereeshinii kubbaa miilaa Afrikaa jedhamun beekaman gaggeessaa jira.
ALA bara 2009 irraa kaasee ammoo taphattoonni kilaboota liigiiwwan biyyaa keessatti qofti kan irratti hirmaatan walmorkii waancaa CHAN jedhamu jalqabuudhaan biyyoota adda addaatti gaggeessaa jira.
Walmorkichi waggaa lamatti al tokko biyyoota addaddaatti kan adeemsifamu yoo ta'u, baranas yeroo shanaffaaf dhiheenya kana Morookoo magaaloota adda addaatti adeemsifameera.
Tapha yeroo jahaffaaf waggaa lama booddee ALA bara 2020 adeemsifamu ammoo keessummeessuuf Itoophiyaan konfedereeshinii kubbaa miilaa Afrikaarraa Asxaa fudhateetti.
Sirna Asxaa walharkaa fuudhu adeemsifame kanarratti argamuudhaan Pireezidaantiin Konfedereeshinii Kubbaa Miilaa Afrikaa, Miistar Ahimad Ahimadirraa kan fudhan Obbo Juneedii Baashaa Pireezidaantii Federeeshinii kubbaa Miilaa Itoophiyaati.
Waancaan kubbaa miilaa Afrikaa eedda jalqabamee waggoota 61 kan lakkofsise yoo ta'u, waggootan kanneen keessatti biyyoonni 15 dabaree dabareedhaan keessummeessaniiru.
Itoophiyaan biyyoota konfedereeshinii kubbaa miilaa Afrikaa hundeessan keessaa takka waan taateef waancaa Ardii Afrikaa kana yeroo sadii qopheessuuf caraa argate turte.
Haa ta'u malee, waancaa CHAN yoo keessummeessitu kun isa jalqabaati. Sababiin isaa ammoo gareen biyyaaleessaa ishee yeroo baay'ee waancaa kanarratti hirmaachuuf wayita dorgomu gulaalaa darbee waan hinbeekneef.
Biyyattiin seenaa waancaa kubbaa miilaa Afrikaa keessatti kan jalqabaa taatuus guddinni ispoortiishee yeroo yeroodhaan gadi guddachaa waan adeemsifamuuf ol siqu dhabusaatiin kan ka'een.
Keessumattuu akkaataan gurmaa'ina kilaboota biyyattii rakkisaa ta'usaati. Hundisaanii jechuun ni danda'amaa kilaboota dhaabbilee mootummaa jalatti gurmaa'aniidha.
Kana ta'uusaanitti bajata mootummaan isaaniif ramaduun waan bulaniif wayita bajatni dhumu hanga kan haaraan isaaniif ramadamutti kilaboonni taphatoota isaanii waan bittinneessaniif achumaan ni diigamu.
Akkasumas, iddoowwan olmaa ispoortii ga'aan waan hinjirreefi kannee jiranis ijaarsa bu'uuraalee misoomaaf sababii jedhamuun abbootii qabeenyaatiin waan dhaalamaniif dargaggoonni iddowwan leenjii dhabuun kan ka'ee taphattoota bakka bu'ootaa horachuun hindanda'amne.
Biyyattiin Istaadiyemoota ammayyaa hinqabdu. Kan qabdus maqaaf ijaaraman malee baay'een isaanii hinxumuramne. Bakka iddoowwan olmaa bal'inaan hinjirreetti shaampiyoonaa akkanaa keessummeessuuf waadaa galuun bor waan nama qaaneessuuf itti yaadamu qaba jenna.
Balballoommii Oduu


text:
Ejamaani Pundaiyum Veenum Veelaikkaariyin Poolum Veenum
Aadi Kaatthil Ammiyum Parakkum Enpaarkal. Kaarrin Veekam Antha Alavukku Irukkum. Pundaiyin Eekkamum Thaakkamum Appaditthaan Irukkum. Otthee Theera Veendum Enra Kaddaayamum Veriyum Seernthu Viddaal, Naam Enna Pannukirom Enru Theriyaathu. Yaarai Okkirom. Avan Nammai Okka Thakuthi Ullavanaa Allathu Nam Anthasthil Ullavanaa Enru Enni Paarkkavee Thonaathu. Pundai Veri Kannai Maraikkum. Intha Tharunatthil Moodi Irukka Veendiyathu Pundai. Thiranthee Kavanamaaka Irukka Veendiyathu Kankal. Aanaal Nadaimuraiyil Kankal Moodiyum Pundai Vaay Pilanthu Iruppathil Athisiyam Onrum Illai. SenTamil Selvi Kaaval Nilaiya Athikaari. Konjam Uyarntha Pathavi. Jeep, Veeddil Veelai Panna Edupudi Muthaliyavaikal Undu. Kalyaanamaanavalthaan Tamilselvi. Aanaal Aval Haspandai Parri Yaarukkum Onnum Theriyaathu. Koornthu Kavanitthaal, Tamil Kaalil Meddi Poddu Iruppaal. Eppothumee Shoos Poddukondu Iruppathaal, Athai Paarppathu Sulapam Illai. . Tamil Rompa Thimir Piditthaval. Vaayai Thiranthaal, Sara Maariyaaka Kedda Vaartthaikal Pooritthu Kondu Varum. Ethiraali Aankalo Penkalo Athai Parri Thamilukku Konjam Kooda Kavalai Kidaiyaathu. Keedpavar Pundai Oorum Allathu Sunni Silirtthu Elum Antha Alavukku Pachaiyaaka Peesuvaal Allathu Thidduvaal. Avalukku Thinamum Pundaikku Theeni Podavillai Enraal Thookkamee Varaathu. Thannai Theedi Vantharvarkalai Valukkaddayaamaaka Oppaal Allathu Periya Idathu Pullikalukku Thaanaakavee Poy Pundai Virunthu Vaitthuviddu Thirumpuvaal. Kurukiya Kaalatthil Itthanai Promoshan Dipaardmendil Vaangiyathee Than Pundaiyaal Thaan Enru Perumaiyaakavee Solli Kolluvaal.meelidatthil Theriyaathavarkal Kidaiyaathu. Perum Pullikalil Thamilin Pundaiyai Paarkkaathavarkal Mika Mika Kuraivu. Anru Maarkali Maatham. Nalla Kuliru. Sillunnu Kaatthu Veesi Kondu Irunthathu. Naarmalaaka Irukkum Penkalukkee Koothiyil Neruppai Undaakum Thadpa Veppa Nilai. Enrum Adangaa Thamilin Koothikku Keedkavaa Veendum. Anru Tamil Alavukku Miri Kuditthu Irunthaal. Saka Inspekdar Avalin Nilaiyai Purinthukondu, Thamilai Jeeppil Padukka Vaitthu, Diraivaridam Solli Patthiramaaka Veeddil Irakki Vidu. Udanee Vanthu Vidaathee. Inru Iravu Angeeyee Thangi Avalukku Konjam Kaavalaaka Iru Enraar. Diraivar Thanga Paandiyan Nalla Uyaram. Nalla Karuppu. Paarkka Alakaaka Iruppaan.then Paandi Naaddin Peyarukku Eerpa, Vaalipa Murukku Ullavan. Thamilai Parri Konjam Theriyum. Tamil Veedu Madippaakkatthil Irukku. Thanga Paandiyan Avalai Veeddu Alaitthu Kondu Vanthaan. Aval Nadakka Thadumaariyathaal, Aval Tholin Mithu Kaiyai Poddu Avalai Anaitthukkondu Kai Thaangalaaka Anaitthu Kondu Vanthaan. Appa Antha Konja Neeratthileeyee Thamilin Mulaikal Avanai Alutthuvathai Thaangi Kolla Mudiyavillai. Vaasal Padi Iruppathu Kooda Theriyaamal, Thadu Maari Kilee Vila Ponaal. Paandi Avalai Alutthi Piditthapothu, Thamilin Mulaikal Avan Maarpai Alutthiyathai Paandiyaal Porukkavee Mudiyavillai. Udaneeyee Avaikalai Kaiyaal Piditthu Kasakka Veendumponru Avanukku Veri Vanthathu. Methuvaaka Avalai Haal Sopaavil Okkaara Vaitthaan. Ivarkal Vanthavundan, Veelaikkaari Veeddukku Poyviddaal. Maalai Unavu Thayaaritthu Viddu Tamil Vanthavudan Aval Kilampi Viduvaal. Thamilukku Konjam Pothai Thelinthathu. Deey Paandi Ingee Vaa. Kaaveeri Veeddukku Poyiddaalaa Enraal. Amma Avanga Poyddaanga Enraan. Saridaa Neeyee Vaa. En Roomukku Poy En Naidiyai Edutthu Vaa Enraal. Paandi Edutthu Vanthaan. Deey En Shoosai Kayaddudaa Enraal. Sonnapadi Panninaan Paandi. Oru Vaalipan Athuvum Thannidam Diraivaraaka Iruppavan Than Munnaal Nirpathai Kooda Porudpadutthaamal Than Yoonipaarm Muluvathaiyum Kaladdi Poddaal .een Braa Peendiyai Kooda Kayaddi Poddaal. Pin Sarva Saathaaranamaaka Antha Naidiyai Edutthu Poddu Kondaal. Aval Naidiyai Poduvatharku Munnaal, Paandi Avalin Antharangatthai Anu Anuvaaka Paartthaan.rasitthaan. Pool Kilampi Viddathu. Alakaana Karuppu Mulaikal. Chinnathu Enru Solla Mudiyaathu. Paarkka Alutthamaakavee Irunthana.kilee KarungKoothi. Seeraaka Drim Pannappaddu, Vaay Pilanthu Irukkum Neela Vaakkil Irukkum Pundai. Oru Vaaraaka Thaddu Thadu Maari Naidiyai Poddukondaal. Kaal Varai Athai Ilutthukollaveendum Enru Avalukku Theriyavillai. Aankal Veeldiyai Maditthu Kaddikkondu Irukkumpothu Mulangaal Muddi Varai Theriyumee, Appadithaan Irunthathu Aval Naiddi Poddukkonda Vitham. Paandikku Antha Inspekdarin Pundai Tharisanam Kaana Kan Kolla Kaadsiyaaka Irunthathu. Paartthu Kondee Irunthaan. Tamil Konjam Suthaaritthu Kondu, Eendaa Pundai Mavanee Angee Ennadaa Paarvai. Otthaa Nee Pundaikalai Paartthathu Illai. Paddikaaddaan Middaikadaiyai Paartthaan Enru Solluvaangalee, Athu Maathiri Paatthukkiddu Irukkee. Namma Sdeeshan Pompilai Kaansdapil Pundaikalai Nee Paartthathee Illaiyaadaa? Angee Irukkum Theevidiyaa Mundaikal Ellorumee Raatthiri Aachunna, Kummaalam Podaraangadaa. Unakku Theriyaathu? Okka Orthanumee Kidaikaleennaa, Antha Kuddikal Orutthi Pundaiyai Matthaval Nakkuvaal, Naakku Poduvaalunga Theevidiyaakkal. Appo Kooda Avanga Pundaikalai Nee Paartthathu Illai. Eendaa Kasdadikku Vantha Aalukalaiyee Pundai Veri Thaangaamal Sdeeshanileeyee Okkaraalunga. . Appa Kooda Nee Avanga Pundaiyai Paakkalaiyaa? Enna Eluvu Veelaidaa Nee Pannaree. Athai Viddu Viddu, Ingee Vanthu En Koothiyai Kan Koddaamal Luk Vidaree. Sdeeshan Uthavi Inspekdar Manonmani Irukkaalee Eppadi Padda Theevidiyaa Mundai Theriyumaa Ava. Ep. Ay.aar. Podanamunnaa, Aayiram Roopaay Panam, Oru Kuvaaddar Viski Apporam Ava Pundaiyil Okkanum. Appadi Otthaal Thaan Antha Pundai Mava Ep.ay.aar. Rijisthar Pannuvaa. Antha Pi.si. Meekalaa Irukkaalee. Antha Theevidiyaa Enna Pannuvaa Theriyumaa. Ava Purusanukku Thoppai Rompa Perisaam. Alutthamaa Okkavee Mudiyaathaam. Ivalum Evvalavunaal Thaan Avan Meelee Eeri Oppaa. Antha Koothikku Veeddil Theeni Kidaikkaathathaal, Manonmanikku Aalai Koodikodutthu Thaanum Okkaraalaam. Antha Koothikalai Ellaam Paarkkaamal Viddu Viddu, Ingee Vanthu Eendaa Inspekdar Koothiyai Mulitthu Mulitthu Paakree. Sari. Nalla Paartthu Tholai Enru Solli Than Naidiyai Poora Valitthukkondu Kaalai Akaddi Than Pundaiyai Than Kilee Veelai Paarkkum Diraivar Mutthu Paandikku Tharma Tharisanam Kaaddinaal. Paavam Aval Enna Pannuvaal. Ullee Pona Paarin Sarakkaal Aval Enna Pannukirom Enru Kooda Theriyaamal, Pundaiyai Viritthu Kaaddi Kondu Irukkiraal. Paandikku Enna Pannuvathu Enree Puriyavillai. Periya Aappam Ponra Pundai. Nalla Oppi Irukku. Aangaangee Neer Thulikal Therikinrana. Viral Poddaalee Veditthu Vidum Alavukku Neer Kotthu Kondu Irukku. Eerkanavee Paandikku Pool Thadi. Ippo Keekkavaa Veendum. Than Panttai Kilitthukkondu Varum Nilaiyil Irunthaan. Thamilukku Konjam Pothai Thelintha Maathiri Irunthathu. Pothai Thelinthaalum, Pundai Veri Adanga Villai. Oru Kaiyaal Than Pundaiyai, Sellamaaka Valarkkum Naayai Thadavi Koduppathu Pola Methuvaaka Thadavi Viddu Kondee, Deey Paandi Kiddee Vaadaa. Eendaa Unakku Pool Tholaal Aanathaa Allathu Mara Kaddaiyaadaa. Orutthi Pundaiyai Thookki Kaaddi Kondu Okkaanthu Irukkeen, Nee Ennadaannaa Kovilil Saami Kumpiduvathupola Paya Pakthiyaa Eddi Irunthee Paarkkaree. Kiddee Vanthu Thoddu Paarudaa Pundai Mavanee. Otthaa Patthu Roopaaykku Oru Porul Vaanginaa Koodaa Moonu Naalu Murai Thoddu Paartthu Amukki Paartthuthaan Ellorum Vaangarom. Unakku Naan Athikaari. Unakku Pundaiyai Kaaddi Vaadaannu Kooppiddaa Kooda Angeeyee Irukkee. Antha Aayiram Vilakku Sarkil Inspekdar Vanthu Okkareennu Sonnaan. Oru Mayiraiyum Kaanom. Veera Maarvaari Pundai Kidaitthu Irukkum Poyddaan Pola Irukku Antha Mekaa Size Poolan. Unakku Ennadaa, Koothi Mavanee, Vetthalai Paakku Vechu Alaikkanumaa, Saar, Vaanga, Kiddee Vanthu En Pundaiyai Paarungaa Saar, Amukki Paatthu, Sappi Olungaannu Saarnnu. Naan Innum Asingamaa Sollarathukku Munnaalee, Kiddee Vanthu En Pundaiyai Nakkudaa Naayee. Avvalavu Thaan Aduttha Nodiya, Mutthu Paandiyin Aaru Ins Naakku, Avan Meel Athikaariyin Kila Antharangatthil Irunthathu. Aan Naay Okkarathukku Munnaalee Eppadi Peddai Naayin Koothiyai Nakkumee Appadi Nakkinaan Mutthu Paandi. Thamilukku Rompavum Veendi Irunthathu. Innum Konjam Saaynthu Kondu, Kaalai Parappinaal. Antha Ulsikappu Pakuthi Appaddamaaka Therinthathu. Mutthu Paandiyin Naakkin Thiramaiyaa Allathu Tamil Pundaiyin Thaakkamo Theriyavillai, Moonee Nidatthil Thamilin Pundai Veditthathu. Piravaakam Eerpaddathu. Paandikku Enna Pannuvathu Enree Puriyavillai. Ithu Pundai Joosaa Allathu Onnukku Adikkiraalaannu Enru Kooda Unara Mudiyavillai . Oru Valiyaaka Thamilin Kaama Neer Ninrathu. Aval Mukatthil Konjam Thelivu Eerpaddathu. Penkalukku Pothuvaakavee Pundai Joos Rirees Aanaa Konjam Amaithi Eerpadum. Thamilum Penthaanee. Konjam Rilaaks Aanaal. Pandikko Poolai Samaalikka Mudiyaamal, Nelinthaan. Tamil Mutthu Paandiyin Poolai Piditthuviddaal. Ayyo Deey Ithu Enna Manushan Poolaa Allathu Kaluthai Poolaadaa . Ithanai Perisaa Irukku. Pundaikkul Viddaal Vaay Valiyaa Veliyee Varum Pola Irukku. Antha Manonmani Pundaikku Intha Maathiri Pool Thaanda Veenum. Porumadaa Paartthathu, Nakkiyathu,. Naakku Poddathu. Sorukudaa Un Poolai Intha Inspekdar Pundaiyil. Olungaa Otthu Moonu Naal Aachu. Neetthum Munthaa Naalum Ottha Pundai Manvangalukku Oru Elavum Theriyavillai. Athuvum Polis Dipaardmend Enru Solli Kollavee Vekkam. Yoosles Pasanga. Moonu Naalaa Viddathai Pidikkanumadaa Paandi. Nee Singakuddidaa. Intha Pool Porumdaa Enakku. Seekkiram Kutthi Oludaa . Ini Ennaal Thaangamudiyaathudaa. Aduttha Rendee Nimidangalil Antha Then Paandi Naaddin Karum Thadi, Inspekdar Koothiyil Irunthathu. Itthanai Perum Thadiyaiyum Thamilin Koothi Sulapamaaka Ul Vaangi Keddiyaaka Kavvi Piditthu Kondu Irunthathu. Naalu Murai Than Poolai Veliyee Elutthu, Pin Ullee Soruki Okka Thodanginaan Antha Paandi Naaddu Singam. Nellai Sooppar Paasd Ekspiras Eppadi Thaamparatthai Kadanthavudan Speed Edukkumo, Athupola Thanga Paandiyan Speed Edutthaan. Vaayu Veekam, Mano Veekam Enru Solluvaarkalee, Antha Veekatthil Thamilin Pundaiyil Otthukkondu Irunthaan. Avvappothu Thamilin Kongaைkaludanum Vilaiyaadi Kondu Irunthaan. Porukka Mudiyaamal Munakinaal Tamil. Eendaa Antha Aayiram Vilakku Aalai Nee Minji Viduvee Pola Irukku. Intha Adi Adikkiree. Nalla Adi. Imm Imm . Nallaa Kutthudaa. Unpoolukku Thankunthaarpola Eppadi En Pundai Moodi Thirakkuthu Paatthiyaada Kaja Poolaa. Saari. Unnai Thiddalaam. Un Poolai Thiddaakoodathu. Poolaadaa Unnodathu. Oru Adi Irukkum Pola Irukku. Intha Thirunelveelikaarangalukku Pool Sooppardaa. Paandi Kutthuvaan. Konjam Mulaiyai Pisaivaan. Pundaiyai Oru Kaiyaal Piditthu Alutthuvaan. Than Pool Irunthapothum, Antha Ithalkalai Seertthu Pidippaan. Pundaiyil Etthanai Vilaiyaaddu Aada Mudiyumo Atthanaiyum Than Meel Athikaariyin Kila Athikaaratthil Kaaddinaan. Paavam Porukka Mudiyavillai. Ayo Amma Enru Sollikkondee, Antha Paandiya Naaddin Singatthin Pool Kanjiyai Thamilin Pundaiyil Koddi Thaamiraparani Aarril Vellam Varum Poluthu Eppadi Karaiyai Udaitthukkondu Odumo Appadi Aval Pundaiyai Roppi Veliyellaam Valinthathu. Mekaa Ol Thamilukku Asathi Eerpaddathu. Paandikku Oru Kalaippum Theriyavillai. Avan Pool Innum Surungavee Illai. Thamilukku Aacharyam. Avalai Ithuvarai Ottha Ellorudaiya Poolkal, Thanniyai Koddiyavudan, Sornthu Poy, Puthu Manappen Pol Thalaiyai Kila Saaytthukkondu Thongum. Aanaa Paandiyin Pool, Intha Padai Porumaa Innum Konjam Veenumaa Enru Arai Kooval Viduppathupol Innum Dempar Kuraiyaamal Irunthathu. Paandi Poolai Uruvi Viddu Arukin Pavyamaaka Ninru Kondu Irunthaan. Thamilo Avan Poolai Vida Manaseeyillai. Konjam Elunthukondu, Avan Poolai Oru Kaiyaal Piditthu Uruvikkondee Peesinaal. Deey. Ennadaa Ithu. Irumpu Thadi Pola Irukku. Itthanai Naalaa Intha Pandam Iruppathu Enakku Eppadidaa Theriyaama Pochu. Eli Masaal Vadaiyai Moppam Piditthu Thinpathupola, Nam Sdeeshanil Irukkum Ellorudaiya Poolai Patthi Enakku Theriyum. Appadi Irunthum, Un Poolai Patthi Theriyaamal Ponathu En Pundaiyin Thapputhaan. Ippo Theriyuthu. Nee Namma Sdeesanil Irukkum Oru Theevidiyaa Koothiyaiyum Otthathu Illai. Allathu Antha Pejaarikal Kooda Un Sunniyai Paartthathu Illai. Appadi Entha Oree Oru Theevidiyaa Paartthu Irunthaal Kooda, Enakku Seythi Vanthu Irukkum. Antha Kuchikaari Manonmanikku Kooda Theriyaamal Pochee. Enna Veelaiyadaa Antha Koothi Pannaraa Sdeeshanil. Un Poolin Arumai Munpee Therinthu Irunthaal Antha Theevidiyaa Pasangalin Chinna Poolai Otthu Irukkavee Maaddeen. Sari. Naan Thaan Peesikkondu Irukkeen. Un Poolai Paaru. Pulled Poddu Payaring Aardarukku Kaatthukondu Irukkum Thuppaakki Pola Irukku. Veesd Pannaathee. Enakku Sutthamaa Pothai Thelinthu Pochu. Naan Solravaraikkum Nirutthaamal Oru. Kanji Varum Pola Irunthaal Adakkiko. Unga Maathiri Naadaar Aalungal Rompa Naali Oppaangannu Theriyum. Paandikku Reddai Santhosham. Meel Athikaari Sonna Padi Nadanthaal, Nallathu Panni Koduppaanga. Rendaavathu, Thannoda Poolukku Than Thakuthikku Athikamaana Oru Koothi Kidaichu Irukku. Intha Santharpatthai Naluva Vidalaamaa. Paandi Manathukku Oru Sapatham Edutthu Kondaan. Naan Intha Thadavai Kutthara Kutthula, Intha Inspekdar Amma Ini Okka Antha Aayiram Vilakku Aalai Kooppidavee Koodaathu. Pundai Thinavu Edutthaa Nam Pool Thaan Naapakam Varaveendum Enru Mudivu Panni, Antha Oorina Pundaiyil Mindum Than Kalappaiyaal Ula AaramPitthaan. Aval Kaalkalai Than Tholin Mithu Poddukondu Avan Koothiyai Koodiyamaddum Viritthukondu, Than Sengolai Antha Kosa Kosa Koothikkul Sorukiraan. Paandi Alutthiya Vithamee Avalai Kiranga Vaitthathu. Tamil Avasarapadutthinaal. Deey. Seekkiram Oluda. Porumadaa Un Otthikai. Tharaiyil Ninrukondu, Aval Kaalkalai Than Tholil Maalai Pola Kiraas Panni Poddukondu Avalai Otthukkondu Irunthaan. Pail Pavundeeshan Poda Poomiyai Pilappaarkalee Athu Pol Antha Kirompeeddai Inspekdar Pundaiyil Pilanthu Kondu Irunthaan Aval Diraivar. Okka Vanthu Viddaal , Athu Diraivaraaka Irunthaal Ennaa, Sdeeshan Raiddaraaka Irunthaal Enna, Allathu Meel Athikaariyaaka Irunthaal Enna. Pala Murai Pal Veeru Padda Poolkalai Paarttha Thamilukku Paandiyin Poolai Mikavum Piditthu Irunthathu. Manathukkul Ninaitthukondaal. Naan Ithuvarai Ottha Noorrukanakkaana Poolkalil Pesd Intha Poolthaan. Ini Ivanai Vaaram Oru Murai Okkasolla Veendum . Paandi Moochai Piditthu Kondu Niraiya Neeram Otthu Kadaisiyil Kodam Kanjiyai Thamilin Pundaiyil Koddinaan. Aval Saikai Kaaddinaal. Paandi Haalil Padutthukondaan. Appadiyee Thirantha Pundaiyudan Tamil Thoongividdaal. Maru Naal Kaalai Aarumani Irukkum Kaaling Pel Sattham Keeddu Paandi Poy Kathavai Thiranthaan. Kaaveeri Vanthaal. Dee Poddu Kodutthaal. Amma Roomukku Poy Viddu Udanee Vanthu Viddaal. Kovamaaka Keeddaal Yo. Nee Ellaam Manusanaa. Ammathaan Pothaiyil Irunthaanga. Mariyaathaiyaa Avangalai Pedil Podduviddu, Nee Olungu Mariyaathaiyaa Haalil Thoonga Veediyathuthaanee. Pinnee Ethukku Ammavai Appadi Chinna Pinna Padutthi Irukkee. Eppadi Irukkaanga Patthiyaa Ippo Avanga. Avanga Pothai Kooda Thelinthu Irukka Maaddaanga. Nee Panniyathu Sariyaay. Polees Kaaranaaka Irunthu Ippadi Panni Irukkiyee Ithu Niyaamaa Enru Sattham Poddaal. Pandi Sonnaan. Nirutthu Amma. Nee Veeddukku Pona Pin Nadanthu Enna Enru Unakku Theriyumaa. Summaa Katthaathee. Ammathaan Diressai Kayadda Sonnaanga. Pin Ammathaan Angee Amukki Vida Sonnaanga. Pin Ammathaan En Valukkaddayapadutthi Panna Sonnaanga. Athu Appadi Irukku, Lo Lonnu Kathariyee. Paandi Kovam Adangavillai. Thaan Eetho Thappu Pannividdathu Pola Keevalam Intha Veelaikkaari Thiddukiraal. Ivalukku Putthi Pukaddaveendum Enru Mudivu Panni, Ingee Paaru Amma, Naanee Pokalee. Itho Paaru Enru Kaaveeri Sarrum Ethirpaarkkaatha Pothu Eerkanavee Thaditthu Irukkum Than Uruddu Kaddai Poolai Veliyee Edutthu Kaaddi, Amma Thaan Ithan Kaiyil Piditthu, Deey Paandi Ullee Viddu Pannu Enru Sonnaanga Enraan. Antha Periya Poolai Paartthathu Kaaveeri Pundai Ooral Edutthathu. Enna Pannuvathu Enru Puriyavillai. Avalum Otthu Maasakanakkaachu. Paandi Aacharya Padumpadi, Kaaveeri Aduttha Nodiyee, Saari Enru Solli Avan Poolai Piditthu Uruvinaal . Enna Thaan Than Ejamaani Ammavin Pundaiyil Neetthu Raatthiri Moonu Thadavai Otthu Irunthaalum, Oru Pen Poolai Piditthu Uruvinaa Enna Aakum. Avvalavu Thaan Paandiyum Aval Paachikalai Piditthaan. Aval Than Udaikalai Thookki Erinthu Viddu, Haal Sopaavil Okkaanthu Imm En Pundaiyil Olu Enraal. Paandikku Payam. Amma Vanthu Viddaal Enna Pannuvathu Enraan. Kaaveeri Sonnaal. Ammavai Patthi Enakku Nalla Theriyum. Thanni Adichuddu Pundai Ol Vaanginaa, Amma Marunaal Onpathu Manikku Munnaal Elunthu Irukkaa Maaddaanga. Nee Kavalai Padaamal Intha Kaaveeri Pundaiyil Olu Enraal. Avvalavuthaan. Enna Maaruthal. Neerru Iravu Ejamaani Ammavin Pundai. Inru Kaalai Veelaikkaariyin Pundai. Kaaviriyin Pundai Tamil Ammavin Pundaikku Savaal Viduvathu Pola Irunthathu. Athee Alavu Mekaa Size Pundai. Nalla Oppi Irunthathu. Aanaal Muditthaan Jaasthiyaaka Irunthathu. Oru Maathiri Ninrukondu, Antha Kaaveeriyin Koothiyil Paandi Naaddu Singam Eera Thayaaraaka Irunthathu. Chinna Aappil Saisil Sheeppee Illaatha Mulaikal Kaavirikku. Avalaikalai Kannaa Pinnaa Enru Kasakkinaan. Pin Poolai Uruvi, Tharaiyil Okkaanthu, Avalin Koothi Piritthu Naakkai Poddaan. Kaaveeriyin Koothiyil Ithu Varai Yaarum Naakkai Poddathu Illai. Avalaal Samaalikka Mudiyavillai. Saar. Porum. Kutthunga. Seekkiram Enraal. Aval Koothi Joosai Thudaitthu Viddu, Mindum Than Veelaayuthatthai Aval Koothiyil Soruki Kutthinaan. Aaree Nimilam Thaan. Paandi Naaddin Singam Kaaveerin Kukaiyil Vaanthi Edutthathu. Paandikku Unmaiyaaka Sollaveendumaanaal, Tamil Pundaiyai Vida Kaaveeri Pundaithaan Piditthu Irunthathu. Paandiyee Avalai Keeddukkondu, Mindum Oru Murai Otthuviddu Ponaan. Kaaveeri Avan Ponapin, Than Pundaiyai Kaluvi Kondu, Pudavaiyai Kaddikkondu Ejamaani Ammal Roomukku Ponaal. Thamilo Innum Thoongikondu Thaan Irunthaal. Aanaal Iru Viralai Pundaiyil Sorukikkondu Thoongikondu Irunthaal.


text:
Kan yeroon mootummaa isaa Wixata dhufu xumuramu – Prezidaantiin Ripublikii Dimookiraatawa Koongoo – Jooseef Kabiilaa akka yeroo isaaniitti taayitaa gad-lakkisan hiriira har’a magaalaa Kinshaasaa keessatti geggeessame irratti hookkara ka’een yoo xiqqaate namoonni haga digdamaa du’uu malan – jechuun dubbatu – aanagawoonni biyyattii.
Namoonni sadii ajjeesamuu, Sagaleen Ameerikaa mirkaneeffatee jira.
Naannoolee magaalaa Kinshaasaa keessaa haga tokko keessatti, jiraattonni, “yeroon Kabiilaan taayitaa gad-lakkisan ga’e” mallattoo jedhu dhageessisuuf jecha fiingee hafuufan – jedhama.
Dhukaasaaleen meeshaalee waraanaa aanaalee magaalattii heduu keessaa dhaga’amuu itti fufee jira.
Akka hiriirawwan mormii hin geggeesamnee uggurii kaa’amee, humni waraanaa heddumminaan magaalattii keessatti bobbaafame iyyuu, kaleessa, gandeen magaalattii hedduu keessatti hiriirri mormii geggeessamuunis gabaasamee jira


text:
Tokkummaa jechuun maal jechudha?
Waxabajjii 24, 2014 | Dhugasa Ibsa Irraa
Waa’een tokkumma yeroo baay’e ni dubbatama, garu hojiitti hin hiikamu maaliif?
Sababiwwan gurguddoo akka kanaa gadiitti kaasuuf ni yaala:-
1. Hiika tokkummaa sirritti beeku dhabuu
2. Faayidaa tokkummaa hubachu dhabuu
3. Qaamotiin tokkummaa ijaaru barbaadan hundee isaani wal-hubachu dhabuu
4. Qaamotiin tokkummaa ijaaruu barbaadan fedhii qofa qabaachu fi dandeetti dhabuu
5. Qaamotiin tokkummaa ijaaru barbaadan Obsa fi wal-danda’u dhabuu
6. Qaamotiin tokkummaa ijaaruu barbaadan wal-amanu dhabuu
7. Dhiibbaa fi tooftalee qaama alaa irra irratti gageeffamu fi kkf
1) Hiikaa tokkummaa sirritti beeku dhabuu
Tokkummaa haala baay’een ibsuuf yoo danda’ame iyyuu ani yaada kiyyaa gabaabinaan ibsuuf haala kanaa gadiitin qoodeen ibsuuf ni yaala.
1.1 Tokkumma namoota dhunfaa
1.2 Tokkummaa garee
1.3 Tokkummaa Sabaa
1.4 Tokkummaa Biyyaa
1.1 Tokkummaa namoota dhunfaa
* Namni kamiyyu (dhiira, Dubartii, Jaarsa, Dargageessa fi Ijoollee) fedhii fi dandeetti mataa isaani dhuunfaatti ni qabu.
* Haadha fi abbaa tokko irra yoo dhalatan iyyu garagarummaan fedhii fi dandeetti jirachuun isa hin hafu.
* Kanaafu namni kamiyyu maatii isaa keessttis ta’e hiriyoota isaa wajjin gammadee nagaan jirachuu fi gara fuula duratti tarkanfachuuf garaagarumma dhuunfaan qaban akkuma jirutti eegani kan namoota biros kabajuun tokkummaa ijaarachun waliin jiraachu fi tarkanfachu danda’a.
* Fakeenya- jireenya maatii wajjin, hiriyaa wajjin, firaa wajjin, ollaa wajjin, fi kkf ta’u danda’a
1.2 Tokkummaa garee
* Namootni dhunfaa fedhii fi dandeettii adda addaa qaban faayidaa dhuunfaa isaaniitiif carraqiin mataa iaani qofa galma isaan barbaadan kan isaan hin geesifne yoo ta’ee namoota biro wajjin galma waliini baafachuun tokkummaa garee uummachuun waliin tarkaanfachu danda’u.
* Galmi gareen tokko baafachu danda’u gamoota namootni dhuunfaan qaban hunda hin hammatu.Galmoota namootni dhuunfaan qaban keessa galmoota hanga xiqqoo ta’ani fi yeroo gabaaba ta’an qofa ta’u danda’a.Kanaafi tokkumman garee yeroo baay’ee diigamu kan danda’uuf
* Fakeenya-Waliin hojjechuu (Shariika daldalaa dhaabbatani waliin daldaluu,Waliin oomishu, waliin waldaa adda addaa dhaabbachu) kkf
1.3 Tokkummaa Sabaa
Tokkumman sabaa tokkummaa namoota dhunfaa fi tokkummaa garee kan of-keessatti hammatu yoo ta’e iyyuu tokkummaan sabaa kan adda isa godhu qabxilee baay’ee kaasuuf ni yaala.
1ffaa:- Tokkummaan sabaa- bu’urri isaa fi hundeen isaa tokkodha. Fakeenyaaf- Hundeen saba Oromo abbaa tokko irra uumame, Innis nama Oromo jedhamu irra madda jechudha.
2ffaa:- Tokkumman sabaa -Sirna bulchinsa mataa isa ni qaba. Fakeenyaaf -Oromon Sirna bulchinsa Gadaa ni qaba.
3ffaa:- Tokkummaan sabaa -Afaan ittiin waliif galu Afaan tokko ni qaba.
– Fakeenyaaf Oromon Kaaba hanga kibbatti fi Bahaa hanga Lixatti Afaan Oromotin waliif ngala.
– Loqodaan xiqqoo garagarummaa qabaachuun hundee tokkummaa oromo diiguu hin danda’u.
– Garaagarumman loqodaa Baayina uummataa fi balina qubsumaa irra uumamuu danda’a.
– Garaagarummaan loqodaa xixiqoo jira kun immo miidha osoo hin taane faayidaa gudda akka qabu raga bahama jira.
– Fakeenya gabaaba kaasuuf-Yeroo aadaan sirbaa Oromiyaa mara irra tartiiba tartiibaan waltajjitti yoo dhiyaatan Televishini jalaa hin deemin nama jechisiisa.
– Loqodni adda addaa yeroo afaan Oromotin dhiyaatan akka Nadhii Dammaa ni mi’awaa male hin quufamu.
– Kuni immo Saba oromo qofa biratti osoo hin taane sabootaa fi sablamoota Itoophiaa keessa jirani fi Namoota Biyya alaa hunda hawwataa jira.
– Kun fuula dura irratti hojjetamnaan tuuristoota harkisuun Oromiyaaf galii guddaa akka galchuu danda’u abdii gudda ni qaba.
4ffaa:- Tokkummaan Sabaa-aaadaalee bu’urri isaa tokko ta’e ni qaba.
– Kana jechuun aadaa jireenya hawaasummaa (Wal-dirmachuu, wal-gargaaru, walii-yaaduu, wal-qubsisuu, Qabeenya kununsuu, aadaa hojii qonnaa fi horsisuu ) kkf. — Fkn. Oromon aadaawwan bu’ura tan tokko ni qaba
– Oromoon aadaawwan bu’ura tah’an wal-fakkatu haa qabaatu malee baayina uummataa fi bal’ina qubsuma irra kan ka’ee garaagarumman aadaa baay’een ni jirani.Fakeenyaaf aadaa uffataa,aadaa gaddaa ibsachuu, aadaa nyaataa, aadaa fuudhaa fi heerumaa fi kkf
– Akka aadaa sirbaa keessatti ibsuuf yaaletti garaagarummaan aadaale Oromiyaa keessa jiran faayidaa gurguddo baay’ee kan qaban yoo ta’u, miidhaa tokkollee hin qabani.
– Garaagarummaan aadaa jiran kun baay’ee hawwataa fi barumsaa fi leenjii kenuun kan hin argamnedha.
– Qabeenya gurguddoo Oromiyaan qabdu keessa isa tokkoo fi galii guddaa kan argamsisanidha.
– Ciminaan irratti hojjetamnaan fuula dura baay’ina tuuristoota keessumeessu hin dandeenyetu Oromiyaa do’ataa
5ffaa:- Tokkumman sabaa-Amantaa tokko qaba
Sabni tokko bu’ura irra amantaa tokko qaba.
– Fakeenyaaf –Sabni Oromo ka’umsa irra abbaa tokko irra waan uumameef amantaa Waaqefataa jedhamu qaba ture.
– Yeroo booda garu Oromon amantaa biyoota biro irra itti dhufeen amantaa adda addaa qabaachu danda’eera. Kunis Waaqefataa, Isilaama fi Kiristaana.
– Akka seenaa irra hubachuun danda’amutti amantaan Isilamaa fi Kirstaanaa adeemsa keessa gara oromotti kan dhufe yoo ta’u, Oromon amantoota kana kan ofitti fudhataniif karaa waaqa ykn Rabbiin ittiin wal-qunnaman jedhani waan itti amananiif ture.
– Haata’u male garu qaamotni amantoota kana jalqaba irra hooganan maqaa amantoota kanaan sirna bulchinsa oromo keessa seenuun humna oromo dadhabsisaa fi diiga akka turani fi maqaa amantaatin Oromo sodachisani sirna bittaa isaani Oromo keessatti diriirfata akka turan seenaan ni ibsa.
* Tokkummaa Oromo diigan.
* Oromo afaan-faajesani gabrumaa fi hiyummaa keessatti akka kufan taasisan
* Oromon rabbiin ykn waaqa waan kabajuuf ykn sodatuuf qaamotni amantaale gageessan kanatti fayadamuun Oromo qoqodani kufisun akka hin kaane godhan
* Asirratti kan ani kaasu barbaade amantaan Isilamaa fi Kiristaana gaari miti jechuuf osoo hin taane maalummaa namoota amantaalee kana gageessa turani fi hojii isaani kaasu barbaadeni.
Fakeenyaaf mee amantaa kirstaana keessa amantaa Ortodoksii yoo fudhane, Hojiin gageesitootni isaani raawwata turan:-
– Sirna habashoota oromiyaa keessatti diriisu,
– Oromo lafa isaa irra buqisun irra fudhachu,
– Aadaa fi afaan Oromoo dhabamsisu,
– Meesha warana deegartoota isaanif raabsun oromoo akka ittiin doorsisani habashoota jalatti akka bitaman kan taasisa turan hanga tokko tuquun ni danda’ama
Fakeenya amantaa Isilamaa yoo ilaales:-
– Faayidaa fi fedhii arabootaa adeemsisuu irra kan hafe tokkummaa Oromoo egsisuuf tattaffin godhame hin jiru
– Oromotni amanticha hordofan Oromota amantaa waaqefataa fi amantaa kiristana hordofan hunda akka diinatti akka ilaalan taasisuun tokkumman Oromoo akka cabu yaali godhama ture keessatti shoora gudda taphateera.
– Kuni immo kan diinoni Oromoo tokkumma Oromoo cabsuuf yakka hojjetaa turaniif gahee mataa isaa taphateera.
– Oromoon oromummaa isaani dagatani amanticha qofa akka hordofan isaan taasiseera. Kun garu garbumma jala isaan hin hanbisne.
– Diinotin Oromoo qaawwota kanatti fayadamun gabrummaa Oromoo dheeressa jiran
Waa’ee amantaa irratti yaada waligalaa ibsuuf ni yaala:-
* Kaayyoon amantaa dhunfaanis ta’e gareen rabbi ykn waaqayyoo wajjin wal-qunamuuf ta’u qaba.
* Yeroo hunda hoogantoota amantaa xinxalun barbaachisadha.
* Hoogantootni amantaa hedduun(baay’een) kaayyoo dhokataa fi faayida addaa namni biroon hin beekne argachaa hordoftoota amanticha eenyumma isaa dagachisa qiyaasa hin taaneen kan gageessan baayedha.
* Amantaan sabumma fi eenyumma ofi nama dagachisu hin qabu
* Amantaan aadaa fi afaan ofii dagachisu hin qabu
* Amantaan qabeenya ofii saamsisu hin qabu
* Amantaan nama ajeesisuu fi nama hiisisu hin qabu
* Amantaan saba tokko jiddutti garagarumma uumuu hin qabu
Fakeenya tokko haala gaaffiitin ibseen waa’ee amantaa gudunfuuf ni yaala;-
Oromoon kiristana waggaa dhibba ol yeroo ajeefamu, hidhamu, samamu fi cunqursa jalatti yeroo bulu saboota biro kiristaana ta’ani fi biyoota amantaa kiristanaa hordofan irraa gargaarsi godhameefi akka hin ajeefamne, akka hin hidhamne fi akka hin saamamne fi cunqursa jala akka bahan kan godhee beeku jira?????? fkn uummata kaaba fudhachu dandeenya.
Oromon Isilama waggaa dhibbaa ol yeroo ajeefamu, yeroo hidhamu, yeroo saamamu fi cunqursa jalatti yeroo bulu saboota biro isilama ta’ani fi biyoota amantaa Isilamaa hordofan irra gargaarsi godhameefi akka hin ajeefamne, akka hin hidhamne, akka hin saamamne fi cunqursa jala akka bahan kan godhee beeku jira???????? fkn –Somali, Afaar fi Araboota fudhachu dandeenya.
Yeroo dhihoo asi garu jijjirama tokko tokko argaa jira. Kanas akka kana gaditti ni tuqa:-
– Oromoo kiristana irra ajeechaan fi rukuchaan osoo irra gahaa jiru Oromoon Isilama tokko dhaabbate hin ilaalu. Irra ittisuuf human haa dhabu male yaalii akka godhu shakki hin qabu. Kana mirkaneeffachuuf gara baha Oromiyaa deemtani argu dandeessu
– Oromoo Isilamaa irra ajeechaan fi reebichi osoo irra gahaa jiru Oromoon Kiristana tokko dhaabbate hin ilaalu. Kanas bakka adda addaatti arguu eegaleera
Oromoon Isilama Oromoo kiristana fi waaqefata akka amaraatti ilaala ture sirra’u qaba
– Oromoon Kiristana fi waaqefata Oromoo Isilama akka arabootatti Ilaala ture sirra’u qaba
– Isaan kun hundinu wal-walaalu fi diinni kan uume irra waan maddaniif lammaffa dhagahuus arguus hin barbaanu. Oromoon Tokko !!!!!!!!
Walimagalatti “ Hidda malee xannachi hin dhiigu “ akkuma jedhame Oromoon amantaa adda addaa yoo hordofe iyyu wal-male fira bira hin qabu.
* Amantaan kan dhuunfaa fi kan rabbi wajjiniiti
* Oromummaan kan saba Oromoo hunda wal-wajjiniiti.
* Oromumman kan eenyummaa fi kan kabajaati
* Oromumman wabii aadaa, afaan, amantaa, Qabeenya fi Bilisummaan ittin mirkana’udha
* Oromumman mallatto eenyumma addunyaan hundi ittiin nu beeku qabanidha
Kanaafu, akkuma aadaa fi Loqodoota bay’ee nama gammachisan fi nama hawatan qabnu amantaaleen jiranis haala bu’a qabeessummasaatin itti fayadamu qabna male haala diinota keenyaaf karaa banana fi tokkumma Oromoo hin diigneen of-eeganoon itti fayadamu qabna.
6ffaa:- Tokkumman sabaa –Qubsuma walinii daangaa tokko keessa ni qaba
Sabni daangaa tokko keessa waliin qubate kabajaa fi ulfina waliin qaba.Yoo daangaan isaa hin kabajamne:-
– Eenyummaan fi kabajaan sabicha ni mulqama, ni salphata
– Tokkummaan is ni diigama
– Ni ajeefama,
– Ni hidhama,
– Qabeenyi isaa ni saamama,
– Aadaan isaa fi afaan isaa ni dhabama,
Walumagalatti gabrumma jalatti galuun qaama isa garboofate tajaajilu jala seena
Qaamni isa garboofate sabicha addaan qoqoodun diina walitti gochuun akka wal-waraanan taasisa.
Walumagalatti tokkumman saba wabii eenyummaa sabaa, aadaa sabaa, afaan sabaa, qabeenya sabaa, amantaa fi tiksee daangaa sabaa fi kkf
1.4 Tokkumma Biyyaa
Tokkummaan Biyya kabaja tokkumma sabaa irratti kan huda’udha. Yoo tokkumman sabaa hin kabajamne tokkumma biyyaa jirachu hin danda’u. Sababin isaas Biyya tokko keessa sabootni baay’een jiraachu waan danda’aniif mirgi saboota kana wal-qixatti kan hin kabajamne yoo ta’e sabni jiru hundinu daanga isaa keessatti mirga isaa gara kabachifachuu deemu danda’a.
Tokkummaan biyyaa akka eegamu yoo barbaadame:-
* Sabni hundinu wal-qixa murteessu qaba
* Hidhaan dhaabbachu qaba
* Ajeechaan dhaabbachu qaba
* Saamichi dhaabbachu qaba
* Hundi wal-qixa misoomu qaba
* Wal-gowomsuun dhaabbachu qaba
* Of-tuulummaan dhabamu qaba Anatu siif beekan hafuu qaba
* Mirgi yaada ofi ibsachu kabajamu qaba, kkf
Xumuura yaada kiyyaa
Tokkummaan wabii qabu, Injifanno argamsisu, kan saba kabachisu fi diina naasisu ijaaruuf akkuma kanaa olitti ibsuuf yaale
– Faayidaa tokkummaa sirritti hubachun barbaachisadha
– Qaamotiin tokkummaa ijaaru barbaadan hundee isaani wal-hubachu barbaachisa
– Qaamotiin tokkummaa ijaaruu barbaadan fedhii fi dandeetti horachu qaban
– Qaamotiin tokkummaa ijaaru barbaadan Obsa fi wal-danda’u qaban
– Qaamotiin tokkummaa ijaaruu barbaadan wal-amanu qaban
– Dhiibbaa fi tooftalee qaama alaa irra irratti gageeffamu waliiwajjin ofirra ittisu
– Kutannoo qabaachu
– Wal-jaallachu
– Wal-deeggaruu
– Wal-marii’achu
– Dhaamsi kun hundinu Oromof akka ta’e beeku qabdan
Walumagalatti waa’een tokkumma namoota dhunfa, kan garee, kan sabaa fi kan biyyaa akka kanaa olitti ibsamanitti hiikuuf yaaleera. Dogoggoroota yoo qaabataniif dhiifama isin gaafadha.Tokkumma Oromootiif bu’a ni qaba jedheen waan yaadeef yaada kana kenuuf yaaleera. Isini immo akka gabbistan abdii ni qaba.


text:
Hanga Sirni Wayyaanee Angoorra Jirutti Ajjeechaan Hordoftoota Amantii Adda Addaarra Geessifamu Akka Hin Dhaabbanne Yakki Waldayaatti Raawwatame Ragaa taha
(Ibsa ABO)
Mootummaan Wayyaanee ajjeechaa fi balaa suukaneessaa Ummatoota Itoophiyaa amantaa adda addaa hordofan irraan gahu itti fufuu yakka Kaaba biyyattii Waldayaatti lammiilee ayyaana Cuu-phaa kabajatuuf walitti qabaman irratti raawwateen mirkaneesseera. Sirnichi amantoota ayyaana Cuuphaa ayyaaneffatuudhaaf walitti qabaman “Sagalee Mormii dhageessistan” jechuun akku-ma aadeffate humnoota hidhattootaa itti bobbaasuun dhukaasa banameen namoonni 20 ol ajj-eefamanii kanneen kudhanootaan lakka’aman madaahaniiru.
Murni faashistii TPLF/EPRDF yeroo garagaraatti dhimma amantii keessa seenee siyaasa isaa ooffachuuf yaalii taasiseen balaa dhaqqabsiisaa turetti dabalee, ummatootni biyyatti akka aadaa, ilaalchaa fi amantaa isaaniitti Waaqa galateeffachuu fi kadhachuuf bakka argamanitti ifatti wa-raana itti duulchisee dhibbootaan ajjeesuu fi miidhaa ulfaataa irraan gahaa turuuf dhumaatiin Ir-reecha Hora Arsadii-tti raawwatame yaadannoo dhiyoo ti. Lammiilee Oromoo miliyoona hedduu Waaqa isaanii galateeffachuu fi kadhachuuf Bishooftuu Hora Harsadeetti walitti qabaman goolessitoota isaa itti bobbaasee ajjeechaan raaw’ate suukaneessaa fi godaannisa yoomiyyuu hin irraanfatamne yoo tahu, gochaan kunis sirnichi aadaa fi amantii kamiifiyyuu kabajaa kan hin qabaanne tahuu mirkaneessa.
ABOn yakki ajjeechaa Waldayaatti hordoftoota amantii Kiristaanaa sirna kabajaa Cuuphaatif walgahan irratti dalagame mirga bilisummaa amantii lammiileen qaban kan sarbee fi gochaa cub-bamaa hundaan dura dhaabbatamuu qabu tahuu ibsaa, gocha kana gadi jabeessee balaaleffata. Ajjeechaani fi balaan dhaqqabe kun sirni Wayyaanee badii raawwataa turerraa baratee of sir-reessuuf qophii akka hin taane fi diinummaa amantoota hundaaf qabu caalaatti agarsiisa.
Diddaa Ummatootni biyyattii irratti gaggeessaa jiraniin addatti ammoo warraaqsa Xumura Ga-brummaa Ummanni Oromoo finiinsaa jiruun kan dhiphate Wayyaaneen gama kaaniin duula humnoota Liyyuu Hayil Somaaleetiin Ummata Oromoorratti gaggeessaa jiru daran babal’isuu irratti argama. Kun hundi sirnichi jeequmsa uumee ajjeechaa raawwatuun dhabama irraa of baraaree aangoo isaa dheereffatuuf murtii lafaa qabu jabeessuu hubachiisa.
Walumaagalatti, ajjeechaan lammiilee fayyaaleyyii irratti raawwatamu kun kan dhaabbatuu dan-dahu, mootummaanWayyaanee/TPLF hundeen buqqifamee, sirni fedhii ummatootaa guutuu fi mootummaa umatootaan filameen bakka buufame qofa tahuu ABOn hubachiisa. Kana dhugoomsuufis ummatootni Itoophiyaa keessa jiran hundi harka walqabatuun gartuu dhumaatii isaanitiin jireenya ofii mijeeffataa jiru ofirraa kaasuuf falmaa gaggeessaa jiran akka finiinsan ABOn dhaamsa dabarsa.
Gadaan Gadaa Xumura Gabrummaa ti!
Injifannoo Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Amajjii 22 bara 2018


text:
Waajiira haqaa oromiyaaf dubbii himaa kan ta’an Obbo Taayyee Danda’aa, Yunivarsitii Amboo mooraa Walisootti barsiisaa ka ta’an Obbo Siyyuum Tashomaa akkasumas ajajaa itti aanaa kora bittineessaa Oromiyaa Komaandar Iyyaasuu Angaasuu guyyaa har’a hidhaa ba’anii jiru. Obbo Taayyeen ajjechaan Moyyaalee keessatti gaggeeffame kan ilaaleen raadiyoo sagalee Amerikaa waliin gaaffii fi deebii eega ibsanii booda hidhaman.
Gama kaaniin torbanneen darban kana keessaa Oromoota himannaan shoroorkeessummaa irratti dhiyaatee mana hidhaa Qilinxoo keessa turan 500 ta’an keessaa 400 gadhiifamuu abuukaatoo isaanii kan ta’an Obbo Wandimmuu Ibsaa mirkaneessanii jiru.
Isaan kun kanneen an abukaatummaan dhaabadheef qofa kan jedhan Obbo Wandimmuun maamiltoota koo Oromoo ta’an kanneen mana hidhaa Qilinxoo keessatti hafan 115 ta’u ibsan.”Rifeensa mataa hanaga tokko haadanii kaan Gofaree hin dhiisan” kan jedhan Obbo Wandimmuun mootummaan akkuma jalqabe hidhamatoota siyaasaa hundumaa akka hiiku akkasumas labsii yeroo hatattamaa akka kaasuuf gaafatan.
Gabaasa Guutuu Caqasaa


text:
Sadaasa 27/2017/ Warraaksa biyyaalessaa torbanoota darban keessa mooraa yuunversiitii wallaggaa keessatti belbelaa tureen kan rifate sirni wayyaanee waraana isaa jumlaan fidee mooricha keessa erga qubachiiserraa kaasee guutummaan moorichaa goolamaa jira.
Waraanni Wayyaanee kunis barattoota bahaaf gala dhorkaa jira.Caalmaattimmoo waraanni Sirna wayyaanee mooricha keessa qubatee jiru barnoota hanga hin jalqabnetti mooricha keessa ta’uu fi kaaffee hin fayyadamtan jechuun barattoota mooricha keessa jiran oliif gadi adeemee doorsisuu isaa caalmaatti hammeessuun itti fufee jira.Barattoonni moorichaas akka Gad hin baaneef yeroo ammaa fedhii isaanii malee dirqamaan mooraa keessatti ittifamaa jiru.
Barnootas dirqamaan akka barattan jechuun dabballoonni sirna wayyaanee mooricha keessa naanna’uun barattoota doorsisaa jiru.
Gootowwan qeerroon barattoonni oromoo moorichaas hanga lammiileen Keenya qe’ee fi qabeenyaa isaaniirraa buqa’aniif kaasaan kaffalamutti hin barannu,
ajjeechaan jumlaan kan gara laafina hin qabne lamiilee Keenya daangaarra jiran irratti waraana liyyuu poolisii sumaaleedhaan raawwatamaa jiru hanga dhaabbatutti hin barannu,
Barattoonni oromoo mooraa yuunversiitii wallaggaa keessaa diddaa yeroo darbee irratti hidhaman hanga nuuf hiikamanitti hin barannu jechuun ejjennoo isaanii ciichuudhaan diddaa isaanii itti fufanii jiru.
Mootummaan Abbaa irree wayyaanees diddaa barattootaa kana gara dabarsuuf galmeen bifa haaraan haa galmeeffamu jechuun mooricha keessatti beeksisa deddeebiidhaan baasee dhoobus barattoonni moorichaa hanga gaaffiin mirga Abbaa biyyummaa keenyaa nuuf hin deebinetti guutummaan guutuutti barnoota hin barannu jechuun ejjennoo isaanii tokkummaadhaan Gad jabeessanii gaaffii mirgaa gaafachuu isaanii itti fufanii jiru.
Hanga ammaattis mooraa yuunversiitii wallaggaa keessatti hojiin baruu fi barsiisuu guutummaan guutuutti diddaa barattootaan wal qabatee erga addaan citee torbanootaa heedduu lakkoofsisee jira.Barattoonni moorichaa gaaffii mirga abbaa biyyummaa gaafachaa jiran daran fardeessuudhaan ittuma fufanii jiraachuullee maddi oduu qeerroo mooricharraa dhufaa jiru addeessee jira.
Mooraa Yuunversiitii Wallaggaa keessatti qaanqeen qabsoo gootowwan Qeerroo moorichaatiin qabsiifame daran jabaachuudhaan itti fufee jira.
Sadaasa 27/2017/ Warraaksa biyyaalessaa torbanoota darban keessa mooraa yuunversiitii wallaggaa keessatti belbelaa tureen kan rifate sirni wayyaanee waraana isaa jumlaan fidee mooricha keessa erga qubachiiserraa kaasee guutummaan moorichaa goolamaa jira.


text:
Abdiisaa Aagaa
Koloneel Abdiisaa Aagaa (1919 - 1977) Oromiyaa, Wallagga kessatti dhalate. Abdiisan waraana Itoophiyaan Xaaliyaanii waliin geggessiteraati gootummaa guddaa agarsiisen ummata biratti beekkama.
Seenaa Isaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Ijoollummaa fi Waraana Galuu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Koloneel Abdiisaa Aagaa Oromiyaa Dhihaa,Wallagga
,Najjotti bara1919 kessatti dhalate. Bara 1925tti mana barumsaa Abbaa Gabra-Maaram seenee afaan Amaariffaa dubbachuu, dubbisuu fi barreessuu barate. Bara 1927, mana barumsa misiyoonii Najjoo seenee Afaan Ingiliffaa barate. [1]
Yeroo umuriinsaa 12, Abbaan Abdiisaa obboleessa isaa ajjeessee mana hidhaa gale. Abdiisan kana ol iyyatee abbaasaa gadi lakkisiisuf gara Finfinnee yoo deemeyyuu, abbaansaa dhumaratti murtii du'aatin ajjeefame. Kanaan gaddee fi aaree, Abdiisan umurii 14tti Waraana Itoophiyaatti dabalame. Bara 1932, Akkaadaamii Waraanaa Hoolotaa seenee waraana barachuun ajaja-kudhanii ta'uun eebbifame. Yeroo waraanni Xaaliyaanii Itoophiyaa qabatu Abdiisanis waraana kanarrati loltuu ta'ee hirmaatee ture. Hiryootasaa wajjini diina Wallagga qabate buqqisuuf gara Wallaggaa deeme. Boodarras hiriyootasaa du'arraa hafan 30 wajjin booji'amee jalqaba Jimmatti hidhame. Hiriyootasaa wajjin ji'a tokko booda Jimmarraa gara Finfinneetti dabarfamanii ji'a lama hidhman. Ji'a lama boodas mana hidhaatii gadi lakkifaman. Bara 1936, Giraaziyaanitti boombin darbatamee waan madaayef, Abdiisaan namoota 42 wajjin qabamee karaa Mitsiwwaatin gara Moqaadishoo geeffamuun achitti hidhaman. Namoota Abdiisaa wajjin Hoolotatti baratan keessa nama 18 erga ajjeesanii booda, namoota 30 hafan Xaaliyaanii geessanii mana hidhaa kuusaa odola Sisilii keessatti aragamutti hidhame. Achitti Kapiteen Juuliyoo, goota Yugozilaavin wal bare.[1]
Mana hidhaattis Abdiisaa fi Kapiteen Juuliyoon michuu ta'an. Waliinis mana hidhaa keessaa badanii miliqan; isaan wajjin hidhamtoota 10 ol ta'an fudhatanii bahanii bosonalatti galan. Guyyaa muraasa booda mana hidhaa sanatti geggeessummaa Abdiisatiin alkan deebi'an; Abdiisaa Xaaliyaanonni hedduu soodaatu turan. Abdiisan eegdota mana hidhaa sanaa hudhee ajjeese. Itti aansun Juuliyoo wajjin uffata eegdota mana hidhaa sanaa fudhatanii uffatan. Meeshaa waraana eegdota sanaas qabataii eegduu mana hidhaa sanaa fakkaachun karrarraa dhaabbachuu jalqaban. Abdiisaa fi Juuliyoon buufata sana keessa seenun hidhamtoota hunda gadi lakiisan, qondaaltota Xaaliyaanii buuftana sana keessa jiraniin wal waraananii meeshaa isaanii fi rasaasa saamanii, konkoolattota meeshaa waraanaa fe'an booji'anii gara bosonaatti deebi'an.
Abdiisaanfaa haaluma kanaan loluun hidhamtoota baasuu, baankii, mana kuusaa mootummaa fi buufata kuusaa saamuu itti fufan. Kanaanis lakkoofsi garee isaa guddatee waraana ta'e. Mootummaan Faashistii Xaaliyaanis waraana isaanirratti bane. Gareen kunis Abdiisaa geggeessa isaa godhachun filatee sadarkaa meejerii isaaf keenne. Xaaliyaanonniis Abdiisaa baayyee sodaatu turan. Sodaa kantti fayyadamuun saamtonni Xaaliyaanii fuula isaanii gurraacha dibanii Abdiisaa fakkaachun baankii fi manneen namaa saamu jalqaban. Abdiisaanis jarreen hojii hamaa kanaan maqaa isaa xureessan kana qabee ajjeessa ture. Mootummaan Xaaliyaanii Abdiisaa qabuuf yaalii guddaa gochaa ture garu hin dandeenye. Kun ta'u didnaan, Abdiisaa aangoo guddaa sii kennina jechuun garee isaanitti akka dabalmu gochuuf yaalan. Abdiisan garuu kana hin fudhanne.
Boodarra Waraannii Addunyaa Lammaffaan jalqabame. Humni Allaayidii Biriiten, USA, Firaansi, fi Raashiyaan meejer Abdiisaa, kaapiteen Juuliyoo fi garee isaanitiif beekkamti kennuun meeshaa waraanaa fi gargaarsa kan biraa dhiyeessufii jalqaban. Meejer Abdiisan waraana paartisaanotaa kan addunyaa kan Ameerikaanota, Faransaayota, Ingilishoota, fi Itoophiyaanota of keessaa qabu akka geeggeessuuf filatame. Kaapiteen Juuliyoon ammoo paartisaanota Yugosilaav akka geggeessuuf filatame. Haala kanaa paartisaanonni, duraan baayyen isaanii hidhamtoota kan turan, Xaaliyaanii dadhabsiisun kufaatii isaanitiif karaa banan. Meejer Abdiisan goota waraana Addunyaa lammaffaarratti magaalaa Room booji'edha. Warri Biriitenis Abdiisaa ajajaa Pooilisii Waraan Biriitish godhanii yoo filatan Jarmaanii akka waraanufis gar Jarmaniitti ergan. Achittis Naazii Jarmaniidhan magaalaa adda addaa keessatti loluun isaan mo'era. Dhumarrattis Barliin alaabaa Biriitishii fi Itoophiyaa fannifachuun seene gootummaa isaa addunyaatti agarsiiseera.
Biyyatti Deebi'uu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Dhuma waraana addunyaa lammaffaarratti, warri Biriitish, Kanaadaa fi Ameerikaa, aangoo guddaa akka isaaf kennan itti himuun akka loltuu isaanitti dabalamu gaafatan. Abdiisaan garuu gara biyyaa isaatti deebi'uu akka barbaadu itti imuun dide. Deebin warra Allaayidii waan arseef, yeroo Xaaliyaanin lolaa turetti biyya barbadeessite jechuun himannaa irratti banan. Warri Firaansi, Biriitishi, Ameerikaa fi amma tokko Raashiyaa, haala kanaan isa balaaleffatanii himannaa irratti banan. Akka carraa ta'ee, jeneraalli Biriitish kan duraan badhaasa Abdiisaaf kennee beeku tokko akka Abdiisan gadi lakkifamuuf tattaafachuun hidhaa isa gara adabbii qarshiitti jijjiirsise. Qarshii kanas Abdiisaa fi mootummaa Biriitishtu kaffaale, Abdiisanis gadi lakkifame.
Gootichi Abdiisaa Aagaa dhumarratti gar biyyaatti deebi'e. Hayila Sillaasenis Abdiisa erga simatee booda gara Abbabaa Aragaayitti, Ministeera Ittisaa kan ture, ergee akka inni qacaramuuf ajaje. Abbabaa Aragaay fi gootonnii kan biroo baayyeen gootummaa Abdiisaa waan beekaniif aangoo nurraa fudhata jedhanii isa sodaatan. Kanarraa kan ka'e, Abdiisaa gara jeneraalaatti ol guddisuurra, Abbabaa Aragaay Abdiisaa gara Akkaadaamii Waraanaa Hoolotaatti akka waraana baratuuf erge. Erga ji'oota hedduu baratee booda akka liyuutenaantiitti eebbifame; kunis qondaaltota waraanaa kan Biriiten kan duraan Abdiisan Yuurooppitti ajajaa isaani ture baayyee naasie. Abdiisaan waraa Itoophiyaa keessatti baayyee hacuuccame. Waraan Itoophiyaa fi Somaaliyaa irratti akka loluuf, Abdiisaan gara Ogaadenitti ergame. Achirratti gootumma fi ogummaa waraanaa guddaa yoo agarsiisus, sadarkaan isaa waggaa dheeradhaaf kaapiteen bira ol hin dabarre ture. Boodaraa erga kaapiteen Juuliyoo fi Maarshaal Tiitoo dhimma kana H/silaasetti beeksisaanii booda, Abdiisaan gara sadarkaa koloneelitti ol guddate; eegduu mootis ta'e. Koloneel Abdiisaa Aagaa, warraaqsaa Itoophiyaa kan bara 1974 booddee waggaa muraasan booda bara 1977 boqote.
Yaadannoo Abdisaatif, manni barumsa sadarkaa lammaffaa Najjotti argamuu maqaa isaatti moggaafamuun, Mana Barumsa Abdiisaa Aagaa jedhama.


text:
Wells Fargo, baankii Amerikaatti horii manaan bitatanii fi jaarratan namaa liqeessuun tokkeessoo jirtu.
Tohattooti baankii Amerikaa akka baankiin tun horii itti namaa liqeessitu,dhala irraa argattuu fi karaan isiin hojjattuun laalanii seera hedduu cabsite jedhanii balleessaa itti muran.
Waan isiin himatan keessaa wabii ykn inshuraansii makiinaa ka seera hin tahin nama kuma hedduutti gurgurte fa.
Nama kuma hedduu seera malee horii baasift jedhanii adaban.
Tanafuu Wells Fargoon balleessaa tanaaf doolara miliyoona $500 Biiroo Tohannoo Daldala Maallqataatiif doolara miliyoona 500 ammoo Ministitirii Maallaqa Amerikatiif baafti. Horii kun warra seera malee horii baasisan jedhan hin gahu.
Hojjattootii baankii tanaa armaan duralleetti seera malee liqee kaardii ‘credit card’ doolara miliyoona 3.5 namaa kennan jedhani himatan.
Tanumaafuu Baankiin Jidduu Galeessa Amerikaa akka horiin Wells Fargo doolara tiriliyoona 1.95 hin caalle fi akka miseensota boordii baankii tanaallee jijijjiiran hajaje.
Baankiin Amerikaa keessaa guddinna horiitiin JPMorgan Chase fi Bank of Amerikaatti aantee sadeessoo. Waajjirii isii guddaan San Fransiskoo bara 1852 hujii jalqabde.


text:
Ibsa idda bu’oota THBOn kenname irratti ejjennoo ABO
ADDA BILISUMMAA OROMOO
OROMO LIBERATION FRONT
Guyyaa: 5/1/2007
Lakk: 01/ABO/07
Ibsa idda bu’oota THBOn kenname irratti ejjennoo ABO
Walgahiin Gumii Idda Bu’oota THBO kan sadaffaa murtii dabrse karaa sab-qunnama gara garaa
faca’e arginee jirra. ABOn qabsoo Oromoo kallachumman tokkomsee gaggeessutti, akkasumas humnoota qabsoo bilisummaa Oromoo irratti hiriiran walitti fiduuf ifaajee tolfame keessatti hedduu gumaachuun saa beekamaa dha. Yeroo ammas danqammi tokko tokko haa jiraatu malee dirqama saa bahachuu irraa of hin qusanne.
Ibsa olitti dhahame keessatti garuu maqaa ABO THBO keessaa haquuf kan yaalamaa jiru fakkaata. Miseensoti Shanee Gumii ABO turan yaroon kaayyoo ganamaa irraa cehanii bu’uura Itiyoophessaa jala hiriiruun hin haalamu. Garuu hoogganootii fi miseensoti hafan osoo fagoo hin deemin akka of sirreessuu dandahaniif yeroof shaneen hundarraa babahe tokko dhaabbatee akka walitt fidu yaalamee ture. Shanee yeroof dhaabbate kana kan qaama cehumsa (QC ABO) jedhame malee dhaabi malbulchaa maqaa kanaan dhaabbate hin turre.
Bilisummaa Oromoof ABO jala hiriiranii kumkumootatu lubbuu saanii dabarsan. Dhaabi keenya
ABOn ammallee kaayyoo kana gad hin lakkisne. Kanas irra deddeebfinee hundaaf mirkaneessinee jirra.Murni tokko karaa irraa cehus maqaan ABOn hanga Oromiyaan bilisomtutt kudhaama Oromoo hundaa tahee jirata. Kanaaf maqaan humnoota bilisummaa Oromoo yoo dhahamu inni keessa hin jiru taanaan tokkummaan yaadame hanquu taha. Dhaaba keenya qaama cehumsaa jedhanii waamunis gaddisiisaa waan taheef maqaa abbaan ittiin of waamuu fudhachuun seera.
THBOn ABO malee dhaaba tokkummaa osoo hin tahin dhaabota jiran keessaa kan biraa tokko
taha. Kanaaf akeeka saaf amanama tahuun yoo ni fedhama tahe tarkaanfiin ABO ofirraa fageessuuf fudhatame dacha’uu qaba. Kan qabsoo keenya gabaabsuu dandahu tokkummaa keenya tahu itt amannee ture THBO kan bu’uursine. Bakka geenyee kaanee kan irratti xiyyeeffachuu qabnu akkamitti gurmuu keenya akaakuun misomsinaa malee kan harka ballisee nutti dhufu ofirraa darbuu tahuu hin qabu ture. Kanaaf hunda dura gara qulqulluun waan ijaaramneef hojiirra oolchuu durfannoo godhannu malee maqaamatti hafuu dandeenya.
Dhuma irratti waanti irra deebinee hubachiisuu barbaadnu tokko koree malee dhaabi QC jedhamu akka hin turre fi akka hin jirre taha. Shanichis ergama saa fixatee jira. Lammaffaa hariiroon har’a nu gidduu jabaachuu qabu yoo laafee kan fayyadu diinota keenya qofaa tahuu saati. Har’a umatni keenya hojii irratti nu argee nu madaalu fedha. Hireen dhaaba amma maqaa THBOn socho’aa jiruus ta’e kan jaarmayaa hunda keenya kana irratti irkata. Waanta’eefis, ABOn THBO keessa jiraate jiraatu baatee gurmuun qabsaawota Oromoo dhugaan dagaagee hojiitti akka hiikamu ni warraaqa. Falamaa bilisummaa Oromiyaa mirkaneessuuf godhamu kamu irrattis saboontota Oromoo ejjennaa fakkaataa qabatan cinaa hiriiree tarree falmaa duraa irratti argamuuf har’as akka kaleessa qophii ta’uu isaa irra deebinee mirkaneessina.
Qromiyan ni bilisoomti!
Qabsoon ittifufa, Injifatnoon ni dhufa!
Koree Hojii Geggesituu Adda Bilisummaa Oromoo
Amajjii 5, 2007


text:
Gaaffii fi Deebii Obbo Huseen Hammuu fi Dargaggoo Haruun Hasan Waliin Taasifame(Ebla 13/2018)
– Komii Buqqaafamtootaa – Ajjeechaa hoji-geggeessaa DANGOTE fi Waahillan isaanii irratti raawwatame, – Mormii hawaasaa naannoo Somaaleetti qabatee fi – Wal-dhabbee Israa’elii...
OMN:Caamsaa-20/2018 Labsiin Farra Shororkeessummaa akka ka’uu fi Seeronni walabummaa lammiilee mulqan akka jijjiiraman jiraattonni Magaalaa Dambidoolloo fi Naannooshee gaafatan. Ministira Muummee Dr...
OMN: WEERARA DAANGAA OROMIYAA FI DEEGGARSA LAMMIILEE (caamsaa 25, 2018)
OMN: Oduu amma nu gahe (Lola Walloo) cammasaa 24, 2018)
OMN: SOMALI NEWS MAY 24, 2O18
OMN: Ammarreessaa kaleessaa fi har’a ( Caamsaa 24, 2018)
OMN: Gabaasa Addaa -Dhimma warqii MIDROC Laga Dambii irratti xalayaan Biiroolee garaagaraaf ergame maal jedha? caamsaa 24, 2018
OMN: QABSOO OROMOO SADARKAA ITTI AANU CAAMSAA 24, 2018
OMN: ODUU (Caamsaa 24, 2018)
OMN: Odduu amma nu gahee ( Lola Wolloo, aanaa Baatee) (Caamsaa 24, 2018)
OMN: QE’EE OROMIYAA: DIRREE DHAWAA, KUTAA 2ffaa (Caamsaa 24, 2018)
OMN: የሎቄ እልቂት፣ የሲዳማ ህዝብ የነፃነት ትግልና የፊቼ በዓል (MAY 23, 2018)


text:
Genocide: The rogue regime in Ethiopia Poising Rivers and Water wells in Oromia. #OromoProtests. @hrw #Africa July 17, 2016Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: #OromoProtests, Africa, Genocide Against Oromo People, Oromia, Oromo, The tyrannic Ethiopia
trackback
The fascist Ethiopia’s regime (TPLF) poising the Oromo people through rivers and water wells.
Recently it has been found and reported that in Qaachan district of Oromia’s Baalee zone, the fascist Ethiopia’s regime has poisoned the water well in the locality of Gola Qararrii. As a result, five Oromo nationals were died instantly after drinking water from the poisoned well.
Faashistootni TPLF waan mormii siyaasaa fi lola kamuu keessatti akkaan dhorkamaa fi heera mootumoota waltahannii keessatti yakka ool aanaan nama gaaffachiisuu hojjachuun ishii muranii TPLF kun murana faashistootaa itti gaafatamnii namoomaa itti hin dhagahamneen guutamuudha mirkanneessa. Waan ta’eefis, lageen, Horaa fi bishaan dhugaatti osoo hin dhugiin of irraa dhugaatiif toluu isaa mirkanneeffatuun dirqii ta’ee jira. Beekttootni Oromoo dhimma kanatti beekumsa qabanniis karaa danda’an hundaa bishaan dhugaatti ummata isaannii kana qulqulluu fi dhugaatiif toluu isaa jala deemuun ummata isaanniif bifa danda’annii fi isaaniif toluun beeksiisuun dirqama dhalootaa fi dirqama barnoota isaannii akka ta’ees ni hubatu. Mootummaan faashistoota TPLF dhimma kana irratti yeroo sadaffaaf yakka kana hojjachuu isaati. Darguun al tokko yakka kana hojjate. Loli Kaaba warra Habashaa gidduutti ta’ee hedduu dha. Hanga haraatti yakka bishaan summeesu kana wal irratti hin hojjanne. Oromoo irratti maaliif hojjatuuu gaafii jedhuuf deebbiin herreegu qabaadhuu illee ammaaf isinumaaf dhiisa.


text:
Lolli Duguuginsa Shanyii Oromoorratti cimaa jira
- Details
- Category: Pressrelease
- Published on Thursday, 30 May 2013 21:45
Ebla 25, 2013
Mootummaan Wayyaanee shanyii Oromoo lafarraa fixuuf lola cimsaa jirti. Dhiheenna kana hawaasa Oromoo ‘Harargee Bahaa’ irratti xiyyeeffattee jiri. Ammaan tana ummattni naannoo Aniyyaa, Jaarsoo tii fii Mi’eessoo haala kanaan miidhamaa jira.
Lolli ammaan tana naannoo baha Harargeetti deemaa jiru kun karoora guddaa mootummaan Wayyanee ummata Oromoo lafa akaakayyuu fii Abaabayyyuu isaarra buqqisuu fii qubsuma Oromoo xiqqeessuuf saganteeyfatte hojitti hiikuudhaan wajjiin kan walqabate tahuu mirkaneeysa. Karoorri hogganoota Wayyanee, kani isaanuu lafa argame hundatti ibsan kun, fedhii yeroo dheeraa kan siyaasaa tiifii kan saaminsa dinagdee guuttachuuf akka ta’e ni hubatama.
Galiin beekkamaan Wayyaanee qabdu jiruu ilmaan Oromoo guutumatti barbadeeysuudha. Mootummaan saba bicuu tan humna qawweetiin angoo dhunfatte baayyinna ummata Oromoorraa soda guddaa qabdi. Sodaa kana ifirraa xiqqeessitee haga dandeette lafa Oromoorra turuuf waan dandeettu hundatti dhimmaa ba’aa jirti.
Gochi dabaa kani Wayyaanee godhaa jirtu kun lafa gara garaatti ummata Oromoorratti miidhaa guddaa fidee jira. Baroota 22aan dabran keessa, Wayyaneen lola duguuginsa shanyii Oromoorratti oofaa dhufte. Gariin lola fixiinsa Oromoo kuni dhoksaadhaan geggeeffamaa ture. Lola dhooksaa kanaan lubbuu namaa tiifii qabeennaas hedduu barbadeeysan.
Akkasumattillee lolli hedduun suduudaan Oromoorratti geggeeyfamee jiara. Lolli akkanaa loltoota Wayyaaneetii fii meeshaalee cunqursaa kan akka poolisii federaaliitiin Ummata Oromoorratti gaggeeyfamaa bahe. Lafa gariitti ammoo lola kana suduudaan otuu hin ta’in, ofiif faana balleeyfatanii, humna biraa kan isaan bakka buufataniin hojiirraa oolchaa jiran. Humnootni WAYYANEE Oromoorratti akka duulaniif bakka buufattu sablammiilee ollaa Oromiyaa qubatanii fii warra Oromiyaa keeysa qubatan garii akka tahan arguun nama hindhibu.
Baroota hedduuf WAYYANEE lola duguuginsa Shanyii dhoksaadhaan ummata Oromoorratti deemsisaa baate. Lolli akkanatti sanyii fixuu kuni yaada “mirga dhala namaa cabsuu” jedhu jalatti laalama. Gochi WAYYANEE saba Oromoorratti godhaa dhufeefii godhaa jirus karoora duguugiinsa shanyii hojitti hiikuudha. Wantoonni hojii tana aditti mul’isan hedduudha. Fakkeennaaf, baroota 90 mman keessa manneen hidhaa “Nazi” fakkaatu Dhedhessaa, Zuwaay, fii Huursotti Oromoota kumaatamaan hidhuun niyaadatama. Oromoo kumaann lakkaa’amu mooraalee kanneenitti erganii warrersuu, dararuu, araraasuu, beeleessuu, dhibee namarraa namatti dabruun midhuu, bimbee buseetiin ciniinsisuu fii WKF… miidhuun ni hubatama. Hidhaa hamtuu duguuginsa shayii Oromoo kanarra namoonni hedduun midhaarraa hin dandamanne. Kana malees, addunyaarraa haa dhokatu malee, manneen hidhaa hedduun, manneen hidhaa lafa jalaa tiifii mooraalee waraanaa tiifii bakkoota biraa kan lafa jalaa yo tahan, mooraalee akkanaa keessatti hireen dargaggeeyyii Oromoo ar’allee kanuma obboleeyyan barroota sagaltammanii ta’ee jira.
Gochi Wayyanee kan kanaa gaditti hin laalamne Ka jireenna ummata Oromoo miidhaa dhufe beela. Beelli isaan ofumaa uuman kuniis Booranaa, Harargee, lafa gabboo Arsii bakka miidiyaan addunyaa “beela magariisaa” jedhee waame keessatti lubbuu nama kumaatamaa galaafatee jira.
Roorroon isaan lafa, bishaan, mukkeen bosonaatiifii bineensa daggala Oromiyaarratti oofaniis jiruu namaatii fii uumaa heddu barbadeeyse. Ragaa shira Wayyaanee kanaaf waan lama maqaa dhahuun gahaadha. Daggala Baalee ka ibiddaan barbadaawee fii daggala Iluu Abbaaboor kan amma barbadaawaa jiru yaadachuun gahaadha. Dhiibbaan gochi kun ummata keenyarratti yeroo kalutti fidu xiqqaa miti. Kana malees, qabeenna uumaa hagana ga’u balleessuun dhaloota dhufu irratti miidhaa guddaa qabaata. Hormaata ummataa hacuucuu danda’a; kun ammoo hawwii hoogganoonni WAYYANEE yeroo dheeraaf qaban ta’ee mul’ata.
Waan asii olitti tuqametti dabalee, Oromoo lafa akaakayyuu fii abaabbayyuu isaarraa buqqisuun jireenna ummataa bittineeessuu daran, dhiibbaa jireennaa kan isaan irraa hafuu hin dandeennerra geesee jira. Biyya keessa faca’uun miidhama guddaa osoo ta’u, laffarraa buqqa’uun akka biyya hinbeeknetti baqatanii jiruu uummachuu hindandeenne ummata godhee jira. Waldiddaa uumuunii fii akka bal’attu godhuuniis miidhaa guddaa ummata hedduurratti fidee jira. Wal diddaan Harargetti Isaa fii Oromoo gidduu, Somalee fii Oromoo jidduu; waldiddaan gara kibbaa kan Soomaalee fii Oromoo, Burjii fii Boranaa, Boranaa fii Gujii, Garrii fii Booranaa; waldiddaan dhihatti Gumuuz fii Oromoo; wal diddaan Kaaba-Bahaa kan Affariifii Oromoo hundi waladiddaa Wayyaneen ofumaa akooytee, uumtee shanyii Oromoo lafarraa duguuguuf hojiirra oolchite akka tahe ifatti mul’ata. Waldiddaa fii walitti bu’iinsi yeroo adda-addaatti tahe kuni lubbuu Oromoo hedduu galaafatee, qabeenna guddaas barbadeeysee jira.
Wayyaneen haguma fedheeyyuu sanyii Oromoo laffarraa gabaabsuu irratti bara digdamman dabran dalaganillee, gaachenni baay’inna gurmuu Oromoo ammallee dur daran isaan rifachiisee, hirriiba dhoorkaa jira. Kanarraa kan ka’e fixaansii sanyii Oromooirratti akka cimatti qindeeffamee itti fufamaa jira. Lolli amma Anniyya, Jaarsoo fii Mi’eessoo, naannoo Harargee keessatti deemaa jiru duulaa sadarkaa guddatti shanyii fixuuf godhamaa jiru. Duula kanaaf, Wayyaneen humana bakka isii bu’ee Oromoo ajjeesu qoppeeffattee jirti. Humna Wayyaneen jaartee-leenjifteetu Somaalee-Ogadeen keessaa ajaja Wayyaneetii ummata Oromo irratti duula bane. Humna “Liyyuu Poolis” (Poolisa Addaa) jedhamu kan hidhachiisee, leenjise ajaja laatuuf mootummaa Wayyaneeti. Kan geejjiba kennuuf, kan mindaa isaanii kafalu, kan bobbaa badii tanarratti isaan gorsu mootummaadha. Humna kanaatu ar’aa Hararghee keessatti ummatarratti shoorarkaa bane.
Lolli Baha Harargee keessatti yeroo dheeraaf godhamaa jiru kun lubbuu namaa irratti miidhaa guddaa geessaa jira. Maqaa waldhaba lafa gidduu ummata Somaalee tiifii Oromoo jedhuun, namni dhibbaan lakkaa’amu du’e, Oromoon kum-kudhannootaan lakkaa’amu qe’ee isaa irraa buqqa’ee, qabeenni isaa saamame yookin qoodame jira. Weeyrarri humnoota Soomaleetiin jiraattoota Oromnoo kan nagayaan biyya ifiirra jiraaturratti baname Ummata Oromoo kan naannoo Anniyyaa qe’ee isaarraa buqqaasee, alaa-mana dhoowwee jira. Ummanni lakkooysaan guddaa kuni q’ee ifiirraa baqatee lubbuu isaatiin du’a jalaa baafatullee, amma dahannoo, nyaataa fii qoricha dhaba, bosonaafii dirree keeysa labaa jra. Jiruun isaanii diigamte, nama itti iyyatan dhabuu irraa kanaka’e, mirga namoomaatiifii mirga lafa akaakoo isaarra jiraachuu dhabuun hamileen jiruu isaa kan fuul duraa akka hamaa caphee jira.
Dhumarratti, murni lola kana ummata Oromoorratti bane mootummaa Wayyaneeti. Kanaafis Wayyaneen lola badii kan amma Oromoo Anniyyaa, Jaarsoofii Mi’eeysotti baname hundaafuu itti gaafatamuun waa hafuu miti. THBOn, Shira Wayyaneen ummata keenyarratti geggeeysaa jirtu kana jabeeysinee balaaleeyfata.
Ummata tokko ummata biroorratti kaasuun mala siyaasaa kani yeroo angoo ittiin dheereeyfatan tahuu ni hubanna. Ummanni jaarraa hedduuf ollummaafii jaalalaan wal cinaa jiraate, kan seenaa siyaasaa akka tokko waliin qabu, kan hireen isaanii wal fakkaattu, sirna isaan qoqqoodu ofirraa argee, walqabatee diina ofirraa dhiibuu yoo baate, tilmaamni Wayyaneen karoorfame hojiirra oolee, ummata gaaga’u dandaya.
Kanaaf, murni Sabootaa hundi waldhaba Wayyaneen gidduu isaaniitti uumtu hundarraa of eeguu qaban. Kana malees, murni badii kanarraa bu’aa argatu WAYYANEE qofa ta’uu hubachuun barbachisaadha. Nagaan waliin jiraachuun, misoomaa, nagaa fii guddinna ummata naanna’aa fida. Waliin jireenni akkasii yoo hundi dantaa yaroo gabaabaatiif jecha ergamtuu WAYYANEE ta’uu dhabee qofa argama.
Haala amma humna Somaaleetiin Baha Harargee keessatti ta’e kana, Tokkummaan Humnoota bilisummaa oromiyaa (THBO) irra deeb’ee jabeeysee balaaleeyfata. Gochaa kanaas, humniti tuni ergamtuu Wayyaanee taatee kan goote tahuu hubannee, kanarraa dallansuu guddaatu nutti dhaga’ama. Humniti tun bifuma ta’eenu obbolummaa ummata Ogaadeen, ka seenaa cunqurfamaa tiifii fedhii akka ummata Oromoo qabu bakka hin buutu jennee amanna. Ar’aaf humna dhabaa tahullee, Oromoon akka humna horatu mamiin hinjiru. Turii-dafii ummanni Oromoo lafa ofii deeffachuuf wareegama feesisu ni kafala. Turii-dafii diinni, Wayyaneen gaaf tokko biyya teenyarraa numa baati. Gaafa san warri wal biratti ollummadhaan hafu Oromoo fii Soomaleedha. Kanaafuu, dantaa yerootiif jecha olloonni Oromoo meeshaa Wayyanee tahanii hariiroo fuul duraaf ummanni isaanii Oromiyaa waliin qabachuudhaaf jiraatan akka hin balleysine goesina.
Tokkummaa Humnoota Bilisummaa Oromiyaa (THBO)


text:
Seensa:
Afaan Oromoo Afaanota Kuush bahaa keessaa tokko. Afaan Oromoo barreessuuf, dubbisuuf Qubeen Laatiinii (Roman script) filatamee hojii irra oolee jira. Biyya oromoo keessatti barmootni idillee akkasuma waajjirri adda addaa afaan oromootiin hojii isaanii dalagu.
Qubeen laatiinii maaliif Qubeen saabaa irra afaan oromoof filatame?
Dubbifamaa fi dubbachiiftuun adda bahanii waan beekkamaniif
Sagalee dherraa fi gabaabaa waan qabuuf waldhawiinsa hiika jechootaa hin qabu
sagalee jabaa fi laafaa waan qabaniif jijjirama laafinaa fi jabinaa waan hin qabneef
Jijjiiraa qubee laatiin Afaan Ingilizii keessatti dubbachiifuun argisiistuu hin qabu.
Lakkoobsaan muraasa waan ta’eef salphaatti qayyabatama.
Bakka sagaleen jecha tokkoo addaan citutti hudhaa galchuun waan adda baafatamuuf.
Dubbifamaa fi dubbachiiftuun walitti ida’amanii sagalee kennu.Qubeen Afaan Oromoo lakkoobsaan 32 ta’u. Guguddaa fi xixiqqaa qabu:
Qubee Afaan Oromoo guguddaa:
A B C CH D DH E F G H I J K L M N NY O P PH Q R S SH T TS U V W X Y Z
Qubee Afaan Oromoo Xixiqqaa
a b c ch d dh e f g h I j k l m n ny o p ph q r s sh t ts u v w x y z
Afaan Oromoo keessatti Qubeewaan lama ta'anii wal faana katabaman Qubee Cimdii jedhanii (warreen kanaan ala barreeffaman al tokko tokko qubee qeentee jedhanii waamamu) beekamu. Isaanis:
ch, dh, ny, ph, sh (CH, DH, NY, PH, SH).
Qubeewwan P , V fi Z n sagalee afaan Oromo isa qulqullu keessatti hin mul'atani. Isaanis qubee ergisaati.
Qubeen Afaan Oromoo bakka lamatti qoodama
a) Dubbifamaa
B C CH D DH F G H J K L M N NY P PH Q R S SH T TS V W X Y Z (b c ch d dh f g h j k l m n ny p ph q r s sh t ts v w x y z)
b) Dubbachiiftuu
A E I O U (a e i o u)
Akkaataa Afaan Oromoo itti barreessanii fi Dubbisan
I. Seera jalqabaa
Dubbifamaan ofii sagalee hin qabu, Yoo dubbachiiftuu of biraa qabaate malee
Dubbifamaa fi dubbachiiftuun walitti ida’amanii sagalee kennu.
Dubbachiiftu + Dubbifamaa = Sagalee
Fknf: B + O = BO
B + U = BU
L + O = LO
Sagalee fi sagaleen ammoo walitti idaa’amanii jecha ta’u.
Sagalee + Sagalee = Jecha
Bu + Na = Buna
Ma + Na = Mana
II. Seera dheerinaa fi gabaabbina
Sagaleen jecha tokkoo dheeraa ykn gabaabaa ta’uu danda’a. Kanas kan murteessu qubee dubbachiftuuti.
Sagalee gabaabaa: Sagalee gabaabaan dubbachiiftuu tokko qofa qaba
fknf: a e i o u
Ba Be Bi Bo Bu
Ca Ce Ci Co Cu
. . . . .
. . . . .
Za Ze Zi Zo Zu
Sagalee dheeraa: Sagalee dheeraan dubbachiiftuun gosti tokko lama ta’anii walitti aananii oggaa galanii dha.
aa ee ii oo uu
Baa Bee Bii Boo Buu
. . . . .
Laa Lee Lii Loo Luu
. . . . .
III. Jecha
Jechi sagalee lama ykn lamaa ol irraa hundeeffama. Sagaleen jecha tokkoo dheeraa ykn gabaabaa ta’uu, ykn. ammoo jabaa yookaan laafaa ta’uu danda’a. Tibba tibba immoo wal makee illeejiraachuu ni danda'a.
a) Jechoota sagalee gabaabaa leexaa
Kana jechuun sagaleen gama duraa fi gama boodaa gaggabaaboo oggaa ta’anii dha.
Fknf: Bofa,bona, Bara, Buna, Dhala, dhuma, Fafa, Laga, Mana
b) Jechoota sagalee dheeraa leexaa
Dheeraa leexaa jechuun sagaleen jecha tokko gama duraa fi boodaan dhedheeroo oggaa ta’anii dha.
Fknf: Aanjaa, Aadaa, Eelee, Aagii, Oolaa, Uumaa,Daadhii, Gaarii, kuulii, Nyaataa, Waadaa, Laaqii, Xaafii, Raatuu
c) Jechoota sagalee laafaa
Sagalee laafaan dubbifamaa tokko qofa qaba
Fknf: Buna, Bifa, Fura, Laga, Lama, shora, dhara, gara, qara, quba, ala, eda,
d) Jechoota sagalee jabaa
Sagalee jabaa jechuun dubbifamaan gosti tokko lama ta’anii walityti aananii oggaa galanii dha.
Fknf; Akka, Adda, Bakka, Damma, Amma, irra, Warra, Gurra
Hub: Jabinnii fi laafinni sagalee dubbifamaa irra hundaa’a.
Jalqaba irratti dubbifamaan cimdii ta’ee hin barreeffamu.
IV) Hima
Hima jechuun tuuta jechootaa. Jechootni walitti ijaaramanii hima ta’u.
Jecha + Jecha = Hima
Bishaan + dhuga = Bishaan dhuga
Jimaa + Qama'a = Jimaa qama'a
Buddeena + Nyaata = Buddeena nyaata
V) Irra buta
Jechoota tokko tokko keessatti dubbifamaan gosti lama walitti aananii utuu dubbachiiftuun gidduu hin galiin yeroo barreeffaman irra buta jedhamani yaamamu.
Fknf: arba, harka, galma, galgala, ilma, boombii, dilbii, fuunfachuu, kkf.
Hub: Dubbifamaan sadii ta'ee walitti aanee hin katabamu.
VI) Hudhaa (')
Afaan Oromoo keessatti oggaa dubbisnu, bakka afuurrii sonba irraa ka’ee gara laagaa dhufu sagaleewwaan jecha tokkoo addaankututti hudhaan (’) gala.
Fknf: Re'ee, qe'ee, har’a, baay’ee, hir’uu, xaa’oo, mi’a, bal’aa, qu’uu, waa’ee, kkf.
Cuunfaa barumsa kutaa 1
Itti fufa------------------


text:
Ambummaa (Citizenship)
Seenaa Eenyummaa (Identity) kessatti, ilmi namaa akka jiraataa hawaasaa-fi-siyaasaa (socio-political), eenyummaan isaa akka karaa sirnaa bifa shaniitiin of mulisee argina. Isaanis, kara sirna abbaa-lafummaa (feudal), sirna aango-mootii (monarchical), sirna abbaa-irrummaa namtokkee (tyrannical), sirna sabummaa (national) dhaaf sirna Ambummaa (citizenship) ti. Egaa, Ambumman mullistu eenyummaa hawaasaa-fi-siyaasaa kessaa isa tokko. Ambumman eenyummaa warra kabira wajjin al takka takka woldorgommiin, al takka takka nagaan, al takka takka eenyummaa hunda keessaa isa olaanaa ta’ee yeroo argamu, al takka takkammoo eenyummaa kanneen biroo jalatti liqimsamee, xiqqaatee jiraatee as gahee jira.
Hariiroon sirna abbaa-lafummaa kessa jiru hariiro gubbaa-gadii (hierarchical) ta’ee, kan inni itti rarra’u walitti dhufeenya qabiyyee lafaa irratti ta’a. Jireenyaa fi yaada nama tokkoo, jechuun eenyummaa siyaasaa-fi-hawaasummaa isaa, yokiin gulantummaa (status) isaa sirna kana kessatti kan murteessu nami tokko sirna qabiyyee lafaa kessatti bakka inni qabatee jiru. Bittaa mootii yeroo jennummoo nama yeeroo baayyee maati tokko keessaa bahee dabareedhaan motummaa dhaalee namoonni biyya sana keessa jiraatan hundi jala-bultuu isaa (subject) yeroo ta’an jeechuudha. Namni tokko akka fakaattii biyyaatti fudhatamee sabni marti isa jala bula. Nama hundumaa’rraa sirna kana kessatti kan eegamu, ajajamaafi bultummaa (loyalty) isaa mootii kana argisisu taha. Eenyummaan siyaasaa-fi-hawaasummaa jirus kanuma irratti hirkata. Sirna Abbaa-irrummaa namtokke yeroo jennu, warra duriis hatauu yeroo jabana si’anaa keesa motummaa qabatanii namoota biyya saani haccuuccaadhan bulchan hunda ilaala. Eenyummaan siyaasaa-fi-hawaasummaa sirna akkasi keesa jirus, waanuma namicha isa bulchaa jiru faarsuufi gammachiisuudhaafi waan abbaan-irree ajajee hojiirraa olchu’irratti hundaa’e tahee mullata.
Sirni Sabummaa immo kan inni irratti hirkatu akka worra kaani hariroo namtokkeef nama isa bulchaa jiru giddu tahuu dhiisee, yeeroo inni hariiroo namoota giddu jiru tahuudha. Hariiroon namoota giddu jiru kunimmo kan inni irratti hundawuu aadaa, dhiigaafi seenaa tokko qabaachuu irratti. Yeero namtookeen (individual) akka qaama saba tokko godhee ofi isaa of fudhatu, maati aadaa tokko kessa akka jiraatu godhee of ilaaleera jechudha. Kunis sirna sab-lamummaatti geessa, inniis jaalala saba-ofiif sabbontummaa uumuurra darbee dammaqiinsa aadaa-darbee (tradition) leeliisutti geessa.
Ambummaa kanneen kaan hundumaa irraa kan adda isa godhu, hariiro haara irratti ijaaramuu isaati. Yeroo sirna abbaa-lafummaa, sirna bittaa mootii akkasumas sirna abbaa-irrummaa namtokke ilaallu, hariiroon sirnoota kana hunduma kessa jiru hariiroo namtokkee (individual) fi kan isa bulhuu gidduu jiru tayee argina. Hariiroon Sirna sabummaa keessa jiru, hariiroo namoota (group) gidduu jiru ta’ee argina. Hariiroon Sirna ambummaa keesa jiru garuu, sirna namaa fi nama giddu jiru tahuu dhiisee, sirna namtokee fi motummaa (state) gidduu jiru irratti kan ijaaramuu taha. Egaa, hariiroo namtokkeefi motummaa gidduu jiraachuutu ambummaa uuma, yookiin dhugoomsa jechuudha. Yaadi if-danda’uumma, (autonomy) wal-qixummaa seera jalattiifi, siyaasaa dhimma biyyaa keesaatti hirmaachuu kan jedhuu Ambummaa warra Abbaa Lafummaa, sirna Bittaa mooti fi Abbaa-irrummaa namtokkee irraa adda isa taasisu ta’ee argina. Kanuma’iyyuu tahee, ambummaan sirna bittaa mootif fi sirna Abbaa Irrummaa kessatti, hingudatiinif hindagaagiin malee, micireen isaa akka mulachaa ture hinhaalamu. Hatauu malee, eenyuumaan hunda keessaa ambummaa wajjiin wolitti dhiyyeenyaa fi walfakkii qabaatee al takka taakammo gar-gar baasuun nama dhibu, eenyummaa sabummaa ti. Walfaakkii eenyummaa lamaan kana gidduu jiru irraa kan kayee, naannoo bara 1800 eegalee yaada mootummaan tokko sabummaa irratti ijaaramuu qaba, yookin biyya tokko jechuun sabummaa tokko kan jedhuu gabbise.
Jaarraa 18ffaa dura, ambummaa fi sabuummaa (nationhood) gidduu wal makuun hin turre, garaa-garummaan isaan gidduu jirus siriitti mull’ata ture. Biyya Griikii akka fakkeenyaatti yoo fudhanne, ambummaan hariiroo namtokkeef magaala inni keesa jiraatu qofaaaa yoo murteessu, hariiroon kun garuu Griikummaa kan aadaa, dhiigaa fi amantii irratti hundaa’e jechuun sabummaa Griikummaa hin hanbisu, isaa wajjinis wal hin maku, yokiin isaa wajjin afanfaajji hin uumu ture. Lamaanu qofa qofaa, waan adda-addaa irratti hirkatanii jiraachaa turan. Yeroo bar-gidduu (middle ages) jedhaamu keessas, ambummaan kan woliin qabamee ilaalamaa ture, hariiroo nam tokkeefi magaala inni kessa jiraatu giddutti malee, hiikaa biyyaa, yokiin hiikaa sabuumaafi aadaa of keessaa hin qabu ture. Sabummaa yookiin Sablammummaa yeroo jedhaamus hiikaa biyyaa yokiin biyya abbaa kooti kan jedhu hin qabu ture.
Jaarraa 18ffaa booda, yaadaafi hiiki ambummaa, magaalummaa irraa fuudhamee, gulantaa biyyatti ol guddatee, motummaatti (state) maxxanfame. Akkuma kanas, sabummaafi sablammummaa kan jedhu, hiikaa biyyaafi namoota isa keesa jiraataniifi motummaa (state) isaanii akka jechuutti hubatamuu jalqbe. Kunis akka yaadni ambumaafi sabummaa walmakatu godhee rakina mataasaati uumee. Gaaffii sab-lamuummaan madaala siyaasaa moo madala aadaatiin hiikamuu qaba kan jedhu kaasuu eegale.
Hiikaan ambummaafi sabummaa wal makuun, biyyii tokko saba tokkorraa ijaaramuu qaba, afaan tokko dubachuu qaba, amba dhugaa biyya sana tahuuf, nami hundi afaan tokko afaan biyya sana dubachuu qaba kan jedhutti geesse. Hiikaa yaada kana irraa kan ka’ee, biyya Faransaayiitti, namoota (saboota) afaan Faransaayii hindubbanne, saboota hedduu, baayina biyya sanaa keessaa harka walakkaa kan tahani, amba Faransaayii dhugaa isaan goonee, sabummaa Faransaayi ijaarra kan jedhuun, karaa baruumsaafi akka isaan humna woraana keessa seenani if geddeeran gochuudhaan gara Faranasauummaatti jijjiiruu itti fufan. Fakkeenyaaf mana baruumsaa keesatti “lafatti tufuufii afaan Britton dubachuun dhorkaadha” kan jedhufaa maxxansamaa ture. (Kun hundi amma iraanfatamee jabana ammaa worri biyya Faransaayi biyyi saani ambummaa male akka sabummaa irratti hinhundofnee lallabu).
ADOn labsa ittin dhalaterraa egalee, hamma ammaatti yeroo hedduu deddebisee waayee ambumaa kaase jira. Itti seensa Sagantaa siyaasaa isaa kessattis hiree murteefannaan saba Oromo yeroo hariiroon namootaaf motummaa giddu jiru jijiramee namooti biyya sanaa ambummaa guutuu gonfatan, hikumsa haaraa argata jedha. ADOn maaliif waayee ambummaa kana deddebiisee kaasa? Maaliffis, gaaffiin ambummaa kun sagantaa ADO keessatti iddo guddaafi ilaalchaa haaraa akka saaqe gaafachuun wan hin’olle dha.
ADOn gaaffiin Oromo Itoopiyaa kessatti hiikamuu ni dandyaa yeero jedhu, akkuma jirutti Itopiyaa ishee hamma ammaa jirtuu gedeerumsa malee jechuu isaa akka hintaane hubatamadha. Osoo achii hingayiin durayyuu, Itopiyaa yeroo jennuu’iyuu maal jechuu kenya akka tayee hiika isaa jijjiruu qabna, kanaraattis woligaluu qabna ejjennaa qaba. Hiiki nuti Itiopiyaafi kenninu hariiroo attamii akka uumuu feennu murteessa. Kanaaf egaa, yaadi ambumma iddo guddaa qabaata kan jennuuf.
Motichii Miniliki, eega biyya Oromo qabatee Itopiyaa jala galchee of cimsee booda, hariiroo innii motumoota aanga’oo warraa Aurooppaa yerosii wajjiin qabus babalachuu eegale. Wal qunnamtii umameerraa kan kayee namooti isaa barumsa baranee warraa Aurooppaa akka argatan gochisiise. Kanumaan qabatees yaadi haaraan biyya seenuu jalqabe. Bara Haayle Sillaaseesi qunnamtiin kun caalaatti itti fuufee baballate. Namootni baruumsa baranee baratan baayyachuu irrattuu dabalee, worri biyya bakkee motummaa Itopiyaa yaadaan gorsuu itti fufan. Keesummattuu qunnamtiin cimaan yeroo jalqabaa ture worra Faransaayii wajjin ture.
Warri Faransaayiis, Itopiyaan hundee cimaairratti akka bu’uramtu yoo feetan, fakkeenya Faransaayii fudhadhatii motummaa cimaa giddu galeessa tokko, aadaa Itopiyumaaa tokko kan qabdu, kan Itopiummaa malee kabraa if birrratti hinbeeknee ijaaraa jedhanii gorsan. Kanuma kan deggeruus birokraasi ijaaruufi eegalan. Warri biyyaa, worri barumsa baranee baratanis, biyya Faransaayii fakkeenya (model) godhanii biyya aadaa tokko qabduu, Aandit Ethiopia kan jedhaaniin Itopiyaa ijaaruun akka barbaachiisuu murteefatanii kana hojirra oolchuuf kaka’ani. Nama Itopiyaa (Itopiaawii) jechuun akka nama afaan Amaaraa dubbatu, amantii Kristiyaana Ortodoksii hordofu, hucuun isaa uffata habashaa tahee, nyaata, aadaa, sirbaafi kan kana fakkaatan hundaan kan Amaaraa kan fudhaattee akka ta’eetti hiikani namoota biyya jiran hundaa gara sanatti jijjiruf hedduu tattaafatan. Kana jechuunis eenyummaa sabummaa irratti hundayyani Itopiyaa ijaaruu filatan. Eenyummaa sabummaa isaan Itiopiyaadhaaf kennanimoo eenyummaa saba Amaaraa-fi-Tigrai duwwaa kan calaqqisu turee. Yaadi “Andit Ethiopia” kan jeedhus hiikaa inni of keessaa qabu isa kana.
Harr’as taanaan hiikkaan Itopiyaaf kennamu, kesumattuu warra dur biyyatti bitaa turan biratti, waan hin gedderamneef, gaaffii sabootaatiif hiikama keennuudhaaf yaali godhamu kessatti rakina warra uuman keessaa tokko tahee argina. Itopiyaa ammas akkuma durii itti fufanii karaa sabummaa (nation) ilaaluun yoo raawwatee malee, Oromo tokkoofi akka nama Itopiyaatti of ilaaluu fi of fudhachuun rakina itti taha. Ani nama Itopiyaati jedhee, boone kan inni Itopiyaa fudhachuu dandayyu yoo hiikan biyaati sabummaa irra gara ambummatti jijjiramte duwaa taha jechuu dha. ADOn sagantaa siyaasaa isaa kessatti dhimma kana cimsee kan kaaseefis kanumaaf. “Ani nama Itopiyaati” yeroo jedhu, namni sun kan inni dubachaa jiru, waayee aadaa, seenaa, afaani fi, kkf.., oso hintaanee, Itopiyaaf hiikaa inni kennaa jiru bikka abmbumma irra ijaajjee tahuu qaba. Itopiyaa jechuun, akka wolitti-dhufeenya (association) namootaa fi saboota seeraafi heera duratti walqixxee tahani haqa siyaasaa qabaatani sirna siyaasaa waloo tokko keessa waliin buluufi dirqii fudhataniitti hiikamuu qaba.
Kaayoon dur ittin Andit Itopiaa ijaaruuf wixiname akka fashale fudhatamuu qaba. Itopiaan biyya sab tokkee (nation) miti, gara kanatti gederruuf yaaliin godhamees hoji’irra ooluu hin dandyne hin dandaamuus. Yoo ta’ellee, Itopiaa akka biyya sab-daneesaa (multi-national) tokkotti fudhatanii gara achiitti gedderutu irra tola. Kana gochuufimmoo, jalqaba hiikaa biyya waliin qabaachuuf demaniif kennamu irratti walii galuun heddu barbachisaa fi dirqamas taha. Egaa biyya waliin ejaarranna jennaan, biyyi sun anaaf maali kan jedhurratti walii-galteen argamuu qaba, kan hinta’uu taanaan, rakkoon ittuma fufa.
Biyya akka Itopiaa, biyyaa sab-daneesaa taatee kessatti, keesumaayuu, biyya humnaan buureefamtee kessatti, Itopiuummaa kara aadaa, seenaa fi KKF, hiikuun rakkina malee waan gargaaru hedduu hinqabu. Kanaaf furmaata kan kennu, Itopiummaa eenyumaa ambumma irrati ijaaruu dha. Biyya waloo waliin qabaanna jennaan, waanti wolitti nama hidhu jiraachuu qaba. Ammas kanaaf kan furaa fi furmaata kennu yaaduma ambumma tahee argina. Sabonummaan Itopiyaa, kan biyyaa walitti qabu, ni uumamaa taanaan, kan inni irratti dhabatu qabu, sabbonnummaa sabummaa irratti oso hintaane, kan tahuu qabu sabonummaa ennuymmaa ambummaa yokiin sabonnummaa ciivilii (seeraf siyaasaa) tahuu qaba. Kan walitti nu hidhu haqa siyaasaa seeraan waloon qabaannu malee, aadaafi seena darbee miti. Kanaafi egaa, ADOn, ambumaa irrati kan buureefamee tokkummaa abbaa-biyyummaa heeraatiin utumbamu afaan Ingliziitiin constitutional patriotism madisiisuudhaaf qabsaa’uu kan inni filateef. Wolumaa galatti, Itopiaummaa karaa sabummaa dhiisani, ambummaa irratti hundeesuun, biyyaattiin hunda maraafi akka biyyaa waloo taatuufi qabsoo godhamuu kessatti bakka guddaa qabaata.
Eenyummaa hawaasaa-fi-siyaasaa hunda keessaa, waan hariiroo namafi motummaa gidduu jiru irratti ijaarameefi, kan yaada haqaafi wolqixummaa if keessaa qabaatee, gara bilisummaa fi dimokraasiitti geesuu danda’u, eenyummaa ambummaa qofa. Kanaafi, wixinee sirna dimokrasi ijaaru qabnuu kessatti, hariiroo jiru ambummaa irratti utubuun hedduu ijaarsa kanaaf degersa kan tahuufi. Ambummaan sabummaa irratti wan hinbuureefamneef, saba tokko irra darbee, saboota hedduu walitti qabuu dandaya, kanafis biyya sab-daneessaa keessatti bikki inni qabaachuu dandayuu, heddu gudhaadha. Kana irras darbee, namoota biyya tokko keessa jiratan hundaa, seera jalatti wolqixxe akka isaan tahan gochudhaan, bulchiifamoota gara ambaatti jijjiruudhaan impaayeerummaa dhabamsiisuudhaaf qabsoo godhamu kessatti meeshaa guddaa tahuu dandayaa.
ADOn ammas dadabalee waayee yaada ambummaa kan inni kakaasuuf kanneen hunda ilaalee fi xiinxalee tahuun jala sararamee beekamuu qaba


text:
Dhaabbanni Facebook Tajaajila NYAATA Toorarraa ajajachuu(Food Ordering Service) Eegale
Mark Zuukerbargi ammas waan haaraa qabatee nuuf dhufeera. Amma irraa eegaltannii Facebook fayyadamuun nyaata ajajachuu akka dandeessan beeksiseera.
Kunimmoo tajaajiloota asiin dura karaa toorarraan ntaata ajajachuutiin garaagarummaa kan qabuudha. Akka dhaabbanni Facebook jedhutti, HaalumaMana nyaataa irratti hundaa’uun Nyaaticha ajajame ofii fudhachuu ykn iddoo barbaadametti akka geeffamutu himame.
Faayidaan guddaan tajaajila kanaa, yaada namootni gosa nyaataa sanaaf kennan ilaaluun Nyaata gaarii argachuufi filachuuf gahee olaanaa kan qabuudha. Akkasumatti naannoo ofiitti nyaata filannoo dhaaf ta’u argachuu danda’u.
Fayyadamaa[App] Facebook fayyadamuun maxxansaalee mana nyaataa, nyaata barbaachisaa argachuun akka danda’amu ibsameera. Tajaajilli kun yeroodhaaf Biyya US keessatti bilbiloota Android fi IOS irratti tajaajilli eegaluun himameera. Tajaajila kana Addunyaan gahuuf Facebook akka hojjachaa jirutu himama.
waan ta’uuf deemu walumaan ilaalla.
HORAA BULAA
OROMO ICT