text:
Dachii fi Daangaa Oromiyaa Ilaalchisee Labsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo Irraa Kenname.
Amajjii 21,2016
Lafa, qabeenyaa lafa jalaa jiru fi qilleensa Oromiyaa guutummaatti to’annoo ummata Oromoo jala galchuu qofatu gaaffii ummata Oromoo deebisa.
Habashooti,afaan qawweetiiin itti duulanii, Oromoo lafa isaa irraa buqqisuun walii fi firoottanii isaaniitii eerga qoodanii booda ummata Oromoo hiyyummaa fi wal’aalummaa keessatti darbanii hojiisifachuun lafa fi dafqa isaatiin duuroomuu kan eegalan jaarraa 14ffaa irraa yoo ta’e illee, kan ummata Oromoo miliyoonatti herregamu dachii/lafa isaa irraa buqqisee roobaa fi qabbana keessatti facaasuun kadhattuu fi waaridiyaa qeyee habashootaa taasisee jiruu, akkasumas ammo, jireenya maatiilee Oromoo fi ilmaan isaa dhabamsiise mootummaa Ixoophiyaa/wayyaanee ammaan tana Oromiyaa gabroomfatee jiruu dha.
Mootummaan Ixoophiyaa/Wayyaanee, ammaan tana Oromiyaa gabroomfatee jiru kun, “Tigraay akka mishoomtuuf, Oromoo fi Oromiyaan hiyyoomuu qabdi” imaammata jedhuun, lafa Oromoo saaamuu fi maqaa Investment’n saamsiisuu hojii duraa godhatee gannoota 25 darbaniif irratti hojjechaa jira.Qotee bulaa Oromoo kumoota hedduu irraa buqqisuun mootummaan:Miniliki, Haayilesillaasee fi Dargii magaalaa Finfinnee kan ijaaranii fi babal’isan oggaa ta’u, mootummaan Ixoophiyaa/Wayyaanee ammaan tana Oromiyaa gabroomfatee jirus, kan abbootiin isaa armana dura hojjetan daranuu itti fufuun, qotee bulaa Oromoo miliyoona hedduu dachii/lafa inni irraa: nyaatu, dhugu, daara bahu, wal’aanamu, ilmaan barsiifatu, irratti horii horsiifatuu, mana ijaarratu fi wal horu, akkasumas, yeroo du’u irratti awwaalamu fi madda jiruu fi jireenya isaa ta’e irraa buqqisee biyya abbaa isaa irratti : hiyyummaa, beela, daara, dhukkuba, akkasumas, jireenya salphinaa akka jiraatu taasifameera. Kana malees, mootummaan kun, dachii /lafa Oromoo kukutee qooduun fira ittiin bitatuu fi Oromoo irratti diina heddumessuuf shirri inni hojjetuuf tattaafate seenaa gabrummaa kamuu keessatti kan argamee fi dhagahamee hin beeknee dha. Walumaagalatti, akeeki mootummaa wayyaanee, tigroota dureessaa fi ummata Oromoo hiyyeessa manaa fi oobruu tigrootaa keessaa hojjetu uumuudhaan ummatni Oromoo kabajaa fi boonee jiraachuu bare irkattuu tigrootaa akka ta’u godhuu dha.
Read more at:-
dachii-fi-daangaa-oromiyaa-irraatti-labsa-qeerroo-bilisummaa-amajjii-21-2016


c: text/html

text:
Dubbii Iimaana Diigu-Kutaa 12.2
Wa’da jechuun waan gaariin waadaa galuudha. Wa’iid immoo zaachadha.
2-Wanta wa’da fi wa’iidatti amanuun of keessatti qabatu keessaa tokko: Jannataa fi ibiddatti amanuudha. Innis, isaan lamaan akka jiran, uumamtoota ta’uu, amma jiraachu isaanii fi kan hin bannee ta’uutti amanuudha. Keeyyattoonni Qur’aanaa fi Sunnah haala fi amaloota Jannataa fi ibidda dubbachu keessatti wal duraa duuban dhufanii jiru. Haaluma kanaan, aalimman Islaamaa kana irratti wali galanii jiru. Wali galtee kana beektonni baay’een ni dubbatu. Isaan keessaa mee muraasa haa kaasnu:
Abu Haniifah An-Nu’maan ni jedha: Jannataa fi ibiddi uumamtoota har’a jiraniidha. Gonkumaa hin badan, Al-Huurul Iin (dubartoonni Jannataa ijaan adaadi ta’an) gonkumaa hin du’an. Adabbii fi mindaan Rabbii olta’aa gonkumaa hin badan.” (Al-Fiqhul Akbar-fuula 6)
Abu Hasan Al-Ash’aariyy ni jedha: Jannataa fi ibiddi haqa. Qiyaamaan ni dhufti, ishii keessa shakkiin hin jiru. Rabbiin namoota qabrii keessa jiran ni kaasa.” (Al-Ibaanah fuula 21)
Ibn Abi Haatim Ar-Raazi ni jedha: “Jannani haqa, ibiddis haqa. Isaan lamaan uumamtoota, gonkumaa hin badan. Jannani mindaa warra Rabbiitti amananii fi Isa sodaataniiti. Ibiddi immoo adabbii warra Isa faallessaniiti, nama Inni rahmata godheef malee.” (Aslu As-Sunnati wa I’itiqaadu diini-fuula 21)
Ibn Abi Zayd Al-Qayruwaanii ni jedha: Rabbiin subhaanahu Jannata uumee warra Isatti amananii fi sodaataniif ganda yeroo hundaa keessa jiraatan godhe. Ishii keessatti gara Fuula Isaa Kabajamaatti ilaalun isaan kabaje… Ibidda uumee namoota Isatti kafaran, aayata, kitaabbanii fi Ergamtoota Isaa keessatti jallataniif ganda yeroo hunda keessa turan godhe. Isa ilaalu irraa kan haguuggaman isaan taasise.” (Muqaddimatu Risaalatu ibn Abi Zayd Al-Qayruwaanii-fuula 7)
Ibn Taymiyaa ni jedha: “Jannata keessatti nyaachu fi dhuguun Kitaaba Rabbiitiin, Sunnah Rasuulaa fi wali galtee Muslimootaatin kan mirkanaa’edha. Amanti Islaamaa irraa dirqamaan kan beekkamuudha. Haaluma kanaan, Jannata keessatti sinbirroo fi gamoowwan akka jiran shakkii tokko malee mirkanaa’anii jiru. Akkuma Nabiyyii (sallallahu aleyh wassallam) irraa hadiisota sahiih ta’an keessatti ibsametti. Akkasumas, warri Jannataa hin fincaa’an, sagaraa hin bahan, hin tufan. Namoota Rabbii fi Ergamaa Isaatti amanan irraa eenyullee kana hin faallessine. Kana keessatti kan faallessu namoota lama keessaa nama tokko: takkaa kaafira takkaa immoo munaafiqa.” (Majmuu’al Fataawaa 4/313)
3-Wa’da fi wa’iidatti amanuun, isa irraa Jannataa fi ibiddatti amanuun dirqama ta’uu erga mirkanaa’e, wanti iimaana kana diigu bifaa fi fakkeenya baay’ee qaba. Isaan keessaa: wa’da fi wa’iida mormu. Kana keessaa Jannataa fi ibidda mormuu. Akkuma falaasfonni jallattoonni jedhan: “Waadaa fi zaachan akka namoonni itti fayyadamaniif fakkii yaadati.” Jechuu. Bifoota mormii fi itti qoosu keessaa tokko wanta jallattoonni Mutassawifa: “Jannani ykn ibiddi hiika keesso qananii ruuhi ykn laalaa ishii ittiin barbaadamee qofaadha.” jechuun odeessaniidha. Bifa kufrii kanaa keessaa: wa’da fi wa’iidatti qoosu… kanneen biroo.
Akkaataa wa’da fi wa’iida mormuu fi itti qoosun iimaana itti diigu
Fakkeenyota iimaana diigan kanniin keessaa: wa’da fi wa’iida mormuu fi itti qoosudha. Akkaataan iimaana itti diigu karaa baay’een. Isaan keessaa:
(A)-Keeyyattoota wa’daa fi wa’iiditti amanuun: isaan mirkaneessu, dhugoomsu, kabajuu of keessatti qabata. Mormiin kuni amanuu kana diiga. Fakkeenyaaf, Jannataa fi ibidda mormuun, dhugoomsu qalbii diiga, akkuma dubbii arrabaa diigu. Keeyyattoota Jannataa fi ibidda dubbatanitti qoosun, kabaju fi ol-guddisuu kana diiga. Sababni isaas, hojii qalbii keeyyattoota wa’da fi wa’iid akka kabajanii fi ol guddisan nama taasisu diiga.
(B)-Keeyyattoota wa’da fi wa’iid mormuun ykn itti qoosuun kuni Qur’aana kabajamaa kijibsiisuudha. Rabbiin keeyyattoota isaa akka mirkaneessanii fi dhugoomsan waan dirqama godheef, tapha godhachuu irraa ni dhoowwe. Akkasumas, Rabbiin nama keeyyattoota Isaa waakkate (kaade), kufrii irratti murteesse jira. Adabbii nama salphisuu waadaa galeef. (Kutaa darbee keessa adabbii nama keeyyattoota Rabbii olta’aa kijibsiisee fi irraa of tuule ilaalle jirra. Duubatti deebi’uun ilaalun ni danda’ama.)
(C)- Keeyyattoota wa’da fi wa’iida mormuu fi zaahira isaanii irraa jijjiruun ykn isaanitti qoosun nabiyyoota maqaa xureessu fi kabaja isaanii gadi xiqqeessu of keessatti qabata. Nabiyyooni namoota hunda caalaa dhugaa kan ta’aniidha. Haala ifa ta’een ergaa ummatatti geessanii jiru. Ragaa namoota irratti gadi dhaabanii jiru. Rabbiin olta’aan wayhii Isaatiin isaan waan adda baasee fi namoota hafan keessaa waan filateef, Isa biratti uumamtoota hunda kan caalaniidha. Beekumsaa fi hojiin namoota hunda caalaa guutu kan ta’aniidha.
Kanaafu, nabiyyoota maqaa xurreessuun kufrii fi Islaama irraa duubatti deebi’uudha. Inumaa maqaa isaan xureessun madda gosoota kufrii fi jallinna baay’eeti.
Kanarratti dabalatee, keeyyattoota wa’da fi wa’iida mormuu fi itti qoosun, shari’aa dhabamsiisuu, ajajaa fi dhoowwaa haaqu, keeyyattoota shari’aatti taphachuu fi shakkisiisudha.
(D)-Mormiin ykn itti qoosun kuni ijmaa’a (wali galtee Muslimootaa) faallessu fi kijibsiisuudha. Akkuma irranatti jenne wa’da fi wa’iida mirkaneessu fi dhugoomsu irratti wali galanii jiru. Akkuma asi gaditti kaasnu, nama wa’da fi wa’iida mormee ykn itti qoose akka kafaru irratti wali galanii jiru.
Ibn AbdulBarr ni jedha: “Jannataa fi Ibidda mirkaneessun dirqama irratti wali galameedha. kuni jalqaba dhaamsaa keessatti tawhiida fi nabiyyii (sallallahu aleyh wassallam) ragaa bahuu waliin wanta barreefamu irraayyi.”
4-Amma nama wa’da fi wa’iida morme ykn isaanitti qoose kafarsiisu ilaalchisee dubbii beektota hamma ta’e haa dhiyeessinu:
Muhammad bin Ismaa’iil Rashiid ni jedha: “Beeki, namni Qiyaamaa ykn Jannata ykn ibidda ykn siraaxa ykn qorannoo ykn galmee hojiin gabroota keessatti barraa’e morme (hin jiran jedhe), ni kafara.” (Tahziibu Alfaazil Kufri- fuula 53)
Ash-Sharbiini ni jedha: namni Jannata ykn ibidda ykn qorannoo ykn mindaa ykn adabbii mormee ni kafara. Yookiin isaan mirkaneessee garuu “wanti barbaadamee hiika isaaniiti miti” yoo jedhe ni kafara.” (Mugnaa Al-Muhtaaji 4/136)
Ibn Taymiyaan ni jedha: “[Garee] Ismaa’iliyyah fi Qaraamixah jedhamanii fi namoota tasawwufaa irraa dubbiin akkanaa dhagahamu danda’a: “Adabbiin waadaa galame kan kitaabban Rabbii ittiin dhufan, namoonni wanta irraa dhoowwaman akka dhiisaniif sodaachisuu qofaafi. Haqiiqaa (dhugaa) hin qabu…” Namoonni kunniin Ergamtoota Rabbiitti, Kitaabban Isaatii fi Guyyaa Aakhiraatti kanneen kafaranii fi ajaja, dhoowwaa, wa’ada fi wa’iida Isaa mormaniidha.” (Majmuu’al Fataawaa 19/150)
Al-Bahuuti wanta Islaama irraa duubatti nama deebisu keessaa tokko wa’datti ykn wa’iiditti qoosu akka ta’e dubbate. (Ilaali Kashaaf Al-Qanaa’i 6/170)
Madda:
“Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 233-241 Abdulaziz bin Muhammad

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“Abaaboowwan Roozii biqilchanitti dhukkubaa fi ilbiisotni jiraachuun isaanii waan hin hafne dha. Haata’u malee, akkamiin dhukkubbiiwwanii fi ilbiisotii kanneen to’annaa jala oolchuun dadhabama. Sheer Itiyoophiyaan maloota farra ilbiisotaa keemikaala irraa walaba fi baayolojikaalaa ta’an kan jajjabeessu dha. Fayyummaa uummataa fi naannoo fooyyessuun akeeka baayy’ee barbaachisaa dha. Yeroo danda’amaa ta’etti guutumaa guutuutti Abbaanaawwan keemikaala irraa bilisa fi baayolojiikaalaa waliin hojjechuun feedhii keenya.
Abaaboowwan Roozii keenya ogeessota, “”iskaawutoota”” keenya akka gaariitti liinji’aniin osoo walirraa hincitin ni to’atamu. Isaanis biqiltuun Abaaboo Roozii ilbiisota irraa bilisa ta’uu fi bilisa ta’uu dhiisuu isaanii ni qoratu. Dabalataanis iskaawutootiin kunniin ilbiisotiin barbaachisoo ta’an baay’ina gahaa ta’een jiraachuu isaanii fi yookin immoo sirreeffamni barbaachisu jiraachuu isaa ni to’atu. Hamma baay’ina ilbiisotaa jiranii mirkaneessuuf kiyoo ofitti sassaabduu akka hapheetti qabatu hojiirra oolchuun ilbiisota muraasni sassaabamu. ”
“IPM biqiltuu fayyaatiin jalqaba. Kanumaaf jecha nuti baay’istoota biqiltuu fayyadamna. Meeshaaleen kunniin guddina, sirna hundee fi naannoo, haalotii biyyoo fooyyessuu, fi sirna baayolojikaalaa fayyaa qabeessa akka ta’an kan deeggaranii dha. Kunis adeemsa uumamaa ni calleensa. dandeettiin ittisuu biqiltuu ni cima waan ta’eef bu’aan isaa biqiltuu fayyaa qabeessa uuma. Biqiltuu fayyaa qabeessi dhukkubaaf ilbiisotaaf saaxilamuun isaa ni xiqqaata, argamiinsi isaanitis ni xiqqaata.
Yoo ilbiisotni giriinhaawusii/manfuullee keessatti mul’atan, diina isaanii kan uumamaa fayyadamuun hammuma danda’ametti akka ittiin to’annaa ilbiisotaatti itti fayyadamu. Fakkeenyaaf, mi’aawaa/sharariitiitti adamsituu ishee kan uumamaa ittu erguu. Omishaalee baayolojikaalawaa to’annaa ilbiisotaatiif oolan Abaaboowwan Roozii keessa bakka adda addaatti faffaca’aniit argaman. Omishaaleen kunniinis qaruuraa xixiiqqoon ilbiisotii fiduun hawaasa ilbiisotaa haala uumamaatiin akka to’ataman taasisa. ”
Ilbiisota biratti, dhukkubni muraasa faangasoota fi mooldii (mould) dhaan uumamuu danda’u. Akka fakkeenyaatti, bifa daakuu fi lallaafoo ta’anii haarrii buddeenaa kan fakkaatan bifa lamaaninuu dhukkuboota yeroo baay’ee mul’atanii dha. Teekniikoota IPM kanneen akka tarkaanfiilee taliigaa midhaanii, ittisa biqiltootaa kan uumamaa guddisuu fi gosa/sanyii isaanii sirriitti addaan baafachuun saaxilama Abaaboowwanii Roozii dhukkubbiiwwan kanneeniif qaban xiqqeessuun ni danda’ama. Tooftaalee kanneen irratti dabalataanis, abboomamtootni to’annaa ilbiisotaa keemikaalaa fi keemikaala irraa walaba ta’anii ni barbaachisa. Wal’aansawwan kunniin ogeessota leejii addaa fudhatanii fi tarkaanfiilee eeggannoo cimaa waliin dirqama uffataa fi maaskii fuulaa kaawwatanii kan raawwatamanii dha.
Nuti hamma danda’ametti diinota uumamaa fayyadamnu ta’ullee, dhimmoota hundaaf tooftaa kana qofaa fayyadamuun hamma ammaatti bu’aa qabeessa ta’ee hin argamne. Malli keemikaala fi keemikaalarra bilisaa yeroo kanattis ni barbaachisa. Ilbiisootni miidhaa geessisan bulbulawwan kan akka saamunaa fakkaatanii irratti biifuun to’atamu. Kunis tooftaa gaarii bal’inaan hojiirra oole dha.
“Omishaaleen naannoo irratti miidhaa dhaqqabsiisan, yookin kan miidhaa isaan dhaqqabsiisuu danda’an hanga ammaatti addaan baafamee hin beekamin faaydaa irra hinoolle. Kunis kan taasifame hojjettoota fi naannoo keenya eegudhaaf jecha. Nuti ciminaan hordofna. sadarkaalee qulqullinaa maammiltoota keenyaaf Abaaboowwan Roozii qulqullina guddaa qaban dhiyeessuuf jecha, miidhaa faallaa naannoo irratti yookiin haalotii hojii maasii keenyaa irratti osoo hin dhaqqabsiisin. tooftaaleen keenya dhaabbilee adda addaa baay’ee taniin haala walirraa hin citiniin ni toatamu. Hammi baay’inaa fi gosti abboomamtootii ilbiisotii to’atanii keenya sadarkaa qulqullinaa addunyaalessaa waliin kan wal madaalanii fi fillannoo maammiltootaa fi hawaasa keenyaa dha.
Mala to’annaa ilbiisotaa baayoloojikaalawaa fi keemikaalota irraa bilisa ta’e barbaaddachaa, itti fayyadamuuf deemaa jiraachuun keenya Sheer Itiyoophiyaa seektara isaa Afriikaa keessaa adda duree taasisa. ”


text:
Abiyyi ilmi nafxanyaa erga dhiiga oromootiin aangoo dheebotaa ture argatee kan inni diinoffate ummatuma dhiiga cobsee lafee cabsee aangotti isa baase ummata oromoo tureShira guddaa xaxanii taapheellaa #Shanee jedhuun ummata nagayaa fixaa turan ammas fixaa jiru amma shira biraa kan ummata oromoof sabboontota oromoo ittiin dhahan haaraya baasanii hojitti jiru jabbiiloonni isaa ifatti dubbataaruShirri kunis wayyaaneen oromiyaa dirree waraanaa taasisuuf shira shirtee maallaqa lolaastee maqalee irraa ergaarti jedhu wal harkaa fuudhaa jiru kun maaf ta’aa jira? dhuguma wayyaaneen kalee diina oromoo turte sun har’a fira oromootii?Dhuguma oromoon wayyaanee kalee isa ajjeesaa turte har’a fira ofii taasifatee maallaqa irraa fudhatee mana ofii oromiyaa dirree jeequmsaa taasisaa?kun hunduu soba akka oromoon waan jedhame kana hin hin dalagne warrumti taappheellaa kana namaaf maxxassaaruu tolchee beeka Dubbiinis dubbii sanii miti waan jedhameef qaba yeroo jedhameef qabaWayyaaneen warruma kaleessa kooraa malee isaan yaabbataa tureedha warruma kaleessa lugaama itti godhee isaan ergatee tureedha oromoof wayyaaneen diina ammas borus ammas borus kalees warruma har’a kijibaa jiru kanatuu fira wayyaaneeti Maqaa ergama wayyaanee fudhatte jedhu sabboontotatti moggaasaa oromiyaa dirree keequmsaa taasisuuf hojitti kan jiru warra biyya bulchaa jiru #PPdha ummanni keenya shira mootiin nafxanyaatiif jabbiloonni isaa shiraa jirtu kana bukoo jarri bukeessitee gadiin bahaa jirtu kana dursee of qopheessee fuldura dhaabbachuu qaba#Shirri_Abbaa_Shiraa_Jiruuf~by Usmaan Waariyoo Heeban.
Check Also
“Nutii Xoophiyaa dullattii suphuuf miti kan waggaa 40 fi 50 ol qabsoofneef, biyya Oromoof taatu ijaarrannee ofiin of bulchuufi”
Prof. Mararaa Guddinaa “Nutii Xoophiyaa dullattii suphuuf miti kan waggaa 40 fi 50 ol qabsoofneef, …


text:
Haleellaa diroonii mootummoonni Ertiraa fi Itiyoophiyaa, kaleessa Adii Da’irootti geggeessaniin, namoonni 65 du’anii, kanneen 70 ol tahan immoo madaa’an, jechuun waajirri dhimma alaa humnoota Tigiraay ibsa har’a baaseen himee jira.
Haleellaa Diroonii Addi Da’iroo irratti geggeessame – jechuun himate kanaaf mootummaa Itiyoophiyaa fi mootummaa Ertiraa irraa deebii argachuuf, carraaqqiin Sagaleen Ameerikaa taasise, haga ammaatti hin milkoofne. Lakkoobsa, humna Tigiraay irraa himame kanas, haga ammaatti qaama biraa hin mirkaneeffanne.


text:
Harâa hiika walaloo irraa hin dubbannu, hiika barruu seenessa walaloo kanaa ilaalla. Mata dureen walaloo Atoochitee jedha. Kitaaba kuusaa walaloo bara 2005/2013 barreeffamee Kitaaba Risaa đŠ
Bokkaa Mooye, bara 2018 maxxanfame keessaa kan fudhatame yommuu tahu; jiruu dhala namaa eelaa godaansi/baqattummaan qabu akka baleeffatuufi barsiisuutti fuulleffata. Irra caalmaan isaa seenaa jiruu ilmaan Oromoo fi Oromiyaa irratti kan buâuureffameedha. Mee haa eegallu!
Atoochitee
–
Gubaa hooâaa, gammoojjii sahaaraa;
Dhidhima bidiruu, galaana bahaaraa;
Bubbuttaa qurxummii, hollannaa doonii;
Gochamaa shifeeraa, haafa fedhii foonii!
-/-
Saamicha buâaa dafqaa, hanna ifa galaa;
Daddarbaa ormaa, sukkuummii dallaalaa;
Muddamsuu seeraa, gurgaa imalchiiftotaa;
Baâaa galaa deemsaa, qabeefi miâa nyaataa!
-/-
Beela nurra turte, miqiiqqoo hamtuu muudanne;
Biyyee nama jalaa lootu, sigiga dhagaa gufanne;
Hundumasaa dandeennee, biyya ormaa geennu;
Quphachuuyyuu mitii, haragalfatuuf hin teennu!
-/-
Qormaata jireennaa, meeqatam keessa dabarree;
Aakiriif munkariin, jiruu baqaa keessatti agarree;
Ilmoo namaa taanee, ilma namaa hin mararree!
Ofii sanyii dhala namaati, Kuushirraa magarree!
Hiikoo Sararoota Walaloo, Kutaa 1ffaa
1. Keeyyata 1ffaa, Sarara Boâoo Afran!
Asirratti walaloo kana yommuu addaan babaafnee hiiknu, sararri durarra jiru hiika guddaa of-keessaa qaba. Innis, âgubaa hooâaa gammoojjii sahaaraa,â jedha. Biyyoonni baha Afroo-Eeshiyaa gammoojjiidha. Hooâi yeroo bonaa 45° fi isaa oli. Biyyoonni akka Somaaliyaa, Jibuutii, Yamaniifi Saâuudii Arabiyaan gamni godaantonni irra deemuu filatan, kan hanga tokko balaa irraa dandamatan hooâaadha. Bishaan laga yaaâu hin qabu, mukkeen bosonaaf taâu hin qabu. Daandiin suni dhagaa siidaafi cirracha bullaaâadha. Biyyee arguun baayâee cima, biyyee tahee kan mulâatu baayâina bofaati. Yommuu waaâee hooâaa dubbannu, kan gama bahaan jiru duwwaa miti. Kibbaan yommuu Keeniyaa hanga Afrikaa Kibbaa, Suudaan irraa yommuu hanga Liibiyaafi Masrii deeman waanuma wal-fakkaata kana muudata. Hooâi qilleensaa gaawwaa foon itti bilcheessan yoo tahu, lafti irra ijjattu immoo akka mukukkula barbadaa ibidaatti nama guba. Kophee baysee, miila keessaa dafqi xinniqa.
Boâoon lammataa isa, âdhidhima bidiruu, galaana bahaaraa,â jettuudha. Imaltoonni maallaqa dallaalaa argamsiisuuf seera malee, humnaa ol doonii gubbatti feâamu. Yeroo kana humni motoraa nigubata, nilaafa, beenzilli nidhuma. Erga kanaa wanti muudatu, addunyaatti nagaa osoo hin dhaamatin dhidhimuu qofa dhageetta. Akka carraa taatee yommuu Afrikaa, Eeshiyaafi Awurooppaa geettu carraa qabaatu muudatta. Awurooppaa keessatti carraa dhiphaa argatuu malu garuu waan isaan kaanirra hin jirreedha.
Sararri sadaffaarra jiru kuni, âbubbuttaa qurxummii, hollannaa doonii,â jedha. Akkuma gubbaatti ibsuuf yaale dooniin imaltoonni irra jiran seera qabeessaafi meeshaa humna qabuu miti. Yeroo humna waca galaanaa dabalu haalan raafamti, yeroo dooniin raafamtu immoo imaltoonni san daran akka raafaman ibsa.
Sararri afraffaarra jiru kuni hammeenna ilma namaa kan ibsu yommuu tahu, badii shifeeroonni doonii raawwatan hima. âGochamaa shifeeraa, haafa fedhii foonii,â jechuun shifeeroonni akka sagaagalan, akka haraamuu turan akeeka kaayameedha. Eeyyeeti dhugaadha, dubartii asheeta bishaan lagaa fakkaatu kanatu baqata. Fira, obbolaa, dhiirsa, hiriyyaafi nam-dhiyoo ofii waliin jireenna gabrummaafi hiyyummaa mooyuuf manaa baatee gdaansa seenti. Godaansa seenteen immoo godaannisa muudatti, corqaan barbaree gannaa, saafelli habaaboo birraa tuni cophxoos haa tahu fanxoo nama waaâee isaa beeynetu ummata gidduutti dirqisiisee dhikkila. Kanaaf immoo yoo dubbatte, halangee yookaan shugguxii si obaasu. Yoo naateef dhuguu, yoo nahatte ijaafi gurra qabattee muguudha.
2. Keeyyata 2ffaa, Sarara Boâoo Afran:
Keeyyanni sarara afur qabu kuni humna jabaa baadhatee, kan walaloo kana utubeedha. Sararri durarra jiru, âsaamicha buâaa dafqaa, hanna ifa galaa,â jedha. Imalchiiftota haa tahuu, imaltoonni akkasuma abbootiin biyya itti godaananii saamtota akka tahan hubanna. Miidhamaa tahuu godaantotaa osoo hin taane, miidhaa tahuusaa adda osoo hin baafanne dafqa kee sirraa akka saamantu calaqqisiifame. Saaminsi nama muudatu waan harkaa qaban fudhatuu qofaa miti, sigeessina jedhanii jalaa baduu, hojjachiisanii mindaa kafaluu diduufaa dabalata.
Sararri lammataa kuni jabina kee akka cimsutti, dallaalli hamaa tahuu akka hubattutti ibsame. Birrii tee fuutee itti kennatta, yeroo sifeâu humnaan walirratti situulee akka bakki nama hedduu fuudhuu dandeettu gadi sidhiita. Boâoon kuni, âdaddarbaa ormaa, sukkuummii dallaalaa,â jedha. Qabiinsi sirnaafi kunuunsi godaantotaa akka hin jirre mulâisa. Beela, dheebuu, cinqaa, hooâa, yaaddoo hundasaa dabaalee akka baâaa sitti tahu akeeka.
Kutaa 2ffaa itti fufa!
Kadiir Sh/Abdullaxiif H/Hajjii
Kuusaa: Risaa đŠ Bokkaa Mooye
Harâa hiika walaloo irraa hin dubbannu, hiika barruu seenessa walaloo kanaa ilaalla. Mata dureen walaloo Atoochitee jedha. Kitaaba kuusaa walaloo bara 2005/2013 barreeffamee Kitaaba Risaa đŠ
Bokkaa Mooye, bara 2018 maxxanfame keessaa kan fudhatame yommuu tahu; jiruu dhala namaa eelaa godaansi/baqattummaan qabu akka baleeffatuufi barsiisuutti fuulleffata. Irra caalmaan isaa seenaa jiruu ilmaan Oromoo fi Oromiyaa irratti kan buâuureffameedha. Mee haa eegallu!


text:
Shaampiyoonaan Dorgommii Guutuu Oromiyaa, akka naannoleen Oromiyaa ispoortiin ufi jabeessan,amala ispoortii guddifatan, aadaa fi jechoota wal irraa baratan tolchuu faa.
Ispoortii akkanaa,baruma baraan godina irra maranii qopheessan. Dorgommii gosa ispoortii 17 ta baranaa,magaalaa Jimmaatti waancaa 13 guurratee tokkeessoo bahe.
Bishooftuu,Shaashamannee fi Adaamaatti lammeessoo,sadeessoo fi abreessoo tahee walti aane.
Naannoleen barana duubatti hafan jedhan ammoo,bonaa fi gammoojjiitti eegee aansee moo nama ispoortiif nama jabeessu dhaban? Woma taateefuu akka Biiroo Ispoortii fi Dargaggoo Oromiyaatti tun waan egerii ilaalan taati.
Lafa gara Finfinenettti dhiyaattu qofatti yoo hedduu dorgommii akkanaa qopheessuun ammoo akka ispoortiin godina baadidyaatti hin guddanne tolcha ka jedhulleen hinuma jira.Akka jecha obbo Addunyaa Barii,Abbaa Adeemsa Dhimmoota Odeeffannoo,Biiroo Dhimma Dargaggootaa fi Ispoortii Oromiyaatti,magaalaa keessummoota hedduu simachuu dandeettutti wa qopheessuuf;hoteelii gugurdoo, fi istaadiyoomii gugurdaa dabalee waan hedduun qabaachuu wayya.
Hujii gugurdoo tana;bisaan baasanii lafa ispoortii itti hojajtan gugrdoo jaaruu,hoteelii jaaruun akka obboo addunyaatti ta ummataa,abbootii qabeennaa fi mootummaati.
Mee woma taateefuu nama nafii isaa ispoortiin jabaate qabaachuun godina keessa jiran qofaa mitii ufi bira dabranii addunyaafuu wa gumachuu taati.Ijoolleen Afrikaa ta kubbaa miilaatii jedhanii Awurooppaa,Amerikaa fi lafa akka akkaatti bitatanilleen namuma lafa akkanaa keessaa dhufe.
Mee waan waan dorgommii Shaampoyoonaa Oromiyaa kana irratti qopheessine MP3 tana irraa nuu caqasaa.


text:
Isinitti dheeratuus barruun kun yeroo keessan irraa daqiiqaa 10 wareegaa hanga xumuraa obsa Oromummaatiin dubbisaa!
Ashamaa! Isin haa gahu nageenyi koo kan onnee oromummaa, oromootakoo addunyaa irra jirtan maraaf, nageeyni badhaadhaa?
Hiriyaa kiyya tokkoo waliin kaleessa osuma haasooynuu, waan hirriiba na dhoorkitu takka na yaadachiise. Inniis maali yoo jattan waa’ee Wellisaa keenya jaalatamaa, kabajamaa, sabboonaa, oromticha hayyuu kumni sagalee isaatiin fayyu, waa’ee artisti keenya FALMATAA RORROO’ti. Jalqabarratti na yaadachiisuu isaatiif hiriyaan kiyya kun galata qaba; galatoomi! Jechaanii, mee isin hoo oromoonni wellisaan keenya kun yeroo ammaa tana maal irra akka jiru quba qabdanii?
Waa’ee wellisaa keenyaa artistii FALMATAA ROORROO itti yoon deebi’u garuu eessa jalqabee eessatti akkaan goolabu hin beeku, garuu keessi kiyya akkaan ol baasee dubbadhu na dirqe. Maaliif jannaan waa’een artistii keenyaa kun garaa na nyaattee, onnee na tuuyxee akkaan mariif gara keessan dhufu na dirqisiise waan taheef. Eegaa, ani waan na dhibe mara oromootaan gahadhee, ilmaan saba kootii waliin mari’achuu amalaafiin qabaa mitiree? “Mari’atanii malee maraatanii hin bulan” tan oromoon tiyya jattu saniin gurraa qaba. Dhugaadha! Namni mari’atu rakkoon inni furuu hin dandeenye akka hin jirre niin beeka. Jecha kanaas yeroo hedduu gochaan mirkaneessinee jirra.
Waa’ee Falmataa Roorrootiis miirri natti dhagayamu kun nama dhiiga oromoo qabu maratti akka daran dhagayamu waanin hin shakkineef, maaliifiin oromoota kootiin hin geenye jadheen akkuma amalaa kiyyaa san gara keessan imale. Imalees karatti hin hafne, eega kaleessa waa’ee Falmataa hiriyaan kiyya na yaadachiiseerraa osoon cinaachoo itilleerra, mataa koo boraatiirra hin kaayin daandii barruu irra imalaa bulee kunoo amma isin bira gahe. Isin ammoo akka kiyyaatti halkan guutuu hirriiba malee imaluullee baattan, daqiiqaa 10 sa’aa teessan irraa wareegdanii hanga xumura barruu tanaatti akka na waliin imaltan kabajaa oromummaatiin isin gaafadha.
Maqan isaa kan dhalootaa Mahammad Muussaa Roobaati, maqaan ittiin beekkamu ammoo Falmataa Roorroo’ti.
Falmataan, Baha oromiyaa, ona Ituu, aanaa Mi’eessoo, anannoo ganda sheek hassan bakka jadhamutti dhalate. Akkuma nama kamiitti fayyaa guutuun dhalatuus garuu jireenya joollummaa mi’aawaa hiriyaa waliin burraaqanii kolachuu, wal arihaa taphachuu, beeylada bobbaasanii galchuu, dhoqqee laaqanii, biyyee booratanii oliif gad utaalaa akka barbaadanitti dabarsuu san guututti milkaa’uu waan hin danda’iniif, jireenya mi’aawaa san jalqabu malee carraa itti fufuu hin arganne. Balaa akka tasaa isa mudatteen qaroon ija isaa dhabe. Agartuun ija isaa tan hamileefi gammachuun lafaa ka’een san hanga xumuraatti waliin imaltee, harmee oromiyaa daawwachiiftee, suga gammachuu kan fooddaa ijaatiin seenee surrii sooru san hanga dhumaatti akka ifiin hadhaadhiyyu tan hayyamtuuf hin taane. Yeroo silaa mil’uun qarayyoo waan laalte maraaf hiikkaa addaa kennuu dandeessutti ijji isa maqaaf kukkurfoo akka goobanaa gubbaarra tatteessu dhiifteefi unrii joollumaatiin duuyda galte. Gaafasii jalqabee Falmataan ija keeysaa malee tan gubbaa humaa daawwachiisuu hin dandeenye. Matagalee qaanqee ifa addunyaa irraa soomansiifte. Ifa bareedaa biiftuu guyyaa, magariisa lafa gannaafi addeenya lafa bonaa, calaqisa ifa urjiifi balaqqeesa ifa ji’a guutumatti akka helefii hin argine waakkaatteef. Qaroon ija isaa ifa ardii addunyaa kana irraa soomantuullee akka ija gubbaa ammoo abdiin isaa hin dukkanooyne. Guyyaa keessaa miidhaa addaatiin qaroo dhabe ja’ee harka maratee hin teenye. Ijji namaa guddoon tan gubbaarra tetteeysu tana qofa osoo hin tahin ijji guddoon ayliifi qalbii tan ija keessaa jannuun san taachaa hubate. Ija halkaniifi guyyaa, ifaafi dukkana keessaas calaqqisa abdii fuulduraa gartu. Yoo ijji keessaa hin jiraanne ammoo tan gubbaa tun firii xaafii fagotti agartullee gatiin qabdu.
Akkuma beekkamu namoonni baayyeen yeroo hir’inni qaamaa isaan mudatu gumaachi isaan laachuu ni dandeenya ja’anii yaadan waan jalaa fashalaa’uuf irkattummaaf akka saaxilaman beekkamaa dha. Keessaafuu namoota irkattummaaf saaxilaman hedduu keessaa harki caalu warra qaroon ija isaanii dhaamte akka tahees beekkamaadha. Sababniis akkuma ifni ija isaanii dukkanaa’e, akkuma calaqqisni ifa addunyaa cillim itti tahetti, miiraafi abdiin keessoo isaaniitiis akka waan walumaan liph jatteetti, taligaa isaanii duwwatti harkaa deebisuun akka nama jireenyaaf hin barbaachifneetti akka if herreganiifi abdi dhablee tahanii hafan isaan taasisa.
Falmataa Roorroo garuu namoota akkasii irraa uumamni keessa isaatiis tahee amalli isaa adda. Nama falmataafi shira ardii addunyaa kanaaf harka hin kennine, nama gufuu kallattii takkaan itti dhufteef hin jilbiibbannee dha. Ciminuma keessoo isaatifi qara hablee sammuu isaa kanaatu hojiilee gaarii namni cal’isullee if himtu tana akka hojjatu isa taasise. Namoonni akka isaa kan hir’ina qaamaa qaban, keessattuu hir’ina qaroo qaban kan hojii seena qabeessaafi saba boonsiftu hojjatan waajibiri. Inumaatuu biyyoota hamileefi diinagdeen lafa qabatte tan akka afrikkaa keessatti dhiisii, biyyoota badhaadhan jattee dhaadheessinu, qaroomaan samii dheeyxe jannee odeessinu san keessattu qaro dhabeeyyiin hojii boonsaafi seena qabeessa hojjatan qubaan lakkaa’aman. Falmataa Roorrootiis qaro dhabdoota hojii boonsaafi fakkeenyummaa taatu hojjatan kanneen idil addunyaarra jiran muraasa keessaa isa tokko akka tahe hojii isaatu ragaa bahaaf.
Falmataan umrii ija isaa itti dhabe irraa qaroon koo eega jaamte ani gatiin qabu ja’ee morma cabsee, miila wal qixxeeysee diriirfatee, irkattummaaf haala mijjeeyfatee hin teenye. Inumaatuu qaroo dhabuun isaa xiyyeeffannaa surrii yeroo ijji jirtu waan bitaa mirgaan agartu maratti qalbii bittinneeysitee, hamuuna dila nama dura facaasuun waan qabataniifi dhiisan nama wallaalchiftu san irraa bilisoomsite. Kun ammoo yaada sammuu kallattii takkatti akka deebifatu haala mijjeessiteef. Ijji ragaa godhatu kaadnaan gurri isaa itti gaafatama guddaa fudhate. Wanni helefii dhagaye takka jalan dabartu. Waan dhagaye san agartuu keessaa waahelfatee, ija qalbii saniin dabaalee galmee kuusaa sammuu keessatti dhaabbiin galmeessuu horate. Kuniis dandeettii yaadachuu qofa osoon taane humna waa kalaquutiis isa horachiisuun hin oolle. Kalaqni sammuu isaa kuniis waan dhagayees akkeessuufi fakkeessuu jalqabsiise. Dhawaatuma gara unrii dargaggeessummaa ol hiiqaa deemuun if keessatti guunguumuufi gururi’uu jalqabe. Adeemsuma keessa wanni keessa isaatii guunguumu kun ulfa dandeettii aartii tahuu yoo hubatu hojii gaarii sabaa gumaachuuf ciniinnatee amna isaa jalqabe.
Amniti isaa daandii aartii irraan gara galma muziiqaatti isa imalchiiftee kallattiin abaada kutaa sirbaa isa dhaabde. Haaluma kanaan Falmataan ulfa sammuu cimimfatee dahuuf kutaa dahuumsa aartii bara 1982’ti ol seene. Ifni ardii addunyaa kun isa ganuus inni ammoo gara ardii biraa imalee addunyaa aartiitti baqatee, dirree kalaqaan guutame keessa jiraachuu jalqabe. Addunyaa aartii seenee waggaa afur booda hojii isaa jalqabaa hobba’e. Albama isaa kan jalqabaa bara 1986 maxxansuun gurra ummata isaatiin gahe. Achirraa jalqabee osoo dadhabne, hifadhe hin ja’in aartii, afaaniifi seenaa saba isaa guddisuuf kufee ka’aa as gahe. Addunyaa aartii keessattiis waan baayyee hojjatee, arraas hojjachaa jira. Wellisaa Falmataa Roorroo dhugumatti akkuma maqaa isaa qabsaawaa biiblee aartiitiin roorroo alagaa falmatu akka tahe ana caalaa hojiin isaa dhawwaayxee dubbatti. Dhiiga dhala oromoo tahee kan Falmataa hin beeyne ni jira ja’ee hin tilmaamu. Yoo jiraatees dhageyaa didaa qofa.
Akkuma beekkamu artiin meeshaa amna xurree guddina aadaa, seenaa, afaaniifi eenyummaa ofii ittiin saffisan, riqicha gola hambaa dhaloota dhufuttiin dabarsan, xiyya qaraa qabsoo ittiin finiinsan, funyoo jabaa tokkumaa ilmaa abbaa ittiin haqaaran, rasaasa finiinaa adeemsa diina ittiin laamsheeysan, onnachiiftuu onnee luuynaa ittiin mirqaansaniifi tooftaa cimaa wal bashannansiisaa, wal boharsaa ittiiniis wal barsiisan akka tahe wal nama hin mormisiisu. Haaluma kanaan wellisaa Falmataaniis dandeeytii addaa rabbiin badhaase kanatti daangaa fi sodaa tokko malee fayyadamuun biyya keessa taa’ee gumaata artii qofa osoo hin taane, sochii qabsoo oromootiis ittiin wajiijaa turee, arraas itti jira. Warraaqsa sochii diddaa gabrummaa keessatti nama shoora guddaa taphateefi arraas taphachaa jiruudha.
Falmataan dandeettii sagalee uluulloo alalaasaan laphee nama seentuufi tan yeroo miidhaa roorroo alagaa himtu akka leencaa bookkiftu saniin sirbuu qofa osoon taane, walaloo jecha dachaatiin badhaate, tan kulkula madaa sabaa hooysituufi bakka nyanyaatte gaaffii takka malee hooyxuuf barreessuuniis kennaa addaa. Kana qofaa miti! Falmataan, dandeettii yadaloo marartoon isii garaa nama raaftee, onnee nama sossooftu qindeessuutiiniis daaddaa hin qabu. Haaluma kanaan welliftoota qaqqacalee akka imee badheeysaatti amma lafaa biqilaa jiraniifi welliftoota lafa buleeyyiifiis walaloofi yadaloo addaa gumaachaafi kan tureefi arraas itti jiru tahuu anaa mitii artistoota keenya kan gumaataa hojii isaatiin garba aartii daakaa jiran rageeyfadhee yoon bira dabre naaf salphata.
Wellisaa Falmataa Roorroo artistoota keenya lafa buleeyyii keessatti kan ramadamu yoo tahu, hojii muziiqaa baayyee hojjatee jura. Wanni hojii isaa adda godhu keessaa muraasni; sirboonni isaa marti ergaa ijoo, dhaamsa humna qabeessaafi kan dhugaa hilate tahuu daran, jechoota dachaatiifi fakkoomaan guutamuu keessa ammaas badhaadhinni jechootaa afaan keenyaa kan ittiin mirkanaa’u tahuu isaati. Qabiyyeen sirboota Falmee guutumatti jachuun ni danda’ama, sirboota warraaqsaafi finiinsaa fincila diddaa gabrummaa akka tahe namni hin beekne kan jiru hin sehu.
Mee sirboota isaa danuu keessaa muraasa isin haa yaadachiisuu:
● Sa’aa mashensanii sanga dhalchii sanii,
Haqa abbaa qabu kan dirree taa’u
shiraan ukkaamsani..”
● “Dameen harka kiyaa shani qaba barko,
Qubaa shani malee harki kiyya tokko..”
● “Burqaan quufaa ganni,
Eblaafi haagayyaa,
Hanga’ee mandii’ee
Abdachiisee biyyaa…..
● Bobbaan saa nu keessaa gaagurri maqale…
● Kan itti na dhaamte lafeen ababootaa..
● “Hirira nageeyaa kan qabne dhukaasaa,
Deebiin gaafii isaanii maaf taate rasaasaa…”
Sirboota isaa keessaa muraasaan isin yaadachiise malee Falmataa Roorroo walleeleen isaa akkuma afaan keenyaa garba. Garuu aartiitu aartii teenya, aartii oromoo tahe malee silaa aartii saba biraa taatee, Falmataaniis wellisaa saba biraa tahee arra qabeenyaafi beekkamtiiniis sadarkaa kam irra akka jiru tilmaamuun waan nama rakkisu natti hin fakkaatu. Mee bakka biraa tan fagoo hin deeminaati warruma habashaa kan beeknu kana yoo fudhanne wellisaan afaan habashaatiin sirbu kan akkuma isaa qaro dhablee tahe ‘Yirdaw Xeenaa’ kan jadhamu arra qabeenyaaniis tahee beekkamtiin sadarkaa tam irra jira? Biyyoota alaa Amerikaa, Kaanadaafi Awrooppaa jidduu meeqarra naannawee konsartii muziiqaa dhiheessaa jira? Yirdaaw akka Falmataa Roorrootti albama kurnootaan hin baafne, albama tokko qofaani kan inni arra sadarkaa kanarra gahe. Duuba nuti maaltu habashaa gad nu godhe? Oromoon maaliin habaashaa gad jirra? Abbaan ifiif if dhawe ifin dandamu akka ja’an sanii, yoo ifumaaf if gad qabne malee nuti eenyurrallee caalla. Afaaniin idil adduunyaa haa caalluu malee garuu hojiin walumarratti laalla. Waan ifii godhuu qabnuuf nama biraatti quba irbinee sigaalla. Kun ammoo amala oromummaa akka hin taane nu hundi numa beeyna. Dhugatti yoo amalli kiyya jachuu kun nurraa hafee amalli keenya jadhu nu keessatti unkuramaa deeme waan hin danda’amnellee akka danda’amtu taasisuun nuuf salphaadha.
Dhuguma rabbii aartistoonni keenya Falmataa qofa osoo hin taane guutumattuu maalirra akka jiran waan waliif himnuu miti. Guyyaa arra albama isaanii gurguranii galgala kiishni isaanii duwwaadha. Maaliifi laata? Nuutu qabeenya hin qabne moo? Waliif quuqama hin qabne moo? Beekkomsa hin qabne moo? Aartiifi aartistoota keenyaaf kabajaafi jaalala hin qabne moo? ….. Ani akka yaada dhunfaa kiyyaatti yoon laalu, nuti kana hunda hin dhabne, dacha dachaan qabnaahu. Garuu nuti walin qabne. Waliif hin dirmanne. Waliif hin dhimmamne. Waliif if qabuu hin beekne. Aartii waan ja’an tanaas gatiifi sadarkaa isii hin beeknu.
Artistoonni keenya hundinuu bu’aa sabaa malee aartii irraa faaydaan argatan, kaaseta gurguratanii qabeenya guddaa milkaa’uu dhiisii, aartii irraa suldii takka akka hin arganne ifa galeessa. Irra caalaan artistoota keenyaa keessattuu warri biyya keessaa takkaa hin sossoohin marti harka qalleeyyii dha. Aartii kana jiraachisuuf sangaa gurguranii, qabeenya isaanii itti dhangalaasanii harka duwwaa kiisha kaayatanii galuun aartistoota keenyaa amaleeffannaa yeroo dheeraa akka tahe beekkamaa dha.
Sa haa jannuuti! Artiin keenya kun bideena bideena nyaatu malee bideena bideena dhalu tahuu maaliif dhabe? Maaliif akka faanaddootti waan bilchoo baasuu malee bilchoo baasee bilchoo dachaa galchuu dadhabe? Artii keenya kanaatu masheenaa laata? Lakkii nattin fakkaattu. Garuu hundaafuu waaniin beekurraa silaa deebiisaa guutuu tahuhllee hin baddinii walakkaa hubannoof rushii taatu silaa waan dhabuu, garuu arraa miti, fuulduraaf isiniif beellame. …. (dubbisa keessan ammoo itti fufaa)
Sabni biraa wanni nu caalaniin, Aartii isaanii gargaaranii, aartistoonni isaaniitiis akka if gargaaran godhuu beekan. Nuti ammoo baabbuu! Yookaa isaan hin gargaarru, yookaa akka if gargaaran hin goonu. Gaafuma isaan dhukkubsanii afaan qabrii gahan qofa dhoortoof xiqqo wacuu, san booda eega isaan ganda aadam biyyeetti imalan booda footoo isaanii internet irraan oriyuu beekna. Dhugaa yoo janne bu’ura irraa sabni akka oromoo aadaa wal gargaarsaa tahee, tooftaa akka itti if gargaaran taasisuutiis taatu baayyee qabu addunyaa irra waan jiru hin sehu. Dhiifama naaf godhaa! Kana hoggaan ja’u garuu tan dur waliin wal madaalchisee miti. Jiddutti duunee ka’uu keenyaas dagadhee miti. Eega duunee kaane irraa jalqabee jechuu kiyya malee. Nuti duunee goottan keenyaan du’arraa kaanee amma babayyanachaa jirra. Qaabeenyi bu’ura keenyaa ammoo irra caalaan akkuma du’anitti achumaan hafan natti fakkaata. Gama biraatiin jijjiiramoota xixiqqaa dhiheenya kana mul’achaa jirufi waliif dirmachuu amma biqilaa jirtu tanaas dagadhee akka hin taane naaf hubadhaa. Garuu ammallee gahaa miti jachuu kiyya malee. Akka baayyina keenyaa waliin yoo madaalle arba hantuuta dhale fakkaanna.
Dhiifama jidduun galaana dubbiitu laga biraatti naan kutee gara ijoo teenyaatti haa deebinu. Sirboota artisti Falmataa Roorroo dhugatti akka maleen jaaladha. Sirboota isa mara niin dhageeffadha. Yeroon dhageeffadhu ammoo keessi koo kan duraanuu nageya hin qabne, daranuu dhabee na shoorarkaawa. Sammuun tiyya waan baayyee na yaaddullee, taaytaa itti dhabuu kiyyatti daran gaddeen keessa kootitti ukkaamsee adabsaa ture. Garuu ukkamsuun san ibidda daaraa keessatti dibame tahee yeroo garii mukulkulli keessa koo na mudhursa. Keessattuu sirbi isaa tokko yeroon dhageeffadhu mara garaa na roorasee, garba imimmaanii boolla agartuu tootii guutee, daangaa nyaara kootii na marsa. Sirbi kun hawwiifi fedhii keessa isaa kan ittiin calaqqifatee dha. Sirbi kun yadaloo bucbuccee namatti kaaftu saniin akkuma rabbiin guyyaa tokko ija isaa baneefii harmee oromiyaa agarsiisu itti kadhateedha. Walaloon sirbichaa hangi tokko akkana jatti:
“Adunyaa tanarraa
Waaq taniin si kadhee,
Osoon lubbuun jiruu
Ija too banadhee ,
Harmee oromiyaa guy tokko daawadhee,
Du’u sheenaan qabu, shenaan qabuu,
Hawiitoo guyyaa san guttadhee…
Sirratti dhaladhe sirratti ababee,
Osoon ifin barin qarayyoo to dhabe,
Si dawachuun gaabbee….”
Uuffff….! Garaatu nama bada. Imimmaan osoo hin beekkamne ija nama mara. Haadha isa deesse osoo arkuuf hin hawwin Oromiyaa caalchisee arkuuf hawwee rabbii isaatti iyyate. Abbaa isaa arguuf hin alaan’alle. Ilmaan gudeeda isaa mul’achuuf hin boonye. Oromiyaa nuti kan ijaan arku kunuu badhaatuu jannee badhaadhina diinni irratti goobaa jiru cal’ifnee faarsuu malee gatii dhugaa hin kanniniif, tan osoo garruu amajaajoonni alagaa cinaachaafi dirra isii qoqoraa jiru tan guyyaa tokko ‘chaas..’ irraa hin ja’in tana, Falmataan garuu keessa taa’ee dheebuu isii qaba. Kanaaf guyyuma tokkoof garsiisee ajjeessuus akka sheenaa hin qabne rabbii isaatti himate. Laata nuti warri eega dhalanne argaa jirru kun harmee teenya haadha gootootaa, haadha hayyootaa, arjaa diinaafuu kennaa hin waakkanne, harmee gara laafeetti, Oromiyaa tanaaf hangam gatii laanne? Deebii isinumaafiin dhiisa. (Waa’ee Falmataa haa itti fufnu)
Namni fayyaa guutuu qabu yoo rakkinni addaa mudate malee hojii biraallee carraaqatu waan ilmaan isaatiin bulchu waan dhabu.. Falmataa Roorroo garuu carraa kana hin milkooyne. Hojii boonsaa gara aartiitiin gumaache tanaahuu cimina isaatiin quuqama afaan, aadaa, seenaafi dhimmama saba isaatiif qabu irraa ka’uun hojjate malee fakkaattonni isaa kan irree irkattuumaatiin haleelamaa, dhoortoof bahanii ija namaatiin waxalamaa jiran mistikum akka tahe ni beeyna. Inni ammoo hojii seenaa hojjatee galata nu biraa qaba. Ani oromoon qaba, ani saba kootiin qaba jechaa jira. “Lakkii nun qabaatin” jannaaniiree? Kana jachuun ammoo beeyladaa qoritti waan nyaatu dura kaayan, kan irraa nyaatee duwwifnaan miilaan keessa ajjatee cabsu nu fakkeesa.
“Dubartii bakka sagal wanni qabataniif bakkuma takkaafi” ja’anii mitiiree abboottiin yoo maakmaakan. Bakki takkittiin eessa naan hin ji’inaa malee, aniis kana mara waa malee odeeysee mataa isin hin wareersine. Dilana oduun mataa isin naanneessuun kiyyaas waanuma takkaafi. Takkitti ammoo waa’ee gargaarsa Artistii keenya Falmataa Roorrooti.
Artisti Falmataa Roorroo qaroo ija isaa tan joollummaa irraa dhabe ogeeyyoonni wal’aansa ijaa kan biyya keessaa gara biyya Jarman (Germany) yoo geeffame carraa fayyuu akka qabu himaniifi jiraachuu dhageenyee jirra. Wellisaan keenya ammoo maallaqa biyya Jarman wal’aansaaf ittiin dhaqu dhiisi kan haajaaf Harar ittiin dhaquuhu hin qabu. Mee dhugumatti haa waliin jannuu welisaan keenya kun hawwii oromiyaa arguutiif osoo waywaatuu, osoo carraa fayyuu qabuu, osoo saba bal’aa arjaa kanaas qabuu, maallaqa dhabuu qofaan wal’aansa hanqatee addunyaa tanarra yoo gale sheenaan nurraa ni baatii? Tan wal’aansaa haa haftuu mee namni guyyaa tokko eessa jira ja’ee iyyaafate jiraa?
Yaa Oromoo waa qabaachuu qofa osoo hin taane nama wal qabutti tun silaa hojii nama tokkooti. Mee daqiiquma tokkoof ija teessan guduunfadhaa waan umrii guutuu qaroo dhabuun taate tilmaamaa? Osoo carraa fayyuu danda’uu qabuu waa harkaa dhabaaf akkuma guyyaan itti dukkanaa’etti yoo kute namattin dhaga’amuu? Kan nama fayyisu rabbumaa ilmi namaa ni sababsata. Yoo dhaqee fayyuu dadhabellee jala muree sabree taa’a. Garuu amma akkamitti qalbiin isaa tasgabbooyti mee? Yaa oroomoo, lammii tiyya duraanuu numaatu waliif qoricha, numaatu waliifiis riqichaa mitiiree? Jibriin wal gargaartee arba hiiti, ja’an abboottiin keenya. Xiqqaafi guddaan keenyaa dhiiraaf dhalaan akkuma hooda keenyaa ammaan duraatti wellisaa keenya jaalatamaa, sabboonaa, qabsaawaa #Falmataa_Roorroo cinaa haa dhaabbannuu. Isiniin qaba jachaa jiraa, siif jirra haa jannuun. Kun dirqama walitti laachuu osoo hin taane waamicha oromumaati!
Eega du’aanii wal biraa godaanan fuula dhibba waliif barreessanii, imimmaan waliif toohaa, hidhii waliif xuuxxachuu irra osoo lubbuun jiranii fuula kudhan waliif barreessanii sheenaa fixachuutu caala tan jattuutu akkaan isinitti dheereessu na dirqisiise. Isinitti dheerreessuu kiyyaaf ammoo dhiifama furdaa akka naaf gootan isin gaafachaa;
Xumura irratti, Artist Falmataa waan biraa godhuuf dadhabnullee yaadannee kallattiin haala inni keessa jiru afaan isaarraa hubachuuf, jajjabeessuuf, bal’inaan odeeffannoo isaa arkachuuf,
====Galatoomaa!!====
HUBACHIISA:
■ Namni akka sabboontoota joollee teenya tan Wellisa Abrahim Adam, Qabsaawaa Daakaa fi kkf website gofundme irratti bananii deeggarsa guuraafi turanitti Wellisaa Falmataafiis kan banu argame kabaajafi galanni keenya dachaa dha.
“WELLISAA FALMATAA ROORROO,
RABBIIN HAA BANUUF QAROO!!” (kun dhaadannoo kooti)
===========
Saphaloo/ Abdulbasit Kedir
Sadaasa 5, 2015.


text:
Furtuuwwan Qaxxaamura waliigala LibreOffice keessaa
Furtuuleen qaxxaamura tokko tokkoo sirna minjaalee keef ramadame. Furtuuleen sirna minjaaleetiif ramadaman LibreOffice tiif hin argaman. Furtuulee adda addaa LibreOffice Meeshaalee - Maamileesi - Minjaalee, ykn sirna minjaalee keessatiif ramaduuf yaali.
Furtuuwwan Qaxxaamuraa fayyadamu
Irra guddaan dalaga fayyadama keetii kan dhihaacguu danda'u furtuuwwan qaxxaamuraa fayyadamuu dhaani. Fakkeenyaaf, furtuuwwan qaxxaamuraa Ajaja+OCtrl+Oseensa baafata Faayilii keessa Bani itti aanutti mul'ata. Furtuuwwan qaxxaamuraa fayyadamuun, yoo dalaga gahiinsaa barbaadde, dhiibiitii furtuu AjajaCtrl gaqqabi, ittaansuudhaan furtuu O dhiibi. Erga qaaqni mul'ateen booda furtuuwwan lachuu gaddhiisi.
Yemmuu fayyadama kee dalagdu, gidduu hantuuttee filuu ni dandeessa yookiin gabatee cuqoo akka fayyadamaawwan hunduu argaman.
Baafatawwan qaxxaamura waliin bilbiluu
Arfiileen baay'een kabala baafataa irratti mul'atan jala muramaniiru. Kallatiidhaan arfii jalmurame furtuu FILANNOO waliin baafatawwan kunneen geessisuuf ni daneessa. Baafatiichi altokko banamnaan,irra deebi'uu dhaan arfiilee jalmuraman ni barbaadda. Maalimawwan bafata kunneenii kallattiidhaan salphumaan furtuu arfii jalmuramee dhiibuudhaan geessisuu ni dandeessa.
Furtuwwan Qaxxaamuraa Qaaqa Too'annoo dhaaf fayyadamuu.
There is always one element highlighted in any given dialog - usually shown by a broken frame. This element, which can be either a button, an option field, an entry in a list box or a check box, is said to have the focus on it. If the focal point is a button, pressing Enter runs it as if you had clicked it. A check box is toggled by pressing the spacebar. If an option field has the focus, use the arrow keys to change the activated option field in that area. Use the Tab key to go from one element or area to the next one, use Shift+Tab to go in the reverse direction.
DHIISII dhiibuun jijjiirrawaan osoo hin kaa'in qaaqa cufa.Xiyyeeffannoo qabduu irra kaa'uu yoo keessaa maqaa qabdichaa sartuqaa goodayyaa qofa hin ilaaltu,dabalataanis gaaddidduu furdaa qabdicha filatamee jalaa argita. Kun kan agarsiisu furtuu Galchuu dhiibuu dhaan qaaqa yoo baaste,qabduu sana dhiibuu waliin wal qixxeedha.
Furtuuwwan Qaxxaamura Gochawwan Hantuutteef
Yoo harkisuufi-kaa'uu fayyadamtu,hantuuttee waliin filuu yookin wantootaafi maqaalee cuqaasu dhaan Ajaja furtuuwwan jijjiirraa fayyadamuu ni dandeessa.Ctrl fi darbee darbee DirqalaAlt dalaggii dabalataa geessisuuf. Dalagawwan fooyya'an ni argamu yemmuu furtuuwwan gaqqabudhaan yeroo harkisni-kaa'i jijjiiruu unka qaree hantuutteetiin agarsiifamanidha. Yemmuu faayiloota yookin wantoota biroo filtu,furtuuwwan fooyyessaan filannicha dheeressuu ni danda'a dalagaawwan iddoo mijaa'etti ibsamu.Argamiinsi faankishinii kanaa Taliigaa Foddaa X kee irratti hundaa'a.
Dirreewwan Hojoomsa Barruu ciicataa
-
Baafata halqaraa ajajawwan muraasa darbee darbee fayyade kan qabate banuu ni dandeessa.
-
Use the shortcut keys CommandCtrl+Shift+S to open the Special Characters dialog to insert one or more special characters.
-
Barruu hunda filuudhaafAjaja Ctrl+A fayyadami. Filannoo haaquuf furtuu xiyya mirgaa yookin bitaa fayyadami.
-
Jecha kana filachuuf lama-cuqaasi.
-
Dirree ciicata barruu keessatti sadi-cuqaasuun diirree hundaa fila. Galmee barruu keessatti sadi-cuqaasuun hima ammeefe fila.
-
AjajaCtrl+Del iddoo qarree irra wanta hundaa haaquuf gara dhuuma himaatti.
-
AjajaCtrl fi furtuu xiyya bitaa fi mirgaa fayyadamuun qarreen jechaa irraa gara jechootaatti utaaluu danda'a dabalataanis yoo furtuu Jijjiirraa gaqqabdu,jechi tokko kan biroo boodaan ni filatama.
-
SAAGNI haala saaguu giduuwalittii fi haalata barreeffamaa fi duubatti irra deeb'ii deebisi.
-
Harkisuu-fi-kaa'umsafayyaduu kan danda'uu barruu sanduuqaa walinii fi isaan alatti.
-
Furtuuwwan qaxxaamura AjajaCtrl+Z kan fayyadan yeroof gaabbii fooyyeewwanii ejjetoo tokkotiifi Barrichi haalojii jijjiirama jala qabaa duraan jiru qaba.
-
LibreOffice has an AutoComplete function which activates itself in some text and list boxes. For example, enter c:\a~/a into the URL field and the AutoComplete function displays the first file or first directory found on the C: drivein your home folder that starts with the letter "a".
-
Faayilootaa fi galee biroo keessaa marsuuf furtuu xiyyaa gadee fayyadami Galeeloo xiqqoo dirree URL keessatti duraan ture dabalataan agarsiisuf,furtuu xiyyaa mirgaa fayyadami.Yoo furtuu xumuuraa erga qaama URL galmee booda dhiibuun Ofiin xumuuraa hattamaa ni argama. Altokko galmee yookin galeeloo barbaaduf, Galchii dhibi.
Maakiroowwan Addaan baasuu
If you want to terminate a macro that is currently running, press CommandCtrl+Shift+Q.
Tarreeffama Furtuuwwan Qaxxaamuraa waliigala LibreOffice keessaa.
The shortcut keys are shown on the right hand side of the menu lists next to the corresponding menu command. (Not all of the mentioned keys for controlling dialogs are available on the Macintosh.)
Shortcut keys for controlling dialogs
Shortcut keys for controlling documents and windows
Shortcut keys for editing or formatting documents
Furtuwwan Qaxxaamuraa kuusaa Faayaa keessaa
Furtuwwan qaxxaamura Dhaamsa Haarawwaa bal'ina keessaa kan kuussaa Faayaa:
Furtuwwan qaxxaamura bal'ina durraargii kuussaa Faaya keessaa:
Selecting Rows and Columns in a Database Table (opened by CommandCtrl + Shift + F4 keys)
Wantoota Fakaafamaniif furtuu qammaamuraa


text:
Maalummaa gaalee
Gaalee n:
=> Walitti qindaa’ina jechootaa hojii tokko hojjetan ta’anii ergaa yookaan dhaamsa tokkoqabuudha malee, yaadaa guutuu ta’e kennuu kanneen hin dandeenyedha.
=> Mathima ykn xumura qabaachuu ni danda’a guru, lamaan isaanii altokkotti walfaana hin qabaatanu.
=> Caasseeffama himaa keessatti qaama himaa yoo ta’u, jecha ykn garee jechootaa hojii tokkoof dhaabbataniidha.
=> Hima keessatti akka qaama tokkootti wal faana socho’u qabu.
Seerota gaalee
- Miseensonni gaalee tokko ijaaran walfaana socho’uu qabu. Garaagar ba’uu hin qaban jechuudha
FKN inni sangaa foonii bite
Caalaan mana guddaa ijaare jedhu keessatti.
Inni farsoo boqqolloo dhuge.
yaadoonni “sangaa foonii” , “mana guddaa” fi ”farsoo boqqolloo” jedhan akka qaama tokkootti socho’u.
- Miseensota gaalee ijaaran gidduu qaamni biroon seenuu hinqabu.
- Miseensonni gaalee tokko ijaaran qaama tokkoon bakka buufamuu danda’u.
FKN: Caalaan warqee wallaggaa bite.
Tolaanis isuma bite. Fakkeenya kana keessatti isuma kan jedhu gaalee Warqee Wallaggaa jedhu kan bakka bu’eedha.
- Miseensota gaalee tokko ijaaran keessaa jechi mataa gaalee sanaa ta’e, hafuu hindanda’u. FKN: Leenseen buna Jimmaa dhugde.
Boonaan Farda gurraacha bite.
Jechi bunaaf Farda jedhu mataa gaalee waan ta’eef gaalee kana keessaa hafuu hindanda’u. yoo jechoonni ‘bunaa’ fi Farda’ jedhan gaalee kanarraa kaafaman gaalee ta’uun isaa hafee hima ta’a.
Gaaleen tokko wantoota sadii ofkeessatti hammachuu nidanda’a. isaanis mataa, miiltoofi murteessituudha.
i. Mataa
Mataan gaalee sana kan bakka bu’uu fi gaalee sana keessaa hafuu hindandeenyedha. Akkasumas mataan gosa gaalee tokkoo kan murteessudha.
ii. Miiltoo
Miiltoon qaama gaalee ta’ee, mataa gaalee sanaa ibsuudha. Gaalee sana kan guddisuufi ijaarudha.
iii. Murteessituu
Murteessituun qaama gaalee ta’ee, lakkoofsaanis ta’e amalaatiin gaalee tokko waliiin hiriiruun mataa gaalee sanaa kan murteessudha. Murteessituun gaalee maqaa keessatti bitaa irraa gara mirgaatti mataa irraa fagaachaa adeema. Jechoonni gaalee maqaa keessatti murteessituu ta’uun galan: kana, sana, kun, sun, tokko, lama, hedduu, xiqqoo, muraasa, fa’a.
Murteessitoonni gaalee maqibsii waliin galuun hanga wanta ibsamaa jiru murteessuudha. Jechoonni gaalee maqibsii keessatti akka maqibsiitti tajaajilan akka, baay’ee, hanga tokko, harka sadii…
Gaalee gochimaa keessatti jechoonni akka murteessituutti galan immoo yeroo tokko, si’a baay’ee, altokko tokko fa’a.
Gaaleen garee jechootaa waliin hiriiruun gaalee uumaniifi mataa gaalee sanaa irratii hundaa’uun bakka afuritti qoobama.
1. Gaalee maqaa
Gaaleen maqaa garee jechootaa hojii tokko hojjetan ta’anii kanneen mataan gaalee isaanii maqaa ta’eedha. Gaaleen maqaa maqaafi maqaarraa,akkasumas, maqaa fi maqibsarraa ni ijaarama.
Fkn. Mana citaa, sa’a aannan dallaa loonii fi kkf yoo ta’u, gaaleen maqaafi maqibsarraa ijaaramu ammo, sangaa gurraacha, muka jallaa mana bareedaa fi kkf.ta’a.
2. Gaalee addeessaa/ maqibsaa:
Gaalee mataan isaa addeessa ta’eedha. Gaalee addeessaatiif miiltoo ta’uu kan danda’u durduubee yoo ta’u, yeroo hunda miiltoon gaalee addeessaa mirgarraa gara bitaatti mataarraa fagaachaa deema.
Fkn. Sammuudhaan bilchaataa, caalaarra bareedaa. Kan jala murame mataa gaaleeti
3. Gaalee gochimaa:
Gaaleen gochimaa gaalee mataan isaa gochima ta’eedha. Gaaleen gochimaa akkuma gaaleewwan biroo ergaa guutuu kan hin dabarsine yoo ta’ellee kanneen kaan caalaa yaada nuqabsiisuu kan danda’uudha. Gaaleen gochimaa mataa, miiltoo fi murteessituu of keessaa qaba. Mataan gaalee gochimaa gocha ta’ee darbe, gocha ta’aa jiruu fi kan si’achi ta’u kan addeessuudha. Fkn. Fiigee gale, utaalee ce’e, atattamaan dhufe.
4. Gaalee firoomsee/ durduubee:
Gaalee mataan isaa firoomsee ta’eedha. Gaaleen firoomsee tajaajila caaslugaa agarsiisuu malee qabiyyee mataasaa waan hinqabneef akka maqaa fi maqibsaa mataa qofaan ijaaramuu hin danda’u. mataan gaalee firoomsee keessatti miiltoo duratti ( duubatti) argamuu dandaa’a. kun immoo gaaleewwan biro irraa adda isa taasisa. Gaaleen firoomsee yeroo tokko tokko gaalee firoomseema akka miiltootti fudhachuu dandaa’a.
fkn. – ( gaaddisa jalatti ) du’e. inni (akka bineensaa gara daggalaatti) kaata. ( baadiyyaatti) gale.


text:
[hmp_player] Akka qorannoon hedduun ibsanitti, handhurti guddinaa, walqixxummaa fi bulchinsa Oromoo kan sirna Gadaa waan gurguddoo lama irratti hundaawee ture. Suniis Qoodaa fi Irbuu …Read More »
KAAYOO OROMOO FAALLEYSUUN HIN DANDAYAMU
Ibsa KY- ABO Gaafiin Oromoo gaafii abbaa biyyummaati malee gaafii mirga lammummaa Tophia kadhachuutii miti. Oromoon wanni qabsaawuuf biyya humnaan weeraramee boortaadhaan irra fudhatamte harkatti …Read More »
Of jajjuu manni karaa irra: Deebii barruu mata-duree “muka Jallaa Diriirsuun osoo qacalee ti” jedhu jalatti obboo Jawaar S. Mohammed Barreesseef
Mata duree “Jallaa Mukaa Diriirsuun Osoo Qacalee ti” jedhu jalatti barruu obboo Jawaar barreesse dubbisee jira. Obboo Jawaar fakkeessuu yaalus, barruun isaa waca ykn …Read More »
MUKA JALLAA DIRIIRSUUN OSOO QACALEETI
Tattaaffiin rakkoo qabsoon Oromoo mudatte furuudhaaf akka matayyaattiis tahe akka gurmuutti godhamaa jirtu mara jajjabeessuun barbaachisaadha. Carraaqqiin garasiin godhamtu garuu, tan rakkoo jirtuuf furmaata argamsiiftu …Read More »
Gootni Kufuus Gootaan Bakka Bu’a !
Bu’ureeffamuu Qabsoo Bilisummaa Oromoo keeysatti Utubaa Qabsoo kan tahan Qabsaawaa Injiinar Abdullaahii Luungoo bakka bu’aa Sooreysa Jaarraa Abbaa Gadaa tahuun Muudamanii Barcuma kabajaa dhunfatanii jiran. …Read More »
MIRGI UMMATA OROMO NAMOOTA HAGOON HIN MURTAA’U
Ummanni Oromo gabrummaa motummoonni ‘Habashaa’ irraan gayan jalaa of- baasuuf bara afurtamaa ol qabsoo hidhannoo deemsisaa jira. Barriin dheera kana keessa mirgootni ummanni dhiiga isaa …Read More »
OSA Midyear Conference
The Oromo Studies Association hosted its mid-year conference this year on March 16, 2013, at Georgia State University. OSA has recorded and collected this conference’s …Read More »
Jabana xibbaa-xibboo
Seena Oromoo keesati jabana xibbaa-xibboo jedhame kan beekamu bara sirni gadaa laafatee gadaan lagati gale,bara abbootiin gadaa aangoo irra umurii isanii turfachuuf yaalii gochaa turan,bara …Read More »
HUNDA DURA, BIYYAA FI UMMATA KIYYAAF !!!!!!
Y.G(2005) Namni ykn humni yk Biyyi tokko , Qabsoo gaaffii mirgaa wayita gaggeessu, bu’urri murannoo isaa mata duree har’aa kana ta’uu, kan haalu jira …Read More »
Harás Borus Biyti Teenya Oromiyaa, Ummanni Keenya Oromoo, Kaayyoon Keenyas Bilisummaadha!
Qabsoon bilisummaa Oromoo ABOdhaan hogganamu waggoota afurtamman dabran gargaarsa tokkoon maleetti fi duula diinota qabsoo kana dhabamsiisuuf irratti faraqaan bobba’an lakkoobsaan hedduu fi dandeetti guddaa qaban irra …Read More »


text:
Koroonaavaayirasii: Talaallii Covid-19 gosa lamaa osoo fudhannee maal taana?
Biyyoonni addunyaa talaallii Covid-19 argachuuf dorgommiirra jiru. Darbee darbees ummata keerra kiyyatu caala jedhanii kan isaan barbaachisuu ol bitanii kuufachaa jiru.
Hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr. Tewoodiroos Adihaanoomis irra deddeebiin ofittumaa biyyoota sooreyyii qeeqaa turan.
Addunyaa irratti talaalliiwwan Ruusiyaa Ispuutiniik jedhamu, Siinoofaarmi Chaayinaarraa, AstiraaZenekaan Ingiliizirraa, akkasumas Ameerikaarraa talaalliiwwan Faayizar, Moodarnaa fi J&J kan jedhamntu fudhatama argataniiru.
Talaalliiwwan kunneen Ameerikaafi Awurooppaatti bal’inaan kennamaa jiru. Ameerikaa Kibbaafi Afriikaa akkasumas Eeshiyaa keessattis raabsamaa jiru.
Ameerikaan ji’a Adoolessa dhufu keessa lammiileen miiliyoona 70 ta’an talaallamanii bilisaan sochoo’uu eegalu jettee hojjechaa jirti.
Baayidanis duula talaalliif hojii hojjetaniin jajamaa jiru. Kun akkasitti osoo jiruu, saayintistoonni qorannoo haaraa eegalaniiru.
Namoonni marsaa jalqabaarra kan talaallamaniin addatti lammatarra osoo gosa talaallii biraa fudhatanii maal ta’u kan jedhudha.
Qorannoon kun ammallee goolabamuu baatus, namni osoo gosa talaallii lama fudhatee, miidhaan cinaa irra ga’uu malu waan sodaachisaa miti, xiqqaadha.
Namoonni talaallii walitti makanii fudhatan hordoffiin irratti taasifamee wanti irratti argame, miira qorruu, mata-bowwuu fi dhukkubbii irree qofadha.
Miidhaan cinaa kunneen kan namoota talaallii gosa tokko qofa fudhatan irraa xiqqoo haajabaatu malee, lubbuu isaaniif wanti yaaddessu hin mul’anne.
"Qorannoo kana yoo eegallu waan akkasii hin eegne ture’’ jedhan, miseensi garee talaallii Okisfoordi, Maatiiw Isneeppi
Qorannoon maqaa ‘Kaam-Koov’ jedhu itti kenname kun baatii Guraandhalaa keessa yoo eegalamu, namoonni gosoota talaallii lama fudhatan, dandeettiin ittisa isaanii ni guddata immoo faallaa isaa ta’a? kan jedhu baruu kaayyeffatee ture.
Yaadni ture, namoonni walitti makanii fudhatan dandeettiin ittisa isaanii niguddata kan jedhudha.
Biyyoonni muraasni talaallii marsaa jalqabaa itti kenname osoo fixanii marsaa lammaffaaf gosa biraa osoo argatanii maaltu uumamuu danda’a kan jedhu ture.
Qorannichi Yunivarsiitii Okisfoordiin durfamaa ture. Namoonni 830 ganna 50 ol ta’an qorannoo kanarratti hirmaataniiru.
Waxabajjii dhufu keessas bu’aan qorannoo kanaa ummataaf ifa godhama.
Firiin qorannoo kun amma kan maxxanffame barruu fayyaa beekamaa ‘Laanseet’ jedhamurratti.
Kutaaleen Kaanaadaa Ontaariyoofi Kiiwubeek mala kanatti fayyadamuuf itti yaadaa jiraachuutu himama.
Namoota yaaliin irratti geggeeffame 10 keessaa 1 irratti miidhaan cinaa xiqqaan nimul’ata. Namoonni 10 kunneen talaallii AstiraaZenekaa adda addummaa torbee afuriitiin kan fudhatanidha.
Kana jechuun gosa talaallii biraa hin fudhanne jechuudha. Miidhaan cinaa eerame kunis, ho’inni qaamaa isaanii dabaluudha.
Jalqaba AstiraaZenekaa fudhatanii torbee afur booda Faayizar kan fudhatan irratti, miidhaan cinaa mul’atu harka 34 ol-ka’aa ta’ee mul’ateera.
Mallattoolee mula’atan keessaas, dadhabbii, dhukkubbii irree fi mata-bowwuun ni argamu.
"Talaalliiwwan kunneen walitti maknee osoo narsootaaf kenninee, lakkoofsi narsoota gara hojiitti borumtaasaa dhufanii gadi bu’aa ta’uu mul’isa qorannoon kun,’’ jedhan piroofeesarichi.
Kan jechuun isaaniis, talaalliiwwan walitti makuun rakkoo fayyaa yaaddessaa fiduu baatullee, miidhaan cinaa geessisu xiqqoo ol-ka’aa ta’uudha.
Yeroodhaaf yaaliin kan taasifame AstiraaZenekaa Faayizar waliin walitti makuudhaan.
Ji’a Bitootessaa keessa lakkoofsi namoota qorannicha irratti hirmaatanii 1050’tti ol guddatee yaaliin biraa taasifameera. Namoonni kunneen ammoo talaalliiwwan Moodarnaafi Noovaaksi akka fudhatan taasifame.
Bu’aan qorannoo kanaa ammallee ganaa ifa hin taane.


text:
Diddaa qeerroon biyyaa kutaalee magaalota Oromiyaa adda addaa keessatti kaleessa taasisaa oolan irratti humni tikaa tokkolleen ijoollee hiriira nagaa bahan irratti hubaatii kamiiyyuu akka hin geessisneedha kan hubatame. Diddaan obbolaa keenyaa dhimma keenya kan jedhan fakkaatatii Poolisoonni Oromiyaas akka bara darbee dhiittaa fi sarbama tokkolleen barattoota keenyarratti osoo hin qaqqabsiisin barattoonni karaa nagaan mormii isaanii akka itti fufan karaa bananiif.
Galannii fi kabajni guddaan poolisoota Oromiyaaf haa gahu jechaa har’as ta’ee boru diddaa kamiiyyuu ijoolleen keenyaa adeemsisan irratti isin Poolisoonni Oromiyaa karaa seera qabeessa ta’een akka hordoftanii fi akkasumas gochi yeroo ammaa mootummaa gabroonfataan saba keenya irratti gaggeeffamaa jiru balaaleffachuun barattoota keenya cinaa akka dhaabattan gamanumaan isiniif dhaaman. Diddaan abdii saba Oromoo qeerroo biyyaa haala tokkummaa’een kaleessa kan eegalame kutaalee magaalota Oromiyaa adda addaa keessattis akka bal’atu himamaa jira. Kanaaf immoo haalli tasgabbii buusuu poolisoota keenyaan gaggeeffamaa jiru kan barattoota keenyaa onnachiisuuf kan dhaadannoo isaaniirraa duubatti hin deebisneedha. Kanaaf sochiin jalqabame akka itti fufiinsa qabaatu gaheen poolisoota Oromiyaas shoora guddaa taphataatii ammalleen akka ijoollee keenya faana hiriirtan kabajaan isini gaafanna.
@Oromiyaan Teenya


text:
Filannoo walii galaa geggeessameen kanneen safuutti cichan injifachuun Briteen miseensummaa gamtaa Awrooppaa keessaa ba’uuf waggoota sadii dura murtii uummataa murteessiteen, yeroo dheeraaf eegamaa kan ture adda ba’uuun kun furmaata dhumaa argata jedhamee tilmaamama.
Kanneen safuutti cichan barcuma 362 argataniiru. Labor paartiin barcuma 203, paartiin biyyoolessaa Skootlaand 48 fi kan dimokraatota yaada madaalawaa qaban Libraal immoo barcuma 11 argataniiru.
Duulli filannoo Joonsen Briteen gamtaa Awrooppaa keessaa ba’uun xumura haa argatu dhaadannoo jedhu irratti kan fuuleffate ture.
Paartiin isaaniis mana maree keessaa bakka irra jireessa argachuun adda ba’uu Briteen hanga xumura baatii Amajjii dhufuutti akka xumuramu dhiibbaa gochuuf kan isaan dandeessisu ta’uu muummichi ministeerichaa dubbataniiru.


text:
Dhaabii gargaarsa ummataa UNDFPA Atileetii Itoophiyaa beekmatuun Meseret Deffaar ulfinnaan Ambaasaaddera gargaarsa ummataa tolchee filate.
Dhaabii kun gaafi tana gama itti gaafatamaa damee Afrikaa Abdallaa Hamdokin gaafate.
Akka itti gaafatamaa kanaatti Meseret ijoollee kahimaatii fkn taatee hojjatti. Hujiin(Good will Ambassador)ykn namii hujii akka Meseret fa hojjatuu nama karooraa fi sangantaa dhaaba isaan filatee ummataan gahuuf.
Mesereti tana waliin marroo lama hujii tanaaf filatamte.Ammallee hujii itti kennan tana guutuuf waadaa galte. Meseret ganna torbaan duratti akka hujii tana hojjattu gaafa Greekitti dorgommii KM 5 moohatte filatamte.
Oduu tana MP3 computera keessan gama harka mirgaa jiru irraa caqasaa.


text:
Itiyoophiyaa keessatti deemsii filannoo ture walii galaan ulaagaa kan hin guunnee ta’u paartiin Izeemaa ibsee jira.Filannoon marsaa 6ffaa gaggeeffame rakkoo hedduun marfamee akka ture, paartichii iyyannoo qabxilee 400 qabu bordii filannoof dhiyeessee akka ture ibsee jira.
Guyyaa sagaleen itti kennamee duraa qabee deemsa filannoo tureen bulchiinsa naannoo adda addaa keessatti qoramsi hedduun isa mudachuu isaa kan ibsan itti aanaa hogganaa paartichaa Obbo Anduu’aleem Arraagee keessumaa Oromiyaa keessatti rakkoon mudatee hamaa takka ture, ba’iin filmaatichaas duraanuu kallattii isaa irraa maqaee jira jedhan.
Bordiin deebii hin kennuu taanaan himata kan dhiyeessuu ta’u ibsa kaleessa baaseen Izeemaan beeksisee jira.Bordiin filannoo gama isaan kan amma deebii kennaa jiru guyyaa sagalee kennuu sana dhimmootii turaniif ta’u ibsee Izeemaan komee qaba taanaan gara qaama seeraa deemuu akka danda’uu ibsuu iss keeneedii Abaatee Finfinnee irraa gabaasee jira


text:
Masaraa Waayit Haawusiif gorsaa seeraa kan turan Donald Mc Ghan waamicha dhiyaateef kabajuun prezidaantii Traamp aangoo irraa kaasuuf qorannaa gaggeeffamuuf raga ba’u akka qabaniif Abbaan murtii kan Federaalaa wiixata kaleessaa galgala murteessanii jiru.
Abbaan murtii Ketaanji Jaaksan akka jedhanti prezidaant Traamp aangawoota ammaas ta’e kana ammaan dura dhiyaatanii raga akka hin beenee gochuuf angoo tokko hin qaban.
Bulchiinsii Traamp murtii abbaa seeraa kana irratti ol-iyyannaa dhiyeeffachuuf jira. Abukaatoon Mc Gahn akka jedhanti waamicha mana maree fudhatee ni dhiyaata.
Angawoota dhiyaatanii raga ba’u didan keessaa ministeera dantaa alaa Amerikaa Mike Pompeyoo,gorsaa waa’ee nageenyaa duraanii Jaan Boltan fi eeggataa hogganaa bulchiinsa Waayit Haawuus ta’uun beekamee jira.


text:
Xiyyaarri imaltoota Hajjii fe’atee bahuuf ture rakkoo teeknikaa muudateen haga ammaa Ityoophiyaa irra kan hin bahin tahuu beekame
Isniina dabre sagantaan geggeessaa imaltoota Hajjii iddoo hoggantoonni mana marii dhimmoota Islaamaa Ityoophiyaa fi Ambaasaadarri Sa’uudii argamanitti geggeeffamuu akkasumas imalli Hujjaajotaa marsaan duraa jalqabamuu ibsame ture.
Hata’uu malee imalli guyyaa kaleessa Xiyyaara SV 420 kan qabeenya Daandii Xiyyaara mootummaa Sa’uudii taheen godhamuuf ture, rakkoo teeknikaa muudateen xiyyaarichi hanga ammaatti kan hin bahin tahuu odeeyfannoon ni addeessa.
Kaleessa galgala Hujjaajoonni waan isaan irraa eegamu hunda guuttatuun buufata Xiyyaara Booleetti kan argaman tahus, rakkoo xiyyaarichamuudateen hujjaajonni achuma buufata Xiyyaara keessatti rakkataa jiraatuu gabaafame.
Gama birootiin ammoo hujaajjonni guyyaa 4 dura Finfinnee irraa bahan nagayaan Madiina akka gahan akkasumas hardha gara Makkaa kan imalaa jiran tahuun beekamee jira.


text:
2 TIMOOTI
Timootina inaaqianna rumamaqoo akarafa.
1
1 Anutuna ufasaa asauku mundirana Yisufa narí ufara diqiqoosa maqasaa fasiqa Pauroosa maridaqa. Yisufa naaru naaru marirana qima afeekaikammandee qimiraree qimaqoona mifa nariki asauku mundirana Yisunaki maridanoo maasa minaki oonu maridaqa mi naaru marirana maraanaura.
2 Oo Timooti anee qini qifaaqasaa qimaakuara foora marianafa qinee maa akarana ani rumamaqaidaqa. Maasa aiqamausa faqa aiqama ainaina faqa nikoofa Anutufa faqa maasa karaambaiqa asauku mundirafa Yisufa faqa narí afaarirana faqa amuqusifanoo nifauarana faqa aundurai asooarana faqa ani amiani.
Pauroofa Timootinara dufi dufi qidanoo pooduamamaqanau.
3 Qini qikeeku qikaaku sia moo ainaina rafaaqafinau Anutuna sandufamau amiqimasee fidaqa maqee maqee Anutunara innaaru qimariqau. Qinee faqa miqi kai masee misa naanna ramasee maqee maqee innaaru qidaqa aniara Timootinara dufi dufi qidaqa. Oo Timooti ani anoofa Eeunisa nammarifa faqa ani ataatoofa Rooisa nammarifa faqa miqanda noori kandamasee Yisunasaa amiqimasee mundiqa mariqau. Maqee anee faqa miqanda naanna ramasee mi oosanna kai maree mariana qinee iridaqa qafaidaqa. Mi irirafa kaqi aniki marifaqa qinee iridaqa. 4 Qinee ani quqasee fuafannana qiniara anee ikiraqoonnanara qinee minara iridaqa qinee faqa aniara didimarifaqa kasooqaqee ani qafamaseeqa firaaqoo asasianaurannoo. 5 Qinee aniara firaaqoo eendaki faqa faasaana faqa innaaru qimamaqaidaqa aniara dufi dufi qidaqa.
6 Minara qinee maana qimamidaqa ooqai qinee sindimeera foora ani quqamaqaafananoo Anutufa ani amu afaaqooqana anee amiqimasee rakisiinana kuqua. 7 Anutuna maraquna maasa qimufa sia maparaairana rufiarana qimidanoo, mina maraquna fannoo afeekaikirana faqa faiqí aanaaseera amuqusirana faqa qeeqa daundurai qimanasaa andeeqasee rakisirana faqa maasa qimidanoo.
8 Minara irisee maasa karaambaiqara sia asaurua. Qinee Pauroosa minasaara karabusaki marunnanara faqa sia asaurua kaqi paasoosamasee qimannimia. Anee faqa miqi kai inana Anutufa afeeka amiqaina anee faqa Yisuna amiqira fasaasa ufara kaqi aupuraranaki keeqaa.
9-10 Anutufa maasa asumu mareenoo maasa daaramasee mai aniannee qimasee qini faiqí anaasee uqanna mariafaqee qidanoo. Sia maasa oosana moo ainaina amiqirana qafeenoofau maasa asumu mareenoofau. Narí irirana narí afaarirana minannai kai miqinoo. Ooqai maa maqa maaqana faqa innaaruna faqa sia maru aukuanna narí mi afaarirana maasara narí asauku mundirana Yisunasaa quqaqoofanoo maqee maa aukuanna maasa asumu maree marifa asauku mundirafa Yisufa maa maqanasaa kooroomafinoo mi afaarirana maasa faiqí faiqi qiminau. Asauku mundirafa Yisufa kuqirana aru taikaseenoo narí amiqira fasaasa ufannai kaqi marirana faqa naaru naaru marirana faqa koorooinoo marifaqa maridaqa.
11-12 Qinee sia fifau oosana oosana aupurarana karabusaki maridaqau maraidau, Anutufa diqiqoofaqa maa maqanasaa qinee mina ufa faiqí anaasee naamua qidaqa Yisuna amiqira fasaasa ufa kooroomannimidaqa qimannimunnanara aupurarana qeeqa qifaaqasaa maraidaqa. Sia qinee minara qisauridaqa. Qinee qeeqa irirana irira fasiqasaa mundusauna maridanoo, qinee minara maana amiqimasee iridaqa, Yisufa narí afaaqooqa qimuna sia kadiqaannoo mifa amiqimasee dadaaqinoo fifi inoo narí qumira aukuana paquriannoo. 13 Oo Timooti qini kuqaa anoona ufauqa anee karaambaiqa ufara foora mina afaqamaree fua. Maasa asauku mundirana Yisunaki keeqafi marifanoo mifa Anutuna saqarikirana faqa faiqí aanaaseera nimuqusirana faqa maasa qimidanoo anee minaki maria. 14 Anutufa oosana oosana amiqira irirana anisaa quqaqoona mina naaquqara maraquna fannoo aniki marina mi afeekanannai mi oosana oosana irirana amiqimasee rakisia.
15 Oo Timooti anee maanara irimariananoo. Misa qini Roomma maqannaa ruumbeeqee karabusaki quqasoofaqa aiqama Asia maqa maaqakina qini qiqoondiuqa qini minnisee quqasee sandamafiqau. Fikeerusafa faqa Qeeramookeeneesafa faqa miqanda faqa quqasee sandaqau. 16-17 Ooneesifoorusafa mifa kai sia qinee karabusaki mariafannanara asaurinau. Roomma maqusai firaa taunna marufanoo qini sia dauni paqurinau anireenoo qiniara fiqu faiqu fumandee randaseenoo paqurimandee moomoo kari qini dadaaqimarinau. Qinee karaambaiqara mi fasiqana aiku asaukuara amiqi amiqi mannisaannee qidaqa. 18 Qinee karaambaiqara narí qumira faasaanasaa mi fasiqanara afauaannee qidaqa innaaru qidaqa. Qinee Eefeesusa maqusai mariafananoo mi fasiqafa Ooneesifoorusafa firaaqoo qini dadaaqiufa marifana anee Timooti anee minara irimariananoo.


text:
Du’a dheefa, du’a dheyxee…
Yaa lammikoo, karaa meeyxee ?
Nama keessaa si filattee
Goojjo teetii gad darbitee
Qeheef maatiin gargar baaftee
Lagaa gaaraan baaftee buuftee
Baddaaf gammoojjiin labsitee,
Gooroo buttuu si geeffattee ?
Namni hin jiru gooroo buttuu
Iyya keetiif kan dirmatuu
Eega bulguu afaan bantuu.
Gugurraattii bifa hamtuu
Dukkanooytuun foon foonfii nyaattu,
Tan dubartiif joollee gattu.
Ilma namaaf naasuun qabduu
Firaaf diina addan baaftuu
Hin waywaatin kadhaan beeytuu
Eega du’uun sirraan oollee
Du’a Booyyee du’a Saree Maalif duuta akka malee?
Dheeysaa du’uun nuun hin mallee
Haa waraannu garagallee
Eega duuti nurraan oollee,
Du’a dhiiraa du’a boonsaa du’uu malee!
Waan qabduun waliin loli
Irkoo dhabdus goda galii
Dhiiga bulguu dhangalaasii
Keetiif kansiis wali makii laga yaasii
Haftee goototaa tahuukee agarsiisi!!
Addis Abeba – Protests erupted in many towns and cities, including schools and university compounds,…
Shabboo Miidiya: Seenaa amaarsaa fii gara jabeenya isaanii. https://www.youtube.com/watch?v=MjL1acJzXgc
Gocha suukkanneessaa sirni nafxnyaa Oromoo irratti gidduu kana raawwachaa jiran balaaleffachuun Barattoonni Oromoo godina addaa…
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…


text:
Poolisiin himatamtoota salgan galmee sadii adda addaan himate. Galmee isa jalqabaa irratti Tesfa Alem W/Yes, Asmaamaw H/Giyoorigis fi Zelaalem Kibret. Galmee lammataa irratti immoo Natainaa’el Feleqee, A xnaafuu Berehee fi Edoom Kaasaayee yoo ta’an galmee sadaffaa irratti immoo Befekadu Hailu, Abel Wabela fi Mahlet Fatnahuntu argama.
Galmeen isaanii adda adda haa ta’u iyyuu malee poolisiin hundumaa shakke kan jedhe yakka wal fakkaatuun ta’uu galmeen mana murtichaa ibsee jira.
Poolisiin akka jedhutti shakkamtoonni kun humnotii alaa kanneen mirga namaaf falmina jedhan waliin yaadaa fi maallaqaan walii galuu dhaan uummata kan shoorkeessuuf fi mootummaa humnaan fonqolchuuf jecha marsariitii irratti yakka jeequmsaa tamsaasuun shakkamaniiru.
Poolisiin qorannaa isaa kan hin xumurre ta’uu ibsee guyyaan 15 itti dabalaa akka kennamuuf mana murtii gaafateera. Haa ta’u malee manni murtichaa shakkamtoota galmee jalqabaa fi lammataa irratti dhiyaataniif ka duraaf yeroo qorannaa guyyoota kudhanii, kan lammataaf immoo guyyoota kudha tokko kennee jira. Shakkamtoonni kun to’annaa jala kan oolan Ebla 17 fi 18 ture.


text:
Naatinaa’eel Fiixeetiin @NatieFit
Finfinee, Hagayya 19/2022- Mormii garaagaraaf sababa kan ture daangaa bulchiinsa magaalaa Finfinnee fi Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee akkaataa qorannoo haaraa qophaa’een daangeeffamuu ibsameera. Adeemsi lafa daangeessuun kun aanaalee Finfinnee fi Godina Addaa Naannawaa Finfinnee jala jiran hundatti kan gaggeeffame yoo ta’u, haala bakka tokko irraa bakka biraatti garaagarummaa qabuun bakkeewwan muraasni Finfinnee irraa gara Godina Addaa Naannawaa Finfinneetti yookaan ammoo Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee irraa gara magaalaa Finfinneetti galan adda baafamu gabaafameera.
Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa ibsa Hagayya 16, 2022 baaseen “daangeeffamni kun baroota hedduuf gaaffii uummataa ture” jechuun adeemsa daangeeffama daangaa bulchiinsaa qaamoleen lamaan (Finfinnee fi Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee) giddutti adeemsifame rakkoo dhimma daangaan walqabatee waggoota hedduuf uumamaa ture kan furuudha jedhe. “Magaalaa Finfinnee fi Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee gidduu daangaa bulchiinsaa ifa ta’e osoo hin jiraatiin turuun isaa jiraattotni tajaajila mootummaas ta’e tajaajila hawaasummaa isaan barbaachisu dhabuun rakkoo fi dararaa hedduuf saaxilamaa turaniiru jedhe.
“Hunda caala weerara lafaa dabalatee gochoota seeraan ala biroo to’achuuf, olaantummaa seeraa kabachiisuu fi itti gaafatamummaa mirkaneessuuf ulfaataa ta’e tureera. Jiraattotni seeraan ala qe’ee fi qaeenya isaani irraa buqqa’aniiru, maatiin bittinaa’ee rakkoowwan diinagdee, hawaasummaa fi xiin-sammuuf saaxilameera,” kan jedhe ibsi tajaajila kominikeeshinii mootummaa baase kun, daangaan bulchiinsota lamaan osoo hin daangeeffamiin turu isaatin uummatni hanqina bu’uuraalee misoomaa fi babal’ina gochoota seeraan alaan rakkachaa jiraachuu hime.
Kanaafis dhimma daangaa kana bu’uurarraa furuuf akka danda’amu koreen miseensota bulchiinsa magaalichaa fi GAONF irraa babbahaniin hundeeffame qorannoo bal’aa taasisuun adeemsa daangeessu kana chaartara mootummaa federaalaa fi naannoo Oromiyaa akkasumas kan bulchiinsa magaalaa Finfinnee bu’ureeffachuun akka raawwatame ibsameera. Hoggansa bulchiinsa naannoo Oromiyaa fi Finfinnee giddutti mariin bal’aa erga gaggeeffame booda waliigalteerra gahamu ibsameera.
Toora marsaa hawaasummaa ishee irratti afaan lamaaniin barreeffama qabiyyee bu’uura irraa garaagarummaa qabu kan maxxansite kantiibaan bulchiinsa magaalaa Finfinnee, Adaanach Abeebee, barreeffama Afaan Oromoo Hagayya 16 marsaa hawaasummaa fesbuukii isheerratti maxxansiteen “barootaaf deebiin osoo itti hin kennamin gangalachaa kan tureefi gaaffii ummataa ta’ee hedduun kan aarsaa itti kanfalaa kan ture dhimma daangaa Magaalaa Finfinnee fi Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee jidduu ture” waltajjii walootiin xumuramuu ibsitetti. Barreeffama Afaan Amaaraan maxxanfame irratti ammoo daangaan bulchiisaa kun Naannoo Oromiyaa fi magaalaa Finfinnee giddutti akka adeemsifame ibsame. Kunis bu’uura irraa magaalaa teessoo bulchiinsa mootummaa naannoo Oromiyaa fi handhuura Oromiyaa kan taate Finfinnee fi naannoo Oromiyaa gidduu daangeessuun gaaffii biraa kaaseera.
“Daangaa bulchiinsaa kanaan kan hojjanne dallaa miti,” kan jette Adaanach, dhimmi daangaa bulchiinsaa waggoota 7 dura koree waliinii hundeeffamuun irratti hojjatamaa kan turee fi waggaa darbe irraa eegalee sadarkaa hoggansaatti irratti mari’atamaa turuun bu’uura heera biyyattii fi chaartara magaalaa Finfinneetiin qaamolii bulchiinsa lamaaniitiin furuuf waliigalteerra gahamu ibsite.
Murtoo kanaan “Oromiyaanis Finfinneenis wayita bulchanitti iddoo ture akka itti fufu kan waliif galleerra” kan jette kantiibaan magaalaa Finfinnee, manneen waliin jireenyaa Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee keessa galuun fageenyarraa magaalaa Finfinneetiin ijaaraman; kan akka Koyyee Faccee, Tulluu Diimtuu (gariin), Jamoo lakkoofsa lamatti kan argaman gara Godina Addaa Oromiyaatti kan daangeeffaman yoo ta’u, manneen waliin jireenyaa naannawaa Labuu, Furii irraa hanga Haannaa fi manneen waliin jireenyaa Oromiyaa dabalatee hanga Laga Qarsaatti kan argamu gara bulchiinsa magaalaa Finfinnee akka daangeeffaman waliigalteerra gahamu ibsite. Kanaan alatti hundinuu bakkuma jirutti bulchas jedhameera.
Itti dabaluun, “manneen jireenya waliinii kana gara Godina Addaa Oromiyaatti kan daangessine ta’ullee; fayyadamtoonni carraan baheef jiraattotuma Finfinnee ta’u. Manneen jireenya waliinii Oromiyaas gara Finfinneetti kan daangessine ta’ullee fayyadamtoonni carraan baheefii itti fayyadamaa jiran hojjettoota Oromiyaati,” jette kantiibaa Adaanach Abeebee.
Haata’u malee dhimmi magaalaa Finfinnee gaaffii dhimma daangaa bulchiinsaa irra kan darbuufi waggoottan hedduuf mormiiwwan siyaasaa gaaffiilee seeraa, siyaasaa; gaaffii abbummaa magaalaa Finfinnee fi mormii babal’ifannaa qidaa’aa magaalattii qonnaan bultoota lafa isaanirraa dhiibuun rakkoo diinagdee fi hawaasummaaf saaxile irratti xiyyeeffate keessummeessaa ture. Kanaafis agarsiisawwan baay’ee eeruun ni danda’ama.
Koree fi Wantoota Beekaman
Ministirri Muummee Abiy Ahimad dargaggoota guutuu biyyattii irraa dhufaniif haasaa taasiseen waan hojjatame irratti of dhaadheessuun murtoo darbe jaje. Paartiin isaa, Paartii Badhaadhinaa rakkinoota fi bu’aa ba’ii hedduu keessa darbe akka galmaan geessise hime.
Muummichi Ministeeraa “koree” dhimmicha akka ilaaluu ijaaree akka ture eereera. Waajjirri Ministira Muummee waldhabdee daangaa bulchiinsaan walqabatee uumamaa ture bu’uura irraa akka furamuuf Bitootessa 2019 koree namoota saddeet of keessatti qabu ijaaruu isaa beeksise ture.
Addatti ammoo manneen jireenyaa waliinii Kooyyee Faccee tokko fi lama bulchiinsa magaalaa Finfinnee carraa irratti baasee mormii kana kaase. Mootummaan Naannoo Oromiyaa iddoo kun Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinneetti akka argamu ibsuun murtoo kana ifatti kuffise ture.
Ibsoota torban darbe bahan hundi hojiiwwan “koree” miseensota bulchiinsa magaalaa Finfinnee fi Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee irraa ijaarameen hojjataman kan eeruun, koreen kun qorannoon bal’aan heera Federaalaa fi Oromiyaa, akkasumas chaartara Finfinnee bu’uura godhachuun gaggeesse jiraachuu isaa eereera.
Dhimma kana ilaalchisee ibsa baay’ee kennamuus daangaa bulchiinsa kana irratti murtoo dabarsuuf adeemsa “koree” MM Abiy Ahimadiin ijaarame hordofe irratti ibsa hin kennamne. Maqaa miseensota korichaas hin ibsamne.
Koree namoota saddeet qabu keessaa gama mootummaa federaalaa fi bulchiinsa magaalaa Finfinneetin Ministira Nageenyaa, Mufariyaat Kamil: Kantiibaa Itti aanaa Finfinnee, Taakkalaa Uumaa: Qindeessaa kilaastara hawaasummaa Finfinnee, Indaawwaq Abbixee: Qindeessaa kilaastara diinagdee Finfinnee, Dr Solomoon Kidaanee fi Tasfaayee Baljigee yoo ta’an; gama Oromiyaa irraa Pirezdaantii itti aantuu Oromiyaa, Xayibaa Hasan; qindeessaa kilaastara misooma magaalaa Oromiyaa, Ahmad Tusaa fi qindeessaa kilaastara misooma baadiyyaa Oromiyaa Dr. Girmaa Amantee turan.
Haalli koree kanaa hin beekamne kun, barreeffama afaan lamaaniin ergaa garaagaraa qabu kantiibaa Adaanach Abeebeen barreeffame waliin dabalamee, Oromoota dhimmicha hordofaa jiran yaaddeesseera. Fakkeenyaaf, Kantiibaan magaalattii barreeffama Afaan Amaaraan barreessite keessatti daangaa bulchiinsaa mootummaa naannoo Oromiyaa fi bulchiinsa magaalaa Finfinnee gidduutti akka kaa’ame ibsiteetti. Oromoota magaalaan Finfinnee mataan ishee teessoo mootummaa naannoo Oromiyaati jedhan biratti ammoo naannoo Oromiyaa fi magaalaa guddoo naannichaa giddutti daangaa kaa’uun gaaffii kaaseera. Kana malees, “korichi” qabatamaatti hojiitti seenee bal’inaan hojjetee akka ture waan agarsiisu hin jiru. Miseensota “koree” kana keessaas yeroo ammaa hojii idilee irra kan jiran afur qofa.
Mormii Maastar Pilaanii
Maastar Pilaanii Qindaawaa magaalaa Finfinnee fi Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee bara 2013 karoorfame Finfinnee gara godinaalee fi magaalota naannoo Oromiyaa Finfinnee marsanii jiranitti babal’isuuf yaadame mormii diddaa itti fufiinsa qabu fi qaamolee hawaasa hunda; barataa irraa hanga qotee bulaa, daa’ima irraa hanga maanguddoo hirmaachise waggootaaf kan qabsiise yoo ta’u, kunis dhuma irratti Ministira Muummee duraanii Haayilamaariyaam Dassaalenyi aangoo akka gadhiisu taasisuun bakka isaatti Ministira Mummee ammaa Abiy Ahmad gara aangootti akka dhufu taasiseera.
Mormiin diddaa maastar pilaanii qindaawaa magaalaa Finfinnee barattoota Yuunivarsiitiin bara 2014 keessatti kan jalqabame yoo ta’u, barattootni Oromoo Yuunivarsiitiiwwan adda addaatti baratan dhaadannoo ijoo “Oromiyaan hin cicciramtu, lama hin taatu” jedhuun mormii guddaa gaggeessaniin lubbuun namaa fi qabeenyi badeera. Caamsaa bara 2014 keessatti qofa lubbuun namoota 11 akka darbe mootummaan beeksise ture. Mormii qindaa’aa barattoota Yuunivarsiitii Amboo fi jiraattota magaalittii gaggeessaniin dhukaasa Poolisii irraa dhukaafameen lubbuun namootaa darbeera. Gabaasaaleen tokko tokko lakkoofsa namoota ajjeefaman 20 akka ta’an ibsu. Akkasumas mormii kanaan barattoota Yuunivarsiitii Madda Walaabuu sadi kan ajjeefaman yoo ta’u, Yuunivarsiitii Haramaayaa keessatti barattoota tapha kubbaa miilaa ilaalaa turan irratti boombii darbatameen barattoota 70 irratti miidhaan qaqqabeera. Yuunivarsiitii Finfinnee dabalatee dhaabbilee barnootaa Naannoo Oromiyaa keessatti jiran hundatti mormiin gaggeeffamaa ture.
Barattoonni Oromoo Yuunivarsiitiwwan garaagaraa keessa jiran karoora haaraa bulchiinsi magaalaa Finfinnee magaalittii naannawa ishee waliin walitti makuun bulchiinsa guddaa uumuuf akka yaade yeroo hubatan aariidhaan deebii kennaniiru. Dhugumatti, maastar pilaanii hiree gaarii hin taane karoora akka laayyootti ilaalamu hin turre; magaalota ollaa bulchiinsa Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee jala jiran keessaa saddeet, kanneen irra caalaa saba guddicha biyyattii kan ta’e Oromoon keessa jiraatu hammachuu barbaade. Hedduun isaanii karoorri kun magaalota kana gara bulchiinsa guddaa tokkootti yookiin bulchiinsa magaalaa Finfinnee jalatti fiduu barbaada jechuun morman. Maastar pilaanii kanarratti ibsa dabalataa akka kennamuuf gaaffiin dhiyeessan seera qabeessa ture.
Baroota darban, keessattuu jaarraa tokko darbe keessatti Finfinneen jijjiirama guddaa keessa darbiteetti. Waggoota kurnan lamaan darban garuu baay’inni ummataa akkasumas kallattii hundaan babal’ina lafaa baay’ee dabaleera. Akka ragaan bara 2014 ‘Addis Abeba and the Surrounding Oromia Special Zone Integrated Development Plan’ irraa argame agarsiisutti waggoota kurnan lamaan darban qofa magaalattii keessatti daballii baay’ina ummataa dhibbeentaa 80 kan mul’ate yoo ta’u, daangaan Finifnnee ammoo waggoota kurnan darban keessatti yoo xiqqaate dhibbeentaa 25 dabaleera.
Mootummaan uummata magaalichaa saffisaan dabalaa jiruuf tajaajila gahaa fi bu’uuraalee misoomaa barbaachisu guutuuf sanaan dura maastar pilaaniiwwan sagal kan qopheesse yoo ta’u, rakkoon kun kan mul’achuu eegale yeroo Maastar pilaanii Misooma Qindaa’aa Finfinnee fi Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee 10ffaa ifa godhamudha. Maastar Pilaanichi magaalota bara 2008 irraa eegale bulchiinsa Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee jala jiran saddeet; Duukam, Sabbataa, Buraayyuu, Sulultaa, Galaan, Holotaa, Sandaafaa fi Lagaxaafoo gara Finfinneetti dabaluun bulchiinsa gaddaa tokko uumuuf karoorfamu isaa mormii guddaa kakaase.
Baay’inaan ijoollee qonnaan bultoota kan ta’an barattoota kunneen mormii qaban akka dhageessisaniif ka’umsa kan ta’e; maastar pilaaniin sun osoo hojiirra hin ooliin qonnaan bultoota naannawaa san jiran beenyaa tokko malee buqqifamaa fi dhiibamaa rakkoo diinagdee fi rakkoo xiin-sammuuf saaxilamaa turan karaa qindaa’aa ta’een itti fufsiisa jedhu, akkasumas bu’uuruma irraa maastar pilaanichi toftaa handhuura naannoo Oromiyaa bulchiinsa Oromiyaa jalaa baasuun Oromiyaa dhabamsiisudha jedhu ture.
Maastar pilaanichi uummataan qofa osoo hin taate aanga’oota mootummaa fi miseensota paartii biyya bulchaa ture (ADWUI) irraas mormiin irratti ka’eera. Marii dhimma hojiirra oolmaa maastar pilaanichaa irratti gaggeeffame irratti kanneen Oromiyaa irraa bakka bu’anii argaman irraa mormii guddaa ka’e ture. Yeroos kantiibaa magaalaa Sulultaa kan ture Taakkalaa Uumaa, “dhimmi kun dhimma misoomaa qofa fi dhimma eenyummaa waan ta’eef dursa uummatni irratti mari’achu qaba,” jechuun hojiirra oolmaa maastar pilaanichaa mormuun isaa ni yaadatama.
Mormiin haala kanaan jalqabame utuu hin turin magaalota naannichaa keessatti argaman biroo, kanneen akka, Giincii, Dambi Doolloo, Adamaa, Gimbii fi kanneen birootti babal’achuun waggootaaf qaama jireenya idilee ta’e ture. Dhaadannoon mormii kunneenis diddaa maastar pilaanii irraa gara gaaffii abbaa biyyummaa fi jijjiirraa sirnaatti ol guddachuun xiyyeeffannoo addunyaa argate. Barattootni gara barnoota deemuu dhiisanii hiriira mormiif gara daandiitti yaa’uu eegalan. Ergasii hidhaa fi ajjeechaan kanneen mormii dhageessisan irratti raawwatamuun taatee idilee guyyaa guyyaan dhagahamu ta’e. Mootummaan hiriira mormii gaggeeffaman irratti qaamoleen nageenyaa tarkaanfii fudhataniin lubbuun namoota akka darbe amanuus maddeen adda addaa lakkoofsi namoota du’anii kan mootummaan jedhu caalaa akka baay’atan dubbatu.
Mormii diddaa maastar pilaaniin jalqabame gara jijjiirraa sirnaatti jijjiirame kun wareegama lubbuu namoota hedduu, hidhaa fi dararaa uummataatin boodarra mootummaa yeroos biyya bulchaa ture irraa dhiibbaa uumuun Ministira Mummee duraanii Haayilamaariyaam Dassaalanyi aangoo akka gadhiisu fi bakka isaatti Ministira Mummee ammaa Abiy Ahmad gara aangootti akka dhufu taasiseera.
Mormii marsaa lammaffaa
Baatii Bitootessa, 2019 keessatti guutummaa naannoo Oromiyaa magaalota hedduu keessatti namoota kumaatamaan lakkaawaman daandiitti bahuun hiriira mormii gaggeessaniiru. Mormiin kun kan ka’e erga Intarpiraayiziin Qusannaa fi Bulchiinsa Manneenii Finfinnee manneen kondominiyeemii magaalattii keessatti, akkasumas godina addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee keessatti argaman kumaatamaan lakkaa’aman carraa baaseen dabarsee kennee boodadha.
Magaalota Adaamaa, Shaashamannee, Baalee Roobee, Haramaayaa keessatti mormiin akka gaggeeffame Addis Standard qondaaltota nageenyaa fi poolisii naannoo irraa mirkaneessuun gabaase ture. Gabaasni BBC Amharic baase akka jedhutti, guutummaa naannichaa magaalota kudhan keessatti mormiin gaggeeffameera.
Hiriirtonni murtii bulchiinsa magaalaa Finfinnee hirmaannaa mootummaa naannoo Oromiyaa ala manneen kondominiyeemii Koyyee Faccee tokko fi lama kumaatamaan lakkaawwaman carraa lootarii kompiitaraan qophaa’e Bitootessa 06, 2019 baaseen jiraattota magaalaa Finfinneef dabarsee kennuu isaa morman. Namoota 7,127 ta’aniif manneen jireenyaa waliinii lafa bal’aa duraan lafa qonnaa ture irratti ijaarame kennamu isaa morman. Manneen jireenyaa waliinii Koyyee Faccee daangaa Finfinnee irraa bahuun gara Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinneetti kiiloo meetira 20 fagaate ijaaramuun isaa mormii kanaaf sababa ijooti.
Mormitoonni, bulchiinsi magaalaa Finfinnee aangoo isaatiin ala mootummaa naannoo Oromiyaa osoo hin hirmaachisin socho’aa jira jechuun dhaadannoo “lafti keenya lafee keenya”, “Koyyee Facceen Oromiyaa keessa jira”, “Maastar pilaanii hin fudhannu” jedhan qabatanii turan.
Sirna carraa baasuu irratti kan argame Itti aanaan Kantiibaa magaalaa Finfinnee duraanii Taakkalaa Uumaa maatiin qonnaan bultoota lafa isaani irraa buqqa’an carraa lootarii malee raabsaa mana jireenyaa keessatti ni hammatamu jedhe ture. “Keessattuu warri pirojektoota [mana jireenyaa] kanaaf lafa qonnaa keessan dhabdan rakkoo diinagdee fi hawaasummaaf saaxilamtan dhukkubbiin keessan kan keenya jechuu barbaanna,” jedhan Taakkalaan. Haata’u malee, Taakkalaan warra beenyaa xiqqootiin qabeenya irraa buqqa’an hammachuudhaaf aangawoota magaalattiis ta’e mootummaa naannichaatiin maal akka hojjetame hin ibsine. Namootni bakka Koyyee Faccee tokkoo fi lamatti akkasumas iddoo pirojektii kondominiyeemii Boolee Arraabsaatti jiraatan OBN dubbisan qondaaltota bulchiinsa magaalichaas ta’e qondaaltota Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee irraa qaamni nu qunname hin jiru jedhan.
Taatee kana booda waajjirri Ministirri Mummee ibsa Bitootessa 09, 2019 baaseen koreen rakkoo daangaa bulchiinsa magaalaa Finfinnee fi Godina Addaa Oromiyaa Naannawa Finfinnee qoratee yaada furmaataa dhiyeessu hundeeffamu beeksise ture. “Kanaan dura koreen qorannaa dhimma daangaa kanaa furaan itti amaname Oromiyaa fi Finfinneerraa walitti babba’uun hundaa’us, dhimmicha furuun waan hin danda’amneef gaaffiin daangaa ammas itti fufeera” kan jedhe ibsichi, kanaafis furmaata waaraa laachudhaaf koreen mootummaa federaalaa, Oromiyaa fi Finfinnee irraa miseensota filataman 8 qabu ijaaramu beeksise. Koreen kun walitti qabduu korichaa Mufariyaat Kaamiil, akkasumas Xayibaa Hasan, Ahmad Tusaa, Girmaa Amantee, Taakkalaa Uumaa, Indaawwaq Abbixee, Dr. Solomoon Kidaanee fi Tasfaayee Baljigee of keessatti qabachuun hundaa’e.
Haata’u malee koreen hundeeffamu isaa yeroos ibsame kun gara hojii qabatamaatti seenee kaayyoo hundeeffama isaa yeroo hojjetu hin mul’anne. Namoota miseensa koree kanaa ta’an keessaa afran isaani qofa yeroo ammaa kana hojii idileerra argamu. Qorannoo dhimma daangaa amma gaggeeffame jedhame irrattis koreen bara 2019 hundeeffame kun qooda fudhachu isaa fi dhabuu isaa ilaalchisee waan jedhame hin jiru.
Adeemsa daangeessu kun ija hayyuu seeraatin yeroo ilaalamu
Dhimma adeemsa daangaa bulchiisaa magaalaa Finfinnee fi Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee ilaalchisuun hayyuun seeraa maqaan isaa akka eeramu hin barbaanne tokko yaada Addis Standardiif laateen adeemsa daangeessu amma gaggeeffame jedhamu kana adeemsa sirri eegee akka hin gaggeeffamne ibse.
“Akkaataa heera mootummaa biyyattiitin Itoophiyaan ida’ama waliigalaa naannolee biyyattiiti jedha. Finfinneen ammoo handhuura Oromiyaa keessa jiraachu isheerraa kan ka’e qaama Itoophiyaa ta’ufillee dursa qaama Oromiyaa ta’u qabdi”Ogeessa seeraa
“Daangaa bulchiinsaa sararuun barbaachisaadha. Daangeessuun ammoo adeemsa mataa isaa qaba. Chaartarri Finfinnee, bulchiinsi magaalaa Finfinnee fi mootummaan naannoo Oromiyaa waliigalteen daangaa kaa’uu danda’u jedha. Haata’u malee aanga’ootni mootummaa uummata irraa madda waan ta’eef, dursa uummata sadarkaa sadarkaan jiru irratti mari’achuu fi manneen maree lamaan irratti mari’atamuun dirqama ture. Waan qilleensarra aanga’oonni waliigalteedhaan godhan miti. Adeemsa daangeessu amma gaggeeffame irratti ammoo yeroo kun raawwatamu hin mul’anne. Kana malees, mormii kanaan dura gaggeeffamaa turan irratti Koyyee Faccee fi Tulluu Diimtuun xiyyeeffannoo uummataa waan argataniif isaan qofa gara Godina Addaatti deebisuun deebii akka deebifame kan yaadame natti fakkaata. Akka agarsiisaatti ammoo manneen waliin jireenyaa mootummaa naannoo Oromiyaa ijaare xiyyeeffannoo uummataa keessa waan hin turreef gara Finfinneetti daangeessan,” jedhe.
“Garuu dhimmichi kan daangaa qofa miti. Akkaataa heera mootummaa biyyattiitin Itoophiyaan ida’ama waliigalaa naannolee biyyattiiti jedha. Finfinneen ammoo handhuura Oromiyaa keessa jiraachu isheerraa kan ka’e qaama Itoophiyaa ta’ufillee dursa qaama Oromiyaa ta’u qabdi. Haala sirna Federaalizimii irraa faallaa ta’een Oromiyaan magaalaa guddoo ishee Finfinnee bulchu hin dandeessu. Akkaataa seera mirgoota namoomaa idil addunyaatin yeroo ilaalamuus lafti qonnaan bultootaa akka lafa duwwaatti ilaalamaa miidhaa mirga namoomaa isaanirraa gahu osoo tilmaama keessa hin galiin qabeenya isaanirraa dhiibamaa Finfinneen as geesse.” jedhe.
“Furmaanni ta’u qabu lafa fi qabeenya qonnaan bulaa qabu seera qabeessa ta’eefi akka kabajamu gochuudha malee gara Finfinnees yoo ta’e gara baadiyyaatti daangeessu miti.”Ogeessa seeraa
Hayyuun kun dhimma mootummaan “murtoo seena qabeessa rakkoo barootaaf ture furu murteessine” jedhe ilaalchisuun yeroo dubbatu, “rakkoon kanaan dura ture babal’ina daangaa Finfinnee fi buqqaa’insa qonnaan bultootaati. Daangaa sararsuun ammoo buqqaa’insa ture ni dhaabsisaa jedhe hin amanu. Furmaanni ta’u qabu lafa fi qabeenya qonnaan bulaa qabu seera qabeessa ta’eefi akka kabajamu gochuudha malee gara Finfinnees yoo ta’e gara baadiyyaatti daangeessu miti. Qonnaan bulaan Finfinnee keessas ta’ee lafa isaa akka hin dhabne taasisu yoo danda’ame murtoo sirri ta’a. Gara Godina Addaattis daangeeffamuun buqqaatii dhaabuuf wabii hin ta’u,” jedhe.
Gaaffiin Oromoon Finfinnee Irraa Qabu Maali
Heerri biyyattii, gaaffii uummata Oromoo baroota darban hedduuf dhimma Finfinnee irraa kaasaa ture labsii “Dantaa Addaa” Naannoo Oromiyaan Finfinneerra qabdu jedhuun akka ilaalamu ibsuus hayyoonni hedduu gaaffichi kan abbummaa akka ta’e falmu. Hayyuun seeraa Tsaggaayee Araarsaa (PHD) barreeffama bara 2017 Addis Standard irratti maxxanseeen, gaaffiin uummatni Oromoo dhimma Finfinnee irratti qabu kan labsii ‘Dantaa Addaa’ jalatti ilaalamu qofa of hin taane gaaffii bu’uuraa ‘abbaa biyyummaa’, gaaffii abbummaa fi Finfinnee irratti aangoo guutuu qabaachu akka ta’e ibsa.
Akka xiinxalli dhuunfaa (Commentary) bara 2017 Addis Standard irratti maxxanfame ibsutti seenaa siyaasa Itoophiyaa keessatti, yaadni ‘Dantaa Addaa’ Oromiyaan Finfinneerra qabdu jedhu bara 1992tti labsii mootummoota biyyaaleessaa/naannoo ofiin of bulchan hundeesse (Lakk. Labsii 7/1992)tiin gara siyaasa Itoophiyaa seene. Kun labsii kan boodarra kutaalee hundeessitoota Federeeshinii Itoophiyaa ta’anii dhufaniif bu’uura kaa’eedha. Giddu galeessummaa aangoo hambisuuf chaartara ce’umsaa keessatti kan ragga’e, akkasumas mirga hiree murteeffannaa gareewwan sabaa fi sablammootaa gatii guddaa kennuuf yaadame naannolee biyyoolessaa ofiin of bulchan 14 hundeesse. Haaluma kanaan Oromiyaan naannolee 14 ofiin of bulchan keessaa tokko taate. Finfinneenis mataa isaatiin magaalaa aangoo naannoo gituu qabu ture. ‘Dantaan Addaa’ Oromiyaan magaalota Finfinnee fi Harar irratti qabdu jalqaba seera kana keessatti beekamtii argateera.
Keewwata 3(4) jalatti akka tumametti: “Dantaa addaa fi mirgi siyaasaa Oromoon Naannoo Hararii fi Finfinnee irratti qabu kan eegameedha. Naannoleen kunneen Mootummaa Ce’umsaa Giddu galeessaaf itti gaafatamummaa kan qaban yoo ta’u, hariiroon mootummaa ce’umsaa giddu galeessaa waliin qaban seera addaatiin bal’inaan kan tumamu ta’a.” jedha.
Haata’u malee yeroos daangaa magaalattii daangessuuf yaaliin akka hin jirres hubachuun barbaachisaadha. Kanarraa kan ka’e aangoon bulchiinsa Finfinnee sirriitti eessaa akka xumuramu ifa hin turre.
Kunis Finfinneen kallattii lamaan: akka magaalaa federeeshinii tokko keessatti akka naannootti of dandeesse ofiin bulchitu, fi akka magaalaa naannoo Oromiyaa keessa jirtutti ilaalamaa akka turtu taasiseera. Kana jechuun, magaalittiin Oromiyaa keessa osoo jirtu bulchiinsaan Oromiyaa ala akka taate ilaalamaa, kallattii biraan ammoo handhuura mootummaa naannoo Oromiyaa ta’uun hanga ammaatti turteetti. Hiikkaan ‘dantaa addaa’ jedhu teessoo mootummaa naannoo Oromiyaa Finfinnee irra gochuu caalaa hiikkaa bal’aa kan qabu ta’uullee, bara mootummaa ce’umsaa irraa kaase “dantaa” Oromiyaan qabdu isuma qofa ta’e hafe. Gaalee ‘dantaa addaa’ jedhu keessatti jechi ‘addaa’ jedhu haala teessuma lafaa Finfinneen Oromiyaa keessatti argamu qofa irraa osoo hin taane eenyummaa magaalattii bu’uura irraan Oromoo waan ta’eef beekamtii icciitiidhaan kenname irraa kan maddedha.
Heera FDRE bara 1995 ragga’e irratti dhimmi ‘dantaa addaa’ jedhu keewwata 49(5) keessatti ibsameera. Keewwatni 49(5) qabiyyee faayidaa addaa mootummaan naannoo Oromiyaa Finfinnee keessatti qabu haala itti aanuun ibseera: “Dhimmoota kenniinsa tajaajila hawaasummaa, yookiin itti fayyadama qabeenya uumamaa fi dhimmoota kana fakkaatan biroo, akkasumas dhimmoota bulchiinsa waloo Finfinneen naannoo Oromiyaa keessatti argamu ishee irraa maddan ilaalchisee faayidaa addaa mootummaan Oromiyaa Finfinnee keessatti qaba.” jedha.
Haata’u malee jiraattota qarqara magaalittii irraa jiruu isaani gaggeessaa turan dhiibuu fi qe’ee isaanirraa buqqisuun daangaan Finfinnee saffisaan dabalaa deeme. Akka odeeffannoon Insaaykilooppidiyaa irraa argame mul’isutti bal’inni magaalaa Finfinnee 222.04 iskuweer kiiloo meetirii bara 1984 ture irraa waggaa 10 booda bara 1994 dachaa lamaa oliin dabaluun gara 530 iskuweer kiiloo meetiriitti akka ol guddateera. Kunis magaalittiin hangam saffisaan garmalee bal’achaa akka turte agarsiisaa.
Paartileen Siyaasaa Oromoo maal jedhu?
Qondaalli Kongirasii Federaalawaa Oromoo Dajanee Xaafaa yaada Addis Standardif kenneen, murtoo daangaa bulchiinsaa magaalaa Finfinnee fi godina addaa Oromiyaa naannawa Finfinnee tibbana murtaa’e gaaffii Oromoo akkanumas gaaffii qonnaan bultoota baroota hedduuf qabeenyi isaanii irraa fudhatamaa Finfinnee irraa dhiibamaa turan kan deebisu akka hin taane hime. Gaaffii hunda dura abbummaa Oromoon Finfinnee irratti qabutu deebi’u qaba jedhe.
“Dhimma kana irratti murtoo dabarsuun kan yaadame maaliifi jedhanii gaafachuun barbaachisa. Dhuguma gaaffii uummata Oromoo deebisuufi moo Finfinnee fi Oromiyaa gidduu daangaa kaa’uufi kan jedhutu murteessa. Kaayyoon isaa Finfinnee Oromiyaa irraa adda baasuu yoo ta’e qabsoon barootaaf ture itti fufa jechuudha. Gaaffilee uummatni Oromoo gaafachaa ture keessaa inni ijoon Finfinneen teessuma lafaatin handhuura Oromiyaa ta’u qofa osoo hin taane akka seenaa fi seeraan beekamutti qaama Oromiyaa taatee gara bulchiinsa Oromiyaa jalatti haa galtuudha,” jedhe.
Kana malees, akka mootummaan “murtoo seena qabeessa buqqaatii qonnaan bultoota hambisuun gaaffii yeroo dheeraa deebisu” jedhetti osoo hin taane murtoo kanaan buqqaatiin qonnaan bultootaa dhaabbata jedhe akka hin amanne dubbate. “Duris kan buqqisu mootummaadha, ammas buqqisu kan danda’u isuma. Furmaatni ijoon gaaffii uummata Oromoo Finfinnee ilaalchisee gaafachaa ture deebisuun Finfinnee qaama bulchiinsa Oromiyaa gochuudha,” jedhe.
Bifuma walfakkaatuun, Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) daangaa tibbana bulchiinsa magaalaa Finfinnee fi Godina Addaa Oromiyaa Naannawaa Finfinnee gidduutti daangeffame ilaalchisee ibsa Hagayya 19, 2022 baaseen “daangaa sararuu qofaadhaan haqa siyaasaa, diinagdee fi hawaasummaa dabe furuun hin danda’amu” jedhe. Adeemsi isaas “gocha dabballootni mootummaa fafakkeessaadhaan uwwisa miidiyaa argachuudhaaf raawwataniidha malee waan hiika qabu miti. Gochi akkanaa kun Finfinneedhaan walqabatee madaa ummata Oromoo tuttuquu, yaadannoo badaa ummanni Oromoo fi hawaasi qe’ee isaa ganamaarraa buqqa’e gadi xiqqeessuudha” jechuun adeemsa isaa akka hin fudhanne ibseera.
“Finfinneen dhiigaa fi imimmaan ummata Oromoo irratti ijaaramte, kan jedhe ABOn, magaalittiin jaarraa 19ffaa irraa eegalee haga har’aatti namoota lafa isaanii irraa buqqaasuudhaan babal’achaa as gahuu kaaseera. “Bara 1991 irraa eegalee, Heera Mootummaa bara 1994 tumameen walqabatee sirni federaalizimii yoo labsame iyyuu, qonnaan bultoonni beenyaa tokko malee ykn beenyaa madaalawaa hin taaneen lafa isaanii irraa buqqaafamaa turan. Kanaanis namoonni qabeenya lafaa guddaa qabaachaa turan lafa dhabanii qe’een isaanii diigamee bade; kaan ammoo waardiyyaa, hojjettoota hojii humnaa fi jiraattoota daandii irraa ta’uun jireenya gadadoof saaxilaman. Namoonni muraasni dhiibbaa mara dandamachuun cichanii lafa isaanii qabatanii turan ammoo, mirgaa fi tajaajilawwan bu’uuraa kanneen akka tajaajila barnootaa, fayyaa fi bu’uuraalee misoomaa akka hin arganne taasifamanii jiran, “ jedhe.
“Daangaa qofa daangessuun, rakkoo yeroo dheeraaf walirra tuulamaa tureef fala tahuu hin danda’u. Inumaayyuu sarbiinsi mirgaa akka hammaatuu fi dantaan ummata qe’ee isaa irraa dhiibamee waggoota dhibba lamaaf hacuucamaa turee xiyyeeffannoo akka dhabu taasisa.” kan jedhe ibsi ABO, daangaan tibbana daangeffame jedhame kun hayyamaa fi waliigaltee ummata Oromoo fi Mootummaa Naannoo Oromiyaa malee magaalattiin akka babal’attu waan taasiseef, tumaa heera mootummaa cabsee jira jedhe. Kana malees, adeemsi daangaa daangessuu kun qaamolee dhimmi ilaallatu hunda kan hin hirmaachifnee fi fedhii garee murtaa’ee qofa irratti hundaa’ee kan raawwatame ture jedhe. Kanaafis, “namoonni sababa babal’ina magaalattiin miidhaman mirgaa fi dantaa isaanii guutuu deebisanii akka gonfataniif, haqa dabe bakkatti deebisuu fi Finfinneen seeraanis ta’e seenaan handhuura Oromiyaa ta’uun ishee haala kamiin iyyuu osoo hin tuqamin, daangaa Oromiyaa jalatti hammatamtee akka bultuuf ni hojjenna,” jedhe ABO ibsa baaseen. AS