text:
Abdii Boruutiin
Namni tokko dhimma tokkorratti yaada isaa yoo barreessu, yaadni inni dhiyeessu kun dubbistoota hundaa birattuu deeggarsa argatee hundaanuu fudhatamuu hin danda’u. Yaada dhiyaatu tokkorratti ilaalchi namootni biroo qaban adda adda ta’uu danda’a jechuu dha. Namootni baay’eenillee yaada dhiyaate sana yoo deeggaran, yoo xinnaatee xinnaate namni tokko ykn lama yaada faallessaa qabaachuu malu. Waayeen kun ammoo waanuma jireenya ilmaan namootaa keessatti mul’atuu dha. Waan nama dinqu hin ta’u jechuu dha. Haa ta’u malee, yaadni barreessaan tokko dhiyeessu fudhatama yoo dhabe, maaliif yaadni kun akka hin fudhatamne; abbaan yaada kanaan mormu tokko sababa isaa ibsuu dhaaf, yaada bilchaataa fi amansiisaa ta’e dhiyeessuun barbaachisaa dha. Akkanatti amananii wal amansiisuun; walirraa barachuunillee danda’ama.
Sababni mata duree kanaan waayee kana akkan barreessu na taasise, dhiyoo kana mata duree “Dhuguma Itoophiyaan isaanii biyya haadha hundaatuu ta’uu dandeessii?” jedhuun barruu dhiyaaterratti, marsaa intarneetaa bilisummaa.com irratti, namni maqaan isaa Abbaa Dhugaa jedhamu waan dhugaa hin taane fi ragaa hin qabne barreessuu dhaan olola narratti oofuu isaa ti. Akkuman kanaa olitti ibsuu yaale, yaada dhiyaate tokkoon mormuun mirga abbaa fedhee ti. Yoo wanti tokko sirrii hin ta’in yookaanis dogoggorri keessa jiraate, kun akkana miti ykn akkana ta’uu hin qabu jedhanii yaada ofii mariitti dhiyeessuun seeruma marii tokkoo ti. Namni Abbaa Dhugaa ofiin jedhu kun garuu, yaaliin inni godhu, yaada mormaa qabu mariitti dhiyeessuuf otuu hin taane, waan hin jirre ofuma isaatiin uumee, dhugaa fakkeessee, olola narratti oofuu fi karaa kanaan uummata keenyallee dhimma kanaan afaanfaajjessuu dha.
Ani, akka yaada kiyyaatitti, nama kana karaa afuriinan ilaala:
Tokkoffaa, nama qabsoo kana keessa ture ykn jiru ta’ee; namoota tokko tokkollee maqaa isaanii kaasee; kana ykn sana kan jedhu, nama dhuguma namoota qabsoo kana gaggeessanirraa rakkoo qabu ta’uu mala. Kanaaf, jibba dhuunfaas haa ta’u yookaanis ammoo dhugaa dhaan rakkoo mooraa QBO keessa jiru beekee; warri yaada ofii barreessanis isaanuma keessaa tokko ta’uu danda’a jedhee yaada fi tilmaama qaburraa ka’ee ta’uu mala jechuu dha.
Lammaffaa, Oromoo Itoophiyaatti amanu fi tokkummaa ishii hawwu ta’uu mala. Yoo kana ta’e ammoo, gaafiin akka mata dureetti barruu kiyya sanarratti dhiyeesse waan fedhii isaa tuquuf, kanaan mormuuf jedhee; ati kana ati sana; si beekna, kana goote, sana taate… jedhee; dhugaa lafa hin jirre uumee kanaan olola narratti oofuu yaala
Sadaffaa, tajaajilaa diinaa ta’ee; mooraa keenya (mooraa QBO) keessatti afaanfaajjii uumuu dhaan; akka namni wal shakku; akka namni wal jibbu; akka nagaa fi tasgabbiin hin uumamne; akka dhugaan hin dubbatamne; akka tokkummaan Oromoo hin uumamne; sababa kanaan akka qabsoon teenya laaftu; namoota dhugaa dubbatan ykn barreessan irratti olola oofee; akka jibbaman taasisuufi.
Afraffaa, kana jedhee sirriitti ifatti of mul’isuu hin barbaadne malee, akka qabiyyee yaada isaatitti, miseensa ykn deeggaraa yookaanis ammoo hogganaa ABO warra jijjiiramaa ta’ee; yeroo ammaa haasofni fi mariin warra garee kanaa fi Ginbot 7 waliin deemaa waan jiruuf; barruun ani waayee Itoophiyaarratti dhiyeesse sun gufuu ta’uu danda’a jedhee waan yaaduuf, Abdii Boruu maaliif waayee kana kaasa jedhee olola narratti godhuuf waan hin jirre asii fi achii walitti fidee barreessa. Waayee kana bal’inaan ibsuun yaala:
Qabxii akka afraffaatti kaase kanatti deebi’uu dhaan, ABO garee warra jijjiiramaa ilaalchisee waan tokko ifa godhuun barbaada. Ani, akkuman kanaan duras yeroo baay’ee irra deddeebi’ee barreessaa ture, miseensa jaarmayaa siyaasaa tokkootuu miti; ta’ees hin beeku. Dhugaan lafa jiru waan kana ta’eef, ani garee ykn jaarmayaa ykn dhaaba tokkotti hirkadhee; isa tokko deeggaruu dhaan kan biraa hin balaaleffadhu. Tokko deeggaree kan biraatiin hin mormu jechuun barbaade. Abbaa fedhe ykn jaarmayaa kamiiyyuu haa ta’u, kan bilisummaa Oromootiif hojjetu hunduu deeggarsa kiyya ni argatu. Uummata keenya (uummata Oromoo) gabrummaa Wayyaanee hamaa kana keessaa baasuuf, karaa danda’amu hundaan warra hojjechuu barbaadan dura dhaabbachuu hin barbaadu. Taa’anii wal qeequurra karaa danda’amu hundaan tattaaffii godhuun deeggaramuu qaba jechuu kooti.
Ani ammas kanan jedhu, ABO warra jijjiiramaas ta’e jaarmayaa Oromoo kamiiyyuu, alagaa waliin hin haasa’inaa; isaan wajjinis hin hojjetinaa; tumsa alaas hin barbaadinaa; jechuu kiyyaa miti. Yoo wanti irratti waliigalamuu danda’u tokko fedhii uummata Oromoo hin faallessine; yoo hiree ofii ofiin murteeffannaa uummata keenyaa kan mirkaneessu ta’e; yoo bu’aalee hanga har’aatti argaman kanaa gadi kan hin fidne ta’e, abbaa fedhe wajjin hojjechuun yakka hin qabu. Har’a Wayyaanee kuffisuullee yoo dadhabe, xinnaatullee kan ishii dadhabsiisu fi laaffisu yoo ta’e, yaaliin godhamu deeggaramuu qaba. Dhagaa (dhakaa) lama walitti darbuurra dhagaa tokko diinatti daruu wayya jechuu dha. Diina walitti ta’anii mooraa ofii laaffisuun uummata Oromootiif bu’aa hin fidu. Dhugaan kun hunda birattuu hubatamuu qaba.
Kanaaf, warra jijjiiramaas ta’e gareen kamiiyyuu karaa itti amananiin tattaaffii yoo godhan, ani akka nama tokkootti kanarraa rakkoo hin qabu. Dhugaan dagatamuu hin qabne fi iccitii hin taane garuu, akkuman barruu kiyya kan kana duraa sana keessatti ibsuu yaale, gaafiin ammas banaa ta’ee jiru:Habashootni fedhii fi kaayyoo isaanii ifa godhanii, kan hin barbaadne fi hin hawwine nutti himaa otuu jiranuu; tumsa waliif taanee Wayyaanee kuffisuuf qofaa jennee; waan sana booda ta’uu danda’u tokkorratti kaayyoo keenya ifa otuu hin godhin; maalirratti waliigaluu dandeenya jennee isaan waliin tumsa ijaaruu barbaadna? kan jedhuu dha. Gaafiin biraa ammoo, otuu tokkoomnee mooraa keenya keessatti humna keenya hin cimsin dura, tumsa alaa barbaaduun nu gaaga’uu ykn miidhii hin danda’uu? kan jedhu ta’a. Kanaaf, tokkummaa ykn/fi tumsi mooraa QBO dursa argachuu qaba jedhee yeroo baay’ee barreessaa ture. Egaa, nama Abbaa Dhugaa ofiin jedhu kana dhugaa kanatu liqimsamuufii dideeree?? Olola narratti oofuun isaa maaliif akkana jetta jechuu isaa ta’inaa laata?
Biyyi Itoophiyaa jedhamtu tunis dhuguma biyya haadha hundaatuu ta’uu dandeessii? Jedhanii gaafii kaasuun; dhimmi kun sirriitti haa xinxalamu fi gadi fageenyaan haa hubatamu jechuuf malee, asirratti wanti nama aarsu maali? Habashoota yookaanis jala deemtuu isaanii yoo ta’an malee, gaafiin kun warra biroo waan dallansiisu fi dhukkuba mataa isaanitti ta’u natti hin fakkaatu. Namni Abbaa Dhugaa ofiin jedhu fi akka bokkaa olola narratti roobu kun isaan keessaa tokko ta’inaaree laata? Ergan waayee uummata Oromoo ilaalchisee dhimmoota gara garaarratti barreessuu jalqabe, barruulee baay’een dhiyeessaa ture. Nama Abbaa Dhugaa jedhamu kanaafis, barruun kiyya kan inni yaada isaa irratti barreessee; waan hin taane naan jechaa jiru sunis, isa kan duraa ykn jalqabaa waan ta’e natti hin fakkaatu. Inni, barruuleen ani hanga har’aatti dhiyeessaa ture otuu hin argin hin hafu jechuu kooti.
Yoo akkana ta’e ammoo, wanti isa cinqee; akka olola narratti godhu isa taasisu dhimma Itoophiyaa kana jechuu dha. Nama hin beekne tokko si beeknaa bar! jedhee; waan namni sunis hin ta’in itti moggaasee; uummata birattis akka shakkamu fi jibbamu godhuuf tattaaffachuun; kaayyoo ykn dhaamsa addaa tokko qabaateeti ykn qabateeti malee, akka maqaa isaa kanatti abbaa dhugaa ta’ee; dhugaa jiru uummatatti himuufii miti. Dhaamsi fi kaayyoon nama kanaa uummata afaanfaajjessuuf akka ta’e yaada inni barreesserraa ifatti hubatamuu danda’a. Dadhabbii guddaan nama kanaa ammoo, warra miseensa ykn hogganaa jaarmayaa siyaasaa tokkoo ta’an malee, namni biraa waayee siyaasaa barreessuu akka hin dandeenye; kan barreessullee yoo jiraate, abalu ta’uu danda’a jedhee yaaduu ykn tilmaamuu isaa ti.
Dhugaan jiru garuu “Cyber World” kana keessatti, eenyu eenyu akka ta’e beekuun rakkisaa waan ta’uuf, abbaan fedhe lafaa ka’ee kun abalu ta’uu danda’a jedhee yaaduun ykn dubbachuun mirga abbaa sanaa ta’ullee, ragaa gaafatamuu ykn ragaallee dhiyeessuu hin danda’u. Tilmaamuun tilmaama malee dhugaa ragaa qabu fi amansiisaa waan hin taaneefi. Namni Abbaa Dhugaa ofiin jedhu kun, waan dhugaa baasu fi uummata Oromootiifis dubbatu fakkeessee, afaanfaajjiin inni uumuu yaalu qabatamaa akka hin taane;yaadolee inni barruu kiyyarratti dhiyeesserraa hubatamuu ni danda’a. Akka yaada fi olola isaatitti, bakkeen ani itti hin mul’anne fi itti hin gaafatamne hin jiru. Rakkoolee mooraa QBO keessatti uumamani fi jiraniif hundaafuu Abdii Boruutu itti gaafatama jechuun isaas hin hafu.
Yoo dura yaada isaa barreessuu jalqabu: “Abdii Boruu eennu akka taate ima beekna atis maqaa kee dhooysitu…” jedha. Asirratti, inni nama tokko, eenyuuf dubbachaa jiraa? Itti aansuu dhaan: “…yeroo qaama Shanee jala turte Dura Taa’aa AFD taatee hojjechaa turte ….” jedha. Achumaanis itti fufee: “…Ati erga Damee Dantaa Alaa irraa si kaasani…” jedha. Dura Taa’aa AFD fi ittigaafatamaa (gaafatamaa) Damee Dantaa Alaa eenyu akka ta’e inni maqaa kaasuu baatullee, waayee kana uummatni Oromoo otuu hin beekin hin hafan. Yaada bakkee biraatti dhiyeesserratti ammoo, namni kun waan jedhee barreesse asitti irra deebi’ee barreessuun yeroo ajjeesuu waan ta’uuf, yaadolee namticha kanaa hunda isaaniituu barruu kiyyaa gaditti dhiyeessee jira; dubbistootni barruu kiyyaa akka ilaalan kabajaan gaafachuun barbaada. Namni kun waa hundaafuu ittigaafatamaa na godhuuf (fakkeessuuf) waan inni hin yaalin hin jiru. Kan nama dinqu garuu, gaafiilee inni tarreesse keessaa “…WBOn akka rukutamu hin goonee?…”jedhee waa hundaa gara garaa funaanee; balleessa nama tokkoo godhee dhiyeessuu isaa ti.
Mee asirratti gaafiilee tokko tokkon kaasuu barbaada: Wanti biraa haa hafu, Dura Taa’aa AFDs; gaafatamaa Damee Dantaa Alaas; kan tokkummaa hin hawwine fi araaratti gufuu ta’us; WBOn akka rukutamu kan godhes namuma tokko moo namootni biraas jiru jechuu dhaa? Namni Abbaa Dhugaa ofiin jedhu kun, nama ykn namoota yakka kana hundaa dalage/dalagan sana maqaa isaa/isaanii kan dhugaa barreessuu maaliif sodaate? Yoo maqaa nama ykn namoota kanaa beeke ammoo, Abdii Boruu ati Abalu dha; maqaa jijjiirratte malee jedhee maqaa dhugaa sana kaasee maaliif hin dubbanne? Maaliif eenyu akka taate si beekna naan jedhee haguuguumaan olola narratti oofuu barbaade? Yoo dhuguma nama dhugaa jiru beeku ta’e, maaliif nama ykn namoota sana maqaa isaaniitiin yaamee; yakka hojjetame hundaa saaxiluuf; waan mooraa QBO keessatti dalagamaa jiru bal’inaan; ragaa wajjin walqabsiisee, uummataaf ifa hin goone. Maaliif fakkeessuu qofaa dhaan afaanfaajjii uumuu barbaade?
Barruu kiyya xumuruu dhaaf, dhugaa tokko dubbachuun barbaada. Namni yakka tokko hojjete fi yakka kanaaf ragaan itti dhiyaatu, maqaa dhiisii otuu bifa isaallee jijjiirratee gadi bahe, ittigaafatama sana jalaa bahuu hin danda’u. Luubbun isaallee yoo dabarte, ittigaafatama seenaa jalaa hin bahu. Otuu ani dhuguma akka olola isaa kanatti nama ykn namoota inni jedhu sana ta’ee; har’a maqaa koo jijjiirradhee ykn maqaa bi’iraa baafadhee waayee uummata keenyaa barreessee’iyyuu, ittigaafatma yakka dabree jalaa bahuu waanan hin dandeenyeef, har’a bi’ira kiyya miidhaksee, kan dabre dagachiisuu yoon yaalellee, eessattuu ittigaafatama sana jalaa bahuu hin danda’u. Dhugaa dubbistootni barruu kiyyaa beekuu qaban garuu, akka namni kun waa hundaa narra tuulu kanatti, ani nama jaarmayaa siyaasaa tokko keessatti sadarkaa hogganummaa keessa turee, yakka akka inni jedhu kanaa dalaguun hafee; miseensallee ta’ee hin beeku. Gaafan gadi bahee eenyummaa kiyya mul’ise, namni kun waan amma tarreesse kanaaf waan jedhu isatu beeka. Namni isa beeku fi isa gaafatullee jiraachuu yoo baate, dubbistootni fi hordoftootni barruulee kiyyaa garuu gaaf sana waan jedhan isaanumaafan dhiisa.
Karaa biraatiin garuu, namni Abbaa Dhugaa ofiin jedhu kun, akkan kanaa olitti, akka qabxii sadaffaatti dhiyeesse yoo ta’e, waan hin taane narra tuulee; xiiqii na qabsiisee; dallansuu kanaan akkan eenyummaa kiyya baasu godhuuf; akka tooftaatti itti fayyadamuu yoo barbaade, hin muddamin, hin ariifatin, gaaf uummatni Oromoos dhugaa kana baran ykn argan fagoo hint ta’u jechuuniin barbaada. Hammasitti, namni kunis tooftaa barbaadetti fayyadamee, olola dhugaa hin taane narratti oofullee, akka ilma Oromoo tokkootti, akka nama tokkootti, uummata Oromoo fi qabsoo bilisummaa isaatiif gaarii ta’uu danda’a jedhee waanan itti amanu barreessuu hin dhaabu. Ololli hundee hin qabne narratti godhamullee, kun hamilee kiyya cabsee akkan waayee uummata kiyyaa hin barreessine na hin taasisu jechuu kooti.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com
*******************************************************************************************************
Barruu kiyya:
“Dhuguma Itoophiyaan isaanii biyya haadha hundaatuu ta’uu dandeessii?”
jedhurratti yaadolee namni Abbaa Dhugaa jedhamu dhiyeesse:
1) Abdii Boruu eennu akka taate ima beeyna atis maqaa kee dhooysitu. Dubbiin kan maqaa keetiitiimiti. qaphxiiwwan ati kakaafteedha malee. Sabaaf Sabloota wajjiin walgargaarisfatuun amma Jijjiiramaan dhihaate kun maaf ajaa’iba sitti ta’e. Yeroo Qaama Shanee jala turte Dura Taa’aa AFD taatee hojjataa hin turre? Kaayoo dhooysaa tan hoogganoota Barcuba Yubaa wajjiin oofaa turte tan Dr.Diimaa Nag’o haasawa ESAT irrtti godhan kan jedhan nuti takkuu Oromiyaan ni buqqaatti jedhutti amnnee hin beeyne jedhaniin saniin maal jetta. Ati eega Damee Dantaa Alaa irraa si kaasan dhaabdi diigamuu qaba jetta. Waayeen dhaabbota adda addaatiin walii galanii Mallas aangorraa kaasuu kanatti akka dhibbaaf dhibbatti amantu hubatamaadha. garuu wanni ati ganamaa galgala mul’ii hidhattee olola adda addaa kan oromoota gandaan, naannoo fi amantiin adda diigutti fayyadmuu barbaadduf ani aanoo irraa maaf bu’e tokkummaa kanas maaf ani abbaa itti ta’uu dhabe jechuu irraa kan hafe Itiyoophiyaa jibbitee yookaan Oromoof yaaddeetiimit.
Abbaa Dhugaa
2) Deebii Abdii Boruutii kennamerratti namooni gariin akka ufii isaaniitii yaadanitti kennatan. Yaada keennachuun mirga isaaniiti. Garuu dhugaan jirtu Abdii Boroo yeroo hedduu gaafiis ufuma isaatiif gaafatee deebiis keenna. Namoonni asirratti waa jejje’anis isumatuu maqaa hedduu baafatee waa barreessa malee yaanni isaa gargaarsa argateetiimiti. Gama qaphxii Abdii Boruutitti yoo deebi’e, Abdiin wanni je’u ani tokkummaa Oromootiif malee waa keessaa argachaafiimiti je’a. kuni garuu dhugaa jirturraa waan fagaateedha. Abdii Boruu Odoo dhugaan tokkummaa ykn araara Oromoo feetee, Modreet Liidersi jettee Qaama Shanee keessa Garee O/Daawud Ibsaa kan akka Tamaam Yusu, Odaa Xase, Bultum Biyyoo f’a’a, akkuma san Garee Generaal Kamal Galchuu keessaas namoota ati fedhii irraa hin qabne alatti dhiisuun mataa kee dura taa’aa gootee filamuuf uf qopheessuun tokkuummaa ummata oromoof hojjachuu je’ama? O/Daawud fa’as araara oromummaa diduu odoon taane shira ati deemtuun arganii sirratti dammaqa. Abbaan kee, obboleessi keetiif warri soodhaa wiskiin walitti areeree si unsiisu dhugaa jirtu fudhachuu hin fedhan. Garuu wanni ati fi warri ati hurrii itti haguugdee deemtuun hubatuu qaban shira keessan ummanni oromoo hubatuu isaati.
3) Abdii Boru, Quuqaa ummata kiyyaatiif malee waan biraatiif kan hin godhu jetta. Quuqaa hin fayyine kan ummata oromoo fi dhaabbota oromoo eddutti uume si tahuu ummanni hubatee jira. Quuqaa ummata kiyyaaf dhukkubsadhe jette: diinaggee ummataa hagam cafaaccafaa baate? oromoon bal’an hafee nu warra si wajjiin naannoo tokkaa keessatti summii hin fayyine hin uumne? Kuni baddaa kuni gammoojjii, kuni bishaan gamaa dhufe kun bishaan gamaati jechuun ummata wal’awwaalu akka lagatu hin goosifne? Qabsaawotarratti ololchiisaa hin turre? WBON akka rukutamu hin goonee? hoogganoonni ddhaabbota oromoo mootummoota ollaa keessatti akka olii gadi socho’uu hin dandeenneef sababaa hin taanee? Hiriiroo edduu oromoo taa fi kan alagaatitti summii hin facaafne? maqaa araara tokkummaatti fayyadamtee dhaabbota adda hin ciccirree? Haalli akkanaa kuni quuqaa ummata oromoof dhukkubastuudha caalatti isaani quuquudha? yaada ani kennadhau kanas waayee haasawa dhaabbonni dhaabbota habashootaa wajjiin godhanitti irkisuu barbaadda. ani inni suni sirriidha sirriimiti jechaa hin jiru. atu yeroo dhaabbota habashootaa wajjiin hojjataa turte gammchuu guddaan akka sitti dhagahametti teessoo irratti dubbataa turtee kan ammaa kuni maaf dinqii sitti ta’e jechuu kiyya. ati kana hunda wanni gooteef akkuma duritti maallaqa hawaasni oromoo dhaaba isaa jiraachisuuf gumaachu teettee nyaata waan baratteef. amma maallaqni duraan maqaa adda addaa itti baaftee cafaqataa turte waan sirraa dhaabataa dhufeef hirriba malee bulaa jirta. akkuma san aangoon qabaataa turte waan sitti xiqqaatteef dura taa’aa ta’uu waan dhabdeef. odoo ati dandeettii summii ummata keessatti uumuu malee tan ummata oromoo hogganuu dandeettu qabaattee harki lamaane hafee miila lamaanis fiif baafna ture. ati amma anaan’anuu ittuma fuufta. kanaa ol yaada kee wajjiin yeroo kiyya hin gubu. kan ati beekuu qabdu ummanni oromoo shira kee hubate jechuu beeki.


c: text/html

text:
Abdii Boruutiin
Dhiyoo kana mata duree “Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti, qabsoon hidhannoo hammam abdachiisaa dha?”jedhu jalatti barruu tokko dhiyeessuun kiyya ni yaadatama. Wantin barruu sana qopheesseef yookaanis qabiyyeen barruu sanaa qabsoon hidhannoo akkamitti cimuu akka danda’u yaada kiyya mariitti dhiyeessuuf ture. Qabsoo hidhannoo jabeessuuf qofaas otuu hin taane, sababni guddaan, dafanii walitti deebi’anii tokkoomuuf turuun Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) garee sadeenii, Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) keessatti rakkooleen adda addaa akka uumaman godhuu ykn taasisuu danda’a jedhee waanan yaaddoo keessa seeneefi. Kanaaf malli tokko dafee argamuu qaba jedheetan malee, WBOn ABO irraa gargar ba’uu qaba jechuu barbaadee miti.
Akka yaadolee barruu sana jalatti dhiyaatanittis ta’ee, akka emailii dhaan na gahanitti, yaadni wal dhahaan akka uumamen hubachuu danda’e. Wantin har’a barruu gabaabaa kana qopheessuu barbaadeefis waayee’uma sana ifa godhuufi; akkasumas dubbiftoonni akka afaanfaajjii keessa hin seenne sirriitti ibsuufi. Yaadni barruu tokko irratti (jalatti) dhiyaatu, qabiyyee ykn kaayyoo lama qabaachuu danda’a. Inni tokko beekanii yaadni akka wal dhahu, rakkoo irratti rakkoon biraa akka uumamu godhanii, tokkummaan akka boora’u godhuufi. Yaadni akkanaa kuni ammoo kan dhufu diinarraa yookaanis warra isaaniif hojjetani irraa ta’a. Waayeen qabsoo hidhannoo hunda caalaa ajandaa rakkisaa waan ta’uuf, kanatti fayyadamanii, tokkummaan Oromoo keessumaayuu kan qabsaa’ota fi jaarmayootaa akka hin ijaaramne ykn/fi kan jiru illee akka diigamu yaalii godhu.
Yaadni inni lammaffaan ammoo, rakkoo jiraniif furmaata barbaaduuf jedhanii, ilaalcha fi yaada ofii ibsuu dhaaf yoo yaalan garuu dogoggora yaadaa qabaachuu waan malaniif, yaadni isaanii kun kan biraatiin wal dhahee, hiikni biraa akka kennamuuf taasisa jedheen yaada. Warri yaada akkanaa dhiyeessan beekanii otuu hin taane, yaadni isaanii sun tasa waan tokko faallessuu mala. Haa ta’u malee, yeroo kana wal obsuu fi wal dandeettii dhaan yaada gaarii tokkoon wal amansiisuu yaadu fi yaaluu dha malee, aaranii wal ifachuu dhaan hiika biraa kan walii kennan yoo ta’e, yoomiyyuu waan tokko irratti waliin mari’atanii mala ykn furmaata waliin barbaaduun rakkisaa ta’a. Waayeen akkanaa kuni ammoo tarkaanfii takka illee fuula duratti nu hin oofu jechuu dha.
Wantin asitti dubbistootaaf ifa godhuu barbaadu, anas taanan waayee qabsoo hidhannoo sana kaasuun kiyya fakkeenyaaf, WBOn ABO irraa adda haa bahu, jaarmayaa kana irraa walaba haa ta’u jechuu fi tokkummaa gaafii keessa galchuufii miti. Ergan yaada fi ilaalcha kiyya barreessuu jalqabe yeroo dheeraa ta’uus baatu, barruuleen ani hamma ammaatti dhiyeessaa ture ykn dhiyeesse (barruuleen kiyya kan hamma ammaatti dhiyaatan hunduu voiceoforomia.com irratti argamuu danda’u) harka caalaan isaanii waayee tokkummaa ilmaan Oromoo, keessumaayuu tokkummaa qabsaa’otaa fi jaarmayoota keenyaa ti. Tokkummaan akkanaa kuni ammoo, hawwii kiyya qofaa waan ta’eef otuu hin taane, qabsoo bilisummaa keenyaaf murteessaa waan ta’eefi. Egaa kaayyoon barruulee kiyyaa fi hawwiin kiyyas tokkummaa otuu ta’uu, tokkummaa jiru rakkoo keessa galchuu dhaaf, WBO fi ABOn akka gargar bahan hin barbaadu. Waayeen sun afaanfaajjii kan uume yoo ta’e, kanaaf dhiifama gaafachuun barbaada.
Karaa biraatiin yoo ilaalle garuu, waayeen tokko akka hin kaane sodaatanii, rakkoolee jiraniifis furmaata barbaaduu yoo dhiisan, rakkooleen jiran kunis heddoomaa deemu malee, cal jenneef ykn kaasuu dhiifneef, baduu hin danda’an. Rakkoo QBO keessa jiru irratti waliin mari’achuun barbaachisaa dha. Mala ykn furmaata argachuun illee dirqama ta’a. Dirqamni kuni ammoo kan Oromoo hundaa ta’uu qaba; warra QBOtti amananii fi kanaaf illee gahee ofii gumaachuu barbaadan jechuu kooti. Yoo nuyi wal obsinee, wal dandeenyee, waliin mari’annee, dhimma uummata keenyaaf mala hin barbaadne, eenyutu kana nuuf godharee? Amananii wal amansiisuu dha malee, rakkoon akka hin kaane sodaatanii, kana irraayis dheessuun, eessanuu nama hin gahu.
Akkuman barruu sana keessatti ibsuu yaale fi asittis irra deebi’ee ifa godhuu barbaadu, WBOn ABO irraa dhalate, ABOtu ijaare, ABO jalatti socha’as jedheen amana. WBO fi ABOn addaan bahuu waan danda’an natti hin fakkaatu. Seenaatu walitti isaan hidhe. Karaa biraatiin yoo ilaalle garuu, wanti nama hin mamsiifne, laafinni ABO laafina WBO fida. ABO fi WBOn qaama tokko, akka harka mirgaa fi bitaa qaama kanaa ti. Yoo qaamni tokko ykn harki tokko dadhabe, kan biraa hin jabaatu jechuu dha; yoo tokko jabaate garuu, kan biraas ni jabeessa. Furmaanni ammaaf natti mul’atus, akka WBOn jabaatu ABO jabeessuu dha.
ABOn ammoo jabaachuu kan danda’u, yoo garee sadeen (SG ABO, QC ABO fi KY ABO) walitti deebi’anii tokkooman qofaa dha. Yoo kun hin taane ykn hin milkoofne, isaanis laafaa deemu malee, kophaa kophaa socha’anii jabaachaa waan deeman natti hin fakkaatu. Laafinni isaanii ammoo WBO laaffisaa deemuu qofaatti otuu hin hafne, rakkooleen gara garaa, bifa adda addaatiin WBO keessatti akka uumaman taasisa. Sodaan kiyya inni guddaanis kana. Yoo hunduu laafaa deeman, diinni keenya cimaa, humni isaas akkasuma jabaachaa deema. Akkanatti bilisummaanis achi nurraa fagaachaa deema jechuu dha. Kanaafan waayee qabsoo hidhannoo kana kaasuu barbaade.
Karaa feeneen bilisummaa haa barbaadnu, yoo waliigaltee fi tokkummaan hin jiraanne, injifannoon hin argamu, bilisummaan nu barbaadnus hin dhufu. Diinni keenya kan arganne sanaa deebisee diiguuf iccitii dhaan otuu hin taane, ifatti nutti himaa jira. Kanaaf, yoomiyyuu caalaa yeroon tokkummaa dhugaa, hunda hammataa tokko barbaadnu amma. Tokkummaan dhugaa hunda hammataan hoo akkamitti ijaaramuu danda’a? Kun sadarkaa ykn tarkaanfii lamaan ijaaramuu fi milkaa’uu ni danda’a jedheen yaada.
Tarkaanfii tokkoffaa fi inni duraa, ABO garee sadeen deebisanii tokkoomsuu dha.
Tarkaanfii ykn sadarkaa lammaffaan, ABO tokkoome (tokko ta’e) fi ULFO (isaan amma waan tokko ta’aniif) walitti fidanii tokkoomsuu dha.
Tokkummaa kana, tokkummaa dhugaa fi hunda hammataa kanan jedhu. Yoo kun xumurame fi milkaawe booda, loltoota bilisummaa Oromoo hundumaa bakka tokkotti walitti fidanii, tokkummaa hunda hammataa kana keessatti, caasaa tokko jalatti ijaaruu fi cimsuu dha. WBO jabaa fi cimaan akkanatti uumamuu danda’a. Kanatu injifannoo fida; kanatu gabrummaa awwaalee, Finfinneerratti alaabaa Oromiyaa mul’isa.
Dhumarratti, garaa qulqulluu dhaan dhaamsa kiyya dabarsuu wantin barbaadu, uummanni Oromoo waggoota kudha saddeet caalaa isin abdachaa fi isin eegaa jira. Humna roorroo diinaa irraa isa ittisu dhabee, biyya abbaa ofii keessatti dararamaa jira. Yoomiyyuu caalaa gabrummaa hamaa keessa jira; qawwee faashistiitiin ukkaamamee jira. Kanaaf amma ille otuu abdii isinirraa hin kutatin isin eegaa jira. Carraan kun akka isin hin dabarre, akka uummanni keenya abdii isinirraa kutatee, booda jibba illee garaatti hin uumne, dafaatii waliigaltee godhaa. Keessumaayuu ABO garee sadeen marii irra jirttan milkii fi injifannoo dhaan xumurtanii, deebitanii tokkoomuu keessan oduu gammachiisaa dhaan akka gadi baatan. Sana boodas tokkummaa hunda hammataa (ABO+ULFO) tokko akka ijaartan. Humna keessan akka cimsitan. Yeroo gabaabaa keessatti akka injifannoo tokko agarsiiftan dhaamsa koo isiniif dabarsuun barbaada.
Galatoomaa.
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Waraanni Yunaayitid Isteetis Somaaliyaa keessaa ba'u fi baatilee dhufan keessa humnoonni gamtaa Afriikaa Somaaliyaa keessaa lakkoobsaaan xiqaachuu ilaalchisee mootummaan Somaaliyaa Sodaa Al shabaab irraa qabuuf jecha dargaggota biyyatti kumaan laka’aman leenjii waraanaaf jecha gama Eertraatti ergatee jira .
Humnoonni Somaaliyaa leenjiif biyya Turkii, Ugaandaa fi Jabuutii keessatti kan ergaman ta’us leenjiin inni Eertraa keessaa uummata jalaa dhokfamee akkasumas dhaaba basaasa biyyattiin waan geggeeffamuuf jecha adda jedhamee jira.
Lammiwwan Somaaliyaa kanneen waraana ta'uuf filataman erga bara 2019 kaasee Ertraa keessatti Leenjiifamaa akka turan aangawoonni Somaaliyaa beeksisanii jiru.
Leenjiifamtoonni Somaaliyaa kun waraana Ertraa waliin humna mootummaa Federaalaa kan Itiyoophiyaa wajjiin looltoota Tigraay waraanan oduun jedhu kan mirkanii hin argannee baatii Amajjii darbee marsariitii hawaasaa irratti maxxanfamee ture.
Ministeerri Odeeffannoo kan Somaaliyaa Osmaan Dubbe baatii Amajjii darbee looltoonni Somaaliyaa Ertraa keessatti leenjifamaa akka jiran mirkaneessanii garu Tigraay keessatti bobbaafamanii turan kan jedhu soba jedhan.
Angawaan Itiyoophiyaa kan maqaan isaanii akka ifa hin taane gaafatan waraanni Somaaliyaa leenjiif Ertraa keessa ture Tigraay hin seenne jedhan.
Lammiwwan Somaaliyaa kanneen firottan isaanii leenjiif Ertraa keessa jiran maal jedhu? Gabaasa guutuu caqasaa.


text:
Maqaalee Rabbii (Subhaanahu)-Kutaa 2.2
D-Bu’aa namni Maqaa “Ar-Rabb” beeku fi itti amanuun argatuu
Namni akkuma hiika maqaalee Rabbii (Subhaanahu) sirritti beeku fi itti amanuun jireenya isaa keessatti jijjiramni dhufaa adeema. Kutaa darbe keessatti hiikni Ar-Rabb (Gooftaa) jedhu maal akka ta’e ilaale turre. Namni san hubatee hojii irra yoo oolche, bu’aa inni argatu muraasa isaa mee asitti haa eerru:
1-Kaayyoo uumamaniif beekuu– maqaan Ar-Rabb jedhu fi sifaanni inni of keessatti qabate namoonni kaayyoo maaliif akka uumaman isaanitti beeksiisa. Akkasumas, wanta isaan fayyaduu fi wanta isaan miidhu isaan barsiisa. [Rabbiin] Gooftaa uumamtoota hundaa waan ta’eef, gabroota Isaa akkanumatti isaan dhiisun, isaanitti Of beeksiisu dhiisun, wanta isaan fayyadu fi miidhu isaan osoo hin barsiisin dhiisun gonkumaa Isaaf hin malu.
“Sila Nuti taphumaaf waan isin uumnee fi gara Keenyatti kan hin deebifamne ta’uu ni yaaddu?” (Suuraa Al-Mu’minuun 23:115)
(Namni piroojekti guddaa tokko yommuu hojjatu kaayyoo itti hojjatuuf beekaa miti ree? Fkn, Piroojekti manaa yommuu hojjatu, manni dheerinni fi bal’inni isaa, kutaa hangam akka qabu, eessatti ijaarramu akka qabu, maaliif akka ijaarramu ni murteessa. Akkanumatti lafaa olka’e mana kaayyoo tokko malee ni ijaaraa? Rabbiin subhaanahu wa ta’aala Tokkicha fakkaata hin qabne fi ogeessota hundarra ogeessa ta’e, samii, dachii fi wantoota isaan keessa jiran kaayyoo malee ni uumaa? Inni Gooftaa ilma namaati. Kana jechuun kan isaan uume, jiraachisu, qananiisu, eegu fi too’atu Isa. Kanaafu, ilma namaa kan uume, jiraachisu, qananiisu fi bulchu Isa erga ta’e, Isa qofa akka gabbaran ni ajaja, wanta isaan miidhuu irraa ni dhoowwa, wanta isaan fayyadutti ni ajaja. Ergasii, hojii isaanii irratti hundaa’e Guyyaa Murtii jazaa (mindaa) isaaniif kafala.)
2-Rabbiin Gooftaa akka ta’e beeku fi amanuun Isa qofa akka gabbaran nama taasisa– Samii, dachii fi wantoota isaan keessa jiran kan uume, jiraachisu, ajjeesu, sooru,too’atu Isa erga ta’e, gabbarriin (ibaadan) Isa qofaaf ta’a. Akkamitti makhluuqni (uumamni) dadhabaan gabbaramaa? Homaa kan hin uumne ta’e osoo jiru akkamitti jaalala, ol-guddisuu, gabbarrii keessatti Rabbii olta’aa waliin dorgomaa taasifamaa? Kuni wanta Rabbiin subhaanahu mushrikoota Gooftummaa Isaa mirkaneessanii garuu Isa qofa hin gabbarre ittiin falmeedha. Falmiin kuni Qur’aana keessatti bakka adda addaatti dhufee jira:
“Sila wantoota ofiifu uumamoo ta’anii waa tokko uumuu hin dandeenye Rabbitti qindeessu?” Suuratu Al-A’araaf 7:191
Kana jechuun sila wanta homaa uumuu hin dandeenye, inuma mataa isaatu uumamaa kan ta’e Rabbiin waliin gabbaruu (waaqefatuu)? Sanamni, taabonni fi uumamtoonni biroo namoonni gabbaran (waaqefatan) homaa uumuu, samii irraa bishaan buusu, lafa keessaa biqiltoota magarsuu hin danda’an. Kanaafu, wanta kana hunda hin hojjanne akkamitti waa irraa kadhatu, isaaniif of gadi qabuu?
“‘Samiwwanii fi dachii eenyutu uumee?” [jettee] osoo isaan gaafatte, dhugumatti Rabbii dha jedhu. Jedhiin, “Wanta Rabbii gadiitti kadhattan argitanii? Osoo Rabbiin miidhaa naaf fedhee, isaan miidhaa Isaa ni kaasu? Yookiin osoo rahmata naaf fedhee, isaan rahmata Isaa qabuu danda’uu? Jedhi, Rabbiin naaf gahaadha. Warri hirkatan Isarratti hirkatu.” Suuratu Az-Zumar 39:
Yaa warroota Rabbiin alatti wanta biraa gabbartan ykn waaqefattan! Mee itti xinxallaa wanta gabbartan (waaqefattan) san- osoo Rabbiin miidhaa fi rakkoo ani jibbu natti buuse, wanti isin gabbartan (waaqefattan) kuni miidhaa fi rakkoo natti bu’e narraa kaasu danda’uu? Ammas rahmata Isaatiin osoo na qananiise, wanti isin gabbartan qananii Isaa kana qabuu fi akka na hin geenye gochuu danda’uu? Itti yaadatii naaf deebisaa.
Wanti isin gabbartan miidhaa deebisuu fi rahmata qabuu kan hin dandeenye erga ta’ani, Kan nama fayyaduu fi miidhu danda’u Rabbii Tokkicha. Kanaafu, miidhuu fi fayyaduun Harka Isaa erga jiraate, Inni naaf gahaadha. “Rabbiin naaf gahaadha.” Kana jechuun wanta Isaan ala jiru hundarraa Inni naaf gahaadha. Rabbiin ala wanta nama gargaaru hin dandeenyetti hin hajamu.[1] Waan gaarii kan naaf fiduu fi waan badaa kan narraa deebisu Isa waan ta’eef wanta barbaadu hunda Isa kadha.
3-Maqaa “Ar-Rabb (Gooftaa)” fi sifaata isaan wal-qabatuutti amanuun, Gooftummaa Isaatti, Isa gabbaruutti, wanta Inni murteessetti fi seera Inni baasetti (shari’aa Isaatti) akka gammadan nama taasisa. Gooftummaa Isaatti gammaduu jechuun gabrichi wanta Gooftaan isaa itti ajajuu fi wanta Inni dhoowwuutti gammaduu, akkasumas, wanta Inni isarratti murteessu, isaaf kennu fi Isa dhoowwatutti gammaduudha. Wanta Gooftaan isaa itti ajajuu gaarii akka ta’ee itti gammaduu fi wanta san hojjachuuf mirqaanu. Wanti Inni dhoowwe badaa akka ta’ee beeku fi irraa fagaachudha Akkasumas, wanti Rabbiin isarratti murteessu gaarii akka ta’e beekun itti gammaduu. Hadiisa keessatti: “Rabbiin mu’minaaf (nama dhugaan amaneef) murtii homaatu hin murteessu, isaaf kheeyri (gaarii) yoo ta’e malee.”
Namni hanga Gooftummaa Rabbitti gammaduuttii fi wanta Gooftaan isaa itti ajaju hojjatuutti malee mi’aa iimaana hin dhandhamu. Kuni hiika hadiisa kanaati:
“ ذَاقَ طَعْمَ الإِيمَانِ مَنْ رَضِيَ بِاللَّهِ رَبًّا وَبِالإِسْلاَمِ دِينًا وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولاً ”
“ Namni Rabbiin akka Gooftaatti, Islaama akka amantii isaatti, Muhammadin akka Ergamaattii itti gammade mi’aa iimaanaa dhandhame. ” Sahiih Muslim 34
Mee hadiisa kana jecha imaamu Ibn Al-Qayyimiin gabaabinnaan haa ibsinu: Hadiisni dhaabbannaa (maqaama) amantiin guutuun irraa naanna’uudha. Hadiisichi Gooftummaa Isaatti (subhaanahu), Gabbaramaa ta’uu Isaatti, Ergamaa Isaatti fi amanti Isaatti gammadu of keessatti qabata.
Gabbaramaa ta’uu Isaatti gammaduun, ‘Rabbiin qofa jaallachuutti gammaduu, Isa sodaachutti, Isarraa kajeelutti, gara Isaatti deebi’utti gammaduu’ of keessatti qabata. Kuni akka Isa gabbaruu fi hojii Isaaf qulqulleessu isa taasisa.
Gooftummaa Isaatti gammaduun, ‘Isarratti hirkachuutti gammaduu, Isa gargaarsifachuutti gammaduu, wanta Gooftaan isaa isarratti murteessu fi isatti hojjatu hundatti gammaduu” of keessatti hammata.
Rabbiin Gabbaramaa ta’uutti gammaduun, “ajaja Isaatti” gammadu of keessaa qaba, Inni Gooftaa ta’uutti gammaduun immoo “wanta Inni isarratti murteessutti” gammadu of keessaa qaba.
Ergamaa Isaatti gammaduun immoo nabiyyiif masakamu (ajajamuu) fi isaaf harka kennuudha. Dubbii nabiyyii irraa qajeelcha barbaada, murtiis yoo barbaade gara qajeelcha isaatti deebi’a.
Amanti Isaatti gammaduu jechuun immoo yoo waa jedhe, ykn murteesse ykn waa ajajee ykn dhoowwe, gammachuu guutuun itti gammada. Murtii isaatirraa qalbii isaa keessatti dhiphinni homaatu hin hafu.[2]
4-Mahabbah (Jaalala)– hiika Ar-Rabb (Gooftaa) keessaa tokko gabroota Isaa kan guddisuu fi kunuunsu, marsaa tokkorraa gara marsaa biraatti kan dabarsu fi isaan qananiisudha. Gooftaan Kan uumama isaanii miidhagsee fi waan hundaa boca isaaf maluu kennee ergasii qajeelchedha. Hiikni kuni hundi jaalala guddaa gabrichi Gooftaa isaatiif qabu, jaalala wantaa fi nama Inni jaallatuu qalbii isaa keessatti darba. Akkasumas, wanta Inni jibbuu akka jibbu, Isa gammachiisuuf, Isa ol-guddisuu fi garmalee kabajuuf, Isa galateefachuu fi faarsuf akka ariifatu isa taasisa.
5-Tawakkul (Isarratti hirkachuu)-Hiika Gooftaa keessaa tokko: Gooftaan uumamtoota Isaa sooruf (razzaquuf) itti gaafatamummaa kan fudhateedha; Isa bira kuusaan samii fi dachii kan jiru, mootummaa fi faarun hundi kan Isaati, ni jiraachisa, ni ajjeesa, Inni waan hundaa irratti danda’aadha. Namni kana yoo beeke qalbii isaa keessatti tawakkulli (Rabbiin irratti hirkachuun) ni cima. Wanta isa fayyadu argachuu fi wanta isa miidhu ofirraa deebisuuf Isarratti hirkata. Qalbiin isaa Rabbiin malee eenyumattu hin rarraatu, Isarraa malee eenyurrallee hin kajeelu, Isa malee eenyullee hin sodaatu. Akkamitti uumama (makhluuqa) akka isaa dadhabaa ofuyyuu fayyadu fi miidhu hin dandeenyetti rarra’aa? Ammas, Imaamu Ibn Al-Qayyim (rahimahullahu) akkana jechuun hasaasa:
“Rabbiin tokkichi Gooftaa, Mootii fi Gabbaramaa keenya erga ta’e, yeroo rakkoo garri itti dheessan Isa malee hin jiru, Isa malee gabbaraman nuuf hin jiru. Kan kadhatamu, kan sodaatamu, kan abdatamu, kan jaallatamu Isa malee hin ta’u. Isaaf malee eenyufillee gadi ofi hin xiqqeessan, Isaaf malee eenyufillee gadi of hin qaban, Isarratti malee hin hirkatamu. Sababni isaas, kan ati abdattu, sodaattu, kadhattuu fi irratti hirkattu, takkaa kan si guddisuu, kunuunsu, dhimmoota keetin kan dhaabbatee fi eegudha, Inni Gooftaa keeti, Isa malee Gooftaan biraa siif hin jiru, takkaa immoo ati gabricha Isaa kan haqaa taata. Inni Mootii Haqaa namootaati. Hundi isaanitu gabroota Isaati.”[3]
6-Du’aayi gochuu-Hiika Gooftaa keessaa tokko Gooftaan faayda Kan namaaf fidu fi miidhaa namarraa ittisuu, rakkinna kan namarraa oofu fi haajaa namaaf guutuudha.Namni kana yoo beeke, haajaa isaa Gooftaa isaatirraa kadhata, waan hundaaf Isa abdata. Qur’aana Kabajama keessatti:
“Yeroo gabroonni Kiyya waa’ee Anaa si gaafatan, “Dhugumatti Ani isaanitti dhiyoodha.” [Jedhiin]. Kadhaa kadhataatiif yeroo inni Na kadhate Nan awwaadha. Akka qajeelaniif jecha Naaf haa awwaatani; Nattis haa amanani.” (Suuratu Al-Baqaraa 2:186)
Osoo namni tokko, “Aayan (keeyyanni) tuni nama Isa kadhateef deebii akka isaaf deebisu agarsiisti. Namoota Isa kadhatan (du’aayi godhan) baay’ee argita, garuu deebii hin argatan. Kuni maaliifi?” jedhee gaafate, deebiin kanaa haala kanaan dhiyeessun ni danda’ama:
1ffaa– Hadiisa Abu Sa’id gabaase keessatti Nabiyyiin (SAW) akkana jedhan: Muslimni kamiyyu du’aayi firummaa muruu fi badiin (diliin) keessa hin jirre yoo godhe, Rabbiin wantoota sadii keessaa tokko kennaaf: Takkaa du’aayi (kadhaa) isaatiif deebii kenna, takkaa [ajrii du’aayi isaa] Aakhiraatti kuusaaf, takkaa immoo wanta badaa isarraa deebisa.” Ahmad Musnad isaa keessatti gabaase
2ffaa-Du’aayin deebii argachuuf sharxiwwan (ulaagaalee) barbaaddi. Kanniin keessaa hundeen, Rabbiitti amanuu fi Isaaf ajajamuudha. Aayah armaan olii keessatti, “Naaf haa awwaatani; Nattis haa amanani.” Jedha. Isaaf awwaachun Isaaf ajajamudha. Ulaagaan biraa halaala nyaachu fi dhuguu. Haraama nyaachu fi dhuguun du’aayin deebii akka hin arganne godha. Akkasumas, sharxiin biraa qalbiin jiraachu (kana jechuun yommuu du’aayi godhan qalbeefachuu fi xiyyeeffannoo guutuu du’aayi irra gochuu). Hadiisa keessatti wanti akkana jedhu dhufee jira: “Du’aayin teessan akka qeebalamtu dhugaa (irgixanyaa) ta’uun Rabbiin kadhaa. Beekaa! Rabbiin qalbii gaafilaa taate irraa du’aayi hin qeebalu.” At-Tirmizi 3479
3ffaa-Tarii namni du’aayi godhu deebii ammatti argachuu gaarii akka ta’etti ilaala. Garuu yeroo inni barbaade kanatti isaaf gaarii miti. Kanaafu, deebii du’aayi tanaa tursiisuun boodarra yeroo sirrii ta’etti isaaf deebiisuun isaaf irra gaariidha.[4] (Kanaafu namni du’aayi gochuu irraa dadhabuu hin qabu.)
Maddoota:
[1] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-12/232-233, Abdurahmaan Habanka
[2] Madaarija saalikiin 499-500, Ar-Risaalaa Publisher
[3] Sharih Ibn Al-Qayyim li Asmaa’il Husna-fuula 29-30, Umar Ashqaar
[4] Zaadul Masiir-Ibn Al-Jawzi, fuula 107-108
Walillahi asmaa’ul Husnaa fud’uuhu bihaa– AbdulAziz bin Naasir Jaliil,


text:
Qajeelfamoota Bu’uuraa Asmaa’a wa Sifaata-Kutaa 6
Bismillah
Alhamdulillah Rabbil aalamiin. Qajeelfama bu’uura maqaalee fi sifaata Rabbii subhaanahu wa ta’aalaa osoo ilaallu kunoo amma xumura irra geenya. Kana yommuu jennu qajeefalmoota bu’uuraa hunda xumurre jechuu keenya miti. Qajelfamoota hunda asitti tarreessuun dubbistoota gariitti ulfaachu danda’a. Kanaafu, kanneen ijoo ta’an fudhachuun kan hafan ammaaf ni dhiisna.
Qajeelfama Bu’uuraa 10ffaa: Al-Ilhaadu fii asmaa’illahi (Maqaalee Rabbii keessatti jallinna)
Jalqaba ilhaada jechuun maal jechuudhaa?
Jechi ilhaad jedhu xumura alhada jedhu irraa kan fudhatameedha. Alhada jechuun maquu jechuudha. Jecha kanarraa jechi “Lahdi” ni horsifame. Lahdi qabrii maal akka ta’e ni beeknaa miti ree? Yoo beeku baannes, lahdi jechuun jidduu qabrii irraa gara cinaatti maqsun kan qotamee fi reeffi keessa kaa’amuudha. Ergasii lahditti xaawlaa ykn dhagaa ykn bolookeetti gochuun biyyeen qabritti ni rarama. Lahdin qabri, “Lahdi” kan jedhameef jidduu qabriiti gara cinaatti waan dabuufi. Kanaafu, ilhaada jechuun karaa qajeelaa irraa jallachuu ykn maquudha.
Maqaalee Rabbii keessatti jallachuu (ilhaad) jechuun haqa mirkanaa’e irraa maqaaleen, haqiiqaa fi hiika isaanitiin jallachuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Rabbiif maqaalee gaggaaritu jira, kanaafu isaaniin Isa kadhaa. Warra maqaalee Isaa jallisaniis dhiisaa. Waan dalagaa turaniif fuunduratti jazaa ni argatu.” Suuratu Al-A’araaf 7:180
Imaamu ibn Al-Qayyim (rahimahullahu) “Maqaalee Rabbii keessatti jallinna (ilhaada) raawwachuun gosoota qaba” jedha[1]. Gosoota kanniin ni tarreessa:
1ffaa- Sanamni ittiin waamamu- Sanama jechuun muka ykn dhagaa bocame gabbaramuudha ykn waaqefatamuudha. Mushrikoonni sanama isaanii kanaaf maqaa adda addaa baasuf. Maqaalee isaan moggaasaniif keessaa tokko maqaa Rabbiitin moggaasudha. Kuni ilhaada (jallinna). Fakkeenyaaf, Mushrikoonni maqaa “Ilaah” jedhu irraa baasun “Laat” jechuun sanama isaanii moggaasan. Ammas sanama biraa maqaa Rabbii “Al-Aziiz” irraa baasun “Uzzaa” jechuun moggaasan. Akkasumas, sanama harkan bocan guutu “Ilaah” jedhanii moggaasun ilhaada. Sababni isaas, maqaa Rabbii gara sanama isaanii jallisan.
2ffaa- Guddinna Rabbiitiin wanta hin malleen Isa waamu ykn moggaasu. Fakkeenyaf, Kiristaanonni “Ab” jechuun moggaasu. Warroonni falaasfaas “Sababa waa hojjatu” jechuun waamu fi kan kana fakkaatan ilhaada (jallinna).
3ffaa– Hanqinna Inni irraa qulqullaa’en Isa ibsu. Fakkeenyaf, Yahuudonni namoota hundarra khabiisa ta’an akkana jechuun Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa hanqinnaan ibsu: Inni hiyyeessa, uumamtoota Isaa erga uume booda boqonnaa fudhate, Harki Rabbii maramaadha (kana jechuun Inni tola hin kennu) fi kan biroo ilhaada (jallinna) guddaadha.
4ffaa-Maqaalee Isaa hiikan ala gochuu fi haqiiqaa isaanii fudhachuu diduu. Kana jechuun maqaaleen Isaa hiika fi haqiiqa wayitu akka hin qabne godhanii yaadudha. Fakkeenyaf, gareen Jahmiyyah jedhamtu akkana jetti: “Maqaaleen Isaa jecha qofa. Sifaataa fi hiika of keessaa hin qaban.” Maqaalee “Dhagahaa, Argaa, Jiraataa, Rahiim, Dubbataa, fedhaa” jedhan Rabbif ni godhu. Garuu ni jedhu, “Inni jireenya, dhageetti, argituu, dubbii fi fedhii hin qabu”. Dhugumatti,kuni shari’aan, sammuun, uumamaani fi lugaanis ilhaada (jallinna) hundarra caaledha. Warri kuni mushrikootaan wal gitu. Mushrikoonni maqaa Rabbii sanama isaanitiif kennaan. Warri Jahmiyyah kuni immoo sifaata Isaa guutuu dhabamsiisan. Gareen lamaanu warra maqaalee Rabbii keessatti ilhaada raawwataniidha.
Xiqqaatus guddatus, namni kamiyyuu wanta Rabbiin ittiin of ibse yookiin Ergamaan Isaa ittiin Isa ibse fudhachuu didee fi kijibsiise, kana keessatti ilhaada (jallinna) raawwatee jira.
5ffaa-Sifaata Rabbii sifaata (amaloota) umamtootatin wal fakkeessu- Amaloota Rabbiin ittiin of ibseen amaloota uumamtootatiin wal fakkeessun ilhaada. Ilhaadni kuni ilhaada warra sifaata Rabbii hin fudhanneen (mu’axxilaan) wal gita. Mu’axxilaan sifaata Isaa guutuu yommuu dhabamsiisan, warroonni kunniin immoo sifaata Isaa sifaata uumamtootaan wal fakkeessan. Karaan isaanii gargar haa ta’uu malee ilhaadni tokko isaan taasisa. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala hordoftoota Ergamaa Isaa fi dhaaltota Sunnah isaa kanniin hundarraa isaan qulqulleesse. Wanta Inni ittiin Of ibseen ykn Ergamaan Isaa ittiin Isa ibseen malee Isa hin ibsan. Sifaata Isaa guutuu ta’an fudhachuu hin didan. Akkasumas, sifaata uumamtoota Isaatiin wal hin fakkeessan. Jechaa fi hiikanis gara biraatti hin jallatan. Kana irra, maqaalee fi sifaata Isaaf ni mirkaneessan, uumamtootan wal fakkeessu ni dhabamsiisan. Kanaafu, mirkaneessun isaanii fakkeessu irraa kan qulqullaa’e fi qulqulleessunis ta’axiila irraa kan qulqullaa’edha.
(Kana jechuun sifaata Rabbii osoo wayittu hin fakkeessin ni mirkaneessu (itti amanu). Ammas, sifaata guutuu ta’an osoo hin dhabamsiisin hanqinna irraa Isa qulqulleessu. “Alhamdulillah (Faarun hundi kan Rabbiiti)” yommuu jennu sifaata guutuu Isaa mirkaneessa jirra. Sababni isaas, Rabbiin amaloota (sifaata) guutuu faarfaman waan qabuuf faaruun hundi kan Isaati. Wanti tokko kan faarfamuuf amala faarfamu yoo qabaatee miti ree? Ammas, “Subhaanallah (Rabbiin Qulqullaa’e)” yommuu jennu wanta Isaaf hin malle irraa Isa qulqulleessina. Allahu Akbar (Rabbiin hundarra guddaadha). Dhugumatti yoo itti xinxalline, jechoonni kunniin hiika guddaa qabu.)
Tuqaalee ijoo dabalataa akka gaafitti dhiyaatan: [2]
Gaafi 1ffaa: Karaa sirrii itti dhabamsiisan yookiin qulqulleessan tarreessi.
Deebii: Karaan sirriin wanta Rabbiif hin malle itti dhabamsiisan (nafiyy godhan) sadii:
1ffaa- Wanta Rabbiin ifaan ifatti ofirraa dhabamsiise. Kuni keeyyata Qur’aana ykn hadiisa keessatti dhufeedha. Akka fakkeenyaatti Qur’aana irraa:
“[Rabbiin] hin dhalle hin dhalannes. Qixxaatan (fakkaatan) tokkollee Isaaf hin jiru.” Suuratu Al-Ikhlaas 112:3-4
2ffaa– Hanqinna hunda Rabbiin irraa dhabamsiisu. Kan akka jaamaa, duudaa, beela’u fi kan biroo hundi amaloota hanquu Rabbiif hin malleedha. Hanqina kana dhabamsiisuun karaa lamaan ta’a:
- Sifaata guutuu Rabbiin ittiin of ibsee wanti faallessu hundi hanqinna waan ta’aniif Rabbiin irraa dhabamsiisu barbaachisa. Yoo Inni akkana jedhe, “Inni Dhagahaa, Argaadha” (Ash-Shuura 42:11), faallaan dhagahuu fi arguu hanqinna-kana jechuun duudaa fi jaamadha. Kanaafu, sifaata guutuu Isaa wanti faallessu hundi hanqinna waan ta’ef Rabbiif hin malu. Ilma qabaachun durummaa fi tokkichummaa Isaa waan faallessuuf ilma qabaachun Isaaf hin malu. Duuti, rafuun, muguun Jireenya guutuu waan faalleesaniif duuti, rafuu fi muguun Isaaf hin malan.
- Yoo Inni hanqinna ofirraa dhabamsiise, wanti hanqinna kanaaf barbaachisu hundi Isaaf hin malu. Fakkeenyaf, Inni niiti fi ilma qabaachu irraa qulqulluudha. Namni niiti kan barbaaduf fedhiin lubbuu (shahwaan) isa keessa waan jiruufi. Kanaafu, Rabbiin akkuma niiti fi ilma qabaachu irraa qulqulluu ta’e, shahwaa irraayis qulqulluudha. Namni dadhabaa waan ta’eef nyaata fi dhugaati ni barbaada. Rabbiin subhaanahu Dandeetti fi Humni Isaa guutuu waan ta’eef dadhabbii irraa qulqulluudha. Kanaafu, nyaata fi dhugaatitti hin hajamu.
3ffaa– Uumamtootaan wal fakkeessu dhabamsiisu- kana jechuun sifaanni Isaa sifaata uumamtootatin kan wal hin fakkaanne ta’uu beeku fi amanuu. Sifaanni guutuun Isaa hundi homaanu wal hin fakkaatan. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa waan hundaa ni dhagaya, ni arga, ni beeka, waan fedhe ni hojjata, waan hundaa irratti danda’aadha. Garuu dhageettin, argituun, beekumsi, hojii fi dandeettin Isaa dhageetti, argituu, beekumsa, hojii fi dandeetti uumamtootatin wal hin fakkaatan.
Gaafi 2ffaa- Rabbiif fakkaatan akka hin jirree ragaalee shari’aa fi sammuu dhiyeessuu dandeessaa?[3]
Deebii: Shari’aa irraa jecha Rabbii olta’aa:
“Wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru. Inni Dhagahaa, Argaadha.” Suuratu Ash-Shuura 42:11
“Rabbiif fakkeenya hin godhinaa.” (Suuratu An-Nahl 16:74)
Kana jechuun Isaaf dorgomaa fi fakkaataa hin godhinaa.
Ragaalee sammuu irraa immoo: Osoo Khaaliqaa fi makhluuqni wal fakkaatan jenne, silaa wanti Isaaf ta’uu makhluuqafis ni ta’a. Garuu kuni baaxila (soba). Sababni isaas, Khaaliqni yeroo hundaa turaa ta’ee fi Of Danda’e, makhluuqaan wal fakkaata osoo jennee, baduu fi wayitti hajamuun Isaaf ni ta’a jechuudha. Uumamtoonni yeroo murtaa’af erga jiraatanii booda ni baduu ykn ni du’u. Khaaliqni garuu gonkumaa hin du’u ykn hin badu. Uumamtoonni wayitti ni hajamu. Khaaliqni immoo Of Danda’aa waan ta’eef homattu hin hajamu. Kanaafu, Inni homaanu wal hin fakkaatu.
Guduunfaa
Ilhaada jechuun maquu ykn jallachuudha. Maqaalee Rabbii keessatti ilhaada (jallinna) rawwaachuun gosoota qaba:
1-Sanama (taabota) maqaalee Rabbiitiin waamu.
2- Guddinna Rabbiitiin wanta hin malleen Isa waamu
3- Hanqinna Inni irraa qulqullaa’en Isa ibsu.
4- Maqaalee Isaa hiikan ala gochuu fi haqiiqaa isaanii fudhachuu diduu.
5-Sifaata Rabbii sifaata (amaloota) umamtootatin wal fakkeessu
Kuni hundi ilhaada (jallinna) dhoowwameedha.
Wa akhiru daaw’anaa anilhamdulillahi Rabbiil aalamiin.
“Gooftaa keenya yoo daganne yookiin dogongorre nu hin qabin. Gooftaa keenya! Ba’aa guddaa akka warra nuun duraa irratti baachifte nurratti hin baachisin. Gooftaa keenya wanta dandeettiin keenya [baadhachuu] hin dandeenye nutti hin baachisin. Irras nuuf darbi, nuuf araaramis. Rahmata nuuf godhi. Ati Gargaaraa keenya. Ummata kaafiroota irrattis nu tumsi (gargaari).” Suuratu al-Baqarah 2:286
اللَّهُمَّ رَبَّ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وَإِسْرَافِيلَ فَاطِرَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ اللَّهُمَّ اهْدِنِي لِمَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ إِنَّكَ تَهْدِي مَنْ تَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
“Yaa Rabbii! Gooftaa Jibriil, Mikaa’iili fi Israafiil, Uumaa samiwwanii fi dachii, Beekaa wanta hin mul’anne fi mul’atu [taate]; wanta isaan keessatti wal dhabaa turan ilaalchise gabroota Kee jidduutti Ati ni murteessita. Yaa Rabbii! Wanta isaan irratti wal-dhaban irraa gara haqaa na qajeelchi. Dhugumatti, Ati nama feete gara daandii sirriitti qajeelchita.” Sunan Nisaa’i 1625, Sahiih Muslim 770
Kitaabban Wabii
[1] Faa’idatul jaliilatu fiil qawaa’idil asmaa’il husnaa– fuula 47-50
[2] Sharihu Risaalat Tadmuriyyah-fuula 326
[3] Madda olii 333


text:
Tafsiira Suuratu Az-Zumar-kutaa 10
Dubbiin hundarra bareedaa, gaarii fi mi’aawaa kamiidha jettanii yaaddu? Yommuu dhageefatan namatti tolu, qalbiin itti tasgabbooftu, nama dhama’e fi dukkanatti tare ifa abdii ibsuuf, nama gaflaatti tare dammaqsuun gara sadarkaa oliitti olkaasu dubbii kamii laataa? Ahsanal hadiisi (dubbiin hundarra gaarii) ta’e kamiidha laata? Mee haa qorannu.
“Rabbiin dubbii hundarra gaarii ta’e Kitaaba wal fakkaatu, lama lama deddeebi’u buusee jira. Gogaan warra Gooftaa isaanii sodaatanii isa irraa ni hollata; ergasii gara zikrii Rabbii gogaa fi qalbiin isaanii ni laafu. Suni qajeelcha Rabbiiti, nama fedhe isaan qajeelcha. Nama Rabbiin jallise, qajeelchaan isaaf hin jiru.” Suuratu Az-Zumar 39:23
“Rabbiin dubbii hundarra gaarii ta’e Kitaaba wal fakkaatu, lama lama deddeebi’u buusee jira.”
Kana jechuun Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dubbii hundarra gaarii fi bareedaa ta’e buuse. Dubbiin kunis Qur’aana guddaa kana. Qur’aanni kuni kitaaba bareedinnaa fi walitti galuu keessatti wal fakkaatudha. Aayan aaya biraa fakkaatti, jechi jecha biraa fakkaata. Jalqabaa irraa kaasee hanga dhumaatti keeyyattoonni Qur’aana keessa jiran hundi walitti kan galaniidha. Gonkumaa wal diiggaa fi wal faallessuun keessa hin jiru.
“lama lama deddeebi’u” kana jechuun Qur’aana keessatti seenaaleen, murtiiwwan, waadaa galuu fi akeekachisni, amaloonni warra Jannataa fi amaloonni warra Jahannam ni deddeebi’u. Akkasumas, maqaalee fi sifaanni Rabbii lama lama ta’uun deddeebi’u.[1] Dhuma Aayah baay’ee keessatti maqaalee Rabbii (Azza wa Jalla) lama lama ta’anii arganna. Fkn, aliimun Hakiim, ghafuur rahiim…
Ibn Kasiir wal fakkaachu fi lama lama deddeebi’u ilaalchise ni jedha: Beektonni gariin akkana jedhu: Sufiyan ibn Uyayna irraa hiika, “wal fakkaatu, lama lama deddeebi’u” jedhu ilaalchise akkana jedhamuun gabaafame jira: keeyyattoonni Qur’aanaa gariin hiika tokko agarsiisuu danda’uu. Kanaafu “wal fakkaatu.” Yeroo biraa immoo wanta tokko fi faallaa isaa dubbatu. Fakkeenyaf mu’mina dubbachuun ergasi kaafira dubbachuu, amala Jannata dubbachun ergasii amala ibidda dubbachuu fi kkf. Kuni lama lama deddeebi’uudha. Akka fakkeenyaatti:
“Dhugumatti, abraar qananii keessa ta’u. Fujjar immoo Jahiim keessa ta’u.” (Suuratu Al-Infixaar 82:13-14) (Abraar warra amananii Rabbiin sodaatanii fi hojii gaggaarii baay’ee hojjataniidha. Fujjaar immoo namoota badii gurguddaa hojjataniidha.)
“Lakkisaa! Dhugumatti Kitaabni fujjaar Sijjiin keessa.” Suuratu Al-Muxaffifiin 83:7, “Lakkisaa! Kitaabni abraar illiyyiin keessa.” Suuratu Al-Muxaffifiin 83:18
“Kuni yaadannoodha. Dhugumatti muttaqootaaf deebii gaariitu jira.” (Suuratu Saad 38:49) hanga “Kuni, daangaa darbitootaaf deebii badaatu jira.” (Suuratu Saad 38:55) Keeyyattonni kana fakkaatan baay’etu jira.
Kuni hundi isaanii masaani (lama lama deddeebi’u) irraayyi. Kana jechuun hiika lama lamaan deddeebi’u. Garuu keeyyanni guutuun hiika tokkoon yoo ta’ee fi gariin isaa garii fakkaate, kuni wal fakkaachudha.[2]
Qur’aana keessatti aayaata waa’ee Jannataa fi waa’ee Jahannam ykn waa’ee mu’mintoota fi waa’ee kaafirootaa waliin dhufan ni arganna. Yommuu Jannanni dubbatame, itti aanse Jahannam ni dubbatama. Yookiin Jahannam yoo dubbatame itti aanse Jannani ni dubbatama. Yoo warri Jannataa dubbatamee itti aanse warri Jahannam ni dubbatama. Kuni masaani (lama lama deddeebi’uudha). Faaydan kana keessa jiru, dhimma tokko irraa namni Qur’aana dhageefatu ykn dubbisuu akka hin hifanneefi. Akkasumas, sodaachisuu irraa gara kajeelchisuutti dabarsuun hojii dirqama akka hojjatu kakasuu fi wantoota dhoowwaman hojjachuu irraa akeekachisuufi. Kuni mala dubbii itti dhiyeessan daangaa ol’aana irra gaheedha.[3]
Faaydan aayaanni (keeyyattonni) Qur’aanaa deddeebi’uu fi wal fakkaachu keessa jiru baay’eedha. Isaan keessaa tokko:
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namoonni hiika qalbii qulqulleessutti fi amala gaarii guututti kan hajaman ta’uu yommuu beeku, [aayata ni deddeebise]. Hiikni qalbii qulqulleessu kuni akka bishaan biqiltuu obaasaniiti. Biqiltuun akkuma bishaan obaasu dhiisaniin kunuunsi irraa fagaatun ni hir’itti. Tarii ni baddi. Garuu akkuma bishaan obaafamtuun bareeddee firii garagaraa faaydaa qabu buusti. Haaluma kanaan, qalbiinis hiika jecha Rabbii ishii irratti deddeebi’uutti hajamti. Osoo Qur’aana guutuu keessatti hiikni si’a tokko qofa dhufee, faaydan barbaadamu irraa hin argamu.[4] Kanaafu, aayaata deddeebisuun qalbii qulqulleessa, ni laaffisa. Kanaafi, itti aanse ni jedha:
“Gogaan warra Gooftaa isaanii sodaatanii isa irraa ni hollata;” kana jechuun yeroo akeekachisni ykn ibiddi dubbatamu ykn wanta sodaa fi rifannatti nama geessu fakkeenyaaf kan akka adabbii ummata Nuuh, ummata Luux fi kanneen biroo yommuu dubbatamu gogaan isaanii ni hollata.[5] Gabaabumatti yommuu akeekachiisni fi adabbiin cimaan Qur’aana keessatti dubbatamu gogaan warra Rabbiin sodaatanii ni hollata, ni kontoonfata. Kunis sodaa Qur’aanni qalbii isaanii keessatti uume irraayyi.“Ergasii gara zikrii Rabbii gogaa fi qalbiin isaanii ni laafu.”
Waan gaariin abdachiisu fi kajeelchisuun Qur’aana keessa waan jiruuf gogaa fi qalbiin isaanii ni laafu. Qalbiin ni tasgabboofti.
“Suni qajeelcha Rabbiiti, nama fedhe isaan qajeelcha.”
“Suni qajeelcha Rabbiiti” kana jechuun Qur’aana dhageefachuun hollannaan, sodaa fi laafinni gogaa fi qalbii namoota kanaa keessatti uumame qajeelcha Rabbiiti. Kana jechuun Rabbiitu kanaaf isaan qunnamsisee (waffaqe).
Jechi “Suni” jedhu “Qur’aanas” ta’uu danda’a. Kanaafu, Qur’aanni qajeelcha Rabbii isa malee karaan biraa Rabbiitti nama geessu hin jirreedha. “nama fedhe isaan qajeelcha” Kana jechuun Rabbiin tabaaraka wa ta’aalaa gabroota Isaa keessaa Qur’aanaan nama fedhe qajeelcha. Nama niyyaa isaa tolche Qur’aana kanaan ni qajeelcha.[6] Akkuma aayah biraa keessatti jedhe:
“Rabbiin nama jaalala Isaa hordofe karaalee nageenyaa ittiin qajeelcha, hayyama Isaatiin dukkana keessaa gara ifaatti isaan baasa, gara karaa sirrii isaan qajeelcha.” Suuratu Al-Maa’ida 5:16 (Rabbiin subhaanahu Qur’aana kanaan nama niyyaan isaa jaalala Rabbii argachuu, wanta Inni jaallatu hojjachuu fi hordofuu ta’e karaalee adabbii Isaa jalaa nagaha ittiin bahu qajeelcha.)
“Nama Rabbiin jallisee, qajeelchaan isaaf hin jiru.”
Namni jalqabuma irraa kaasee Gooftaa isaatti kafare, adabbii Isaa hin sodaanne, Rabbiin jallinna isarratti murteessa. Nama Rabbiin jallinna isa irratti murteesse, kan isa qajeelchu hin jiru.[7]
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dirqamaan nama hin jallisu. Garuu wanta jallinnatti nama geessu namni yoo hojjate, Rabbiin jallinna isa irratti murteessa. Qur’aana keessatti ni jedha:
“[Rabbiin] garee tokko ni qajeelche, gareen biraa immoo jallinni isaan irratti mirkanaa’e. Dhugumatti, isaan Rabbii gaditti sheyxaanota jaalallee taasifatan. Isaan akka qajeelfamanitti yaadu.” Suuratu Al-A’araaf 7:30
“gareen biraa immoo jallinni isaan irratti mirkanaa’e.” kana jechuun jireenya addunyaa keessatti karaa jallinnaa ofiif waan filataniif, iimaanaa fi Islaama Rabbiin isaan irraa barbaadu waan hin guunneef jallinni isaan irratti mirkanaa’e. Sababni kana hundatti isaan geesse sheyxaana jaalalle ykn hiriyyaa dhiyoo godhachuudha. “Dhugumatti, isaan Rabbii gaditti sheyxaanota jaalallee taasifatan.” Yommuu isaan Isaaf ajajamuun Rabbitti dhiyaachu dhiisan, sheyxaanaaf ajajamuu fi hordofuun jaalallee fi hiriyyaa dhiyoo isa godhatan.[8]
Guduunfaa
☛Ahsanal hadiisi (dubbiin hundarra gaariin) Qur’aana. Sababni isaas, kalaama (jecha) Rabbii olta’aati. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa amaloonni (sifaanni) Isaa hundii guutuu fi gaggaarii waan ta’aniif jechi Isaa hunda caalaa guutuu fi gaarii kan ta’eedha.
☛Qur’aanni dubbii hundarra gaarii waan ta’eef jechoonni fi keeyyattonni isaa kan walitti galan, seeronni fi murtiwwan isaa kan wal jabeessanii fi ilmaan nama daandii haqaa fi ifaatti baasudha.
☛Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Qur’aana kanaan nama niyyaan isaa jaalala Isaa argachuu fi haqa hordofuu ta’e, karaa sirriitti qajeelcha. Dukkana keessaa ifatti baasa.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Sa’dii-850
[2] Tafsiiru ibn Kasiir-6/448
[3] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 189 (10MB)
[4] Tafsiiru Sa’dii-850
[5] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 189
[6] Tafsiiru Xabarii-20/193, Tafsiiru Sa’dii-850[7] Ma’aariju tafakkuri-12/208
[8] http://sammubani.com/2019/05/21/jireenyi-maaliif-uumamtee-kutaa-6/#more-10621


text:
Muummichi-ministaraa Itiyoophiyaa, Melles Zeenaawii, "ka gabaa walabaan geggeessamu - sirna dinagdee “NEO-LIBERALISM” jedhamu wajjiin muuxannoon waggoota kurnaniif qabnu badhaadhummaa Afrikaaf fiduu hin dandeenye," jechuun baninsa walga'ii Ministaroota Maallaqaa Afrikaa, ka guyyaa lamaaf Finfinneetti geggeessame irratti ka dubbatan, Hayyuun dianagdee fi hojjetaa Baankii Addunyaa durii - Obbo Bulchaa Dammaqsaa ni mormu.
"Muumichi Ministaraa Melles jechuma 'Neo-colonialism' jedhamu sana akka beekan himuuf yoo tahe malee, hiikkaan isaa dinagdeen Mootummaanis namootaanis ka dhuunfatamu otuu hin taane gidduu-galeessa tahuu qaba, ka jedhu. Kun immoo Itiyoophiyaaf baay'ee barbaachisaa dha. Mootummoonni Itiyoophiyaa duraa booda dinagdee biyyattii dhuunfatanii turan, jijjiirama tokko illee hin fidne" - jedhu, Obbo Bulchaa Dammaqsaa. .
Mootummaamn dinagdee hoogganuu ka barbaade, firoonni isaa fi kanneen isa deggeran maqaa mootummaatiin akka matta'aa nyaatanii duuroman taasisuuf malee akka isaan dinagdee biyyattii hin guddisne innis ni beekaa nutis ni beekna, jedhu Obbo Bulchaan. "Abbootiin qabeenyaa dhuunfaa dinagdee Afrikaa haa hoogganan jennee, waggoota soddoma eegne, jijjiiramni argame hin jiru. Ammaa booda callisnee eeguu hin dandeenyu. Mootummaan qooda hoogganummaa dinagdee fudhachuu qaba" jechuun kan Obbo Melles dubbatanis ni morman, hayyuun dinagee, Obbo Bulchaa Dammaqsaa. Mootummoonni Itiyoophiyaa, wal-duraa duuba dhufan biyyattii nyaatanii of-duuromsan malee abboota-qabeenyaa dhuunfaaf carraa hin kennine. Dhaabbatoota dinagdee guguddaa Itiyoophiyaa keessaa amma illee ka dhuunfatee jiru Mootummaa dha. Kun tahuu hin qabu. Biyya Sooviyeet duriifuu hin taane. Biyyi tokko dinagdeen guddachuuf namootni dhuunfaa carraa dinagdee geggeessuu argachuu qaban," jedhan.
Walga'ii Ministaroota Maallaqaa Afrikaa sana irratti prezidaantiin Baankii Misoomaa Afrikaa Doonald Kaaberukaa "imaammatoonni baafaman hawwii murnawwan uummata biyyaa maraa guutuu isaa Ministaroonni Afrikaa mirkaneeffachuu qaban, kun tahuu dhaa baannaan haala biyyoota Afrikaa gama Kaabaa keessatti uumame irraa daafoo inni fiduu danda'u arguun ni danda'ama" jechuun ka dubbatan, Obbo Bulchaan ni deggeru. "Itiyoophiyaa keessa kanneen Mootummaatti maxxananii hojjetan, namoonni duureyyiin mannneen keessa jiraatanii fi konkolaatota oofan ilaallee gama biraan immoo namoota waan nyaatan dhabanii karaa irratti du'an, kanneen halkanii fi guyyaa kadhatan, kanneen kadhachuuf illee sagaleen isaanii dadhabe argina. Kun akkanatti yoo itti fufe, uummtni finciluun waan oolu miti." jedhu.
"Mootummaan Dinagdee Hoogganuu Qaba, Ka Muummichi-ministaraa Melles jedhan Sirrii Miti"
- Namoo Daandii
Muummichi-ministaraa Itiyoophiyaa, Melles Zeenaawii, "ka gabaa walabaan geggeessamu - sirna dinagdee “NEO-LIBERALISM” jedhamu wajjiin muuxannoon waggoota kurnaniif qabnu badhaadhummaa Afrikaaf fiduu hin dandeenye," jechuun baninsa walga'ii Ministaroota Maallaqaa Afrikaa, ka guyyaa lamaaf Finfinneetti geggeessame irratti ka dubbatan, Hayyuun dianagdee fi hojjetaa Baankii Addunyaa durii - Obbo Bulchaa Dammaqsaa ni mormu.
Oduu
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
25-11-2022
Hoggantoonnii Marii Araaraa Tigraay Deeman
-
-
-
-
-


text:
Tafsiira Suuratu Yuusuf-Kutaa 24
Kutaa darbe keessatti Yuusuf eenyummaa isaa obboleeyyan isaatiif erga ibsee booda badii waggaa dheeraa dura isatti raawwatan akka irra darbeef ilaalle jirra. Har’as itti fufuun kutaa hafee ni ilaalla. Obboleeyyan isaa haalo (gadoo) akka hin baafanne inumaa akka isaaniif dhiifama godhe erga mirkaneeffatanii booda Yuusuf akkana isaaniin jedhe:
“Shaamizi kiyya kanaan deemaatii fuula abbaa kiyyaa irratti darbaa, inni kan argu ta’aati. Maatii keessan hundaanis natti koottaa.” [Suuratu Yuusuf 12:93]
Kana jechuun Yaa obboleeyyan kiyya shaamizi kiyya kana fuudhaa gara abbaa kiyyaa deemaan. Ergasii fuula isaa irratti darbaa. Argituun (ijji) isaa sababa gaddaatiin erga dadhabdee booda haala guutuun ni deebitiif. Nabii Ya’quub sababa Yuusuf fuula isaa duraa dhabameef garmalee kan gaddu ture. Garmalee gadduu fi booyu irraa kan ka’e ijji isaa lamaan ni jaamte. Kanaafu, Yuusuf obboleeyyan isaatiin “fuula isaa irratti shaamizi kiyya darbaa, ijji isaa akkuma duraanii sirritti tan argitu taati.” jedheen.
Ergasii rakkoo keessaa bahanii Misir keessa jireenya mijaa’innaa akka jiraataniif ‘maatii keessan hunda fidaatii natti koottaa’ jedheen.
Yommuu gareen daldaltootaa [Misirin] gadi furanii bahan, abbaan isaanii ni jedhe, “Dhugumatti ani fooli Yuusufi argachaa jira, osoo isin totorra’aadha nan jechuu baattani.” [Suuratu Yuusuf 12:94]
Kana jechuun yommuu gaalonni obboleeyyan Yuusuf fi kanneen biroo kan meeshaa baadhatan Misiriin gadi furanii bahan, abbaan isaanii akkana jedhe: dhugumatti ani fooli Yuusuf fuunfachaa jira. Osoo isin ‘ati jaarsa sammuun dadhabaa totorra’uudha.’ nan jechuu baattanii, silaa na dhugoomsitu.
İiru- jechuun garee gaalotaa ykn harroota ykn gaangewwanii fe’aa baadhataniiti. Asitti wanti barbaadame abbooti gaalotaati. Kana jechuun daldaltoota.
Ya’quub (aleyh salaam) maatii isa bira jiruun jecha kana jedhe. Maatiin kunis ilmaan ilmaan isaatii fi haadholee manaa isaaniti. Deebiin maatii kana kan armaan gadi ture:
Isaanis ni jedhan, “Rabbitti kakanne, dhugumatti ati dogongora kee duraanii keessa jirta.” [Suuratu Yuusuf 12:95]
Akkuma jalqaba suurah keessatti ilmaan isaa kurnan akkana jedhanii turan: Dhugumatti, osoo nuti garee taanee jirru, dhugumatti Yuusufii fi obboleessi isaa nu caalaa abbaa keenya biratti jaallatamoodha. Dhugumatti abbaan keenya dogongora ifa bahaa keessa jira.” , ijoolleen ilmaan Ya’quubis wantuma wal fakkaatu jedhan.
Tarii ilmaan obboleeyyan Yuusuf jecha isaanii kana dhagahuun isaanii hin oolu. Kunis sammuu isaanii keessatti hafe. Yommuu akaakayyuun isaanii “Dhugumatti ani fooli Yuusufi argachaa jira, osoo isin totorra’aadha nan jechuu baattani.” Jedhu dhagahan, isaaniis akkana jedhaniin, “Rabbitti kakanne, dhugumatti ati dogongora kee duraanii keessa jirta.” Kana jechuun Dhugumatti Rabbiin kakanne, Yuusufi fi obboleessaa isaa ilmaan kee biroo irra caalchisuu hin dhiisne. Akkasumas, Yuusufin yaadachuu fi isaan wal-qunnamuuf dharra’uu hin dhiisne. Kuni karaa haqaa keessaa bahuudha.[1]
Yuusufin yaadachuu fi isaan wal-qunnamuuf dharra’uu dogongora kan jedhaniif, isaan Yuusuf akka du’eetti yaadu. Dogongora jechuun wanta sirrii hojjachuu ykn yaadu dhiisudha. Kanaafu, isaan “Yuusuf du’ee jira. Kanaafu, akkamitti addunyaa tana keessatti wal qunnamna jettee yaaddaa? Dhugumatti kuni dogongora” jedhaniin.
Gareen daldaltootaa obboleeyyan Yuusuf keessa jiran Misir irraa gara Filisxeem deemu itti fufanii jiru. Yommuu gara biyya isaaniitti dhiyaatan ilmaan Ya’quub isaan keessaa nama abbaa isaanii jiraachu Yuusufitiin gammachiisu fi shaamizi isaa fuula isaa irratti darbu ni ergan:
Yommuu gammachiisaan dhufu, [shaamizi] fuula isaa irratti darbe, argaa ta’ee deebi’e. Ni jedhes, “Wanta isin Rabbiin irraa hin beekne ani nan beeka isiniin hin jennee?” [Suuratu Yuusuf 12:96]
Kana jechuun yommuu namni oduu gammachiisaan Ya’quubin gammachiisu dhufee fuula isaa irratti shaamizi darbu, argituun isaa ni deebiteef. Ya’quubis sirritti kan arguu ta’ee haala isaa duraanitti deebi’e. Gammachuudhaan ni haguuggame. Ergasii ilmaan isaatii fi namoota naannawa isaa jiraniin akkana jedhe: “Wanta isin Rabbiin irraa hin beekne ani nan beeka isiniin hin jennee?”
Duratti ilmaan isaa akkana isaan jedhanii turan: “Rabbiitti kakannee! Hanga garmalee dhukkubsatte du’atti dhiyaatutti yookiin warra du’an keessaa tokko taatutti Yuusufin yaadachu hin dhiistu.” [Suuratu Yuusuf 12:85]
Innis akkana jechuun deebii itti deebise ture, “Yaaddoo fi gadda kiyya Rabbiin qofatti himadha. Wanta isin Rabbiin irraa hin beekne ani nan beeka.” (Suuratu Yuusuf 12:86)
Wanti isaan hin beekne kuni Yuusuf lubbuun jiraachudha. Garuu Ya’quub (aleyh salaam) Yuusuf lubbuun akka jiruu fi isaan wal-qunnamu ni beekaa ture. Beekumsi kuni Rabbiin irraa isaaf dhufe. Haa ta’uu malee, waan Yuusufin addaan baheef garmalee gaddaa ture. Sababni isaas, Rabbiin jaalala Yuusufitii fi qalbiin garmalee isatti rarra’uun isa qore.
Ilmaan isaa yommuu dhugaan ifa bahuu argan, abbaan isaanii akka Rabbiin irraa araarama isaaniif kadhatu ni gaafatan:
Isaan ni jedhan, “Yaa abbaa keenya! Cubbuu keenyaaf araarama nuuf kadhadhu, dhugumatti nuti dogongortoota taane jirra.” [Suuratu Yuusuf 12:97]
Kana jechuun ilmaan Ya’quub akkana jedhan: Yaa abbaa keenya! Gooftaan kee akka badii keenya irra nuuf darbu fi dhoksuu kadhadhu. Dhugumati nuti wanta Yuusufi fi obboleessa isaatti hojjanneef dogongora guddaa raawwannee jirra.[2]
Kana dura Yuusuf akka isaaniif dhiifama godhu kadhatanii turan. Isaan dhugaadhaan tawbatanii jiru. Yeroo hundaa tarkaanfin jalqabaa tawbaa; yakka (badii) ofii amanuudha. Namni dogongora akka raawwate yoo hin amaniin tawbachuu hin danda’u. Kanaafi, Nabiyyiin (Sallallahu aleyh wassallam) akkana jedhan: “Gaabbiin tawbadha.” Sunan Ibn Maajah 4252[3]
Innis ni jedhe, “Gara fuunduraatti Gooftaa kiyya irraa araaraama isiniif kadha. Dhugumatti Inni akkaan araaramaa, rahmata godhaadha.” [Suuratu Yuusuf 12:98]
Ya’quub ilmaan isaatiif Rabbiin irraa araarama akka kadhatu isaaniin wali-galee, garuu jecha ‘gara fuunduraatti’ jedhu fayyadamuun isaa ‘battaluma sanitti’ akka hin taane agarsiisa. Ya’quub ilmaan isaa tawbataniif Rabbiin irraa araarama kadhachuu maaliif tursiisee? Hayyoonni Muslimaa baay’een akka jedhanitti Ya’quub hanga xumura halkanii tokko sadaffaatti (hanga gara sa’aati sagaliitti) du’aayi tursiisu barbaade. Sa’aatin kuni sa’aati salaata leyli (halkanii) itti salaatu fi du’aayin itti qeebalamtuudha.
Islaama keessatti sadarkaan xumuraa nama tokkoo akkamitti jireenya akka jalqabe osoo hin ta’in akkamitti jireenya isaa akka xumure irratti hundaa’a. Ni jedhama: Al-amalu bilkhawaatimi (Hojiin xumuraan madaallama). Kanaafi, khaatimaa (xumura) gaarii irratti akka duunuf kadhanna. Obboleeyyan Yuusuf dogongoruun jireenya isaanii haa jalqabanii malee jireenya isaanii haala gaariin xumuruuf dhiyaatanii jiru. Amanti keenya keessatti yaad-rimeen hojiin xumuraa sadarkaa namaa murteessu, nama garmalee badii hojjatufuyyu abdii guddaa qaba. Manni murti yeroo ammaa obboleeyyan Yuusuf daa’ima ajjeesuuf yaali godhan jechuun himannaa irratti banaa ture. Garuu Rabbiin akka tawbatan carraa isaaniif kenne. Seenaan Yuusuf balbaloonni rahmata Rabbii babal’oo akka ta’anii fi osoo hin tursiisin araarama kadhachuu akka qabnu nu yaadachiisa.[4] Hanga machiin du’aa isatti dhuftutti Rabbiin nama dhugaan tawbatee fi araarama Isa kadhate hundaaf ni araarama.
Guduunfaa:
☛Iimaanni cimaan wanta namoonni baay’een hin beekne fi hin argine akka beekanii fi hubatan nama taasisa. Maatiin Ya’quub Yuusuf akka du’eetti ilaalu. Garuu Ya’quub sababa ciminna iimaana isaatiin wanti Yuusuf yeroo ijoollummaa abjuun arge dhugaa Rabbiin irraa dhufe akka ta’e ni amane. Kanaafu, abjuun kuni mul’achuuf Yuusuf lubbuun jiraachu akka qabu ni beeke. Haaluma kanaan, namoonni iimaana cimaa qaban, wanti Rabbiin beeksise, hanga fedhe yeroon haa dheeratu, gara fuunduraatti dhugaadhaan akka mul’atu ykn argamu ni beeku. Kanaafi, abdii hin kutan. Wanta isaan irraa eeggamu ni hojjatu.
☛Ulaagaalee tawbaa dhugaa keessaa tokko dogongoraa ofii amanuu fi gaabbudha.
☛Yeroon hundarra bareedaan du’aayi itti godhanii fi araarama itti kadhatan, halkan gara dhumaati (naannoo sa’aati sagaliiti).
☛Hojiin namaa jalqabaan osoo hin ta’n xumuraan madaallama. Rabbiin khaatimaa keenya haa tolchu.
[1] Ma’aariju Tafakkur-10/732-733[2] Tafsiir Muyassar[3] Lessons from Suurah Yuusuf-Yaasir Qaadi-fuula 149 [4] Lessons from Suurah Yuusuf-Yaasir Qaadi-fuula 149-150


text:
Waggaa lama dura galmee Obbo Fraaol Daanieel jalatti himannaan shoroorkeessummaa irratti dhihaatee mana murtiitti deddebi’aa kan turan namoota saddeet keessaa manni murtii torban darbee afur bilisaan gadhisee jira. kanneen galmee kana irraa mana hidhaa keessatti hafan arfan ragaa ittisaa akka dhiyeeffatan manni murtii ajaje .
Saddeettanuu himannaan ituu irratti hin dhiyaatin baatii saddeet Maakalaawwii keessatti dararamaa akka turan keessumaa himatamaan inni tokko kan kan galmee kana irra ture umriin isaa 60 ta’uus reebamaa ture jedhu.
Kanneen torban dabree ba’an keessaa tokko jireenyii Maakalaawwii fi mana hidhaa Qilinxoo keessa sukanneessaa ta’u dubbatan.
Kanneen nu biraa hidhaa keessatti hafan galfata nutti kennatan qabu.“Haala keessa jirru uummata keenyatti nu himaa” jechuun dhaammatan jedhan. Uummanni sagalee tokkoon akka baanuuf nuuf haa iyyu jechu isaanii ibsan.
Gama kaaniin mannii murtii fedeeraala Olaanaa Lidetaa dhaddachii 4ffaan kanneen galmee kana irraa hidhaa keessatti hafan arfan keessaa tokko himannaan isaanii gara yakka idileetti jijjiruun guyyaa har’a inni haga ammaatti hidhaman ni ga’a jechuun biliisaan baasuu isaa abukaatoonn ibsanii jiru.
Kanneen hafa sadeen immoo baatii dhufu ragaa ittisaa akka dhiyeeffatan bellamamee jira.


text:
Uu’uu’uu’uuu uuuuu
Yaa ilmaan Oromoo biyya keessaa fi alattis kabajaa dhabne,……
Gochaa suukanneessaan fi gaddisiisaan nama aarsu Baqattoota ilmaan Oromoo 5 fi Amaaraa Gaashaaw jedhamu 1, Akkasumas lammiilee biyyoota biroo Hindii 2, Ruwaandaa 2, Keeniyaa/Kenya 1, fi Yamanoota 6 walii gala namoota 17 irratti tarkaanfii Alqaaydaan Jimaata dabre,Mooraa dhaabbata Mission keessa qaxaramanii hojjachaa turan irratti raaw’atamee dha.Kunis Bulchiinsa shekh Osmaan, Aden-Yemenitti gaafa Jimaataa Bitootessa 5/2016 haala nama gaddisiisuun harka isaanii duubatti deebisanii erga hidhanii booda rasaasaan mataa mataa dhawamniiti kan isaan ajjeefaman.
Isaanis:-
1-Gazaalii Haaji Nashaa, Bakki Dhalootaa Arsii, Ganda:Moddollee-Kombolchaa,
2-Miftaahuu Abbaa bulguu abbaa jawwee Bakki dhalootaa Jimma, Aanaa Geeraa.
3-Ibsaa Ahmad Haajii Bakki dhalootaa Harargee, Araddaa Deefoo,
5-Abdallaa Amiin Ibraahim,Bakki Dhalootaa Harargee, Ganda:Baabbile
Community Oromo Aden gaaffii bulchiinsa mootummaa Yemen kibbaaf reeffa isaanii akka awwaallannu dhiheesse.Bu’aa bahii torban tokkoon booda hayyamni gama mootummaa argame.
Akka kanaan Sirni awwaalcha isaanii guyyaa har’aa bakka Baqattooti oromoo, Hoggantooti Community Oromo Aden/Yemen fi bakka bu’ooti mootummaa Yemen kibbaa argamanitti Bitootessa 10/2016tti Mansuuraa,Aden-Yemenitti haala bareedaan raaw’atamee jira.
Rabbiin isaanitti ha araaramu!
Firaa fi Maatii isaan irraa hafanii fi nuufis rabbiin obsaa fi jajjabina ha kennu.
——————————
Baqattoota Oromoo Adan Yaman:
Dhaamsa lammummaa Abbaa Oromoo fi Haadha oromoof, Akkasumas
Ilmaan oromoo biyya keessaa fi alaaf,
Yaa oromoo kabajaa dhabne,……Kabajaa ofitti ha deebifnuu?Biyyuma abbaa keenyaa itti dhalanne keessatti mootummaa fashistii wayyaaneen dhiigni oromootaa quilqulluu dhibbootaan lakkaawwaman akka lolaa gannaa dhangalaafamaa,Ajjeefamaa, Hidhamaa, Itti roorrifamaa, Daa’ima waggaa 8 hanga jaarsa waggaa 8tti kan sal-phifamaa jiru nu oromoo dha . Akkasumas biyya itti dahannettis nagaa dhabuun jan ajjeefamaa fi dararamni irra gahu ilmaan oromoo ti.
Biyya abbaa keenyaa Oromiyaa waan hundaan badhaatuu, Magariisa rabbiin nu badhaase, Qabeenyi isii nurra dabree ummata Gaanfa Africa iyyuu diinaaf dhiisee waan nyaatu fi kaasu dhabee kumootatti kan lakkaawwaman biyyaa baqachaa jiran irra jireessi oromoo dha, Biyyoota ollaatti rakkoo fi dararamni irra gahu,…Imala hamtuu karaa giddu galeessa bahaatti qajeeluun Baharatti dhidhimee kan irbaata Naachaa fi Qurxummii tahe,……….Warri carraan godhee bahara ce’an Yemen keessatti balaa adda addaatu irra gahaa jira,…… Akkasumas gara gammoojjii Saharaa Africatti imaluun kan irbaata bineensaa tahaa jiru ilmaan oromoo meeqaatam? …
Yaa oromo kun hanga yoomii itti fufaa???
Karaa keenyaan kan jennu biyyaa baqachuun ha dhaabbatu;ga’e.
Lammii keenya du’a rakasa akkanaa du’uu mannaa biyya ofii irratti diina of loluun mirga abbaa biyyummaa isaa fi of bilisomsuuf qabsaawaa du’a seenaa qabu du’uutu furmaata.
Baqattoota Oromoo Adan Yaman
Bitootessa 10 / 2016


text:
Finfinnee, Hagayya 24/2022 – Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa ibsa har’a ganama baaseen, waraanni kaabaa ji’oota muraasa darban keessa erga tasgabbaa’ee booda waraana humnoota federaalaa fi Tigraay giddutti adeemsifamu irra deebiin eegaluu isaa mirkaneessee jira.
Mootummaan federaalaa waraana deebi’ee eegaluun humnoota Tigraay komate. “Gareen shororkeessaa TPLF filannoo nageenyaa mootummaan dhiheesse hunda dhiisuun har’a ganamasa’aatii 11 irraa eegalee gama bahaatiin kallattii Bisoo Bar, Zobl fi Takulash keessatti haleellaa baneera” kan jedhe ibsichi, humnoonni Tigraay “labsii dhukaasa dhaabuu ifatti cabsaniiru,” jedhe.
Ibsi mootummaa federaalaa irraa kenname kun kan bahe erga humnoonni Tigraay ibsa mataa isaanii baasaniin humnoota federaalaa, akkasumas humnoota addaa naannoo Amaaraa, Faannoo Walloo fi milishoonni “har’a ganama sa’aatii 11 irratti kallattii Cobee Bar, Jaanooraa, Yaaloo, Allaamaaxaa, Baalaa fi Bisoo Bariin” haleellaa waraanaa bananiiru jechuun himachu isaani hordofeeti. AS


text:
Hidhattoonni AL-SHABAB duraanii, Raadiyoo Sagalee Ameerikaa - kutaa Afaan Somaaleef akka ibsanitti OMAAR HAMAANII, Har’a ganama, kutaa GEEDOO ganda SHONGOLEE cinatti bakka dhokatee jirutti hidhattoota AL-SHABAAB-iin ajjeesame.
AL-SHABAB haga ammaatti halellaa - jedhame kanaaf itti gaafatama hin fudhanne. HAMAANII-n, ammaan dura, si’a lama ajjeesamuun isaa gabaasamee, garuu turee - jiraa fi fayyaan gad-ba’e.
Mootummaan UNITED STATES ammaan dura, HAMAANII-N Gurmuu AL-SHABAAB-iif, gargaarsa meeshaalee dhiheessuu isaatti himatee, nama odeeffannoo isa qabsiisu kenneef haga doolaara Miliyoona shanii akka kennu labsee ture.
OMAAR HAMAANII -- guyyaa sagal dura, Raadiyoo Sagalee Ameerikaa - kutaa Afaan SOMAALEE-f gaaffii fi deebii kenneen, AL-SHABAAB irraa hidhata kutachuu isaa beeksisee Hoogganaa AL-SHABAAB MUKTAAR ABU ZUBAYIR nama, aarsaa danda’ame maraan taayitaatti ol bahuutti cichaa jiru - jechuun balaaleffate.
Gaaffii fi deebii sana keessatti, akka AL-SHABAAB isa ajjeesuuf yaalaa ture dubbatee ture - HAMAANII-n. Garuu, akkuma shororkeessituutti of ilaalaa ture. UNITED STATES waliin dubbachuus tahe gara biyyattiitti deebi’uu akka hin fudhanne dubbatee ture.


text:
Kora Waldaa Qorannoo Oromoo, ka waggaa kanaa as Waashington Diisii, Hawaard Yuniversitii keessatti geggeessame irratti waraqaalee qorannoo dhihaatan keessaa tokko waa’ee barbaachisummaa araaraa Itiyoophiyaa keessaa fi akkamitti deemsi araaraa hojiitti jijjiiramuu danda’a? ka jedhutti ka fuuleffate ture. Naannawa Waashington ka jiru Yunivarsitii Waashington fi Lii keessatti, Ogeessa seeraa fi qorataa Fooyaana sirna Haqaa ka ta’an Obbo Henook Gabbisaa tu qorannaa kana dhiheesse.
Waahiloota isaanii ka biroo waliin akka dhimmuma araaraa kana irratti kitaaba barreessaa jiran ka dubbatan, Obbo Henook Gabbisaa, “Itiyoohiyaa keessatti nageenyii fi tokkummaan waaraa akkaumamu yoo barbaadame, deemsa araaraa jalqabuun barbaachisaa dha. Kana gochuuf immoo qaama biyyattii keessatti aangoo qabu mootummaa haala itti hojii irra oolfamu miijessuu qaba” jedhu.
Seenaa Itiyoophiyaa keessatti, miidhamtoonni Ummata Oromoo fi Uummatoota, sabaa fi sablammoota Kibbaa akka ta’e dubbatanii, “kanaaf ragaaleen seenaa qabatamoo ta’an qoratamanii, qaama mootummaatiin sirna barnootaa biyyattii keessa galfamuu qaban. Kun haal-duree isa tokkoffaa dha” jedhu. Kanneen dhugaa jiru kana haaluun dubbatanii fi barreessanis, seerri sirreessuu fi adabu tumamuu akka qabu ille dubbatu.


text:
Israa’el har’a filannoo guutuu biyyaa geggeeffataa wayita jirtutti muummichi ministeeraa Benjamin Natanyaahuu mormituu isaanii hoogganaa waraanaa duraanii Benny Gaantz waliin dorgomaa jiran.
Yaadi uummataa akka mul’isutti dorogommiin kun akkaan walitti dhiyoo waan ta’eef eenyu akka injifatu hin beekamu.
Natanyaahuun duula filannoo isa dhumaa kaleessa ennaa geggeessan yoo deebisanii filataman qubusuma Juushota kan West Baank keessaa kan hoogganoonni Faalsxiin morman kan itti fufsiisan ta’uu dubbatan.
Kan yeroo dheeraaf Israa’eliin hoogganan Natanyaahuun himannaan malaammaltummaas irratti dhiyaate waan ta’eef marsa shanaffaaf aangoo irra turuuf dorgommii siyaasaa cimaatu isaan eeggata.
Israa’el Filannoo Walii Galaa Geggeessaa Jirti
- VOA
WAASHINGITAN, DIISII —


text:
Guyyaan Afriikaa kan bara kanaa Afriikaa ishee barbaannu hundeessuuf oguma, aadaa fi hambaawwan seenaa irratti fuuleffata. Qabeenyaan badhaadhan fi hambaawwan aadaa fi uumamaa misooma waariinsa qabu, hiyyummaa xiqqeessuu akkasumas nagaan akka buufatu gochuuf barbaachisaa dha. Ardittiin rakkoolee sababaa weeraa COVID-19n mudatan dura dhaabbachuuf yaaliin gochaa ennaa jirtu kanatti guddina dinagdee hunda haammachiiseef bu’uura ta’uu danda’a.
Adda addummaa hundee gad fageeffatee fi rakkoof saaxilamuu kan ifa baase COVID-19 kufaatii sadarkaa addunyaaf sababaa ta’e. Guutummaa AFriikaa fi sana irra darbees injifannoo carraa misoomaa jiran balaa irra buuse.
Weerarri kun adda addummaa fi bulchiinsa dadhabaa biyyootii hedduu saaxiluu dhaan keessumaa rakkoo tajajila eegumsa fayyaa, barnoota, dhiyeessii elektrksitii, bishaaniif qulqullinni naannoo akka hammaatu godhe. Dhiibbaan weerara kanaa rakkoo qilleensa naannoo, kan akkaan biyyootii guddataa jiran miidhu hammeesse.
Weerara kana dhaabsisuuf akkasumas dinagdee dandammachiisuu gargaaruuf galma dinagdee waarinsa qabu galmaan ka’uuf, talaalliin COVID-19 bifa haqa qabuun mara akka inni dhaqqabu mirkaneeffachuu qabna.
Yeroo ammaa biyyota gidduutti raabsii talaallii kana agama ilaaleen wal caalmaa guddaatu jira. Lakkoobsi dhiyeenya ba’an akka agarsiisanitti, hanga ammaatti biyyoota Afriikaa keessaa dhibba irraa harka lama qofaatu talaallii kana fudhatan jechuu dhaan muummichi barreessaan tokkummaa mootummootaa guyyaa Afriikaa irratti ergaa dabarsanii jiru.