text:
Kaleessa #Ilaamee #7 keessatti waan an barreesseen warri mufattan dhiifama guddaa akka naaf gootan, na hoofkalchitan, kabajaa guddaan isin gaaffachaa, ammoo, Salaalerraa kanin baradhe waan armaan gadii tahuu naa hubadhaa: Kutaa Duraa
1. #Mala_dandamannaa (#social_resilience_strategy) Dhiibbaa siyaasaa amantii golga taasifatee jaarraa 7 oliif (jaarraa 13ffaa irraa kaasee) isaanirra ture akka itti dandamatan (social resilience mechanism) isaanii gaafannaan, Manatti akka abbaa, alatti akka ambaa! naan jedhan. Akkasiin, bu’uura Oromummaa tursan: aadaa, ulfaa fi bakka ulfoo, safuu, hooda, laguufi lagannaa, duudhaa fi sona, dhugeeffannaa, Ayyaantummaa, amantaa fi amantii ganamaa dhaloota dhaalchise. An sanin qoradhe, waggaa 12 dura, ergamtoinni wayyaanee yerosii, atiwoo Maccaa, maaf Macca hin qoranne, maaltu Salaalee si fide? jedhaniifi akka an #aadaa_diddaa #Oromoo_Salaalee qorachhuf ragaa guurradhee USA hin baanetti utuu balbala natti cufanii….
2. #Gootummaa (#Heroism) Qabsoo Oromoo keessatti gootonni Salaalee (Hagarii Tulluufi obboleeyyan isaan), Gen. Tadasa Birru Kenne, Badho Dilgaasaa, kkf) qooda isaan qabanfi har’as jabina Oromoo Salaalee (Tuulamaa) fkn hedduu kaahuun in dandahama. Sanuman qoradhes.
3. #Afoolaa fi #Falaasama (#Folkore & #Philosophy) Jirtuu? jennaan, Mana hin jirruu, ala hinjirru! naan jedhan, sodaa fi yaaddoo jiruu-jireenya isaanii keessatti isaan mudataa tureefi jiru (existential threat) yeroo naaf ibsan. Carraa argameenis sanuman dhaloota lafaa-dhufaa kunoo barsiisaa jira.
4. Maqoota Namaafi Bakkaa (Personal & Place Names: Ethnonyms & Toponyms) -Nami tokko maqaa #hammachiisaa fi kirittinnaa dabalatee yo xiqqaate #maqaa fi #masoo 10 gahuu qabaachuufi -Maqaa bakkeewaan ulfoo (sacred place) fi seenaa (historical sites) akka maqaa gosaa (Ethnonyms) fi maqaa bakkaa (tulluu, malkaa, oddoo kkf) (toponyms) fi miira oddoo waliin walitti dhufeenya cimaa (sense of place and place attachment) Salaaleerraan baradhe. Kanneen armaan olitti eere waa xiqqoo, Amantiitii kamuu golga godhatee dhiibbaan Oromoofi Oromummaarra gahummoo faallaa #Ayyaantummaa_Oromoo (#Oromo_Spirituality) ti waan taheef qabsoo sanirratti taasifamu bifa kamiinuu qaama qabsoo bilisummaa Oromoo tahuusaan jabeessee barsiisa. Kun anaafi isiniifis dirqama lammummaafi Oromummaati.
Ammoo, yoomuu uummatichaaf jaalalaafi kabajaa guddaa akkan qabu waanuma beekamu. Knf. barsiisuu keessa, waan an kaleessa barreese, isiniin, hordoftoota amantaa Ortodoksii kan taataniifi Athilet Tamirat Tola (yo isatu nama Bataskaana jedhame san ijaarsises tahe), qeeqi koo yoo isas / Tamirat, isiniinis mufachiise,Tamirat illee, hundaawuu, kanneen na hubattaniifi waan an Oromoorraa baradhee isin barsiisu jala deemtan, isin mufachiisuu koof dhiifama guddaa isin gaafadha. Na hoifkalachaa.


c: text/html

text:
videos
-
Islam House
duuii halkan yeroo dammaqan godhachuu
sagantaa kana keessatti hojiiwwaniifii jechoota galata gurguddaa qabantu ibsama.tan akka zikrii du'aaiifii sabrii fi kkf.12/03/2020428
-
Islam House
eega fardii salaatan booda bakkuma san taaanii zik...
sagantaa kana keessatti hojiiwwaniifii jechoota galata gurguddaa qabantu ibsama.tan akka zikrii du'aaiifii sabrii fi kkf.12/03/2020470
-
Islam House
eega nyaataa,dhugaatii fii uffataa Rabbiif galata...
sagantaa kana keessatti hojiiwwaniifii jechoota galata gurguddaa qabantu ibsama.tan akka zikrii du'aaiifii sabrii fi kkf.12/03/2020398
-
Islam House
eega salaata fajriitii Rabbi faarsuu
sagantaa kana keessatti hojiiwwaniifii jechoota galata gurguddaa qabantu ibsama.tan akka zikrii du'aaiifii sabrii fi kkf.12/03/2020369
-
Islam House
galata salaata duhaa rakaaa lama salaatuu
sagantaa kana keessatti hojiiwwaniifii jechoota galata gurguddaa qabantu ibsama.tan akka zikrii du'aaiifii sabrii fi kkf.12/03/2020377
-
Islam House
gara masgiidaa tarkaanfii heddummeessuu
sagantaa kana keessatti hojiiwwaniifii jechoota galata gurguddaa qabantu ibsama.tan akka zikrii du'aaiifii sabrii fi kkf.12/03/2020322
-
Islam House
gufuu kararraa kaasuu
sagantaa kana keessatti hojiiwwaniifii jechoota galata gurguddaa qabantu ibsama.tan akka zikrii du'aaiifii sabrii fi kkf.12/03/2020378
-
Islam House
guyya jumaa qophaawanii masgiidatti ganamuu
sagantaa kana keessatti hojiiwwaniifii jechoota galata gurguddaa qabantu ibsama.tan akka zikrii du'aaiifii sabrii fi kkf.12/03/2020351
-
Islam House
guyyaa jaha shawwaalarraa soomanuu
sagantaa kana keessatti hojiiwwaniifii jechoota galata gurguddaa qabantu ibsama.tan akka zikrii du'aaiifii sabrii fi kkf.11/03/2020373
-
Islam House
haadhaaf abbatti toluufii Rahima maxxansuu
sagantaa kana keessatti hojiiwwaniifii jechoota galata gurguddaa qabantu ibsama.tan akka zikrii du'aaiifii sabrii fi kkf.11/03/2020329
-
Islam House
haalaaf amala gaarii qabaachuu
sagantaa kana keessatti hojiiwwaniifii jechoota galata gurguddaa qabantu ibsama.tan akka zikrii du'aaiifii sabrii fi kkf.11/03/2020379
-
Islam House
Hajjii sirrooftuu godhuu
sagantaa kana keessatti hojiiwwaniifii jechoota galata gurguddaa qabantu ibsama.tan akka zikrii du'aaiifii sabrii fi kkf.11/03/2020339

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hiriira Naqamtee ka hardhaatti namii rakkoo heddu himate;
Ijoolleen Naqamtee hidhanii Qilinxoo fi fulaa akka akkaatti hidhan akka hiikaman
Akka komaandi poostiin biyya bulchuun akka dhaabdu
‘Yakkamaa’ badhaasuu dhiisanii warrii Oromoo fixe murtii dhiyaatu
Eeyyamii MIDROOK haqamu fi waan hedduun gaafatan jedhan.
Poolisii Naqamteetti Komaander Poolis Geetaachoon ammoo Naqamtee jiraachu baadhullee ijoolleen gaafii nagaan gafachuun mirgumaa taatullee warrii fedhii addaa qabu jiraachuu dandahaaa jedha.
Akka ijoolleen karuma nagaatiin hiriira bahan gaafanne jedha.Booranalleetti aanaa Miyoo magaalaa Hiddii-Lolaatti nama hedduutti kalee hiriira bahee rakko himate.
Rakkoo himatan keessaa;Misoomii godina Booranaatii waadaa galan, yuniverstii,koolleejii fi wanni hedduun akkuma baanan akka hujii irra oolu
Warrii Mooyyalee fi Sooddatti nama fixe akka seeraan gafaan
Oromiyaa keessatti nama hidhuu fi ijjeesuun akka dhaabatu
Kontoraatii MIDROOK akka haqamu
Somaaleen Mooyyalee keessatti alaabaa dhaabachuu akka dhaabdu alaabaan isaaniilleen akka buqqa’uu fi waan hedduu fa gaafatan jedhan.
I/G/B koominikeeshiinii godina Booranaa aabba Galma Boruulleen gafiin ijoolle gaafii teenaa jedha
“Mooyyaleetti namii barachuutti hin jiruu, gabayaan hin jirtu namii sodaan jiraataa gaafiin tun akka Booranaatti akka bulchiinsaatti gaafii teenna,” jedha.
Gama kaaniin ammoo bu’uura misoomaa ka gaafatan keessaa Diidii Xuyyuuraa Yaaballoo ammaayyuu jaaruutti jiran jedha,aabba Galmii.
Hiriiraan duubatti akka warii lafaa jedhutti Hiddii-Lolaa keessaa fulaa hedduutti ijoollee qabanii hidhuutti jiran.
Godina Gujii Bahaatii fi Dhiyaatti dhiyoo tanaayyuu Kontorata MIDROOK haareffameef jedhee namii hiriiratti jiraa Oromiyaallee namii dhufee jaarrolee, bulchootaa fi abbootii gadaallee waliin mariitti jira.Kibxata dabree asitti ammoo fulaa hedduutti barumsii hin jiru jedhan.
Shaakkisoo ollaa Dhibbaa Battee jedhanitti namii hedduun,warra kemikaala Warshaa MIDROOK keessa baatuun miidhame dabalee walti dhufee akka mootummaa dhufee isaan dubbisu eegachaa bahe.
Akka warrii lafaa jedhutti jara wa gaafachuuf walti bahe poolsiin Oromiyaa nama bittinneessuuf qawwee dhaantee nama kaan uleen bittinneestee nama hedduu mite.
Tana irratti bulchoota argachuu dadhabne. Akka namii Shaakkisoo dubbinfe jedhutti
Namii hedduu akka Pirezidaanti Lammaa Magarsaatii fi Dr.Abiyyi dhufanii isaan dubbisan fedha.
Maneen barnootaa ka haga gaafiin Gujii deebii argattutti cufan ijoolleen barachuu didde jedhan mana barumsa sadarkaa lammeessoo fi Qophaahinaa Shaakisoo fa.
“Haga rakkoon namii himate fala argatutti hin baranu jedhanii Kibxata dabree asittuu barumsa dhiisan.”
Rakkoo hujin MIDROOK godina Gujiitti fiddu akka warrii nu gaafanne jechutti qorattoota Awurooppaallee fidanii qorachuutti jiran.
Insipekter Abdulqaadir ka godina Gujiitii dubbifne wannii ijoolleen himatte dhugumaa manii barumsa dhiyoo cufame jedhanilleen dhugumaa taatullee ummataan wal dubbatanii amma manneen barnootaa banamanii barachuutti jrian akka aanaa isaaniitti.


text:
Duula qindaa’aa garee Faannoon Uummata Oromoo irratti banamee jiru
Duula duguuggaa sanyii, garee Faannoo jedhamuun, Konyaa Matakkal, Ona Dibaax, Ganda Gaalessaa keessatti, Roobii Onkoloolessa 13, 2021 Uummata Oromoo irratti banameen, Aayyoo Oromoo, kan deessee ulmaa jirtu tokko dabalatee, Oromoonni jaha haala suukanneessaan ajjeefamuu.
Gaaga’ama lubbuu fi mancaafama qabeenyaa gareen Faannoo qaqqabsiisaa jiru
Duula duguuggaa sanyii, Dilbata Onkoloolessa 10, 2021, Konyaa Baha Wallaggaa, Ona Giddaa Kiiramuu, Magaalaa Haroo keessatti, humna Faannoo jedhamuu fi saba Amaaraa kanneen bakkas jiraataniin, Uummata Oromoo irratti banameen, lubbuun Oromoota kudha-sagalii gaaga'amuu.
Akkasumas, kanneen Ganda Caffee Guddinaa irraa buqqa'an dabalatee, Oromoonni baay'inaan Kuma-Kudhanitti tilmaamaman qe'ee ofiirraa buqqa'uu; qabeenyi qarshii Kitila-dhibbaatamatti shallagamus saamamuu fi barbadeeffamuu.
Guyyoota lamaan kana ammoo, duulli kun, gara Onoota Konyaa Baha Wallaggaa birootti babal'achuun, Ona Guutoo Giddaa, iddoo Mandaraa 24 jedhamuun waamamutti, Oromoonni baay'inaan Shantama ta'an, humnoota Finxaaleyyii Amaaraatiin ajjeefamuu.
Haati Oromoo tokko, boombii qaamota MKIIn mana isheerratti darbameen galaafatamuu
Boombii harkaa qaamota MKIIn, Konyaa Qeellem Wallaggaa, Ona Jimmaa Horroo, Magaalaa Jimmaa Horroo keessatti, mana jireenyaa isaanii irratti darbatameen, Haati-warraa (Aadde Masarat) lubbuun darbuu. Abbaan-warraa (Obbo Ayyaanaa Hordofaa) ammoo madaa'uun, wal'aansaaf gara Hospitaala Gimbiitti geeffamee jiraachuu.


text:
Qeerransa baddaa baalee
Goota lapheen sibiilaa
Alagaan si’i ilaalee
Gaaddidduu kee argee jiila!
‘Dhoombiriin’ diina dhooftee
Galchite boolla sirrii
Duuti hin ooltuuf duute kaa
#Aliyyii korma #Cirrii!
Waan barri hin dabarsine
Seenaa deesse aayyoon kee
Foon keetu du’e malee
Yoomuu hin du’u kaayyoon kee!
(Walaloon kan Leta Qenanii Agati )
Sirni awwaala goota Oromoo Koloneel Aliyyii Cirrii magaalaa Bodireetti guyyaa har’aa bakka angawootni mootummaa fi Ummanni hedduun argamanitti Kabaja ol’aanaadhaan geggeeffamee jira.


text:
BBC
Gaazexessaan miidiyaa Ameerikaa VoA’f gabaasu guyyaa har’aa ganama magaalaa Adaamaatti dargaggoonni haleellaa akka irratti raawwatan ibse.
Magaalaa Adaamaatti guyyaa har’aas walitti bu’iinsi akka jiru gaazexessaan BBC magaalicha jiru gabaaseera.
Gaazexessaan VoA Muktaar Jamaal BBC’f akka himetti dargaggoonni kunneen ”mataakoo bakka lama sadii na buruksan dugdakoos baay’ee na miidhaniiru,” jedheera.
Namoonni isatti dhiheenya qaban wanta raawwate poolisiitti gabaasani akka deebi’an kan himan yoo ta’u gaazexessaa kana jalaa meeshaan ittiin hojjetu jalaa fudhatamuu isaa BBC’tti himeera.
Yeroo ammaa hospitaala Adaamaa Jeneraal jedhamutti yaala argachaa kan jiru Muktaar, dargaggoonni kunneen kiisa isaa seenuun akka isa saamanis himeera.
Magaala Adaamaatti ganama kana hojiidhaaf naannoo ‘jamaal magaazan’ jedhamutti namoota waliin gaaffifi deebii gochaa turuu kan himu Muktaar, dargaggootni gareedhaan socho’an miidhaa narraan geessisani jedha.
Rogeessi beekamaa Jawaar Mohaammad eegdonni na duraa fudhatamuufi jedhee erga ibsee booda bakkeewwan adda addaa magaalaa Oromiyaatti hiriirri mormii taasifameera.
Mormiiwwan kunneen garuu bakkeewwan adda addatti walitti bu’iinsatti jijjiiramaniiru.
Ajjeechaawwan akkasumas saamicha bakkeewwan adda addaatti taasifame keessatti gareen gurmiidhaan socho’uufi qeeroodhaan ala ta’e akka jiru qondaaltonni ni himu.
Maaltu ta’e?
“Kaleessa sababa jeequmsa magaalaa Adaamaa tureen nama du’etu ture. Animmoo yeroo isaan gara awwaalaa deeman haala balaa sanaa namoota gaaffiifi deebii gochaa ture,” jechuun haala ture ibsa Muktaar.
Dargaggoonni kunneen yeroo natti marsan Afaan Amaaraatiin ‘mindinew yihe yazew yazew’ jedhu kaanimmoo ‘kuni OBN, kuni OBN’ naan jechaa turanis jedha.
“Yeroo isaan ‘yihee OBN new!’ naan jedhan lakkii ani gaazexeessaa VoA ti jechaaniin ture,” isaan garuu ‘wushetun new’ (ni soba) jedhanii jedha.
Boodarra dargaggoonni kunneen waan argatan hundaan na rukutuu jalqaban, achiis boorsaakoo seenanii waanin qabu hundas narraa saaman.
“Hedduun isaanii mataakoo keessa na rukutaa turan waan ta’eef lafatu naan mareen joonja’e, achii boorsaakoo keessaa waraqaa eenyummaa VoA arganii ‘VoA new tewut’,” jedhanii nadhiisanii deemani jedha.
Sababa rukuttaa kanaatiin mataan isaa bakka lama buruquu fi dugda isaa irras miidhaa cimaan gahuu Muktaar BBC’tti himeera.
“Namootni na reeban kuni garuu gaazexeessaa ta’uukoo sirritti beeku,” jedha Muktaar.
Akka inni jedhutti namoonni haleellaa kana irratti raawwatan nama du’e owwaaluuf deemaa turanidha.
Adaamaa guyyaa har’a
Erga gaafa Roobii magaalota Naannoo Oromiyaa garaa garaatti mormiin eegale as magaalaan Adaamaatti har’a yeroo sadaffaaf nagaan dhibamu dubbatu jiraattonni.
Guyyaa har’aas magaalatti iddoowwan muraasatti sochiin nagaa mul’atus naannoo dhadhacha araaraa, saartaraa, akkasumas kutaa magaala Booleetti jeequmsii fi dhukaasni ni dhagahama.
Humni Raayyaa Ittisaas magaalatti keessa asii fi achi yoo socho’u ni mul’ata.
Guyyaa dheengaddaa kutaa Magaalaa Bokkuu Warshaa Daakuu Afrikaa biratti kanneen hiriira bahan lama waardiyyaan akka ajjeefaman qondaalli BBC’tti himanii turan.
Ajjeechaa kanaan kan aaran kanneen hiriira bahan konkolaattota 15 dallaa warshichaa keessa jiran gubuun isaanii gabaafameera.
Guyyoota lamaan darban mormiifi walitti bu’iinsa Oromiyaa keessatti taasifameen lakkoofsi namoota du’anii yoo xiqqaate 27 gaheera.


text:
Gola Seenaa Irraa Lakk.3
1.Dogongora ofii yommuu amantuu
Dubartiin takka seenaa ofii akkanatti ibsiti
Seenan kiyya ifaadha. Dogongora kiyya irraa akka barattaniif isinitti hima. Gaa’illi koo gamtoominna anaa fi abbaa mana jidduu kiyyaatin haala gammachuutin jalqabame. Dureessa hin turre, garuu wanta qabnutti kan gammannu turre. Intala garmalee jaalannu takka qabnaa turre. Marsaa jalqabaa gaa’ila keenya intala teenya raffisnee, salaatu,Rabbiin faarsu fi Qur’aana qara’aa turre.
Guyyaa tokko qusannaa keenya yommuu sakattaanu maallaqa hanga ta’e akka kufanne argine. Dhiirsa kiyyaan aksiyoona (sharing) dhala(ribaa) qabu akka binnu yaada itti dhiheesse. Bu’aa kanarraa argamuun jireenya intala teenya ni gargaarra. Wanta qabnu hundaa fi gurgurtaa faaya kiyyaa dabalatee aksiyoona kana irratti investii goone. Erga yeroon muraasni darbeen booda aksiyoonni ni küfe. Ni kasaarre. Liqaa baay’ee waliin hafne. Karaa badaa (badii ribaa) yommuu Rabbiin akkana jedhu barree:
“Rabbiin dhala (keessaa barakaa) ni haaqa; sadaqaa immoo ni guddisa. Rabbiin warra akkaan kafaraa, dilaawa hundaa hin jaallatu.” Suuraa Al-Baqaraa 2:276
Halkan tokko dhiirsa kiyya waliin mormii cimatti seenne. Akka na hiiku isarraa barbaade. Innis iyyuun, “Ati narraa hiikkamte… Ati narraa Hiikkamte..” nan jedhe. Anaa fi intalli koo garmalee boonne. Kanattu mataa kiyya keessa deema: Rabbiif ajajamuu irratti walitti dhufnee,Rabbiin diidun (daangaa Isaa darbuun) addaan baane.
Akkam nama gaddisiisaa! Barnoota meeqa baranna asirraa? 1. Wanta qabanatti quufu fi gammaduu. Osoo jarri lamaan kunii akkuma sanitti gammadanii Rabbii ajajamuu itti fufanii silaa wanti qaban ni dabalamaafi ture. Kanaafu yommuu bidiruu gaa’ila yaabbun wanti nyaannu fi dhugnu karaa halaalatin kan dhufuu ta’uu qaba. 2. Dhalli (ribaan) qabeenya fi nama akka addaan diigu ni hubanna. Dhallii liqaa keessaa hin baane fi ciqniitti nama dabarsa. Rabbiin waa’ee ribaa ilaalchise baay’ee nu akeekachise sababa inni miidha guddaa dhala nama irraan geessun. Namni karaa ribaatin qabeenya walitti kuusuf carraaqu nama qabeenya fi mataa ofii balleessuf carraaqudha. Kanaafu waxxee gaa’ila yommuu ijaaruf deemnu, galiin keenya karaa halaalaa qofaan kan dhufu ta’uu qaba. 3. Jireenya keenya keessatti karaa kaminiyyuu daangaa Rabbii darbuu irraa of tiiksuf of eeggannoon tarkaanfachuu qabna.
2.Iklaasa
Iklaasni galii argachuu fi rakkoon nurraa deemu keessatti shoora guddaa akka taphatu mata duree irratti mari’atamuudha. Damee iklaasa keessa tokko bakka namuu hin agarreetti hojii gaarii hojjachuudha.
Gaafa tokko ibn Mukandiir yeroo roobne dhabamu du’aayi gochuuf gadi bahe. Masjiida Ergamaa Rabbii(SAW) kan madiina keessatti argamuu, teessoo Ergamaa Rabbii biratti du’aayi osoo godhuu, namticha mataan gadi jedhee akkana jedhu arge. “Yaa Rabbii yeroon gogiinsaa kunii gabroota kee irratti ulfaate jira. Siin kakadhe dhugumatti isaani rooba ni fidda.” Sa’aa tokko keessatti dumeessi dhihaachu jalqabe. Yeroo gabaaban booda roobu jalqabe.
Amma ıbn Mukandiir aalimoota fi namoota gaggaari Madiina keessa jiran keessa of lakkaa’a türe. Garuu namtichii taqwaa qabu kan inni hin beekne fi du’aayin isaa fudhatamaa argatte kunoo as jira. Muddamuun namticha hordofee mana isaa dhaqee. Akkuma namtichi mana ofii seenen ibn Mukandiir balbala dhadhahuun itti seene. Yommuu mana isaa seenu meeshaalee xiqqoo fi namtichi hiyyeessa akka ta’ee hubate. Meeshaa bittaana’ee, harkaa shaakarraa’a, hojiin isaa qamadii tumuu fi hojii hiyyeeyin hojjatan isarratti arge. Ibn Mukandiir akkana jedhe gaafate, “Akkam jirtaa?” Namtichis gaafii isaa kabajaan deebiseef. Garuu nama alagaatin dinqisifamuun isaa isa dhiphise. Ibn Mukandiir dhiphinna isaa dafee hubatuun sababa isa daawwachuuf dhufee ibseef. Akkana jedheen,”Yeroo gabaaban dura kakuu Rabbiin kakatte dhagayee jira. Maallaqa hojii ulfaata kana jalaa baatun hin qabdu, akka hojii aakira irratti xiyyeefatuuf?”
Kunoo namtichi kuni argamee. Yoo namni alagaa ifatti isa baase beekkamaa ta’uuf deema. Namoonni nama Rabbiin sodaatu akka ta’eetti isa ilaalu. Ergasi Ibn Mukandiriin akkana jedheen,”Eenyuttillee nan hin himin,wanta uumames hanga ani du’uu eenyutillee hin dubbatin. Mana kiyyattis hin deebi’in. Yoo deebite namoota biratti beekkamaa na goota.” Ibn Mukandiir nama kamittu akka isa hin himne yookiin du’aayin isaa akkamitti fudhatama akka argatte eenyuttillee akka hin odeessine waadaa haa galuufi malee namtichi itti hin gammanne. Namoonni biroo waa’ee isaa homaa kan hin beekne haa ta’anii malee, Ibn mukandiir yommuu isa arguu nama Rabbiin sodaatu jedhee akka isa yaadu sodaate. (Ibn Mukandiir yommuu na arguu,”Namtichii kunii nama Rabbiin sodaatu”jedhe yaada.) Kanarraa kan ka’ee mana ofii gadi lakkisee gara magaalaa biraa deeme. Achiin booda namoota Madiinaa keessaa eenyullee eessa akka bu’e(deeme) isa hin agarre. Yeroo baay’een booda yommuu namoonni seenaa isaa baran du’aayi isaa waan dhabaniif ni gaddan. Ibn Mukandiirin,‘Sababa isaatiin namtichii Madiina gadi fure’ jechuun ajiifatan.
Wanti seena kanarraa barannu namni Rabbiin sodaatu hojii gaarii kan hojjatu Rabbiif malee namoota fi beekkamtii argachuufi miti. Namoonni biroo hojii isaa gaarii arguu irraa ni jibba,akka argan hin barbaadu. Hojii gaarii hojjachuutti yommuu dhufuu dhimmicha Rabbii fi of jiddutti dhiisa. Sababa iklaasatiin abbootin salafaa keenya kan beekkamanii fi du’aayin isaani kan hin didamneef. Nutiis kanaaf carraaqu qabna.
3.Gufuuwwan
Wantoonni duubatti nama harkisan dhokataa fi ifatu jiru. Qalbiin gara Rabbii akka ol hin deemne fi karaa irratti hin qajeelle duubatti harkisuu. Wantoonni duubatti nama harkisan gurguddoon sadii jiru. Isaanis shirkii,bida’a (amantitti waan haarawa dabaluu) fi cunqursaa/badii. Gufuun shirkii towhiida qulqulluu qabaachun bada. Gufuun bida’a sunnaa Ergamaa Rabbii hordofuun bada. Gufuun badii immoo towbachuun (gara Rabbii deebi’uun) bada.
Gufuwwan kunniin gabrichaaf ifa hin ta’an hanga inni qophaa’a ta’uu fi Rabbiif ajajamu kan itti fufu yoo ta’ee malee. Yeroo inni Rabbiif ajajamuu itti fufu gufuwwan kunniin itti mul’atu. Sadarkaa murannoo fi iklaasa isaa irratti hundaa’un gufuwwan kunniin itti dhagahamu.(Salphatti badii ta’uu isaani ni beeka). Garuu yoo inni/ishiin tarkaanfi tokkoyyu gara Rabbii hin fudhatiin gufuwwaan kanniin hin argu/argitu.
4.Bu’aa Cubbuu /badii dhiisu
Rabbiin Gooftaa Addunyaa guutuu kan ta’e faarfamee. Osoo bu’aa cubbuu dhiisu hubanne silaa cubbuu raawwachuu ni dhiisna. Namni cubbuu/badii raawwachu yommuu dhiisu faaydawwan armaan gadi argata. Cubbuu dhiisun– arjoominna namtichaa olkaasa,kabaja eega,qabeenya tiiksa,jaalala uumamtoota akka qabaatu godha, karaa jireenya gaarii jiraata, qaamaf boqonnaa,qalbiif jabeenya fi gammachuu, ruhiif boqonnaa,lapheef mirqaansu kenna. Salphinnaa fi gadhummaa irraa nama baraara, gadda fi dhiphinnaa xiqqaa akka qabaatan nama godha, nafsee salphinna irraa dhowwuun kabaja laataf. Dukkana cubbuu irraa garagaluun ifa qalbii eega, karaa kaafirotatti hin mul’anne qalbitti agarsiisa, soorata inni gonkumaa hin yaanne Rabbiin fidaaf, wanta kamuu kaafiroota irratti ulfaata ta’ee ni laaffisa,
Namni yommuu cubbuu dhiisu namoonni isa tajaajiluuf, jaalala fi hiriyummaa isaa argachuuf wal dorgomuu,dhimma isaa ni guutuf, yommuu maqaan isaa baduu ni tiiksuf(inni nama wanta akkasi hojjatu miti jechuun maqaa isaa eeguf), Rabbiitti ni dhiyaata, sheyxaanarraa ni fagaata. Du’a hin sodaatu. Kana irra Rabbiin wal qunnamuu fi ajrii(mindaa) argachuuf yaaddawa. Ija isaatti addunyaan tunii baay’ee xiqqoodha,aakiraan immoo garmalee guddoodha. Mi’aa Rabbii ajajamuu fi imaana ni dhandhama, malaaykonni du’aayi isaa godhu. Beekumsi,hubannoon, imaanni isaa, Rabbiin wal qunnamuuf dharra’uu, Isa jaalachuu fi gammachuun towbaa ni dabalamaaf.
Yommuu gabrichii cubbuu dhiisu kunniin bu’aa addunyaa kanarratti argamuudha. Kan aakiraa hoo maal ta’inna laata? Yommuu inni du’u malaaykonni oduu gaarii Rabbiirraa itti beeksisu. Oduun gaariin kunis jannata galuu fi sodaa fi gaddii irraa deemudha. Mana hidhaa addunyaa tanaa dhiise gara Jannataa deema. Guyyaa Qiyaama yeroo namoonni fuuran /dafqii irraan garagaluu inni gaaddisa Arshii jalatti baqata. Yommuu isaan lixan inni immoo garee namootaa Rabbii sodaatanii fi milkaa’an waliin harka mirgaatin fudhatama. Rabbiin akkana jedha:
“Kuni tola Rabbiitti. Isa abbaa fedheef kenna. Rabbiinis abbaa tola guddaati.” Suuraa Al-Juma’a 62:4
Alhamdulillah Rabbiin nama iklaasa qabaatu,cubbuu irraa fagaatu,Jaalala Isaati fi jannata argatu nu haa godhu. Amiin. Hanga torbaan mata duree biraatin walitti deebinutti assalamu aleykum wr wb.
Kitaabota wabii
1,2 Gems And Jewels Fuula 257, 298-300
3,4 alfawaid Fuula 254-256, 259


text:
Zinaa Irraa Akkamitti Of Eegan?-Kutaa 2
Kutaa darbee keessatti zinaan (sagaagalummaan) qormaata cimaa namni ittiin qoramuu fi namni qormaata kana darbe mindaa fi gammachuu guddaa akka argatu ilaalle turre. Dabalataanis karaalee zinatti nama geessanii fi akkaata isarraa of eegan jalqabnee turre. Har’as gargaarsaa Mawlaatin akkaata zinaa irraa itti of eegan ilaalu itti fufna.
2-Adabbii fi miidhaa zinaa itti xinxalluu- har’as dubbii imaamu ibn Al-Qayyim akka aannani mi’aayu irraa haa dhugnu. Imaamu ibn Al-Qayyim mata-duree, “Karaa haraamaa keessatti lixuu, badii fi laalaa itti nama geessu” jedhu jalatti akkana jedha:
Namni qaruutee ta’e hundi karaa kamiyyuu deemu hin qabu hanga nageenya isaa, badii isaati fi wanta karaan kuni itti nama geessu beekutti malee. Karaaleen lamaan kunniin halaaka (badii) warra jalqabaa fi xumuraati. Isaan keessa badii guddaatu jira, gahuumsa fokkuu fi boolloo badiitti nama geessu. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa karaa zinaa karaa hundarra badaa godhe, ni jedhe:“Sagaagalummattis hin dhihaatinaa. Dhugummatti inni hojii fokkataa fi karaa hamaa ta’ee jira.” (Suuratu Al-Isra 17:32)
Karaan zinaa akkana yoo ta’e, karaan saalaa wal fakkaatun wal qunnamu (homosexuality) maal ta’inna ree laata? Saalaa wal fakkaatun wal qunnamun adabbiin isaa zinaa caalaa dachaa dachaadha.
Karaan zinaa karaa hundarra hamtuu ta’eedha. Iddoon turtii warra zinaa raawwatu iddoo hundarra badaa ta’eedha. Hanga Guyyaa Qiyaamaatti ruuhin isaanii midijjaa ibiddaan guuttame keessa qubatti. Jala ishiiti laboobaan ibidda itti dhufa. Yommuu laboobaan jalaa isaanitti dhufuu ni iyyuu, olka’u. Ergasii gadi deebi’u. Hanga Guyyaa Qiyaamaatti akkanatti itti fufu. Akkuma Nabiyyiin (SAW) abjuu keessatti isaan arge. Abjuun nabiyyootaa haqa shakkii wayitu hin qabneedha.
Sahiih keessatti Al-Bukhaarin Samurah ibn Jundub irraa akkana jechuun gabaase: Wanta Ergamaan Rabbii (SAW) sahaabota isaatiin jechuu baay’isuu keessaa: “Isin keessaa namni abjuu arge jiraa?” Nama Rabbiin akka himu fedhe abjuu isatti ni odeessa. Ganama tokko Nabiyyiin (SAW) akkana nun jedhe: “Halkan edaa namoonni lama [abjuun] natti dhufuun na kaasanii gara fuunduraa deemi naan jedhan. Anis isaan lamaan waliin deeme. Yoo deemnu, namticha ciisee fi namticha biraa dhagaa guddaa harkatti qabatee mataa isaa irra dhaabbatutti dhufne. Namtichi kuni mataa nama ciisetti dhagaa kana darbuun ni buruuqsa. Dhagaanis garas achi konkolaata. Namni darbes isa hordofee fuudha. Yommuu inni itti deebi’uu mataan nama ciisee akka duraan turetti deebi’e fayya. Namtichi lammataas akkuma yeroo jalqabaa itti hojjate ammas itti hojjata. Anis hiriyyoota lamaan na waliin jiraniin, Subhaanallahi (Rabbiin qulqullaa’e)! Kunniin lamaan maaliidhaa? Isaanis ni jedhan, gara fuunduraatti deemi.
Nutis gara fuunduraatti deemnee nama dugda isaatiin ciisu fi nama mataa isaa irra dhaabbatee hookkoo sibiilaa harkaa qabutti dhufne. [Namni hookkoo harkaa qabu kuni nama dugdaan ciise kana] gama fuula isaa tokkootiin itti dhufuun [hookkoon] afaan isaa gara duubaatti tarsaasa, funyaanis gara duubaatti, ijas gara duubaatti tarsaasa. Ergasii gama biraatin itti dhufuun akkuma wanta gama jalqabaa itti hojjate itti hojjata. Osoo inni gama tokkoon hin xumurin gamni biraa akkuma duraan türetti deebi’e fayya. Ergasii itti deebi’ee akkuma si’a tokkoffaa itti hojjate isatti hojjata. Anis, subhaanallahi kunniin maaliidha? Jedhe. Hiriyoonni kiyya lamaanis gara fuunduraatti deemi nan jedhan.
Ergasii nutis gara fuunduraatti deemun wanta akka midijjaa guddaatti dhufne. Achi keessa iyyansaa fi sagaleetu jira. Midijjaa kana keessa yommuu ilaallu dhiirotaa fi dubartoota qullaa ta’antu jiru. Isaan jalaa laboobaan ibiddaa isaanitti dhufa. Yommuu laboobaan kuni isaanitti dhufu garmalee iyyu. Anis hiriyyoota lamaan na waliin jiraniin ni jedhe, “Kunniin eenyudhaa?” Isaanis ni jedhan, gara fuunduraatti deemi, deemi.
Nutis gara fuunduraatti itti fufuun laga akka dhiigaa diimatutti dhufne. Laga kana keessa namtichi tokko ni daakaa, namtichi biraa immoo daari lagaatti dhagaalee baay’ee walitti qabetu jira. Namtichi kuni hanga daake daakee gara namticha dhagaa walitti qabe kanatti dhufa. Ergasii afaan ni banaaf, namtichis dhagaa itti darba. Innis daakkaa isaa itti fufa. Ergasii itti deebi’a. Dhawaatuma itti deebi’uun afaan ni banaaf, innis dhagaa itti darba. Anis ni jedhe kunniin eenyudhaa? Isaanis ni jedhan, gara fuunduraa deemi deemi.
Nutis gara fuunduraatti deemuun nama biifti isaa garmalee jibbisiisaa ta’etti dhufne. Isa cinaa ibidda qabsiisee naannawa isaatirra fiiga. Anis ni jedhe kuni eenyudhaa? Isaanis ni jedhan, gara fuunduraa deemi, gara fuunduraa deemi. Nutis gara fuunduraatti deemnee ashaakiltii biqiltoonni garmalee magariisa ta’anitti dhufne. Ashaakilti kana keessa namticha garmalee dheeraa ta’etu jira, dheerinna irraa kan ka’e mataa isaa arguutti hin dhiyaadhu. Naannawa isaa ijoollee garmalee baay’atan takkuu hin agarretu jira. Anis ni jedhe, kunniin eenyudhaa? Isaanis ni jedhan, gara fuunduraa deemi, gara fuunduraa deemi.
Nutis gara fuunduraatti deemun ashaakilti garmalee guddaa ta’etti dhufne. Ashaakilti (garden) san caalaa ashaakilti garmalee guddaa fi bareedaa ta’e argee hin beeku. Hiriyoonni kiyya lamaanis ni jedha, “gara ashaakilti kanaatti ol bahi” Nutis itti ol baanee magaalaa bilooketti warqii fi meetii irraa hojjatamtetti dhufne. Balbala magaalaa tanaatti dhufuun akka nuuf banamuu gaafanne. Balballis nuuf baname. Nutis ishii yommuu seennu, namoota walakkaan qaama isaanii garmalee bareedaa ta’e, walakkaan immoo garmalee fokkuu ta’een achi keessatti wal qunnamne. Hiriyyoonni kiyya lamaan namoota kanniin lagatti akka of darban ajajan. Magaalatti tana keessaa laga addeenyi isaa akka aannani fakkaatutti yaa’a. Namoonni sunniin laga kana keessatti of darbun bifti fokkuun suni irraa deemee suuraa bareedaa ta’een nutti deebi’an. Nabiyyin (SAW) itti dabaluun ni jedhan, “Hiriyyoonni kiyya lamaan (Malaykoonni) ni jedhan: “Tuni Jannata Adni (Qubsumaati). Kuni mana keeti.” Anis ija kiyya olkaasee masaraa akka dumeessa adii ta’e arge. Hiriyoonni kiyya lamaanis ni jedhan, “Suni (Masaraan) mana keeti.” Anis isaaniin ni jedhe, “Rabbiin barakaa isiniif haa godhu! Na dhiisaa haa seenu.” Isaanis ni jedhan, “Ammaf hin seentu, garuu gara fuunduraatti seenta.”
Anis ni jedhe, halkan kana guutuu wantoota ajaa’ibaa arge. Wantoonni ani arge sunniin maaliidhaa?” Isaanis ni jedhan, si beeksifna: Namtichi jalqabaa ati itti dhufte kan mataan isaa dhagaadhaan buruqfamu, namticha Qur’aana baratee ergasii hin dubbisuus, ajajoota isaas hojii irra hin oolchu. Salaata dirqamaa irraas ni rafa. Namtichi afaan, funyaanii fi ijji isaa fuundura irraa gara duubaatti tarsaafamu immoo namticha ganamaan mana isaati bahee soba baay’ee addunyaa guutuu waliin gahuu sobuudha. Dhiironni fi dubartoonni qullaa wanta akka midijjaa keessa jiran immoo dubartoota fi dhiirota zinaa raawwataniidha. Namtichi laga keessa daaku fi dhagaa akka liqimsu isaaf kennamu immoo namticha ribaa (dhala) nyaatudha. Namtichi bifti garmalee jibbisisaa ta’ee fi ibidda qabsisuun naannawa ishii irra deemu, Maalik waardiya Jahannam kan ta’eedha. Namtichi ashaakilti keessatti garmalee dheeraa ta’e immoo Ibraahim (aleyh salaam). İjoolleen naannawa isaa jiran immoo ijoollee fixrah (Islaamaa) irratti du’an hunda. [Namni hadiisa kana gabaasu ni jedhe] Muslimoonni gariin akkana jechuun nabiyyi gaafatan: Ijoolleen mushrikootaa maal ta’uu?” Nabiyyiinis (SAW), “Ijoolleen mushrikootas” jechuun deebisan.
Namoonni walakkaan isaanii bareedaa, walakkaan immoo fokkuu ta’e, namoota hojii gaarii fi hojii badaa walitti makaniidha. Garuu Rabbiin isaaniif irra darbe.” Sahiih Al-Bukhaari 7047
Zinaan gosa sharrii hundaa of keessatti kan qabateedha. Amantiin xiqqaachu, waan badaa irraa of qabuu dhiisu, dhiirummaan baduu, hinaaffin xiqqaachu of keessatti qabata. Nama zinaa raawwatu biratti waan badaa irraa of qabu, waadaa guutuu, dubbii keessatti dhugaa dubbachuu, niiti isaa irratti hinaaffi hin argitu. Kaadun, kijibuun, saalfannaan xiqqaachuu fi amaloonni babbadoon biroo isarraa mul’atu.
Adabbiin biraa nama zinaa raawwatu irratti bu’u, dallansuu Rabbii azza wa jalla, fuulli gurraacha’u fi dukkanaa’u, qalbiin dukkanaa’u, ifti ishii baduu, hiyyummaa namarraa addaan hin baane fi kkf adabbii zinaa irraa dhalataniidha.
Ammas, zinaan kabaja nama isa raawwatu balleessa, Ija Rabbii irraa isa/ishii kuffisa, ija gabroota Isaa irraayyyis ni kuffisa. Ammas, maqaan hundarraa gaarii ta’e kan akka kabaja eeggachu, tola oolu fi haqummaa irraa mulquun faallaa maqaa kanaa kennaaf. Kan akka faajir (nama badii baay’ee hojjatu), faasiq (fincilaa), sagaagalaa ykn sagaagaltuu, kaadi fi kkf kennaaf. (Mee itti xinxalli, namni yommuu zinaa (sagaagalummaa) irraa of eegu, maqaa babbareedan waamama. Inni/ishiin nama kabaja ykn qulqullummaa ofii eeggatu/ttu. Ishiin durbummaa qabdi fi maqaaleen babbareedon biroo isaaf/ishiif kennama. Garuu yommuu fedhii ofiitin zinaa raawwatu/ttu, maqaaleen fokkuun ni kennamuuf. Maqaalee fokkuu kana asitti dubbachuunu ni ulfaata. Isinu ni beektu, maqaa hawaasa keessatti itti baasan. Kanaafu, namni qaruuten maqaa badaan waamame akka hin salphanneef, zinaa irraa ni dheessa.)
Ammas, namni zinaa raawwatu midijjaa Ergamaan Rabbii (SAW) dhiirotaa fi dubartoota zinaa raawwatan keessatti argeef nafsee ofii saaxila. Hadiisa armaan olii keessatti adabbii namoota zinaa raawwatanii akkana jechuun dubbata: “Ergasii gara fuunduraatti deemun wanta akka midijjaa guddaatti dhufne. Achi keessa iyyansaa fi sagaleetu jira. Midijjaa kana keessa yommuu ilaallu dubartootaa fi dhiirota qullaa ta’antu jira. Isaan jalaa laboobaan ibiddaa isaanitti dhufa. Yommuu laboobaan kuni isaanitti dhufu garmalee iyyu.”
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kanarraa nu haa tiiksu.
Ammas, adabbiin zinaa biraa, qulqullinni (gaarummaan) Rabbiin warra kabaja ofii eeggatan ittiin ibse nama zinaa raawwatu irraa ni mulqama. Bakka kanaa, warroota zinaa raawwatan khabiis (badaa) jechuun ibseen bakka buufama. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dubartoonni badoon dhiira badoofi, dhiironni badoonis dubartoota badoof ta’u. Dubartoonni gaariin dhiirota gaariif, dhiironni gaariinis dubartoota gaariif ta’u.” Suuratu An-Nuur 24:26
Ammas adabbii zinaa irraa: kophummaa Rabbiin qalbii nama zinaa raawwatu keessa kaa’udha. Kuni kophummaa fuula isaa irraa mul’atuun wal fakkaata. Namni zinaa irraa of eegu fuula isaa irra mi’aa, qalbii isaa keessa boohartiitu jira. namni isa walin taa’e ni boohara. Namni zinaa raawwatu garuu fuula isaa kophummaatu uwwisa. Namni isa waliin taa’ee kophummaan itti dhagahama.
Ammas adabbiin biraa: kabajnii fi sodaan namoonni nama zinaa raawwatuuf qaban qalbii isaanii keessaa ni baha. Ija isaanii keessatti inni/ishiin wanta hundarra tuffatamaa fi xiqqaa ta’a. Faallaa kanaa, namni zinaa irraa of eegu, ni sodaatama, ni kabajama.
Ammas adabbiin biraa: qomni dhiphachuu fi danqamuu- dhugumatti warri zinaa raawwatan faallaa wanta yaadanii argatu. Namni mi’aa jireenyaa wanta Rabbiin dhoowwen barbaade, Rabbiin subhaanahu faallaa wanta inni barbaadetiin isa adaba. Dhugumatti, wanta Rabbiin bira jiru Isaaf ajajamuun malee hin argatan. Rabbiin Isa faallessu (ma’asiyaa) karaa kheeyri ittiin argatan gonkumaa hin goone. Osoo namni zinaa raawwatu zinaa irraa of eegu (iffah) keessa mi’aa, gammachuu, qomni bal’achuu fi mi’aa jireenyaa argee, silaa wanti isa jala darbe wanta argatee caalaa dacha dachaa ta’u ni argaa ture.
Ammas adabbiin biraa: Qubsuma Jannataa keessatti Al-Huurul Ayn dhabuuf of saaxila.
Zinaan rahimummaa (hariiroo firummaa) kutuutti, haadha abbaaf ajajamu fi toluu oolu diduutti, isaan lamaan rakkisuutti, galii haraamaa argachuutti, namoota miidhu fi maatii gatuutti nama oofa. Inumaa gara dhiiga haraamaa jiigsutti geessu danda’a. Beekes wallaales zinaa irratti sihrii fi shirkii gargaarsifachu danda’a.
Badiin zinaa duraa fi waliin gosoonni badii biroo dhufan malee hin guuttamu. Zinaa erga raawwatanii boodas gosoonni badii baay’een ni dhalatu. Duraa fi boodaan badii garagaraatin kan marfameedha. Sharrii addunyaa fi aakhira namatti fida. Wanta hunda caalaa kheeyri addunyaa fi aakhira namarraa hanqisa.[1] Namni zinaatti yoo kufe, takkaa qananiin keessaa, takkaa qananiin alaa takkaa immoo qananiin alaa fi keessaa isarraa fudhatamti. Qananiin keessaa kan akka mi’aa iimaanaa fi ibaadaa, gammachuu, mirqaansu, qomni bal’achu, kabajaa fi kkf. Qananiin alaa immoo kan akka fuulli ifuu, qabeenya, namoota keessatti kabaja argachuu. Qananiiwwan kunniin isaaf itti fufu yoo inni mataa ofiitiin badii raawwachuun ofirraa kaase malee. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Sunis, hanga isaan wanta nafsee isaanii keessa jiru jijjiranitti Rabbiin qananii ummata qananiise kan hin jijjirree ta’eefi. Dhugumatti, Rabbiin Dhagahaa, Beekaadha.” Suuratu Al-Anfaal 8:53
“Sunis” kana jechuun azaabni (adabbiin) Rabbiin ummattoota kijibsiisan irratti buusee fi qananii isaan keessa jiran isaan irraa fudhate, sababa badii isaan hojjatanii fi wanta nafsee isaanii keessa jiru jijjiraniifi. Qananii amantis ta’i qananii addunyaa irraa Rabbiin qananii namoota qananiise hin jijjiru, hanga isaan wanta nafsee isaanii keessa jiru jijjiranitti malee. Kana irra, yoo isaan Isa galateefachuu dabalanii fi itti fufan, Innis isaaniif dabala. Wanta nafsee isaanii keessa jiru jijjiruu jechuun Rabbiif ajajamu irraa gara Isa faallessuutti jijjiru, Isa galateefachu irraa qananii Isaa waakkachuu. Yommuu isaan kana godhan, qananii isaan irraa fudhata. Akkuma isaan wanta of keessa jiru jijjiran Innis isaan irratti jijjira.[2]
Adabbiin zinaa baay’eedha. Namni adabbii fi miidhaa zinaa irraa dhalatutti xinxalluun irraa fagaachu danda’a. Garuu namni zinaatti kufe, dafee tawbaa dhugaa tawbachuun of qulqulleessu fi adabbii jalaa bahuu danda’a.
Kitaabban wabii:
[1] Rawdatul Muhibbiin wa nuzhatul mushtaaqiin– fuula 485-497, Ibn Al-Qayyim
[2] Tafsiiru Sa’dii-fuula 368


text:
OROMIA: SEENAA JIREENYA SABBOONAA QEERROO OROMIYAA, SANYII IDDOOSAA September 6, 2015Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Oromo, Oromummaa, SANYII IDDOOSAA, SEENAA JIREENYA SABBOONA QEERROO OROMIYAA
trackback
Shambal IDDOOSAA bara 1979 A.L.H. abbaa isaa obbo IDDOOSAA TURAA fi harmee isaa addee HUNDIYYEE LABATAA irraa godina shawaa lixaa aanaa abunaa gindabarat ganda qotee bulaa SOMBOO WALISOOTTI dhalate.Shambal ykn SANYII IDDOOSAA obboleewwaan dhiiraa 3fi durbaa 4 walin dhalate yoo tahu, maatii isaatif ilma 2ffaadha.Shambal mucaa safuu fi duudhaa hawaasa isaa kabajuufi guddisuuf tattaafatuudha.SANYII ykn Shambal guddatee ganna 8booda gara aanaa Ada’aa bargaa fira bira dhufudhan barnoota isaa jalqabe. SANYII IDDOOSAA nama waan ofiitif dhahamu, nama eenyuummaa isaa kabachiiauuf halkanii guyyaa dadhabu, nama lammii isaatif duursa jaalala qabu, qeerroo waan saba isaatif hin jilbiffanne, goota oromiyaadhaf of wareegu, qeerransoo maccaafi tuulamaa kan alagaaf gad hin jenne, dhiira madaan wayyaanee qaama isaa guute, qeerroo manni hidhaa wayyaanee mana jireenya isaa taate, kan ofduuba hin deebine… .madaayee jedhee kan hin nuffinee……kan yoom bilisummaa Oromo first fi oromiyaa arguufi argamsiisuuf Yeroo lakkaayaa jiru ture.
Shambal bara 2014 tti maqaa isaa gara SANYII tti jijjiire. SANYIn nama hiyyuummaa qabsoo qabu, nama haqa malee goonkuma soba hin beekne, nama ofiif otuu hin taane namaaf qofa jiraate, Oromoo hunda amantaa, umurii, kutaan, sadarkaa baruumsan, soorummaafi hiyyuummaan……osoo adda hin baafne oromummaa isaanii fi oromiyaa isaanii sabni isaa akka beekuufi beeksisu nama hirriiba dhabee carraaqaa tureedha. SANYIIn maqaan inni uummata isaa biratti ittin beekkamuufi waammamu “mucaa uummataa” jedhamu dha.sababa diinaatif amantaan isaa kan madda waalabu irraa jalqabde Yeroo dheeraaf dhokatuus aarsaafi wareegama cimaa kanfaluun hordoftoota amantaa WAAQEEFFANNAA walin bara 2014 tti magaalaa muger muka Odaatti HORA MALKAA BIRRAATTEE tti nama dhagaa bu’uuraa kaayedha ykn ummataaf ifatti baaseedha. Kana malees SANYIIn Yeroo baratuu kaasee Hanga ammaatti nama GDASAO dhaabeefi gara ammayyaatti as ceesiseedha. SANYIIn duudhaa, aadaa, amantaa, safuu, seera, sirna gadaa fi ittin buulmaata ummata oromoo kush kan iyyaafachaafi qorachaa tureefi itti jiruudha. Nama Oromoon akka wal baruufi wal jaalatu, nama nama lammiin Oromo kamiyyuu akka waliifi biyya isaa oromiyaadhaf dhabbatu sodaa diinaa tokko malee dalagaa tureedha.
SANYIIn gama ogummaa jireenya isaatinis konkolaachisaa doozeriiti. SANYIIn fuulbaana 4/2015 sa’aatii 8 tti osoo maashinichan hojjechaa jiru sababa sigigaachuu lafaatin dhabbaata warshaa simintoo Dangotee jedhamu keessa tti lubbuun isaa dabarte…….uuuuuuuuuufffffffff SANYIIkoo Yeroo mana hidhaa keessa walin turre wal gargaaraa turre. Hardha eenyuutu sigargaara?????? Osoo naaf dandayamee sin gargaara ture…..rabbi himachuu hin dandayaani maal siif godhu??????? ofbiraa sidhabuu kiyya tti gaddi natti bubbiseeraa…..SANYII koo kaayoofi waadaa saba keenyaa walin seenne hiriyoota kee walin itti fufnee galmaan geenya. yoomiyyuu bara baraan ummata kee biraatti bakka guddaa qabda. biyyoon sitti yaa Salphattu, boolla kee daadhiin yaa guutu………..
Hiriyaa Saanyii irra,


text:
Dur, Akkaataa Ajjeechaa hogganoota Afran Qalloo laalchisee hawaasni mirriga keessatti akkana jechaa ture :-
“…. Biluu dooyaa Goflee
Bokkuu Awwaala dhoorke
Jiraa qubsuma tarree
Lafa irra harkise Arabni
Akka reefa harree,
Eegee gaalaa canqollee
Abbaan if dhaadun tolle,
Eegee gaalaa saata
Jiraan keenya goota…”
Bara 1874 G.C. keessa waraanni warra masrii kan Ganaraal Rauf mahmmad paashaatiin hogganamu ossoo hin eegamin magaalaa jaldeessaa toohate. Jiraan gosa Nooleetiifi warri akka Ali karrootiifi sheikh Usman yeroo hatatamaan tarree NooleettiWal gahii kora caffee gadaa Afran Qalloo waaman.kora sanirratti akka walii galaatti urfoo Jiloo Bikkoo Abbaa duulaa godhuun muudan.
1- Lola Iftoohaa:
Waraanni urfoo jiloo qophii godhuuf yeroon inni qabu gabaabaa tahus gara magaalaa jaldeessatti miila qallaa erguudhaan sochii waraana Rauf pashaa toohachaa ture. Fulbana 24, bara 1875 G.C. keessa, naannoo magaalaa kombolchaa bakka Iftoohaa jedhamutti waraanni Afran Qalloo, kan urfoo jilootiin hogganamu waraana masroota irratti lola bane. Haa tahu malee waraanni Rauf pasha kan qawwee Ammayyaa hidhatee jiru haala jiru toohachuun of dura imaluudhaan Naannawa magaalaa kombolchaa, bakka Eeguu jedhamtu gahe.
2- lola Eeguu :
lolli kun oromoota Afran Qallootiif lola murteessaa ture. lola kana irratti hamma tokko Waraanni faradoo hirmaatus sochiin warra lafootii wajjiin godhaa turan qindaawaa hin ture. Lolli kun lola guyyaa cinaa gaggeeffame hoggaa tahu garee lachuu irraa namoota dhibbaan lakkaawamuu dhume. Ammaas waraanni warra masrootaa lamada of jaaruun If dura deemuu itti fufe.
3- Lola Abaaguu ( Abbaagu)
lolli kun onkololeesa 2 bara 1875 G.C. keessa, kan gaggeeffama hoggaa tahu Akka walii galaatti loltoonni afran Qalloo warra Faradoo dabalatee, warri lola kana irratti hirmaate 37,000 hoggaa tahu lolli kun seenaa oromoota afran Qalloo keessatti bakka guddaa qaba. Gootoowwan ilmaan Afran Qalloo,waraana masrii kan madaafaa fi qawwee Ammayyaa hidhatee lolaa ture injifachuun seenaa Haaraya galmeessan. Lolli kun lola guyyaa dheeraa deemaa ture hoggaa tahu waraanni warra masrii akkuma yeroo dabreetti of booda deebi’uun Human isaa cimsachuun magaalaa harar dhuunfachuun gaara Hakim maadheefate. Haa tahu malee waraanni Afran Qalloo Magaalaa Harar kallattii hundaan hidhuudhaan waraana Rauf pashaa bobbaa gala dhoorke.
Lola dooyaa goflee ( dirree Goflee)
Rauf pashaan erga magaalaa harar toohatee as kallattii adda addaatiin loltoota Murtii guutoo irratti waraana babbaasuu itti fufuudhaan karaa karra fallaanaatiin ona Noolee keessa Humna guddaa erge, haa tahu malee waraanni masrii Dirree Goflee ykn daayaa Goflee keessa, yeroo bakka bishaan Bunaa jedhamtu gahan loltoota murtii guutootiin wal Afaan dhufan. Lola kana irratti waraanni Rauf pashaa Ni caphe. Gara biraatiin naannawa ona Jaarsoo keessatti urfoo jiloo Bikkoo dabalatee, Garaada gosa jarsoo Adam Asahabiyyee , garaada gosa Girii jibriil fi Ali Abubakar ( Hararii) , warra wal gahii gubbaa jiru
Waraanni masrii marsuudhaan hunda isaanii qaqabe. Akka barruun takka takka jettutti jara kana waraanni masrii gara biyya masriitti erguudhaan mana hidhaa magaalaa kaayiroo Keessa jirutti hidhe. Rauf pasha waraana isaa cinaa kallattii Karra Ereriin jaarsotti bobbaase. Haa tahu malee waraanni kun jaarsoo keessatti bakka goobbaa jedhamtutti caphe. Waraanni masrii humni guddaan , Kallattii karra Hammarreessaatiin harar irraa bobbahuun, maayaa Qalloo qaxxaamuruun, kurfaa callee keessaan irkata baaduutti ol bahuus waraanni murtii guutoo bakka cirreettii jedhamutti afaan bahuun Guutuu guutuutti Daaraa godhe. Lola cirreettii Kana irratti Akka jedhamutti hogganoonni waraana murtii guutoo warri akka kormooso, ibroo shaxaatiifi Bal’aa Buubaa Lola kana irratti akka waraagamantu himama.
Waraanni masrii kallattii hundaan Socho’uu waan Dadhabaa dhufe jecha Rauf mahmmad pashaa tooftaa waraana murtii guutoo itti dadhabsiisuu baafachuu eegale. Rauf pasha akka Aadaa oromotti, dubartoota oromoo magaalaa harar keessaa walitti funaanuun warra haadha siinqqee jedhaman bakka waraanni murtii guutoo jirtu erguudhaan Araara akka barbaadu hime, haala kanaan caffeen gadaa Afran Qalloo
Walii galteen kun akka godhamu murteessuudhaan warra walii galtee nagayaa kana irratti hirmaatu hayyoota , warra gadamoojjii, gosa hunda irraa,warra jiraa gosaa tahan, Warra Abbaa gadaatiifi bokkuu tahan waliit qabuun walii galtee Nagayaa kana irratti akka hirmaataniif namoota 62 gara magaalaa Hararitti ergan. Rauf pashaa carraa kanatti fayyadamuun hamilee ummataa Caphsuu fi dadhabsiisuuf jecha Hogganoota Afran Qalloo kana bakka takkatti fixe. Ajjeechaa kana keessatti Hawaasni Afran Qalloo gootaa fi Hayyoota jajjaboo warra akka Caamaa Nuur, wadaay jiruu, wadaay Rigaa , Roobaa fi baabboo daga faa dhabuus waraanni Murtii guutoo daran cimaa dhufe. Bara 1876 G.C. keessa, lola guddaa naannawa meettaatti godhameen oromoonni Afran Qallootiif Ituun waraana masrii dannabaan akka Cabsan baruu adda addaa keessatti ibsamee jira . Lolli oromoota afran Qallootiifi masroota jiddutti deemaa ture, Lola bara kudhan guutuu godhamaa tureedha. Lola kana irratti namoonni kumaataman akka wareegaman ragaan barreeffamee jiru ni Adeessa.
Madda:
Pillipp paulitschke- 1885 – the ethnographie
Nordost Africa.
Muktar mahmmad- history and dictionary of Somali.
Lewis I.M – people of horn Africa..
Caulk A.Richard- ( 1971) the occupation of Harar.
Abbaa urjii – Raammissoo .( 2012


text:
Sangaan…!
Sangaan waggoota dabran keessatti Oromiyaa mataan gadi garagalche, kan qe’ee ofii Hannaan Miiliyeenara godhe, kan Abbootii gadaa rashansiise, kan Haacaaluu Hundeessaa nyaate, kan Aabboliif Aayyolii Oromoo dhangalaasise, kan Osoo beelli Oromiyaa waxalu garee kubbaa miilaa nafxeetif miiliyoonotaan arjoomu, kan guyyaa hachisiisaa oolaa galgala wiskiirra bulu har’a jibba Ummata Musliimaatiif qabu ifatti darbatuun isaa waan tokkos nama hin ajaa’ibu. Waanuma garaa isaa keessatti waahillaniifii networkii isaa waliin bukeessaa bahe haqqise.
Oromoon Musliimaa Oromummaa akkuma Oromoo isa kaanii Oromumma isaa jaalata, akkuma eenyuyyuu Oromummaa isaa kabaja. Garuu, abbaa fedhetu waan fedhe jedha malee amantii isaa eenyummaa sabummaa isaatiin hin jijjiiru. Amantiif Sabummaan wal adda. Inni tokko tokkotti daangaa hin dabru, yoo abbaan wal keessa laaquuf murteeffate malee. Yakkamaan Utubamee ofiifuu maqaa alagaa baadhatee jooru kun kana jechuu isaatiin waan dur caala jibbamuudhaan ala wanti fiduu dandahu tokkos hin jiru ~ jecha jibbaa kana darbatuu bira dabree osoo qawwee qabu hunda guuratee warra maqaa Islaamummaa qabutti osoo duulees wanti jijjiiruu dandahu hin jiru – Mallas Zeenaawituu ni dadhabe!
Isa qofas miti, maqaa Oromummaatiin Ilaalcha akkanaa warri keessoo keessannitti baattanii joortanis yoo jiraattan al tokko dhaabbadhaa of ilaalaa ~ Abbaan fedhe waan fedhe jedheef kan maqaa isaa geeddaratus, kan Oromummaa isaa ofirraa mulqee dabarsee kennuufis hin jiru. Qabsoo Oromoo akkuma eenyutuu aarsaa hedduu itti kafalle
Hawi Aanolee


text:
Namni sadarkaa jireenyaa adda addaa keessa akka darbu nama hundumaaf ifaadha. Yeroo sadarkaa jireenyaa kana keessa darbus ilaalcha inni ittiin wantoota isa quunnaman ilaalu, ilaalcha adda addaa ta’a jedheen yaada. Kana malees ilaalcha isaanii keessatti mul’ata ittiin waa ilaalanii adda baafatan namootni hin qabnes baayi’een jiru. Kanaaf yeroo hedduu namootni akka kanaa ni ilaalu malee arguu hin danda’an. Namni immoo hamma fageessee ilaalu jiraata. Kanaaf barreessaan adunyaa irrattui baay’ee beekamaa ta’e “ Dr.Myles munroe” jedhaman gaafa waa’ee mul’ataa barreessan “ namni hiyyeessi adunyaa kanarraa nama mul’ata hin qabnedha” ittiin jedha. Kanas jechuunis nama fageessee ilaaluu hin dandeenye jechuu isaaniiti. Kanaaf anis baacoo xiqqoo tokkoon ergaa gabaabduu isinii dabarsuun barbaada. Kanaaf dubbisaatii irra waa hubadhaa jedheen isin afeera.
Bara tokko abbaa warraa, haadha warraa fi haadha abbaa warraatu mana tokko keessa jiraatu turan. Haati warraa baay’ee bareedduudha. Haati abbaa warraa (amaatiin intalaa) immoo baay’ee dulloomanii ilkaan irra hin jiru. Irraa dhumeera. Osoma kanaan jiranii guyyaa tokko abbaan warraa gabaa bahee daawwitii (of ilaalii) bitate gale. Haati isaas ta’e haati warraasaa daawitii arganii hin beekan turan.
Abbaan warraas ganama ganama yeroo hundumaa daawwitii kanaan of ilaalee siree jala dhoksee deema. Osuma kanaan jiranuu guyyaa tokko haati warra yeroo inni ofilaalee siree jala dhoksee ba’u ilaaltee “ abbaan warraakoo kun maaluma na dhoksaa?” jechuudhaan daawwitii siree jalaa fuutee gaafa ilaaltu intala baay’ee bareeddu tokko achi keessatti argite. Kana booda aariidhaan fiigdee dhaqxee amaatii isheetti “ilmi keessan ani maaliif fuula natti jijjiirraten se’aa ture, edaa inni intala kana kunoo as keessa kaawwatee gidduu kana natti kooraa” jechuun jaartiitti yeroo agarsiistu, jaartiinimmoo fuudhanii yeroo ilaalan, jaartii ilkaan irraa dhumee ijaan ilaaluun nama jibbisiistu argan.
Kanumaan dinqifatanii “maaltaate intalakoo si’i ishee akkas bareedduu dhiisee jaartii kana fuudhuufii Ilmikoo?” jedhanii deebisaniif. Garuu lamaan isaaniiyyuu ofuma ilaalan.
Haa ta’uyyuu malee hammi hubannaa isaanii, hamma argaa isaaniiti. Kanaaf firootakoo gaabaabadhumatti kan isin ilaalaa jirtan maalii? maaltu isinitti mul’ata laata? Keessumatti dargaggoonni bara har’aa maal ilaalaa jirra? kan ilaalaa jirru kana adda baafanneerraa? Erga adda baafannees kan ilaalaa jirru hordofaa hin jirru yoo ta’e ilaalchi keenya dadhabaadha jechuudha.
Kanaafuu jireenya keenyaaf wanti murteessaan kan ta’u ilaaluu, kan ilaalan adda baafachuu fi kan argaa jiran sanammoo hordofuudha. Akki nuyi itti ilaallu, akka nuyi itti jiraannuuf murteessaadha.Jecha gara biraadhaan Ilaalchi keenya jireenya keenyaaf murteessaadha.
Abdataa Gulummaa
E-mail: abdiiguu@gmail.com


text:
Afgaanistaan fi Paakistaan keessatti jila addaa kan turan Riichaard Holbrook, dhibee fayyaa isaan mudateen umurii isaanii waggaa 69ffaatti du’an boqotan.
Hoolbrook hojii Diploomaasii cimaa fi cichaan guutamee gaggeessaa turan ka jedhan sagaleewwan gaddaa fi galataa guutuummaa adunyaa irra dhaga’amaa jiran.
Wal-dhibdee hamaa Bosniyaa keessa ture furuuf walii galtee Deyitenitti mallatteessameef Dippiloomaatii ijoo ka turanii fi milka’iina guddaa kan argamsiisan Holbrook turan. Holbrook muxannoo hojii bara dheeraaf qabaniin, ardiilee mara keessatti jechuun ni danda'ama waan hojjatanii darban hedduu qaban. Yeroo wal waraana Viyetinaam Seeyigoon keessatti Diploomaatii,Jermaniitti Ambaasaaddara, Afrikaa keessatti walitti-bu’insawwan uumaman furuun, dhiheenya immoo Bulchiinsa Prezidaant Obaamaaf Afgaanistaanii fi Paakistanitti jila addaa tahuun tafjaajilaa turan.
Gabaasaa guutuu MP3 tuquun dhaggeeffadhaa


text:
Chaayinaan Misaa’ela Baalastikii haaraya kan sagalee caalaa dachaa afur saffisu ifa goote
Mootummaan Chaayinaa hundeeffama waggaa 70ffaa Paartii Koministii Chaayinaa kan kabajataa jiru yoo tahu, ayyana kana irratti raayyaan ittisa biyyaatti meeshaalee waraanaa hammayyaa fi haaraya tahan agarsiisaaf dhiheessee jira. Agarsiisa waraanaa magaalaa Beejiing addabaabaayii Tayinameen jedhamutti gaggeeffamaa jiru kanarratti, meeshaaleen waraanaa haaraya dhiyaatan jidduu Misaa’elli Balastikii (hypersonic) kan sagalee caalaa dacha afur saffisu keessatti argama.
Mootummaan Chaayinaa hundeeffama waggaa 70ffaa Paartii Koministii Chaayinaa kan kabajataa jiru yoo tahu, ayyaana kana irratti raayyaan ittisa biyyattii meeshaalee waraanaa hammayyaa fi haaraya tahan agarsiisaaf dhiheessee jira. Agarsiisa waraanaa magaalaa Beejiing addabaabaayii Tayinameen jedhamutti gaggeeffamaa jiru kanarratti, meeshaalee waraanaa haaraya dhiyaatan jidduu Misaa’elli Baalastikii (hypersonic) kan sagalee caalaa dachaa afur saffisu keessatti argama.
Misaa’ela Baalastikii Chaayinaan agarsiisaaf dhiheessite kana meeshaaleen Ittisa Misaa’elaa Ameerikaa dabalatee biyyoonni dagaagan qaban kamiyyuu qolachu kan hin dandeenyee fi ibidda niwkilaraa baadhatee yeroo gabaaba keessatti fageenya dheeraa irratti alaamaa isaa kan rukutuu danda’u tahuu odeeyfannoon argame ni addeessa.
Agarsiisa Waraana Chaayinaa kana irratti miseensonni raayyaa ittisaa kumni 15, xiyyaaronni 170, Misaa’elli baalastikii 580, diroononni hammayyaa, taankiiwwan fi meeshaaleen waraanaa adda addaa dhiyaatanii jiru.
Prezdaant Shii Jiinpiing dabalatee qondaaltonni Paartii Koministii Chaayinaa ol’aanoon heddu akkasumas qondaaltonni waraanaa biyyoota hedduu sirna kana irratti argamanii jiran.
Prezdaant Shii Jiinpiing haasaya sirna kana irratti godhee keessatti “Rippaabliika Chaayinaa humni lafaa irra jiru kamuu dhaabsisuu hin danda’u”jedhe.
Paartiin Kominiistii Chaayinaa bara 1949 kan hundeeffame yoo ta’u, waggoota 70 dabraniif biyyattii kophaa isaa kan bulchaa jiru tahuun ni beekama.


text:
Finfinnee, Sadaasa 28/2022 - Miseensa Mana Maree Naannoo Kibbaa fi godina Guraagee aanaa Izhaatti paartii Izeemaa bakka bu’uun filannoo biyyaaleessaa 6ffaa irratti kan filatame Taarraqanyi Daggifee miseensa mana maree ta’uu isaa osoo beekamuufi naannichi mirga himatamuu dhabuu isaa osoo irraa hin kaasiin karaa seeraan alaan
Finfinnee, Sadaasa 28/2022- Kutaa Magaalaa Lammii Kuraatti hoggantoonni weerara lafaan shakkaman hoggantuu bulchiinsa lafaa Habiibaa Umar dabalatee namoonni shan barbaadamaa akka jiran Poolisiin magaalaa Finfinnee beeksise. Poolisiin magaalichaa itti gaafatamtuu bulchiinsa lafaa Habiibaa Umar, itti aanaa itti gaafatamaa Tasfaayee Girmaa, ogeeyyii bulchiinsa lafaa Baqaaluu Tsaddaqe fi
Damissoo Moosisaa Finfinnee, Sadaasa 15,2022 - Weellisaa Oromoo Damissoo Moosisaa erga waggaa tokko oliif to’annoo poolisii Oromiyaa jala turee booda bakka buuteensaa kan dhabame yoo ta’u maatiin weellisichaa garuu poolisiin Oromiyaa murtii malee akka ajjeese quba qabaachuu Addis Standarditti (AS) himaniiru. Damissoo Moosisaa humna poolisiin


text:
Dhaabbata Hawaasa Oromoo Peensilvaaniyaa
Oromo Community Organization of Pennsylvania
Copyright © 2018 The Oromo Community Organization Of Pennsylvania.
Ibsa ejjennoo Hawaasni oromoo pensilvaaniyaa dhimma master plaanii Finfinnee irratti baase
Hawaasni Oromoo Pensilvaniyaa yaa’ii keenya idilee lammaffaa kan bara 2015 Sadaasa 28, 2015 tiif magaala Lancaster, Pennsylvania tti yemmu walgeenyetti dhimma master plaanii Finfinnee irratti marii bal’aa taasisnee jirra. Marii kana irratti Oromoonni steetota ollaa kanneen akka New Jersey, Delaware, Maryland fi New York irraa dhufan irratti hirmaataniiru. Keessummaa kabajaa ta’anii kan affeeraman miseensa boordii OMN fi Presidentii OSA si’anaa kan ta’an Obbo Heenok Gabbisaa marii kanaratti argamuudhaan qabxiilee jajjaboo master plaaniin kun of keessati qabu, rakkoolee inni Ormoo irraan gahu akkasumas gaheen Oromoo kan biyya keessaf alaa maal ta’uu akka qabu waraqaa qorannoo dhiyeessaniiru. Haaluma Kanaan ibsa ejjennoo qabxii ja’a qabu baasuudhaan marii kana xumuraniiru. Isaanis:-
1. Hawaasni Oromoo Pensilvaaniyaa fi naanoo isaa jiraannu maqaa master plaanii qindaahaa jedhuutiin saamicha lafaa ilmaan Oromoo irratti raawwatamaa jiruufi raawwatamuuf adeemu jabeessinee ni balaalefanna.
2. Maaster plaaniin jedhame kun akka akeekametti yoo hojii irra oole Oromoota naannoo sana jiraatan qe’eef qabeenya isaaniirraa buqqisuu irra darbee adaa, seenaa, duudhaafi eenyummaa saba Oromoo handhuura Oromiyaa irraa kan buqqisaa adeemu ta’uu waan hubannee hawaasni Oromoo adunyaa mara irra jiru dhimmi kana yaada tokkoon akka dura dhaabbatu gaafanna.
3. Nuyi Oromoonni Pensilvaaniyaafi naannoo ishee jirannu dhimmi kana mormuu duwwaa otuu hin taane gara fuula duraatti akkaataa barbaachisetti yaadaa fi qabeenya keenya Oromoota naannoo biraa waliin qindeessuudhaan tattaafiilee master plaaniin kun akka hojiirra hin oolle taasifaman hundaa deeggaruudhaaf yaada tokkoon walii galleerra.
4. Yeroo waa’een Maaster plaanii kanaa as bahee eegalee ilmaan Oromoo dhimma kana mormuudhaan haga wareegama lubbuutti kafalaniif ammas kafalaa jiraniif kabajaan ol aanaa isaaniif qabnu ibsaa, kanneen yakka ajjeechaafi daraaraa kana ilmaan Oromoo irratti raawwataniif raawwachaa jiran seeratti fiduudhaaf tattaaffii taasifamu hundumaa ni deeggarra.
5. Dhaabbileen deeggartoota misoomaa addunyaa gara garaa kanneen akka World Bank fi kkf proojectii duguuggaa sanyii irraa gadi hin taane kana maallaqaan deeggaruu irraa akka of qusatan ni gaafanna.
6. Dhuma irratti bulchiinsi magaalaa Finfinnees ta’e mootummaan federaalaa itiyoophiyaa feedhii uummata Oromoo cinaatti dhiisanii maasterplaanii kana hojii irra oolchuuf aggaamuun akkasumas yeroo ammaa barattoota Oromoo dhimmi kana mormuun karaa nagaa sagalee isaanii dhageessisuuf bahan hidhuu, dararuufi ajjeesuun tuffii uummata Oromoof qaban daraan kan ifa baasu ta’uu hubatanii dhimma kana irraa hatattamaan akka of qusatan ni gaafanna.
Keessummaa kabajaa ka biraa ta’anii kan afeeraman Professor Asmerom Legesse qorataan dhimmi Gadaa Oromoo yaa’ii kana irratti argamanii waa’ee sirna gadaa Oromoo booranaa akkasumas walitti hidhata Mootummaa durii Meroyee (Meroe kingdom of the Kushite’s) fi uummata Ormoo gidduu jiru kan dhiyeenya kana qorannaadhaan argatan dhiyeessaniiru.
Yaa’iin Haawaasa Oromoo Pensilvaniyaa fi naannoo ishees kan lammafaa kan bara 2015 haala ho’aa akkanaa fi milkiidhaan xumurameera.


text:
Wal-dorgommii Marsaa 2ffaa, Sirna Gadaa Wal-dorgommii badhaasa qabu marsaa 2ffaa walaloo cimaa Sirna Gadaa irratti…
Award
-
-
Badhaasa Wal-dorgommii Marsaa 2ffaa, Dubartoota Badhaasa wal-dorgommii marsaa 1ffaa walaloo Haacaaluu Hundeessaa irratti wal-dorgomsiisuun…
-
Ulaagaa Dorgommii “Badhaasa Kadiir Abdullaxiif” Marsaa 2ffaa Badhaasa wal-dorgommii marsaa 1ffaa walaloo Haacaaluu Hundeessaa irratti…
-
Raawwii Dorgommii Badhaasa Kadiir Abdullaxiif Marsaa 1ffaa Dorgommii Badhaasa Kadiir Abdullaxiif (Kedir Abdulatif Award) Marsariitii…
-
Haacaaluu Hundeessaa Marsaa 1ffaa Faawundeeshiiniin Haacaaluu Hundeessaa Artiistoota adda addaa Awwaardii Haacaaluu Hundeessaatiin dorgomsiisaa ture…
-
Waldorgommii badhaasa marsaa 1ffaa, akkamitti ilaaltan? Yaada keessan comment nuuf godhaa! Barreessaa Challenge
-
Waldorgommii badhaasa marsaa 1ffaa, gulaallii 2ffaa Barreessaa Challenge Sagantaan Barreessitoota Oromoo jajjabeessuuf yaadne akkuma itti…
-
Badhaasa Wal-dorgommii Marsaa 1ffaa Wal-dorgommiin badhaasa qabu kuni kan adeemsifamu yaadannoo Artist Haacaaluu Hundeessaaf walaloo…
-
Onneen keenya hin arganne gabii,Galatoomi ulfaadhu haadha Wabii,Imimmaan dhiiraa, yaa’ee ititaa;Mar’imaan biyyaa, yaa’ee ciccitaa.–Anin bitu,…
-
Maqaa Artist Hacaaluu Hundeessaatiin Badhaasni Addaa Kan Waggaatti Kennamu, Hachalu Hundeessaa Award (HHA) jedhamuun hundeeffame.…
- 1
- 2


text:
Mallatoolee Guyyaa Qiyaamaa-Kutaa 1ffaa
Guyyaa Qiyaamaa jechuun Guyyaa namoonni du’an hundi awwaalcha isaanii keessaa kaafamuun murtiif Rabbiin fuunduratti dhiyaataniidha. Guyyaa sirnii samii fi dachii itti jijjiramuudha. Guyyaa samiin itti dhodhootu, urjileen harca’an, garreen bakka isaaniti buqqifaman, dachiin garmalee sochootu fi wantoonni nama rifachisanii fi naasisan biroo itti adeemsifamuudha. Guyyaan kuni guddinnaa fi ulfaatinna isaatirraa kan ka’e maqaa adda addaa qaba. Isaan keessaa As-Saa’ah (Sa’aa), Guyyaa Aakhirah (Dhumaa), Yawmul Jam’i (Guyyaa Walitti qabamaa), Yawmud-Diin (Guyyaa Murtii), Yawmul Taghaabun (Guyyaa mu’minoonni bu’aa buufatanii, kaafironni immoo kasaaraniidha), Al-Haaqqah (Guyyaa haqni (dhugaan) ifa bahu), Al-Qaari’a (Rukuttaa jabaa), Gaashiya (wanta hundaa tan Haguugdu) fi kan biroo.
Guyyaa Qiyaamatti amanuun utubaalee imaanaa keessaa tokko. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ilma namaa uumun ergasii isaan sooru, Ergamtoota erguu fi kitaabban buusun san booda herreega malee akkanumatti hin dhiisu. Wanta hojjataniif osoo hin herreegaminii fi hin gaafatamiin akkanumatti badanii kan hafan yoo ta’e, kaayyoo malee uumamanii jechuudha. Kuni immoo wanta Rabbiif hin malleedha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“Sila Nuti taphumaaf waan isin uumnee seetu (yaaddu)? Ammas isin gara Keenyatti deebifamu dhabuu yaaddu?” (Suuraa Al-Mu’uminuuna 23:115)
Ammas, namoonni wal-cunqursuun murtii haqaa osoo hin argatin du’an seenan haa lakkaa’u. Kan cunqurse fi cunqurfamaan murtii haqaa osoo hin argatin akkanumatti dachii Rabbii keessa badanii ni hafu? Yoo kan badan ta’e dachiin cunqursitoota qofaaf uumamte jechuudha. Kuni immoo gonkumaa wanta hin taane. Guyyaan Murtii namni hundi haqa itti argatu jiraachu qaba miti ree? Namni “Lakki Guyyaan Murtii (Qiyaamaa) hin jiru.” Kan jedhu yoo jiraate, inni haqa hin barbaadu jechuudha. Guyyaan Murtii haqaa kee si kafaluu fi miidhaa raawwattoota (zaalimtoota) adabuuf kan dhufu.
Guyyaan kuni Guyyaa Cimaa fi Guddaa namni wanta hojjateen itti mindeefamu fi adabamuudha. Dhugaan amanee fi hojii gaarii yoo hojjate, badhaasni isaa Jannata. Kaafira (Rabbitti kan hin amanne) fi hojii badaa kan hojjatu yoo ta’e, iddoon qubannaa isaa Jahannami. Sababa kanaafi, Rabbiin garmalee jabeessun Guyyaa kanaaf akka qophaa’an ilma namaa akeekachisa.
Guyyaa kanatti akka amanan, kitaabban buuse jira. Kitaaba Isaa kan dhumaa kan ta’e Qur’aana keessatti, Guyyaa Qiyaama keessa maal akka adeemsifamu, Jannani fi Jahannam maal akka ta’an, hojiiwwan Jannataa fi Jahannam nama seensisanii fi kan biroo ilma namaatif addeesse jira. Kitaaba qofaanis mitii, mallattolee Guyyaa Qiyaamatti akeekan baay’ee agarsiise jira, ammas agarsiisaa jira.
“Sila Qiyaaman tasa isaanitti dhufu malee maal eegu? Mallattooleen ishii dhufaniiru. Yeroo ishiin isaanitti dhufte gorfamuun isaanii akkamitti isaaniif ta’a?” Suura Muhammad (47):18
Har’a fedhii Rabbitiin mallatooleen kunniin maal akka ta’an muraasa isaanii hadiisa sahiih Ergamaa Rabbii (SAW) irraa ta’an wabii godhachuun haa ilaallu. Mallatoolee kanniin beekun amantiin nuti Guyyaa Qiyaamatiif qabnu akka dabalu fi hojii gaggaarii hojjachuu fi hojii badaa dhiisun akka of qopheessun nu taasisa.
Mallatoolee Guyyaa Qiyaamaa jechuun Guyyaan Qiyaama dhiyaachu mallatolee agarsiisanidha. Mallatolee kanniinis bakka lamatti qoonna. Isaaniis; Mallatoolee Xixxiqoo (al-Alaamatu al-sughraa) fi Mallatoolee Gurguddoo (al-Alaamatu al-Kubraa). Ammas mallatoolee xixxiqoo bakka saditti qoodu dandeenya. Isaanis; (A).kan yeroo darbee, (B)kan yeroo darbe dhufe fi amma itti fufaa jiruu, (C) kanneen hanga ammaa hin dhufne. Asitti kan dhiyeessu hadiisa sahiih ta’an qofaa fi kitaaba Sheyk Muhammad Al-Arifi “Nihaayatul Aalam (End of The World)” jedhamu irraayi.
(A). Mallatoolee Xixxiqoo Yeroo Darbe keessa argaman
- Nabi Muhammad (SAW) ergamuu fi du’uu
Nabii Muhammad (SAW) ergamuu fi du’uun mallatoolee xixxiqoo Guyyaan Qiyaamaa dhiyaachu agarsiisan keessaa tokko. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
بُعِثْتُ أَنَا وَالسَّاعَةُ كَهَاتَيْنِ
Qubaa jidduu dheeraa fi qubaa ishaaraa wal bira qabuun, “Anaa fi Yeroon (Guyyaan Qiyaama) akkanatti ergamne.” Jedhan. Sahih al-Bukhari 6505 fi Sahih Muslim 2951
Imaam Qurxuubin akkana jedha: “[Mallatoon Qiyaamaa] jalqaba Ergamaa Rabbii (SAW) dha. Sababni isaas, inni Nabiyyii yeroo dhumaati. Inni Nabiyyi ta’uun ergame jira; Isaa fi Qiyaamaa jidduu nabiyyiin biraa hin jiru.” ( Al-Qurxubii, At-Tazkirah (1/710)
Ergamaan Rabbii (SAW) du’uunis mallatoolee Guyyaa Qiyaamaa keessa tokko. Duuti Nabiyyii balaa Muslimoota irra gahe keessaa balaa isa guddaadha. Yommuu inni du’u sahaabotatti Madinaan ni dukkanoofte. Du’a isaatin Wahyin (Ergaan Rabbiin irraa bu’u) addaan cite, fitnaan ni baay’ate, Araboonni gariin Islaama irraa duubatti deebi’an.
- Jiini (Addeessi) Dhooyu
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“Qiyaaman kaloofte (dhiyaatte); Jiinnis lamatti dhoohe.” Suuratu Al-Qamar 54:1
Al-Haafiz ibn Kasiir (Rabbiin rahmata isaaf haa godhu) akkana jedha: “Akkuma hadiisa sahiih mutawaatira ta’e keessatti dhufetti [dhooyun ji’a] gadaa Rasuulaa (SAW) keessa ta’ee jira. Dhooyun ji’a gadaa Rasuulaa (SAW) keessa kan adeemsifame ta’uu isaa hayyoota Islaamaa jiddutti kan irratti wali galameedha.. Mu’ijizaa beekkamaa keessaa isa tokko ture.” (Tafsiir ibn Kasiir 7/472)
Anas akka jedhetti, “Warri Makkaa Ergamaa Rabbii (SAW) mallatoo akka isaanitti agarsiisu gaafatan. Innis dhoohinsa Ji’aa itti agarsiise.” Sahiih Bukhaari 3637 fi Muslim 2802
- Al-Quds (Jerusaalam) Banamuu
Yommuu Ergamaan Rabbii (SAW) ergaman al-Quds mootii Kiristaanaa Bezantaayin jala turte. Ergamaan Rabbii (SAW) banamiinsa Quds dursanii himuun mallattoo Guyyaa Qiyaamaa keessaa akka taate ibsan. Hadiis Awf ibn Maalik dabarse keessatti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Guyyaa Qiyaamatiin dura wantoota jaha lakkaa’i. (1) Du’a kiyya, (2)ergasi Baytal Maqdis (Jerusalaam) banamu, (3)du’a akka qu’aasi hoolaa isin keessa faca’u, (4)qabeenyi baay’achuun namni yommuu dinaara dhibbi kennameef, hin quufu (Kana jechuun namoonni garmalee dureeyyi ta’uun namtichi dinaara kuma malee itti hin gammadu.) (5)fitnaan (qormaanni cimaan) mana Arabaa kamiyyu seentu malee tan hin hafne ni dhufti. (6)isinii fi Banu Al-Asraf (Romaanota ykn Bezantaayinota) jidduu waligalteen waraanaa dhaabu ni adeemsifama. Ergasi Banu Al-Asraf wali galte kana diigun alaabaa saddeet jalatti [isin waraanuf] isinitti dhufu. Alaabaa hunda jala loltoota kuma kudha lamatu jira.” Sahih al-Bukhari 3176
Qu’aas jechuun dhibee holoota fi re’oota keessa faca’uun takkaan fixudha. Akkuma Rasuulli jedhan dhibeen akka dhibee hoolataa faca’u kuni namoota baay’ee ajjeese jira. Naannoo Sooriyaa yeroo Umar bin Al-Khaxxaab (RA) babal’achuun gara Muslimoota kuma digdami shan fixe jira.
Al-Quds yeroo Umar ibn al-Khaxxaab bara 16 (HB)/ 637 keessa banamte turte. Kufrii irraa qulqulleessun Masjiida achitti ijaare ture. HB-Hijraa Booda
Al-Quds yeroo lammataattif bara 583 HB/1187 keessaa Salaah Ad-Diin Al-Ayyuubin banamte jirti. In sha Allah, ammas gara fuunduratti ni banamti. Kanaan kan wal-qabatu mallatoolee xixxiqaa gara fuunduratti dhufan keessaa haa ilaallu innis.
Abu Hureyran akka gabaasetti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Qiyaaman hin dhaabbattu hanga Muslimoonni Yahudoota irratti lola (waraanaa) banannitti malee. Muslimoonni Yahudoota ni ajjeessu hanga namni yahuuda ta’ee dhagaa fi muka duubatti dhokatutti. Dhagaan yookiin mukni ni jedha, “Yaa Muslima, Yaa Gabricha Rabbii! Na duuba Yahuudatu jira, koottu ajjeesi. Garuu mukni Gharqad jedhamu hin dubbatu, inni muka Yahudoota waan ta’eef.” Sahih Muslim 2922
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) wanta hundaa dubbachisu kan danda’u mukaa fi dhagaa akka dubbatan gochuu danda’a. Yeroo ammaa kana hubachuu fi itti amanuun ulfaata miti. Sibillii fi shiboon yeroo ammaa dubbachaa hin jiru? Telefoonni, radiyoon Tv fi kkf walitti qabama laastiki, shiboo fi sibilaa mitiree? Yommuu Qiyaaman dhiyaattu, Yahudoota akkanatti ardii balleessaa jiran kanniin Rabbiin dandeetti fi gargaarsa Isaatin, Muslimoonni akka isaan ajjeesan taasisa. Kanaafu, waa lama Hadiisa kanarraa barannaa jechuudha. Tokko mallattoo Qiyaama, lamaffaa, yahudoonni cunqursaa hangana hin jedhamne yommuu raawwatan abdii kutu dhiisudha. Guyyaa tokko too’annaa jala oolu.
- Dajjaloonni fi kijibdoonni soddomni Nabiyyumma himatan bahuu
Abu Hureyran akka gabaasetti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Qiyaaman hin dhaabbattu hanga Dajjaalonni, kijibdoonni soddomatti dhiyaatan bahanitti malee. Hundi isaanitu, ergamaa Rabbii akka ta’anitti himatu (Ani ergamaa Rabbiiti jedhu).” Sahih Muslim 157 l
Garuu Nabii Muhammad (SAW) Ergamaa Rabbii isa dhumaati. Isaan booda Rasuulli ykn Nabiyyiin haarofti ergamu hin jiru. Rabbiin ni jedha:
“Muhammad dhiirota keessan irraa abbaa nama tokkootu hin taane. Garuu inni Ergamaa Rabbitii fi xumura Nabiyyoota kan ta’eedha. Rabbiinis waan hundaa beekaa ta’eera.” Suuratu Al-Ahzaab 33:40
Namoonni seenaa keessatti ani nabiyyidha jechuun bayan jiru. Akka fakkeenyatti, Al-Aswad Al-Ansi Yaman irraa, Musaylimah al-Kazzaab (Kijibaa), Mirza Ghulam Ahmad al-Qadayni fi kanneen biroo. Dajjaalin guddaan inni dhumaa Qiyaaman garmalee yommuu kalooftu baha. Mallatolee Guyyaa Qiyaamaa gurgudoo keessaa tokko.
- Gara Hijaazi irraa ibiddi argamu
Mallatoolee Guyyaa Qiyaamaa kan Ergamaan Rabbii (SAW) dubbatan keessaa tokko ibiddi lafa Hijaazi tan Madinah al-Munawwaratti dhiyaattu keessaa bahuudha. Hayyoonni fi qorattoonni seenaa tokko tokko ibiddi kuni bara 654 HB akka argame ni dubbatu.
Al-Haafiz ibn Kasiir (Rahimahu Allahu) waa’ee ibidda kanaa yommuu dubbatu akkana jedha, “Ibiddi Hijaaz keessatti mul’ate kan Busraa keessatti morma gaalaa ibse akkuma hadiisa keessatti dubbatame argame jira. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhu: “Qiyaaman hin dhaabbattu, hanga ibiddi lafa Hijaaz keessaa bahuu fi morma gaalaa Busraa keessa jiran ibsutti.” Sahih al-Bukhari 7118
Ibn kasiir itti fufuun, “akkuma jedhame ibiddi ji’a sadi ture jira. Ifa isaatin dubartoonni Madiinaa jirbii fooyaa turan.” (Al-Bidaayah wa’l-Nihaayah 13/199)
Taate kana yommuu ibsu Abu Shaamah akkana jedha, “Halkan guyyaa Roobii dura, Jumaadal Aakhirah 3ffaa bara 654 (Hijra booda), sagaleen guddaan Madinaa keessatti dhagahame. Ergasii kirkira (sochii) irraa kan ka’e lafti, dhaabni manaa, xaaran, gubanii fi balballi sa’aati baay’eef hanga Jimaata itti aanu hurgufaman. Ergasii ibiddi guddaan Madinaa keessatti bakka Harrah jedhamtu keessatti mul’ate. Naannoon kuni Bani Qureyzatti dhiyoodha. Gara seensa Madinaatiin iddoo jireenya keenya irraa ibidda kana ni argina. Akka waan ibiddi guddaan nu bira jiru fi laggeen ibiddaa akka bishaani isa irraa gara Sulula Shaza yaa’anitti qaanqee guddaa akka gamoo darba.” (At-Tazkira f.527)
Kunnin mallatolee Guyyaa Qimaayaa muraasa isaaniti. In sha Allah, torbaan dhufu, mallatolee yeroo amma itti fufaa jiran ragaa waliin ni ilaalla. Assalamu aleykum wa rahmatullahi wa barakaatuh. Wa billahi tawfiiq.
Kitaaba wabii
The End of The World-fuula 47-63 (English)
Nihaayatul Aalam -fuula 37-52 (Arabic)