text:
Ergamaan Ilma namaa irraa ta’uu
Dhalli namaa jireenya keessatti hogganaa hordofee milkaa’innatti bahu barbaada. Hogganaan namoonni hordofan kunis akkuma isaanii kan nyaatu, dhuguu, uffatuu fi rafuu ta’uu qaba. Ta’uu baannan, uumama sanyii isaanii irraa adda ta’e fi amalli isaa amala isaanii waliin kan hin deemne akkamitti hordofu? Hordofuu jechuun wanta namni suni hojjatu ilaalun hojjachuudha. Namoonni dhugaa kana hin hubanne dur irraa kaase, “Rabbiin maaliif malaykaa ergamaa godhee hin ergine?” jechuun Ergamtoota Rabbii faallessu. Rabbiin osoo malaaykaa erge akkamitti malaaykaa kana hordofuu? Uumamni malaaykaa fi namaa garagara. Malaaykan hin nyaatu, hin dhugu, hin fuudhu. Ilmi namaa immoo kana hunda godha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) haala ilma namaa akkana jechuun ibsa:
“Namoonni yommuu qajeelchi isaanitti dhufu, “Sila Rabbiin ilma namaa Ergamaa godhee ergaa?” jechuu malee homtuu amanuu irraa isaan hin dhoorgine.” Suuratu Al-Israa 17:94
Kana jechuun namoota baay’ee qajeelchi (kitaabni fi Ergamaan) Rabbiin irraa yommuu isaanitti dhufu, wanti amanuu fi ergamtoota hordofuu irraa isaan dhoowwe ilaalcha badaa fi jecha isaanii kana: “Sila Rabbiin ilma namaa Ergamaa godhee ergaa?, Maaliif Malaayka hin erginee?”. Rabbiinis akkana jechuun deebii isaaniif kenna:
Jedhi, “Osoo dachii keessa Malaaykonni tasgabbaa’anii deeman kan jiraatan ta’ee, silaa samii irraa Malaaykaa Ergamaa goone isaan irratti buufnaa turre.” Suuratu Al-Israa 17:95
Malaykaan kan ergamuu malaaykotaa qofaaf akka ta’e Rabbiin ni beeksisa. Sababni isaas, osoo Malaaykan namootatti ergamee, silaa namoonni haala irratti uumameen malaykaa kana arguu hin danda’an.[1] Malaykoonni uumamni isaanii kan namootaa irraa adda kan ta’e fi guddinni isaanii kan nama sodaachisudha. Rabbiin nabiyyoota qofa haala malaaykan irratti uumame arguu irratti isaan dandeesise. Kanaafu, namoonni malaykaa suuraa irratti uumame arguu fi isa waliin haasawu hin danda’an. Rabbiin akkana jedha:
“Ni jedhan “Maaliif Malaaykan isa irratti hin buufamin?” Osoo malaaykaa buufne silaa dhimmichi ni murteefama;ergasii yeroon isaaniif hin kennamu ture. Odoma malaayka isa gooneyyuu, silaa dhiira isa taasifna, waan isaan walitti fakkeessan isaan irratti walfakkeessinaa turre.” Suuratu Al-An’aam 6:8-9
Maaliif Malaaykan nabiyyii irratti hin buufamin? jechuun warri kafaran gaafatan. Osoo malaaykaa buufne silaa dhimmichi ni murteefama. Ibn Abbaas ni jedha: “Osoo malaaykaa suuraa inni irratti uumame arganii silaa ni du’u. Isa ilaalu waan hin dandeenyef.” Hasanii fi Qataadan ni jedhan: adabbii isaan balleessun ni baduu turan. Sababni isaas, nama mallattoo barbaade, ergasii mallattoon tuni mul’atte yoo amanuu dide, Rabbiin yeroma san ni balleessa. “Ergasii yeroon isaaniif hin kennamu ture.” Kana jechuun hin tursiifaman.
“Odoma malaayka isa gooneyyuu, silaa dhiira isa taasifna…” -Malaayka suuraa isaa irratti isa arguu hin danda’an, jismii (qaama) erga ta’een booda malee. Sababni isaas, uumamni hunduu sanyii isaa waliin taa’utti ni gammada, sanyii isaa kan hin taane irraa immoo ni dheessa. Osoo Rabbiin olta’e ilma namaatti malaayka ergee, silaa isatti dhiyaachu irraa ni dheessu, isa waliin hin taa’an. Dubbii isaa ni sodaatu, isa hin gaafatan…
Ammas, osoo malaaykan kuni suuraa dhiiraatin isaanitti ergamee akkana jedhu turan: “Ati malaykaa miti. Ati ilma namaa qofa, sitti hin amannu.” Haala isaanii duraanitti ni deebi’u turan. Malaaykonni suuraa namaatin ergamtootti dhufaa turan. Nabii Ibraahimii fi Luuxin suuraa namaatin itti dhufan. “waan isaan walitti fakkeessan isaan irratti wal fakkeessinaa turre.” Kana jechuun yommuu Ergamaan namaa isaanitti dhufu, “Kuni nama akka keenyaati. Nama akka keenyaa hin hordofnu” Jedhan. Osoo malaaykalleen suuraa namaatiin isaanitti dhufee, “Kuni nama akka keenyaati. Kanaafu, hin hordofnu.” Jechuu turan. Haala kanaan ni dhama’u, isaan irratti dhimmoonni wal fakkaatu, walitti makamu.[2]
Ogummaa (Hikmaa) Ergamaan ilma namaa irraa ta’uu
Ergamaan gara ilmaan namaatti ergamu malaykaa osoo hin ta’in isaanuma keessaa nama Rabbiin filateedha. Kuni faayda fi ogummaa baay’etu keessa jira. Isaan keessaa mee muraasa haa eerru:
1-Namootaf fakkeenya ta’uu- osoo malaaykan namootatti ergamee, silaa isa hordofuu fi fakkeenya isa godhachuuf ni rakkatu turan. Sababni isaas, uumamni namaati fi malaayka garagara. Namni ni nyaata, ni dhuga, ni fuudha. Malaaykonni immoo kana hundaa hin hojjatan. Osoo malaykaan namootatti ergamee waan badaa irraa isaan dhoowwe, silaa namoonni akkana isaan jechuu turan, “Ati uumama keenya irraa adda. Hin nyaattu, hin dhugdu, hin fuutu. Wanti gara baditti si dhiibu hin jiru. Kanaafu, ajaja kee hin fudhannu.”
Uumaman namni jecha caalaa hojii nama ilaalun hordofu. Kanaafu, ergamaan ilma namaa irraa ta’uun, namoonni hojii isaa ilaalun akka fakkeenyatti isa fudhatu. Rabbin ni jedha:
“Dhugumatti nama Rabbii fi Guyyaa Aakhiraa kajeeluf ammas Rabbiin baay’isee yaadatuuf Ergamaa Rabbii keessa hidhannaa (fakeenya) gaariitu isiniif jira.” Suuratu Al-Ahzaab 33:21
2.Namoonni isa hodofuuf kakka’uumsa qabaachu– osoo ergamaan Malaykaa ta’ee, silaa namoonni jireenya keessatti fakkeenya isa godhachuuf kakka’uumsa hin qabanii turan. Sababni isaas, sanyii isaanii irraa adda kan ta’ee fi uumamaan isaan irraa garagara waan ta’eef isa hordofuu hin danda’an. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa, sanyii isaanii irraa ergamaa isaaniif erguun fakkeenya gaarii hordofuu qaban isaaniif godhe. Kanaafu, ergamaa namaa hordofuuf kakkaa’umsa qabaatu. Tola kana Rabbiin haala kanaan ibsa:
“Dhugumatti, Rabbiin yeroo ergamaa isaan irraa ta’e, kan keeyyattoota Isaa isaan irratti dubbisu, isaan qulqulleessu, kitaaba fi hikmaa (sunnaa) isaan barsiisu isaan keessatti ergu mu’mintoota irratti tola ooleera. Dhugumati san dura isaan jallinna ifa bahaa keessa turan” Suuratu Ali-Imraan 3:164
Kana jechuun Rabbiin mu’mintoota (warroota amanan) irratti tola ooleera, yommuu ergamaa sanyii isaanii irraa ta’e ergu. Sanyii isaanii irraa ta’uun isa akka hordofan, waliin taa’un akka tasgabbaa’anii fi gaafi gaafatan isaan taasisa. Osoo sanyii biraa irraa ta’e silaa kana hunda gochuu hin danda’an. Ergamaan kuni keeyyattota Rabbii isaan irratti qara’a (dubbisa), waan gaaritti isaan ajajuu fi waan badaa irraa isaan dhoowwun lubbuu isaanii qulqulleessa. Qur’aana fi sunnaa isaan barsiisa. Dhugumatti isaan kana dura jallinnaa fi dukkana keessa turan.
3.Namoonni Malaayka waliin wal-qunnamu dadhabuu- akkuma duratti jenne osoo malaaykan suuraa jalqabaa irratti uumameen isaanitti ergame, silaa isa waliin haasawu fi taa’u hin danda’an. Sababni isaas, suuraan isaa suuraa namaa irraa adda kan ta’ee fi kan nama rifachisuudha. Kanaafu, uumama irraa dheessani fi nama rifachisu irraa akkamitti ergaa Rabbii beeku fi hubachuu danda’uu? Ergamaan isaan keessaa ta’uun isaaniif rahmataa fi mararfannaadha.
Guduunfaa
➥Malaykoonni uumamtoota Rabbiin ifa irraa isaan uume fi samii keessa jiraataniidha. Hin nyaatan, hin dhugan, wal hin horan. Rabbiin halkanii guyyaa hifannaa tokko malee gabbaru.
➥Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilmaan namaatiif ergamtoota sanyii isaanii irraa ta’an erge. Kunis Rahmata Isaa agarsiisa.
➥Uumamni malaykotaa fi namootaa gargar waan ta’eef malaykaan ergamaa ta’ee namootatti hin ergamne.
➥ Malaykaan osoo namootatti ergamee nama fakkaate isaanitti dhufaa malee suuraa irratti uumameen isaanitti hin dhufu. Sababni isaas, namoonni suuraa inni irratti uumame ilaalu fi isa waliin dubbachuu hin danda’an
➥Kanaafu, warroonni malaykan maaliif hin ergamne jedhanii gaafatan, akkuma duraan of dhamaasan ni dhama’u turan.
Kitaabbilee wabii
al-aqiidatul Islaamiyyatu wa ususuhaa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi, fuula 344-345
[1] Tafsiira Qurxubii- 13/178
[2] Tafsiira Qurxubi-8/327-328
Tafsiira Ibn Kasiir
https://furtusammu.wordpress.com/2017/01/17/the-messengers-god-sends/


c: text/html

text:
Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa balaliiwwan gara Maqaleefi Laalibalaa haqe
(BBC Afaan Oromoo) — Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa Maqaleefi Laalibelaa dabalatee balaliiwwan gara Kaaba Itoophiyaatti taasisuuf ture sababii haala qilleensaa rakkisaa uumameen haquu isaa beeskise.
Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa dabalataanis balaliiwwan gara Gondar, Aksuumiifi Shireetti taasisuuf ture haala qilleensaa rakkisaa uumameen har’a ganama haquu isaas himeera.
Balaliiwwan har’a haqamanis haalli qilleensaa fooyya’uu isaa Tajaajila Metirooloojii Biyyaalessaa irraa odeeffannoo argamu irratti hundaa’uudhaan akka deebi’ee akka itti fufu taasifama jechuun ibseera.
Haata’u malee, odeeffannoon Tajaajila Metirooloojii Biyyaalessaa irraa argame akka garsiisutti haalli qilleensaa balaliiwwan gufachiise guyyoota lamaan itti aanan keessattis akka itti fufudha.
Oduu walqabateen Jimaata waaree boodarraa kaasee Sanabatallee samiin magaalaa Baahir Daar awwaaraafi qayyoota awaaraan uumameen aguugamee akka oole jiraattonni magaalattii BBC’tti himaniiru.
Taatee kana ilaalchisuun qindeessaan garee raagaafi xiinxala dursanii of-eeggachuu wiirtuun tajaajila metirooloojii lixa Amaaraa Obbo Xilaahun Wuubuu, “Qayyoonni haawwarri uumameera,” jedhan.
- Balaan xiyyaaraa ET-302 waggaa har’aa qaqqabe akkamiin yaadatama?
- ‘Boeing’ awwaalcha abbaakoorratti argamee ani garuu hin dandeenye’
Qayyoonni dhukkee kun kan uumamu obonboleettii naannoo goginsi jirutti uumamuun walqabatee kan uumamu yoo ta’u, obobboleettiin awaaraa Baahir Daar irratti mul’ate ammoo sababii dhiibbaa qilleensaa Sudaan irratti uumameen ta’uu dubbatu.
Qayyoonni awaaraa kun kan uumame Baahir Daaritti qofaatti osoo hin taane, Gondar irrattillee mul’achuu isaa BBC’tti himeera ogeessi kun.
Taateen kun yeroo hedduu saatii dheeraa akka hin turre kan dubbatan Obbo Xilaahun, baduu akka danda’u ibsu. Haata’u malee, haala qilleensaa akkasii keessatti xiyaaronni ka’uufis ta’e qubachuudhaaf akka hin argineef waan aguuguuf balaliidhaaf rakkisaa akka taasisu dubbatu.
Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa ibsa baaseen magaalaawwan balaliin haqaman keessaa qayyoonni awaaraa kan itti uumame magaalaalee Baahir Daariifi Gondaridha.
Ogeessi kun akka jedhanitti qayyoonni awaaraa kun rakkoo qaam argansuu irratti, keessattuu namoota asmii qabanii rakkisaadha. Kana malees, wanti uumame kun dhibee manjalloo(boquu gogsaatiifsi sababa ta’uu ta’uu mala jechuun akeekkachiisaniiru.
Baahir Daar kan jiru rippoortarri BBC akka mirkaneeffatetti qayyoonni awaaraa uumame kun har’a baayyee xiqqaachaa kan dhufe ta’us mallattoowwan mumul’atan garuu ni jiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kan hidhaa keessa jiru hogganaan mormitoota Raashiyaa Aleeksii Navalii haallii fayyaa isaa gad adeemaa buluun kan akkaan ishee yaaddeesse ta’u Yunaaytid Isteetes beeksiiftee jirti.Navalaany dhukkubbii duugda isaa Milla isaa irraa itti dhaga’amuuf angawoonni mana hidhaa wal’ansa fayyaa isa barbaachiisu akka kennisisan gochuuf guyyoota 24 nyaata lagatee kan ture amma dhaabee jira.Qufaa hamaa fi ho’a qaamaa qabaachuu isaa ibsaa kan ture Navalaany namoonni isa waliin hidhaman dhukkuba sombaan qabamanii hospitaala seenanii jiru.
Haallii fayyaa Navalii gad adeemaa jiraachuun prezidaantii Yunaaytid Isteetes Joo Baaydin yaaddeessuu isaa itti gaafatamtuun preesii kan masaraa Waayit Haawus Jeen Saakii ibsanii jiru.
Dubbii himaan ministrii dantaa alaa Yunaaytid Isteetes Teed Praayis yaaddoo kana qabaachuu isaanii ibsanii Angawoonni biyyatti fayyaa fi nageenya Naavalaany mirkaneesuuf tarkaanfii barbaachiisu akka fudhataniif gaafatan.Kana malees akka battalumatti hiikamuu akkasumas deggertoota isaa irra dararaan ga’u akka xumuura argatu irra deebinee gaafanna jedhan.
Raashiyaan meeshaa keemiikaalaa gargaaramuun Navalii summiin miidhu isahee kan ilaaleen Bitooteessa 2 ministriin dantaa alaa ugguura Raashaa irra ka’ee ture babal’isee jira.Uggurri kun diraan kan Raashaa irra ka’ameef sababaan bara 2018 Yuunaayitid Kingdam keessatti warri basaasa Raashaa nama Sargee Skriipal jedhamu keemikaalaan summeessanii booda ture.
Dabalataan immoo ministriin Maallaqaa fi ministriin hajaa alaa Amerikaa namoota Raashaa hedduu fi dhaabbatoota sagantaa meeshaa Keemiikaalaa, ministeera Ittisaa fi kutaa basaasaa kan Federeeshinii Raashiyaa waliin hidhata qaban irra ugguura ka’an.
Meeshaaleee waraanaa fi tajaajiila waraanaa biyya ofiin ala akka hin baafnee jechuun biyyota imaammata ba’e isaan tarreesse keessatti Raashaan dabalamtee jirti.
Raashiyaan meeshaa kemiikaalaa gargaaramuu fi dhiittaa mirga namoomaa geesisuun ishee, waan hamaa kan hordoofsisuu ta’u aangawoonni Amerikaa kallattiin akka ibsaniif mootummaan Yunaaytid Isteetes aangawoota isaaf ibsee jira. Meeshaa Keemikaalaa gargaaramuun kan fudhatama hin qabnee fi seera addunyaa kan cabsuu ta’u ministriin dantaa alaa Yunaaytiid Isteetes Antonii Bliinken. Gara fuula duraatti yoo Raashiyaan kana itti fuuftii ta’e maaltu ta’u akka danda’u dursee dubbachuu hin fedhu jechuun akeekkachiisan dubbi himaan ministrii dantaa alaa Amerikaa Teed Praayis.
Raashaan gara jabinaan haallii itti Navalaanyiin qabdee jirtuuf itti gaafatamtuu akka taatuu shakkuu hin qabdu jechuun gulaalaan har’a yaada isaa xumuree jira.


text:
Unkaa Masakaa - dirreewwan wal qabatan argadhu
Sadarkaa 2ffaa irratti, unkaa xiqqaa filannoo hujeeka dirreewwani irratti hundaa'un ijaaruuf yoo filatee turtee, dirreewwan walitti hidhaman fuula masaka kanarraa filachuu. dandeessa.
Dirree unkaa xiqqaa jalqaba walqabate
Sanduuqa tarree filateetti aane jiru keessa sanduuqa tarree dirree unkaa xiqqa kan dirree unkaa ijoon walqabate filadhu.
Unkaa dirree ijoo jalqaba walqabate
Sanduuqa tarree filateetti aane jiru keessa sanduuqa tarree dirree unkaa ijoo kan dirree unka xiqqaan walqabate filadhu.
Dirree unkaa xiqqaa lammaffaati walqabate
Sanduuqa tarree filateetti aane jiru keessa sanduuqa tarree dirree unkaa xiqqa kan dirree unkaa ijoon walqabate filadhu.
Dirree unka ijoo lammaffaati walqabate
Sanduuqa tarree filateetti aane jiru keessa sanduuqa tarree dirree unkaa ijoo kan dirree unka xiqqaan walqabate filadhu.
Dirree unkaa xiqqaa sadaaffaati walqabate
Sanduuqa tarree filateetti aane jiru keessa sanduuqa tarree dirree unkaa xiqqa kan dirree unkaa ijoon walqabate filadhu.
Unkaa dirree ijoo sadaaffaati walqabate
Sanduuqa tarree filateetti aane jiru keessa sanduuqa tarree dirree unkaa ijoo kan dirree unka xiqqaan walqabate filadhu.
Dirree unka xiqqaa arfaffaati waqabate
Sanduuqa tarree filateetti aane jiru keessa sanduuqa tarree dirree unkaa xiqqa kan dirree unkaa ijoon walqabate filadhu.
Dirree unka ijoo arfaffaati walqabate
Sanduuqa tarree filateetti aane jiru keessa sanduuqa tarree dirree unkaa ijoo kan dirree unka xiqqaan walqabate filadhu.


text:
Qoosaa, draama, sirbaa fi hojii aartii adda addaa hojjachudhan ummata Oromoo biratti beekkama - Admaasuu Biraanuu. Guraandhala 14 bara 2016 dhalatee ogaa 60-tti, adunyaa kanarra du’an boqate. Admaasun abba ijolee shaniiti. Du’i artiistii jalatamaa kana ijoolee fi firootaa isaa qofa mitii, ummata oromoo hojii isaatin isa jalatuu hunda rifachiisee, gaddisiisera.
" Finfinneetti maqaa Daaraartuu qabaachuun salphaa hin turre. Ijooleen oggaa natti kolfan maqaa kana narra jijjiri jedhee abbaa kiyya gaafachaan ture," han jettu intalli Admasuu, Daaraartuu Birhaanuu," amma garuu ergaan guddadhee baayyeen isa galateefadha" jetti.
Admaasuun Bara 1970 keessaa Siinimaa bulchiinsa magaala Finfinnetti sirba hammayya sirbuuf shubbisan han artitti seene. Achumatti meshaa muziqaa adda addaa han akka tramfeeetii faa taphachuu jalqabe. Admaasun ofii sirbuu qofa odoo hin ta’in walaloo fi yeedaloo sirbaa qopheesee artiistoota akka Dawitee Mokoonnon ,Tsegaayee Dandanaa Hirphaa Gaanfuree fi Asteer Dadhiifaatii gumaachera.
Keennaa uumaa, jalaala artii fi cimanii hojjachuu walitti fayyadamee artiistii urjii ta’udhaf yeeroo itti hin fudhanne.
Bara 1990 keesaa ogaa Televisiinii Itoophiyaaratti Sagantaan Afaan Oromo jalqabamu, Admaasun yeroo oddo hin gubiin taatota haaraa walitti qabee shaakalchiisu jalqabe. Obbo Dajanee Guutamaa Itichaa, oggas TV Itoophiyaati qophii Afaan Oromootii Daayreektarii Isitiidiyoo ture. Aadee Simeeny Teessoo immo sagantaa Afaan Oromoo irratti beeksiistuu fi gaazexeesituu turte. Lamaanuu dubbisee, gumaachii Admaasuu guddaa akka ture nayaadachiisaniiru.
Admaasuun Kaarakterii fe’e ta’e taphachuun isa dhibee hin beeku jedhan warri hojii isaa dinqisifatan. Draamaa fi koomedhii ( tapha) irratti hojatee huda asitti siini tareesuu dadhabuus, amma tokoo sin yadachisuudha: Ani eenyuu, abbaa dumbburree, qaanqee, haadha garasuu, mana nyaataa, hadhaa firaa , Ameerikaa, qaween koo fi Dheebuu kaasuun hin gaha.
Aartiin Oromoo reefu hinxuqamnee , reefu jalqabaa jirra han jechaa ture Admaasun kara ijolee nubooda jirtuuti agarsiisa jira jechaa ture. Inni garuu artii jalatuu bakka hawwee gahee odoo hin argin du’an dursameera. Sirni awwalcha Admaasuu bakka firoonni, hiriyoonii fi namoonni hojii isaa dinqisifataan argamanitti magaala Finfinneetti sirnna o’adhan geggefameera.


text:
Galii siyaasaa isa kamtu Oromoof wayya?
Berhanu Hundeetiin
Dhimmi akka mata-dureetti dhiyaate fi gaafiin itti aanee ka’e kun baay’ee ulfaataa fi deebiin isaas mormisiisaa akka ta’u waan shakkii qabu natti hin fakkaatu. Haa ta’u malee, galii isa kamtu uummata Oromootiif kan wayyu akka ta’u kan murteessan dhimmoota baay’eetu jiru.Waan ta’eef, dhimmi kun kan gabaabumatti asitti ibsamuu danda’uu miti. Wanti guddaan kan waliin nama mormisiisu fi waliigaltee nama dhoowwuu malu, gaafiin uummata/saba Oromoo akkamitti akka hiikamu ykn ibsamu irratti dha. Dabalataan immoo, biyyi Itoophiyaa jedhamtu tun akkamitti akka uumamtee fi amalli ishiin qabdu maala akka ta’e hiika fi ibsa kennamurratti waliinmormiin jiraachuu danda’uu dha.
Namootni fi jaarmayootni tokko tokko yoo dubbatan, Itoophiyaan Impaayara waan taateef; impaayarri takka immoo diimookraata’uu waan hin dandeenyeef, sirni ishii kun diigamee; hiree ofii ofiin murteeffachuun uummattootaa/sabootaa mirkanaa’ee; hanga mootummaa birmadummaa dhaabbachuu danda’anitti deemamuu qaba jedhu. Warri biroo immoo, lakkii biyyattiin tun yoo diimookraatofte isa kana keessatti gaafiin sabootaa/uummattootaa deebii argachuu waan danda’uuf, mootummaa birmadummaa ijaarrachuun, biyyattii tana gara garatti hiruun hin barbaachisu jedhu.
Waayee seenaa warra seenaa barreessaniif yookaanis warra ogummaa seenaa qabaniif dhiisnee, garuu waan tokko tokko kan ragaa ta’uu danda’an yoo laalle, Itoophiyaan akkamitti akka ijaaramte fi amalli isiin qabdu ifaa ifatti kan mul’isan, biyyattiin tun Impaayara akka taatee dha. Yoo akkana jedhame immoo, biyyattii tana keessatti diimookraasiin uumamee; gaafiin uummattootaa/sabootaa deebii argachuu waan hin dandeenyeef, hireen biyyattii tanaa murtii uummattootaatiin/sabootaatiin mirkanaa’uu qaba kan jedhutti nama geessa jechuu dha.
Haa ta’u malee, uummatni Oromoo bal’aan hiree ofii ofiin/ofiif murteeffachuu filatullee, murtii godhamuuf deemu kana keessatti uummatni keenya Oromiyaa walaba taate fi mootummaa birmadummaa dhaabbachuuf murteessa jedhanii yaaduun ykn beekuun amma nama rakkisa. Karaa biraatiin immoo, dhimmi diimookraasii yoo dubbatamu, gaafiin uummata keenyaa gaafii diimookraasii ti yoo jedhamu, akka waan Oromoon diimookraasii hin beekneetti laalamuu hin qabu. Diimookraasiin bu’ura Sirna Gadaa fi Aadaa uummata Oromoo waan ta’eef jechuu kooti.
Gara dhimma ijoo fi gaafii mata-duree barreeffama kanaarratti ka’etti yoo deebinu, “Galii siyaasaa isa kamtu Oromoof wayya?” kan jedhu kun murtii uummataa waan ta’uuf, isa kana uummata Oromoo bal’aaf dhiisuun barbaada. Waan isaaf wayyu kan murteeffatu uummatichuma waan ta’uuf jechuu dha. Dhugaa haa dubbatnu yoo jenne, biyya ofii kana walaba taate takka ijaaramtee arguu kan hin barbaadne waan jiru natti hin fakkaatu. Haa ta’u malee, isa kana argachuuf wareegama ulfaataa akka nama gaafatu fi haalotni jiran immoo baay’ee walxaxaa akka ta’an hubachuun barbaachisaa dha. Asirratti wareegamni Itoophiyaa diimookraatessuuf kaffalame fi kaffalamuuf deemus kan walabummaaf kaffalamuu gad hin ta’u jedhanii warri morman jiraachuu akka malan nan amana. Haa ta’u malee, Addunyaa kanarratti wanti hin danda’amne jiraachuu baatus, biyya walaba taate ijaarrachuuf haalota amma jiran keessatti baay’ee ulfaataa akka ta’u waan dhara hin taane dha.
Oromiyaa walaboomte arguun hawwii Oromoota harka caalanii ta’ullee, sirni Federaalisimii inni dhugaa ta’e mirkanaa’ee; Federeeshiniin dhugaas kan Naannooleerratti hundaaye yoo ijaarame, Oromoof gaarii ta’a malee wanti isa miidhu jiraachuu hin danda’u jedheen amana. Asirratti wanti ifa ta’uu fi jala sararamuu qabu, injifannoolee Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) hanga hara’atti argamsiise akkuma jiranitti ta’anii; isa kanatti dabalamee jechuu dha. Federaalisimiin ykn Federeeshiniin dhugaa ta’u kun Abbaabiyyummaa Oromoo kan mirkaneessu, jechuun Oromoon biyya abbaa isaa keessatti abbaa qayee, abbaa lafaa fi abbaa qabeenyaa isaa ta’ee; dhiibba alagaatii ala ofiin ofbulchuu fi akka isaf malutti Itoophiyaas saboota biroo waliin bulchuu yoo danda’e, kun Oromoof filannoo (option) badaa miti jechuun barbaade.
Federeeshinii akkantti ijaaramu kana keessatti, Itoophiyaan akka haaraatti ijaaramtu immoo, kan Oromoo akka alagaatti laaltu fi kan Oromoof hin quuqamne Haadha Biddeenaa osoo hin taane, Oromoofis ta’ee uummattoota hundaafuu Haadha dhugaa kan taatu yoo ijaaramte qofaa dha. Federeeshinii haal-duree kana hinguutne yoo ta’e garuu, filmaatni uummatni Oromoo qabu isa tokko qofaa ta’a. Innis biyya ofii walaba taate, biyya Gadaa “Repaabiliika Diimookraatawaa Oromiyaa – Gadaa Republic of Oromia” ijaarrachuun dirqama ta’a jechuu dha. Kana booda Itoophiyaa uummatani Oromoo keessatti dararamu, beelaa fi gadadoof saaxilamu, ajjeefamu, gad-aantummaan jiraatu, alagaan nyaatee quufee lammiin Oromoo beelawu,…. jiraachuu hin dandeessu. Kun firaafis ta’ee diinaaf hundaafuu ifa ta’uu qaba.
Waayeen sirna Federaalisimii yoo ka’u, sirni akkanaa kun bifa adda addaa qabaachuu waan danda’uuf, gaafiin Federaalisimii akkamii ta’uu qaba? jedhu ka’uu mala. Ogummaa Polotikaa qabaachuu baadhullee, ani akkan ofii kiyyaa yaadutti, akka ilaalcha kiyyaatitti, Federeeshiniin naanooleerratti hundaa’e sababaalee adda addaatiin biyyattii tanaaf gaarii dha jedheen amana. Isa kana fudhachuu warri hin barbaadne akka jiran beekamullee; jaalatanis jibbanis, fudhatanis dhiisanis, Federeeshiniin akkanaa uummattoota, saboota fi sab-lammoota biyyattii tanaa harka caalaniif fudhatamaa akka ta’u amanuun barbaachisaa dha.
Kan biraa, wanta dhimma kana wajjin walfakkaatu tokko, barreeffama gabaabduu takka Afaan Ingiliziitiin Face Book irratti maxxanseen ture. Barreeffama sana keessatti, humnoota siyaasaa yeroo ammaa Itoophiyaa keessa jiran, akka kaayyoo isaan ibsataniitti fi/ykn galii isaan hawwaniitti, garee (group) shanitti hiree ibsuu yaaleen ture. Isaanis gabaabumatti akka armaan gadii ti:
- Bitaa Fagoo (far left) Gareen kun jaarmayoota bilisa-baastota ta’ani fi hiree murteeffannaa sabootaa/uummattootaa mirkaneessuuf warra qabsaa’an;
- Bitaa Jiddugalaa (middle left) Warrii garee kana keessa galan, sirni Federaalisimii dhugaa yoo ijaarame fi Federeeshiniin dhugaa yoo mirkanaa’e, gaafiin uummattootaa deebii argachii ni danda’a warra jedhanii dha;
- Jiddugalaa (middle) Isaan kun humnoota amma biyyattii tana bulchaa jirra jedhani fi sirna amma jiru Federaalisimii sobaa kana akkuma jirutti ittifufsiisuu warra babaadanii dha
- Mirga Jiddugalaa (middle right) Isaan kun humnoota tarii sirna Federaalisimiitti amanan garuu Federeeshinii naannooleerratti hundaaye hin fudhannee dha
- Mirga Fagoo (far right) Isaan kun warra sirna durii dulloomaa san deebisanii ijaaruu barbaadanii dha.
Egaa, humnoota gara garaa kan kaayyoos ta’ee galii waliin deemuu hindandeenye qabatanii jiran kana, walitti fidanii kaayyoo ykn/fi galii waloo tokkorratti akka waliif galan taasisuun baay’ee ulfaataa ta’a jedheen yaada. Osoo akka yaada kiyyaa ta’ee, akka haala amma jiru fi rakkoolee biyyatti sana keessa jiraniif furmaatni waloo (common solution) Federeeshinii amma naannooleerratti hundaa’ee ijaaramee jiru kana gara Federeeshinii isa dhugaa ta’etti jijjiranii biyyattii tanas diigamuurraa oolchuutu silaa fala ture. Yoon akkana jedhu, kun filannoo uummattootaa/sabootaa ta’uu qaba jechuu kiyya osoo hin taane, kaayyoo akkanaatu silaa hundaafuu waan jiddugalaa tokkoo ta’uu mala jechuu kooti. Filannoo uummattootaa/sabootaa laalchisee garuu waa hundaa murteessuu kana qabu uummata bal’aa dha. Murtiis ta’ee injifannoon xumuraa kan uummata bal’aa akka ta’u shakkiin hin jiru.
Ulfaadhaa.


text:
Waxabajjii 06,2014 Wallagga Beegii
Sochiin FDG uumanni Oromoo guutuu Oromiyaa keessatti qabsiise itti fufee Wallagga naannoo Beegii keessatti diddaa barattootii fi qonnaan bultooti Oromoo kaasaniin wal qabatee Oromoonni 200 ol ta’an manneen hidhaa adda addaa keessatti ugguramanii kan jiran yeroo ta’u kanneen keessaa Oromoonni 9 hanga ammaa bakka buuteen isaanii hin beekamne.Maatii fi sabboontoti Oromoo manneen hidhaa naannoo san jiran keessaa barbaadanii fi barbaachisanii akka dhaban gabaasi Qeerroo naannicha irraa nu gahe addeessa. Kanneen kunis:-
1.Asfawuu Lissaanaa fi
2.Qaddamaa Beekkataa,ijoolleen kun lamaan jiraattoota magaalaa Begii ganda 01 keessa kan jiraataa turan yeroo ta’u.
1.Daawwit Bal’inaa
2.Abdii Raggaasaa
3.Malkaamuu Abarraa
Barattooti kuniin ammoo barattoota jiraattoota magaalaa Begii naannoo Gaba Dafinooti.
4.Bakkalcha Mikaa’el
5.Gammachis Mikaa’el
6.Zakkaarii Dhaabaa
7.Ramadaan Xahaa
Gama kaaniin ammoo qote bultoota magaalaa Begii Guddaa kan jedhaman keessa jiraatan lama Waxabajjii 04,2014 qabamanii bakka buuteen hin baramne keessaa namni lama:-
1.Alii Tarfaa
2.Abbush Taakkalee
Kanneen jedhaman yeroo ta’u Mootummaan Wayyaanee hidhaa fi ajjeechaa akkasumas dararaan ilmaan Oromoo qabsoo irraa duubatti deebisu akka hin dandeenye qeerroon addeessa.


text:
Jalqabarratti, kabajamtoota miseensota Caffee Bara Hojii Caffee 5ffaa, Yaa’ii Xumuraafi Sirna Gaggeessaa kanarratti argamtan hundaan; Baga Jala Bultii Ayyaana Masqalaafi Irreechaatiin isin Gahe.
Barri Hojii Caffee 5ffaa addadurummaan , bara jijjiiramni hedduun akka naannoofi biyyaa itti taasifameefi abbaan biyyummaa Ummata keenyaa itti mirkanaa’e waan ta’eef seenaa hundeeffama Caffee keessatti karaa adda ta’een kan yaadatamuudha. Kanaaf, qaama seenaa kanaa waan taaneef; irra deebiin hundi keenya Baga Gammanne.
Caffeen Bara Hojii 5ffaa kun turtiisaa waggoota jahan darban keessatti; ergamoota Caffee milkeessuun; imaanaa Heeraafi ummataan kennameef bahachuuf; sochiin taasisaa ture; injifannoowwan adda addaatiin dabaalamee fi cululuqee har’a irra gaheera.
Gaheen Caffee itti aanus, injifannoowwan argaman kanneen kunuunsuu, akka ka’umsaatti fayyadamuun, itti fufsiisuuniifi bu’aawwan kanaa olii galmeessisuun; Oromiyaa akka biyyaatti fakkeenya badhaadhinaa taatee arguuf mul’ata qabame dhugoomsuun gahee irraa eegamu bahuudha.
Seenaa filannoo biyya keenyaa hundeerraa kan jijjiire, filannoo marsaa 6ffaa bilisa, haqa-qabeessa, dimokiraatawaafi ummata biratti amanamaa ta’e gaggeessuun; ijaarsa sirna dimokiraasii eegalameef bu’uura cimaa kaa’uun; filannichas injifannee yeroo ammaa miseensota Caffee haaraa filatamaniif sirna wal-harkaa fuudhiinsaa taasisuuf qophii xummuraarra geenyeerra.
Waggoota jahan darban keessa, ergamoota qabannee hojjetaa turre karaa dursinee akeekneen olitti galmaan gahuuniifi Baallii injifannoowwan gurguddootiin faayame; Caffee itti aanuuf dabarsuun; carraa guddaafi namni hundi argachuu danda’u waan hin taaneef Baga Guyyaa Har’aatiin Nu Gahe, Baga Gammannes !
Miseensoti Caffee har’a kabajaan gaggeeffamtan muuxannoo waggoota darba horattanitti fayyadamuun, lafa jiraattanitti ummata keessan tajaajiluu akka itti fuftan dhaamsa koo dabarsaa; yeroo hojii gaarii akka isiniif ta’u carraa kanaan hawwiin qabu isiniif ibsuu barbaada.
Yaa’iin xumuraa kun Wixineewwan Labsii adda addaa dhiyaatan irratti mari’atee akka mirkaneessu ni eegama. Dabalataanis, sirni beekamtii kennuuf qophaa’ee sagantaa qabameen kan raawwatamu ta’a.
Dhumarrattis, akkaataa Heeraafi Seeraan taa’een, baay’inni miseensota Caffee Yaa'ii kanarratti argamuu qaban Yaa’ii keenya gaggeessuu kan nu dandeessisu ta’uun isaa waan mirkanaa'eef Yaa’iin Xumuraa Bara Hojii Caffee 5ffaa, Waggaa 6ffaa kun ifaan banamuu isaa ibsaa, Yaa’iin keenya kan milkii akka nuuf ta’uun hawwaa.
Horaa Bulaa !
Galatoomaa !


text:
Muddee 7/2015 Godina Horroo guduruu Wallaggaa Aanaa Abbay Coommaan Sululaa Finca’aa keessatti Warraaqsii FDG Gootota Qeerroo Barattoota Oromoo M/B Suluula Finca’aa Sadarkaa 2ffaa fi Qophaa’inaan daran haalaan jabaatee itti fufe! Guyyaa har’aa ganama Baree Lafaa irraa
eegaluun Gaaffiin mirga abbaa Biyyummaaf deebiin haa kennamu fi Karoorri Master Pilaanii Finfinnee fi Labsiin Magaaloota Oromiyaa Caffeen Naannoo Oromiyaa Murteesse Atattamaan Haqamuu qaba jechuun Sagaleen Dhaadannoo guddaan Suluula Finca’aa keessa dhageesifama jiraachuu Maddeen Keenya gabaasu. Dhaadannoowwan Walfakkaataa Amboo irraa dhageesifamaa jiruu Suluula Fincaa’aa Horoo guduruu keessaas itti fufuun dhageessisan.:
-Master Pilaaniin irratti wareegamaa jirru haqamuu qaba,
-Mootummaa Dhukaasee nu ajjeesaa jiru jalatti hin bullu,
-Nuti bilisummaa barbaadna, Mirgii Dimookiraasii fi Namommaa Nuuf Haa Kaabajamu,
-Ilmaan Oromoo Oromummaan Yakkamuun Hidhaman hatattamaan Haa hiikaman.
-Mootummaan Yakka Duguginsa sanyii ummata Oromoo irratti rawwacha jiru seeratti haa dhiyaatu
-Labsiin Magaalota Oromiyaa Caffeen Murteesse haqamuu qaba,
– Lafti Keenya Lafee keenya lafee keenya murree hin Kennu,
– Gaaffiin keenya gaaffii mirgaa mirga abbaa biyyummaa, kan bilisummaa fi dimookiraasiiti,jechuun Warraaqsa haalan jabaata ta’ee fi uummata
Oromoo Jirattoota naannoo warshaa kan hirmaachise ta’uun gabaafame.
FDG Oromiyaa Dhihaa Godina Horroo Guduruu Wallaggaa Aanaa Abbaayi Coomaan Suluulaa Finca’aa Keessatti Jabaatee Itti Fufe!!
Muddee 7/2015 Godina Horroo guduruu Wallaggaa Aanaa Abbay Coommaan Sululaa Finca’aa keessatti Warraaqsii FDG Gootota Qeerroo Barattoota Oromoo M/B Suluula Finca’aa Sadarkaa 2ffaa fi Qophaa’inaan daran haalaan jabaatee itti fufe! Guyyaa har’aa ganama Baree Lafaa irraa


text:
”Warra ajjeesan qofa osoo hintaane warra ajjeesisan hojii hiiksisaa jirra”
Sanbataafi Dilbata Darbe miseensonni poolisii adda Somaalee Hararge Lixaa aanaa Cinaaksanitti halleellaa egaalaniin walitti bu’iinsa dhalateen lubbuu namaa irratti miidhaan qaqqabuu Waaajirri kominikeeshinii mootummaa naannoo Oromiyaa ibseera.
(bbc)—-Akkasuma Godina Gujii Lixaatti rakkoo uummata Geediyoo fi Oromoo daangaa Oromiyaarra jiran gidduutti dhalateen miidhaan qaqqabeera.
Hooganaa Waajira Dhimmoota Kominikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa. Dr. Nagarii Leencoo.
Naannoolee Oromiyaa daangessanitti rakkoon nageenyaa daangaa bu’uureffate irra deddeebiin dhalachuun dhimma daangaa qofa osoo hin taane, dubbii biraa akka qabu hoogganaa dhimmoota Kominikeeshinii mootummaa naannoo Oromiyaa Dr. Nagarii Lencoo ni himu.
”Kaayyoon isaa kan biraa ture wayita isaan uummata Oromoo hamma Kanaan buqqisan, Oromoonis immoo uummata Somaalee Oromiyaa keessa jiru akka inni buqqisu, yeroo isaan uummata irratti dhukaasa bananii namoota ajjeesan mootummaan naannoo Oromiyaas poolisii ajajee akka inni waraana labsee waraanatti galuuf tuttuqaadha” jedhan.
Torban darban kanaas miseensota poolisii addaa Nannoo Somaaleetiin Aanaa Cinaaksanitti rakkoon dhalate , ”namoonni harka namaatiin abidda qabatan kun amma qabsoo isa dhumaa gaggeessaa akka jiran nuu gala, uummannis kana hubachuu qaba” jedhu Dr. Nagariin.
Mootuummaan Naannoo Oromiyaa rakkoolee naannoo daangaatti ka’aa jiran Kanaaf furmaata waaraa fiduuf hojiilee hojjechaa jira jedhan keessaa tokko marii bulchiinsa naannoo Somaalee Wajjin gaggeesuu akka ta’e ji’a lamaan kana ministirri muummee Itoophiyaa Dr. Abiy Ahimad pireezidantii mootummaa naannoo Oromiyaa obbo Lammaa Magarsaa waliin Jijjigaatti marii gaggeessan yaadachuun ibsaniiru.
”Namoonni hedduun yeroo uummata keenyarratti dhukaafamu, yeroo manni isaanii gubatu mootummaan nannoo Oromiyaa wanuma callisee ilaaluu itti fakkaata. Dubbiin garuu akkas miti” jedhu Dr. Nagariin
”Warra nama buqqisan qofa osoo hin taane warra nama buqqisiisan, warra nama ajjeesan qofa osoo hin taane warra nama ajjeesisan hojii hiiksisaa jirra” kan jedhan Dr. Nagariin.
Hamma qamoota kana hojiin ala gochuu xumuramutti garuu uummata naannichaaf eegumsa barbaachisu akka taasisan himaniiru.
”Mootummaan naannoo Oromiyaas uummata isaa cal jedhee bakkeetti hin gatu, qaamni nageenyaa Oromiyaas akkas hin godhu, eegumsa ni goona” jedhaniiru.
Daangaa naannolee Somaalee fi Oromiyaa adda baasuun bara 2009 adda kan cite rakkoodhuma nagenyaanii kan jedhan Dr. Nagariin hojii daangaa adda baasuu hojjechuuf haala dandeessisu uumuuf mootummaan naannoo hojjechaa jiraachuus himaniiru.
2009 keessa hojii daangessuu ciminaan itti deemamaa kan ture daanga’uun isaa kaayyoo isaanii jalaa fashaleessa waan ta’eef gidduutti uummata buqqisuu fi miidhuun calqabuun jechuunis dubbatu.
Hojiin Daangaa naannolee lameenii adda baasuu xumuruuf nagaanyi barbaachisaa ta’uu fi fuula tokkoon nagaa buusuun gara daangessitti kan deebi’amu akka ta’es Dr. Nagariin BBC tti himanii jiru.
Dhaabbanni mirga namoomaaf falmu Aministii Intarnaashinaal gabaasa torbee darbe baaseen rakkoon daangaa naannoo Oromiyaa fi Somaaleetti dhalachaa jiru daangaa naannolee lameenii ifatti adda baasuun furamuu danda’a jechuun ni yaadatama.
“Oromooni Naannoo somaaleerraa sababa Oromoo tahanif qa’ee isaanirraa buqaa’ani aanaarra turan keessaa waarri Aanaa Burqaa Tirtiraa iyyaannadhaf Harar godina dhufanii jiran – https://t.co/RGrKIcjtPn pic.twitter.com/Vllaz2WkRx
— Kichuu (@kichuu24) June 12, 2018
Ganna lamaa asitti godinoota Oromiyaa waraanii Liyuu Poolis keessatti nama hadhu keessaa manneen barannootaa 159ti cufame
Godinii Oromiyaa naannoo Somaaleetiin walti dhiyaatu dhiba guddaa keessa jiraa ganna lamaan kana fa keessa bu’uura misoomaa hedduullee irraa akka fedhetti faayidaa argachuutti hin jiru.
(voaafaanoromoo)—Rakkoon tun ganna lamaan dabaran fa guddoo hammaatte jedha itti gaafatamaan Biiroo Barnoota Oromiyaa Dr.Tolaa Bariisoo.
“Walumaa gala godina Harargee lamaan, Baalee,Booranaa fi Gujii lamaan keesatti manneen baranotoaa 159 tahanitit cufaman, samaman ykn caban.Gatiin isaa qarshii miliyoona 43.3 oli.”
Ka maatii waliin naannoo Somaalee Jijjigaa baqatanii dhufan waliin ijoollee 65,000 caalan akka kanaan barumsa isaanii male dhabe,jidduutti kute.
Taatullee akka Dr.Tolaan jedhutti ijoollee tana gara manneen barnootaa nagaa tahanitti geessanii barsiisan.
Oromoo Jijjigaa baqatanii dhufan magaalaa Oromiyaa 11 keessatti qubsiisanii ijoollee warraallee manneenuma itti dhiyaatan keessatti barsiisan jedha Dr.Tolaan.
Taatullee ammallee ijoollee 22,000 tahanitti akka Dr.Tolaan jedhetti barumsatti hin galmaahin.
“Eegii dhufanii yeroon barumsaa waan isaan darbeef.Rakkoon tokko kan nu qunname ijoolleen kun achitti Afaan Somaaletiin baratan.Asitti Afaan Oromootiin barumsa kennina,” jedha Dr.Tolaan.
Ijoollene hin galmaahin hagii guddaan ijoollee didiqoqo akka jecha Dr.Tolaatti.
Ijoollee 65,000 tun kutaa 1-12 baratan manneen barnootaa itti dhiyaatanitti raranii barsiisanillee kutaa silaa nama 40-45 qofa qabatti jedhanitit ammoo akka jecha itti gaafatamaa Biiroo Barnoota Oromiyaatti ijoollee 70-80 tahan walti naqanii barsiisan.
Gaafa Oromoon kuma hedduu Jijjigaa baqatte sun barsiisota 437 achii dhufee jara kanallee ya hujii qabsiimne jedha Dr. Tolaam.
Ijoollee manneen barnootaa kanatti galchanilllee akka jecha Dr.Tolaatti nyaataa fi mi’a barnootaallee hinuma kennaniif.
Biiroon barnootaa ganna dhufu keessaa manneen barnootaa caacaban kana jaartee hujiitti deebisuuf akka jecha Dr.Tolaatti bajata baafattee itti jirti taatullee laftii itti baratan sun nagaa tahuu malte qaraa. Itoophiyaatti dhiyoo tana ijoollee kutaa 10 fi 12tti Qormaaa Yuniversitin seenan fudhate.
Lafa Liyuu Poolisiin keessatti nama aatu ammoo akka maatiin ijoollee jedhanitti ijoolleen hedduutti qormaata kana hin fudhatain adoo fudhatanillee ittuu hin qophoomne.
Akka Dr.Tolaan jedhutti ammoo maatii waliin mari’atanii hin barannee jedhnii qormaata fudhachu dhabu mannaa fudhachuu wayyaa jedhanii fudhachiisan.
Oromiyaa keessa akka jecha itti gaafatamaa Biiroo Barnootaa Oromiyaatti manneen barnootaa 16,000 jiraa ijoollee miliyoona 10ti keessa barata.


text:
Itti-aanaa dura-taa’aa Koongiresa Federaalawa Oromoo, Obbo Beqqelee Garbaa dabalee fi itti-aanaa barreessaa dhaabichaa, obbo Dajanee Xaafaa dabalee hoogganoonni Koongiresa Federaalawa Oromoo mana-hidhaa waaltaa qorannaa yakkaa “Maa’ikelaawii” jedhamutti hidhamanii jiran, maatii isaanii isaan dubbisuuf waalticha deeman arguuf ehama argachuu isaanii dubbatu, maatiin isaanii.
Miidiyaalee hawaasaan akka odeessamaa turetti, hoogganoonni Koongiresa Federaalawa Oromoo fi Oromoonni ka biroon waaltaa qorannaa sanatti hidhatanii jiran, “mirga abukaatoo seeraa isaanii waliin dubbachuu, mirga maatii isaanii waliin dubbachuu fi mirga wal’aansa fayyaa argachuu dabalee, mirgawwan seera biyyattii keessatti tumamanii jiran, nuuf haa kabajaman” jedhuudhaan guyyoota sadi’iif eega nyaata lagachuun mormii isaanii dhageessisanii booda ehamni maatii isaanii arguu kun kennameef, jedhama.
Mucayyoon Obbo Beqqelee Garbaa, dubree Boontuu Beqqelee kana ilaalchiisuun Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf gaaffii fi deebii kenniteen, ishii fi haati ishee, aadde Haannaa Raggaasaa, har’a waan magaalaa Finfinnee hin turreef, akka ehama kanaatti Obbo Beqelee arguu dhaa baatan iyyuu, firri isaanii tokko deemee Obbo Beqqelee arguu isaa ibsitee jirti. Har’aan dura, guyyoota sadeen dabraniif ennaa Obbo Beqqeleef nyaata geessaa turtetti qodaa itti geessite waan deebisanii isheef kennuu dhiisaniif dubbiin isaa ishee yaaddessuu kan ibsite, Boontuun, booda garuu, abbaan ishee fi hidhamtoonni Oromoo Maa’ikelaawii jiran ka biroon nyaata lagachuun mormii irra turuu isaanii akka dhageesse dubbattee jirti. Haadha ishee, aadde Hannaa Raggaasaa, waliin boor ganama akka deemtee abbbaa ishee dubbisuuf karoorfattee jirtus himtee jirti.


text:
Tafsiira Suuratu Az-Zumar-Kutaa-19
Namni hundarra wallaalan eenyudhaa? Wanti hojii gaggaarii hojjatan hunda nama jalaa balleessu maalidhaa? Shukrii fi al-hamd jidduu garaagarummaa maaltu jiraa? Hiikni shukrii maali? Gaafiwwan kanniinif deebii asi gaditti ni arganna:
Jedhi, “Yaa wallaaltoota! Sila Rabbiin ala wanta biraa akka gabbaru na ajajjuu?” Suuratu Az-Zumar 39:64
“Yaa wallaaltoota!” kana jechuun haqiiqaa wanta Rabbiif ta’uu qabuu fi haqiiqaa sanamoota gabbaruu kanneen wallaalan. Jechi “wallaaltoota” jedhu hiika “gowwootas” qabaachu danda’a. sababni isaas, yeroo garii wallaalummaan “gowwummaa” ibsuuf ni barbaadama. Yeroo biraa immoo hiika “beekumsa dhabuu” qaba.
“Sila Rabbiin ala wanta biraa akka gabbaru na ajajjuu?” Wanti Rabbiin ala gabbaramu jiraataa fi du’aa, gaarii fi badaa, lubbu-dhabeessaa fi lubbu-qabeessa hunda hammata.
Faaydalee aayah tanaa keessaa:
Faaydaa 1ffaa: Gowwumma fi wallaalummaa namoota Rabbiin ala wanta biraa gabbaruutti nama ajajanii! Namoonni Rabbiin ala wanta biraa gabbaruutti (waaqefachuutti) nama waaman gowwoota fi wallaaltoota. Sababni isaas, wanta nama hin fayyannee fi hin miinee gabbaruun (waaqefachuun) gowwummaa fi wallaalummaa malee maal ta’uu danda’aa? Nama dhagaa gabbaruun maal jettaniin? Nama waliyyi, nabiyyi, malaykoota isa hin dhageenye fi dhimma isaa hin beekne gabbaruun maal jettuun?
Faaydaa 2ffaa-Rabbii olta’aa gabbaruun beekumsaa fi qajeelinna. Sababni isaas, Isaan ala wanta biraa gabbaruun wallaalummaa fi jallinna erga ta’ee, Isa gabbaruun beekumsaa fi qajeelinnna ta’a.
Faaydaa 3ffaa-Mushrikoonni Nabiyyiin (SAW) Rabbiin ala wanta biraa akka gabbaruuf yaalaa kan turan erga ta’anii, hordoftoota Nabiyyii (SAW) irratti hoo yaalin isaanii akkam ta’inna laataa? Dhugumatti Nabiyyii caalaa hordoftoota isaa Rabbiin ala wanta biraa akka gabbaran yaali guddaa godhu.
Faayda kana irraa faaydan biraa ni baha: namoota gara shirkii fi kufriitti waaman irraa of eeggannoo gochuu. Fakkeenyaf, Kiristaanota gara shirkii fi kufriitti nama waaman irraa of eeggachu. Kiristaanonni wanta danda’an hundaan Muslimoota jallisuu fi kiristaana gochuuf ni carraaqu. Kana yoo dadhaban wanti xiqqaan isaan gochuu danda’an, kiristaana keessa osoo seenu baatanillee Islaama keessaa isaan baasudha. Kuni yeroo ammaa ifa kan ta’eedha. Muslimoota gara Kiristaanatti waamuuf tamsaasa (broadcast) cimaa ifa bahe dhaabaa akka jiran ni argita. Ergaalee xixxiqoo irraa kaasee hanga kitaabban gurguddaa gahuutti kitaabban baay’ee barreessuun Muslimoota keessa raabsu. Ammas, ergaa kijibaa isaanitti namoota waamuuf gara biyyoota hiyyeeyi fi dadhaboo ta’an deemuun dhaabbilee barnootaa, bashannanaa fi fayyaa ni ijaaru. Ergasii churchi ijaaru.[1]
Kanaafu, namni peenxen gowwoomu hin qabu. “Jedhi, “Yaa wallaaltoota! Sila Rabbiin ala wanta biraa akka gabbaru na ajajju?” Dhugumatti ani wanta isin itti na waamtan yoo hojjadhe, addunyaa fi Aakhirah nan kasaara. Hojiin hundi na jalaa bada. Kanaafi itti aanse ni jedha:
Dhugumatti gara keetii fi gara warra siin duraatti “Yoo Rabbiin wajjiin waan biraa gabbarte, dalagaan kee ni bada; warra kasaaran irraas taata.” [jechuun] beeksisni godhamee jira.” Suuratu Az-Zumar 39:65
Yaa Rasuula dhugumatti gara keeti fi ergamtoota siin dura turaniitti akkana jedhamuun beeksifame: Rabbiin waliin waan biraa yoo gabbarte, hojiin kee ni bada. Warra badanii fi kasaaran keessaa taata. Sababni isaas, shirkii waliin hojiin gaariin fudhatama hin argatu.[2]
Beeksisni kuni jalqaba nabiyyitti haa qajeelu malee namoota hundaaf kan ta’uudha.
Rabbiin waliin wanta biraa gabbaruun (waaqefachun) shirkiidha. Fkn, namni sanamaaf gadi jedhu, kadhatu, qalma qaluu, sujuuda bu’u fi kkf hojjatu, shirkii hojjatee jira. Ammas, namni nama awwaalame kadhatu, silati seenuuf, qalma qaluuf, gargaarsaa fi birmannaa irraa barbaadu, shirkii hojjatee jira. Ammas, namni Iyyasuus gooftaadha jechuun kadhatu fi waaqefatu shirkii hojjatee jira. Namni kana hojjate, hojiin isaa hundi jalaa bada. Kaayyoo barbaade hin gahu.
Faaydaalee aayah tanaa keessaa:
1-shirkiin hojii namni hojjatu hunda balleessa. Hojii gaarii hojjatuuf mindaa gaarii Rabbiin irraa hin argatu. “Yoo Rabbiin wajjiin waan biraa gabbarte, dalagaan kee ni bada”
2-Guddinna shirkii-badii keessaa badii hundarra badaa ta’eedha. Kanaafi, hojii hunda balleessa.
3-Shirkiin addunyaa fi Aakhiratti kasaaraaf sababa ta’a. “warra kasaaran irraas taata” jedhu keessatti ni arganna.
4-Kaafiroonni addunyaa keessatti osoo bu’aa buufatanillee dhugaadhaan isaan addunyaa fi Aakhirah kan kasaaraniidha.[3] Yeroo isaanii guutuu wanta jaalalaa fi mindaa Rabbii isaaniif hin argamsiisne irratti dabarsuun kasaaru. Aakhiratti immoo qananii Jannataa guddaa san dhabuu fi adabbii ibiddaatiif of saaxiluun kasaaru. Namni kasaaraa kana hunda jalaa bahuuf maal gochuu qaba ree? Namni kasaaraa kana hunda jalaa akka bahuuf itti aanse akkana jechuun ajaja:
“Kana irra, Rabbiin qofa gabbari. Galateefattoota keessaas ta’i.” Suuratu Az-Zumar 39:66
Kana jechuun shirkiin baaxila (soba) waan ta’eef shirkii dhiisii Rabbii olta’aa qofa gabbari.[4] Rabbiin ala wanta biraa akka gabbartuuf (waaqefattuuf) wanta kaafironni itti si waamaniif deebii hin deebisin. Jaalala Gooftaa keeti argachuuf fedhii guddaa yoo qabaatte, Rabbiin qofa gabbari.
“Galateefattoota keessaas ta’i.” kana jechuun qananii Rabbiin sirratti ooleef warra Isa galateefatan keessaa ta’i. Qananiiwwan kanniin keessaa gurguddoon: Rabbii tokkicha gabbaruutti si qajeelchu, sanamaa fi wanta biraa gabbaruu irraa qulqulla’uudha.[5]
Namni tokko osoo akkana jedhe: Sila galanni (shukriin) faarsu (al-hamd) dha. Yookiin isaan alaa?
Deebiin: Isaan lamaan (shukrii fi al-hamd) jidduu walii galaa fi adda bahuutu jira. Qananii argataniif deebii kennuu keessatti shukrii fi al-hamd walitti dhufu. Haala kana keessatti, al-hamd shukriidha. Sababni isaas, al-hamd arrabaan Rabbiin faarsuudha. Namni erga nyaata nyaate ykn dhugaati dhugee booda “Alhamdulillah” yoo jedhe, dubbii kanaan shaakira (galateefataa) fi haamida (kan faarsu) ta’a. Qananiif deebii kennuu malee Al-Hamd Rabbiin amaloota guutuun ibsuun adda ta’a. (Kana jechuun qananii osoo hin argatin amaloota guutuun Rabbiin faarsun Al-Hamd ta’a.) Rabbiin Jiraataa Guddaa akka ta’ee fi wanta kana fakkaatanin yoo Isa faarsite, kuni al-hamd ta’a. Garuu shukrii miti. Sababni isaas, qananii argatteef deebii kennu miti. Tarii ibaadaa waan ta’eef akka shukriittis ilaalu dandeenya. Qananii siif kenneef galata akka ta’uuf Rabbiif ajajamuun yoo dhaabbattee kuni shukriidha.[6]
Gabaabumatti Al-hamd qananii argatanii dhiisanii Rabbii olta’aa arrabaan faarsudha. (Fkn, Alhamdulillah jechuu) Shukriin immoo qananii argataniif arrabaan, qaamaa fi qalbiin galata galchuudha. Kunis kan ta’u: qananiin Isarraa akka ta’e amanuu, arrabaan Isa faarsu, qalbiin Isaaf of gadi qabuu, wanta Inni jaallatu qananii saniin hojjachuu fi wanta Inni jibbuu ittiin hojjachuu dhiisudha. Asirraa ka’uun, shukriin “Alhamdulillah” jechuu qofa akka hin taane ni hubanna. Namoonni gariin wanta Rabbiin itti ajajee dhiisaa fi wanta Inni dhoowwe hojjataa arraba qofaan Alhamdulillah yommuu jedhan shukrii (galateefachuu) isaan irraa eeggamu galmaan waan gahan isaanitti fakkaata. Shukrin arrabaan Rabbii olta’aa faarsu, qalbiin itti amanuu, jaallachuu fi of gadi qabuu, fi qaaman wanta itti ajajaman hojjachuu of keessatti qabata.
“Isaan Rabbiin guddinna Isaaf malu hin guddifne (hin kabajne). Guyyaa Qiyaamaa dachiin guutuun qabaa Isaa keessa taati; samiiwwanis mirga Isaatiin maramtuudha. Inni qulqullaa’e, waan isaan itti qindeessan irraas olta’e.” Suuratu Az-Zumar 39:67
Mushrikoonni kunniin Rabbii olta’aa waliin yommuu wanta nama hin fayyannee fi hin miine gabbaran, guddinna Isaaf maluu hin guddifne. Makhluuqa (uumamaa) dadhabaa Khaaliqa Guddaan wal qixxeessan. Guddinna dandeetti Isaa irraa kan ka’e Guyyaa Qiyaamaa dachiin hundii qabaa Isaa keessa taati. Akkasumas, samiin torbaniis harka mirkaa Isaatiin maramti.[7]
Guyyaa Qiyaamaa samiin akka galmeen ykn waraqaan maramutti ni maramti:
“Guyyaa samii akka barreessaan xalayaa (galmee) marutti marru [yaadadhu]. Akkuma uumama duraa jalqabnetti isa ni deebifna. [Kuni] waadaa Nu irra jiruudha. Dhugumatti Nuti ni hojjanna.” suuratu Anbiyaa 21:104
“Inni qulqullaa’e, waan isaan itti qindeessan irraas olta’e.”
Rabbiin subhaanahu wanta mushrikoonni kunniin Isatti qindeessan irraa qulqullaa’e, olta’e.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wantoota lama irraa qulqulleessuun ni barbaachisa:
1ffaa-Fakkaataa fi shariika irraa Isa qulqulleessu,
2ffaa-hanqinnaa fi wanta Isaaf hin malle irraa Isa qulqulleessu.
Rabbiin fakkaataa fi shariika hin qabu. Wanti Isa fakkaatu tokkollee hin jiru. Kanaafu, Inni fakkaataa fi shariika qabaachu irraa qulqullaa’e. Ammas, hanqinna akka rafuu, du’uu, nyaachu, dhuguu, dadhabinnaa fi kkf irraa Rabbiin qulqullaa’e. Akkasumas, wantoota Isaaf hin malle kan akka ilmaa fi niiti qabaachu irraa qulqullaa’e olta’e. Namni yommuu “Subhaanallah (Rabbiin qulqullaa’e), subhaana Rabbiyal aziim (Gooftaan kiyya Guddaan qulqullaa’e)” jedhu, wantoota lamaan armaan olii irraa Rabbiin qulqulleessaa akka jiru haa yaadatu.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar(10MB)-fuula 438-439, Ibn Useymiin
[2] Tafsiiru Muyassar-465
[3] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 442
[4] Madda olii-fuula 444
[5] Tafsiiru Xabarii-20/244
[6] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 445
[7] Tafsiiru Muyassar-465


text:
Wiixata darbe qofa Walitti bu'iinsa deeggartootaa fi mormitoota seera bahee eddutti ka'en namoonni torba du'anii gara 100 ta'an madahaniiru. Kibxata kaleessaas walitti bu'iinsi itti fufuu fi hordooftoonni amantaa Hinduu kanneen amantaa Islaamaa hordofanitti dhagaa darbachaa ooluu maddi oduu AP gabaasera.
Seerichi namoota biyya biraa irraa gara Hindii godaananiif akkataa itti lammummaa biyyatti safisaan argatan an mijeessu yeroo ta'u kanneen mulsiima ta'an garuu irraa fayyadamuu akka in dandeenye eera.


text:
Filannoo prezidaantii yukreen keessaa ka marsaa duraa Dilbata kaleessaa Taatoo diraamaa Televiziyoonaan dhiyaatuu injifatee jira.
Volodymyr Zelenskiy sagalee kenname harka 30 kan injifate yoo ta’u siyaasa Yukreen keessaa harka duwwaatti hambisee jira.
Deggertoonni isaa nama umriin 41 kana filuun Demokraasiin namnii haaraan injifachuu akka danda’uu agarsiisu filuu feena jedhu.
Caasaan gorsitootaa fi namoota fedha isaaniin isaa hojjataa jiran maallaqaan kaan immoo bu’aa gara fuula duraatti argamuun hidhata qabu.
Prezidaantii biyyatti Petro Poroshenko dabalatee Qeeqxoonni akka jedhanti sagalee harka 16 hanga 19 argachuun marsaa lammataa kan Ebla 21 gaggeeffamuun injifanna jedhu.
Taatoon Draamaa TV suun/ marsaa lammataanis nan injiifadha jechuun yaada.


text:
Prezidaantiin Yunaayitid Isteetis Joo Bayaiden mootummaa Eertraa fi Itiyoopiyaa irra uggura kaa’uuf murtii isaan murteessan mootummaan Eertraa Sambata darbe Fulbaana 18 bara 2021 ibsa baaseen cimsee mormee jira.
Mootummaan Yunaayitid Isteetis, mu’inatti weerara kan geggeessee fi daa’immanii fi dubartoota Tigraay akka qabsiisaatti fudhatee gaa dukkanaatti oofaa kan jiru TPLF qeequu manna, TPLFn oolchuuf jecha adeemsa inni hordofee jiru seenaan dhiifama gochuufii kan hin dandeenye gocha haqaan alaa ti jechuu dhaan mootummaan Eertraa balaaleffateera.
Murtiiwwan Yunaayitid Isteetisii fi gamtaa Awrooppaan darbanii fi tarkaanfiiwwan fudhataman walabummaa maqaa biyyootaa fi uummataa akkasumas ol aantummaa biyyaa hadheessuu dhaan sodaachisanii amansiisuuf kan dirqisiisan waan ta’ee fi seeraan fudhatama hin qabu jechuu dhaan mootummaan Eertraa ibsa baaseen murtii Joo Baayiden


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
Yaa Oromoo, yaa nama lafee fi lafa Oromiyaa dubbiin ani amma jedhe kun yoo dhugaa isinitti fakkaachuu baate, yookaan yoo dubbii “hoowwifame” isinitti fakkaate, mee miidiyaalee addunyaa tanaa kan gaafa 21. 08. 16 bayanii fi ammallee bayaa jiran ilaalaa! Biyyoota biyyalafaa tana irratti argaman tokkollee hin hambisinaatii, hunda isaanii towaddhaa! Hayyee, maqaa Fayyisaa Leellisaa jedhamu, biyya Oromiyaa jedhamtu, sabaOromoo jedhamu qalama fufurdaadhaan barreeffamanii agartu. Kana hundumaa kan godhee fi kan goochisiise ilma Oromtittiin haati Siiqqee deesse, gurbaa qaldhaa miila qaqqalloo sani. Mucaa milkiin dhaltee fi milkiif dhalate, kan qaalluun Oromoo gaafa hammachiisaa “Fayyisaa” jedhee maqaa baaseef sana. Eeyyee, Fayyisaa onnee Oromoo baranaa, isa akka malee madaaye san fayyise. Maarree, inni onnee teenya fayyisuu qofaa otoo hin taane, kan dabalee nuuf leellise: Fayyisaa Leellisaa-ti.
Ilmi Oromoo, leenci Oromiyaa kun fincila diddaa gabrummaa isa ijoollee fi uummanni Oromoo kunoo baatii sagal guutuu otoo wal irraa hin citin oofaa jiran kana, isa dhiigni Oromoo akka gaalaa dhangalaye kana, isa lafeen Oromoo akka qoraanii urreeffame kana addunyaatti baasee nuuf muldhise. Guyyaa tokkicha keessatti akka uummanni dachee tanaa biliyoonni tokkoo olii (miliyoona kuma-tokko +) waayee Oromoo dhagawu taasise. Guyyaa tokkicha kana keessatti Oromiyaa ramaanii (kaartaa) addunyaa irra kaaye. “Ayyaantuu.com” akka miidiyaaleen 1000 olii waayee kanaa gadi-baaseen himee ture. Ergasiiyyis hedduun kan san irra jiran baasanii jiru. Anaaf Fayyisaa Leellisaa jagna Oromooti. Jagna Oromoo jechuun isa dirree waraanaa fi dirree qabsootti diinaan galaafatame san qofaa miti. Gabroomfattoonni Habashaa erga humna meeshaa waraanaa, kan humnoota Oroppaa irraa argataniin biyya keenya dirree waraanaatti cabsanii qabatanii waayee Oromoos, waayee Oromiyaas addunyaa jalaa dhoksaa barkurnee 14 qaxxaamuruun as gayani. Garuu, Fayyisaa Leellisaa guyyaa tokko keessatti Oromoo fi Oromiyaa gola itti-dhokfaman keessaa baasuun addunyaatti muldhise. Dabalees gocha mootummaa Waayyanee qullaa dhaabuun uummata addunyaatti agarsise.
Impaayerittiin Toopphiyaa jedhamtu tun Oromoo fi Oromiyaa addunyaa jalaa dhoksitullee, wanneen ishiin addunyaa tana irratti beekamtuun waanuma Oromootini. Wanni Gondorii fi Maqalee irraa Oromoof dhufe, wanni mishaan tokkollee hin jiru. Loltuu Habahaa kan Minilikiin durfamee biyya keenya humnaan seene sana dhiisatii, Minilik mataan isaayyuu kophee miila ofii irraa hin qabu ture. Wayyaaneenis harroota ooffattee, kilaash rarraafattee barabaasoon biyya keenya lixxe. Kunoo, hardha qabeenyaa fi leecalloo Oromoo saammattee abbootii-kitilaa (abbootii-miliyoonaa) taate jirti. Ammoo, Oromoo fi Oromiyaan wanneen hedduun gitta-bittee Habashaa kanneen durii fi hardhaa badhaasani. Duris, hardhas impaayertiin wanneen gara alaatti erguun gurgurattu keessaa: buna, gogaa fi kaldhee, loon, subbuu (warqii), albuuda garagaraa fi jimaa fayi. Kana malee, kan ishiif qotus, kan ishiif lolus Oromoo dha. Kan ishii-dhaa barreessuun afaan ishii guddisus Oromoo dha. Kan qarriffaa faashistoota Xaaliyaanii keessaa ishii baases Oromoo-dhuma. Kan fiigee addunyaatti “nama” ishii taasises dhalawwan Oromoo-ti. Amma yoo kan biraa dhiifnee, waayee ispoortii callaatti deebine, ijoolleen Oromoo dubrii fi dhiirri miila isaanii qaqallayyoo saniin akka qilleensaatti bararuun addunyaa irratti Toopphiyaa isaaniif beeksisani.
Dursee kan karaa bane Waamii Birraatuu-ti. Abbabaa Biqilaa nama Afrikaa keessaa dursee fiigicha maaratoonitiin moyatee qofa otoo hin taane, nama walitti aansuun ennaa lama geeba gonfate. Karaa dubartiis namni dursee Afrikaa keessaa maaratooniin geeba fudhate Faaxumaa Roobaa-ti. Mee amma maqaalee atileetota Oromoo fakkeenyumaaf, garii haa kaafnu: Waamii Birraatuu, Abbabaa Biqilaa, Maammoo Waldee, Tolasaa Qottuu, Fiixaa Baay’isaa, Qananiisaa Baqqalaa, Taarikuu Baqqalaa, Silashii Sihinee, Warquu Biqilaa, Tulluu Wadajoo, Mahaammad Kadir, Abbabaa Mokonnin, Ibraahim Jaliyaan, Dheeressaa Mokonnin, Yusuuf Arsii, Tasfaayee Tolaa, Isheetuu Turaa, Ambassee Tolasaa, Roobaa Gaarii, Leencoo Iskibbaa, Addunyaa Dayyaas, Kabbadaa Baalchaa, Girmaa Tolaa, Kaasaa Baalchaa, Dirribaa Margaa, Muktaar Idiris, Fayyisaa Leellisaa; Daraartuu Tulluu, Faaxumaa Rooaa, Biraanee Adaree, Geexee Waamii, Xurunash Dibaabaa, Ijjigaayyoo Dibaabaa, Ganjabee Dibaabaa, Maaree Dibaabaa, Almaaz Ayyaanaa, Sambatee Tafarii, Masarat Tufaa, Galatee Burqaa, Balayinash Oljiraa, Maarimaa Damboobaa, Ashaa Jigii, Quxuree Dullachaa, Ayyalach Warquu, Maaruu Dhaabaa, Dirree Tunee, Siifan Hasan, Masarat Daffaar, Maariyaam Yusuuf! Maqaaleen isaanii-woo akka cirrachaa fi akka urjii danuudhaa, meeqa lakkoofnee meeqa dhiifnaree? Yoo yeroo fi wanneen biroo namaaf mijaawe, gara maqaalee 80 olii tarreessutu dandayama.
As irratti waan beekamuu qabu tokkotu jira. Oromoonni akkanatti karaa atileetikaatiin kan beekamuu dandayaniif jedhamee yoo gaafiin waayii ka’e, waayee aadaa Oromoo beekamaa saniitu dursee ka’a. Aadaa Oromoo keessatti akaakuuwwan ispoortii baay’eetu argama. Kanneen keessaa: gugsii (farda yaabbii), siillee (ulee fi eeboo darbannaa), waldhaansoo, utaalchoo fi fiigicha fayi. Oromoonni otoo akkanatti Toopphiyaa tana beeksisaa jaranuu miidhaa fi roorroon isaan irra gayu danuu dha. Akka fakkeenyaatti yoo fudhanne, Abbabaa Biqilaa namni akkasitti addunyaa guutuutti beekamee fi isaan beeksisu dhukkubsatee, waldhaansallee dhabuun booda boqote. Maammoo Waldee mana hidhaa warra Wayyaanee keessa otoo jiruuti du’e. Dhaabbanni atileetika Toopphiyaa Oromoonni afaan ofiitinillee akka walitti hin haasofneef dhiibbaa fi miiddhaa irratti gochaa ture; ammallee ittuma jira. Barana immoo Wayyaaneen ijuma nyaachuun akka Oromoonni beekamoon garaa Biraazil dhaqanii hin hirmanne goote. Nama biraa dhiisitii Qananiisaa Baqqalaayyuu ni dhoorkite. Egaa, Fayyisaa Leellisaa middhaa akkanaa keessa kutee dabruun geeba maaratooniis fudhatee, hasxaa fincila diddaa gabrummaa olkaasee agarsiisuun Oromoo fi Oromiyaa teenya addunyaatti agarsiise.
Ammaan tana qabsoon bilisummaa Oromoo karaalee addaddaatiin itti-fufaa jira. Amma alaa-manaa tokkummaa keenya kana ammaa caalaa cimsachaa, ijaaramnee wal-ijaaraa, hidhannee wal-hidhachiisaa garuma fuuldaraatti tarkaanfachuu malee filmaata biraa tokkollee hin qabnu. Yeroon uummanni Oromoo birmadummaa isaa gonfatu, yeroon sabni Oromoo bilisummaa isaa uffatu, yeroon Oromiyaan teena walabummaaishii dhuunfattu fagoo miti! Mee Waaqni fi ayyaanni Oromoo umurii dheeraa fi jaalala Oromoo, Fayyisaaa Leellisaaa ilma leellifamaa kana nuuf haa badhaasu!
============== //


text:
LibreOffice 7.2 Help
Erga masakni xumurame booda, maqaa gabateedhaaf galchiitii akka gabatee galchite fooyyeessuuf barbaadde ifteessi.
Maqaa gabatee adda baasi.
Galaalee gabateef fili. (Kan jiraatu yoo kuusdeetaan galaalee gargaare qofa)
Gursa gabateef fili. (Kan jiraatu yoo kuusdeetaan gursa gargaare qofa)
Saxaaxa gabatee olkaa'uu fi gulaaluuf filadhu.
Saxaaxa gabatee olkaa'uuf filadhu fi deetaa galchuuf gabatee bani.
Gabatee kana irratti hundaa'i filadhu unka uumuuf. Unki qindaa'inoota barruu galmee dhuma irratti fayyadamne keessatti uumamu Unka Masakaa. dha.


text:
Shororkeessaatu baqattootaan dahate. Abbootiin alangaa Ferensaay Ahmad Al-Mohammad naanno dirree kubbaa miillaa Paaris cinatti ka boombii ofitti dhoose lammii Ferensaay ta’uu kaleessa mirkaneessan.
Paspoortiin isaa sobaa kan lammii Siiriyaa ta’uu isaa mul’isu reeffa isaa cinatti argame.
Ashaaraan quba Al-Mohammad kan angawoonni Girikii odola Lerostti baatii Onkololessaa keessa ennaa koolu galtoonni 70 ta’an andaara galaana biyyattii dhaqqaban kaasan waliin wal fakkaata.
Hoogganaan paartii Ferensay kan “far right National Front” jedhamuu ennaa dubbatanKoolu galtoonni kun gandeen fi magaalaalee Ferensaay keessa faca’uun sochii uummataatti kanaanis magaalaa galma mootummaa keenya qofaa utuu hin taane magaalaalee Frensaay illee haleeluu malu sodaa jiru uume jedhan.
Poolaand keessaa immoo kan haaraa filatame paartiin safuutti cichuu fi kan murtii haqaa waa’ee baqattoota qubachiisuu ilaalchisee walii galtee Awrooppaa keessaa ba’uu akka malu akeekkachiise.
Tole kan nuti simachuu dandeenyu yoo mirkanuu nageenyaa arganne qofa. Kun dhimma ijoo dha. kun naannoo Awrooppaa mara gaaffii keessa galcheera jedhan.
Brusselsis rakkoo koolu galtummaa Awrooppaa waliin wal qabatee ka jiru balaa shororkaa ilaalchisee akeekkachiistee jirti.
Balaa uumameef isaan komachuu jechuun kanneen miidhaan irra ga’e yakkamoo gochuu dha. Kun waan nuti goonu keessaa isa dhumaa ti jedhan.
Xiinxaltoonni kanneen haleellaa raawwatan irra hedduun lammiiwwan Awroppaa ti jechuun akeekkachiisaniiru.
ISIS gama dhiyaa keessatti haleellaa raawwachuu barbaannaan, shorokeessummaa karaa baqattootaa seensisuun irra hin jiru. Hawaasaalee dhuma keessaa filachuu danda’u.
Gareen mirga namaa Amnesty International deebii rifaasisaan jiraachuu akka danda’u akeekkachiise.
Kan nuti amma nu barbaachisu hooggana nageenya amansiisaa ta’e nuu eegu. Kana jechuun mirgi kanneen eegumsi barbaachisuu utuu hin dhiitamin jedhee jira.
ISIS immoo muddama koolu galtummaa Awrooppaa keessa muddama inni muumetti gargaaramuu yaala jechuun xiinxaltoonni beeksisaniiru.


text: Bara odeeffannoo kana keessatti TQOn industirii baayyee baayyee barbaachisaadha. TQOn tekinooloojii baayyee daaynaamikii ta’ee fi yeroo yeroon jijjiiramaa adeemuudha. Hawaasa biyya keenyaa fi naannoo keenyaaf babal’ina industirii yeroo ammaa kana sadarkaa gadi aanaa irra jiru keessatti takka industiriiwwan biroo keessatti akka galteetti kan tajaajiluu fi mataa isaatti industirii bal’aan uumamuunii danda’a. Biyya chaayinaa keessatti meeshaalee alergeen(export goods) harki 27.5% omishaalee TQO ti. Biyya Indiyaa keessatti harki 50.3% tajaajiloota alergee(export services) dha. Akkasumas, biyyi guddinaan addunyaa irraa sadarkaa gaarii irra jirtu kooriyaan kibbaa tajaajila Investimentii TQO tiin.


text:
Sarara bilbila keenyaa namni biroon yoo bute maal gochuu qabna?
Akkaataa namni tokko bilbila keenya dhimma itti bahuu danda’uufi Nuti immoo Ofirraa ittisuu dandeenyun.
Waa’ee ‘call forwarding’ maal beektu? Hiriyaan keenya tokko dhoksaan bilbila keenya gara bilbila isaatti dabarsuu (divert) gochuu akka danda’u hoo beektuu? Hiriyaa badaa yoo qabaanne bilbila qofa osoo hin taane SMS dabalatee gara isaatti akka ergamu gochuu danda’a. Kuni immoo salphumatti Ergaa (Message) nuuf ergamu akka too’atuuf isa gargaara. Ergaa nuuf ergamu hunda too’ate jechuun rakkoo nu irra geessisuu isinummaan tilmaamuu dandeessu. Fkn, whatsappii, imo fi facebook keenya fudhatee nu faakkaachun itti faayyadamuu danda’a. hanga nuti dhimmicha barrutti yeroo gabaabafillee ta’u hiryoota keenya burjaajessuu danda’a.
Biyya Itoophiyaa keessatti altokko tokko yeroo bilbila namaarratti bilbillu ‘Maamilli itti bilbiltan waamicha dabarseera (ጥሪ እያስተላለፈ ነዉ) yeroo nuun jedhu agarra. kana booda sekondii muraasa turee waama. yeroo kanatti sarara bilbilaa nuti irratti bilbille osoo hin taane ‘SIM cardi’ kan biroo irratti bilbilama. Haala kanaan bilbilichi gara birootti divert ta’ee jira jechuudha. kan biyya birootis bifuma kanaani yogguu isin Nama barbaddan tokkoof bilbiltan gara nama isin hin beeknetti isin dabarsa.
Bilbilli keenya bifa kanaan ‘SIM card’ biroo irratti divert tahuu isaa akkamiin beekuu dandeenya?
Sararri bilbila keessanii butamuu fi butamuu dhiisuu beekuuf koodii bilbilaa *#21# irratti bilbilaa. kana booda sarara sagalee bilbilaa, sarara SMS bilbila fi Fax bilbila keessanii butamee jiraachuu fi dhabuu beekuu dandeessu.
Koodicha irratti yoo bilbiltan:
- Voice: Not forwarded
- Fax: Not forwarded
- SMS: Not forwarded Jedhee jira yoo ta’e bilbilli keessan hin butamne jechuudha.
Garuu koodicha akkuma galchitaniin ‘Forwarded’ jedhee lakkoofsa bilbilaa biroo yoo mul’ise bilbilli keessan SIM cardi biroo irratti dabarfame (divert) taasifamee jira jechuudha. kana immoo isin hin taasifne yoo ta’e, Bilbilli keessan akka butame baraa.
Bilbila keenya namni biroo butee jira yoo ta’e akkamiin too’annoo jalaa baasuu dandeenya?
Koodi Lakkoofsa armaan olii irratti bilbiltanii “Forwarded” kan jedhu yoo isiniif fide too’annoo nama sanaa jalaa baasuuf: Koodii bilbilaa ##002# irratti bilbilaa, kana booda ‘Call forwarding erase successful‘ jedhee yoo isiniif fide too’annoo namaa jalaa baastanii jirtu jechuudha. yoo isin dide irra deebiin bilbilaa.
Hubachiisa: koodiin akkanaa kun biyya hundaafi SIM cardi hunda irratti hojjachuu dhiisuu danda’a. Kanaafuu; vidiyoo asii gadii daawwachuun furmaata dabalataa argachuu ni dandeessu.


text:
Ajjeechaa miseensota WBO ganna lamaan kana maqaa araaraan harka kennatan irratti raawwatame | audio
Ajjeechaa Abbaa Qabeenyaa Oromoo Obbo Addunyaa Naggasaa fi Qeerroowwan Oromoo lama irratti halkan edaa, Konyaa Lixa Wallaggaa, Ona Laaloo Assaabii keessatti RIII'n raawwatame | Ajjeechaa miseensota WBO – ganna lamaan kana maqaa araaraan gowwoofamanii harka kennatan – irratti raawwatamee fi Haala hamaa Uummatni Oromoo keessa jiru: Harargee Bahaa, Magaalaa Hirnaa fi Ciroo | Hidhaa, ajjeechaa fi dararaan Uummata Oromoo irratti akka-malee jabaatee itti-fufee jiraachuu: Lixa Wallaggaa, Ona Mana Sibuu | RSWO - Fuulbana 1, 2020


text:
Ajjeefamuu weellisaa Oromoo beekamaa Haacaaluu Hundeessaa wajjiin wal qabatee Finfinnee fi magaaloota adda addaa kanneen biroo keessatti mormii ka'eef aangawoonni Itiyoophiyaa deebii kennuu qaban jechuun gareen mirga dhala namaa Hiwumaan Raaytis Waach gaafatee jira.
Humnootiin nageenyaa haala uumame kana akka hin hammeessineef gochuuf tarkaanfiin hatattamaa barbaachisan akka fudhataman kan gaafate gareen mirga dhala namaaf falmu kun akka yeroo darban keessa ta'aa ture sana humnootiin nageenyaa humna guddaa hin gargaaramne akkasumas seeraan ala akka hiriirtoota dabalatee kanneen biroos hin hiine jedhee jira.
Angawoonni Itiyoophiyaa kan akkaan barbaachisaa ta'e odeeffannoo ifaa fi sirrii ta'e yeroo isaa eeggatee uummataaf dhiheessuun akka irra jiru, kunis akkaataa Artiist Haacaaluu Hundeessaa itti ajjeefame kan ilaaleen qorannaa gaggeeffame dabalachuu akka qabu hubachisee jira.
Uummanni karaa nagaan gaddaa fi quuqqaa isaa ibsachuu akka danda'u mirkaneessuun barbaachisaa ta'uu gareen mirga dhala namaaf falmu kun hubachisee jira.
Gabaasaa guutuu caqasaa


text:
Sababoota Rizqii Argachuuf Nama gargaaran
Jireenya keessatti namni hunduu rizqii argachuuf halkanii guyyaa battisa. Eeti rizqii kan kennu Rabbii olta’aadha. Garuu kennaan Isaa kuni fedhii, ogummaa Isaatii fi sababootaan kan walitti hidhameedha. Akkuma yeroo darbe jenne sababa jechuun wanta tokko argachuuf karaa hordofaniidha. Akkuma barataan qabxii gaarii galmeessuuf qo’achuu qabu, namnis rizqii gaarii argachuuf sababa rizqiin ittiin argamuu hojjachuu qabaa miti ree? Mee sababoota rizqii argachuuf nama gargaaran muraasa isaanii haa tarreessinu:
1-Iimaana fi taqwaa– Kunniin lamaan sababa bu’uuraa rizqii gaarii itti argataniidha. Akkuma yeroo darbe jenne, rizqiin soorataa fi maallaqa qofaa osoo hin ta’in beekumsa, hojii gaggaarii fi qananii Jannataa of keessatti hammata. Tarii namni sooranni fi maallaqni isaa xiqqaa ta’uu danda’a. Garuu beekumsa fi hojii gaggaarii baay’ee qaba. Sababa kanaan, qalbii keessatti tasgabbii argata. Akkasumas, namoonni qabeenya baay’ee, beekumsa fi hojii gaggaarii qaban ni jiru. Gabaabumatti rizqii irraa qabeenya halaala, beekumsa fi qananii Guyyaa Qiyaamaa argachuuf iimaanni fi taqwaan hundeedha. Akka lugaatti “iimaana” jechuun “amanuu” ykn “dhugoomsu”dha. Akka shari’aatti immoo Iimaana jechuun fedhii ofiitiin qalbiidhaan dhugaan amanuu, ergasii arrabaan dubbachuu fi hojii namarraa barbaadamu hojjachuudha.[1]
Yeroo baay’ee taqwaan gara Afaan Oromootti yommuu hiikkamu “Rabbiin sodaachu” dha. Jechi taqwaa jedhu jecha wiqaaya jedhu irraa kan fudhatameedha. Wiqaaya jechuun eeggumsa (protection). Kanaafu, taqwaa jechuun wanta Rabbiin itti nama ajaje hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisun adabbii Isaatirraa of eegu jechuudha.[2]
Dhugumatti, dhugaan amananii wanta itti ajajaman hojjachuu fi wanta irraa dhoowwaman dhiisun balbala rizqii namaaf bana. Takkaa rizqii irraa balbala beekumsa fi hojii gaarii qalbiin itti tasgabbooftu takkaa immoo balbala qabeenyaa waan gaarii ittiin hojjatan namaaf bana. Rizqiin guddaan kana caalu immoo sababa iimaana fi taqwaatin Guyyaa Murtii balbaloonni Jannataa namaaf banamuudha. Mee Qur’aana irraa iimaanni fi taqwaan sababoota balballii rizqii namaaf itti banamaan ta’uu haa ilaallu:
“Namni Rabbiin sodaatu, Inni karaa bahiinsaa isaaf godha. Bakka inni hin yaanne irraa rizqii isaaf kenna. Namni Rabbiin irratti hirkate, Inni isaaf gahaadha. Dhugumatti, Rabbiin ajaja Isaa bakkaan gahaadha. Dhugumatti Rabbiin waan hundaafu safara taasisee jira.” Suuratu Ax-Xalaaq 65:2-3
Namni wanta Rabbiin itti ajaje hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisun Isa sodaate, addunyaa fi Aakhiratti rakkinnaa fi dhiphinna keessaa akka bahuuf karaa bahiinsaa isaaf godha. Namni Rabbiin sodaatu karaa bahiinsa yommuu argatu, namni Rabbiin hin sodaanne immoo rakkinnaa fi dhiphinna keessaa bahu hin dandeenyetti kufa. Rabbiin waan hin sodaanneef karaa bahiinsa dhaba.
Ammas nama Isa sodaatu, Rabbiin gara inni hin yaannee fi hin beekne irraa rizqii isaaf kenna. Sababoota rizqii ittiin argatu isaaf laaffisa.[3]
“Namni Rabbiin irratti hirkate, Inni isaaf gahaadha.” Kana jechuun dhimma amantii fi addunyaa isaa keessatti wanta isa fayyadu argachuu fi wanta isa miidhu ofirraa ittisuuf Rabbiin irratti hirkate fi kana laaffisu keessatti Isa amane, Rabbiin isaaf gahaadha.[4] “Dhugumatti, Rabbiin ajaja Isaa bakkaan gahaadha.” Kana jechuun Rabbiin wanta fedhe hojii irra ni oolcha. Murtii fi ajajni Isaa ni raawwatama.[5]
“Dhugumatti Rabbiin waan hundaafu safara taasisee jira.” Kana jechuun Rabbiin waan hundaaf yeroo fi hamma murtaa’aa taasisee jira. Yeroo wanti tokko itti raawwatamu fi xumuramu dursee murteesse jira. Yeroo isaatirraa duubattis hin harkifatu, gara fuunduraattis hin darbu.[6] Akkasumas, hammi wanti tokkoo kan murtaa’edha. Rakkoo fi mijaa’inni yeroo itti xumuramu qabu.
Akkuma ibsa armaan olii irraa ilaallutti, Rabbiin sodaachun (taqwaan), karaa bahiinsaa fi rizqii akka argatan sababa guddaa namaaf ta’a. Tarii namni yeroo barbaadetti, karaa bahiinsaa fi rizqii dhabuu danda’a. Aaya armaan olii yommuu ilaallu dhumarratti akkana jechuun nama tasgabbeessa: “Dhugumatti, Rabbiin ajaja Isaa bakkaan gahaadha. Dhugumatti Rabbiin waan hundaafu safara taasisee jira.” Akka waan nama Rabbiin sodaatu kan rakkoo keessa jiruun akkana jedhameeti, “Rabbiin wanta murtessee fi fedhe bakkaan ni gaha. Wanta fedhe hundaa bakkaan gahuuf yeroo murteesse jira. Kanaafu, yaa nama rakkoo keessa jiru! Rabbiin sodaachu itti fufi, karaan bahiinsaa fi rizqiin kee yeroo isaa eeggatee ni dhufa. Rabbiin waan hundaafu yeroo fi hamma murtaa’a kaa’e jira waan ta’eef. Kanaafu, hin jarjarin, obsi.”
Ammas, mee iimaana fi taqwaan sababa rizqii ta’uu haa ilaallu:
“Osoo warri magaalootaa amananii fi Rabbiin sodaatanii, silaa samii fi dachii irraa barakaa isaan irratti bannaa turre. Garuu isaan ni kijibsiisan, kanaafu wanta hojjataa turaniif isaan qabne.” Suuratu Al-A’araaf 7:96
“Magaloota” danuu (hedduminna) “magaalaa”ti. Magaalaan (katamaan) haa guddattus haa xiqqaattus iddoo namoonni walitti qabamanii jiraataniidha. Akkasumas, magaalaatti baadiyaanis ni dabalama. Yeroo baay’ee warri baadiyaa siyaasaa fi bulchiinsaaf magaalaan walitti waan hidhamaniif.
“Osoo warri magaalootaa amananii fi Rabbiin sodaatanii” Kuni ulaagaa wantoota lama irraa ijaarrameedha. 1ffaa-Bu’uuraalee iimaanaa Rabbiin itti ajajeetti haala sirrii ta’een amanuu. 2ffaa-wanta Rabbiin itti ajaje hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe dhisun adabbii Isaa irraa of eegu (Taqwaa).[7]
Osoo warri magaaloota ulaagaalee lamaan kanniin guutanii, “silaa samii fi dachii irraa barakaa isaan irratti bannaa turre.” Kana jechuun samii irraa rooba isaaniif roobsina, rooba kanaanis dachii keessaa biqiltoota isaaniif biqilchina, hoongee fi gogiinsa isaan irraa kaafna. Kuni barakaa samii fi dachii irraayyi.[8] Barakaa jechuun kheeyri irraa daballii fi baay’inna.
“Garuu isaan ni kijibsiisan” Kana jechuun garuu isaan ulaagaa barbaadamu iimaanaa fi taqwaa qabaachun hin mirkaneessine. Kanaafu, samii fi dachii irraa barakaan osoo addaan hin citin haala itti fufaa ta’een isaaniif hin banamne. Ergamtoota Gooftaa isaaniitii fi wanta Ergamtoonni isaanitti fidan ni kijibsiisan, qalbii isaanitiin hin amanne, wanta itti ajajaman hin hojjanne, wanta irraa dhoowwamanis hin dhiifne. “kanaafu wanta hojjataa turaniif isaan qabne.” Sababa hojii badaa hojjataa turanitiif adabbiin, balaa fi barakaa dhabamsiisuun isaan qabne.[9]
Kanaafu, haala sirrii ta’een amanuu fi taqwaa qabaachun balballi rizqii akka namaaf banamu sababa guddaa ta’a. Namni haala sirrii ta’een amanee fi taqwaa qabaatee balballi rizqii inni barbaadu isaaf banamu yoo baate, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa balbala rizqii garmalee guddaa ta’ee isaaf bana. Dhagahaa, balballi rizqii guddaan kuni mindaa Inni addunyaa fi Aakhiratti namaaf kennuudha. Rabbii guddaan olta’e ni jedha:
“Osoo amananii fi Rabbiin sodaatanii, silaa mindaan isaan Rabbiin biraa argatan akkaan caalaa ture. Osoo kan beekan ta’anii.” Suuratu Al-Baqara 2:103
Addunyaa gabaabdu tana argachuuf namoonni badii hojjatan osoo amananii fi wanta Rabbiin itti ajaje hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisun Isa sodaatanii, mindaan Rabbiin isaaniif kennu badii isaan hojjatanii fi qabeenya isarraa argatan irra caaladha. Qabeenyi isaan argatan kan baduudha. Mindaan Isaa immoo yeroo hundaa turaadha. Mindaan Rabbiin isaaniif kennu baay’ee guddaa fi gaarii ta’uu osoo beekanii, silaa ni amanuu fi taqwaa qabaatu turan.[10] Mindaan kuni kan mul’atu fi hin mul’anne ta’uu danda’a. Qalbiin tasgabbii argachuun mindaa guddaadha. Aakhirattti Jannata seenun mindaa hundarra guddaa namni argatuudha.
2-Sadaqaa– Sadaqaan sababa guddaa balballi rizqii ittiin banamuudha. Sadaqaa jechuun Rabbiitti dhiyaachuuf qabeenya, nyaata, uffata fi kkf irraa wanta hiyyeessaa fi nama rakkateef kennamuudha. Al-Jazaa’u min jiinsil amal (Mindaan gosa hojiitin) jedhama. Namni rakkinna namaaf laaffise, isaafis haalli ni laaffata ykn ni salphata. Sadaqaan rakkoo namaa waan laaffisuuf, namni sadaqaa kennu haalli jireenyaa isaaf laafa. Kanaafi, Qur’aana keessatti ni jedha:
“Dhugumatti, dalagaan keessan adda adda. Namni kennatee Rabbiin sodaatee fi Al-Husnaa dhugoomse, karaa laaftu isaaf ni laaffisna.” Suuratu Al-Layl 92:4-7
Yaa namoota carraaqqi fi hojiin keessan hamma, kakka’umsaa fi kaayyoo keessan irratti hundaa’e garagara. Kaayyoon itti carraaqxaniif Fuulaa Rabbii olta’aa yeroo hundaa turaa ta’eef moo kaayyoo baduu fi turtii hin qabneef? Kaayyoon itti carraaqxanii fi hojii itti hojjataniif Jaalala Rabbii olta’aa argachuu fi Guyyaa Murtii mindaa guddaan milkaa’uuf yoo ta’e, carraaqqin keessan ni tura, isiniis itti fayyadamtu. Kaayyoon itti carraaqxaniif Jaalala Rabbii argachuuf osoo hin ta’in addunyaa tanaa fi faaya ishii argachuuf qofa yoo ta’e, yeroma addunyaa fi faayni ishii badu carraaqqin keessanis ni badaa. Kanaafu, namni akkanaa Guyyaa murtii carraaqqi isaatti hin fayyadamu. Rabbiin subhaanahu itti aanse, hojjattootaa fi hojii isaanii ni ibse:
“Namni kennatee Rabbiin sodaate” kana jechuun namni Fuulaa Gooftaa isaa olta’aa ta’e barbaadun qabeenya irraa kennaa kennee fi dhimma isaa hunda keessatti Rabbiin sodaate, akkasumas, “Al-Husnaa dhugoomse” kana jechuun “Laa ilah illallah”, wanta amantiin guutun of keessatti qabatee fi mindaa Aakhiratti argamu dhugaan itti amane, “karaa laaftu isaaf ni laaffisna” Kana jechuun dhimma isaa isaaf laaffifna, kheeyri hundaa salphaa isaaf taasifna, sharrii hundaa akka dhiisu salphaa isaaf goona. Sababni isaas, sababoota laafinnatti nama geessan waan hojjateef, Rabbiinis isaaf laaffisa.[11]
Al-Husnaa jechuun garmalee gaarii kan ta’ee fi gaarummaan hunda kan caaludha. Dhugumatti, jechi Laa ilah illallah fi wanti of keessatti qabatte, wanta hundarra gaarii ta’eedha. Akkasumas, mindaan Aakhirah gaarummaan isaa fiixee ol’aanaa irra kan gaheedha. Namni qalbiin kanatti amanee sadaqaa kenne, Rabbiin karaa laaftu isaaf laaffisa.
Gabaabumatti, namni dhugaan amanuun, wanta itti ajajamee hojjachuu fi wanta irraa dhoorgame dhiisun wanta qaburraa sadaqaa yoo kennate, haalli jireenyaa isaaf laafa. Karaan rizqii itti argatu isaaf salphata.
3-Hanga danda’an carraaqu fi tooftaa sirriitti fayyadamu- Sammuun, harkaa fi lukaanis rizqii argachuuf carraaqun ni barbaachisa. Tooftaalee rizqii itti argatan barachuun barbaachisaadha. Jireenya keessatti wanti hundu “Na bari. Karaan ati na bira geessu beekumsa yoo baratteedha.” jedha. Kanaafu wanta barbaadan argachuuf waa’ee sanii ilaalchise beekumsa barachuu fi shaakaluun karaa isatti nama geessu laaffisa.
Guduunfaa
➥Sababoonni rizqii gaarii akka argatan nama taasisan baay’eedha. Isaan keessaa hundee fi bu’uura kan ta’an:
1-Iimaana fi taqwaa-Akka lugaatti iimaana jechuun amanuu ykn dhugoomsudha. Taqwaa jechuun wanta itti ajajaman hojjachuu fi wanta irraa dhoowwaman dhiisun adabbii Rabbii irraa of eegudha. Yeroo baay’ee taqwaan gara Afaan Oromootti yommuu hiikkamu “Rabbiin sodaachu” dha. Eeti, namni Rabbiin sodaatu, wanta itti ajajame ni hojjata, wanta irraa dhoowwame immoo ni dhiisa. Akkasi miti ree?
➥Namni dhugaan hundeewwan iimaanatti amanuun wanta itti ajajame hojjatee fi wanta irraa dhoowwame dhiise, balballi rizqii isaaf banama. Balballi rizqii, qabeenya halaalaa, beekumsa, qananii Jannataa of keessatti hammata. Namni hin amannee fi taqwaa hin qabne addunyaa tana keessatti qabeenya baay’ee osoo argateeyyu, Aakhiratti rizqii guddaa dhaba. Innis qananii Jannataati. Kaafirri gonkuma Jannata hin seenu. Faallaa kanaa, namni dhugaan amanee fi taqwaa qabu osoo addunyaa tana keessatti qabeenya baay’ee dhabeeyyu, Aakhiratti rizqii bal’aa argata.
2-Sadaqaa- namni Fuula Rabbii olta’aa barbaadun sadaqaa kennu, haalli jireenyaa ni laafaf.
3-Hanga danda’an carraaqu fi tooftaa sirriitti fayyadamu
Kitaabban wabii:
[1] Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 69 fi 76, Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii
[2] Sharih aqiidatu Tadmuriyyah- fuula 505, Sheykh Muhammad ibn Saalih Useymiin, Commentary on the Forty Hadith of Al-Nawawi Vol 2, fuula 900, Jamaal Zarabozo
[3] Tafsiiru Xabarii-23/42
[4] Tafsiiru Sa’dii 1026
[5] Zaadul Masiir-1445, Tafsiiru Xabarii- 23/47
[6]Tafsiiru Sa’dii 1026, Zaadul Masiir-1445
[7] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-4/438
[8] Tafsiiru Xabarii-10/333
[9] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-4/440, Tafsiiru Sa’dii-336
[10] Tafsiiru Xabarii-2/371, Tafsiiru Qur’aanil Kariim- suuratu Al-Baqarah 1/336, Muhammad bin Salih Useymiin
[11] Tafsiiru Sa’dii-1094,Ma’aariju tafakkuri…-1/494, Tafsiiru Ibn Kasiir 7/583


text:
Hoolaan Gurra Keessaa Afaan Qabu Turkiyaa Keessatti Argame.
Alii Duman Turkiyaa Godina Gaaziyaanteep jedhamtu keessatti horsiisee bulaa yoota’u; “guyyaa tokko hoolota tiyyarraa rifeensa osoo murutti jiru, wanti hedduu narifachiise tokko naqunname jechuun jalqa.
“Akkuma barame hoolataa tiyya irraa rifeensa muruu jalqabe; erga hoolota heddurraa mureen booda hoolaa kanatti dabre. Osoo hinyaadin tasa gurra isaa waan mureef miidhama isaa hubachuuf qalbeeffadhee yoo ilaalu, gurra hoolaa keessatti Afaan argee akka malee rifadhee hollachuu jalqabe” jedha.
Haakima loonii kan ta’e Yuusuf Yildiiz gama isaatin yoo dubbattu: Afaan gurra hoolaa keessatti uumame kun ilkaanis niqaba. akkuma afaan uumaatitti hancufaafi hoomacha kan maddisiisu yoo ta.u, liqimsituun isaa nisochooti jedhee jira. Haata’u malee afaan kun ujummoo gara garaachaa deemuun kan walhinqabanne ta’uu himee jira.
Haakimni loonii kun itti dabalauudhaan yeroo dubbattu, hoolaan kun afaan kanaan waan waa nyaatu natti hinfakkaatu; abban qabeenyaa hedduu waan sodaateef akka nuti yaallu nuuf hin hayyamne jedhe. Xumara irratti Aliin hoolaa isaa kana qaluufis ta’ee gurguruuf yaada akka hinqabne dubbatee jira.


text:
Hooggana EHAADEG keessatti taayitaa ijoo qabatanii turan – Obbo Bereket Simoon, Waaltaa Qo’annoo fi Qorannoo Imaammata Itiyoophiyaatti, Ministarumaa Damee Industrii fi Itti-gaafatamummaa Boordii Baankii Daldalaa Itiyoophiyaa gad-lakkisuuf iyyannaa dhiheeffachuu isaanii, maddeen keessa beekan – Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsanii jiran.
Ministarri itti-gaafatamaan Waajira Dhimmoota Koomiyunikeeshinii Mootummaa Itiyoophiyaa – Dr. Nagarii Leencoo, kana ilaalchisuun gaafatamanii, oduu isaa miidiyaa yokaan Sabaa-himaa irraa dhaga’uu irraa kan hafe, ragaan mirkanaawe waajira isaanii akka hin dhaqqabiin VOA-tti dubbatan.
Bal’ina oduu kanaa akkuma argannetti, gara fuul-duraatti dhiheessina.


text:
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Adooleessa 05/2019
Qabsoo Bilisummaa Oromoo aarsaa qaalii uummaanni oromoo irree tokkuummaattin irraatti kaffaalaa turee garaa dabaarsuuf murnoonni ijaaramanii faayidaa dhuunfaa fi aangoo tikfachuuf deemaan gara dabaarsuuf tattaaffii diinoonni keenya gochaa jiraan Qeerroon Bilisummaa Oromoo ilaaluun Taajjabbii fi obsaan biraa darbaa turree. kana biraas darbuun diinina yeroo garaagaraatti itti kennaa turree. Humnoonni badii oromoo abjootaan garuu irraa deeddebiin gochaa farraa uummaata oromoo gargaar qooduu fi egeree oromoo dukkaneessu hojjaachuu itti fufaanii jiru.
qaamni yeroo ammaa kana biyyaattin bulchaa jedhuus rakkiina kana ol tahuu nurratti hojjaataa jiraa. kanaas qaamni
kun akka irraa deebi’uuf irraa deeddebiine Qeerroon akeekkachiisaa turree. haa tahuutii garuu mootummiichi yeroo kanaas oromoo gargaar qooduuf hiriiroo oromoo diigaan ,diinoota oromoo tokkomsuu, uummaata oromoo awwaaluuf kutaatan qopheessaa jiruu. _kuniis Waraana Bilisummaa Oromoo /WBO/ uummatasaaf aarsaa kaffaaluuf bahee irraatti holoola oofuun maqaa hin beekne itti moggaasuun Shiftaa fi shanee balaaleeffannaa jechuun hiriira diigumsaa waamaa fi qopheessaa jiruu. iddoo tokko tokkootti ammoo uummaataan dirqiidhaan bahaa jechuun dirqisiisaa jiruu. kanuumaa bahuu diddaan jechuun uummaata keenya hidhaa hiraarsaa fi saamaa jiruu. Qeerroon Bilisummaa Oromoodhaa gochaan isaanii kun faashistummaa tahuu itti himuun yeroo danuu akekkachiisaa fi diniinaa turee.
ammaas Qeerroon irraa deebidhaan akeekkachiisaa fi diniina xumuraa qaamoota hiriira kana mootummaa faashistii waliin tahuun qindeessaan, tumsaan, gaggeesanii fi bahaaniif dabaarsiina.
Qabxiin hiriirri kuni akka fudhaatama hin qabnee agaarsiisu.
1/ Osoo uummaanni Oromoo rogaa hundaan rakkootti jiruu, keessatuu naannoon akka gujii bahaa ,gujii dhihaa ,kibbaa fi dhihaa oromiyaatti uummatni rakkachaa jiruu, sagaalee sagaalee birmaana ummatni keenya hin argatiin, qaama biyyaa bulchuuf ykn aangoo mootummaa harkaa qabuf hiriiraa bahuun , rakkoo uummataa keenya ilaalu dhisnee , dibbee qaama biyyaa bulchuuf reebuun qeerroo bilisummaa oromoo fi WBO biratti , buqqee dudaatti bishaan naquudha!!
2/ Waraanni Bilisummaa Oromoo , Qeerroo kaleessaa harka duwwaa dhagaadhan rasaasa duraa dhaabbataa turaan irraa kan ijaaramee, roorroon itti hammannaan kanneen Qawwee kaasaan waan tahaaniif obbolaa keenya ykn Qaama keenya hin balaaleeffannu. bakkaa isaani bu’uun wareegamaa of qopheessina,ni tumsiina ni deeggaarra.
3/ Shirrii maqaa hiriira balaaleffaannaa shanee fi WBO jedhuun as deemaa jiru kun Holoola diigumsaa waan taheef qaama tokkuummaa oromoo sharafuu xiqqeessuun dhiibbaa keessa fi alaan dhufu deemu kamiyyuu ni balaaleeffannaa.
4/Mootummaa ilmaan oromoo kallaatti maraan duguugaa jiruu,Gujii lamaan keessatti maatiiwwaan kumaa shantamaa ol qe’ee irraa buqqasuun, mana isaan keessatti ibdaan gubuu,qabeenya isaan kan mana fi alaa ibdaan barbadeessuu fi maccaansuu, kumaatamaan hidhaa osoo jiruu,dubaartoota ulfaa ciniinsuutti jirtuu ajjeessuu, balaaleeffaachuu dhisnee , WBO falmaattoota haqaa yeroo balaaleeffannuu qophxeesinuu hin qabnu.
5/Yeroo itti Oromoo fi oromiyaan marfamaa waraana ,siyaasaa fi dinaagdee keessa galteetti,keessattuu, bakka warri aangoon harkaa bultee fi harkaa jirtu of harkaatti deebisuu fi turfachuuf wal nyaaachaa jiran keessatti ,Waraana bilisummaa oromoo ykn WBO ,kallachaa qabsoo oromoo ABO dhaaba keenya wajjiin dhabbii tokkoo qabachuun WBO humna humna caaluu gochuuf Gurmuu qabsoo hidhannoo jabeeffanna male WBO hin balaaleeffanu!!
6/ Walumaa galaatti mootummaan Itoophiyaa shiraa xaxuun uummaata oromoo hiree isaa dukkaneessuuf yaalii inni taasisaa jiruu kamiyyuu Qeerroon bilisummaa oromoo kan darbee caalaa akka wareegamaa dacha dachaadhan duraa dhaabbannuu tahuu isiin beeksiisna.
========/////=====\\\\\=========
Dhumaa irraatti dhaamsi nutii qaamoota dhuunfaniis tahee gareen ijaaramaan: mootummaa faashistii waliin tahuun gochaa badii kana kanneen dalaagaa jirtaanii,
hataattamaan gochaa kana duraa gootaniif ifaan ifaatti dhiifaama gaafattanii akka uummataa fi qabsoo sabaa keessatti ykn daandii qabsoo haqaa geejjibuu irraatti akka of sirreesitaan. ykn immoo harka keessaan sassaabbattanii ykn waa’ee qabsoo oromoo bobbocuu ykn bocoluu dhisuun akka teessan, duula fi amnoota sakata’aa mootummaan WBO fi miseensoota ABO irraatti isiin bobbaasu kamiyyuu irraa akka bilisaa taataan ykn immoo akka mootummaa kana waliin yakkaa ummataa keenya irraatti raawwachuu dhiistaan kabajaan isiin gaafanna.
Namoonni rakkoon oromoo walii galaa itti dhagahamuu dhabun,mootummaa Micciramaa kan wajjiin aannaan garaa walii taataan, WBO fi Qeerroo Bilisummaa oromoo wajjiin ammoo ibdaa fi ciddii akka tanuu hubbadha.Hangaa kaayyoon uummatichaa galmaa gahuutti kanneen akeekaa fi fedhii jaarmiyaa keenya dura dhaabbattaan bakka kaasuu qabna.wareegamaa qeerroo fi qaarree bilisummaa oromoo gaalii fi firii itti gochuuf WBO jabeessuun moonaa qabsoo gabbisuu fi diinoota qabsoo xiqqeessuun dhiigaa fi lafee keenyaan oromiyaa ijaaru dirqamaa keenya!!!!!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo irraa
injifannoon Uummaata Oromoof
Adooleessa 05/2019
Oromiyaa
finfinnee


text:
Prezidaanti Doonaald Traamp seera tumtoonni kaadhimamaa isaan taayitaa ol aanaa bulchiinsa isaanii kan Raadiyoo sagalee Ameerikaa hoogganu dabalatee dhiyeessan waan hin raggaasisiniif yaa’ii dhaaf kongresii waamuuf dhaadatan.
Traamp akka jedhanitti keeyyata heera US irra jiru kan ennaa aala akkaan barbaachisu prezidaantiin senetii ykn kongresii waamuu danda’a jedhu tuquu dhaan aangoo cimaan qaba jedhan.
Senetiin ykn hojii isaa fiixaan baasee kaadhimamaa ani dhiyeesseef sagalee kennyy ykn immoo sirnaan hojii itti fufee kaadhimamaa koo bakka isaan hin jiraannetti filaa jedhan Tramp.


text:
Tafsiira Suuratu Al-Ankabuut-Kutaa 1.1
Warra dukkana keessaa gara ifaatti, dhiphinna keessaa gara bal’innaatti, dhama’iinsa keessaa gara qajeelinnaatti bahuu barbaadaniif Qur’aanni furmaata hundarra caaludha (best solution). Kunoo, suuratu Al-Ankabuut boqonna ajaa’ibaa dhugaa jireenyaa namatti himtuudha. Yeroo qormaataa fi rakkoo iimaanni kee akkami? Kaayyoon namoota qoruu maalidhaa? Namni dhugaa fi kijibaan yoom addaan baafamaa? Gaafilee kanniiniif deebii yoo barbaadde deebii quubsaa siif kennaa na qo’adhu jetti suuratu Al-Ankabuut.
“Aliif Laam Miim. Sila namoonni ‘Amanne’ jechuu qofaan osoo hin qoramiin dhiifamu yaadu? Dhugumatti, warra isaanin duraas qorree jirra. Dhugumatti Rabbiin warra dhugaa beekuf jira, sobdootas beekuf jira.” Suuratu Al-Ankabuut 29:1-3
“Sila namoonni ‘Amanne’ jechuu qofaan osoo hin qoramiin dhiifamu yaadu?” Kana jechuun sila namoonni amanne waan jedhaniif osoo hin qoramin waan dhiifaman isaanitti fakkaataa?[1]
Dhugumatti namni jireenya addunyaa marsaa qormaataa taate tana keessatti wanta jibbuun ykn wanta isa gammachisuun yeroo hundaa qormaataaf kan saaxilamuudha. Kanaafu, Rabbitti, Ergamaa Isaatti fi kitaabban Isaatti amanuu yommuu labsuu fitnaa (qormaata) irraa akka of eegee godhee akka hin yaanne.
Dubbii isaatiin iimaana labsuu isaa keessatti takkaa saadiqa (dhugaa) ta’uu danda’a, takkaa immoo kijibaa ta’uu danda’a. Wanti dhugaa isaa ifatti baasu wanta inni jibbuun isa qoruudha. Yoo inni ajrii (mindaa) guddaa Rabbii olta’aa biratti abdachuun obsee, obsi isaa ragaa iimaana labsuu keessatti dhugaa ta’uu isaa agarsiisuudha. Hammi obsaa inni qabu hamma iimaanaa inni qabu agarsiisa. Yoo hin obsin, inumaa dallane, nyakkise, wanti isatti bu’ee iimaana labsuu isaatiin walitti akka hin galle yaade, gara karaa kufrii fi kaafirootatti dabuu jalqabe, kuni hundi arrabaan iimaana labsuu isaa keessatti kijibaa akka ta’e agarsiisa.
Rabbiin azza wa jalla qomaata keessatti arrabaan iimaana labsuun qofti gahaa akka hin taane aayah tana keessatti ifa godhe. Murtii Isaatiif garaa guutuun harka kennuu waliin Rabbiin irraa jaallachuun, wanta jibban irratti obsuu fi mindaa guddaa Isa biratti abdachuun waan hafu hin qabneedha.
“Dhugumatti, warra isaanin duraas qorree jirra.” Kana jechuun dhugumatti ummattota darban irraa namoota “Nuti amanne” jedhan qorree fi mokkorre jirra. Wanta jibbaniin isaan qorre. Iimaana isaanii labsuun isaanii wanta jibbaniin qoramu irraa isaan hin eegne. Ummattoota darban kanniin keessaa nabii Nuuh aleyh salaam fi namoota isa waliin amanan, Huud, Saalih, Ibraahim, Luux, Shu’ayb, Muusaa hunda isaanii irrattu nageenyi haa jiraatu fi mu’mintoota isaan waliin turan. [2]
Fakkeenyaf, Nabii Ibraahim ibiddatti darbamuun, ilma isaa akka gorra’u ajajamuun ni qorame. Hiikni aayaata armaan olii: Rabbiin gabroota Isaa amanan hamma iimaana isaaniitiin isaan qoruun waan hin hafneedha. Akkuma Hadiisa keessatti dhufe: “Namoota hunda caalaa qormaanni kan itti cimu Nabiyyoota, ergasii saalihoota. Ergasii hundarra gaarii kan ta’e, itti aane gaarii kan ta’eedha. Namni hamma amanti isaatiin qorama. Amantidhaan cimaa yoo ta’e, qormaanni isaa cimaa ta’a.” Jaami’u At-Tirmizi 2398
“Dhugumatti Rabbiin warra dhugaa beekuf jira, sobdootas beekuf jira.” Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namoota qoruun dura, yeroo qormaataa fi qormaata booda wanta qalbii isaanii keessa jiru ni beeka. Garuu hiikni aayah armaan olii: isaan qoruun nama dhugaan “Rabbitti amanne” jedhe ifatti baasa.[3] Nama sobaas ifa baasa. Namoonni hundu arrabaan Rabbitti amanne jechuu danda’u. Garuu yommuu balaa fi rakkoon bu’u, namni dhugaan amane iimaana irratti gadi dhaabbata. Namni sobaa immoo iimaana irraa duubatti deebi’a. Kanaafu, dhugaan nama saniiti fi sobni nama kanaa ifatti bahee jechuudha. Fakkeenyaf, namni sababa Islaama qabachuu isaatiif reebamu, arrabfamu ykn hidhamu danda’a. Namni rakkoo isa qunname kanaaf obsee fi Islaama qabachuu isaa itti fufe, iimaanni isaa qalbii keessatti hidda qabachuu fi dhugummaan isaa ifatti baha. Namni rakkoo kana sodaachun Islaama irraa duubatti deebi’e immoo iimaanni qalbii keessatti hidda akka hin qabanne agarsiisa. Sobni isaas ifatti baha. “Ani amane” jedhee dubbachuun isaa soba akka ta’e ni beekkama.
“Sila warri hamtuu hojjatan Nu jalaa bahuu yaaduu? Wanti isaan murteessan waa fokkate!” Suuratu Al-Ankabuut 29:4
Kana jechuun namoonni Iimaana keessa hin seennee [fi badii hojjatan], qormaata kana jalaa nagaha waan bahan isaanitti hin fakkaatin. Dhugumatti, qormaata kana caalaa adabbii garmalee cimaa ta’etu isaan duuba jira. Kanaafi ni jedhe, “Sila warri hamtuu hojjatan Nu jalaa bahuu yaaduu?” Kana jechuun namoonni hojii badaa dalagan waan Nu jalaa miliqan isaanitti fakkaataa? “Wanti isaan murteessan waa fokkate!” Kana jechuun wanti isaan yaadan waa fokkate![4]
Aayata lamaan jalqabaati fi aayata tana yommuu wal qabsiisnu hiika kana ni hubanna:sababa Islaama qabataniif qormaanni namarra gahuu baay’een gama kaafirootaa irraan namatti dhufa. Kaafironni Islaama irraa namoota duubatti deebisuuf isaan ni rakkisuu, ni adabu, ni dararu. Yeroo kanatti, namni dararaa fi rakkoon kuni kaafirota irraa yommuu isarra gahu, “Kaafironni kafaranii osoo jiranu, akkamitti akka nu adabanii fi rakkisan Rabbiin isaan dhiisaa?” jedhee yaadun isaa hin oolu. Kaafironnis yakka hojjatan kana adabbii Rabbii jalaa bahuu akka danda’anitti yaadu. Kanaafu, Rabbiin subhaanahu yaada sobaa kana haaquf, Muslimoota jajjabeessuu fi kaafirota akeekachisuuf, “Sila warri hamtuu hojjatan Nu jalaa bahuu yaaduu? Wanti isaan murteessan waa fokkate!” jechuun beeksisa.
Aayan tuni kaafirota qofaaf osoo hin ta’in nama badii hojjatu hunda akeekachiisti. Kaafirri Rabbii olta’aa jalaa bahu hin danda’u. Muslimni badii hojjatus Isa jalaa bahu hin danda’u. Namni “Rabbiin na hin adabu, na hin qabu” jechuun badii hojjachu itti fufuu, yaada fokkuu yaade jira.
“Namni qunnamti Rabbii kajeelu, dhugumatti beellamni Rabbii dhufaadha. Inni Dhagayaa, Beekadha.” Suuratu Al-Ankabuut 29:5
Kana jechuun namni ganda Aakhiraatti Rabbiin akka qunnamu abdatee fi mindaa bareedaa Rabbiin bira jiru kajeele, beellamni Rabbiin mindaa fi adabbiif namoota kaasuf murteesse ni dhufa.[5]
Yaa nama Rabbii isaa jaallatu, Isatti dhiyaachuu fi Isa qunnamuuf dharra’u, Isa gammachisuuf fiigu! Yeroo jaallatamaan itti wal qunnamtu dhiyoo ta’uun gammadi. Dhugumatti, yeroon kuni ni dhufa. Wanti ni dhufa jedhame hundi dhiyoodha. Kanaafu, kajeellaa waliini fi Isa bira gahuu abdachuun Isa qunnamuuf siinqi (galaa) qopheeffadhu, gara Isaatti imali. Garuu wanti namni odeesse hundi oduu isaa qofaan isaaf hin kennamu. Akkasumas, namni hawwu hundi wanti hawwee [hawwii isaatiin qofa] isaaf hin kennamu. Rabbiin sagalee Kan dhagayuudha, niyyaa namaa Kan beekudha. Namni kana (Rabbiin qunnamu fi mindaa Isaa kajeelu) keessatti dhugaa ta’e, wanta inni abdate isaaf kenna. Namni kijibaa ta’e immoo oduun isaa homaa isa hin fayyadu. Inni nama jaalala Isaatiif maluu fi hin malle ni beeka.[6]
Marsaan jireenya addunyaa marsaa qormataa fi fitnaa waan taatef, ammas namoonni bakka lamatti waan qoodamaniif: warra kasaaran– kunniin warra qunnamti Rabbii hin abdanne, fedhii qullaa ofii, sheyxaanaa fi dharraa addunyaa hordofan,
warra bu’aa buufatan-isaan kuni warra Rabbiin wal qunnamu abdataniidha. Adeemsa isaanii keessatti karaa Rabbii qajeelaa qabachuuf qabsaa’u. Kanaafu, dubbii ibsuu keessatti hikmaa (ogummaa) irraa waa’ee warra dhugaan amananii fi jireenya isaanii keessatti jaalala Gooftaa isaanii barbaadun qabsaa’an ilaalchise dubbachuudha. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Namni qabsaa’e kan inni qabsaa’u lubbuma isaatiifi. Dhugumatti Rabbiin aalama hundarraa Dureessa.” Suuratu Al-Ankabuut 29:6
Kana jechuun namni humna guddaa isa bira jiru Rabbiif ajajamuu fi wanta Isa gammachisuu hojjachuu keessatti baase, kan inni qabsaa’uuf fooyya’insaa fi faayda nafsee ofii qofaafi. Ibaadaa fi qabsoo isaatiin Rabbiif faayda homaatu hin dhiyeessu. Sababni isaas, Rabbiin aalama hundarraa dureessa.
Dureessa- jechuun of gahaa Isaan ala wanta biraa kan hin barbaannedha. Aalama jechuun immoo Rabbiin ala wantoota jiran hunda. Aalamni namoota hunda ykn namaa fi jinni ibsuufis itti fayyadaman.[7] Qabsoon (jihaanni) bakka lamatti qoodama:
1ffaa-Qabsoo lolaa– kuni diinotatti qabsaa’udha. (Qabsoo kana irraa bu’aa buufachuu fi mindaa (ajrii) irratti argachuuf Rabbiif jedhanii yoo qabsaa’anii fi haala Inni ajajeen yoo ta’e qofaadha.)
2ffaa–Qabsoo nafsee-kunis wanta itti ajajaman hojjachuu fi wanta irraa dhoowwaman dhiisu irratti nafsee ofiitti qabsaa’udha.[8] Itti aansee mindaa warra haala kanaan qabsaa’anii dubbata:
Warra amananii fi hojii gaggaarii hojjatan, badii isaanii isaan irraa ni haaqna. Dhugumatti irra gaarii waan isaan dalagaa turanii isaan mindeessina.” Suuratu Al-Ankabuut 29:7
Kana jechuun warroonni Rabbii fi Ergamaa Isaa dhugoomsanii fi hojii gaggaarii hojjatan, badii isaanii isaan irraa haxoofna. Hojii isaanii gaggaariif wanta hojjataa turan caalaa mindaa isaaniif kennina.[9] Kunis hojii gaarii takkatti hojjataniif mindaa dachaa kudhanii hanga dhibba torbaa fi san caalu argatu. Garuu hojiin hojii gaarii jedhamuuf: ikhlaasaa fi shari’aa hordofuun kan hojjatame yoo ta’eedha. Ikhlaasan yommuu jennu hojii keetin Fuula Rabbiiti fi ganda Aakhirah niyyachuudha. Shari’aa hordofuun immoo akkaataa Nabiyyiin (Sallallahu aleyh wassallam) hojjataniitti hojjachuudha. Faallaan ikhlaasa shirkiidha. Faallaan shari’aa hordofuu immoo bid’aadha. Kanaafu, mushrikaa fi nama bid’aa hojjatu ta’uu hin qabdu.[10]
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Xabarii-18/356, Tafsiir Tahriir wa tanwiir-20/203
[2] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu Tadabburi-15/221-222
[3] Tafsiir Xabarii-18/357, Zaadul Masiir-1076
[4] Tafsiir Ibn Kasiir-6/47
[5] Tafsiir Xabarii-18/361, madda olii[6] Tafsiir As-Sa’dii-735[7] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu Tadabburi-15/224-225
[8] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Al-Ankabuut, fuula 26, Ibn Useymiin
[9] Tafsiir Muyassar-397
[10] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Al-Ankabuut, fuula 29, Ibn Useymiin