text:
ኦሮሞ አጥቂ ➜ስልጤ ፣ተጋሩ ፣ሲዳማ፣ ወላይታ፣ ጉራጌ እና ወዘተ ብሔሮች ተጠቂ ናቸውን?
በኦሮሞ ህዝብ ላይ እያደረሰ ያለው ግፍና ግድያ ለማስቆም የኢትዮጵያ ብሄር ብሄረሰቦች ከጎናቸው እንዲቆም መላው የኦሮሞ ቄሮዎች ጥሪ አቅረቡ፡፡
በኦሮሞ ህዝብ ላይ እያደረሰ ያለው ግፍና ግድያ ለማስቆም የኢትዮጵያ ብሄር ብሄረሰቦች ከጎናቸው እንዲቆም መላው የኦሮሞ ቄሮዎች ጥሪ አቅረቡ፡፡
Internet kutuun waan hedduu nu dhokse
Kun qeerroof qarree, manguddo mangudditti #Arsii_sirkaati. Balaaleffanna sirna nama nyaata mootumma abba irree hacee nyaate bifa kanan komataniru. Wax, 22, 2012
#Madaa_Hin _Fayyine
ኦሮሞ አጥቂ ➜ስልጤ ፣ተጋሩ ፣ሲዳማ፣ ወላይታ፣ ጉራጌ እና ወዘተ ብሔሮች ተጠቂ ናቸውን? ነፍጠኞች ኢትዮጵያዊያን በኦሮሞ እየተጠቁ ነው ዘመቻ ስለከፈቱ ነው
(Oromedia, 25 Adoolessa 2020) Qabsoo Ummata Oromoo fi Jaarmiyaa Hangafa Qabsoo Kan t’e ABO Shira Nafxanyaa Irraa Tiksuun Dirqama Oromoo Hundaati.
Ibsa Gabaabaa Hoganoota ABO Biyya Ambaa
Haalli siyaasaa fi nageenyi Oromiyaas ta’e waliigala Ethiopia keessa deemaa jiru,jireenya sabootaafis ta’e ummata Oromoof yaaddessaa erga ta’ee bubbuleera. Yeroo ammaa kanatti Oromiyaa dirree jeequmsaa taasisuuf jecha karoorfatamee shirri xaxamaa jiruu fi gagga’amni lubbuus ta’e qabeenya ummata Oromoo irra gahaa jiru daangaa dhabee jira. Wareegamuu artst keenya qaalii Hacaaluu Hundeessaan as loltooti mootumma Oromiyaa walii gala keessa bobba’uun maqaa ABO tiin ummata Oromoo hidhuu fi ajjeessuu akkasumas reebichaan qama miidhuu,qabeenya saamuu fi mancaasuu hojii guyyuu godhatanii itti jiru.
Haalli kun yaaddessaa ta’uu ABOn irra deddeebi’ee ibsee jira. Ammatti nageenyi jaarmiyaa ABO fi KFO rakkoo guddaa keessa galee jiraachuu wanneen mirkaneessan akka armaan gadii kanatti ibsina.
1. Manni jireenya HD ABO Jaal Daawud Ibsaa human waraana mootummaa fi tikaan marfamee jira. Toorri bilbila HD biyya keessaa jalaa cite jira.
2. Waajjira Gullallee jiru konkolaataa mootummaan seenanii bahaa jiraachuutu muldhata,naannichas marsanii tohachaa jiraachuutu himama.
3. Maddeeen qabatamaa irraa akka dhagahamutti mediyaaleen motummaa booru waajjira Gullalleetti akka argaman qajeelchi kennamee jira.
4. Miseensotiin ABO nagaan bahanii galuu ykn sosso’anii hojjechuu hin dandeenye.
5. Waajjirooti ABO Oromiyaa mara keessa jiran caccabanii saamamanii qondaalotii fi dabballoonni godinoota irra jiran hidhamanii jiran.
6. Waajjiri ABO naannoo addaa Finfinnee keessa jiran samamanii jiran
7. Waajjira ABO guddaan kan Gullallee jiru sakata’amuu fi miseensootiin achi keessa jiranis qabamanii hidhamuun itti fufee jira.
9. Mootummaan miseensota ABO fi KFO harca’oo dha jedhee yaadu maallaqaan bituu fi dantaan goyyomsuun akka isaan ABO irratti shiraa yaadanii dantaa Oromoo nafxanyaa jala galchaniif shira hammana hin ja’amne xaxaa jira.
10. Hayyootii fi abbootiin qabeenyaa Oromoo ta’an maqaa ABO deggertuun Oromiyaa bakka mara keessaa funaanamanii hidhamaa jiru.
11. Caasaa mootummaa fi human Poolisii ykn waraana keessaa miseensota ABO ti jedhamanii kanneen shakkaman mana hidhaatti guuramaa jiru, kaan ammo hojii irraa arihamaa jiru.
Walumaa galatti haalli QBO, ummanni keenya, ABO fi KFOn keessa jiran kun, haala ifatti deemaa jiruu fi guyya guyyaan shira keessaan qabsoo Oromoo irratti xaxamaa jiru ta’uu ummanni keenya hubatee dantaa Oromoo tiksuu fi tokkummaa qabsaawotaa eeggachuu irratti akka fuulleffatuu waamicha goona. Qaama kamuu kan hiree Oromoo duubatti deebisuu fi eenyummaa Oromoo cabsee sirna gabroonfataa Oromiyaa irratti diriirsuuf gamaa jiru sabi keenya Oromoon biyya alaa fi keessa jirtan wareega fedhe baaftanii akka dura dhaabbataa abdii guddaa namaa kenna waan ta’eef tokkummaan keessan jabaatee qabsoo Oromoo akka kunuunfattan,dhaaba keessan ABO fi KFOs akka tikfattan waamicha isinii goona.
Injifannoo Umata Oromoof!
Adoolessa 25, 2020
Dábessá Gemelal
Holder of PhD?
No caption needed!


c: text/html

text:
Tokkummaa Oromoo dagaagaa jiru kunuunfataa, warraaqsa dararee firii itti gochuuf nii qabsoofna!
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Finfinnee Oromiyaa
Hagayya 7,2018
Daagaa halagaan Oromoo gidduutti ijaare kukkutee gatuuf, tokkummaa uummata Oromoo ijaaree uummata Bilisaa fi biyya Walabaa ijaarrachuuf akeeka Adda Bilisummaa Oromoo qabatee, ABO dhaan hogganamee; karaa nagaa qabsaa’aa turuu ummanni addunyaatu ragaadha . Ammas akeeka ABO qabatee qabsoo isaa itti fufee jira. Jaarmiyaan Qeerroon Bilisummaa Oromoo tokkummaa amma argamaa jiru kana bu’uuressuuf sochiiwwan roga maraan taasisaa tureen wareegama akkuma kaffale milkaa’inaa jalqabaa argataa jiraachuusaa hubataa, kanarra gamtaa’inaan qabsoo saba Oromoo finiinsuun waanjoo jaarraa tokkoof walakkaaf nurratti fe’amee jiru waloon ofirraa deebisuun biyya nagaa qabdu ijaaruuf tokkummaa argamaa jiru kunuunfataa warraaqsa dararee firii itti godhuuf qabsoo isaa itti fufuun adeemsiisuuf qophaa’uu mirkaneessa.
Hawwii Qeerroof saba Oromoo mirkaneessuuf akeekni Addi Bilisumma Oromoo fi mootummaan qabatanii karaa nagaa rakkoo fixachuuf waalii galan fedhii saba Oromoo irratti ka xiyyeefateef ka jaallatamaaf leellifamaa ta’uu hubataa, rakkoo uummatni keenya keessa jiru furuuf daandii nii saaqa jechuun Qeerroon abdata. Uummatni Oromoo waan akka walootti dhabe deeffachuuf waloon qabsaa’uun akka barbaachisaa ta’e asumaan dhaammataa, gamtaa’ina amma argamaa jiru akka jajjabeeffamu nii dhaamna.
Qabsoon Oromoo goolii halagaan saba Oromoo gidduutti uumee, walnyaachisuun nu gidduudhaa nyaachuu hawwu Qeerroon sabicha gidduu diigee darbuun gaaffii akka sabaatti qabu gaaffii hundee deeffachuuf qabsoo isaatti gaaza qabsoo dabalee ka duraarraa finiinsee karaa nagaa gaaffii kan gaafatu ta’uu hubachiisaa, tokkummaa uummatni keenya argataa jiru kana kunuunsuufis kan hojjetu ta’uu mirkaneessa. Imala qabsoo keenyaa gabaabsuuf garaagarummaa nu gidduu dhiphiisuudhaan saba waggaa dheeraaf Bilisummaa dheebote gara ifaatti fiduuf; fedhii saba keenya Oromoo guutuuf yeroon qabsoofnu ammaf amma ta’uu hubachiisaa, holola tokkummaa keenya booreessan gama kamiinuu kan nu hinijaarre ta’uu beekuun akka walirraa qaamni kamuu dhaabu nii gaafanna.
Qaamoonni warraaqsa sabaatti makaman Qeerroo Bilisummaa Oromoo galateeffataa, itti baha qabsoo egereef jabinaan wareegama kaffalamu baasanii sichitti uummata Oromoo gara ifaatti akka baasuu qabnu dhaamnaaf. Nagaa biyyattii karaa nagaa furuuf warraaqsa jalqabne itti fufaa, adeemsoota gufachiisa qabsoo sabaa kanneen ta’an mara balaaleffataa gara qabsoo Bilisummaaf goonuutti nii tarkaanfanna.
Arreeda bilisummaaf goonuun qabsoon akka sabaatti godhamuun gamtaa’inaan socho’ame kan roorroo ofirraa ittisuuf warraqnu ta’uu hubatuu feesisa. Fedhii halagaan wal dhaba ilmaan Oromoof qabu hongeessuun, qabsoon amna dheeraaf ABO dhaan durfamee yoona gahe quummadaarra qabee marguun lalisee sadarkaa dararee jirutti eggitiif kununsa gochuutiin gara firii walabaa argatuutti akka ceenu hawwina.
Maayii irratti; tokkummaa Oromoo dagaagaa jiru kunuunfataa, warraaqsa dararee firii itti gochuuf nii qabsoofna. akeeka qabsoo saba Oromoo naaffisu, qoraattii daandii qabsoo duuchu kamiin daandii qabsoorra buusuuf qabsoo waraansisee naaffisuuf qaama socho’u kamiin kan balaaleffannu ta’uu hubachiisaa, eeggitii qabsoof daandii qabsoo qulqulleessuun ammarraa qabee itti fufa. Kanaaf miidiyaarraan olola kamiin qaamni Oromoof qabsaa’u walirratti oofuun kan uummata hinjirre kan diigu ta’uu hubatuun akka nurraa dhaabbatu dinninaa; qaamni kamuu kaayyoof ejjennoo qabatee jiru uummata hubachiifachuun diina ofiimmoo waloon ofirraa deebisuun jaalala Oromoof Oromiyaa kan agarsiisu ta’uu hubatuudhan ciminaan gara fuula duraatti gamtaa’ina argamaa jiruun akka warraqnu Qeerroon Bilisummaa Oromoo uummataaf dhaama. Waanjoon saba keenyaarraa wayiita qabsoo uummata Oromoon burkataa’ee dhabamaa jirutti, yeroo uummatni egeree isaaf humnoomee roorroo daangaarraan irra gahaa jiru ofirraa deebisuuf warraqaa jiru kanatti qaamni mana keessa deebi’ee waan tokkummaa sabaa diigu dhagaa bubutuu hololaa darbatu kan balaaleeffannu ta’uu hubachiifna!
Injifannoon uummata Oromoof
Gadaan gadaa xumura garbummaati!
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Finfinnee Oromiyaa
Hagayya 7, 2018

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
dhaakutaal, dhakutal meaning in english
धाकुटाल का अंग्रेजी में अर्थ
Transliteration : dhaakuTaalaOther spellings : dhaakutaal, dhakutal
Meanings in english :
Meaning of dhaakutaal, dhakutal in marathi
lahaan / लहान
Recent Marathi English Meaningdhaakutepan, dhakutepandhaakunali, dhakunali, dhaakunalidhaakul, dhakuldhaakhat, dhakhatdhaata, dhatdhaati, dhati, dhaatidhaatenmothen, dhatenmothendhaad, dhaddhaakad, dhakaddhaakadapan, dhakadapandhaadane, dhadanedhaada, dhaddhaadi, dhadi, dhaadidhaadidhadak, dhadidhadak, dhaadidhadakdhaane, dhanedhaataksheyo, dhataksheyodhaatamaat, dhatamatdhaati, dhati, dhaatidhaatu, dhatudhaaturvaadi, dhaturvadi, dhaaturvaadi


text:
Sochii eegali! Oduu qofaan diina hin injifannu, bilisummaa fi walabummaa keenyas hin gonfannu. Yeroon yeroo itti wal-faana dhaabbannuudha. Waan qabnu hunda Walabummaa Oromiyaatiif haa hiriirsinu.
Ijoolleen Harargee, Baalee fi Arsii ilmaan Karrayyuu wajjiin wal-dubbisaa. Imala keessan gara Kaaba Oromiyaa Walloo godhaa!
Ijoolleen aanaalee Godina Amboo fi Walisoo keessa jirtan ijoollee Salaalee wajjiin wal-dubbisaa!
Ijoolleen Jimmaa fi Ilu Abbaa Booraa ilmaan Maccaa, ijoollee Wallaggaan wal-dubbisaa!
Ijoolleen giddugalaa ykn godina addaa naannawa Finfinnee diinatti marsaa! Sochii diinaa Finfinnee irraa socho’u jala bu’aa gabaasaa!
Ilmaan Oromoo Awurooppaa, Ameerikaa, Kanadaa, Awustiraaliyaa, Eeshiyaa, giddugala bahaa (biyyoota Arabaa), fi Biyyoota Ollaa Afrikaa keessa jiraattan hundi amantaa fi gandaan otoo wal hin qoodiin buusii maallaqaa gochuudhaan dhiyeessii (nyaata, qoricha…..) barbaachisu hunda akka gootan!
WBOn waan godhu beeka! Nutis waan goonu beekna. Oromoo yoo taate gumaacha kee hin tuffatiin.
Injifannoon kan uummata Oromooti
GID-WBO
22-03-2021
Oduu amma nugahe!
Walloo Lola jabaatu deemaa jira.Kaampiin Liyyuu Hayilii Amaaraa too’annaa gootota ilmaan Warqituu oromoota walloo jala galee jira. Liyyuu Hayilii Amaaraa hedduu reeffa walirra tuulanii Jiru.
Akkanatti itti mudduudha.
Guyyaa dheengaddaa irraa jalqabee waraanni TPLF naannoo Amaaraa galuun lola bananiin lubbuu milishoota Naannoo Amaaraa 300 ol galaafachuun beekameera. Lolichi godina Waagimiraa aanaa Tsaagibij jedhamu keessatti kan gaggeeffame yoo ta’u, uummanni naannoo sanaa bakka gadhiisee baqachuun beekameera, humnoonni TPLF naannicha guutummaatti to’ataniiru.Tolawaq G Amanuu irraa
OMN: Lola Oromoo Walloo irratti baname ilaalchisee ibsa ABO irraa kenname!
Related


text:
AfrikaaOdeeyfannooUncategorized
Manni murtii ol’aanaa Keeniyaa ol iyyannaa guyyaan Filannoo akka jijjiiramuuf gaafatame osoo hin ilaalin hafe.
Filannoon Prezdaantummaa Keenyaa irraa deebiin October26/2017tti geggeeffamuuf karoorfammee ture, kadhimamaa Paartii mormituu Raayilaa Odiingaa dabalatee, dhaabbileen adda addaa haalli adeemsa boordii filannoo yoo hin sirraayin guyyaan filannoo akka jijjiramu gaafachaa turaniiru.
Haaluma kanaan ol’iyyannoo mormitoonni siyaasa beekkamoon dhiheessan Manni murtii Ol’aanaa Keeniyaa Roobii har’aa ilaaluuf beellamee ture. Haata’u malee Manni murtii olaanaa Keeniyaa abbootiin murtii hundi dhaddacha irratti waan hin argamniif, dhimmicha ganama har’aa laaluu kan hin dandahin ta’uu beeksise. kanaafuu hanga guyyaa har’aa waaree boodaatti manni murtichaa dhimmicha kan hin ilaalle yoo tahe, filannoon boruuf beellamame ni adeemsifama jedhamaa jira.
Mormitoonni gama isaaniitiin guyyaa boruu uummanni bahee akka hin filanne waamicha dhiyeessaa jiru.


text:
Ministriin dhimma alaa Yunaayitid Isteetis Antonii Biliinken, michummaa gam sadanii kan AUKUS jedhamu irratti argamuu dhaaf gara Ferensaayitti qajeelanii jiran. Imalli isaanii sun michummaa biyoota atlaantik gamaa hammaataa adeeme irratti fuuleffata.
Xiinxaltoonni akka jedhanitti, kan Ferensaay waliin michummaa dhuunfaa cimaa qaban Bilinken, imala kan hariiroo Yunaayitid Isteetisii fi Ferensaya gidduu jiru fooyyessuu yaaluuf itti fayyadamu jedhan.
Diplomaatiin gameessi Yunaayitid Isteetis kun gumii ministeerotaa kan jarmayaa wal ga’iinsa dinadee fi misoomaa geggeessuuf jiru. Wal ga’iin kunis Onkoloolessa 5-6tti kan geggeessamu yoo ta’u, hundeeffamuu waggaa 60ffaa dhaabichaa waliin wal irra oola.
Bilinken ministeera dhimma alaa Ferensaay Jean-Yves Le Drian waliin paaris keessatti mari’achuuf jiru. Ferensaay Amajjii 1 hanga Waxabajjii 30 bara 2022tti gumii gamtaa Awrooppaa prezidaantummaan hoogganuuf jirti.
Ministeerichi Blinken hariiroo Yunaayitid Isteetisii fi Ferensaay gidduu jiruu fi barbaachisaa ta’e dhimmootii naga eegumsa biyyoota naannoo paasifik, rakkoo jijjiirama qillensaa, dandammachiisa dinagdee kan weerarri COVID-19 fide, hariiroo biyyoota atlaantik gamaa fi michoota kanneen biroo waliin waa’ee rakkoo addunya amudatee fi carraawwan jiranii mari’achuuf jiru jechuu dhaan ministriin dhimma alaa ibsa jimaata darbe baaseen beeksiseera.


text:
Kan dhiyeenya mana hidhaatii gad dhiisaman Iskinder Naggaa, Temesgeen Dessaaleny, Anduaalem Arraagee fi Bekfeqaaduu Xilaahuun dabalatee namoonni 12 kaleessa gara galgalaa to’annaa poolisii jala oolaniiru.
Waa’illi keenya Solomon Abaatee kaleessa Finfinneetti bilbiluu dhaan oboleessa obboleessa Temesgeen Dassaaleny Taarikuu Dassalenyiin haasofsiisee ture. Haala isaa ennaa ibsu har’a mana keenya jechuun mana harmee keenyaa bakka Jamoo jedhamu qopheetu ture. Kaayyoon qophee sanaas dargaggoonni murtaa’an kanneen kana dura hidhamanii ba’aniif sagantaa galateeffachuu fi kennaa qopheessuu qopheessanii turan.
Kanneen galateeffamuun kennaan kennameefii keessaa Temesgen Dessaaleny, Anduaalem Arraagee, Naatinaa’el Mekkonnin, Olbaanaa Leellisaa, Abbebe Qeftoo, Immaawwaayish Zewdu turan.
[Obbo Taayyee Danda’aa Eessatti Akka Hidhaman Barbaannee Dhabne: Maatii]
Sgantaan kun geggeessamaa utuu jiruu gara dhumaa irratti poolisiin dhufee nu marse. Namoonnis bittinnaa’uu jalqaban. Radio dhaan erga dudubbatanii booda karra ittiin ol galan cufan.
Sagantaan sun xumuramaa waan tureef kaan deemaniiru. Dhuma irratti warra hafan itti marsanii socho’uu hin dandeessan jedhanii konkolaataan poolisii dhufee Temesgen Dessaaleny, Anduaaleem Arraagee, Iskindir Neggaa, Maahelet Faantaahuun, Befeqaaduu BeHaailuu, Woyinisheet Mollaa, Zelaalem Werqaagenyeehu, Addisu Geetinnet, Yidneqaachew Addisuu, Sintayehu Chekol, Teferraa Tesfaayee konkolaataa seensisanii qajeelfama poolisii Jamoott argamutti geessan.
Galgaluma kaleessaa gara mana hidhaa isaan keessa turanitti itti bilbiluu dhaan Solomoon Temesgen Desaleny, Befeqaaduu Hailuu fi Eskinder Neggaa haasofsiisee ture. Iskindir Neggaa gaaffii poolisiin isaaniif dhiyeesseen sababaan hidhaa isaanii maal akka ta’e ennaa dubbatu alaabaa Itiyoophiyaa mallattoo urjii of irraa hin qabaanne fannistan nuun jedhan jedha.
Bakka birootti sagantaan akkasii qophaa’ee of eeggannoo fi icitii guddaa dhaan ture. Biyyattii keessatti karaan itti socho’aan tokko illee hin jiru jedha Iskindir Naggaa.


text:
Haallii nageenyaa Sudaan keessaa raafamaa ta’u isaa gara jalqaba torban kanaatti wal waraansii “Gabraa” keessatti gaggeeffame agarsisee jira.Angawoonni namoota 11 shoroorkeessoota jechuun kan hidhan yoo ta’u, kunis wal waraansa gaggeeffameen miseensoonni tika nagaa ka biyyatti walii galaa 5 eega ajjeefamanii booda.
Hokkara kanaaf looltee seentoota biyya alaa sudaan seenan kan hiamatan xiinxaltonni, mootummaa ce’uumsaa bulchiinsa waraana irraa gara siviilootatti ce’uun bara 2019 yeroo Al Bashiir aangoo irraa darbamanii kaasee biyyattii bulchaa jiru komatu.
Yeroo ce’umsaa kanatti sudaan kutaalee naannoo sanaa kanneen rakkoo qaban waliin daangaan qabdu banaa ta’u kan ibsan xiinxaltonni, akka fakkeenyaattis Libiyaa fi Somaaliyaa keessa Al Shabaab socho’aa akka jiru maqaa dhahu.
Sudaan chaad fi ripaabliika Afrikaa waaltaa wajjiin daangaa banaa qabdi jedhanii gareen leellistootaa Sudaan keessa sosso’uuf sababaa hedduu qabu jedhu.


text:
Wal Dorgommii Ispoortii dhaabbilee barnoota olaanoo Yuunivarsiitoota Yuunivarsiitiin Jimmaa qopheesstee simachuuf jirtuu ilaalchisuun Xalaayaa ariifachiisaa bulchiinsaa Yuunivarsiitii Jimmaatiif ”jettuu kallattiin Qeerroo Bilisummaa Oromoo irraa Yuunibarsiitii Jimmaaf barreessuun Social Media fi Medialee Qabsoo Bilisummaa Oromoo irraan tamsaasameen akkasumas xalayaa waajjira bulchiinsaatti kallattiin kennameen raafamaa fi sodaa guddaatu akka walii galatti uumamee jira,
1 thought on “Waldorgommii Ispoortii Yuniversitootaa Bulchiini Yuniversitiin Jimmaa Qopheessuuf Deemu Akka Haqamu Qeerroon Bilisummaa Xalayaan Kan Gaafate Deebii Argachuun Yuniversitichi Guutummaatti Haqamuu Beeksise.”
-
Pingback: Oromia: #OromoProtests: Gabaasa Fincila Xumura Garbummaa (FXG) Oromiyaa 2016 | OromianEconomist


text:
Breaking News Finfinnee: Humni gabroomfattuu PP Sirna neftegna Hogganooti ABO hidhati guuraa jirtii.
Dhiignii dhangala’uu hundi dhiiga danfisee ol kaasaa. Eenyuummaa ofiitiif akka wareegamuu qaban nama taasiisa.
Gorsaan Mummicha Ministeeraa Diyaaqoon Dani’el Kibreet torban tokko dura akkas jechuun dubbate!
Maalif baade muldhatee hin beektu, taate Paarlamaa suntuu hamilee sii cabsee? jechuun gaafate.
“Lakkii sagalee dhokfadhee dalagaa kiyya itti fufe jira, bu’aa dalagaa kiyyaa immoo dhiyootti ni argitu, yeroon hojjii kiyya hojjatuuf akka ammaa kanaatti mijataan hin jiru jechuun” jechuun dubbate.
Duuba torban tokko dura dhiyootti bu’aa hojjii kiyya ni argitu jedhe, dubbate kunoo argine.
Waan kana sirriitti hubadha!!!!
Kunoo linkii kanaa daqiiqaa jalqaba dhagaha


text:
Prezidaantiin Amerikaa Donaald Traamp kamiisa kaleessaa midiyaa hawaasaa kan ilaaleen ajaja hoggana olaanaa baasaniii jiru.
Xinxaltonni akka jedhanti immoo kun seera biyyatti keessa darbee raggatii argatee hojii irra oola jedhanii hin yaadan.
Traamp maaliif tarkaanfii kan akka fudhatan gaafatamanii uummanni Amerikaa walaba ta'e yaada isaa ibsachuuf mirga qabu eeguuf akkasumas mirkaneessuuf jedhan,
Twiitar kamiisa kaleessa galgala ibsa baaseen Ajajii Traamp kennan siyaasaan kan guutamee fi gama marsariitiin carraa yaada ibsachuu fi walabummaa Interneetti sodaachisuuf yaalii ta'e jedhee jira


text:
Dargaggoonni kunneen haga ammaatti mana hidhaatti gidirfamaa jiru.Qeerroo Gadaa Bultii erga leenjii xoollay xumuree tureera garuu haga ammaa hingadhiifamne.Amaanu’el Beekkataas Addis Ababa police commission ykn 3ffaa bakka jedhamutti yakka tokko malee ugguramee jira.
Amaanu’el Balaay namoota hedduu waliin xoollay keessatti dararamaa jira.Sooressaa Hundarraa kaambii RIB. Qaaqee jirutti dararamaa jira.
Dargaggoonni kunneen badii tokko malee gariin mana barumsaa irraa gariin ammoo bakka hojiirra ukkaamsamanii yakka tokko malee hidhaman.Namni balleesse saatii seerri eeyyamutti mana murtiitti dhiyyaatee badiisaatti gaafatamuun waanuma jiru osoo tahee jiruu mootummaan garuu dargaggoota kanneen badii tokko malee mana murtiirraas lagee yakka seenaa irratti raawwataa jira.
#Free_Gadaa_Bultii
#Free_Amaanuel_Beekkataa
#Free_Amanueel_Balaay
#Free_Sooressaa_Hundarraa
#Free_Abdii_Warrawaaq


text:
Dhaabii kun paartii mormituu Itoophiyaa biyya alaa jiran keessaa tokko. Bara 2008 keessaa obboo Andargaachoo Tsigeetii fi Dr.Birhaanuu Neggaa faatii yayyaba.
Jijjiirama maqaa qabu Itoophiyaa keessatti hojjachuuf jedhee hojjachaa bahe dhaabii kun.
Ibsa hardha baasaniin ammoo Itoophiyaa keessaa sochii karaa nagaatii alaa cufaa ufi irraa dhiisaa jedhe.Miseesa paartii isaaniilleetti tanuma dhaamtan bulchootii Giboot-7
Akka jecha paartii tanaatti wannii Dr. Abiyyi Ahmed hojjachuutti jiru siyaasaa Itoophiyaa jeequmsa keessaa baasuu. Kun ammoo waan nama jajjabeessaatii jedha ibsii bahe.
Kun ammoo siyaasaa karaa qaroomee fi karaa nagaatiin nama deemisfachiisisa ibsii dhaabaa kanaa.
Arbenyochi Ginbot 7 dimokiraasii Itoophiyaatii qabsaahuuf jijjiirama Itoophiyaa keessatti deemuutti jiru kanatti dabalamee hojjadhaa jedha.
Mootummaan Itoophiyaa paartii tanaa dhaaba biyya nagaa dhowwu jedhee armaan duratti itti muree ammallee maqaa sun irra fuudhuu baatullee irraa fuudhuuf hujiitti jiran jedhan.


text:
Ajajaan waraana Somaaliyaa gameessi dhuka’aa daandii Moqaadishoo cina jiru irra dho’een ajjeefamuun isaanii beekamee jira. Ajjeechaan kun kan raawwate angawoonni gameeyyii hedduun erga ajjeefamanii ji’a lama booda bakkuma wal fakkaatutti dhuka’aa akka tasaa dhuka’een ta’uu angawoonni waraanaa VOAf mirkaneessaniiru.
Koloneel Abdisalam Sheek Aden kan du’an, dugdee magaalaa Moqaadishoo gama kibbaatti kan argamu maadhee waraanaa Dhananee keessaa gad ba’anii yeroo xiqqoo booda dhuka’aa dho’een ture.
Aden itti aanaa ajajaa waraanaa Somaaliyaa guddichaa murna 12ffaa turan. Angawaan lammataa Koloneel Abdirahaman Jamale Musee itti gaafatamaan dhimmi maallaqa waraanichaa illee dho’iinsuma Kanaan ajjeefaman. Haleellaa kanaaf al-Shabaabtu itti gaafatama fudhate.


text:
Gabaasa Qeerroo Muddee 2,2015 Gullisoo
Karoorri Maaster Pilaanii hojiirra ooluu hin qabu jechuun FDG oromiyaa goleewwan garagaraa keessatti qabatee jiru reebichaa fi rasaasaan reebamuun boodatti kan deebisu osoo hin taanee hanga wal gahuu fi bilisummaatti itti fufaa jiraachuun beekamaadha. Akkuma gabaasaa turre godina wallagga lixaa aanaalee garagaraatti kan itti fufe sadaasa 1/2015 kaleessa qonnaan bulaa fi barattootni waliin tahuudhaan lola saa 2:00 waraana wayyaanee waliin gaggeessaa oolan. Uummanni waan qabu dhagaa fi eeboodhaan, dullaa qabachuun rasaasa waliin fincila gaggeessaa ooleen kaleessa qonnaan bulaa fi barattootni mana barumsaa sadarkaa olaanaa keessaa miidhamuun Qeerroon gabaasee jira. yeroo ammaa kana barattoota haalan waraana wayyaanee waliin osoo fincila gaggeessan godina wallagga lixaa anaa Ayiira Gullisootti miidhaa jabaan irraa gahe keessaa
1. Barataa Sanyii Taaffasee
2. Miimmii Malkaamuu Taaffasee
3. Kan maqaan nuun geenye daandii irraa nama deemu dubartii tokkoo fi
4. Barattuu Miimmii Darajjee Badhaasaa
Irratti miidhaa guddaan gahee yoommuu jiru telefoona fincila sana keessa dhaabbachuun kan nuuf ibsa Qeerroon Bilisummaa wareegamni kamuu haatahu malee hanga Maaster Pilaniin haqamuu fi uummanni oromoo bilisummaa isaa gonfatutti diddaan keenya itti fufa kan jedhan guyyaa guutuu kaleessa FDG magaalaa Gullisoottni finiinsaa akka oolan Qeerroon gabaasee jira. suurawwan haga tokko achirraa nu qaqqaban kan ibsu kana waliin attach goonee jirra.
Haaluma kanaan hara godina wallagga lixaa aanaalee garagaraatti waraanni wayyaanee magaalaa keessa akka bahu uummanni akeekkachiisa kennaa jira. Gaaffiin keenya gaaffii haqaati mirga keenyaaf ni falmanna jechuudhaan qonnaan bulaan yeroo itti wal waamaa jiru tahee barattootaan dhaabbilee barnootaa keessatti jabeeffamee itti fufee jira. yuuniversitiilee garagaraa keessattis guyyaa haraa FDG gaggeeffamaa jiru gabaasa keenya itti aanutti kan dhiyeessu taha.


text:
Suuraa fi Wareegamtoota Aanaa Jalduu (Giddu Galeessa Oromiyaa)
Original: Read full printed material in PDF
SEENSA
Aanaan Jalduu gidduu galeessa Oromiyaa Lixa Shaggaritti kan argamtu yoo taatu; Handhuura biyyaa irraa 115 Km fagaattee kan argamtu dha. Bahaan Aanaa Meettaa Roobii,Lixaan Aanaa Ilfataa,Kaabaan Aanaa Gindabarat fi Kibbaan Aanaa Dandiitiin kan daageffamtu dha. Aanaan Jalduu Magalaalee Sadi (3) fi ganda Qotee bulaa digdamii torba (27 ) qabdii.
Aanaan Jalduu Hortee Ilmaan Oromoo Lama (2) baayinaan kan keessa jiraatan yoo ta’u isaanis;Hortee Maccaa Fi Tuulamaati.Ilmaan Oromoo kun ijoolee Saba tokkoo Hortee Hidda Ilmaan Booranaati. Horteen kun Tumaa tokko kan qabu yoo ta’u seerri ittiin bulmaata isaanii ”Seera Meettaa Gojoo fi Seera Makkoo Bilii” dabalatee Dudhaa fi safuu Oromoo ganamaatiin kan bulu yoo ta’u Sirni Gadaa Ganamaa fi Sirni Siiqqee dhiibbaalee alagaa garaagaraa dandamachuun duudhalee ganamaa eeggatee kan ittiin jiru dha.Uumani kun Yeroo gaddaa fi gamachuu hundaa kan waliin qoodatu uummata bal’aa Orom duriiti. Aanaan kun bu’ura seenaa Oromoo keessatti qooda fi gumaacha guddaa qabdi. Xaxaan Shiraa alagaatiin goosoota ilmaan abbaa tokkoo kana walitti buusuf yaalamu illee,goototni gosa lamaan kana keessa biqilan,wal- dhabdee ilmaan Abbaa tokkoo kana dhaamsuun tokkumaa Oromoo fi Oromiyaa ijaaruun Koloneel Alamuu Qixxeessaa,Konyaa Jibaatii fi Maccaa irra Afooshaa Jibaatii fi Maccaa hundeessuun, Jaal Hayilamaaram Gammadaa, Konyaa Salaalee naannoo Jiddaa irraa Afooshaa Ilmaan Tuulamaa hundeesuun,Waldaan Maccaa Fi Tuulamaa Akka Hundaa’uuf bu’ura guddaa kaa’aniiru.Waldaan kunis tokkummaa fi Qabsoon ilmaan Oromoo bifa Jaarmiyaatiin ijaaramee akka gaggeefamu taasisuun qabsoon Saba kanaa akka fuula duratti tarkaanfatuuf bu’ura seena qabeessa kaa’eera Haaluma kanaan WMT dhalachuu Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) tiif bu’ura.
Barruuleen Yaadannoo gootawwan wareegamtoota aanaa jalduu fi qabsaa’ota achi buuteen isaanii dhabaman jettu kun Tokkummaa fi qananii uumata Oromoo jajjabeesitti.wareen hojii qajeeltuu hojatanii lubbuu isaanii deebi hin qabne fi Jiruuf jireenya isaanii wareeganii qabsoo billisummaa uumata oromoof dadhaban akkasumas dhalootaaf Fakkii ta’an iyyaafatee sabaan wal barsiisuuf akkeeka qabdi.haaluma kanaan gumaacha gootawan Aanaa Jalduu golee seenaa qabsoo Oromoo fi Oromiyaa keesati qaban galmee seenaa keessati akka galmaawuf;caalmatti immoo Gootawan Oromoo dagataman kaneen Oromiyaa bakkeewwan garaagaraa keessati argaman dhalooni naanichaa soqee sabaaf akka dhiyeesuuf daandii fi fakkeenya taati.


text:
Monthly Archives
September 2021
Finfinnee, Fulbaana 20, 2014 (FBC) – Filannoon biyyaalessaa marsaa 6ffaa naannoo Hararii karaa nagaan xumuramuu Komishinii Poolisii naannoo Hararii beeksiise. Filannoon marsaa 6ffaa sodaa…
Naannoo Somaaleetti naannolee Filannoo hundatti adeemsi sagalee laachuu xumurame – Burtukaan…
Finfinnee, Fulbaana 20, 2014 (FBC) – Naannoo Somaaleetti naannolee Filannoo hundatti adeemsi sagalee laachuu xumuramu walitti qabduun Boordii Filannoo Biyyaalessaa Burtukaan Miidhaksaan…
Adeemsi sagalee kennuu halkan keessaa hanga sa’aatii 2tti dheerate
Finfinnee, Fulbaana 20, 2014 (FBC)- Naannolee Filannoon biyyaalessaa marsaa 6ffaa gaggeeffamaa jirutti adeemsi sagalee kennuu halkan keessaa hanga sa’aatii 2tti kan dheerate ta’uu boordiin…
Preezdaantii Faransaay duraanii Saarkooziitti hidhaan murtaa’e
Finfinnee, Fulbaana 20, 2014 (FBC)- Preezdaantii Faransaay duraanii Niikolaa Saarkooziitti adabbiin hidhaa murtaa’eera. Preezdaantichi duula filannoo bara 2012 gaggeeffameen kara seeraan…
Manni Maree Naannoo Affaar muudama kaabinoota haaraa mirkanneesse
Finfinnee, Fulbaana 20, 2014 (FBC) – Manni Maree Naannoo Affaar yaa’ii jalqabaa waggaa 1ffaa bara hojii 1ffaa gaggeesseen muudama kaabinootaa mirkaneesseera. Haaluma kanaan:- 1.Obbo…
Lammiileen har’a filannoo diimokiraasii keenya guutuu taasisaan raawwataniiru-M/M Abiy
Finfinnee, Fulbaana 20, 2014 (FBC)- Muummeen Ministira FDRI Abiy Ahimad uummanni sababa garaagaraan Waxabajjii darbe sagalee isaa kennuu hin dandeenye jijjiiraa beellamaa boordiin filannoo…
Komishinichi guyyaa boruu sa’atii murtaa’eef hojii nageenyaatin walqabsiisee daandiiwwan cufaa ta’an…
Finfinnee, Fulbaana 20, 2014 (FBC)- Komishinii Poolisii magaalaa Finfinnee guyyaa boruu sa’atii murtaa’eef hojii nageenyaatin walqabsiisee daandiiwwan cufaa ta’an ifoomseera. Komishinichi…
Komishiniin manneen amala sirreessaa naannoo Beenishaanguul Gumuuz uffataa seeraa fi Asxaa haaraa…
Finfinnee, Fulbaana 20, 2014 (FBC)- Komishinarri Komishinii manneen amala sirreessaa naannoo Beenishaanguul Gumuuz obbo Abiy Jaagooraa naannichaatti uffanni seeraa fi Asxaa haaraa ifoomuu…
Manni Maree Naannoo Sidaamaa muudama kaabinoota haaraa mirkanneesse
Finfinnee, Fulbaana 20, 2014 (FBC) – Manni Maree Naannoo Sidamaa yaa’ii jalqabaa waggaa 1ffaa bara hojii 1ffaa gaggeesseen muudama kaabinootaa mirkaneesseera. Haaluma…
Manneen Murtii Oromiyaa guyyaa boruu hojii idilee isaanii ni eegalu jedhame
Finfinnee, Fulbaana 20, 2014 (FBC) - Manneen Murtii Oromiyaa sababa boqonnaa Abbootii Seeraatiin baatii lamaaf gariin cufamanii turan guyyaa boruu hojii idilee kan eegalan ta’uu ibsameera.…


text:
Kompitara
Kompitarri meeshaa hunda galeessa kan saganteeffamee (programmed) hojiiwwan qooyyabaa fi yaayaa ofumasaa hojjachu danda'u dha. Tarreen hojiiwwanii akka barbaaddametti jijjiiramuu waan danda'uuf, kompitarri rakko gosa baayyee furuu danda'a.
Akka walii galaatti, kompitarri yoo xiqqaate kutaa hijeessaa tokko, kunis Kutaa Hujeessaa giddugaleessaa (Central Processing Unit - CPU) ti, fi kuufannoo wayii (memory) qabata. Kutaan hujeessaa hojiiwwan qooyyabaa fi yaayaa (arithmetic and logic operations) raawwata, kutaan too'anoo (Control Unit) ammoo tartiiba ittiin hojiiwwan sun raawwataman odeeffannoo kuufannoo keessa jirurratti hundaa'ee too'ata. Meeshaleen alaa (peripheral devices) odeeffannoon madda alaarraa akka dhufu kan godhan yoo ta'u bu'aan hojiiwwan raawwatamnii akka olkaawwamuu fi bakka olkaawwamee deebi'ee akka dhufu gochuufis ni tajaajilu.
Yeroo Waraana Addunyaa II, kompitaroonni anaaloogii tajaajila waraanaa addaatif fayyadaa turan. Yerooduma kana kompitaroonnii dijitaalaa kan elektiroonikii kalaqaman. Kompitaroonni jalqabarratti oomishaman hanga kutaa guddaa tokkoo ga'u turan, humna elektirkii kan kompitaroota matayyaa (Personal Computer) harraa dhibba baayyeetti lakkaawwaman ga'uu danda'u nyaatu ture.
Kompitaroonni ammayyaa kan integireetid sarkiyuutii (integrated circuit) irratti hundaa'an dachaa miliyoonaa hanga biliyoona kompitaroota jalqabaa caala humna hujeessuu qabu, iddoo baayyee xiqqoos fudhatu ija warra jalqabaatti yoo ilaallamu. Kompitaroonni salphaan xiqqeeffamanii meeshaa socho'uu danda'u ta'anii hojjatamuu danda'u, kompitaroonni socho'uu danda'an (mobile computers) kunis baatiriidhaan hojjatu. Kompitarooni matayyaa (PC) gosaa fi akaakuu isaanii hundaan mallattoo Bara Odeeffannoo (Information Age) ti, namoonnis kompitara jedhanii kan isaan yaadan isaan kana. Haa ta'u malee, kompitroonni idaatii (embeded computers) kan meeshaalee adda addaa baayyee keessati argaman, tabattuu mp3 hanga xiyyara waraanaatti, meeshaa ijoollen ittiin tabattuu (toy) hanga roobootiitti, kan jiru isaan san caala baayyee dha.
Dhufa Jechichaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Jecha "kompitara" jedhu kan jalqaba fayyadame barreessaa biyya Ingilaandi Richard Braithwait kitaaba isaa “The yong mans gleanings” jedhu keessatti ture. Jechi kun kitaabicha keessatti nama shallaga hojjatu kan ibsu ture, hiikaan jecha kompitara jedhus akkaata kanaan hanga jaarraa 20ffaa walakeessatti itti fufe. Dhuma jaarraa 19ffaatii kaasee garuu, hiikan jecha kompitaraa gara maashinii shallaga hojjatu kan jedhu kanatti jijjiiramaa deeme.
Seenaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Meeshaaleen shallaga hojjatan kan bu'uuraa jalqaba kan uummaman bara durii keessa ture; meeshaaleen shallagaa makaanikaalaa (mechanical calculating aids) jaarraa 17ffaa keessa kalaqaman. Fayyadamni jecha kompitara jedhuu kan jalqabaas jaarraa 17ffaa keessa kan jalqabame ture, kunis maqaa namoota shallaga akka hojiitti ittiin qacaramanii hojjataniif kenname ture. Meeshaan kompitara jedhamu jalqaba kan yaadni isaa dhufe jaarraa 19ffaa keessa ture, haala amma jiru kanaan garuu bara 1940n keessa kalaqaman.
Kompitara Waan Hunda Hojjatu kan Jalqabaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Yaada kompitara saganteeffamu danda'u kan jalqaba kan burqisiise Chaarles Baabeeji, makaanikaal injinerii fi pooliimaz (polimath) lammii Ingilaandi. "Abbaa Kompitaraa" kan jedhamu Baabeeji, kompitara makaanikaalii kan jalqabaa jaarraa 19ffaa gara jalqabaa keessa yaadasaa erga bu'uuressee booda itti aansemmoo kalaqe. Erga diferensi injiinii (difference engine) kan qooyyaba bishaanirra deemuf barbaachisu hojjatu kalaqee booda,, bara 1833ttikan saxaxnisaa kan sana caalu, kan anaalitikaal injiini jedhamu uumuun akka danda'amu hubate. Naqni sagantaa fi daataa maashinii kanatti karaa panchid kaardii akka galu yaadame ture; panchid kaardin yeroo sana qasamii makaanikaalii warshaa huccuu keessatti too'achuuf tajaajila ture. Bahaaf ammoo, maashiniin kun maxxansaa (printer), pilooterii fi bilbila (bell) qabaata. Maashiniin kun lakkoofasa panchid kaarditti irratti booda akka dubbisuun danda'amuuf barreessuu danda'a. Injiiniin kun kutaa yaayaa herregaa, kutaa to'annoo kan utaalcha haalaa fi marsaa (loop) irratti hundaa'e, fi kuufannoo qaba; kunis saxaxa kompitara hunda-hojjatuu kan jalqabaa kan Tuurin-kompiliit ta'e isa taasisa.
Maashinoonni kun jaarraa tokko dursanii kan dhufan turan. Qaamni maashinii kanaa hundi harkaan hojjatamuu qaba ture - maashiniin kun qaama mana kumaatti lakkaawwamu waan qabuuf kuni rakkina guddaa ture. Dhumarratti, mootummaan Biriiten fandii kennuu waan dhiiseef pirojeektiin kun ni dhaabbate. Chaarles Baabeeji anaalitikaal injiini odoo hin xumurin kan hafeef sababa fandii fi siyaasaa qofaaf odoo hin taane, sababa yeroodhaa gara yerootti kompitara bayyee ulfaataa fi xaxamaa ta'e hojjachuuf yaaduu isaati. Boodarra garuu, ilmi isaa Henirii Baabeeji, bara 1888tii anaalitikaal injiinii kan duraan yaaddamerraa salphaa ta'e hojjatee xumure. Faayidaa kompitara kanaas bara 1906tti gabatee hojjachuun agarsiise.
Kompitara Anaaloogii kan Duraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Jaarraa 20ffaa gara jalqabaa keessa, fedhiin qooyyabaa kan saayinsii baayyeensaa kompitara anaaloogii kan yeroodha gara yerootti cimaa deemen raawwatama ture. Garuu, maashinoonni kun kan saganteeffaman miti, kan malees sirroominaa fi hunda galeessummaa kompitara dijitaalaa kan ammayyaa kanaan wal hin gitan.
Kompitarri anaaloogii kan jalqabaa kan kalaqame Sar Wiiliyaam Toomsaniin bara 1872 ture, kompitarri kunis danbalii bishaanii (tide) tilmaamuuf gargaara ture. Diferensiyaal anaalaayizeriin, kompitara anaaloogii kan gaaffii diferenshiyaalii itegireeshiniitti fayyadamuun furuuf saxaxame, bara 1876tti Jeemsi Toomsan, obboleessa Loordi Kelviin kan ta'en, yaadni isaa dhufe.
Beekkumsi kompitara anaaloogii makaanikaalii kan inni sadarkaa olaanaarraa ga'e diferensiyaal anaalaayizeriin yoo ta'u kanas kan hojjate H. L. Hazen fi Vannevar Buush MIT keessatti bara 1927 ture. Kunis makaanikaal integireeterii Jeemsi Toomsan fi toorki ampilifaayerii H. W. Nieman kalaqee irratti bu'uureffamee hojjatame. Kompitaroonni kun kan darzana tokko ta'an kan oomishaman yoo ta'u boodarra garuu teeknoloojiin isaan caalu waan dhufeef oomishni isaani ni dhaabbate.
Jalqaba Kompitara Amma[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Priinsippiliin kompitara ammayyaa jalqaba kan ibsame saayintistii kompitaraa Alen Tuurinin yoo ta'u kunis bara 1936 barruu (paper) On Computable Numbers jedhamu irratti. Tuuriin daangaa piruufii fi qooyyabaa kan Kurt Gödel 1931 kan afaan yuuniversaalii kan qooyyaba irratti hundaa'e ture, meeshaa yaadaa qofaan jiru kan salphaa fi foormaalii ta'e kan Tuurin maashin jedhamuun bakka buuse. Tuuriin mashinoonni akkasii qooyyaba herregaa sammuun namnaa yaaduu danda'u kamiyyuu yoo akka seermurtootti ibsuun danda'ame hojjachuu akka danda'an mirkaneesse. Itti fufees Entscheidungsproblem dhaaf furmaanni akka hin jirre dhugeesse (prove); kanas maashiniin Tuuriinii akka hojjachuu dhaabu mirkaneessuun hin danda'amu: walii galatti, seermurtoodhaan maashiniin Tuurin akka hojii dhaabu bira gahuun hin danda'amu.
Tuurin yaadaa 'maashinii yuuniversaalii' (kan amma 'maashinii yuuniversaalii Tuuriin') jedhamu kan uume yoo ta'u kunis maashinii hojiiwwan mashiiniin biraa kamiyyuu hojjatu kan hojjachuu danda'u dha; karaa biraa, maashiniin akkasii sagantaa teeppiirra kaawwame raawwachuun hojii qooyyabaa gosa kamiyyuu ni hojjata jechuu dha. Maashiniin akkasii kan saganteeffamu dha. Voon Niwumaan booda akka jedhetti bu'uurri handhuura kompitara ammayyaa barruu kana. Maashiniin Tuuriin amma harraattuu tiyoorii qooyyabaa keessatti handhuura qorannoo ti. Kuufannoon isaanii murtaa'aa ta'uurraan kan hafe, kompitaroonni ammayyaa Tuuriin-kompiliitii dha, kana jechuun dandeettii seermurtoo raawwachuu kan maashinii yuuniversaalii Tuuriinin qixxaatu qabu jechuu dha.
Kompitara Elektiroomakaanikaalii kan Jalqabaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitaroonni jalqabaa elektiroomakaanikaalii turan; shallaga hojjachuuf iswiichiin elektirikii (electric switch) riileyii (relay) makaanikaalii too'atu ture. Maashinoonni akkasii saffisni isaanii xiqqaa ture, kanaafis kompitaroota gutummaan elektirikiin hojjataniin bakka buufaman, jalqaba vaakiyuum tuubitti fayyadamuun. Z2, kan lammii Jarmanii Konraad Suuzetiin bara 1939 kalaqame, kompitara elektiroomakaanikaalaa kan rileyiin hojjatan keessa kan jalqabaa ti.
Bara 1941, Suuzen maashiniisaa kan jalqabaatti aansee Z3 hojjate, kunis kompitara dijitaalaa elektiroomakaanikaalii kan saganteeffamu, guutummaan ofumaa (automatic) kan ta'e kan jalqaba ti. Z3n riileyii 2000 irraa hojjatame, dheerina jecha kompitaraa laklamee 22 kan saffisa naannoo heerzii 5-10 hojjatu ture. Koodiin sagantaa fi daataan panchid fiilmii irra olkaawwama. Maashiniin kun kompitara ammayyaa wajjiniin amma tokko kan walfakkaatu ture, waan haaraa baayyee uume kan akka lakkoofsa firaakshinii fayyadamuu. Lakkurnyee (kan saxaxaa Chaarles Baabeeji irratti fayyadaman), kan hojiirra oolchuuf ulfaataa ture, lakkoofsa lameen (binary number) bakka buusun maashinoonni Suuzee teeknooloojii yeroo sana jiruutti fayyadamuun hojjachuuf salphaa fi irra caala amansiisaa akka ta'an isaan godha. Z3n maashinii Tuurin-kompiliitii ta'uu hin oolu.
Dhufaatii Kompitara Elektirooniikii Saganteeffamuu fi Vaakiyuum Tuubii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Sarkiyuutii elektiroonikii baayyee odoo hin turin bakka makaanikaalii fi elektiroomakaanikalii bakka bu'an, yeruma kana shallagni dijitaalaa shallaga anaaloogii bakka bu'e. Injineer Toomaas Filaaworsi, bara 1930n keessa kan Landanitti argamu Post Office Research Station keessa hojjachaa kan ture, elektirooniksii eksicheenjii bilbilaa (telephone exchange) irratti fayyadamuun ni danda'ama moo kan jedhu alooluu jalqabe. Meeshaan eksipermentii kan inni bara 1934 hojjate, wagaa 5 booda hojiirra oole; kunis cimdaa eksicheenjii bilbilaa gartokkeesaa, vaakiyuum tuubii kumaatamatti lakkaawwamnu fayyadamee, gara mala elektirooniikiin daataa hujeessutti jijjiire. USA keessatti, hojjattoonni Yuunivarsiitii Ayowaa John Viinsenti Atanasof fi Kilifoordi Beerii bara 1942 kompitara Atanasof–Beerii Kompitara (ABC) jedhamu hojjatan. Kunis kompitara dijitaalaa elektiroonikii ofumaa kan jalqabaa ti. Saxaxaan kun gutummaan elektiroonikii yoo ta'u vaakiyuum tuubii naannoo 300 fayyadame, kuufannoof ammoo kaappaasiterii diraamii naanna'utti qabatee jiru fayyadama.
Yeroo Waraana Addunyaa II, Biriitishoonni Bletchley Park ergaa iciteeffame kan Jarmaniin ergitu cabsuun milkaa'an. Maashiniin iciteessaa Jarmanii, Enigmaan, jalqaba meeshaa elektiroo-makaanikaalii ta'e kan boombe jedhamuun cabsuun yaalame. Garuu, maashinii Jarmanii Loorenzi SZ 40/42 kan sanarraa xaxaa kan ta'e, kan walqunnamtii waraana olaanaaf fayyadaman, Maksi Niwumaan fi gareen isaa Filaaworsi maashinii Kolooses jedhamu akka hojjatu muudani. Filaaworsis Guraandhala 1943 jalqabee Koloosesii jalqabaa saxaxuu fi hijjachuuf ji'a kudha tokko itti fudhate. Mudde 1943 akka seeran hojjatu erga ilaallamee booda, Koloosesiin sun gara Bletchley Park akka dhaquuf fe'ame gaafa Amajjii 18 1944 erga achi ga'ee booda Guraandhala 5 ergaa iciteeffame kan jalqabaa cabse.
Koloosesiin kompitara dijitaalaa elektiroonikii kan saganteeffamu kan jalqabaa ti. Koloosesiin vaalvii (vaakiyuum tuubii) baayyeetti fayyadamae. Naqaa peepper-teepiidhaan kan fudhatu yoo ta'u hojii yaayaa adda addaa daatasaa irratti hojjachuuf kan qindeeffamuu dha, garuu Tuurin-kompiliitii miti. Koloosesiin MK II sagala kan hojjataman yoo ta'u MK I tokko ammao gara MK IItti geeddaramuun walumaagalatti kudhan ta'e. Koloosesiin MK I vaalvii 1500 kan qabu yoo ta'u MK II garuu 2400 qaba. MK IIn dachaa 5 saffisni isaa kan MK I caalu yoo ta'u fayyadamuufis salphaa ture, kunimmoo baayyee hojii icitii diiguu ariifachiise.
USAtti kan hojjatame ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer) kompitara elektironikii kan saganteeffamu kan USA keessatti hojjatame kan jalqabaa ti. ENIACn Koloosesii yoo fakkaateyyuu, Koloosesii caalaa saffisa guddaa kan qabuu fi salphaatti kan jijjiirun danda'amu ture (flexible). Shakkii tokko malee ENIACn meeshaa Tuurin-kompiliitii ture, kanaafis rakkina kuufannoo isaa keessa taa'uu danda'u kamiyyuu shallaguu danda'a. Akkuma Koloosesii, ENIAC irratti sagantaan haalaa keebilii fi iswiichii irratti hundaa'a, kompitara sagantaa kuufame fayyadaman kan booda dhufanirraa baayyee addaani. Erga sagantaan barreeffamee booda, harka namaatin iswiichii fi pilagiidhaan fayyadamuun kompitararratti galchuun ni barbaachisa ture.
Maashiniin kun saffisa olaanaa elektirooniksii fi dandeettii rakkoo xaxamaaf saganteeffamuu danda'uu walitti qabata. Ida'uu ykn hirrisuu 500 sekendii tokkotti hojjachuu danda'a, kunis saffisa maashinii kamiyyuu dachaa kumaan caala. Maashiniin kun muraa baayyisuu, hiruu fi iskuweer ruutii hojjachuu danda'us ni qaba. Kuufannoon saffisa olaanaan hojjatu jechoota 20 (baayitii 80) qofa. Maashiniin kun Yuunivarsiitii Peensilvaaniyaa keessatti geggeessummaa Joon Maakilee fi Presper Eckert kan hojjatme yoo ta'u hojiinsaa bara 1943 hanga dhuma 1945 fudhate. Maashiniin kun baayyee guddaadha, toonii 30 ulfaata, humna elektirikii 200 kw fayyadama, akkasumas vakiyuum tuubii 18000, riileyii 1500, fi rezisterii, kaappasiiterii fi indaakterii kuma dhibbaa olitti lakkaawwamu of keessaa qaba ture.
Kompitarri Sagantaa Kuufametti Fayyadamu Dhufuu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitaroonni jalqabaa sagantaa murtaa'e (fixed programs) qabu. Hojii inni hojjatu jijjiiruuf, shiboo buqqisanii bakka biraatti suuquu fi maashinii sana caasaa isaa jijjiiruu barbaachisa ture. Kompitarri sagantaa kuufame fayyadamuu yeroo dhufu kuni hundi jijjiirame. Kompitarri sagantaa kuufame fayyadamu saxaxa isaatin kurfii ajajaa qaba, akkasumas kuufannoosaa keessa garee ajaja (sagantaa) akkamitti akka shallagni hojjatamu agarsiisu kaawwata. Bu'uurri tiyoorii kompitara sagantaa-kuufamee kan kaawwame Alen Tuurinin barruu isaa kan bara 1936tini. Bara 1945, Tuurin Labiraatorii Fiiziksii Biyyaalessaatti (National Physical Laboratory) dabalamuudhaan kompitara dijitaalaa kan sagantaa-kuufame fayyadamuu hojjachuu irratti hirmaachuu jalqabe. Gabaasni isaa kan bara 1945 ‘Proposed Electronic Calculator’ jedhamu ulaagaa (specification) maashiniin akkasii kan qabatu ture. Joon Voon Niwuumaan kan Yuunivarsiitii Peensilvaaniyaa keessa hojjatus akkasuma First Draft of a Report on the EDVAC bara 1945 tamsaasuu jalqabe.
The Manchester Small-Scale Experimental Machine, maqaa masoon daa'ima kan jedhamu, kompitara jalqabaa sagantaa kuufame fayyadamuu. Kompitarri kun Yuunivarsiitii Viiktooriyaa kan Maanchisteritti argamu keessatti Frederic C. Williams, Tom Kilburn fi Geoff Tootilln hojjatame. Kompitarri kun sagantaasaa kan jalqaba Waxabajjii 21 1948titti raawwate. Sadarkaadhuma yeroo isaattu, kompitarri kun akka "xiqqaa fi dubatti hafaa" tti yoo ilaallameyyuu, kompitara hojjatu kan jalqabaa kan wantoota kompitara ammayaaf barbaachisaa ta'an qabu ture. Akkuma Small-Scale Experimental Machine hojjachuun akka danda'amu beekkameen, yuunivarsiitiicha keessatti pirojeektiin SSEM irratti hundaa'un kompitara faayyadamuun danda'amu hojjatu dhaabbate, kompitarri kunis Maanchister Maarki I jedhama.
Maarki I odoo hin turin kan maddaa (prototype) Ferranti Maarki 1 ta'ee, kunis kompitara gurguraaf hojjatame kan hojii hunda hojjatu kan jalqabaati. Ferrantiin hojjatamee, Guraandhala 1951 Yuunivarsiitii Maanchisteritti kenname. Yoo xiqqaate maashinooni kun kan 7 ta'an bara 1953 hanga 1957 gidduutti kan kennaman yoo ta'u kana keessaa tokkoo laabii Sheel kan Amisterdaam jirutti kenname. Onkoloolessa 1947tti, hooggantoonni kaampaanii Biriitish J. Lyons & Company kompitaroonni kana daldalaaf akka hojjataman beeksisuu keessatti shoora gudda tabachuuf murteessan. Kompitarri LEO I jedhamu Ebla 1951 hojiirra oole, hojii biiroo keessaa kan kompitarri hojjachuu danda'u hojjachuunis kan jalqabaa ta'e.
Tiraanzisteriin Vaakiyuum Tuubii Bakka Bu'uu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Baayipoolaar tiraanzisteriin bara 1947tti kalaqame. Bara 1955 kaase saxaxa kompitaraa keessatti tiraanzisteriin vaakiyuum tuubii bakka bu'e, kunis kompitaroota dhaloota lammaffaa jedhamu uume. Tiraanzisteriin vaakiyuum tuubiitti yoo madaalamu faayidaa baayyee qaba: bayyee xiqqaa dha, humna elektirikii xiqqaa barbaada, knaafis hoo'a xiqqaa uuma. Silken jaankishin tiraanzisteriin vaakiyuum tuubii caala baayyee amansiisaa dha, akksumas yeroo dheeraa hin daangeffamne hojjachuu danda'a. Kompitaroonni tiraanzisterii fayyadaman iddoo xiqqaa irratti sarkiyuutii yaayaa lamee (binary logic circuits) kuma kudhanitti lakkaawwamu qabatu.
Yuunivarsiitii Maanchister keessatti, gareen Tom Kilburn hoogganamu maashinii vaalvii odoo hin taane tiraanzisteroota haaraa uummaman fayyadamu saxaxanii hojjatan. Kompitarri jalqabaa kan tiraanzisteriitti fayyadamu kan isaan hojjatan, kan addunyaarratti kompitara tiraanzisterii fayyadamu kan jalqaba ta'e, bara 1953 hojii jalqabe, fooyya'aa lammaffaan Ebla 1955 xumurame. Haa ta'u malee, maashiniin kun kilookii 125 KHz ta'ee burqisiisuuf akkasumas kuufannoo maagineetiik diraamii irratti barreessuuf vaalvii fayyadama ture. Kanaafuu kompitarri guutummaan tiraanzisterii fayyadamu kan jalqabaa Harwell CADET kan 1955 ture; kompitarri kun Harwellitti kutaa elektirooniksii kan Dhaaba Qorannoo Anniisaa Atomiikiitin (Atomic Energy Research Establishmen) hojjatame.
Integireetid sarkiyuutin Tiraanzisterii Bakka Bu'e[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Humna shallaguu keessatti olaansi guddaan itti aanu kan dhufe kalaqamuu integireetid sarkiyuutii ti. Yaada integireetid sarkiyuutii jalqaba kan burqisiise saayintistii raadaarii kan Royal Radar Establishment Ministeera Ittisaa hojjachaa ture Geoffrey W.A. Dummer. Drummer waa'ee integireetid sarkiyuutii ibsa jalqabaa ummataaf Waashingitenitti Symposium on Progress in Quality Electronic Components irratti Caamsaa 7 1952 kenne.
ICn jalqabaa kan kalqame Jaak Kilbii kan Teksaas Inistirumentis keessa hojjatuu fi Rooberti Nooyisi kan Feerchaayildi semiikondaakter keessa hojjatuuni. Kilbiin yaada jalqabaa waa'ee integireetid sarkiyuutii Waxabajjii 1958tti galmeesse, kanas sarkiyuutii hojjatu fakkeenyummaaf Fulbaana 12 1958 agarsiisun godhe. Iyyannoo mirga paateentii Guraandhala 6 1959 galcheen, Kilbiin meeshaa isaa haaraa kana akkana jedhee ibse "qaama wantoota semiikondaakterii...kan qabiyyeen elektiroonikii hundi guutummaan bakka tokkotti hojjatame". Nooyisi yaada integireetid sarkiyuutii kan mataasaa waggaa tokkoo fi walakkaa booda fidee dhufe. Chiippiin Nooyisi rakkoo baayyee kan chiippiin Kilbii hin furreef furmaata kenna ture. Feerchaayildi semiikondaakteritti kan hojjatame chiippiin Nooyisi, silkeeniirraa hojjatame; kan Kilbii ammoo jermaaniyemirraa hojjatame.
Kalaqni haaraan kun fayyadamni kompitaraa hojii daladalaa fi matayyaaf ooluu irratti akka ariitin guddatu godhee, gara maayikiroopirooseserii kalaquuttis geesse. Yoma meeshaa kamtu maayikiroopirooseserii jalqabaa ti jedhu mormisiisaa ta'eyyuu, karaa tokkoon sababa hiikaa sirrummaa jecha maayikiroopirooseserii irratti waliigalteen hin jirreef, maayikiroopirooseseriin chiippii tokkorratti hojjatame kan jalqabaa Intel 4004 akka ta'e mormiin hin jiru. Intel 4004n, Ted Hoffn, Federico Faggin, fi Stanley Mazorn Intel keessatti saxaxamee hojjatame.
Socho'ii fi Guddina Kompitara Ismaartifoonii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Meeshaalen kompitaraa akkuma xiqqaachaa deemaninii fi umuriin baatirii socho'uu akkuma dabalaa deemeen, kompitaroonni socho'uu danda'an bara 1990n keessa baayyachaa deeman. Teeknooloojiin kompitara koyaa (laptop) fi kompitara salphaatti socho'an kan biraa oomishuuf gargaare kun, bilbila mobaayiliittis (cell phone) oomishtoonni meeshaalee shallagaa akka itti gochuu danda'an godhe. Bilbiloonni akkasii kun ismaartifoon jedhamuun beekkamu. Ismaartifoononni sirna dalagaa adda addaa kan fayyadaman yoo ta'u ariitidhaan meeshaa shallagaa gabaa too'ate ta'aa jiru, oomishtoonni akka gabaasanitti nuusa lammaffaa 2013tti qofa ismaartifooni miliyoona 237 oomishamee gabaaf dhiyaate.
Sagantaa Kompitaraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Amalli kompitara ammayyaa kan maashinoota kan biraa hundarraa adda baasu tokko kompitaroonni saganteeffamuu danda'uu isaaniti. Kana jechuun ajajni wayii (sagantaa) kompitaraa kennamuu danda'a, kompitarris sana raawwata. Kompitaroonni ammayya kan ijaarrii Voon Niwuumaan irratti hundaa'an yeroo baayyee maashin koodii akka afaan saganteessaatti (programming language) itti fayyadaman qabu.
Sagantaan kompitaraa ajaja muraasa qofa ykn kan miliyoonatti lakkaawwamu ta'uu danda'a. Fakkenyaaf, hujeessaan jechoota fi weeb biraawuzeroonni ajaja miliyoonatti lakkaawwamu qabu. Kompitarri ammayyaa sekendii tokko keessatti ajaja biliyoonatti lakkaawwamu raawwachuu yoo danda'u dogoggora sirumaayyuu hin hojjatu. Sagantaan kompitaraa gurguddaan ajaja miliyoona baayyetti lakkaawwamu qabu kun, garee saganteessitootaatin (programmer) kan barreeffamuu fi waggaa muraasa kan fudhatu yoo ta'u, sababa ulfina hojii kanaarran kan ka'e yeroo hunda dogoggora ni qabaata.
Ijaarrii Sagantaa Kuufamuu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Yeroo baayyee, ajajni kompitaraa salphaa dha: lakkoofsa tokoo kan biraatti ida'i, daataa wayii iddoo tokkoo gara biraatti geessi, ergaa meshaa alaatti ergi, kkf. Ajajni kun kuufannoo kompitaraarraa dubbifamee tartiiba ittiin kaawwameen raawwatama (executed). Garuu, ajajni addaa kan kompitarri ajaja gara fuulduraa jiru ykn kan darbetti akka utaalu gochuun achii kaasee ajaja raawwachuu akka itti fufu godhu ni jira. Isaan kun ajaja utaalchaa (ykn damee) jedhamu. Dabalataanis, ajajni utaalchaa otoola (conditional) irratti hundaa'un akka raawwataman gochuun ni danda'ama; kunis tartiibni ajajaa gara garaa bu'aa shallaga darbee ykn muudata (event) alaa dhufu irratti hundaa'un raawwatamuu akka danda'u godha. Kompitaroonni baayyen tajaajila qajeelyodhumaan utaalcha bakka irraa utaale yaadatu, kan boodara ajaja iddoo itti utaale sana jiru yoo fixe bakka duraan irraa utaaletti deebi'e ajaja raawwachuu itti fufu dhiyeessu. Kunis sagantaa xiqqaa (sub routine) jedhama.
Sagantaa raawwachuun kitaaba dubbisuu wajjin wal fakkeeffamuu danda'a. Namni kitaaba yeroo dubbisu jecha tokko tokkon sarara sararan tarreedhan dubbisa, yeroo barbaade ammoo iddoo duraan dubbisetti deebi'ee dubbisuu ykn mata dureewwan barbaachisaa hin taane bira darbee kaan dubbisuu danda'a. Akkuma kana, kompitarri duubatti deebi'ee garee sagantaa sanaa keessaa muraasa irra deddeebi'ee hanga haalli guututti raawwachuu danda'a. Kunis tartiiba too'annoo (flow of control) kan sagantaa keessaa jedhama; kompitari gargaarsa namaa malee hijii irra deddeebi'ee akka raawwatu kan godhu kana.
Yoo walitti madaallu, namni kaakuleeterii fudhatee qooyyaba herrega bu'uuraa kan akka lakkoofsa lama ida'uu qabduu muraasa gadi dhiibun hojjachuu danda'a. Garuu, lakkoofsa 1 hanga 1,000tti jiru walitti ida'uuf qabduu si'a 1000 gadi dhiibuu kan qabu yoo ta'u yeroo dheeras fudhata, dogoggoraaf saaxilamuunsaas baayyee guddaa dha. Karaa biraa, kompitara kana akka godhuuf, ajaja muraasaan saganteessuu dandeenya. Fakkeenyaaf:
mov 0, sum ; set sum to 0
mov 1, num ; set num to 1
loop: add num, sum ; add num to sum
add 1, num ; add 1 to num
cmp num, #1000 ; compare num to 1000
ble loop ; if num <= 1000, go back to 'loop'
halt ; end of program. stop running
Si'a tokko akka sagantaa kana akka raawwatu erga ajajamee booda, kompitarri hojii ida'uu irra deddeebi'aa kana odoo nama hin barbaadin hojjata. Kanarratti dogoggora wayiitu gonkumaa hin hojjatu. KM (PC) ammayyaa hojii kana yeroo gabaabduu yoo sekendii bakka miliyoonatti qoodne argannu keessatti raawwata.
Maashin Koodii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitara baayyee keessatti, ajajni tokkoo tokkoonsaa akka maashin koodiitti kuufama, ajajni tokkoo tokkoonsaas lakkoofsa matasaa qaba (kunis oppereeshin koodi ykn gabaabaatti opkoodi jedhama). Ajajni lakkoofsa lama walitti idaasisu opkoodii tokko qaba; ajajni lakkoofsi akka baayyifamu godhu ammoo opkoodii kan biraa qaba, fi akkaatadhuma kanaan, ajajni kaanis opkoodii qabu. Kompitaroonni baayyee salphaa ta'an ajaja muraasa qofa raawwachuu danda'u; kompitaroonni ulfaataa ta'an garuu ajaja dhibbaan lakkaawwamu raawwachuu danda'u, ajajoonni kun hundi isaanii lakkoofsa addaa mataasaanii qabu. Kuufannoon kompitaraa lakoofsa kuusuu waan danda'uuf, koodii ajajaas kuusuu danda'a. Kunis gara sagantaa guutuun (kan tarree ajajoota kanaa ta'e) tarree lakkoofsaatiin bakka buufamuu danda'a jedhuu fi kompitara keessatti akkuma lakkoofsa kaaniitti hujeeffamuu danda'a jedhutti ol guddate. Yaadni sagantaa fi daata inni irratti hojjatu kuufannoo kompitaraa keessa kaa'uu jedhu bu'uura ijaarrii Voon Newuumaan ykn sagantaa kuufame ti. Yeroo tokko tokko, kompitarri ajajasaa muraasa ykn hunda kuufannoo keessatti, daataa irratti hojjaturraa gara biraa yeroon kaawu ni jira. Kunis ijaarrii Harvaardi jedhamee beekkama, kompitara Haarvaard Maark I jedhamu irraa ka'uun. Kompitaroonni ammayyaa kan ijaarrii Voon Newuumaan irratti hundaa'an saxaxi (design) isaanitiin amala muraasa ijaarrii Haarvaardi of keessaa qabu, kan akka caashii CPU keessatti.
Oduma sagantaa kompitaraa akka tarree lakkoofsaa dheeraa tokkootti (maashin koodii) barreessuun danda'amuuyyuu, tooftaan kun kan kompitara jalqabaa baayyee irratti itti fayyadamaa turan ta'uyyuu, malli kun garmalee dadhabsiisaa fi dogoggoraaf kan saxilame dha, keessahuu sagantaa gurguddaa fi ulfaataa barreessuuf. Bakka kanaa, ajajni bu'uuraa hundi maqaa gabaabaa kan hojii ajajichaa ibsu fi kan yaadachuuf salphaa ta'e kennamuufii danda'a - kan akka IDA, HIR, BAY, ykn UTAL. Maqaa gabaabaan ajajootaa kenname kun assembilii laanguweeji jedhame beekkama. Sagantaa assembiliin barreeffame gara waan kompitarri hubachuu danda'uutti (kompitarri maashin koodii qofa hubachuu danda'a) jijjiiruuf sagantaa kompitaraa assembiler jedhamutti fayyadamna.
Afaan Saganteessaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Afaan saganteessaa karaa adda addaa ittiin saganta kompitarri raawwatu ibsinu nuu keenna. Haala afaan namaatin wal hin fakkaanneen, afaanonni saganteessaa kan saxaxaman gabaabaa akka ta'anii fi himni tokko hiika tokkoo ol qabaachuu akka hin dandeenyeefi. Gutumaatti afaanonni saganteessaa afaan barreeffamaa yoo ta'an sagaleen ol fuudhanii dubbisuuf ulfaataa dha. Walumaa galatti, afaan saganteessaa gara maashin koodiitti kompaayileriin ykn assembileriin hiikkamu, ykn ammoo interpireeteriin battaluma sagantaan sun raawwatamaa jirutti hiikkamu. Yeroo tokko tokko, sagantoonni walmaka tooftaa lamaaniniituu raawwatamu.
Afaan Gad-xiqqaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Afaan maashinii fi afaan assembilii afaan ga-xiqqaa kana jalatti ramadamu. Afaanonni kun gosa kompitara irratti kan hunda'ani dha, kan jechuun kompitara adda addaaf, afaan gad-xiqqaan isaanii garaa garummaa qaba jechuu dha. Fakkeenyaaf, kompitarri ijaarrii ARM (ARM architecture) (kan meeshaalee akka PDA ykn viidiyoo geemii keessatti argaman) ta'an afaan maashinii (maashin koodii) Intel Peentiyeemii ykn AMD Atiloon 64 hubachuu hin danda'an.
Afaan Ol-guddaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Maashin koodii caala dachaa baayyeen salphaa ta'uyyuu, afaan assembiliitin sagantaa dheeraa barreessuun ulfaataa fi dogoggoraaf kan saaxilame dha. Kanaafuu, sagantaa baayyeen afaan ol-guddaa kan fedhii saganteessaa haala mijataa ta'een ibsuu danda'aniin (kunimmoo dogoggora sagantaa hirrisa) barreeffama. Afaanonni ol-guddaan yeroo baayyee gara afaan maashiniitti roggeffamu (ykn dura gara afaan assembiliitti, itti aansee gara afaan maashiniitti); kanas kan godhu sagantaa kompitaraa kan biraa kan kompaayilerii jedhamu. Afaanonni ol-guddaan assembilii caalaa kompitara irratti raawataman irratti baayyee hin hundaa'an, irra caala afaanichumaa fi caasaa rakkoo kompitaraan furamauuf jiruu irratti hundaa'u. Kanaafu, kompaayilerii gara garaatti fayyadamuun sagantaa afaan ol-guddaan barreeffame tokko gara afaan maashinii kompitara adda addaatti jijjiiruun ni danda'ama. Kunis tooftaa ittiin mosajjii (sagantaa) akka viidiyoo geemii ijaarrii kompitara adda addaa kan akka kompitara matayyaa fi viidiyoo geem konsoliirratti akka hojjtuuf ittiin dhiyeessani.
Saxaxaa Sagantaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Saxaxiin sagantaa kan sagantaa xixiqqaa salphaa yoo ta'u rakkoo furamuuf jiru qorachuu, galcha walitti qabuu, jechoota sagenteessuu afanoota keessa jiran fayyadamuu, adeemsaa fi seermurtoo haaraa baasuu ykn kan duraan jiran fayyadamuu, daataa meeshaalee bahaaf dhiyeessuu fi furmaata rakkoo kennuu dha. Akkuma rakkoon guddachaa fi ulfaataa ta'aa deemu, wantoonni akka sagantaa xiqqaa (subprocedure), muraa (module), galmeessa (documentaation), fi tooftaa saganteessuu haara kan akka wantarratti xiyyeeffatu (object-oriented programming) barbaachisa ta'a. Sagantaa gurguddaan kan sarara lakkaddaa mana kumaatti lakkaawwamu qabuf toftaa mosaajii (software methodology) ittiin saxaxan barbaachisa. Hojiin moosaajii gurguddaa hojjachuun qormaata beekumsaa (intellectual challenge) guddaa dha. Mosaajii amansiisummaa guddaa qabuu fi kan bajataa fi yeroo itti xumuramu tilmaamun danda'amu uumuun baayyee ulfaata ture; kutaan barnoota kan injineeringii moosaajii irratti xiyyeeffatu qormaata kanarratti xiyyeeffatee furuuf yaala.
Ilbiisa/Bugs[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Ilbiisni dhugaa kan kompitaraa kan jalqabaa irbaata abiddaa kompitara Harvaardi Maark II keessatti argamte.
Dogogorri sagantaa kompitaraa "ilbiisa" jedhama. Dogoggorri kun kan miidhaa hin qabnee fi sagantaan sun faayidaa qabeessa ta'uusaa kan hin jijjiirre, ykn jijjiirama xiqqoo qofa fiduu ta'a. Garuu yeroo tokko tokko, sagantaan sun ykn sirni guutuun akka halaku godhuu danda'a, deebii kan hin kennine fi naqaa hantuuttee ykn kiyiboordii kan hin fudhanne, gutumaan guutuutti akka kufu, ykn akka halaku godha. Karaa biraa, ilbiisni namoota yaada hamaa qabaniif sagantaa hamaa kan ilbiisa kanatti fayyadamuun kompitarri keenyaa seeran ajaja akka hin raawwane godhaniif ooluu danda'a. Kompitaroonni ajaja kennameef qofa kan raawwatan waan ta'eef, ilbiisni kan dhufu dogoggora saganteessa ykn dogoggora saxaxa sagantaatini.
Admiral Graas Hoopper, saayintistii kompitaraa Ameerikaa fi kompaayilerii jalqabaa kan uume, jecha ilbiisa jedhu kana kompitaraaf kan fayyadame isa ture. Kunis erga irbaata abiddaa duute kompitara Haarvaard Maark II keessatti bara 1947 argee booda.
Ruuqolee Kompitaraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitarri hojii walii galaaf hojjatame kutaa afur qaba: Kutaa Yaayaa Herregaa (arithmetic logic unit), Kutaa Too'annoo (Control Unit), kuufannoo, fi meeshaalee naqaa fi bahaa. Kutaawwan kun hundi karaa baasii walqabatu, baasiin yeroo baayyee wadaroo sibiilarraa hojjatama dha.
Kutaalee kana hunda keessa sarkiyuutii elektirikaa kumaa hanga tiriliyoonatti baayyatu keessa jira; sarkiyuutin kun elektrikii akka dabrsuu fi akka dhowwu iswiichii elektroonikiitti fayyadamuun gochuun ni danda'ama. Sarkiyuutin tokko tokkoonsaa odeeffannoo laklamee (lakkofsa lama) qabata, yeroo sarkiyuutin elektrikii dabarsu "1" bakka bu'a, yeroo elektirikii dhowwu ammoo "0" bakka bu'a. Sarkiyuutonni kun karra yaayaa (logic gates) ta'nii kan qindeeffaman yoo ta'u kunis sarkiyuutin tokko ykn tokkoo ol haala sarkiyuutota kan biraa akka to'atuuf jedhameeti.
Kutaan too'annoo, KYH (ALU), fi meeshaleen naqaa/bahaa bu'uuraa bakka tokkotti kutaa hujeessaa giddugaleessaa(KHG) (Central Processing Unit) jedhama. KHG kan jalqabaa qabiyyee kobaa kobaa jiran irraa ummama ture, garuu bara 1970n gidduu keessaa jalqabee KHG integireetid sarkiyuutii tokko irratti oomishama; kunis qabiyyee KHG hunda bakka tokkotti kan qabatu yoo ta'u maayikiroopirooseser jedhama.
Kutaa Too'annoo[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kutaan too'annoo (sirna too'annoo ykn too'ataa giddugaleessa ni jedhama) kutaa kompitaraa adda addaa too'ata; ajaja kompitaraa dubbisuu fi hiikuu (decode) kan hojjatu yoo ta'u kan gochuun ajajoota gara asattoo (signal) too'annootti jijjiirun qaama kompitaraa kaan akka kakaasu godha. Sirni too'annoo kompitaroota olaanaa keessa jiran tartiiba ajajni ittiin raawatamu kan jijjiiran yoo ta'u kunis saffisa ajajni ittiin raawwatamu fooyyesuufi.
Qabiyyeen murteessaan KHG hunda keessa jiru lakkaawaa sagantaa (program counter) ti, innis registerii (kuufannoo adda) bakka ajajni itti aanu jiruu fi irraa dubbifamu qabatu dha.
Sirni too'annoo akka rmaan gadiitti hojjata — kuni ibsa salphifamee dhiyaate ta'uu qalbeeffadhu, KHG irratti hundaa'ee tartiibni tokko tokko erga takkaa raawwatamuu danda'a ykn tarree biraatin raawwatamuu danda'a:
- Lakkaadda ajaja itti aanuu, iddoo lakkooftuun sagantaa agarsiisu irraa dubbisi.
- Koodii lakkoofsaa kan ajajaa kana hiikun (decode) gara garee abboommii ykn asattoo sirna kompitaraa kaanif ergamutti jijjiiri.
- Lakkooftuu sagantaa ajaja itti aanu akka agarsiisuuf ol guddisi
- Kuufannoo (ykn meeshaalee naqaa) irraa daataa ajajni sun barbaadu kamiyyuu dubbisi. Iddoon daatan kun jiruu yeroo baayyee koodiidhuma ajajaa sana keessa kaawwama.
- Daataa barbaachisu KYH ykn rejisteriidhaa dhiyeessi
- Yoo ajajni KYH ykn haardiweerii biraa wanti raawwachuu qabu jiraate, haardiweerin sun akka hojii sana raawwatuuf abboommii kenniifi.
- Bu'aa KYH irraa argame kuufannootti ykn rejisteriitti barreessi ykn gara meeshaalee bahaatti ergi.
- Gara ejjattoo (1)tti utaali.
Lakkooftuun sagantaa mannee kuufannoo (memory cell) waan ta'eef, shallaga KYH keessatti raawwatamurraan kan ka'e qabiyyeen isaaa jijjiiramuu danda'a. Lakkooftuu sagantaatti 100 ida'uun, ajani itti aanu bakka amma jirurraa 100 gadi fagaatee akka dubbifamu godha. Ajajoonni qabiyyee lakkooftuu sagantaa jijjiiran "utaalcha" jedhamu, isaanis marsaa (ajaja irra deddeebi'ee raawwatamu) fi ajaja otoolaa (kan haalarratti hundaa'ee raawwatamu) raawwachuuf gargaaru.
Tarreen hojiiwwanii kan kutaan too'annoo ajaja raawwachuuf jecha hordofu mataasaatin akka sagantaa kompitaraa xiqqaati. Keessaahuu, saxaxa KHG ulfaataa keessatti, kompitara xiqqaa kan maayikirooseku'eenser jedhamutu jira, kunis sagantaa maayikirookoodii raawwachuun hojiiwwan armaan olii hundi seeran akka raawwataman godha.
Kutaa Yaaya Herregaa (KYH)[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Hojiin qooyyabaa kan KYH tokko raawwatu ida'uu fi hirrisuu qofa ta'uu danda'a ykn baayyisuu, hiruu, tiriigonomeetirii akka saayinii, kosaayinii, fi kkf, fi isquweer ruutii dabalachuu danda'a. KYH tokko tokko lakkoofsa intiijerii qofa fudhatu kaan ammoo lakkoofsa firaakshinii qabu fudhachuu danda'u, garuu dheerinni firaakshinii sanaa xiqqaa ta'uu danda'a. Haa ta'u malee, kompitarri hojii salphaa hojjatu kamiyyuu hojii isa xaxamaa gara hojii salphaa ofii hojjachuu danda'uttii jijjiiree akka hojjatuf sganteeffamuu danda'a. Kanaafuu, kompitarri kamiyyuu qooyyaba hunda akka hojjatuuf saganteeffamuu danda'a - garuu hojii sana raawachuuf yeroo fudhachuu danda'a. Dabalataan, KYH lakkoofsa waldorgomsiisee gatii buuliyaanii deebisuu danda'a (dhugaa ykn soba); kunis lakkoofsonni sun wal qixxee, irra guddaa ykn irra xiqqaa ta'u isaanii irratti hundaa'a (fkn 64<65).
Hojiin yaayaa yaayaa buuliyaanii of keessaa qaba: AND, OR, XOR fi NOT. Isaanis otoola xaxamaa fi yaayaa buuliyaanii hujeessuu hojjachuuf barbaachisaa dha.
Kompitaroonni suupperiskaalaarii ta'an KYH tokkoo ol qabaachuu danda'u, kunis ajaja baayyee erga takkaa akka hujeessan isaan dandeechisiisa. Hujeessaa saxatoo (graphics processor) fi kompitaroonni SIMD fi MIMD KYH kan qooyyaba veekterii (vector) fi maatiriksii (matrix) irratti hojjachuu danda'u qabu.
Kuufannoo[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kuufannoon kompitaraa, akka tarree mannee kan lakkoofsa keessa kaa'uu ykn irraa dubbisuun danda'amutti ilaalun ni danda'ama. Manneen tokko tokkoonsaa teessoo lakkoofsaa (numbered address) kan qabu yoo ta'u lakkoofsa tokko kaa'uu danda'a. Kompitarri ajaja akka "lakkoofsa 123 mannee teessonsaa 1357 ta'e keessa kaa'i" ykn "lakkoofsa mannee teessonsaa 1357 ta'e keessa jiru kan mannee teessonsaa 2468 ta'e keessa jiru wajjin walitti ida'ii mannee teessonsaa 1595 ta'e keessa kaa'i" jedhu fudhachuu danda'a. Odeeffannoon kuufannoo keessa kaawwame waan kamiyyuu ta'uu danda'a. Qubee, lakkoofsi, ykn ajajni kompitaraa kuufannoo keessa kaawwamuu danda'a. Kutaan Hujeessaa giddugaleessaa akaakuu odeeffannoo adda addaa waan gargar hin baafneef, odeeffannoo kuufannoon akka tarree lakkoofsaatti qofa ilaalu kana, mosajjiituu gargara baasee hiika kennaafi.
Kompitara ammayyaa hunda keessatti, manneen kuufannoo lakkoofa lamee (binary number) garee biitii sadeeti ta'een akka olkaawutti hojjatame. Baayitiin tokko lakkoofsa adda addaa 256 bakka bu'uu danda'a (2^8 = 256); 0 hanga 255 yookan -128 hanga +127. Lakkoofsa guddaa kuusuuf, baayitiin walitti aananii dhufan baayyee fayyadamna (yeroo baayyee lama, afur ykn saddeet). Lakkoofsi nageetiivii ta'ee yoo barbaaddame, yeroo baayyee akka kompilimeentii lamaatti (two's complement) kaawwamu. Tooftan biraas ni jira, garuu iddoowwan addayaatti fi seenaa keessatti itti fayyadamuun ala gara biraatti baayyee hin mullatu. Yoo lakkoofsaan bakka buufamuu danda'e, kompitaroonni odeeffannoo gosa kamiyyuu kuufannoo keessa kaa'uu danda'u. Kompitaroonni ammayyaa kuufannoo baayitii biliyoonaa ykn tiriliyoona ta'u qabaachuu danda'u.
KHG akaakuu mannee kuufannoo addayaa, kan kuufannoo isa guddaa caala saffisaan dubbifamuu fi barreeffamu danda'u, kan rejister jedhamu qaba. Gosa KHG irratti hundaa'ee, yeroo baayyee KHG tokko keessa rejisterii lamaa hanga dhibbaatu jira. Rejisteriin daataa yeroo baayyee barbaaddamu kaa'uf fayyada, kunis yeroo daatan sun barbaaddame hunda gara kuufannoo isa guddaa irraa dubbisuu oolcha. Yeroo KHG daataa tokkorratti hojjachaa jiru, daataa kuufannoo isa guddaarraa odoo hin taane (kuufannoon ija KYHtiin yoo ilaallamu suutumee dha) rejisteriirraa fudhachuun saffisa kompitaraa dabala.
Kuufannoon kompitaraa akaakuu lamaan dhufa: RAM fi ROM. RAM yeroo KHG ajaje daatan itti barreeffamuu fi irraa dubbifamuu danda'a. ROMn garuu, moosaajii fi daataa hin jijjiiramneetu itti godhamee dhufa, kanaafuu KHG ROMirraa dubbisuu qofa danda'a. ROMn wayita baayee ajaja kompitarri yeroo jalqaba kaa'u itti fayyadamu qabata.
Qabiyyeen RAM yeroo kompitarri cufame ni bada, garuu qabiyyeen ROM yoomiyyuu hin badu. KM keessatti, ROMn sagantaa addayaa kan BIOS jedhamu yoo qabatu kunis yeroo kompitarri jalqaba ka'u, sirna dalagaa kompitaraa baxxee jabaarraa gara RAMtti fe'uuf tajaajila. Kompitara idaatii (embeded computers) keessatti, kan yeroo baayyee baxxee jabaa hin qabne, mosajjiin barbaachisaa ta'e hundi ROM keessatti kuufama. Mosajjiin ROM keessatti kuufame firmiweerii jedhama, sababiinsaas mosajjii caala haardiweerii waan fakkatu fi. Kuufannoon filaashii (flash memory) garaa garummaa ROM fi RAM gidduu jiru dukkaneessa, yeroo cufamess daataa ni kaa'a garuummoo itti barreesunis ni danda'ama. Kuufannoon filaashii garuu RAM fi ROM caalaa baayyee suuta kan hojjatu waan ta'eef, fayyadamni isaa bakka saffisni guddaan hin barbaachifne keessatti qofa murtaa'a.
Kompitaroota xaxamaa ta'an keessatti, kuufannoo RAM kaashii (RAM cache) tokkoo fi sanaa ol qabaachuu danada'a, kunis rejisterii caala suuta kan hojjatu yoo ta'u garuu kuufannoo isa guddaarra saffisa qaba. Kompitaroonni kaashii akkanaa qaban, daataa yeroo baayyee barbaaddamu ofumaa gara kaashitti geessu, kana gochuufis saganteessarraa wanti eeggamu tokkoyyuu hin jiru.
Naqaa fi Baha[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Bahaa fi naqni tooftaa ittiin kompitarri odeeffannoo addunyaa alaa wajjin wal jijjiiru dha. Meeshaaleen kompitara naqaa fi baha kennan moggaawwan (peripherals) jedhamu. Kompitara matayyaa hedduminaan beekkamu keessatti moggaawwan kan akka kiyiboordii(gabatee cuqoo), hantuuttee, fi meeshaalee bahaa kan akka torgii fi maxxansaa qdabalata. Ooftuu baxxee jabaan, ooftuu baxxee laafaa, fi ooftuu baxxee ifaduu akka meeshaalee naqaa fi bahaatti tajaajilu. Cimdaan kompitaraa gosa naqaa fi bahaa kan biraati.
Meeshaleen naqaa fi bahaa mataasaanitiin kompitara xaxa dha, kan KHG fi kuufannoo mataasaani qaban. Kutaan saxatoo hujeessu, kompitara xixiqqoo shantamaa fi sanaa ol, kan shallaga saxatoo 3D (3D graphics) agarsiisuuf barbaachisu hojjatu, qabaachuu danda'a. Kompitarri minjaala'aa kan ammayyaa kompitaroota xixiqqoo baayyee, kan KHG hojii naqaa fi bahaa raawwachuuf gargaaran, qabaachuu danda'a.
Hojii Baayyee Hojjachuu/maltiitaaskiingi[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitarri akka waan sagantaa guddaa kan kuufannoosaa isa guddaa keessatti kuufamee jiru raawwatuutti ilaallamuu danda'a, sirnoota tokko tokko keessatti waan kompitarri sagantaa baayyee wal bukkeetti raawwachaa jiru fakkeessun barbaachisaa dha. Kunis waan maltiitaaskiingi jedhamuun hojjatama, kana jechuun kompitarri sagantaa tokkorraa gara sagantaa biraatti darbuun dabareedhan hundumaa raawwata.
Tooftan kuni ittiin raawwatamu tokko asattoo addayaa kan gufii (interrupt) jedhaniini, kunis kompitarri yeroo yeroodhaan ajaja amma irra jiru raawwachuu akka dhaabu godhee gara hojii biraa hojjachuutti dabarsa. Gufii (interrupt) dura eessa akka turee yaadachuudhaan, kompitarri boodarra hojii sanatti deebi'uu danda'a. Yoo sagantaa baayyeen erga takkaa raawwatamaa jiraate, maddi gufii (interrupt) sekendii tokko keessatti gufii dhibba baayyee uuma, yeroo kana hundumaa sagantaan raawwatamaa jiru akka jijjiiramu godha. Kompitaroonni ammayyaa ajaja baayyee kan namni yaaduu ol waan raawwachuu danda'aniif, si'a tokkotti sagantaan tokko qofti kan raawwatamu ta'uyyuu, sagantaa baayyen erga takkaa kan raawwatamaa jiru fakkaachuu danda'a. Tooftaan maltiitaaskiingi kun yeroo tokko tokko "yeroo-qooddachuu" (time-sharing) jedhama, kunis sababa sagantaan tokko tokkoonsaayyuu yeroon itti raawwatamu kennamuufi.
Gatiin kompitaraa bushoo odoo hin ta'in dura, faayidaan hojii baayyee hojjachuu (multitasking) namoonni baayyeen kompitara tokko hiratanii (share) itti fayyadamuu akka danda'anifi ture.
Yoo ilaalan, maltiitaaskiingin kompitarri hojii tokkorraa gara hojii biraatti ce'uf safisasaa akka hirrisu godha fakkaata, kunis baayyina sagantaa raawwatamaa jiru wajjin wal-gita, garuu sagantaan kompitaraa hedduun yeroo isaanii dheeraa meeshaalee naqaa/bahaa kan saffisni isaanii xiqqaa ta'e eegutti fixu. Yoo sagantaan fayyadamaan akka hantuuttee cuqaasu ykn furtuu gabatee furtuurraa akka gadi dhiibu eega jiraate, amma wanti inni eeguf raawwatutti dabaree KHG hin fudhatu. Kunimmoo sagantaan kaan akka rawwataman gochuun saffisni odoo guddaa gadi hin bu'in hojjachuu dandeessisa.
Multiprocessing[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitaroonni tokko tokko hojii isaanii KHG baayyeetti akkaa qoqqoodan godhamaniit saxaxaman, tooftaan kun duraan maashinoota gurguddaa fi humna-qabeessa kan akka suupperkompitara, meeyinfireemii fi sarvaarii keessatti hojiirra oola ture. KM fi koyaan (laptop) pirooseserii baayyee fi koorii baayyee qaban yeroo ammaa kana baayyinaan jiru, kanaafis yeroodhaa gara yerootti baayyinaan gabaa-gadaanaa keessa seenaa jiru.
Suupperkompitaroonni addatti ijaarrii garmalee addaa fi kan ijaarri sagantaa-kuufamee irraa adda ta'e qabu. Suupperkompitarri yeroo baayyee KHG kumatti lakka'amu of keessa qaba, wal-qunnamsiisa saffisa olaanaa qabu, fi haardiweerii shallagaa addayaa qaba. Saxaxni kun hojii addayaa qofaaf hojiirra oola, sababiinsaas qabeenya jiru kana yeroo tokkotti itti fayyadamuuf, qindoomina sagantaa olaanaan waan barbaachisuu fi. Suupperkompitaroonni kan baayyinaan hojiirra oolan fakkeessoo olaanadhaaf, saxatoo hojjachuuf, fi hojii icciteenyaa hojjachuufi, akkasumas hojii kan biraa kan "embarrassingly parallel" jedhamuu fi.
Cimdaa fi Interneetii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitaroonni odeeffannoo iddoo gara garaa jiru qindeessuuf bara 1950n jalqabee tajaajilaa turan. SAGE, kan waraana USA hojjatame, sirna jalqabaa tajaajila kanaaf ooledha, kunis sirna tajaajila-addayaaf oolan kan daldalaaf oomishame kan akka Sabre fa baayyeen akka uummamaniif karaa bane.
Bara 1970n keessa, injineroonni kompitaraa kan dhaabbata qorannoo adda addaa kan USA keessa jiru keessa hojjatan kompitaroota isaanii telekominikeeshin teknooloojiitti fayyadamuun walitti qabsiisuu jalqaban. Qorannoo kanaaf ARPA (amma DARPA)tu fandii dhiyeessa, fi cimdaan kompitaraa kanarraa uummame ARPANET jedhama. Teknooloojiin ARPANET uummuu dandeessise baballachaa fi fooyya'aa deeme.
Yeroo booda, cimdaan kompitaraa dhaabbata barnootaa fi waraanaa keessaa bahee gara kaanittis baballate, maqaa interneetii jedhus argate. Dhufaatin cimdaa ummama fi daangaa kompitaraa irra deebi'anii hiikuu dirqama taasise. Sirni dalagaa kompitaraa fi mosaajjin fayyadamaa dandeettii odeeffannoo kana karaa cimdaa kompitaraati kennuu fi fudhachuu danda'u of keessatti qabatanii hojjatamuu jalqaban. Kara cimdaa, kompitaroonni meeshaalee moggaa (fkn maxxansaa), odeeffanoo kuufame, fi kkf dabalataan kompitra biraarra fudhachuu/hirmaachuu jalqaban. Jalqabarratti, tajaajilla akkasii kana namoota iddowwan teknooloojii olaanaa keessa hojjatan qofatu argata, garuu baballinni tajaajila akka imeelii fi World Wide Web kan bara 1990n keessaa fi kalaqamuun teknooloojii cimdaa kan bushaa, fi saffisaa ta'an kan akka Ethernet fi ADSL cimdaan kompitaraa bakka hunda akka jiraatu godhe. Dhugumaan, lakkoofsi kompitaroota cimdaa'anii baayyee guddachaa jira. Kompitaroonni matayyaa baayyeen Interneetiitti qabsiifamuun walqunnamtii fi odeeffannoo fudhachuuf tajaajilu. Cimdaan wadaroo malee, yeroo baayyee cimdaa bilbila mobaayilii fayyadmuun, cimdaan bakka baayyee akka jiraatuu godhe, meeshaalee shallagaa socho'an biratillee.
Gosoota Ijaarrii Kompitaraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Ijaarrii kompitaraa akaakuu baayyetu jira:
- kompitara quwaantamii ykn kompitara keemikaalaa
- Pirooseserii iskalarii ykn Pirooseserii Vekterii
- Non-Uniform Memory Access (NUMA) computers
- Maashinii rejisterii ykn maashinii istaakii
- Ijaarrii Harvaardii ykn ijaarrii Voon Niwumaan
- Ijaarrii Selulaarii
Maashinoota armaan olii hunda keessaa, kompitarri quwaantamii abdii guddaa qaba, seenaa kompitaraas jijjiiruu akka danda'u abdatama.
Loojik geetonni, kompitaroota armaan olitti tarreeffaman, kan dijitaalaas ta'u kan anaaloogii, hunda keessa ni jiru.
Dandeettiin kompitarri ajaja kuusuu fi tarree ajajootaa kan sagantaa jedhamu raawwachuu irratti qabu, kompitarri hunda galeessa akka ta'u godha, wantoota akka kaalkuleeterii irraas adda isa baasa. Kompitarri akaakun tokko, kan kompitarri biraa kamiyyuu hojjatu hunda ni hojjata. Akaakun kompitaraa kamiyyuu(neetbuuk, suupperkompitara, selulaar otomeeshin, kkf) hojii shallaggaa wal fakkaatu hojjata, yeroo fi kuusaa yoo kennameef.
Mataduree Dabalataa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Qareessa Namtolchee[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kompitarri rakkoo tokko akkuma saganteeffametti odoo xiqoollee irraa hin dabin fura, kanas waa'ee karaa qaxxaamuraa ittiin furan, furmaata gara biraa, saffisa ittiin furan, ykn dogogora sagantaallee odoo ilaalcha keessa hin galchin kana raawwata. Kompitaroonni baratanii fi waan tokkotti baraa deeman damee saayinsii kompitaraa haaraa kan qareessa namtolchee (artificial inteliigence) fi barachuu maashinii (machine learning) jala gala.
Haardiweerii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Jechi haardiweerii jedhu kutaa kompitaraa kan qaqqabamuu danda'u hunda agarsiisa. Sarkiyuutonni, torgii/agarsiisaa, humna dhiyeessituu, keebilii, kiyiboordii, maxxansaa, fi hantuutteen isaan kun hundi haardiweeri dha.
Seenaa Haardiweerii Kompitaraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Mataduree Kan Biraa Kan Haardiweerii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Mosajjii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Mosajjiin qaama kompitaraa kan fiizikaala hin qabne kan akka sagantaa, daaataa, aaloo, fi kkf agarsiisu. Yeroo mosajjiin haardiweerii keessatti kuufame, kan salphaatti jijjiiruun hin danda'amne yoo ta'e (akka BIOS ROM), yeroo tokko tokko fiirmiweerii jedhama.
Afaanota Kompitaraa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Afaan saganteessaa kumaa olitti lakkaawwamutu jira - kaan kan hojii hundumaaf tajaajilan, kaan ammoo hojii addayaa qofaaf kan tajaajilan.
Kaamayaa fi Dhaabbataa Kompitara Wajjin Walqabatu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Akkuma fayyadamni kompitaraa ummata keessatti babballachaa deeme, kaamayaan kompitara wajjin walqabatu dabalaa deeme.
Kompitaroonni waliin hojjachuu fi odeeffannoo wal jijjiiruu danda'uu waan qabaniif, dhaabbanni walteessaa baayyeen akka ummamuuf karaa bane, kunis dhaabbata, hawaasa, fi gumii adda addaa of keessatti qabatu yoo ta'u kan seeran dhaabbate ykn kan ofumaa dhaabbate ta'uu danda'a.
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- "Approximate Desktop & Notebook Power Usage". University of Pennsylvania. Retrieved 20 June 2009.
- "Intel Core2 Duo Mobile Processor: Features". Intel Corporation. Retrieved 20 June 2009.
- computer, n.. Oxford English Dictionary (2 ed.). Oxford University Press. 1989. Retrieved 10 April 2009.
- Halacy, Daniel Stephen (1970). Charles Babbage, Father of the Computer. Crowell-Collier Press. ISBN 0-02-741370-5.
- "Babbage". Online stuff. Science Museum. 2007-01-19. Retrieved 2012-08-01.
- "Let's build Babbage's ultimate mechanical computer". opinion. New Scientist. 23 December 2010. Retrieved 2012-08-01.
- "The Modern History of Computing". Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- Ray Girvan, "The revealed grace of the mechanism: computing after Babbage",Scientific Computing World, May/June 2003
- Proceedings of the London Mathematical Society
- Letter by Stanley Frankel to Brian Randell, 1972, quoted in Jack Copeland (2004) The Essential Turing, p22.


text: Muddee 11,2015 Guyyaa har’aas bartonnii manaa barumsaa sad2ffaaf qophainsa mormii jabaa irraa olan bulchitonnii Godina Wallaggaa Anaa Jaarsoo bartoota wal ga’ii teessisaniis bartonnii hangaa gaafiin keenyaa nuuf deebi’uttii hin baranuu jechuun mormii jabaa dhageesisan…..haalumaa kanan bulchitonnii fi kaafinoonnii anaattii ummaata magaalaa jaarsoo wal ga’ii wamuun ummaanii maaliif baratonnii keenya hiidhamu reebamuu….jechun wal mormii guddan gidduu sanitti ummame ture.. Ummataa keessa deemuun ijoolleerrattii ragaa ba’aa jechuun namoota hedduu gidirsaa jiru…


text:
LibreOffice 7.2 Help
Ukaankotaa fi haddaarsota gara ramaddii daandii Java dabaluuf gongee dhaamsaa kanatti fayyadami. Daandiileen kun JRE jalqabdu kamiifuu ni raawwatu.
Bakka ramaddiiwwan Java yookiin kuusaan sagantaa Java ifteessa. Daandiin ramaddii haaraa kan dhugoomu erga LibreOfficelamkaasamee booda dha.
Ramaddiiwwan Java kan karaa daandii ramaddii argataman dhugoomsa ittisaa hin adeemsisan.
Faayilii haddaarsaa jar yookiin zip keessaa filadhuutii faayilicha gara ramaddii daandiitti dabali.
Ukaankaa filadhuutii gara ramaddii daandiitti dabali.
Haddaarsa yookiin ukaankaa tarree keessaa filadhuutii waanta ramaddii daandii keessaa balleessuuf Balleessi cuqaasi.


text:
Pirofeesar Mararaa Guddinaa: ‘Filannoo keessaa bahuu keenyatti hin gaabbinu’
“Abdiinis, hawwiinis, abjuunis laga gama jira” kan jedhan Piroofeesar Mararaa Guddinaa, ammatti siyaasa keessaa bahuuf yaada akka hin qabne dubbataniiru.
(bbc)—Dura taa’aa Koongirasii Federaalawaa Oromoo (KFO) kan ta’an Piroofeesar Mararaa Guddinaa sosochii baratttoota Itoophiyaarraa kaasee naannoo walakkaa jaarraatif siyaasa biyyattii keessatti hirmaachaa jiru.
Dhaabni isaanii Koongirasiin Federaalawaa Oromoo ‘dhiibbaa mootummaatin’ filannoo biyyaalessaa marsaa jahaffaan ala ta’uu kan himan Proofeesar Mararaan, adeemsa dhaabni isaanii filannoo keessaa itti bahefi imala siyaasaa isaanii irratti BBC walin turtii taasisaniiru.
‘Mariiwwan waliigaltee fiduu hin dandeenye…’
Dhaabni isaanii filannoo keessaa bahuuf murteessusaatin dura waggoota sadan darbaniif mariiwwan siyaasaa heddu dhaaba biyya bulchaa jiru dabalatee qaamolee garaagaraa walin taasifamaa turuu Piroofeesar Mararaan himu.
Mariiwwan kunneen keessaammoo kan Ministirri Mummee Abiy Ahimad irratti argamanis akka jiran, haata’u malee mariiwwan taasifaman gama waliigaltee biyyaalessaa uumutiin bu’aa kan hin argamsiifne ta’uu dubbatu.
“Mootummaan kan barbaadu ‘humni ADWUI keessaa bahe jijjirama biyya kanaa olaantummaan gaggeessuu qaba, isa nujalaa hin tuqinaa’ kan jedhudha. Abjuu biyya kana nutu itti fufee bulchuu qaba jedhuun ala deemuu didan.
”Nutimmoo kan hidhamaafi dararamaa turre akkasumas gatii guddaa itti kaffallefi dhiigni ijoollee Oromoo gadi nam’aa ture sirna kana jijjiiruufi” jedhan.
Sababni milkaa’uu dhabuufi itti fufiinsa dhabuu gaaddisa dhaabbilee siyaasaa Oromoos kanuma ta’uu himu.
Garaagarummaan dhaaba isaaniifi dhaaba biyyattii bulchaa jiru gidduutti uummame kunis hidhamuu miseensootasaaniifi cufamuu waajjiraalee isaaniitif sababa ta’uu dubbatan.
“Wanti filannoof barbaachisu kan durirraa adda ta’efi fooyya’e hin jiru” kan jedhan Proofeesar Mararaa Guddinaa, filannoon nageenya fiduu akka qabu, sirni dimokiraasii akka dhalatu gochuu akka qabu akkasumas bulchiinsi gaarin diriiree qalbiin uummataa gara diinagdee biyyaa guddisuutti akka deemuu taasisuu akka qabu himu.
Filannoon biyyaalessaa marsaa jahaffaa dhimmoota sadeen kunneen hanga hin fidnetti filannoowwan kanaan duraarraa garaagarummaa akka hin qabne himu.
Kanaafis murtee dhaabni isaanii filannoo bara kanaan ala ta’uuf murteessetti akka hin gaabbine dubbatan.
Gama biraatin dhaabni biyya bulchu sababni paartileen siyaasaa filannoo biyyaalessaa marsaa jahaffaa keessaa bahan dhiyeessan bu’uura kan hin qabne ta’uu himee ture.
“Siyaasa keessaa bahuuf yaada hin qabu…”
Waggoota sadi dura bara ADWUI mana hidhaatii yeroo bahan siyaasa keessaa bahuuf yaadanii akka turan kan himan Proofeesar Mararaan, ammatti garuu siyaasa keessaa bahuuf yaada akka hin qabne dubbataniiru.
“Siyaasa keessaa bahuuf tokkoffaa akka hin taanetti abdii kutuun sirra jira. Lammaffaammoo ‘nagahe, kana caalaa waan guddaa fiduu hin danda’u, warra kaanittan dabarsa’ jettee karaa qaxxaamuraarra gahuu qabda. Amma yeroon ilaalu achi gahuun dadhabe” jedhu.
Ammatti siyaasa keessaa bahuuf yaada akka hin qabne kan himan Proofeesar Mararaan, “qabsoon biyya kanaa karaa walakkaa jira. Laga hin ceene. Iddoo itti walirraa baanu miti” jedhan.
Gama biraatin hirmaannaa siyaasa biyyattii keessatti qabaniin isaanifi dhaabni isaanii naannoo Oromiyaafis ta’e akka biyyaatti gumaacha gaarii taasisaa turuu kan himan Proofeesar Mararaan, “Akka qabsaa’aatti hoomaa hin jedhu.
Maalifan bara hamma kana qabsoo keessa ture yennaan jedhus waan itti gaabbu hin qabu. Amma humnakoo gumaachaan dhufe” jedhan.
Imalli qabsoo isaanii naannoo jaarraa walakkaa kan lakkoofsise Proofeesar Mararaan, qabsoon isaanii garuu laga osoo hin ce’in akka jiru dubbatu.
“Qabsaa’aan qabsoo laga ceesisuu danda’uu qaba. Qabsichi laga hin ceene. Abdiinis, hawwiinis, abjuunis laga gama jira. Kanaaf qabsoo itti fufna” jedhan.
Yeroo ammaattis dhaabni isaanii Koongirasiin Federaalawaa Oromoo sochii taasisaa jiraachuu himuun “hamma humna keenyaa rakkoo gadhee keessatti, siyaasa dhiphate kana keessatti hamma dandeenye yaalaa jirra. Hamma dandeenye qooda fudhachaa jirra” jedhan.
Dhimma Ripablika Oromiyaa ijaaruufi Itoophiyaa dimokraatessuu…
Yaadawwan faallaa lama ripabliika Oromiyaa ijaaruu yookin Itoophiyaa dimokraatessun sabaaf sablammoota biroo walin akka biyyaatti itti fufuu kunneen jedhan hayyuulee Oromoo gidduutti garaagarummaa uumaa turaniiru. Ammas yaadawwan lamaan kunneen kallattii garaagaraan ni dhagahamu.
Garaagarummaan yaadaa hayyoota Oromoo gidduutti mul’atu kun dantaa uummata Oromoo miidhaa turuufi ammas miidhaa jiraachuu kan himan Proofeesar Mararaan, garaagarummaan yaadaa kun amma dhiphachaa jiraachuu dubbatu.
“Akka durii walirraa fagoo hin jiran. Amma sabni Oromoofi beekaan Oromoo karuma lachuu hamma kooraa gubbaa geenyetti, hamma sabni keenya bilisa bahetti karaa lachuu fudhachuuf waan qophaa’e natti fakkaata” jedhu.
Akka fakkeenyaattis “ABOfaan yeroo Eertiraadhaa galan ‘siran dimokiraasii biyya kana keessatti ijaaruuf yaalamaa jiru kana keessatti qooda ni fudhanna’ jedhanii dhufan. Yaadni walitti dhiyaachuu jalqabee ture. Osoo mootummaan balbala cufuu baatee karaa baay’ee deemna ture” jedhan.
Proofeesar Mararaa Guddinaa eenyu?
ALI bara 1948 godina Shawaa Lixaa Tokke Kuttaayee bakka jedhamuutti kan dhalatan Proofeesar Mararaa Guddinaa, namoota siyaasaa buleeyyiifi gameeyyii biyyattii keessaa tokkodha.
Qabsoo karaa nagaatiin maqaa gaarii kan horatan namni kun bara mootii Haayilasillaaseetti sosochii barattoota Itoophiyaarraa kaasee hanga ammaatti siyaasa biyyattii keessaa qooda fudhachaa jiru.
Boodarras miseensa Sosochii Soshaalistii Guutuu Itoophiyaa /MEISON/ kan turan Proofeesar Mararaan, bara mootummaa dargii waggoota torbaaf hidhamaniiru.
Digrii jalqabaa isaanii Yunivarsiitii Finfinneerraa mummee barnootaa Saayinsii Siyaasaafi Hariiroo Idil addunyaatin, digrii lammaffaa isaanii Saayinsii Siyaasaan Yunivarsiitii Ameerikaa biyya Ijipt argamurraa akkasumas digrii sadaffaa /PhD/ isaanii biyya Neezarlaanditti baratan.
Yunivarsiitii Finfinneetti waggoota dheeraaf barsiisummaan kan tajaajilan namni kun barruuleefi kitaabilee siyaasa biyya Itoophiyaa irratti xiyyeeffatan maxxansiisaniiru.
Kana malees dhaabbilee siyaasaa akka Koongirasii Biyyaalessaa Oromoofi Koongirasii Uummata Oromoo hundeessun hoogganaa kan turan yemmuu ta’u, amma immoo dura taa’aa Koongirasii Federaalawaa Oromooti.
Filannoo biyyaalessaa bara 1997 adeemsifamerratti injifachuunis waggoota shanif miseensa Mana Maree Bakka Bu’oota Uummataa Itoophiyaa turaniiru.
Filannoo bara 1997 irratti dhaaba isaanii Koongirasii Biyyaalessaa Oromoo dabalatee gurmuu paartilee siyaasaa Tokkummaa Humnootii Dimokraatawaa Itoophiyaa /Hibrat/ hogganaa turan.
Yeroo ammas gamtaa dhaabbilee siyaasaa MADRAK jedhamuun beekkamu dura taa’aa ta’uun tajaajilaa jiru.


text:
Jaartiin Sababa Jaarsi isii haalaan isii jaalateef, akka na hiiku jettee mana murtii Shari’aatti himatte
UAE tti guyyaa lama dura dubartiin takka, mana murtii Shari’aa Fujaira tti , jaalalli abbaan manaa kiyya anaaf qabu garmalee baay’atee jirra sababa jedhuun akka hiiku himata abbaa manaa isii irratti banuu Daily mail gabaase.
Jaartiin tun himata isii irratti: Abbaa manaa kiyyaan eega walfuunee waggaa tokko geenye jirra, turtii keenya kan waggaa tokko kanatti, jaarsi kiyya guyyuma tokkollee natti dallanee hin beeku, guyyaa irra Keennaa anaaf kenna, osoo na hin gaafatin mana keenyas qulqulleessa, nama mana tokko keessa waggaa guutuu waliin jiraate jidduu akkamitti waliitti bu’iinsi dhabama, haalli kun haga yoom akkasiitti itti fufa, jechuun akka adda bahan mana murtiitti himata bante.
Jaarsi isiitis mana murtiitti dhiyaate deebisaa Abbaa seeraaf keenne irratti: “Ani haga danda’u Jaarsa gaarii tahuuf tattaafii godha ture. Eega wal fuune amma waggaa tokko, Ilma namaa ta’ee kan hin dogogorre hin jiru, kanaaf dogogora kiyya irra baradhe akka of sirreessu carraan haa naaf keennamu” jechuun mana murtii gaafate.
Abbaan seeraa yaada isaan lamaani eega dhagaye booda, jaarsaa fi Jaartiin waliin mari’atanii rakkoo isaan jidduu jiru akka hiikan ajaja dabarse.


text:
Qabsaa’ota bilisummaa Oromoof ummata Oromoo kabajamaa osoo hintaane yakkamtootatu hidhamuun male.
Yakkamtonni kuni eenyu isaan?
Sabni saba aadaf duudhaa kan nagaa dhaadhessu qabu. Sirni Gadaa safuu Waaqaf lafaa barsiise. Kanarraa kan ka’e namni nama ajjeesellee nagaa fuulduraatif gadoodhan akka namni wal hinajjeefnef gumaadhan fixata.
Egaa kana laaleti Oromoo DHDUO kaleessa Waayyaannee waliin dhaabbachuudhan ummata keenya waan mirga isaatif qabsaahef qofa hidhaatti guuranii, tuman, ajjeesan, muula muran, akka qotiyyoo kolaasan. Kaan qabeenya saamanii akka maraatu yoo godhan, kaan biyyaa baasan.
Kana caalas lafa Oromoof qeyee Oromoo nama keenya irraa buqqisanii gurguratan. Hamma har’aa dallaalota itti bobbaasanii irraa buqqisanii alagaatti gurguratu.
Egaa sirna nama nyaataa san buqqisuudhaf qabsaa’onni biyya keessaf biyya alaatii walgurmeessudhaan, qeerroo kakaasudhaan gooftolii OPDO gaggeessanii OPDO akka cehumsa hogganu carraa argate.
Miidhaa OPDO eegasii ODP saba keenyarraa gahaa turan osoo hindagatin, yakkamtoota harki dhiigaa osoo hinqulqullaayin sabni Oromoo akka hogganan itti dhiise.
OPDO fi ODP kalee PP har’aa garuu warra safuu beekuu miti. Sabni Oromoo badii isaanii kana beekaa callifnaan ammallee akkuma kalee hidhaafi ajjeesaa jiru.
Silaa yakkamtoonni hidhamuun male PP harki dhiigaa, kan kalees har’as saba keenya fixaa jiran malee qabsaa’ota oolmaa guddaa saba Oromootif oolan miti. Sabni Oromoo PP safuu hinbeekne dura dhaabbatee salphisuuf saaxiluu qaba. Yakka isaanii tarreessee yaadachiisuu qaba.


text:
Skip to content
- Jecha kee eeggadhu, isatu gocha ta’aatii.
- Gocha kee eeggadhu, isatu amala ta’aatii.
- Amala kee sirreessi isatu namoota wajjiin si jiraachisaatii.
- Jireenya kee fooyyessi, isatu boqqonnaa bara jireenya kee guutuutii.
- Qabeenyaan qabduun namatti hin boonin, qabeenyi fixeensa ganamaatii.
- Beekumsa qabduun uf hin tuulin, namoonni si caala beekan heddutu jiraatii.
- Aangoo qubaan si filaniin uf hin dhiibin, qubaan irraa si buusaniitii.
- Hin hatin abaarsa jalaa baataatii.
- Hin kijibin amanamaa taataatii!
Like this:
Like Loading...
Related


text:
Seiyif Al-islaam,ilma Mohaammar Gadaafi ka duriiti.Gaafa mootummaa abbaa isaa jige isaa fi miilota mootummaa suni hedudu qabanii waluma jalaa balleessaa itti murutti jiran.
Nama kana balleesaa innii ganna afuriin duratti ummata hiriira bahee akka abbaan isaa, Mohaammar Gadaafii hujii irraa bu’u gaafate ficcisiise jedhe ijjeechaa itti mure.
Manii murtii kun bulchoota Liibiyaa jabana Gadaafii, itti gaafatamaa basaasa biyya sunii Abdullah al-Senoussi fi muummee minsitera isaanii ka durii Baghdadi al-Mahmoudi waliin nama saddeetti du’aan adabuuf balleessaa itti mure.
Taatullee Ilmii Gadaafii ijjeechaa itti muran Seif al-Islam kun harka jara balleessaa itti muree hin jiru.Liibiyaa amma milishoota hedduutit gama gamaan bulcha.Jarii kun ufiifuu wal dhaqaa hin qabuu nama balleessa itit muran kanallee jara balleesaa murtetti kennuu fi dhibaachuun mirkanaa miti.
Manii murtii addunyaa,ICC Seif al-Islam wanjala gugurdaa ilmaan namaatti hojjate jedhe hidhachuuf barbaadachaaa bahe.
Mootuammaan Liibiyaa bara 2011 keessaa hujii irraa buusanii.Eegii sunii asitti milishootii biyya sunii mootummaa gama gamaan wal irratti qabaa biyya bulchuutti jiran.
Perzdaantii Liibiyaa eegii mootummaa isaa hujii irraa bu'ee magaalaa Sirtee keessatti ijjeesan.


text:
Shakkamtoonni al-Shabab torba naannoo Somaaliyaa Kaaba gama ba’aa utaa Puntland keessatti har’a itti dhukaafamuun ajjeefamuu angawoonni beeksisaniiru.
Abbaan alangaa mana murtii waraanaa Puntlaand Abdullaahii Hersii Elmii murtii dubbisaan dhageessianiin namoonni torbanuu himannaa ajjeechaa fi shorokeessummaa irratti dhiyaateen itti murtaa’e jedhan. isaan keessaa tokko balleessaa isaa amanee jira jedhan.
Namoonni shan keellaa sakatta’aa Bosaasoo cinatti kan qabaman baatii Ebla darbee yoo ta’eu dhuka’aa gara magaalattiitti seensisuuf yaalaa kan turan ta’uu angawoonni beeksisanii jiru.
Namoonni kun sadan umuriin isaanii waggaa 20-22 yoo ta’u tokko waggaa 26 inni shanaffaan immoo umuriin waggaa 27 ta’uun beekameera.
Manni murtii akka jedhetti himatamtoonni hafan lamaan kanneen Gaalkayoo keessatti bara 2015 to’annaa jala oolanii murtii du’aa eeggataa turan har’a ajjeefaman. Kanneen keessaa tokko angawoota naannoo dabalatee ajjeechaa namoota 23 keessaa harka qabaachuu amaneera jedhan Elmiin.
Puntlaand duraan ijoollee umuriin isaanii xiqqoo ta’e shakkamtoota Al-Shabab ta’an ajjeesaa turte jechuun Amnestiin qeeqee jira. Baatii Ebla keessa kanneen umuriin 14 fi 17 ajjeefamuu illee ibsee jira.
Gama biraan boombiin har’a har’a galgala Moqaadishoo keessatti dho’e angawaa waraana Somaaliyaa tokko galaafatee kaan madeessee jira.


text:
Miseensota ABO Waajjira Muummee Gullalleetti argamu irraa warreen hidhaman muraasa suuraan isaanii warreen kana gadiiti.
Karoorri pp fi gantootaa namoota hojii dirqamaa qaban hidhanii fixanii HD ABO jaal Daawud qofaatti akka hafu kan karoorfatanidha. Yoo warra HD waliin hojjetan hiine qabsoon ABOn gaggeessu ni Dhaabbata jedhanii waan yaadaniif hidhaa hoggantoota ABO irratti xiyyeeffatan.
Akka karoora isaaniitti HDn qofaa isaa hin hojjetu isa waliin warra hojjetu dhabamsiisuu qabna jedhanii waggaa tokko dura karaalee caasaa isaanii mariiyachaa kan turan amma hojiitti Hiikaa jiru.
Kaayyoon ABO garuu dhalootaan galma gaha.
Related


text:
kamal-haasan 20 imatge calenta i atractiu
BOLLYWOOD HOLLYWOOD Crear una nova galeria
kamal-haasan
0 M\'agrada
kamal-haasan
0 M\'agrada
kamal-haasan
0 M\'agrada
kamal-haasan
0 M\'agrada
kamal-haasan
0 M\'agrada
kamal-haasan
0 M\'agrada
kamal-haasan
0 M\'agrada
kamal-haasan
0 M\'agrada
kamal-haasan
0 M\'agrada
kamal-haasan
0 M\'agrada
kamal-haasan
0 M\'agrada
GDPR Compliance
kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan كمال_حسن kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan কমল_হাসান kamal-haasan kamal-haasan 卡馬爾哈森 kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan Kamal_Haasan Kamal_Haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan Kamal_Haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan कमल_हासन kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan ಕಮಲ್_ಹಾಸನ್ kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan Kamal_Haasan Kamal_Hassan_(pelakon) കമലഹാസൻ kamal-haasan kamal-haasan कमल_हासन kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan Kamal_Hassan kamal-haasan kamal-haasan KaMaл_XacaH kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan கமல்ஹாசன் కమల్_హాసన్ kamal-haasan Kamal_Haasan KaMaл_XacaH کمل_ہاسن kamal-haasan Kamal_Haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan kamal-haasan


text:
Oduu_Ammee: Finfinnee naannoo Awutoobus taraatti namoota Afaan oromoo dubatan irratti reebichi Nafxanyootaan geggeeffamaa jira
Hubachiisa Namoonni qe’ee isaanii irraa buqqa’an jedhanii dheengadda naanno Amaaraatiin Finfinnee qubsiifaman loltoota Ginbot 7 akka ta’aan odeeffannoon bahaa jirti. Harki namoota caaluu dhiirota qofa akka ta’an ni muul’ata. Kunis bifa diraamaa sobaatin itti yaadamee waan qindeeffamedha. Keessattuu dhimma Magaalaa Finfinnee irratti mormiiwwan ka’an dura dhaabachuuf kan ergaman ta’uu eerama. Torbee darbe meeshaaleen waraanaa kumaatamatti lakkaa’amu naannoo Amaaraatii dhufee teellaa Finfinneetti qabamuun isaa ni yaadatama. Kunis meeshaaleen waraanaa kunniin loltoota Ginbot 7 dheengadda bifa buqqaatotaatin dhufaniif rabsamuuf akka turellee odeeffamaa jira.kanaaf mootummaan naanno Oromiyaa fi bulchiinsii magaalaa Finfinnee xiyyeeffannaa guddaa itti laachuu akka qaban hubachiisna buqqaatota Oromoo naannoo sumaaleetii dhufan garii isaanii akkuma qe’ee isaaniitti deebistanitti jara kanas qe’ee isaanitti deebisaa
#Finfinnee Awotubus Taraa tti Ilmaan Nafxanyaa yeroo amma nama afaan oromoo haasa’a deemu irratti reebichaa gaggeesite .sababa afaan oromoo haasa’eef qofa zaranyaa jette raabicha gaggeessa jirti !
ፈርጣማ ብቻ መርጦ የሰደደውን አካል መንግስት በአስቸኳይ መለየት አለበት።
Tooftaa soddootii koloneel Abiyyi kana mee ilaalaa jamaa! jarri kun waraana G7 tti malee uummata miti.kunoo haala kanaan finfinnee weeraraa jiru habashoonni.meeshaan waraanaa bifa biraadhan booddee isaanittiin fe’ameefi dhufaaf isaan immoo bifa kanaan uummata fakkaachuun kunoo finfinnee weeraraanii jiru.oromoo dammaqi.


text:
Obbo Xurunaa Gamtaa, miseensa Koree hoji-raawwachiiftuu Paartii Kongirasii Federaalistii Oromoo fi Itti gaafatamaa Waajjira KFOti.Filannoo Itoophiyaatti adeemsifamaa ture ilaalchisee, kitaaba, “Filannoo, Qajeelfama Bu'uuraa fi Shira Xaxaa Raawwii Itoophiyaa Keessaa” jedhu barreessanii jiru.
Muuxannoowwan Filannoo Itoophiyaan yeroo Mootii Haayila Sillaaseetii hanga ammaatti qabduufi dhimma Filannoo irratti Raadiyoo Sagalee Ameerikaa wajjjin gaaffiifi deebii taasisanii jiru.Naakoor Malkaatu haasofsiise


text:
Dhaabbanni Mirga Dhala Namaatii Falmu, Hiiwmaan Raaytis Waach (HRW) mormmii Oromiyaa keessaa ji’a afraffaa qabaterratti gabaasa dheengadda baaseen humootni mootummaa warra karaa nagahaatin mormii dhiheefatan irratti dhiibbaa fi tarkaanfii hammaataa fudhachu itti fufeera jedha.
Mataduree ‘Addabbi fi tarkaanfii mormitoota irratti fudhatu ituma fufe,’jedhun han bahe gabaasni fuula 10 qabu kun qorattoonni dhabaa kanaa Oromoota mormii irratti hirmaatan 60 fi han hidhamaan 20 dubbisuu isaani agarssisa.
"Motumaan Itiyoophiyaa luugama humnoota isaa qabuu qaba," Addeee Leeslii Leefkoo.
HRW-tti, itti aantuu direekterii Damee Afrikaa, addeee Leeslii Leefkoo “Mootummaan Itoophiyaa humnoota eguumsa nagaa isaa baayinaan Oromiyaatti bobbaasuun isaa akka warrii hangoo irra jiran mormii baratoonni, qonnaan bultoonnii fi namoota yaaada addaa qaban han mormiidha bahaan hundaaf gurra hin qabaanne agarsiisa," jette, " Muumicha Ministera Itoophiyaa Hayilee Maariyam Dessaalenyi namoota jeequmsa kanaaf sababa ta’an irratti “tarkaanfii irra deebii hin qabne” fudhanna jechuun isaa hin yaadatama, kana ati akkamitti laalta gafii jedhuuf yeroo deebistu “jechoota akkana fayyadamuun kun tarkaanfi humnootni motumma fudhatan kanaaf sababa jedheen yaada, sirris miti” jeteeti.
Ta'us Mumuchi Ministera Itoophiyaa ibsa gaazeexeessotaf dheengadha kennanirratti mootumaan tarkaanfii barbaachisu hunda fudhachuu akka itti fufu dubbatanii "humnii baddii kun biyaa keenyaa fi diinagdee ishii irratti hubaatii guddaa oddoo hin geechisin tarkaanfii keessa deebii hin qabnee, akkuma heerri biyyitti eyyamutti fudhachuun akka nuraa jiru argineera. Humnoonii dhiphumaa, oftuulumaa fi biyyitti addaan qooduuf hojjatan walitti heerumani wajjin hojii hojjatan ta’u irra geenyerra. Kayyoon isaanis jeequmsaan motummaa garagarchuu dha,” jedhan.
Haaluma wal fakkatuun , BBC wajjin gaafiif deebi han godhan Ministerrii Koominikeshinii biyyittii,obboo Geetaachewu Raddaa, “mormiin Oromiyaa itti fufeera jechuun soba,HRW baar-gama taa’ee gabaasni baasu kun kan dhuugarra fagaate,” jedhaniiru.
Gabaasni HRW baase kun Gamtaan Awroopaa ji’a Ammajii keessa murtoo jabaa baase irratti akka qaamnii dhimmaa kana qoratu dhaabatuu gaafachuudhaaf Yunaaytid Isteetis(USA) mariin mootummaa fi ummata edduutti akka geggeefamu ibsa yeroo lama baheen gaafachuu yaadachiise, biyyoonni akka US fi UK, han michooma biyya Itoophiyaa wajjiin qaban gochaa kana balaaleffachuudha fi dararaan ummata irra gahaa jiru kun qaama motummaan harka keessaa hin qabneen akka qoratamu gafateera.
Pireezdaantiin Naanoo Oromiyaa Ummanni keenya Deeb'ee Akka walitti Ititu Waliin Haa tumsinu jedhan.
Karaa biraatin Pireezdaantiin nannoo Oromiyaa obbo Muktar Kadiris harra marii Arsii Lixaatti bakka bu’oota ummata wajjins taasifame jedhameeratti rakkoolee bulchiinsa gaarii jiruu hiikudhaaf irratti hojjana jedhan.
Gabaasni ballaan dheengadda dhaabbata mirga namaattif falmuun bahee kun humnootni mootummaa akkuma fe’anitti ummata hiiriira bahe irratti dhukaasani, namoota baayyees hidhaatti guuranii daraaraa guddaa irran gahaa jira, dubartoonni hidhaman humnoota mootummaa achii keessa hojjataniin akka gidiraan saala irra gahuus eerera.
Karaa biraatin Hoggantoonni eeggumsa nagaa mootummaa biyyittii,han qoratoonni HRW Amajjii darbe dubbisne jedhan immoo namoota hawaasa keessatti dhageettii qaban irratti xiyeeffachuun kayyoo keenya: Oromoota ummataa isaani biratti kabaja qaban, barattoota ciccimoo, barsiistota, artiistoota fi warra akka Baqqalaa faa han ummata of-duuba hiriirsuu danda’an irratti xiyyeefachuun hojii keenya jechuu isaanii gabaasa HRW kanarratti himameera.