text:
Ani Juneeydi Saaddoo Cirrii Siyaasaa Ummata Oromoo keessattis ta’ee siyaasa biyyatti keessatti haala adda addaatiin bara 1976 irraa jalqabee hirmaachaan turee. Dhaloonni kiyyaa Godina Arsii, Dheerinna Gaara Cilaalo gara bahatti, labbaa Tulluu Denestari jedhamtu, ollaa Tullu Begoo, ganda Sheemachaa keessattidha. Akka waligalaatti Godina Arsii keessa waggoota gara 19 yo jiraadhu, Finfinne keessammo waggota 32 jiraadhee. Waggota 4 mana barnootaa keessa turee malee kan hafan hojii motumma keessatti biyyaafi ummata tajaajilaa turee.Bara 2000 irraa jalqabee sadarkaa hoggansa ol’aanaatti Oromiyaafi biyyattidhaaf hojjachaan turee. Syaasaa biyyatti keessatti, bara 1991 booda adeemsifamaa turee, kallattiidhaan akka miseensaatti kan hirmaachuu jalqabee bara 2001dha. Baatii Qaam’ee 2001 Magaaalaa Naqamtee keessatti Yaaii OPDOn adeemsifteerratti miseensaafi hogganas ta’e filatame. Ergasi ka’e hanga Onkololeessa 11, bara 2012tti siyaasaa biyya sani keessaa qooda qabaachuun kiyya ifaa. Rakko bara 2012 guutuu na mudataa tureerraa kan ka’e, gara baqaa deemudhaan kunoo amma Ameerikaa keessattin argamaa.Ibsii asi gaditti dhiyeessu, seena kiyya dabre keessaa wantoota gabaabdu qofa Ummata biyya keessa jirufi biyya alaa jiruf dhiyeesudhaan Saba Oromoo dhiifama gaafachuudhaafi.
Yeroon kuni bara dhaladhee kaasee hanga mana barnoota Yunivarsitii Finfinnee xumurutti kan ilaaludhaa. Ilma qonnaan bulaa, baddaa Arsitti jireenna hamaa Ummanni keenna keessa jiraatu keessatti dhalachu qofa oso hintayiin seenaa, odeeffanno, rakkoo fi makko ummatichaa kan na waliin dhalate keessatti waggota 5niif mana barnoota sadarkaa 1ffaa, magaalaa Loodee-Jimaataatti Kiloometrii 12 deddebi’udhan baradhee. Bara Sochiin barattota Yunivarsiti jalqabuu, ani sadrakaa 1ffaa keessan turee. Bara HSn kufuu kutaa saddet turee. Labsii lafa baadiyyaa gammachuudhaan fudhachuudhanis hirira qabsoo, isa jalqabaa, keessatti uf argee. Baruma sana gaazeexa Ihiaappaa (EPRP) kan dimookraasiyaa jedhamtus dubbisee. Bara ittiaanu, 1975, Assallaatti seeraan sosochi barattoota keessa galudhaan hirmaannaa bal’ina qaba jedhamee waamamu dndayu taasiissa turee. Manni barnootas akka cufamu hiriiroota adda addaa keessatti qooda fudhachuudhaan barnoota dhaabee gara Magaalaa Hurutaa deebi’udhaan sochii lafa jalaa bal’aa adeemsiissa turee. Bara ittiaanuu dirqamaan gara mana barnoota nudeebisaniyyu sochiin kuni itti fufee. Dargiin ijoollee hiriyyoota kiyyaa heddu hidhuun, ajjeesufi tumuun (torcher) (goolii diimaa), qabsoon kuni akka laamshayu taasiisee. Waggoonni lamaan hafan, bara “siyaasaa fi Korreenti fagootti” jedhamee namni hundi mataa gadi qabate turee. Bara 1981 yeroo jalqabaatiif gara Finfinnee deemudhaan Kaampaasi Kiilo 4 seenudhaan barnoota itti fufee. Waggoonni 4n kunniin yeero “politically dormant” ittiin tureedha.
Bara 1984 irraa kaasee hanga 1991tti, seektara bishaani keessatti hojjachaan turee. Yeeroma kana, waggota lamaaf gara Ingiliiz (Fuulbaana 1987) deemudhaan barnoota digrii lammaffaa waa lamarratti wagoota lamaan kessatti barachuudhaan gara biyyaatti deebi’ee. Waggota 7n kana keessatti Dargii hamachuufi jibburra dabree wanti qabatamaan godhee hinturree. Marii guyyota Jimaataa hunda waajjiraalee motummaa keessatti adeemsifamanirraa hafuu, buusii adda addaa diduufi seera laaffisurra waan dabre hinhojannee.Bara 1991 yeroo Dargiin kufuu ani waajjira bishaan Magaalaa Finfinne keessatti Projektoota gugurdorrattiin hojjachaa turee. Yeroo bishaan Finfinnee keessa hojjadhuu, magaalaa Finfinnees akka baru carraa guddaan argadhee. Maastar Pilaani 1990-2006 hojjatamee kessattis qooda fudhadheen turee. Ilaalchi magaala sana maal akka ta’e, fedhiinifi hawwiin maal akka ta’e kan baree yeeroo sana turee. Jijjiramicha 1991 akka gaaritti fudhadheen garummo ufeggannodhaan ilaalaa turee. Naannoleen Afaaniifi Aadaa isaanitiin uf habulchan, seenaan Itophiyaa waggaa dhibba tokko qofa, hire ufi ufiin murteeffachu, hacuucaa sabummaa fonqolchuu, lafti akka hingurguramne, kkf dhimmoonni anaaf ijoo tayan kun sirnicha haraya dhufe kanaaf gurra akka keennu nataasiisee.Bara 1995 Jia Adooleessa, Mootummaan Naanno Oromiyaa, kan OPDOn gaggeeffamu nawaamudhaan seektara Bishaaniifi Albuudaa akkan hogganu nagaafatee. Gaaffi kana fudhachuudhaan Hojii naanno keennaa jalqabee. Yeero kanatti namni waan miseensummas taye waan biraa natti kaase hinturree. Hojii bishaani garaa guutuudhaan itti uf gadiidhiisee hojjadhee. Biiroo deebiseen akka gaaritti ijaaru, caasaa godinaalee cimsuu, sirna sivil sarvisi diriirsuu, ogeessa baliinaan qaxaruu, ogeessa baliinaan biyya keessaafi biyya alaatti ergani horachuu, sirna hirrigaa fi qabeenna motummaa hannaaafi saamicharraa tiksuu kan dandyu sirna ijaaruu, koontraatoota gurguddo biyya alaatiifi biyya keessa raawwachuudhaan dhiyeessiin bishaan dhugaatii baadiyyaa fi magaaloota Oromiyaa keessatti akka diriirfamu tasiisuu fi kkf hujeen jiraa. Sadarkaa biyyaa qofa oso hintaanee sadarkaa Afriikaatti ilaalamu kandandayan hojileen gurguddoon hojjatamani jiruu. Lafa Oromoo, ganda Oromoo, kan dur essa jiraan hinbeekkamne, Moyaalee kaasee hanga Cinaaksan, Hidhabu Aboteeti kaasee hanga Mandiitti, badda fi gammojji barachuu, nama barachuu, rakkoo qabatamaa hiikudhaan Ummata kiyya bira dhaabbadheen jiraa. Lafa ABOn keessa jiru hindeemiin oso naan jedhan lafa akka Gawgaw, Breeda Leenca, Milqaay, Raayituu KKf keessa deemeen hojjadhee jiraa. Uf keenne hojjadhee. Ennuyyu gammachiisuuf miti. Caasaa Oromoo kan lubbu qabu tokko ijaaru kiyyattis gammachuun qabaa. Haala Kanaan uwwisa bishaani dhibbentaa gara 15 qofa turee waggota shanan keessatti dhibbentaa 41 olitti kaasuun dandayameera! Hojjattootafi ogeessota bishaan Oromiyaa yoomiyyu hinirranfadhuu!Bara paartii biyya bulchaa jiru keessatti rakkoon baqaquu ka’e, ani dame dinagdee Naanichaan hogganaa turee. Gara dhumatirrattis haala heeddu rakkisaa tayee keessatti hojiwwan dame kiyyaa qofa oso hintayiin kan dameelee heddu (kan waajjira Preezidaantichaas dabalatee) halkani guyyaa hojjachuudhaan Waajjirri Motummaa Naanoo Oromiyaa akka hincufamne taasiseen turee.Akka seensa kiyyarratti dubbadheetti, bara 2001 Jia Onkololeessaa keessa, Preezidaantii naanichaa tayeen Caffeedhaan Filatamee. Hojiwwan walxaxaafi rakkisaa tayanis hojjachuu kan jalqabee yoonarraa kaaseetii. Yeeroon kuni yeeroo motummaan jiddugaleessatiifi kan naannolelle heddu dadhaban turee. Motummaan maqaa malee caasaan isaa hinhojjatu turee. Mormiin Ummataa gara hundaan akka ibiddaatti bobayaa turee. Haala kana keessatti hojiin hojjadhee, hanqinoota turan, dogongoroota turaniifi badilee turan akka itti aanutti Ummataaf dhiyeessaa:
Bara 2001-2012tti motummaa amma biyya bulchaa jiru kessatti eddo gara gararratti sadarkaa gaggeesummaatti hojjadheen jiraa. Yeroo kana keessatti dhimmota imaammataa fi dhimmota seeraafi siyaasaas dabalatee murtilee gurguddo murteesseen jiraa, yookaan immo akka murtaayan sagalee kiyya keennudhaan qooda keessatti fudhadheen jiraa. Kuni, motummaa naannos tayee motummaa feedeeraalas nidabalataa. Murtilee kana hunda isaanituu Ummanni Oromoos tayee Umaanni biyyatti akka miidhaman, akka badan, akka cunqurfaman yaade murtii kamiyyu murteessu baadhuulle, murtileen ani murteessefi akka murtayaan ani gargaaree Ummattooto biyyattifi Ummata kiyyas (Ummata Oromoo) kan miidhan yo jiraatan hal duree tokko malee dhifaman gaafadhaa. Ani ilma qonnaan bulaa, haccuccaafi hiyyummaan baadiyya maal akka taate beeku, Ummata waggota 136f mirga isaa gonfachuuf qabsaayu keessaa bayee. Ilaalchi kiyya yoomiyyu hawwi Ummata Oromootiin addaan hinbayuu. Murtiwwan ani raawwadheen Sabni bal’aa fi namoonni dhuunfaas kan waliin hojjadhees taye hojjachiise kan miidhaman yo tayan dhiifaman gaafadhaa.Bara 2001-2003 ykn 2004 jeequmsa barattoonni kaasaa turan keessatti hanga ani beekutti barattoonni lama rasaasa poolisi Oromiyaatiin du’un isaani ni beekkamaa. Haala asi olitti baliinaan ibsee sana keessatti of eggannoon ol’aanaan fudhatamulle garuu, dogongoronni akkanaa dhabamu waan dandayan hinseyu. Mgaala Shaambuutiifi Magaala Amboo kessatti akkuma rakkoon kuni umamuu dhagayeen poolisooni dhukaasa kana banan to’annaa jala oolani akka seeratti dhiyaatan yo taasiisu, gara biraatiin Gumaan Lubbu waarra ijolleettif oso oolee hinbuliin akka kafalamu taasiiseen jiraa. Tayulle lubbuu namoota dabraniitiif haal duree tokko malee dhiifamaan gaafadhaa.Barattota Yunivarsiti Finfinnee 300 tayan kan arisiisee Juneeydidha jedhame kan haasayamee citu didee hanga ar’aa deemaa jiru kijiba adiidhaa. Ijollee kana kan ari’ee motummaa Fedeeraalaati. Dubbiin oo’itee jennaan warri feedeeraalaa gara keenna darbatee. Oromiyaa guutuu keessatti ilmaan Oromoo Yunivarsitii keessa jiran hundi akka waan ari’amanitti waan ololfameef deebii gara midiyaatiin ani akka keennu OPDOn murteessee. Haaluma Kanaan gabaasa warri fedeeraalaa gara keenna ergeerratti (ijolleen foodda layibraarii caccabsuu, sirni baruufi barsiisuu akka gufatu taasiisuu, preezidanticha Yunivarsiti waajjira isaatti marsuudhaan guyya walakkaaf (hotage) godhuufi kkf) hundaayudhaan ibsa kennee turee. Ibsi sunis (1) namni Oromo Yunivarsitiwwan saddettan yeero san turan keessatti baratu kuma 10ni ol akka taye, (2) ijoolleen kuni karaa nagayaatiin mormii isaani dhiyeffachuu oso dandayaan qabeenna caccabsuufi preezidaanti hostage godhani qabachuun sirri akka hinturrefi murtiin motummaan fedeeraalaa fudhate sirridha kan jedhu turee. Kanarratti dogongorri kiyya akkataa ibsa san itti kennedha malee murtii keenname sani anis tayee OPDOn jijjiruu hindandayu turee! Hinbeekus turee! Murtiin ariisaa ijoolle sanis murtii siyaasaa turee malee murti bulchiinsaa hinturre. Murtii qaamni biraa murteesserratti ibsa akkasi keennuun kiyya dogongora akka tayee bara 2005 Baatii Adooleessa barattoota Yunivarsitii, kumaatamatti laakkayaman baati tokko oliif, Hadamaarratti OPDOn leenjisurratti, guyyota 5nif anis qooda fudhadheen, achirratti barataaf haala kana ibseefi gocha oso hintayiin jecha kiyyaf dhiifama gaafadhee barataan guutuun gammachuufi oo’ina guddaadhaan harka dhayee narraa fudhateera. Ani nama barnoonni Oromiyaa gandoota 6500 keessatti akka diriirfamu taasiiseedha. Bara kiyyaa, hojiiwwan hojjataman keessa inni guddaan mannen barnootaa gandoota baadiyyaa Oromiyaa akka walgayan, Oromoon humna isaatiin, qabeenna isaatiin, mana barnoota akka ijaaruu, mana barsiisota baadiyya akka ijaaruu, manneen barnnotaa akka qabeenaa ufitti fudhatee akka qooda keessattis fudhatuu Ummata Keennatti warwaadheen amansiisee hojii guddaa hojjadhee jiraa. Oromoon waggaa dhibbaf akka farda lugaamame bishaan taliila yaa’u dhuguu dadhabee bira dhaabbatutti barnootarraa ittiifamee turee; amma garru seenaa kana hajijjirru jedheen Ummatati booyee, boochisee haala jijjiree. Ar’aa “dhaloota qubee” jedhamee kan waamamu kuni kan ardii Oromootirra oldammaqee Oromummaa finiinsaa jiruu kuni qabsoo hadhaawaadhaan dhufee. Bara san bara barsiisaan paantiitti deebi’ee Chalk ittin barsiisuu lafa kaayee dhoqqee dhiitee mana maarigee/laambubeedha. Barri sun, bara Oromoon guyyaa tokkotti mana barnoota sadarkaa tokkoffa itti ijaare fixu turee, barri sun Oromoon qabeenna ufi baasee, baati 3 fi 4 keessetti mana barnoota sadarkaa lammaffas tayee kan BLTO xumuratee biiro tiyyaafi biiroo barnoota Oromiyaas dhufee barsiisaa nukeenna jedhaa turee, barri sun bara mannen hirriba kollejjotaa gara kutaa barnootaatti jijjirre ijoollef immo qarshii nyaataafi kiraa manaa kafalle Oromiyaa keessatti raajiin hojjatameedha. Asirratti hojii guddaa akkanaa kana kan hojjadhee kophaa kiyya miti. Bu’ura Obbo Ibsaa Guutamaa bara ce’umsaa lafa kaayeerratti hogganoota Biiroo Barnoota Oromiyaa kan yeerro adda addaa hundayyu (Mulugeetaa Ammannaa, Birhaanuu, Yohaanis Gendaa, Haaruun Hussen…) dhamaatii isaanitiif kan galatoonfadhu yo ta’eyyu, Obbo Darajjee Asfaaw kophaattiin yaadadhaa. Darajjee was the stabilizer of Oromiyaa Education. Kanaafi Ummanni Oromoo bal’aan kan biyyafi biyya ormaa keessa jiru haqa turee, hanqina tureefi haala turee yaada keessa galchee murti isaa akka keennu isaaf dhiisaa.Dhimmoonni biro kan midiyyarrattis tayee waltajjii adda addarratti dubbadhee mala qaroomina walqunnamtiitiin (communication science) kan hindeggaramne akka tayee ninbeekaa. Haala Kanaan jechoota nama hinharkifne, kan nama waraananiifi kan nama dhuunfaas tayee Saba tuqaan jiraachuu nimalu. Jechoota faallaa mirga Oromoo tayani mul’atan hundaa, Ummanni akka irra naaf taru gaafadhaa.Bara 2012 rakko babal’aa Ummata Musliimaatiifi motummaa fedeeraalaa jiddu tureerratti ana ilaalchiisee walhubannaa dhabiitiin akka umamee ninbeekaa. Ani Oromoodha. Oromummaan mallatto ennummaa kiyyaatti. Ani Muusliima. Kunis ennumma kiyya. Rakkoo deemaa turtee keessatti (hiikudhaaf) kan qooda fudhadhee gara baatii Gurrandhala, 2012ti. Ijjannoon kiyya, (1) ummanni musliimaa bakka lamatti walqoodee walfixuun irra hinjiraatu, kanaafis ummata kiristaanaa Ortodooksii, Kaatolikii, Protestaantii ilaalaa, yoo walihingalles garaa garummaa keessan walif kabajaati jiraadhaa kan jedhu, (2) waajjira majiliisa Islaamatiifi warra Towhiida jedhaman walitti fidudhaaf yaalli godheeraa, (3) haala yeero sana tureen kana godhuun kiyyas paarti biyya bulchaa jiruuf waan gaaridha malee hamaadha jedhee hinyaannee, (4) haalli biyyatti keessa turee rakkisaa waan tayeef (mummichii ministroota dhibee keessa waan tureef, yo inni fayye galee anatu isiin fuudhee biraa dhaqnee waan barbaaddan gaafattani. Hanga sani ummata tasgabeessa kan jedhu ture). Ani kana godhaa kan tureef namoota muusliima tayan kan kaabinee feederaalaa keessa jiran gara 7 ykn 8 tayan keessaa, isaan caalaa muusliima tayee oso hintayiin dhimmi ummataa, yeeroo kamiyyuu waan nadhibuuf cal jedhee ilaaluu hindandeenne. Garuummo, Yaaliin kiyya gara motummaatinis tayee gara ummataatiin ija gaariin hin’ilaalamnee. Asirratti amanti Ahbash jedhamtu kan Shek Abdalla Adareetiin biyya Lubnaan (Lebanon) irra hogganamtuf gartummaa agarsiiseen turee. Sababnis, ani (traditional Islam) kan jedhamu hordofaa waanan tureef, amantiin Jaarsi kuni oofus Kanaan walitti waan dhuftuuf turtee. Haa tayu malee, ani ummanni musliimaa kan Towhidaa amantii isaa hinadeemsifatiin jedhee gaafa tokkos dubbadhee hinbeekuu. Warri matooti amantii kanaas kan Oromoo tayan hundaayyu ninbeekaa. Gartummaa Ahbashi agarsiisuu kiyyaf garuu, dhiifaman gaafadhaa.
Ani hanqinoota heddu nama qabuudhaa. Muxanno hojiifi ogummaa adda addaa heddu yo qabaadheelle, ammas hanqina heddu akkan qabuu nama ufbeekudhaa. Kanaafu yeero hundaa waltajji jireennaafi qabsoo kamirrayyu dafee barachuudhaaf yaalii taasiisaa tureera. Kanaaf hanqinni akka narra jiru barudhaan hojiifi adeemsa kiyya foyyeessuf carraaqaan ture ammas ittiin jiraa. Haa tayu malee, ololoota akka faashisti ani tayeetti oofaman ninbalaaleefadhaa! Ani nama waan fascism taye bareechee beekudhaa. Ani, naanno yoon bulchaa tureefi fedeeraala keessa yeeroon hojjadhutti nama Oromoos tayee nama biraa tokkolle, eddo kamittu akka ajjeefamu karaa ifa tayeefi karaa dhoksaa tayeenis wanti tokko ani raawwadhee hinjiruu. Ittis hinamanuu. Kana malees yeroon ummata Oromoo bulchaa turee, Ummatatti ufkenneeti hojjadhe malee ummatarraa uf hinqabnee. Diriirfadhee taaiitaa ooisaa hinbaanee. Gandoota Oromoo dhaqabuudhaan, qe’ee isaa oso hinyaadatamne dhaquudhaan, mana isaa seenuudhan, urgaa isaa urgeeffachuudhaan waggota afran dabarsee. Yo biiroon rakko fiddus, gara baadiyyaa deemaan turee. Baadiyyaa yo deemu ninfayyaa! Fakkeennaaf yeero tokko Magaalaa Mandii- Wallagga Lixaa keessatti, hojii ilaaluf yeeroon deemu waraanni biyyaa, naannawa sana jiru hidhanno guutuu qabatee ummata bayee karaa gamaa gamana dhaabbatee nasimachuuf bayerratti, fuulaan itti garagalee qawwee gara ummataa qabee animmo jiddu sana akka dabru qophaayee turee. Battalumatti, waraanni kuni asi ka’u malee lafa daaw’annaa san hindeemu jedhee diduudhaan namicha basaasaa naanno sana jiruun hatattamaan akka kaasu itti himee. Innis nageenna keetiif jennaan, ani ummata Oromoorra uf hineeguu, waan ummata Oromoorra dabreemmo humni dafee dhaqabaa Oromiyaa (kan Yoonaatanniifi Dirribaa Aariqoo leenjisan) nama 10ni gadi kan hintaaneetu nawaliin jiraa. Eegumsa warana biyyaa, Oromiyaan hingaafanne jechudhaan waraanicha kaasiiseen ummata keessa miila kiyyaan deemee, harka fuudhee, waliin nyadhee dhugee, Oromummaa agarsiiseen Oromummas argeen galee. Mandiin lafa hoggansi OPDO hanga guyyaa sanitti dhaqee hinbeekneedha. Lafti sun, lafa hoggantoonni ABO tokko tokko itti dhalatan waan taateef akka lafa ABOtti fudhatamtii. Edoo kamittu, yeeroo kamiyyu Ummata Oromoorra hinqoollifanne. Oloola maqaa balleessaafi ennumma namaa biyya faranjii, biyya iftooma qabduu keessa ta’aani oso haqaafi dhara addaan hinbaafne namarratti duuluun Oromoo diiguudha jedheen abaaraa.Waayee amantirratti Sheekkota areeda dheeraa qaban isinirra haada jedheeni; jedhamee saalfii tokko malee warri oduu kana gadidhiisuu, ammas Ummata Oromootiifi ana waldhabssiisuf warra carraaqudha. Warroonni kunimmo biyya keessafi (caasaa motummaa keessafi isaa alas) biyya alas warra jiran akka tayee ninbeekaa. Ani warra amantii dhiisiti nama kamiyyu, garaa garummas yon qabaadhees nama kabajudhaa. Kanammo Sabni bal’aan nibeekaa. Caasaa OPDO keessatti namni biiroo isaa Ummata Oromootiif yeeroo jalqabaatiif bane anadhaa. Qonnaan bulaan, hojjataan, warrii amantii, hiyyeessi, dureessi, dhiiraafi dhalaan, diqqaafi guddaan biiroo tiyya hindhufne hinturree. Namni kaffalti geejibaa gara biyyatti galuun dhabees na bira dhufaa turee. Mahallaqa kiisii tiyyaa fixeen hojjattoota na gargaaranirra liqeenfachaa akka turee, gaafa tokko ragaan kun ifa tayaa.OPDO ilaalchisee yaadonni keennaman addaan baafamani ilaalamu qabani. Yaada kana kaniin kennuf OPDO “defend” godhuufi miti. OPDOn kan ijaaramtee TPLFn akka tayee OPDOn mataa isii waggoota 20 booda amantee jirti. OPDOn sabbonummaa Oromummaa qabuufi kan hinqabne akka jiran beekkamu qabaa. OPDO keessa akka namni alaa ilaalu oso hintaanee qabsoo hamaatu gaggeefamaa. Qabsoon kunis Oromummaafi waan Oromummaa hintaanee jiddutti adeemsifamaa. Miseensi OPDO sababa adda addaatiin kumaatamaan ari’atamu, hojii ala tayee waan nyaatu dhabee kararratti kufuu, kan mana hidhaa keessa jirus baay’eedha. Fakkennaf, hattertaa jedhamee kan gadi aanu, mana hidhaatti kan darbatamuuf waan Oromumma cimaa agarsiisuufi. Hanna Yoo ta’ee akkuma biyyattitittu, rakko hikkamu hindandeenne keessa erga lixame tureeraa. Kanaafi humnii biyya alaa jiru, OPDO yo xinnaate miseensa miliyoona 3 qabuu, kana keessa %80 qonnaan bulaa keenna waraqaa ennumma argachuuf miseensoome, akkasumas sabbontoota jajjaboo, OPDO rakko qabu waliin moyyee takkatti naqani akka midhaan findigoo, findiguun dogongora waggota 25niif irraa baratamu dadhabameedha waan tayeef, sirrayu qabaa jedheen amanaa. Goota, goota haqqisuu; sabboonaa bobayaa buluu, haala rakkisaa tayee keessatti aarsaa garmalee kaffalaa kan jiru akka lafarra jiru beeknee yaadaan gargaaruun Oromummaa cimsa malee hindiiguu, hindadhabsiisu, hinballeessu.Ani biyya tana ergan gayee waggota lamaa. Yeroo kana keessatti haala daayaspooran keessa jiru hubachuuf yaalaan jiraa. Yeeroo kana keessatti namootaa adda addaa waliin bilbilaan haasayuudhan karaa Oromumman itti cimtuufi tokkummaan Ummata keenna itti jabaaturratti yaada kiyya laadheen jiraa. Yeeroo amma kanatti dhaaba siyyas tayee garee siyaasaa kamiyyu keessa kan hinjirreefi qo’aannaa fi barnootarra akkan jiru ibsuun barbaadaa. Kanuma waliinis, Oromoon daayaaspooraa keessa jiru eddo dhalootaafi qoomoodhaan walqooduun isaa, dhimma Oromummaa ifatti miidhu tayuun isaa beekkamuu qabaa. Qomoon Oromoo hundinuu, faaya keenna. Faayaa kana tuttuquun, walii dabarfachuu dhabuun, ufeggannoo malee jechoota nama miidhan akkuma fedhan qomoo tokkorratti ykn kan biraarratti darbachuun waan nu diigudhaa. Muxannoo kiyyarraa wantiin argee, Oromoo morma walqabatee walitti booyuu malee Oromoo walirratti duulu miti. Biyya keessatti haalli kuni hinjiru jechuun nidandayamaa. Qaawwa hintaanee ufi ufitti bannee waan ufdadhabsiisnee natti fakkaataa. Kanaafu hojii namni hundi foyyeessuu qabu jedheen amanaa.


c: text/html

text:
Gaaffiin mirgaa barattoota Oromoon gaafatamaa dhufe daran jabaachuun Godina Shawaa lixaa aanaa Calliyaa mana barumsaa sadarkaa lammaffaa fi qophaa’inaa keessatti jabaachaa dhufuun mootummaan garboomfataa Wayyaanee barattoota Oromoo mana hidhaatti guuruun ukkaamsaa jira. Barattootni Oromoo 6 mana barumsaa kana keessaa isin miseensa ABOti, Gaaffiiwwan barattootni Oromoo gamtaan gaafatan isintu qindeessa jechuun mana hidhaatti ukkaamsamanii jiran.
Barattootni Oromoo:-
- Barataa Iyob Mokonnin Barataa kutaa 11ffaa ‘’B’’
- Barataa Wandimmuu Diriirsaa Barataa kutaa 12ffaa
- Barataa Baacaa Faajjii Barataa kutaa 12ffaa ‘’A’’
- Barataa Beekumaa Ajjamaa Barataa kutaa 10ffaa ‘’C’’ dhalootaan Midaaqeny
- Barataa Shallamee Giddeelloo Barataa kutaa 12ffaa’’A’’
- Barataa Eeebbisaa Fiixumaa Barataa kutaa 9ffaa’’D’’
- Manneen barnootaa siyaasa irraa bilisa waan taheef ijaarsi miseensota OPDO haa dhaabbatu
- Ilmaan oromoo mana hidhaa keessatti ukkaamsaman haa lakkifaman
- Qulqullinni barnootaa ilmaan habashaaf xiyyeeffannoon godhamu nuufis haa tahu
- Doorsisni barattoota Oromoo irraa haa dhaabbatu

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
RDH Fulbaana 07/2016
Mootummaan Wayyaanee, hidhamtoota keenya mana hidhaa Qilinxooo jiran Ibiddaan gubaa, ajeessaa, reeffa isaanii nu dhoorkachaa, harmeewwan keenya ilmoo isaanii gaafatan hidhaa, garaa biraatiin ammo, bu’aa Siyaasaa barbaachaaf, Ustaaz Abubakar Ahamad dabalatee Muslimoota galmee isaa jalatti himataman keessaa 9 hidhaa irraa gadi lakkisuuf akka ta’e, dhagahamaa jira.
Muslimtoonni galmee Ustaaz Abubakar Ahmad jalatti himataman, kan ni hiikkamu jedhaman:
- Ustaaz Abubakar Ahmad
- Ustaaz Kaamil Shamsuu
- Ustaaz Badruu Huseen
- Ustaaz Sa’id Alii
- Sheekh Makkatee Muhee
- Dargaggoo Mubaarak Ahmad
- Ustaaz Nuuruu Turkii
- Ustaaz Muraad Shakuur
- Gaazexeessaa Yuusuf Geetachoo
Manni hidhaa Qaallittii, Ustaaz Nuuruu Turkii, Ustaaz Muraad Shakuurii fii Gaazexeessaa Yuusuf Geetaachoo hiikuuf, yaada qabaachuu isaa maatiwwanitti bilbiluun dursee himuu isaa gabaasuun keenya kan yaadatamu yemmuu ta’u, hundi isaanii gaafa Sanbata Xiqqaa akka hiikkaman, manni hidhaa Qaallittii maatiwwaniif, bilbilee himuun isaa dhagahamee jira.
Mootummaan wayyaanee, bifa walfakkaatuun seensa waggaa haaraa sababeeffachuun “dhiifamaan” jechuun waggaa har’aas hidhamtoota Muslimaa 5 hiikee kan ture ta’uun isaa kan yaadatamu yemmuu ta’u, bara kanas “dhiifamni godhameeraaf” jechuun hidhamtoota hiikuuf akka yaade beekkamee jira.
Ammas miseensoota Koree fala barbaadduu, dabalatee Muslimtoonni qulqulluun dabaan hidhamuun mana hidhaa keessatti dararamaa jiran hedduun kan jiran yemmuu ta’u, Muslimtoonni dhimma Muslimaa irratti hidhaman hundi hanga hiikkamanitti, akkasumas gaafileen keenya hundi deebii hanga argatanitti qabsoon keenya cimee kan itti fufu ta’uun isaa beekamuu dha qaba!
Eeyyeen Ustaazonni keenyaa hiikkamuu isaaniitti haalaan gammanna, garuu gamachuun keenya haga qabaachuudha qabna, Ustaazonni keenya duruu Qulqulluudha hidhamuudha hin qaban ture, hidhamtoonni mana hidhaa Qilinxoo keessatti ajeeffamanis Qulqulluudha qulqullina kan hin qabnee fii yakka kan dalagaa jiru, Wayyaaneedha.
Rabbiin Ustaazota keenya Amantii isaanitif jedhanii Wareegama guddaa kafalaa turan Nagayaan nuuf haa hiiku!


text:
Ergamaan Wayyaanee Muktaar Kadir ilmaan Oromoo ajjeesisaa, hiisisaa, barnoota irraa ariisisaa, qe’ee fi qabeenyaa irra buqqisiisa, mirgoota nomummaa fi dimookiraasii sarbisiisa turee fi Oromiyaan akka waraanaan eegamtuu gochaa kan jiru Muktar Kadir guyyaa har’a foodda TVtti ba’uun olola garbummaa tamsaasuu yeroo egalu itti,goototni barattootni Oromoo sagaalee guddaadhaan dheekamuun itti iyyuun Muktaar Oromiyaa bakka bu’uu hin danda’uu jechuun waa’ee Muktaarii fi Mootummaa naannoo Oromiyaa yaada armaan gadii kaasuun mooraa keessa naannawuun sagalee dheekkamsaa fi mormii barattootni Muktaar irratti dhageesisan:
- Muktaar Kadir filannoo uummataa fi fedhii uummataa Oromoo fi fedhii keenya malee fedhii wayyaanee fi abdii qawweetiin aangoo mootummaa naannoo Oromiyaa qabate gadhiisuu qaba.
- Master Pilaaniin Finfinnee gutummaatti haqamuu qaba.
- Gaaffiin mirga abbaa biyyummaa deebi’uu qaba.
- Yakka Ajjeechaa jumlaa, hidhaa jumlaa, barnoota irraa arii’amuu fi reebichaa fi Oromiyaan akka waraanaan shororkeeffamtu waan godheef seeraatti dhiyaachuu qaba.
- Muktaar Kadir ergaamaan wayyaanee addatti dugugginsa sanyii uummata Oromoo irraatti gaggeeffamaa jiruuf gaafatamuu qaba.
- Muktaar Kadir uummataa Oromoo bakka bu’uu hin danda’u.
- Lallabaa ergamaan Muktaar Kadir karaa foddaa TV online (plasma) dabarsaa jiruu nuti hin fudhannu, namni kun ofiifuu gorsaa fi qajeelcha isa barbaachisa.
- Ergaamaan Wayyaanee kunii fi mataan mootummaa Wayyaanee gaaffii mirgaa fi dimookiraasii gaafachaa jirruuf deebii ajjeechaa, hidhaa, reebicha, barnoota irra arii’uu, humna waraanaan uummata goola jiraniif seeraatti dhiyaachuun itti gaafatmuu qabu. Tarkaanfiin abbootiin irree EPRDF fudhachaa jiran FDG ittumaa ni finiinsa malee dhaabuu hin danda’u.
- Walumaa galattii gaaffii mirgaa fi dimookiraasii gaafachaa jirruuf deebiin nuuf kennamuu qaba hanga bilisummaa keenya mirkaaneeffanutti warraaqsi FDG jabaatee itti fufa, jechuun barruulee warraqsaa garaagaraa bittineessuun lallaba garbummaa balaaleffatan jedha gabaasni madden keenyaa Oromiyaa Yuunibarsiitii Wallaggaa Naqemtee, Yunibarsiitii Mattuu, Yuunibarsitii Amboo, Yuunibarsiitii Harammayyaa,Maddaa Walaabuu, Dirree Dawaa ,Bulee Horaa, Adaamaa irra amma nu qaqqaba jiruu addeessera.


text:
1.Finfinneen,handhuura keenya kan nurraa hin cinne,irraatti duuna hin kenninu kunnee
2.Heerriifiseerri Oromoof hin hojjenne,Oromoorattis hojjechuuhinqabu.
3.Saamichi lafaa fi qabeenya Oromiyaa dhaabbachuu qaba.
4.Godina Addaa Oromiyaa Naannawa Finfinnee,Finfinneetti dabaluun heera biyyaatti cabsuudha.
5.Mootummaan feedaraalaa lafa naannolee irratti aangoo homaatu hin qabu
6.Siidaan Miniliik handhuura Oromiyaa finfinneedhaa haa buqqa’u
7.Afaan Oromoo ,Afaan feedaraalaa Biyyoolessaa haa ta’u.
8. Hayyoonni fi Barattootni Oromoo, Oromummaan ya akkamanii mana
hidhaa jiran haa gadhiifaman.
9 .Abbaan biyyummaa Oromoo,Oromiyaan haa mirkanooftu.
Ijoollonni maqaan isaani armaan gaditii eerraman kunneen akkuma namoota dhuunfaa tokkoo hiriira nagaa dhimma eenyummaa Oromoon yeroo ammaa kanatti bakka maratti gaafachaa jiruuf, akka walii galatti ummanni magaalaa Adaamaa fi barattootni Yuunniveersiitii saayinsii fi Teeknooloojjii Adaamaa bahuuf dhaamsa dabarsaan,Ebla 29/4/2014 sa’aa 1:00 irraa eegala jedhanii beeksisa maxxansan arganii ijoollonni kunnen illeen wamicha eenyummaa Oromummaaf sa’aa jedhameefi bakka jedhameetti argamaniiruu.
1. Eebbisaa Malkaa- Hojetaa fi miseensa Filmii Caayaa Piroodaakshinii magaala Adaamaa.
2.Ayyaantuu Jaalataa- sabboontuu fi Miseensa Caaya Piroodaakshinii M/Adaamaa.
3.Siddisee Jaarraa->> >> >> >> >>
4.Nuhoo Guddataa- hojetaa >> >> >> >> >> >>
5.Bilisummaa Lammii= sabboonaa fi jiraataa M/Adaamaa
6.Ifabaas Boruushee= hojetaa fi jiraataa M/ Adaamaa
7.Tulluu Baabsaa =sabboonaa fi jiraataa gara keellaa M/Adaamaa
8.Iftiyoom Ittaanaa = sabboontuu fi jiraattuu m/Adaamaa
9. Bultum…………….Barataa dha m/Adaamaa
kanneen hidhaman hedduu yemmuu tahan yeroof maqaan arganne kananqofa.akkasumas Yuuniveersittii irraa ijoolleen ukkaamfan hedduu yemmuu tahan yeroof maqaa isaani argachuu hin dandeenye.
HUB.ijoollonni kuni ganama sa’aa 2 fi 3 gidduutti waardiyyoota Wayyaanen daandii yuuniveersitii fuulduratti kan qaban yemmuu tahuu mana hidhaa kamitti akka hidhaman hanga yonaatti beekuu hin dandeenye.


text:
Abdii Boruutiin | Waxabajjii 12, 2014
Barreeffama kiyya kan isa kana duraa keessatti waayee barbaachisummaa cimina qabsoo hidhannoo kaasee waanan tureef, har’as dhimmuma kana ilaalchisee yoon barreeffama kana dhiyeessu, Abdii Boruu waan barreessu dhabeeti waayeedhuma waraanaa faarsaa jedhanii namootni tokko tokko na qeequu malu yookaanis ammoo dhimmi kun nuffisiisaa isaanitti ta’uu danda’a jedheen yaada. Haa ta’u malee, waayee qabsoo hidhannoo fi jabeessuu waraana Oromoo yoo har’a hin kaasne yoomiyyuu kaasuu akka hin dandeenyen hubadha. Yeroon ammaa, yeroo waraanni Oromoo (Waraanni Bilisummaa Biyyoolessaa Oromoo), kan har’a diina injifatee, bilisummaa fi abbaabiyyummaa keenya deebisuuf wabii ta’u fi boru ammoo biyya keenya eeguu danda’u, itti ijaaramuu fi cimu ta’uu qaba jedheen amana. Akkuma mata dureen ibsu, gaafiin kunis dhugumatti gaafii yeroo ammaa jabaa waan ta’eef, otuu yeroon hin kennaminiif kan uummata Oromootiin deebii hatattamaa argatu ta’uu qaba.
Maaliif humna waraanaa cimsuu akka nu barbaachisu sababaalee baay’ee kaasuun ni danda’ama. Haa ta’u malee sababaalee gurguddoo tokko tokko kaasuun yaala.
Tokkoffaa, Wayyaanotni kan uummata Oromoorratti roorroo hamma kana hin jedhamne dalagaa jiran, akka yeroo tokko tokko dubbatamutti sodaa uummata keenyarraa qabaatanii otuu hin taane, sababni inni guddaa fi hangafti waan nu tuffataniifi. Kun tuffii dha! Waraan cimaa fi abdachiisaa yoo qabaanne garuu gochaa diinaa kana dura dhaabbachuun waan danda’amuuf tuffiin kun akkanatti cimuu hin danda’u. Gaaf sana nu sodaachuu danda’u jechuu dha.
Mee fakkeenyaaf haa jennuu, nama tokko kan ittiroorrisani fi akka barbaadan isa godhan, waan nama kana sodaataniif otuu hin taane, waan humna isaa tuffatanii fi silaa maal nu godhuu danda’a jedhanii yaadaniif ykn beekaniifi. Wayyaanotnis uummata keenya akkanumatti ilaalu jechuu dha. Dhugaa dha, uummatni kun otuu carraa argate, akka galaanaa waan isaanirra garagaluuf, Habashootni kana hubachuudhaan sodaa qabaachuu akka danda’an waan nama shakkisiisuu miti. Haa ta’u malee, uummatni keenya har’a carraa sana akka hin qabne fi humni isaan sodaachisus akka hin jirre waan beekaniif, tuffiirraa kan madde, Wayyaanotni akka barbaadanitti uummata keenyatti taphachaa jiru.
Lammaffaa, har’a Wayyaanotni nama-nyaataan kun uummata keenya kaan ajjeesaa, kaan mana hidhaa keessatti dararaa, kaan biyyarraa baqachiisaa, kaan lafa isaarraa buqqisanii kadhataa godhaa, ofii isaaniitiif garuu biyya teenya fi dachee teenyarratti abbaa biyyaa fi abbaa qabeenyaa nurratti ta’anii; nu nyaachaa otuu jiranuu, isaan otuu hin quufin, Obboleewwan isaanii dabaree eeggatanii Oromummaa fi Oromiyaa balleessuuf waan qophii guddaa godhaa jiraniif; badiin kana caalu akka nurra hin geenye, har’a waraana jabaa qabaachuun dirqama ta’a.
Sadaffaa, yoo waraanni jabaan jiraate, xinnaatee yoo xinnaate lolee lafa qabchuu kan hin dandeenyellee yoo ta’e, yeroo uummatni keenya tokkummaadhaan ka’anii harka duwwaa diinaan falman kana, warra lammiilee keenya ajjeesan adabee gumaa namoota keenya battalumatti baasuu kan danda’u yoo ta’e, diina sodaachisee; uummata keenyatti ammoo hamilee gudda uumuu waan danda’uuf, sochiin uummata keenyaas caalaatti akka cimu taasisa. Namni abdii tokko duubaa qabu, sodaa qabaachuu hin danda’u. Humni naaf mirmatu na bira ykn na duuba jira jedhee waan abdatuuf, waan ka’eef sana hamma bakkaan ga’utti duubatti hin deebi’u jechuu dha.
Afraffaa, yoo waraanni Oromoo jabaan jiraate, kan biraa hafee lammiileen Oromoo kan waraana Wayyaanee keessa jiranillee dafanii humna keenyatti makamuuf hamilee horatu. OPDOnillee walba taatee gara qabsoo uummata Oromootti deebi’uuf kun carraa uumuufii danda’a.
Asirratti wanti hubatamuu danda’u tokko, kan OPDO jiraachisu fi tajaajiltuu Wayyaanee taatee akka ittifuftu taasisu gargar hiramuu fi laafina ABO ti. Otuu ABOn cimaa ta’ee yookaanis otuu waraannii Oromoo jabaa fi abdachiisaan jiraatee, OPDOn qaata ofii isaaniitiifuu ofjijjiiranii jijjiirama tokko agarsiisuu danda’u turan jedheen yaada. Laaffachuun mooraa ABO fi waraan Oromoo jabaa fi abdachiisaa dhabuun keenya waa hundaaf, karaa hundaan nu saaxile. Asirratti waan dhiyoo kana OMN irratti lammiileen Oromoo, kan mana hidhaa Wayyaanee keessatti dararamaa turan, dubbatan tokkon yaadadha. Bara 2008, yeroo ABOn bakkee lamatti addaan hiramu fi kan duraanii wajjin gareen sadi uumamu sana, Oromootni mana hidhaa turan bakkee lamatti akka qoodamanii fi erga ABOn nuti abdannu sun akkana ta’ee hafee; nutis kan maqaa ABOtiin yakkamnee hidhamne, waan dhugaa hin taanes amannee fudhannee, Wayyaanee dhiifama gaafachuudhaan as keessaa bayuu qabna jedhanii, abdii kutachuudhaan akka waliin mormaa turan, lammiileen kun gaafii fi deebii OMN irratti dubbatanii turan.
Shanaffaa, yoo waraanni Oromoo jabaan jiraate, haa turu haa daddafu malee, qabsoo bilisummaa kana galii hawwamu tokkotti geessuun waan nama abdachiisuuf, jaarmayootni keenya, kan kaayyoo adda addaa qaban, akka ilaalcha siyaasaa fi ayidoolojii isaaniitti gara gara hiramanii mooraan keenya akka laafu hin godhan turan jedheen amana. Humni mooraa keenyaa, keessumaayuu humni hidhataan jabaa ta’e dhabamuun, qabsoon tun akka laaffattu taasise. Qabsoon laaffachuun isaa ammoo karaa tokkoon akka diinni nu tuffatu yoo taasisu, karaa biraatiin ammoo ayyaanlaallatummaa fi gantummaaf carraa uuma. Walumaagalatti, waraana jabaa qabaachuun jaarmayoonni keenya akka gara gara hin hiramne fi abdii kutannoon hin uumamne taasisa jechuu dha. “Namni galeen nyaadha jedhu, hin beelayu” jedha Oromoon yoo makmaaku.
Egaa, maaliif humna waraanaa Oromoo cimsuun barbaachisaa akka ta’e sababaalee tokko tokko tuttuquu yaalee jira. Kanatti aansee akkamitti waraana jabaa ijaaruu akka dandeenyu gabaabumatti qabxiilee tokko tokko ibsuun yaala. Waraana qabsoo bilisummaa Oromoo, asitti Waraana Bilisummaa Biyyoolessaa Oromoo (Oromo National Liberation Army) kanan jedhu, filannoo (Options) lamaanijaaruun ni danda’ama jedheen yaada.
Filannoo tokkoffaa: Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) amma jiru jabeessuu, cimsuu fi bifa biraatiin ykn bifa haaraatiin ijaaruu dha.
Rakkoon asirratti mul’achuu malu garuu, WBOn ammaaf ABO dhaan ijaaramee ABO dhaan ajajamaa waan jiruuf, WBO jabeessuuf tarii namootni keenya jabina fi ofhaaromsuu ABO haalduree godhuu malu. Kun akka ilaalcha kiyyaatitti dhugaa dhas. Gara biraatiin ammoo, WBO amma jiru jabeessuu jechuun akka waan ABO garee tokkoo deeggaruu ta’uutti waan ilaalamuuf, namootni jaarmayaa (garee) kanarraa abdii hin qabne ykn sababa fedheenuu haa ta’uu isaanirra mufaatii qaban, WBO jabeessuuf waan ofqusatan ta’uu malu jedheen yaada. Furmaatni rakkoo kanaa inni tokko fi guddaan garuu ABOn of haaromsee bifa biraatiin tooftaa, tarsiimoo fi caasaa haaraa ta’een (keessumaayuu caasaa hogganummaa) cimsee argamuu fi hojiidhaan agarsiisuu qaba. Deebisee uummata Oromootti abdii horachiisuu qaba jechuu dha.
Filannoo lammaffaa: Waraana Biyyoolessaa Oromoo walaba ta’e, akkuma meediyaa walabaa, OMN kan caasaa addaatiin ijaaramu fi socha’u haaraa ijaaruu dha.
Kun akka yaadaatti salphaa haa fakkaatu malee, hojiidhaan agarsiisuun ulfaataa akka ta’u nan hubadha. Haa ta’u malee, WBO amma jirus yoo ta’e, maallaquma uummata Oromoorraa argamuun xinnaatus baay’atus sochaa’aa jira ykn socha’uu danda’a malee gargaarsi qaama biraarraa argamu waan jiru natti hin fakkaatu. Kanaaf, uummatni keenya, keessumaayuu uummatni biyyoota ambaa jiraatan, tokkummaa fi kutannoodhaan yoo ka’an, maallaqa buusuudhaan Waraanni Biyyoolessaa Oromoo haaraan akka ijaaramu godhuun waan hin danda’amneef sababni ni jira jedhee hin yaaadu. Egaa kun projaktii guddaa wareegama guddaa gaafatu waan ta’eef, kutannoo lammiilee Oromoo hundaa gaafata. Waayee kana yeroo biraa bal’inaan itti deebi’uun yaala.
Egaa, gara xumura barruu kiyyaatti deemuuf, waraanni Oromoo (Waraanni Bilisummaa Biyyoolessaa Oromoo – Oromo National Liberation Army) jabaa fi cimaan tokko yoo ijaarame, lolee lafa qabatee diina injifachuu yoo dadhabellee, sadarkaa duraarratti, uummata keessatti argamee kan roorroo diinaa lammiilee keenya irraa ittisu, kan battalumatti gochaa diinaa hordofee gumaa lammiilee keenyaa baasuu danda’u; kan gutumaa guututti Oromiyaa keessatti bakkee hundatti socha’u ta’uu qaba jedheen yaada. Humna ittisaa (self-defence force) jechuu dha.Yoo Oromoon kutatee ka’e; yoo akkuma yeroo ammaa mul’achaa jiru tokkummaan keenya akka uummataatti cimaa deeme; yoo karaa danda’amu hundaan Oromoon hunduu dirqama Oromummaa ba’an, har’a taankii fi xayyaara waraanaa argachuu ykn qabaachuu baannus, meeshaa waraanaa gargaarsa Oromootiin bitamu fi kan diinarraa booji’amuunuu diina hamma funyaaniitti hidhate kana jilbiiffachiisuun waan hin danda’amneef hin jiru. Kutannoo qofaa nu barbaachisa. Uummata kutatetu gabrummaa keessaa of baasuu danda’a. Oromoon wal malee firas ta’ee gargaarsa biraa akka hin qabne hubachuu qabna. Kanaaf, qabeenyuma fi gargaarsa keenyaan waraana Oromoo jabaa haa ijaarrannu. Kana godhuuf ammoo yeroon isaas amma.
Galatoomaa!


text:
NIYYAALEE HAJJII FI UMRAA[1]
نوايا الحج والعمرة
Yeroo Hajjii fi Umraaf gara Ka’abaa (beytal-haram) deemu kan assin gadii niyyadha:
- Hajjin arkaan (hundee) Islaamaa shanan irraa tokko tahuu niyyadha
- Jazaan nama hajji qulqulluu hajjee jannata tahuu niyyadha
- Namni hajji hajje kan taphaa fi wonta badaa isii keessatti hin hojjatin maasiyaa (yakka) isaa irraa qulqullaayee akka guyyaa haati isaa isa deetteetitti deebi’a
- Hajji jihaada (qabsoo) isa keessa lolli hin jirre tahuu niyyadha
- Hajjiin jihaada dubartootaati. (akka Qabsoo karaa Rabbii keessatti godhuutitti laakkahamaafi).
- Hajji fi Umraa namni wol faanaa oofuun (wol hordofsiisuun) akka buufaan daandii sibiilaa itti dhabamsiisutti hiyyummaa fi maasiyaa (yakka) dhabamsiisa.
- Umraan haga Umraa itti aantuutitti yakka jidduu sanitti namarraa argamu buufti (hayxi)
- Keessummaan Rabbii sadihi. Isaanis : namana Hajjii deemu, nma Umraaf deemuu fi nama karaa Rabbii keessatti qabsaahuuf deemuudha.
- Guyyaa Arafaa worroota Arafaa dhaabatan Rabbiin ibidda iraa isaan ataqa (bilisa isaan taasisa).
- Umraan ji’a Ramadaanaa keessa godhan Hajjitti qixxofti.
- Hajjiin tokkummaa fi wolqixxummaa ummata Muslimaa muldhisa
- Makka (ka’abaan) caaltuu dachee hundaa tan onneen nama hundaayyuu itti dheebitu (hawwitu).
- Salaanni Masjida Harama keessatti salaatu salaata masjidoota biraa keessatti salaatu 100,000 Caaluu niyyadha
- Yeroo Hajjii geeffadhe gara Madiina deemee Masjida Rasuulaatitti salaatee qabrii isaanii zayyaree salaama isaan irratti qara’uu Rasulli salaama kiyya naadeebisuu niyyadha
(الأشياء التي تعين على الصبر على البلاء)
- Amriin (Waaheen) mu’uminaa hundinuu isaaf keeyrii ta’uu niyyadha
- Ani gabricha, waan gooftaan (sayyidni) kiyya dalage mormuu dhabuu niyyadha
- Rabbiif jaalala qabaachuu, namni waa jaalatu waan inni dalagu jaalatuu qabaa niyyadha
- Rabbiin kiyya waan naaf tolu ni beeka waan taheef ani isaaf masakamuu niyyadha
- Rabbiin kiyya mokkortii kanaan keeyrii malee waan biraa naaf hin yaadne tahuu Rabbii kiyyarraa yaada gaarii yaaduu niyyadha
- Akka Rabbiin kiyya narraa jaalatu anis waan inni dalagu jaalachuu qabaa niyyadha
- Wonti Rabbiin naaf kenne hundinuu kan isaati, akka amaanaatitti (yabootitti) natti kennee; yeroo barbaade kan fudhatu tahuu niyyadha
- Murtii Rabbii wonti jijjiiru hin jiru, murtiin isaa bakka gahaadha, qadaan (murtiin) Rabbii haqa tahuu amana
- Rabbiin waan najaalatuuf malee nan mokkorree niyyadha
- Rabbiin ajrii waan an osoo hin mokkoramin dalagaa turee erga ani rakkoof dalaguu dadhabee naaf kennaa niyyadha
- Mokkortiin kiyya jabaachuun iimaanni kiyya jabaa tahuu ragaadha, amantii kiyya irratti jabeenna kiyya mul’isaa niyyadha
- Akkuma balaan guddatuun ajriin naaf guddataa niyyadha
- Akkuma abbaan ilma isaa kan dhukkubsatu rahmata isaaf yaadee, isaaf mararfatee nyaata isa dhoorgu , Rabbiin jaalallee isaa duniyaa irraa dhoorga
- Guyyaa Qiyaamaa worroonni duniyaatti baldhina keessa turan worroota duniyaatti mokkoramaa turanitti hawwan ajrii isaanii guddaa tahuu waan arganiif
- Nama naa gadii laalee worroota balaan (musiibaan) tuqxe jajjabeessuu niyyadha
- Duniyaan tun booroftuudha eenyuufillee qulqulluu hin taane beeka
- Jannata yaadachuu, qananii isii keessa jirus yaadachuu fi isiin ganda nagahaa tahuu niyyadha
- Rabbiin wonti na qormaateef sagalee du’aayii tiyyaa fi worwaatinsa (Waywaatinsa) kiyya dhagahuu barbaadee tahuun ni malaa niyyadha.
- Rabbiin sababa balaa tanaatiin dhibee qalbii tiyya keessa jirtu baasee sababa fayyaa naaf tahuu niyyadha
- Balaan kun maasiyaa (yakka) wohii kan ani irraa hin toowbatin irratti na dammaqsuuf ykn ni’imaa (qananii) ani Rabbiin irratti hin shakkarin na yaadachiisuuf tahuu niyyadha
- Wonti na tuqe (na tuqaa isaa Rabbiin murteesse) kan narraa hafu hin taane, riziqii fi ajallis harka Rabbii jiraa niyyadha
- Namni tokkos kan rakkoo irraa nagaha tahu hin jiru, Rabbii guddaa kan jabeenna qabuuyyuu ilmi namaa arrabsuu hin dhiifne
- Rabbiin na mokkore nafsee (lubbuu) tiyya caalaa rahmata naaf yaada, faaruun kan Rabbiiti
- Obsa dhabuun woma tokkoonuu na hin fayyaduu niyyadha
- Yeroo an Rabbii kadhatamu qaba jechuu yaadadhu hundaa qalbiin tiyya na tasgabboofti.
26 Yeroo rakkoon nama qunname wonti guddaan ittiin of sabbarsiisan musiibaa (rakkoo) guddoo yaadatuudha. Innis du’a Rasuulaati (SAW), musiibaan hundinuu erga isaaniitii laaftuu tahuu niyyadha
NIYYAALEE DU’AA’II (KADHAA RABBII)
(نوايا الدعاء)
Yeroo Rabbii guddaa olaanaa kadhadhu kanneen armaan gadii niyyadha:-
- Caalaa ibaadaatii fi kabajamaa ta’een dhaabbataa jiraachuu niyyadha
- Dhaamas Rasuulaa (SAW) kan hajaa keessaniif Rabbiin kadhadhaa jedhan sanitti hojjachuu niyyadha
- Du’aayiin sababaa riziqii argatiinsaa ta’uu niyyadhee kadhadhaa
- Haajaa tiyyaa fi hiyyummaa tiyya Rabbitti himadhee Rabbiin riziqii dhihoo (kaluu) taate ykn suutaa taate naaf hiruu niyyadha
- Rabbiin cinqii kiyya narraa furuu (deemsisuu) niyyadha
- Dadhabaan namaa nama kadhaa Rabbii dadhabe waan ta’eef akka worroota san irraa hin taane niyyadhee kadhadha
- Balaan (Rakkoon) akka natti hin buune Rabbiin akka narraa eegu (ittisu) niyyadhee kadhadha
- Rabbiin guyyaa qiyaamaa toltuu miizana kiyyaa ulfaattuu akka naaf taasisee ol naakaayuu niyyadha
- Rabbiin akka na woliin tahu (nagargaaru) niyyadha
- Rabbiin arjaa ta’e yeroo garbichi isaa isa kadhatu duwwaa (hoongoon) deebisuu ni saalfataa niyyadhee kadhadha
- Rabbiin irra dhihoo waan hundaati, kadhatamaa kajeelamaadha
NIYYAALEE RABBIIF JECHA WOLJAALACHUU
(نوايا الحب في الله)
Yeroo Rabbiif jecha nama jaaladhu kan asiin gadii niyyadha:-
- Rabbiif jecha nama jaalachuun naqattoo (haada) Rabbii jabduu tahuu
- Malattoo Iimaanni namaa guuttamiinsaa tahuu
- Mi’aa (dhandhammii) Iimaanaa argachuu
- Jaalala Rabbii argachuu
- Karaamaa (kabajaa) Rabbii argachuu
- Gaaddisa Arshii jalatti teessoo nuura (ifaa) irraa hojjatame irra taa’uu
- Owliyoota (jaalatamtoota) Rabbii worra guyyaa Qiyaamaa soda, rifannaa fi gadduun isaan irra hin jirre sanneen irraa tahuu
Yeroo Qur’aana qara’uu fi haffazu kan asiin gadii niyyadha:-
- Jaalala Rabbiitii fi Rasuulaa (SAW) argachuu niyyadha
- Aayata takka baratuun Gaalaa fii qabeenya biraa kan isatti qixxaayu argachuu caala
- Mataa mataa Harfii (qubee) Qur’aanaatiin sawaaba (keyrii) 10 argachuu niyyadha
- Qur’aanni guyyaa Qiyaamaa akka ragaa naaf bahu niyyadha
- Rabbiin sababa isaatiin sadarkaa kiyya akka olfuudhu niyyadha
- Qur’aanni haada Rabbii qajeelluma namaatiif samii irraa gara dacheetitti gad dheereffame waan taheef jallinnaa fi badiinsa irraa sababa isaatiin Rabbiin najaa (nagaha) nabaasuu niyyadha
- Qur’aanni ifaa dacheeti, zukrii (faaya olkaayamaa) samii tahuu niyyadha
- Namni qur’aana baratee barsiise caalaa namaa waan taheef, isaan irraa tahuu niyyadha
- Malaa’ikaa qulqulluu tahan woliin tahuu niyyadha
- Namni qur’aana qara’u umrii jaletti (manguddoomee xiqqeennatti ) deebi’uu dhabuu niyyadha
- Taaja (faaya) tasgabbiitii fi kabajaa Rabbiin na uffisuu.Rabbiin narraa jaalatuu niyyadha
- Haadhaa fi Abbaa kiyya Rabbiin taaja (faaya) Jannataa nuura irraa tahe uffisuu niyyyadha
- Worri Qur’aanaa; namoota Rabbii kan kophaa (keessoo) isaa waan tahaniif isaan irraa tahuu niyyadha
- Sababa Qur’aana qara’uu kiyyaatiin ibidda irraa akka najaa nabaasu niyyadha
(نوايا الصيام)
Yeroo soomu isaan armaan gadii niyyadha:-
- Soomni fakkeenya (waan isatti qixxaayu) kan hin qabne tahuu niyyadha
- Soomni kan Rabbiiti, isatu jazaa naaf deebi’aa niyyadha
- Ibidda irraa tika (wontee) naaf ta’uu niyyadha
- Sababa hamtuu irraa of qabiinsaa akka naaf tahu niyyadha
- Rabbiin biratti manguddummaa akka naaf dhaabbatu niyyadha.
- Gammachuu lamaa argachuu, gammachuun takka yeroo sooma faxxaru (furu), tuun immoo yeroo Rabbiin wolgahu (guyyaa Qiyaamaa).
- Worroota hafuurri (shurufkaan) afaan isaanii shittoo caalaa Rabbiin biratti urgaayu tahuu niyyadha.
- Nama soomu du’aa’iin isaa waan qeebalamtuuf, kadhaa tiyya akka Rabbiin naa qeebalu niyyadha.
- Hunda guyyaa an soomuutiin Rabbiin fuula kiyya ibidda irraa woggaa 100 fageessuu niyyadha
- Worra booddeen isaanii sooma irratti taate teessoon isaanii Jannata waan taheef isaan irraa tahuu niyyadha
- Balbala Rayyaan (dheebu baatuu)[1] jedhamtu tan warri soomu qofti seenan san akka seenu niyyadha
[1]Tan ofii isiitii dheebuu baatee namallee dheebuu baaftu jechuudha
NIYYAALEE ISTIGFAARAA FI TOWBAA (GARA RABBII DEEBI’UU)
(نوايا الإستغفار والتوبة)
Istigfaaraa (araarama barbaaduu) godhee gara Rabbii towbaa wonti deebi’uuf:-
- Rasuulli (SAW) Rabbii guyyaa keessaati si’a dhibba (100) Istigfaaraa godhanii towbaa waan deebi’aniif
- Mallattoo gurraattii sababa maasiyaatiin qalbii irratti qabattee qulqulleessuuf
- Rooba samii irraa argachuuf
- Rabbiin duniyaa akka naa razzaquuf (naa hihiruuf)[1]
- Rabbiin dachee tolchee fireen akka biqiltuuf
- Nashaaxaa fi jabeenya Rabbiin akka naaf kennuuf
- Muka xuubaa jedhamu kan galmee nama Istigfaaraa baay’isee keessatti argamu akka argadhuuf
- Rabbiin duniyaa fi aakiraa akka na sattaruuf
- Caalaa ilmaan Aadam akka tahuuf, isaan sun worra Toowbaati (gara Rabbii deebi’an)
- Nabiyyiin (SAW) nama hamtuu dalagee Towbaa akka haarawoomsu waan ajajaniif
- Gaddaa fi yaaddoo of irraa deemsisuuf
- Rabbiin Towbaa gabrichaatiin ni gammada waan taheef, qalbii gabrichaa gammachiisuun jazaa (galata) isaaf deebi’a
- Rabbiin worraa Towbaa deebi’u waan jaalatuuf jaalala isaa argachuuf
- Rabbiin maasiyaa tiyya akka naaf araaramuuf
- Rabbiin yakka kiyya gara toltuutti akka naaf jijjiiruuf
- Malaa’ikaan Arshii baattu nama Towbaa deebi’u isaa fi haadhaa abbaa isaatiif du’aayii waan kadhattuuf haadhaa fi abbaan kiyya du’aa’ii san akka argatan taasisuun isaanitti tola ooluu niyyadha
Rahmata Rabbii akka argadhuuf
[1].Rabbiin Qur’aana keessatti araaramu barbaaduun sababa rizqii baldhiinsaa, ilmaan argachuu fi rooba samii irraa argachuu tahuu suuraa Nuuhiitii fi kan biraa keessattis dubbatee jira.
(نوايا صلة الرحم)
Yeroo Rahiima sufadhu isaan armaan gadii niyyadha:-
- Dalagaa Rabbiin biratti irra caalaa jaalatamtuu taate tahuu isii niyyadha
- Dhaamsa Rasuulaatitti hojjachaa jiraachuu niyyadha
- Mallattoo iimaanaa tahuu niyyadha
- Rabbiin riziqii tiyya naaf baldhisuu, duniyaa tiyya keessatti dabltii naaf godhuu niyyadha
- Rabbiin barakaa naaf godhee umrii kiyya naaf dheeressuu niyyadha
- Jaalala worra kiyyaa (Firaa) argachuu niyyadha
- Rabbiin hortee tiyya naaf baay’isuu niyyadha
- Maasiyaa tiyyaaf araarama naaf ta’uu niyyadha
- Rabbiin nasufuu, nagargaaruu niyyadha
- Rabbiin qixaata (adabbii) isaa kan duniyaa fi aakiraa irraa na fageessu niyyadha
- Rahima fayyaduun ajrii guddaa argachuu niyyadha
- Caalaan sadaqaa Rahima sufuu tahuu niyyadha
(نوايا الحب في الله)
Yeroo Rabbiif jecha nama jaaladhu kan asiin gadii niyyadha:-
- Rabbiif jecha nama jaalachuun naqattoo (haada) Rabbii jabduu tahuu
- Malattoo Iimaanni namaa guuttamiinsaa tahuu
- Mi’aa (dhandhammii) Iimaanaa argachuu
- Jaalala Rabbii argachuu
- Karaamaa (kabajaa) Rabbii argachuu
- Gaaddisa Arshii jalatti teessoo nuura (ifaa) irraa hojjatame irra taa’uu
- Owliyoota (jaalatamtoota) Rabbii worra guyyaa Qiyaamaa soda, rifannaa fi gadduun isaan irra hin jirre sanneen irraa tahuu
NIYYAALEE QUR’AANA QARA’UU FI HAFFAZUU
(نوايا قراءة القرآن وحفظه)
Yeroo Qur’aana qara’uu fi haffazu kan asiin gadii niyyadha:-
- Jaalala Rabbiitii fi Rasuulaa (SAW) argachuu niyyadha
- Aayata takka baratuun Gaalaa fii qabeenya biraa kan isatti qixxaayu argachuu caala
- Mataa mataa Harfii (qubee) Qur’aanaatiin sawaaba (keyrii) 10 argachuu niyyadha
- Qur’aanni guyyaa Qiyaamaa akka ragaa naaf bahu niyyadha
- Rabbiin sababa isaatiin sadarkaa kiyya akka olfuudhu niyyadha
- Qur’aanni haada Rabbii qajeelluma namaatiif samii irraa gara dacheetitti gad dheereffame waan taheef jallinnaa fi badiinsa irraa sababa isaatiin Rabbiin najaa (nagaha) nabaasuu niyyadha
- Qur’aanni ifaa dacheeti, zukrii (faaya olkaayamaa) samii tahuu niyyadha
- Namni qur’aana baratee barsiise caalaa namaa waan taheef, isaan irraa tahuu niyyadha
- Malaa’ikaa qulqulluu tahan woliin tahuu niyyadha
- Namni qur’aana qara’u umrii jaletti (manguddoomee xiqqeennatti ) deebi’uu dhabuu niyyadha
- Taaja (faaya) tasgabbiitii fi kabajaa Rabbiin na uffisuu.Rabbiin narraa jaalatuu niyyadha
- Haadhaa fi Abbaa kiyya Rabbiin taaja (faaya) Jannataa nuura irraa tahe uffisuu niyyyadha
- Worri Qur’aanaa; namoota Rabbii kan kophaa (keessoo) isaa waan tahaniif isaan irraa tahuu niyyadha
- Sababa Qur’aana qara’uu kiyyaatiin ibidda irraa akka najaa nabaasu niyyadha


text:
(نوايا الصيام)
Yeroo soomu isaan armaan gadii niyyadha:-
- Soomni fakkeenya (waan isatti qixxaayu) kan hin qabne tahuu niyyadha
- Soomni kan Rabbiiti, isatu jazaa naaf deebi’aa niyyadha
- Ibidda irraa tika (wontee) naaf ta’uu niyyadha
- Sababa hamtuu irraa of qabiinsaa akka naaf tahu niyyadha
- Rabbiin biratti manguddummaa akka naaf dhaabbatu niyyadha.
- Gammachuu lamaa argachuu, gammachuun takka yeroo sooma faxxaru (furu), tuun immoo yeroo Rabbiin wolgahu (guyyaa Qiyaamaa).
- Worroota hafuurri (shurufkaan) afaan isaanii shittoo caalaa Rabbiin biratti urgaayu tahuu niyyadha.
- Nama soomu du’aa’iin isaa waan qeebalamtuuf, kadhaa tiyya akka Rabbiin naa qeebalu niyyadha.
- Hunda guyyaa an soomuutiin Rabbiin fuula kiyya ibidda irraa woggaa 100 fageessuu niyyadha
- Worra booddeen isaanii sooma irratti taate teessoon isaanii Jannata waan taheef isaan irraa tahuu niyyadha
- Balbala Rayyaan (dheebu baatuu)[1] jedhamtu tan warri soomu qofti seenan san akka seenu niyyadha
[1]Tan ofii isiitii dheebuu baatee namallee dheebuu baaftu jechuudha


text:
Namni sammuu fi qalbiin issaa nageenya qabuu hundi ijoollee ofii ni jaallata; ni mararsiifatas. Dhiigii ofi nama ta’ee arguun, yookaniis “ija ofii ijaan arguun” gammachuu dangaa hinqabne akka namaaf kennu abbaa fi haatii ijoollee gaarii godhanii beeku.
Keessattuu haatii mucaa ishee baatiiwwan sagaliif (kanaa gadi yookan ol ta’uu danda’a)) garaatti baattee, wayitii da’uun ishee ga’uu cininsifattee deessee, erga mucaan dhalate/ ttee boodas harma hoosiftee, qulqulleesitee, akkasumas karaa hundaan kunuunsitee waan guddiftuuf jaalalli isheen ijoollee ishee tiif qabdu hanga kana jedhanii ibsuun ni ulfaata. Haa ta’u malee, ijoollee jaallachuun—baay’ee barbaachisaa ta’ee utuu jiruu—qofaa isaa ga’aa miti. Gama hundumaan fedhii ijoollee hubatanii, namuusaa fi ogummaa barsiisanii, jireenya fiixaan ba’umsa qabuuf qopheessuun dirqama maatii ti.Barruu qulqulluun (wangeelli) keenya waa’ee guddisa fi kunuunsa ijoollee sirriitti barsiisa. Waan ijoollee fi maatii irraa eegamu kallattii dhaan ibsa: “Ijoollee! Abboota keessanii fi haadhota keessaniif abboomamaa! Kun gooftaa duratti qajeelaa dha.” (Efesoon 6:1) jechuudhaan erga ijoollee akeekkachiise booda “ Isini immoo abboota nana! Adabaa fi barsiisa gooftaatiin ijoollee keessan guddisaa malee, isaan aarsuudhaaf isaan hintuttuqinaa!” (Efesoon 6:4) jedha. Sagalee Waaqayyo isa lafee fi ribuu namaa keessa seenee nama jijjiiruu ijoollee barsiisuu fi dhaloota itti aanuuf galaasuun itti gaafatamummaa maatii ti. Tooruma kanaan Museen akkas jedhee saba Israa’eel tti dubbate:
“Ati Waaqayyo gooftaa kee garaa kee guutuu dhaan, humna kee guutuu dhaanis jaalladhu! Dubbiin ani hara’a si abboomu kunis garaa kee keessa ha taa’u! Isaas keessa deddeebi’ii ijoollee kee barsiisi! Yeroo mana kee keessa teessu, karaa irra yeroo deemtu, yeroo ciiftuu, yeroo kaatus waa’ee isaa dubbadhu! Ati akka milikkitaatti harka kee irratti isa hidhadhu! Ija kee durattis kan rarra’u haa ta’u! Michichila balabala mana keetii fi karaa keetii irratti isa caafi ( Seera Keessa Deebii (6:5-9)!
Egaa akka Museen qooqa jaalalaa tiin saba Israa’eel sagalee Waaqayyoo qalbeeffachu tti eeree (argisiise), nus ijoollee keenya gama kanaan guddisuun kennaa kennaawwan hunda caalu dha yoo jehame dubbii ho’isuu hinta’u. Ijoolleen xinnummaatti dubbii waaqayyoo qixaan hin barsiifaman taanaan wayitii umurii dargagummaa ga’an falasumaa biyya lafaa fi gaaffii eenyuummaa ofii xinxaluu keessa waan seenaniif waan dhugaa isaanitti fakkatu filachuuf dirqamu. Walumaa gala tti, ijoollee keenya xinnummaa tii eegallee ogummaa fi jaalala waaqayyoo barsiifnee yoo guddifne bu’aa ba’ii jireenyaa keessa obsaa fi eeggaannoo dhaan darbuuf carraa argatu. Kennaa waaqayyo kenneef itti fayadamanii kallattii adda addaa tiin fiixaan ba’umsa argachuufis qophee ta’u.
Aadaanis Ijoollee guudisuu keessatti shoora guddaa akka qabu beekamaa dha. Aadaan hundumtuu “godhii-fi-hingodhiin” hedduu waan qabuuf ijoolleen haaluma kana keessatti guddatu. Adabbii qaama gar-malee miidhuu eegalee hanga jaalalaa qofaan ijoollee guddisuu tti waan hedduu tu raawwatama. Fakkeenyaaf aadaa tokko tokko keessatti (kan keenya dabalatee) mimmixaan uluu fi ibiddaan gubuun illee akka jiru qorannaan hayyootaa ni mirkkanneessa. Ani iyyuu ijoollee sababaa adabaa maatiitin qaamni isaanii miidhame yookaan hir’atee ija kootiin argeera. Ofuma kooti iyyuu wayitiin ijoollee ture jirmi ani ittiin hinreebamin hinturre! Sababaa fi haqa malee akka bofaa tumamuun yaad-qalbii namaa miidha, saalfattuu nama godha, ofitti amanuu nama saama— tariis eegee godhee nama hanbisa. Kun egaa aadaa isaa baayyeen keenya keessa turree fi amma iyyuu dhiibbaa nurratti uumaa jiruu dha. Biyyawwan gama dhiyaa kana keessatti garuu adabbiin qaamaa seeraan waan dhorkamuuf maatiin— utuuma barbadani iyyuu— ifa tti qaama ijoollee miidhuu dhaan adabuu ni sodaatu.
Gama biraan immoo, maatiiwwan hedduun biyya ambaa (biyya ormaa) keessatti ijoollee godhatan aadaa lama gidduutti qabamanii haala ittiin ijoollee guddisan murteessuuf waan danqaman fakkaatu. Maatiiwwan gar-tokko utuu seera biyya keessa jiraatanii hinhubatiin adabbii qaamaa ijoollee isaanii waan adabaniif CPS (Tajaajila Eegumsa Ijoollee) dirqamaan ijoollee isaanii akka harkaa fudhatan gabaasi jira. Gar-tokko immoo “Ameerikaan ijoollee adabuu nu dhowwee, ijooleen keenya nu harkaa baate!” jedhanii dubbatu.
Kanaafuu, biyya ambaa kana keessatti ijoolleen attamitti guddachuu qabdi? Mee gama qor-qalbii (psychology) tiin qo’annoo fi qorannoo ammaan kana addunyaa irratti fudhatama guddaa argatee jiru tokko waliin haa caqafnu.
Akka hayyuun qor-qalbii beekamtuun, Diana Baumrind (1967) daawwanna maatii, gaaffii fi deebii maatii waliin, fi mala qorannoo fi qo’annoo adda addaa tti fayadamtee bira geesse tti haala ittiin ijoolee guddisan sadii tu jira. Hayyoonni qor-qalbii biroon immoo haalli guddisa ijoollee kan biraan akka jiru qoratanii isa afurffaa itti dabalani. Mee haala guddisa ijoollee kanneen afuran haa ilaallu.
1) Humnaan Ijoollee Guddisuu
Haala kana keessa tti ijoolleen seera hin hinjijjiiramne kan maatiin baase mara gaaffi tokko malee akka fudhatan irra eegama. Yoo ijoolleen seera kana fudhachuu yookaan hordofuu didan adabbii tu isaan irra tti fudhatama. Maatiin akkasii kun seera baasan sana fi maaliif seerri sun barbaachisaa akka ta’e ijoolleef hin ibsani. Yoo ijoolleen “Maaliif?” jedhanii gaafatan, “Ana tu jedhe, waanan jedhe raawwadhu!” jedhu. Fedhii fi yaada ijoollee hin hubatani; kan isaan irratti qiyyaafatan ijoolleen “Tole.” jechuu isaanii qofa irra tti. Ijoolleen haala akkasii keessa tti guddattu salfattuu fi kan ofitti hin amanne ta’uu dandeessi. Itti dabalees, bakka warri bira hin jirre tti faallaa isanii deemuu dandeessi.
2) Ilaa fi Ilaameen Ijoollee Guddisuu
Haala kana keessa tti immo seerrii ijoolleen hordoofuu qabdu maatii dhaan tumamee, ijoolleen seera kana akka hordoftuuf ilaa fi ilaamee dhaan wajjin mari’atama. Maatii akkasii feedhii ijoolee isaanii ni hubata, waan isaan jedhan ni dhaggeeffatu, akkasumas wayitii ijoolleen seera kan cabsitu jaalalaa fi obsaan irra deebi’anii isaan gorsu malee adabbii tti hin arifatan. Maatiin akkasi kun yaada isaanii sirrii tti ijoolleef ibsu, fedhii fi amala isaanii ni hordofu, haqaan ijoollee isaanii guddisus. Guddisi ijoollee haala kanaan yoo ta’e degersa guddaa kenna malee hamilee isaan hintuqu, qaama isaaniis hin midhu. Haalli kun ofi tti amanu, yaada ofii ibsachuu, itti-gaafatamummaa fudhachuu, of to’achuu, haqa hubachuu, si’aayina fi fiixaan ba’umsa ijoollee gonfachiisa jedhamee amanama.
3) Akka Feetee
Maatiin haala kana keessa tti ijoollee guddisani seera yartuu ijoolleef tumu—yookaanis seera hin qabani. Ijoollee irraa waan eegamu hedduun waan hin jirreef yeroo baay’ee namuusa barsiisuun hin jiru. Amala qajeelaa fi yaada bishaataa ijoollee isaanii irraa waan hin eegneef ijoolleen akka feete ta’uuf carraa argatti. Of to’achuu fi nama dhaggeeffachhun hin jiru jechuu dha. Sababaa kanaaf maatii fi ijoollee gidduu hariiroon jiru hariiroo hiriyummaa malee kan maatii fi kan ijoollee miti. Egaa akkuma tilmaamuun danda’amu, ijoolleen haala kana keessa tti guddattu namusa hin beektu, of hin to’attu, namaaf ulfina hin kennittu, of jajji, waan obsaa hinqabneef fiixaan ba’umsaa argachuuf abdii guddaan irra tti hingatamu.
4) Wal-Buusuu
Maatii tokko tokko immoo fedhii bu’uuraa ijoolleef guutuu irra darbanii jireenya fi guddina ijoollee isaanii keessaatti qooda hin fudhatani. Ijoollee wajjin hin mari’atani, fedhii isaanii hin gaafatani, gaaffi ijoollee hin deebisani, ijoollee isaanii “Bakka isheen jirtu hin beekani”. Haala baay’ee hamaate keessa tti immoo ijoolee isaanii ni buusu, ni jibbu, yookaan dhiisanii deemu. Ijoolleen haala kana keessa tti guddattu rakkina nageenya sammuuf saxilamti, of tuffatti, kaayyoo dhabdi, ni yeelalti, akkasumas balaa adda addaa keessa tti kufti.
Egaa akkuma armaan olitti ibsame, ilaa fi ilaamee dhaan ijoollee guddisuun hunduma caalaatti filatama. Ijoolleen haala kana keessatti guddatan gama yaad-qalbii (amala), hawwasumaa fi fiixaan ba’umsaa tiin warra biroo caalaa tti abdiin akka irra tti gatamu ni amanama. Walumaa gala tti, ijoolleen sodaa fi ogummaa waaqayyo keessatti qabamanii ilaa fi ilaamee dhaan toosifamanii guddatan ofii isaaniif fiixaan ba’umsa argachuu bira darbanii maatii fi lammii isaaniif abdii guddaa ta’u—egerree dhaloota itti anuufis bu’uura jabaa ta’u.
Baaruu Baayisaa, barrefame.


text:
Madagaskaar
Madagaskaar yookaan Rippabiliika Madagaskaar (maqaa durii immoo Rippabiliika Malagasii) biyya Odolaa yoo taatu kan argamtus Garba Indiyaa keessatti kunis qarqara kibba-bahaa Afrikaan. Madagaskaar addunyaa keessaa odola guddinaan afraffaa gubbaatti argamtu dha. Dhibbantaa 5 gosa biqiltoota fi bineensota addunyaa Madagaskaar keessatti argamu. Kan keessaa immoo parsentiin 80% Madagaskaar qofatti kan argamani dha. Kan keessaa kan beekkamani immo Liimar (Lemur) kan ta'an, foon nyattota(carnivous) kan ta'an keessaa Fossaa(bineena adurree fakkatu), akkasumas gosa simbira Madagaskaar qofa keessatti argamani sadii fi gosa Baa'obaab ja'a kan Madagaskaar qofa keessatti argamani of keessaa qaba. Nammi Madagaskaar kessa jiraatu Malagasii jedhama (Madagascan mitti) akkasumas afaan Madagaskaar Afaan Malagasii jedhama.


text:
Waamicha: Hawaasa Oromoo Tingvoll Norway
Duraan dursinee, maqaa KHG OCTMR-tiin, baga nagaan nuuf jiraatan isiniin jenna!! Asumatti aansinee wonti osoo dhiifama isin hingaafatin birra hin darbne tokko guyyaan duraan beeksisa itti maxasine irraa guyyaa kanati sababa iddoo qophii itti qopheeffachuu barbaane nu jalaa qabame galmma biraa dhabuu irraan akka ta’e akka nuuf habatanii guyyaa amma itti jijjiirame kanati dhuftanii akka nu woliin dabarsitan jedhaa dogongora uumameef dhiifama isiniin jenna.
Akkuma beekamu Hawaasa Oromoo Tingvoll fi Romsdal Norway (OCTMR) hawaasa yeroo dhiyoo keessa hundeefame ta’uun isaa ni beekama. Haata’uu malee, hanga hundeefamee asitti hujiilee hawaasa Oromoo boonssan hedduu dalaguti jira. Isaan dalagaman keesaa Aaadaa Saba Oromoo ummata biyya keesa jirutti argisiisuu, seenaa saba Oromoo barsiisuu fi Afaan Oromoo ijoollee biyya ormaati dhalatan barsiisuu dabalatee Gaafii mirga dhala namummaa kan sabin Oromoo sarbamee/dhabee jiru debisiisuuf gaafilee barbaachisaa ta’an qaama dhimmi ilaaluuf dhiyaasaa jira of-fuulduras haala cimaa ta’een kan itti fufunu tu’uu isaa ni beeksisfina. Kanaaf, Eebi Hawaasa Oromoo Tingvoll fi Romsdal Norway Onkololeessa/Oktober 12.2013 waaree-dura sa’aa 3:00 AM-11:00 Hlkan-qixee akka lak. EU-tti ta’uu isaa ni beeksina. Kanaaf, kootaa woliin haa kabajinuu! “Wolitti heddummatee jirbiin Arba hiiti” jedhuumiiree! Akkasumas waan dandeettan hundaan hawaasa kana jabeessuu irratti akka qooda keessan baatan abdii fi kabajjaan waamicha isinii dabarsina.


text:
Gabaasa Qeerroo Lixa Shaggar,Sadaasa 06,2014Barattootni Yuunibarsiitii Amboo Department ”Agriculture and Bio-Processing Engineering” barachaa jiran Yuuniversitichatti beekamtii dhabuu Department kanaan walqabateen barattootni waggaa 2ffaa hanga waggaa 5ffatti barachaa jiran baay’inni isanii 415 olitti kan lakka’aman barnoota dhaaban.
Sadaasa 5/2014 Guddinaa fi Tiraanisfoormeeshiniin Wayyaanee EPRDF biyyatti keessatti uummata gara doofummaa, wallaalummaa, hiyyummaa bara baraa fi rakkoo jiruu fi jireenyatti geessuun biyyattiin har’a biyyaa hojiidhabdummaan keessatti dagaage, biyya mirgi ilma namaa keessatti sarbamu, biyya mirgi dimookiraasii keessatti awwalamee fi biyya mootummaa abba irree afaan qawweetti amanuun bulaa jirtudha.
Barattootni Yuunibarsiitii Amboos balaa ulfaataa sirni kun baatee deemuuf saaxilamuun barattootni Department ”Agriculture and Bio Processing Engineering” waggaa 2ffaa hanga waggaa 5ffaatti barachaa jiran Departmentii haaraa Qo’annaa fi Qorannaa Saayinsiin deegarame malee callisaniidhuma maqaan department qofti waan itti miidhageef hundeessani lammilee biyyatti balaa guddaaf saaxila jiru.
Barattootni yeroo jalqabaaf department kanaan eebbifaman hanga guyyaa har’atti ogummaa barataniin hojii irratti ramadamanii hojeechuun jijjirama ofii fi biyyaaf fidan illee dhabuun hojii dhabdeelee ta’uun jiruu fi jireenya gadadoo keessa jiraacha kan jiran ta’uu irra darbee, iyyannoo hojiin ogummaa baratne kanaaf nuuf haa kennamu hojjetnee biyyas ofis gargaarra jechuun galfataniif Ministeerrii barnoota Wayyaanee EPRDF namni Shifarraa Shuguxee jedhamu department kana nuti hin beeknu, beekamtiis hin kenineef jechuun ifatti deebii keenne ture. Haaluma kana irraa ka’uun barattootni Yuunibarsiitii Amboo wagga 2ffaa hanga waggaa 5ffatti barachaa jiran gaaffii fi Iyyannoo Promotion nuuf haa hojjetamuu malee departmentii sirni barnoota ministerii barnoota keessan hin beekne akkamiin baranna? Maaliif lammii biyyattiitti taphattu jechuun bulchiinsa Yuunivarsiitii Amboo gaafachuun deebii waan dhabaniif, Iyyannoo isaanii gara Ministera Barnoota wayyanee EPRDFtti dhiyeeffatan ,deebiin wajjira ministeraa barnoota Wayyaanee irra kennameef ‘amma atattamaan magaalaa kana gadhiisaa ba’aa, as keessatti fincila nurratti kaachisuu dhuftanii” jechuun gaaffii fi iyyaannoo barattootaa irraa fuudhuu diduun barattoota doorsisaan of irra arii’an.
Rakkoon ulfaataan kun hanga furmaata hin argannetti barnoota dhaabuu isaanii beeksisuun, barattootani Yuunibarsiitii Amboo wagga 2ffaa hanga 5ffaatti departmenicha irra barachaa jiran guutummaatti barnoota dhaabani jiru. Rakkoowwaan mootummaan garboomsaa waliigalatti uummata keenyaa irran ga’aa jiruu fi haala sarbinsa mirga namummaa fi sarbamuu dimookiraasii fi mootummaa abbaa irree aangoo
irra maqsuun mootummaa dimookiraatawaa hundeessuuf yeroon gamtaan qabsa’an amma jechuun goototni barattootni Yuunibarsiitii Amboo midhaa isaan irra ga’aa jiru uummataaf ibsuun dhaamsa waliigalaa FDG itti fufsiisuuf uummataaf waamicha gochaa kan jiran ta’uu hoggansii Qeerroo Godina lixa Shaggar gabaase jira.


text:
Jaalalaafi aantummaa inni sabasaa uummata oromoof qabu kan hubatte akkoon isaa Lammii jettee moggaafte.
Lammii (Yohaannis) Baay’isaa Qanaatee utuu lubbuun isaa warreen ol adeemtota karaatti muran, jara bulguu sanaan eddoo maleetti hin citiin waggaa kudha shanan harraa amajji, 1, 2001, (1,1, 1993 A.K.J) tti godina Wallagga bahaa aanaa Kiiramuu ganda haaroottii dhalate.
Lammiin(Yoheen) akkuma umuriin isaa barnootaaf ga’een bara 2008, M/b haaroo sadarkaa tokkoffaa galuun barnoota isaa hordofuu eegale. Lammiin umurii isaa daa’imummaadhaan akka nama guddaa dubbachaafi yaadaa ture. Hawaasniifi hiriyyoonni isaa itti dhiheenyaan isa beekan dandeettii inni ijoollummaan gonfate kanatti kan amanan, hojiifi dubbii inni keessa jirutti sirriitti itti of abdatu turan. Ah! maal godharee qaroowwan Oromoo uummanni isaanii itti of abdatu kumaatamni hedduun biyya isaaniif utuu falmatanii, utuu yeroo hundaa haqa waaqniif lafti jaallatu san lallabanii labsanii garaa jabina guddaadhaan balleessaa tookkitti osoo hin qabaatiin guyyaa saafaadhaan dirreerratti ajjeefamaa jiru hooti.
Dacheen Orombiyyaa erga kolonii xoophiyaa jalatti kuftee as ilmaan ishee utuu rakkachaa jiranii, jaalalaan osoo hin taane dirqamaan saamamtee diinota ijoollee ishee dhiitaan qananiisaafi sooromsaa jirti. Utuu biyyi keenya Oromiyaan soorettii taatee jirtuu ilmaan ishee garuu sababa qabeenya isaanii karaa mullataafi dhokataa ta’een mootummaa shororkeessaa wayyaanee dabalatee, mootummoonni habashaa darban hundi kan danda’an saamaa kan dadhaban immoo jalaa barbadeessaa turaniiif maatiin Oromoota hedduu utuu qabanii dhabaniiru.
Rakkoon kunis mana maatii Lammii (yohaannisis ) hin hanqanne. Qaxaleen Oromtichaa Lammii Baay’isaas rakkoo kanaaf harka hin kennu jechuun, harka maatii isaaa ilaaaluu dhiisee yeroo M/B irraa deebutti hojii humni isaa danda’e hojjechaa, galii argatuun maatii isaas ofis gargaaraa ture. Lammii (yohaannis )Bay’isaa daa’imummaa isaa irraa jalqabee cunqursaa mootummaan waa hin yaannee uummata oromoo irraan gahaa jirtu guyyaa waaree ifatti ija isaatiin argaa kaansaa dhaga’aa guddate.
Booreen guddaanis garaa isa bulte, keessumaa yeroo barattoonni gaaffii mirga abbaa biyyummaafi FXG kaasuudhaan sirbaafi dhaadachaa karaarra bahan, deebiin isaanii ajjeechaa, reebicha, ari’atama yeroo ta’u qabatamaadhaa umurii isaa kanaan argee miira gaddaafi aariin guutameen xiiqiin wal guuree sammuu isaatti nammee sabboonummaa qalbii isaa keessatti itiche.
Mormii Oromoo “Oromo protest” Oromiyaa keessatti akka volkaanoo riphaa “dormant volcano ” ukkaamsaan bara dheeraa dadhabee dhowuudhaan mootummaa wayyaanee irra galagaluuf jedhu keessatti adda durummaadhaan; Mootummaa garboomfattuu mormaa tureera. Caamsaa 22, 2016 Guyyaa dilbataarra barttoonniifi uummanni Oromoo Aanaaa Kiiramuu, magaalaa haaroo keessatti mormii sirna mootummaa abbaa irree irratti gochaa utuu jiranii humnoonni mootummaa qawwee hidhatanii jiran, barattoota hoomaa of harkaa hin qabnetti gad qabanii dhukaasuu eegalan.
barattoonni haqa malee meeshaa waraanaa of harkaa hin qane kun gaaffii isaaniif deebiin rasaasa ta’uun isaa waan haaraa ta’uu baatus dirqamaan gargar bittinnaa’an. Hidhattoonni moottummaa wayyaanee uummata nagaa shororkeessan sunniin barattoota faana dha’anii akka bineensa lagaa nama nyaatuutti adamsuu eegalan.
Lammiinis Jagnummaadhaan falmachaa, rasaasa wayyaanee irraa utuu hin dheessiin gootummaadhaan utuu diina ofirraa lolaa jiruu, rasaasa humnootni tikaa mootummaa gadhiisan laphee isaa irra isa bisheessitee (rukkuttee) battaluma lubbuun gootaa takkaa baatu sun keessaa baate.Kunis godaannisa Biqilaa Baandaa kan bara 2015 ajjeefame osoo hin qooriin jiru kaasuun dargaggoota Kiiramuu gadda keessa buuse.
Dhahamuun yohaannis naannoo mana maatii isaatti ture. Yeroo kana abbaan lammii Obbo Baay’isaa Qanaatee bakkeerra turan. Ilma kooti dhahame jedhanii yaaduu baatanis yoo hidhatichi gad qabee dhukaasu waan arganiif fiiganii gara barataa rasaa sni dhooftee yoo gahan ilma isaaanii Lammiitu (yohaannistu) rasaasaan laphee isaa irra rukkutamee dhiigni isaa akka lolaa ji’a hagayyaa lola’aa jira. battaluma irratti kufanii ofiitti olqabanii Yohaannis, Yoheekoo,Yoheekoo, jedhanii akka garaa dhalaatiin waaman.
Lammiin (Yohaanisis) akka durii waamicha abbaa isaa du’a taanaan owwaachuu didee gara Addunyaa dhaqanii hin galamneetti, utuu jaalala biyyaa, sabaafi maatii isaa dhamdhamatee hin quufiin godaane. Abbaan isaas of wallaalan (ni gaggaban) eeyyeen dhugaa qabu dhiigni dhala ofii akka bishaanii lafarra yoo yaa’u arguu caalaa wanti nama gaggabsu maaltu jiraree? Sana booda poolisicha argachuuf yaaliin guddaa tahe.garuu halkan waan taheef dhokatee waajjira poolisiitti harka kennate.Uummanniif barataan yeruma sana reeffa isaa qorannodhaaf gara hosptaala giddaa ayyaanaatti yeroo ergan, shira warreen maqaadhaaf bulchitoota jedhaman, warreen garaasaanii jedhanii dhugaa lammii isaanii dhoksan sunniin xaxaniin hojjetaan hospitaalichaas bitamee Lammiin kan du’e cuupheedhaani malee rasaasaan miti jedhee ragaa sobaafi jallinaan guutame barreesse.kunis kaabinoota Aanaaa Giddaa Ayyaanaa fi Kiiramuun kan xaxame poolisicha bilisa baasuuf yaadameet.
Yeroo kanatti maatiin gaddarraa kan ka’e ragaa kana osoo quba hin qabaatiin reeffa daa’ima isaanii fudhatanii yeroo deebi’an uummanni shirri xaxame sun isaan aarse immoo walitti yaa’anii ragaan hospitaalaa kun akka sirraa’uuf iyyuu jalqaban. Battaluma sanattis walii galuudhaan akkas jedhan, Gibira mootummaa nuufi ilmaan keenya fixaa juruufuu kaffalaa jirra, hidhaa abbayyaafuu dirqamaan kaffalaa jirra, amma garuu dhugaafi dhiigni mucaa keenyaa ragaan isaa dhokatee akka hin hafne hanga hospitaala guddaatti geeffannee qorachiifanna jechuun fedha isaatiin qarshii walitti buusanii gara hospitaalaattii yoo deebisan lammiin rasaasaan rukkutamee ajjeefamuun isaa mirkanaa’e, Daa’ima isaanii wayyaaneen ajjeefteef utuu garaan isaan boba’uus awwaallatan.Egaa wayyaaneen uummata keenya walficisiisaa taa’ee nutti kolfaa oola.hidhatichi Lammii ajjeese yeroo amma kana mana adabaa Godina Wallagga Bahaa Jaatoo keessa murtiin umurii guutuu fudhatee achi jira.murtiin kun nageenya isaaf yaadameeti malee duuti barataa kanaa isaan aarsee miti.
Yohaannisis dhalatee waggaa kudha shanaffaa (15faa)isaatti “”admition card” fudhatee kutaa 8ffaa qoramuuf utuu jedhuu karaatti galaafatame.Unki(form) inni kutaa 8ffaa qoramuuf guutes rarraatee hafte. Harmeen isaas ilmikoo baratee guyyaa boruu rakkina keessaa na baasa jettee osoo eeggattuu; mootummaan waa hin yaannee ilmashee jalaa ajjeesee abjuushee karatti hanbise.
Eergaan keenya inni dhumaa barruulee akkanaa qopheessuun namoota seenaa diddaa oromoo baranaa fi baroota darbanii irratti barreessuu barbaadaniif hojii akka salphisu shakkii hin qabnu. Suuraan asii gadii kun suura Lammii Baay’isaa Qanaatee fi unka inni kutaa 8ffaa qoramuuf guutedha. Namoota odeeffannoo kana nuu kennaniif galanni keenya daangaa hin qabu. Kanneen Oromoodhaaf jecha wareegaman yaadatamaa,kabajamaa galmee seenaa gootota Oromoo irra ni jiraatu.
–
MILKII MILKEESSAA FI MALKAA MOIBOON.
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- AFOOLA OROMOO KEESSAA: RAACHAA FI MARAATOONII: Tolasaa Raggaasaa - February 4, 2017
- YEROOKEE MALEE HINDU’IIN:BILBILAA HARKAA FI MIDHAA INNI QABU (Smart phone is killing you slowly):Dr.Yona. - February 4, 2017
- MAAL WAYYA - February 3, 2017


text:
Sunday, June 29, 2014
Manni Murtii Godina Jimmaa Dhaddacha Waxabajjii 26,2014 oleen Barattoota Oromoo 5 Irratti Barruulee Warraaqsaa Maxxansitan Sababa Jedhuun Murtoo Dabarse.
Gabaasaa; Waxabajjii 26,2014 Godina Jimmaatti barattootni Oromoo Kolleejjii barsiisota Jimmaa irraa utuu barachaa jiranii FDG qindeessitaniittuu fi barruulee warraaqsaa Qeerroo Bilisummaa jedhuun facaafataniittu , barattoota Yuunivarsiitii Jimmaa waliin tahuun barruu warraqsaa waajiroota mootummaa fi bakkoota buufata konkolaataa akkasumas manneen nagadaa biratti uumataaf raabsitanii jirtu ,FDG gaggeessitan himata jedhuun fi mootummaa humnaan fonqolchuuf yaalii gootan jechuun himataman Shan(5) keessa manni murtii Godina Jimmaa dhaddacha Waxabajjii 26,2014 oleen sadii bilisaan; lama immoo adabbii mallaqaa fi to’annoo akeekkachiisan gadi lakkisee jira.
1ffaa Barataa Guddisaa Cimdeessaa barataa Siviikii Waggaa 2ffaa bilisaan gadhifame
2ffaa barattuu Jirranuus Badhaasaa barattuu sportii waggaa 2ffaa bilisaan gadhiifamte.
3ffaa barataa Umar Roobaa barata chemistry waggaa 2ffaa bilisaan gadhiifame
4ffaa barataa Asaffaa Dhugumaa barataa Chemistry waggaa 2ffaa adabbii qarshii 300 adabamee;of eggannoo waggaa shaniif itti kenname jira
5ffaa, barataa Seefuu Hayilee barataa Geography waggaa 2ffaa adabbii qarshii 300 adabamee of eeggannoon waggaa lamaaf itti kennamee jira.
Haala kanaan ilmaan Oromoo ilmaan qotee bulaa sirna faahistii TPLF/ERDF./OPDO’n dararan nurratti jabaatuus kayyoo keenyaaf duubatti hin deebinu, Qeerroon bilisummaa Oromoo kaayyoo fi qakeeka bilisummaa Oromoo galmaan ga’uuf sochii qinda’aa fi milkii qabeessa hoggansa isaa dhiha Oromiyaa keessa gochuun ilmaan Oromoo walitti qindeessee qabsoo finiinsa jiru injifannoo boonsa fi cululuqaa galmeessuu irratti argama.uummaanni Oromoo bakka jirtan hundaa nu cina dhaabbatee mirga isaa kabachiifachuu qaba jechuun dhaamsa dabarsani jiru.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Jilli Biyya Awustaraaliyaa Naannawaa Kutaa Bulchiinsa Viiktooriyaa Caffee Mootummaa Naannoo Oromiyaa daawwachuun ibsameera
Jilli Biyya Awustaraaliyaa Naannawaa Kutaa Bulchiinsa Viiktooriyaa Caffee Mootummaa Naannoo Oromiyaa daawwachuun isaa muuxannoo gama hojii bakka bu’ummaa uummataan hojjetamuuf gahee guddaa qaba jedhame
###############
Jilli Pireezidaantii Dhaabbata Qaama Seera Baasaa /President of the Legislative Party) Kutaa Bulchiinsa Viiktooriyaa Mr. Bruce Atkinson durfamu Walgahii Idilee 4ffaa Caffeen Magaalaa Adaamaa Galma Caffeetti gaggeessaa jiru irratti argamuun daawwatee jira. Mr. Bruce Atkinson haasawaa miseensota Caffeetiif taasisaniin dinqisifannaa qaban ibsanii jiru.
Miseensonni garee jila kanaas, hirmaannaa dubartoonni Cafficha keessatti qaban dhimma akka muuxannootti fudhatamuu danda’uufi xiyyeeffannoo mootummaan dubartootaaf kennee hojjechaa jiru kan mul’isu ta’uusaa ibsaniiru.
Afyaa’iin Caffee Oromiyaa Kabajamoo Obbo Lammaa Magarsaas carraa kanaan bakka miseensonni Caffee walgahanii hojii bakka bu’ummaa uummataa hojjechaa jiranitti argamuun daawwachuu isaaniitiif maqaa uummata Oromoofi miseensota Caffeetiin galateeffatanii jiru.


text:
Tropical cyclone
tropical cyclone gossa “storm”ii yoo ta’u waantonni itti bekkamuni immo dhibaa diqqa jiddu kessa qabuu fi thunderstormii bubbe jabba fi bokka lolla fiddu kan ofii kessa qabu dha. Tropical cycloniin kan jabbena isaa argattu ho’a yerro qillensi jidhaan olii ka’u fi hurkii walitti qabame garra bishaani jijjiramu irratti. Tropical cycloniin gossa “storm”ii ho’a qabban (“warm core” storm systems) waan ta’aniif akki itti jabbena argataniin “mechanism”ii ho’a cyclonic windstorms kan akka nor’easter, European windstorm fi polar low irra adda ta’e qabu.
"Tropical cyclone" maqqa meteorological ta’ee dha. Maqaan durra “tropical” jedhamu waan lamma irra dhufee. Tokko bakka inni itta argamu irratti hunda’etti, kunis kutta lafaa (earth) kessa bakka tropical jedhamutti waan bayyinan argamufii. Kan lammesso immo fakki isaan Maritime Tropical air masses gubbatti qaban irratti hunda’un. Maqaan lammesso “cyclone” immo kan dhufee waan isaani gossa “storm”ii cyclonic ta’aniif. Stormotni cyclonic ta’an Hemisphere kabbatti kan counterclockwise marran yoo ta’an, Hemisphere kibbatti immo clockwise marrani dha. Bakka itti argamani fi jabbena isaani irrattti hunda’udhan tropical cycloniin maqqa garagara qabu. Fakkenaf hurricane, typhoon, tropical storm, cyclonic storm fi tropical depression..
Tropical cycloniin bubbe, bokka cimma, “wave” gudda fi storm surge (kan olii ka’e yerro tokko gaddi debi’u) bayye jabba fi hamma ta’e bassu danda’u. Kan itti dhallatan bishan gudda ho’a bassu irratti yoo ta’u yerro garra lafa dhufuu human dhaba. Kanaaf bakkotni qarqarratti argaman yeroo bayye tropical cycloniin midhamu, akkasumas bakkotni jiddu biyyatti argamani kanaaf tropical cyclone jabba ta’een hin midhamne. Haa ta’u malle bokkan jabban lollan akka garra kessa sennu kan godhu yoo ta’u, “storm surge”iin (storm olii gara gaddi daffe bu’u) immo bishaan “ocean” gara kessa hanga 25 mile (40 km) akka lolla ta’e akka seenu godha. Ummatta irratti midhama bayye gudda fidanulle, tropical cycloniin qillensa goggoga ballesu ni danda’u. Ho’a fi “energy” batanii tropics irra gara temprate latitudes gessu. Kuni immo atmospheric circulation bayye dansa yoo ta’u, troposphereiin lafa akka wal-qixxuma yokan “balance” akka qabattu godha. Akkasumas qillensi ho’a qabu lafa (earth) hunda gubbatti akka jirratu godha.


text:
Sunday, February 9, 2014
Demokiraasii Amerikaan Mi’eeffatte Addunyaafuu Qooduutti Jirtu Tana Keessaa Seerii Gadaa Oromoo Jiraatutti Beennaa?
Guraandhala 9, 2014, WASHINGTON, DC (VOA Afaan Oromoo) — Malii bulchiinsa Amerikaa addunyaafuu fkn tahe kun kama biyya isii keessaa bahe moo biyya biyyaa walti guurratte?Nami heddulleen tanuma gaafata.
Woma taateefuu Amerikaan bara dhibba lamatti duratti,gaafa yoo jireenna ufi wayyeeffachaa dhufte kaaniti nama miliyona hedduu biyya ufiitti fidachaa baate.Namii dhufu beekusma akka akkaatiin dhufaaf.
Warra bara 1902 biyya tana,Amerikaa fidan keessaa 20 haga 30 tahu Boorana. Boorana Itoophiyaa gama Kibbaatii dhufe jedhanii maqaa isaaniillee barreessaniif.Nadheenii ijoollee, kahima,nama cimeessaa faatti keessa jira.
Barii 1892-1925,bara namii miliyoona hedduu,iddoolaa Amerikaa NY jirtu,Ellsi Island dhufe. Jara dhufu kana gal
meessanii wayuma isaani waliin footoo kaasanii suuraa isaanii muuziyeemii keessaa naqan.Namii Amerikaa ka gaafa nama biyya alaati dhufu galmeessuu Augustus.F. Sherman jedhan.
Suuraa warra dhufe kana muziyeemii Amerikaa heddu keessa naqan,New York,MD fi hedduu keessa jira jedhan.
Oromoo bara 1902 biyyaa fidan sun bara xuyyuurilleen hin jirre sunitti akkamiin biyya tana fidan,hoboloon dhfue akka hin jennee karaan fagoo,xuyyuura akka hin jenne bara sun xuyyuuri jriaachuu fi dhibaachuu mirkanaa miti.
Akka jaarroleen Booranaa jettutti gaafii namii akkana bahuu dandahuu bara abbootii gadaa Adii Dooyyoo,Guyyoo Boru,Liiban Jaldeessaa,Boruu Galmaa fa keessa tahuu dandaha.
Akka jaarsii argaaa dhageettii gadaa Booranaa aabba Waaqo Guyyoo jedhutti jarii kun gadaa Boruu Guyyoo Ingilee biyyaa bahuu hin oolu.
Maal jennaan
“Gaafii faransjiin biyya teenna dhufte gadaa Boruu Guyyoo Ingilee keessati,seera keessan baranna jettee lichoo Guyyoo Galgaloo,(hayyuu Booranaa) fuutee galateetteen,isumaa lichoon sun muuziyeemii London keessa jiraachuu hin ooltuu jedhan.”
Jarii faranjii ka bara 1900 keessa Boorana dhufe kun waan arge barreeffachaa,waan qoratu qorachaa,aadaa barachaa,waan hojjatu hojjataa jedha aabba Waaqo.
“Seera keessan barachuu feennaa jennaan mataan seera keennaa,fiixee seera keennaa kanaa jedhanii lichoo hayyuu itti kennanii fudhatanii galataniin.”
Jarii kun yoo bara 1900 keessa biyya dhufee aadaa gadaa barachuu jalqabee,ka lichoo hayyuutuu fuudhee deemeenii aadaa barahcu jalqabee,sirnii gadaa Oromoo kun seera bulmaata Amerikaatuu keessa jiraachuu hin oolu jennee mala murraa jennaan akkana jedhe aabba Waaqo..
“Mala qofaa miti yoo akka warrii ingiliizaa itti wal bulchu,ka Amerikaa itti wal bulchu,bulchoota isaanii ulfeessu laallu, seera keenna irraa fudhachuu hin oolan.Waan hedduunuu waluma fakkaatan.”
Woma taheefuu barii faranjiin biyya dhufte,jaarraan 19essoo hammeennaa fi tolaan beekama.Hammeennii waranaa minilikii namtti baafatee,tolii ammoo ka hadhanii ufi irraa dhowwan.Tolii kaan ammoo bara warrii adiin dhufee aadaa teenna biyya alaatti nuu barsiisuu jaqabee jedhan.
Adoo tanaa dubbannuu horteen Boorana bara 1902 keessa Amerikaa fidanii kun eessa jirti?Walumattuu horteen Oromoo bara dheeraa sun keessaa biyyaa baatee eessa akka geetu ha walumaan odeeffachaa yaanuu.
Adoo tana jennuu qrataa Amerikaa ka bara 1900 keessaa jireenna gadaa Oromoollee ilaaluu dhufe ka akka Arthor Donalson Smith fa beettuu? Torbaan dhufu itti deebina.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Muummeen Barnoota Afoola Oromoo (Oromo Folklore) Hundeeffama Waggaa 6ffaa Yuuniversitii Jimmaa Keessatti Kabajate.
Mummee barnotaa Afoola Oromoo kana mootummaan Wayyaanee, kun imammata qajeelfama ABO ti jechuun yeroo irraa gara yerootti dura dhaabbachaa kan jiruu fi hanga sadarkaa cufsiisuutti illee irraatti hojetaa kan jirtu wayyaaneen dura dhaabbaannaa barsiisotaa fi baratoota Oromootiin kunoo har’aa waggaan 6ffaan isaa Mooraa Yuunivarsiitii Jimmaa Stedum xiqqichaa keessaatti bakkaa Qeerroon baratootnii fi barasiistotni Oromoo hedduuminaan argamanitti yeroo kabajamuu gammaachuu guddaatu ilmaan Oromootti dhagaahama. Ilmaan Oromoo garbummaa keessaa yoo jiraannee iyyuu bilisummaa keenyaa gonfachuu kan dandeenyu, qabsoo seenaa qabeessaa ilmaan Oromoo dhiigaa isaanii irraatti dhangalasuun nu qaqqabsiisan jabeessinee tikfachaa bilisummaa keenyaa gonfachuuf tokkummaa keenyaa jabeeffaachaa hanga bilisummaan Oromoo mirkanaa’ee mirgi abbaa biyyuummaa keenyaa nuf kabajamutti qabsoo diddaa garbummaa sochii warraqsaa qeerroo bilisummaa FDG biyyaa keessaatti bifa qindaa’een kan itti fufnu ta’a jechuun sagantaa kana irraatti labsii tokkuummaa labsachuun harka walqabachuun walleelee tokkuummaa faarsanii fi qabsoo bilisummaa Oromoof nama onnachiisaan sirbuun Oromummaa isaanii leellifatan.
Sochii warraaqsaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo yeroo irraa gara yerootti jabaachaa jiruun sodaa keessaa galuun mootummaan
Wayyaanee humnotaa basaasa humna ol sagaantaa kana irraatti bobbaasuun Sabboontotaa Oromoo hordofsiisuuf yaalu illee sabboontotni Oromoo basaastotaa Wayyaanee tokkuummaan dura dhaabbaachuun of irraa kan deebisan ta’uun gabafame, keessaattuu basastotni lukkeelee Wayyaanee akka Badhaasaa Firraajaa, Caalii Rattaa, Miilkayas, Haptamuu Rattaa Jedhaman kanneen kannee Afaan Oromoo sirriitti dubbaachuu, barreessuu fi dubbisuu danda’an oddeeffaannoo haala sochii dargaggotaa Oromoo hordofuuf kan ergama diinummaa fudhatanii bakka sagantaan kun gaggeeffaamutti bobbaafaman dargaggotaa Oromoon sagaantaa irraa kan arii’ataman ta’uu gabaafamera.


text:
Gabaasa Qeerroo Yuuniversitii Hawaasaa
Gaafa Amajjii 1,fi guyyaan WBO sababa godhachuun Sabboontonni barattoota Oromoo Yuuniversitii Hawaasaan gaafa guyyaa Amajjii 07,2015 haala hoo’aa ta’eenkabajamuu Qeerroon Yuuniversitichaa gabaase. Guyyaan kunis yaadatnoo gootota Oromoo qabsoo irratti wareegamanii barattoota bara dabre Yuunivarsiitii Oromyaa keessatti WAYYAANEEdhaan dhuman sababa gochuun kan eegalame yoo ta’u,qabxiilee ijoo ta’anhedduurrattis mari’atameera
1. Qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti gahee barattooti Oromoo qaban.
2. Barattooti Oromoo uumata bal’aa keessatti gadi bu’anii akkaataa dammaqiinsa falmata mirgaa kennamu.
3. Tokkummaa barattoota Oromoo darn cimsuu
4. Bifa dandayameen filannoo dharaa Wayyaaneen gaggeessuuf deemu dura dhaabbachuu.
Kanneen jedhan irratti bal’inaan marii gochuun kabajaa guyyaa WBO nagaan xumurachuu qeerroon gabaasa.