text:
Berhanu Hundee
Barreeffamni kun waan dheeraa ta’eef, akka dubbistoota hin nuufisneef, kutaa afuritti addaan baasee akkan dhiyeessu dursee dubbistoota beeksisuun barbaada. Isaaniis matadureelee xixiqqoo (sub-topics) armaan gadii kanaan dhiyaatu.
- Seensa/Dura-dubbii
- ABUT saba Tigraayif akka ABO saba Oromoo yoo ta’u; hoggantootni isaa immoo gootota saba kanaa ti
- Qabamuun fi ajjeefamuun hoggantoota ABUT kun injifannoo PP tii?
- Waraanni kun xumuramee jiraa ykn xumuramuu danada’aa?
- Carraan ABUT kana booda maal ta’a?
- Uummatni Tigraay qabamuu fi ajjeefamuu hoggantoota ABUT akkamitti laala? Egereen Tigraay maal ta’uuf deema?
- Waraana kana duras ta’ee isa keessatti dogongorri hojjetame maali?
- Hawaasotni fi mootummootni Addunyaa waraana kana akkamitti laalu/hubatu?
- Egereen Itoophiyaa waraana kana booda maal ta’uu mala?
- PPn hoo hanga yoomiitti waraanaan uummattoota unkuraa turti?
- Cuunfaa fi xumura
Xumurarrtti barreeffama guutuu PDFn dhiyeessuun yaala
Kutaa Tokkoffaa
Seensa/Dura-dubbii
Dhimmi keenyaayyuu kan walxaxaa ta’e meeqa osoo jiruu maaliif waayee Adda Bilisummaa Uummata Tigraay (ABUT) kaasta jedhanii, namootni na gaafachuu malu. Haa ta’u malee, waayeen ABUT dhimma Tigraay ta’ullee, dhimmi kun dhimma Oromoo wajjin bakkee walittihidhannaa qabu waan jiruuf, isa kana kaasuun barbaachisaa dha jedheen yaada. Namootni tokko tokko, akkan Wayyaaneedhaaf quuqamee, dhimma kana kaaseetti laaluu malu. Kaayyoon barreeffama kanaa garuu Wayyaanee deeggaruu fi isaaniif quuqamuu kan agarsiisuu miti. Wayyaaneen ykn ABUT diina Oromoo ykn diina QBO akka turte kan seenaan ragaa ta’uu dha. Haa ta’u malee, ABUT uummata keenyarratti miidhaa geessisaa kan turan kophaa isaanii miti. Kan caalaa uummata Oromoo miidhaa ture fi ammas jiru dhaaba Wayyaaneen ijaarte, OPDO kaleessaa fi PP har’aa akka ta’e hirraanfatamuu hin qabu.
Dararama uummata keenyarra gahaa ture fi ammas jiruuf addadurummaadhaan kan itti gaafatmu OPDO/PP dha. OPDOn ashkaroota ABUT ta’anii tajaajilaa waan turaniif, qajeelchi fi ajajamni baddaarraa (ABUTrraa) haa kennamuuf malee, kan gochaa diinummaa hojjechaa turan isaanuma OPDO dha. Dhugaan kun dagatamuu hin qabu. Badii hojjetamaa tureef hundi isaaniituu walumaan ittigaafatamu. ABUT ittigaafatamaa ta’ee, OPDOn waan kana jalaa bahuuf sababni tokkollee hin jiru. Hundi isaaniituu yakkamtoota seenaa ti. Osoo seeratti kan dhiyaatan ta’anii, hundi isaaniituu walqixxuma yakkaan adabamu malee ABUT ittigaafatamee, OPDOn jalaa hin baatu. Ammas irra deebi’ee dubbistoota hubachiisuuf, akka Oromoon ABUTf hin quuqamne kan mirkaneessan, mee waan Wayyaanee fi OPDOn uummata Oromoorraan gahaa turan tokko tokko akka fakkeenyaatti haa yaadannu.
- Wayyaanee/ABUT fi OPDOn bara 1992 calqabee hanga bara 2018tti uummata keenya, hidhaa, dararaa, biyyaa ari’aa, ajjeesaa fi qabeenyas saamaa turan;
- Uummata keenya jumlaadhaan bakkee adda addaatti rashanaa turan;
- Ilma ishii ajjeesanii haadha reeffarra teessee boochu qabanii kan dararan bulchinsa ABUT jalatti;
- Kan Nafxanyoota har’aa caalaa ta’ullee, uummata Oromoo tuffachuu fi xiqqeessuudhaan fakkeenyaaf waan Getaachoo Raddaa “Agaanintii” jedhee uummata keenya arrabsaa ture ni yaadatama;
- Hunda caalaa immoo, seenaa Oromoo keessatti kan hin hirraanfatamne Ayyaana Irreechaa kan bara 2016rratti Hora Arsadiitti guyyaa tokkotti namoota lakkoofsi isaanii 700 ol ta’u fixuu isaanii ti.
Kuni hunduu kan raawwatame olaantummaa ABUT fi ergama OPDO jalatti waan ta’eef, hundi isaaniituu diina uummata Oromoo ti yoo jedhame dhara hin ta’u. Dogongora tooftaa fi tarsiimoorraa kan ka’e, qabsoo hadhooftuu Qeerroo fi Qarreen Oromoo godhaniin injifannoon argame garuu humnoota birootiin butamee; bara 2018 OPDOn aangootti dhuftee kunoo akkuma dur barte fi yeroo kamiiyyuu caalaa uummata keenya dararaa jirti. OPDOn kaleessaa fi PPn har’aa, akka waan ofiisaaniitiin qabsaa’anii Wayyaanee (ABUT) injifataniitti of laaluudhaan bookkisaa jiru. Kan sadarkaa kanaan isaan gahani fi aangoo kanatti isaan fidan garuu kuun ajjeefamanii, kuun immoo mana hidhaa keessa jiru. Egaa, dhugaan kun yoo laalamu OPDOn/PPn diinummaan isaanii ABUT ol malee isaanii gadii miti jechuu dha.
Ergan seensa/dura-dubbii gabaabinaan ibse booda, mee gaafiilee armaan gadii, kan qabiyyee barreeffama kanaa ta’an kaaseen yaada koo ibsuu yaala. OPDOn/PPn hoggantoota ABUT kaan qabne, kaan ajjeefne, kaanis barbaadaa jirra jechaa jiru. Hunduu yeroo eeggatu malee warri dhiiga uummataatiin harka dhiqachaa turani fi jiran booddeen isaanii tokkuma. Hireen isaaniis walfakkaataa dha. Haa ta’u malee, waraana amma naannoo Tigraay keessatti gaggeeffamaa jiru yoo laalle, gaafiilee hedduun akka ka’an godha. Gaafiilee kana keessaa muraasni kan armaan gaditti tarreeffaman kana.
- Qabamuu fi ajjeefamuun hoggantoota ABUT kun injifannoo PP tii?
- Waraanni kun xumuramee jiraa ykn xumuramuu danada’aa?
- Yoo hin xumuramin yoom xumurama?
- Carraan ABUT kana booda maal ta’a?
- Uummatni Tigraay hoo waraana kana fi akkasumas qabamuu fi ajjeefamuu hoggantoota isaa akkamitti laala?
- Egereen Tigraay maal ta’uuf deema?
- Waraana kana duras ta’ee isa keessatti dogongorri hojjetame maali?
- Hawaasni fi mootummootni Addunyaa waraana kana akkamitti laalu/hubatu?
- Egereen Itoophiyaa waraana kana booda maal ta’uu mala?
- PPn hoo hanga yoomiitti waraanaan uummattoota unkuraa tura?
ABUT saba Tigraayif akka ABO saba Oromoo yoo ta’u; hoggantootni isaa immoo gootota saba kanaa ti
Jaalatamus jibbamus, amanamus dhiisus dhugaan jiru ABUT gaachana saba Tigraayi. Isatu saba/uummata kana sirna nama-nyaataa Darguu jalaa bilisa baase. Hoggantootni ABUTs bilisummaa uummata isaaniitiif jedhanii kuun barumsa addaan kutanii bosonatti galuudhaan yeroo dargaggummaa isaanii qabsoo kana keessatti dabarsan. Erga bara 1991 biyya Itoophiyaa tana dhuunfatanii; aangoo olaanaa qabatanii; olaantummaa isaanii mirkaneeffatan booda, fedhii saba isaanii caalaa kan dhuunfaa isaanii guuttachuuf waan barbaadan hundaa godhanii; achumaanis daangaa malee duroomanii jiru. Haa ta’u malee, xinnaatullee Naannoo isaaniitiifis waa hedduu hojjetaniis jiru. Kanaaf uummatni Tigraay galata guddaa isaanirraa qaba jedheen yaada. Qabamanii salphachuun, ajjeefamuu fi dararamuun hoggantoota ABUT uummata Tigraa hedduu aarsa, ni dallansiisa, xiiqii keessa galchee akka falmii hadhaawaa godan taasisa malee, gochaa PP kana jaalatanii fudhatanii, isaan jalatti waan bulan natti hin fakkaatu.
Qabamuun fi ajjeefamuun hoggantoota ABUT kun injifannoo PP tii?
Sababa kamiinuu ta’u waraanni ABUT fi PP jidduttii eegalamee, ammallee deemaa jira. Waraana tokko keessatti immoo injifataa fi injifatamaan waanuma jiruu dha. Miidhaan hangamuu gara lamaanirra yoo gahe, hanga waliigaltee godhanii waraan hin dhaabnetti, yoo waraanni ittifufe, boodarra humni tokko injifachuun hin oolu. Kanaafuu, erga namoota tokko tokko qabanii fi kaan ajjeesanitti, yeroodhaafis ta’u PPn akka humna injifataatti oflaaluu danda’a. Kan isaan godhaa jiranis kanuma. Haa ta’u malee, akka laalcha kiyyaatitti, waraana kana kessatti ammaaf injifataas ta’ee injifatamaan hin jiru. Hoggantootni ABUT kun akkamitti akka qabamani fi ajjeefaman kan agarsiisu maddi walaba ta’e fi ragaa amansiisaan hin jiru. Akka odeeffannoon tokko tokko agarsiisutti, warri qabamanis ta’ee kan ajjeefaman kun cimina PPtiin osoo hin taane gantuuleen ABUT keessa jiran tokko tokko akka waan bakkee/iddoo jarri kun turan saaxilaniitti himama.
Waayeen gantummaa kuni immoo karaa lamaan ta’uu hin oolu jedhama. Tokkoffaa, akkuma yaadatamu, PPn nama bakkee jarri kun jiran himuu danda’eef qarshii miliyoona 10 (ETB 10,000,000) akka badhaasu himee ture. Lammaffaa, erga ABUT qabsoo Qeerrootiin Finfinnee keessaa baatee, gara Maqaleetti galte booda fi sana duras hoggantoota jidduu walittigaarreffannaan akka ture himama. ABUT keessatti gareen lama akka uumame odeeffama jechuu dha. Fakkeenyaaf, Sibihaat Naggaa fi Azeeb Mesfin (Haadhawarraa Mallas) jidduu duraanuu EFFORT keessatti walittigaarrefannaan akka ture odeeffamaa ture. Egaa, qabxiiwwan kana lamaan walittifidnee yoo laalle, sababa kamiinuu haa ta’u ABUT keessa walqoqqooduun waan jiruuf, walganuunis akkasuma jiraata jechuu dha. Walganuu keessatti immoo tokko kan biraa balleessuuf akka carraaqu kun waanuma lafarra jiruu dha. Yoo karaa kanaan laalame fi hubatame, qabamuu fi ajjeefamuun jaraa akka PPn dhaadattutti humna ishiitiin qofaa osoo hin taane gargaarsa biraatiin waan ta’e fakkaata. Kanaaf, kun injifannoo PP ti jedhanii yaaduun nama rakkisa.
QABAMUU FI AJJEEFAMUU HOGGANTOOTA ADDA BILISUMMAA UUMMATA TIGRAAY (ABUT)
Berhanu Hundee
Kutaa lammaffaa
Waraanni kun xumuramee jiraa ykn xumuramuu danada’aa?
Waraanni kun ammallee deemaa akka jiru dabree dabree ni dhagahama. Eenyu akka caalaa miidhamaa jiru garuu wanti beekamu hin jiru. Lakkoofsi namoota waraana kana keessatti wareegamanii xiqqaa akka hin taanes ni tilmaamama. Kan baroota 1998 hanga 2000tti dangaa Itoophiyaa fi Eertiraa irratti wareegamanii gadi hin ta’u warri jedhan jiru. Kana ammaaf beekuun garuu baay’ee rakkisaa dha. Kan ta’es ta’uu hoggantootni ABUT qabamuu fi ajjeefamuu malee waraanni xumuramuu PPnuu hin ibsine. Gama Tigraayis wanti ibsame hin jiru. Kanaafuu waraanni kun deemaa akka jiru mirkaneessa jechuu dha.
Gaafiilee waraanni kun xumuamuu ni danda’aa?fi Yoom xumurama? kan jedhaniif, ana akka natti fakkaatutti waan yeroo gabaabaa keessatti xumuramuu danda’uu miti. Yeroo dheeraa jechuun waggoota dheeraa deemuu danda’a. Maaliif yoo jedhame, waraanni kun idileedhaan xumuramullee, karaa lafa jalaatiin ittiffufuun isaa waan ooluu miti. Karaa riphe loltummaatiin immoo uummatni Tigraay kutannoo fi murannoos ta’ee mooyxannoo bara dheeraa waan qabaniif, hanga bu’aa tokko argamsiisanitti lola hin dhaaban. Dabalataan immoo hoggantootni isaanii qabamanii akkanatti salphachuu fi akkaataa kanaan ajjeefamuun dhaloota xiiqii keessa galchee, akka isaan qabsoo hadhaawaa godhan taasisa. Kanaaf, gabaabumatti waraanni kun ammaaf xumuramuu hin danda’u; yoom akka xumuramus hin beekamu.
Carraan ABUT kana booda maal ta’a?
Gaafii kana yoon kaasu dhimma keenya dhimma ABOtu sammuu kiyya keessa dhufa. Hoggantootni ABO olaanoo ta’an, bara 1980 keessa shiftoota Somaaliyaatiin guyyaa tokkotti rashamanii bool’a tokkotti gataman. Kanaaf ergasii kaasee guyyaan gootota Oromoo ayyaaneffatamaa jira. Yeroo hoggantootni bakka tokkotti dhuman sana, ABOn balaa sanarraa dandamatee akka jaarmayaatti ni jiraata jedhamee hin yaadamne ture. Garuu jaarmayaan kun kunoo har’allee jira. Osoo jaarmayaan kun badeeyuu uummata Oromootiif afuura waan ta’eef bara baraan jiraata. Dhaloota dhufaa dabrantu isa yaadata. ABUTis akkasuma. Har’a hoggantootni isaa dhumanillee jaarmayaan kun hin badu; baduullee hin danda’u. Yeroodhaaf garuu hanga PPn olaantummaa ishii agarsiisuu yaaltutti ABUT laaffachuu danda’a; gonkumaa baduu garuu hin danda’u. Dhaloota biraatiin yookaanis bifa biraatiin ittifufa ta’a malee baduun isaa waanuma hin yaadamnee dha jedheen amana. Maaltu beeka, waraana kanarraa dandamatanii, deebi’anii cimuu danda’u. Hundumaa arguuf teenya.
Uummatni Tigraay qabamuu fi ajjeefamuu hoggantoota ABUT akkamitti laala? Egereen Tigraay maal ta’uuf deema?
Akkuma baddaatti gabaabinaan ibsame, hanguma fedhan hoggantootni ABUT balleessaa qabaatanillee; hanguma fedhan fedhii saba isaanii dura fedhii dhuunfaa isaanii guuttachaa turanillee, hamma tokko uummata kanaafiis ykn Naannoo kanaaf waa hedduu waan hojjetaniif, uummata Tigraayirraa galata qabu. Karaa biraatiin yoo laalame immoo, ABUT fi hoggantootni isaa uummata Tigraayiif mallattoo bilisummaa ti. Uummatni Tigraay ittin boona. Qabsoo ABUTn durfamu keessatti uummatni Tigraay ilmaan isaa kumaatamootaan lakkaawaman dhabee jira. Haa ta’u malee kan bilisummaa isaa goonfate jaarmayaadhuma kanaani. Kanaafuu, yeroo hoggantootni isaa haala kanaan qabamanii salphatanii fi ajjeefaman lammiileen Tigraayi garaan isaanii gubachuun waan ooluu miti. Ammaaf humna dhabanillee seenaaf galmeeffatan. Gaafa deebi’anii humna horatan, madaa dabre sana yaadatanii xiiqii keessa galan. Salphachuun hoggantoota isaa, salphachuu saba kanaa akka ta’eetti laalu. Uummata seenaa qabu fi seenaa isaatiin boonu waan ta’eef, seenaa boonsaa sana xureessuu hin barbaadan. Kanaafuu PP akka diina saba kanaatti laalu jechuu dha.
Egreen Tigraayi xumura waraana kanaatiin murtaa’a jedheen yaada. Maal jechuu dha? Uummatni kun har’a waraan kana keessatti hedduu miidhamee jira; biyya isaarraa baqatee jira; biyya ofiirratti salphatee jira; ijoolleen isaa dhumanii jiru; qabeenyi isaas saamamee jira. Wanti irra hin gahin hin jiru. Kanaaf kana booda PP wajjin waliigalee, nagaan ni jiraata jedhanii yaaduun hin danda’amu. Kana booda keessumaayuu sirna Nafxanyaa jalatti deebi’ee akka qama Itoophiyaatti waan of laalu natti hin fakkaatu. Yeroofis ta’u yoo PPn ykn Nafxanyootni waraana kana injifatanii deebi’an (hubadhaa: waraanni kun garuu hin xumuramu), kana booda Tigraayi nagaa fi tasgabbii argattee hin jiraattu. Dirree jeequmsaa taatee ittifufti jechuu dha. Karaa biraatiin yoo laalame immoo, humnaanis ta’ee akka tasaa; karaadhuma fedheenuu haa ta’uu yoo loltootni Tigraayi waraana kana injifatanii humnaa’anii as bahan, Tigraayi walaba taate ijuuruun filannoo osoo hin taane dirqama ta’a jedheen yaada. Haa ta’u malee, yoo humnootni Federaalizimii naannolee hafanii cimanii sirna Nafxanyaa kana hundeen buqqisan, Tigraayi wallaba taate ijaaruun barbaachisaa hin ta’u ta’a?
Waraana kana duras ta’ee isa keessatti dogongorri hojjetame maali?
Akkuma yaadatamu, fakkeessuufis ta’e dhugumatti nagaa barbaadanii ta’uun isaanii beekamuu baatullee, PPn hoggantoota ABUT tti jaarsummaa ergaa turte. Sababa maaliitiin osoo hin milkaa’in akka hafe beekamuu baatuus, ana akka natti fakkaatutti oftuulummaa hoggantoota ABUT irraa kan ka’ee ta’uu mala tilmaama jedhun qaba. Osoo humna isaanii sirriitti hin tilmaamin waan lafumaa ka’anii dhaadachaa turan natti fakkaata. Akkuma seenaa biyya Itoophiyaa tana keessatti beekamu, yeroo hundaa abbootiin irree humna malee dhaadachaa, oftulummaadhaan osoo bokokanuu booda hallayyaatti galu. Hoggantoota ABUTis isuma kanatu isaan qunname natti fakkaata. Yeroo waa hundaa harkaa qabna; meeshaalee waraanaas gurguddoo hedduu qabna jechaa dhaadatan sana, tarii akka PPn humnoota ollaa (kan akka Eertiraa fi Somaaliyaa) daboo ittibaastu hin hubanne ta’a. Kanaaf, waan dogongoran natti fakkaata.
Karaa warra PPtiin yoo laalle immoo, isaaniis yeroodhaaf diina isaanii (ABUT) injifachuuf jedhanii humnoota alaa biyyatti galchuun; keessumaayuu humnootni Eertiraa Itoophiyaa seenanii waraana kanarratti hirmaachuu fi qabeenyas saamuun isaanii akka Addunyaan PP ija fi qalbii keessa galafttu taasise. Kuni immoo balaan isaa amma osoo hin taane booda mul’ata. PPn rakkoo keessaa hin baane keessa galuuf teessi. Kanatti dabalamee immoo qorannoon walaba ta’e akka hin gaggeeffamne PPn dhoowwuun (dhorkuun) ishii xiyyeeffannaa Addunyaa keessa ishii galchee jira. Dhiibbaa wanti kun hunduu qabu suuta suuta mul’achaa jira. Fakkeenyaaf gamtaan Awuroophaa gargaarsa Itoophiyaaf kennamuuf saganteeffame dhaabuun mallattoo isa tokkoo dha. Wanti baddaatti ibsame kun dogongora guddaa PPn hojjettee dha. Ammaaf itti hin fakkaatu malee, booda kisaaraa keessa galuuf deemu jechuu dha. Gochaan ykn dogongorri PP kun karaa diploomaasiitiin ABUTiif bu’aa qaba.
QABAMUU FI AJJEEFAMUU HOGGANTOOTA ADDA BILISUMMAA UUMMATA TIGRAAY (ABUT)
Berhanu Hundee
Kutaa Sadaffaa
Carraan ABUT kana booda maal ta’a?
Gaafii kana yoon kaasu dhimma keenya dhimma ABOtu sammuu kiyya keessa dhufa. Hoggantootni ABO olaanoo ta’an, bara 1980 keessa shiftoota Somaaliyaatiin guyyaa tokkotti rashamanii bool’a tokkotti gataman. Kanaaf ergasii kaasee guyyaan gootota Oromoo ayyaaneffatamaa jira. Yeroo hoggantootni bakka tokkotti dhuman sana, ABOn balaa sanarraa dandamatee akka jaarmayaatti ni jiraata jedhamee hin yaadamne ture. Garuu jaarmayaan kun kunoo har’allee jira. Osoo jaarmayaan kun badeeyuu uummata Oromootiif afuura waan ta’eef bara baraan jiraata. Dhaloota dhufaa dabrantu isa yaadata. ABUTis akkasuma. Har’a hoggantootni isaa dhumanillee jaarmayaan kun hin badu; baduullee hin danda’u. Yeroodhaaf garuu hanga PPn olaantummaa ishii agarsiisuu yaaltutti ABUT laaffachuu danda’a; gonkumaa baduu garuu hin danda’u. Dhaloota biraatiin yookaanis bifa biraatiin ittifufa ta’a malee baduun isaa waanuma hin yaadamnee dha jedheen amana. Maaltu beeka, waraana kanarraa dandamatanii, deebi’anii cimuu danda’u. Hundumaa arguuf teenya.
Uummatni Tigraay qabamuu fi ajjeefamuu hoggantoota ABUT akkamitti laala? Egereen Tigraay maal ta’uuf deema?
Akkuma baddaatti gabaabinaan ibsame, hanguma fedhan hoggantootni ABUT balleessaa qabaatanillee; hanguma fedhan fedhii saba isaanii dura fedhii dhuunfaa isaanii guuttachaa turanillee, hamma tokko uummata kanaafiis ykn Naannoo kanaaf waa hedduu waan hojjetaniif, uummata Tigraayirraa galata qabu. Karaa biraatiin yoo laalame immoo, ABUT fi hoggantootni isaa uummata Tigraayiif mallattoo bilisummaa ti. Uummatni Tigraay ittin boona. Qabsoo ABUTn durfamu keessatti uummatni Tigraay ilmaan isaa kumaatamootaan lakkaawaman dhabee jira. Haa ta’u malee kan bilisummaa isaa goonfate jaarmayaadhuma kanaani. Kanaafuu, yeroo hoggantootni isaa haala kanaan qabamanii salphatanii fi ajjeefaman lammiileen Tigraayi garaan isaanii gubachuun waan ooluu miti. Ammaaf humna dhabanillee seenaaf galmeeffatan. Gaafa deebi’anii humna horatan, madaa dabre sana yaadatanii xiiqii keessa galan. Salphachuun hoggantoota isaa, salphachuu saba kanaa akka ta’eetti laalu. Uummata seenaa qabu fi seenaa isaatiin boonu waan ta’eef, seenaa boonsaa sana xureessuu hin barbaadan. Kanaafuu PP akka diina saba kanaatti laalu jechuu dha.
Egreen Tigraayi xumura waraan kanaatiin murtaa’a jedheen yaada. Maal jechuu dha? Uummatni kun har’a waraan kana keessatti hedduu miidhamee jira; biyya isaarraa baqatee jira; biyya ofiirratti salphatee jira; ijoolleen isaa dhumanii jiru; qabeenyi isaas saamamee jira. Wanti irra hin gahin hin jiru. Kanaaf kana booda PP wajjin waliigalee nagaan ni jiraata jedhanii yaaduun hin danda’amu. Kana booda keessumaayuu sirna Nafxanyaa jalatti deebi’ee akka qama Itoophiyaatti waan of laalu natti hin fakkaatu. Yeroofis ta’u yoo PPn ykn Nafxanyootni waraan kana injifatanii deebi’an (hubadhaa: waraanni kun garuu hin xumuramu), kana booda Tigraayi nagaa fi tasgabbii argattee hin jiraattu. Dirree jeequmsaa taatee ittifufti jechuu dha. Karaa biraatiin yoo laalame immoo, humnaanis ta’ee akka tasaa; karaadhuma fedheenuu haa ta’uu yoo loltootni Tigraayi waraana kana injifatanii humnaa’anii as bahan, Tigraayi walaba taate ijuuruun filannoo osoo hin taane dirqama ta’a jedheen yaada. Haa ta’u malee, yoo humootni Federaalizimii naannolee hafanii cimanii sirna Nafxanyaa kana hundeen buqqisan, Tigraayi wallaba taate ijaaruun barbaachisaa hin ta’u ta’a?
Waraana kana duras ta’ee isa keessatti dogongorri hojjetame maali?
Akkuma yaadatamu, fakkeessuufis ta’e dhugumatti nagaa barbaadanii ta’uun isaanii beekamuu baatullee, PPn hoggantoota ABUT tti jaarsummaa ergaa turte. Sababa maaliitiin osoo hin milkaa’in akka hafe beekamuu baatuus, ana akka natti fakkaatutti oftuulummaa hoggantoota ABUT irraa kan ka’ee ta’uu mala tilmaama jedhun qaba. Osoo humna isaanii sirriitti hin tilmaamin waan lafumaa ka’anii dhaadachaa turan natti fakkaata. Akkuma seenaa biyya Itoophiyaa tana keessatti beekamu, yeroo hundaa abbootiin irree humna malee dhaadachaa, oftulummaadhaan osoo bokokanuu booda hallayyaatti galu. Hoggantoota ABUTis isuma kanatu isaan qunname natti fakkaata. Yeroo waa hundaa harkaa qabna; meeshaalee waraanaas gurguddoo hedduu qabna jechaa dhaadatan sana, tarii akka PPn humnoota ollaa (kan akka Eertiraa fi Somaaliyaa) daboo ittibaastu hin hubanne ta’a. Kanaaf, waan dogongoran natti fakkaata.
Karaa warra PPtiin yoo laalle immoo, isaaniis yeroodhaaf diina isaanii (ABUT) injifachuuf jedhanii humnoota alaa biyyatti galchuun; keessumaayuu humnootni Eertiraa Itoophiyaa seenanii waraana kanarratti hirmaachuu fi qabeenyas saamuun isaanii akka Addunyaan PP ija fi qalbii keessa galafttu taasise. Kuni immoo balaan isaa amma osoo hin taane booda mul’ata. PPn rakkoo keessaa hin baane keessa galuuf teessi. Kanatti dabalamee immoo qorannoon walaba ta’e akka hin gaggeeffamne PPn dhoowwuun (dhorkuun) ishii xiyyeeffannaa Addunyaa keessa ishii galchee jira. Dhiibbaa wanti kun hunduu qabu suuta suuta mul’achaa jira. Fakkeenyaaf gamtaan Awuroophaa gargaarsa Itoophiyaaf kennamuuf saganteeffame dhaabuun mallattoo isa tokkoo dha. Wanti baddaatti ibsame kun dogongora guddaa PPn hojjettee dha. Ammaaf itti hin fakkaatu malee, booda kisaaraa keessa galuuf deemu jechuu dha. Gochaan ykn dogongorri PP kun karaa diploomaasiitiin ABUTiif bu’aa qaba.
Hawaasotni fi mootummootni Addunyaa waraana kana akkamitti laalu/hubatu?
Hawaasotni fi mootummotni Addunyaa waraana tokko keessatti kan xiyyeeffannaa kennan yoguma namootni qayeerraa buqqa’anii gara baqachuutti deemanii dha. Hanguma lakkoofsi baqattootaa baay’achaa deemu caalaatti xiyyeeffannaa argata. Dhimmi baqattootaa baay’ee isaan yaaddessa. Kanaaf qaamni walaba ta’e tokko biyya seenee akka qorannoo gaggeessu gaafatu. Hoggantootni ABUT osoo waraanni hin calqabin dura araara PPn gaafatte didanillee, yeroo waraaanni qophii keessa jiru fi calqabe booda, akka waan karaa nagaa barbaadaniitti ofdhaadhessaa turan. Gama kanaan Addunyaarraa xinnoo hubannoo akka argatan waan taasise fakkaata. Kuni karaa diploomaasiitiin akka isaan gargaaru tooftaaf ta’ullee, yeroodhaaf garuu bu’aan isaan argatan hin jiru.
Karaa biraatiin immoo, akka miidiyaa hawaasummaarratti mula’chaa ture fi jirutti namootni alaa tokko tokko yeroo isaan PP qeeqantu hubatama. Kan isaan ittiin qeeqaman keessaa inni tokko, PPn daboo barbaaduuf jettee humnoota hidhatan Eertiraa fi Somaaliyaarraa gara naannoo Tigraay akka galchitee dha. Kuni ija Addunyaatiin birmadummaa biyyaa ykn naannoo tokkoo cabsuu waan ta’eef, fudhatama hin qabu. Karaa diploomaasiitiin yoo laalame, dhimmi kun PP dhaaf kisaaraa dha. Gochaan kun hawaasota fi mootummoota Addunyaa tokko tokko waan aarse fakkaata. Akkuma barreeffama kana keessatti bakkee tokkotti tuqame, waraanni PPn gaggeessitu kun sirrii waan hin taaneef, fakkeenyaaf gamtaan Awuroopaa (EU) gargaarsa silaa Itoophiyaadhaaf karoorfame akka dhaabu murteessuu isaa ti.
– Ittifufa –


c: text/html

text:
Cuunfaa Imala Qeerroo Bilisummaa Oromoo 2011 hanga 2021
Yoomiyyuu Moosisaa Irraa
(Hundeeffama Qeerroo Bilisummaa Oromoo waggaa 10ffaa)
Gaafa guyyaa Guraandhala 8,2011 xalayaan waamichaa “Diina Waloo irratti waliin qabsaawuun gaaffii yeroo fi dirqama seenaati.” jettu Maadhee ABO dhaqqabde. Xalayaan kun Chaappaa ABO kan of irraa qabdu xalayaa seenaa qabeettii dha. Maadheen ABO Oromiyaa keessaa barattoota Yuunivarsiitii, qotee bulaa, barattoota mana barumsaa sadarkaa lammaffaa fi barsiisota, hojjetoota mootummaa fi caasaa uummata Oromoo mara hammate ijaarsa jaarmayaa dargaggootaa ifoomu eeggachaa jira. Dambaliin Sagalee Bilisummaa Oromoo (SBO) labsa jaarmayaa dargaggootaa kana eegee gabaasuuf eegaa jira. Yeroon isaa Ebla 2011 ture. Dargaggootni,barattootni Yuunivarsiitii qaroo tahan marii barbaachisuu fi gamaggama haala qabatamaa siyaasa biyya keenyaa taasisuun Ebla 15, 2011 Jaarmayaa dargaggootaa kan bilisummaa fi Dimokiraasii (Oromo National Youth Movement For Freedom and Democracy), Qeerroo Bilisummaa Oromoo loogoo isaa waliin ifoomsan. Jaarmayaan Qeerroo Bilisummaa Oromoo guyyaa seena qabeessa,Guyyaa Gootota Oromoo irratti haala kanaan Ebla 15,2011 labsame. Miidiyaaleen hidda dhiiga qabsoo Oromoo tahan SBO boodas kanneen akka Seife Nebelbal fi Raadiyoo Simbirtuu jaarmayaa kana uummata keessa galchuu keessatti qooda jalqabaa warra qabani dha. Ijaarsi caasaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo 2011 kun namuusa,mul’ata isaa barsiifachuu itti fufe. Jalqabas warraaqsa aadaa fi duudhaa irratti xiyyeeffachuun uummatni Oromoo ayyaana irreechaa irratti of qusannaa malee akka hirmaatu, kan bakka irreechaatti argamus sagalee isaa dhageessisuu akka eegalu dadammaqinsi guddaan hojjetame. Waraqaaleen dhaadannoo magaalota Oromiyaa keessa facaafaman; maadheen jiru bakka jirutti wal ijaaree seenaa, duudhaa uummata keenyaa tiksaa mul’ata kaa’ameef akka imalu taasifame. Haala kanaan irreecha 2012 irratti uummatni hedduun seenaa keessatti adda tahe Bishooftuutti wal arge. Dargaggootnis garbummaan wayyaanee nu gahe jechuun sagalee isaanii dhageessisan. Sirbootni warraaqsaa yaaddoo diinaa tahan. Guyyaa tokkichattis wayyaaneen uummata irreechaaf deeme 600 caalu hiite. Kun uummataa fi Qeerroo Bilisummaa Oromoo xiiqii keessa galche. Uummatni miliyoonaan bahee irreeffachuu duwwaa osoo hin taane ardaaleen jilaa Oromiyaa keessaa xiyyeeffannoo akka argataniif uummatni kutatee akka ka’uuf sababa tahe. Motora dammaqinsa kanaa tahuun Qeerroon Bilisummaa Oromoo dadammaqsuu, ijaaruu, qindeessuu itti fufe.
Jalqaba 2013, Amajjii 01, 2013 irratti gamaggamni guddaan Qeerroo Bilisummaa Oromoo keessatti taasifame. Gamaggamni kunis guyyaa seenaa qabeessa guyyaa WBO irratti taasifame. Gamaggamni sunis jabinaa fi laafna diinaa akkasumas jabinaa fi laafina Qeerroo Bilisummaa Oromoo irratti fuulleffate. Haala kanaan kallattiin tokko kaa’ame. Innis ijaarsi caasaa OPDO keessaa murteessaa tahuu fi odeeffannoon tika wayyaanee keessaa argamu galtee qabsichaa tahuu qaba kan jedhu dha. Haala kanaan Obbo Lammaa Magarsaa dabalatee miseensotni OPDO keessaa muraasni gara quunnamtii Qeerroo Bilisummaa Oromootti dhufuun Hagayya 2013 seenaan addaa boqonnaa haaraa fidu waajjira Kantiibaa magaalaa Finfinnee keessaa argame. Innis karoora master Plan yoo tahu, dokumentii argame harkatti qabachuudhaan waggaa tokkoo oliif hojiin karoora saamicha kanaa fashaleessuu iccitiin eegale.
Hojiin karoora saamicha wayyaanee naannoo Finfinnee iccitiin fashaleessuu osoo hojjetamaa jiruu haalli mijataan tokko uumame. Innis Weellisaa Teedii Afroo Oromiyaa keessatti konsartii “Minilik Xiqur saw” jedhu ispoonserummaa Biiraa Baddallee miliyoona 12n Oromiyaa keessatti hojjechuuf walii gale. Minilik Oromoo harmaa fi harka mursiise Oromiyaa irratti hin faarfamu kan jedhuun ejjennoon qabatame. Artistootni Oromoo gurmuu hawwisoo Qeerroo Bilisummaa Oromoodhaan dura dhaabbachuu eegalan. Aartistootni Oromoo qabsoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo abdii qabsoo Oromoo tahuu fi kallattii qabsoo fi fincilaa kaa’uudhaan hirmaannaa ho’aa gochuu eegalan. Oromiyaa keessa sirbootni warraaqsaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo faarsan, uummata dammaqsan golee Oromiyaa hunda qaqqaban. Haala kanaan diddaan barattootaa gamtaadhaan qindeessummaa Qeerroo Bilisummaa Oromoon Yuunivarsiitiilee fi magaalota Oromiyaa keessatti eegale. Oromoonis sodaa fi shakkii tarkaanfatee ifaan Qeerroo Bilisummaa Oromoo waliin hiriire.
Barii 2014, Guyyaa Amajjii 01, 2014 Qeerroon Bilisummaa Oromoo tamsaasa raadiyoo Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo eegale. Yeroon kun yeroo barii qophii diddaa Master Plan tahuun isaa uummatni odeeffannoo gahaa argachaa daandii tokkoon akka imalu taasise. Sirbootni Warraaqsaa diddaa Master Plan hedduu hojjetaman. Diddaan Master Plan Oromiyaa hunda keessatti eegale. Miidiyaan Oromoo guddaan Oromia Media Network,OMN hundeeffamuun sagalee uummataa dhageessisaa, qilleensa Oromiyaa bilisoomsuuf waadaa gale. Qabsoon Qeerroo Bilisummaa Oromoo aartii fi miidiyaan deeggaramee imala isaa itti fufe.
Wayyaaneen diddaa uummata Oromoo irraa eegalee teessuma ishee raasu teessee hin ilaalle. Bara 2015 filannoon biyyoolessaa waan gaggeeffamuuf qophii shiraa guddaa taasisuu eegalte. Shira kanas hojiitti hiikuu eegalte. Innis diddaan Master Plan fi qabsoo karaa nagayaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo uummata burjaajessuuf magaalota Oromiyaa keessatti dhukaasa gurguddaa dhukaasuuf karoorsite. Sunis akka Qeerroo Bilisummaa Oromoon taasifametti ololuuf qophii xumurte. Qeerroon Bilisummaa Oromoo shira dursee waan bira gaheef 2015 keessa iccitiin of ijaaruutti gad taa’e. Hiriira magaalota keessaa irraas of qusatee karoora wayyaanee guddaa fashaleessuun jaarmayaa isaa dandamachiise.
Bara 2015 Guyyaa Fincila Diddaa Garbummaa,Sadaasa 9, 2015 irratti gamaggamni guddaan taasifame. Gamaggama kanaa boodas karoorri itti fufinsa diddaa Master Plan lafa kaa’ame. Haala kanaan Sadaasa 11,2015 bifa haaraan diddaan Master Plan magaalaa Ginciitti eegale. Kunis guutuu Oromiyaa waliin gahuun diina raase. Diinni waan qabee gadhiisu wallaale hooggantoota Qeerroo Bilisummaa Oromoo, miidiyaalee Oromoo afaan wal jala dabarsuu,burjaajessuu fi ololatti gad taa’e.(Detail yeroo biraa itti deebinus). Garuu,shirri diinaa tokkummaa Qeerroo diiguuf ture milkaa’ina dhabee mootummaan wayyaanee fincila isw mudate irraa bayyaannachuuf labsii yeroo hatattamaa labse. Labsiin kun irra deddeebbiin labsamuu itti fufe. Ijaarsi caasaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo hojjettoota mootummaa fi caasaa siyaasaa 2017 keessa ifaan as bahanii uummataaf sagalee tahuuf dirqaman. Haala kanaan Dr. Lammaa Magarsaa karoora Qeerroo Bilisummaa Oromoo irraa lakkaa’amee itti kennamu ifaan dirqama isaanii bahachuu eegalan. 2017 keessa tokkummaan uummata keenyaa lalise. Diddaan wayyaanee irratti Qeerroodhaan eegalame gara saboota biroo Amaaraa(faannoo), Sidaamaa, Guraageetti ce’e.
Wayyaaneen kaardii dhumaa baasee taphachuuf dirqame. Innis saboota biroo uummata Oromoo waliin walitti buusuu dha. Karoorri Amaaraa fi Oromoo walitti buusuu durfamee waan saaxilameef liyyuu haayilii Sumaalee maallaqaan bitee Oromoo Baha Oromiyaa irratti bobbaase. Uummatni miliyoonaan buqqa’e; kumaanis ajjeefame. Garuu, dukkana guddaa ibsaa tokkoon ibsitee carraatti jijjiiramuudhaan tokkummaan uummata Oromoo daranuu lalise.
Bara 2017 xumura irra karoorri guddaan dabalataa qophaa’e. Yeroon kun yeroo murteessaa tahuu irraa diina isa dhumaaf awwaaluuf karoorri bahe. Karoorri kun qindeessummaa Qeerroo Bilisummaa Oromoodhaan Pirezedaantii Oromiyaa yeroosii,Dr. Lammaa Magarsaa fi HD ABO, Jaal Dawud Ibsaa biratti fudhatama argateera. Karoorichis “OPDO amala ergamuu bare akka dhaabaatti qabatanii Oromoo fuuldura deemanii gaaffii Oromoo guddaa tahe deebisuun hin danda’amu; kanaaf, OPDOn diigamee sabboontotni OPDO keessaa walabummaa OPDO labsuun ADWUI keessaa of baasuun ABO keessatti miseensa tahuu” kan hammatu ture. Akkuma yeroon bubbuleen Dr. Lammaa Magarsaa irbuu kana ganuun yaada “OPDO haaromsina.” jedhu fudhatee as bahe. Qabsoon Qeerroo Bilisummaa Oromoo butamee harka OPDO akka galu ifaan hojjechuu eegale. Jalqaba 2018 osoo Dr. Abiy Ahmed aangootti ol hin bahiin qabsoon Qeerroo Bilisummaa Oromoo butamuu eegale. Akka Abiy Ahmed aangootti baheen Qeerroon Bilisummaa Oromoo ibsa baasuun imaanaa ganamaa akka eegu gaafate. Garuu, harka rukkutnaa aktivistootaa,Miidiyaalee qabsoo tumsaa turanii fudhatama argatan,OMN dabalatee miidiyaaleen mootummaa hunduu olola Qeerroo Bilisummaa Oromoo ukkaamsuun Qeerroo Jijjiiramaa bakka buusuuf dafqanii hojjetan. Qabsoon Qeerroo Bilisummaa Oromoos ifaan butame. Injifannoon dhiigaan dhufes harka gantootaatti kufe.
Haala kanaan hiriirri deeggarsaa Abiy Ahmeddhaaf Oromiyaa keessatti itti fufe. Dhuma irrattis magaalaa Finfinnee keessatti Waxabajjii 16, 2010(2018 G.C) hiriira deeggarsaa waamame irratti boombiin darbatame. Taateen gurguddaan itti fufuun Hagayya 2018 Obbo Jawar Mohammed Finfinnee seene. Yerooma kanas Obbo Lammaa Magarsaa gara Eertiraa deemuudhaan HD ABO,Jaal Daawud Ibsaa fi hooggantoota ABO kan akka Kolonel Gammachuu Ayyaanaa waliin wal arguun akka ABO nagaan gara Oromiyaa galuu fi haala hundaa mijeessu gaafate. ABOn walii galteen ifaa akka taasifamuu gaafatus biyya galee akka taasifamu waadaa dhumaa gale. Haala kanaan Fulbaana 15, 2018 hoogganni ABO Finfinnee seenee Oromoo miliyoonaan ulfinaan simatame. Deeggarsii fi of kenninsi uummata Oromoo ABOf qabu OPDOf hin liqimfamne. Kanaaf, OPDO haaromsina akkuma jedhan ODPtti jijjiiruun namoota ABOf jibbinsa qabanii fi diigaa turan miseensa taasisan, kanneen maqaa ABO ofitti maxxanfataniifis waamicha walitti ida’amuu taasisan. ODF fi kanneen biroo of fuuldura qabanii deemuu, alaabaa ABO kan ODP cinaatti fannisuun eegalame. Kana irra darbuun isa dhumaa Sadaasa 2018 documentary maqaa ABO balleesu hojjetan. Boombiin Abiy Ahmed irratti darbatame ABOn darbatame jechuudhaan olola jibbinsaa ija baasaa eegalan. Ergasiis olola dhaabbataan oofaa jiru.
Sadaasa 2018 irraa eegalee waraana ifaan Lixa Oromiyaa keessatti eegalan. WBO walii galtee bakka qaamni sadaffaan jirutti gaafate cinaatti dhiisuun maqaa “ABO SHANEE” jedhuun labsiin hatattamaa Kibbaa fi Lixa Oromiyaa irratti labsamee ajjeechaan sukkanneessaan raawwatame, manni gubate,dubarootni gudeedamuun eegalame ittuma fufe.
ODPn qabsoo iniifannoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo butate qabsoo Oromoo roga hundaa cabsee Oromummaa cabsuuf yaadni paartiilee walitti baqsuu dhufe. Bifa kanaan paartiin badhaadhinaa,PPn dhalate. Dr. Lammaa Magarsaa imala Qeerroo Bilisummaa Oromoo xiqqaatus beeku baabura keessaa buufame. Ololli qabsoo jijjiiramaa jedhu ittuma fufe.
Duulli waraana labsuu cinaatti hooggantoota siyaasaa ABO fi KFO adamsanii hidhuun eegale. Waajjiraaleen ABO fi KFO bakka hundumaa cufaman. Kolonel Gammachuu Ayyaanaa,Jaal Abdii Raggaasaa, Jaal Amaan FIlee fi gaazexeessitootni sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi aartistootni hidhaman. Irreecha irratti alaabaan ABO akka hin mirmirfamne dhorkame. Uffatni aadaa kuula Abbaa Gadaas dhorkame.
PPn shira hin quufne aangoo seeraan ala dheereffachuun karoora qabsoo Oromoo hundeen cabsuutti xiyyeeffate. Kanaanis filannoo bara 2020 taasifamuu qabu kan tamsa’inni koroonaa kan ammaa gadii tahe dabarsuun Waxabajjii 2020 keessa artistii Oromoo qaalii,Haacaaluu hundeessaa ajjeesan. Sanaanis hooggantoota qabsoo Oromoo,aktivistoota Oromoo kumaatamaan hidhuun miidiyaa Oromoo cufan. OMN cufuu cinaatti gaazexeessitoota ONN fi SBO hidhan. HD ABO,Jaal Daawud Ibsaa mana keessatti ugguruun bitamtoota fayyadamanii ABO diiguuf gad taa’an. Professor Mararaa Guddinaa manatti ugguruun KFO isa dhumaaf diiguuf hojjetan. Hooggantootni qabsoo Oromoo “adda keenya rasaasaaf laatna malee ABO PPdhaaf hin laatnu.”jechuun balbala filannoo cufame keessaa of baasuun labsii Mootummaa Cehumsa Biyyoolessa Oromiyaa labsan. Qeerroon Bilisummaa Oromoos duula Oromoo fi Oromummaa irratti labsame wareegama dhiigaan fashaleessaa seeraa fi heera ABO jalatti Mootummaa Cehumsa Biyyoolessa Oromiyaa dhugoomsuuf hojii irratti argama. Waraanni Bilisummaa Oromoo,WBOnis duula sanyii duguuggaa Oromiyaa irratti labsame lubbuu kaffalee ittisee diina kuffiisaa jira. Miidiyaaleen Oromoo kan akka Kello Media, SBO, ONN, Sagaleen Qeerroo Bilisummaa Oromoo, Kush Media Service,Finfinnee Star Media hedduun OMN, Sagalee uummata Oromoo guddaa waliin sagalee uummata Oromoo tahaa jiru. Ni injifanna!
Baga Guyyaa Gootota Oromoo, Ebla 15, 2021 geessan
Baga Hundeeffama Jaarmaya Qeerroo Bilisummaa Oromoo waggaa 10ffaa geessan
Kabajni, Ulfinni gootota Qeerroo Bilisummaa Oromoo lafa qabsiisuuf wareegaman, Ummata Oromoo bal’aa qabsoo hadhaa irratti argamuu fi kanneen mana hidhaa keessatti dararamaa jiraniif
Hub:Seenaa Gootota imala Qeerroo Bilisummaa Oromoo kana keessatti gahee olaanaa fi addaa qaban yeroo biraa itti deebina.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Waxabajjii 21/2014(TOI) – Sagantaan Ashaaraa magariisaa marsaa 4ffaa magaalaa Finfinnee har’a jalqabame.
Sagantaa kanarratti Af- yaa’iin mana maree federeeshinii obbo Aganyoo Tashaagar, Kantiibaa magaalaa Finfinnee Aadde Adaanech Abeebee, Ministira qonnaa obbo Umar Huseen, Ministira dhimma Dubartoota fi da’iimmanii doktar Ergoogee Tasfaayee, bakka buutota dhaabbilee sivikii, dureewwan dhaabbilee amantaa fi hoggantoonnii mootummaa federaalaafi magaalichaa akkasuma hawaasni biroon argamaniiru.
Kantiibaa Adaanech Abeebee akka himanitti waggoota sadan darban jiraatoonni magaalaa Finfinnee sagantaa ashaaraa magariisaa kanaan biqiltoota miliyoonaa 26 dhaabuun milkaa’ina isaaf gahee guddaa bahaniiru jedhaniiru jechuun ragaan waajjira kantiibaarra argame ni muli’isa.


text:
Imaammata mootummaan hordofuufii ukkamsa hamaa qaamolee nageenyaan qaqqabu irratti mormiin waggootaaf erga godhamee booda qabinsi mirga namoomaa Itoophiyaa ji’a Ebla, erga Dr Abiy Ahmed muummicha ministeeraa ta’erraa kaasee hundeen jijjiirameera. Mootummaan ji’a waxabajjii keessa labsii yeroo muddamaa kaasuun Dr Mararaa Guddinaafii Iskindir Naggaa dabalatee hidhamtoota siyaasaafi gaazexeessitoota kumootaan lakkaayaman mana hidhaatii gadi dhiiseera. Dabalataaniis ukkaamsa internetaa kaaseera. Humnootni tikaa dirqiin jecha fuudhaa turuu amanuun seerota hedduu haaromsuuf kutannoon kan hojjatu ta’u beeksiseera. Haaromsa heddu calqabuunis qabinsa mirga namoomaa haalaan fooyyessuuf karaa saaqeera.
Ji’a Adoolessaa keessa Itoophiyaafii Ertiraan wal-dhabdee waggoottan kurnan darbaniif turan furuun waliigaltee nagaa buusuu mallatteessuun murtee komishinii daangaa Idil-addunyaa kan bara 2002 murtaayee hojiirra oolchuuf walii galaniiru. Walittii dhufeenyii biyyoottan lameenii erga loltoonni gamlameenii magaala daangaa Baadimmee jedhamtutti bara 1998titti walitti bu’anii kaasee qunnaamtii baayyee qorraafii kan lolaa ture.
Paarlaamaan biyyattii ji’a waxabajjii keessa walgayuun qoqqobbii paartilee mormituu sadan: Adda Bilisummaa Oromo (ABO), Adda Bilisa Baasaa Ogadenii (ONLF) fii Ginboot torba irratti labsee ture kaaseera. Mootummichi maqaa badii ittisuu jedhu fayyadamuun paartilee mormituu, aktivistootaafii gaazexeessitoota partilee kanneeniin hidhata qabu jedhamanii shakkamman irratti haleellaa gara-jabeenyaan guutame raawwachaa ture. Paartileen kunneeniifi kan biroos yeroo ammaa kanatti biyyaa ambaatii gara biyyaatti galaa jiru.
Paartiin biyya bulchu Addi Dimokratawaa Warraaqsa Uummattoota Itoophiyaa (ADWUI)n teessoo paarlaamaa biyyattii dhibbeentaa guutuu (100%) dhuunfachuu irraan kan ka’e jijjiirama siyaasaa kana itti fufsiisuu irratti dhaabbileefi seerotni jiran danqaa ta’anii itti fufu. Reebichaafi ajjechaa murtii malee raawwate dabalatee, dhiittaa mirgaa woggoottan hedduuf raawwataniif itti gaafatammumma fiduu, akkasumas dirree siyaasaa paartilee siyaasaafi dhaabbilee siviiliitiif banuun ammayyuu qormaata bulchiinsa haaraa kana hudhanii qaban keessa jiru. Inumayyuu jijjiiramni deemaa jiru kun dhabinsa dhabbilee bilisa ta’anii irraa kan ka’e dhumarratti gufachuu akka dandda’u wantootni akeekan jiru.
Hiriira nagaa magaala guddittii Finffinneetti Fulbaana darbe godhame irratti namootni shan rasaasa humnoonnii tikaa dhukaasaniin dhayamanii lubbuun darbaniiru. Mormitoonni haleellaa sanyii irrati xiiyyeeffatee, humnaan qeyeerraa buqqayuufi keessattuu ajjechaafi gudeeddaa calqaba ji’a fulbaanaa irratti naannoo Oromiyaa keessatti raawwateef mootummaan eegumsa hin goone jechuun qeeqani. Haleellaan sanyii irratti xiyyeeffateefi buqqaatiin biyya keessa lubbuu namootaa balaaf saaxiluu akkuma itti fufetti jira. Walitti bu’insa hawaasaa yeroo tokko tokkoo humnootni tikaa naannoofi mootummaaleen naannoo harka keessaa qaban irraan kan ka’e lammiileen miliyoona lamaa olitti lakkayaman qeyeefi qabeenya isaniirraa
Mirga gurmaayuufi yaada ofii bilissaan ibsachuu
Itoophiyaaan gaazexeessitoota sirna-malee hidhamaniifii kaka’umsa siyaasaan himataman kan akka Iskindir Naggaafi Wubishat Taayyeefaa kan waggaa jahaaf hidhaman of keessaa qaban gadhiifteerti. Abbaan Alangaa federaalaa himannaa biloogaroota, gaazexeessitoota, dhaabbilee miidiyaa biyya ambaa mandheeffatanii kan akka OMN if ESAT kan duraan jeequmsa kakaasuun himataman hunda addaan kuteera.
Waamicha muummee ministeera Itoophiyaa Dr Abiy Ahmediif owwaachuun dhabbileen midiyaa OMN fi ESAT ji’a waxabajjii keessa wajjira isaanii Finffinneetti banataniiru. Itti dabaluunis mootummaan Itoophiyaa qoqqoobbii marsariitiiwwaan dhibba lamaafi shantama irra ture kaaseera. Hiriira mormii bara 2015 boodaa ukkamsi interneetaafii aappii moobayilaa irra tures kaafamera.
Seerotnii Itoophiyaa mormii ukkamsuufii walqunnamtii lammiilee danquuf bahan labsii dhabbilee arjoominaafi hawaasotaa, labsii miidiyaafi labsii farra shororkeessummaa dabalatee hedduun isaanii yeroo barreeffamni qophayuttii fooyya’aa jiru.
Reebicha, roorroofi hidhaa seer-malee
Ragaaleen amansiisoon heddu jiraatanus aangawoonnii mootummaa rebichi hidhamtoota irratti raawwachuu waakkachaa turan. Muummichi ministeera Dr Abiy Ahmed reebichii fi malleen seeraan alaa hedduun shakkamtoota irratti raawwatamaa turuu amanuun gochoonni kunnen shorrorkeessummaa mootummaan raawwate jechuun ibsaniiru.
Calqaba bara kana irrattii Itoophiyaan mana hidhaa maa’ikalaawwii jedhamu kan hidhamtootni siyaasaa hedduun keessatti reebamaa turuu beekamu cufteerti.
Adoolessa darbe keessa miidiyaleen gabaasaa dhiittaa mirgaa mana hidhaatti hidhamtoota irra gaye hidhamtoota achi turan gaafachuun erga gabaasanii boodaa Abbaan Alangaa bulchitoota manneen hidhaa federaala shan hojirraa ari’eera. Garuu haga yoonaa jarreen kun seeratti dhiyaatanii yakkaan hin himatamne. Manneen hidhaa mootummaa naannolee jalatti bulan gariin isaanii reebicha, gudeeddaa, qabinsa ilma namaaf hin malle, akkasumas gargaarsa fayyaafi ogeessa seeraa hidhamtootaaf hin kennine hedduun ammallee jijjirama deemaa jiruun hin tuqamne.
Abbaan Alangaa Federaalaa ji’a Adoolessaa keessaa qabinsa badaafii reebichaa mana hidhaattii hidhamtoota irra gaye irratti qorannoon gaggeeffamu jiraachuu miidiyaati himee ture. Ji’a Sadaasaa keessa ammoo aangawota tikaa olaanoo murtaayan kan dhiittaa mirga namooma mana hidhaa keessatti raawwachuun shakkaman toyannaa jala oolchuu ibse. Haga guyyaa barreeffamni kun qophaayeetti garuu himatni jara kana irratti baname hin jiru.
Hiriirota mormii bara 2015 fi 2016 guutuu Oromiyaafii naannoolee biroo keessatti adeemsifame irrattii ajjeechaa namootaa kuma tokkoo olii (1000) humnootni tikaa raawwatan irratti qorannoo gaggeessuuf tarkaanfiin mootummaan fudhate homtuu hin jiru. Manni maree jijjirama seeraafii haqaa kan Abbaa alangaa federaalaa jala jiru bilisummaan manneen murtii ijoo jijjirama kanaa ta’uu ibsullee tarkaanfiin qabatamaan manneen murtii federaalaas ta’ee kan naannoo irratti dhufe jiraachuu Human raayits woch quba hin qabu. Ammallee manneen murtii murtee siyaasaa qaama seera raawwachiistuun murtaaye hojiitti hiikaa jiru.
Dhiittaa mirgaa naannoo Somalee
Musxfaa Omar kan bulchinsa abbaa hirree naannoo Somaalee ifatti mormuun beekamu pirezideentii Naannoo Somalee ta’uun Abdii Mohaammed Omer kan Abdi Illey jedhamuun beekamu bakka bu’ee muudame. Pirezideentiin duraanii Abdii Illeeyn keessattuu bara 2007 yeroo lolli humna riphee lolaa Adda Bilisa Baasaa Ogaadeeniifi humna waraanaa Itoophiyaa gidduutti banamee kaasee naannicha dhiittaa mirgaa hamaa jalatti bulchaa ture.
Gidduu bara 2007 hanga calqaba bara 2008tiitti gareen lachuu yakka waraanaa raawwataniiru. Humni waraanaa Itoophiyaammoo addatti gudeeddaa, qeyeerra uummata buqqaasuu, ajjeechaafi reebichaan yakka sanyii namaa irratti
raawwateera.
Aangawonni Itoophiyaa polisii addaa ijaaruun bara 2008 irraa kaase humni kun itti waamama Abdii Illeey kan yeroo sanitti naannoo Somaalee waggaa saddeettiif bulchaa ture jala galuun humna deebisee waraanu ta’eera. Gareen polishing addaa kun dhiittaa mirgaa hamaa naannichaafi naannolee ollaa akka Oromiyaa keessattis raawwachu ittuma fufee ture.
Poolisiin addaafi dargaggoonnnii Abdii Illeeytiif ajajamoo ta’an jiraattota magaala Jigjigaafi qabeenya isaanii erga haleelanii booda ji’a Hagayyaa keessa aangoo gadhiisuun towannoo jala oolee jira. Ammayyuu towannoo mootummaa jala jiraatus himanni irratti hin banamiin jira. Ajajaan poolisii addaa Somaalee Abdillahii Burraalee maqaa Abdirhaman Labagoolee jedhamuun beekamu ji’a Hagayyaa keessa aangoo isaa gadhiiseera. Abdillahiifi miseensonnii poolisii addaa Somalee akkasumas raayyaan ittisa biyyaa Itoophiyaa dhiittaa mirgaa namoomaa geessisaa turuu isaanii ragaan danuun jiraatus himannii tokkollee irratti hin banamne.
Manni hidhaa naannoo Somalee hidhaa Ogaadeen jedhamu kan poolisii addaa Somaleen bulaa ture keessatti hidhamtoonni reebamaa turan. Yaalii fayyaa gayaas argataa hinturre. Gargaarsa abukaattoofi daawwannaa maatii dhorkamuurra darbanii nyaatallee dhorkamanii adabamaa turan. Maxxansa Hiyumaans raayits woch ji’a Adoolessaa keessa baase booda hidhamtootni mana hidhaa Ogaden hedduun gadhiifamaniiru. Manni hidhaa Ogaadenis ji’a Hagayyaa keessa cufameera.
Buqqayinsa biyya keessaa
Itoophiyaa keessa ummanni miliyoona lamaa ol-ta’u qeyeefi qabeenya isaarra buqqayee jira. Kana keessa miliyoonni tokko ji’a Eebla haga Waxabajjii qofattii walitti bu’insa hawaasa Geediyoofi Gujii naannoo uummattoota kibbaafi Oromiyaatiin kan buqqayaniidha. Lolli deebi’ee ka’uu irraan kan ka’e baatii Hagayyaa qofa keessa ummannii 145,000 ol ta’u naannoo Somaleefi Oromiyaa keessaa buqqyaniiru.
Naannawaa Finfinneettis walitti bu’insa sabootaa mudateen ji’a Fulbaanaa keessa namoonni kuma kudha shanitti tilmaamaman buqqaafamaniiru. Walitti bu’insi akkasii ka’uu akka danda’u mallattoolen muldhatanus mootummaan balaa kana hambisuu waan hanqateef buqqayinsa hedduuf sababa ta’eera. Gargaarsa namoomaa irraan kan hafe buqqayinsaafi walitti bu’insa sabootaa kanneenif furmaata waaraa buusuu irratti tarkaanffiin mootummaan federaalaa fudhate jiraachuu Hiyumaan raayits woch quba hin qabu.
Taphattoota Idil-Adunyaa ijoo
Itoophiyaan jijjiirama bara kana gaggeessiteen deeggarsa idil-adunyaa
argachuun gargaarsa dhabbilee arjaa, biyyoota ollaa argachuu ittii fuftee jirti. Gamtaa Afrikaaf teessoo ta’uusheefi humna nagaa eegsiistu mootummoota gamtoomanii keessatti hirmaannaa qabduun akkasumas ittisa shorrorkeessumaa naannichaa kessatti qooda qabduufii dhimma baqattootaa irrattiis michuu warra dhiyaa waan taateef gargaarsa addaa argachaa jirti.
Komishinarrii mirga namoomaa mootummoota gamtoomanii duraanii Zeyid Raad Al Huseen Eebla darbe Itoophiyaa daawwachuun hidhamtoota duraaniifii aangawoota
mootummaa waliin mariyataniiru. Haasawaa isaanii keessatti komishinii mirga namoomaa Itoophiyaa mootummaa faana hidhata qabu jijjiiruun dhaabbata bilisaa fi amanamaa gochuun haalaan akka barbaachisu jabeessanii dubbataniiru.
Manni maree bakka bu’oota Ameerikaa ji’a Eebla keessa wixinee mirga namoomaa, olaantummaa seeraafi dimokiraasii Itoophiyaa deeggaru dabarsee ture. Ameerikaan deeggarsa Itoophiyaaf gootuu jabeessuun jijjiirama deemaa jiru akka deeggartus ibsiteerti.
Itoophiyaan miseensa mana maree mootummoota gamtoomaniifi miseensa mana maree mirga namoomaa mootummoota gamtoomanii taatus seenaa gareelee mootummoota gamtomanii faana hojjachuu didduu itti fuftee jirti.
Erga bara 2006 raappoortara addaa Ertiraa Itoophiyaa deemee as gareen raappoortara mootummoota gamtoomanii addaa tokkolle Itoophiyaa seenuuf haayyama hin arganne. Raappoortaroonni reebichaa, bilisummaan of ibsuu, bilisummaan gurmayuufaa Itoophiyaa daawwachuuf gaaffiin dhiyeessan ammallee deebii hin arganne.
Mana maree mootummoota gamtoomanii kessatti Itoophiyaan qabinsa mirga namoomaa biyyootaa heddu ilaalchisee dhaabbiin calaqqisiistu burjaajayaadha. Qoqqobbii meeshalee waraanaa Sudaan kibbaa irra kayamuuf yeroo dheeraaf eegamaa ture deeggaruu diddeetti. Siiriyaa keessatti haleellaan keemikaalaa raawwachuu isaa akka qoratamu ammoo deeggarsa kenniteerti. Ibsa manni maree mootummoota gamtoomanii ji’a Bitootessaa keessaa haalaa qabinsa mirga namoomaa Siiriyaa irratti baases otoo hin deeggariin hafteerti.


text:
Wal falmiisiisaa kan ta’e ujummoo dhuukuuta Zayita boba’aa Ugaandaa irraa gara Taanzaaniyaatti ittiin dabarsan baasii Doolaara Biliyoon 5n ijaaruuf karoora jiruuf, Baankiwwanii fi Insuraansiin deggersa akka hin goone kanneen qilleensa naannoof qabsa’an gaafatanii jiru.
Kanneen kunuunsa qilleensa naannoof qabsaa’uun beekaaman Veneessaa Nakate fi Hilda Nakabuye deggersa isaanii kanneen ujummoon kun diriirfamuu mormaniif kan kennan yoo ta’u Afrikaan boba’aa cilee, biqiltuwwanii fi waan du’an kanneen biroo irraa hijjatamu irraa fagaachuu qabdi jedhan.
Dhiibbaan taasifamaa jiru dabaluun, Baankiwwanii fi Inshuraansiin proojeektii kana keessaa dhiisanii ba’an akka lakkobsaan dabaluu taasisee jira.


text:
Walgahiin ummataa guyyaa 12/08/2013 magaala Phoenix, Arizona tti taa’ame injifannoo guddaan xumurameera. Walgahiin kuun kan qophaahe dargaggoota oromoo Phoenix jiraataniin yeroo ta’u kaayyoon isaas Haawaasa Oromoo haala adda addaan faca’ee turee deebisani ijaarudha. Walgahi kana irratti ummatni heeddumminaan bahee qooda kan irraa fuudhate yeroo ta’u senaa haawaasa Oromoo naannoo kanaa keesatti qophiin guuddaa akkasi qophaahuun waggaa heedduun booda isa jalqabaa ta’u hirmaattoonni sagantichaa ibsani jiru. Ummata walgahi kanarratti argameef keessuummaa kabajaa ta’udhaan kan haasaa goodhan Obboo kediro Amme fi Dr. Warquu Buurraayyuu tuuran. Obboo Kediroon xiinxala taasisan keessatti tokkummaan Oromoo bara duri haagam jabaa akka turee fi duula bal’aa gabroonfattoonni haabashaa irratti banan irraan kan ka’e laafina inni amma keessa jiruufi, tokkummaa Oromoo laafatee jiru kana deebisani ijaaruun egeree ummata Oromoof haagam barbaachisaa akka ta’e bal’inaan ibsaniiru.
Kanatti ansuun Dr. Warquu Burraayyuun jabiina, laaffinaa fi carraa haawaasni oromo naannoo Phoenix qabu irratti ummata dukaa mari bal’aa gaggeessaniru. Walgahii seenaa qabeessa kanarratti hirmaattoonni walgahichaa tuta tutaan hiiramani jabinaa fi laaffina haawaasa Oromoo Phoenix akka marihatan kan taasisame yeroo ta’u sana booda bakka bu’aan tuuta (group) cuunfaa maree taasisame akka ummataaf ibsan taasisameera. Sana booda Dr. Warquun cunfaa tuuta huundaan dhiyaate walitti qabani eerga manaaf ibsaniin booda carraa jiruu ilaalchise ummata marihachisaniru.
Akka marii taasisame kanarraa hubatameetti hirmaattoonni walgahi kanaa deebi’ee ijaaramuu haawaasa phoenix irratti yaada tookkoon kan waligalan yeroo ta’u ijaarsi kuun akkammiin ta’uu akka qabu irratti gaaffi fi yaaddoon mana keessaa ka’ee erga irratti marihatameen booda koreen haarayaa ummata keessaa akka fiilamu fi koreen filamu kuniis kooree community duraani waliin gamtaan akka hoojjetu sagalee tokkoon irratti wali galameera. Haala kanaan koreen haarayaa nama ja’a of keessaa qabu kan filame yeroo ta’u koreen lameen kuun (kan duri fi kan haarayaa) akka kooree qindeessituutti waliin dalagu. Dirqamni koree qindeessitu kanaaf keennamees:
1. Seera buulmaataa (By law) haawaasa Oromoo Phoenix barreessu.
2. Walgahi ummataa biraa yaamudhaan seera kana raggaasisu.
3. Koore haarayaa kan haawaasa Oromoo Phoenix gaggeessu filachisu ta’a.
Wali galan alaa galan!!
Waldaa Dargaggoota Oromoo Phoenix


text:
Waxabajjii 9/2014 (TOI) – Qopheessummaa Dhaabbata Pireesii Itoophiyaatiin marsaa 4ffaaf agarsiisni suuraa “Waa’ee Itoophiyaa “ jedhu Magaalaa Hawaasaatti banameera.
Argisiisaa fi marii paanaalii kana Ministira Tuuriizimii Ambaasaaddar Naannisee Caalii, Pireezdaantii Naannoo Sidaamaa Obbo Dastaa Leddaamoo fi Hoji Gaggeessaa Olaanaa Dhaabbata Pireesii Itoophiyaa Obbo Geetinnat Taaddasaa eegalchiisaniiru.
Argisiisa suuraa kanaan bara 1950’ootaa fi 1960’ootaa kaasee, taateewwan siyaasaa Ityoophiyaa, gaaffilee ummataa kaa’an, wareegama birnadummaa biyyaaf kaffalamee fi qabeenya tuuriizimii Itoophiyaan walqabatee taateewwan biyyaalessaa ijoon dhiyataniiru.


text:
Oromo News 07.16.21
Oromo News 07/16/2021
Akaam, galatoomi caqasuu dhaaf, kuni Oduu Siouxland Public Miidiyaa Oromiffan Anii Fatiya.
Jiraattoni hundi isaanu dalagaa dalaguuf soquu waan jiraniif June keessa hojii dhabummaan gara 4% gahee jira. Iowa Workforce Development akka guyyaa jum’aa gabaasanitti hojii dhabdummaan May keessa 3.95 kan turee dabalee jira.
Hojidhabdooni Nebraska jia darbe keessa haala hin jijiiraminiin katamaadhan gurguddaa tokko tokko keessati dabalee jira. Nebraska Department kan Labor akka jedhetti biyyati guututi May keessa hoiidhabdummaan 2.6% kan tae tureefi june keesssa ammo gara 2.5% deebie jira.
Meeda 10 kan western argamu bakka lafa baadiyaati qorannnoo warahaa haarawa baankidhan state baaye keessati dalagaa dhaabata hin taane dhukubaa gad ta’anii kan hafan ta’anis state keessati economy dabalee kan mullatuudha. Waliigallii rural mainstreet economy index june 70 irraa jalqabee July keessa ammo gara 65.6% gad deebie jira. Wannii kamuu harka 50 ol yoo kan tauu gudachuu mullisa.
Sagalan keessa kan beekaman ijoole Rosebud Sioux waggaa 140 ol biyya isaanitti ala kan jiraattan amma gara biyya isaani deebiu jiru.
Ioolen kunniin kan argaman mana barumsaa Carlisle Barracks kan Carlisle, Pennsylvania, kan argamuu mana hiidha keessa ture. Bor ganamaa Rosebud Sioux Reservation South Dakota hin dhufan jedhamuu kan eegamuu jiruudha.
Deebiani dhaabachu kan godhamuu ijoole dhalattoota biyyaa ta’an warra isaanin addaan baafamun gara wara adiiti akka dabalaman godhuun mootuman waliigala kan darbee waliin akka wal araaramanif waamicha dhiheessan yoo tau dhalattooni biyyaa baayinan akka waamicha godhan himan.


text:
Du'a namichaan siidaan dhungii yaadannoo gammachuu dhuma WW2 balleeffame
Siidaan nama xumura Waraana Addunyaa Lammaffaa (WW2) sababeeffachuun gammachuu keessa dubartii hin beenne magalaa keessa osoo dhungatuu mul'atu irratti duulame.
Kunis erga du'e guyyaa tokko booda. Saarasotaa Filoridaatti halluu diimaan barrefamni "#MeToo" jedhu siidaa kana iratti barraa'u isaa poolisiin beekiseera.
Badin gahes dolaara kuma tokko ni ta'a jedhe tilmaameera.
Namoota hedduf, suurri nama doonii irraa hojjetu dubartii hin beenne dhungatu gammachuu xumura waraanaa Yunaayitid Isteet Jaappaan irratti aante bakka bu'a. Beekkamtummaa guddaas qaba.
Haa ta'u malee, booda kana namoonni muraasni Obbo Mendosaan fedhii malee Aadde Fireedimaan dhungate jechuun xuxxuqqaan saalaa akka irratti raawwate kaasu.
Warraaqsi "#MeToo" jedhamu immoo xuxxuqqaa saalaa raawwate jedhaman ijoo dubbii akka ta'anif hojjechuun milkaa'eera.
Bara 2005 Giretaa Ziimar Fireedimaan fedhii ishii malee akka ishii dhungate ibsuun garuu ''mallattoo gammachuu waraanni xumuramu isaatti Waaqa galateeffachuuf taasifamedha,'' jedhaniiru.
Du'a harmee isaanii booda ilmi isaanii akka gaazexaa New York Times'f dubbatettis dhungoon gaafasi hamminaaf hin raawwanne jedhani harmeen isaa akka amanan himeera.
Siidaa halluun diimaa irratti dibame kana dippaartimantin poolisii Saraasota miidiyaa hawaasummaa irratti erga gadhiise booda namoonni ijoo dubbii godhaniiru.
Kaan xuxxuqqaa saalaatu raawwate kaan immoo namichi waan kanayyuu sammuudha ahin qabu jedhani falmii yaada akeessa seenaniiru.
Poolisiin Kibxata ganama halluun irratti dibame akka bade mirkanesseera.


text:
Mudde 8,2015 Guyyaa Har’aa FDG Itti Fufuun Magaalaa Waliisoo,Ada’aa Bargaa,Ejeree,Geedoo fi Shashammannee Keessatti Jabaatee Itti Fuee Jira.
Addatti Walisoo dirree waraanaa fakkaattee jirti. Manneen tajaajila kennan kan akka Hoteelaa,Suuqii fi dhiimmi daldalaa hundi dhaabatee waraani tikaa waayyaanee qawwee waaqatti olqabanii dhkaassaa jiru. Kan namatti tolu ummaann magaalichaa bartoota cinaa graa jira. Loltooti Wayyaanee dhukaasa bananiin meeshaa gurguddaa yeroo shanii ol dhukaasanii jiraachuu Qeeroon gabaasa.


text:
Shaampiyyonaa Atileetiksii Addunyaa ka baranaa 16essoo atileetotii addunyaa 3,000 tahan torbaan lamaan irratti wal dorgomaa bahan kalee dhumate.
Amerikaan dorgommii tana irratti madaaliyaa 30 haratte.Keenyaan medaaliyaa 11 kana keessaa warqiin 5n galatte.Afrikaan Kibbaa sadeessoo warqii 3 walumattu medaaliyaa 6 argatte.
Itoophiyaan torbeessoo baate.Warqii 2 walumattuu medaaliyaa 5 moote. Warqii lamaan tana Almaaz Ayyaanaatti metirii 10,000 irra moo’ee,Muktaar Idriis ammoo metirii 5000 irratti Moo Faaraa moo’ee fudhate.Yoomiif ammoo dorgommii tana irratti abreessoo bahe.
Moo Faaraa nama bara hedduu dorgommii metirii 5,000 tana qabaadhachaa bahe
Yoomii fi Qajeelchaatii fi Muktaar Idriis Moo laaffisanii, buffisiisanii moo’an. Yoomiif Moo Faaraa gussuma gussee jalumatti maxxanee,eegee ammoo Muktaaritti kenne.
Yoomif silaa ufiifuu moohuu hin dandaha maaniif dhiise re jennee gaafannaan kun mala dorgommiitti jedhe atileeti Ashebir Demisee damee Federeshiinii atileetiksii Itoophiyaa keessaa.
Akkuma kanaan dorgommii sun irratti Muktaar tokkeessoo,Moon lammeessoo, sadeessoo atieetii Amerikaa Paul Chelimoo Yoomiif ammoo abreessoo sadeessoo tahe.Mohamed Muktar Jama Farah nama ganna 34ti. Dhalootaan Soomalee amma ammoo lammii Biritishiiti.
Abbaa ijoolleeti.Dorgommii amma ya ufi irraa dhiise. Dhuma irratti moohamullee waan bara hedduuu moohachaa bahe mi’eeffachaa jireenna itti aanutti dabraa jedhe.
Muktaarii fi Yoomiif ammoo baallii Moo irraa fuudhan tanaan jireennaa fi dorgommii itti aanutti dabran.Yoomiif gurbaa ganna 20ti Muktaar Idriis ammoo nama ganna 23ti.
Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa gosa ispoortii hedduutiin torbaa lamaaf London keessatti dorgomaa bahan.
Biyya 100 olitti irratti wal dorgomee biyyitii kubbaa miilaatiin addunyaa keessaa faarsan Biraazil madaaliyaa tokko qofaan keessaa galte.


text:
Oromiyaa Miidiiyaa Neetwoork kan jedhamu sagantaan Televiziyoona Afaan Oromoon tamsaasu Bitooteessa 3, 2014 jalqabee Ameerikaa kutaa Minisootaa irraa gara Oromiyaa biyyoota Gaanfa Afrikaa fi Giddu Galeessa Bahaatti tamsaasuu jalqabee jira.
Keeblii Arabsaatiin sagantaan torban guutuu dhiyaatu kun Aadaa, siyaasa, hawaasaa fi misoomaa akkasumas kanneen biroo kan of keessaa qabu ta’uu koree hojii kana gaggeessuuf Daayreekteera Olaanaa kan ta’an Obbo Girmaa Taaddasaa Raadiyoo sagalee Amerikaaf ibsanii jiru.
Yaadi sagantaa Teleeviziyoonaa kana jalqabuu Oromoota biraa dhiyaatee deggersa uummata Oromoon kan gaggeeffamu ta’uu ibsan, Obbo Girmaan.


text:
Mudde 11 bara 2019, lammileen Itiyoophiyaa 100 ol ta’an Sudaan kaartum Sudaan kaartuum keessatti ka to’annaa poolisii biyyattii jela oolfaman ammaa hidhaatii akka hin hiikamne lammileen Oromoo Kaartum jiraatan Sagalee Ameerikaaf himanii jiru.
Erga isaan qabamanii booda Sudaanitti Ambaasaadderri Itiyoophiyaa Shifarraa Jaarsoo muummee Ministeeraa Sudaan Abdallaa Hamdook waliin wal arguun ni hiikamu jedhamus, lammileen kun haga yoonaa hidhaatii hin hiikamin jiraachuu dubbatu.
Dhalataan Oromoo Kaartuum ganna Saddeet jiraachuu hime Kadir Abdurrahimaan, ji’a darbe kana Ilma wasiila isaa ka tahe Kaaliid Hasan poolisoota Sudaaniin lafa hojiitii akka qabamee hidhame, sana boodas hidhaa ji’a jahaa ykn adabbiin qarshii paawundii Sudaan kuma Dhibba tokko irratti darbuu dubbate.
Gama biraan baqattoonni lammiin Itiyoophiyaa Sudaan jiraatan kan komatan waa’ee waraqaa eyyama jireenyaa lammilee Itiyoophiyaaf kennamuuti. Sudaan baqattoota Itiyoophiyaaf duraan waraqaa addaa kennitee jiraachisti. Kanaanis baqattoonni eyyama jireenyaa ka argatan yoo tahu, amma garuu waraqaa eyyamaa kana kennuun dhaabbachuu himu.
Lammilee Itiyoophiyaa mudde keessa hidhaman 100 ol ta’an keessaa 70 ka caalan ammaa kaartuum mana hidhaa naannoo Opmdurmaan akka jiran Ambaasaaddarri Itoophiyaa mirkaneessanii jiru.


text:
Finfinnee, Fulbaana 24/2014(TOI)-Filannoo biyyoolessaa waliigalaa Caamsaa 14/2013 A.L.I adeemsifameen manni maree bakka bu’oota uummataa miseensota teessoo argatan kakuu raawwataniiru.
Haaluma kanaan obbo Taaggasaa Caafoo af-yaa’ii mana maree bakka bu’oota uummataa ta’uun muudamaniiru.
Obbo Taaggasaan mana marichaatti deeggarsa sagalee 419 fi Kan sagalee hin laannee 6 waliigalaan sagalee olaanaan filatamaniiru.Qophii barnootaa obbo Taaggasaa Caafoo kanneen armaan gadiiti.
– Digirii jalqabaa (BSC) Saayinsii Lubbu qabeeyyi Yuniversiitii Finfinneerraa
– Digrii 2ffaa /maastersii/ saayiinsii horsiisa qurxummii biyya Hindiitti baratan
– Digirii 2ffaa (MBA) Biizinas Adiministireeshiniin Yuniversiitii Oopon iraa Muuxannoo isaanii,
–Hoogganaa aanaa ta’uun waggaa lama–Hoogganaa godinaa ta’uun waggoota 6fMootummaa naannoo kibbaatti komishinar komishinii Investimantii
–Itti aanaa bulchaa mootummaa naannoo kibbaa, daldalaa fi industirii fi itti gaafatamaa misooma magaalaa naannichaa
–Itti aanaa bulchaa mootummaa naannoo kibbaa fi itti gaafatamaa biiroo siiviil sarvisii, waliigalaan sadarkaa hooggansaan naannichatti waggoota 10f hojjetaniiru.
–Bara 2007 A.L.I irraa eegalee deetaa ministiraa qorannoo fi qo’annoo poolisii ta’uun tajaajilaniiru.
Obbo Taaggasaan muuxannoowwan armaan olitti eeramaniin naannichatti investimantii misooma magaalaa fi baadiyyaa babal’isuuf ga’ee olaanaa ba’uun paakeejjii fooramii daldalaa naannichaa haala gaariin akka gurmaa’u taasisaniiru.
–Jijjiiraa hooggansaa adeemsi hojii fooramii mootummaa haala fooyya’aan akka raawwatamuuf ga’ee olaanaa qabaachuu,hojiiwwan haqaa qophii paakeejjii bulchiinsa gaarii haala fooyya’aan gaggeessuu isaaniin hojii federaalaatti bulchiinsa gaarii fi qorannoowwan gadi fageenyaan akka qorataman gaggeessaa turuun bu’a qabeessa taasisuun isaanii ibsameera.
Obbo Taaggasaan waggoota darban sadiitti af-yaa’ii mana maree bakka bu’oota ummataa ta’uun tajaajilaniiru.


text:
Gabaasaa; Waxabajjii 26,2014 Godina Jimmaatti barattootni Oromoo Kolleejjii barsiisota Jimmaa irraa utuu barachaa jiranii FDG qindeessitaniittuu fi barruulee warraaqsaa Qeerroo Bilisummaa jedhuun facaafataniittu , barattoota Yuunivarsiitii Jimmaa waliin tahuun barruu warraqsaa waajiroota mootummaa fi bakkoota buufata konkolaataa akkasumas manneen nagadaa biratti uumataaf raabsitanii jirtu ,FDG gaggeessitan himata jedhuun fi mootummaa humnaan fonqolchuuf yaalii gootan jechuun himataman Shan(5) keessa manni murtii Godina Jimmaa dhaddacha Waxabajjii 26,2014 oleen sadii bilisaan; lama immoo adabbii mallaqaa fi to’annoo akeekkachiisan gadi lakkisee jira.
3 thoughts on “Manni Murtii Godina Jimmaa Dhaddacha Waxabajjii 26,2014 oleen Barattoota Oromoo 5 Irratti Barruulee Warraaqsaa Maxxansitan Sababa Jedhuun Murtoo Dabarse.”
-
Qabi.saan ni kufa qabisoon itti fufa
jabadhaa sanyii ko
-
Pingback: Widespread brutalities of the Ethiopian Government in handling protests in different parts of the state of Oromia by peaceful demonstrators | OromianEconomist
-
Pingback: Widespread brutalities of the Ethiopian Government in handling protests in different parts of the state of Oromia by peaceful demonstrators | OromianEconomist


text:
Onkoloolessa 23,2015 Naqamte
Oromoon Eyyamaa fi pilaanii qidaawaa magaalaa hin qabdan jechuun uummatarratti mana diiguufi aantummaan uummataa mootummaa itti hin dhaga’amne ta’uu isheetiin tuffiifi qabsoo hadheeffannoo hawaasiifi maqaa leenjii barattootaa jedhuun wayita sababaa barattootaan hojjettoota walitti qabanitti mormii mootummaa Wayyaanee mudateen dabballoonni Wayyaanee OPDON uummata magaalaa manneen tarsiimoo fi pilaana hin qabdan jechuun mancaasuu itti fufan.
Onkoloolessa 22,2015 magaalaa Naqamtee keessaa manneen dhibba tokkoo fi shantamaa ol ta’an ganda 07 fi 03 keessaa qofa cufamanii akka hojii dhaaban taasisamaniiruManneen dukkaanaa,manneen rifeensaa,manneen bunaa manneen nyaataa manneen cuunfaa fi manneen raabsaa dhugaatii kaaffeewwaniifi hoteelonni utuu hin hafin maqaa”eyyama Daldalaa hin haaromsine ykn eyyamichi hin sirranne,kana maleellee abbaa feshaniin ati jiraataa magaalaa kanaa ta’uun keeyyuu hin beekamu” jechaa uummaticha gooluun mana isaanii irratti SAAMSAMEERA jedhanii irratti barreessanii maxxansuun cufaa oolanii jiru.
Ergamtoonni mootummaa kana godhan kun xiyyeeffatanii kana kan godhaniif mootummaan IHIADEG filannoo darbee taayitaas walii laatee waan mormiin uummataas irraa laaffateef ammaan booda warreen isaaf miseensummaa didaniifi wayita filmaataa isa hin filatin hafaniifis maqaa eyyama gahaa hin qabdan jedhuun mana irratti cufuun tooftaa ishee addaati jedhu keessa beektonni Jiraattonni dubbifne maaliif eyyama baafachuu dhabdan jenneen yeroo dubbatan “yeroo biiroo isaanii dhaqnu qaama garagaraatti nu’ergu eyyamicha baafachuuf matta’aa kanfallu gaafatamna yoo isa hin kaffalle immoo gatii galii guyyaa nurratti baa’isuun qaraxa guddaa kisaaraasaa keessaa hinbaane waan gaafatamnuuf haalli waajjira dhimma galiif gibiraa ykn faayinaansii yaaddessaa waan nutti ta’eefi gama biraanis warrumti dhaqanii eyyama gaafatan kan dhorkatamaniif matta’aa akka laataniif eyyami isaaniif hin laatamne” jedhu.
Namooti adda durummaan uummata keenya karaa matta’aan hiyyoomsuu fi diinagdeedhaan uummata keenya kuffisuuf magaalaa Naqamtee bara dhufee darbu saamanii TPLF saamsisan
1 Tolasaa Waggaarii
2 Raqiiq Akiliiluu
3 Tasfaayee Wandaafiraash
4 Asaffaa Baqqalee
5 Roomaan Tasfaayee
6 Eelsaa Barhee
7 Immiruu
Namoota jedhaman yeroo ta’u namoota kana uummati Oromoo ija qalbii qaduun akka ilaalamuu qaban hubachiifna


text:
KINTAAROTII- Hemorrhoid/Pile
********************************
Kintaarootiin iitaa qaama taa’umsaa irratti mul’atu yoo ta’u innis hiddi dhiiga-deebistu kan naannoo ta’uumsatti gurmuun argamu yoo iita’u kan dhufu dha. iitaa kanaaf wontootni hedduun sababa ta’uu malu. Isaan kessaas:
* Yeroo bobbaaf taa’an baay’isanii ittanuu
* Qufaa yeroo dheeraaf nama irra ture.
* Furdinna gar malee guddaa ta’e qabaachuu.
* Wol qunnamtii saalaa qaama taa’umsaatiin raawwachuu.
* Garaa gogsuu ykn baasaa yeroo dheeraaf nama irra ture
* Yeroo dheeraaf deddebi’anii waan ulfaatu fuudhuu/kaasuu
* Dhukkubni tiruu ykn dhukkubni biraa kan iitaa garaatiif nama saaxiluu jiraachu
* Nyaata akka fuduraaf kuduraa fayyadamuu dhabuun wontoota rakkinna kanaaf nama siixilan keessaa isaan ijoo ta’aniidha.
* Irra jireessaan ga’eeyyiiwan woggaa 20 ol ta’anifi haadholii ulfaa irratti hedduminnaan mul’ata.
* Yeroo kaan caalaa yeroo qilleensi ho’aan jiru irra muldhachuu danda’a. Innis sababa hoo’i hidda dhiigaa keenya akka babaldhatu (vasodilation) jiraatu godhuufi nama hooksisuufi.
—-
Mallattoofi rakkinna Kintaarotii irraa dhufuu danda’an:
– IItaa qaama taa’umsaa irratti mula’atu ykn iitaa qaama taa’umsaa keessaa gadi bahe mula’tu. Kintaarootiin keessa qaama taa’umsaa kessatti bahus (Internal Hemorrhoid) ni jira; inni kun sadarkaalee afur kan qaba:
▪Sadarkaa I: Gurmuu hidda dhiiga-deebiftuu keessa qaama taa’umsaatii bahe. Kun alatti hin muldhatu. Inni kun yeroo hedduu dhukkubbiis hin qabu.
▪Sadarkaa II: Inni kun keessa qaama ta’umsatii kan gadbahu ta’ee, garuu ofuma isaatii ol deebi’a.
▪Sadarkaa III: Kun ammoo iitaa gad bahee, harkaan/qubaan oldeebifamudha. Inni kun nama hoksisuufi dhukkubis ni qabaata.
▪Sadarkaa IV: Kun kan gad bahee muldhatu, qubaanis kan ol hin deebineefi keessaa qaama ta’umsaatii ala bahee kan jiru dha. Inni sadarkaa III fi IV kun woldhaansa akka opireeshiiniin muranii baasuus kan barbaadudha.
– Yeroo bobbaaf taa’an nama dhukkubuu ykn miirri akkasii namatti dhagahamuu.
– Akkasumas dhukkubii malee dhiigni sagaraa irratti ykn woraqaa ittiin haxaayannu irratti argamuu.
– Naannoo ta’umsaa nama hoqsisuu/hossisuu/
– Yeroo tokko tokko sagaraan/bobbaan to’annaa malee ofuma gadi bahuu (keessattuu yoo tuttuqamee jiraate)
-Darbee darbee sirritti dhiiguu waan danda’uuf ykn dhiigni suuta suutaan dhiigu kun hanqinna dhiigaatiif nama saaxiluu danda’a.
– IItaan kunis micciramuun ykn guduumfamuun, akkasumas dhiigni ititee hidda dhiigaa naannoo saanaa cufuun dhukkubbiin hamaan tasa akka nutti dhagahamu gochuu mala. Yeroo dhukkubbiin hamaan akkasi namatti dhagahame hatattamaan mana yaalaa deemuu.
—-
Tooftalee armaan gadiitiin fayyadamuun Kintaarootii of irraa hanga isaa xiqqeessuun ykn dhukkubbii namatti dhagahamu San balleessuun ni danda’ama:
* Bishaan hoo’isanii sooqida moonqaa lama/sadihii itti naqanii daqiiqaa digdamaaf qaama teessumaatiin keessa taa’uu. Bishaan xiqqoma ha hoo’uu barbaadama malee nama gubuu hin qabu. Kana gochuun dhukkuboota nannoo ta’uumsatti mul’atan hedduuf faayidaa guddaa qaba.
* Cuunfaa loomii itti dibuu.
* Fuduraleef Kudurallee adda addaa (kan akka shaanaa, kaarotii, dinnichaa, atara, muuzii, abukaadoo fi kkf) nyaachuu.
* Sochii qaamaa ( deemsa ariifanna, daakkaa, daansii, fiigiicha, fi kkf) guyya guyyaan daqiiqaa soddomaafi achi oliif yoo xiqaate torbaanitti guyyoota shaniif hojjachuu.
* Yeroo dheeraaf baay’isanii taa’uu dhabuu
* Nyaata qibaatiin itti baay’ata, foon, killee/buuphaa fi isaan irraa tolfaman hirdhisuu
* Cabbii qabanahaa ta’e iddoo taa’umsaatti qabuun. Guyyatti yeroo hedduu akkas gochuun iitaa san haalaan ni xiqqeessa.
* Bobbaa dabarsuu dhabuu. Yeroma inni namatti dhufe/mudde taa’uu, dabarsuu dhabuun faayidaa hedduu qaba.
* Akkasumas mana yaalaa deemanii rakkina jiru iftoominnaan erga Doktoratti ykn ogeessa yaalatti himan booda qoricha ykn yaala biraa (Opireeshinii sasalphaas ta’uu mala) isaan namaaf ajajan haalaan fudhachu/fayyadamuu
* Mallatooleen armaan olitti eeraman keessaa tokko tokko malattoo dhukkuba kaansarii mar’umaan guddaas ta’uu waan danda’aniif, keessattu umriin keenya woggaa 50 ol yoo ta’e mana yaalaa deemanii qoratamanii adda baafachuun barbaachisaadha.
—
Horaa, bulaa, deebanaa!
Fayyaa dahaa, fayyaa ta’aa!
—
©Dr Nuredin Luke


text:
Biyyonni Afrikaa Bahaa keessa jiran namoota vaayrasii koronaan qabaman hanga tokko qabu.Garu aangawoonni eegumsa fayyaa kan Itiyoophiyaa weerarrii vaayrasii koronaa hammaachuu mala jechuun qophiitti jiru.
Itiyoophiyaan biyya heddumiina lakkoobsa uummataan Afrikaa keessaa sadarkaa lammataa irra kan jirtu.
Odeeffannoo Raadiyoon Sagalee Amerikaa argee akka agarsiisuutti uummanni biyyatti Miliyoona 28 vaayrasii Koronaaf saaxilamuu maluu jedha.
Kana ma/ees namoonni kuma hedduun sababaa vaayrasichaan qabaniif jecha wal'ansa fayyaa kanhatattamaa fi walitti fufiinsaan kennamuu argachuuqabu.
Biyyattiin kanaaf qophii dhaa?
Gabaasa Guutuu caqasaa


text:
ኮቪድ-19
Talaalliin dhibee Covid-19 hormaata namootaa miidhaa?
Talaalliin dhibee Covid-19 hormaata namootaa miidhaa?
የኮቪድ-19 ወረርሽኝ ስርጭትን ለመከላከል ከሚረዱ እርምጃዎች መካከል መከተብ በቀዳሚነት ይጠቀሳል!
የኮቪድ-19 ወረርሽኝ ስርጭትን ለመከላከል ከሚረዱ እርምጃዎች መካከል መከተብ
Maaskii medikaalaa yeroo dheeraaf godhachuun hanqina oksijiiniif nama saaxilaa?
Maaskii medikaalaa yeroo dheeraaf godhachuun hanqina oksijiiniif nama
Dhibeen Covid-19 wayita bishaan daaknutti bishaan keessaan namaa namatti akka hin dabarre beektuu?
Dhibeen Covid-19 wayita bishaan daaknutti bishaan keessaan namaa


text:
4.Daraara ummataa Musliima irra gahaa jiru- Bombiin yommuu halkanii guyyaa ummata Musliima irratti roobu, shakkii fi dhama’iinsi nama haguuga. Tokko qabeenyan yoo machaa’u gariin immoo boombii fi beelan dhumu. Gariin baay’iinna qabeenya irraa kan ka’ee haalaa dhabuun daangaa Rabbii darbuu fi ilma namaa cunqursu gariin immoo wanta nyaate uffatu dhaba. Read more
Rakkoon guddaan yeroo ammaa dargaggoota muudataa jiruu dhama’insa fi hurrii jireenyati. Rakkoo keessa isaani jiruu furuuf karaa adda addaatin itti qabsaa’u yookiin immoo itti qabsaa’u dhiisun abdii kutu. Jireenyi addunyaa tanaa qullaa homaa of keessaa hin qabne itti fakkaata. Yaanni maaliif uumame jedhu mataa isaani reeba. Bombiin midiyaa kallatti garagaraatin itti roobu garam akka deemu qaban fundure isaani itti dukkaneessa. Soba dhugaa, dhugaa soba fakkeessun sammuu isaani laamshessa jira. Haqa akka hin hubanne haguuggi itti ta’ee jira. Dargaggoonni garamitti haa goru, maal haa qabadhu, eessa haa deemu, kuni dhugaadha moo soba jedhanii dhama’an lakkoofsi isaani baay’eedha. Jireenya keessatti wantoonni baay’een nama dhamaasu danda’u. Rakkoon nama dhamaasa, hurrii namatti duucha. Read more


text:
Baarentuu Gadaa Irraa//
Uummattoonni har’a impaayeera itiyoophiyaa keessa jiran guyyaa gabroonfattoota Habashaa qawwee warra lixaarraa argatanii itti dulan harkatti kufanii kaasee guyyaa tokkofillee dhugaa, walqixxummaa fi mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu argatanii hin beekan. Minilkirraa kaasee amma wayyaanee har’aatti dhugaan biyya san keessa hin jiru, walqixxummaan, mirgi uummaaa fi dimookiraasii dhagahamees, hojiirra oolees hin beeku. Uummanni akka gabraatti weeratoonni qawwee harka isaanii seeneen itti duulan ammo akka mootii mootootaatti waan fedhanii fi beekan hunda irratti dalagaa as gahan.
Saboonni har’a impaayeerittii keessatti manakaraaraa jiran kun addatti Oromoo fi saboonni kibbaa guyyaa kololnii habshaa jalatti kufanii kaasee amma Wayyaanee har’aatti guyyaa tokkoofillee akka saba biyya ofii irra jiraatutti jiraatanii hin beekani. Hidhaa fi ajjeechaan kan irratti raawwatu caalaa qabeenyuma isaaniitti fayyadamaniilleen akka hiyyummaa keessaa hin bane saamamamnii hiyyoomaa, beelaa fi gadadoof saaxilamaa turan, hara’allee impaayeera sana keessatti kan beeklaan waadaamaaa jiru nama mil. 10 oli.
Mootoonni dhufaa darbaan impaayeera tana bulchaa turanii fi jiran kun dhugaan mala akka ta’e hin beekan, ykn dhugaa dhagahuufis, dubbachuufis fedhii hin qabani. Dhugaan isaaniif du’a. ni kijibu, ni haalu, sobanii sobsiisuun amala isanaiti. Akka uummattoonni kolonii isaanii jala jiru nageenya, misoomaa fi guddina argatu hin barbaadan, ofii saamanii duroomnaan, nyaatanii quufanii bullaan isaaniif saboonni biyyattii dhumanis jiraatanis homaayyuu miti. Kanneen darbanis ta’e kanneen har’a jiranis kanuma hojiirra oolchaa jiran. Keessumaa wayyaaneen har’a maqaa sabootaatiin kakkachaa jirtu yakka ishiin saboota biyayttii irratti addatti ammo uummata Oromoorartti raawwattu qabxiilee kaafne maraafuu ragaa guddaadha.
Wayyaaneen waggoota 26n daraban uummattoota impaayeerittii warra kolonii ishii jala jiran sobaa, hidhaa, ajjeesaa fi saamaa turteetti, ammalleen kanuma itti fufsiisuuf carraaqaa jirti. Akkuma hunduu quba qabu barri wayyaanee bara hidhaa fi ajjeechaa bara beelaa fi gadadoo ti. Bara wayyaanee waggoota 26n darban keessa wanti hin sobamanii fi hin hololmin hin jiru, dimookiraasii jedhame, hin taane, mirga isaa gaafachuu isaatiin kan hidhame, ajjeefamee fi biyyaa godaansifame darbees eessa buuteen isaa dhabame amma hin qabu.Guddina, misooma, guyyaatti 3 nyaattu jedhamees ture. Kunnis kunoo habjuu ta’ee hafe. Waggaa waggaa namni mili.15 ol biyyattii keessatti qamadii gargaarsaa eeggata.
Wayyaaneen mootoota abbaa irree ishiin dura turanii fi impaayeera san bulchaa turan hundarraawuu murna dabduu, shiraa fi sobaan beekamtuudha. Murna boru hin beeknesi. Warri ishiin bixxiltee saboota biyayttiitti bobbaafte kanneen akka OPDO, DHDN fi bi’aadn jedhamanis akkasuma sobdoota, hattootaa fi gara jabaoota dhiiga sabootaatiin daladalaniidha. Wayyaanee fi ergamtoonni maqaqa sabootaatiin daldalan kun yakkoonni waggoota 26 darbaniif raawwaachaa turan lakkaawwamee hin dhumu.
Hidhaa fi ajjeechaan alatti saboonni biyyattii addatti Oromoon waggoota 26n darbaniif qabeenya isaa garmalee saamameera, qayee fi qabeenyarraa buqqaafameera. Naannwa shaggara dabalatee gutummaa Oromiyaa keessatti maqaa invastimantiitiin lafti Oromoo saamameera. Kan kana morme kuun ajjeefamee kuun mana hidhaa jira kuunis bayyaa godaansifameera. Addatti ammo yakki waggoota 3n darbanii asi wayyaaneedhaan Oromoo irratti raawachaa jiru akkaan sukanneessaa fi yakka duguuggii sanyiiti.
Waggaa 3n darban erga uummanni Oromoo kaabaa kibbaa bahaa lixaa nagahe jedhee bilsummaa isaa dhungoofachuuf gamtaan ka’ee asii wayyaaneen dhiphuu keessa seenuun yakka danuu dalagaa jirti. Yakka Oromoorartti raawwachaa turtee fi jirtu kun ammo hagama akka sukanneessaa ta’e Oromoo qofa osoo hin ta’in sabboonni biyyattii hundi kn quba qabaniidha.Yakki lafa kanarra jira jedham hundi saba Oromorratti wayyaanee fi ergamtoota ishii miseensoota OPDOtin raawwateera.
Dura deemsa OPDOtiin ilmana Oromoo sabboonnonni saba isaaniif quuqaman mana, bakka baratanii fi hojjetanii guuramanii murtii malee ajjeefamaniiru, hidhamaniiru, dararamaniiru bakka buteen isaanii dhabamsiifameera. Kan kun isii hin quubsin wayyaaneen saboota olla Oromoo jiranis Oromoorratti hidhachiiftee bobbaasuun kunoo ajjeechaa fi darararaa raawwatu itti fufteetti. Har’a Oromoon kumaa kitilli baha, kibba bahaa fi kibbaan qayee fi qabeenyarraa buqqa’eera.Waraanni sumaalee liyyuu hayil jedhee of yaamuu fi jeneraaloonni wayyaanee wal ta’anii Oromoo haadhaa turan ittis jiru.
Waraanni kun kumootaan ajjeesee, kuma kurnootaan madeessee,kuma dhibbootaan qayee fi qabeenyarraa buqqiseera. Yakki sukanneessaan ammalleen uummata Oromoo naanichaarratti rwwachaa jira. Sirnichi osoo nagaa, guddinaa fi waliin jireenya sabootaa jedhee soboo fi hololuu gama lixa Oromiyaatinis akkasuma hidhattoota Gumzi Oromootti bobbaasuun yakka danuu Oromoorrati raawwachaa turu hundatu quba qaba.
Dhaabni maqaa Oromootin kakatuu jaleen wayyaanee OPDOn waggoota 26n darabniif gorsa wayyaaneerraa argatteen akka waan aantumama uummta Oromoo qabdu odeessaa fi hololaa turteetti. Kessumaa erga qabsoon Oromoo wayyaanee aangorraa darbuun waan hin hafnee fi kan balbala gahee ta’uun mirkanaawaa dhufee asii lubbuu wayyaanee baraaruuf hololli hin gaggeessine hin jiru. Hololii sobaa akka waan aantummaa Oromoo qabduu fi Oromoof qabsaawaa jirtuutti gaggeessitu kunis yeroo ammaa kana heddummaachaa dhufeera.
Eeyyee OPDOn dhaaba Oromoof quuqamaa jirtu of fakkeessitee oduu hedduu facaasaa fi hololaa jirti. Akkuma naanchi nyaachaa boo’a jedhamu san OPDOn Oromoo nyaachaa fi nyaachisaa akka dhaaba Oromoof gaddeeteetti himimmaan sobaa boo’aa jirti. Dhugaan lafarra jiru garuu hin jijjiramne. Oromoon guyyaa wayyaaneen aangoo humnaan qabatteee OPDO Oromoo irratti ijaartee kaaasee biyya isaarartti ajjeefamaa, hidhaamaa fi dararamaa akaksumas saamamaa jira. Beelaa fi gadadoof saaxilamee rakkoo keessatti mankaraaraa jira.
OPDOn kan biraa haa hafuutii ajjeechaa yeroo ammaa kana liyyuu hayilii sumaaleetiin Oromoorratti raawwachaa jiru hin dhaabsifne. Odoodhuma OPDOn sobduu, Oroomoof dhaabbadhe jettuu Oromoon ajjeefamaa jira, qayee fi qabeenyarra buqqifamaa jira, inni buqqifame kunoo kumni dhibba 6 ol amma har’aatti hurufatti kufee gargaarsa lammiitiin nyaatee bulee olaa jira. Qorraa fi aduu keessatti qaqamaa jira. Osoodhuma OPDOn dhaadattuu fi Oromoofan dhaabbadhe jettee hololtuu Waraanni wayyaanee ilmaan Oromoo sabboonoo mirga lammii isanaiif falaman manneen barnootaa keessatti, bakka hojii fi addabaabayitti ajjeesaa jira. Hidhaa fi dararaa jira. Kanarraa ka’uun kalees bara wayyaanee har’aas wanti abbootiin irree mootonni imaapaayeera san bulchaa turanii fi jiran odeessaniifii dhugaan laffarra jiru gargar ta’uu hubanna. Kan jedhanii kan hojjetan wal argee hin beeku. Kan ta’aa jiru kan biraati kan bulchitootaan hololamu kan biraati.
Eeyyee OPDO/Wayyaaneen sobdoota, yakkamtoota, fakkeessitoota,Oromoo ajjeesaa, hidhaa fi dararaa akkasumas saamaa fakkeessiif yakka Oromoorratti raawwateef gaddi nutty dhagahame jedhanii qoosu. Dhugaan jiru kan muldhisu garuu Kan duuba taa’ee yakkicha hojjete fi hojjechaa jiru wayyaanee fi OPDO hara’a maqaa Oromootiin kakachaa jirtuudha. Uummann Oromoo dhugaa kana waan beekuuf kunoo qabsoo isaa FXG finiinsaa jira. Mirga isaa qabsoo isaan gonfachuuf daandii walakkaa darbeera. Kun eessattuu fi haala kam keessattuu jabaatee itti fufuu qaba. Oromoos ta’e saboonni biyyattii hunduu qabsoo isaanii dhiiga isaanii itti cobsanii asiin gahan jabeessanii itti fufanii sirna gochii fi oduun isaa gargara ta’e kana ofirraa kaasuun bilisa of baasuu qabu. Aantummaan afaanii OPDO dhan hololamaa jiru Oromoo dhumaatii jalaa hin baafne, Kan Oromoo s ta’e saba cunqursaa jala jiru kamuu bilisa isa baasuu fi dhumaatii jalaa isa baasus qabsoo isaa malee falli biraa hin jiru.


text:
‘Dubbiiwwan Ida’oo Boruu kitaaba kiyyaaf bu’uura guddaa turan’- Barreessaa Darajjee Bahaaruu
29 Ebla 2021, 07:15 EAT
Sanbata Xiqqaa darbe kitaabni mata duree ‘Oromoo fi Finfinnee’ jedhu Darajjee Bahaaruutiin barraa’e Finfinnee Hoteela Skylight tti eebbifameera.
Barreessaan kitaaba kanaa Darajjee Bahaaruu BBC waliin turtiin taasise kunooti.
BBC– Kitaabnikee kuni maalirratti kan xiyyeefatedha?
Darajjee – Kitaabni kuni uutumatti waa’ee Oromoo waa’ee Gosoota Oromoo fi waa’ee Finfinnee irratti xiyyeefata. Kitaabni kuni Fuula 633 qaba. Kitaaba Kanaan waa’ee Oromoo fi waa’ee Finfinnee nan tuqe malee waan barreeffamee dhumu miti.
BBC– kitaaba seenaa kana barreessuuf maddi Odeeffannookee maali?
Darajjee – kitaaba kan abarreessuuf maddeen odeefannoo afurin fayyadame. Inni jalqabaa fi bu’uura kitaaba kiyyaa kan naaf ta’e barreeffama Hayyoonni Oromoo barreessanii fi dubbatani.
Keessumaa kitaaba kiyya kanaaf giddugala kanin godhadhe dubbiiwwan Obbo Ida’oo Boruu yeroo adda addaatti dubbataniidha. Ida’oo Boruu mana kitaabaa socho’aa Oromoo jedhameeti kan beekamu.
Dhimma shaggariin kan walqabatu ammoo maddeen sadarkaa tokkoffaa hedduun fayyadame. Oromoon osoo magaala kana keessaa hin buqqa’in dura xalayaawwan ittiin waa gaggaafachaa turan hedduu argadheera.
Kan biraa ammoo oromoota magaala kana keessaa buqqa’anii dhiibbaan irra gahes akka madda odeeffannootti fayydameera. Kitaaba kanaaf bu’uurri guddaan garuu dubbiiwwan Ida’oo boruu yeroo adda addaatti dubbataniidha.
BBC– Kitaaba kana yeroo barreessitu gufuuleen simuudatan maali?
Darajjee– ani kitaabota Afaan Amaaraatiin barreeffaman nan dubbisa. Hogbarruun Oromoo kunimmoo ganaa ka’umsarra jira. Hojiiwwan Hogbarruu kana jajjabeessuunis hin baratamane. Amma reefu jalqabbiirra jira.
Kitaaba kana ergan barreessee maxxansuudhaaf ija nama baayyeen ilaale. Eebbisiisuufillee haalli jiru rakkoo baayyee keessa darbeeti kan asgahe.
Garuummoo namoonni baayyeen nafaana aarsaa guddaa kanfalanii kitaabni kuni akka uummata bira gahu maallaqaan, hamileedhaan nagargaaran hedduudha. Isaan haa galatooman.
- Obbo Sheekoo Nagawoo fi kitaaba seenaa baqataa Oromoo himu
- “Uummatni Oromoo godaanaa osoo hin taane Saaqaa ta’u isaan beeka”
Bu’aa bahiin keessa darbe hunda kan nadagachiisu ammoo kitaaba kana yaadannoo wellisaa Haacaaluu hundeessaatiif Oolchuu kiyya. Seenaa isaa baayyees kitaabicha keessa galcheera. Kitaabicha yaadannoosaa gochuun koo boqonnaa guddaa naaf kenne.
BBC– waa’ee Oromoo fi Finfinnee kana Oromoo caalaa saboota biraa biratti hubannoon jiru gahaa miti jedhu namoonni. Kitaaba kee kanammoo akkamitti saboota biroo akka hubataniif oolchita?
Darajjee– dhugaa dubbachuuf ani barreeffamoota Afaan Amaaraa nan dubbisa malee barreesuu kana baayyee hin danda’u. garuummoo seenaawwan hedduu Afaan Amaaraatiin dogoggoraan barraa’an hedduu kitaabaa kana keessatti ibsa bal’aa dabalee barreesseera.
Kanaaf humnaa fi dandeettii Afaanii kiyyatu naqabaaf malee kitaabni kuni osoo Afaam Amaaraa qofa miti Afaan Ingiliziittis hiikamee baayyee gaarii taha.
Namootni waan kanarratti nagargaaruu dandahan osoo argamanii gammachuudhaanin simadha.
BBC– Fuula duratti karaa barreessuu Kanaan karoorrikee maal fakkaata?
Darajjee– Fuula duratti karoora laman qaba. Inni jalqabaa seenaawwan waan amma barreesse kanaa gadi jiranirratti barreessuudha. Isaan kuni seenaa, aadaa fi duudhaa aanaalee fi godinaalee Oromiyaa keessa jiru.
Inni lammataa seenaawwan gara olii jiranirrattin barreesuuf karoora qaba. Inni kunimmoo seenaa Oromoo kana olguddistee sadarkaa Kuushitti gumaacha isaa barreessuudha. Qooda sabni Oromoo kuni Afrikaa keessatti qabu seenaasaa olkaasee barreessuufis karooran qaba.
Source: BBC NEWS Afaan Oromoo


text:
Baarentuu Gadaa Irraa//
gessogeda@gmail.com
Abbootin irree baayyeen osoo dhaadatanuu, osoo gaafii ummataa qixa sirriin deebisuurra humnaan ukkaamsuun bara bittaa dheereeffachuuf carraaqanu hallayyaa hin deebine bu’aa turan, bu’aas jiru. keessumaa abbootiin irree Afrikaa fedhii fi heyyama ummataa malee qawwee fayyadamanii aangoo humnaan qabatan hundi isaanii jechuutu danda’amaa odoo dhaadatanuu, odoo rorrisanuu irree ummataatin daaraa botoroo
ta’aa tura. Ta’aas jiru. Hundii isaanituu aangoo humnaan qabatan quufnee wallaaluun akka qawween Koran qawween harcahaniiru. Baayyeen isaaniis du’a saree abbaa hin qabnee du’anii hafaniiru.
Wayyaaneen har’a qawween harkaa qaba jettee ummata Oromootti dhaadachaa fi
roorrisaa jirtus kan ishii eeggatu kanuma. Akka rorriftetti hin haftu. Qawwee harkaa qabna, carraa arganneerra jedhanii ummata sivilii irratti roorrisuun, dhaadachuun yoo gaafii mirgaa kaase ajjeesuun, saamuun yakka, sammuu dhabuudhasii. Beekaan gaafii ummataaf gurra laata, dhaggeeffatee deebii barbaachisaa ta’e kenna. Kan akka
wayyaanee garuu gaafii sirrii fi mirga uumamaa ta’e kan ummattoonni biyyattii keessumaa Ummanni Oromoo kaasaa turee fi jiruuf deebiin ishiin waggoottan 26n darbaniif keessumaa ammoo waggoota 2 as deebisaa turte waraana amma funyaanitti hidhate bobbaaftee kaa’imman Oromoo rasaasaan harcaasuudha. Guurtee mana hidhaatti darbuudha. Biyyaa godaansisuudha.
Ummanni humna, ummanni mirga isaaf kaanaan humni ummata dhaabuu hin jiru. Umamnni abbaa irree kamuu daaraa botoroo akkuma jedhamu san akka taasisu shakkiin hin jiru. Murni qawwee qabate kamuu qawwees ta’e holola fayyadamee humna ummataa duran dhaabbadhaan gongumaa waan yaadamuu miti. Jabaan kamuu humna ummataa hin caalu.
Addunyaan har’aa abbaa irree kamiifuu iddoo hin qabdu, jaalalaa fi fedhii malee ummanni bara baraaf bittaa jala qawween jiraatus hin jiru, jiraachus hin qabu. Jiraachisna jedhaniyyuu hin danda’amu. Deemsi fi fedhiin akkasiis waan yeroon itti darbee fi fudhatame hin qabneedha. Humnaan nama ajjeesaa, hidhaa fi dararaa nan bulchaan gongumaa hin danda’amu, yakkasii. Oolee haa bulu malee shakkii malee
seeraanis seenaaniis nama gaafachiisa.
Ummanni gaafa achii dallanee ka’e, qabuuf nama rakkisa. Balaan dhufus salphaa ta’uu baachuu mala. Wayyaaneen har’a yeroon naaf tole jettee ummata Oromoo fi saboota biroo ajjeesaa, hidhaa fi saamaa jirtus boru bakka seentu akka dhabdu ifaa dha. dhiiga dhanagalaaftee fi qabeenya saamteef numa itti gaafatamti. Ammalleen gatii kaffalaa
jirti.
Dhugaan, Dhiigni, cubbuun namaa yoomiyyuu lafatti hin hafu, hafees hin beeku, har’a waan qawween harka jiruuf ajjeesuu, hidhuu, saamuu malu, gochaas jiru. Haata’uutii heddummina qawweetiin, ajjeechaa fi hidhaan bara baraaf angora turuun danda’aan wayyaanee waan dhugoomuu miti.
Gatii dhiiga ilmaan Oromoo dhangalaasaa turtee fi jirtu yeroon itti kaffaltu fagoo hin ta’u. kanaaf ammoo qabsoon amma Oromoon Itti Jiru FXG ragaa guddaadha. Kunoo dhiphuu keessa galchee akkuma abbootii irree kaanii guyyaa badii ishii lakkaawwachaa jirti, Wayyaaneen abbaa irree waggoota 26n darbaniif ummata Oromoo fixaa fi saamaa turte ta’uun eenyu jalaawuu dhokotaa miti. Murni tun yeroo ammaa kana Isa itti turte kana fuunduraafis itti fufsiisuuf akka carraaqaa jirtus Oromoon quba qaba. dhugaan lafarra jiruu fi qabsoon Oromoon Itti jiru garuu gongumaa carraa kana hin laatufii. Itti hin milkooftu.
Ummanni Oromoo amma sadarkaan irra jiru sadarkaa sobaa fi sossobaa, akkasumas dorsisaan qabsoo isaarraa dagamuu fi duubatuu miti. Oromoon keessumaa ilmaan isaa qaqqaaliin diina innikaa waggoota 26n darbaniif ummata Oromoo qorqaa turte wayyaanneerratti qabsoo eegalan yeroo ittuma jabeessaa deeman malee yoo laaffisan muldhachaa hin jiru.
Dhugaan lafarra jiru kan argisiisu Wayyaaneetti xumura gochuuf sochiin walirraa hin cinne, Fincilli XG finiinee itti fufuu dha. Wayyaaneen afaaniin jira, jira jettee haa dhaadattu, haa bookistu malee qabatamaan hin jirtu, bakkaa hiiqxee jirti, qabsoon Oromoo bakkaa hiiksee jira. Har’a labsii yeroo muddamaa baafteen waraana bobbaaftee jiraachaa jirti.
Yoo midiyyaarraa bookkistu, dhaadattu jabaa of fakkeessuuf haa yaaltu, haa hololtu, jabaan ana caalu hin jiru jettee yaa odeessitu malee keessi ishii oneera, sodaan , dhiphuun gutamtee jiraachaa jirti. Dhugana lafarra jirus kanuma mirkaneessa.
Abbootiin irree biyya kam keessattuu amala itti ta’ee yoo xumurra jala gahan caalaatti dhaadatu, jabaa fakkaatanii muldhachuu barbaadu, ni bookkisu. Haa ta’uutii osoo dhaadatanuu, jabaadha ofiin jedhanuu yoo irree ummataatiin hallayyaa bu’an argaa turre, argaas jirra.
Wayyaaneen har’a ummata Oromoo goolaa jirtus carraan ishii kanaan ala hin ta’u. qabsoon eegalame jabaattee itti fufnaan yeroo gabaabaattis hallayyaa bu’uun ishii shakkisiisaa miti.
Murna osoo hallayyaatti gulufaa jirtuu afaaniin dhaadattu, kan keessi ishii burkutaayee fi abdii kutatte tana gulufa ishii kana caalaatti saffisiisuuf wanti cunqurfama ahundarraa eegamu ni jira. Inniscunqurfamtoonni impaayeera itiyoophiyaa keessatti bulchiinsa wayyaanee jalatti mankaraaraa jiran keessumaa ummanni Oromoo osoo hidhaa, dararaa fi ajjeechaa akkasumas holola wayyaaneen gaggeessitu kanaaf iddoo hin laanne qabsoo eegale ,FXG finiinsee itti fufuudha. Eeyyee ummanni Oromoo keessumaa ilmana isaa qeerroon FXG jabeessanii itti fufuudhaan Wayyaanee waggoota 26n darbaniif ajjeechaa, saamicha, fi dararaa raawwataa turte xumura itti gochuun dubbii fardii fi dirqama lammummaati. Falli abbaa irree jalaa bilisa nama baasus kanumaa fi kana qofa waan ta’eef.


text:
Naqamtee: Oromoonni danuun dirqisiifamuun hiriira deggersaa Kol. Abiyyii fi Paartii Badhaadhinaa irratti akka hirmaatan taasifamuu
Oromoota hiriira deggersaa Kol. Abiyyii fi Paartii Badhaadhinaa irraa qooda fudhachuuf, Roobii kaleessaa Ona Calanqoo, Araddaa Duubee jedhamu irraa gara Magaalaa Calanqootti imalaa turan keessaa 33 balaa konkolaataa isaan mudateen lubbuun isaanii darbuu;
Gullisoo: Dararaa, ajjeechaa fi mancaafamni qabeenyaa LMKIIn Uummata Oromoo irratti raawwatamu hammaatee jiraachuu; Ajajaan Poolisii Humna Addaa Oromiyaa Ona Gullisoo, Ibroo jedhamu duguuggaa sanyii Uummata Oromoo irratti raawwachaa/raawwachiisaa turee fi jiruuf Aangawoota Konyaa Wallagga Lixaan galateeffamuun, Kamisa har'aa badhaafamuu;


text:
Yahayaa Bashiiriin
Akka itti sirnoonni Dargii fi EPRDF lafa qabatanii abbaa irrummaa diriirsan namni beeku kamuu waan amma deemaa jiru hubachuuf hin rakkatu.DARG:Murna waraanaa jaarame ture. Fincila barattootaa kan Baaroo Tumsaa faa bara 1965 irraa qabanii ”Lafti Qotataaf (Land to the tillers)” mata duree jedhuun sirna Nugusichaa irratti eegalan butachuun aangoo qabate. Sochiin barattootaa jalqaba 1970ootaa keessa deemaa ture akka paartii siyaasaatti kan jaarame (organizational movement) hin turre. Kanaafuu murni Dargii gidduu barattootaa fi Nugusichaa dhaabataa ture waan tokko hubate. Barattoonni waraqaa malee humna homaatuu akka hin qabnee fi sirni Nugusichaa ammoo tortoree kufuuf dhihaachuun ifee itti mul’ate.
Haala kana akka carraa warqeetti fayyadamee aangoo qabate. Itti aansuun ideology communism kan yeroo sanatti fashion ture alarraa ergifachuun hayyota qaqqaroo biyya alaa fi keessaf waamicha godhee akka gaariitti of leenjise. Kana keessatti qoodni hayyota akka Haile Fida, faa guddaa dha. Yeroo kun tahutti paartiileen seeraan galmaahan 5 sochii eegaln. MEISON, MALERID, WEZ-LEAUGE, ABIYOTAWI SEDED (Darguu mataa isaa) fi ECHAT turan.Kan nama raaju, MALERID irraa kan hafe hoggantoonni paartiilee afranii dhiigaan yoo laalle Oromoo dha. SEDED-Mangistuu, ECHAT- Baaroo Tumsaa, WEZ-LEAGUE- Senay Like fi MEISON- Haile Fida dhaan hogganamu turan. Akka dhiigaatti yoo laalle yeroon kun seenaa polotikaa Itoophiyaa keessatti yeroo itti Oromoon hoggansa biyyattii dhuunfatee dha jechuutu danda’ama. Oromoon garuu waan irraa argate hin qabu. Jara kana keessaa warri dantaa Oromoof falmaa ture tarree duraa irratti Baaroo Tumsaa ti.
Haile Fidas gama isaatiin jaaramayaa sabummaa yeroo sanatti balfullee akka itti gaaffiin Oromoo Itoophiyaa keessatti deebii argatutti tarsiimoo dhaaba isaatiin gumaachuuf hojjechaa ture. Mangistuu irraa kan hafe hogganoonni hafan hunduu warra barnootaan sadarkaa guddaarra turani dha. Garuu dhumarratti Mangistuudhuma tuffatamaa santu isaan hundumaa dabaree dabareedhaan nyaatee waggaa 17f biyyattii dhiitee bite. Hayyonni siyaasaa Oromoo har’a jiranillee waan kanarraa barnoota guddaa fudhachuutu irraa eegama. Wayta EPRPn lola magaalaa (urban gorilla) eegalee Mangistu Hailamariyam ajjeesuufillee yaaletti warri hafe hundi waliin dhaabatanii EPRP lolan. Mangistuun eega EPRP dhabamsiisee booda akka itti jara itti fayyadame sanas dhabamsiisee aangoo jabeeffatu (power consolidation strategy) baafate. Haile Fida nama mootummaa sooshaalistii dhaabuudhaan gaaffii sabootaa deebisuutu danda’ama jedhee amanuun ”xebbaab, zerenyaa” ittiin jedhee qabee hidhaa keessatti ajjeese. WEZLIG fi MALERID keessaa gariin Dargiitti baqani, warri didee mataa raasuu yaale ni dhabamsiifaman. Akkasitti sirni Dargii osoma daddaaqamuu waggaa 17 jiraate.EPRDF-EHADEG:TPLF fi bixxilleewwan isaa akka OPDO booji’amtoota loltoota Dargii irraa jaaraman ture. EPRDF Caamsaa 28, 1991 yeroo FF seenu diinummaa sirna duraanii waliin qabu ifatti himataa masaraa seene. Dhaabota sabaa hidhatoo kan akka ABO waliin hariiroo gaarii akka qabuu fafakkeessaa ture.
Caasaa sirna of-tuutltotaarra hanga aanutti hammeenya ABO fi sabboonummaa Oromoof qabu hin mul’ifne. Sabboonummaa Oromoo daboo baafatee caasaa sirna duraanii bara dheeraaf diriiree ture ciruu irratti hojjete. Eega hambaaleen sirna Dargii awwaalamuu mirkaneeffatee booda akka masaanuu isaatti kan laalu ABO irratti fuula deeffate. Akkuma yaadatamu maayyii irratti ABO irratti shiraa fi olola sobaa qindeessuun dhiibee dirree siyaasaan ala baasuuf jecha ammammoo caasaa warra Amaaraa sirna isaatti amanan daboo baafate. Humnoota akka masaanuutti laalu lachuu isa tokko kaaniin dhahuun lachuu cabsee aangoo jabeeffate. Waggaa 27 jiraate.PP:Garaacha EPRDF keessatti rimaayee, dhalatee harmuma EPRDF hodhee guddatee dardare. Qabsoo Qeerroon Oromoo karaa nagaan geggeessee lafee dugdaa EPRDF cabse fayyadamee humna jijjiiramaa fakkaatee as bahe. Carraa TPLF waliin dhahamuu jalaa ooluuf jecha ‘hiriirri koo gama sabaa ti’ jedhe.
Oromoon qabsoo godhe malee jaarmayummaa jabaa (organizational institution) aangoo siyaasaa qabatee biyya bulchu akka hin qopheeffatin yoo hubatu ‘anatu isn ceesisa’ jedhee kakate. Kana booda gooftaan keenya Oromoo dha jedhe. Oromoon irra hedduun dhugaa itti fakkaatee tole, oofi numa si laallaa jedheen. Akkuma Dargiin injifannoo barattoota bara 1970ootaa butatee aangoo ittiin qabate inni kunis qabsoo Qeerroo saamee masaraa ittiin deebisee dhuunfate. Akkuma Darguun fincila barattootaa 1970ootaa sanatti dhukaasuurraa of qabee haala jiru gamaaggamaa turee boodarra ‘’anis qaama warraaqsa kanaati’’ ofiin jedhe, inni kunis ‘’nutis keessaan qabsoo cimaarra turre, Qeerroorra harka qabaa turre’’ jedhee lallabate. Dhugaas fakkaate. Eega bakka gooftolii isaa of buusee masaraa dhuunfatee booda tapha shiraa sirnoota duraaniirraa dhaale Oromoorratti taphachuu eegale.
Jalqaba sabboonaa Oromoo of fakkeessee eega sagalee qabsoo Oromoo toyatee booda firooma humnoota sirna durii deebisuu barbaadanii waliin firooma tarsiimoo qabaachuu isaa ifatti garsiifate. Sabboonummaa Oromummaa ifatti abaare, dhabamsiisuufis irratti duule. Oromoo kutaan walirratti duulchisuuf goolii seenaan dhiifama hin goneef haala walirraa hin cinneen raaw’ate, raaw’achaas jira. Mormii Oromoo fi warra Tigraayirraa itti dhalate cabsuuf miidiyaa fi muuxannoo siyaasaa sirna duraanii leellisutti gahummaan fayyadame. Daangaa darbeeyyuu humna Eertiraa gargaarsifate. Oromiyaa fi Tigraay irratti duula walirraa hin cinne gochuun sirna federaalummaa sabummaa fi mirga hiree murteeffannaa dhabamsiisuuf akka qophii qabu dhoksaa tokko malee lallabe. Dubbiin garuu akka yaade tahuu didde. Humni olaantummaa saba tokkoo golgaa Itoophiyaa jalatti deebisuu barbaadu didee gatiittii itti baasee aangoo isaatiifuu sodaachisuurra gahe.
Amma haala kana keessattis tarsiimoo humnoota wal faallessoo dhalatanii jiran (availabe polarized forces) fayyadamuun akkamitti isa tokko kaaniin dhahaa aangoo isaa raafamaa jiru akka jabeeffatu xiinxalaa jira. Adeemsa kana keessatti yeroo fedhetti ka’ee ammas sabboonaa of fakkeessee Oromoo dogoggorsuun qaama aangoo isaaf isa yaaddessu irratti duulsifachuu yaada. Gaafa Amaara yookiin Tigraay irratti duulu akka Oromoo mirqaansifatee of faana hiriirsu amana. Gaafa Tigraayirratti duulu akka deeggarsa Oromoo fi Amaaraa hammaarrachuu danda’u abdata. Gaafa Oromoo irratti duulu Amaara gammachiifatee bobbaaseera, bobbaasaas jira. Toftaa kanaan akkuma Dargii fi abbaa isaa EPRDF sirna abbaa irrummaa gad dhaabee baroota dheeraa wayiif dhiitee bulchuu abjoota.
Wanti sirni kun hubachuu dadhabe garuu: 1. Barri keessa jiruu fi baroonni sirnoota lamaan dabranii tokko miti. Dargiin Lola Qabbanaawaa (Cold War) fayyadamee akkuma abbootii irree biyyoota hiyyeeyyii birootti tumsa warra Soviet irraa argatuun of jabeesse. Har’a addunyaan maalis tahu humna jabaa tokkicha jala (unipolar) jirti. Fedhii humna kanaarraa fagaattee milkaahuun ulfaataa dha. Biyya keessattis wayta sabboonummaan sabootaa sadarkaa laafaarra ture keessatti maqaa Itoophiyummaatiiin Dargiin milkaaheera. Sun har’a hin hojjetu. EPRDF maqaa ‘mirgoota sabummaa eegaan jira’ jedhuu fi imaammata misoomaa hordofaa tureen warra Lixaa akka dansaatti amansiifate.
Gaanfa kana keessatti dantaa isaanii eeguuf humna amansisaa akka tahe agarsiisuun warra Lixaa utubaa godhatee mormitoota isaa doomsaa of jiraachise. Akkasuu tahee garuu maayyii irratti Qeerroo Oromoo jalaa bahuu hin dandeenye.
2. Teknooloojiin wal qunnamtiis akka ammaa kanatti sirnoota dabran keessa salphaa hin turre. Mormitoonni bara sanaa fagoorraa odeessa wal jijjiiruuf yoo xiqqaate torbaan tokkoo hanga lamaa itti fudhata. Har’a sakoondii keessatti wal dubbifama. Kun qabsoo farra mootummaa milkeessuuf aanjaa guddaa uumeera.
3. Qabsoon hidhannoo Oromoo haala seenaa keessatti mul’atee hin beekneen amma sadarkaa duubatti deebisuun hin danda’amnerra gahee jira. Sabboonummaan Oromoos yeroo kamuu caalaa guddatee yoo fincilaan tahuu baates callisaan diddaa isaa yeroo itti agarsiisurra jira. Fincilatti jijjiiramuufis yeroo dheeraa hin gaafatu. Dubbiin akka gaafa Dargii fi EHADEG sanaa miti. Duulli WB hiikkachiisuuf marsaa marsaa yaalame kanaaf milkaahuu dide. Ummanni dirreetti gad bahee hin fincilin malee ilmaan isaa mirga isaaf falmitu galaana tahee akka qurxummiitti of keessa bobbaafatee wal horsiifachuun gara galii isaatti deemaa jira. Yeroo akkanaatti Oromoo waliin haaloo wal qabatanii milkaahuun hin danda’amu.
4. Wal diddaan humnoota siyaasaa gurguddaa sadan: Oromoo, Amaaraa fi Tigraay gudduutti jabaatee jiru tokko kaaniin walitti buusanii impaayerattii suphuun umrii bittaa irratti dheereffachuuf kan dandeessisu miti. Amma hunduu hiree mataa ofiif dursa kennee jira. Firaa fi diina isaa tolchee hubateera waan taheef warra gidduu kaatee bu’aa buufachuu barbaaduuf carraan hin jiru. Yeroon kun jaalatamee jibbamee saba keessaa dhalatanitti harka kennachuun alatti ummata nagaarratti goolii uumuudhaan yeroo itti umrii dheereffachuu dandeessisu miti.
5. Alarraa gargaarsi amansiisaan gogeera. Sabani isaas yoo demokraatawaa hin taanellee abbaa irree jabaa godinaa kana tasgabeessu tahuu akka hin dandeenyee fi sunimmoo dantaa warra Lixaaf yaaddoo dha. Abbaa irree jabaa tahuuf gara jabinaan ummata fixuun qofti ragaa hin tahu. Inumaa ajjeechaan jumlaa Oromiyaa fi Tigraay keessatti godhamaa jiru balaa biraa as harkisaa jira malee isa umrii dheerressu hin taane. Gooliidhaan ummata tokko kaaniin dhahanii abbaa irrummaa jabeeffachuuf carraaqqiin waggoota 4n dabran godhaman bu’aan isaa warra Lixaa biratti caalaa jibbamuu qofa tahe.
Kanaafuu falli jiru saba dhiifama gaafatanii harka itti kennachuu qofa. Fakkeenya sirnoota dabraniitiin sirna bittaa haaraa jiraachisuun hin taane, hin danda’amu. XUMURAAmma karaan fagoo nama deemsisu kallattii kamiinuu cufamaa (deadlock) tahuu hubachuun furmaata nagaa qofatti harka kennachuu male falli hafe hin jiru. Nagaatti harka kennachuuf ammoo yakkoota hanga ammaatti ummata nagaa irratti raaw’atan amananii fudhachuun murtii ummataaf of dhiheessuu gaafata. Loloota ummanni of ittisuuf godhaa jiran lola eebbifamoo fi haqaa tahuu amananii akka mooyachuu hin dandeenyee fi akkamitti biyyi lola keessaa baatee hunduu gaaffii isaa nagaan dhiheeffata jedhanii dhiphachuutu furmaata. Kanaan alatti shira tokkorratti shira biraa xaxaa, goolii tokkorratti goolii biraa raaw’achaan itti fufa jechuun umrii bittaa kan gabaabsu qofa osoo hin taane yakka irratti yakka seenaan dhiifama hin goone dabalachuu qofa taha. Injifannoo Ummata Oromoof!
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…