text:
Prezidaantiin yunaayitid Isteets Joo Bayiden ergaa filatamanii as yeroo jalqabaatiif Prezidaantii chaayinaa shiin Jiinping waliin kallatiidhaan karaa toora marsaaritii marii taasisaniiru.
"Aduunyaa dhaa fi saba keenyaa Itti gaafatamumaa qabnaa," kan jedha Joo Bayiden, waa’e mirga namoomaa, waa’ee wal dorgommii diinagidee, fi waa’ee chaayinaatiif dhimmaa taayiwaan irrati prezidaantii chayinaa wajjin marii taasisuu isaanii ibsii waayit haawus irraa bahee beekisuseera.
Marii saa’tii sadii ol fudhate kana irratti, prezidaant Baayideb U.S fedhiidhaaf Dudhaa isheetiif dhaabachuu akka itti fuftuu dubbatanii jaarraa 21ffaa ti sirnni adduunyaa bilisa, banamaa, kan loogii hin qabnee akka ta’uu qabu dubbachuu isaanii waayiit haawus ibseera.
Akka ibsii waayiit haawus dabalee jedhetti "U.S imaammata chaayiinaa nidegerti. Fedhii chaayinaan Taayiwaaniin umnaan dhuunfachuu qabdu jabeessitee mormiti."
Dhimmaa Taayiwaan ilaalchisee Ministeerri dhimmaa alaa chaayinaa gamaa isaatiin ibsa kenneen U.S Umnootaa Bilisummaa Taayiwaaniif falmanuuf ergaa dogogoraa dabarsuu dhaabuu qabdii jedheera.
Haanga’aa gameessi bulchiinsaa mootummaa U.S tooko akka jedhanitii, mariin hogantoon lamman taasisaan saa’tii tilmaamee ol dheeraa akka ta’e himaniiru.


c: text/html

text:
Dhaabbanni qoo’annoo hawaa Yunaayitid Isteets ykn NASAn waa’ee waggoota Shantama booda namoota 6 gara ji’aatti erguu irratti hojjechaa jira. Ergamni qoo’annoo ji’aa “Artemis” jedhamee waamamu kun dabaree sadii qaba. Rookeetiin yaalii isa jalqabaa, “Artemis1” jedhamu Onkololesa 17 hawaatti furguggisuuf karoorfamee jira.
Yaaliin ka biraan NASAn hawaa irratti taasisaa jiru ammoo ka DART, jedhamu kan otuu dhagaan yokaan wanneen dhagaa fakkaatan hawaa keessaa gara lafaatti furgugga’anii namaa fi uumama irra balaa hin geessisiin akkaata qolachuutti fuuleffate. Fulbaana 26, 2022 yaaliin jalqabaa taasise. Ergama NASA lamman irratti Bafqaaduun Hayyuu Saayinsii hawaa tokko waliin marii taasisee jira. Itti-aanee dhihaata.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ityoophiyaan hidha laga Abbayyaa falmisiisaa ta’e waggaa sadaffaaf biyyoota yaa’aa lagichaa gadii jiran waliin utuu walii hin galin bishaan itti guutuuf kan karoorfatte mormuun Masriin Jimaata darbe gola naga eegumsaa kan tokkummaa mootummootaaf mormii dhageessiftee jirti.
Yeroo lolaan bishaanii jiru yeroo ammaa kanatti Ityoophiyaan kuusaa Hidha Abbayyaa guutuu akka itti fuftu kan ibsu ergaa gama Itiyoophiyaa irraa Adoolessa 26 argatteetti,'' jechuun ibsi ministeera haajaa alaa beeksisee jira.
Deebii kanaaf Masriin gola naga eegumsaa kan tokkummaa mootummootaaf xalayaa barreessiteen ''Itoophiyaan waliigaltee malee gam tokkoon Hidha kana guutuu itti fufuun mormii ishee ta’uu isaa fi guutummaatti diduu ishee ibsiteetti.
Ministeerichi Masriin "mirga seera qabeessa nageenya biyyaa ishee mirkaneessuu fi eeguuf tarkaanfiiwwan barbaachisoo hunda fudhachuuf qabdu, balaa tarkaanfiin Itoophiyaan gama tokkoon fudhattu gara fuulduraatti fiduu danda'u kamiyyuu" akka of irraa qolattu cimsee ibseera.
Gaanfa Afrikaatti jilli addaa Yunaayitid Isteetis Maayik Haamer Jimaata darbe Itiyoophiyaa kan turan yoo ta’u, mariin isaanii wal dhabdee hidhicharratti ka’u ni dabalata jedhamee eegamaa ture. Jilli addaa kun duruu wixata har’aa Masrii waliin marii geggeessan.
To’annaa Gamtaa Afrikaa jalatti karaa dippilomaasii gara fuulduraatti tarkaanfatamee walii galtee irra akka ga’amuuf waliigaltee fedhii yeroo dheeraa lammii qarqara laga Abbayyaa jiran hundaaf barbaachisu deeggaru irratti dammaqinaan bobba'aa jirra,'' jedhan.


text:
Uffanni Aadaa Oromoo dhiyeenya kana hedduuminaan baramaati jira. Ogeeyyiin hojii kana keessatti bobba’anii jiran haala keessa darbe yoo yaadatan, duraan uffannaa aadaa kana magaala guddoo biyyattii keessatti uffachuunis tahe gurguruun rakkisaa ture, amma garuu hedduuminaan baramaa jira, jedhu.
Ta’us uffatni kun qorannaan kan qophaawu waan hin taaneef yeroo itti duudhaa fi safuu uummatichaa irraa fagaatu ni jira, mootummaan dhimma kana hordofuu qaba jechaan dubbatu. Biiroon Aadaa fi Tuurizimii Oromiyaa immoo giddu galli qorannoo fi gabaa uffata aadaa walitti fidu dhiyeenyatti eebbifamee hojii eegala jedhaa.


text:
Taaddasaa Birruu
Taaddasaa Birruu (1920 – Bitootessa 19, 1975) kooloneelii loltuu waraana Impaayera Itoophiyaa fi sabboonaa fi qabsaawa mirga Oromooti. Taaddasaan jalqabarratti leellisa tokkummaa Itoophiyaa kan ture yoo ta'u, yeroo booda garuu, bara 1960n keessa, gara qabsaawaa mirgaa fi walqixxummaa Oromootti jijjiirame. Kanarraa ka'uun mootummaa fonqolchuuf yaalaa kan ture yoo ta'u, boodarrammoo karaa waraanaan mootummaa kuffisuuf yaalaa ture. Qabsoo kana keessatti mootummaa Dargiitin qabamee ajjeefame. Taaddasaan akka abbaa sabboonummaa Oromootti ilaallama.
Seenaasaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Jireenya Ijoollummaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Taaddasaan bara Hayilasillaasee keessa Impaayera Itoophiyaa keessatti kutaa bulchinsaa Shawaa keessatti kan argamtu Salaaletti dhalate. Abbaan isaa obbo Birruun waraana xaaliyaanii irratti summii gaaziitin(poison gas) du'an. Haati isaa ammoo gadda kanarraa ka'uun ji'a sadi'i booda du'an.
Loltuu Ta'uusaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Erga warri isaa dhumanii booda, Taaddasaan wasiila isaa Beekaatti kan miseensa Arbanyoochi, riphxee-loltoota Xaaliyaanii lolan, turetti dabalame. Boodarras qabamee hidhaan umurii guutuu fi hojii humnaa itti murtaa'ee Moqaadishoo, Somaaliyaatti hidhame. Amma Biriitish bara 1940 Moqaadishoo qabattee bilisa ba'utti achi ture. Taaddasaanis erga hiikkamee booda leenjii waraanaa Keeniyaa deeme fudhatee bara 1941tti Itoophiyaatti deebi'e. Achii gara sadarkaa liyuutenaantiitti ol guddatee Akkaadaamii Waraanaa Hoolotaatti galmaa'e. Achi keessatti akka barsiisaatti yeroo dheeradhaaf tajaajillaa ture.
Bara 1954tti, Taaddasaan gara liyuutenaant koloneelitti guddatte; waraanarraas gara humna poolisiitti jijjiirramee. Humna poolisii akka ammayyomsuufis dirqamni itti kenname. Dura ta'aa "Faxnoo-Daraash(Rapid Forces)" ta'ee muuddame. Fonqolcha mootummaa bara 1960 fashaleessuu keessattis ga'ee guddaa tabatee amanamummaa Hayilasillaaseef qabu agarsiise. Yeroodhuma dura-ta'aa "Faxnoo-Darash" ture kanatti lammii Afrikaa Kibbaa sirna Apaartaayidiin qabsaa'aa ture Niilsen Maandeellaa leenjise. Shugguxii Liliesleaf jedhamtu kan Maandeelladhaa kennes isa ture. Taaddasaa Birruu bara 1953tti gara Birgaader Jeneraalitti ol guddate. Yeroo kana inni dura ta'aa "Faxnoo-Daraash", itti aanaa komishinerii Humna Poolisii Biyyaalessa, ajaajaa waraana naannoo fi dura-ta'aa Duula Dubbisuu fi Barreessuu Biyyaalessaa ture.
Waldaa Maccaa fi Tuulamaa Keessatti[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Taaddasaa Birruu jalqaba sochii sabboonummaa Oromoo hin balaaleffata ture. Erga muummicha ministeeraa Akliluu Habtawaldi wajjin haasawee booda Taaddasaa ni jijjiirrame. Akka dura-ta'aa Duula Dubbisuu fi Barreessuu Biyyaalessaatti, Taaddasaan Akliluu Habtawaldi wajjin walgayii taa'ee Akililuunis Taaddasaan Oromoo ta'uu isaa waan hin beekneef Oromoo akka baratu gochuuni fii Oromoo loltuutti qacaruun gaarii akka hin taane itti hime. Jechi kun Taaddasaan yaada isaa akka jijjiiruu fi Waxabajjii 1964tti miseensa Waldaa Wal-Gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa akka ta'u godhe. Waldaa kana keessattis sochii baayyee godhe.
Beekkamtummaan Taaddasaa Birruu fudhatamni Waldaa Wal-Gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa akka dabalu godhe; dabalataanis dandeettiin geggeessummaan isaa dhaaba kana gara dhaaba mirga Oromootif qabsaawutti jijjiire. Karaa dhaaba kanaas, Taaddasaan, Oromoon akka baratuu fi akka of danda'u barsiisaa ture. Fakkeenyummaa Taaddasaa fudhachuun, dura buutonnii loltuu baayyeen, ummatni siivilii, namoonni baratan, namoonni bizinesii fi geggeessitoonnii amantii waldaa Maccaa fi Tuulamaatti makaman. Namoonni kun baayyen isaanii Oromoo ta'uu isaaniyyuu dhoksanii kan turan yoo ta'u dhaaba kanatti makamuun isaani akka eenyummmaa isaani deebisanii akka labsuutti ilaalan.
Mootummaadhan Mormuu Isaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Taaddasaa Birruu Waldaa Wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulamaatti galuun isaa fudhatama dhaabichaa dabale. Kun immoo Hayilasillaasee fi qondaaltota isaa aarse. Keesumaayyuu muummichi ministeeraa Akliluu Habtawaldi Taaddasaa akka masaanutti ilaaluu jalqabe. Akliluu dhuka'a boombii Finfinneetti ga'ee fi fincila Oromoonnii Baalee kaasan sababa godhatee Waldaa Wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa akka cufamu godhe. Miseensonni isaa baayyen qabamanii, baayyeen ajjeefamanii, baayyeen immoo biyyaa ba'an. Taaddasaan kana hunda jalaa bahee garuu hidhaa manaa jala akka turu godhame. Hidhaa manaa kana jalaa waggaa sadi'i booda dhokatee jalaa bade. Kanatti aansee loltoota Oromoo sadarkaa olaanaarra jiran wajjin ta'uun fonqolcha mootummaa yaalan; Hayilasillaases ajjeesuf karoorsan. Fonqolchi sun garuu odoo hin milkaawin hafe. Taaddasaan qabamee , umuriin isaa dulloomaa ta'uyyuu, garmalees reebbamee. Murtiin ajjeechaa itti murtaa'es boodarra gara hidhaa guututti jijjiirrame. Warri isa wajjin fonqolcha irratti hirmaatan baayyeen garuu ni ajjeefaman.
Taaddasaan boodarra hidhaadhaa gadilakkifamee Galamsootti hidhaa manaa jala akka turu godhame. Taaddasaanis yeroo kana geggeessitoota Oromoo bebbeekkamoo kan akka Baaroo Tumsaa, Elemoo Qilxuu (Hasan Ibraahim), Ahimad Hundee Taqii, fi Sheek Bakrii Saphaalloo wajjin wal qunname.
Waxabajjii 1974tti, Itoophiyaan jeequmsa keessa waan seenteef impaayerri Itoophiyaa dadhabe. Taaddasaanis carraa kanatti fayydamuun Galamsoodhaa miliqee gara Finfinneetti deebi'e. Dargiin, waraana angoo mootummaa of harka galfate, Taaddasaan ministeera dhimma keessaa akka ta'uuf gaafate. Taadasaanis kana fudhachuu dide. Erga yeroo lammataatif didee booda, humni poolisii akka too'anna jala akka oolchuf ajajame; Taddasaan kana jalaa miliqee loltuu fincilaa waaraanaaf Shawaa keessatti gurmeessuu jalqabe. Loltuu keessatti hiriyoota isaa kan turan kana akka Koloneel Hayilee Raggaasaa, meejer Abbabaa Gabramaariyaam fi dhumarratti jeneraal Jaagamaa Keelloo isatti dabalaman. Kabaja gooticha wareeggame Elemoo Qilxuuf jecha maqaa waraanni isaa itti fayyadamaa ture Waraana Bilisummaa Oromoo(WBO) maqaa jedhamu jaltti socho'uu jalqaban.
Du'aasaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Taaddasaa Birruu finciltoota geggeessaa kan ture yoo ta'u jeneraal Jaagamaa Keellotiin ganamee Hayiluu Raggaasaa wajjin booji'ame. Taaddasaa fi Hayiluuttis hidhaan umurii guutuu itti murteeffame. Boodarra kun Dargiidhan gara ajjeechaatti jijjiirrame. Taaddasaa Birruu, Hayiluu Raggaasaa fi geggeessitoota Oromoo ta'an baayyeen gaafa Bitootessa 18, 1975 ajjeefaman. Waraanni Bilisummaa Oromoo garuu qabsoo isaa kan itti fufe yoo ta'u bara 1976tti qaama Adda Bilisummaa Oromoo ta'e.
Yaadatamuu[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Taaddasaa Birruu Oromoota baay'ee biratti akka abbaa sabboonummaa Oromoo kan ammayyatti ilaallama. Barsiifni inni waa'ee eenyummaa Oromoo irratti gochaa ture dhaloota Oromoo haaraa kakaasee. Kunis aadaan, Afaanii fi eenyummaan Oromoo akkasumas sochiin bilisummaa Oromoo akka finiinu godhe.


text:
Hegeree Oromiyaatiin
Oduu Ethiopia fii Masrii : Muddee 18/2014
Dura ta’aan Barlamaana Ethiopia Abbaa Dulaa Gammada jiilota 70 waliin kibxata dabree Muddee 16/2014 Magaalaa Cairo galuun isaanii gabaafamee jira.
Bufata Dirree Xayyara Magaalaa Cairotti kan isaan simatan Ambaassaadara Ethiopiaaf Masrii taa’u Obbo Mahamuud Diriir fii Ambaassadara Masriif Finfinnee taa’u Obbo Mohammed Idris fii Gargaaraa Ministera Haajaa Alaa Masrii Obbo Sabrii Majdii Sabrii fii Gargaaraa Ministera Bishaanii fii Enerjii Biyya Masrii Obbo Mohammed Hamzaawiin kan simataman hoggaa tahuu Boqannaan isaanii kanaan guyyaa shaniif Biyya Masrii kan turan tahuuniis bekkamee jira.
Dura taa’aa barlamana ethiopia kanaa wiin keysommonni yk Jiilli deggartota Motummaa ethiopia waliin jiraachuun isaanii bekkamee jira.
Keysummota yk Jiilota kannen keysaa bakka bu’onni Amantaa Islaamaa fii Amantaa Kiristaanaa , Akkasuma bakka bu’onni Dubartotaa fii Darggaggota ethiopia namni 70 waliin jiraachuun isaanii bekkamee jira.
Akkuma yaadatamuu turbaan dabre keysa dubbi himaan Ministera Haajaa Alaa Ethiopia Obbo Diinaa Muftii Jiila Ummata Ethiopia bakka bu’u biyya Masriitti erguuf qophii xumurachuu isaan ibsuun isaa ni yaadatamaa .
Jiilli Abbaa Dulaan hogganamu kuni Mummicha Ministera Masrii Obbo Molabi fii bakka bu’ota ummata masrii hedduu waliin kan wal qunnamuuf jiraatan tahuun isaanii bekkamee jira.
Gara biraatiin kaanttiibaan yk Bulchaan Magaalaa Finfinne obbo Dirribaa Kumaa Hidha Laga Abbayyaatiif Ummanni Ethiopia Milyona 22 kan arjoman tahuu isaanii ibsee jira.


text:
Lammileen Itiyoophiyaa seeraan ala Taanzaaniyaan qaxxaamuraa turan 80 ol ta’an naannoo kibba baha biyyattiitti to’annoo jala oolchan.Yeroo to’annoo poolisii fi Immigreshinii jela oolanis baqattoonni kuni, beelaafi dheebuu irraa kan ka’e baayyee miidhamanii akka ture poolisiin biyyattii beeksiseera.
Yeroo ammaatis baqattoonni kuni naannoo bulchiinsa Imbeeyaa Kutaa Iriingaa jedhamtu keessatti to’annaa poolisii jela ka jiran yoo ta’u, koomishinera Kutaa keeyilaa kan taate Dr. Teehaa Irnaangaa akka Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf himtetti, warra Iriingaatti qabamanittis dabalata baqattoonni seeraan ala Taanzaaniyaa seenan naannoo Keeyilaa jedhamuttis mana hidhaa keessa akka jiran dubbatanii jirani.
Itiyoophiyaan Taanzaaniyaadhaa waajjira qoonsuulaa ka hin qabene yoo taatu, dhimma kana itti aantummaan ka hordofu waajjirri qonsuula Itiyoophiyaa Naayiroobii jiru garuu waa’ee lammilee Itiyoophiyaa qabaman kanaa ifaan waanti inni dubbate hin jiru.
Nutis waa’ee qabamuu baqattoota seeraan alaa lammilee Ethiopia kanas akka dhageenyeen waajjira Qoonsuulaa Itiyoophiyaa Naayiroobii jiruuf kaafnee ka turre yoo ta’u, oduu kana nuyyuu reef isinirraa dhageenya waan ta’eef odeeffannee haala jiru isiniif himnaa jechuun dubbatanii turan. Haata’uyyuu malee haga oduu kana qindeessuuf studio seennutti, deddeebinee yoo isaan gaafannus, nama waa’ee dhimma kanaa nuuf himu argachuu hin dandeenye.
Raadiyooniin VOA Waajjira Qoonsiila Itiyoophiyaa Naayiroobiitti Itti aanaa hoj raawwachiisaa dhimma diyaaspooraa kan ta’an obboo Andaarguu Berihee irra deddeebiin email fi bilbilaan argachuu yaalus yaaliin keenya milkaawuu hin dandeenye.
Lammilee Itiyoophiyaa kana seeraan ala Taanzaniyaa seensisuun wal qabatee lammiin Taanzaaniyaa Alex Adam ka jedhamu to’annaa poolisii biyyattii jela kan oole yoo ta’u, waa’ee baqattoota to’annaa jela oolan kanaas Dr. Teehaaf kaafnee akka gadi fageenyaan eenyummaa isaanii hin beekne nuuf himtee jirti.
Kanaan duras bara 2012 Kaaba giddu gala Taanzaaniyaa bakka Koongwaa jedhamutti, lammileen Itiyoophiyaa lakkoofsaan 40 ol ta’an konkolaataa fe’umsaan utuu deemanii sababa qilleensa dhabuutiin ukkaamamanii lubbuun isaanii darbuun isaa ni yaadatama.


text:
Filannoon marsaa biraa akka irra deebi’ee hin gaggeefamne gochuuf prezidaant Jonaatan caalmaa sagalee hanga tokko fi kutaalee 36 keessaa 24 keessatti sagalee uummataa yoo xiqqaate nuusa tokko argachu qabu.
prezidaant Jonataan filannoo kana kan injifatan fakkaata.Ba’iin filannoo ituu hin labsamin dura Yaadi uummataa funaaname akka agarsisuutti,prezidaant Jonatan dorgomaa isaanii kan ta’an hogganaa waraanaa duraanii Muhammadu Buhaari akka caalan tilmaamee ture.
Biyyatti gama kaabaa magaalaa Kaadunaa fi Kaanoo keessatti hokkarri ka’eera.Iddoon kun maadhee jabaa kan Buuhaari ta’uun beekama.Uummanni iddoo kana jiru ba’ii filannoo labsameen mufatanii gommaa, kokolaataa fi biilsaalee guban.
Sanbata darbe Buhariin akka dubbataniitti wirtuulee filmaataa keessaa, gabaasaaleen dhiyaatanadda addummaa qabaachu ilaalchisee gammachuu hin qabu jedhan. Paaartiin isaanii CPC.n ba’ii filannoo kana falmuuf ka jiru ta’uus ibsan.
MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Hidha Haaromsaa: Ameerikaan ibsa baafte akka sirreessitu Itoophiyaan gaafatte
Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa Gaddu Andaargaachaw "Itoophiyaan Hidha Haaromsaa ijaaruf heeyyama eenyuyyuu hin gaafattu" jedhan.
Obbo Gadduu dabalatee Ministirri Bishaan, Jallisii fi Anniisaa Dr. Injinar Silashii Baqqalaa akkasumas gorsaan seeraa ministeera dhimma alaa Ambaasaaddar Rattaa Alamuu marii fi haala waqtaawaa Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa ilaalchisun Kibxata ibsa laataniiru.
Ibsichi Af-yaa'iin Itti-aanaa Paarlaamaa Masirii biyyi isaanii "shira Itoophiyaa" harka marattee teessee akka hin ilaalle erga dubbataniin booda kan kennamedha.
Bishaan Laga Abbayyaarratti mirgoota seenaan qabnu eegsifachuudhaaf tarkaanfiiwwan barbaachisan hunda fudhachuuf qophiidha jedhan anga'aan Masirii kun.
Ibsi aanga'oonni Itoophiyaa kennan garuu irra hedduu Ameerikaa irratti kan fuulleffatedha.
Ibsa Ministeerri Faayinaansii Ameerikaa dhiyeenya kana haala guutiinsaa fi adeemsa hojii hidhichaa ilaalchisuun baase kan qeeqan Obbo Gaddun ibsichi 'bu'uura dipilomaasii kan hin qabne fi dogongora' ta'uusaa dubbatan.
Mootummaan Ameerikaa ibsa baase akka sirreessu fi dubbichis walitti dhufeenya biyyoota lamaanii irratti miidhaa akka hin qabaanne abdii qaban himan.
Marii Hidha Haaromsaa Guddichaa Itoophiyaa ilaalchisuun Ameerikaan gahee taajjabdummaa qofa akka qabaattu walgahii jalqabaa biyya Ameerikaatti taasifame irratti dubbachuu isaanii kan himan Ministirri Bishaan, Jallisii fi Anniisaa Silashii Baqqala (PhD) Ameerikaan dokumantii waliigaltee dhiyeessunshee dogongora ta'uusaa dubbatan.
Biyyattin gahee dokumantii qopheessuu akka hin qabne fi dokumantiin qophaa'es dokumantii guutuu osoo hin taanee kan dhimma murtaa'e qofa irratti xiyyeeffate ta'us ibsicharratti himameera.
Gama biraatin "hidhichi qabeenya Itoophiyaan lafa Itoophiyaa irratti ijaarramaa jira" kan jedhan Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa Gaddu Andaargaachaw Itoophiyaan hidhicha ijaaruuf mirga guutuu akka qabdu fi biyyoota yaa'a gadiis bifa hin miinen akka ijaartu dubbatan.
Qabxiilee Wal-dhabdee
Mariiwwan biyya Ameerikaatti taasifaman biyyoota yaa'a Abbayyaa sadan gama walitti fiduutiin gahee guddaa akka taphate kan himan Ministirri Bishaan, Jallisii fi Anniisaa Silashii Baqqala (PhD) dhimmootni biyyoonni sadeen hanga ammaatti irratti walii hin galle shan jiraachuu isaanii himan.
Daangaan yeroo waliigaltee biyyooti sadeen mallatteessanii qabxii waldhabdee isa jalqabaa yemmuu ta'u Itoophiyaan waliigaltichi waggoota muraasaaf kan tajaajilu fi kan haaromsamu akka ta'u barbaaddi.
Malootni wal-jijjiirraa odeeffannoo fi akkaataan falmiin gara fulduraatti mudachuu danda'u itti furamus qabxiilee waldhabdee isaan biroo ta'uun isaanii ibsicharratti himameera.
Itoophiyaan, waldhabdeen gara fulduraatti biyyoota sadan gidduutti uummamu mariidhaan akka hiikkamu barbaaddi.
Gama biraatiin Masiriin immoo jaarsummaa yookin murtoodhaan akka hiikamu barbaaddi.
Haalli guutinsaa fi hojimaatni hidhichaas dhimma biyyootni kunneen hanga ammaatti irratti walii hin galledha.Qabxiileen kunneen kan suuta irratti mari'atamanii waliigalaman ta'uu immoo Obbo Gaddu Andaargaachawu dubbataniiru.
Waldhabdee dhimmoota kunneenii furuufis mariidhaan ala filannoon biraa eenyuyyu akka hin fayyadne kan himan Obbo Gaddun mariin taasifamaa jiru akka itti fufuuf fedhiin Itoophiyaa olaanaa ta'uu isaa himaniiru.
Hidhichi Maalirra Jira?
Ijaarsi Hidha Haaromsa Guddicha Itoophiyaa rakkoolee hojii sibiilaan walqabataniin heddu duubatti harkifachaa turuunsaa himameera.
Yeroo ammaatti ijaarsi hidhichaa dhibbeentaa 71 ol gahuunsaa ibsa har'aa irratti himameera.
Waqtii gannaa dhufus bishaan kuusuu akka eegalu fi dhuma waqtichaattis bishaan meetir kiyuubii Biiliyoona 4.9 kuusuf karoorfatameera.
Yaalin maddisiisa anniisaa hidhichaas Bitootessa bara 2013 akka eegalu Dr. Injinar Silashii Baqqala himaniiru.


text:
Waxabajjii 01, 2014 (TOI) – Mooriishiyeetitti kan gaggeeffamu Shaampiyoonan Atileetiksii Afrikaa 22ffaan har’a eegaleera.
Shaampiyoonaa atileetiksii kanarratti Itoophiyaan atileetotaa dhiiraa 26 fi dubartoota 28 waliigalaan atileetotaa 54 kan hirmaachistuudha jedhameera.
Fiigicha meetiraa 100 dubartootaan Raaheel Tasfaayee, Ye’absiraa Jaarsoo, meetiraa 400’n dubartootaan Tsiggee Dhugumaa, Amaarech Zagoonaa, Misgaanaa Haayiluu, meetira 400 dhiiraan Yoobsan Birruu fi Yohaannis Tafarraa akkasumaas meetiraa 100 dhiirotaan Loochoo Kiyoongaa Itoophiyaarraa kan hirmaataniidha.
Itoophiyaan dorgommiiwwan atileetiksii 35 oliin akka hirmaattu ragaan Federeshinii Atileetiksii Ityoophiyaarraa argame ni mul’isa.
Shaampiyoonaa kanarratti atileetonnii 636 biyyootaa Afrikaa 42rratta ni hirmaatu jedhamee eeggama.
Shaampiyoonaan atileetiksii kun weerara vaayiraasii koronaa booda yeroo jalqabaaf gaggeeffama.


text:
Finfinnee, Amajjii 7, 2013 (TOI) – Taphoota Beetkiing Piriimeyar Liigii Itoophiyaa Torbee 7ffaan har’a gaggeeffameen Qidduus Giyoorgisii Jimmaa Abbaa Jifaariin 3 fi 2 injifate.
Taphichaa irratti Qudduus Giyoorgisiif Geetaanee Kabbadee gaalii 3 galcheera.
Jimmaa Abbaa Jifaariif immoo Roobaa Warquu, fi Beekaam Abdallaa goolii tokko tokko yoo lakkoofsiisan.
Taphii Beetkiing pireemery liigii Itoophiyaa kun waaree booda ittifufe kan tphatamuu yoo ta’u Walaayitaa Diichaan magaalaa Sabbataa waliin Istaadiyeemii Yuunvarsiitii Jimmaatti ni taphatu jedhameera.


text:
Dorgommiin kubbaa miilaa English Premier League dumachaa dhufumatti jiraa goolii galtu ammoo dabalaa deemumatti jirti.Miilotii akka Bervatoov,ka akka,Tevez, Bent faalleen goolii dabalchaa yaahumatti jiran.
Goolii haga ammaa jirtuun Machester United goolii 66 dura jirti,Machester Cityn ammoo tapaha Sanbata guddaa dabreetiin Sunderlaand 5-0 moohattee afaan qabsiifte.Akkuma kanaan Manchester Cityn sadeessootti oli siixxe.
Gama kaaniin ammoo dorgommii Shaampoyoonaa Ispoortii Oromiyaa marroo 17eessoo Adaamaatti jalqabe irratti taphattoota kuma hedduutti walti dhufee taphachuutti jira.Kaayoon guddoon dorgommii tanaa akka itti gaafatamtootii Biiroo Ispoortii fi Dargaggoo Oromiyaa jedhanitti,atileetota egerii biyya fulaa bu’anii dorgoman filachuuf,fedhii Ispoortii guddisuu faa.
Mee Marii qophii teenna MP3 irraa nuu caqasaa.


text:
Guyyaa dubartoota Addunyaa fi Guyyaa Awurooppaa jedhamuun ka bara kana ayyaaneffame ilaalchisee haala jireenyaa dubartoota biyya keenyaa kan calaqisuu dorgommii suuraa kaasuu yokaan footoogiraafiitti kan hirmaate dargaggoo Amansiisaa Ifaa injifate jira.
Oguma suuraa kaasuu fi viidiyoo waraabuu, gulaauun dhaabbattoota mootummaa fi kan dhunfaa keessa hojjachuu isaa kan ibse Amansisaan gara fuula duraattis sirna Gadaa ilaalchisee filmii hojjachuuf karoorfachuu dubbata.
Dirree Tiyuub vidiyoo walleelee adda addaa dorgommiif dhiyeessee keessaa kan Haacaaluu Hundeessaa inni “ Maalan Jira” jedhu tokkoffaa ta’e waan injifaateef jecha vidiyoo wallee kanaa waraabuu fi gama gulaaluun (Best Director)jedhamee Amansisaa Ifaa badhaafamee jira.
Kana malees filmii gabaabaa qopheessen yeroo lama kan injifate yoo ta’u dhiyeenya kana Egzibishinii suuraalee dhiyeessee uummataan daw’atamee akka ture ibsee jira.
Gaaffii fi deebii gaggeeffame caqasaa.


text:
Ibsa barreeffamaan Onkoloolessa 12, bara 2019 baasaniin, Yunaayitid Isteetis Muummichi Ministaraa Itiyoophiyaa, Dr. Abiyyi Ahimad badhaasa Noobelii Nagaa Kabajamaa 100ffaa badhaafamuuf baga milkoofte jetti jedhan. Ardii Afrikaa keessatti nageenya fiduu fi wal-dhibdee biyyi isaanii Ertiraa waliin qabdu xumuruuf cichi Muummichi-ministaraa Abiyyi agarsiisan gootummaa, ciminaa fi hoogganummaa isaanii mul’isa. Badhaasa seena-qabeessa kanaaf Itiyoophiyaa fi ardii Afrikaa waliin gammachuu keenya ibsina, jechuun dhaamsa isaanii dabarsan, ministarichi.
Yeroo ammaa dhaloota Afrikaa haaraa hawwii badhaadhinaa fi nageenya egereen guutaman tu mul’ataa jira. Dimookiraasummaa fi nagayaa Afrikaa keessatti jabeessuuf carraaqqiin Muummichi Ministaraa Abiyyi godhan akka hoogganoonni egeree naannoolee isaanii keessatti tarkaanfachiistota jijjiirama qajeelaa ta’an toosisa. Koreen Noobelii carraaqqii baay’ee gaarii Dr. Abiyyi addunyaa keenya irratti nageenya babal’isuu fi walitti-bu’insa dhaabsisuuf godhaniif beekamtii kennuu isaa ni dinqsiifanna, jedha ibisichi ministarri dhimma alaa Yunaayitid Isteetis Maayikil Poompihoo baasan.
Ministarri Dhimma Alaa Yunaatitid Isteetis Badhaafamuu Noobelii Nagaa Muummicha Ministaraa Itiyoophiyaa Dhaamsa Gammachuu Ergan
- Namoo Daandii
Ibsa barreeffamaan Onkoloolessa 12, bara 2019 baasaniin, Yunaayitid Isteetis Muummichi Ministaraa Itiyoophiyaa, Dr. Abiyyi Ahimad badhaasa Noobelii Nagaa Kabajamaa 100ffaa badhaafamuuf baga milkoofte jetti jedhan. Ardii Afrikaa keessatti nageenya fiduu fi wal-dhibdee biyyi isaanii Ertiraa waliin qabdu xumuruuf cichi Muummichi-ministaraa Abiyyi agarsiisan gootummaa, ciminaa fi hoogganummaa isaanii mul’isa. Badhaasa seena-qabeessa kanaaf Itiyoophiyaa fi ardii Afrikaa waliin gammachuu keenya ibsina, jechuun dhaamsa isaanii dabarsan, ministarichi.
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
25-11-2022
Hoggantoonnii Marii Araaraa Tigraay Deeman
-
-
-
-
-


text:
Dureessi Addunyaa kanaa Bill Gates akkamitti Biliyeenara ta’e?
Addunyaa kanarra namoonni waan xiqqoorraa ka’anii durooman hedduutu jiru. Kanneen keessaa tokko Biil Geetis dha. Biil Geetis dureessa addunyaa kana keessatti sadarkaa olaanaa irra jiruudha. Onkoloolessa 28, 1955 A.L.A’tti Kutaa biyya Amerikaa, Siyaatil, Waashingitenitti dhalate. Abbaan isaa Wiiliyaam H. Geetis ogeessa seeraa beekamaa ture. Haati isaa, Meerii Maaksiwel immoo barsiistuu fi hojii tola ooltummaa irratti hirmaachuutiin kan beekamtuudha. Ijoollee isaanii sadan keessaa, Biil Geetis hunda caalaa fedhii dorgomanii injifachuu qaba ture. Barumsa isaatiinis cimaa fi fedhiin Sooftiweerii kalaquu fi duroomuu akkasumas, hojii tola ooltummaa irratti hirmaachuun waanuma ijoollummaatiin isa keessa buledha.
Biil Geetis yeroo barataa ture dubbisee hin quufu. Kitaabilee gara garaa kanneen akka Insaayikiloopiidiyaa osoo hin nuffin sa’aatii dheeraa dubbisa ture. Akaakuu barumsaa hundaanis dandeettii cimaa kan qabu yoo ta’u, hunda caalaa immoo Herreega, Diraamaa fi Afaan Ingilizii irratti dandeettii addaa qaba ture. Umrii 13 yeroo ta’u, maatiin isaa manni barnootaa uummataa inni keessa jiru dandeettii isaa waliin waan wal hin gitneef gara mana barnootaa qophaa’inaa dhuunfaa dorgommii cimaa
qabu, Leeksaayid jedhamu galchan.
Mana barumsaa kana keessattis guutummaa dandeettii isaa hojiirra oolchuuf kan isa dandeessisu dorgommii cimaa fi barumsa kompiitaraa ga’aa argate. Mana barnootaa kana irraa bara 1973 eebbifame. Qormaata seensaa qoramee 1600 keessaa 1590 sirriitti deebisuudhaan qabxii olaanaatiin Yuunvarsiitii Haarvaardi seera barachuuf seene. Biil Geetis pirogiraamii kompiitaraa irratti hojjachuuf umrii waggaa 13 irraa kaasee tattaafachuu jalqabe.
Jaalalaa fi fedhiin inni pirogiraamii kompiitaraa irratti qabu, yeroo kolleejjii seenus dabalaa deeme. Keessumaayyuu, manni barnoota qophaa’inaa ‘Leeksaayid‘ kanaaf haala mijataa uumeefii ture. Carraa argatetti gargaaramee, hiriyyaa isaa Paawul Alan waliin ta’ee, yeroo isaa fi yaada isaa gara kalaqa pirogiraamii kompiitaraatti deebisee si’aayinaan hojjete. Biil Geetis dandeettii kalaqaa qofaa osoo hin ta’iin, hojjatanii duroomuu kan jedhus waan keessa isaa jiruuf yeroo boqonnaa isaa abbootii qabeenyaa gurguddoo waliin dabarsa ture. Naannoo Siyaatilitti daldaltoota kampaanii gurguddaa qabaniif pirogiraamii kompiitaraa qopheessuuf yaalii godheen milkaa’eera.
Kana malees, hiriyyaa isaa sana waliin ta’ee haalota indastiriin kompiitaraa keessa jiru xiinxaluudhaan, maayikiroopiroseesariin yoo kalaqame, kompiitara xixiqqaa namni kamuu dhuunfaatti qabaachuu danda’u hojjechuun akka dandaa’amu hubate. Duraan kompiitarri harka nama dhuunfaa osoo hin ta’in, indastiriiwwan gurguddaa keessatti kan daanga’e ture. Biil Geetis, Haarvaarditti waggaa 1 ffaa barachaa osoo jiruu kompiitarri xiqqaan ‘Altair 800‘ jedhamu kaampaanii ‘MITS‘n kalaqamuu isaa barruu ‘Popular Electronics‘ jedhamu irraa dubbise. Yeroo kanatti kompiitara ‘Altair’ jedhamu kanaaf sooftiweeriin kalaqame hin turre. Kanas, Biil Geetis fi hiriyyaan isaa Paawul Alan akka carraa gaariitti fudhatan.
Haaluma kanaan, pirogiraamii kompiitaraa ‘BASIC‘ jedhamu ‘Altair 800‘ irratti akka hojjatuuf madaqsanii milkaa’an. Kanaan booda, barumsa isaa addaan kutee bara 1975 A.L.A’tti sooftiweerii qopheessuuf hojii isaa eegale. Adeemsa kanaan bara 1980 A.L.A’tti kompiitarri dhuunfaa
(PC) oomishamee akka gabaaf dhiyaatu ‘IBM‘ murteesse. Yeroo sana indastirii kompiitaraa keessatti gahee guddaa kan taphatu ‘IBM’ ture. Bu’uuruma kanaan, kaampaaniin ‘IBM’ jedhamu kun akkaataa kompiitarri itti hojjatu milkeessuuf fuula isaa gara Maayikiroosooftiitti deebise.
Bara 1975 Biil Geetis fi Paawul Alan, wal-ta’iinsaan kaampaanii Maayikiroosoofti jedhamu hojjattoota 28 qabatanii hundeessan. Biil Geetis itti gaafatamaa kaampaanichaa ta’ee hojjachuu eegale. Waggaa sadii booda, kaampaanichi babal’atee hojjattoonni gara 128 ga’an, qabeenyi immoo doolaara miiliyoona 16’tti ol guddate. Bara 1986 Biil Geetis aksiyoona Maayikiroosooftii keessaa dhibbentaa 45 dhuunfachuun umrii 31 irratti miiliyeenara (dureessa) ta’e. Yeroo kanatti qabeenya kaampaanichaa doolaara miiliyoona 525 keessaa kan Biil Geetis doolaara miiliyoona 234 ture. Haaluma kanaan guyyaa irraa gara guyyaatti dabalaa deemee, bara 1999 kaappitaalli isaa doolaara biiliyoona 101 ga’eera.
Bu’uuruma kanaan bara 1995 irraa kaasee itti fufiinsaan yeroo dheeraaf addunyaa kana irratti dureessa tokkoffaa ta’ee jira. Kaampaanii Maayikiroosooftii alattiis kaampaniin ‘Google‘ jedhamus kan isaati. Kaampaaniin kun hojii sooftiweerii kan dalagu yoo ta’u, bilbiloota keenya irratti moosaajonni kanneen akka: YouTube, Play Store, Play Music, Chrome, Maps, Drive, Gmail, Hangouts, Photos fi kkf kan dhaabbata Google kanaati;
Namoonni YouTube waliin hojjatan qarshii kan argatan Biil Geetis irraati jechuudha. Biil Geetis qabeenya kana hunda kan horate, harka duwwaa irraa ka’uuni, beekumsa mana barnootaa irraa argate gara kalaqaatti jijjiireeti. Kalaqa isaa immoo akka maallaqa argamsiisu godhee, kan argates qusateeti. Walumaa galatti, hojjatee duroome. Kalaqa isaatiin har’a addunyaa marattuu dhimma kompiitara waliin wal qabatuuf gargaarama.
Qabeenyi isaa maatii fi biyya isaa irra darbee addunyaa hunda gargaaraa jira. Yeroo fi maallaqa isaa harka caalu tola-ooltummaaf oolchaa jira. Biyya keenya dabalatee, biyyoota addunyaa hunda keessatti fayyaa fi barumsa irratti maallaqa hedduu baasii godhee hojjachaa jira. Kanaafis addunyaa kana irraa badhaasota kabajaa hedduu argatee jira. Namni kun, sooressa qofa osoo hin ta’iin baayyee arjaadhas. Dhaabbanni gargaarsaa isaas qarshii doolaara biiliyoona hedduu baasii gochaa adeema.


text:
Kan yeroo ammaa biyyoota Afrikaa gama dhiyaa rakkisaa jiru dhukkuba Ibolaa kan ilaleen hubannaa uummanni qabu daran jabeesuuf barsisuun barbaachisaa akka ta’e hayyonni tajaajiila eegumsa fayyaa ni ibsu.
Maalummaa Ibolaa irratti hubannaa qabaachuun gama dhukkubicha ittisuun qooda olaanaa akka qabu hayyonni ni dubbatu. Nutis gaaffii dhaggefatonni keenya dhukkuba Ibolaa irratti dhiyeessaniif Doktor Toleeraa Waldayas yunivarsitii Finfinnee kutaa wal’ansa fayyaa keessatti oogeessa addaa kan dhukkuboota Daariiqaa ykn infekshiinII dubbisne jirra.


text:
Dargaggoo reefuu barnoota sadarkaa lammaffaa xumurate tokko foormulaa herregaa haaraa uume yokaan kalaqe.
Wallagga Bahaa, aangaa Sibuu Siree keessatti ka dhalatee guddate – barataa Tolee Fiqqaaduu Aagaa, Mana-barnootaa Siree Sadarkaa Tokkoffatti, kutaa saddeettaffaatti qabxii giddu-galeessaa dhibba keessaa sagaltamii ja’a fiduudhaan, dorgomee, Mana-barnootaa Bultii Addaa Waldaa Misoomaa Oromiyaa, dura damee Gudar jirutti, eega inni cufamee booda immoo kan Adaamaa jirutti sadarkaa lammaffaa baratee bara dabre xumurate.
Kutaa 1:
Kutaa 2:


text:
Sirnii Awwalachaa walisaa beekamaa Maadingoo Afewerq kamsa har’aa bakka mana amnntaa Ortodoksii Kaatedraalaa Qidist Sillaasee keessatti raawwatamee jiraa.
Xibxataa dheengaddaa ganma akkatasaa kan du’aan boqotee wallisaa Maadingoo Afewerqi reenfii isaa bakka awwaalchaa dhaquu isaatiin duraatti bakka waltajii hiryumaa ykn Freend shiip Skuuwer jedhamuutti namoonii dhibootaan laakawamanin akka geggesamee beekamee jira.
Sirnaa Awaalhaa isaa irratti maatiin, hiryoonni, dinqisiifattonni isaatiif haanga’onni mootumaa argamuu isaanii Eskindir Fireewu Finfinne irraa gabaasee jira.
Maadingoo Afewerq abba mucaa durbaa tokkoo yemuu ta’u, kan du’aan boqotee Umuurii isaa wagga 45ti akka ta’e beekameera.


text:
Yunaayitid Isteetis addunyaa irraa COVID-19 ilaalchisuun gargaarsa kennamu hojiin agarsiisuun dursitee itti fufaa jirti jechuu dhaan miinistriin dhimma alaa Antonii Bilinken dubbataniiru.
Meeshaalee talaallii fi lubbuu oolchuuf oolan oomishuu dabaluu, mala talaallii addunyaaf raabsuu kan akka COVAX deggeruuf gumaachinee jirra. Talaallii doosii miliyoona 234 ol biyyoota addunyaa 100 ol ta’an akkasumas dinagdee addunyaaf gumaachinee jirra jedhan.
Tattaaffiiwwan kun tarkaanfilee barbaachisaa yoo ta’an jedhan ministrichi Bilinken, hedduu garuu waan hojjetamutu jira. Kaka’umsa haarawaa sadii illee ennaa wal ga’ii ministerotaa ka dhimma COVID-19 dhiyeenyaa labsanii jiru.
Inni duraa, talaalliin kanneen isaan barbaachisu dhaqqabuu mirkaneeffachuu, wal ta’iinsa waaltaalee dhuunfaa biyyoota galii gad aanaa fi giddu galeessa qaban keessatti tattaaffii hojii loojistikaa deggeruuf tajaajila seeraa ka tolaa kennuu akkasumas, meeshaalee barbaachisu dhiyeessuu fi dandeetti isaanii cimsuu dha. Yunaayitid Isteetis keessa kan maadheffatan kampanilee kan Ameerikaa hin ta’in kan ofitti haammate tattaaffiin kun, dhiyeessii qindeessuu, caasaalee dhiyeessii ta’aallii, caasaalee keellaa talaalliin itti kennamuuf haala mijeessa.
Inni lammataa, hojii hojjetamu keessatti iftoominii fi itti gaafatamummaan akka jiraatu gochuuf, ministrichi Beilinken haala COVID-19 irra jiru hordofuuf mala qophaa’e simatanii jiran.
Marsariitiin COVID19GlobalTracker.org irratti kan argamuu fi IMF fi jarmayaa fayyaa addunyaa , baankii addunyaa akkasumas wal ta’iinsa dhibeetti duuluu fi meeshaa dhiyeessuu kan tattaaffii addunyaa ACT jedhuun qophaa’e, namni martinuu ragaa ilaalchisee fooya’ina argamee akka hordofu gochuuf gargaara.
Sadaffaan, haalli isaanii kamiinuu haa ta’u namni martinuu talaallii akka argatu kan taasisuu dha. Mootummaan Yunaayitid Isteetis kampanilee dawaa Johnson & Johnson jedhamuu fi COVAX talaallii Johnson and Johnson jalqabaa namoota naannoo walitti bu’insi keessa jiraataniif gargaarsi namoomaa isaan brbaachisu akka dhaqqabuuf walii galteen akka jiraatu jidduu seenee jira.
Dhuma irrattis, wal ga’iin ministeertotaa dhiyeenya geggeessame irratti, Yunaayitid Isteetis kan invest irratti gooteef deggetu akkasumas barbaachisummaa talaallii bu’a qabeessa addunyaa fi dhiyeessii meeshaa wal’aansa fayyaa babalisuu, misooma bu’a qabeessa sadarkaa addunyaa cimsuu, bulchiinsa isaa fi itti fufsiisuun babaachisaa akka ta’e dubbataniiru,
Yunaayitid Isteetis weerara kana bakka maraa akka dhabamu gochuuf wal ta’iinsaa fi fooya’ina mala haaraa argamsiisuu itti fufti jechuu dhaan gulaalaan har’aa yaada isaa xumura.


text:
Oromia (Odaa Bisil): Seera Gadaa Oromoo Maccaa Wiirtuu Odaa Bisilitti kan Tumame November 20, 2017Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Africa, Democratic African institution, Democratic system, Gadaa System, Odaa Bisil, Oromia, Oromo, Oromo democracy, Seera Gadaa, Seera Gadaa Oromoo Maccaa, Sirna Gadaa, Sirna Gadaa Oromoo
trackback
Seera Gadaa Oromoo Maccaa Kan Sadaasa 2017 Wiirtuu Odaa Bisilitti Haaromsamee Tumame
Gadaan Maccaa bara kana haaromsaaf godaanee akka ture namnuu quba qaba. Godaansa sanarratti seerri bulmaataa tumaamee jira. Seerri kun keeyyattoota gurguddaa 8’fi xixiqqoo 53 kan ofkeessaa qabu yommuu ta’u, wixineen seerichaa qorattoota yuunvarsiitii Jimmaafi Wallaggarraa dhufaniin qophaa’e. Abbootiin Gadaas alangaa quwaasuun seericha tumuun mirkaneessan. Gadaanis hojii jalqabee jira. Waan hundaafuu, dookmentiin seera tumamee kunootii dubbisaa!
Hub. Maxxansi kun heyyama Abbaa Gadaa Taakkalaa Dhiinsaatiin Ummata Oromoo bira akka ga’u ta’e.
Qooduuf kaaniif dabarsaa, tokko jedhanii lamatti taruu!
Gadaan Quufaa Gabbina!
Fedhasaa Taaddasaa’tii


text:
Finfinnee,Onkololeessa 27, 2013(TOI) – Sudaan daangaa ishii gama Naannawwa Kasalaatti bakka Itoophiyaa waliin wal daangessitu irratti to’annoo cimaa taasisaa jiraachuu beeksiste.
Bulchaan Bulchiinsa Kasalaa Al Fataah Raahaman Amiin Sudaan, amma irraa egaltee daangaa Sudaan Itiyoophiyaa waliin waldaangessitu keessaa tokkoo kan ta’ee Bulchiinsa Kasalaatti humni nageenyaa naannicha eegu akka cimuu taasifameera.
Murtiin kun kan darbee mootummaan Itiyoophiyaa ABUT irratti tarkaanfii fudhachaa jiru tilmaamaa keessa galchunis jedhameera.
Qaamni nageenya eegsiisu naannichaa jiru nama dhuunfaniis ta’ee gareen meeshaalee waraanaa qabatanii gara Sudaan akka hin gallee ajaju Fataah Raahaman dubbataniiru.
Haa ta’uu malee lammiilee nagaa gara Sudaan galan tilmaama keessa galchuun ajajni akka raawwatamuf koreen dhimmicha hordoofu hundaa’u bulchaan kun ibsaniiru jedha Al Sudaanin.


text:
Gaa’ilaa Islaamaa-Lakk.1
Jireenya tana keessatti lubbuu qabeenyin yommuu cimdiin walitti dhufan wal horu. Osoo cimdiin kuni jiraachu baate silaa wal hormaanni hin adeemsifamu ture. Dhalli namaa uumamtoota biroo irraa adda ta’uun karaa kabajamaa fi jaallatamaa ta’een akka wal horan Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) seera ka’e. Kuni kan agarsiisu kabaja Rabbiin ilma namaatiif kenneedha. Akka horii walitti dhufuun akkuma argan hin ta’an. Karaan seera-qabeessa isaan walitti dhufan karaa gaa’ilaatin. Jechoonni gaa’ila, fuudhaa heeruma, nikaah fi kkf yommuu gurra irra bu’an, dargaggoonni fi shamarran ni mirqaanu. Sababni isaas, fedhii uumamaa keessa isaanii jiru karaa ittiin guuttataniidha. Gaa’illi seera mataa ofii qaba. Akkanumatti lafa olka’anii kan itti deemanii miti. In sha Allah, mata duree gaa’ila Islaamaa jedhu jalatti, hiikni gaa’ilaa, nikaha, aqd, murtii fi seerri isaa maal akka ta’an kan ilaallu ta’a. Hanga xumuraatti akka waliin turru fi barnoota guddaa irraa argannu abdii qabna.
Hiikni Zawaaj,Nikaah fi aqd jedhan maal ta’inna laata?
Zawaaj jechuun qunnamtii shari’aatiin dubartii takka waliin qunnamtii uumudha[1].Jecha biraatin akka shari’aan hayyamuutti dhiirri tokko dubarti takkatti dabalamu ykn qindaa’udha. Hayyoonni lugaa Arabiffaa fi shari’aa nikaaf hiika baay’ee kennanii jiru. Akka lugaatti nikaah jechuun walitti maxxansuu fi walitti qabuudha. Waligalteen beekkamaan dhiira fi dubartii jidduutti adeemsifamu nikaah kan jedhameef niiti fi dhiirsa keessaa tokko tokkoon waan wal-qunnamuufi.[2] (Jecha biraatin niiti fi dhiirsi waan walitti dabalamaniifi). Akka shari’aatti hiikni nikaah irra caalatti ittiin beekkamu “aqdu tazwiij (walii-galtee fuudhaa heerumaa)”ta’a.[3]
Aqd jechuun immoo wal-galtee namoota lamaan jidduutti adeemsifamuudha.
Kanaafu, gara afaan keenyaatti yommuu deebisnu, zawaaj- fuudhaa heerumaa ykn gaa’ila jechuuni dandeenya. Jecha nikaah jedhu immoo hiika bal’aa waan qabuuf nikaah jechuun itti fayyadamna. Afaan Oromootin Muslimoota biratti jechi nikaah jedhu kan beekkameedha. Namoonni amantii biroo jechi kuni haarawa yoo isaanitti ta’e,“Walii-galtee fuudhaa heerumaa” jechuun qabachuu danda’u. Jecha aqd jedhu immoo“Hidhachuu” jechuun itti fayyadamna. Sababni isaas,jechi “aqd” jedhu hiika “hidhuu” fi “guduunfu” of keessaa qaba. Namni dubartii takka niiti godhachuu yoo barbaade “Nikaah hidhachuu” qaba. Jecha “nikaah” jedhu irraa jechi“nikeenyi” jedhus horsifamee jira.
Faaydawwan Fuudhaa Heerumaa (Gaa’ilaa)
1-Sanyii ilma namaa eeguu fi itti fufsiisuf– hanga Qiyaamaan dhaabbattu ilmi namaa dachii tana irra akka turuuf dhaloonni isaa itti fufuu qaba. Karaan dhaloota itti fufsiisan karaa fuudhaa heerumaatini. Dachii irra namoonni kan baay’atan karaa kanaani. Qur’aanni bakka adda addaatti faayda kana kaase jira. Isaan keessaa:
“Yaa namootaa! Gooftaa keessan Kan lubbuu takka irraa isin uume, ishii (lubbuu takkatti san) irraa cimdii ishee uumee fi isaan lamaan irraas dhiirotaa fi dubartoota baay’ee facaase sodaadha.” Suuratu An-Nisaa 4:1
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jalqaba Nabii Aadamiin ni uume. Ergasii isarraa niiti isaa Hawwaa ni uume. Isaan lamaan irraa dhiirotaa fi dubartootaa baay’ee dachii keessa facaase. Kunis galma kan gahe sababa fuudhaa heerumaatini. Kanaafu, wanta Inni itti ajaju hojjachuu fi wanta Inni irraa dhoowwu dhiisun Rabbii kana hunda hojjate sodaadhaa!
2-Fuudhaa heerumaan hawaasni amala badaa fi fokkuu irraa ni eeggama. Dhiira fi dubartiin karaa seera qabeessan yoo walitti hin dhufin, amalli isaanii baduun rakkoo hangana hin jedhamneef saaxilamu. Garuu yommuu fuudhaa heerumaan walitti dhufan, maatii fi hawaasni amala bareedan faayamu.
3-Hawaasni dhibee irraa tiikfamu– fuudhaa heerumaan hawaasni dhibee daddarboo kanneen akka Eedisii, fanxoo, cophxoo fi kkf irraa ni tiikfamu. Dhibeen hanga ammaa guddaan qoricha hin arganne sababa zinaa (sagaagalummaan) daddarbaa jira. Dhibeen kunis Eedisidha. Furmaanni guddaan hawaasni dhibee kanarraa ittiin baraaramu gaa’ila.
4-Qalbiin namaa tasgabbii argachuu- fuudhaa fi heerumaan jaalalli, rahmanni, walitti dhufeenyi dhiirsa fi niiti jiddu jiru ni badhaadha. Dhiirsi hojii guyyaa nama dadhabsiisu irraa galgala galuun yommuu niiti fi ijoollee isaatiin walitti makamu, boqonnaa fi tasgabbiin itti dhagahama. Ifaaje fi dadhabbiin guyyaa isarraa ka’a. Niitinis hiriyyaa jireenyaa ishiitin yommuu wal qunnamtu boqonnaa fi tasgabbiin itti dhagahama. Haala kanaan lamaan isaanitu gaaddisa walii jalatti hara baafatu, boqonna argatu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa yommuu akkana jedhu dhuguma dubbate:
“Lubbuma keessan irraa akka gara isaaniitti boqottaniif haadholee manaa isiniif uumuu fi jidduu keessanittis jaalalaa fi mararfannaa gochuun mallattoolee Isaa (Rabbii) irraayyi. Dhugumatti, kana keessa namoota xiinxallaniif mallattooletu jira.” Suuratu Ar-Ruum 30:21
5- Fuudhaa heerumaan wal gargaarun maatii bareedaa ijaaru– namni hanga fedhe qabeenya haa qabaatu, niiti irraa yoo addaan bahe ykn niiti yoo hin fuudhin, jireenyi isaa tartiiba tan hin qabne taati. Garuu yommuu niiti fuudhu, nama itti gaafatamuma qabu ta’uun maatii gaarii ishii waliin ijaaruf tattaafata.
6- Sheyxaana irraa tiikfamu, dheebu fedhii lubbuu kutuu fi ija gadi qabachuu- Abdullah bin Mas’uud(Radiyallahu anhu) akkana jechuun gabaase:
“Yeroo dargagummaa fi qabeenya hin qabne taane Ergamaa Rabbii (SAW) waliin turre. Ergamaan Rabbii(SAW) akkana jedhan “Yaa tuuta dargaggoota! Namni isin keessaa ba`aa fuudhaa danda’u haa fuudhu. Sababni isaas ija ofii akka gadi qabatuu fi qulqullumaa isaa akka eeguf isa gargaara (kana jechuun zinaa akka hin hojjanne isa gargaara). Namni fuudhuu hin dandeenye haa soomu. Soomun fedhii walqunnamtii saalaa hir’isaati.” Sahiih Al-Bukhaari 5066
7-Du’aan booda ilma du’aayin isaa abbaa fi haadha fayyaddu argachu– yommuu abbaa fi haati du’an ilmoon isaanii gaarii yoo taate, du’aayi isaaniif gooti. Kuni immoo rakkoo fi dhiphinna isaan muudatu isaaniif hir’isa yookiin wanta gaarii akka argatan sababa ta’aaf. Hadiisa Abu Hureeyran gabaase keessatti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhu:
“Namni yeroo du’e, wanta sadii malee hojiin isaa irraa cita.[Wantoonni sadan kunninis]: Sadaqaa itti fuftuu yookiin beekumsa itti fayyadaman yookiin ilma gaarii isaaf du’aayi godhu.” Sahih Muslim 1631
Kana jechuun wanta sadan kanniin keessaa tokko yookiin hundaa yoo qabaate, mindaa hojii itti fufaa isaa ni argata ykn wanti badaan isa irraa deebi’a.
Kanaafi, namoonni gaggaariin Rabbiin irraa ilmoo gaarii akka isaaniif kennu akkana jechuun Isa kadhatu:
Ammas Isaan (gabroonni ar-Rahmaan), “Gooftaa keenya! Niitolii keenya fi sanyii keenya irraa gammachuu ijaa kan ta’an nuuf kenni. Warra Rabbiin sodaataniifis imaama (fakkeenya fi hogganaa) nu taasisi.” Jedhaniidha. Suuratu Al-Furqaan 25:74
Nikeenyi Sunnaah (Karaa) Ergamtootati
Ergamtoonni Rabbii dur irraa kaase hanga Nabiiyyi keenyatti kan fuudhanii fi ijoollee kan horatan turan. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti, si dura ergamtootaa erginee jirra. Niitiwwanii fi ilmaan isaaniif taasifnee jira.” Suuratu Ar-Ra’d 13:38
Imaamu Qurxubiin Tafsiira (ibsa) aaya tanaa ilaalchisee akkana jedha: “Aayan tuni nikaatti kakaasu akka qaban agarsiisti. Tabattula (nikaah dhiisu) irraa ni dhoowwiti. Akkuma aayan tuni dubbattu nikeenyi sunnaah Ergamtoota Rabbiiti.”(Tafsiira Qurxubii 9/327)
Gaa’illi (Fuudhaa heerumni) waadaa garmalee cimaa ta’eedha
Rabbiin biratti gaa’illi waadaa cimaa fi kabajamaa ta’eedha. Sababni isaas,wali galtee eenyummaa namaatii fi sanyii isaaniitin wal qabatuudha. Sharxiin (ulaagaan) walii galtee kanaa namoonni lamaan nikaah wal hidhatan walitti gammaduudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wali galteen fuudhaa heerumaa garmalee jabaa fi kabajamaa akka ta’e ibsuuf “Miisaaqan galiizaa” jechuun ibse.
“Gariin keessan garitti seenee osoo jiruu fi waadaa garmalee jabaa isinirraa fudhatanii osoo jiranuu akkamitti isa (mahrii ishiif kennitan) fudhattu?” Suuratu An-Nisaa 4:21
Ibsii kanaa akkana ta’a: Mahrii (kennaa dhiirsi ishiif kennuutin) dura niitin dhiirsa ishii irratti haraama turte. Mahrii erga kenneefi booda ishitti seenu fi ishii waliin wal qunnamuun isaaf halaala taate. Kanaafu, mahriin kuni wanta isarratti haraamaa ture akka isaaf halaala ta’u bakka bu’aa (kafaltii) ta’a. Kanaafu, fedhii ofii erga guutattee fixee booda akkamitti kafaltii kana irraa deebifataa? Kuni dhugumatti zulmii guddaadha. Ammas, yeroo nikaah wal hidhatan wali galtee jabaa fi cimaa waliigalan. Lamaan isaanitu haqa walii akka eegan waadaa walii galan.[5]
Qur’aana keessatti gaa’illi irra deddeebi’ame bakka adda addaatti dubbatame jira. Kanaafu, gaa’illi tapha osoo hin ta’in wali galtee cimaa namni Guyyaa Qiyaamaa irraa gaafatamuudha. Kanaaf, murtiwwan gaa’ilaa, haqa niiti fi dhiirsaa maal akka ta’e, akkamitti jireenya kana fiixan akka baasan beekuf tattaafachu qabna.
Guduunfaa
✉Gaa’ila (zawaaj) jechuun wal-qunnamtii niiti fi dhiirsi karaa seera qabeessa ta’een walitti dhufaniidha.
✉Hiikni nikaah irra caalatti shari’aa keessatti itti fayyadaman waligaltee fuudhaa heerumaati.
✉Faaydalee Gaa’ilaa ykn fuudhaa heerumaa haala kanaan tarreessun ni danda’ama:
☛Gaa’illi karaa sanyiin ilma namaa dachii irra itti fuftuudha.
☛Karaa gaa’ilaatin eenyummaan namootaa fi sanyiin isaanii addaan baafamu. Osoo gaa’illi jiraatu baate silaa daa’imni eenyun waamamaa? “Abbaan kee eenyu?” yommuu jedhamu, deebin isaa maal ta’aa?
☛Gaa’illi fedhii uumamaa ofii karaa haraamaan (dhoowwaman) akka hin guuttanne daangeessun karaa hayyamamaan (halaalan) akka guutattan carraa bana.
☛Gaa’ilaan dubartiin qulqullummaa ofii eegdi. Dhiirris akkasuma.
☛Karaa gaa’ilaatin dhiira fi dubartiin walitti dhufun boqonnaa fi tasgabbii argatu.
☛Wal-gargaaranii maatii fi jireenya ofii ijaaru.
☛Ilmoo gaarii argachuun jireenya keessatti akka itti gammadanii fi du’aan booda akka isaaniif du’aayi godhu gaa’illi balbala banaaf. Faaydan gaa’ilaa baay’eedha.Namni faayda kana ilaalun har’uma yoo gaa’ilatti fiige, rakkoo irra bu’uu waan danda’uuf, wanti beeku qabdu ni jiraa tasgabbaa’i jennaan. Har’aaf asirratti nu gaha. Wa billahi tawfiiq
Kitaabban Wabii
[1] https://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar/%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC/
[2]Ahkaamu Zawaaj– Umar Suleymaan Ashqar, fuula 10
[3] http://fiqh.islammessage.com/NewsDetails.aspx?id=4058
[4] Az-zawaajul Islaamiyy Sa’iid Mahmud Masrii, fuula 15-27
[5]Taysirul Kariimil Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani–Fuula 185 Abdurahmaan Naasir Sa’dii


text:
Qajeelcha fi seenaa Nabiyyii (SAW) barachuun Muslimoota hundaaf dhimma garmalee barbaachisaa ta’eedha. Kaayyoolee baay’ee galmaan gaha. Isaan keessaa ijoon: Eenyummaa Ergamaa Rabbii (SAW), hojiiwwan isaa, dubbiiwwan isaa fi wantoota inni mirkaneesse beekun isatti hidhachuu fi fakkeenya godhachuu, Muslimni akka nabiyyii (SAW) jaallatu taasisu. Nuti yeroo Nabiyyiin Qureeshotatti da’awaa godhuu fi isaaniitti qabsaa’u bira hin jirru. Kanaafuu, akkamitti osoo isa hin beekin isa jaallachuu fi hordofuu dandeenyaa? Kanaafuu, karaan tokkichi nabiyyi (SAW) itti jaallatanii fi hordofan seenaa isaa (siiraa) barachuudha. Seenaa Nabiyyii barachuu fi qo’achuun Nabiyyiin abbaa manaa akkami, hogganaa akkamii, bulchaa akkamii, barsiisaa akkamii, abbaa murtii akkamii, daa’ii akkamii akka turan ni baranna. Haala fi eenyummaa keenya osoo adda hin baasin hundi keenyayyuu seenaa Nabiyyii qo’achuu fi qorachu irraa faaydaa guddaa arganna. Kitaabni kuni seenaa odeessu qofa osoo hin ta’in barnoota seenaa irraa argamu jalatti gabaabbinaan ni dhiyeessa. Kuni haala salphaan seenaa Ergamaa Rabbii (SAW) irraa barnoota akka fudhatanii fi hojitti akka jijjiraniif nama gargaara. Seenaa as keessatti dhiyaate nama guddaa qofaaf osoo hin ta’in nama hundaaf qajeelcha ta’a. Sababni isaas, umrii daa’imummaa, ijjoollummaa, dargaggummaa fi umrii san booda jiru keessatti wanta Rasuula (SAW) qunname fi adeemsa isaa waan himuuf, ijoolleef, dargaggootaa fi namoota biroo hundaaf barnootaa fi qajeelcha guddaa ta’a.
Kitaaba kana buusuf liinki armaan gadi tuqaa: https://sammubani.files.wordpress.com/2021/12/ilmaan-namaatiif-qajeelfama-seenaa-nabiyyii-kabajamaa.pdf
Bara Gaddaa fi Qormaata Xaa’if
Itti fufi…
1ffaa-Bara Gaddaa
Du’a Abu Xaalib
Duuti Abu Xaalib, Baniin Haashim bakka hawaasummaa fi diinagdeen itti uggurame (cufame) keessaa erga bahanii booda ture. Kunis Nabiyyiin (SAW) erga ergamani waggaa kurnaffaa irratti ture. Abu Xaalib Nabiyyi marsee eegaa fi isaaf jedhee dallanaa ture. Qureeshonni isa ni ulfeessu. Yommuu duuti isatti dhufte, warroonni shirkii leellisan isatti dhufuun akka amanti isaa irratti gadi dhaabbatu fi Islaama keessaa akka hin seenne isa jajjabeessan. Akkana jedhaniin, “Amanti Abdulmuxxalib ni dhiistaa?” Nabiyyinis (SAW) akkana jechuun Islaama isatti dhiyeesse: “Laa ilaah illallah jedhi, jecha tanaan Guyyaa Qiyaamaa siif ragaa bahaati.” Abu Xaalibis ni jedhe: Osoo Qureeshonni, “obsa dhabuutu jecha tana akka jedhu isa taasisee” jechuun na xiqqeessu baatanii, silaa jecha tana jechuun gammachuu ijaa siif kennaa ture. Ergasii, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa aayah tana buuse:
Kabajamtoota hordoftoota keenyaa! Yeroo darbe barnoota siiraa maal irratti akka dhaabbanne namni yaadatu jiraa?
Itti Fufii
Godaansa gara Habashaa
Itti Fufii..
Akkuma kutaa darbe keessatti jennee godaansi biyya kufrii itti hacuucaman keessaa gara biyya nagahaan amantii ofii itti gaggeessanitti bahuudha. Yommuu Nabiyyiin (SAW) ergaman cunqursaan mushrikoonni Muslimoota irraan gahan guyyaa guyyaan dabalu itti fufe. Kanarraa kan ka’e, iddoo nagahaatti godaanuuf dirqaman. Yeroo sanitti iddooleen nagaha namoonni itti hin cunqurfamne keessaa tokko lafa Habashaa (Itiyoophiyaa) ti. Sahaabonni gara Habashaatti godaanun sadarkaan Habashaan seenaa Islaamaa keessatti qabdu kan dagatamu miti. Mee har’a seenaa kana ilaaluuf haa yaallu. Isin qophiidhaa?
Godaansa gara Habashaa
Itti Fufi…
Hiika Godaansaa fi Mindaa isaa
Jireenya keessatti namni bakka tokko irraa bakka biraa qubachuun ni jiraata. Adeemsa kanaan “godaansa” jennaan. Jecha biraatin godaansa jechuun bakka tokko irraa deemun bakka biraa qubachuudha. Warri baadiyaa bonaa fi ganna bakka adda addaatti horii fi hoolota isaanitiin godaanu. Takkaa gara baddaa takkaa immoo gara gammoojji godaanun jireenya ofii gaggeessu. Sababni isaan itti godaananiif beelladoota isaaniitiif marga dheedamu barbaadudha. Tiiksen rakkoolee godaansa kana keessa jiru hunda danda’uun beelladota eega. Beelaa fi qorra baddaa obsaan dabarsa.
Nabiyyummaa booda gara dhuma waggaa 7ffaatti uggura dinagdee fi hawaasummaa
Itti Fufi…
Akkuma Qureeshonni Muslimoota rakkisuu itti fufaniin, akkasuma Muslimoonnis amanti isaanii irratti cimuu itti fufan. Islaamnis gosoota Arabaa hedduu keessaa babal’achuu itti fufe. Kanarraa kan ka’ee Qureeshonnis rakkisuu keessatti daran gara-jabeenyi fi cunqursitoota ta’u jalqaban. Nabiyummaa booda jibbiinsi isaan Muslimootaaf qaban fiixe ol’aanaa irra gahuu irraa kan ka’e Muslimoota fi fira Nabiyyii waliin daldalu akka dhaaban ni murteessan.
Isiniif amanti keessantu jira, anaafis amanti kiyyatu jira
Itti Fufi…
Yommuu mushrikoonni ciminnaa fi jabeenya Muslimoonni amanti isaanii irratti qaban argan, amanti isaanii irraa duubatti deebisuun akka hin danda’amne abdii kutuu jalqaban. Garuu karaa gowwummaa fi hanqinna yaada isaanii agarsiisu hordofuu jalqaban. Gara Nabiyyii (SAW)namoota akka Aswad ibn Abdul Muxxalib, Waliid ibn Mughiirah, Umayyah ibn Khalaf, Al-Aas ibn Waa’il erguun akkana jedhan, “Yaa Muhammad! Koottu waan ati gabbartu nutis haa gabbarru. Atis wanta nuti gabbarru ni gabbarta. Nu fi atis dhimmicha keessatti waliin haa hirmaannu. Kan ati gabbartu wanta nuti gabbaruu caalaa gaarii yoo ta’e, nuti isarraa qooda keenya fudhanna. Wanti nuti gabbarru wanta ati gabbartu kan caalu yoo ta’e, ati qoode kee isarraa fudhatta.” Kana ilaalchisee Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa suurah buuse:
Hikmaa (Ogummaa) Makkaan keessatti waraana banuu irraa of qusachuu keessa jiru fi Nabiyyiin (SAW) ijaarsa keessaa jabeessu irratti xiyyeefachuu
Itti fufi…
Azaa fi rakkisuu sahaabota Nabiyyii (SAW) qunname–kutaa 5ffaa
Itti Fufi…


text:
Anaatoomii
Anaatoomin damee Baayoloojii kan caasaa bineensotaa fi qaama isaa qoratudha; anaatoomii namaarraa adda baasuf maqaa biraa zuutoomii (zootomy) jedhamunis niwaammama. Dameesaa isa tokkoon, anaatoomin qorannaa ulfaa fi anaatoomii wal-dorgomsiisaa wajjin wal qabata, kunimmoo deebi'ee baayoloojii ivoluushunii fi filoojenii wajjin walqabata. Anaatoomin namaa saayinsii fayyaa kan bu'uura fi barbaachisaa ta'an keessaa isa tokko.
Mataa (head)[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- Face Fuula
- Ear Gurra
- Eye Ija
- Mouth Afaan
- Lips Hidhii
- Tongue Arraba
- Nose Funyaan
- Hair dabbasaa
- Eyebrow Nyaara
- Beard Areeda
Qaama (Body)[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- Neck Morma
- Shoulder Ceeku
- Arm Irree
- Hand Harka
- Palm Ganaa
- Finger Quba
- Fingers quboota
- Thumb Abudduu
- Nails Qeensa
- Chest Qoma
- Breast Harma
- Stomach Garaacha
- Heart onnee
- Leg Luka
- Foot/Feet Faana/miilla
- Ribs Cinaacha
- Heart Onnee
Back Duyda Hip Mudhii Bladder Afuuffa Jaw A’oo Blood Dhiiga Kidney Kalee Bone Lafee Knee Jilba Brain Sammuu Liver Tiru Elbow Ciqilee Thigh Sarbaa Fist Tontoommi Waist Mudhii Lung Somba Skin Gogaa


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
DURADUBBII
Dubbiftoota barreeffa kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, baga nagaa fi nageenyaan naaf turtanii kutaa shanaffaa kana duukaa-buu’uuf dhuftani! Akkuma isin amma gara mandhee tanaa dhuftan mee nagaa fi nageenyi, bilisummaa fi walabummaan Oromiyaa taanyaaf haa dhufu!
Kunoo, erga mandaroota fi magaalaawwan Oromiyaa Finfinnee irraa hamma Amboo fi dabrees hamma Baakkootti argman tokko tokkoon daawwannee, Oromiyaa jiituu fi miidhagduu tana ilaaluun itti-gammannee, boodas gara qeyee keenyatti deebinee bubbullee jirra. Mee ammammoo wanneen karaaf nu barbaachisan hunda qoppheeffachuu fi harkatti qabachuun Fiche dhaquuf, gara Salaaleetti haa qajeellu! Karaa kanaan Oromiyaa dachee abbaa gadaa fi qeyee haadha siiqqee hamma Laga Abbayyaatti ilaaluuf deemna jechaa dha. Waan hundaafuu, mee dursinee naannoo Birbirsaaatti (“Piyaasaatti“) walarginee randa Gooroo Sulultaa olbawuun Shaggar keenya, shaggaa keenya kana of-duuba haa mildhannu! Bakka amma dhaabanne kana irraa gara harka-bitaatti xiqqoo shii yoo deemneInxooxxoo geenya. Minilik koloneeffataa fi abbaan garbaa erga Oromiyaa keessaa isa karaa kanaan jiru, qabatee magaalmataa (“capital city“) kolonii isaa bakka Inxooxxoo jedhamu kanatti hundeeffate. Oggaa sana baddaan Gooroo Sulultaa (M 3292) kun bosonaan kan daran jifaarame ture. Otoo waggaalee kundhanillee hin guutiin Habashoonni Oromoon warra “bulguu makkeenii” jidhuun kun caakkaa gobbuu sana ciranii fixani. Booda waan bobeeffatan dhabnaan asirraa gara Finfinneetti gadi-bu’uun magaalmataa kolonii bu’ureeffatani.
Raajii Waaqaa waggaalee 20 booda bosonni Shaggar guddichaa nyaatamuun: birbirsi, gaattiraan, ejersi, heexoon, qilxuun, harbuun, odaan, somboon, makkanniifni, laaftoon, barooddoon, waddeessi, leemmannii fi qamaxxeen faa meeqaa meeqa lakkoofnee dandeenyaa mitii ciramanii barbadaawuun waan dhumaniif, “bulguuwwan mukkeenii” kun hammas waan bobeeffatan dhabani. Amma Minilik bakka caakkaan Oromoo gobbuun jiru, barbaaduun magaalmataa impaayera isaa Finfinnee irraa gara Ejeree-tti dabarsuuf ka’e. Faranjoonni Oroppaa kanneen waraana irrattis, dagabaafannaa irrattis isa gorsaa turan harkatti didani. Keessumaa namtichi lammii Biyya Iswiis, kan “Alfred Ilg” jedhamu cimsee harkatti diduun, waayee qoraan isaanitiif mala tokko Minilik muka-nyaataa fi nama-gorra’aa san gorse.Baargamoo Biyya Awustiraaliyaa irraa fichisiisuun akka naannoo Shaggaritti heddumminaan dhaabamu gochisiise. Egaa, dhufaatii baargamoo kanatu mukkeen Oromiyaa guutuu qarriffoo bulguu mukkeenii irraa hanga tokko oolche jechaa dha. Otoo tahuu baatee: Shaggar irraa Ejeree, erga achiiyyis mukni dhumee booda: Ambo, Naqamte, Gimbii, Dambi Doolloo, Goree, Jimma, Waliso, Shaashamannee, Adoolaa, Nageellee Booranaa, Gobba, Ciroo, Harar faa deemuun borbadeessuu isaa kana itti-fufaayyu jechaa dha. Oromoon: “lafti miilli Sidaamaa irra ijjate midhaan hin magarsu” kan jedhu sun waan baay’ee nutti hima.
Mee amma dubbii seenaa irraa gara dubbii biyya daawwannaatti deebiyuun Shaggar guddicha haa ilaallu! Kuunnoo, karaa fuula Bishooftuu-tiin gaarri guddichi isinitti muldhatu sun Gaara Ereri. Isa irraa gara harka-bitaatti Qubanni Xayyaaraa, Booleen isinitti muldhata. Isa irraa hammas garuma haraka bitaatiin Qallittii argitu. Kunoo, Oromoonni kuma hedduun kakkaawaman achitti hidhamuun dararamaa jiru. Akkuma jeneraalli warra Wayyaanee jedhe sana: “manneen hidhaa Toopphiyaa Afaan Oromoo dubbatu.” Hammas Qaallittii irraa gara haraka bitaatiin bishaan ciisee calalaquun isintti muldhatu sun,Haroo Aqaaqii ti. Warri nafxanyaa kanas kiristinnaa kaasuun “Abbaa Saamu’eel” jedhuuni. Tulluun dheeraan isatti aanee jiru sun Tulluu Furii ti. Isa irraa immoo gaarri hurriin marfamee garaa waaqaatti ijaajjuun, karaa fuula Walisootiin isinitti muldhatu kun immoo Gaara Hococaa-ti.
QAAMADUBBII
Amma erga Finfinnee finna Oromoo kana ammana daawwannee, karaaa irraa gorre sanatti deebiyuun bakka kaaneef sanatti haa qajeellu! Magaalattii tun Sululta (1) jedhamti. Kana malee, Sululti maqaa naannoo kanaatisi. Sultulti akkuma maqaa isa Salaale, Darraa jedhamuu faa maqaa gosa Oromoo otoo hin taane, maqaa naannoo Biyya Oromoo ti. Gosni Oromoo inni naannoo Sulultaa qubatee jiru, Muloojedhama. Inni ilmaan ilmaan Sadeen Tuulamaa keessaa isa tokko. Ilmi Oromoo kan Abbabaa Biqilaa faa dursuun dhalawwan Oromoo akka miila isaanii qaqallayyoo saniin fiiguu mitii bararanii sadarkaa addunyaatti Toopphiyaa jaraa beeksisaniif kan fakkeenya cimaa tahe, nama naannoo Sulultaa kanaa ti. Waamii Birraatuu jedhama. Goonni Oromoo kan bara Xaaliyaanii fi bara Waldaa Maccaa-Tuulamaa, Mokonnin Wasanuus naannoo kana irraayyi.Magaalattiin mandara Sulultaatti aantee nutti dhuftu tun immoo Caancoo (2) jedhamti. Mandara Caaccoo fi mandara Dubar (3) jidduutti lagni ceenu kun LagaMogori. Lagni Mogor guddichi sun waan naannoo kana irraa Gara Gorfoo jalaa madduuf asitti laga xiqqaa waayii fakkaata. Booda laggeen baddaa Sulultaa, baddaa Salaalee fi baddaa Meettaa irraa itti yaa’aniin gabbatee laga Mogar faarfamaa fi jaalatamaa san taha. Lagni Mogor itti-yaatuu laga Abbayyaa ti. Abbayyaan laggeen baddaa Oromiyaa irraa itti-yaa’aniiniin of-gabbisee laga guddaa laga caalu tahe. Laggeen Oromiyaa isatti yaa’an keessaa waa maqaa dhawuuf: Wancaa, Jamaa, Mogor, Gudar, Fincaawaa, Dhiddheessa, Daabbus fayi.
Kuunnoo, gaarri guddichi karaa fuula Wallootiin isinitti muldhatu sun Gaara Gorfoo jedhama. Maqaatu walitti dhufeefi malee, inni kun Gara Gorfoo isa magaalaa Gudar cinaa jiru sana akka hin taane, waan ifa jiru. Gaara Gorfoo kana dabartanii Oromiyaa Waltajjii keessatti naannoo hedduu faarfamu, Jidda agartu. Isaan duubni immoo naannoo Abbichuu ti. Abbichuun duubni naannoo Oromoo Jirruu ti. Abbichuu fi Jirruun ilmaan ilmaan Jiddaa keessatti ramadamu. Jiddi immoo ilmaan Galaan keessa isa hangafa. Galaan hangafa ilmaan Daaccii Tuulamaa ti. Gosoolii fardeen Oromoo keessaa inni sonaan jaalatamu sun farda Jiddaa jedhama. Naannoo Jiddaa fi Abbichuu kanatti namni akkuma Oromoonni Arsii keenyaa loon kuma hedduu goodaa Gadabitti horsiisan sana namni fardeen dhibba meeqaa meeqa horsiisa. Fakkeenyaaf, biyya Torban Kuttaayee keessaa naannoo: Maatii, Warqaa fi Xuqur, biyya Afran Walisoo keessaa: Dandi, Qaqaldhiin, Daawo fi Maaruun faa fardeen horsiisuun hedduu beekamu. Ammoo, namnoonni Kuttaayee fi Walisoo farda Jiddaa, farda farda caalu san bitachuuf namni kooraa qabatee konkolaataan Shaggar bayee, booda Jidda dhaqee farda bitatee yaabbatee gala. Dur hawwii fi abbaltii ilma Orommo isa cimaa keessaa inni hangafni farda Jiddaa bitachuu dha ture.
Amma kunoo otuma haasofnu Fiche dhaqqaabuufi. Gaara guddichi karaa fuuldura keenyatiin nutti muldhatu sana agartuu? Inni Gaara Dagami. Gaarreen lamatu naannoo Salaalee kanatti hedduu beekama. Dagamii fi Salaale. Gaara Salaale jedhamu kana irraayyi maqaan naannoo biyyaa kan Salaale jedhamuu kun madde. Salaale namni isaas, lafni isaas, fardi isaas daran jaalatamaa fi faarfamaa dha. Namni Salaales, lafti Salaales akkuma nama Baalee fi lafa Baalee nafxanyoota Habashaa humna qawweetiin biyya keenya qabataniif gadi-jedhee hin beeku. Ani gurbaa xiqqaa tahee, abbaan kiyya:”namni Salaale naannoo Bachoo fi Walisootti agartan kun nama nafxanyaa isatti roorrise gombisuun biyya ofiitii baye“, jedheetoo oggaa dubbatun dhagaya ture. Oromoon Salaalee otoo nafxanyaa isatti baace san hin gombisin dursee walaloo Salaalee beekamaa saniin sirba baasa. Kana Oromoo dhiisii Amaarruu waan beekuuf: “fiiyyal ka-qazzana, Salaalee ka-zaffana, mammalashaa yellawum” jedha. “Re’een albaanan, Salaale- mmoo sirbinaan deebii hin qabu” jechaa dha. Akkuma re’een albaate sun du’uu irraa hin oolle, Oromtichi Salaalee miidhamee, miiddhaa isaa sirbaan himate sun otoo bakka garaa isaatiin hin gayin duubatti hin deebiyu. Sirboonni Oromoonni Salaalee waayee kanaa irratti sirban otoo walitti qabamuun akka barrootti bayanii kitaabban hedduu tahu.
Mee sirboota akkanaa keessaan tokko isaa qofa as irratti isiniif kaasa. Sirba kun “Yaa Mootummaa gurraacha Turaa” kan jedhamu. Mootummaa Turaa kun nama beekame, jechuun nama jiraate moo nama Oromoon barreessumsa (“literature“) ofiitiif jecha uummate kan jedhu Oromoota jedduutti irratti haasawamaa ture. “Oromoon nama kana ofumaan uummachuun barreessumsa kana kurfeessuun isaa irra-caalayyuu Oromoon akka raajeffamu kan isa taasisu“, beektonni jedhan jiru. Sirba kana Mootummaa fi haadha isaatu wal-harkaa fuudhuun sirba. Akka sirba kanaatti Mootummaa Turaa nama nafxanyaa isatti roorrise gombisee Humma Mogor seenee, booda loltoota mootummaa Habashaatiin adamfamee qabamuun mana hidhaa jaraa kana hammeenyaan hedduu beekame sana, “Alambaqqaa” keessatti hidhame.
“Yaa Mootummaa gurraacha Turaa
Alambaqqaa buutee na duraa
Alambaqqaa buutee na duraa?
Maalan balleeche yaa ilmakoo
Ilmakoo yaa tokkichakoo
Farda jennaan bulloon sii bitee
Qawwee jennaan beeljoon sii bitee
Lafa jennaan kurmaanan bitee
Niitii jennaan magalan fidee
Maalan balleeche yaa Mootummaa
Yaa Mootummaa gurraacha Turaa
Alambaqqaa buutee na duraa!
“Maalan balleeche yaa haadhatoo
Haayyilee, yaa lubbuutoo
Farda binnaan ganyaa lagaati jedhanii
Niitii finnaan jalee jaraati jedhanii
Qawwee binnaan inni ittiin beeku jedhanii
Lafa binnaan ilma qottuuti jedhanii
Ana garaan na daddhabee
Xiiqiin abbootiis na qabee
Gombiseen bu’e Mogorii
Na qabankaa akka gogorrii
Maalan balleeche yaa haadhatoo
Yaa haadhatoo, yaa lubbuutoo!“
Ee, sirbi seena-qabeessichi kun seenaa nama tokkoo, kan Mootummaa Turaa callaa, seenaa uummata naannoo tokkoo, kan Salaalee callaa kan nutti himuu miti. Kun seenaa Oromoota kitila heedduun lakkaawamanii fi seenaa Oromiyaa guutuu harqoota gabrummaa Habashaa jalatti kuftee kan nutti himu. Hubaddhaa, wasiilli Minilik, Raas Daargeen inni Aannoleetti harma-muraa fi harka-muraa adeemsise sun kan dursee humna meeshaa waraanatiin cabesee qabachuun masaraa isaa itti-ijaarrate handhuura Salaalee, mandara Fichee keessattii! Nafxanyoonni otoo dhiiga Oromoota Arsii hin xuuxxatin, otoo lafee Oromoota Arsii hin halakfatin dursanii dhiiga fi lafee Oromoota Tuulamaa akka dhamdhamatan seenaan Oromoo balaqqeessee nutti agarsiisa.
Kunoo otoo seenaa Oromoo keessaa hamma tokko walitti himaa deemnuu manda Muka Xurii (4) dhaqqabnee jirra. Amma farsoo garbuu baddaa Salaalee habbuuqqachaa, sirba Salaalee kan dhaggeeffatamee hin nuffamne kana dhaggeeffachaa asumatti haara-baafanna. Bullees boru ganamaan karaa keenya qabanna!
Itti-fufa!
============== // =============
Barreeffata kana kutaalee dabran ilaaluuf mee as tuqaa:
1) Kutaa Duraa
2) Kutaa Lammaffaa
3) Kutaa Sadaffaa
4) Kutaa Afraffaa
5) Kutaa Shanaffaa


text:
Baqatonni Libiyaa keessa jiran haala hamaa biyyattii keessaa dheessuun karaa argame maraan gara biyya biraatti miliquuf yaaluun isaanii waanuma beekamu. Baqattoonni Oromoo 72 gurmuun ta'anii bidiruu tokko guutanii Bitootessa 25 bara 2011 Trippoolii irraa gara daangaa Tunisiyaatti imala jalqaban. Dhumni isaanii gaarii akka hin ta'in dhaabni baqattootaa UNHCR gabaasee jira.
Kan lubbuun hafuuf carrooman 9 keessaa Eliyaas Mohammed Qaadii VOA..f akka ibseetti, imala jalqabanii sa’atii 24 booda bidiruun ittiin adeemaa turan boba’a waan fixxeef jecha galaana irratti danqaman.
Guyyaa kudha shaniif haala kana keessa eega turanii booda nama 9 irraa kan hafee hunduu dhuman. Imala kana keessa ijoollee dubartonni akkasumas dubartonni ulfaa hangi tokko akka turan ibsameera.
Kanneen lubbuun hafan keessaa lama polisiin eega baraarsamanii booda du’an jedha Eliyaas.Balaan kun dhugumatti dhaqqabuu isaa jaarmayaan godaantootaa kan sadarkaa adunyaa (IOM) fi dhaabnii baqatootaa UNHCR mirkanessani jiran.Kanneen haala adda addaan ammaan dura daangaa Tunisiyaa irra ga’an garuu amma iyyuu dhimmi keenya ilaalcha hin argatin jira jedhu.
Gabaasaa guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Mootummaan Itiyoophiyaa mooraalee baqattootaa naannoo Tigiraay, aandaara daangaa Ertiraa irra jiran lama – Hitsatsii fi Shimalbaa cufuuf murteessee jira. Waa’ee cufinsa mooraalee lameenii, har’a ennaa Ministiriin Dhimma alaa Itiyoophiyaa fi Bulchiinsi Dhimma Baqattootaa fi kanneen Baqa irraa deebi’anii waliin tahuudhaan gaazzexeessotaaf ibsa kennanitti labsame.
Bulchiinsa Dhimma Baqattootaa fi kanneen Baqa irraa deebi’anii kan Itiyoophiyaaf daarektara ka tahan – Obbo Tesfaahun Gobezaay, “mooraaleen lameenuu ammaan dura cufamuu tuu irra ture. Addi Bilisummaa Uummata Tigiraay waan dideef jecha haga ammaatti ture,” jechuu isaanii, Melleskaachew Ammahaa gabaasee jira.


text:
Ganna dabre addunyaa keessaa gaazexeessitoota 259 hidhan akka dhaabbileen mirga gaazexeessitotaatii falman jedhanitti.
Eeritaa,Suudan,Jibuutii fi Somaalee fa keessatti gaazexeessitotii ogummaa ufiitiin hojjachuuf rakkoo guddoo guddoo keessa jiran.Afrikaa Bahaatti duruu dhibuma akkanaatiin himab.
Keenyaa,Taanzaaniyaa,Itoophiyaa faallee woma akkanaatiin himatan. Gaazexeessaaa Itoophiyaa Eskindir Neggaa biyya nagaa dhowwuu, mootummaa gara galchuu fi waan hedduun himatan.
Eskindir ammoo tanaa jedhee waan mootummaa nama tolchuu barreessuu hin dhiisu jedha.
"Waan feete jechuu baannaan akka feete tahuun dhiba.Waan ke himachuu dandahu malte.”
Gaazexeessaa kana ji’an duratti bulchiinsii mootummaa muummee ministeraa haarahii hike.
Muummeen ministeraa kun waan hedduu qaqqajeelchaa jedhee waan qajeelaa haga ammaatti womaa hin garree hinuma laallaa jedha.
Reporters without Borders dhaaba daba gaazexeessitota irratti hojjatan mormu. Biyya 180 keessaa Itoophiyaa ammallee biyya gaazexeessitotaa maksrsitee hujii hojjachuu dhoortu keessa jirtii 150esso jedha.
Eeritaan ammoo Itoophiyaallee gadi jirtii biyya 180 keessa 178essoo jirti. Itoophiyaan gaazexeessitota hiite 16 gadi dhiifte. Gaazexeessitota gadi dhiiftullee seerii isiin dubbachuun nama dhoortu fuluma ufii jiraa jetti qorattuun Koree Mirga Gaazexeessitotaa, CPJ.
Anjelaa Kiwuntaal daarektera koree tanaati.“Ganna dabre addunyaan gaazexeessitota 259 hiite.” Kana keesaa Itoophiyaa 16 hiitee Masrii fi Eeritiraatti aantee sadeessoo jirti jetti Anjelaan
"Gaazexeessitotaa fi warra yaada ufii interneetii irratti barreessu hiikuun waan dansaa jenna.
Mirgi MEDIA ammoo gaazexessitota qofa hiikuun fala hin argatu.Wannii Itoophiyaa ka yaaddoo nutti naqe seera hamaa gaazexeessitota irratti baasan.Seera kana jijjiiraa jechuuniitti jirra.”
Seerii Anjelaan jechuutti jirtu kun ka warra biyya nagaa dhowwuun himanna jedhanii ganna 9n duratti baasan. Itoophiyaan gaazexeessitota hidhuu qofaa mitii akka jecha Anjelaatti MEDIA dhuunfaallee hin cufte.
Joan Nyaanyookee daarektera Amnesty Internaashinaaliiti. Taanzaaniyaan durii goomittaa qabdii isiillee amma biyya gaazexeessitota hujii dhoorti jedhanii himatan.
Isiilleen biyya 180 keesaa 83ssoo jirti.Ugaandaatti ammoo namii gaazexeessitota gaargaclhii huji dhowwu Poolisii.
Keenyaallee tanumaan himatan.Gurrandhalaa dabrellee abbootiin alangaa mootummaan waan manii murtii jedhu hin caqasuu jedhanii akka TV biyya sunii ka cufataman banamu hiriira bahan.
Itoophiyaalleen biyya gaazexeesitota hedduu hiite. Warra hidhame keessaa tokko Fiqaaduu Mrkanaati,OBN(Oromia Broadcasting) keessa hojja.
Ganna lamaa asitti gaazexeessitotii akak durii kaaniin yo walti laalan akka dansaa jiranii woma mana barumsaatti barataniin hojjachuutti jiraa jedhan jedha.


text:
Hoogganaan al Qaaidaa kan Asia gma kibbaa Asim Omar baatii darbe michoota isaa kanneen biroo waliin baatii daerbe ajjeefamuu dhaabi tika nagaa Afgaanistan beeksisee jira.
Ibsa har’a ba’een duulli sun humnoota NATO hirmaachise ta’uun beekamee jira. Omar kan ajjeefame konyaa Musa Qala Helmand keessatti yoo ta’u lammiiwwan paakistaan dabalatee kanneen biroo to’annaa jala oolan illee ajjeefamanii jiran.
Omar lammii Hindii yoo ta’u Uttar Pradesh keessatti bara 1974 fi 1976 gidduu yeroo jiru dhalachuu isaa ministriin dhimma maallaqaa US beeksisee jira.


text:
Dirqamni bifa hedduu qaba. Wareegamnis akaakuu hedduu qabdi.Qabsoon keenya wareegama qaqqaalii baasaa, sadarkaa amma irra jirru irra ga’ee jira. Injifannoon nuuti argannees waan laayyoo miti. Dirqamni ba’aa jirrus hanga lubbuu ofii kennuutti ol guddateera. Amma bakka jirru kana dhaabbannee waan ilaallachuu qabnuutu dhufaa jira. Wareegamni keenya mootummaa raaseera. Murtiilee kabeebsaas haa ta’uu dharaa akka fudhataniif dirqisiifnee jirra. Adeemsi mootummaa amma itti jiru, of eeggannoo fi dhaamsa gama hundaa nu akeeka. yoo nuuti karaa galii keenya itti milkoofnuu qofaa ilaallee yoo hin tarkaanfatiin, mootummaan farrooftuun tun, carraa gaarii argachuu dandeessi. Kanaaf wayyaaneen kana booda tarii, Qabsoo Oromoo dura dhaabbachuu dadhabuurraa adeemsa Dhaabbilee siyaasaa wal dura dhaabuu fayyadamuu dandeessi. Dhabbileen siyaasaa fi Ummati keenya addatti Qeerroon yeroo of eeggannoo haalaan barbaachisaa ta’an raawwachuun dirqama ta’eerra geenyerra.
Rakkooleen nu mudachuu danda’an kun wayyaanee waliin osoo hin taanee, Dhaabbilee siyaasaa Oromoo lakkoofsaan heddummaatanii jiran giddutti , wayyaaneen carraa akkaataa itti of baraaruu argachuu dandeesuutu jira. Wayyaaneen carraa kanatti dhimma hin baatu jechuu yaada warra gawwaati. mee carraalee kana ilaallee furmaatallee walii haa dhaamnuu..
- KAAYYOO WAYYAANEE MAALII ? YKN ADEEMSI WAYYAANEE MAALII ?:- adeemsi wayyaanee amma itti jirtuu waa lama.
- Toftaa hin beekamneen Ffilannoo itti aanutti ol aantummaa argachuu
- Yoo toftaan yaalan kun milkaa’uu dadhabee, Angoo dhaabbilee biraaf qooduudhaa.
Akka mootummaatti sochiileen taasisaa jiraanii fi OPDOn waan raawwachaa jirtuu, qabxiilee Ol aantummaa siyaasaa fi Filannoo goonfachuuf gaggeeffamaa jiruudhaa. Akka yaada kiyyaatti wayyaaneen sochii kana yoo xiqqaatee waggaa 3-5 itti qophaa’aniiru. Waan har’aa gaggeessaa jiran nuuf haaraadhaa malee isaaniif haaraa miti. Adeemsa qabsoo Oromoo tilmaammatanii waan hojjachaa turaniidha. Fakkeenyaaf yoo ilaallee, TVn Fedaraalaa akka jirutti adeemsa isaa geeddaree sagantaalee haaraan asi ba’ee jira. Warri keessa hojjatanillee hedduun haaraadha. Caaseffama sagantaa fi qophiilee Oromiyaa irraa galagalchanii hojjachaa jiran. OPDOn har’aa waan haasoftuu fi gochaa jirtuu hundumtuu hawaasa dhaabbilee mormitoota irraa galagalfachuuf sochii taasifamuudhaa. Fiigichi itti jiran yoo xiqqaatee dhaabbilee mormitootaa biyya keessaa dursanii sagalee butachuudhaa. Haasaa ABO hanga dubbachuuttii kan ga’aniif, waan yaadan sana milkessuufidhaa.kun ammo hanga dhumaatti itti fufa.
- KAAYYOON WAYYAANEE WAAN YAADDEE ITTIIN MIKEEFFACHUUF YAADDUU MAALII ?
Wayyaaneen Dirree siyaasaa nan bal’isa jettee dhaabbilee siyaasaa hundaa waliin mari’annee nagaa buufnaa jechuurra dabartee, qabatamaan mul’isuuf haa adeemtuu malee, dhaabbilee siyaasaa kana wal dura dhaabuuf shira hedduu qopheessitee jirtii. Addatti Oromoof shira kana hin jedhamneetu qophaa’ee jira.Dhaabbileen siyaasaa Oromoo Biyya keessaa 9 oltu jira. Kan Biyya alaas akkasuma. Kanneen keessaa kaayyoo ganamaan ka jiran akkuma jiran, dantaa fi gandummaan ijaaramnii adeemsa habashootaa kanneen tarkaanfachiisan ni jiran. Wayyaaneen kaayyoon ishee inni dhumaa, dhaabbilee siyaasaa Oromoo hundaa ABO dura dhaabuudhaa. Kun kaayyoo isaanii isa jabaadhaa. Kanaaf Ummati Oromoo addatti Qeerroon Oromoo wanni haalaan irratti of eeggachuu qabu kanadha. Dhaabbilee siyaasaa Oromoos carraa kana wayyaaneef hayyamuu hin qaban.
Kana booda dhaabbileen siyaasaa akkuma ADO Biyyatti didichan jiraachuu malu. Dhaabbileen kunniin ofuma kabachiisuuf iyyuu Ulaagaa lafa keewwachuu qabu. Shororkeessummaa fi Komaandi postii Ummata irratti labsamee gara tokkotti osoo hin baasiin , wal ta’iinsaaf fiiguun dogoggora guddaadhaa. Dhaabbileen kun murtee wayyaanee kana callisanii fudhannaan, Qabsoo Oromoo shororkeessummaan irratti murteessuu keessa jiru jechuudhaa. Shirri kun egaa wayyaaneef injifannoo guddaadhaa of eeggadhaa.
- MAALTU NURRAA EEGAMA :
Wayyaaneen mummicha ministiraa Oromoo taasiftee nu sossobuu akkuma barbaaddee, ammallee dhaabbilee siyaasaa Oromoo kaayyoo Itoophiyaa jiraachisuu barbaadan qofaa waamtee hamaamoota gochuuf akka jirtuu hubannee, harkatti diduudhaa. Dhaabbileen Oromoo shira wayyaanee kanaaf karaa akka hin laannee dhiibbaa irratti gochuudhaa. ADOn Biyya seeneef adeemsa qabsoo keenyaa lakkifnee gara biraatti deemuun barbaachisaa miti. Carraa argameen sagalee dhawwatanii fi kaayyoo isaanii akka sirreessan taasisuun qajeelchuun ni danda’ama. Gonkumaa walitti bu’iinsaa fi jeequmsatti ce’uun barbaachisaa miti. Kun shira wayyaaneef karaa saaquu danda’aa. Qeerroon Oromoo adeemsa kana tu’achuu fi maal akka barbaadan adda baafachuu fi qajeelchuuf dandeetti itti qaba.simachuu fi dhiisuun sadarkaa irra jirrun wal hin gitu. Kun nuuf hojii ta’uu hin qabu. Waan fedhee haa ta’uu, kana irratti gamtaan Oromoo Biyya keessaa akka hin raafamnee eeggachuu nu barbaachisa.Ummati keenya bifa barbaadeen diina isaa kuffisuu fi fira isaa ol kaasuuf dandeettii dhiigaan mirkaneesse of harkaa qaba. Shira diinaa irraa of eegnee qabsoo keenya sadarkaa irra jirru irratti tikisuu qabnaa. ADOn maal irratti akka walii galee fi dhiisee adda baafachuun barbaachisaadhaa. Ulaagaa lafa keewwatanis adda baafadhaa.isa booda karaa ifaa gaaffii kaasaa. Diinni tokkoffaa keenya wayyaaneedha. Kana gonkumaa hin dagatiinaa. Wayyaaneen dhimma kanatti carraa banachuu barbaaddutu jiraa of eeggadhaa. ABO ka alatti hanbisus galchuus Ummata Oromooti malee, wayyaanee miti. Harka micciirree Dirqisiifnaa. Beekumsaa fi dandeetti isaa itti qabnaa. Kanaaf waan jiru hundaa obsaan keessa dabruun barbaachisaadhaa. Waan diina fayyadu irraa of qusachuun barbaachisaadhaa.
- DHAABBILEE SIYAASAA OROMOORRAA KA EEGAMU:-
Dhaabbileen siyaasaa Oromoo OPDOn ala jiran waa hundaa irratti of eeggachuu qaban. Shira wayyaaneef akka hin saaxilamnee. Wal dura nu dhaabanii akka nutti hin xabannee. Fageessanii yaadanii toftaa yeroo dheeraa fi gabaabaa waliin baafachuun barbaachisaadhaa. Tokko tokkorratti duulchisuuf sagantaa wayyaaneen baafattee akka malee dammaqanii eegatanii waliin socha’uutti amanuudhaa.gonkumaa Oromoo irratti of muuduuf hin yaaliinaa. Isa kaan caaleen argama hin jedhiinaa. Waa hundaa Ummatichaaf dhiisaa. Ofitti amanamummaa qabaadhaa. Kanatu toftaa diinaa cabsaatii. Mana Guddaa Tokko qabnaa. Achi keessatti of ilaallee socha’uun murteessaadhaa.
- QEERROO OROMOOF–
Abdiin sabaa isinii. Shiroota diinaa caccabsitanii asi geessanii jirtuu. Shirri diinaa tarii isiniin maqaa dhaabbilee siyaasaan adda isin qooduu barbaadee ta’aa. Gonkumaa kana hin hayyamiinaa. Kaayoo ijaaramtaniif ni beektan. Oromoof jirtu. Waan ariitiin hojjatamurraa of eegdanii injifannoo galmesitanii jirtan. Ammas adeemsa kana itti fufaa. Dhaabbilee siyaasaatu fedhii Ummataa guuta malee, Ummati fedhii Dhaabbilee siyaasaa hin guutu. Kanaaf waa hundaa tasgabbiin ilaalaatii injifannoo keessan itti fufaa.INIFANNOON TEENYUMAA. Dhaabbilee siyaasaa Hojiin malee, MAQAAN GONKUMAA HIN MADAALLU. Oromoon fedhee ijaaramee dhufu, fedhii Ummataa dursuun dirqama. Qeerroo Dhaaltuu Qabsoo Qorichii Ummatakee itti fayyiftuu si haarkaa jira jabaadhu.
Dhaabbilee Siyaasaa Oromoo gidduutti waan jiru hundaaf, QEERROO FI QARREEf wareegamnii baasan gonkumaa ka lubbuu ta’uu hin qabu. Ka OPDO irraa hafe. Kanaaf jabaadhaa. Shirri diinaa ni hongaawaa? ABOn hundee QEERROO FI QARREE ti. Gaaffii Qeerroo guutuun Nageenya diinaafu wabiidhaa !!!!
HORAA BULAA.


text:
Dhimmootii gargaarsa dhala namaa fi gargaarsa hatattamaaf qindeesuuf itti anaa barreessaa duree kan ta’an Maartiin Griiffitz imaltuu guyyaa 6 har’a Itiyoophiyaa keessaa jalqabuu isaanii Tokkummaan mootummootaa har’a beeksisee jira.
Isaanis akka jedhanti qooda haaraa qabaataniin imaltuun ifatti gaggeessan ka duraaf gara Itiyoophiyaatti ta’u anaaf barbaachisaa dha jedhan.
Sababiin isaas walitti bu’iinsa hidhannoo Tigraay fi Beeneeshaanuul keessaa, akkasumas walitti bu’iinsa gosootaa kan , bulchiinsa naannoolee Afaar, Somaalee,ummattoota biyyatti gama kibbaa keessaa akkasumaa caama bulchiinsa naannoo Somaalee, oromiyaa fi Afaar keessaan kan ka’e gargaarsii dhala namaa barbaadamuu dabaluu isaan jedhan.
Rakkoo rifaasisaan kun balaa loolaa bishaanii, weerara Hawaanisa gammojjii, dhabamuun wabii nyaataa hamaa fi weerara dhukkuba KOOVIID-19ti dabalata ta’u ibsan.Daawwannaa gaggeessan Kanaan aangawoota mootummaa kan sadarkaa olaanaa fi bakka bu’oota hawaasa gargaarsa dhala namaa fi arjoomtoota gargaarsaa waliin wal arguu jedhamee eegama.
Guutuummaa Itiyoophiyaa keessatti deebii gargaasa dhala namaa kennamuu kan ilaaleen, marii ijaaraa ta’e akka gaggeeffamuu nan abdadha jedhan.Siviiloota walitti bu’iinsa gaggeeffameen miihaman akkasumas, rakkoo hojjattooota gargaarsa dhala namaa irra ga’u arguuf jecha Tigraayti imaluuf karoora akka qaban ibsanii jiru.Kan amalees aangawoota bulchiinsa naannoo Amaaraa magaala Baahir Daar keessatti arguuf karoora akka qabanis ibsamee jira.


text:
Oromia: KFOn Raayyaan Ittisa Biyyaafi hidhattoonni uummata keessaa faca’anii jiran akka dachaafaman gaafate January 3, 2019Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Ethiopia, KFO, ofc, Oromia, Oromummaa, Tokkummaa Oromo
add a comment
KFOn Raayyaan Ittisa Biyyaafi hidhattoonni uummata keessaa faca’anii jiran akka dachaafaman gaafate
BBC Afaan Oromoo, Amajjii 2 Bara 2019
Ibsa haala yeroo irratti baaseen paartiin Kongirasii Federaalawaa Oromoo (KFOn) Mootummaafi Addi Bilisummaa Oromoo waldhabdee gidduu isaanii jiru atattamaan furanii Raayyaan Ittisa Biyyaafi hidhattoonni uummata keessaa faca’anii jiran akka dachaafamaniif gaafate.
Waliigaltee qaamoleen kunneen gidduutti raawwatame uummanni akka beekuufi hojiirra akka ooluufis hubachiiseera ibsa isaa kanaan.
KFOtti Damee Liigii Dargaggootaatti Itti-gaafatamaan Sab-qunnamtii Obbo Addisuu Bullaalaa ibsa paartiin isaanii baase kana irratti BBC Afaan Oromootti akka himanitti, murni ykn jaarmiyaaleen adda addaa injifannoo qoodachuuf jecha akka hin taanetti karaa irraa waan maksaa jiraniif nutti dhaga’ama jedhan.
Dubbiii ijoon ibsa kana akka baasaniif isaan kakaases, “Haalli kun bayyee nu yaaddessa, uummanni keenya guddaan, nutis, paartiin keenyas gatii guddaa itti kaffaleera waan ta’eef kunuunfachuu qabna waan jennuufidha. Injifannoo arganne kanas cimsinee sirna ijaarrachuu qabna waan jennuuf ibsa kana baasne,” jedhan.
Qabsoon Oromoon waliin ta’ee tokkummaan yeroo bu’aa argamsiisuu jalqabe irraa kaasee karaa adda addaatiin uummata kana irratti bobba’amee jira jedhan Obbo Addisuun.
Uummata waliin jiraataa turre sabaafi sablammilee waliiti buusuudhaan saba kana buqqisuun, ajjeesuun, qabeenya isaa barbadeessuun waggoota darban keeessa deddeebiyee mul’achaa tueera jedhan Obbo Addisuun.
Isa sana jala dabarree gaafa jennu ammoo yeroo ammaa kana ifaafi ifatti mootummaan biyya kana bulchu raayyaa ittisa biyyaa akka hin taanetti uummata keessa sochoosaa jira kan jedhan Obbo Addisuun, kanaan alatti ammoo hidhattoonni karaa adda addaatiin uummata keessa faca’anii jiru.
“Waraana Adda Bilisummaa Oromoo haa ta’uutii ta’uullee haa dhiisuutii sana eger gargar bahuu danda’a. Garuu qaamni hidhate kamiyyu kan WBO haa ta’u kan raayyaa ittisa biyyaa yeroo uummata keessa deemanii walitti bu’an kan gidduutti miidhamu uumata haarsaa kaffalaa ture, qote bulaa, daa’imman, barattootaa, dubartootaafi jaarsoliidha,” kanadha.
Kanaaf kun sirrii waan hin taaneef humnoonni kunneen uummata keessa hidhattoota keessaa akka baasaniifi kaampiitti akka deebifatan gaafanneera jedhan.
Ibsi KFO kun dabalataan yeroo ammaa kana naannoo Oromiyaa bakka adda addaa keessatti walitti bu’insi Raayyaa Ittisa Biyyaafi hidhattoota gara garaa gidduutti mul’ate uummata goolaa akka jiru kaasee, fakkeenyaaf yeroo darbe Godina Gujii Lixaa ganda Fincaa’aa jedhamutti humni mootummaa kan itti shakkamu meeshaan guddaan dhukaafamee lubbuu namoota 13 galaafachuu addeessa.
Itti dabalees, hidhattoonni naannolee biroo gara naannoo Oromiyaa godina Wallaggaa, Boornaa, Gujiifi Harargee keessa seenuudhaan uummata Ororomoo ajjeesaa, saamaafi buqqisaa akka jiran qaamolee adda addaa dabalatee mootummaanis amaneera.
Uummanni Oromoo injifannoo aarsaa guddaan argate eeggachuuf sababii walitti bu’insaa kaniif tikfachuufi firii isaalle dhamdhamachuu dadhabuu qofa osoo hin taane, isa itti aanu kallattiii qabsoo misoomaafi guddinaatti ce’uuf gufatee uummanni boo’ichaafi gadadoo biraatiif saaxilameera jedha ibsichi. Caalaatti as tuqaatii BBC Afaan Oromoo irraa dubbisaa
More from Oromian Economist sources:-
Mootummaa Itoophiyaatiif Waamicha Godhe!
Uummati Oromoo injifannoo aarsaa guddaan argate sababa walitti bu’insa haaraa ABO fi Mootummaa gidduutti dhalateetiin injifannoosaa eeggaachuu fi tifkachuu akkasumas firiisaa dhandhamachuu dadhabu qofa utuu hin taanee, isa itti aanutti kallattii qabsoo misoomaa fi guddinaatti ce’uun gufatee ummati keenya booyichaa fi gadadoo biraatiif saaxilamuun isa gadda guddatu nutti dhage’ameera. Keessattu dhiya Oromiyaa godinalee Wallaga afranii fi kibba Oromiyaa godinalee Gujii fi Booranaatti gochi dhiyeenya kana raawwatamee ammas aarsaa biraatiif kan nu affeeruu fi qisaasama Hawaasi-Diinagdee nutti fidu kan dande’uusa ni amanna. Rakkoolee asiin olitti caqafaman akka itti hin fufnee fi kan caalutti akka hin galleef KFOn tarkaanfii asii gadi hatattaamaan akka fudhatamu waamicha godha.
1. Mootummaa fi Addi Bilisummaa Oromoo waldhabdee isaan gidduu jiru hatattaamaan furanii Raayyaa Ittisa Biyyaa fi Hidhattoota uummata keessa faca’anii jiran akka uummata keessaa dachafatanu cimsee gaafata. Waliigalteen qaamolee kunneen gidduutti raawwatame ummati akka beeku fi hojiirras akka oolu ni hubachiifna.
2. Mootummaan Federaalaa hidhattoota kutalee biraa irraa naannoo Oromiyaa seenanii uummata ajjeesaa, saama fi buqqisa turani fi jiranu akka dhaabsisu cimsinee gaafanna.
3. Hawaasooti Itiyoophiyaa, qaamoleen amantaa, maanguddooti biyya fi addunyaa rakkoo ummataa keessa jiru hubatanii qaama furmaataa fi araaraa akka ta’anu kabajan gaafanna.
4. Mootummaaleen naannoo Oromiyaa fi federaalaa akkasuma haawasi biyya keessaa fi biyya alaa lammiilee buqqa’anii fi saamamaniif deeggarsaa akka godhanu maqaa ummata miidhamaniin ni gaafanna.
5. Qeerroon uummata Oromoo akkuma asiin duraa eennuyyuu odoo hin loogiin uummata isaa cina dhaabbatee injifannoo aarsaa isaatiin argame akka tiksu adaraa jechuun waamicha goona.
6. Mootummaan Itiyoophiyaa uummata humnaan bulchuun faallaa dimookiraasii ta’uunsa akkuma beekamu ta’ee, mootummaan kun rakkoo biyya kanaa qophaa hiiku akka hin dandeenye beeke paartii taayita irra jiru dabalatee qaamoleen dhimmi ilaalu hundii kan keessatti qooda fudhatu Mootummaan Waliigalaa Biyyoolessa (National Consensus Government) akka hundeeffamu irra deebinee ni gaafanna.
Kongireesii Federaalawaa Oromoo (KFO)
Finfinnee: Muddee 23, 2011
Oromo political parties agreed to establish a united forum December 6, 2018Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: ODP, ofc, OLF, Oromia, Oromummaa, Tokkummaa Oromo, Unity of the Oppressed
add a comment
Ethiopia’s ODP building alliances with opposition in Oromia, African News
ETHIOPIA
The ruling bloc in Ethiopia’s Oromia region, the Oromo Democratic Party, ODP, continues building political alliances with competing parties ahead of elections slated for 2020.
ODP’s spokesperson, Taye Dendea, confirmed this information to the Voice of America’s Amharic service. He said the party was preparing to enter talks with over ten parties that shared a similar political agenda and plan of action.
Dendea added that further talks were being held with the Oromo Liberation Front, an ex-rebel group that returned from Eritreaafter a peace deal was signed between the two countries in July this year.
ODP led by Prime Minister Abiy Ahmed recently agreed a dealwith the Oromo Democratic Front, ODF, led by Lencho Leta. The merger was announced in late November after a meeting between Leta and Oromia region president Lemma Megerssa.
The 2020 elections will be the first vote after Abiy began his sweeping reforms aimed at opening the country’s political and democratic space.
Abiy, an Oromo, has pledged to ensure that the vote is free, fair and credible and has stated publicly that he will handover power if the ruling Ethiopia Peoples Revolutionary Democratic Front, EPRDF, lost.
He has held talks with registered opposition groups and nominated a new elections chief to undertake reforms of the electoral body in the lead up to the polls. Birtukan Mideksa, a former judge and political dissident has been praised as being a right fit for the job.
The Ethiopia People Revolutionary Democratic Front comprises four main blocs:
- The Tigray People’s Liberation Front (TPLF).
- The Oromo People’s Democratic Organization (OPDO) now Oromo Democratic Party.
- The Amhara National Democratic Movement (ANDM) now Amhara Democratic Party.
- The Southern Ethiopian People’s Democratic Movement, SEPDM.
More from Oromian Economist sources:l
Korri paartileen Oromoo ‘haala qabatamaa naannichaafi cee’umsa gara dimokiraasii irratti’ xiyyeeffate taasifame, BBC Afaan Oromoo
Waltajjii Marii jaarmiyaalee Siyaasaa Oromoo har’a Finfinneetti geggeeffamaa jira
=====
Waltajjiin marii Jarmiyaalee Siyaasaa Oromoo hundi irratti argaman kun mata duree marii “Ce’umsa gara Dimookiraasii fi haala qabatamaa Naannoo Oromiyaa” jedhurratti Finfinnee Galama Aadaa Oromootti geggeeffamaa jira.
Kaayyoon kanaas Jarmiyaaleen Siyaasaa Oromoo dhimma Waloo Ummata Oromoorratti dhimmoota waliin hojjechuu danda’anirratti wal hubannaa uumifi jedhameera.
Ka’umsa marii kanaatiif barreeffama qabsoo Ummata Oromoo eessaa garamitti, qormaatileefi sadarkaa qabsichi yeroo ammaa irra gaheefi kallattii qabsoo fuulduree Oromoo ilaalchisee qophaa’e Itti GaafatmaanSiyaasaafi Ijaarsa Baadiyyaa ODP obbo Addisuu Araggaatiin dhihaatee jira. Itti aansudhaanis Perofeesar Isqeel Gabbisaa bareefffan “eessaa kaanee eesssa turre, amma hoo eessa gahuuf deemaa jirra kan jedhu keessattti ummanni Oromoo yeroo ammaa kanatti gaaddisa tokko jalatti hiriiranii kan argamaniidha jedhaniiru. Kunummoo iccitiinsaa tokkummaa waan ta’eef jarmiyaaleen siyaasaa Oromoo maqaasaatiin ijaaramanis yeroon tokkummaan itti hojjetan amma jedhaniiru.
Yeroo ammaa Pirez. BMNO Dr. Kabajaa Lammaa magarsaa yeroo ammaa ce’umsaa dhufaa jiru waltaanee ceesisuun murteessadhaniiiru. Mariin itti fufeera bal’inasaa qabannee dhihaanna.
Guyyaan har’aa ganda TPLFitti guyyaa gaddaa tahuu argine. Mirqaanni isaanii guyyoota muraasa dabranii har’a bakka san hin jirtu. Sababni ifaa dha. Jaarmayaalee siyaasaa Oromootu waltajjii tokkorratti argamanii waan hegeree isaanii maryachaa jiran. Humnoota amma wal ajjeesu, amma wal diiganii qaawwa nuu banu jedhanii eegaa jirantu nagaaf dursa kennee maryachuu jalqabe. Kana caalaa kan boquu diinaa cabsu hin jiru. Humnoonni siyasaa Oromoos kana beekuu qabu. Waan diina gammachiisu irraa of qusatanii waan saba keenya mirqaansutti xiyyeeffachuu dha. Waamichi gabaa lagannaa fi dhaadannoon ‘Lammaa fi Abiyyi diina keneya, nun bulchanu’ jedhan Oromiyaa keessatti dhagahamuun fafa. Kun hawwii warra TPLF akka tahe beekuu feesisa. Oromoonis waamichoota mormii kan qaamonni tokko tokko dhiheessan hundumaa eeggannoodhaan laalee kan tahu fudhatee kan diina gammachiisu diduuf dammaqiinsa dabalachaa deemuutu irraa eegama.
https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=770455773341464&id=100011311443078
alqabbii Gaarii, marii bu’a qabeessa
Har’a waltajjii marii dhaabbilee siyaasaatu ture. Waltajjiin kun ji’oota heddu dura waan eegalu qabu ta’s amma jalqabuunuu waan guddaadha. Waltajjii kanarratti
– Injifannoo qabsoo wlaootiin argame waliin tiikfachuun barbaachisaa akka ta’e
– Jeeqamuun nageenya Oromiyaa nu hundaaf balaa hamaa akka qabu
– Mootummaa kana tumsuun cehuumsa kana bakkaan gahuuf murteessaa akka ta’e, hoggansi mootummaas dhaabbilee siyaasaafi qaamota biroo ofitti qabee gargaarsifachuun murteessaa ta’uu isaa.
– Dhaabbileen siyaasaa waliin mari’achuufi waliin dalaguun rakkoo nageenyaa furuufi tokkumma saba kanaa cimsuuf murteessaa ta’uu isaa.
– Mariin bifa kana akka itti fufuuf foramiin paartilee akka jaaramus waliif galameera.
Prez Lammaa Magarsaa kaka’uumsa kanaan as bahuu isaafii hogganoonni dhaabbilee hundaa hirmaannaa isaaniif ni galateeffanna. Hojiin kun cimee itti fufuu qaba.
Oromia: Mootummaan Itoophiyaa fi Addi Bilisummaa Oromoo Waliigalan August 7, 2018Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Oromo, Oromummaa OLF, Tokkummaa Oromo
1 comment so far
SBO: Ibsa Waloo Waliigalatee Mootummaa Itoophiyaa fi Adda Bilisummaa Oromoo
Jila Mootummaa Itoophiyaa Pireezdaantii Naannoo Oromiyaa Dr. Lammaa Magarsaan durfamuu fi Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa Dr. Warqinee Gabayyoo keessatti argamu, Jila ABO Hayyu-duree Adda Bilisummaa Oromoo Jaal Daawud Ibsaatin durfamu Jaal Ibsaa Nagawoo, Jaal Atoomsaa Kumsaa, Jaal Toleeraa Adabaa fi Jaal Gammachuu Ayyaanaa keessatti argaman Hagayya 7 bara 2018 Asmaraa Eertiraatti wal arguun marii araaraa kan hafuurri obbolummaa irraa calaqqise, wal amantaa guutuun gaggeeffameen wal tahiinsaa fi wal hubannoota armaan gadii irra gahame.
Gareen lameenuu dhimma Oromoo fi Oromiyaa akkasumas dhimma Itoophiyaa kan ilaalu irratti mariin waliin hojjechuuf wal tahan.
Lolli waggoota dheeraaf ABO fi Mootummaa Itoophiyaa jidduu ture dhaabbatee armaan booda haalli Itoophiyaa keessatti uumame ABOn biyya keessatti ifatti hojjechuu kan dandeessisu tahuu hubatamee, qabsoo isaa karaa nagaa akka itti fufu waliigalame.
Dhumarratti, dhimmoota irratti waliigalaman hojiirra oolchaa kanneen qormaataa fi yeroo gaafatan dhawaataan fixachuuf koreen itti fufee xumura itti godhu shaffisaan akka dhaabbatu wal tahan.
የኢትዮጵያ መንግስትና የኦሮሞ ነጻነት ግንባር ስምምነት የጋራ መግለጫ
በኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት ፕሬዝዳንት ዶር. ለማ መገርሳ የሚመራውና የኢትዮጵያ የውጪ ጉዳይ ሚኒስትር ዶር. ወርቅነህ ገበየሁ የሚገኙበት የልዑካን ቡድን፣
በኦሮሞ ነጻነት ግንባር ሊቀ-መንበር ኣቶ ዳውድ ኢብሳ ከሚመራውና ኣቶ ኢብሳ ነገዎ፣ ኣቶ ኣቶምሳ ኩምሳ፣ ኣቶ ቶሌራ ኣደባና ኣቶ ገመቹ ኣያና የሚገኙበት የልዑካን ቡድን ነሃሴ 7 ቀን 2018ዓም በኣስመራ ኤርትራ በመገናኘት ወንድማዊ መንፈስ በተንጸባረቀበትና በሙሉ መተማመን በተካሄደ የእርቅ ውይይት ከዚህ በታች ያሉ ስምምነቶችና መግባባቶች ላይ ተደርሷል።
ሁለቱም ቡድን ስለኦሮሞና ኦሮሚያ እንዲሁም ኢትዮጵያን በሚመለከቱ ጉዳዮች ላይ በውይይት ኣብረው ለመስራት ተስማምተዋል።
ለረዥም ዓመታት በኦነግና በኢትዮጵያ መንግስት መካከል የነበረው ጦርነት ተገትቶ፡ ካሁን በኋላ በኢትዮጵያ ውስጥ የተፈጠረው ሁኔታ ኦነግ በሃገር ውስጥ በግልጽ ሊሰራ የሚያስችለው መሆኑ ከግንዛቤ ገብቶ፡ ትግሉን በሰላማዊ መንገድ እንዲቀጥል ከስምምነት ተደርሷል።
በመጨረሻም ከስምምነት የተደረሰባቸውን ጉዳዮች ስራ ላይ እያዋሉ ምርመራና ጊዜ የሚጠይቁትን ቀስ በቀስ ለመጨረስ በቀጣይነት ከፍጻሜ የሚያደርስ ኮሚቴ በኣስቸኳይ እንዲቋቋም ተስማምተዋል።
https://www.youtube.com/watch?v=MX-MCHq2ZvQ
ABOfi Mootummaan Itoophiyaa waliigalan, BBC Afaan Oromoo
Tokkummaa Tokkummaa Yaa Ilmaan Oromoo Tokkummaa: Oromo live concert in South Africa February 14, 2016Posted by OromianEconomist in #OromoProtests, Muscians and the Performance Of Oromo Nationalism, Oromia, Oromo Music.
Tags: Africa, Oromia, Oromo, Oromo music and Oromo identity, OromoProtests2016, South Africa, Tokkummaa Oromo, Tokkummaa Tokkummaa Yaa Imaan Oromoo Tokkummaa: Oromo live concert in South Africa, Wallee Tokkummaa Guyyaa WBO Nairobi 2016
add a comment
Tokkummaa for Development and Freedom June 14, 2011Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: African culture, Oromo cultural fashion show, Oromo culture, Tokkummaa Oromo
add a comment


text:
1. Birsaga -- maalummaa isaa?
Birsagni waliin qindaa’ina sagalee dubbifamaa fi dubbachiiftuu irraa kan jiaaramu ta’ee, yeroo jecha tokko sagaleessinu ykn.dubbannu bakka itti afuurri keenya addaan cituudha. Baayina birsaga jecha tokko keessa jiru argachuuf, jecha sana suuta sagaleessuun almeeqa akka afuurri keenya addaan cite ilaaluu qabna. Akkasumas, birsagni tokko hiika qabaachuus dhabuus ykn.jecha ta’uus, ta’uu dhiisuus ni dandaa’a.
Fkn.1 Buna= birsaga 2 qaba bu+ na dha. ( bu)n hiika hin qabu jechas miti.
Fkn.2 loon = birsaga 1 qofa qaba garuu hiikas qaba jecha dhas.
1.1 Qaamolee birsagaa
caasaaleen birsagaa ka’umsaa, utubaa fi cufaa tti qoodama.
1.1.1 Ka’umsa– birsaguma tokko keessatti sagalee dubbifamaa jalqaba birsagaa irratti argamu ykn. Sagalee dubbifamaa dubbachiistuu dursee dhufuudha.fkn. jecha muka jedhu mu-ka= (m fi n)n ka’umsa birsagaati.
1.1.2 Utubaa- sagalee dubbachiistuun birsaga keessatti argamu kamiyyuu utubaa jedhama.
Fkn. Jechoota /bo-na, bu-na, meex-xii/ jedhan keessatti sagalee dubbachiistuun ( a,e,i,o,u)n birsaga kana keessa jiran utubaa birsagaa ta’u.
1.1.3 Cufaa- cufaan sagalee dubbifamaa xumura birsagaa irratti dhufaniidha.
Fkn. Jechoota kam, ob-bo- leet- tii jedhan keessatti (m fi t)n cufaa birsagaati.
2 Gosoota Birsagaa
Gosonni birsagootaa bakka gurguddoo lamatti qoodamu. Isaanis :
2.1 Birsaga salphaa– birsagni salphaan ulaagaa utubaatiin kan madaalamu ta’ee, birsaga utubaa ( sagalee dubbachiistuu) gabaabaa ykn. qeenxee of keessaa qabuudha.
Fkn. Fala, bifa hora kkf.
2.2 Birsaga cimaa- birsagni cimaan ulaagaa utubaatiin kan madaalamu ta’ee, birsaga utubaa ( sagalee dubbachiistuu) dheeraa ykn. dhachaa of keessaa qabuudha.
Fkn. Naannoo, aadaa, booka kkf. akka fakkeenyaatti ilaaluu dandeenya.
3 Seerota birsagoonni Afaan Oromoo ittiin ijaaraman
ü Birsagni sagalee dubbifamaa qofaan ijaaramu hin jiru.
ü Qindoomina sagalee dubbifamaa fi dubbachiistuu irraa ijaarama
ü Birsagni sagalee dubbachiistuu ykn. utubaa qofaan ijaaramuu dandaa’a.
ü Birsagni jalqabaa fi dhuma irratti irra hin butamus hin jabaatus
ü Birsagni tokko qofaa isaa jecha ta’uus dhiisuus ni dandaa’a.
ü Ka’umsaa fi cufaan birsagaa dubbifamaadha
ü Utubaan birsagaa dubbachiistuudha.
3.1 Sanyiiwwan birsagaaA/O– sanyiiwwan birsagaa afaan oromoo saddettu jiru. Isaanis chaartii kanaa gadiitiin kan ilaallu ta’a.
3.2 Qoqqoodama birsagootaa caattoo mukaatiin
Fakkeenya. O-daa


text:
Sharxiwwan (ulaagaalee) Salaataa
Salaanni utubaalee Islaamaa keessaa sadarkaa lamaffaa irratti kan argamuudha. Salaanni Gooftaa fi gabricha kan wal-qabsiisudha. Gargaarsa fi araarama Rabbiin irraa kan barbaadan salaata salaatuni. Osoo salaanni jiraachu baate silaa jireenyi tuni dhama (mi’aa) dhabdi. Salaanni qalbiif tasgabbii, qaamaf jabeenya, hawaasaf nageenya ta’a. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala Qur’aana keessatti ni jedha:
“Yeroo salaata xumurtan, dhaabbataa, taa’aa fi cinaacha keessan irratti haala taataniin Rabbiin faarsaa. Yeroo tasgabbooftan salaata [sharxii fi harkaana isaa] guutun salaataa. Dhugumatti, salaanni warroota amanan irratti dirqama yeroon isaa murtaa’e ta’eera.” Al-Qur’aan, An-Nisaa 4:103
Himni jalqaba keeyyata armaan olii waa’ee salaata yeroo sodaa (Salaatul khawf) ilaalchiseeti. Namni yeroo rakkoo fi waraanaa garmalee sodaa fi dhiphinni itti bu’a. Karaan sodaa kana itti qabbaneessanii fi dhiphinna keessaa itti bahan Rabbiin baay’isanii yaadachuuni (faarsuni). Kanaafi, “Yeroo salaata xumurtan, dhaabbataa, taa’aa fi cinaacha keessan irratti haala taataniin Rabbiin faarsaa (yaadadhaa).” jedha. Yeroo rakkoo fi sodaan hin jirrees salaata booda namni dhaabbanna irra osoo jiru, taa’u fi cinaacha irratti osoo hirkatu Rabbiin faarsun wanta jaallatamuudha. Kuni tasgabbii qalbii isaaf kenna. Dhumarratti, “sodaa irraa yommuu tasgabbooftanii fi nageenya keessa jiraattan salaata sharxii, harkaana, kushuu’a eegun salaataa.(Kushu’a jechuun salaata keessatti sodaa qabaachu fi xiyyeefannaa guutu salaata irra gochuudha). Waqtii (yeroo) isaa eegaa salaataa” jechuun namoota ajaja. Sababni isaas,”salaanni warroota amanan irratti dirqama yeroon isaa murtaa’e ta’eera.” Nama umrii salfaanna gahee “Rabbitti amane” ykn “ani Muslima” jedhuuf, salaata salaatun isa/ishii irratti dirqama. Akkasumas, yeroon (waqtiin) salaata shanani kan murtaa’edha. Namni tokko osoo beeku waqtii salaata dabarsuu hin qabu. Kanaafu aaya (keeyyata) tana irraa sharxii fi harkaana salaata guunne salaatu akka qabnu ni baranna. Yeroo darbee harkaanaa salaataa ilaalle jirra. Amma immoo sharxiwwan (ulaagaalee) salaataa ni ilaalla.
Sharxiwwan salaataa yommuu jennu salaatan dura wantoota guuttamu qabanii jechuudha.Salaanni sirrii fi guutuu ta’uuf ulaagaaleen ykn haal-dureewwan armaan gadii guuttamuu qabu.
1. Namni salaatu suni Muslima ta’uu (Islaamawu) qaba.
2.Waqtiin salaataa seenu isaa beeku– waqtiin ala yoo salaate salaanni isaa hin ta’u uzrii (sababa) kan qabaatu yoo ta’ee malee. Namoonni osoo beekanu waqtii salaata dabarsanii waqtii malee salaatan, akeekachisni cimaan Qur’aana keessatti dhufe jira. Kanaafu, namni waqtii salaata eegun sirnaan salaatu qaba.
3.Xaharaa (qulqullinna)– salaatatti seenun dura wantoota najisa ta’an kanneen akka fincaan, sagaraa fi kkf irraa of qulqullessu qaba. Akkasumas, junuba yoo ta’e nafa dhiqachuun irra jira. dabalataanis qaama, uffataa fi bakka itti salaatu qulqulleessu qaba.
4. Qaama ofii haguugu–Dhiirti qaama isaa ceeku irraa kaase hanga kiyyoo haguuga. Yoo uffata dhabe immoo handhuura irraa jalqabe hanga jilbaa haguugu danda’a.
Dubartiin harka hanga hidhanna sa’aati (wrist) fi fuula malee qaama ishii guutu haguugu qabdi.
“Namni uffata najiisaa malee uffata qulqulluu ittiin of haguugu yoo dhabe uffata najisaan salaatu ni danda’a. Uffata waan dhabeef salaanni isarraa hin bu’u. Ammas homaa yoo hin argatin qullaa salaatu ni danda’a, Rabbiin akkana waan jedheef, “Hanga dandeessaniin Rabbiin sodaadha.” Suuratu Taghaabun 64:16.” Sahihu fiqhu sunnaah-fuula-303
5.Qiblatti garagaluu-salaanni isaa sirrii ta’uuf qiblatti garagaluu qaba. Garuu qiblatti garagaluun yeroo dirqama hin taane ni jira. Isaanis:
A.Dhukkubii irraa kan ka’e gara qibla garagaluu yoo dadhabe, garuma itti garagaletti salaatu danda’a.
B.Qibla yoo wallaale fi ergasii beekuf nama iyyaafatu (gaafatu) yoo dhabe, yaaduma ofitiin qiblan kana jedhe itti garagale salaatu danda’a.
C.Yeroo sodaa cimaa. Diina fi kkf irraa yommuu garmalee sodaatan garuma itti garagalanitti salaatu
D.Geejjiba irratti salaata naawifila (sunnaah). Namni musaafira (kara-deemaa) ta’e salaata sunnaah geejjiba irratti salaatu danda’a.
6.Niyyaa
Salaatun dura salaata kamiin salaatu akka qabu qalbii isaa keessatti niyyachuu qaba. Salaata fardiiti moo salaata sunnaah? Salaata asritii moo salaata zuhrii? Arrabaan osoo hin dubbatin qalbii isaa keessatti salaata kamiin akka salaatu qabu niyyachu qaba.
Maddoota
1.The Concise Presentation of Fiqh- Fuula 103-108
2.Sahihu fiqhu sunnah,-jildi 1, Fuula 291-327, Abu Maalik
3.Sharihu riyaadu saalihin- jildii 1- fuula 357-388, Ibn Useymiin
4. Tafsiir ibn Kasiiri (2/403) fi ibn Sa’diyyi-fuula 215 (waa’ee Aaya armaan olii ilaalchise)