text:
Ya’juuj fi Ma’juuj
Mallattoo Gurguddoo Guyyaa Qiyaamaa-Lakk.3
Ya’juuj fi Ma’juuj saboota gurguddoo lama sanyii Aadam irraa ta’aniidha. Sababa badii gurguddaa dachii keessatti babal’isaa turaniif Mootiin Zul-Qarnayn jedhamu bakka tokkotti isaanitti cufe. Suuratu Al-Kahf keessatti waa’ee kana ni dubbata. Garuu Qiyaamaan yommuu kalooftu cufaa diiganii gara addunyaa bahu. Qur’aana keessatti waa’ee isaaniitii fi Zul-Qarnayn akkana jechuun dubbata:
“Yeroma [Zul Qarnayn] gidduu gaara lamaanii gahe, isaan lamaanii asitti ummata dubbii [isaa] hubachuutti hin dhiyaanne arge. Isaaniis “Yaa Zul Qarnayn! Dhugumatti, Ya’juuj fi Ma’juuj dachii keessatti badii hojjattoota. Nuu fi isaan gidduutti cufaa akka gootu baasii siif goonuu?” jedhan. Innis ni jedhe, “Waan Gooftaan kiyya isa keessatti naaf mijeessitu [wanta isin naaf kennitan] irra caala. Gidduu keessanii fi isaaniitti cufaa nan godhaa humnaan na gargaaraa. Muraa sibilaa naaf fidaa.” Yeroo iddoo gaara lamaan gidduu jiru guutu “afuufaa” jedheen. Yeroo ibidda [diimaa] isa godhus, “Sibila baqe isa irratti dhangalaasaa naaf fidaa” jedhe. [Ya’juuj fi Ma’juuj] isa irra koruu hin dandeenye, jalaanis isa uruu hin dandeenye. [Zul Qarnayn] ni jedhe, “Kuni rahmata Gooftaa kiyya irraa ta’eedha. Yeroo waadaan Gooftaa kiyyaa dhufe, Inni bittinaa’a isa godha. Waadaan Gooftaa kiyyaas dhugaa ta’eera.” Guyyaa [Ya’juuj fi Ma’juuj dhufan] san garii isaanii garii keessa kan yaa’an taasifne gadi dhiifna. Xurunbaanis ni afuufama, [uumama hundaa] guutumatti walitti isaan qabna.” Al-Kahf 18:93-99
Zul-Qarnayn mootii humnaa fi loltuu baay’ee qabu ture. Bahaa dhiya deemun namoota gara Rabbiitti waamaa ture. Dachii keessa osoo deemu gara Kaabaatti qajeele. Kallatti kaabaa kanatti gaarreen lama jidduutti dhufe. Gaarreen kanniinii gaditti ummata wanta inni jedhu hubachuu hin dandeenyetu ture. Sababni isaas, afaan ofii malee afaan Zul-Qarnaayn dubbachuu hin danda’an. Kanaafu, isaan walii galuuf tarjumaana (nama afaan hiikutti) fayyadamu. Gaarreen lamaan kana jidduu banaatu jira. Saboonni Ya’juuj fi Maj’uuj banaa kanaan gara ummata kanaatti yaa’un badii adda addaa hojjatu. Kanneen akka nama ajjeesu, midhaan balleessu, jeequmsa uumu fi kkf. Ummanni cunqurfamanii fi miidhaman kunniin gaarummaa, aangoo fi humna Zul-Qarnayn yommuu argan, gaarreen lamaan jidduutti cufaa Ya’juuj fi Ma’juujin dhoowwu akka hojjatu gaafatan. Kanaaf, baasi ykn mindaa akka kennaniif itti himan. Garuu Zul-Qarnayn wanti Rabbiin isaaf mijeesse fi laaffise wanta isaan isaaf kennan akka caalu itti himuun cufaa hojjachuuf qophii ta’e. Karaan cufaa kana itti hojjataniis muraa sibilaa (hadiidaa) banaa gaarreen lamaan jidduu jiruutti guutuudha. Ergasii akkuma sibila tumtuun sibilatti ibidda afuuftu, muraa sibila tuulamaa kanattis ibidda afuufaa jedhen. Yommuu akka ibiddaa diimatu, sibila koopparii baqe naaf fida irratti dhangaalaasaa jedheen. Yommuu koopparii baqe muraa hadiidaa oltuulame irratti dhangalaasu, garmalee jabaachun akka gaaraa ta’e. Kanaafu, Ya’juuj fi Ma’juuj gubbaanis utaalun, jalaanis uruun gara namootaa as bahuu hin dandeenye. Garuu guyyaa tokko cufaan kuni ni banamaaf. Kunis kan ta’uu yommuu Qiyaamaan kalooftudha.
Hadiisa Abu Hureyraan gabaase keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Ya’juuj fi Ma’juuj guyyaa hundaa hanga xiyya aduu arganii ni qotu. Itti gaafatamaan isaanii ni jedha, “Boru ni qonnaa deebi’aa.” Rabbiin kan duraa caalaa cimaa gochuun [wanta isaan qotan] bakkatti deebisa. Hanga yeroon isaanii dhufu kuni akkanumatti itti fufa. Yommuu Rabbiin namoota irratti akka bahan fedhu, hanga xiyya aduu arguu dhiyaatanitti ni qotu. Itti-gaafatamaan isaanii, “Deebi’aa boru ni qottuu In sha Allah (Yoo Rabbiin fedhe)” jedha. Isaaniis “Rabbiin yoo fedhe” jedhu. Kanaafu borumtaa akkuma duraan dhiisanitti itti deebi’u. Isaanis qotuun gara namootatti bahu. Bishaan hundaa dhugani fixu. Namoonni isaan irraa mooraa isaanii keessatti baqachuun of eegu. Ergasii [Ya’juuj fi Ma’juuj] gara samii xiyyoota isaanii darbu. [Qormaataaf] xiyyoonnis dhiiga kan ofirraa qaban ta’anii isaanitti deebi’u. Ni jedhu, “Warra dachii keessa jiran moo’anne jira, warra samii irrattis ol’aantummaa argannee jirra.” Ergasii Rabbiin raammoo gateetti morma isaaniitti erguun isaan fixa.” Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan, “Rabbii harka Isaa nafseen tiyya jirtuun kakadhe! Bineensonni dachee irra jiran foon isaaniitiin furdatu.” Sunan Ibn Maajah 4080
Kanaafu, Ya’juuj fi Ma’juuj lakkoofsan garmalee baay’ee ta’uu irraa kan ka’e, laga itti dhufan dhuganii fixu. Dachii keessatti badii gurguddaa hojjatu. Hanga Qiyaamaan dhiyaattu cufaa isaanitti cufame ni qotu. Garuu uruun namootatti as yaa’u hin danda’an. Rabbiin akka duraan ture caalaatti waan deebisuuf. Haa ta’uu malee yommuu Rabbiin akka gara namootatti yaa’an fedhu, cufaa kana uruun namootatti gadi jigu. Ergasii badii fi balleessaa baay’ee hojjatu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa suurah biraa keessatti ni jedha:
“Hanga yeroo [cufaan] Ya’juuj fi Ma’juuj banamee isaaniis tabba hundarraa ariitiin gadi bubbu’anitti [namoonni dhuman gara addunyaa hin deebi’an]. Waadaan dhugaas dhiyaate. Yeroo san ijji namoota kafaranii ni bobaasti. ‘Yaa badii keenya nuti kana irraa daguu (gaflaa) keessa turre. [Yoom kana qofa] inuma miidhaa raawwattoota (zaalimota) turre.’ Jedhu.” Suuratu Al-Anbiyah 21:96-97
Namoonni sababa badii isaaniitiin addunyaa tana irraa xuruuraman ykn dhuman, hanga cufaan Ya’juuj fi Ma’juuj banamuutti gara addunyaa tanaa hin deebi’an. Garuu yommuu Qiyaamaan dhaabbattu murtiif ni kaafamu. Qiyaamaan dura cufaan isaanii yommuu banamu, Ya’juuj fi Ma’juuj lafa olka’aa (tabba) hundarra gara addunyaatti ariitin yaa’un fasaada (balleessaa) guddaa raawwatu. Aayah keessatti yansiluun jechuun ni ariifatu. Ummanni Ya’juuj fi Ma’juuj balleessaa fi badii guddaa raawwachuuf dachii keessa ariitiin adeemu.
Ummanni kuni cufaa isaanii keessaa yaa’anii gara addunyaa jiguun mallattoo Qiyaamaan dhiyaachu agarsiisudha. Kanaaf itti aanse, “Waadaan dhugaas dhiyaate.” Jedhe. Kana jechuun Guyyaan Qiyaamaa Rabbiin waadaa gale ni dhiyaata. Waadaan Isaa haqaa fi dhugaadha. Guyyaa kana, sodaa fi rifannaa cimaa irraa kan ka’e ija kaafirootaa tan bobaastu taate argita. Yakkaa fi balleessaa hojjataa turan yommuu beekan badii, gaddaa fi gaabbii ofitti waamu[1]. Ni jedhu, “Yaa badii keenya nuti kana irraa daguu (gaflaa) keessa turre.” Kana jechuun gaflaa keessatti kan lixne, waa’ee Qiyaamaa ilaalchisee odeefannoo Ergamtoonni beeksisanitti kan hin amanne taanee oduu Qiyaamaa irraa dheessaa turre.
Wanta tokko irraa gaflaa (daguu) keessa ta’uu jechuun- wanti suni nama afoo osoo jiruu ykn mallattooleen isaa osoo jiranuu irraa garagaluu fi xiyyeefannoo itti kennuu dhiisudha. Namni Qiyaamaatti amanuu irraa garagalu, gahuumsa isaa fi jazaa Rabbii gara fuunduraatti qunnamu arguu irraa fedhiin lubbuu addunyaa keessatti isa ko’oomsite jirti[2]. Fedhiin lubbuu inni hordofu Qiyaamatti akka hin amannee fi xiyyeefannoo itti hin kennine isa taasise jira. Galaana fedhii lubbuu keessa daakuu malee gahuumsa isaa itti hin yaadu.
Guyyaa Qiyaamaa erga gara nafsee isaanitti deebi’anii of arganii booda zaalimoota haqa Rabbiin kitaaba Isaa keessatti buusetti hin amanne ta’u ni hubatu. Yakkaa fi badii hojjachuun, haqa Rabbiin beeksise kijibsisuun zaalimoota (miidhaa raawwattoota) akka ta’an ni beeku. Kanaafu ni jedhu, “inuma miidhaa raawwattoota (zaalimota) turre.’ Ergasii azaabatti akka oofaman ajajamu. Rabbiin warroota Qiyaamaa irraa gaflaa keessa ta’anii fi Guyyaa san salphatan keessaa ta’uu irraa nu haa tiiksu.
[1] Tafsiir Sa’diyy- fuula 619
[2] Ma’araaji tafakkur wa daqaa’iqu tadabbur- 14/368
https://islamqa.info/en/answers/3437/do-yajooj-and-majooj-exist-at-the-present-time-and-is-the-barrier-real
The End of The World-fuul 361-…


c: text/html

text:
Tafsiira Suuratu Al-Hadiid-Kutaa 1
Alhamdulillah Rabbil aalamiin, hanga ammaatti gargaarsa Mawlaatin suuralee (boqonnaalee) Qur’aanaa waa’ee Guyyaa Qiyaamaa dubbatan ibsa waliin ilaalaa turreera. Dhugumatti, boqonnaaleen kunniin haala ajaa’ibaatin gahuumsa namaati fi waa’ee Qiyaamaa sirritti ibsu. Ragaalee qalbii yaqiinan (mirkaneefannaan) guutan dhiyeessu. Namni ragaalee kanniin arguun Qiyaamaan dhugaa ta’uu erga mirkaneefatee fi gahuumsi ilma namaa eessa akka ta’e erga beeke, gaafi kana gaafachuun isaa hin oolu: “Guyyaa Qiyaamaa fi Gahuumsa kana gahuuf maaltu na barbaachisaa? Namni jireenya addunya keessatti gahuumsa dhumaa gahuuf deemsarra jira. Kanaafu, gahuumsa dhumaa gahuuf akka galaatti (sinqiitti) maal qabadhee deemu qabaa?”
Eeyyeen, Qur’aanni kana hundaaf deebii quubsaa ni kenna. Deebii kana kennuuf suuratu Al-Hadiid filanne. Suuratu Al-Hadiid namni gahuumsa dhumaa gahuuf maal gochuu akka qabu haala ajaa’ibaatin ibsiti. Jalqaba irratti, hundee iimaanaa kan ta’e Rabbitti amanuu irraa jalqaba. Sifaata (amaloota) Isaa ni dubbata. Kanaafu, galaa jalqabaa namni gahuumsa dhumaa gahuuf fudhachuu qabu iimaana waan ta’eef, sifaata Rabbii erga ibsee booda “Aaminu billah wa rasuulihi (Rabbii fi Ergamaa Isaatti amanaa)” jedha. Itti aansun qabeenya irraa akka arjooman affeera. Kuni galaa guddaa gahuumsa gahuuf nama gargaarudha. Itti aansun Qiyaaman haqa taate tuni yommuu dhaabbattu haala mu’mintootaa fi munaafiqoota dubbata. Mu’mintoonni amanuu fi hojii gaggaarii hojjachuun galaa (siinqi) qopheefataa waan turaniif Guyyaa dukkanaa san ifni isaan fuundura fiiga. Munaafiqonni immoo amanuu fi hojii gaari hojjachuu waan didaniif galaa hin qopheefanne. Kanaafu, ifa dhabuun dukkana keessa raata’u. Itti aansun warra amananii fi hojii gaggaari hojjatan ni faarsa. Mindaa isaanii ni dubbata. Achiin booda haqiiqa (dhugaa) jireenya addunyaa haala ajaa’ibaatin fakkeenyaan ibsa. In sha Allaah kanniin hundaa ibsa waliin bal’innaan ilaalla. Hanga xumuraatti waliin turuuf isin qophiidhaa? Suurah tanaan hurrii fi dukkanni baay’een akka namarraa deemu abdi qabna. Haa jalqabnu…
“(1)–Wanti samiiwwanii fi dachii keessa jiru hundi Rabbiin qulqulleessa. Inni Injifataa, Ogeessa. (2)-Mootummaan samiiwwanii fi dachii kan Isaati; ni jiraachisa ni ajjeesa. Inni waan hundaa irratti Danda’aadha. (3)-Inni Al-Awwal, Al-Aakhir, Az-Zaahir, Al-Baaxin. Inni waan hundaa beekadha.” Suuratu Al-Hadiid 57:1-3
“Wanti samiiwwanii fi dachii keessa jiru hundi Rabbiin qulqulleessa.” Kana jechuun wantoonni samii torbanii fi dachii keessa jiran hundi Rabbii olta’aa hanqinna hundarraa faaruu Isaatiin qulqulleessu. Wantoonni samii fi dachii keessa jiran hundi Isaaf gadi jedhu, jabeenyaa fi aangoo Isaatiif masakamu. Kanaaf ni jedha: “Inni Injifataa Ogeessa.” Kana jechuun uumamtoota Isaa irratti Injifataadha, wanti hundi Isaaf gadi jedhu. Murtii Isaa jalaa gonkumaa bahuu hin danda’an. Wanti Isa injifatu tokkollee hin jiru. Uumamtoota uumuu, dhimmoota Isaanii qindeessu, ajajuu fi dhoowwu keessatti Inni Ogeessa.[1] Ogeessa jechuun beekumsa guutuu kan qabu, keessaa fi ala, jalqabaa fi xumura wantoota hundaa kan beekuu fi wanta hundaa bakka isaaf malu kan kaa’udha.[2]
“Mootummaan samiiwwanii fi dachii kan Isaati;” Kana jechuun samiin torban, dachii fi wantoonni isaan keessa jiran hundi kan Isaati, aangoo guutuu isaan irratti qaba. Isaan keessatti wanti Isa diduu fi dadhabsiisu tokkollee hin jiru. Isaan keessatti ajajaa fi murtii Isaa hojii irra ni oolcha.[3] Uumamtoota Isaa irratti aangoo guutuu qabaachuu fi isaan keessatti ajajaa fi murtiin Isaa hojii irra ooluu wantoota agarsiisan keessaa, jiraachisuu fi ajjeesudha. Ni jedha: “ni jiraachisa ni ajjeesa.” Kana jechuun akka fedhetti wanta tokko argamsiisuun uumamtoota Isaa irraa wanta fedhe ni jiraachisa. Kunis kan ta’u, copha bishaan saalaa du’aa ta’e marsaalee baay’ee keessa erga dabarsee lubbuu itti afuufun lubbu-qabeessa taasisuudha. Akkasumas, jireenyan booda lubbu-qabeenyi irraa wanta fedhe ni ajjeesa.[4]
Jiraachisuu fi ajjeessu Rabbii olta’aa malee eenyullee hojjachuu hin danda’u. Namni ajjeechaaf sababa ta’aa malee gonkumaa lubbuu ykn ruuhi nama keessaa luqqisuu hin danda’u. Akkasumas, osoo namoonni addunyaa guutuu keessa jiran walitti qabamanii, wanta du’aatti lubbuu seensisu hin danda’an ykn jiraachisu yoo barbaadan gonkumaa jiraachisuu hin danda’an. Mee ilaali, faranjoonni boca qaama nama ni kaasu, ni bocu. Garuu gonkuma boca kanatti lubbuu gochuu hin danda’an. Saayintistoonni seeli xiqqoo lubbuu qabdu uumuuf garmalee carraaqan, gonkumaa kana gochuu hin dandeenye. Kanaafu, ajjeesu fi jiraachisu kan danda’u Rabbii olta’aa qofa.
“Inni waan hundaa irratti Danda’aadha.” Inni wantoota hundaa irratti Dandeetti guutuu qaba. Wanti tokkollee Isatti hin ulfaatu. Wanti Inni fedhe ni ta’a, wanti Inni hin feene hin ta’u.
Wanti guddaan asirraa barannu, samiin torban, dachii fi wantoonni isaan keessa jiran hundi kan Rabbii erga ta’anii, aangoo guutuu isaan irratti Kan qabu, wanta fedhe Kan jiraachisu fi ajjeesu Isa qofa erga ta’e, Haqaan Gabbaramaan Isa qofa. Wantoonni Isaan ala jiran aangoo fi qabaa Isaa jala jiru. Yoo Inni waa isaaniif kenne malee waa qabaachu hin danda’an. Kanaafu, Rabbiin ala wanta biraatiif gadi jechuu fi gabbaruun baaxila (soba guddaadha.) Ammas, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa waan hundaa irratti danda’aa waan ta’eef qorannoof, mindeessu fi adabuuf namoota du’an lamuu ni kaasa.
“Inni Al-Awwal, Al-Aakhir, Az-Zaahir, Al-Baaxin. Inni waan hundaa beekadha.”
“He is the First [nothing is before Him] and the Last [nothing is after Him], the Most High [nothing is above Him] and the Most Near [nothing is nearer than Him]. And He is the All-Knower of every thing.” Suuratu Al-Hadiid 57:3
Aayan akka ifa taatuf “Muhsin Khan” English Translation irraa fudhatame.
Akka lugaatti awwal jechuun jalqaba (first), Aakhir jechuun booda (last), zaahir- olta’aa (most high), ifa bahaa, baaxin-keessa, dhokataa
Kunniin maqaalee Rabbii olta’aa of eeggannoo guddaa barbaachisu waan ta’aniif mee gara hadiisaa fi aalimmani haa deebinu:
Al-Awwal-Wantoota hundaa kan durse, uumamtoonni argamuun dura Jiraataa Kan ta’e, homtu Isa dura yookiin Isa waliin hin turre.[5] Yeroo hundaa jiraataa ka’uumsa hin qabne. Wantoonni Rabbiin ala jiran hundi wanta argaman, ka’uumsa qabanii fi dhabamaan booda kan argamaniidha.
Al-Aakhir-uumamtoonni erga badanii booda Kan hafuu fi turuudha.[6] Yeroo hundaa jiraataa xumura hin qabneedha.
Az-Zaahir-wanta Isaa gadi jiran hundaa ol Kan ta’eedha. Wanti Isaa ol ta’e tokkollee hin jiru.[7]
Hiikkaa Qur’aanaa garii keessatti maqaa kana Ingiliffaan, “Manifest” Amaariffan, “ግልፅም” jechuun hiikan. Tafsiira garii keessattis akkanuma jedhee waan ibsuuf akka dogongoraatti akka hin ilaalle. Ibsi kanaa: ragaaleen sifaata (amaloota) Rabbii agarsiisan ifa kan bahaniidha. Jiraachuun Isaa aduu caalaa ifa kan baheedha. Ammas, ragaaleen Tokkichummaa Isaa, dandeetti, beekumsaa fi ogummaa Isaa agarsiisan ifa kan bahaniidha.[8]
“Al-Baaxin– keessa wantoota hundaa Kan beekuudha.
‘Nama keessaa fi ala isaa yommuu beekan’ Arabiffaan ni jedhama: “Baxantu fulaanan wa khabartuhu” (Ebaluun keessa isaa beeke). Rabbiin subhaanahu keessaa fi ala dhimmoota hundaa beeka.
Sheykhu Sa’dii ni jedha: maqaan “Al-Baaxin” jedhu iccitii, wanta garmalee dhoksaa, garmalee xixiqoo fi haphii ta’an beeku agarsiisa. Akkasumas, haala guutuu ta’een dhiyoo ta’uu agarsiisa.”[9]
Ammas hiika Qur’aanaa garii keessatti maqaa Al-Baaxin jedhu Ingiliffaan, “Hidden” Amaariffan “ስውርም” jechuun hiikan. Yeroo kanatti ibsi kanaa: Zaatni Rabbii subhaanahu namoota irraa dhokataadha. Addunyaa tana keessatti namoonni Rabbii olta’aa ijaan arguu hin danda’an.[10]
Maqaalee armaan olii hadiisni Ergamaa Rabbii (SAW) haala kanaan nuuf ibsa:
“Yaa Rabbii! Gooftaa samiiwwanii, Gooftaa dachii, Gooftaa Arshii guddaa, Gooftaa keenyaa fi Gooftaa waan hundaa taate. Sanyii fi firii Kan baqaqsu, Tawraat, Injiili fi Furqaana (Qur’aana) Kan buuse [Sihi]. Sharrii wanta kallacha isaa Ati qabde hundarraa Siin eeggama. Yaa Rabbii Ati Al-Awwal Si dura homtu hin turre. Ati Al-Aakhir Si booda homtu hin jiru. Ati Az-Zaahir homtu Si ol hin jiru. Ati Al-Baaxin homtu Si caalaa dhiyoon hin jiru. Ba’aa liqaa nurraa kaasi, hiyyummaa irraa nu duroomsi.” Sahiih Muslim 2713, Ibn Majah 3873
“Ati Al-Baaxin homtu Si caalaa dhiyoon hin jiru.” Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wantoota hundatti dhiyoodha, keessa isaanii sirritti Kan beekudha. Qur’aana keessatti:
“Dhugumatti, nama uumneerra. Waan lubbuun (nafseen) isaa itti hasaastus ni beekna. Nuti [beekumsa Keenyan] hidda dhiigaa caalaa gara isaatti dhiyoodha.”Suuratu Qaaf 50:16
“Inni waan hundaa beekadha” samii fi dachii keessatti wanti Isarraa dhokatu tokkollee hin jiru. xiqqas guddaas, dhokataas ifa bahaas takka takkaan beeka.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Muyassar-537, Tafsiiru Sa’dii-987
[2] https://books.islamway.net/1/3813/12117/020_26.pdf
[3] Tafsiiru Xabarii-22/384
[4] Madda olii
[5] https://books.islamway.net/1/3813/12117/007_9_10.pdf
[6] Madda olii
[7] Tafsiiru Xabarii-22/385, https://books.islamway.net/1/3813/12117/008_11_12.pdf
[8] Tahriir wa tanwiir-27/362
[9] https://books.islamway.net/1/3813/12117/008_11_12.pdf
[10] Tahriir wa tanwiir-27/362

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Talallii COVID-19
Onkololessa 13, 2022: Talaalliin buustara haaromfame amma ni argama. Buustarri haaromfame kun gosa Omicron babal'achaa jiruu fi akkasumas vaayirasii COVID gosa jalqabaa irrati xiyyeeffata.
Buustara haaromfame argachuu qabdu yoo:
- Waggaa 5 fi isaa ol tattan
- Talaallii walduraa duubaan kennamu sadarkaa tokkoffaa xumurteettan(doosiiwwan jalqabaa 2 Moderna/Pfizer/Novavax ykn doosii 1 Johnson & Johnson) fi
- Erga doosiin dhumaa fudhattanni yoo xiqqaate ji’a 2 ta’ee(doosiin keesan inni dhumaa doosiin jalqabaa ykn doosii buustara ta’uu danda’a)
Namni ulaagaa guute hundi buustara haaromfame kana argachuu qaba, keessumaatuu namoota umuriin isaanii waggaa 50 ol ta’an ykn kanneen dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu isaanii dadhabe ykn haala fayyaa akka dhukkuba sukkaaraa ykn dhukkuba onnee qaban.
Odeeffannoo talaallii dabalataaf, gara COVID-19 Vaccine page Kutaa Fayyaa Mootuuma Waashingitan irraa daawwadhaa.
Odeeffannoo waa'ee haala talaalliin itti kennamu yerro dha garaa-yerrotti fooyya'aa baha. Nutis odeffffannowan fooyya'an kanaa safisaan issin bira gahuuf hojacha jiranulle, turjumanuu fi weebsayitti Kenya irra maxaansuu dhaaf yeroo fudchachu ni malaa. Obsa keessaniif galatoma.
Odeffannon Kenya inni dhiheenya Afaan Ingiliziitiin asitti kingcounty.gov/covid/vaccine.
Yeroo ammaa kana namni umriin isaa ji'a 6 fi isaa ol ta'e hundi talaallii COVID-19 argachuuf ulaagaa guutee jira. Yeroo kanatti namni umriin isaa 5 fi isaa ol ta’e hundi yeroo ammaa COVID-19 boosters argachuuf ulaagaa guutee jira.
Waa’ee ulaagaalee barachuu fii King Kawuntii keessati talaalli argachu.
Maddeen:
- Ibsa gabaabaa waa’ee Talaallii COVID-19, Dipaartmentii Fayyaa Isteeta Waashingitani
Maddeen:
- Umuriiwwan Hundaaf Qajeelfama Wabii Dooziiwwan Talaallii dandeettii Dhibee Ittisuu Dabalu kan COVID-19, Dipaartmentii Fayyaa Isteeta Waashingitani
CDC n (Heedugallesii Dhukkubaa To’achuu fi Ittissuu) namni kamiiyyu wagga 5 fi achii’olli akkasumas huumni siirna qaamma dhukkubaa ofirra ittisuu kan heedugallesan ykn baay’e laaffee doozii sadaffaa fudhachuu akka qaban gorsa. Lilmoon/talaallii sadaffa kun qaama walfaannee tallallii dhurratti malle buustara miti.
Baakkee fi beellama talaallitif Kiing Kawuuntii keessat talaallii argachuudhaf kan jedhu daawwadha.
Talaallii COVID-19 tiif kaffaltiin hin jiru, haalli immigireeshinii ykn inshuraasin fayyaa keessan akum fedhe yoo ta'e. Talaalliin Medicare, Medicaid fi inshuransii dhuunfaa baay'een kafalama, namoota inshuransii hin qabneef gatiin talaallii ni kafalamaaf.
Dhiyeesitonni talaallii COVID-19 vaccination waantota kanaa gadii gochuu hin danda'an:
- Talaalliichaaf kafalchiisuu
- Sirrichaan kafaltii bulchiinsaa, kafaltii itti guutuu, ykn inshuransii dabalataaf kafalchiisuu
- Nama kamuu inshuraansii fayyaa hin qabne, inshuraansin isaa anquu, ykn neetiworkii alaa ta'e talaallii fudhachuu dhoowwuu
- Biiroodhaaf kafalchiisuu ykn kafaltii biraa nama talaallii argatuuf yoo tajaajilli dhiyaate talaallii COVID-19 kennuu qofa yoo ta'e.
- Tajaajiloota dabalataa gaafachuu akka namni talaallii COVID-1u fudhatuuf; garuu, tajaajiloonni fayyaa dabalataa yeroo dhuma sana kennamuu fi addatti kafalchiisun ni danda'ama.
Dhiyeesitonni talaallii COVID-19 vaccination waantota kanaa gadii gochuu ni danda'u:
- Kafaltii sirrii ta'e karoora ykn sagantaa fudhataa irra gaafachuu (fkn: inshuransii fayyaa dhuufaa, Medicare, Medicaid) kafaltii talaallii kennuutif. Garuu, dhiyeessitoonni gatii talaallii hafe kafalchiisuu hin danda'an.
Fayyaan Hawaasaa– Siyaatil & King Kaawuntii fi wareen biraa kilinikoota talaallii bilisaa kennaa jiru. Tamsaasni madaalawaa ta'e waan dursi kennamuuf kilinikoota kanaaf. Odeeffannoon dabalataa Fuula King Kaawuntii keessatti Talaallii fudhachuu keenya irratti argamuu ni danda'a.
Talalliiwwan COVID-19 tiin dirqamaan qorannaa saayyinsaawaa gadi fageenna qabu jala darbuu qaban kan hirmaatonni qorannaa kanaa kumaatamootaan talaallii fudhatan. Bulchiinsi Nyaataa fi Dawaa (FDA) odeeffannoo saayinsaawaa tahe kan qorannoo kana irraa argamee madaaludhaan talaalliin kun balaa irraa bilisa tahuu fii buaa qabeessaa tahu murteessa. FDAn xinxalaaf gorsoota garee gorsoota saayiintistootaa fii hayyootaa irratt irkata, Vaccines and Related Biological Products Advisory Committee (VRBPAC). Walgayiiwwan VRBPAC uummataaf banaadha.
Yoo talalliin kun sadarkaa guutee kan bulchiinsa dawaa biyyoollessaatiin(FDA)n kaahame balaa irraa bilisa fi bu'a qabeessaa tahuu murtaahe, bulchiinssi dawaa biyyoollessaa talalliiwwan ni dhiheessa akka U.S keessati itti fayyadamaniif.
Eega Bulchiinisi Dawaa Biyyoollessaa murteessee, yeroo lammaaffaafi qaamni gorsotataa ykn hayyootaa qoricha talaalli walabaa tahan, koree gorsaa raawwii talallii irraa deebi'anii odeeffannoo balaa irraa bilisa fi bu'a qabeessumma laalanii yaadaa CDC kennan.
Nageenya Talaallii Toohachu:
Eega talaalliin akka itti fayyadaman hayyama argate, akkaataan naganyaa itti toohatum safety monitoring systems hin qophaha balaa hin barbaadamne eeguuf jecha. Yoo balaan hamaan hin yaaddamne talallii irra argame, hayyoon daddaffiin dalaganii akka dhugaa nageenyyaaf yaaddessaa tahe tahuu murteesuf. Kun tajajila itti fufiinsan xinxalluudha, eeguma qorannaa saayyinsaawaan geefamee boodallee. Talaallii COVID-19 tiif, Buufata Tohannaa fi Ittisa Dhukuba (CDC) fi Bulchiinsa Dawaa Biyyoollessaa (FDA) akkaataa tohannaa nageenyaa dheeressee ykn bal'isee jira uf eeggannoo xinxaluuf akkuma argameen. Akkasumas talaalliin COVID-19 hanga danda'ameen balaa irraa bilisa tahuu mirkaneesuuf.
- Odeeffannoo dabalataa: Yunaaytid Isteets keessatti Nageenya Talaalliiwwan COVID-19 Mikaneessuu , CDC (weebsaayiitin Ingiliffaa qofaan).
Ogeeyyii fayyaa eeyyama qabaniif leenjii qaban qofatu talaalliiwwan kennuu danda’a
Namoota eeyyaama qabanii fii talaallii keennuuf leenji'an qofatu talaallii keennu danda'a. Eega talaalliin kun bal'innaan hawaasaaf dhihaate, ogeeyyiin fayyaa gosa adda addaa talaalli tartiibaan kennu. Ogeeyyonni fayyaa kun talaalli kilinika keessaati akkasumas hospitaalaa fii bakka hawaasiin yeroo tokkoo waliti qabamut.
Odeeffannoo dabalataa waa’ee talaallii COVID-19 tiini
- Dipaartmentii Fayyaa Isteeta Waashingitani COVID-19 Vaccine webpage
- CDC COVID-19 Vaccines website
- CDC 8 Things to Know About Vaccine Planning
Akka seera mirga siviilii/nama lolutuu hin taanee kan Feedeeraala tti , Fayyaan Hawaasaa- Siyaatilii fi Kiing Kaawuntiin sagantaa ykn sochiiwwan kam irratti iyyuu haala ramaddii eegumsa dhuunfaa, sanyittii qofa otto hin daangoofne; bifa, bakkee dhalootaa, amantii, saala (haala saala ofii ibsu dabalatee), qabachiisa saalaa, miidhama qaamaa, umurii fi haala heerumsaa irratti hundaa'uudhaan qooda hin taasisu. Himannaa yoo qabaattanii fi iyyata banuu yoo barbaaddan, ykn tarii qoodumsa irratti gaafii yoo qabaattan, maaloo sagantaa mirga civilii kan Kiing Kaawuntii teessoo armaan gadiitiin quunnamaa: civil-rights.OCR@kingcounty.gov; 206-263-2446 (hiika afaaniitiif maaloo afaan dubbattan ibsaa; TTY Relay 7-1-1; ykn karaa poostaatiin (401 5th Ave, Suite 800, Seattle, WA 98104).
Link/share our site at www.kingcounty.gov/covid/vaccine/oromo


text:
Ameerikaatti manni nyaataa Waayit Haawus cinatti argamu dhukaasaan raafame
Namtichi qawwee hidhate mana nyaataa masaraa Waayit Haawus irraa km1.5 hin caalle duratti dhukaasa bane.
Namoonni teessoo mana nyaataa sanaan alatti argamurratti nyaataa turan, rasaasa 20 dhukaafame jalaa dhokachuuf fiigaa turan.
Namni ta’ii sana ijaan arge tokko akka himetti, namtichi restornaatii nyaataa Meeksikoo dhiyeessu, kan marfata Logan jedhamu gubbaatti argamutti dhukaasa bane sun boodarra konkolaataan achii baqachuu himeera.
Namoonni lama rasaasaan kan dhahaman wayita ta’u, namoota rasaasan rukutaman keessaa tokkorratti haleellichi qiyyaafatee akka ture poolisiin shakkuu himeera.
Qaawweedhaan haleellaa qaqqabsiisuun Waashingtan DC qofaatti otoo hin taane, magaalota Ameerikaa baayyee keessatti dabalaa jira, yakkoonni humnaan raawwatan kaan garuu hir’ataa jiru.
Ragaan istaatistiksii yakkaa Waashiingtan D.C akka agarsiisutti, hammeentaan haleellaa qawween raawwatamu bara 2018 irraa kaasee waggaa waggaan dabalaa jira.
Amma yoonaatti haleellaan 471 qawween raawwatame bara 2021 keessa gabaafameera.
Bara darbe yeroo kana haleellaan 434 qaqqabuutu gabaafamee ture.
Haata’u malee, hokkorri qawween Waashingtanitti raawwatamu kutaa magaalichaa kaan caalaa hiyyummaan jiru, Kibba Bahaafi distiriiktii Bahaa magaalichaatti heddummata.
Hoogganaan poolisii Roobert Kontee, poolisoonni haleellaa Kamisa halkan qaqqabe kanaaf ‘’sekondii shan keessatti’’ deebii kennan jedhan.
Sababni isaammoo poolisoonni duraanuu naannichatti haleellaa qaqqabe kan biraa qorataa turani jedhaniiru.
Namoota haleellaan marfata Logan'tti wayita qaqqabu argan keessaa tokko gabaasaan CNN Jiim Akoostaadha.
‘’Sagalee dhukaasa qawwee fakkaatu karaa 14ffaa ‘NWDC’ tti dhaga’e. Namoonni restoraantii Le Diplomate jedhamu bilookii muraasa irraa fagaatu keessaa baqatan’’ jechuun Tiwitara gubbaatti maxxanse.
Jees Deevidsan, namni umrii ganna 27, wayita dhukaasni banamu reestorantii nyaata Meeksikoo dhiyeessu kana keessa turte.
’’Baayyee nama sodaachisa’’ jechuun BBCtti himte. ’’Du’uufani jedheen yaadda’ee ture,’’ jette.
‘’Ameerikaa wayita jiraattu waan yeroo hundumaa sodaattudha, garuu waanti ta’ii akkasiif si qopheessu hin jiru’’ jette Ms Deevidsan.
‘’Baayyee mufachiisaadha- namoonni biroos wayita suuqii gurguddaa (malls), iddoo agarsiisa tiyaatiraafi fiilmiifi manneen barnootaa deeman miiraa guyyaatti natti dhaga’amutu isaanittis dhagama’’ jette.
Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayiden yakkoota qawween raawwataman ittisuuf seera qawwee ilaallatu jabeesssuuf waadaa seenanii turan. Taatullee hojiitti hiikuun itti cimaadha.
Qawwee qabachuu heera Ameerikaa marroo lammataa foyyeeffametu eeyyama.
Namoonni hedduun seera qawwee to’atu baasuun akka mirga heeraan kenname sarbuutti lakkaa’u.


text:
Ayyaana Waggaa 34ffaa Tamsaasa Raadiyoo
Sagalee Bilisummaa Oromoo (SBO)
Waxabajjii 18, 2022
Sagaleen Bilisummaa Oromoo (SBO) waggaa 34ffaa tamsaasa raadiyoo itti eegale Waxabajjii 18, bara 2022 kabajata. SBOn guyyaa itti hundeeffame, Waxabajjii 15, bara 1988 irraa qabee hanga har’aantanaatti adeemsa qabsoo dheeraa keessatti carraaqqii qilleensa irraa dhaamsuuf diinni taasisu hundumaa dandamatee gumaacha ol’aanaa waliin waggaa 34ffaa isaa kabajuuf qophaawaa jira. Kurmaana bardhibbee tokkoof ummata Oromoo barsiisuu, ijaaruu fi qabsoo hiree murteeffannaaf kakaasuudhaan gumaachi SBOn taasisaa yoona gahe arraata ABO kana miidiyaalee dhimma qabsoo Oromoof hundaawan kamuu keessaa isa hangafa taasisa.
Ayyaana Waggaa 34ffaa, guyyaa hundeeffama SBO kana ummata keenya Oromiyaa fi addunyaa mara irratti argamu waliin yoo kabajannu gammachuu gudaatu nutti dhagahama. Hundi keessanuu bakkuma jirtanitti nu waliin tahuun ayyaana seena-qabeessa kana irraa akka qooda fudhattan afeeramtanii jirtu.
Waggoottan 34n dabraniif SBO jiraachisuuf karaa adda addaa haala seenaan hin daganneen warra gumaachaa turtan maraaf galatni bilisummaa dha. Ayyaana kana milkeessuuf, akkasumas, gara fuula duraattis SBO raadiyoo keessan tamsaasa irra jiraachisuuf karaa maallaqaa, yaadaa fi gorsa ijaaraa gumaachuun akka nu cinaa dhaabbattan hiree kanaan waamicha goona.
Ayyaanichi kan geggeeffamu karaa sararaa ZOOM ta´a, linkii isin beeksisna.
Nu qunnamuuf:
E-mail: sbo.radio88@gmail.com
Injifannoo Ummata Oromoof!
Koree SBO Idil Addunyaa


text:
Baga Ayyaana
Du’aa Ka’uu Kiristoosiif Isin Gahe!
1. Seensa
Dhalli namaa waggoota 5500 tiif bilisummaa fi nagaa dhabee hacuuccaa diina keenyaa kan ta’e harka Seexanaa jalatti akka jiraatuus itti murtaa’etu ture. Baroota kana keessattis namoonni gaariis ta’e hamaa hojjetan hundumtuu carraa fayyinaa dhabanii sii’olitti ni guuramu ture. Raajonnii fi barsiisonni hedduun yoo kaa’nis lubbuu namaa fayyisuuf hin dandeenye ture. Sababni du’a lubbuu kanaa immoo dhalli namaa diina keenya kan ta’e seexanaan dogongoree waan Gannata keessaa arii’atameefidha. Waaqayyoof ajajamuusaaniif mallattoo kan taate frii balas/Aple/ akka hin nyaanne itti himameetu ture. Garuu sagalee gooyyomsaa seexanaa dhaga’anii ajaja Waaqayyoo cabsanii abaarsi isaanirra gahe. (Uma 3:17-19). Garuu Waaqayyo uumee kan nama gatu waan hin taaneef Addaam Abbaa keenyaaf abdii fayyinaa kenneef; waadaa galeef.
Haaluma kanaan Waaqayyo Ilmasaa dhala namaa wanjoo grbummaa seexanaa jalaa baasuuf jecha gara lafaatti ergeenii. Giiftii keenya Dubroo Maariyaamirraa dhalate. Yommuu dhalatus dinqiin Waaqummaa Isaa ibsan raawwatamaniiru. (Mat. 2:1-2). Akkuma raajiin adda addaa waa’ee dhalachuu Kiristoos dubbatamanitti Kiristoos ni dhalate. (Mat. 2:5-6). Hanga umuriinsaa waggaa 30 ga’uttis Haadhasaa Giftii keenya Dubroo Maariyaam waliin jiraate. Cubbuu malees akkuma namaatti suuta suuta guddate. Kiristoosis kaayyoo gara lafaatti dhufeefiif, dhala namaa fayyisuu, eegaluuf jecha harka Yohaannisiin cuubame. (Mat. 3:16). Yommuu cuubame sanattis raajiwwan raawwatamaniiru. Foddaan Samiis banamee iccitiin samii ifa bahe. Sana boodas erga guyyaa afurtamaa fi halkan afurtama soomee booda seexanaan qorame, injifatees of biraa arii’een. (Mat. 4:1-11)
Kiristoos waggoota sadiif ji’a jaha biyya Israa’el keessa naanna’ee erga barsiise kanaan booda kaayyoo gara lafaatti dhufeef keessaa tokko, kan ta’e dhala namaa barsiisee faakkeenya ta’ee ofitti deebsuuf, raawwate. Kaayyoon inni lammaffaa immoo du’a keenya nuuf du’ee du’a bara baraa irraa nu baraaruuf jecha guyyaa jimaataatti Fannoorratti fannifamee du’e. Akkuma dursee dubbatetti guyyaa sadaffaattis du’a moo’ee ka’e. (Mat. 28:6)
2. Du’a Kiristoos
Namoonni tokko tokko ”Nama dhiba duuti Kiristoos” yommu jedhan ni dhaga’amu. Dhugumatti duuti Gooftaa keenya Iyyasuus Kirtoos namoota amantaa keessa jiraataniif malee nama dhiba. Sababni isaas Waaqa ta’ee otoo jiruu harka namaatti du’uunsaa nama dhiba. Garuu, Kiristoos kan du’e aangoosaatiini dha. Kunis hojii fayyinaa dhala namaa keessaa isa tokko waan ta’eef. ”Yihuudaan cifrootaa, hangafoota lubuutaa fi gargaartoota/garboota/ Fariisotaa waliin guboo fi ibsaa akkasums eeboo fi gaachana qabate gara sanatti dhufe. Iyyasuusis waan isatti dhufaa jiru hundumaa beeke itti bahee: Eenyuun barbaaddu? jedheen. Isaanis Iyyasuus isa Naazreet ittiin jedhan. Iyyasuusis, Ana dha jedheen. …egaa yommuu ‘Ana dha’ ittiin jedhe gara duubaatti deebi’anii lafarratti kukkufani.” (Yoh. 18:3-7)
Jecha kitaaba Qulqulluu kanarraa kan hubannu Gooftaa fi Fayyisaan keenya Iyyasuus Kiristoos kan du’e humna dhabee, ykn Waaqummaan isaa hafeetu miti. Garuu dhala namaa du’arraa fayyisuuf du’a du’aan moo’uun barbaachisaa waan ta’eefi. Kiristoos kan du’e fedhasaatiin nama fayyisuus, diina karaarraa maqsuuf akka ta’e dursee dubbateera. ”Lubbuu koo… Ani fedhakootiin nan jiraachisaan malee eenyuyyuu narra hin fudhatu. Ishee jiraachisuuf aangoo nan qaba, ajaja kanammoo Abbaa koo irraan fudhe.” Yoh. 10:17
Waan kun kan nu hubachiisu, Waaqayyo Ilmasaa gara namootaatti kan erge dhalli namaa akka du’a jalaa bahuufidha. Kiristoosis, eeyyama Abbaasaa kan Waaqayyo Abbaa raawachuuf aangoodhaan dhufee du’e. Akka du’us, du’a moo’ee akka ka’us dursee waan beekuuf barattoota isaatti himaa tureera. (Mat. 26:31, Luq.24:5)
Raajichi Isaayyaas dursee akkuma dubbatetti, Kiristoos dhala namaa fayyisuuf, garbummaa seexanaa jalaa baasuuf jecha foon namaa uffatee gidiraa hedduutiin akkamiin akka nama fayyisu dubbateetu ture. “Dhugumatti dhukkuba keenya fudhate, dhibee keenyas ni baate, nuti garu akka rukutame; Waaqayyoonis akka dheekkamame, akka nama rakkateettis isa lakkoofneen…Inni garuu; irra darbuu keenyaaf madaa’e, waa’ee balleessaa keenyaafis bullaa’e (reebamuusaa), dheekkamsi fayyina keenyaas Isarra ni ture, madaa Isaatiinis nun ni fayyine… Dhiphinaa fi murtiidhaan akka fudhatame, waa’ee ummataaf jedhee rukutamee lafa jiraattotaarraa akka dhabame (Du’e) dhaloota keessaa eenyutu hubate?”. Kanarraa kan hubannu, dhugumatti Kiristoos waa’ee cubbee dhala namaa hundumaaf jecha Abbaa Isaa biraa gara lafaatti dhufee gidiraa hedduu akka fudhatu dubbatamaa akka ture ni hubanna. Yommuu guyyaansaa gahuttis akka raawwates Wangeelli haala hedduutiin nu ibsaniiru. Kanaafuu, Kiristoos kan du’e hojii fayyina dhala namaaf jecha malee, akkuma keenya nama dhadhabaa waan ta’eef miti. Waan kana ta’eefis duuti Kiristoof fayyina kootiifidha jedhanii amanuun amantii mootummaa Waaqayyoo nama dhaalchisu dha.
3. Du’aa Ka’uu Kiristoos
Gooftaa fi Fayyisaan keenya Iyyasuus Kiristoos dursee bartoota isaatiif akkuma dubbatetti awwaalamee guyyaa sadaffaatti ni ka’e. ”Dhalli namaa harka cubbamtootaatti dabarfamee akka kennamuu fi fannifamu, guyyaa sadaffaattis ka’uunsaa dirqamadha, jedhee Galiilaatti akka isinitti hime yaadadhaa…” jedhee Luuqaas barreesseera. (Luq. 24:5). Du’aa ka’uu Kiristoos qarshiidhaan dhoksuuf kan yaalan ni jiru ture, bartoota/duuka bu’ootasaa keessaas ka’uusaa kan shakkan ni jiru ture. Inni garuu yeroo adda addaatti itti mul’achuudhaan du’aa ka’uusaa dhugoomseera. Ergamoonni Waaqayyoos dubartoota qulqulloota bakka awwaala Isaatti barbaacha Isaa deemanitti mul’atanii dursee akkuma dubbate du’a moo’ee ka’eera jedhanii dhuga ba’aniiru. (Mar. 16:9-14).
Du’aa ka’uun Kiristoos namoota Isatti amananiif hangafa du’aa ka’uu ta’ee du’a moo’ee akka ka’ee kan barsiisu dha. Q/Phaawuloos, “Kiristoos warra muganiif (dua’aniif) hangafa ta’ee du’aa ka’e” akkuma jedhe (1Qor.15:20). Otoo Kiristoos du’a moo’ee hin kaane ta’eetii nutis abdii hin qabnu ture.
Du’aa ka’umsa Kiristoosiin faayidaa argaman keessaa;
- Duuti dhala namootaa irratti murtaa’ee kan ture, du’aa ka’uu Kiristoosiin moo’ame, kana booda duuti namoota qajeeltoo gara si’oolitti guuruun ni hafe. 1Qor. 15:59.
- Abdii jireenyaa bara baraa kan itti argannedha. Akkuma horii lafa kanarratti jiraannee kan duunu otoo hin ta’iin lafa kanarratti yeroo jiraannu akka fedha Waaqayyootti yoo jiraanne abdii jireenya bara baraa akka qabnu kan mirkaneesse dha. Tito. 2:13 “Du’aa ka’uu fi jireenyi Ana dha, kan natti amanu yoo du’ellee jiraataa ni ta’a.” Yoh. 11:25.
- Nageenya itti argameera. “Nagaa isiniif nan habisa, nagaa koo isiniifan kenna. Ani kanin isiniif kennu kan akka addunyaan isiniif kennitu mit.” Yoh. 14:27. Kanaafuu du’aa ka’uu Kiristoositti nagaan kan addunyaan nuuf kennittuun adda kan ta’e nagaan kan Kiristoos nuuf kennameera. Dhugumatti namni Kiristoos Ilma Waaqayyootti amanee lafa kanarratti jiraatu nagaa akkamii akka qabaatuu fi namnii callisee akkuma horiitti amantii malee kan jiraatu garaa garummaan jiru hudduu akka ta’e ifa dha.
- Bilisoomeerra. “Bilisaan akka jiraannuuf Kiristoos Bilisa nu baaseera. Egaa cimaa dhaabadhaa, deebitaniis garbummaatti (cubbuutti) hin qabamiinaa.” Gal. 5:1.
- Jaalala dhugaa nuu kenneera. “Lubbuusaa michoota Isaaf keennuurra kan caalu jaalalli biraa hin jiru.” Yoh. 15:13.
4. Du’aa Ka’uu Namaa
Akkuma armaan olitti ibsuuf yaalametti du’aa ka’uu Kiristoosiin dhalli namma faayidaa hedduu argateera. Isaan keessaas abdii jireenya bara baraati. Akkuma Kiristoos du’a moo’ee ka’e dhalli namaas du’a akka moo’uuf aangoon kennameeraaf. 1Qor. 15:20. Du’aa ka’uu dhala namaa iddoo sadiitti hirree ni ilaalla;
1) Qalbii jijjiirrannaatiin ka’umsa laphee
“… mucaan kun du’ee ture. Luq. 15:11. Namni yommuu daandii Waaqayyoorraa fagaatee akka fedhii foonisaatti qofa yeroo jiraatu, lubbuunsaa duuteetti jedhama, Waaqayyoorraa waan fagaatteef. Kitaaba Qulqulluu keessatti akkuma galmaa’ee jirutti, mucichi mana abbaa isaa irraa fagaatee akka yaadasaattii addunyaa keessa naanna’ee garuu rakkatee gara mana abbaa isaatti yommuu deebi’u, abbaan isaa ‘mucaan kun du’ee ture ittiin jedhe. Kanaafuu, namni akka feedha foonsaan cubbee keessa jiraachaa turee gara mana Waaqayyootti yeroo deebi’u iccitii qalbii jijjiirrannaatiin du’aa ka’e jedhama.
Namni qalbii jijjiirrannaatiin du’aa ka’u (du’aa ka’uu isa jalqabaa), duuti inni lammaffaa aangoo irratti hin qabu. “Du’aa ka’uu isa jalqabaatti carraa kan qabu qulqulluu dha. Duuti inni lammaffaa isarratti aangoo hin qabu.” Mul. 20:6, akkuma jedhu. Kanaafuu qalbii jijjiirachuudhaan ka’umsa isa jalqabaa akka argannuuf Waaqayyo nu haa gargaaru. Warri daandii fayyinaa dhiisnee karaa du’aarra deddeebi’aa jirrus gara daandii ishee dhugaatti haa deebinu. “Waaqayyo akkana jedha, ‘Daandiirra dhaabadhaa ilaalaa, daanii ishee duraa gaafadhaa, daandiin isheen gaarii garam akka taate baraa, isheerras deemaa, lubbuu keessaniifis boqonnaa ni argattu’.” Erm. 6:16.
2) Yeroof dinqii addaddaan du’arraa ka’uu
Humnii fi arjummaan Waaqayyoo akka itti mul’atuuf jecha namooni yeroof du’arraa ni ka’u. Namoonnis akka itti barataniif, humni Waaqayyoos akka beekamuuf jecha yerootti Waaqayyo namoota du’an yeroo itti isaan kaasu ni jera. Fakkeenyaaf, Kiristoos Alaazaariin du’a irraa isa kaaseera. Kanaanis dhugumatti Waaqummaan Kiristoos itti barameera. Yoh. 11:1.
3) Du’aa Ka’uu Gumii (Yaa’ii ykn Gumii)
Du’aa ka’umsi inni kun immoo isa dhumaa ykn isa lammaffaa dha. Kunis kan raawwatamu yommuu Gooftaan keenya Iyyasuus Kiristoos lammaffa gara lafaatti humnaa fi aangootiin deebi’ee dhufudha. Yeroo sanattis du’aa ka’umsa isa dhumaatu ykn isa lammaffaatu ni ta’a. “Dhalli namaa yommuu ulfina Isaatiin dhufu, Isa waliin Ergamoonni Qulqulloo’onni hundumtuu, yeroo sanatti teessoo ulfinasaarra taa’a… hoolota mirgasaan ro’oota bitaasaatiin ni dhaaba.” akkuma jedhame. Mat. 25:31.
Egaa du’aa ka’umsa isa lammaffaa fi isa dhumaa kanatti carraa qabaachuuf ammuma qophaa’uun akka barbaachisu armaan olitti ilaalleerra. Yeroo kanaatti akka hin qaanofneef, karaa bitaas akka hin dhaabanneef ammumaa adeemsa keenya sirreeffachuun dirqama ta’a. Inni karaa dhugaarraa fagaate gara karaa dhugaatti deebi’uu qaba; inni hojii gaarii irraa fagaatee cubbuu keessa jiraatu ammoo, maqumaaf qofa amantiin qaba inni jedhus dafee qalbii jijjiirrachuudhaan du’aa ka’umsa isa lammaffaaf of-qopheessuu qabna. Maqaa Kiristoos waamudhaan qafa fayyinni akka hin jiraanne, garuu hojii gaarii fi daandii dhugaarra deddeebi’uun dirqama akka ta’e hubchuun nurraa eegama.
Dhumarrattis, du’aa ka’uun Gooftaa keenyaa, dhala namaa hundumaaf gammachuu dha. Garbummaa diinaa jalaa baanee bilisummaan akka jiraannuuf kan nuuf ta’e du’aa ka’uu Kiristoosiin waan ta’eef. Egaa amantii ishee dhugaa keessa hojii gaariin jiraannee mootummaa isaa isa hin darbine akka dhaalluuf eeyyama Waaqayyoo nuuf haa ta’u. Ameen.


text:
Bidiruun baqattoota fe’atte galaana diimaa keessatti dhidhimuun namoonni hedduun du’an
Lammiileen Afriikaa bahaa irra hedduun isaanii ityoophiyaa irraa tahan, osoo gara Yaman imalaa jiran qarqara biyyattiitti dooniin yaabbatan dhidhimuun hedduun du’an.
Namoonni handaara biyya Yaman bakka qarqara galaanaa Lahj jedhamutti qurxummii kiyyeessaa turan reefka namoota 25 baasuu AFP’n gabaase.
Qondaaltonni naannawa kanaa doonii guyyaa lama dura dhidhimte kanarra namoota 160 hanga 200 ta’antu turan jedhan.
Dhaabbati dhimma godaantota idil-addunyaa(IOM) gamasaatiin, bidiruun namoota hedduu qabattee dhidhimte gabaasa jedhu mirkaneeffataa akka jiru hime.
Dhaabbatichi “Gareen IOM bakkatti argamanii jiru. Kanneen lubbuun hafan gargaaraa jiru,” jechuun tiwiitara isaarratti barreesse.
Maddi oduu Yaman, Adenal-Ghad gamasaatiin namoonni 150 ta’an dhidhimanii achi buuteen isaanii akka dhabamee fi kanneen keessaa lammiileen Yaman afur keessa jiraachuu gabaase.
Bakki dooniin kun itti dhidhime, Ras al-Ara, qarqara galaanaa yoo ta’u gara baha Bab al-Mandabitti argama.


text:
LibreOffice 7.4 Help
Faayiloota hunda yookiin maalimoota faayilicha keessaa saaguuf si gargaara.
Click the plus sign next to the file name and select the elements you want to insert. Hold down CommandCtrl to add to or Shift to expand your selection.
Faayilii akka geessitutti yoo galfachuu barbaabaadee, geessituu.
TOLEcuqaasi.
Maalimootni akka irra islaayidiin walsiman safartuu kaasichaatti Eeyyeen cuqaasi yookiin hangamtaa maalimoota jalqabaa eegsisuuf Lakki cuqaasi
Faayilii yookiin maalimoota faayilii tokko tokko yommuu maddi faayilii isaanii foyya'uu kan battalumati ammayya'uu akka geesituutii saaga.
Hundatni fuuloota itti fayyadamuf hin taanee hin saagaman


text:
Nama haadha keessan ajjeese osoo argitanii maal jettuun?
Isin nama haadha keessan ajjeesse fuuldura osoo agartanii maal jettuun laata? Dhiifama taasiftuufi? Gaaffiiwwan akkas fa'itu sammuu shamarree waggaa 17 kan taatee Saaraah Saalsaabilaa waggoota dheeraaf dhiphisaa ture.
Wayita namoota haadha ishee ajjeessuun mana hidhaatti argaman dubbisuu deemtuuttis kanumatu keessoo ishee dedeebi'aa ture.
Taateen sun akkasiin uumame ture.
Iwaan Setiwaan osoo saffiisaa biskiliitii oofuu daandii Imbaasii Awustiraaliyaa kan magaalaa Jaakaartaa keessaatti argamu biraan darbaa ture.
Haati warraa isaa duubaan biskileeticha uddeellachuun dugdasaa hammattee waliin deemaa turte.
Mucaasaanii lammaffaa dahudhaaf torban muraasa qofa kan hafe waan tureef, beellamaaf gara hospitaalaatti imalaa turan.
''Battalumatti garuu sagalee garmalee iyyu tokkotu dhagahamee, nuttis qilleensa keesssa darbatame,'' jedha waan guyyaa sana ta'e yoo yadatu Iwaan.
Iwaan dhimmichi haleellaa bombii garee milishoota Islaamaa ganda isaanii, Jemaah Islaamiyaah ta'u kan baree booda keessa. Gareen milishaa kunis al-Qaa'idaaa, kan halleellaawwan Indoneshiyaa keessatti raawwataman hedduuf itti gaafatamummaa fudhate waliitti hidhata qabu dha.
''Dhiigan arge. Dhiiga baayyee tokko. Sibilli ija kiyya tokko keessa galuun miidhaa narraan gahe.''
Haati warraasaas darbatamuun fageenya ta'eerratti kuftee jirti. Lamaanuu naasuudhaan gara hospitaalaatti figan. Haatii warraasaa garmalee miidhamtees ciniinsuun ishee qabate.
''Achinis gara kutaa dahumsaattiin figanii, galata Rabbii nagumaan mucaa dhiiraa deesse,'' jedha Iwaan.
Halkan sana ture Rizgy kan dhalate, hiikaan maqaasaas 'Eebba' jechuudha.
"Haatii kiyya baayyee cimtuu turte'' jetti intalli Iwaan jalaqabaa Saaraah imiimmaan waliin. ''Lafeen ishee cabulleen cimteetuma obboleessa kiyya karaadhuma nagaan deesse. Haatii kiyyaa dhugaatti baayyee cimtu turte.''
Haa ta'u malee balaa irra qaqqaberraa bayyanachuu waan dadhabdeef waggaa lamaan booda gaafa dhaloota Saaraah shanaffaa irratti dute.
''Jaalaleen kiyya adda, michu lubbuu tiyyaafi nama hanqina kiyyaa guttun dhabe. Waa'ee isaa haasa'uun anaaf baayyee cimaadha,'' jedha Iwaan ijjisaa imimmaaniin guutamaa.
Jalqabarratti haaloo bahuutu keessa kiyya guutaa ture.
"Namtichi boombii dhoosee akka du'u barbaadeen ture, garuu ammoo dafee akka du'us hinbarbaadne,'' jedha.
"Jalqaba akka dararamaniin barbaade ture. Gogaan qaamasaanii irraa ka'ee soogiiddi akka itti naqamu barbaadeen ture.
Isaan booda balaan isaan bombiin qaqqabsiisan hangam dhukkubbii qaamaafi sammuu namatti akka uumu akka baraniif kana yaadeen ture. Aniifi ijoolleen kiyya jireenya eegaluuf baayyee yaalii taasifne.
Erga Imbaasiin Awustiraaliiyaa boombiin haleelamee Onkololeessi 2019 waggaa 15 ta'eera. Erga Haalilaan ajjeefamte ammoo waggaa 13 ta'e.
Rizgy ammo mana barnootaa sadarkaa tokkoof jira Saaraah ammoo barnoota ishee guyyaa xumuraa jirti. Iwaan waliin taanee odola bosoonaan haguugamee gara Nusaakaamnaangaan lafa hidhamtoonni Indooneshiyaa itti eegaman dhaquuf bidiruun qaxxaamurra turre.
Namoota murteen du'aa itti murtaa'e lama arguuf imalaa jirra. Jara lamaan kunis boombii ijoollee haadha malee fi Iwaan haadha warraa malee hambise arguuf deemaa jirra.
"Onneen kiyyaa baayyee rukutaa jira. Garmalees miira keessa galaan jira. Maal sammuu kiyya keessa deddeebii'aa akka jiru jechaan ibsu hindanda'u,'' jedha Iwaan.
"Imalli keenya kun qalbii namoota boombii dhoosanii sana akka saaquun abdadha.''
Galanni sagantaa Indooneshiyaa maatii miidhamaniifi milishoota wal agarsiisee tokkoof haa ta'utii, Iwaan kana dura namticha tokko argeera. Garuu ijoollee isaatiin kun kan jalqabaati.
"Ijjoolleen kiyya ijaan arguun isaaniif baayyee barbachisaadha,'' jedha.
"Yeroo baayyees akka hinaareef isaan barsiseera. Garuu namoonni gocha sana raawwatan maal akka fakkaatan argu barbaadu. Carraa kanatti fayyadamuun argu barbaadna.
Maatii dhihoo akka ta'an beekamaadha.
Saaraan imala keenya guutuu akkuma ijoollee shamarran biraa bilbilasheen suuraa kaasaa demtulleen waa'een dhimma ajjeechaa wayita ka'u ijashee imimaantu dafee guuta ture.
"Warri ajjeechaa sana raawwatan imala keenya kanaan gara sammuutti deebii'uun Waaqa dhiifama gaafatu jedheen abdadha. Waan raawwatanitti yoo gaabban ammoo kanneen hafan irratti dhiibbaa taasisuun gochi akkasi akka dhaabbatu ni gargaara,'' jetti.
Saaraah gaaffii cimaa tokko qabdi, kan waggoota dheeraaf gaafataa turte.
"Maaliif kana raawwatani?' Ani baruu kanin barbaadu kanadha.''
Jarri ajjeesan keessaa Iwaan Daarmaawaan, Ali'aas Ro'is kutaa dhipho tokko keessa ta'ee isaan eegaa ture. Harkiifi millisaa hidhamee wiilcharii irrra taa'eera.
Wayita duuti irratti murtaa'eettis, Roo'is dhaabbachuun '' Du'aa ulfinaa waanan du'uuf murteen kun narratti darbuu saatiin gammadeera,'' jedhee ture.
Imbaasiin Awustiraaliiyaa xiyyeeffannaa keessa kan galfameef waraana Iraaqiif Ameerikaa waliin hiriirtee jirti jedhamee yaadamuun ture.
Poolisoonni lamas isa bira dhaabbatanii turan.
Iwaan, Saaraah fi Rizgy nagaa gaafachuun taa'an. Achinis Iwaanitu callisa ture cabse.
"Ijoolleen kiyyaa nama haadhasaanii akka dhaban isaan taasisee, abbaan isaanii ijasa akka dhabu godhe arguuf baayyee barbaadu turan,'' jedhe.
Wayita boombiichi dhoheetti Iwaan eessa akka ture gaafate namtichaan.
Iwaan haati warraa isaa ulfa waan turteef halkanuma halleellaa sana mucaa akka deesse itti hime. ''Mucaan halkan sana dhalatees kunooti,'' jechuun itti hime quba gara mucaasaatti akeekuun.
Roo'is, ''Anis ijoollee qaba. Waggootaaf garuu ijoolleefi haadha warraa kiyyaa argee hinbeeku. Baayyeen yaadee dhugaa. Atilleen ijoollee kee waliin jirta. Ijoolleen kiyyaa siriiyyuu na hinbeekan. Situ narra wayya,'' jedhe.
Akkasumas quba saan gara Saaraah fi Rizgy qabuu amma eenyu isaan kun jedha ija irraa qabachuun.
Ballatumatti Saaraah waan tokko gaafachu babrbaade. Dubbachu akkuma eegalteen adda kuttee. Abbaan ammoo dafee mataashee qaqqabuun jajjabeesseen.
Achi isheenis maal gocha sana akka raawwate suuta jechuun gaafate.
"Waan isaan jedhan hinraawwannee. Maaliifan isaan amana? Deebiin ija kiyya keessaa argama,'' jedhe ija ofiitti quba qabuun.
"Tarii yoo dulloomte ni hubatta ta'a,'' jedhe. ''Halleellaa lafa Isilaamtoonni miidhamtoota itti ta'anii hinfudhadhu. Innis sirrii miti. Isilaama ajjeesuun sirrii miti.''
Jidduu galuun ''yoo miidhamtoonni Islaama hintaane hoo?'' jedheen.
"Isaanis walii hingallu'' jedhe saffisee.
Roo'is amma eegumsa cimaa jalatti kutaa qofaatti hidhamee jira. Eedgoonnis dhiibbaa inni hidhamtoota kaan irratti qabaachu danda'uf akka yaadda'an himu.
Duraan lallabaa mankaraareessaa Amaan Abdurrhmaan waliin kutaa tokkotti hidhame ture. Jarri lamaan kunneenis halleellaa bombii bara 2016 Jaakaartaa keessatti ummamee mana hidhaa keessatti akka karoorsan shakkamu.
Iwaan osoo hindeemiin dura kadhannaa akka taasisuuf gaafateen Roo'is. ''Ilmaan namaa hundi dogongora ni raawwatu. Karaa kamiinuu yoon si hubee jiraate dhiifama. Baayyee natti dhagaham. Dhuguma nan gaabba,'' jedhe.
Erga gadi bahee garuu Iwaan baayyee raafame.
"Hanga ammaattis hojii sirrii akka hojjate amana. Carraa biraa osoo argatee irra deebiin kana akka raawatu nan shakka,'' jedhe.
"Dhugaatti baayyeen gadda. Miidhama guddaaf sababii ture. Garuu amanu hinbaarbaadu. Kana caalaa maal raawwachuun danda'a?''
Achii bahuunis bakka hidhamtoonni duutii itti murtaa'ee itti hidhaman odola Baatu baanee gara Permisaan deemaa jirra.
Achittis Ahmaad Haasaan kan halleella boombii haadha Saaraah fa'i keessaa harka qaba jedhamee kan amanameedha.
Uffata Islaamaa dheeraafi kooffiyyaa kaawwachuun sagalee gadi qabee dubbata Haassaan.
Iwaan kana duras isa arguuf gara mana hidhaa kanaa deemee ture.
"Amma ijoolleen kiyyaa akka si arganiifan haffeera,'' jedheen Iwaan.
"Maaliif halleellaa haadha isaanii ajjeesse anas ija kiyya akkan dhabu nataasisee sana akka raawwattee akka hubatanan barbaade.''
Haasaan ammoo suuta jedhee mataa raasee walii galuun.
"Beeku qabaatu. Ijoollummaatti haadha isaanii dhaban,'' jedhe.
"Kana dura abbaa keessaniitti himeera. Ammas isinitti himuuf carraa argachuuf Waaqni haa galatu.
"Abbaa keessan hubuuf gonkumaa yaadee hinbeeku ture. Innis tasa darbaa ture wayita hiriyyaan kiyya boombii qabatee turee dhooseetti. Kanaafu isiin ijoolleen Iwaan dhiifama naaf taasiftu jedheen yaada,'' jedhe.
Sagaleensaa soodaatu keeessa dhagahama ture. ''Ani nama hirrina qabuudha. Dogongora hedduu raawwadheera.''
Saaraah ija baaftee ilaalaa turte. Inni garuu tasgabbiifi dhugaan dubbata ture. ''Gocha akkasii maaliif raawwattee? Sbabiinsaa maal ture?''
"Aniifi hiriyyaan kiyya barnoota dogongoraatu nuuf kenname ture. Waan raawwannee sana osoo hinhubatiin osoo turree jirra ta'ee baayyeen jaaladha ture,'' jedhee deebiiseefi.
Isaan boodas Saaraah seenaa ishee itti hime. Hatiishee guyyaa dhalootaasheetti attamiin akka duute, silaa sa'aa booda sirna kabajaa yaadaa akka turaniifi gammachuun sun attamiin gara gaddaatti akka geedarame itti himte.
"Waitan ijoollee ture abbaa kiyyaan 'haatii kiyya eessa? jedhen gaafataa ture. Innis isheen mana Waaqaa akka jirtu natti hime. Anis inni essa akka ta'een gaafataa ture.
Haasan ijasaa dulunfachuun kadhannaaf harka banee. Waaqni akka dhiifama taasisuuf irra deebiin kadhannaa taasiisee.
"Waaqni akkan isiiniin wal arge isiniif ibsuuf na barbaade,'' jedhe. Garuu isinitti himu hindanda'u ijoollee koo, dhiifama guddaa'' jedhe.
"Imimmaan kiyya qabachuu hindandeenye. Saaraah akka ilmoo kiyyattiin fudhadhe. Maaloo maaloo dhiifama naaf godhaa. Kunis harka keessan keessa jira,'' jedhe.
Namni kutaa sana keessa ture hundi boo'aa ture.
Iwaan imimmaan Haasan kun isaaf hangam jechu akka ta'e dubbate.
"Haasan boo'aa wayitan arguu, yeroo sanan akka inni nama gaarii ta'e hubadhe. Miidhaa namoota kaanii hubachuu danda'a. Tarii yeroo sanatti dhiibbaan namoota kaaniin irratti taasifamee ta'a. Amma qalbiisaa banee jira.''
Dhuma walgahii sanarrattis waliin suuraa ka'an. Harkas wal qabatan. Waliif dhiisuu namoota kutaa sana keessatti hubachuun attam dinqii ture.
"Yeroo hunda murteen du'aa isaaniif gahaa miti jedha ture. Miidhama warra kaanii akka hubatanif dura reebamu qabaatu jedheen amana ture,'' jedha Iwaan.
''Garuu Waaqni namoota dhiifama namaaf taasisan jaalata.''
Hundi keenyas boo'aa kutaa sanaa baanee gara konkolaataa loltuu nu geessu deemne.
Bakka mana hidhaa sana duuba lafti namoonni bayyeen hin deemne qarqara haroo tokkotu ture. Saaraah fi Rizgy abbaa isaanii waliin ilaalu baarbaadan.
Achiniis sadanuu harka walqabatanii gammachuun asiifi achi fiigaa turan. Saaraah akka kana gammaddee argee hinbeekun ture.
"Walgahiin har'aa waan baayyee na barsiise,'' jette Saaraan.
"Hasaan dhiifama gaafate. Waan hojjateetti gaabbeera. Namni tokko waan hin mallee raawwachu danda'a garuu geeddaramnaan dhiifama gochuu akka danda'u baradheera.''
"Amma nan kolfa sababii isaa waanan waggoota dheeraaf gaafachu barbaade gaafadhee deebii isaas argadheef.''
''Danbalii boqonnaatu natti dhagahama amma.''


text:
Hegeree Oromiyaatiin
Makka Al-Mukkarramaa fi Masjiid Al-Haraam . Ful-bana 11/2015
Wiisha guddaa lafa haramaa keysatti kufeen namni 87 du’ee namni 201 kan biraa madaawun isaanii gabaafame jira.
Akka ibsi Polisii Magaalaa Makkaa irraa kenname ibsutti namonni du’anii fi madaawan kan dabalu malan tahuu isaani ibsi polisi makka irraa bahe kuni dabale addeyse jira.
Sababni kasaaraan guddaa kuni itti dhufuu dandeyef bokkaa guddaa fi qillenssa hamaa naanno kana mudateen kuni kan tahu dandye tahuun gabaafame jira.
Kaantiibaan magaalaa makkaa amiir khaalid al-feysal sababa kasaraan kun itti dhufe daddaffiin akka qoratamu qabu dhaamani jiru.


text:
Kaawuunsiliin mirga Dhala Namaa kan Itiyoophiyaa maallaqqi isaa akka hin sossoofneef ajaja mootummaan bara 2009 irratti dabarse irra deebi’ee iyyachuuf mirga argatee jira.
Manni-murtii Mummichi kan Itiyoophiyaa kaleeessa murtii kenneen dhaabatni mootummaa fi manni-murtii gad aanu kun ol iyyannaa akka hin dhiyeffanneef ittisuun dogoggoora.
Qabeenya kaawunsislii mirga dhala namaa kan Itiyoophiyaa kan ta’e qarshii kuma 500 tu jalaa uggurame.
Daayrekteera Kaawunsilii Mirga Dhala Namaa kan ta’an Endalkaacheew Mollaa Maallaqni akka qabametti jiraatuus murtiin kaleessa kenname injifannoo dha jedhan.
Obbo Indaalkaacheew akka jedhanitti maallaqni dhabamuun humna jiru xiqqessee gareen kun mana hidhaa Itiyoophiyaa keessatti dararaa rawwaatama jedhame qorachuu illee dhorkee jira jedhan.
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun dhaggerefadhaa.


text:
Godaansa Fedha Sabaawaa
Ummati Afrikaa cunqurfamee fi itt roorrifame fi michuulee fi mararfatooti sagaleen saanii akka dhagahamutt baaqulaa ol kaasanii Presidant Obaamaan akka abbaa hirree fi mirga ilmoo namatt roorrisaa seerawaa gochuu irraa of qoqopbatu iyyaa jiru. Kun daawwii tasaa utuu hin tahin imaltu dursee karoorfame. Bulchoota godinaa keessaa nama nyaataakan tahee qanansiisa malbeekii kennuuf karaa haxaawuuf jechuun, daawwii Ittaantu Barreessituu Murnaasa Finnaatt dabalamee ambasadara michuu riphee lolaa bara hedduu muudamteett . Bulchooti Itophiyaa kanneen demokratoti Klinton “dhaloota demokratotaa haaraa” jedheen keessaa tokko turan. Hedduun amma karaa irraa maqaniiru. Jarri kunis daddaaqaa jiru. Daawwiin Presidant kun utuu isaan kan biraatt hin utaalin karaa irra isaan buusa taha. Godaansich godaansa demokraasii miti, kan “FEDHA SABAAWAATI”.
Demokraasiin fakmishoo ilmaan namaa hundi bira gahuuf hawwani. Hanga yoonaa abbala malee hojii irra ooluu saa hin agarree.Kun akeeka namoota akka Abraham Loncolniin dansatt “Mootummaa ummataa ummataaf ...” jedhamee furameera. Garuu gara caaluu shaakala utuu hin tahin akeeka tahee hafe. Kanaaf malee akka jedhamutt demokraasiin hangammeessa bulcha malbulchaa kan qabeen saa yoo xinnaate “ walqixxummaa, birmadummaa, qondaalota qajeeltoon kennatamanii fi bilisummaa haasaa fi of ifsuu” of keessaa qabu. Kanneen keessaa tokko hirdhannaan demokraasiin hin jiru. Akka bar tokko Ittaanaa Barreessaan Finnaa jedhett Amerikaan “DEMOKRAASIIN HIN JIRU, GAMTAAN HIN JIRU” kan jedhutt amana. Itophiyaatt qabee yartuu dhahaman keessaa hundatu hanqata. Garuu gamtaan arfacha jaarraaf hanqatee hin beeku. Waggoota tokko fi sadii tursuun hama hin tahu; yeroo dheeraa akkasiif biyyi addunyaa keessaa dagaagaan kun irbuu seene hin guutin hafuun malalchiisaa dha. Utuu moo’ummaan ummatootaa ulfeeffame dhimma keessa waliif humna fagoott iyyachuun barbaachisaa hin turre. Dhibdeen saanii godinaa keessatt furamuu dandaha ture. Garuu sun hawwa tahee hafus jara dhimmicha keessa seenan irraa qajeeltuu eeggachuun waan guddaa miti.
Sun kan fedhe haa tahu, gara itt roorrifamootaan demokraatoti addunyaa nuu birmatu taha jedhaanii eeggachuu qaata dhaabbachuutu irra ture. Garuu kan nama dhibu mormiin, gamtaan akka dhaabbatu karaa qubqabsiisii hawaasomaa fi dhiicha hiriiraan, barruulee kkf itt fufee jira. Hundi dhama’uu qofa; anga’oon addunyaa “fedha sabaawaan” jaamaniiru. Kanaaf hiyyeeyyii fi cunqurfamoon Afriikaa akka mirga ofiif lolatan of qofaatt dhiifamani.”Baraarama kan caalaa of dandahuu” dhugaan addunyaan Afriikaa irratt shaakalamaa jira. Afriikaanoti hanga yoonaa ofumaan as gahaniiruu; callisanii dhumuu irra jannumaan lafa, fedha fi ulfina saanii irraa faccisaa itt fufuu qabu. Anga’ooti addunyaa kan godhan hunda beekaa godhu, akka waan sirrii hojjetaa jiran of amansiisaniiru. Kumooti beela’uun, hidhaa keessatt samuun, biyyaa ari’amuu fi kumooti du’uu fi baduun firummaa kanneen qacefixa raawwatanii dhiisisuuf nafii hin guutani.
Obaaman ABUT-ADWUE biyya, biyyoota addunyaa hunda keessaa deegduu taatett rakoo qaluuf deema. Sun mirga saati. Jecha mararfannaan keessa deddeebi’amu waa’ee mirga ilmaan namaa fi bulcha demokratawaa jedhamu haa irraanfannu. Mummichi manaa isa baase dhimma diinagdee fi nageenyatii. Ammas waa’ee deettii guddina diinagdee dhaabota horoon afarsamus haa irraanfannu. Akka guddinni hin jirre ija qullaan ni argama. Kumkumooti beela’oo fi deegoo dha. Daawwiin kun kutaa diinagdee dambii jalaa hin bahin hafan kan baasisuu yaalu.Ummatoota Empayera Itophiyaaf kun qaata dambii jalaa bahee, garuu hidhata daldala ABUTin dhuunfatame. Korporashinooti addunyaasi qooda guddaa ofii barbaadu.
Waan nageenya ilaalutt gooltuu duukaa bu’ee adamsuuf ABUT “gartuu furtuu US”. Somaliyaa keessatt madaqfamtuun Empayera Itophiyaa heeduun duruu dhumanii gabasa malee hafanii. ABUT utu lafquwiin isa hin danga’in US kaffallaan ergamuuf qophee dha. Daawwich akka hariiroon kun itt fufu jajjabeessa taha. Waan gooltummaa ilaalutt ABUT akka fedhett homishee, kumoota ajjesee fi shoroorkeessee kanneen lakkofsa hin qabne hidha. Dhuguma shoroorkaa ABUTiin mormuun ummatooti ka’aniiru, caalaa ka’aas jiru. Kaka’a “gaaffii mirgaa, walqixummaa, birmadummaa fi nagaaf” godhamu, kaasaa saa fi itt baha saa Ameriika caalaan beeka kan jedhu hin jirre. Gooltummaan waan maljechi saa hin himamneef dilormaan empayeritt hundi gooltuu jedhamee unkuramaa jira. Utuu sana hin maljechisini kan amma hariiroo jabeessuuf walti qabaaman mari’atamuuf deemu. Ummatooti empayeritt keessattuu Oromoo fi jornaalistoota shororkeessuun itt fufufuuf deema jechuu dha.
Aanga’aa guddaan hafee uumaa bucureenuu fedha ofii eeggachuufn hin daangahamu. Garuu ilmoo namaaf safuun madaalaa jiraachuu qaba ture. Ammaaf dhimmi keenya sana miti. Barnoota seenaati. Bulchoota duriif isa ammaa jalattis yeroo waa tokko jiraatu deegaan magaalota keessaa marfamanii tumamaa bakka hin beekamnett geeffamu. Achitt dallaa nammi walitt gooji’e keessa nyaataa fi bishaan gahaa malee, haala qulqulinni hin eegamne jala jiraatu. Heedduun dhumanii hin gabaafaman. Amma mootiin biyya hunda caalaa jabaan dhufaa jira. Dhufaatiin akkasii kanaan dura argamee waan hin beekneef tarkaanfiin fudhatamus mamii malee kan argamee hin beekne taha. Kan isa si’anaa adda tolchuu ummati kumootaan samicha lafaa fi imaammata Finfinnee Orommiteessuu fi ballisuuf lafa saanii irraa kumootaan buqqifamuu dha. Alabul kumootaan lakkaawaman Finfinnee keessaa garri caaluu buqqifamoota sana. Hiree Mooraa Shoolaa bara Nugusaa caalaa hamatutu isaan eeggata jechuu dha. Yeroo sana haadhootaa fi ilmaanii fi Manguddoo yartuutu akka tasaa barattoota Universiitiin argamanii golfaa irraa hafanii. It dabalee jara kana marsanii qabuu fi qaruutee angoo saanii ol kaasuuf Amerikaa dhufuun saanii hin hafnett of agarsiisuuf tarkaanfii caalaa hamaa tahe fudhachuun akka hin hafne hedama.
Hedduun kan komatan, daawwichi badiisa abbaa hirree gamsiisa Ganfa Afriikaan hojjetamaa jiruun hamma ishoo jechuuti jedhaniitu. Afrikaan jara abbaa hirrootaa kan ummataan kennataman fakaatanii dhihatanii utuu hin bulfamtu taatee daawwichiyyuu hin godhamu ture. Jara akkasii qofa kan saamicha qabeenyaa fi maayi baasii waldayyichaa irratt bara Hirmannaa Afriikaa Haaraa kana miltummaan tajaajiluu kan dandahan. Presidantiin daawwatee dhiisee bulchi saa qaata seerawwoo kan hin taane, seerawoo tahuu kan beekeefi. “Ifaajjee demokratawuu fi kennata qajeelaa fi bilisa hojii irra oolchuuf deemanis” dabbaloota qaraatiin ji’oota dura farsamaniiru. Kun dhugaa dhaa? Kan isaan komachuu qaban mirga ofii irraa faccifachuuf qophee tahuu dhabuu saanii tahuu qaba ture. Demokraasiin nafii barbaachisaa halle hammataa qaba yoo jedhame fi hangammeessa lakkuu hin qabu yoo tahe Presidantiin imala angafooti saa lagatan utuu hin goonee dansa ture. Misi fayyaa qabeessi ilmoo namaa fi malbulchaa, bulee fedha inni duukaa jiru caalaatti yeroo dheeraaf tajaajilu dandaha ture.
Prsesidantichi addaggoota utuu hin tahin bulchoota seerawoo waliinin dubadhe jedhee baanaan gadadoon ummatoota Gaanfaa dacha tahuuf deema; addagooti jajjabina argatanii hammeenya saanii kan dur caalaa cimsanii itt fufu. Presidantichi milla mikii qabuun gara biyya abbaa saa gahee Waayit Hawusitt akka deebi’u hawwinaaf. Akka biyya Habashaatt ummati saa Luwoon waan inni bulcha Amerikaa keessatt qooda fudhateef Amerkaaniitt fudhatamuuf deemu; akkuma Oromoon Tafariif jedhamee ilaalaman jechuu dha. Imalli kun hamilee Wayyaanee dhiitessa. Hoogganooti see, hooggana addunyaa humna guddaa kanatt marsanii yeroo dhumaaf footoo kahuuf yoo ilkaan afan ilaaluuf deemna. Ummati empayeraa bariin dammaqee guyyaa gadadoo kan duraa caalutt gad baha. Karaa Nagaa! Oromiyaa haa jiraattu! Qabsoon itt fufa!
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Adoolessa 2015


text:
Prezidaantiin Amerikaa Donald Traamp har’a qorattoota Kongreesaa kanneen waa’ee qabeenya maallaqaa fi daldalaa isaa qoratan har’a dhiyaataniijechaan dhahanii jiru.
Kunis mana maree bakka butootaatti Demokraatoota haaraa dabalamaniin micciramee dhiyaate jedhan.Koree Tika nagaa Mana mareef dura ta’aa kan tan ta’an Adama Schiff irratti fulleefachuun filannoo prezidaantii bara 2016 gaggeeffamee fi Raashiyaa giddu hidhatii hin jiru zeeroo dha jedhan.
Amma immo jireenya koo keessa deemtanii ilaaluun maallaqaa fi waan dhunfaa koo ilaaluuf deemtu kan jedhan Traamp kana gochuuf sababaa tokko hin jiru ammaan duras ta’e hin beeku. Kun doorsiisa daangaa hin qabne kan prezidaantii irratti gaggeessiitan ittiin jedhan. Demokraatootaa fi koreen isaanii garu hedduu mufatan.


text:
Bulchootii Itoophiyaan dhiyoo tana Eeritiraa fi Jibuutii jidduu maruutti jiran. Muummeen ministera Itoophiyaa,Dr.,Abiy Ahmed imaltuu Chaayinaatii galee Eertiraatti goree pirzidaantii isii Isaayyaas Afewarqii waliin embaasii Eeritraatti banatte eebbisan. Achumaan buufta doonii biyya sunillee dhaqanii laalan.
Itoophiyaan akkuma rakkoo Eeritiraa waliin qabdu furatte akka ministeri haajaa alaa isii, Dr.,Warqinee Gabayyoo jedhetti rakko Jibuutii fi Eertiraa waliin qabdullee faluuf itti jirti.
Ministeri Haajaa Alaa Itoophiyaa,Dr., Warqinee Gabayyoo waan wal dubbatan hardha VOA Afaan Oromootti hime.
Itoophiyaan fi Eeritiraan rakkoo ganna 20 caalaa nagaan buufatan.Jibuutii fi Eeritiraan ammoo ganna 10 caalaa wal dhaba malee womaayyuu waliin hin qabaanne.
Akka Dr.,Warqineen jedhetti Jibuutii fi Eertiraan wal hin hadhanii nagaallee waliin hin qaban.
Wal hin dubbisan.Kana qofa osoo hin tahin Suudan waliin rakkoon inmullata Eeritiraa.”
Rakkoo naannoo tanaa fala itti barbaaduuf ministera haajaa alaa Eeritraa, Somaaliyaa fi Eeritaatti Fulbaana 8,2018 Jibuutii dhaqee pirezidaantii biyya suniitiin wal dubbatanii nagaa buufatan.
Jarii kun akka ministerii haajaa alaa Itoophiyaa jedhetti jaarsummaa Itoophiyaatti walii galche.“Yaada hooggantoonni dhiheessan gammachuudhaan fudhatanii rakkoo jiru waltti dhiyaatanii taahanii hiikuuf walii galanii jiran.”
Jibuutii fi Eertiraan daari lafaa irrati wal dhabanii nama walii wal irraa hidhan. Amma ammoo waan dabre bira dabranii walii galan
“Kun ijifannoo guddaadha Gaanfa Afrikaaf.Nageenya .South Suudanis haaluma kanaan deemuutti jira.Torbaan dhufu keessa.”
Jaarsummaan Itoophiyaa akka Jibuutii fi Eeritraan afaan walti qabbanaahan tolchite.
Itoophiyaan akka ministerii haajaa alaa isii Dr., Warqineen jedhetti akka Afrikaa gamii Bahaa nagaa qabaatu fedha.
Nagaa kanaan Itoophiyaa namii isii horuma horee miliyoona 100 bira dabre faaddaa guddaa jalaa argata. Kanaaf hojjachuutti jirti jedha.
Jibuutii keessaa nama Itoophiyaa hagii guddaan Oromootti wal dhaba daariitii naannoo Somaaleetii fi naannoo Oromiyaa gula dhufeen namii 6,000-7,000 baqate.
Dr. Warqineen gaafasuma biyya sun dhaqee pirezidaantii biyya suniitiin wal dubbatee wannii sun dhaabatte.
Horii saamame deebisuu fi jarallee qubachiisuuf waan hedduu irratti wal dubbatan.
Pirezidaantotii Jibuutii fi Eertiraalleen kora itti aanutti walti dhufanii akka dansaa wal haasahuuf koratan.
Faluma araaraa Itoophiyaan dhooftee kanaan Eeritran waldaa IGAD durii keessaa baatettti deebi’uuf deemti.
Itoophiyaan torbaan dhufullee bulchoota Suudan Kibbaa Finfinneetti yaamte wal mari'achiifti.


text:
Fakkeenya Nama Rabbiin ala wanta biraa waaqeffatuu-Kutaa 2
Kutaa darbe irraa itti fufuun fakkeenya nama Rabbiin ala wanta biraa gabbaruu (waaqeffatu) haa ilaallu.
2-Nama dhama’aan wal fakkeessu
Jedhi, “Sila Rabbii gaditti wanta nu hin fayyannee fi hin miine kadhannaa? Erga Rabbiin nu qajeelche booda gara duubaatti deebinee akka nama [osoo] hiriyyoonni isaa ‘Nutti koottu’ jechuun gara qajeelinnaatti isa waamanu, sheyxaanonni isa sossobanii dachii keessa dhama’ee [taanaa]? Jedhi, “Qajeelfamni Rabbii isumatu qajeelfama [sirriiti]. Gooftaa aalamaatiif akka harka kenninu ajajamne.” Suuratu Al-An’aam 6:71
As-Suddi ni jedha: Mushrikoonni Muslimoota gariin ni jedhan: Amanti Muhammad dhiisatii karaa keenya hordofaa. Rabbiin (azza wa jalla) aayah tana buuse: Jedhi, “Sila Rabbii gaditti wanta nu hin fayyannee fi hin miine kadhannaa?” Kana jechuun wanta yoo gabbarree nu hin fayyanne, yoo gabbaru dhiisnes nu hin miine gabbarraa? Kuni wanta Rabbii ol’aanaan alatti gabbaramu hunda. Wanti Rabbiin alatti gabbaramu nama hin fayyadu, namas hin miidhu. Yoo gabbaran faayda irraa hin argatan. Yoo gabbaru dhiisanis nama hin miidhu.
“Erga Rabbiin nu qajeelche booda gara duubaatti deebinee akka nama [osoo] hiriyyoonni isaa ‘Nutti koottu’ jechuun gara qajeelinnaatti isa waamanu, sheyxaanonni isa sossobanii dachii keessa dhama’ee [taanaa]?“
Kana jechuun erga Rabbiin gara Islaamatti nu qajeelche booda gara kufriitti deebi’uun akka nama sammuun isaa sheyxaanni isa sossobuun baddee ergasii dachii keessa raata’uu taanaa? Namni kuni hiriyyoota gamnootaa fi mu’mintoota ta’an qaba. Hiriyyoonni kunniin karaa qajeelaa fi sirrii irra jiranitti isa waamu. Garuu inni ni dida.[1]
Aayah tana ilaalchise ibn Kasiir ni jedha: Rabbiin ni jedha: iimaana keessanin booda yoo kafartan fakkeenyi keessan akka namticha namoota waliin karatti bahee Ergasii namtichi kuni karaa badeeti. Ergasii sheyxaanonni isa sossobuun dachii keessa isa dhamaasan. Hiriyyoonni isaa karaa qajeelaa irra jiru. “Nuti karaa irra jirraa nutti koottu!” jechuun isa waamu. Namtichi kunis isaanitti dhufu dida. Kuni fakkeenya nama Muhammadin (SAW) erga beeke booda sheyxaana hordofuudha. Namoota karaatti kan waamu Muhammad (SAW) [fi Muslimoota isa hordafaniidha]. Karaan immoo Islaama.” Ibn Jariir dubbii kana gabaase.[2]
Fakkeenya ajaa’ibaa kana haala kanaanis ibsuun ni danda’ama: namni erga Islaama beekee fi qabate booda kufrii fi shirkiitti yoo deebi’e, sheyxaanni jinni fi namaa dubbii faayamaan isa sossobuun karaa qajeelaa irraa isa jallisu. Erga karaa qajeelaa irraa jallate booda sheyxaanni dachii keessa isa dhamaasa. Karaa qabeenya barbaadu deema moo? Karaa aangoo barbaadu deema moo? Karaa qaama isaa ittiin gammachiisu deema moo? Yookiin wanta mushrikoonni kunniin gabbaran gabbara moo? Yookiin wanta Kiristaanonni waaqeffatan waaqeffata moo? Karaa kamiin deemaa? Gara deemu wallaale dachii keessa dhama’a.
Fedhiin qullaan hundi gara karaa adda addaatti gara hundaan isa harkisti. Karaaleen kunniin karaa Rabbii qajeelaa ta’e kan faallessaniidha.
Sheyxaanni isa jallisuun dura karaa Rabbii qajeelaa ta’e keessatti hiriyyoota Muslimoota ta’an qabaa ture. Muslimoonni kunniin gara karaa qajeelatti isa waamun akkana jedhuun: “Gara keenya koottu. Karaalee jallinnaa dhiisi. Waamicha sheyxaanotaatii fi dubbii faayameen hin gowwoomin.”[3]
Mee wanta sheykh Abdurahmaan Sa’dii jedhe itti haa daballu: Erga Rabbiin nu qajeelche booda gara jallinnaatti, karaa Jannata qananiitti nama geessu irraa gara karaa adabbii laalessaatti nama geessutti deebinaa? Namni sammuu qabu haala kana hin filatu. Namni haala kana filate akka nama sheyxaanni karaa gahuumsa isaa ittiin gahu irraa jallisee fi raatesseeti. Ergasii dhama’aa ta’ee hafe. Hiriyyoonni isaa gara qajeelinnaatti isa waamu. Sheyxaanni immoo gara jallinnaatti isa waama. Ergasii inni waamtota lama jidduutti dhama’aa ta’ee hafa.
Nama Rabbiin tiikse malee kuni haala namoota hundaati. Isaan of keessatti waamichaa fi harkisa wal faallessan argatu. Tokko waamicha ergaa Rabbiin irraa dhufee, sammuu sirrii ta’ee fi uumama qajeelaa ta’eeti. Gara qajeelinnaa fi Jannata keessatti gara sadarkaa ol’aanutti isa waamu.
Lammaffaan waamicha sheyxaanaa, nama karaa isaa hordofee fi nafsee wanta badaatti nama ajajjuuti. Kunniin immoo gara jallinnaa, Jahannam keessatti gara sadarkaa hunda caalaa gadi aanutti waamu.
Namoota keessaa nama dhimma isaa guutuu ykn irra caalaa keessatti waamicha qajeelinnaa walin ta’utu jira. Ammas isaan keessaa faallaa kanaa kan ta’etu jira.
Ammas isaan keessaa nama waamichi lamaan isa biratti wal qixxaa’antu jira. Humni harkisaa lamaan isa biratti wal lolu. Bakka kanatti warra gammachuu warra dararaa irraa adda baafte beekta.[4]
Namni Islaama irraa duubatti deebi’ee shirkii fi kufrii keessatti kufe akkanuma. Jireenya keessatti ni dhama’a. Gara deemu hin beeku. Galma isaa hin gahu. Rabbii olta’aa irraa nagaha kadhanna. Inni kanarraa nagaha nu haa godhu.
“Jedhi, “Qajeelfamni Rabbii isumatu qajeelfama [sirriiti].” Kana jechuun qajeelfamni karaa Rabbiin arraba Ergamaa Isaa irratti baase qofaadha. Wanti karaa kanaan ala jiru jallinnaa fi badiinsa.[5] Karaan Rabbiin nuuf ibsee fi akka qabannu itti nu ajaje, amantiin Inni karaa nuuf godhee fi nuuf ibse, qajeelinna shakkiin keessa hin jirreedha. [Karaan qajeelaan] awsaanaa fi sanamoota nama hin fayyannee fi hin miine gabbaruu miti. Kanaafu, haqa dhiisne soba hin hordofnu. (Awsaana-wantoota Rabbii olta’aan alatti waaqeffataman.)
“Gooftaa aalamaatiif akka harka kenninu ajajamne.” Kana jechuun Rabbiin Gooftaan keenyaa fi Gooftaa wanta hundaa ta’e Isaaf akka harka kennuun, ajajamuu fi ibaadaan Isaaf gadi jennu nu ajaje. Ergasi kana hunda akka Isa qofaaf qulqulleessinu, [nu ajaje].[6] Aalama jechuun namoota, malaykoota, jinnoota fi uumamtoota hunda.
Guduunfaa
✏Namoonni Rabbii olta’aan alatti wanta biraa waaqeffatan gara wanta waaqeffataniitti halkanii guyyaa namoota waamu. Karaa qajeelaa irraa nama jallisuuf dhagaan isaan hin garagalchine hin jiru.
✏Yeroo kanatti, namni Islaama qabate akkana jechuun isaanitti deebisa: Sila Rabbii olta’aan alatti wanta nu hin fayyannee fi hin miine gabbarraa (waaqeffannaa)? Sila erga Rabbiin karaa qajeelatti nu qajeelche booda jallachuun akka nama sheyxaanni dachii keessa raatesse taanaa?
✏Namni Islaama dhiise akka nama sheyxaanni dachii keessatti dhamaase ta’a. Gara itti deemu hin beeku. Sababni isaas, Islaamni karaa qajeelaa Rabbiin gabrootaaf kaa’e waan ta’eef gara itti deemanii fi akkamitti akka deeman namaaf ibsa. “Jedhi, “Qajeelfamni Rabbii isumatu qajeelfama [sirriiti].”
✏Islaaman ala amantiwwan jiran immoo jallinnaa fi dukkana waan ta’aniif gahuumsaa fi akkamitti jireenya keessa akka deeman namaaf hin ibsan. Namni ifa keessaa bahee dukkana keessa yoo seene haalli isaa akkam ta’aa?
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiir Muyassar-136
[2] Tafsiir Ibn Kasiir-3/557
[3] Ma’aariju Tafakkuri-11/291-292
[4] Tafsiir Sa’dii-291
[5] Madda olii
[6] Tafsiir Xabarii-9/333


text:
Sababootaa fi Furmaata walıın oduu warra duubatti deebi’anii-Kutaa 6
Kutaa darbe irraa itti fufuun sababoota erga fooyya’anii booda duubatti nama deebisan ni ilaalla.
5- Wanta darbeef dharra’uu fi haftee isaa irratti murteessu dhiisu
Sharxiiwwan tawbaa keessaa tokko wanta nama jala darbeef gaabbuu fi gara saniitti akka hin deebinee ijjannoo cimaa qabaachudha. Garuu kunoo nama osoo haftee wanta darbee irratti hin murteessin gara Rabbii deebi’utu jira. Inumaa nama yeroo darbe isaa kan badii fi ma’asiyaan guuttame yaadannoo gaarii godhatutu jira. Inumaa gariin isaanii badii duraaniitti deebi’uuf hawwu. Badii isaa itti dabaluuf fedhii guddaa qaba. Akka isaatti yeroon isa darbe isa biratti garmalee mi’aawaa ta’eera. Hiikni kanaa akka sammuutti dhiyaatuuf seenaa Ahmad Al-Qaxaani kaassetti isaa keessatti dubbate kaasa:
Artistiin tokko tawbatee gara Rabbii isaa deebi’e. namoota gaggaarii waliin taa’ee hamma yeroo ta’ee isaan waliin ture. Sheykhni ni jedha: Haftee wanta darbee irratti akka murteessu isa ajajaa turre. Isaan keessaa wanti ijoon maasinqoo cabsuudha. Inni kana akka hojjatu waadaa ni seena. Garuu hojii kanarraa (maasinqoo ittiin sirbaa ture) cabsuu irraa ni ceem’a. Hiriyyoonni isaa akka maasinqoo cabsan itti deddeebi’anii isa kadhatu. Haa ta’uu malee, inni gara fuunduraatti dabarsa. Yeroo muraasaaf haala isaa kanarratti itti fufe. Ergasii gaafa tokko kutaa ciisicha isaa ni seene. San booda maasinqoo dhaaba manaa irratti rarraatetti ija rakkisee ilaale. Maasinqoo awwaarri gara hundaan marsee jira. Ammas inni itti deddeebi’e gara meeshaa kanaa ilaale. San booda wanti inni duraan dabarsee (sirbii) isa keessatti kaka’e. Ergasii osoo of hin beekin gara maasinqoo kanaa kan deemu ta’ee of argee. Harka isaatiin fuudhee daaraa irraa haxaawe. Akka waan halaala ta’ee weeddu amantii weeddisuu jalqabee. Hanga geengoo Islaama qabachuu keessaa bahee geengoo warra badii hojjatanii keessa seenutti fedhii kana duuka bu’uu itti fufe.
Wanta mata-duree kana jala seenu qabu keessaa tokko hiriyyoota darban dharra’uudha. Kuni wanta balaafamaa dargaggoota muudatuudha. Namoonni gaggaariin gariin akkana jechuun dubbatan: dargaggeessi tokko garmalee kan sirbuu (weeddisu) ture. Ergasii gara Rabbii deebi’ee hiriyyoota isaa duraa irraa ni fagaate. Ramadaana keessa guyyaa dhumaa kurnaan irraa guyyaa tokko masjiida waliin deemuu fi faayda halkan kanaa akka hin dhabneef gara hiriyyoota isaa duraaniitti qajeele. Ergasii yommuu isaan bira dhaquu, jallinna isaanii keessa kan dhama’an ta’anii isaan argate. Innis Rabbiin isaan yaadachise, salaatatti isaan ajaje. Garuu isaan wanta inni duraan hojjate dabarse isatti kaasanii baacan (qoosan). Ergasii hanga isaanitti harkifamu gahuutti miira isaa ni kakaasan. Wanta darbe akka isaan yaadachisuuf maasinqoo itti kennan. Innis sirbuu ni jalqabe. Hoo’a aduutiin malee machii isaa keessaa hin dammaqne.
Wanti darbe kuni halkan sadarkaa guddaa qabu kana akkamitti akka wareegu fi warra dharaa (sharrii) waliin akka taa’u taasise mee ilaali. Seenaan kuni fi kan biroo balaa nama wanta darbe irraa of hin qulqulleessinee akeekachiisa. Hiriyyoota darbanitti deebi’uuf dharra’uun Islaama qabachuu balaa irra kan buusudha. Sheyxaanni karaalee baay’ee qaba. Isaan keessaa: isaan irratti dhiibbaa fiduu akka danda’uu isatti hasaasu. Ergasii namni kunis gorsaaf jedhee gara hiriyyoota duraaniitti deema. Garuu muxannoon akka mirkaneesseetti, namni osoo beekumsaan of hin cimsin hiriyyoota darban gorsuuf yaale ni kufa, yoo Rabbiin fedhe malee. Sababni isaas, isaan sirraa gorsa fudhachuuf qophii miti. Isaan gorsuu garmalee yoo barbaadde, kophaa kee hin deemin. Yommuu isaan gorsitu yeroo yeroon isaanitti deddeebi’uu osoo hin ta’in yeroo gorsa tokkoffaa fi gorsa itti aanu addaan fageessi. Sababni isaas, yoo isaaniitti deddeebi’uu itti fufte isaan keessaa namoonni dhara ykn khabiisa ta’an wanta darbe si yaadachiisu. Tarii gara isaaniitti akka deebituuf karaa ittiin si amansiisan argachuu danda’u.
Karaalee wanta darban irraa ittiin of qulqulleessan keessaa:
1-Rabbiin sodaachu
2-Namni wanta tokko Rabbiif jedhee dhiise Rabbiin wanta san caalu bakka isaaf akka buusu yaadachuu. Kuni wanta sabrii gaafatu irraayyi.
Hafteen wanta badaa Muslimni irraa of qulqulleessu akka fakkeenyaatti: vidiyoo ta’ii sirbas ta’ii waraabbii badaa hunda. Suuraa dhiiraa fi dubartii fi kkf. Ammas, wanta duraaniin wal qabatu hundaarraa of qulqulleessu qaba. Hiriyyoota isaa darban irraa addaan bahuu, isaan waliin taa’uu fi isaaniin wal qunnamu irraa of qusachuu qaba.
Dargaggeessa hiriyyoota isaa waliin iddoo itti bashannan kireesse tokko nan beeka. Bakki kuni iddoo badii irratti raawwatanii fi yeroo isaanii kubbaa miilaa taphachuun, sigaaraa aarsun, filmii ilaaluun, wal dorgommii taphaatiin, hamaan dabarsaniidha. Yommuu inni badii irra akka jiran isaanitti beeksisuu, isatti dallanu. Akkana jedhu: Wanta hundaa nurratti haraama gootu.”
Inumaa dhaadhessuun akkana jedhan: nuti kheeyri irra jirra. Kanaafis “salaataa fi soomaa jirra” jechuun ragaa dhiyeessu. Dargaggeessi kuni yommuu sababa isaaniitiin qomni isaa dhiphatu, isaan irraa fagaate. Amanti isaatiin baqachuuf, nafsee isaatiin nagaha bahuuf isaan gatee biraa deeme. Gariin isaanii akka deebi’uuf amansiisuuf yaalan. Garuu inni ni dide. Kuni nama wanta darbe balleessuu fi haftee isaa xumuraan gahuu barbaadeef fakkeenya gaarii ta’a.
3-fedhii lubbuu kee wanta kakaasu hundarraa fagaadhu. (Fakkeenyaaf, filmii ilaalu kan baay’istu yoo taate, filmii irraa fagaadhu, iddoo Tv hin gahin.)
Wanta darbe irraa qulqullaa’u dhiisuun Islaama qabachuu keessatti dargaggoota baay’eef gufuu ta’ee jira. Akkana jechuu hin dagadhu: kunoo asitti nama hadiisa “Nuti jaahiliyyah wal yaadachiisaa turre. Rasuulli (SAW) nu dhageefata ture. Tarii seeqachus danda’a” jedhuu ragaa godhachuun nama wanta darbee yaadatu fi dubbatutu jira.
Ani akkana jedha: sahaabonni dhimmoota jaahiliyyah yaadachuun isaanii jallinna irra turanii fi qajeelinna amma irra jiran wal bira qabuufi. Yeroon jaahilummaa isaan wal yaadachisan yeroo gurraacha dukkanaa isaan keessaa namni tokko wanta darbe kanatti deebi’u mannaa ibiddatti darbamu hawwuudha.
Isaan yommuu wanta darbe yaadatan iimaanni isaanii ni dabala. Ati yoo akka isaanii taate, hojjadhu. Ta’uu baannan, kanarraa of eegi.
Sababoota fooyya’iinsa booda duubatti akka deebi’an nama taasisan keessaa:


text:
Kan wal waraansii keessatti gaggeeffamee bulchiinsa naannoo Tigraay keessa rakkoon gargaarsa dhala namaa hamaan jiru daran gad deemaa kan jiru ta’u aangawaan gargaarsa dhala namaa kan Tokkummaa mootummoota Maark Laawkok Kamiisa kaleessaa akeekkachiisanii jiru.
Kana malees waraannii Ertraa ba’uun isaa mallattoon agarsiisuu lafa hin jirreetti, humnaan gudeeddiin tooftaan gaggeeffamu akka jiru gabaafamuu fi hokkara saalaa irra jireessaan dhiiroota yuniifoormii waraanaa uuffataniin gaggeeffamu akka jiru ibsan.
Angawaan kun Kamiisa kaleessaa golli naga eegumsaa kan Tokkummaa Mootummootaa walgahii cufataan gaggeesse irratti akka ibsanti uummata Tigraay Miliyoona 6 tti dhiyaatu keessaa kanneen Miliyoona 4.5 ta’an gargaarsa dhala namaa akka barbaadan Tokkummaan mootummootaa beeka jedhanii mootummaan akka tilmaameetti uummanni kun 100 keessaa harka 91 hatattamaan nyaata barbaada jedha.
Waajirri koo gara jalqaba torban kanaatti gabaasa isa ka jalqabaa argateen namoonni jireenya ofii irraa buqqa’an 4 beelaan du’u, akkasumas Kamiisa kaleessaa ganama immo namoonni 150ni konyaa Olfaa kan Maqalee irraa Kibbatti argamtu keessatti beelaan dhumuu isaanii dhageenye.
Kun nu hunda keenyaaf akeekkachiisa ta’u qaba kan jedhan Laawkook, tarkaanfiin barbaachiisu hin fudhatamu taanaan waan gara fuula duraatti nu eeguu agrsiisa.Beeleessuu akka meeshaa waraanaatti gargaaramuun seera cabsuu dha jechuu isaanii Assosheetid press gabaasee jira.


text:
Lammiwwan Laayibeeriyaa, Kibxata kaleessaa, filannoo prezidaantuummaaf sagalee kennanii ba’ii isaa eeggataa jiran.
Xabataa kubbaa miillaa duraanii – Joorj Wihaa fi itti-aanaa prezidaanitii biyyattii – Jooseef Boo’aaKaayi tu prezidaantummaaf sagalee walitti-dhihaataa waan argataniif, marsaa lammataaf kaleessa wal-dorgome.
Ka biyyattii hoogganaa turan – Elen Johaanson Serliif, eegaf marsaa lama filatamanii tajaajilanii booda, akka heera biyyattiitti yeroo isaanii fixatanii, taayitaa gad-lakksiaa jiran.
Filannoon marsaa duraa, Onkoloolessa darbe ka geggeessae yoo tahu, uummatni kaleessa bahee sagalee kenne ka marssaa duraa sana irra xiqqaa tahuu tu himama.
Tahus garuu, buufataaleen filannoo kan Onkoloolessaa sana caalaa qindaawaa tahuu isaa fi rakkoon mul’ate akka hin jirre dubbatu – gabaasaaleen bahan.


text:
Abbaan Bokkuu fi qaamonni Gadaa Karrayyuu 13 ajjeefamuu
Qaamota Gadaa Karrayyuu, baay’inaan Soddomii-Sagal (39) ta’an, kanneen Roobii Mudde 1, 2021 quubsuma Abbootii Gadaatii butaman keessaa, Abbaa Bokkuu Karrayyuu, Abbaa Gadaa Kadiroo Hawaas Boruu dabalatee, namoonni Kudha-Afur (14), galgaluma gaafasii, gara Ona Booset, iddoo Aanolee jedhamuun waamamuutti geeffamuun, bakka tokkotti, haala suukanneessaan ajjeefamuu.
Oromoota buufata Abbootii Gadaa irraa butamanii, ajjeefamuuf gara Aanoleetti geeffaman keessaa, Oromoonni Lama (2) battala ajjeechaan raawwatamuu eegaleen, fiiganii baafachuun, halkan Roobii sana gara qe'ee irraa butamaniitti deebi'uu. Qaamonni Gadaa Karrayyuu Digdamii-Sadii (23) ammoo achi-buutee dhabamsiifamanii jiraachuu.
Hidhattoonni jalqaba dhaqanii quubsuma Abbootii Gadaa Karrayyuu weeraran, uffata Poolisii Humna Addaa Oromiyaa haa uffataniyyuu malee, milishoota Naannoo Amaaraa ta'uu akka hin oolle kan dubbatu, miseensota Gadaa Karrayyuu lameen, kanneen afaan qawwee jalaa fiiganii baafatan keessaa tokko kan ta'edha.


text:
Caamsaa 24/2014(TOI) – Dippiloomaasii Dijjitaalaa karaa qindoominaa qabuu fi dhaabbataa ta’een hogganuun faayidaa Itoophiyaa itti fufiinsaan eegsisuun akka barbaachisu dargaggoo ‘Aktiivistii Suleemaan Abadallaa hime.
Sawud Arabiyaa kan jiraatu Aktiivistiin kun tajaajila Oduu Itoophiyaa waliin karaa marsariitii turtii taasiseen waraana Itoophiyaa Kaabaa ilaalchisee Itoophiyaa irratti dhiibbaa dippiloomaasii olaanaa taasisaa turuu yaadachiiseera.
Dhaabbileen miidiyaalee Idil-addunyaa fi namoonni dhuunfaa kan biroon Miidiyaa Dijjitaalaa dabalatee odeeffannoo sobaa tamsaasuun Itoophiyaa irratti dhiibbaa olaanaa taasisaa turuusaanii beeksiseera.
Kanumaan Itoophiyaanonnii fi dhalattoonni Itoophiyaa biyyoota garagaraa jiraatan dhugaa Itoophiyaan qabdu beeksisuuf carraaqqii olaanaa taasisaa turuus himeera.
Dippiloomaasii Dijjitaalaa karaa qindoominaa fi dhaabbii ta’een hogganuun faayidaa Itoophiyaa itti fufiinsaan eegsisuun akka barbaachisus hubachiiseera.
Keessumaa Ijiptii fi biyyoonni kan biroo yaalii kanatti bal’inaan akka fayyadaman kaaseera.
Kanaafuu gara fuulduraatti gufuulee muudachuu danda’an hubachuun dippiloomaasii Dijjitaalaa karaa qindoominaa fi dhaabbii ta’een hogganuun akka barbaachisus hubachiseera.


text:
Kongresiin Federaalistii Oromoo har’a ibsa qabxii 10 of keessaa qabu baaasee jira. Iyyata isaa kanas mootummaatti dhiyeessuun isaa gabaafamee jira. Maastar Plaaniin Finfinnee lafa Oromiyaa waan dhiibbatuuf hojii irra ooluu hin qabu, barattoota mirga qaban fayyadamuun karaa nagaan hiriiran irratti humnootiin mootummaa tarkaanfii humnaa fudhaachuun haa dhaabatuu, qonnaan bultoota sababaa invastmentii Misoomaa jedhuun manaa fi qe’ee irraa godaansisuun haa dhaabatuu akkasumas qabxilee kanneen biroo kan of keessaa qabu ta’uu Obbo Baqqalaa Nagaa ibsanii jiru.
Rakkoo guddaan jiru Bulchitoota Oromiyaa kan sadarkaa adda addaaan wanni dubbatamuu fi kan aangawoonni mootummaa Federaalaa jedhan kan wal faalleessu ta’uu isaa ti kan jedhan Obba Baqqalaan kanneen Oromiyaa bulchan waa murteessuuf aboo hin qaban jedhu. Hidhaa fi ajjechaa Oromiyaa keessatti uumamaa jiruuf mootummaan Itiyoophiyaa itti gaafatamaa ta’uus ibsi kun hubachisee jira.


text:
Finfinneen Oromiyaa keessatt bu’uurfamte kanaaf qaama see ta’uun wal hin falmisiisu. Oromiyaan jaarraa oliif qabaa halagaa jala jirti. Finfinneen akka battala human qabateetti tajaajiltuu waan taateef Oromoon too’annoo bucuullee irraa hin qabu. Finqiclha Dargii duuba Oromiyaan humna qabatee jiruun kan fakkeessaa ta’us ifatt beekamtee caasaan bulchaa dhaabbateefii jira. Waan hariirtii ulee falfalaa fakkaatuun empayerittiin Federeeshinatt jijjiiramte. Kanaaf finnooti federeeshinaa hundi ijaaruu fi gaggeessuuf gumaacha walqixee qabu jedhamee yaadama. Kanaaf finnaan federaalaa tokko kophaa ba’aa baatu hin qabatu jechuu dha.
Yoo Oromiyaan feete Federeshinichi Finfinnee Oromiyaa irraa kiraayi fudhachuu yookaa bakka tolaa lafa bitee magaalaa mummittii haaraakaroorfatee ijaarrachuu qaba. Sun hafee ammmas Finfinnee akka lafa qabaa jala jiruutt fudhachuun ofumaa baballisuu yaaluun geeddarama uumaa empayerichatt goone jedhame haaluu dha. Filmaati biraa federalummaa gaabbanii akkuma durii ifaan finnaa empayeraatt deebisne jechuu dha. Sana duuba gaaffiin jiru federalummaa utuu hin ta’in kan kolonummaa ta’a. Akka fedhettuu humni halagaa biyya abbaa keessatt Oromoo ajjeesuun qajeelaa utuu hin ta’in yakka yakka hundaa caaluu. .
Amma ummati Oromiyaa mirga saanii irraa hamaa ittisuuf yoomuu caalaa, meeqayyuu itt haa bahu walii tumsa agarsiisaa jiru. Barattootii fi warri kaaba, kibba, bahaa fi lixaa mootummaan Itophiyaa dubbii Oromoo keessa lixanii burcuu yeroo tokko ka’uun morma agarsiisaa jiru. Mootummichi heera harkuma saatiin midhaasse kan hin kabajne ta’uu beekanuu bu’aa ciicannoo kennufiidhan bahanii heerichi dhugaatt heera ta’uu saa mirkaneessuuf yaaluutt bobba’ani.
Kuunnoo kaa, mootummichi eenyummaa saa dhugaa saaxiluun rasaasa, dullaa fi fuura imimsaa garba gamaa galfateen loltu addaa Agaazii jedhamtu hiriirsee isaan simate. Daa’imman hedduun lubbuu saanii dhabanii qabeenyi hedduunis barbadaawe. Addunyaan empayera fi mootummaa farra ilmoo namaa akkasii jalatt qabsoon nagaa akka hin danda’amne taliila ta’uu saaf akka hubatu taasifameera. Seerooti saanii dhooftuu sobaati. Ummatooti mirga saanii dhalootaa irratt kan hin callifne waan ta’aniif filmaati jiru lola qofa ta’uun waan nama gaddisiisuu.
Itophiyaa waan halle, durooma waa tattaa, human namaa fi surrii saamuu malee hanga yoonaa waan Oromiyaaf buufte hin qabdu. Surrii itt lola’e kan waajjirbulchii Itoophiaa bara dheeraaf jiraachise. Surroota sana isaanii kan fuuloo ta’ee fula saanii xuraawaa dhosseef. Gaaffiin Oromoo gaaffi bilisummaa sabaawaa sammicha seermalee akasii hambisuuf kan dhihaate yoo ta’u kan koloneeffataa olhaantummaa gad jabeessuuf kan dhihate. Yoo qabamsi raawwate malee dhoofsisaaf irraa ka’i waloo hin jiru. Kan golli sadaffaan qayyabachuu dadhabu sana ta’a. Gaaffiin hiree ofii ofiin murteeffachu dhugooffachuu mirkanii jireenya seenaa sabichaa irratt hundaawaa.
Mootummaan amma jiru kana beekuun kan heera saa keessatt mirga kana galche. Sun waan qajeelaa dha. Sobaan dhiheessuun garuu addagummaa dha. Oromomitiin seexaa qaban kan Oromiyaa keessatt dhalatan, jiraatan, yk hojjetan kanneen keesumsiisoo, michuu, nama biyya walii ta’an waan bilisomuu irraa sodaatan kan hin jirreef isaan waliin qabama raawwachiisuuf akka dhaabbatan eegamuu. Kanneen jibba sanyii fi amantee koloneeffamoo hin qabne ummati Oromoo naga qabeessoo fi aada qabeessoo akka tahan beeku. Nama nagaatt roorrisuun uumaa sabichaa keessa waan hin jirre. Garuu Wayyaaneen ofii yakka hamaa tolchee kan biraatt maqachuun amala see waan ta’eef dammaqanii eeggachuu dha.
Koloneeffataa inni eegalaallee yeroo mootii Itophiyaa fi biyya Oromoo ofiin jechuu labse adda addummaa biyyooti lamaan, Itophiyaa fi Oromiyaan qaban beekuufii saa agarsiisa. Oromoon akka wallaaloti tokko tokko xeeban gosa hedduu of keessaa qaba malee ofii gosa miti. Mootummaan ammaa gaaffii bilisummaa Oromoo irra darbama jira. Heera tumuun, Oromoo qabsoo saanii irraa dagachiisee, hamaa dhiiga lolaasu duuba fiduu deemuuf yeroo bitachuu saa ture. Hacuuccaa hagamiittu dhimma bahuun deebii gaaffii akkasiif barbaachisu yeroo hin beekamneef dabarsuun boombii innaa eeggatee dhukahu waan ta’eef irra darbuun hin dandahamu. Kanaaf bu’aa olloototaa fi addunyaa jedhamee ariitiii dandahamuun ilaalamuu qaba.
Ka’ka’i barattoota dhiheenya ta’e qabattee ilaalamu qaban hedduu keessaa tokko qofaa. Kanneen biro akka “Ittissa Haaromaa” (GRD) kan nammi hedduun kuusaa saa jireenyaa gowwoofamee bondi bituun itt dhagalaase; “Samicha lafaa” kan Oromiyaan ummati see buqqifamuun gatii yartuun gurguramte; Afaan Oromoo waajjiraalee fi waabaroota Finfinnee akka hin seene ittifamuu fakkaatan Oromoo waan laalaniif roorroo biraa irratt dabalamuun qabattee morma guddaa kaasuu danda’an keessatt argamu. Lagi Abbayyaa bishaa gara caalu Oromiyaa irraa argata. Yaa’aan saas lafa Oromiyaa guddaa tuqa. Bishaan qajeellaan dhimma itt bahamuu kan mormu hin jiru. Garuu akki inni itt eegalee malbeekiin kan gorsamu mitii, horiin barbaachisu kan hanga dhumaatt baasu miti, yaadi duuba jirus mamsiisaa dha. Wanti sanaan dhufuu kan Oromiyaa hubuu danda’u samicha lafaa gadi hin ta’u.
“GRD” surraa yeroo abba tokkee yk murnaaf moo, dhuguma akka jedhame dantaa Itoophiyaafii? Gartokko leellisuun mufannaa hariiroo sabgidduu mimichiiruunf malee dantaa Itophiyaa waliin kan wal hin agarree laata? Uumaa mootummichaa, martii dhibantootaa dhiphoo qabeenya walitt guuruuf araada qabu irraa yoo laalamu hamilaticha dhumaan gahuuf utuu hin ta’in kan dhoofsisa “dhaabuu yk jijjiiruuf ta’u” irraa bu’aa argamuu jedhanii eegalan fakkaata.
Laggeen Oromiyaa hamma yoonaa hidhaman irraa bu’aa kan argatan Oromiyaa utuu hin ta’in biyya koloneeffatoo fi daldaloota alaatii. Abbayyas adda hin ta’u. Waan lafa laalutt laftii ammayyuu kan mootummaati akka jedhamett hafe. Abbaan akka fedhutt dhimma itt bahuu danda’a. Kanaafi mootummichi kan gaafate hundaaf gatii salphaan gurguratu yk deggertoota saaf hiree akka gurguratanii durooman godhu yk galtuu Oromoo booda “kiraayi sabsaabii” jedhee ittiin dorsisuuf gurguraddhaa jedhee kennuufiitt jira. Jara akksii irraa kan bitatetu abbaan lafaa akka diinaatt ilaala malee kittillayyoon TPLF Oromoo buqqiftee jalaa miliqaa jirti. Lafti kan Oromooti, Oromoon keennaa haa ta’u gurgurtaa akkasii hin hayyamus kontraata akkasiisn seenames kabajuuf hin dirqamu. Kontraata seermalee, fedha Oromoo hin eegnee. Gaaffii Oromoo walii galaa kan laalutt mootummichi raawwachuu mirga of ifsaa gabbaarotaa irratt kan mallatteesse fakkaata. Kanaaf akkaataan ofirraa faccisuu jijjiiramuun dirqii dha; sana malee hiriirri nagaa kamuu of ajjeesuu ta’aa
Fixiisa duuba wanti nama aarsuu, mootummaan afaan dadhabootaa keessatt qooqa hudumuun obbolaa saanii du’anii fi qabsoo saanii akka balaaleffatan gochuu dha. Dubbiin saa kan Federaalati. Kan qawwee daa’imatt jifffatanis isaanii. Garuu kaasaa jeequmsichaa jajallisuun hamajaajii gooftoliin saanii uumuuf deeman balaaleffachuf kan ergaman Goobanoota haaraa dha. Ummatooti Itophiyaa balaaleffannaa akkasii duruu beeku. Mootii moototaaf “harka alaa”, Dargiif “CIA Qixiranyaa”, Wayyaaneef ” gooltuu fi farra guddinaa” jedhamu turan. Goobanooti haaraan akeeki “Karoora Muummichaa” barruun jiraachuu dagatanii Finfinnee magaalaa “Metropolitan’ guddaa tokkott jijjiiruf akka tahe haaluu yaalaniiru.
Oromoon namoota maqaa guddinaatiin Oromiyaa babbaqassanii qabeenya saanii mulquu kan yaalan dura ni dhaabbatu. Qabsoo bilisummaa fi tokkummaaf Oromoon tolchu hololli hamaa n akkamiiyyuu dhaabuu hin dandahu. Oromiyaa walaba tokko taate malee sabi Oromoo jedhamu hin jiraatu. Jaarmaa malbulchaa jabaa dhabuun baraatooti qooda dursuu akkuma yeroo mootii moototaa fudhachaa jiru. Akkuma barasii ABO dullachi hin qophaawu taanaan murni ijaarame biraa fulduratt cehuun kaayyoo sochii bilisummaa ganamaa haaromsa. Hanga roorroon hin raawwannett warraaqsa Oromoo dhaabuun hin danda’amu. Gamnoomaan qabsaawoti Oromo kan gochuu danda’an waan kaleessa ta’eef gadooduuti yeroo dabarsuu dhiisanii amma kaasee maaltu hojjetamuu qaba kan jedhu ilaaluu dha. Kaleessi hamaa fi tolaa saa waliin sokkeera; tolchuuf haa tahu balleessuuf hardha qabannee wayyaa ta’a kan jennu boritt aggammataa jirra.
Oromoo callisisuuf yekki tolfamu caalaatt o’ee oofamaa jira. Haalli badaan torbanoota darbanii kan fuggifamu miti. Garuu sabboonoti hundi akkaataa yakkooti sun itt hinfufne irratt yaaduu akka jalqabantu abdatama. Biyya keessatt geengoon ofirraa ittisuu qaata naanna’uu eegalee. Namooti miidhaan hacuuccaa itt dhagahamaa jiru caccaba Oromiyaa fi jiraattota arraddaa akaakilee fi bakka hiddi hannura dhaloototaa itt bu’ee buqqisuu ofirraa faccisuu ittuma fufuu.
Too’annaa gabii dhabsiisuuf sochii saanii cimfachuu qofa isaan barbaachisa ta’aa. Duuti dargaggoo fi namoota homaa hin balleessinee garaa nama guba garuu yeroo hunda bilissummaaf gatiin baafamu jiraa. Sannaayiroon basaasaa“Goox", “Garee” fi “Aand Laamist” cabaniiru. Diinni ababbarutt ka’eera; itt fufanii jarjarsuun balleessaa ofiin xaxamee of oolchuuf dhofsisisuu dirqamuu danda’a. Mee, qabattee dhimmasiisan tokko tokko akkaataa sabboonotii fi namooti hundeen Oromiyaa ta’an ala jiraatan gamtaa walirraa hin citneen qabsoo biyyatt tolfamu itt gargaaran xinxaluu dandahan haa laallu.
Oromoon addunyaa guutuu keessa jiran hawaasatt, waldoota dhugeeffannoo fi ogumaatt ijaaramanii jiru. Garuu hundi saanii basaasotaa fi maandhee riphoo luuxxee galtuunkan faalamanii. Dhimma baasuuf dura of afalla’uu qabu. Jaarmaa noolaaf kan jedhame hundi kanneen malbulchaafis dhugaa dha. Akeeki jarmotaa hawaasaa naannaan danga’amaa dha. Gidiraan Oromoo garuu qindooma baaqula guutuu gaafata. Oromoo hundaaf waan dhimma baasuu gochuu waliin bobba’uuf waan danda’aman irratt xiinxala gadi fagoo gaggeessuu fi qabaticha sirriitt qayyabachuu feesisa. Muuxannoo darban irraa wanti baraman yoo jiraatan ilaalamuu qabu.
Jaarmoti malbulchaa yoo bobbaa saanii qindeeffachuu danda’an shaffisoo ta’uu. Yoo hanqatan dhaabotaa fi hooggani haala keessa dhalachuu waan danda’aniif isaanii dhimma hin baafnee ta’uun akka jiru beekamuu qaba. Kanneen sababa addaaf jara kaaniitt makamuu hin dandeenye qabsoo ummataatt gufuu akka hin taane eeggachuu dha. Haala amma jiru jalatt yaada wayyabaa tuffachuu fi mata jaboo ta’uun hin baasu. Biyyatt ijoo dadhabaan Oromoo lammooma, amantee fi gosaa. Diinni sana tuttuquun waldhabdee uumuu yaala. Kanaaf hundi utuu hin yaadin akka hin qabamne dammaqee eeggachuu gaafata. Nammuu guddina aadaa fi qabsoo ummataatt gufuu ta’uuf keetolee koloneeffatoo fi baballatoo kan ergamoota dhaabota amantee fakkaatanii dhihataan jiraachuu hubachuu qaba. Jarri kunis gargarbaaftuuf farra nagaa waan ta’aniif sabboonota amantoota hundaa keesssa jiraniin dura dhaabbatamuu qabu.
Kan irraanfatamu hin qabnee Wayyaaneen basaasota bobbaasuuf qabeenya motummaatt dhimma bahee kan didaniin hunda akka hordofuu. Akeekota saa keessa waldhabdee sabboonota ala jiran gidduutt uumee mormituu saa laashessuu fi iyyaatii sochii saanii corachuufi. Bakka danda’amett isaan keessaa PDO saaf namoota madaqfata. Sanaaf mala haaraa fi dooyaa namaa, luuxee galtuu abbaa dhimmaa caalaa dhimmamaa taatee dhihaattutt dhimma baha. Kun akka masaka dhaabbataa ergamtoota malbeekii kennamett gaggeeffama. Kanaafii jaarmmaa qilleensi hin seennee fi miseensoti amanamoon kan soqaman. Sabaawoti Oromoo jaarmaa saba saanii waliin yk diina waliin jiru. Mooraa lama tajaajiluu hin danda’anii. Waan akkasii keessatt waandhibnummaan dhaabbachuu qaba.Safuun, Oromoo fi nafii walfakkaataa kan qaban gidduu qofatt dhimma baasaa
Ummatooti olla Oromoo kan kolonoma jalatt kufanii fi ammas muummee sanaa ciiga’ami kan irra gahu jiruu. Jar asana waliin hidhata qabsoo uumuun bu’a qabeessa. Jarri sun ummata moo’oo daangaa ofii qabanii fi saboota kanaan dura hidhata qabsoo uummatan hariiroo saanii yeroo danda’ame sadarkaa olhanutt guddifachuu yaaluu dha. Harki diinaa gargar isaan baasuu fedhu caqasamuu qaba. Qabsaawoti Oromoo jara akkasiif bu’aa cicannoo kennuu malee ta’innaan hariiroon akka hin boorofne eeggachuu qabu. Kana malee kiyyoo diinni kaa’ee seenuu ta’a.
Oromooti ala jiran hedduun nambiyyoota biyya keessa jiraniiti. Jarri kun akka murna lammiitt waldaa noolaa qabu. Kanaaf yeroo hundaa ummati duubatti dhiisanii dhufan birmadhaa harka abba hirree jala nabaasaa jedhee iyyataa akka jiru irraanfachuu miti. Utuu isaan jiraniifii Oromiyaa, biyyi seenaan walaba fi demokaraatoftuu taate hirkattuu taatee jiraachuu hin qabdu. Kun seexaa saanii fi didhaa tahuu qaba. Kanaaf qabsoo nagaa malbeekii ummata saanii keessatt qoda taphatan akka qaban fudhachuu qabu. Ummatichi aangoo namaa beekoo fi ogeeyyi akkasumas deggersa waatattaa gosa hundaa barbaadaa. Murni Oromoo hamma saanii madda qabeenyaatt saaqaa qabu hin jiru.
Nammi biyyaa dhimma waloon isaan ilaalu mari’achuu walitt qabamuuf birbadummaa hin qabu. Garuu yoo hacuuccaan dangaa darbuu sodaan qabamuu ni haqamaa. Oromoon sadarkaa sana ga’aa jira. Wayyaaneen ijoolleen hiriirtee dhiistee Oromo hidhuuf ajjeesuun see hin hafuu. Sabicha keessatt hamlee yoo cabsite malee abbaa biyyumaa fi qabeenya samaa jirtu gaafata jettee sodaattii. Hanga danda’amett akka inni hin xiixne, qabeenya akka hin horanne, akka waa hin baranne ukkaamsitee bulchuu yaaltii. Kan Oromummaa ofiitt amanan karaa sabi kun xaxaa halagaa keesssaa futtaafatu maluu fi gargaaruu qabu. Kan lubbuu fi bilisummaa saanii maqaan akka hin badne wareegaa jiran duubbee ofiitt boonaniitu. Biyya ofii keessatt tuffatamanii, birmadummaa dhabuun jiraachuu caalaa wanti badaa fi salphisaan hin jiru. Kanaaf kanneen balaa sana jala hin jirre dubbee cimaa fi amansiisaa ta’u qabuu. Oromummaatu sana gaafata. Nammi tokko yoo hidhamu yk ajjeefamu abbicha qofa utuu hin ta’in hawaasi, warraa fi maatiin, jeeqama malbulchaa, hawaasomaa fi diinagdee keessa wan seensisuuf dubbee ta’uufiin barbachisa.
Qabsaawoti barruu karbooniin garagalchuu eegalan heddummeessituu alkoolii fi stencil keessa darbanii amma bara maxansitu elektronik gahaniiru. Ergamaa fi shiboo sibila isaan dhimma itt bahaa turan amma quunnamtii koputaraan bakka buufameeraa. Hedduun sana utuu hin dhaqqabin karaa mirgoo deemaa of akka barru nu tolchanii darbani. Nammi tokko akka dulloomaa deemeen komputaraa fi yaada ammayyaan walfudhachuun akka isa dhibu beekamaa dha. Kanaaf dhalooti haaraan komputaratt colluma qaban qabsoo shaffisiisuuf itt gaafatama karaa sanaa akka fudhatan jajjabeessuun dansa. Karaa dullachi qunnamtiif haa ta’u bulchaaf yeroon waan itt darbeef jijjiirrachuun anjaa qaba. Akka biraatt akeeki Gadaa kan yaa’a malbulchaa haaromsuu akka baraaf ta’utt guddifamuu qaba jechuu dha. Beekumsi muuxannoon argames dudhaa Oromoo keessatt qooda taphatu qaba. Oromoon yaadannoo ulfina dabankufoota durii fi dhihoo jedhanii bilisummaa irraa fuula deeffachuu hin qabanii. Balaan dhiheenya humna addaa adda koloneeffataa, nama nyaatoo TPLF/EPRDFn ergamaniin dargaggoo Oromoo irratt bu’e yaadachuun yeroo garaan nu madaawu imimmaan qabachuun nu dhiba. Gumaan saanii lafatt akka hin hafne booree nurra kaa’anii darbanii.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Caamsaa 2014