text:
Manni Marii Dhimmoota Islaamaa Ityoophiyaa Kora Walii Galaa geggeessaa ture xumuruu beeksise
Manni Marichaa ibsa har’a waaree booda baaseen, miseensonni mana maree dhimmoota Islaamaa Ityoophiyaa, kora walii galaa kan jalqabaa Muddee 1-4/2012tti kan geggeessan tahuu beeksise. Manni marichaa kora isaa kanaan dhimmoota tokkummaa hawaasa muslimaa cimsan, akkasumas nageenya biyya keennaa ilaalchisee gahee mana marichaa irraa eeggamu bahuu irratti, hawaasa muslimaa hunda wal qixa tajaajiluudhaaf, miseensonni mana marichaa hundi waadaa kan galan tahuu ibsame.
Haaluma kanaan miseensonni mana marichaa xumura kora isaanii irratti, dhimmoota akka karooraatti fuulduratti raawwataman qabxiilee 17 baasuun kan walii mallatteessan tahuu ibsame.
Qabxiilee kanneen jidduu:-Manni marichaa, muurtiiwwan kora koreen muummicha ministeeraatiin hundaaye Ebla 23/2011 dabarse hunda irra deebi’ee raggaasisuun, murtiiwwan kora sanii raawwachiisuun wal qabatee, hanqinoota Majliisa Federaalaa fi Naannolee keessatti mul’atan hunda foyyeessuuf kan socho’u tahuu; Sanadiin Tokkummaa Ulamootaa mana maree ulamaa’otaatiin ragga’ee hojii irra akka ooluuf, ulamoota, Imaamota fi Du’aatota guutuu biyyattii keessa jiran akka dhaqqabu kan hojjatamu tahuu; akkasumas Manni Marii Dhimmoota Islaamaa Ityoophiyaa labsii paarlaamaatiin akka hundaayuuf hordoffii cimaa godhuuf kan murteesse tahuu ibse.
Dabalataanis, Sanadiin Caasaa fi Danbii ittiin bulmaata Majlisaa kanaan dura qophaayee ture, ammas mariin irratti geggeeffamee ragga’e hojii irra akka oolu kan hojjatamu tahuu; Naannolee hunda keessatti caasaa majlisaa haaraya hojiin hundeessuu, akkaataa karoora kanaan dura baheetiin ji’a jaha keessatti xumuramuu dhabuun wal qabatee, akkasumas hojiin mana marichaa labsii paarlaamaatiin hundeessuu wanta hin xumuraminiif, itti gaafatamummaan mana marichaa yeroo ce’umsaatiif kenname dheeressu ilaalchisee, wal tajjiin marii ummataa kan qophaahu tahuu ibsame.
Kana malees manni marichaa ibsa isaa kanaan, gareewwan mana mariitiin alatti gurmaayanii adeemsa Majlisaa jeeqan kan balaaleffatu tahuu beeksise.


c: text/html

text:
Dr Birhaanuu Leenjisoo fi Dr Etana Habte BBC News Afaan Oromoo irratti dhihaachuun falmii sabboonummaa Oromoo fi ijjannoo M/M Dr Abiyyi irratti falmii godhanii jiran.
Yaanni isaaniis akka armaan gadii kana.1) Muummichi Ministeeraa Dr Abiyyi Sabboonummaa Oromoo gara Sabboonummaa biyya bulchuutti ceesisee jira.
( Dr Birhaanutu jedhe)
2) Ministeerri Muummee Dr Abiyyi Kaampii Sabboonummaa Oromoo keessatti keessummaadha, hin beeku.
( Dr Ettaanaatu jedhe)
Kamtu Sirrii jettanii yaaddu?
Kan armaan gaditti argitan kun Daani’eel Kibiret jedhama, gama biraatiin gorsaa Koloneel Abyi Ahimedidha.
Nuti Qeesiis Sheekiis hin qabnu
#Kanuma
Shirri OPDO’n PO fi WBO Walitti Buusuuf Hojjettu Diinummaa Hiriyaa Hin Qabne Tahuu Qalbeeffadhu!
—
Jijjiirama yeroo gara yerootti gatiin itti kaffalamee dhufeen PO gara QBO-tti makamaa deemuun ka isa rifaassise mootummaan ADWUI tibba darbe kibbaafi lixa Oromiyaarraa humnoota PO funaanuun maqaa haaromsa jedhuun oliifi gadi facaase, gariin mana hidhaatti guure. Kun ka taheef PO waa balleessee osoo hin taane WBO faana tahee waan daangaa Oromiyaa irratti aarsaa kaffalee mirga uummata isaa kabachiise qofaaf dararaan dorgomaa hin qabne irratti raawwatame. Hayyee egaa, kanarraa waan baayyee hubachuu dandeenya. Fkn: Qabsoo uummataatti PO makamuun Mootummaa irratti ennaa mormii dhageessisu tooftaa uumee mootummaan laamshessuuf yaaleera. Kana jechuun mootummaan kun fedhii uummataa osoo hin taane umurii aangoo isaatii dheeressuuf, dantaa jaarmayaa isaa kabachiisuuf akka sossohu ifatti heera. Tooftaa ilmaan OPDO mallasaa irraa dhaalan kun ka fedhiifi sadoo uummata keenyaa kabachiisu osoo hin taane ka garbummaa habashaa nurratti dheeressu tahuu hunduu quba qabaachuu qaba.
Fedhiin uummataa maal, mootummaan ammoo maal dalagaa jira?.
Bifaafi boca jijjiiruun mootummaan ADWUI WBO dhabamsiisuuf yaalii yeroo gara yerootti ennaa godhu argaatti jirra. Kun ka agarsiisu maqaa “Ce’umsa” jedhu daheeffatee mullata #Mallasaa galmaan gahuuf warraaquu Mootummaa kanaati. Qaamonni dhimma WBO dhabamsiisuu irratti hojjetan heedduun isaanii dantaa dhuunfaa isaanii kabachiisuun waahee dantaa sabaa awwaalan, kun waan fafaati. Qabsoon uummata Oromoo sharafamuu hin dandahu, qabsoo irbuudhaan cancalame waan taheef. Har’as onoota WBO’n keessa sosso’u adamsuun humnoota nafxanyaa irratti bobbaasaa jiraachuu argina. Dabalataan ammoo walitti buhiinsa WBO fi PO gidduutti uumuuf ka sossohan tahuu waan raawwatamaa jirurraa hubachuun fardiidha. Egaan booddessitoonni akka warraaqsi tarkaanfattootaa galii ishee hin geenyeef boodatti nii harkisu, tahus humna ittiin dubatti deebisanis tahe bakkatti adoochan hin qaban, hin horatanis.
WBO’n kaayyoofi akeeka tarkaanfatuuf galiin gahuuf waan isa hanqisu akka hin jirre firris diinnis hubachuu dandahuu qaban.
Injifannoon WBO’f!
IUOf!
ODP fi Dhimma Afaan Oromoo Afaan Hojii Mootummaa Federalii Gochuu
ODP Afaan Oromoo afaan hojii mootummaa federaalii goona waadaa jettee maal gootee? Oromoon dhaabaa waadaa eeguu malee, dhaabaa waadaa nyaatu hin barbaadu. Oromoon ni obsa malee hin dagatu. Waan Afaan Oromoo irratti Oromoon duubatti hin deebi’u. Afaan Oromoo afaan hojii mootummaa federaalii Itoophiyaa tahu qaba. Eeyee, tahu qaba. Khalaas. Muramte.
Dr. Abiyyii nuu obsaa, daa’imni guyyaa tokkotti hin dhalatu ummata Daambii Doolloon jedhe. Haga sun kunoo waggaan guute. Duuba, haga yoomi obsaan eegnaa? Mootummaan akka obsinu maali nu garsiisaa jira. Maali godhaa jiraa?
Gara dubbiitti deebinaa. Jijjiiramaa kana, Qeerroon Oromootti wareegamaan fide. Wareegamaa qaaliin. Wareegamaa lubbuu namaa nyaateen. Kan wareegamee Qeerroo. Garuu, kan bu’aa irraa buufachaa jiru ka biraati. Gaaffii Qeerroo hangafa keessaa tokko gaaffii Afaan Oromoo kana. Gaaffiin Qeerroo namuu dhagayaa hin jiru. Qeerroon biyya bilisa baasee warra isaan bilisa baasaniin arrabsamaa jira, mangaa jedhame. Gaaffiin Oromoollee gaafii sabboonummaa gandaa jedhame xiqqeeffamaa jira.
ODPn dubbii Afaan Oromoo afaan hojii mootummaa federaalii godhuu womaa tolchaa hin jirtu. Yoo harkaa qabaattee, nutti haa himtu.
Har’a, dubbiin Afaan Amaaraa afaan hojii mootummaa naannoo Oromiyaa, afaan biyyaaleessaa Itoophiyaa (national language), fi afaan hojii Gamtaa Afrikaa (AU) godhuu dhageettii argachaa jira.
Namni keenyaas Afaan Amaaraa dubbachuun, ani Itoophiyaa ofiin jedhuun faashnii jaalatamaa—faashnii Abiyyii— itti fakkaata. Gariin namaa Afaan Amaaraa dubbachuun Afaan Oromoo dubbachuu caalaa Itoophiyaa nama tolcha se’a. Kana malees,
1. Afaan Oromoo afaan hojii bulchiinsa magaala Finfinnee miti.
2. Afaan Oromoo afaan hojii bulchiinsa magaala Dirree Dhawaa miti.
Afaan Oromoo afaan bulchiinsa Finfinnee fi Dirree Dhawaa godhuuf heera biyyaa jijjiiru hin barbaachiisu. Labsiilee magaaloota lamaan hundeessan kana qofa jijjiiru dha. ODPn kana godhuuf dandeettii gaha qaba.
Fakkeenyaaf, Takkalaa Uumaa bulchaa Finfinnee godhuuf labsii kana mootummaan guyyaa tokkotti jijjiiree jira. Mootummaan yoo fedhii qabatee, waan kana aduu guyyaa tokkotti jijjiiru ni danda’a. Ummatti dhimma ofii jala deemee ODP yoo muddee malee, ODPn fedhii hin qabdu.
3. Afaan Oromoo afaan mootummaa naannoo Oromiyaa tahee jiraa? Eeyee, maqaa tokkoof. Haa ta’u malee,
a. Afaan Oromoo afaan hojii ODP fi waajjiraalee ODP hin taane.
b. Afaan Oromoo afaan hojii Waajjiraalee MNO hin taane.
c. Afaan Oromoo afaan aanootaa fi godinootaa MNO hin taane.
d. Afaan Oromoo afaan hojii manneen amantii hin taane.
e. Afaan Oromoo afaan hojii dhaabbilee nagadaa fi bizneesii hin taane.
f. Afaan Oromoo afaan hojii waajjiraa federaalii MNO keessatti hin taane.
g. Afaan Oromoo afaan hojii magaaloota Oromoo tahee hin beeku. Afaan Oromoo magaaloota Oromoo keessatti alagaa dha.
h. Afaan Oromoo MNO keessatti afaan hojii dhaabbilee miti mootummaa (ngo) hin taane.
i. Akkaadaamiin guddina Afaan Oromoo tokkolleen sadarkaa Oromiyaattu hin jiru. Sadarkaa Itoophiyaa womaa hin jiru.
Afaan Oromoo afaan mootummaa hin qabne. Afaan dhaabaa hin qabne. Afaan abbaa hin qabne. Afaan haadha hin qabne. Afaan haaddiyyoomee dha.
Garuu, Saba Guddaa qaba. Ummata bal’aa dubbata. Itoophiyaa waliin gaha. Saba sabboonaa qaba. Qeerroo Oromoo of duubaa qaba. Saba badhaadhaa qaba. Biyya hedduu keessatti dubbatamaa. Afaan Kuushii guddichaa dha. Dhugaa qaba. Federeeshinii of duubaa qaba. Gadaa of duubaa qaba. Sabni guddaan kun hegeree afaan kana barreessuuf carraa guddaa qaba. Hiree Afaan Oromoo harkaa Oromoo jira, harkaa mootummaa hin jiru. Mootummaan ofii jechaa gaaffii Oromoo deebisa. Mootummaan akka soogiddaati. Ofii jedhee mi’aawaa ykn akka dhakaa darbanna.
Afaan Oromoo hundee Oromummaati, kallacha tokkummaati, hundee bilisummaati. Oromummaan Afaan Oromoo malee hin jiru. Oromo meeqatti Afaan Oromoo waan hin dubbanneef Oromummaa isaa dagatee?
Oromoon afaan kun akka afaan hojii mootummaa federaalii tahu harka walqabannee marxifannee haa kaanu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mudde 16 bara 2013 manni murtii waliigala Oromiyaa qondaaltota siyaasaa, kan Adda Bilisummaa Oromoo obbo Lammii Beenyaa fi Daawit Abdataa walaba taasisuun gadi lakkisee ture.
Haa ta’u malee poliisiin ajaja mana murtii fudhachuu waandideef namoonni kun mana hidhaa Aanaa Sabbataa Hawaasitti argamu jedhan Abukaatoon isaanii obbo Tuulii Baay'isaa.
Gorsaan seeraa fi abukaatoon namoota kanaa obbo Tuulii Baay'isaa akka Raadiyoo Sagalee Ameerikaatti himanitti namootni biroo hedduun poolisiin ajaja mana murtii hojii irra oolchuu dhabuurraa akka mana hidhaa keessa jiran dubbatanii jiru.


text:
Caamsaa 11,2015 Gabaasa Qeerroo Naqamte
Wayyaaneen filmaata sobaa dhufutti uummati Oromoo narratti ka’a sodaa jedhuun kan baarage guyyaa har’aa Caamsaa 11,2015 sa’aatii saddeetii hanga kudhaniitti barattoonni Yuunivarsiitii Wallaggaa FDG narratti qindeessu sodaa jedhuun deeppoo magaalaa Naqamteetti argamu keessatti wal ga’ii caasaa basaastotaa geggeesse.
Qaamni Qeerroo caasaa mootummaa keessaa fi kan magaalaa Naqamtee icciitii fi ijoo marii tikoota Wayyaanee kana akka saaxiletti, namooti lama man maqaan isaanii Yohaannis Abebee fi Beekkataa fi akkasumas barattoota keessaa basaasaa beekamaan Yuunibarsiitii Wallaggaa nama Tsaggaa Ashaabbir jedhamu ta’anii namooti shan waltajjicha kan geggeessan yeroo ta’u, walgahicha irratti kan akeekamee fi irratti mariyatamee kan murtaaye ukkamsitooti fi humni federaalaa uuffata sivilii uffatee uummata basaasus magaalaa Naqamtee fi Yuuniversitiilee irra akka tamsa’u irratti ta’uu Qeerroon saaxilee jira.
Kanuma waliin kaayyoon ijoon biro naannoo Yuunivarsiitichatti walga’uus barattoota Mootummaa Wayyaanee TPLF irratti FDG kaasan ykn falmaniin akkaataa itti adamsanii uummati Oromoo utuu hin dhaga’in barattoota ukkamsanii fi kanneen jajjaboon hawaasa magaalaatiin qunnamtii qaban hidhamuu qaban,kana malees yaada barattootaa qoranii ilaaluu fi FDG(Gaaffii Mirgaa) yeroo hunda tasgabbeessuu dadhabameef kallatti maddichaa qoranii ilaaluuf akka mariirra turaniif dhumarratti eegumsa guddaa naannoo dhaabbilee barnootaatti akka taasisan irratti waliigaluu waltajji kana Warren hirmaatan ibsaniiru


text:
Kan dhabamuun isaa mormii doktorootaa kaasisee ture doktorri Zimbaabwee lubbuun argamee jira.
Sagantaa VOA tajaajila Zimbabwee kalessaa irratti Doktorri akkaataan haasaa isaa wal dha’aa fakkaatu Dr. Peter Magombeeyii prezidaantii waldaa doktoroota hospitaala Zimbabwee ti.
Doktorichi ennaa dubbatanitti attamin eenyummaa koo akkan ibsu hin beeku garuu ani Dr. Peter Magombeyii ti, Hospitaala Haraareetiin hojjedha jedhan.
Fulbaana 15 ennaa achi buuteen isaanii dhabame mindaan doktorotaa akka dabalu falmaa turan. haa ta’u malee Haraaree irraa fageenya km 33 irratti kan argamu naannoo Niyaabiraa jedhamu akkataan itti dhufe hin beeku jedhan.
Kan isaan yaadatan namoota hin beekamneen korreentii dhaan shookii ta’uu koo qofa jedhaniiru. Mootummaan Zimbaabwee fi poolisiin dhabamuu Dr. Magombeeyii keessaa harka qabaachuu haalaniiru, garuu doktorri kun akka argamaniif waan danda’ame mara gochaa kan turan ta’uu ibsaniiru. Waa’ee kanaa


text:
Mudde 19,2015
Godina kibba lixa Shaggar aanaa Tolee magaalaa Abeebee keessatti gaafa guyyaa gaafa Mudde 18-19/2015 sa’aatii sadiirraa eegalee sabboontota barattoota fi ummata Oromootin eegalame haala ajaa’ibaatin diinan waldura dhaabbannan fi sodaa tokko malee mormii qaban ibsataa oolan.
Mootummaan gabroomsaa fi nama nyaatan Wayyaanee ummata hirira baherratti gara jabeenyan humna Agaazii fayyadamuudhan rasaasa roobsaa oolen qotee bulaa shan ajjeesuudhaan kudhanii ol akka malee madeessun lubbuun isaanii du’aaf jireenya gidduu kan jiruudha.Namoonni wareegaman maqaan isaanii
1.Obbo Mokonnin Guddisaa
2.Obbo Daadhii Kumsaa
3.Obbo Kumaa Leenjisaa
4.Obbo Abarraa Dhaabaa
5.Haga ammaa Maqaan kan nun gahin battalatti kan du’an yoo ta’u,kan lubbuun hafan magaala walisoo hospitaala Kaatoolikii luqaas,Finfinnee fi Hospitaala tulluboollotti yaalamaa kan jiraniidha.
Ummanni oromoo bakka hundaa waltumsee mootummàa Lubbuu ilmaan oromoo akka malee duguugaa jiru kana waloodhan ofiirra darbuu qaba.Qabsoon itti Fufa.


text:
26JUN
Gaazexeessitoota 17 Dhaabbata Raadiyoofi Televiziyona Oromiyaa irraa ari’aman.
Maqaafi ramaddii hojii gaazexeessitoota 17 kan Dhaabbata Raadiyoofi Televiziyonaa Oromiyaa irraa ari’amanii
Damee Misooma Teeknoloojii
1. Xilaahun Magarsaa-gaazexessaa website dhaabbatichaatif hojjetu
Damee Oduu
2.Birraa Laggasaa-Dubbisaa Oduu Afaan Oromoo tanaan dura sababa tokko malee Adaamarra gara Godina Iluu Abbaa Booraatti jijjiiramee gaaga’amaa ture
3.Baqqalaa Atoomaa-rippoortara Afaan English fi Afaan Oromoo
4.Hamzaa Huseen-rippoortara Afaan English fi Afaan Oromoo
5.Darajjee Goonfaa? -rippoortara Afaan Oromoo
6.Addiis Tagany-dubbisaa Oduu Afaan Amaaraa
7.Lissaanworq Mogas-Qopheessaa Oduu Afaan Oromoofi Qophii Afaan Amaaraa
8.Margaa Hangaasuu-Qopheessaa Qophii Ispoorti waa’ee arrabsoo Baahir Daar dubbateef duruma hojjirra ittifamee ammas lammata hojjirra dhorkame
9.Obsee Kaasaahun- FM dhaabbatichaaf kan hojjetaa turteefi amma Agabaastuu Oduu Afaan Oromoo tan taate
Damee Boohartii
10.Ayyaanaa Cimdeessaa-Qopheessa Gola Oromiyaa
11.Abdii Gadaa-Qopheessaa Qophii Dargaggootaa
12.Yusuf Warqisaa-Qopheessaa Afaan,Aadaafi Tuurizimii Oromoo fi Oromiyaa
13.Abdiisaa Fufaa-Qopheessa Dokmantari Boohartii Aartii fi Seenaa Oromoo fi Misoma Oromiyaa hojjetu
14.Hisqeel Argaaw-Qopheessa Sagantaale Bashannanaa adda addaa
Damee Barnootaa
15.Kabbaboo Ibsaa-Qopheessaa
Dookmantarii Barnootaa
16.Olaansa Waaqumaa-Qopheessaa Sagantaalee Barnootaa tanaan dura sababa hinbeekamneen Adaama’rraa Shawaa Kaabaatti jijjiramuun gaga’amaa ture
17.Zallaqaa Oljiraa/ Qopheessa Heloo Doktar


text:
ICCITII DHIIRAA KAN DURBI BEEKUU QABDU
Akkuma beekkamu yeroo baay’ee dhiiraa fi dubartiin karaa baay’een walitti dhiyaatu karaa kanneen keessa karaan jaalalaa walitti dhufeenya dhiiraa fi durbaatiif baay’ee mijaayaa dha
kanaafuu akkuma dhiirri dubartii jaalatu dubartiinis dhiira ni jaalatti haa tahu malee dubartiinis waan dhiira tokko jaalattuuf iccitii mataa isii qabdi akkasuma dhiirris dubartii takka jaalala dhugaa jaalachuudhaaf iccitii mataa isaa qaba.
kanarraa ka’uudhaan wanta yeroo dheeraa dura qoratamee beekkame tokko anis isin biraan gahuuf dirqame
dubbiin amma dubbannu kun keessattu jireenya yeroo ammaa kanaan walitti hidhata qaba yeroi ammaa kana jaalalli dhugaa hin jiru yookaan hir’atee jira jedhamee yeroo beekkamu keessa jirra.
dhiirri tokko durba takka jaalala dhugaa isii jaalachuudhaaf wanti inni jalqaba dubartii irraa barbaadu kan dhiira addunyaa kana irra jiranii marti wal fakkaata innis DURBUMMAA qabaachuu isiitii fi itti aansuun jaalala beekuu isii qofa.
kana yeroo jedhu dhiirri addunyaa kana irra jiru marti isaanii yeroo ammaa kanatti kijiba wal fakkaatu kijibaa jiran dubbiin garuu iccitiidha kijibni isaan kijibaa jiranis-
dhiirri kamiyyuu dubartii takka yoi itti dhufu bareedinna isii laalee amala fi haala isii eega laale booda si jaaladhe jedhaan garuu haga ammaatti itti dhiyaatee waan hin arginiif ani si malee jiraachuu hin barbaadu yoo si dhabe hin du’a si jaaladha ima jedhaan booda yoo walitti dhiyaatan jireenya walii qoodamu keessa seenan garuu jalqaba irratti wanti inni isii gaafatu ati DURBUMMAA qabdaa? jedhee ishee gaafata yoo isiin lakki ani durbummaa hin qabu jetteen homaa rakko hin qabu ani jaalala dhugaa waan si jaaladhuuf durbummaa qabaachuu kee homaa naaf hin fayyadu wanni guddaan wal jaalachuudha jedhaan garuu wanni inni garaa isaa keessatti yeroo san yaadu akkasii miti.
yoo jalqaba jaalala xiqqo wahii isiidhaaf qabaates ishiin ani durbummaa hin qabu jennaan jaalali onnee isaa keessa jiru yeroma san kara jaalala sobaatti jijjiirama sana booda inni jaalala dhugaa isiif qabaatee osoo hin tahin faayidaa biraatiif isii wajjiin jiraachuu fi fuudhuunis ni mala booda garuu inni eega ishee fuudhe booda ishee wajjiin siree takka irra ciisee wanti inni yaadu waayee nama isa dura jaartii isaa irraa durbummaa fudhatee san qofaa dha
kanaafuu akkuma beekkamu yeroo baay’etti kan mul’ataa jiru dafanii wal hiikuu fii yokan ammo jireenya mana keessatti wal qaaysuu akkasuma yeroo tokko tokko osoo isiin jirtu nama biraa alaa barbaaduu fi rakko baay’etu uummama
garuu yoo isheen eeti ani DURBUMMAA ni qaba jetteen jireenya isaa keessatti akka yeroo san gammadutti lamuu hin gammadu haga durbummaa ishee san argutti rafee hin bulu durbummaa ishii arguuf jedhee hirriba dhaba waan ishiif tahu hin beeku osoo du’eelle guyyaa takka durbummaa ishii san argee du’uu barbaada dhuma irratti yoo carraan isaaf godhee durbummaa ishee san arge nama akka isheetti addnyaa kana keessatti jaalatu hin qabu jireenyi inni ishii wajjiin jiraatus haga humna isaatti jireenya gammachuu akka tahuuf yeroo hunda ni hawwaaf akka wanni hamaan ishee tuqu hin barbaadu jireenya ufii ishee keessatti uf laalaa jiraata garuu akkuma bifti namaa wak dhabu amalli namaatis wal dhaba waan taheef dhiirri tokko tokko kan aarii baay’atu jira garuu amala isaa waan taheef isheettis ni aara haa tahu garuu itti aara malee ishee hin jibbu yooka yero tokko tokko harkaanis ishee dhahuun ni mala haa tahu garuu ammas ishee hin jibbu akkuma abbaan ilma ufii dhahee guddisu san jechuudha innis yeroo aare qofa akka tasaa ishee dhaha malee ishee hin jibbus hin miidhus
wanti biraa haa hafuu yoo isheen duute inni tan biraa fuudheyyuu nama fuudhu san dirqama jireenyaatiif wajjiin jiraata malee akka ishee durbumma irra fudhatee sanitti jaalala dhugaa isheedhaaf hin qabu
wanti kun garuu yeroo ammaa kana iccitii tahee jiraata jira dubartoonni durbummaa isaanii bakka hin deebinetti gataa waan jiraniif akka walii galaatti dhiirri dubartii takka osoo dhugaan hin jaalatin si jaaladha jedhee akka kijibee jiraatu tahee jira haa tahu garuu dhuma irratti akkuma jalqaba ibsame jaalali inni ishii jaalatu jaalala kijibaa yokan jaalala faayidaa biraa irratti hundaaye qofaadha.
kanaafuu dubartiin martinuu iccitii dhiiraa kana beekuun baay’ee barbaachisaadha keessattu haawwonni ijoollee isaani tan lafaa ol guddataa jirtuuf iccitii kana barsiisuun dirqama
kana jechuun akka walii galaatti akkuma ilmi dhiira marti qaama saala kan kan wal fakatu qabu fedhiin isaaniitis kan dhiira maraatuu haala armaan olitti ibsameen wal fakkaata
(ani namni odeeffannoo kana isiniif barreesse kun) dhiirri odeeffannoo kana dubbise marti iccitii dhugaa kana yeroo dubbisu dhirri martinuu jireenya mana isaa keessa jiraata jiru akka uf argu 100% itti amana.
kanaafuu akkuma jalqaba isinif ibse dubartiin martinuu iccitii kana beekuun jireenya gaarii jiraachuuf waan isin fayyaduuf namoota hiriyyoota keessanittis himuudhaan dubbii kana waliif dabarsaa
please share godhuun odeeffanno kana waliif qoodaa


text:
Muddee 18, 2018
Falmataa Haqaa,
Uummati Oromoo Fincila Diddaa Gabrummaa fi Fincila Xumura Gabrummaa wal-irraa hin citnee waggoota dheeraaf geggeessen harsaa qaalii kaffaluun mootummaa nama-nyaataa EPRDF dadhabsiisee sadarkaa kufaatiin ga’uun isaa kan beekamudha.
Haa ta’u malee, akkaataa itti Fincilli Oromoo sun geggeeffamaa turee fi haala qabatamaa Oromiyaa fi impaayera Itoophiyaa keessa ture irraa kan kahe firiin injifannoo qabsoo fi fincila Oromoo akka ka’umsaa fi adeemsa qabsoo/fincila adeemaa tureetti bakka utuu hin gahiin yeroof qaamuma mootummaa fi sirna Oromoon irratti qabsoo hadhooftuu geggeessaa tureen gidduutti butameera.
Qabsoo fi injifannoon kun gidduuti butamuun akka gidiraan fi yakki Oromoo irratti hojjetamaa ture furmaataa waaraa fi bu’uuraa hin argannee gochaa jira.
Sirni cunqursaa fi hacuuccaa fincila Oromootiif ka’umsa tahe ammayyuu bakkaa hin sossoone. Sirni sun waan jijjiirame fakkeessuuf qaamoti injifannoo Oromoo butan jijjiirama irra-keessaa ykn suphaa gochuun sirnuma sana deebisanii lafatti gadi dhaabuuf yakka hammeenyi isaa kan duraanii irra jabaate Oroomoo irratti raawwachaa jiru.
Yoo akka fakkenyaatti fudhanne adeeemsa fincila waggoota darban keessa ummati Oromoo geggeessaa tureen caasaaleen bulchiisnsaa, kan tikaa fi dhaaba siyaasaa OPDO/EPRDF Oromiyaa keessa cicciramee hojiin ala kan taasifame yoo ta’u sadarkaa naannoo fi biyyoolessaatti garuu kaabinootii fi bakka buutoti mana maree (caffee) Oromiyaa waan Finfinnee jiraniif hojiidhuma kaleessa yeroo fincilli diddaa gabrummaa guutummaa Oromiyaatti geggeeffamaa ture danquu fi dhaabuuf hojjechaa turan ammas hojjechaa jiru. Kaleessa ajaja TPLF/EPRDF tiin mana maree (Caffee) Oromiyaa keessa ta’anii fincila Oromoo, du’aa fi reebicha akkasumas hidhaa Oromoo raggaasisaa turan. Labsii yeroo muddamaa mootummaan gabroomfataa TPLF/EPRDF tumaa ture gaaffii fi mormii tokko malee harka walitti rukutanii raggaasisaa turan. Kana hunda utuma Oromoon lubbuu isaa gar-malee itti kaffalaa jiruu fi dhiiga isaa lolaasaa jiruu jireenya dhuunfaa isaaniif jecha afaan isaanii qabatanii maqaa Oromootiin caffee keessa tahanii ajaja murna bicuutiin itti kennamu garaa guutuun hojiirra hoolchaa turani.
Har’as kan argaa jirru itti fufa shiraa fi yakka daangaa hin qabne Oromoo irratti hojjetamaa turee malee waan fooyya’e hin jiru. Jijjiirami jiru kaleessa caffee Oromiyaa keessa tahanii Oromoo irratti murtoo du’aa dabarsaa turani, har’a garuu injifannoo dhiigaa fi lubbuu ilmaan Oromootiin argameen masaraa Minilikiin qabatanii bakka eegumsa ‘amansiisaa’ qabu keessatti warrumti kaleessa caffee keessatti Labsii Yeroo Muddamaa (State of Emergency) fi labsii badii Oromoof baasaa fi kan bahee itti ergames raggaasisaa turan, har’a sadarkaa teessuma isaanii ol guddisuudhaan marii fi labsii lolaa Oromoo fi WBO irratti geggeessaa jiru.
Fincilli haarsaa guddaa Oromoo baasisee sadarkaa kanaan Impaayera sana gahe qaawwa murni maqaa Oromootiin EPRDF keessa tureen yeroof galmaaf kaayyoo isaarraa yoo maqellee qabsoo marroo biraa geggeeffamuuf adeemuun galma isaa gahuun hin oolu. Qaamoti, akka dhuunfaattis tahe akka murnaatti injifannoo ummati Oromoo mirga waggaa 150 oliif mulqamee ture haarsaa gudaa itti baasuudhaan gara dhumaatti fidataa jiru yeroofis ta’u danquuf ijjibaata isaan taaisan seenaa fi seeraan keessatti kan isaan gaafachiisu ta’uu hubachuun barbaachisaadha!
Qabsoon keenya akka qabsoo ummattoota cunqurfamoo addunyaa kanaa irraa kan akka ANC (Afriikaa Kibbaa), Sudaan Kibbaa fi kan biroo fakkaataniitti xumura argachuu dhabuuf danqaa kan ta’aa jiru qabsoon ummattoota cunqorfamoo kan akka ANC geggeeffamaa ture firiin injifannoo qabsoo hadhoftuu ummata Afriikaa Kibbaa illee harka ANCtti waan galeef, fakkeessitootii fi ayyaan laallattoota kanneen akka dhaaba gosaa Zulu-Inkataa jedhamuu gidduutti butatee injifannoo sana gara dabarsuuf carraa hun arganne. Kanaafis, haala adeemsa injifannoo boodaa kan geggeesaa fi hoogganaa ture ANC ture. Kanaafis, sirna Aparthied ture bu’uuraan jijjiiruudhaan haala seeraa fi sirna qabuun yakkoota sirna duraa keessatti raawwatamaniif accountabilityn akka jiraatuu fi namooti yakka hojjetanis sadarkaan yakka dalaganii qaama walaba taheen Commission haqaa humna injifateen (ANC) tiin hundeeffamee kan itti ngaafatamuu qabu mana murtiitti dhiyaatee kan dhiifamaa fi araaraan dhumuu qabus akkasuma qoratamee murtiin kennamuu dhaan rakkoon waggoota dheeraaf kuufamee ture furmaat hanga tahee argachuu danda’eera. Yoo kan Oromoo fudhanne garuu, sirnumti suniyyuu jijjiiramuun hafnaan namooti aangoo adda addaarra turanuu bakkatu jijjiirameef malee bakka hin kaane, yakkoota hojjetamaniif haala sirnaa fi tooora qabuun kan itti gaafatame hin jiru. Sababi isaas hundi isaanii waggaa 27 darban keessatti haala adda addaatiin waan hojjetan waan qabaniif jijjiiramni bu’uuraa sirna walaba tahe akka ijaaramuuf dandeessisu akka dhufu hin barbaadan waan taheef.
Ammatti haala amma Oromiyaa keessa jiruun dhimmi itti gafatamummaa kun caasaa mootummaa Oromiyaa keessaa g=fincila geggeeffamaa tureen hojiin ala waan taheef qaamumti ani mootummaa dha ofiin jdhuu fi kan injifannoo dhigii fi lubbuun heedduun itti kaffalame butate kun caasaa fi aangoo isaa laamsha’e haaloo-ba’uuf ykn bakkatti deeffachuuf yakka lubbuu fi qabeenya Oromoo irratti golee Oromiyaa hundatti dalagamaa jiru keessatti akka harka keessa qabu ragaaleen tokko tokko mul’isaa jiru. Keessattuu, kan Kibba Oromiyaa (Moyalee) Baha Oromiyaa (Haragee) akkasumas Lixa Oromiyaa (Wallaggatti) raawwataa jiruuf kallatii dhaan raayyaa Ittis Biyyaa bobbaasuudhaan yakka ilmaan Oromoo irratti raawwachaa akka jiran ragaaleen bahaa jiru.


text:
Hojii Iimaana Diiguu-Kutaa 3
Kutaa darbe keessatti wareegni (qalmi), nazriin (silatin), sujuunni fi ruku’unni ibaadaa akka ta’an ilaalle jirra. Har’a immoo ibaadawwan kanniin Rabbiin ala wanta biraatiif gochuun shirkii akka ta’ee fi iimaana akka diigu ni ilaalla.
2-Ibaadaa irraa gochoonni kunniin haqa Rabbii tokkicha shariika hin qabneef ta’uu erga mirkanaa’e, namni ibaadaa kanniin irraa wanta tokko eenyufillee haa ta’uu uumamtootaaf godhee, ibaadaa Isaa keessatti Rabbiitti qindeessee jira, Rabbiin waliin qixxaattota godhatee jira.
(A)-Ibsi kanaa: Rabbiin ala wanta biraatiif qalma qaluun ykn nazrii seenuun shirkiidha. Sababni isaas, isaan lamaan ibaadaa Rabbii olta’aa qofaaf ta’uu qabaniidha. Namni ibaadaa lamaan kanniin Isaan ala wanta biraatiif godhe, shirkii hojjatee jira. Kan akka namoota du’aniif ykn jinniif ykn malaaykotaaf fi kkf niif nazrii (silati) seenu ykn qalma qalu. Amantii sobaa irraa kan ka’e kana hojjatu. Wanti isaan qalaniif ykn silatii seenaniif faayda namaaf fida ykn miidhaa namarraa deebisa jechuun amanti sobaa amanu. Ammas, isaan keessaa, namoota “Gara Rabbiitti sirritti nu dhiyeessu” jedhanii yaadun nazrii fi qalmaan gara wantoota gabbaraman kanniini deemantu jira… Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Baktiin, dhiigni, foon booyyee, [maqaa] Rabbiitiin ala kan biraa irratti ol fuudhame, [du’uun dura] wanta gorraatan malee [beelladota irraa] tan hudhamtee yookiin rukutamtee yookiin konkolaattee yookiin gaafan waraanamtee ajjeefamte, wanta bineensi nyaate, Nusub irratti wanta qalamee fi xiyyaan carraa laallachuun isin irratti haraama godhame. Kuni fincila.” Suuratu Al-Maa’idah 5:3
Rabbiin wantoota kanniin isin irratti haraama godhe: baktii-kana jechuun beellada osoo hin gorra’amiin (hin qalamiin) du’eedha. Dhiiga gadi jiguu fi dhangala’u dhuguu haraama godhe. Foon booyyee, yeroo qalmaa maqaa Rabbiitiin ala maqaan biraa kan irratti dhayamee, beellada hudhamtee hanga duututti hafuurri ishii qabame, beellada hanga duutuu uleen ykn dhagaan rukutamte, beellada bakka ol fagoo irraa gara gadiitti konkolattee kufuun duute, beellada gaafan waraanamte duute, beellada bineensi akka waraabessa, qeerransaa f kkf nyaatan isin irratti haraama godhame. Garuu kana irraa wanta adda godhe: beellada hudhamtee, rukutamte, konkolaatte, gaafan waraanamte fi bineensi irraa nyaate du’aan dura wanta goorrataniidha. Kana jechuun beellada hudhamtee yookiin rukutamtee yookiin konkolaattee yookiin gaafan waraanamtee ykn bineensi irraa nyaate du’uun dura dhaqqabuun yoo gorraatan (qaltan) isiniif halaala.[1]
Akkasumas, wanta sanamaaf qalamee isin irratti haraama godhame. “Nusub irratti wanta qalamee” Ibn Kasiir jecha tana ilaalchise ni jedha: Mujaahidi fi ibn Jureyj ni jedhan: Nusub dhagaalee naannawa Ka’aabaa turaniidha. Ibn Jureyj ni jedha: naannawa Ka’abaa nusuba 360 turan… Rabbiin mu’mintoota gocha kanarraa isaan dhoowwe. Qalma nusuba biratti qalame nyaachu irraa ni dhoowwe. Inumaa nusuba kana biratti yeroo qalmaa osoo maqaan Rabbii dhayameeyyuu. Suni shirkii Rabbii fi Ergamaan Isaa dhoowwaniidha.” (Tafsiir Ibn Kasiir-2/12=gabaabbinnaan)
Gabaabumatti wanti aayah tana irraa hubatamu:
1-maqaa Rabbiitin ala maqaa biraatin wanta qalamee nyaachun haraama. Fakkeenyaf, “maqaa masiihitin ykn maqaa uzeyritiin ykn maqaa malaykaataniin ykn maqaa nabiyyitiin qala” jechuun yeroo qalma dubbachu. Sanama fuundurattis ta’e sanama irraa fagaates, ibaadan ala wanta biraatifu osoo ta’eyyuu kuni haraama.[2]
2-Akkasumas, itti dhiyaachuuf Rabbiin ala kan biraatiif wanti qalame ykn wareegame haraama. Fakkeenyaaf “qalmi kuni sanamaaf ykn jinniif ykn malaykaaf ykn waliyyiif ykn ebaluufi” jedhamee wanta qalame nyaachuun haraama.
3-Ammas, wanti sanama irratti qalamee haraama. Kunis kan ta’u, sanamni isa fuundura osoo jiruu qalma qala.
Aliyy ibn Abi Xaalib akkana jechuu gabaase: Nabiyyiin sallallahu aleyh wassallam namoota dhoksee iccitiin wanti natti himu hin jiru. Garuu jechoota afur natti hime.” Namoonnis akkana jechuun Aliyyiin gaafatan: “Isaan sun maalidhaa yaa amiiral mu’miniin?” Innis ni jedhe: Nama Rabbiin ala wanta biraatiif wareege Rabbiin abaare, nama abbaa isaa abaare Rabbiin abaare, nama nama [amanti keessatti] waan haarawa uumef mana kenneef Rabbiin abaare, nama daangaa lafaa jijjiree Rabbiin abaare.” Sahiih Muslim 1978
Wanti kana ifa siif godhu keessaa tokko, namoonni Rabbii olta’aan ala wanta biraatiif nazrii seenan ykn wareegan, wanti suni faayda ni fida ykn miidhaa ni deebisa jedhanii amanu isaani irraa kan ka’eedha. Haalli kuni wanta isaan irraa mul’atuudha. Beektonni kitaaba isaanii keessatti kana ifa godhanii jiru. Kunoo As-Sana’aani dhimma kana ifa godha. Faffakeessaa nama Rabbiin ala wanta biraatiif wareegu mormuun akkana jedha: “Yoo akkana jedhe, Rabbiif jedhe wareege, maqaa isarratti dhaye.” Akkana jedhiin, “Wareegni Rabbiif yoo ta’e, sababa maaliif wanta qaltuu balbala awwaalcha biraan dhiyaattee? Kan awwaalcha keessa jiru ol guddisuu barbaaddee?” “Eeyyen” yoo jedhe, akkana isaan jedhi, “Qalmii kuni Rabbiin ala wanta biraatifi. Inumaa wanta biraa Rabbitti qindeessite (shaarrakte). Yoo isa ol guddisuu hin barbaadin balbala mana qabrii irratti ijaarramee xureessuu fi namoota isatti seenan faalu (najiseessu) barbaaddee? Ati hundema kana akka hin barbaanne sirritti beekta. Kan jalqabaa malee homaa hin barbaanne, isa niyyachuun malee mana keeti hin baane.” (Taxhiirul I’itiqaadi-fuula 33)
Haaluma kanaan, Shawkaaninis gochoonni shirkii kunniin qalbii irraa kan burqan ta’uu fi namoonni kana hojjatan isa keessatti faaydaa fi miidhaa akka amanan ni mirkaneessa. Ni jedha: “Akkuma kana namoota du’aniif wareegun (qaluun) isaan gabbaruudha, qabeenya irraa kutaa ta’e isaaniif nazrii (silati) seenun isaan gabbaruudha. Isaan ol guddisuun isaan gabbaruudha. Akkuma ibaadaf qaluun, qabeenya irraa sadaqaa kennuun, gadi of qabuun, gadi of xiqqeessuun, Rabbii olta’aaf ibaadaa ta’e. Namni dhimmoota lamaan jidduu garaagarummaan ni jira jechuun odeesse, ragaa nuuf haa dhiyeessu. Namni namoota du’an kadhachuun, isaaniif wareegu fi silatii seenuun isaan gabbaruuf hin niyyannee jedhe, akkana isaan jedhi, “Barbaachisummaa maaliif gocha kana hojjatte ree?” Yeroo rakkoon sitti bu’u nama du’e kadhachuun kee wanta qalbii kee keessa jiru kan arrabni kee ibseef malee waan biraatiif ta’uu hin danda’u… Haaluma kanaan, Rabbiif jettee kan wareegdu fi Rabbiif nazrii kan seentu yoo taate, hiika maalitiif nama du’eef kana gootee qabrii isaa bira fiddee? Dhugumatti, hiyyeeyyin dachii irra bakka kamiyyuu ni jiru. Ati waa hubatte osoo jirtuu, niyyaa duraan niyyatteef ykn dhimma duraan barbaaddef malee hojiin kee homaafu hin ta’u…” (Ad-Daru An-Nadiidu fii iklaasi kalimatu tawhiid-fuula 20-21)
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Muyassar-107, Tafsiiru Qur’aanil Kariim-suuratu Al-Maa’idah-jiildi 1, fuula 39-40, Ibn Useymiin [2] Tafsiiru Qur’aanil Kariim-suuratu Al-Maa’idah-jiildi 1, fuula 39-40, Ibn Useymiin
“Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 269-271 Abdulaziz bin Muhammad


text:
Gaafa guyyaa Fulbaana 2, 2014 ALI Fuulli Fesbuukiin hordoftoota 100,000 ol qabu tokkoo “Humna Qillensaa Itoophiyaa dalaga irra” jachuun fakkii lama walfakkatan maxxansee ture.
Hanga barruun kun maxxanfamutti maxxansichi yeroo 160 olifi gurmuu fesbuukii adda-addaa keessatti qoodame ture. Haata’u malee HaqCheck maxxansicha hubatee soba ta’uu isaa dhugoomseera.
Maxxansichiis midiyaa hawasa irratti ka naana’e haala loola Itoophiyaa keessaa jiruun. Loolli kun Onkololeessa 2013 ALI irraa jalqabee hanga amatti Mootumma Fedaralaa Itoophiyaa fi Adda Bilisummaa Ummata Tigiray (ABUT ) jedduu itti fufuun isaa ni beekkama. Loollis kan jalqabe erga Mootummaan Federalaa ABUT Ajaja bahaa raayaa ittisa biyaa miidhuun yakee waraana itti bane booda. Kanaan walqabatees Qajeelchaan Humna Qillensaa Itoophiyaa Diroonii loola kana irratti fayyadama irra oolu midiyaaf dubbataniiru.
Haaluma kanatti, fakkii maxxansa fuula fesbuukii armaan ol kaasne Barbaadaan duuba-deebi Fakkiin yeroo qorannu fakkiin vidiyoo gaafa guyyaa waxabajjii 15, 2017 ALF YouTube irratti maxxanfamerra ka fudhatamedha. Mata dureen vidiyoos “how quickly can the nato forces react ? Military exercise in Romania with NATO VJTF” kan jedhu yoo ta’u yeroo Miliyoona 15 ol ilaallamera. Warabbiin kan mul’isuus shaakala wattadaraa “Exercise noble jump 17” jadhamu Romaniyaa keessatti godhamedha.
Kanaafuu Fakkiin Humni Qillensaa Itoophiyaa Tigray keessatti dalaga irra akka jiru ibsu kun Soba.


text:
SEENAA GABAABDUU YUUSUF SHEEKH-DOON
Abbaa Urjii tiin, Hagayya 25, 2018
Hegereen bilisummaa tan arra guutuu Oromiyaa keessaa hanga’aa jirtu, yaroo takkatti, sadrkaa gara-garaaatti, billiqa afuufan dhaamtu turte. Amna dukkanaa, dheertuu, shakkisiisftuu, san keeysatti, warri yaroo adda-addaatti, fiixa bahuu isii mamanii abdii irraa kutatan, kanneen mooraa qabsaawonni keessa baasanitti deebi’anii, fii, warri gananii bobaa diinaa jala seenan hedduu dha. Akkasumaa waliin, fedhiin diinaa tan billiqa san dhaamsuu, qabsaawota jibir, kanneen haala rakkisaa san keeysaan iftiina arraa arkaa turaniin, daddeebi’ee, irra aanamuu dandayee jira. Warra arkii san jeeynummaa hoonga hin qabneen faayanii, wareegama lubbuu isaanii tiin, billiqa saniif gaaza tahan keessaa tokko Yuusuf Sheekh-Dooni.
Yuusuf abbaa isaa Sheekh-Doon Alii fii haadha isaa Faaxumaa Muummad irraa toora bara 1952-aa, Baha Oromiyaa, Godinaa Afran Qalloo, ona Oborraa, magaalaa Deder, Ganda Gorgaaddatti beekkame, kan mana barnoota Aberraa Gizaaw (maqaa Dur) bira jirutti nama dhalate.
Yuusuf barnoota ammayyaa kan hamma hulaa saddeetii, mana barnootaa kanuma ganda isaanii bira jirutti akka xumureen, barbaada kan Sadarkaa lamadaa tiif, toora bara 1966, qe’eerraa fagaatee, Biyyoo Adaree dhaqe. Adaretti, Mana Barnoota Medhaane’elemitti, barnoota hulaa kudha lamaa bara 1970-tti xumuree, caalaa itti fufuuf, Shaggar bahe. Achitti, bara 1974, University Addis Ababaa (Finfinnee)-rraa Qu’ata Diinaggee (Economics)-tiin eeybifame. Xumura barnootaa booda, barbaanni hujii, Tajaajila Misooma Ooyruu kan Cilaalootti (Ye Cilaaloo Irshaa Limaat) mindeeysee, biyya Arsii geeyse.
Akka Yuusuf Cilaaloo keessatti jireenyaan wal fudhachutti seeneen, qabsoon, baroota hedduunf, diddaa bulchiinsa mootummaa Hayle Sillaaseerratti gaggeeyfamaa turte mooticha sireerraa fonqolchitee, tan Dargii tiin bakka buute. Dargiin, aangoo bulchiinsa ol-aanaa dooginyootarraa laqaaqee akka fudhateen, caasaa bulchiinsaa tan duraanii diigee tan isaa tiin bakka buusuu jalqabe. Haala kanaaf, barbaanni gaggeeysaa bulchiinsa Aanaa Oborraa, Yuusuf Sheekh-Doon, ilma qe’ee kan barnoota ammayaa tiin faayamee fii Dargii walitti fide.
Hawaasa qe’ee itti dhalatee guddate jiran tajaajiluuf carraa arkachuun, Yuusuf, haalaan gammachiise. Kanaaf, gaafa warri Dargii yaada muudama kanaa tiif itti dhihaatan, gaaficha qoma bantee fudhate. Akkasiin bara 1977, ji’a Bitooteessaa, muudama bulchiinsa Aanaa Oborraa fudhatee, karoora ummata magaalaa fii baadiyyaa dammaysuu fii gurmeeysuu tiin, halkanii fii guyyaa, hifaata malee, bobbatti seene.
Walakkaan bara 1977-aa, kan Yuusuf hawaasa magaalaa fii baadiyyaa Aanaa Oborraa tajaajiluuf marxifate, yaroo, sossoohinsi qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa, toora sanitti, hidda hidhate ture. Dhufiinsa isaa dura, hidda godhachuu qabsoo hanqisuu fii mancaasuuf gama bakka bu’oota Dargii tiin, ijibaanni godhamanii fii, tarkaanfiileen haala kanaaf fudhataman hedduu dha. Ijibbaata kanaaf shororkaaleen mootumaan gaggeeyfaman, naannoo sanitti, girgirii abaluu fii abaluutti moggaafanii jiru. Girgiriin haala kanaaf, duraa tan Balaachoo ja’amti. Balaachoon yaroo hamma takkaaf, itti gaafatamaa Hizb-dirijjitii naannoo sanii ti ture. Yaroo san, aangoo isaa tan daangaa hin qabnetti dhimma bahuun, Oromoota naannoo sanii kanneen sab-boonummaa qaban je’ee shakku hunda hidhatti guure. Isaanii fii sab-boonummaa adda baasuuf, mana hidhaa keessatti uleen araraase.
Balaa Balaachoo booda, tan nama Radi’eet ja’amuu tu arkame. Girgiriin Radi’eet, tan Balaachoo bilaash goote. Magaalaa Deder bira tartee, Oborraa hunda shororkeessite. Ilmi Asfaaw, Radi’eet, Ganda Aadam Daadhiitti namoota kudha torba dirretti gate. Burqaatti Maammad Zakuurii fii Shamshuu Usmaan Birqee ummata walgayiif yaamaman duratti ajjeese. Baddaa Qoree, Cubbotti, kaa’imman shaggooyyee taphachaa jiran galaafate.
Ummanni Oborraa, kan shororkaa armaa olii tiin wal fudhatan. ilma isaanii Yuusuf, akka kan Rabbi biraa ergameefitti fudhatan. Kanaa fiis, xiqqaa fii guddaan gammachuu harka samitti ol qaban. Dhufiinsi Yuusuf ummata bira dabree, wal’aansoo bilisummaa tiif xaa’oo tahe. Kuni, agarsiis aadaa kan qophii baazaaraa irratti dhihaateen ifa if godhe. Gaafana, warri miseensota hawwisoo tahanii qophii tanarraa qooda fudhatan, dooyaa agarsiisaarratti bahanii, daawwiin, dhiichisaan, hellee fii geeraaan onnee Oromootaa danfisanii tan diinaa raasan.
Yaassin Booranaa, Rabbi rahmata haa godhuufii, ummata dirree kubbaa magaalaa sanii guutan duratti gadi bahee, geerara qoma keessaa maddu, goomara sagalee leencaa bilaasha gootuun dabaalaa,
“Baranaan bururuyasaa
Mataa qoomee goggoysaa
Bilisummaaf dhiiga buusaa
Bineensa ooyruu fixe irraa guuysaa
Aduun dhiitee galgalaa
Loon galee Mistjaabaa
Aduun dhiite hin deebituu
Nafxanyaaf tanaan himaa.” je’e.
Isa malees, Abdi Yuun, wallisaan hawwisa Caffee Gadaa, billawa tojorraa kan mudhitti hidhate, galkaa keeysaa luqqisee, lulaa,
“Qara billawni koo gamni lachuu
Kaniin diina kiyyaan halaalchuu
Maalayyaa isaaniin wal fakkaachuu
Nuti hin feeenu waliin jiraachuu.”
jechuun, fedhii ummanni eega gaafa lola Calanqoo garaa qaban, tani ol baasuun rakkaa turte, dooyarratti lallabee, garaa qabbaneeyse.
Qophii gaafasiirratti, dhaamsa gama hawwisoo tiin dabran biratti, Yuusuf Sheekh Doon, haasawa seena-qabeeysa qoma ummataa fudhate dubbatee, akkuma aadaa isaatti, “adawwiin ummata bal’aa shishim!” jachuun dhaadatee, dhaadachiise.
Qophii tana booda, odoo hin turin, qabsaawotaa waliin hidhata qabdaan Yuusuf Sheekh-Doon qabamee, mana hidhaa Biyyoo Adareetti darbame. Isa waliiniis, obboleeysa, hoogganoonni waldayoota qotee buloota naannoo sanii tii fii, barattoonni kittillayyoonni Dargii quba itti laatan marti guuramanii Biyyoo Adaree geeyfaman. Xiqqo booda, Yuusufii fii warra waliin qaban keeysaa, obboleeysa isaa Mahammad Sheekh-Doon, hojjataa waajjira bunaa; Alii Mikaa’el, daldalataa; Bakhrii Daminaa, barreessaa waajjira bulchaa Aanaa; Abdullaa Aammad Sheekhaa, hoogganaa qotee buloota waldaya naannawa Kiyyoo; Abdallaa Sulee, hoogganaa qotee buloota waldaya 14-ii fii, barattoota keeysaa Abraahim Abuubaker (Dibbee); Yuusuf Aammad Baddannoo tii fii Toowfiiq Daawid, odoo mana heeraa hin geeyfamin, ajaja Koloneel Zallaqaa tiin, halkan, ji’a Sadaasaa, kan bara 1978-ii keeysa, mana hidhaa tii fuudhanii wareegan.
Ajjeechaa qofatti quufuu dadhabanii, reefka isaanii ummata daawwachiisuuf, magaalaa itti dhalatanii guddatan keessa facaasuu murteeyfatan. Kanaa fiis, kan Yuusuf Faras Magaalaatti, kan Bakhrii dukkaana Aammad Haadii duratti; kan Alii Mikaa’el seennaa Faras Magaalaa, mana adaadaa isaa duratti; kan Abdallaa Sulee magaalaa Jimaatti; kan Abdallaa Aammad magaalaa aananiitti dirree afan. Warra Deder malees, kanneen naannawaa tiin doorsisuuf, reefka Abraahim magaalaa Calanqotti, kan Mahammad Sheekh Doon Magaalaa Qobbootti, kan Yuusuf Aammad Baddannoo seennaa magaalaa Qobboo, iddoo Bikkiyyee ja’amtutti afanii, guyyaa guutuu ummata daawwachiisaa oolanii, galgala, reeyfa bokoke, boolla naannoo Mishini-tti qotaniifitti walirratti haranii, biyyee irratti deebisan.
Gocha farra mirga namoomaa kana bira kutanii, Sheekh-Doon, jaarsa ilmaan lama irraa ajjeesan, hidhatti darban. “Abbaa shiftootaa” ja’anii, haluu malee cafaqanii, yaroo tumiinsi lubbuu keessaa baasuu bira gaye, alatti darban. Sheekh-Doon, Rabbi rahmata haa godhuu fii, illaa tumaa jaraa tiin adunyaarraa galuu mudate.
Abbaan Yuusf, Sheekh-Doon, nama biyya Soomaaletti dhalate. Biyyaa fii sabaaf Soomaaleerraa haa tahu malee, akka hireen naannoo san fiddeen, hawaasaan wal seenee, aadaa fii hoodaan wal fudhatee, fuudhee, lammoomee, Oromoo caalaa kan Oromoof anaannatu tahe.
Sheekh-Doon, ilmii sheekhummaa isa muudde biratti, nama mukni kamtu maaliif qorichaa irratti qarooma cimaa qabu. Kanaaf jecha, rakkataan kadhaa Rabbii tiif, dhibamaan qorichaaf, fardaa fii lafaan nama barbaadan ture. Sanirratti Sheekhni, nama goofataa dha. Haala kanaaf seenaa irraa odeeyfaman heddu qaba. Isaan keessaa takka, tan namicha wal’aansaaf manatti isa yaame tokkoo ti. Namichi, Sheek-Doon dura, nama wal’aanaasa beekaaf manatti fide tokkorraa milkii dhabnaan tumee manarraa arhuu tu himama. Sheek-Doon kan oduu tana dhagaye, akka mana namichaatti jimaa qamahee mirqaaneen, abbaa manaa tiin, “amma mirqaannee, wal’aansaa fii ulee keessaa tokko filadhu. Ani hundaa fuu qophii dha.” je’ee, bordoo khaliixaa keeysaa gadi baasee namicha agarsiise ja’ama.
Sheekh-Doon, kan haala olii kanaan, hawaasa keessatti hin dhalatinii fii irraa hin tahin aammatee dagaage, diinni badii takkaan alatti, abdiin adda baasee, ilmaan hara itti baafachuuf dhalee guddifate waliin, galaafate. Isaa fii ilmaaniis haa galaafatu malee, hawwii fii fedhii isaanii, garuu, waliin biyyee uwwisuu hin dandeenye. Arra, wal’aansoon isaan galaafatamaniif, sadarkaa fiixa bahiinsi isii mama hin qabne bira geeysee jirti.
Galanni isaanii bilisummaa haa tahu!


text:
Galaana Meditiraaniyaanii
Galaanni Meeditiraaniyaanii (kaabaan digirii 35, bahaan digirii 18) galaana Garba Atilaantiiktti qabtee argamu yoo ta'u baayyinan lafaan marfame argama, kunis kaaban Yuurooppiin, bahaan Eshiyaan dangefamme argama. Ballina hanga km² miliyoona 2.5 (965,000 mi²) qabata, haa ta'u male bakka Atilaantiik (Strait of Gibraltar) itti walitti qabamutti ballina 14 km (9 mi) qofa qaba. Qorannaa Garbaa (Oceanography) keessatti Meeditiraaniyaanota biraa irraa gargar baasuuf Galaana Meditiraaniyaanii Eurafrican yokan Galaana Meditiraaniyaanii Yuurooppi(European Mediterranean sea) jedhamee waammama. Bara duriitti akka daandii daldalaa fi addatti ummanni Mesoppotaamiyaa, Ejiipti, Semitiik, Pershiyaa, Foneeshiyaa(Phoenician), Carthaginian, Giriik fi Roomaa itti tajajilamaa turan. Seenan Meeditiraaniyaanii beekun Qaromma Dhihaa(Western Civilization) barachuuf baayyee nama gargaara.


text:
Mootummaan Itiyoophiyaa har’a, nootiilee maallaqa biyyattii haaraa, bifa eeggannaa wayyaawaa fi mallattoolee addaa ka biroo of irraa qabuun baasuu isaa beeksisee jira.
Noottiilee yokaan waraqaaleen maallaqaa haaraa bahan kenneen, abbaa qarshii kudhanii, abbaa qarshii shantamaa fi abbaa qarshii dhibbaa ka bakka bu’an yoo tahu, noottiin maallaqaa haaraan qarshii dhibba lamaas akka bahu beeksisamee jira.
Eeggannaan maallaqaa yokaan mallattooleen akka maallaqni hin dogoggorfamne taasisan noottiilee maallaqaa keessatti tolfaman jijjiirraa noottiilee keessatti ijoo tahuu isaa dubbata – mootummaan. Noottillee maallaqaa haaraa bahan kana, muummicha-ministaraa Itiyoophiyaa – Abiyyi Ahimad tu bakka gabaastonni midiyaalee hedduun jiranii fi qaamonni dhimmi isaa ilaallatu argamaniitti ifatti beeksise – jedha – Melleskaachew Ammahaa, Finfinnee irraa.


text:
Ibsaa Jireenyaa-Lakk.5
Mana fuudhaa heerumaa (gaa’ila) kee waa lama irratti ijaari. Isaanis: TaqwaAllah (Sodaa Rabbii) fi Ridallah (Jaalala Rabbii). Maal jechuu keeti yoo jettan; Sodaa Rabbiitin wanta mana kee diigu eegda, Jaalala Rabbitiin wanta mana kee ijaaru hojjatta. Wanti guddaan jireenya fuudhaa heeruma diigu “waan badaa hojjachuu fi waan gaarii hojjachuu dhiisudha“. Hiika taqwaa keessaa tokko waan badaa dhiisun adabbii Rabbii irraa of eegudha. Kanaafu, yommuu niitin, dhiirsi fi ijoollen wanta Rabbiin dhoowwe hojjachuu dhiisan, addaan bittinaa’u fi jeequmsa irraa of tiiksu. Akkasumas, Jaalala Rabbii barbaadun yommuu hojii gaggaarii hojjatan, hariiroo fi jaalalli isaan jiddu ni jabaata. Kuni maatii gaarii ijaarudha. Qur’aanni bu’uura jireenya keenya taqwaa fi jaalala Rabbii irratti ijaaru akka qabnu nu jajjabeessa. Haala kanaan fakkeenya nuuf dhiyeessa:
“Sila nama bu’uura ijaarsa isaa sodaa Rabbii irraa ta’ee fi Jaalala [Isaa] irratti bu’uurresse caala moo, nama bu’uura ijaarsa isaa afaan boollaa kan cituu dhiyaate irratti bu’uuressee ergasii ibidda Jahannam keessatti isaan kufetu caalaa?” (Suuratu at-Tawbaa 9:109)
Namni ijaarsa isaa olfageessu barbaade, bu’uura isaa garmalee haa jabeessu. Iimaanni bu’uura, hojiin gaggaariin immoo ijaarsa bu’uura irratti ijaarramuudha. Maatii gaarii ijaaru yoo barbaanne bu’uurri keenya taqwaa fi Jaalala Rabbii irratti ta’uu qaba. Kana jechuun Rabbiin sodaachun wanta badaa ni dhiisna, mana keenya keessaas ni baasna. Akkasumas, Jaalala Rabbii barbaadun hojii gaggaarii ni hojjanna. Haala kanaan maatiin gaariin ni ijaarrama.
Gufuwwan lama of eeggadhu
Adeemsa jireenyaa keessatti yommuu hojii gaarii tokko hojjachuuf ykn kaayyoo tokko galmaan gahuuf kaatu, wantoota (gufuwwan) lama of eeggadhu. Isaanis: Yaada badaa namoota irraa dhufuu fi yaada badaa si keessaa burqu. Namoonni dadhabinnaa fi hanqinna kee ilaalun, “Eessa gahuuf akkanatti carraaqxaa? Uguruu hin geessu..” siin jedhu. Ati morkii fi gootummaan yoo itti hin fufiin, jireenya keessatti jijjirama hin argitu. Ammas, yaanni badaan si keessa jiru yaada namootatiin wal fakkaata. Wanti garagara godhu yaanni kee si waliin tura. Yaada nama gufachisanii fi laamshessan irraa bilisoomuf qabsoo guddaa si barbaachisa. Yaada namootaa nama gufachisu irraa bilisoomuf, namoota hamile namaa cabsan irraa fagaachu ykn yaada isaanii akka morkitti itti fayyadamu. Yaada badaa of keessa jiru irraa fagaachuf yeroo hundaa carraaqu fi wanta kaayyotti nama geessu hojjachuudha. Gonkumaa abdii kutuu dhiisu fi obsu
Yommuu badii raawwattu Qur’aana keessaa suuratu az-Zumar (39) dubbisuun sirritti itti xinxalli. Dhugumatti suuran tuni akkuma suuraalee (boqonnaalee) Qur’aanaa biroo waa lama of keessatti tan hammattedha. Isaaniis, rajaa (abdii) fi khawf (sodaa). “Jedhi,”Yaa gabroottan kiyya kan lubbuu ofii irratti daangaa dabartan! Rahmata Rabbii irraa abdii hin muratinaa. Dhugumatti Rabbiin balleessaa hundaa ni araarama. Inni Araaramaa, Rahmata godhaadha.” jechuun abdii namaaf kenna. “Adabbiin isinitti dhufuun dura gara Rabbii keessanii deebi’aa, Isaafis ajajamaa…” jechuun adabbii irraa akka of eegan nama taasisa. Gara dhumaatti immoo gahuumsa warra ibidda seenu fi Jannataa seenu dubbata. Kuni hundi rahmata Rabbii abdachuu fi adabbii Isaa sodaachun gara Isaa akka fiigan nama taasisa.
Namoonni gariin tola yommuu namatti oolan, nama sanii akkana godheef, akkana godheef jechuun tola san namatti odeessu. Kuni na argaa fi dhaadannaaf yoo ta’e hojii gaarii nama jalaa balleessa. Qur’aana keessatti, “Yaa warra amantan! Sadaqaa keessan dhaadannaa fi nama rakkisuudhaan hin balleessinaa…” Suuratu al-Baqarah 2:264
Namoonni dhugaan Rabbitti amananii fi hundeewwan imaana biroottis amanuun, hojii gaggaarii hojjachuun imaana isaanii dhugoomsan, isaaniif mindaa guddatu jira. Mindaa (ajrii) addaan hin cinne Aakhiratti argatu. Addunyaa tana keessattis qalbiin isaanii tasgabbiin guuttamti. Namoonni milkaa’an hojii hojjachuun dura gaafi lama of gaafatu. Isaaniis: “Maaliif?, Akkamitti?” Gaafiin jalqabaa “Maaliif hojii gaarii hojjadha?” jechuun niyyaa ofii akka qoratan nama taasisa. Kuni immoo shirkii irraa nama qulqulleessun iklaasatti nama geessa. Gaafin lammataa immoo “Akkamitti hojii kana hojjadha?” jechuun eenyun hordofuu akka qaban karaa isaanitti agarsiisa. Kuni immoo bid’aa irraa fagaachun sunnaa akka hordofan nama taasisa. Hojiin gaariin fudhatama kan argatu iklaasa yoo qabaate fi sunnaah yoo hordofaniidha.
Gorsa Hiriyyaa of Eeggadhu
Namni tokko haala fi amala gaarii irra osoo jiru jireenya isaa keessatti haala hin beekkamneen daandii sirrii irraa bahuun haala fi amala badaatti jijjiramu danda’a. Wantoota baditti nama geessan keessaa tokko hiriyyaa badaa fi namoota beekumsa hin qabneedha. Hiriyyaan badaan haala kanaan nama gowwoomsa: Nama hojii gaarii hojjatu fi hojii badaa irraa dheessu yommuu argu, itti dhufe akkana jedhaan, “Sila ati maalidhaa? Adda jiraatta, namatti hin madaqxu. Yeroo hundaa hojii gaggaarii hojjachu qaba jechuun of hiita. Gara alaa bayi hiriyyoota waliin deemi, hariiroo uumi. ” Namtichi qaruute yoo hin ta’in, kana dhugaa sehe (itti fakkaate), gorsa kana fudhachuun hordofa. Ergasii, hanga baditti seenutti malee of hin argu. Yommuu baditti lixu, “Sila ani maal ta’ee badii kanatti lixee?” jechuun gaabbi hamaa gaabba. Kanaafu, nama hiriyyaa onnee fakkaachun gara baditti si harkisuuf si gorsu of eeggadhu. Gorsa isaa yeroo kudhan irra deebi’i itti yaadi. Ammas namoonni beekumsa hin qabne kan namoota karaa irraa baasan lakkoofsa hin qaban. Namoonni akkanaa maatii irraa jalqabu. Nama Islaama hordofuu fi hojii gaggaarii hojjachuuf carraaqu yommuu argan, duubatti isa/ishii buutuf wanti isaan hin goone hin jiru. Sababni isaas, beekumsi isaanii xiqqaa fi iimaanni isaanii da’iifa (laafaa) waan ta’eefi. Akkana jedhuu, “Yoo Islaama qabatte qabeenya dhabda, ni hidhamta…” yaada hundee hin qabne biroo namatti afuufu. Eeti, Yaada isaanii akka jabeenyatti itti fayyadamudha malee of laamshessuun hin barbaachisu. Akkasumas, isaan jibbuu fi diina isaanitti ta’uun hin barbaachisu. Tarii akka yaada isaanitti “Kuni gaarii” jechuun gorsa namaaf kennu. Gorsi isaanii kuni beekumsa irratti waan hin hundoofneef bu’aa baay’ee kan fidu miti. Kanaafu, jireenya keessatti gorsa namoota madaalu barbaachisa.
Wanta Mana Fuudhaa Heerumaa diiganii fi Furmaata
Jireenya fuudhaa heerumaa keessatti wantoota maatiin akka diigamu taasisan keessaa tokko dhiirsa fi niitin fedhii walii guutu dhiisudha. Keessummattu, dhiirsi ykn niitin fedhii foonii guuttachuuf manaan alaa gara biraa kan mil’atan yoo ta’an, maatiin isaanii bittinaa’un waan hin oolledha. Baasi manaa irratti ganamaa galgala kan walitti nyakkisan yoo ta’an, ijoollen ni jeeqamti, gammachuun manaa ni bada. Wanta armaan olii guduunfuf tuqaalee armaan gadii ijaarsa maatii itti fufsisan eerun ni danda’ama:
1. Dhiirsi fedhii foonii niiti isaa guutu qaba. Niitinis fedhii foonii dhiirsa ishii guutu qabdi. Ta’uu baannan manni ni diigama.
2. Niitin nama alagaa (hormaa) bakka dhiirsi hin jirreetti mana seensisu hin qabdu. Kuni fitnaa guddaa uuma. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Dubartoota irratti seenu of eeggadhaa!” Sahih al-Bukhari 5232
3. Maatii irratti baasi yommuu baasan kararoo fi sagantaan deemu. Wanta bituu qaban yaadannoo irratti tarreessu. Wanta hin barbaachisne bituu dhiisu. Wanta bitaniis sirnaan fayyadamu fi qisaasessu dhiisu.
4. Wanta xiqqaa fi guddaa irratti walitti nyakkisuu osoo hin ta’in irra walii darbuu fi araaramu. Wantoonni armaan olii kunnin galma kan gahan akkamitti akka ta’e beektu? Akkuma jalqabatti jenne wantoota armaan oli kana galma akka gahuu fi maatiin gaariin akka ijaarramu kan gargaaru “Taqwaa” fi “Jaalala Rabbii barbaadudha.”


text:
Gaa’ila Islaamaa-Lakk.9.3
Cidha-Kutaa 3ffaa
Kutaa darbe keessatti wantoota yeroo cidhaa raawwataman ilaalle turre. Guyyaan cidhaa guyyaa gammachuu misiroonni lamaan walitti dhufaniidha. Jireenya isaanii keessatti gammachuu guddaa guyyaa itti dabarsaniidha. Garuu guyyaa cidhaa kana sirnaa fi seera isaa yoo hin eegin gammachuun gara gaddaatti jijjiramu danda’a. Kanaafu, namni cidhaaf qophaa’u wanta gaarii hojjatamuu fi wanta badaa hojjatamu hin qabne dursee saganteessu qaba. Misiroonni (warroonni wal fuudhan) lamaan guyyaa cidharra erga oolanii booda galgala walitti dhufu. Kanaafu, yommuu walitti dhufan adeemsi hordofamu qabu ni jira. Baay’een keessan dargaggoota hin fuunee fi shamarran hin heerumneedha. Yeroo fitnaan baay’ate kanatti waa’ee wal qunnamti dhiiraa fi dubartii haala ibiddi fedhii qabsiisuun haasawanii fitnaatti nama harkisuun wanta barbaachisu miti. Garuu namni jireenya keessatti fuudhun isaa ykn heerumuun ishii waan hin oollef naamusa walitti dhufaniin beekun dirqama. Naamusa kanniin keessaa ijoo kan ta’an haa ilaallu:
Adaba (Naamusa) Wal-Qunnamtii
Dhiirri yeroo jalqabaatiif yommuu haadha manaa isaatti dabalamu of eeggannoo guddaa isa barbaachisa. Wanta ishii miidhu raawwachuu irraa of eegu qaba. Naamusota armaan gadii hordofuun rakkoo keessa akka isaan hin galchine taasisa:
1-Haadha warraatti yommuu dabalamuu ykn waliin wal qunnamtii raawwatu du’aayi armaan gadi gochuu.
بِاسْمِ اللَّهِ، اللَّهُمَّ جَنِّبْنَا الشَّيْطَانَ، وَجَنِّبِ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنَا
Bismillah, Allahumma jannibna-sheyxaana wa jannibi-sheyxaana maa razaqtanaa
Hiika Jechootaa: Bismillah-maqaa Rabbiitiin, Allahumma-Yaa Rabbii, jannibna-nu tiiksi, jannibi-eegi, maa-wanta, razaqtanaa-nuuf kennite
Hiika himaa: “Maqaa Rabbiitiin [jalqaba], Yaa Rabbii! Sheyxaana irraa nu tiiksi. Wanta nuuf kennitu irraas sheyxaana eegi.” Sahiih Muslim 1434, Sahiih Al-Bukhaari 6388
Sababni du’aayin kuni akka godhamu ajajameef, namni dhugaan amanee du’aayi tana yoo godhe, sheyxaanni ilma isaa hin miidhu. Namni hundu ilma gaarii fi qajeelaa barbaada. Ilmi akka jallatu fi nama badaa akka ta’uu sababa taasisu keessaa tokko sheyxaana. Kanaafu, du’aayi tana gochuun ilmi sheyxaana irraa akka tiikfamu carraaqun ni danda’ama. Dhugumatti haati Mariyam akkana jechuun du’aayi akka goote Qur’aanni nuuf hima:
Ani “Mariyam” jechuun maqaa baasef. Ani sheyxaana abaarrame irraa ishii fi sanyii ishii Siinan tiiksa.” Suuratu Aali-Imraan 3:36
Kana jechuun yaa Rabbii! Mariyamii fi sanyii ishii sheyxaana abaarrame irraa tiiksi.
Rabbiinis du’aayi ishii irraa qeebalun Mariyamii fi ilma ishii Iisaa sheyxaana irraa ni tiikse. Isaan lamaan gabroota Rabbii gaggaarii turan. Kanaafu, namni sanyiin isaa sanyii gaarii akka taatuf hawwu du’aayi gochu qaba.
2-Dhiirri haadha warraa isaa waliin kan wal-qunnamu gara qaama hormaataatiin. Karaa taa’atiin qunnamuun haraamaa fi badii guddaadha.
3-Yeroo haati warraa heeydi (laguu) qabaattu, ishii waliin wal qunnamtii saalaa raawwachuun haraamaa fi badii guddaadha. Garuu wal-qunnamtii saalaatiin ala ishii waliin wanta biraa raawwachu danda’a. Qur’aana keessatti:
“Dhiiga laguu (heydii) irraas si gaafatu. Jedhi,“Inni azaadha (rakkisaadha), kanaafu yeroo laguu dubartoota irraa fagaadhaa.” Hanga isaan qulqullaa’anitti isaanitti hin dhiyaatinaa. Yeroo isaan of qulqulleessan, gara Rabbiin isin ajajeen isaan bira dhaqaa. Dhugumatti, Rabbiin warra baay’isanii tawbatanii fi of-qulqulleessan ni jaallata.” Suuratu Al-Baqarah 2:222
Warri Jaahiliyyah, Yahuudaa fi majuusaan dubartiin yommuu heeydi (laguu) argitu, ishii waliin mana tokko keessa hin jiraatan, ishii waliin hin nyaatan, hin dhugan. Inuma hanga ammaattu, biyya Nepaal jedhamtu keessatti, warroonni amanti Hindu hordofan dubartii yommuu heeydi argitu manaa baasun waxxee xiqqoo keessa akka jiraattu taasisu. Kuni cunqursaadha. Faallaa kanaa, namoonni yeroo laguu dubartii waliin wal qunnamti raawwatan ni jiru. Kuni immoo dubartii miidhudha. Kanaafu, Islaamni karaa madaallamaa hordofuun yeroo heeydi walitti dhufeenya dubartii waliin qaban naamusa lafa kaa’e.
“Heydiin azaadha (rakkisaadha), kanaafu yeroo laguu dubartoota irraa fagaadhaa.” Yeroo heydii dubartoota irraa fagaadha” yommuu jedhu “mana keessatti waliin hin jiraatina, waliin hin nyaatinaa, hin dhuginaa” jechuu miti. Kana irra, iddoo dhiigni heeydi dhangala’u irraa fagaadhaa. Sunis qaama wal-hormaatati. Wal-qunnamti saalaa hin raawwatinii malee ishii waliin wanta biraa raawwachun ni danda’ama. (Ilaali Sunan ibn Maajah 644) Yeroo heeydi wal-qunnamti saalaa irraa kan fagaatan hanga dhiigni addaan cituu fi dubartiin nafa dhiqachuun of qulqulleessituudha. Dhiigni laguu erga addaan citee qaama dhiqachuun yoo ishiin of qulqulleessite, ishii waliin abbaan manaa fedhii fooni raawwachuu ni danda’a.
Gaafin akkana jedhu ka’uu danda’a: “Osoo halkan cidhaa dhiigni heeydi (laguu) dhufee akkam godhan?” Deebiin isaa, yeroo kanatti wal qunnamuun haraama waan ta’eef abbaan manaa filannoo kanniin qaba. 1ffaa- obsuu kan danda’u yoo ta’ee ishii waliin jiraachu danda’a. 2ffaa- Obsuu kan hin dandeenye yoo ta’e, ishii gara mana warraatti deebisuun hanga heeydi irraa qulqullooftu eegu qaba. Ishiinis yoo heeydin itti dhufe, “Uzrii qaba” jechuun dubbachuu qabdi. Boodarra kan miidhamu ishii fi abbaa warraa ishii waan ta’eef. Yeroo heeydi dubartii waliin wal-qunnamti saalaa raawwachuun dhibee fi rakkoo adda addaa akka fidu ogeeyyin fayyaa ni mirkaneessu. Kanaafu, akkuma Qur’aanni itti ajaje, wal qunnamti saalaa raawwachu irraa fagaachu barbaachisa.
4-Namni wal-qunnamti haadha warraa waliin yoo raawwate, isaa fi ishiin Junuba ta’u. Namni junuba yoo ta’e immoo nafa (qaama) guutuu dhiqachuun isarratti dirqama. Namni karaa lamaan junuba ta’a. 1ffaa-osoo taphatanuu ykn waa’ee fedhii yaadanu ykn osoo rafuu dhangala’oo saalaa (maniyyii) dhangalaasu. Yoo maniyyi arge nafa dhiqachuun isarra jira. Garuu yoo maniyyi hin argin nafa dhiqachuun isarratti dirqamaa miti. 2ffaa-wal-qunnamti saalaa raawwachu. Wal-qunnamti yommuu raawwatu, maniyyii dhangalaase dhiise, nafa guutuu dhiqachuun isarratti/ishii irratti dirqama.
Yoo bishaan hin jiraatin maal godhanii? Deebiin isaa: Taymuuma gochuudha. Taymuuma gochuuf jalqaba akkuma nafa dhiqachuuf niyyatan ni niyyatu. Ergasii Bismillah jechuun ganaa harka lamaanii biyyee qulqulluu irratti gadi qaban. Ergasii fuula fi harka isaa lamaan hanga hidhannaa sa’aati (wrist) ni haaxawa. San booda ni salaata. Garuu yommuu bishaan argamuu nafa guutuu dhiqachuun barbaachisaadha.
5-Yeroo fedhii foonii raawwatan abbaa warraa fi haati warraa iccitii isaanii baasun garmalee kan dhoowwameedha. Abbaa warraa fi haati warraa iccitii fuudhaa heeruma eegu qabu. Iccitin kuni gola ciisichaati akka hin baane hanga ta’utti. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Guyyaa Qiyaamaa namni Rabbiin biratti sadarkaan badaa (gadi bu’aa) ta’e nama niiti isaatti dhufee ishiillen itti dhufte (kana jechuun wal-qunnamti raawwatanii) ergasii iccitii ishii ifatti baasedha.” (Sahiih Muslim- 1437-kitaabu nikaah)
Barii Cidhaa
Wantoonni armaan olii wantoota halkan cidhaa raawwatamaniidha. Halkan kuni darbee bariin (ganamni) yoo dhufe, namoonni akka aadaatti wanta garagaraa hojjatu. Aadaa tokko tokko biratti “Dhofsiisaa” jechuun maallaqa walitti qabu. Kuni kennaa namni barbaade namoota wal fuudhaniif kennu malee akka dirqamaatti ilaallamu hin qabu. “Yeroo cidha kiyyaa namni suni kennaa naaf hin kennine” jechuun walitti mufachuun hin barbaachisu.
Barii cidhaa namoonni wal fuudhan firoota ziyaarun (daawwachuun) gammachuu ofii ibsachuu ni danda’u. Garuu gara wantoota fokkuu deemun jireenya ofii balleessu hin qaban.
Ji’a Dammaa (Honeymoon)
Akkuma yeroon darbuun dhaloonni wanta badaa fidaa fi Muslimoonni kuffaara akkeessaa adeemu. Cidhni erga xumuramee booda barii san abbaan manaa fi haati manaa haarawa wal fuudhan, ni bashannana jechuun iddoo badiin adda addaa itti raawwatamu deemu. Fakkeenyaf, iddoo dhiiraa fi dubartiin walitti makaman, maddii galaanaa namoonni qullaa itti yaa’an, mana nyaataa alkooli fi wanti badaan adda addaa itti raawwatamu fi kkf deemu. Kunniin hundi kuffaara akkeessu waan ta’eef irraa fagaachun barbaachisadha. Bashannanaaf bakka badii deemu irra bakka gaarii deemun isaaniif wayya. Fakkeenyaf, firoota ziyaaru, yoo danda’an umraa gochuu.
Ammas wanta badaa yeroo cidhaa raawwatamu keessaa tokko salaata dhiisudha. Inni/ishiin misirroota ofiin jechuun salaata dhiisu. Yeroo gammachuu fi gaddaa salaata dhiisun wanta Musliima irraa eeggamu miti. Guyyaan cidhaa guyyaa Gooftaa ofii itti galateefatan ta’uu qabaa malee guyyaa Isarraa itti fagaatan ta’uu qabaa?
Guduunfaa
☞Jireenya keessatti carraa gammachuu itti argatan keessaa tokko guyyaa cidhaati. Gammachuun kunis guyyaa cidhaa kan argamuu wanta gaarii yoo hojjatanii fi wanta badaa irraa yoo dheessaniidha.
☞Guyyaa cidhaa malee guyyaa biraa jireenya keessatti gammachuun hin jiru jechuun qabeenya qisaasessun wanta aaqila (nama sammuu qabu) irraa eeggamu miti.
☞Sababni isaas, guyyaa fi gammachuun kuni ni darba. Garuu qabeenya yommuu qisaasessu rakkoo waliin hafa. Namoonni isarraa nyaataa fi jajaa turan rakkoo isaa quba hin qaban. Kanaafu yeroo cidhaa madaala eeggachu barbaachisa.
☞Osoo hin qisaasessinii fi hin doy’oomin hanga humni namaa danda’een cidha qopheessun adeemsa nama qoruuteti.
☞Halkan cidhaa namoonni wal fuudhan haarofti naamusa hordofuu qabantu jira. Isaan keessaa:
☞Yommuu abbaan warraa gara haadha warraa haarawaatti dhufu suuta jechuu fi du’aayi gochuu.
☞Wal-qunnamti kan raawwatan karaa qaama hormaatatiin qofa ta’uu.
☞Yoo ishiin heeydi (laguu) qabaatte, wal-qunnamti saalaa raawwachuu irraa fagaachu.
☞Wal-qunnamti kan raawwatan yoo ta’an, isaan lamaanu nafa guutuu dhiqachuu. Yoo bishaan dhabame taymuuma gochuu danda’u. Garuu yeroo bishaan dhufu nafa guutuu dhiqatu. (Ilaali Sahiih Al-Bukhaari 348, sahiih Al-Bukhaari 344)
☞ Yeroo wal qunnamtii raawwatan, iccitii yeroo ciisichaa ifa baasu fi namatti odeessu hin qaban.
Kitaabban Wabii
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3,fuula 187-189, Abu Maalik
Quest for Love and Mercy Fuula 137-138


text:
Har’a Amajjii 20,2016 Magaalaa Naqamtee naannoo kuusaa bunaa durii bor bakka naafxaa NOC jedhamutti gobii sirbuudhaan, Qeerroon magaalaa Naqamtee hanga abbaan biyyummaa keenya mirkanaa’utti FXGn keenya duuba hin deebi’u jechuun guyyaa har’aa kana fincila geggeessaa jiru
Hoo Baala baddeessaa Wayyaanee Nurraa geggeessaa, Hoo korma guduruu Oromoon biyya hin gurguruu jechaa dhaadhannoo dhaanootummaa Wayyaanee abaaraa oolan Loltooti humna garboomfataa tigiraayis humna isaa ilmaan shanan Leeqaa irratti bobbaaseen boombii aara imimmaan nama buusisu irratti facaase.
Haata’u malee,hiriirtonni durumaan bishaan qabatanii ba’uun Ijoollee irratti facaasuun baraaranii ammas yeroo lammataaf hiriirri wayita itti fufu,humni agaazii itti roobsamuun addaan bittinneessuun isaa beekameera Jiraattonni magaalaa Naqamtee yeroo amma kana humni waraanaa mana galmaa isaanii keessaa humna waraanaatiin qabamanii akka gara mana hidhaatti guuramaa jiranis beekameera


text:
Enamel
Tooth enamel nafa kessa jabbicha yoo ta'u, Albudda bayye qabachunis naffa kessa tokkoffa dha. Tissueotta ilkanna kessa jirrani kessa afurenni kessa tokko yoo ta'u kan hafani immo dentin, cementum, and dental pulp jedhamu. Enameliin tissue ilkanni illan mullatuu isaa tokko qoffa yoo ta'u, jallani immo dentinitt qarqarra. Percentiin 96% Enamelii Albudda yoo ta'u bishaan fi organic materialiin percentii haffe qabbatu. Qallamuni Enamelii normalii tokko kellu iffu hanga addi dallattu jiddutti argama. Qarqarra ilkanni bakka dentiniin enamel jalla hin jirretti qalamuni enamelii akka semayawi jirra. Enameliin semitranslucent (ofii kessa ifaa kan dabarsu) waan ta'efi qalamun dentin fi wantotta birra enamel jallatti argamanii fakki qallamu enamelii fi sababa ta'u. Furdinni Enamelii ilkan irratti bakka bakkatti kan jijjiramu yoo ta'u, bakka cusp jedhamutti yerro bayye (hanga 2.5mm) furdatta. Fixe yokan border irratti immo bayye qallatta, bakki kunis akka cliniccementoenamel junction (CEJ) jedhama.
Enamelii kessatti albudii bayyinan argamu hydroxyapatite yoo ta'u albudii kuniscrystalline calcium phosphate dha. Albudii bayyen Enamelii kessatti argamu jabbena Enamelii qoffa osoo hin ta'in daffe cabbu Enamelii fi sababa ta'a. Dentiniin immo albudaa diqqo kan qabu yoo ta'u, daffe garru hin cabbu kuni immo Enameliin akka hin cabne qarqarra.
Dentin and Lafen wanna adda issa tolchu, enameliin collagen ofii kessa hin qabu. Haa ta'u malle kutta protein adda ta'e lamma qaba kunis kan amelogenin fi enamelin jedhamani dha. Fayyidan proteinotni kuni enameliif kennanin sirritti bekkamu battulle, proteinotni kuni guddina fakki fi mullatta enamelii kessatii fayyida qabu jedhame amanama.


text:
Gosoota Kufrii-Kutaa 3
Kutaa darbe keessatti gosoota kufrii keessaa kufrii gurguddaa amanti keessaa nama baasu ilaalle jira. Har’a immoo gosa kufrii xiqqaa amanti keessaa nama hin baasne ilaalla:
Gosti lamaffaan: Kufrii xiqqaa amanti keessaa nama hin baasnedha.
Kufriin xiqqaan kuni hundee iimaana kan hin diignedha. Garuu iimaana ni hir’isa, ni laaffisa. Beektota biratti, “Kufrun duuna kufrin (Kufrii gadiitti kufrii)” jedhamuun beekkama. Namni kufrii xiqqaa hojjatu Islaama keessaa hin bahu. Garuu dallansuu Rabbii olta’aa irraa balaa guddaa keessa ta’a, yoo irraa hin tawbatin adabbiif of saaxila. Namni kufrii gosa kanaa hojjate, fedhii Rabbii olta’aa jala jira. Yoo fedhe ni adaba, yoo fedhe dhiifama godhaaf. Kufriin gosa kanaa bifa baay’ee qaba. Isaan keessaa:
1-Kufru Ni’mati (qananii waakkachuu)
Isa keessatti sababni kufrii: Kan qananii Kenne irraa qananiin ko’oomudha. Ykn akkaataa shari’aan barbaadun haqa qananiitiin dhaabbachu dhiisudha. Kunis, gabrichi qananii Rabbiin isarratti oole amanuu dhiisu ykn qananii tana amantin osoo hin ta’in arrabaan Rabbiin ala kan biraatti maxxansuu. Yookiin wanta gaarii namni tokko isaaf oolee waakkachuudha. Rabiin olta’aan ni jedha:
“Qananii Rabbii ni beeku, ergasii ishii mormu. Irra hedduun isaanii kaafirtoota.” Suuratu An-Nahl 16:83
Fakkeenyaf namtichi tokko qananii abbooti isaatti hirkisuun (qabsiisuun) akkana jechuu: kuni qabeenya kiyya abbooti kiyya irraa dhaaledha.
Yookiin isaan keessaa namni tokko akkana jechuu: “Osoo ebalu jiraachu baate, silaa kuni hin ta’u ture.” dubbii kana fakkaatan biroo arraba awwaamaa irraa yaa’a. Wanti barbaadame, tawfiiqa Rabbiitiin kuni akka ta’ee beeku isaanii waliin qananii kana namoota kanatti maxxansu.
Akkusumas, kana irraa: AbdulHaaris (Gabricha haaris), Abdurasuul (Gabricha Rasuul), Abdulhusen (gabricha huseen) fi kkf jedhanii ijoolletti maqaa baasu. Sababni isaas, Rabbiin ala kan biraatiif gabricha isa godhe.
(Hubachiisa barbaachisaa: Beeki! Kufru ni’mati (qananii waakkachuun) gara kufrii guddaa amanti keessaa nama baasutti jijjiramuu danda’a. Kunis, namtichi Rabbii qananii kennee fi tola isarratti oole yoo mormee fi tola kana Rabbiin dhiisee gara nafsee fi humna isaatti yoo deebiseedha. Akkuma Rabbiin olta’aan haala Qaarun irraa dubbate:
Kan naaf kennamee beekumsa na bira jiru qofaani. Rabbiin isa dura dhaloota irraa namoota isa caalaa humnaan ciccimoo ta’anii fi [qabeenya baay’ee] walitti qabuun isa caalan akka balleesse hin beeku. Yakkamtoonni badii isaanii irraa hin gaafataman.” Hanga jecha Isaa “Edaa dhugumatti kaafiroonni hin milkaa’an.” Jedhu gahuutti. (Suuratu al-Qasas 28:78-82)
Asitti Qaarun, Gooftaa isaatti ni kafare, qananii Isaas ni waakkate.
2-Abbaa manaa fi tola waakkachuu
Ibn Abbaas (radiyallahu anhumaa) akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) akkana jedhan: Ibiddi Jahannam natti agarsiifamte. Irra hedduun achi keessa jiran dubartoota waakkataniidha.” Ni jedhame, “Rabbitti kafaruu?” Innis ni jedhe, “Abbaa manaa waakkatu. Akkasumas, tola waakkatu. Osoo isaan keessaa takkatti jireenya guutuu tola ooltee, ergasii sirraa waan [hin jaallanne] agarte, ni jetti, “Si irraa waan gaarii gonkumaa hin agarre.” (Sahiih Al-Bukhaari 29)
3-Rabbii olta’aan ala kan biraatin kakachuu
Rabbiin ala wanta biraatin kakachuun kufrii xiqqaa irraayyi. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana waan jedhaniif:
“Namni Rabbiin ala wanta biraatin kakate, kafaree jira yookiin shirkii hojjate.” Jaami’a At-Tirmizii 1535
Akka wali galtee ahli Sunnah wal-jama’aatti, kan ittiin kakatamee qalbii nama kakatuu keessatti akka guddinna Rabbii yoo ol hin guddifamin, shirkii fi kufriin gosa kanaa shirkii fi kufrii xiqqaa Islaama keessaa nama hin baasnedha. Garuu murtii shari’aa keessatti Rabbiin ala wanta biraatin kakachuun haraamaa fi wanta fokkuudha. Kanaafu, eenyullee haa ta’u, Rabbiin ala wanta biraatin kakachuun hin hayyamamu. Nabiyyiin (SAW), Ka’abaan, amaanan, jireenya nama tokkootiin, kabaja ebaluutiin kakachuun hin hayyamamu. Kuni hundi gonkumaa hin hayyamamu. Sababni isaas, hadiisonni sahiih ta’an dhoowwamu kanaa ni agarsiisu. Nabiyyiin sallallahu aleyh wassallam ni jedhan:
“Xiyyefannoo itti kennaa! Namni kakatu, Rabbiin malee homaanu hin kakatin.” Sahiih Al-Bukhaari 3836
Ammas bakka biraatti: “Namni kakatu, Rabbiin haa kakatu yookiin haa cal’isu.” Sahiih Al-Bukhaari 2679
Ammas ni jedhan: “Namni amaanaan kakatee nu irraa miti.” Sunan Abu Dawud 3253
4-Muslima waraanu
Nabiyyiin (sallallahu aleyh wassalam) akkana jedhan:
سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ، وَقِتَالُهُ كُفْرٌ .
“Muslima arrabsuun fusuuqa (hojii badaadha), isa waraanun immoo kufriidha.” Sahiih Al-Bukhaari 48
Ammas, jechi Nabiyyii:
لاَ تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ ”.
“Ana booda gariin keessan morma garii rukutuun kuffaara taatanii duubatti hin deebi’inaa” Sahiih Al-Bukhaari 121
Akka wali galtee imaamotaatti kufrii irraa gosti kuni amanti keessaa kan nama baasu miti. Sababni isaas, kanneen wal waraanan amala iimaana hin dhabne. Rabbiin tabaaraka wa ta’aalaa waan akkkana jedheef:
“Mu’mintoota (warra amanan) irraa gareen lamaa yoo wal lolan (wal waraanan), gidduu isaaniitti araara buusaa. Yoo lamaan keessaa gareen tokkoo garee biraa irratti daangaa darbite, hanga ajaja Rabbiitti deebitutti garee daangaa darbite lolaanii. Yoo [gara ajaja Rabbiitti] deebite, haqaan isaan jidduutti araara buusaa, haqummaanis hojjadhaa. Dhugumatti, Rabbiin warra haqumman hojjatan ni jaallata.” Suuratu Al-Hujuraat 49:9
Gareen lamaan kunniin kan wal lolanii fi wal waraanan ta’uu waliin Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa isaaniif iimaana ni raggaasise (ni mirkaneesse).
Gosoonni kufrii xixiqaa baay’eedha. Hunda isaanii lakkaawani fixuun ni ulfaata. Wanti keeyyattoonni shari’aa kufrii jechuun waaman kan daangaa kufrii guddaa ykn nifaaqa guddaa ykn shirkii guddaa ykn fisqi guddaa ykn zulmii guddaa bira hin geenye, kufrii xiqqaadha.[1]
[1] Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 683-686, Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii


text:
Zinaa Irraa Akkamitti Of Eegan?-Kutaa 2
Kutaa darbee keessatti zinaan (sagaagalummaan) qormaata cimaa namni ittiin qoramuu fi namni qormaata kana darbe mindaa fi gammachuu guddaa akka argatu ilaalle turre. Dabalataanis karaalee zinatti nama geessanii fi akkaata isarraa of eegan jalqabnee turre. Har’as gargaarsaa Mawlaatin akkaata zinaa irraa itti of eegan ilaalu itti fufna.
2-Adabbii fi miidhaa zinaa itti xinxalluu- har’as dubbii imaamu ibn Al-Qayyim akka aannani mi’aayu irraa haa dhugnu. Imaamu ibn Al-Qayyim mata-duree, “Karaa haraamaa keessatti lixuu, badii fi laalaa itti nama geessu” jedhu jalatti akkana jedha:
Namni qaruutee ta’e hundi karaa kamiyyuu deemu hin qabu hanga nageenya isaa, badii isaati fi wanta karaan kuni itti nama geessu beekutti malee. Karaaleen lamaan kunniin halaaka (badii) warra jalqabaa fi xumuraati. Isaan keessa badii guddaatu jira, gahuumsa fokkuu fi boolloo badiitti nama geessu. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa karaa zinaa karaa hundarra badaa godhe, ni jedhe:“Sagaagalummattis hin dhihaatinaa. Dhugummatti inni hojii fokkataa fi karaa hamaa ta’ee jira.” (Suuratu Al-Isra 17:32)
Karaan zinaa akkana yoo ta’e, karaan saalaa wal fakkaatun wal qunnamu (homosexuality) maal ta’inna ree laata? Saalaa wal fakkaatun wal qunnamun adabbiin isaa zinaa caalaa dachaa dachaadha.
Karaan zinaa karaa hundarra hamtuu ta’eedha. Iddoon turtii warra zinaa raawwatu iddoo hundarra badaa ta’eedha. Hanga Guyyaa Qiyaamaatti ruuhin isaanii midijjaa ibiddaan guuttame keessa qubatti. Jala ishiiti laboobaan ibidda itti dhufa. Yommuu laboobaan jalaa isaanitti dhufuu ni iyyuu, olka’u. Ergasii gadi deebi’u. Hanga Guyyaa Qiyaamaatti akkanatti itti fufu. Akkuma Nabiyyiin (SAW) abjuu keessatti isaan arge. Abjuun nabiyyootaa haqa shakkii wayitu hin qabneedha.
Sahiih keessatti Al-Bukhaarin Samurah ibn Jundub irraa akkana jechuun gabaase: Wanta Ergamaan Rabbii (SAW) sahaabota isaatiin jechuu baay’isuu keessaa: “Isin keessaa namni abjuu arge jiraa?” Nama Rabbiin akka himu fedhe abjuu isatti ni odeessa. Ganama tokko Nabiyyiin (SAW) akkana nun jedhe: “Halkan edaa namoonni lama [abjuun] natti dhufuun na kaasanii gara fuunduraa deemi naan jedhan. Anis isaan lamaan waliin deeme. Yoo deemnu, namticha ciisee fi namticha biraa dhagaa guddaa harkatti qabatee mataa isaa irra dhaabbatutti dhufne. Namtichi kuni mataa nama ciisetti dhagaa kana darbuun ni buruuqsa. Dhagaanis garas achi konkolaata. Namni darbes isa hordofee fuudha. Yommuu inni itti deebi’uu mataan nama ciisee akka duraan turetti deebi’e fayya. Namtichi lammataas akkuma yeroo jalqabaa itti hojjate ammas itti hojjata. Anis hiriyyoota lamaan na waliin jiraniin, Subhaanallahi (Rabbiin qulqullaa’e)! Kunniin lamaan maaliidhaa? Isaanis ni jedhan, gara fuunduraatti deemi.
Nutis gara fuunduraatti deemnee nama dugda isaatiin ciisu fi nama mataa isaa irra dhaabbatee hookkoo sibiilaa harkaa qabutti dhufne. [Namni hookkoo harkaa qabu kuni nama dugdaan ciise kana] gama fuula isaa tokkootiin itti dhufuun [hookkoon] afaan isaa gara duubaatti tarsaasa, funyaanis gara duubaatti, ijas gara duubaatti tarsaasa. Ergasii gama biraatin itti dhufuun akkuma wanta gama jalqabaa itti hojjate itti hojjata. Osoo inni gama tokkoon hin xumurin gamni biraa akkuma duraan türetti deebi’e fayya. Ergasii itti deebi’ee akkuma si’a tokkoffaa itti hojjate isatti hojjata. Anis, subhaanallahi kunniin maaliidha? Jedhe. Hiriyoonni kiyya lamaanis gara fuunduraatti deemi nan jedhan.
Ergasii nutis gara fuunduraatti deemun wanta akka midijjaa guddaatti dhufne. Achi keessa iyyansaa fi sagaleetu jira. Midijjaa kana keessa yommuu ilaallu dhiirotaa fi dubartoota qullaa ta’antu jiru. Isaan jalaa laboobaan ibiddaa isaanitti dhufa. Yommuu laboobaan kuni isaanitti dhufu garmalee iyyu. Anis hiriyyoota lamaan na waliin jiraniin ni jedhe, “Kunniin eenyudhaa?” Isaanis ni jedhan, gara fuunduraatti deemi, deemi.
Nutis gara fuunduraatti itti fufuun laga akka dhiigaa diimatutti dhufne. Laga kana keessa namtichi tokko ni daakaa, namtichi biraa immoo daari lagaatti dhagaalee baay’ee walitti qabetu jira. Namtichi kuni hanga daake daakee gara namticha dhagaa walitti qabe kanatti dhufa. Ergasii afaan ni banaaf, namtichis dhagaa itti darba. Innis daakkaa isaa itti fufa. Ergasii itti deebi’a. Dhawaatuma itti deebi’uun afaan ni banaaf, innis dhagaa itti darba. Anis ni jedhe kunniin eenyudhaa? Isaanis ni jedhan, gara fuunduraa deemi deemi.
Nutis gara fuunduraatti deemuun nama biifti isaa garmalee jibbisiisaa ta’etti dhufne. Isa cinaa ibidda qabsiisee naannawa isaatirra fiiga. Anis ni jedhe kuni eenyudhaa? Isaanis ni jedhan, gara fuunduraa deemi, gara fuunduraa deemi. Nutis gara fuunduraatti deemnee ashaakiltii biqiltoonni garmalee magariisa ta’anitti dhufne. Ashaakilti kana keessa namticha garmalee dheeraa ta’etu jira, dheerinna irraa kan ka’e mataa isaa arguutti hin dhiyaadhu. Naannawa isaa ijoollee garmalee baay’atan takkuu hin agarretu jira. Anis ni jedhe, kunniin eenyudhaa? Isaanis ni jedhan, gara fuunduraa deemi, gara fuunduraa deemi.
Nutis gara fuunduraatti deemun ashaakilti garmalee guddaa ta’etti dhufne. Ashaakilti (garden) san caalaa ashaakilti garmalee guddaa fi bareedaa ta’e argee hin beeku. Hiriyoonni kiyya lamaanis ni jedha, “gara ashaakilti kanaatti ol bahi” Nutis itti ol baanee magaalaa bilooketti warqii fi meetii irraa hojjatamtetti dhufne. Balbala magaalaa tanaatti dhufuun akka nuuf banamuu gaafanne. Balballis nuuf baname. Nutis ishii yommuu seennu, namoota walakkaan qaama isaanii garmalee bareedaa ta’e, walakkaan immoo garmalee fokkuu ta’een achi keessatti wal qunnamne. Hiriyyoonni kiyya lamaan namoota kanniin lagatti akka of darban ajajan. Magaalatti tana keessaa laga addeenyi isaa akka aannani fakkaatutti yaa’a. Namoonni sunniin laga kana keessatti of darbun bifti fokkuun suni irraa deemee suuraa bareedaa ta’een nutti deebi’an. Nabiyyin (SAW) itti dabaluun ni jedhan, “Hiriyyoonni kiyya lamaan (Malaykoonni) ni jedhan: “Tuni Jannata Adni (Qubsumaati). Kuni mana keeti.” Anis ija kiyya olkaasee masaraa akka dumeessa adii ta’e arge. Hiriyoonni kiyya lamaanis ni jedhan, “Suni (Masaraan) mana keeti.” Anis isaaniin ni jedhe, “Rabbiin barakaa isiniif haa godhu! Na dhiisaa haa seenu.” Isaanis ni jedhan, “Ammaf hin seentu, garuu gara fuunduraatti seenta.”
Anis ni jedhe, halkan kana guutuu wantoota ajaa’ibaa arge. Wantoonni ani arge sunniin maaliidhaa?” Isaanis ni jedhan, si beeksifna: Namtichi jalqabaa ati itti dhufte kan mataan isaa dhagaadhaan buruqfamu, namticha Qur’aana baratee ergasii hin dubbisuus, ajajoota isaas hojii irra hin oolchu. Salaata dirqamaa irraas ni rafa. Namtichi afaan, funyaanii fi ijji isaa fuundura irraa gara duubaatti tarsaafamu immoo namticha ganamaan mana isaati bahee soba baay’ee addunyaa guutuu waliin gahuu sobuudha. Dhiironni fi dubartoonni qullaa wanta akka midijjaa keessa jiran immoo dubartoota fi dhiirota zinaa raawwataniidha. Namtichi laga keessa daaku fi dhagaa akka liqimsu isaaf kennamu immoo namticha ribaa (dhala) nyaatudha. Namtichi bifti garmalee jibbisisaa ta’ee fi ibidda qabsisuun naannawa ishii irra deemu, Maalik waardiya Jahannam kan ta’eedha. Namtichi ashaakilti keessatti garmalee dheeraa ta’e immoo Ibraahim (aleyh salaam). İjoolleen naannawa isaa jiran immoo ijoollee fixrah (Islaamaa) irratti du’an hunda. [Namni hadiisa kana gabaasu ni jedhe] Muslimoonni gariin akkana jechuun nabiyyi gaafatan: Ijoolleen mushrikootaa maal ta’uu?” Nabiyyiinis (SAW), “Ijoolleen mushrikootas” jechuun deebisan.
Namoonni walakkaan isaanii bareedaa, walakkaan immoo fokkuu ta’e, namoota hojii gaarii fi hojii badaa walitti makaniidha. Garuu Rabbiin isaaniif irra darbe.” Sahiih Al-Bukhaari 7047
Zinaan gosa sharrii hundaa of keessatti kan qabateedha. Amantiin xiqqaachu, waan badaa irraa of qabuu dhiisu, dhiirummaan baduu, hinaaffin xiqqaachu of keessatti qabata. Nama zinaa raawwatu biratti waan badaa irraa of qabu, waadaa guutuu, dubbii keessatti dhugaa dubbachuu, niiti isaa irratti hinaaffi hin argitu. Kaadun, kijibuun, saalfannaan xiqqaachuu fi amaloonni babbadoon biroo isarraa mul’atu.
Adabbiin biraa nama zinaa raawwatu irratti bu’u, dallansuu Rabbii azza wa jalla, fuulli gurraacha’u fi dukkanaa’u, qalbiin dukkanaa’u, ifti ishii baduu, hiyyummaa namarraa addaan hin baane fi kkf adabbii zinaa irraa dhalataniidha.
Ammas, zinaan kabaja nama isa raawwatu balleessa, Ija Rabbii irraa isa/ishii kuffisa, ija gabroota Isaa irraayyyis ni kuffisa. Ammas, maqaan hundarraa gaarii ta’e kan akka kabaja eeggachu, tola oolu fi haqummaa irraa mulquun faallaa maqaa kanaa kennaaf. Kan akka faajir (nama badii baay’ee hojjatu), faasiq (fincilaa), sagaagalaa ykn sagaagaltuu, kaadi fi kkf kennaaf. (Mee itti xinxalli, namni yommuu zinaa (sagaagalummaa) irraa of eegu, maqaa babbareedan waamama. Inni/ishiin nama kabaja ykn qulqullummaa ofii eeggatu/ttu. Ishiin durbummaa qabdi fi maqaaleen babbareedon biroo isaaf/ishiif kennama. Garuu yommuu fedhii ofiitin zinaa raawwatu/ttu, maqaaleen fokkuun ni kennamuuf. Maqaalee fokkuu kana asitti dubbachuunu ni ulfaata. Isinu ni beektu, maqaa hawaasa keessatti itti baasan. Kanaafu, namni qaruuten maqaa badaan waamame akka hin salphanneef, zinaa irraa ni dheessa.)
Ammas, namni zinaa raawwatu midijjaa Ergamaan Rabbii (SAW) dhiirotaa fi dubartoota zinaa raawwatan keessatti argeef nafsee ofii saaxila. Hadiisa armaan olii keessatti adabbii namoota zinaa raawwatanii akkana jechuun dubbata: “Ergasii gara fuunduraatti deemun wanta akka midijjaa guddaatti dhufne. Achi keessa iyyansaa fi sagaleetu jira. Midijjaa kana keessa yommuu ilaallu dubartootaa fi dhiirota qullaa ta’antu jira. Isaan jalaa laboobaan ibiddaa isaanitti dhufa. Yommuu laboobaan kuni isaanitti dhufu garmalee iyyu.”
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kanarraa nu haa tiiksu.
Ammas, adabbiin zinaa biraa, qulqullinni (gaarummaan) Rabbiin warra kabaja ofii eeggatan ittiin ibse nama zinaa raawwatu irraa ni mulqama. Bakka kanaa, warroota zinaa raawwatan khabiis (badaa) jechuun ibseen bakka buufama. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dubartoonni badoon dhiira badoofi, dhiironni badoonis dubartoota badoof ta’u. Dubartoonni gaariin dhiirota gaariif, dhiironni gaariinis dubartoota gaariif ta’u.” Suuratu An-Nuur 24:26
Ammas adabbii zinaa irraa: kophummaa Rabbiin qalbii nama zinaa raawwatu keessa kaa’udha. Kuni kophummaa fuula isaa irraa mul’atuun wal fakkaata. Namni zinaa irraa of eegu fuula isaa irra mi’aa, qalbii isaa keessa boohartiitu jira. namni isa walin taa’e ni boohara. Namni zinaa raawwatu garuu fuula isaa kophummaatu uwwisa. Namni isa waliin taa’ee kophummaan itti dhagahama.
Ammas adabbiin biraa: kabajnii fi sodaan namoonni nama zinaa raawwatuuf qaban qalbii isaanii keessaa ni baha. Ija isaanii keessatti inni/ishiin wanta hundarra tuffatamaa fi xiqqaa ta’a. Faallaa kanaa, namni zinaa irraa of eegu, ni sodaatama, ni kabajama.
Ammas adabbiin biraa: qomni dhiphachuu fi danqamuu- dhugumatti warri zinaa raawwatan faallaa wanta yaadanii argatu. Namni mi’aa jireenyaa wanta Rabbiin dhoowwen barbaade, Rabbiin subhaanahu faallaa wanta inni barbaadetiin isa adaba. Dhugumatti, wanta Rabbiin bira jiru Isaaf ajajamuun malee hin argatan. Rabbiin Isa faallessu (ma’asiyaa) karaa kheeyri ittiin argatan gonkumaa hin goone. Osoo namni zinaa raawwatu zinaa irraa of eegu (iffah) keessa mi’aa, gammachuu, qomni bal’achuu fi mi’aa jireenyaa argee, silaa wanti isa jala darbe wanta argatee caalaa dacha dachaa ta’u ni argaa ture.
Ammas adabbiin biraa: Qubsuma Jannataa keessatti Al-Huurul Ayn dhabuuf of saaxila.
Zinaan rahimummaa (hariiroo firummaa) kutuutti, haadha abbaaf ajajamu fi toluu oolu diduutti, isaan lamaan rakkisuutti, galii haraamaa argachuutti, namoota miidhu fi maatii gatuutti nama oofa. Inumaa gara dhiiga haraamaa jiigsutti geessu danda’a. Beekes wallaales zinaa irratti sihrii fi shirkii gargaarsifachu danda’a.
Badiin zinaa duraa fi waliin gosoonni badii biroo dhufan malee hin guuttamu. Zinaa erga raawwatanii boodas gosoonni badii baay’een ni dhalatu. Duraa fi boodaan badii garagaraatin kan marfameedha. Sharrii addunyaa fi aakhira namatti fida. Wanta hunda caalaa kheeyri addunyaa fi aakhira namarraa hanqisa.[1] Namni zinaatti yoo kufe, takkaa qananiin keessaa, takkaa qananiin alaa takkaa immoo qananiin alaa fi keessaa isarraa fudhatamti. Qananiin keessaa kan akka mi’aa iimaanaa fi ibaadaa, gammachuu, mirqaansu, qomni bal’achu, kabajaa fi kkf. Qananiin alaa immoo kan akka fuulli ifuu, qabeenya, namoota keessatti kabaja argachuu. Qananiiwwan kunniin isaaf itti fufu yoo inni mataa ofiitiin badii raawwachuun ofirraa kaase malee. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Sunis, hanga isaan wanta nafsee isaanii keessa jiru jijjiranitti Rabbiin qananii ummata qananiise kan hin jijjirree ta’eefi. Dhugumatti, Rabbiin Dhagahaa, Beekaadha.” Suuratu Al-Anfaal 8:53
“Sunis” kana jechuun azaabni (adabbiin) Rabbiin ummattoota kijibsiisan irratti buusee fi qananii isaan keessa jiran isaan irraa fudhate, sababa badii isaan hojjatanii fi wanta nafsee isaanii keessa jiru jijjiraniifi. Qananii amantis ta’i qananii addunyaa irraa Rabbiin qananii namoota qananiise hin jijjiru, hanga isaan wanta nafsee isaanii keessa jiru jijjiranitti malee. Kana irra, yoo isaan Isa galateefachuu dabalanii fi itti fufan, Innis isaaniif dabala. Wanta nafsee isaanii keessa jiru jijjiruu jechuun Rabbiif ajajamu irraa gara Isa faallessuutti jijjiru, Isa galateefachu irraa qananii Isaa waakkachuu. Yommuu isaan kana godhan, qananii isaan irraa fudhata. Akkuma isaan wanta of keessa jiru jijjiran Innis isaan irratti jijjira.[2]
Adabbiin zinaa baay’eedha. Namni adabbii fi miidhaa zinaa irraa dhalatutti xinxalluun irraa fagaachu danda’a. Garuu namni zinaatti kufe, dafee tawbaa dhugaa tawbachuun of qulqulleessu fi adabbii jalaa bahuu danda’a.
Kitaabban wabii:
[1] Rawdatul Muhibbiin wa nuzhatul mushtaaqiin– fuula 485-497, Ibn Al-Qayyim
[2] Tafsiiru Sa’dii-fuula 368


text:
ONN LIVE | Sirna Baniinsa Waldaa Maccaaf Tuulamaa kutaa xuumuraa
Related
Related Posts
- ONN | Sirna Baniinsa Waajjira ABO kutaa Magaala Burraayyuu
ONN | Sirna Baniinsa Waajjira ABO kutaa Magaala Burraayyuu ----Kutaa1ffaa
- ONN | Gabaasaa sirna Baniinsa waajjira ABO kutaa magaala Finfinnee laaftoo
ONN | Gabaasaa sirna Baniinsa waajjira ABO kutaa magaala Finfinnee laaftoo ONN Sirna Baniinsa Waajjira…
- ONN: Sirna Baniinsa Waajjira ABO Godina Shaggar Kaabaa (Salaale) - Fiichee
ONN: Sirna Baniinsa Waajjira ABO Godina Shaggar Kaabaa (Salaale) - Fiichee


text:
Academy Awards
Academy Awards kan jedhamu bayyinaan Oscars jedhame kan wamamau, shillimatti bayye barbachisaa jedhamu fi akkasumas ceremony adunyaa kessa bayye ilallamu. Wagga hundaa Academy of Motion Picture Arts and Sciencesiin bara 1929 Los Angeles jalqabe kan kennamu shillimatiin kuni, gossa hojji adda adda kan akka Motion Picture making, acting, directing fi screenwriting fi kennama. Academy awardsiin kuni kan kennamu AMPASiin yoo ta'u, AMPASiin immo akka birro professionalitti ilallama. Bara kanatti AMPASiin misensotta movie marraxanu 5,830 ofii kessa qaba. Kan kessa actorotni misensumma hanga 1,311 (percentii 22)ttin tokkoffa irratti argamu. Wanna miseensotni marraxanii immo kan mirkanessu auditing firm [PricewaterhouseCoopers]] fi warran durra wagga 72ffa kan turanni Price Waterhouse kan jedhamaniin.
Dhihoo kanatti 79th Academy Award kan jedhamu sanbatta February 25, 2007tti Kodak Theatre, Hollywood kessatti geggefame. Produced (kan qopha'e) Laura Ziskin yoo ta'u, host kan godhe (kan geggesse) immo Talk Show kan qabdu Ellen DeGeneresiin. Wikimedia Commons on Academy Awards


text:
Siiraa-Lakk.14
Mana Al-Arqam ibn Abi Al-Arqam (Daarul Arqam)
Kitaabban siiraa akka himanitti, erga Sa’d bin Abi Waqqaas mushrika tokkoon walitti bu’een booda manni Al-Arqam akka iddoo wal gahii iccitii Muslimotaatti filatame. Ibn Is’haaq ni jedha: Sahaabonni Nabiyyii (SAW) salaatu yommuu barbaadan ummata isaanii irraa dhokachuun gara karaa gaarren Makkaatti dhiyaatan deemun achitti salaatu turan. Karaa gaarreen Makkaa keessaa karaa tokko keessatti Sa’d bin Abi Waqqaas guyyaa tokko garee sahaabota Nabiyyii (SAW) waliin ture. Osoo isaan salaatanu gareen mushriikota isaan biraan darban. Mushrikoonni wanta sahaabonni hojjatan kanaaf garmalee isaan irratti jibban, hanga wal lolan gahanitti jechoota badoo itti dubbatan. Ergasii Sa’d bin Abi Waqqaas lafee luka gaalaatin mushrikoota keessaa nama tokko dhayee madeesse. Kuni Islaama keessatti dhiiga jalqabaa jigfameedha.”
Manni Al-Arqama wiirtu dhoksaa Muslimoonni itti wal-gahanii fi wahyii irraa wanta gara Nabiyyiitti (SAW) bu’e itti argatanii fi isa itti dhageefataniidha. Waa’ee Rabbii isaan yaadachiisa, Qur’aana isaaniif qara’a, wanta nafsee isaanii keessa jiru hunda isa fuundura godhu.
Manni Al-Arqam (Daarul-Arqam) wiirtuu mana barnoota ol’aanaa addunyaa keessatti dhaabbateedha. Barsiisan dhaabbata kanaa barsiisa hunda caalu Ergamaa Rabbiiti (SAW). Barattoonni immoo sahaabota isaati. Kitaabni irraa baratan immoo Qur’aana Rabbii olta’aa irraa dhufeedha. Barnoonni guyyaa guyyaan baratan immoo waa’ee amantii, haala jireenya, tawhiida, akhlaaqa fi kkf dha. Barattoonni mana barnoota kanaa yoo bayan yoosu wanta baratan hojii irra oolchu. Kanarraa kan ka’e xumura irratti, hoggantoota ummata hoogganan, dukkana keessaa namoota gara ifaatti baasanii fi amala gaariin kan faayaman ta’an. Kanaafu, Daarul Arqam dhaabbata barnoota yeroo jalqabaaf hundeefamee fi yeroo hundaa dhaabbata barnoota kamuu caalu (best educational institution for all time) yoo jedhame nama hin saalfachiisu.
Dhaabbanni barnoota dhagaa manni irraa ijaarramuun kan madaallamu osoo hin ta’in qulqullinna barnootaa inni kennuu fi barattoota achii keessaa bahaniin. Manni dhaabbata barnota hanga fedhe bareedee garuu qulqullinni barnoota yoo hin jiraatinii fi barattoonni achi keessaa bahan dadhaboo yoo ta’an, dhaabbanni barnootaa kuni dadhabaadha jechuudha. Faallaa kanaa, manni hanga fedhe xiqqaa yoo ta’e ykn kan hin bareenne yoo ta’e, garuu qulqullinni barnoota gaarii yoo ta’ee fi barattoonni achi bahan ciccimoo yoo ta’an, kuni dhaabbata barnoota garmalee gaarii ta’eedha. Kanaafu, Daarul Arqam dhaabbata barnoota yeroo hundaa dhaabbata kamu caaludha. Sababni isaas, barsiisan achi keessa ture barsiisaa kamiyyuu kan caaludha. Innis Nabiyyiidha (SAW). Barattoonni achi bahanis seenaa dhalli namaa kamu hin hojjanne hojjatanii darban.
Sababoota Daarul Arqam akka filatan taasisan
Daarul Arqam filachuun sababoota baay’eef ture:
1-Al-Arqam ifaan ifatti Islaamawu isaa ifa hin baasne. Islaamawu isaa namoonni baay’een hin beekan. Kanaafu, Nabiyyii fi sahaabonni isaa mana Al-Arqamitti wal-gahan jedhee namni yaadu hin jiru.
2-Al-Arqam gosa Makhzuum irraayyi. Gosti Makhzuumi fi Bani Haashim waliif diinaa kan ta’anii fi wal dorgomaniidha. Nabiyyiin immoo Bani Haashim irraayyi. Al-Arqam islaamawun isaa ifaan ifatti osoo beekkameyyu mana isaatti Muslimoonni wal gahan jedhee eenyullee hin yaadu. Sababni isaas, manneen naannawa Al-Arqam jiran kan gosa Makhzuumiti. Kanaafu, mana Al-Arqamitti wal gahuun akka diina jidduutti wal gahuutti lakkaawama. Mushrikoota Makkaa keessaa namni kamu kuni wanta hin taane godhanii yaadu. (Kanaafu, Mana Al-Arqamitti Muslimoonni wal gahuun mushrikoonni akka isaan hin argine fi hin shakkine taasise.)
3-Al-Arqam yommuu Islaama keessa seenu dargaggeessa ture. Umriin isaa gara waggaa kudha jahaa ture. Osoo hoggantoonni Qureeshotaa bakka dhoksaa Muslimoonni itti wal gahan barbaaduf yaadanii, sahaabota Nabiyyii irraa mana dargaggeessa xiqqaa keessa barbaadun sammuu isaanii hin qaxxaamuru. Kana irra, ijjii fi yaanni isaanii gara mana sahaabota gurguddaatti ykn mana Nabiyyitti qajeela. Tarii Bani Haashim keessaa mana nama tokkotti ykn mana Abu Bakr ykn isaan ala mana namoota beekkamotti wal gahan jedhanii yaadu danda’u. Sababa kanaaf, gama nageenyaatin mana Al-Arqam filachuun ogummaa ol’aana akka ta’e argina. Qureeshonni guyyaa tokkollee markaza (handhuura barnootaa) kana akka irra geesse fi bakka wal gahii akka argatte nuti gonkumaa hin dhageenye.
Amaloota Sahaabota Jalqabaa Nabiyyii (SAW)
Marsaan jalqabaa da’waa dhoksuu fi carraaqqi namoota dhuunfaa irratti kan hundaa’e ture. Makkaan keessatti guddinni hawaasa Musliimaa suuta, of eeggannoo fi tarkaanfi sadarka sadarkaatiin kan itti fufu ture. Mallattoon marsaa kanaa qajeelfama Rabbii olta’aatiin kan qajeelfamu yoo ta’u, akkana jechuun ibsa:
“Fuula Isaa barbaaduun warroota ganamaa fi galgala Gooftaa isaanii kadhatan waliin nafsee tee [obsaan] hidhi. Faaya jireenya addunyaa barbaadun ijji tee isaan irra hin darbin. Nama qalbii isaa zikrii (yaadanno) Keenya irraa gaafila goone, fedhii lubbuu isaa hordofee fi dhimmi isaa kan daangaa darbe ta’eef hin ajajamiin.” Suuratu Al-Kahf 18:28
Aayan armaan olii tuni Nabiyyiin (SAW) warroota amananii halkanii guyyaa Rabbiin faarsanii fi kadhatan waliin akka taa’uu fi hiriyyoomu ajajji. Akkasumas, dogongoraa fi hanqinna isaanii irratti akka obsu, rakkinna isaan qunnamuu irratti akka isaan sabbarsiisuu fi isaan irraa isa fageessuf wantoota nama gowwoomsan akka of eeggatu ajajji. Ammas, waa’ee isaanii ilaalchisee nama of tuulaa qalbiin isaa zikrii Rabbii irraa gaflaa keessa taatee fi dhimmi isaa jalaa badeef akka hin ajajamne dhaamti.
Aayanni suuratu Al-Kahf armaan olii amaloota Muslimoota jalqabaa nuuf eerti (kaasti). Isaan keessaa barbaachisoon:
A)-Obsa– (nafsee tee [obsaan] hidhi) jedhu keessatti
Obsi jecha Qur’aana, Hadiisota Nabiyyii fi jechoota namootaa keessatti yeroo baay’ee deddeebi’uudha. Barbaachisummaan obsaa hanga garee kasaaraa irraa nagaha bahaniif amala ta’utti gahe. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“(1) Yeroon kakadhe! (2) Dhugumatti ilmi namaa hoongoo (kasaaraa) keessa jira. (3). Isaan amananii, hojii gaggaarii dalagan, haqa walii dhaamanii fi obsa walii dhaaman malee [warri hafan hoongoo (kasaaraa) guddaa keessa jiru].” Suuratu Al-Asr 103:1-3
Rabbiin Olta’aan namoota amaloota afran kana qaban malee namoonni hundi kasaaraa keessa akka jiran beeksisa:
- Rabbii fi hundeewwan iimaana hafanitti amanuu
- Hojii gaggaarii hojjachuu
- Haqa walii dhaamu
- Obsa (sabrii) walii dhaamu
Najaan (adabbii jalaa nagaha bahuun) nama tokkoof kan mirkanaa’u nafsee ofii iimaana fi hojii gaggaariin yoo guute fi faayedha. Hoongon (kasaaraan) sadarkaalee qaba. Kasaaraan guddaan guutumaan guututti addunyaa fi Aakhiratti kasaarudha. Namni kaafira ta’e du’e guutumaan guututti kasaare jira. Iimaanni fi hojii gaariin guutumaan guututti kasaaru irraa nama eegu. Namni amane fi hojii gaggaarii hojjate garuu yoo waan gaaritti ajajuu fi waan badaa irraa dhoowwun haqa namaaf hin dhaamin, mindaa haqa walii dhaamu dhabuun kasaaraa malee guutumaan guututti akka kaafiraa hin kasaaru. Namni wantoota afran armaan olii guute immoo Jannata keessatti sadarkaan isaa gadi bu’uu irraa ni eeggama. Namni kuni iimaana fi hojii gaariin erga of faaye booda namoota isaan ala jiranis fooyyessuu fi guutuuf isaan gorsuu fi qajeelchuf ni carraaqa.* Carraaqqi kana keessattis obsuu qaba. Haala kanaan haqa Rabbiiti fi haqa gabroota bakka tokkotti walitti kan qabe ta’a. Akkasumas obsa waliif dhaamun wanta garmalee barbaachisaa ta’eedha.
Obsi sababa baay’ee gaarii ta’eef suurah armaan olii keessatti gara dhumaatti dubbatame. Namni yommuu Rabbitti amanee, hojii gaggaarii hojjatee fi namoota biroo haqa akka hordofan gorsu, rakkoolee fi qormaata baay’etu isa qunnama. Kanaafu, kuni hundi obsa isarraa barbaada. Iimaana fi hojii gaggaarii hojjachuu irratti gadi dhaabbachuu fi haqa eegun wantoota ulfaatoo nama dhuunfaa fi hawaasa qunnamuudha. Kanaafu, kana irratti obsuun dirqama ta’a. Nafsee ofiitti qabsaa’uuf, diinotattis qabsaa’uuf obsa barbaachisa. Dheerinna karaa, marsaaleen milkaa’inna suuta jechuu fi fageenya gahuumsaa irratti obsa guddaa barbaachisa.
B-Du’aayi baay’isuu fi Rabbitti warwaachuu
Kuni jecha Rabbii olta’aa keessatti ifa baha: “ganamaa fi galgala Gooftaa isaanii kadhatan” Du’aayin (kadhaan) balbala guddaadha. Balballi kuni yoo namaaf baname, kheeyrin wal duraa duubaan isatti jiga, barakaan isatti dhangala’a. Sababoota baay’ee barbaachisoo gara milkaa’innaatti nama geessan keessaa tokko, gargaarsaa fi qajeelchaaf baay’isanii Rabbiin kadhachuun Isa waliin hariiroo gaarii qabaachudha.
C-Ikhlaasa (Hojii Rabbiif qulqulleessu)
Kuni jecha Rabbii, “Fuula Isaa barbaadun” jedhu keessatti ifa baha. Muslimni dubbiin isaa, hojii fi qabsoon isaa hundi Fuula Rabbiitii fi jaalala Isaa barbaadun ta’uu qaba. Gara faayda addunyaa, beekkamtii, maqaa addaa isaaf kennamu, gara fuunduraatti dursu ykn gara duubatti hafuu osoo hin ilaalin mindaa isaa Rabbiin qofarraa kajeelu qaba. Rabbiin azza wa jalla ni jedha:
Jedhi, “Dhugumatti, salaanni kiyya, qalmi kiyya, jireenyi tiyyaa fi duuti tiyya Rabbii Gooftaa aalamaa hundaatifii. Shariikni Isaaf hin jiru. Isuma kanatti ajajame, ani jalqaba Muslimootaati.” suurat Al-An’aam 6:162-163
Ikhlaasni (Rabbiif qofa jedhanii fi mindaa Isaa barbaaduun hojii hojjachuun) hojiin Rabbiin biratti fudhatama argachuuf sharxiwwan (ulaagaalee) lamaan keessaa tokko. Akkuma beekkamu, hojiin Rabbiin biratti fudhatama hin argatu, ikhlaasaa fi niyyaan sirriin yoo jiraatanii fi hojichi sunnaa fi shari’aan yoo walitti gale malee. Namni ikhlaasni fi niyyaan isaa sirrii ta’ee fi hojiin isaa sunnaa fi shari’aan walitti gale, hojiin isaa fudhatama argata.
D–Gadi dhaabbannaa (As-Sabaat)
Kunis jecha Rabbii olta’aa keessatti ifa baha: “Faaya jireenya addunyaa barbaadun ijji tee isaan irra hin darbin.” Kana jechuun isaan (mu’mintoota) dhiistee [mushrikoota fi kaafiroota irraa] namoota dureeyyi fi sadarka qabanitti ija kee hin garagalchin.[1] Faaya addunyaa irraa wanti isaan bira jiru babal’inna da’waatiif deeggarsa akka ta’uu fi namoonni baay’een waamicha kee akka fudhatan dharra’uun warroota qabeenya fi sadarka qaban gammachiisuuf jettee haala mu’mintoota ilaalu, xiyyeeffannoo isaanitti kennu fi isaaniif mararfachuu irraa hin garagalin.[2]
Kuni faaya fi miidhaginna addunyaatin akka hin gowwoomnee fi haqa irratti gadi dhaabbachu agarsiisa. Haqa qabatan irratti gadi dhaabbachuun wanta Muslimni namoota biroo irraa adda ittiin baafamu qabuudha. Rabbiin subhaanahu ni jedha:
“Mu’mintoota irraa dhiirota waan Rabbiif waadaa galan dhugoomsantu jiru; isaan irraas nama dirqama isaa raawwatetu jira; isaan irraas nama eeggataa jirutu jira. Jijjirraa kamillee hin jijjirre.” Suuratu Al-Ahzaab 33:23
“Mu’mintoota irraa dhiirota waan Rabbiif waadaa galan dhugoomsantu jiru” jechuun warroota amanan irraa dhiirota wanta Rabbiif waadaa galan guutetu jira, waadaa galaniif dhugaa ta’an. Wanti isaan waadaa galan keessaa: Islaama fi Nabiyyi gargaaruf waada galan; namoonni lola Badr irratti hin hirmaanne gonkuma san booda duubatti akka hin hafne Rabbiif waadaa galan. Yoo aduwwiin wal-qunnaman gonkumaa akka hin dheessine waadaa galan[3]. “isaan irraas nama dirqama isaa raawwatetu jira” kana jechuun nama wanta waadaa gale guutuun karaa Rabbii keessatti ajjeefame ykn du’etu jira.Kanneen biroos osoo jijjiraa homaatu hin jijjirin kan eeggantu jiru.
Aayata keessatti amaloota sadiitu dubbatame: Iimaana, dhiirummaa fi sidq (dhugaa ta’uu). Karaa haqaa irratti gadi dhaabbachuf wantoonni sadan kunniin baay’ee barbaachisoodha. Sababni isaas, iimaanni wanta gatii ol’aanaa qabu akka qabatanii fi itti maxxanan nama kakaasa. Akkasumas, bu’uurri ol’aanaan akka turuuf nafsee ofii akka wareegan nama kakaasa. Osoo wantoota xiqqooleetti danta hin kenniin dhiirummaanis gara kaayyoo kanaatti nama sochoosa. Sidq (dhugaa ta’uun) immoo amalli namaa akka hin diigamnee fi hin jijjiramne dhoowwa. Namni amaloota sadan kanniin yoo horate, osoo seeyfin morma isaatirraa ifeeyyu ykn funyoon itti fannifamu isaaf qopheefameyyu ykn faaydan addunyaa ykn dubartiin miidhagduun isa qorteeyyu hayyama Rabbiitiin haqa irratti gadi dhaabbanna (sabaata) argata. Kanaafu, ergaa Islaamaa baadhachuu fi qaroominna ijaaruuf dhaloonni kamu gadi dhaabbannaa isa barbaachiisaa.
Kitaabban wabii:
[1] Zaadul Masiir fuula 848-849, Ibn Al-Jawzi
[2] Ma’aarij tafakurri wa daqaa’iqu tadabburi 13/357-358
[3] Zaadul Masiir -fuula 1120
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 95-101, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/167-180
*Dabalataaf waa’ee guutumaan guututti kasaaru fi hamma ta’e kasaaru ilaalchise, kitaaba “Bidaa’u Tafsiir-3/367-368, Imaamu ibn Al-Qayyiim ilaalun ni danda’ama. [9.53MB]