text:
Siyaasa Oromoo keessatti, dhaabbileen waggoota 28ttan dabreef shoora qaban
keessaa tokko OPDO dha. Waggoota 28ttan dabran kana keessatti hariiroon dhaabni
siyaasaa kun Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) waliin qabu maal fakkaata? Gara
fuulduraa hoo akkam ta’a laata? Gaafilee kana sirritti xiinxaluun tooftaalee bu’a
qabeessa waggoota muraasa dabran keessatti nu fayyadan sirriitti hubachuu fi
adeemsa gara fuulduraatiifis barbaachisaa dha. Kanaafuu, barruu kana keessatti bifa
dimshaashaa ta’een dhimma kana irratti xiinxala dhiheessuun yaala.
Hariiroo OPDOn QBO waliin hanga ammaa qabdu bakka ijoo saditti qoodnee ilaaluu
dandeenya. Inni tokkoffaan akka FARRA qabsootti. Lammaffaan akka tumsa / daboo
takkaahuu FIRA qabsoo bilisummaa Oromootti. Sadaffaan haala amma keessa jirru
kan addaan hin bahni. Gama biraatiin, adeemsa QBO keessatti gaheen OPDO bifa
diinummaa, firummaa fi amma ammoo kan ifa hin ta’iniin kanaan ibsamuu danda’uu
dha.
Akkuma beekkamu OPDOn waggoota 25 duraatiif dhaaba maxxantuuf ergamtuu alagaa
ta’uudhaan Qabsoon Bilisummaa Oromoo akka laamsha’u godhaa turte. Adeemsi
maxxantummaa kunis suuta suutaan geeddaramaa dhufee farra qabsoo bilisummaa
Oromoo irraa gara deeggartuu QBOtti ol siquun tumsa kennite. Akkuma waggoota
muraasa dabran keessatti arginetti falmiin ummanni keenya mirga isaatiif godhu
too’annaa isaaniitii ol taanaan qabsoo of duubatti deebisuu irra qabsicharraa humna
horachuudhaan dhaaba siyaasaa aangoo biyya bulchuu tahuu dandeessee jirti. [In
short, OPDO went from being a parasite/servile party to a quasi-resistance party and
now to a semi-governing party].
Mee dhimmoota asii olitti ibsaman kanneen tokko tokkoon adda baasnee gadi
fageenyaan haa ilaallu.
1. Baroota Farra QBO (Tool of Repression)
OPDOn bara 1990 ifatti haa hundhooftu malee karoorri jaarmaya siyaasaa kana ijaaruu
kan bubbule. Yaadni dhaaba maxxanaa akkasii Oromoo irraa ijaaruu jalqaba baroota
1980moota keessa gaafa ilmaan Oromoo Shaabiyaadhaan booji’amanii gara Tigraay
fidaman, Dhaabbata Warraaqsa Dimokiraasummaa ummata Itoophiyaa (Ethiopian
People Democratic Movement) jedhamutti makaman irraa kan eegale ture. Dhaabni kun
dhaaba gara boodaatti gara Dhaabbata Warraaqsa Dimokiraasummaa Ummata
Amaaraa (Amhara National Democratic Party- ANDM) kan geeddarame amma kan
naannoo Amaaraa bulchu kana.
Kaayyoon, tarsiimoonii fi akeekni OPDO hundeeffameef inni bu’uuraa maal ture isa
jedhu ibsuun barbaachisaadha. Ilmaan Oromoo booda OPDO bu’ureessuu keessatti
hirmaatan mooraa booji’amtoota waraanaa (POW) Eritraa keessa turuu mannaa sirna
abbaa irree Dargii gombisuu kan filatan ta’us dhaaba booda OPDO ta’e kana dhaabuun
hawwii isaanii hin turre. Namoota kanneen gurmeessanii, dhaaba haaraa OPDO
jedhamu uumanii jalatti isaan ijaaruun pirojaktii waloo Shaabiyaa fi Wayyaanee ture.
Akeekni ijoon isaanis Qabsoo ummata Oromoo tumsuuf yookaan deeggaruuf osoo hin
ta’in dhaaba maqaa Oromoo qabu kan isaan jalatti gurmaa’ee dantaa isaanii Oromiyaa
irratti eegsisuu danda’u ijaaruu dha.
Ilmaan Oromoo kun mooraa booji’amtoota waraanaa keessa yeroo turanitti filannoo
saditu kennameef. Filannoon tokkoffaan gara Suudaniitti baqatanii achirraan gara biyya
biraa deemuu, lammaffaan gara qe’ee ofitti deebi’aniii galuu yommuu ta’u sadaffaan
immoo dhaaba siyaasaa barbaadanitti dabalamanii sirna Dargii kuffisuu irratti
qabsaa’uu ture. Ilmaan Oromoo sirna Dargii irratti qabsaa’uu filatan 300 ol ta’an ABOtti
makamuun filannoo isaanii ture. Haa ta’u malee, dhiibbaa Shaabiyaan Dhaaba
Warraaqsa Dimokraasummaa Ummatoota Itiyoophiyaa (EPDM kan EPRP irraa fottoqee
too’annaa ABUT/TPLF jalatti gurmaa’etti) akka makaman godhaman. Yeroo murtiin
ilmaan Oromoo kun ABO dhiisanii akka EPDMtti makaman godhaman sana
Shaabiyaanis ta’ee Wayyaaneen ABO waliin hariiroo gaarii qabu turan. Osoo hariiroon
gaariin suni jiruu maalif dhaaba Oromoo biraa kan ABO fi masaanuu ta’u bixxiluun isaan
barbaachise?
ABOn yeroo sanitti humna guddaa qabaachuu baatus dhaaba walaba ture. Dhaaba
sabboontota ummata ofiitiif of kennaniin dhaabbatee fi namoota quuqama saba ofii
qabaniin kan hoogganamu ture. Kanaafuu, ABO akka salphaatti harka micciiranii
dantaa saba ofii akka gurguree kan jara kaanii bakkaan gahuuf akka hin sarmine sirriitti
beeku. Dhugaa kana immoo dhaabbileen lameenuu (Shaabiyaa fi Wayyaaneen) jila
isaanii erganii qorannoo godhanii waan jala muranii dha. Maarree, Itoophiyaa kufaatii
sirna Dargii booda uumamtu keessatti maqaa Oromootiin dhaaba isaaniif ajajamu waan
barbaadaniif OPDO hundeessan.
Haaluma karoora Shaabiyaa fi Wayyaaneetiin OPDO bara 1990 ifatti hundaa’udhaan
Wayyaanee masaktee Oromiyaa seente. Bara 1991 surni dargii kufee, mootummaan
cehumsaa yeroo dhaabbatu san jaarmayaalee Oromoo shantu hirmaate. Isaan keessaa
afur dhaabbilee walabaa QBO geggeessan yommuu ta’an, OPDO dhaaba
walabummaa hin qabneefi maxxantuu diinaa turte. Gama biraatiin, hooggansii fi
miseensonni OPDO gaafasii uummata isaaniitiif naatoo qabaatanis, sana biras dabree
saba isaaniitti siquuf fedhii qabaatanis jaarmayni keessatti gurmaa’an walaba waan hin
turiniif yaadni isaanii kuni milkaa’uu hin dandeenye. Fakkeenyaaf, yeroo dhaabbileen
Oromoo shananuu bara 1991 keessa tokkummaa uumuuf waliigalanii turanitti, warri
OPDOs mamii malee erga fudhatanii booda, dhiibbaa Wayyaaneetiin Kumaa
Dammaqsaa waliigaltee san mallatteessuu irraa of qusachuun isaa ni yaadatama.
Kana jechuun garuu ABO fi dhaabbileen biroo tooftaan isaan yeroo sana hordofan
dogongora hin qabu jechuu miti. Yeroma sana osoo diinni maandheffatee OPDO
guutumaan guututti hin dhuunfatin tooftaalee garagaraa fayyadamuudhaan Wayyaanee
hoongessuun danda’amuun ni mala ture. Ta’us garuu har’arra dhaabbannee yoo
madaallu, hireen tooftaawwan sunneen milkaayuu f qaban baay’ee xiqqaa akka ta’e
hubachuun ni danda’ama. Kana jechuun gama tokkoon dhaabbileen QBO gaggeessan
akkasumas dammaqiinsi ummataa guddaa waan hin turiniif, gama biraatiin immoo
yeroo sanatti humni Wayyaaneefi Shaabiyaa deeggarsi isaan biyyoota alaatii argachaa
turan ol’aanaa waan tureef mooraan qabsoo Oromoo tooftaawwan aadda addaa
kanneen akka hawwataanii yookin dhiibbaa irratti uumanii gara ofiitti makuu/deebisuu
dandeessisu hin turre jechuunis ni danda’ama. Sababa kanaafii kanneen biroo irraa kan
ka’e OPDO bara 1992 irraa kaasee dhaaba maxxantuu Wayyaaneen bifa al
kallattaawwaa ta’een dantaa isii Oromiyaa keessatti itti galmaan gahattu taate.
Haaluma kanaan, OPDOn dhaaba siyaasaa Wayyaanee bakka buutee Oromiyaa
bulchitu ta’uu eegalte. Yeroo kana keessatti, hariiroon OPDOn QBO waliin qabdu
guutumaan guututti kan diinummaa ture jechuun ni danda’ama. Yeroo kanaa kaasee
hojiin ijoon OPDO hojjachaa ture sabboonummaa Oromoo laamshessuu, busheessuufi
qabsaawota onnee guutudhaan bilisummaa biyya isaaniitiif falman adamsitee diinaaf
laachuu ture. Kana malees diinni maandhee isaa Oromiyaa keessatti gubbaa hanga
jalaa diriirfatee, cancala hannaa babal’ifatee Oromiyaa hannaan akka onsuuf balbala
kan saaqe ture. Yeroo kana keessatti hojiin ijoon OPDO hojjachaa turte hojii diinummaa
hamaa farra Qabsoo Bilisummaa Oromoo ture jechuun ni danda’ama.
Haa ta’u malee adeemsi diinummaan OPDO bifa garagaraatiin itti fufus Oromiyaa
bulchuun isii wantoota boodana qabsoo bilisummaa Oromoo fayyadaanis osoo hin
yaadin akka dalagdu godhee jira. Kufaatii Sirna Dargii booda sabbonummaan cimaan
waan dhufee tureef Oromoo fi saboota biroo akka duriitti guutumaan guututti
cunqursuudhaan qofa bulchuun hin danda’amu ture. Sabboonummaa baay’ee lelisaa
ture laaffisuuf akkasumas sirna haaraa ijaaraa jiran uummata biratti fudhatama akka
argatu godhuuf hacuuccaa qofas osoo hin ta’in sossobbiis itti makanii faaydaarra
oolchuun dirqama ture. Gama biraatiin Wayyaaneen ABO waliin wal dorgomuuf
akkasumas qalbii uummata Oromoo hamma tokkos ta’u gara OPDOtti garagalchuuf
wantoota uummata Oromoo hawwatan tokko tokko kara OPDOtiin hojitti hiikuuf
dirqamtee turte.
Gama biraatiin, uummata Oromoo ABO irraa fageessuuf OPDOn ajandaa ABO waan
fudhatte of fakkeessudhaan uummatatti dhihaatuuf yaaliin isiin goote isii fayyadee ture.
Keessattuu, sabboonummaa Oromoo guututti ukkaamsuu waan hin dandeenyeef
sabbonummaa qal’aa isaas taatu miidiyaa fi dhaabbilee garagaraatiin sadarkaa
mootummaatti geggeessuun faaydaa qaba ture. Fakkeenyaaf, yakka sirna Wayyaanee
keessatti ummata keenya irratti raawwatamu tuquu baatanis kan Moototni durii
raawwatan ummata barsiisuun sabbonummaan daran Oromiyaa guutuu akka walgahu
godhe. Kana caalatti ammoo, dorgommii kana keessatti wantoota sadi gurguddaatu
dhalate; bulchiinsi Oromiyaa ni ijaarame (bureaucratization), qubeen barachuun ni
dhufe (mother tongue literacy), akkasumas bulchiinsi mootummaa naannoo Afaan
Oromootiin ta’uun, ummanni keenya magaalatti akka galuuf haala mijeesse
(urbanization). Jijjiiramoonni sadeen kun (bureaucratization, mother tangue literacy &
urbanization) walfaana (simultaneously) deemuun cehumsa haawaas-diinagdee fi
siyaasaa (socio-economic and political transformation) guddaa Oromiyaa fi Oromoo
keessatti uume. Haalli kunis sabbonummaa ni finiinse, Oromoonis yeroo duraatiif akka
dhuunfaatti mala – bulmaata (beaurocracy) ofii akka qabaatu godhe. Kun ammoo OPDO
irrattis, QBO irrattis jijjiirama guddaa fide.
Gama OPDOtiin, hawaasni jijiiramee, sabboonummaan walgahaa deemuun;
akkasumas hireen barnootaa kan afaan ofiitin baratan babal’achuun dhaloota diddaa
uumaa waan dhufeef sirnichi akka duriitti cunqursaa deemuu akka hin dandeenye
hubate. Kanaafuu, keessattuu filannoo bara 2005 keessaa sabbonummaa busheessu
irraa gara ofitti hammatanii dhaadhessuu fi sabboontotas ofitti qabachuu (co – optation)
tooftaan jijjirame. Namoota sabaaf quuqaman kan dura maqaa dhiphummaa fi ABO
jedhuun afaan qabsiisaa fi hiree hooggansaa dhoowwataanii turaniifis hireen saaqamuu
eegalte. Wayyaaneen ofiif jecha OPDOtti lugaama furuuf dirqamte. OPDOtis ofiif jecha
ummataa fi qabsoo Oromootti siquu filatte.
2. Baroota OPDO Fira Qabsoo Bilisummaa Oromoo Itti Taate (OPDO – Ally of
Resistance)
OPDOn ifatti fira qabsoo bilisummaa Oromoo kan taate bara hooggansa Obboo
Lammaa Magarsaa ta’uu namuu ni beeka. Jijjiiramni bulchiinsa Lammaa jalatti
muldhate bubbuluu isaa armaan olitti tuqeen ture. Dhiibbaa jijjiiramoota sadan armaan
olitti kaafneen OPDOn sabbonummaa Oromoo kan sirrii (mainstream) akka madaqfattu,
sabbontotaa fi Oromoota baratan of irraa fageessuurra akka ofitti hawwattu (cooptation
over exclusion); akkasumas sabboontota ishee keessa jiraniif karaa akka saaqxu
dirqamte. Keessattuu, bara Obboo Abbaa Duulaatii fi Obboo Alamaayyoo Atoomsaa
hojmaatni kun baldhinaan muldhachaa ture. Baroota san keessatti 2005 – 2013 OPDOn
QBO diinomfatuu irraa gara sossobuutti of ceesifte.
Jijjiiramoonni sadan asii olitti ibsaman kunneen OPDO keessatti qofa osoo hin taane
ummata Oromoo bal’aa birattis jijjiirama hawaasaa fide. Afaan ofiitiin barachuun
dhaloota Qubee uume. Bulchiinsi Oromiyaa (bureaucracy) jiraachuun Oromoo fi
Oromiyaa walitti hidhee dantaan nam – tokkee fi kan sabaa akka wal simatuufi walitti
hirkatu godhe. Ummanni keenya magaalatti galuun qunnamtii isaa cimsuu qofa osoo
hin taane, Oromoon warroota biroo keessattu kan isa cunqursan waliin wal bira of
qabee roorroo isarra jirtu sirritti akka hubatu godhe. Waan duras beekamu caalaa
hiyyummaanis ta’ee rorroon kan biraatiin wal biratti of qabanii yoo of madaalan irra
namatti dhagayama. Kunis miirri sabboonummaa uummata keenyaa akka daran olka’u
godhe.
Fincilli barattootaa gubannaa bosona Baalee bara 2000/01 irraa eegalee qabsoon
laafinna jaarmaya siyaasaatiin laamshayaa turte, bifa sochii hawaasaatti (social
movement) deebitee dagaaguu eegalte. Adaduma dhaloonni qubee jalaan dabalamaa
lakkoofsaan baldhachaa deemeen, qabsoonis finiinte. Bara 2000/1, 2004 (mormii
Finfinne), 2006 (Fincila Diddaa Gabrummaa), jechaa deemtee bara 2013 mormii
Maastar Pilaanii dhoosuun bakka har’a geenyeen ni fullaafte.
Jijjiiramni ummata Oromoo keessatti dhufaa deeme akkuma qabsoo keenya finiinsaa
deemneen OPDOnis amala, tooftaa fi filannaa ishii waliin gituudhaaf jijjiiramuun
dirqama itti ta’ee ture. Haaluma kanaan sadarkaa qabsoon bilisummaa Oromoo bara
2016 geesse keessatti OPDOn filannoo lama qofa qabdi turte. Takkaahuu akka Muktaar
Kadiir godhaa turetti gara duubaatti deebitee farra QBO ta’uudhaan warraaqsa
ummataatiin dhiqamtee kufuu ykn tooftaa fi hooggansa qabsoo bilisummaa Oromoo
cinaan hiriiree, uummata of cinaan hiriirsuun as baasuu qofa ture.
Filmaatawwan dhiphoo jiran lameen keessaa tokko filachuun dirqama ture. Yeroo kana
ture OPDO hoggansa siyaasaa qabsoo bilisummaa Oromoo cinaa dhaabbatu kan as
baasuu dandeesse. Yeroo kana ture kan Obboo Lammaa Magarsaa as bahuu danda’e.
Kanaafuu akkuma suuta suutaan farra QBO irraa gara uummata sossobachuutti of
ceesisaa dhufte, bara 2016 irraa eegalee gara firaa fi tumsituu qabsootti ceete. Lubbuu
ofii dheereffachuufis taatu OPDOn hooggansa Obboo Lammaa jalatti waggaa tokkoof
(2017) tumsa QBO ta’uun faaydaa guddaa buuftee turte. Faaydaan kunis
sabboonummaa Oromoo dhugeeffachuu (legitimizing Oromo nationalism) irraa hamma
Poolisiin Oromiyaa gara Qeerroo akka goru gochuun, xiqqaatus saamicha Oromiyaa
keessatti geggeeffamu balaaleffachuun qabsoo ofdura furgugeessuun danda’amee
ture.
OPDOn QBOtti firoomuun qabsoo bilisummaa Oromootiif qofa osoo hin taane isheefis
bu’aa guddaa buuse. Yeroo duraatiif hoogganaan dhaaba isaanii akka hooggana
Oromootti laalamee saba keenyaafii fi kanneen biraatiinis dhaggeeffatamuu fi
kabajamuu eegale. Kun ammoo jaarmaya balfa hamaa irraa ka’e, kan akka OPDO
kanaaf akka lammata dhalachuuti. OPDOn humna ummataatiin guutamtee dhaaba
ajandaa dhuunfaa isaatiif ishee hundeessee akka barbaadetti ergataa turetti akka
mataa raaftuu fi dura dhaabbattu onnachiise. Adeemsa keessas, taaytaa dhaaba biyya
bulchuu (EPRDF) fi kan Federaalas akka dhuunfattu taasise. Kanaafu, firummaan
takkaahuu tumsi OPDO fi QBO jidduutti bara dabre uumame gama lachuu kan
fayyadee fi humneesse (mutually beneficial and reinforcing) ture yoo jenne dogongora
natti hin fakkaatu.
3. OPDO: Paartii Biyya Bulchu (Governing Party)
Bara 2018 kana keessa OPDOn taaytaa EPRDF fi mootummaa Federaalaa hoogganuu
harkatti galfattee jirti. OPDOn taaytaa biyya bulchuu (governing party) taate tun fira moo
farra QBO taati laata? Kun gaafii guddaa mooraan QBO sirritti itti yaaduu, qorachuu fi
tooftaaf tarsiimoo madalawaa itti baasuu qabuudha. Torbanoota dabran kana keessa
marii fi falmiin godhamaa jirus gaafii kanaaf deebii barbaaduu irraa kan ka’eedha. Gariin
OPDOn amma guututti Wayyaanee jalaa bilisoomtee, fira QBO ta’uu bira dabartee
hooggansa qabsootuu taatee jirti jechaa jiru. Kanarraa ka’uudhaanis, QBO tooftaa
OPDO mormuu irra gara guututti deeggaruu fi daran humneessuu deemuu qabdi yaada
jedhus dhiyeessu. Gariin ammoo, saneen sanuma jedhu. OPDOn yoomuu fira qabsoo
hin taatu, ammas afaaniin malee gochaan farruma qabsoo bilisummaa Oromooti kan
jedhanis jiru. Tarsiimoon QBOtis, fakkeessaa OPDOtiin osoo hin sobamin ishii fi
Wayyaanees waliin mancaasuun warraaqsa kana galmaan gahuun dirqama kan
jedhanis jiru. Kan sadaffaa akka durittis farraa miti, akka dhaadheffamtuttis firaa miti,
kanaafuu yoo tolchitu jajjabeessaa yoo balleessitu qunxuuxaa deemuu qabna yaada
jedhu dhiyeessu.
Waan hundaafuu, OPDOn sadarkaa biyya bulchuu irra geesse tun fira moo farra
qabsoo taati gaafii jedhu debisuuf wantoota murteessoo ( determining factors ) armaan
gadii kanneen ilaaluundhaan deebii isaa tilmaamuu ni dandeenya jedheen yaada.
A. Umamaa (Nature) fi Dantaa OPDO
Rakkoon OPDO guddaani fi hamma hanga ammaatti ofirraa buusuu dadhabde dhaaba
biraa irratti maxxantee dhaabbachuu ishiiti. Kun ammoo ilaalcha siyaasaa (ideology),
tarsiimoo, caasaa fi madda humnaa mataa ishii ummachuuf akka rakkattuu fi dhaaba
haadhoo (mothership) kan taate ABUT/TPLF irratti akka hirkattu godhee jira.
Hoogganaa akka Obboo Lammaa jalattuu ilaalchaan gama qabsoo Oromootti as
siqxee, deeggarsa ummataa guddaa horattus har’as sadarkaa ofiin dhaabbachuu bira
gahuu hin dandeenye. Kun ammoo tarsiimoo fi imaammata walabaa baafattee socho’uu
ishii dhoorga. Walabummaa kana kan dhabduuf Wayyaaneen humnaan caaltee, huutee
waan qabduuuf qofaafii miti. Maddi humnaa, keessattuu waraanaa fi tikaa OPDOn
fayyadamtu kan dhaaba haadhoo waan ta’eef, haadhoo san irraa cituun, humna ishii
dhabsiisee dhabbilee ishiin faallaa jiran jalatti na kuffisa jettee sodaatti. Kanaafuu,
haadhoo san irraa addaan cituun ykn haadhoo san ajjeesuun, akka ofittis du’a muruutti
ilaalti. Hoogganoonni dhaaba kanaa sadarkaa sadarkaadhaan jiranis dhaaba haadhoo
(ABUT/TPLF/EPRDF) waliin ta’uun yakka hojjataniiru, biyya saamaniiru. Haadhoo irraa
addaan cituu isaanii balaa fi kasaaraa guddaadhaaf nu saaxila sodaa jedhu qaban.
Qabxiilee armaan olitti kaaseef fakkeenyi guddaan waan walgahii EPRDF kana baatii
Muddee 2017 keessa godhamee san ilaaluu ni dandeenya. OPDOn humna warraaqsa
ummataatiin ADWUI/ EPRDF keessatti ol’aantummaa horachaa dhuftee turte. Garuu,
TPLF jalaa bilisa of baasuu ykn ammoo ABUT/TPLF dhabamsiisuu irra
araarfachuudhaan nagaya buusuu filatte. Sababnis, ABUT/TPLF irraa yoo cittes ta’ee
yoo kuffifte boru ofii itti aanuu dhabuu ishiif humna, caasaa fi tarsiimoo mataa ishii kan
balaa irraa ittisee fi utubee ishee tursuu danda’u waan hin qabneefi. Kanaafuu,
ejjannoolee bara dabre gaafa qabsotti makaman qabatan hedduu laaffisuu
(compromise) gochuu filatan. Kanaan ammoo haaromsa gadii fagoo dhaaba isaanii
dhiisuun, hooggansa jaarmaya haadhoo fudhachuun filannoo bayeessa itti fakkaate.
Jecha biraatiin, haaromsaan jaarmaya bilisa ta’e ta’anii as bahuu irra, maxxantummaa
sadarkaan ishii xiqqo ol-siqe ta’uu filatanii jiru.
Kun hariiroo OPDOn QBO waliin qabduuf maal jechuudha? Akka bara dabreetti
ejjannoo cimaan firaa fi tumsa qabsoo ta’anii deemuu hin barbaadan; hin danda’anis.
Yoo karaa sanitti deebina jedhan taaytaa sadarkaa EPRDF fi Federaalatti arganne
dhabna jedhanii yaadu. Gara farra qabsottis hin deebi’an. Garas deebi’uun deeggarsa
ummataa dhabsiisuu qofa osoo hin taane jaarmayuma keessattu gaaga’ama hamaa
akka isaanirratti uumu sirriitti beeku. Ummataan deebi’anii tufamanii, keessi jaarmayaa
jeeqamnaan taaytaa Federaalaa fi EPRDF sanis dhabuuf deemu. Kanaafu, OPDOn
amma booda karaa QBO fi Wayyaanee jiddu galeessa (middle ground) hordofuu feeti.
Ejjannoon boru OPDOn qabachuuf jirtu kan murteessu cimina mooraa Qabsoo
Bilisummaa Oromootifii adeemsa Wayyaaneeti. Kana jechuun mooraan qabsoo
bilisummaa Oromoo kan Wayyaanee yoo kan caalaa adeemu ta’e OPDOn suuta
suutaan ejjannoo jiddugaleessaa irraa gara guutumatti QBOtti makamuu filachuu
dandeessi.
B. Dantaa, Humnaa fi Tarsiimoo Wayyaanee
Sadarkaa amma irra jirtutti, Wayyaaneen humni ishii haphachaa dhufee jira. Humni ishii
kan ummataatiin (People Power) caalamus, kan OPDO akka caalu garuu sirriitti beekti.
Humna diinagdee guddaa horattee jirti. Kanaafuu, tarsiimoon ishii baasu humnaan
deemtee humna hamma hafeef qisaasuu irra tooftaadhaan duubatti deemtee (tactical
retreat), humna qabdu qusachaa diinagdee horatte tikfachuutu ishiif filatamaadha.
Kanaaf ammoo OPDOn walitti bu’uu dhiiftee, taaytaa siyasaa kenniteef humna tikaa fi
waraanaa dhuunfattee turuun dantaa diinagdee ishii tiikfachuun tarsiimoo ishiiti.
Sababni isaas, akkuma armaan olitti jenne, OPDOn ol-aantummaa TPLF kan jibbitu
ta’us guututti irraa fottoquu ykn ABUT/TPLF dhabamsiisuu dantaa ofiitiifu hin
barbaaddu. Sababa kanaaf walgahii guyyaa 17 fi kan san boodaa keessattuu
fuulleeffannaan guddaan ABUT/TPLF ejjannoo fi tarkaanfilee OPDO kan dantaa
diinagdee ATPLF miidhan qeequun akka jijjiraman dhiibbaa gochaa, taaytaa hooggansa
Paartii fi kan biyyaa ija dura qabuu kan filatteef.
Gara fuulduraattis, TPLF amma booda gara hooggansa siyaasaa fuulduraatti dhufuu hin
barbaaddu. Duubaan dhokattee humna tikaa fi woraanaa caasaan xaxxee qabuun
dantaa diinagdee ishee eegsisuu barbaaddi. Sochii fi imaammata qoqqoodama
diinagdee (economic redistribution) fidu kamiiyyuu humna tikaa fi woraanaatiin shira
xaxxee laamshessuu yaalti. OPDOdhaan taaytaa siyaasaa siif kennine sirraa fudhanna
jettee dorsisuun yaalii jijjiirama diinagdeef godhamu akka hin fidne dhoorgiti. Filannoon
bara 2020 kan baroota dabree irra xiqqo banaa akka ta’u ni hayyamti. Guutumatti
walabaa fi kan waldorgommii qabu yoo ta’e OPDOn takka na ganti ykn ni moo’amti
jettee waan yaadduuf hin hayyamtu. OPDOn QBOtti hamma tokko firoomuun akka
sossobdu ni jajjabeessiti, garuu ammoo guututti akka itti makamtu hin feetu.
Wayyaaneen dantaa fi tarsiimoo armaan olitti eerree kana hojitti hiikuuf humna
barbaachisaa kan OPDO caalu ammas ni qabdi. Kan ishii rakkisu humna ummataati.
Humna ummataa kana ammoo yoo dandeesse OPDOtti fayyadamtee mala
hawwannaatiin (co – optation) laamshessiti. Maarree akka dantaa, humnaa fi tarsiimoo
Wayyaanee kanaan OPDOn akka duriitti guutumatti farra QBO ta’uu baattus gara
Oromoo goruu irraa garuma Wayyaanee jallachu akka filattu dirqamti. Kana hanqisuuf
humni Oromoo jabaachuunii fi tarsiimoo haala yerootiin wal madaaluun masakamuun
dirqama.
C. Dantaa, Humnaa fi Tarsiimoo QBO
Akeekni QBO mirgaa fi aangoo abbaa biyyummaa saba Oromoo mirkaneessuudha.
Kana jechuun qabeenya ofii saamamuun hafee, misoomfachuu fi fayyadamuu,
eenyummaa ofiitiin boonuu fi guddifachuu, mootummaa naaf ta’a jedhanII filataniin
buluudha. Kana argamsiisuuf karaan jiru ammoo takkaahuu mootummaan amma jirtu
dirqamtee gara sirna dimokraasii fi walqixxummaatti akka ceetu gochuu ykn
fonqolchanii mootummaa ummata kanaaf ta’u dhaabuudha. Sadarkaa amma jirutti,
QBO humna takkaa agartee hin beekne horattee jirti. Mootummaa Wayyaaneetiin cinatti
humni dhiibbaa guddaa uumuu danda’u yeroo ammaatti kan ummata Oromooti.
Qabsoon Uummanni Oromoo gaggeessaa jiru hamilee, gurmaa’innaa fi jabina guddaa
kan qabuudha. Humna kanatti fayyadamuun OPDO fi sirnicha irratti dhiibbaa uumuun
yoo danda’ame ceehumsi walta’iinsaa (negotiated transition) Paartii biyya bulchuu fi kan
mormiituu jiddutti akka uumamu gochuudha. Didamnaan ammoo, sirnicha amma jiru
diiganii haaraa ijaaruudha. Lamaan keessaa kan filatamu kan duraati. Cehuumsa
nagayaa fi waliigaltee gochuuf ammoo OPDOn taaytaa qabachuun fayda qabeessas
danqaas ta’uu danda’a. Kan fayyadu yoo OPDOn fedhii ishii kan ummataatiin wal
simsiiftee gara cehuumsaatti dhiibaa gooteedha. Yoo kun ta’uu baate immoo OPDOn
taaytaa amma horatteen mirqaantee gara fuula haaraya sirna abbaa irree Wayyaaneetti
of ceesisuu dandeessi. Kanaafuu Tarsiimoon QBO hordofuu qabu, dantaa fi humna
OPDO fi TPLF armaan olitti dhihaate walbiratti madaalanii tarkaanfii akkamii yoo
fudhanne kara akeeka barbaannuu nu geessa kan jedhu murteessuudha.
Akkuma armaan olitti jenne, OPDOn biyya san gara sirna dimokraasii dhugaatti
ceesisuuf fedhiis, humnas hin qabdu. Fedhii kan hin qabneef akka jaarmaya walabaatti
waan hin jirreef filannoo walabaatiin ishiinis, haadhoonis (mothership) moo’amanii
kasaaruu waan danda’aniifi. OPDOn hooggansa Lammaa jalatti akka dhaaba walabaatti
Oromiyaa keessatti osoo dorgomtee moo’achuu malti. Garuu, ABUT/TPLF/EPRDFfiin
alatti waan of dandeessee jiraattu itti hin fakkaatu. Hamma tokko ilaalchi isii kuni
dhugaas qaba. Osoo OPDOnuu Oromiyaa keessatti harka wayyabaa argattee, filannoo
bilisaatiin EPRDF Tigraayiin alatti hireen moo’achuu ishee xiqqaadha. Kana jechuun
OPDOn minority Paartii taati. Kun ammoo dantaa dhaabaa qofa osoo hin taane kan
namootaas miidhuu mala. Gara biraatii, murni OPDO kan dantaa sabaa dursuu fi
filannoon bilisaa dantaa sabaatiif barbaachisaadha jedhee amanu osoo as bahees
haala amma jiruun milkaayuu hin danda’u. Akkuma walgahii guyyaa 17 OPDOn
jaarmaya dhiibbaa dhaaba biraa jalaa bilisa hin baaneefii, bahuuf fedhii hin qabne waan
ta’eef, murni tarkaanfataan ishii keessaan burqu hedduu osoo hin deemne sakaalama.
Akkuma walgahii guyya 17 san irratti ta’e jechuudha. Sakaallaa san irra aanuuf ammoo
madaalliin humnaa gara Wayyaaneetti daba. Murni akkasii akka milkaa’uuf madaallii
humnaa gara QBO jallisuuf humna ummata Oromoo jabeessuun dirqama.
Kanaafuu, OPDOn qabsoo Oromoo gara goolabbiitti dhihachaa jirtu kanaaf ammas fira
taatee itti fufuun akka tumsitu yoo barbaanne, falli jiru dhiibbaa daran irratti cimsuudha.
Kanarratti bara dabre deeggarree cimsine, baranas deeggarree cimsina yaadni jedhu
akka ka’u beekamaadha. OPDOn bara dabreef tan baranaa adda adda. Bara dabre
OPDOn Paartii jijjiirama barbaaddu fi sirnicha mormu taatee (resistance party) turte.
Barana gara Paartii biyya bulchuutti (governing party), jijjiiramtee jirti.
Amaluma siyaasaattuu Paartiin biyya bulchu akkuma aangoo dhuunfateen imaammata
ofii hojitti hiikuu malee jijjiirama bu’uraa (fundamental change) hin barbaadu. OPDOn
ammoo dantaaf uumama ishiitirraa kan ka’e erga paartii biyya bulchu taatee jijjiirama
bu’uraa hin barbaaddu ykn hin dandeessu. Kanaafuu, bara dabre yeroo Paartii jijjiirama
barbaaddu taatee turte san ishii deeggaruun humna biyya bulchaa jiru (status quo)
laaffisuuf nu gargaara ture. Jechuun bara dabre OPDO deeggaruun ishii cimsee,
mooraa qabsoo yabbisee kan sirnichaa (status quo) waan laaffisuuf tooftaa bayeessa
ture. Baranas OPDO cimsuun faaydaa ni qaba. OPDOn Paartii biyya bulchu taate kan
cimtu garuu deeggaruunii miti. Dhiibbaa alaa cimaa itti uumuudhaan gama tokkoon
tarkaanifii jijjiiramaa bu’uraa fi saffisaan fudhachuuf akka dirqamtu gochuu, akkasumas
tarkaanifiin jijjiiramaaf ishiin fudhattu barbaachisaa fi filannaa biraa kan hin qabne akka
ta’e waahillaan ishii ADWUI/ EPRDF keessa jiran akka amanan dirqisiisuuf fayyada.
Akkuman asii olitti ibse Paartiin biyya bulchu kamiiyyuu dhiibbaa ummataatiin maletti
dantaa saba bal’aa (mass) irratti hin fuulleeffatu. Hawaasa kamiiyyuu keessatti, Paartii
dhufaa dabraa kan harka micciiruu danda’u humna of qopheessee jiru (establishment)
kan jennuuni. Fakkeenyaaf, Baarak Obaaman kan filame tumsa (alliances) qaamota
jijjiirama barbaadanii (progressive forces) kanneen akka ummata gurraachaa,
dubartootaa fi hojjattootaatiini. Haa ta’uu garuu, akkuma filameen imaammata warra
injifannoon isa gahee irratti hin fuulleeffanne. Inumaatuu dantaa warra gaafa filannoof
dorgomu abaaraa turee (Wall Street, etc) saniif dursa yennaa kennu argame.
Imaammataa fi fuulleeffannaa isaa jijjiirsiisuuf humnoonni jijjiirama barbaadan akkuma
gaafa isa filchiisanii sanitti duula banuu qaban ture.
Baaraak Obaamaan Dantaa ummata hiyyeessaatiif xiyyeeffannaa akka kennu kan
godhe, duula /sochii (movement) “We are 99%’’ jedhu ture. Ummanni gurraachi gaafa
inni filamu gammachuu guddaa qaba ture. Injifannoo seena qabeessa argameenis
gammadee dhiichise. Yeroo dheeraafis Obaama qeequun, laaffisuudha ilaalcha
jedhuun caldhisee ture. Boodarra hifannaan sochii “Black Lives Matter” jedhu kan roorro
poolisaa irraa dhalate garuu gaafiilee mirgaa fi dantaa gurraachaa hedduu of keessatti
qabate santu dhiibbaa uumee akka Obaamaa fi bulchiinsi isaa ummata gurraachaaf
akka xiyyeeffannoo kennu dirqisiise. Qabxiin ani kaasuu fedhe, akkuma agartan sirna
dimokraatawaa keessattuu, mootummaan dantaa saba/gartuu tokkoo hojitti hiikuuf
namni yookin Paartiin isaan jaalatan taaytaa qabachuun qofti gahaa miti. Dhiibbaa
walirraa hin cinne uumuutu barbaachisa. Akkuma har’a masaraa Minilik keessatti ta’aa
jiru, Obaaman baroota dura filame san hayyoota, artistootaa fi qabsaa’ota gurraachaa
walitti qabee, kabajaa kennaafii ture. Masaraa Mootummaa Ameerikaa (White House)
kan ummanni gurraachaa gabra ta’ee ijaare keessatti, gurraachi pirezidaantii ta’ee,
hayyootaa fi artistoota sanyii isaa kabajaan affeeruun tarkaanfii seena qabeessa ture.
Haa ta’uu ammoo, gaafii diinagdee, siyaasaa fi jijiirama seeraa ummata gurraachaatiif
homaa faaydaa hin buufne. Inumaahuu, gaafii isaanii ni haguuge.
Kanaafuu, namas ta’ee paartii nutti aanu tokko gaafa taaytaaf warreen biraatiin
dorgomu deeggaruuniif akka olbahu harkisuun barbaachisaadha. Wanti uummata
keenya birattis mul’atee ture kanuma jechuunis ni danda’ama. Akkuma paartiin yookin
namni sun taaytaa too’ateen garuu duuba goranii mormiidhaan dhiibbaa itti cimsuun
paartii/nama sanis ni cimsa, dantaan keenyas akka galma gahu gargaara.
Goolabbii
Barruu kana keessatti hariiroo OPDOn waggoota 28 dabran kana keessatti QBO waliin
keessa dabarte bifa dimshaasha ta’een agarsiisuu yaaleen jira. Hariiroon kun
diinummaa irraa adeemsaan gara firummaatti ce’ee yeroo amma haala ifa hin ta’in
keessa jira. Sadarkaalee lamaan, diinummaa fi firummaa irratti namoonni hedduun
waliigalu jedheen yaada. Kan sadaffaa, kan reefu itti seenne waan ta’eef wal mormiin ni
jira. Gaafa hariiroo sadarkaa lammaffaa, jechuunis firummaatti, seennus bifuma
walfakkaataadhaan garaagarummaan yaadaa mul’atee ture. Ammas taanaan OPDOn
paartii maxxantuu irraa gara biyya bulchuutti ceete tun, fira moo farra QBO taati gaafii
jedhuuf yeroon deebii ni kenniti.
Qaamota/ namoota dhuunfaa OPDOn kaleessa gantuu waan taateef har’a hin
jijjiiramne, borus hin jijjiiramtuu jettaniif dhaamsi ani qabu yoo jiraate, ammaaf hiree
kennuufiin gaariidha kan jedhuudha. Akkuma haallii hawaasummaa fi siyaasaa jijjiramu
dhaabnii fi namni siyaasaas jijjiirama. Kanaaf ammoo jijjirama OPDO keessatti filannoo
2005 booda dhufe ilaaluun waan danda’amu natti fakkaata. Hunda caalammoo jijjiirama
hoggansa Obboo Lamma Magarsaa jalatti argamerraa yoomuu taanaan, bifa kamiinuu
jijjiiramni dhufuu akka danda’uu ragaa guddaadha jedheen yaada. Qaamoleen jijjiirama
OPDO keessatti argamee fi Oromoon masaraa Minilik seenuu isheetiin akka malee
mirqaantanis tasgabbiidhaan waan hunda ilaaluun barbaachisaadha yaada jedhun
qaba. Jijjiiramni OPDO keessatti dhalate kan fedhii jaarmayaa fi hooggansa saniin
dhufe osoo hin taane kan cehuumsa siyaasaa (political transformation) Oromoo
keessatti dhalatee fi tarsiimoo QBO yeroo irraa gara yerootti fooyyeessaafi itti
fayyadamaa dhufeen kan dhugoome akka ta’e irraanfatamuu hin qabu. QBOtu humna
Wayyaaneen qabdu haphisee OPDO akka of ilaaltee gara uummataatti hirkattu isii
dirqisiise. Kanaafuu bu’uurri jijjiiramaa kamiyyuu ciminaafi laafina qabsootiin kan
madaalamu ta’a. Yoo qabsoon laaffate fedhiin OPDOs ta’e humni jijjiramaaf ittiin
onnattee sochootu gadi bu’a. Yoo wanti isii duubaa dhiibu hin jiraatin waadaa sabaaf
seente guutuuf hin dirqamtu.
Walumaagalatti bu’uura madaallii asii olitti ibsuuf yaalerraa ka’uudhaan OPDOn
jijjiirama dantaa Oromoo saffisaan eegsisuu danda’u dhugoomsuuf fedhii fi humna ni
qabdi jechuun rakkisaadha. Kanaafuu Qabsoon keenya galma ka’ameef bira akka
gahuuf ammas tooftaan masakame ciminaan finiinee akka itti fufuu qabun amana.
Tarsiimoon qabsoo keenyaas waqtaawaa, tarsiimawaafi haala yeroo wajjiin kan wal
milu godhuun barbaachisaadha. Hunda caalammoo tarsiimon baafannu dantaa,
humnaa fi tarsiimoo humnoonni sadan wal dura dhaabbachaa jiran (antagonists),
jechuunis, TPLF, OPDO fi QBO sirritti xiinxaluu irraa ka’uu qaban jedha.
Dabalataan, sirna siyaasaa fi diinagdee dantaa saba keenyaa eegsisutti cehuuf OPDO
irratti dhiibbaa gochuun barbaachisaa ta’us gahaa miti. Paartiin mormituulee hojii
guddaa hojjachuu qabu jedheen yaada. Dhimma kanarratti barruu koo itti aanuun itti
deebi’a. Hammasiifu warri dheerinni barreeffama kanaa duugda isin kute, na of kolchaa
isiniin jedha.
Jawaar Mohaammad
Caamsaa 3, 2018


c: text/html

text:
Ityoophiyaatti dabalataan namoota 95 irratti vaayrasiin koroonaa argame
Finfinnee, Caamsaa 22, 2012 (FBC) – Qorannaa sa’aa 24 darbeetin namoota 95 irratti vaayrasiin koroonaa argamu Ministeerri Fayyaa beeksise.
Ministeerri Fayyaa FDRI akka beeksisetti sa’aa 24 darbe keessatti qorannaan laabraatoorii samuudaa 5034 hojjetameera.
Vaayrasichi namoota 95 argamuu mirkanaa’era.
Namoonni 30 seenaa imala biyya alaa qabu .
Namoonni 4 namoota vaayrasichaan qabamaniin tuttuqqaa qabu.
Namoonni 61 ammoo tuttuqqaas ta’e seenaa imala alaa kan hin qabnedha.
Namoonni 56 magaalaa Finfinneedhaa.
Namoonni 3 naannoo Tigiraay.
Namoonni 5 naannoo Amaaraa.
Namoonni 3 naannoo Hararii.
Namoonni 2 magaalaa Dirre Dawaa.
Namoonni 3 Naannoo Somalee.
Namoonni 22 naannoo Oromiyaa.
Namni 1 naannoo Afaarii ta’uu himameera.
Koorniyaadhan dhiirri 71 yoo ta’an, dubartoonni 24.
Umriin isaanii waggaa 15 hanga 80 ta’uu ministirri Ministeera Fayyaa FDRI Dooktar Liyaa Taaddasaan beeksisaniiru.
Namoonni 94 lammiilee lammiilee Ityoophiyaa yoo ta’an namni 1 lammii Hindiiti.
Waliigalaan Ityoophiyaatti namoonni vaayrasii koroonaatin qabaman 1063 ga’aniiru.
Haaluma kanaan Ityoophiyaatti namoonni vaayrasichaan lubbuu isaanii dhaban 8 ga’aniiru.
Namoonni haaraan 11 vaayrasicharra dandamataniiru.
Waliigalaan namnoonni 208 dandamataniiru.
Vaayrasichi Ityoophiyaatti argamuun ega ibsamee eegalee qorannaan samuudaa namoota 106,615 gaggeeffameera.
Odeeffannoo waqtaawaa argachuuf Teelegraama keenya https://t.me/afanoromofana subiskiraayib godhaa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
BBC Afaan Oromoo Waraanni bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan 'ABO-Shanee' jechuun paarlaamaan shororkeessummaan faraje, erga bulchiinsa Abiy Ahimad waliin wal…
An ammumayyu nama kabajaa guddaa Obboo Galaasa Dilbootiif qabu keessaa tokko. Obboo Galaasaan nama jireenyii isaanii bilisummaa Oromootiif jedhe…
Gurraandhala 13, 2015 (Oromo Liberation Front) — Mootummaan Wayyaanee ummatoota irraan gama dinagdee, siyaasaa fi hawaasummaan miidhaa ol aanaa dhaqqabsiisaa jiru…
News broke out recently that Obbo Lencho Leta, his ODF members, and associates are heading to Finfinne for another power…
M.Guutuu Gaafiin kun gaafii qabsaawotni, sab-boonootni fi ummatni Oromoo yeroo odoo itti hin laatin deebisuu qaban jedheetiin amana. ABO dhaaba…
Ibsa Hayyu duree QC (qaama cehuumsa ABO) duraanii J/ Dhugaasaa Bakkakkoo bara haaraya guyyaa WBO sababeeyfachuun sarara Platalk gubbaan dabarsan...
Ibsa Walii galtee garee Koree Yeroo ABO tan Obboo Ibraahim Muummeetiin gad geeyfamtuu fii garee Shanee ABO ....laalchisee..Ibsaa fii gaafiif deebisaa Obboo…
Dear Obbo Dawuud, First of all, we would like to thank you for your contributions to the Oromo peoples’ struggle…
Hayyu duree ABO garee shanee ABO Jaal Daawud Ibsaa..ibsaa guyyaa gootota Oromo laalchisee...
Yaadannoon gootota qabsoo bilisummaa Oromoof osoo qabsawanii wareegamani kan barbaachiseef waan aadeeffatame qofaaf osoo hin taane guyyaa kana seenaa qabsoo…


text:
Kitaabni “Yaadaa fi Milkaa’inna” jedhu, tarkaanfilee kudhan miira mirqaansu jabaatiin nama sochoosun gara milkaa’innaatti nama qajeelchu ibsa…. Nama qalbii isaa jaalala milkaa’innaatiin qabsiisuu barbaade hunda dubbisa.
Itti Fufi
Torbaan darbee kaayyoon keenya maal akka ta’e murteessinee turre. Kaayyoo keenya erga murteessine booda milkaa’inni keenya maal akka ta’e tarreessinee jirra. Rabbiin qofa gabbaruun karaa milkaa’innaa fi gammachuu hundaa bana. Teepha fi sakallaa gabrummaa namarraa kaasun faaya bilisummaa fi gammachuu namatti dira. Salphinni kan nama haguugu yommuu Rabbiin ala wantoota biraatiif gadi jedhanii fi bulaniidha. Rabbiin qofa gabbaruun rizqii (soorata) ni bal’isaa malee hin dhiphisu. Osoo sooranni namaa xiqqaa ta’eeyyu keessi isaa gammachuun kan guuttameedha. Namoonni yeroo baay’ee soorataaf dhiphachuun kaayyoo guddaa uumamaniif dagatu. Kuni immoo milkaa’inna fi gammachuu ganda lamaanitu akka dhaban isaan taasisa. Jireenya addunyaa tanaa garmalee jibbanii hundeema tan dhiisaniis miti. Akkasumas garmalee jaallatanii hundeema itti maxxananiis miti. Madaala kaa’ufii barbaachisa. Read more
Torbaan darbee dargaggoonni akkamitti fi maaliif karaan akka jalaa bade eerre turre. Har’a immoo Insha Allah, nama karaan jalaa bade akkamitti akka karattı akka deebi’uu danda’u ilaalla. Dhugumatti, ilmi namaa sababa adda addaa irraa kan ka’e dukkana jireenyaa keessatti baduun jireenya gadadoo gaggeessu danda’a. Namni tokko jireenya ofii moo’atuuf, gammachuu fi milkaa’inna argatuuf gaafilee armaan gadii deebiisuuf tattaafachuu qaba. Isaaniis: Read more
Gaarummaa jechuun amala/aklaaqa gaarii nama hawwatu qabaachu, hojii gaggaarii hojjachuu fi hojii badaa irraa dheessudha. Faallan gaarummaa gadhummaa ykn fafee, badaa, fokkuudha. Namni tokko gaarummaa qaba yommuu jennu amalli fi hojiin isaa gaariidha jechuu keenya.
Namoonni gaarummaa wantoota baay’ee keessa barbaadu. Gariin isaanii maallaqaa fi qabeenya keessa, gariin immoo beekkamtii argachuu keessa, gariin beekumsa keessa, gariin immoo aangoo fi kkf keessa barbaadu. Kunniin hundii niyyaan (yaanni) duuba jiru gaarii yoo hin ta’in gaarummatti osoo hin ta’in baditti nama geessa. Read more
Waan namoonni si miidhaniifi mitii waan ati namoota miitef dhiphadhu. Sababni isaas yommuu namoonni si miidhan ajrii (mindaa) argatta. Namtichi yommuu towbate fi ati araaramtuuf Rabbiin mindaa siif kataba. Namtichi osoo hin toowbatin yoo du’e immoo boru Guyyaa Qiyaama harka kee ni kafalatta. Cunqursaan hin jiru, mizaana haqaatu dhaabbata. Garuu ati yoo nama miite fi osoo hin towbatiin duute adabbii argatta, hojiin gaariin(hasanaanni) tee nama saniif kennamti. Kanaafu arrabaan, harkaan fi karaa adda addaatin nama miite yoo jiraate yeroon towbadhu, araarama gaafadhu.Yoo araarama gaafachuun sitti ulfaate hojii gaggaari baay’isi hojjadhu. Read more
6.Karaa sirrii irratti fi haala sirriin baasu– namoonni baay’een qabeenya yommuu argatan eessatti fi akkamitti akka baasan hin beekan. Fasaanni (badiin) guddaan addunyaa irratti kan babal’ataa jiru sababa baay’inna qabeenyaatin. Boombii fi nuwkilariin namoota nagahatitti roobsan sababa baay’inna qabeenyatinii mitii? Qabeenya sirnaan yoo itti hin fayyadamiin namtichaaf badii taati. Iccitiwwan galii gaarii itti argatan keessaa tokko qabeenya sirnaan itti fayyadamuudha. Wantuma arganirratti bitteennessu dhiisudha. Qabeenyi amaanaa Rabbiin nama bira kaa’edha. Guyyaa fedhe namarraa fudhata. Qabeenyi kiyya jedhanii akkuma fedhan itti taphachuun of gowwomsuudha. Qabeenya sirnaan fayyadamuuf: Read more
Yoo nama hundaa ija shakkiitin ilaalte, mataa keeti fi namoota biroo miita. Yaadota hin barbaachisneen sammuu fi yeroo kee gubda, boqonnaa sammuu dhabda. Tarkaanfi isaa/ishii guutu akka hordoftuu of goota. Karaa biraatin, shakkii kee irratti hundaa’un yoo nama san irratti tarkaanfi fudhatte bololi’a gaabbi fi gaddaa keessa jiraatta. Kanaafu, shakkii fi jette jette namni sitti fidu of eeggadhu. ‘Osoo hin guutatin hin gugatin’ jedhe Oromon. Gugatun dura dhugaa fi soba ta’uu isaa addaan baafadhu boodarra rakkoo guddaa keessa galtaati. Read more
Shakkii fi yaadota hin barbaachisneen of hin dhiphisin. Yommuu nama nagaha wanta badaan shakkitu, wanta hin jirre arguuf carraaqa jirta. Sheyxaanni sitti dhufuun yaadota hin barbaachisne fi fuudhatama hin qabne sitti haasasa. Ergasii ni yaaddofta. Wanta hin jirreen of dhiphista. Yeroo kanatti jedhi,,” A’uzu billahi mina sheytaani rajim”Asi badii. Yookiin immoo nama nagaha wanta badaan shakkitu san du’aayi godhiif. Jedhi,”Yaa Rabbii badii kanarraa isa/ishii tiksi.” Dabalataanis jette jette nama irraa guurun mataa of hin dhukkubsiin. Nama jette jette sitti fidu irraa dheessi. Kunniin karaa shakkii badaa irraa ittiin baraaramtudha. “Shakkiin dubbii sobaati.” Read more
Barruun tuni barreefamoota gaggabaabo ji’a Bitootessa (March) 2016 fuula Fesbuuki Jireenya Badhaatu irraa walitti kuufamteedha.
Hanga fedhan namoonni cubbuu/badii haa raawwatan, isaan hin hordofin hin akkeessin. Namoonni baay’een sababa akkeessutin cubbuutti kufu. Akkana siin jechuu danda’u,”Namni hunduu jaalalle dubartii/dhiiraa qaba. Kana namni hunduu ni hojjata. Ati nama addaati? Dargaggummaa keetti fayyadami. Yoo amma of hin bashanansiisin yoom of bashanansiisuf? Rakkoo hin qabu boodarra ni tawbatta, Rabbiin gafurrahimi….” Hanga isaan hordoftu haala kanaan si sossobu. Namoonni kunniin sheyxaana namaati irraa garagali,wanta isaan jedhan gonkumaa hin dhagahin. Read more
Rakkoon guddaan yeroo ammaa dargaggoota muudataa jiruu dhama’insa fi hurrii jireenyati. Rakkoo keessa isaani jiruu furuuf karaa adda addaatin itti qabsaa’u yookiin immoo itti qabsaa’u dhiisun abdii kutu. Jireenyi addunyaa tanaa qullaa homaa of keessaa hin qabne itti fakkaata. Yaanni maaliif uumame jedhu mataa isaani reeba. Bombiin midiyaa kallatti garagaraatin itti roobu garam akka deemu qaban fundure isaani itti dukkaneessa. Soba dhugaa, dhugaa soba fakkeessun sammuu isaani laamshessa jira. Haqa akka hin hubanne haguuggi itti ta’ee jira. Dargaggoonni garamitti haa goru, maal haa qabadhu, eessa haa deemu, kuni dhugaadha moo soba jedhanii dhama’an lakkoofsi isaani baay’eedha. Jireenya keessatti wantoonni baay’een nama dhamaasu danda’u. Rakkoon nama dhamaasa, hurrii namatti duucha. Read more


text:
Maal hojjetaa Jirra?
Dhaabaannii Weelthaangeerhiilfii sadrkaa Gaanfaa Afirikaatii Hanqinaa midhaan nyaataa dhabamsiisuu fi mirkaneesuu wabii midhaan nyaataa sadarkaa biyyotaa gaanfaa Afiriikaa keessa jiranittii mirkaneessuudhaaf kan hojjaataa jiru yoo ta’u biyyooni kunneenis ammoo biyyootaa yeroo adda addaa hanqina robaatiif kanneen saaxilamanii fi goginsaan/oongedhaan akkasumaas ammoo sabaabiilee jijjirama qileensaatiin kanneen miidhamaa jiraniidha.
Biyya Itiyoophiyaa keessatis ammoo Weelthaangeerhiilfii kun sadarkaa Manneen jireenyaa dhuunfaatti sagantaalee adda adaa sekterrotaa ittiin qindeessaan faayadamuudhaan sekteroota kanneen walittii hidhachiisuudhaan akkasumas waliin qindoominaan akka hojjatan taasisuudhaan hojjetaa jira. Sekteroota adda addaa kaneen akka Waajjiraalee qonnaa, Eegumsa Naannoo, Misooma Dinagdee, WASH, barnoota Sorata nageenyaa, fi Barnootaa waajiraalee Wabii Hawasummaa akkasumaas ammoo barnootaa sooraataa seeraa qabeessaa ta’e faayyadamuu fi dhimma Koorniyaa barbaachisan irratti barnootaa barbaachisaa ta’e kennuudhaan hojjetaa jira. Akkasumaas ammoo ittisaa balaa barnootaa barbaachisan dhiyeesuu, barnootaa dhala namummaaf deggersaa barbaachisaa ta’e taasisuu, bosona kanneen manca’an gara duraan turannitti deebisuuf fi misooma irrati hojjachudha.
Kanneen biroo qoodaa fudhatan yookaan ammoo sekterootaa biroo dhimma walfakkaatu irratti hojjatan waliin, adeemsaa kana keessattis ammoo namootaa gargaarsi kun adda durummadhaan barbaachisuuf dursa kennuudhaan deggersaa barbachisu keennuufiidhaan hubannoo fi beekumsaa naannootti argaman ogeessota teekinikaa naanichaa waliin walqunnamsiisuudhaan walittii fiduudhaan waliin qindeessuudhaan neetiiwoorkii internaashinaalii waliin walqunnamsiisuudhaan hojjetaa jira. Adeemsii Kun ammoo imaammatootaa dhimmichaa barbaachisan kan biyyaa keessaa fi kan addunyaa waliin wal-qunnamsiisudhaaf hojii keenyaaf deggersaa barbaachisaa ta’e taasisaa jira.
Biyyaa Somaalii Laandii Keessatti dhaabbanii Weelthaangeerhiilfii rakkoolee hanqiina nyaataa naanicha keessatti argaman dhabamsiisuudhaa fi akksumaas ammoo wabii midhaan nyaataa mirkaneessuudhaaf rakkoolee adda addaa baayy’ee ulfaataa ta’an fi walxaxxoo ta’an hiikuudhaan furmaata barbaachisaa ta’e kennuufii kanneen hiyyummaadhaa fi beelaaf sababa ta’an dhabamsiisuudhaaf hojjetaa jira. Isaan kunneenis ammoo qabeenyaalee uumamaa kunuunsuu, barnootaa baballisuu, maddaa galii baballisuu fi barsiisuu, madaa gabaa fi kanneen biroo waliin walqabsiisuudhaan, wabii qophii ittisaa balaa hawwaasaa hojjetaa jira.
Xiyyeeffaanoon Piroojektii keenyaa namoota rakkoolee balaa oongeetiin beelaaf saaxilaman, namoota qonnaa xixiqqaadhaan jiraatan, namoota horsiisanii bulan, akkasumaas ammoo namoota fi dubaartoota yookaan daa’immaan sababiilee adda addaatiin qe’ee isaanii irraa buqqa’an irratti kan hundaa’edha.
Xiyyeeffaannoo Wabii nyaata fi Soorataa
Galma akka addunyaatti kaawanne irratti hundaa’uudhaan “beela dhabamsiisuuf bakka hojjennu maratti” sochiilee gageessaa jirruun hojiilee misoomaa dhimmoota adda addaa irratii baay’ee xiyyeeffchuudhaan, sadarkaa hawwasaattii wabii midhaan nyaata fi soorataa haala walitti fufiinsa qabu mirkaneessudhaaf hojjetaa jirra. Kanas ammoo kan jennee waamnu “Hundumaan muraasatti dhiyaachuu.”


text:
Dhiifama waliif haa goonu
Dhiifama waliif haa goonu. Dhiifamaas wal haa gaafannu.
Nama hin miidhin! Dogoggoraan yoo miidhaa nama irra geessite immoo dhiifama gaafatuu hin sodaatin. Rabbiin Gabroottan isaa kan dhiifama waliif godhan ni jaalata.
Wanti sodaatamuu qabu dhiifama gaafatuu osoo hin taane namtichi miidhame sun dhiifama naaf godha moo hin godhu kan jedhu tahuu qaba. Imimmaan nama miidhameefi Du’aa’iin nama miidhamee kan lafa hin buune tahuun beekamuu qaba.
Ilma namaa ta’ee kan hin dogoggore hin jiru. Yoo diqqaadha jettee tuffattee dhiiste malee osoo hin beekin nama miidhuu mala ykn miidhamuun mala, namni sabaaba kee osoo ati hin beekin imimmaan cophse jiraatuu mala, osoo ati quba hin qabaatin namni sii boochisuu mala.
Akkuma miidhamuu jibbinu, akkuma miidhaan nurra gahu nu dhukkubsu, nama miidhuu irraa nabsee teenya haa tiksinu. Kan nu miidheef dhiifama haa goonu! Kan miidhaa irra geessisne immoo dhiifama gaafatuun dhukkubbii san haa fayyisnu.
Rabbiin warra dhiifama gaafatu ni jaalata! Warra dhiifama namaaf godhaniis ni jaalata!


text:
Lakkoobsi namoota COVID-19n qabamanii kutaalee Yunaayitid hanga tokko keessaa kan duraan gabaasame dachaa 13 kan caalu ta’uu jarmayaan ittisaa fi to’annoo dhukkubootaa CDCn beeksisee jira. Gabaasi CDC kun kan hundaa’e namoota hanga tokko New yourk, Flooridaa kibbaa, Mizuurii, Utaa fi Washington keessaa dabalatee naannolee 10 keessaa qorannoo dhiigaa walitti qabame irratti hundaa’uu dhaani.
Barreessitoonni qorannaa marsariitii ogeessota fayyaa JAMA jedhu irratti maxxanfamee akka jedhanitti namoonni vaayiresii koronaan qabaman hedduun sababaa mallattoon irratti argamu hamaa hin taane ykn qaruma mallattoo hin agarsiisene wal’aansa fayyaa hin fudhatan. Kanneen akkasii vaayiresii kana uummatatti daddabarsu jedhan. Yoo xiqqaate namoonni vaayiresii kanaan qabaman dhibba irraa harki 40mni mallattoon isaa irratti hin argamu.
Qorattoonni CDC kan isaan bira ga’an ka biron namoonni xiqqoo kanneen kutaalee Yunaayitid Isteetis adda addaa keessa jiran antibody ykn qaama isaanii keessa kan vaayiresii kana ofi irraa lolu qabu. Kana jechuun namoonni hedduun vaayiresii kanaaf saaxilamoo dha jechuu dha jedhan.
New York bakka jalqaba COVID-19 akkaan keessatti hammaate keessaa namoota dhibba irraa harka 24 ta’antu qaamni isaanii vaayiresii kana ofi irraa ittisuu danda’a jedhu hayyoonni saayinsii.
Ibsa guyyaatti vaayiresii kana ilaalchisuun erga baatii Ebla darbee qabee kennamuun Traamp lakkoobsi namoota COVID -19n qabamanii gutummaa biyyattii keessaa ol ka’aa adeemuu amananii utuu hin wayyaawin dura hammaachuuf deema jedhan.
Addunyaa irraa namoonni miliyoonni 4.8 vaayiresii kanaan qabamanii kanneen kuma 613,000 du’anii jiran kanatti qorattoonni talaallii vaayiresii kana dhabamsiisu argachuu irratti fooya’inni argamuu gabaasaa jiran.


text:
Prezedaantiin Eertiraa Isaayyaas Afawarq afeerraa Mumichi Ministeeraa Dr.Abiy Ahimed isaaniif taassisaniin Daawwii hojiitiif gara Itiyoophiyaa imalu.
Daawwii kanaanis hariiroo biyyoota lamaanii cimsuuf akka ta’e gabaafameera.
Jilli Mootummaa Eertiraa Prezedaantii Isaayyaas Afawoorqiin durfamu qondaalota Mootummaa Ityoophiyaa wajjin hariiroo biyyoota lamaanii irratti ni mari’atus jedhamee eegama.
Jilli Mootummaa Eertiraa turtii isaanii Itiyoophiyaa keessatti gara Magaalaa Hawaasaa imaluun Paarkii indaastirii Hawaasaa akka daawwatan himameera.
Galma Barkumeettis qophiin simannaa kan gaggeeffamu yemmuu ta’u, jila kanaaf afeerraan irbaataa ni taassifama.
Uummatnis prezedaant Isaayyaas Afawarqiif simannaa ho’aa akka taassisu waamichi dhiyaatera.
MM Doktar Abiy Ahimad Adoolessa 1, bara 2010 daawwii hojii guyyoota 2f Eertiraa turuun isaanii ni yaadatama.
Daawwii isaanii kanaanis Itiyoophiyaa fi Eertiraan waliigalteewwan nageenyaa walii mallatteessuun isaanii kan yaadatamuudha.


text:
Masaraan mootummaa Finfinnee kaleessa galma nageenyaa ta’ee jira. Muummichi ministeeraa Abiyyiin dabalatee angawooni Eertraa gameeyyiin weellisaa angafa Mohamud Ahimediin dursamuu dhaan waa’ee nagaa waliin faarsaniiru.
Kaleessa Finfinnee kan seene ministeera dhimma alaa Usmaan Saaleeh fi gorsaan addaa prezidaant Isaayyaas Afewerqii Yemaanee Gabra Aab kan keessatti argaman gareen jila mootummaa Eertraa masraa mootummaa keessatti afeerraan irbaataa godhameeraafi.
Sirni irbaataa kun garuu kan haasaan irratti dhageessisame, biyyoonni lamaan nageenya ilaalchisee ejjennoon qaban kan irratti calaqqise ture.
Muummichi ministeeraa Abiy Ahimed haasaa dhageessisaniin biyyi isaanii nagaa buusuuf qophee ta’uu ishee dubbatan.
Holloota mara keessumaa Eertraa wajjin fedhii nagaa fi araaraa guddaa qabna. Sababiin isaas jibbii, arrabsoo fi wal ceepha’uun umurii amma irra jirruun waan nu fayyadu ta’ee nutti hin argamne.
Wal ceepha’uun ennaa umurii ijoollummaa in bareeda. Ennaa guddatan garuu nama dadhabsiisa. Kanaaf umurii amma irra jirruun Ertraa waliin wal ceephoo hin barbaannu, jaalala barbaanna.
Kan nu yaanne, Asmaraa dhufnee obboloota keenya waliin wal haammachuu dha. Sana irraa kan hafe gaaffiin ka biraan nuyiif xixiqaoo dha. Madaalliin jaalalaan gitu homtuu hin jiru.
Yoo jaalalaan walii galle, daangaa sararuu utuu hin taane, nu barbaachisuu iyyuu dhiisuu mala. Jaalalaan walii gallaan achii waanti irraa hafe yoo jiraate asii, asii immoo jiraannaan kan waliin qooddannu ta’a jedhan.
Muummichi ministeerichaa haasaa isaanii kanaan Eertraa waliin hariiroon jiru fooyya’uu kan qabu, hattamaan akka ta’u, kanaafis balballi banamuu isaa ibsaniiru.
Guyyaa har’aa golgaan gurraachi tarsa’uu isaa agarsiisa jedhan Dr. Abiy. Yeroo kana booddee jiru keessatti jaalalli attamiin guddata, attamiin waliin hojjenna isa jedhu waliin mari’annee, akka barbaachisetti biyyoota lamaaniif kan himnu ta’a. Artistoonni waggaa haaraa isa dhufu kan kabajnu Asmaraa keessatti waan ta’uuf ammumaa qophaa’uu qabna jedhan.


text:
Monthly Archives: January 2016
“Fincila Gabrummaa” Artist Daani’eel Badhaadhaa **2016 #OromoProtests Music**
Aside
Artist Daawwitee Mokonnoon “Amboo Gara Galgalaa”
Aside
Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo (SQ) Amajjii 30, 2016/Gaaffii fi Deebii Jaal Diiramuu Cabsaa Hoggansa Qeerroo Keessaa Tokko Waliin Ta’e
Aside
Hidhatee Magaalaa Finfinnee Keessa Deemuun Waraanni Wayyaanee Uummata Naqaa Qabee Gidirsuu Itti Fufe
Aside
Amajii 29,2016 irraa kaasee barattota Oromoo adamsuudhaan naannoo kiiloo 6,5 fi 4 keessa waraanni Wayyaanee olii fi gadi kaattee ijoollee qabuun ukkaamsaa jirti. Namoota isheen qabuuf duukkaa kaattu boodaan ijoolleen Qeerroo suuraa isaanii yoo kaasan kunoo argina. Baratootni oromo yuuniversitii kiiloo 5 keessaa baratan kaleessa waraqaa Qeerroo ABO maxxansan jedhamee shakkaman daandi irraa qabanii hidhaa ukkamsaa jiraatuu suuraadhaan kan deggeramen ragaa baha.
FXG oromiyaa keessa bakkeewwan hundaattuu kan itti fufe tahee naannoo biroo kanneen akka Gambeellattis fincilli uummata wayyaaneen walitti
buusee fayadamuuf kaatuun uummanni waliin mootummaa wayyaanee irratti ka’ee jiraatuu gabaasni naannoo Gamblee irraa dhufaa jira.
Akaksuma godina Gujii keessatti yero ammaa kana waraqaa hedduun waamica FXG bittimfamaa jira haala wal irraa hin cinneen. FXGs uummataan godina Guji keessatti torbee kana irraa kaasee aanaalee garagaraatti itti fufee akka jiru Qeerroon gabaasee jira.
SBO Amajjii 31,2016. Oduu, Gabaasa FXG, Gaaffii fi deebii Jaal.Dachaas Roobaa kutaa xumuraa fi dhaggeeffatamuu kan qabu, Sagantaa hawaasa Oromoo Adileyid, Awustiraliyaa fi Qophiilee biroo
Aside
Waraabettiifi Wayyaaneen Dukkana Jaallatu!
Aside
Hariiroo Jorgootiin
Wayyaaneen gaafa barbaadde ABO’n hin jiru jetti. As gara galteemmoo mootummaakoof kan yaaddessaa ta’an; kan nashororkeessan keessaa inni hangafti ABO dha jettee akka namni sodaatee jala hin hiriirre gochuuf namni miseensa isaa ta’e shororkeessummaan himatama jettee seera tumti. Fincila Diddaa Gabrumaafi Xumura gabrummaa uummatni guutuun biyyattii itti garagalee ka’e kanallee ABO tu duuba jira jetti. Lolli wayyaanee haqa dhugaafi ifa wajjiniinidha. Wayyaaneen kan isheen jibbitu nama haqa falmatu. Nama dhugaa dubbatu! Nama kijiba saaxilee ifa godhu dha. Sababa kanaan Diinni wayyaanee inni guddaan media dha yoo jedhame soba miti. Wayyaaneen media nuukleer bombii caalaa sodaatti. Kun waan ta’eefiis akkuma waraabessaa dukkana adeemuu waan jaalattuufidha. Wayyanee biratti iftoominni hin jiru. Wanti hundumtuu icciitiidha. Saamichi ishiin gaggeessitu kun akka seera qabeessa hin taane isheenuu beekti. Mootummaan isheen qabdu kun akka seera qabeessa hin taanes tolchitee beekti. Wayyaaneen bakka amma taa’aa jirtu kana taa’uuf Seenaas heeras itti hin qabdu.
Kanaaf waan hundumaa dukkana haguuggateetti raawwachuu feeti. Kanaaf diinni ishee inni guddaan nama waan kana ishee saaxiludha. Haqni jiru ifa baanaan wayyaaneen akka lama hin bulle of beekti. Bajata guddaa isheen ramaddee qabdus kan hundaa caalu humna waraanaa isheefillee daran haqa kana haguuguuf kan ooludha. Gabaabaatti meeshaan waraanaa guddaan wayyaaneen sodattu media dha. Kunis median tirika ykn biiftuu eenyummaa wayyaanee saaxilu waan ta’eefidha. Waraabessaafi Wayyaaneen Dukkana Jaallatu
Godina Wallaggaa Magaalaa Gidaamii fi Jimmaa Horroo Akkasumas Gada Burii Jedhamu Keessatti FXG Itti Fufee Oole.
Aside
Guyyaa Har’aa Amajjii 29,2016 Godina Wallaggaa aanaa Gidaamii fi Jimmaa Horroo akkasumas ganda Burii jedhamu keessatti FXH haala jabaa ta’een gaggeeffamaa oole,Warraanni Wayyaanee haala kanatti rifates jiraattotaa fi barattoota qabee hidhuu fi gidirsuu itti haa fufu malee uummanni naannichaa jabinaan loltoota Wayyaanee of irraa dhorkaa oolanii jiru jedha Qeerroon.
Waraanni Wayyaanee Yuniversitii Finfinnee Naannoo Kiloo 6 Marsaa Oole.
Aside
Har’a Amajjii 29,2016 FXG mooraa Yuuniversitii Finfnneetti ka’a sodaa jechuuun har’a poolisii fi waraanni nannicha qubatee marsaa oolera.
Suuraan asirraa argitan kun galma 1ffaa mooraa yuuniversitii kiiloo 6 irratti argamu tahee namoota nagaa qabanii gadhiisuun akka waan FXG kana dura dhaabbachuun itti milkaa’uu abjoo’atuutti yaadanii olii gi gadi waraana isaa mootummaan Wayyaanee kaachisaa jiira.
Mooricha keessattis halkan edaa waraqaaleen dhaadannoo garagaraa
Qerroodhaan bittimfaman
-Wayyaanee kana booda haa gaggeessinu
-Gumaa barattoota keenya wal taanee haa baasnu
-Yeroon Bilisummaa gaheera
-ABOn nuuf galuuf sagaleen dhaga’ameera
-WBOn abdii keenya boodatti hin deebinu
-FXGtiin oromiyaan ni bilisoomti
-Oromiyaan kan oromooti
fi kanaa olitti dhaadannoolee waraqaalee adda addaatin faca’ee bule mootummaa wayyaanee abbaa irree daran yaaddessuun har’a hoomaa waraanaa naannoo mooraa barnootaa yuuniversitii kiiloo 6 qubachiise oolera.


text:
Eega deebi’ee jalqabee guyyaa 13ffaa kan qabatee jiru waraansi Itiyoophiyaa gama Kaabaa akkuma itti fufee jira. Kanneen Sagaleen Ameerikaa dubbise jiraattonni naannoolee Saqoxaa, Umaraa fi Wal-qaayit, bakkawwan isaan jiran irraa fagoo dhaa sagaleen meeshaalee guguddaa akka dhaga’amu dubbatan. Babal’achuu lola sanaaf yeroo gareeleen lamaan wal-yakkaa jiranitti, akka waraansichi dhaabatee, nagaan bu’u waamichi hedduun dhihaataa jira.
Jilli Prezidaantii Yunaayitid Isteetis – Joo Baayiden, ka Gaanfa Afrikaa – Ambaasaaddar Maayik Hamar, sanbattan dabran akka gara Gaanfa Afrikaatti qajeelan kan ibsame taheyyuu, Ambaasaddarichi Itiyoophiyaa dhaqqabuu isaanii fi dhaqqabuu-dhaba isaanii ilaalchisee hanga gabaasaan kun qindaa’etti waan beekame hin jiru.


text:
Gaa’ila Islaamaa-Lakk.6.1
Abbaa Manaa Kee Akkamitti Filattaa?-Kutaa 1ffaa
Kutaalee darban keessatti dhiirri tokko hiriyyaa jireenyaa tan taate niiti isaa akkamitti akka filatu ilaalle jirra. Islaamni saalaa lamaaniif mirga isaaniif maluu kennee jira. Dubartiinis mirga abbaa manaa ishii filachuu qabdi. Dubarri takka sadarka shamarrummaa irra yommuu geessu, dhiira akkamiitu naaf ta’a jechuun yaadun ishii hin oolu. Wanti guddaan shamarri dhiira irraa barbaaddu mararfannaa fi haala gaariin ishii kunuunsudha. Nama ishii bohaarsu fi dhiphinna jireenyaa irraa hir’isuu barbaaddi. Kanaafu, obboleetti koo! Nama akkanaa eessaa argatta ree? Tarii dhiirri baay’een gubbaan wanta miidhagaa sitti mul’isee si gowwoomsu danda’a. Mee koottu! Dhiira ati barbaaddu akkamitti akka filattu siif akeekati.
1-Amantii fi Amala Gaarii kan qabu Filadhuu
Asitti amantii yommuu jennu iimaanni isaa cimaa ta’uudha. Amalli gaariin immoo firii iimaanaa waan ta’eef uumaman ykn adeemsa keessa kan argamuudha. Nama iimaana qabuu fi amalli isaa gaarii ta’e beekuf tooftaa adda addaatti fayyadamu dandeenya. Iimaana isaa madaaluf safartuun jalqabaa salaata. Dhoksaa fi ifatti salaata shanan sirnaan yoo salaate, murtii alaatin iimaana qaba jennee murteessina. Garuu obboleetti koo wanti tokko si gowwoomsu danda’a. Innis, iimaana qaba akka jedhamuuf dhiirri tokko si kadhatuuf yommuu dhufu, salaata salaatu fi ibaadaa biraa hojjachuu danda’a. Garuu kana dura salaata quba hin qabu. Namni akkanaa dhugumatti si qofa osoo hin ta’in ofillee gowwoomsaa jira. Rabbiif niyyaa isaa qulqulleessu dhiisee dubartii argachuuf yommuu ibaada hojjatu hangam nifaaqni keessa isaa seenu abbatu beeka. Dhiirota akkanaa irraa nagaha bahuuf, gara keetti dhufuun dura haala isaa hiriyyoota isaa ykn nama isa beekan gaafachuudha. “Namni kuni salaata sirnaan salaataa? Waan badaa irraa ni dheessaa?” jedhanii qorachuun ni danda’ama.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa intala ofii eenyutti heerumsiisu akka hin qabnee fi eenyutti heerumsiisuu akka qaban haala kanaan warra intalaa gorsa
Yoo amanan malee dhiira mushrikaattis [dubartii teessan] hin heerumsiisinaa. Odoma inni isin gammachiiseyyuu gabricha mu’minaatu mushrika irra caala. Warri suni gara ibiddaatti waamu; Rabbiin immoo hayyama Isaatiin gara Jannataa fi araaramaatti waama. Akka xinxallaniif jecha aayatota Isaa namootaaf ibsa.” Suuratu al-Baqarah 2:221
Dhiirri kaafirri gonkumaa dubartii mu’minaa qulqulluu taateef kan ta’uu miti. Akkamitti qalbiin shirkiin xurooftee fi qalbiin tawhidaan qulqulloofte walitti dhufti? Haalumaa kanaan, dhiirri iimaana irraa fagaate fi badii adda addaa keessatti taree jireenya dubartii iimaanan faayamte kan tolchuu miti.
Dubartiin yommuu dhiira iimaana qabutti heerumtu faaydaa baay’ee ishiif buusa. Isaan keessaa sadii eerun ni danda’ama:
1ffaa- Jireenya addunyaa keessatti yoo ishii jaallatte, ishiif ni mararfata, ni kabaja. Yoo ishii jibbe immoo Rabbiin sodaachun ishii miidhu irraa of qaba.
Namtichi tokko Hasan bin Ali(RA) akkana jedhe gaafate,”Intala takka qaba. Namoonni fuudhaf na gaafatu. Eenyutti haa heerumsiisu?”
Hasanis akkana jedheen,”Nama Rabbiin sodaatutti heerumsiisi. Yoo ishii jaallate ni kabaja. Yoo ishii jibbe immoo hin miidhu.”
2ffaa– Jannatatti akka dhiyaattu fi Jaalala Rabbii (Subhaanahu wa ta’aalaa) akka argattu ishii gargaara. Dubartii meeqatu yommuu warra ishii keessa jirtu, tan sirnaan salaattu fi hijaaba uffattu turte. Yommuu dhiira waa’ee amanti quba hin qabnetti heerumtu, salaataa fi hijaaba gatte. Garuu osoo dhiira iimaana qabutti heerumte, ishii jajjabeessuun addunyaa fi Aakhiratti gammachuu akka argattu sababa ishiif ta’aa ture. Jireenya keessatti jabeenyaa fi ijjannoo horatti. Hojii gaggaarii akka hojjattuu ishii kakaasa, hojii badaa irraa immoo ishii akeekachiisa. Kuni ganda lamaanitti gammachuu akka argattu ishii taasisa.
3ffaa– Ijoollee ishiitiif abbaa gaarii ta’a- keessamaayyuu ijoolleen dhiiraa abbaa isaanii fakkeenya (role model) godhachuun guddatu. Dhiirri ati ijoollee teetiif abba akka ta’uu filatte nama isaaniif fakkeenya gaarii ta’u moo hin taanee? Abbaa ijoollee isaa caati qama’uu fi muuziqaa barsiisu ta’a moo abbaa ijoollee isaa Qur’aana barsiisuu ta’aa? Kana addaan baafachuuf hiriyyoota isaa ilaali. Hiriyyoota badaa moo gaarii waliin oolaa?
Yaa obboleetti koo! Yeroo ulfaataa kana keessatti dhiira iimaana qabuu argannaan dhugumatti ati milkoofte. Kanaafi, Ergamaan Rabbii (SAW) warra intalaa, dhiirri amala gaarii fi iimaana qabu yommuu intala isaanii fuudhuf isaanitti dhufu, ishii akka itti heerumsiisan gorsa:
“ إِذَا أَتَاكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ خُلُقَهُ وَدِينَهُ فَزَوِّجُوهُ إِلاَّ تَفْعَلُوا تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأَرْضِ وَفَسَادٌ عَرِيضٌ “
Namni amala isaa fi amanti isaa jaallattan yoo isinitti dhufee, [intala teessan] itti heerumsiisaa. Yoo hin hojjatin, fitnaa fi fasaada (balleessaa) baay’etu dachii keessatti uumama.” Sunan Ibn Maajah 1967
Sababni isaas, warri intala nama qabeenya qabutti malee intala teenya hin heerumsiisnu jedhanii yoo didan, intalli fi gurbaan miidhaa baay’eef saaxilamu. Intala teenya nama qabeenya baay’ee qabutti malee hin heerumsisnu osoo jedhanu, intalli manatti hafuu dandeessi. Akkasumas wanta fokkuutti kufuu dandeessi. Dhiirris dubartii isaaf maltu osoo hin fuudhin yoo hafe wanta fokkuutti kufuu danda’a. Haala kanaan zinaan dachii irra babal’ata.
Bareedinnaan hin gowwomiin!
Seenaan ni odeefama, dargaggessa tokkotu intala baadiya takka fuudhuf kadhate. Bareedinni isaa ishii ajaa’ibsiise. Akhlaaqa (amala) fi adeemsa isaa osoo itti hin yaadin intalli tuni isatti heerumuuf muddamte. Abbaan ishii mucaan kuni amala gaarii akka hin qabne ishii gorse. Ishiin gorsa abbaa kana hin jaallanne. Abbaan nikhaa ishiirratti fudhatu dide. Garuu ishiin tole hin jenne. Dhumarratti gurbaa kanatti ni heerumte. Ji’a tokkoon booda abbaan ishii mana ishiitti ishii ziyaaruf (daawwatuuf) dhufe. Qaama ishii irratti mallattoolee rukuttaa dhiirsi rukute arge. Mallattoo kana akka waan hin agarre ta’ee akkana jechuun ishii gaafate; “Haalli kee akkamii yaa intala koo?”
Akka waan gammachuu qabdu ni fakkeessite. Abbaanis ni jedheen,”Mallattoon rukuttaa kuni maalii?” Yeroo dheeraaf hiqqifatte bootte. Ergasii akkana jette: Yaa abbaa koo maal siin haa jedhu?”
Kanaafu, dubartiin dhiira miidhaginnaa fi qabeenya baay’ee qabuun gowwoomu hin qabdu. Amala fi amanti isaa ilaalu qabdi. Miidhaginnii fi qabeenyi ishii dharraasisuu yeroon booda ni deema. Seenaan kuni obboleettiwwan keenyaf barnoota guddaa ta’a jedhee yaada.
2-Hanga ta’e tokko Kitaaba Rabbii irraa kan waa haffaze filadhuu
Qur’aana irraa hanga ta’e qomatti kan qabatee fi hojii irra oolchuf kan tattaafatu yoo ta’e, haalli isaa waa tole. Ergamaan Rabbii (SAW) sahaabota isaa keessaa nama Qur’aana irraa waa haffazeen dubartii itti heerumsisee jira.
Hadiisa sahiih Al-Bukhaari fi Muslim gabaasan keessatti, Sahl bin Sa’ad akkana jedha: Gaaf tokko osoo Nabiyyii (SAW) waliin teenyu dubartiin takka dhufuun isaaf of dhiyeessite. Nabiyyiinis ija ofii gadi qabee olkaase. Deebii ishiif hin deebisne. Sahaabota isaa keessaa namtichi tokko, “Yaa Ergamaa Rabbii! Natti heerumsiisi.” Jedhe. Nabiyyinis (SAW) ni jedhe, “Waa si bira jiranii?” Innis, “Homaa na bira hin jiran.” Nabiyyinis, “Qubeellaa (amartii) sibiilaa irraa tan taates hin jirtu?” Innis ni jedhe, “Qubeellaan sibiilaa irraa tan taates hin jirtu. Garuu uffata kiyya kana bakka lamatti tarsaasun walakkaa ishiif kenna, walakkaa immoo ofii fudhadha.” Nabiyyinis ni jedhe, “Lakki hin ta’u. Qur’aana irraa wanta qomatti qabattee jiraa?” Innis ni jedhe, “Eeti.” Nabiyyinis ni jedhe, “Deemi! Qur’aana irraa wanta si bira jiruun ishii sitti heerumsiisee jira.” Sahiih Al-Bukhaari 5132
Guduunfaa
✒Dubartiniis akkuma dhiiraa yommuu heerumaaf yaaddu, gaafilee kanniin of haa gaafattu: Heerumuu maaliif barbaadee? Namni itti heerumu suni nama akkamiitii? Akkamitti heerumaa?
✒Maalif akka heerumtu haala kanaan guduunfu dandeessi: “Ani dhiira iimaana qabu barbaada. Sababni ani isatti heerumuu barbaaduf karaa dheeraa Jannatatti nama geessu waliin deemufi. Ilma gaarii yoo arganne, Islaama irratti isa guddisuun hawaasa keenya akka jijjiru ni tattaafanna. Kuni immoo Aakhiratti mindaa guddaa nuuf argamsiisa.”
✒Kaayyoo heerumtuuf haala kanaan erga lafa keettee booda nama kaayyoo kanarratti ishii gargaaru barbaadachuuf tattaafachu qabdi.
✒Wanti guddaan kaayyoo kanarratti ishii gargaaru: mataa ofiiti iimaana qabaachu fi abbaa manaa iimaana fi amala gaarii qabutti heerumudha.
✒ Salaata sirnaan salaatun hojii guddaa iimaanni namaa itti madaallamuudha.
✒Amala gaarii isaa madaaluf tooftaa kanatti fayyadamuun ni danda’ama: hojii gaggaarii hojjachuu fi hojii fokkuu irraa fagaachu isaa ilaalu; namootaf mararfachuu fi tola oolu isaa ilaalu.
✒Nama iimaana fi amala gaarii qabutti heerumuun faaydalee armaan gadii siif buusa:
✈Addunyaa tana keessatti gammachuu fi tasgabbiin waliin jiraattu. Yoo si jaallate si kabaja. Yoo si jibbee si hin miidhu.
✈Daaru Salaam (Ganda Nageenyaa-Jannata) akka geessu si gargaara. Hojii gaaritti si kakaasa, hojii badaa irraa si dhoowwa.
✈Ijoollee teetiif fakkeenya gaarii ta’a.
Maddoota Wabii
Az-zawaajul Islaamiyy Sa’iid,Mahmud Misrii, fuula 232-238
http://sammubani.com/2016/01/02/159/#more-1183
https://islamqa.info/ar/answers/222203/


text:
SEENAA GABAABAA GUYYAA GOOTOTA OROMOO (EBLA 15)
QOPHEESSAAN: Qeerroo Bilisummaa Oromoo
FINFINNEE, OROMIYAA
Seenaa Guyyaa Gootota Oromoo (Ebla 15)
ABOn bara 1973 Hundeeffamee Sagantaan Siyaasaa isaa bara 1974 barraa’uun bara 1976 ragga’ee hojii irra ooluu eegale. ABOn ijaaramuu irraa eegalee hojii gurguddaa hojjechaa ture; bara ABOn ijaarame Oromoon ani Oromoodha ofiin jedhu muraasa, ABOnis ijaaramuu irraa eegaluun eenyummaa Oromummaa barsiisaa ture. Haala kanaan qabsoo hidhannoo, Dippiloomaasii, Siyaasa ,Uummata Oromoo dammaqsuu irratti jabinaan hojjetaa ture. Bara 1978 walakkeessa irraa kaasee hanga dhuma 1979tti ABO’n haala akkaan rakkisaa keessa ture. Yeroon kun yeroo lolli Somaaliyaa fi Itoophiyaa dhumatee waraanni Ziyaad Barree ariamee bahedha. Mootummaan Dargii humna ABO kan reef ijaaramaa jiru dhabamsiisuuf duula wal-irraa hin citne itti bobbaasee lola jabaa ABO waliin geeggessaa ture. Waraanni Bilisummaa Oromoo Baalee, Arsii fi Harargee keessatti duula kana of irraa deebisuuf lola ciccimaatti seene. Bara sana haalli jiru ulfaataa waan tureef Quunnamtiin Waraana Bilisummaa Oromoo illee addaan citee waraanichi ni facaa yaaddoon jedhu guddaa ture. Garuu Waraanni Bilisummaa Oromoo akka yaadda’ame sana hin taane duula Dargii of irraa qolachuun injifannoo argatee Amajjii 1, 1980 walitti dhufuun ayyaana guddaa ayyaaneffate sanarraa ka’uunis Amajjii 1 bara baraan guyyaa Waraana Bilisummaa Oromoofi seensa Bara haaraa jedhamee akka kabajamu ABOn murteesse hanga har’aattis dhalootaa dhalootatti darbuun kabajamaa jira.
Gootichi Waraana Bilisummaa Oromoo humna dargii cabsuun injifannoo gudda argate. Hoogganoonni ABOs injifannoo gama Waraanaan argame gama Siyaasaanis itti fufsiisuuf Bitootessa 1980 keessa Hoogganoonni Arsii, Baaleefi Harargee irraa walitti dhufan. Hoogganoonni Dhaabaa Biyya alaa turanis Mootummaa Somaaliyaa waliin dubbachuun Waajjirri ABO akka Moqaadishootti banamu taasisan. Hoogganoonni ABO haala mijataa sanatti fayyadamuun Hoogganoonni biyya keessaafi alaa qaamaan wal arganii dhimma Jaarmiyaa Dhaabaa irratti mari’iachuun murtii irra ga’uuf yeroo murteessaa ta’ee argame. Kanaanis Hoogganoota ABO Oromiyaa jiran keessaa jiilli tokko kan Hayyuu Duree fi Itti aanaan Hayyuu Duree keessatti argamu akka gara Moqaadishootti bobba’aan murtaa’e. Akka kanatti Hoogganoonni ABO kudha tokko:
- Jaal Bariisoo Waabee ( Jaal Magarsaa Barii) – Hayyuu Duree ABO yeroosii
- Jaal Gadaa Gammadaa (Damisee Tacaanee) – Itti Aanaa Hayyuu Duree ABO yeroosii
- Jaal Abbaa Xiiqii (Abboomaa Mitikku)
- Jaal Doorii Barii (Yiggazuu Bantii)
- Jaal Falmataa/Umar Caccabsaa
- Jaal Faafam Dooyyoo
- Jaal Irra aanaa Qacalee (Dhinsaa)
- Jaal Dhaddachoo Booruu
- Jaal Dhaddachoo Mullataa
10 ,Jaal Marii Galaan gara Somaliyaatti bobbaa isaanii itti fufan.
Hoogganoonni ABO kunneen galfata Qabsoo Bilisummaa fuudhanii imala isaanii itti fufan. Deemsa guyyaa muraasaa booda gammoojjii Ogaadeen bakka Shinniiggaa jedhamu yeroo gahan garuu haalli isaan hin eegne isaan mudate. Bakka sana humna waraana Somaaliyaa irraa hafee biyya saamuu fi jeequ shiftoota Ziyaad Baarreetu ture. Hoogganoonni ABOs osoo hin beekin marfama waraana shiftaa somaaliyaa seenan. Waraanni Somaaliyaa sunneen jibba guddaa ABO fi Qabsoo Bilisummaa Oromoo irraa waan qabaniif Hoogganoota ABO kanneen qabuun hedduu hiraarsan. Uffata irraa baasuun paantii duwwaatti hambisan. Harka duubatti hidhanii reeban, dararaa guddaa irran ga’aanii, osoo lubbuu isaanii hin galaafatinis caarraa tokko kennaniif innis: warri Kristaana taatan gam-tokkotti, warri Islaama taatan gama biraatti bahaa jechuun Amantaan addaan qooduu yaalan. Gootonni Hogganoonni ABO kunneen garuu nuti Oromoo jennee baane malee kiristaanaaf musiliima jennee hin baane, yoo nu gadhiiftan wal faana nu gadhiisaa yoo nu ajjeeftan ammoo wal faana nu ajjeesaa jechuun gootummaan Oromummaaf dubbatan akeeka itti manaa baa’aniif amanamaa ta’an. Shiftoonni somaaliyaa ziyaad baarreetiin hoogganaman sun silaa Warra Kirstaanaa Ajjeesuun warra Musiliimaa immoo gadi dhiisuuf turan, garuu hoogganoonni ABO Oromummaaf mana ba’aan Nuti Oromoodha jechuun guca Oromummaa dhiigaa isaaniin ibsan. Shiftoonni Ziyaad Baarrees ejjennoo Hogganoota ABO erga hubatanii booda Ebla 15 bara 1980 hoogganoota jajjaboo ABO kudha tokko gara jabeenya guddaan ajjeesuun boolla tokkotti Awwaale. Gootonni Hogganoota ABO Oromummaafi Oromiyaaf jecha harka shiftootatti dhuman boollaa tokkottis awwaalaman. Hoogganoonni ABO Musiliima ta’an warra kaan irra adda ba’uun lubbuu isaanii olchuu ni danda’u turan garuu isaan Oromummaaf gatii kennuun hiika jaallummaa isa dhugaa agarsiisanii wareegamaaf of Kennan. Akeeka qulqulluu ABO sana irratti hadhaa du’aa waliin waliif dhamdhaman Oromummaa dhiigaafi lafee isaaniin gad dhaaban ,daandii dhiigaaf lafeen saaqan. Yeroo Hoogganoonni ABO Hayyuu Duree fi Itti aanaa Hayyuu Duree dabalatee hoggannoonni olaanoo Dhaabichaa itti wareegaman yeroo itti ABOn sirnaan gad ofdhaabaa tureedha. Hoogganoonni Dhaabichaa altokkotti akkasiin dhumachuun dukkana guddaa mooraa ABOtti fidee ture. Galanni Qabsaa’ota Oromoof haa ta’u malee ABO dukkana sana keessa qabsoon ba’e.
Waggaa tokko boodas wareegamni ulfaatan kan Shinniiggaan wal fakkaatu Dirree Dhihaatti Hogganoota ABO mudate. Yeroos Qabsoon Hidhannoo Dirree Dhihaatti Akka eegaluuf ABOn hooggana ramade. Sagli lamas dabaree dabareen gara Ertiraatti erguun eega leenjisee booda, Qabsoo hidhannoo akka eegalaniif namoota 17 Gara Zoonii Dhihaatti bobbaase.
- Daawud Ibsaa, Abbaa saglii
- Abbaa Caalaa Lataa , Itti Aanaa Abbaa saglii
- Jaal Tottoobaa Waaqwayyaa, Dabballee saglii
- Jaal Birruu Taasisaa, (Gabbisaa)
- Jaal Caalaa Ulmaanaa, (Kormee Dinqaa)
- Jaal Taarreqanyi Ayyaanaa, (Waaqgaarii)
- Jaal Abdallaa Raggaasaa
- Jaal Suleemaan Raggaasaa
- Jaal Waaqoo Guyyoo (Abbaa Gadaa)
- Jaal Abdulrauuf
- Jaal Miijanaa Yandoo
- Jaal Adam Amaan
- Jaal Saanii Abdullaahi (Kerkedee)
- Jaal Yohaannis Dinqaa (Wayyeessaa)
- Jaal Kabbadaa Fufaa (Gambel)
- Jaal Taaddalaa Makuriyaa (Bayyanaa)
- Jaal Abduqqee (Habbuuqaa) turan.
Haala kanaan qabsoo Hidhannoo Dirree Dhihaa Saaquuf hoggannooni ABO sudaan irra bobbaa’an. Mootummaan Dargiis qabsoo ABOn geggeessu hundee irraa gogsuuf duula jajjabaa ABO irratti geeggessaa ture. Hoogganoonni ABO warri Dirree Dhihaatti Qabsoo Hidhannoo eegaluuf bobba’aanis hojii uummata dammaqsuu, ijaaruu fi barsiisuuf dursa kennanii hojjetaa turan miseensota haaraas ofitti dabalachuun qabsoo jabeessan. Haala kanaan Taaddasaa Shorroo fi nama tokko ofitti dabaluun Abbaan Sagli jaal Daawud Ibsaafi Itti Aanaa Abbaa Saglii jaal Abbaa Caalaa Lataa namoota sana bakka lamatti qooduun gareen tokko kan jaal Daawud keessa jiru gara Gidaamiitti gareen tokko kan Abbaan Caalaa keessa jiru ammoo gara Begiitti mudde 21, bara 1981 dirqama qabsoof bobba’aan deebi’anii bakkatti wal arganis akkatti wal arganis waliif himanii ture kan deeman.
Haa ta’u malee, gareen lamaan milkiin walitti hin deebine. Gareen Hayyuu Duree ABO ammaa Jaal Daawud Ibsaan durfamu Gidaamii Ganda Giraayii Sonkaatti Mudde 23, 1981 ajaja Nugusee Faantaa itti gaafatamaa Kutaa Wallaggaa yeroosiin, Zakkariyaas Shorroo fi Dirribaa Moggaa, Hiikaa Masaadii bulchaa Aanaa Gidaamii yeroo Sanaa wajjin qindeessanii Akka summiin nyaatatti naqamee Hoogganoota ABO garee jaal Daawud fi Obboleessa Zakkaariyaas Shorroo, Taddaasan Shorroo keessatti argamuuf karaa obboleessa Isaa Zakkaariyaas Shorroo kennamu godhan. Zakkaariyaas Shorroo obbolleessa isaa Taaddasaa Shorroo fi Hogganoota ABO kanneen akka:
- Jaal Daawud Ibsaa
- Jaal Tottoobaa Waaqwayyaa
- Jaal Hinsarmuu
- Jaal Adam Aman
- Jaal yohannis Dinqaa
- Jaal Suleemaan Raggaassaa
- Jaal Shaanqoo fi
- Jaal Taaddasaa Shorroo
Summii Mootummaan Dargii Qopheesse nyaachise, Obboleessa Zakkaariyaas Shorroo Taaddasaa Shorroo dabalatee Hogganoonni ABO saddeet (8) summii nyaatanii bakka tokkotti dhuman. Jaal Daawud Ibsaa osoo lubbuun keessa jiruu waraana Dargiin qabamanii gara Hospitaala Dambii Doollootti geeffamanii achirraa gara mana hidhaa maayikelaawwiifi kaanitti gidiraa argaa turan. Ilaalaa obboleessatu Obboleessaaf summii kennee ajjeessaa.
Hoogganoonni ABO qabsicha gad-dhaabaa turan turtii Waggaa tokko keessatti jumlaan shiftaa Ziyaad Barree fi Dargiin dhuman. Qabsoon hidhannoo Dirree Dhihaa quuqee gad ba’uuf sochiirra ture jalqabumaan rakkoo guddaafi ulfaataan quunname. Oromiyaa har’a dhaloonni kun argaa jirru dhiigaa fi lafee hedduutu itti dhangala’e, gootota Oromoo daanuutu itti wareegame, Oromoofi Oromiyaa olchuuf olmaa guddaa kan oole ABOnis gootota heddu itti dhabe.
Hogganni ABO hafe wareegama Ebla 15, 1980 Shinniggaatti muddateefi Mudde 23, 1981 Dirree Dhihaatti mudate obsaa fi Murannoo keessa darbuuun Hoggaanni ABO bara 1984 mari’atanii Murteessuun Bara 1985 irraa eegalee Ebla 15, Guyyaa Gootota Oromoo ta’ee bara baraan akka kabajamu ABOn labse. Heera ABO Aangoo 56 muraa 2 irrattis Ayyaannoota ABOn kabaju keessaa tokko ta’ee sirnaan ragga’e.
Bara 1985 irraa eegalee Ebilli 15 Guyyaa Gootota Oromoo jedhamuun bosona Oromiyaa fi gammoojjii biyya ormaa keessatti sabboontota Oromoon kabajamaa turee haras kabajamaa jira. Keessumaa miseensonni ABO biyya keessaa dhoksaan yoo kabajan kanneen biyya alaa fi dirree qabsoo jiran immoo ifaan kabajaa turan.
Hara uummanni Oromoo Ebla 15 Guyyaa Gootota Oromoo Oromiyaaf jecha wareegaman itti yaadatu taee kabajaa jira.
Ebla 15tti Wareegamtoota Qabsoo Bilisummaa Oromoof kufan cufa guyyaa itti yaadannuudha. Guyyaa itti irbuu hareffannuudha.
Injifannoon Uummataa Oromoof!


text:
Imala hamaa kana keessatti daran kan miidhaman ijoollee fi dubartoota ta’uun ibsameera. Kannen ituu lubbuun jiranii bubbeen cirracha gammojjii sahaaraa irra garagalee awwaalu fi kan galaanni nyaatee hambise lakkoofsa isaa sirritti kan beeku hin jiru.
Dhala namaa karaa seeraan alaa deddebisuun daldalli gageeffamu kun maallaqa guddaan kan irraa argamu garuu gocha sukaneessaa addunyaan ilaalcha itti kennu hin dandeenye ta’eera.
Maallaqa isaanii dhabanii dararamanii qaamaa hir’atanii biyya namaa keessatti rakkataa kan jiranis danuu dha.


text:
Muummichi-ministaraa Roobii gara waareetti, kan duruu baratame gabaasaa baatii jahaa ennaa Paarlaamaa biyyattiif dhihaatan kana dubbatan. Gabaasaa isaanii sana keessatti kan isaan dura itti fuuleffatan waa’ee dinagdee biyyattii ture. Biyyi isaanii amma illee daandii guddinaa shaffisaa irra akka jirtu kan dubbatan Muummichi Ministaraa Melles, gara fuul-duraattis dinagdeen biyyattii walii-galatti dhibba irraa harka kudha-tokkoo oliin akka guddatuuf jiru hubachiisan. Garuu, gatiin ol ka’uun yokaan qaala’uun qormaata guddina - jedhan kana dura dhaabatu tahuu eeranii “Mootummaan miyaa’uu yokaan qaala’uu gatii kana to’achuuf tarkaanfii fudhateen, gatiin mi’aa tasagabbaa’uu , achi boodas, sadarkaa sadarkaadhaan gad-bu’uu jalqabee jira” jedhan.
Haala kanaan guddinni dinagdee biyyattii kan itti fufinsa qabuu, amansiisaa fi nagaa tahuu ka dubbatan - Muummichi-ministaraa Ertiraa Gam biraan kan nageenya biyyattii jeequ humna ala irraa dufu keessumaa ka Mootummaa Ertiraan bobbaasamuu fi biyya keessaa immoo humnoota farra-nagaa fi ergamtoota isaaniin ka dhiibamaa jiru jedhan.
Eega gabaasaan Obbo Melles dhihaatee booda ka gaaffii dhiheessan Bakka bu’aan paartii mormituu Paarlaamaa san keessa jiran Obbo Girmaa Sayifuu yakka Obbo Melles dubbatan sana waan fudhatan hin fakkaatu,
Akka ilaacha isaanii fi ilaalcha paartii isaaniitti tarkaanfiin ammma fudhamaa jiru kun yeroo waggaa tokko dura, seerichi farra-shororkeessummaa bahe “Mootummaan, waltajjii polotikaa dhiphisuuf dhimma itti ba’uufi” jechuun yaaddoo ibsanii turanii turan ka mirkaneesse tahuu dubbatan.
Obbo Melles garuu, yaada kana hin fudhanne. Kanneen “shororkeessota jedhamanii himataman irratti ragaaleen dhihaatan ragaalee sirrii fi hin shakkisiisne” jedhu.


text:
Akka naannoo Oromiyaatti ji'a Amajjii bara 2014 irraa eegale lakkoofsi namoota dhibee Busaan qabamanii dhibbbeentaa 20 dabale jechuun biiroon fayyaa Oromiyaa ibseera.
Itti aannaan hoogganaa Biiroo Fayyaa Oromiyaa obbo Abarraa Botoree Guddisaa Sagalee Ameerikaaf akka himanitti godinaalee Oromiyaa 13, magaalota 4 fi aanota 65 keessatti tamsa’inni dhibee busaa dabalaa jira jechuun ibsan.
Magaalota tamsa'inni dhibee Busaa keessatti baay'ateera jedhaman keessaa jiraattonni sagaleen Ameerikaa dubbise namoonni busaan qabaman lakkoofsaan ka duraanii irra dabalaa jiarachuu himan. Tshaay Daamxoo Finfinnee irraa gabaasaa qabdi.


text:
VOA24 on Nilesat
VOA24
VOA24 daandii televiiziyoonaa suuraalee fi sagaleen ittiin gara Itiyoophiyaatti tamsaasamuu fi Naayilsaat (Nilesat) irratti argamu. VOA24 qophiileen raadiyoo fi qabiyyeen interneetii ka Raadiyoo Sagalee Ameerikaa wal-dabalamee kan ittiin tamsaasamu. Sagantaaleen isaa Raadiyoo Sagalee Ameerikaa, Sagantaa Afaan Oromoo, kan Afaan Amaaraa fi Afaan Tigiree, akkasumas kan sagantaalee naannoolee Afrikaa ka biroo fi Giddu-galeessa Bahaa ti.
Satellite: Eutelsat 7 West A at 7oW/353oE
Transponder: E36
Downlink Frequency: 12.399 GHz
FEC: 5/6
Symbol Rate: 27.5 MSym/s
Downlink Polarization: V
Virtual Channel: 4132 (VOA24 – Picture with Audio)
Uplink Site: Amman, Jordan


text:
Riqichi Dhiha Siyaatil
Ammaan tana maaltu ta'aa jira?
Español | 繁體中文 | 한국어 | Tiếng Việt | ភាសាខ្មែរ | Oromiffa | af Soomaali
Riqichi kalaattii aduu Lixaa Siyaatil banaadha
Riqichi kalaattii aduu Lixaa Siyaatil hojii cufamuu fi suphaa waggaa 2 1⁄2 booda Fulbaana 17 deebi’ee baname. Namoonni konkolaataa oofan fi otobusii fudhatan hundi riqicha irratti simatamu.
Ittii dabalamee, daangaawwan riqicha Spokane Street Swing Bridge (riqicha gadi aanaa) irratti kaa’aman hundi xumuramanii /ka'anii/jru. Riqichi gadi aanuu amma hunduu yeroo barbaadetti akka itti fayyadamuuf banaadha.
Nageenyi hojii keenya #1ffaadha
Riqicha kalaattii aduu Lixaa Siyaatil deebifnee banuun dura qorannoo bal'aa xumurreerra. Qormaatawwan gaggeeffameen suphaa akkuma eegameetti raawwachaa jiraachuu fi riqichi kun konkolaattota kumaatamaan lakkaa'aman guyyaa guyyaan irra ce'uuf eegamu deeggaruuf cimaa ta'uu agarsiisee jira. Injiinarroonni fi ogeeyyiin riqicha keenyaa kaameraa, sensarootaa fi yeroo baayyee qaamaan sakatta’uu fayyadamuun riqicha kana itti dhiyeenyaan hordofuu itti fufanii jiru.
Supha riqicha
Suphaawan riqicha keebiloota sibiilaa gara maayilii 60 ta'u kan lafee dugdaa haaraa riqicha kanaa ta'e dabalata. Sirni keebilii kun suphaa biroo waliin ta’ee kan hojjatu yoo ta’u, kunis neetworkii kaarboonii faayibara jabaate iskuweer fuutii/miilla 100,000 ol ta’u kan dallaa riqicha keessaa fi alaatti marfame, fi haphee gaalonii 240 ol konkiriitii caccabee keessatti lilmoodhaan naqame dabalata.
Suphaan kun xumuramee issa wajiin, riqichi kun kan duraan ture caalaa baayyee cimaa ta’ee waggoota kurnan dhufaniif kan turu ta’a. Blog keenya irratti fi viidiyoo armaan gadii keessatti bal'inaan baradhaa.
Mata duroota xinaa afaan keessaniifi viidiyoo sana irratti 'play button' jedhu cuqaasaa, sana booda mallattoo boca ilkaan mootoraa qabu kan viidiyoo jala jiru cuqaasuun qindaa'inoota sana argachuu dandeessu. Menuu xaaxee ba'u keessaa “Subtitles” cuqaasuun tarree keessaa afaan keessan filadhaa.
Akkamitti naanna'aa jirtu?
Bara 2020tti, cufamuu riqicha Dhiha Siyaatil booda namoonni Dhiha Siyaatil keessa jiraatan ykn hojjatan qormaata geejjibaa akka addaan baasan gaafanneerra. Galteen hawaasaa fooyya'iinsa nuti goone beeksiseera, amma immoo invastimantiiwwan kun akkamitti akka isin gargaaran hordofaa jirra.


text:
Dhaabbileen walabummaa Pireesiif falman Itoophiyaatii ari'amuu gaazexessaa NYT balaaleffatan
Dhaabbileen walabummaa Pireesiif falman gaazexessaan 'New York Times' Itoophiyaa taa'ee gabaasu biyyaa ''ari'amuu'' balaaleffatan.
Committee to protect Journalists (CPJ) fi Reporters Without Borders (RSF) ibsa baasaniin, gaazexessaan barruu Newyork Times Itoophiyaa taa'ee taateewwan naannoo Gaanfa Afrikaa gabaasu Simoon Maarkis mootummaa Itoophiyaan biyyaa ari'atamuu isaa balaaleffatan.
Simoon Maarkis twiitara gubbaatti ergaa maxxanseen ''mootummaan Itoophiyaa yeroo waggaa lamaatti siiquuf ergan biyyattii keessaa tureen booda biyyaa na ari'eera'' jedhe.
''Turtii waggaa lamaatti siiquun MM Abiy Ahimad badhaasa Noobeelii yeroo injifatan abdiiwwan hedduu nama ajaa'ibanii turan irraa eegalee hanga waraana sodaachisaa Tigraayitti gabaaseera'' jedhe gaazexessaa Simoon.
Barruun NYT gabaasa dhimma kanarratti baaseen ripppoortarri isaa Finfinnee ture Simoon guyyaa Kamisaa jechuunis Caamsaa 20, 2021 mariidhaaf waamamee, achii booda to'annoo jala oolfamuu gabaase.
Boodas gara buufata xiyyaara geeffamee sa'aa saddeetiif erga tursiifamee booda balalii halkan qixxee sa'aa 6:30'tti ka'uun biyyaa akka bahu godhamuu ibseera.
Simoon maxxansa isaa tiwiitaraan daa'ima isaa dhiiraa waggaa lamaafi saroota isaa lamatti nagaa dhaammachuuf hiree dhorkamuu barreesseera.
''Aanga'oonni Immigireeshinii manatti deebi'ee wantan qabu akka hinfudhanne qofa osoo hin taane, ilma kiyya waggaa lamaa nagaatti jedhee akkan hin dhunganne fi saroota koo lamaanitti nagaa hin dhaamne na dhorkan.''
Gargaartuu Gulaaltuun bulchiinsaa kan tajaajila idila addunyaa barruu Time's Misheel Sliikmaan, ''mootummaan Itoophiyaa manatti deebi'ee huccuufi paaspoortii isaa akka fudhatu carraa dhorkuun gaazexessaa Simoon Maarkisiin akka yakkamaatti to'achuun biyyaa ari'uun yaadessaadha'' jedhan.
''Amanamuummaa filannoo biyyaalessaa gaggeefamuuf jiruuf jecha, aanga'oonni Itoophiyaa yaalii pireesii walabaa afaan cuqqaluurraa boodatti akka jedhan waamicha goona'' jedhan hooggantuun barruu kanaa.
Barruun Times aanga'ootni Itoophiyaa ''Murtee mootummaati deebii jedhuun alatti'' gaazexessaan isaan biyyattii keessa turuuf hayyamni jireenyaa kennameef xumuramuuf ji'oonni shan osoo hafanii biyyaa akka bahu maaliif akka godhan hin ibsinee jedha.
Pirees Sekireetaariin waajjira Ministira Muummee Billanee Siyyuum gaaffiiwwan dhaabbaticharraa dhiyaateef aanga'oota Immigireeshinii akka gaafatan qajeelchuus gabaaseera.
Mootummaan Itoophiyaa dhimma biyyaa ari'amuu gaazexessaa Simoon hanga ammaa waan jedhe hin jiru.
Gaazexessaan Newyork Times walitti bu'iinsa naannoo Tigraay keessatti dhalate irra deddeebiin gabaasa hojjetuun mootummaan Itoophiyaa dhugaa jiru hin gaabsane jechuun qeeqaa ture.
Bitootessa darbes hayyama hojii gaazexessummaa akka hojjetu kenneefii ture haqeera.
Dhaabbileen mirga gaazexessitootaaf falman maal jedhan?
Dhaabbileen walabummaa pireesiifi dhaabataniifi mirga gaazexessitootaaf falman Committee to protect Journalists (CPJ) fi Reporters Without Borders (RSF) ari'amuu gaazexessaa Simoon balaaleffataniiru.
CPJ'n ibsa baaseen Itoophiyaan ''akeekkachiisaafii ibsa gahaa malee Simoon Maarkisiin ari'uun mootummaan odeessa dhimma Tigraay to'achuuf yaalii godhaa jiruufi gabaasaalee qeeqa baataniif obsa dhabuu kan saaxiluudha'' jedheera.
''Mootummaan Ministira Muummee Abiy Ahimad atattamaan ar'iamuu isaarratti ibsa kennee, hayyama hojii gaazexessaa kanaa deebisee filannoo ji'a dhufu gaggeefamu dursee gaazexessitootni biyya keessaa fi idila addunyaa bilisaan hojjechuu mirkaneessuu qaba.''
Dhaabbatni Reporters Without Borders (RSF) gama isaan ibsa baaseen Rippoortara New York Times Simoon Maarkisiin dabalataan kan Biluumbargiis ari'amuun ''naasisaadha'' jedheera.
''Mootummaan Itoophiyaa ittifufiinsaan gaazexessitoota sodaachisuu dhaabuu qabaa'' jedhe. Waggoota keessatti yeroo duraaf Itoophiyaan rippoortara biyya alaa ari'attee kan jedhu ibsi RSF, dhimma kana ilaalchisee AbbaaTaayitaa Biroodkaastii Itoophiyaa dubbisuuf yaalee akka hin milkoofne ibseera.
Gochi kun gaazexessitoota biyyaa fi kan biyya alaaf ergaa hin taane waan qabuu mootummaan murteessaa jijjiiruu qaba jedhan hooggantuun dhaabbatichaa damee Afrikaa. Walabummaa pireesii biyyootaaf sadarkaa kan kaa'u dhaabbatichi Itoophiyaan waggoota sadiif guddina agarsiiftus bara 2021'tti sadarkaa lama gadi buuteetti jedheera.
Miidiyaaleen Itoophiyaa maaliif gaazexessitoota dubartootaaf hin mijoofne?
Itoophiyaatti lakkoofsi dubartoota miidiyaalee keessatti sadarkaa hooggansaa irratti argaman baayyee xiqqaadha. Dubartoonni damee miidiyaatiin hooggansa irratti argamanis dhiiroota caalaa guyyaa guyyaan qormaanni hedduun akka isaan mudatu BBCtti himan.


text:
Biyyoota guddataa jiran keessatti Dawaalee farra dhukkuba HIV/ AIDS kanneen gatiin isaanii salphaa ta’e gargaaramuun bu’aa argamsisuu isaa qorannaan haaraa gaggeeffame hubachisee jira.
Dawaa Navarapin jedhamu dawaalee ka biroo dhukkuba HIV/AIDS gargaaran waliin qindaa’inaan fudhachuun dubartoota harka 83 ta’an irratti bu’a quubsaa kan argamsisee yoo ta’u kanneen qaammi isaanii dawaa kana fudhachuu dide imoo harka 14 ta’uu qorannaan kun hubachiisee jira.
Gama kaaniin dhukkubi Cobxoo ykn Afaan Ingliziin Gonorrhea jedhamu dawaan fayyuu diduun isaa addunyaa irratti dabalaa kan jiru ta’uu jaarmayaan fayyaa addunyaa ykn WHO akeekkachisee jira.
Dhukkuba kana dur dawaalee Antiibaayotiiks jedhamaniin fayyamaa kan ture yeroo ta’u amma garuu fayyuun rakkina ta’aa jira jedha. Kanaafis jecha qorannaa haaraa gaggeessuun dawaa haaraa argachuuf barbaachisaa ta’uun ibsameera.
Gabaasaa guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Boqonna Sammuu kutaa 2ffaa
Kutaa darban keessatti mata duree kana hanga dandeenyun qaaccesuuf yaalle turre. Boqonnaa sammuu argachuuf maloonni namoota hundaa gargar haa ta’uu malee hundii isaani bu’aa qabeessaa fi itti fufinsa kan qabanii miti. Inuma gariin boqonnaa sammuu argachaan jira jedhe haa yaaduyyu malee dhiphinnaa fi rakkoo ofitti akka dabalaa jiru hin hubatu. Fakkeenyaf namoonni hojii tokko dalaganii erga fixanii sammuu keenya bashanansiisna jedhanii fiilmitti ija bobaasu. Sammuun sa’aati 24 hojjachuu hin danda’u boqonna barbaada. Read more


text:
Oromo News 07.13.21
Oromo News 07/13/2021
Akaam, galatoomi caqasuu dhaaf, kuni Oduu Siouxland Public Miidiyaa Oromiffan Anii Fatiya.
Sioux City Democrat J.D. Scholten akka jedhetti guyyaa har’aa yeroo kaluudhaf akka biirodhaf hin dorgamne himee jira. Dhugaan, guyyaa har’aa Scholten garee progressive lolaa kan baadiyaati argamuu waliin akka dalagaa jalqabu hime. Tabataan baseball kan duraani fi paralegal waradaa Iowa 4ffaa keessati bakka buaa naaninacha Steve King bara 2018 hin jifachuun isaa beekamadha. New York time akka gabaaseti Scholten governor US kan dorgomee fi U.s senate bara 2022 tti. Inni durabu’ummaa kan Ruralvote.org fudhachuu jira, baaye PAC kan itti xiyyeefate naanawa baadiyaati harka Democratic baayisuf akka tae hime.
Jiraattoni Iowa jum’aa dhuftu irraa jalqabee waae talaali Covid-19 irraa filannoo ufiin filachuu kan qaban akka tae himan. Department mana fayyaa Iowa akka gabaasanitti makiina sochaasu irra bakka himuu fi jiraattini Iowa xaabiya 125 irraa talaali meesha manatti akka fudhachuu danda’an himan.
Operational test lamaan kan Des Moines fi Dacenport argamuu guyyaa jimaata akka cufamu himan.
Omaha fi naanicha kan argaman hojattooni ammas guyyaa kibxta bubbee cimaadhan erga jiganii guyyaa afur booda Omaha keessati namni baayina qaban human electric hanga qaban akka gadi dhiisanif kibxata hojachuu akka jiran himan. Omaha Public Power District akka jedhaniti hanga har’a halkan qixxeeti maamiltoota 27,000 taa’anif kan gad dhiifamu akka tae himan.


text:
Bu’ii filannoo Hagayaa 9 bara 2022 kenyaatti taasifamee irratti wali galtee xumuraa irraa yemuu hin ga’amnee kanatti jiilli mana maree bakka bu’otaa mootummaa yunaayitid Isteets gara biyyatiitti imalee jira.
Keniyaatti ambaasadaraa yunaayitid Isteets haaraa kan ta’an Meeg Waayitmaan, akka ibsanitti jiilii Senaater Kiriis Koonsiin hogganamuu kun, filannoo toraban darbee taasifamee akka moo’an kan ibsamee Wiliyaan Ruuto, bu’ii filanichaa mormuudhaan dhimichaa mana murtiitti geessaa kan jiran Raayilaa Odingaa fi Prezidaantti aangoo gad dhiisanii deeman Uhuruu keeniyaataa wajjin akka maryatuu himuun isaanii gabaasameera.
Prezidaanti aangoo gad dhiisan jiraanuun kan deggeraman Raayilaa Odiingaa heera fi seera biyyatii irratii hunda’uudhaan bu’ii flanichaa mana murtiitti akka falman ibsaanii deggertoonni isaanii guutumaa biyyatti keessaa jiraan hokkoraa irraa akka of qusatan waamichaa dhiheesuun isaanii beekameeraa.
Ce’umsii siyaasaa keniyaa keessatti taasifamuu nageenyaa bahaa Afrikaatiif murtessaa akka ta’ee yunaayitid Isteets akka amantu kan ibsee gabaasin kun, prezidaantiin kenyaa Uhuuruu keniyaataa Yunaayitid Istees waliin ta’uudhaan wal dhabiinsaa mootummaa Itiyoophiyaa fi Mootummaa naanoo Tigraay hiikudhaaf hojjachaa akka turan, Ruwaandaa fi Rippaabiliikii Dimokraatawaa Koongoo gidduutti nageenyaa buusuu irratti waliin hirmaachuu isanii ibsamee jiraa.
Filannoo prezidaantummaa ammaa akka moo’an kan himamee Wiliyaam Ruuto ibsaa dhiheenyaa kana kennaniin dhimmaa naannoo ittu hin ta’in dhimmaa biyya keessaa irratti akka xiyyeeffatan dubbachuun isaanii gabaasameeraa.
Jiilli mootummaa Yunaayitid Isteets dhimmoottaan akkamii irratti eenyyuu wajjin akka marii taasisuu baldhinaan wantii ibsamee hin jiru.


text:
LibreOffice 7.4 Help
Saagi - Islaayidii Baayyisuu Filadhu
Saagi - Islaayidii Baldhisi Filadhu
Saagi - Goolaba Islaayidii Filadhu
Saagi - Baqqaana (LibreOffice Fakkaasa qofa) Filadhu
Baafata halqaraa caancalee baqqaanaa bani - Baqqaana Saagi filadhu (LibreOffice Fakkassaa qofa)
Saagi - Akeekii Ariitii Saagi/Sarara Filadhu (LibreOffice Fakkaasa qofa)
Baafata halqaraa banuun Akeekii Ariitii Saagi/Sarara filadhu
Akeekii ariitii yookaan Sarara fili, halqara baafataa bani, sana booda Akeekii Ariitii/Sarara Gulaali filadhu
Choose Insert - Table
Kamshaa Saagi irratti, cuqaasi
Table
Choose
Kamshaa Saagi irratti, cuqaasi
Insert Slide from FileInsert Page from File
Saagi - Dirreewwan - Bara(dhaabbataa) Filadhu
Saagii - Dirree - Guyyaa (jijjiiramaa)filadhu
Saagi - Dirreewwan - Sa'aatii(dhaabbataa) Filadhu
Saagii - Dirree - Yeroo (jijjiiramaa)
Saagi - Dirreewwan - Maqaa Faayilii Filadhu
Saagi - Dirreewwan - Barreessaa Filadhu


text:
Kaayyoo Gootonni Oromoo wareegamaniif fiixa ni baafna jedhe WBOn.
Waraanni Bilisummaa Oromoo “Baga guyyaa gootota Oromoo kan bara 2022’tiin isin gahe!” jechuun hawwii qabu ibse.
I/A/Ajajaa olaanaa WBO Gammachuu Abbooyyee, Guyyaan Goototaa guyyaa warra bilisummaa Oromoo fi walabumaa Oromiyaaf wareegaman itti yaadannu; Irraa barannudha jedhan. Akeeka isaaniis kudhaammannee galma qabsoo keenyaaf kan itti hojjennu jedhan.
Guyyaan Gootota Oromoo guyyaa Gootonni keenya shira diinaa farra tokkummaa ta’e fashalsuun wal faana itti wareegamanidha, Nutis kaayyoo isaanii qabannee karoora diinaa dura tokkummaan dhaabbachuun irbuu keenya haaromfanna jedhan Qondaalli olaanaa WBO kun.
Sirni Bilxiginnaa fi Finxaaleyyiin Abjuu Minilik qaban ji’a tokkotti WBO balleessina jechuun yeroo duula Oromoo iratti bananitti gootota keenya kana yaadachaa jirra kan jedhan Ajajaa olaanaan Waraanichaa, Murni Bilxiginnaa Dirree waraanni Bilisummaa Oromoo keessa socho’u keessatti humnoota naannolee, Finxaaleyyii Faannoo fi humna addaa Amaaraa, Liyyuu poolisii Somaalee, humna addaa Oromiyaa fi milishaa Oromiyaa, humna Tikaafi waraanaa Eeritiryaa fi Impaayera Itoophiyaa bobbaasuun duula Oromoo cabsuuf weerara seenuu yaadachiisan.
Kun itti fufiinsa weerara Minilik akka ta’etti fudhatama jedhan. Yeroon isaammoo yeroo Oromoon wareegama guguddaa kaffalee qe’ee ofii dhuunfachuuf jiru dha.
WBO’nis karoora diinaa hubatee waldhaansoo godhu Jabeessaa jira kan jedhan Gammachuu Abbooyyee, biyya keessaa fi alaa warra tumsa godhaniif galata qaban ibsaniiru. Tumsa kallattii hundaan gootan cimsaa itti fufaa, Qeerroof qarreen gara WBO kottaa diina Oromoo balleessu nuwaliin qoladhaa jedhan.
Dirree qabsoo dabalataa uumuu, Fira qabsoo horuu, sagalee WBO olkaasuu irrattis hojjechuun nu cina dhaabbadhaa jechuun, Uummata Oromoo biyya keessaa fi ala jiruuf waamicha godhaniiru.


text:
Artist Laggasaan jaalala tapha masiinqoon kan booji’me yeroo artistii beekamaa biraa Wasinuu Didoo jedhamu masiinqoon weellisu arguun akka tahe kanaan dura ibsaa tureera.
Artisti Wasanuu Didoo, hiriyyaa abbaa isaa Obbo Abdii yoo tahan, isuma irraa masiinqoo taphachuu barachuun yeroo umuriin isaa gara waggaa 20 tahu gara magaalaa Finfinnee dhaquun mana tiyaatiraa Haager Fiqiritti sirbuu eegale.
Laggasaa Abdii Tiyaatiraa Hagar fiqir, Tiyaatira Biyyaalessaa, Tiyaatiraa fi Aadaa Magaalaa Finfinnee, Orkeestiraa Poolisii, Kiburzabanyaa fi kanneen biroo keessatti yeroo dheeraaf hojjeteera.
Artisti Laggasaa Abdii sirboota isaan nama onnee namatti horu jedhamuun beekama.
”Maasaan gamaa lafa hin baatuu, talbaa facaafata taati
Tokko du’ee tokko hin nyaatu wal gaggalaafata taati” jechuun kan masiinqoon weellisaa ture hanga ammaattiyyuu fudhatama guddaa qaba.
Weellisaan kun dandeettii meeshaalee muuziqaa garaagaraa illee barachuun guddina aartii Oromoo keessatti nama shoora olaanaa bahatedha.
Artis Laggasaa Abdii bara 1952 aadde Ijjigee Ababaa waliin bultoo dhaabuun ijoollee dhiiraa afurii fi dubara sadii godhataniiru.
Dabalataan bara 1970 keessa hiriyootaa isaa fi artistoota kanneen akka Dammisee Dastaa, Lammaa Gabrehiwoot, Ayyaalee Yimaanuu waliin tahuun dhuunfaadhaan ‘garee muuziqaa Aadaa biyyaa’ jedhamu tokko hundeessuun guddina aartii keessatti gumaacha olaanaa gochaa turaniiru.
Yeroo garaagaraatti biyyoota akka Keeniyaa, Sudaan fi Kooriyaa Kibbaa deemuun aadaa fi sirboota Oromoo agarsiisuunis dinqisiifannaa guddaa argataniru.
Walumaa galatti artist Laggasaa Abdii dhiibbaa ulfaataa bara Afaan Oromoodhaan dubbachuun qaanii turee fi maqaan namootaa illee Afaan Oromoo irraa jijjirama ture keessa darbuun waggoota 60 oliif guddina aartii Oromoof gumaacha olaanaa taphateera. BBc Afaan Oromoo


text:
Adunyaan keenya yeroo yeroottii haalotta addaa addaa kessummessaa jirti yeroo tokko tokko waraana,dhukuboota daddarbo fi kan biroo illee akka qabxi addaa addaatti ilaalu dandeenya. Kanaan wal qabatees bara 2019 keessa dhukuba koovid-19 jedhamu adunyaan kun keessummessu dandeesse turte. Dhukubi kunis biyya Chaayinaa kessaa kan kahee akka tahee qaamolee addaatin dudubatameera, Dhukuba kanaanis wal qabatee lubbuun namoota hedduu darbeera. Biyyotni Awuroopaa baayyeef Ameerikaan lubbuu lamilee baayyee dhabuu dandaahaniruu. Lamilee baayyeenis hojii idilee isaani akka dhaabaniif dirqamaniru. warshaalee baayyeef dhaabatonni baayeen hojetoota isaani hirrisaniruu.
Kanaan walqabatees adunyaan garamitti deemuu dandeessi? Namootni hojii idilee deemuu irraa dhorkaman akkam tahu? Jireenyi hawaassummaa akkam tahuu dandaaha? ikoonoomiin addunyyaa keenya garamitti deemuu dandaaha sodaan jedhu hunduma namaa keessatti akka umaamu shakki hin qabu. Mee jijiramoota ciccimoo jireenya namootaa keessatti umaman haa ilaallu.
Jireenya qofa galessumma
Koovid-19 erga babal’ate booda noomtni walitti qabamani taahu, waliin nyaachuu dhuguu , filmii waliin daawwachu , istaadiyoomi seenani kubbaa waliin ilaalufi kan biroon qoqqobbi cimaa irra buhee tureera. Kanaanis walqabate mobaayila harkaa, tabileetifi laaptoopi ofii firomfachuun dirqama tahee, kunis namootni walitti dhufeenya waliin qaban haalala irratti akka geggessan taasiseera.
Hojii idilee mana taahani dalagu (Work From Home)
Haala kanaan dura tureen hojii idilee hojjechuuf bari oboroo kaahani gara waajirra hojetani dhaquun dirqama ture, hatahuu malee koovid-19 booda hojeetoota fayyaa, waardiyaa irraan kan hafee hojilee baayyee mana tahaani inteerneeti fayadamuun hojeechuun akka aadaa haaraatti fudhatame.
Hoji dhabdummaa fi sodaa
Namootni hojii humnaan bulanif dubartootni hojii mana bunaa hojettan akkaan midhamoo taahaniru. Namootni hoji humnaa idilee hojeechuun jiraatan baayyeen sababa dhabatootniif namootni dhunfaa carraa hojii uumufii dandaahan hojii dhaabaniif lamilee hojii humnaatiin bulaniif yaaddoo guddaa tahee turun isaa ni yaadatama. Akkasumas dubartootni hojii mana bunaa hojeetan baayyennis yaaddoo dhukubi kun fideen galii argatan akka dhaban odeeffanno sassaabee tokko tokko ifa godhee tureera.
Oddeeffannoo adunyaa koovid-19 booda jedhu hangas yoo ilaalee kutaa biraa keessatti immoo dhaabatoota carraa dhukubni kun fideen “miliyoonara” taahanis waliin ilaala.
Nagaaf Buna Dhabinaa! Linki odeeffannoo armaan olii namaan gahaa!


text:
5-Namni wanta haraamaa jaallatu Rabbiif jedhee dhiise, wanta san karaa halaalatiin argata ykn kan san caalu Rabbiin bakka isaaf buusa-Har’as imaamu ibn Al-Qayyim irraa jechoota mi’aawo haa habbuuqannu.
Itti Fufi…
Muharramaat-(Dubartoota Fuudhun Haraama ta’an)-kutaa-3ffaa
Dabalata Dubbisi
Kutaa dabre keessatti dubartoota soddummaan yeroo hundaa haraama ta’anii fi dubartoota yeroo murtaa’af haraama ta’an ilaalle turre. Har’as itti fufuun rammaddi dubartoota yeroo murtaa’af haraama ta’an ni ilaalla. Akka dubbistootaaf salphatuuf wanti hanga ammaa ilaalle gabateen qophaa’e jira. Linkii gara dhumaa jiru tuquun buusun ni danda’ama. Mee itti haa fufnu kutaa darbee irraa…
Zinaa (sagaagalummaa) jechuun nama tokko waliin osoo seeran wal hin fuudhin wal qunnamti saala waliin raawwachuu jechuudha. Zinaa bakka lamatti qoonne ilaalu dandeenya. Tokko dubartii fi dhiirri hin heerumne/ hin fuune wal jiddutti raawwachu afaan ingiliffaatin ‘Fornication’ isa jedhamu yoo ta’u kan lammataa immoo dubartiin heerumte fi dhiirri fuudhe wal jiddutti seeran ala raawwachu yookiin lamaan keessaa tokko kan hin fuune/heerumne kan fuudhe/heerumte waliin sagaagallummaa raawwatamuudha. Kunis afaan ingiliffaatin Adultery jedhama. Zinaan gosa kamiyyuu fi karaa kaminuu raawwatamu jibbamaa fi fokkuudha. Fokkinnaa irraa kan ka’e Rabbiin akka itti hin dhiyaanne nu akeekachisa. Read more


text:
Barreessaa waajjira OPDO kan turan obbo Dhaabaa Dabalee taayitaa isaanii irraa ennaa gad butaman guddicha ta’uun tuqamee ture.
Akka kanatti deema taanaan amma kan kaafame waajjirichuma. IHADEG aangoo erga qabatee qabee dhaabi miseensa isaa ta’e dura teessota isaa lamaan yeroo aangoo isaanii walakkaa fi wal faana ennaa aangoo irraa buusee hin beeku.
OPDO kessatti garuu kun dhugaa ta’eera. Dhaabi kun gaazexeessota biyya keessaaf kan erge ibsi gabaabaanis isuma kana mirkaneesse. Dura taa’aan OPDO obbo Muktaar Kadir fi itti aantuun isaanii aadde Asteer Maammoo itti gaafatama irraa kan kaafaman fedha ofiin ta’uu ibsi dhaabi kun erge beeksiseera.
Wal ga’ii haaromsamaa dhiyeenya geggeeffame irratti itti gaafatama koree giddu galeessaf gaaffii dhiyeessuun isaaniis ibsi sun tuqeera. Bakka isaanii obbo Lammaa Magarsaa dura taa’aa, Dr. Warqinaa Gabayyoo immoo itti aanaa ta’uu ibsee jira.
Akkaataa hojii IHADEG kan hanga ammaa beekamutti namoonni itti gaafatama paartichaa irraa kaafaman aangoo Federaalaa fi naannoo irraas kaafamuun waan baratame.
Kanaaf taayitaa dura teessummaa OPDO irraa kan kaafaman obbo Muktaar taayitaa prezidaantummaa mootummaa naannoo Oromiyaa irraas kaafamuu malu.
Itti aanaa dura teessuun OPDO fi kaabinee mootummaa Federaalaa, taayitaa itti aanaa ministeeraatti qindeessituun dhimmootii bulchiinsa gaarii akkasumas ministeera tajaajila sivilii fi qabeenya misooma uummataa kan ta’an aadde Asteer Maammoos itti gaafatama Kanaan itti fufuu dhiisuu malu.
Keessumaa obbo Muktaar Kadir yeroo gabaabaa keessatti aangoo ol aanaa kan ga’aniif bulchitoota IHADEG birattis nama fudhatama qaban akka ta’antu himama.
Kaabinee mootummaa Federaalaa keessatti taayitaa itti aanaa ministeerummaatti qindeessaa damee bulchiinsa gaarii akkasumas ministeera tajaajila sivilii ta’anii hojjetaniiru.
Deebisamanii gara naannootti kan ergaman dura taa’aa OPDO duraanii fi prezidaantiin mootummaa naannoo Oromiyaa obbo Alamaayyoo Atoomsaa erga du’aan boqotanii booda.
Sochiin mormii Oromiyaa keessaas yeroo prezidaantummaa isaaniitti.