text:
Itana Gammada Ebla 18, 2019
Walbarsiisa
Sabi tokko misoomuu fi duroomuun hafee yoo lafa, qabeenya fi dandeettii qabeenya sana gara misoomaa diinagdeetti masaku dandeessisu irratt too’annoo hin qabaanne itt fufee jiraachuu hin dandahu.
Wanti karoorri misoomaa dhimma baasu gaafatu 1) qabeenyi sabaa jiruu bilisummaan sosso’uu dandahu 2) jaarmaa sabaa jabaa ummata wiirtuu tolfate 3) hoggansa jaallatamaa fi abbaawummaan itt dhagahamu 4) jijjiiramaa dhaabaa hundee 5) gocha waloo jechuun, qabeenya sabaa, oguma namaa dabalatee dhimma itt bahuuf, qooda fudhannaa fi wareegama sabboonotaa hunda qabeenya sabaa kan oguma namaa dabalatutt dhimma bahu.
Akeki barruu kanaa adeemsa karoora misa diinagdee maljechisiisuuf yk fakmishoo/model tokko irratt yaada kennuuf utuu hin tahin lafaa fi qabeenyi hawaasa Oromoof maal jechuu akka tahe qoruu fi barbaachisummaa isaan, diina jalaa misa hawaasoma diinagdee fi aadaaf bilisoomsuu dubbachuufii.
Oromiyaan qabeenya uumaa hin tuqamin guddaa qabdi; laggeen jallisii fi humna kennuu fi dandahan hedduu; kuusaa albuudaa gatii qaban akka warqee, meetii, marble (balacco), fi kanneen biraa qabdii. Kanneen jiraachuun misoomaaf humna riphaa guddaa qabaachuu agarsiisa. Akkuma ummatoota biraa sabi Oromoos of ijaaranii lafa ofii misoomsuu caalaa wanti fedhan hin jiru. Garuu hamma qabeenya ofii too’atanii bu’aa ofiif dhimma itt bahuu dandahanitti sun tahuu hin dandahu.
Caasaa hawaasoma diingdee kan nagoomaa fi homishaawaa madisiisuu dandahu maddisiisu ijaaruun jaarmaa ilmoo namaa dhimma baasu feesisaa. Kunis darabee saa walqunnamtii atome hawaasa keesaa.argamsiisa. Diinagdeen alaa akka hin too’atamne hoggansi biyyaa ummata aangessuu qaba.Haala ammaa baruuf qofa utuun hin tahin akka abbaa biyyaatt mirga ofii shakaluu fi humna itt gochuuf Seenaa, malbulcha, mootummaa, hawaasquwi (sociolojii) fi malbulcha barsiifamuu qabu..Beekumsa dhabuun kun akka dhiibbaa alaaf sarmaa tahanii abbaawummaa gara saba sabi of oolchuu dhabuutt geessuu dandaha..
Yeroo namooti biyyaa qabeenya saanii irratt abbaa tahan aango argatu, aangoon snis deebi’ee hawaasicha keessa faca’aa..Haa tahu malee yaa’I abbummaa fi too’annaa kan shakalamu tahuuf hoggansa barsiisuuf, sosso’aa fi hawaasa hirkannoorraa irraa bilsoomsuuf jabaan dandamataa daaya fi dudhamaa tahe jiraachuu qaba.
Lafaa fi qabeenya bilisoomsuun maaliif baraachisa
Jaarraa 19faagara dhumaa kahee Oromoon lola wal irraa hin cinne hadhaawaa koloneeffatoo Habashaa lafa qabatanii, ummaticha hacuucuu, itt roorrisuu, saamuu fi hundee buqqisuuf abbalaa ture waliin gaggeessaa ture. Haa tahu malee koloneeffatoon Habashaa ifaajjee qabsoo bilisummaa saba Oromoo hawwii saa badaatt milkaawuu hin dandeenye ture. Saba Oromoo gutummaatt too’achu hin dandeenye, fedhi aadaa, seenaa fi sirna Gadaa demkratawaa saanii diiguunis milkaawuu hin qabu. Lolli of oolchuuf dhalootaa dhaloota ummata Oromoo bilisummaa, nagaa, wayyaa’ina hawaasomaa, fi ulfina saba saaniifii kutataniin itt fufee jira.
Erga qabammi barbadeessaa tahe Minilik IIn tolfamee kaasee ummati keenya seenaa jannummaa fi ulfina ofii hidhataniin weerartuu of irraa lolataa turanii. Waraanoti qacceefixiisaa Oromiyaa irratt gaggeeffamaa jiran Oromoo akka hin jiraanne haxaawuu fi gochuufii. akka sabaa fi ummataatt hin jiraanne gochuun gonkuma lafa irraa balleessuuf karoorfatanii jiru.
Qabeenyi madda jireenya namaa fi bu’uurri hawaasomaa fi waatattaa isaan irratt hundaawa. Yeroo sabi tokko yaa’a misoomaa eegaluu waa’ee qabenyaa barbaachisuunii irrat beekumsa misa diinagdee waara argachuu dandeessisu argachuu qaba. Sabootu hundi dureessa haa tahu hiyyeessa, egeree diinagee saanii fromsa roga diinagee addunyaa waliin raajachuun waan jiru. Haa tahu malee karoora misoomaa yayyabanii egerreef hojii irra olchuun qabeenya saba ofii jiru heduu gaafata. Hariiroon malbulchaa fi diinagdeen mootummaa bucuu Abisiiniyaa gidduu jiruu fi itt fufaa jiu Oromoo wayyaba tahe gidduu jiru kan cunqursaa fi cunqurfamaa gidduutii. Aka seenaan mullisutt hariiroon kun guddina hawaasoma Oromoo fi diinagdee qofa utuu hin tahin hidda hawaasomaa fi aadaafis gufuu taha. Jaarraa 19faaMinilikiin weeraramuu fi qabamuu Oromiyaatii eegalee hanga hardhaatt qabeenyi Oromoo halagaan too’atamaa, saamamamaa fi barbadaawaa, Hawaasi Oromoo bu’aa qabeenya saan uumaa fi humna saa irraa ittisamee ture. Aburii statistiks akka agarsiisutt 68% GNPn Itophiyaa hoomisha qonnaa fi qabeenya Oromiyaa biraa irraa argama. Gaaga’ammi fi wareegammi dargaggoon keenya hardha lafa saanii qabaa fi olhantummaa halagaa jalaa baasuuf kaffalaa jiran itt cichoomaa dhiicha gara of jiraachisuutt godhamuf raga dha.
Hojiin qabeeenya too’annoo fi masaka dhaloota biyyaa seerawoo jala galchuun ofbara malbulchaa fi bu’uura diinagdee dhaloota biyyaa ballisuu gaafata. Kun aadaa saaniin hedhachiisuu fi weerara fi cunqursaa alaa itt dhufu jala dhaabbachuu akka danda’an sirriitt kakaasuu dabalata. Kan yeroo hundaa yaadatamuu qabu qabeenya uumaa too’achuun tarsiimoo misooma diinagdee qofa utuu hin tahin baraaramuu fi nageenya egereef carraa isa dhumaatii.
Lafaa fi qabeenya bilisoomsuu fi eeguuf tarkaanfii jalqabaa
Utuu lafa hin bilisomsin misommi diinagdee hin dandahamu. Saboti yk hawaasoti ol kahaa jiran utuu moseensa hin jalqabin dura gurmeessa qabeenyaa karaa halleen qorachuu qabu. Tarkaanfiin jalqabaa qabeenyi jiru hundi (humna nama, waatattaa dheedhii, oguma fi iyyaati) qabaa akkaatt galuu mirkaneeffachuu dha. Gara Oromiyaatiin hundeen lafaa fi fi qabeenyaa bilisomsuu dandeettii itt hanan irratt hundaawa: a) gadi qabaa halgaa jalaa bilisummaa saba Oromoo baasuu gad jabeessuun, eenyummaa seenaa fi aadaan umata kakaasanii ijaaruu dha, b) Hariiroo hawaasa keessaa atomama qabu daga, kan hin taane fakkachuu fi addaan baastummaa irraa bilisa tahe gad dhaabu. c) ummata ballaa kaasaan rakkina jiruu maal akka tahe akka tokummaa, saba ijaaraa fi misooma akka jajjabeesuu barsiisu. d) durooma sabaa homishanii akka too’ataniifi eegumsa qabeenya saanii akka mirkaneessan, ummata barsiisanii humneessuu dha. e) humni biyya qabatee jiru, qabeenya Oromoo gara garaa akka hin bolqinee fi bakka biraatt hin dabarsine dhaabuu dha. f) gumii “Ambaa fi Ittisa Qabeenyaa fi Kunuunsa Oromiyaa balloo haammatu ijaaruun dha, Habashaan Oromiyaa qabattee yeroo mirga seeraan qabani fi hawwii hawaasa Oromoo hacuccu, ofi daangaa malee itt basha’aa jiraattu. Amma hariiroon kolonummaa yeroo itt raawwachu qabu.
Qabama Qacceefixii (duguugaa sanyii) gaggeeffama jiruu fi Imaammata Balleessa TPLF
Kufaatiin mootummaa Magistuu bara 1991 dararama sabootaaf kolonummaan Habashaa waan itt fufeef furmaata fiduu hin dandeenye. Addi Bilisummaa Tigray biciree bucuun empayerichaa golee kaabaa keessaa batee lafa ballaa dhaalmaan argate akka itt qabdu tarsiimoott galfachuu eegalte. Tarsimoon mummichi Oromiyaa garoota empayeraa hafan waliin qabachuu; akka mootummoota alaaf meeshaa tahanii tajaajilanitt tumsituu keessaa waliin ijaaruu; Oromoo fi mornoota lammoota biraan walitt naquu fi dhuma irratt korporeshinoota sabahedduu afeeranii yaa’a qabiyyee deggersiisuu.
Demokraasii fi charterii hedhataan qabatattee TPLF karaaa mimiccira malbulchaa, hirree lolataa fi ajjeechaa. buqqisa, cagada fi tuutaan hidhuun akka hamaatt hacuucuu fi deegsuu murteeffatee jira. Jane Curtz akka hubatetti, “Bantiin Afriikaa, Itophiyaan”.Tigreen murnoota wayyaba keessaa isee xiqqishuu 8% dilormichaa taatii. Tigree fi Amaarri aadaa Seemummaa kan qooddatan aadaaa fi malbulcha Ethiopiyaaf danaa kennanii jiru.. Tigreen Kiristaanummaa Itophiyaa qulqullummaa saan qabatanii jiru.2 Abjuu kolonummaa kana bakkaan gahachuuf TPLF waa maluu qaba: Kallachummaa empayera Itophiyaatt of jijjiiruuf maqaa tahu ummachuu qaba, of yoo “Adda Demokraatawaa Ummata Itophiyaa (EPRDF) jedhee moggaasu waluma faana “dhaaba ummatootaa demokraatawan” jechuu kan sabota addadaa irra babahan boojuu waranaa TPLF fi EPLF harka turan irraa ijaarrate. Malli kun hojii jalqabaa TPLF Oromiyaa, the Amhara, Afar, Hadiya, Sidama, Walayta, Kambata, Konsso fi Ogaden haleeluu gargaareen ture. Akka birkii qormaataa US Itophiyaa jiruutt;A Country Study(1993): Yeroo EPRDF Dhaba demokratawaa Ummata Oromoo fi Dhaaba Demokraatawaa Sochii Qondaalota Itophiyaalamaanuu 1990 keessa TPLFiin uumaman” tarsiimessoon Tigree tokkummaan murnoota kana dhuma irratt TPLF akka hundee saa Tigrayi gamatt ballifatu gargaaru dandaha jedhanii abdatanii turan. Eegalooti mootummicha gargaaruun abdatame garuu EPRDF, TPLF huccuu Amaaraa jalaa malee waan biraa miti jedhanii balaaleffatan”.3
Akka TPLF/EPRDF abbalutt injifannoon warana Itophiaa irratt argame kan saa qofa utuu hin tahin aangoti mootummaa Mangistuu kuffisan kan tuutota ummatootaa adda addaa keessaa babahan adda hundaa qabsaawanii. Jane Crtz mirkanii kana hubate, “Akkaata qonnaa wayyessuuf mootummich komunistii waldaa qoteebulaa ijaaruu eegale, garuu qotee bulaan akka diina waan godhan namatt himu malee kan dhaaba imaamata saanii diiguu isaan gargaaru miti jedhanii ciiga’an, qonnaan mootummaa fi gandi guutummaatt addaan cabee ummatooti gara jireenya barbaadaniitt shaffisaan sokkan.” 4
Caamsaa 1991 erga aangoo butee yeroo bitatee aangoo jabeeffachuun mootummaa TPLF uummachuu fi hidhata cehumsaa dhaabe. Duulli saanii gargaarsa dhaabota horoo fi mootummoota sagidduun doolara biliyoonaan lakkaawamannii jarjarsamaa dhufe.Jalqabumaa, TPLF kan dhaabame Gaanfa Afriikaa jeequu fi olaantmmaan gaggssuuf ture. Duris mootummoti saba bucuu Habashaa sochii bilisummaa Oromoo ukkaamsuuf anga’oota alaa irratt hirkachuun beekamaa ture. .Roguma sanaa irra bu’uun EPRDFis si’ana hagam mirga ilmo namaa irra haa eejjetu, ummatoota kibbaa irratt badiisas haa hojjetus mootummoota dhihaa irraa gargarsa guddaa argataa jira. Akkuma Mootummaan Cehumsaa Itophiyaa dhaabbateen Amerikaa fi Baakiin Addunyaa bulcha Mallas Zeenawiif gargaarsa hooriif irbuu seenaniif. Onkololessa 6.1992 Washington Post akka gabaasett, “ United States gabaa dorgommee misoomsuuf f $161 wagga sadii irra hiree, akkuma Baankiin Addunyaa $kumkuma 750 diinagdee jalqabsiisuuf godhe.”. Kanatt dabalee dhaaboti horoo Addunyaa akaa $biliyoonii 1.2 akka gargaarsa diingdeett EPRDF Mallas Zenawii kennuuf lalabanii jiru. Washington Post Onkololessa 6 1992 akka gabaasett,”Liqeessitooti Lixaa irbuu Mallas demokraasii fi gabaa bilisaa fudhachuun Sadaasa keessa $biliyoona 1.2 hirdhina bajetaa kan guutu liqeessuufii dhaaf walii galan. Aka hangameessa sabgidduutt hammi saa guddaa tahuu baatus diddaa dur gargaarsaaf jiru cabsuu bakka bu’aa taha jedhan qondaaloti Lixaa.5
Akka qaama karoora ballaa ejjennoo EPRDF cimsanii Oromoo fi ummatoota koloneeffaman kibbaa horiin deggeggerruuf itt dhangalaasuun caalaa Dabalaa deeme. TPLF jalqabumaa Oromiyaa qabatanii qabeenya see guddichaa fi dureessa too’achuun gargaarsa alaa fi kalchituu keessaa malee akka hin dandahamne beeka.
Karoorri kolonummaan qabachuu kan Nugusa Leopold Beeljigii fi Ceci Rodessii Britania lafaa fi waatattaa dheedhii barbaacha jaarraa 19thkeessaa kan anga’oota Awuropaan hedduu barbaachisu argachuuf tolfameen wal fakkaataa. Akkum sanaa koloneeffattuun gurguddoo Tigray afeerraa mootummoota alaa fi digaluu qeeyee kanneen saamicha guddifachuu fi bu’aa saamicha olhaantummaan argame walii qooduu malee namummaa fi lubbuu fi nageenya ummata empayerichaaf dantaa hin qabne gochaa jiru. Akkuma aangoo qabateen, TPLF lafti baadiyyaa fi magaalaa kan finnaati jechuun akka fedhett dhimma itt bahuu dandahus hime. Imaammati wajawajaa kiraayii lafaa kennaa lafaagurgurtaa kubbaaniyaa, hayyama abbummaa fi mirgi albuuda baasuu kubbaniyyoota qeeyee fi sagidduu diinagdee kolonummaa, malbulcha fi tooftaan lolataa isa jaarraa 19faa walfakummaa qabuu.6
Akkumaa kallachooti kolonummaa saboota Africaa hedduu of jala galchanii lafaa fi qabeenya saanii bu’aa ofiif gara ofii fi nambiyyoota biyyabiyyoota Awuropaaf jallisan, TPLF imaammata kolonummaa walfakkaataa Oromiyaa keessatt shaakalaa jira. Akkuma King Leopold III Beeljig Koongoo qabatee hacuuccaa kana hin jedhamne irraan gahe Mallas Zeenaawiin Tigray Oromiyaa qabatee waraana qacceefixii kan diinagdee Oromoo fi dhaabota saanii barbadeesse gaggeessuutt kahee. Warqee, buna, dhagaa marbil midhaan, hoomisha mukaa kkf. biyya ofii Tigraayiif qooduun, kan jarri Awuroopaa kolonoota saanii Asia, America Kibbaa fi Afrikaatt.gaggeessaniin garaagarummaa akka hin qabne ifaa dha. Waggoota digdamii torban darban keessa gochii TPLF/EPRDF fi kalchooti saa qabeenya Oromiyaa bolquun shaffisiisaa dabalee jira.Qabeenyota kana keessaa tokko tokko kan bakka hin buufamnee.
Maqaa qubsiisaan dhibbi kumumooti Habashaa lafa Oromoo fudhachuuf kibbatt gad yaa’aa jiru. Jalqabumaa qabiyyee sirnaawaa qubattootaan koloneeffachuu kan ture ammas magaalaa fi baadiyyaatt itt fufee jira,. gurguddoon Tigroota akkuma Afrikaanota adii Kibba kanneen sirna apartayid hoggananii jibba daangaa hin qabne sanyii irratt hundaawe fi imaammata tuutaa buqqisaa bakka bucuun wayyaba deegsistee akka feetett bulchituu isaan godhaa.
Yayyabi kolonummaa TPLF sirnumaan Oromoo irraa qabeenya saanii seerawaa irraa mulquu qofa utuu hin tahin dirii hawaasomaa saanii fi madda diinagdee dhabsiisuun dhaabbataatt Oromiyaa jalee Habasaa gochuu dabalata. Afeerraan kor[oreeshinoota sabgidduu fi “investerootaa” akka Oromiyaa keessatt hojetaniif kan TPLF qabeenya sabootaa fi sabaawotaa empayeritt keessa jiran saamuuf akka karoora waliigalaa qabu taliilessaa.
Badiisa humnaan Oromiyaa keessaa ari’amuu
Imaammati qacceefixii dilormaa Oromoo humnaan lafa akaakilee saanii irraa kaasuu qaama yaa’a fixiisa kan qaama, diingadee, fi aadaan Oromiyaa keessaa namoota magaalaa fi baadiyyaa kukumoota hundee buqqisuudabalata. Waggoota 27 darbaniif lolota malbulcha, diingadee fi aadaa deggertoota kolonummaa saa di kalchoota keessaa tabalatee badii dandahame hunda Oromoo empayerittii keessa jiranitt raawatee jira. Jaarraa tokko oliif Habashaan bifa lafa Oromiyaa geeddaruuf Oromoo balleessuun geeddaree abbaa itt tahuun qubsiisaa fi ofiitt makuu miltolee saa kolonummaan deggeramee dhiibaa turee.. bara darban TPLF lafa dsaanii durdurii irraa Oromoo kukuma dirqiin kaasuun biyyichii dhuunfaa qubatootaa bakka lakkisee akka dhuunfaa qubattoota Habashaa tahu aggammatee ture. Hamilati Habashaa jaarraa 21th gocha qacceeffjixisaa fi lammii qulqulleessuu guddicha addunyaan argee hinbeeknett hedama.finfinnee fi naannaa seetii nammi kukuma lamaa ol tahan lafaa fi mana dhaloota darbe irraa dhalmaan itt darbe kaafamanii sanaan hawaasa qonnaan bulaa hedduutu sossosamee.
Maneen ji’aa yks “ye caraqaa beetooch” jeedhamee kan waamamuu kun, waabraa otuu hinta’in weerarsa lafaa bifa haaraan qindaa’ee saba saamuu fi dhabamsiisuuf akka deemaa jiru agarsiisa. Ji’att dhimma bahuun halkan mana ijaaruun kan mulisuu yoo jiraatee, dheebuu habashootni lafa Oromoof qaban addeesee agarsiisa. Hardha, qonaan bultootni Oromoo naannoo magaala Finfinnee jiraatan, miliyoonaan lafa dhalootaa isaani irraa buqqaa’ani giddiraa fi iyyummaa dangaa hin qabne keesatti galani jiru; lafaa fi qabeenyaan isaanis ifatti harka alagaan dhuunfatamee jira.
Maqaa Finfinnee guddifnaan Mater Planii duuba yaadi ture waan biraa utuu hin tahin danbalii duguggaa hedamee humnaan kaasuun ofii itt galanii magaalicha dhuunfachuu dha. Diree Dawaa, Gobba Baale, Shashamanne, Asoossa, Adamma fi magaalota guddataa jiran biraatt sagantaa qacceefiixii wal fakkaatu deemaa jira. Karoorri guddaan ummata buqqisuu kan yayyabame sernaan saba Oromoo dukkana jala dhoksanii finnaa ofii handhuura Oromiyaa keessatt ijaarrachuufii..Yakkamtooti kun roorroo hedduu, gola finnaa, ukkaamsa hamaa, fi qulqulleessa lammii Oromiyaa balloo fi saboota empayerittii biraa irratt raawatanii jiru.
Waan Ta’uu Qabu
Wanti mummichi Habashaa fi Oromoon irratt wal dhabaa turanii fi itt fufaas jiru lafa, waan lafa keessaa bahu fi waatettaa dheedhii Oromiyaa keessatt argamu. Mirkanii kana irratt hundaawee furmaati tokkichi Oromoon qabu a) Lafa Oromoo jalaa diinaan hatame karaa dandahameen qubi tokko utuu hin hafin deeffachuu; b) qabeenya saamame hunda deebisiisuu c) qabeenya sabichaaf hedduu barbaachisaa tahan akka waatataa dheedhiif furtuu tahan aka bunaa, xaafii, atara soy fi midhaan nyaataa, misooma egeree fi guddina Oromiyaaf tooannoo, eegumsa fi gurmeessa gaalchaatt deebisuu. Bunii fi warqeen qabeenya Oromoo kan tahan dugugguruu empayera Itophiyaa qofa utuu hin tahin geeddara alaaf madda tokkichaa. Kolonummaan Itophiyaa Oromiyaa keessatt kan ijaarame humna lolataa fi qubsiisa halagaan tahu ummati Oromoo irraanfachuu hin qabu. Ummati Oromoo ittisa malee ajjeechaa, guraarama, buqqifama, fi haleellaa weerartuu Oromiyaa keessa gadi fagoo seenen sabichchi badiisaaf saaxilamee ture.saaxilamee. Ummati Oromo keessaayyuu dargaggoon kun hanga yoomiitt gaggeeffamun hayyamamu sirinyaan itt yaaduu qabuu.
Xumura
Bilisummaan malbulchaa fi diinagdee gurmeessii fi too’annaa waliigalaa qabeenya sabaa akka fedhamutt diinagdee deebisanii sirriitt ijaaruun kan yaadamu mitii. Utuu misooma diingagdee fi guddinatt hin bobba’in dura tokkummaa akeekaan ka’anii ofii fi lafa bilisoomsuuf kan dandahamu hunda gochuu qabu. Lolli lafaa fi qabeenya sabichaa hatamee deebisiisuu tokkummaa ummataa fi warraaqsaa (diddaa noolaa) deemaa jiru baballisuuf kutannoo lafaa fi waan kan biyyatii qabateen fudhataman hunda deebisiisuu feesisaa.
Yeroo dargaggoon Oromoo ka’anii mirga sabummaa ofii gaafataa jiranii fi hedduun bilisummaa fi qabaa qaccefixaa tahe, saamicha lafaa, fi qabeenyaa TPLF raawwachiisuuf itt wareegamaa jiran kana callisuu fi dubbii “dabalamuu” dantaa dhabuu fi malbulchaan walxaxuun furmaata barbaachisuuf bakka hin qabanii. Dargaggoon Oromoo empayeratii keessatt laboobaa bilisummaa qabsiisan, ummatoota Itophiyaa keessa jiran, bulcha hamaa TPLF/EPRDF jalatt dararamaa jiraniif humna fakkeenya tahanii.
Hin raawwatin malee, injifannooleen hardha agarru dargaggoo kutatoo janna tahanii fi sabboonota jaalbiyyoota tahan kanneen wareegama guddaa baasanii fi ammas baasaa jiran irraa akka argame mamiin hin jiru. Addunyaatt akka qabsoo sabaawaan Oromoo qajeeltuu, kan mirga hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachuu gaafatu tahuu agarsiisuu dandahanii jiru. Waggoota digdamii torban darbaniif TPLF kalchootaan deggeramee waan dandahame hundaan ummata keenya irratt diigamsa, tuutaan buqqisa, ajjeechaa kana hin jedhamne, raawwatee jira. Waraanoti qacceefixii tahan TPLF, tibba Naazii Awuroopaa keessaa, yeroo Waraana Addunyaa Lammaffaa kan Awuroopaa guutummaa barbadeesse Itophiyaa hardhaa keessatt calaqifamuun nama yaadachiisaa.
Tokkummaan humna! Injifannoon ummatoota cunqurfamaniif!
Qabattee
- Statistical Abstract, Ethiopia, A Survey of Yield and Production of Major Crops, 1988
- Jane Curtz, Ethiopia: The Roof of Africa. 199, pp. 6—27
- US Federal Research Division, Ethiopia, A Country Study, 1993 pp. 308-309
- Curtz, op.cit., p. 22
- The Washington Post,October 6, 1992
- See for example Robin Mckown, The Colonial Conquest of Africa, 1971


c: text/html

text:
Baroota addaa addaatti dhukubooni dhala nama safisaaf baayinaan ajjeesaa turan akkumma gosotaaf amala isaaniti lubbuu baayyee dabarsaniruu, kaanimoo gaagahumsa guddaa kessa galchaniiru. Isaan kessaas warreen akka (black death), (Spanish flu),(HIV AIDS),(Ebola) fi kan biroon akka seenatti kan yaadatamaniif harras kan sodaatamandha. Ani ogessa teekinoolojiti waayee qoranaa dhukubaafi fayyaa irratti sana kana jechuuf beekumsa isaa hin qabu, hatahuu malee teekinoloojiti haala ittin dhima baanee carraa dhukuba yeroo ammaa lubbuu hedduu galafateef qorichaaf talaalin hin argmneef kana irraa of-fageessuu dandeenyuu irrattiin yaada isinii kennuu barbaada.
Dhukubni koovid-19 xiqqoo kaanirraa kan adda isa godhu sa’aati 72 sibiila, pilaastika addaa addaa irraa turuu dandahuu isaati. koovid-19 gosoota dhukubaa vayirasiin dhufaniif kallattiin sirna hargansuu gaagahuun lubbuu dabarsuu dandaaha. Kanaan walqabatees dhaabati fayyaa adunyaa WHO harkaan walqabuun, walitti siqanii bakka tokko taahuun dhukuba kana namaa namatti salphati dabarsuu dandaaha jedhameera, kana karaa baayyee dhageessanitu.
Teekinoolojitti akkamiti dhima baanee mana teenyee tajaajila barbaanu argachuu dandeenya ?
Mobaayil Baankingii
Bilbila harkaa keenyatti fayyadamuun herrega bankii keenyaa tochoosuu ni dandeenya, bankootnii dhunfaas mootumaas biyyaa keenya keessatti argaman hundumaa jechuu ni dandeenya tajaajila kana ni kennuu. Mobaayiil baankiingiin maal gochuu nu dandeesisaree ?
- Haftee heregaa keenya ilaalu
- Kaffaltii addaa addaa kallatiin kaffalu
- Kaardii mobaayilaa gutachuu
- Nama biraaf qarshii dabarsuu
- Kaffaltii interneeti ji’aa kafaluu fi kan biro
Tajaaajili kun baankii qaaman deemuun argannu hambisna, baasii rawwannu hundumaa mana teenyee raawwachuu ni dandeenya.
Interneetidhan hoji mana teenyee hojechuu
Interneetin hara hojii baayyee salpiseera bakka addaa addaa teenyee hojii tokko salphaatti hojechuu nu dandeesiseera manuma teenyee yoo kanallee mijeefannee hojii qaamaa wajira deemne hojennu hambisu dandeenya.
yaadota bu’a qabeessa taahan kan biroo yeroo biraattin qindessee isinii maxxansa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ka dhiheenya Itiyophiyaa daawwatan – dhimma dimookiraasii, mirga dhala-namaa fi hojiitti itti-aanaan ministara dhimma-alaa Yunaayitid Isteets – Toom Maalinoowiskii, Raadiyoo Sagalee Ameerikaatiif gaaffii fi deebii addatti keannaniin kana dubbatan. Mr. Maalinoowiskii, gurmuu dippiloomaatotaa Yunaayitid Isteets hoogganuudhaan, ministara dhimma-alaa Yunaayitid Isteets – Warqineh Gebeyyehuun kan hoogganame - gurmuu aangawoota Itiyoophiyaa wajiin torban dabre keessa walga’uudhaan dhimmoota dimookiraasii, mirga dhala-namaa fi bulchiinsa gaarii irrattti ifatti yaada wal-jijjiiran. Gama motummaa Itiyoophiyaatiinis, kallattii adda addaatiin jijjiirraalee jalqabaman itti-fufsiisuuf murannoon isaa jiraachuun ibsamee jira. Gama kanaan, dhugumatti, jijjiiramni Toom Maalinoowiskii itti-amanan Itiyoophiyaa keessatti geggeessame yoo tahe gaafatamanii, “jijjiiramni – jedhame ka dhufuu danda’u, kan nan fida – jedhee waadaa seene – mootummaa itiyoophiyaatiin qofa” jedhan.
Ittt-fuuudhaanis, “akka ani beekutti, mootummaan ifatti akka beeksisetti, gama adda addaatiin jijjiiramoota gochuu itti fufuuff fedhii akka qabu ibsee jira. Akka natti fakkaatutti, dhimmoota ol’aanoo ni jijjjiiramu jedhaman keessaa tokko, filannoo jijjiirama gochuuf fedhii mootummichi agarsiise. Akka dubbatanitti yoo tahe, bakka-bu’ummaa madaalawaa yokaan sirna haala akkasii makate caasaa filannoo keessatti diriirsuuf yaadanii jiran. Gochaaleen akkasii haga ammaatti hojii irra kanneen ooliin ture. Egaa waadaalee seenaman kana hojitti jijjiiruun itti-gaafatamni isaa ka mootummaa Itiyoophiyaa ti. Kun Ameerikaa irraa yokaan biyya kaan irraa kan dhufu miti. Kan inni ta’uu danda’u marii itiyoophiyaa keessatti geggeessamuu fi murtii asumatti argamuun qofa” jedhanii jiran.
Haa tahu malee, Mootummaan Yunaayitid Isteets, hariiroo fi walitti-dhiheenya waliin qabu irraa ka’uudhaan, yeroo baay’ee mootummaa Itiyoophiyaaf ka gorsa kennu ta’uu hin dhoksine – Toom Maalinoowiskii.
Gara dhumaa irratti, keessumaa sabaa-himaa yokaan Miidiyaa walabaaf qilleensa yokaan hawaa banamaa kennuu ilaalchisee ibsa bal’aa kennan – Maalinoowiskiin. Ka Mootummaan Itiyoophiyaa “oduuwwan qabaamoo hin taane sabaa-himaa yokaan miidiyaa hawaasummaan tamsaasamanii fi haasawwan jibbinsaa” jechuun balaaleffatu ennaa dubbatan, “kanaaf qorichi baay’ee gaariin, Ameerikaatti afaan Ingiliziin akka jennu, sabaa-himaa yokaan miidiyaa walabaa fi cimaa biyya keessaaf balbala banuudhaan akka lolaa bishaanii odeeffannoo dhugaa keessa lolaasuu dha. Yoo akkas tahe, uummatni biyyattii gara Feesbuukii deemee odeeffannoo barbaaduuf hin dirqamu. Ameerikaa keessattis tahe Itiyoophiyaa keessatti oduun dhugaa hin taane kan inni facaasamu, yeroo namni odeeffannoo guyyaa-dhaa-guyyaatti barbaadu argahuuf jecha, gara miidiyaalee hawaasummaa dhaquuf dirqamu.’ Jedhan – dippiloomaatiin Ameerikaa gameessi kun.


text:
Ayyaanni Cuuphaa Magaala Finfinnee Keessatti Gara FXGtti Jijjiramee Oole Amajii 20,2016 guyyaa ayyaana Cuuphaa jedhamee biyyattiitti kabajamee jira. Ayyaanni oromiyaa guutuu keessatti gara Fincilaatti jijjiiramuudhaan FXG gaggeeffamaa oolee jira. Addatti
1. Magaala Finfinnee kutaalee garagaraa keessatti uummanni haala mijawaa argatuun dhaadannoo isaa dhageesisaa oole. Uummanni lafa jiruu
ayyana sababeessuun wal argee oole WBO fi ABO faarsaa oolee jira. waraabbiin asirratti argamu kan kutaa magaala Finfinnee keessaa Saarisitti daandii gubbaatti bahuun ija diinaa dura dhaabbachuudhaan dhaadannoo dhageesisaa oolaniiru. Bakka hedduutti uummanni Oromoo ayyaana kana irratti argame ayyaanicha guutummaan guututti gara FXGtti jijjiiree oolee jira.
2. Naannolee godina addaa Oromiyaa keessatti ilmaan tigrootaa Oromoo irratti dhaadatan kannen mootummaa isaanii deggeran irratti uummanni
tarkaanfii garagaraa adeemsisuudhaan adabee jira. Ayyaana kana irratti magaalota naannowaa oromiyaa keessaa baasuun ilmaan tigree bakka oolmaa dhabsiisanii jiru. Uummanni tarkaanfii wal fakkaataas adeemsisee jira.
3. Godinaalee oromiyaa garagaraa keessatti ayyaana kanaan wal qabsiisuun FXG asdeemsifamee jiruun dargaggoonni hedduun qabamuun
dhagayamee jira. shawaa lixaa kanneen akka Amboo irratti dargaggoonni bahanii akka ayyaana kana irratti hin hirmaanne humna waraana
Wayyaanetiin dhorkamanii jiru. Magaalotaa kanneen biroo keessatti humna waraana wayyaanee ariyuudhaan ayyaanicha gara fincilaatti
naanneessuun uummanni FXG itti fufee ooleera. Qonnaan bulaa fi dargaggoota hedduu irratti hidhaan adeemsifamee jabaatee itti fufee ooleera.
Ayyaanni Cuuphaa Magaala Finfinnee Keessatti Gara FXGtti Jijjiramee Oole,Gootonni Qeerroon ABO Faarsuun Diddaa Isaanii Dhageessifataa Turan.
Ayyaanni Cuuphaa Magaala Finfinnee Keessatti Gara FXGtti Jijjiramee Oole Amajii 20,2016 guyyaa ayyaana Cuuphaa jedhamee biyyattiitti kabajamee jira. Ayyaanni oromiyaa guutuu keessatti gara Fincilaatti jijjiiramuudhaan FXG gaggeeffamaa oolee jira. Addatti


text:
Tags Juneeddii saadoo OPDO Prezdaantii VOA
Check Also
Intensified arrests in Arsi zones, Oromia region under pretext of connections with OLA
In these zones, people who do not support the government’s political views, youths who are …
One comment
-
Hanga warri kosiin maqa media Oromo jechuun gaazexessa, activist, facebook, garamale jechuun auropa fi USA keessa ta’anii gandaan wal-waamudhaan maqaa ummata oromotiin criminal fi daldaltuun hundi nu irraa dhaabattutti Oromoon bilisa ba’auu tasuma hin danda’u.
Junadiin saadoo dhiisatii Abbay Tsayeen boru dhiifama gaafatee qabsa’a nuuf ta’uuf deema. Meles Zenawi gana ka’e dhiifatama gafate isin bilisomsa eegadha.


text:
Eega gareen fiinxaaleyyii Islaamummaa Naayijeriyaa keessaa kaleessa viidiyoo haaraa baaseen ijoollee durbaa bara bara 2014 butee fudhate keessaa shantama agarsiisee booda, mootummaan Naayijeeriyaa ka garee sana quunnamuutti jiru ta’uu dubbatee jira. Viidiyoon haaraan kaleessa Yuutuubii irratti bahe tokko, nama fuula isaatti aguuggatee uffata waraanaa uffate. Dubartoota gara shantamaa ijaabii aguuggatan fuul-dura dhaabatee, agaan Hawusaatiin dubbata.
Mootummaan Naayijeeriyaa namoota Abuujaa, Legoosii fi Maayidguurii keessatti hidhee jiru akka gad-lakkisu dhaamsa dabarsina – jedha.
Gaaffii kana, ammaan dura illee dhiheessee ture – Boko Haraam. Amma garuu, ijoollee durbaa “Chipook” sana gad-lakkisiisuuf jecha, mootummaan Naayijeriyaa yeroon dhimma kana irratti Boko Haraam waliin dubbachuu qabu amma - jedhu – kanneen deebisamuu ijoollee durbaa sanaaf falman.
Jaarmayaa akka ijoolleen durbaa Naayijiriyaa BOKO HARAAM-n butamanii fudhataman akka deebisamaniif hojjetu, ka “BRING BACK OUR GIRLS” jedhamu kanneen hoogganan keessaa tokko Olantunjii Olan-rewajuu akkana jedhu.
Ittiin-qabatanii, namoota isaanii gad-lakkisiisuuf, garuu – ijoolleen durbaa sun amma illee lubbuun jiru taanaan, haala itti waliin dubbatamu miijessamuu qaba. Isaan namoonni isaanii akka hiikaman barbaadu. Mootummaan eega ijoolleen durbaa sun hiikamanii booda, tarii jara faana dha’uu danda’a. Marii mormuu hin qabnu. Guutmmaa addunyaa irratti, mariiwwan geggeeffaman argaa jirra, jedha - Olaatuunjiin.
Gurmuun kun magaalaa Abuujaa keessati duula isaa eegalee, karaa Miidiyaa Hawaasummaa guutummaa Addunyaa irratti babal’ifatee jira. Durboonni sun akka Viidiyoo irratti mul’atan irratti miidhamoo fakkaatan.
Viidiyyoon sun fakkii reeffota dhiigaan laaqamaniitiin xumurama. “reeffota ijoollee durbaa Chiippook haleellaa humna qilleensaa Naayijeriyaatiin dhumanii ti” – jedha – namichi ijoollee durbaa sana fuul-dura dhaabbatee dubbatu.
Gabaasaa guutuu dhaggeeffadhaa


text:
Projektiin Jarmayaa qonnaa addunyaa kan FAO xumura waggaa kanaatti weerara awwaannisa gammoojjii Afriikaa dhiyaa weerare to’annaa jala kan oolchu ta’uu beeksise. Tokkummaan mootummootaa akka jedhetti weerarri kun nuusa jaarraa keessatti isa hamaa yoo ta’u qabeenyaa qonnaan bulaa naannoo Sanaa mancaase.
Iityoopiyaan yeroo ammaa hawwaannisi akka wal horuuf haala mijataa kan ta’e rooba baatilee hedduu booda yeroo makaraa keessa jirti.
Gamaaggamni jarmayaa qonnaa addunyaa Onkoloolessa 15 maxxanfame akka ibsutti awwaannisi kun miidhaa guddaa midhaan irraan kan ga’e naannoo Amaaraa gama dhiyaa, kibba gama dhiyaa Tigraayii fi Oromiyaa gama dhiyaa keessatti haalli isaa hammaatee jira.
Qilleensi gama kibbaatti bubbisu naannoo Somaalee akkasumas Keeniyaa fi Ugaandaa keessatti weerara kana hammeessuu mala yaaddoo jedhu dhaqqabsiisera.


text:
Browsing Tag
Godina Wallaggaa Lixaa
Godina Wallaggaa lixaa magaalaa Gimbiitti kan argamu markazni Hifzii Qur’aanaa Fathi barattoota waggoota lamaaf barsiisaa ture!-->…
Balaa Makiinaa Godina Wallagga Lixaa aanaa Gidaamiitti mudateen lubbuun…
Balaa Makiinaa Godina Wallagga Lixaa aanaa Gidaamiitti mudateen lubbuun nama 15 dabre Balaan kun makiinaa ummata “Dolfiiniin”…
Godina Wallaggaa Lixaa Aanaa Haaruu Magaalaa Jiituutti Konfiransiin guddaan…
Kaayyoon Konfiransii kanaa ijaarsa masjiida Al-Nuur kan yeroo dheeraa dura jalqabamee dhaabbate xumursiisuuf galii walitti qabuu…
Godina Wallagga Lixaa aanaa Najjootti namoonni 5 humnoota hidhattootaan…
Biiroon dhimmoota Kominikeeshiinii Oromiyaa ibsa baaseen, namoonni shanan har'a Bittoteessa 10, 2011 ganama naannoo sa'aa 1:30tti…
Magaalaa Gimbiitti Du’aatota 250 tahaniif leenjiin diinii kennamaa…
Godina Wallaggaa Lixaa magaalaa Gimbii masjiidal-Fathi keessatti, du'aatota 250 tahan kannen godinaalee Bunoo Baddallee,Wallaggaa…
Ajjeechaa daangaa Naannoo Oromiyaa fi Benshaangul Gumuz irratti raawwatame…
Lixa Oromiyaa keessatti ajjeechaa fi dararaan dhalattoota Oromoo irratti raawwatamu hammaatee kan itti fufe yoo tahu, daangaa…
Haleellaa boombii mooraa bulchiinsa Aanaa Begii keessatti raawwatameen…
Godina Wallaggaa Lixaa Aanaa Begii Magaalaa Begii keessatti kaleessa galgala qaamni hin beekamne waraana mootummaa mooraa…
Walitti Bu’iinsa Loltoota WBO fi Waraana Mootummaa jiddutti uumameen…
Godina Wallaggaa Lixaa keessatti Makkalaakayaa fi hidhattoota Adda Bilisummaa Oromoo jiddutti walitti bu’iinsa uumameen, lubbuun…
Namtichi nama du’e ni kaasa jechuun qabriin akka qotamee banamu godhe…
Godina Wallaggaa Bahaa aanaa Limmuu magaalaa Galiilaatti namni Geetaayaawuqaal Ayyalaa jedhamu, nama Balaay Biiftuu jedhamu kan…


text:
Gurraandhala 5/2012 /TOI/ Bulchiinsa Magaalaa Roobeetti ijaarsi piroojektii bishaan dhugaatii qarshii mil 597 oliin ijaarsi isaa eegale.
Bulchiinsa Magaalaa Roobeetti ijaarsi pirojektii rakkoo gama bishaan dhugaatii Magaalichaa furuuf ijaarsi isaa ganda hora booqaatti ijaarsi isaa eegalee jira.
Pirojektiin kun gaaffii yeroo dheeraa kan ture rakkoo dhiheessii bishaan dhugaatii ummata magaalichaa furuu kan danda’uu dhas jedhame.
Piroojektii kana hirmaannaa uummataa fi deeggarsa Baankii Addunyaa/ World Bank / yommuu ta’u,ijaarsi piroojektichaas yeroo isaaf qabame waggaa 1 fi walakkaatti akka xumuramuuf jalqabbiin isaa sadarkaa gaarii irra akka jirus ragaan waajira dhimmoota koomunikeeshinii oromiyaarraa arganne ni ibsa.


text:
Chaayinaan yakka ‘lammilee isii eega ajjeefte booda qaama isaanii gurgurtaaf dhiheessuu raawwatti’ jedhuun himatamte
Dhaabbanni miti-mootummaa abbootii alangaa Chaayinaa Tiraaybunaal(China Tribunal) jedhamu kan yakka gurgurtaa qaama ilma namaa irratti qorannoo geggeessu, Walgahii kibxata dabre mana marii mirga namummaa dhaabbata mootummoota Gamtoomanii Jenevaatti geggeeffame irratti, yakka mootummaan Chaayinaa lammilee biyyaatti irratti raawwatu saaxile.
Dhaabbatichi gabaasa mana mariichaa dhiheessea irratti “Mootummaan Chaayinaa Muslimoota Wiigar fi hordoftoota amantaa ‘Falun Gong’ jedhaman cunqursaa jirachuuf Badii tokko malee sababa amantii isaanii irratti cichaniif manneen hidhaatti ukkaamsaa jiraachuu hime, Akkasumas mootummaan Chaayinaa hidhamtoota kanneen qaama isaanii kan akka onnee, somba, kalee fi gogaa baasuun gurgurtaaf gabayaatti dhiheessa jechuun himate.
Dhaabbanni miti-mootummaa Chaayinaa Tiraaybunal jedhamu kun Awustiraaliyaatti kan argamu yoo tahu, Garee ogeeyyii fayyaafi abbootii alaangaa of jalatti hammatee yakka mootummaan Chaayinaa raawwatu qoratuun falma ture yoo ta’u, Mootummaan Chaayinaa gama isaatiin yakka garee kanaan irratti dhiyaate gonkumaa hin raawwanne jechuun haale.
Abukaattoo dhaabbatichaa kan ta’e Haamid Saabit gabaasa mana marii mirga namummaa dhabbata mootummoota Gamtoomaniif dhiheesse irratti, ‘mootummaan Chaayinaa qaama lammiilee biyyattii fedhii isaanin alatti dirqamaan baasee gurgurtaaf dhiheessuun yakka sarbamiinsa namuummaa hamaa rawwataa jira” jedhe.
Mr Saabit itti dabaluun “yakki kun namoota badii malee manneen hidhaa biyyattii keessatti dararamaa jiran dabalatee Muslimoota Wiigar, akkasuma hordoftoota amantaa ‘Falun Gong’ irratti akkaan raawwatamaa kan jiru yoo tahu, Dhiibbaa irra gahaa turteen namoota manneen hidhaa keessatti lubbuun dabranii fi kan lubbuun jiran ammoo ajjeessuun meeshaa garaa keessaa baasuun gabayaaf dhiheessanii gurguraa jiran” jedhe.
Gareen Abbootii Alangaa kun manni marii mirga namummaa UN iin yakka Chaayinaan raawwataa jirtu kana hatattamaan akka qoratu gaafate.


text:
Mootummaan Itiyoophiyaa tarkaanfii seera kabajsisuu baatii dabree jalqabeen Gaazexeessoota hidhaman keessaa lama wabiin akka gadhiifaman manni murtii Finfinnee keessatti argamu har’a murteessee jira.Barruu afaan Amaaraa kan ta’e Fitih jedhamu kan qopheessuu Tamasgeen Dassaalany fi kan YuuTiyuub irratti qophii Gabayaa Nuu jedhu kan qopheessuu solomoon Shumiyyee mata mataatti wabii qarshii kuma 10 baasuuf jiru.
Manni murtii federaalaa kan sadarkaa duraa dameen Araadaa Maskaram Abarraa kan yuu Tiyubii irratti Nikaat midiyaa qopheesituu fi Yayesew shimalis kan yuu Tiyuub irratti Itiyoo Fooram qopheessu irratti polisiin qorannaa akka gaggeessuuf yeroo guyyaa 6 manni murtii kenne jira.


text:
Bitootessa 30,2012 Finfinnee
Kibba Oromiyaa Godina Gujii aanaa shaakkisoo keessatti albuuda warqee funaanaa kan ture mootummaan wayyaanee har’as itti jira.Uummatni Oromoo armaan dura gurgura albuudaa Sheek Allaamuditti gurgurame mormaa kan ture yoommuu tahu har’as jabaatee itti fufee jira.Mootummaan Wayyaanee albuuda warqee naannoo kanaa baasuuf hedduu rakkamaa kan jiru yoommuu tahu uummatni oromoo naannoo kanaa albuuda biyya keenyaatti nutu fayyadama malee ormi hin fayyadamu jechuun dura dhaabbatanii jiru.Qabeenya ilmaan Oromoo humnaan saamsisuuf mootummaan wayyaanee waraana federaalaa bobbaasuun uummata oromoo naannoo kanaa ilaalcha ABO qabdu jechuun goolaa jirti.Qabeenya uumamaa fi kan Oromoo biyya ofii keessatti abbaa qabaachuu qaba, Oromoonni biyya isaani irratti abbaa ta’uu qabu jechuun uummatni Oromoo shaakkisoo fi waraanni federaalaa Wayyaanee irratti mormii jabaa keessa galanii jiru.Qabeenya Oromiyaa tiksuu irratti hunduu birmachuu akka qabu waamicha dabarfanna jechuun uummatni naannoo kanaa dhaammata.
Diddaan Ummta Godina Gujii fi waraana Wayyaanee jidduutti ka’e bubbulee jiraatus rakkoo kana dhaamsuuf jecha caalaatti human waraanaa fi dabballooti Wayyaanee yoo bobba’an illee ummanni diddaa isaa jabinaan itti fufee hanga har’aa naannoon sun tasgabbii akka hin qabne beekama.
Uummatni Oromoo Godina Gujii Aanaa Shaakkisoo Diddaa Kaasan.
Bitootessa 30,2012 Finfinnee