text:
Tawbah-Kutaa 10.1
Erga Tawbatanii Booda Badii irraa of qusachuuf-kutaa 1ffaa
Rabbii balbala tawbaa gabroottan Isaa hundaaf bane galanni haa galu. Osoo balballi tawbaa banaa ta’uu baate silaa eenyullee hin milkaa’u, nama Rabbiin eege malee. “Yaa gabroottan koo! Kan badii hojjachuun nafsee teessan miitan! Rahmata Rabbii irraa abdii hin muratinaa” jechuun balbala tawbaatiin seenun mi’aa gammachuu fi tasgabbii akka dhandhaman waama.
“Rabbiin gara mana nageenyaatti waama. Nama fedhes gara karaa qajeelatti qajeelcha.” Suuratu Yuunus 10:25
Sila eenyutu tawbachuun Daaru salaam (Mana nageenyaa) seenu didaa? Eeti, eenyulle mana nageenyaa seenu hin jibbu. Garuu fedhiin qullaa fi sheyxaanni namatti taphachuun badii keessatti akka taran nama taasisu. Namni tokko tawbachuun mana nageenyaa tan taate Jannata gahuuf ni dharra’a. Akkuma “nan tawbadha” jedhuun badiin isaa duubatti isa harkisti. Boolloo badii fi cubbuu keessaa bahuu barbaada, garuu yoosu duubatti deebi’a. Sila maali ree furmaanni kanaa? Badii irraa buqqa’anii karaa qajeelaa irratti gadi dhaabbachuuf furmaata armaan gadii kaa’un ni danda’ama:
1-Arrabaa fi qalbii ofii zikriin ko’oomsu- Namni badii kan hojjatu yommuu Rabbii isaa dagatuudha. Yommuu inni Rabbiin dagatu, sheyxaanni isa haguugun badii keessatti isa dhamaasa. Qur’aana keessatti:
“Nama zikrii (Qur’aana fi ibaadaa) Rahmaan (Rabbii) irraa garagalee, sheyxaana isaaf ramadna; inni isaaf hiriyyaa dhiyoodha. Isaanis (sheyxaanonni) karaa [Rabbii] irraa isaan dhoorgu; Isaan immoo karaa qajeela irra waan jiran of se’u (yaadu).” Suuratu Az-Zukruuf 43:36-37
Yeroo hundaa Rabbii Olta’aa yaadachuu fi faarsun, sheyxaana abaarramaa namarraa fageessa. Namni sheyxaana badiitti nama kakaasu irraa yoo fagaate, badii fi cubbuu irraa ni fagaata. Badii fi cubbuu irraa yoo fagaate, ni milkaa’a. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jechuun zikriitti nu waama:
“Akka milkooftaniif jecha baay’innaan Rabbiin yaadadhaa (zikrii baay’isaa).” (Suuratu Al-Anfaal 8:45, Al-Jum’aa 62:10)
Namni zikrii baay’isee badii jalaa bahuuf yeroo hundaa qalbii fi arraba isaa zikriin leenjisuuf tattaafachu danda’a. Yommuu karaa irra deemu, konkolaataa keessa taa’u fi bakka hojiitti arraba isaatiin osoo sagalee ol hin kaasin, “Subhaanallah (Rabbiin qulqullaa’e), Alhamdulillah (Faaruun hundi kan Rabbiiti), Allaahu-akbar (Rabbiin hundarra Guddaadha)” deddeebisee jechuu danda’a. Kanaan alas zikriiwwan biroo gochuu danda’a.
2-Bakka badii itti hojjataa turan irraa fagaachu– namni tokko erga tawbatee bakka badii itti hojjataa ture irraa dheessuun karaa qajeelaa irratti akka gadi dhaabbatu garmalee isa gargaara.
Abu Sa’iid Al-Khudriyyi akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“Namoota isin dura darban keessaa namticha lubbuu sagaltamii sagal (99) ajjeese tokkotu ture. Ergasi namoota dachii irra jiraatan keessaa nama hundarra beekaa ta’e gaafate. Innis gara molokseetti qajeelfame. Namtichi kunis gara moloksee kanaa dhufuun lubbuu 99 akka ajjeese itti hime. “Tawbaan nama kanaa ni qeebalamaa?” jechuun gaafate. Molokseenis “lakki hin qeebalamu” jedhe. Ergasii namtichi kuni moloksee kanas ajjeessun dhibba (100) guute. San booda namoota dachii irra jiraatan keessaa nama hundarra beekaa ta’e gaafate. Innis gara nama beekaa tokkotti qajeelfame. Namtichis “Ani nama dhibba ajjeesee jira, anaaf tawbaan ni jiraa?” jechuun nama beekaa kana gaafate. Beekaan kunis, “Eeti, sii fi tawbaa jidduu eenyutu seenaa? Gara biyya akkana akkanaa deemi. Biyya san keessa namoota Rabbiin gabbarantu jira. Kanaafu, isaan waliin Rabbiin gabbari. Gara biyya keeti hin deebi’in, sababni isaa ishiin lafa badduudha.” Namtichi kuni deeme deemee walakkaa karaa irra yommuu gahuu duuti itti dhufte. Malaaykoonni rahmataa fi Malaaykoonni azaabaa (adabbii) isarratti wal falman. Malaaykonni rahmataa ni jedhan, “Kan tawbatu ta’ee fi gara Rabbii qalbii isaatiin garagaluun dhufe.” Malaaykonni azaabas ni jedhan, “Inni gonkumaa hojii gaarii tokko hin hojjanne.” Ergasii, isaan jidduutti murteessuuf Malaaykaan biraa suuraa namaatiin isaanitti dhufe. Akkana jedhe, “Biyyoota lamaan kanniin keessaa biyya kamitti dhiyoo akka ta’e safaraa.” Isaaniis ni safaran. Gara biyya inni deemu barbaadutti dhiyoo akka ta’e ni argan. Kanaafu, malaaykonni rahmataa isa ni fudhatan.” Sahiih Muslim 2766
Hadiisa kanarraa wanta baay’ee baranna. 1ffaa-Dhimma amantii keessatti wanta nama rakkise ykn wallaalan, nama beekaa (aalima) gaafachu. Namni wallaalan ofiis balleesse nama biraas balleessa. 2ffaa-Badiin hanga fedhe yoo baay’ate, tawbachuuf carraaqu fi abdi kutuu dhiisu. Namni kuni “Badiin kiyya baay’eedha” jechuun tawbachuu hin dhiisne. Kana irra, tawbachuuf ni carraaqe. 3ffaa- Bakka badiin itti baay’atuu fi itti hojjataa turan irraa fagaachu. Namtichi kuni bakka badiin itti hojjatamu irraa dheessun gara iddoo namoonni Rabbiin itti gabbaran deemuf ni ka’e. Akkana gochuun isaa baditti akka hin deebinee isa taasisa. Kanaafu, namni dhugaan tawbachuu barbaadu, bakka badii irraa dheessu qaba. Fakkeenyaf, qumaari irraa yoo tawbate, bakka qumaari irraa fagaachu qaba.
3-Wantoota badiitti nama harkisan ofirraa fageessu– wantoonni badiitti nama harkisan meeshaalee harkaa qaban yoo ta’e, meeshaalee san ofirraa fageessun ykn irraa fagaachun tawbaa dhugaa tawbachuun ni danda’ama. Gurbaa tokkotu fiilmi garmalee ilaalaa ture. Fiilmin badaa akka ta’ee fi jireenya isaa balleessaa akka jiru yommuu hubatu, ni tawbate. Tawbaa isaa irratti gadi dhaabbachuuf tarkaanfin inni fudhate, TV irraa fagaachudha. Akkasumas, websaayiti fiilmi fokkuu agarsiisan irraa ni fagaate. Wanti kanarratti isa jabeesse guddaan aayah tana:
“Ija isaanii akka gadi qabatanii fi qaama saalaa isaanii akka eegan mu’mintootatti (warroota amananitti) himi. Santu isaaniif irra qulqulluudha. Dhugumatti Rabbiin keessa beekaa waan isaan dalaganiitti.” Suuratu An-Nuur 24:30
Dubartiin inni Tv fi fiilmi keessatti ilaalu haraamaa ta’uu namni yoo beeke, ija irraa gadi qabata. Dubartii qullaatti ija rakkisuun badii guddaa raawwataa akka jiruu fi akkuma suuraa ishii ilaalun qalbiin isaa gurraachataa fi Rabbiin irraa fagaacha akka jirtu yoo hubate, wantoota fokkuu ilaalu irraa ni dheessa.
4-Xumura badii itti yaadu fi sheyxaana Rabbitti maganfachuu– Namni aaqilli nama dhuma wanta tokkoo madaalun gara hojiitti seenudha. Xumurri hojii isaa badaa ta’uu yoo hubate, hojii san irraa of qaba. Sababni isaas, adabbii hojii badaa baadhachuu hin barbaadu. Yeroo dheeraaf adabbii irratti obsuu caalaa yeroo gabaabaaf badii irraa obsuu wayya. Fakkeenyaaf, nama hiyyeessaan “waggaa lama booda qabeenyaa gahaa ni argattaa obsi” osoo jedhaniini. Ergasii obsuu didee yoo hatee fi murtiin waggaa kudhanii yoo irratti darbe, waggaa lamaaf hiyyummaa irratti obsuu wayya moo waggaa kudhaniif mana hidhaa keessatti obsuu wayyaa?
Haaluma kanaan, namni addunyaa tana keessatti wanta Rabbiin olta’aan dhoowwe irraa obsuu dadhabee yoo itti tare, Guyyaa Murtii adabbii cimaatu isa eeggata. Guyyaa Qiyaamaa duraayyu, addunya tana keessatti salphinnaa fi adabbii adda addaatiif ni saaxilama. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aala gabroota Isaa adabbii cimaa irraa yommuu akeekachisuu akkana jedha:
Jedhi, “Yoo wanta qoma keessan keessa jiru dhoksitan yookiin ifa baastan, Rabbiin wanta san ni beeka. Wanta samiwwan keessa jiru fi wanta dachii keessa jirus ni beeka. Rabbiin wanta hundaa irratti danda’aadha. Guyyaa Lubbuun hundi toltuu irraa waan hojjattee fi hamtuu irraa waan hojjatte [ishii fuunduratti] dhiyaataa ta’ee argitu [yaadadhu]. Odoo jidduu isheeti fi jidduu isaa (hamtuu hojjattee) fageenyi dheeraan jiraatee jaallatti. Rabbiin nafsii Isaa isin sodaachiisa. Rabbiinis gabroottaniif akkaan mararfataadha. ” (Suuratu Aali-Imraan 3:29-30)
“Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa iccitiwwan, wanta namni sammuu keessatti yaadu fi wanta ifa bahe hunda akka beeku, gabroota Isaatti beeksiisa. Sababni isaas, dhokataan tokkollee Isarraa hin dhokatu. Beekumsi Isaa yeroo, bakkaa fi haalota kam keessattu isaan kan marseedha. Samii fi dachii keessatti wanti hanga atamii gahu gonkumaa Isarraa hin dhokatu. “Rabbiin wanta hundaa irratti danda’aadha.” Kana jechuun dandeettin Isaa wantoota hundaa kan haguugedha. Gabroottan Isaa wanta Inni dhoowwe fi jibbuu hojjachuu irraa Isa sodaachu akka qaban Aayaan tuni isaan dammaqsiti. Sababni isaas, Rabbiin wanta isaan hojjatan guutuu ni beeka, yoosu isaan adabuu danda’a. Isaan keessaa osoo hin adabin nama dhiise, yeroo muraasaf ni tursiisa. Ergasiii adabbii cimaan isa qaba. Kanaafi, kana booda akkana jedhe, “Guyyaa Lubbuun hundi toltuu irraa waan hojjattee fi hamtuu irraa waan hojjatte [ishii fuunduratti] dhiyaataa ta’ee argitu [yaadadhu]. Odoo jidduu isheeti fi jidduu isaa (hamtuu hojjattee) fageenyi dheeraan jiraatee jaallatti.” Kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa nama hundaafu hojiin isaa gaarii fi badaan ni dhiyaataaf. Akkuma Rabbiin Olta’aan jedhe, “Namni Guyyaa san wanti inni hojjatee fi dhiise itti himama.” (Suuratu Al-Qiyaamah 75:13)
Namni hojii isaa irraa wanta gaarii arge, suni isa gammachiisa. Namni hojii badaa fi fokkuu hojjataa ture yommuu argu immoo garmalee gadda, ni dallana. Osoo hojii fokkuu hojjate san irraa qulqullaa’e ni hawwa. Isaa fi hojii fokkuu san jidduu fageenyi dheeraan osoo jiraate ni jaallata. Akkuma sheyxaana addunyaa irratti waliin hiriyyoomen, “Yaa gaabbi koo!Osoo anaa fi si jidduu fageenyi bahaa fi dhiyaa jiraate maal qaba! Hiriyyaa akkam fokkate!” jedhu san, hojii fokkuu isaatiinis, “osoo anaa fi si jidduu fageenyi fagoon jiraate” jedhee hawwa. (Garuu gaabbi malee bu’aa homaatu isaaf hin buusu.) Itti aanse, Rabbiin isaan sodaachisuu fi akeekachiisuuf ni jedha: “Rabbiin nafsii Isaa isin sodaachiisa.” Kana jechuun adabbii Isaatirraa isin sodaachisa yookiin akeekachiisa. Gabroonni Isaa rahmata Isaa irraa akka abdii hin kunnee fi garaa hin muranneef isaan abdachiisuun ni jedha: “Rabbiinis gabroottaniif akkaan mararfataadha.” Hasan al-Basriin akki jedhe, “Isaaniif mararfachuu irraa kan ka’e, adabbii Isaatirraa isaan akeekachiise.” Hayyuun biraas ni jedhe, “uumamtoota Isaatiif rahmata godhaadha, daandii qajeelaa fi amantii sirrii irratti akka gadi dhaabbatanii fi Ergamaa Isaa kabajamaa akka hordofan Isaaniif jaallata[1].
Kanaafu, namni Guyyaa Qiyaamaa wantoonni lama osoo isarraa garmalee fagaatanii jaallata. 1ffaa-sheyxaana baditti nama kakaasu. 2ffaa-hojii fokkuu hojjata ture. Kanniin lamaan jalaa bahuuf furmaanni kanaa, sheyxaana Rabbitti maganfachuu fi xumura hojii badaa itti yaadudha.
Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Yoo garagalchaan (hasaasni badaan) sheyxaana irraa sitti dhufe, Rabbitti maganfadhu. Dhugumatti Inni Dhagahaa, Argaadha.” Suuratu Al-A’araaf 7:200
Kana jechuun yommuu sheyxaanni wanta badaa sitti wasawasuu (hasaasu), hojii gaarii irraa duubatti si harkisuu ykn hojii badaatti si kakaasu, gara Rabbii dheessuun akka si eegu kadhadhu. Inni wanta jettu dhagahaadha. Niyyaa fi dadhabinna kee, hangam gara Isaatti akka dheessutu ni beeka. Yoo dhugaan gara Rabbii dheessun sheyxaana irraa akka si eegu kadhatte, Inni qormaata fi waswasaa isaatirraa si eega[2]. Kanaafu, namni yommuu sheyxaanni amanti isaa ilaalchise wanta badaa isatti wasawasu, hojii badatti isa kakaasu ykn hojii gaarii irraa duubatti isa harkisu, gara Rabbii dheessun eeggumsa kadhachuu qaba. Kana gochuuf suuratu An-Naas (114) irra deddeebi’e dubbisuu. Yookiin a’uuzu billaahi mina sheyxaani rajiim (sheyxaana abaarrame irraa Rabbiin tiikfama) jechuu. Yookiin (Rabbi a’uuzu bika min hamazaati shayaaxiin wa a’uuzu bika rabbi a’yahduruun) “ jechuu. Hiikni kanaa:
Gooftaa kiyya, ani hasaasa sheyxaanotaa irraa Sittiin mangafadha.Gooftaa kiyyaa isaan natti dhufuu irraa sitti mangafadha. ” (ilaali Suuratu Mu’iminuun:97-98)
Sitti maganfadha=Siin tiikfama
Guduunfaa
⌫Namni erga tawbatee badiitti akka hin deebinee tooftaalee adda addaa fayyadamu danda’a. Isaan keessaa:
➦Qalbii fi arraba zikriin jiisu-zikrii baay’isuu
➦Bakka badii itti hojjataa turan irraa dheessu
➦Wantoota badiitti nama harkisan ofirraa fageessu ykn irraa fagaachu
➦Xumura badii itti yaadu fi sheyxaana Rabbitti maganfachuu
⌫Namni aaqilli nama xumura wanta tokko itti yaadun gara hojiitti seenudha. Osoo itti hin yaadin dogongoraan yoo itti seene dafee duubatti deebi’uun of sirreessa.


c: text/html

text:
Lammiilee Itoophiyaa lama UAE'tti Koronaavaayirasiin qabaman jedhaman keessaa tokko bilisa jedhame
Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa lammiileen Itoophiyaa lama UAE keessatti Koronaavaayirasiin qabaman jedhamee ture keessaa tokko irra deebiin qoratamuun bilisa ta'uu beeksise.
Lammiileen Itoophiyaa lama Biyyoota Arabaa Gamtoomanitti (UAE) dhukkuba koronaavaayirasiin qabaman jedhamuun kaleessa gabaafamee ture.
Har'a Deetaan ministira fayyaa Itoophiyaa Liyaa Taadasaa, lamaan keessaa tokko mallattoo salphaa waan agarsiiseef irra deebiin qortamuun Koronaavaayirasiirraa bilisa jedhamuu dhageenyeerra jechuun fuula tiwiiteraa isaaniirratti barreessaniiru.
Namoonni qabaman jedhaman kunneen biyyattii keessa waggootaaf jiraataaa kan turaniifi yeroo dhiyoo keessa ammoo bakka kamittiyyu akka hin imaliin mirkaneeffachuu Ministeerri Fayyaa Itoophiyaas himeera.
Liyaan fuula Tiwiitera isheerratti gabaasa ministeera fayyaa UAE caqasuun akka barreessanitti, namoota 13 Koronaavaayirasii (COVID-19) qabu jedhaman keessaa lammileen Itoophiyaa lamaadha.
Dhimma kana irrattis aanga'oota UAE dhimmi isaa ilaallatu waliin bu'aa qorannoo, eessaa akka dhufaniifi dhimmoota biroo gadi fageenyaan qorachaa jirra jedhan Liyaan.
Ministeerri Fayyaafi of Eeggannoo Biyyoota Arabaa Gamtoomanii [MOHAP - UAE] ibsa baaseen lammiilee Itoophiyaa lama dabalatee lammileen biyya biroos akka haaraatti dhukkuba kanaan qabamaniiru.
Biyyoota Arabaa Gamtoomaniitti (UAE'tti) bakka buutuun Ambaasaaddara Itoophiyaa Aadde Nuuriyaa Mohaammad BBC'tti Sanbata akka himanitti isa miidiyaaleen biyyattii gabaasan quba qabu.
Haa ta'u malee, wanti Imbaasiin isaanii addatti mirkaneesse hin jiru jedhan.
''Nuti mataan keenya mirkaneessuuf carraaqaa jirra. Odeeffannoon dabalataa hanga yoonaa arganne hin jiru. Yaalaa jirra garuu hin arganne,'' jedhan.
Gabaasaaleen maal jedhu?
Miidiyaan 'Gulf News' jedhamu akka gabaasetti [Afaan Ingiliziin] biyyattiitti namoonni 15 haaraa dhukkuba kanaan qabamaniiru.
Kanneen keessaa Taayilaand, Morokoo, Chaayinaafi Hindiirraa nama tokko tokko akkasumas Sa'udi Arabiyaa, Itoophiyaafi Iraan irraa lama lama jechuun ibsa.
Dabalataanis, lammiileen UAE 4 fi kan Masrii tokko akka qabaman gabaasa keessatti eerameera.
Kudha shan keessaa 13 kanneen biyya alaarraa kan Biyyoota Arabaa Gamtoomanitti [UAE'tti] seenan akka ta'e gabaasaaleen ibsa Ministeera Fayyaafi Of Eeggannoo biyyattii [MOHAP - UAE] eeruun gabaasaniiru.
Ministeerichi fuula tiwiitaraa isaa irratti lammiileen biyyoota garaa garaa 15 vaayirasichaan qabamuufi kunis lakkoofsa waliigalaa namoota biyyattiitti dhukkuba kanaan qabamanii 45'n gaha jedheera.
Namoota haaraa dhukkuba kanaan qabaman jedhaman qorannoofi gabaasa isaan gahen kan irra gahame akka ta'es eera.
Ta'us, imbaasiin Itoophiyaa biyyattii jiru dhimma kana qondaaltota irraa akka hin mirkaneessine Aadde Nuuriyaan ni himu.
Sababa kanaaf, dhimma dabalataa gabaasa bahee guyyaa boru mirkaneessuun akka danda'amu BBC'tti himaniiru.
Biyyoota Afrikaa muraasatti dhukkubni koronaavaayirasii mul'atus hanga yoonaa Itoophiyaa keessatti kan kanaan qabame akka hin argamne qondaaltonni Itoophiyaa ibsaniiru.
Itoophiyaatti dhukkuba kana ittisuf koreen sadarkaa ministeeraan kan hundaa'e yoo ta'u Ministirri Muummee Itti -aanaa Dammaqaa Mokonniin giddugala dhukkuba kana ittisuf qophaa'e har'a daawwataniiru.
Dhukkubni koronaavaayirasii erga tamsa'u eegale as Chaayinaan alatti biyyoota hedduutti faca'eera.
Daarektarri olaanaa WHO Teediroos Adihaanom weerarri vaayirasichaa "hedduu yadeessaadha" jechuun biyyooti hundi ofirraa ittisuu 'xiyyeeffannoo isaanii isa jalqabaa godhachuu qabu" jedhaniiru.
Hanga yoonaa guutuu addunyaatti lakkoofsi namoota dhukkuba kanaan du'anii 3,000 gaheera.
Kanneen keessaa baay'een Chaayinaa keessa yoo ta'u Xaaliyaanii, Iraan akkasumas Ameerikaa dabalatee kaanittis lubbuun namaa darbeera.
Dhukkuba kanarraan kan ka'e namoonni wantoota idilee dur dalagan irraa of qabaniiru. Harka walfuudhuu, kora hirmaachuu akkasumas manneen barnootaa bakkeewwan itti cufamellee ni jiru.
Sababa dhukkuba kanaan, Phaaphaasiin Kaatolikii Vaatikaan Poop Firaanis gaafa Dilbataa karaa onlaayinii kadhannaa taasisu jedhameera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1.Afaan keenya guyyattii gororaa litira tokko oomishuu danda’a.
2. Yeroo tokko tokko sammuun keenya kan caala yeroo rafnu hojiif qophii ta’a.
3. Namni tokko giddugaleensan gosa baakteriyaa 67 garaa isani keessa qabu.
4. Waggaatti giddugaleesan seeli gogaa kiloogiraama 4 hir’ifna.
5. Daa’imni yeroo dhalatanii hanga ji’a tokko ga’anitti imimman hin buusan.
6. Onneen nama gidugaleessan bara jireenya nama tokko yeroo billiyoona sadii rukutti.
7. Dhiigni qaama keenya keessa jiru, parsentii 8 ulfaatina keenyati.
Kanan dubbisee irra


text:
Siyaasa Oromoo is about Oromo politics and history. It covers major issues in Oromo history and politics. It is about how and why Oromo nation fell under various tyrannical regimes for over a century. The book also emphasizes on the role unity, organization and leadership played in the success Oromo achieved in the past and its role to sustain the gains made.
The book is written in Afan Oromo (Oromo language). This is primarily to improve Qubee Generation's understanding of Oromo politics and history. To create knowledgeable and well-informed generation, this book has a lot to offer.
*** Afaan Oromoo***
Mooraa Oromoo keessatti siyaasni mataduree waan hedduu ta'us, hanqinni bilchinnaa fi hubannoo siyaasaa jiraachuun isaa bifa garagaraatiin mul'ataa tureera. Namni heddu gabaa siyaasaa keessaa qooda fudhachuuf kan yaalu harka duwwaa ykn siyaasa bargoo qabateeti. Haala kana keessatti waan dubbii hin taanetu walnama mormisiisa. Waan qeeqaaf hin malletu walnama ficcisiisa. Dhimma sa'aa tokkotti xumuramuu maletu halkan guutu nama teessisa. Maddi rakkoo, inni ijoon, hir'inna hubannoo siyaasa Oromoo duumesseedha. Hubannoo gayaa qabaachuun siyaasa bilchaataa, abshaalaa fi moo'ataa geggeessuuf murteessaadha. Duruunfatanii fiiguun, miiraan gugatuun, waan qaban harcaasutti yoo hin taanee injifannoo caalutti nama geessuun isaa mamsiisaadha. Ummanni hubannoon maletti dirree siyaasaa seenu farda namootaa ykn daboo hooganootaa ta'a: kan abbaan fedhe yaabbatu ykn meeshaa itti fe'atu. Siyaasni hubannoo gayaan maletti borcaadha. Kan haasayu walhinhubatu. Mariin taasifamu firii hin qabaatu.Yeroo tokko tokko hubannoo fi bilchinna siyaasaa dhabaaf tarsiimoon baafamu walharkatti qabama; yaadni hayyootaa fi hoogganootaa wacaan haguuggama. Ilaalchaa fi tooftaan hayyootaa isa namota miiraan gugataniin butamaa turuun isaa hudhaa qabsoo ta'aa tureera.
Kaayyoon kitaaba kanaa hubannoo fi beekumsa ummanni keenya siyaasaa fi seenaa irratti qabu gabbisuu, siyaasa Oromoo siyaasa beekumsa irratti hundaaye taasisuudha. Gama kana dhugoomsuutiin kitaabni kun waan gumaachu heddu qaba. Dubbisaa.


text:
Caamsaa 13/2016
FXG mannen barnootaa Oliyaa, koollejji Rift Vally, Yuniversitii Adaamaa fi manneen barnootaa garagaraa magaala Adaamaa keessa jiru keessatti guyyaa har’aa gaggeeffameen waraanni magaalatti dhunfatee jira.
Akkuma beekamu guyyaa har’aa magaala Adaamaatti eebba kitaaba Imimmaan hin Qoorre kan Abdii Luucceen barreeffame sirni eebba kitaabichaa kan har’a gaggeeffamuu fi akkasuma barattootni yuuniversitii Adaamaa yeroon kun yero FXG fiixaan baafannuudha jechuudhaan hucuu halluu tokko kan uffatanii fi sagale isaanii dhageesisaa turan irratti walumaa gala barataa dargaggeessaa mooraa fi magaalaa kan eebba kitaabaaf magaalichatti wal gahe waliin wal simatuudhaan FXG dhowe humna diinaa fi meeshaa diinaaf osoo hin jilbeenfatiin fincila finiinsuu Qeerroon gabaasee jira. kanatti fufees koollejjii Rift Valley fi mannii barumsaa Abdii Boruu walitti dhufuudhan dhaadannoowan qabatanii FXG finiinsanii jiru.
Magaali Adaamaa dhaadannoo Qeerroo fi sirboota qabsoon kan hoo’ite yoommuu tahu humni waraana agaazii magaalicha keessa qubate doorsisa barattoota irratti baneen addatti barattootni yuuniversitii Adaamaa keessaa hedduun ukkaamfamuun gabaasni Qeerroo nu gahe addeessa.
Halkan kana magaalli Adaamaa waraana wayyaaneen ka hudhamtee jirtuu fi Qeerroon FXG soda malee fininsaa jiraachun halkan kanas itti fufee
jiraachuu odeessan ibsa.
Guyyaa Har’aa Mannen Barnootaa Oliyaa, Kollejji Rift Vally, Yuniversitii Adaamaa fi Manneen Barnootaa Garagaraa Magaala Adaamaa Keessa Jiru Keessatti FXG Gaggeeffa,ee Oole.
Caamsaa 13/2016


text:
Yunayitid Isteetisitti ambaasaadderri Briteen Kim Darroch ergaan icitii isaan wal jijjiiran erga saaxilamee booda prezidaant Traamp fi bulchiinsi isaanii dandeettii hin qaban hojii sirriitti hojjechuu hin danda’an jechuun erga qeeqanii booda itti gaafatama isaanii itti fufuu akka hin dandeenye ibsanii har’a fedha isaaniin hojii gad dhiisanii jiru.
Yeroon koo hanga xumura waggaa kanaatti kan itti fufu ta’us haala amma jiruun ambaasaaddara haaraa muuduun gaarii dha jedheen amana jechuu dhaan Darroch ibsa baasaniin beeksisaniiru. Erga bara 2016 qabee Washington deessatti diplomaatii gameessa ta’anii hojjetaa turan. Haa ta’u malee ergaa isaan icitiin Londonitti ergan waan ifa ta’eef angawoonni Briteen yeroon hojii isaanii kan Washinton dhiyeenyatti akka dhumatu tilmaamanii jiran.
Ibsa Darroch keessaa kan xumura torban darbee Briteen keessatti ba’e keessaa kan isaan bulchiinsi kun gaarii ta’a, sirritti hojjeta jennee hin amannu jedha. Traamp gama isaaniin Darroch-n hin beeku yoo jedhan gabaasaaleen hangi took immoo prezidaantii fi Darroch sirna Washington keessaa tokko irratti waliin argamaniiru.
Ibsa Darroch erga dhaga’anii booda Traamp erga Twitter dabarsanin Darroch nama baay’ee dadhabaa dha, akka male gowwaa dha ittiin jedhanii isaan waliin dhimma wal na agarsiisu hin qabu jedhan.


text:
Bulchootii Minneapolisii fi St.Adoolessa 16-23,2011 Torbaan Oromoo jedhanii seeraan labsaniif.
MNduruu nama Oromoo kuma 30,000 keessa jiraataaf little Oromia ykn Oromiyaa lammeesso jedhee namii Oromo baafate taanitti aan,namii hedduu walti dhufuun naminuu waan muudaa walti godaan ka jedhulleen hinuma jira.
Dhalaa fi hariyaa,firaa fiixaan wal arguuf, kaan ammoo guyyaa Torbaan Oromoo kanaaf walti dhufa.
Barattootii,barsiisota,doktorootaa fi beekaan Oromoo ka qophii tanaa yaaman waan qoratee argee,barsiisuuf,marichiisuuf walti yaaha.Gama kaaniin ammo qophii Ispoortii,marii amantii,marii siyaasaa fi waan akka akkaatti jira Torbaan Oromoo keessa.
Qophii baruma baraan USA fi Candan wal irraa fuudhanii qopheessan tan agama Ispoortiitiin OSFNA,Oromo Soccer Federation of North America,Federeeshiinii KubbaaMiilaa Oromoo Amerikaa gama Kaabaattii fi Hawaasa Oromootti qopheessa.
Keessummaa hagana geettu tana ammoo sirbitu Oromoo dabalee hawwisoo dargaggoo Oromootti waliin gammachiisa.
Dorgommii OSFNA ta marroo 16eessoo ta baranaa Oromia-11 Stars,garee MNti moohate.Gareen tun haga dorgommiitti seentee ganna afreesso keessa jirti.Durii guddo tahuuf battullee barana garee Atlaantaa,Afran Qallo 4-2,Qerransa Portland 8-0,Utaa waayyuu3-2,garee Seattle Madda Walaabuu Seattle 2-2 gargar baatee eegee adabbiin moohattee eegee garee 10,000 lakes 1-0 moohattee asi geette.
Feysaal Aadan Jiloo leenjisaa garee Oromia-11 Starsiiti.
“Gammachuun teenna moohachuu qofaa mitii namii keenna akkana walti dhfuun nuuf gammachuu guddoo.”
Lanchaa Kadirtiif ammoo guyyaan kun guyyaa guddaa,“ogguma namummaan keenna walti dhufee walgahee sanumatti namatti tolaa…beektaa.”
Hujii tana ijoollee kahimaatti qopheesse,maanguddoon waldeennaa Torbaan Oromoo tana akkamitti ilaalti.Obbo Jeyluun Danboollee warra MN dhaqee keessaa tokko.
“Ijoollee akaakayyuu fa fidnee dhufnee,ijoolleen asitti dhalata afaan isaanii,aadaa isaanii baruuf,uffata aadaa faatti gurguramaa…afaan Oromummaatiin torbaan kun xumuramee…dargaggon waan akkana dalaguun hedduu abdii nuu kennee jira.”
Torbaan Oromoo ganna dhufuu Canda,mee waan nu qopheessine ammo MP3 irraa nu caqasaa.


text:
Jaal Marroo Dirribaa ajajaa WBO godina lixaa ti. Jaalli kun jiruu fi jireenya dhuunfaaf takkaa yeroo kennee hin beeku; gaaffii ummata Oromoof akka deebiin argamuuf qabsootti jira. Qabsoo kana keessa erga seenee Gadaa lamaa ol ta’eera.
Dhimma yeroo ammaa ABO fi mootummaa Itoophiyaa gidduu jiru irratti gaazexessaa Dhaabasaa Waaqjiraa waliin gaaffii fi deebii addaa godheera.
“Araara jechuun harka kennachiisuu miti” jedha, Ajajaa WBO Zoonii lixaa, Jaal Marroo Dirribaa. “WBOn sirna ittiin taliigamu qaba; humna namtokkeen dubbisanii gansiisan miti.”
Gaaffii fi deebii kana Qalbeessa Dhangi’aa gara barruutti jijjiiree jira; kunooti!
…..
Gaazixeessaa: fayyaa ta’i jaal Marroo toora kanarratti argamtee gaaffiif deebii nu waliin gochuukeef, mee waan ammaa adeemaa jiru irratti yaada maalii qabdu kan abbootiin gadaa biyyatti gala mootummaatti deebi’aa jedhan irratti.
Jaal Marroo: Hayyee atis fayyaa ta’i jaala kiyyaa waan ammaa abbootii gadaa fi jaarrolee araaraa jedhamuu adeemu irratti egaa waluuma galattiakka Zoonii Zooniitti osoo hintaane akka waraana bilisummaa Oromootti haldureelee waan araara kanarratti qabnuu karaa ajajoota Zoonii Kibbaa kan dhiyaatee jiru tokko miidiyaa hawwaasaa irratti maxxanfamaa ture quba qabduu, akka waraana Zoonii Lixaatti sanarraa kan adda ta’e hinqabnu. Waraanni Bilisummaa Oromoo caasaa adda ta’e hinqabu bakka marattuu murtiin keenya wal fakkaata. Continue reading


text:
Siwizarlaand dubartoonni miseensa waraanaa amma paantiisaanii akka uffatan eeyyamuuf
Siwiizarlaand yeroo jalqabaaf miseensonni waraanaa dubartoota ta'an paantii dubartootaa akka uffatan eeyyamuuf.
Karoorri kun qacarrii miseensota waraanaa dubartootaa dabaluuf akka ta'e miidiyaan biyya keessaa gabaaseera.
Akkaataa hojimaataa amma jiruun, miseensota waraanaaf kan qoodamu paantii kanneen dhiiraa qofaadha.
Dubartoonni hanga ammaa paantii jarreen dhiiraa dubartootatti bal'atu kennamaaf ture jedhu gabaasaaleen.
Bal'achuurraa kan ka'es paantiin kun dubartootaaf mijataa hin turre.
Yaaliin ammaa baatii dhufu kan eegalu yoo ta'u, miseensota waraanaaf gosa paantii dubartootaa lamaa kan bakka qorraafi bakka ho'aa uffatamu kennamaaf.
Waraana Siwizarlaand keessaa dubartonni 1% qofaadha. Garuu biyyattiin baay'ina miseensota waraanaa dubartootaa bara 2030'tti gara 10% guddisuu yaaddi.
Miseensi Mana Maree Biyyaalessa Siwiiz, Marianne Binder paantii dubartootaa dubartootaaf qooduun dubartoonni daran waraana keessa akka seenan ni kakaasa jedhu.
''Uffatichi dhiiraaf qophaa'e, waraanni garuu mirga dubartootaa yoo eegu barbaade, tarkaanfiin barbaachisaa fudhatamuu qaba,'' jedhan.
Dubbi Himaan waraana Siwizarlaand Kaj-Gunnar Sievert uffatiifi meeshaan kaan miseensota waraanaaf kennamu kan yeroon irra darbu ta'aa jira jedhan.
Marsaritii Siwiizarlaand Watson jedhamuuf akka himanitti, yuniformiin haaraa miseensota waraanaa dubartootaaf kennamu gosa lamadha.
Kunis, ''paantii gabaabaa'' bonaaf akkasumas ''paantii dheeraa'' gannaaf ni kennamaaf jedhan.
Obbo Sievert jalqaba torban kana akka dubbatanitti jijjiiramni kan taasifamu paantii qofarratti osoo hin taane, meeshaalee kaan waraana keessa kennamanis dabalata jedhan.
Ministeerri Ittisaa biyyattii Viola Amherd murtee kanaan gammaduu himan.
Akka gabaasa Swissinfo'tti, yuniformiin waraanaa Siwizarlaand ammaa bara 1980'moota jalqabee hojiirra ooluu eegale.


text:
Abbaan Gadaa Tuulamaa fi Walitti-qabaan Abboota Gadaa Oromoo, Abbaa Gadaa Beyyenee Sanbatuu Roobii eega torbanneen as dhihoo tii as Yunaatid Isteets daawwataa jiran. Baatiilee Waxabajjii keessa kan hundeessame Gamtaa Abboota Gadaa kan hoogganan, Abbaa Gadaa Beyyeneen kaayyoon gamtaa Abboota Gadaa naannoolee Oromoo sirni Gadaa itti laaffatetti barnootaa fi leenjii kennuudhaan deebisanii jabeessuu, dargaggoota leenjisuu, tokkummaan Oromoo akka Gadaa jalatti cimu barsiisuu fi akka sirni kun Addunyaa irratti beekamu hojjechuu akka tahe dubbatu.
Sababaan as gara Yunaayitid Isteets isaan fides, hawaasa Oromoo biyya alaa jiraatu hojii sirna Gadaa deebisanii cimsuu kanatti hirmaachisuutti jajjabeessuuf akka tahe dubbatu. Simannaa hawaasaalee Oromoo kutaalee Yunaayitid Isteets irraa isaaniif tahes dinqsiifatanii jiran.


text:
ADDA BILISUMMAA OROMOO/
WARAANA BILISUMMAA OROMOO
Oromoon Saba tokkicha kan biyya takkittii fi hiree tokkicha waliin qabu dha!
videoplayback
1. Afaan Oromoo, qubeen, sadarkaa hundatti baratamee akka ittiin hojjetamu godha.
2. Barnoota tolatti hundaaf banaa taasisuu.
3. Namootni gameeyyiin akka wallaalummaa keessaa bahaniif duula wallaalummaa balleessuu dhaabbataa geggeeysa.
4. Barnoota sadarkaa dura hunda irratti dirqii taasisuu.
5. Dhaabbata (Institute) Afaan Oromoo: qoratu, waaltessuu fi dagaagsu dhaaba. 6. Dhaabbatoota barnootaa, kan saayinsii fi teekinoloojii irratti leenjisanii fi qoratan dhaaba; gargaara.
7. Kaarikulama barnoota idilee fi ogummaa walfudhachiisuu diriirsa.
8. Sirna gadaa kan dhaalmayaan dhufe: qorachuu, guddinaa fi dagaagina hawaasa Oromoo ammaa fi hegeree keessatti akka qooda kennu taasisa.
9. Sagantaa barnoota oolmaa daa’immani diriirsa.
10. Qaama hir’eeyyiif sagantaa barnootaa ni tolcha.


text:
Tokko Jennee, lama Jenna jedhuu Oromoon. Aariin abbaa ajjeeftu, ilmatti ceeti. “Abbaan kee eenyu?” jennaan “haati koo farda” jette gaangeen. Abdii olla, niitiin dhirsa heexoo obaafti. Adaamii olla agamsaa, imimmaan irraa hin qooru. Afaaniin maqanii, miillaan hooda dhaqu. Afaan leencaa, huubni hin kajeelu. Akka hiree malee, akka hiriyaa hin bulan. Arrabaan arraba hidhu. Bakka qeerransi … Continue reading Mammaaksota
Month: June 2018
Sooddoon Ilma Daaccii ,Ilma Tuulamaa damee Booranaa kan Ilma Oromooti. Tuulamni Ijoollee sadii qaba ture isaanis Daaccii, Bachoo fi Jillee dha. Yeroo mara namooti hedduun gaafa maqaa Sooddoo jedhu dhagayan akka qomoo biraatti kan ilaalan keessumaayyuu akka qomoo Guraageetti kan ilaalan hedduu dha. Sooddoon ijoollee sadii godhatee lafasaa maqaasaatiin moggaafatee irra jiraachaa ture. Sadan ijoollee … Continue reading SADAN SOODDOO
Namni gaariin ni beekama Gaarii hojjetee wareegama Aadaa isaa mararfata Jaarsa biyyaaf bakka laata Irree isaatiin lafa soqee Karaa barruu babbaqaqee Jireenya isaa fooyyeffata Egereedhaaf karoorfata. Sammuu duwwaatti of hin dhiqu Qoonqoof jedhee liqii hin dhaqu. Of bokoksee of hin jaju Iddoo hin taanes hin ijaajju! … Continue reading Nama gaarii
Biyyi addunyaa irraa yeroo jalqabaaf daldala garbaa mormitee akka dhaabbatu kan goote biyya - Ispeenidha Biyyi addunyaa irraa yeroo jalqabaaf adabbiin du'aa (death penality) akka hafu kan labsite biyya – Venezuweelaadha. Biyyi addunyaa irraa yeroo jalqabaaf qarshii waraqaa irratti maxxansiifte biyya – chayinaa (song dynasty) Biyyi addunyaa irraa yeroo jalqabaaf Teembira poostaa (post stamp) … Continue reading Kana Beektuu?
Dur, yeroo uumamni lafarraa kun uumamuu jalqaban, samii fi lafti walitti dhihoo turan. Karaa roobaatiin wal quanamanii walitti dubbachaas turan, yeroo sana roobnis bonaa ganna osso addaan hin kutiin roobaa ture. Guyyaa tokko gaangeen rooba kana jibbitee “maaliif yerro hundaa roobsita, rooba kana nurraa dhaabi” , jette. Kutuu didee itti fufe. Gaangeenis ol utaaltee dhiitte, … Continue reading Gaangeen Maaliif Maseente?
Ana malee jedhee Anuma faana kaadhee Kophaakoo gulufee Ofuma bira lufee Ofiif boodatti hafee Oliifgadi fiigee Fiigee fiigee fiigee Namni lammii malee Omaa ta’uun harge.
Eeboo darbataanii jinfuu hin qabatanii afuura kaleessaa har’a hin qusatanii silaa ganna darbeef mana hin ijaaranii boruuf yaaduu wayya har’a irra taa’anii.
Of hin bellamiin guyyaa boruutti Yeroon hormaa nama gantii har’is hin barfannee ganama ammuma kaadhu yaa ilma namaa. Boggaalaa Moosisaa
Eeboo darbataanii jinfuu hin qabatanii afuura kaleessaa har’a hin qusatanii silaa ganna darbeef mana hin ijaaranii boruuf yaaduu wayya har’a irra taa’anii.
Dur,duuti namatti dhaammatee, mul'atee dhufa ture, Gurbaa tokkotu niitii fuudhuuf abbaa fi haadha isaa waliin mari'ate. Haata'u malee, guyyaa fuudha isaa bulee akka du'u duuti itti dhaammatee ture. Osso hin fuudhiin dura yerro abbaa isaa mari'atu fuudhee bulee kan duuti itti dhufu ta'uu issa itti himnaan “homaa miti ati fuudhi malee anuu siifan du'aa” jedhaan … Continue reading Duuti Maaliif Mul’atee Hin Dhufu?


text:
Jalqabarratti maatiifi uummata ballaa gadda hamaan liqimsameef gadda natti dhaga’amu ibsuun barbaada.. Dhugaadha nama jaallatan of biraa dhabuun akkaan ulfaata.. Bakka tokkotti maatiin lakkoofsaan shan ga’uufi: abbaa, haadhaafi ilmoon dhumuunimmoo sana daran ulfaataadha. Jiruun dachii kun hammuma liphuu ijaati gaafa namatti jige.. Amma mullatani ammuma dhibamu… kan dheessanii jalaa hin baaneefi baqatanii hin dandeenye ta’eetuma jalqaba uumamaarraa eegalee dhaloota lufsiisaafi fufsiisaa asiin ba’e du’i kunis. Du’uun seeruma uumama kanaa ta’uu waan namnuu quba qabu… ammoo akki itti du’an/keessattuu kan saba keenyaa/ hamma aaranii waaqaan dheekkamuutti nama geessisa…
Akka sirna bulguu biyya kanaatti.. Biyyittiirraa kan baqatani. Yoo baratanii homaa hin fidne. Olaantummaa saba tokkootiin qofa daldalaafi sochiin biyyittii kamillee kan dhuunfatamu ta’e. Yoo saamamaniifi gaafa namatti roorrifamu….. Haala kanaanimmoo barootaaf jiraanneera. Hamma funyaan nu ga’utti godaanneerra. Oromoon addunyaa kanarra golee arfanuun faca’ee jirusimmoo miliyoonaan kan lakka’ama har’a. Jiruun nutti ulfaattee hiyyuma baqachuutti… hidhaaf ajjeechaa nuffuurraan kan ka’e. Hamma biyyi namaa Oromiyaa xinnoo jedhamee waamamuu ga’utti kumaataman godaannus garuu har’allee rakkoon keenya achuma jira.. Jijjiiramne argame… furmaanni mullate homaa…
Har’as akkuma gaafa haayila sillaasee.. Akkuma gaafa dargii… akkuma wayyaanee ammaa… gabrummaan nurraa hin kaane.. Akka rakkannetti..akka nutti roorrifametti… akka hiyyoomnetti baroota lakkoofsisaa as geenyeerra.
Utuu baqachuun furmaata ta’ee bara mootummaa ce’umsaan booda kumaatama karaa keeniyaa yaa’etu waan tokkorraan nu ga’a ture.. Leenci ganda isaa gadhiisnaan adurree ta’aaf malee…
Ammasimmoo godaanuutti jirra… finciluma dheengaddaan walqabateellee gammoojjii saharaan kan qaxxaamure kumaatama.. Dhugaadha nama waan taaneef obsa fixachuu malla.. Fedhi keenyas daangaa dhabuu mala. Garuu “hamma yoomiitti?” Isa jedhu jala mureen gaafachuu barbaada. Gaaffiin bu’uuraa dhalootni kun deebisuu qabu maali? Foon ofii mo’anii rakkoo dandamachuun jijjiiramaaf aarsaa ta’uumoo biyya jijjiirametti godaanuutu furmaata? Dhaloota ofii darbee dhalootaaf dabarsuuf qabsaa’umoo…. Dhaloota ofiifuu ifa arguu barbaadu? Baqachuun kuni hoo hamma yoomiitti itti fufa…?
Gaaffiiwwan kunniin namnuu akka of gaafatun barbaada. Keessattuu dhaloonni amma Oromiyaa keessa jirtan. Tikseen gaariin hoolota isaa bineensa baraara malee ofii dheessee akka hin baanes beekaatuma of gaafadhu.. irra deddeebi’ii of gaafadhu.
Har’a uummanni keenya balaa uumamaafi nam-tolcheetiin guyyaadhaa guyyaatti hir’achuutti jira. Beela, balaa konkolaataa, dhibee akkasumas hidhaafi ajjeechaan irratti walfuree qe’ee isaarratti akka baalaa harcaasuu hin dhiifne. Tokkoon tokkoon saba kooti lapheen mada’aadha. Gaddis golatti nu aseenee ba’uu didee mataa jabaate. Ta’us garuu nuti hin dhumne.. Hin dhumnusi.. Harca’aama biqilla… goggogaama daraara.. Ni baayyanna.. Nuti sanyii badu miti..mitii?
An akka nama tokkootti dhaloota ammaa kanaan waanan jechuu barbaadu, hireen uummata keenyaa harka keenya keessa qofa akka jiru akka naaf beeektaniidha. Rakkoon nuti keessa jirru hundeedhaan buqqa’uu kan danda’us garee galaana gama jiruun osoo hin taane nu’i warra as Oromiyaa jiruun qofa ta’uus sirriitti beekkadhaa. Yoo godaansi nu jijjiireef warri godaananiyyuu ni gahu. Aayyoofi abboo wayyaaneen ijatti tuftu kan arguutti jiru anaafi si’i.. Shamarran keenya salphataniif daa’imman keenya gombifamanis nutu dhiiga ho’aa arguutti jira. Dhugaadha waa’ee keenya garee siyaasaa ykn nama jabaa tokkorratti dhiisuun qofti yoo nutti hammeesse malee furmaata waaraa hin argamsiisu. Keessaa ba’uurra keessatti hafnee keessaa baasnu malee.
Biyya keenya eenyuufi eenyuutti dhiisnee deemna..
Mee kottaa keessaa hin baqannuu..! Yoo du’a ta’e eessattiyyuu nuuf hafaa hin jiru silaa. Adaraa oboleettiiko.. Adaraa obboleessako.. Iji kan kee ala hin’laalin.. Oromiyaatti dudda gattee qajeeluufis faana hin kaasin. Yoo dhumuu asitti dhumna.. Bakka haadhaaf abbaan keenya nu awwallatanitti.. Bakka firaaf lammiin quba nu qabaatutti.. Malee jiraachuuf utuu fiignuu.. Osoo du’a baqannuu du’i xiiqii nuun qabachuutti jira… maaloo nutti haa hafu. Yoo as teenyee aarsaa barbaachisu kafaluun falmanne malee biyya keenya bineensatti dhiisnee hin deemnu adaraa… waan lubbuun nu hawwituufi foon keenya kajeeltu nutti haa hafu.. Dhaloota jijjiiramaaf cichu taanee dhaloota jijjiiirame haa uumnu. Warri anaaf siin har’aa uuman keesaa baqataniiti miti keessaa alattis hin godaanne.. Jireenya dhuunfaa isaanii gatanii… alaatii as dacha’an malee.
Kormi Oromiyaa gadhiisee baroodus bookkisus sagaleensaa amma lukkuu asii iyyituullee dhiibbaa hin fidu. Barooduun asumatti toltiitii dhaamsaan qabsaa’uuf daangaa hin qaxxaamurin.
Qabsoon dhaamsaan taatu waggoota digdamii shanan darban yoo nu cabsuu malee nun dhidhiibne.. Yoo nu diiguu malee nun ijaarre. Bakka itti waa gochuu dandeessu gadhiistee ibsa ejjennoo nuu erguuf gammoojjii hin qaxxaamurin maaloo… erga duuti hin oollee falmaa duuna ijoolle…
Kun yaada dhuunfaa koo ta’us mee irratti haa mari’annu… dubbii kana akkamitti ilaalta ati?
Galatoomaa!
Rabbi isin haa jajjabeessu…


text:
Annisaa Atoomii
Amaloota nama kanaa baruun sammuu keenya akkamiin qaruu akka dandeenyu hubannaa nuuf kennaa laata?
Anistaayiin akkamitti anniisaa atoomii keessaa cuunfuu akka dandeenyu nu barsiiseera. Tarii namni kun samuu xiqqoo qabnu kana keessaa akkamitti waan bu'aa fidu tokko yookan lama baasuu akka dandeenyu nu barsiisu danda'a ta'a. Kanaaf ammoo haala rafiitii, nyaataa fi filannoo uffannaa isaa beekuun nu gargaaruu malaa.
Hirriba sa'aatii 10 fi sillimii sakoondii tokko Rafuun sammuu namaaf gaarii ta'uu isaa hundumti keenyayyuu ni beekna. Anistaayiin guyyaatti yoo xiqqaate sa'aatii 10'nif rafuun namoota hedduu caalaatti gorsa fayyaa kana hojii irra nama oolche dha.
Seenaa dhala namaa keessatti kalaqaalee Albart Anistaayin jijjiirama gurguddoo fidan kan akka Gabatee Pereedikii, caasaa DNA fi yaad-rimee Ispeeshaal rileetiivitii (Special relativity theory) yoo fudhanne, hundi isaanii iyyu kan argaman yeroo namnni kun rafu ta'uun isaa beekameera.
Kesaattu dhuma irra kan jiru kan yaad-rimee abjuu keessaa loon elektrikiidhaan yeroo ajjefaman arge ture. Haa ta'u male kun dhugaa ta'u ni danda'aa laata?
Suuraa abba warraa fi haadha warraa rafaa jiranii


text:
“O R O M O F I R S T”
Berhanu Hundee
Kutaa Afraffaa
OROMO FIRST (DURA OROMOO)n EGEREEN ISAA MAAL TA’UUF DEEMA?
Barreeffam kutaa sadaffaa keessatti, dhimmi Itoophiyummaa calaqqisu dursa argachuun ykn Itoophiyaaf dursa kennuun Oromummaarratti dhiibbaa fiduu akka danda’an waan tokko tokko kaasuu yaaleen ture. Dhimmoota “Dura Oromoo” wajiin walqabatanii fi ijoo ta’anis akka fakkeenyaatti tuttuquu yaaleen ture. Barreeffama kutaa kanaa keessatti, Oromo First ykn Dura Oromoon egereen isaa maal ta’uuf akka deemu yaada koo ibsuun yaala.
Duraan dursee garuu, waan tokko dubbistoota barreeffama kiyyaatiif ifa godhuun barbaada. Ammas irra deebi’uudhaaf, ani akka nama tokkootitti Itoophiyaarraa rakkoo hin qabu. Biyyattii tanarra hammeenyi ykn badiin akka gahu hawwaa hin jiru. Ani kanan jechaa jiru Itoophiyaa Oromoof taatu ijaaruun akka nuti salphaadhumatti yaadnu hin ta’u; biyyattiin tun akkuma seenaa ishii fi amala ishiitittuu yoo laalle, jijjiiramtee saboota/uummattoota hundaafuu haadha dhugaa ta’uu danda’uu ishiitu gaafii guddaa natti ta’a.
Yaaddoo fi shakkiin kiyya akkuma jiranitti ta’anii, gara ijoo dubbiitti jechuun waayee “Dura Oromoo”tti yoon deebi’u, akka haala amma keessa jirruutitti, Dura Oromoo duubatti dhiisnee itoophiyummaadhaaf dursa kan kenninu yoo ta’e; gaafiin uummata Oromoo guutumaa guutuutti deebii osoo hin argatin jijjiirama siyaasaa yookaan imaammataa (political and policy reforms) biyyattii sana keessatti goonee biyyatti tana ni jijjiirra yoo jenne, Oromoo fi Oromiyaadhaaf bu’aa argamurra dhiibba balaa fiduu danda’utu uumama jedheen amana. Dhimma kana tokko tokkoon ibsuun yaala. Mee dura, akka haala amma keessa jirruutitti yoon jedhu maal jechuu kooti?
Tokkoffaa, sochii uummata Oromoo biyya keessatti cimaa jirutu hamilee nutti horee, nu onnachiisee, isa kana abdannee biyyattii sana keessatti jijjiirama Oromoof ta’u ykn tolu amma fiduu ni dandeenya jenna malee, dhugumatti humna keenya fi tokkummaa keenya hubannoo keessa waan galchine natti hin fakkaatu. Maal jechuu dha?
- Tokkumma yoon jedhu tokkummaa uummata bal’aa Oromoo gaafii keessa galchaa hin jiru. Tokkummaa yoon jedhu tokkummaa kaayyoo fi galii keenyaa jechuu kooti. Har’a humnootni siyaasaa Oromoo jabaatanis laafanis; biyya keessas ta’ee biyya alaa jiraatanis ilaalcha fi kaayyoo akkasuma galii adda addaa qabatanii jiru. Hundi isaaniituu kaayyoo fi galii tokko qabaachuu baatanille, xinnaatee yoo xinnaate, waliin mormuu dhiisanii waan waloo tokkorratti waliin hojjetanii; mooraa Oromoo humneessuu waan danda’an natti hin fakkaatu. Kuun kana wayya yoo jedhan kan biroo immoo sana wayya jedhu. Waliin mormuun kun immoo diinaaf qaawwa uuma; egeree keenyafillee gaaga’ama ta’uu mala.
- Har’a Sabboonummaan Oromoo yoomiyyuu caalaa sadarkaa guddaarra akka gahe waan nama shakisiisuu miti. Oromummaanis dagaagaa akka dhufe mamii hin qabu. Haa ta’u malee, Oromummaa fi Sabboonummaan guddatanillee Oromoota hundaa hin hammatne. Warri Oromummaa hin hubatin fi Sabboonummaa hin qabne baay’eetu jiru. Isaan akkanaa kun immoo salphaadumatti waa hundaafuu saaxilamuu fi diinaaf meeshaa ta’uu danda’u. Rakkoo akkanaa hanbisuu kan dandeenyu “Dura Oromoo”f dursa yoo kennine fi xiyyeffannaa cimaa keessa yoo galchine qofaa dha. Yoo kana hin taane; yoo akkuma amma jirrutti Dura Oromoo duubatti dhiisnee itoophiyummaa dursine, warra akkanaa kanaaf al-kallattiidhaan karaa saaqna; caalaatti isaan onnachiisna. “Inkuwaanish zanboobish diroom xeezaa nash” jedhuu mitii Jarri??!!
Lammaffaa, hanguma fedhe sochiin uummata Oromoo cimee wabii ta’uu danda’ullee, haala amma keessa jirru waliin walqabsiisnee yoo laalle, biyyatti sana keessatti jijjiirama siyaasaa fi imaammataatiin madaa fayisuun hin danda’amu. Kan jallates qajeelchuun rakkisaa ta’a. Keessumaayyuu, sirna amma jiru kana fooyyessinee biyyattii sana haaraa ijaaruun ni danda’ama kan jedhurraa gonkumaa ani abdii hin qabau. Wanni jarjaraan ta’us hundee hin qabaatu. Kanaafuu dhimma akanaarratti xiyyeeffachuun Oromummaa gaaga’ama guddaa keessa galcha. Oromummaan gaaga’ama keessa gale jechuun immoo egereen Oromoo fi Oromiyaa gaarii hin ta’u.
Sadaffaa, akkuma argamaa fi hubatamaa jiru, yoo qabsoon bilisummaa Oromoo cimaa deemtu fi waayeen Oromummaa ifatti bahaa deemu, warri Oromoo ta’anii dhalatan garuu of wallaalanii jiran; ofbaraa deemanii ofqorachuu fi Oromummaa iyyaafachuu calqabu, Kanaaf immoo fakkeenyota baay’ee kaasuun ni danda’ama. Haa ta’u malee, yeroo wanti akkanaa mumul’achaa jirutti Dura Oromoo dhiisnee, Itoophiyummaaf yoo dursa kenninu, warri duraanuu eenyummaa ofii dagatanii; Itoophiyummaadhaan boonaa turan sun nutti osso hin dhufne bakkuma jiranitti hafu; caalaatti Itoophiyummaa sana calaqqisaa deemu jechuu dha. Kun Oromummaatti gufuu ta’a. Tokkummaa Oromoo laaffisuu danda’a.
Afraffaa, dhaadannoo “Diinni diina kiyyaa fira kiyya” jedhuun alagaa waliin tumsa uumuuf jennee, waayee Oromummaa kan dagannu yoo ta’e jechuun “Dura Oromoo”n yoo dagatame, waliigaltee booda godhamuuf deemu keessatti haaldureen nuti hin eegne nu qunnamuu danda’a. Mee fakkeenya haa fudhannu: Akkuma beekamu yeroo ammaa waayeen “OROMARA” cimee haasa’amaa jira. Irratti hojjetamaa jiras ta’a?? Waliigalteen uummattootaa yeroo fedheeyyuu bakkee fedhettuu barbaachisaa fi murteessaa dha. Haa ta’u malee, biyyattii Itoophiyaa jedhamtu tana keessatti kan egeree keenya murteessan waliigaltee sabootaa/uummattootaa qofaa miti. Humnoota siyaasaa achi keessatti gahee taphatanii dha. Kanaafuu humnootni siyaasaa Oromoo osoo walii hin galle, waliigaltee alaa (external agreement) tokkorra gahuun, Oromummaa miidhuu danda’a.
Shanaffaa, dhimmi “Dura Oromoo” osso hin bilchaatin; waliigalteen Oromoo hundaa hammatu osoo hin jiraatin; karaa adda addaa demuun; haala akkanaa kana keessatti immoo Itoophiummaaf dursa kennuun Oromoo fi Oromiyaan rakkoo biraa kan hin yaadamin fi eegamin keessa galuu danda’u. Kanaafuu, dhaadannoon Oromo First jedhu sababa malee miti jechuu dha.
Egaa, waayeen Itoophiyummaa fi/ykn Itoopiyaa dursuu kun Dura Oromoo (Oromoo First) suuta suuta dhiibaa moggaatti baasee; sababa kanaan Oromummaa gaaga’ama keessa galchuu akka danda’u qabxiilee armaan olii kanarraa waa xiqqoo hubachuun ni danda’ama jedheen yaada. Oromo First egreen isa maal ta’uuf akka deemu asirraa hubachuun ni danda’ama jedheen abdadhas.
Dhumarratti, mee haa jennuu, akkuma jedhamaa jiru Oromoon Itoophiyaa tana ijaaree jiraachisu qaba ni danda’as kan jedhu yoo fudhanne, gaafiilee: “Itoophiyaa akkamiitu ijaaramtee Oromoof ta’uu dandeessi? Itoopiyaan haaraa ijaaramtu tun gaafiilee Oromoo hundaa deebisuu dandeessii? Nagaa fi tasgabbiin xumuraa keessatti mirkanaa’uu ni danda’aa? Dhugumatti humnootni siyaasaa biyyattii sanaa hunduu kanarratti waliigaluu danda’uu? fi k.k.f. haa laallu. Gaafii inni guddaan garuu: Yaalii akkanaa kana keessatti furmaatni xumuraa (lasting solution) argamuu ni danda’a moo ammas asii fi achi osoo jennuu carraan biraa yeroo SADAFFAADHAAF nu dabruuf deemaa?? Barreeffama Kutaa Shanaffaa keessatti yaada koo qabadheen dhiyaadha.
Hanga walitti deebinutti nagaatti.
Ulfaadhaa!


text:
Ummatoota Beela Irraa Baraaruun Akeeka Mootummoota Itophiyaa Tahee Hin Beeku.
(Ijoo Dubbii ABO)
Hawaasni addunyaa Itophiyaa empaayera ummatootni beelaan keessatti dhuman tahuutti eerga hubatee dhaloota tokko ol lakkoobsisee jira. Hundaan olitti ammoo beelli Kaaba Itophiyaa bara 1974 mul’ate, hawaasa addunyaa mara rifaasise. Ummatoota Itophiyaa dheekkamsiisee sirna Nugusummaa irratti kakaase. Barattootaa fi hojjattootas fincilsiise.
Beela bara 1974 sanaanis namootni kuma kudhanootaan akka baala mukaatti harca’an. Daa’imman harma haadha duutee osoo hodhanii addunyaan daawwate. Kumoota dhibbaan qe’ee dhiisanii baqatuun mudate. Kun hundi oggaa tahu kanneen “Ummata keenya nu jaallatuu fi jaallannu” jechuun empaayeritti walakkaa jaarraaf bitan, rakkoo ummatootaa furuuf tattaafatuu irra beelli ummatoota harcaasaa jiru addunyaa biratti akka hin dhaga’amnee fi hin mul’atneef ukkaamsuuf tattaafataa turan.
Mootummaan barcuma nugusummaa dhaalee empaayera Itophiyaa jijjiirraa kabeebsaan jireessuuf aangootti ol bahes, mootummaa isa dura ture dhumiinsa sababa hongeen dhaqqabeef abaaruu fi balaaleffatuun aangoo humnaan argate ittiin jabeeffatuuf itti gargaarame malee furmaatni argamsiise hin mul’atne.
Mootummaan Dargiis mirgi ummatootaa kabajamuu, mirgi lammiileen walabummaan hojjatanii jiraatuu tikfamuu irraa dantaa waan hin qabneef empaayerittii keessaa beela dhabamsiisuu hin dandeenye. Waan taheef bara Dargiis beela xiqqaatu marroo lama mudateen ummatootni miidhamuu jalaa hin baraaramne. Sababa beelaan biyya ollaatti baqaan godaanuun itti fufe. ijoo-dubbii-abo-hagayya-31-2015


text:
Otoo mukti gogaan jiruu jidhaan hin muriin,yoo gogaa dhabdemmoo otoo jallaan jiruu sorooroo hin muriin “ Oromoon mukaaf kabaja guddaa qaba akka ilmoo isaatii ilaala “ Ilma olguddatuu fi muka olguddaatu hin xuqiin”waliin jedha. Muka/bosan maalee jireenyi akka hin mijanne tolcheet beeka. Kanaaf ni leellifata. ni kunnunsa ni mararfata ,muka sababa gahaa tokko maalee hin muru.
Muruuf yoo dirqamellee otoo mukti gogaan jiruu jiidhaa hin muru. Yoo jiidhaan dhabemmoo otoo jallaan jiruu sorooroo mureete hin balleessiin . Sorooroo muruuf gaafa dirqamettee sorooroon akka isaa dacha ta’e e deebi’ee akka latu godheet mura malee hin barbadeessu.
Mukti gaaddisa,gaaddisa namaa fi sa’aa. Oromoo biratti uumamnis uumamnis safuu mataa isaanii qabu,
Mukti safuu qaba,ilmi namaa safuu qaba, malkaan safuu qaba,tulluun safuu qaba,Haroon safuu qaba,qarree safuu qaba.dubri qarree safuu qabdi haatii fi abbaan safuu qabu. Lagdi safuu qaba. Caffeen safuu qaba. Waanti hundi safuu qaba.
Safuu qabaachuun kabaja qabaachuudha.kabaja qabachuun immoo jaalala qabachuudha,jaalala qabaachuun kunuunsa qabaachuudha.kunuunsa qabaachuun guutinsa yookin badhaadhina hir’ina hin qabne fida.kun egaa waan hundaaf safuu qabaachuu fi kabaja qabaachuun bu’aa guddaa akka qabu nama hubachiisa.
Wanta tokko gaafa bakka kennineefii ulfeessinee kunuunsine bu’aa isaa barra.kun ergaa hammam uummanni kun bosonaafis ta’ee uumama birootiif kabaja guddaa akka qabu kan argarsiisudha.
Naannoo jaarraa 16ffaa keessa abbootiin gadaa Oromoo seera tokko tuman jedhama. Tumaan kunis waa’ee bosonaa kan ilaallatu yoo ta’u oromoon yeroo sirna ittiin bulmaataa isaa tumate waa’ee qabeenya uumamaa otoo hin tuqne yookiin waa’ee qabeenya uumamaa otoo hin ilaalin bira akka hin dabarre afoolli Orommoo ni ibsa. Jaarraa 16ffaa keessa Oromoon waa’ee sirna isaa yeroo tumatu waa’ee bosonaa/mukaa akkana jedhe tume jedhaana. “Otoo mukti gogaan jiruu jiidhaan akka hin muramne,yoo gogaan dhabamemmoo otoo jallaan jiruu sorooroon akka hin muramne,kunis yoo hin taanemmoo mukti murame dacha ta’ee deebi’ee akka latee guddatutti akka muramu kan jedhu akka tumetti dubbatama. Kana irraa wanti barannu tokko uummanni durii otoo hin baratiin qaroome kun akkamittiin waa’ee miidhaa fi faayidaa bosonaa /qabeenya uumamaa baruu danda’ee kan jedhu akka walgaafannu kan nugodhu ta’uu isaati.
Warri kun waa’ee saayinsii qabeenya uumamaa (environment and ecology) barataniitimoo yookiin yeroo sanatti faalamni qilleensaa (enviroment pollotion) uumameeti turee’ Gaaffii jedhuuf gabaabumaatti deebii kennuun yoo barbaachise yeroo sanatti faalamni qilleensaas ta’ee hir’inni/qaaliin mukaas waan tureef otoo hin taane hawaasichi aadaa fi duudhaa isaa ganamaa ittiin dhalate keessatti qabeenya uumamaa naannoo isaa jiru hundaaf kabajaa fi jaalala guddaa waan qabuufidha. Hawaasni bal’aan kaleessaa kun bosonas ta’ee lubbu qabeeyyii isa keessa jiraatan ni kabaja seeraan ala daangaa itti hin darbu kanammoo saayiinsii uumamaan (duudhaan isaa kan isa barsiisedha. Madaalliin addunyaa kanaa eegamee lubbuqabeeyyii akkaataa uumamaa isaaniitiin) hiree isaaniitiin akka jiraatan kan godhu madaalliin uumamaa kun eegamee yoo fulla’e ta’uu dursanii hubatan.
Tokko baduun kan biroos akka balleessu ni beeku kanaaf mukaaf ni sassatu, Har’a lageen kaleessa bo’oo isaanii guutanii utaalan humni isaanii hir’atee ganna qofaa bo’oo isaanii guutanii kan deeman yoo ta’u bona garuu goganii hawaasichis ta’ee lubbuqabeeyyiin biroo rakkoof saaxilamuuf gahaniiru. Bosonni laga haguguuge bishaan keessa jidduu bosona dhangala’u safuun isaa irraa mulqamee goodaatti hafe ededni kaleessa bishaan keessa yaa’u walitti dhiphatee hanga duuduutti kan ga’aa jiru sababa bosonni kabajaa fi marartee dhabeef ta’uun isaa kan nama shakkisiisu miti. Abbootiin kaleessa uumama isaaniitiin saayinsii madaallii uumamaa tolchanii hubatan sun ammuma lubbuun darbaa dhufan dhaloonni haaraan itti fufe kabajaa fi mararte bosonaa caala bu’aa yerootiif bakka kannuun hubannoo gahaas dhabuun bosona ibiddaa fi qottaan barbadeessuun addunyaan qullaatti hafuuf kan deemaa jirtu fakkaata.
Hojii yeroo ammaa idiladdunyaa(World wide) fi biyya keenya keessattis bosona deebisanii gabbisuu irratti hojjatamaa jiru kan jajjabeeffamuu qabu ta’ullee gahaa fi qofaa isaa kan sirna baasu ta’ee natti hin mul’atu. Sababni isaas bosona dhume bakka buusuuf biqiltuu dhaabuun alatti jaalalli dhaloonni ammaa mukaf/bosonaaf qabu baay’ee xiqqaa ta’uu isaa irraa kan ka’edha. Yoo jaalalli jiraate kunuunsi gahaan godhama, yoo jaalalli jiraate muruu fi gubuu irraa of qusanna. Kanaaf biqiltuu dhaabuu jaalachuu irra biqiltuu mataa isaaf jaalala qabaachuun faayidaa guddaa qaba. Isa jiru balleessanii(mancaasanii) gaafa rakkoon dhufe dhaabuuf kaachuu qofaa otoo hin taane isa jiruuf kabajaa fi jaalala yoo qabaanne biyya keenyaa fi addunyaa badii jalaa baraaruu ni dandeenya.
Tulluuwwan safuun isaanii irraa soqolamee aduu fi bokkaaf saaxilaman safuu isaaniitti deebisanii wayyaa isaanii itti huwwisuun yeroon isa kan barfate yoo ta’e malee kan hariifate jechuun hin danda’amu. Hojiin sulula bosonaa yeroo ammaa hojjatamaa jiru quubsaa ta’uu baatus kan itti fufuu qabuu fi lafa bokkaa, aduu fi bubbeen dhiqamee nyaatamee dhumetti lubbuu kan deebisu ta’ulleen hunda caala dursuu kan aqbu hawaasti kun akka warra kaleessaatti bosonaaf jaalalaa fi marartee dhugaa akka horatu hojiin hubannoo guddisuu dursee irratti hojjatamuu kan qabudha. Sababni isaas kan amma ajajaan hojjetan caalaatti gaafa hubatanii seenaa isaanii kaleessaa yaadatan caalatti kaka’umsa ofiitiin waan caalu hojjiachuu waan danda’aniifi. Bosona dhaabuun cinaatti bu’aa fi fayidaa isaa barsiisuun hubannoo qonnaan bulaa fi hawaasa baadiyyaa gabbisuun yeroon kan kennamuufii miti. Kunimmoon aadaa fi duudhaa waliin yoo walqabsiisan caalatti fudhatamaa fi hubannoo hawaasaatiif ni dhiyaata jedheen amana. Bosonni jireenya ,Bosonni lubbuudha, Bosonni qabeenya, bosonni waan hunda bosona kan barbadeessu lubbuu ilmaan namaa fi wantoota lubbu-qabeeyyii miliyoonaan lakkaa’amanii akka barbadeessatti ilaalamuu qaba.
Boggaalaa Moosisaa
+25191190916


text:
Vaayrasiin Koronaa ardii Afrikaa guutummaatti faca'aa yeroo jiru kanatti Gaazexxeessonni Afrikaa keessatti hidhamanii jiran akka gadhiifamaniif gaaffiin dhiyaatee jira.
Garee mirga Gazexxesootaaf falmu ykn CPJ garlee walabummaa preesiif akkasumas mirga dhala namaaf qabsa'an 80 caalaatu hogganoota mootummoota Afrikaa kudhaniif xalayaa erge.
Yeroo amma Afrikaa keessatti Gazexxeessonni 73 hidhaa keessa kan jiran yoo ta'u 26 Masrii keessatti 16 Ertraa keessatti akkasumas 7 Kaameeruun keessatti ta'uun ibsamee jira.
Kanneen Ertraa keessatti hidhamanii jiran bara 2001 kaasee yoo ta'u sababaa yakka hojjataniif otoo hin taane hojii Gaazexxessummaa waan hojjataniif hidhaman jedhu.
Gaazexxessonni kun adaba du'aaf achii keessa akka hin ka'amne mirkaneessuu qabna jedha gareen mirga Gazexxesootaaf falmu CPJn.
Gabaasaa Guutuu Caqasaa


text:
Gaazexeessitotii "El Capitan Pulga" diqqaa barrisaa ,namii biyya isa maqaa Maradoonaatiin wal fakkeessee Messidona, kaan ammoo diqqeenna isaa laalee afaan isaaniitiin "La Pulga",jedhaan warrii tapha daawwatu ammoo hayyuu keenna(maestro) jedhaan kaan ammoo diqqeenna isaa laalee (The Little maestro) fa jedhan.Taphataa kubbaa miilaa Barseloonaa namu maqaa akka akkaatiin yaammata.
Lionel Andrés Messi Cuccittini(Messi) dheeraa mataa luucaati, metirii 1.69 dheerata, Rosariyo, Santa Fe, Argentina dhalate lakkofosa 10 keeyyatee kia\labii La Liga Barseloonaa dura taphata. Tapha jalqabaa kilabii Atlético Newell's Old Boys jedhan ta Arjentiinaa magaalaa Rosariyo, Santa Fe jirtu bara 1995 keessa taphate achumaan dorgommii addunyaatti dabre.
Tapha 506 keessatti goolii 401 galfatee addunyaa keessaa tokkeessoo tahe.Guddoo gammadee jedha.Tokko jedhee jalqabee oofuma oofee goolii 401 gahate.Kilabiin Meesii,Barseloonaan nama kanaa gannatti mindaa doolara kuma 50 kenniti.
“Takkuma goolii hagana geettu galfadhaa jedhee qalbii keessa na hin murre,guddoo gammadee ammallee tana caaluuf taphadha.”
Meesiin nama ganna 27, marro afur taphataa kubbaa miilaa beekamaa jedhamee badhaafame.
Goolii 401 yoo guyyaa dheengaddaa gareen isaa kialbii Garanda LA 6-0 awwaara itti qotte moote gooliin isaalleen 400 caalteef.
Kilabiin Barseloonaa maqaa Meesiitiin marroo 21 moote.Meesiin marroo afur badhaasa Ballon d'Ors, badhaasa nama kubbaa miilaatiin addunyaa keesatti beekamu kennan.
Atileetiin Keenyaa Dennis Kimetto maratoonii km 42 saatii 2:2:57 fiigee moohee addunyaa keessaa tokkeessoo tahe.
Dennis Kipretto Kimetto nama ganna 30ti,Keenyaa Eldoretti dhalatee miila atileetota Keenyaa ka akka Geoffry Muttahi jalatti isaa laalee ispoortiin guddate. Bara 2011 keessa maratoonii Naayroobii fiigee moohee achumana addunyaatti oli bahe.Atileetotii Keenyaa
Dorgommii waancaa Kubbaa miilaa Afrikaa ganna dhufuu biyya 16 keessaa filan itti jiranii Itoophiyaan garee isii keessaa qabxi hin qabduu torbaan lamaan duubatti Maaliin waliin taphatti.
Atileetotii Keenyaa ganna afur keessatti tana waliin marroo afur rekordii cabsan. Afranuu Berlin,Germenii keessa. Kimettoon rekordii Kipsang cabse,Patrik Makau ammoo bara 2011 keessa 2:03:38 moohe
Atileetiin Itoophiyaan dorgommii tana keessaa jiru Abera kumaa sadeessoo bahe.
Atileetotii dubraa Itoophiyaa Maratoonii Berlin, irratti 1-2 bahan.
Tokkeessoon Tirfee Tseggaayee km 42 saatii 2:20:18, Fayyisee Taaddesee 2:20:27 lammeessoo,sadeessoon ammoo atileetii Amerikaa Shalanee Flanagan sadeessoo 2:21:14.
Dorgommii baseball Amerikaa ta baranaa garee Washington,DC Washington National jedhanitti mooohe.
Baseball,dorgommii Amerikaatti guddoo jaalatan.USA marroo afur dorgommii tana addunyaa keessatti moote. Gareen Baseball Amerikaa gama Kaabaa,USA fi Kanadaa waluyamttuu kilabii 30 qaban.USA kialbii 29 Kanaadaan ammoo kilabii tokko qabdi.
Gareen baseball Amerikaatti Chaampiyoonaan beekamtuu Boston Red Sox marroo afur badhaasa argatte badhasa chaampiyoonaa gadii argachuun beekamtuu ammoo garee NY ta Yankees jedhan.Marroo 27 badhaafmate.Dorgommii bara kanaa garee Washington,DC Washington Nationalsitti moohe.
Dorgommii tana taphataa Nationals Jordan Zimermanitti kialbii National akka isiin kialbii Kardinal 1-0 mootu tolche.Tapha diviziyoonaa Liigii biyyolessaa Baseball ammoo Jimaata dhufu jalqaba.
Itoophiyaa fi Maaliin torbaan lamaan duubatti dorgommii waancaa Afrikaatii dabruuf waliin taphatan
Dorgommii waancaa kubbaa miilaa Afrikaa ganna dhufu Morookotti taphatan biyya 16i filatama.Afrikaan biyyoo tana keessaa tokkoo tahuuf namuu dorgommiitti jira.Dorgommii ganna dhufuu Ammaji 17 haga Gurrandhalaa 16 dhumatti.Fulaa afuritti qoodanii taphatan.Itoophiyaan garee keessa jirtu duuba jirtii torbaan lamaan duubatti Maalii waliin taphatti.
Dorgommii Golf addunyaa ta baranaa Awurooppaatti waancaan galate.
Dorgommiin Golf dorgommii kubbaa kukkuumittti diqqoo tokko ulee qopnyittiin dhahanii boolaa dhiphoo tokko keessa buusan.Lafa dotii irratti taphatanii yoo hedduu nama lamatti waliin taphata.Ameirkaa keessaa Tiger Wooditti akkana taphaan beekama.Dorogmmii doolara miliyoona hedduu qabdu.
Waancaa Golf sadarkaa addunyaatti kennamu Ryder Golf jedhan.Barana marroo 40essoo taphatan.Dorgommii baranaa ka waancaa Ryder Cup jedhan itti kennan Scoltand magaalaa Glenagles keesatti taphatan.
Drogommii tana guyyaa lama taphanii Fulbaan 28 fixan. Namii Awurooppaa taphate Paul McGinley ka Amerikaa taphate Tom Watson.Awurooppaatti namicha Amerikaa 16. 5 moohee badhaasaan galate.Amerikaan ammoo qabxii 11. 5 argate.


text:
Al-Masad
Dudduubee (Background)
Nabiyyiin (SAW) firootaa fi gosoota isaa walitti qabuun Gooftaa tokkichatti akka amanan isaan waame. Yoo isa didan azaaba (adabbii) cimaan isaan sodaachise, ibidda irraa akka of baraaran isaan ajaje. Itti gaafatamummaa namni hundi nafsee ofii irratti qabu ifa isaaniif godhe.
Qur’aana keessatti bakka kana qofatti diinota Islaamaa Makkaa fi Madiinaa keessa jiraatan keessaa namni tokko maqaan isaa dhayamuun balaalefatame. Makkaas ta’i Madiinaa keessatti namoonni hanguma Abu Lahab Islaamaa fi Nabii Muhammaditti (SAW) diina ta’an baay’etu ture. Gaafin, amalli addaa namtichi kuni maqaan isaa kaafamuun akka balaalefatamu isa taasise maalidhaa? Kana hubachuuf namni tokko hawaasa Arabiyaa yeroo sanii fi gahee Abu Lahab taphataa ture hubachuun barbaachisaadha.
Yeroo durii, jeequmsi, dhiiga jiigsuu fi saamichi Arabiyaa keessa waan babal’ateef, namni tokko gargaarsaa fi deeggarsa gosootaa fi firoota isaatiin malee wabii jireenyi, kabajni fi qabeenyi isaa ittiin eeggamu hin qabu. Kanaafu, silaahu rahim (firummaa sufuun) sonoota hawaasa Arabiyaa keessatti bakka guddaa qaba. Firummaa kutuun immoo akka cubbuu guddaatti ilaallama. Dhiibbaa aadaa Arabiyaa jalatti ta’uun yommuu Nabiyyiin (Sallallahu aleyh wassallam) ergaa Islaamaatti waamu jalqabu, gosoonni Qureeshota biroo fi matootin isaanii garmalee faallessan. Garuu Bani Haashimi fi Bani Abdul-Muxxalib Nabiyyi faallessu dhiisanii inumaa ifaan ifatti isa deeggaran. Baay’een isaanii haa amanu baatiniyyu malee Nabiyyi (SAW) ni gargaaran. Gosoonni Qureeshaa biroo deeggarsi fi gargaarsi hariiroo dhiigaa irratti hundaa’e kuni sonoota aadaa Arabiyaatiin akka walitti galu ilaalan. Baniin Haashimi fi Banin AbdulMuxxalib nama amanti haarawatti nama waamu gargaarun amanti abbooti isaanii dhiisani jiru jechuun itti hin qoosne. Haala kamiyyu keessatti nama gosa isaanii irraa ta’e diinaf dabarsanii akka hin kennine sirritti beeku. Nama gosa ofii irraa ta’e gargaaru fi deeggarun ija Qureeshotaa fi ummata Arabiyaa biratti wanta barameedha.
Qajeelfama bu’uuraa kan Araboonni kabajanii fi hin cabsine kana, namtichi tokko qofa cabse. Innis Abu Lahab, ilma Abdul Muxxalib. Inni abbeeraa Nabiyyiiti. Abbaan Nabii Muhammadi (SAW) fi Abu Lahab ilmaan abbaa tokkooti. Arabiyaa keessatti abbeeraan akka abbaatti ilaallama, keessumaayyu yoo mucaan yatiima ta’e. Wanti abbeeraa irraa eeggamu akkuma ijoolle isaatti ilma obboleessa isaa kunuunsudha. Garuu namtichi kuni diinummaa Islaamaaf qabuu fi kufrii jaallachuu irraa kan ka’e aadaalee Arabaa hunda luka jalatti macalaase.
Ibn Abbaas (radiyallahu anhu) akkana jechuun gabaase: Yommuu aayan, “Firoota kee dhiyoo akeekachiisi.” buutu, Nabiyyiin (SAW) tabba Safaa irra bahuun, hanga namoonni walitti qabamanitti akkana jechuun lallabuu jalqabe, “Yaa Bani Fihr, Yaa Bani Adiyy!” (kunniin gosoota xixxiqoo Qureeshati). Yoo namtichi tokko ofii bahuu dadhabe wantichi maal akka ta’e akka ilaaluf ergamaa isaa erga. Abu Lahab fi Qureeshonni ni dhufan. Nabiyyiinis akkana isaaniin jedhe, “Mee natti himaa, ‘Loltonni faradoon duulan sulula keessa (kana jechuun gaara kana duuba) isinitti duuluuf deeman’ osoo isinin jedhe na dhugoomsituu?” Isaaniis ni jedhan, “Eeyyen. Dhugaa dubbachuu malee homaa sirraa hin agarre.” Innis ni jedhe, “Azaaba (adabbii) dura ani isiniif akeekachiisaadha.” Abu Lahab ni jedhe, “Guyyoota hafaniif badiin siif haa ta’u. Kanaaf walitti nu qabdee?” Ergasii boqonnaan tabbat yadaa jettu buute. (Sahiih Al-Bukhaari 4770)
Akka Ibn Zayd gabaasetti, gaafa tokko Abu Lahab akkana jechuun Nabiyyii (SAW) gaafate: “Osoo ani amanti kee keessa seenee, maal argadhaa?” Nabiyyinis (SAW): Wanta warri amanan biroo argatan argatta.” jechuun deebiseef. Innis, “Anaaf caalinsi ykn bakki addaa hin kennamuu?” jedhe. Nabiyyinis, “Wanta biraa maal barbaaddaa?” jedheen. Abu Lahabis, “Amantin kuni kan anaa fi namoonni biroo itti wal-qixxoofnu haa badu” jedhe. (Ibn Jariir)
Makkaan keessatti Abu Lahab ollaa Nabiyyii ture. Manneen isaanii dhaaba manaatin addaan bahu. Isaan alatti, Hakam bin Aas (abbaan Marwaan), Uqbah bin Abi Mu’iix, Aadi bin Hamraa fi Ibn Al-Asda-il-Huzaali ollaa Nabiyyi turan. Namoonni kunniin mana isaa keessattiyyu nageenya akka hin qabaanne isa taasisan. Yeroo garii yommuu inni salaatu, mar’imaa re’ee isarra kaa’u. Yeroo garii yommuu nyaanni bilcheefamu, kosii okotetti darbu. Nabiiyyinis (SAW) gadi bahuun akkana jedha: “Yaa Bani Abdi Manaaf! Kuni ollummaa akkami?!” Niitin Abu Lahab, Umm Jamiil (obboleettin Abu Sufiyaan) yommuu Nabiyyiin ykn ijoolleen gadi bahan akka qoreen luka isaanii waraantuf balbala Nabiyyii fuunduratti qoree darbuu aadaa godhatte. (Beyhaqi, Ibn Abi Haatim, Ibn Jariir, Ibn Asaakir, Ibn Hishaam)
Nabiyyiin (SAW) Nabiyyii ta’ee ergamuun dura, ijoolleen dubaraa isaa lamaan ijoollee dhiiraa Abu Lahab lamaanitti heeruman. İjoolleen dhiiraa kunniinis Utbah fi Uteybah. Nabiyyin Nabiyyii ta’anii Islaamatti namoota waamu erga jalqabe booda, Abu Lahab ijoollee isaa lamaaniin akkana jedhe: “Hanga ijoollee dubaraa Muhammad hiiktanitti isin arguu fi isinin wal qunnamu irraa of dhoowwa.” Kanaafu, lamaan isaanitu haadha manaa isaanii ni hiikan. Keessumayyu Uteybaan Nabiyyitti diina badaa ta’uu irraa kan ka’e gaafa tokko gara Nabiyyii dhufuun itti tufe. Garuu hancufni isaa Nabiyyii irra hin buune. Nabiyyiinis akkana jechuun du’aayi godhe: “Yaa Rabbii! Saroota kee keessaa humna saree tokkotti isa qabi.” Achi booda Uteybaan abbaa isaa waliin gara Sooriyaa imale. Yeroo imalaa gareen daldaltootaa bakka bineensonni dhufanii deemanitti qubatan. Abu Lahab Qureeshota irraa hiriyyoota isa waliin jiraniin akkana jedhe: “Ani abaarsa Muhammad isatti kadhate waan sodaadheef ilma kiyya eeguuf qophii guutuu taasisaa.” Namoonnis naannawa Uteybaa gaalonni isaanii akka ciisan taasisuun ofii ni rafan. Halkan keessa qeerrensi dhufee geengoo gaalotaa irraan utaaluun uteybah cicciruun nyaate. (Abn Abdul Barr: Al-Isteyb; Ibn Hajar: Al-Isaabah; Abu Nu’eym Al-Isfahani: Dalaa’il An-Nubuwwaat; As-Suheyli: Ra’ud Al-Unuf)
Dharri Abu Lahab taate kanarraayyis ni beekkama: ilmi Nabiyyii (SAW) Qaasim du’uun booda ilmi isaa lammata Abdullah yommuu du’u, namtichi kuni gadda ilma obboleessa isaa qooddachuu dhiisee oduu Nabiyyiin ilma dhabuu gammachuudhaan Qureeshotti beeksise. Gaddaan osoo hin ta’in gammachuun “Muhammad ilmi dhiiraa jalaa du’e” jechuun Qureeshotatti beeksisa.
Bakka kamittu Nabiyyiin (SAW) ergaa Islaamaatti namoota waaman, namtichi kuni isa hordofuun namoonni akka isa hin dhageenye dhoowwa. Rabi’ah bin Abbaad Ad-Dill akkana jechuun gabaase: “Ani abbaa kiyya waliin yommuu gara Zul-Majaaz deemnu mucaa xiqqaa ture. Achitti Ergamaan Rabbii (Sallallahu aleyh wassallam) namootaan akkana jechuun kan gorsu arge: “Yaa namoota! Haqaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru.” jedhaa, ni milkooftuti.” Namticha isa duuba deemun namootaan akkana jedhu arge: “Namtichi kuni sobaadha: amanti abbooti isaa irraa jallate.” Anis namni kuni eenyu akka ta’e nan gaafadhe. Namoonnis, “Inni abbeeraa isaati, Abu Lahab.” jedhan. (Musnad Ahmad, Bayhaqi)
Waggaa 7ffaa Nabiyyummaatti, yommuu gosoonni Qureeshaa hundi Bani Haashimii fi Bani Abdul-Muxxalib uggurrii hawaasummaa fi diinadgee irra godhan, gosoonni lamaan kunniin Nabiyyii gargaaru irratti gadi dhaabbatan. Abu Lahab nama tokkicha gosa isaa faallessuun Qureeshota waliin ta’eedha. Hanga Bani Haashimi fi Bani Abdul-Muxxalib beelan dhumutti dhiyaatanitti uggurriin kuni waggaa sadiif itti fufe. Haa ta’uu malee, kuni Abu Lahabin hin sochoosne. Yommuu gareen daldaltootaa Makkaan dhufanii fi Banii Haashimi fi Bani Abdul-Muxxalib irraa namni tokko isaan irraa waa bitachuuf isaanitti dhiyaate, Abu Lahab daldaltootaan “gatii guddaa isaan kafalu hin dandeenye isaan irraa barbaadaa” jechuun itti iyya. Wanta kasaaran bakka akka isaaniif buusu itti hima. Kanaafu, gatii guddaa kafaluu hin dandeenye isaan irraa barbaadu, maamilli hiyyeessi harka qullaa ijjoollee isaa beela’anitti deebi’a. Ergasii, Abu Lahab meeshama san gatii gabaatti gurguramuun isaan irraa bita. (Ibn Sa’d, Ibn Hishaam)
Dhara kana hundaaf Suurah tana keessatti namtichi kuni maqaadhaan balaaleffatame. Yommuu abbeerraan Nabiyyii (SAW) Araboota Makkaan ala biyya biraa irraa hajjiif dhufan fuunduratti faallessuu, gochi kuni aadaa Araba keessatti hidda qabate akka faallessuutti ilaalan. Kanaafu, isaan wanta Abu Lahab jedhuun ni dhiibbaman, waa’ee Nabiyyii (SAW) ilaalchisee ni shakkan. Garuu yommuu suuran (boqonnaan) tuni buutu, Abu Lahab dallansuun guuttame, wanta hiika hin qabne dubbachuu jalqabe, Nabiyyii faallessuun wanti inni jechaa ture dhugaa akka hin taane namoonni ni hubatan. [Tafsiira Ma’uduudi]- https://www.alim.org/quran/tafsir/maududi/surah/111/0
﴿تَبَّتۡ يَدَآ أَبِي لَهَبٖ وَتَبَّ١﴾
Harki lamaan Abu Lahab badan, innis bade.
Maqaan dhugaa Abu Lahab, Abdul-Uzza dha. Abu Lahab kan jedhameef fuulli isaa waan diimatuu fi ifuufi. Lahab jechuun laboobaa ibiddaati. Abu Lahab jechuun abbaa laboobaa jechuudha. Abu Lahab maqaa isaa dabalataa (nickname) dha. Suurah tana keessatti maqaa dhugaatiin waamuu dhiisee maqaa dabalataatiin waamuun sababoota baay’ee qaba:
1ffaa-Namtichi kuni maqaa dhugaa caalaa maqaa dabalataa kanaan sirritti beekkama.
2ffaa- Qur’aanni maqaa “AbdulUzzaa” jedhu hin mirkaneessu. Sababni isaas, Abdul Uzzaa jechuun gabricha Uzzaa jechuudha. Uzzaan sanama (siidaa) Araboonni waaqefataa turaniidha.
3ffaa-Maqaan dabalataa kuni xumura isaa suurah tana keessatti dubbatameen kan wal-simatuudha. Akkuma suurah tana keessatti dhufe inni Aakhiratti ibidda laboobaa qabdu kan seenudha. “Ibidda [bobayaa] laboobaa qabdu ni seena.” Al-Masad 111:3
Maqaan dabalataa isaa Abu Lahab. Ibiddi inni seenuuf deemus Zaat Lahab. Kanaafu, maqaan isaatii fi maqaan ibiddaa inni seenuf deemu wal simatu jechuudha.
Jecha “Abu (Abbaa)” jedhu namni tokko wanta tokko kan amaleeffatu fi itti maxxanu ta’uu agarsiisufis itti fayyadamu. Abu Hureeyran, Abu Hureyra kan jedhameef adurree uffata isaatiin baadhataa waan tureefi. Ammas namni waa kennu baay’isuu fi amaleeffate abbaa arjaa jedhama. Haaluma kanaan, Abu Lahab gara fuunduraatti laboobaa ibiddaatti waan maxxanuuf maqaa jalqabaa caalaa maqaan kuni isaaf malaa jechuudha.
Harki lamaan Abu Lahab badan, innis bade.
Aayan tuni xumura darbii (past tense) agarsiisutti fayyadamuun gara fuunduraatti wanti kuni shakkii tokko malee akka argamu mirkaneessiti. Yommuu boqonnaan tuni buutu Abu Lahab hin banne (hin duune). Garuu fuunduraatti baduun isaa shakkii homaatu waan hin qabneef “inni bade” jechuun ibse. Akkuma jedhame waggoota muraasa booda wanti suurah tana keessatti jedhame hojii irra oole.
Suuraan tuni bu’uun booda waggaa 7-8 osoo hin darbin duulli Badr argame. Abu Lahab dhibee cophxootiin waan qabameef waraana keessatti hin hirmaanne.
Waraana irratti oduun matootiin Qureeshotaa akka ajjeefaman Makkaan yommuu gahu, Abu Lahab garmalee gadduu irraa kan ka’e guyyaa 7 caalaa lubbuun jiraachu hin dandeenye. Duuti isaa barnoota kan namaaf ta’uu fi haala badaa keessatti kan tureedha. Abu Lahab dhukkuba cophxootiin waan qabameef maatiin isaatu akka dhukkubni kuni isaanitti hin darbine sodaachuun isa tuqu irraa dheessan. Du’a isaatiin booda guyyaa sadiif eenyullee qaama isaa bira hin gahu. Qaamni isaa shamuu fi ajaayu eegale. Dhumarratti yommuu namoonni ijoollee isaa komachuu eegalan, ijoolleen isaa kafaltii kennuun akka qaamni isaa achi kaafamu fi awwaalamu taasisan.
Akka gabaasa biraatti, ijjoolleen isaa booyi gadi fagoo qochisiisuun achi keessatti mukaan dhiibame akka darbamu taasisan. Ergasii biyyee fi dhagaa itti raran. Kunoo akka kanatti qabeenyi isaas, ijoolleen isaas homaa isa hin fayyanne. Ijoolleen isaa reeffa isaatiyyu kabajaan hin awwaalle. Akka sareetti isa gatan. Akka kanatti Abu Lahab ilaalchise wanti Qur’aanni beeksise waggoota muraasa keessatti hojii irra oole. [Tafsiir Ma’uduudi]
﴿مَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُ مَالُهُۥ وَمَا كَسَبَ٢﴾
Qabeenyi isaatii fi wanti inni hore isa hin fayyanne.
Kana jechuun qabeenyi fi ijoolleen Abu Lahab hore homaa isa hin fayyanne, adabbiin Rabbii yommuu isatti bu’uu homaa isarraa deebisuu hin dandeenye. Yommuu dhibee cophxootiin qabamu, qabeenyi isaa isa fayyadu hin dandeenye, ijoolleen isaas isarraa dheessan.
﴿سَيَصۡلَىٰ نَارٗا ذَاتَ لَهَبٖ٣﴾
Ibidda [bobayaa] laboobaa qabdu [seenee] gubata.
Kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa Abu Lahab ibidda laboobaa qabdu seenuun achi keessatti gubata.
﴿وَٱمۡرَأَتُهُۥ حَمَّالَةَ ٱلۡحَطَبِ٤﴾
Niitin isaas baadhattu qoraanii tan taate [ibidda ni seenti].
Maqaan niiti Abu Lahab “Arwaa” dha. Maqaan dabalataa (kuniyaan) ishi Umm Jamiil ture. Obboleetti Abu Sufiyaan turte. Diinummaan ishiin Nabiyyiif qabdu kan abbaa manaa ishiiti gadi miti. Akka intalti Abu Bakr, Asmaan gabaastetti; Ummu Jamiil yommuu waa’ee ishiitii fi jaarsa ishii ilaalchisee Qur’aana irraa wanta bu’e dhageessu, Ka’aba biratti gara Nabiyyii (SAW) dhufte. Abu Bakr Nabiyyii waliin Ka’aba bira taa’u ture. Umm Jamiil harka ishiitti dhagaa qabachuun isaan lamaan bira dhaabbattee ni jettee, “Yaa Abu Bakr Saahibni (hiriyyaan) kee eessa jiraa? Walaleesse akka na arrabsu na gahee jira. Rabbiin kakadhe, osoo isa arge dhagaa kanaan isa rukutaa ture.” Ergasi garagaltee deemte. Abu Bakr ni jedhe: Yaa Ergamaa Rabbii! Ishiin kan si hin argine ta’uu ni yaaddaa?” Nabiyyiinis ni jedhe: Rabbiin na arguu irraa ishii dhoowwe jira.”
Niitin isaas baadhattu qoraanii tan taate [ibidda ni seenti].
Ayah tana ilaalchisee mufassiroonni hiika baay’ee itti kennanii jiru: Abdullah Ibn Abbaas, Ibn Zayd, Dahhaak fi Rabi’i ibn Anas ni jedhan: Ishiin halkaniin balbala Nabiyyii (sallallahu aleyh wassallam) fuunduratti qoree darbaa turte. Kanaafu, baadhattu qoraani jedhamuun ibsamte.” Qataadaan, Ikrimaan, Hasan al-Basri, Mujaahid fi Sufyaan Sawri ni jedhan: namoota jidduutti jibbummaa uumuuf dubbii badaa isaan jidduu oli gadi guraa turte. Kanaafu, baadhattu qoraani jedhamte. Araba biratti namni hariiroo namootaa balleessuuf oduu oli gadi guuru baadhattu qoraani jedhama. Tarii qoraan, oduu sobaa oli gadi guuramuun (namiimaan) wal fakkeessan, diinummaa fi jibbummaa immoo ibiddaan walfakkeessan. Akkuma ibiddi qoraanin bobayu, diinummaa fi jibbummaanis oduu sobaatin boba’u.[Zaadal Masiir]
Niitin Abu Lahab amaloota kanniin lamaanu ni qabdi. Qoreen akka Rasuula waraantuf karaa inni irra deemu fi balbala isaa fuunduratti darbiti. Akkasumas, akka namoonni hariiroo gaarii Nabiyyii waliin hin qabaanneef oduu sobaa namoota keessa facaasti. Kanaafu, akkuma abbaa manaa ishii Nabiyyi waan rakkistee fi diina itti taateef, Guyyaa Qiyaamaa abba manaa ishii waliin ibidda laboobaa seenuun achi keessatti gubatti.
﴿فِي جِيدِهَا حَبۡلٞ مِّن مَّسَدِۢ٥﴾
Morma ishii irra haada quunce temiraa irraa ta’etu jira.
Sa’iid ibn Musayyab, Hasan Basri fi Qataadan akkana jedhan: Faaya mormaa baay’ee wuddii ta’e qabdii turtee. Ishiinis: “Faaya kana gurguree gatii isaa diinummaa Muhammad irratti baasa.” jette. Kanaafu, Rabbiin bakka faaya sanii haada quunce sirritti fooyame ishiif bakka buuse.
Masad jechuun quunce teemiraa sirritti fooyamedha. Haanni (tushaan) quuncee temiraa shakarraa’aa faaya mormaatiif hin taanedha. Garuu beellada sadarkaan gadi bu’e kan akka harree harkisuuf itti fayyadaman. Beellanni sadarkaa qabu kan akka gaalaa haada qulqullinna qabutu itti hidhama. [Tafsiir Wasiix, Ma’aarij Tafakkuur]
Dubartin Rasuula rakkisaa baate tuni Guyyaa Qiyaamaa ishii salphisuu fi ibiddatti ishii harkisuuf haanni (tushaan) quunce temiraa shakarraa’a ta’e morma ishiitti hidhama. Kanaafu, Ummu Jamiil faaya mormaa addunyaa keessatti ittiin boontu dhabuun haanni yakkamtoonni ittiin hidhaman ishiif godhama.
Suuran (boqonnaan) tuni wanti nama barsiistu, namni awliyaa Rabbiitti diina ta’e, Rabbiin adabbii badaa isa adaba. Abu Lahabi fi niitin isaa Nabiyyii kabajamaatti diinota hamaa turan. Kanaafu, Rabbiin jazaa isaanii wanta amalaa fi hojii isaaniitiin wal gitu taasise. Xumurri Abu Lahab akkam nama jibbisiisaa! Yommuu du’u maatiin isaatu isarraa dheessan. Akka saree duutetti isa gatan. Guyyaa Qiyaamaa immoo adabbii hamaatu isa eeggata. Kanaafu, namni nama rakkisuu fi dhara itti yaadu irraa of eegu qaba.
Alhamdulillah Rabbiil aalamiin tafsiirri suuratu Al-Masad asirratti xumurame


text:
Confirmation
Dhimma: Badhaasa $100 keessaniitiif galmaa'uu keessaniif galatoomaa.
Jaallatamoo,
Talaallii COVID-19 keessaniif $100 argachuuf galmaa'uu keessaniif galatoomaa! Odeeffannoo keessan keessa deebinee ilaalaa jirra. Galmee keenya waliin walsima yoo ta'ee fi jiraataa Minnesota umurii 12 ykn isaa olii, kan doozii talaallii isa jalqabaa Jimaata, Adoolessa 30 fi Dilbata, Hagayya 22, 2021 gidduutti kan fudhattan yoo taatan, gaafa isin mootan odeeffannoo isin badhaasicha ittiin fudhattan isiniif ergina.
Badhaasa keessan fudhachuu keessan mirkaneeffachuuf, teessoo poostaa keessanii armaan gadii mirkaneessaa maaloo. Yoo sirrii miti ta'e, gaaffii badhaasawwan keessanii irra deebi'aa ergaa maaloo.
Teessoo itti ergamu:
Ofii keessanii fi hawaasa keessan COVID-19 irraa eeguuf gargaaruu keessaniif galatoomaa! Hiriyoonni keessan doozii isaanii isa tokkoffaa Hagayya 22 fudhatan yoo ta'e, isaanis badhaasa $100 fudhachuuf ulaagaa guutuu akka danda'an itti himuu hin dagatinaa.
Eenyummeessaa Iyyata Galfamee:


text:
KAANSARII LIQIMSAA – Esophageal Cancer
–
Ujummoo-nyaataa kokkee keenya irraa hanga garaachaatti nyaata dabarsu – ‘Esophagus’ – kan jedhamu kana Afaan Oromootti Liqimsaa jecha jedhuun bakka buusee isiniif ibsa. Kaansariin Liqimsaa kun naannolee biraa caalaa naannoo Arsiifi Baalee kanatti heddumaata. Qorannooleen biyya keessatti isa irratti godhaman tokko tokko akka agarsiisanitti dhukkubsattoota Kaansarii kanaan qabaman keessaa harki lama sadaffaan qonnaan bultoota naannoo Arsiif Baaleeti. Isa kanaafis wonti akka sababa ijootti ka’u ni jira. Isas ni ilaalla. Sadarkaa adunyaatti ammoo kaansaroota keessaa lubbuu namaa galaafachuun sadarkaa jahaffaa irratti argama.
—
Carraa Kaansarii kanaan qabamuu wontoota dabalan:
* Biyyoota guddataa jiran keessatti wontoota carraa Kaansarii kana dabaluun isaanii kan adda bahe: Aarsuu/Xuuxuu (sigaaraas, kan biraas). Alkoolii baay’isanii dhuguu. Ulfaatinna garmalee guddaa ta’e qabaachuu. Nyaata foon, coomaaf qibaatiin itti baay’ate akkasumas hapheeffamani gurguraman yeroo heddu nyaachuun. Fuduraaf kuduraa fayyadamuu dhabuun ykn xiqqeessanii fayyadamuun wontoota carraa kaansarii kanaan qabamuu ol kaasaniidha.
* Dhukkuba Aasidiin garaachaa gara liqimsaa (Esophagus) ol deebi’u godhu (GERD). GERDn kuniif haalli kan biroo turtii yeroo dheeraa booda seelii keessa liqimsaa (Esophagus) jiru gara seelii kaansariitti nama saaxiluuf jijjiiru (Barrett’s Esophagus).
* Naannoo Arsiif Baaleetti ammoo heddumaachuu kaansarii kanaaf akka sababaatti kan dhihaatu: Naannoo kanatti marqa hoo’aatu nyaatama. Marqi hoo’aan yeroo dheeraaf nyaatamu kun ammoo turtii woggootaa booda seelii keessa liqimsaa (Esophagus) jiru kana jijjiiraa deema. Seeliin jijjirame kun ammoo haala sirrii hin taaneen baay’achuudhaan kaansarii liqimsaa (Esophagus) kana namatti fiduu danda’a.
* Akkasumallee qorannooleen kaansarii kana irratti biyyoota Eeshiyaa keessatti godhaman dhugaatiilee hoo’aa ta’an itti fuufiinsaan dhuguunis carraa kaansarii kanaa dabaluu addeesu.
* Hariiroon dhukkuba qamadii ‘Fusarium head blight’ jedhamu kan summii (mycotoxin) inni oomishuufi uumamuu Kaansarii Liqimsaa (Esophageal Cancer) jidduu jiru woggootaaf biyya baha-fagootti qoratamaa kan jiruufi carraa kaansarii kanaa dabaluu akka danda’u qorannooleen addeessan tokko tokkos ni jiru. Oomishni qamadii kunis naannoo Arsiif Baalee kanatti waan baay’atuuf hariiroon gama kanaan saaxilamummaa kaansarii kanaaf hoo naannoo sanitti ni jira moo hin jiru kan jedhu kan hin qoratamne ta’uufi tarii gara fulduraa qorannoon qindaaye godhamee hariiroon jiraachuuf jirachuu dhabuun adda bahuu mala.
—
Mallattooleen Kaansarii Liqimsaa (Esophageal Cancer) maal fa’adha?
• Yeroo jalqabuuf san boodas Kaansariin Liqimsaa kun mallattoo tokkollee hin muldhisu. Booda irra garuu mallatoolee armaan gadii kannin muldhisa:
• Yeroo nyaata liqimsan dhukkubbiin ykn miirri dhukkubbii namatti dhagahamu. Inni kun dura nyaata jajjaboo ta’aniif ta’ee booda irratti dhangala’aan illee yeroo gad taru mira dhukkubbii akka qabaatu gochaa deema. Inni kun yeroo gara yeerotti hammaataa deema.
• Qoma irratti dhukkubbiin jiraachuu ykn namatti ulfaatuu
• Nyaatni namaa daakkamuu dhabuu, oldeebisuu, haqqisuu.
• Gubaa laphee. Dhiiga haqqisuu.
• Ulfaatinni qaamaa hirdhachuu
• Dadhabbii. Fedha nyaataa dhabuu.
• Qufaa, sagaleen namaa yabbachuu.
—
Maal haa goonu:
* Mallatoolee asii olii keessattuu namoonni umriin isaanii woggaa 50 ol ta’e irratti yoo argine ykn ofi irratti argine otoo yeroo hin qisasani qorannoo gahaa godhanii akka adda baafatan gorsuu ykn adda baafachuu.
* Wontoota asi olitti eerre kan carraa kaansarii kanaa dabalan dhiisuu: (fkn aarsuu dhabuu, alkoolii dhuguu dhabuu, ulfatinna garmalee guddaa ta’e qabaannaan hirdhisuu, nyaata keenya sirreessuu: fuduraaf kuduraa nyaachuu).
* Dhimma qorannoo irra jiru ta’ullee naannoo Arsiif Baalee kanatti heddumaachuu kaansarii kanaatiif aadan marqa ho’aa nyaachuu kun akka sababa ijootti waan ka’uuf; marqa san haga tokko hoo’a san lash godhanii nyaatanii gaarii ta’a.
• Qorannollee dhukkubbi dura yero yeroon godhaman qabaachuun kaansarootafi dhulkuboota biroo otoo hin cimoomatin akka argaman waan godhuuf aadaa dursa ykn yeroo fayyaa jirru qorannoo gochuu kana otoo horatanii dansaadha.
• Yaalli isaa sadarkaa inni jiru irratti hundaa’a. Baqaqsanii yaaluu (surgery), Cararii (Radiotherapy), Qoricha Kaansarii (Chemotherapy)dhaan ta’a. Yoo kaansarichi jabaatee jiraate, dhukkubbii woyyeesuu, ujummoo nyaataa namaaf galchuu, fi deggarsi biras kan godhamu (Palliative care) ni jira.
—
Horaa, bulaa, deebanaa!
Fayyaa ta’aa, fayyaa dahaa!
—
Dr. Nuredin Luke


text:
Paantii
Namoonni baay’een yeroo baay’ee paantii ni godhatu. Akkuma jiraachuuf qilleensa yeroo yerootti harganuun nama barbaachisu paantiis yeroo hunda godhachuun dirqamaafi paantii osoo hin godhatin turuun waan danda’amu kan itti hin fakkaannes jiru. Paantii godhachuun faayidaafi miidhaa mataa isaa qaba. Mee yaa ilaallu :-
#Faayidaalee_Paantii_godhachuu :- Paantiin dhiiraafi dhalaafis faayidaa ni qaba.
#Dhiiraaf…
1. Akkuma qabduun harmaa dubartoota harma isaanii qabuuf gargaaru paantiin immoo cidhaan fi qaama saalaa dhiiraaf gargaarsa (support) ni godha.
2. Naannoon qaama walhormaataa yeroo baay’ee iddoo dhokfamuudha waan ta’eef paantiin dhoksuuf ni gargaara.
3. Ofitti amanamummaa dabaluufi haala mijataan akka namatti dhagahamuuf ni gargaara
4. Qulqullina naannoo qaama saalaaf ni gargaara, keessattuu paantiin ‘cotton’ irraa oomishame
5. Qaama saalaa dhiiraa balaa irraa eeguuf
6. Qaamni saalaa dhiiraa karaa irratti akka tasaa yoo ka’e tasgabbeessuuf ni tola.
#Dubartootaaf
1. Akkuma olitti 2ffaa irratti jenne dhokfachuudhaaf
2. Qulqullina naannoo qaama saalaa ni gargaara. Keessattuu, yeroo marsaa laguu irra jiran
3. Infeekshinii jermoota alaatiin namatti dhufan tokko tokko ittisuuf ni gargaara
4. Wantoonni garagaraa Fknf, dhukkeen qaama saalaa akka hin seenneef ni tola
5. Dhaabbannaa gaarii akka qabaataniif ni tola
6. Balaan qaama saalaa irra akka hin geenyeef ni gargaara
#Miidhaa
Akkuma faayidaalee olitti jenne kanniin qabu yeroo hunda paantii godhachuunis miidhaa qaba. Isaaniis :-
1. Akkuma infeekshinii tokko tokko irraa nama dhoorku, tokko tokkoof immoo nama saaxiluu danda’a (keessattuu dubartoota)
2. Rakkoo dhala dhabuuf nama saaxiluu danda’a, keessattuu paantiin nama qabu (dhiiraaf)
3. Dhangalaa’an baay’een akka jiraatu gochuu danda’a, Kunis qaamni saalaa akkuma qaamota biroo qilleensa barbaada. Gaafa qilleensa kana argachuu baate, dhangalaa’an akka baay’atu godha. (dubartoota)
4. Riganni akka jiraatu gochuudhaan qaama madeessuu danda’a (lachuu)
5. Aleerjii namatti ta’uu danda’a.
6. Shiftoon garagaraa naannoo qaama saalaatti akka bahuufi nama hoksisuu danda’a
Akka waliigalaatti paantii godhachuufi godhachuu dhiisuun filannoo dhuunfaa waan ta’eef, godhachuun kan isiniif tolu yoo ta’e godhachuu ni dandeessu. Haa ta’u malee, paantii baay’ee dhiphaa ta’e godhachuu hin qabdan. Akkasumas, darbee darbee godhachuu dhiisuunis faayidaa qaba waan ta’eef yaaluun hin badu.
Hirmaannaa keessaniif guddaa galatoomaa!!!
©Dr Caalaa Didhaa
Namoonni baay’een yeroo baay’ee paantii ni godhatu.
Paantii


text:
Wixineen labsii maqaa dantaa addaa Oromiyaan Finfinnee irraa qabdu jechuun wayyaaneen heera mootummaa jalatti dahachuun baafte kun akkaan ani hubadhetti kan guutumatti Oromoof bu’aa hin qabnee dha. Sababniis:
1) Oromoota Finfinnetti dhalatan malee ilmaan Oromoo guutuun akka waan dhimma Finfinnee irratti mirgaafi aangoos hin qabnetti kan murteessu dha.
2) Mootummaa Naannoo Oromiyaafi OPDO’f malee ummata Oromoof hanga firii xaafii bu’aa hin qabu. Mirgi laatame marti kanuma warra wayyaaneen jaarte OPDO irra dhaabbatanii murteessan fakkaata. Hanga danda’anitti isaan fayyaduufi tursiisuuf kan wixineeffame fakkaata,
3) Wixinee Labsiin kun Oromoota Oromiyaa guutuu keessaa jiran mirga isaan Finfinnee irratti qaban kan addaan dhilu, kan daran moggattii dhiibu, kan oromoota firii lamaan moggaa Finfinnee hafe san dhabamsiisuuf baafamee tahuun hubadhe,
4) Maaster pilaanii kaleessaa, investimentii fi saaminsa lafa Oromoo tan Finfinneefi naannoo isii tan duraan dhooysaan hataafi humnaan saamaa turan san Oromoo dinnaan ammallee tooftaa biraatiin itti fufuuf hayyama wayyaaneen baafattee ummata Oromoo raggaasisuun seera qabeessa godhachuuf qopheeffate fakkaata.
5) Dhimma buqqa’iinsa Oromoo fi saaminsa lafa isaanii kan waggoota 15 dabranii kana Oromoofi Oromiyaa irratti raawwatamaa ture kan laalcha keessa galchee miti. Bu’urri labsii kanaa Heera mootummaa Federaalaa kan waggaa 20’moota duraa waan taheef labsiin kun ilmaan Oromoo dirretti bittineessuun lafa isaa saamaa turan, kan arrallee qe’e dhablee tahee jiru san akka barbaachisutti tilmaama keessa kan galchee miti.
6) Kan isaan faayda ja’anii baasan marti kan Oromoon ifiif hojiirra oolfachuu barbaaddu malee kan ambiti baaftuu miti. Gama biraatiin faaydaa Oromoo dhugumaan eegsisuuf kan baafame osoo hin taane, kan saaminsa lafaa daran hammeessu, kan balleessa seenaa fi aadaa Oromoo kan dur caalaa lammaffaa gunnuufachiisuufi ammallee Oromoo lafarra buqqaasuuf kaayamee dha.
7) Dantaan Oromiyaan Finfinnee irraa qabdu labsiin akka baafamu keeyyata 49 Heera mootummaa federaalaa irratti kanuma waggaa 20’moota dura kaayameedha. Heera mootummaa kan lafa jiru irraa labsiifi dambii baasuuf waggaa 25 ol yoo fudhate, labsii fi dambii kana hojitti hiikuuf ammoo waggaa 50 caala akka fudhatu shakkii hin qabu. Oromoon ammoo waggaa 50 miti guyyaa 50 amma booda wayyaaneef obsa hin qabu.
8) Heeraafi seerri wayyaanee wayyaanootumaaf malee Oromoof waraqaa irraa lafatti bu’ee hojiirra hin oolu waan taheef Oromoon amma booda sadarkaa hojiirra oolma heera wayyaanee eeggatu bira dabree jira.
9) Labsiin kun kan wayyaaneen Oromoofi saboota Finfinnee keessa jiraatu walitti naquufi waliin fixuuf karoorfatte akka tahe haala amma jiru irraa hubatama. Jiraattoonni Finfinnee harki guddaan Amhaara yoo tahu iddoolee ijoo fi diinagdee guddaa kan harkaa qabaniis irra jireeysi Amhaara, yeroo ammaa ammoo Wayyaaneen tooftaa labsii kanaan Oromoo saba Amhaaraafi saboota biraa waliin dhooytee jidduu fayyadamuuf kan yaadde tahuu,
10) Fedhii fi hawwii Oromoo keessa jiru kan ammaa osoo hin tahin kan baroota 30 duraa irra dhaabbatanii baasuun kan amma Oromoon sossobuuf yaadame malee kan fedhii Oromoon amma qabdu irra dhaabbatamee baafamee miti. Fedhiifi hawwiin Oromoo amma booda walabummaa Oromiyaafi bilisummaa Oromoo qofa.
11) Oromoon mormii maaster pilaanii irraa eega fagaatee bubbulee jira. Kan Oromoo falmii Finfinnee irraa falmii Oromiyaatti ceesise dhumaatii badii malee, duguugiinsa sanyii wayyaaneen ilmaan Oromoo irratti raawwatteen akka tahe beekkamaadha. Kanaaf wayyaaneen labsii dantaa addaa Finfinnee labsituus dhiiftuus amma booda Oromoof bu’aa kan hin qabnee dha
12) Oromoon mirga murteeffannaa biyya isii irratti qabdu guutumaa-guututti dhugoomfachuu malee biyya isaa irratti, lafaaf mana isaa keessatti akka diinni, alagaan murteessituuf gonkuma hin barbaadu. Oromoon mana isaa kan diinaan dhaalamee diinni siifin qulqulleessa, naatu siif haxaawa ja’uun osoo hin tahin mana isaa alagaa harkaa baafatee ifiif qulqulleeffachuu qofa barbaada.
Qaphxiilee armaan olitti tuqaman kana dabalatee walumaagalattuu labsii kanaas tahee kan wayyaaneen amma booda labsitu kamuu kan qammaneefi yeroon isaa dabarte waan taheef, labsuufi lallabaa ooltuus gurra ittiin dhageeffatu oromoon hin qabu. Ifaaf ifatti warraaqsi Oromoon itti jirtu walabummaa Oromiyaa malee, mirga Finfinnee irraa qabdu deebbifachuu miti. Kanaaf, labsiin isaanii xalayaa irrattii miti yoo lafatti hojiin mul’atellee waan Oromoon barbaaduu miti. Xalayaafi qalama saanii qisaasuu osoo baataani gaariidha. Oromoon gowwaa miti, kana booda haaluma kamiinuu murtii alagaan mana isaa keessa taa’ee murteessuuf hin fudhatu.
“Falmiin Oromoo kan walabummaa oromiyaa malee kan dantaa Finfinnee miti!”
Saphaloo Kadiir | Abdulbasit
Caamsaa 2017


text:
Amajjii 18 bara 2022 Koreen Fannoo Diimaa idil-Addunyaa (ICRC), taatoon saayibarii hin beekamnee (namni Fannoo Diimaan ala ta’e) bakka kuusaa galmee Qunnamtii Maatii Deebisuu (RFL) seenudhaan haleellaa saayibarii gidugaleessa kompitaroota (servers) isaa irratti akka raawwatee hubatee jiraa.
Amajjii 20 2022tti mudannoon kun Fannoo Diimaa Awustiraaliyaaf beeksifame.
Fuula kana irratti odeeffannoo haaraa akkuma argame dhiyeessuu itti fufna.
Deggarsa dabalata yoo barbaaddan, ykn hiika afaanii yoo isiin barbaachisee, maaloo lakkofsaa kana irratti 24/7 nu quunnamaa 1800 860 442
Bilbiltoota idil-addunyaatif, maaloo nu qunnamaa +61 2 8077 2507
ICRC'n gidugaleessa kompitaroota (servers) odeeffannoo dhuunfaa kan namoota 500,000 ol ta'an kan tajaajiloota Sochii ykn Dhaabbata Fannoo Diimaa fi Addeessaa Diimaa irraa argatan keessumessuu haleellaa nageenya saayibarii xaxamaa irratti akka gahee hubateera. Fannoo diimaa Awustiraaliyaan kuusa-galmee kana RFL keenyaafi sagantaalee hordoffii hiidhamu namootaaf fayyadama. Odeeffannoon Fannoo Diimaa Awustiraaliyaadhaan kuusa-galmee kana keessatti gale akka dhiibbaa irrattii gahe ykn tuqamee hanga ammaatti hin beeknu. Gareen Fannoo Diimaa fi Addeessaa Diimaa addunyaa maratti kuusa-galmee kana fayyadamu, haa ta’u malee odeeffannoon kuusa-galmee kana keessatti kuusame dhimma nuti irratti hojjenne biyya kamirraayyuu irraa dhufa.
Odeeffannoon ati Fannoo Diimaa Awustiraaliyaatif dhiyeessite kuusa-galmee keessa kaa'ame ta'u malaa. Kun odeeffannoon bakka tokkotti akka qabamu mirkaneessuuf adeemsa keessoo sadarkaa isaa eeggatedha, akkasumas yeroo nama ykn firaa bade barbaaduuf yaalu michuuwwan keenya biyyoota biroo jiraatan waliin wal qunnamuu ni dandeenya.
Odeeffannoon kun maqaa kee, quunnamtii bal'ina kee, odeeffannoo haala nama jaallattuu ykn fira dhabamee, akkasumas maqaa fi quunnamtii bal'ina firoota ati nutti himte, yookiin odeeffannoo haala hiidhamuu keetii fi yaada ati nu waliin kaaste dabalata. Waraqaa dhimma kee irratti yeroo wajjannuu kan nuuf dhiyaate hunda ni dabalata, kuuniis waraqaa eenyummaa, unkaa simmanna, waraqaa ragaa hiidhamtee akka tuurtee kan agarsisu ICRC irraa, ergaawwan Fannoo Diimaa miseensa maatii gidduuttii wal jijjiiran, fi suuraawwan dabalatu danda'a.
Odeeffannoon dhuunfaa kee akka haqamee ykn jijjamee kan calaqisisu agarsisaan takkallee akka hin jirre mirkaneeffanneerra. Dabalataaniis, galmeen kun karaa sirrii hin taaneen fayyadamamuun yookin ummataaf ifa akka goodhame nuti ragaa tokkoyyuu adda hin baafanne. Kun akka sanaan ilaalamutti jira, yoo bakki ykn qubannoon kun jijjiirame immoo isin beeksifna.
Akkuma ICRC'n waa'ee mudannoo isaa hubatee, gidugaleessa kompitaroota (servers) saaxilaman intarneetii irraa akka bahan godhe. Kana jechuun nuti yeroo ammaa kana dhimma kamiifuu odeeffannoo argachuu yookiin dhimma kamirrattiyyuu hojjechuu hin dandeenyu jechuudha.
ICRC'n yeroo ammaa furmaata yeroo gabaabaa adda baasuun garee Fannoo Diimaa fi Addeessaa Diimaa idil addunyaatti tajaajila namoomaa kennuu itti fufuudhan namoota mudannoo kanaan miidhamaniif furmaata akka kennan dandeessisuu irratti argama.
Addatti, Fannoo Diimaa Awustiraaliyaa akka nageenyii isaan eegamu mirkaneessuuf sirnootaa fi tajaajilawwan kan naannoo of danda’ee irra deebi'ee ilaalaa jira.
Waliin taanee, maamiltoota miidhaman deeggaruuf akkasumas sirnootaa cimsuu dabalataan mudannoon wal fakkaataan akka hin uumamne ittisuuf hojjechaa jirra.
Tajaajiloota armaan gadii keessaa tokkoo ykn isaa ol waliin walqabatee isin waan hojjenneef isin qunnamaa jirra:
Sababa mudannoo kanaatiin, odeeffannoon tokko tokko yeroo adeemsa kana keessatti isinin yookiin nama isin jaallattan ykn fira keessanin dhiyaate dhiibbaa irraatti gahu ykn tuqamu mala. Maaloo namoota jaallatamoo ykn firoota kee kamittiyyuu, namoota kanaan tuqamanii garu kan hin beekne ta’aniif hasoofsiisi.
Kuusa-galmee RFL Fannoo Diimaa Awustiraaliyaa fi Fannoo Diimaa fi Addeessaa Diimaa Hawaasaa Biyyoolessa addunyaa maraa kan fayyadaman:
Kuusa-galmee RFL Ganeevaa kessatti kan keessummeffamu fi ICRC dhan kan to’atamudha.
Qunnamtii Maatii deebisuu (Restoring Family Links (RFL)) tajaajila idil-addunyaa biyyoota addunyaa keessatti kan dhiiyyaatuudha. Hawaasaa Fannoo Diimaa fi Addeessaa Diimaa, Fannoo Diimaa Awustiraliyaa dabalatee, odeeffannoo waa’ee RFL kuusuuf sirna interneetii fayyadamu. Kana kan goonu odeeffannoon bakka tokkotti akka qabamu mirkaneessuuf, akkasumas yeroo nama ykn firaa bade barbaaduuf yaalu michuuwwan keenya biyyoota biroo jiraatan waliin wal qunnammuu ni dandeenya.
Nutis namoota hidhaa baqattummaa keessa jiran yoommu deeggaru sirna kana fayyadamna.
Gidugaleessa kompitaroota (servers) ICRC Kuusa-galmee RFL keessummeessan fi sirnoota walitti dhfeenya qaban saaxlamaniru. Hatuxxoonni sirnicha keessa turan, akkasumas odeeffannoo kooppii ykn garagalcha goodhuf fi alatti-erguuf dandeettii qabu. Odeeffannoon Fannoo Diimaa Awustiraaliyaadhaan kuusa-galmee RFL keessatti gale akka dhiibbaa irrattii gahe ykn tuqamee hanga ammaatti hin beeknu. Odeeffannoon dhiibbaa kan irratti gayee ta'u danda’u kan dabalu xalayaa waliif barreessan fi galmee waa’ee dhimma keetii, yoo dhimma keetiif barbaachisa ta’e qunnamti bal'ina namoota jaallatu ykn firoota kee dabalatee dha. Hanga beekumsa keenyaatti odeeffannoon yeroo ammaa kana hin maxxanfamnes hin gurguramnes, nuti immoo dhimma kana itti dhiyeenyaan hordofa jirra.
Of-eegguuf fi odeeffannoo dhuunfaa kee eeguuf tarkaanfiiwwan of-eeggannoo akkamii fudhachuu dandeessa?
Bakka qaamni sadaffaan odeeffannoo qunnamti keessan argu ykn laalu danda’utti, wantooni goochu qabdan:
Waa’ee eenyummaa kee eeguu irratti qajeelfama dabalataaf, fuula qajeelfama Awustraaliyaa giddugaleessa nageenya saaybarii daawwachuuf hawwuu dandeessa.
Mudannichi fi haala mamilttonni kenya itti midhaman guutummaatti hubachudhaf nuti ammalle adeemsa of eggannodhan deema jirra. Odeeffannoon barbaachisaa yoo argame, gorsa fooyya’aa dhiyeessuu dabalatee tarkaanfiiwwan of-eeggannoo irratti fudhachuu dandeessan isiniif dhiyeessuuf kutannee jirra.
Yoo dhiphinni si rakkise, gorsa fayyaa ogeessa fayyaa galmaa’e beektuufi amantu irraa akka barbaaddu dhaamna.
Gaaffii yookiin yaada kana fi mudannoo kana irratti akka dhiyeessuu si gargaaruuf deeggarsi dabalataa sii fi namoota jaallattuf ni jira. Kun kan dabalu:
Fannoo Diimaa Awustiraaliyaa
Bilbila armaan olitti tarreeffame fayyadamuun toora bilbila keenya irratti bilbiluu dandeessa.
Waan haaraaf guyyoota dhufaniin maaloo fuula weebsaayitii kana ilaalaa.
IDCARE
Waa’ee odeeffannoo dhuunfaa keessanii karaa dogoggoraatiin fayyadamuu isaa kan isin yaaddessu yoo ta’e, deeggarsa bilisaa IDCARE, eenyumma biyyoleessa fi tajaajila deeggarsa hawaasaa saayibarii Awustiraaliyaa irraa qindeessinee jirra.
Dhimma nageenyaa bal’aa yoo qabaattan maaloo To'ata Dhiimma IDCARE karaa IDCARE’s Get Help Web Form irratti argadhu.
Yookiin immoo, odeeffannoo dabalataaf akkasumas qabeenya odeeffannoo dhuunfaa kee eeguuf giddugaleessa barnoota IDCARE’s daawwachuu dandeessa. Tajaajilli IDCARE kan argamu “Get Help” Web Form (unkaa intarneettii) yoommu guutu dabarsuu (referral) koodii RCA-ID22 dhiiheessudhaan yookiin lakkoofsa kanaan bilbiluuni: 1800 595 160
Ogeessa fayyaa kee
Yoo dhiphinni si rakkise, gorsa ogeessa fayyaa galmaa’e beektuufi amantu irraa akka barbaaddu dhaamna. Yeroo ogeessa fayyaa waliigalaa kee ilaaltu, isaan gargaarsa akkamii akka si barbaachisuu ni qooratuu.
Akkaataa dhaabbooleen kun isin fi namoota jaallattan deeggaruu danda’u irratti odeeffannoo dabalataaf maaloo imeelii keenyatti laalaa.


text:
Godinaalee Oromiyaa bakka adda addaa keessatti hiriirri mormii har’as itti fufee oole. Akkuma kanaan kutaa addaa Oromiyaa Buraayyuu ganda Annee diimaa jedhamu keessatti hiriira mormii uummati geggeessu bittinneessuuf humnootiin mootummaa itti bobba’uu isaanii jiraattonni dubbataniiru.
Humnootiin mootummaa duraan samiitti ol qabanii dhukaasan iyyuu booda irra uummatatti qabanii dhukaasuu qaban, qabeenyaan kan gubate ennaa ta'u lubbuun namaa garuu akka carraa ooleera jechuun nuuf ibsaniiru.
Wallaggaa lixaa Caliyaa, shawaa lixaa Gindabarat aanaalee kaachisii fi Abuna keessatti hiriirri uummataa itti fufuu dhaan bakkuma kanatti humnoonni poolisii rasaasa dhukaasaniin lubbuun namaa darbuu illee jiraattonni kun ibsaniiru.
Wallagguma lixaa magaalaa Mandii keessatti illee hiriirri mormii guddaan geggeessamuu dhaan uummati mormii qabu dhageessiaa kan oole ta’uu jiraattonni magaalattii nuuf ibsanii jiran.
Hoogganoota paartii mormituu keessaa haala har’a Oromiyaa keessa jiru irratti gabaasaalee harkaa qabna ka jedhan barreessaa Kongresa Federaalawaa Oromoo Obbo Baqqalaa Nagaa ti.