text:
Amajjii 30,2017
Godina Arsii Magaalota Seeruu,Asaasa,Nageelle, Suudee,Gobeessa, Doddotaa,Jimaata, Ashmiira, Waabee,Darrabbaa,Seerofta, Adaabbaa, Kofale,Boqojjii, Hurutaa, Minee, Balee Gasgaar keessatti Barruulen Warraaqsaa kaleef dheengadda maxxanfamaa jiru.
Kana malees Godinuma Arsii keessatti waraanni feederaalaa ganda gandaan nama 10-20 warra hojii milishaa hojjatan walitti qabee leenjii waraanaa kennaafii jira, Aanota hunda keessatti dargaggoota gurmeessjdhaan hojii uumufif yaadamees ummatuma milishaa kanaan leenjisiisee,hojiitti seensisuuf akka deemaa jirus himamaa jira


c: text/html

text:
Dubartoonni Miseensota Kongirasii Ameerikaa tahan Rashiidaa Xaalibii fi Ilhaan Umar sabtii dhftu affeerraa dhaabbilee mirga namoomaatiin gara dachii Falsxiinotaa Israa’el humnaan qabatteetti imaluun, Westa Bank fi dachii Falasxiinotaa Israa’el humnaan qabatte daaw’achuuf karoorfatanii turan. Dubartoonni lamaan mootummaa Israa’el hadheeffatanii qeequun kan beekaman yoo tahan, karoorri daaw’annaa qondaaltota lamaanii eega ifa tahee booda, mootummaan Israa’el Jalqaba irratti “kabajaa kongirasii Ameerikaatiif qabnuuf jecha gara biyyattii akka seenan ni hayyamna” jedhee ture.
Haaluma kanaan mootummaan Israa’el Khamisaa har’aa hayyama daaw’annaa miseensota Kongirasii Ameerikaa lamaanii irratti murtii xumuraa kan kennu tahuu ibsee ture. Haata’u malee guyyaa har’aa Prezdaant Traamp, “Israa’el Rashiidaa Xaalib fi Ilhaan Umar gara biyyattii akka seenan yoo hayyamte, mootummaan biyyattii hedduu dadhabaa tahuu agarsiisa” jechuun Twitter irratti eega barreessee booda, Benjamiin Netaaniyaahuu kaabinee isaa waliin dhimmicha irra deebiin ilaaluuf kan murteesse tahuu ibse.
Murtiin mootummaa Israa’el kun miseensota paartii Dimokraatotaa fi dhaabbilee yahuudotaa Ameerikaa keessa jiran heddu kan mufachiise tahuu gabaafame. Miseensonni Paartii Dimokraatotaa heddu mootummaan Israa’el qondaaltota Ameerikaa sababa kamiinuu biyyattii akka hin seenne ugguruun, Ameerikaaf kabajaa dhabuudha jechuun qeeqan. Dhaabbileen Yahuudotaa gama isaaniitiin qondaaltota Ameerikaa Israa’el qeequu isaaniitiif gara biyyattii akka hin seenne ugguruun kan isaan gaddisiise tahuu ibsuun, bulchiinsi Netaaniyaahuu murtii isaa akka jijjiiru gaaftan.
Rashiidaa Xaalib maatii Falasxiinotaa irraa Ameerikaa keessatti kan dhalatte yoo tahu, ilhaan Umar ammoo waggaa 20 dura baqattummaan Somaaliyaa irraa gara Ameerikaa seente. Rashiidaa fi Ilhaan akkasumas dubartoonni miseensota Kongirasii Ameerikaa kanneen biroo lama Prezdaant Traamp waliin falmii hamaa keessa kan jiran tahuun ni beekama.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Raashiyaa kamisa har’aa ganama Yukireen irratti haleellaa raawwachuu dhaan, magaalaa galma mootummaa Kiiyiiviin dabalatee magaalaalee Yukireen ja’aa ol irratti haleellaa misaayilaa geggeessitee jirti.
Vilaadmiir Putin biyyoonni ka biroon jidduu akka hin seenne yoo akeekkachiisan, michoonni Yukireen warren gama dhiyaa haleellaa Raashiyaa balaaleffachuu dhaan deggersa qaban ibsanii, uggura marsaa haaraa cimaa kaa’uuf waadaa seenaniiru.
Putin haasaa TV irratti dhiyaachuun dhageessisaniin, doorsisa Yukireen kan ittiin jedhaniif deebii kennuuf jecha Yukireen gama bahaa keessatti duula waraanaa eegaluu isaanii beksisan. Kanneen naannoo Donbass keessaa tarkaanfii kana morman daafoo hamaa arganii hin beekne kan isaan eeggatu ta’u akeekkachiisan.
Prezidaantiin Ykireen Voldoymyr Zelenskii akka jedhanitti, humnoonni Rashiyaa caasaalee waraana Yukireenii fi waardiyyaalee daangaa irratti haleellaa raawwatan.
Mootummaan guutummaa biyyattii keessatti seera hooggansa waraanaa gad dhaaba, uummatis tasgabbaa’ee mana akka turu gaafataniiru. Rifaatuun hin jiru. Nuti cimoo dha. Waan maraafuu qophee dha. Eenyuun iyyuu ni injifanna. Sababiin isaas nuti Yukireeni jedhn Zelenskyiin.
jiraataan Yukireen tokko akka jedhanitti Seera hooggansa waraanaa? Naasuutu mudachuuf jira. Ijoollee kana eessan dhoksa? Qubsumni hin jiru, homtuu hin jiru. Bakki isaa dirree ifaa dha. Eessan dhaqa? Jedhan.
Booda irras Yukireen hariiroo diplomaasummaa Raashiyaa waliin qabdu kutuu ishee labsanii, mootummaan nama kamuu kan biyyattiif eegumsa gochuu barbaadu ni hidhachiisa jedhan.
Waraanni Yukireen akka jedhetti Raashiyaan kamisa har’aa ganama humnootii Yukireen kanneen baha biyyattii irratti haleellaa anuu dhaan buufataalee xiyyaaraa kanneen magaalaalee hedduu guutuu Yukireen irratti rookkeetii furguggisan.
Gargaaraan Zelenskii odu gabaastotaaf akka himanitti yoo xiqqaate namoonni 40 ta’an du’aniiru.
Prezidaantiin Yunaayitid Isteetis Joo Baayiden, prezidaant Putin lola dursee itti yaadame kan jireenya namaa balleessuu dararaa namaa hammeessu filatan jechuun ibsaniiru. Lolli kun du’uu fi manca’uu inni dhaqqabsiisuuf Raashiyaa qofaatu itti gaafatama. Kanaaf Yunaayitid Isteetisii fi michoonni ishee tokkummaa fi bifa murteessaa ta’en deebii ni kennu. Addunyaan illee Raashiyaa itti gaafatamtuu ni taasisa jedhan.


text:
Lammileen Oromoo ganda kana keessa jiraatan hedduun ajaja darbe kanaa fi sodaa dhukkubaa kana gidduutti dhiphataa jirraa jedhu.
Ibsaa Taarreqeny Baqataan Oromoo bara 2014 kaasuun Naayroobii Iislii naannoo karaa kudhan jedhamu jiraataa jiru dha, tarkaanfiin kun namoota hojii Guyyaa Guyyaa hojjetanii jiraatan hedduu miidhaa jira jedhe. Ibsaan yoo dubbatu, namootni Iisliin keessa jiraatan kaan hojii humnaa, kaan manneetii nyaataa keessa, kaan ammoo dukkaana qabu jedhe. Keessumaa warri daldala dukkaa fi hojii humnaan of bulchan hojiin guutummaan irraa dhaabbateera jedhe.
Ibsaan abbaa mucaa tokkoo ta’uus dabalee dubbate; kanaafis yeroo bahee waan isa barbaachisu maatii isaaf bitu naannochatti dhukkubi kun waan baballateef of eeggannoo akka taasisus dubbata. Baqataan kaan naannoo Buufata waraana Mooy ka Iisliitti argamu jiraatu tokko kaanis halli jiru sodaachisaadha jedha.
Baqattoonni dhaabbileen namoomaa gargaarsa malu akka nuuf taasisaniif gaafannus waanti nuuf ta’e hin jiruu jechuun dubbatu.
Obbo Fiqaaduu Dirribaa Gaaromsa Barreessaa hawaasa baqattoota Oromoo Naayroobiti. Isaanis murteen darbe dhukkuba kana to’achuuf ta’us baqattoota hojii Guyyaa guyyaan maatii isaanii deeggaran hedduu miidhee jedhan. Dabalaniis gargaarsa nuuf ha taasisaniif UNHCR fi dhaabbilee namoomaa kaan gaafannee deebii hatattamaa dhabnee jedhu.
Dhimma kana Jaaramayaa UNHCR gaafannee turre; dhaabbatichatti dubbi himaa ka taate Yujiin Baayen; Keeniyaa keessatti UNHCR’f baqattoota magaalaa jiraa jiraatan gargaaruun baayyee rakkisaadha jette. Sababa isaas yoo ibsitu seerri Keeniyaa baqattootni Buufata Baqataa keessa akka jiraatan waan ajajuuf warra as jiran qarqaarsaan dhaqqabuun rakkisaa ta’uu ibsite.
Yyijin yoo ibsitu “Gama kanaan danqatu jira; ta’us garuu UNHCR dhaaba baqattoota gargaaru waan ta’eef mugeen hin taawu. Waanti asitti rakkisaa ta’e gaaffiin baqattoonni magaalaa keessa jiraatan qaban gara gara, kaan nyaata fedha, kaan mirgi koolugaltummaa akka kabajamuuf, kaan ammo qarshii fedha. Kanaafis warra kana gargaaruuf dursa haala rakkoo isaanii adda baafnee qoranna. Garuu waanti baramuu qabu, baqattoonni kun akka warra Buufata Baqataa keessa jiraatanii gargaarsa argachuu dhabuu malu. Warri qarqaarsi addaa isaan isaan barbaachisu hojjetoota keenyaan wal arganii jiru, kana booda warri dhimmi ilaalu rakkoo namoota kanaa adda baase warra gargaarsi maluuf calala jechuudha.” jechuun dubbatte.
Yujiin akka jettetti hojiin namoota kana calaluu kun yeroo fudhata; kanaafis UNHCR mootummaa keeniyaa waliin tahuun mootummaan yeroo deeggarsi taasifamu utuu baqattoota adda hin fooyin hunda gargaaruu akka qabu irratti waliin gallee hojiitti jirraa jette.
Labsiin namni akka Iislii keessaa gad hin baane dhorku ka kamisa darbe labsame kun Guyyaa 15’f tura.


text:
Caalbaasii Ifaa Bittaa Meeshaalee
Godina Baalee Bahaatti Waajjirri Maallaqaa fi Walta’insa Dinagdee Aanaa Gololchaa bara baajata 2013 manneen hojii mootummaatiif Meeshaalee aadda addaa biiroof oolan dorgomtoota ulaagaa ibsame guutan Wal-dorgomsiisee bituu barbaada.
Ulaagaalee dorgommichaaf barbaachisu
1. Waraqaa ragaa galmaa’aa dhiyeessaa bitta mootummaa ta’uu kan ibsu kan dhiyeessu.
2. Dorgomaan kamiyyuu gibira bara 2012 kaffaluu isaa kan mirkaneessu ragaa, Heyyama daldala haaromfamee A/T Galiiwwanii biyya keessaa irraa kan dhiyeessu.
3. Dorgomaan galma’aa VAT ta e raga galmaa ummaa isaa ibsu dhiyeeffachuu qaba.
4. Kabachiisa Caalbaasichaatiif kan oolu qarshii 5,000/kuma shan/ CPO baankiin mirkanaa’e ykn Walqoo ykn bakka baankiin hin jirretti maallaqa callaan dhiyeessuu kan danda’u.
5. Sanada caalbaasii tokkoof qarshii hin deebine 50 kaffaluun Waajjira A/T/G/Aanaa Gololchaa biiroo lakk. 2 irraa bitachuu kan danda’u.
6. Dorgomtoonni uffata seeraaf dorgoman samuuda dhiyeessuu qabu.
7. Meeshaalee dhaabbataa kanneen akka Elektirooniksii, Maashina, doqdoqqeefi farnicheraaf ibsa isaanii sirriitti kennuu qabu.
8. Beeksifni caalbaasii kun guyyaa Gaazexaa Kallacha Oromiyaarraatti maxxanfamee baheirraa eegalee hanga guyyaa 10tti qilleensa irra tura.
9. Saanduqni caalbaasii kan saaqamu gaafa guyyaa 11 faa ganama sa’aatii 3:30 irratti cufamee sa’aatii 4:00 irratti bakka dorgomaan ykn bakka bu’aan seeraa argamanitti Waajjira Maallaqaa fi Walta’insa Dinagdee Aanaa Gololchaa ni banama. guyyaan kun cufaa ykn ayyaana yoo ta’e guyyaa hojii itti aanutti kan saaqamu ta’a.
10. Sanadni caalbaasii orijinaalaa fi waraabbii poostaan saamsamee dhiyaatu qaba.
11. Dorgomaa kamiyyuu sanada yaada dorgommii isaa irratti maqaa, teessoo,mallattoo fi chaappaa akkasumas bilbilasaa kaa uu qaba.
12. Waajjirichi carraa biroo yoo argate caalbaasii kana guutummaan guutuutti ykn walakkaadhaan haquudhaaf mirga guutuu qaba.Odeefannoo dabalataaf Lakk.Bilbilaa. 0913064674, 0923033509 fi 0924603838 Waajjirri Maallaqaa fi Walta ‘insa Dinagdee Aanaa Gololchaa.


text:
Milishoonni Itiyoophiyaa Kamiisa kaleessaa karaa Sudaan waliin wal daangeessuun gama Sudaan keessatti qondaala waraanaa tokko ajjeesanii looltoota hedduu madeessuu isaanii dhaabbatti oduu sudaan kan ta'e Suunaan gabaasee jira.
Karaa gama daangaan magaalaa Al-Qadarif kan seenana milshoonni Itiyoophiyaa kun jedha Suunaan projeektii qonnaa haleeluun humnootii milishaa kanneen mooraa Barkat Noreen keessa turan waliin walitti bu'an jedha.
Dubbii himaan waraana Sudaan akka jedhanti looltoonni hedduun ajjeefamanii kaanis madaa'uu kan ibsan yoo ta'u kanas milishoota Itiyoophiyaa biraa deggersa qabantu rawwate jechuu isaan dhaabbatti oduu sudaan kun gabaasee jira.


text:
Chaayinaa keessatti vaayrasiin Korona jedhamuun lakkofsii namoota du’anii 6 ga’uun ibsamee jira.Biyyatti keessatti akkasumas naannoo daangaatti namoonni haaraa vaayrasiin qabamuun dabalaa adeemuun kun sadarkaa addunyaatti weerarri kun hammaachuuf jira sodaa jedhu uumee jira.
Komishinni waa’ee fayyaa uummataa kan guutummaa Chaayinaa wiixata kaleessaa akka labseetti vaayrasiin dhukkuba qorra sombaa nama qabsiisu kun nama irra gara namaatti dabruu kan danda’uu yoo ta’u Beeleedaalee irraa gara namaatti garu hin dabru jedhamee jra.
Chaayinaa keessatti du’uun isaanii kan ibsame namoonni 6 magaaluuma tokko keessatti ta’uun ibsamee jira.
Kanneen vaayrasii kanan qabaman walii galaan 291 ta’u fi kanneen keessaa 15 hojjattoota tajaajiila eegumsa fayyaa ta’uun ibsamee jira.
Irra hedduun jarreen kanaa magaaluuma namonni 6 keessatti du’an sana keessa jiraatu.


text:
2 thoughts on “Alaabaan ABO Magaalota Oromiyaa Keessa Balali’e”
-
dhuguma dha injifannoon bilisummaa ormoo kan hin oolle dha kunis qeerroon qabsa’ota oromoo umurii isaanii qabsa’uun kanaan geessisani fi warra lubbuu isaanii mi’ooftuu wareegaman harkaa fuudhun waan gochaa jiran kan nama boonsisu dha kunis alaabaan oromoo fannifame kun adunyaa irratti karaa adda addaa ilaalamaa jira kuni nam boonsisa kufatii wayanees argisiisa nutis qeerroo cina dhaabachuun jabaachuu qabna kunis warra oromoo kargar diiguu barbaadan dura dhaabachuun qabsoo bilisummaa oromoo itti finiinsuu qabna
jgalatooma qeerroo!
nagaatti
goolee


text:
Dubbii himaan ministrii dantaa alaa Yunaaytid Isteetes Need Praayis Kibxata kaleessaa ibsa baasaniin, dhukaasa dhaabinsii Itiyoophiyaan labsitee walitti bu’iisa fi miidhaa Tigraay keessaa jijjiree gargaarsii dhala namaa dhorkaa tokko malee ni dhaqqaba taanaan tarkaanfii gaarii dha jedhan.
Yunaaytid Isteetes Waraanni Ertraa Itiyoophiyaa keessaa guutummaatti, battalumatti karaa beekamuun akka ba’an gaafatti kan jedhan praayis, kun ta’uun mootummaan Itiyoophiyaa akka baatii Bitooteessa keessa waadaa seeneetti dhukaasa dhaabiinsa fixaan ba’e fi lubbuu dheeratu akka argamu gargaara jedhan.


text:
Manni murtii federaalaa ka Finfinnee kan itti gaafatamaa raayyaa ittisa biyyaa duraanii Jeneraal Saa’ire Mekonnin ajjeese Mesaafint Xigaabuu, hidhaa umurii guutuu itti muree jira. Jeneraal Saa’ireen, Amajjii 22 bara 2020, hiriyaa isaanii Jeneraal Gezaa’ii Aberraa waliin mana ofii keessatti ajjeefaman.
Prezidaantiin naannoo Amaaraa kan yeroo sanaa fi gorsaan isaanii gameessi akkasumas abbaa alangaa muummicha naannoo sanaa dabalatee guyyuma sana ajjeefaman. Mootummaan akka jedhetti biyyattii keessatti jeeeeqama, waraana keessatti immoo adda addummaa uumuuf haleellaan qindoominaan raawwatame jedhee jira jechuun kennedy Abate Finfinnee irraa gabaaseera.


text:
********AQIIDATUL OROMIYYAAH KUTAA 3FFAA********* Urjii Ahmad Aqiidaa Ulamaa’ii Oromoo tan Ahbaashiitiin wal bira qabuun “Aqiidatu Oromiyyaah” Kutaa 2 qopheeysee jira. Kutaa 3ffa keessatti Barruun amma …Read More »
SHEEKH MUHAMMED RASHAD KABIIR ABDULLEE KABIIR MUUMAYYAA
DHALOOTA ISAA :- Dhaloonni isaa akka bara faranjiitti bara 1934. BAKKEEN INNI ITTI DHALATE : Baha Oromiyaa Carcar Laga Arbaa ganda Jarjaree ja’amutti BARMOOTA ISAA …Read More »
Sheekh Mahamd Rashaad Abdullee Rabbiin rahamata haa godhuuf nuufillee imaanaa sabrri jajjabuu nuuf haa khannu.
Ani Sh. Mahamd Rashaad akka khiyyatti akkaan isa laalutti khaznnaa Ilmmii Diinii dunyya, khaznnaa funuuna gurgguddaa, Deeraa ogooma waa heddu hanggan hin qabnnee. Library ulumaa’iin …Read More »
Innaa lillaahi wa innaa ilayhi Raaji’uun..
Du’a 3 aalimticha guddaa Haaji Zeeynuutiif jecha imimmaan keenyaahuu odoo hin qoorin Du’a sheekh Mohammed Rashaad lammada dhageenye.. Torbaan tokko keessatti Du’a Ulamaa gurguddoo lama …Read More »
Waggaa meeqa guutuu itti ifaajanii Afaan Oromootti qur’aana hiikanii Sagalee qulqulluun gurra nu buusani
Silaa addunyaan mana keenyaa mitii Manni dhugaa kan du’a boodaati Duuti waa hin haftu hundumatti dhufti Arra kunoo dhabne aalimticha muftii Namni gaariin du’u hundaatu …Read More »
INA LILAH WO’INA ILEH RAJI’UN
Dr Muhamed Rashad Kabir Abdule Mamaya Carcar gama Akhirat deeman Radio bbn Afaan Oromotin Biyat Itophi’a keeysat yeero jalqabaf qurana qulqulu Afaan Oromoti hikudhaan hawasa muslimafi …Read More »


text:
Duraan dursee, baga bara haaraan isin gahe. Barri haaraan kan fayyaa, nagaa, gammachuu fi akkasumas kan tokkummaan ilmaan Oromoo itti milkaawu fi humni keenyas karaa kanaan cimee; qabsoo bilisummaa keenyaa akka cimsinu Waaqayyo/Rabbi nu haa gargaaru. Hogganoota jaarmayoota keenyaas Waaqni sammuu fi qalbii isaanii gara gaariitti jijjiiree akka waliigalani fi irree tokkoon diina keenyarratti akka duulan haa taasisu. Ergan hawwii koo gabaabinaan ibsadhe booda, mee kunoo walaloo gabaabduu tanaan dhaamsa Oromummaa isiniif ergee jira. Walaloo barreessuuf dandeettii qabaachuu baadhullee, Oromummaan akka guddatu karaa kanaan dhaamsa koo isin biraan gahuun barbaade.
“Oromummaa”
Oromummaa yaa Oromummaa,
Siyii bar, ibsituun eenyummaa
Calaqqistuu aadaa fi seenaa,
Guddistuu sabbonummaa
Kanaaf si faarfannaa
Kanaaf siinis boonnaa
Situ kan hundaa ti, kanaaf dursas argattaa,
Mallattoo eenyummaa, maaltu si dagataa?
Amantiin kan dhuunfaa yoo ta’u, ati garuu kan waloo tii,
Kanaaf siin boonuu qaba, Oromoon bakka jirutti
Oromoo ta’anii dhalachuun, qofaa gahaa miti,
Hunduu cimuu qabu, Oromummaa guddisutti
Guddinni sabboonummaas, Oromummaarraa burqaa,
Isaan kanaan bilchaachuutu, gabrummaa sammuu haqaa
Yoo sammuun bilisoomte, bilisummaa biyyaa yaadu,
Yoo kun hin taane garuu, hojii gadhee dalaganii badu
Oromummaa yaa Oromummaa,
Mallattoo eenyummaa,
Meeshaa qabsoo bilisummaa,
Kan Oromoo tokko godhus sumaa,
Kanaaf dursa siif kenninaa,
Si guddisnee siin bonnaa!!
Tokkummaan ilmaan Oromoo haa jabaatu!!
Abdii Boruu


text:
Daawwannaan komiishinera ol anaan mirga namaa kan tokkummaa mootummootaa Zaid al Huseen kaayyoon isaa bakka bu’oota mormitootaa fi mootummaa waliin mari’achuus of keessa qaba.
Paartii biyya bulchu IHADEGn dabalatee paartilee mormitootaa 11 mariin walitti fide geggeessameera.
Marii kanaanis waggoota darbanii jalqabee hamma yeroo dhiyootti kan jiran dhimootiin mirga namaa ka’uu isaa semayawi paartii bakka bu’uun kan hirmaatan itti gaafatamaan quunnamtii alaa obbo Abbebee Akaaluu ibsaniiru.
Yaadawwan cimoo ka’an keessaa bara bittaa IHADEG keessatti dhiittaan mirga namaa geggeessaman itti fufuu isaanii fi amma immoo waggaa darbee qabee biyyattii keessatti jeeqama uumameen namoonni bakka adda addaatti hidhaatti hidhamanii dararaa hamaan akka irra ga’aa jiru, waltajjiin siyaasaa akkaan dhiphachuu isaa, bulchiinsi gaarii mootummaa hammaataa adeemuu keessumaa malaammaltummaan hanga mootummaan to’achuu dadhabutti ga’uu isaa ennaa ibsinu bakka sana kan turan bakka bu’aan IHADEGis kana amananii komiishnicha duratti amananiiru.
Malaammaltummaan hedduu rakkisaa itti ta’uu isaaf ittiin wal qabaa jiraachuu isaanii ibsaniiru. Marii sana irrattis kan ka’ee keessaa IHADEG yeroo mara dimokraasiin reefuu jalqaba hin guddanne nuun jedha. Waggoota 25 keessatti yoo xiqqate jijjiiramni xiqqoon illee argamuu qaba yaada jedhu irratti fuuleffannee marii geggeessine.
Rakkoon bulchiinsaa fi Imaammati IHADEG faana bu’e biyyattii gara jeequmsaatti geessaa jira kan jedhu irratti fuuleffanne jedhan


text:
Roobnii hedduu barbaachisaa ta’ee yeroodhaan roobuu baannaan namoonii gaanfa Afrikaa gargaarsaa namoomaa harifachisaa barbaadaan dhumaa bara kanaa keessaa garaa miiliyoonii 20ti ol ka’uu akka danda’u dhaabbanni sagantaa midhaan nyaataa adduunyaa WFPn ibsuun isaa gabaasameera.
Sababa roobinii gahaan waggoottan sadan darbanif hin turreef hirdhinii omishaa waan umamee lammiileen Itiyoophiyaa Miiliyoonii 7.2 beelaa cimaa keessa akka seenaniif beelladoonni Miiliyonatti lakkawaman akka du’an gabaasni WFP kun beekissiseera.
WFPn keessumaa, dhimma Somaliyaa, keeniyaaf fi Itiyoophiyaa ilaalteen akka ibsetti, yeroo ammaa gatiin midhaan nyaataa Itiyoophiyaa keessatit dhibeentaa 66 yemmuu dabalau ,Somaliyaa keessatti immoo dhibeentaa 36 dabaleera.
Gaanfaa Afrikaatti Daarekteeraa WFP kan ta’an Mikaa’el Duunfoord akka jedhanittii haalii jiru gaarii miti.Itti dabaluudhanis,
"Haalichii gadheedha. Caalaa hammaachaa deemaa jira. Waa’ee roobaa kanaaf yaadda’aa jirra. Ummanii dadhabeeraa. Maddaawan bishaanii dadhabaa jiruu. Beelladoonii du’aa jiru. Omishinii midhaanii kufaatii keessa jira. Haalichaa bakka isaatti deebisuu hin dandeenyuu taanaan rakkina guddaatu fuulaa keenyaa dura jira," jedhaniiru.
WFPn biyyoottan gaanfa Afrikaa Itiyoophiyaa ,keeniyaa fi Somaliyaa keessatti gargaarsaa lubbuu baraaruu dabaluudhaaf ji’ootan 6 dhufan keessaa degersaa Doolaara kuma 473 akka barbaadu beeksiseera. Ji’a Amajjii darbee gaaffii deggersa Doolaaraa Miiliyoonii 370 dhiheesus amma ammaatti kan argachuu danda’e dhibeentaa 13 gad akka ta’e WFP ibsuu isaa gabaasiin Liisaa Shilaayin Jeeneevaa irraa VOAdhaaf ergitee beeksiseera.


text:
"Queen of Soul" sirba bara 1950 fi bara 1960 keessa Gurraaleen Amerikaatin beekan. Soul music, sirba Gurraalee Amerikaa sanyii Afrikaati.Sirbii kun gospel music, rhythm and blues fi jazz qaba.Sirbii kukkun sirba qabsoo Gurraalee Amerikaallee hin qabaa.Qabsoon gurraalee Amerikaa faarsaa.
Qabsooftuu mirg namaa,dubaratiin qarooma gurraalee Amerikaa sirbaan qaban addunyaa sirbaa agarsiisaa baate,Ariitaan gaafa ganna 18 sirba jalqabde.
Durii abbaan isii, Firaaniliin nama paasterii amantii Kiristaanaati.Isiilleen diqqeennaan piyaanoo tapachaa guddattee achumaan sirbituu taate.
Diqqeennaan jalqabdee adoo akkanuma sirbituu asi geette.Sirba miliyoona 75
Ariitaa Firaankiliin:
- Marroo 18 badhaasa Giraamii(grammy award) badhaasan
- Gaafa gannii 18 sirbatti seente
- Sirba miliyoona 75 gurguratte
Sirba isiin beekan keessaa:
- You Make Me Feel Like) A Natural Woman
- Spanish Harlem" "Think".
- I Never Loved a Man the Way I Love You,
- Lady Soul,
- Young
- Gifted and Black
- Amazing Grace kkf..akkanuma keessa sirba miliyoona hedduu gurguratte.
Bara 1960 keessa Qaallitti Sirba Gurraalee Amerikaa ykn "The Queen of Soul” jedhanii maqaa itti baasan.Sirba nama gurraachaa sirbuun addunyaa keessatti beekan.
Aritaan dhiphuu fi bali’ana gurraalee Ameriaka bara 1960 fi 70 keessaa achii isallee marroo hedduun sirbaan addunyaatti himte.
Gaafa Obaamaan pirezidaantii tahee filatamtellee isii fa sirba gammachuuti itti yaaman.
Hardha Amerikaa godina Ditrooyit,Michigen keessatti doote.


text:
Walitti bu’iinsa dhaabuun gara bulchiinsa naannoo Tigraayti gargaarsii namoomaa akka seenuu gochuuf Kamiisa dabree erga labsmee as kokolaataan gargaarsa fe’anii Tigraay seenam akka hin jirre waajirri hariiroo alaa kan Naannoo Tigraay ibsee jira.
Haga ammaatti lafa waraanni Tigraay jiru kokolaataan dhaqqabe waan hin jirre qaamnii dhimmi ilaalatu deebii kennuu qaba jedhan itti gaafatamaa hariiroo alaa kan ta’an profeesar Kindaayaa Gabra Hiwoot.
Fedhiin keenya duula waraanaa otoo hin taanee kaayyoo itti dhukaasa itti dhaabnee fixaan baasuu achiisa mari’annee walii galtee nageenyaa tofachuu dha jedhan.Guyyaa 11 dura konkoolaataan gargaarsa fe’an gara Tigraayit qajeeluun isaanii mootummaan eega labsee booda humnootiin ABUT dabqee jedhamee ture.
Kana irratti Profeesar Kindaayaan deebii kennaniin iddoo itti danqamee jedhame sana waraana Tigraay otoo hin taane kan biraatu ture.Kanaaf danquu hin dandeeyu jedhanii walii galtee tolfameen hojii irra hin ooluu taanaan carraa biraa ilaallanna jechuun dubbatan.


text:
Maqaalee Rabbii (Subhaanahu)-Kutaa 7.3
B-Sifaata maqaaleen Al-Maalik, Malik fi Al-Maliik of keessatti qabatan
Uumuun, ajajuun, mindaa fi adabbiin amaloota mootiif barbaachisaniidha
Imaamu ibn Al-Qayyim ni jedha, “Maqaa Mootii jedhuuf haqa isaa yoo kenniteef, uumuun, ajajuun, mindaa kennuu fi adabbiin, waa kennuu fi dhoowwachuun amala mootiitif barbaachisaa akka ta’an ni beekta. Amalli mootii kana waan barbaachisuf, kuni wanta hin hafneedha. (Mootii yommuu jedhamu wanti sammuu namaa keessatti dhufu, Aangoo ol’aanaa kan qabu, ajaju, dhoowwu, mindaa kennu (badhaasu), adabuudha.) Mootii irraa amaloota kanniin haaqun dhimma hin danda’amneedha. Mootiin haqaa Ergamtoota erguu, kitaabban buusu, gabroota ajajuu, isaan dhoowwu, mindaa isaaniif kennuu, adabuu, nama kabajni isaaf malu kabajuu, nama salphinni isaaf malu salphisuu barbaachisa.”[1]
Asitti wanti hubatamu qabu, wantoota hundaa Kan harka qabuu fi addunyaa guutuu kan bulchu Rabbiin erga ta’ee, Kan uumuu, ajajuu fi dhoowwu, mindaa kennuu fi adabuu, waa kennuu fi dhoowwatu Isaa jechuudha. Mootiin Kan ajajuu fi dhoowwu erga ta’ee warri isa jalatti bulan ajaja isaatiif buluu qabuu miti ree?
Akkuma armaan olitti hubannu Mootiin kan uumuu, ajajuu, dhoowwu, mindaa kennuu fi adabu erga ta’e, Rabbiin Mootii haqaa waan ta’eef uumamtoota kanniin osoo hin ajajinii fi hin dhoowwin, osoo mindaa hin kenninii fi hin adabin akkanumatti ni dhiisaa? Ajajuu fi dhoowwuuf Ergamtoota erguu fi kitaabban buusu barbaachisa. Mindaa kennuu fi adabuuf immoo Guyyaan Qiyaamaa ni barbaachisa. Kanaafu, namni “Rabbiin Ergamtoota erguu fi kitaabban buusun gabroota hin ajaju, hin dhoowwu. Guyyaa Qiyaamaa dhaabun mindaa hin kennu, hin adabu” jedhu dhugumatti, kabaja dhugaa Rabbiin hin kabajne. Akkuma Rabbiin jedhe,
“Rabbiin homaayyu nama irratti hin buusne yommuu jedhan kabaja Isaaf malu hin kabajne.” Suuratu Al-An’aam 6:91
Namni shari’aa Rabbii, ajaja fi dhoowwaa Isaa mormee fi ilma namaa akka horii dhiifamanii godhee, mootummaa Rabbii keessatti waan badaa dubbate, Kabaja Isaaf malu hin kabajne.
Haaluma kanaan, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Gabbaramaa (Ilaah) haqaa ta’uun Zaatni, sifaanni fi maqaaleen Isaa guutuu ta’uu fi hojiin Isaa haala guutuu ta’een argamuu barbaachisa. Akkuma Zaatni Isaa haqa ta’e, jechi Isaa haqa, waadaan Isaa haqa, ajajni Isaa haqa, hojiin Isaa hundi haqa, jazaan Guyyaa Murtii kennuus haqa. Namni kanniin keessaa tokko fudhachuu dide fi morme, Rabbiin gara hundaan haqa ta’uu isaa hin ibsine. Rabbiin haqa ta’uun Isaa shari’aa (seera Islaamaa) kaa’u, mindaa kennuu fi adabuu barbaachisa. Akkamitti Mootiin Haqaa uumamtoota osoo hin ajajin, hin dhoowwin, mindaa hin kenniini fi hin adabin taphaaf ni uuma jedhamee yaaddamaa? Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe,
“Sila namni akkanumatti dhiifamu yaadaa?” Suuratu Al-Qiyaamaa 75:36
Aaya tana ilaalchise Imaamu Shaafi’iin ni jedha, “kan hin ajajamnee fi hin dhoowwamne ta’ee akkanumatti dhiifamaa?” Isaan ala aalimni biraas ni jedha, “wanta gaarii fi badaa hojjateef osoo mindaa hin argatinii fi hin adabamin akkanumatti dhiifamaa?” Himoonni lamaan kunniin akka sansalataa kanneen wal qabataniidha. Shafi’iin sababa jazaatti nama geessu dubbate. Innis ajajuu fi dhoowwudha. Kan lammataa immoo kaayyoo ol’aanaa namoota itti ajajuu fi dhoowwu dubbate. Innis, mindaa kennuu fi adabuudha.
Ergasii jecha Rabbii olta’aa kan itti aane dhufe itti xinxalli: “Sila inni maniyyii dhangalaafamu irraa copha bishaan saalaa hin turree? Ergasii dhiiga ititaa ta’e. [Rabbiinis nama godhee] isa uumee guutee.” Suuratu Al-Qiyaamaa 75:37-38
Inni cophaa bishaani ta’ee osoo jiru kan isa hin dhiifne akkamitti nama guutuu erga ta’e booda isa dhiisaa? Copha bishaanii kana hanga dhiiga ititaa ta’uutti ni jijjire. Ammas, dhiiga ititaa kana hanga muraa foonii ta’utti ni jijjire. Ammas muraa foonii kana hanga nama guutuu ta’uutti bocaa fi suuraa isaa sirreesse nama guutuu taasise. Hanga nama guutuu ta’utti marsaa hunda keessatti ogummaa Isaatiin isa uumee. Kanaafu, marsaa uumamaa kana hunda keessatti kan isa hin dhiifne, akkamitti gara kaayyoo ol’aanatti osoo isaan hin oofin akkanumatti dhiisaa?
Namni qaruuteen haala copha bishaan saalaa jalqaba irraa kaasee hanga nama guutuu ta’uttii yoo sirritti itti xinxalle, kuni lamuu kaafamuun akka jiruu isatti agarsiisa.[2]
C-Ibsa Aayaata Mulk, Malik, Maalik fi Maliik of keessaa qabanii–kutaa 1
“Jedhi, ‘Yaa Rabbii Abbaa mootummaa kan taate! Nama feetef mootummaa kennita, nama feete irraas mootummaa ni mulqita. Nama feete ni jabeessita, nama feete immoo ni xiqqeessita, kheeyrin harka Kee jira. Dhugumatti, Ati waan hundaa irratti Danda’aadha. Guyyaa keessa halkan seensifta, guyyaas halkan keessa seensifta. Jiraataa du’aa keessaa baasta, du’aas jiraataa keessaa baasta. Nama feete herreega (hisaaba) malee razzaqxa (soorata kennitaaf).” (Suuratu Aali-Imraan 3:26-27)
“Yaa Rabbii Abbaa mootummaa kan taate!” Kana jechuun bulchiinsi, aangoon, too’annaan hundi Keeti. Waan hundaa kan dhuunfatu Sihi. Waan hundaa kan harka qabu, too’atu, bulchu, wanta fedhe hojjatu Rabbiin qofa. Ergasii Rabbiin olta’aan hojii mootummaa Isaa keessatti hojjatu muraasa isaanii ni ibse: “Nama feetef mootummaa kennita” Nama feetef aangoo fi taaytaa kennita, nama feete irraa immoo ni mulqita (ni fudhatta). Mootummaa kennuu fi mulquun fedhii fi ogummaa Rabbii hordofa. Garuu kuni sababoota mootumman akka turuu ykn mulqamu taasisaniin wal hin faallessu. Mootummaa kennuu fi mulquun sababa waliin kan walitti hidhameedha. Sababoota mootummaan (aangoo fi bulchiinsi) akka argamu taasisan keessaa: iimaana, hojii gaggaarii, meeshaa waraanaa hanga danda’an qopheessu, obsaa fi wal jidduutti wal mormuu dhiisudha. Rabbiin warroota dhugaan amananii fi hojii gaggaarii hojjatan dachii keessatti bakka isaan buusun aangoo fi bulchiinsa akka isaaniif kennu waadaa galee jira. (Ilaali suuratu an-Nuur 24:55) (Akkuma waadaa galee sahaabota Nabiyyitiif (SAW) aangoo fi bulchiinsa guddaa kennef.) Akkasumas, sababni guddaan mootummaan akka namarraa mulqamu taasisu: amanti hordofuu dhiisu, addaan bittinaa’udha. Seenaa keessatti sababa kufaati mootummaa Islaamaa yoo qoratte sababni guddaan amanti dhiisu fi addaan bittinaa’u akka ta’an ni argita. [3]
“Nama feete ni jabeessita, nama feete immoo ni xiqqeessita” Asitti jabeessu jechuun jabaa fi humna cimaa kan qabu gochuu, namoota biroo kan injifatu gochuudha. Rabbiin nama fedhe iimaanan, beekumsaa isaatiin isa jabeessa, osoo namni kuni mooti ta’uu baateyyu. Yookiin immoo aangoon isa jabeessu danda’a. Haaluma kanaan, namni badii hojjachuun ykn injifatamuun isa xiqqeessu danda’a. Kanaafu, sababoota jabeenya itti argatan keessaa: iimaana, hojii gaggaarii, yoo lolaaf qophaa’an wanta barbaachisu sirritti qopheessu, ijjannoo, fedhii cimaa fi kkf.
Sababoota xiqqeenyaa fi salphinnaa keessaa: badii hojjachuu, namni of dinqisiifachuu, wanta ofirraa ittisuu hin dandeenyef of saaxilu. Hadiisa keessatti wanti akkana jedhu dhufee jira: “Mu’minni of salphisuun isaaf hin malu.” Namoonnis ni jedhan, “Akkamitti nafsee ofii salphisaa?” Ni jedhe, “Balaa baadhachuu hin dandeenyef of saaxila” At-Tirmizii-2254[4]
Namni akkuma iimaanni isaa dabaluu fi hojii gaggaarii hojjatuun keessa isaatti jabeenya argata. Faalla kanaa, akkuma badii hojjatuun keessa isaatti xiqqeenyi fi salphinni itti dhagahama. Ija namootaa keessatti xiqqaa ta’e mul’ata.
“kheeyrin harka Kee jira.” kheeyri jechuun wanta gaarii hunda addunyaa fi Aakhiratti namaaf faaydaa fi fooyya’iinsa buusudha. Sooranni, fayyaan, beekumsi, hojiin gaggaariin kheeyri (wanta gaggaariidha). Kuni hundi harka Rabbii keessa jira. “Dhugumatti, Ati waan hundaa irratti Danda’aadha.” Dandeettin Isaa guutuu ta’uu wantoota agarsiisan keessaa: mootummaa kennu fi mulquu, jabeessu fi xiqqeessu. Kuni dhimmoota jajjaboo eenyullee hin dandeenyedha, waan hundaa irratti Danda’aa kan ta’e malee. Ammas, Dandeettin Isaa guutuu ta’u wantoota agarsiisan keessaa: Guyyaa keessa halkan seensisuu fi halkan keessa guyyaa seensisuudha.
“Guyyaa keessa halkan seensisuu” jechuun halkan guyyatti seensisuun dheerinna halkanii dabaluudha. Dheerinna guyyaa immoo hir’isuudha. Faallaa kanaa, guyyaanis halkanitti seenun guyyaan ni dheerata, halkan immoo ni gabaabbata.[5] Kuni biyya keenya keessatti hangas mara namoonni hin beekan. Sababni isaas, Itiyoopiyan handhuura lafaatti dhiyoo waan taateef, waggaa guutuu dheerinni halkanii fi guyyaa walitti dhiyoodha. Garuu akkuma handhuura lafaa irraa fagaataniin dheerinni guyyaa fi halkanii garagara. Fakkeenyaf, biyya Turkii keessatti yeroo gannaa dheerinni halkanii kan guyyaa caalaa. Yeroo aduun Sa’aati 1:00tti baate sa’aati 11:00 tti dhiitu jira. Faallaa kanaa, yeroo bonaa guyyaan ni dheerata. Yeroo aduun subii sa’aati 11:00 baate galgala sa’aati 2:00 itti dhiitu jira. Kanaafu, kuni akkamitti halkanii fi guyyaa wal keessa seensisu nutti agarsiisa.
Hojiiwwan kana hunda Rabbiin malee eenyullee hojjachuu hin danda’u. Rabbiin ala eenyutu guyyaatti sa’aati lama dabaluun guyyaa dheeressuu fi halkan gabaabsu danda’aa? Isatu halkan guyyaa keessa seensisa, guyyaas halkan keessa seensisa. Kana waliinu seensisuun kuni hojii ogummaa fi sadarka sadarkaan raawwatamuudha. Hanga dhumarra gahuutti suuta suutaan seensisuu jalqaba. Ergasii dhumarra erga gahee deebi’u jalqaba. Guyyaa fi halkan wal keessa seensisu kanarraa waqtiileen ni dhalatu.
“Jiraataa du’aa keessaa baasta” kan akka, killee keessaa caacuti baasta, sanyii du’aa keessaa biqiltuu jirtuu, kaafira keessaa mu’imina baasta. “du’aas jiraataa keessaa baasta.” Kan akka allaatti keessaa killee baasu, muka keessaa sanyii baasu, mu’imina keessaa kaafira baasu. “Jireenya” bakka sadiitti qoonne ilaalu dandeenya: 1ffaa- wanta lubbuu qabuu fi fedhii ofiitin socho’u. Fkn, kan akka namaa, horii fi kkf. 2ffaa– jireenya biqiltoota- biqiltoonnis jireenya akka qaban saayinsin yeroo ammaa ni dhugoomsa. Kanaafi, Qur’aana keessatti, du’aan booda kaafamuun akka jiru amansiisuuf dachii gogdu biqiltootaan jiraachisuu irra deddeebi’e dubbata. “Biqiltoota du’an lamuu jiraachisuu kan danda’e namoota du’aniis lamuu jiraachisuu irratti danda’adha. Sanyi gogduu keessaa biqiltu jiitu jireenya qabdu kan baase, lafe gogdu keessaa nama baasu ni dadhabaa?” 3ffaa-Jireenya qalbii- qalbiin namaa iimaanan ni jiraatti, kufriin immoo ni duuti.[6] Mu’iminni nama qalbiin isaa jiraattu taatedha. Kaafirri immoo nama qalbiin isaa duutedha. Kanaafu, mu’minaan jiraataa, kaafiraan du’aa jechuuni dandeenya.
“Nama feete herreega (hisaaba) malee razzaqxa (soorata kennitaaf).” Nama feetef qabeenya hisaaba malee kennitaaf. “hisaaba (herreega) malee” jechuun kafalti tokko malee. Sababni isaas, herreegni kan ta’u wanta kafaltiin itti ta’uufi. Kafaltii kan hin barbaanne, hin herreegu. Garuu kafaltii kan barbaadu, hanga wanti inni fudhate kan inni kenneen wal gituu ykn wal gituu dhiisu isaa beekuf ni herreega. Qananii meeqa Rabbiin nurratti oole. Kafalti tokko malee qananii baay’ee nurratti dhangalaasa.
Rizqiin Rabbii olta’aa gosa lama akka ta’e beeki. Isaanis, rizqii qaamni ittiin dhaabbatu fi rizqii qalbii fi ruuhin ittiin dhaabbataniidha. Rizqiin gosa jalqaba mu’minaa fi kaafira, nama badaa fi gaarii of keessatti hammata. Inuma bineensota fi beelladotas of keessatti hammata. Kuni rizqii nyaataa fi dhugaatii qaamni ittiin dhaabbatudha.
Rizqiin lamaffaa immoo rizqii qalbii fi ruuhin ittiin dhaabbatan yommuu ta’u, warra iimaana qaban qofaaf kan ta’uudha. Kuni iimaana, beekumsaa fi hojii gaggaariidha. Barbaachisummaan iimaanni fi beekumsi qalbiif qabu akka barbaachisummaa bishaan mukaaf qabuuti.[7] Akkuma mukni bishaan malee guddachuu fi dagaagu hin dandeenye, qalbiinis iimaanaa fi beekumsa malee qulqullaa’u fi fayyaa argachuu hin dandeessu.
Guduunfaa
☞Mootiin kan uumu, ajaju, dhoowwu, mindaa kennu fi adabuudha. Kunniin amaloota mootiiti.
☞Rabbiin Mootii haqaa waan ta’eef uumamtoota taphaaf hin uumne. Ergamtoota erguu fi kitaabban buusun isaan ni ajaja, ni dhoowwa. Dhumarratti immoo Guyyaa Qiyaamaa isaan kaasun nama Isaaf ajajame mindaa kennaaf, nama Isa dide immoo ni adaba.
☞Rabbiin Mootii samii fi dachii erga ta’ee wantoonni Isaa gadi jiran hundi gabroota Isaati. Kanaafu, namoonni gabroota Isaa waan ta’aniif Mootii Haqaa isaaniitiif ajajamu qabu. Kuni wanta gabricha irraa eeggamu miti ree? Dirqamni gabricha irra jiru Mootiif ajajamuudha. Wanta Inni ajaju hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisudha.
☞Namni Mootii isa uumeef yoo ajajame, kabajaa fi jabeenya argata. Yoo dide immoo salphinnaa fi xiqqeenya argata.
☞Rabbiin Mootii Haqaa waan ta’eef nama Isaaf ajajame ni kabaja, ni jabeessa. Nama isa dide immoo ni salphisa. Ajajuu fi dhoowwun, mindaa kennu fi adabuun, kabajuu fi salphisuun amaloota mootii waan ta’aniif.
☞ Kanaafu, namni jabeenya fi kabaja barbaadu Rabbii olta’aaf haa ajajamu. Yeroo hundaa tawbachuu fi araarama kadhachuun salphinnaa irraa haa fagaatu.
Kitaabban wabii
[1] Sharih Ibn Al-Qayyim li asmaa’il husnaa-fuula 48, Umar Ashqaar
[2] Madda olii fuula 50-51
[3] Tafsiir ibn Kasiir (English)-2/139 (836), Tafsiiru Sa’dii-131-132
[4] Tafsiiru Qur’aanil Kariim- suuratu Aali-Imraan 1/157-158, Muhammad bin Salih Useymiin
[5] Madda olii
[6] Ma’aarij Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbur-6/541
[7] Tafsiiru Qur’aanil Kariim- suuratu Aali-Imraan 1/165-166


text:
Itiyoophiyaan dhukkuba Koviid-19 to'achuuf carraaqqii gootuuf kan ooluu meeshaa dhukkubsataan qilleensa akka argatuu gargaaru ykn Ventilator jedhamu 250 fi meeshaalee akkaan barbaachisan ka biraa argattee jirti.
Kanas prezidaantiin Yunaaytid Isteetes Donaald Traamptu Mummicha Ministeeraa Abiyyi Ahmadiif ergee jechuun Finfinnee kan jiru Embaasiin Amerikaa beeksisee jira.
Itiyoophiyaan weerara dhukkuba Koviid-19 ittisuuf kan ishee gargaaruu Doolaara Miliyoona 71 Amerikaan kennuuf waadaa seente keessaa meeshaaleen kun qaama tokko ta'uun ibsameera.
Maalaqnii kunis kunuunsa kennamuu jajjabeessuuf,laboraatorii qorannaa jajjabeesuuf,qorannaa foyyeesuuf,lammiwwan biyyatti sababa weerara vaayrasii koronaan rakkatanii nyaataa fi waan biraa dhabaniif kan oolu ta'uun ibsameera jechuun Mallaskachoo Ammahaa gabaasee jira,


text:
Meeshaawwan Ilma namaatiin hojjatamanii kanneen saffisa guddaa qaban
Yeroo haalaan dhiphatte tana dhaqqabuuf jecha ilmi namaa teknolojii garagaraa hojjachutti jira. Inni kaleessa dhageenye arra jijjiiramee sadarkaa biraa irra gaheera. Adaduma lakkofsi baraa dabalaa deemuun meeshaan haarawa uumamus waan haarawa qabatee dhufutti jira. Makiinaan jalqaba bara 1886 Jarman keessatti oomishame saa’aa tokko keessatti kilomeetira 16 qofa deemuu dandaya. Namni makiinaa kanaan deemu Adaamaarraa ka’ee finfinnee gahuuf saa’aa 6 ol isa barbaachisa jechuudha. Istaandaardii amma jiruun namni Adaamaa ka’ee Finfinnee seenuuf sa’aan tokko gahaadha. Haa tahu malee makiinaa Ispoortii kan Bugatti Chiron Super Sport jedhamuun yoo gufuun jiraatuu baatee daqiiqaa 15 keessatti finfinnee dhaqqabuun ni dandayama. Saffisini kun if duras dabalaa akka deemu eeggama. Barruu tanaan meeshaa ilmi namaa oomisheefi saffisa jabaa qabu isinii dhiheessina.
10. Air Force hypersonic rocket Sled = Saa’aa tokko keessatti Kilomeetira 10,600
Meeshaan kun hadiida baaburaa irra kan fiigu yoo tahu, rookkeettiiwwanii fi saatalaayitoota gara hawaa ergaman furgugeessuudhaaf tajaajila. Wayta meeshaan kun dhukaafamu ija keessan libsannaan isin jalaa bada. Kanaafuu haga ija keessan duraa dhabamutti ijuma banattanii eeguu qabdan. Lafti teenya gama mudhii lafaatiin kilomeetira 40,075 bal’atti. Haala kanaan meeshaan kun lafarra naannayee fixuudhaaf saa’aa 4 qofa itti fudhata. Yoo kun ajaa’iba isinitti tahe kan biraatis ni qabnaa nu faana turaa.
9. NASA X-43 (Xayyaara shofeera hin qabne) = Saa’aa tokko keessatti Kilomeetira 11,000
Xayyaarri Shofeera malee qilleensa gubbaa akka allaattii burraaqu kun dhaabbata qorannoo Hawaa NASA jedhamuun oomishame. Xayyaarota haga ammaa ilma namaatiin oomishaman keessaallee isa saffisa guddaati. Dhaabbanni NASA kun xayyaarota X-43A, X-43B fi X-43C jedhaman oomishee jira. Inni duraa bara 2001 osoo barrisuuf qophitti jiru rakkoo teeknikaatiin dhoohee bittinnaaye. Isarratti hundaa’uun bara 2004tti lamaan hafan milkiin lafaa ka’anii barrisuu dandayaniiru. Yeroo ammaa kanatti xayyaarri akkanaa kun akka hin oomishamne mootummaa Ameerikaatiin dhoorkameera.
8. Space Shuttle Colombia and Discovery = Saa’aa tokko keessatti Kilomeetira 28,000
Saatalaayitiiwwan qorannoo hawaatiif ergaman keessaa Space shuttle Colombia fi Discovery kanneen jedhaman isaan ijoodha. Lakkuulee jedhamuun kan beekkaman saatalaayitiiwwan kunniin sa’aa takkatti saffisa kilomeetira 28,000 qabu. Lafarra naannayanii fixuudhaaf saa’aa tokkoo fi daqiiqaa muraasa itti fudhata. Space Shuttle Colombia inni jedhamu isa irra deddeebidhaan gara hawaa ergameedha. Yeroo 27 milkiin gara hawaa ergamee deebi’eera. Yeroo 28ffaa milkiin eega gara hawaa ergameen booda wayta ergama isaa xumuree gara baqqaana (Atmosphere) lafaa deebi’utti bara 2003 caccabee, qorattoota qabatee ture 7nuu ajjeeseera.
7. Apollo 10 = Saa’aa tokko keessatti kilomeetira 40,200
Meeshaan ajaa’ibaa NASAdhaan hojjatame kun tajaajila qorannoo ji’aatiif jecha gara hawaa ergame. Apollo’n kaayyoo tokko qabatee gara addeessaa ergame. Innis addeessarra qubatee waan achirra jiru hunda akka qoratuuf ture. Garuu milkaayuu hin dandeenye. Ji’arra yeroo 31 naannayee qubatuu waan dadhabeef gara dachii deebifameera. Yeroo deebi’u sanittis harkisni lafaa itti dabalamee saa’aa tokko keessatti kilomeetira 40,200 fiiguu dandayeera. Isatti aanee kan ergame Apollo 11 addeessarra qubatuu dandayeera.
6. The Stardust Space Probe = Saa’aa tokko keessatti kilomeetra 46,500
NASA’n meeshaa kana koomeetii wild 2 jedhamurraa biyyee fuudhee akka dhufuuf jecha bara 1999tti gara hawaa erge. Akkuma ergametti waggaa 7 booda bara 2006tti biyyee fuudhee deebi’eera. Maashinni kun eega baqqaana lafaa gad dhiiseen booda hawaa keessa sa’aa tokko keessatti kilomeetira 46,500 fiigaa ture. Saffisa kana fayyadamee biyyee fidee dhufuudhaaf waggaa 7 itti fudhate. Koomeetiin Wild 2 jedhamu kun lafarraa kilomeetira 829,890,390 fagaatee argama.
5. New Horizon = saa’aa tokko keessatti kilomeetira 58,600
Qorattoonni dhiheenya kana Pluutoon plaaneetii miti jechuun plaanetoota duraan beeknu keessaa baasaniiran. Pluutoon pilaaneetii fakkaattus amaloota pilaaneetiiwwan kuuwwan qaban waan hin qabneef dwarf Planet jedhamuun moggaafamte. NASA’nis qaama haalaan nurraa fagaattee fi Pilaaneetii keessaa haqamte tana qorachuudhaaf Maashina New Horizon jedhamu gara hawaa erge. New Horizonis saa’aa tokko keessatti kilomeetira 58,600 imaluudhaan Pluutoorra naannayee qorachuutti jira.
4. Voyager 1 = saa’aa tokko keessatti Kilomeetira 61,200
Bara 1977tti Maashinni kun waan hawaa kana keessatti haalaan nurraa fagoo jiru akka qoratuuf jecha ergame. Maashinni kun waggaa 30 booda bara 2013 bakka yaadamu dhaqqabe. Beekumsa ilmi namaa amma qabuunis maashinni fagoo deemuu dandayes isa Voyager 1 jedhamu kana. Yeroo ammaa kanatti kilomeetira biiliyana 22.2 lafarraa fagaatee argama. Achi dhaqqabuuf saa’aa tokko keessatti kilomeetira 61,200 fiigaa ture. Meeshaan kun waggaa 40 booda dhaamsa garagaraa gara lafaa ergaa jira. Qorannoo isaa bara 2025tti xumuree gara lafaa ni deebi’a jedhamee eeggama.
3. Galileo Spacecraft = Saa’aa tokko keessatti Kilomeetira 174,000
Maashinni kun Plaaneetii Jupitar jedhamtu akka qoratuuf bara 1989tti ergame. Juppitarii, ji’aa fi atmoosfeera Juppiter eega qoratee geesseen booda bara 2003tti ergama isaa xumuree jira. NASA’n Meeshaa kana gara lafaa deebisuu hin barbaanne, achuma baqqaana (atmosphere) Juppiter keessatti akka caccabu taasifame. Yeroo gara Jupitar fiigu kanattis saffisni isaa saa’aa tokko keessatti kilomeetira 174,000 gahuu dandayeera. Saffisa kanaan namni tokko daqiiqaa 14 keessatti lafarra naannayee fixuu ni dandaya.
2. Helios 1 fi Helios 2
Maashinoonni lamaan kunniin bara 1970moota keessa Aduu akka qorataniif jecha ergaman. Waan oowwaan wal qabatu qorachuudhaan dhaamsa gara lafaa ergaa turan. Maashinoonni kunniin lamaan dhibbeenta 70 kan tahu mootummaa Jarmaniitiin too’atamu. Helios 1 saa’aa tokko keessatti kilomeetira 238,000 fiiga, Helios 2 ammoo kilomeetira 247,000 fiiga. Ergama isaanii xumuranii dhaamsa gara lafaa erganii turan. Haa tahu malee yeroo ammaa kana walqunnamtiin lafa waliin qaban addaan citeera. Yeroo xumuraatiif kan dhaamsa erganis Helios 1 bara 1986 fi Helios 2 ammoo bara 1980 ture. Bakki isaan jiranis hin beekamu.
1. Parker solar Probe = Saa’aa tokko keessatti Kilomeetira 343,000
Akkuma Helios Maashinni kunis aduu akka qoratuuf ergame. Saffisini isaa garuu waan haga arraa ilmi namaa oomishe hunda caala. Saa’aa tokko keessatti Kilomeetira 343,000 fiiga. Maashinni kun qajeela gara aduu deemaa jira. Adaduma adutti dhihaatuun saffisini isaatis dabalamaa deema. Waan ilmi namaa oomishe keessa kan ammaan tana haalaan adutti dhihaatee jirus isa kana. Akka NASA’n jedhutti Maashinni kun aduutti dhihaatee qoratuuf tattaaffii godha. Bara 2024tti saffisini isaa dachaan dabalee saa’aa tokko keessatti kilomeetira 692,000 ni gaha jedhamee eeggama. Maashinni kun August 12, 2018 gara hawaa Qajeelfame. Akka saayintistoonni karoorsanitti waggaa 7 keessatti ergama isaa ni xumura jedhamee eeggama. Garuu ammas aduurraa hedduu fagoo jira. Hubadhaa! Maashinni kun sa’aa 1 keessatti KM 343,000 fiiga. Kana jechuun sa’aa 1 keessatti hoggu 15 ol Finfinnerraa ka’ee Ameerikaa New York dhaqee deebi’uu dandaya jechu. Gabaabinaan daqiiqaa 2 keessatti itiyoophiyaarraa ameerikaa gaha jechu. Kanarraa ammoo aduun tun hangam takka dachiirraa akka fagaattu hubachuun nama hin dhibu.
Aduun hangana dachirraa fagaattu tun fageenya kanarraa nama gubdi. Subhan Allaah, Rabbiin uumaa waa hundaa tahe qulqullaaye. Asirratti waan takka isinii dabaluu barbaanna. Halkan Mi’raajaa Rasuulli ﷺ Baytal Maqdis irraa gama samii bahanii deebi’uun beekamaadha. Namoonni gariin ilma namaa dhamaasuuf jecha, akkamitti halkan takkaan samii dhaqanii deebi’uun dandayama jedhan. Kunoo akkuma amma isinii dhiheeysine meeshaan Ilmi namaa tolchehuu saffisa ajaa’ibaa kanaan gama samii fiigutti jira. Meeshaan Rabbiin guddaan tolche hoo? Tana isinumti if gaafadhaa. Mala’ikaan Rabbiin guddaan haala addaatiin uume Maaykroo sakandii takka keessatti hawaa guutuu naanayuu ni dandaya. Kun ilma namaatiif ulfaataa taha malee, Rabbii waan hunda uumeef salphaadha.
Qophii: Abu Ibtisam


text:
Jilli Prezdaantii Majliisaa Muhammad Amiin Jamaaliin durfamu gara Sa’uudii imaluun, hujjaajota Ityoophiyaa ilaalchisee bay’ina hujjaajota, hujjaajonni gara Sa’uudii imaluun dura wantoota guutachuu qaban fi dhiheessii geejjibaa ilaalchisee, ministeera Hajjii mootummaa Sa’uudii waliin kan mari’atan tahuu odeeyfannoon fuula feesbuukii mana marichaa irraa argame ni mul’isa.
Waggoota dheeraaf hawaasni muslimaa biyya keenyaa baasiin sirna Hajjiitiif baasu guddaa tahus, tajaajilli argataa ture garuu gad aanaa turuun ni beekama. Sababa dadhabina majlisa Ityoophiyaatiin hujjaajonni biyya keennaa rakkoo hamaaf saaxilamaa kan turan yoo tahu, hawaasni muslimaatis maddi guddaan rakkoolee kanaa, hoggantoonni majlisaa aangoo irratti argaman kunniin warra fedhii ummataatiin hin filataminii fi akkasumas dhimmoota hawaasa muslimaa raawwachiisuuf dandeetti tokkollee kan hin qabne tahuu ibsataa turuun ni yaadatama.
#Majliisa #Hajjii_Umraa


text:
Lammiileen Lubnaan labsii gibiraa fi qajeelfama diinagdee mootummaan haarayatti baase mormuun hiriira geggeessaa jiran
Lammiileen Lubnaan labsii gibira dabalataa mootummaan Appilikeeshinota tajaajila wal qunnamtii kennan, kanneen akka whatsApp ilaalchisee baase mormuun, khamiisa dabre daanditti kan bahan yoo tahu, kanuma hordofuun mootummaan labsicha haquu beeksisee ture. Haata’u malee mormitoonni “qaalayiinsa jireenyaa hammataa dhufe fooyyeessuuf qajeelfamni diinagdee mootummaan hordofu walumaa galatti dogongora waan taheef, mootummaan guutumatti aangoo gadi lakkisuu qaba” jechuun mormii guyyaa afur dura jalqan hanga Alhada har’aatti kan itti fufan tahuu gabaafame.
Mootummaan biyyattii liqiin biyyoota alaa irraa fudhate doolaara Biiliyoona 86 ol kan dhaqqabe yoo tahu, kun immoo galii biyyattiin waggatti argattu 150% oliin kan caalu tahuu odeeyfannoon argame ni addeessa. Haaluma kanaan mootummaan biyyattii gama tokkoon kaffaltii idaa raawwchuu dadhabuun, gama birootiin ammoo qaalayiinsa jireenyaa hammaataa dhufe foyyessuu dadhabuun danqaa hamaa keessa kan gale tahuu ibsame.
Mootummaan mormii ummataa kana qabbaneessuuf ibsa gama Ministeera Maallaqaatiin baaseen, daballii gibiraa hambisuun bajata haaraya kan qopheesse tahuu beeksise. Haaluma wal fakkaatuun muummichi ministeera Lubnaan Sa’ad Haririi, qondaaltonni mootummaa biyyattii hundi karoora bulchiinsa isaa kana akka deeggaran gaafate. Haata’u malee Ministeera hojjattootaa dabalatee ministeeronni mootummaa biyyattii afur karoora harayatti bahe kana mormuun aangoo gadi lakkisanii jiran.


text:
Kompitara: Integireetid sarkiyuutin Tiraanzisterii Bakka Bu’e
Humna shallaguu keessatti olaansi guddaan itti aanu kan dhufe kalaqamuu integireetid sarkiyuutii ti. Yaada integireetid sarkiyuutii jalqaba kan burqisiise saayintistii raadaarii kan Royal Radar Establishment Ministeera Ittisaa hojjachaa ture Geoffrey W.A. Dummer. Drummer waa’ee integireetid sarkiyuutii ibsa jalqabaa ummataaf Waashingitenitti Symposium on Progress in Quality Electronic Components irratti Caamsaa 7 1952 kenne.
ICn jalqabaa kan kalqame Jaak Kilbii kan Teksaas Inistirumentis keessa hojjatuu fi Rooberti Nooyisi kan Feerchaayildi semiikondaakter keessa hojjatuuni. Kilbiin yaada jalqabaa waa’ee integireetid sarkiyuutii Waxabajjii 1958tti galmeesse, kanas sarkiyuutii hojjatu fakkeenyummaaf Fulbaana 12 1958 agarsiisun godhe. Iyyannoo mirga paateentii Guraandhala 6 1959 galcheen, Kilbiin meeshaa isaa haaraa kana akkana jedhee ibse “qaama wantoota semiikondaakterii…kan qabiyyeen elektiroonikii hundi guutummaan bakka tokkotti hojjatame”. Nooyisi yaada integireetid sarkiyuutii kan mataasaa waggaa tokkoo fi walakkaa booda fidee dhufe. Chiippiin Nooyisi rakkoo baayyee kan chiippiin Kilbii hin furreef furmaata kenna ture. Feerchaayildi semiikondaakteritti kan hojjatame chiippiin Nooyisi, silkeeniirraa hojjatame; kan Kilbii ammoo jermaaniyemirraa hojjatame.
Kalaqni haaraan kun fayyadamni kompitaraa hojii daladalaa fi matayyaaf ooluu irratti akka ariitin guddatu godhee, gara maayikiroopirooseserii kalaquuttis geesse. Yoma meeshaa kamtu maayikiroopirooseserii jalqabaa ti jedhu mormisiisaa ta’eyyuu, karaa tokkoon sababa hiikaa sirrummaa jecha maayikiroopirooseserii irratti waliigalteen hin jirreef, maayikiroopirooseseriin chiippii tokkorratti hojjatame kan jalqabaa Intel 4004 akka ta’e mormiin hin jiru. Intel 4004n, Ted Hoffn, Federico Faggin, fi Stanley Mazorn Intel keessatti saxaxamee hojjatame.
Kompitara: Socho’ii fi Guddina Kompitara Ismaartifoonii
Meeshaalen kompitaraa akkuma xiqqaachaa deemaninii fi umuriin baatirii socho’uu akkuma dabalaa deemeen, kompitaroonni socho’uu danda’an bara 1990n keessa baayyachaa deeman. Teeknooloojiin kompitara koyaa (laptop) fi kompitara salphaatti socho’an kan biraa oomishuuf gargaare kun, bilbila mobaayiliittis (cell phone) oomishtoonni meeshaalee shallagaa akka itti gochuu danda’an godhe. Bilbiloonni akkasii kun ismaartifoon jedhamuun beekkamu. Ismaartifoononni sirna dalagaa adda addaa kan fayyadaman yoo ta’u ariitidhaan meeshaa shallagaa gabaa too’ate ta’aa jiru, oomishtoonni akka gabaasanitti nuusa lammaffaa 2013tti qofa ismaartifooni miliyoona 237 oomishamee gabaaf dhiyaate.
Kompitara: Sagantaa Kompitaraa
Amalli kompitara ammayyaa kan maashinoota kan biraa hundarraa adda baasu tokko kompitaroonni saganteeffamuu danda’uu isaaniti. Kana jechuun ajajni wayii (sagantaa) kompitaraa kennamuu danda’a, kompitarris sana raawwata. Kompitaroonni ammayya kan ijaarrii Voon Niwuumaan irratti hundaa’an yeroo baayyee maashin koodii akka afaan saganteessaatti (programming language) itti fayyadaman qabu.
Sagantaan kompitaraa ajaja muraasa qofa ykn kan miliyoonatti lakkaawwamu ta’uu danda’a. Fakkenyaaf, hujeessaan jechoota fi weeb biraawuzeroonni ajaja miliyoonatti lakkaawwamu qabu. Kompitarri ammayyaa sekendii tokko keessatti ajaja biliyoonatti lakkaawwamu raawwachuu yoo danda’u dogoggora sirumaayyuu hin hojjatu. Sagantaan kompitaraa gurguddaan ajaja miliyoona baayyetti lakkaawwamu qabu kun, garee saganteessitootaatin (programmer) kan barreeffamuu fi waggaa muraasa kan fudhatu yoo ta’u, sababa ulfina hojii kanaarran kan ka’e yeroo hunda dogoggora ni qabaata.


text:
Browsing Tag
Qur’aana
Qophii: Abu Ibtisaam Waggoota hedduuf astroonoomaroonni iccitii hawaa kanaa beekuudhaaf dhama’aa turan. Gaafii hawaan kun…
Rabbiin sadarkaa gabroottan isaa akka armaan gadiitti ibsa
ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا ۖ فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِ وَمِنْهُم مُّقْتَصِدٌ!-->…
Al-Yaminul Ghamuus (Kakuu Kijibaa)
Kakuu kijibaa jechuun haqa nama biraa fudhachuuf wanta darbee irratti osoo beekanu kakachuudha. Zuur, Faajirah jedhamuunis ni!-->…
Guyyaa qiyaamaa fuulli ilma namaa ni ifa yookaan ammoo ni dukkanaaya!
Ibn Abbaas akkana jedha: Dhugumatti hojiin gaariin qalbii irratti nuura (ifa) ta'a, fuula irraa ibsaa ta'a, qaamaaf humna ta'a,!-->…
Fakkeenya Warra Waan gaarii eega hojjatee booda of jalaa balleessuu!
Rabbiin ol tahe Warra Waan gaarii eega hojjatee booda of jalaa balleessu, Suuratul Baqaraa keessatti akkanatti isaan ibsa: !-->…
Al-Khaaliq:-Rabbii Waan hunda dhabama irraa uume/tolchee argamsiise
Wantoota hundaa kan uumee Rabbii tokkicha. Wantoonni naannoo keenyatti arginu hundi gara Khaaliqaa (Uumaa) akeeku. “Ani mataa!-->…
Haala Guyyaa Qiyaamaa
Rabbiin ol ta'e waan warra kaafiraa kanneen kaafamuu kijibsiisaa turan mudatu suuraa Yaasiin keessatti nutti hime:Garriin!-->…
Qur’aana hanga dandeenyeen qomatti haa qabannuu
Rasuulli ﷺ akkana jedhan:- “Namni qur'aanarraa waa takkallee haffazee qomaa hin qabne akka mana onee badeeti”وعن ابن عباس رضي!-->…
DOYDHUMMAA: Waan lubbuu ilma namaa fokkisee ajjeesu
Hayyoonni Islaamaa akkana jedhan- Islaamummaa keessatti, Warroonni Milkaa'an warra lubbuu isaanii doydhummaa irraa tiksanii!-->…
Lubbuun takkallee eessattii fi haala kamiin akka duutu hin beektu!
Lubbuun hundinuu du'a dhandhamtuudha, garuu lubbuun takkallee eessattii fi haala kamiin akka duutu hin beektu!Rabbiin ol tahe!-->…


text:
Biyyoonni Afrikaa aangoo humna waraanaa fi ka siyaasaan fayyadamuudhaan yaaddoo shororkeessummaa ardittii keessatti dabalaa deeme kan garee Islaamik Isteetiin geggeessau of irraa aggachaa jiran.
Yunaayitid Isteetis akka biyyoonni Afrikaa shorokeessummaa irra-aanan gargaaruuf doolaaraa miliyoona dhibba tokkoo ol kennitee jirti. Mohaammed Yusuuf, Naayiroobii irraa akka gabaasetti aangawoonni tika-nagaa Yunaaitid Isteetis, “bakka barbaachisetti gargaarsa tika-nagaa kennuuf hoogganummaa fi sagalee Afrikaanotaa barbaachisa”, jedhu.


text:
Shaampiyoonaan Beejingi 15essoo dorgommii atileetii addunyaa irratti wal dorgoman.Dorgommii tana IAAF (International of Athletics Federation)Waldaan Federeshiinii Atileetota Addunyaa qopheessu ka atileetotii addunyaa bebeekamoon irratti wal dorgoman.
Dorgommiin istaadiyoomii Chaayinaa maqaa Mana Simphirree(Bird’s Nest) Hagayya 22-30,2015 wal dorgoman.
Dorgommii fiigicvhaa gabaabaa haga maratoonii irratti wal dorgoman tun dorgommii atileetotii addunyaa bebeekamoon itti wal dorgoman.
Itoophiyaan dorgommi tana irratti Genzebee Dibaabaa,Imaanaa Margaa,Yoomiif Qajeelchaa,Hagos G/Hiwot,Muktaar Idriis, Musinnet Geetahun,Galatee Burqaa, Alemitu Harrooyyee, Belaaynesh Olijirraa,Almaaz Ayyaanaa, Sanbaree Teferii waliin nama 12 dorgommii tanatti ergate.
Akka leenjisaan atileetota Itoophiyaa obboo Melkaamuu Derresee jedhetti atileetotii Itoophiyaa fayyaa guutuu qabanii qalbiin akka dansaa jiranii abdii guutuun dorgommii tana dhaqan.
Guyyaa dorgommiin nama jalatti dhiyaattu shaakala akkam leenjsian jennaan leenjii didiqqoo jedha.
Atileetota tana akka jecha obboo Melkamuutti leenjisitoota akka Dr.Yilmaa Bertaa,Toleeraa Dinqaa,Sennaayit Hayilee fa waliin nama hedduutti achiin dhaqa.


text:
Mormitoota mootummaa sagalee uukkaamsuuf jecha internetiin Iraan guyyaa ja’affaaf cufamee jira. angawooni naannoolee hedduu keessatti qalbii dhaan hangi tokko ni banama jedhan.
London keessa kan maadheffate gareen dhimma Interneetii to’atu NetBlocks tweeterii walitti aansuun kaleessa maxxanseen akka jedhetti Iraan sa’aatilee 113f interneetiin guutummaatti erga cufamee booda dhibba irraa harka 5 booda irras harka 10 kan ta’u har’a immoo gara 15 kan ta’u banamee jira jedhee jira.
Angawoonni Iraan interneetii kan kan cufaniif qabsaa’onni mirga namaaf falman midiyaalee hawaasaa irratti suraalee mormii guutuu biyyaa kan jimaata darbe ka’e akka hin maxxansineef odeeffannoo wal hin jijjiirre gochuuf jecha. Mormiin sun kan ka’e mootummaan gatii gaazii dhibba irraa harka 50 ol guddisuu isaa mormuuf jecha.


text:
Sochiin lafaa Iraaniin mudate biyyattii koronaatti duuluuf qabsooftutti dabalame. Uummanni kumaan laka’aman har’a ganama tarkaanfii wal irraa hiiqiinsa hawaasummaa kan vaayiresicha ittisuuf lafa kaa’ame dhiisanii daanii Teeraan irratti ba’an. Kirkira lafaa har’a ganama kana magalaa galma mootummaa biyyattii mudate kanaan yoo xiqqaate namoonni lama du’uutu gabaasame.
Austraaliyaan dinagdee biyyattii banaa taasisuuf karoora sadarkaa sadii baafattee jirti.
Kutaaleen biyyaa Yunaayitid Isteetis qorannoo COVID-19 jiraattota isaaniif gochuuf rakkataa ennaa jiran kanatti prezidaant Doonaald Traampii fi itti aanaa prezidaant Maayik Peens erga shofeerri konkolaataa prezidaantii oofu vaayiresichaan qabamee qabee guyyaa guyyaatti qorannoon geggeessamaafii jira. Utuu shofeerri kun hin dhukkubsatin dura hoogganoonni Ameerikaa kun lamaan torbanitti guyyaa tokko qorannoo godhataa turan.
Jaarmayaan fayyaa addunyaa akka jedhetti yoo vaayiresiin koronaa hin to’atamju ta’e Afriikaa keessaa uummanni hanga miliyoona 44 vaayiresii Kanaan yoo qabamu kanneen kuma 190,000 ta’an du’uuf jiru.
Barreessaa duraan tokkummaa mootummootaa Antooniyoo Guterees akka jedhanitti jarmiyichi addunya biyyoonni hiyyeeyyii ta’an vaayiresii koronaatti akka duulaniif gargaarsa doolaara biliyoona $6.7tu barbaachisa jedhan.


text:
LibreOffice 7.3 Help
Kutaan kun bu`uura LibreOffice wajjin akka hojennu bu`uureessota nuuf kenna.
Bu`uurri lakkadda LibreOffice sagantaa xiqqaa fi fankishinii irratti hundaa`a isaan kunis kutaalee cita...dhuma cita fi fankishinii...dhuma fankishinii gidduutti ifteessamu. Tokkoon tokkoo citaa yookiin fankishinii citootaa fi fankishinoota biroo ni waamu.yoo ofeegannoo barreessuu lakkada dhortuu citaa yookiin fankishinii goote, sagantaalee biroo keessatti dabalataan akka tasaa gargaaramuu ni danda`ama.Dabalataa Adeemsa fi Fankishinoota ilaali.
Some restrictions apply for the names of your public variables, subs, and functions. You must not use the same name as one of the modules of the same library.
Citni unka gabaabaa sagantaa xiqqaa ta`ee, hojii xiqqoo sagantaa keessatti kan qabachuuf gargaaru dha. Subs are used to split a task into individual procedures. Sagantaa adeemsaa fi cita-adeemsaatti addaabuun dubbifammummaa dabaluu fi dogoggora xixiqqoo ni hir`isa. Citni morkalloota tokko tokko akka ulaagaa ni fudhata garuu gatii tokkolee gara cita yookiin fankishinii waamameetti hin deebissu, fakkeenyaaf:
DoSomethingWithTheValues(MyFirstValue,MySecondValue)
Fankishiniin cita barbaachisaa ta`ee, kan gatii kennu dha. Fankishinii ibsa jijjiiramaa gama harka mirgaan gargaaramu ni danda`ama, yookiin bakka biroo iddoo baratamoo gatii ati itti gargaaramtu, fakkeenyaaf:
MySecondValue = myFunction(MyFirstValue)
Jijjiiramtootni hundataa muraa keessatti citootaa fi fankishinootaa hundaaf gataa`aa dha. Isaan kunis calqaba muraa irratti osoo citni yookiin fankishiniin hin calqabiin ibsamu.
Ibsi Jijjiiramtootaa cita yookiin fankishinii keessatti gataa`aa kan ta`u cita yookiin fankishinii keessatti duwwaa dha. Jijjiiramtootni kunis jijjiiramtoota hundataa Sadarkaa citoota yookiin fankishinii maqaa walfakkaataa irraa dhufuun maqaa fi jijjiiramtoota qe`ee walfakkaatuun ni faccisu.
Iddoo sagantaake akka adeemsaa fi fankishinootatti (citoota fi fankishinoota)tti addaan baastee, dabalataan piroojektii biraa keessatti gargaaramuuf adeeemsa fi fankishinoota kana akka faayilootaatti olkaa`uun ni danda`ama.Bu`uuri LibreOffice Muraa and Kuusota sagantaa. citootni fi fankishinootni yeroo hundaa muraa keessatti qabatamu.Muraan hundataa yookiin gosa galmeeti.Muraa baay`een kuusota sagantaatti ni makama.
Citoota, fankishinoota, muraa fi kuusota sagantaa faayilii tokko irraa gara birootti Maakroo qaaqa gargaaramuun jalteessuun yookiin siqsuun ni danda`ama.


text:
Haleellaa magaalaa Maaykaadra keessatti gaggeeffameen namoonni maatii isaanii keessa namnii jalaa ajjeefamee yaadii sammuu isaanii miidhamuu bira darbee rakkoon dinagdee fi hawaasummaa akka isaan mudatee dubbatu.
Qaamnii ilaalcha nutti kenne hin jiru,abdii kutannaa fi borii isaanii foyya'ee yaaduun akka isaan rakkisu kanneen dubbatan jiru.
Wabiin jireenyaa kan itti hin dhaga'amne ta'u dubbatu.
Gama kaaniin bulchiinsa naannoo Beneshaanguul Gumuuz godiina Matakkal keessaa buqqaatonni kuma 100tti hedhaman kan jiran yoo ta’u, mootummaas haa ta’u dhaabolii gargaarsaa biraa deggersi argamaa jiraatus, soda nageenyaaf jecha federaala biraas haa ta’u naannoo sana irraa gara bakka adda addaatti midhaan nyaataa deddeebisuun akka hin danda’amne mootummaan naannoo Beennishangul Gumuz beeksiseera.


text:
Manni murtii dhimma mirga namaa Awrooppaa haleellaa bara 2004 gareen leellistoota Islaamummaa mana barnotaa tokko irratti raawwatan dursee balaa ga’uu malu hanqisuu hin dandeenye, tarkaanfiin humnootii nageenya eegsisanis ajjeechaa kanneen iggitamaniif gumaacheera jechuun himate.
Fulbaana 1 bara 2004 qabee guyyoota sadiif uggurri fi fixiinsi mana barnootaa Beslan magaalaa Republikii Ossetiyaa kaabaa irratti raawwate ijoollee 186 dabalatee kanneen iggitaman 330 ol galaafate.
Gareen lammiiwwan Raashiyaa mootummaan kanneen miidhaan irra ga’e irraa balaa durumaan beekamaa ta’e irraa oolchuu hin dandeenye jechuun himannaa dhiyeeffatan.
Gareen mirga namaa sunis kanneen himannaa dhiyeessan deggeruu dhaan angawoonni haleellaa karoofame sana ilaalchisee odeeffannoo ga’aa qabu, garuu mana barnootaa sanaaf eegumsa hin cimsine jedhee jira. Manni murtichaa itti dabaluu dhaan kanneen qorannaa geggeessan attamiin ajjeechaan sun akka raawwatame sirriitti hin qoranne, humna lubbuu galaafate kan angawoonni fayyadaman ilaalchisees qorannaa ga’aa hin geggeessine jedha.


text:
Prezidaantiin Yunaaytid Isteetes Donaald Traamp har’a mummicha ministeera Kaanaadaa Jastiin Trudoo Waayit Hawuus keessatti simatanii haasoofsiisan.
Kunis dubartoota daldala irratti bobba’aniif biyyonni lameen haala mijeessuu kan jedhu qabxii irratti dubbatan keessaa ta’a jedhamee eegama.Traamp fi Trudoon walgahii hedduu gaggeessuuf jiru.Waayit Hawuus kunis akka jedhuutti waa’ee hogganoota daldalaa fi dubartoota daldala irratti bobba’an jajjabeessuu kan jedhu ta’a.
Daw’annaan mummichi ministeera kaanaadaa guyyaa tokkoof kan karoorfame yoo ta’u afaan yaa’ii mana maree yunaaytid Isteetes Pool Rayaan fi seneeta keessatti hogganaa paartii sagalee yayyabaa Mich Makonnel waliin wal arguuf jira.


text:
Tafsiira Suuratu Al-Ankabuut-Kutaa 1.1
Warra dukkana keessaa gara ifaatti, dhiphinna keessaa gara bal’innaatti, dhama’iinsa keessaa gara qajeelinnaatti bahuu barbaadaniif Qur’aanni furmaata hundarra caaludha (best solution). Kunoo, suuratu Al-Ankabuut boqonna ajaa’ibaa dhugaa jireenyaa namatti himtuudha. Yeroo qormaataa fi rakkoo iimaanni kee akkami? Kaayyoon namoota qoruu maalidhaa? Namni dhugaa fi kijibaan yoom addaan baafamaa? Gaafilee kanniiniif deebii yoo barbaadde deebii quubsaa siif kennaa na qo’adhu jetti suuratu Al-Ankabuut.
“Aliif Laam Miim. Sila namoonni ‘Amanne’ jechuu qofaan osoo hin qoramiin dhiifamu yaadu? Dhugumatti, warra isaanin duraas qorree jirra. Dhugumatti Rabbiin warra dhugaa beekuf jira, sobdootas beekuf jira.” Suuratu Al-Ankabuut 29:1-3
“Sila namoonni ‘Amanne’ jechuu qofaan osoo hin qoramiin dhiifamu yaadu?” Kana jechuun sila namoonni amanne waan jedhaniif osoo hin qoramin waan dhiifaman isaanitti fakkaataa?[1]
Dhugumatti namni jireenya addunyaa marsaa qormaataa taate tana keessatti wanta jibbuun ykn wanta isa gammachisuun yeroo hundaa qormaataaf kan saaxilamuudha. Kanaafu, Rabbitti, Ergamaa Isaatti fi kitaabban Isaatti amanuu yommuu labsuu fitnaa (qormaata) irraa akka of eegee godhee akka hin yaanne.
Dubbii isaatiin iimaana labsuu isaa keessatti takkaa saadiqa (dhugaa) ta’uu danda’a, takkaa immoo kijibaa ta’uu danda’a. Wanti dhugaa isaa ifatti baasu wanta inni jibbuun isa qoruudha. Yoo inni ajrii (mindaa) guddaa Rabbii olta’aa biratti abdachuun obsee, obsi isaa ragaa iimaana labsuu keessatti dhugaa ta’uu isaa agarsiisuudha. Hammi obsaa inni qabu hamma iimaanaa inni qabu agarsiisa. Yoo hin obsin, inumaa dallane, nyakkise, wanti isatti bu’ee iimaana labsuu isaatiin walitti akka hin galle yaade, gara karaa kufrii fi kaafirootatti dabuu jalqabe, kuni hundi arrabaan iimaana labsuu isaa keessatti kijibaa akka ta’e agarsiisa.
Rabbiin azza wa jalla qomaata keessatti arrabaan iimaana labsuun qofti gahaa akka hin taane aayah tana keessatti ifa godhe. Murtii Isaatiif garaa guutuun harka kennuu waliin Rabbiin irraa jaallachuun, wanta jibban irratti obsuu fi mindaa guddaa Isa biratti abdachuun waan hafu hin qabneedha.
“Dhugumatti, warra isaanin duraas qorree jirra.” Kana jechuun dhugumatti ummattota darban irraa namoota “Nuti amanne” jedhan qorree fi mokkorre jirra. Wanta jibbaniin isaan qorre. Iimaana isaanii labsuun isaanii wanta jibbaniin qoramu irraa isaan hin eegne. Ummattoota darban kanniin keessaa nabii Nuuh aleyh salaam fi namoota isa waliin amanan, Huud, Saalih, Ibraahim, Luux, Shu’ayb, Muusaa hunda isaanii irrattu nageenyi haa jiraatu fi mu’mintoota isaan waliin turan. [2]
Fakkeenyaf, Nabii Ibraahim ibiddatti darbamuun, ilma isaa akka gorra’u ajajamuun ni qorame. Hiikni aayaata armaan olii: Rabbiin gabroota Isaa amanan hamma iimaana isaaniitiin isaan qoruun waan hin hafneedha. Akkuma Hadiisa keessatti dhufe: “Namoota hunda caalaa qormaanni kan itti cimu Nabiyyoota, ergasii saalihoota. Ergasii hundarra gaarii kan ta’e, itti aane gaarii kan ta’eedha. Namni hamma amanti isaatiin qorama. Amantidhaan cimaa yoo ta’e, qormaanni isaa cimaa ta’a.” Jaami’u At-Tirmizi 2398
“Dhugumatti Rabbiin warra dhugaa beekuf jira, sobdootas beekuf jira.” Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namoota qoruun dura, yeroo qormaataa fi qormaata booda wanta qalbii isaanii keessa jiru ni beeka. Garuu hiikni aayah armaan olii: isaan qoruun nama dhugaan “Rabbitti amanne” jedhe ifatti baasa.[3] Nama sobaas ifa baasa. Namoonni hundu arrabaan Rabbitti amanne jechuu danda’u. Garuu yommuu balaa fi rakkoon bu’u, namni dhugaan amane iimaana irratti gadi dhaabbata. Namni sobaa immoo iimaana irraa duubatti deebi’a. Kanaafu, dhugaan nama saniiti fi sobni nama kanaa ifatti bahee jechuudha. Fakkeenyaf, namni sababa Islaama qabachuu isaatiif reebamu, arrabfamu ykn hidhamu danda’a. Namni rakkoo isa qunname kanaaf obsee fi Islaama qabachuu isaa itti fufe, iimaanni isaa qalbii keessatti hidda qabachuu fi dhugummaan isaa ifatti baha. Namni rakkoo kana sodaachun Islaama irraa duubatti deebi’e immoo iimaanni qalbii keessatti hidda akka hin qabanne agarsiisa. Sobni isaas ifatti baha. “Ani amane” jedhee dubbachuun isaa soba akka ta’e ni beekkama.
“Sila warri hamtuu hojjatan Nu jalaa bahuu yaaduu? Wanti isaan murteessan waa fokkate!” Suuratu Al-Ankabuut 29:4
Kana jechuun namoonni Iimaana keessa hin seennee [fi badii hojjatan], qormaata kana jalaa nagaha waan bahan isaanitti hin fakkaatin. Dhugumatti, qormaata kana caalaa adabbii garmalee cimaa ta’etu isaan duuba jira. Kanaafi ni jedhe, “Sila warri hamtuu hojjatan Nu jalaa bahuu yaaduu?” Kana jechuun namoonni hojii badaa dalagan waan Nu jalaa miliqan isaanitti fakkaataa? “Wanti isaan murteessan waa fokkate!” Kana jechuun wanti isaan yaadan waa fokkate![4]
Aayata lamaan jalqabaati fi aayata tana yommuu wal qabsiisnu hiika kana ni hubanna:sababa Islaama qabataniif qormaanni namarra gahuu baay’een gama kaafirootaa irraan namatti dhufa. Kaafironni Islaama irraa namoota duubatti deebisuuf isaan ni rakkisuu, ni adabu, ni dararu. Yeroo kanatti, namni dararaa fi rakkoon kuni kaafirota irraa yommuu isarra gahu, “Kaafironni kafaranii osoo jiranu, akkamitti akka nu adabanii fi rakkisan Rabbiin isaan dhiisaa?” jedhee yaadun isaa hin oolu. Kaafironnis yakka hojjatan kana adabbii Rabbii jalaa bahuu akka danda’anitti yaadu. Kanaafu, Rabbiin subhaanahu yaada sobaa kana haaquf, Muslimoota jajjabeessuu fi kaafirota akeekachisuuf, “Sila warri hamtuu hojjatan Nu jalaa bahuu yaaduu? Wanti isaan murteessan waa fokkate!” jechuun beeksisa.
Aayan tuni kaafirota qofaaf osoo hin ta’in nama badii hojjatu hunda akeekachiisti. Kaafirri Rabbii olta’aa jalaa bahu hin danda’u. Muslimni badii hojjatus Isa jalaa bahu hin danda’u. Namni “Rabbiin na hin adabu, na hin qabu” jechuun badii hojjachu itti fufuu, yaada fokkuu yaade jira.
“Namni qunnamti Rabbii kajeelu, dhugumatti beellamni Rabbii dhufaadha. Inni Dhagayaa, Beekadha.” Suuratu Al-Ankabuut 29:5
Kana jechuun namni ganda Aakhiraatti Rabbiin akka qunnamu abdatee fi mindaa bareedaa Rabbiin bira jiru kajeele, beellamni Rabbiin mindaa fi adabbiif namoota kaasuf murteesse ni dhufa.[5]
Yaa nama Rabbii isaa jaallatu, Isatti dhiyaachuu fi Isa qunnamuuf dharra’u, Isa gammachisuuf fiigu! Yeroo jaallatamaan itti wal qunnamtu dhiyoo ta’uun gammadi. Dhugumatti, yeroon kuni ni dhufa. Wanti ni dhufa jedhame hundi dhiyoodha. Kanaafu, kajeellaa waliini fi Isa bira gahuu abdachuun Isa qunnamuuf siinqi (galaa) qopheeffadhu, gara Isaatti imali. Garuu wanti namni odeesse hundi oduu isaa qofaan isaaf hin kennamu. Akkasumas, namni hawwu hundi wanti hawwee [hawwii isaatiin qofa] isaaf hin kennamu. Rabbiin sagalee Kan dhagayuudha, niyyaa namaa Kan beekudha. Namni kana (Rabbiin qunnamu fi mindaa Isaa kajeelu) keessatti dhugaa ta’e, wanta inni abdate isaaf kenna. Namni kijibaa ta’e immoo oduun isaa homaa isa hin fayyadu. Inni nama jaalala Isaatiif maluu fi hin malle ni beeka.[6]
Marsaan jireenya addunyaa marsaa qormataa fi fitnaa waan taatef, ammas namoonni bakka lamatti waan qoodamaniif: warra kasaaran– kunniin warra qunnamti Rabbii hin abdanne, fedhii qullaa ofii, sheyxaanaa fi dharraa addunyaa hordofan,
warra bu’aa buufatan-isaan kuni warra Rabbiin wal qunnamu abdataniidha. Adeemsa isaanii keessatti karaa Rabbii qajeelaa qabachuuf qabsaa’u. Kanaafu, dubbii ibsuu keessatti hikmaa (ogummaa) irraa waa’ee warra dhugaan amananii fi jireenya isaanii keessatti jaalala Gooftaa isaanii barbaadun qabsaa’an ilaalchise dubbachuudha. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Namni qabsaa’e kan inni qabsaa’u lubbuma isaatiifi. Dhugumatti Rabbiin aalama hundarraa Dureessa.” Suuratu Al-Ankabuut 29:6
Kana jechuun namni humna guddaa isa bira jiru Rabbiif ajajamuu fi wanta Isa gammachisuu hojjachuu keessatti baase, kan inni qabsaa’uuf fooyya’insaa fi faayda nafsee ofii qofaafi. Ibaadaa fi qabsoo isaatiin Rabbiif faayda homaatu hin dhiyeessu. Sababni isaas, Rabbiin aalama hundarraa dureessa.
Dureessa- jechuun of gahaa Isaan ala wanta biraa kan hin barbaannedha. Aalama jechuun immoo Rabbiin ala wantoota jiran hunda. Aalamni namoota hunda ykn namaa fi jinni ibsuufis itti fayyadaman.[7] Qabsoon (jihaanni) bakka lamatti qoodama:
1ffaa-Qabsoo lolaa– kuni diinotatti qabsaa’udha. (Qabsoo kana irraa bu’aa buufachuu fi mindaa (ajrii) irratti argachuuf Rabbiif jedhanii yoo qabsaa’anii fi haala Inni ajajeen yoo ta’e qofaadha.)
2ffaa–Qabsoo nafsee-kunis wanta itti ajajaman hojjachuu fi wanta irraa dhoowwaman dhiisu irratti nafsee ofiitti qabsaa’udha.[8] Itti aansee mindaa warra haala kanaan qabsaa’anii dubbata:
Warra amananii fi hojii gaggaarii hojjatan, badii isaanii isaan irraa ni haaqna. Dhugumatti irra gaarii waan isaan dalagaa turanii isaan mindeessina.” Suuratu Al-Ankabuut 29:7
Kana jechuun warroonni Rabbii fi Ergamaa Isaa dhugoomsanii fi hojii gaggaarii hojjatan, badii isaanii isaan irraa haxoofna. Hojii isaanii gaggaariif wanta hojjataa turan caalaa mindaa isaaniif kennina.[9] Kunis hojii gaarii takkatti hojjataniif mindaa dachaa kudhanii hanga dhibba torbaa fi san caalu argatu. Garuu hojiin hojii gaarii jedhamuuf: ikhlaasaa fi shari’aa hordofuun kan hojjatame yoo ta’eedha. Ikhlaasan yommuu jennu hojii keetin Fuula Rabbiiti fi ganda Aakhirah niyyachuudha. Shari’aa hordofuun immoo akkaataa Nabiyyiin (Sallallahu aleyh wassallam) hojjataniitti hojjachuudha. Faallaan ikhlaasa shirkiidha. Faallaan shari’aa hordofuu immoo bid’aadha. Kanaafu, mushrikaa fi nama bid’aa hojjatu ta’uu hin qabdu.[10]
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Xabarii-18/356, Tafsiir Tahriir wa tanwiir-20/203
[2] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu Tadabburi-15/221-222
[3] Tafsiir Xabarii-18/357, Zaadul Masiir-1076
[4] Tafsiir Ibn Kasiir-6/47
[5] Tafsiir Xabarii-18/361, madda olii[6] Tafsiir As-Sa’dii-735[7] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu Tadabburi-15/224-225
[8] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Al-Ankabuut, fuula 26, Ibn Useymiin
[9] Tafsiir Muyassar-397
[10] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Al-Ankabuut, fuula 29, Ibn Useymiin


text:
Gareen mirga dhala-namaaf falmu, Amnistii Internaashinaal, Tokkummaan Mootummootaa uggura meeshaa waraanaa Sudaan Kibbaa irra kaa’ee ture akka haaressu gaafatee jira.
Sudaan Kibbaa keessatti dhukkaasa-dhaabinsi tolfamee fi baatii Guraandhalaa keessa mootummaan walitti-dhufeenyaa hundeessameyyuu, bara kana hookkarri, cunqursaa fi yakkawwan waraanaa namoota hidhannoo hin qabne irratti geggeessamu harka afuriin dabale jedha, Amnistii Internaashinaal.
Golli Naga-eegumsaa, ka Tokkummaa Mootummootaa yeroo duraatiif, Caamsaa bara 2018 uggura meeshaa waraanaa Sudaan Kibbaa irra ka’ee, waggaa tokko booda immoo haaresse. Caamsaa, bara 2020s irra-deebi’e haaresse.


text:
Godina Harargee lixaatti manni murtii aanaa Odaa Bultum dhaddacha guyyaa har’aa ooleen, garee amantaa Waaqeffannaa dawoo godhatuun hawaasa magaalaa Baddeeysaa fi naannawa isii jiraatu jeeqaa ture jidduu, namoota lama irratti adabbii hidhaa kan murteesse tahuun beekameera.
Aanicha keessatti gareen amantaa waaqeffannaa hordofna jedhu kun, hawaasni naannichaa amantaa nuti hordofnuun alatti kan biroo hordofuu hin qabu jechuun, jibbiinsa amantaa Islaamaa fi amantaalee biroo ifatti lallabuun ummata jeequmsaaf kakaasuu isaa hordofuun, hawaasni muslimaa yakka maqa balleessii fi amantaa arrabsuutiin namoota kana irratti himannaa dhiheesse ture. Haaluma kanaan manni murtichaa dhimmicha ilaalaa ture ragaalee dhihaateef eega qoratee booda, namoota 2 irratti hidhaa waggaa lamaa kan murteesse tahuu gabaafame.
Namoonni kunniin hawaasa muslimaa nagayaa fi jaalalaan beekkamutti dhaquun Islaamummaa arrabsaa kan turan akka taheefi, “Masjiida keessan dirqiin fudhannee galma godhanna, amantiin Islamaa biyya Arabaatti deebi’uu qaba, kan Kiristaanaatis Israa’elitti deebi’uu qaba” jechuun ummata kan shororkeessaa turan tahuu odeeyfannoon ni addeessa.
Namoonni adabbiin hidhaan itti murteeffame kunniin Bulee Alii Musaa fi Kaalid Gadaa kan jedhaman tahuun beekameera.
Hawaasni muslimaa, yakki namoonni kun raawwatanii fi adabbiin itti murteeffame kan wal hin madaalle tahuu ibsuun, ol iyyaannoo dhiheeffatuuf qophiirra kan jiran tahuu gabaafame.


text:
Hooggantuun Dhaabbata Telekominikeeshiinii Ityoophiyaa Aadde Firehiywot Taammiru AP’f akka himtetti, yaalii gama Interneetiitiin dhaabbilee Faayinaansii butuuf raawwatame kana qolachuuf jecha, tarkaanfii Ejensiin Tajaajila Tika Interneetii Ityoophiyaa INSA’n fudhateen, guyyaa har’aa yeroo muraasaaf tajaajilli Interneetii guututti adda citee akka ture ibsite.
Aadde Frehiywot akka ibsitetti “Dhaabbilee Faaynaansii Biyyattii irratti aggaammiin raawwatamuun eega beekamee booda, falli hatattamaan dhimmicha qolachuuf dhihaate guututti Interneetii cuufuu qofa waan tureef, sababa kanaan daqiiqaa hedduuf guutuu biyyattii keessatti Interneetiin cufamee ture; rakkoo humnaa ol tahee fi tasa numuudate kanaan tajaajila interneetii addaan kutuu keennaaf dhiifama ni gaafanna”jette. Hoggantuun dhaabbatichaa itti dabaluudhaanis yeroo ammaa aggaammii kana guututti qolachuuf, ogeeyyonni dhaabbatichaa INSA waliin carraaqaa jiraachuu beeksiste.
Haata’u malee yalii dhaabbilee faayinaansii irratti godhame kanaan miidhaan dhaqqabe hammam akka tahe hin ibsamne. Dhaabbileen aggaammiin irratti raawwatames isaan kam akka tahanis wanti himame hin jiru.


text:
Bulchiinsi mootummaa naannoo Oromiyaa hidhamtoota kum sadii fi dhibba jahaa ol dhiifamaan hiikuu isaa beeksise. Itti-antuun Waajira Abbaa Alangaa walii galaa Oromiyaa Fiqiir Zelaalem namootni hiikaman kun akkaataa heera naannoo fi labsii dhiifamaatiin dhiifamuu eeran.
Thaus, garuu kan paartiin mormitootaa ‘miseensonnii fi hoogganoonni keenya sababaa siyaasaan hidhhamanii jiran nuuf hiikaman,” jechuun gaafataa turan ilaalchisee waan ifoomsame hin jiru. Gama biraan angawi paartilee morkattootaa warra hiikame keessa miseensi isaanii akka hin jirre dubbatan.


text:
[SQ, Mudde 28,2017] Mootummaan wayyaanee jumulaan mooraa barnootaa olaanaatti humna waraanaa naqee jira. Waraanni kunneen yakkoota hammaataaf jallataa akkasuma yakka suukaneessoo barataaf barsiisota moorichaa irratti fudhataa jiru. Akkuma amaleeffatan shamara Oromoo irraan yakka gudeeddii raawwataa jiru. Xiinsammuu barattoota Oromoo irratti dhiphina hamaa naquurratti argamu. Barattoota Oromoo dargaggoota egeree biyyaa barnootarraa qabee ukkaamsuus itti fufee jira. Haalli moorichaa akkanaan saatii hammaataa deemetti barataan Oromoo wabii jireenyaa dhabaa jiraachuun gabaafame.
Tooruma kanaan Barattuu Oromoo kan waggaa 4ffaa mooricha keessa jiraataa jirtu, ammatti gosti qorannaa ishee kan nu hinga’in Daraartuu kan jedhamtu maqaan abbaashee nageemya xiinsammuu isheef kan hingabaafamin irratti bakka ishiin raftee jirtutti halkan poolisii federaalaa itti erguun, foolisoonni kunis doormii ishii deemuun. Seera moorichaan ala akka seera manneen barnootaa olaanaa biyyattiiti dhiirri kamuu doormii shamaraa seenuun dhorkaa ta’ee utuu jiruu, Poolisoonni dhiira Itti seenuun Doormii dhalaa seenanii bakka muchiyyoon raftutti dormii cabsanii gudeeddii irratti raawwatan. Achii booda tumanii gudeeddii safuu biyyattii cabsu dabaree itti furuun yakka jallataa raawwatani. Daraartuun haala ulfaataa keessa galuunis himamee. Yakka ulfaataa irratti raawwatame damdamachuu kan dadhabde Ammaan tana Daraartuun hospitaala jeneraala Adaamaatti oldhaanamaa jirti. Dhalaan biraas akka karaa irratti poolisoota kanaan gudeedamtes dhagayamee jira. Yakka Gudeeddii baroota dheeraaf raawwataa ture mootumaan biyyattii Foolisoota isaa akka waan jallataa kana raawwataniif bobbaaseera. Waggoottan hedduus shamarran Oromoo yakkoota kanaan dararamaa turaniiru. Yakka ulfaataa raawwataa jiraniifgaafatamoo ta’uu gabaasaan keenya ifa go
Mooraan Yuunibarsiitii Adaamaa Ammaan dura barattoota torba ari’ee kan ture yoo ta’u, dhiibbaatiin barnootatti deebiseera. Ammaas dheengadda barattoota Oromoo polisoonni ukkaamsanii fudhataanii jiran. Poolisoonni halkaniin doormiitti itti ol dachaa’anii meeshaa isaanii eega sakatta’anii booda kompiitara isanii wajjii fudhatanii deeman.
Kanneen keessa barataa Abdataa Jamaal,
Caalaa,
Lammii,
Gurree kan jedhaman barataa oromoof mooraan barnootaa dirree waraanaa lubbuu qaalii Itti dhaban ta’aa jira. Barataan haamilee ittiin nagaan ba’ee galu dhaneera. Haali li moorichaa suukessaa ta’uu gabaasan
Waraanni wayyaaneen mooraa barnootaatti lakkifte kun barattootaa qofaa utuu hintaane barsiisota akka malee dararaas jiru. Wanni yaadddessa guddoon eenyu akka univarsiticha bulchaa jirullee hin beeynu. Poolisiin federaalaa guyya guyyaan barataa dararaa oola. Dormii seenaniii barataa gadi baasu daree qabaatanis dhiisanis daree seenaa ta’aa jedhu.Gidiraa keessa barataa galchaa gochaa oolu. Wanna barbaadan dalagu. Kilaashiif boombii baatanii dareetti ol seenu. Barsiisotaaf hojjettootalle ni abaaru ni shororkeeysu.
Duuchaatti Bulchiinsi univarsitichaas waan hamtuu dalaguutti jira. Barattootatti poolisii federaalaa dhibbaa ol itti diranii ofiif boqotu. Sagalee barataa ukkamsaa jiru. Dhimmi barattoota gudeedamanii, tumamaniif hidhamaniifaan akka ifa hin bane dhorkaa jiru.Kanaaf maatiin barattootaa haala ilmaan isaanii keeyssa jiran qaceellootti gaafatanii hordofuu qaban.


text:
Dhaabii Gargaarsa Ijoollee Addunyaa Tokkummaa Mootummootaa, UNICEF jireenna biyya 22 waraanii bultii dhowwe qoratee gabaasa baase.
Lisa Bender UNICEF keessaa ogeettii barusmaati fi sagantaati. “Waraanii, jeequmsii ijoolle hedduu barnoota keessaa oofuutit jira.Adoo barumsatti hin deebinee turan.Hedduutti barumsaa keessa hin jirre. Rakkoo gugurdoo keessa baratan.Nu yaaddessiti.”
Akka gabaasa UNICEF-ti ijoollee mana barumsa sadarkaa tokkeessootii fi sadarkaa lammeessoo,miliyoona 109 harka afur keessaa harkii tokko lafa waraanaa keessa waan jiraniif barumsa dhabuutti jiran. Keessattuu ijoollee ganna 6-15 jidduu jiran.
Laftii waraanii ijoollee barumsa dhowwuutti jiru hagii guddaan Afrikaa keessa.
“Biyyitii ijoolleen isii haga guddaan barumsa keessa hin jirre Suudan Kibbaati. Achitti ijoollee harka 50 caalaatti barusmaa ala jira. Naayjeeriyaan ijoollee harka 47 barumsaa ala jira.Suudan keessaa ijoollee hakra 41 barusmaa ala jira. Afgaanistaan diqqoo wayyaa qabaattullee ammallee ijoollee isii harka 40 barusmaa ala jira.”
Siiriyaa biyya waraanii miila lafa fuudhee ummatii isii baqaaf karaa marullee ijoollee isii hedduutit barumsaa ala jira.
Ijoollee barumsa dhabuun akka gabaasa UNICEF-ti addunyaa keessaa qooda aabaachuu dhabuu.
UNICEF akka biyyiti cuftii ijoollee isaanii barsiiifatan lafa itti baratan dansaallee qopheessan gaafatti.


text:
Home › Forums › Waltajjii Dargaggoota › Barbaacha Carraa jeequmsa ji’oo-polotikaalii keessaa
- This topic is empty.
-
AuthorPosts
-
-
Barreessaan, Rabbumaa Dajanee*
Dhiheenya akan, Hagoos Gabiraamalaak barruu isaa “Itoophiyaa gaaga’ama ji’oo-polotiksii keessatti” jedhu maxxansiisee ture. Barruun kun yaada namaa kan hawwatu dha. Akkasumas gumaacha gaariifi wal falmii yeroo ammaa biyya Itoophiyaa irratti ta’aa jiruuf fuul-dura Itoophiyaan wal dorgommii ji’oo polotikalii haaraa ta’aa jiru keessatti qabdu irratti gumaacha qaba. Barruun isaa kun hundee yaada “Itoophiyaan gaaga’ama ji’oo polotikaa keessa jirti, adeemsa keessa barbaachisummaa Itoophiyaan ji’oo polotiksii keessatti qabdu kufaa jira” jedhu irratti hunda’a. Haala amma Itoophiyaan keessa jirtuun, Itoophiyaan rakkoo siyaasaa, gaaga’ama dinagdee fi hariiroo aduunyaa isheen qabdu rakkoo keessa jirachuun isaa waan nama wal-gaafachiisu miti. Haa ta’u iyyuu malee, xiinxala bayyee madaalawaa ta’e seenaa irratti hundaa’ee fi xiinxala hundee gadi fageeffate baayyee barbaachiisaa dha. Barruu isaa keessatti, Hagos haala gaarii ta’een rakkoo siyaas-dinagdee Itoophiyaan yeroo dhiyoo asitti hubamaa jirtu, yeroo sosochii mormii diddaa bara EPRDF irraa ka’uun dhiyeessa. Dabalataanis wal dorgommii ji’oo polotikaalii addunyaa fi jeeqamuun tasgabbii addunyaa, Itoophiyaan akkaa rakkoo keessoo fi alaan jeeqamtu godheera. Barreesichi haala gaarii ta’enii fi sirrii ta’een rakkoo biyyattiin keessa jirtu ibseera. Rakkoo Itoohpiyaan keessa galte beekumsa, ciminaa fi wal-danda’uu guddaa barabaada.
Haa ta’u iyyuu malee, xiinxala isaa irratti sababoota afuurifan walii hin galu. Kan Jalqabaa, yeroo inni fudhatee dhiyeessee fi yaadni isaa seenaa irratti hin hundoofne dha. Yaadni isaa baayyyeen taatee yeroo dhiyoo irrattti hundaa’a. Sababni lammaffaan immoo, barruun isaa kufaatii ji’oo polotikaalii Itoophiyaa baayyee seenessuu irratti mormii ka’uudhaani. Yaadi mormii sadaffaa immoo, yaada inni riqicha guddaa abbayyaa irratti kaasee dha. Yaadni isaa kun rakkoo xiinxalaa qaba. Barruun isaa kun odeeffannoo haala sirrii hin taaneen fayyadameera. Akkasumas yaadota sadarkaa ilaalamuu qaban irratti hin ilaalle. Qabxiin arfaffaan immoo, xiinxala inni godhe keessumaa hariiroo Chaayinaa fi Ameerikaan garaIitoophiyaa fi Gaanfa Afrikaa godhani dha.
Gara mormii jalqabaa kootti yeroon dhufu, barreessicii taatee yeroo dhiyoo fi amma ta’aa jiran irratti bal’inaan fuulleffata. Taatee yeroo dhiyoo fi odeessaalee yeroo dhiyoo irratti hundaa’uun, qorannoo ji’oo-polotikaalii Itoophiyaan sadarkaa biyya keessa, sadarkaa naannoo fi sadarkaa addunyaan keessa jirtu qorata. Eyyee kana irratti nan walii gala.Taatee ammaa hubachuun nu barbaachisa jijjiirama siyaas-diinagdee fi ji’oo-polotiksii rakkoo keessa galchaa jiru. Haa ta’u iyyuu, rakkoo ammaa ta’aa jiru taatee seenaa keessatti godhanii dhiiyessuu dhabuun rakkoo guddaa fiida, gumaacha taateewwan darban dhiimma keessaa fi dhimma alaa ji’oo-polotikaaliin jijjiirama Itoophiyaa fi Gaanfa Afriikaa keessatti godhoon yeroo ilaallu. Muuxannoon bara 1960 -1970 fi gara jalqaba bara 1990 daandii hubannoo xiinxala siyaasaaa fi hubannoo keennaa, seenaa biyyattii irratti hundaa’uun xiinxala guddaa kennun akka waan dhumaatti fudhatamuu dhiisuun ni danda’ama. Rakkoon Itoophiyaan yeroo ammaa fi gaaga’amni siyaasaa biyyattii seenaa wal-xaxaa biyyattiin ittii hundooftee fi rakkoo wal-qabataa sana booda uumaman, keessumaa baroota kan1960tiin walqabata. Sabboonummaa saboota, sababoota waraanaa fi walitti bu’insa, harka keessa galafaannaa qaamota alaa, gaaffii diimokirasii, nageenyaa fi guddina waantota seenaa haaraa Itoophiyaa keessatti argamani dha. Kanaafuu, akka ani amanutti ,qorannoon ji’oo-polotikaalii Itoophiyaa waantoota seenaa keessatti ta’anii fi seenaa dhiibbaa godhan hin hammanne nama dogogorsa.
Qabxiin lamaffaa barruun barressichaa itti fuulleffatu, ilaalcha barbaachisummaan Itiyoophiyaan ji’oo-polotikaalii keesssatti qabdu kuufaa dhufaa jiru jedhu dha. Barbachisummaan Itoophiyaa ji’oo-polotikalii keessatti qabdu kuufaa jira jedhu kun waanta gaaffii baayyee namatti kaasuudha ibsa isaa caalaa.Yaadi barreessichi Itoophiiyaan barbaachisummaa ishee ji’oo-polotikaalii keessatti qabdu kufaa jira jedhu walitti bu’iinsaa fi wal-waraansa biyyattii keessassatti ta’aa jiruufi rakkoo diinadgeen biyyattiin keessa ta’aa jirtu bu’uureffateetu kan inni famlii taasisu.. Tarii yaadi kun akka sadarkaa biyyatti yaada bali’inaan ka’aa jiru dha. Garuu rakkoon taatee amma irratti hundaa’uun xiinxala keeninu kun dhiibbaa seenaa irratti fiduu danda’a. Seenaa gara fuul-duuraa jiru jijjiiruus danda’a. Haa ta’u iyyuu, dhiyeessi yaadaa kun yaadaa fi seenessa gama biraan ta’aa jiru ilaalcha keessa galchuu hin dandeenye. Barbaachisummaan Itoophiyaa ji’oo-istiraateejii Afriikaa keessatti qabdu itti fufeera, jajjabinni hawaasaa, dandeettii of sirreessuu fi adeemsi rifoormii of godhuu, utubaa yaadaa qabdu, dandeettii diinagdee qabdu, baayyina uummataa qabdu, adeemsa seenaa keessatti qabduu fi waantoota seenaa keessatti kuufattee qabduu fi sadarkaa dandeettii dipiloomaasii qabdu, fuul duraa ji’oo-polotikaalii biyyattii waantoota murteessan keessaa dha. Qabxiin as irratti dagatamuu hin qabne, rakkoo Itoophiyaan keessa galtee fi keessa jirtu dagachuun miti garuu ilaalcha itoophiyaan ji’oo-polotiksii keessatti kufaa jirti jedhu ilaalcha jabaa fi bal’aa taa’een dhiyeessuuf. Dubbisaa Roobertii D.Kaaplaanii seenaa gam-tokkee dubbisuu isaa walii galuu baadhus barruu isaa fooreyiin poolisii irratti barreesseen waliin gala. Innis maal jedhe barruu isaa fooreyiin poolisii irratti,”kuufaatii Itoophiyaa hubachuuf, Itoophiyaa akka ji’oogirafiitti, akka aadaattii fi siyaasaatti, addummaa isheen qabdu hubachuun barbaachisaadha” jedha.
Qabxiin biraa barreessichi kaase, qabxii baayyee nama dogoggorsu inni riqicha abbayyaa irratti kaasedha. Yaadni barreesssichi barruu kana irratti kaase yaadaa rakkoo xiinxalaa fi gudunfaa dogoggoraa irratti nama geessudha. Barreesssichi gahee dhabattoota addunyaa kan akka Woorliid Baankii fi Inteernationalii Moonitaryii Fand akka adeemsa taaktiik bulchiinsa doonaaldi Tiraampitti kaasuu isaati. Haa ta’u iyyuu malee, mootummonni Itoophiyaa bulchan hundinuu dhiimma riqicha Abbaayyaa irratti maallaqa gargaarsa alaa kamuu akka hin barbaanne addeesaa turan, kun immoo otoo ijaarsi gudddaan Abbayyaa hin jalqabiin dura. As irratti hubachuun kan nu barbaachisu, loogii bulchiinisi Doonaldi Traampi dhimma hidhicha guddaa Itoophiyaa irratti godhedha. Garuuu immoo bulchiinisi Jooy Baayideen dhuufuun wal qabatee fooreyin poolisii Ameerikaa jijjiiramuu isaati. Jijjiiramuu fooreini poolisii Ameerikaa immoo deeggarsa maallaqaa bulchiinsaa tiraampi itoophiyaa irra kaahe, bulchiinsi Baayideen kaasuuf jedhudha. Adeemsi Bulchiinsi Jooy Baayideen kun immoo loogi-malessummaa fi niwituralitti mootummaa Ameerikaa hidhaa Abbayyaan wal-qabatee jiru agarsiisa. Xiinxila jabaa fooreyinii poolisii fi siyaas-diinagdee fi daantaa yeroo dheeraa Itoophiyaan laga Naayil irratti qabdu, riqichi guddaan Abbayyaa gahee guddaa diinagdee qaba, rakkoon alaa dhufu jiraatu iyyuu. Yaadota kanneeniin, rakkoo naannoo ammaa fi dhimma riqicha guddaa Abbayyaa akka sababa kuufaatii ji’oo-polotikaalii Itoophiyaa gumaacheera jedhu kun ilaalcha hundee hin fageeffannedha. Faayidaa jidduu galeessaa fi yerooo dheeraa riqichi Abbayyaa Itoophiyaaf fidu daantaa Itoophiyaa irraa caalaa kabachiisa akkasumas fida, rakkoo dhimma riqichaan walqabatee ka’uu hedduu caalaas fayidaan isaa madaala guddaa kaasa.
Dabalataanis barreessichi barruu isaa keessatti yaadaa kenne irratti akkas jedhee ture,”Itoophiyaan dantaa ji’oo-polotikaalii Gibxii fi Ameerikaa dhimma laga Naayilii irratti beekamtii keenuu qabdi. Yaadi isaa kun waan lafaa irratti ta’uu danda’u miti. Itoophiyaan dhiimma hayidiroo-dipiiloomasii hidhichaa guddaa Abbayyaa fi laga Naayilii irratti gumaacha guddaa taphachaa jirtu. Dipiloomasii dhimma laga Abbayyaa irratti gochaa jirtuun immoo dantaa biyyoota kaanii giddu-galeessa gochuudhaan. Rakkoon dhimmaa riqicha Abbayyaa kan maddu dhimmaa diinagdee dhimma nageenyaa gochuu irraa madda. Dhimmi riqicha guddaa Abbayyaa dantaa Suudaaan, Gibxii fi humnootni addunyaa kam iyyuu laga Naayilii irratti qaban kamiin irrattiyyuu rakkoo uumu hin qabaatu.
Dhuma irratti, dhimma Chaayinaa fi Ameerikaa irratti fooreyinii poolisii gamaa Itoophiyaa fi gaanfa Afriikaa irrattii qaban barressichi yaadaa isaa kaa’ee ture. Ilaalchi barreessichi kaase kun ka’umsa isitiraateejiii yeroo dheeraa fi jijjiirama yeroo ammaa ta’aa jiruun yoo ilaalle waanti barreessichi jedhuun adda ta’ee ni argama. Akkaa Hagos jedhetti fooreyinii poolisiii Ameerikaa gaanfa Afriikaa fi Galana Diimaa irraa garaa Iyinidoo-Paaasifikitti jijjiiramaa jira jedha.Yaadaa isaa kanas akkas jedhee kaa’eera; “rakkoo ji’oo-polotikaaliin Itoophiyaa keessa jirtu irraa kan ka’e Itoophiyaan sadarkaa ji’oo-polotikaalii Ameerikaaf qabdu kuufaa dhufera, kana irraa kan-ka’een immoo Ameeriikan garaa Iyinidoo-Paasifikitti jijjiiraa jirti xiyyeeffannoo ishee”. Haa ta’u iyyuu, yeroo ammaa kanatti Gaanfi Afrikaa fi Galanni Diimaan barbachisummaan ji’oo-istiraateejii isaa akkuma itti fufedha, yaada miidiyaleen addunyaa maddisiisan moggaatti. Murtoon pireesidaant Jooy Baayideen dabarsan yeroo dhiyoottii fi ergama gaanfa Afrikaa haaraa muudan, dhimmaa Itoophiyaa keessoo irratti xiyyeeffannoo kennan, kayyoo loltoota gara soomaalii erguuf jalqaban, raayyaan Ameerikaa jibuutii keessa jiran fi kanneen biroo dabalatanii, barabaachisummaa ji’oo-polotikaalii naannichaa fi Itoophiyaa, barbachisummaa fooreyini poolisii Ameerikaa keessatti qaban agarsiisa.
Yeroo gara Chaayinaa fi hariiroo Itoophiyaa faana qabdu dhufnu immoo, hir’achaa dhuufuu Chaayinaa liqaa Itoophiyaaf kennituu sababoota qeeqa warri dhiyaa kaasan fi dhimmaa Chaayinaa keessoo irraa ka’een, gad bu’aa dhufuus. Ammas deeggarsi maallaqaa Chaayinaan Itoophiyaaf kennitu ittuma fufeera. Akka Saaneey fi Sheehayii hubatanitti,”Itoophiyaan utuubaa Chaayinan taarsimoo Chaayinaa Beelit fi Rood Inishatividha. Yeroo ammaa kanatti dhabbileen ijaarasaa Chaayinaa dhibba afurIitoophiyaa keessa sosochii irra jiru, gara biiliyoona doolaara Ameerikaa afur ol ta’uun”.
Bara 2021 keessatti, diinagdee waliin biyyoota lamaan gidduutti taa’nii, gara vooliyuumii 2.66 biiliyoona U.S. doolaara biyyoota lamaan gidduutti uumamuu daanda’ee ture. Chaayinaan mi’a dheedhii Itoophiyaa irraa hedduu galchitee ture, gara doolaara Ameerikaa miiliyoona 380 tilmamamu, waggaa garaa waggaa gara persantii 8.1 ol dabalaa adeemaa jira. Fooramii Fookasii Chaayinaa-Afrikaa baayyeee dabalaa dhuufeera, keessuumaa hariiroo Chaayinaa-Afirikaa fi Itoophiyaa gama biraan. Dabalaaa dhufuun hariiroo Chaayinaa fi Afrikaa barabchisummaa ji’oo-istiraateejii Afrikaa fi Itoophiyaa agarsiisa. Itoophiyaan biyya baayyee murtessituu istraateejii Chaayinaan Afrikaa keessatti qabdudha.
Barruu koo kanaan qabxii koo afuuriin yaada koo kaaseen yaadaa hagos mormee, keesumaa dhimma hariiroo fi murteessitoota keessoo fi alaa ji’oo-polotiksii fi foreeyini poolisii akkasumas yaada kalattii gara fuula duraas nan kaa’a.
Ji’oo-polotiksii fi fooreyinii poolisiin manatti jalqaba: Rakkoo Keessoo Itoophiyaaf dursa kennuu/ Jalqaba mana Itoophiyaa sirreessuu
Barruu Hagos dhimma wal-waraansaa fi walitti bu’insa Itoophiyaa, dabalataanis gaaga’ama diinagdee fi rakkoo nageenyaa biyyattii mudachaa jiru fi jiraachuu biyyattii rakkoo keessa galchuu danda’a jedhu nan qooddadha. Kanaafuu hirmaachisummaa siyaasaa fi waliin-dubbachuun, rakkoo biyyattiin keessa galtee keessaa bahuu fi guddina biyyaa fiduun danda’ama. Richaard Haass kitaaba isaa,”fooreyini poolisii mana ofii jalqaba: jalqaba Mana Ameerikaa sirreessuu”,jedhu irratti, rakkoon guddaan Ameerikaa mudachuuf jiru rakkoo mana keessoo irraa ka’a jedha. Yaadni jabaa kun waanta rakkoo itoophiyaa furuuf ta’udha. Rakkoon guddaa Itoophiyaa rakkoo keessooti, rakkoo wal-waraansa, hiyyummaa fi jirachuu dhabuu dhabbattoota ciccimoodha. Rakkolee kanatu rakkoo Itoophiyaaf maddaadha. Otoo rakkolee kana hin furiin, Itoophiyaan rakkoo keessa bahuu hin dandessu, rakkoleen kunneen keessoo-alaa ittuma fufu. Kanaafuu mana ofii sirressuun waanta baay’ee barachiisaadha.
Akka ani amanutti, itti fufiinsi Itoophiyaa akka sabaaf sab-lammoota, diimookiraatii fi ripuublikii feederalaa, akka barabchisumma ji’oo-polotikaalii tasgabbii fiiduutti. Milkaayina Itoophiyaa baroota lakkoofsise eeguunii fi haaromsuun, bakkewwaan waraanaan miidhaman deebisanii ijaaruun fi rakkoo COVID-19n dhufan furuun dirqama akka fuul-dura Itoophiyaa eegsisuuf murteessoodha. Kanaafuu Itoophiyaa tasgabbooftee fi guddatte qabachuuf, gaheen dipiloomaasii kamuu, ji’oo-polotiksii fi ijaarsa biyyaa kamuu rakkoo biyyaa keessoof haal-duree kennuu qaba.
Istiraateejii itti fufee fi Deebisanii ijaaruu hariiroo Itoophiyaa Warraa Dhiyaa fi Chaayinaa wajjin qabdu jabeessuu
Seenaa keessa taanee yeroo dubbannu, jalqabbii seenee Itoophiyaa haaraa kaasee, Warri Dhiiyaa taphattoota cimaa fi dhibbaa guddaa Itoophiyaa irraa geessisaa turan, dhimma keessoo irratti dhiibbaa guddaa fiidaa turan akkasumas naannoo ji’oo-polotiksii Itoophiya boca gochuu gahee guddaa taphachaa turan. Haa ta’u iyyuu, waraanni Itoophiyaa keessaa hariiroo Itoophiyaa fi Warra Dhiyaa rakkoo keessa galchee ture. Warri Dhiyaa poolisii dhiibbaa Itoophiyaa irra geessisu fiiduu danda’aniiru,qoqobbii diinagdee Itoophiyaa irra gahaniiru akkasumas hariiroo dipiloomaasii Itoophiyaa irratti dhiibbaa fidaniiru. Labsii mootummaan feederalaa waraana dhaabuu, sosochii gargarsa namoomaa garaa Tigiraayitti taasifamu fi adeemsa rakkoo keessoo karaa nagaan furuuf adeemsisamu, rakkoo dipiiloomaasii Itoophiyaan Warra Dhiyaa faana qabdu tasgabbessaa jira. Barbachisummaa istiraateejii Itoophiyaa Warra Dhiyaa biratti qabdu itti fufsiisuun baayye barbaachisaadha, dhimma ijoo fooreyinii poolisii Itoophiyaas ta’uu qaba. Dhimmaa qoqqobbii Warri Dhiyaa Itoophiyaa irra kaahan sirreessuun manneen hojii fooreyiini poolisii Itoophiyaa ta’uu qaba. Daandii sirrii irratti deebisuun hariiroo Itoophiyaan Warraa Dhiyaa faana qabdu bayyee barbaachisaadha, dantaa Itoophiyaa-Warra Dhiyaa kabachisuun.
Furmaata giddu-galeessa barbaaduun, gaaffii warra dhiyaa dhiimma wal-waraansa Itoophiyaa, sarbama mirga namoomaa fi gargaarsa namoomaa bahachuunii fi rakkoo itti fufinsa Itoophiyaa ni fura. Dhiibbaan cimaa murna tokko irratti gaggeeffamu warra dhiyaa irraa yoo rakkoo biyya keessa jiru jabeessee fi rakkoo biraa keessa gashe malee furmataa fiiduu dhiisuu danda’a.
Hariiroon Itoophiyaan Chaayinaa faana qabdu akkuma warra dhiyaa baayyee barbaachisaadha. Hariiroo siinoo-Itoophiyaa karaa diinagdee, inveestimantii, ijaarsa, siyaasa, dipiiloomatikii fi sekteroota kanneen biroo baayyee barbaachisaadha. Akka michuu jabaa Afrikaa Chaayinatti, Itoophiyaan sadarkaa addaa poolisii Chaayinaan Afrikaa keessatti qabdu keessatti argamti. Hariiroo jabaa Chaayinaa gama diinagdee, siyaasaa fi dipiiloomaasii qabdu ol-guddisuu qabdi. Akkasumas isitiraateejii jabaa baasuu fi hordofuu qabdi.
Hidhichi Guddaa Abbayyaa Jijjirama Ji’oo-polotikaali inni Naannoo Laga Naayilitti Fidu
Hidhaan Abbayyaa humna ibsaa maddisiisuu duwwaa miti gaheen isaa, tapha hyidroo-polotikisii naannoo saanaa kan jijjiirudha. Seenaa Ji’oo-polotikaalii naannoo sanaa keessatti gaheen hidha Abbayyaa taphatu fi hariiroo wal-utubuu fi waliin hojjachuu biyyootaa kan fiidudha. Akkasumas olaantummaa Gibxii kan dadhabsiisudhaa fi fayyadamummaa wal-qixxummaa biyyoota jidduu kan mirkaneessudha. Ijaa istiraateejiin ilaalu, Hidhaan guddicha Abbayyaa, Itoophiyaa madda humna ibsaa naannoo sanaa godha. Kun immoo walitti dhuufeenya biyyoota Ganfa Afrikaa fi kanneen biroo ni jabeessa, dagaaginsa. Hidhichi Abbayyaa kun dabalataanis xiinsamuu fi hafuura dargaggoota Itoophiyaa ni jabeessa.
Dhufaa dhufuu humnoota jajjaboo baayyee fi Barbaachisummaa Ejensii Itoophiyaaf.
Qabxiin biraan barruun koo kun kaasu dhimmaa dhufaatii biyyoota jajajabboo ta’aniidha. Dhuufatiin biyyoota kanaa carraa hedduu Itoophiyaaf fida, gama diinagdeen, dipiiloomaasii fi siyaasaa. Akkuman rakkoon biyyoota kanaa fanaa dhufuu danda’anis ni jiru. Yaadi koo kun waraana dilaalla’aa (cold war) lammeessoo akeekuu miti. Waraanni dilalla’aa, Wal-morkii fi wal-itti bu’insi yaada biyyoota jajjaboo addunyaa fi biyyoota jajjabachaa jiran,wal qoqodinsa fiduu danda’aan dantaa siyaas-diinagdee Itoophiyaa kamuu egsisuu hin danda’u. Dhimmi yuukiranii-Raashiyaa dhimmaa agarsiistuudha.
Itoophiyaan jabinaa yookaan olaantummaa biyya tokkee addunyaa hin feetu yookaan wal-dorgomimi fayyaa hin qabne hin feetu. Kanaafuu akka ani amanutti, carraa humnoota wal-madaloo ta’aniin dhufuu danda’u kamuu fayyadamuun barbaachisaadha. Keessumaa akka Afrikaatti carraa diinagdee, Jijjiirama qilleensaa, dagaagina teekinoolojii, hariiroo dipiiloomaasii fi kanneen barbaachisoo ta’an fayyadamuun ni danda’ama.
Fakkeenyaaf, erga Beejiing bara 2013 BRI beeksisteetii, hoggansa pirseedantii Zi Jiipingi, USA fi gamataan Awurroppaanotaa piroojekitii ‘buyilidii baak better inishiyativii’ fi ‘giloobal gatiweyi istiraateejii’ mata mataa isaanii fidaniiru. Adeemisi kun immoo carraa Afrikanootaaf fida, Itoophiyaa dabalatee jechuudha. Itoophiyaan carraa kana murna tokkoo duwwaatti otoo hin goriin guddina diinaagdee mataa ofii fiidachuu dandeessi. Afrikaan gama tokkoon duwwaa otoo hin gooriin carraa kana fayyadamuu dandeessi. Biyyoonni Afrikaa bu’uura rakkoo hawasuumaa isanii furachuu danda’u. Akkasumas rakkoo diinagdee fi bulchiinsa gaarii ta’e dhabbachuu danda’u.
Walumaa-galatti, ijoon yaada koo, jijjiirama ji’oo-polotikaalii fi jeequmsa biyyaa keessoo, naannoo fi addunyaa akka waanta qofatti ilaalanii xiinxala keenuu fi akka jii’oo-polotikaaliin Itoophiyaa kuufaa jiruufi barbaachisummaan isaa hir’achaa dhufetti ilaaluun sirrii miti. Akka ani amanutti caarraan ji’oo-polotikaalii guddaa fi albuda istiraateejii ta’an fuul-dura Itoophiyaa fi Afrikaa bareechu jedheen amana. Carraa filachuu fi murtessuu daandii keenya irratti nu mudachu danda’u kun immoo dhiimma keessoo fi alaa keenya irratti dhiibbaa fiiduu danda’a. Kanaafuu rakkoo ji’oo-polotiksii keeessa ta’uun carraa keenya filaachuu fi barbaachuu qabna. Carraa Itoophiyaan qabdu rakko kana keessa taate hundaa ilaaluu fi barbaduu qabna. Rakkooma jiru kana keessaa ta’un, abdii kutaannaa ji’oo-polotikaaliin dhufu dhiisuun dargaggoonni biiyyattii fuul-duraa biyyattii abdiin ilaaluun fi hojiirra oolchuuf tattaafachuu qabu.
—
*Rabbumaa Dajanee digirii jalqabaa isaa Saayinsii Siyaasaatiin fi Haariiroo Addunyaatiin, Digirii lammaffaa isaa immoo Hariiroo Addunyaa fi fi Dippiloomaasiitiin Yuniversiitii Finfinnee( Addis Ababa) irraa fudhateera. Ilaalchii fi yaadii as iirrattii muldhatee kan barressicha bakka bu’aa malee dhabataa inni itti hojjattu bakkaa hin bu’u.
* Yaadachiisa Maxxansaa: gumaachi kun qaama seeneffama dhaabbatni CARD dargaggoota Itoophiyaa gidduutti marii beekumsa irratti bu’uureffame jajjabeessuuf maxxansiisuuti. Isinis yoo gumaachuu barbaaddan yookaan barreeffama kanaaf deebii kennuu feetan, adaraa karaa iimeelii kanaa barreeffame keessan nuuf ergaa: info@cardeth.org.
-
-
AuthorPosts