text:
Akkaataa Laa İlaah İllallah Hojii irra oolchan-3
Wantoota Rabbii gaditti gabbaramanitti amanuu diduu fi mormuun akkamitti guuttamaa?
Kutaa darbe keessatti maqaalee gabbaramtoota sobaa Qur’aana keessatti kaafaman ilaalle turre. Har’as itti fufuun kan hafan ni ilaalla:
Kitaaba Rabbii keessatti maqaalee gabbaramtoota sobaa
6-Awliyaa’a-
“Gooftaa keessan irraa wanta gara keessan buufame hordofaa. Isaa gaditti awliyaa’a hin hordofinaa. Xiqqoma gorfamtu.” Suuratu Al-A’araaf 7:3
Yaa namoota! Rabbii keessan irraa Qur’aanaa fi ibsa isaa kan ta’e sunnah Nabiyyii (SAW) gara keessanitti buufame hordofaa. Qur’aanaa fi sunnah hordofuu jechuun xiyyeefannoo itti kennuu fi wanta keessa jiru niyyaadhaan hojii irra oolchudha.
Awliyaa’a heddumminna waliyyiiti. Jecha biraatin, waliyyiin baay’een awliyaa’a jedhamu. Waliyyiin hiika baay’ee qaba. Isaan keessaa: Gooftaa, bulchaa, qananiisaa, gargaaraa, jaalalloo, hiriyyaa fi kanneen biroo.
Kana booda “Isaa gadiitti awliyaa’a hin hordofinaa.” jechuun, Rabbiin ala wanta biraa Isa waliin hin gabbarinaa, nama diinii Rabbii irraa jallate jaalalloo, hiriyyaa fi gargaaraa hin godhatinaa.[1]
7-Shurakaa’a (Shariikota)- Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Odoo Inni isaan uumee jiruu Jinnoota Rabbiif shariikota taasisan; isaan beekumsa malee ilmaan dhiiraa fi dubaraa Isaaf godhan. Inni wantoota isaan kijibaan Isatti maxxansan irraa qulqulluu fi olta’aadha.” Suuratu Al-An’aam 6:100
Gosoonni gabbaramtoota sobaa asii olitti dubbataman kunniin (andaad, aalihata, gooftolee, xaaghuuta, sanamoota, awsaanaa, awliyaa’a fi shariikonni) maqaan gargar haa ta’anii malee Rabbii olta’aa gaditti waan gabbaramaniif wal fakkaatu. Hundi isaaniitu gabbaramtoota sobaati.
Rabbii gaditti wantoota gabbaraman (waaqefataman) armaan olii bakka gurguddaa lamatti qoodu dandeenyaa: aaqila fi aaqila kan hin taane. Aaqila jechuun uumama waa hubachuu danda’uudha. Kanneen akka ilma namaa, jinnii fi malaykoota. Aaqila kan hin taane immoo waa hubachuu kan hin dandeenyedha. Kan akka siidaa, muka, aduu, ji’aa fi kkf.
Ammas aaqila kan ta’an bakka lamatti qoodamu: isa gabbaruutti kan gammaduu fi kan hin gammanne.[2]
1-Isa gabbaruutti kan gammaduu- kuni nama namoonni akka isa gabbaranii fi ol guddisan barbaadu fi itti gammaduudha. Kuni kan akka fira’awnaa, iblisaa fi daangaa darbitoota irraa kanneen biroo. Kunniin warroota isaan gabbaran waliin ibidda keessa ta’u. Akkuma Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jedhe:
“(166)-Yeroo warri hordofaman warra hordofan irraa qulqullaa’an, azaaba arganii fi hariiroon isaanii hundii citu. (167)-Warroonni hordofanis ni jedhu, “Osoo carraan nuuf jiraatee, silaa akkuma isaan nurraa qulqullaa’an nutis isaan irraa qulqulloofnaa turre.” Akka kanatti Rabbiin hojiwwan isaanii isaan irratti gaabbii godhee isaanitti mul’isa. Isaan ibidda keessaa kan bahanii miti.” Suuratu Al-Baqarah 2:166-167
Yeroo azaaba (adabbii) Aakhirah argan matootin hordofaman, shirkii fi kufrii keessatti namoota isaan hordofan irraa ni qulqullaa’u, ni fagaatu. Hariiroon hundi addunyaa keessatti isaan wal qabsiisaa ture ni cita. Kan akka wal jaallachuu, wal gargaaru, firummaa fi hariiroon biroo warra kafaran jidduu jiru Guyyaa Qiyaamaa addaan cituun diinummaan isaan jidduutti uumama. Kanaafi, hordoftoonni akkana jedhu, “Maal qaba osoo gara addunyaatti deebi’uu carraa arganne, silaa akkuma isaan nurraa qulqullaa’an nutis isaan irraa qulqulloofna.” Rabbiin akkuma ciminna adabbii Isaa Guyyaa Qiyaamaa isaanitti agarsiisu, hojii isaanii sobaa isaan irratti gaabbii godhee isaanitti agarsiisa. Isaan ibidda keessaa gonkumaa hin bahan.[3]
Kuni haa beekkamu: Hojiin hanga fedhe gaarii haa fakkaatu, hojiin kuni yoo Rabbii olta’aaf hin ta’inii fi shirkiin keessa seene, hojiin kuni baaxila (soba). Hariiroon namoota kanniin jidduu jiru Rabbiin ala wanta biraatiif waan ta’eef yeroo garmalee itti hajamanitti isaan irraa cita. Akka addunyaa irratti wal gargaaran, Aakhiratti wal gargaaru hin danda’an.
2-Isa gabbaruutti kan hin gammanne-kunniin warra Rabbiif ajajamanii fi namoonni akka isaan gabbaran kanneen hin barbaanne fi itti hin gammanneedha. Kan akka Nabii Iisaa, haadha isaa Mariyam, Malaykoota fi namoota birooti. Isaan kunniin namoota isaan gabbaran irraa qulqulluudha. Nabii Iisaa (Iyyasuus) (aleyh salaam) ilaalchise Qur’aana keessatti:
“Yeroo Rabbiin “Yaa Iisaa ilma Mariyam! Sila situ namootaan ‘Anaa fi haadha tiyya Rabbii gaditti gabbaramaa (gooftaa waaqefatamu) lama taasifadhaa’ jedhee?” jedhu [yaadadhu]. Innis ni jedha, “Ati Qulqulloofte! Ani wanta haqa naaf hin taane jechuun naaf hin ta’u. Yoo ani san kan jedhu ta’e, dhugumatti Ati beektee jirta. Wanta lubbuu kiyya keessa jiru ni beekta, ani waan nafsii Kee keessa jiru hin beeku. Dhugumatti Ati sirritti beekaa waan fagoo fi hin mul’anneeti. Waan Ati itti na ajajje, “Rabbii Gooftaa kiyyaa fi Gooftaa keessan ta’e gabbaraa” jechuu malee waan biraa isaaniin hin jenne. Hangan isaan keessa turetti isaan irratti ragaan ture. Erga ol na fuutee booda, Ati isaan irratti Tiiksaa turte. Ati waan hundaa irratti ragaadha. Yoo isaan adabde (azzabde), gabrootuma Keeti. Yoo isaaniif araaramtes, Ati Simatu Injifataa Ogeessa.” Suuratu Al-Maa’ida 5:116-118
Malaykootas ilaalchise akkana jedha:
“Guyyaa Rabbiin hunda isaanii walitti qabee, ergasii malaaykotaan, “Sila isaan kun isin gabbaraa (waaqefataa) turanii?” jedhu, [yaadadhu].” [Malaaykonnis] ni jedhu: “Ati Qulqulloofte! Gargaaraan keenya isaan osoo hin ta’in Sima qofa. Lakki, isaan Jinnii gabbaraa (waaqefataa) turan. Irra hedduun isaanii isaanitti amanu.” Suuratu Saba 34:40-41
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa malaykoota, Iisaa fi haadha isaa Mariyam, uzeyri fi namoota gaggaarii biroo Isaa gaditti gabbaraman hunda ilaalchise akkana jedha:
“(17)-Guyyaa isaanii fi wantoota isaan Rabbii gadiitti gabbaran walitti qabuun, “Isintu gabroota Kiyya kanniin jallisee moo isaantu [mataa ofiitin] karaa irraa jallatee?” jedhu, [yaadadhu]. (18)-Isaaniis ni jedhu, “Ati Qulqulloofte! Sii gadiitti awliyaa’a godhachuun nuuf hin malu. Garuu hanga yaadannoo dagatanii fi ummata badan ta’anitti isaanii fi abbooti isaanii ni qananiifte.” (19)-Dhugumatti, isaan wanta isin jettan keessatti isin sobsiisanii jiru. Kanaafu, [adabbiis] deebisuu hin dandeessan, gargaarsas hin argattan. Nama isin keessaa miidhaa hojjatees adabbii guddaa isa dhandhamsiifna.” Suuratu al-Furqaan 25:17-19
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Guyyaa Qiyaamaa namoota Isaan ala waan biraa gabbaranii fi wantoota gabbaraa turan bakka tokkotti walitti qaba. Ergasii warra gabbaraman (waaqefataman) kanaan akkana jedha: Gabroota Kiyya kanniin isintu karaa haqaa irraa jallisee akka isin gabbaran isaan ajajee moo isaantu mataa ofiitiin jallatanii fedhii nafsee ofiitiin isin gabbaranii?
Rabbii gadiitti warroonni gabbaraman ni jedhu: “Yaa Rabbii! Wanta warroonni kuni hojjatan irraa Ati qulqulloofte! Siin ala wanta biraa awliyaa’a (gargaartootaa fi tiiksota) godhachuun nuuf sirrii hin ta’u. Garuu namoonni kunniin hanga yaadannoo Kee dagatanii Si waliin waan biraa gabbaranii fi ummata badan ta’anitti isaanii fi abbooti isaanii qabeenyaa fi fayyaan qananiifte.” Ergasii namoota Rabbii olta’aan alatti wanta biraa gabbaraniin (waaqefataniin) akkana jedhama: Wanta isin isaan irratti odeessitan ilaalchisee namoonni isin gabbartan kunniin ‘isin kijibdoota’ akka taatan labsanii jiru. Kanaafu, azaaba (adabbii) ofirraa deebisuu hin dandeessan, gargaarsas hin argattan. Namni Rabbiitti waa qindeessuun nafsee ofii miidhe, Rabbiin ala wanta biraa gabbaree (waaqefate) fi kanarratti du’e, Rabbiin adabbii cimaa fi guddaa isa adaba.[4]
Gareen lammaffaan wantoota Rabbii gadiitti gabbaramanii mukkeen, dhagaa fi kanneen biroo sammuu ittiin hubatan hin qabnee aayah tana keessaa seenu:
“Dhugumatti, isinii fi wantoonni isin Rabbii gadiitti gabbartan qoraan Jahannami. Isin ishii (Jahannamiin) seentoota. Osoo kunniin gabbaramtoota [dhugaa] ta’anii, ishii hin seenanii turan. Hunduu ishii keessa yeroo hunda jiraatu.” Suuratu Al-Anbiyah 21:98-99
Yaa kaafirtoota! Dhugumatti, isinii fi sanamni, jinnii fi nama irraa kan gabbarrii keessanitti gammade irraa wanti isin Rabbii gadiitti gabbartan, qoraan Jahannam ta’u. Isinii fi sanamoonni, taabonni, jinni fi namoonni gabbari keessanitti gammadan Jahannamiin ni seenu. Namoonni gabbarritti hin gammannee kan akka Nabii Iisaa, Uzeyr, Malaykoota fi kkf Jahannamiin hin seenan.
Osoo wantoonni isaan gabbaran kunniin gabbaramaa dhugaa ibaadan isaaniif malu ta’anii, silaa ibidda hin seenanii turan. Sababni isaas, gabbaramaan dhugaa wantoota hundaa irratti danda’aa kan ta’ee fi nama Isa gabbare miidhaa irraa kan deebisuudha. Kanaafu, wantoonni isaan gabbaran kunniin nama biraa dhiisi of irraayyu miidhaa deebisuu waan hin dandeenyeef gabbaramaa dhugaa hin ta’an. Kana irra, isaan gabbaramtoota sobaati.
“Hunduu ishii keessa yeroo hunda jiraatu.” Kana jechuun kaafironni fi wantoonni isaan gabbaraa turan hundi isaanitu Jahannam keessa zalaalami jiraatu.
Guduunfaa
Rabbii olta’aa gadiitti wantoonni namoonni sobaan gabbaran (waaqefatan) bakka sadiitti qoodamu:
1-Aaqila akka gabbaramuu fi ol guddifamu barbaadu fi itti gammadu. Kan akka Fira’awna, ibliisa (sheyxaana), hoggantoota karaa Rabbii irraa namoota jallisanii fi kkf
2-Aaqila akka gabbaramuu fi ol guddifamu hin barbaanne fi itti hin gammanne. Kan akka Nabii Iisaa, haadha isaa Mariyam, Malaykoota fi namoota gaggaarii biroo.
3-Wantoota aaqila hin taane. Kan akka dhagaa, muka, urjiilee, aduu, ji’a fi kkf.
Aaqila jechuun waa hubachuu kan danda’u.
Namni kanniin keessaa tokko ykn sani ol gabbare (waaqefate), Rabbiitti qindeessee jira. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Qur’aana keessatti ni jedha:
“Dhugumatti, namni Rabbitti waa qindeesse Rabbiin isarratti Jannata haraama (dhowwaa) taasiseera. Teessoon isaas ibidda.” Suuratu Al-Maa’ida 5:72
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Qurxubii-9/151
[2] Ma’aariju al-Qabuul-fuula 606-607, Hafiiz ibn Ahmad Al-Hakamii
[3] Tafsiiru Muyassar-25 fi tafsiira biroo
[4] Tafsiiru Muyassar-361


c: text/html

text:
___//____ Koreen kun, gabaasa raawwii hojii Biiroo Misooma Qabeenya Bishaaniifi Inarjii, Abbaa Taayitaa Daandiiwwanii, Abbaa Taayitaa Geejibaa, Abbaa Taayitaa Misooma Albuudaa, Abbaa Taayitaa Dhaabbilee Misoomaafi Abbaa Taayitaa Konistraakshinii Oromiyaa gamaaggamuun ciminaaleefi...Gutuu isaa Dubbisuuf
__//__ Caffeen hojii hordoffiifi to’annoo karaa Koreewwan Dhaabbii isaa kan hojjetu yommuu ta’u, tooftaaleen hordoffiifi to’annoon ittiin gaggeeffamus, karooraafi baajata jalqaba waggaa irratti raggaase ilaalchisee hojiirra oolmaa isaa gabaasawwan qaamolee mootummaafi...Gutuu isaa Dubbisuuf
__//__ Jilli kun, misoomawwan bu’uuraa Magaalaa Yaa'a Bal'oo, omisha kilaastera Qamadiifi Piroojeektii mana barumsa bultii addaa, Aana Yaa'a Bal'ootti raanchii hawaasaa dawwatanii jiru. Aanaan kun, naannoo horsiise bulaan kan beekamu yommuu...Gutuu isaa Dubbisuuf
___//___ Daawwannaa taasifameen, Aanichatti Koreen kun Piroojeektii bishaan dhugaatii, riqicha, BLTO, Kilaastara Bunaa, Jallisiifi Giddugala Dargaggoo daawwatee jira. Piroojeektiin walqabatee, bishaan dhugaatii, riqichaafi jallisiin haala gaariin yeroo qabameef keessatti ijaarsisaa xumuuramaa kan...Gutuu isaa Dubbisuuf
. ___//___ Koreen Dhaabbii kun Bulchiinsa Magaalaa Baddeessaafi Aanaa Odaa Bultumitti, Misoomawwan bu'uuraa garaa garaa daawwateera. Koreen kun Magaalaa Baddeessaatti Jiddugala Gabaa Jimaa Birrii miiliyoona 400 fi miiliyoona 34 caaluun ijaaramaa jiruufi Hospitaala...Gutuu isaa Dubbisuuf
___//___ Koreen kun, marii hawaasa waliin taasiseen inshuraansii fayyaa irraa fayaidaan argachaa jiran olaanaa ta'uu eeru. Haa ta'u malee, bishaan dhugaatii rakkoo hammaataaf kan isaan saaxile ta'uu ibsuun akkam fakkeenyaatti bishaan...Gutuu isaa Dubbisuuf
Office Opening hour
Monday - Friday: Morning: 08:30am - 12:30 pm Afternoon: 01:30 pm - 05:30 pm
CALL US: Tel: +251-113-72-62-18
Fax: +251-113- 71-48-04
P.O. Box:21383 - 1000

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
An ammumayyu nama kabajaa guddaa Obboo Galaasa Dilbootiif qabu keessaa tokko. Obboo Galaasaan nama jireenyii isaanii bilisummaa Oromootiif jedhe erdarame keessa nama tokko ta’un …Read More »
ODF Letter to US Secretary of State John F. Kerry
US Secretary of State John F. Kerry Department of State 2201 C Street NW Washington DC 20520 December 16, 2015 Dear Mr. Secretary, We, members …Read More »
Gareen ABO Jeneraal Kamaal Galchuun hoogganamu (ABO’n Jijjiiramaa) maqaa haarawa moggaafachuu isaa ibsa baaseen ifa godheera.
(awashpost) Gareen kuni maqaa Kallacha Walabummaa Oromiyaa (KWO) jedhee kan ufmoggaase kora dhaabichaa Adoolessa 30 – 31 Ameerikaa magaalaa Minisotaatti geggeeffateen ta’uus labseera. Gareen ABO …Read More »
Murtee fi ijjannoo hooggana olaanaa Adda Bilisummaa Oromoo
Hoogganni olaanaa Adda Bilisummaa Oromoo eega jaarmiyaleen siyaasa Oromoo tokkummaa fi walitti baqiinsa injifannoon xumuratanii booda, teessuma idilee jalqabaa gaafa waxabajjii 20 fi 21 bara …Read More »
“Kaayyoon qabsoo Bilisummaa Oromoo abbaa biyyummaa Oromoo mirkaneessuu dha,” jedha Ittaanaa Hayyudureen ABO, Ob Bultum Biyyoo.
Gaaffii fi Deebii Ittaanaa Hayyuduree ABO, Obboo Bultum Biyyoo, waliin Oromeidan taasise, Kutaa tokkoffaaRead More »
Ibsa Gurmuu Qabsaawota fi Miseensota Adda Bilisummaa Oromoo (GQM-ABO) …
Ibsa GQM–ABO irraa dhimma “Tokkummaa Jaarmayoolee fi Gurmuulee ABO” Caamsaa 27, 2015 irratti labsa bahee ilaalchiisee Akkuma beekamuu fi hubatamuuti GQM-ABO yeroo “ABOn Jijjiiramaa” …Read More »
Tokkummaa Jaarmayoolee fi Gurmuulee ABO
Bilisummaa fi Abbaa Biyyummaa Oromoo Dhugoomsuuf Tokkummaan Dhaabbilee Siyaasa Oromoo Murteessaa dha. Qabsoon hadhooftuu bara dheeraa dhaloota irraa dhalootatti darbaa turte, wareegama qaqqaalii gaafatus , …Read More »
Qabsoo roga hundaan jabeessuu fi tokkummaan dhaabbachuun bilisummaa Oromiyaaf wabii dha.
Ibsa ABO jijjiramaa haala yeroo irratti. Ilmaan Oromiyaa bilisummaa sabaa fi abbaa biyyummaa isaanii goonfachuuf qabsoo hadhooftuu fi haarsaa guddaa gaafachaa jiru yeroo dheeraaf gaggeessaa …Read More »
Garagarummaa Dhaabota Oromoo gidduu
By Ibsaa Guutamaa Sabaawota Oromiyaan kan ijaaraman dhaabota hedduutu jira. Garuu akki isaan akeeka qabsoo Oromoo itt ilaalan adda addaa. Oromoo tahu taatotaa malee garagarummaa …Read More »
OROMO LIBERATION FRONT (OLF) AND OTHER PROMINENT OPPOSITION POLITICAL GROUPS AND SOME CIVIC SOCITIES OF ETHIOPIA HELD A CONFERNCE IN EUROPEAN PARLIAMENT, BRUSSELS, BELGIUM
From observer 26.04.2015 On 23 of April 2015, a high level conference entitled ‘Cartoon Democracy – Authoritarian Rule and Elections in Ethiopia’ was held …Read More »


text:
Abdii Boruutiin
Kutaa lammaffaa – Lammiileen Oromoo maal jedhu?
Mata duree kana jalatti isa kutaa duraa keessatti “gaafii guddaa yeroo ammaa” jedhee kaasuun koo ni yaadatama. Tokkummaan jaarmayoota fi qabsaa’ota Oromoo keessumaayuu walitti deebi’anii tokkoomuun ABO murna sadeenii hawwii Oromoo hundaa fi gaafii guddaa yeroo ammaa akka ta’e mamiin waan jiru natti hin fakkaatu. Kuni dhuguma gaafii guddaa qabsaa’otas ta’ee uummanni Oromoo kaasaa jiru dha.
Waayee’uma kana ilaalchisee torban sadeen ykn lamaan dabran keessatti gaafiilee fi mariileen gara garaa kan raadiyoonii sagalee Oromiyaa fi raadiyoonii hawaasa Oromoo Minnesota irratti dabraa turanis gaafii’uma yeroo ammaa kan mul’isanii dha. Waan achi irratti dubbatame fi gaafiilee achi irratti ka’an irra deebi’ee barruu kana keessatti kaasuu hin barbaadu. Haa ta’u malee carraa uummataaf kenname irratti gaafiilee namonni tokko tokko kaasan akkan hubadhetti waan lammiileen Oromoo jedhanii fi gaafatan walumaa galatti gara booddee ittideebi’ee waan tokko tokko jechuun barbaada.
Akkuma mata dureen kutaa kanaa agarsiisu har’as barruu kiyya gaafii’umaanan jalqaba. Gaafii: Lammiileen Oromoo maal jedhu? akkan kaasuu kan na godhan waa lamatu jiru:
Tokko, yaamicha nagaa, araaraa fi tokkummaa WBOn ZK yeroo ammaa marsaalee Oromoo tokko tokko irratti dabarsaa jiran yoo ta’u inni lammataa ammoo barruulee ani babarreessaa ture laalchisee yaada ykn gaafii lammii Oromoo tokko irraa emailii dhaan na ga’e dha.
Duraan dursee waan tokko hubachiisuun barbaada. Waayeen uummata Oromoo fi Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) dhimma hunda keenyaa waan ta’eef yoo waayeen kun meediaalees ta’ee barruulee gara garaa irratti ka’u yeroo baay’ee nan hordofa. Keessumaayuu erga ABOn bakka saditti hiramee kaasee amman danda’e fi amman yeroo argadhe hordofaan jira.
Waayeen kun sammuu kiyya keessa deddeebi’ee boqonnaa waan na dhoowwef hordofuutti qofaa otuu hin hafin akkan yaada koo barreessuu jalqabu na kakaase. Barumsa ykn ogommaa saayinsii polotikaa fi/ykn barumsa seenaa hin qabu. Barumsi fi ogummaan (profession) kiyya kan biraa ti, fiildii biraati jechuu kooti. Kanaaf waayee siyaasaa fi jaarmayootaa gadifageenyaan xinxaaluu dhaaf beekumsi fi muuxannoon na hanqachuu danda’a. Haa ta’u malee waayee uummata keenyaa fi QBO irratti waan ofii kiyyaaf hubadhe ykn hubachaa jiru akka ilaalcha fi yaada kiyyaatti barreessuu dhaaf barumsa siyaasa waan barbaachisu natti hin fakkaatu.
Afaan Oromootiin barreessuu kanan filadhe ammoo Afaan keenya akka hin dagatamnne agarsiisuu barbaadetani. Guddina Afaan keenyaa ilaalchiseebarruu: “Guddina Afaan Oromoof maaltu godhame, maaltu godhamaa jira, maaltu godhamuu qaba” kan jedhu tokkos barreessee maxxansiisu dhaan Afaan keenya akka hin dagatamnne, akka duubatti hin hafnne, akka ittiin barreessinu, akka babal’ifnu fi guddifnnu, Oromoon hunduu waan danda’an akka godhuu qaban dhaamsa koo illee carraa sanaan dabarseen ture.
Waayee uummata Oromoo fi QBO keessumaayuu haala yeroo ammaa ilaalchisee yaada fi ilaalcha koo dhiyeessuu dhaaf ergan barreessuu jalqabe ji’a tokko illee waan ta’e natti hin fakkaatu. Yeroo kana keessatti barruulee gara garaa qopheessee marsaalee (websites) Oromoo tokko tokko fakkeenyaafbilisumma.com fi voiceoformia.com irratti akka maxxanfaman godheen ture.
Qabiyyee fi kaayyoon barruulee kiyyaas walumaa galatti: Balleesa dabre irraa akka barannu; ganda, naannoo, kutaa fi amantii dhaan wal qoqqooduun hafee (badee) Oromummaan akka guddatu; walii galtee fi tokkummaan qabsaa’otaa akka uumamu; humnna horannee QBO akka cimsinu; wal irratti duuluu dhiifnnee irree tokkoon diina irratti akka duullu; galiin booddee QBO dafee kan dhufu tokkummaa qofaa dhaan waan ta’eef tokkummaan dhugaa ijaaramee humni keenya akka cimu fi kkf dha. Warri qabiyyee barruulee kiyyaa kana bal’inaa fi gadifageenyaan hubachuu barbaadan tokke tokkee isaanii ilaaluun barbaachisaa natti fakkaata. Kana ilaalchisee gaafiis ta’ee yaadni biraa yoo jiraate ammoo akka naa barreessitan kabajaan isin gaafadha.
Egaa amma gara jalqaba barruu kiyyaatti deebi’uu dhaan maaliif gaafii mata duree kutaa kanaa akkan kaase tokko tokkoon ilaala.
Barruulee kanaa olitti kaase ilaalchisee yaadni ykn gaafiin tokko Oromoo tokko irraa emailii dhaan na ga’ee ture. Obboleessi keenya kunis akkan maqaa isaa kaasu hin barbaadne. Maaliif akka ta’e natti hin himne. Gaafii’uma isaa akkan dhiyeessu na gaafate. Akkan barruu isaa irraa baradhetti nama bilisummaa Oromoof jedhee dirree waraanaa ture dha; kan seenan isa hin daganne dha. Waayee isaa jechuun waan dabrse fi keessa dabre gabaabumatti naa barreesse, bal’inaan naaf ibsuu hin barbaadne.
Haa ta’u malee qabiyyeen barruu (emailii) isaa baay’ee onnee koo na tuqe. Dhugaa dubbachuu dhaaf emailii isaa yoon dubbisu imimmaantu natti dhufe. Obboleessi keenya kun gaafii fi hawwii guddaa tokko qaba. Gaafiin isaas kan inni naa dhiyeessi naan jedhe akkuma inni naaf ergetti (barreessetti) akkana jedha: “Jaallummaan kaleessaa akkam taatee tu jaallan waliif diina taatee?”
Yoo asitti ilaallu gaafii salphaa (simple) fakkaachuu danda’a. Akka ilaalcha fi hubannoo kiyyaatti garuu gaafii guddaa kan gaafiilee biroo of keessatti hammachuu danda’u dha. Kunis fakkeenyaaf Maaliif of duuba garagallee kan wajjin (waliin) dabrsine hin yaadanne? Maaliif dhibdeelee nu jidduutti har’a uumamaniif furmaata barbaaduu dhiifnnee wal irratti duulla? Maaliif waliigaltee uumnee hin tokkoomnne? fi kkf mul’isuu danda’a jechuu kooti. Egaa kan inn naaf gaafadhu jedhe kanuma. Hawwiin guddaan isaa ammoo tokkummaa Oromoo keessumaayuu tokkummaa qabsaa’otaa ti. Anis gaafii isaa kana qabsaa’ota Oromoof dhiyeessee jira. Isaan ammoo deebii kennuu qabu. Obboleessa keenyaaf garuu waaqni/rabbi bakka jirutti fayyaa, nagaa fi jabeenya haa kennuuf.
Lammaffaan kan gaafii barruu kanaa na kaasise ammoo yaamicha WBO ZK ti.
Yaamicha nagaa, araaraa fi tokkummaa WBOn ZK marsaalee Oromoo tokko tokko irratti baase dubbiseen ture. Yaamichi kun onnee Oromoo hundaatuu akka tuqu gara kiyyaan waan mamii qabu natti hin fakkaatu. Sirumaa Oromoon hunduu yaamicha kana dubbisuu qabun jedha.
Akkan qabiyyee barruu yaamichaa kana irraa hubadhetti ABO gareen ykn murni sadeen waliigaltee godhuu fi deebi’anii tokkoomuu dhaaf karaa dheeraan waan isaan hafu natti fakkaata. Kuni akka hubannoo kiyyaa ti. Yaamicha gootota keenyaa kana warrii jallisanii karaa biraatiin ilaaluu malani illee akka hin dhabamnne barruun WBOn dhiyeesse ni mul’isa.
Kuni sababa diddaa nagaa, araaraa fi tokkummaa yoo ta’e malee kaayyoo fi qabiyyeen yaamichaa otuu isaaniif hin galin hafee natti hin fakkaatu. Kuni ammoo gaddisiisaa dha.
Gootonni keenya miseensonni WBO dheebonne, beelofnne, dadhabnne, rakkanne, nuu gamte, nu ga’e jedhanii otuu of hin ifatin, otuu abdii hin kutatin, otuu hamileen isaanii hin cabin, bilisummaa uummata keenyaa fi walabummaa biyya keenyaaf jedhanii gaara fi bosona Oromiyaa akkasumas biyyaa ollaa keessatti wareegamuuf qabsoo kana keessa kan jiran isaan hnqatee kana bira illee dabranii nagaa fi araara buusaa, tokkoomaa jedhanii qabsaa’ota kadhachuun isaanii baay’ee kan nama dinqu dha.
Kan ta’uu ture ykn ta’uu qabu silaa qabsaa’ota tu gootota kana ilaalanii araaramuu, nagaa buusuu fi tokkoomuun isaan irra ture. Warri yaamicha WBO ZK kana jallisanii ilaaluu malanis warra jiruun isaanii fooyya’e warra rakkoo keessa hin jirre natti fakkaatu. Akkana jechuu kootiif dhiifama naa godhaa nama rakkoo argetu rakkoo nama biraa hubachuu danda’a jechuun barbaade.
Kan ta’e ta’ee ammas carraan yaamichaa kun waan hin cufaminiif waayee kana gadifageenyaan irra deedi’anii hubachuu fi yaamicha kanaaf owwaachuun dhugaa irra hin darbamne dha. Yoo kana otuu hin godhin hafan iittgaafatama seenaa jalaa ba’uu waan hin dandeenyeef booda gaabbuu ta’a. Dhugaan kun hubatamuu qaba.
Gootonni keenya miseensonni WBO ammoo seena boonsaa hojechaa waan jirtaniif jabaadhaa, abdii hin kutatinaa, hamileen keessan hin cabin, uummanni Oromoo isin abdata, isin eeggata, galiin keessan bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa ti. Kuni ammoo fagoo hin ta’u. Guyyaan gammachuu keenyaas gaaf tokko dhufuun isaa hin oolu. Ammasitti jabaadhaan jedha. Yaamicha gootanif illee baay’ee galatoomaa.
Akkuman kanaa olitti tuqee dabre hubannoon ani gaafiilee fi yaada namoonni raadiyoonii irratti kakaasani irraa argadhe akka yaada kootti baay’eeyaachisaa dha. Akkaataan isaan dubbatani fi gaafilee dhiyeessan uummanni Oromoo ammam akka of ifatan agarsiisa.
Hoggantoonni keenya yeroo baay’ee waa baay’ee dubbatu, garuu kan hojii irraa oolchan sanaan wal qixxee miti. Bakkee waa baay’een hojjetamuu qabutti waan xinnoo tu dalagama ykn hoomtuu hojii irra oolee hin argamu. Gochaan ykn hojjaan jijjiirama hin fidne ammoo galii hawwameen nama hin ga’u. Fakkeenyaaf namni waan tokko (bu’aa tokko) nama irraa eegee garuu waan sana otuu hin argatin yoo hafe, nama waan sana irraa eegu sanaaf kabaja dhaba, tuffii tu sammuu isaa kessatti uumamaa deema. Waayeen uummata fi hoggantoota Oromoos kanaan wal fakkaachuu danda’a.
Kan uummanni keenya hoggantoota irraa dhaga’u deddeebi’ee sanuma yoo ta’e, kan dubbatame yoo hojii irra hin oolin (otuu hin oolin hafe), bu’aan tokko yoo hin argamin of ifachuu fi abdii kutachuuni illee kana wajjin walqabatee waan dhufuuf amantii fi abdiin namoonni hoggantoota irraa qaban hir’achaa ykn sirumaa badaa deema jechuu dha. Hoggantoonnis sababa kanaan deegarsa yoo dhaban ykn dhabaa deeman qabsoo kanas itti fufuu fi cimsuu dhaaf humni isaan hanqachuu danda’a. Qbsoon Bilisummaa Oromoos ni naafti. Diinni ammoo nurratti cimuu danda’a. Kanaafan waayeen kun yaachisaa dha jedhe.
Kan hoggantoota keenya irraa eegamu dhugaa dubbachuu fi waan dubbatan sana ammoo dafanii hojii irra oolchuu dha. Waayee tokkummaa irrattis tokkummaa lallabuu duwwaa otuu hin taane dafanii dhibdeelee isaan jidduu jiraniif furmaata argatanii, waliigaltee uumuu dha. Walumaa galatti sagaleen uummata kenyaa fi keessumaayuu yaamichi WBO ZK dhaga’amuu qaba.
Dhumarratti anis akka Oromoo (lammii Oromoo) tokkootti kanan jedhu: yoo fe’iin jiraate, yoo dhugaa tokkotti amanne, yoo kaayyoo fi galii tokkoof dhaabbanne (galiin hundaatuu bilisummaa uummata keenyaa fi walabummaa biyya keenyaa ti) wanti waliigaltee nama dhoowwu waan jiru natti hin fakkaatu. Addunyaa kana irra rakkoon ykn dhibdeen furmaata hin arganne hin jiru. Furmaata sana argachuun garuu qormaata guddaa dha. Qormaata kana otuu hin kufin dabruun barbaachisaa dha.
Fe’ii mataa keenyaa dura fe’ii uummata keenyaaf dursa haa kenninu. Dhugaan hunduu itti walii galuu fi amanuu qaban yeroon ammaa yeroo tokkommaa akka ta’e dha. Kuni ammoo dafee hojii dhaan mul’achuu qaba; kan jedhame, hawwame fi godhamuu qabu dafee hojii irra ooluu qaba jechuu kooti. Haasa’umaan yeroo fixuun haa ga’u. Galatoomaa.
Amma walitti deebinutti nagaan turaa.
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
“Yaa garaa laafina koo, Titiisa irraa damma eeguu koo” Jedha Oromoon yeroo mammaku.
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo Mootummaan Wayyaanee EPRDF haalli Oromiyaa fi waliigala biyya Ethiopia jedhamee waamamu keessatti rakkoo siyaasaa fi diinagdee akkasumas hawaasumaa isa qabee jiru keessaa akka bahuu hin dandeenye tolchee hubatee jira. Haala kanaan kan muddame EPRDF(TPLF) Murtii siyaasaa fudhate keessatti rakkoo biyya sana keessaa furuuf hidhamtooti siyaasaa biyyattii keessa jiran warri murtii adabbiin itti kennamee jirus ta’e kanneen murtiin itti hin kennamiin akka gadiifamanii fi manni hidhaa Ma’ikelaawii jedhamee waamamu akka cufamu labsee jira. Labsiin EPRDF labse kun qabsoo hanga ammaatti ummanni Oromoo taasiseen dirqamee kan labse malee akka fedhii fi kennaatti ummata Oromoofis ta’e ummatoota biyyattiif kan kennan miti. Kanas ta’u labsiin isaan amma ummata Oromoo fi saboota biyyattii ittiin afaan faajjessuuf labsan keessatti ummataaf kan ifa hin bane fi qulqullaawaa hin taane labsii gara dhabeessa muddama keessa baasan ta’uu kan muldhisan keessaa:- 1. Manneen hidhaalee godinoota Oromiyaa keessaa fi naannoolee adda addaa akkasumas godina Tigiraay keessatti hidhamtooti siyaasaa baroota dheeraaf hidhamanii jiran hedduu dha,manneen hidhaa kamiin keessaa akka hidhamtooti hidhaman gadhiifamuu qaban waan ibsame hin jiru. 2. Maikalawwii KEESSATTI Hojii sukkanneessaa Dargiin wagga 17 qofaa yeroo itti gaafatamu Wayyaaneen?EPRDF wagga 26f Itti gaafatama. Bara Wayyaanee Moraan waraanaa hundi Damee Maikalaawwii qaba.Isaan kun HIN cufamne,Maa’ikelaawwii haa cufan malee Hojiin Ma’ikalaawwii keessatti hojjetamu Gamoo biraa keessatti dabarsanii jiru. 3. Hidhamtooti siyaasaa Oromiyaa fi godinoota biyya Ethiopia keessa jiran meeqa akka ta’anii fi hammam akka gadhiifamuu qaban hin beekamu. 4. Hidhamtooti hiikaman kun rakkoo fi gidiraa irra gahamaa turee fi barattooti Oromoo kumaatamaan lakkaawaman manneen barnootaa irraa qabamanii wagga dheeraaf hidhaa keessa turanii akasumas kanneen hidhaa keessatti qaamaa hirdhataniif beenyaan kafalamuufii qabu hanga ammaa hin labsamne. 5. Manni hidhaa Ma’ikelamwi jedhamu yoo cufames manni hidhaa Qaallittii,Qilinxoo fi kanneen kaan babal’atanii ijaaramaa jiru, godinootaa fi gammoojjii biyyattii keessatti mooraan hidhaa bakka beekamuu fi hin beekamnetti ijaaramanii ummanni gara malee keessatti rakkachaa jiru heddumminaan jiran ni jiru,kanneen kun hundi EPRDF biratti akka badiitti ilaalamee hin jiru. 6. Mootummaan EPRDF rakkoon siyaasaa biyyattii keessaa hidhamtoota hiikuu fi ma’ikalaawwiin cufamuu qofaan kan furamu fakkeessee labsii baase gaaffii mirga ummatootaa kanneenii golguuf waan ta’eef mirga abbaa biyyummaa fi dachii irraa buqa’uu diduu Oromoon gaafatuuf waan lafaa kaase hin qabu. Walumaa gala haalli EPRDF ummata Oromoo kiyyoo gabrummaa cimaa keessatti galfachuuf yeroo irraa yerootti bifa jijjiratee deemu kun gaaffii mirga abbaa biyyummaa fi eenyummaa sabni Oromoo gaafatuu fi qabsoo duree Qeerroo Bilisummaa Oromoon gaggeefamu hamma galiin isaan gahutti akka duubatti hin deebifnee daandii irraa hin dabsine ummata Oromoo beeksisuu feena. Sossobbaa fi jijjirraa kabeebsaa diinni yeroo irraa yerootti ummata Oromoo doggoggorsutti sobamtanii ykn dhimmi baatanii qabsoon saba Oromoo akka miilla EPRDF jalatti buluuf warren hafarsitanis gochaa keessan kana irraa akka of qusattan akeekachiifna. Gadaan Gadaa Xumura Gabrummaati! Injifatnnoon Ummata Oromoof Qeerroo Bilisummaa Oromoo Finfinnee, Amajjii 4,2018


text:
Araaraa fi Jijjiirama Eegalame Milkeessuuf Wal Amanuu fi Wal Irratti Abdachuu Feesisa
(Ijioo Dubbii ABO – Hagayya 18, 2018)
================================
(SBO/VOL – HAGAYYA 18, 2018) — Waliigalteen Hagayya 07, 2018 ABO fi Mootummaa Itoophiyaa gidduutti mallatteeffame ummata keenya keessatti gammachuu daangaa hin qabne uume. Erga sanaa as ummatni keenya hanga miira isaa tohachuu dadhabutti biyya keessaa fi biyyoota alaattis haala gara garaatiin gammachuu isaa ibsachaa jira. Kun mallattoo Nagaa fi Araaraa ti. Dheebuu Bilisummaa kan baroota dheeraa keessaa madda.
Haa tahu malee waliigaltee araaraa ABO fi mootummaa Itoophiyaa kana humnootni gufachiisuuf tattaafatan hedduu tahuu ABOn ni hubata. Humnootni fedhii siyaasaa gara garaa kan faallaa gaaffii Haqaa fi Bilisummaa ummata keenyaa tahe qabatanii sossohan hedduu dha. Isaan keessaa gariin sirna cunqursaa fi saaminsaa waggoota 27 dabraniif madda rakkoo naannoo kanaa tahee ture itti fufsiisuuf kan dharra’ani. Kaan ammoo inumaa iyyuu sirna 1991 dura ture kan guutummatti mirga Sabootaa mulquu barbaadu deebisuuf kan abjootani. Haala haaraya uumame kana keessa gugachuudhaan osoo hin dalagne dafqa nama biraatiin jiraachuu tooftaa kan godhatan hedduunis dantaa dhuunfaa gartuu fi matayyaa ittiin guuttachuuf sochii hin feesisneen hawaasa odeeffannoo gahaa hin qabne dogoggorsuu akka danda’anis beekamuu qaba.
Yeroo ammaa sadarkaa Oromiyaattis tahe guutuu Itoophiyaa keessatti yakki adda addaa bifa gara garaatiin babal’achaa akka jiru hunduu ni hubata. Meeshaaleen lolaa seeraan alaa iddoo tokko irraa gara biraatti osoo geejjibamanii ummataan eeramanii tohannaa jala ooluun oduu guyya guyyaa tahaa dhufee jira. Maallaqni seeraan alaatis akkasuma. Daangaa Oromiyaa karaa Kibbaa, Bahaa fi Kibba-Bahaa, akkasumas, karaa Kaabaa humnootni hidhatan Oromiyaatti duulchifamanii lubbuun ummata keenya nagaadhaan jireenya isaa geggeeffatuu gar-malee galaafatamuun hin dhaabbanne. Lolli guyyoota shan dura Baha Oromiyaa naannoo Mayyu Mulluqqee fi Baabbileetti Humna Liyyuu Haayil Somaaleetiin lammiilee nagaa irratti geggeeffamee lubbuu namoota hedduu galaafate kanaaf ragaa guddaa dha. Akka hubannaa fi amantii ABOtti haallan olitti ibsaman kun hundi rakkinoota jajjaboo jijjiirama siyaasaa qabsoodhaan argame kanatti gufuulee gurguddoo tahuu danda’anii dha. Rakkinoota kana keessa waraana mootummaa keessaas dantaa adda addaaf kan keessatti qooda fudhatan jiraatuunis ummata irraa dhokataa miti.
Rakkinoota amma mul’achaa jiran kanas tahe rakkina kamuu kan jijjiirama qabsoodhaan argame kanatti gufuu tahan hunda sadarkaa Oromiyaattis tahe sanaan alattis Mootummaa Naannoo Oromiyaa fi Mootummaa Itoophiyaa, akkasumas Dhaaba OPDO wajjin furmaataa fi nagaa waaraa ummata keenyaafis tahe naannoo keenyaaf argamsiisna kan jedhu qaama waliigaltee araaraa ABO fi Mootummaa Itoophiyaa ti. Addi Bilisummaa Oromoo waliigalteen kun akkuma yaadamee fi hawwametti araara hunde-qabeessa tahe kan naannoo kanatti nagaa waaraa buusuudhaaf bu’uura tahuu danda’u argamsiisuudhaan akka milkaawuuf of kenniinsa ol’aadhaan hojjechaa jira. Hafuuruma kanaan hojjechuus itti fufa. Kana mirkaneessuufis jila hoggana ol aanaa keessatti argaman gara Finfinnee erguun keenya hubatamaa dha.
Haa tahu malee, guyyaa kaleessaa (Hagayya 17, 2018) haasaan Angawoota mootummaa Naannoo Oromiyaa irraa dhagahame rakkinoota bu’uuraa jajjaboo kanneen jijjiirama dhufaa jirutti gufuu tahuu danda’an kana hunda maddiitti dhiisee sochii WBO, akkasumas sochii miseensotaa fi deggertoota ABO Oromiyaa keessatti mul’atu irraa yaadda’uun kan keessatti calaqqise ture jechuun ni danda’ama. Haalli kun hafuura waliigaltee ABO fi mootummaa Itoophiyaa gidduutti mallatteeffame dagachuu fakkaata.
Dhimma kana irratti Hayyu-Dureen ABO Jaal Daawud Ibsaa raadiyoo BBC Sagantaa Afaan Oromoo wajjin guyyuma kaleessaa (Hagayya 17,2018) gaaffii fi deebii taasisanii jiru. Akka Jaal Daawud BBCdhaaf ibsanitti sochii ABO fi WBO ilaalchisee wanti shakkii uumuu danda’u ykn qaamotni quba qabeenya ABOtiin ala maqaa isaatiin badii dalagan yoo mul’atan sarara quunnamtii tolfatnee qabnuunii fi tooftaa itti waliin adda baafannu qaamotni lamaan (ABO fi Mootummaan Itoophiyaa) waliin tolfannee qabna jedhan. Osoo hariiroo fi waliigalteen akkasii jiruu jarjaranii miidiyaatti gadi bahanii bifa sanaan haasawuun shakkii fi yaaddoo ummata keessatti uumuu waan danda’uuf haala akkasii irraa of qusatuun barbaachisaa taha jennee amanna.
Hundaa olitti ammoo kan hunda keenya yaaddessuu fi waliinis irratti hojjechuu qabnu rakkinoota gurguddoo sadarkaa Oromiyaa fi sanaan alattis mumul’achaa jiran kan jijjiirama argamaa jiru gufachiisuu akeeka godhatan irratti tahuu qaba jenna. Rakkinootni xixiqqaanis sirnuma tolfatne keessatti kan irra aanaman malee yaaddoo kan uuman tahu jennee hin amannu. Keessumattuu dhimmi lola daangaa Oromiyaa fi Somaalee Itoophiyaa kan guyya guyyaatti lubbuu lammiilee nagaa akka baala mukaatti harcaasaa jiru hundaa ol nu yaaddessuu fi hatattamaan furmaata argachuu qaba. Sanaaf ammoo waliigalteen araaraa ABO fi mootummaa Itoophiyaa gidduutti mallatteeffame dafee xumuramee gara hojiitti waliin tarkaanfachuun murteessaa taha jennee amanna.
Waan taheef, aangawootni mootummaa Itoophiyaas tahe kan mootummaa Naannoo Oromiyaa, akkasumas Hoogganootni OPDO sochiin ABO fi WBO abbaa jijjiirama kana fidee fi jijiirama dhufaa jiruu kanaa tahuu fi fiixa bahiinsa isaatiifis humna cimaa abdatamu malee yaaddoo tahuu akka hin dandeenye hubatanii garaa qulqulluudhaan ABO waliin hojjechuu akka itti fufan abdanna. Gama ABOnis haa tahu gama mootummaatiin qaamotni maqaa keenya dhahatanii jijjiirama kana gufachiisuuf sosso’an bakka itti shakkamanitti ammoo akkuma HD-ABO Jaal Daawud Ibsaa jedhan hariiroo fi daandii qunnamtii waliin tolfanne sanatti dhimma baanee wal hubachiisuu fi waliin furmaata itti gochuun salphaa dha.
Gama ummata keenyaatiinis jijjiiramni siyaasaa abdachiisaan amma argamaa jiru kun qabsoo hadhaawaa fi wareegama qaalii ilmaan isaatiin kan dhufe tahuu hubachuudhaan akka haalli kun duubatti hin deebineef miira tasgabbaawaa fi dammaqiinsa ol’aanaadhaan, akkasumas of irratti abdiidhaan fiixa bahiinsa isaa dhugoomsuu, hunda keenya akka tohatuu fi fuula duratti akka sosso’amu ABOn jabeessee dhaama.
Injifannoo Ummata Oromoof!


text:
Sammuu Kee Qaruuf
Torbaan darbee wantoota sammuu doomsanii fi hadoochan ilaalle turre. Yaadachisaaf wantoonni sammuu hadoochanii fi doomsan cubbuu keessatti lixu keessummaayyu shirkii, zinaa, maastarbeshiin, hamii fi kkf. Akkasumas araadonni akka fiilmi, alkooli, sigaara, caati fi kkf sammuu hadoochu fi qawwasiisu keessatti bakka ol’aanaa qabatu. Sammuun qabeenya qaalii takkaa hojiin ala taanan deebisuun garmalee ulfaatudha. Sammuu keenya badii irraa eeguf maal gochuu qabnaa? Sammuun keenya yoo doome akkamitti qaruu dandeenyaa? Mee har’a karaalee sammuu keenya itti qarruu muraasa isaanii haa ilaallu.1.Istighfaara baay’isuu
Akkuma torbaan darbee jenne cubbuun sammuu doomsu fi hadoochu keessatti tarree tokkoffaa qabata. Cubbuun summii sammuuti. Karaan tokkichi summii kana ittiin fayyisan tawbaa fi istighfaara. Tawbaa jechuun maal jechuudhaa? Akka lugaa Arabifaatti tawbaa jechuun badii irraa deebi’uu yoo ta’u akka shari’aatti immoo “Ajaja Rabbiitti buluu diduu fi daangaa Isaa darbuu irraa gara Isaa ajajamuutti, ajaja Isaatti buluu, qajeelcha Isaa qabachuu, araarama Isaa kajeelu, jaalala Isaa barbaadutti deebi’uudha.”
Tawbaa jechuun mooraa sheyxaanaa badii, cinqii, jeequmsa fi kan kana fakkaataniin guuttame erga seenanii booda gara mooraa Rabbii kan nageenya, tasgabbii fi gammachuun guuttame keessa seenudha. Kanaafu mooraa nageenya fi tasgabbiin guuttame keessa seenu eenyutu dida ree?
“Rabbiin gara mana nageenyaatti waama. Nama fedhes gara karaa qajeelatti qajeelcha.” Suura Yuunus 10:25
Istighfaari- jechuun immoo “Rabbiin irraa araarama barbaadu, Rabbiin cubbuu darbee akka namaa dhoksuu ykn haguugu fi haaqu kadhachuudha. Sababa cubbuu saniin akka nama hin adabne itti warwaachudha.”
Sababa cubbuutin adabbiin cimaan namni tokko addunyaa tana keessatti dhandhamu qalbiin isaa cufamu fi sammuun isaa hadoodudhu. Kanaafu, adabbii kana akka namarraa deebisuu Rabbiin araarama kadhachuun hin barbaachisu ree? Yeroo hundaa gara Rabbii deebi’uu fi istighfaara kadhachuun dukkana cubbuu saaqun sammuu fi qalbii irratti ifa imaana ibsa. Sammuu fi qaamni jabeenya horatu, humna irratti humna dabalaaf. Qabeenyaanis akka jabaatan nama taasisa. Ragaan kanaa kunoo Aaya Qur’aanati:
“Yaa Ummata kiyya Gooftaa keessan araarama kadhaa, ergasii gara Isaatti tawbaan deebi’aa. Bokkaa walitti dhaabbataa godhee isiniif ergaa. Humna keessan irrattis humna isiniif dabalaa. Yakkamtoota taatanii irraa hin garagalinaa.” (Suuratu Huud 11:52)
Yeroo baay’ee istighfaara yommuu jedhamu arrabaan qofaan ‘Astaghfirullah’ jechuun akka gahaa ta’eetti ilaallama. İstighfaarri karaalee sadiin kan adeemsifamuudha. Tokko qalbiin badii hojjatte amanuun Rabbiif of salphisuu fi of gadi qabuu. Lamaffaan immoo arrabaan Rabbiin irraa araarama kadhachuu yoo ta’u sadaffaan immoo qaaman hojii gaggaarii hojjachuudha. Yommuu qalbii tee Rabbiin funduratti gadi cabsitee (gadi of qabdee) araarama Isa kadhattu, dukkanni jireenyaa sirraa saaqamaa adeema, hurriin sammuu kee keessatti xaxamee bittinaa’u eegala. Cubbuu kee yaadatte yommuu imimmaan kee dhangala’u akka waan ba’aan wayii sirraa hir’ate sitti dhagahama. Mee yeroo hundaa du’aayi tanaan araarama Rabbiin irraa kadhachuu hin dagatin.
رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ
Rabbanaa faghfir lanaa zunuubanaa wa kaffir ‘annaa sayyi’aatinaa wa tawaffanaa ma’al-abraar.
“Gooftaa keenya! badii keenya nuuf araarami; hamtuwwan keenyas nurraa harcaasi; warra qulqulluu wajjinis nu ajjeesi.“ Suura Ali-Imraan: 193
Hiika jechootaa: Rabbanaa (Gooftaa keenya), faghfir (araarami), lanaa (nuuf), zunuubanaa (badii keenya), kaffir (harcaasi), ‘annaa (nurraa), sayyi’aatinaa (hamtuwwan keenya), tawaffanaa (nu ajjeessi), ma’a (wajjiin), al-abraar (warra qulqulluu), asitti waliqabsiistu Arabiffaa ‘wa’ maxxantuu ‘-s’ hiiktonni Qur’aana fayyadamaniiru. (fkn, keenyas, wajjiinis)
2.Halkan salaatu – Salaata fardii (dirqamaa) booda salaanni hanga salaata halkanii nama fayyadu hin jiru. Salaata halkanii ilaalchisee Al-Hasan (rahimahu Allahu)akkana jedha: “Salaanni halkanii kabaja mu’imintootati, wanta harka namoota jiru irraa quufuu irraa humna isaaniti. (wanta harka namoota jiruuf hin haafayan jechuu isaati.)” Hayatu salaaf 176
Axaa’a al-Khuraasanii akkana jedha: ‘Akkana jedhamaa ture, ‘Salaanni halkanii qaamaf jireenyaa fi humna ta’a, qalbii keessatti immoo ifa (nuura), argitu keessatti immoo ifa cimaadha (diyaa’a). Namtichi halkan irraa salaata halkanii yoo dhaabbate, gammadaa ta’ee bariisifata. Sababa salaata halkanitiin gammachuu qalbii isaa keessatti argata. Garuu ijji isa moo’atte yoo rafaa bule, kan gaddu fi qalbiin isaa cabdee bariisifata. Akka waan wanta tokko gatee itti fakkaata. Dhugumatti eeti, dhimma isaa keessa garmalee kan isa fayyadu gatee jira.” (Madda olii)
Wahb ibn Munabbih ni jedha, “Salaata halkaniitin namni gadi aanan ni kabajama, namni salphataan ni jabeeffama. Soomni guyyaa immoo abbicha irraa fedhii lubbuu mura…” (Madda olii) Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jechuun amaloota namoota gaggaarii irraa dubbata:
“Obsitoota, dhugaa dubbattoota, (Rabbiif) ajajamtoota, [sadaqaa] kennattootaa fi warra obboroo keessa araarama kadhataniidha.” (Suuratu Ali-Imraan 3:17)
Salafoota irraa hanga kana yoo dhageenne salaanni halkanii faaydaa guddaa akka qabu ni barra. Hasan akkana jedha: Halkan irraa salaata salaataa osoo hanga elmu hoolaa ta’eeyyu.” Kana jechuun ‘osoo raka’a tokkoyyu, sadiyyuu, shaniyyuu ta’ee salaataa’ jechuu isaati. Raka’aa 11 ykn 13 salaatun dirqamaa miti. Hanga humna keeti lama lama gochuun dhumarratti tokko itti dabaluun salaatu dandeessa. Dhugumatti salaanni halkanii sammuu garmalee jabeessa, shakkii fi yaada badaa namarraa dhiqa.
3.Sammuu hojjachiisu– akkuma Turkoonni jedhan “Çalışan Demir pas tutmaz”- Hiikni isaa ‘Hadiidni hojjatu hin daandi’aa’u’ Kana jechuun namni osoo hin dhaabbatin yoo hojjate qaamaniis, sammuunis, ruuhinis ni jabaata, gara olii ol deema. Garuu namni sammuu ofii yoo hin hojjachisiin, akkuma sibiilli hojii malee yoo ta’ee daandi’aa’u, sammuunis ni daandi’oofti, hojiin ala taati. Sammuu keenya hojjachisuuf maloota adda addaatti fayyadamu dandeenya. Isaan keessaa; lugaa haarawa barachuu, Qur’aana sammutti qabachuuf tattaafachu, kitaabban adda addaa dubbisuu, software haarawa barachuu, walaloo fi barreefamoota adda addaa burqisiisu fi kkf hojjachuudha. Sammuu hojjachiisuun yeroo jalqabaa ulfaachu danda’a. Garuu osoo daangaa hin darbinii fi of hin miidhin sa’aati muraasaf guyyaa guyyaan yoo hojjachiiste, sammuun kee qaramaa fi banamaa adeema.
4.Dallansuu fi dhiphinna too’achuu– wanti sammuu dugulchuu fi doomsu garmalee dallanuu fi dhiphachuudha. Dallansuu fi dhiphinni keenya hanga nu balleessitu hanga gahuu hayyamuufi hin qabnu. Jalqaba wanta dallannuu fi dhiphannuuf haa ilaallu. Wanta takka darbeef yoo ta’ee duubatti akka hin deebine beeku. Kan dhufuuf yoo ta’e immoo duuti teenyaa yoom akka dhuftu waan hin beeknef, dhimma keenya guuta Rabbitti dhiisne amma sirritti cimne hojjachuudha. Amma kan dallantu fi dhiphattu yoo taate immoo irra deddeebi’uun, ‘A’uzu billahi mina sheyxaani rajiim.’ Jedhi. Gara Ar-Rahmaan dheessi.
“Gara Rabbii baqadhaa. Ani (Nabii Muhammad (SAW)) Isa irraa isiniif akakeechisaa ifa bahaadha.” Suuratu az-Zaariyat 51:50
5.Seeqachuu– yeroo hundaa fuula guuru fi aarun sammuu hadoocha, jireenya dhiphisa. Akkasumas, garmalee kolfuun qalbii gogsa. Garuu seeqachuun fuula ibsa, sammuuf boqonnaa ta’a. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
لاَ تَحْقِرَنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ شَيْئًا وَلَوْ أَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهٍ طَلْقٍ ”
“Hojii gaarii irraa wanta tokkoyyuu gadi hin xiqqeessin, osoo obboleessa kee fuula bashaashatin (ifaatin) qunnamteeyyu.” (Sahiih Musliim)
Yommuu obboleessa Musliimaa kee fuula ifaa fi seeqachuun qunnamtu, gammachuun sii fi isa keessa ni facaa’a, jaalalli fi hariiron keessan ni jabaata. Fuula guurun immoo sammuu namaa dhiphisa. Kanaafu, yeroo hundaa seeqachun sammuu keenya qaruu dandeenya. Namoonni seeqatan yeroo baay’ee hojii isaanii nashaaxan (kakka’umsa) guddaan hojjatu.
6.Jabeenya qaamaa hojjachuu– guyyaa guyyaan jabeenyaa qaama hojjachuun dandeetti hubannaa fi qalbeefannaa akka jabeessu ogeeyyin fayyaa nuuf dhaamu.
7.Hirribaa madaallamaa rafuu fi dhangaale nyaataa madaallamoo nyaachu- hirribaa fi nyaata baay’isuun qaama butucha, sammuu hurrii itti buusa. Akkasumas, nyaata fi hirriba xiqqeessun sammuu jeeqa, qaama laamshessa. Hirriba madaallamaa rafuuf salaata ishaa’itiin booda hojii yoo hin qabaatin dafanii rafuun halkan salaata leyliitiif (halkaniitiif) ka’uudha. Salaata halkaniitiif ka’uu yoo dadhaban salaata Fajriitiif yeroon ka’uudha. Namni salaata fajrii (subii) osoo hin salaatin oolu guyyaan isaa guyyaa akkami akka ta’u ani hin beeku. Salaata halkanii fi fajrii sirnaan salaatuf halkan filmii fi interneeti gorogoru irraa fagaachudha. Sababni isaas, cubbuun ba’aa waan namatti ta’uuf halkan ykn ganama barraaqan akka hin kaane nama taasisa.
Nyaata maaddalamaa nyaachun immoo dhangaalee sukaara qaban garmalee nyaachu irraa fagaachudha. Baay’inni sukaaraa sammuu akka laamshessu qorannoon ni agarsiisa. Nyaata sukaara baay’ee hin qabne kanneen akka salaaxaa, kaaroti, qoosxaa fi kkf nyaachun sammuu jabeessa. Akkasumas, damma nyaachun sammuu qara.
Gudunfaa
Wanta kanneen armaan olii hundaa of keessatti hammachuun sammuu jabeessu isinitti himuu? Maal seetu? kanneen armaan olii hundaa of keessatti qabachuun sammuu kan qaru ‘Qalbii of qulqulleessudha.’ Dhugumatti qalbii ofii qulqulleessuf tattaafachun sammuu qaruudha. Yommuu ati qalbii tee qulqulleessuf tattaafattu, Rabbiin sammuu fi qalbii tee siif bana. Seenaa keessatti namoota sammuun isaanii garmalee qara taate mee ilaali. Cubbuu irraa fi dhukkuboota qalbii kanneen akka oftuulu, waanyu, jibba, shirkii fi kkf irraa of qulqulleessuf waan tattaafataniif sammuun isaanii akkasitti qara taate.
dabalataan wantoota sammuu dugulchan linki kana irraa argachuu dandeessu: http://www.sammubani.com/2017/04/15/farra-sammuu/


text:
Guyyaa: May 22, 2013
Itti: Qabsaawota Bilisummaa Oromiyaa fi Ummata Oromiyaa tiif. Irra: Waajjira Gumii (Board) Hooggana FIDO
1. Eega Sooreysi keenya, angafaa fi bu’ureeysaa Qabsoo Bilisummaa Oromo kan tahan, Jaarraa Abbaa Gaddaa, Bitootessa 3, 2013 wareega hanga itti shalagamu hinqabne kafaluudhaan irbuu sabaa ta ganama seenan san guuttatani shahidumaa dhaan addunyaarraa nubiraa deeman booda, sirni awwaalcha isaani Oromiyaa kheeysatti kan nama dinqisiisu tahuu daran, kan seenaa haarayaa galmeeyse tahun niyaadatama. Rabbiin Jannata ol’aanaan isa haa gammachisu.
2. Warraa fi, maatii isaa akkasuma aana isaa hundaaf imaana fi sabri jechaa J/Jaarraa Abbaa Gadaa ka warra isaa qofaa osoo hintahin qabeenya dhuunfaa ummata Oromoo maraa waan tahaniif kan gootummaa fi qulqullominaan jireenya isaani guutuu Oromoofi Oromiyaaf if-kennanii seenaa boonsaa ummanni Oromoo ittin dhaadatu galmeeysanii waan dabraniif kan dhugumatti isa dhabe Oromoodha; Rabbiin fakkaata isaa bakka isinif haa buusu jenna.
3. Akkasumatti, ummanni Oromoo keessaa fi ala jirtan dhibama Sooressaa irraa jalqabee haga lubbuun isaa dabartutti, wal’aanuu, wal’aansisuu fi tajaajiluu irratti kanneen ijjibbaata guddaan gumaachitan galanni keessan Bilisummaa haa ta’u! Hojii boonsaa kanas seenaan bara baraan ni yaadata.
4. Beeysifni Gumiin/Boordiin hooggana FIDO ummatta Oromootif dabarsu jaarmayni hundee fi bu’ura J/ Jaarraa Abbaa Gadaa kan tahe FIDO taligaa siyaasaafi waraanaa tan alaa fi kheeysaa qindeeyfatee bakka bu’aa sooreysaa kan yeroo bakka buufatee hanga korri (yaa’iin) sabaa yaamamee nama bakka sooreysaa tahuun ummanni Oromoo filatutti, jaarmayni FIDO hujiisaa tan sirnaa barbaachisu biyya kheeysaa godhatee sirnaan hujii eegaluudha isin beeysifna.
5. Akkasumatti dhamsaafi beesinfni biraa J/Jaarraan Abbaa Gadaa dhaamsi isaa kan irraa booda keeysatti osoo warraa fi maatii isaa hindhaamatin qabsoo wareega qaaliidhan biqilchaa guddifnee asiin geenye tana akka lafatti hindhiifne, yoo asii booda haga takka hojjattan nibilisoomtan jechuudha dhaamatan. Kanaafuu jecha amaanaa J/Jaarraa Abbaa Gadaa fudhannee Oromoofiis dhaamsa dabarsina.
6. Waamicha adda hoogganoota fi miseensota dhaaba FIDO kan alaa fi kheeysaa kan sababa garaagaraatin bakka addaddaa qubattanii kanneen jirtan kunoo sooreysi keenya addunyaarraa nubiraa deeman; kan du’a oolu hinjiru. Gaddaa fi naasuu nutti buute tan wajjiin qoodanne akka qabsoo keenya egerees waliin tarkaanfachiifne, akkasumas yaada bilisaa fi walaba taheen dhaaba keenya utubuudhaan hujii qabsoo sabaa akka waliin tinnifnu isin afeerra.
7. Jaarmonni Oromoo walaba taatanis akkuma kanaan dura Sooressa keenya waliin qabsaa’aa turtanitti, ammas Oromiyaa walaboomsuuf waliin akka qabsoofnu dhaamsa keenya isiniif dabarsina.
Galatomaa! Ibsaa Gammachuu
Dura Taa’aa Boordii
Izini Rabbitin Oromoofi Oromiyaan nibilisomti!


text:
OPDOn Tartiiba Qubee Afaan Oromoo A B C D….Z Ture Jijjirte!
Baarentuu Gadaa Irraa
Biiroon Barnoota OPDO Oromiyaa keessatti tartiiba qubee Afaan Oromoo A B C E F….Z ture jijjirudhaan tartiiba haaraa L irraa eegalu uumee kitaaba barnootaa maxxansee barsiisuu eegaluun wal qabatee gutummaa Oromiyaa keessatti ummanni Oromoo keessumaa barattoonnii fi barsiiftonni mormii guddaa muldhisaa jiru.
Akka gabaasa kanaatti biroo barnoota Oromiyaa kena jedhamuu fi kan jalee wayyaanee OPDOn hogganamu jiru qormaata gahaa fi sababa ifa ta’e osoo lafa hin kaa’iin tartiiba qubee faaan Oromoo waggota hedduuf, Odoo OPDOnuu hin ummamin hojiirra oolaa ture tartiiba isaa faalleessuun isa ummanni Oromoo fi saboonni kuunilleen ittiin beekan A B C D…..Z jedhu jijjiruun ka’uumsa isaa L.. …..taasisuun kutaa 1- amma 8tti kitaaba maxxansee barsiisuu eegaleera.
Jijjiramuu tartiiba qubee afaan Oromoo kanaaf sirnichis ta’e ogeeyyiin afaanii amma ammaatti ibsa ballaa fi sababa isaa kan lafa hin kaa’iin yoo ta’u; Barattonnii fi barsiiftonni manneen barnootaa adda addaa gutummaa Oromiyaa keessa jiran deemsa kana ifatti balaaleeffachaa akka jiran gabaafameera.
Barattonnii fi barsiiftonni naannawa Finfinnee ona Sulultaa keessumaa barsiiftoonnii fi Barattoonni mana baruumsa sd.1ffaa Noonnoo Mana abbichuu gocha kana akka malee warra balaaleffataa jiru keessaa tokko kan jedhan amddeen keenya; mormii fi balaaleeffannaan kun gutummaa Oromiyaatti babbalataa akka jirus ifa ta’eera.
Tartiiba qubee afaana Oromoo A B C D jedhu kana ummanni Oromoo waggoota 30 oliif itti fayyadamaa ture, artiistoonni, barreessitoonnii, qo’attoonnii hedduun tartibuma kana hordofuun hojii seenaan hin daganne hojjechaa turan kan jedhan hayyoonni tokko tokkos; jijjiraaqn tartiibaa amma taasifame kun shakkii malee ta’e jedhamee hojii hayyoota Oromoo kan kanaan dura ture diiguu fi qubee afaan Oromoon katabuu kana fiduuf dhiiga ilmaan Oromoo qaqqaalii dhanagalahaa ture gatii dhabsiisuuf shira dalagamaa jiruudha jechuun akka balaaleffatanii fi dura dhaabbatan ibsaa jiru.