text:
0
Gara kallatti ce'i Gara barbaadutti ce'i
Addunyaawaa
Xinjecha
Jaarraa kurnaffaa “Arabiffa dhihaa” bifunka Neeppaalii kata'e lakkoomsa Hinduu-Arabaa (0) irraa dhufe. (qubeessa Devanāgarī ० itti ni madaalama), Aawurooppaa keessattis qubeessa laatiniitti madaquun ni fayyada.
Mallattoo[gulaali]
Lakkada[gulaali]
- Qooqawwan biroon dessimaalonni armaan gadii wal qixa tahu.
- lakkoomsa Arabic (baha) : ٠
- lakkoomsa Arabic (dhiha) : 0
- lakkoomsa Assamese : ০
- lakkoomsa Balinese : ᭐
- lakkoomsa Bengali : ০
- lakkoomsa Brahmi : 𑁦
- lakkoomsa Chakma : 𑄶
- lakkoomsa Cham : ꩐
- lakkoomsa Devanagari : ०
- lakkoomsa Gujarati : ૦
- lakkoomsa Gurmukhi : ੦
- lakkoomsa Hanifi Rohingya : 𐴰
- lakkoomsa Javanese : ꧐
- lakkoomsa Kannada : ೦
- lakkoomsa Kayah Li : ꤀
- lakkoomsa Khmer : ០
- lakkoomsa Khudawadi : 𑋰
- lakkoomsa Lanna : (secular) ᪀, (Tham) ᪐
- lakkoomsa Lao : ໐
- lakkoomsa Lepcha : ᱀
- lakkoomsa Limbu : ᥆
- lakkoomsa Malayalam : ൦
- lakkoomsa Meitei : ꯰
- lakkoomsa Mongolian : ᠐
- lakkoomsa Myanmar : ၀
- lakkoomsa N'Ko : ߀
- lakkoomsa Ol Chiki : ᱐
- lakkoomsa Oriya : ୦
- lakkoomsa Osmanya : 𐒠
- lakkoomsa Persian : ۰
- lakkoomsa Saurashtra : ꣐
- lakkoomsa Sharada : 𑇐
- lakkoomsa Sinhalese : ෦
- lakkoomsa Sundanese : ᮰
- lakkoomsa Takri : 𑛀
- lakkoomsa Tamil : ೦
- lakkoomsa Telugu : ౦
- lakkoomsa Thai : ๐
- lakkoomsa Tibetan : ༠
- lakkoomsa Tirhuta : 𑓐
- lakkoomsa Warang Citi : 𑣠


c: text/html

text:
Alhamdulillaah! balaan ibidda Masjiida Anwaar too’annaa jala oolee jira.
Anwar Masjid UPDATE:
ALHAMDULILLAAH balaan ibidda Masjiida Anwaar too’annaa jala oolee jira.
Balaa kanaan dukkaanonni hedduu fi Kuusaan dhadhaafi daymaa kan barbadaawan tahuun beekameera. Haga ammaatti ka’uumsi ibidda kanaa hin beekamne.
Masjiida guddicha Anwaar kan magaalaa Finfinneetti argamutti, amma halkan keessaa naannawa sa’aa 8:00 (2:00PM) Ibiddi qabatee jira. Balaan ibiddaa kun maal irraa akka ka’e hanga ammaatti hin beekamne.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gabrummarraa Bilisummatti
Gabrummaa yoo jennu tajaajila namni tokko jireenya isaa guutuu nama tokkoof ykn wanta tokkoof wanti inni barbaadu hunda raawwachuudha. Gabrummaan damee adda addaa qaba. Isaanis Rabbii gabroomu, namni nama gabroofachuu,nafsee ofiiti fi sheyxaanaf gabroomudha. Har’a kan ilaallu gabrummaa nama osoo hin ta’in gabrummaa sanirra badaa ta’ee ilaalla. Furmaatas itti laata adeemna.
Rabbii gabroomun bilisummaa dhugaa yoo ta’uu nama,nafsee fi sheyxaanaf gabroomun immoo cunqursaadha. Sababni isaas Rabbii keessaa ala ilma namaa kan beeku qajeelfama itti bulmaata ilma namaatif ta’uu karaa Nabiyyoota isaatin buuse jira. Ilmi nama Rabbii qofaa gabromu akka qaban ibsa. Isaa yoo hin gabroomin gabrummaa armaan olii jalatti kufanii of miidhu. Ilmi namaa yoo Rabbiif gabroome bilisummaa dhugaa argata. Namaa yoo gabrooman nama sanii bu’aa buusanii mataa ofii immoo of miidhan. Akkasuma nafsee fi sheyxaanaf yoo gabrooman inumaa san caalaa qilee baditti of darban. Rabbiif gabromun immoo Rabbiif bu’aa buusuf osoo hin ta’in mataa ofii fayyaduu fi miidha garagaraa irraa of tiiksufii. Osoo ilmi namaa guutun Rabbiif gabroome taaytan(angoon) Isaa hin dabalamuuf. Akkasumas osoo ilmi namaa guutun Rabbii gabromu dide angoo isaatirraa wanti hir’atu tokkolle hin jiru. Kanaafu namatu Rabbitti hajamaa malee Rabbiin gonkumaa namatti hin hajamu. Rabbiin akkana jedha:
“Jinnii fi ilma namaa akka Ana qofa gabbaraniif(waaqefataniif) malee hin uumne.
Isaanirraa rizqii(soorata) hin barbaadu;akka Na nyaachisanis hin barbaadu.” Al-Qur’an 51:56-57
Akkuma armaan olitii tuttuuquf yaalle gabrumma bakka baay’etti qoodu dandeenya. Isaan keessaa:
Gabrummaa nafsee(lubbuu)- namtichi wanta nafseen feetu guutu jala yoo deeme, nafseef ni gabroma. Nafseef gabromun ilma namaa namummmaa isaatirraa isa baasa. Qilee gadi aantummaattti isa darba. Nafsee ofii wanta ishiin feeturraa gadi qabuuf hin carraaqu. Wanta ishiin jette guutu itti kenna. Haraama ta’ii halaala ta’ii isaa garagarummaan hin jiru. Namoonni wal akkeessuun fi waliin dorgomuun yookaa nafsee ofii miidhu yookiin immoo of fayyadu. Akka fakkeenyatti yoo fudhanne namoonni elektroniksi,uffata yookiin meeshaa mana tokko yoo wal harkatti argan,nafseen isaani wanta san akka argatan isaan dhiibdi. Wanta san argachuuf humna ofiiti ol idaa ofitti baachisu. Namarraa liqeefachuun wanta san bituun itti of tuulu. Duuban idaan itti fee’amuun dhumarrattii dhiphinnaa fi rakkoo keessatti kufu. Kuni hundii nafseef gabroomudha. “Akka ebaluun sirbaan morma nama dabsaa” jedhaa mitii ree Oromoon yoo mammaaku. Akka eebaluun godhaan/ta’aan jireenya rakkisa,gammachuu dhabsiisa.
Hundeen nafsee ofiitif gabromu wanta Rabbiin namaa kenne irratti gammaduu fi Isaa galata galchuu dhiisudha. Namni yoo wanta Rabbiin kenneef irratti gammade fi quufe, nafsee ofiitif hin gabromu. Namni haafayaan yoomuyyu hin quufu,hin gammadu. Nafseen isaa isaaf gooftadha. Asitti wanti irraanfatamuu hin qabne nafseen teenya wanta badas wanta gaariis ni hajamti/ni feeti. Abbichi wanta badaa fi gaarii addaan baase wanta isa fayyaduu hordofuu fi wanta isa miidhu immoo dhiisun dirqama isarratti kufeedha.
Furmaata– gabrummaa nafsee irraa bahuuf furmaanni duraa wanta Rabbiin namaa kenne irratti gammadu fi Isaa galata galchuudha. Haafayaniif wanti argamuu tokko hin jiru.. “Kan qooxaa irraa buusatti kan bobaa dhabde.” Jedhaa mitiree Amaarri. Rizqiin(sooranni) harka namaa osoo hin ta’iin harka Rabbii akka jirtu beekudha. Namni kana yoo beeke gammachuu fi bilisummaa dhugaa argata. Kan kana hin beekne yeroo hundaa gabra nafsee ofii ta’ee hafa. Beekkama ta’uuf lafaan of qu’uunis nafsee ofiitif gabroomudha. Hojii keenya keessatti iklaasni yoo hin jiraanne nafsee teenya wanta biraa barbaaddi. Namni nama gammachiisuf Rabbiin dallansiise dhumarratti Rabbiin namoonni namticha san akka jibban godha.Fedhii nafseetii yookiin namaa jedhe dhugaa/haqa irraa dheessa. Haqa yoo qabate akka waan isa miitutti fedhii nafsee jala deemun dhumarratti halaakama. Fedhii nafseetif jedhe meeqatu amantii ofii gurguraa jiraa! Aakiraa fi amantii zalaalamiif turu gurguratanii addunyaa badduu fi gabaabdu bitachuun gowwummaa fi gabrummaa akkamii! Kanaafu hojii keenya keessatti nafsee teenyaf akka hin gabroomne dalagaa teenya keessatti iklaasa horachuun barbaachisadha.
Gabrummaa sheyxaanaa– Sheyxaanni nama gabroomsu irra ilmi namaa nama gabroomsu wayya. Sababni isaas sheyxaanni wiirtu jireenya tan taate qalbii gabromsa,ilmi namaa immoo qalbii namaa gabroomsu irratti humna hin qabu,qaama gabroomsa. Sheyxaanni nama gabroomse jechuun badii guddaan namarratti küfe jechuudha. Gara fedhetti nama qajeelcha. Sheyxaanaf gabromun amala namummaa keessaa bahanii jireenya horiiti gadi jiraachudha. Sheyxaanni wanta fokkuu namatti bareechisuun nama gabromsa.
Yeroo ammaa kan gilobalayzeshini jedhamu kana keessa namoonni eege sheyxaana qabachun waliin fiigaa jiru. Sheyxaanni kaayyoon isaa inni guddaan ilma namaa addunyaa Aakiratti kasaarsudha. Dhiiraa fi dhalaa walitti naquun wanta fokkuu akka raawwatan godha. Gabrummaan sheyxaana yeroo amma dubartoota irratti küfe qullaa isaan oofudha. Akka meeshaatti beeksisa hundarratti itti fayyadamuu. Kabaja ofii ofirraa mulquun miidhaf saaxilamti. Osoo dubartoonni akkanaa Rabbii gabrummaa dhugaa gabroomanii kabaja ofii ofirraa mulqanii silaa sheyxaanaa hin gabrooman. Sheyxaanni gabroofatu irraa kan ka’ee gudeddaa fi miidhan qaamaa isaanirraa gahaa jira. Sheyxaanni qullaa deemu qaroominnaa fi faashinii itti fakkeesse hijaaba uffachuu immoo aadaa dubatti hafaa akka ta’etti itti mul’isuun salphatti isaan gabroomfate.
Dubartoonni gammachuu fi bilisummaa dhugaa kan argatan Rabbii tolee yoo jedhanii fi Islaama yoo hordofan qofaadha. Olola warra dhihaa dhageefachuu fi isaan hordofuun gabrummaa hamaa jalatti akka kufan isaan godha. Kana hubachuuf seenaa kaleessa ilaalun gahadha. Osoo Islaamni Arabootatti hin dhufiniin duratti dubartoonni awwaalamaa fi cunqursaan baay’een irra gahaa akka türe senan ni addeessa. Islaamni dhufnaan harqoota gabrummaa irraa kaasun qilleensa gammachuu fi bilisummaa dhugaa isaanitti afuufe. Har’as harqoota gabrummaa sun deebi’uun dubartoonni akkuma kaleessaa gabroofamaa jiru.
Gara interneetii yoo deebinuu immoo hojiilee sheyxaana meeqan akka guutamte mee haa ilaallu. Pornograafi(filmii wal-qunnamtii saalaa),dubartii qullaa,suuraale dhiiraa fi dhala garagaraa fi hojiiwwan fokkuu kana fi kana fakkaatan interneeti kan guutedha. Kan sheyxaana jala deemu fiilmi fi suuralee kanniin ilaalun yeroo fi qalbii ofii bakka hin taanetti guba. Suuraa saniis ilaalu wanta san waan hin arganneef yeroo hundaa dhiphinnaan of laamshessa. Dubartii san mataa keessa of oofun hirriba dhaba. Dubartii saniis yoo argate ishiif gabroma. Wanta ishiin jetten ala hin bahu.
Furmaata– furmaanni inni jalqabaa gabrummaa sheyxaanaa jalaa bahuu dukkana wallaalummaa keessaa gara ifa beekumsaatti bahuuf carraaqudha. Sheyxaanni ifa beekumsa kana namoonni argatanii gabrummaa isaa jalaa akka hin baane hulaa hundaa isaanitti cufa. Cubbuu hojjachiisu yoo danda’ee cubbuu isaan hojjachiisa. Yoo dadhabee immoo yeroo isaani wanta hin fayyannee irratti akka guban gochuun qilee wallalummaatti isaan hanbisa. Beekumsa sheyxaana ittiin lolan beekumsa ammayaa osoo hin ta’iin beekumsa diini(amantiiti). Namoonni gabra sheyxaana ta’uun nafsee ofii miidhaa jiran warroota beekumsa diini(amantii) dhaban yookin beekumsa san argatanii kan itti hin fayyadamnedha. Fokkuu inni namatti bareechisu irraa garagaluuf beekumsa amantii keenyaa nu barbaachisa. Beekumsaa fi sodaa Rabbii yoo hin qabaatin kottee isaa hordofanii dhumarratti halaakamudha/badudha.
Beekumsi qofti gahaa mitii. Rabbiin sheyxaanarraa akka nama tiiksu kadhachuudha. “Aalima tokkotu barataa ofiitin akkana jedhe,”Yommuu sheyxaanni wanta badaa akka hojjattuuf si sossobu maal gootaa?” Baratichis,” Itti qabsaa’a?” jedhen. Aalimtichis,”Yoo sitti deebi’e hoo?” jedhen. Baratichis ammas akkana jedhe,”Itti qabsaa’a.” Aalimtichi “Kuni immaa yeroo dheeraa sirraa fudhata. Osoo hoolota cinaa bira darbitu sareen hoolota eegu sitti dute karaa si dabarsuu si dhorge maal gootaa?” jedhen. Baratichis “Hanga sareen kuni dadhabuu itti qabsaa’e ofirraa ari’aa.” Jedhen. Aalimtichis “Kuni adeemsa dheeraa sirraa fudhata. Bakka kanaa osoo abbaa hoolotaa bira deemte silaa inni sirraa dhowwa.”jedhen. Kuni barnoota guddaa Ibn Jawziin gabaafamedha. “1
Sheyxaanatti mataa ofii qofaan itti qabsaa’un kan nama dadhabsiisu fi yeroo dheeraa fudhatuudha. Kanaafu kan sheyxaana namarraa dhorgu danda’u Rabbiitti iyyachudha. Badii sheyxaana Rabbitti mangafachuudha. Kanatu fala ta’a.
Furmaanni biraa immoo zikrii(yaadannoo Rabbitiin) of sakaaludha. Kan zikriin of sakaale gammachuu fi bilisummaa argate. Kan sheyxaanni isa sakaale immoo qilee gaddaa fi gabrummaatti of gate. Dhugaa kana hubachuuf naannoo ofii irra mil’achuun gahadha. Arrabaa fi qalbii ofii zikrii(yaadannoo) Rabbitiin of leenjisu,hojiiwwan gaggaarin of ko’oomsu fi beekumsa barbaadun gabrummaa sheyxaanaa jalaa bahuun ni danda’ama.
Gabrummaa sheyxaanaa jalaa bahuu jechuun gammachuu,nageenya,tasgabbii fi bilisummaa dhugaa argachuu jechuudha. Akkuma duratti jenne gabrummaa sheyxaana gabrummaa namaa caala. Boqonnaa sammuu nama dhabsiisa. Jireenya namatti dukkanessa. Karaan isaa yeroo hundaa karaa badiiti.
Gabrummaa duniyaa – “Namni duniyaaf kan gabromu jaalalli mallaqaa qalbii yoo hagugee fi jaalala Rabbii yoo caaledha. Namtichi qarshii argachuuf karaa kamittu fayyadama- karaa haraamatiin ta’ee karaa halalaatin ta’ee homaa osoo isatti hin fakkaatin walitti kuusudha.”2
Namoonni yeroo amma garmalee duniyaaf gabroomanii jiru. Tokkotu osoo waliin haasofnu,”Namoonni Dolaara hanganaa investii gochuu hedan” nan jedhe. Itti fufe “Qarshii hagana argachuun xiqqaa seete,ah…” Ani cal’ise gara kiyyatti itti kolfe. Kuni hangam qarshiif akka dheebotan namatti agarsiisa. Namoonni akkanaa osoo hanga fedhan qarshii argatanii quufne hin jedhan.
Asitti wanti dagatamuu hin qabne maallaqa argachuu akka baditii ilaala hin jirru. Maallaqni barbaachisadha. Haa ta’uu malee jaalalli qabeenya qalbii keenya hagugu hin qabu. Kaayyoo keenya guddaan galmaan gahuuf kan itti fayyadamnu malee qabeenya walitti kuusu akka kaayyoo keenyatti qabachuu hin qabnu. Qabeenyi jireenya keenya kan itti fufsiifnu, sadaqaa kennachu fi wantoota gaggaari ittiin hojjachuun kaayyoo keenya isa guddaa san galmaan gahuuf kan itti fayyadamudha malee gabra ishii kan taanu ta’uu hin qabu. Tokkotu osoo barreefama kana barreessaa jiru,”Qarshii silaa hin argattu maaliif yeroo hundaa barreefama barreessitaa?” nan jedhe. Anis “Barreefama kana barreessun qarshii kan caale wanti argadhu hin jiru?” jedhen. Innis maalidha nan jedhe. Anis “Jaalalli Rabbii fi Jannata kan caale maaltu jira? Qarshiin ni baddi, ni dhumatti jaalalli Rabbii fi Jannanii gonkumaa hin badan,hin dhumatan.” Jedhen. Itti fufe ani “Ati maaliif duniyaa tanarra jiraattaa?” jedhen. Inniis “Qarshii argachuuf” nan jedhe.
Mee haa hubannu namoonni kaayyoo ofii qarshitti yoo gabaabsan akkam nama jibbisisaa. Qarshiif jedhanii yoo jiraatan akkam nama gaddisiisaa! Sababa kanarraa kan ka’e namoonni duniyaa tanaaf gabromu. Ishii argachuuf kabaja ofii salphisan. Ishiif jedhanii sobuu fi nama gowwomsuu. Duniyaa gabaabdu,dhiphoo fi turtii hin qabne jedhanii aakiraa turtuu fi bal’oo dhabu. Eebade kan duniya tanaa gabra ta’e! Yeroo isaanii guutu duniyaa tanaaf yoo dabarsan gammachuu akkamii argatu? Jireenyi isaan nuffisiisti,ni jibbisiisti.
Furmaata– Rizqiin(sooranni) tan ardirra deemtu hundii harka Rabbii akka jiru beekudha. Rabbiin mixii gurraatti lafarra deemtu kan nyaachise akkamitti ilma namaa kabajamaa sooru dadhaba? Kana yoo jennu Rabbiin rizqii samii irraa robse nama hojjatuu fi hin hojjanne wal qixa soora jechu keenya miti. Rabbiin abbaa fedheef rizqii ni bal’isaaf kan fedhe immoo itti dhiphisa. Dalagaa isaatif namni Isa gaafatu hin jiru. Rabbiin gaafataadha malee gaafatamaa miti. Wanta hundaa ogummaa fi beekumsaan hojjata. Duniyaa tana argachuuf Hanga feene yoo haafoyne wanta ganama nu murteefameen ala hin argannu. Haafa’un qalbii namaa rakkisa,hirriba nama dhabsiisa,gaabbii fi yaaddoon nama cinqa. Yeroo hundaa “Ah akkamitti na jala dabartii?” osoo jedhu gaabbin of guba. Namni jaalala Rabbii qalbii ofii keessatti jaalala duniyaa caalchise immoo gaabbi fi yaaddo duniyaa dhabuutin of hin miidhu. Boru maaliin nyaadha,maalin dhugaa jedhe garmalee hin dhiphatu. Sababni isaas wanta danda’u hojjatee ergasii Rabbitti hirkata. Kan Rabbiin hin beekne immoo halkanii guyyaa boqonnaa malee hojjatuun of miidha. Tan na harka jirtu nan dhaba jedhe yaaddawa. Kuni gabrummaa akkam nama miidhu ree!
Yaada gudunfaa
Rabbiin ala namas ta’ii wanta biraatif gabra ta’uun xiqqeenyaa fi salphinna. Kan mataa ofii Rabbii gadi hin jenne wanta biraati gadi jedha. Gabrummaa irraa bahanii bilisummaa fi kabaja dhugaa argachuuf Rabbii tolee yoo jedhanii fi Islaama yoo hordofaniidha. Salafni tokko akkana jechuun kabajaa fi bilisumma argate walaloon ibsa:
“Wanti kabajamaa fi wuddii na godhe
Sihi yaa Rabbii! ajaja kee jala na galchite
Hordoftoota nabiyyanaa Muhammad(SAW) keessaa tokko na gootee “3
Dhuguma jedhe aalimni kuni. Namni yoo Rabbii ajajame kabajamaa fi jaallatamaa ta’a.Kan Isa dide immoo salphataa fi jibbamaa ta’a. Kana hubachuuf naannoo keenya irraa ilaalun gahadha. Kanaafu namni nageenya fi tasgabbii sammuu,kabaja,gammachuu fi bilisummaa dhugaa barbaadu Rabbii tolee jechuu fi Islaama hordofuun haa argatu. Gabrummaa nafsee,sheyxaana,namaa fi duniyaa jalaa bahuuf furmanni kana qofa.Kan biraa yoo jiraate nutti himaa! Barreefama koo dubbii Rabi’ ibn ‘Amir radiAllahu ‘anhu mootii Pershiyaatin jedhen xumura.” Rabbiin nama barbaade gabbarri namaa irraa gara gabbarri Isaa akka baasnuf, dhiphinna addunyaa tanaa irraa gara bal’inna addunyaa fi Aakiraa akka baasnuf,cunqursaa amantii sobaa irraa gara haqummaa Islaamatti akka baasnuf nu erge jira.”4
Hanga barruu biraatin walitti deebinutti Assalamu aleykum wa rahmatullahi wa barakatuh
Yoo si fayyade namoota biroos akka fayyadu sheeri godhi.
Wabii
1In The World of Jinn and Devils (page 181)
2,3&4 Enslavement of heart
sammubani@hotmail.com


text:
Qajeelfamoota Bu’uuraa Asmaa’a wa Sifaata-Kutaa 3
Qajeelfama Bu’uuraa 2ffaa-Maqaaleen sifaata of keessaa qabu
Aqiidaa Ahlu Sunnah wal jama’aa keessatti dhimmoota mirkanaa’an keessaa tokko maqaaleen Rabbii gaggaariin sifaata of keessatti hammachuudha. Maqaaleen hundi amaloota Rabbii of keessaa qabu. Akkuma beekamu amala jechuun wanta wanti tokko ittiin ibsamuudha. Fakkeenyaaf, namni tokko beekumsa yoo qabaate hayyuu ykn beekaa jennaan. Asitti hayyuun maqaadha. Namni kuni beekumsa qabaachun amala isaati. Ammas, nama rahmata namaaf godhu yoo nu qunname, inni nama rahmataati jenna. Rahmata qabaachun isaa kuni amala isaati.
Maqaaleen Rabbi (Subhaanahu wa ta’aalaa) a’aalama (agarsiistu) qofa osoo hin ta’in hiika fi amala of danda’e of keessaa qabu. A’alaama yommuu jennu maqaa dhuunfaa gara wanta tokko agarsiisudha. Maqaaleen Rabbii a’alaamas sifaatas. Maqaaleen Rabbii a’alaama yommuu jennu maqaaleen Isaa hundi gara Rabbii Tokkichaa akeeku. Fakkeenyaaf, Al-Hayy, Ar-Rahmaan, Al-Aliim, Al-Khaaliq, Al-Ghafuur, As-Salaam, As-Samii’u fi kan biroo gara Rabbii tokkicha akeeku. Hundi isaanitu maqaalee Isaati. Maqaaleen Rabbii sifaata yommuu jennu immoo maqaaleen Isaa hundi amaloota fi hiika mataa isaanii qabu. Fakkeenyaf, hiikni Al-Hayy fi Al-Aliim tokkoo miti. Al-Hayy- Jiraataa yommuu ta’uu, Al-Aliim immoo Beekaadha. Al-Hayy sifata (amala) jireenyaa of keessaa qaba. Al-Aliim amala beekumsaa of keessaa qaba.
Maqaaleen Rabbii a’alaama fi sifaataa kan jenneef Qur’aanni waan agarsiisuufi:
﴾وَهُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ ﴿
“Inni Araaramaa, Rahmata godhaadha.” Suuratu Al-Ahqaaf 46:8
﴾وَرَبُّكَ ٱلۡغَفُورُ ذُو ٱلرَّحۡمَةِۖ ﴿
“Gooftaan keetis akkaan araaramaa, abbaa rahmataati.” Suuratu Al-Kahf 18:58
Aayan lammataa Ar-Rahiim kan rahmataan ibsamu akka ta’e agarsiisti. Akka lugaatittiis yoo deemne, maqaan amala of keessaa qaba. Akka lugaatti, Kuni Beekaadha hin jedhamu beekumsa kan qabu yoo ta’e malee. Ammas, kuni dhagahaadha hin jedhamu dhageetti kan qabu yoo ta’e malee. Argaadha hin jedhamu argitu kan qabu yoo ta’e malee[1]. Namni jaamaan “argaadhaa (inni ni arga)” ni jedhamaa? Kanaafu, maqaaleen Rabbii hundi amaloota of keessaa qabu.[2] Rabbiin beekumsa waan qabuuf Beekaa (Al-Aliim) jechuun of waame. Uumamtootaf rahmata waan godhuuf Ar-Rahiim dha. Waan namootaaf araaramuuf Al-Ghafuur (Araaramaa) dha. Waan hundaa irratti dandeetti waan qabuuf Al-Qadiir (Danda’aa) dha. Waan hundaa waan uumuuf Inni Khaaliqa. Wantoota hundaa waan arguuf Al-Basiir (Argaa) dha. Sagalee hundaa waan dhagahuuf As-Samii’u (Dhagahaa) dha. Arshii ol olta’iinsa Isaaf maluu waan olta’ee fi sifaanni Isaa hundii guutuu fi ol’aanoo waan ta’aniif Inni Al-Aliyyu (Olta’aa) dha. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Wanti samiwwan keessaa fi wanti dachii keessa jiru hundi kan Isaati. Inni Olta’aa, Guddaadha (Al-Aliyyu-l-Aziim)” Suuratu As-shuuraa 42:4
Qajeelfama Bu’uuraa 3ffaa-Asmaa’a wa sifaata Tawqiifiiyyah
Kana jechuun maqaalee fi sifaanni Rabbii hundi Qur’aana fi hadiisa sahiih ta’an irratti kan dhaabbatanii fi hundaa’aniidha. Maqaalee fi sifaata Isaa ilaalchise wanta Qur’aanaa fi hadiisa keessatti dhufe qofa irratti dhaabbachuun dirqama. Itti dabaluunis, irraa hir’isuunis hin ta’u. Imaamu Ahmad akkana jedha: “Eenyullee Rabbiin ibsuu hin danda’u wanta Inni ittiin of ibsee ykn Ergamaan Isaa ittiin Isa ibse malee. Qur’aanaa fi hadiisni irra hin darbaman.”
Kana jechuun Rabbiin kan itti ibsan (wassafan) sifaata Inni ittiin of ibseen ykn ergamaan Isaa ittiin Isa ibsee qofaani. Sifaanni kunniin Qur’aanaa fi hadiisa keessatti dhufanii jiru. Qur’aanaa fi hadiisan ala bahuun hin danda’amu. Sababni isaas, sammuun namaa maqaalee fi sifaata Rabbiif malu hunda bira gahee hubachuu hin danda’u. Rabbiin waan akkana jedheef wanta Qur’aanaa fi hadiisa keessatti dhufe irratti dhaabbachuun dirqama:
“Waan beekumsaa isaa hin qabnees hin hordofin. Dhugumatti, dhageettin, argituu fi qalbiin, kuni hundinuu isa irraa gaafatamaa ta’eera.” Suuratu Al-Israa 17:36
“Waan beekumsaa isaa hin qabnees hin hordofin.” Kana jechuun wanta hin beeknee fi si hin galchine hin hordofin, duuka hin bu’in. Kana irra, wanta dubbattuu fi hojjattu hunda mirkaneeffadhu. Wanti dubbattuu fi hojjattu hundi osoo sirratti hin qabamin ykn siif hin qabamiin akkanumatti waan badu sitti hin fakkaatin. “Dhugumatti, dhageettin, argituu fi qalbiin, kuni hundinuu isa irraa gaafatamaa ta’eera.” Kana jechuun dhageettin, argituu fi qalbiin wanta hojjataniif tokkoon tokkoon ni gaafatamu. Qalbiin wanta itti yaadde fi itti amante irraa ni gaafatamti, dhageettin wanta dhagahee irraa, argituun wanta argitee irraa ni gaafatamu[3].
Mushrikni (namni Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu (waaqefatu)) yaada haqaa fi sirrii ta’uu isaa hin beekne hordofa. Wanti inni Rabbiin alatti gabbaruu faayda isaaf fiduu ykn miidhaa isarraa deebisuu isaa hin beeku. Cal’iseetumaan, abbooti ykn maatii isaa akkeessa. Haala kanaan wanta beekumsa itti hin qabne hordofa.[4]
Haaluma kanaan, namni maqaalee fi sifaata Rabbiin ittiin of hin waamne fi hin ibsineen Isa waamu fi ibsu, wanta beekumsa itti hin qabne hordofaa jira. Akkasumas, namni maqaalee fi sifaata Rabbiin ittiin of waamee fi ibse, “Lakki, kuni Rabbiif hin malu” jechuun maqaalee fi sifaata Qur’aana fi hadiisa keessatti mirkanaa’an hin fudhanne, wanta beekumsa irratti hin qabne hordofaa jira. Kanaafu, wanta amaneef, wanta dubbatee fi hojjateef ni gaafatama. Kanaafi, Yahuudonni amaloota hanquun yommuu Rabbii guddaa ibsan, abaarsi fi adabbiin cimaan isaaniif ta’e.
“Dhugumatti Rabbiin jecha warra, “Rabbiin hiyyeessa, nuti dureeyyidha.” jedhanii dhagahee jira. Waan isaan jedhanii fi ajjeechaa isaan Nabiyyoota irratti haqaan ala raawwatan ni barreessina. “Adabbii [ibidda] gubaas dhandhamaa” isaaniin jenna. Suni sababa waan harki keessan dabarfatee fi Rabbiinis gabroota kan hin miine ta’uu isaatiini.” Suuratu Aali-Imraan 3:181-182
“Suni sababa waan harki keessan dabarfatee fi Rabbiinis gabroota kan hin miine ta’uu isaatiini.” Kana jechuun azaaba (adabbii) cimaan isinitti bu’e suni sababa isin addunyaa keessatti wanta badaa hojjattanii fi dubbattaniifi. Ammas, sababa Rabbiin gabroota Isaa kan hin miine ta’eefi. Rabbiin gonkuma isin hin miine. Garuu sababa waan badaa dubbattanii fi hojjattaniif adabbii ibiddaa garmalee nama gubuu kana dhandhamtu. Wanti garmaleen badaan isin dubbattan, Rabbiin irratti jecha fokkuu dubbachudha. Wanti badaan isin hojjattan, nabiyyoota haqa malee ajjeesudha.
Kanaafu, Rabbiin kan waamanii fi ibsan maqaalee fi sifaata Qur’aana fi hadiisa keessatti dhufaniini. Qur’aanaa fi hadiisan ala bahuun wanta hin taane Isa irratti dubbachuun yakka guddaa adabbi cimaatti nama geessudha.
Qajeelfama Bu’uuraa 4ffaa: Sifaanni asmaa’a (maqaalee) caalaa bal’aadha
Sifaanni (amaloonni) Rabbii maqaalee Isaa caalaa bal’aadha. Sababni isaas, sifaata Isaa keessaa kan hojii Rabbiitiin wal qabatantu jiru. Akkuma dubbii Isaa hojiin Isaas daangaa fi dhuma hin qabu. Maqaaleen Isaa hundi sifaata (amaloota) kan of keessaa qabaniidha. Garuu sifaanni hundi maqaa Rabbii ta’uu hin danda’an. Kana jechuun sifaata ykn hojii Isaa hunda irraa maqaan Rabbii hin baafamu. Fakkeenyaf, Rabbiin kaafirota fi faasiqota irratti ni dallana. Dallansun sifata Isaati. Asitti maqaan “dallansu (ghadaba)” irraa baafamuun, Rabbiin Ghadbaan (Dallanaa) dha hin jedhamu[5]. Ammas, sifaata Rabbii keessaa dhufaati, qabuu fi kan birooti. Akkuma Rabbiin Qur’aana keessatti jedhe:
“[Yeroo] Gooftaan kee dhufee fi malaykoonnis hiriira hiriiran” Suuratu Al-Fajr 89:22
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa uumamtoota jidduutti murteessuf Guyyaa Qiyaamaa ni dhufa.
﴾كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ۚ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ ۗ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ ﴿
“[Aadaan isaanii] akka aadaa namoota Fira’awnaa fi warra isaan dura turaniiti. Keeyyattoota Keenya ni kijibsiisan, Rabbiinis badii isaanitiin isaan qabe. Rabbiinis abbaa adabbii cimaati.” Suuratu Aali-Imraan 3:11
Sifaata kanniin akkuma Qur’aana keessatti dhufanitti Rabbiin ittiin wassafna (ibsinaa) malee maqaa gochuun ittiin Isa hin waamnu. Akkana jechuu hin dandeenyu: maqaa Rabbii keessaa, Al-Jaa’i (Dhufaa), Al-Aakhiz (Qabaa) fi kkf[6].
Kitaabban wabii
[1] Ta’aliiq alaa Al-Qawaa’idul Muslaa- – fuula 25
[2] Sifaatu ilaahiyyati -fuula 17
[3] Tafsiiru Qurxubii-13/80, Tafsiiru Sa’diyy-532
[4] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbur 9/619, Abdurahmaan Hasan Habanka
[5] Ta’aliiq alaa Al-Qawaa’idul Muslaa- fuula 41
[6] Madda olii-66-67


text:
Guyyaa Walabummaa Preesii har’a guutummaa addunyaatti ayyaaneffamee oole ilaalchisuuun, Raadiyoo Sagalee Ameerikaa dabalee kanneen galii dilaalaa uummata Ameerikaatiin socho’an – maddeen oduu biyyattii har’a Joorj Waashington Yunivarsitii wajjiin walgargaaruun marii tokko qopheessanii jiran. Marii kana irratti hayyoonni dubbatan, odeeffannoo dhugaa argachuuf dheebuu uummatni qabuu fi uummata sana irraa daangessuuf carraaqqii mootummoonni godhan ibsan. Madda oduu NPR jedhamuuf itti-aanaa prezidaantii tamsaasa oduu fi ibsa gulaalaa ka ta’an – Maayikil Oreskes, waa’ee kanaa ennaa dubbatan, “ kun mootummaata irreen-bultoota irraa ka’ee haga bakkawwan nuti dimookiraasiin jira jennuu, bakkawwan deemsa odeeffannoo ugguruun hojii mootummootaa ta’eetti deema.
Kun immoo, hojii oduu funaannachuu baay’ee ulfaataa fi yeroo tokko tokko immoo baay’ee bala’amaa taasisee jira” jedhan. Kan Raadiyyoon Sagalee Ameerikaa jalatti bulu – Boordii Bulchitootaa Tamsaasaa, ka Broadcasting Board of Govedrners yokaan BBG jedhamuuf hoogganaa ka ta’an – Joon Laansiing immoo, odeeffannoon akka meeshaa waraanaa ta’ee dhufuu hubachiisan.
Prezidaantiin Yunaayitd Isteets – Doonaald Traamp, maddeen oduu Yunaayitid Isteets tokko tokko oduu dharaa tamsaasu – jechuun balaaleffatan. Miidiyaan diina uummataa akka tahetti illee dubbatan. Gareen mirga gaazzexeessotaaf falmu – Reporters Without Boarders, “Traamp maddeen oduu biyya isaanii keessaa balaaleffachuun, akka hoogganoonni biyyoota Addunyaa irraa maddeen oduu biyyoota ofii keessaa ukkaamsuu itti fufan hamilee kenneef” jechuun qeeqa.
Raadiyoon Sagalee Ameerikaa, akkuma duraan turetti madda-oduu walaba ta’ee itti fufa moo afaan Mootummaa Prezidaant Traamp ta’a gaaffii jedhuuf – hoogganaan BBG – Joon Laansiing ennaa deebisan, “VOAn Afaan mootummaa ta’uudhaaf chaarterri isaa akka isa dhorku uummatni hubachuu qaba” jedhan.
Kana cuqaasuun qophii guutuu dhaggeeffadhaaa


text:
Isin Keessa Mallattotu Jira-Kutaa 2
Dhalli namaa jireenya keessatti gammachuu guutuu argachuuf halkanii guyyaa battisa. Namni gammachuu barbaadu kana argachuuf gaafilee sadii of gaafachuun deebii argachuuf ni carraaqa. Takkaa gaafiwwan kanniin deebii gahaa argachuun gammachuu fi tasgabbiin jiraata, takkaa gaafiwwan kanniin guutumaan guututti sammuu keessaa darbuun haaluma jireenyi isaaf taatetti jiraata. Takkaa immoo gaafilee kanniin deddeebise of gaafachun dhiphinnaa fi dhama’iinsaan jiraata. Gaafileen kunniin:
1ffaa-Ani duraan dachii tanarra hin turre. Kanaafu, eenyutu dhabamarraa na argamsiisee ykn na uumee?
2ffaa- Kaayyoon itti uumameef maalii? (Maaliif uumamee?)
3ffaa- Erga du’ee gahuumsi kiyya eessaa?
Dhugumatti gaafiwwan sadan kanniiniif deebii gahaa fi quubsaa argachuun gammachuu fi tasgabbiin jiraachuudha. Sababni isaas, gaafiwwan sadan kunniin ka’uumsa, gahuumsaa fi adeemsa ka’uumsa fi gahuumsa jidduu jiru murteessu. “Eessarraa kaatee eessa deemaa jirtaa? Ka’uumsa fi gahuumsa kee jidduu maalii fi akkamitti jiraattaa?” jechuun gaafii namaaf dhiyeessa. Dhugumatti gaafiwwan kanniinif deebii gahaa argachuu fi ergasii deebii saniif buluun hangam dhiphinnaa fi dhama’iinsa keessaa akka nama baasu mee itti yaadaa!
Nuti ilmaan namaa hanga addunyaa tana keessa jiraannu wal gargaarun dukkanaa fi dhiphinna keessaa wal baasun dirqama nurra jiruudha. Kanaafu, madda sirriitti fayyadamuun gaafiwwan sadan kanaaf deebii gahaa argachuuf ni carraaqna. Tarkaanfi tarkaanfin hunda isaanitu ni ilaalla. Gaafi tokkoffaa irraa yommuu kaanu, “Eenyutu na argamsiisee ykn na uumee?”
Gaafi kana deebisuuf wanta irraa uumamne tokkoon tokkoo fi tarkaanfi tarkaanfin ilaalu qabna. Qur’aanni eenyu akka nu uumee jechoota muraasan akkana jechuun deebii nuuf deebisa. Ergasii wantoota irraa uumamne tokko tokkoon nuuf ibsa.
“Inni Kan gadaameessa keessatti akka fedhetti isin bocuudha. Haqaan gabbaramaan Isa malee hin jiru. Inni Injifataa Ogeessa.” Suuratu Aali-Imraan 3:6
Kana jechuun gadaamessa haadhaa keessatti suuraa fedhe irratti kan isin uumu Rabbiidha. Isa malee kan isin uumuu hin jiru. Ofiin of uumuu hin dandeessan ykn namoonni biroo isin uumuu hin danda’an. Rabbii olta’aa qofatu suuraa fedhe irratti nama uuma. Nama garii dheeraa godha, garii immoo gabaaba. Nama garii dhiira, garii immoo dubara godha. Bifa nama garii diimaa, kan nama garii immoo gurraacha godha. Kan kana hunda hojjatu, Rabbii olta’aa malee ni jiraa? Kanaafi itti aanse, “Haqaan gabbaramaan Isa malee hin jiru. Inni Injifataa Ogeessa.” jedha. Suuraa fi boca fedhe irratti kan nama uumuu Rabbiin malee kan hin jirre yoo ta’e, kan haqaan gabbaramuu qabu Isa malee hin jiruu jechuudha. Inni Injifataa Ogeessa. Wanta hundaa kan Injifatuu fi hundaa ol kan ta’edha. Wanta hundaa yommuu hojjatu ogummaan hojjata. Mee uumama namaa haa ilaallu. Uumamni namaa uumama nama ajaa’ibu Tokkichummaa, Injifannoo fi ogummaa Rabbii olta’aa agarsiisuudha. Akkamitti copha bishaanii irra uumuun nama guutuu akka taasisu Injifannoo fi Ogummaa Isaa agarsiisa. Mee haa ilaallu akkamitti sadarkaan sadarkaa ilma namaa akka uumu:
“Dhugumatti, Nuti nama cuunfaa dhoqqee irraa ta’e irraa uumne. Sana booda iddoo tasgabbaa’aa fi eeggamaa (gadaamessa) keessatti copha bishaan saalaa isa taasifne. Sana booda bishaan saalaa alaqah (dhiiga ititaa) taasifne; ergasii dhiiga ititaa mudghah (wanta alanfame yookiin muraa foonii) taasifne; ergasii mudghah lafee taasifne; ergasii lafees foon itti uwwisne. Sana booda uumama biraa [daa’ima] isa goone. Rabbii uumtota hunda caale tolti Isaa baay’atte.” Suuratu Al-Mu’iminuun 23:12-14
Kanaafu, marsaa uumama namaa bakka jahatti qoodun ni danda’ama: makaa biyyaa fi bishaanii (dhoqqee) irraa nama jalqabaa uumu, ergasii sanyii isaa copha bishaan saalaa irraa uumuu. Ergasii copha kana irraa alaqah (dhiiga ititaa) uumuu, ergasii mudghaa (wanta alanfame) uumuu, ergasii lafee uumuu fi foon uwwisuu. Dhumarratti uumama biraa haarawa taasisu.
Makaa biyyee fi bishaanii irraa nama jalqabaa Aadamiin (aleeyh salaam) uumuu yeroo darbee ilaalle turre. Kanaafu, beekkamaa waan ta’eef lamuu irra hin deebinu. Amma qorannoo fi qo’annoon keenya marsaalee namni haadhaa fi abbaa irraa itti uumamu ilaalla.
Marsaa 1ffaa-Nuxfaa
Mata duree kanatti seenun dura, seeli, Kiroomozomi, DNA, Ispermatozowwaa, ovam (ovum), zaygooti fi kkf maal akka ta’an haa ilaallu.
Seeli jechuun wanta garmalee xiqqaa qaamni lubbu-qabeenyi irraa ijaarramuudha. Kana hubachuuf mana bolookettin ijaarrame haa fudhannu. Manni tokko bolooketti baay’ee irraa ijaarrama. Qaama namaa akka manaatti ilaalu dandeenya. Seeli immoo akka bolooketitti ilaalu dandeenya. Akkuma bolookettin bishaanii fi wantoota adda addaa irraa hojjatamu, seelinis bishaanii fi wantoota adda addaa of keessaa qaba. Seelonni nama keessatti argaman lakkoofsi isaanii biliyoonitti lakkaawama. Seelonni garmalee xixiqoo waan ta’aniif maaykiroskooppiin malee ija qullaan arguun hin danda’amu. Seelonni hunduu hojii mataa isaanii danda’e fi hamma (size) gargaraa qabu. Seelonni of keessa kutaalee adda addaa qabu.
Kiroomozom (Chromosome)– jechuun wanta akka jirbii fakkaatu seeli keessatti argamuu fi odeefannoo dhaalaa (genetic information) haala DNA tin kan of keessatti qabateedha.
DNA (Deoxyribonucleic Acid) jechuun- meeshaa dhaalaa (Genetic Material) kan odeefannoo of keessaa qabuu fi kiroomozomi keessatti akka masalaalitti kan wal qabateedha. Fakkii armaan gadi irraa ilaalun ni danda’ama.
Kiroomozomi fi DNA hubachuuf sansalata ujumoo pilaastiki keessa kaa’ame fudhachuun ni danda’ama. Sansalata yommuu ujumoo keessa keennu akka meeshaa tokkotti ilaalla. Kanaafu, ujumoo fi sansalata wal keessa seenu akka Kiroomozomitti ilaalun ni danda’ama. Sansalata ujumoo keessa jiru immoo akka DNA tti ilaalun ni danda’ama.
Ilmi namaa kiroomozomi 46 qaba. 23 abbaa irraa yommuu dhufan, 23 immoo haadha irraa dhufu. Kiroomozomonni 44 amala fi boca qaamaa murteessuf gahee ol’aanaa taphatu. Sababa kanarraa kan ka’e, ilmi abbaa ykn haadha fakkaata. Kiromoozomonni kunniin odeefannoo dhaalaa (genetic information) abbaa fi haadha waan qabaniif. Kiroomozomonni lamaan hafan saala namaa murteessuf gahee taphatu.
Ispermatozowaa (Spermatozoa)– jechuun seeli wal-hormaataa dhiiraati. Dhiirri umrii saalfannaa yommuu gahuu maniyyii (dhangala’oo saalaa) ni dhangalaasa. Dhangala’oo adii san keessa seeliwwan Ispermatozowaa jedhamantu jiru. Seeliiwwan kunniin maaykiroskooppin malee ija qullaan hin mul’atan. Mataan ispermaatozowaa kiroomozomii of keessaa qaba. Dhangala’oo saalaa dhiirri dhangalaasu keessa ispermatozowaa miliyoonatti lakkaawamtu jiru. Garuu kanniin keessaa tokkicha qofatu killee dubartii bilcheessu (fartilaayzeshinii raawwachuu) danda’a. Fakkii armaan gadii ilaalun ni danda’ama.
Seeli hormaata dhiiraa (Ispermaatozowaa). Seelin kuni hanga kana guddata jechuu osoo hin ta’in akka namni hubatuuf maaykiroskoppiin kan guddifameedha. Fakkiin gara mirgaatti argamu ispermaatozowaa baay’ee agarsiisa.
Ovam (Ovum)- seeli wal hormaata dubartiiti. Afaan keenyaan puppaa (killee) jechuuni dandeenya. Dubartoonni yommuu umrii saalfannaa gahan seelii hormaataa bilchaate (ovam) lakkoofsan muraasa ta’an ni dhangalaasu.
Hanga kana waa’ee seeli erga hubanne amma gara mata duree keenyaa haa deebinu.
Hiika Nuxfaa
Akka lugaa Arabiffaatti nuxfaa jechuun bishaan baay’ee xiqqaa ta’e cophaan wal qixa ta’eedha. Bishaan yommuu birillee (birciqqoo) keessaa dhangala’u, cophni xixiqaan birciqqoo irratti ni hafa. Copha saniin nuxfaa jennaan[1].
Qur’aanni seelota wal hormaataa dhiiraa fi dubartiif nuxfaa jedhee fayyadamuun wanta nama ajaa’ibuudha. Dhangala’oon saalaa dhangala’uu hundi wal hormaataaf hin ta’u. Kana keessaa wal hormaataaf muraasatu ta’a. Fakkeenyaf, dhiirri yommuu umrii saalfannaa gahuu dhangala’oo adii fi furdaa ta’e ni dhangalaasa. Dhangala’oo kanaan maniyyii (semen) jennaan. Maniyyii kana irraa filatamuun dhangala’oon baay’ee xiqqaan (cophni) hormaataaf ta’uu nuxfaa jennaan. Qur’aanni dhugaa kana haala kanaan ifa godha.
“Sila namni akkanumatti dhiifamu yaadaa? Sila inni maniyyii dhangalaafamu irraa nuxfaa hin turree?” Suuratu Al-Qiyaamaa 75:36-37
Saayinsiin yeroo ammaa nuxfaa kanaan “gamete” jedhaan.[2] Gamete jechuun seeli wal hormaataa dhiiraa fi dubartiiti. Dhiira keessatti “sperm” yommuu jedhamu dubartii keessatti immoo “egg cell” jedhama.
Kanaafu, nuxfaa “copha bishaan saalaa seelota wal hormaata of keessaa qabu” jechuuni dandeenya.
Dhangala’oo saalaa kana keessa seeliwwan ijaan hin mul’anne ni jiru. Dhiira keessatti isparmatozowaa, dubartii keessatti immoo ovum ykn oocyte jedhamu. Qur’aana keessatti:
“Ergasii sanyii isaa bishaan dadhabaa sulaalah irraa godhe.” Suuratu As-Sajdah 32:8
Kunis Qur’aanni Kalaama (Dubbii) Rabbii olta’a akka ta’e kan agarsiisuudha. Sulaalah jechuun wanta tokko keessaa wanta filatamee baafamee ykn luqqifameedha. Fakkeenyaf, lixii keessaa rifeensi ni baafama ykn ni luqqifama. Dhangala’oon saalaa dhiira keessaa dhangala’e hundi dhangala’oo dubartiitin walitti hin makamu. Kana irra, dhangala’aa baay’ee xiqqaatu dhangala’aa dubartiitiin walitti makamuun nama ta’a. Dhangala’oo dhiiraa kana keessa isparmatozowaa miliyoonatti lakkawamantu jira. Isparmatozowaa kanniin keessaa isparmatozowaa tokko qofatu killee uruun seena. Isparmatozowaan hafan hundi ni du’u. Killee dubartii uruun seenu hin danda’an. Kanaafu, isparmatozowaa miliyoonatti lakkaawaman keessaa isparmatozowaan tokkichi waan filatamee baafameef sulaalah jechuuni dandeenya[4].
Guduunfaa
☛Gaafiwwan ilmi namaa deebii gahaa barbaadu keessaa tokko “Eenyutu na argamsiisedha.”
☛Namni gaafi kana deebisuuf nama jalqaba uumamee fi wanta irraa uumame ilaalu qaba.
☛Namni dachii tana keessatti mataa ofiitiin argamuu hin danda’u. Kanaafu, Kan isa argamsiise jiraachu qaba.
☛Ammas, adeemsa wal hormaataa yommuu adeemsiisu, daa’imni dhalatu gonkumaa ofiin of uumu hin danda’u. Sababni isaas, dhangala’oon saalaa mataa ofiitiin qajeelun nama ta’uu hin danda’u. Kan dhangala’oo kana qajeelchu fi bakka isaaf maluu kan qubsiisu jiraachu qaba.
☛Kanaafu, Khaaliqni (Uumaan) kana hunda hojjatu jiraachu qaba.
☛Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilma namaa haala nama ajaa’ibsisuun copha irraa isaan uuma.
☛Dhangala’oon dhiira keessaa bahuu fi dubartii keessaa burqu hundii walitti makamuun nama hin ta’an. Kana irra, dhangala’oo muraasatu wal qunnama. Kanaafu, dhangala’oo kanaan copha jechuuni dandeenya
☛Copha saalaa kanaan nuxfaa jennaan.
☛Nuxfaan dhiiraa fi dubartii yommuu walitti makaman zaygooti jedhamu. Kutaa itti aanutti ni ilaalla.
Kitaabban Wabii
al-aqiidatul Islaamiyyatu wa ususuhaa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi, fuula 63
[1] Tafsiirul Aayaatal Kawniyata Fiil Qur’aanil Kariim jiildi 3faa fuula-495-496, By Zaghluul Najjaar, THE QUR’AAN AND MODERN SCIENCE Dr.Zaakir Naayik fuula 38
[2] Tafsiirul Aayaatal Kawniyata Fiil Qur’aanil Kariim jiildi 2, fuula158, jiildi 3, fuula 496
[3] Tafsiirul Aayaatal Kawniyata Fiil Qur’aanil Kariim jiildi 2 fuula 163
[4] Tafsiirul Aayaatal Kawniyata Fiil Qur’aanil Kariim Jiildi 3 fuula 57-62, THE QUR’AAN AND MODERN SCIENCE Dr.Zaakir Naayik, fuula 39
The Unchallengeable Miracles of the Quran fuula 174,185
Larsen’s Human Embryology fuula 34, fifth edition
Biology Student Textbook Grade 11 fuula 122, Federal Democratic Republic of Ethiopia Ministry of Education


text:
WARREEN WAAN JOHAR MUHAMMED TUQAMEEF DHAABARRAA UFBAAFTEE JETTANII KEESSAN NA GAAFATTAN HUNDAAF DEEBISAA KIYYA. Ani Johar Muhammed tuqame jedhee murtii kana hinfudhanne. Sababni dhaaba ABO …Read More »
Naggaadeen alaabaa ar’aas waanuma kalee irra deebi’uun gad jabeessite
Ibsa Dabalataa Kan ABO- Dhimma Alaabaa Ilaalchisee Waxabajjii 9, 2022 ABOn, xalayaa gaafa 06-06-2022 lakk.022/xly-abo/2022 gara Partii Kongiresii Federaalawaa Oromoo (KFO) barresseen haalli itti fayyadama …Read More »
Daawud Ibsaa KFOn faajjii ABO akka itti hin gargaaramne akeekkachiise
Daldalli yeroo dheeraa itti daldalaa turan ka gaheef hin fakkaatu……jajjabduu dhufaa jirti… Gareen maqaa ABOn “qaca fii shaneetti adda baate kun asiin duraas dhimma maqaa …Read More »
BUBBULTUS SEENAAN NAMA HIN IRRAANFATTU!
Nama qooda guddaa qabsoo Oromootiif gumaachee, garuu waa’een isaa hin himamin yoo jiraate nama suuraa irratti argitan kana; Mohammad Umar Qaadii jedhama. Mohammad Umar …Read More »
Aasxaa fi Alaabaa Kallacha Walabummaa Oromiyaa (KWO/OIF) labsuu.
Aasxaa Kallacha Walbummaa Oromiyaa (KWO/OIF) Alaabaa Kallacha Walabummaa Oromiyaa (KWO/OIF Hagayya 2, 2015 Ummanni Oromoo gabrrummaa jalatti erga kufee kaasee gaaf tokkollee tole jedhee …Read More »
Alaaba Oromoo Ibsiitu dukkanaa, guyyaa si dhabbannee gabrummarraa baanaa!!
Amajjii 1. Guyyaa yaadannoo WBO Torontoo Kanaadaa Posted by Yusuf Mammad on Friday, January 2, 2015Read More »
Ilmaan Oromoo hundaaf
Duraan dursee, baga bara haaraan isin gahe. Barri haaraan kan fayyaa, nagaa, gammachuu fi akkasumas kan tokkummaan ilmaan Oromoo itti milkaawu fi humni keenyas …Read More »


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
DURADUBBII
Barri isaa walakkeessa bardhibbee 19 fi shantamootaa (“1950s“) keessa. Mootummaan Habashaa kan mootii-mootolii Hayila-Sillaasee-tiin gaggeeffamu Biyya Gadaa: biyyaa fi biyyee, magaalaa fi baadiyyaa mara waan harkatti galfate fakkaata. Uummanni Oromoo erga waraana Minilikiin dirree waraanatti, humna meeshaa waraanatiin moyamuun Habashootaan dagabaafatamee (koloneeffatamee) biyyi isaa qabamee kunoo waggaalee 140 ol tahee jira. Bara dheeraa kana keessa ginni-bittee Habashaa, keessumaa kan Amaaraa wanni hamaa fi suukkaneessaan inni uummata Oromoo irratti hin adeemsifne hin jiru yoo jedhame, dubbii hoowwisuu miti. Kanneen keessaa barreeffama kana irratti gariin isaa ibsamuuf yaalamaa, mee yoo yeroon isiniif hayyame duukaa-bu’aa!
Barreeffama kana keessatti walaloo sirbaa, kan dhiichisaan lafa sochoosuu fi seenaa baldhaa kan isa waliin walqabatutu isiniif dhiyaata. Walaloon kun bara dheeraa dura kan uummata irraa walitti-qabame. Kunis barreeffama kana kutaa isa xumuraa irratti isiniif dhiyaata. Asi irratti jecha “somaa” jedhamu kana yoon isiniif addeesse mishaa natti fakkaata. Biyya Oromoon qubatee, akka abbaa biyyaatti irra jiraatu maratti: Oromiyaa, Keeniyaa fi Somaaliyaa Kibbaa keessatti “somaa“-n muka eebooti. Garuu, naannoo Macca Bahaatti san irratti hiikkoo biraas dabalatee argama. Asitti “somaa“-n ulee cimaa kan akka meeshaa waraanaatti dhimma ittiin-bayanis taha. Isa naannoo Oromoo Tuulamaatti “shimala” jedhamu, jechaa dha. Dhugaa dha; Macci Bahaas “shimala” ni jedha. Shimalli yookaan somaan akkasitti godina Oromiyaa Waltajjiitti jaalatamuu fi farfamuu kun heddumminaan naannoo Gindabarat irraa dhufa. Achi irraayyi daldalaan-bultoonni akkuma bunaa fi soogiddaa faatti biyyaa-biyyatti dabarsuun ittiin-daldalu. “Diirri shimala akka koodee offiitti jaalata” jedhama. Kanaaf, akkuma faashistoota Xaaliyaaniitti minisshiriin Garasuu Dhukii faa itti-urgaaye san Saayiluu Dufaayee fi nafxanyoota isaatti “Somaan Gootaa Urgaaye” jechaa dha. Akkuma xiyyiitiin uursitee diina dhooftu san, somaan/ shimalli urgaayee nafxanyaa goobe fi addaggoometti (baalagoometti) kakaksee haleela. Kutaa lammaffaa keessatti akkamitti “somaan gootaa” Fitaraarii Saayiluu Dufaayeetti (Saahiluu Difaayee) akka urgaayee fi inni eenyu akka ture, isiniif dhiyaataa mee hammasitti obsa Oromoo san natti hin qusatinaa!
SEENSA
Minilik gara-jabeessichi gargaarsa meeshaa waraanaa humnoota aango-qabeeyyii warra Oroppaa oggaa sanii: Biritaaniyaa Guddoo, Faransaa, Xaaliyaa fi Rusiyaa irraa maqaa Kiristaanummaa isaatiin argateen uummata Oromoo, uummatoota Kuush warra kaanii fi warreen biroo jilbeeffachiisee Oromiyaa fi biyyoota Kibbaa qabachuu dandaye. Harma-muraa fi harka-muraan Aannolee, morma-muraa fi funyaan-muraan inni Calanqoo, Gullallee, Darraa faa irratti adeemsise barreeffameeti argama. Lafarraa duguuggaan inni uummata Oromoo irratti oofee fi dhibee garagaraa isa Habashoota hordofuun Biyya Oromoo seene faa irraan kan ka’een, sa’aa-namni dhumee lakkoofsi uummata Oromoo kitila (miliyoona) 10 irraa gara kitila 5-tti gaddeebiyuu dandaye. Lafti Oromoo irraa fudhatamee uummanni kun sirna gabbaarummaa isa obboleessa gabrummaa tahe jalatti kufe.
Gabbaarummaan kun Oromiyaa fi Biyyoota Kibbaa (biyyoota Oromiyaa irraa gara kibbaatti argaman) keessatti warri gabbaartota tahan, akka meeshaatti Habashootaan kan ilaalaman ture. Habashoonni (Amaartonnii fi Tigroonni) Abasiiniyaa irraa wanni isaan qabatanii dhufan wanneen afur callaa ture: 1) gaangotaa fi fardeen tokko tokko kan warri dureewwan isaanii yaabbatan 2) bututtuu, waarroo fi dabaloo uffatan sana 3) galaa hamma Laga Abbayyaa, Laga Bashiloo fi Laga Barreessaa cewuun Biyya Oromoo seenanitti isaaniif tahu 4) qawwee Faranjoota irraa dhoortoo fi kadhannaan argatan sani. Sana booda biyya humna qawweetiin cabsaniitoo seenan irra akka awwaannisaatti qubatanii nyaachuu fi akka shilmiitti dhiiga uummataa xuuxuu ture, hojiin isaanii! Loltoonni isaanis, abbootiin duulaa isaaniis, qeesonni isaanii faas mindaa wayiituu hin qabaniyyu. Mindaan isaanii uummatoota: Oromoo, Hadiyyaa, Kambaataa, Alaabaa, Sidaamaa, Gede’oo, Burjii, Koonsoo, Walaayitaa, Goofaa, Kafichoo, Kuulloo-Kuntaa, Moochaa fi Gimiraa faa ture.
Duraan biyyatu ganda gandaan, mana manaan hirachuun isaan soorayyu. Sooruu bira kutee kan isaan miila-dhiqu, kan isaaniif midhaanii-bishaan qoppheessee dhiyeessu dubartoota Oromooti. Gaangota isaaniitii kan okaa haamu ijoollee Oromooti. Jarri qawwee rarraafatanii ooluu fi qawwee boraafatanii buluu malee, wanni isaan hojjatan tokkollee hin turre. Akkuman kanaan dura waayee Oromoota Kurnan Gullallee (Shaggar guddichaa fi naannoo isaa) keessatti ibsee sana, warri abbootii qawwee kun: “yoo baalli shokokseyyuu, yoo shimbirroon bar jetteyyuu Oromoon na qabate jechuun wareeranii ka’u; ol-utaalu“. Jarri ennaa sanas, harras qawwee isaanii kana malee, uummata Oromoo hin amanne; hin amananisi. Olee- bulee warrii abbootii qawwee kun manneeni fi gandeen garii keessaa walitti yaa’uun bakka tokko qubatani. Bakka qubatan kanaan isaan afaan abbootii qawwee saniin: “misshigii” jedhuun ture. Ammas oolee-bulee “misshigiin” isaanii kun “katamaa” isaanii kan nuti mandara yookaanmagaalaa jennuun tahe*.
Magaalaawwan hedduun kanneen ammaan tana Oromiyaa fi Biyyoota Kibbaa keessatti argaman “misshigoota” isaanii kan warri Ingilizii “garsion towns” jedhaniin kan Oromoon immoo shaddee-wwan jedhuun turani. Dhugaa dha; magaalaawwan: Jimma, Naqamte, Harar, Geeraan, Gidaamiin, Daseen, Waldiyaan faa durumaan kanneen turani. Magaalaawwan shaddeewwan isaanii turan kun immoo garri irra caalan, tulluuwwan yookaan goorolee gubbaatti kan hundeeffamani. Kanaaf fakkeenyi gaariin: Inxooxxoo, Shano, Ejeree (“Addis Alam“), Geedoo, Gimbii, Dambi Doolloo, Goree, Asallaa, Gobba, Diillaa fayi. Tulluuwwanii fi goorolee kanneen irra taa’anii Oromoota isaanitti duulanii fi ka’an towachuu waan dandayaniifi, kan akkanatti shaddatanii “Gheto” ofitti dalleeffatani. Mee as irratti fakkeenya tokko qofa haa ilaallu!
Waraanni Minilik Oromoo Afran Walisoo kan ennaa lama moyee isaan ofirraa deebise sana, isa sadaffaaa irratti mowuu dandaye. Gootonni biyyaa kaan dirree waraanatti dhumanii, kaan boojiyamanii ganda teessoo Minilik turte, Ankoobaritti dabarfamani. Biyya Oromoo Afran Walisoo isa Ilaansoo Halloo Bokkuu mana hidha keessa ciisee, garaa fi qoma isaa lafatti sukkuumaa, ilkaan ciniinnatee: “yaa orooboo battee, yaa orooboo battee, yaa orooboo battee; yaa Oromoo baddee, yaa Oromoo baddee, yaa Oromoo badde!”, jechaa caraanu sana Habashoonni amananii keessa taa’uu waan sodaataniif, Tulluu Boddaa gobbaatti shaddee isanii dhaabbatani. Hubaddhaa Afran Walisoo qobaa isaa hin dhalannee, qobaa isaas hin lollee, qobaa isaas hin cabnee! Oromoota ollaalee Afran Walisoo tahan: leencota Jahan Bachoo, qeerransoota Sadeen Sooddoo, hamaaqexoota Torban Kuttaayee, gichilloota Kudhalamaan Caboo fi Jahan Ammayyaa-tiin olloomee jiraa! Isaan kun martinuu biyyaa fi biyyee ofiitiif jecha, diina rifeensa mataa isaa irraa hamma qeensa quba-miilaa isaatti meeshaa waraanaa isa Faranjii irraa argate hedhatee itti-dhufe sana dura goranii dirree waraanaatti moyamanii biyyi isaanii qabame.
Amma egaa, Amaartonni Habashaa isaan Tulluu Boddaa isa biyya Afran Walisoo keessaa gara kaabaatti argamu sana irra qubataniis nagaan taa’uu hin dandeenye. Tulluu Boddaa kana irra dhaabatanii gara Lixaatiin waraanuma Afran Walisoo isa cabsame san keessaa kan mimmiliqee hafetu: Qaqaldhii Gurree Birqii fi Walisoo Coree, Dandi Jaarroo Dasee, Daawo Ilaansoo Halloo Bukkuu fi Dhugoo Bultum faa oggaa itti-dhufu argu. Karaa Kaabaa immoo leencota Torban Kuttaayee keessaa: Abeebe irraa Hasaquu Horaa, Macca Qorichaa, Macca Cillimoo faa irraa Abbaa Dooyyuu kan Waamii Garoo faa ennaa itti-dhufu argu, gara Kibbaatiin waraana Afran Walisoo ollachiisaa san irraa kan hafe waraana Abbaa Caalaa (Goobanaa Bixoo Qoricoo) faa argu. Karaa Bahaa (karaa fuula Shaggar) waraana Jahan Bachoo, kan Shabbuu Bordee, Dachaasaa Baqsaa fi Tufaa Awaash faa inni dhumatii irraa hafe sun oggaa itti-dhufu argu. Maarree Oromiyaa dachee leencotaa, qeyee qeerransootaa humnaan cabsanii seenanii nagaan taa’uun yoom ture-ree?
Egaa, namoonni Oromoo tokko tokko gubbaa-gubbaa argu malee, naannoo Oromiyaa Waltajjii kanatti nafxanyaanis Oromoo amanee, Oromoonis nafxanyichaaf tolaan gabbaree, amantii isaa Oromee (Waaqeffannaa) dhiisee hin beeku. Ee, Oromoon humna qawweetiin laggeenitti yaafamee cuubamuun Kiristaana jedhame kun, inni akka amanutti sibiila (fannoo warra Kiristaanaa) mallattoo du’aa saniin qeesii-dhaan addi isaa tuqame sun, inni dirqiin manneen Kiristanaa (bataskaanni) qeyee isaatti ijaarame sun takkaa amantii ofii hin irraanfannee, sirumaayuu bataskaana warra Habashaa sana bakka aadaan isaa itti-agarsiifamutti jijjiirrate. Wanni qawwee fi ibdiddaan namatti dhufe yoom qaama fi qalbii namaatiin fudhatama-ree? Kanaafi-kaa kan aadaan, afaani fi amantiin Oromoo funyaan mootolii Habashaa jalatti, boongoo (waasshaa) nafxanyootaa fi phaaphasoota Habashaa kan taasifame Shaggar cinaatti hafee, daraaraa kan nuu fi Dhaloota Qubee kana dhaqqabe.
QAAMADUBBII
Handhuura Shaggar keessa, Birbirsa (Piyaassaa) yookaan Markaatoo dhaabattanii yoo gara Lixaa ilaaltan, gaara guddicha garaa waaqaatti (samiitti) ol-ijaajjee dhaabatu agartu. Inni Gaara Hococaajedhama. Silaa arrabni warra Amaaraa kun nadhii damma Oromoo xuuxxachuu malee, sagalee fi jechoota Oromoo jajallisuu irraa hin adabatuu akkuma: Urgeessaan, “Worgessaa“, Olqabaan “Wolqabbaa” faa jedhu sana Gaara kanaanis “Wocaccaa” jedha. Kanas kan jedhu beektota isaaniiti malee, ijoolleen isaanii kan Shaggarumatti dhalattee, guddatte maqaa gaara kanaa yoo gaafatamte hin beektu. Barsiisonni isaanii waayee Biyya Oromoo, akka amma jedhanitti immoo biyya “Woromoo” kana isaan hin barsiisani. Jarreen kun laggeeni fi tullubbeewwan Shaggar keessa heddumminaan jiran sanis kan Laga Qabbanaa fi Lagaa Aqaaqii faa irraa hafe, homaayyuu hin beekani. Oromoo jidduu taa’anii: lafa isaas, laga isaas, afaan isaas hin beekani. Kana beekuu dhabuunillee warreeni fi barsiisota isaanitu isaanitti hin himnee, kan hammana isaan taajjabsiisuu miti. Haatahu malee, wallaalummaa kanaan dhaadachuutu, wallaalummaa kanaan boonutu wallaaltota wallaaltuu gadiitti isaan ramada. Silaa ijoolleen Oromoo tokko tokko isaan jala-deemuu hammallee hin dhiifnee, mee Waaqni wallaalummaa kana jala isaan hin galchini!
Jarreen kun Finfinnee-Shaggar dirbantii (“metropolis“) biyyalafaa (addunyaa) keessaa tokkoo isaa tahe, sunumtuu magaalmataa (“capital city“) Afrikaa teenyaa tahuu isaa hin hubannee laata? Ammaan tana namoonni dirbantii tokko keessa jiraatan harki irra caalan, afaan naannoo magaalaa sanaa callaa hin beekani. Mee magaalaa Barliin yoo fudhanne nama kaleessa yookaan dheengadda dhufe, yookaan immoo imaltuu (tursitii) bulee dabru yoo tahe malee, hundumtuu afaan biyyaa, Afaan Jarmanii beeka. Sana irratti dabaluun Jarmanoonni hedduun Afaan Ingilizii san irrattiyyuu Afaan Faransaa yookaan Ispaanyaa beeku. Barliin teenya tana keessa Jarmanoonni Afaan Jarmanii duwwaa beekan lakkoofsi isaanii xiqqaa dha. Garuu, ijoolleen nafxanyoota “keenyaa” jecha araadoyyee (“araadaa“) jedhamu dadarbachuu jaalatu. Ammoo, isaan karaa kanaan (karaa afaanii) qutee-bulaa Amaaraa isa Bichanaa yookaan Saalaa-Dingaay waliin tokkuma. Qotee-bulaan Amaaraa isa Bichanaas tayee inni biraa afaan biraa barachuun isaaf barbaachisaa miti, carraa akkasiillee hin qabu. Kanaaf inni hedduu, hedduu kan kabajamu taha. Ijoolleen Amaaraa ishiin: Shaggar, Adaamaa, Asallaa fi Jimma faa keessaa, ee ishiin araadoyyee of-fakkeessitu karaa afaanitiin dhugumatti: jaanjoffee (“faaraa“) dha. Mee wallaalummaa, doofummaa fi duubatti-hafummaa kana keessaa Waaqni isaan haa baasu!
Amma Shaggar Gaara Hococaa kana jala dhaqabeeti jira. Karaan konkolaataa inni Shaggar irraa ka’uun gara: Walisoo, Jimmaa, Aggaaroo, Buunoo Baddallee fi Mattuu faa nama geessu Tulluu Furii fi Gaara Hococaa kana jidduudhaan dabra. Magaalaan Sabbataa gaara kana jala karaa fuula Kibbaatiin jirtu, Birbirsa irraa wantee (kiilomeetira) 25 fagaattee argamti. Otoo Sabbata hin gayinuu magaalattiin Daalattii (“Alam Ganaa“) wantee 15 irratti argamti. Magaalattii tana irraa gara fuula kaaba-lixaatti wantee sadii fagatee galmi beekamaan, guddichii fi jaalatamaan kan Maaram Haadha Abbayyiiargama. Gaara Hococaa kana irraa gara lixaatti yoo deemame jechuun: Meettaa Abbuu, Meettaa Hoolotaa, Kuttaayee, Calliya, Daannoo, Ammayya, Waliso, Noonnoo, Bacho, Sooddo faa karaa bahaa fi kaabaa immoo Galaan, Ada’a Liiban (Bishooftuu), Gimbichuu, Meettaa Roobii, Sululta, Salaale, Darraa, Jidda, Jirruu, Abbichuu faatu argama. Naannoon Oromiyaa Waltajjii jedhamu kun gosoolii Oromoo kanneen Tuulama-a fi Macca Bahaa jalatti ramadaman of-keessaa qaba. Keessumaa naannoon Bishooftuu (naannoon Odaa Nabee) fi naannoon Amboo galmoota akkaan hedduu tahan qabu. Gubbaa gubbaa naannoon kun Kiristaana Ortodoksiiti, keessi keessi isaa immoo Waaqeffataa dha. Amaartonni Habashaa naannoo kana miiccanii, dhiqanii aadaa fi afaan isaa akka gatee kan isaanii fudhatu halaknii-guyyaa irratti hojjatanillee, qeesii fi fannoon magananillee (“gazzatanillee“), seera itti-baasuun dhoowwanillee, eeboo fi qawween dorsisanillee waa fiixaan-bawuu hin dandeenye.
Oromiyaa Waltajjii kana keessatti dubbii Afaan Oromoo kan: “nuu fi isaan
” jedhamutu cimeetoo argama. “Isaan mana barumsaa ijaaraa jedhan! Mana hidhaa ijaaraa jedhan! Gibra dafaa galchaa jedhan! —
!” faatu heddumminaan dhagayama. “Isaan
“, eekaa isaan “jedhan
” kun Amaarota; Habashoota. Warri “jedhaman
” kunimmoo Oromoota. Kan “jedhu
” (abboomu
) jara qawwee qabatee Oromiyaa keessa deddeemu. Warri “jedhamu
” (“abboomamu
“) immoo Oromoo humna qawweetiin cabsamee kottee Habashootaa jala jiru. Ajajaan, abboomaan, daanyaan, malkaanyaan, nafxanyaan, foolisiin, doorsisiin faa Amaartota, Habashoota.
Manneen murtii isaanii dubbii bubbulchuun dheeressanii waggaalee hedduu dhaqqabsiisu. Manneen seeraa dhiisitii manneen gibira itti-galchaniifuu gubboo kennuutu ture. Silaa jarrii warra hojii kamiyyuu hin jaalannee, warra hojii kamiyyuu tuffatuu, warra dhibaawummaa aadaa isaa fakkeeffatee, jarri of-tuulummaa fi sanyummaa mallattoo godhate kun uummanni Oromoo: Shaggaritti, Adaamaatti, Bisooftuutti, Mojotti, Shanotti, Sandaafatti, Fichetti, Garba Gurraachatti, Hoolotatti, Ijereetti, Giinciitti, Ambotti, Gudaritti, Geedotti, Tibbeetti, Shobokatti, Ijaajjiitti, Sabbatatti, Tafkiitti, Tajiitti, Tullu Boollootti, Walisotti, Walqixxee fi Cittuu faatti dubbiif marmaaruun, gibraaf deddeebiyuun isa daddhabisse; isa ijibbaachise. Amma uummanni Oromoo sababa wayii barbaadeeti kana jalaa-bawuu fedhe. Roorroo fi gabrummaan itti-hammaannan mala baafatekaa! Isa warri Ingilizii: “rakkootu mala namaaf fida!
“, jedhan san Oromoon keenya hojii irra oolfate jechaa dha.
Manneen murtii (“firdi-beet“) dhaqee wal-himachuu dhiisuun gara manneen warra qaalluu, jechuun gara galmoota qaalluu deemee wal-himachuutti ka’e. Kun dursee kan jalqabame naannoo Torban Kuttaayee, naannoo Ambootti. Silaa yoo Torban Kuttaayee qufa’eyyuu Afran Walisoo: “haadhoon koo maal tayelaa?” jechuun gurra-buusee dhaggeeffataa, dubbiin kun ennasuma naannoo Afran Walisoo fi Jahan Ammayyaa dhaqqabe. Booda naannoo Sadan Liiban kana irraa ka’uun Oromiyaa Waltajjii kana keessatti balbaldhachaa deeme. Sirumaa naannoo Amboo kanatti manneen murtii mootummaa Habashaa qullaa tahaa, onaa deemani. Manneen murtii mootummaa Habashaa kun kan dubbatan Afaan Amaaraati. Abbaa murtii irraa kaasetoo hamma barreessaa fayitti kan hojjatan yoo Tigroota dabranii dabranii jiran dhiifne Amaartota callaa dha. Yoo Oromoonni tokko tokko, dhibba keessaa afurii-shan argaman Oromoon keenya: “akkamitti isaan dabarsan?” jedheeti afaan qabachuun raajeffata. Dubbii lafarra harkisanii waggaalee heddumeessuu fi gubboon isaanii biyyuma ofii kana nama jibbisiisa. Himata galfachuufillee dursanii warra Afaan Amaaratiin iyyannoo namaaf barreessan, barbaadanii horii baasaniifii kitaabsisuutu ture. Jarreen qawwee fi fannoon biyya Abbaa Gadaa fi biyya Haadha Siiqqee seenan kun biyya kana Gondor fakkeessuuf, halkanii-guyyaa irratti hojjachaa turani. Kanaaf, “qeyee” jarreen kanaa fi “boongoo” jarreen kanaa kan tahe, manneen murtii irraa baqachuun Oromoon qeyee eebbaa fi qeyee ayyaantuukan tahe, gara galmoota warra qaalluu dhaquun wal-himachuu filate.
Itti-fufa —!
============== Hubachiisa Miiljalee ==============
* Mandara jechuun mana walitti daramee (walitti qabamee) jiru jechuu dha. Kunis: mana + dara =mandara.


text:
Siyaanne Makonnin tiin
Finfinnee – Qondaalli olaanaan Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) Koloneel Gammachuu Ayyaanaa hidhaa gara waggaa lamaatti siqu booda har’a gadhiifame gara maatii isaatti makamuu maddeen gabaasaniiru.
Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa Dhaddacha Ijibbaataa oolmaa guyyaa kaleessaatin qondaala olaanaa Adda Bilisummaa Oromoo keessaa tokko kan ta’an Koloneel Gemechuu Ayyaanaa hidhaa irraa akka hiikamu, boodas to’annoo poolisii jalaa akka gadhiifamu ajajeera. Haa ta’uu malee har’a ganama adeemsi gadi dhiisuu isaa akka raawwatetu himame.
Koloneel Gammachuun, duras hidhamee kan hidhaa ba’e yoo ta’u baatii Adoolessaa bara 2020 keessa ammoo ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa booda himanti shororkeessummaa erga itti dhiyaate booda deebi’ee to’annoo jala oole.
Caamsaa 19 bara 2021, Koloneel Gammachuu fi namoota dhuunfaa kudha sadii biroo manni murtii olaanaa Federaalaa 3ffaa Farra Shororkeessummaa fi Dhaddacha Heeraa erga bilisa baasee akka gadhiifaman ajajee, booda humnoota nageenyaatiin fudhataman.
Mirgi wabii mana murtiin irra deddeebiin eegamuufiyyuu, maatii fi abukaatonni isaa osoo hin beekin gara manneen hidhaa idilee fi al-idilee 18 ol ta’anitti dabarfamee hidhamuun mana hidhaatti hafee jedhu abukattootni isaa.
Ji’a Guraandhalaa bara darbe keessa gara kutaa hidhamtoota gidduutti waldhabdee yeroo hunda taasifamuun beekamutti jijjiiramee ture.
Hoggantoonni Kongiresii Federaalawaa Oromoo Jawaar Mohaammad fi Bekele Gerbaa Koloneel Gemechuu gara kutaa mana hidhaa nageenya qabutti akka jijjiiramu gaafachuun nyaata lagatanii turan.
Sadaasa 29, 2021 Koloneel Gammachuu bilisa bahee ji’a jaha booda abbaan alangaa ol’iyyannoo dhiheessuun Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti dhiyaate. Adeemsi mana murtii, himatamtoota galmee koloneel Gammachuu Ayyaanaa jala jiranii, mana murtii irraa hafuu abbootii seeraa dabalatee bu’aa ba’iin kan guutame ture.
Dhaddachoota walitti aanan booda, Gurraandhala 9 bara kana abukaatootni himatamtootaa sarbiinsi mirga namoomaa hidhamtoota irra gaheera, kana malees poolisii fi abbaan alangaa ajaja mana murtii hin kabajan jechuun himata dhiyeessanii hordofee Manni murtii Waliigalaa Federaalaa dhaddacha Guraandhala 9 ooleen galmee Koloneel Gammachuu Ayyaanaa fi kanneen biroo afur akka cufamu murteesse. Haata’u malee manni murtichi “eenyu akka hidhe hin beekamu” jechuun mana hidhaatti akka tursiifaman murteesse.
Himatamtoota shan galmee himata kana keessa jiran keessaa sadi Kiisuu Qixxumaa, Usmaan Hasan fi Lammeessaa Taakkalaa hidhaarra kan hiikaman ta’uus himatni isaani murtii eeggachaa ture. Akkasumas himatamaan tokko, Amaanu’eel Ijjiguu Margaa humnoota nageenya mootummaatin ajjeefamu Itti gaafatamaa sab-qunnamtii Yeroo ABO kan ta’e Lammii Gammachuu himeera.
Himatni Koloneel Gammachuu Ayyaanaa faa Abbaan Alangaa murtoo Manni Murtii Waliigalaa hanga Abbaan Alangaan qorannoo isaa fixuutti galmichi akka ugguramu murteesse mormuun ol iyyannoo dhiyeessuu hordofee Wiixata darbe Dhaddacha Ijibbaataatti dhiyaate ture.
Abbaan Alangaa ajjeechaa Amaanu’eel Ijjiguu irratti ibsa akka laatu ajajame ture. Kana malees Manni Murtichi, Komishiniin Poolisii Oromiyaa Caamsaa 23 mana murtiitti dhiyaate haala hidhaa Kol. Gammachuu Ayyaanaa irratti ibsa akka kennu ajaja dabarse ture. Haata’u malee Komishiniin Poolisii akkaataa ajaja mana murtiitin bakka bu’oota isaa osoo hin ergiin hafeera.
Kanaan dura Poolisiin Federaalaa Koloneel Gammachuu irratti himata tokkollee akka hin qabneefi bakka Poolisii Oromiyaa bu’uun hidhaatti isa tursiisaa akka jiru mana murtiitti ibseera. Manni Murtichis dhaddacha kaleessa ooleen Koloneel Gammachuun hidhaa irraa akka hiikamu ajajeera. AS


text:
Ummataaf Hojachuun nama badhaasiisa!
Abbaan Qabeenyaa Yunivarsiitii Harraambee Obbo Fayyisaa Ararssaa hojii Tajaajila hawaasaa Qarshii 12,000,000.00( Miliyoona Kudha lama) ol baasuudhaan hojjateef akka Adaamaatti 1ffaa ta’uudhaan bulchinsa magaalaa Adaamaatiin badhaafamanii jiru.
Bulchiinsii magaalaa Adaamaa har’a sagantaa beekkamtii qaamolee maalaqa isaanii baasuudhaan bu’uuraalee Misooma magaalaa Adaamaa tola oltuummaadhaan misoomsaniif qopheesse irraatti Abbaan qabeenyaa Yunivarsiitii Harraambee Obbo Fayyisaa Ararssaa qarshii mil.12 ool baasuudhaan maneen barnootaa fi bu’uuraalee misoomaa gara garaa ijaaruun hojii hojataniif akka Adaamaatti sadarkaaTokkoffaa (1ffaa) irratti ramadamuun badhaafamanii jiru.
Hagayya 14, 2014
Adaamaa


text:
Bengaaziin godina Liibiyaa garba Mediteraaniyaanitti fuula deebifatee qubatu. Lafa doonii fi bidiruun mi’a itti buufatu. Dira kana nama kuma 630 caalaatti keessa jiraata.
Liibiyaa keessaa guddinnaan lammeessoo. Mootummaa Mohaammad Gadaafii bara 2011 gara galchanii jennaan Bengaaziillene lafa waraanaa keessaa baqatan taate
Waraanii ganna 5n duratti lafa tana bobeessee gabayaa irraa balleesse.
Buufatii doonii Bengaazii kun akka warrii lafaa jedhutti amma kahuutti jira.Yizayad Bozrahida, manaajera buufata doonii MAN 1 jedhaniiti.
"Ijaarsii womaatuu hin jiru.Duwwaa gadi jechuuyyuu dandeenna.Karaa dhiisii qa’ee qulqullittiityyuu hin argtu.Galgala laftii dukkana,” jedha.
Waraanii mootummaa Liibiyaa gara galche gabayaallee wal irraa fudhachuuf irratti wal balleessaa bahe.
Buuftaii doonii Bengaazii bara tokko caqalli jedhee simphinrreen keessa hin barrimne kaan amma guyyaatti midhaan toonii kuma 400,000 fulaa 18tti itti buusan. Tanaan ammoo nama 1,4000tti hujii itti argatellee.


text:
Bellama darbee irratti dubbatanii dhaddacha jeeqxan jedhamuun mata mataatti hidhaa baatii ja’an kan adabaman hoogganoonni kongresii Federaalawaa oromoo arfan har’a immoo ni calliftan jedhamuun adabii ka biraa kan baatii ja’aa dabalataan dhaddachi irratti muree jira.
Obbo Gurmeessaa Ayyaanoo, Obbo Dajanee Xaafaa, Obbo Baqqalaa Garbaa fi Obbo Addisuu Bullaallaa maqaan keessan yeroo waamamuu owwaachuu akkasumas dhaabachuu diduun hojii mana murtii daqiiqaa soddomaaf lafa irra harkiftan jechuun adabii kun kennamuu abukaatoo kan ta’an Obbo Abdujabbaar Husseen ibsanii jiru.
Hidhamtoonni garu yeroo maqaan isaanii waamamu harka ol baasuu ibsanii akkasuma abukaatoon jarreen arfanii dhaabatanii waan jiraniif jecha hagas adaba akkasii kan kennisiisu hin turre jedhan.
Keessumaa inni har’a kun murtii isa dhumaa dhaggeefachuuf waan ta’eef yeroo itti abukaatoon iyyu ta’aa itti jedhaman akka ture muxannoo qaban irraa Obbo Abdul Jabbaar ibsanii jiru.
Ituu himatamaa haaraatu yeroo duraaf dhaddachatti dhiyaata ta’e adda baafachuuf jecha akka dhaabatu akkasumas eenyuummaa isaa akka mirkaneessu gochuun barbaachisaa ta’u ibsanii waluumaa gala deemsa dhaddachaa falmuuf abukaatoon yeroo dubbatu haallii sodaachisaan uumamaa akka jiru ibsamee jira.
Kunis dubbachuuf carraa dhorkamuu daddabalee taa’ii ajajii jedhu akka kennamuu abukaatoleen haasoofsiifne lameen dubbatanii jiran.Silaa Manni murtii “ Kabajamuu malee Sodaatamuu hin malle” jedhu.
Galmee wal fakkaataa irratti kan har’a murtii dhumaaf dhiyaachuun irra ture himatamtoonni biroon Obbo Geetuu Girmaa, Obnbo Bayyanaa Ruudaa, Obbo Tasfaayee Liiban fi Obbo Darajjee Margaa manni hidhaa yeroo lammataaf hin dhiyeessina hafuu isaa abukaatoo kan ta’an Obbo Wandimmuu Ibsaa ibsanii jiru.
Isaan arfan keessaa ragaa ittisaa kan dhiyeessanii hin xumurree ituu jiranii dhaddachi murtii dhumaa kennuuf bellama qabee jedhu.Himatamtoota saddeettan irratti murtii dhumaa kennuuf bellamnii Ji’a tokkoo qabamee jira.
Gaaffii fi deebii gaggeeffame caqasaa.


text:
Ramadaana Keessa Ramaddi Namootaa-kutaa 2ffaa
Ramaddii 7ffaa- Karaa deemaa
Namni karaa deemu imala isaa keessatti tahayyula yoo hin niyyatin, sooma hiikun isaaf ni hayyamama. Garuu tahayyula yoo niyyate, sooma hiikun isarratti haraama. Soomun isarratti dirqama. ( Tahayyula jechuun tooftaa wanta tokko jalaa bahaniin. Karaa deemun ykn biyya biraa deemun sooma jalaa nan baha jedhe yoo niyyate, sooma hiikun isarratti haraama.) garuu namni karaa deemu tahayyula yoo hin niyyatin, yeroo imala isaa filannoo soomu fi sooma hiiku qaba. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Namni isin irraa ji’a kana dhaqqabee isa haa soomu. Namni dhukkubsataa yookiin karaa deemaa ta’e, guyyaa biraa irraa lakkaawwachuun (haa soomu). Rabbiin isiniif laaffisuu fedha malee isin irratti jabeessu hin fedhu…” (Suuratu Al-Baqaraa 2:185)
Namni karaa deemu yoo soome soomni isaa sirriidha ykn guutudha. Sahiih Al-Bukhaari fi Musliim keessatti Anas ibn Maalik akkana jedhe: Ergamaa Rabbii (SAW) waliin diida (imala) deemaa turre. Namni soomu nama sooma hiiku hin qeeqne (maaliif hiikta jedhee hin lolleen). Namni sooma hiikes nama soomu hin qeeqne (maaliif soomta jedhe hin lolleen).” Sahiih Al-Bukhaari
Nama karaa deemuf haalota sadiitu jira. Isaaniis:
1.Soomni isarratti kan ulfaatu yoo ta’e yookiin hojii gaarii hojjatuu irraa gufuu kan isatti ta’u yoo ta’e- haala kana keessatti sooma hiikun isaaf filatamaadha.
2.Soomni isarratti kan hin ulfaanne fi hojii gaarii hojjachuu irraa gufuu kan itti hin taane– haala kana keessatti soomun isaaf irra gaariidha (filatamaadha).
Aa’ishaan (Radiyallaahu anhaa) akka gabaastetti, Hamzaa bin Amr Al-Aslamii Ergamaa Rabbii (SAW) akkana jechuun gaafate: Osoo imala irra jiruu soomu danda’aa?’ Ergasii Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhe: “Yoo feete soomi, yoo feete hiiki.” Sahiih Al-Bukhaari
Soomni ulfaatinni keessa yoo hin jiraatin adda soomu irra namoota waliin soomun salphaa fi hatamtamaan dirqama ofirraa buusudha.
3.Soomni garmalee itti ulfaachun gara du’aatti kan oofu yoo ta’e– haala kana keessatti sooma hiikun isa irratti dirqama, soomun dhowwamaadha.
Jaabir bin Abdullaah (RA) akkana jechuun gabaase: Ergamaan Rabbii (SAW) imala irra turan. Namoota walitti duudani (walitti qabamanii) namticha tokko gaaddiseessan arge. Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhe, ‘Kuni maaliidhaa?’ Namoonnis ni jedhan: “Namtichi nama soomu.” Ergamaan Rabbii ni jedhe: “Imala irra oso jiranuu soomun gaarummaa irraa miti.” Sahiih Al-Bukhaari
Ergamaan Rabbii (SAW) kan akkana jedhaniif imala irra osoo jiranuu soomni gara baditti (du’aatti) kan nama oofu yoo ta’ee soomun gaarii akka hin taane agarsiisuufi.
Namni soomu karaa irra jiraate sooma xumuruun kan itti ulfaatu yoo ta’e, sooma hiikun isaaf ni hayyamama.
Garuu warroonni armaan olii kunniin Ramadaana booda qadaa baasu (sooma bakka buusu) qabu.
Nama karaa deemuf hayyamni sooma hiiku yoom addaan citaa?
Dhimma lama keessatti kara deemaf hayyamni sooma hiiku ni bu’a (ni cita).
1.Guutu jireenyaa bakka san jiraachu yoo niyyate yookiin yeroo muraasaf yoo ture
Ibn Abbaas (RA) irraa akka odeefametti Ergamaan Rabbii (SAW) Ramadaana keessa duula banamiinsa (Fatih) Makkaa duule. Ergamaan Rabbii (SAW) hanga iddoo bishaanii Qudaydi fi Usfaan jidduu jiru Al-Kadiid jedhamu gahuutti ni soome. Ergasii ni hiike. Hanga jiiyni dhumatutti sooma hiiku itti fufe.” Sahiih Al-Bukhaari
Akkuma beekkamu banamiinsi Makkaa Ramadaana irraa guyyaan kudhan yoo hafu adeemsifame. Akkuma Ergamaa Rabbii (SAW) irraa beekkamu Makkaan keessatti guyyaa kudhaniif yookiin kudha tokkoof sooma hiike, garaagarummaa gabaasaa irratti hundaa’un. Yeroo hanganaa kana keessatti sooma hiikun isaa guyyaa kana caalaa soomu hiiku waliin wal hin faallessu.
Namni karaa deemu hanga yoomif sooma hiiku danda’a gaafi jedhuuf hayyoota (Aalimman) jidduu wal dhabbi jira. Maaliki fi Shaafi’ii biratti hanga guyyaa afurii. Hanbalii biratti guyyaa afur caalaa. Haanifi biratti immoo hanga guyyaa kudha shanii.
Gabaabumatti namni guutumatti magaalaa ykn ganda san jiraachu niyyate, ni sooma, sooma hin hiiku. Guutumatti achi jiraachu kan hin barbaanne (hin niyyanne) yoo ta’e garuu haajaa isaa fixachuuf kan achi turuu fi yoom akka fixatu kan hin beekne yoo ta’e, sooma hiiku ni danda’a. Rabbiin hundarra beekadha.
(Ajaa’iba: Namoonni gariin waggaa sadii ykn achi ol magaala san keessa turanii kan hin soomne ni jiru, nuti musaafira (karaa deemtota) ofiin jechuun. Kuni dogongora guddaadha. Dogongora kana beekun gocha akkanaa akka itti hin deebine ergaa kana darbarsaaf.)
2.Gara Iddoo jireenya isaatti yoo deebi’e
Iddoo jireenyaa isaatti halkan yoo deebi’e, Ramadaana irraa sooma barii san soomun dirqama. Garuu sooma kan hiiku ta’ee guyyaa adiin gara iddoo jireenyaatti yoo deebi’e, sa’aati hafe osoo soomeyyu soomni isaa guutu hin ta’u. Sababni isaas, subii irraa jalqabe sooma waan hiikef. Soomni dirqamaa (waajibaa) fajrii irraa yoo hin jalqabin sirrii hin ta’uu. Kanaafu, sooma kan hiiku ta’ee gara iddoo jireenyatti yoo deebi’e sooma guyyaa kanaa qadaa baasu qaba.” (Sahiih fiqhu sunnah-jildii 2ffaa- fuula 120-123)
Ramaddii- 8ffaa– Nama dhukkubsataa fayyuun isaa kajeelamu ykn abdatamuu
“Namni dhukkubsataan akkanaa haala sadii qaba. Isaaniis:
1.Soomni isarratti kan hin ulfaanne fi isa kan hin miine yoo ta’e, soomun isarratti dirqama. Uzrii (sababa) sooma isa hiiksisu waan hin qabneef. Fakkeenyaf kan akka qufaa salphaa, bowwoo salphaa fi kkf. Kanaaf sooma hiikun hin hayyamamu.
2.Soomni isarratti kan ulfaatu garuu isa kan hin miine yoo ta’e, sooma hiikun isaaf jaallatamaadha. Soomun isaaf ni jibbama. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) waan akkana jedheef: “Namni dhukkubsataa yookiin karaa deemaa ta’e, guyyaa biraa irraa lakkaawwachuun (haa soomu).” (Al-Baqaraa 2:185)
3.Soomni isarratti kan ulfaatu fi kan isa miidhu yoo ta’e sooma hiikun isarratti dirqama. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) waan akkana jedheef:
“Lubbuu teessanis hin ajjeessinaa. Dhugumatti Rabbiin isiniif mararfataadha.” (An-Nisaa 4:29),
“Harka keessaniin gara baditti of hin darbinaa.” (Al-Baqaraa 2:195)
Ji’a Ramadaanaa keessa osoo soomu yoo dhibamee fi sooma guyyaa sanii guutun yoo isatti ulfaate, sooma hiikun isaaf ni hayyamama. Ji’a guyyaa Ramadaana keessa sooma kan hiiku ta’ee dhibee irraa yoo fayye, soomni guyyaa sanii sirrii hin ta’u. Fajrii irraa sooma waan hin jalqabneef. Garuu sooma guyyaa kanaati fi guyyoota biroo kan hin soomne qadaa deebisu qaba.
Sababa soomatiin dhibeen isatti kan abaasu (hammaatu) yookiin dhibee irraa fayyuu kan duubatti harkisuu (tursiisu) ta’uu isaa wal’aansa fayyaatin yoo mirkaneefame, sooma hiikun isaaf ni hayyamama. Fayyaa ofii eegu fi dhibee irraa of eeguf waan ta’eef. Dhibeen kuni namarraa deemu isaa yoo abdatame, hanga dhibeen kuni isarraa deemu ni eega. Ergasii sooma irraa guyyoota hiike qadaa baasa. Garuu dhibeen isarraa deemun kan hin abdatamne yoo ta’e, sooma hiikun guyyaa hundaa miskiina (hiyyeessa) nyaachisa.” (Majalisu shahru ramadaan-fuula 53-54)
Ramaddii- 9ffaa- Dubartii heydii (laguu) fi Nifaasaa
Dubartoonni heeydii (laguu) fi nifaasa (dhiiga dahaa) qaban, soomni isaanii sirrii (sahiih) akka hin taane aalimman irratti walii galanii jiru. Yeroo kanatti soomun isaan irratti dirqamaa miti. Inumaa soomuun dhowwamaadha. Garuu erga laguu yookiin nifaasa irraa of qulqulleessanii sooma qadaa baasun isaan irratti dirqama.
Aa’ishaan (Radiyallaahu anhaa) akkana jette: “Nuti gadaa Rasuulaa (SAW) laguu argaa turre. Sooma qadaa baasutti ni ajajamnaa turre garuu salaata qadaa baasutti hin ajajamnu.” (Muslim: 335)
Barreefamni gabaabdun armaan gadii tuni barruu ‘Soomana dhukkubsataa…By Jafar Bayaan irraa fudhatame.
“Dubartiin takka osoo soomanarra jirtu guyyaa kheeysa heeydiin (laguun) yoo itti dhufe soomana san ni furti. Soomana guyyaa sanii ammoo ni kafalti.
Fajrii dura daqiiqa muraasa yoo heeydirraa qulqullooyte qaama dhiqattee qulqulleeyfatuu baattus Soomanaaf niyyattee soomanti.(Akkuma heeydii irraa qulqulloofte fajrii dura nafa osoo dhiqachuu baatteyyu garuu sooma barii niyyatte yoo soomte soomni ishii sirriidha ykn guutudha. Nafa fajrii booda dhiqachuu dandeessi.)Akkasuma Maghriiba dura daqiiqaa muraasni kan hafe heeydiin itti dhufnaan soomana guyyaa sanii kafaluu qabdi. Ammoo yoo dhukkuba mallattoo heeydii agarsiisu agarte, dhiigni yoo itti hin dhufin soomanni isii guutuudha; kafaluunis irratti dirqamaa miti.
Wanti Hubatamu qabuu:
1-Dubartiin dhiiyni ji’a guutuu irraa yaa’u dhukkubaaf ykn dawaa adda addaa fudhachuun rakkoon akkasii isaan mudate soomanuu qaban. Dhiigni sun dhiiga heeydiiti miti.
2-Dubartiin dawaa heeydiin akka Ramadaana kheeysa itti hin dhufne fudhattee yoo soomante soomanni isii guutuudha. Garuu akkuma Rabbiin Isii uumetti soomantee gaafa heeydin dhufe sooma hiikte ergasi itti guututu irra caala.”
Ramaddii 10ffaa- Lubbuu baraaruf nama sooma hiiku
Nama isaan ala jiru irraa badii hanbisuuf kan akka nama nagahaa bishaaniin nyaatamu irraa baraaruuf, ibidda irraa baraaru, haleellaa diinaa irraa baraaru, dhiiga kennuun lubbuu baraaru fi kkf irraa lubbuu baraaruf namni sooma hiikutti dirqame, sooma hiiku danda’a. Lubbuu baraaruf jabeenya yoo kan hin qabne ta’e jabeenya argachuuf guyya kana nyaate guyyaa biraa kafalu danda’a. Dhugumatti lubbuu baraaruf jabeenya yoo hin qabaatin sooma hiikun dirqama, lubbuu baraarun dirqama waan ta’eef.
Fakkeenyi kanaa qabsoo karaa Rabbii irratti diinan wal-loluuf namni of jabeessu barbaade, iddoo jireenyatti ta’ii imala irratti ta’ii yoo diinni itti dhufe, sooma hiikun guyyaa biraa kafaluu danda’a. Sababni isaas, Muslimoota irraa badii deebisuu fi Jecha Rabbii ol taasisuuf waan ta’eef. Sahiih Musliim keessatti Abu Sa’id Al-Khudri (ra) akkana jedhe:
“Soomnee osoo jirru Ergamaa Rabbii (SAW) waliin gara Makkaa imalle. Bakka tokko erga geenye booda Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Gara diina keessanitti dhiyaataa jirtu. Sooma hiikun caalatti isaaniif jabeenya ta’a.” Hayyamni sooma hiiku nuuf kenname ture. Garuu nu keessaa namni soome jira, akkasumas kan sooma hiiketu jira. San booda bakka biraa geenye. Ergasii Ergamaan Rabbii ni jedhe: Ganama diina keessan qunnamuuf deemtu. Jabeenya keessaniif sooma hiikun isiniif gaariidha. Kanaafu sooma hiikaa.” Suni ajaja ture. Kanaafu, sooma ni hiikne.” (Sahiih Musliim)
Hadiisa kana keessatti waraansa keessatti jabeenya argachuuf imalaan ala sababa of danda’a akka ta’e ni agarsiisa.
Namoota armaan olii keessaa kanneen hiikun isaanif hayyamamuu, ifatti nyaachun ykn dhuguun isaaniif kan jibbamu miti yoo sababni sooma itti hiikanii zaahira (ifa ta’e). Fakkeenyaf kan akka dhukkubsataa, jaarsa soomu hin dandeenye. Garuu sababni sooma hiiku dhokataa yoo ta’e, dhokate sooma hiika. Fakkeenyaf, dubartii heeydi (laguu) argitee, nama badii irra lubbuu baraaruf sooma hiike. Kunniin dhokatanii sooma hiiku, ifatti labsuu hin qaban. Sababni isaas, namni wallaalan uzrii (sababa tokko) malee sooma hiikun ni danda’ama jedhe akka hin yaannef yookiin namoonni yaada badaan akka isaan hin shakkineef.
Qadaa Baasu (Sooma darbee guyyaa biraa soomun bakka buusu)-1
Garreewwan sooma hiikun isaaniif hayyamame kunnin, Ramadaanan booda qadaa baasu qabu. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedhe:
“Namni dhukkubsataa yookiin karaa deemaa ta’e, guyyaa biraa irraa lakkaawwachuun (haa soomu)” (Al-Baqaraa 2:185)
Ji’a guutu yoo sooma cabse (hiike), ji’a guutu qadaa baasu qaba. Jiiyni guyyaa 30 yoo ta’e, guyyaa 30 sooma. Guyyaa 29 yoo ta’e guyyaa 29 sooma.
Waqtiin qadaa itti baasan waggaa guutudha, jiiyni Ramadaanaa itti aanu dhufun dura. Garuu akkuma gufuun soomuu irraa nama dhowwu ka’een, qadaa baasun filatamaadha. Sababni isaas, gara keeyritti daddafuu (ariifatuu) fi hatamtamaan dirqama ofirraa buusu waan ta’eef.
Sababa tokko malee hanga Ramadaana itti aanutti tursiisun isaaf kan maluu miti. Hanga Ramadaana itti aanutti tursiisun, soomni isatti tuulamuun qadaa baasun isatti ulfaachu danda’a. Yookiin immoo tarii du’uu danda’a.
“Namni tokko hanga Ramadaanni itti aanu seenutti qadaa yoo tursiise, akkuma ajajametti Ramadanaa itti dhufe kana ni sooma. Yommuu shawwaal keessa (ji’a Ramadaanaa booda) sooma hiike, guyyoota isarra turan qofa qadaa baasa. Guyyoota sanitti homaa hin dabalu. Nyaachisuus ta’ee wanti biraas isarraa hin eeggamu waa’ee kanaa ilaalchise Ergamaa Rabbii irraa ragaan dhufe waan hin jirreef. Kuni adeemsa Abu Haniifati fi ibn Hazm.” (Sahihu Fiqhu sunnaah-jiildi-2ffaa fuula 129)
Hanga du’uu uzriin yoo itti fufe, homaa isarra hin jiru. Sababni isaas, Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) guyyaa biraa qadaa akka baasu dirqama isarratti godhe. Garuu qadaa baasu waan hin dandeenyef dirqamni irraa bu’a; akkuma nama osoo Ramadaanni hin seeniin duratti du’ee.
Haa ta’uu malee qadaa baasu osoo danda’u beekaa yoo dhiise fi ergasi yoo du’e, waliyyiin (warrii) isaa guyyoota hundaa qadaa baasu qabu isarraa soomu. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana waan jedhaniif:
“ مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ صِيَامٌ صَامَ عَنْهُ وَلِيُّهُ ”
“Soomni isarra osoo jiruu namni du’ee, waliyyiin isaa isarraa sooma.” Sahiih Al-Bukhaari
Waliyyiin (warri isaa) ykn firoonni isaa, garee ta’anii guyyaa tokko guyyoota soomaa isarra jiru soomufii danda’a. Al-Bukhaarin ni jedhe, Al-Hasan ni jedhe: namoonni soddomni guyyaa tokkotti soomufi danda’u. Waliyyi kan hin qabne yoo ta’e ykn waliyyiin isaa isarraa soomu kan hin barbaanne yoo ta’e, guyyoota qadaa baasu dhiise san lakkaawun miskiinoota (namoota hiyyeessa) nyaachisa. (Majaalisu shahru Ramadaan-fuula-60)
Alhamdulillaah Rabbil Aalamiin. Dogongoraa fi hanqinna keenya Rabbiin nuuf haa araaramu.
Kitaabile wabii
1.Majaalisu Shahru Ramadaan by Ibn Useymiin (Fuula 50-60)
2.Sahihu Fiqhu Sunnaah-jildii 2ffaa fuula 120-123 fi 129 Abu Maalik
3.Sooma dhukkubsataa By Jafar Bayaan
4.EssentialsOfRamadhan By Tajuddin B.Shu’aib (fuula 52-53)


text:
Kabajamtoota ilmaan oromoofi jaalattoota aartii afaan oromoo maraaf; akkuma beekkamu filmiin hawwii guddaan eeggachaa turtan filmiin IMIMMAAN BAQATAA, kan haala ajaa’ibaan ijoollee oromoo keniyaa jiraataniin hojjatame, filmiin barsiisaa, bashannaniisaafi erga qabeessa tahe kunoo xumuree eebbaafi agarsiisa iskiriiniif qophaa’eeti jira.
Eebbaafi agarsiisni filmii IMIMMAAN BAQATAA jiraattoota oromoo Nairobi, kenyaa jiraatan biraa kan jalqabu yoo tahu, dhawaatumaan idil addunyaa bakka ilmaan oromoo jiran mara bira kan gahu taha.
Eegaa haaluma kaanaan eebbi filmii kanaa:
Guyyaa: Sadaasa 7, 2015
Sa’aatii: waaree booda sa’aa 1:00 pm irraa jalqabee
Bakki: Nairobi, Guan Institute Hall pangani police station itti aanu.
Bakka hirmaattoonniifi jaalattoonni aartii oromoo argamanitti haala hoo’aa taheen kan eebbifamuufi agarsiisni jalqabaa iskiriinii (screen) irratti kan dhihaatu taha.
Kanaafuu; ilmaan oromoo nairobi, kenya jiraattan marti guyyaa jadhame kanatti eebba filmiifi agarsiisa isaa irratti akka hirmaattan kabajaan isin afeerree jirra.
Gatiin seensaa: shilingii 300 qofa.
KOREE QINDEESSITUU EEBBA FILMII


text:
Namii amma filan ku Cyril Ramaphosa filannoo pirezidaantummaa Afrikaa Kibbaa ta bara 2019 irratti paartii tana fulaa bu’ee pirezidaantii tahee dorgomuuf deema.
Ramaphoosaan Nkosazana Dlamini-Zuma moo’ee filame.Filannoo tana paartii ANC Keessaa miseensa 5,000 tahanitti magaalaa Johanesbergi keessatti bahee filate.
Barii pirezsidaantii Afrikaa Kibbaa,Jaakoob Zuumaa bara 2019 keessa hobba’a. ANC bara 1994 asittii isumatti biyya bulcuutti jira.
Bara 1994 asitti ANC-Afrikaa Kibbaa bulchuutti jira.Matamela Cyril Ramaphosa naggaadee,qabsaahaa fi bara 2014 keessa itti aanaa pirezidaantii Jaakoob Suumaati. Amma nama ganna 65.


text:
Dorgommii tana biyya Afrikaa 40 caalanitti ispoortii gosa 20 oliin Mapuutoo, Mozaambikitti wal dorgomuutti jira.
Atileetota haga 5000 tahanitti addunyaa walti dhufe.Namuu jabeenna bara hedduu itti qophaahaa bahe wal agarsiifachuuf wal gaha.
Dorgommiin baranaa tun marroo 10eessoo. Torbaan tokkoon duubatti dhumatti.Biyya Afrikaa gama gaafaa keessaa Itoophiyaa, Keenyaa,Jibuutii,Somaaliyaa Eeritaa fi dabalee walumattuu biyya Afrikaa 48 tana irratti wal dorgoma.
Dorgommii haga ammaatti itti jiraniin Afrikaa Kibbaatti warqii 30 caalaa argate. Masrii Tunisiyaan,Aljerinaa,Nijeeriyaa fi Keeniyana Senegalilleen warqii argachumatti jiran.
Mee qophii tana MP3 irraa nuu caqasaa.


text:
Voice of Independent Oromia (VIO) News page - Fuula Oduu Sagalee Walabummaa Oromiyaa (SWO)
Walitti-dhukaasa Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa, kanneen dhiigaa fi quuqama Oromummaa qabanii fi garee sirnicha tiksuuf dhaabbatan ykn mootummaa isaan bobbaaseef amanamoo ta’an gidduutti, Konyaa Baha Wallaggaa, Ona Guutoo Giddaa, Magaalaa Ukkee keessatti geggeeffameen miseensonni loltoota MKII sadii galaafatamuu.
Tarkaanfii WBOn Giddu-gala Oromiyaa keessa sosso’u, Lixa Shaggar iddoo Taraaraa jedhamuun waamamutti fudhateen, konkolaataalee waraanaa 6 fi konkolaataalee qabeenya dhuunfaa ta’an, kanneen dirqamsiifamuun meeshaalee waraanaa fi loojistiksii fe’atanii imalaa turan 2 dabalatee, waliigalatti konkolaataaleen saddeet barbadeeffamuu.
Hidhaa fi dararaan Konyaa Lixa Wallaggaa Ona Mana Sibuu keessatti, Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaan Uummata Oromoo irratti raawwatamu akka-malee hammaatee jiraachuu. WBOn tarkaanfii LMKII irratti fudhatu jabeessee itti-fufuun Onootaa fi Magaalota Konyaa Lixa Wallaggaa keessatti argaman danuu dhuunfachaa jiraachuu.
Magaalaa Gidaamii dabalatee, Onni Gidaamii guutumaa guutuutti to’annoo WBO jala galfamee jiraachuu. Dhukaasa galgala edaa (Sadaasa 1, 2021), Ona Guutoo Giddaa Ganda Ukkee jedhamuun waamamu keessatti, hawaasa Oromoo Faannoon buqqifaman irratti LMKIIn banameen, Oromoonni sadii battala lubbuun darbuu, kanneen kudhanitti tilmaamaman ammoo madeeffamuu.
Tarkaanfilee Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO), Qeerroon Bilisummaa Oromoo fi Hawaasni Oromoo Walloo qindoominaan, guyyoota lamaan kana humnoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa irratti fudhataniin, magaalonnii fi gandeen Konyaa Walloo keessatti argaman, kanneen akka: Borkennaa, Qal’oo, Booraa fi Haroo jedhaman WBOn dhuunfatamuu.
Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa (PP) tumsuun Humna Ittisaa Tigiraay akka waraanuuf jecha, dhiibbaan namoota dawoo amantaa fi Gadaan bobbaafamaniin Oromoo Walloo irratti taasifamu jabaatee itti-fufuu. Dhiibbaa fi doorsisni karaa adda addaan taasifamu, akkasumas, shirri xaxamu bifa jijjiirrachaa bubbuluun ni yaadatama.
Gargaarsi dhaabbilee mit-mootummaa garaagaraa irraa hawaasa Oromoo beela’eef gara Gujii Bahaatti ergamu, aangawwoota MKII konyaa saniin mataa maramuun, kaayyoo ergameef hanqifamuun, dantaa dhuunfaa isaaniif oolfamaa jiraachuu. Hawaasni gargaarsi maleef ammallee rakkoo wal-fakkaataa keessa kan jiru ta'uu.
Lolli Humna Ittisaa Tigiraay fi Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa gidduutti adeemsifamu, Kaaba Oromiyaa Konyaa Walloo keessatti itti-fufee jiraachuu. Gama loltoota PP goruun humna HIT akka waraanuuf jechas, duulli ololaa Uummata Oromoo Walloo irratti geggeeffamu jabaatee itti-fufee jiraachuu.
Page 3 of 83


text:
Zakaariyaas Mulataa fi Malkamuu Jaatee
Caamsaa 2013, Oromiyaa
Seensa
Umamaan ummati Oromoo tokkicha ta`uun ni beekama, sababii ummati Oromoo afaan tokkicha, senaa fi aadaa baroota dheraaf walitti jiru, fi tessuma lafaa waliqabatee irra jiratuuf. Kanafuu ummati Oromoo, akkuma saboota adunyaa kana kessa jiranii, sab-lamummaa (enyummaa) umameef safeefachun tokkomee baroota dheraaf walii wajjin jiraate. Garuu ummati Oromoo akkuma ummatoota adda addaa dhaloota latiinsa sanyii, tessuma lafaa, ilaalcha waaqefannaa, hawaasummaa, fi kkf maraan gosoota heddutti adda ni qodaama. Qodumsi seera umamaa fi dhalotaa hundeefate kun rakkina fidee hin qabu.
QBO deggeruudhaaf garaagarummaa jirutti sirnaan fayyadamuudhaan hojii QBO
deggeruu fi milkessun ni barbaachisa. Barruun kun odeefannoo barruu Adolessa
2011 mata duree “Qabsoo bilisummaa Oromoo takaalu kessatti qooda siyaasa gantummaa fi gartummaa” jedhamuun maxanfame irratti hundaawa. Kayyoon barruu kanaas gaafilee armaan gadii sadan xinxaluuf. Hubachuuf barresaan barruu kanaa hayyuu siyaasaa fi Seenaa Oromoo miti. Garuu seenaa siyaasa QBO arguu, dhaggefachuu, fi dubbisuu irraan barataa jira.
1. Dhuguma tokkummaan moraa QBO hin jiruu?
Moraan QBO tokkomuuf yaalaa jira malee yeroof hin tokkoomnee.
2. Rakkooleen (gufuleen) tokkummaa hawwamuu dhorkan ni jiruu?
Eyyee, sadarkaa tokkoffaatti gantummaaf boojiyamuun fi sadarkaa lammafaatti gartummaan siyaasa hogganuun moraa QBO tokkomuu (tumsomuu) dhorkaniru.
3. Rakkolee adeemsa QBO kessatti dhalataniif furmaatoti ta`uu malan ni jiruu? Eyyee rakkoolee gantummaa fi gartummaa kessaa burqan furuuf yoo milkaawameef tokkummaa (tumsoomu) jaarmoleen sochilee QBO hogganuun ni argama.
1. Kutaa 1ffaa
1.1. Sochilee QBO danquu kessatti qooda siyaasa gantummaa
Gantummaan faallaa amantummaa ti. Jechi (ilaalchi) gantummaa jedhamee beekamu gara jechoota akka Waaqayyoon-ganuu, Waligaltee-ganuu, yookin ofi- ganuutti hikama. Waliganuu fi ofi ganuun sadarkaa name (tokkee) fi maatii (warra) irraa egalee hanga saba (lammii) ofii ganutti guddata. Namooti gurmuu jirenya hawaasummaa, dinagidee, fi siyasaa irraa dantaa waloo argatuuf waliisanii amanuu fi wligaltee tumatuudhaan gurmaawu. Heraa fi seera tumatan safeefachuudhaan wali amanuun ni jiraata. Garuu heraa fi seera waligalteen tumatan tuffachuu irraa wali ganuutu dhalata. Ummati waligalteen tokkomee jaarmoota hawaasummaa, dinagidee, fi siyaasaa ijaarudhaan qabenyaa dantaalee waloof olifaman tikfata. “Fakkenyaaf ummati Oromoo amantii Waaqefannaa maqaan DAANIYAA jedhamee beekamu jalatti ijaaramanii, safuu waaqefannaa Waaqayyoo umaa irratti hundaween ofiin ofi geggessaa, aadaa fi senaa saba Oromoo guddisaa fi tikfataa, baroota dheera
kabajaan biyya dhalotaa (Oromiyaa) kessa jiraatan. Akkasumas ummati Oromoo jaarmaa safuu umurii dhalotaa irratti hundawee, falaasama sirna GADAA (Demokirasii Afirkaa), hundesseen motummaa ijaaratee ofiin ofi bulchudhaan qabenya hawaasummaa fi dinagidee saba Oromoo tikseera17.” Sirnoota DAANIYAA fi GADAA jalatti gurmaawun laaffataa ademuun jirenya amantummaa laafise.
“Hogganoti jaarmoota aadaa (amantii) fi siyaasaa (motummaa) sirnoota waligalteen
tolfame safeefachuu hanqachuu kessaan gantummaan ummata Oromoo seene11.”
Sirnoota waligalteen ijaarame safeefataa jiraachuu hanqachuu irraa gantummaan dhalatees babalachaa adeemuudhaan ummata Oromoo balaa gabirummaaf dabarsee kenne. “Bara kessa safuu waaqefannaa fi safuu umurii kabajuu fi tiksuu hanqachuu irraa gantummaan biyya Oromoo kessa sene: rakkoon kun guddatee walihoruun angoo gurmuu laaffisee fi qaawwoota baballoo banuudhaan saba
Oromoo rorroo sirna gabirummaa jalatti kufisee fi hidhe13.” Ummata Oromoo ganuudhaan moraa dinaatti galanii dinaaf ergamtuu ta`uun fufinsaan raawatamaa
jiraate. Qaanii fi gadi-aantummaan karaa gantoota siyasaa akka abbaa dulaa
Gobanaa Daccee fi isa fakaatan kessaan ulaa Oromiyaa saaqatee oli seene kun idda gadi jabeefataa adeeme malee murtoon hin daangefamne. Siyasaan ilaalcha gantummaa irratti hundaawe kun meshaa isa jabaa rorroo sirna gabirummaa dhugomsee fi tikse ta`uun beekameera. Hojii badisaa kana maseensuuf dandeetiin hin argatamin jira, sbabii xiyyefannaa quphsaan hin kennamniif. Kanafuu gantummaan yeroo gara yerootti bifoota jijjiratee motoota gabiromfataa dhufaa- darbaa angoomsu fi tiksu kessatti qooda sadarkaa oli`anaa kennuudhaan guddataa fi babalataa adeeme.Motummaan dhaloota Habashaa adeemsa barootaa kessa bifa lamaan mullate siyaasa gantummaa meshaa godhachuudhaan qabenyaa ummata Oromoo samuu fi saamsisu irraa angoo dipilomaasii fi waranaa argateen jirataa turee fi tikfamaa jira.
Gantooti sadarkaa ajajaa waranaa, qondaala waranaa, ministeeroota motummaa, bakka bu`oota motumma, bulchaa kutaalee, fi, kkf… uffachuun motummaa Habashaaf tajaajilli kennaa turan fi jiran sirna gabirummaa dheeresuu kessatti qooda sadarkaa 1ffaa qabateera. Dorgomiin siyasaa bara1974 – 1991 motummaa Habashaa dhaloota Amharaan durfamee fi gartuu Adda Bilisummaa Ummata Tigraayi (ABUT) giddutti karaa sagantaa riphee lolaa geggefamaa ture motummaa oli`antummaa sanyii Amharaa (bara 1989 – 1991) tiksaa ture gara motummaa oli`antummaa sanyii Tigraayi tiksutti Caamsaa bara 1991 jijjireera. “Sirni gabiromfatnnaa tarsimoo fi toftaa siyasaa foyyyefachuudhaan gargaarsa alagaa dirree riphee lolaa irraa egalee hanga mana motummaatti wali irraa hin citniin
dirirfame fi tikfame14 fi 15.” Biyyoota Afirkaa hirmaachuuf dorgomiin motumooti
Awuropaa geggessaa turan akkuma Minlik, mootii Amaharaaf, qileensa siyasaa mijjessee ture: hogganummaa siyaasa adunyaa dhunfachuuf dorgomiin moraa imperiyalistotaa fi kominstotaa gidduti geggefamaa ture Mallasaa, motii Tigragyif qileensa siyasaa mijjesseera. Jijjirami angoo siyasaa gartuulee Habashaa lamaan giddutti raawatame kun gantummaa siyaasa nam-tokkee (gartuu) Oromoo gara sadarkaa jaarmaa siyaasa gantummaatti oli guddise. “Tigray People Liberation Front (TPLF/ABUT) established Oromo People Democratic organization (OPDO) in
1988/89 from rank and files of war prisoners and it is using as an instrument to practice socioeconomic subjugation and human rights violations in order to protect its colonial interest in Oromia15.” Kanafuu Dhaabi Dimokiraasii (Gantummaa) Ummata Oromoo (DhDGUO) meshaa dinaa ti.
1.2. Siyaasi gantummaa diina angesse
Ergii sirni gabiromfataa motummaa Amharaan geggefamaa ture motummaa Tigrayin dhaalamee booda siyasaan gantummaa gara jaarmaan hogganamutti oli guddatuudhaan rakkoo moraa QBO kessa ture walixaxaa godheera. Jaarmaan gantummaa, (DhDGUO), jaarmaa dinni dantaa isaaf ijaarratee ta`uun ifaadha. Garuu alagaa sirna dinaa tumsan biratti jaarmaan kun waanuma ummati Oromoo fi Oromiyaa sirna fediralaan Itophiyaa jalatti bulfaman fakkeesera. Akkasumas jaarmaa gantummaa (DhDGUO), kanatti fayyadamuudhan, dinni moraa QBO kessa dhokatee senuun afaan faajjii fi golii wali irra hin citiin omishuuf milkaawera. Kanaafu hojii dharaa fi hojii haqaa garaa-gar baasuun baruuf haalan rakkisaa bara ta`ee kessa sababii seenamef moraa QBO kessatti enyufaa dina tajaajilaa jiratuu yookin enyufaa lammii tajaajilaa jiratuu isaanii sirnaan qulqulawee beekamun rakkoo walixaxaa ta`eera. Siyasaan gantummaa bara ammaa kun gufuu (dhukkuba) guddicha isa hojii QBO deggersa quphsaa dhorkee fi osoo hin daangefamin dinaaf tumsa wali irraa hin citin horuu fufeedha.
1.3. Furmaata ta`uu malan
Siyaasa gantummaaf furmaati sadarkaa jalqabaa namoota Oromoo hojii samaa kana irratti dhibbaa dinaan bobbaafaman luba basuuf haala mijjessudha. Gantoota luba baasuuf hogganoota waldaalee amantaa, hubannaa roga hundaan ebbifamantu, nu barbaachisa. Furmaati inni jalqabaa: hogganoti waldaalee Waaqefatummaa, Isilaamummaa, fi Kirstaanummaa, kanneen ebba Waaqayoon dibaman, ofiin ofi ijaaruudhaan miseensotaa fi deggertoota DhDGUO luba baasuf kan gargaaru barnoota qalbii jijjirannaa qopheesuu fi barsisuu qabu. Furmaati aanuu: gantoota qalbii jijjiratan qofaatti ijaaruudhaan moraa dinaa kessatti qabsoo luba-baasiif bobbaasudha. Yoo gantooti luba ba`uuf ofi hin qopheesineef seera bara durii hojii irra olchuu yaaludha. “Balleessaan gantummaa caaluu hin jiru: biyya eegudhaaf abbaan bokkuu fi salgeen mariyatanii kan tumanii qadaadan, namni dhoksaa kana yoo diinatti himee fi icitiin kun yoo beekame, namni gantuun kun qabaamee gantummaan adabama. Adabni kunis: ´dhagaan dugdatti hidhamee bishaan buufama, manni isaas
ni gubama` (Seera Makkoo Billii lakkofsa 36)4.”


text:
Biyyattiiin Afriikaa dhiyaa Giinii keessaa prezidaantii filachuuf jecha sagalee filannoof kenname laka’ama jira.
Filannoon dilbata prezidaantii yeroo ammaa Alfaa Kondee fi hoogganaa garee mormituu Seeluu Daaleen Diyaaloo gidduutti geggeessame, baatilee heduuf geggeessamaa kan ture jeeqama siyaasaa heera haaraa fi falmisiisaa kan Kondee marsaa lammataa ol hojii irra akka turan eeyamu tasgabbeesse.
Kondeen kurna hedduuf liillisaa garree mormituu ta’anii erga turanii booda bara 2010 prezidaantii Giinii yeroo jalqabaaf adeemsa dimokraatawaan filataman ta’an. Heerri inni haaraan dimokraasiin biyyattii keessaa gad adeemuu isaa ilaalchisee gareelee mirga namaa biraa qeeqa hamaa akkasumas mormii cimaa kaasisee jira. Heera haaraa kana ilaalchisee mormii ka’een namoonni 50 ta’an du’aniiru.
Jala bultii filannoo sanaa, muumichi barreessaan tokkummaa mootummootaa Antooniyoo Guteres qaamonni hirmaatan kan biyyoolessaa filannoon sun hunda kan haammatee fi nageenyaan akka geggeessamu gaafatanii jirau.
Guterres hoogganoonni siyaasaa fi deggertoonni isaanii gocha dubbii tuqatuu fi hookkara irraa of qusachuu dhaan falmii jiru karaa seeraan furmaata akka itti kennani waamicha dabarsaniiru. Ba’ii filannoo beeksisuun guyyoota hedduu fudhachuu mala.


text:
Dhimma ajjeechaa Wallisaa Oromoo jaallatamaa Hacaaluu Hundeessaa ilaalchisuun, marii Hayyu-duree ABO Obbo Daawud Ibsaa waliin Taasifame
Ajjeechaa Wallisaa Oromoo jaallatamaa Hacaaluu Hundeessaa irratti, Wiixata Waxabajjii 29, 2020 galgala toora sa'atii 3:00 irratti, Magaalaa Finfinnee keessatti raawwatamee fi Kibxata Waxabajjii 30, 2020 ammoo manni jireenyaa Obbo Daawud Ibsaa fi Piroof. Mararaa Guddinaa tikoota mootummaan marfamee jiraachuu ilaalchisuun, marii Hayyu-duree ABO Obbo Daawud Ibsaa waliin taasifame caqasaa.


text:
Oromoon kennaa qaba Kennaa kennaa caalu Kan moofee hin banne Dhaloonni waldhaalu Ummata ganamaan Rabbiin eebbifame Gamtaan ijaarame Wal waame wal yaase Rakkoo qabuu hundaaf Furmaata mariisisee Seera isaa tumataa Odaatti wal yaasee Seerii Oromoota Maqaa qofa miti Mee akka fakkenyatti Tokkuman siif kaasaa Jalqabbi dimookiraasii Hundeen isaa essaa? Nimoona curraa
Month: November 2019
Keewwata - 13 1. Namni kamiyyuu naannoo biyya isaa keessa bilisaan sossohuufi jiraachuuf mirga ni qaba. 2.Namni kamiyyuu biyya kamiyyuu keessaa bahu fi biyya isaatti deebi’uuf mirga qaba. Keewwata – 14 1.Namni kamiyyuu miidhaa duraa baqachuu fi biyyoota biroo keessatti irkataa tahee jiraachuuf gaafachuuf mirga ni qaba. 2.Mirgi kun dhimmoota siyaasawaa hintahniin namoota ifatti himatamuun … Continue reading MIRGOOTA NAMOOMAA KEEWWATA 13fi 14
Keewwata – 12 Jireenyi dhuunfaa nama hundaa maatiin, manni jireenyaa ykn quunnamttiin isaa karaa seeraan ala ta’een hintuqamu; kabajaafi maqaan isaa gaarinis akka badu hin ta’u. Mirrgoota akkanaa tuquufi gochoonni kabajaa namaa tuqan yemmu raawataman tokkoon tokkoon namaa mirga eegumsa seeraa argachuudhaa ni qaba.
Namni hundi yakka itti himatametti mana murtii himatichi ifatti itti dhagahamutti seerarratti hundaawuun mirgi ofirraa ittisuu isaa eegameefii hanga yakkamaa tahuun isaa mirkanaawutti akka nama bilisaatti lakkaawamuuf mirga qaba.Namni hundi seera biyya keessaatti ykn seera idil addunyaatti yakka tahuun isaa yeroo hintumaminitti gocha raawwate tokkolleefu ykn raaw’ii dhisee hundaaf yakkamaa taassifamu hindandahu. Akkasumas yeroo yakki … Continue reading MIRGOOTA NAMOOMAA KEEWWATA 11
Keewwata – 9 Namni kamiyyuu garmalee qabamuu, hidhamuu ykn biyyaa baafamuu hin dandahu. Keewwata – 10 Namni kamiyyuu murttoo mirgootaa fi dirqamoota isaa ilaalchisee kennamu akkasumas yakkii inni ittiin himatame kamiyyuu murtee akka inni argatuuf mirgi walqixxummaa isaa guutuutti eegamee mana murtii loogii hinqabnee fi bilisa tahetti murtee sirriifi ifa ta’e argachuuf mirga qaba.
Keewwata – 6 Namni kamiyyuu bakka fedhees tahu seera duratti nama tahee beekkamuuf mirga qaba. Keewwata – 7 Namoonni hundi giddu isaaniitti garaagarummaan kamiyyuu osoo irratti hin godhamne eegumsa seeraa wal-qixa qabu. Labsii Mirgoota Namooma Waliigalaa kana mormuudhaan garaagarummaan akka irratti hin godhamne eegumsi seeraa wal qixxeetti ni godhamaaf. Keewwata – 8 Namni tokkolleen heera … Continue reading WAADAALEE IDIL-ADDUNYAA MIRGOOTA NAMOOMAA KEEWWATA 6-8
Keewwata – 3 Namni tokkoon tokkoonsaa mirga lubuun jiraachu, bilisumaafi nageenyummaa guutuu qaba. Keewwata – 4 Namni kamiyyuu gabrummaan ykn dirqamaan nama tajaajiluuf hin qabamu; daldalli gabrummaa bifuma kamiiyyuu dhowwamaa dha. Keewwata – 5 Namni kamiyyuu gochi gidiraa irratti raaw’atamu, ykn gochaa fi adaba gidirsaa ykn hammina garmalee, kan ulfina namummaa hir’isu ykn kan namaa … Continue reading MIRGOOTA NAMOOMA WALIIGALAA Keewwata 3-5
Ilmi namaa hundi uumaan nama tahuu isaanii, akkasumas mirgoota walqixaafi adda qoodamu hindandeenye kan qabaatan tahuu isaanii beekanii fudhachuun bilisummaa, haqaafi nageenya addunyaatiif bu'ura waan ta'eef; Mirgoota namoomaa dhimmu dhisuuni fi tuffachuun hojii hammenyummaa sammuu ilma namaa cinqee waan fideefi, fedhiin guddaan namootaa addunyaa ilmi namaa hundi bilisumma haasawaafi amantii itti gonfatan akkasumas sodaafi rakkoo … Continue reading LABSII MIRGOOTA NAMOOMA WALIIGALAA
Qorsa agartuu koo Abdii eegeree koo Jiraadhuu naaf buli Tokkitti gootakoo Jettee na eebbiftee Murattuun haadha koo Hawwiin harmee kootii Galmaa akka ga’uuf Osoo fedhii kootii Har’a akka ta’uuf Mudhii koo hidhadhee Deemsa fageeffachuuf Hin deemin raata’e Galfata galfachuuf Namaa gadi ta'e Daraan na dhiphise Nimoona curraa
Wadaaja jechuun firummaa, aantummaa, walmararfachuu, walii yaaduu, waliibirmachuu jechuudha. Kanas warra ykn maatii tokkotu bulfata. Guyyaa kana ayyaantuu warra dhahaafi faaruu ayyaana kanaa beekan afeeruun Waaqasaanii kadhachaa, faarfachaa, galateeffachaa bulu. Ayyaanni kun bakka tokko tokkotti ayyaana ‘jaalaa’ jedhama. Ji’a ji’aan, waggaatti al lama ykn tokko ayyaaneffamuu danda’a.


text:
Qabeenyaa mancaasuu, mana hidhaa Qilinxoo gubuu akkasumas hidhamtoota 23 ajjeesuu fi ergama dhaabolii shororkeessotaa galmaan ga’uuf socho’an ittiin jechuun seera farra shorokeessummaan shakkamtoonni abbaan alangaa himannaa irratti dhiyeesse kaleessa mana murtiitti ennaa dhiyaatan komee isaanii kan dhiyeessan haala adda addaan ture.
shakkamtoonni kun dhaddachichi taa’uuf qophee irra ennaa turetti manni murtii akka gad taa’aniif ajajus tole hin jedhin hafan. Sababiin isaas maatiiwwan keenya ala dhaabatanii jiran ol haa seenan kan jedhu ture.
Miseensi maatii hangi tokko akka ol seenan taasisamee dhadachichi itti fufe.
Shakkamtoonni sun iyyannaa isaanii dhiyeeffachuuf harka ennaa ol baasan kanneen abukaatoo qaban karaa abukaatoo isaanii barreeffamaan waan dhiyeeffataniif kanneen abukaatoo hin qabaanne keessaa hangi tokko iyyannaa isaanii akka dhiyeeffatan carraan kennameefii jira.
Himatamaan tokko itti murtaa’ee mana hidhaa Ziwaay kan turan ta’uu ibsanii manni hidhaa shakkamtoota kana kanneen biraatti adda baasee dararaa hamaa irratti raawwachuu isaa ibsaniiru. maatiin akka warra kaaniitti kan isaan hin daawwanne, guyyaatti daqiiqaa 30 qofaaf akka aduutti gad baafaman yeroo kan biraa garuu itti cufamee oolanii kan bulan ta’uu mana murtichaaf ibsaniiru.
Himatamaa ka biroon immoo dhiittaa mirga namaa hamaatu na irratti raawwatame, ennaa qorannaan geggeessametti reebichi na irratti raawwatameera, kana males qaama dhaluu koo irratti waan ulfaatu natti hidhamee dararaa hamaan na irratti raawwatameera, cancalaan hidhamee rarraafameera, dararaan kun dirmammuun dhaqqabsiise qaama koo irratti argama, kana duras dirmammuu kana suraan kaafamee mana murtiitti akka naaf dhiyaatu gaafadheera jechuu dhaan irra deebi’anii iyyataniiru.
Yaada poolisiif kennan illee akka hafuuf gaafataniiru. Kana gidduu dhaan himatamtoonni hedduun iyyata ofii isaanii aarii fi miira cimaa ta’een dhiyeessuu waan jalqabaniif jecha adeemsi dhaddachichaa jeeqamuu jalqabe.
Abbootiin murtii fi abukaatolen himatamtoonni miira isaanii to’atanii akka seera mana murtiitti gaaffii isaanii akka dhiyeessan gaafataniiru.