text:
Iisaa (Iyyasuus)-Kutaa 1
Mallattolee Gurguddoo Guyyaa Qiyaamaa-2
Guyyaan Qiyaamaa garmalee yommuu dhiyaatu mallatooleen gurguddoon mul’achuu eegalu. Isaan keessa yeroo darbe Dajjaal ilaalle turre. Dajjaalitti aanee mallattoon guddaan Nabii Iisaan (nageenyi isarratti haa jiraatu) samii irraa bu’uudha. In sha Allah, mata duree kana jalatti seenaa Nabii Iisaa fi haadha isaa ni ilaalla. Kutaa itti aanu keessatti immoo dhimmoota biroo isaan wal-qabatanii fi bu’iinsa isaa ni ilaalla.
Seenaa Nabii Iisaa fi Haadha isaa
Alhamdulillahi Rabbil aalamiin. Rabbii Tokkicha ta’e hanqinna hunda irraa qulqullaa’eef galanni haa galu. Iisaan (Iyyasuus) nabiyyi kabajamaa fi sadarkaa guddaa qabuudha. Rabbiin haala addaatiin akka dhalatu isa taasise. Haati isaa Mariyam amala gaarii fi toltu hojjachuun beekkamti. Mariyam mana amantiin beekkame keessatti tan dhalattee fi xiqqeenya irraa jalqabuun ibaada irratti tan guddatteedha. Kana jechuun iddoo eenyullee ishiitti hin seenetti Rabbiin gabbarti. Nabii Zakariyaan (aleyh salaam) nama ishii kunuunsu fi guddisuudha. Yommuu haala ishii ilaaluf ishiitti seenu firaafiree garagaraa ishii biratti arga. “Kuni eessaa siif dhufaa?” jechuun gaafata. Ishiiniis, “Kuni Rabbiin biraayyi. Rabbiin nama fedhe herreega (hisaaba) malee soora.” Jettin. (Ilaali Qur’aana, suuratu Aali-Imraan 3:37)
Mariyam guddattee umri shamarrummaa erga geesse booda gammachisni ilma argachuu ni dhufeef. Malaykaan Jibriil (Gabra’el) itti dhufuun ilma maqaan isaa “Iisaa” jedhamuun ishii gammachiise. Mariyamis osoo dhiirri na hin tuqin akkamitti ilma argadha jechuun gaafatte. Qur’aanni akkana jechuun nutti hima:
“[Mariyamis] “Yaa Rabbii kiyya! Osoo namni tokkollee na hin tuqne akkamitti ilmi naaf argamaa?” jette. Innis ni jedhe,“Akka kanatti Rabbiin waan fedhe uuma. Inni yeroo waan tokko murteessu, “Ta’i” qofa isaan jedha; wanti sunis yeroma san ta’a.” Suuratu Aali-Imraan 3:47
Akka aadaatti ilmi dhiiraa fi dubartii irraa uumama. Mariyam wanta aadaa keessatti hin beekne yommuu itti himamu garmalee ajaa’ibsifatte. Garuu Dandeetti Rabbii fuundura gufuun dhaabbatu waan hin jirreef akkaa fi haala fedhetti nama uumuu danda’a. Jalqaba Nabii Aadamiin abbaa fi haadha malee biyyee irraa uume. Hawwaas dubartii malee dhiira qofarraa uume. Ammas, Dandeettiin Isaa guutuu akka ta’e ifa baasuf Iisaa (Iyyasuusin) abbaa malee haadha qofarraa uume. Namoota hafan immoo dhiiraa fi dubartii irraa uume. “Akka kanatti Rabbiin waan fedhe uuma. Inni yeroo waan tokko murteesse, wanta saniin “Ta’i” jechuuni qofa. Wanti sunis yoosu ta’ee argama.”
Malaaykan dandeetti Rabbii Olta’aa erga ishiitti himee booda, hafuura itti afuufe biraa deeme. Hafuurri kuni gadaamessa ishii keessa yommuu seenu akkuma dubartoonni biroo ulfaa’an ishiinis ni ulfoofte. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa yommuu namoota uumu sababa godha. Sababa saniin ta’i yoo jedhe sababni suni yoosu ta’ee argama. Fakkeenyaf, biyyeen uumama nabii Aadamitiif sababa ture. Dhangalaa’an saalaa uumama namaatiif sababa. Dhangalaa’an saalaa ofiin nama ta’uu waan hin dandeenyef Rabbiitu dhangalaa’a saalaa kanarraa nama uuma. Haaluma kanaan hafuurri gara Mariyam seene uumama Iisaa (Iyyasuusiif) sababa ta’e. Kanaafu, Rabbiin hafuura kanarraa Iisaa uume. “Akka kanatti Rabbiin waan fedhe uuma. Inni yeroo waan tokko murteesse, wanta saniin “Ta’i” jechuuni qofa. Wanti sunis yoosu ta’ee argama.”
Mariyam haala addaa kanaan erga ulfoofte booda ciniinsuun da’aa itti dhufte. Ishiin dubartii amalaa fi amantiin beekkamtudha. Garuu haala raajii kanaan dhiira malee ulfaa’un ishii kuni hawaasa keessatti salphinnaa fi qaani guddaa akka ishitti fidu garmalee dhiphatte. Ciniinsuu fi dhiphinna ishii kana Qur’aanni haala kanaan nutti hima:
“Ciniinsuun gara jirma temiraa ishii maqse. Ishiinis “Yaa badii kiyya! Odoo kana dura du’ee waan dagatamaa ta’ee maal qabaa.” Jette.” Suuratu Mariyam 19:23
Rakkoon ciniinsuu gara muka temira akka deemtu ishii taasise. Du’aaf garmalee hawwite. Sababni isaas, namoonni wanta ishiin isaanitti himtu waan hin amanneef maqaa ishii xureessu. Gaddaa fi dhiphinna ishii kana hir’isuuf Malaaykan ishii gadii akkana jedhe itti lallabuun jajjabeesse: “Hin gaddin, dhugumatti Gooftaan kee jala keetti bishaan yaa’u taasisee jira. Jirma temiraa gara keetti hurgufi, asheeta temira bilchaataa sirratti harcaasati. Nyaadhu dhugi, ijaanis itti gammadi. Nama tokko yoo argites, “Dhugumatti ani Rahmaanif sooma qodhaa (nazrii) seene jira. Kanaafu, har’a nama tokkoyyuu hin dubbisu.” Jedhiin.” Suuratu Mariyam 19:24-26
Akka lugaatti sooma jechuun of qabuu waan ta’eef, asitti “dubbachuu irraa of qaba (nan sooma)” jechuu isaati. Qodhaa (nazrii) jechuun “wanta tokko nan hojjadha” jedhanii ofirratti dirqama gochuu fi waadaa seenudha. Mariyam dubbii kana akka jettu kan ajajamteef faayda guddaa waan qabuufi:
Namootatti dhufuun, “Ani ilma kana raajiin (mu’jizaan) da’e” osoo jettee, eenyullee ishii hin dhugoomsu. Kanaafu, ishiin cal’isuun daa’imni harkaa qabdu dubbachuun ragaa guddaa ishiif ta’a. Daa’imni ishii Iisaan reefu dhalate haasawuun wanta namoonni ishii yakkaniin ishirraa deebisa. Ishiinis akkuma jedhamte daa’ima ofii fuute gara ummata ishii qajeelte. Yommu nama ishii dubbisuu barbaadu argitu, “Rabbiif jedhee dubbachuu irraa of qabee jira” jettiin. Itti fufuun Qur’aanni ni jedha:
“Ergasii isa baadhattee gara ummata ishii dhufte. Isaanis ni jedhan, “Yaa Mariyam! Dhugumatti ati waan akkaan jabaatu fiddee jirta. Yaa obboleetti Haarun! abbaan kee nama badaa hin turre, haati teetis sagaagaltu hin turre.” Suuratu Mariyam 19:27-28
Iisaan (Iyyasuus) siree daa’imummaa keessaa yommuu dubbatu
Yommuu haalli Mariyamatti ulfaatu fi wanta namoonni jedhaniif garmalee gadditu, akka ummanni ishii daa’imatti haasawaniif gara daa’ima ishii İisaatti akeekte. Qur’aanni haala ishiiti fi ummataa akkana jechuun hima:
“Gara isaatti akeekte. Isaanis “Akkamitti daa’ima siree daa’imummaa keessa jiru dubbisnaa?” Jedhan.” Rabbiinis Iisaan akka dubbatu ni taasise.
[İisaanis] ni jedhe, “Dhugumatti ani gabricha Rabbiiti. Inni kitaaba naaf kenneera. Nabiyyis na taasisee jira. Iddoo ani jiru hundattis nama barakaa qabu na taasisee jira. Salaataa fi zakaas hanga lubbuun jiru naaf dhaamee jira. Haadha tiyyaafis tola oolaa [na godhe]; of tuulaa hoonga’aas na hin taasifne. Guyyaa ani dhaladhe, guyyaa ani du’uu fi guyyaa ani kaafamus nageenyi ana irra jira.” Suuratu Mariyam 19:29-33
Dhugaan Yommuu Ifa bahu
Jechi jalqabaa Iisaan ilmi Mariyam dubbate, “Dhugumatti ani gabricha Rabbiiti.” Kan jedhuudha. Ani ilma Rabbiiti hin jenne. Sababni isaas, Rabbiin Qulqullaa’an Olta’e, Tokkicha shariika hin qabneedha. Niiti ykn ilma hin qabu. Nabii Iisaan (aleyh salaam) amaloota saddeetin of ibse. Jalqaba gabricha Rabbii akka ta’e dubbate. Akka namoonni gooftaa gabbaramu isa hin godhanneef gabricha akka ta’e ni labse. Dhumarratti immoo wantoota sodaachisaa irraa Rabbiin nagaha isa baasudha. Kuni hundi gooftummaa Kiristaanonni itti maxxansan irraa inni qulqulluu akka ta’e kan agarsiisudha. Kana jechuun Iisaan (Iyyasuus) gooftaa gabbaramu (waaqefatamu) akka hin taane kan mul’isuudha. Kanaafi, itti aanse Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Suni İisaa ilma Mariyami- jecha dhugaa kan isaan isa keessatti shakkaniidha. Rabbiif ilma taasifachuun hin malu. Inni qulqullaa’e. Yeroo dhimma tokko murteesse, wanti Inni jedhu, “Ta’i” jechuu qofa; innis yoosuu ta’a.” Suuratu Mariyam 19:34-35
Kana jechuun amaloota saddeettan darbaniin kan ibsamee İisaa ilma Mariyami. Jechi Iisaan yeroo daa’imummaa isaa dubbate suni jecha dhugaa shakkii wayiitu hin qabneedha. Kuni odeefannoo dhugaa Iisaan dubbate Rabbiin himeedha. Rabbiin caalaa eenyullee dhugaa kan dubbatu hin jiru. Faallaa wanta Iisaan yeroo daa’imummaa dubbate jedhamu hundi kijiba ta’uun dhibbaan dhibbaatti kan jala murameedha. “Iisaan ilma Gooftaati, iisaan gooftaadha, gooftaa keessaa sadaffaadha.” wanti Jedhamu hundi kijibaa fi hundee kan hin qabneedha.
Iisaan ” Ani gabricha Rabbiiti” jedhee labsuun makluuqa (uumamaa) akka ta’e agarsiisa. Gooftaan wanta hundaa kan uumuu fi bulchuudha. Wantoonni Isaa gad jiran hundi uumamtootaa fi gabroota Isaati. Iisaan akkuma namni kamu nyaata nyaatu ni nyaata, ni dhuga, ni rafa. Amala gooftummaa homaatu hin qabu. Rabbiin hin dhalanne, ilmoos hin qabu, hin nyaatu, hin dhugu, hin rafu, yeroo hundaa jiraatadha, waan hundaa irratti danda’aadha.
Iisaan (aleyh salaam) immoo kan dhalateedha, ni dhuga, ni rafa, amaloota namaa biroo ni qaba. Kanaafu, Iisaan nama waan ta’eef Gooftaa gabbaramu ykn waaqefatamu ta’uu hin danda’u. Inni Nabiyyi fi Ergamaa Rabbii gara ilmaan Israa’il ergameedha.
“kan isaan isa keessatti shakkaniidha” kana jechuun dhugaan ifaa, “Iisaan gabricha Rabbii fi Ergamaa Isaa” ta’ee osoo jiruu waa’ee isaa ilaalchise ni shakku, wal mormu.
Ammas warroota Iisaan ilma Gooftaati jedhan akkana jechuun deebii itti deebisa: “Rabbiif ilma taasifachuun hin malu. Inni qulqullaa’e.” Kana jechuun Rabbiif gonkumaa ilmi hin maluuf. Sababni isaas, Rabbiin Dureessa, Faarfamaa fi Mootiidha. Namni dadhabaa fi kan du’uu waan ta’eef nama isa gargaaru barbaada. Kanaaf ilma argachuu fedha. Rabbiin immoo dadhabinnaa fi du’a irraa qulqulluu kan ta’eedha. Kanaafu, ilma maal irraa godhaa? Rabbiin hanqinna kana hundarraa qulqullaa’e, olta’e.
Akkasumas, ilmi sanyii abbaatii fi abbaa kan fakkaatudha. Kanaafu, Rabbiin Olta’aan ilma qaba jedhanii dubbachuun ‘Rabbiin fakkaataa qaba’ jedhanii dubbachuudha. Kuni kijiba guddaadha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Tokkicha fakkaataa wayiitu hin qabneedha. Wanta tokko argamsiisu yoo fedhe, “Ta’i” jechuuni qofa, wanti sunis yoosu ta’a. Rabbiin samii fi dachii fi wantoota isaan keessa jiran hunda kan uumee fi argamsiiseedha. Akkamitti wanti Inni uume ilma Isarraa bahuu ta’uu danda’aa? Namni rooboti (meeshaa socho’aa) yoo hojjate, “roobotin ilma isaati” jechuu dandeenyaa? Dhugumatti, Rabbiin ilma qabaachu irraa qulqullaa’adha. Wantoonni Inni uume uumamtoota Isaa ta’uu malee ilmaan ta’uu hin danda’an. Sababni isaas, ilmi wanta tokko irraa kan baheedha. Rabbiin kanarraa qulqulluudha. Kanaafu, “Rabbiin ilma qaba” jedhanii dubbachuun kijiba guddaadha.
Kanaafi, Iisaan gabricha fi uumamaa akka ta’ee itti aansun akkana jechuun beeksisa:
“[İisaanis], “Dhugumatti Rabbiin Gooftaa kiyyaa fi Gooftaa keessani. Kanaafu Isa qofa gabbaraa. Santu karaa qajeelaadha.” Jedhe.” Suuratu Mariyam 19:36
Kana jechuun kan nu uumee, suuraa keenya tolche, nu kunuunsu, nu too’atu fi dhimma keenya hunda harka qabu Rabbiidha. Kanaafu, Isa qofa gabbaraa. Isa qofaaf gadi jedhaa, kadhaa. Kuni karaa qajeelaa Isatti nama geessudha. Rabbiin qofa gabbaruun hojii qalbii, hojii qaamaa fi arrabaa waan of keessaa qabuuf karaa qajeeladha. Namni Rabbiin qofa yoo gabbare karaa jallataa hunda irraa ni eeggama, adabbi cimaa jalaa nagaha baha.
Qur’aana keessatti, “Isaannan amananii, iimaana isaanii zulmiin walitti hin makin isaaniif tasgabbiitu jira. Isaanis qajeelfamoodha.” (Suuraa Al-An’aam, Ayah 82) Kana jechuun namoonni dhugaan Rabbitti amanan, Isa qofa gabbaranii fi wantoota biraa Isa waliin hin gabbarre (hin waaqefanne), isaaniif tasgabbitu jira. Gara karaa qajeelatti kan qajeelfamaniidha. Jireenya tana keessatti zulmiin (miidhaan) guddaan namni tokko hojjatu, shirkiidha. Shirkii jechuun wanta tokko Rabbitti qindeessudha. Kanaafu, namoonni Iisaan gooftaadha, ilma gooftaati jedhan shirkii waan hojjataniif zulmii (miidhaa) guddaa raawwataa jiru. Miidhaa kana irraa yoo deebi’anii Rabbi qofaaf harka kennan, tasgabbii fi qajeelinna argatu. Ta’uu baannan, Guyyaa Qiyaamaa dhimmichi gaabbi fi adabbii guddaa isaanitti fida. (Ilaali Qur’aana suuratu Mariyam 19:37-39)
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala waa’ee Iisaa (Iyyasuus) erga dubbate booda akkana jedha:
“Haqni Gooftaa kee irraayyi, kanaafu shakkitoota irraa hin ta’in.” Suuratu Aali-Imraan 3:60
Kitaaba wabii
The End of The World-fuul 316-324
Kitaabban Tafsiira: Tafsiira Sa’idiyy 573-4
Ma’aariju Tafkur wa daqaa’uq tadabbur 7/460-464, Abdurahman Habanka


c: text/html

text:
(Oromocentre, Melbourne, 5 June 2012) Hawaasti Oromoo magaalaa Melbourne, Australia, keessa jiraatan Qeerroo Bilisummaa biyya keessatti diddaa finiinsaa jiruuf dirmatanii gahee lammumma aisaanii akka bahatan gaafatame.
Gurmuun Tumsa Qeerroo Bilisummaa waamicha dhiyeesse keessatti akka ibsetti yeroo ammaa Qeerroon Bilisummaa humna abbaa irree Mallas Zeenaawwii waliin diddaa fi falmaa cimaa keessatti argamu.
“Yeroo ammaa kana dargaggoonni Oromoo maqaa ‘Qeerroo Bilisummaa Oromoo’ jedhuun wal ijaaranii, dhaamsa birmatnaa ‘Ka’i Qeerroo!’ jedhu waliif dhaamuun qabsoo bilisummaa Oromoo dhaalmaan isaan dhaqqabe galmaan gahuuf Ummata Oromoo haamlessanii abdii guddaa itti horaa, diina Ummata Oromoos qabbana dhorkaa jiru,” kan jedhe dhaamsi Tumsa Qeerroo kun, qabsoo hadhaaftuu Qeerroon Oromoo gaggeessaa jiru hawaasni Oromoo biyya alaa jirru akka quba qabaatuuf dhaamsa darbeef irratti hundaa’anii akka of ijaaran hubachiisee jira.
Keessayyuu, dhaamsi Qeerroo bilisummaa irraa isaaniif darbe, “nuti Qeerroon biyyaa qarriifaa diinaa jala teenyee golee Oromiyaa mara keessatti sochii taasisnu itti fufnee jiraachuu keenya dhugoomsataa jirra. Nuti Jirraa, qabsoo saba keenyaas itti fufaa jiraa isinoo hawaasni Oromoo biyya alaa jiraattan jirtuu?” kan jedhu ta’uu kan ibsi dhaamsi kun, haala kana irraa ka’uun Gurmuun Tumsa Qeerroo Bilisummaa hundeeffamee yeroo ammaa kanatti karaa Qeerroo Bilisummaa gargaaruu fi tumsuun danda’amu irratti hawaasa waliin maryachuuf qophiitti akka jiru beeksisee jira.
Marii magaalaa Melbourne keessatti Waxabajjii 30, 2012 taasisamuuf akeekame irratti hawaasti Oromoo magaalaa Melbourne fi naannoo ishii keessa jiraatan hirmaatuun gahee lammummaa isaanii akka bahatan kan dhaame waamichi kun, “dhaamsa lammummaa Qeerroo Oromiyaa irraa dhaamamaa jiruuf jiraachuu keenya ibsuu fi abdiis ta’uufii qabna,” jechuun waamicha lammummaa hawaasa Oromoo magaalaaMelbourne keessa jirataniif dabarsee jira.
Guutummaa waamicha kanaa PDF kana keessaa argachuu dandessu:Waamicha GTQB Websitef

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Afriikaatti diplomaatiin gameessi Ameerikaa jeeqama Sudaan keessaa ilaalchisuun torban kana gamas daawwachuuf kan jiran ta’uu minitriin dhimmi alaa US beeksisee jira.
Afriikaatti itti aanaa ministeerri Yunaayitid Isteetis Tibor Naaj haleellaan siivilota irratti raawwatamu akka dhaabatu gaafatanii jiran.
Hojjettoonni Sudaan mootummaan bulchiinsa waraanaa aangoo bulchiinsa siviliitti akka dabarsu dhiibbaa gochuuf jecha dilbata darbee qabee hookkara hoji dhaabinsaa kan guutuu biyyaa geggeessaa jiran.


text:
Mootummaan hiriirichi bittinsuudhaaf qophii hunda xumurate
Warri Obboleewwan Muslimootaa ‘Akhwaan Al-Muslimuun’ bara dabre humna wooraa Masriitin (Al Siisiin) aangoo bulchiinsa biyya Masrii irraa ari’ame Sadaasa 28/2014 mormii guutuu biyyaatti keessatti godhuuf qophii xumurachuu isaa ibse. Hiriira mormii waamame kana gareen Adda Salafii ‘Salafi Front’ jedhamus qooda keessaa qaba.Hiriirri nagaa kuni kan ta’u magaalota gurguddoo biyyattii hunda keessatti guyyaa Jimaataa salaata Jum’aa booda. Angawwoonni Obboleewwan Muslimootaa ‘Muslim Brotherhood’ hirmaattonni hiriira nagaa hundi Qur’aana harkatti qabachuudhaan akka hiriira irrati hirmaatuuf deeman ibseera. Hiriirri kunis dhadanno, ‘islaamummaan haadursutu ” jedhu jalatti kan geggeeffamu.
Murtee Obboleewwan Muslimootaa kana hordofee mootummaan Al Siisiis ibsa baasee jira. Akka ibsa Muhaammad Ibraahim (Ministera Dhimma Biyya Keessaa) fi Sidqiin Sobhii (Minstera Ittisaa) woliin baasanitti hiriirri guyyaa 28/2014 geggeeffamuuf karoorfame kuni seera qabeessaa miti. Kanniin hiriiricha irraa qooda fudhachuf deemaniifis akeekkachiisa guddaa dabarsaniiru, akka ibsa saba himoota addaddaatiif kennanitti. Miseensonnii fi deeggartoonni garee kanniinii akeekkachiisa mootummaan kenne cabsanii hiriira bahan taanaan mootummaan isaan fundura dhabbachuuf qophii ta’uu isaati kan ministeroonni kuniin akeekkachiisan. Muhaammad Ibraahim, ‘waa cufatti dhimma baana,’ qawwees dabalatee, ‘jeequmsa ka’uu malu dhaabudhaaf’ jedha.
Ministerri Ittisaa, Sidqiin Sobhii, waraana kumaatamaan lakkaawamu magaalaalee gurguddoo Masrii hunda keessa bobbaasuu dubbata. Kuni hundi sodaa mootummaan hiriirri nagaa kuni gara hookkaraatti geeddaramuu nidanda’a jedhu irraayi.
Gara biraan, muftiin ol-aanaan biyya Masrii Qur’aana of harkatti qabatanii hiriira bahuun akka seera ‘Shari’aa’ islaamaatti dhorgaa tahuu ibsee. Itti dabaluudhaanis, warreen hiriira kana qopheessaa jiran rakkoo hiriira kana irraa madduu maluuf ammumaa itti gaafatamummaa fudhachuuf akka ufqopheessaniidha kan hubachiisan.
Hiriiruma godhamuuf deemu kanaan wolqabatee, gareen Al-Nuuris deeggartoonni isaa akka hiriira kana irraa qooda hinfudhanne akeekkachiiseera.
Keessa bettonni haalaa warraa Obboleewwan Muslimootaa ‘Ikhwaana’ Masrii akka dubbataa jiranitti, garee ‘Akhwaana’ halellaan hedduun mootummaarraa waan isa dhaqqabaa tureef hiriira Sadaasa 28/2014 kana itti milkaawuun isaa kan jabaatu ta’uu dubbatu.
Akkuma yaadatamuu erga warri Muhaammad Mursii aangorraa ari’amanii biyya Masriitti dhiimi nageenyaa fi tasgabbii rakkoo guddaa ta’ee jira.
Gumaachaan Hegeree Oromiyaa


text:
oroict.com|Qubee Technologies dhaabbata Tekinoolojii kan dhiyeenya kana as baheefi Fayyadamummaa saba keenya i Sabaaf sablammoota biyya keenyaa Tekinoolojiidhaan cimsuufi jabeessuufi akkasumas Tajaajiloota Tekinoolojii adda addaa kennaa kan jiruudha.
Tajaajilootni keenya keessaa muraasni:
- Dandeettiifi Hubannoo hawaasa keenyaa gama ogummaa TQOtiin qabu karaalee Marsaa Hawaasaa(social medias), Marsariitii keenya, Barnoota Suursagalee Marsaa saaphaphuutiin, YouTube, TV fi kkf fayyadamuun cimsuu.
- Ijaarsa Moosajiilee adda addaa dhuunfaafis ta’ee dhaabbataaf qopheessuufi dhiyeessuu.
- Fayyadamaa[App] Mobile hojjachuu.
- Marsariitii Ijaaruufi Kuusdeetaa dhiyeessuu fi too’achuu.
- Cimdaa diriirsuu
- Gorsaa fi Leenjii TQO
- Gorsaafi Too’annaa Daldala Toorarraa fikkf
Haaluma kanaan yeroo ammaa Tajaajila Si’ataafi Dorgomaa akkasumas humna hawaasa keenyaa kan giddugaleeffate dhiyeessuudhaan Dhaabbilee Hawaasa keenyaa heddu wajjiin hojii kan eegallee jirra.
Isaan keessaa muraasni kanneen armaan gadiiti:


text:
Humnootiin Iraq kanneen USn hoogganaman magaalaa Mosul kan ISn to’atamee jiru qabachuuf haleellaa hedduu geggeessaniin magaalattii walakkaa dhaa ol qabachuu isaanii angawoonni waraanaa Iraq beeksisaniiru.
Kun kan dhaga’ame loltonni farra shororkeessummaa erga isaan erga bara 2014 qabee ISn qabamee kan ture buufata xayyaara Mosul erga to’atanii booda.
Loltooni kun har’a maadhee waraanaa Ghozlani to’achuu dhaan ganda Mosul kan al-Mamoum qabataniiru.
Loltoonni IS Mosul gama bahaa keessaa kan ba’an baatii Amajjii keessa yoo ta’u amma iyyuu magaalaggii gama dhiyaa hanga tokko to’atanii jiru.


text:
Qajeelfamoota Bu’uuraa Asmaa’a wa Sifaata-Kutaa 3
Qajeelfama Bu’uuraa 2ffaa-Maqaaleen sifaata of keessaa qabu
Aqiidaa Ahlu Sunnah wal jama’aa keessatti dhimmoota mirkanaa’an keessaa tokko maqaaleen Rabbii gaggaariin sifaata of keessatti hammachuudha. Maqaaleen hundi amaloota Rabbii of keessaa qabu. Akkuma beekamu amala jechuun wanta wanti tokko ittiin ibsamuudha. Fakkeenyaaf, namni tokko beekumsa yoo qabaate hayyuu ykn beekaa jennaan. Asitti hayyuun maqaadha. Namni kuni beekumsa qabaachun amala isaati. Ammas, nama rahmata namaaf godhu yoo nu qunname, inni nama rahmataati jenna. Rahmata qabaachun isaa kuni amala isaati.
Maqaaleen Rabbi (Subhaanahu wa ta’aalaa) a’aalama (agarsiistu) qofa osoo hin ta’in hiika fi amala of danda’e of keessaa qabu. A’alaama yommuu jennu maqaa dhuunfaa gara wanta tokko agarsiisudha. Maqaaleen Rabbii a’alaamas sifaatas. Maqaaleen Rabbii a’alaama yommuu jennu maqaaleen Isaa hundi gara Rabbii Tokkichaa akeeku. Fakkeenyaaf, Al-Hayy, Ar-Rahmaan, Al-Aliim, Al-Khaaliq, Al-Ghafuur, As-Salaam, As-Samii’u fi kan biroo gara Rabbii tokkicha akeeku. Hundi isaanitu maqaalee Isaati. Maqaaleen Rabbii sifaata yommuu jennu immoo maqaaleen Isaa hundi amaloota fi hiika mataa isaanii qabu. Fakkeenyaf, hiikni Al-Hayy fi Al-Aliim tokkoo miti. Al-Hayy- Jiraataa yommuu ta’uu, Al-Aliim immoo Beekaadha. Al-Hayy sifata (amala) jireenyaa of keessaa qaba. Al-Aliim amala beekumsaa of keessaa qaba.
Maqaaleen Rabbii a’alaama fi sifaataa kan jenneef Qur’aanni waan agarsiisuufi:
﴾وَهُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ ﴿
“Inni Araaramaa, Rahmata godhaadha.” Suuratu Al-Ahqaaf 46:8
﴾وَرَبُّكَ ٱلۡغَفُورُ ذُو ٱلرَّحۡمَةِۖ ﴿
“Gooftaan keetis akkaan araaramaa, abbaa rahmataati.” Suuratu Al-Kahf 18:58
Aayan lammataa Ar-Rahiim kan rahmataan ibsamu akka ta’e agarsiisti. Akka lugaatittiis yoo deemne, maqaan amala of keessaa qaba. Akka lugaatti, Kuni Beekaadha hin jedhamu beekumsa kan qabu yoo ta’e malee. Ammas, kuni dhagahaadha hin jedhamu dhageetti kan qabu yoo ta’e malee. Argaadha hin jedhamu argitu kan qabu yoo ta’e malee[1]. Namni jaamaan “argaadhaa (inni ni arga)” ni jedhamaa? Kanaafu, maqaaleen Rabbii hundi amaloota of keessaa qabu.[2] Rabbiin beekumsa waan qabuuf Beekaa (Al-Aliim) jechuun of waame. Uumamtootaf rahmata waan godhuuf Ar-Rahiim dha. Waan namootaaf araaramuuf Al-Ghafuur (Araaramaa) dha. Waan hundaa irratti dandeetti waan qabuuf Al-Qadiir (Danda’aa) dha. Waan hundaa waan uumuuf Inni Khaaliqa. Wantoota hundaa waan arguuf Al-Basiir (Argaa) dha. Sagalee hundaa waan dhagahuuf As-Samii’u (Dhagahaa) dha. Arshii ol olta’iinsa Isaaf maluu waan olta’ee fi sifaanni Isaa hundii guutuu fi ol’aanoo waan ta’aniif Inni Al-Aliyyu (Olta’aa) dha. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Wanti samiwwan keessaa fi wanti dachii keessa jiru hundi kan Isaati. Inni Olta’aa, Guddaadha (Al-Aliyyu-l-Aziim)” Suuratu As-shuuraa 42:4
Qajeelfama Bu’uuraa 3ffaa-Asmaa’a wa sifaata Tawqiifiiyyah
Kana jechuun maqaalee fi sifaanni Rabbii hundi Qur’aana fi hadiisa sahiih ta’an irratti kan dhaabbatanii fi hundaa’aniidha. Maqaalee fi sifaata Isaa ilaalchise wanta Qur’aanaa fi hadiisa keessatti dhufe qofa irratti dhaabbachuun dirqama. Itti dabaluunis, irraa hir’isuunis hin ta’u. Imaamu Ahmad akkana jedha: “Eenyullee Rabbiin ibsuu hin danda’u wanta Inni ittiin of ibsee ykn Ergamaan Isaa ittiin Isa ibse malee. Qur’aanaa fi hadiisni irra hin darbaman.”
Kana jechuun Rabbiin kan itti ibsan (wassafan) sifaata Inni ittiin of ibseen ykn ergamaan Isaa ittiin Isa ibsee qofaani. Sifaanni kunniin Qur’aanaa fi hadiisa keessatti dhufanii jiru. Qur’aanaa fi hadiisan ala bahuun hin danda’amu. Sababni isaas, sammuun namaa maqaalee fi sifaata Rabbiif malu hunda bira gahee hubachuu hin danda’u. Rabbiin waan akkana jedheef wanta Qur’aanaa fi hadiisa keessatti dhufe irratti dhaabbachuun dirqama:
“Waan beekumsaa isaa hin qabnees hin hordofin. Dhugumatti, dhageettin, argituu fi qalbiin, kuni hundinuu isa irraa gaafatamaa ta’eera.” Suuratu Al-Israa 17:36
“Waan beekumsaa isaa hin qabnees hin hordofin.” Kana jechuun wanta hin beeknee fi si hin galchine hin hordofin, duuka hin bu’in. Kana irra, wanta dubbattuu fi hojjattu hunda mirkaneeffadhu. Wanti dubbattuu fi hojjattu hundi osoo sirratti hin qabamin ykn siif hin qabamiin akkanumatti waan badu sitti hin fakkaatin. “Dhugumatti, dhageettin, argituu fi qalbiin, kuni hundinuu isa irraa gaafatamaa ta’eera.” Kana jechuun dhageettin, argituu fi qalbiin wanta hojjataniif tokkoon tokkoon ni gaafatamu. Qalbiin wanta itti yaadde fi itti amante irraa ni gaafatamti, dhageettin wanta dhagahee irraa, argituun wanta argitee irraa ni gaafatamu[3].
Mushrikni (namni Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu (waaqefatu)) yaada haqaa fi sirrii ta’uu isaa hin beekne hordofa. Wanti inni Rabbiin alatti gabbaruu faayda isaaf fiduu ykn miidhaa isarraa deebisuu isaa hin beeku. Cal’iseetumaan, abbooti ykn maatii isaa akkeessa. Haala kanaan wanta beekumsa itti hin qabne hordofa.[4]
Haaluma kanaan, namni maqaalee fi sifaata Rabbiin ittiin of hin waamne fi hin ibsineen Isa waamu fi ibsu, wanta beekumsa itti hin qabne hordofaa jira. Akkasumas, namni maqaalee fi sifaata Rabbiin ittiin of waamee fi ibse, “Lakki, kuni Rabbiif hin malu” jechuun maqaalee fi sifaata Qur’aana fi hadiisa keessatti mirkanaa’an hin fudhanne, wanta beekumsa irratti hin qabne hordofaa jira. Kanaafu, wanta amaneef, wanta dubbatee fi hojjateef ni gaafatama. Kanaafi, Yahuudonni amaloota hanquun yommuu Rabbii guddaa ibsan, abaarsi fi adabbiin cimaan isaaniif ta’e.
“Dhugumatti Rabbiin jecha warra, “Rabbiin hiyyeessa, nuti dureeyyidha.” jedhanii dhagahee jira. Waan isaan jedhanii fi ajjeechaa isaan Nabiyyoota irratti haqaan ala raawwatan ni barreessina. “Adabbii [ibidda] gubaas dhandhamaa” isaaniin jenna. Suni sababa waan harki keessan dabarfatee fi Rabbiinis gabroota kan hin miine ta’uu isaatiini.” Suuratu Aali-Imraan 3:181-182
“Suni sababa waan harki keessan dabarfatee fi Rabbiinis gabroota kan hin miine ta’uu isaatiini.” Kana jechuun azaaba (adabbii) cimaan isinitti bu’e suni sababa isin addunyaa keessatti wanta badaa hojjattanii fi dubbattaniifi. Ammas, sababa Rabbiin gabroota Isaa kan hin miine ta’eefi. Rabbiin gonkuma isin hin miine. Garuu sababa waan badaa dubbattanii fi hojjattaniif adabbii ibiddaa garmalee nama gubuu kana dhandhamtu. Wanti garmaleen badaan isin dubbattan, Rabbiin irratti jecha fokkuu dubbachudha. Wanti badaan isin hojjattan, nabiyyoota haqa malee ajjeesudha.
Kanaafu, Rabbiin kan waamanii fi ibsan maqaalee fi sifaata Qur’aana fi hadiisa keessatti dhufaniini. Qur’aanaa fi hadiisan ala bahuun wanta hin taane Isa irratti dubbachuun yakka guddaa adabbi cimaatti nama geessudha.
Qajeelfama Bu’uuraa 4ffaa: Sifaanni asmaa’a (maqaalee) caalaa bal’aadha
Sifaanni (amaloonni) Rabbii maqaalee Isaa caalaa bal’aadha. Sababni isaas, sifaata Isaa keessaa kan hojii Rabbiitiin wal qabatantu jiru. Akkuma dubbii Isaa hojiin Isaas daangaa fi dhuma hin qabu. Maqaaleen Isaa hundi sifaata (amaloota) kan of keessaa qabaniidha. Garuu sifaanni hundi maqaa Rabbii ta’uu hin danda’an. Kana jechuun sifaata ykn hojii Isaa hunda irraa maqaan Rabbii hin baafamu. Fakkeenyaf, Rabbiin kaafirota fi faasiqota irratti ni dallana. Dallansun sifata Isaati. Asitti maqaan “dallansu (ghadaba)” irraa baafamuun, Rabbiin Ghadbaan (Dallanaa) dha hin jedhamu[5]. Ammas, sifaata Rabbii keessaa dhufaati, qabuu fi kan birooti. Akkuma Rabbiin Qur’aana keessatti jedhe:
“[Yeroo] Gooftaan kee dhufee fi malaykoonnis hiriira hiriiran” Suuratu Al-Fajr 89:22
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa uumamtoota jidduutti murteessuf Guyyaa Qiyaamaa ni dhufa.
﴾كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ۚ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ ۗ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ ﴿
“[Aadaan isaanii] akka aadaa namoota Fira’awnaa fi warra isaan dura turaniiti. Keeyyattoota Keenya ni kijibsiisan, Rabbiinis badii isaanitiin isaan qabe. Rabbiinis abbaa adabbii cimaati.” Suuratu Aali-Imraan 3:11
Sifaata kanniin akkuma Qur’aana keessatti dhufanitti Rabbiin ittiin wassafna (ibsinaa) malee maqaa gochuun ittiin Isa hin waamnu. Akkana jechuu hin dandeenyu: maqaa Rabbii keessaa, Al-Jaa’i (Dhufaa), Al-Aakhiz (Qabaa) fi kkf[6].
Kitaabban wabii
[1] Ta’aliiq alaa Al-Qawaa’idul Muslaa- – fuula 25
[2] Sifaatu ilaahiyyati -fuula 17
[3] Tafsiiru Qurxubii-13/80, Tafsiiru Sa’diyy-532
[4] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabbur 9/619, Abdurahmaan Hasan Habanka
[5] Ta’aliiq alaa Al-Qawaa’idul Muslaa- fuula 41
[6] Madda olii-66-67


text:
Gareen Huusii Helikoptara Waraana Sa’uudii rukutee kuffisuu beeksise
Gareen Huusii Kaabaa Yaman too’ataa jiru ibsa baaseen, Sabtii hardhaa Helikoptara Waraanaa Sa’uudii daangaa biyyoota lamaanii keessatti basaasa irra turte, misaa’elaan rukutee kuffisuu beeksise. Dubbi himaan garee Huusii Yahyaa Sare’a akka ibsetti, Helikoptarri rukutamtee kufte guututtu kan gubatte yoo tahu, Paayleetonni helikoptarattii oofaa turan lama duu’uu ibsame.
Haata’u malee mootummaan Sa’uudii ibsa garee Huusii kana ilaalchisee hanga ammaatti wanti dubbate hin jiru.
Gama biraatiin ammoo mootummaan Sa’uudii yeroo dhihoo asitti lola bara 2015 irraa eegalee Yaman keessatti adeemaa jiru kanaaf, furmaata siyaasaa barbaaduuf fedhii kan agarsiise yoo tahu, haaluma kanaan Khamiisa dabre loltoota Huusii waraana gamtaa Arabaatiin booji’amanii Sa’uudii keessatti hidhamanii turan jidduu nama 128 gadi lakkisuun, xiyyaaraan gara Sana’aatti kan deebifaman tahuu odeeyfannoon ni addeessa.


text:
Israa’eel Gaazaa keessatti hidhattoota Falasxiin 6 ajeessuun gabaafame.
Isra’eel haleellaa Bo’ii hulluuqaa(Tunnel) Gaazaa fi Isra’eel walqunnamsiisu irratti raawwatteen, yoo xiqqaate hidhattoota falasxiin jaha ajjeessuu Ministeerri Fayyaa Falasxiin beeksise.
Ministeerri ibsa isaa kanaan akka jedhetti loltootni sagal ammoo kan madaayan yoo tahu, namoonni bo’ii (tunnelii) keessatti awwalaman barbaadaa kan jiran tahuu beeksise.
waraanni Isra’elis ibsa baaseen, bo’ii (tunnel) gaazaa fi Isra’eel jidduu jiru barbadeessuu mirkaneesse. Waaranni Isra’eel, Bo’iin (tunnaliin) barbaadaye sun, kan loltoonni Hamas sochii waraanaa Isra’eel irratti raawwachuuf itti fayyadaman jedhe.
Haleellaan kun kan raawwatame yeroo Hamas eeggumsa daangaa Gaazaa, Bulchiinsa Falasxiin kan Ramallah keessa jirutti dabarsee kennuuf qophayeetti akka ta’e gabaasni Anadooluu niiwus irraa argame ni mul’isa.
Karoorri eegumsa daangaa Hamas irraa Fatahatti dabarsuu kun, waliigaltee gareewwan Falasxiin lamaan jiddutti godhame irratti hundaayuun akka ta’e gabaasni kun ni addeeessa.
Ameerikaa fi Isra’eel hanga Hamas gurmuu waraanaa isaa diigutti waliigaltee kan kan hindeeggare ta’uu beeksisuun isaanii ni yaadatama.


text:
Dhiiraa fi Dubartiin Wal Qixaa? Dr Zaakir Naayik Afaan ormootiin
Dr Zaakir Naayik Afaan ormootiin
Islaamummaa Keeysatti dhiiraa fi dubartiin wal qixa. Garuu Walqixxummaan wal fakkeenyaa miti. Haala uumamaa irratti hundaahee, ka’uumsa uumamarratti hundaahee, dhiiraa fi dubartiin garaagarummaa qabu. Ijaarsa qaamaatiin, xiin-sammuudhaan, sirna Keeysa qaamaatiin, humnaan garaagarummaa qabu. Haala uumamaa kanarratti hundaahuun, Rabbiin ol aane Uumaan nu hunda uume, seera kopha kophatti kaaye. Suuraa An Nisaa’ Suuraa 4ffaa aayaa 32 irratti, aayaa qur’aanaa:
“Waan Rabbi nama tokkoof kenne hin hawwinaa” Je’utu jira.
Kun sirriidha, kun sirrii miti hin je’inaa. Isin hin beeytan, Rabbiin waan isiniif gaarii tahe ni beeka. Wanti isin anaaf gaariidha jettanii yaaddan, tarii isiniif gaarii tahuu dhabuu mala. Wanti hamaadha jettanii yaaddan ammo isiniif gaarii tahuu danda’a. Sababaa nuzuulaa aayaa tanaa yoo qorattan, Aayaan tun waan dubartoonni Rasuulaa mormii takka dhiheessaniif akka buufamte hubbattan. Yeroo sanitti dubartiin Rasuulaa, ﷺ ‘Nutis maaliif jihaada hin goone? Mirgi Kenya akka eeggamu barbaanna’ jechuu turan. Qabeenya dhaaluu irratti hoo, maaliif wal qixa hin qooddanne?’ je’an. kanaaf aayaan tun buufamte. Loojikii waan san duubaan jiru Rabbi ni beeka. Isin garuu hin beeytan. Loojikii dhimma dhaalaa an isiniif kenna. Dubartoonni jihaada godhuuf, waraana irratti hirmaachuu barbaadanii turan. Wayta Aa’ishaan (Rabbi isiirraa haa jaalatuu) ‘Nuti jihaada godhuu dandeenyaa?’ jettee gaafattu, Nabiin keenya ﷺ Sahiiha Bukhaarii Keeysatti, dubartootaaf irra caalaan jihaadaa, Hajjii seeraan godhuudha’ je’anii deebisan. Rabbiin dubartootaaf maaltu gaarii akka tahe ni beeka.
Akkasumas namoonni faallaa islaamummaa jiran, dhiiraa fi dubartiin garaagarummaa akka qaban ni beekan. Garuu waan san amanuu hin fedhan. Addunyaan warra lixaa tun, miidiyaaleen warra lixaa kunniin, quba isaanii islaamummaa irratti qabaa jiran. Miidiyaa fi biyyoota warra lixaa kana gaafii gaafachuu fedha. Islaamummaan dubartoota ni cunqursa yoo ka je’anii, isaan warra dubartoota akkaan cunqursan Keeysaa warra duraati. Gaafii salphaa takka isaan gaafadha. Yeroo wal dorgommii Ispoortiidhaa dhiiraa fi dubartoonni maaliif bakka adda addaatti akka dorgoman taasifaman. Olompikii irratti, yeroo wal dorgommii fiigichaa kan Meetiraa dhibbaa, dhiiraa fi dhalaan maaliif waliin hin fiigne? Maalif? Maaliif dhiraa fi dubartoota kopha kophaa dorgomsiisan? Yeroo bishaan daakkaa, dhiiraa fi dhalaan maaliif kopha kophaa dorgomu? Waliin dorgomuu qabu ture. Yeroo Teenisii dirree fi Baadmentanii, baadmeentanii dhiiraa, baadmeentanii dubartootaa je’ama. Maaliif? Wal dorgommii kanarratti waan mixed doubles je’amutu jira. Mixed doubles jechaan dhiiraa fi dhalaan garee tokko tahanii, dhiiraa fi dhalaa garee biraa waliin wal dorgomu. Miseensi garee tokkoo, Inni tokko ol aanaadha tokko ammo gad aanaadha jechuudha. Maaliif dhiira lamaan gama tokko kaayanii, dubartoota lamaan ammo gama biraa kaayanii akka wal dorgoman hin goone? Gareen tokko dhiira tokkoo fi dhalaa takka qaba, gareen kaanis dhiira tokkoo fi dhalaa takka qaba. Eega walqixa ka jettanii maaliif garee tokko dhiira lama gootanii, garee kaan dhalaa lama hin goone ree? Sababni isaa, warri Lixaa kun dhiiraa fi dhalaan qaamaan garaagarummaa akka qaban ni beekan. Abbaa Murtii Olompikii bira dhayxanii dubartoota maaliif cunqursitu maaf isaaniin hin jenne? Dhiiraa fi dhalaan waliin fiiguu maaliif dhoorgitan, maaf isaaniin hin jenne?
Miidiyaan tokko kan Olompikiin dogongora hojjatee jira je’ee balaaleeffate jiraa? Wimbildanii balaleeffatanii jiranii? Hin balaaleffanne. Wal dorgommiin Booksiitis ni jira. Dhiiraa fi dhalaan akka wal dorgoman maaliif hin goone?
Garuu Yeroo qormaata kutaa kudhaniitti, dhiiraa fi dhalaan walumaan taa’anii qormaataman. Yeroo eeybaaf qophaayanis, dhiiraa fi dhalaan walumaan taa’an. Sababni isaa, Baruumsaan wal qabatee dhiiraa fi dhalaan wal qixa je’an. Garuu waan humnaan dalagamuun wal qabatee garaagarumma qaban je’an.
Waldorgommii bareedinaa beektuu? Wal dorgommii bareedinaa irratti, dhiirris kophaa dorgoma, dhalaanis kophaa dorgomti. Isaanii waliin dorgoman argitanii? Waldorgmmii bareedinaa kan dhiiraa fi dhalaanis waliin dorgoman arginee beeynaa? Argitanii beeytuu? …. Maaliif? Sababni isaa, bareedinni dubartiidhaa bareedina dhiiraa irraa garaagarummaa qaba. Kanaafuu, Warri Lixaatis waan kana ni beeku. Garuu waan kana ifatti dubbachuu hin barbaadan. bakka dorgommiitti yeroo tokko tokko wal fakkaatuu danda’u. Yeroo tokko tokko ammo wal hin fakkaatan. Kanaafuu, dorgommii kam irratti hirmaachuu danda’u kan je’u irratti hundoofnee murteessina. Bakka kanatti dhiiraa fi dubartoonni adda adda. Bakka kanatti ammo dhiiraa fi dubartoonni wal qixa jenna. Haa tahu malee, Namni Rabbii keenya nu uume caala beeku eenyu? Allaah (SW) uumaa nu uume caala, waahee ilma namaa kan beeku eenyutu jira? Kitaaba isaa xumuraa Keeysatti, bakka dhiiraa fi dubartoonni tokko itti tahanii fi bakka garaagarummaa qaban ibsee jira. Walumaa galatti dhiiraa fi dubartoonni wal qixa, garuu tokkoo miti.
Kutaa tokko Keeysa barattoota A fi B je’amantu jira je’aa yaadaa. Qormaata irratti lameen isaaniituu 100 Keeysaa 80 argatan. Lameenuu sadarkaa duraa qabatan. Yeroo waraqaa qormaataa qorattan, gaafii kudhan kan hunduu qabxii 10 keeysaa 10 qabantu jira. Yeroo waraqaa qormaataa qorattan, barataan A gaafii duraatiif 10 Keeysaa 10 argate. Barataan B ammo 10 Keeysaa 9 argate. Kanaafuu gaafii duraa irratti Barataan A ni caala. Gaafii lammaffaa irratti ammo Barataan B 10 Keeysaa 10 argate. Barataan A ammo 10 Keeysaa 9 argate. Kanaafuu barataan B gaafii lammaffaa irratti barataa A irra wayyaawaadha. Gaafiilee hafan saddeettan jechuun 3 irraa kaasee hanga kudhaniitti lameenuu saddeet saddeet argatan. Lameenuu wal qixa. Yeroo walitti idaanu 100 Keeysaa 80 taha. Lameenuu wal qixa. Garuu gaafii tokkoffaa irratti barataan A wayyaawaadha. Gaafii lammaffaa iratti barataan B wayyaawaadha. Gaafiilee hafan hundarratti lameenuu wal qixa.
Haaluma wal fakkaatuun islaamummaa Keeysattis, Bakka wal qixa tahanitti gahee wal qixa qabaatu. Bakka wal fakkaatanitti gahee wal fakkaataa qabaatu. Bakka takka takkatti dhiirri caalee argama. Bakka gariitti ammo dubartoonni caalanii argaman. Fakkeenyaaf, Abbaa fi Haadha bakka jaalachuu qabnurratti, hadiisa Bukhaarii, Kitaaba Adabaa, Boqonnaa lammaffaa lakkoofsa Hadiisaa 5971 irratti, Namni tokko gara Rasuulaa dhufee, ‘Namni an akkaan jaalachuu qabu eenyu?’ je’ee gaafate. Nabiinis ‘haadha teeti’ haadha teeti, haadha teeti achi booda abbaa keeti je’aniin. Kanaafuu bakka kanatti, haatii takka Abbaan yoo wal bira qabamtu, ijoollee isiirraa jaalala harka sadihiin caalu argatti. Kanaafuu bakka kanatti Haati ni caalti jechuudha.
Haa tahu malee, fakkeenyaaf, hattuun tokko mana kiyya yoo seene, jaartii tiyyaa fi intala tiyyaan, “deemaatii hattuu kana ari’aa. An mirga dubartootaatti amana” je’ee usee hin taa’u. dhiiraa fi dhalaa yeroo wal bira qabnu, Rabbiin Suuraa An Nisaa’ Suuraa 4ffaa aayaa 34 irratti, “humna guddaa warra dhiiraatiif kennee jira” je’a. Kanaafuu hattuu san ari’uun dirqama kiyya. Dirqama isii qarqaaruudhaa anatu qaba. Dhiirri an maaliif dhaluu dhabe je’ee komii dhiheesse jiraa? Sun dalagaa addaa dubartootaati. Dhiirri an maaliif daa’ima hoosisuu dhabe je’ee komii hin dhiheessine. Sun dalagaa dubartootaati. Kanaafuu uumama qaama keenyaa irratti hundaahee, uumama qaama keenya kan Keeysaarratti hundaahee, uumama xiinsammuu irratti hundaahee Rabbiin ol aanee, dhiiraa fi dubartootaaf dirqama garagaraa kenne. Yeroo tokko tokko dhiirri caalee argama. Yeroo tokko tokko dubartoonni caalanii argaman. Walumaa galatti dhiiraa fi dhalaan wal qixa.
Sababa kanaaf wayta mirga dubartootaa islaamummaa Keeysatti qur’aanaa fi Hadiisa Sahiihaan madaalatan, mirgi dubartootaa islaamummaa Keeysatti kan kabajame tahuu ni hubattan. Carraa birraa hin qabdan. Islaamummaa Keeysatti isaan eeggamanii jiran. Isaan hin cunqurfamne. Wa aakhiru da’waanaa anilhamdulillaahi Rabbil aalamiin


text:
Ameerikaan kanaan dura ijaarsa Israa’el dachii Falasxiin keessatti raawwattu akka ijaarsa seeraan alaatti kan ilaala turte tahus, ministeerri haajaa alaa Maayik Pompiyoo wixata kleessa ibsa kenneen “Ameerikaan kana booda ijaarsa Israa’el West Bank keessatti raawwattu akka ijaarsa seeraan alaatti hin ilaaltu” jedhe.
Kanuma hordofuun UN dabalatee dhaabbileen idil addunyaa fi biyyoonni heddu labsii Ameerikaa kana balaaleffataa jiran. Haaluma kanaan UN’tti dubbi himaan Dhaabbata Mirga Namoomaa Rupert Colville ibsa Kiibxata har’aa miidiyaaleef kenneen, “Ijaarsi qubsumaa Israa’el dachii Falasxiin keessatti raawwattu kamiyyuu seera addunyaa kan cabsu; Ameerikaan dhimmicha irratti ilaalcha isii jijjiiruun seeraa idil Addunyaa kan jijjiiruu miti” jedhe.
Haaluma wal fakkaatuun Biyyoonni addunyaa heddu “labsiin Ameerikaa kun seera addunyaa kan faallessu” jechuun balaaleffataa jiran. Biyyoota kanneen jidduu Turkiyaa, Raashiyaa, Indoneezhiyaa, Jarman fi Paakistaan keessatti argamu.
Israa’el bara 1967 dachii Falasxiinotaa humnaan eeg qabattee booda, manneen seeraan alaa naannolee 100 ol keessatti ijaaruun, lammiilee isii 650,000 ol kan qubsiiste tahuu odeeyfannoon ni addeessa. Akka seera addunyaatti qubsumni Yahuudotaa naannawa West Bank fi Al-Qudsi keessatti ijaaraman hundi seeraan ala.
Dooniin dhaabbata boba’aa Israa’el tun, gara daangaa Cyprus seenuun galaana Meditraaniyaan keessatti hojii qorannoo barbaacha boba’aa irra kan turte yoo…
Prezdaant Umar Hasan Al-Bashiir April dabre aangoo irraa eega fonqolchamee booda, malaamaltummaa fi seeraan ala maallaqa biyyoota biroo dhuunfachuun himatame…
Filannoo miseensota paarlaamaa ariifachiisaa kaleessa gaggeeffame kanaan, paartiin muummicha ministeeraa Boris Johnson kan biyyattii bulchaa jiru, teessoowwan 360 argachuun sagalee…
Lammileen Itoophiyaa biyya Suudaan magaalaa Kaartuum jiraatan sababa waraqaa jireenyaatiin walqabatee waraana biyyattiin qabamanii manneen hidhaatti kan darbatamaa jiran tahuu…
Haleellaa buufata loltootaa lixa Niijeer irratti raawwatameen loltoonni mootummaa 71 ajjeeffamuu, 12 immoo madaa'uu fi akkasumas loltoota hedduu achi buuteen…
Ummatni Briteen bara 2016 Gamtaa Awrooppaa keessaa bahuuf rifarandamiin eega murteessee booda, mootummaan biyyattii adeemsa gamticha keessaa bahuu irratti walii…


text:
Finfinnee Mudde 21/ 2011 Pirojektii “maakiyaatoo tokkorraa doolaara tokko” jedhuun lakkoofsa herreegaa tirasti fandii Itoophiyaatiin diyaaspooraarraa doolaarri miiliyoona 1.2 walitti qabameera.
Muummeen ministiraa doktor Abiyyi Ahmad Itoophiyaa fooyyofte ijaaruuf sochii adeemsifamu keesatti lammiileen Itoophiyaa biyya alaa jiraatan gumaacha irraa eegamu akka ba’an waamicha taasisuun isaanii ni yaadatma.
Haaluma kanaan doolaara miiliyoona tokko walitti qabuuf lakkoofsi herreegaa tirasti fandiin Itoophiyaa kan baname yoo ta’u, karooraa ol doolaara miiliyoona 1.2 ol walitti qabuun danda’ameera. Lammiileen biyya alaa jiraatan waadaa gale eegee gumaacha taasiseef muummichi ministiraa doktor Abiyyi Ahmad galateeffataniiru.
Maallaqni kun pirojektoota diinagdee, hawaasummaa kanneen akka barnootaa, fayyaa,dhiheessii bishaan dhugaatii fi deeggarsa qaama miidhamtootaaf kan ooludha.
Kana malees hojii uumuuf, qonnaa fi misooma teekinooloojiif kan oolu yoo ta’u, tirasti fandiin kun diyaasporaan Itoophiyaa akka humnasaatti guyyaatti doolaara tokkoo fi kanaa ol akka gumaachu gochuuf kan hundaa’edha.
Waggaa warra Awurooppaa bara 2018 maallaqni armaan olitti ibsame kan walitti qabame yoo ta’u, waggaa warra Awurooppaa bara 2019ttis diyaasporaan deeggarsa eegale cimsee akka itti fufu ni amanama jedhaniiru. Lammiileen Itoophiyaa miilioona 3 ol ta’an biyyoota addunyaa adda addaa keessa akka jiraatan himameera.


text:
Uncategorized
Filippiin keessatti Obomboleettiin galaanaa irraa ka’e lubbuu namoota 130 ol galaafate.
Filippiin kutaalee gara garaa keessatti Obomboleettiin galaana irraa ka’e sigiga lafaatii fi lolaa hordofsiisseen, lubbuu namootaa 130 ol kan balleesse tahuu qondaaltonni biyyattii beeksisan. Balaa kanaan kutaa biyyattii Lana’o del Norte jedhamu keessatti namoota 62 akksumas kutaa Zamboanga del Norte jedhamu keessatti ammoo 47 kan galaafate tahuu gabaasni arganne ni mul’isa.
Naannoolee biyyattii Lanao del Sur, Bukidnon, ligan fi Dava’o jedhaman keessattis waliigalatti namoonni 29 balaa kanaan kan du’an tahuu gabaasichi ni addeessa. Hojjaattoonni yeroo balaa, lolaa cimaa fi haalaa qilleensaa rakkisaa biyyattii keessatti uumameen, naannooleen hanga ammaatti hin deeggarsa hin argatin kan jiran tahuu ibsuun, lakkoofsi namoota du’anii kana calaa dabaluu mala jechuun himan.
Obomboleettiin halkan edaa Kibbaa biyyattii galaafate kun saffiisaan gara jiddu gala biyyattiitti kan dhiyaate akka tahes beekameera. Filiippiins yeroo heddu waggaa keessatti obomboleetti 20 ol tahuun rukutamti.
Advertisements


text:
1. Goototni Ilmaan Oromoo Kanneen akka Obboo Nadhii Gammadaa, Obboo Dabbasaa Guyyoo fi ilmaan Oromoo sirna mootummaa ADWUItiin achi buuten isaanii dhabamsiifaman kumootan lakka’amu bakka ukkanfamanii hidhamanii jiranii haal duree tokko malee haa gadhiifaman!!
2. Akka waliigalatti hidhamtoonni siyaasaa Ilmaan Oromoo kumoota dhibbootan lakkaawaman manneen hidhaa biyyatti keessatti gidirfamaa jiran hundi haalduree tokko malee nuuf haa hiikkaman!! Hidhaafi Ajjeechaan Uummata Oromoo irratti gaggeeffamaa jiru labsiidhaan nurraa haa dhaabbatu!!
3. Yakki Waranaa qindaa’aan harka mootummaa ADWUI’n Daangaalee Oromiyaa kallattii adda addaan gaggeeffama jiru Addatti Bahaa Oromiyaa Godinaalee Harargee Bahaafi Dhihaa, Kibba Oromiyaa Booranaafi Gujii, Baaleefi Akkasumas Kaaba Oromiyaa Walloo Baatee irraan milishootaa Saboota ollaa hidhachiisuun daangaa Oromiyaa cabsisisaa yakka duguuginsa sanyii uummata keenyarratti gaggeessa jiru mootummaan atattamaan Oromoof Oromiyaa irraa dhaabuu qaba!!
4. Samichi Lafa Qotee bulaa Oromoo maqaa Ijaarsaa manneen Kondominiyeemiifi babaldhina Magaalotaa jedhuun addatti Naannawaa Finfinneetti gaggeeffama jiru labsiidhaan uummata keenyarraa haa dhaabbatu!!
5. ) Aanagaawootni, qondaalotnii fi qaamotni ilmaan Oromoo miliyoonan qe’ee fi qabeenya isaanii irraa buqqisan, dhibboota hedduu lubbuu galaafatan aangoo irraa kaafamanii seeraatti haa dhiyaatan
6. Mootummaan Naannoo Oromiyaa (OPDO)n warraa uummata Oromoo qe’eetti jumlaan ajjeesaa jiran qorannee seeratti dhiyeessinaa malee hanga ammatti yakka duguuggaa sanyii rawwatamaa jiruuf namni tokko seeratti utuu hin dhihaatin jira. Yakki waraanaa uummata Oromoo irratti gaggeeffamaa jiru guyyaa saafaadhani qorannoon Aangawoota OPDO maal irraa gahee?
7 ) Abdi Ille ilmaan Oromoo miliyoonan buqqisee ammallee fixaa jiru qabamee seeratti nuuf haa dhihaatu! Waraanni liyyu haylii uummata keenya fixaa jiru diiggamee hidhannoon irraa haa hiikkamu, yakka raawwateef seeraan haa gaafatamu!!
8. Gaaffii Mirga Abbaa Biyyummaa, Bilisummaa, Mirgi Namummaa Uummata Oromoofi Walabummaan Oromiyaa akka kabajamuuf wareegama qaalii roga hundaan baasuun qabsoo godhaa jirruuf of waakkannaa tokko malee deebiin nuuf haakennamu!!
9. Hooggantoonni waraanaa, qondaalonni fi humni basaasaa waggoota 27 guutuu ilmaan Oromoo ficcisiisaa turan seeratti nuuf haa dhihaatan. Qaamota ilmaan Oromoo fixaa turanii fi jiran badhaasudhaan kanneen aangootti dhufan illee yakka fakkaataa akka dalaganiif kallatti argisiisuudha. Kanaaf uummata Oromoo akka fixan jajjabeessuun hafee gaafatama seeraaf nuuf haa dhiyaatan!!
10. Sirni EPRDF(ADWUI)/TPLF/OPDO qabsoo wareegama qaalii gaafateen wayita kufaatii isa dhumaa irraan geenyee jirruutti shira of dandamachiisa maqaa haaromsa jedhuun mudamtootni haarawaan sirnichuma keessaa gadi bahuufi jijjiramni kabeebsaa godhamaa jiru hundee gaaffii uummata Oromoofdeebii kan hin taaneefi sirnicha dandamachiisuuf kan godhamu ta’uutti hubanna kanaaf furmaatni haalli siyaasaa biyyattiif barbaachisu Mootummaan Ce’umsaa jaarmiyaalee Siyaasaa biyyatti hunda hirmachisuufi hundi irratti walii galuu danda’u atattamaan akka hundeeffamu gadi jabeessinee gaafatna!!
Gadaan Gadaa Xummura Garbummaati!!
Injifannoon Uummata Oromoof!
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Waxabajjii 14/2018


text:
Tawbaa- Balbala Jijjiramaa fi Gammachuu
Ilmi nama jireenya isaa keessatti hojii baay’ee hojjata, gaariis ta’uu badaa. Ilmi nama hanga addunyaa tana keessa lubbuun jiraatu osoo hin dogongorin hin hafu. Dogongorri fi cubbuun hanqinnaa fi dadhabinna ilma namaa mul’isu. Osoo gara tawbaatti hin seenin duratti mee miidhaa cubbuun ilma namaa irraan ga’u gabaabinnaan haa ilaallu.
Cubbuu jechuun wanta qalbii nama nageenya fi tasgabbii dhowwudha. Namoonni akka hin agarre kan namtichi dhoksuudha. Fakkeenyaf zinaan (sagaagalummaan) qalbii nama nageenya fi tasgabbii dhowwa. Namoonni osoo arganii namtichi ni salphata, garmalee saalfata. Cubbuun xiqqaanis guddaanis haaluma kanaan nageenya fi tasgabbii nama dhowwuu. Kanaafu nageenya fi tasgabbii yommuu dhabdu, of sakatta’i, of qoradhu. Maal akka hojjatte ilaali. Qorsaa isaa immoo gara boodatti kan ilaallu ta’a.
Cubbuun miidhaa hangana hin jedhamne qaba. Mee miidhawwan cubbuu irraa dhalatan kitaaba “Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a.” (Fuula 563-585) jedhamu irraa muraasa isaani haa ilaallu. Himoonni armaan gadii hundii kitaabicha irraa kan fudhatamanii miti. Namootaa ifa akka ta’uuf yaada kiyya itti dabale jira Arabiffa irra gara Afaan Oromotti hunda isaa hiikun ulfaata waan ta’eef.
Qalbii irratti miidhaa cubbuun fidu
1.Cubbuun fi badiin qalbii darara (gidira). Akkuma dhibeewwan adda addaa qaama miidhu cubbuunis qalbii miidha. Qalbiin ni dhukkubsatti. Ni dararamti, gammachuu fi nageenya dhabdi. Dukkanni cubbuu nama haguugun gara itti deeman nama wallaalchisa. Addunyaa fi aakhiratti sharriin (badiin) ni jiraa sila sababa cubbuutin kan dhufu malee? Sababa cubbuutin rakkoo fi dararaan namatti bu’a.
2.Beekumsa dhowwamuu- beekumsi dhama’iinsa fi jaaminsa irraa baraarun qalbii jiraachisa, argitu qomaa dukkana irraa baraarun ibsaa ta’aaf, qaama raati’insa fi dadhabinnaa irraa baraarun jabeenya ta’aaf, sammuuf boqonnaa fi gammachuu ta’a. qalbii dhukkuba irraa fayyisa. Beekumsi hogganaa hojiiti. Beekumsaan Rabbiif ajajaman, haraama fi halaala addaan baafatan, sadarkaa ol’aana addunyaa fi Aakhiraa ittiin gahan. Beekumsaan Rabbiin gabbaran, hariiro firummaa tiiksan. Beekumsi nuura (ibsaadha). Cubbuun ibsaa kana dhaamsa,argitu (basiira) qalbii jaamsa, karaa beekumsa cufa,madda qajeelinnaa (hidaaya) haguuga.
“Dhugumatti kan jaamtu ija gubbaa tanaa miti. Garuu kan jaamtu onnee laphee keessa jirtuudha.” Suurat Al-Hajj:46
3.Addummeen (kophummaan) itti dhagahamu– cubbuun Rabbirraa nama fageessuun addummeen namatti akka dhagahamu taasisa. Qabeenyi hanga feete haa baay’atu yeroo hundaa dhiphinnaa fi kophummaatu itti dhagahama. Akkuma cubbuun baay’atuun kophummaa fi dhiphinni itti hammaata. Namoota waliin hariiroo gaarii hin qabu. Abbaa haadha, niiti yookiin dhiirsa, ijjoolle fi firoota waliin jiraachun itti jabaata. Kanaafu yommuu addummeen sitti dhagahamuu fi nyakkistu of qoradhu, cubbuu hojjatte yaadadhu.
4.Sodaa Rabbii qalbii keessatti laaffisa– mu’imintoonni Rabbiin saalfachuun cubbuu irraa dheessu. Guddinnaa fi kabaja Rabbiif maluu yaadachuun wantoota inni dhowwe irraa fagaatu. Adabbiin Rabbii hamaa akka ta’e ni beeku. Garuu cubbuun yoo qalbii irratti baay’ate ishii haguugun sodaa Rabbii (taqwaa) qalbii namtichaa keessatti laamshessa, Rabbiin saalfachu fi sodaachun namtichi cubbuu irraa hin dheessu. Rabbiin guddaan qabaa (adabbii) hamaan qabuu akka danda’u hin hubatu.
5.Cubbuun fedhii waan gaarii hawwuu (iraada) laamshessa. Yommuu cubbuun qalbii irratti baay’atu fedhii (iraada) tawbaa laaffisa. Namtichi tawbachuu hin fedhu. Sobaan arrabaan astigfurullaah jechuun cubbuu raawwachu itti fufa. Cubbuun sheyxaanni akka nama booji’u, nafsee wanta badatti nama ajajjuuf hidhama akka ta’an nama taasisa.
6.Yommuu namtichi cubbuu irra deddeebi’e hojjatu itti mi’aayu fi jaallachuun ittiin of dhaadata, itti of jaja. Wanta badaa hojjate gaarii fakkeessun itti boona. Kuni hangam qalbiin cubbuudhaan akka ajjeefamte agarsiisa.
7.Yommuu cubbuun baay’atu qalbii cufa. Keyri fi sharriin, dhugaa fi sobni harkaa wal dhaha. Namtichi dhugaa fi sobaa addaan baafachun itti uulfata. Gaafila (of dagataa) keessaa ta’a. qalbiin dhugaa hubachuu irraa ni haguugamti.
“Yeroma isaan jallatan Rabbiin onnee(qalbii) isaani jallise. Rabbiin ummata finciltoota hin qajeelchu.” Suurat As-Saf:5
8.Cubbuun adeemsa qalbii gara Rabbii fi Aakhiraa laaffisa, ni sakaala. Duubatti buuta yookiin akka dhaabbattu taasisa. Gara funduratta tarkaanfi akka hin fudhanne karaa cufa. Qalbiin gara Rabbii kan kalooftu xaa’a(Isa ajajamuu) fi taqwaan (Isa sodaachuni). Qalbiin yommuu cubbuun dhibamtu dandeetti gara Rabbii kalaa’u (dhiyaachu) laamshessa. Rabbii ajajamuun akka gaaraa itti ulfaata.Rabbii ajajamuu diduun immoo hariroo gabrichaa fi Gooftaa isaa jiddu jiru balleessa. Yeroo san namtichi badiif of saaxilaa jiraa jechuudha. Rabbiin qalbii isaa irratti sodaa darba. Nageenya fi tasgabbii hin qabu. Kanaafu yommuu wanti hunduu si sodaachisu fi si shakkisiisu bu’aa cubbuu keeti akka ta’ee yaadachuun of qoradhu, cubbuu akkami akka raawwatte of sakatta’uun irraa fagaachuf carraaqi. Cubbuu fi badii hojjatanii sodaa fi cinqiin jiraachutu caala moo cubbuu fi badii dhiisanii fi Rabbii ajajamuun nageenya fi tasgabbiin jiraachutu caalaa?
9.Cubbuun dandeetti qalbii wanta fokkuu jibbuu fi xayyafuu ajjeesa. Hundee wantoota keeyri kan ta’e hay’aa (qaanii) qalbii irraa haaqa. Namtichi wanta fokkuu hin jibbuu, hin xayyafu. Inuma itti bareeda. Namoota biroo wanta faahisha (fokkuutti) waama.
10.Cubbuu fi badiin qalbii irratti sodaa, shakkii, abdii kutuu fi tasgabbii dhabuu darba. Nama cubbuu raawwatu yeroo hundaa sodaan, shakkiin, abdii kutuun, nuffiin, tasgabbii dhabuu fi kkf haguugame argite. Kanaafu miironni kunniin yommuu sitti dhagahaman ammalle of qoradhu.
Rabbii ajajamuun mooraa Isaa keessa seenudha. Namni mooraaa Rabbii keessa seene namoota adabbii addunyaa fi Aakhiraa irraa tasgabbii fi nageenya argatan keessaa ta’a. Namni mooraa Rabbii keessaa cubbuu hojjachuun bahe immoo sodaa fi dhiphinni gara hundaan isa marsu.
Namni Rabbiin sodaatu, Rabbiin wanta hundaa keessatti tasgabbii fi nageenya kennaaf. Namni Rabbiin hin sodaanne fi daangaa Isaa darbuu immoo, Rabbiin wanta hunda irraa isa sodaachisa, sodaa qalbii irratti darba.
11.Cubbuun nafsee salphisa, ni xiqqeessa, ni laamshessa, ni hacuuca, hanga wanta hundaa gadi taatutti. Cubbuun gadi aantummaan akka namatti dhagahamu taasisa. Xaa’an (Rabbii ajajamuun) immoo lubbuuu namaa ol kaasa, ni kabaja, ni qulqulleessa. Rabbiin (Subahaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Namni ishii(lubbuu) qulqulleesse dhugumatti milkaa’e.
Kan ishii xureesse dhugumatti hoonga’e.” Suura Ash-Shams 91:9-10
Kana jechuun dhugumatti milkaa’e namni Rabbii ajajamuun nafsee ofi kabajee, olkaase fi ifa baase. Dhugumatti hoonga’e namni Rabbiitti finciluun (cubbuu hojjachuun) nafsee ofi dhoksee, gadii xiqqeesse fi salphise. Namni cubbuu fi badii raawwatu nafsee ofii cubbuun xureessa, bakka ishii malu irraa cubbuun haguuge dhokse. Namoota irraa badii hojjateen dhokata. Salphinni hundii kan nama haguugu sababa cubbuu fi badii hojjachuutin. Injifannoo fi jabeenyi hundii kan argamu Rabbii ajajamuuni. Rabbiin akkana jedha:
“Namni jabeenya fedhe (Rabbiin bira haa barbaadu). Jabeenyi hunduu kan Rabbiiti. Haasofni gaariin gara Isaa ol baha. Dalagaa gaariitu isa(haasawa gaarii) olfuudha. Isaan hojii gadheef tooftaa baasan adaba cimatu isaaniif jira. Tooftaan isaani inuma bada.” Suuratu Faaxir(35):10
12.Cubbuu fi badiin sammuu balleessa, ni qancarsa,ni hadoocha, ifa irraa haaqa. Yoo ifni irraa haaqame sammuun ni laamshofti, duwwaa taati. Sammuun waa qabachuun itti ulfaata.
Miidhaa cubbuu fi badiin Amantii irratti fidu
1.Cubbuun tokkoo cubbuu biraa harkisa, kan biraa facaasa, kan biraa dhala akkuma hojiin gaariin hojii biraa harkisuu fi dhalu. Yommuu gabrichi hojii gaarii hojjatu hojiin gaariin biraa duuban anallee hojjadhu jetti. Tan lammatas anallee hojjadhu jetti hanga hojiin tunniin wal hortee baay’attu fi mindaa gaarii argamsiistutti. Cubbuunis haaluma kanaani. Namni yommuu hojii gaarii hojjachuu itti fufuu fi jaallatu Rabbiin malaykaa isa jajjabeessitu fi kakaastu rahmataa Isaatin itti erga.
Akkasumas namni akkuma hojii badaa hojjachuu itti fufuu, jaallatuu fi ishiif hidhamaa ta’uu Rabbiin sheyxaana hojii badaa kana irratti isa jabeessu itti erga. Addunyaa keessa wanta hanga sheeyxaana diina namaa ta’e ni jiraa sila? Diinan walitti hiriyyoomu caalaa wanti nama hoongessu ni jiraa sila? Kanaafu badii hojjachuu irraa fagaachu qabna.
2.Sababoota gurguddoo Rabbii akka hin ajaajamne nama taasisan keessa cubbuu fi badii hojjachuudha. Cubbuun karaa hojii gaarii cufa. Yommuu gabrichi cubbuu fi baditti lixu ibaada Rabbii irraa mi’aa dhaba. Musliimni dhugaan amane cubbuu fi badii gosa kamiyyuu dhiisu qaba. Namoonni baay’een cubbuu xiqqoodha jechuun hojjachuu itti fufu, xiyyeefannoo itti hin kennan. Dhugumatti badii xixiqoo sanniintu ibaada irratti dadhaboo akka ta’an isaan taasisa. Kuni adabbii guddatti nama geessa. Adabbiin guddaan ibaada fi imaana irraa mi’aa dhabuudha.
3.Cubbuu fi badiin Rabbiin birratti namticha salphataa fi wayittu kan hin lakkawwamne taasisa. Namni Rabbiin biratti salphate eenyullee isa hin kabaju. Jaalala namoonni isaaf qaban Rabbiin qalbii isaani irraa haaqa. Akka isa salphisanii fi jibban taasisa. Rabbiin (Subahaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
وَمَن يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن مُّكْرِمٍ ۚ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ
“Nama Rabbiin isa salphise namni isa kabaju hin jiru. Dhugumatti Rabbiin waan fedhe hojjata.” Suurat Al-Hajj:18
4.Cubbuu fi badiin abaarsi Rabbii, malaaykota fi Ergamaa Isaa (SAW) akka namatti bu’u taasisa.
5.Cubbuu fi badiin hariiro gabricha miskiina waa hunda barbaadu fi Gooftaa olta’e, jabaa fi dureessa ta’e jidduu jiru kuta. Yommuu hariiron kuni citu sababoonni keyrii hunduu ni citu. Sababoonni gosoota sharrii hundii walqabatanii namtichatti bu’u. Yommuu gabrichi cubbuu fi baditti lixuun Gooftaa isaa dagatu, Rabbiin nafsee isaa tan wanta baditti isa ajajjuu fi sheyxaanatti dhiisa. Rabbiin akkana jedha:
“Yaa warra amantan! Rabbiin sodaadhaa. Lubbuun kamuu waan boruuf dabarfatte haa ilaaltu. Ammas Rabbiin sodaadhaa. Dhugumatti, Rabbiin waan isin hojjattan hundaa keessa beekadha. Akka warra Rabbiin dagannaan lubbuu isaani isaan dagachiise hin ta’inaa. Isaan warra finciltootadha.” Suurat Al-Hashr:18-19
Rabbiin warroota amanan akka Isa sodaatan ajaja, ibaada Isaa dagachuu irraa isaan dhowwa. Namoota Isa sodaachu dhiisan adabbiin isaani of dagachuu akka ta’ee beeksisa. Kana jechuun warroonni of dagatan of foyyeessu, wanta azaaba(adabbii) hamaa irraa isaan baraaru, wanta jireenya gaarii, mi’aa, qananii fi gammachuu zalaalami isaan jiraachisu irraanfatan. Akkuma isaan Rabbiin dagatan Rabbiis isaan dhiise.
6.Cubbuu fi badiin jibbinsa Rabbii namatti fida. Rabbiin namoota badii raawwatan gonkumaa hin jaallatu. (İlaali Suura An-Nisaa:36, Suura Al-Qasas:76,77, suura Al-Baqaraa:276, Suura Ali-Imraan:32 fi suurale biroo).
Miidhaa cubbuu fi badiin qaama irratti fidu
1.Cubbuu fi badiin qaama laaffisa. Mu’iminni akkuma imaanni isaa jabaa ta’uun qalbii fi qaamni isaa jabaata adeema. Namni cubbuu raawwatu osoo qaamni jabaa ta’eyyuu qalbiin isaa haajaa ofii bahuu irratti laamshodha. Seenaa Islaama keessatti dirree waraana mee haa ilaallu. Muslimoonni lakkoofsi isaani xiqqoo ta’an garuu qalbiin isaani imaanan jabaatte ergasii qaamni jabaa ta’ee mushrikoota fi kaafiroota lakkoofsan baay’ee ta’an injifataniiru. Dhugumatti cubbuun qaama butucha. Ijjannoo fi murannoo akka hin qabaanne nama taasisa, dadhabbii namatti facaasa. Dhukkubni adda addaa sababa cubbuutin nama haleela. Akka fakkeenyatti HIV Edsii.
2.Cubbuu fi badiin adabbii shari’aa namarratti akka darbuu taasisa. Fakkeenyaf nama zinaa raawwatu garafamuu yookiin ajjeefamu (yoo kan fuudhe/heerumte ta’e/taate).
3.Cubbuu fi badiin addunyaa fi aakhiratti qaama irratti daraara fi gadadoon akka gahuu taasisa.
Miidhaa Cubbuu fi badiin rizqii irratti fidu
1.Sababoota gurguddoo rizqiin akka dhabamuuf yookiin hir’atuuf ta’an keessa cubbuu fi badiidha. Akkuma taqwaan rizqii (soraataf) sababa guddaa ta’u. Taqwaa (Rabbiin sodaachu) dhiisun hiyyummaaf karaa bana. cubbuu dhiisun immoo rizqiif karaa bana. Rabbiin (Subahaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Namni Rabbiin sodaatu (Rabbiis) karaa bahiinsaa isaaf godha. Bakka inni hin yaadin irraayis isa soora. Nama Rabbii irratti hirkatuuf Inni isaaf gahaadha. Dhugumatti Rabbiin ajaja isaa bakkaan gahaadha. Dhugumatti Rabbiin waan hundaafu hanga sirraawaa taasiseera. “Suurat Ax-Xalaq:2-3
2.Cubbuu fi badiin qananii amma nama harka jiru balleessu, akkasumas qananiin itti fufinsa akka hin qabaanne dhowwiti. Kana jechuun qananiin amma harka jirtu harkaa fudhatamti, adabbiin itti bu’a. fakkeenyaf namticha nama Rabbii ajajamu, galata galchuuf kan ta’u yoo ta’ee. Ergasii yommuu qananii argatu Rabbitti kan kafaru, kan hin ajajamneef, galata kan hin galchineef, cubbuu fi badii kan raawwatu yoo ta’ee, qananiin isaa dhiyootti harkaa fudhatamti yookiin adabbiin hamaan itti bu’a. namoonni gariin namoota kafaran ilaalani dhama’u. Kunoo osoo badii meeqa hojjatanuu fi Rabbitti kafaranii jiranuu, qananiin akkanatti itti dhangalaati jechuun dhama’u. Rabbiin nama cubbutti lixe yommuu qananii itti baay’isuu jaallate osoo hin ta’iin yeroo isaa kenne boodarra adabbii hamaan isa qabuufi. Kasaran kana caalu ni jiraa ree?
3.Cubbuu fi badiin sababoota barakaa dhowwan keessaa tokko. Sababa badii ilmi namaa hojjatuun roobni dhabama, hoongen lubbu qabeenyi miiti. Namni yommuu daldala keessatti nama sobuu, daldala isaa keessaa barakaa dhaba. Kanaafu jireenya keessatti barakaa yoo barbaanne cubbuu fi badii irraa haa fagaannu.
Miidhaa cubbuu fi badiin dhuunfaa irraan gahu
Cubbuu fi badiin namtichi irratti dhimoota isaa jabeessu. Namtichi rakkinna keessa seena. Carraa baay’ee itti dhiphisu. Sheyxaana namaati fi jinni harkatti galfata. Addunyaa fi aakhiratti adabbii hamaaf saaxilama. Addunyatti jireenya dhiphoo fi cinqii jiraata. Aakhiarratti immoo ibiddaa hamaan dararama.
Lapheen (qomti) nama ni dhiphatti. Sababni guddaan qoomti nama akka dhiphattu taasisu Rabbii irraa garagalu fi qalbiin Rabbiin ala kan biraatti rarra’uudha. Zikrii fi jaalala Rabbii dagachuudha. Kuni nama hundaafu ifa. Jaalalli duniyaa tanaa fi dubartii/dhiira hangam akka nama miidhu namuu ni hubata.
Kanaafu hundii keenya badii fi cubbuu dhiisun gara Rabbii haa deebinu. Insha Allah torbaan hanga kutaa itti aanun walitti deebinutti Assalamu aleykum wr wb.


text:
Kolonii Jalaa Bahuu Afrikaa
Afrikaan kolonii jalaa ba'uun Waraana Addunyaa IItti aanee kan dhufe yoo ta'u kunis uummanni koloneeffame bilisummaaf waan dadammaqaanif fi humnoonni koloneeffattootaa bulchitoota isaani Afrikaa keessaa waan baasaniif ture.
Humnoonni Adunyaa lamaan kan jaarraa 20ffaa guutuu kolonii jalaa ba'uu Afrikaa kara ofiseelaa fi cimsanii deeggaraa turan Sooviyeet Yuuniyeenii fi Chaayinaa qofa ture — biyyoonni kaan yaadasaanii deeggarsa koloniyaalizimii cimaarraa ka'ee hanga deeggarsa waan duraan ta'eef garaa duubaa kennuutti garaagarummaa qaba.
Seenaasaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Kanas ilaali: Afrikaatti ariifachuu
Dhuma jaarra kudha-salgaffaa keessa yeroo Afrikaa cirachuu, humnoonni Yuurooppi Dhihaa, Afrikaa fi qabeenyashii Kora Barliin 1884-85 irratti addaan hiratan. 1905tti, lafti Afrikaa hundi too'anna mootummoota Yuurooppi Dhihaa harka jira ture, kana keessaa kan hafan Laayibeeriyaa (iddoo qubsumaa Afrikaan-Ameerikaanota duraan garba turanii kan taate) fi Itoophiyaa (kan yaalii koloneessuu Xaaliyaaniin godhame ofirraa faccifte) qofa ture. Biriiteen fi Firaansi lafa bal'aa qabatani, garuu Jarmanii, Ispeen, Xaaliyaanii, Beeljiyeem fi Poorchugaalis kolonii qabu turan. Sababa koloniyaalizimii fi imperiyaalizimiitin, Afrikaa harki guddaan birmadummaa fi too'annaa qabeenya isaanii kan akka warqii fi muka gommaa dhaban. Yaada-rimee Walaloo Ba'aa Nama Diimaa hordofudhaan, namoonni Yuurooppi kan koloniyaalizimii irraa bu'aa argatan, koloniyaalizimiin Afrikaa qaroomsuuf barbaachisaadha jedhanii yaadu ture.
Sababa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Waraanni Addunyaa II irratti kolonoonni Biriiten baayyen humnoota Allaayid humna waraanaa fi qabeenyaan deeggaranii warra Aaksisi lolaa turani. Kolonoonni Afrikaa baayyen waraana kana booda bilisa hin kennamneef. Impeeriyaalistiin Jaappaan Baha Fagoo qabachuunsaa hirrina meeshaa dheedhii kan akka gommaa fi albuudota adda addaa fide. Afikaan hiirina kana bakka buusuuf yoo dirqamtu jijjiirama kanarraas bu'aa guddaa argatte. Rakkoon biraa Awurrooppaanota Dhihaa mudate bidiruu-U kan Garba Atilaantiik to'achaa turedha. Kuni meeshaa dheedhii kolonii Afrikaarraa gara Awurooppaatti fe'amu hirrise ykn gufuu itti ta'e. Sababa daldalli gadi hirrate kanaaf, industiriin Afrikaa keessa jiru jajjabaachaa deeme. Industiriin Afrikaa keessa kun jajjabaachun ammoo magaalonni haaran akka uummaman, kan duraan jiran ammoo akka diingadee fi baayyinni ummata isaanii guddatu godhe. Akkuma ummanii magaalaa fi industriiin guddachaa deemen, waldoonni hoojattootaas baayyachaa deeme. Waldaa hojjatootaa kana bukkeetti, magaalomuun namoonni dubbisuu fi barreessuu danda'an akka guddatu godhe, kunimmoo gaazexoonni bilisummaa deeggaran akka dhaabbatan karaa bane.
Gurraandhala 12, 1941 pirezidaantin USA Firaankiliin D. Ruuzvelti fi muummichi ministeeraa Biriiten Winisten Charchil addunyaan waraana booda uummamtu maal akka fakkaattu dubbachuuf walga'an. Bu'aan walga'ii kanaas Chaarterii Atilaantilii ti. Wanti kun waliigaltee miti, Paarlaamaa Biriiteenitti ykn seneetii Yunaayitid Isteetisitti kan raggaasifamuuf hin kennamne, garuu dookimentii fudhatama bal'a argatedha. Waadaan tokko, kan Ruuzvelti itti galche, kolonoonni akka ofiin of bulchan kan jedhu ture. Waraana Addunyaa II booda, USA fi kolonoonni Afrikaa, Biriiten akka murtii Chaarterii Atilaantik kana kabajjuuf dhiibbaa godhan. Waraana booda, lammiin Biriiten tokko tokko kolonoonni Afrikaa kan hin bilchaatinii fi amala ijoollummaa akka qabnitti ilaalu turan; koloneessitoonni Biriiten bulchiinsa dimokiraatawaa kolonii keessatti amma gadiitti diriisan.
Bara 1930tti, humnoonni koloneeffattootaa, yeroo tokko tokko odoo hin beekin, bulchiitota xiqqoo kan yuunivarsiitii biyyoota dhihaa keessatti baratanii fi waa'ee hiree ofii ofiin murteeffachuu hubatan aangoorra kaa'an. Bulchitoonni kun hooggantoota qabsoo bilisummaa ta'an, kunis kan akka Joomoo Keeniyaataa (Keeniyaa), Kiwaamee Inkiruumaa (Gooldi Koosti, amma Gaanaa), Juuliyees Nereeree (Tanzaaniyaa), Liyooppoldi Seedar Sengor (Senegaal) fi Filiiksi Hufeet Boonyii (Kootdivo’aar) dabalata.


text:
HAYILE MAARIYAAM DESSAALENYI OROMIYAA JECHUUNN KANA!!!
Anaan yeroo Abiy Ahmedn qeeqxanii Lammaa Magarsaa jajjan nadhibaam. Yoom siyaasa shiraa kana bartuu laata? Bar lamaanshee tokkuma. Garboota/Harroota Habashaati. Habashaatu ba’aa itti fe’atee naanneessaa oola. Ciisichi sireeshees foolii Habashootaan guutuudha. Garaa qulqulluun Oromoof quuqamuu hindandeessu. Ilmaan gudeedaa miti. Afaan damma sanaan as baatee miidiyaan nugowwoomsuu malti. Kun simirqaansisuu hinqabu. Bilisummaa feeta taanaan falmadhuuti sirna kana diigi. Mootummaa mataakee ijaarradhu. Lammaafi Abiy n akka namoota garaagaraa ta’aniitti hin afarsiin. Hundishee tokko, Sababiin garbummaa Oromoo jara kana lameenidha. Kan isaan waan waljibban fakkaatan shiraafi xaxaa siyaasaati.
HAYILE MAARIYAAM DESSAALENYI OROMIYAA JECHUUNN KANA. This is simply Carton. Cubbuun nuti kana dura HarreMaariyaamitti kolfaa turre naanna’ee Oromiyaa seene. Wayi Taayitaa Xoophiyaa kanaa
OMN: Oduu Guyyaa (Hagayya 23 2019)
The Dream of Neftegna!!!
#Kashalabbee kana dhaggeeffadhu. Bilisoomteettikaa!. Utuu dubbannuu Qeerroo kuma 7 ol mirqaansaan lubbuu galaafachiiste. Ijoolleen dhuman suniifi maatiin ijoollee Bilisummaa Oromiyaa eeganii turan. Gumaan isaanii Bilisummaadha jedhanii of jajjabeessan. Kun garuu maallaqashee guurrattee dooccooshee kana ruurreffattee callistee teesse. Yaa Oromoo, duraa ka’een sitti hime.
#Abbaan ”SHUKSHUKTAA” Kana argeetu akkana jedhe!🤣🤣🤣🤣👈
Federalist façade for centralist front https://t.co/YvjBqPe6TU pic.twitter.com/Wu3PDhl1ll
— Kichuu (@kichuu24) August 18, 2019
Yaa Obbo Shimallis Abdiisaa!-Ittaanaa Prezedaantii Oromiyaa,
1. Ayyaanni saba bulchuu sirra hinjiru. Waan Kondemii Abiy Ahmed turteef qofa aangoo qabutti gargaaramee achirra sikaawwate; xiqquma kan Oromoof quuqamu Lammaa Magarsaas achirraa darbate gurbaan #Kuulloo walakkaatti guddate sun.
2. Oromummaa hinqabdu. Jiruufi jireenyikee marti bulbula habashaati. Atumtuu Habashaa afaan bartedha.
3. Ijoollee Gandaan ijaarte. Kanaaf ati Oromiyaa bakka hinbuutu. Ati gandeedha. Sammuunkees sana dabarsee yaaduu hindanda’u. Artist Hacaaluu Hundeessaati ka’ee tuuta tuutaan of jalatti ijaarrattee dantaadhaan ijoollee bokoksitee ofitti dachaaste. Waa’ee Kondemineemii nama 7f gidduu kana hiramtee boodan itti deebi’a.
4. Gaaffii Oromoo deebisuu hindandeessu. Wallaalaan gaaffii hindeebisu. Garaa baldhatte malee sammuunkee huuqqataadha. Hoffaa jechuun suma. Hoffaan qilleensa xixiqqaan qurxama. Hoffaan akkakee maatii tokko bulchuu hindanda’u. Ati haasaas hinbeettu. Dubbiinkee camcamii hinqabu. Ayyaana hinqabdukaa!
Jarana, Oromoon yoom ooggansa haqaafi hayyuu argatti laataa?
Ethiopia: ዘ-ሐበሻ የዕለቱ ዜና | Zehabesha Daily News August 23, 2019


text:
Dhaaba Ummatni Jaallatu Diinomsachaa Ummatichatti Firoomuun Hin Danda’amu !
(Ijoo Dubbii ABO – Caamsaa 14, 2019)
Bitootessa 14, 2019 Jaarmiyaaleen siyaasaa Itoophiyaa keessatti karaa nagaa socho’an walitti dhufuudhaan adeemsa siyaasaa biyya kanaa keessatti akkaataa ittin waliin socho’an, wal to’atanii fi sirna diimokiraasii gad dhaabuu keessatti qooda ijaaraa gumaachuu danda’an irratti waliigaltee ykn. waadaa tokko waliif mallatteessanii jiru. Paartiin biyya bulchu (EPRDF) fi Addi Bilisummaa Oromoo jaarmayaalee waadaa kana mallatteessan keessatti argamu.
Qabiyyee barruu waadaa sanaa keessaa inni ijoon tokko jaarmayaaleen siyaasaa wal madeessuu, olola wal irratti oofuu, wal xiqqeessuu fi maqaa walii xureessuu irraa fagaatanii yaada qajeelaadhaan sirna dimokiraasii gadi dhaabuuf filannoo itti aanuuf nagaan of qopheessuu dha.
Osoo waliigalteen ykn. waadaan jaarmayaalee siyaasaa sun akkanaan jiruu ODPn torban dabre miseensota isaa sadarkaa naannoo irraa kaasee hanga gandaatti jiraniif leenjii wayita kennutti “ABOn diina tarsiimoo kiyyaa ti.” jechuudhaan ifatti hordoftoota isaa barsiisuu irratti kan bobba’e tahuu ragaa guutuu argannee jirra.
Yeroon kun yeroo hundumaafuu ulfaataa kan nageenyi biyyattii haala yaaddessaa keessa galee jiru dha. Akkasumas, humnoonni kabajamuu mirga Ummata keenyaa morman yeroo itti akkaan of ijaaranii Saba keenya irratti lola waraanaa fi olola miidiyaa dabalatee duula kallattii adda addaan bananii gaggeessaa jirani dha. Yeroo akkanaa kanatti qaamni aangoo bulchiinsaa of harkaa qabu maal na dhibeedhaan yookaan ammoo ta’e jedhee karoorfachuudhaan gochaa badii akkanaa raaw’achuun hedduu nu gaddisiisa. Nu yaaddessas.
ABOn Ummata Oromoo keessatti seenaa fi bakka akkamii akka qabu osoo beekamuu Dhaaba kana xiqqeessuu fi diinomfachuuf yaaluun ODPdhaaf kufaatii fi taajjabbii yoo tahe mlaee bu’aa siyaasaa argamsiisuufis hin qabaatu. Gochaan kun waadaa jaarmayaaleen Siyaasaa waliif mallatteessan sanas kan faallessee fi cabse tahuun hundaan hubatamuu qaba. Cehumsa gara dimokiraasii dhugaatti godhamaa jirus gufachiisuu danda’a. Oromiyaa nagaa fi tasgabbii dhorkuun humnoonni faallaa dantaa Saba Oromoo hiriiran akka caalaattuu onnatanii fi hamilan taasisa jennee amanna. Adeemsi dogoggoraa akkasii dafee sirreeffamuu qaba.
Kanumaan wal qabsiisnee mootummaas ta’e jaarmayaaleen siyaasaa waadaa sana waliif mallatteessine bu’aa siyaasaa yeroo gabaabduu keessa ilaallachuuf jecha summii diigumsaa ummata keessa facaasuu irraa akka of eeggatan jabeessinee hubachiisna. Jaarmayaalee siyaasaa waadaa waliif mallatteessine cabsan sirnaanis waltajjiilee fi qunnamtii qabnuun kan itti wal gaafannu ta’a. Ummatni keenya kanneen summii diigumsaa fi diinummaa facaasaa oolan irraa cimsee akka of eeggatuu fi karaa danda’ame hundaanis akkuma ammas gochaa jirutti gochaa akkanaa saaxiluudhaan gaafatama isaa akka bahatu gadi jabeessinee dhaamna.
Injifannoo Ummata Oromoof !


text:
Ajjeechaa dhiyeenya kantiibaa magaalaa Moqaadishoo irratti raawwate kan raawwatte dubartii ka biroon kan geggeessamaa turte dubartii agartuun isee jamaa ta’e ta’uu mootummaan somaaliyaa beeksisee jira.
Mootummaan Somaaliyaa har’a ibsa baaseen dubartoonni lamaan qorannaa sirriin utuu irratti hin geggeessameen waajjira mootummaa magaalattii keessaa hojjetaa turan.
Dubartoonni lmaan kutaalee biyyattii to’annaa shororkeessotaa jala jiran keessa naanna’uu dhaan ji’a tokko keessatti walitti aansuu dhaan boqonnaa fudhatanii akka turan ibsi sun beeksiseera.
Al Shabaab baatii Adoolessa darbee haleellaa raawwatameef itti gaafatama fudhachuun ni yaadatama.
Kantiibaan magaalaa Moqaadishoo Abdurahimaan Usmaan dablatee angawoonni bulchiinsa isaanii kan keessa jiran namoonni saddeet dho’iinsa sanaan ajjeefamaniiru.
Kantiibaan magaalattii haleellaa sanaan balaan madaa’uu erga irra ga’e booda Qaataar keessatti wal’aanamaa erga turanii booda kamisa torban darbee du’aan boqotan.
VOA sagantaan Afaan Somaalee akka gabaasetti dubartoonni lamaan bulchiinsa magaalattii keessatti mindeeffamuuf jecha maqaa kijibaa gargaaraman.


text:
Nikaah Buusu-Lakk.3.1
Gosoota Nikaah buusu
Nikaah buusu bakka adda addaatti qoodun ni danda’ama:
1-Jecha dubbatamu irratti hundaa’e, ifa kan ta’ee fi ifa kan hin taane (al-kinaaya) jechuun bakka lamatti qoodu. Kana kutaa darbe keessatti ilaalle jirra.
2-Bu’aa irraa dhalatu irratti hundaa’e, “kan deebifamuu fi Addaan bahiinsaa” jechuun bakka lamatti qoodu.
3-Amala isaa irratti hundaa’e, “Sunnaah fi bid’aa” jechuun bakka lamatti qoodu.
4-Waqtii irratti hundaa’e, “Munajjiz (ammatti kan mirkanaa’e fi hojii irra oole), sharxiin kan walqabatee fi gara fuunduraatti kan maxxanfame” jechuun bakka sadiitti qoodun ni danda’ama.
Gosa tokkoffaa waan ilaalleef gosoota hafan sadan In sha Allah gargaarsa Rabbiitin ni ilaalla.
➦Dhiifama! Barreefama kana bakka lamatti qoodu barbaade ture. Garuu yaanni mata-duree tokko jalatti ramadamu qabu waan ciccituuf bakka tokkotti walitti fide. Kanaafi, ni dheerate.
1ffaa-Nikaah buusu deebifamuu danda’u fi Nikaah Buusu Addaan Bahiinsaa (Ax-Xalaaqu raji’iyy wal baa’in)
Ammaaf niikaah buusu deebifamu danda’u ni ilaalla. In sha Allaah kutaa itti aanu keessatti Nikaah buusu addaan bahiinsaa ilaalla. Jecha ijoo:
Iddaa jechuun dubartiin takka erga hiikkamte ykn dhiirsi irraa du’ee booda yeroo turtii ishiin turtuudha.
A-Nikaah Buusu Deebifamu Danda’u (Ax-Xalaaqu raj’iyy)
Namni niiti isaa irraa nikaah erga buuse, nama biraatti heerumuun dura iddaan (yeroon turtii) ishiin lakkaawwachuu qabdu ni jira. Tan ulfa hin qabne yoo taate yeroon turtii ishii marsaa laguu (heydii) sadii arguudha. Yeroo kana keessatti namni niiti isaa yoo nikaah irraa buuse osoo haala haarawaan nikaah hin hidhatin deebifachu danda’a. Nikaah buusun akkanaa Ax-Xalaaqu raj’iyy (nikaah Buusu deebifamuu danda’u) jedhama. Garuu niiti isaa deebifachuu kan danda’u: yeroo tokkoffaa fi lamaffaa nikaah yoo irraa buusee fi yeroon turtii xumuramuun dura yoo ta’eedha. Yeroon turtii yoo xumurame, nikaah haarawa hidhachuun malee deebifachuu hin danda’u. Akkasumas, yeroo sadaffaaf nikaah yoo irraa buuse deebifachuu hin danda’u hanga ishiin nama biraatti heerumtutti malee. Mee kana fakkeenyaan haa ibsinuu:
Faaxuma fi Ahmad wal fuudhan haa jennu. Waggaa muraasan booda wal ta’uu waan didaniif, Ahmad “Nikaah sirraa buuse”, Faaxumaan jedha. Amma Faaxumaan mana isaatii bahuu fi nama biraatti heerumuun dura marsaa laguu sadii arguu qabdi. Tarii Ahmad gaabbun Faaxumaa deebifachuu barbaada. Garuu marsaan laguu sadii xumuramuun dura, nikaah haarawa osoo isaa hin barbaachisin ishii deebifachuu danda’a. Yeroon turtii xumuramnaan nikaah haarawa yoo hidhate malee deebifachuu hin danda’u. Ammas, erga Faaxuma deebifatee booda yeroo lamaffaaf yoo nikaah irraa buuse, ishiin yeroo turtii ni lakkaawwatti. Ahmadis yeroo turtii kana keessatti ishii deebifachuu danda’a. Nikaah erga irraa buusanii booda, osoo nikaah haarawa hin hidhatin, yeroon turtii xumuramuun dura niiti ofii deebifachuun, “Nikaah Buusu Deebifamu Danda’u (Ax-Xalaaqu raj’iyy)” jedhama. Garuu Ahmad yeroo sadaffaaf Faaxumaa yoo hiike, yeroo turtii keessattis ta’i yeroon turtii erga xumurame boodas ta’i deebifachuu hin danda’u, hanga ishiin nama biraatti heerumtutti malee.
Niiti Ofii Deebifachuun Hayyamamaa ta’uu fi karaa godhamuu
Hundeen kana jecha Rabbii Olta’aati:
“Hiikkan yeroo lama. Sana booda haala gaariin qabachuu yookiin bifa gaariin gadi lakkisuudha.” Suuratu Al-Baqarah 2:229
“haala gaariin qabachuu” jechuun gara nikaahatti ishii deebisuu fi haala gaariin ishii waliin jiraachudha.
“Dubartoonni hiikkaman marsaa laguu sadii ofii isaanitiif eegu qabu. Yoo kan Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanan ta’an, waan Rabbiin gadaamessa isaanii keessatti uume dhoksuun isaaniif halaalaa miti. Yeroo san keessatti yoo tolchuu (fooyyessuu) fedhan isaan deebifachuu keessatti irra caalaa mirga kan qaban dhiirsota isaaniiti.” Suuratu Al-Baqarah 2:228
Dubartoonni erga hiikkamanii heeydi (laguu) sadii lakkaawwachu qabu. Yeroo turtii kana keessa faaydaa baay’etu jira. Isaan keessaa, dubartiin ulfa irraa qulqulluu ta’uu mirkaneefachu. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aala wanta garaa isaanii keessatti uumee akka beeksiisan dubartoota irratti dirqama godhe. Ulfas ta’i laguu (heydii) dhoksuu isaan irratti haraama godhe. Kana dhoksuun badii baay’etti waan nama geessuf. Ulfa yommuu dhoksitee nama biraatti heerumtu ilma isaa kan hin taane isatti maxxansiti. Kuni immoo rahimummaa kutuu fi haqa malee dhaala akka fudhatu taasisa. Tarii daa’imni kuni yeroo guddate fira isaa fuudhun haraamatti kufa. Kuni immoo sharrii guddaadha.
Laguu (heydii) dhoksuunis akkasuma badii guddaa qaba. Marsaan laguu dhumatuun dura dursitee kijibaan yoo isatti beeksiistee, haqa dhiirsaa addaan kutuu fi nama biraatiif of kennuudha. Kuni sharrii baay’ee fida. Gama biraatiin laguun akka hin jirre sobaan yoo isatti himte, baasii isarratti dirqama hin taane fudhatti. Kuni immoo karaa lamaan ishii irratti haraama ta’a: Tokkoffaa-haqa malee qabeenya isaa nyaachu. Lamaffaan karaa shari’aatiin kijiba dubbachu. Tarii yeroon turtii erga xumuramee booda ishii deebisuu danda’a. Kuni immoo sagaagalummaa ta’a, yeroon turtii erga xumurame booda ishiin isaaf ajnabiyyah (nyaapha) waan taatuf. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jedhe, “Yoo kan Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanan ta’an, waan Rabbiin gadaamessa isaanii keessatti uume dhoksuun isaaniif halaalaa miti.”
Wanta isaan keessa jiru dhoksuun Rabbii fi Aakhiratti amanuu dhabuu isaanii agarsiisa. Osoo Rabbii fi Aakhiratti amananii fi hojii isaaniitiif akka adabaman osoo beekanii, waan isaan keessa jiru dhoksuu fi kijibuun isaan irraa hin bahuu ture. Kanaafu, wanta garaa isaanii keessa jiru dhoksuu hin qaban. Yoo dhoksan ofii fi nama biraas miidhu.
“Yeroo san keessatti yoo tolchuu (fooyyessuu) fedhan isaan deebifachuu keessatti irra caalaa mirga kan qaban dhiirsota isaaniiti.” Kana jechuun niitin yeroo turtii (iddaa) kana keessa osoo jirtu abbaan manaa ishii deebifachuu danda’a. Garuu yoo tolchuu (fooyyessuu) fedhaniidha. Kana jechuun walitti yommuu deebi’an yoo gamtooman, wal jaallatanii fi haala isaanii fooyyessaniidha. Ishii miidhuf kan deebisu yoo ta’e, kuni dhoowwamaadha[1].
Faaydan biraa yeroo turtii keessa jiru: Tarii namtichi miira ofii too’achu dadhabuun niiti isaa hiika. Garuu akkuma yeroon darbuun waan ishii hiikeef garmalee gaabbu danda’a. Akkuma Rabbiin Guddaan jedhe, “Yoo tasa Rabbiin san booda dhimma haarawa (walitti deebi’u gidduu keessanitti) uume hin beektu.” Suuratu Ax-Xalaaq 65:1
Namtichis niiti tana deebifachuu ni barbaada. Osoo deebisuun jiraachu baate silaa ishii argachuu hin danda’u. Tarii ishiin nikaah haarawaan isatti deebi’uu waan didu dandeessuf. Innis ishii irraa obsuu hin danda’u. Ergasii sagaagalummatti kufa. Kanaafi, deebisaan hayyamamee. Kuni hikmaa (ogummaa) guddaadha. Rabbii ogeessota hunda caalaa Ogeessa ta’e tolti Isaa baay’atte.
Yeroo Sadaffaaf Yoo Hiike hoo?
Namtichi niiti isaa yeroo tokkoffaa fi lamaffaa hiikee yeroo turtii keessatti deebifachuu danda’a. Garuu yeroo sadaffaa yoo hiike, hanga nama biraatti heerumtutti deebifachuu hin danda’a. Rabbiin (Subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Yoo [hiikkaa sadaffaa] ishii hiike, san booda hanga dhiirsa biraatti heerumtutti isaaf hin hayyamamtu. Yoo inni (dhiirsi lammataa) ishii hiike, daangaa Rabbii eeguu isaanii yaadnan isaan lamaan yoo walitti deebi’an badiin isaan irra hin jiru. Kuni daangaawwan Rabbii kan Inni ummata beekaniif ibsuudha.” Suuratu Al-Baqarah 2:230
Namni lammataa ishiin itti heerumtu nikaah sirrii ta’een ishii fuudhu fi qunnamti sirrii raawwachu qaba. Dhiirsa jalqabaatiif halaala gochuuf yoo ishii fuudhe, kuni hin ta’u, dhoowwamadha.
Ahkaama (Murtiwwan) Niiti Deebifachuu keessaa
▶Ulaagaalee Niiti Deebifachuun sirrii itti ta’uu
1-Niiti hiikkamte deebifachuun nikaah buusu tokkoffaa fi lamaffaa keessatti ta’uu qaba. yeroo tokkoffaa nikaah yoo irraa buuse, yeroo turtii keessatti deebifachuu danda’an. Yeroo lamaffaas haaluma kanaan deebifachu danda’a. Garuu yeroo sadaffaaf nikaah yoo irraa buuse, deebifachuu hin danda’u, nama biraatti yoo heerumte malee.
2-Deebifachuun erga niititti seenee booda ta’a- kana jechuun niitin inni hiike, walqunnamti saalaa waliin kan raawwate ta’uu qabdi. Dubartii itti hin seenne nikaah irraa buusee deebifachuu yoo barbaade, ishii deebifachuu hin danda’u. Sababni isaas, yeroon turtii ishiin lakkaawwattu hin jiru. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Yaa warra amantan! Yeroo dubartoota mu’minaa fuutanii sana booda osoo qunnamtii hin raawwatin isaan hiiktan, iddaan (yeroon turtii) isin isaan irratti lakkaawwattan isiniif hin jiru. Isaan qananiisaa, gadi dhiisuu bareedaas isaan gadi dhiisaa.” Suuratu Al-Ahzaab 33:49
3-Deebifachuun yeroo turtii (iddaa) keessatti ta’uu– yeroon turtii yoo xumurame, nikaah haarawaan malee mirga deebifachu hin qabu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ni jedha: Dubartoonni hiikkaman marsaa laguu sadii ofii isaanitiif eegu qabu.” Ergasii itti aanse ni jedhe, “Yeroo san keessatti yoo tolchuu (fooyyessuu) fedhan isaan deebifachuu keessatti irra caalaa mirga kan qaban dhiirsota isaaniiti.”
4-Addaan bahiinsi dhiirsaa fi niiti kaasaan ta’uu dhiisu- kana jechuun dubartiin abbaa manaa ishiitiif qabeenya kennitee yoo isarraa addaan baate, inni ishii deebifachuu hin danda’u. sababni isaas, isarraa guutumatti addaan baate fi hariiroo addaan kuttee jirti.
5-Deebifachuun ammatti hojii irra kan oolu ta’uu– sharxiin wal qabsiisuun ykn gara fuunduraatti maxxansuun hin ta’u. Fakkeenyaf, yoo wanti kuni akkana ta’e, ani si deebifadha jechuun sharxiidhaan wal qabsiisuun hin ta’u. osoo wanti suni ta’uu baate, silaa maal godhaa?
6-Sababa adda addaatin nikeenyi kan diiggame ta’uu dhiisu– duubartoota fuudhun dhoowwaman namni yoo fuudhe nikeenyi isaa ni diiggama. Kanaafu, dubartii tana deebifachuu hin danda’u.
▶Deebifachuun haqaa fi mirga dhiirsati- haqa isaa kana eenyullee jala fuudhachuu hin danda’u.
▶Dubartiin hiikkamte hanga yeroo turtii (iddaa) ishii xumurtuutti abbaan manaa ishii baasii (qallaba) ishii irratti baasu qaba. Akkasumas, wanta fokkuu yoo raawwatte malee manaa ishii baasu hin danda’u. Ishiinis yeroon turtii xumuramuun dura manaa bahuu hin qabdu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Yaa Nabiyyicha! Yeroo dubartoota hiiktan, iddaa isaaniitiin isaan hiikaa, iddaas lakkaa’aa. Rabbii Gooftaa keessan ta’es sodaadhaa. Yoo gocha fokkataa ifa ta’een dhufan malee manneen isaanii keessaa isaan hin baasinaa; isaaniis akka hin baane. Sun daangaawwan Rabbiiti. Namni daangaawwan Rabbii darbe, dhugumatti inni lubbuu ofii miidhee jira.Yoo tasa Rabbiin san booda dhimma haarawa uume hin beektu.” Suuratu Ax-Xalaaq 65:1
Ajajni kuni Nabiyyii fi warroota isa hordofan hundaaf kan darbeedha. Sababa amansiisaa ta’een dubartoota hiiku yommuu barbaaddan, iddaa isaaniitiin isaan hiikaa. Kana jechuun ishiin laguu irraa qulqulluu fi kan dhiirsi ishii hin qunnamne taatee osoo jirtuu ishii hiikaa. “iddaa lakkaa’aa” Iddaa (yeroo turtii) lakkaawun kan danda’amu takkaa laguun takkaa immoo ji’aanii. Tan ulfa hin qabnee fi marsaa laguu tan argituu yoo taate si’a sadii laguu arguun iddaa lakkaawwatti. Ammas tan hin ulfoofne fi laguu hin argine yoo taate, ji’a sadii lakkaawwatti. Tan ulfa qabdu immoo hanga deessutti.
“Rabbii Gooftaa keessan ta’es sodaadhaa.” Dhimma keessan hunda keessatti Rabbiin sodaadhaa. Haqa dubartoota hiikkamanii keessattis Isa sodaadhaa. Yeroo turtii (iddaa) keessa osoo jiranu mana isaaniitii isaan hin baasinaa. Dubartoonni hiikkamaniis iddaan isaanii xumuramuun dura akka manaa hin baane. Manaa ishii baasun kan dhoowwameef iddaa ishii akka xumurtuuf. Iddaan haqa isaa waan of keessaa qabuuf dhiirsi mana jireenyaa fi qallaba ishiif dhiyeessun isarratti dirqama. Haqni isaa yeroo turtii keessatti ishii deebifachuudha. Kanaafu, hanga iddaa xumurtuu mana isaa keessa turuu qabdi. Garuu dubbiniis ta’ii hojiin wanta fokkuu maatii miidhu yoo hojjatte, haala kana keessatti manaa ishii baasun ni danda’ama. Fakkeenyaf hojii keessaa wanti fokkuun kan akka zinaa, dubbiin immoo warra arrabsuu fi garmalee isaan rakkisuu.
“Sun daangaawwan Rabbiiti…” kana jechuun suni daangaawwan Rabbiin gabroota Isaatiif murteesse, karaa godhee fi akka qabatanii irratti gadii dhaabbatan ajajeedha. Namni daangaawwan kanniin irratti gadi dhaabachuu diduun irra darbe ykn hanqise, dhugumatti lubbuu ofii miidhee jira. Kana jechuun daangaawwan Rabbii hordofuu fi eegu diduu isaatiin qooda ofii dhabe. Sababni isaas, addunyaa fi Aakhiraatti daangaawwan Rabbiin kaa’e ilma namaatiif fooyya’insa, milkaa’innaa fi gammachuu fidu. “Yoo tasa Rabbiin san booda dhimma haarawa uume hin beektu.” Tarii Rabbiin subhaanahu wa ta’aala qalbii namtichaa keessatti jaalalaa fi rahmata buusun yeroo turtii kana keessatti ishii deebisuu danda’a. Tarii namtichi sababa wayitiin ishii hiiku danda’a. Garuu yeroo iddaan xumuramu sababni kuni ishii irraa deemun inni ishii deebifatu danda’a[2].
▶Namni nikaah irraa buusee yoo deebise, hammi nikaah buusu ni hir’ata. Fakkeenyaf, yeroo jalqabaatiif nikaah tokko buusee yoo deebise, nikaah buusu lama qofatu isa hafa. Ergasiis, nikaah buuse yoo deebise, nikaah buusu tokkotu isa hafa. Yeroo sadaffaaf nikaah yoo buuse, san booda deebifachu hin danda’u. Isarraa addaan baati. Yoo nama biraatti heerumte malee lamuu fuudhu hin danda’u.
▶Yeroo turtii keessa osoo jirtuu abbaan manaa ishii yoo irraa du’e, ishiin qabeenya isaa ni dhaalti.
▶Dubartii Hiikkamte Akkamitti deebisuun ta’aa?
1ffaa-jecha dubbachuun deebisuu- jecha deebisu agarsiisu dubbachuun deebisuun sirrii akka ta’e aalimman irratti wali galanii jiru. Fkn, Inni, “Ani si deebifadhe, ati deebifamte, niiti tiyya deebifadhe fi kkf.” Ishiin jechuu.
2ffaa-Hojiin deebisuu-kana jechuun hojii dhiirsi hojjachuun niiti isaa itti deebifatuudha. Kanneen akka ishii waliin qunnamti saalaa raawwachuu fi dhungachuu. Aalimman baay’een abbaan manaa wantoota kanniin yoo raawwate niiti isaa akka deebiseetti ilaalu. Aalimoonni gariin immoo dubbachuu kan danda’u yoo ta’e jecha dubbachuu qaba jedhu. Namni kilaafa (garaagarummaa yaadaa) keessaa bahuuf jalqaba jecha dubbachuun ergasii hojii hojjachuun niiti isaa deebifachuu danda’a.
▶Niiti deebisuu irratti Ragaa Gochuu
Yeroo niiti deebisuu ragaa gochuun wanta jaallatamuu fi jajjabeefamuudha. Inuma aalimonni gariin akka dirqamaatti ilaalu. Rabbiin ni jedha:
“Yeroo beellama isaanii gahan haala gaariin isaan qabadhaa yookiin haala gaariin isaaniin addaan bahaa. Isin keessaa warra haqaa [nama] lamaa ragaa godhaa. [Warri ragaa baataniis] Rabbiif jedhaatii ragaa sirreessaa. Kuni kan namni Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanu ittiin gorfamuudha. Namni Rabbiin sodaatu, [Rabbis] karaa bahiinsaa isaaf godha.” Suuratu Ax-Xalaaq 65:2
Kana jechuun yeroo iddaan xumuramuutti dhiyaate, takkaa niiti teessan deebifachuun haala gaariin waliin jiraadhaa takkaa immoo haala gaariin isaan gadi furaa. Yeroo niiti deebistanii fi gadi furtan isin keessaa namoota lama haqa dubbatanii fi haqaan hojjatan ragaa godhaa. Yeroo nikaah buusanii fi niiti deebisan namoota haqaa lama ragaa gochuun mirgi fi haqni isaanii akka hin sarbamne taasisa. Wal-mormii fi miidhaa baay’ee hanbisa.
Guduunfaa
➦Iddaa jechuun dubartiin takka erga hiikkamte ykn dhiirsi irraa du’ee booda yeroo turtii ishiin turtuudha.
➦Dubartiin yommuu hiikkamtu takkamaan manaa hin ari’amtu. Mana ishii keessa turuun yeroo turtii (iddaa) lakkaawwatti. Tan ulfa hin qabne yoo taate, iddaan ishii heeydi (laguu) sadii arguudha. Tan heeydi hin arginee yoo taate immoo iddaan ishii ji’a sadii. Tan ulfaa immoo hanga deessutti.
➦Abbaan manaa yeroo turtii kana keessatti yeroo tokkoffaa fi lamaffaaf nikaah yoo irraa buuse, niiti isaa osoo nikaah hin haaromsin deebifachuu danda’a. Garuu yeroo sadaffaaf nikaah yoo irraa buuse, iddaa keessattis ta’ii iddaan ala deebifachu hin danda’u nama biraatti yoo heerumte malee.
➦ Iddaan dura yoo hin deebifatinii fi iddaan erga xumuramee booda niiti isaa deebifachuu yoo barbaade, nikaah haarawa mahrii kennuun hidhachuu qaba.
➦Dubartiin yeroo 1ffaa fi 2ffaaf yoo hiikkamte hanga iddaa ishii xumurtutti manaa baasun hin danda’amu, ishiinis bahuu hin qabdu, yoo wanta fokkuu hojjatte malee.
➦Namtichi yeroo iddaa keessatti niiti hiike deebifachuu yoo hin barbaadin, ishii waliin qunnamti saalaa raawwachu hin qabu.
➦Niitin iddaa keessa osoo jirtuu jecha deebifachu agarsiisu itti dubbachuun ykn wal-qunnamti ishii waliin raawwachuun deebifachuu danda’a.
Kitaabban Wabii
[1] Tafsiir Sa’diyy-fuula 101-102
[2] Madda olii-fuula 1025-1026
al-Fiqhul Waadih – Jiildi 2-fuula 113-115, Dr.Muhammad Bakr Ismaa’il
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3 -fuula 260-274, Abu Maalik


text:
Nikaah Buusu-Lakk.5
Gosoota xalaaqa osoo ilaallu kunoo as geenye jirra. Nikaah buusu bakka adda addaatti ramaduun salphatti waa’ee nikaah buusu akka hubatan nama gargaara. Gosoota xalaaqa (nikaah buusu) isa dhuma har’a ilaaluun ramaddi xalaaqa ni cufna. Gaafileen jalatti ni argamuu deebisuuf carraaqa
Nikaah Buusu ammatti raawwatame, yerootti maxxanfamee fi sharxiin wal qabate
1ffaa-Nikaah Buusu Ammatti raawwatamu (Ax-Xalaaqul Munajjiz)- jechi nikaah itti buusu takkaa ulaagaleen kan wal qabatee, takkaa immoo gara fuunduraan kan wal qabate takkaa immoo kan lamaan irraayyu bilisa kan ta’eedha. Nikaah buusun ulaagaa fi yeroo gara fuunduraa irraa bilisa ta’e, nikaah buusu ammatti raawwatame jedhama. Fakkeenyaf, niiti isaatiin, “Nikaah sirraa buuse” yoo jedheen, kuni nikaah buusu ammatti raawwatame (Ax-Xalaaqul Munajjiz) ta’a. Murtiin nikaah buusu akkanaa ammatti hojii irra ni oola yoo ulaagaalee nikaah buusu guute. Fkn, Niiti ulfa hin qabne isa jala jirtuun “Nikaah sirraa buuse” yoo jedhenii fi niitin isaa tuni heeydi irraa qulqulluu tan taate fi inni ishiin kan wal hin qunnamne yoo taate, ishiin ni hiikkamti. San booda iddaa lakkaawwachuu jalqabdi.
2ffaa-Nikaah buusu yeroo dhufuutti maxxanfame– yommuu yeroon suni dhufu nikaah buusuf niyyachuun nikaah buusu yeroon wal qabsiisudha. Fakkeenyaaf namtichi haadha manaa isaatiin, “ji’a dhufu jalqaba irratti ati hiikkamte. Ykn xumura halkanii irratti hiikkamte” jechuuni.
Murtiin nikaah buusu akkanaa ilaalchise hayyoota (aalimman) jidduu ilaalcha sadiitu jira.
1ffaa-yommuu yeroon suni dhufutti nikaah buusun hojii irra ni oola. Kuni ilaalcha Abu Ubeeyda, Is-haaq, Shaafi’ii, Ahmad, Daawud Zaahariyy fi hordoftoota isaaniiti.
2ffaa- Ammatti hojii irra ni oola. Kuni ilaalcha Ibn Musayyab, Abu Haniifa, Laysi fi Maalik
3ffaa– Ammattis ta’ee yommuu yeroon suni dhufuttis hojii irra hin oolu. Kuni ilaalcha Ibn Hazm.
Khilaafa (garaagarummaa yaadaa) keessaa bahuuf nikaah buusu yerootti maxxansuu irraa namni of eegu qaba.
3ffaa- Nikaah Buusu sharxiin wal-qabatee– kuni nikaah buusu hojii isaatiin ykn ishiitiin ykn nama biraatiin ykn wanta biraatiin wal qabsiisuudha. Fakkeenyaf, abbaan manaa niiti isaatiin, “Ati bakka akkanaa akkanaa yoo deemte, hiikkamte.”
Nikaah buusun akkanaa, takkaa wanta adeemsifame jiruutti maxxansuu takkaa immoo wanta gonkumaa ta’uu hin dandeenyetti maxxansuu takkaa immoo wanta ammatti hin jirre garuu gara fuunduraatti dhufutti qabsiisuudha.
-Nikaah buusu wanta ammatti adeemsifametti yoo maxxanse, nikaah buusun hojii irra oola. Fakkeenyaaf, osoo aduun baatee jirtu, “Aduun yommuu baatu ati hiikkamte” yoo jedheen kuni hojii irra oola. Kana jechuun ishiin ni hiikkamti.
-Wanta gonkumaa ta’uu hin dandeenyetti yoo maxxanse, nikaah buusun hojii irra hin oolu. Dubbiin isaa lagw (dubbii faaydi hin qabne) ta’a. Fkn, gaalli qaawwa lilmootiin yoo baate, ati hiikkamte. Kuni ta’uu waan hin dandeenyef, ishiin hin hiikkamtu.
-Wanta ammatti hin jirre ykn hin adeemsifamne garuu gara fuunduraatti kan adeemsifamu yoo ta’e[1], murtiin nikaah buusu akkanaa, namtichi nikaah buusu yoo niyyatee fi hojiin suni yoo hojjatame, nikaah buusun hojii irra ni oola. Fakkeenyaaf, Namtichi nikaah buusu niyyachuun “ati wanta akkanaa yoo hojjatte hiikkamte” niiti isaatiin yoo jedhee fi ergasii ishiin wanta san yoo hojjatte, ishiin ni hiikkamti.
Garuu namtichi nikaah buusu yoo hin niyyatinii fi jecha isaa saniin wanta gaarii irratti ishii jajjabeessuu ykn wanta badaa irraa ishii dhoowwuuf yoo ta’e, suni kakuu ta’a. Sharxiin (ulaagaan) inni kaa’e yoo hin guuttamin, homaa isarra hin jiran. Inni kakuu ilaalchisee wanti inni hojjatu hin jiru. Garuu sharxiin inni kaa’e yoo guuttame, inni kakuu waan diigeef kaffaaraa kafaluu qaba. Kaffaraa kakuu haala kanaan kafalan: Hiyyeeyi kudhan nyaachisuu yookiin isaan uwwisuu. Kana gochuu yoo dadhabe, guyyaa sadii sooma. (Ilaali suuratu Al-Maa’ida 89) (Kuni ilaalcha Sheeykhul Islaam ibn Taymiyyah akkuma Majmuu al-Fataawaa keessatti ibsee jiildi. 33, fuula- 44-46, 58-60 fi 64-66.)[2] fi barataa isaa ibn Al-Qayyim[3]
Gaafilee Nikaah Buusu
Gaafiwwan armaan gadii waa’ee nikaah buusu ilaalchisee hubannoo keessan cimsuuf kan qophaa’aniidha. Gaafi sirrii ta’ee deebisuuf carraaqa. Yoo isinitti ulfaate, barruulee nikaah buusu hanga ammaa ilaalle irra deebi’aa dubbisaa. Deebii deebisuuf filannoowwan kennaman keessaa deebii sirrii ta’e tuqaa. Fkn, deebiin “A” yoo ta’e, geengoo filannoo “A” duuba jirtu tuqaa. Ergasii xumura irratti “Galchi (Submit)” tuqa. San booda deebiin sirriin isiniif baha.
Kitaabban Wabii:
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3 -fuula 300-301, Abu Maalik
[1] al-Fiqhul Waadih – Jiildi 2-fuula 117, Dr.Muhammad Bakr Ismaa’il
[2] The Concise Presentation of the Fiqh of the Sunnah and the Noble Book- fuula 439
[3] Fiqhu sunnaah-jiildi 2, fuula 346, Sayyid Saabiq


text:
Sagantaan affeerraa laaqanaa kun paartii mormituu Samayaawii jedhamuun, “Gootota keenya galatoomfachuu” mata duree jedhuun kan qophaa’e tahuun beekameera.
Affeerraa laaqanaa kana irratti miseensota koree furmaata barbaadduu hawaasa muslimaa dhiheenya kana hiikaman, gaazexeessitoota, Namoota siyaasaa fi aktiivistoonni kan irratti argaman tahuun beekame. Miseensota koree furmaata barbaadduu hawaasa muslimaa fi Obboleeyyan sababa qabsoo nagaya hawaasa muslimaatiin hidhaman kanneen sagantaa kana irratti argaman jidduu; Ustaaz Abubakar Ahmad, Sheekh Makkataa Muhee, Ustaaz Ahmad Musxafaa, Gaazexeessaa Yusuuf Getaachawu, Ustaaz Muhammad Abaataa, Obboleessa keenya Eliyaas Khadiir fi namoonni birootis argamaniiru.
Namoota Siyaasaa, Gaazexeessota fi Aktiiviistoota jidduu immoo Dr Mararaa Guddinaa, Obbo Baqqalaa Garbaa, Iskindir Naggaa fi namoonni birootis argamaniiru.
Namoota sagantaa kana irratti dhamsa dabarsaan jidduu Dr Mararaa Guddina
“Sirna Cunqursaa kana jalaa bahuuf tokkummaan keenya jabeenya waan taheef kanumaan itti fufuu qabna” jechuun dhamsa dabarse.
Har’a gara galgalaa ammoo Gaazexeessaa Iskindir Naggaa, Obbo Andu’alem Arraagee fi namoonni biroo kanneen dhiheenya kana hidhaa irra hiikaman dabalatee namoonni 12 tahan poolisootaan ukkaafamanii kan hidhaman tahuu odeeyfannoon argame ni addeessa.


text:
Uummanni Oromoo naannoo Beenishaangul Gumuz jiraatu Hacuuccaa Mootummaa gabroofataa wayyaaneen irragahaa jiruu fi Shira mootummaan wayyaanee bifaa fi haala adda addaan irratti xaxaa jiru ofirraa molqee gatuuf qabsoo hadhaawaa gaggeessaa turuunsaa fi jiraachuunsaa nibeekama. Akkasumas qabsoo guutummaa Oromiyaa keessatti finiinaa jirus Qeerroon Oromoo naannoo Beenishaangul gumuz qoodaa fi dirqama lammummaa isaa bahaa jira.
Qabsoo hadhaawaa uummanni Oromoo naannoo Beenishaangul Gumuz gaggeessaa jiru kana danquuf sabboontotaa fi abbootii qabeenyaa qaqqaalii fi Abdii Uummata Oromoo ta’an godinaalee Beenishaangul uummanni Oromoo baay’inaan keessatti argaman kanneen akka matakkal, Aanaa yaasoo fi Magaala Asoosaa keessaa adamsuun mana hidhaa wayyaaneetti guuraa fi hiraarsaa turan, jirus. Akkasumas ajjeesaa fi qe’eefi qabeenya isaaniirraa buqqisaa jiru. Uummata naannichaas saboota naannichaa biroo wajjin walittibuusaa fi rakkoo dinagdee garaagaraaf saaxilaa jiru.
Dhimma Kanaan walqabatee, dhuma bara 2017 darbe kana mootummaan wayyaanee karoora haaraa baasuun namoota Keessa uummata Oromoo beekaniifi hojii gantummaan muuxannoo qaban lafa jiranii barbaadee Uummata Oromoo naannichaa irratti shira garaagaraa irratti xaxaa ture. Kanas hojii jalqabaa Dr. Amsaaluu (presidaantii yuuniversiitii Asoosaa kan ta’an) iin jalqabamee ture. Kunis Uummata Shinaashaa naannicha jiraatan aanaa Gilgel Balasitti walitti qabuun uummata Nagaa Oromoo naannichaa irratti kaasuun walitti buusuuf karoorfachaa fi uummata amansiisaa turuun isaa niyaadatama. Karoorri isaanii kunis qabsoo hadhaawaa qeerroon Oromoo naannichaa godheen fashaleera.
Yeroo ammaas, Dr. Amsaaluun ergamaa fi qajeelfama wayyaanee irraa fudhate galmaan gahuuf Itti aanaa piresidaantii Yuuniversiitii Asoosaa kan ta’an Obbo Naahoo Jeems dhalootaan saba Gumuz kanta’an dabalachuun yakka uummattoota naannicha bakka hin buunee fi seenaan hin daganne Barattoota Oromoo Yuuniversiitii Asoosaa keessaa baratanii fi Uummata Oromoo Godina Matakkal, Kaamaashi, Aanaa Yaasoo fi Magaalaa Asoosaa keessa jiraatan irratti raawwachaa jiru. Namoota hedduus mana hidhaatti guursisuuf qophiixumuranii jiru.
Namoonni ergama fudhatanii addadurummaan hojii kanarratti bobba’anii jiranis:
1. Dr. Amsaaluu Presidaantii Yuuniversiitii Asoosaa ( Yuuniversiitii Wallaggaa yeroo turantti sabboontota barattoota Oromoo hedduu hiisisaa fi ajjeesisaa turuunsaa ni yaadatama; yeroo ammaa immoo ergama addaa uummata Shinaashaa fi uummata Oromoo naannichaa walitti buusuu fi Barattoota OromooYuuniversiitii Asoosaa gooluu irratti fudhachuun bira gahameera)
2. Obbo Naahoo Jeems (Itti aanaa pirezidaantii Yuuniversiitii Asoosaa, barattootaa fi uummata Oromoo naannichaa keessumaa uummata Gumuz, Bartaa fi Maa’oo Koomoo wajjin walitti buusuuf qajeelfama addaa kan fudhatee fi Dr Amsaaluu wajjin hidhata Cimaa kan qabu ta’uun beekameera).
3. Obbo Balaay Wadiishaa (Komishinii farra malaammaltummaa naannoo Beenishaangul kanta’eefi bara 2016 tti sabboontota Oromoo naannichaa eeruu qaama mootummaafi dhiimmoota nageenyaaf kennuun kan hiisise) fi
4. Obbo Taayyee (Hojii gaggeessaa olaanaa naannoo Beenishaangul Gumuz kanta’an) ta’uun bira gahameera.
Uummanni Oromoo fi Qeerroon Bilisummaa Oromoo Naannoo Beenishaangul Gumuz namootiin Shira uummata Oromoo naannoo Sanaa buqqisuu fi duguuggaa sanyii Mootummaan Wayyaanee karoorfate keessatti hirmaachaa jirtan irraa akka of qusattan isin akeekkachiisa. Yoo tuffii fi yakka kanatti fuftan Uummanni Oromoo naannichaas ta’e Guutummaan Uummata Oromoo callisee kan hin ilaallee fi tarkaanfii keessa deebii hin qabne akka fudhatu isin beeksifna.
Dhuma irrattis Qeerroon Oromoo naannichaa uummata Oromoo Biyyaalaa fi keessa jiraatu hunda Shira wal irraa hincinnee fi yeroo yerootti bifa jijjiiruun Uummanni Oromoo Nnaannoo Beenishaangul Gumuz lafarraa dhabamsiisuuf taasifamaa jiru hubachuun uummata Oromoo naannichaa cinaa akka dhaabbattan Waamicha goona.
Amajjii 20, bara 2018
IUOf, Qeerroo Matakkal, Asoosaa irraa.


text:
Prezdaantiin Taayiwaan hawaasni addunyaa birmaddummaa biyya isii Chaayinaa irraa baraaruudhaaf akka birmatuuf gaafatte
Prezdaantiin Chaayinaa iddoola Taayiwaan humnaanis tahu gara biyyattiitti makuudhaaf qophii tahuu eega beeksiste booda, waraanni biyyattii duulaa murteessaa tahe kanaaf qophii barbaachisu hunda xumuruun of eeggannoo cimaa irraa akka turu kan ajajame tahuu gabaafame. Kanuma hordofuun prezdaantiin Taayiwaan Tsai Ing-wen yaada kenniteen karoorri Chaayinaa kun biyyattii yaaddoo hamaa keessa kan galche tahuu himte.
Prezdaant Tsai Ing-wen Taayipee keessatti miidiyaaleef yaada kenniteen, “hawaasni addunyaa dhaadannoo Chaayinaa kana akka salphaatti osoo hin ilaalin, birmadummaa fi dimokrasii Taayiwaan deeggaruun sagalee ni dhageessisa jennee abdanna” jette. Miss Tsai yaada isii itti fufuudhaan, hawaasni addunyaa adeemsa Chaayinaa kana yeroodhaan dura dhaabbatee yoo kan hin dhaabsisne tahe, boru ammoo biyyoota biroo weeraruun isii hin hafu jechuun akeekkachiifte.
Mootummaan Chaayinaa dhimma Taayiwaan irtti qajeelfama “biyya tokko, sirna lama” jedhu kan qabu yoo tahu, kunis Taayiwaan fedhiidhaan gara biyyattiitti yoo kan deebitu tahe, naannawa sirna dimokrasii hordoftu taatee mirgi ofiin of bulchuu bal’aa tahe kan kennamuuf tahuu ibsa. Taayiwaan ammoo biyya walaabaa fi dimokraatawaa tahuu isii ibsuun, qajeelfama Chaayinaa kana kan birmadummaa kiyya cabsuuf dhihaate jechuun kuffiste. Taayiwaan bara 1950 Chaayinaa irraa fottoquun of dandeettee sirna dimokraasiitiin kan bulaa jirtu yoo tahu, Chaayinaan garuu hanga har’aatti beekkamtii hin kennineef.