text:
﴿بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ﴾
78:1
﴿عَمَّ يَتَسَآءَلُونَ١﴾
عَمَّwaa’ee maaliiيَتَسَآءَلُونَwal-gaafatu?
Waa’ee maalii wal gaafatuu?
78:2
﴿عَنِ ٱلنَّبَإِ ٱلۡعَظِيمِ٢﴾
عَنِWaa’eeٱلنَّبَإِoduuٱلْعَظِيمِguddaa
Waa’ee oduu guddaa
78:3
﴿ٱلَّذِي هُمۡ فِيهِ مُخۡتَلِفُونَ٣﴾
ٱلَّذِىkanهُمْisaanفِيهِisa keessattiمُخْتَلِفُونَwal-dhaban.
Kan isaan isa keessatti wal dhaban.
78:4
﴿كَلَّا سَيَعۡلَمُونَ٤﴾
كَلَّاlakkiسَيَعْلَمُونَgara fuunduraatti ni beeku
Lakki, gara fuunduraatti ni beeku.
78:5
﴿ثُمَّ كَلَّا سَيَعۡلَمُونَ٥﴾
ثُمَّammasكَلَّاlakkiسَيَعْلَمُونَgara fuunduraatti ni beeku
Ammas lakki, gara fuunduraatti ni beeku.
“Waa’ee maalii wal gaafatuu?” kana jechuun namoonni keeyyattootaa fi ragaalee Rabbitti hin amannee fi kijibsiisan waa’ee maali ilaalchisee wal gaafatu? Ergasii wanta wal gaafatan itti aanse ni ibse: “Waa’ee oduu guddaa,” kana jechuun oduu guddaa kan ta’e “du’aan booda kaafamuu fi wanta Guyyaa Qiyaamaa adeemsifamu” ilaalchisee wal gaafatu.
“Kan isaan keessatti wal dhaban.” Oduun Guddaan kuni (Qiyaamaan) haqa gara fuunduraatti dhufu ta’ee osoo jiru, isa ilaalchise gargar ta’an. Isaan keessaa Qiyaamatti kan amanutu jira, isaan keessaa kan shakkuutu jira, isaan keessaa immoo guutumaan guututti kan itti hin amannee fi kijibsiisutu jira.
“Lakki, gara fuunduraatti ni beeku. Ammas lakki! gara fuunduraatti ni beeku.”
“Lakki,” Kana jechuun dhimmichi akka warroonni du’aan booda kaafamutti hin amanne odeessanii miti. Du’aan booda kaafamuun haqa dirqamaan gara fuunduraatti dhufuudha. Yommuu du’an waa’ee Aakhirah ilaalchise haqa ta’uu ni beeku. Sababni isaas, teesson isaanii Jahannam keessatti isaanitti mul’ifama. Du’aan boodas erga kaafamanii Qiyaamaa ilaalchisee wanti isaan kijibsisaa turan haqa shakkiin keessa hin jirre ta’uu ni beeku. Sababni isaas, erga kijibsiisaa turanii booda haala Aakhirah ijaan ni argu. Wanta argan kana immoo gonkumaa kijibsiisu hin danda’an. Ergasii adabbii (azaaba) kijibsiisaa turanitti humnaan oofamuun achi keessatti azzabamu (adabamu). Itti aanse ragaalee du’aan booda kaafamu agarsiisanii fi qananiiwwan namoota irratti oole ibsa:
78:6
﴿أَلَمۡ نَجۡعَلِ ٱلۡأَرۡضَ مِهَٰدٗا٦﴾
أَلَمْSila hinنَجْعَلِNuti gooneٱلْأَرْضَdachiiمِهَـٰدًاafaa (firaasha)
Sila Nuti dachii afaa (firaasha) hin goonee?
Kuni gaafi warra Guyyaa Qiyaamaa kijibsiisan irraa mirkaneefannaa ittiin barbaadaniidha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala dachii afaa ykn firaasha jireenya namootaatiif gaarii taate godhe. Namoonni haala salphaan ishii keessa jiraatu, haajaa isaanii guuttatu. Dachiin faayda fi bu’aa baay’ee lakkawwame hin xumuramne qabdi. Dachii garmalee bal’attuu fi jireenya lubbu-qabeenyitiif kan mijeesse, jireenya lammataa keessatti namoota du’an kaasu irratti danda’aadha. Sababni isaas, dachiin garmalee guddoo fi bal’oodha. Namoonni immoo xixxiqooleedha. Wanta garmalee guddaa kan uumee wanta xiqqaa uumun isatti ni ulfaataa?
78:7
﴿وَٱلۡجِبَالَ أَوۡتَادٗا٧﴾
وَٱلْجِبَالَgaarreenisأَوْتَادًاshikaali,
Gaarreenis shikaali [hin goonee]?
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dachiin akka hin sochoone fi hin kirkirre gaarreen shikaali tasgabbeessu godhe. Shikaali jechuun muka xiqqaa jalli isaa xiloo horii itti hidhuuf gara lafaatti gadi suuqamudha. Akkasumas, yeroo cidhaa ykn du’aa dukkaana yommuu dhaaban caafi isaa shikaalitti hidhan. Shikaalin kuni dukkaanni akka hin daaqne ykn hin sochoone eega. Haaluma kanaan, gaarreenis dachii daaqu fi socho’uu irraa eegu.
78:8
﴿وَخَلَقۡنَٰكُمۡ أَزۡوَٰجٗا٨﴾
وَخَلَقْنَـٰكُمْ isin uumneأَزْوَٲجًاcimdii,
Cimdiis goonee isin uumne.
Kana jechuun tokko kan biraatti akka tasgabbaa’uu fi horteen itti fuftuuf dhiiraa fi dubartii gochuun isin uumne. Akkasumas, tokko kan biraatti dabalamuun mi’aa qunnamti walirraa argatu. Kuni qananii guddaa Rabbii kana godhe galateefachu barbaachisuudha. Isa galateefachu keessaa tokko wanta Inni beeksiseetti amanuu fi ajaja Isaatti buluudha. Akkasumas, cimdii gochuun uumuu kana keessa mallattoo du’aan booda kaafamuun akka jiru agarsiisutu jira. Humna wal hormaataatiin uumama namaa ajaa’ibaa kana Kan argamsiise, wantuma uumama kana fakkaatu argamsiisuu irratti danda’aadha. Akkuma garaa haadhaa keessatti nama uumee gara addunyaa tanaatti baase, Guyyaa Qiyaamaas garaa dachii keessatti nama uumuun kaasuu irratti danda’aadha.
78:9
﴿وَجَعَلۡنَا نَوۡمَكُمۡ سُبَاتٗا٩﴾
وَجَعَلْنَا gooneنَوْمَكُمْhirriba keessanسُبَاتًاboqonnaa,
Hirriba keessanis boqonnaa goone.
Kana jechuun hirriba keessan isiniif boqonnaa goone. Kana keessa qananii hirribaatu jira. Guyyaa yommuu ifaajaa fi carraaqaa oolan qaamni isaanii ni dadhaba. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa filannoo namaatin ala hirribni akka isatti dhufu gochuun dadhabbii kana irraa oofa. Ergasii namni kuni boqonnaa argata. Sababa hirribaatin anniisaa fi humna haarawa horata. Namni halkan guutuu hojjachuuf jecha hirriba malee buluuf osoo yaale, dirqamaan hirribni isatti dhufuun isa kuffisa. Kunis boqonnaa akka argatuuf rahmata Rabbiin irraa isaaf ta’eedha. Gama biraatin, namoonni yommuu badii hojjatanii fi Rabbiin faalleessan, halkan guutuu yeroo hirriba itti dhabantu jira. Sababa kanaan, guyyaa boqonnaa fi tasgabbii hin argatan. Kanaafu, hirribni qananii guddaa galata barbaachisuudha. Galanni kunis kan ta’u, Rabbii olta’aa hirriba kana boqonna namaaf godhetti amanuu, wanta Inni beeksisetti amanuu fi Isaaf ajajamuudha.
Ammas, hirriba keessa ragaa du’aan booda kaafamu agarsiisutu jira. Akkuma jedhamu, hirribni obbolleessa du’aati. Namni rafe hanga dammaquutti akka nama du’eeti. Akkuma nama du’ee wanta naannoo isaatti raawwatamu hin beeku. Yommuu hirribaa dammaqu nama jiraa ta’ee deema. Namni du’ees qabrii keessa akkuma nama rafuu yeroo dheeraaf tura. Ergasii Guyyaa Qiyaamaa lubbuun isatti deebi’uun ni kaafama. Kanaafi, Guyyaa Qiyaamaa yommuu kaafaman,
Ni jedhu, ‘Yaa badii keenya! Iddoo hirribaa keenya irraa eenyutu nu dammaqsee?’ ‘Kuni waan Rahmaan waadaa galeedha, Ergamtoonnis dhugaa dubbatanii jiru.’ [jedhama].” (suuratu Yaasin 36:52)
78:10
﴿وَجَعَلۡنَا ٱلَّيۡلَ لِبَاسٗا١٠﴾
وَجَعَلْنَاgooneٱلَّيْلَhalkanلِبَاسًاuffata,
Halkanis uffata goone.
Kana jechuun akkuma uffanni qaama haguugu halkanis kan waa haguugu goone. Akkuma uffanni qaama haguugu, halkanis nama haguuga. Namni wanta guyyaa hojjachuu hin barbaanne halkan addatti bahee hojjata. Sababni isaas, guyyaa akka ijji namaa isa argitu hin barbaadu. Garuu halkan akka uffataatti waan nama haguuguuf, ijji namaa wanta inni hojjatu hin agartu. Ammas, akkuma uffanni qaamaaf mijaawaa ta’e, halkanis boqonnaaf mijaawadha- uffata gaarii yommuu uffatan mijaa’inni fi boqonnaan namatti dhagahama. Haaluma kanaan halkan gara hundaan nama marsuun boqonnaa namaaf ta’a. Guyyaa caalaa hirriba rafuuf halkan mijaawadha.
78:11
﴿وَجَعَلۡنَا ٱلنَّهَارَ مَعَاشٗا١١﴾
وَجَعَلْنَاgooneٱلنَّهَارَguyyaaمَعَاشًاyeroo jireenyaa,
Guyyaas yeroo jireenyaa goone.
Kana jechuun guyyaa yeroo namoonni galii jireenya isaanii itti argatan goone. Halkan caalaa guyyaan yeroo mijaawaa namoonni soorataa fi galii isaanii argachuuf itti hojjataniidha. Guyyaa jireenya itti fufsiisuuf akka hojjatan, halkan immoo boqonna akka argataniif gochuun dhugumatti qananii guddaa galata barbaachisuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Akka isa keessatti boqattanii fi tola Isaa irraa akka barbaaddattaniif, akkasumas akka Isa galateefattaniif rahmata Isaa irraa halkanii fi guyyaa isiniif godhe.” Suuratu Al-Qasas 28:73
Rahmata isiniif gochuu irraa kan ka’e, halkan keessatti boqattanii fi tasgabbooftan, guyyaa keessatti tola Isaa irraa itti barbaadattanii fi dalagattan isiniif godhe. Ammas kana keessa ragaa gara Qiyaamaa akeekutu jira. Akkuma Guyyaa oofee halkan fidu ykn halkan oofee guyyaa fidu, jireenya addunyaa tanaa guutumaan guututti jijjiree jireenya lammataa fiduu irratti danda’aadha.
78:12
﴿وَبَنَيۡنَا فَوۡقَكُمۡ سَبۡعٗا شِدَادٗا١٢﴾
وَبَنَيْنَاijaarreفَوْقَكُمْgubbaa keessanittiسَبْعًاtorbaشِدَادًاjajjaboo,
Gubbaa keessanittis [samiiwwan] jajjaboo torba ijaarre.
Isinii olitti samiwwan torba garmalee bal’atan, olfaagatan ijaarsa cimaa fi jabaan ijaarre. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa samii dachiif xaaraa gochuun dandeetti Isaatin bakkatti qabee. Ishii keessa faayda baay’etu jira. Isaan keessaa urjiileen, jiiyni fi aduun ishii keessa naanna’uun lubbu-qabeenyiif ifa kennu. Osoo ifni aduu jiraachu baate silaa lubbu qabeenyin hin jiraatanu turan. Kanaafi itti aanse ni jedhe, “Duungoo boba’aas goone.”
78:13
﴿وَجَعَلۡنَا سِرَاجٗا وَهَّاجٗا١٣﴾
وَجَعَلْنَاgooneسِرَاجًاduungooوَهَّاجًاboba’aa,
Duungoo boba’aas goone
Kana jechuun samii keessa duungoo boba’aa (aduu) goone. Aduu tana “Siraajan wahhaajaa” jechuun ibse. Siraaj jechuun duungoo ifaa fi hoo’insa kennuudha. Wahhaaj jechuun immoo baay’innaan kan boba’uudha. Kanaafu, aduun duungoo boba’aa ifaa fi hoo’insa kennituudha. Lubbuu qabeenyi dachii irra jiraataniif ifaa fi hoo’insa kennuun tajaajilti.
78:14
﴿وَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلۡمُعۡصِرَٰتِ مَآءٗ ثَجَّاجٗا١٤﴾
وَأَنزَلْنَاbuufneمِنَirraaٱلْمُعْصِرَٲتِduumessaمَآءًbishaanثَجَّاجًاbaay’innaan dhangala’u,
Duumessa irraas bishaan baay’innaan dhangala’u buufne.
78:15
﴿لِّنُخۡرِجَ بِهِۦ حَبّٗا وَنَبَاتٗا١٥﴾
لِّنُخْرِجَbaasuufبِهِۦisaan (bishaan kanaan) حَبًّاmidhaanوَنَبَاتًاbiqiltoota fi
Isaan (bishaan kanaan) midhaanii fi biqiltoota baasuf [roobsine].
78:16
﴿وَجَنَّٰتٍ أَلۡفَافًا١٦﴾
وَجَنَّـٰتٍAshaakiltiwwanأَلْفَافًاwalitti tuutta’an
Ashaakiltiwwan walitti tuutta’anis [baasuuf duumessa irraa bishaan buusne]
Kana jechuun duumessa irraa bokkaa wal duraa duubaan buusun lafa keessaa midhaan, biqiltootaa fi jannata mukkeen ishii wal keessa seenanii fi rukkatan baasne.
“Midhaan” kanneen akka qamadii, garbuu, xaafii, boqqoolloo fi kkf dha. Asitti “Biqiltoonni” wanta magariisa haala jiidhaa ta’een nyaatamaniidha. Kanneen akka margaa, baala, ukaa’a fi kkf.
Jecha “Jannata” jedhu, wanta mukkeen, midhaan, firaafiree, laggeen, gamoowwanii fi wanta nafsee gammachisu biroo of keessatti qabateef jecha itti fayyadamaniidha. Asitti jannata jechuun ashaakilti mukkeeni fi firaafiree adda addaa of keessaa qabduudha. Kunis ragaa cimaa du’aan booda kaafamu agarsiisuudha.
Firii fi sanyii gogaa bishaan itti roobsun lafa keessaa baasu kan danda’e, namootas erga du’anii biyyee ta’anii booda, lafee gogdu irraa lamuu isaan uumuu irratti danda’aadha. Abu Hureeyran akka dabarsetti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Afuuffi xurumbaa lamaan jidduu afurtama jira.” [Namoonni Abu Hureeyraa marsan] ni jedhan, “Yaa Abu Hureyraa, guyyaa afurtama jechuu keeti?” Innis ni jedhe, “Homaa jechuu hin danda’u”, Ni jedhan, “Ji’a afurtama jechuu keeti?” Innis ni jedhe, ‘Homaa jechuu hin danda’u’ Isaanis ni jedhan, “Waggaa afurtama jechuu keeti?” Innis ni jedhe, ‘Homaa jechuu hin danda’u’ ‘San booda Rabbiin bishaan samii irraa ni buusa. Ergasii akkuma kuduraan (baaqelan, atarri) biqilu isaanis (namoonnis) ni biqilu. Nama irraa wanti hin tortorre hin jiru lafee takkatti malee. Lafeen sunis Ajbu az-zanabi (lafee eegee)” jedhamti. Guyyaa Qiyaamaa lafee tana irraa uumamni namaa ni ijaarrama.’” Sahih Muslim 2955 a (Lafeen eegee tuni lafee gara taa’a irratti argamtuudha.)
Qananiiwwanii fi mallattooleen armaan olii dandeetti, ogummaa fi beekumsa Rabbii subhaanahu hubatanii Qiyaamaatti akka amananii fi Isaaf galata galchan nama taasisa.
78:17
﴿إِنَّ يَوۡمَ ٱلۡفَصۡلِ كَانَ مِيقَٰتٗا١٧﴾
إِنَّdhugumattiيَوْمَGuyyaaٱلْفَصْلِAddaan Baasuكَانَta’eمِيقَـٰتًاyeroo beellamamaa,
Dhugumatti, Guyyaan Addaan Baasu yeroo beellamamaa ta’eedha.
78:18
﴿يَوۡمَ يُنفَخُ فِي ٱلصُّورِ فَتَأۡتُونَ أَفۡوَاجٗا١٨﴾
يَوْمَGuyyaaيُنفَخُafuufameفِىkeessaٱلصُّورِxurunbaaفَتَأْتُونَisin dhuftanأَفْوَاجًاgaree gareen,
Guyyaa Xurunbaan afuufamee isin garee gareen dhuftaniidha.
78:19
﴿وَفُتِحَتِ ٱلسَّمَآءُ فَكَانَتۡ أَبۡوَٰبٗا١٩﴾
وَفُتِحَتِbanamteٱلسَّمَآءُsamiinفَكَانَتْtaateأَبْوَٲبًاhulaawwan,
Samiinis banamtee hulaawwan taatudha
78:20
﴿وَسُيِّرَتِ ٱلۡجِبَالُ فَكَانَتۡ سَرَابًا٢٠﴾
وَسُيِّرَتِdeemsifamteٱلْجِبَالُgaarreenفَكَانَتْtaateسَرَابًاsiribdu
Gaarreenis deemsifamanii siribdu ta’aniidha.
Aayah armaan oli fi Qur’aana guutuu keessatti, seer-lugni Afaan Arabaa fi Afaan Oromoo hubatamu qaba. Akka seer-luga Arabiffaatti; yeroo baay’ee wantoonni waa hubachuu hin dandeenye, xumura saala dubartii agarsiisun ibsamu. Fkn, ‘gaarreen’ waa hubachuu hin danda’an. Kanaaf, aayah keessatti suyyirat (deemsifamte), kaanat (taate) jechuun xumura saala dubarti agarsiisu fayyadame. Garuu Afaan Oromoo keessatti, wantoonni baay’inna qaban, xumura baay’inna agarsiisuun ibsamu qabu. Kanaafu, hiika aayah armaan olii keessatti gaarreen danuu (baay’ee) waan ta’aniif “deemsifaman” jechuun hiikne. Amaariffanis, Ingiliffaanis haaluma kanaan hiikkame.
Guyyaan Addaan baasu (Yawm al-Fasl)-Guyyaa Qiyaamaa Rabbiin gabroota isaa, gaarii fi badaa addaan baasu fi isaaniif ykn isaan irratti murteessudha.
Akka lugaatti, Al-Fasl jechuun wantoota lama ykn sani ol walitti makaman addaan baasuu fi fooyudha. Jecha Al-Fasl jedhu, yeroo baay’ee wanta hiikni isaa wal fakkaatuu fi wal makateef waan itti fayyadamaniif, jecha “murtii” jedhu bakka bu’a. Akkana ni jedhama, “Fasala al-haakimu baynal khasmayn” kana jechuun “Abbaan murtii wal-mormitoota lama jidduutti murteesse.” Abbaan murtii haqaan yoo murteesse haqaa fi soba addaan baasa.
Guyyaan Qiyaamaa Guyyaa Addaan Baasu kan jedhameef wantoota lama mirkaneessufi:
1ffaa-Kaafamu fi jazaa ilaalchisee wanta namoonni Qiyaamatti hin amanne morman ni mirkaneessa. Kunis dhugaa fi soba addaan baasudha. Warri har’a addunyaa keessatti, “Du’aan booda kaafamuun hin jiru.” jedhan, Guyyaa Qiyaamaa, oduun isaanii kuni soba akka ta’e ni mirkanaa’a.
2ffaa-Wanta namoonni keessatti wal dhaban ilaalchisee isaan jidduutti murteessu. Akkasumas, tokko kan biraa irratti waan daangaa darbeef isaan jidduutti murteessun haqa dhaabu. Namoota jidduutti erga murteesse booda gariin gara Jannataa, gariin immoo gara Jahannam deemun addaan baafamu.
Kanaafu, Rabbiin azza wa jalla, Guyyaa Qiyaamaa Muslimaa fi kaafira, mu’minaa fi munaafiqa, nama dhugaati fi nama kijibaa, haqaa fi soba addaan baasa. Kanaaf, Guyyaan Qiyaamaa Guyyaa Addaan Baasu (Yawmul-Fasl) jedhame.
Miiqaat jechuun wanta tokko hojjachuuf waqtii murteefamaa fi beellama yeroon isaaf godhameedha. Guyyaan Qiyaamaa yeroo beellamama akka ta’e ibsuun namoota waa’ee Guyyaa Qiyaamaa ilaalchise, “Maaliif dafee hin dhufne? Maaltu tursiisee?” jechuun gaafatanii fi odeefannoo isaatti qoosan irratti deebii deebisa. Sababni isaas, osoo duubatti hafee fi tureellee beellamni (qaxaroon) yeroo isaaf murteefameen alatti hin ta’u.
Hiikni kanaa: Guyyaa Qiyaamaa tursiisuu jechuun hin argamu jechuu miti. Jecha biraatin, Guyyaan Qiyaamaa yeroon isaa waan tureef Qiyaamaan hin dhaabbatu jechu miti. Ammas, Qiyaamaa kijibsiisuun keessan yeroo isaaf murteefame akka jijjiru wanta Nu taasisuu miti. Garuu Rabbiin suutuma suutaan yeroo isinitti fida. Kana keessa warroota Qiyaamaa kijibsiisaniif akeekachiisatu jira. Sababni isaas, tarii dhiyootti dhufuu danda’a, hin beekkamu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“[Qiyaamaan] tasa malee isinitti hin dhuftu.” Suuratu Al-A’araaf 7:187
As-Suur (Xurunbaa) jechuun wanta akka gaafa horii fakkaatu gama tokkon geengoo dhiphoo, gama biraatin immoo geengoo bal’aa kan ta’eedha. Keessi isaa immoo qullaa keessaan afuufun danda’amuudha. Gama dhiphaa ta’een yommuu afuufan gama bal’aa ta’een sagalee baasa. Guddinna xurunbaa Guyyaa Qiyaamaa afuufamu Rabbiitu beeka. Xurunbaan kuni addunyaan tuni akka xumuramtuuf, ergasii namoonni du’an akka kaafamaniif Malaaykaa isa afuufu qaba.
Saraabaa (siribduu) jechuun walakkaa guyyaa keessatti aduun garmalee hoo’u irraa kan ka’ee dirree ykn asfaalti irratti fagoorraa yommuu ilaalan bishaan fakkaate wanta mul’atuudha. Garuu yommuu bira gahanii ilaalan bishaani miti.
Kana booda ibsi keeyyattotaa: Dhugumatti Guyyaan addaan baasu Guyyaa Qiyaamaa kan isa keessa Rabbiin azza wa jalla gabroota jidduutti murteessudha. Tola Isaatiin warroota toltuu hojjataniif mindaa guddaa murteessaf, warra hamtuu hojjatan immoo adlii (haqummaa) Isaatiin isaan irratti adabbii cimaa murteessa. Guyyaan Qiyaamaa murtii Rabbiitiin yeroon isaa kan murtaa’ee fi beekkameedha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“[Guyyaa Qiyaamaa] yeroo lakka’ameef (murtaa’ef) malee hin tursiisnu.” Suuratu Huud 11:104
Guyyaan kuni yoo dhufe, waadaan Rabbiin olta’aan galee isa keessatti ni raawwatama. Guyyaan kuni kan jalqabu yommuu malaaykan guddaan kan Rabbiin itti gaafatamummaa afuuffi itti kenne xurunbaa afuufudha. Yommuu Malaykaan kuni xurunbaa si’a lammataaf kaafamaaf afuufu, namoonni addunyaa keessatti iddoo qormaataa kaa’amanii turan qabrii isaanii keessaa yaa’un garee gareen hatamtamaan gara iddoo murtiitti dhufu.
Samiinis babbanamuun hulaa fi karaa malaaykonni iddoo murtiitti argamuuf ittiin gadi bubbu’an taati. Gaarreenis hiddarraa bubbuqifamanii awwaara ta’uun qilleensa keessa bittinaa’u. Bakki gaarreen kuni irraa bubbuqifaman akka siribdu ta’a. Kana jechuun bakka gaarreeni ni mul’ata, garuu gaarreen bakka kana dhugaan hin jiran. Sababni isaas, daaraa ta’uun waan bittinaa’aniif.
78:21
﴿إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتۡ مِرۡصَادٗا٢١﴾
إِنَّdhugumattiجَهَنَّمَJahannamكَانَتْtaateمِرْصَادًاriphxuu,
Dhugumatti Jahannam riphxuu taate.
78:22
﴿لِّلطَّٰغِينَ مََٔابٗا٢٢﴾
لِّلطَّـٰغِينَdaangaa darbitootaمَـَٔـابًاiddoo deebii,
Daangaa darbitootaaf iddoo deebiti.
Riphuu jechuun diina haleeluf ykn wanta tokko tasa qabuuf dhokatanii eegudha.
“Dhugumatti Jahannam riphxuu taate.” Kana jechuun dhugumatti Jahannam warroota kafaranii fi daangaa darban riphxee eegdi. Ergasii, nama Rabbiin achi keessa akka seenu murteesse of keessatti butti.
“Daangaa darbitootaaf iddoo deebiti” kana jechuun Gooftaa isaanii irratti boonun warroota daangaa Rabbii darbaniif Jahannam mana, iddoo itti deebi’anii fi iddoo gahuumsa dhumaa keessa jiraataniidha. Warra kafaruun, shirkii hojjachuu fi badii gurguddaa adda addaa raawwachuun daangaa darban, du’aan booda erga kaafamanii booda iddoon isaan itti deebi’anii fi gahuumsi isaanii Jahannam ta’a. “Bara baraan ishii keessa turu.”
78:23
﴿لَّٰبِثِينَ فِيهَآ أَحۡقَابٗا٢٣﴾
لَّـٰبِثِينَturuفِيهَآishii keessaأَحْقَابًاbara baraan (yeroo dheeraa)
Bara baraan ishii keessa turu.
Kana jechuun yeroo dheeraa dhuma hin qabne Jahannam keessa jiraatu. Sababni isaas, kaafirota waan turaniif, adabbiin isaan irraa addaan hin citu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Namni Rabbii fi Ergamaa Isaa faallesse, dhugumatti ibidda Jahannam abadi yeroo hundaaf keessa jiraatantu isaaf jira.” Suuratu Al-Jinn 72:23 (Kana jechuun namni wanta Rabbiin itti ajajee fi dhoowwe keessatti Isa faallesse, Ergamtoota Isaa kijibsiisee, ergaa Isaatti amanuu dide, Jahannami Guyyaa Qiyaamaa seenutu isaaf jira. Yeroo hundaa achi keessa jiraata. Ma’asiyaan yeroo hundaaf Jahannam keessa akka jiraatan nama taasisuu Islaama keessa seenu diduu fi hundeewwan iimaanatti amanuu diduudha. Gabaabumatti kufriidha. Namni kafare kana jechuun Rabbitti, malaykota Isaatti, kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti fi Guyyaa Qiyaamaatti amanuu dide, yeroo hundaa abadii Jahannam keessa jiraata.)
78:24
﴿لَّا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرۡدٗا وَلَا شَرَابًا٢٤﴾
لَّاhinيَذُوقُونَdhandhamanفِيهَاishii keessattiبَرْدًاqabbanaوَلَاhin, fiشَرَابًاdhugaati,
Ishii keessatti qabbanas ta’ee dhugaati hin dhandhaman.
78:25
﴿إِلَّا حَمِيمٗا وَغَسَّاقٗا٢٥﴾
إِلَّاmaleeحَمِيمًاbishaan akkaan danfaa وَغَسَّاقًاmalaa, fi
Bishaan akkaan danfaa fi malaa malee.
78:26
﴿جَزَآءٗ وِفَاقًا٢٦﴾
جَزَآءًjazaa (adabbii)وِفَاقًاwalmadaalu.
Jazaa wal-madaalu.
“Ishii keessatti qabbanas ta’ee dhugaati hin dhandhaman. Bishaan akkaan danfaa fi malaa malee.” Kana jechuun daangaa darbitoonni Jahannam keessatti wanta qaamaa fi qalbii isaanii qabbaneessus ta’ee, dhugaati dheebu isaanii irraa kutu hin argatan. Kana irra, bishaan garmalee danfaa fi malaa dhandhamu. Azaaba (adabbii) kanaan kan adabamaniif sababa jireenya addunyaa keessatti badii fi yakka gurguddaa akka kufrii, shirkii, wanta Ergamaan Gooftaa isaanii itti geesse kijibsiisuu hojjata turaniifi. Kanaaf ni jedhe, “Jazaa wal madaalu” kana jechuun adabbii hojiiwwan isaanitiin wal gituu fi walitti galu adabamu. Kuni adabbii haqummaan (Justice) ta’eedha. Akkuma isaan badii gurguddaa fi hojii fokkuu hojjatan, adabbiin isaaniis akkasuma guddaa fi badaa ta’a.
78:27
﴿إِنَّهُمۡ كَانُواْ لَا يَرۡجُونَ حِسَابٗا٢٧﴾
إِنَّهُمْdhugumatti isaanكَانُواْturanلَاhinيَرْجُونَsodaatanحِسَابًاqorannoo,
Dhugumatti, isaan qorannoo hin sodaatanu turan.
Kana jechuun isaan du’aan booda kaafamutti waan hin amanneef “gara fuunduraatti hojii badaa hojjannuuf ni qoratamna, Guyyaa Murtii hojii badaa kanaaf ni adabamna” jechuun hin sodaatan. Kanaafi, fedhiin qullaan isaaniiti fi sheyxaanni jinni fi namaa suuta suutaan badii Jahannam keessatti yeroo hundaaf akka turan isaan taasisutti dabarsan.
Osoo qorannoo fi adabbii Guyyaa murtii sodaatanii silaa kufrii, shirkii fi badii gurguddaa hin hojjatu turan. Qiyaamatti amanu dhabuun isaanii badii gurguddaatti akka lixan isaan taasise. Kanaafi, namni Qiyaamaatti yoo hin amaniin, karaa qajeelaa irraa jallachuun badii gurguddaatti lixa. Ergasii yoo hin tawbatin, jazaa (adabbii) badii isaa ni argata. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Dhugumatti warri Aakhiratti hin amanne, karaa [qajeelaa] irraa kanneen jallataniidha.” Suuratu Al-Mu’minuun 23:74
78:28
﴿وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا كِذَّابٗا٢٨﴾
وَكَذَّبُواْkijibsiisanبِـَٔـايَـٰتِنَاAayaata Keenyaكِذَّابًاkijibsiisa.
Aayaata Keenyas kijibsiisuu ni kijibsiisan.
Kana jechuun aayaata (keeyyattootaa fi ragaalee) ergamtoota Keenya irratti buusne kijibsiisa cimaa ni kijibsiisan. Kijibsiisu jechuun wanta tokko soba akka ta’etti yaadudha. Keeyyattooni fi ragaaleen Rabbii olta’aa irraa dhufan haqaa fi akka aduutti ifa ta’anii osoo jiranu, daangaa darbitoonni ni kijibsiisan. Kunis sababa lammataa adabbii cimaatti Guyyaa Qiyaamaa isaan geessudha. Osoo keeyyattootaa fi ragaalee kanniinitti amananii, silaa ni hordofu turan. Ajajoota keeyyattoonni kunniin of keessaa qaban yoo itti bulan, adabbii jalaa ni bahuu jechuudha. Isaan kana hundaa waan hin hojjanneef adabbiif of saaxilan.
78:29
﴿وَكُلَّ شَيۡءٍ أَحۡصَيۡنَٰهُ كِتَٰبٗا٢٩﴾
وَكُلَّhundaaشَىْءٍwantaأَحْصَيْنَـٰهُwalitti qabne (galmeessine)كِتَـٰبًاbarreefamaan
Wanta hundaa barreefamaan walitti qabne.
Kana jechuun xiqqaa fi guddaa, gaarii fi badaa hundaa Kitaaba keessatti galmeessinee jirra. Yakkamtoonni badii isaan hin hojjanneen adabamu hin sodaatin, hojii isaanii irraa “waa ni badaa ykn ni dagatama” jedhaniis akka hin yaanne. Wanti isaan hojjatan hundi gonkumaa hin badu ykn hin dagatamu. Kana irra, kitaaba keessatti galmaa’e walitti qabama. Ergasii Guyyaa Qiyaamaa galmeen hojiin isaanii itti galmaa’e kunis isaaniif dhiyeefama. Akkuma Rabbiin (Subhaanahu wa ta’aalaa) jedhe:
“Galmeenis ni kaa’ama. Yoma san yakkamtoota waan isa keessa jiru irraa sodaattota ta’anii argita. Ni jedhus, “Yaa badii keeenya! Kuni kitaaba akkamii, xiqqaas guddaas walitti qabu malee hin dhiifne!” Wanta hojjatan dhiyaataa ta’ee argatu. Gooftaan kee eenyullee hin miidhu.” (Suuratu al-Kahf 18:49 )
78:30
﴿فَذُوقُواْ فَلَن نَّزِيدَكُمۡ إِلَّا عَذَابًا٣٠﴾
فَذُوقُواْkanaafu dhandhamaa,فَلَن hinنَّزِيدَكُمْisiniif daballuإِلَّاmaleeعَذَابًاadabbii
“Kanaafu, dhandhamaa! Adabbii malee [homaa] isiniif hin daballu.” [Isaaniin jedhama].
Kuni wanta Guyyaa Qiyaamaa warroota Jahannam keessa seenaniin jedhamuudha. Hiikni isaas: Adabbii kana dhandhamaa, adabbii malee homaa isiniif hin daballu. Yeroo yeroon adabbiin isaanii ni dabala. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Warroota kafaranii fi karaa Rabbii irraa [namoota] dhoowwan, sababa isaan balleessaa turaniif adabbii irratti adabbii isaaniif daballa.” Suuratu An-Nahl 16:88
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa rahmata fi tola Isaatin adabbii cimaa kanarraa nu haa eegu.
78:31
﴿إِنَّ لِلۡمُتَّقِينَ مَفَازًا٣١﴾
إِنَّdhugumattiلِلْمُتَّقِينَwarra Rabbiin sodaataniifمَفَازًاmilkaa’inna,
Dhugumatti warra Rabbiin sodaataniif milkaa’innatu jira.
Kana jechuun imala qormaataa tan taate jireenya addunyaa keessatti namoonni Rabbiin sodaatan (muttaquun) Guyyaa Qiyaamaa injifannoo fi bu’aa guddaa argatu, sharrii irraa nagaha ta’u.
Muttaquun (muttaqoota) jechuun: namoota wanta Rabbiin dirqama isaanirratti godhee hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisun adabbii Isaa irraa of eeganiidha. Wanti guddaan dirqama isaan irratti godhee keessaa iimaana, Isa qofa gabbaruu fi hojii gaggaarii akka salaata, sooma fi kkf dha. Wantoota Inni dhoowwe keessaa kufrii, shirkii fi hojii babbadoo biroo kan qaamaan, qalbii fi arrabaan wal qabataniidha.
Milkaa’u jechuun wanta badaa jibban jalaa nagaha bahuu fi wanta gaarii jaallatan argachuudha. Warri Rabbiin sodaatan (muttaqoonni) ibidda jalaa nagaha bahuun Jannata waan seenaniif warra milkaa’aniidha. Itti aanse iddoo milkaa’innaatti (Jannata keessatti) maal fa’a akka argatan tarreessa:
78:32
﴿حَدَآئِقَ وَأَعۡنَٰبٗا٣٢﴾
حَدَآئِقَAshaakiltiwwanوَأَعْنَـٰبًاinaba (waynii)
Ashaakiltiwwanii fi inaba
Ashaakilti jechuun lafa mukkeen firii buusan qabduu fi kan dallaan (haxiriin) itti haxirameedha.
Inaba jechuun firaafiree baay’ee mi’aayudha. Amaariffaan wayn, ingiliffaan grape jedhama. Bifa adda addaa qaba. Fakkii armaan gadi irraa ilaalun ni danda’ama:
78:33
﴿وَكَوَاعِبَ أَتۡرَابٗا٣٣﴾
وَكَوَاعِبَdubartoota harma guntuttuuأَتْرَابًاumriin wal-qixa kan ta’an
Dubartoota harma guntuttuu umriin wal-qixa ta’antu jira.
Kawaa’ib heddumminnaa “kaa’iba” ti. Kaa’iba jechuun dubara harmii ishii guuttamee geengawaa (naannawaa) ta’ee fi olbaheedha.
Atraab jechuun immoo umriin wal qixa kanneen ta’aniidha. Kanaafu, “wa kawaa’iba atraabaa” jechuun shamarran harmi isaanii guuttamee geengawa (naannawaa) ta’uun olbahee fi umriin isaanii wal-qixa kan ta’eedha. Jannata qananii keessatti Rabbul aalamiina warra Isa sodaataniif uume.
78:34
﴿وَكَأۡسٗا دِهَاقٗا٣٤﴾
وَكَأْسًاgeebaدِهَاقًاguuttamaa
Geeba (xoofoo) guuttamaa.
Ka’as jechuun geeba (meeshaa dhugaati) khamriin (farshoon, daadhiin) keessa jiruudha. Kanaafu, ka’asan dihaaqaa jechuun geeba khamriin guuttamee fi nama dhuguuf wal duraa duubaan dhangala’uudha. Farshoon ykn daadhin Jannataa gonkumaa nama hin macheessu.
78:35
﴿لَّا يَسۡمَعُونَ فِيهَا لَغۡوٗا وَلَا كِذَّٰبٗا٣٥﴾
لَّاhinيَسْمَعُونَdhagahanفِيهَاachi keessattiلَغْوًاdubbii faaydi hin qabneوَلَاhin, fiكِذَّٲبًاwal-kijibsiisuu
Achi keessatti dubbii faaydi hin qabnee fi wal-kijibsiisuu hin dhagahan.
Kana jechuun Jannata keessatti dubbii faaydi hin qabne fi sobaa hin dhagahan. Akkasumas, tokko kan biraa hin kijibsiisu. Warri addunyaa tanaa khamrii (farsoo) yoo dhugan dubbii faaydi hin qabne fi badaa dubbatu. Garuu Jannata keessatti khamriin qulqulluu nama hin macheessine waan taatef, warri Jannataa dubbii faaydi hin qabnee fi sobaa hin dubbatan, hin dhagahanis. Jannani ganda qananii faalama hundarraa qulqulluu waan taateef, dubbiin faayda hin qabnee fi tokko kan biraa kijibsiisun achi keessatti hin malu (hin ta’u). Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Achi keessatti dubbii faaydi hin qabnee fi wal yakkuu hin dhagahan, nagaha nagahaa waliin jechuu malee.” Suuratu Al-Waaqi’a 56:25-26
Jannata keessatti eenyullee badii hin hojjatu. Kanaafu, wal yakkuun hin jiru. Akkasumas, Jannata seenun dura qalbii isaanii keessaa jibbii, wal hinaafu fi amaloonii badaan hundi ni qulqullaa’a. Kanaafu, wal arrabsuun, wal hamachuu fi soba dubbachuun hin jiru. Hundi isaanitu obboleeyyan wal jaallattanii fi wal kabajan ta’anii jiraatu.
78:36
﴿جَزَآءٗ مِّن رَّبِّكَ عَطَآءً حِسَابٗا٣٦﴾
جَزَآءًmindaaمِّنirraaرَّبِّكَGooftaa kee,عَطَآءًkennaaحِسَابًاgahaa
Mindaa Gooftaa kee irraa ta’e, kennaa gahaa [mindeefamu].
Asitti jechoota sadii haala badhaasa warra Rabbiin sodaatanii ibsan haa ilaallu: Jazaa’an (mindaa), Axaa’an (kennaa), hisaaban (gahaa, herregamaa)
Mindaa jechuun sababa hojii tokko hojjataniif wanta namaaf kennamuudha. Kennaan immoo wanta dabalata fi akkanumatti namaaf kennamuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa warroota Isa sodaataniif hojii hojjataniif mindaa ni kennaaf. Garuu hojiin isaanii qofti Jannata waan isaan hin seensifneef mindaa isaanii isaaniif baay’isuun tola Isaatiin kennaa guddaa isaaniif kenna. Wanti Inni isaaniif kennu, jireenya isaanii keessatti isaan kan gahuudha. Kanaafu, sababa hojii isaanitiif mindaa ni kenneef.
Tolaa fi rahmata Isaatiin mindaa kana isaaniif guddisuu fi baay’isuun kennaa ni kenneef. Hojii gaarii takka isaaniif baay’isuun mindaa kudhan ykn dhibba torba ykn san caalu kennaaf. Tola Rabbiitiin hojii takkaaf mindaa kudhan ykn dhibba torba ykn san caaluu argachuun niyyaa fi qulqullinna hojii irratti hundaa’a. Namni hojii isaa keessatti niyyaan isaa qulqulluu ta’ee fi haala guutuu fi sirrii ta’een hojjate, mindaan isaa akkasuma guddaadha. Kanaafu qananiin Jannataa isaaniif mindaa, kennaa fi gahaadha.
78:37
﴿رَّبِّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا ٱلرَّحۡمَٰنِۖ لَا يَمۡلِكُونَ مِنۡهُ خِطَابٗا٣٧﴾
رَّبِّGooftaaٱلسَّمَـٰوَٲتِsamiwwanوَٱلْأَرْضِdachii, fiوَمَاwanta, fiبَيْنَهُمَاisaan lamaan jidduuٱلرَّحْمَـٰنِۖAr-Rahmaan,لَاhinيَمْلِكُونَdanda’anمِنْهُIsa irraaخِطَابًاdubbachuu
Gooftaa samiiwwan, dachii fi wanta jidduu isaanii jiru, Ar-Rahmaan ta’e [irraa mindeefaman]. Isatti dubbachu hin danda’an.
Kana jechuun kennaa guddaa kana Gooftaa samii torban, dachii fi wantoota isaan keessa jiran hunda uumee fi too’atu irraa argatan. Akkasumas, Inni Ar-Rahmaan kan ta’ee, rahmanni Isaa waan hundaa kan dhaqqabee fi haguugeedha. Hanga qananii guddaa kana argatanitti isaan kunuunsun ni guddise, isaaniif ni mararfate. Sababa rahmata Isaatiin mindaa fi kennaa guddaa kana argatan.
Itti aanse Guyyaa Qiyaamaa Guddinna Isaatii fi guddinna aangoo Isaa ni ibse. Guyyaa san uumamtoonni hunduu ni cal’isuu, homaa hin dubbatan. “Isatti dubbachu hin danda’an.” Kana jechuun hayyama Isaatiin ala eenyullee dubbii Isa waliin jalqabuu hin danda’u.
78:38
﴿يَوۡمَ يَقُومُ ٱلرُّوحُ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ صَفّٗاۖ لَّا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنۡ أَذِنَ لَهُ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَقَالَ صَوَابٗا٣٨﴾
يَوْمَGuyyaaيَقُومُdhaabbatuٱلرُّوحُRuuhinوَٱلْمَلَـٰٓئِكَةُmalaykoonni, fiصَفًّاۖhiriiran,لَّاhinيَتَكَلَّمُونَdubbatuإِلَّاmaleeمَنْkan أَذِنَhayyameلَهُisaafٱلرَّحْمَـٰنُAr-Rahmaan,وَقَالَdubbate, fiصَوَابًاwanta sirrii.
Guyyaa Ruuhi fi Malaaykonni hiriiran dhaabbatan, kan Rabbiin isaaf hayyamee fi wanta sirrii dubbate malee isaan hin dubbatan.
Wantoota Guyyaa Murtii adeemsifaman keessaa tokko Ruuhi (Malaykaan Jibriili) fi Malaaykonni biroo cal’isanii fi hiriira galanii Rabbiin fuundura dhaabbatu. Rabbiin azza wa jalla gabroota Isaa jireenya addunyaa iddoo qormaataa kaa’amanii turan ilaalchisee qorannoo akka dhaabuu fi murtii akka dabarsuuf hirira galanii dhaabbatu. Guyyaa san eenyullee nafsee ofiitif ykn nama biraatiif jedhee Rabbiitti waa dubbachuu hin danda’u, akka dubbatu yoo isaaf hayyamee fi dubbii sirrii dubbate malee. Ulaagaalee lamaan kanaan malee eenyullee dubbachuu hin danda’u:
1ffaa-Akka dubbatu Rabbiin isaaf hayyamuu
2ffaa-Wanti inni dubbatu sirrii ykn dhugaa ta’uudha.
78:39
﴿ذَٰلِكَ ٱلۡيَوۡمُ ٱلۡحَقُّۖ فَمَن شَآءَ ٱتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ مََٔابًا٣٩﴾
ذَٲلِكَSuniٱلْيَوْمُGuyyaaٱلْحَقُّۖHaqaفَمَنkanaafu, namniشَآءَfedheٱتَّخَذَqabataإِلَىٰgaraرَبِّهِۦGooftaa isaaمَـَٔـابًاdeebii
Suni Guyyaa Haqaati. Kanaafu, namni fedhe gara Gooftaa Isaatti [karaa] deebii qabata.
“Suni Guyyaa Haqaati.” Kana jechuun Guyyaan Qiyaamaa wanta argamuudha, shakkii hin qabu. Hiikni biraa, Guyyaan Qiyaamaa Guyyaa dhugaa sobni itti hin makamneedha. Sababni isaas, Gaafa san dhimmoonni hundi harka Rabbii jiru. Rabbiin irraa dhugaa malee wanti biraa hin ta’u. Faallaa kanaa, guyyaa jireenya addunyaa keessatti namoota iddoo qormaataa kaa’aman irraa sobni baay’een ni argama. Jireenya tana keessatti Rabbiin isaan qoruuf fedhii bilisaa waan isaaniif kenneef, fedhii qullaa haqaan wal faalleessu qabu. Garuu Guyyaa Qiyaamaa haqa ykn dhugaa malee homtu hin ta’u. Namoota hunda jidduutti haqaan murteefama.
“Kanaafu, namni fedhe gara Gooftaa Isaatti [karaa] deebii qabata.” Kana jechuun Guyyaan Qiyaamaa fi wanti isa keessatti adeemsifamu haqa ykn dhugaa ta’uu erga beektanii, namni fedhe dhugaan amanuun, tawbachuu fi hojii gaggaarii hojjachuun karaa Gooftaa isaatti isa geessu haa qabatu.
78:40
﴿إِنَّآ أَنذَرۡنَٰكُمۡ عَذَابٗا قَرِيبٗا يَوۡمَ يَنظُرُ ٱلۡمَرۡءُ مَا قَدَّمَتۡ يَدَاهُ وَيَقُولُ ٱلۡكَافِرُ يَٰلَيۡتَنِي كُنتُ تُرَٰبَۢا٤٠﴾
إِنَّآdhugumatti Nutiأَنذَرْنَـٰكُمْisin akeekachisneعَذَابًاadabbiiقَرِيبًاdhiyooيَوْمَGuyyaaيَنظُرُarguٱلْمَرْءُnamniمَاwantaقَدَّمَتْdabarsiteيَدَاهُharki isaa lamaanوَيَقُولُjedhuٱلْكَافِرُkaafirri,يَـٰلَيْتَنِىmaal qaba..osooكُنتُta’eeتُرَٲبَۢاbiyyee
Dhugumatti, Nuti adabbii dhiyoo isin akeekachiisne, Guyyaa namni wanta harki isaa lamaan dabarsan argu fi kaafirri, “Maal qaba osoo biyyee ta’ee [hafee]!” jedhuudha.
“Dhugumatti, Nuti adabbii dhiyoo isin akeekachiisne,” Yaa namoota azaaba (adabbii) Guyyaa Qiyaamaa kalaaye fi dhiyaate isin akeekachiisna. Guyyaan Qiyaamaa dhufuun isaa waan mirkanaa’ef dhiyoodha. Wanti dhufu hundi dhiyoo waan ta’eef. “Kullu maa huwa aati fahuwa qariibun” jedhama. Kana jechuun “Wanti ni dhufa jedhame hundi dhiyoodha.”
Akeekachisuu jechuun wanta sodaachisaa beeksisuudha. Rabbiin warroota daangaa darbanii fi kijibsiisan akeekachisuu irraa wanti hubatamu, yakka isaanitiif du’aan dura yoo hin tawbatin, adabbii cimaa fi laaleessaa isaaniif qopheesse beeksisuudha.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa adabbiin kuni du’aan booda erga kaafamanii Guyyaa Qiyaamaa haa ta’uu malee dhiyoo akka ta’e ibse. Sababni isaas, nama hundaafu jireenyi addunyaa gabaabdudha. Namoonni erga du’anii booda hubannoon yeroo nafsee isaanii keessaa ni haaqama. Yommuu kaafaman, du’aa fi kaafama jidduu guyyaa ykn cinaa guyyaa malee akka hin turreetti isaanitti dhagahama. (Namni du’e akka nama rafee waan ta’eef hamma qabrii keessa ture hin beeku. Namni hirriba cimaa sa’aati dheeraaf rafe, hangam akka rafe hin beeku. Sa’aati saddeet osoo rafeellee sa’aati takka waan rafe isatti fakkaata. Namni du’es osoo waggaa miliyoona tureellee yommuu kaafamu qabrii keessa yeroo gabaabaf waan ture isatti fakkaata.)
“Guyyaa namni waan harki isaa lamaan dabarsan argu…” kana jechuun adabbiin dhiyoon kan ta’u Guyyaa namni addunyaa qormaataa keessatti wanta hojjatee dabarse arguudha. Gaariis ta’ee badaa, wanta duraanis ta’ee kan boodaa hundi isaaf dhiyaata. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Guyyaa lubbuun hundii toltuu irraa waan hojjattee fi hamtuu irraa waan hojjatte [ishii fuunduratti] dhiyaatee argitu [yaadadhu]. Osoo jidduu ishiitii fi jidduu isaa (hamtuu hojjattee) fageenyi dheeran jiraate jaallatti. Rabbiin Of irraa isin akeekachiisa. Rabbiin gabrootaaf mararfataadha.” (Suuratu Aali-Imraan 3:30)
Guyyaa Murtii namni badii hojjate dabarseef garmalee gaabbuun, “Osoo anaa fi badii kana jidduu fageenyi dheeraan jiraate ykn garmalee osoo badii kanarraa fagaadhe maal qaba!” jechuun hawwa. “Rabbiin Of irraa isin akeekachiisa” kana jechuun adabbii Isaa isin sodaachisa. (Tafsiir ibn kasiir-2/336)
Namni wanta hojjate, dubbatee fi itti amane hunda galmaa’e ni argata. Wanta jireenya isaa keessatti hojjatu guutuu galmeessun salphaadha. Yeroo ammayyaa kana keessatti viidiyoo fi oodiyoon namni hojjate, hojii fi gocha namni waggaa baay’ee dura hojjate galmeessanii kaa’u. Fesbuukin guyyaa guyyaan wanta waggoota darban keessa poosti goone nutti mul’isa. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wantoota hundaa uume, hojii ilmaan Aadam hunda galmeessu irratti danda’aadha. Kanaafu, Guyyaa Murtii namoonni hundiinu wanta hojjatanii dabarsan ni argu.
“kaafirri, “ maal qabaa osoo biyyee ta’ee [hafee]!” jedhuudha.” Kana jechuun Guyyaan Qiyaamaa Guyyaa kaafirri “Osoo kaafamu baadhee fi zalaalamii biyyee ta’ee hafee maal qaba!” jechuun hawwuudha. Namni addunyaa keessatti Rabbii olta’aatti hin amannee fi Isaaf hin ajajamnee yommuu adabbii cimaa arguu, osoo biyyee ta’ee fi uumamuu baatee hawwa.
Wanti kaafironni addunyaa irratti ittiin qoosan, Guyyaa Murtii immoo wanta ittiin gaabban ta’a. Addunyaa irratti akkana jechaa turan, “Sila nuti erga duunee biyyee fi lafee taane booda ni kaafamnaa?” (Suuratu As-Saaffaat 37:16) Guyyaa Qiyaamaa immoo “osoo biyyee ta’e hafe maal qabaa!” jechuun gaabbu.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kufrii, shirkii, shakkii, nifaaqa fi sharrii hundarraa akka nu eegu kadhanna. Alhamdulillah Rabbil aalamiin tafsiirri suuratu An-Naba’i asirratti xumuramee jira.
Maddoota:
Tafsiiru Sa’dii-1068-1070
Ma’aariju tafakkuri wadaqaa’iqu tadabbur-15/11-31, Abdurahmaan Habanka
Tafsiiru Xabarii-24/7-53
Tafsiiru tahriir wa tanwiir-30/14-55
Tafsiiru Ibn Kasiir-7/459-468
Tafsiiru Qurxubii-22/15


c: text/html

text:
Ibsaa Kee Ol Kaasii Ibsadhuu
“Namoonni hojii kee isa gaarii arganii abbaa keessan isa Waaqa irraaf ulfina akka kennaniif ifni keessan akkuma kanatti namoota duratti haa’ifu!” Mat. 5:16 Nuti ijoollee tasaa miti Waaqayyo akeekaan jireenya biyya lafaa kana keessa nu kaa’e. Jireenyi ilma namaa tasa hiiika tokko malee ardii kana irra hin kayyamne. Macaafa Qulqulluu irraa akkas jedha; “Ani Waaqayyo kanan si uume, gadameessa haadha kee keessatti kanan si tolche, kanan si gargaarus…” (Isa. 44:2). Akka dubbii kanaatti as dhufaatiin keenya Waaqayyo biraati. Jechuun, tasuma akka waakkoo lafa kana irratti margine otuu hin ta’in, Waaqayyotu akeeka tokkoof yaadee bareechee akka bifa isaatii fi fakeenyaa isaatti nu uummate. (Seera Umamaa 1:2). Akeeki isaas akka namni bifaa fi fakkaatti Waaqayyoo uffate kun gabaabatti itti gaafatamuumaan lafa kana guutuu fi fedha Waaqayyoo tajaajiluuf. Egaa jireenyi tokkoon tokkon keenyaa Waaqayyo duratti gati jabeessa, darbees hiikaa fi kaayyoo qaba. Tarii yeroo garaa garaatti shaakalli nuti qabnu, kan naannoon keenya nutti himus jireenyi keenya kan hiika hin qabne itti galliin isaa kan hin beekamne nutti fakkeessuu danda’a ta’a. Biyyi lafaa kan cubbuun mo’ame, yoom iyyuu gara badiisaa, gara hirrina hundumaatti nu ofuu irraa of hin qusatu. Nutis yoo dhubbii kana dhugeefane, jireenya akeekaa fi kallattii hin qabneen oofamna taane, hammam Waaqayyo irraa fagaannee akka baajajaa jirru nu agarsiisa. Nuti gatti jabeyyidha Waaqayyo waa’een keenya ka isa dhibu, yeroo nuti ilami namaa irraa baqannee cubbuun iji keenya jaamaa dukkana jireenyaa keessa jooraa turre, otuu akka ilmaan badiisaatti nu hin lakkaa’in nu barbaacha gara keenya dhufe. Laaqii fi dhibee keenya hundumaatti hirmaachuun ol kaasee nu dhaabe. Tarii dubbii kana yoon fakeenyaa ibse gaarii ta’a. Aantee keenya ka caffeen nyaate tokko, yoo furuu feene caficha wajiniin laqnee olfanna malee, alaala dhaabannee hidhii hin xuunnu. Waaqayyo akkasuma nu ijoolee uumaa harka isaa caffee cubbu fi badiisaa keessa nu olfachuuf ofii isaati gadi dhufee dhiphina keenyatti hirmaatee. Akka kanatti egaa Waaqayyo harka keenya nu qabee nu fure, birmaduu guutuu nu baasse. Kanaaf ara’a hundumti keenyaa gammachuun sirbinee farsinaa, Waaqayyonis galateefanna. Foramuun keenya garu dhuma fayyisuu Waaqayyoo miti. Fayyini keenyaa Waaqayyotti deebi’uun keenyaa duwwaan xumurama otuu hin ta’in dhugaattii kallattiin waaqayyoo wajjin, amantiin abdii fayyisuu, birmaduu fi jaalala dhugaan guututti deddebi’uu dha. Kunis nuuf jireenya biyyaa lafaaf immo dhuga ba’umsa ka garaa Waaqayyoo isa jirenyaa nuuf kenne agarsiisiidha. Nuti Sogiddaa lafaa fi ijoollee ifaati Waaqayyo inni dhugaa ta’e, inni ifa hundumaa ta’e, dhugaa fi ifaa isaa gutuun gara keenya dhufe jireenya dukkana keessa gara ifaa fi jireenya araaratti nu bafate. Torban kana boodaa yeroon jiru akka amala biyya kanaatti yeroo itti Waa’ee dhalchuu gooftaa keenya Yesus Kiristoos ayyaanefannuudha. Yeroo kana akkuma arginu yeroo ifaati. Kun tasuma wanta ta’e miti. Kan inni dhugaa ba’u ifti gara ilmaan namootaa dhufuu isaati. Sagaleen Waaqayyoo waa’eedhufaatii Yesuus yeroo dubbatu, “ Sabini dukkana keessa jiraate ifa guddaa isaa arge, warri gooftummaa du’aa jala jiraataniifis ifni ba’ee”jedha. (Isa.42:6, Mat 4:16) Ifti kun kara keenya dhufuun egaa hedduun keenya ka ar’a gooftummaa du’aa, gooftummaa gadantummaa, gooftummaa sodaa, gooftummaa cubbuu, fi kkf jalaa baanee birmaduun abdii Waaqayyootti qabamnee jiraannu. Waaqayyo cubbuu keenya nuuf dhiisuun oftii nu qabate duwwaa otuu hin taane ijoollee ifaa nu godhate. Sagaleen Waaqayyoo akkas jedha; “Ani saba koo warra hin ta’iniif ibsaa, fayyinas gara biyya lafaa hundumaan akka geessitus si godheera” jedha. (H.Erg. 14:47, hiika GO) Kanaafitu gooftaa kenyaa Yesuus Kiristoos “Isin soogidda lafaa ti… Isin ifa biyya lafaati” nun jedha. (Matt. 5:14). Waaqayyoon haagalatu ! Nuti ijoollee tasaa ka jireenyi keenya hiika hin qabnne, ka kaayyoo fi maa’ii hin baafne miti. Nuti ijoollee Waaqayyoo isa hundumtu keessaa madde dhimmaa ol aanaa maa’essuuf as lafa kana irraa kayamneedha. Nuti soogidda biyya lafaati. Jireenya, abdii, birmaduu, qajeelummaa, nagaa fi jaalala karaa kiristoos badhaafamnetti qabamnee jiraachuun biyya lafaa, naannoo keenyaa, jireeenya obbollota kenyaa fi hawwasi keenya motummaa du’aa jalatti kufee tortoree akka hin banneef soogiddessuu fi haaressuuf Waaqayyoo akeekaan ofitti nu qabate. Darbees ibsaa jireenyaa, ka inni araara isaatiin laphee keenya keessa nuuf kaa’e ol kaasnee qabachuun kallatti abdii Waaqayoo isa gaarii fi dhugaa ta’e akka agarsifnuuf Waaqayyo nu fo’ate. Obboleetti ko obbolessa ko jireenyi kee akkami ? Ibsaa kee olfuutee baachaa jirtaa? Naanoon kee, hawasii ke, maatiin kee soogidda jireenyaa ka dhugaa fi birmaduu Waaqayyoo si irraa mi’eeffatuu lata? Jireenyi nuti itti waamane jireenyaa hiikaa fi kaayyoo hin qabne ka akka dha’a galaanaa asii fi achi dha’amnu miti. Jireenyaa abdii Waaqayyoo keessa dhugaan deddebi’anii fi abdii sanatti jiraataniti, jireenyaa kallatti agarsiisuu fi meeshaa fayyinaa fi geddaramsaa ta’uuti. Tokkoon tokkon keenya Waaqayyo kanaaf nu barbaade, gara keenya dhufe. Dhugaa dubbii Waaqyyoo isaa dhugaatti qabamnee akka jiraannu meeshaa hojee isaa isa gaarii akka taanuuf Waaqayyo nu haagargaaru. Amen. Lb. Dr. Gemechu Olana, Barrefame

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Caamsaa 24/2014(TOI) – ”Qaamni seeraan ala ta’ee socho’u kamiyyuu seera jalaa dhokachuu akka dandeenyaa hogganaan Biiroo dhimmoota Kominikeeshinii Naannoo Amahaaraa obbo Gizaachoo Mulunee himan.
Obbo Gizaachoon haala waqtaawwa ilaalchisuun har’a miidiyaaf ibsa laataniiru.Ibsa isaaniinis Naannoo Amahaaraatti hojii olaantummaa seeraa kabachiisuu hojjetamaa jiruun hojiin milkaa’aa fi shiraa diinaa fashaleesse hojjetameera jedhaniiru.
Duula olaantummaa seeraa kabachiisuu naannichatti hojjetameen shakkamtoonni naannoo Amahaaraafi Itoophiyaa diiguuf socho’an to’annaa seeraa jala ooluu himaniiru.
Kanneen keessa kanneen humana nageenyaa Mootummaa keessaa dhokatanii jiran,kanneen diinarra ergama fudhatanii mandheen ijaaramanii socho’aa turan, ajjeessaa lubbuun kanneen barbaadaman, karaa miidiyaa hawaasummaa gochaa uummataafi uummata walitti buusu kanneen raawwachuun shakkaman keessatti argamu jedhaniirui.
Duulli kun qaamni seeraan ala ta’ee socho’u kamiyyuu seera jalaa dhokachuu hin dandeenyee kan mul’isedha jedhaniiru.
Duula olaantummaa seeraa kanaan naannichaatti nagaa waaraa kan fooyyee qabu uumuun danda’amuu himaniiru.
Duulli kun kan itti fufu ta’uu kan himan obbo Gizaachoon uummanni akkum kanaan duraa milkaa’ina duulichaaf deeggarsa barbaachisu akka taasisu himaniiru.


text:
Minstirii dhimmaa alaa Yunaayitid Isteetis Antoonii Biliken daawwanna biyyoottan Laatiin Amerikaa keessatti taasisaa jiran Itti fufuudhaan Roobii har’aa biyya Chiilii daawwatanii jiru. Ministeerrii dhimmaa alaa Yunaayitid Isteets akka ibsetti, Bliinken Prezidaantii chiilii Gabri’eel Booriik fi minsteeraa dhimma alaa biyyatii Antoniyaa Ureehoolaat waliin wal arganii dhimmoottan biyyootan lamman walitii fidan kan akka daldalaa, nageenya naannoo, dhimma godaantotaa fi waa’ee jijjirama qileensaa irratti marii taasisanii jiru.
Antonii Bliinken Wixata dheengaddaa magaala Boogotaa keessatii Prezidaantii biyya Kolombiyaa Gustaavoo Peetrotin wal arganii akkaataa daldala baalaa sammuu namaa aduuchuu waloo dhaan too’achuun danda’amuu irratti marii taasisanii jiru. Dhimmicha irratti biyyoottan lamman walii galuu isaanii Biliken kan ibsan Yoo ta’uu waa’ee walii galtee irraa gahame irratii amma ammaatti wanti beekame hin jiru.
Blinken daawwanaa isaanii torban kana keessatti biyyoottan isaan daawwatan Kolombiyaan, Chiilii fi Peeruun hoggantootaa ilaalchaa adduunyaa Yunaayitid Isteete qabduu irra adda kan ta’ee ilaalchaa gara bitaatti luuccefate kan qabanii dha.


text:
Finfiunnee, Fulbaana 6/2014(TOI) – Jiddugallii leenjii Waraanaa Bulbulaa loltoota leenjisaa ture eebbisaa jira.
Leenjitoonni eebbifaman kunneen kanneen waamicha biyya baraaru fudhachuun fedhii isaaniin naannolee hundaarra walitti dhufan ta’uu hogganaan jiddugalichaa Koloneel Sobbooqaa Baqqalaan himaniiru.
Leenjitoonni kunis barnoota waraanaa, gahumsaa qaamaa,Hirrira loltummaafi mala lolaa irratti leenjii gahaa fudhachuun kan xumuran ta’uun himameera.
Sirna eebbaa kanarratti hoggantoonni olaanoo Raayyaa Ittisa Biyyaa argamaniiru.


text:
Siidaa Yaadannoo Obbo. Admaasuu Magarsaa Magaala Finfinneetti ebbifamee!
Artisti Admaasuu Birihaanuu Magarsaa (Abbaa Lataa) Bara 1956ttii Oromiyaa dhihaa, godina Wallaggaa Lixaa, ganda Qumbii jedhamutti dhalatan. Artistii Admaasuu bara 1968 irraa eegalee hojii aartii keessa kan ture yemmu ta’u, ogummaasaa kanaan manneen tiyaatiraa sadan Finfinnee keessatti argaman jechuunis, Hagar Fiqir, Galma Aadaafi Tiyaatiraa akkasumas Raas Tiyaatiraa keessa nama hojjateera. Dhuunfaasaatiinis hojii aartii hojjetaa kan ture Obbo. Admaasuu Birhaanuu Magarsaa guyyaa Guraandhala 14 bara 2016A.L.A mana isaanittii akka tasaa adunyaa kanarraa boqatan.
Ijoolummaasaa irra ka’e hamma guyyaa gaafa du’asaani Obbo. Admaasuun aartii Afaan Oromoo irratti nama qooda gudda fudhataa ture. Diraamalee Oromoo adda addaa bebbeekamoo ta’an keessumaa kan jalqaba bara 1990mootaa keessa qophii Dhaanga irratti baayyee jaalatamaa ture. Achiimmoo diraamaalee baacoo akka qaanqee fi diraamaa dhiyeenya agarsiisamaa ture Diraama Dheebuu jedhu keessattis qooda guddaa fudhachuudhaan daawwattoota biratti nama jaal’atama guddaa qabu ture. Sana malees. DVD ‘Yaa Baraa’ jedhamuun artistii Olii Naggaa waliinis kan hojjete bara darbe gabaa irratti olfameera. Qabiyyee DVD kuniis diraamota gaggabaabo haala dinqisiisaan keessatti kan argamanii dha. Filmii adda addaa keessattiis nama shoora ol’aano taphatee dha. Filmoota inni keessatti hirmaate keessa Filmii WAADAA jedhamu guyyaa kaleessa, jechuunis Caamsaa 14, 2016 magaala Finfinnee Giddugalaa Aada Oromootti haala ho’aa dhaan eebbifame.
Siidaa Yaadannoo Obbo. Admaasuu Biraanuu (Abbaa Lataa), guyyaa har’aa Magaala Finfinnee Bataskaana Kaateediraalii Qiddista Sillaasee, naannoo paarlamaa kan argamuu haala gaariin ebbifameera. Eebba Siidaa kanarrattiis maatiisaanii, Oromoota fi leelliftoota Obbo. Admaasuu Biraanuu irratti argamanii jiru. Siidaa aartii Oromoo kan ture Obbo. Admaasuu Biraanuu dhabnullee iddoosaa Siidaa Yaadannoo bakka buufannee barabaraan kan isaan itti yaadannuu dha.
Nagaan Nuuf Boqadhuu! Seenaan kee yoomiyyuu hin dagatamuu! Obbo. Admaasuu Biraanuu Sijaalannaa!
________
Oromootni Finfinnee fi naannawa ishii jiraattan akkasumas warrootni iddoo biraarra jirtan, Siidaa kana daawwachuf, Bataskaana Sillaaseetti dhuftanii ilaaluu dandeessan.


text:
Professor Asafa Jaalataa (Yuniveersitii Tenessii irraa)
Waa hunda dura Waldaan Dargaggoota Oromiyaa Mineesotaa (the Oromia Youth Association of Minnesota) har’a asiitti na afeeruu isaaf baayyeen galatoomfadhaa. Dargaggooti Oromoo kan Oromummaa qaban abdii egeree Oromiyaa ti. Har’a dargaggooti akka keesanii, kan Oromummaan dhaabatan, Oromiyaa mara keesatti ficila diddaa gabrummaa fi sochii bilisummaa finiinisaa jiru. Barattooti Oromoo Oromiyaa keesaatti bara 2000 lama irraa qabanii haraka quulaa, diina qawwee hidhate dura dhaabbataanii mirga ummata Oromoo falmaa jiru. Keessumaa immoo yeroo ammaa nyaphaa fi Oromoota galtuu ta’an Goobanoota aara galfii dhowwachaa jiru. Baraa 2005 irraa kasaani dhaadannoo “Gadaan gadaa bilisummaa ti” jeedhu qabatanii waldhaanssoo finiinsaa jiru. Barattooti Oromoo fi sab-boontoti biraan reebamaa, hidhamaa, ajeefamaa wareegama kafalauun dhiga isaaniin seena Oromoo bareessaa akka jiran ifaa dha. Murnoota hawaasa Oromoo hafaniifis fakkeenya gaarii taa’aa jiru. Continue reading


text:
Ulaagalee nama Muslimaa dhuunfaa kafarsiisuu
Nama Musliimaa tokko kafarsiisanii Islaama keessaa baasun dhimma salphaa miti. Kutaa darbe keessatti kafarsiisu wali galaatii fi kafarsiisuu adda baafame jechuun ilaalle turre. Kafarsiisuun wali galaa “Namni kana hojjate kafare” jechuun haala wali galaati fi dimshaashan dubbachuudha. Kafarsiisuun adda baafame immoo nama dhuunfaa tokko ykn garee tokko addatti baasun “Ati kafarte ykn isaan kafaran” jechuudha. Muslima keessaa nama dhuunfaa kafarsiisuuf ulaagaaleen guuttamu qaban ni jiru. Namni ulaagaalee kanniin osoo hin ilaalin nama Muslimaa kafarsiisutti fiigu hin qabu. Mee ulaagaale kanniin haa ilaallu.
Ulaagaalee nama dhuunfaa tokko ittiin kafarsiisan kanneen armaan gadi afranii:
1ffaa-Dubbiin ykn hojiin ykn dhiisun kuni kufrii ta’uu ragaaleen Qur’aanaa fi hadiisa agarsiisu
2ffaa-Dubbiin ykn hojiin kufrii kuni nama dhuunfaa kanarratti argamuun isaa mirkanaa’u.
3ffaa-Ragaan Qur’aanaa fi hadiisa isa gahuu
4ffaa– Isa irraa wanti kafarsiisuu dhoowwu cituu
Ibsa
✍Dubbiin ykn hojiin ykn dhiisun kuni ragaaleen Qur’aanaa fi hadiisaa akka agarsiisanitti kufrii ta’uun yoo hin mirkanaa’in, “dubbiin ykn hojiin ykn dhiisun kuni kufriidha” jedhee murteessun eenyufillee hin hayyamamu. Sababni isaas, kuni beekumsa malee Rabbiin irratti dubbachuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkaan jedhee jira:
Jedhi, “Wanti Gooftaan kiyya haraama godhe: gochoota fokkatoo, isaan irraa waan ifa bahee fi waan dhokate, dilii, haqa malee daangaa darbuu, waan Inni ragaa isaaf hin buusin Rabbitti qindeessuu fi Rabbiin irratti waan hin beekne dubbachuudha.” Suuratu Al-A’araaf 7:33
✍Dubbiin ykn hojiin ykn dhiisun kuni nama dhuunfaa kana irratti argamuun yoo hin mirkanaa’in, shakkii qofaan “kaafira” jechuun hin hayyamamu. Rabbiin olta’aan waan akkana jedheef:
“Waan beekumsa isaa hin qabnees hin hordofin. Dhugumatti, dhageettin, argituu fi qalbiin, kuni hundinuu isa irraa ni gaafatamu.” Suuratu Al-Israa 17:36
Sababni isaas, nama Musliima kafarsiisun haqa malee dhiiga nama nagahaa halaala gochuutti geessa. Hadiisa sahiih keessatti Abdullah ibn Umar (radiyallahu anhumaa) akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ يَا كَافِرُ . فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلاَّ رَجَعَتْ عَلَيْهِ
Namni kamiyyuu obboleessa isaatiin “Yaa Kaafir” jedheen, isaan lamaan keessaa tokko irratti [kufriin] deebi’ee jira. Akkuma inni jedhe yoo ta’e, [kufriin namtichaa mirkanaa’e.] Garuu yoo dhugaa hin ta’in, isa irratti deebi’a (Kufriin nama obboleessa isaa Muslimaatin “kaafira” jedhe irratti deebi’a.)” Sahiih Muslim 60
✍Ammas nama Muslimaa ragaan Qur’aanaa fi hadiisaa hin geenye, kufrii irratti hin murteefamu. (Kutaa itti aanu keessatti kana bal’innaan ilaalla.)
Ulaagaleen sadan kunniin erga guuttamanii, kana jechuun dubbiin, hojiin ykn dhiisun kuni kufrii ta’uu mirkaneefamu, nama dhuunfaa irratti argamuun mirkanaa’u fi nama kana ragaan gahuun erga mirkanaa’e, garuu wanti kafarsiisu dhoowwu yoo isa keessatti argame, yoosan inni hin kafaru.
✍Wantoota kafarsiisu dhoowwan keessaa:
–Dirqiisiisuu– namni tokko qalbiin isaa iimaanan tasgabboofte osoo jirtu kufrii irratti yoo dirqisiifamee kafare, kufriin isarratti hin murteefamu. Sababni isaas, wanti kafarsiisu dhoowwu waan jiruuf. Innis dirqisiisuudha. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Qalbiin isaa iimaanan tasgabboofte osoo jirtu nama dirqisiifamee malee, amanuu isaa booda namni Rabbitti kafaree fi kufriif qoma isaa bal’ise, Rabbiin irraa dallansutu isaan irra jira, isaaniif azaaba (adabbii) guddaatu jira.” Suuratu Al-Israa 16:106
(Fakkeenyaf, namni Musliimaa tokko kafirootan qabamee jecha kufrii akka dubbatu ni dirqisiifama. Namni Muslimaa kuni qalbiin isaa iimaanan tasgabboofte osoo jirtu jecha kufrii kana yoo dubbate, inni hin kafaru.)
Wantoota kafarsiisu dhoowwan keessaa:
–Garmalee waan gammadeef ykn gaddeef ykn sodaateef ykn kanaan ala wanta biraatif nama irratti niyyaan isaa cufamuun wanta jedhu kan hin beekne ta’uu. Rabbiin akkana waan jedheef:
“Wanta dogongortan keessatti badiin isin irra hin jiru. Garuu wanta qalbiin teessan itti xiyyeefatteen [qabamtu]. Rabbiin Araaramaa, Rahmata godhaa ta’eera.” Suuratu Al-Ahzaab 33:5
Anas bin Maalik akka gabaasetti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
Isin keessaa nama [akkanaa] caalaa yommuu gabrichi gara Isaatti tawbatu Rabbiin tawbaa isaatti garmalee gammada. [Namni kuni] lafa gammoojjii keessatti gaala isaa irra ture. Sooranni fi dhugaatin isaa ishii irra kan jiru ta’ee isa jalaa sokkite (badde). Innis ishii irraa abdii kute. Ergasii, ishii irraa abdii kutee osoo jiruu gara muka takkaa deemee gaaddisa jala ciise. Osoo inni haala akkanaa keessa jiruu, gaalli isa bira dhaabbatte. Funyoo ishii ittiin masaku qabatee garmalee gammaduu irraa kan ka’ee ni jedhe, “Yaa Rabbii! Ati gabricha kiyya, ani gooftaa keeti. Ciminna gammachuu irraa kan ka’e ni dogongore.” Sahiih Muslim 2747
Namtichi kuni dogongora Islaama keessaa isa baasu dogongoree jira. Garuu Islaama keessaa bahuu irraa ni dhoowwame, sababni isaas garmalee gammaduu irraa kan ka’e niyyaa isaa irratti waan cufameef wanta jedhu hin beeku. Gooftaa isaa faarsu barbaade. Garuu garmalee gammaduu irraa kan ka’ee jechoota osoo itti xiyyeefatee dubbate ittiin kafaruu dubbate. Kanaafu, dirqamni namarra jiru hanga ulaagaaleen kafarsiisuu guuttamanittii fi wantoonni dhoowwan dhabamanitti, garee tokko ykn nama dhuunfaa tokko irratti kufrii gadi furuu irraa of eeggachuudha.[1]
Guduunfaa
✍Ulaagaaleen armaan olii nama Muslimaa dhuunfaa tokko kafarsiisuuf kan itti fayyadamaniidha. Nama dhuunfaa hundeen isaa duraanu kaafira ta’e kafarsiisuf ulaagaaleen kunniin hin barbaachisan. Fakkeenyaf, nama dhuunfaa Kiristaanaa tokkoon kaafira jechuun ni danda’ama, inumaa dirqama. Sababni isaas, jalqabumaa inni amanti Islaamaa keessa hin seenne. Kafarsiisun namni tokko amanti Islaaman ala akka jiru irratti murteessudha. Namni kiristaana kuni duraanu Islaaman ala waan jiruuf kaafira.
✍Gabaabumatti, namni tokko nama Musliimaa dhuunfaa tokko kafarsiisuuf ulaagaalee kanniin irra barbaadu qaba. Jarjaree yoo kafarsiise mataa ofii irratti wanta hin taane fida. Keessumaayyu nama Islaama qabatee garuu dogongore kafarsiisuuf ariifatu hin qabu. Kana yommuu jennu immoo nama Islaama keessaa bahee kufrii labsee fi amanti biraa keessa seene kafarsiisu hin qabnu jechuu miti. Nama Islaama keessaa bahee kufrii labsee fi amanti biraa keessa seene, kaafira jennaan. Haaluma kanaan, Kiristaanota, Yahudoota, mulhidoota (athiest) fi namoota karaa isaanii hordofan ykn Islaamaa fi Muslimootatti duulanii fi dhiiga isaanii hayyaman kaafirota jennaan.[2]
[1] Majmuu’al Fataawaa wa rasaa’ili- Shekh Muhammad ibn Salih Useymiin-3/52-55, https://www.ajurry.com/vb/showthread.php?t=36744
[2] Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 800, Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii


text:
Itoophiyaan marii hidha Hidhaa Haarmosaa Waashingitan irratti akka hin hirmaanne beeksifte
Itoophiyaan marii biyyoota sadanii - Itoophiyaa, Masiriifi Sudaan dhimma Hidhaa Haaromsaa Laga Abbayyaa Waashingitanitti Kamisaa fi Jimaata gaggeeffamuuf jiru irratti akka hin hirmaanne ibsame.
Mariin jaarsummaa Ameerikaafi Baankii Addunyaan kanaan dura jalqabame ture ammas marsaa biraatiif Guraandhala 27-28, Waashingitan DC'tti beellamamu illeen Ministeerri Bishaanii, Jallisiifi Inarjii Itoophiyaan akka hin hirmaanne beeksiseera.
Beellamni marii amma qabame kun isa dhumaafi kan walii galteerra gahama jedhamee eegame ture.
Ta'us ministeerichi dhimma Hidha Haaromsaa kana irratti qaamolee dhimmi ilaallatu hunda mariisisee waan hin xumurreef hirmaachuu akka hin dandeenye beeksiseera.
Itoophiyaan marii beellamame kana irratti argamuu akka hin dandeenyes Ministeera Faayinsaansii/Maallaqaa Ameerikaatti himamuun isaa gabaafameera.
Kana duras mariiwwan akkaataa Hidhi Haaromsaa Abbayyaa ittiin bishaan guutamuufi gadi dhiifamuu qabu irratti mariiwwan gaggeeffaman walii galtee malee xumuramun isaanii ni yaadatama.
Mariiwwan kana duraa walii galtee malee xumuramu isaaniin walqabsiisuunis guyyoota sagal dura Waajjira Ministeera Muummeetti korri tokko adeemsaafi kallattiin mariichaa maal akka ta'uu malu irratti qaamoolee dhimmichi ilaalattu waliin ta'aame ture.
Marii Waajira Ministeera Muummeetti gaggeeffamee ture sana irrattis ministiroonni, miseensonni koree marii Hidhaa Haaromsaa, hayyoonniifi namoonni bebbeekamoo fi bakka butoonni hawaasaa hirmaatanii turan.
Marii dhaabbilee sabaa himaaf banaa hin turre kana irratti, Itoophiyaan marii amma Waashingitanitti taa'amuuf karoorfame kana irratti akka hin hirmaanne murtaa'uun isaa wanti beekame hin jiru.
Mariiwwan jaarsummaa Ameerikaafi Baankii Addunyaatiin biyyoota sadan walitti fiduun gaggeeffamaa ture kun akka walii galtee malee xumuramuuf sababiin ejjennoofi qabxiin marii Masiriin dhiyeessitu yeroodhaa gara yerootti waan jijjiiramaa tureef ta'uun isaa eerameera.
BBC'n ogeessota marichatti dhiyeenya qaban irraa akka hubatetti, gama Itoophiyaatiin mariin akkaataa bishaan ittiin guutamuufi gadi dhiifamuu danda'urratti akka ta'uu qabu carraaqamus, Masiriin garuu dhimmi marichaa akka ga'ee bishaanii irratti xiyyeeffatuuf dhiibbaa gochaa turte.
Ameerikaatti ambaasaaddarri Itoophiyaa Obbo Fitsum Araggaa fuula tiwiiteraafi Feesbuukii isaaniirratti akka barreessanitti, Itoophiyaan waliigaltee mirga bishaan Laga Abbayaatti fayyadamuu ishee dabarsee kennu kamiyyu hin raawwattu jedhan.


text:
Qiyaamaan haqa wali galaa hin jijjiramne keessaa isa tokkoodha. Zulmii ykn cunqursaa addunyaa keessatti bakka adda addaatti raawwatamu yommuu arginu, hidda sammuu keenya jalaa yaanni kuni ni xiixa, “Guyyaa dhadachi haqummaa itti dhaabbatu jiraachu qaba. Zaalimni har’a dachii badiin balleessu Guyyaan adabbii isaaf malu itti argatu jiraachun dirqama.” Suuratu An-Naazi’at dhugaa wali galaa (Universal Truth) kana ifatti baasti. Hogganaa zaalimota kan ta’e Fira’awna ibsuun dhadachi haqummaa dirqamaan akka barbaachisu namaaf himti. Kanaafu, Qiyaamaan dirqama dhufuu qabduudha. Garuu yoom dhuftii? Mee tafsiira (ibsa) suuratu An-Naazi’aat haa jalqabnu.
﴿وَٱلنَّٰزِعَٰتِ غَرۡقٗا١﴾
وَٱلنَّـٰزِعَـٰتِbutanغَرْقًاhumnaan,
[Malaaykota] humnaan butaniin.
79:2
﴿وَٱلنَّٰشِطَٰتِ نَشۡطٗا٢﴾
وَٱلنَّـٰشِطَـٰتِluqqistootaنَشْطًاsuuta,
Luqqistoota suuta luqqisaniin
Rabbiin azza wa jalla amaloota malaykoota namoota keessatti itti gaafatamummaa guddaa qabaniin kakate. Itti gaafatamummaan kunis, kaafironni yommuu du’an nafsee isaanii humnaan keessaa butuu fi baasudha. “[Malaaykota] humnaan butaniin.” Kana jechuun malaykoota nafsee kaafiraa humnaan butaniin Nan kakadha. Malaykoota irraa ramaddiin biraa immoo nafsee warra amananii (mu’mintoota) suutaa fi haala salphaan luqqisu ykn baasu. “luqqistoota suuta luqqisaniin” Kana jechuun Malaykoota suuta fi haala salphaan nafsee mu’mintoota luqqisaniin ykn baasaniin Nan kakadha.
Garee malaykootaa nafsee kaafiraa baasaniin, “kanneen butan (naazi’aat)” jechuun ibse. Garee malaykoota nafsee mu’mintoota baasan immoo, “luqqistoota (naashixaax)” jechuun ibse. Maqaan “naazi’aat” jedhu jecha, “naz’a” jedhu irraa kan fudhatameedha. Hiika “Naz’a” keessaa tokko, “wanta tokko butuu fi bakka isaatii buqqisuudha.” Maqaan “naashixaax” jedhu immoo jecha “nashx” jedhu irraa fudhatame. Hiika “Nashx” keessaa tokko, “wanta tokko suuta baasu fi luqqisuudha.”
79:3
﴿وَٱلسَّٰبِحَٰتِ سَبۡحٗا٣﴾
وَٱلسَّـٰبِحَـٰتِdaaktotaسَبْحًاdaakan,
Daaktota daakaniin
Rabbiin azza wa jalla garee malaykoota keessaa malaykoota qilleensa keessa daakaniin kakata. Itti gaafatamummaa isaanii wanta Inni qindeessee fi murteesse hojii irra akka oolchanii fi bakkaan gahan taasise.
Maqaan, “Saabihaat” jedhu, jecha “sabh” jedhu irraa fudhatame. Sabh jechuun bishaan ykn qilleessa keessa “daaku” dha. Kanaafu, “daaktota daakaniin” jechuun malaykoota samii irraa bu’uu fi gara samii ol bahuuf qilleensa keessa daakaniin Nan kakadha.
﴿فَٱلسَّٰبِقَٰتِ سَبۡقٗا٤﴾
فَٱلسَّـٰبِقَـٰتِdursitootaسَبْقًاdursa,
dursitoota dursaniin
Kana jechuun ajajoota Rabbii hojii irra oolchuuf malaaykota gara fuunduraatti dursanii fi ariitin deemaniin kakadha. Malaykoonni ajajoota Rabbii hojii irra oolchuuf namootaa fi jinnoota ni dursu. Ariitidhaan wanta ajajaman ni hojjatu.
﴿فَٱلۡمُدَبِّرَٰتِ أَمۡرٗا٥﴾
فَٱلْمُدَبِّرَٲتِqindeessan أَمْرًاdhimma
[Malaaykota] dhimma qindeessaniin [Nan kakadha]!
Kana jechuun malaykoota ajaja Gooftaa isaaniitiin dhimma addunyaa qindeessaniin Nan kakadha. Fakkeenyaf, ajaja Rabbiitiin rooba roobsu, biqiltoota biqilchuu, fi kkf.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa gosoota malaykoota kanniinitiin kakachuun du’aan booda kaafamu fi wanti Guyyaa Qiyaamaa adeemsifamu haqa akka ta’e mirkaneessa.
Akka lugaatti rajf jechuun sochii cimaadha. Rajafatil ardu jechuun dachiin sochii cimaa sochoote.
Kanaafu, Raajifah jechuun sababa sagalee cimaatiin sochootu fi hurgufamtu tan taatedha. Tan sagalee cimaan sochootu fi hurgufamtu dachiidha. Kanaafu, “Guyyaa sochootun sochootu” jechuun, guyyaa dachiin sababa afuuffi xurunbaa tokkoffaatin sochii cimaa sochootu fi kirkirtuudha.
Guyyaa Qiyaamaa xurunbaan si’a lama afuuffama. Si’a tokkoffaaf yommuu afuufamu, addunyaan guutuun ni baddi, dachii fi gaarreen sochii cimaa ni socho’u, kan Rabbiin fedhe malee lubbu-qabeenyin hundi ni dhumu. Yeroo murtaa’en booda afuuffin xurunbaa lamataa itti aana. Kanaafi ni jedha, “Itti aantun ni hordofti” Kana jechuun afuuffi xurunbaa tokkoffaa booda afuuffin xurunbaa lammataa itti aane dhufa. Afuuffi xurunbaa lammataa kana keessatti uumamtoonni du’an hundi qorannoo fi murtiif ni kaafamu. Afuuffin jalqabaa uumamtoota fixuudha, kan lammataa immoo kaasu ykn jiraachisuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa afuuffi lamaan kana ilaalchise ni jedha:
“Xurumbaan ni afuufama. Warrii samiiwwan keessaatii fi warri dachii keessa jiran hunduu ni dhumu, nama Rabbiin fedhe malee. Ergasii yeroo lammataas ni afuufama, yeroma san isaan dhaabbatanii kan ilaalan ta’u.” (Suuratu az-Zumar 39:68)
Gabaabumatti, “Guyyaa sochootun sochootu, itti aantun hordoftu” jechuun dhugumatti Guyyaa dachiin sababa afuuffi jalqabaatin sochii cimaa sochootu fi afuuffin lammataa itti aante dhuftu, ni kaafamtu.
﴿قُلُوبٞ يَوۡمَئِذٖ وَاجِفَةٌ٨﴾
قُلُوبٌqalbiiwwan,يَوْمَئِذٍGuyyaa san,وَاجِفَةٌ[sodaan] hollatu,
Guyyaa san qalbiiwwan [sodaan] hollatu.
Kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa, qalbiin namoota kafaranii fi badii gurguddaa hojjatanii sodaa, rifannaa fi jeequmsa cimaan guuttamti. Ciminna Guyyaa sanii fi adabbii itti deemaa jiran yommuu argan, qalbiin isaanii sodaa cimaa irraa kan ka’e garmalee ariitin dhikkisti. Dhiphinnaa fi jeequmsaan guuttamti.
﴿أَبۡصَٰرُهَا خَٰشِعَةٞ٩﴾
أَبْصَـٰرُهَاijji isaaniiخَـٰشِعَةٌgadi jettuudha
Ijji isaanii gadi jettuudha.
Guyyaa san ijji namoota kanniinii salphinnaa fi sodaa isaanii irraa kan ka’e gara lafaa ilaalti. Sodaan qalbii isaanii waan guutuuf, naasun waan isaan dhamaasef, gaabbin waan isaan haguugeef ijji isaanii salphattuu taati. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa itti aanse haala namoota addunyaa keessatti du’aan booda kaafamu kijibsiisan dubbachuutti darba:
“Isaan ni jedhu, “Sila dhugumatti nuti haala duraanitti ni deebifamnaa?Sila erga lafee bututte taanee moo?” Kana jechuun kaafironni du’aan booda ni kaafamtu yommuu jedhaman, “Sila dhuguma nuti erga uunee lafee bututte taanee booda gara jireenyaa ni deebinaa??! Oduun kuni fagoodha. Hin dhugoomsinu.” jedhu. Gaafin isaan gaafatan kuni dhugaa beeku fi dhugoomsuf osoo hin ta’in kijibsiisuu fi itti qoosufi.
“Du’aan booda kaafamuun hin jiru” jechuun yommuu kijibsiisan, ragaa qabatamaa ittiin morman hin qaban. Garuu ragaaleen Rabbii qabatamaa ta’an hidda sammuu fi wiirtuu yaadaa isaanii keessatti kan lixeedha. Garaa haadhaa keessatti uumamuun dura dhabama turan. Ergasii Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa isaan argamsiise. Kanaafu, akkuma jalqaba isaan uume, erga du’anii lafeen isaanii bututtee fi biyyee dachiitiin walitti makamtee boodas isaan deebisuu irratti Danda’aadha.
Kutaalee qaamaa xixxiqoo hunda dachii keessatti badan tokkoon tokkoon qaamatti deebisee qaama guutuu ijaarun dirqamaa miti. Kana irra, qaama isaanii irraa haftee hin banne “Ajbu az-zanabi (lafee eegee)” jedhamtu gahaadha. Lafee xiqqoo tana irraa qaama guutuu ijaara. Akkasumas, wanta isaan irra turan ilaalchise beekumsi Rabbii gahaadha. Lafeen isaanii tokkoon tokkoon eessa akka jirtu sirritti beeka. Kanaafu, “ta’aa” yoo isaaniin jedhe, akkuma yeroo jalqabaa isaan uumee ta’u
﴿قَالُواْ تِلۡكَ إِذٗا كَرَّةٌ خَاسِرَةٞ١٢﴾
قَالُواْjedhan,تِلْكَsuniإِذًاyoo akkas ta’eكَرَّةٌdeebiiخَاسِرَةٌhoongo (kasaaraa)
“Yoo akkas ta’e suni deebii hoongoti (kasaaraati).” Jedhan.
Kana jechuun du’aan booda kaafamuun yoo deebine, kasaaraa guddaa kasaarra. Kan akkana jedhaniif, azaaba (adabbii) Aakhiraatin waan akeekachiifamaniifi. Gahuumsi namaa ibidda ta’uu caalaa kasaaraan guddaan hin jiru. Ergasii Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa du’aan booda kaafamuun iyyansa takka qofaan akka ta’u ni beeksise:
79:14
﴿فَإِذَا هُم بِٱلسَّاهِرَةِ١٤﴾
فَإِذَاyeroma sanهُمisaanبِٱلسَّاهِرَةِ[kaafamanii] gubbaa dachii irra ta’u
Yeroma san isaan [kaafamanii] gubbaa dachii irra ta’u
“Ishiin iyyansa takka qofa. Yeroma san isaan [kaafamanii] gubbaa dachii irra ta’u.” Kana jechuun du’aan booda kaasuu fi deebisuun homattu hin hajamu, iyyansa takkatti xurunbaan afuufamu malee. Rabbiin akka kaafaman ajaja yoo dabarse, isaan yoosu kaafamuun gubbaa dachii irratti mul’atu. Malaykaan Israafil akka uumamtoonni kaafamaniif yommuu xurunbaa afuufu, namoonni jalqaba irraa kaasee hanga dhumaa jiran kaafamuun dirree bal’aa wal qixxaa’a ta’ee irratti walitti qabamu. Sagaleen xurunbaa keessaa bahuu kuni sagalee ykn iyyansa cimaadha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Xurumbaan ni afuuffama, yoosu isaan awwaalcha keessaa gara Gooftaa isaanii ariitiin bahu.” (suuratu Yaasin 36:51)
“(42)-Guyyaa dhugaan iyyansa dhagahan, suni Guyyaa [qabrii keessaa] bahiinsaati. (43)-Dhugumatti Nuti ni jiraachisna, ni ajjeesna, deebiin dhumaa garuma Keenya. (44)-Guyyaa dachiin isaan irraa babbaqaqxu, ariitidhaan [ishii keessaa ol yaa’u]. Suni walitti qabuu Nurratti salphaa ta’eedha.” Suuratu Qaaf 50:42-44
Guyyaa san namoonni hundu dhugaadhaan iyyansa ni dhagahu. Akkuma namni rafee hirriba keessaa dammaqu, isaaniis iyyansa kana dhagahuun ni jiraatu. Ergasii qabrii keessaa ol yaa’u.
“Sila oduun Muusaa si gahee?” Kuni gaafi nama wallaalaa barsiisuu fi nama beekaa yaadachisuuf barbaadameedha. Kana jechuun, oduu nabii Muusaan wal qabate kana hubannoon dhageefadhu. “Yommuu Gooftaan isaa sulula qulqulleefamaa, “Xuwaa” keessatti isatti lallabee,”
Sulula jechuun gaarreen jidduutti lafa gadi bu’aa ta’eedha. Sululli qulqulleefamaan Xuwaa jedhamu sulula gaara Xuur cinaatti argamuudha. Sulula kana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Muusaa ni dubbise, Ergamaa taasisee gara Fira’awnaa fi ummataa isaa erge. “Gara Fira’awnaa deemi, dhugumatti inni daangaa darbee jira.” kana jechuun cunqursaa, zulmii fi kufrii isaatiin, daangaa moottonni abbaa irree darban innis darbee jira. Fira’awni namoota cunqursuun, isaan miidhun, Gooftaa isaatti kafaruu fi garmalee of tuuluun daangaa darbee jira. Kanaafu, kanarraa isa deebisuuf gara isaa deemii jecha laafaan isa dubbisi.
﴿فَقُلۡ هَل لَّكَ إِلَىٰٓ أَن تَزَكَّىٰ١٨﴾
Jedhi, “Of qulqulleessuf fedhii qabdaa?
Rabbiin azza wa jalla Fira’awna gara diini Rabbii haqaatti dubbii laafaa fi kabaja qabuun akka waamuu fi dubbii yeroo isaa san keessatti moottota dubbisaniin akka dubbisuu Nabii Muusaa (aleyh salaam) barsiisa. Akkasumas, haala ajajaa fi dhoowwutin osoo hin ta’in haala gaafitiin gara amantiitti akka isa affeeru barsiisa. (Kana keessa namoota daaw’aa godhaniif barnoota guddaatu jira. Fira’wna garmalee daangaa darbeetti “dubbii laafaa dubbadhu” jechuun Rabbiin nabii Muusaa ajaja. Yommuu daaw’aa godhan (gara Islaamaa waaman) namoota hanga isaa daangaa hin darbin hoo dubbii akkami itti dubbachu barbaachisa? Arrabsuu moo dubbii jabaa laafinni keessa hin jirre itti dubbachu barbaachisaa? Kuni hundi hin ta’u. Dubbii laafaa arrabsoo fi jabeenyi keessa hin jirre isaanitti dubbachu barbaachisa. Mee ilaali, dubbii nabii Muusaan fir’awnatti akka dubbatu ajajame:)
“Of qulqulleessuf fedhii qabdaa?” kana jechuun xurii kufrii fi badii irraa of qulqulleessuu fi Gooftaa keetitti amanuu fi hojii gaggaarii hojjachuun nafsee tee faayuf fedhii qabdaa?
Tazkiyah jechuun of qulqulleessuu fi dagaagsudha. Namni akkuma Rabbitti dhugaan amanuu fi hojii gaggaarii hojjatuun, xurii kufrii, shirkii fi badii gurguddaa irraa nafsee ofii qulqulleessa. Akkasumas, sadarkaa tokko irraa gara sadarka ol’aanutti darba. Yeroo dheeraaf badii hojjachuun sadarka gadi aanaa keessa ture. Garuu akkuma amanee hojii gaggaarii baay’ee hojjatuu fi badii irraa fagaatun sadarka ol’aanaa irra gahuun kabajamaa ta’a.
﴿وَأَهۡدِيَكَ إِلَىٰ رَبِّكَ فَتَخۡشَىٰ١٩﴾
وَأَهْدِيَكَani si haa qajeelchuإِلَىٰgaraرَبِّكَGooftaa keetiفَتَخْشَىٰkanaafu ni sodaatta
Akka [Isa] sodaattuf gara Gooftaa keeti si haa qajeelchu.
Kana jechuun sifaataa (amaloota) gugguutuu fi maqaalee gaggaarii Gooftaa keeti sitti beeksisa. Amaloota fi maqaalee Isaa keessaa Inni Khaaliqa (Uumaa) wantoota hundaati, ajaja, “Ta’i” jedhuun wanta fedhe hojjata. Ammas, Inni Jabaa, Danda’aa, Injifataa fi Ogeessa. Sammuu keetiin amaloota Isaa gurguddoo yoo beekte, adabbii Isaa ni sodaatta. Gooftaa shariika hin qabne ta’uu Isaattis ni amanta, Isaaf ni masakamta (ajajamta), osoo homaa Isatti hin qindeessin Isa qofa ni gabbarta. Ammas, Guyyaa Murtii mindaa guddaa fi bareedaa kajeelun wanta Inni itti si ajaju ni hojjatta, wanta Inni irraa si dhoowwus irraa ni fagaatta. Rabbii olta’aa sodaachuun Isa beekun malee galma hin gahu. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe: “Gabroota Isaa irraa kan Rabbiin sodaatu beektota (ulmaa’i) qofaadha.” (35:28)
Kana jechuun haala guutuu ta’een kan Rabbiin sodaatu warra Isa beekan qofaadha. Kanaafu, akka Isa sodaattuuf amalootaa fi hojii Isaa sitti beeksisa, wanta Inni jaallatu fi jibbu sitti agarsiisa.
79:20
﴿فَأَرَىٰهُ ٱلۡأٓيَةَ ٱلۡكُبۡرَىٰ٢٠﴾
فَأَرَٮٰهُisa agarsiiseٱلْأَيَةَaayahٱلْكُبْرَىٰguddoo
Aayah guddoo isa agarsiisee
Kana jechuun Nabii Muusaan gara haqaatti isa waamu waliin, mallattoo fi ragaa guddaa wanti inni Rabbiin irraa fide dhugaa ta’uu mirkaneessu Fira’awnatti agarsiise. Fira’awni mallattoo Rabbiin ergamaa godhee isa erguu agarsiisu akka isatti mul’isuu Nabii Muusaa irraa barbaade. Nabii Muusaanis mallattoo guddoo itti agarsiise. Mallattoon guddoon tunis ulee Nabii Muusaan lafatti darbuun ergasii bofa guddaa fiigu fi nama sodaachisuu taatedha.
Asitti aayah jechuun mu’jizaa (raajii), mallattoo fi ragaadha. Uleen Nabii Muusaa gara bofaatti jijjiramuun raajidha (mu’ijizaadha). Kana jechuun wanta addaa ilmi namaa hojjachuu hin dandeenyedha. Rabbiin ala eenyullee ulee tana gara bofaatti hin jijjiru. Ammas Nabii Muusaan Nabiyyi ta’uu fi ergaan Inni fide dhugaa ta’uu mallattoo fi ragaadha. Rabbiin harka Nabii Muusaa irratti uleen tuni gara bofaatti akka jijjiramtu taasisuun Rabbiin isa erguu isaa Nabii Muusaaf ragaa cimaa taati. Nabiyyi ta’uu isaa mallatto agarsiistudha.
79:21
﴿فَكَذَّبَ وَعَصَىٰ٢١﴾
فَكَذَّبَ kijibsiiseوَعَصَىٰfaallesse
Garuu inni kijibsiisee ni faallesse.
Garuu Fira’awni raajii, mallattoo fi ragaa guddaa kana haa arguyyu malee Rabbiin irraa ragaa ta’uu ni kijibsiise. “Kuni hojii sihrii (falfalaa)ti, warri Misri sihrii hojjatu fakkaatama kana hojjachuu ni danda’an” jechuun ni odeesse. Ni faallesse-da’waa (waamicha) Muusaatiif deebii hin kennine, hin amanne, Rabbiif ajajamu ni dide.
79:22
﴿ثُمَّ أَدۡبَرَ يَسۡعَىٰ٢٢﴾
ثُمَّErgasiiأَدْبَرَgaragaleeيَسْعَىٰkan carraaqu ta’ee,
Ergasii kan carraaqu ta’ee garagalee [deeme].
Kana jechuun iimaana irraa garagalee haqa Muusaan (aleyh salaam) fide sobaan faallessuuf carraaqe. Sobni isaa kunis warra Misrii keessaa namoota sihrii (falfala) hojjatan walitti qabuun sihrii akka hojjatan taasisuudha.
79:23
﴿فَحَشَرَ فَنَادَىٰ٢٣﴾
فَحَشَرَwalitti qabeفَنَادَىٰni lallabe,
Walitti qabee ni lallabe.
79:24
﴿فَقَالَ أَنَا۠ رَبُّكُمُ ٱلۡأَعۡلَىٰ٢٤﴾
فَقَالَ jedhe,أَنَا۟aniرَبُّكُمُgooftaa keessan,ٱلْأَعْلَىٰol’aanaa
“Ani gooftaa keessan ol’aanadha” jedhe.
Kana jechuun namoota bulchiinsa isaa jala jiran walitti qabuun, “Ani gooftaa keessan ol’aanaa ta’eedha. Naa ol gooftaan biraa hin jira.” jedhe.
79:25
﴿فَأَخَذَهُ ٱللَّهُ نَكَالَ ٱلۡأٓخِرَةِ وَٱلۡأُولَىٰٓ٢٥﴾
فَأَخَذَهُ ٱللَّهُkanaafu, Rabbiin isa qabeنَكَالَadabbii fakkeenyaaٱلْأَخِرَةِdhumaaوَٱلْأُولَىٰٓjalqabaa, fi
Kanaafu, Rabbiin adabbii fakkeenyaa dhumaa fi jalqabaa isa qabe.
Kana jechuun Rabbiin Fir’awnan addunyaa fi Aakhiratti adabbiin isa qabe. Adabbiin dhumaa azaaba Aakhiraati. Adabbiin jalqabaa immoo osoo addunyaa keessa jiru galaana keessatti akka liqimfamu isa taasise. Adabbiin kuni warra akka isaatti daangaa darbaniif fakkeenyaa fi barnoota ta’a.
79:26
﴿إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَعِبۡرَةٗ لِّمَن يَخۡشَىٰٓ٢٦﴾
إِنَّdhugumattiفِىkeessaذَٲلِكَkanaلَعِبْرَةًbarnootaلِّمَنnama..fيَخْشَىٰٓsodaatu
Dhugumatti, kana keessa nama [Rabbiin] sodaatuuf barnootatu jira.
Kana jechuun sababa badii isaatiin adabbiin fira’awna irratti raawwatame, nama Rabbiin sodaatuuf barnootaa fi gorsa ta’a. Adabbii Fira’awna irra gahe yommuu arguu ykn dhagahu, nama of tuule, Mootii Ol’aanu faallessee fi ajaja Isaa dide hunda, Rabbiin addunyaa fi Aakhiratti adabbii cimaa akka isa adabu ni beeka. Kanaafu, of tuulu fi ajaja Rabbii olta’aa diduu irraa of eega.
79:27
﴿ءَأَنتُمۡ أَشَدُّ خَلۡقًا أَمِ ٱلسَّمَآءُۚ بَنَىٰهَا٢٧﴾
ءَأَنتُمْsila isinأَشَدُّirra jabaataخَلْقًاuumuأَمِmooٱلسَّمَآءُۚsamiiبَنَـٰهَاInni ishii ijaare
Sila isin uumuutu irra jabaata moo samiidhaa? Inni ishii ni ijaare.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa keeyyattoota tannin keessatti namoota du’aan booda kaafamutti hin amanne dubbisa:
“Sila isin uumuutu irra jabaata moo samiidhaa?” Kana jechuun yaa namoota! akka yaada keessanitti du’aan booda isin kaasutu irra jabaadha moo samii uumutu irra jabaadhaa? Eeti, samii fi wantoota ishii keessa jiran uumuun nama uumuu caalaa jabaa fi guddaadha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti, uumamni samiiwwanii fi dachii uumama namootaa caalaa guddaadha. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Suuratu Ghaafir 40:57
Samii fi dachii yommuu ilaalan garmalee gurguddoodha. Namoonni immoo isaan lamaaniin wal bira yommuu qabaman akka mixii (dangadaati). Samii fi dachii garmalee gurguddatanii fi bal’attan kanniin Kan uume, namoota erga du’anii booda isaan deebisuun ykn kaasun itti ulfaataa? Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Sila samiiwwanii fi dachii Kan uume fakkaataa isaanii uumuu irratti danda’aa mitii? Eyyeen [ni danda’a]! Inni akkaan Uumaa, Beekaadha.” Suuratu Yaasin 36:81
Kana jechuun samiiwwanii fi dachii garmalee gurguddatanii fi bal’atan kanniin uumuu kan danda’e, du’aan booda akkuma duraan turanitti isaan deebisuu irratti danda’aa mitii? Eeyyen, erga du’anii qaamni isaanii biyyee fi lafee bututte ta’ee booda deebisuu irratti danda’aadha. Sababni isaas, Inni wantoota hundaa irratti danda’aa waan ta’eef wanti Isatti ulfaatu fi jabaatu tokkollee hin jiru. Kanaafi, itti aanse ni jedha, “Inni akkaan Uumaa, Beekaadha.” Al-Khallaaq jechuun wanta fedhe baay’innaan Kan uumu fi yeroo hundaa uumuun amala (sifata) Isaa kan ta’eedha. Yeroo hundaa wanta fedhe uuma. Yeroo hundaa wanta fedhe Kan uumuu erga ta’ee, du’aan booda namoota lamuu uumuun kaasuu ni danda’aa jechuudha. Itti aanse “Beekaadha” jechuun jabeesse. Lafeen namootaa dachii keessa eessa akka jirtu, lakkoofsi namoota du’anii fi gara fuunduraatti dhufanii hunda ni beeka. Samii fi dachii keessatti wanti Isarraa dhokatu tokkollee hin jiru. Kanaafu, bakkaa fi yeroo kamittu haa du’an, Guyyaa Qiyaamaa isaan kaasuun bakka tokkotti walitti isaan ni fida. Qur’aana keessatti: “Eessallee yoo taatan, Rabbiin [Guyyaa Qiyaamaa] hunda keessanuu ni fida. Dhugumatti, Rabbiin waan hundaa irratti Danda’aadha.” Suuratu al-Baqara 2:148
“Inni ishii ni ijaare. Olka’iinsa ishii ol kaasee,” Kana jechuun samii ijaarsa guddaa fi sirraawaa hanqinni fi iddoon duwwaan keessa hin jirre ni ijaare. Dachiif akka xaaraa gochuun ijaarsa ishii ol kaasee garmalee ol fageesse. Hawaa bal’aa keessatti iddoo ishiif murtaa’etti ni qabe. Guddinna ishii waliinu dachii irratti hin kuftu, bakka ishii irraayis hin sochootu. “ishii wal qixxeesse” kana jechuun dhoohinsaa fi wal darbuu tokko malee samii wal-qixxeesse guutuu ishii godhe.
﴿وَأَغۡطَشَ لَيۡلَهَا وَأَخۡرَجَ ضُحَىٰهَا٢٩﴾
وَأَغْطَشَdukanneesseلَيْلَهَاhalkan ishiiوَأَخْرَجَbaaseضُحَـٰهَاwaaree ishii
Halkan ishii ni dukkaneesse, waaree ishiis ni baase.
“Halkan ishii ni dukkaneesse,” Kana jechuun halkan samii dukkanaa’aa godhe. Aduun samii keessa waan naannoftuuf yommuu ishiin seentu halkan ni dukkana’a. “Waaree (guyyaa) ishiis ni baase” kana jechuun waareen akka bahuuf aduu sababa taatu ni baase. “Waaree” jechuun addatti baafame dubbatame. Sababni isaas, waareen waqtii hundarra caalaa ifni fuula dachii irra diriiruudha. Waareen waqtii sa’aati 4-6:30 jidduu jiruudha.
79:30
﴿وَٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ ذَٰلِكَ دَحَىٰهَآ٣٠﴾
وَٱلْأَرْضَdachiiبَعْدَboodaذَٲلِكَsanدَحَـٰهَآni diriirse
Dachiis sana booda ni diriirse.
Kana jechuun uumama samii booda dachii diriirsee faayda baay’ee keessa godhe. Faayda kanas itti aanse ni ibse:
79:31
﴿أَخۡرَجَ مِنۡهَا مَآءَهَا وَمَرۡعَىٰهَا٣١﴾
أَخْرَجَbaaseمِنْهَاishii keessaa,مَآءَهَاbishaan ishiiوَمَرْعَـٰهَاwanta dheedamu
Ishii keessaa bishaan ishiitii fi wanta dheedamu ni baase.
Kana jechuun ogummaa fi guddinna dandeetti Isaatiin dachii keessaa bishaan ishii ni baase. Bishaan erga baasee booda wanta lubbu-qabeeyyin dheedan, kan akka margaa, uka’aa fi kanneen biroo ni baase. Wanta dheedamu erga baasee booda midhaan namoonni sooratanii fi firaafiree ni baase.
79:32
﴿وَٱلۡجِبَالَ أَرۡسَىٰهَا٣٢﴾
وَٱلْجِبَالَgaarren,أَرْسَـٰهَاsirritti gadi dhaabe,
Gaarreenis sirritti gadi-dhaabe.
Dachiin akka tasgabbooftuu fi hin sochooneef ishii keessatti gaarreen sirritti gadi dhaabun akka shikaalii taasise.
79:33
﴿مَتَٰعٗا لَّكُمۡ وَ لِأَنۡعَٰمِكُمۡ٣٣﴾
مَتَـٰعًاwanta yeroo gabaabaf itti fayyadamanلَّكُمْisiniifوَلِأَنْعَـٰمِكُمْbeelladota, fi
Isinii fi beelladoota keessaniif itti fayyadama akka ta’uuf.
Kana jechuun wantoota kanniin kan uumeef isinii fi beelladonni keessan akka itti fayyadamtaniif. Bishaan, margi fi biqiltoonni wantoota namoonni fi beelladonni itti fayyadamaniidha.
Arabiffan “Mataa’a” jechuun wanta yeroo gabaabaaf itti fayyadamanii ergasi dhumarratti baduudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Kitaaba Isaa keessatti faayaa fi faayda addunyaatiif jecha, “Mataa’a” jedhu filate. Wanta Jannata keessatti namoota gammachiisu immoo jecha “na’iim (qananii)” jedhu filate. Sababni isaas, wanti Jannata keessa jiru gonkumaa hin badu. Wanti addunyaa keessa jiru immoo ni bada. Kanaafu, mataa’adha (wanta yeroo gabaabaaf itti fayyadamanii dhumarratti baduudha.)
79:34
﴿فَإِذَا جَآءَتِ ٱلطَّآمَّةُ ٱلۡكُبۡرَىٰ٣٤﴾
فَإِذَاyommuuجَآءَتِdhufteٱلطَّآمَّةُbalaanٱلْكُبْرَىٰguddoon
Yommuu balaan guddoon dhufte
79:35
﴿يَوۡمَ يَتَذَكَّرُ ٱلۡإِنسَٰنُ مَا سَعَىٰ٣٥﴾
يَوْمَGuyyaaيَتَذَكَّرُyaadatuٱلْإِنسَـٰنُilmi namaaمَاwantaسَعَىٰhojjate,
Guyyaa ilmi namaa wanta hojjate yaadatu
“Yommuu balaan guddoon dhufte, Guyyaa namni wanta hojjate yaadatu.”
Asitti balaan guddoon Qiyaamaadha. Araboota biratti “Xaammatu” jechuun balaa garmalee ulfaataa hin danda’amnee fi wanta hundaa haguugudha. Jecha “Xaammatu” jedhu wanta baay’ee guddaa fi bishaan baay’eef itti fayyadamu. Yommuu bishaan laga guutu “Xammal maa’u” jedhama. Ingiliffaan jecha Xaammatu jedhu, “Overwhelming Calamity” Amaariffaan immoo “መዐት” jechuun hiikan.
Kanaafu, Qiyaamaan “Balaa guddoo wanta hundaa haguugdu (Xaammatul Kubraa)” jedhamte kan waamamteef, Qiyaamaan wanta hundaa ni haguugdi. Fakkeenyaaf, Qiyaamaan dura addunyaa tana keessatti bakka murtaa’etti sochiin lafaa ni uumama.Yeroo tokko keessatti sochiin lafaa addunyaa guutuu keessatti hin uumamu. Garuu Guyyaa Qiyaamaa sochiin lafaa addunyaa guutuu keessatti adeemsifama. Gaarren hundi ni jigu, manneen fi ijaarsi hundi bittinaa’e daaraa ta’a. Samiin ni dhodhooti, urjiileen ni harca’u. Kanaafu, Qiyaamaan balaa guddoo addunyaa guutuu haguugdudha.
Yommuu Qiyaamaan dhuftu, namni hunduu sharrii fi keeyri irraa wanta addunyaa keessatti hojjate ni yaadata. Kitaabni hojiin isaa keessatti galmaa’aa ture isaaf dhiyeeffama. Wanti kitaaba isaa kana keessatti barraa’e wanta addunyaa irratti hojjateen walitti kan galu ta’ee arga.
79:36
﴿وَبُرِّزَتِ ٱلۡجَحِيمُ لِمَن يَرَىٰ٣٦﴾
وَبُرِّزَتِifatti baafamteٱلْجَحِيمُJahiimلِمَنnama…fيَرَىٰilaalu,
Jahiim nama ilaaluuf ifatti baafamte.
Kana jechuun nama ishii ilaalu danda’u hundaaf Guyyaa san Jahiim ni mul’ifamti. Jahiim-maqaa ibiddaati, (Jahannami). Akka lugaatti Jahiim jechuun boolla gad-fagoo keessatti ibidda garmalee guddaa ta’eedha.
79:37
﴿فَأَمَّا مَن طَغَىٰ٣٧﴾
فَأَمَّا(kuni jecha wantoota lama addaan baasudha. Asitti nama daangaa darbee fi Gooftaa isaa sodaate addaan baasti. Amariffaan maxxantuu …ማ jedhuun hiikan. Ingiliffaan immoo “As for…” jechuun hiikan.) مَنnamniطَغَىٰdaangaa darbe
Namni daangaa darbee
79:38
﴿وَءَاثَرَ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا٣٨﴾
وَءَاثَرَfilateٱلْحَيَوٲةَjireenyaٱلدُّنْيَاaddunyaa
Jireenya addunyaa filate
79:39
﴿فَإِنَّ ٱلۡجَحِيمَ هِيَ ٱلۡمَأۡوَىٰ٣٩﴾
فَإِنَّdhugumatti,ٱلْجَحِيمَJahiim (Jahannam),هِىَishiinٱلْمَأْوَىٰitti-gala
dhugumatti Jahiim itti-gala [isaati]
“Namni daangaa darbee fi jireenya addunyaa filate, dhugumatti Jahiim itti-gala [isaati].” Kana jechuun namni badii gurguddaa hojjachuun daangaa Rabbiin kaa’e darbee fi Aakhirah guutumatti dhiisee jireenya addunyaa filate, gahuumsi fi iddoon jireenya isaa Jahannami. Asitti jireenya addunyaa jechuun qananii fi faaya ishiiti.
79:40
﴿وَأَمَّا مَنۡ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِۦ وَنَهَى ٱلنَّفۡسَ عَنِ ٱلۡهَوَىٰ٤٠﴾
وَأَمَّاimmooمَنْnamniخَافَsodaateمَقَامَdhaabbachuرَبِّهِۦGooftaa isaa [dura],وَنَهَىdhoorge, fiٱلنَّفْسَlubbuu ofiiعَنِirraaٱلْهَوَىٰwanta lubbuun hawwitu
Namni Gooftaa isaa dura dhaabbachuu sodaatee fi lubbuu ofii waan ishiin hawwitu irraa dhoorge immoo,
79:41
﴿فَإِنَّ ٱلۡجَنَّةَ هِيَ ٱلۡمَأۡوَىٰ٤١﴾
فَإِنَّdhugumatti,ٱلْجَنَّةَJannaniهِىَishiinٱلْمَأْوَىٰitti gala.
dhugumatti Jannani itti-gala [isaati]
Namni Gooftaa isaa dura dhaabbachuu sodaatee fi lubbuu ofii waan ishiin hawwitu irraa dhoorge immoo, dhugumatti Jannani itti-gala isaati. Kana jechuun namni qorannoof Rabbiin fuundura dhaabbachuu sodaatee fi wanta badaa nafseen isaa hawwitu irraa dhoowwe, Jannani iddoo jireenya isaati.
Asitti wanti nafseen hawwitu wanta badaa Rabbiin dhoowwedha. Kan akka kufrii, shirkii, of-tuulu, sagaagalummaa, haqa malee nama ajjeesu, qabeenya namaa nyaachu fi kkf. Namni ‘wanta hojjadhuuf Rabbiin Guyyaa Qiyaamaa na gaafata’ jedhe sodaachuun kana hundarraa nafsee ofii dhoowwe, Jannani mana isaa itti galuudha.
Mee aayata 37-39 fi 40-41 wal-bira haa qabnu:
1-Namni aayah 37-39 keessatti dubbatame daangaa Gooftaa isaa darbe. Kanaaf, Aakhiraa guutumatti dhiisee jireenya addunyaa filate, fedhii lubbuu isaa hordofe. Namni aayah 40-41 keessatti dubbatame immoo Gooftaa isaa fuundura dhaabbachu sodaatee lubbuu isaa wanta badaa ishiin hawwitu irraa dhoorge.
2-Kan jalqabaa gahuumsi dhumaa isaa Jahannami, kan lammataa immoo Jannata. Kanaafu, namoota lamaan kanniin keessaa kamiin ta’uu barbaaddaa?
79:42
﴿يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلسَّاعَةِ أَيَّانَ مُرۡسَىٰهَا٤٢﴾
يَسْــَٔلُونَكَsi gaafatuعَنِwaa’eeٱلسَّاعَةِQiyaamaa,أَيَّانَyoomمُرْسَـٰهَاdhufaatin?
Waa’ee Qiyaamaa ilaalchisee “Dhufaatin (geenyi) ishii yoomi?” [jechuun] si gaafatu.
Aayah keessatti “Mursaahaa?” jechuun maal jechuudhaa? Maxxantuun “-haa” maq-dhaala, “ishii” jedhu bakka buuti. Amma wanti beeku barbaannu jecha “mursaa” jedhuudha. Jechi “mursaa” jedhuu xumura, “arsaa” jedhu irraa kan horsifameedha. Hiika “Arsaa” keessaa tokko, “Irraa bu’uuf dooni buufata ishii (galaana daarii) geessudha.” Kanaafu, mursaa jechuun, “geenyi, gahiinsi, dhufaati (arrival)” ta’a. Hiikni biraa, “Arsaa” gadi dhaabudha. Hiikni lamaan kunniin Qiyaamaaf kan ta’uudha.
Jechi “Mursaahaa” jedhu “argamuu” Qiyaamaa agarsiisuuf itti fayyadamame. Kanaafu, “Dhufaatin(geenyi) ishii yoomi?” jechuun “Qiyaamaan yoom dhaabbatti?” Yookiin “Yoom argamtii?” jechuudha. Hiikni biraa, “mursaa” galaana daarii iddoo (buufata) dooniin itti dhaabbattuudha. Jecha Mursaahaa fayyadamuun dubbii bareechisuuf qofa osoo hin ta’in, wanta barbaachisaa ta’ee wal fakkeessun ibsuu fi haqa Qiyaamaa akka namoonni hubatan taasisuufi.
Yunivarsin erga uumame irraa kaasee tartiiba isaa eeggate yeroo yeroon wal hordofe deemuun, doonii galaana irra deemtuun wal fakkaata. Dooniin tuni adeemsa ishii keessatti iddoo adda addaatti jijjiramaa fi sochii haarawa horatti. Wanti samii fi dachii keessa jiraniis socho’uu fi jijjiramu itti fufuu. Sochiin kuni hin dhaabbatu hanga Qiyaamaan dhaabbattutti malee. Dubbii akkanatti ifaa haa goonu: addunyaan, dooni galaana keessa deemtun wal fakkaatti. Qiyaamaan, immoo iddoo fi yeroo dooniin itti dhaabbattuun wal fakkaatti.
1-Akkuma dooniin galaana bishaanii keessatti sochii itti fuftuun, addunyaan tunis galaana yeroo keessa sochii ishii itti fufti. Fkn, aduun, jiiyni fi urjiileen sochii fi naanna’uu isaanii itti fufu.
2-Doonin erga deemte booda buufata dhumaa itti dhaabbattu qabdi, addunyaan tunis yeroo itti dhaabbattu qabdi. Yeroo kanaan Guyyaa Qiyaamaa jennaan. Kanaafu, akkuma dooniin deemte deemtee buufata ishiitti dhaabbattu, addunyaan tuniis deemte deemtee Qiyaamaa biratti ni dhaabbatti. Yommuu Qiyaamaan dhootu, addunyaan guutuun baduun jireenyi lammataa jalqabama.
Mushrikoonni Nabiyyii (SAW) yeroo Qiyaamaa ilaalchisee itti deddeebi’uun “Qiyaamaan yoom dhufti?” jechuun gaafatan. Ergasii Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa keeyyattota taniin buuse.
79:43
﴿فِيمَ أَنتَ مِن ذِكۡرَىٰهَآ٤٣﴾
فِيمَmaal keessaأَنتَatiمِنirraaذِكْرَٮٰهَآishii dubbachuu?
Ati ishii dubbachuu irraa maal keessa jirtaa?
Kana jechuun Yaa Muhammad! Yeroo Qiyaamaan itti dhuftu kan hin beekne taatee osoo jirtuu yeroo Qiyaaman itti dhaabbatu dubbachuuf wanta akkami keessa jirtaa? Beekumsa ishii irraa ati homaa keessa hin jirtu. Kana jechuun yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu hin beektu.
Yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa gabroota Isaa hundarraa waan dhokseef, yeroo ishii beekuuf nafsee tee hin ko’oomsin. Namoota Qiyaamaan yoom akka dhuftu si gaafataniif deebii deebisuuf hin dhiphatin. Yeroo ishii beeku keessa faaydan jiru maalidhaa? Kana keessa bu’aan homaatu hin jiru. kanaafi, yeroo ishii beeku keessa namootaaf faaydan homaatu waan hin jirreef, inumaa ishii dhoksuun isaaniif faaydaa fi fooyya’iinsa waan ta’uuf, beekumsi yeroon Qiyaaman itti dhuftu uumamtoota hundarraa ni dhokfame. Itti aanse ni jedha:
79:44
﴿إِلَىٰ رَبِّكَ مُنتَهَىٰهَآ٤٤﴾
إِلَىٰgaraرَبِّكَGooftaa keeمُنتَهَـٰهَآdhumti ishii
Dhumti ishii garuma Gooftaa keetiti.
Kana jechuun beekumsi yeroon adeemsi jireenyaa addunyaa tanaa itti dhumatu fi haala addunyaa tanaa xumuraan gahuuf Qiyaamaan itti dhaabbattu gara Rabbii kee qofaati. Jecha gabaaban, Qiyaamaan yoom akka dhaabbattu Kan beeku Rabbiin qofa. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Waa’ee Qiyaamaa ilaalchisee “Geenyi (dhufaatin) ishii yoomi?” [jechuun] si gaafatu. Jedhi, “Beekumsi ishii Gooftaa kiyya bira qofa. Yeroo ishiitti ishii ifatti kan baasu Isa malee hin jiru. Samiiwwanii fi dachii keessatti ulfaatte. Tasa malee isinitti hin dhuftu.” Akka waan ati ishii sirritti beektuutti si gaafatu. Jedhi, “Beekumsi ishii Rabbiin qofa bira jira. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Suuratu Al-A’araaf 7:187
Ibsa aayah tanaa ilaaluf as tuqaa http://sammubani.com/2019/12/20/qiyaamaan-yoomi/#.XgIu5Uf7TIU
79:45
﴿إِنَّمَآ أَنتَ مُنذِرُ مَن يَخۡشَىٰهَا٤٥﴾
إِنَّمَآqofaأَنتَatiمُنذِرُakeekachiisaaمَنnamaيَخْشَـٰهَاishii sodaatu
Ati akeekachiisaa nama ishii sodaatuti.
Itti gaafatamummaan kee yeroo Qiyaaman itti dhaabbattu namootaaf ibsuu miti. Gooftaan kee yeroo kana namoota, Malaykoota fi jinnoota irraa dhoksee jira. Itti-gaafatamummaan kee nama Qiyaamaa fi adabbii Guyyaa sanii sodaatu akeekachiisudha.
Ergamaan Rabbii (SAW) nama hundaafu akeekachisaadha. Garuu wanti asitti barbaadame: akeekachisatti kan fayyadamu nama Qiyaamaa sodaatu qofa. Namni ishiitti hin amannee fi hin sodaanne immoo akeekachisni gurra irra darba, xiyyefannoo itti hin kennu.
79:46
﴿كَأَنَّهُمۡ يَوۡمَ يَرَوۡنَهَا لَمۡ يَلۡبَثُوٓاْ إِلَّا عَشِيَّةً أَوۡ ضُحَىٰهَا٤٦﴾
كَأَنَّهُمْakka waan,يَوْمَguyyaaيَرَوْنَهَاishii argan,لَمْhinيَلْبَثُوٓاْturanإِلَّاmaleeعَشِيَّةًwaaree boodaأَوْyookiinضُحَـٰهَاwaaree dura
Guyyaa ishii argan akka waan waaree booda yookiin waaree dura malee homaa hin turre [isaanitti fakkaata].
Waaree booda jechuun laaqana ykn zuhrii boodarraa kaase hanga aduun seentu waqtii jiruudha. Waaree dura (duhaa) jechuun immoo ganama irraa kaasee hanga aduun walakkaa samii geessu waqtii jiruudha. Namoonni Guyyaa Qiyaamaa yommuu kaafaman, addunyaa keessa waaree dura yookiin waaree booda malee homaayyu akka hin turre isaanitti fakkaata. Guddinni fi ulfaatinna Guyyaa sanii yommuu argan jireenyi addunyaa garmalee isaanitti gabaabbatti.
Hiikni biraa aayah tanaa akkana ta’a: Guyyaa Qiyaamaa yommuu qabrii isaanii keessaa kaafaman qabrii keessa waaree dura yk waaree boodaa malee akka homaa hin turretti isaanitti dhagahama. Yeroo qabrii keessa turan sanitti yeroo dheeraan hanga fedhe isaan irraa haa darbu, hammam qabrii keessaa akka turan hin beekan. Namni du’e akka nama rafee waan ta’eef hamma qabrii keessa ture hin beeku. Namni hirriba cimaa sa’aati dheeraaf rafe, hangam akka rafe hin beeku. Sa’aati saddeet osoo rafeellee sa’aati takka waan rafe isatti fakkaata. Namni du’es osoo waggaa miliyoona tureellee yommuu kaafamu qabrii keessa yeroo gabaabaf waan ture isatti fakkaata. Namoonni du’an qabrii keessa ciisun yommuu kaafaman akka nama hirribaa dammaqe, eenyutu nu kaase jedhu. Kana ilaalchisee Suuratu Yaasin keessatti ni jedha:
“Xurumbaan ni afuuffama, yoosu isaan awwaalcha keessaa gara Gooftaa isaanii ariitiin bahuu. Ni jedhu, ‘Yaa badii keenya! Iddoo hirribaa keenya irraa eenyutu nu dammaqsee?’ ‘Kuni waan Rahmaan waadaa galeedha, Ergamtoonnis dhugaa dubbatanii jiru.’ [jedhama].” (suuratu Yaasin 36:51-52)
Namoonni du’an hamma yeroo isaan irra darbee akka hin beekne In sha Allaah caalatti ragaa waliin ibsa suuratu Al-Qiyaamaa jalatti ni ilaalla.
Alhamdulillah Rabbiil aalamiin, Tafsiirri suuratu An-Naazi’aat asirratti xumuramee jira.
Maddoota:
Tafsiiru Sa’dii-1072
Ma’aariju tafakkuri wadaqaa’iqu tadabbur-15/45-89, Abdurahmaan Habanka
Tafsiiru Xabarii-24/66-80
Tafsiiru tahriir wa tanwiir-30/95
Tafsiiru Ibn Kasiir-7/474
Tafsiiru Qurxubii-22/40-67
Tafsiir Muyassar-583-584
Zaadul Masiir-1512-3
Dabalataan maddoota armaan olii kana baay’ee isaanii haala salphaan websaayita kanniin irraa online argachuu dandeessu:
https://qurano.com/ar/79-an-nazi-at/aya-1/
https://quran.com/79:1/tafsirs/92


text:
LibreOffice 7.4 Help
Yommuu geessituu galmee Barreessaa keessaa-cuqaasi gootu, iyyaafataan saphaphuu kee teessoo saphaphuu gaafatameen banama. Yoo hantuutee hin fayyadamtu tahe, qaree keessa geessituu qubachiisiiti baafata halqaraa Shift+F10 tiin bani, achii Geessituu Bani fili.
Galmeewwan Barreessaa keessaa, garakeessa geessituu bakka halle cuqaastee barruu mul'atu gulaaluu ni dandeessa.
If you leave the hyperlink by positioning the cursor elsewhere, only the visible text changes.
Arfii eddoo sududaan arfii isa dhumaa hordofuun galchuun geessituu yoo dhiifte, OfiinSirreessaan yoo dandeessifame URL galtee akka barruu mul'ataa waliin wal fakkaatutti jijjiira.
Gosoota galmee hundaa keessaa, geessituu gulaaluuf qaaqicha Geessituu banuu ni dandeessa. Jalqaba qaree garakeessa geessituutti yookiin sududaan fuuldura geessituutti qindeessii, achii kabala Walta'inaa irraa sajoo Geessituu cuqaasi.
Dirqala 1: Akka gubbaatti ibsame, Qaaqa Geessituu bani.
Open the Styles window.
Sajoo Akkaataalee Arfii bani.
Akkaataa arfii "Geessituu Intarneetii" yookiin "Geessituu Intarneetii Imaalame" mirga cuqaasiitii, Fooyyessi fili.
Qaaqa keessaa, amaloowwan haaraa filiitii, TOLE cuqaasi.
Hyperlink buttons must be edited in Form design mode.
Select menuand enable the Form Controls toolbar, click on the Design Mode icon and click on the button. The button handles shows.
Open context menu and select.
Edit the property in the control dialog box.


text:
Namootan Walitti Makamuu
Namootan walitti makamuun takkaa akka qorichaa nama fayyisa takkaa immoo akka summii nama ajjeesa. Namootan yommuu walitti makaman of eeggannoo cimaa gochuu fi namoota itti makaman haala fi amala isaanii beeku barbaachisa.
Namootan walitti makamuu bakka afuritti qoodu dandeenya.
1.Namootatti makamuun akka nyaata kan ta’e– halkanii guyyaa nyaatatti yoo hajame, yeroo barbaade sanitti ni nyaata ergasii yoo quufe ni dhiisa. Haaluma kanaan namni namootatti makamuus haajaaf (dhimma gaariif) yoo barbaade itti makama. Haajaa isaa yoo fixate, itti makamuu ni dhiisa. Haala kanaan itti fufa. Namoonni akkanaa warroota Rabbii fi ajaja Isaa, dhara sheyxaanaa, dhukkuba qalbii fi dawaa ishii beekaniidha. Isaan warra Rabbiif, Kitaaba Isaatif, Ergamaa Isaati fi namootaf dhugaan kanneen hojjataniidha. (Namoonni kunniin namootatti makamuun takka faaydaa namootaf buusu takkaa immoo faaydaa namoota irraa argatu. Fakkeenyaf, beekumsa namootaf qoodun namootaf faayda buusu. Yookiin immoo namoota biroo irraa beekumsa argachuun bu’aa buufatu. Haajaa ofii yoo fixatan, walitti makamu ni dhiisu. Akkana ta’uu qaba adeemsi nama qaruute. Yeroo ofii wanta bu’aa isaaf hin buusne irratti gubuu hin qabu.)
Ramaddiin lamaffaan Namootatti makamuu akka dawaa (qorichaa) yeroo dhibamu barbaaduti. Fayyaa irra yoo jiraatte isaan walitti makamuun si hin barbaachisu. Faayda fi dhimmoonni barbaachisoon jireenyaa walitti makamuu akkanaa irraa addaan bahuu kan hin dandeenyedha. Fakkeenyaf, galii jireenyaa argachuuf bittaa fi gurgurtaa keessatti, gurmaa’un hojii gaarii hojjachuu, waliin mari’achuu, dhibeef qoracha barbaadu fi kan kana fakkaataniif namootan walitti makamun barbaachisadha. (Dhimmoota barbaachiso akkanaa keessatti namoonni na balleessan jedhe namtichi namootatti yoo makamu dhiise lubbuu ofii miidha. Isaanitti makamuun faaydi barbaachisu irraa argachu qaba.) kanaafu, walitti makamuu akkanaa irraa haajaa kee yoo fixatte, walitti makamuun biraa si eeggata. Innis
3.Sadarkaa, gosoota, jabeenya fi laafinna adda addaa irratti hundaa’e walitti makamu akka dhibeeti. Walitti makamu kana keessaa akka dhibee naqarsaa nama ajjeesuti. Walitti makamuu akkanaa irraa amantiinis ta’i duniyattis wanta bu’aa irraa buufattu miti. (Dhimmi amantis dhimmi duniyaa gaarii ta’e kan keessa jiru miti. Walitti makamuu duwwaa ta’eedha.) Kana waliinu takka amantii takkaa addunyaa takkaa immoo lamaan isaanitu walitti makamu kanatti ni kasaarta.
Namoota keessaa nama yommuu sitti makamu makamuun isaa akka ciniinnaa ilkaani si dhukkubsutu jira. Yoo sirraa addaan bahe laalaan (dhukkubbiin) isaa ni qabbanaa’a.
Ammas, namoota keessaa nama yommuu namatti makamuu kan bowwoo namatti ta’uudha. Namni akkanaa takkaa dubbii bareechise dubbachuun si hin fayyadu takkaa immoo cal’ise sirraa hin fayyadamu. Nafsee ofii beekee bakka ishii hin kaa’u. Yommuu dubbatu jecha isaa dinqisifataa fi itti boonaa dubbata. Jecha isaa akka shittoo iddoo wal gahi ittiin urgeessu godhe yaada. Yoo cal’ise cal’isuun garmalee itti ulfaata. (Jecha isaatin keessa namaa waraana. Namni wanta akkanaatin qorame, of sirreessuf carraaqu qaba. Namootatti yommuu makamu dubbachuun dura itti yaadu fi dubbii filachuu qaba. Ta’uu baannan cal’isuudha.)
4.Ramaddiin afraffaan walitti makamuu akka summii nyaachuti. Namoonni ramaddii kanaa warroota bid’aa fi jallinaati. Sunnaah Ergamaa Rabbii (SAW) irraa karaa namatti cufu. Faallaa sunnaatti namoota waamu. Isaan sun warroota karaa Rabbii irraa namoota deebisanii fi karaa qajeelaa keessatti jallinna barbaadaniidha. Bid’aa sunnaa godhu, sunnaa immoo bid’aa godhu. Wanta gaarii dhoowwamaa, wanta dhoowwamaa (jibbamaa) immoo gaarii godhu.
Wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa itti ajajan ati yoo itti ajajje fi wanta Rabbii fi Ergamaan Isaa irraa dhoowwan ati irraa yoo dhoowwite, ati namoota nama qoran (namootatti jabeessan) irraayi siin jedhu.
Yoo Sunnaah hordoftee fi wanta isaan irra jiran yoo dhiifte akraari siin jedhu.
(Namoota akkanaatin walitti makamuun akka summii dhuguu ykn nyaachuti. Kanaafi, Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Yeroo warra keeyyatoota (Aayaata) keenya keessa seenuun [itti qoosan] argite, hanga isaan dubbii saniin ala kan biraa keessa seenanitti isaan irraa garagali. Yoo sheyxaanni si dagachiise, yaadannoo booda ummata miidhaa raawwattoota (zaalimtoota) waliin hin taa’in.” Suuratu Al-An’aam 6:68
Fakkeenyaf, jallatoonni Qur’aanatti yommuu qoosanii fi baacan irraa garagaluu qabna hanga isaan dubbii biraatti darbaniitti. Kuni naannoo keenya keessatti qaamanis ta’uu danda’a ykn sab-qunnamti kan akka Tv ta’uu danda’a.
Ijjannoo fi of eeggannoo cimaa: Jaalala Rabbii barbaadii malee komii fi balaalefannaa isaanitiin of hin ko’oomsin. Wanta fedhan yoo jedhan, jecha isaanitiif gatii hin kenniin. Fakkeenyaf, hijaaba kan uffatu yoo taate, jallatoonni wanta fedhan yoo jedhan, gurraa fi qalbii kee dubbii isaanitin hin ko’oomsin.
Namoota dallansite Jaalala Rabbii yoo barbaadde addunyaa aakhiratti kan milkaa’u sihi. Garuu fuggisoon kanaa Rabbiin dallansanii jaalala namoota barbaadun kufaati fi hoongodha.
Guduunfaa
Namootan walitti makamuun bakka afuritti qoodama.
Tokkoffaan akka nyaata yeroo itti hajaman itti fayyadamani yoo haajaa irraa fixan immoo dhiisaniidha. Fakkeenyaf, gamnoonni namoota wanta gaaritti ajajuu fi wanta badaa irraa dhoowwuf, beekumsa barsiisu ykn beekumsa baratuuf namootati ni makamu.
Lamaffaan akka qorichaati. Yommuu rakkatan ykn bakka hir’uun jiruutti itti guutuf itti makamu.Fakkeenyaf, bittaa fi gurgurtaa, gurmaa’inna fi kkf.
Sadaffaan akka dhibeeti.Namoota gariin walitti makamun akka dhibee namatti ta’a. Bu’aa siif hin buusu, atillee bu’aa isaaf hin buustu. Walitti makamu kasaaraa ta’eedha. Fakkeenyaf, namoota hamachuu.
Afraffaan akka summiiti. Kuni kan nama balleessu fi ajjeesudha. Namtichi cimaa yoo hin ta’in isaanitti makamuun ni bada. Fakkeenyaf, karaa Rabbii irraa isa jallisuu danda’u, badii akka raawwatu isa kakaasu danda’u. Akka fakkeenyatti hiriyyaa badaa fudhachuun ni danda’ama. Kanaafu, walitti makamu akka dhibee fi summii nama ajjeesu kanarraa of eegu qabna.
Kitaaba wabii
Bidaa’u Tafsiir-jildii 3 fuula 467-468 Imaam Ibn Al-Qayyim


text:
Oromoo lagaafi gandaan qoodee walirratti duulchisuun dadhabsiisaa, bara-baraan impaayera kolonii isaa jala bulchuuf karoorfatee, ittis milkaa'aa kan dhufe Mootummaan Koloneeffataan Impaayera Xoophiyaa, ammas tooftaa barametti dhimma ba'uun shira xaxuufi olola oofuun, walitti bu'iinsa Oromoo gosa Karrayyuufi gosa Arsii gidduutti dhalcheen, lubbuufi qabeenyi Oromoo qisaasamaa jiraachuu, gama Karrayyuutti bilbiluun Orommticha bakkasii tokko'rraa odeeffannee jirra.
Haaluma wal-fakkaatuun, tokkummaan Oromummaa akka diigamuufi wal-jibbiinsiifi wal-balaaleffannaan hawaasa Oromoo gidduutti akka dagaaguuf jecha, barattootaafi hawaasa Oromoo Gujii keessaa kanneen bilchina siyaasaa hin qabne tokko tokko faayidaan bituun barsiisa dogoggorsaa barsiifameefi ijaarsa shiraan ijaarameen, Yuunbarsitii Bulee Horaa keessatti, barattootaafi barsiisota Oromoo kanneen dhalootaan Macca (Wallaggaa) ta'an irratti looggiin adeemsifamaa jiraachuu; akkasumas, barattoonni danuun barnoota'rraa ari'amaa; barsiisonnis doorsifamaa jiraachuu, Barataa Oromoo Yuunbarsitii Bulee Horaa tokko'rraa odeeffannee jira. Kurfii keenya guutuu caqasaa.