text:
Wal dhabii daarii Oromiyaatii fi naannoo Somaalee dhiyoo tana akka malee hammaate nama kuma hedduu gargar baqachiise.
Keessattuu godina Jijjigaatii Oromoo hedduutti baqate.Warrii baqate kun maatii fi qabeennallee lafatti jissee namuu garuma argeen baqate.
Nama Adaamaatti bilbilaan dubbifne keessaa haatii ijoolleetii daldalaan bulti Tanumaaf jettee guyyaa sadii Somaliland ooltee guyyaa sadeessootti adoo galtuu Jijjigaa naannoo Wacaalee jedhanitti poolisiin naannoo qabde.
Akkana jetti; achii fulaa nama Oromoo hedduu itti hidhan geessan.Akka isiin jettutti makiinaatti fa’anii deemmaa guyyaa lamaatiin duubatti Harargee gahan. Deemmaa guyyaa lamaa kana keessatti woma hedduu keessa baate.
“Ummatii keenna baayyee nu gargaare,” jetti.Haatii ijoollee lamaa ta ganna 40 keessa jirtu tun. Ijoollee isii lamaan gana 8 fi 10 fi jaarsii isiillee odeeffachuutti jirti.
Aaddee Fariidaalleen nama hujii daldalaatiin jiraatu keessaa tokko. Caatii(jimaa) gurgurtee maati bulfatti.
Hujuma tana irra ooltee yoo isiin guyyaa ala gabayaa oltee galtu nama Oromoo hedduu hidhuutti jiranii qabeenna isaaniillee miidhuutti jiran jechaa dhageettee baqatte.
Isiillee qabanii du’aa fi jireenna hedduu keessa dabartee amma Adaamaa geette.Maatii isii dhaaba Fannoo Diimtuutti walti barbaadee arge.“Tohannaa jala jiranii amma nagaa qaban naan jedhan,jette.
Namii akka isii ka maatii walti barbaaduutti jiran hedduu.Warrii baqate kun gargaarsa ummatii tolcheetiif galta guddaa galcha.
Obboo Muusaa Ahmed godina Harargee Bahaa,aanaa Gursumitti itti gaafatamaa nagaa olloota daangaa irrati.
Abbootii warrraa 822 ka maatii 1,123 tahanitti Gursumitti qubate jedha.Jarii qubate kun manneen barnootaa,galama walgahii fi mana namaatti galee gargaaruutti jiranii jedha.
Akka obboo Muusaan jedhutti bulchootii naannoo lamaanii;Oromiyaa fi Somaaleen wal dhaba daangaa irratti waan walii galaniif amma namii haarahii Jijjigaa keessaa baqachuutti hin jiruu ka baqatellee ummataa fi mootummaatti akka dansaa gargaaruutti jiraa jedha.
Wal dhabii daarii Oromiyaatii fi Somaalee kun akka bulchootii jedhanitti nama kuma hedduu wal irraa baqachiise. Mootummaa naannoo Oromiyaa,Oromoo biyya keessa jiranii fi biyya alaa jiranillee nama akkana baqate kana waan hedduu qarqaaruutti jiran.


c: text/html

text:
Dhugaanis, karaanis, anuma jechaa sirna dimokraasii fiduun hin danda’amu
(Ijoo dubbii Adda Bilisummaa Oromoo – Caamsaa 29, 2018)
(SBO/VOL – Caamsaa 29, 2018) Itti Aanaa Dura taa’aa Dhaabbata Dimokraasummaa Ummata Oromoo fi Pirezidantii mootummmaa naannoo Oromiyaa kan tahan obbo Lammaa Magarsaa Caamsaa 20, guyyaa ADWUIn aangoo politikaa Itiyoophiyaa itti qabate, waggaa 27ffaa, ilaalchisuun haasaa dheeraa taasisanii jiru. Haasaa isaanii keessatti itti baha “injifannoo” Caamsaa digdamaa, waa’ee sirna federalism saboota danuu, waa’ee aadaa politikaa ummatoota biyyatii ‘isa badaa’, sirna dimookraasii ijaaruu kan ilaalu, Itiyoophiyaa balaa irraa hambisuu fi waa’ee dhaabolii dorgomtootaa keessaayyuu waa’ee dhaabolii Oromoo waa baayyee dubbatan.
Obbo Lammaan akka waan dhaabi isaanii, OPDOn, qofti bilisummaa fi sirna dimokraasii argamsiisuuf qabsaa’ee, mirga lammummaa fi mirgoota dhala namaa Oromoo kabajchiisee, sana bira iyyuu dabree Itiyoophiyaa balaa irraa hambiseetti ol fuudhanii faarsan. Haati mimmixaa kanuma kootu guba jetti mitii ree! Seenaa haaraa hojjenne jedhan. Haa tahuu seenaa kan hojjetu ummata bal’aa dha malee nam-tokkee ykn murna tokko miti. Qabsoo Oromiyaa fi Itiyoophiyaa guutuu keessatti barootaaf deemaa turee fi injifannolee hanga ammaa galmaa’aniif OPDO Chaampiyoona taasisan. Humnootii siyaasaa qooda mul’ataa gumaachan qofa utuu hin taane wareegama ummatni bal’aan kumaatamaan itti baase gatii dhabsiisuun dhaaba isaanii OPDO bilisa baasaa waa hundaa taasisanii daadhessan. ‘Kan of jaju hin dogoggoru’ jedha Oromoon.
Gama biraan qaamota biroon injifannoo wal saamuu hin qabnu jedhanii komachaa ofiif immoo injifannoo ummati bal’aan addatti ammoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo wareegama guddaa baasanii galmeessan saamuu barbaadu. Afaanuma kaleessa ‘bakka amma geenye kanaan kan nu gahe wareegama ummati Oromoo waggoota sadan darban baasee dha,…”jechaa turanin har’a jalqabaa fi xumurri (Aalfaa fi omeegaan) qabsoo Oromoo OPDO dha jechuuf hin qaanfanne.
Falmaa ummati Oromoo biyya ambaa karaa miidiyaa hawaasaa fi waan isaaniif danda’ame hundaan taasisaa turanii fi jiran bishaan itti naquun busheessuu kajeelan. Kana malees injifannnoon qabsoo bilisummaa Oromoon hanga ammaa argame akka waan qabsoo waggaa sadan darbanii fi ji’a tokkoo fi lamaa qofaan argame fakkeessanii dubbatan. Kun dhugaa dirree irra jiru haaluu fi haqa dabsuu dha. Lubbuu fi dhiiga ilmaan Oromoo mirga abbaa biyyummaa ofii falmachuu keessatti waggoota dheeraaf badee fi dhangala’e bilaasha taasisuuf yaaluu dha.
Qabsoo sabboontoti Oromoo waggaa dheeraaf adeemsisan ‘achi hin hiiqne, bu’aa qabatamaa fide hin qabu’ jedhanii tuffachuu fi xiqqeessuu yaalaa waamicha walii galtee fi tokkummaa taasissu. Kun akkamitti tahuu danda’a? Ilaalchaa fi karaa ani irra adeeme qofatu sirrii dha (my way is highway) jechaa sirna dimokraasii fi biyya ijaaruun hin danda’amu. Haa tahuu ummati Oromoo fi Addi Bilisummaa Oromoo karaa nagaa fi dimokraatawaa qabsaa’uu jibbanii osoo hin taane kara nagaa kan itti cufe sirna Wayyaanee OPDO/EPRDF tahuu addunyaa guutuutu beeka.
Obbo Lammaan lammiwwan Oromoo 40,000 ol mana hidhaatii baafne; ummata qofa miti mana hidhaa bilisoomsine jedhan. Ummata mirga lammummaa mulqamee biyyaa baqate biyyaa fi qe’ee isaaniitti galchaa jirra jedhan. Haa tahuu ummata dila kan enyutu hidhe? Ofiin mana hidhaatti of darbanii? Maaliif hidhaman? Maaliif kumaatamaan biyyaa baqatan? Biyya ofii waan jibbaniifii? Yeroo kun hundi tahu obbo Lammaa fi OPDOn eessa turan? Ummata mirga ofii falmate kanneen hidhuu fi biyyaa arihuu keessaa ofii qooda hin qabanii? Hidhamtoota siyaasaa Oromoo 40,000 ol hiikne oggaa jedhan dhuguma karooraa fi kaka’umsa ofii isaanii irraa ka’aanii tii? Moo gaaffii fi dhiibbaa ummati Oromoo taasiseen hiikan? Hoogganoota ofii shan- ja’a hiiksisuuf namni shan-ja’aa lubbuu ofii itti hin dhabnee? Deebii gaaffiilee asii olii isaanuma hoogganoota OPDOf dhiifna.
Hoogganni OPDO dhaabolii siyaasaa Oromoo biyya alaa jiran, filmaata biraa dhabanii karaa isaanitti fakkaate qabsaawuu filataniin, karaa tokko kottaa waliin taanee wal gargaarree waan biyya kanaaf tahu hojjennaa….” jechaa karaa biraa immoo isaaniinuu ni bilisoomsine jechuun gahee isaan qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti qaban xiqqeessu. Waamicha isaan gochaa jiran ‘kottaa waliin hojjennaa’ dha moo ‘kottaa isin bilisoomsaniaa dha’? Jechi akkanaa waan nama dhaaba ykn mootummaa tokko hoogganu irraa eegamu miti.
Qabsaa’otaa fi ummatatti qoosaa waamicha haasaawaa nagaa fi araaraa taasisuun waan waliin deemu miti. Jechooti qaama mootummaa irraa akka kanatti daddarbataman kan gara walii galtee fi tokkummaatti nama geessan osoo hin taane, kan addaan fageessanii dha. Kan rakkoo jiru furan osoo hin taane kan hammeesanii dha. “Akka inni si hin komanneef waami, akka inni hin nyaanneef nyaata irraa dhiibi”jedhama mitii ree. Adeemsa kanaan wal dhabbii siyaasaa biyyattii keessa jiru furuun hin danda’amu. Salphaattis furamuuf hin taahu. Dhugaanis karaanis anuma qofa jechaa waliin wal dhabbii siyaasaa biyyattii furuun hin danda’amu.
Addi Bilisummaa Oromoo abbaan qabsoo ummata Oromoo ti jedhee amana. Dhaabni ABO kan ummata Oromoo fi kan ummanti Oromoo wareegama guddaa itti baase tahuun hin haalamu. Nam-tokkee fi gartuuleen adda addaa qooda haa qabaatan malee seenaa kan hojjetu ummata bal’aa dha jedhee amana. Kan qabsaa’ee of- bilisoomsus ummata malee nam-tokkee ykn qaami tokko anatu si bilisoomsa yookaan bilisummaa sii fide jedhee himachuu hin danda’u. Kun waan seenaa keessatti tahee hin beeknee fi tahuus hin dandeenyee dha. Tahuus hin qabu. Bilisummaa namni namaaf hin kennu.
Kana malees ‘aangoon biyya Itoophiyaa bulchuu Oromoo harka galee jira, kanaaf injifannoo guddaa galmeessinee jirra’ jedhamee labsamaa jirus Addi Bilisummaa Oromoo dhugaa dha jedhee hin fudhatu. Oromoon Itoophiyaa bulchuu mitii mirga ofiin of bulchuu iyyuu jarraa tokkoon ol sarbamee jiru harka isaatti hin deebifamne. Warri OPDOn ummata Oromoon bilisummaa isinitti huwwifne, Itoophiyaa iyyuu bilisoomsine jechaa jiran ofiifuu kan biraa dhiisii Oromiyaa iyyuu bilisummaan bulchaa hin jiran. OPDOn taaytaa malee aangoo politikaa isa dhugaa hin qabu.
Waamicha rakkina siyaasaa Itophiyaa waggoota lakkaawe haasawaa nagaan furuu ilaalchisees Addi Bilisummaa Oromoo ejjennaa qabu deddeebisee beeksisaa ture. Addi Bilisummaa Oromoo bara 1992 Mootummaa Cehumsaa Itoophiyaa keessaa kan bahe dirqamee ti malee dharraa lolaa qabaatee miti. Paartiima har’a aangoo politikaa harkaa qabutu ol aantummaa humna waraanaa qabutti gargaaramee lola ABO irratti labsee dhiibee mootummaa keessaa baase. Kanaaf, Adda Bilisummaa Oromoo akka waan inni nagaa hin barbaadnee fi farra nagaa fakkeessanii deddeebisanii dhiheessuu yaaluun fudhatama tokko illee hin qabu. Hasawaan waltahinsaa tahee nagaa buusuuf gama ABOn yaaliin hin taasifamin hin turre. Har’as ABOn haal-duree tokko malee bakka qaamni sadaffaan gidduu jirutti mootummaa Itoophiyaa wajjin haasawuuf qophii tahuu ejjennaa isaa irra deebi’ee mirkaneessa.
Kanaaf hogganootni mootummaan Itoophiyaa karaa tokko waamicha nagaa taasisaa karaa biraa olola hin taane oofuu dhiisanii qulqullummaan haasaan nagaa (peace talk) seenuuf qophii tahuu isaanii ifa akka godhan hubachiisa.
Injifannoo Ummata Oromof!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
January 27, 2010
Gantuun Kana Qoofa Miti Moran Qabsoon Oromoo Qulqula’uu qaba (Gumii Paarlaamaa Oromoo irraa)
Gantuun Kana Qoofa Miti Moran Qabsoon Oromoo Qulqula’uu qaba.
Uummataa of diina jalatti gabromee jiru utuu argani obsan mataa gadii qabatan jirachuun salphina gudadha. Qabeenya Uummataa keenya diini humnan fudhatee nyachaa jiru falmatan irra fudhachuu dhiisan maallaquma Oromoo diini deebsee isaan kenutii Qabsoo haqaa gurguratan diinati galun amoo salphina salphina caaluu dha. Ilmi lammi isaa diinaf saxilee uummata isaa gutuu ganuu kami iyuu egren isaa ykn dhimmi isaa diina birratis lammi biratis saxilamee qula dhabachun isaa hin oluu. Gantuun dhuma irratti ni ganamti.
Ergan diigamasa mora qabsoo keessatti gurma’inan sochoo’aa ture kan egalamee barana utuu hin tanee kan bubuledha. TPLF moraa qabsoo Oromoo keessatti hojeecha akka jirtu ifati dubacha turte. Maallaqa dolara miliyoona 86 ramadee hojeecha jirachuu ishe erga dubane ture jira. Maallaqn kun baasii caasaa “Diaspora direktoorat” jeedhuuf utuu hin tane kan ramadame namoota garaa isaanf bulan ittin bituuf akka ta”ee ilee dabalame ibsame jira. Wayyanee Qinjitiin akka Shunkurtti ququnciftee fixee kuni Oromoodhaaf ciiftee hin jirtuu wan ta’eef mora qabsoo keenya tiksu, tokkuma qabsa’oota tiksun murteesadha dhamsa jeedhu Gumiin Paarlaamaa Oromoo dabarsa turun isaa dagatamu hin qabu.
Qabsa’oon dhugga laga fi amantaan wal qoodu irra kayyoo ganama irratti cicaniin jiran lotee sentuu, madii jeequmsa fi diigumsa ergama diina gegesan of keessa caalalun barbaachisa dha yamu jedhama ture, qabsootu qancare, ganda abaluufatu baleese malee ergan diinaa nu keessa hin jiru jeechuun wari dhadaata turan bayeedha. Dhuggan jiru garu haxinatu hagudatu diiree qabsoo caalaa diaspora keessa balaa Oromoo diinaf saxilu guddatu gegefama ture. Haqi qalatee sobi babalatee, faarii qabsoo goota fakkatee, firri qabsoo diina godhatan maqa baleesun, laga fi amantaan lammi bakkan lakawan qoomoon arba irrati gegefama ture media diinan utuu hin tanee media Oromoti wara ofini jeedhan ture, amalee hin dhabanee.
Diini Diaspora Oromoo gandan, amantan qooda jirachuu isaa ebsamun wagga lama dura egalame. Media Oromo fakkatani halkan guyyaa diina dhisan dhaabilee Oromoo fi qabso’oota Oromoo qoofa balaleefachuu fi qoqoduu irratti hojjecha turan ga’een isaan mal akka ture hundi of gaafachuu qaba. Moraa Qabsoo Oromoo kan diiga ture namoota torba (7) diiree Kiibatti harka laatan qoofa jeedhan wari labsacha jiran yoo jiratan amma ilee diina nu giidu dhokksan bori rakko keenyatti nu deebsuf wara barbadan qoofa. jequmsi guddan kan dhalatee fi egalame diaspora keesatti malee diiree Kiibatti miti. Paltak fi websitiin Oromoo laga fi amantaan wal dura dhaba turan, samu qulquludhan haqa hojjecha turan yoo jene amma ilee diina keenya hubacha akka hin jire mulisa. Sababi isaa gantoon mora qabsoo wagga lama gutuu jeeqa turan nama torba(7) Kiiba Oromiyyaa irra diinatti galan qoofa yoo jeene madali kamin iyuu siiri miti. Utuu jara kana qoofa ta’aan Wayyanee Diaspora Direktoorat” jeete caasaa gudda bantee maallaqa miliyoonan hin rabsitu turte kun dhugadha.
Gummin Paarlama Oromoo Mora qabsoo diiguuf diini maallaqa guddan deggerame hojecha waan jiruf qabsa’oon Oromoo kayyoo isaan fi qabsoo isaan tikisun diina akka of irra qoolatan yeroo adda addaa wamicha dhiyeessa ture. Keessatu Miseensoon Paarlamaa naannoo Kenya turan laga fi amantaan qoodamisi deema jiru harka diina keessa jirachuu ibsun qeequn, furmata fudhatamu qabu akeekun, kun ta’uu banan balaa qaqabuu danda’uu tilmamun iyyachaa akka turan hund keenya ni beekna. Abban qabsoo jira caalsaa yaamun jeedhames jira ture. Waan nu gadisise keessa inni gudan garu qabsa’ooni Oromoo diina isaan walaluu isaani caalaa iyuu jaala qabsoo dhugga waliin deema jiran adda bafatani walalun wal hamachuu fi jeequmsan of saxilu isaantti. Yeroo yeroon wal gamagama deemamu dhabun rakkon hikuu dadhabamee wal balaleefachuu kan fidee ta’uu hubana.
Dhamsii keenya inni guddan mani of utuu hin badiin Eegachuu, rakko dhalatuf amoo murtii irra deebi hin qabnee keenanf hojii fuladura dhufti deemu malee waan darbee odeesa oluun oduu hojii goodhachu ta’aa. Amalee mora qabsoo keenya qulquleesuf dursa keenun foon suma’ee fi foon fayaa adda caalalun mora qabsoo summin diina keessa hin jire, qabsaa’o’ta dhugga kayyoo fi qabsooti cichan qoofan Uummani Oromoo tokkomsan qabsoo gegesu danda’aa dha. Maqa tokkumman qawaa diinaf baduu caalaa, dhabba ofi keessatti dura wal gamagama, wal madalaa fi wal siirresa mora Galmaa tokkummaa Qabsoo Oromoo cimsuun bilisumma dhiyootti fidun ni dnda’ama.
Bilisummaa Uummataa Oromoof
Gummi Paarlaamaa Oromoo
Amajjii 26/ 2010
Uummataa of diina jalatti gabromee jiru utuu argani obsan mataa gadii qabatan jirachuun salphina gudadha. Qabeenya Uummataa keenya diini humnan fudhatee nyachaa jiru falmatan irra fudhachuu dhiisan maallaquma Oromoo diini deebsee isaan kenutii Qabsoo haqaa gurguratan diinati galun amoo salphina salphina caaluu dha. Ilmi lammi isaa diinaf saxilee uummata isaa gutuu ganuu kami iyuu egren isaa ykn dhimmi isaa diina birratis lammi biratis saxilamee qula dhabachun isaa hin oluu. Gantuun dhuma irratti ni ganamti.
Ergan diigamasa mora qabsoo keessatti gurma’inan sochoo’aa ture kan egalamee barana utuu hin tanee kan bubuledha. TPLF moraa qabsoo Oromoo keessatti hojeecha akka jirtu ifati dubacha turte. Maallaqa dolara miliyoona 86 ramadee hojeecha jirachuu ishe erga dubane ture jira. Maallaqn kun baasii caasaa “Diaspora direktoorat” jeedhuuf utuu hin tane kan ramadame namoota garaa isaanf bulan ittin bituuf akka ta”ee ilee dabalame ibsame jira. Wayyanee Qinjitiin akka Shunkurtti ququnciftee fixee kuni Oromoodhaaf ciiftee hin jirtuu wan ta’eef mora qabsoo keenya tiksu, tokkuma qabsa’oota tiksun murteesadha dhamsa jeedhu Gumiin Paarlaamaa Oromoo dabarsa turun isaa dagatamu hin qabu.
Qabsa’oon dhugga laga fi amantaan wal qoodu irra kayyoo ganama irratti cicaniin jiran lotee sentuu, madii jeequmsa fi diigumsa ergama diina gegesan of keessa caalalun barbaachisa dha yamu jedhama ture, qabsootu qancare, ganda abaluufatu baleese malee ergan diinaa nu keessa hin jiru jeechuun wari dhadaata turan bayeedha. Dhuggan jiru garu haxinatu hagudatu diiree qabsoo caalaa diaspora keessa balaa Oromoo diinaf saxilu guddatu gegefama ture. Haqi qalatee sobi babalatee, faarii qabsoo goota fakkatee, firri qabsoo diina godhatan maqa baleesun, laga fi amantaan lammi bakkan lakawan qoomoon arba irrati gegefama ture media diinan utuu hin tanee media Oromoti wara ofini jeedhan ture, amalee hin dhabanee.
Diini Diaspora Oromoo gandan, amantan qooda jirachuu isaa ebsamun wagga lama dura egalame. Media Oromo fakkatani halkan guyyaa diina dhisan dhaabilee Oromoo fi qabso’oota Oromoo qoofa balaleefachuu fi qoqoduu irratti hojjecha turan ga’een isaan mal akka ture hundi of gaafachuu qaba. Moraa Qabsoo Oromoo kan diiga ture namoota torba (7) diiree Kiibatti harka laatan qoofa jeedhan wari labsacha jiran yoo jiratan amma ilee diina nu giidu dhokksan bori rakko keenyatti nu deebsuf wara barbadan qoofa. jequmsi guddan kan dhalatee fi egalame diaspora keesatti malee diiree Kiibatti miti. Paltak fi websitiin Oromoo laga fi amantaan wal dura dhaba turan, samu qulquludhan haqa hojjecha turan yoo jene amma ilee diina keenya hubacha akka hin jire mulisa. Sababi isaa gantoon mora qabsoo wagga lama gutuu jeeqa turan nama torba(7) Kiiba Oromiyyaa irra diinatti galan qoofa yoo jeene madali kamin iyuu siiri miti. Utuu jara kana qoofa ta’aan Wayyanee Diaspora Direktoorat” jeete caasaa gudda bantee maallaqa miliyoonan hin rabsitu turte kun dhugadha.
Gummin Paarlama Oromoo Mora qabsoo diiguuf diini maallaqa guddan deggerame hojecha waan jiruf qabsa’oon Oromoo kayyoo isaan fi qabsoo isaan tikisun diina akka of irra qoolatan yeroo adda addaa wamicha dhiyeessa ture. Keessatu Miseensoon Paarlamaa naannoo Kenya turan laga fi amantaan qoodamisi deema jiru harka diina keessa jirachuu ibsun qeequn, furmata fudhatamu qabu akeekun, kun ta’uu banan balaa qaqabuu danda’uu tilmamun iyyachaa akka turan hund keenya ni beekna. Abban qabsoo jira caalsaa yaamun jeedhames jira ture. Waan nu gadisise keessa inni gudan garu qabsa’ooni Oromoo diina isaan walaluu isaani caalaa iyuu jaala qabsoo dhugga waliin deema jiran adda bafatani walalun wal hamachuu fi jeequmsan of saxilu isaantti. Yeroo yeroon wal gamagama deemamu dhabun rakkon hikuu dadhabamee wal balaleefachuu kan fidee ta’uu hubana.
Dhamsii keenya inni guddan mani of utuu hin badiin Eegachuu, rakko dhalatuf amoo murtii irra deebi hin qabnee keenanf hojii fuladura dhufti deemu malee waan darbee odeesa oluun oduu hojii goodhachu ta’aa. Amalee mora qabsoo keenya qulquleesuf dursa keenun foon suma’ee fi foon fayaa adda caalalun mora qabsoo summin diina keessa hin jire, qabsaa’o’ta dhugga kayyoo fi qabsooti cichan qoofan Uummani Oromoo tokkomsan qabsoo gegesu danda’aa dha. Maqa tokkumman qawaa diinaf baduu caalaa, dhabba ofi keessatti dura wal gamagama, wal madalaa fi wal siirresa mora Galmaa tokkummaa Qabsoo Oromoo cimsuun bilisumma dhiyootti fidun ni dnda’ama.
Bilisummaa Uummataa Oromoof
Gummi Paarlaamaa Oromoo
Amajjii 26/ 2010
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Qubsuma Koo 18: Awustiraliyaa dhufee wayitan nama qullaa deemu arge guddaan rifadhe
Qananiituu Butuchaan jedhama, waggoota 17'n darban keessa as biyya Awustiraaliyaa magaalaa Melboorn keessan jiraadha. Biyya kana ergan dhufees baradhee narsii ta'uun kanan hojjechaa jiru wayita ta'u hojii cidha karoorsu hojjechuunis galii dabalata argachaan jira.
Seenaan biyya kana dhufukoo dheeraadha. Jalqabarratti bara 1992 keessa abbaan warraakoo ammaa fi wayita sana kaadhimaa kiyya kan ture hiraara irra gahaa ture irraa kan ka'e biyyaa bahee Keeniyaatti baqate.
An garuu barumsa kiyya itti fufee hanga xumurutti baradhee koolejii galus, kadhimaan kiyyaa haala rakkisaan Keeniyaa keessa waggoota dheeraa waan tureef isa bira dhufuuf jecha baruumsa kiyya adda kute.
Kanumaan biyya abbaa kiyyaa gadi dhiisuun rakkina kamiin iyyuu kaadhimaa kiyyaa waliin ta'ee simachuuf qophii ta'uun gara Keeniyaatti imale.
Jaalalli gatii guddaa nama kaffalchiisullee waaqayyo ammoo nu milkeessee waggaa tokkoof walakkaa booda walqabanne gara Awustiraaliyaa dhufuu dandeenye.
Garaagarummaan Itoophiyaa fi Awustiraaliyaa gidduu jiruu jechaan himuun rakkisaadha. Kun biyya haalaan guddate qofa utuu hin ta'iin kan mirgi dhala namaa keessatti eegamuu, diimokiraasii fi bilisummaan kan keessatti mirkana ta'eedha.
Nyaata biyya kanaa kan jedhamu hin jiru, sababni isaas namoota biyyoota addaa addaaa irraa dhufantu keessa jiraata waan ta'eef akkuma aadaa isaaniitti nyaata gosa baay'eetu asitti argama.
Kanas ta'ee wayita bashannanaafis ta'u nyaataaf yeroo gadi baanu kanan yeroo baay'ee nyaachuuf filadhu keessa inni tokko 'Burger chiips' kan jedhamuudha.
Biyya koo irraa waantan yeroo baay'ee yaaduu yoo jiraate aadaa boonsaa nuti qabnuudha. Aadaa waliin jiraachuu fi keessattu aadaa fuudhaaf heerumaa isa baadiyyaa keessatti godhamu sana baay'een yaada.
Cidha fardaan raawwatamu, uffata aadaa bareedeen geggeeffamu sana baay'een jaaladha. Anis carraan na qaqqabee utuun akka aadaa keenyaatti fardaan heerumeera ta'e guddoo natti tola ture.
Magaalaa Melboorn, Awustraaliyaa keessa bakki daawwadhuu fi dhaqee itti bashannanuu jaalladhu inni guddaan bakka qarqara galaanaa 'Seeyint Kiildaa' jedhamuudha. Keessattu yeroo biiftuun galaanicha duubaan lixxu ilaaluun guddoo na gamachiisa.
Biyya Awustiraliyaa dhufuukootiin nagaa argachuutti aanee wanti guddaan argadhe biroon carraa barumsaa fi isan baradheen ammoo uummata tajaajiluu danda'u kooti.
Biyya kana keessatti hojii fayyaa hojjechuun waan nama boonsuu fi kan haawaasa ittiin gargaaran waan ta'eef kabajaa guddaa namaaf argamsiisa, kanaafu carraa kana argachuukootti guddaan gammada.
Utuun aangoo addaa tokko qabaadhee biyya kana keessatti waantan jijjiiruu barbaadu ni jira, innis dhiheenyatti saala walfakkaataan wal fuudhuu akka danda'aniif seera haaraa bahe sana haquudha.
Kun seera uumaamaa fi amantii kiyyaan kan wal-faalleessu waan ta'eef utuu dhorkame natti tola.
Haalli biyya kanaa biyya keenyarraa heddu addaa, kanaafuu biyyikoos utuu akkas naa taatee jedhee akkaan hawwu wantii nagodhan baay'eetu jiru.
Keessattu akkaata hojiileen tajaajila hawaasaa saffisaan namoota akka qaqqabu itti godhamu biyyi keenyaas utuu bartee jedheen hawwa.
Karaa biroo ammoo yeroo hawaasni Oromoo asitti walgahi fi cidha qabaannu namoonni keenya walitti dhufuun sirna aadaa akki itti geggeefamu sun biyya kiyya akkan guddise yaadu na taasisa.
Jalqaba biyya kana wayitan dhufe rakkoo na qunname keessa inni guddaan rakkoo aadaa fi afaan beekuu dhabuu ture.
Biyya kana safuun hinjiru, namni xiqqoomaaf qullaa hin adeemiin jira, qaama saala isaaani waan dhoksu huccu xiqqoo uffatanii deemu.
Kun nama biyya kanatti haaraa ta'eef guddaa waan nama naasisudha. Anaanis yeroon biyya kana dhufe kanumatu na mudate, namoota akkanatti deeman wayitan arge guddoon rifadhe.
Afaan isaanii qajeelchee hamman baruttis rakkoon na qunname xiqqodha hin jedhamu.
Kanaafu namoonni keenya bakka jiran hundatti afaan Inglizii kana jabaatanii yoo baratan bakka dhaqanitti guddoo waan isaan fayyaduuf kana dhaamuufiin barbaada.
Waanti na butee biyyakoo nabuusu utuu jiraatee bakka itti dhaladhee fi haadhaaf abbaan kiyya itti argaman Kuyyaraa Shashamanne keessatti of arguun gamachuu olaanaa naaf kenna.


text:
Pirootiinii dhiigaa
Pirootiiniin dhiigaa, kan maqaa biraa pirootiinota seeram jedhamuun bekkamu kuni pirootiinii pilaasmaa dhiigaa keessatti argamu dha. Pirootiinonni kuni faayidaa baayye qabu; kana keessaa tokko adeemsa molokiyuulotaa akka lippiid (lipid), hormonii (hormone), vaayitaaminii (vitamin) fi sibiilaa (metal) nafa keenya keessatti ta'u qarqaara. Akkasumas akka inzaayimii (enzyme), protease inhibitors fi kininn precursors ta'anii ni fayyadu. Pirootiinota seeram (serum proteins) kan jedhaman kun faayidaa baayyee seelii alla ta'e fi sirna ittisaa (immune system) keenya keessatti qabu. Pirootiinota kana electrophoresisiin gargar baasuun baayye barbaachisaa dha.
Gosa pirootiinota dhiigaa:
- Albiyumiin (Albumin)- bayyinnisaa 3.5-5.0g/dl
- Giloobiyuliin (Globulins)
- Faayibrinoojiin (Fibrinogens) - baayyinnisaa 200-450mg/dl
- Pirootiinii Too'annoo (Regulatory Proteins)
Gossoonni pirotiinii dhiigaa kan biraa:
- Liippoopirootiinii (Lipoproteins) (chylomicrons, VLDL, LDL, HDL)
- Tiraanisferiin(Transferrin)
- Priootirombiin(Prothrombin)
- Aalfaa 1 (alpha 1) - antiproteinase
- Aalfaa 2 (alpha 2) - macroglobulin
Parsentiin 60% pirootiinii pilaasma kunii pirootiinota albiyumiin of keessaa qabu, kunis dhiibbaa osmotic plasma keessa, kan adeema lippiid fi steroid hormone sababa ta'u kessatti kennitootta tokkoffa dha. Giloobiyuliin kan jedhaman parsentii 35% pirootiinii pilaasmaa yoo ta'an, kunis adeemsaa ayonii (ion), hormonii (hormone) fi lippiid (lipid) kan sirna ittisaa (immune system) qarqaru kessatti tajajillu. Parsentiin 4% immoo faayibrinoojiin(fibrinogen), kunii immo walitti-qabamu dhigaa (coagulation) keessatti faayidaa kan qabuu yoo ta'u kunii immo gara faayibriin (fibrin) kan makamuu hin dandenetti jijiramu ni danda'a. Pirootiinota too'annoo (regulatory protein) kan jedhaman kan parsentii pirootiinota dhiigaa 1% gadi ta'an kuniin pirootiinii akka inzaayimii (enzyme), piroo'inzaayim(proenzyme) fi hormonii (hormone).


text:
Finfinnee, Fulbaana 30, 2011(FBC)- Muummee ministiraa Dooktar Abiy Ahimadii fi itti aanaan muummee ministiraa obbo Dammaqaa Makoonnan miseensota raayyaa ittisaa waliin mari’atan.
Dooktar Abiy miseensota raayyaa ittisaa rakkoo tibbana naannoo magaalaa Burraayyuu fi Finfinneetti mudatee ture tasgabbeessuuf ergama fudhatanii dhufan waliin mari’ataniiru.
Miseensonni raayyaa ittisaa kanneen Dooktar Abiy osoo hin argatin gara Hawaasaa hin dabarru jechuu isaanii janaraal koomiishinarri Koomiishinii Poolisii Federaalaa Zaynuu Jamaal FBCtti himaniiru.
Booddee marii taasifameen badii isaanii amananiiru jedhan koomiishinarichi.
Miseensonni raayyaa ittisaa maricharratti hirmaatan itti gaafatama isaanif laatamee fi dirqama isaaniirratti gaaffii kaasanii irratti mari’atameera.
Obbo Dammaqaan miseensota raayyaa ittisaa kanneen kan dubbisan yammuu ta’u, raayyan ittisaa akkuma lammiilee kaanii dhaggeeffatamuu qaba jedhaniiru.
Miseensonni raayyaa ittisaatis jijjiirramni eegalame akka hin gufanne ga’ee isaanii ba’achuuf qophii ta’uu ibsaniiru.
Galiin keenya gadi aanaa waan ta’eef jireenya keenya waaradhaan gaggeeffachuu hin dandeenyenis gaaffii kaasaniiru.
Muummee ministiraa Dooktar Abiy Ahimad miseensota raayyaa ittisaa mariisisan; puushaappii hojjechiisanii irbaata affeerudhaan gaggeessaniiru.
Comments
Loading...


text:
Ibsaa Jireenyaa-Lakk.3
Nama salaata dhiisu osoo akkana jedhamee gaafatamee, deebiin isaa maal ta’inna laata? “Salaata dhiisun jireenya keessatti waan milkooftu ykn gammachuu argattu sitti fakkaataa?” Deebiin isaa, “Eeti, kunoo kaafironni salaata hin salaatanii garuu milkaa’inna fi gammachuu guddaa argatu.” Deebiin keenya immoo, “Dhuguma qabeenya baay’ee walitti haruun (kuusun) milkaa’innaa fi gammachuu guddaa ta’uu danda’aa? Eeti yoo jette, deebiin keenya qabeenya kana hunda dhiisanii biraa du’u. Milkaa’inni guddaan kuni du’aan badee jiraa jechuudha. Kanaafu, wanti badu milkaa’inna guddaa ta’uu danda’aa yaa obboleessoo? Koottu mee milkaa’inni guddaan maal akka ta’ee Qur’aana irraa sitti agarsiisaa.
“Lubbuun hundi du’a ni dhandhamti. Mindaawwan keessanis guutumaatti kan argattan Guyyaa Qiyaamati. Namni ibidda irraa fageeffamee Jannata seensifame, dhugumatti MILKAA’EERA. Jireenyi duniyaas meeshaa gowwoomsaa qofa” (Suuratu Aali-Imraan 3:185)
(Suuratu At-Tawbah 9:72)
“Rabbiin mu’mintoota dhiiraatii fi dubartootaf Jannata laggeen ishee jala yaa’an, achi keessatti kan hafan ta’anii fi manneen gaggaarii Jannataa qubsumaa keessa jiran waadaa galeefi jira. Garuu Jaalalli Rabbiin irraa ta’e kana hundarra caala. Kunii MILKAA’INNA GUDDAADHA.”
Salaafota (namoota gaggaarii duraanii) keessaa tokko akkana jedha: “Karaan haqaa amaanaa sitti haa ta’u (sirritti qabadhu). Namoonni lakkoofsan xiqqoon waan irra deemaniif kophummaan sitti hin dhagahamin. Karaa baaxilaa (sobaa) of eeggadhu! Baay’inna namoota badanitiin hin gowwoomin (walaa taghtarra bi kasratil haalikiina). Tokko ta’uu keetif dhawaatuma kophummaan sitti dhagahamuun, hiriyyoota darban yaadadhu (kana jechuun karaa haqaa irra deemun warroota milkaa’an. Kanneen akka Nabiyyoota, siddiiqoota (dhugoomsitoota), shuhadaa (warroota karaa Rabbii irratti ajjeefaman), fi saalihoota (warroota gaggaarii)). Isaaniin wal-qunnamuuf itti futi. Isaaniin ala namoota biroo irraa ija kee gadi qabadhu. [Warroonni karaa haqaa irraa bahan] gonkumaa adabbii Rabbii sirraa hin deebisan. Karaa haqaa irra deemtu keessatti yoo sitti iyyan, gara isaanii hin mil’atin.” ( Karaa qajeelaa Islaamaa qabadhu. Namoota karaa kanarraa bahaniif tole hin jedhin. Hanga Jannata geessu obsa qabaadhu.)
Ulaagaaleen (sharxiwwaan) hojiin gaariin Rabbiin biratti fudhatama itti argatu (qeebalamuu) meeqa fi maal fa’aa? Lama. Isaaniis:
IKLAASA fi ERGAMAA RABBII (SAW) HORDOFUUdha. Iklaasa jechuun “Hojii Rabbiif qulqulleessu ykn Rabbi qofaaf hojjachuu.” jechuudha.
Qur’aana keessatti: “[Rabbiin] eenyuu keessantu irra toltu akka hojjatu isin qoruuf jecha du’aa fi jireenya Kan uumee dha.” Suuratu Mulk 67:2 Jecha biraatin “Rabbiin, isin keessaa eenyutu hojii irra gaarii akka hojjatu isin qoruuf du’aa fi jiruu Kan uumeedha.” Fudeeyl ibn iyaad akkana jedha: Hojii Irra gaarii (toltu) jechuun “Hojii hundarra qulqulluu ta’ee fi sirrii kan ta’eedha.” Namoonni akkana jechuun gaafatan: Yaa Abbaa Aliyyi, Hojii hundarra qulqulluu ta’ee fi sirrii kan ta’ee jechuun maal jechuudhaa?” Innis ni jedhe, “Hojiin qulqulluu ta’ee garuu sirrii yoo hin ta’in, Rabbiin biratti fudhatama hin argatu. Akkasumas, sirrii ta’ee garuu qulqulluu yoo hin ta’in, fudhatama hin argatu. Hanga qulqulluu (kaalis) fi sirrii ta’uutti malee. Qulqulluu jechuun wanta (hojii) Rabbi qofaaf ta’eedha. Sirriin immoo wanta sunnaa irratti ta’eedha.” (Madaarija saalikiin 1/95 Imaam ibn Al-Qayyim) Kanaafu hojiin fudhatama argatuuf Rabbii qofaaf qulqulluu ta’uu fi Sunnaa Ergamaa Rabbii (SAW) kan hordofe ta’uu qaba. Hojiin qulqulluu yoo hin ta’in shirkitti nama seensisa. Sunnaa waliin kan hin deemne yoo ta’e immoo bid’atti nama galcha (seensisa). Shirkii fi bid’aan hojiin fudhatama akka hin arganne taasisu.
Namni yeroo lafichoo (mijaaya) badii hojjachuun homaa isatti hin fakkaatu. Yommuu duuti isatti dhuftu ykn dirree Qiyaamaa irra dhaabbatu, badii hojjate hunda takka takkaan yaadata. Dargaggeessa tokkotu hin salaatu, badii adda addaa raawwata ture. Gaafa tokko konkolaatan imala (diida) osoo deemaa jiru, laga guddaa tokkotti dhufe. Riqicha irra yommuu gahuu horiin walitti dhufe. Konkolaataa horii irraa dabsuu osoo barbaadu, fireenin konkolaataa hojiin ala ta’uun, konkolaatattin isa fudhatte bishaanitti tarte. Konkolaatan tuni yommuu bishaan jala dabartu dargaggeessi kuni garmalee dhiphate. Duuti tiyya dhufte jedhe. Garuu suuraan (fakkiin) tokko fuundura isaatti dhufe. Suuraan sunis, badii hojjate dabarseedha. Badi hojjate takka takkaan yaadachu jalqabe. Dhumarratti, Rabbiin bishaan kana keessaa isa baraare. Erga bishaan keessaa bahe booda gara mana ofiitti qajeele. Erga mana seene maal akka hojjate akka nutti himu mee haa hayyamnuufi: “Mana nan seene. Wanti jalqaba ija kiyya irra bu’e suuraa aktarootaa, dubartii sirbituu fi dubartii qullaa girgiddaa irraa rarra’uudha. Gara suuraa kanniin utaalun nan tarsaase. Ergasii, siree kiyya irratti of darbuun booyu jalqabe. Yeroo jalqabaatif Rabbiif ajajamuu dhiisu kootif gaabbin garmalee natti dhagahame. Imimmaan ija kiyya keessaa lola’u fi qaamni kiyya hollachuu eegale. Osoo ani haala kanaan jiru azaana mu’azzinni deddebisu dhagahe. Akka waan yeroo jalqabaatif dhagahe natti fakkaata. Ergasii olka’ee wudu’achuun gara masjiidaa deeme. Salaata salaatun tawbaa kiyya nan labse, Rabbiin akka naaf araaramu nan kadhe. Urga sani kaase haala amma ati argitu kana irra jira (kana jechuun badii dhiise Rabbiif tolee jechuu itti fufaan jira.)” Madda: http://www.saaid.net/gesah/96.htm -tawbatu aasi- lakk.8ffaa
“Wanta gadi aanaa (rakasa) duniyaa tanaatti hin gammadin. Sadarkaa ol’aanaa Rabbiif ajajamuun malee kan hin argamne barbaadun amaanaa sirratti haa ta’u. (Kana jechuun Rabbiif ajajamuun addunyaa fi aakhiratti sadarkaa ol’aanaa fi kabajamaa barbaadi). Rabbiin (Azza wa jalla) wanti isa bira jiru Isaaf ajajamuun malee akka hin argamne murteesse jira. Namni akka Rabbiin fedhutti Rabbiif ta’e (hojjate), Rabbiin wanta inni fedhe caalaa isaaf ta’a. Namni gara Rabbii garagalee, Rabbiin fageenya irraa isa simata. Namni dandeetti fi humna Rabbitiin hojjatu, hadiida isaaf laaffisa. (Kana jechuun namni Rabbiin irratti hirkachuun hojii gaggaarii ulfaataa ta’e hojjatu, Rabbiin isaaf laaffisa.) Namni Rabbiif jedhe wanta tokko dhiise, san caalaa dabalata isaaf kenna….”
Firootan Wal-loluu
Yeroo tokko tokkoo wantuma xiqqoof yeroo obboleeyyanii fi firoota keenyatti aarru fi dallantu jira. Sheyxaanni wanta xiqqoo akka gaaraa guddisuun keessa keenyatti ibidda qabsiisa. Kaayyoon sheyxaanaa dubbii fi hojii badaa facaasun hariroo firummaa fi obbolummaa addaan kutuudha. Rabbiin Qulqulla’aan Olta’e Qur’aana keessatti ni jedha:
“Jecha hundarra gaarii taate akka dubbatan gabroottan Kiyyatti himi. Dhugumatti sheyxaanni gidduu isaanii balleessa. Dhugumatti sheyxaanni ilma namaatif diina ifa bahaadha.“Suura Al-Israa 17:53
Sheyxaanni yommuu ibidda dallansuu nutti qabuu, mallatoolen kunniin yoo nutti dhagahaman badii isaa akka ta’e haa beeknu.
1. Hanqinna xiqqoo keessa namaatti guddisuu fi gaarummaa nama sanii dagachuun hanqinna san qofa irratti xiyyeefachu.
2. Osoo sirritti itti hin yaadin akka dubbatan nama kakaasuu fi tarkaanfi akka fudhatan nama jarjarsu.
3.”Anatu isarra gaariidha” jedhanii yaadun nama san hamachuu.
4. Yaada nama sanitiin of xamaduun wanta biraa dagachuu.
5. Sheyxaanni tarkaanfi namtichi fudhatu fi wanta hojjatu garmalee keessa isaatti bareechisa.Fakkeenyaf, nama san harkaan ykn wanta biraatin miidhuf tattaafachu.
Furmaanni kanaa gara Rabbii fiigun, A’uzu billahi mina sheyxaani rajiim (Sheyxaana abaarrame irraa Rabbiin tiikfama)” jechuu. Yookiin immoo suuratu An-Naas (114) irra deddeebi’anii qara’u (dubbisu). Eeti, namoonni waan badaa namarratti raawwatun nama dallansiisu danda’u. Yeroo kanatti fooyya’insi yoo jiraate isaaniif irra darbun baayessa. Garuu fooyya’insi jiraatu yoo baate fi miidha kan namatti dabalu yoo ta’e haqa irraa fudhachuudha.
Akkuma maddi elektrikii mana ibsuuf bishaan ykn gaazi isa barbaachisu, imaannis qalbii akka ibsuuf beekumsa fi hojii gaarii barbaachisa. Qalbiin akka manaati. Manni yommuu ifaan (elektrikiin) itti ifu dukkanni irraa deemun wanta achi keessa jiru hunda argan. Haaluma kanaan qalbii irratti yommuu imaanni ifu, dukkanni irraa deema. Ibsaan imaanaa akka itti fufuuf yeroo hundaa beekumsa barbaadu fi hojii gaarii hojjachu barbaachisa. Maddi elektrikii bishaan yoo irra cite, ifaan hin ifu miti ree? Haaluma wal fakkaatun imaana irraa beekumsi fi hojiin gaariin yoo cite, ifni isaa xiqqaachun gara dhaamutti adeema.


text:
Ibsa Kab. Afyaa'ii Gabaasa Waajjira Caffee irratti kennan
.
*****
Qaamoleen Mootummaa sadeenuu mootum maadha kan jedhan Afyaa'iin Caffee Kab. Isheetuun wal utubanii, waldeeggaruuniifi fayyadamummaa uummataa karaa giddu galeessa godhateen waliin hojjechuu akka qaban ibsan.
Qulqullina seerotaan walqabatees, adeemsa seeraan taa'e hordofuun dhimma ijoo tokko yeroo ta'u, innis wixineen labsii tokko qaama dhimmi ilaaluun erga qophaayeen booda dubbisa duraatiif ji'a tokkoon dura Afyaa'iif dhiyaatee Koreewwan Dhaabbiitiin erga laalameen booda gara Caffeetti kan dhiyaatu ta'uu ibsan. Kanaaf, Labsiin Hojjettoota Mootummaas kanumaan walqabatee yeroo dhiyaachuu qabu keessatti waan hin dhiyaanneef Caffee kanaaf osoo hin dhiyaatiin hafuusaa ibsuun gurmaayina manneen hojii mootummaa waliin yeroo gabaabaa keessatti kan dhiyaatu ta'uu beeksisaniiru.
Xumurarrattis Caffeen gabaasicha mirkaneessee jira.


text:
Kiitetteeddawanttu Oosuwaa 20
Phawuloosi Maqidooniyaanne Giriike Beedda
1Walassay irxxeeddawaappe guyyiyan, Phawuloosi kaalliyaawantta ahissiide zoreedda; unttuntta, “Saruwan de7ite” giide, Maqidooniyaa baanaw keseedda. 2He gadiyaanna aadhdhiidde, qaalaa odiide, asaa loythi minisseeddawaappe guyyiyan, Giriike gade yeedda. 3I hewaan heezzu agenaa uttiide, markkabiyaan Sooriyaa baanaw qoppishshin, Ayihudatuu barena wodhanaw koyyiyaawaa be7iide, Maqidooniyaanna guyye simmanaw bare qofaa qachcheedda.
4Phawuloosa moyizzeeddawanttu, Beeriyaappe Pharihaasa na7aa Sosiiphaaxiroosa, Teselonqqeppe Arisxxirokoosanne Sikonddisa, Derbbeppe Gaayoosanne Iisiyappe Tikiqoosanne Xirofimoosa, qassi Ximootoosa. 5Hewanttu sinthaw biide, nuuna Xiro7aadan naagiino. 6Nuuni Ukithaa Baalaa gallassaa bonchchowaappe guyyiyan, Piliphphisiyoosa giyaa gadiyaappe markkabiyaan denddiide, ichcheshu gallassan Xiro7aadan unttuntta gakkiide, yaani laappu gallassaa utteeddo.
Phawuloosi Xiro7aadaa Beedda
7Nuuni Woggaa gallassi + ukithaa menthanaw shiiqide7ishshin, Phawuloosi wonttina baanaw qoppeedda diraw, unttunttoo qaalaa odiidde, qamma bilahii gakkanaw yewuwaa adusseedda. 8Nuuni shiiqi utteedda pooqiyan cora xomppii de7ee. 9Ewuxikoosa giyaa itti wodallay maskkootiyaa bolla uttiide, darissi gemi77isheedda. Phawuloosi haasayaa adusseedda wode, Ewuxikoosi gemi77ishuwan hayreeddawe heezzenthiyaa pooqiyaappe sa7aan kunddiide hayqqeeddawaa asay dentheedda. 10Shin Phawuloosi wodhdhiide, A bolla guufanneedda. A idimmiide, “A shemppuu kesibeenna diraw hirggoppite” yaageedda. 11Yaatiide pude pooqiyaa kesiide, ukithaa menthiide meedda; sa7ay wonttana gakkanaassi, daro wodiyaa haasayeeddawaappe guyyiyan beedda. 12Wodallay paxina, soy afiide, darissi nashetteeddino.
Phawuloosi Xiro7aadaappe Miliixe Beedda
13Shin Phawuloosi barena yaappe nuuni mokkana mala, nuussi odeedda diraw, kasetiide markkabiyaakko biide, Asoosa baanaw denddeeddo; ayissi gooppe, gediyaan baanaw I qoppeedda diraw nuuna hewaadan azazeedda. 14I nuunanna Asoosan gakettina, markkabiyaan A akkiide Mixiliine yeeddo. 15Wonttetha gallassi yaappe markkabiyaan denddiide, Kiyoosa heeraa gakkeeddo; qassi wonttetha gallassi Saamoosa pinneeddo; Tirogiliyoomen aqiide, wonttina Miliixe yeeddo. 16Ayissi gooppe, Phawuloosi Iisiyan darii gami77ennaan Efesoone lanqqiyanna aadhdhanaw bare qofaa qachcheedda; barew danddayettooppe, Phenxxeqostte geetettiyaa gallassi Yeerusalaame gakkanaw elleellee.
Phawuloosi Efesoone Cimatoo Wursethaa Haasayaa Haasayeedda
17Phawuloosi Miliixeppe Efesoone kiittiide, ammaniyaa asaa kaalethiyaawantta xeegisseedda. 18-19Woosa golle cimatuu Phawuloosakko yiina, unttuntta I hawaadan yaageedda; “Taani Iisiya geleedda koyro gallassaappe doommin, kawushshatethaaninne daro afothaani Godaassi oothaadde, Ayihudatuwaa shiiquwaappe taana gakkeedda paace gideedda wodiyaa ubbaan hinttenttunna waanaade de7aadditantto hinttenttu eriita. 20-21Nagaraappe Xoossaakko simmiyaawaanne nu Godaa Yesuusi Kiristtoosa ammaniyaawaa Ayihudatuwassinne Ayihuda gidennawanttoo markkattaadde, shiiquwankka hinttenttu gollen gollenkka hinttenttoo odaadde tamaarisseeddawaappe attin, hinttentta go77iyaabaappe ittibaanne pacissa beykke.
22“Be7ite; ha77ikka taani Geeshsha Ayyaanaassi azazettaade, Yeerusalaame bay; yaani taw ayee kesanenttonne erikke. 23Geeshsha Ayyaanay qashuunne waayyii taana naagiyaawaa katamaa ubbaan taw odee. 24Shin ta wothaa polanawunne Godaa Yesuusi Kiristtoosappe taani akkeedda oosuwaa Xoossaa aadho keekatethaa wonggalaa mishiraachchuwaa markkattiyaawaa polanaw, ta shemppuwaa maaddennawaadan payday.
25“Be7ite; taani ha77ikka Xoossaa kawutethaabaa odaadde, hinttenttu ubbaa giddon yuuyyaaddi; simmi hawaappe sinthaw hinttenttuppe ooninne taana be7ennawaa eray. 26Hewaa diraw, hinttenttuppe itti uray bayooppekka taani hewaan gelennawaa hachche hinttenttoo geeshshaade oday. 27Ayissi gooppe, Xoossay oothanaw qoppeeddawaa ubbaa hinttenttoo aynne ashshennaan odaaddi.
28“Yesuusi bare suuthaan wozeedda Xoossaa ammaniyaawantta naagite; qassi Geeshsha Ayyaanay hinttentta kaappatuwaa oothiide suntheedda wudiyaa ubaanne hinttenttu huuphiyaa naagite. 29-30Taani beeddawaappe guyyiyan, wudiyaassi qarettenna iita worakanatuu hinttenttu giddo gelanawanttanne, kaalliyaawantta barenttu geeduwaa kaalethanaw wordduwaa haasayiyaa asatuu hinttenttu giddoppe denddanawaa eray. 31Hewaa diraw, taani heezzu laythaa qammanne gallassaa afothaani hinttentta huuphiyan huuphiyan minissiyaawaa aggabeennawaa qoppiide genccite.
32“Ha77ikka hinttentta minissanawunne geeshsha asaa ubbaa giddon laatissanaw danddayiyaa Xoossaassinne A aadho keekatethaa qaalaassi hinttentta hadaraa immay.
33“Taani ooppenne biraa woy worqqaa woy mayuwaa amottabeykki; 34taani ha ta kushiyan taananne taananna ittippe de7iyaawantta kooshsheeddawaa ootheeddawaa hinttenttu hinttenttu huuphew eriita. 35Hinttenttu hawaadan daaburi oothiidde, daaburanchchatuwaa maaddanaassinne Godaa Yesuusi bare huuphew, ‘Akkiyawaappe immiyaawe anjjetteeddawaa’ geeddawaadan, A qaalaa hinttenttu wozanaa aathanaw bessiyaawaa taani cora ogiyaan hinttentta bessaaddi” yaageedda.
36Phawuloosi hewaa haasay wurssiide, unttunttu ubbaanna ittippe gulbbatiide, Xoossaa woosseedda. 37Unttunttu ubbay Phawuloosa idimmiide, yeekkiidde yereeddino. 38Ubbaappe I, “Taana laa7ethuwaa ubbakka be7ikkita” yaageedda qaalay unttuntta daro qarethina markkabiyaa gakkanaw A moyizzeeddino.


text:
Lakkuun lamas, sadis, achii olis haadha takka irra nidhalatu. Haati lakkuu 8 dhaltee guudiisaartus jirti. Garuu, hundi keenna kan hubannu hangamuu haabay’atanii lakkuun hundi haadha takka; abbaanis lakkuun takkuma. Oduun hubannaa keenna isa yeroo dheeraa faallessu gadi bayeera. Lakkuu haadhaan takkaa, garuu abbaa lamaa.
Ameerikaa New Jersey irraa oduun dhagayame lakkuun lama hadha takkaafi abbaa lama qabaachuu isaaniiti. Haati ijoollee tanaas hanga yeroo dhiyootti ijoolleen lamaanuu abbaa tokko irraa dhalachuu isaaniiti kan hubattu. Gara boodaatti garruu, yoo haati yeroo torbaan tokko incaalle keessatti dhiira lama wojjiin ciisuu isii amantu namichi lammataa DNAn ijoolle akka ilallamau gaafata; durumaa kaasee shakkii ijoolleen tuni tiyya jedhu waan ufkeessaa qabuuf. Ta’us, qorannoon DNA akka hawwii isaa ijoollee lamaanuu kan isaaf murteessu hinturre. DNAn kan mirkaneesse ijoolleen lakkuun dhiiga haadhaatiin malee kan abbaatiin firummaa kan hinqabne ta’uu isaaniiti. DNAn lakkuu abbaan adda baasuudhaan kan namoota falamaa seenan lachuu jiddutti nag buuse.
Saayinsistoonni mudannoo akkanaatiin superfecundation jedhu.Akka qorattootaatti kuni kan uumame yeroo jalqabaatiifii miti; isa dhumaas hinta’u. Hireen lakkuun abbaa ykn dhiira lama irraa dhalachuu jira: mudannoon akkanaa 13,000 keessaa tokko, akka qorannoo saayinsistootaatti .
Dhimmichi kuni guutummatti marsaa laguu dubartootaatiin wolqabata. Afaan saayinsiitiin haati ijoollee tanaa yeroo marsaa laguu isiitti killee lama altokkoon gadi lakkiste. Ammas marsama san keessatti dhiira lama woliin wolqunnamtii goote. Killen lameenuu namoota adda addatiin kan cabde. Bifa kanaan abbaan lakkootaa lama ta’e kan asbaye.


text:
Oduun gaddaa guddaan lammiilee Itoophiyaa biyyaafi biyyaan ala jiraatan hunda rifachiiste kaleessa uumame. Waa’ee isaan Afrikaa Kibbaa keessatti ajjeefamaafi gidiramaa jiraatanii miti. Waa’ee gareen Biyya Islaamaa (ISIS) jedhamu lammiilee Itoophiyaa 30 ajjeesuu isaa labsuuti kan ummata Itoophiyaafi guutuu hawaasa addunyaa guutummatti kan rifachiise.
Akka ibsa ISIS itti lammiileen Itoophiyaa kan galaafataman biyya baqaa Liibiyaa keessatti. Akka ibsa ISIS kanatti lammiilee Itoophiyaa ajjeefaman hundi kanniin amantaa Kiristaanaa hordofaniidha. Namoonni 16 qarqara galaana Mediteraaniyaaniitti kan ajjeefaman. Kudhalama ammoo gammoojjii Saharaa keessatti kan goorra’aman, akka ibsa ISIS baasetti.
ISIS maaliidhaaf tankaarfii garajabeennaa kana lammiilee Itoophiyaa irratti akka fudhate hanga ammaatti wonti ifatti beekame tokko hinjiru. Haa ta’uu malee, ‘Dhiigni Muslimootaa harka keessanitti dhangala’e rakasaa miti,’ jechuun gareen kuni ajjeechaa lammiilee Itoophiyaa irratti raawwate kana tankaarfii mootummaan Itoophiyaa woraana isaa Somaaliyaa seensisuu isaatiin wolqabsiisuu yaaleera.
Itoophiyaan lammiileen isii ISISn ajjeefamuu har’a mirkaneessite. Enyummaa namoota ajjefaman kanaa beekuudhaaf tattaafiin godhamaa jiraachuun ibsi mootummaan baase mul’iseera. Namoota Liibiyaafi Afrikaa Kibbaatti dhuman yaadachuuf mootummaan guyyaa 3 guyyaa gaddaa jedhee labseera. Guyyaan gaddaa booruu eegaleeti kan yaadatamu.
Ob.Ridwaan kaleessa AFPtti yoo dubbatan ’kuni mirkanaaye taanaan, lammiilee Itoophiyaa Awurooppaa seenuuf imala hamaa irratti bobba’aniif barumsa ta’a,’ jedheera. Ob.Ridwaan kaleessa kanniin harka ISIS iitti kufan lammiilee Itoophiyaa ta’uun isaanii hinmirkaneeffanne jechuun isaa namoota heddu mufachiisuu isaati yaanni namoonni ‘miidiyaa hawaasaa’ irratti laataaran kan mul’isu.
Namoonni ISIS ajjeese kunniin lammiilee Itoophiyaa ta’uun erga mirkanaayee, mootummaan ISIS irratti haluu bayuun waan hinoolle ta’udha kan himamu. Kan godhuuf fageenni Itoophiyaan Liibiyaa irraa qabdu gufuu guddaa ta’uun nimala. Haa ta’uu malee, Itoophiyaan Masrii wojjiin waahiluun tankaarfii fuchuun filannoo jiran keessaa tokko akka ta’eedha ambaasaaddarri Itoophiyaa biyya Masrii Mohaammad Idriis kan dubbate. ‘Garee kana irratti tankaarfii fudhachuuf waan danda’amu hunda yaalla,’ jedhe Mohaammad Idriis.
ISIS ajjeechaa kana lammiilee Itoophiyaa irratti kan raawwate baatii 2 booda erga tankaarfii suukkanneessaa lammiilee Masrii irratti fudhateeti. Gareen ISIS Liibiyaa jiraachuu isaa addunyatti ibsuuf kan tankaarfii gara jabeennaa akkanaa fudhachuu irratti bobba’eef, jedhu taajjabdoonni.


text:
Lammaa Guyyaa
Lammaa Guyyaa (1928? - ) artistii Oromoo suura kaasun beekkamu yoo ta'u magaalaa Bishooftuu keessa mana hojii isaa kana itti agarsiisu kan 'Gaalerii Aartii Afrikaa' jedhamu qaba.
Seenaa Duubaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Artisti Lammaa Guyyaa bara 1928 Godina Shawaa Bahaa Aanaa Ada’aa Liiban bakka Daloo jedhamutti dhalate. Maatiin isaa qonnaan bultoota waan turaniif, Lammaan hojii qonnaatin maatii isaa gargaaraa guddate. Lammaan hojii qonnaa cinaatti, namoota naannawa ogummaa meeshaalee qonnaa kanneen akka nohee, hordaa fi waanjoo hojjatan xiyyeeffannaan ilaala ture. Akkasumas, namoota naannoo isaatti ogummaa meeshaalee manaa adda addaa supheerraa hojjatan argaa guddate.
Lammaan, daa’imummaa isaatti ogummaa namoota naannawa ilaalaa waan guddateef bocaa fi fakkiilee adda addaa mukaa fi supheerraa hojjachuu eegale. Namoonnis waan inni kalaqu kana ilaaluun baay’ee waan dinqisiifataniif, abbaa isaa mana barnootaa akka galchuu gorsan. Lammaanis, ogummaa naannawasaatti horate guddifachaa deemuun yeroo umriin isaa waggaa 17 ga’u carraa mana barnootaa seenuu argate. Mana barnootaa keessatti cimina fakkii kaasuu fi barnootaaf qaburraa kan ka’e barattootaa fi barsiisotaan baay’ee dinqisiifatama ture. Haala kanaan, barnootasaa hanga kutaa 7 Bulchiinsa Magaalaa Bishooftuutti, Mana Barnootaa Bishooftuu sadarkaa 2ffaa yeroo sana ‘Libne Dingil’ jedhamutti baratee xumure. Yeroo sanatti kutaa 7 xumuruun akka sadarkaa olaanaatti waan ilaalamuuf ogummaa barsiisummaan akka leenji’uuf gara dhaabbata Leenjii Barsiisotaa Adaamaatti ergame.
Haata’u malee, leenjiin kun fedhiisaa waan hin turreef, Bishooftuutti deebi’ee bocaa fi fakkii garagaraa bifa nama hawwatuun kaasuu fi bocuu itti fufe. Boca Lammaan yeroo sana boce keessaa tokko boca xiyyaaraati. Boca xiyyaaraa kanas mukaafi abujadiirraa hojjachuun gara Humna Qilleensaa Itoophiyaa geesse. Namoonnis boca xiyyaaraa kana baay’ee jaallachuurraa kan ka’e bulchaa Humna Qilleensaa Itoophiyaatti agarsiisan. Bulchaan Humna Qilleensichaas boca xiyyaaraa sanatti hedduu waan gammadeef, nama boca kana hojjate akka dhiyeessaniif ajaje. Yeroo walarganis ogummaa Lammaa dinqisiifachuun, gara fuulduraatti maal baraachuu akka barbaadu gaafate. Lammaanis, “Humna Qilleensaa Itoophiyaa keessa seenee barachuun barbaada,” jedhee ibseef. Bulchichis akka baratu waan eeyyameefiif, Lammaan Humna Qilleensaa Itoophiyaa seenee barachuu eegale. Humna Qilleensaa keessatti leenjii meeshaalee waraanaa, qaama xiyyaaraa hiikuu fi suphuu waggaa shan leenjifamuun eebbifame. Ogummaa ittiin eebbifameenis namoota leenjisaa ture.
Artisti Lammaan hojiisaa idilee Asmaraatti osoo hojjatuu ogummaa fakkii kaasuu artistoota biyya Xaaliyaanii irraa caalaatti barate. Sana booda, fakkiilee garagaraa kaasuun bara 1950 Asmaraatti daawwannaaf dhiyeesse. Sanarraa ka’uunis beekamaa dhufe. Haa ta'u malee, sirna yeroo sanaatiin dhiibbaan uummatarra ga’aa ture isa yaaddessaa ture. Kanarraa kan ka’e, hojii aartii isaatiin mormii isaa ibsa ture. Fakkeenyaaf, fakkii adurree aannan jigsitee, hantuuta ishee bira jirus dhiistee foon qooxiirraa buusuuf yaaltu kaasuun ibsate. Qondaaltonni mootummaa yeroo sanaas hojii isaa balaaleffachuun yeroodhuma sana hojii mootummaa akka dhaabu taasisan.
Garuu, Artisti Lammaan duubatti osoo hin deebi’in, hojii fakkii kaasuu kutannoon itti fufuun, jireenyasaa haala gaariin gaggeessuu jalqabe. Ogummaa isaan beekamtii guddaa argachuurraa kan ka’es biyyoota addunyaa kanneen akka USA, Siwiidin, Yuunaayitid kingidam, Naayijeeriyaa, Keeniyaa fi Seenegal keessatti hojiisaa daawwannaaf dhiyeessuu danda'eera. Agarsiisa fakkiileefi boca adda addaa dhiyeesse kana irraas galii guddaa argate.
Artisti Lammaan Magaalaa Bishooftuu keessatti gaalerii 'Aartii Afrikaa’ jedhamu baneera. Gaalerii kana keessatti fakkiilee mimmiidhagoo kanneen akka muka, gogaa, baala, rifeensa beelladootaa fi kkf irraa bocaman yookiin kaafaman baay’eetu argamu. Keessattuu, fakkiileen aadaa Oromoo naannawa adda addaa agarsiisan qalbii namaa booji’u. Namoonni biyya keessaa fi alaa daawwannaaf gara gaalericha deemuun daawwatu; kaanis ni bitatu. Kaka’umsaa fi fedhii ogummaasaa dhaloota har’aa dhaalchisuuf qaburraa kan ka’e, .........................
Walumaagalatti, Artisti Lammaan daa’imummaa isaatti muuxannoo hojii qonnaa maatii isaa irraa horateera. Muuxannoo isaa gabbifachuun ogummaa fakkii kaasuu fi leenjisummaan akka hojjataa mootummaatti Humna Qilleensaa Itoophiyaa keessatti baroota dheeraaf tajaajilaa tureera. Hunda caalaa ammoo, aartii Oromoo gama fakkiitiin guddisuu keessatti gahee guddaa taphateera. Gummaacha inni guddina aartiif taasisu kun mataa isaa bira darbee uummatasaa, biyyasaa fi addunyaa irrattillee xiyyeeffannoo argachuun bu’aa guddaa buuseera.
Wabii[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Barnoota Afaan Oromoo Kitaaba Barataa Kutaa 7, 2014


text:
Sadaasa,27,2017
Qalbeessaa Dhangi’aa tin
Dudduubbeen Habashootaas har’i habashootaas nu Oromoof badiisaaf duguuginsa kan hawwu qofaa ture. Akka argan bargaanfatanii jiraachuuf
uummata Oromoo daguugaa turaniiru daguugaas jiru. Mootota habashaa kaleessaa wanti ittiin Oromoon yaadannu nu Oromoon Akka namaattillee
ilaalaa akka hinturre seenaan ragaadha. Har’as akka namaatti ilaalamaa hinjirru. Tarree namaatti waamamaa hinjirru. Lakkoofsa namaa keessaa
hinqabnu, Habashaa biratti jechuudha.
Mootota habashaa darban jecha isan yoo waraana keessatti wal ajjeesan Oromoo irraa namummaa irraa molqaa turan haa yaadannu. Kanarratti
cimana Oromoo irratti was xuxuqeen darbuu barbaada. Oromoon namummaa akkamiittiin laata? Biyyi biraahoo Namummaa kana akkamitti walii
laata? Waraana keessatti booji’amaaf Ilaalchi Oromoo fi biyyoota biroo akkam ture?
Kana dirqama waanan barreessuu barbaadufan qaba. Uummata addunyaarratti ajaa’ibsiifamuu maleef ilaalcha Habashaan laataa turte
addaan naasnee olilaalla.
Namummaa(personality):
Giriik:
Biyyoota addunyaarraa Giriik keessatti namummaan (personality)
akkaataa kamiin laatama? Kan jeshuuf, Giriikonni nama kan jedhan
dhalatee erga waggaa 18 gahee namummaan ski kennama. Nama jedhamta.
Sanuu yoo dhiira taateen ala dubartiin nama hinjedhamtu. Inni dhiiraas
yoo dulloome akkaasuma ijoolleef namummaan hinlaatama. Umuriin
namummaa 18-65 gidduu kan jiru qofaan nama jedhu.
Roomaan:
Roomaa keessattimmoo nama ta’uuf dirqama lamummaa( citizenship)
argachuu qabda. Lamummaa biyya sanaa ta’uuf immoo dirqama biyyicha
keessatti yoo dhalatteen ala daldala garbaa ( slave trade’n) kan
dhaqxedha taanan lamummaa hinargattu. Ati daldala garbaan (slave
trade) dhaqxe taananis nama hinjedhamtu. Ati daldala garbaan kan
dhaqxe taanan meeshaa (property) jedhamta. Roomaa keessatti waraanan
yoo booji’amtes ati nama hinjedhamtu, meeshaa taatee akka meeshaatti
sitti fayyadamuun ala akka namaatti hinlakkaahamtu. Adeemsii addunyaa
hedduun jarreen olii lamaan wal fakkaata.
Oromoo: Oromoon nama tokkoon nama kan jedhu dhalatee bultii 5 booda
erga maqaan sii mogga’een booda umuriif saalaa (Gender) utuu addaan
hinbaasin namummaan sii laatama. Akkasumas haala kamiinuu biyya Oromoo
kan dhufu yoo jiraate namummaan irraa hinmolqamu. Kanarra taree
waraana keessatti kan booji’u yoo ta’es namummaasaa bakkatti eegurra
darbee maqaa isaa moggafachuun ofitti maka. Kun addunyaarraa uummata
ajaa’ibsiisaa isa jechisiisa.
Yaa ta’u males garboonfattoonni habashaa kaleessaa namummaarraa
molquun Oromoon Sabootni habashaa waliin waraana deemanii kan
wareegaman yoo ta’ellee “namamoo gaalla du’e” jechuun nu xiqqeessaa
yoona gahani. Kan gidirsanirra itti qoosuun isaanii akkaan kan nama
mufachiisudha
Hubadhaan Habashaan kaleessaa namummaa nurraa molqaa yoona gahe.
Garboonfataan Habashaa ammaammoo Oromummaa nurraa molquurratti argamu.
Jechoota habashaa baraan kulkulfataa hafnu keessaa, jechoota madaa
nuuf ta’an keessaa jechin amma xuqe isa tokko.
As dhiyootti yoo deebine Wayyaaneen erga beddee TPLF keessatti OPDO
bixxiltee qabdee karaa OPDO afaan baafataa yoona geesseetti. Jechoota
ittiin uummata sammuu keessa waqartu (attack idea) karaa Tubbooshee
OPDO dabarfataa turteetti. Bara aangoo Wayyaanee keessa ajjeefamaa,
reebamaa, hidhamaa, mana barnootaarra waajjiraalee mootummaaf
dhaabbata hojii garaagaraa keessaa ari’atamaa nurratti qoosamaa
tureera.
Kan nu gidiraanirra xinsammuu (psychology) akka xuqamuu qabnutti
jechoota miira namaa gubani waxalaniin nu dhiphisaa turaniiru. Galmeen
Oromoota gidiraman Gidirsaa sana keessa uutuu jiranii jechoota galtuu
OPDO fi Wayyaaneen xiinsammuu xuqamanis utuu manni lakkaa’ee ka dhibu
hinse’u.
OPDO ilmaan nyaatanii jiraachuu qofaaf uumaman habukaattummaa
wayyaanee ta’anii wayyaaneef falmaa yoona gahaniiru, wayyaaneef
falmaas jiru. Wayyaaneen utuu ilmaan Oromoo gidirsituu, kunaantuu
badii Wayyaanee gara uummatatti deebisuun waggoottan 26 darban
dabaraanii jiru. Har’as habukaattummaa dhaabbachuufiin dabballoota
Wayyaanee ilmaan haadha gara akkuma dur sana itti fufee jira.
Qondaalota OPDO dur irraa kaanee hanga yoonaatti dubbiin afaan isaanii
keessaa ba’u dubbii xuliqqeessa saba Oromoo ta’uun isaa beekamaadha.
Badiin saba biraas badii Oromoo ta’ee lakkaahama yoona gaheera. Kana
booda dhaabbatuu qaba.
Gaagurri kanniisa wayyaanee OPDO ta’uusaa qaamni wal’aaluu hinjirru.
Gaagurri kun gaafa ka’u dibbee gurra uummata cufu ta’aa bula. Gurri
uummata gaafa cufamtummoo Oromoo lafarraa buqqaasuu, Oromoo ajjeesuu
duguuginsa sabaa raawwachuutu salphataaf.
Bara aangoo isaanii Obbo Junaddiin Saaddoo seenaa guddaa seenaa
hindagatamne hedduu hojjetaniiru. Keessattuu ilmaan Oromoo nagaatti
hidhaa umurii guutuu laachisuun isaanii kan dagatamuuf seenaa
irranfatamu miti. Kanarra darbee gubachuu bosona Baalee barattoota
falmaa turaniif barattoota jijjiirraa magaalaa guddoo Oromiyaa
ijoollee falman irratti yakkoota hamaa raawwachuurra taree itti
qoosuun isaa Oromoon yoomuu akka kulkulfatu nii taasisa.
Junaddin Saaddoo ergamtichi Wayyaanee booji’aman Tigiree kun
barattoota Oromoo 320 ol mooraan Yuunibarsiitii Finfinnee akka adabu
gochuu, irra taree miidiyaadhaan ibsa bara sana laateen “Barataan 320
kan ari’atamu yoo ta’e kun waan Oromoo miidhu hinqabu. Nuti barattoota
miseensa OPDO ta’an 1 yoo eebbifanne 1 OPDO barattoota 320 sana
caalti” oduu jedhu dubbachuunsaa ragas hinalamnedha. Hubadhaa: kan
ariisisurra itti qoosuun isaa daba guddaadha. Keessattuu barataan
tokkittiin hangam akka saba kanaaf barbachiftu dagachuudhaan
barattoota kana irratti Qoosaa dabaa qoosuunsaa baraan kan
hindagatamneedha.
Akkasuma baroota dhiyoo uummata naga nagaadhaan ba’ee murgasaa falmatu
irratti Wayyaaneen waraana bantee lubbu ilmaan Oromoo lakkoofsaan
hedduu baaftee, kumaan kan lakkaahaman madeessite irratti ibsa
Precedent Oromia Obbo Muktaar Laatan qoosaan inni foddaa miidiiyaa
Television tiin uummatarratti qoose baraan yaadatamaadha. Uummata
Agaaziin rukutte hameessuun isaa diinummaa OPDO ragaawwan duriirratti
dabalee raagesse. Kanaanis ” Agaaziin galata guddaa qabdu!” Jechuun
ajjeesuun keessan, uummata kana lafarraa daguguuf hojiin hojjettan
jajjabeeffamaadha. Jechuun isaa ibse. Kun qoosaa du’aa uummata
keenyaatti qoosamedha.
Bara bulchiinsa Lammaa Magarsaa ykn Abbaa Arrabaa kana keessattimmoo
yakkoonni wayyaanee ka duriirra dunuunfatanii adeemaa jiru. Oromoon
ardaasaarraa buqqaafamaa jira. Qe’een Oromoo cufaatti hafaa jira.
Lafti Oromoo ciramee daamgaan biyya Oromiyaa ka duriirra kallattiin
cicciramee dhume. Tubboon Wayyaanee obbo Lammaa Magarsaas uummata
Oromoo akka waan aantummaa qabuutti dubbadhuutii dubbiin nuu sobii
TPLF tiin dubbatee uummata callisiise. Uummanni erga calliseemmoo
ittuu ajjeechaan dabale. Lafa Oromoo Booranaa, Gujiirraa, Harargeerraa
Baaleerraa kallattiin saamamuu egale. Project wayyaanee waggaa 26 tu
hojitti kallattiin seename.
Lola maqaa Liyyuu ayilii Sumaaleetiin uummatatti gadhiistee calliftee
ilaalte. Waraana uummatatti bobbaaften ardaa Oromoo hedduu saamtee
Oromoo harkaa baasuutti jirti. Odoltichi Lammaan Uummata luugamuuf
luugama bitame ta’e. Akkuma luugamamaaf bitametti luugama ta’ee
uummata Oromoo saamaisaa jira. Kana irra taree uummata Oromootti
qoosuu jalqabe.
Qe’ee warra nu ajjeesanii, warra nu ajjeesanii turanii qe’ee habashaa
deeme dhiichisuu jalqabe. Oromoon utuu ajjeefamuu, Oromoon utuu
ardaarraa buqqaa’uu. Akka Oromoon walakkaan miliyoonaa buqqaa’aa jiru
utuu arguu uummata kanarraa diinaa deebisiisuurra dubbii uummata
ofitti hammachiisuufii danda’u arraba sobaan miidiyaa yaabbatee
hololuu jalqabe. Kanarrayyuu taree ardaa halagaa deemee nyaatee dhugee
“Ethiopia anaaf Suusiidha!” Jechuun uummata Oromootti qoose. Hubadhaa
kan nu miidhaa jiru sirna Ethiopia akka ta’e. Kaleessaas Ethiopia
keessatti miidhamaa akka turre utuu beekuu Oronootti baacuun Oromoo
tuffachuudha.
Akkuma kana Qondaala olaanaa OPDO obbo Nagarii Leencoo waraana
Oromootti banamee jiru, Oromoo miliyoona Walakkaa ol buqqaa’ee jiru
irratti badii muruusaa. Namoota qabaman keessaa muraasatuu Oromoo
sanaan abbaan badii Oromoo akka ta’etti lallabe. Kun qoosaadha. Kun
du’a keenyatti baacuudha.
Kanaaf nu ajjeesaa, nu dararaa, nu hidhaa, nu fannisaa, nu doorsisaa,
lafarraa nu buqqaasaa nutti baacuuf nutti qoosuun hundeen gogee baduu
qaba. Oromoon bakka maraa walii dirmachuu baannan Oromiyaan ciramtee
dhumteetti. Loltoonni Lammaan nuu leenjise jettanii eeggachaa turan
Meesha maleeyyii milishaa Sirna Wayyaanee bakkatti eegan, kanneen
dullaadhaan uummata Hiriira bahu reeban ta’uuf akka deemaanis shakkaa.
Loltoonni Oromiyaa kan uummata kanarraa diinaa dewbisuuf ga’umsa qaban
utuu ta’ee nii jajjabeeffamu. Ammas dhugumaan aantummaa nuuf
agarsiisuu taanan nii jajjabeeffanna. Taatus harka haadha Hormaarraa
Bilisummaa eeguun, utuu haati jirtuu gayyaa buddeen kadhachuun Oromoo
nutti hafuu qaba. Gurra qabaadhaa! Walii dhageenya. Dhugaadhaan
falmannee nagaa keenya deeffanna.
Horaa Bulaa
Gadaan Gadaa Xumura Garbummaati!


text:
Ofitti Amanamummaa
“Ofitti amanamummaan guutumaan guututti Rabbitti hirkachuu fi Isatti amanuu irraa kan burquudha. Tarkaanfi hundaa kee keessatti Rabbiin akka si gargaaru beekudha. Yeroo hundaa dadhabaa fi homaa hojjachuu kan hin dandeenye fi hanqinna xixxiqaa irratti of ajiifachuun(blame) yoo duubatti of harkiste,kufaatif saaxilamta. Yaada Rabbiin haqa malee akka si kunuunse yookin wanta nafseen tee hin dandeenye sirra akka godhe jedhu gonkumaa of amansiisu hin qabdu. Rabbiin wanta nafseen baadhachuu hin dandeenye gonkumaa irra hin kaa’u.” – Khurram Murad
Keeyyata armaan olii yoo ibsinuu kana fakkaata. Ofitti amanamummaa jechuun dandeetti kee amantee waa hundaa hojjachuu nan danda’a jechuu osoo hin ta’in, Rabbitti hirkachuu fi amanta(trust) kee Isarra gochuun dandeetti kee iddoo sirrii ta’etti fayyadamuudha. Tarkaanfi jijjiramaa fi of foyyeessu ati gara fuunduratti gootu keessatti Rabbiin akka si gargaaru abdachuudha. Dadhabinna fi hanqinna keenya ilaalun duubatti of harkisuu akka hin qabne keeyyanni armaan olii nu akeekachiisti. Namoonni baay’een dadhabinnaa fi hanqinna ofii ilaalun gara fuunduratti akka hin tarkaanfanne gufuu itti ta’e. Yeroo hundaa hanqinna ofii irra mil’achuun gonkumaa jijjiramuu akka hin dandeenye godhanii yaadu. Yommuu namoota milkaa’an ilaalan, Rabbiin haqa malee isaan akka kunuunse fi wanta nafseen isaani hin dandeenye irra akka kaa’e godhanii yaadu. Gonkumaa Rabbiin haqa malee ilma namaa hin kunuunsu Inni Abbaa Haqaa waan ta’eef. Eenyurralle wanta nafseen hin dandeenye irraa hin kaa’u. Of komatuu dhiisanii Rabbiin komatu. Yoo carraaqanii fi tattaafatan Rabbiin isaan gargaaru fi milkeessu akka danda’u haa hubatan.
”Warroota Nuuf qabsaa’an- dhugumatti karaa Keenyatti ni qajeelchina. Dhugumatti Rabbiin warroota hojiiwwan gaggaarii hojjatan waliin jira.” Suraa Al-Ankabut 29:69
Hiika ofitti amanamummaa hangana erga jenne sababoota ofitti amanamummaa akka hin qabaanne nu godhan mee haa ilaallu.
1.Kaayyoo dhabuu-Namni kaayyoo malee jireenyatti yoo boba’ee kallattiin itti deemu harka baddi. Kaayyoo dhabuun bu’uura Ofitti amanamummaa dhabuuti fi burqaa miira gadi aantummaati.
“Wanti jireenya nuffisiisa godhe jireenya mataa isaa osoo hin ta’in kaayyoo nama kakaasu dhabuu isaati.”
Akkuma barruu “Daandii Jijjiramaa” keessatti jenne kaayyoo keenya guddaan Jaalala Rabbii argachuu fi Jannataa seenudha. Kaayyon kuni kaayyoo hojitti nama kakaasu fi yeroo hundaa gammachuu namaa kennudha. Wanta hojjachuu qabanii fi maaliif akka hojjatan namatti akeeka. Humna harkisaa(driving Force) ta’uun gara fuunduratti nama dhiiba. Kaayyoo kana ilaalun hojii kam keessattu ofitti amanamummaa akka qabaannu nu godha. Miirri gadii aantummaa nu keessa akka buqa’u godha. Sababni isaas yoo karaa sirrii(Nabiyyanaa Muhammad(SAW) hordofuu) fi iklaasan hojii keenya hojjanne,namni wanta fedhe yoo nun jedhe miirri gadi aantummaa fi ofitti amanamummaa dhabuu nu keessatti uumamu hin danda’u. Namni karaa sirrii fi iklaasan hojii gaggaari hojjatuu fi hojii gadhee irraa dheessu milkaa’innaa fi gammachuu galmaan gahuu akka danda’u abdii fi amantii cimaa Rabbirraa qaba.
Namni jireenya keessatti kaayyoo hin qabne immoo miirri gadi aantummaa fi ofitti amanamummaa dhabuu isatti dhagahama. Yeroo hundaa homaa hojjachu akka hin dandeenye godhee of ilaala. Jireenyi nuffisiisaa itti taati. Kanarraa kan ka’e of jibba. Of jibbuun immoo sababoota ofitti amanamummaa dhabsiisan keessaa isa tokkodha.
2.Of jibbuu– namni kaayyoo dhabuu qofaa mitii,bifaa fi dhaabbata ofii ilaalun of jibba. Namoota biroo waliin ofbira of qabuun gadii aantummaan akka itti dhagahamuu of godha. Ummata keessa yoo adeemu saalfataa fi of jibbaa adeema. Dhugumatti Rabbiin ilma namaa suuraa isa bareeda ta’een kalaqe(uume) jira. Suuraa ofii ilaalun ani bareedaa miti ofiin jechuun miirri gadi aantumma akka namatti dhagahamuu godha. Mee takka daaw’itiin sirritti of ilaali hangam akka bareeddu. Gurra lama,ija lama,afaan, fuyyaan, fi kkf waa meeqa qabda. Warra kanniin keessaa tokko ykn muraasa dhaban ofirra mil’adhu. Kanaafu kana hunda osoo qabdu Alhamdulillah Rabbii akkanatti na bareechiseef jette Rabbii galata hin galchiitu ree? Warra adii ilaalun ani gurraacha yookin fokkuudha jette of ni tuffattaa? Gonkumaa miirri akkanaa si keessatti uumamu hin qabu.
Bifa kee ilaalun miira gadii aantummaatin ummata keessa deemu hin qabdu. Biifni fi dhaabbanni kee bareeda akka ta’e of amansiisu qabda. Wanta Rabbiin nama badhaase jibbuu fi tuffachuun Isa ganuudha. Alhamdulillah Rabbii akkanatti na bareechiseef galanni haa galuu jechuun ofitti amanamummaan ummata keessa deemi. Kana hin dagatii kaa.. Miidhaginni guddaan bareedinna bifaa fi dhaabbata qaama keeti osoo hin ta’in, bareedinna amala gaarii fi hojii keetiti. Qalbii kee qulqulleessu fi amala kee bareechisuuf yoo carraaqxe ati yoomiyyu bareedadha/bareeddudha. Namoota meeqatuu jiruu, fuulli fi dhaabbanni isaani bareeda haa ta’uu malee hojii gadheen of fokkisan. Kanaafu bareedinni kee kan hundaa’u bifaa fi dhabbataa qaamaa kee irratti osoo hin ta’iin amalaa fi hojii kee irratti. Yoo kana hubatte mataa ol qabatte ummata keessa deemta,ofitti amanamummaa qabaatta. Namni wanta fedhe yoo siin jedhe gurra itti hin kennitu. Keessa kee ati fokkuudha kan siin jedhuufis bakka hin kennitu.
3.Saalfachuu fi dogongora sodaachuu– namni hunduu akka dogongoruu hin barbaadu. Haa ta’uu malee amala ilma namaa ta’ee dogongoruu fi barnoota irraa fudhachuun namni gara funduraatti tarkaanfata. Osoo dogongoruu baanne silaa akka sheyxaanaa of tuulun rahmata Rabbii keessaa baanaa turre. Dogongorre yeroo hundaa Rabbirraa araarama akka kadhannuu fi barnoota akka fudhannu amala keenya. Gadi aantummaa fi ofitti amanamummaa akka dhabnu wantoota nu godhan keessaa tokko saalfachu fi dogongoraa sodaachudha. Namni yoo hin tattaafatin of hin jijjiru. Yoo tattaafate immoo ni dogongora. Carraaqi fi dogongora keessa namni milkaa’innatti baha.
“Dogongorrii yommuu uumamu garmalee nama dhukkubsa. Garuu walitti kuufamni dogongoraa waggoota boodaa muxannoo jedhama. Kuni immoo milkaa’innatti kan nama geessudha.”
Qaroon namaa dogongora sodaate carraaqi ofii kan dhiisu osoo hin ta’iin dogongora ofiitirraa barachuuf nama of qopheessedha. Yeroo dogongorri uumamu miirri gadi aantummaa isatti dhagahamee carraaqi ofii kan dhiisu osoo hin ta’in dogongora irraa barnoota fuudhate nama gara fuunduratti tarkaanfatuudha. Ofitti amanamummaan isaa dogongoraan bulbulamee kan baduu miti. Wanta gaarii hojjachuuf yoo yaade namni maal nan jedha jedhe saalfachuun wanta yaaderraa duubatti hin deebi’u.
Namni gootni “Ani yeroo hundaa hin dogongoruu,beekadha.” nama ofiin jedhu osoo hin ta’in nama dogongora ofii beeke fi amaneedha. Kunii ofitti amanamummaa agarsiisa.
Daangaa Rabbii darbuu fi cubbuu hojjachuu irraa Rabbiin saalfadhu. Garuu hojii gaggaari hojjachuuf nama hin saalfatin. Dogongora kee sodaatte duubatti hin deebi’in. Dogongora kee yoo bartuu fi namoonni yoo sitti kolfan gadi aantummaan sitti hin dhagahamin. Dogongora kee irraa barnoota fudhachuun gara fuunduratti tarkaafadhu.
4.Hanqinna ofii ilaalu– namni beekumsaa fi dandeettiin guutuu ta’ee hin dhalanne. Osoo guutuu ta’ee dhalatee silaa maaltu uumama? Osoo guutuu ta’ee dhalatee silaa namni beekumsaa fi dandeetti ofii gabbisuuf hin carraaqu türe. Kunii immoo jirenya isaa keessatt jijjiramni akka hin dhufne taasisa.Namni yeroo daa’imummaa isaa osoo beekaa ta’ee dhalatee maaliif kununsa abbaa fi haadha barbaachisa,maaliif halkanii guyyaa rafa? Ilmi namaa jireenya isaa keessatti marsaa jijjiramaa adda addaa adeemsisa. Hanqinnaa fi hir’inna ofii guuttachuuf yookin sirreessuf carraaqa.
Wantoota ofitti amanamummaa nu dhabsiisanii fi gadi aantummaan akka nutti dhagahamuu godhan keessaa hanqinnaa fi hir’inna keenya ilaaludha. Namoota nu olii ilaalun hanqinnaa fi dogongora malee akka waan achi gahanii yaadun gadi aantummaan akka nutti dhagahamu of goona. Namoonni kunniin kaleessa akkuma keenya dadhaboo fi hir’inna baay’ee qabaa turan. Haa ta’uu malee hir’innaa fi hanqinna isaani sirreessuf carraaqanii ergasii gargaarsa Rabbiitin galma guddaa kana gahan. Nutis hanqinna keenya ilaalun duubatti of butu osoo hin ta’iin carraaqi nuti guyya guyyaan goonutu galma guddaan nun gaha. Carraaqi kana keessatti abdii akka hin kunne fi miirri gadi aantummaa nutti akka hin dhagahamne of eeggannoo gochuu qabna.
Karaa biraatin immoo yommuu namoonni umriin wal qixxaannu(fakkaannu) yookiin nuu gadii dandeetti tokkoon yoo nu caalan arginuu miirri gadii aantummaa fi ofitti amanamummaa dhabuu keessa keenya quuqa. Quuqaa kana ofirraa hambisuuf carraaqi fi qabsoo addaan hin cinne adeemsisudha.
Jijjiramni adeemsa qabsoo fi carraaqi addaan hin cinnee kan yeroo dheeraa fudhatuu fi firii sabrii(obsaati).
5.Qeeqa namootaa(Criticism)– Namni hunduu akka qeeqamuu hin barbaadu. Haa ta’uu malee namni dogongora irraa waan hin fagaannef namoonni wal qeequn wantuma jirudha. Qeeqni gaarii fi badatu jira. Qeeqni gaariin dogongora kee sirreessuf namoonni si qeequ yookiin gorsaa gaarii si laatu. Kana hin jibbinii fudhadhu. Namoota kanniinis ija jibbaatin hin ilaalin. Sababni isaas badiirraa akka baraaramtuuf sababa siif ta’anii jiru. Qeeqni badaan immoo wanta gaarii ati hojjattu irratti namoonni duubatti si harkisuuf yommuu si qeeqaniidha. Qeeqni akkanaa ijjannoo fi keessa kee laamshessu danda’a. Ofitti amanamummaa akka dhabdu si godha. Gadi baate ol deebi’uun sitti ulfaachu danda’a. Mataa ol qabatte deemuu fi ofitti amanamummaa qabaachuf qeeqa akkanaati bakka hin kenniin. Wanta gaarii ati hojjattu irratti diinni yookin waayyon wanta feete yoo jette gonkumaa sammuu kee keessatti bakka hin kenniinif. Qeeqa isaani sodaachun miira gadi aantummaatin ummata keessa hin deemin. Jechoonni isaani keessa kee akka haadan/guban bakka hin kenniinif. kaayyoo keetirraa duubatti akka si harkiisan hin hayyaminiif. Namoota gadi aantummaa si hawwan irraa fagaadhu.
6.Namoota gammachiisuf carraaqu– wantoota ofitti amanamummaa akka dhabnu nu godhan keessaa tokko namoota gammachiisu fi jaalala isaani argachuuf carraaqi nuti goonudha. Akkuma carraaqi keenyaa nama san yeroo sanitti gammachiisu dandeenya. Haa ta’uu malee qalbii fi yaanni namaa waan jijjiramaniif guyyaa tokko diina nutti ta’uu danda’u. Ergasii wanta duraan hojjachaafi turre yaadachun keessa keenya gubaa gaabbitin of gubna. Kana hunda godheefi akkana natti hojjata ofiin jenna. Kanarraa baraaramuuf namoota Rabbiif jenne hanga dandeetti keenyaa gargaaru qabnaa malee gabra ta’uufi hin qabnu. Yoo Rabbiif jenne wanta gaarii tokko dalagneef namtichi yoo nu ganelle wanti keessa keenya gubu tokkollee hin jiru. Sababni isaas mindaa(ajrii) nama sanirraa osoo hin ta’in Rabbirraa eegun hojii san hojjanneef yookiin wanta gaarii oollef. Kuni immoo ofitti amanamummaa akka qabaannu nu taasisa.
Karaa biraatin namoota gammachiisne jaalala isaani argachuuf dhagaa heddu buqqisna. Bareedinaa fi qabeenya keenya akka dinqisifatan wanti nuti hin goone hin jiru. Bareedinna Rabbiin nu kenne dhiisne artifishaalin of bareechisun ummata ofitti harkisuuf yaalla. Qabeenya keenya agarsiisuf wantoota qaalii ta’an bituuf yaalla. Dhumni kanaa maal ta’inna ree laata? Yoo eenyullee nu hin dinqisifatiin aarii fi gaabbin keessa keenya gubna. Kuni burqaa ofitti amanamummaa dhabuuti. Miirri gadii aantummaa namatti dhagahamuuti. Kanarraa baraaramuuf dinqisiifanni namoota bu’aa tokkolle kan namaa hin finne ta’uu isaa beekudha. Jireenya madaalamaa fi kan mataa ofii jiraachudha.”Akka ebaluun sirbaa morma nama dabsaa.” jedhaa mitiree Oromoon.
Kana yoo uffadhe yookan akkanatti yoo jiraadhe namni maal nan jedha yaada jedhu sammuu keessaa haaqi. Namni wanta fedhe yoo jedhe gurra itti hin kenniin. Haala jireenya keeti si malee isaan hin beekan. Uffata humni kee danda’u bitachuun uffadhuu malee uffata garmalee bareedaa fi qaalii hin uffanne jette miirri gadi aantummaa sitti hin dhagahamin. Uffanni ati uffatte kan si gituu fi madaalamaa ta’uu isaa beekun miira ofitti amanamummaan ummata keessa deemi.
“Namoonni duniyaa tanaan yoo si caalan ati hojii Aakiraa hojjachuun isaan caalii argamii.”
7.Rabbitti hirkachuu dhiisu– akkuma seensa barruu kana keessatti jennetti Rabbitti hirkachuun bu’uura ofiti amanamummaati. Namni yoo Rabbiin beeke fi itti hirkate mataa ol qabatee adeema. Eessaa ka’ee garam akka deemaa jiru waan beekuf miirri gadi aantummaa isatti hin dhagahamu. Namni hunduu osoo isa jibbeeyyu Rabbiin kan nama hin ganne fi hin irraanfanne waan beekuf Isatti hirkachuun ofitti amanamumman ummata keessa tarkaanfata. Nabiyyanaa Muhammad (SAW) yommuu mushrikoonni hunduu isaanitti diina ta’an,yommuu xaa’if dhagaan isaan buruqsitee dhiiga gadi jiigsite, ijjanoon isaani takkaayyu hin laamshofne. Sababni guddaan kana Rabbitti hirkatan. Rabbiitti hirkachuun gufuwwan fundura keenyatti tuullaman akka irra dabarru nu taasisa. Namni Rabbitti hirkatu namni wanta fedhe yoo jedhen miirri gadi aantummaa isatti hin dhagahamu. Inumma daran ofitti amanamummaan isaa ni dabalamaaf.
“Jiraataa Isa hin duune irratti hirkadhu. Faaruu Isaatiinis Isa faarsii qulqulleessi. Badii gabroota Isaa keessa beekuu keessatti Isumatu gahaadha. “ Suuraa Al-Furqaan 25:58
Waa’ee ofitti amanamummaa hangana erga jenne of eggannoo yommuu ofitti amanamummaa shaakallu gochuu qabnu eerun barreefama har’aa asirratti xumurra.
Ofitti amanamummaan yoo garmalee gadi xiqqaate gadi aantumaadha. Yoo garmalee guddate immoo of tuulu ta’a. Ani nama hundaa ooli yaanni jedhu nama keessatti uumama adeema. Gadi xiqqaate gadi aantummaan akka nutti hin dhagahamne fi ol guddatees of tuulun ardii keessa akka hin deemne ofitti amanamummaan keenya daangaa kan qabuu fi madaallamaa ta’uu qaba. Ani waa hundaa beeka,hin dogongoruu fi yaadonni kanaa fi kan kana fakkaatan sammuu keenya keessatti hidda godhachu hin qaban. Akkuma durattu jenne namni goonni fi qaroon nama ofitti amanamummaa qabuu fi dogongorri yoo uumame nama dogongora ofii amanee fudhatuudha. Ofitti amanamummaa qaba jedhe daangaa hin darbu. Kanaafu yommuu ofitti amanamummaa qabna jennu gadii aantummaa fi ol aantummaan akka nutti hin dhagahamne of eeggannoo gochuu qabna.
“Gabroonni Rahmaan(Rabbii) warra suuta dachii irra deeman. Yeroo wallaaltonni isaan dubbisaniis “Salaaman” (nagaa) jedhaniidha.” Suuraa Al-Furqaan 25:63
Alhamdulillah barruun koo har’aa asirratti xumurama. InshaAllah hanga torbaan barruu biraatin walitti deebinutti Assalamu aleykum warahmatullahi wa barakatuhu.


text:
Firiwwan Kitaabbanitti Amanuu
Gammachuu fi Milkaa’inna argachuu
Jireenya tana keessatti namoonni hunduu gammachuu argachuuf jecha halkanii guyyaa carraaqu. Gariin hojii humna hojjachuun, gariin hojii sammuu hojjachuun gammachuu barbaadu. Garuu gammachuun ilma namaa kan guuttamu wantoota sadii of keessaa yoo qabaatedha. Isaaniis: qalbiin amanuu, qaaman hojii gaggaarii hojjachuu fi hojii badaa irraa of tiiksudha. Namni tokko wantoota kanniin hojjachuuf qajeelcha isa barbaachisaa miti ree? Qajeelchi waa’ee wantoota kanniinii isaanitti himu kitaabban Rabbiin irraa bu’aniidha. Kanaafu, firiiwwan kitaabbanitti amanuu keessaa tokko wantoota armaan olii sadanitti qajeelun gammachuu fi milkaa’inna argachuudhaa jechuudha.
Kitaabban Rabbiin irraa bu’aan ilmaan namaa maalitti amanuu akka qaban, maal gabbaruu akka qaban sirritti addeessu. Akkasumas, hojii gaggaarii akkamii hojjachuu akka qabanii fi hojii badaa maal akka ta’e sirritti ibsu. Ergasii immoo badhaasa nama waan gaarii hojjatee fi adabbii nama waan badaa hojjate ifa godhu. Kanaafi, Kitaabban kunniin ilma namaatiif akka ibsaati jechuudha. Ilmi namaa kan itti qajeeludha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jedha:
“Waan isa dura jiru kan dhugoomsu ta’e kitaaba dhugaan sirratti buuse. Tawraati fi Injiliis ni buuse. [Qur’aana] dura, namootaaf qajeelfama akka ta’aniif, Al-Furqaanin ni buuse. Dhugumatti isaannan Aayaata Rabbitti kafaran adabbii cimaatu isaaniif jira. Rabbiinis Injifataa, Abbaa haaloo bayannaati.” Suuratu Aali-Imraan 3:3-4
Kana jechuun Rabbiin olta’e Qur’aana dhugaa irratti hundaa’e Nabii Muhammad (SAW) irratti buuse. Wanti Qur’aanni itti ajajuu, irraa dhoowwu fi odeefannoon ijaan hin mul’anne beeksisu hundii dhugaadha. Sababni isaas, Rabbiin irraa kan bu’eedha. Qur’aanni kitaabban isa dura bu’an ni dhugoomsa. Kana jechuun odeefannoo kitaabban darban of keessaa qaban ni mirkaneessa, odeefannoon isaanii kan haqa ta’e odeefannoo Qur’aanitiin walitti gala. Akkasumas, kitaabban darban Nabii Muhammad (SAW) akka ergaman beeksisanii turan. Kanaafu, Qur’aanni beeksisa isaanii kana ni mirkaneesse jechuudha. Rabbiin Qur’aana dura Tawraatin Nabii Muusaa (AS) irratti, Injiilin immoo Nabii Iisaa (AS) irratti buusee jira. “namootaaf qajeelfama akka ta’aniif” kana jechuun Rabbiin Qur’aana, Tawraata fi Injiilin namoonni jallinna keessaa bahanii akka qajeelaniif buuse. Namni qajeelfama Rabbii fudhate, inni nama qajeeledha. Namni kana hin fudhanne immoo jallinna keessatti hafa.
“Al-Furqaanin ni buuse.” Kana jechuun qajeelinnaa fi jallinna, haqaa fi sobaa kan addaan baasu ni buuse. Akkasumas, wantoota namooni barbaadan hunda addaan babaase ni ibse. Hanga seeronni fi murtiwwan amanti ifa ta’anitti namootaf ifa ni godhe. Kana booda, nama Isatti fi aayata Isaatti hin amanneef sababni (uzriin) tokkollee hin jiru. Kanaafi akkana jedhe, “Dhugumatti isaannan Aayaata Rabbitti kafaran..” Kana jechuun keeyyattota fi ragaalee erga isaaniif ibsee booda, namoonni keeyyattota fi ragaalee kanniitti amanuu didan, Guyyaa Qiyaamaa “adabbii cimaatu isaaniif jira.” “Rabbiinis Injifataa” kana jechuun Inni abbaa humnaati, homtu Isa hin dadhabsiisu. “Abbaa haaloo bayannaati”. nama aayata Isa kijibsiise fi Ergamtoota Isa faallesse irraa haaloo baafata. Kana jechuun akkuma namoonni daangaa Isaa darbanii fi kafaran, Innis adabbi cimaan isaan qaba.[1][2]
Kanaafu, gammachuu fi dararaan, qajeelinnaa fi jallinni ilma namaa kitaabban Rabbiin buusetti amanu fi amanuu dhiisu irratti kan hundaa’eedha. Akkuma yeroo darbe jenne, kitaabbanitti amanuu jechuun kitaabban Rabbiin irraa haqaan bu’uu itti amanuu, ergaan isaan of keessaa qaban guutumaan guututti haqa akka ta’e itti amanuu fi hordofuudha. Kitaabban Qur’aana dura bu’an yeroo ammaa sababa namaatin waan jijjiramaniif, kitaabni Rabbii hanga ammaa osoo jijjiramin addunyaa irra jiru Qur’aana qofaa jechuudha. Kanaafu, Qur’aanni hanga Guyyaa Qiyaamatti namootaf qajeelfamaa fi ifa ta’a. Rabbiin ni jedha:
“Yaa ilmaan namaa, dhugumatti gorsi Gooftaa keessan irraa taatee, waan qoma keessa jiruf qoricha, mu’imintootaf (warroota dhugaan amananiif) qajeelfamaa fi rahmata tan taate isinitti dhufte. Jedhi “Tola Rabbiitii fi rahmata Isaatiin- Sanatti haa gammadan, isatu waan isaan walitti qaban caalati.”Suuraa Yuunus 10:57-58
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Kitaaba Kabajamaa kana amaloota gaarii isaa ibsuun namoonni gara isaatti akka garagalan itti kakaasa. Yaa ilmaan namaa, dhugumatti gorsi Gooftaa keessan irraa taatee… isinitti dhufte.” Kana jechuun hojiiwwan dallansu Rabbiiti fi adabbii Isaatti nama geessan isin yaadachisa, isin gorsa. Bu’aa fi badii hojii badaa irraa dhalatuu ibsuun isin akeekachisa. Gorsi kunis Qur’aana. “Waan qoma keessa jiruuf qoricha” Dhibeen qalbii fi badiin hundi wantoota lama irraa burqu. Isaanis: Shawhaata (fedhii lubbuu) fi shubahaata (shakkii, dhugaa fi sobni wal-fakkaachu). Fedhiin lubbuun akka ajaja Rabbitiif hin masakamne ykn hin hordofne nama dhoowwa. Shakkiin ykn dhugaa fi sobni wal fakkaachun immoo beekumsa dhugaatin wal falleessa, kanaafu amantii keessatti akka shakkan nama taasisa. Qur’aanni dhibeewwan kanniniif qoricha. Gorsi, abdachisuun, sodaachisuun, waadaa fi akeekachisni Qur’aana keessa jiru hundi, nama tokko akka abdii qabaatu fi dhuma badaa sodaatu isa taasisa.
Namni hojii gaarii hojjachuutti yoo fedhii qabaate fi hojii badaa irraa yoo dheesse, ergasii kanniin lamaan akkuma hiika Qur’aana hubatuun irra deddeebi’e yoo shaakale, kuni wanta lubbuun isaa barbaadde caalaa wanta Rabbiin barbaade akka filatu isa taasisa. Haala kanaan wanta fedhiin lubbuu isaa jaallatu caalaa wanta Rabbiin jaallatu isa biratti jaallatama ta’a.
Haaluma kanaan ragaalee fi ibsi Rabbiin Qur’aana keessatti sirritti ibse, shakkii qalbii namaa irraa oofa. Qalbiin sadarkaa ol’aanaa yaqiinaa irra geetti. Yaqiina jechuun beekumsa dhugaa shakkii wayitu hin qabneedha. Qalbiin yoo fayyite fi tolte, qaamnis ni tola, hojii gaarii hojjata.
“mu’imintootaf (warroota dhugaan amananiif) qajeelfamaa fi rahmata” qajeelfama jechuun haqa beekanii hojii irra oolchudha. Rahmata jechuun immoo wanta gaarii, tola, mindaa ammaa fi boodaa nama ittiin qajeelfameef argamuudha. (Fkn, mu’imintoonni Jannata yommuu seenan, Jannani isaaniif rahmata. Sababni isaas, Jannani waan gaarii sababa hojii isaaniti fi Qur’aanan qajeelaniin argataniidha.) Kanaafu, qajeelinni sababa hundarra guddaa wanta barbaadan itti argataniidha, rahmanni immoo wanta barbaadanii fi kajeelan suni kan ittiin guuttamuudha. Garuu Qur’aanni qajeelfamaa fi rahmata kan ta’uuf warroota amanan qofaafi. (Sababni isaas, amanuun ykn iimaanni furtuu jalqabaa qajeelfamaa fi rahmanni itti banamuudha. Namtichi yoo hin amaniin akkamitti qajeelfamaa fi rahmata Qur’aana keessa jiru argataa?)
Qajeelfamni yoo argamee fi rahmanni isarraa burquu yoo jalqabee, gammachuu fi milkaa’inni, bu’aa buufachuu fi nagaha bahuun, mirqaansu fi tasgabbiin ni argama. Kanaafi, Rabbiin kanatti akka gammadan akkana jechuun ibsa: Jedhi, “Tola Rabbiitii” kana jechuun Qur’aana qananii fi tola hundarra caalee Rabbiin gabroota Isaa irratti ooledha. “rahmata Isaatiin” kana jechuun Islaama, iimaanaa, Rabbiin gabbaruu, Isa jaallachuu fi beeku. “Sanatti haa gammadan, isatu waan isaan walitti qaban caalati.” Kana jechuun qabeenya baddu isaan walitti kuusan irra Qur’aana fi Islaamatu caala. Kanaafu, Qur’aana fi Islaamatti haa gammadan. Sababni isaas, gammachun Qur’aana fi Islaaman argamuu gammachuu ganda lamaaniti. Addunyaa fi Aakhiratti gammachuu itti fufuudha. Gammachuun qabeenyaa garuu takkaa qabeenyi suni baduun takkaa immoo namni suni du’uun addunyaa tana irratti ni cita ykn ni bada.
Sababni Rabbiin tolaa fi rahmata Isaatti akka gammadan kan ajajeef, gammachuun kuni nafseen akka bal’attu fi mirqaantu, akka Isa galateefatan, beekumsa barbaadu fi iimaana dabalachuu keessatti fedhii cimaa akka qabaatanif kan taasisu keessaa tokkoodha[1]. Namni wanta isa gammachisuu fi mirqaansu yoo arge, wanta san hojjachutti fiiga. Kanaafu, Qur’aanni fi Islaamni wanta gammachuu namaaf fidan waan ta’aniif namni isaan beeku fi hordofuuf fedhii cimaa qabaachu qabaa jechuudha.
Guduunfaa
♦Gammachuu fi milkaa’inni ilma namaa wantoota sadii yoo hojjatan guuttama. Isaanis: Qalbiin amanuu, qaaman hojii gaggaarii hojjachuu fi hojii badaa irraa dheessu.
♣Gammachuu jechuun tasgabbii namni qalbii keessatti argatuudha. Milkaa’inna jechuun immoo wanta gaarii barbaadan argachuu fi wanta badaa sodaatan irraa nagaha bahuudha.
♥Kitaabban Rabbiin buusetti amanuu fi hordofuun karaa hundarra caalu gammachuu fi milkaa’inna itti argataniidha.
♦Sababni guddaan gammachuu itti dhabanii fi jireenya keessatti dararamaniif fedhii lubbuu hordofuu fi shakkiidha.
♠Qur’aanni dhibee lamaan armaan oliitif qoricha. Wanta gaarii namni hojjachuu qabu, wanta badaa dhiisu qabu, badhaasa fi adabbii itti agarsiisuu fi ragaalee sirritti ibsuun fedhii lubbuu hordofuu fi shakkii qalbii irraa oofa.
♦Tolli guddaan Rabbiin ilma namaa irratti oole Qur’aana isaaniif buusudha. Sababni isaas, sababa Qur’aanatin dukkanaa fi dhama’iinsa jireenyaa keessaa gara ifaatti bahu. Gammachuu addaan hin cinne addunyaa fi Aakhiratti argatu. Kanaafu, qabeenya caalaa Qur’aana fi Islaamatti haa gammadan.
♦Sababni isaas, gammachuun qabeenyan argamu gabaaba fi kan baduudha. Gammachuun Qur’aanaa fi Islaaman argamuu yeroo hundaa kan turuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ni jedhe:
Jedhi, “Yaa Ilmaan namaa! Dhugumatti, haqni Gooftaa keessan irraa isinitti dhufee jira. Kanaafu, namni qajeele lubbuma ofiitiif qajeele. Namni jallates ishima (lubbuma ofii) irratti jallate. Ani isin irratti wakiila (tiiksaa fi too’ataa) miti.” Suuratu Yuunus 10: 108
waa akhiru daw’aana anilhamdulillah Rabbil aalamiin
Kitaabban wabii
[1] Taysirul Kariimil Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani–Abdurahmaan fuula 125, 421-422, Naasir Sa’dii
[2] Tafsiir ibn Kasiir 2/5


text:
Durummaa takkaa qabeenya horuu kan hinbarbaanne hinjiru; jiraata yoo ta’e baay’ee xiqaadha. Ta’uus, hundaa miti kan duroomu, kan milkaayu.
Sababoonni durummaafi hiyyummaa gargar baasan heddu: kennaa waaqaa ta’uu irraa hanga jabaatanii hojjachuutti. Garuu namoonni kanniin qabeenyaan badhaadhaniifi worraa carraaqqii woggaa hedduu booda ammas dhukkee hiyyummaa keessaa bahuu dadhaban irratti qorannoo geggeessan yaada addaa qabu. Akka qorannoo isaaniitti qabeenya hoorachuun dhimma carraaqu, dafquu qofa irratti hundaaayuu miti- duroomuuf yaada poozetiivii ta’efi ufitti amaniinsa sadrkaa ol’aanaa qabaachuun dirqama.
Yeroo heddu amaloota asii gadiitu namoota dureessaafi hiyyeessa irraa calaqqisu kan nutti himan. Mee wolumaan haa ilaalluu.
- Dureeessi duroomuu daran duroomuu qaba waan jedhu irratti cicha. Hiyyeessi durummaa hawwa.
- Sooressaaf maallaqatu isaaf hojjata. Hiyyeessi maallaqaaf hojjata.
- Qabaataan ol guddisee yaada. Miskiinni waan xixiqqoo irratti quphata.
- Dureessi hiree argamuu maltu irratti xiyyeefata. Hiyyeessatti gufuulee danqaa ta’uu malantu itti mumul’ata.
- Dureessi dureeyyii biro dinqisiifata. Hiyyeessi jiruu dureessaa jibbaa, tuffii hujii godhata.
- Qabaataan osoma sodaa jirtu hojjata. Miskiinni sodaadhaan gufatee funduratti tankaarfachuu irraa dhaabata.
- Sooressi qabeenya isaa irratti xiyyeeffata. Hiyyeessi mindaa isaa laakkawata.
- Dureessi qabeenya isaa seeraan qabata. Hiyyeessi waan qabu tasa galaafata.
- Soressi sahuu barata, guddata. Hiyyeessi baradheeraa jedhaa ufitti taphata.
Hojjachuun dirqama sooressa ta’uudhaaf. sun qofti gahaa miti. amala nama duroomsu qabaachuunis dirqii ta’a. Dubbiin achi irraa eegala jedhu, worri amala sooreyyiifi hiyyeeyyii qajeelatti barreerra jedhan.
Amaloota kanniin isin namoota beektan irraa waan argitan ykn taajjabdan qabduu?


text:
Akka oduu nuun baatetti Wiixata onanaa warrii mana hidhaa Yaaballootti hidhan sagalee nyaachuu didee poolisiin wal dhabee tana irratti namii hidhaa jiru lama rasaasaa poolistiin du’e.
Warrii achitti hidhame akka warrii oduu tana VOA Afaan Oromootti hime jedhetti Oromoo Irreecha Bishooftu irratti dhumteef mootummaatti dallanee midhaan lagate.
Akka warrii oduu sun nutti hime jedhetti poolisiin warra midhaan lagate dhaantee akka jarii nyaatu gaafatte.
Haga daqiiqaa 20 qawween tokkaatee namii magalaa rifatee ijoollee mana barumsaatii guurrate jedha warii oduu tana nutti hime.
Nama lamaan tana irratti rasaasaa poolisiitiin du’e malee nama saddeetitti madaahee hospitaala Yaaballoo jira.
Godinii Booranaa aanaa 10 qabaa maatiin namii irraa hidhame nama isaanii ka madaahee gaafachuuf dhufanillee mana hidhaa seenuu hin dandeenne jedhan.
Gama kaaniin Yaaballo keessa loltuu fi poolsiin waan lafatti baafattee galgala alatti gutanii galuu fi barraaqaan bahuulleen soda jedha warrii lafa.
Dubbii tana bulchoota godinaa fi aanaa Yaaballoo irrallee caqasuuf jennee marroo hedduu itti dedeebinee dadhamnee akkuma arganneen isanti himna.


text:
Ibsaa Jireenyaa-Lakk.2
Sheyxaanni namoota amala sadii qaban irratti aangoo ykn humna hin qabu. Isaan jallisuu hin danda’u. 1. Yaqiina (dhugaan amanuu fi shakkuu dhiisu) 2. Iklaasa (Hojii Rabbiif qulqulleessu, Isa qofaaf hojjachuu) 3. Tawakkula (Rabbiin irratti hirkachuu)
Girdoon Nifaaqaa yommuu saaqamu-Lakk.3
Nifaaqni dhibee badaa addunyaa fi aakhiraa nama jalaa balleessudha. Tarii namtichi osoo hin beekin nifaaqatti kufuun kasaaru danda’a. Kanaafu, kasaara kana jalaa bahuuf mallatoolee fi ramaddi nifaaqaa beekun baay’ee barbaachisaadha. Ammas nifaaqa amantii keessatti nifaaqu asliyyi fi nifaaqu xaari’u jechuun bakka lamatti qoodun ni danda’ama. 1.Nifaaqu asliyy (nifaaqa hundee)-Islaama dhugaan kan hin fudhanne fi nifaaqa irratti kan guddateedha. Ykn jalqabuma Islaamatti yommuu seenu kufrii isaa kan dhokseedha. Faaydan addunyaa isa dhiibun Muslimoota waliin jiraata. Garuu of keessatti kufrii dhoksa.
2.Nifaaqu Xaari’u (nifaaqa tasaa)– Islaamatti dhugaan amane ergasii shakkiin qalbii isaatti yommuu darbamu Islaama irraa duubatti deebi’e fi kufrii isaa dhokseedha. Namoonni gariin sobdoota ta’anii osoo hin ta’in dhugaadhaan Islaama ta’uu isaani ni labsu. Qormaata garagaraa Rabbiin dhugummaa imaanaa isaanii ittiin qoruuf yommuu saaxilaman shakkiin qalbii isaanii irratti ni darbama. San booda Islaama irraa dhoksaan duubatti deebi’u. Kufrii isaanii hin labsan, faaydaa addunyaa ni dhabna ykn haddiin (adabbiin) nurratti dhaabbata jedhanii waan sodaataniif. Kanniin keessaa namoota naannoo hundeen isaa Musliima ta’e keessatti guddatantu jiru. Yommuu umrii gaheessummaa (dargaggumma fi shamarrummaa) gahe maatii hordofuun Islaama dhugaan ni fudhata. Ergasii, shakkiin qalbii isaa/ishii irratti darbama. San booda Islaama irraa duubatti deebi’a. Duubatti deebi’u (kafaruu) isaa hin ibsu, keessumatti dhokfata. Gubbaan Muslimoota fakkaachun itti fufa. Namoonni gariin immoo sochiin Islaamatti seenu fi bahuu isaanii irra deddeebi’a. Wantoota haala jireenya fi nafsee isaani qunnamu irratti hundaa’un yeroo tokko gara Islaama seenu, yeroo biraa immoo keessaa bahu. Garuu gubbaan Muslimoota fakkaachu itti fufu. Warroota kanniin ilaalchise Qur’aana keessatti, “Dhugumatti isaan amananii ergasii kafaran; ergasii amananii ergasii kafaran; ergasiis kufrii dabalatan, Rabbiin kan isaaniif araaramuu fi karaa kan isaan qajeelchu miti.” (suuratu An-Nisa 4:137) Kanaafu, namni yommuu shakkiin qalbii isaatti darbamu of eeggachu qaba. Shakkii kana oofuf gara Rabbii deebi’uu fi obsuu qabaa malee Islaama akka aduu ta’e irraa duubatti deebi’un of kasaarsu hin qabu. Shakkiin qormaata akka ta’e beekun haa obsu. Kitaaba wabii: Zaahirul Nifaaqi wa khabaa’isul munaafiqiin fii taarikh-1/58-59, Abdurahmaan Hasan Madiniyy
Girdoon Nifaaqaa yommuu Saaqamu-Lakk. 4
Kutaalee darban keessatti waa’ee fi ramaddii nifaaqa ilaaluf tattaafanne jirra. Har’a immoo gabaabbinnaa WANTOOTA NIFAAQATTI NAMA KAKAASAN ilaalla. Nifaaqni adeemsa namoonni muraasni kakka’uumsa nafsee isaanii keessa jiru hordofaniidha. Kaka’uumsa kanniin bakka afuritti qoodun ilaalun ni danda’ama.
1ffaa: faayda addunyaa kajeelu- Faayda addunyaa tana argachuuf namni tokko kufrii keessatti dhokse Islaama gubbaan mul’isuun Muslimootatti maxxanu danda’a.
2ffaa: Nafsee ofii, qabeenya isaa ykn fayda addunyaa ofitiif sodaachuun kufrii keessatti dhoksa. Yoo kufrii mul’ise wantoota armaan olii nan dhaba jedhe sodaata. Garuu karaa kijibaa, nama ganuu, waadaa diigu fi amaloota gadhee garagara ni hordofa.
3ffaa: Islaama fi hawaasa Muslimatti dharaa fi shira yaadu. Islaama fi Muslimoota balleessuf kufrii dhoksee Islaama mul’isa Namuu osoo isatti hin beekin badii hangana hin jedhamne hojjata.
4ffaa: Muslima akka jedhamuuf maqaa musliimaa baadhachun of keessatti kufrii dhokfachuu. Qalbii isaatin Islaamatti hin amanuu. Kana irra kufrii guutuu ykn cinaa isaa ni kafara. San booda amanti biraa kan qabatu ta’a. Fakkeenyaf, kan akka maarkizim, sabummaa (nationalism) hundeen isaa Rabbii fi Guyyaa Qiyaamatti kafaruu irratti kan dhaabbate, sekulaarizimii amantii mormuu, ykn materiyalizm hundeen isaa yaada jallataa warra dhihaa ta’ee fi kkf hordofuu fi itti amanuudha. Yookiin inuma amanti wayitu kan hin qabnee fi fedhii lubbuu qofa kan hordofuu ta’u danda’a. Madda: Zaahirul Nifaaqi wa khabaa’isul munaafiqiin fii taarikh-1/66-67, Abdurahmaan Hasan Madiniyy
Zikriin gogiinsa qalbiitiif dawaadha. Akkuma namtichi Hasaniin jedhe, “Yaa Abbaa Sa’id! Gogiinsa qalbii kooti sitti himadha.” Hasanis ni jedhe, “Zikriin jiisi.” Mak’huul akkana jedhe, “Rabbiin yaadachuun fayyaadha, namoota yaadachuun dhibeedha.” Namtichi tokko Suleymaanin akkana jedhe, “Hojiiwwan keessaa kamtu sadarkaan isaa guddaadhaa?” Suleymaanis ni jedhe, “Qur’aana hin qaraane sila, “Zikriin Rabbii guddaadha” (suuratu Al-Ankabuut 29:45)” Abi Muusan akka dabarsetti, Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan, “Fakkeenyi nama Gooftaa isaa yaadatu fi kan Gooftaa isaa hin yaadanne akka jiraataa fi du’aati. (Sahih al-Bukhari 6407) Kana jechuun Namni Rabbii isaa yaadatu akka nama jiraatati, qalbiin isaa jiraattudha. Namni Rabbii isaa hin yaadanne immoo akka nama du’eeti, qalbiin isaa tan duutedha.
Namni ija ofii gadi qabatuuf tattaafatu, ibidda fedhii too’achuun isaaf ni salphata. Haraama ilaalu irraa ija ofii gadi qabachuun qalbiif tasgabbii kenna, sammuu ni qara.
Qalbii gogdee Akkamitti Laaffisan (jiisanii)? Hayyoonni Islaamaa qalbii gogde karaa afuriin jiisun (laaffisuun) ni danda’ama jedhu. 1. Wanta inni irra jiru irraa buqqa’uun teessummaa beekumsaa, waazi, yaadachisuu, sodaachisuu, abdachiisu fi oduu warra gaggaariin itti himamutti argamuu fi dhageefachuu. (Yoo kuni dhabame vidiyoo fi odiyoo daa’iwwan beekkamoo fi gaggaarii dhageefachuu)
2. Du’a yaadachuu– du’a mi’aa addaan kuttu, hawaasa irraa addaan nama baastu, ijoolle yaatima taasistu baay’isee haa yaadatu. Dubartiin takka haadha mu’mintoota tan taate Aa’ishaa (radiyallahu anhaa) bira dhufuun gogiinsa qalbii itti himatte. Aa’ishaanis ni jetteen, “Du’a yaadachuu baay’isi, qalbiin tee ni laaftiiti.” Dubartinis kana ni hojjatte. Qalbiin ishii ni laafte. Ergasii dhufte Aa’isha galateefatte.
3. Nama du’aa jiru biratti argamuun machaa fi hadhaa du’aa inni dhandhamaa jiru ilaalu. Kuni, qalbii jiisa. Gaafa tokko Hasan al-Basriin nama dhukkubsataa machii du’aa keessa jiru bira dhufe. Rakkoo inni keessa jiru ni ilaale. Ergasii Hasan fuulli isaa jijjirame gara maatii ofii deebi’e. Ni jedhaniin, Rabbiin rahmata siif haa godhu nyaata nyaadhu. Innis ni jedhe, “Yaa maatii koo! nyaata fi dhugaatin isiniif haa ta’u. Wallaahi! Du’a tasa nama kuffisu arge jira. Hanga isaan wal qunnamuu [hojii gaggaarii] hojjachuu hin dhiisu.” 4. Qabrii /awwaalcha daaw’achuu-Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Qabrii daaw’adhaa, dhugumatti suni du’a nama yaadachiisati.” Sunan Abu Daawud-3235
Iyyasuus (aleyh salaam) Gooftaa ta’uu danda’aa?
Gaaf tokko gurbaan Musliima tokko gurbaa Kiristaanaa tokkoon akkana jechuun gaafate, “Iyyasuus (Iisaan) Gooftaa ta’uu itti amantaa?” Gurbaan Kiristaanaa: “Eeti, nan amana.” Gurbaan Muslimaa: “Gooftaan ilma namaa kan uumudha. Iyyasuus Ilma namaati. Akkamitti ilmi namaa ilma namaa uumaa?” Gurbaan Kiristaanaa wanta jedhu wallaale achumaan cal’ise.
“Dhugumatti, Rabbiin biratti fakkeenyi Iisaa akka fakkeenya Aadami. Biyyee irraa isa uume. Ergasi ta’i isaan jedhe. Innis yoma san ta’e.
Dhugaan (Haqni) Gooftaa kee irraayyi; kanaafu shakkitoota irraa hin ta’in.” (Suuratu Aali-Imraan 3:59-60) Rabbiin subhaanahu wa ta’aala dandeetti Isaa ifa baasuf ilmaan namaa haala afuriin uume. 1ffaa: Haadha fi abbaa malee. Fakkeenyaf, Aadam (Aleyh salaam) 2ffaa: Dubartii malee dhiira irraa. Fakkeenyaf Hawwaa. 3ffaa: Dhiira malee dubartii irraa, fakkenyaf Iisaa (Iyyasuus) (Nageenyi isarratti haa jiraatu) 4ffaa: Dhiiraa fi dubartii irraa, haala amma irra jirru kana. Kanaafu, Iisan (Iyyasuus) gonkumaa Rabbiin ykn ilma Rabbii ta’uu hin danda’u. Rabbiin kanarraa qulqullaa’e olta’e. Sababni isaas, namni ni du’a. Kanaafu ilma kan godhatuuf sanyiin isaa itti haa fuftuufi. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) sanyii wanta jedhamu hin qabu, Inni Tokkicha fakkaataa hin qabneedha. Inni yeroo hundaa Jiraatadha. Dabalataanis, ilmi namaa dadhabaa fi waan dulloomuf, yeroo dadhabinnaa fi dullummaa akka isa xooruf (kunuunsuuf) ilma argachuu barbaada. Rabbiin immoo dadhabinnaa fi dullummaa irraa qulqulludha. Yeroo hundaa Inni Jabaadha, Abbaa humnaati. Kanaafu, ilma maal ittiin godhuuf barbaadaa? Rabbiin akkuma Aadamin ta’i jechuun uume Iisaas ta’i jechuun uume. Aadamis ilma namaati, Iisaanis ilmuma namaati, kanaafu akkamitti ilmi namaa Gooftaa ykn ilma Gooftaa ta’uu danda’aa? Takkaa ilma namaa ta’e yeroo biraa ilma Gooftaa ta’uu danda’aa? Wanta isaan jedhan irraa Rabbiin Qulqullaa’e olta’e.