text:
- Huseen Abubaakar Ganamoo (Muldhataa Dirree)
Jaal Huseen Abubaakar Ganamoo (Muldhataa Dirree) Hogganoota waraanaa ABO baha Oromiyaa keessa tokko kan tahe fi bara 1995 A.L.A. Lola Baale nannoo Gindhiiritti godhame booda kan dhabame. Jaal Muldhataa Dirree goota gootowwanii hiikaa harka keessan jira ykn nuuf himaa iddoo itti awwaaltan.
- Simmanyi Dayyaasaa (Hawwii)
Simmanyi Dayyaasaa ykn Hawwii jedhamti, Jiraattuu Amboo yoo taatu, Fincila bara 1998 keessa humna tika wayyaaneetiin qabamtee mana hidhaa qaallittii seentee turte. Yeroo muraasa booda mana hidhaa keessaa baatee Qabsoo Adda Bilisummaa oromootti makamte. achi keessaas sababa hin beekamneen bara 2000 baatee gara Magaalaa Ambootti deebitee utuu dhoksaan jiraattuu haaluma yeroo keessa achi buuteen ishee dhabamee afe!
- Dabbassa Guyyoo Saffaroo
Dabbassa Guyyoo Saffaroo maanguddoo dhalataan naannaa Booranaa, Taltallee yoo ta’an Yaa’abal’otti guddatanii Dirree Liiban jjiraachudhaan waggaa dheeraf Gadaa Oromoo qorataa turan, nama gara ganna 80 ta’ani. Waggaa 35 duraa dhiibbaa mootummaa Darguutin gara keenyaa galan. Waggoota keenyaa jiraatan kana keessa Aabbo Dabbasaa Guyyoo Saffaroo Gadaa Oromoo hayyoota hedduu barsiisaa, odeeffannoo kennaa turan. Hayyuu waayee Gadaa qorate hunduu kan Dabbasaa hindubbisin heddu miti. Aabbo Dabbasaan waggaa 15 dura namooota fedha Gadaa qaban waliin ta’uudhan ARGAA DHAGEETTII GADAA OROMOO Keenyatti – Daagoratitti hundeessan. Kunillee maandhee Gadaa Oromoo keessatti barsiisan jechuudha. San booda kanumaan walitti qabsiisun biyyoo Amerikaa kibbaa- Guatemala, Rusiyaa, Amerikaa kaabaa, Noorway kkf deemudhaan waayee Gadaa, aadaa, duudhaa Oromoo barsiisaa turan. Beekumsi maanguddoon kuni qaban kan addaa ta’uu namoonni isa dhaggeeffatan hunduu ragaa bahu. Aabbo Dabbasaan seenaa, raaga, aadaa, safuu, seeda, kkf bakka fi guyyaa akkasumas akkaataa waliin yaadachuudhan tarreessanii seenaa bara kuma hedduu duraa akka hara’a waan ta’eetti qulqulleessanii kaahudhaan nama himuu danda’ani. Hayyuun kun akka tasaa Naaroobii-Keenyaa keessatti guyyaa Birraa 27.09.2015 Irreecha oolanii yoo galan humna tikaa Itoophiyaa fi Keeniyaan butamanii achi buuteen isaanii dhabame. Haga ammaatti hin argamne.
- Mulugeetaa Baqqalaa Hirphaa
Mulugeetaa Baqqalaa Hirphaa jedhama bakki dhalootaa Wallagga bahaa aanaa Ibantuu Ganda Qeelloo yommuu ta'u bara 1983 humna tikaa wayyaneen Finfinneetti qabamee achi buuteen isaa dhabame.
- Ibraahim Usmaan
Ibraahim Usmaan jedhama.Oboleessa Nadhii Gammaadaati. Nadhii barbaacha manaa bahee haga ammaa hin argamne. Nuuf deebisaa!
- Raashid Qaasim Ismoo
Raashid Qaasim Ismoo jedhaama bakki dhalota isaa Arsi anaa Suudee abukooy. Arsitti hadhaltu male bakki itti guddate fi baaratee magaala dire dawaatti turee.
Barumsaa issaa addan kute qabsoo oromottii makaamuf ergaa mana bahee bubule jiraa
Yeroo dhumaatif baraa 1996 E.C harargee lixaa maagalaa baddessatti mulaa'te saan bodaa achii buteen issaa hin bekkamnee. Maati fi firooni isaa baraa heddu essa jedhaani bakkuma barbadan dhabani rakkatta jiruu.
- Mitikuu Wadajoo Amuumaa
Namini Suuraan isaa armaan gaditti Argitan kun ; MITIKUU WADAJOO AMUUMAA jedhamuun beekama. Biyyi inni itti dhalate Goodina Walagga Lixaatti Magaalaa Mandiiti. HumnootaTPLFn YKN WAYYANEEN magaalaa Finffineettii akka lakk.habashatti bara 1983 butamee haga har'aatti achi buuteen isaa hin beekamu; Namni kun akkuma ilmaan Oromoo wayyaaneen dhoksitee jirtuttu hubatama; Kanaaf qaamni Oromoo kamuu barbaacha ilmaan oromoo wayyaaneen gooree butamanitti dabalatee akka isaan barbaannu haa ta'u; Wal-bira buunee warra dhimma oromoo achi buuteen isaanii dhabame kana wal taanee haa barbaannu haa barbaachifnu. Kaneen ilmaan keenya akka kanaan nu jalaa milqisan isinitti dhaga'amuu sheerii gochuun nu tumsaa.
- Margaa Tarfaa
Akkuma hundi keenyi beeknu sabboontonni Oromoo hedduun bara 1991 irraa jalqabee yeroo adda addaatti mootummaa wayyaaneetiin ukkaamfamanii kan maatii fi firri jiraachuu fi boqochuu isaanii hin beekne hedduu dha. Isaan keessaa tokko barsiisaa kabajamaa fi quuqama sabaa qabu; kan haqaaf dhaabbatu barsiisaa Margaa Tarfaa Godina Horroo Guduraa Wallaggaa mana barumsaa Gitiloo irraa isaan keessa tokko. Mee haa iyyaaffannu!! Margaa Tarfaa qabsaa`ota Oromoo kanneen akka Milkeessaa Gadaa fi Araarsaa Assabaa warra bara kudha sagal sagaltamoota keessa Wallaggaa naannoo Horrootti wareegaman waliin kan ture dha. Margaa Tarfaa haalli yeroo sanaa ulfaataa waan tureef gara Ameerikaatti balali`uuf haalli hundi xumuramee qophii irra osoo jiruuti halkan sana magaalaa Finfinneetti human tikaa wayyaaneen kan butame.
- Gammachu Butta Barisoo
Gammachu Butta Barisoo bara 1984 Geologe dhan ebbifamuuf (GC) ture kan inni itti dhalatee Anaa kofalee ganda Garmamatti yeeroo barumsaa irra turettis ABO wojjin hoojjata ture jira ergasii bara 1984 namoota karaa balee deeman wolin bahe yeeroo sani irraa egalee achii buteen isaa hin Bekamnee.
- Ahmed Sheikh Umar Ali
Maqaan isaa Ahmed sheikh Umar Ali ja'ama. Nannoo Gaara Mullataa magala Gobeelletti dhalatee. Jireenyaaf magaala Dirre Dhawaa ganda Lagaharre kara ganda Guggubaa ja'amutti qubacha ture. Abba ilmaan afurii dhira 3 fii dubra takkati. Muazzina (nama azaanu) kan duraa kan Masjida Bilal Dirre Dhawati. Bara 1994 keessa Halakan walakkaa mana isaa, Ilmaan isaa keesa fudhamee hanga ammaatti bakka kana jiraa hin beekkamu. Yoo oduu isaa qabaattan llaman isaa qunnamma.
- Badiru Umar
Iyyaafanno maqaan isa Badiru Umar. jedhama kan dhalate godina Wallagaa Farmakiis Magalaa Kober, Begii dha 2002 ALH mootummaa Wayyaaneetiin ukkaamsamee adaara nuf iyyaafadha
- Alfiya Yusuf Ahmad
Alfiya yusuf Ahmad ykn hangatu Ja.aamtii Bareysitu Jaal Nadhii Gammada Turte. Kan Dhalatte Godina Harargee Bahaa Magaala Haroomayya Erga Gaaf Jaal Nadhii Wajiin Qabaamte Hanga Ammaati Essa Butteen hin Bekkamne.
- Addessa Gadaa (Amin Abdo)
J/ Addessa Gadaa maqaan dhallota Amin Abdo k/J / ABO fi Barressa dhabaatii Tahe bara 2000 kessa fillame sanan bodda dirqamanii itii lataame shageriiti kute akka caraa tahe diina afan bu,ee shiira irratii dalagamen diinaan butame bara 1993 ALH tii jechudha J/Addessan kan dhalate G/Balle Anaa dello mena Aba issa Abdo Tukko fi Hadhaa issa Meka usman walluma galatii sadarkan barumssa issa B.A degree in History bara 1981 ALH tii kana ebiifame kanafuu essa akka inii jiru oddun male qamaan argachuu hin dandenye kanaf eeruu nuf barabada jiratus seenaa dha warregamus Gota sabatii.
- Muzayyan Hasan Abba Duulaa
Maqaan isa J/Muzayyan Hasan Abba Duulaa jedhama kan dhalate godina Wallagaa Farmakiis (Kober, Begii) dha 1988 ALH Gimbii irraa osso Finfinnee demaa jiru mootummaa Wayyaaneetiin ukkaamsamee.
- Jireenyaa Ayanaa
Artist Jireenyaan bakki dhaloota isaa godina Wallagga bahaa, ona Giddaa Ayyaanaa ganda Gabaa Jimaataa jedhamtu.Artistii Oromoo kun aadaa, seenaa fi eenyummaan Oromoo akka gaariitti akka guddatuu fi beekamu hojjachaa ture.
Wallee artistii kanaa keessaa kan akka ''Baddaa Finfinnee keessattan arge Hoomii dorrobaa fi marataa Jawwee, kottu Botoroo sirna Abbaa Gadaa halagaa ormaa lamuu hin dhannamuu luba keen hawwe'' har'a illee seenaa fi hojii weellisaa Jireenyaa Ayyaanaa waliin guyyuu kan yaadatamuu dha.
Artistiin kun artistii dhugaa aadaa Oromoo keessatti guddatee, eenyummaa Oromoo beeksisuuf otuu hojjatuu bara 1996 Finfinnee keessaa humnoorta tikaa mootummaa Wayyaaneetiin ukkaamsamee- achi buuteen isaa dhabamee dha. Artisti Jireenyaa erga gaafa humnoota tikaatiin butamee as amma har'aatti eessa akka bu'e hin beeekamne. Oromoon artistii akkasiifaa qabdi.
- Ashiquu Abbaanashaa
Namni Suuraa isaa argitan kuni Dhalataa Godina Baalee Magaalaa Dodolaati Ashiquu Abbaanashaa jedhama.dhuma bara 2000 fi jalqaba bara 2001 jiduttii Harka diinaa/ Mana hidhaa woyyaanee seene kan jedhu dhageenne Namooni Mana Hidhaa bakka adda addaa keessa turtan yoo kan beektan ta’e akka nuuf eertan isiin gaafanna.
- Jamal H/faqqo
Barsisa jamal. H/ faqqo jedhamu isaan jiddu jirran kunni. Eddoon dhalloota godinna arsii baha. Anna jajju ganda danab guddootti. Bara. 1992 achii butte isaanni ergaa dhabne hin du.e hin jiran hin bekkamu yerro sannitti. Miseensa Abotti jedhame hordoffi cimman barbaadame qabamme. Gara mana hiidhaa garra mulla.atta geessan oduun jettu qofti jirti san booda haffurrii hin jiruu.
- Roobaa Mohammed
Roobaa Mohammed,bara 1986 keessa Imaan Haramaayaa humnoota tika wayyaaneetiin achi buuteen isaanii dhabne keessa tokko isa kanakana, Roobaan yeroo sana dargageessa umrii kudha 18 kan butame galga nannoo sa'aa 1fi 2 gidduudha. jiraatu gad haanuu lakisanii,ajeesan ammoo iddoo awaala isaa nuhaa garsiisanii.
- Firdiisaa Bayyanaa Hordofaa
Firdiisaa Bayyanaa Hordofaa Go/Ho/Guduruu magaalaa jaardagaa keessaa bara 1984 A.L.H tti butame.hanga ammaa hiyyaafannee du'uusaafi jiraachuusaa hin beeknu.
- Saafawoo Tufaa
Saafawoo Tufaa jedhama. Dhaloonni isaa godina Arsii Lixaa Aanaa Arsii Nageellee ganda Godee Duurooti. Qabsaa'ota keenya dhabaman keessaa innis tokko.
- Tujii Raggaasa
Jaal Tujii Raggaasa hoggaana waraanaa ABO ture chaartaraa keeysa dhabamsisan du'e jiratee isaa nuuf gaafadhu.
- Hirphaa Miidhaksaa
Hirphaa Miidhaksaa jedhama magaalaa Gudar irraa bara 1992 kaasee as buuteen sa'a dhabame. Maqaa ABO Jechuun Daninnaatiin yeroo sanaa kan shawaa lixaa Namticha Abbaa Giddii Ajjamaa jedhamuun barbaadamaa ture. Qabamee bakka kaampii Agaazii warshaa xiyyitii Hoomachoo jedhamutti hidhame achi cabsee bahe. Amma eessa akka jiru hin beekamu.
- Sadiiq Umar
Maqaan isa Sadiiq Umar jedhama kan dhalate godina Wallagaa magaala Kober, Begii magaala Finfiinee keeaaa butamee 1993 keessa achii buute Isaa hanga haratti wan dhagenye hin jiru maati isa Kober irraa.
- Jamaal Abdulqadir Ganamoo
Jaal Jamaal Abdulqadir Ganamoo(Ifaa Ija Baatirii kan akka Jamaal Abdulqadir jette Shaabee Sheekaa kan wellifteef) hogganoota waraanaa ABO keessa tokko kan tahe fi Nadhii Gammadaa waliin goota Baaleen Bosonatti deebi'ee bara 1994 diigamuu chartaraa booda jiraaf du'ee hin beekamne.
- Qaasim Musxafaa
Qaasim Musxafaa jedhama. Godina Iluu Abbaa Booraa Aanaa Algeetii bara 1986 A.L.H sababa sabboonummaa isaatiif weyyaaneen qabamee achi buuteen isaa hinbeekamne. Maatiin Qaasim Musxafaa adaraa Oromummaa nuuf iyyaafadhaa jedhaniiru.
- Darajjee Qana'aa Waltajjii
Wallagga lixaa, Boojji Dirmajjii, Biilaa
Oogummaa:- Barsiisaa
Barri itti qabame Gurraandhala 11, 1984 ALH tti.Bakki dhalootaa achuma Boojji Dirmajjii
- Qananii
Jaal Qananii jedhamti Miseensa WBO turte iddoon dhalootaa godina Arsii lixaa Aanaa Dodolaati. Gaafa ABOn chaarteraa bahe falmaaf dirretti baate hanga har'aatti achi buuteen isii hin beekkamu.
- Abdata Adem
Abdata Adem obbollesa Galmoo Ademi Maqaan dhaloota saa (Abdulwahab Adem dhalata magaala Hirna tti. Barataa cimaa fi barnoota qubee joollee Hirnaa Barsiisa ture. Abdataanis akuma obbollesa isaa bara 1989 achii buutte tahe hafe. du'aa fi jiruu saani maattiin fi firootan walalcha akuma oromoota hunda tti qalbiin ala raraate hafte jirti.
- Galmo Adem
Galmo Adem Maqaan dhaloota saa (Abdulqadir Adem) Dhalotaan magaala Hirnaatti bara dargi keesa itti gaafatamaa biroo Barnoota Hararghe lixa ture. Bara 1984 waarana adda billisumaa keesa gale. Hojjii adda addaa hojjachuun oda bultum tti ni beekama. Erga bara 1989 booda achii buute tahe hafe. Yeroo tokkotti isaa fi obbollesa isaa Abdataa maqaa dhaloota isaa Abdulwahab Adem. Maattii fi firootan Galmo fi Abdata baruma tokko kessa ilmaan isaani lama dhaban hanga amma barbaada jiran.
EESSA JIRAN? Galmee Qabsaawota Oromoo achi buuteen isanii dhabame keessa namoota 29 suuraa isanii waliin [Collected from social media]
Posted by Madda Walaabuu Press on 6/02/2018
Waxabajji 01, 2018
Subscribe to: Post Comments (Atom)


c: text/html

text:
Guyyaa sabootaa,sablammootaa fi Ummattoota Itiyoophiyaa sadaasa 29/2012 Finfinnetti kabajamuuf qophiin xumuramu afa-yaa’iin Caffee Oromiyaa Aadde Loomii Badhoo beeksisan.
Ayyaanichi dhaadannoo ”Heerri Mootummaa keenyaa nageenya waaraaf” jedhuun kan kabajamu yoo ta’u, yeroo murteessaa ta’etti Magaalaa Finfinneetti kabajamuun isaa adda kan isa taasisuudha jedhan Af-yaa’ii Caffee Oromiyaa Aadde Loomii Badhoo.
Guyyaan Ayyaana Saboota, Sablammootaa fi Ummattoota Itiyoophiyaa walitti dhufeenya sabootaa gama hundaan kan cimsuudhas jedhan.
Ayyanicharratti bakka bu’oonni sabaa fi Sablammoota biyyattii hundi kan hirmaatan ta’us Aadde Loomin dubbataniiru.
Jala bultii ayyanichaa sababeefachuun agarsiifni gara garaa Magaalaa Bishooftutti kan jalqabame yoo ta’u, guyyaa boruu irraa jalqabee Giddugala Aadaa Oromootti agarsiifni adda addaa ummataaf kan banamu tahuu Aadde Lomiin himaniiru,.
Ummanni keenya ayyaanicha karaa nagayaa fi tasgabbii qabuun kabajuuf qophii gochuu fi karaa Aadaa,duudhaa fi safuu ummatichaa eeggateen akka xumuramuuf tumsa cimaa akka godhuus dhaamaniiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sabboontoti Oromoo Sochii Qeerroo Keessatti Qooda Olaanaa Qabaataa Kanneen Turan Oromiyaa Keessaa Adamfamanii Hidhamaa Jiru.
Sochii fi Bu’uuressuu Qeerroo Bilisummaa keessatti qooda guddaa kennaa jijjirama har’a faarfamu kan argamsiisan gaggeessitooti warraaqsaa hedduun yeroo ammaa kana mana hidhaa jiru, Sirni Wayyaaneen irra deddeebi’ee hiidhuu fi miidhaa samuu,qaamaa gahaa ture. Ammas ammoo mootummaan jijjirraa dhiigaa fi wareega Qeerroon dhufeen dhaadatu Jaallan Qeerroo keessatti gahee guddaa qaban mana hidhaatti guuraa jira.Biyya Oromiyaa keessa seerri hin jiru,mootummaan biyya taliiguu fi ummata tohatu waan hin jirreef kan hidhuu fi hiisisu wallaalamee jira.
Eda galgala Qeerroolee nagaan jiraatan magaalaa Finfinnee keessaa mana itti cabsuun hidhaa bakka hin beekamne geessanii jiru.
Jaallan
1) Gadaa Bultii
2)Addunya Keessoo
3) Biqilaa Amanuu
4) Firoomsaa
5) Abdii Guuttataa
Mana hidhaa hin beekamne waan geeffamaniif hatattamaan gadhiifamuu baatnaan mootummaa kasaare kanatti kaasaaraa hiriyyaa hin qabne akka itti dhufu mirkana!!


text:
Bulchiinsa naannoo Amaaraa Magaalaa Moxaa keessatti Masjiidi gubamuu isaa mormuun haawaasnii musleemaa kan magaalaa Dirree Dawaa har’a hiriira nagaa ba’uu isaanii Addis Cheekol gabaasee jira.
Hiriirri Jimaata darbeef waamamee ture sababaa gaafa sana ayyaanni Qullubbii Garbreel waan kabajamuuf jecha har’atti darbe.
Kallattii Arfanii kuma hedduutti kanneen lakka’aman uummanni Dirree Dawaa dhaadannolee adda addaa dhageesisuun gara dirree solaata Idaa irratti wal ga’an.
Iddoo sanatti kanneen argaman abbotii amantii fi hogganoonni siyaasaa hiriirtootaaf haasawaa dhageesisanii jiru.Kantibaan bulchiinsa Dirree Dawaa Ahmed Mohammed Buh Moxaa keessatti masjid gubamuu balaaleeffatanii uummanni musleemaa garu Kristaanootaa eeguu qaba jedhan.


text:
Sirni Hajjii Bara kanaa Namoota, biyyatti keessatti argaman muraasa qofaaf kan hayyamamu tahuu ibsame
Ministeerri Hajjii fi Umraa Sa’uudii ibsa guyyaa har’aa Sirna Hajjii bara 1441 ilaalchisee baaseen, sababa weerara dhibee Koroonaa Vaayirasiin, namoota biyyattiitti argaman muraasa qofaaf kan hayyamame tahuu fi akkasumas lammilee biyyoota Addunyaa kan biroo irraa dhufan akka hin keessumeessine kan murteeffame tahuu beeksise.
Itti dabaluunis Murtiin kun rakkoo Dhibeen kun yeroo ammaa ilma nama irraan gahaa jiruu fi barsiisa Islamummaa bu’ura godhatuun kan Keenname tahus ibse.
Guutuu Addunyaa irraa waggaa waggaan muslimoonni miliyoona lama ol sirna Hajjii raawwatuuf gara Sa’uudii imaluun ni beekama, haa ta’u malee waggaa kanaaf Sa’uudiin imaltoota kanarraa sababa COVID-19 balbala cufatee jirti.


text:
Monday, October 27, 2014
Hawaasni Gamtaa Oromoo Frankfurt/Germany gaafa 25.10.2014 wagga 10ffaa ittiin hundaa’ee bakka keessummootni hedduun argamanitti ayyaaneffateera
Onkoloolessa 27, 2014
Sagantich akka aadaa Oromootti eebba maanguddootaatin calqabamee. Itti aansuudhaan dura ta’aan hawaasichaa Dr, Tarrafaa Tsadik baga nagaan dhuftan jechuudhaan keesuummoota magaalootaa fi naannoo adda addatii dhufan erga simatani booda haasaa gabaaba godhani iruu. Haasaa isaanii keessattis waan hundumaa caalatti seenaa Oromoo keessatti dhimmoota iddoo oolaanaa qabanii fi waggaa kana keessa bakka gara-garaatti kan kabajamaan fakk. akka harma muraa fi harka muraa Aannolee, dhumaatii Calanqqoo fi waggaa 50ffaa waldaa Maccaa fi Tullamaa itti hundeeffame haasaa isaanni keessatti xuquudhan dhimootni kun seenaa saba Oromoo keessatti iddoo olaana qabachuu isaanni jamaa sagantaa kana irratti argamaan yaadachiissaniiru. Akkasumas gootoota oromoo haaqa saba oromootif yeroo adda addaa wareegamaniifis daaqqiqaa tokkoof akka yaadatman godhanii jiru.
Sana booda keessummoota akka dubbatan afeeramaan mataa duree adda addaa irrati haasa’anii jiru. Isaan keessaa kan duraa haasaa godhan obboo/Mr. Ulrich Delius yeroo ta’ani, isaanis bakka bu’aa dhaaba biyyaa Jatrmanii keessatti madheefatee jiru fi haaqa saba balaan badiissaa sodaachisuuf falmuu (Community for the endangered people) dhan. Mataa duree haasaa isaanni “Qotee bulaa oromoo lafa isaa irra buqqisuu fi miidhaa mootumaan Itioophiaa saba oromoo irrati geggeesaa jiru” kan jedhuu dha. Dhimma mirga namaa ilaalu kan Ganfa Afrikaa irratii gara waggoota 28 oliif nama hojeecha turaaan waan ta’aaniif baldhiinaan muuxxannoo qaban dhageefatoota isaaniif qoodaniiru. Keessuumatti miidhaan saba Oromoorrati mootummaa Itioophiyyaatiin gahaa jiru daraaramni hamaataa jira malee salphachaa akka hin dhufne nu hubachiissanni jiru. Akkasumas dhaaba isaani bakka bu’uudhan dhima kana Gamtaa Aurophaa ta’ee aangoo qabessa biyya Jarman warra dubbiich ilaalu hundumaa birratti qaaman argamuudhan gabaasaa akka turanii fi jiranu dubbataniiru. Obboo Delius akka jedhaanitti miidhaa saba oromoo irrati gahaa jiru hundumaa Gamtaan Aurophaa fi aangoo qabeesi biyya Jarman sirriitti kan beekanu yoo ta’u, bu’aan abbaa hirree mootummaa Itioophiyya irraa argachaa jiran waan caalsifataniif, miidhaa saba oromoorrati gahaa jiru beekaa dubbachuu dhiisani caalissuu filatanii jiru. Ejjannoon mootuma USA Amerikaas kana irraa akka adda hin taane haasaa isanii keessatti xuuqaniru. Waluuma galatti sabni Oromoo mirga isaa kabjiichiifaachuuf tokkumaa isaa jabbeesuun qabsoo calqabe cimsee it fufuu akka qabu hubachissuudhaan haasaa isaani xummuuraniru.
Itti aansuudhan kan haasaa goodhan hayyuu siiyaasa kana ta’an Dr. Dimmaa Nagaoo turan. Haasan isaan godhanis waa’ee Master Planii Finfinnee irrati kan xiyyeefatee ture. Finfinnee fi naannoo ishee irraa saba oromoo buqisuudhaan lafa isaa saamuun hardha kan calqabamee utuu hin tannee waggoota 130 dura eegale haaga ammaati kan itti fuufe akka ta’ee ibsaaniiru. Yeroo ammaa kana Finfinneen guutuumaa guutuuti kan warra habashoota ta’aa akka jirtu haala jiru irraa hubachuun nama hin dhibuu jechuudhan dubbii isanani keessatti xuuqaniiru. Haali kuun akkanatti yoo itti fuufe, yeroo gabaaba gidduutti magaaloota nannoo Finfinnee jirran hedduu irraa saba Oromoo buqqiissuu qofaa otoo hin taane, waan eenyuumaa oromoo ibsan kan akka aadaa fi afaan Oromoo naannoo sanaa baleessuu ta’aa. Sababa kanaaf Master Planiin Finfinnee hojii irra akka hin oolee sabni Orommo tokkoo ta’ee falmachuu fi dura dhaabachhu qaba jechuudhan dubbii isaanii xumuurranii jiru.
Gara dhumaarratti dura ta’aan hawaasa Gamtaa Oromoo kan ta’aan Dr. Tarrafaa Tsadik hojii hawaasichaa kan waggoota kurnan darban fiixan bahan fi mul’dhata (vision) haawasichi gara duraatif qabu baldhinaan gabaassanii ijru.
Xumuura irratti akkataa hawaasoota biyya Jarman jabeesuu danda’aamu irrati mariin ida goodhamee boodee bakki yeroo bashannanaatif gadi dhiifamee, artist Malaakuu Caalchisaa halkan guutuu jamaa sirbaa keenyaan akka gaariitti shubbiisiisaa/ragaddchiisaa bulee jira.
KHG Gamtaa Oromoo Frankfurt /Germany
Sagantich akka aadaa Oromootti eebba maanguddootaatin calqabamee. Itti aansuudhaan dura ta’aan hawaasichaa Dr, Tarrafaa Tsadik baga nagaan dhuftan jechuudhaan keesuummoota magaalootaa fi naannoo adda addatii dhufan erga simatani booda haasaa gabaaba godhani iruu. Haasaa isaanii keessattis waan hundumaa caalatti seenaa Oromoo keessatti dhimmoota iddoo oolaanaa qabanii fi waggaa kana keessa bakka gara-garaatti kan kabajamaan fakk. akka harma muraa fi harka muraa Aannolee, dhumaatii Calanqqoo fi waggaa 50ffaa waldaa Maccaa fi Tullamaa itti hundeeffame haasaa isaanni keessatti xuquudhan dhimootni kun seenaa saba Oromoo keessatti iddoo olaana qabachuu isaanni jamaa sagantaa kana irratti argamaan yaadachiissaniiru. Akkasumas gootoota oromoo haaqa saba oromootif yeroo adda addaa wareegamaniifis daaqqiqaa tokkoof akka yaadatman godhanii jiru.
Sana booda keessummoota akka dubbatan afeeramaan mataa duree adda addaa irrati haasa’anii jiru. Isaan keessaa kan duraa haasaa godhan obboo/Mr. Ulrich Delius yeroo ta’ani, isaanis bakka bu’aa dhaaba biyyaa Jatrmanii keessatti madheefatee jiru fi haaqa saba balaan badiissaa sodaachisuuf falmuu (Community for the endangered people) dhan. Mataa duree haasaa isaanni “Qotee bulaa oromoo lafa isaa irra buqqisuu fi miidhaa mootumaan Itioophiaa saba oromoo irrati geggeesaa jiru” kan jedhuu dha. Dhimma mirga namaa ilaalu kan Ganfa Afrikaa irratii gara waggoota 28 oliif nama hojeecha turaaan waan ta’aaniif baldhiinaan muuxxannoo qaban dhageefatoota isaaniif qoodaniiru. Keessuumatti miidhaan saba Oromoorrati mootummaa Itioophiyyaatiin gahaa jiru daraaramni hamaataa jira malee salphachaa akka hin dhufne nu hubachiissanni jiru. Akkasumas dhaaba isaani bakka bu’uudhan dhima kana Gamtaa Aurophaa ta’ee aangoo qabessa biyya Jarman warra dubbiich ilaalu hundumaa birratti qaaman argamuudhan gabaasaa akka turanii fi jiranu dubbataniiru. Obboo Delius akka jedhaanitti miidhaa saba oromoo irrati gahaa jiru hundumaa Gamtaan Aurophaa fi aangoo qabeesi biyya Jarman sirriitti kan beekanu yoo ta’u, bu’aan abbaa hirree mootummaa Itioophiyya irraa argachaa jiran waan caalsifataniif, miidhaa saba oromoorrati gahaa jiru beekaa dubbachuu dhiisani caalissuu filatanii jiru. Ejjannoon mootuma USA Amerikaas kana irraa akka adda hin taane haasaa isanii keessatti xuuqaniru. Waluuma galatti sabni Oromoo mirga isaa kabjiichiifaachuuf tokkumaa isaa jabbeesuun qabsoo calqabe cimsee it fufuu akka qabu hubachissuudhaan haasaa isaani xummuuraniru.
Itti aansuudhan kan haasaa goodhan hayyuu siiyaasa kana ta’an Dr. Dimmaa Nagaoo turan. Haasan isaan godhanis waa’ee Master Planii Finfinnee irrati kan xiyyeefatee ture. Finfinnee fi naannoo ishee irraa saba oromoo buqisuudhaan lafa isaa saamuun hardha kan calqabamee utuu hin tannee waggoota 130 dura eegale haaga ammaati kan itti fuufe akka ta’ee ibsaaniiru. Yeroo ammaa kana Finfinneen guutuumaa guutuuti kan warra habashoota ta’aa akka jirtu haala jiru irraa hubachuun nama hin dhibuu jechuudhan dubbii isanani keessatti xuuqaniiru. Haali kuun akkanatti yoo itti fuufe, yeroo gabaaba gidduutti magaaloota nannoo Finfinnee jirran hedduu irraa saba Oromoo buqqiissuu qofaa otoo hin taane, waan eenyuumaa oromoo ibsan kan akka aadaa fi afaan Oromoo naannoo sanaa baleessuu ta’aa. Sababa kanaaf Master Planiin Finfinnee hojii irra akka hin oolee sabni Orommo tokkoo ta’ee falmachuu fi dura dhaabachhu qaba jechuudhan dubbii isaanii xumuurranii jiru.
Gara dhumaarratti dura ta’aan hawaasa Gamtaa Oromoo kan ta’aan Dr. Tarrafaa Tsadik hojii hawaasichaa kan waggoota kurnan darban fiixan bahan fi mul’dhata (vision) haawasichi gara duraatif qabu baldhinaan gabaassanii ijru.
Xumuura irratti akkataa hawaasoota biyya Jarman jabeesuu danda’aamu irrati mariin ida goodhamee boodee bakki yeroo bashannanaatif gadi dhiifamee, artist Malaakuu Caalchisaa halkan guutuu jamaa sirbaa keenyaan akka gaariitti shubbiisiisaa/ragaddchiisaa bulee jira.
KHG Gamtaa Oromoo Frankfurt /Germany
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Jireenya isaa guutuu haala adda addaa keessatti bifa adda addaatiin qabsoo bilisummaa Oromoof Kan gumaachaa ture, J/ Tulluu Urgee Jiruu, sadaasa 25, 2014 boqateera. J/ Tullun Oromummaa dagaaggisee, ummata isaa fi biyya isaa bilisa baasuuf roga hundaan qabsaawee darbeera. Gooti Kun, akuma gootata Oromoo biraa, seenaa fi aadaa ummata isaa badii irraa olchuuf, du’a, rakkina fi hidhaa utuu hin sodaatin qabsaaweera. Qabsoos Kan eegale akka nama tokkootti.
J/ Tulluun barsiisaa ture. Taphataa kubbaa miilaas ture. Kanarraa Kan ka’e bakka barsiisaa turetti garee kubbaa miilaa takka ijaaree Hundee jedhee moggaase. Gareen tun ijoollee fi oromoota jaalala kubbaa miilaa qaban yartuun eegalamte. Osoo olee hin bulin qonnaan bultoota ona Adaabaa ifatti Hundeef tumsa guddaa godhan.
Haalli kun Oromoof gammachuu, diinaaf naasuu uume. Kun haala siyasaatti rigamee, J/ Tullun osoo olee-hin bulin yakkamee mana hidhaa gale. Gaafiin dura dhihaateef waayee Hundee osoo hin ta’in maaliif ilma isa Hunkuraa jedhee akka moggase ture. Garicha maaliif Hundee jedhee akka moggaase fi maaltu akka duuba jiru himuu qaba ture. Jaalleen kun name dandeetti qoosaa fi nama amansiisuu qabu waan ta’eef gaafilee kakka’an hundaa haala qabsoo yeroo saniitti rigee yeroof harkaa bahe.
Kan nama suukaneessu tokko, gaafa inni mana hidhaa ture, haati warraa isa gaafachuu dhaqxee, achumatti ciniinsuun qabdee achii baatee karaa irrati mucaa deesse. Kunnillee sababa tahee abbaan warraa ishii hin hiikamne. Kophaa isii daa’ima dhiiga baattee galte.
J/ Tulluun mana hidhaatii bahee sodaatee harka maratee hin teenye. Qabsaawota tirrisa onnee isaa ho’isanitti dabalamee sochii eegale. Sirna mootummaa gabroofataan Itoophiyaa ummata Oromoo irraan gahaa tureen mormuuf qabsoon Oromoon bilisummaa isaaf godhu akka finiinu murannoodhaan qooda fudhateera. Yeroo sanatti jaallewwan isaa kanneen akka Magarsaa Barii, Waldayohaannis Hundee, Tamaam Hasani fi Ibraahim Jooboo wajjin adda durummaan qabsoo ummata Oromoof gumaata guddaa godheera.
Mootummaan Dargii sodaa sochii ummata Oromoo yeroo san ture irraa qabuun J/ Tulluu Hagayya 14 bara 1978 jaallewwan isaa biroo wajjin qabee mana hidhaa Gobbaatti darbatan. Yeroo gabaabaa boodas achirraa gara mana hidhaa Asallaatti dabarfame.
Jaalle Tulluu reebichaa fi dararama hamaa mana hidhaa keessatti irra gaheen harki mirgaa cabee ture. Bodas murtii tokko malee waggaalee 9 mana hidhaa turee Bitootessa 25 bara 1987 hiikame.
J/ Tulluun yeroo mana hidhaa ture ejjannoo “Barumsi hundee guddinaa fi bilisummaa ti” jedhu qaba ture. Kanaaf, mana barumsaa mana hidhaa keessatti banamee namootni hidhaman akka carraa barumsa-idilee argatan godhu keessatti hanga gaafa hiikamuutti barsiiseera.
Kana malees, mana hidhaa keessatti leenjiin barumsa ogummaa akka kennamu godhuun namootni hidhaman barumsa ogummaa adda addaa akka argatan qooda ol’aanaa gumaacheera.
Bara 1991, baldhinaan qabsootti seenee kutaa Arsiitti gaafatmoota adda addaa fudhatee socho’eera. Miseensa koree Boodrii filannoos ta’ee qooda guddaas gumaacheera. Yoo ABO dorgommii filannoo fi mootummaa keessaa bahuu murteesse, akka bakka bu’aa ABOtti kan median qunnanmtiitin murtee ABO Arsiirraa labse J/ Tulluu ture.
Gaafa ABO mootumaa ce’umsaa keessaa bahes, Finfinnee dhaqee qabsaawota achi jiranitti dabalamee rakkinoota Oromoota irra gahaa turan kara barreefama Gadadoo jedhamuu fi Gaazexaa Urjii saaxil baasuu irratti qooda guddaa kennaa tureera.
J/ Tulluun, Qabsaawaa nyarri diinaa, tumaan, beelli, daarri fi rakkooleen diinni irraan gahaa ture hin jilbifachiisin akka ture Jaallon dhiheenyatti mana hidhaatti isa beekan ragaa bahu. Hojii isaa seenaa qabeessa fi boonsaa kana seenaan qabsoo bilisummaa Oromoo bara baraan yaadata.
J/ Tulluun Abbaa isaa Obbo Urgee Jiruu fi haadha isaa Aadde Caaltuu Ejersaa irraa bara 1947 konyaa Salaalee, ona Wacaalee, Ganda Dubar Qal’aa jedhamutti dhalate. Inni dhalatee gara waggaa lamaa booda warri isaa (abbaa fi haadhaati) bara 1949 gara konyaa Baalee, Ona Adaabbaatti galan (godaanan).
Yeroo umuriin isaa barumsaaf gahu mana barumsaa Miishinii Urunnaa galee bar 1957 hamma 1960tti kutaa 1 hamma 4; bara 1961 hamma 1965tti, Mana Barumsaa Jiddu-galeessa Sadarkaa Lammaffaa Adaabbaatti kutaa 5 hamma 8 barate.
Sana booda bara 1965 hamma 1966tti kutaa 9 hamma 10 mana barumsaa sadarkaa lammaffaa Gobbaatti barate. Bara 1967 hamma 1968tti mana barumsa ol’aanaa Tafarii Makonniinitti kutaa 11 fi 12 xumure.
Bara 1969 Instituutii Leenjii Barsiisotaa Kotobeetti leenjii barsiisummaa erga fudhatee booda barsiisaa ta’ee gara konyaa Baaleetti deebi’ee bara 1970 hamma 1977tti mana barumsa sadarkaa lammaffaa Adaabbaatti barsiise. Bara 1971, aadde Faanayee Abarraa fuudhee ijoollee dhiiraa afuri fi dubara takka irraa argateera.
J/ Tulluun yeroo barsiisaa ture manni barumsaa akka ganda Aloolaa jedhamutti banamu godhee mana barumsaa kanatti daayrektara ta’ee hojjeteera.
Kana malees ijoolleen ummataa caraa barumsaa akka argatan kakaasuun barumsi bu’uuraa akka jalaqabamu fi leenjiin ispoortii akka baballatu godheera.
J/Tulluun bara 1987 mana hidhaatii erga bahee booda mana barumsa sadarkaa lammaffaa ol’aanaa Cilaalootti hanga bara 1992tti barsiiseera. Bara 1993 irraa kaasee Finfinneetti galuun mana barumsaa dhuunfaa Aday Ababaa jehdamutti barsiisummaan hanga bara 1998tti hojjateera.
Bara 1994 haadha manaa isaa kan lammataa fuudhee ijoollee lama irraa argateera.
Bara 1999 irraa kaasee hanaga bara 2002tti Dhaabbata Maayikiroo Faayinaansii (Liqii fi Qusannoo) Buusaa Gonofaa jedhamu keessa magaalaa Mojoo fi Bishooftuutti gaafatamaa dhaabichaa ta’uun hojjete.
Bara 2003 irraa kaasee dhaabbata moo-mit (non-government) jedhamu Hundee keessatti Qindeessaa Piroojektii Damee Baalee ta’ee hanga bara 2008tti hojjeteera.
Bara 2009 irraa kaasee hanga gaafa boqatuutti gara waajjira muummee Hundee magaalaa Finfinneetti deebi’ee kutaa adda addaa keessatti ekispartummaan hojjeteera.
Bara mootummaa Tigree keessa Adoolessa 23, 2008 yoo biiroo bahee gara biqiltuu oomishaniitti deemu basaastotni ukkamsanii ija isaa haguuganii bakka dhokataatti geessan. Bakka dhokataa sanatti dararaa turanii iccitii dhabnaan guyyoota baayyee booda baasanii gatan. Bakka itti gatan sanaa ka’ee gara biiroo yoo deemu hojjettootni eenyummaa isaa dagatan. Uffatni irratti xuraa’eera; areedni guddateera; uqqatee namummaa baheera! Yeroo bakka dhokataa sana turetti ijoolleen Oromo hedduun weelluu qabsoo kan haamilee nama horachiisu weellisaa akka turan hubachuu isaa dubbate.
J/ Tulluun, nama humnaa fi beekumsa isaa hunda qabsoo bilisummaa Oromootiif gumaache, dadhabbii fi nuffii tokko malee hamilee guddaan ummata Oromoo qabsoo bilisummaatiif kakaasaa ture fi kan dantaa fi qananii mataa isaa akka jirutti qabsoo bilisumaa Oromoof oolche. Hojiin inni haala gaaga’ama lubbuu isaa gaafatu hunda keessatti hojjetaa ture fakkeenya guddaa kan ta’u fi yoomiyyuu cululuqee kan mul’atu dha.
J/ Tulluun wanneen ummata Oromoof faayidaa qaban jedhee itti amane irratti hanga gaaga’ama lubbuu isaatti qabsaaweera. Jjireenyi Oromoo akka jijjiiramu dadhabbii fi nuffii tokko malee hanga gaafa lubbuun isaa dabrituutti hojjeteera. Kun immoo Kan jaalleewwani isaa, ummata Oromoo, maatii fi firoottan isaa mara boonsu dha.
J/ Tulluun hojii irratti ramadame sirnaan hojjechaa oduu jirruu tasa dhukkubsatee yaalamuuf mana yaalmaa ol’aanaa Xurunash Dibaabaa seenanee yeroo gabaabduu keessatti Sadaasa 25 bara 2014 dhalatee waggaa 67tti boqate; Sadaasa 26 bara 2014 bakka maatii fi firoottan isaa jiran magaalaa Adaabaatti hirkannaan isaa sirna gadda guddaan raawwateera.


text:
(The New York Times) – Ob. Haylmaaram Dassaalany, Dureen Ministaroota Tophiyaa, (kamisa, Gur. 15) aangoo saa dagutti lakkise; gaafa itti aanu, jimaataa, biyyattiin labsa yeroo muddamaa labsite. Seerri mooti qorkeen kuni osuma qabsoon cimtuun bifa gargar citii hinqabneen biyyattii raasaa jirtu gabaafamaa jirtuu, osuma ganna lama hin guutin labsiin lammeessaan tuni biyya jeeqama siyaasaatin xaxamteef nama yaachisa.
Ob. Haylamaaram Mallas Zeenaawiin, namichi bara 1991 irra haga du’utti humnaan biyya sun bite bara 2012-tti erga du’e booda gara aangoo dhufe. Bifa waliigalaatiin Haylamaaram kanuma maqaadhaaf achi kaayameefi humaatis hintarretti ilaamaa ture. Kana malees, saba bicuu kibba biyyattii Wolaayitaarraa waan taheef humna cimaa itti of abdatu hinqabu. Saboota sadeen gurguddaa –Oromoo, Amaaraafi Tigree birattisi jalqaburraahuu fudhatama dhabe.
Ummanni bal’aan isa hinfeene; warri ADWUI hogganus nama biraa kan irratti waliigalan dhabnaani malee dilas isa fedhanii achi isa hinkeenye. Dhaabni ADWUI jedhamu kuni, maqaadhaaf gamtaa dhaabota sabaaleeyyii afuriiti. Dhugaadhaan immoo, dhaaba Tigroota saba muraasa biyyattii keessaa dhibbeenta 7 qofa tahan kanimmoo diinnagdee, waraanaafi human tika nageenyaa dhuunfatantu harkaa qaba.
Dhumarratti, Ob. Haylamaaram nama tumsa malee kophaasaa daabbbatu tahe; aangoo lakkisuun isaa yeroo itti eegamaa jiru dura tahuu malee, waan nama ajaa’ibsiisuu miti. Kora ADWUI isa itti aanutti nama birootin akka jijjiiramuuf taa’u waanuma namuu eegaa ture.
Akka gabaasa Mootummoota Waltahaniititti, bara 2017 keessa yoo xinnaate ummata miliyoona tokkootu jiruufi jireenya qaburraa buqqaafame, kuniis osuma fincilli bakkayyutti deemaa jiruuufi diinnagdeen biyyattiitis caccabaa jirtu keessatti tahe. Koree hoji raw’achiiftuu walgahii isii kan ji’a December keessa geggeeffatteen waan biyyattiiifi paartii isaanii diinootarraa mudachaa jiraniif hoggansa darree Haylamaaram balaaleeffatte; hiree hegeree isaatis yoosuma sumudaan saamsite. Buqqa’iinsa ummataa, jeeqamni siyaasaatiifi nageenyi biyyattii fincila mormii saboota Oromoofi Amaaraa, kan ummatoota biyyattii keessaa baay’inaan sadeentaa lama (2/3) tahaniin raafaman qabbaneessuu dhabuus akka badii isaa tahetti ni fudhate.
Fincilli ummata Oromoo, saba guddicha Tophiyaa tahee kanaa, dura dhimma Master planii bulchiinsa magaalaa Finfinnee bal’isuuf karoorfame mormuudhaan bara 2014 keessa jalqabame. Humnoonni tika nageenyaa irree cimtuudhaan mormii karaa-nagayaa kana dhaabuuf gargaaraman. Kunis xiiqiifi mormii daraniiti dhalche; gara naannoo Amaaraattis ni babala’te. Kana dhaabsisuufis labsii yeroo hatattamaa kan ji’oota kudhaniif tureetu itti aane. Namoonni kum kurnaatamaan lakkaawaman hidhatti guuraman. Garuu, labsiin sun August 2017 akkuma kaafamteen mormitoonni, kan wayyabni dargaggeeyyii kum kurnootaan lakkaawaman, daandiitti gadi bahuudhaan mootummaan aangoorraa akka bu’uu fi hidhamtoonni siyaasaa akka hiikaman gaafachuutti seenan.
Hidhamtoonni siyaasaa, hogganoota beekkamoo dabalatee, gaazexeessitoota, (waliigalatti namni 6,000) hoggaa lakkifaman guyyaa itti aanu Ob. Haylamaaram angoorraa bu’uu gaafachuu ibse. Ummanni qabsaawaanis dhiichisaafi hiriira guddaa ajaa’ibaatiin Oromiyaa mara magaalaa fi Shaggarittiis hoggantoota isaa simate; akka waggoota digdamii-torban dabraniitti biyyatti sun bituun sichi akka hindandayamnes mirkaneesse.
Asirratti wanni guddaan Haylamaaram bu’uu osoo hintahin akkaataa ceehumsi ittiin raaw’atamu taha. ADWUI hogganaa dhaaba sun walitti itichu, kan ummata biratti fudhatama qabuufi walitti gaarrifannoo gara siyaasaafi ummataa tasgabeessuu kan dandayu isii feesisa. Barcuma gararree sunitti nama jijjiiruu daran jijjiirama imaammannoo siyaasaatu barbaachisa. Humnaan nama bituun akka hindandayamnees ifa jira. Mootummaan labsii yeroo hatattamaa irra deebite fiduun, ADWUIin ammaas barnoota waan argatte hinfakkaattu. Diddaafi fincila xiiqiifi murannoodhaan geggeeffamu irreedhaan cabsanii bituuf yaaluun bu’aa isiif fiddu hin qabdu.
Bakka Haylamaaraam eenyu haa bu’u? Deebiin ifa jirti. Hoggansi tarkaanfataan DHADUO Ob. Lammaa Magarsaa hogganu deeggarsa ummataa bal’aadha qaba. Bakka dhaqan maratti, Ob. Lammaafi waahillan isaa akkuma gootota amma hidhaarraa lakkifamaniin qixxeetti simataman. Dhaaba dur gunaadhaan ykn boortaadhaan malee deeggarsa qabaachuu hinturre tokkoof kuni jijjiirama guddaadha. Hogganoonni DHADUO ammaa dargaggeeyyii tahuu isaaniitiin dhaloota amma fincilaa jiru laaftutti hubatu. Deeggarsi saanii ilaalcha siyaasaafi amantii akkasumattiis kan qaccee dhalootaa mara ammata. Kunis hamma tokko, gaaffii finciltootaa waan ofitti fudhataniifi siyaasaa biyyattii dimokraateessuufi tokkummaa biyyattis jabeessuuf ifatti murteeffachuu isaaniirraa madda.
Akkasiinuu, ceehumsi kuni kan daadii qajeelaa irra adeemuuf deemu akka hintaane labsiin yeroo hatattamaa ifatti mul’isa. Nama bakka Haylamaaram bu’u filuuf aangoon kan Gumii ADWUI waan taatef, dhihotti walgayuudhaan Muummicha ministeerotaa itti aanuu filatu jedhama. Heerri biyyatti namni aangoo suniif muudamu miseensa paarlamaa federaalaa tahuu qaba jedha. Kunis dhimma kana xaxamaa taasisa. Ob. Lammaan miseensa paarlamaa federaalaa miti. Filannoon addaa ykn murtiin siyaasaa addaa gochuu qofatu iddoo suniif isa qaadhima. Kuni yeroo gabaaduu keessatti taha jechuun nama dhiba; dhaabni ADWUI biyyattii kophatti waan bulchiinsa fedhii sun qabaannaan immoo, wanni gochuu isa dhorgu hin jiru.
Hogganaa amanamaa fi dandeettii qabu akka as bahu mala dhawuu keessatti humnoonni waraanaatiifi tika nageenyaa itti waliigaluu qaban. Ajajoonni waraanaa ol’aanoon ofiifuu bal’inaan sektara constraction keessa jiran, malaammaltummaatti cuubaman fi mirgoota namoomaa dhiituu keessatti qooda qaban jijjiirama diduudhaan sirni kun akka itti fufu murteessuun ni mala. Labsiin yeroo hatattamaa biyyattii ajaja waraanaa keessa galchu garuu, jijjiirama Ob. Haylamaaram aangoo lakkisuuf akka sababaatti maqaa dhawe wajji walitti hinmalu.
Hallettuu bubbeen jijjiiramaa bal’inaan Afrikaa keessaa bubbisaa jiru Tophiyaa gayeera. Hegereen biyya tanaa mamiidhaan hagoogamaadha; akkuma kanaan itti fufti jedhanii yaaduun garuu hindandayamu. Sirna kana kufiinsarraa hambisuun sichi hindandayamu. Waaheellan tophiyaa, kanneen akka Ameerika (biyya guddoon ishii gargaartu) daddagalchuudhaan mootummaan kuni karaa qajeelaa akka filatu gochuuf geeggarsa tahuu ni dandayan.
Ob. Haylamaaram haasawa isaa kan gaafa kamisaa himetti waliigaltee qabaachuun akka barbaachisu cimsee himeera. Waliigalteen ammo, dhimma dhaabni tokko qoftiin fiixa baasuu miti. Kuni waan ADWUI kophaa ofii bakkaan gayuu miti. Hogganaan biyyaa kan itti aanu yeroo ceehumsaa mormitoota mara wajjiin qaamaa-qalbiidhaan mari’atu dhugoomsuu qaba. Yookaan Tophiyaan biyya tasgabbii hinqabneefi girgiriidhaan walhindhabne tahuun itt fufti.
Barreessaan Muhaammad Adamoo fi Hasan Huseen
Kan Afaan Oromootti hiike Dr. Abdulsamad Mohaammad


text:
Jilli OPDO kan Wayyaaneen gara biyya alaa bobbaafte mormii cimaan isa qunnaamuu gabaasota dhihaatan irraa argaa jirra. Warri Melbourne guutumatti walgahichi akka hafu gochuun yoo milkaayan, warri Frunkfurt walgahiin sun embaasii keessa waan ta’eef hambisuu dadhabanis, hiriira guddaan mormii isaan agarsiisan jiran. Gama Minnesota yoo dhuufnu haala walmakaan jiraachuu agarra. Gama tokkoon mormii cimaadhaan Abbaa Duulaa naasisuu videon agarre. Akkasumas magaalaa Oromoo kum afurtamii ol keessa jiraatu kessatti, walgahii qondaalonni mootummaa gurguddoo afur irratti argamaniif namni 39 qofti argamuun, san keessaahuu walakkaa ol warra isaan mormuuf seene tahuun sirni kun akka fedhetti ummata keessa seenuu dadhabuu isaaf ragaadha. Haa taa’uu garuu akka baay’ina ummata achi jiruutinif haala amma dura Minnesotaan beekkamtuutin namni mormiif bayes xiqqaa. Sababni kanaa rakkoon qindoominaa falmattoota ( activists) jidduu jiraachuu akka ta’e hubanna. Tarkaanfii fudhatamuu malurratti dursa mariinfi ejjannoon walfakkaataan akka hin fudhatamin agarra. Mudaafi milikiin Oromiyaa Xiqqoo keessatti mul’atu hamilee hawaasa Oromoo biyyaafi ala jiraataniif muteessaadha. Kanaafu laafinni akka amma mul’atee kun akka lamuu hin deebine itti yaaduun barbaachisaadha.
Amma erga dubbiin dabartee booda jaarmayoota hawaasaafi namootatti quba qabuun wal balaaleffachuun daran wal diiguuf malee faaydaa biraa hin qabu. Akeekni guddaan Wayyaaneen jara asitti bobbaafteefuu dadammaqiinsaafi tokkummaa Oromoo biyyoota alaatti waggoota lamaan dabaran mul’ate kana shakki jidduu naquun laamshessuufi. Kana hanqisuufi ciminaan as bahuuf jaarmayaaleen hawaasaatifi falmattoonni ( activists) walgahanii waan tahe tasgabbiin xiinxaluun ejjannoofi tarsiimoo waloo baafachuun barbaachisaadha. Hojii kana ammoo kaleessuumarraahuu akka eegalan waan dhageenyeef injifannoon akka as bayan abdiin guddaadha.
Haaluma walfakkaatuun gaazexessitoonni OMN hojii boonsaa hojjattan. Kaameraa seensisuu dhoorganis luuxanii seenuun sagalee waraabbachuun, gaafilee ciccimoo ummata keessa jiraan gaafachuun isaani injifannoodha. Odeeffannoo ummata barbaachisu maddisiisuuf yaalii dhumaa godhuu isaanitiif ragaadha. Haawwii odeeffannoo dabalataa argachuuf qabniin jecha hamma walgahii boodaatti turan. Yaalii kana hunda sa’aa dhaabbataa hojii isaanitin alatti kaka’uumsa mataa isaanitin kan godhan ta’uun murannoo isaanii kanaaf ragaadha. Joolleen tun baatilee kurnan kana keessatti shiraafi roorroo mootummaa kanaa ifatti saaxiluun saalfachiisaa turte. Yeroo gabaabaa kana keessatti joolleen muuxannoo televiziyoonaa takka malee onneen hojitti seente tattaaffi hakanii guyyaan gooteen gaazexeessitoota sabni isaanii ittiin boonu, alagaan itti hinaafuufi diinni haxooxifatee sodaatu ta’uu danda’anii jiran. Affeeraan ‘kophatti isin dubbifnaa’ sun tooftaa ( set up) suuraa maqaa gaazexessitoota kanaatifi dhaabbata isaanii, OMN, xureessuf baasan kana argachuuf akka ta’e ifaadha. Joolleen yaaliin interview Abbaa Duulaa waliin gochuu waan deebii argatan itti fakkatanii duuka deeman. Jarri garuu yoo danda’an sossobachuuf, dadhabnaan ammoo maqaa balleessuuf karoorfatan. Kun ammoo olola sa’aatilee muraasaatiif yoo fayyade malee bu’aa biraa hin qabu. Eenyummaafi amanamummaan gaazexessitoota kanaa hojii guyya-guyyaan ummataan gahaniin malee suura takkittiin hin madaalamu. Tooftaa rakishaa akkanaatitu duraanuu OPDO saree alagaan gamaa gamana ergattu ta’urraa baahuu isii dhoorge.
Warri suuraa kanatti fayyadamee OMN maqaa balleessuu fedhu wanni hubachuu qaban, hojii boonsaa gaazexeessitoonni dalaganitti dabalatee hogganoonni dhaabbata kanaa bakka walgahii sanitti argamuun murmii agarsiisaa turan. Warra alatti Abbaa Duulaa gaafiin muddee ari’e keessaa takka miseensa boordii OMN kan taate Aadde Ertiraa Namarraati. Akkasumas namoota sadeen mormii kanarratti qabamanii hidhaman keessaa takka, Aadde Saamiyaa Usmaan, miseensa koree qindeessitu OMN kan Minnesotaati. Yeroo hogganoonni alaa mormiin jara waxalanii ari’anii ol galchan, gaazexessitoonni ammoo keessaa, naamusa ugummaan isaanii ajajauun gaafilee belbletuu dhiheessuun isaanii OMN jaarmaya akkamii akka tahe ragaa baha.
Waa hundaafuu mee haala jila OPDO Minnesota dhaqe san mudate gabaasa guutuu OMN dhiheesse irraa laalaa


text:
Sababa weeraraa Vaayirasii Koroonaatiin Booridiin Filannoo Biyyaalessaa Itiyoophiyaa filannoo biyyattii silaa Hagayya bara 2012 akka geggeessamu beellama qabee ture amma hojii irra oolchuun akka hin danda’amne eega beeksisee booda, mootummaan falawwan seeraa afur dhiheessee keessaa Manni Maree Bakka-bu'oota Uummataa akka Manni-maree Federeeshinii hiikkaa heeraa itti kennu ka jedhu raggaasisee jira.
Kana ilaachisuun ogeeyyiin seeraa dhimma kana irratti VOAn dubbise, “hiikkaan heera mootummaa fala hin ta’u.
Marii ummataa, paartilee morkattootaa fi mootummaatiin hiikoo seeraa fi siyaasaa itti kennuutti fuuleffachuu tu furmaata fida,” jedhan.
Guutummaa isaa caqasaa


text:
Tafsiira Suuratu Al-Hadiid-Kutaa Xumuraa
Alhamdulillah Rabbiil aalamiina. Kunoo suuratu Al-Hadiida xumura irra geenye jirra. Xumura kana keessatti qabxileen ijoo adeemsa keessatti nama barbaachisan eeramanii jiru. Osoo dubbii hin dheeressin ibsa suuratu Al-Hadiid haa xumurannu.
“Ergasii faana isaanii irra ergamtoota keenya hordofsiifne. Iisaa ilma Mariyamis hordofsiifnee Injiila isaaf kennine. Qalbii warra isa hordofanii keessatti gara-laafummaa fi mararfannaa goone. Moloksummaas ni eegalan. Jaalala Rabbii barbaadu malee isaan irratti [moloksummaa] hin katabne. Garuu eeggannaa ishiif maluu hin eegne. Isaan irraa warra amananiif mindaa isaanii ni kennine. Baay’een isaanii finciltoota.” Suuratu Al-Hadiid 57:27
“Ergasii faana isaanii irra ergamtoota keenya hordofsiifne.” Kana jechuun Nuuh, Ibraahimii fi sanyii isaanii booda wal duraa duuban ergamtoota ergine.[1] Kan akka Muusaa, Iliyaas, Daawud, Suleeymaan, Yuunus fi kanneen biroo. “Iisaa ilma Mariyamis hordofsiifnee Injiila isaaf kennine.”
“Qalbii warra isa hordofanii keessatti gara-laafummaa fi mararfannaa goone.” Kana jechuun qalbii namoota Nabii Iisaa hordofan keessatti garaa laafinnaa fi mararfannaa goone.
“Moloksummaas ni eegalan.” Kana jechuun nafsee ofii irraa fuudhanii moloksummaa ni jalqaban. Asitti rahbaaniyyah- “moloksummaa” jechuun hiikkame. Jechi Rahbaaniyyah jedhu jecha rahab jedhu irraa kan fudhatameedha. Rahab jechuun “sodaa” jechuudha. Akkuma jechi ibsu rahbaaniyyaan (moloksummaan) mootii abbaa irree sodaachuu ykn qormaata addunyaa sodaachu irraa kan ka’ee addunyaa dhiisuun gara bosonaa, gaarreenii ykn gadaamo baqachuun adda jiraachu fi ibaadaa hojjachuudha.[2] Gabaabumatti moloksummaa jechuun nyaata, dhugaati fi uffata gaggaarii fi fuudhaa heeruma irraa of dhoowwun gaara ykn gadaamoo keessatti adda bahanii ibaadaa hojjachuudha. Namni kana hojjatu moloksee jedhama.
“Jaalala Rabbii barbaadu malee isaan irratti [moloksummaa] hin katabne.” Kuni hiika lama qaba:
1ffaa-Nuti isaan irratti moloksummaa dirqama hin goone, ittis hin ajajne. Garuu isaan moloksummaa kanaan jaalala Rabbii barbaaduf moloksummaa jalqaban.
2ffaa-Nuti moloksummaa isaan irratti hin katabne. Wanti Nuti isaan irratti katabne “Jaalala Rabbii barbaaduu” qofa.[3]
Haala lamaanu keessatti moloksummaan Islaama keessatti bakka hin qabu. Kutaa amantii dhugaa irraa ta’ee miti. Ergamaan Rabbiin (SAW) “Islaama keessa moloksummaan hin jiru” jechuun ibsanii jiru. Hadiisa Al-Bukhaari fi Muslim gabaasan keessatti Anas (radiyallahu anhu) akkana jedha: Sahaabota Nabiyyii (SAW) irraa namoonni gariin hojii ibaadaa dhoksaatti Nabiyyiin hojjatan ilaalchisee haadholii manaa Nabiyyii (SAW) gaafatan. Yommuu isaanitti himamu, ibaadan isaanii xiqqaa akka ta’etti ilaalan. Ni jedhan, “Nuti Nabiyyii irraa eessa jirra? Diliin (cubbuun) isaa darbee fi boodaa isaaf irra darbamee jira.” Isaan keessaa tokko ni jedhe, “Ani halkan guutuu abadii (yeroo hundaa) salaata.” Kan biraas ni jedhe, “Ani immoo yeroo hundaa nan sooma, hin hiiku.” Kan biraas ni jedhe, “Ani dubartoota irraa adda baha, gonkumaa hin fuudhu.” Ergasii Ergamaan Rabbi (SAW) ni dhufan. Itti aansanii ni jedhan, “Isintu akkana akkana jedhee? Ani Rabbiin kakadhe! Ani isin irra Rabbiin sodaadha. Garuu ani nan sooma nan hiika. Nan salaata nan rafa. Dubartootas nan fuudha. Namni Sunnah kiyya irraa garagale inni ana irraa miti.” Sahiih Al-Bukhaari 5063
“Garuu eeggannaa ishiif maluu hin eegne.” Kana jechuun dhimma moloksummaa haala guutuu ta’een hin eegne. Moloksummaan wantoota mi’aawoo fi gaggaarii irraa garagaluu fi akka ibaadaa irraa nama hin ko’oomsineef wanta jaallatan dhiisu kan of keessatti qabateedha. Moloksummaa kana qabachuu keessatti hanqinni ykn daangaa darbuun yoo uumame, eeggannoo moloksummaaf malu hin eegne jechuudha. [4]
Namoonni kunniin karaa lamaan dogongoratti kufan:
1ffaa- Amantii Rabbii keessatti wanta Rabbiin itti hin ajajne haarawa jalqabu
2ffaa-Wanta gara Rabbitti nu dhiyeessa jedhanii ofirratti dirqama godhan itti fufsiisuu dhiisu.[5]
Namoonni moloksummaa of irratti dirqama godhan kunniin sirnaan moloksummaa hin eegne. Tarii warrummaan moloksummaa jalqaban hin eegne. Yookiin immoo dhaloonni achi booda dhufan moloksummaa hin eegne. Sababa moloksummaa kanaan hariiro firummaa ni kutan, fedhii ofii too’achuu dadhabuu irraa kan ka’e badii adda addaa keessatti ni kufan, qabeenya namootaa karaa haraamaatin walitti haran. Jaalala Rabbii barbaanna jedhanii wanti haarofti isaan amanti keessatti jalqaban dallansuu Rabbiitti isaan geesse. Bal’innaan ajaa’iba moloksummaa liinki kana irraa ilaalun ni danda’ama: https://www.englishtafsir.com/Quran/57/index.html#sdfootnote54sym
Wanti namni asirraa baratu:
1-Amanti keessatti “kuni Rabbiin gammachiisa” jedhanii wanta haarawa uumuu dhiisu. Wanti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa gabroota irratti dirqama godhee fi itti ajaje gahaadha. Inni ogeessota hunda caalaa Ogeessa kan ta’eedha.
2-Nafsee ofii humnaa ol itti fe’uu dhiisu. Namoonni kunniin fedhii uumamaa irraa of dhoowwun nafsee ofiitti wanta hin dandeenye fe’an. Dhumarratti nu kufan. Kanaafu, hojii ibaadaa yommuu hojjatan madaala eeggachu barbaachisa.
“Isaan irraa warra amananiif mindaa isaanii ni kennine.” Kana jechuun namoota Nabii Iisaa hordofan keessaa warroota tokkichummaa Rabbii fi ergamtoota Isaa hundatti amanan mindaa isaanii isaaniif kennine. Warroonni kunniin warra amanti isaanii wanta amantii qulqulluu faallessuun walitti hin makneedha. Kan akka Iisaan gooftaa akka ta’etti amanuu ykn ilma gooftaa akka ta’etti amanuu. Kuni fi kan biraa wanta amanti qulqulluu faalleessuu kiristaanonnii baay’een amanti keessa seensisaniidha.
“Baay’een isaanii finciltoota.” Kana jechuun namoonni amanti Iisaa qabatan baay’een isaanii iimaana (haala sirriin amanuu) keessaa kan bahaniidha. Finciluun kufrii (amanuu diduu) fi badii isaa gadi of keessatti qabata. Kan akka kitaaba jijjiruu fi seera isaa dhoksuu.[6] Kiristaanonnii bu’uura amanti balleessuu fi kitaaba jijjiruun Rabbiif ajajamuu keessaa ni bahan. “Nuti Iyyasuusin hordofna” jechuun isaanii soba guddaadha. Sababni isaas, Rabbii tokkicha hin gabbaran. Isa waliin Iyyasuusin gooftaa keenya jechuun kadhatu. Kuni wanta amanti qulqulluu Nabii Iisaan (Iyyasuus) (aleyh salaam) namoota itti waamaa ture guutumaan guututti faallessuudha. Nabii Iisaan (Iyyasuus) tokkichummaa Rabbiitti namoota waamaa ture. “Na waaqefadhaa” isaaniin hin jenne. Kanaafu, warri kuni daangaa kan darbanii fi ajaja Rabbii keessaa kanneen bahaniidha.
“Yaa warra amantan! Rabbiin sodaadhaa, Ergamaa Isaattis amanaa. Rabbiin rahmata Isaa irraa qooda lama isiniif kenna, ifa ittiin deemtanis isiniif taasisa, isiniifis ni araarama. Rabbiin Araaramaa, Mararfataadha.” Suuratu Al-Hadiid 57:28
Yaa warra amantan! Ajajoota Rabbii hordofaa, wantoota Inni dhoowwe irraa fagaadhaa. Ergamaa Isaatti amanaa. Ergamaatti amanuu jechuun Nabii Muhammad (SAW) ilma namaa guutuuf Rabbiin kan erge ta’uu dhugaan itti amanuu, odeefannoo isarraa mirkanaa’e dhugoomsuu fi isa hordofuudha.[7] Yoo haala kanaan amantan, Rabbiin rahmata Isaa irraa mindaa qooda lama isiniif kenna. Qoonni tokko addunyaa keessatti kan argattan. Qoonni biraa immoo Aakhiratti kan argattaniidha. Kana irratti dabalatee, “ifa ittiin deemtanis isiniif taasisa.” Kana jechuun addunyaa keessatti beekumsaa fi qajeelinna gara haqaatti ittiin qajeeltan isiniif godha. Jecha biraatin: ragaalee gara haqaatti ittiin qajeeltan isiniif laaffisa. Aakhirattis ifa dukkana keessa ittiin deemtan isiniif godha.
“isiniifis ni araarama” Kana jechuun badii keessan isiniif irra darbee isiniif haguuga. “Rabbiin Araaramaa, Mararfataadha.”[8]
Namni ifti iimaanaa, beekumsaa fi qajeelinnaa yoo isaaf ife, qajeelinnaa fi jallinna, gaarii fi badaa, dhugaa fi soba addaan baafata. Jireenya keessatti maaliif akka jiraatu, maal hojjachu akka qabuu fi eessa deemaa akka jiru sirritti beeka. Kanaafu, namoota keessa ifaan adeema.
“Abbootiin Kitaabaa tola Rabbii irraa homaa irratti too’annaa akka hin qabnee fi tolti harka Rabbii akka jiru, nama fedheef Kan kennu ta’uu akka beekaniif. Rabbiin Abbaa tola guddaati.” Suuratu Al-Hadiid 57:29
Abbootii kitaabaa jechuun Yahuudotaa fi Kiristaanota.
Ibsi aayah: abbootin kitaabaa Nabii Muhammaditti hin amanne tola Rabbii irraa homaa irratti too’annaa akka hin qabne haa beekaniif nama haala sirrii ta’een amaneef, Rabbiin sodaatee fi Ergamaa Isaatti amaneef tolaa Nuti kenninuuf isiniif ibsine. “homaa irratti too’annaa akka hin qabne..” kana jechuun yoo Nabii Muhammaditti (SAW) hin amaniin tola Rabbii irraa homaa argachuu hin danda’an, namoota birootifis kennuu hin danda’an. Dubbiin akka isaan, “Nama Yahuudaa yookiin Kiristaana ta’e malee Jannata kan seenu hin jiru.” jedhanii miti. Isaan Jannata irratti too’annaa fi aangoo homaatu hin qaban. Kanaafu, tolti harka Rabbii qofa akka jiruu fi Inni gabroota Isaa irraa nama fedheef akka kennu haa beekan. Jannani tola Isaa nama fedheef kennuudha. “Rabbiin Abbaa tola guddaati.”[9]
Kanaafu, kana yoo beekan tarii wallaalummaa fi jallinna isaanii keessaa dammaquun Rabbii fi Ergamaa Isaatti amanu. Ta’uu baannan, jallinnaa fi wallaalummaa isaanii yoo itti fufan Aakhiratti mindaa fi tola homaatu Rabbii olta’aa irraa hin argatan.
Boqonnaan (Suuraan) tuni waa’ee sifaata Rabbii subhaanahu wa ta’aalaa erga ibse booda iimaanaa fi hojii gaggaaritti ajajuun banamtee, taqwaa fi iimaanatti ajajuun xumuramte. Baniinsa irratti iimaanaa fi hojii gaaritti ajajuu waliin mindaa guddaa argamu dubbate. Ammas, xumura irrattis taqwaa fi iimaana waliin mindaa guddaa argamu ni dubbate. Jidduutti haala mu’mintootaa fi munaafiqota dubbachuun wanta hojii gaarii tolchu fi balleessu ni dhiyeessa. Dhumarratti, waa’ee moloksummaa kaasun amanti keessatti wanta haarawa uumuu (bid’aa) dhiisuu fi hojii haala itti ajajamaniin hojjachuu akka qaban ni akeeka.
Dhugumatti iimaanaa fi hojii gaarii waliin mindaan guddaan akka jiru ibsuun namoota amanuu fi hojii gaggaaritti ni kakaasa. Namni hojii isaa irraa mindaa guddaa argachuuf jalqaba amanuu qaba. Ergasii haala itti ajajameen hojii gaggaarii ni hojjata. Taqwaan (Rabbiin sodaachun) wanta itti ajajaman hojjachuu fi wanta irraa dhoowwaman dhiisu of keessatti hammata. Taqwaan adabbii irraa of eeggannoo akka godhan waan nama taasisuuf, hojii gaarii akka hojjatan, hojii badaa irraa akka fagaatanii fi wanta hojii gaarii nama jalaa balleessu irraa akka of eegan nama kakaasa. Kanaafu, namni karaa dheeraa Aakhiratti isa geessu irra deemu tuqaalee afran kanniin dagachuu hin qabu:
- Haala sirrii ta’een amanuu-iimaana
- Hojii gaggaarii haala itti ajajameen hojjachuu
- Hojii badaa irraa fagaachuu. (Yoo dilii/cubbuutti kufe, dafee tawbachuu fi araarama kadhachuun of dhaqqabuu)
- Wantoota hojii gaarii nama jalaa balleessan irraa of eegu
Alhamdulillah Rabbiil aalamiin Tafsiirri suuratu Al-Hadiid asirratti xumurame.
Kitaabban wabii:
[1] Tahriir wa tanwiir-27/420
[2] https://www.englishtafsir.com/Quran/57/index.html#sdfootnote51sym, madda olii
[3] Tafsiiru Ibn Kasiir-7/189, Zaadul Masiir-1402, Tafsiiru Qurxubii-20/272
[4] Tahriir wa tanwiir-27/426
[5] Tafsiiru ibn Kasiir-7/189
[6] Tahriir wa tanwiir-27/426-427
[7] https://www.sammubani.com/2019/01/20/guduunfaa-iimaanaa/#.XhWrs0f7TIU
[8] Tafsiiru muyassar-541, Tafsiiru Xabarii, Tahriir wa tanwiir-27/429, Tafsiiru Sa’dii-994
[9] Tafsiiru Sa’dii-994-995, Tafsiiru muyassar-541


text:
Sudaan Kibbaa: Xiyyaarri hara Yirol keessatti kufee namoonni '19 du'an'
Xiyyaarri kun osoo hurrii baayyee yabbuu ta'e keessa kutee qubachuuf jedhuuti kan kufee namoonni 19 du'an.
Balaan kan mudate Giddu gala Sudaan Kibbaa Haroo Yirol keessatti, jedha gabaasi argame.
Namoota imalarra turan keessaa namoota afur, kan daa'imman lama keessatti argaman, qofatu lubbuun ba'an jedhu qondaalli mootummaa Taban Abel Aguek.
Balaliisaa fi gargaaraan isaa, fi miseensonni fannoo diimaa namoota du'an keessaati.
Xiyyaarri kun utuu imaltoota 23 fe'ee magaalaa Jubaa irraa gara Yirol imalaa jiruuti kan Dilbata kaleessaa kufee caccabe.
Bara darbe ji'a Bitootessaa keessa Xiyyaarri Jubaa irraa gara Wau namoota 43 fe'ee imalaa ture kufee ture, imaltoota keessaa garuu tokkollee hin duune.


text:
Komaand Poostiin biyya bulchaa jiru hidhaa Cimsee itti fufee jira.
Magaalaa Dirree Dhawwaatti guyyaa hardhaa naannawa sa’aa 8:00 namootni muudamuu Dr Abiy Ahmad daanditti bahuun gammachuu ibsaataa turan, Koomand postiin kan hidhaman tahuu odeeyfannoon argame ni addeessa. Namoonni hidhaman kunniin Ijjoolee waggaa 10 hanga 17 jiran yoo tahan, Konkolaataa pikaapii lamaan fe’anii kan deemaniin tahuun beekameera.
Odeeyfannoo Walfakkaatuun magaalaa Jimmaa keessattis namoota dukkaana dhabuun, horii qaluun gammachuu ibsaataa turan Koomand postiin dunkaana jalaa diiguun kan bittinneesse tahuu odeeyfannoon ni mul’isa.


text:
Tawhiida
Tawhiida jechuun maal jechuudhaa?
Jechi “Tawhiid” jedhu xumura, wahhada, yuwahhidu jedhu irraa kan dhufeedha. Wahhada jechuun tokkichoomse, tokkicha godhe. Tokkichoomsun kan mirkanaa’u nafiyyi (dhabamsiisu) fi isbaat (mirkaneessu ykn raggaasisuun) yoo jiraatedha. Wanta tokko yoo tokkichoomsite, wantoota isaan ala jiran hunda ni dhabamsiista (nafiyyi), Isaaf immoo tokkichummaa ni mirkaneessita (Inni Tokko qofa akka ta’ee ni amanta).
Wanti guddaan Rabbiin ilma namaa itti ajajee fi wanti guddaan Inni irraa dhoowwe maal akka ta’e beektu? Wanti jalqabaa fi guddaan Rabbiin ilma namaa itti ajaje tawhiida. Kana jechuun Isa qofa gabbaru fi tokkichoomsudha. Wanti garmalee badaan ilma namaa irraa dhoowwe immoo shirkii fi kufriidha. Qur’aana keessatti kanniin lamaan yommuu irra deddeebi’u ni argina. Fakkeenyaf,
“Rabbiin gabbara, Isattis homaa hin qindeessinaa.” (suuratu An-Nisaa 4:36)
Hiikni tawhiidaa kalimaa (jecha) “Laa ilaah illa Allah” keessatti kan guduunfameedha. Yaa obboleesso/obboleetti koo jechi Laa ilaah illa Allah tuni waa lama qabdi. Tokkoffaa: Laa ilaah- dhugaan gabbaramaan hin jiru (kuni nafiyy ykn dhabamsiisu jedhama). Lamaffaan: illa Allah-Rabbiin malee (kuni isbaat ykn mirkaneessu jedhama). Kanniin lamaan yommuu walitti finnu hiikni “Laa ilaah illa Allah- Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru” ta’a. “Ash’hadu an Laa ilaah illa Allah (Rabbiin malee dhugaan gabbaramaan akka hin jirre ragaa nan baha)” yommuu jennu maal jechuu keenyaa?
Laa ilaah (dhugaan gabbaramaan hin jiru) yommuu jennu “shirkii hin hojjadhu, Rabbii gaditti wanta biraa hin gabbaru, hin kadhu, hin sagaduuf, Rabbii gaditti gabbaraman dhugaa hin jiru…” jechaa jirra. Illa Allah (Rabbiin malee) yommuu jennu immoo “Rabbiin qofa gabbara, Isa qofa kadha, Isa qofaaf salaata,dhugaan gabbaramaan Rabbiidha…” jechaa jirra. Ragaan eessa jira yoo jettan, ina kunoo:
Jedhi, “Ani Gooftaa kiyya qofa gabbara, Isatti waan tokkollee hin qindeessu.” Suuratu Jinn 72:20
Jedhi, “Dhugumatti, salaanni kiyya, qalmi kiyya, jireenyi tiyyaa fi duuti tiyya Rabbii Gooftaa aalamaa hundaatifii.” suurat Al-An’aam 6:162
Kanaafu, tawhiida jechuun Rabbiin tokkichoomsu fi Isa qofa gabbaruudha. Tawhiidni bakka saditti qoodama. Isaaniis;
1.Tawhiid ar-Rubuubiyyah– Tawhiida Gooftummaa- Kana jechuun Rabbiin uumuu, mootummaa fi Tadbiir (Bulchiinsa, Too’annaa) keessatti tokkichoomsudha. Tawhiinni kuni tawhiida Hojiiwwan Rabbitiin wal qabateedha. Fakkeenyaf, kan wanta hundaa uumu, nyaachisu fi obaasu, jiraachisu, too’atu Rabbiin malee hin jiru.
Uumu keessatti Rabbiin tokkichoomsu yommuu jennu Rabbiin wantoota hundaa akka uume fi Uuman dhugaan Isa qofa akka ta’e amanudha. “Ilmi namaa kunoo wanta haarawa ni uuma. Kuni jecha kee hin faallessu ree?” jechuu dandeessu. Deebiin isaa, ilmi namaa wanta hin jirre hin uumne; wantuma jiru gara biraatti jijjire malee. Garuu Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) wanta duraan hin jirre uuma. Fakkeenyaf, telefoona haa fudhannu. Ilmi namaa telefoona sibilaa fi wanta adda addaa Rabbiin uume lafa keessaa baase hojjataa malee wanta gonkumaa hin jirre irraa hin uumne. Sibiluma gara biraatti jijjire. Garuu sibila san wanta hin jirre irraa kan uumu Rabbiin qofa.
Ammas Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) uumuu keessatti homaanu wal hin fakkaatu. Eenyullee akka Isaa hin uumu. Rabbiin wanta tokko uumuu yoo fedhe, “Ta’i” jedha. Achumaan wanti suni ta’ee argama. Ilmi namaa wanta tokko yommuu hojjatu, itti dadhaba, itti carraaqa. Garuu Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) gonkumaa hin dadhabu, wanti Isa dadhabsiisu tokkollee hin jiru.
Gabaabamutti Uumu keessatti Rabbiin tokkichoomsu qabna. Homattu wal fakkeessu hin qabnu. “Akka namaa akkanatti uuma.” Jennee gonkumaa yaadu hin qabnu. Kana irra akkana jennee yaadu qabna, “Rabbiin wanta tokko uumuu yoo barbaade, ‘Ta’i’ jedha. Wanti suni yeroma san ta’e argama.” Ragaan kanaa Aaya (keeyyata) Qur’aanaati:
“[Rabbiin] Argamsiisaa samii fi dachiiti. Yeroo dhimma wayii murteesse, wanti Inni isaan jedhu, “Argami (ta’i)” qofa; yeroma san argama (ta’a).” Suuratu Al-Baqara 2:117
Mootummaa (Al-Mulk) keessatti tokkichoomsu yommuu jennu immoo Mootiin dhugaa fi yeroo hundaa Rabbiin akka ta’e amanuudha. Mootummaa yommuu jennu wanta tokko qabaachu fi isarratti aangoo guutuu goonfachuu fi akka fedhetti ajajuu, dhoorgu fi jijjirudha. Kanaafu, addunyaa guutuu kan harka qabu, aangoon guutun harka Isaa kan jiru fi akka fedhetti jijjiruu fi ajajuu kan danda’u Rabbiin qofaa jechuudha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“[Rabbii] Mootummaan waan hundaa harka Isaa jiru tolli Isaa baay’ate. Inni waan hundaa irratti Danda’aadha.” Suuratu Al-Mulk 67:1
Tadbiir (too’anna, bulchiinsa) keessatti tokkichoomsu yommuu jennu immoo wanta hundaa kan bulchuu fi too’atu Rabbiin qofa akka ta’e amanuudha. Namni wanta qabu fi isa jala jiru too’achu fi bulchu danda’a. Garuu addunyaa fi samii guutuu too’achu fi bulchuu hin danda’u. Wanta hundaa too’achu fi bulchu kan danda’u Rabbiin qofa. Fakkeenyaf, halkan oofe guyyaa fidu, dhimma namootaa, Aduu fi ji’a sarara isaani qabatanii akka deemanii fi wantoota hundaa kan too’atu fi bulchu Rabbii Olta’e qofa.
Firiin Tawhiida kana beeku fi itti amanuu irraa argannu: Kan wanta hundaa uumu, mootummaan hundi harka Isaa kan jiru, kan wanta hundaa nyaachisu, kunuunsu fi too’atu Rabbiin qofa ta’uu yoo beekne, Isa qofa akka kadhannu, sodaannu, irratti hirkannu fi Isaaf akka ajajamnu nu taasisa. Jecha biraatin Rabbiin qofa akka gabbarru nu taasisa. Kuni immoo tasgabbii qalbii nuuf kenna.
2.Tawhiid Al-Uluuhiyyah– tawhiida ibaadah (gabbarris) ni jedhama. Kana jechuun “Ibaadaa keessatti Rabbiin tokkichoomsudha.” Namni Rabbiin waliin wanta biraa gabbaruu hin qabu. Yookiin akkuma Rabbiin gabbaruu fi sodaatu, wanta biraa gabbaruu fi sodaachu hin qabu. Rabbiin waliin Nabiyyi, Malaayka, awliyaa, sheeka, taabota, jinnii fi kkf kadhachuu, sagaduufi qaluufi hin qabu. Rabbii tokkicha kadhachuu, sagaduufi (salaatufi), qaluufi fi ibaadaa biroo hojjachuufi qaba.
Wanti guddaan Rabbiin ilma namaa itti ajaje tawhiida kana. Namoonni baay’een tawhiida ar-rubuubiyya itti amanu. Garuu tawhiida al-uluuhiyya kana itti amanu didan. Rabbii gaditti wanta biraa gabbaru. Tawhiida al-uluuhiyyah kanaafi kitaabban kan bu’an, Ergamtoonni kan ergaman. Rabbiin ni jedha:
“Dhugumatti Nuti, “Rabbiin gabbaraa; taabota [gabbaruu] irraas fagaadhaa.” [Jechuun] ummata hunda keessatti Ergamaa erginee jirra. ” Suuratu An-Nahl 16:36
“Jinnii fi ilma namaa akka Ana qofa gabbaraniif malee hin uumne.” Suurat Az-Zaariyaat 51:56
Ibaadaa keessatti namni tokko Rabbitti yoo waa qindeesse, mushrika (nama shirkii hojjatu) ykn kaafira ta’a. Gabbarrii (ibaadaa) jechuun maqaa waligalaa dubbii irraa, hojii keessaa(dhoksaa) fi alaa (ifaa) irraa wanta Rabbiin jaallatu fi itti gammaduudha. Salaanni, zakaan, soomni, hajjiin, dubbiin dhugaan, amaanaa eegu, haadha abbaa tola oolun, hariiroo firummaa sufuu fi kkf ibaadadha. Ibaadan wanta lama gurguddaa irratti kan ijaarramedha. Isaanis; Mahabbah (Jaalalaa) fi Ta’aziim (Guddisuu, kabajuu) dha. Namni tokko Rabbiin jaallate fi mindaa guddaa Isa bira jiru kajeele wanta Rabbiin itti ajaje hojjata. Ammas, Guddinna Rabbii fi adabbii Isaa sodaate, wanta Rabbiin irraa dhoowwe dhiisa.
Firiin tawhiida kana beeku, itti amanuu fi hojii irra oolchu irraa argannu baay’eedha. Isaan keessaa gammachuu fi milkaa’inni addunyaa fi Aakhirah tawhiida kana irratti hundaa’a. Namni yommuu Rabbiin qofa gabbaru wantoota biraatif gabra ta’uu irraa ni bilisooma, tasgabbii qalbii fi mi’aa jireenyaa ni argata. Gammachuun kuni itti fufuun gara Jannataa tarkaafata. Adabbii Rabbii irraa tawhiida kanaan baraarama. Namni Rabbitti waa qindeesse adabbiin isaa badaadha. Fakkeenyaf, Nabii Iisa (Iyyasuusin) gooftadha jechuun gabbaruu, haadha isaa Mariyam, Malaykoota fi kkf gabbaruun shirkiidha ykn kufriidha. Adabbii guddatti nama geessa. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“Dhugumatti namni Rabbitti waa qindeesse Rabbiin isarratti Jannata haraama(dhoowwaa) taasiseera. Teessoon isaas ibidda. Miidhaa raawwattootafis tuumsitoonni hin jiran.” Suuraa Al-Maa’ida 5:72
3.Tawhiid al-Asmaa’a was-sifaat– Tawhiida Maqaalee fi Amaloota Rabbii. Kana jechuun Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) kitaaba Isaa keessatti yookiin arrabaa Ergamaa Isaa irratti wanta Ofiin itti of waame fi wanta ofiin itti of ibseen tokkichoomsudha. Kunis kan ta’u, osoo hin jijjiriin, hin micciriin, akkana akkana osoo hin jedhin, osoo wayittu hin fakkeessin wanta Rabbiin mirkaneesse mirkaneessu (isbaat) fi wanta Inni dhabamsiise dhabamsiisun (nafiyyin) ta’a.
Ifa gochuuf maqaalee Rabbiin ittiin of waame fi mirkaneesse osoo hin jijjiriin, osoo hin micciriin itti amanuu fi ittiin waamudha. Maqaalee Rabbii keessaa Ar-Rahmaan, Al-Khaaliq, Al-Qudduus, As-Salaam fi kan biroo ittti amanuu fi tokkichoomsudha.
Ammas, sifaata (amaloota) Rabbii (subhaanahu wa ta’aala) osoo hin jijjiriin, osoo hin micciriin, akkana osoo hin jedhiini fi homaattu osoo hin fakkeessin itti amanuu fi tokkichoomsudha. Rabbiin ni dhagaha, ni arga, wanta hundaa ni beeka, Rabbiin olta’aa fi Arshii oli, fi kan biroo homattu osoo hin fakkeessin, akkana akkanaa osoo hin jedhin itti amanu fi tokkichoomsudha. Rabbiin ni jedha:
“Rabbiif fakkeenya hin godhinaa. Dhugumatti Rabbiin ni beeka, isin hin beektan.” (Suuratu An-Nahl 16:74)
Firii Tawhiida kana beeku irraa argannu baay’eedha. Namni tokko maqaalee Rabbii beekun yommuu maqaalee sanniin Rabbiin waamu fi kadhatu, du’aayi (kadhaan) isaa deebii argata. Ammas, maqaalee sanniin Rabbiin faarsun gammachuu fi tasgabbiin itti dhagahama. Ammallee, namni sifaata (amaloota) Rabbii yommuu beeku fi itti amanuu, jireenyi isaa sarara sirrii akka qabattu taasisa. Amaloota Rabbii keessaa Rabbiin wanta hundaa ni arga, wanti Isarraa dhokatu tokkollee hin jiru, wanta hundaa ni beeka, ni dhagaha. Namni tokko yommuu amaloota kanniin beeku, of eeggata. Kophaa yommuu jiru, “Rabbiin na arga” jedhe waan sodaatuf waan badaa hin hojjatu. Inuma qalbii isaa keessatti waan badaa hin yaadu. Rabbiin wanta qalbii keessa jiru hundaa ni beeka jedhe waan yaaduf. Kuni qalbii isaa akka qulqulleessu fi sadarkaa ol’aanaa irra akka gahu isa taasisa.
Guduunfaa
✎Tawhiida jechuun Rabbiin tokkichoomsu fi Isa qofa gabbaruudha. Tawhiinni bakka 3 qoodama.
1.Tawhiid ar-rubuubiyyah– Tawhiida Gooftummaa- tawhinni kuni hojiwwan Rabbitiin kan wal qabateedha. Fakkeenyaf kanneen akka uumuu, ajajuu, nyaachisu fi obaasu, too’achu, fi kanneen biroo.
2.Tawhiid al-uluuhiyyah- tawhiida gabbarrii- Ibaadaa keessatti Rabbiin tokkichoomsu.
Gabbarrii (ibaadaa) jechuun maqaa waligalaa dubbii irraa, hojii keessaa(dhoksaa) fi alaa (ifaa) irraa wanta Rabbiin jaallatu fi itti gammaduudha. Salaanni, zakaan, soomni, hajjiin, dubbiin dhugaan, amaanaa eegu fi kkf ibaadadha.
3.Tawhiid al-asmaa’a was-sifaat- Maqaalee fi amaloota Rabbiin ittiin of waame fi ibsee itti amanu fi tokkichoomsudha.
Kitaabilee wabii:
- Sharih aqiidatal waasixiyyah– Jildii 1 fuula 21-26, ibn Useymiin
- Sharih Usuul salaasa- fuula 39-40
- Explanation of the Three Fundamental Principles of Islaam-fuula 33
- Bidaa’u Tafsiir-jildii 3 fuula 440 Imaam Ibn Al-Qayyim


text:
Dhaamsi gareewwan jibba Diin Islaam qaban irraa Masjidoota Jarman keessa jiraniif ergame hawaasa Muslimaa sodaachise.
Magaalota Jerman gara garaatti gareewwan ol’aantummaa ummata adii leellisan dhaabbilee Islaamaa fi Muslimaa jala bu’anii haleeluufi sodaachisuu daran kan hammeessan tahuun saaxilame. Gareewwan kanniin tohatamuu dhabuun ammoo Muslimoota yaachisaa dhufte.
Ganama kaleessa Masjida ‘Sehitlik’ kan magaalaa guddittii biyyattiitti argamuuf dhaamsi ‘Boombiin isin barbadeessina’ jedhu karaa Email-n itti ergamuu keessa beytoonni himan.
Itti gaafatamaan Masjidichaa Suleyman Kucuk, ji’a July dabre irraa kaasee dhaamsi wal fakkaatu isaan gahuu kaasan. Dhaamsichi Email warra maqaa ol’aanttumaa ummata adii leellisaniin kan “nsu@hitler.com”, jedhu irraa yeroo sadaffaaf itti ergame.
Bara 2018 keessa qofa Masjidoota magaalaa biyyattii gara garaatti argamanii fi dhaabbilee hawaasa Muslimaa irratti haleellaan 100 oltu gareewwan kanniinin raawwate. Yakka 83 ol, akkasuma arrabsoo fi dhaamsi sodaachisaanis ergamee jira. Yoo xiqqaate Muslimoota 54 irra miidhaan gahuus odeeffannoon ni ifoomsiti.
Jarman, biyyoota lixa Awrooppaa tahan jidduu Faransaayiitti aanuun biyya Muslimoota hedduu qabdu tahuun ifa.


text:
Zinaa Irraa Akkamitti Of Eegan?-Guduunfaa
Guduunfaa
Tooftaalee zinaa (sagaagalummaa) irraa ittiin of eegan hanga ammaa ilaalle haala kanaan haa guduunfinu:
- Wantoota zinaatti nama geessan irraa fagaachu. Kanneen akka haraama ilaalu, saalaa faallaa waliin haajaa tokko malee haasawu, isa/ishii waliin kophaa ta’uu…
- Adabbii zinaa itti xinxalluu
- “Akkas yoo godhe, akkas hin ta’uu” jechuun baditti tarkaanfachuu irraa of qusachuu
- Boodarra nan tawbadha jechuun ibidda zinaa harkaan qabachu irraa of eegu
- Namni wanta haraamaa jaallatu Rabbiif jedhee dhiise, wanta san karaa halaalatiin akka argatu ykn kan san caalu Rabbiin akka bakka isaaf buusu beeku
- Filannoo lamaan keessaa tokko filachu-adabbii lamaan keessa adabbii salphaa ta’e filachuun irratti obsuu
- Fuudhu ykn heerumu, yoo kana dadhaban soomu
- Hiriyyaa badaa irraa fagaachu
- Yeroo hundaa gara Rabbii azza wa jalla dhiyaachuu fi ikhlaasa qabaachuuf carraaqu
Mindaa Nama Zinaa irraa Of eeguu
Dhugumatti, namni zinaa irraa of eegu, badhaasa fi mindaa hangana hin jedhamne addunyaa fi Aakhiratti argata. Badhaasni guddaan namni addunyaa tana keessatti argatu maal akka ta’e beektu? Eeti, badhaasni guddaan namni hundi halkanii guyyaa argachuuf carraaqu, “Tasgabbii qalbiiti fi Boqonnaa sammuuti” Tasgabbiin qalbii fi boqonnaan sammuu kan namatti dhagahamu, sodaan, gaddii fi jeequmsi yoo namarraa deemedha. Akkasi miti ree? Namni yoo hin gaddin, hin sodaatinii fi hin jeeqamin tasgabbii fi boqonnaa argata. Zinaan hojii fokkuu waan ta’eef gadda, sodaa fi jeequmsa namatti fida. Kanarraa kan ka’e, tasgabbii fi boqonnaa sammuu dhaban. Akkasi miti ree? Faallaa kanaa, namni zinaa fi wanta zinaatti nama geessu yoo hin hojjatin, tasgabbii fi boqonnaa sammuu ni argata. Eeti, kana waliin iimaanni fi hojii gaggaariin jiraachu qaba. Iimaana osoo hin qabaatini fi hojii gaggaarii hin hojjatin, zinaa qofa irraa fagaachun tasgabbii fi boqonnaa namaaf hin fidu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Isaannan amananii fi iimaana isaanii zulmiin walitti hin makin, isaaniif tasgabbiitu jira. Isaanis qajeelfamoodha.” (Suuratu Al-An’aam 6:82)
Zulmiin (miidhaan) guddaan kufrii fi shirkii (Rabbiin waliin waan biraa gabbaruudha). Itti aanse badiiwwan gurguddoon haqa Rabbii fi haqa namootatiin wal qabatan zulmii (miidhaa)dha. Namni yommuu wanta Rabbiin isarratti dirqama godhe dhiisu ykn wanta Inni dhoowwe hojjatu, nafsee ofii miidha (zolloma). Sababni isaas, adabbii guddaaf of saaxila. Ammas namoota irratti yommuu daangaa darbu isaanii fi nafsee ofii miidha. Kanaafu, tasgabbii fi qajeelfamni namaa hamma iimaana inni qabuu fi hangam zulmii irraa akka fagaate irratti hundaa’a. Namni iimaanni isaa guutuu ta’ee fi zulmii irraa guutumaan guututti fagaate, tasgabbii fi qajeelfamni isaa guutu ta’a. Namni iimaanni isaa hanquu ta’ee fi zulmii irraa guutumaan guututti hin fagaanne immoo tasgabbii fi qajeelfamni isaa akkasuma hanquu ta’a.
Dhugumatti, tasgabbiin qalbii, boqonnaan sammuu fi qajeelfamni mindaa guddaa maallaqni biliyoonatti lakkaawamu hin binneedha. Sababni isaas, tasgabbii qalbii irratti Kan buusu, jeequmsa oofun sammuuf boqonnaa Kan kennuu fi karaa sirriitti nama qajeelchu danda’u Rabbii tokkicha. Isaan ala eenyullee kana hojjatu hin danda’u. Osoo Inni sodaa fi jeequmsa namatti buuse, eenyutu namarraa oofu danda’aa?
Kanaafi, namni wanta badaa Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dhoowwe yommuu hojjatu, sodaa fi jeequmsi gara hundaan isa marsa. Gabaabumatti, namni iimaana sirrii qabaachuun hojii gaggaarii yoo hojjatee fi zinaa irraa yoo fagaate, tasgabbii qalbii, boqonna sammuu fi qajeelinna badhaafama.
Aakhiratti immoo mindaan isaa hangana hin jedhamu. Mee mindaa san keessaa muraasa haa ilaallu:
“Nama Gooftaa isaa fuundura dhaabbachuu sodaatef Jannata lamatu jira.” Suuratu Ar-Rahmaan 55:46
Nama Fuunduree Rabbii dhaabbachuu sodaachun wanta Inni itti ajaje hojjate fi wanta Inni irraa dhoowwe dhiise, Jannata lama meeshaaleen, faayni fi ijaarsi isaanii warqii irraa ta’antu isaaf jira. Jannata lamaan keessaa Jannanni takka waan dhoowwame dhiisu isaatiif mindaa isaaf kennamuudha. Jannanni biraa immoo wanta itti ajajame hojjachu isaatiif mindaa isaaf kennamuudha.[1]
“Namni Gooftaa isaa dura dhaabbachuu sodaate fi lubbuu ofii waan ishiin hawwitu irraa dhoorge, dhugumatti Jannanni bakka qubannaa isaati.” (suurat An-naazi’aat (79):40-41)
Namni Guyyaa Murtii qorannoo fi murtiif Gooftaa isaa fuundura dhaabbachuu fi badii gurguddaaf adabbiin haqaa hojii irra akka oolu sodaatee nafsee ofii fedhii daangaa akka darbu isa taasisu hordofuu irraa dhoowwe, dhugumatti Jannani qananii iddoo qubannaa isaati. Iddoo itti galuudha. Namni kuni nafsee ofii ma’asiyaa fi badii gurguddaatti taruu irraa dhoowwe, dirqamoota bakkaan gahuu fi wantoota dhoowwaman irraa dhoowwun Rabbiif ajajamuu irratti ishii (nafsee ofii) leenjise.
Hawaa– jechuun wanta jaallattutti nafseen dabuudha, osoo wanta san keessa miidhaan, sharriin, badii fi diliin (cubbuun) jiraateyyuu.
“Hawaa” keessa hiika “bakka ol’aanaa irraa bakka gadi aanatti kufuu fi bu’uutu” jira.[2] Dhugumatti, namni hawwii fi fedhii lubbuu badaa hordofe bakka ol’aanaa irraa bakka gadi aanatti kufa. Fkn, namni iimaana fi hojii gaggaariin of faayee yoo badii gurguddaa hojjatee fi dafee hin tawbatin, sadarkaa ol’aanaa irraa sadarkaa gadi aanatti kufa. Addunyaa tana keessatti kabajni isaa ni kufa. Osoo hin tawbatin yoo du’ees Jahannam keessatti kufa. Jahannam iddoo gadi aanaa ta’eedha. Namni tawbatee fi fedhii lubbuu hordofuu irraa of dhoowwe immoo, sadarkaa ol’aanaa irra gaha.
Imimmaan Tawbah
Hanga ammaa akkaata zinaa irraa ittiin of eegan ilaalaa tureerra. Tarii namni fedhiin isaa isa moo’achuun badii kanatti mucucaate hin dhabamu. Namni akkuma dhoqqee irratti yoo mucucaate ka’ee deemu, namni xurii zinaa irratti mucucaates keessaa bahuuf ni tattaafata. Akkasi miti ree? Akkuma yeroo mucucaa, dhoqqee nama tuqe bishaaniin qulqulleessan, xurii zinaa qalbii fi sammuu irraa tawbaan qulqulleessan. Akkasi miti ree? (Tawbaa jechuun badii irraa buqqa’uun gara Rabbiif ajajamutti deebi’uudha.)
Namni yommuu akkaataa zinaa irraa ittiin of eegan beeku, “Osoo kana dura kana beeke silaa badii kanatti hin mucucaadhu.” jechuun gaabbu danda’a. Eeti, gaabbin isaa kuni tarkaanfi jalqabaa gara tawbaatti isa/ishii fudhatuudha. Adabbii zinaa addunyaa fi Aakhiratti nama qunnamu yaadachuun imimmaan tawbaa boqoo isaatirra/ishitirraa yaa’u jalqaba. Tarii imimmaan kanaan badiin fokkuun kuni qulqullaa’u danda’a.
Inni/ishiin Guyyaa Murtii qorannoof Rabbii olta’aa fuundura yommuu dhaabbatu/ttu hojii kanaaf akka hin salphanneef har’a isaaf/ishiif akka araaramu qalbii gadi cabsuun araarama Rabbiin irraa kadhata/tti. Adabbii warra zinaa raawwatanii yaadachuun, akka adabbii san Rabbiin rahmata Isaatiin isa/ishii irraa deebisu halkanii guyyaa kadhata/tti. Du’aayi Ergamaan Rabbii (SAW) Abu Bakrin barsiisan kana yaadachuun yeroo hundaa godha/gooti:
اللَّهُمَّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي ظُلْمًا كَثِيرًا وَلاَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ أَنْتَ، فَاغْفِرْ لِي مَغْفِرَةً مِنْ عِنْدِكَ، وَارْحَمْنِي إِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ”
Allaahumma innii zalamtu nafsii zulman kasiiran walaa yaghfiru zzunuuba illaa anta. Faghfirlii maghfiratan min indika warhamnii innaka ant-al-ghafuuru rahiim.” Sahiih al-Bukhaari 834
Hiika jechoota: Allaahumma (Yaa Rabbii), innii (dhugumatti ani), zalamtu (miidhee jira), nafsii (lubbuu tiyya), zulman (miidhaa), kasiiran (baay’een), walaa (hin jiru), yaghfiru (kan araaramu), zunuuba (badiiwwan), illaa (malee), anta (Si), faghfirlii (naaf araarami), maghfiratan (araarama), min indika(si biraa), warhamni (rahmatas naaf godhi), innaka (dhugumatti ati), ghafuur (kan namaaf araaramu), rahiim (rahmata kan namaaf godhu).
Hiika himaa: Yaa Rabbii! lubbuu tiyya miidhaa baay’een miidhee jira. Badii kan araaramu Si malee hin jiru. Kanaafu, araarama Si biraa ta’een naaf araarami. Rahmatas naaf godhi. Dhugumatti Ati Araaramaa, Rahmata godhaadha.
Xurii zinaa keessa turuun akka dhoqqee keessa turuu ta’etti waan beekaniif dafanii tawbaa fi istighfaaran ofirraa dhiqu. (Istighfaara jechuun araarama kadhachuu). Yommuu inni/ishiin wanta fokkuu kana keessaa tawbaa fi istighfaaran bahuun gara Rabbii deebi’u/deebitu, warroota gaggaarii Rabbiin faarse keessaa ta’a/taati:
“Isaan warra yeroo faahishaa (wanta fokkuu) hojjatan yookiin lubbuu ofii miidhan, Rabbiin yaadatanii ergasii badii isaanitiif araarama kadhataniidha. Rabbiin malee eenyutu badii araaramaa? Isaan osoo beekanu waan hojjatanirra kan hin turreedha.” Suuraa Ali Imraan 3:135
Yommuu badiin guddaan ykn sanii gadii isaan irraa argamu, gara tawbaa fi istighfaara (araarama kadhachuu) fiigu. Rabbii isaanii, adabbii warra Isa faallessaniif waadaa galee fi mindaa warra Isa sodaataniif waadaa gale ni yaadatan. Kanaafu, badii isaaniitiif araarama kadhatan. “Araarama kadhatan” jechuun badii isaanii akka isaaniif haguugu fi isaan hin adabne Rabbii olta’aatti warwaatan. “Rabbiin malee eenyutu badii araaramaa?” kana jechuun nama badii hojjateef kan irra darbuu fi badii san isaaf dhoksuu Rabbiin malee hin jiru. “Isaan osoo beekanu waan hojjatanirra kan hin turreedha.” Rabbiin azza wa jalla badii san akka dhoowwee fi nama badii sanitti taree adabbii cimaa akka waadaa galee osoo beekanu badii hojjachuu itti hin fufan. Kana irra, badii irraa buqqa’uun Rabbii olta’aa araarama kadhatu.[3]
Jazaa (mindaa) nama wanta fokkuu kanarraa tawbatee waan beekaniif, dafanii xurii kanarraa of qulqulleessu. Mindaan nama xurii zinaa irraa tawbaa, istighfaaraa fi hojii gaggaariin of qulqulleesse:
“Isaan sun mindaan isaanii araarama Gooftaa isaanii biraa ta’ee fi Jannata laggeen ishee jala yaa’aniidha. Isaan ishii keessatti hafoodha. Mindaan hojjattootaa waa tole!” Suuratu Aali-Imraan 3:136
“Isaan sun” warroonni Rabbiin sodaatan amaloota kanaan ibsaman: yeroo rakkoo fi toltu qabeenya ofii wanta gaarii irratti baasan, dallansuu liqimsan ykn too’atan, namootaaf irra darban, yommuu wanta fokkuu hojjatan Rabbiin yaadatanii araarama kadhatan, osoo beekanu badii hojjachuu kanneen itti hin fufne, “mindaan isaanii araarama Gooftaa isaanii biraa ta’ee fi Jannata laggeen ishee jala yaa’aniidha.” “araarama Gooftaa isaanii biraa ta’ee” kuni badii hojjatanii dabarsaniif isaan adabuu dhiisu fi isaaniif irra darbuudha. Badii hojjataniif erga isaaniif irra darbee, Jannata laggeen jala yaa’an isaan seensisa. Dhugumatti, araaramni fi Jannani mindaa garmalee guddaa ta’aniidha. Sababni isaas, araarama Isaatiin adabbii (azaaba) jalaa nagaha bahan. Jannani qananii ijji namaa hin agarre, gurri hin dhageenye fi qalbii irra hin qaxxaamurreen tan guuttamteedha. “Mindaan hojjattootaa waa tole!” Rabbiif jedhanii warra hojjataniif mindaan isaanii Jannata ta’uun ee waa tole, ee bareede!
Warri kuni adabbiin Gooftaa isaanii cimaa ta’uu waan beekaniif badii zinaa irra hin turan. Ammas, rahmanni isaa bal’aa ta’uu waan beekaniif, rahmata Isaa irraa abdii kutuun badii zinaa itti hin fufan. Jecha Rabbii olta’aa gabroota Isaa kanneen nafsee isaanii irratti daangaa darban akkaan jechuun yommuu waamu dhagahanii jiru:
“Jedhi,’Yaa gabroottan Kiyya kan lubbuu ofii irratti daangaa dabartan! Rahmata Rabbii irraa abdii hin muratinaa. Dhugumatti Rabbiin balleessaa hundaa ni araarama. Inni Araaramaa, Rahmata godhaadha.’” Suuratu Az-Zumar 39:53
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa hojii fokkuu kamirraayyu nu haa tiiksu. Dogongorree yoo itti tarre immoo tawbaa fi istighfaaran nu haa waffaqu. Rahmata fi araarama Isaatiin nu haa haguugu.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Sa’dii-fuula 979
[2] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-15/61
[3] Tafsiiru Sa’dii-fuula 157, Tafsiiru Xabarii-6/62


text:
Gooftaan Kee Eenyu?-Kutaa 3ffaa
Dhugumatti Rabbii ofii beekanii itti amanuu fi itti buluun burqaa gammachuu eessattu hin argamneedha. Aarifoonni (warroonni Rabbiin sirritti beekan) gariin akkana jedhu, “Jiraattonni addunyaa tanaa wanta garmalee mi’aayaa (gaarii) ta’ee osoo hin dhandhamin addunyaa tana gadi dhiisanii deeman.” Wanti garmalee gaariin (mi’aawan) suni maali? jedhamanii yommuu gaafataman, isaaniis akkana jechuun deebisan, “Rabbiin beekuu fi jaallachuudha.” Dhuguma jedhan, namni akkuma Rabbiin beeku fi jaallatuun tasgabbiin qalbii isaa keessa diriira. Yommuu namoonni dhiphinnaa fi sodaan gubatan inni immoo jireenya gammachuu jiraata. Kanaafu, jireenya tana keessatti tasgabbii fi milkaa’inna barbaanne argachuuf Gooftaa keenya beeku fi jaallachuuf carraaqu qabnaa miti ree? Kutaa darbee irraa itti fufuun har’as burqaa gammachuu kan ta’e Rabbitti amanuu ni ilaalla. Akkuma yeroo darbe jenne Rabbitti amanuun wantoota afur of keessatti qabata. Isaan keessaa tokkoffaa fi lammaffaa ilaalle jirra. Har’a immoo sadaffaa ni ilaalla.
3.Tokkichummaa fi haqaan kan gabbaramu Rabbiin qofa akka ta’e amanuu (Al-Iimaanu bi-uluuhiyyatihi)
Kana jechuun gabbaramaan haqaa Rabbii olta’aa akka ta’e, Isa malee gabbaramaan biraa akka hin jirre, Isaan ala wantoonni gabbaraman (waaqefataman) hundi soba akka ta’an jala muranii amanuu fi guutumaan guututti mirkaneessudha. Jecha biraatin gabbarrii (ibaadaa) hunda keessatti Rabbii Tokkicha, shariika hin qabnee tokkichoomsuu fi Isa qofa gabbaruudha. Fakkeenyaf, salaata, qalma, gargaarsa fi birmannaaf kadhachuu, sooma, hajjii, sadaqaa, sodaa, kajeellaa fi gosoota ibaada biroo keessatti Rabbiin tokkichoomsudha. Kana jechuun hojiwwan kanniin Isa qofaaf jedhanii hojjachuudha.
Tawhiida gosa kanaatin tawhiidul uluuhiyyah jennaan. Jechi “Uluuhiyyah” jedhu jecha, “Ilaah” jedhu irraa kan dhufeedha. “Ilaah” jechuun jaalalaa fi kabajaa guddaan kan gabbaramuu jechuudha. Jechi ilaah jedhu gabbaramaa dhugaan gabbaramuu fi gabbaramaa dhugaan hin gabbaramne ni hammata. Gabbaramaan dhugaan gabbaramu Uumaa, wantoota hundaa irratti Danda’aa, kan nyaachisuu fi obaasu, kan qindeessu, wantoota hundaa kan too’atu fi bulchuu ta’uu qaba. Kan akkana hin ta’in osoo gabbaramellee gabbaramaa dhugaa ta’uu hin danda’u. Kanaafu, wantoota hundaa kan uumu, too’atu, nyaachisu fi obaasu, waa hundarratti danda’aan Rabbiin malee waan hin jirreef gabbaramaan dhugaan Rabbiin qofa jechuudha. Wantoonni Isaan alatti gabbaraman hundi gabbaramaa sobaati jechuudha. Rabbiin akkana jedha:
“Suni sababni isaa, Rabbiin Isumatu Haqa, wanti isaan Isaa gaditti gabbaran hundi immoo soba (baaxila) kan ta’eedha; dhugumatti Rabbiin Olta’aa Guddaadha.” Suuratu Al-Hajj 22:62
Kana jechuun gabbaramaan haqaa gabbarriin ta’uufi qabu Rabbiin malee hin jiru. Sababni isaas, Inni Abbaa motummaa guddaati, wanti Inni fedhe ni ta’a, wanti Inni hin fedhin immoo hin ta’u. Wanti hundi haajaa ofii Isarraa barbaadu, Isa fuunduratti gadi xiqqaattota. Wanti namoonni Rabbii gaditti gabbaran (waaqefatan) hundi soba (baaxila). Sababni isaas, wantoonni kunniin nama fayyadu fi miidhu hin danda’an.”
“dhugumatti Rabbiin Olta’aa Guddaadha” –Zaata Isaatin Rabbiin uumamtoota hundaa oli[1], wanti hundi injifannoo fi mootummaa Isaa jala jira, Isa malee haqaan gabbaramaan hin jiru, Gooftaan Isa malee hin jiru. Sababni isaas, Inni Guddaadha, wanti Isa caalaa guddaa ta’e hin jiru; Inni olta’aadha, Isaa ol wanti olta’e hin jiru. Wanta zaalimoonni (miidhaa raawwattoonni) jedhan irraa Rabbiin Olta’e, Qulqullaa’e (Tafsiir ibn Kasiir 5/449)
Ammas Rabbul Aalamiin ni jedha:
“Gabbaramaan keessan Gabbaramaa Tokkicha. Isa malee dhugaan gabbaramaan hin jiru. [Inni] akkaan mararfataa, rahmataa godhaadha.” Suuratu Al-Baqarah 2:163
Kanaafi, Ergamtoonni Rabbii hundi ummata isaanitiin, “Rabbiin qofa gabbaraa, Isa malee gabbaramaan biraa isiniif hin jiru.” jechaani turan. Garuu warroonni Rabbitti waa qindeessan (mushrikoonni) kana diduun Rabbiin ala gabbaramaa biraa godhachuun Isa waliin gabbaru. Gargaarsa fi birmannaa gabbaramtoota sobaa kana irraa barbaadu.
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) wanti mushrikoonni gabbaran kijiba ta’uu ragaalee sammuu lamaan saaxila.
1ffaa– wantoonni mushrikoonni akka gabbaramaatti godhatan kunniin amala gabbaramaa wanta jedhamu hin qaban. Wantoonni isaan gabbaran kunniin uumamtoota homaa uumu hin dandeenyedha, nama isaan gabbaruuf faaydas fiduu hin danda’an, miidhas irraa deebisu hin danda’an. Jiraachisuu fi ajjeesu irrattis humna hin qaban. Dachii fi samii keessatti waa too’achuu fi horachuu hin danda’an, kana keessattis qooda fuudhachuu hin danda’an. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“[Kaafiroonni] Isaa gaditti gooftolee homaa hin uumne kan isaanu uumaman, ofiif miidhaa deebisuu fi faayda fidu kan hin dandeenye, ajjeesuu, jiraachisuu fi du’a irra kaasuus kan hin dandeenye gabbaramoo godhatan.” suuratu al-Furqaan 25:3
Wanti nama ajaa’ibsiisu kaafiroonni kunniin Rabbii gaditti wanta homaa uumu hin dandeenye gooftaa godhachuun gabbaran (waaqefatan). Wanti isaan gabbaran (waaqefatan) kunniin wantoota uumamaniidha yookiin inumaa kan harka namaatin bocamaniidha. Mataa ofiitiin miidhaa namarraa deebisuu fi faaydaa namaaf fiduu hin danda’an. Inumaa, ofirraa miidhaa deebisu fi ofiif faaydaa fidu hin danda’an. Nama ajjeesus, jiraachisuus, kan du’es du’a irraa kaasu hin danda’an. Kanaafu, kaafiroonni wanta homaa hojjachuu hin dandeenye akkamitti gooftaa godhachuun gabbaran (waaqefatanii)? Mee haa gaafannu warroota Rabbiin alatti wanta biraa gabbaran (waaqefatan): “Wanti isin waaqefattan wanta hundaa uumuu danda’aa? Fkn nama, samii fi dachii uumuu danda’aa? Yommuu kadhattan miidha isin irraa deebisuu fi faaydaa isiniif fiduu danda’aa? Fakkeenyaf, wanti isin waaqefattan Nabiyyii, Malaaykaa, taabota ykn nama du’e yoo ta’e, akkamitti kadhaa keessan isiniif dhagayuu? Osoo dhagayanillee miidhaa isin irraa kaasu ykn faaydaa isiniif fiduu danda’u? Kanaafu, Rabbii waa hundaa uume, jiraachisuu fi ajjeesu dhiistanii wanta homaa uumuu hin dandeenye, miidhaa namarraa deebisuu fi faaydaa namaaf fidu hin dandeenye akkamitti waaqefattu (gabbartuu)?” Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Qur’aana keessatti ni jedha, hiikni isaa:
“Sila warra ofiifuu uumamtoota ta’anii waa tokko uumuu hin dandeenye Rabbitti qindeessuu? Isaan gargaarus ta’ee lubbuu ofii gargaaru hin danda’an.” Suuratu Al-A’araaf 7:191-192
Kana jechuun sila wanta homaa uumuu hin dandeenye Rabbiin waliin gabbartuu? Akkuma Rabbiin Qur’aana keessatti jedhe, hiikni isaa:
“Yaa namoota! Fakkeenyi dhiyeefamee jiraa dhageeffadhaa. Dhugumatti, isaan isin Rabbiin alatti kadhattan (gabbartan) osoo isaaf walitti qabamaniillee tiisisa tokko hin uuman. Yoo tiisisni waan tokko isaan harkaa bute, waan san [tiisisa] harkaa buusu hin danda’an. Barbaadaa fi barbaadamaniis dadhaboodha. Kabaja dhugaa Rabbiif maluu hin kabajne. Dhugumatti, Rabbin Jabaa Injifataadha” Suuratu Al-Hajj 22:73-74
Yaa namoota! Hundi keessanu fakkeenya isiniif dhiyeefamu kana mee dhageeffadhaa. Taabota ta’i, Nabiyyii ta’ii, Malaaykaa ta’i wanti Rabbiin alatti gabbartan (waaqefattan) osoo tiisisa uumuuf walitti qabamanii gonkumaa tiisisa uumuu hin danda’an. Inuma osoo tiisisni wanta baay’ee xiqqaa isaan harkaa bute, wanta kana tiisisa harkaa buusu hin danda’an. Kanaafu, tiisisa uumuu kan hin dandeenye, inuma tiisisa harkaas waa buusu kan hin dandeenye akkamitti akka isaan nyaachisu fi gargaaruf kadhatanii (gabbaranii)?
Wantoonni isin gabbartan (waaqefattan) kunniin isin gargaaru hin danda’an, mataa ofillee gargaaru hin danda’an. Kanaafu, wanta mataa ofiitu gargaaru hin dandeenye akkamitti gargaarsa irraa barbaaddu?
Dhugumatti namoonni Rabbii gaditti wanta biraa gabbaran “Kabaja dhugaa Rabbiif maluu hin kabajne” Sababni isaas, wanta karaa hundan hiyyeessaa fi dadhabaa ta’ee, Rabbii karaa hundaan Dureessaa fi Jabaa ta’een wal qixxeessan. Wanta ofiifis ta’ee nama biraa faayyaduu fi miidhu hin dandeenye, ajjeesu, jiraachisuu fi du’aan booda kaasu hin dandeenye, Rabbii fayyaduu fi miidhu irratti danda’aa ta’e, Kennaa fi Dhoowwataa ta’ee, Mootii moottotaa ta’ee, mootummaa Isaa keessatti akka fedhetti jijjiruu fi hojjachuu Kan danda’uun wal qixxeessan. “Dhugumatti, Rabbin Jabaa Injifataadha” kana jechuun humnaa fi jabeenyaa guutuu kan qabuudha, injifannoo guutuu kan qabuudha. Humni, Jabeenyi fi injifannoon Isaa guutuu ta’uu irraa kan ka’e sammuun uumamtoota hundaa Harkaa Isaa jirti. Kan socho’u hin socho’u, kan bakka tokko qubatu hin qubatu fedhii Isaatin yoo ta’ee malee. Wanti Rabbiin fedhe ni ta’a, wanti Inni hin fedhin immoo hin ta’u. Ammas, Humni fi Jabeenyi Isaa guutuu ta’uu irraa kan ka’e, samii fi dachiin akka hin banne ni qaba (samiin dachii irratti kufuu irraa ni eega). Humni fi Jabeenyi Isaa guutuu ta’uu irraa kan ka’e, jalqaba irraa kaasee hanga dhumaatti uumamtoota du’an hundaa iyyansa takkaan ni kaasa.”[2]
Ragaan lammaffaan wantoonni mushrikoonni gabbaran kijiba ta’uu itti mirkaneessan-mushrikonni kunniin Rabbiin qofti Gooftaa, Uumaa, Mootii wanta hundaa akka ta’e ni mirkaneessu. Kuni immoo akkuma isaan Gooftummaan Isa tokkichoomsan, ibaadaa (gabbarrii) keessattis Isa tokkichoomsu akka qaban isaanitti agarsiisa. Rabbiin olta’aan Qur’aana keessatti ni jedha, hiikni isaa:
“Yaa namoota! Akka [Rabbiin] sodaattaniif jecha Gooftaa keessan kan isinii fi warra isiniin duraa uume qofa gabbaraa. Kan dachii afaa, samii immoo ijaarsa gubbaa (xaaraa) isiniif taasisee fi samii irraa bishaan buusee ergasii isaan (bishaan kanaan) soorata akka isiniif ta’u samaraata (fuduraaf kuduraa, midhaan) baasedha. Kanaafu, osoo beektanuu Rabbiif sharikoota hin godhinaa” Suuratu Al-Baqara 2:21-22
“Jedhi, “Eenyutuu samii fi dachii irraa isin sooraa? Yookiin dhageetti fi argituu eenyutuu dhuunfataa? Ammas, eenyutu jiraataa du’aa irraa baasaa, du’aas jiraataa irraa baasaa? Eenyutu dhimma hundaa qindeessaa? ‘Rabbiidha.” ni jedhu. Kanaafu jedhiin, “Sila Rabbiin hin sodaattanii ree?” Sun Allaah, Gooftaa keessan Kan haqaati. Dhugaa booda jallinna malee maaltu jiraa? Kanaafu, akkamumatti irraa garagalfamtu?” Suuratu Yuunus 10:31-32
Kanaafu, Uumaan wantoota hundaa, bishaan samii irraa buusun oomisha midhaanii adda addaa lafaa Kan baasu, jiraataa irraa du’aa Kan baasu, (fakkeenyaf, lukkuu irraa killee lubbuu hin qabne baasa), du’aa irraa jiraa kan baasu (fkn, killee irraa caacuti baasa), dhimma hundaa Kan qindeessu Rabbiin qofa akka ta’e namni beeku, Rabbiin qofa gabbaruu qabaa jechuudha. Sababni isaas, wantoonni Rabbii gaditti gabbaraman hundi wantoota armaan olii hojjachuu hin danda’an.
Guduunfaa
✒Ilaah jechuun jaalalaa fi sodaan kan gabbaramuudha. Gabbaruu jechuun sodaa fi kajeellan, jaalalaa fi kabaja guddaan, gabbaramaaf gadi jechuu fi gadi of xiqqeessudha.
✒Gabbaramaan gabbaramaa dhugaa (haqaa) ta’uuf amaloota guutuu qabachuu fi amaloota hanquu irraa qulqulluu ta’uu qaba. Wantoota hundaa kan uumu, nyaachisu fi obaasu, too’atu, qindeessu Rabbiin malee Gooftaan biraa hin jiru. Kanaafu, Rabbiin Ilaah (Gabbaramaa) haqaati jechuudha.
✒Wantoonni Rabbii gaditti gabbaraman hundi gabbaramaa sobaati. Sababni isaas, wantoota hundaa uumu, nyaachisu, obaasu, too’atu fi wantoota Kaaliqni qofti hojjatu biroo hojjachuu hin danda’an.
✒Wanti Rabbii gaditti gabbaramu tiisisa xiqqoo tana uumuu kan hin dandeenye akkamitti gooftaa gabbaramuu (waaqefatamu) ta’uu danda’aa?
✒Wanta hundaa kan uume, nyaachisu fi obaasu, kan jiraachisu fi ajjeesu Rabbiin qofa akka ta’e namni beeku, Isa qofa gabbaruu qabaa jechuudha. Sababni isaas, Rabbiin ala wanta biraa yoo gabbare (waaqefate), faayda homaatu wanta gabbaru san irraa hin argatu. Wanti inni gabbaru suni miidhaa namarraa deebisu fi faayda namaaf fidu waan hin dandeenyef.
Wa aakhiru daw’aanaa anilhamdulillahi Rabbil aalamiin
Kitaabbilee wabii:
Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 243 Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii
Arabic: Sharih Usuuli salaasa Fuula 85-87 Ibn Useymiin
English: Explanation of the Three Fundamental Principles of Islaam Page 68-71
[1] Taysiral Kariimul Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani–Abdurahmaan Naasir Sa’dii, fuula 635
[2] Madda olii-fuula 638


text:
Telefoonni Kaampaanii HUAWEI amma booda oomishamu tajaajila Facebook fi Google kan hin qabne tahuu quba qabduu?
Kaampaanii Telefoona SMART tahan oomishan Keessaa sadarkaa lammaffaa irratti kan argamu Kaampaanii Chaayinaa HUAWEI jedhamuun beekamu yoo tahu, biyyoota bilbila kana fayyadamuun beekaman Keessaa tokko biyyi teenya Ityoophiyaan tan duraati.
Biyyoonni gurguddoon addunyaa kanneen akka Ameerikaa, Kanaadaa, Awustiraaliyaa, Biriteen fi biyyoonni hedduun Kaampaanii kana yakkaan himatuun, biyya isaanii keessaatti akka hin hojjanne ugguraa jiru.
HUAWEI’n Yakka maaliin himatame?
Ameerikaa dabalatee biyyonni hedduun, Kaampaaniin kun odeeyfannoo biyyoota gara garaa mootummaa Chaayinaatiif dabarsee kenna jedhan.
Kaampaanichi immoo Yakka irratti dhiyaate kana ni haala.
Facebook fi Google maaliif hin hojjanne?
Kampaanoonni teknolojii gurguddoon kunniin Ameerikaa keessaatti argamu. Sabaaba kanaaf Feesbuuk June 7/2019 irraa jalqabee telefoonota Kaampaaniin HUAWEI oomishu kan ammaan booda bahan irratti kan hin hojjanne tahuu beeksiise. Haaluma wal fakkaatuun Appilikeeshiinonni Kaampaanii Feesbuuk kanneen akka WhatsApp fi Instgram HUWAEI irratti hin dalagan. Google immoo ji’a dabre keessa walitti hidhata Kaampaanii HUAWEI waliin qabu kan addaan kute tahuu ibse. Haaluma kanaan tajaajiloonni Google kanneen akka youtube, gmail, google play store, google drive, google Map fi kanneen biroo heddu telefoona HUWAEI irratti hin hojjatan jechuudha.


text:
Minnesota kessatti hanga guyyaa filmaataatti eegun si irra hin jiraatu- dursii karaa mana poostaa ykn bakka filannoo gandaa keetti fili!
Dursii kallattin dhaqii fili
Guyyaa 46 guyyaa filmaataa dursitee filannoo kee guyyaa filmaataa utuu achitti hin argamin filan gochuu ni dandeessa.
Waajira filmaataa ganda keetii beeki
Dursii karaa mana poostaa fili
Akkasumas waraqaan filannoo guyyaa filmaataa utuu achitti hin argamin filan karaa mana poostaa akka siif ergamu iyyachuu ni dandeessa. Waraqaa filannoo kee guyyaa filannoo dura deebisuu qabda.
Qajeelfama akkataa dursanii karaa mana poostaa filan
- Waraqaa filannoo argachuuf wagaa sana keessa yeroo kamiin iyyuu gaafachuu ni dandeessa. Qondaaloti filmaataa oggaa waraqaan filannoo qophaa'etti, wantoota filmaataaf barbaachisan hundaa siif ergu. Waraqaa filannoo kee argachuuf ingiliffaan karaa karaa onlanii gaafadhu, Ykn iyyannaa waraqaa irratti afan oromoon maxxanfame argadhu.
- Qajeelfama waraqaa filannoo kee waliin dhufu eeganaan dubisi! Yoo unkaa hundaa hin guunne ta'e waraqaan filannoo kee hin lakaa'amu.
- Nama Minnesota keessatti filuuf galmaa'e ykn ragaasiftuu (nootarii). Dhuga baatuun kee poostaa mallatoo mallateessee teessoo isaa/ishee katabuu qaba.
- Yoo filuuf hi galmoofne ta'e, iyyannoo ittiin galmaa'an wantoota filmaataaf si ergaman keessa argata. Galmaa'uuf, dhuga baatu keeti ragaa bakka jireenyaa mirkaneessu tokko agarsiisi. Dhuga baatuun kee ID kamiin akka ati itti agarsiifte poostaa mallatoo kee irrati mallatoo kaa'u qaba.
- Erga fixxee booda, waraqaa filannoo kee akkuma sanaan karaa mana poostaa ergi. Waraqaan filanoo kee yoo guyyaa filmaataa booda qaqabe hin lakkaa'amu. Akkasumas waraqaa filannoo kee waajjira filannoo siif erge sanatti kallatiin geesuu ni dandeessa.
Waraqaan filanno kee eessa akka ga'e duuka bu'i
Waraqaan filannoo utuu guyyaa filmaataa achitti hin argamin filan hundi yoo yeroon ga'e fi unkaan isaa qajeelaati guutame ni lakka'ama.
Waraqaan filannoo kee maal irra akka ga'e duuka bu'i akka inni achi ga'ee lakkaa'ame mirkaneeffadhu.


text:
Yaa’iin Hoogganoota Oromoo tan hayyoonni Oromo addunyaa guutu irra irratti argaman akka gaariitti deema jiritti. Yaa’iin tun murtiilee gurguddoo dhimma Oromo walii galaa irratti murtaawaa jira. Nageenyaafi naamuusni walgahii tana akkaan eegamaadha. Ilmaan Oromo garaa qulqulluun waliin maryataa jiran. Kun Seenaa Ummata Oromo keessatti kan duraati. Qabsoon teenya waggooti dheeraa booda Dhaloota Haarawaa, warra rakkoof gadadoo sabni keenya keessa jiruuf fala barbaadan biyya keessaaf biyya alaattillee uumamtee jirti. Kana Oromon bakka jirutti mataa ol qabate ittin dhaadachuu qaba. Yaa’iin kunis akka injifannoon xumuuramu abdii keenya. Baga Gammaddan. Haqa Qabna Ni Moona!!!
Comments»
- 6. The Oromo Leadership Convention (OLC): lLndmark resolutions | OromianEconomist - March 16, 2017
-
[…] The Second Oromo Leadership Convention March 10-12, 2017: Yaa’ii Hooggansa Oromoo Isa Lammaffaa […]