c: text/html

text:
(Amajji 10,2019 Finfinnee Oromiyaa) Qabsoo karaa nagaatiin waraana uummata keenya Oromootti bobbaa’ee humna halagaan waggoota dheeraaf ajjeechaa, ukkaamsaa, reebichaa fi hidhaa dabalatee saamichaaf wantoota dhibii nurraan gahaa ture afaan rasaasaa jala dhaabbachuun faashina Qawween uummata bituu, faashina Qawween biyya tokko bulchuu, faashina Qawween biyyatti keessaa dimokiraasii balleessanii abbaa irrummaan waggoota dheeraa jiraachuuf hawwuu fashalsuun akka dandaa’amu agarsiisnee jirra.Qaamni “Abbaa Irreen ta’a!” jedhee dhaadatu yoo jiraates karaa nagaatiin qabsoofnee akka nurratti abbaa irree ta’uun hindandaa’amne agarsiisuuf qophiidha.
Qabsoon keenya humnoota qabsoo uummataa gaggeessaniis ta’ee, humnoota akka garbaatti sirna tokko suphuuf maqaa jaarmiyaan jiran kan ajaja qaama biraa fudhatanii uummata isaanii hacuucuuf ijaaraman jabeessuutiin rogeessinee isinis humna isaaniin gaggeessuu, humna isaaniin ajajuu, humna isaaniin bulchuu qabdu jechuutiin isaaniinuu dammaqsinee mogolee ta’uufiitiin, halagaas irraa jifataa aangoo bulchiinsaa olaanootti ol fiduun keenya, akkasuma paartilee mormituuf afuura aara galfii ta’uutiin ofii aarsaa qaamaa qalbii, aarsaa dhiiga dhangalaa’uu, lubbuu darbuu, qaamaa hir’achuu kaffallee humnoota cunqurfamoo impaayeera biyyattiif uummata cunqurfamoof ifaaf bilisatti riqicha ceesisu dimokiraasii haqaa ta’uu Qeerroon Bilisummaa Oromoo mirkaneessinee jirra.
Gatiin aarsaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo hidhaarraa gara hidhaatti darbuuf dararama irraa gara dararamaatti, du’arraa gara du’aatti dabarsuun mirga paartii siyyaasaa barbaade dhorkamuuf sobaan yakkamaa taasifamee adamsamuu ta’uun guddoo nama gaddisiisa nu onnachiisee humna abdataa turreerraa abdii nu kuchisiisees jira. Har’a maqaa olaantummaa seeraa jedhuun jaarmiiyaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi miseensota ABO qabanii hidhuun olaantummaa seeraa utuu hintaane, olaantummaa abbaa irrummaa ta’uu Qeerroon Bilisummaa Oromoo nii amana. Olaantummaan seeraa uummata nagaatti dhukaasanii ajjeesuutiin, Abbootii Gadaa hidhanii dararuun, maanguddoo hidhanii mankaraarsuun, hoggantoota paartii mormituu hidhanii hiraarsuun, Nu Qeerroo Bilisummaa Oromoo hidhanii jeequmsa maddisuun nagaa hongeessanii mirkana’a utuu hintaane olaantummaan seeraa, heeraaf seera biyyattii mootummaan akka mootummaatti kabajee, mirga uummataaf mirga paartilee mormituus tiksee kan mirkaanaa’u malee mirga paartilee mormituu sarbaa olaantummaa seeraatu mirkanaa’e utuu hintaane olaantumaa seeraatu cabe jennee amanna akkasidhas. Biyyattiin ammoo lafa jaarmiyaan mootummaa humnoota waraanaa mootuummaa irraa qabanii qaamotni tikaaf kanneen biroon olaantummaa seeraa cabsanii jiranitti, humna olaantummaa seeraa cabseen Olaantummaan seeraa hinmirkanaa’u. Qaamotni kun nagaa uummataa waan booreessaniif nagaa argattee jirti biyyi, nagaa argachuuf jirtis jechuun hindada’amu.
Gochaa mootummaan maqaa olaantummaa seeraa jedhuun maanguddoota keenya, Abbootii Gadaa keenya dabalatee nu Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi miseensotaaf deggartoota ABO akkasuma hoggantoota ABO irratti fuulleffatee hidhaa raawwataa jiru Olaantummaa Seeraa kabachiisuu utuu hintaane; Olaantummaa seeraa cabsanii, Oromummaa balleessuuf Adda Bilisummaa Oromoo ABO dhabamsiisuuf kan hojjetaa jiru ta’uu hubachuudhaan uummatnis kana akka hubatu Qeerroo Bilisummaa Oromoo nii hubachiisa.
Waan ta’eef maqaa Olaantummaa Seeraa dhahachuun, dahoo olaantummaa seeraa jala gugatanii akkuma waggoota 27 hidhaaf hiraarsaa nurratti adeemsisaa turan humna kaleessaa nu basaasaa ture tika mootummaa EPRDF kaleessaa nutti bobbaasanii badiisaa kaleessaaf gaafachuunuu hafee, waraana kaleessa nu ajjeesaa ture nutti bobbaasanii badiisaa kaleessaaf seerri gaafachuu dhabe, nu qabsaa’ota karaa nagaa yakkamaa taasisuu hindanda’u; akkasuma gochaan sobaan yakkanii adamsanii ni hidhuu mirgoota namoomaa keenya sarbuu ta’uu hubachuutiin doorsisaaf hidhaa akka nurraa dhaaban ammas gadjabeessinee mootummaa nii gaafanna.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo yeroo sirni EPRDF kallattiin Qawween dhaadataa tureyyuu karaa nagaa qabsaa’aa ture, har’as karaa nagaa qabsaa’aa utuu jirruu adamsanii nu hidhuutti fuulleffachuun yakka qofa utuu hintaane Olaantummaa Seeraa cabsuu waan ta’eef mootummaanis ta’ee qaamotni mirga sochii keenyaaf mirga lubbuun jiraachuu keenya dhorkuuf hidhannoon nutti bobbaafamanii mana jireenyaa keenyatti nutti dhufanii doorsisaaf hidhaa nurraan gahaa jiran akka nurraa dhaabbatan gaafanna.
Kana ta’uu hubatuutiin uummatni keenya, uummatni nuti aarsaa kaffalleefii isa waliin kufnee kaanee, ajjeefamaa gidirfamaa sadarkaa abdatamu kanarraan geessifne firii fuulduraas akka argatuuf qaama nu adamsuutiin akka isaaf (uummataaf) hindubbanne nu godhuuf bobba’eef qaama nageenya keenya booreessuf nu hidhuutti fuulleffate kana nu cina hiriiree akka balaaleffachuu qabu cimsinee gaafanna.
Injifannoon Uummata Oromoof
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Amajji 10,2019
Finfinnee Oromiyaa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rakkoolee Nagaa fi Nageenyaa Oromiyaa keessa jiraniif FURMAATA
Berhanu Hundee, Adoolessa 19, 2019
Mata duree “GAAFIILEE OROMOON HUNDUU OFIS TA’EE WAL GAAFACHUU QABAN” jedhuun barreeffama gabaabaa tokko akka gaafiileetti dhiyeesseen ture. Saayinsii ykn/fi Teknoolojii keessatti rakkoon tokko yoo argame ykn beekame booda furmaata isaa brabaaduun waan hin oolle ta’a. Adeemsa rakkoo tokko furuu (in a problem-solving process) keessatti sadarkaa gurguddoo saditu jiru. Sadarkaan duraa rakkoo argachuu/arguu (identifying the problem or issue), sadarkaa lammaffan rakkoon kun dhugumatti rakkoo dhaa jedhani itti amananii fudhachuu (recognizing the problem or issue) yoo ta’an sadrakaa inni sadaffaan rakkoo sana furuu dha (solving or resolving the problem or issue). Rakkoolee Oromiyaa keessa jiran laalchisee, sadrkaa duraa keessa dabarree sadarkaa lammaffaa hanga tokko waan hubanne natti fakkaata. Akkamitti yoo jedhame, haalli Oromiyaan yeroo ammaa keessa jirtu siriidhaayyuu hedduu yaaddessaa akka ta’e waanuma hubatamuu qabu waan ta’eefi.
Rakkoolee Oromiyaa keessa jiraniif MALA ykn FALA ykn FURMAATA argachuun salphaa miti. Salphaa ta’uun hafee baay’ee ulfaataa fi walxaxaa dha (let alone being easy, but our issues have been very complex and complicated). Haa ta’u malee, yoo fedhiin jiraate; yoo dhugumatti uummata kanaaf kan quuqamnu ta’e; yoo haalli keenya dhugumatti nu yaaddesse; yoo fedhii biyyoolessaa Oromootiif (Oromo National Interest) dursa kan kenninu ta’e, Waaqa fi Rabbi jalatti furmaatni harkuma ilmaan Oromoo jira jedheen amana. Rakkoolee keenya numatu hiikkachuu danda’a malee, ormi ykn alagaan ykn qaamni sadaffaan nuuf hin hiiku. Waan ta’eef, Ilmaan Oromoo mataa mataa isaaniitti waan rakkoolee keenyaaf furmaata fidu yaaduun barbaachisaa qofaa osoo hin taane, murteessaa dha; dirqama OROMUMMAA ta’uu qabas. Rakkooleen Oromoo akka heerragaa (mathematics) waan foormulaadhaan hiikaman ykn furamanii miti. Yaada burqisiisuu, isa kanarratti qulqullinaan waliin mari’acjhuutu foormulaa keenya.
Ergan kana jedhe booda, ani gama kootiin gaafiilee dhiheessee dhiisuu qofa osoo hin taane, mee waan furmaata ta’uu malu yaada koo dhiyeessuun fedha. Yaadni kiyya kun immoo gumaacha (contribution) akka ta’uuf malee, furmaata xumuraa ti jedhee dubbachuu hin danda’u; garuu yoo irratti hojjetame, tarkaanfii takka gara fuulduraatti nu oofuu danda’inaa laata? jedheen yaada. Rakkoolee Oromoon hanga har’aatti furachuu dadhabe, yaadni Berhanu Hundee ni fura jedhee yaadee osoo hin taane, mee yoo akkana goone maal fiduu danda’a laata? kan jedhurraa ka’eetan yaada kana dhiyeessa. Ani Beektota fi Hayyoota Oromoo caalaa beekumsas ta’ee dandeettii nan qaba jedhee kana mul’isuuf akka hin taane dubbistootni barreeffama kanaa hubachuu qabu. Garuu rakkoon uummata keenyaa boqonnaa sammuu na dhoowwe (dhoorke).
Akkuma beekamu miseensota Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) gara kaampiitti deebisuuf Koreen Abbootii Gadaa fi Hayyoota Oromoo ofkeessaa qabu, kan Koree Teekniikaatiin beekamu, ijaaramee akka ture fi yaaliinis godhamaa akka ture ni yaadatama. Namootni Miseensota Koree kanaa ta’an tokko tokko gama qaama lamaanii irraayuu (gama Mootummaa fi ABO jechuu kooti) akka filataman natti fakkaata. Haa ta’u malee, Koreen kun koree walaba ta’ee miti jedhanii warri komii dhiyeessan jiru. Karaa biraatiin immoo, rakkoon jiru rakkoo Koree osoo hin taane rakkoo waadaa galame sana diiguu ti warri jedhanis jiru. Akkana jechuun Mootummaa ykn ABOtu (WBOtu) waliigaltee sana cabse waan jedhamu fakkaata jechuu kooti. Kan ta’es ta’u rakkooleen keenya fi haalli uummatni keenya keessa jiru hammaachaa dhufan malee wanti fooyya’e akka hin jirre waan hunduu hubatanii dha jedheen yaada.
Mee amma waan dabre kaasanii dubachuu osoo hin taane, waan godhamuu qaburratti mari’achuutu furmaata fiduu danda’a? Kanaafuu, kunoo yaada koo:
YAADA FURMAATAA
- Tokkoffaa, haala uummatni keenya har’a keessa jiru fi waan Oromiyaa keessa deemaa jiru, waan lafarratti mul’atu arguu fi beekuuf isa kanas uummata Oromoo bal’aa biraan gahuuf, qorannoon walaba ta’e (independent investigation) godhamuu qaba.
- Lammaffaa, Korees ta’ee Komishiiniin waan kana gadifageenyaan qoratu kan jaarmayaa siyaasaas ta’ee Mootummaarraa walaba ta’e ijaaramuu qaba jechuu dha. Miseensotni koree/komishiinii kanaa Jaarsolii biyyaa, Abbootii Gadaa, Haadholii Siiqqee fi akkasumas Beektota fi Hayyoota Oromoo kan siyaasaa fi garee biroorraa walaba ta’an keessaa filatamuu qabu.
- Sadaffaa, Koreen walaba ta’ee ijaaramu kun, qaama hundaa jechuun Mootummaa fi WBO kophaa kophaattis ta’ee bakka tokkotti mari’achiisee, rakkoon bu’uraa fi gaafiin jiru maal akka ta’e bal’inaan irratti hojjechuu qaba.
- Afraffaa, Erga rakkoolee fi gaafiileen gama hundaatuu beekaman booda, furmaata waloo (common solution) fi kan xumuraa (lasting solution) barbaaduuf marii cimaan qaamota hunda waliinuu godhamuu qaba.
- Shanaffaa, Rakkoolee beekamani fi irratti waliigalaman furuuf, karoorri fuulduree (roadmap) lafa kaa’amuu qaba. Karoora kana keessatti, rakkooleen kun akkamitti akka hiikamuu danda’an, yoom hiikamuu akka qaban yeroon qabameefii yoo barbaachise sadarkaa sadarkaadhaan ittideemuu dha.
- Jahaffaa, adeemsa kana keessattis ta’ee, yeroo wanti hunduu sadarkaa sadarkaadhaan hojjetamu, lolli karaa kamiituu akka dhaabbatu fi uummatni nagaa fi tasgabbii akka argatu godhuun baay’ee dirqama ta’a.
Egaa, yaadni ani qabu kana waan ta’eef, gumaacha xiqqoo taatus osoo hin tuffatamin, akka ittiyaadamu abdii godhachaa; Waaqayyo/Rabbi hubannoo fi walhubannoo akkasumas waliigaltee nuuf haa kennu jechaa barreeffama kana xumura.
Dhumarratti, dhugaan boodarra ni moo’atti; Uummatni Oromoo akka gadadoo keessaa bahuu fi nagaan jiraatu Waaqni/Rabbi nu haa gargaaru!!


text:
Prezidaant Doonaald Traamp qophee isaanii kan marii torban dhuftu hoogganaa Kooriyaa kaabaa Kim Jong Un waliin geggeessaniif umurii koo guutuu qophaa’an tur jechuun har’a tuuta oduuf ibsa kennan.
Gumii biyyoota G7 kan Qubeek keessaaf Washingtonii utuu hin ka’in dura prezidaantichi akka jedhanitti Kim waliin Waxabajjii 12 utuu wal hin argin dura hojii hedduu xiinxalan of duukaa fudhatanii kan deeman ta’uu illee Traamp dubbataniiru.
Prezidaant Traamp ofuma isaanii waa’ee qophee godhanii mariin akka godhamu tuqatanii ennaa tuuta oduuf ibsa kennan, marii sanaaf qophaa’eera, garuu baay’ees qophaa’uun na irra hin jiraatu jedhan. hojiin akka hojjetamu yoo barbaachise dhimmi isaa dhimma fedha agarsiistuu ti jedhan.
Bulchiinsi Traamp odolli Kooriyaa nuklelra irraa guutummaan akka qullaa’u barbaada. Kun taanaan Pyongyang immoo uggura sadarkaa addunyaa irraa walaba ta’uu barbaada jedhamee amanama.


text:
Qaamoleen Mootummaa seera burqisiisuu akka danda’an mirgi seeraan kennameefi jira. Caffeen ammoo hojimaata wixinee seeraa qoratee Yaa’ii Caffeedhaan itti mirkaneessu ni qaba. Waggoota darban keessa seerota Qaamolee Mootummaafi Manneen Hojii Mootummaatiin wixineeffamanii Caffeef dhiyaatan 218 karaa hojimaatasaa hordofeen Yaa’ii Caffeetiin raggaasifamanii jiru.
Haa ta’u malee, Caffeen hojimaata wixineewwan seeraa qoratee ittiin raggaasisu kan qabu ta’us, sadarkaalee seerota hanga wixineessutti jiran ilaalchisee hojimaati seeraan taa’e waan hin jirreef hin jiru.
Wixinee Labsii Sirna Qophii Wixinee Seeraa Mootummaa Naannoo Oromiyaa Murteessuuf Bahe kana qopheessee jira. Kanaaf, Caffeen Oromiyaa ummati Naannoo keenyaa, keessattuu, qorattootiifi ogeessoti seeraa wixinee labsii kanarratti yaada qaban akka kennan affeeree jira. Yaada nuu kennitaniif dursinee galateeffanna.
yaada keessaan kara E-mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. ykn Toora Facebook'n :CaffeeOromia
WixineeLabsiiSirna Qophii Wixinee Seeraa Mootummaa Naannoo
OromiyaaMurteessuuf Bahe, Labsii Lak._____/2011


text:
Gaffi domondaa aziilii fransa kessatii
The update is no longer available in this language (except form 4), refer to the other languages.
Fiish aziilii kan jedhamuu tajaajiilaa interneetii ariitii dhan barbachiisaa dha. Sababaa jenee kan yadnee godantootaa heduu dhibantaan lakawaman sadarkaa meenshaalee ta’uus sadarkaa bulchiinsaa seeraas haalaa sodachiisaa ta’uu irraa jiirachuu kesan kan ittii ilaalamu ta’uu isaadha. Godantoonii tokkoo tokkoo baka dhokataa giduugaleesaa tiin godhamanis achiitii ta’anii gargaarsaas ta’uu hordoffaa hin kenamuuf. Ida’uu dhan godantootaa hundaaf bakii irraa fudhatamaan wan hin jiireef bayeen isaanii wan idoo jiireenya hin kenamnen akka barandaa bulan ta’anii jiiran.
Saayiitiin kenya kan qopa’ee « Fiishii » gaffii maxanttuummaa dhiyesuuf mirgaa isaa kabajiichsuu fi akka harkaa bulchiinsaa farnsaayii hin senin odeefannoo barbachiisaa kennuuf kan qopa’anii dha.
- odeefannoo qamaa bulchiinsaaf kenaman hundaa koopii isaa isiin birraa akka ta’uu isiiniin beeksisnaa.Gardez toujours une copie des documents remis à l’administration.
- odeefannoo orjjiinaalii akka hin fidnee.
Namootaa gaffii maxanttuummaa dhiyesan wa’ee mirgaa isanii odeefannoo akka argatan ATMF, Dom’asile (domazillii), Gisti (zistii), la Cimade (Laa siimaadii) fi Waldan abukaatoo yookan Elena kan jedhamuu biroo walda gargaarsaa dhabanii jiiranii tajaajiilaa.
- Biroo fi sa’aa wixataa fi roobii sa’aa 8 hanga12 tii. Idooniis 10 rue Affre 75018 Paris.
Sommaire
Articles de cette rubrique
1. Namoottaa Gaffii Maxanttuummaa Gaafataniif Baki irra Fudhatamuu (PADA)
2. GUDA kan jedhamuu birroo koba gaafii maxanttuummaa keessaa addeemsii durran godhammuu (preefeekuturii fii Ofii)
3. Adeemsaa Dublliin saddii (biyyaa gamttaa Awroopaa birraa keessaa hajjaa dabaru)
4. Biyyaa faransayii keessaa namootaa biyyaa hin qabnee kan itti egamuu biroo OFPRA biraa gaffii maxanttuummaa dhiyesuf.
5. Murtii didaa Ofpra mormuf Cour nationale du droit d’asile (CNDA) mana murtii sabootaa maxanttuummaa birraa dhiyatuu gaffii oliiyannoo.
8. Ijjollee mattii malee biyyaa alaa kessa kanta’an


text:
Islaamaa
Islaamaa amantii Waaqa tokko jedhurratti hundaa'e fi amantii Abraamii yoo ta'u Quraanaa, kan amantoota Islaamaatiin jecha Waaqaa qabate jedhamee amanamuu, fi barsiisaa fi jireenya fakkeenyaa kan Mahaammadii irratti hundaa'a; Mahaammad raajii dhumaati jedhamee amanama. Islaamaa jechuun namnii hunduu du'aa hin oluu jedhuf Waaqa tokko tahe oso ijaan hin argin akka namaa argetettii itii amanuu, wan ajjajaa isarraa dhufee horddoffuu jechudhaa. Muhaamamadii immo waan waaqni itii himee ergaa san ummataaf daabarsuu Irrattii hundaa'a.


text:
Dubbiin aangoo prezidaantummaa BMNO irraa kaafamuu #Obbo_Lammaa_Magarsaa wantootota dhokfamanii hambifaman hedduu akka qaban wantoota ta’aa oolan irraa arguun nama
hindhibu. Sababni paartii fi mootummaan akkasumas miidiyaaleem
mootummaa “hooggansa mootummaa federaalaa jabeessuuf” kun ta’e jedhan
dhugaa miti.
1ffaa. MM Abiy Ahimedii fi miidiyaaleen mootummaa sababa Obbo Lammaan kaafamaniif bareechanii akka waan ‘positive’ ta’eetti agrsiisuuf hedduu dhama’aa oolani. Kanaaf ‘maaliif akkas dhiphachuun barbaachise’ gaaffii jedhu gaafachuun akkuma. Malli badhaasaan aangawaa geggeessuu MM Abiy mala nagaan nama ari’achuu akka ta’e Saamooraa irraa kaafnee argaa waan dhufneef kaafamuun Obbo Lammaa, kan #Aadde_Xayiibaa_Hasanis ariisaa akka ta’e hubachuun odeeffannoo dabalataa hinbarbaadu. Ariisaa gaafan jedhu akka aangawaan tokko isa tokko xalayaan ari’uuti jechuukoo miti, adeemsichi ifaadha. Lafa jalaan aangawootaa fi kaadiroota dhimmichi kallattiidhaan ilaallatu erga amansiisanii booda akkuma aadaa ADWUI ‘dirqama paartiin sitti kennedha’ jechuun kan raawwatamudha.
2ffaa. Dhimmi aangoo gadhiisuu #Obbo_Lammaa_Magarsaa fi #Aadde_Xayiibaa_Hasan ariisaa MM Abiyyiin hojiikoo jedhamee qindeeffame ta’uuf agarsiiftuu inni guddaan mala ittiin Obbo Lammaan bakka buufamee fi nama bakka isaa kaa’amedha. Obbo Shiimallis Abdiisaa miseensa Caffee Oromiyaa miti, kanaaf akkuma D/Tsiyooniif Tigraayitti taasifame, Takkeleef immoo BMFF irratti taasifame, dirqama inni ta’uun waan irra jiruuf kan raawatame ta’uu isaati. Gaaffiin gaafatamuu qabu namoonni muuxannoo jabaa, bilchinaa fi qophii ga’aa qaban kan akka #Obbo_Umar_Huseen osoo jiranii MM Abiy maaliif cichee Shiimallisiin barbaade isa jedhudha. Karoorri Abiy Ahimed kara Waajjira Prezidaantii BMNO hojjechuu fi agarsiisuu barbaadu waanbiraa ta’ee, Shiimmallisiin maaliif akka inni barbaade ifa galaadha; nama akka inni jedhutti gugguufee ergamuuf waan ta’eefi. Kanaan alatti kan Shiimallis ittiin namoota akka #Obbo_Umar_Huseen ittiin caalu tokkittiin hinjiru;
3ffaa. Miidiyaaleen hedduun adeemsa muudamaa har’a Caffeen kenne hordofuu barbaadanii akka dhowwaman himataa jiru;
4ffaa. Aangoo irraa kaafamuun #Obbo_Lammaa_Magarsaa akkuma MM Abiy Ahimed addabaabayiitti “prezidaantonni naannolee martinuu nikaafamu,” jedhee dubbate sanatti karooraan yeroon itti fudhatamee, qindeeffamee kan hojjetame malee akka MM fi miidiyaaleen biyyattii sobaa oolan “hooggansa mootummaa federaalaa jabeessuuf” miti. Silaa utuu akkas ta’e #Obbo_Gadduu_Aandaargaachoo erga aangoo irraa kaafamee hamma kana hoji malee hintaa’u ture. Utuu mootummaa federaalaa jabeessuuf ta’ee Obbo Lammaa gaafuma MM Abiy kaabinee dhaabbatu sana garas fudhachuutu dnada’ama ture.
5.ffaa #Obbo_Lammaa_Magarsaa matumti isaa wayita Caffee irratti dubbates ta’e bakka geggeessaatti homtuu gammachuun irraa hinmul’atu, fuulli isaa gadda malee gammachuu hin agarsiisu.
Walumaagalatti MM Abiy #Obbo_Lammaa_Magarsaa malaan siyaasa biyyattii keessaa ari’atee jira; ariisaa ifa galaadha, kanaachi baajata RIBf gaafatee yunifoormii fi meeshaa bituu malee dhimmoota siyaasa biyyattii irratt anis yaadan qaba wanti jedhamu hinjiru. Maali jarri hiriyootawoo akkamitti ta’a jettanii akka of hingowwoomsine nanabdadha.
Gaaffii inni hunda caalaa guddaan garuu MM Abiy maaliif yeroo rakkisaa kanatti #Obbo_Lammaa_Magarsaa fi #Aadde_Xayiibaa_Hasan ari’ate, ykn akka namoonni tokko tokko ibsanitti Abiy maaliif Lammaa dugda keessa waraane? Akkakootti deebiinsaa eenyummaa #Obbo_Lammaa_Magarsaa fi #Aadde_Xayiibaa_Hasan akkasumas Oromiyaa keessatti fakkii maalii akka isaan ta’anii fi karoora MM Abiy Oromiyaa irratti qabu keessa jira. ‘Muudamni’ #Obbo_Lammaa_Magarsaaf RIB irratti kenname waan guddaa waan ta’eefi akka isin naan hinjenne nan abdadha, hojiin inni itti ramadame hojii isa hingitnee fi hojii gadi aanaadha. Maali yoo jettan deemaa labsii aangoo Ministirri Ministeera RIB maal fa’i isa jedhu dubbisaa. Yaadakoo isa kana maxxansa itti aanu keessattan ibsadha.
~by Etana Habte.


text:
Oduu dhangala’a fi hubachiisa.
#OromoProtests
Akka asaasa ( whisper) qondaala hoggannsa ol aannoo OPDO keessa argineetti, Wayyaaneen aango irra turuu isaannii akka yaadoo guddaa keessa galchee fi bakkii sodaa irraa qabaniis dhimma Oromoon waan isaan itti himaa olannii fi bulan irraa adda oduu argachuun yaadoo guddaa itti ta’u isaatti. Haalli kunni akkaataa barattootni Oromoo fi Oromoon addunyaa kana irra jiru Karaa quunnamtii brannee (cyberspace) fi booda irrattis OMN gadii bahuun dukkana guraacha sobaan Oromiyaa golgee turee xinnoo saaquu danda’uun Oromoon oduu addaa akka dhagahuu fi waliif gurra kennu gochuu danda’uun Oromoo imaammata Oromoon mana hidhaa Itoophiya keessatti ukaamameetuma akka jiraatu jedhu waan faalleessuuf kirkireen akka hoggannoota Atse TPLFti dhagahamee fi soso’a barattootaa fi Oromoo kan FDG kan adeemaa jiru humnaan dhaamsu dabalatee, waannuma Mootummootni Habashaa kana dura Oromoon akka waan isaa waliiraahis odeefannee fi oduu warri Habashaa isatti himan malee oduu Karaa biroo irraa dhufu dhagahuun yakka ta’u itti himaa bahan Sana itti fufuu waan barbaadaniif haala facebook, tiwtter fi email (cyberspace) ilaalchiise Osoo ol aantumaa waan garii tohachuuf waan garii irratti dandeetti itti qabannu humna namaa kan leenjifamee Oromoo basaasuun qabsiisu Yuniversity illee Oromiyaa mara keessaa miseensoota OPDO kan nyaachuuf jiraatanii,ilmaan nafxanyootaa fi ilmaan Kilaashinkoovota( Tigre) kan afaan Oromo beekan qaqaadhimuun dhoksaan oggeeyyii cyberspace kan alaa fi biyya keessaatin leenjiin kennamaa jiraachuun mirkanii ta’uu isaa asaaseeti jira.
Leenjiin KUN gara namoota 120ti lakkaawwaman yammuu ta’u hundi isaannii akka wal hin beekne murna murna xixiqoon gargara baasuun guyya 45f leenjii basaasuma cyberspace kennamaafi jira. Bakki jarrii KUN itti bobba’uuf jiraatan Yuniversity illee Oromiyaa Mara keessatti deebbii’aniitu tofttaa leenjii itti fudhataniitti dhimma bahuun barattoota Oromoo Yuniversity illee Oromiyaa keessa jiran basaasuun qabsiisuu dha.
Akkaataa itti hojjatanii fi tofttaallee dhimma itti bahan Tika Atsee TPLF fi ENSAtu ilaalaacha ittiin masakaman qopheessaaf jedhama. Imimmaan Naachaa boohuu fi maqaa Dubarttootaati dhimma bahuun iliima ykn kiyyee keessa naqachuun qabsiisuun duula Karaa Fbtin adeemu dhaamsuu fi wal Amantiin Ilmaan Oromoo gidduu akka hin argamne oduu tasaatiin adda tatamsaasu irratti kan bobba’anii dha. Eega hojiin Karaa tikaatin jiruus akkuma jiruutti ta’eetti malee murtii ENSA gara Baatii jahaa dura dabarsee ture akkuma jiruutti ta’eetti jechuu dha.
Leenjiin kuni kan itti xiyyeefatame barattoota , hayyootaa fi Oromoota Karaa cyberspace Keessahuu Fb TI dhimma bahan irratti. Oromoo fakkaatannii Oromoo basaasuuf adeemu jechu dha. Barattoota Oromoo Yuniversity libraryffaatti akkaataa itti basaasaan, Osoo logout hin godhiinffaa Namoota deeman, fb irratti HIRIYAA amanamoo ta’uun, amanamuuf waan namni kiyyeeffamuuf jiraatu suni fedhu barreesuun….. Tofttaallee leenjii irratti tutuqaman jedhan keessaahii. Fb Mobile garuu kan uf eegannoo guddaa fedhu akka ta’ee waan hubataniif ifaa dha. Leenjifamttootni kuni dhiihooti eebbifamu. Eebbifamuun isaannii akka tv fi raadiyooti hin himamnees ifaadha.
Akka miseensi hoggansa ol aanaan kuni jedhuutti kana duras al tokko namootni yertuun Yuniversity Adaama- college technology keessatti leenjiin akkanaa kenname namoota hedduu akka qabsiisuu danda’an asaaseeti jira. Leenjiin amma kennamaa jiru ammoo haala amma Yuniversit Oromiyaa keessa jiruu irraa kan ka’ee, Bakki Leenjiin itti kennamaa jiru Yuniversty Oromiyaa irraa ala ta’ee Damee college technology keessatti Yuniversity ganda isaannii tokko keessatti.
Ilmaan Oromoo, oduun kuni dhugaadha uf eegannoo gochuun HIRIYAA ufii baa’yye eeguus akka ta’ee hin dagatiinaa. Sana bira darbees qabsicha akka jabaatuuf hojjannuufilee jeequmsa irra waan fiduuf basaasoota faashiistoota qabsoo Oromoo fi dhiiga Obbolleeyan isaannii hambaa ykn firifaari alagaan qa’ee isaannii qabate akka Sareetti itti darbuun jijjiirachuuf deeman irraa uf haa tiksinnu waliis haa tiksinuun jedha.
Rakkoo bifa hundaa qabsoo waloon gonuun ni injifanna. Addunya kana irrattii kan humnoome qofatu dhagahama. Humnoomuuf ijaarsaa siyaasaa cimaa fi humna waaraanaa cimaa qabaachu feesiisa. Kan argamsiisu ammoo uf ijaaruu fi waliis ijaaru feesiisa. Dhiigni Oromoo dhiiga Bosonuuti gadiitti ilaalamee Atsee TPLFn gadii naqame dhiiga shanyii gootaa ta’u hin dagatinaa.


text:
heelliicho shae gumi hakkigeeshsho dooranni
Heelliicho Shae hasaawi giddo Lexxo ilka qiphisi. Hasaawu hala'lanno.
Guma saaxine giddonni heelliicho shae giddose kalqa hasirattota su'mantino hakkigeeshsho doora dandaatto. Hakkigeeshshote gumi su'mu noosikkiha ikkiro, hakkigeeshshote aliidi gura bisicco xaaddimmo barete giddo Guma...ra saaxine qiniiteenni eessi. Hattono, aantetenni e'ino xaaddimmo afirate gara bisicco aana qiphisa dandaatto.
Mullicho haawiittimma agurte sai buuxu saaxine malaatisittoro, kurino heelliicho shae kalaqantanno yannara dila'antanno.
Fuula badi buuxu saaxine malaatisanturo, fuulu umaalluwasinni badamanno, hattono heelliicho shae kalaqntanno yannara aantetenni gaamamanno.


text:
Dhabbatni misoomaa sadarkaa addunyaa (USAID), Yunivarsiitii Joon Hoopkiins wajjin ta’uudhan Projectin dhukkuba Echaayivii (HIV) irratti odeeffannoo fi tajaajiila addaa addaa kennu hogganaa ture, guyyaa harraa karaa Ministirri Eegumsa Fayyaatin mootummaa Itoophiyaatti dabarse.
Itoophiyaatti Daayireektariin ergama USAID, Beenzi Weeler, giddu galli odeeffaannoo fi gorsaa kun oggaa lamaan darbee hojjachaa haa turu malee, Ameerikaan oggoota 14 darbaniif tataaffi Echaayivii balleessuu dha godhamaa turee irratti Itoophiyaa wajjin hojachaa turuu shii ibse.
Tajaajila gidu-galli kun kennu keessa tokko, kutaa ‘hotline’ jedhamu han namoonni odeeffanoo fi gargaarsa waayee dhukuba HIV irratti barbaadan bilbilanii itti gafatani. Kutaan kun ji’atti gara nama kuma 300 irraa itti bilbilama.
Tajajilli akkanaa kun bu’aan isaa guddaa wan ta’eef hojiinsaa akkuma itti fufu qabus daayreekariin USAID yadachiisera
Sirna furaa wal-harkaa fudhuu iraati han argame ministir di’eetaan Ministirii Eegumsa Fayyaa Itoophiyaa, obbo Kabadaa Warquu kara isaatiin, jojiin giduu galli kun hojjachaa ture akka haala addan hincineen hooggansa mootummaa jalatti itti fufu ibseera.
Gara funduraattis USAID hoojiiwwan eegumsa fayyaratti xiyyeeffatan deegaruu akka itti fufu himameera.


text:
Waraanni wayyaanee ummata mormiif yaa’ee irratti gaazii nama imimmeessu dhukaasu itti fufee jira. Sanbata har’aa Harargee magaalaa Hirnaa irratti ummata hiriira yaa’e irratti gaazii nama imimmeessu dhukaase jira. Yommuu gaaziin kun nutti dhukaafamu maal gochuu qabna.
—————-
Tokkoffaa, Yeroo gaaziin nutti dhukaafamu jalqaba wanti sammuu keenya keessatti dhufu qabu rasaasaan akka dhawamnee hin jirre beekuudhaan naasuun akka nu keessatti hin uumamne gochuu dha. Sodaan guddaan nu keessatti uumamu hin qabu.
—————-
Lammaffaa, Gara Golga gaazii dhukaafamee (canister) aara baasu sana irraa fagaachuuf haa yaallu. Maaliifuu yoo bira turre nu ukkaamsuun isaa hin oolu. Gaaziin dhukaafame ija keenya, funyaan keenyaa fii gara afaan keenyaan akka gara keessatti hin aseenne hir’isuuf shamiza ykn kootii keenya gara keessaatiin fuula keenya irratti ofitti haguuguun harganuuf haa yaallu.
—————
Sadaffaa, Yoo harceen gaazii sun ija keenyaa fii funyaan keessa aseenee jiraate maaloo maaloo gonkumaa harka keenyaan of riguu hin qabnu. Maaliifuu akkas gochuun harcee gaazii sana akka sirritti bulbulamu gochuun gubaa san hammeessuu nutti taha. Kanaaf wanti gochuu qabnu bishaan qabbanaawaa fuula keenya irratti gadi dhangalaasuu dha. Yommuu kana goonu akka gadi dhangala’u gochuu qabna malee gonkumaa gara ijatti, funyaanittii fii afaanitti aseensisuun dhiqachuu hin qabnu. Kaayyoon nuti bishaan fuula keenya irratti gadi dhangalaafnuuf harcee gaazii (Tear gas powder) gogaa fuula keenya irra jiru irraa balleessuuf qofa dha. (Kanaaf yommuu mormiif gadi yaanu bishaan haayilaandiin qabannee bahu qabna of eeggannoof jecha, Jeynootni magaalaa mandii asiin dura bifa kanaan haayilaandii qabatanii mul’atanii turan.)
————–
Afraffaa, Eegasii gara qilleensi qulqulluun jirutti deemuudhaan qilleensa qulqulluu harganuu qabna. Gara mana keessatti gonkumaa seenuu hin qabnu. Gaaziin imimmeessu kun mana keessatti (fakkeenyaaf doormii keessatti) yoo nutti darbamee jiraate carraan nuti qabnu gadi bahuu qofa dha. Keessatti hafnee turuun keenya ukkaamamne akka of wallaalluu nu taasisuun dabalata haleellaa nurratti fudhatamu biroof nu saaxila. (Hubadhaa: Gaaziin imimmeessu kun mana keessatti nama irratti gadi lakkisuu seerri addunyaa jabeessee dhoowwa. Maaliifuu lubbuu namaa balleessu waan dandahuuf. Haatahuu garuu Seera kan hin beeknee fii lubbuu namaatiif kan hin dhimmamne mootummaan wayyaanee garuu barattoota keenya doormii keessatti itti darbee ukkaamsuun hiraarsaa fii miidhaa garagaraa irra geessaaa jira.)
—————-
Shanaffaa, Gaaziin kun rukkinni isaa qilleensa irra ulfaataa waan taheef yeroo hedduu gara gooddaatti jalaa ol bahuun dhiibbaa nu irratti geessisu irra bilisa nu godha. Harceen gaazii uffata keenya irrattis maxxanee waan hafuuf uffata keenya baafannee achi ofirraa qabnee hargufuun barbaachisaa dha.
F. Nama nu cinatti gaazii kanaan miidhamee hargansuun isatti ulfaate yoo argine immoo inni oksijiinii waan barbaaduuf qarqaarsa yaalaatiif hatattamaan gara mana yaalaa dhihoo tahetti geessuun barbaachisaa dha.
=================
=============
3. Wantoota gonkumaa gochuu hin qabne?
A. Golga gaazii baasu (canister) kan dhukaafamee jiru kan garuu dhooweetiin gaazii maddisiisuu hin eegalle akka gonkumaa harkaan hin tuqne. Maaliifuu harka keenya irratti dhoowee miidha nurra geessisu waan dandahuuf.
B. Ija keenya, fuunyaan keenya gonkumaa harkaan riguu hin qabnu.
C. Gaaziin kun nama dhukkuba sirna hargansuu qabu (Respiratory tract problems) fknf dhukkuba akka Asmii waan daran hammeessuuf of eeggannoo gochuu waan feesisuuf namootni akkanaa kunneen hamma danda’ameen saaxilamuu hin qaban.
D. Dasee bishaaniin jiisanii funyaanitti, ijattii fii fuula guututti jiisuun gonkumaa hin barbaachisu. Maaliifu harceen gaazii (powder of the tear gas) kuni jiidha waan barbaaduuf dha. Akkuma gubbatti ibsuuf yaaletti keemikalotni gaazii kana keessa jiran jiidha yommuu argatan “reaction” uumanii eegasii kan gubaa fii nama imimmeessu eegalan. Wanti nuti harkatti qabachuu qabnu bishaan qabbanaawa qofa dha. Bishaan qabanne kanas kan fayyadamnu yoo gaazii kanaaf saaxiloofnee jiraanne qofa harcee gaazii ofirraa “remove” gochuuf ofirratti dhangalaasuuni.
D. Gaaziin kuni Mana keessatti yoo nutti gadi lakkifame mana sana keessatti gonkumaa ukkaamamuu hin qabnu. Ulaa arganne kamiinuu gara qilleensi qulqulluu jirutti deemuu qabna.
================
Share gochuun wal beeksisaa!
#YAADACHIISA:- Gaaziin nama imimmeessu yommuu nutti dhukaafame maal gochuu qabna?
Waraanni wayyaanee ummata mormiif yaa’ee irratti gaazii nama imimmeessu dhukaasu itti fufee jira. Sanbata har’aa Harargee magaalaa Hirnaa irratti ummata hiriira yaa’e irratti gaazii nama imimmeessu dhukaase jira. Yommuu gaaziin kun nutti dhukaafamu maal gochuu qabna.


text:
Miseensoonni fi Deeggartoonni ABO Kora Godinaa Awroppaa waggaa kanaa bakki itti tahuu Magaalaa Muenchen Biyyaa Germany tti.
Addi bilisummaa Oromo ABOn Birgedara G/Kamal Galchuu tin Hogganamuu Hawaasa Oromoo fi Sabaa Sablamoota hunda Kabajaa waliin Issin afeeree jiraa hirmaadhaa. Marii iratti argamaa waan isniif hin galin gaafadhaa hubadhaa. Galgalli bashannana oromos jira. Wallisaa oromo beekkamaa Obboo J.A. Abbaa Gadaa isin bashannansiisuuf qophaawaa jiraan.
Guyyaan:May,31.2013 Miseensa qofaaff Sa´aati 14:00 irraa egala.
Guyyaa: June,01.2013 Hawaasa oromooti fi Sabaafi Sablamootaf Sa´aa 14:00 irraa egalaa
Iddoon : Levelingstrasse.12
81673 Muenchen Germany. Akkaatan ittiin dhaqamu Baahnhof ykn cetaral station irraa U5 ykn S.Bahn naan haga Ostbahnhof deemtanii achiraa; Traama 19 Richtung St.veit strasse kan deemu qabattanii dhaabbata lama deemtanii sadaffaa dhatti buutaan. Haltstele Schlüsselbergstrasse kan jedhurratti buutanii Tram. Gara duubaatti firraa gara galtanii gara harka mirgaa tirratti gadi tarkaanfattani meetira 50 yoo deemtan Lidle tti dhuftan. Karuma Lidle gubbaa deemuu sani.
Koree Qindeessituu Kora kanaa bilbila kanaan qunnamuu ni dandeessan
1.Lalisaa/ bakalcha-8.2 Tel.0049.8939295371 / 004915216890359
2.Wallo23. Tel. 0049.8161871745/ 004915210111060
Galatoomaa nageyaan jiraadhaa
Lalisaa


text:
Abdii Boruutiin
Kaayyoon Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) fi warraaqsi biyya keessatti akka ibiddaa boba’aa jiru injifannoolee hanga ammaatti argaman tikfachaa; waan hafe “Abbaa-Biyummaa Oromoo” mirkaneessuuf akka ta’e firaafis ta’ee diinaaf ifa waan ta’ee dha. Dhugaan lafarra jiru kana ta’ee otuu jiruu, shira biraa xaxuudhaan injifannoo QBOn argamsiise ”Qubee Afaan Oromoo” tartiiba isaa jijjiiruun duula bifa biraa, Oromummaa irratti labsuu dha. Kun tooftaa diinaan ittiyaadamee fi sirriitti karoorfatamee gadi bahee dha. Haa ta’u malee, gochaan ykn shirri kun ibidda QBO kan boba’aa jirurratti boba’aa biraa dabaluu waan ta’eef, ibiddi kun ammoo yeroo xumuraatiif diina fi tajaajiltoota isaanii gubee akka balleessu shakkiin hin jiru. Qabsoon haqaa ni tura malee booddeen isaa injifannoo akka ta’u seenaa Addunyaatu ragaa ta’a.
Akka waliigalaatti yoo ilaalame, Afaan tokko seeraa fi sirnaan, sirna seer-lugaa Afaanichaa eeggatee yoo barreeffame, qubee kamiinuu jalqabuun rakkoo hin uumu. Haa ta’u malee, ayinaa barumsaa fooyyessuufis ta’ee barattoota gargaaruuf imaammata barumsaa fooyyessuu; akkasumas hanqina meeshaalee barumsaa guutuu fi leenjii gahaa barsiistotaaf kennuu dha malee, tartiiba qubee jijjiiruun bu’aa waan fidu natti hin fakkaatu. Bakkeen irratti hojjetamuu fi fooyya’uu qabu otuu jiruu; isa dhiisanii Qubee Afaan keenyaa, kan uummata keenya keessatti margitee dagaade lafumaa ka’anii tartiiba ishii jijjiiruun waa fooyyessuuf ykn rakkoolee jiran karaa kanaan hiikuuf otuu hin taane, injifannoo QBO kana diiguu ta’a. Shirri fi kaayyoo dhokataan duula kana duuba jirus isuma kana ta’a malee waan biraa akka hin taane hundaafuu ifa ta’uu qaba.
Karaa biraatiin yoo ilaalme fi hubatame ammoo, kaayyoon jijjiirama tartiiba Qubee kun, uummata keenya sochii warraaqsaa kanarraa ilaalcha isaa dabsuu fi Sabboontotni keenyas waan qabsoof gargaarsa ta’u irratti hojjechuu dhiisanii waan hin taane irratti beekumsa fi yeroo isaanii akka balleessan taasisuufi. Haala akkanaa kana keessatti diinniis afuura galfatee; shira biraa xaxuudhaaf yeroo akka argatu achumaanis umurii bittaa isaa akka dheeraffatu taasisa jechuu dha. Egaa kun tilmaama biraa ti. Kaayyoon shira kanaa garuu ifaa dha. Innis karaa danda’amu hundaan bu’aalee QBOn argamsiise balleessuu dha; Oromummaarratti duula hamaa gaggeessanii, QBO laaffisuu dha. Uummata keenya jidduuttis nagaa fi tasgabbiin akka hin uumamne godhuu dha. Hayyoota Oromoo jidduuttis karaa danda’ameen walmormuun akka uumamu fi beekumsi gara gara akka faffaca’u godhuu dha. Kun hunduu shira ittiqophaayamee gadi bahee dha.
Mee ilaalaa, hubadhaa erga sochiin uummata keenyaa eegalee fi gama warraaqsaatti ce’ee kaasee, mootummaan Wayyaanee waan Oromoof tolu fakkeessee olola adda addaa afarsaa fi afarsiisaa, akkasumas afaanfaajjii uumaa akka jiru. Fakkeenyota tokko tokko kaasuuf:
- Uummata keenya karaa kanaan gowwoomsuuf, warraaqsa diinagdee jechuudhaan Wayyaaneen tajaajiltoota ishiitiin olola afarsaa jirti. Waan lafarratti mul’achuu hin dandeenye fi milkaayuu hin dandeenye odeessuudhaan uummata keenyaaf hojjechaa waan jiran fakkeessanii afaanfaajjii uumaa jiru.
- Faayidaa addaa Oromiyaan Finfinneerraa qabdu laalchisee, wixinee labsii qopheessuudhaan, waa lamaa sadi damma irra diddibuudhaan dhiyeessanii; duubaan garuu waa shanii jaha nurraa fudhachuuf shira xaxaa jiru. Waa shanii jaha qofaa otuu hin taane dhimma keenya awwaaluuf tattaafachaa jiru jiechuun ni danda’ama. Sabboontotni Oromoo shira kanatti dammaqnaan waan jedhan san waakkachuu jalqaban.
- Amma ammoo waan ijoollee Oromootiif gaarii ta’u fakkeessanii; ayinaa barumsaa fi dandeettii barattoota keenyaa ni fooyyesina jechuudhaan shira biraatiin gadibahanii; kunoo waan waggoota diigdamii-torban dabran keessatti sammuu Oromootaa keessatti margee fi daraare “Qubee Afaan Oromoo” kan mallattoo Oromoummaa taate mudaa ittihoruuf carraaqaa jiru. Borus shira biraa hojjechuurraa duubatti hin deebi’an.
Wanti nama gaddisiisu garuu, ammallee Oromootni muraasa ta’an shira diinaa kana hubachuu dhabuu isaanii yookaanis otuma beekanuu gochaa baleessaa kanaaf meeshaa ta’uu isaanii ti. Beekaniis ta’ee otuu hin beekin diinaaf tumsa ta’uun isaanii garuu, yoo balan nutti dhufu, isaanis balaa dhufa kanarraa akka hin hafne hubachuu qabu. Diinni yoomiyyuu rafee akka hin bulle beekamee; Sabboontotni fi uummatni Oromoo bal’aan qabsoo bilisummaa kana caalaatti cimsuu ala furmaatni fi karaan nu baasu hin jiru. Qabsoon itti fufa, injifannoonis ni dhufa. Qabsoo hadhooftuu booda injifannoo mi’ooftuun akka jirtu kun dhugaa waliigalaa ti. Injifannoon xumuraa kan qabsoo haqaa ti; kan uummata bal’aa Oromoo ti. Guyyaa Oromoon abbaa biyyaa ta’u fagoo hin ta’u; hammasitti garuu wareegama ulfaataa kaffaluunis hin oolu.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Yaadannoo Qaaqee April 29, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
3 comments
Soressa Hundera ogeessa fayyaati. #Qellem Wallaggaa magaalaa Qaaqeetti yeroo qabame sana haala ture akkasiin ibsa.
QAAQEE— Harroojjii Hoboo (Yaadannoo koo)
[seenaa kana ji’a ja’a duran yaadannoodhumaaf barreesse. Garuu hin maxxansine. Mee yoo waan ilmi Oromoo tokko lixa Oromiyaatti argu keessaa waan xiqqoo irraa hubachuu dandeessaniif jedheen har’a maxxansuuf murteesse. Seenicha amman danda’etti gaggabaabsee barreessuu waanin yaaleef otuu hin nuffiin obsaan dubbisaa xumuraa]
Guyyaa: Adoolessa 11, bara 2011 ALHtti, yokiin immoo Adoolessa 18, 2019 ALGtti, aduu Kamisaarra ture. Guyyaa sana 11-11-11 jedheen akka salphaatti yaadachaa ture. Sa’aatiin waareerra naannoo 7:30 ta’eera. Laaqana koo nyaadheen mana galee taa’aa jira. Kootii diimaa gad dheeraa duubarraan hidhaa qabu, surree jiinsii bifa booraa qabu, akkasumas kophee ol dheeraa wayiin uffadhee jira. Sa’aatiin bakka hojiitti deebi’uu koo ga’eera. Garuu ani manan taa’aa jira. Ana malees hiriyoonni koo lama anaa wajjiin mana keessa taa’uutti jiru.
Akkan gara hojiitti hin deebine kan na godhe sababa lamatu jira. Tokko, guyyaan sun ganamaa kaasee guyyaa jireenyi koo itti dhiphuun guutame ture. “Har’a in duuta. Har’a kan si ajjeesee daandiirratti si gatee deemu dhufee jira.” na jedhaa ture keessi koo. Ganama ergan kutaa yaalii deddeebii (OPD) seenee kaasee amman laaqana ba’uutti maal akkan ta’e hin beeku; harki koo ni hollata. Kobbee qabadhee dhukkubsataaf qoricha barreessuun baay’ee natti ulfaataa ture. Takka gad ba’een bakka ijoolleen ‘staff’ koo walitti qabamanii haasa’an deema. Takka immoo ol galeen teessuma kutaa koorra taa’ee gomma. Kana hundasaa sababan akkas dhiphadhuuf baruu hin dandeenye.
Sababni koo lammataa, humni waraanaa mootummaa magaalaa xiqqoo ani ani keessaa hojii hojjedhu (Harroojjii) seenee ummata wal ga’ii yaasee waan jiruuf dhukkubsataan gara mana yaalaa dhufaa hin jiru. Bira darbanii mana yaalaan dhaqa jechuun hin yaadamu. Kan laga keessa dhokatee nu bira ga’e qofatu dhufee yaalamaa ture. Kanaafuu, xiqqoo afuura baafadhee, warri waraanaa kunis galaa waan jiraniif isaanis dabarseen deema jedheen taa’aa jira.
Otuma teenyee hiriyoota koo sana faana haasofnuu konkolaataan sadii balbala mana koo irra dhufee dhaabbate. Ani silas guyyaa sana guutuu qaamni koo dilallaa’ee ture. Hiriyoonni koo sun garuu ni rifatani. “Maalinni? maaliif asitti dhaaban?…Soore siif dhume….” jedhani. Hubadhaa: bakka sanatti namni heeruu deemee si kenneera taanaan yokiin immoo waraanuma mootummaa agarteetta taanaan ni rifatta. Yakka waan hojjetteef otuu hin taane, waan reebamuun kee hin oolleeef. Ni reebamta, ni hidhamta, yoo dubbiin kee shakkii qabaatemmoo ni ajjeefamta.
Bakkuman jiru taa’een babalarraan bakkeetti gad ilaale. Waraanni konkolaataa sanarra jiru baay’eedha. Humna addaa Oromiyaa fi raayyaa ittisa biyyaati wal makee jira. Meeshaan konkolaataa sanarratti hidhamee jiru kilaashii isaan baattatan sana malee kan ani maqaa beekuu fi hin beekne baay’eetu jiru. Diishqaa kan jedhan kan teessuma kaameraa fakkaatu of jalaa qabu tokko, bireenii isa miilla lama qabu lama, kan tumtoo moonyee fakkaatu sana tokko tu jira. Konkolaataan tokko 3F, tokko Ambulaansii waajjira Fannoo Diimaa, tokkommoo konkolaataa bulchiinsa aanaa ture. Kun hunduu waraana amma humnisaanii baachuu danda’u baatanii ana ogeessa fayyaa buufata sanaa hojjetu qabuuf dhufame.
Konkolaataa sanarraa akkuma harca’aniin, namni lama kara bitaa mana koo, lama kara mirgaarra fiigaa borootti darbani. Namni sadii immoo kallattiima fuula duraan dhufani. Hiriyoonni koo sun warra fuul duraan dhufaa jiran sana gaafa argan, “fiignuu? Sooressa maaliif teessee nu nyaachifta hin arreedduu boroodhaan baanaa” na jedhani. Ani garuu gogeeman isaan ilaala. Isaan warra duraan dhufe sana malee warra lama lamatti hiramanii mana koo karaa bitaa fi mirgaan itti marsan hin agarre. Ani garuu sanas argeera. Otuun hin agarre ta’ees, rasaasa caalaa akkan hin fiigne bareechee waanin beekuuf fiiguuf yaalii hin taasisu.
“Warra manaa buna haa dhugnukaa!” na jedhe warra sadan duraan dhufan keessaa inni uffata siivilii uffatee ture. Namni kun hoji geggeessaa komaandi-poostii aanichaa fi bulchaa aanaa yeroofii (kan KP) ture.
“Tole, nooraa seenaa ni dhugnaa”n jedhe isa duraan balballi tokkichi qofti banamee ture isa tokkos itti dabalee banaa.
“Sooressaan si’ii?”
“Eeyyee ana”
“Hojiin kee maali? Hakiimiidhaa?”
“Eeyyee”
“Kottu si barbaadnee”
“Tole” jedheen lafaa ka’e. Achuma dhaabadheen, “Garuu maaliif na barbaaddani?”n jedhe.
“Kottu isa dhiisiitii booda haasoftaa” na jedhe dheekkamsaan lafaa na kaasee. Waraanni isa faana jiran lamman cancala qawwee banatanii jiru. Harka koo na qabee bakkee na baase.
“Garuu, kan mana keessatti hafe jiraa?’ jedhee mana keessa gad ilaale mormasaa of duuba dabsee. Ijoollee sana lammantu jira. Manni koo dhiphoodha. Siree koo, firaashii qalloo lafa buutu biroo fi teessuma afur qofatu mul’ata. Namni bakka biroo bakka dhokachuu danda’u hin qabu. Akkasaan yaadanii fi dhaga’anii dhufanitti anatu waraana Bilisummaa Oromoo waamee guyya guyyaan mana kootti afeera, anatu isaan yaala, anatu isaan gargaara.
Gaafan gad ba’u konkolaataa isaanii sana sadan irratti meeshaalee waraanaa ajaa’ibsiisoo amma gararraatti barreesse sanan arge. Waraanni warri kaan, suuqa manoota mana kootti aananii jiranii qabatanii, garii da’oo goranii, gariin immoo akka meeshaa dhukaasaaf sirreeffatanitti konkolaataa bira dhadhaabatanii jiru. “Amma kun hundi anuma qabuuf guuramanii dhufan mitii?’n jedhe sammuu kootti. Akkan du’i naaf kaadhimamteettu ganama qalbiin koo natti himte. Amma sodaa otuu hin taane, miira boonuutu natti dhaga’amaa jira. Sooressaan namni tokko harka tokkoon rarraasee qabee gabaa Qaaqee dhaqachuu danda’u akkas baay’atanii qabuunuu natti tole. Ani nama qal’oo kilogiraama 57 ti. ‘Daampelii’ hin kaasu. Sa’aatii boqonnaa kootti kitaaban dubbisa. Ogummaa Ispoortiis baay’ee hin qabu. Qaama koo keessaa buqqee mataa koo qofatu guddaadha. Akkan du’a deemaa jiru garuu nan beeka. Kanin kana beekuuf, namni deemee heeruu si kennu akka ati qallabduu waraana Bilisummaa Oromoo taateettidha. Nama akkasiimmo inuma ajjeesu. Beekamaadha. Kanaafin akkan dirree du’aa deemaa jiru beeke.
“Kottuu kana yaabi” jedhee qubasaa gara 3F sanaatti qabe.
“Maaliif? Eessan dhaqa?”n jedhe. Kana dubbadhee otuun afaanii hin raawwatiin duuba kootii sagalee qawwee ‘kash kash’ jedhu dhaga’e. Waraana na duubaan jirutu Cancala sirreeffachaa jira.
“Mooji keeti? Yaabi amma” na jedhe. [Asitti arrabsoo na jedhamee fi taatee ta’e miiran amma keessa jiruun barreessuun natti ulfaata. Hiriyoonni koo in boo’an. Kurfiin immoo kellaa buufata fayyaa jala daa’imtee yeroo foqoqaa waaqatti harkashee ol facaaftu konkolaataarra taa’ee fageenyarraa nan arga.] Kanumaan daandii Qaaqeetti geessu qabannee, konkolaataa sana lamaan gidduu na galchanii na fuudhanii ka’ani. Anis, daandii Qaaqeerra na fuudhanii ka’uunsaanii na hidhuuf malee waan biroof ta’uu dhiisuu mala jedhee jajjabinni xiqqoon natti uumame. Jajjabinni koo kun garuu sodaa dhale. Duraan du’aan ture, amma abdii jireenyaa horadheen sodaa jalqabe.
Deemsa konkolaataan daqiiqaa digdama hin caallee booda bakka “Karra Waddeessaa” jedhamu geenye. Bakka kanatti, daandiin Harroojjiirraa gara Qaaqeetti geessuu fi kan Qotaa bakka jedhamurraa Qaaqeetti geessu walitti makama. Daandii kallattiin Qaaqee nu geessu dhiisanii dalga daandii Qotaa geessurra na fuudhanii ka’ani. Qotaa sana kaambii waraanaa yeroofii tu jira. Achi ga’uuf immoo bosona Gumaa Guddaa fi bu’aa ba’ii fi tabba homtuu si hin agarre dabarteeti. Daandii gara Qotaa geessu kanarra na fuudhanii ka’uunsaanii ammoo abdii sila na keessatti uumamtee turte na keessatti ajjeeste. Amma kana deemsisanii naa raawwachuuf kan jedhu natti dhaga’ame. Ani ilma sooressaa miti. Hojii mootummaa hojjechuufin deeme. Dirqama mootummaan ogummaa koon akkan raawwadhuuf natti kenne fudhadheen buufata sanatti ramadame. Obbolaan koo fi firoonni koo Naqamtee fi Finfinneerraa, harmeen koo fi abbaan koo Giddarraa “goda sanaa dhiisii ba’i. Hojiin sun sitti hafuusaa wayya nageenya keef sodaanne” yeroo naan jedhan deebiin koo, “ani hojii mootummaan hojjechaa jira. Dirqama koon alatti hojii siyaa hojjedhu hin qabu. Kanaafuu, homaa naaf hin sodaatiinaa” kan jedhu ture.
Dhuguma immo otuun otuu hojii hawaasni ragaa naaf ba’u hojjedhuu bifa akkasiin nan shakkama jedhee hin tilmaamne. Qaaman waliin hojjedhus bifa akkas jedhee oduu sobaa deemee haasa’ee itti na basaasa jedhee hin yaadne. Hundaaf jaalalan qaba; nama hin cufu. Yoo namni na cufes itti hin qabamu, ittis haasa’ee hin dhiphisu.
Daandii qotaa geessu sana qabannee, bakka Aallee Gumaa jedhamu gaafa geenyu, waraana keessaa tokko dugda konkolaataarra bakkan taa’ee jirutti siqee na bukkee ‘ispoondaa’ konkolaataarra gad taa’e.
“Hakiimii jaal ebelu akkam?” na jedhe maqaa miseensota Waraana Bilisummaa Oromoo ani dhaga’ee beeku keessaa tokko waamee. Homaa hin deebifneef, nan callise.
Ammas qolee koo rukutee, “Mootummaan kan as si kaa’e akka hawaasa yaaltuufi. Kana ni beektaa?” na jedhe. Baay’ee ija babaasa. Gaafan ilaalu, morma narraa gatuuf waan ariifate natti fakkaat. Garuu, abdiin waan na keessatti gogeef sodaa koo awwaaleen jira. Jiraachuu nan barbaada. Garuu, carraa jiraachuu dhabuu kootti gaddaan ija diimeffadhee callisee isa ilaale.
“Gidaamii deemtee jaal ebeluu yaalte. Jimmaa Horroo deemtee jaal ebeluu yaalte. Nan sobee?” na jedhe ammas maqaa miseensota waraana Bilisummaa Oromoo lama waamee. Namoota inni jedhu kana ani haasaa miidiyaa hawaasaarraa jedhamuunin dhaga’a malee eenyummaa isaaniis, bifa isaaniis hin beeku. Garuu, akka miidiyaa hawaasaarraa haasa’amutti jarri kun hooggansa olaanaa waraana Bilisummaa Oromoo keessaa qabu. Garuu ammas namichaaf homaa hin deebifneef.
Afaan Amaariffaatiin, “Eenyu haadha kee tuffattee na jalaa callifta hin dubbattuuy?” jedhee kaballaa humna cimaan fuula kootti erge. Kaballichi garuu na bira kutee uuruu qawwee waraana biroo na dubaan taa’ee jiru harkasaan rukute.
Na’een ture. Garuu, sichuu rasaasatu na eeggatawoo kan jedhu sammuu kootti dhufnaanin jajjabaadhe.
“Oduu durii haasa’aa jirtamoo?”n jedhe gaafan afaan banadhu.
“Ii? Oduu durii?” jedhe akka seequu ta’ee.
“Eeyyee. Namoota ati amma jettu anuu hin beeku. Kanaafin jedhe”n jedhe. Jajjabinni koo murannoo koorraa hin maddine. Dhugaa akkan qabu nan beeka. Dhugaa koo namni na dhaggeeffatu garuu akka hin jirre quban qaba. Kanaafin callisee ture.
“Konkolaataa dhaabikaa. Asuma mitiiree?’ jedhe waraana nu faana jiran keessaa inni tokko mormasaa gara konkolaachisaatti achi dheeressee.
Bakki sun bosonaan uffifameera. Biyyoo yeroo daandiin sun qotame diigamee tuulamee taa’uu fi dhagaa caccabaa qofatu jira. Namni biroon homtillee hin jiru. Konkolaataan sadanuu dhaabataniiru. Ija kootiin fageenyatti biyyoo tuulamaa sana akka awwaalcha koottin ilaale. Harmeen koo bakkan itti gatame hin argiin hafuusheetu natti dhaga’amuu eegale. Obbolaan koo, firoonni koo, jaalaleen koo hunduu karaa eegaa hafuusaaniitiigaa jedhee imimmaan ija na guute. Boo’icha miti, xiiqiidha. Mormi koo gorora liqimsuu dadhabe. Bosona sana keessaa waaqni karoora diinaa fashaleessu yoo naaf owwaate maal ta’a? Silaa dhugaa koo in argaa jedheen bosonicha keessa ija abdiin ilaalaa daandiirraa gadi na maqsani.
[Ammas bakka kanatti waan ta’e baay’eesaa miiran amma keessa jiruun seenessuu hin danda’u]
“Amma maal jettee turte? Jaal ebeluu, jaal ebeluufaa hin beeku. Oduu duriidha moo maal naan jette?” jedhe waraanni sila na qorachaa ture sun natti garagalee. Alaalarraa gama keessatti mana qorqoorroo tokko kan ‘kushinaa’n biraa aartun arga. Otuu mana warra keenyaa ta’een jedha yaada kootti. Fira tokkoyyu bakka sanaa hin qabu. Yoo jiraates akkaataa du’a koo gabaasa malee homaa naaf gochuu hin danda’u. Garuu, Oromo hunda fira koo jechaan jiraachaa ture.
“Eeyyee. ‘Indihum’ dhugaa tokko sitti himuu? Buufata fayyaa keenyaan alatti waraana miti, nama dhuunfaaf lilmoo tokko kennee yoon beeka ta’e hawaasicha duratti baasaatii na ajjeesaa”n jedhe. Kun dhugaa ani qabu yeroo hima tokkoon gudunfamtuudha. Dhugaa kana dubbadhee deemuun barbaade. Yeroon kana dubbadhu ajajaan isaaniis, warri kaanis na dhaggeeffatu turani. Kanuma gidduutti bilbilli wayii ajajaa sanaaf bilbilame. Eenyu akka itti bilbile beekuu baadhus, bilbilichi qaama isaan hoogganurraa akka ta’e ni akeeka. “Ol deebisaa Qaaqee geeffamaa” jedhe ajajichi bilbilicha haasa’ee erga raawwatee.
Baaltiin geeffame soba ta’uusaa mirkaneeffatan ta’ee hin beeku.
Waaqa ani bosona kana keessaa naaf birmadhuu karoorasaanii fashalsi jedhetu naaf owwaate ta’ees hin beeku.
Anatu akka dhuunfaatti waan isaan tilmaamanii dhufa ta’ee waanin itti hin argamiiniif isaan marare ta’ees hin beeku. Kaambi Qotaa sa’aa tokkoof na tursanii gara mana hidhaa Qaaqeetti na geessani. [Turtii koo ji’a tokkoo fi guyyaa 5 mana hidhaa Qaaqee keessatti maal akka fakkaatu yeroo biroo nan barreessa. Har’aaf kanuman isiniif qooduu fedha. Waaqni bowwaa kam keessaayyu yoo waammatan garuu dhugaa qabaannaan namaaf dhaga’a. Hunda caalaa dhugaa koo fi watwaannaa ani otuun sagalee koo hin baasiin waaqatti boo’e akka na baasetti amana. Hundaafuu bagan jiraadhee har’a gahe. Jiraachuu kootti gammadeera. Ammoo seenaa kana bu’aa polotikaa biroof akka sin hin oolfanne abdiin qaba. Kun yaadannoo kooti. Seenaa dhugaadha.
Galatoomaa!
Fuulaa Facebook Lammii Beenyaa irraa.


text:
(Xannacha Keeysaa Kan Qabsoo Bilisummaa Oromoo ABOn Hogganamtu Quucarse)
5. ABO fi ABUT (OLF vs TPLF)
ABO fi ABUT akkaa fi yeroo sadihi keeysatti wal beeku. Isaaniis:
1) Mootummaa Dargi kuffiisu keeysatti lamaanu humna mootummaa diiguuf tattafatu keeysatti,
2) Akka qaama waliin biyyaa Bulchuuf gaafatama fudhatan keeysatti (Motummaa Cehumsaa)
3) Akka Mootummaa TPLF fi ABO Mootummaa TPLF buqisuun bilisummaa fi walaabummaa ummtaa Oromoof falmaa godhuu keeysatti (bara 1992 hanga har’atti).
ABO fi ABUT dhawaata tokko keeysatti kan bu’ureeffamani dha. Haala isaan keeysatti qabsa’anii fi akkaataa isaan itti deeman adda addaa waan taheef ABUT bu’ureeffame wagga 17 booda aangoo Impayeeraa Ityophiyaa harka isaatti galfate. Gaggeessaan Jaarmayaa ABUT kan Jalqaba Argawi Berehe ture. Meles Zenawi bara 1985 irraa eegalee angoo qabate. Rakkoon gartuu Mallasaa fi Aragawii jidduu keessaa inni guddaan akkata humna biraa waliin ijaaramanii Dargii kuffisanii angoo qabatan ilaalchissee ture. Kuniis Gartuun Malassaa Agobaraa tokko jalaatti kan handhurri isa ABUT tahee sabaa fi sablammootii adda addaa irraa jarme ijaaruu yeroo tahuu, kan Aragawii faa ”Multinational Pan Ethiopanist” kan tahe jaarmayaa tokkicha qabaachuu qabna kan jeedhu ture. Gartuun Mallasaa mormitoota isa Aragawii Berehe, Gedey Zeratsion, Kahasay Berhe; Tesfaye Atsbeha, Teklu Hawaz, Asfeha Hagos fi KKf of keessa ariyuun fi garii ajjeessuun waligala jaarmaychaa akka dhunfataniin ABO-tin gaaffii waliin dalaguu gaafatan, innis gaaffiin Oromoo Ityophiyaa keessatti ni deebi’a, kanaaf Agobara tokko jalatti waliin hojjenna jedhan. Gama ABOn yaadi kun fudhaatamuu hin dandeenye, bifa kanaan ABO fi ABUT jidduutti rakkon bu’uraa dhalate. Yeroo sana irraa kaasse ABUT toftaa fi tarsiimoo ABO itti balleessu irratti dhaawataan hojeechuu eegale. Kan duraa Jaarmayaa maqaa Oromoon kan TPLF akka fedha isaatti sossosu ijaaruun murteessaa tahuu hubachuun boji’amtoota waraana Dargii EPDM keeysaa turanii fi kan EPLF irra argatan waliitti fiduun OPDO bu’ureessan.
As irratti kan dagataamuu hin qabnee yeroo ABOn Qabsoo Bilisummaa Ummataa Eritrea jalqabumaa kaassee akka deggaruu yeroo sagantaa siyaasa isa keessatti ka’uu (Sagantaan siyaasa ABO aangoo 8 xuqaa 4 jalaatti akkana jeedha:-” VIII. International Relations: 4. It supports the Eritrea peoples’ struggles or self-determination that are being waged in the empire state of Ethiopia (Prepared in Finfine – Oromia, October 1974 and amended on June 1976.)”), gama ELF/EPLFn garuu walabummaa Oromiya gaaf tokko itti amananii hin beekani. ADULIS barruun alaa EPLF bara 1985 keessaa falmii ABO fi dhabbollee bilisummaa ummatoota Ityophiyaa keessaa jiranii irratti qabuu yeroo barreessuu ”..the demand for the secession of the Ethiopian nationalities has neither an historical nor an economic basis; nor is the extent of the prevailing national antagonism so acutely sharp as to justify it” isa kanaaf ”On Adding Insult to Injury” jeechuun Sisay Ibsa alias Hordofa Q.Loltu Kindling point nr. 8 August 1985 barreessen deebii gahaa itti keenne. Kanaafuu EPLF yeroo mara yaada lakkuu (double standerd)n waan deemaniif namoota akka Yonatan Dhibbisaa, Baacaa(Atinkugn) Dabalee, Kamal Galchuufaa fi kkf kan dabarsee ABUT-f kenne. Bara 1993 waraan TPLF fi ABO gidduutti, keessumaa karaa bahaa tahee keessatti waraanii Shabiyaa gargarsaa guddaa akka TPLF-f godhee dhugaa diidaa jiruudha. Har’as jaarmolee Oromoo wal duraa dhabbataan lamaa tajajiluun isaanii akka dantaa ummataa oromoof hin tahiin Oromoon qajeelchee beeku qaba.
Mootummaa Cehumsaatti utuu hin seeniin duraa ABO fi ABUT waliigaltee September 26 bara 1990 godhatan irratti garagarummaa hundee ilaalcha siyaasa qabanis lafa ka’anii turan. ABOn yeroo mootummaa cehumsaatti seenuu wan inni beekaa itti seene waan gurguddoo shantuu turan. Isaniis;-
1) TPLF gaffii Oromoo akka ABOn qabatee jiruttii akka hin fudhannee, ammoo kaayyoon ABO uummata biraan gayuun hiree kana itti dhimma bayuuf akeekkatee itti seene
2) OPDO diiguu irraa jabeeffachuun TPLF yeroo boodaa jaarmayaa diinaa tahee ABO lolu qopheeffataa jiraachuu
3) EPLF fi TPLF, ABO alaatti ajaandaa dhoksaa isaan gidduu deeddeemuu akka qabaan. Haa tahuu malee ABOn humnaa tahee humnootii biroo waliin Ityophiyaa keessaa jiraachuun dantaa EPLF tahuu,
4) Falmii Ityophiyaa keessaan falmamuu keessatti toftaan habashootaa humna Oromoo gargar hiruu tahuu ni hubata. Kanaafuu hanga danda’ameetti kana hanqisuuf jeecha utuu Mootummaa cehumsaatti hin seeniin jaarmayoolee Oromoo mara kan OPDO irra hafee waliin waliigalteen Khartum, Sudanitti tahe.
5) Akka dhaabatti ABOn qophii jaarmayaa gahaa akka hin qabnee.
Karaa biraa jarmaan akka ”Coalition of Ethiopian Democratic Forces(COEDF)”-ffaa yeroo akka mootummaa cehumsaatti hin seenne dhorkaamaan ABOn kan Roma irratti hin hirmaatiin akkamiin ”London peace conference” irratti akkan hirmaatuu tahee ka jeedhuu gaaffin ka’uu ni malaa. Kuniis ka tahee sababooti gurgudoo Kanaafii:-
1) Humnii Waraan qabaachuu akkasumaas humnii waraana ABO karaa Dirree Bahaa daran itiitaa fi sirnawaa waan tureef humnaa dafee caabuu akka hintaanee humnootii heedduu biraattii hubataama wan tureef,
2) Gargaarsa EPLF, dantaa mataa isaa tikfachuuf (tasgabbiin jiraatee walabummaa isaa argachuuf)
3) Mootummaan USA Oromoo caala Ityophiyaanistiin hin jiru, Kanaafuu ABOn yoo biyyaatti galee ni liqinfaama malee namni yaada isaa irraa fudhatu hin jiru yaada jedhu waan qabaachaa tureef, akkasumas konfrensii London caamsaa 26, 1991 gaggeeffame irratti jiilli ABO Leencoo Lataan hogganamu bakka bu’ee irratti argame yaada US assistant secretory of state for African Afairs, Mr. Hank Cohen, Oromoon regional autonomy bulchiinsa Federala Itiyophiyaa keessatti akka fudhatee jiraatu jedhu dhiyeesse waan fudhateef, (David H. Shinn, December 2004)
4) TPLF ilaalcha siyaasa qabduun, ABOn hogganaa fi miseensota isaa amansiisee mootummaa cehumsaatti hin galu, yoo gales yaada TPLF tarkaanfachiisuuf deemu fudhachuuf deema jette wan eegedef,
5) Dhiibbaa Biyyooti akka Germany, Norway, UK fi Netherland ABO karaa ORA gargaaraa turan, ABOn humna boru ciimuu dandayu ni ta’a jeedhaniis yaadaa waan turaniif,
Gama ABOn murtiileen darban kan sirna Jaarmayaa eegee, Koreen Gidduu ABO kan murteesse utuu hin tahiin Leenco Lataa fi Diimaan Nagawoo murteesame dha, TPLF fi EPLF waliin mallatteessanii booda kan koree gidduu quba qabaachisan dha. Kunuu tahee chartara galaamee irratti yaada walfakkaataa dhaabuu, yeroo chartar keessaa turamees akkaataa hojii irratti wal hubannoo dhabuu fi bahuu irratti dhaabicha keessatti dhaabbii walfakaatuu dhabuun dhibdee har’aa ABOn irra gaheef madda ta’e.
Barootii sagaltamoota keessaa akka ”Selamawii Oneg”, Ebla bara 2012, Oslo-tti akka Partii maqaa moggaafatu barbadachaa jiruutti, Caamsa bara 2012keessa moo ”Waltajii Marii” ofiin jeechuun akka cilaalluu mataa baafataa fi dhofkataa bar 20 deeme har’aa of labsuuf dhiissuu keessatti dorroobee jira. Dobni kunis ni dalataa fi ni gataataa namni beeku hin jiru. Kun hundi firii adeemsa xannachoota dhaaba kana akka gaaddiidduu waliin deema turanii ti.
Akka Jaarmayaatti ABOn yeroo Mootummaa cehumsaatti seene rakkoo gurguddoo shan qabaacha ture. Isaniis:-
1) Hogganii dhihaaf Bahaa kan haala fi naannoo adda addaa fi hogganummaa adda addaa jalaatti hojeetaa tureetu yeroo calqabaaf wal keessaa deemuu eegale. Waldhunfatanii wal qajeelchuun hin ture.
2) Gaafa ABOn Kora Sabaa lamaffaa (1989) gaggeessuu namooti mana hidhaa keeysa turan yeroo dhaabni bara 1991 Finifinnee seenuu hojii dhaabichaa sadarkaa hogganaatti utuu hojjeetanii, bifa sirnawwaa tokkon hogganumaatii dhuunfatamuu hanqachuu
3) Namni bara sana ABO bakka bu’e jiruu chartara gaggessaa ture Leencoo Lata dha. Ilaalchii isaas kanuma har’a naannessu kan Ityophiyaa demokraateessuu malee haalli ABOn qabsoo hidhannootti isa deebisu ni dufa jeedhu hin yaadne. Abdiin isaas mootuumma USA, EPLF fi gaggeessaa TPLF Malassa turan. Akka ilaalcha Leencoo-tti dhimmaa Oromoo Ityophiyaa keessatti akka hiikamu ABOn fudhannaan Mallasaan ABOf obsa godhate ykn ”power share” godha kan jeedhuu amantaa isaati.
4) Uummata Oromoo yeroo sanatti ka’e bilisummaa isaa goonfachuuf hawwe, akka Jaarmayaatti ABO dursee fi hogganee akeeka yaadameef sossosuu hanqachuu
5) Qooda hojii addan qooddannaa keessatti daandii ilaalcha siyaasa hordofuun wal ramaduu. Kunis Hojii Jaarmayaa ABO Galaasa Dilboo akka gaggeessuu, hujii Mootummaa Cehumsaa Keessaa Leencoo Lataa akka gaggeessuu tahuun akka Hantuutaa fi bashoo kan tokko goodhuu inni tokko eeggachuu, gartuu wal irratti ijaaruu fi amantaa wal irratti dhabuu dagaagise. Waan hedduu tarreessamu keessaa wan xixiqqoon akka fakkeennaatti ka’uu dandayan keessaa, warra Ministeeraa Wayyaaneen kenniteefii fudhatani itti turan xiinxaluun feesisa.
A) Zagayee Asfaw gafa mana hidhaa ture qophaatti kan tajaajilamaa ture, gafa Dargiin dhimma araaraa fidu Abba Biyyaa waliin kan jalqaba fudhatee mana hidhaa irraa bahee minsteera Dargii kan tahee, bara chartaraas Maqaa ABOn Ministeera Qonnaa ta’ee ramadame. Dhugaa dubbachuuf Zagayee Asfaaw caala Ityophiyanist tahee hin jiru.
B) Dimaa Nagawoo, Malerid irra garaa ABO kan dhufee, sanatti aansee koraa ABO jalqabaa irratti kan Dura ta’aa ta’ee filame utuu jaarmayichaf waa hin dalagiin dirqama isaa gatee barnootaaf biyya Senegal deeme. Yeroo barnoota irra deebi’uus haalli inni Waajirri banameef akka biyya Jarmaniitti hojeetuu isaaf mijjawaa itti fakkatee fi filmaata biroo dhabuun ABOtti Sudanitti dabalamee (Maddii odeeffataa kanaa Kitaaba Dandii Nagassoo jeedhuu fuula 110 akkasumas gaaffii fi deebii Diiman ESAT waliin bara 2011). Diimaan bara yeroo Nirobi ture, sababaa Galaasaan utuu isa quba hin qabaachisiin dirree kibbaa deemeef jecha, vidio Waraana Dirree Kibbaa waraabee Diimaa bira ture yeroo booda, harka tika wayyaanee, Kinfe Gebremedin, argamuun isaa, akka inni dabarsee kennetti isa shakkisiise. Diimaan ABO keeysatti ilaalcha habashoota irraa isa fageesuu godhatee hin beeku.
C) Ibsa Gutamaa akka har’aa uttu hin taanee gaaf sana nama Ityophummaa leellisu ture. Dhaabbiin isaa kan har’aa kuniis kan madditee erga bara 1993-tti Leencoo Lataa isa hiksiisuuf jedhamee biyyaa deeme mootummaa Malasaaf Qabsoo hidhannoo keessatti lamaffa qooda hin fudhadhuu ABOniis akka inni hidhannoo hikkatee seeran Ityophiyaa fuudhatee biyyatti deebi’u irrattin hojeedha jeedhe malateessee achii bahees jirutti hiikuuf erga irratti bobba’eeti.
D) Ahmed Hussen Ramaadiin nama kanaa gartuu Leencoo fi Galaasa gidduutti kan rakko fide keessaa tokko. Bakka inni ramadame kanatti Mokkonon Galaaniitu yaadamee ture. Sabbonumman Mokkonnon Galaan fi Ahmed Hussen walitti madaaluun hin danda’muu. Leencoon garuu ulaagan isa warra sirnaa Ityophiyaaf mijaatan wan taheef Ahmed-n ramade.
Karaa biraa warra yaada Ityophiyaanismii of keessaa qaban jiruu irratti ramaaduu duwwaa utuu hin tahiin, heeraa dhaabichaa caabsuun akka qabsa’an jireenyaan dagaamu qajeelfamaa fi ofii fakkii tahuun anjeessuun eegalamee. Kuniis :-
1) Dimaa Nagawoo kan seera dhaabichaa oliitti of ilaaluun yeroo jalqabaaf seena ABO keessatti qabsa’oonii akka walfudhaan dhiibe. Kuni qaama qabsichaa lamasheesuu fi qabsaawota jireenyaa barsiisuuf tarkanfii fudhatame dha. Hogganoonnii garii yaadicha mormanis hambissuu hin dandeenye.
2) Dabballee ABO fi kan TPLF Finifine keessattii namni wal biraa qabee ilaalee nama aja’ibaa ture. Kan ABO wayyabnii yeroo kophee adiidasn ya’an kan TPLF barbaasoon deemaa turan. Yeroo kan TPLF Mooraa jiraan keessatti of hojeetanii nyaatan, kan ABO mana Foonii magalaa keessatti dabaree dhiphiisuu turan. Mooraa Gulaalee keessaa Nadhii, Gutamaa, Dawud fi Toleeraa irra kan hafee hunduu Hoteelaa dhiphiisaa ture. Wan gafaas barsiifametu har’aa dhaabichaaf ba’an guddaa maatii qabsa’otaa tajajiluu tahee jira.
Itti fufa………………….


text:
(Seenaa Gooticha Oromoo Baaroo Tumsaa) Jaarraan amma keessa jirru jaarraa qalama malee seenaa dhiigaan itti barreessanidha. Sababnisaas seenaan dhiigaan barreeffame ija waan godhatuufi. Arrabni qoraattiifi sammuu joonja’aan jaarraa 21ffaa keessatti bakka hinqaban. Sababnisaas dubbii hadhaayaa afaanii waan nama baasaniif. Warreen abashaa impaayera nuti jiraannu keessatti jaarraa tokkoo oliif seenaa Kuushiin akka hinjirre godhanii balleessuudhaan madaa hinfayyine nurratti uumaniiru. Seenaa isaanii malee kan warra senaan isaanii Seemeetik hinta’iinii hedduu burjaajessaniiru. Keessumaayyuu Oromoo jiraataa biyya Itiyoophiyaa ta’uusaa utma beekanii, alaa galee, amantiifi biyya hinqabu jedhanii eenyummaa isaatti akkanni qaanawu taasisaa turaniiru. Har’as taanaan ilmaansaanii jijjiirama sammuu fiduu dadhabuudhaan dhimmi Itiyoophiyaa isaan malee Oromoo akka hinilaallanne godhanii qaanii tokko malee odeessu. Seenaan Itiyoophiyaa seenaa Kuushiifi seenaa Oromoo akka ta’etti tasa hin amanan.
Seenaan nafxanyootaa bara minilikii,bara Hayilesillaaseefi Dargii guyyaa guyyaaatti rakkina uumaa jiru; nutu caalaa nafxanyootaati malee maalummaafi seenaa Oromoo wajjin waan wal qabate miti. Har’as taanaan hololli nutu caalaa yookiin nafxanyoonni kun egaa har’a kan isaan barbaadan Itiyoophiyaa barbaadan dhaabbachuudha. Jarreen kun egaa Oromoos ta’e uummata kibbaa qabeenya isaanii malee isaaniin hinbarbaadan. Shirri nafxanyootaa kana qooqa ittiin ibsinutu nurakkisa. Yeroo Oromoon cunqursamee lafti isaa irraa fudhatamee aadaansaa wanjoo jala gale, akkasumas seenaa sobaa irratti fe’ame jalaa bilisa ba’uuf ofiikootiinan ofbulcha jedhee yeroonni ka’u, ‘Gaallaan maalta’eetu’ jedhanii arrabsoon mogolee isa buusu. Biyya bulchuun nuuf kenname isinimmoo nujalatti bitamuudha; carraan keessani jechuun Waaqa wajjin walloluudha jechuun akka waan Oromoon Waaqa malee uumameetti soba guyyaa saafaa amantii isaaniin da’ate sanaan sammuu nu hadoochaa turaniiru. Itiyoopiyaan qomoo kanaan haabitamtuun seera Waaqarraa dhufe utuu ta’ee nutis warri lafattiirra jiraannu beekuu qabna turre. Kanaafuu jarreen warra nutu caalaa kanaaf goonkumaa hinmijatu. Ummanni bittaa kana jala jiru cunqursamuusaa akkanni hin hubanne gochuudhaan biyya,aadaafi afaan boonsaa utuu qabuu mataa buusee jiraachuusaa ilaalee dhalooti hincallisne hindhabamu. Ammas ta’e durattis qabsoo eenyummaa Oromootiif goototni qabsaa’an lakkoofsi bira hinga’u. Haaluma wal fakkaatuun uummata Oromoofi sab lammoota Itiyoophiyaa keessa jiraatan irra cunqursaa qaqqabu ilaaluu jibbuudhaan bittootaafi miiltoosaanii wajjin wal falmuudhaan saba isaaniif jedhanii kan wareegaman hedduudha. Barreefamni kun seenaa nama uummatasaa cunqursaafi bittaa jalaa baasuuf dhimmaa ture garuu waa’een isaa hedduu hindhagayamin irratti xiyyeefata. Namni kunis Baaaroo Tumsaa jedhamuun beekama. Innis seenaasaafi seenaa uummata balla’aa Oromoo dhiiga isaatiin katabee darbe.
Baaroo Tumsaa bara 1942 lixa Oromiyaa godina wallaga lixaa naannoo Gimbii ganda karkarroo jedhamtu keessatti abbaasaa obbo Tumsaa silgaafi harmeesaa aadde Naasisee Ciratoo jedhaman irraa dhalate. Abbaan isaafi harmeen isaa walitti aansuun du’aan irraa adda baanaan Baaroon obboloota isaa lamaan Raaheelfi Nagaasaa Tumsaa wajjin mana duwwaa keessatti hafe. Yeroo sanatti obboleessi isaa obbo Guddinaa Tumsaa hojiidhaan magaalaa Naqamtee keessa jiraachaa waan turaniif, qophummaa obboleessa isaanii jibbuudhaan dhaqanii bakka jiraatan magaalaa Naqamteetti gatiittiitti baatanii isa fidan. Baaroon barumsa isaa sadarkaa tokkoffaafi 2ffaa achuma magaalaa Naqamteetti erga xumuree booda, barumsasaa sadarkaa olaanaammoo kolleejjii Waldaa Makaane Yesuus Bishooftuutti argamurraa xumure. Itti aansuudhaan Yuunivarsiitii Haayile Sillaasee 1ffaa jedhamuun beekamurraa barnoota Faarmaasiistiin digirii jalqabaa bara 1966tti fudhate. Itti fuufuudhaan utuu hinturiin Yunivarsiitichumarraa seeraan digiriisaa jaaalqabaa fudhate. Baaroon egaa turtiisaa Yunivarsiitii keessatti barattoota jijjiirama barbaadanii wajjin waliigaluudhaan sochii cimaa taasisaa ture. Barattoota kutannoodhaan saba isaaniif qabsaa’aa turanis sadarkaa garaagaraatti ijaaraa ture. Ijoolleen Oromoo muummee barnoota addaa addaarrtti ramadamtee akka biyyaasheef hojjechuu qabduttillee gurmeessaa ture. Bara 1964-1965 waldaa Yunivarsiitii kolleejjii Finfinnee irratti pireezedaantii ta’uudhaan hojjete. Bara 1966 immoo waldaa waliigaltee Yunivarsiitii Finfinneerratti barreessaa ta’uudhan hojetaa ture. Baroota kana keessatti baay’inni barattoota Oromoo Yuunivarsiitii keessatti haaxiqatu iyyuu malee, warruma jiran kanaa wajjin wal arguudhaan mirga uummata Oromoo kabachiisuurratti maree taasisaa tureera. Wal’aansoon barattoota Yunivarsiitiin jalqabame kun utuu hinturiin ifatti ba’uudhaan namoota hedduu sochooseera. Sochiin kunis kana qofaaf utuu hintaane, uummanni Oromoo akka inni mirgasaaf falmatuuf karaa baaseera. Baaroon itti fufuudhaan namoota paarlaamaa keessa hojjetanii wajjin wal argee mariyachuun warra akka Maammoo Mazammirfaa wajjin ta’uun waldaa walgargaarsa Maccaafi Tuulamaa keessatti mormii fiyuudalizimii baadiyyaa keessattis baballisuun sochii mormii bara 1966 keessa turerratti haala mijeessuun shoora olaanaa taphatera. Finfinneefi magaalota kanbiroo keessatti yaada ‘lafti qoteebulaaf’ jedhu irratti dargaggoota hedduu gurmeessuudhaan bittaan warra nafxanyootaa akka gabaabbatu taasisuuratti gumaacha guddaa taasiseera. Wallaansoon bara 1966 ka’e kun duula guddina waliin jedhu uumee keessumaayyuu naannoo Oromiyaa keessatti fudhatama argateera. Fudhatama argachuusaatiif sababnisaa Baaroo Tumsaa ture. Goota humna dargaggootaa ijaaruun sirna Nafxanyootaa barbadeessuuf kutatee ka’e.
Jijjiiramni inni fides Oromoo qofaaf utuu hinta’iin, bittaa warra abbaa lafaa jala turan hundaaf akka ta’e seenaan ni dhugoomsa. Baaroon bara 1966 barnootasaa erga xumuree booda biiroo eegumsa fayyaatti miindefamee hojjechuu jalqabe. Waajjira kana keessa amma turetti loogii bara dheeraaf mana hojii sana keessaa ture qorachuudhaan qajeelfama ture sana jijjiiree namoota hedduudhaaf bu’aa ta’eera. Sobdootaafi warreen malaamaltummaadhaan jiraatanis qaanessaa tureera. Haalli Baaroofi garee hojjetootaa kanaa namootni itti hintolin Baaroo hojiirraa ariyaniiru. Miindaasaarra ariyatamuun cinatti akka shororkeessituu addaatti fudhatamee tureera. Haata’u malee dabni irratti raawwate kun Baaroon wallaansoosaatti akkanni cimu isa taasise malee dugda duubatti isa hindeebifne. Yeroo mara mootummaan bara sanaa Oromoorrti miidhaa dhoksaa waan taasisuuf, akka sabni Oromoo walitti dhufanii mariyatan waan hinbarbadneef waldaan maccaafi tuulamaa akka cufamu taasisaniiru. Kun kan isa gaddisiise Baaroon ummanni Oromoo bakka maree akka hindhabneef ‘Waldaa Dhaaba Dhidheessaa’ jedhu uume. Mul’anni Baaroo keessaa finiinaa ture sun boqonnaa waan isaaf hinlaanneefiif yoo isaan karaa tokko cufan inni ammoo karaa biraan mala dhaha malee sodaachisiifamuu abashaa kanaaf goota hinjilbeenfanne ture. Faayidaalee yeroo qabsoo bilisummaa Oromoof jedhee dhabes homaa tokkottuu hinlakkoofne. Baaroo Tumsaa sochii hedduu taasise cinatti bara 1964 aadde Warqinash Bultoo wajjin bultii ijaarrate. Aadde Warqinash Bultii biyya Eertiraa keessatti dirqama loltummaarra utuu jiranii bara 1982 loltoota amanamoo Mangistuu Haayilemaariyaamiin ajjeefamani. Aadde Warqinash Bultoo obboleettii jeneraal Demisee Bultoo yommuu ta’an, abbaan isaanii obbo Bultoo Ejersaammoo Waldaa Maccaafi Tuulamaa keessatti miseensa turani. Cidhi Baaroo Tumsaa Oromoota sadarkaa hojii adda addaarra bakka adda addaarra jiran hundaa biratti haala ho’aadhaan waan kabajameef diina biratti akka sochii siyaasaatti fudhatamee isaan sodaachisaa ture. Dargaggeessi lammiisaatiif akka guddaatti inaaffaa garbummaa hunkuteessuuf qabatee ka’e kun tarkaanfii diinaa kan itti caalchisaa deemeefi akka malee sodaachisee gara isa dhabamsiisuuf ka’ame sochii bara 1966 ka’e akkanni karaattti hafuuf gumaacha taasisera. Amma ammaatti saba Oromoo hedduu biratti akka gaariitti kan dubbifamuufi jaallatamu (The Oromos voice against tyranny document 1971) kan jedhu garee hojjetootasaa wajjin namoota hedduu bira akka ga’u taasiseera. Barreeffamni kun gara afaan Amaaraattillee hiikamee dubbifamaa ture. Kan inni barruu kana raabsaa tureefimmoo waan waldaan maccaafi Tuulamaa cufameef Oromoota jajjabeessuuf qofaa utuu hintaane, baroota dheeraadhaaf cunqursaafi dabaa saba Oromoorra ga’aa ture barruun kun ofkeessatti waan qabattee jirtuufidha. Dararfamaafi cunqursaa tureef jiru saba Oromoo ittiin bariisuuf jedheetu.
Baaroon bara 1972 tti Afaan Oromoo akka qubee laatiiniin barreeffamuuf Hayilee fidaa wajjin qo’atee yeroodhaaf gaazeexaan ‘Bariisaa’ jedhamu qubee saabaatiin akka maxxanfamu taasisaniiru. Garuu utuu hinturiin mootummaan dargii itti inaafuudhaan fuudhee ministeera beeksisaa jala galche. Har”a gaazeexaan Bariisaa faayidaa siyaasaatiif jedhamee kan qophaawu malee faayidaa eenyummaa saba Oromootiif jedhee miti. Baay’inaan waa’ee eenyummaa Oromoo irrattis kan hojjetaa jiru miti. Maqaa kana qabatee gaazexaan bahaa jiru garuu ammayyuu biyya Oromiyaa keessa jira. Qubee Afaan Oromoo har’a sabni Oromoo itti fayyadamu Baaroo Tumsaafi Hayilee Fidaafaatu bara lubbuun jiran qopheessani. Bara 1973 qabsoon Oromoo akka inni sadarkaa olaanaarra ga’uuf kaayyoo balla’aa baasuudhaan wiirtuu Qaama Qindoominaa yookaan ‘Central Coordinating Body’ dhaaba jedhu hundeesseera. Kunis immoo turee dhaaba Adda Bilisummaa Oromoo jedhutti jijjiirameera. Bara 1974 daba mootummaan Hayile Sillaaseefi jaleensaa uummaatarratti geessisaa turan qaamni qoratu hundaa’e. Kana keessattis Baaroon miseensa ta’ee akka hojjetu erga taasifameen booda namoota Oromoo hinta’iniin rakkoo keessa galafamuuf tureera. Garuu rakkoo isaan Baaroorratti qopheessan kana namoota miseensa Dargii turaniin karaatti hafeera. Baaroon dhaabbata siyaasaa bara sana keessatti hundeeffaman hunda dhiisee saba bara mootummaa Haayile Sillaasee cunqrsaan irra ga’aa ture hundaa kan ofitti haammatu dhaaba Wala’ansoo saba balla’a cunqursamoota Itiyoophiyaa ‘Ye Itoophiyaa ciqunooch abiyootawwii Tigil’ jedhu hundeesse. Dhaabni kunis saba Oromoofi sabaafi sablammoota cunqurfamoota byyattii kan ofkeessatti haammate ture. Isaan booda Dargiin yeroo jabaachaa deemu oftuulummaasaa dabalaa deemuun dargiin dhaaba ‘EMALEDHI” jdhaman diiguutti kaanaan Oromoonni baay’een gara qabsootti seenuu jalqaban. Bara 1974 tti hundaa’ee baha Oromiyaa keessatti soch’aa kan ture Dhaabbati Bilisummaa Oromoo qabsaa’ota hedduu horachuu danda’ee ture. Baaroonis qabsoo kanatti seeenuudhaan gara bahaatti deemee geggeessummaan hojjetaa utuu jiruu bara 1977 tti lubbuunsaa darbe. Duutii Baaroo umurii gabaabaafi akka tasaa dhaaba Adda Bilissummaa Oromoofi uummata Oromoo akka malee naasiseera; miidheeras. Dargaggeessi umurii waggaa 35 tti diinaan ajjeeffame kun bara hundumaa godaannisa hindagatamne saba Oromoo irratti maxxansee jira. Diinni oldeemtota Oromoo karaatti hambisuun isa duras ta’ee isaa asitti kan itti fufaa turedha.
Akkaataa du’asaa ilaalchisee saba Oromootiif odeeffannoon hinkennamne. Haata’u malee, du’a Baaroo Tumsaan booda namootni yeroo sana turan geggeessummaarratti dandeettii dhabuu qofaa utuu hintaane, ejjennoo dhabuusaaniirraan kanka’e dhaabasaaniitiifis ta’e uummatasaaniitiif ta’uu dadhabuudhaan ummata qaanessaniiru. Kaayyoo inniifi kan isa fakkaatan itti wareegamaniif xiyyeeffannoo guddaan hinkennamne. Har’a sammuufi dandeettiin uummata Oromoo yeroo kamirrayyuu caalaa akka malee guddachaa jira. Dargaggoonni Baaroo Tumsaa bakka bu’an Oromiyaa keessaa biqilanii jiru. Dhiigi Baaroo Tumsaa, Guddinaa Tumsaa, Magarsaa Barii, Jaagamaa Badhaaneefi dhiigi goototni Oromoo hedduun bilisummaafi dagaaginaan guutuummaa Oromiyaa keessa walgayee jira. Seenaan gootota Oromoo sirna diddaa garbummaatiif qabsaa’aa turanii bara baraan gabatee seenaarra hindhabamu. Dhiigni dargaggoota Oromoo harka diinaatiin dhangalaafame bilisummaa goolee bantii lafaa hundarratti finiinu argamsiisuu akka danda’u firaafi diinni Oromoos wallaala natti hinfakkaatu.
Nama cimaa kan turaniif waldaa Maccaafi Tuulamaa keessatti geggeessummaan hojjetaa utuu jiranii Mootummaa Hayile Sillaaseetiin hidhamanii rukkuttaan gidirfamanii lubbuun isaanii waxabajjii bara 1962 umurii waggaa 58tti kan darbe seenaafi ergaa obbo Hayile Maariyaam Gammadaatiinan barreeffamakoo kana xumura. Utuu lubbuun isaanii hindarbiin dura hiriyoota isaanii mana hidhaa keessa jiran wajjin turaniin, an kanaan booda fayyee isinii wajjin jiraachuu akkan hindandeenye beeka; garuu kun ergaakoo isa xumuraati jechuun dubbiisaani akka arman gadiitti dubbtan. Jechi Maccaafi Tuulamaa jedhu akka ‘Bofa garaa namaa keessa galeeti; nuuf bofti sun ba’us ba’uu dhiisus summiisaa waan facaaseef, summiin sun nama keessaa ba’uu hindanda’u; nutis akkuma kana inni nukeessa seene kun nukeessaa ba’uu hindanda’u; qabsoon nuti amma jalqabne kunimmoo dhala dhala keenyaan bakka ga’a malee karaati hinhafu jedhanii torban kana dubbatanitti lubbuun isaanii darbite. Har’a kunoo guutummaa Oromiyaa keessatti dhalataan Oromoo barate seenaasaa akka qoratuufi ifa godhu akkasumas utuu akka jabaa diinaan oofamuu lafasaa qabatee akka jiraatu kan taasise dhiiga ilmaan Oromoo kaleessa dhangala’e sanadha. Bittaa abbaa lafaa jalaa baanee bittaa siyaasaa jala hin seennu. Qabsoon walharkaa fuudhii waan ta’eef, har’arra bori akka wayyu dagachuun nurra hinjiraatu. Warreen har’a carraa argannee lubbuun lafa kanarra jirru qabsoo barnootaa, siyaasaa, dinagdee barreessuu keessatti qooda nurraa eegamu fudhachuu yoo baanne dhiigniifi lafeen isaanii dhangalaes ta’e caccabe sun boqonnaa nu dhowwata. Seenaanis duuba deebi’ee nutaajjaba. Qabsoon itti fufa, garboomfataan nikufa akkuma jedhamutti garbummaan wallaalummaafi of wallaaluu akkasumas garbummaan hiyyuma gama hundaa
nurraa haa hunkutaa’u jechuudhaanan barreeffamaakoo kana ammaaf xumura!
Galatoomaa!!
Beekan Guluma Erena PhD Student at Addis Ababa University In Documentary Linguistics and Culture
Email: beekanguluma@gmail.com Skype name: misganu.guluma Tel. 0911074437


text:
Kabala Haalojii
Kabalii haalojii oddeefannoo waa'ee galmee keetii, wantaa amma filataman dabalee agarsiissa. foddaa qaaqa kanaan walfakkatan banuuf, wantoota kabala haalojii dhuma san irra lama-cuqaasuu nidandeessa.
Iddoo qaree kallatti X fi Y tiin agarsiisuu fi haammamtaa wanticha filatame.
Sababa guddisi fuula ammee agarsiisuu ifteessa.
If changes to the document have not yet been saved, a "*" is displayed in this field on the Status bar. This also applies to new, not yet saved documents.
Lakkofsa islaayidii ammee kan lakkoofsa walii gala islaayidootatti aanee jiru agarsisa.
Displays the current Page Style. Double-click to edit the style, right-click to select another style.


text:
Ahmad Abbaa bulgu
Kan darbe dagadhaa maliif dhiphattanii, Har’a qofa ilaalaa seenaa maal qabdani.
Kan darbe dagadhaa hunda irraanfadhaa, Nutu isinii beekaa gorsa keeyna fudhaa.
Kan darbe dagadhaa oduu jara kibbaa, Nutu qaroomaadha worreen gara kabaa.
Jiruu jaarraa tokkoo duubatti yaaddanii, Qaromina keeynan qixaahuu dhabdanii, Maalumaaf of taatan nu ta’uu dhiiftanii?
Nutu bulchuu beeka kan irree jajjabaa, Kan garaa hammaataa nama gadi qabaa.
Borus akka kalee nu jala bultanii, Waadaa goota keeynaa maliif dagatani ?
Goonni keeyna du’ee har’a jaarraa guutee, Isa of biraa dhabnaan guyyaan nutti dhiite.
Goota hunda caalaa kan biyya qaroomse, Kan hunda jaallatu nama wol qixxeesse.
Bosonaa isin baasee dirree irraa sassaabee, Nama isin taasisee nu cinaa isin dhaabe.
Duubatti hin yaadinaa waan durii keessanii, Gadaafi dimokraasii waa beekna jettanii,
Ifa akka keeynaa eessaa argattani?
Kan darbe dagadhaa kan worra du’anii, Hiyyeessiifi wollaalaan baayyachuun isaanii, Dhiphuu lafaa male maal bu’aa qabani?
Goota keeyna faarsaa nu cinaa dhaabbadhaa, Boqonnaa lubbu isaaf mee waaq kadhadhaa, Kan finciltan hunduu dhiifoma gaafadhaa.
Hojii isaa kabajaa goota keeyna faarsaa, Siidaa isaaf sagadaa abaaboon miidhagsaa.
Kan dogoggortanii kara irraa baatani, Siidaa isaa diiguudhaaf itti bobbaatani, Woyyaaneen diina isaa waan ta’e seetanii? Bar nuti tokkumaa maaliif gowwoomtani?
Bar tokko kan keeyna bar tokko kan jaraa, Dabaree isin binna dhugaan kanaa baraa.
Gidduu keessan seennee adda isin qoqqoona, Nageeynaafi hariiroo hunda isin sarbina, Humna isin dhabsiifnee dabaree isin binna.
——————//—————-
Lakki
Seenaa koo aadaa koo lakkii hin dagadhuu, Biyya koo lammii koo an hin irraanfadhuu.
Diina koo fira koo wolitti hin makadhuu, Fira koo ormoomsee diina koo hin filadhu.
Lammii koo saba koo kan woreeramanii, Badii tokko male du’aan yakkamani.
Lammii koo saba koo kaneen madaahani, Kaneen dhiigni jige harma muramanii.
Lakkii hin dagadhuu har’as nan yaadadhaa, Gumaa bahuu jibbus seenaan barreeffadha.
Goonni kee siif goota atumti faarfadhu, Sidaa isaaf sagadi suuraa isaa dhungadhu.
Inni nama hamaa kan lafa baleesse, Haadha harma muree daa’ima ajjeese, Tokkoo ifa laatee kan kaanii balleesse.
Galata goototaa galata hayyootaa,
Galata qabsaahotaa kan woreegamtootaa.
Har’a dammaqeera mirga koo bareera, Kan hafe guuttachuuf karaa jalqabeera.
Waan feete lalabdus an gorsa kee hin fedhu, Fuul duratti male duubatti hin deebi’u.
——————–///——————–


text:
Gareen mormituu Semaayaawii Paartii ibsa gaazexeessotaa kenne iratti Itiyoophiyaan hoomu caalaa rakkina siyaasaa, haawaasummaa fi diinagdee keessa jirti jedha. Rakkina wal-xaxaa kana hiikuuf mootummaan biyya bulcha jiru fedhii fi dandeettii hin qabu, garuu ummaaticha ukkamsuu itti fufeera jedha ibsii kun.
Tibba kana Oromiyaa keessatti ummata karaa nagaahaatiin, mirga seerrii biyyattii keneefitti fayyadamanii gaafii dhiheeffatan mootumman dimshaashaan ajjeesera, hidheera jedha ibsii Semaayaawii Paartii kun.
Kanumaan wal-qabsiises, miseensa Semaayaawii paartii fi qopheessaa barruu paartichaa Geetaachoo Shifarraa, fi Yoonataan Raggaasaa dabalatee miseensonni dhaabichaa biroon mana hidhaa Maa’ikeelaawiitti rebaamaa jirachuu ibsa.
Pireezdaantin paartichaa Obbo Yiliqaal Geetinnet "Nu’i garaa ballannee callisuurra kan ka’e mootumman namoota ciccimoodhaaf fakkenyaa gaarii ta’an hidhatti guuree umurii dheereffachuu akka tooftaatti ittii fayyadamuu amala godhateera," jedha.
Kana Maleessi obboo Yiliqaal Geetinnet mootummaa ummata waalteffate dhaabuun, sirna bittaarraa garaa dimookiraasiitti ceehuuf hojjachuun dirqqamaa lammi biyyattii hundaati. Garuu oggaa 24n darbaniif an argaa jirru namoonni muraasni jijjiramaaf qabsa’an irbaata abiddaa ta'uu malee jijjirramni tokkolleen akkan hin dhufne.
Mootummaa wajjiin mari'achuuf karaan cufaa dha jedhanii, "dhaabbannee deemuuf nu hin hayyamamne, dubbachuuf nu hin hayyamaamne, amma dabareen mana hidhaatti darbamuu kan eenyuti an jedhutuu nu yaddeessaa jira malee karaan motummaa kana wajjin mari’achuu natti hin mullatu," jedhaniiru.


text:
Dirqama dhaggeefatamu kan qabu.Farfannaa Afaan Oromiffaa Haaraa Faarfataa Baayyisaa Alamaayyootiin
EOTC @FAARUU AFAAN OROMIFFAA ORTODOKSII// ERGAMOONNI WAQAA WAL WAJJINIIN DHUFUU.....Matiwwaan waaqayyoo hundumtti keessanuu ijoollee tawaahidoo kan taatan hundinu
faarssaa Haaraa kana dhaggeeffadhaa kan hin ilaalle hin jiraatin farssaa bayyee miira namaa kakaasu farfataa Baayyisaa Alamaayyootin ....... share like subscribe gochuun tajaajila kana haa guddisnu yeroo dhihootti barnoota hedduutu darba ....
Gaaffii karaa Amantaa ka'u kamiyuuu yoo gaafattan asumaan hunduu akka baratuuf isiniif deebisna kanaafu nu hordofaa share taasisaa


text:
Aadaa Oromoo keessttii geersrsi gosa afoola ta’ee yeroo adda adda tti saba keenya birattii beekkamaa fi jaallatamaadha. Hawaasni keenya miira isaa kan ittin kan itti ibsachaa turee fi ibsachaa jiru dha. Mirrii kennuun gammaachuu, gaddaa, goorummaa fi kunnen birooti.
Geerarsa yeroo bayyee kun fayyadamnuuf gootummaa farsuu fi onnee horchiisuuf yemmuu ta’u, dur irraa kaasee hawaasni Oromoo yeroo diina isaa loluuf deemuu fi erga hinjifatee deebi’e booda, yeroo adamoo deemamuu fi yeroo ajjesanii deebi’aan nama gootummaa rawwatee jajjabeessuf ni geerarama.
Namootattii onnee horsiisuuf, fakkeenyaf:-
Arfaasa qotaan malee
Birraa maal aramatu?
Qeerruumman kuusan malee
Fuunaan maal dabalatuu!! Jechuudhan dargaggonni osoo hin fuudhin dursa qabeenya horchuu akka qabaatan onne itti horu.


text:
Injifadhaa sodaa, sodaan sabaan tolu.
Sabni sodaan bulu, bilisummaan helu.
Kan sodaa moo’ate, bilisoomun oolu.
Sodaa yo moo’anne, duunee bilisoomna, bilisoomne duuna.
Takkaa diina ajjeefnee, jiruun bilisoomna.
Yookin aarsaa taanee, du’aan bilisoomna.
Sabni sodaan qabne, takkaa du’e moo’a.
Yookin moo’ee du’a.
Du’a sodaa taa’ee, boyeen mankaraaru.
Ibiddaan of waadee, sabaaf aarsaa ta’u.
Akka ilma Bouazizi, goota Tunisia.
Magaalaa xinnitti, Sidi Bouzid keeysa.
Gubaa gabrummarra, ta ibiddaa wayyaaf.
Diddaa gabrummaadha, fincila lallabee.
Lubbuu saa dabarse, sabaaf fakkii godhe.
Ibiddaan of gubuun, lammii bilisomse.
Akka warra kaabaa, Masri fi Libya.
Bahraini Yaman, Palestine Syria.
Du’a sodaa malee, dhalaa dhiiraan ka’ee.
Dhagaaf mukaan loluun, taanki booji’ate.
Warri waliif nahu, kan waliif hadoodu.
Du’a saba tokkoo, ija gamtaan laalu.
Diinni jabaa tahee, jabaan gargaaramus.
Meeshaalee ammayya, qawweef taankiin lolus.
Du’a sodaaf taa’ee, roorro waliin laalu.
Kuno gamtaan ka’e, sodaa injifate.
Dictaatora turaa, lafarraa buqqisee.
Fer’oona zabanaa, Mubaarak gaashiree.
Saalah fuula gubee, Ali biyyaa baase.
akka lukkuu rifee, Qadafi ajjeese.
Harqoota gabrummaa, gamtaan firra cabse.
Nu namaa gad jirraa, ilmaan abbaa Gada.
Du’a sodaa teenye, bonyee mankaraarra ?
Akka abbotii teenyaa, ka du’an sodaanne.
Du’a nama tokkoo, ija sabaan laallee.
Nu waliif hadoodnee, waliif tumsa taanee.
Leenci qomo leenca, sabni sodaan qabne.
Gamtaan lafaa kaane, sodaa injifanna.
Sodaa injifannee, duune bilisoomna, bilisoomne duuna.
Takkaa diina ajjeefne jiruun bilisoomna.
Yokin aarsaa taanee, du’an bilisoomna.
Sabni sodaan qabne, takkaa du’e moo’a
Yokin moo’ee du’a.
Barataaf barattuu, leenci qomo leenca.
Harqoota gabrumma, warri cabsuuf kaatan.
Bahaa dhihaa kaanee, isin faana jirra.
Warri kaabaa kibbaas, tumsa keeysan lollaa.
Sodaa taankiif boonbi, manattin galina.
Gamtaan lafaa kaanee, wama qabnuun lollaan.
Sodaa injifanne, sabaaf tola oolla.
Waayyaannee buqqifnee, waan yaadde hanqifna.
Olyad B.
Check Also
Abbaan Seeraa naaf haa jijjiiramu’ waan jedheef qofa adabbii qarshii 500 irratti murteessee jira..
Dabalataan manni murtii guyyaa har’aa Jawaar Mohaammad Abbaan Seeraa naaf haa jijjiiramu’ waan jedheef qofa …


text:
Kan waggoota 37f taayitaa prezidaantummaa Zimbaabuwee qabatanii turan – Roobert Mugaabee, eega waraanni biyyattii jalqaba torban kanaa irra mana isaaniitti ugguran as har’a yeroo jalqabaatiif uummata duratti mul’atan.
Ka dadhabbiin irraa mu’atu – Mugaabeen, gaawaanii eebba barnootaa bifa uqulisaa fi keelloo wal-makaa qabu uffatanii, sagantaa eebba magaalaa Haraaree keessatti geggeessame irratti yeroo argamanitti eebbifamtoonni harka walitti-rukkutuun simatan.
Hoogganoonni mormitootaa, dhaabonni Siivilii fi gurmuuleen mirga dhala-namaa akka prezidaant Mugaabeen hatattamaan taayitaa gad-lakkisan ennaa gaafataa jiranitti, uummatni biyyattii akka danqaan gidduu kana mudate dafee furmaata argatu abdataa jiru. Garuu, Mugaaabeen amma illee ofiin taayitaa gad-lakkisuu sana akka fudhachuu didan tu odeessamaa jira. Prezidaantiin Afrikaa Kibbaas, Kaleessa ennaa paarlaamaa biyyattiif haasawa godhaniitti, dhimma kana irratti tarkaanfii cimaa fudhachuuf, yeroon isaa hin geenye – jedhanii turan.
Suuraan prezidaantichaa duraanii har’a bakka eebbaa sanaatti kaasame akka agarsiisutti, Hoogganaa humna waraanaa – Konistaantinoo Chiweengaa wajjiin dhaabbataa turan.
Dhimma argaarsaan ministara dhimma-alaa Yunaayitid Isteets – Doonaald Yamaamootoo, Zimbaabiween akka bara haaraatti ceetu abdii qaban.


text:
Yeroon itti jirru kun yeroo mootummaan wayyaanee filannoo dharaa fi fakkeessaa ittiin umurii isaa dheereffachuuf jecha uummata biyyittii addatti dargaggoo Oromoo maqaa filannoo gufachiisuu fi filannoon booda sochii fincilaa natti kaasuu malu, sababa jedhuun doorsisuu, qaama hir’isuu fi hidhuun dararaa jajabaa irraan gahaa jiraachuu dargaggoo Oromoo jalaa waan dhokate hin qabu.
Kanaaf, gochaa mootummaan abbaa hirree wayyaanee filannoo fakkeessaa fi soda sochii fincila Oromoo irraa qabuun gamanumaa dararaa dargaggoota irraan gahaa jiru ilaalchisee ibsa kennuun dirqama tahee jira. Guutuu Isaa dubbisuuf as tuqi
Ibsa Koree Sochii Fincila Oromoo(KSFO) Haala Yeroo Irratti Kenname!
Yeroon itti jirru kun yeroo mootummaan wayyaanee filannoo dharaa fi fakkeessaa ittiin umurii isaa dheereffachuuf jecha uummata biyyittii addatti dargaggoo Oromoo maqaa filannoo gufachiisuu fi filannoon booda sochii fincilaa natti kaasuu malu, sababa jedhuun doorsisuu, qaama hir’isuu fi hidhuun dararaa jajabaa irraan gahaa jiraachuu dargaggoo Oromoo jalaa waan dhokate hin qabu.


text:
Akka qorannoon hedduun ibsanitti, handhurti guddinaa, walqixxummaa fi bulchinsa Oromoo kan sirna Gadaa waan gurguddoo lama irratti hundaawee ture. Suniis Qoodaa fi Irbuu dha. Wannen lameen kun hundee mootummaa Oromo kan sirna Gadaati. Akkasumaas qoodaa fi irbuun utubaa walboonnummaa fi sabboonummaati. Kanaafiin walboonummaa ibsuu dura waayee dhimmoota gurguddoo lameen kana irrati waa dubbachuu barbaade.
Qooda
Qoodni sadarkaa duraatti mirga yokaan haqa namni/ummanni tokko uumaan qabu beekuu fi kennuufi dha. Qoodni sana bira dabree sirna Gadaa keessatti tartiiba dhalootaa fi guddinaa daddaa dhalootaa hammatuu irraa eegalee hamma caasaa Bulchinsa fi jireenya hawaasaa kan guyya-guyyaa keessatti bakka ol aanaa qabaachuutti deema ture. Arrallee manguddoota keenya birata ulfaataa dha.
Qoodni madhaa maatii tokkoo keessatti obboleeyyan akka tartiiba dhaloota isaanitti kabajaa fi dirqama jiruu walii kennuu irraa ka’ee hamma dame dhala Oromoo Booranaa fi Bareentumaatti deema. Angafaa fi quxisutti beekkama. Jechoonni angafaa fi quxisuu (maandhaa) kun obbolleeyyan waliin dhalatan guddaa fi xinnaa yokaan kan dura dhalatee fi kan booda dhalatan bira taree yaada ballaa hirmaata caasaa bulchinsa Oromoo durii keessatti tartiiba mirkani-madaala(check and balace) bulchisa sirna dimokraasiif tahutti kan tolfame jedhanii hayyoonni ibsan ni jiru.
Fakkeenyaaf qaceelaan/suduudaan/ tahuu battulle hangafni akka “upper House” Quxisuun akka “Lower House” tti hojii bulchinsa sirna Gadaa adda qooddatan, yokaan ammo hanafni akka “conservative” quxisuun ammoo akka “progressive” tti jechuu dha( Asmrom Leggesse).
Akka warri kun ibsutti angafaa fi quxisuun yokaan ammo Boorana fi Bareentu tartiiba dhalootaa qofa osoo hin tahincaasaa tajaajilaa sirna Oromoon akka bulchinsaaf tahutti tolfatan tahutti amanu.
Maquma Booranaa fi Bareentu jedhu kanaahuu akka tesuma lafaatti moggaafame warren jedhan ni jiru. Booranna ( Booro Aanaa), Bareento/Bareentu/ ( Bari Aantu)( Gamachu Magarsa). Lama-lamaan qoodamni sirna hangafaafi quxisuu kuni Oromoota biratti haalaan beekkamaadha. Caasaan qoodamaya hangafaa fi quxisuu Booranaa fi Bareentu irraa jalqabdu hamma gadiitti deema. FKF Boorana Kaabaa ( Macha-Tuulama); Boorana kibbaa ( Sabboo-Goona); Guji ( Aanna-Digalu?); Bareentu ( Xabboo-Roobe); Karayyu (Dullacha-Baaso) kkf. Kuni hundi kan bifa kanatti qindaaweef hojii bulchinsaa hedduu keessaa inni tokko qooda ifaa fi kallattiin kennuu akka isaan dandeessisu ja’amee amanama.
Bifa waliigalaatti qoodni haqa, beekkoomsaa fi kabajaa qaamni tokko matayyattiis tahe waloon qabu sharafa tokkoon maletti beekanii kennuufi. Fkf Oromoon eeyba; teessuma barcumaa; nyaataa fi dhugaatii; aangoo; kabaja mirgaafi dirqam akka angafaa fi quxisuutti waliif kennaa. Wanni as irratti hubachuu qabnu dantaa matayyaa tiksuu irratti hangafaa fi quxisuun akka wal hin caalle beekuu dha.
Sirna Gadaa keessatti quxisuun angafa yeroo of dura dabarsee teessisu, hangafni ammo qooda inni laateef kana beekee galatoofachuu bira dabree akka inni bakka hin taane irra hin teenye tiysa. Bakka akka hirmaata gumaa, dhaala qabeenyaa fi kunuunsa hedduu keessatti yeroo quxisuun angafa dura dabree qooda arkatuutu jira.
Akka bulchinsa sirna Gadaatti qoodni waloo waa sadi gurguddoo keessatti caalatti mullata. Isaaniis: Eebba, Yaa’a (gumii) fi Bulchisan keessatti. Guyyaa eebbaa aangoon guutuun tan qaalluuti. Guyyaa filmaataa aangoon guutuun tan gummii (yaa’a) yokaan warra filatuuti. Guyyaa bulchinsaa aangoon guutuun tan abbaa Gadaa fi jila isaatti. Qoodni sirna kana sharafaa fi maamii maletti ifatti calaqisee mullata. Ittiis hojjatamama. Aangoon bulchinsa sirna Gadaa waggaa sadeet sadeetiin jijjiiramuun qaama qooda jennu kanaati.
Walumaa galatti qodni utubaa tokkummaa oromoo kan sirna Gadaati ture. Qoodni tartiiba mullata hawaasni oromoo ittiin wal tajaajilaa ture dha. Qoodni bu’ura jaalaa, kabajaa, wal duskannooti waliin boonu (walboonummaa) ture. Qodni ifatti beekkamuun masaanummaa, waanyummaa ( haasidummaa ) fi waldorgommii hin taane hanqisa. Bira tarees bakka qodni dhabame tokkummaan hin jirtu.
Sababni arra Oromoonni tokkummaa dhabanii, waliif abboomuu fi wal jaalachuu hanqatanii; walmorkuu, wal jibbuu fi walitti masaanawuu filataniif keessa tokko sirni kuni laffachhuu dha.
Irbuu
Irbuun murtii yokaan wa’ada dhunfaaniis tahe gamtaan ilmi nama waan tokko raawwatuuf yokaan tiksuuf kaayyatu. Yeroo ammaa irbuu (oath) fi kakuu (swearing) wal jijjiiranii haa itti fayyadaman malee jechu lameen kunneen duriif gargari. Fakkeenyaa ibruu yeroo seentu kakuu keessaa baataani. Yokaan irbuun jalqabdeeti kakuun xumurta. Akka aadaa Oromoota duriitti.
Irbuun jalqaba murtii irratti dhufti. Garaagarummaan jechoota lameeni bakki itti sirritti mullatu, dhugaa baasuuf ni kakatan malee irbuu hin seenan. Irbuu waa raawwatuu fi tiksuuf seenan. Gabaatti dhugaa baasuuf ni kaakatta, murtii guutuuf irbuu seenta. Irbuu sirnaa fi meeshaalee ittiin seenaniitu jira. Irbuu mataa ifiitiif, waliif fi sabaaf seenama.
Fakkillee biraa kan akkanaas kaasuun ni dandayama. Irbuun kakuu irra bal’aadha (broader concept). Irbuun hidhaa dagalee sirna bulchinsa Gadaati. Akkuma addunyaa tana irratti ballinnaan beekamutti namni tokko yeroo dirqama gurguddaa fudhatu dirqama sana amanamummaa fi haqaan raawwachuuf irbu seena.
Oromoo biratti irbuun waan hunda irra cimtuudha. Irbuu cabsuu irra lubbuu dhabuu yokaan ilmoo ofiitii fi qabeenya ofii dhabuutu irra laafaadha. Kuni qorqalbii fi hamilee Oromoota durii keessatti gatii guddaa qabaachaa ture.
Waani irbuu seenamee tokko hamma fedhees turu injifannoo yokaan dhabama mataa nama irbuu seenee sanaan raawwatama. Gootonni Oromoo hedduu kanaaf fakki cululuqoo dha. Irbuu cabsitee torbaan saamii seentee yokaan torban dachii seentee jalaa hin baatu jedhama. Tanaaf irbuu torba olii torba gadii jedhamtee beekkamti. Irbuun ati arra cabsite si bira tartee hormaata kee abbu torbatti miiti jedhamee amanama.
Walumaa galatti irbuun hidha qorqlbii fi kaaya hamilee (moral code) oromooti turte. Madda wal amantaa fi wal irratti abdatuu akkasumaas walboonummaa ti.
Gabaabatti gadi fageenya hidda irbuu kaleessaatu tokkummaa fi maalummaa Oromoo akka arra gayan taasise jedhu, manguddoonni. Duuba gaa, arra qoodni dhabame Oromoonni walitti masaanawanii, irbuun laaffattee hojjatuu hanqatte Oromoonni wal shakkanii walgananii waliin boonuun hanqatan.
Keessattuu bakka suunsumni sadiin bulchinsa ilma namaa:qaama heera tolchu, kan heera muruu fi kan heera hojii irra oolch (legislative, judiciary and executive bodies) walfaana hin argamnetti irbuu fi qoodni silaa jaarmayoota Oromoo tajaajiluutu irra ture. Sababa sirni lameen kun soda, kabajaa fi qanuuna dhabaniif namuu ifiin bulaa tahee Oromoonni arra faca’aa jirru. Walboonummaan akka hin dagaagne taasise.
Waliin Boonuu (Walboonummaa)
Akkuma hubatamutti, ifiin-boonuu, waliin-boonuu fi sabaan-boonuun dagaaguun cimina ummata tokkooti mirkaneessa. Eenyummaa ummata sanaati dhugoomsa. Tokkoomseeti waliif abboomsa.
Waliin boonuu (waliin boonummaa) yeroo jennu maal jechuu keenya? Garaagarummaan waliin boonuu fi sabaan boonuu maali ? Maalif wanni Oromoon ifiin boonuu fi sabaan buunuu guddisee waliin boonu kana hanqisee?
Eeyyee, waliin boonuu jechuun beekkomsa, qabeenyaa fi tajajila namni tokko yokaan takka qabdu guumachite yokaan gumaachuu dandeessu quudhanii itti gammaduu, itti abdachuu fi itti boonuu dha. akkan ani ibsuu barbaadetti waliin boonuun nama lama irraa jalqabee qaama sabaa gaditti jiru hunda ilaala. Kana yeroon jedhu waliin boonuun (walboonummaan) sabaan boonuun ( saboonummaan ) adda akka tahee fi ofiin boonuu fi sabaan boonu jiddutti akka argamu ifa natti fakkaata. Fakkenyaaf qaamni oromoo kanneen amantii adda addaa qaban, kanneen naannoo adda addaa qubatan fi dame dhala oromoo adda addaa waliin boonuu fi wal irratti abdachuu dandayuu dha.
Eegasuu, bakka walboonuun dagaagetti irbuu waliin seenan caphsuu fi qooda walitti waakkachuun walshakkuu fi wal irraa abdii dhabuu hin mudatu. Keessattuu osoo jiran waltinnisuu dhabanii garaa duuyda walitti tahanii yeroo waldhaban (du’an ) booda wallin dhaadachuu, waliin boonufi qooda waliin kennuun fi tarree gootaatti walramaduun asxaa laafina walboonummaati. Mee laalaa, gootota keenya Abbiche Garbaa, Lenjisoo Diigaa,Bakar waaree irraa jalqabannee hamma Jaarraa Abba Gadaa kan kaleessa aakirametti tarreessinee yaadachaa jirra. Mee kan Lubbuun jiran hoo mee qabna? Hooganoota Qabsoo bilisumaa turaniif arraas tahan lakkaawuu ni dandeenya taha. Garuu meeqa keenyattu irratti waliigala? Garagarummaa ilaalchaa akkuma jirutti tahee.
Seenaa keesatti eega Oromoon gabroomtee as yeroo duraatiif ofiin boonuu, waliin boonuu fi saban boonuun kan kabsatee guddachuu egale dirree qabsoo keessatti.
WBO biratti isaan sadeenuu wal qixa guddachaa dhufan. Keessattuu waliin boonuun (walboonummaan) bifa adda taheen jecha Jaallumaa jedhuun bakka bu’ee madda cimina waraanaa fi bulchina qaama QBO tahee dagaagaa ture.
Sababa jaallummaan waan hundaa ol taheef fkf amantii, gosummaa fi naannummaa wanni biraa hafnaan obboleessa waliin dhalatan caalsifamee hubatamee itti hojjatamaa tureef qabsoo bilisumaa oromoo tan dadarkaan meeqa mudatte akka sana hunda irra aantee as geessu taasese. Garuu, fakkeenya WBO kaasuun kiyya walboonummaa ummataatiis akkuma qaama jaaramee sana maaf hin tahin jedhee ifaajuu kiyyaa miti. Jarreen sadanuu walqixa guddisuun ni dandayamaa mullisuuf malee.
Haatahuu ammo, bara 1991 yeroo WBO ummata isaatiin walitti bahu ifiin boonuu fi sabaan boonuun guututti fudhatamee waliin boonuun ammo liqimfamee yokaan irraanfatamee akka jirtu ammo afaanumaan fakkeessuuf jiraachaa kan ture fakkaata. Haalli walboonummaa kana irratti akkaan waa jedhu na godhees hubannoo kana.
Sababni guddaa waliin boonummaan hiree kana mudatees xiyyeeffanaan diinaa suduudaan waan isa aggaamatuufi. Walboonummaa hanqisuun sabboonummaa akka firii hin godhanne akka taasisu diinni sirritti waan beekuuf. Kanaaf diinni akka oromoonni amantiin, siyaasaan, gosaa fi naannoon wal hiranii waliif hingalle godhuuf humnaa fi qabeenya hedduu itti waan dhibaasaa tureef/jruuf.
Kana malees Omoonni saababa adda addaaf irbuu waliif seenan cabsuu fi qooda qaban walitti waakkachuuf akka sababatti kaafamuu ni dandayama. Sababoonni kanneeniis: sirni gadaa laaffatee bakka heddutti dhabamuu; mooyxannoo alagaa irraa dhaalan, Fedhinnaa matayyaa fi kkf hunda.
Xumura
Walumaagalatti xiyyeeffannaan barruu gabaabaa kanaa akka ifboonummaa fi sabbonummaatti walboonummaa guddatee hin jirruu dha. Yokaan ammo ofbuunnummaa fi sabboonummaa guddifnee walboonummaa kan daganne fakkaanaa, kana haa illaalluu dha.
Kana goodhuu waan nu dandeessisaa keessaa kanneen gurguddoon, akkuma abbootii keenya durii, irbuu waliin seenne waliif kabajuu fi qooda qabnu waliif kennuu dha.
Galatoomaa.
Siranaa siranaa@gmail.com