text:
Deenis Reyiniin
Yeroo tokko dubartiin tokko waa’ee gaa’elaa yaada qabdu akkas jechuudhaan natti himte, “Wanta fagoo jiru tokko meeshaa dhiyeessee namatti mul’isuun yommuun ija koo lamaaniin lafa onaa fuula koo jiru fagootti ilaalee hubadhu, hariiroo ilaalchisee qaamota sadarkaa adda addaa irra kan jiran, kan du’an, du’uuf kan dhiyaatan, kan wal-hiikan, kan adda ba’an, kan tortoran nan arga. Eddan kana hunda argee booda, haata’u malee anis maaliifan bakka kanatti deemaa Jedheen of gaafadhe.”
Har’as gaaffiin barattoonni gaafatan isa kana fakkaata. Michuu jaalallee ta’ee hanga dhumaatti deemu cimsanii yoo barbaadanillee gaa’ela garuu ni sodaatu. Barruulee “News week” jedhamu irratti barreeffama gabaabaa tokko keessatti misirroon reefuu heerumtu tokko akkas jette,”Gaa’elli abbaa fi haadha koo yommuu diigamu argeera, anillee gaa’ela kana hanga yoomiitti akkan eegee tursuu danda’u hin beeku” jette.
Dhaloonni gaa’ela maatii isaanii miidhame irraa waan ta’e tokko fudhatee hin baane hin jiru. Ijoollee hedduun waggaa waggaadhaan diigamuu gaa’ela maatii isaaniif saaxilamu. Haala akkasii keessa kan dabran barattoonni hedduun waan isaan irra ga’e yommuu ibsan akkas jedhu.
Maartaa:- Gaafa tokko waaree booda mana barumsaa irraa yommuu gara manaatti deebitu abbaan ishee uffata isaa hunda qabatee balbala irratti walitti dhufan. Gaa’ela isaa diigee deemuusaa ture. “Yaa damma koo! deebi’ee dhufeen si arga” jedhee, adda isheerra edda dhungatee booda bira darbee deeme. Maartaan guyyaa sanarraa kaastee lamuu isa hin agarre.
Ribqaa:- Haatii fi abbaan ishee ammayyuu waliin jiru. Garuu xiyyeeffannoon isaanii hundi faayidaa hojii isaaniirraa argatan irratti qofaa kan hundaa’e dha. Guyyaa ayyaana maatii mana barumsaa ishee keessatti kabajamu irratti warri ishee kan argaman guyyoota muraasa qofaadha. Amma garuu isheen kolleejjii galteetti. Lamaan isaanii keessaa tokkoo isaaniillee kan Ribqaan itti dhihaattee dubbiste yeroo xiqqoofidha.
Filiphoos:- Mana barumsaa sadarkaa lammaffaa keessa yemmuu ture gaafa tokko haatii fi abbaan isaa mana ciisichaa isaanii keessaa yemmuu wal-jeeqan dhaga’e. Battalumatti meeshaan mana keessaa yommuu walitti rukutamuu fi caccabu ni dhaga’ama ture. Itti fufees iyyi dhaga’ame. Yeroo kana Filiphoos yemmuu haati isaa waan qara qabuun waraanamtee dhiigdu arge. Innis dafee gara poolisiitti yemmuu bilbilu poolisoonnis dhufanii abbaa isaa to’annaa jala oolchuudhaan fuudhanii deeman. Filiphoos, haati isaa fi obboleettiin isaa gara mana boqonnaa tokkootti geeffamanii waliin jiraachuu eegalan. Guyyaa sana irraa kaasee hanga har’aatti abbaan isaa eessa akka jiraatu hin beeku.
Namoota jireenya akka Maartaa, Ribqaa fi Filiphoos keessa darban argitee beekta ta’a. Tarii atimmoo jireenya akka isaanii yookaan kan kansaanii caalu keessa darbiteetta ta’a. Maatiin kee walitti bu’iinsa, walii galtee fi boqonnaa dhabuudhaan kan raafame ta’uu danda’a. Kanarraan kan ka’e atis gara fuula duraatti gara jireenya gaa’elaatti seenuu fi dhiisuu gidduutti murteessuu dadhabuu dandeessa. Sababiin kees immoo gara gaa’elaatti yoo seente jireenya jeequmsaan guutame keessa galuudhaan ijoollee kee irra yaaddoo fi siqiqiin akka hin geenye yaadda’uu dandeessa. Ishee si jaallattuu wajjin jaalalaan wal-qabattee jireenya gaa’elaa keessa galuu isa jedhu yommuu yaaddu si gammachiisuu danda’a. Garuu gara tarkaanfiitti seenuuf yommuu jettu gaa’elli fakkii nama naasisu tokko ta’ee sitti mul’ata. Yeroo kana dhaabattee, “Haata’u malee miidhaa maatiin koo anarraan ga’an keessa cabsee darbuudhaan gaa’ela nagaadhaan guutame, fayya qabeessaa fi gammachuu qabu hundeeffachuu nan danda’aa?” jettee of gaafatta. Deebiinsaa eeyyeen ni dandeessa kan jedhu dha.
Bara 1976 irraa eegalee gaa’eloota rakkina keessa jiran akka hin diigamne dhabbata gorsu tokko keessaa yommuun hojjechaa ture, gaa’eloota abdii jireenyaa dhabanii balaarra turan kumaatamatti lakkaawaman yommuu deebi’anii fayyuudhaan bayyanatanii dhaabatan argeera. Waaqayyo namoota warra sababa gaa’elatiin lapheen isaanii cabe karaa aaragalfii fi jajjabinaa kan ofii isaa isaaniif qopheesse qaba.
Gaa’ela keessatti rakkinnii fi siqiqiin akkasii yoo mul’atellee, ammayyuu namoonni maaliif gaa’ela keessa seenuuf fedhii godhatuu jennee gaafachuu dandeenya. Jireenyi gaa’elaa jireenya ba’aa fi yaaddoon guutame, jireenya muddamiinsaan guutame yoo fakkaatellee ammayyuu gaa’elli waan baay’ee barbaadamuuf namni kana yaaluuf abdii kutatu hin jiru. Yeroo dhihoo qorannoo namni Luwiis Haaris jedhamu tokko godheen barattoonni kolleejji dhibbantaa 96% ta’an gaa’elatti galuu barbaadu yookaan galaniiru. Harka 97% kan ta’an maatiin tokkummaa fi walitti dhiheenya gaarii qabu tokko burqaa gammachuu akka ta’e cimsanii walii galu. Gaa’elli gaarii ta’ee fi hamma dhumaatti deemu argachuudhaaf abdii qabaachuudhaan namni hundi gaa’ela yaaluuf fedhiin irraa mul’ata. Kanaaf gaa’elli maaliif akkas barbaadamee?
Dhugaansaa isa kana dha, Eenyullee ko’eessa ta’ee jiraachuu hin barbaadu. Hawwiin keenya dhimma mataa keenyaa irratti xiyyeeffannaa kennuu, yaaduu fi gochuu yoo ta’ellee, nama nutti dhiyaatee nu jaallatuu fi nuuf yaadu cimsinee barbaaduun keenya hin oolu. Yemmuu mataa keenya gaafannu, “Ani qofaa koo jiraachuun barbaada” jennee ofuma keenyaaf jiraachuuf fedhii yoo qabaannellee, garuu nama biraa wajjin jaalalaan qabamnee jiraachuuf fedhii jabaa qabna.
Jaalala saala faallaa fedhuun baay’ee barbaachisaa yoo ta’ellee walitti dhufeenyi nuti uumnu hundi barbaacha quunnamtii saalaa irratti kan xiyyeeffate ta’uu hin qabu.
Gaa’ela keessatti fedhiin namoota hedduu bara baraaf waliin jiraachuu ta’ee utuu jiruu dhumni isaanii dheekkamsa, aara galfii dhabuu fi gar-gar ba’uu keessatti maaliif kufuu? Namoonni hedduun miira isaanii irratti hundaa’anii tokkummaa gaa’elaa hundee jabaa qabu argachuuf yaalu. Jaalalli hiriyyummaa namoota hedduu jaalalaa fi wal-simachuu irratti jalqabee, namni inni tokko hanga ga’ee isaa raawwatetti qofa adeema. Karaa lachuu wanti hundi nagaa ta’ee akka miirri ho’ee jirutti yoo itti fufe dhirsaa fi niitiin tokkummaa isaanii gammachuudhaan mi’eeffatu. Tarii karaa qaama isa biroo sana immoo wanti nama gaddisiisuu fi dheekkamsiisu akka hin uumamne gochuun yeroof isa hin yaaddesu ta’a. Garuu yeroo miirri qabbanaa’u inni tokko nama hanqina qabu sana jaallachuuf humna hin qabaatu. Yeroo kana egaa fedhiin jara lachuu kan wal-hin simannee fi walitti hin mi’oofne ta’a. Kuni immoo gara wal-miidhuutti geessa. Inni tokko isa biraa jalaa baqachuuf jecha dahoo mataa isaa qotachuu eegala. Walii galtee fi mariin wal-dhagahuu gadi bu’aa deema. Walitti bu’iinsaaf sababa kan ta’an wal-dhabuu fi wal-hubachuu dhiisuun akka tulluutti ol ka’aa adeema. Kunis dheekkamsaa fi gara jabinaaf akka boba’aatti gargaara. Araarrii fi dhiifamni gidduu galee rakkina jal’inaan guutame kanaaf yoo furmaata fide malee jaalalli namoota kana lamaan gidduutti argamu kuni balaa keessatti kufa.
Walitti dhufeenyi akkasii kuni yeroodhaaf jechuunis wantoonni ofittummaa dammaqsan hamma uumamanitti mataa dhokfatee kan jiraatu dha. Haata’u malee har’a ta’uu baatus turee boru dhugaan kuni gaaf tokko ija baasee mul’achuunsaa hin oolu. Dhirsaa fi niitiin qaama tokko ta’an kun ilaalcha fooyyee qabu tokko yoo qabaatanillee, wanti adeemsa keessa ijaan argamu garuu namoonni of danda’anii fi ofiif jiraatan lamaan yeroo hunda fedhii fi hawwiin isaanii gosa tokko ta’uudhaan furmaata argatu jechuu miti.
Jaalala hiriyyummaa dhugaatiin fiixaan ba’umsa gaarii argachuuf hirmaannaan hojii jara lachuu barbaachisaa dha. Warri wal-fuudhan lachuu fedhii fi hawwii mataa-mataa isaanii ganuu qabu. Of jaallachuu dhiisuudhaan aarsaa godhanii of kennuu nama gaafata. Yeroo tokko-tokko dhirsaa fi niitii keessaa namni tokko waan tokko qajeelummaadhaan bifa quubsaa ta’een yommuu godhu waan sana obsaan simachuurra dheekkamsi dursee dhufa. Sababiin kanaas uumama keenya keessa kan jiru mallattoo of jaallachuuti malee aarsaa godhanii of kennuu miti.
Kuni maaliif ta’ee?
Addunyaan amma keessa jiraachaa jirru kun, kan namoonni mudaa hin qabne qofaan keessa jiraatan ta’eera utuu ta’ee, Waaqayyo dur gaafa gaa’ela uume sana akkuma turetti, tokkummaan gaa’ela isaanii mi’aa weedduu kan qabaatu ta’a ture. Garuu kan amma jiraachaa jirru addunyaa hanqina qabu keessa dha. Dhuguma dubbachuudhaaf hundi keenya cubbuu ofittummaatiin faalamneerra. Cubbuu jechuun maal jechuudhaa? Nuti yeroo hedduu waan qajeelaa ta’e tokkorra waan qajeelaa hin taane gochuutu nutti tola. Gara jabeeyyii fi hadhaawoo, ofittoota, hamoota, oftuultotaa fi araara dhabeeyyii taana. Kanaaf dhirsiif niitiin qorumsa akkasii keessaa mataa isaanii baafachuuf jecha yoo dhama’an nama hin dinqu.
Yeroo hunda ilaalchi “wanti ani fedhu duwwaan anaaf haa ta’u” jedhu afuura waliin jiraachuu cabsa. Adeemsi miidhaa uumu kuni immoo jalqaba irraa kaasee hanga walitti dhufeenyi boora’ee gaa’ellis diigamutti gara laafina malee itti fufa.
Fuula guurree dheekkamuudhaan gochaa kanaaf falmuu hin qabnu. Gaa’elichi carraa cimee itti fufuu akka hin dhabneef, nama biraa sanas jaallachuuf akka dandeenyu gargaarsi keessa keenya cabsee seenuu qabu nu barbaachisa.
Amalli ofittummaa fi cubbamuun akkasii kuni kan gar-gar baasu dhirsaa fi niitii qofaa miti. Burqaa jireenya keenyaa isa ta’e Waaqayyo irraallee gar-gar nu baasa. Waaqayyo akka hundeessaa fi ogeessa gaa’elaatti jaalallis attamiin akka hanga dhumaatti deemuu akka danda’u kan beeku isa duwwaadha. Inni jalqaba irratti isa waliin walitti dhufeenya dhuunfaa akka qabaannu fedha. Sana boodas isa irraa qajeelfama akka fudhannu barbaada.
Waaqayyo gargaarsaa fi eebba isaa kan nuuf ergu, gufuu fi rakkina guyyaa guyyaadhaan nu mudatu qofaaf miti. Kanaan dura cabiinsaa fi madaa nurra ga’ee turee fi akkasumas miidhama isa walitti funaanaa turre sana hunda irraa nu fayyisuufidha malee. Fakkeenyaaf bara dargaggummaa keenyaa filannoo dogoggora ta’e keessa galuudhaan saala faallaa waliin dogoggoraa fi badii keessa seenneerra yoo ta’e sana keessaa bilisa nu baasuudhaan nu qulqulleessa. Waaqayyo mirgaa fi aboo mucummaa isarraa nuuf kennameen akka fayyadamnu cimsee barbaada. Mirgi keenya inni tokko gaa’ela keenya keessatti gargaarsa Waaqummaa isaa gaafannee argachuu dha.
Dhugaa kana fakkeenya dhirsaa fi niitiidhaan agarsiisuun barbaada. Duraan dursee dhirsaa fi niitiin kuni (Caalaa fi Caaltuu jedheera maqaasaanii) jireenya isaanii keessatti dahoo fi eebba isa ta’e Waaqayyoof bakka hin laanne ture. Haala isaanii isa itti aanu keessatti immoo Caalaa fi Caaltuun walitti dhufeenya lamaan isaaniitti dabalee gooftaa Yesus waliinis hariiroo qabu.
Guyyichi Dilbata ganama yoo ta’u Caalaan kubbaa taphachuu barbaada. Ganama ciisaa ka’ee niitii isaa Caaltuudhaan har’a hanga sa’a 10:00 tti akka manatti hin deebine itti hime. Caaltuunis edda dhageessee booda guungumtee, “Har’a akka bashannana waliin deemnu murteessinee turre, amma wanti kana jijjiiru maaltu uumamee?” ittiin jette.
Innis sagalee isaa ol kaasee iyyuudhaan,“Gonkumaa ani waan akkasii hin dubbanne. Ani eddan kubbaa taphadhee torbeen lama na darbeera, qilleensi har’aa caamaa fi gaarii waan ta’eef ani deemeera” jechuudhaan balbala duubaan darbatee ba’ee deeme.
Caaltuun hedduu gaddite. Bakka jirtu teessee edda boossee booda, aariidhaan meeshaa ishee bira jiru hunda ol fuutee mana keessa olii fi gadi darbachuu eegalte. “Eeggadhu! Ani Caaltuu miti!” jechaa qofaa ishee teessee doorsisa hedduu gadi roobsuu eegalte. Sana boodas michuu ishee tokko bilbiltee waamuudhaan edda laaqana wal-afeeranii booda gabaa ba’anii waan tokko-tokko waliin bitan. Caaltuun uffata qarshii kuma tokkoon bitte. Caalaan akka aaruuf jettee uffata adda addaa kan gatii guddaa baasus dabaltee bitte. Yeroo kana baasiin isaanii gar-malee ol ka’e.
Caalaan edda kubbaa taphatee booda michoota isaa waliin gara mana dhugaatii deeman. Tokko lama jechuudhaan walirratti dabalee dhuguu eegale. Caalaan utuma dhugaa jiruu dubartii ishee mana dhugaatichaa sana keessaa keessumeessitu tokko bareedduu ta’uu ishee hubate. Dubartiin bareedduun kuni waan dhugamu sana dabaluufiif jecha yeroo isheen gara isaatti dhuftu, gurra isheetti jedhee waan ta’e itti asaase. Isheenis waan inni isheedhaan jedhe waan mormite yoo fakkeessitellee fedhashee akka ta’e ifa fuula ishee irraa mul’ata ture. Ammas dhugaatii fiddee yommuu dhuftu waraqaa xiqqaa kan lakkoofsi silkii ishee irratti barreeffame malaan kenniteef. Caalaanis dafee waraqaa sana fuudhee dhoksee kaayyate.
Caalaan sa’a 11:00 irratti yemmuu mana ga’u sodaadhaan guutamee ture. Yeroo sana Caaltuun sagalee Televiziyoonaa garmalee ol kaaftee teessee ilaalaa turte. Caalaan akkuma ol seeneen meshaawwan bitaman haaraan fuula dura walirra tuulamanii jiran arge. Innis aariidhaan guutamee sagalee televiiziyoona sanaa edda cufee booda quba isaa gara meeshaa bitame sanaatti agarsiisuudhaan dubbachuu eegale. Caaltuunis “waadaa galte eeguu qabda!” jechaa kaatee mana ciisichaa keessa seenuudhaan humnaan darbattee cuficha cufte. Lachuu walirraa fagaatanii sagalee ol ka’aadhaan yeroo dheeraaf wal-jeeqaa edda turanii booda Caalaan achuma soofaarra saalona keessa yoo bulu isheenis qofaa ishee bulte.
Guyyichi Dilbata ganama yoo ta’u Caalaan kubbaa taphachuu barbaada. Ganama ciisaa ka’ee niitii isaa Caaltuudhaan hanga sa’a 10:00 tti akka hin deebine itti hime. Caaltuunis edda dhageessee booda dinqisiifattee, “Har’a akka bashannana waliin deemnu dubbannee turre ni irraanffatte moo?” ittiin jette.
Innis sagalee komiitiin deebisee, “Maaloo dhiifama boru gochuu hin dandeenyuu? Ani eddan kubbaa taphadhee torbeen lama na darbeera. Guyyaan har’aa caamaa fi mijataa dha, amma deemuun qaba” edda jedhee booda balbala cufee ba’ee deeme.
Caaltuun hedduu gaddite. Bakka jirtu teessee edda boossee booda, aariidhaan meshaa ishee bira jiru hunda ol fuutee mana keessa olii fi gadi darbachuu eegalte. “Eeggadhu! Ani Caaltuu miti!” jechaa qofaa ishee teessee doorsisa hedduu gadi roobsuu eegalte. Akkuma isheen aarte kana innis akka aaru hawwite.
Caaltuun manaa baatee qilleensa fudhachuudhaaf miilaan xiqqoo deemuu barbaadde. Karaa mana bashannana sanaa dabraa utuu jirtuu gaddii fi aariin keessa ishee ture suuta-suuta qabbanaa’aa dhufe. Deebitee yommuu manatti galtus jilbeenfattee kadhachuu dandeesse. “Yaa gooftaa Yesuus Caalaan nama ofittoo dha jedheen isatti aaree ture. Anis akkasuma nama ofittoo akka hin taanee fi karaa kee irraa akka hin banneef na gargaari” jechuudhaan kadhannaa ishee edda raawwattee booda hiriyyaa ishee bilbilaan edda waamtee booda waliin deemanii laaqana wal-affeeran. Itti fufaniis gara gabaa deemuudhaan wantoota adda addaa bitan. Caaltuunis uffata haaraa bitatte.
Caalaan tapha isaa edda raawwatee booda hiriyyoota isaa waliin waan nyaatamuu fi dhugamu barbaacha deeman. Caalaanis dubartiin mana nyaatichaa keessaa keessummeessitu suni intala bareedduu ta’uu ishee hubatee ture. Garuu fuula ifaa ta’een nagaa obbolummaa edda ishee gaafatee booda hiriyyoota isaa waliin gara nyaata qophaa’e sanaa deeme. Garuu gidduutti Caalaan ganama barii yommuu manaa ba’e Caaltuun isatti guungumtee isa aarsuudhaan tapha kana irraa isa hambisuudhaaf akka turte, kanaafis isheetti aaree akka ture yaade. Amma garuu innis yeroo manaa ba’u waan godhee fi dubbate sana hundaan attam akka ishee miidhe edda yaadatee booda dhuguma onnee isaa irraa gaabbiin isatti dhaga’ame. Kanarraan kan ka’es gammachuun isaa guutuu hin turre.
Sana booda sagalee isaa ol kaasuudhaan hiriyyoota isaan, “Egaa obboloota koo gara manaatti deemuukooti, galee Caaltuu waliin yeroo koo dabarsuun fedha” jedheen. Isaanis isatti qoosuudhaan yaada isaa akka jijjiiru yoo yaalanis, inni garuu duubatti hin deebine.
Caaltuun guyyaa keessaa sa’atii 7:00 irratti yommuu mana galtu, Caalaan gara manaatti galee kutaa manaa bakkatti nyaanni bilcheeffamu keessa kursii tokkorra taa’ee yommuu isa argitu baay’ee ishee dinqe. Uffataa fi wantoota adda addaa kan bashannanaaf qophaa’an qabatee ture. Miidhamni ishee sagalee ishee keessaan utuu isheetti beekamuu, “Caalaa maaliif yeroodhaan dhuftee?” jettee isa gaafatte. Caalaanis “Ganama yommuun manaa ba’e waan gaarii hin taane godhee siinis miidhee deemuu kootiif nan gadda, ani kubbaa taphachuuf fedhuu koo irraan kan hafe waa’ee fedhii kee gonkumaa dhimma koo hin godhanne, ofittoo waanan ta’e natti fakkaata, maaloo dhiifama naaf gootaa?” isheedhaan jedhe.
Caaltuun gaabbiidhaan hidhii ishee ciniinte. Ammas miidhamni ishee isheetti dhaga’amaa jira. Caalaan dhugumayyuu waan gaabbe fakkaata. Dafee yeroodhaan tapha isaa gar-gar kutee dhufuun isaa waan guddaa ture. Caaltuunis, “Tole, dhiifama siif godheera.” Jetteen.
Edda wal-haammatanii wal-dhungatanii booda, Caalaan “Guyyicha bifa haaraatiin eegaluu dandeenya? Yeroodhaan kanan dhufe ammallee bakka bashananaa deemuudhaaf yeroon akka nu ga’u hubachuudhaanidha. Waan nu barbaachisu hunda qopheesseera. Haa deemnuu?” jedhee ishee gaafate.
Caaltuun akkuma dhaadatte Caalaatiin aarsuu yoo barbaaddellee garaa jabaachuu hin dandeenye. Kanaafis fuula ifaan guutamtee fedha ishee akka ta’e mataa raasuudhaan isaaf mirkaneessite.
Caalaa fi Caaltuuf guyyichi ni jijjiirame. Aarii fi dheekkamsi lamaan isaanii keessaa haxaa’amee qulqullaa’eera. Tokkummaan isaanii akka bishaan lafa keessaa burquu haareffameera. Jireenya isaanii lachuu keessatti Yesus hojiirra ture. Duraan dursee fedhii dhuunfaa isaanii aarsaa godhanii jiraachuu akka danda’aniif cimina isaaniif kenne. Sababiin kanaa immoo yeroo hunda yommuu wanti akkasii nama mudatu dhiifama gochuu fi gaafachuun kan milkaa’u yoo gooftaan nama gargaare malee hin danda’amu.
Namoota armaan olitti argine lamaan gidduutti walitti dhufeenyi jiru walxaxaa akka ta’e dimismisaanillee ni mul’isa. Haata’u iyyuu malee gaa’ela tokko keessatti akkasumas jireenya dhirsaa fi niitii gidduu yommuu galamu haalonni akka jijjiiraman fakkeenyi argine nu hubachiisa. Gaa’elli kristaanaa salphaadhumatti walitti qabama seeraa fi qajeelfamaa miti. Gaa’elli kristaanaa ofiisaa jireenya dha. Yeroodhaa gara yerootti Waaqayyo waliin hariiroo uumuudhaan, Isa biraas qajeelfamaa fi humna fudhachuudhaan akka jiraatanitti godhamee jireenya bocamedha.
Sagaleen Waaqayyoo diigamuun gaa’elaa gaddisiisaa akka ta’e ibsa. Kanaa mannaadhaa gadi of-deebisuu fi mirga ofii dhiisuudhaan akka jiraannu, dhirsaa fi niitii gidduu dhugaan akka jiraatuu fi akkasumas cubbuu ejjaa irraa of eeggachuudhaan akka jiraatan fi dhimmoota biroos ni barsiisa. Haata’u malee akka raawwannuuf isa abboomamne sana hunda utuu tokkollee hin hambisin hojiirra oolchina jechuu miti. Attam gochuu akka qabnu Waaqayyo biraa qajeelfama argachuutu nurraa eegama. (Fakkeenyaaf michuu gaa’elaa tokkoof soba irra dhugaa dubbachuutu faayidaa qaba.) Haata’u malee walitti dhufeenya gargar hincinne keessatti Waaqayyo Chaappaa mataa isaa kaa’uudhaaf ogeessaa fi beekaa attamii akka ta’e hubachuun isaanii caalmaatti faayidaa qabeessa dha.
Fakkeenyaaf Waaqayyo quunnamtiin saalaa gaa’ela booda ta’uu akka qabu cimsee dubbata. Haata’u malee akka aadaa warra dhihaatti dhibba keessaa 64% kan ta’an barattoonni kolleejjii, “Gaa’ela dura waliin jiraatanii ilaaluutu yaalii gaariidha” jedhanii amanu. Barattoota kana keessaa hedduun isaanii waan gaa’ela maatii isaanii mudate warra argani dha. Kunis gaa’elli maatii isaanii yommuu diigamu waan arganiif, gaa’ela duraan dursa bifa kanaan yaaluun gaarii akka ta’etti fudhatu.
Kanaaf Waaqayyo gaa’elli quunnamtii saalaa akka dursu maaliif godhee? Sababiin isaas isa kanadha. Innis tokkummaa fiixaan ba’umsa qabu akka qabaannuuf waan fedhuufidha. Namoonni lama jaalalli isaanii utuu mudaa hin qabaatin akkasumas utuu yaaddoo keessa hin seenin attamiin waliin gara fuula duraatti fufuu danda’uu? Qorannoon karaa kana godhame akka mul’isutti, lakkoofsi namoota gaa’ela isaanii diiganii kan baay’atu warra gaa’ela dura quunnamtii saalaa raawwachuudhaan waliin jiraachuu eegalanii akka ta’e agarsiisa. Beekumsi Waaqayyoo dogoggora hin qabu. Inni yeroo hunda sirriidha. Qajeelfamni Waaqayyoo yeroo hunda kan dhufu kallattii of eeggannaa fi kunuunsaa inni nuuf godhu irraati.
Haata’u malee, “Waaqayyo Waaqni keenya gorsa duwwaa kan kennu gorsituu gaa’elaa duwwaa ta’uu hin fedhu. Nuti akka isa beeknu, isa waliinis hariiroo jabina qabu akka qaabaannuu fi akka isatti amanannu ni fedha.” Nama biroo utuu hin jaallatin dura jaalala isaa isa haal duree tokko hin qabne sana shaakaluu akka qabnu nu hubachiisa.
Yommuu nuti jaalala Waaqayyoon tuttuqamnu inni nuyiin bakka bu’uudhaan waan nama dinqisiisu tokko jireenya keenya keessatti raawwata. Gar-malee of jaallachuun keenya namoota biroo waliin walitti dhihaachuu keenya keessatti rakkina akka nutti uume yeroo hedduu waliin dubbanneerra. Hojii gaarii attamii yoo hojjennee fi yaalii gara garaa yoo goone illee fuula Waaqayyootti cubbuu keenyaaf dhiifama nuuf argamsiisuu hin danda’u. Ija cubbuu fi irra daddarba keenyaaf, gatii inni sirriin du’a qofaadha. Kana jechuun immoo jireenyi keenya inni lafarraa kuni gaafa raawwatu Waaqayyo irraa bara baraaf gar-gar ba’uudha. Kanaaf kana jijjiiruuf nuti ofii keenya wanti gochuu dandeenyu tokkollee hin jiru. Inni mudaa malee ta’anii argamuu nama gaafata. Waan salphaattis keessaa baanu miti. Kanaaf firdiin Waaqayyoo jaalala isaa isa dinqii ta’e waliin ta’uudhaan inni ofii isaatii furmaata waan kanaaf ta’u nuuf arjoome.
Yesus Kristos Waaqni inni nama ta’e beenyaa adabbii gatii cubbuu keenyaa isa ta’e du’a keenya ofii isaa baasuudhaan nu fayyise. Yesus kana caalaas karaa Waaqayyoo barsiisuudhaan jireenya hiika qabu nuuf kenna. Duraan dursee garuu kaayyoon foon uffatee gara biyya lafaa dhufuu isaa waa’ee cubbuu keenyaa bakka keenya du’uuf akka ta’e nuuf ibsa. Cubbuu koo, cubbuu keessan akkasumas cubbuu hunda keenyaa fi cubbuu addunyaa hunda tokkollee utuu hin hafiin fannoo irratti fannifamuudhaan gatii isaanii baase. Kanaafis araara isa irraa arganna. Amma dhiifamni nuuf godhameera. Du’ee awwaalamee, guyyaa sadii booda du’a mo’uudhaan ka’e. Dhugaa baatuu warra ijaan argan dabalatee namoonni hedduun jireenyi isaanii Yesusiin jijjiirame hundi dhugaa ba’umsa dinqii kana bakka hundatti dubbatu.
Waaqayyoon simachuuf jecha gochaan adda ta’ee fi kan nurraa eegamu hin jiru. Hariiroon nuti isa waliin qabnu kennaa isa isarraa tola nuuf kennamedha. Kunis murtoo filannoo keenyaan murteeffamudha. Kennaa araara isaa kana fudhannee isa waliin tokkummaa qabaachuu dandeenya. Yesus deebisee, “Karichi, dhugaan, jireenyis ana; anaan yoo ta’e malee eenyu iyyuu gara abbaa hin dhufu” (Yoh 14:6). Inni gara jireenya keenyaa dhufuu barbaada. Ammas taanaan inni filannoo fi murtoo hunda keenyaa kabaja. Egaa gaa’elli barbaachisummaansaa itti amanamee murtoodhaan kan raawwatu edda ta’ee, filannoon inni kuni garuu caalmaatti xiyyeeffannaan itti kennamee murtoodhaan hundaa’uu qaba.
Yaa fira koo! Haata’u malee Waaqayyo Waaqa kee waliin tokkummaa bara-baraa akka qabaattuu fi jireenya kee keessatti inni ga’ee akka qabaatu ni feetaa? Ogummaa Waaqummaa isaatiin gaggeeffamuu fi hirkoo fi gargaarsa akka siif ta’u ni barbaaddaa?
Murtoon deebii kee “Eeyyen!” yoo ta’e ammuma kana gara jireenya keetti isa affeeruu dandeessa. Misirroonni gaafa gaa’ela qulqulluudhaan tokko ta’uuf jedhan fuula sabaatti dhihaatanii yommuu gaafataman fedhii isaanii, “Eeyyeen!” jedhanii akkuma mirkaneessan hunda, atis Yesus Kristosiin gara jireenya keetti galfachuuf fedhii kee mul’isuudhaaf, “Eeyyeen! Nan galfadha” jettee akka fedha qabdu dhugaa ba’uudhaan mirkaneessuu dandeessa. Yesus akkas jedhe, “Kunoo, ani balbala dura dhaabadhee balbala nan rukuta; namni sagalee koo dhaga’ee balbala yoo anaaf bane, ani ol nan lixa, isa wajjinis maaddiitti nan dhi’aadha, innis anaa wajjin in nyaata” (Mul 3:20). Macaafni qulqulluun, “Hamma isa simataniif immoo ijoollee Waaqayyoo akka ta’aniif aboo isaaniif kenne” (Yoh 1:12) waan jedhuuf, ati amma mucaa isaa ta’uu barbaaddaa?
Jaalala Waaqayyo siif qabu baruu fi gara jireenya kee akka seenu gaafachuu ni feetaa? Kuni haala ati eenyummaa kee isaaf ibsitu irratti hundaa’a. Kadhannaan armaan gadii attamiin akka kadhattu yaada siif kenna. “Yaa gooftaa Yesus ati na barbaachifta, waa’ee cubbuu kootiif jettee fannoo irratti waan anaaf duuteef sin galateeffadha. Balbala jireenya koo siif banuudhaan fayyisaa koo godhadhee sin simadha. Cubbuu koo anaaf dhiiftee jireenya bara baraa waan anaaf kenniteef sin galateeffadha. Jireenya koo dhuunfachuudhaan nama akka garaa kee ana godhi. Ameen!”
Dhugaa fi qajeelummaadhaan kadhata kana kadhatteetta taanaan Waaqayyo waliin tokkummaa uumuu eegalteetta jechuudha. Edda kuni ta’ee booda gaa’ela kee irratti bu’aa attamii argitaa? Dhuguma amma gaa’illi kee maaliif akka diigame hubatteettaa. Waaqayyoonis qajeelfama gaafachuu akka qabdu barteetta. Ogummaa hafuuraa fi humna ittiin michuu gaa’ela kee jaallatu Waaqayyo akka siif kennuuf isa gaafachuu dandeessa. Kana booda jireenya gaa’elaa jaalalaan guutame qabaachuu dandessa. Akkuma dhirsaa fi niitii kamiyyuu dogoggora qabaachuu dandeessu. Al tokko-tokko gaa’ela keessan cimsitanii dhaabuuf dhamaatu ta’a. Garuu hamma gaafa Waaqayyo irratti hirkattaniitti, inni cimina, mul’ataa fi humna ittiin michuu gaa’elaa keessanii ofirra caalchiftanii jaallatan akkasumas humna ittiin garaa dhiifamaa shaakaltan isiniif kenna. Gaa’illi keessanis bara baraan itti fufiinsa qabaata.


c: text/html

text:
'Biyya galuun ABO nageenya biyyattiif abdii guddaa ta'ullee itti fufuu hin dandeenye'
Hayyu Dureen ABO Daawud Ibsaa abbootii amantaafi jaarsolii biyyaa walin mari'ataa jiru.
"Walitti bu'iinsi naannoo Oromiyaa keessa jiru hatattamaan akka dhaabbatu barbaanna" kan jedhan bakka bu'aan Yaa'ii Dhaabbilee Amantaa Maggaabii Zarihun Dagguu ABO fi mootummaan taa'anii akka mari'atan barbaadna jedhan.
Kana malees, buqqa'uun namootaafi lubbuun darbuun dhaabbachuu qabas jedhan Maggaabii Zarihun Dagguu.
Kanaaf ammoo hooggantoonni siyaasaa taa'anii mari'achuu akka qabaniifi abbootiin amantaas marii taasifamu irratti deeggarsa akka taasisanis dubbataniiru.
Abbootiin amantaafi jaarsoliin biyyaa kunneen Pireezidaantii naannoo Oromiyaa Obbo Lammaa Magarsaa walin mari'achuun isaanii ni yaadatama.
Barreessaa Olaanaan Yaa'ii Dhaabbilee Amantaa Itoophiyaa Maggaabii Zarihun Dagguu mariin ABO waliin tasifamaa jiru itti fufuusaa dubbatan.
Lubbuun badaa jira, qabeenyi manca'aa jira, uummannis buqqa'aa jira. Kun hattattaamaan akka dhaabbatuuf fi gara nageenya duraaniitti akka deebi'amuuf mari'achaa jirra jedhan.
Biyyatti galuun ABO nageenya biyyattiif abdii guddaa kennee kan ture ta'ullee itti fufuu hin dandeenye.
Kun maaliif ta'e jennee hooggantoota ABO gaafachaa jirra jedhan Maggaabii Zarihun Dagguu.
Marii har'aa malee fulduraattis jaarsolii biyyaa naannoo Oromiyaa waliin ta'uun mariisisuu itti fufna.
Paartileen Oromoo lamaan—ABO fi ODPn walqeequufi quba walitti qabuurraa darbanii sadarkaa walgaarrefachuurra ga'aniiru.
Ibsa kaleessa kennaniin waajjira giddu galeessaa ODPtti hogganaan ijaarsa fi siyaasa baadiyyaa Obbo Addisuu Araggaa ABO'n karaa nagaa qabsaa'uuf erga biyya galees godinaalee garagaraa keessatti ammoo bifa haaraan loltoota leenjisaa jira jechuun dubbatan.
Hayyu Dureen ABO Daawud Ibsaas ibsa tibba kana kennaniin, ce'umsi kuni karaa nagaa qabeessa ta'een akka milkaa'uufi waliigalteen mootummaa waliin seenne karaa guutuu ta'een akka hojiirra ooluuf mootummaan waraana bobbaase deebisuu qaba jedhan.
Kanaan alattis mootummaan waraana bobbaasuun nageenyi akka hin jiraanne gochuu dhaabuu qaballee jechuun dubbatanii turan.
Dubbiin paartilee Oromoo kana lamaan gidduu jiru hammaachaa deemuun ammoo uummata Oromoo bal'aa hedduu yaaddessaa waan dhufeef hayyoonni, Abbootiin Gadaafi abbootiin amantaa gahee isaanii akka bahauu qabanillee gaafataa jiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yunaaytid Isteets dhiyaa magaalaa Loosaanjalas keessa kan jiru qonsilaa mootummaa Itiyoohiyaaf aangawaa sadarkaa olaanaa kan turan Dr.Birhaanamasqal Abbabaa Sanyii aangoo irraa kaafamuu odeeffannoon waajiricha biraa argame hubachisee jira.
Bulchiinsa jijjiramaa kan Itiyoophiyaan muudamanii waggaa darbee tokkoof kan hojjataa turan Dr.Birhaanamasqal maaliif aangoo irraa akka kaafaman odeefannoo hin qabnu jechuun qonsilaa Itiyoohiyaa Loosaanjalas jiru sanatti itti gaafatamaa dame dinagdee kan ta'an Obbo Muktaar Waaree Ibsanii jiru.
Ministriin haajaa alaa Itiyoophiyaa biraa qajeelfama kennameen xalayaan ergame Dr Birhanamasqal akka lakkoobsa Itiyoophiyaatti Bitooteessa 2 bara 2012 kaasee hojii irraa gaggeeffamuu ibsa jedhan.
Yeroof bakka isaanii bu'anii akka hojjataniif Obbo Muktaara Waaree muudamuu oduu gabaasaan keenya Daanii'eel Araagaaaw Loosaanjalas irraa gabaaseera.
Odeeffannoo dabalataa argannaan fudhannee kan dhiyaannu ta'uu beeksiifna.


text:
Mummichi ministeera Briiteen, prezidaantii Viyeetnaam fi prezidaantiin Maalaawii hogganoota addunyaa kanneen Robii har’a haasawaa dhageesisuu jedhamuun sagantaa irra ka’aman keessa jiran.
Mummichi ministeera Briteen Jaansan guyyoota hanga tokko dursuun haasawaan dhageesiisan irratti kan irratti qiyyaafatan, jijjiirama qilleensaa kan ilaaleen tarkaanfiin fudhatamuu akka qabu, kunis sagantaa dinagdee addunyaa bayyanachiisuu uumamam irratti hundaa’eetu barbaachiisa jedhan.
Biyyonni dureeyyiin guddiina faalama qilleensaa dhaqqabsisee irraa bu’aa argatanii jiru kan jedhan Jaansan amma immo biyyootiin guddataa jiran dinagdee isaanii qilleensa uumamaa keessatti akka guddisan, kunis haala waariinsa qabuun akka ta’u wiixata dabree dhaamsa Twitarii irratti barreessaniin hubachiisan.
Mummichi ministeeraa Jaansan yaada kana kan kennan, prezidaantii Yunaaytid Isteets Joo Baaydin waliin Waayit Haawus keessatti erga wal arganii booda.


text:
KANA PRESS
Dhaabbata technolojii dagaagsuuf hundeeffameedha .
Baga nagaadhaan gara mana keessanii dhuftan.. Dhaabbanni keenya kana press namoota gara miseensummaa isaatti dabalaman irraa Gonkumaa kafaltii hin gaafatu.
namni gara garee keenyaa makamee hojjatu , kan kana duraa websitii fii appilikeeshinoota gara garaa ummu danda’uu fii kan miidiyaa hawwaasa irratti beekamtii qabu ta’uu qaba. fakkenyaaf youtubara , tiktokara . kan technolojii irratti xiyyeeffatee hojjachaa ture ta’uu qaba.
Baga nagaadhaan gara mana keessanii dhuftan.. Dhaabbanni keenya kana press namoota gara miseensummaa isaatti dabalaman irraa Gonkumaa kafaltii hin gaafatu.
namni gara garee keenyaa makamee hojjatu , kan kana duraa websitii fii appilikeeshinoota gara garaa ummu danda’uu fii kan miidiyaa hawwaasa irratti beekamtii qabu ta’uu qaba. fakkenyaaf youtubara , tiktokara . kan technolojii irratti xiyyeeffatee hojjachaa ture ta’uu qaba.
Dhabbanni kana press hojiiwwan baratamoon akka gara dijitaalaatitti jijjirramaniif dhaabbata hojjatuudhaa. nuti dhaabbata keessaniif platformiiwwan , websayitii fii appilikeeshinootaa ni hojjanna.
kana press digital system LLC
Dhaabbanni kun lammileen hubannoo gadi fageenya qabuufii fii jireenya sadarkaa isaa eeggate akka qabaataniif , technolojii irratti xiyyeeffatee cichoominaan hojii guddaa hojjachaa jirra. dhalootaa dammaqeefis carra hojii uumee jira.
Join us or contact us for any support online
kana press
kanaPress Technology incorporated in Addis Ababa, Ethiopia focusing on technology : cheap price, reliable servers, easy to use systems and fantastic customer support.
We’re here to a better servece .
COMPANY
- About Us
- Terms & Conditions
- Privacy Policy
- Sitemap
- Contact Us
CONTACT US
SERVICES
- app developement
- WordPress web Designing
- stock manegment system
- payment system
- hotel system
- ecommerce


text:
Samsung ergaan akeekkachiisa fakkaatu akkamiin akka namootatti ergame ibse
Dhaabbati samsung ergaa akeekkachiisa of eeggannoo fakkaatu bilbila namootaarratti dogoggoraan erguusaaf dhiifama gaafate.
Dhaabbatichi dogoggoraan ergaa hiiki isaa hin beekamnee fi of eeggannoof waan ergame fakkaatu bilbiloota samsung kumaatamaan lakkaa'an irratti erguusaa mirkaneesseera.
Ergaan namoota qaqqabaa ture 'Find My Mobile' kan jedhu yoo ta'u halkan keessaa sa'atii walfakkaataatti namoota hedduu qaqqabe.
Namoota hedduun ergaan kun akka hirriba keessaa isaan kaase ibsan, kaan ammoo bilbilli keenya butameera jechuun yaaddoo qaban ibsaa turan.
Waan mudate kanaafis samsung komatan.
Samsung ibsa kenneen ergaan kun itti yaadamee osoo hin taanee osoo hin beekin bilbilootaa fi oomishaalee samsung'tti ergame jedhe.
Erga taateen kun mudatee namoonni hedduun oduu kana miidiyaa hawaasummaarra tamsaasaniiru, kaan ammoo marsariitii Oduu 'Reddit' jedhamurratti fe'aniiru.
Hedduun isaanii ergaa kana suuraa kaasuun miidiyaa hawaasummaarratti maxxansaniiru.
Ergaan kun bilbiloota samsung 'Galaxy S' jedhamanii fi kompiitaroota qaqqabe.
Ergaan kun hiika kan hin qabnee fi dhiibbaa tokkollee akka hin qaqqabsiifne samsung ibseera.
Akka samsung jedhutti ergaan kun utuu hojii keessoo kaampaanichaa hojjetanii akka tasaa ergame.
Namoonni ergaan kun isaan ga'es bilbiilli isaanii hin miidhamne jedha Samsung.


text:
Sanyiin fooyyeffame kan GMO jedhamu biyyootii guddatan keessatti beekamu iyyuu biyyoota kan akka Itiyoophiyaa keessatti beekamaa miti.
Qorannaaleen hangi tokko akka mul’isanitti midhaan nyaataafis oolu ka biroon sanyii kana irraa oomishamu fayyummaa namaa qulqullina biyyoo fi qilleensa naannoo irratti dhiibbaa qabaata jedhu.
Itiyoopiyaan sanyii kana jirbii irratti gargaaramuu jalqabuun ishees ibsamee jira. Kan dhiyeenya GMO ilaalchisee barruu tokko maxxansan hayyuun tokko keessummaa keenya har’aa ti.
Teshome Hunduma jedhamu biyya Norway keessatti barnoota isaanii PHD hordofaa jiran.
Sanyiin fooyyeffamee Dhiyaate kan GMO jedhamu biyya akka Itiyoophiyaa seenee keessumaa qonnaan bulaa bira yoo ga’e miidhaa inni qabaachuu malu ilaalchisuu dhaanis mootmmaa biraa deebii argannee jirra. Itti aanaa itti gaafatamaan institiyuutii qonnaa federaalaa Dr. Taaddesee Dhaabaa deebii nuu kennanii jiru. GMO ykn sanyiin fooyyeffame kun yoom biyya akka seene ibsuu dhaan jalqabu.
Dhaggeeffadhaa.


text:
Obbo Baqqalaa Garbaa faa dabalatee dhimmi miseensota hoji raawwachiistuu paartii Kanogresii Federaalawaa Oromoo dhaddacha cufataadhaan akka ilaalamu gaaffii Abbaan-alangaa dhiyeesse manni murtii federaalaa dhaddachi afuraffaan sagalee guutuun kuffisee jira.
Adeemsi murtii sun dhaddacha ifa ta’een jalqabamee ragaaleen abbootii-alangaa ragaa dhiyeessuu jalqabanii jiru.
Abbaan-alangaa himatamtoota irratti ragaa namaa 43 kan lakaa’e yoo ta’u hanga sadaasa 13 bara 2009tti, ragaalee kana dhaggeeffachuun ni xumurama - jedhamee eegama. Himatamtoota kana irratti himannaan eega dhiyaatee baatileen torba darbuu isaa gabaase Mallaskachoo Amahaa. Har’a manicha-murtiitti kan argaman itti aanaa dura-taa’aa Kongaresii Federaalawaa Oromoo Obbo Mulaatuu Gammachuu Jallanneen haasofsiistee jirti.


text:
Gosoonni Oromoo kan Ilmaan bareentummaa tahan keessaa kan harargee keessa jiraatan ilmaan Humbannaa/Aniyyaati isaaniis ilmaan sadan Sadachaa Baabboo ,Malkaa fi Danbee jedhamuun yammu beekaman ilmaan Afran kodheellee immo Biduu, Annaa, macca fi Kooyyee jedhamuun beekaman.
ilmaan Afran Qalloo immoo Afran ilmaan Qalloo yammuu tahan isaaniis Oborraa, baabbile,Dagaafi Ala jedhamuun beekaman.
Akkasuumaas Guutuu Harargee lixa qabatanii kan argaman Ilmaan Murawwa/Ituu jedhamuun kan beekaman yammuu tahu walumaaa galatti Gosootni kuniis dhuma Jaarraa kudha lammaffaa dura jalqanii seeraa gadaa tokkoon Odaa Bultum jalatti waggaa dhibba hedduuf of bulchaa turuu isaanii seenaan barreeffamaa adda addaa ni ibsa.
Hiddi laatinsa Oromota Harargee akka kanaan gadiitti tarreeffamu
Marawwaa (Ituu)
Afran Mana Ituu 2. Shanan Mana Baabboo
1/ Afran Mana Ituu
Adaayyoo Arroojjii Waayyee Baayee
2/ Shanan Mana Baabboo
Baabboo Algaa Galaan Warra Gaamoo
Humbannaa
Anniyyaa
Sadan Sadachaa Afran kodheellee
Baabboo Malkaa Danbee Biduu Annaa macca Kooyyee
Qalloo
Oborraa Baabbilee Dagaa Alaa
Oborraa
Dagaa Akkichuu ` Bilii Dooranii
Yaasaa Booranii Mangaadhaa Xaayee Gorbee Kuraa Hinee Yaasaa Guutaa Guttayyuu Abbichuu
Baabbilee
Areelee(1) Heeban(3) Hawwiyyaa(2) Girii
Dooyyoo 1. Fagaroo 1. Gundhabee Waalee Waajaroo Lubaayaa
Goonaa 2. Karaalee
Baabboo
Haagloo
Maayaa (7)
Alii
Usmaan
Boonayaa
Dooranii
Hagaloo
Tudhaa
Miyyii
3/ Dagaa
Noolee Jaarsoo (6) Huumee (12)
1/ Haleelee 1/Oromoo 1/ Sirgaalaa
2/ Muchaa 2/ Dawwaaroo 2/ Duudaa
3/ Oromoo 3/ Dhangaa 3/ Warra Daay
4/ Walaabuu 4/ Badii
5/ Warrasay 5/ Oboo
6/ Ogaa 6/ Asaboo
7/ Ibsoo
8/ Onaayaa
9/ Alii
10/ Noolee
11/ Guyyee
12/ Busa
4/ Alaa (12)
Abbaadhoo (4) Abbayyii (4) Gutayyuu (4) Arroojjii (7)
Tuulama 1. Kodhallee 1. Yaasaa A) Sadeen Oboo
Sirbaa 2. Amuumaa 2. Kuutayyaa 1. Baachoo
Kuraa 3. Diiramuu 3. Guuleee 2. Balaalo
4.maayaa 4. Sobaalee 4.yaayya 3. Doogu
B) Afrab Jamjam
1) Diimaa
2) Bonee
3) Waayyuu
4) Abbaadhoo
Alaa
Nuunnuu(4) Goollo(3) Galaan (3) Buubbuu (3)
1, Baabboo 1, Maaruu 1, Dambee 1, Aliimoo
2, Jiddaa 2, Hurratii 2, Iluu 2, Diramuu
3, Itayyaa 3, Jiddaa 3, Morowwaa 3, Kutaayyee
4, Biliidaa
Alaa
Kaakoo (4) Eree(3)
Diiramuu(4) Meettaa(8)4n baddaa 4n Lagaa
1, Hariroo 1, Dooguu 1, Oyloo 1, Ariyaa 5.Maaru
2, Dullachaa 2, Baaduu 2, Corroqoo 2, Buunnii 6.Dullacha
3, Dhanqaa 3, Buraaqsaa 3, Abuunni 3, Daada 7.Biyyoo
4, Adaanoo 3, Abuunni 4,Ooyloo
8.Dimmaa
Weeyrara Alagaatiin Dura Ittiin Bulmaata sirna Gadaa Raabaa fi Doorii Oromoota Harargee
Bara sirna gadaa kana keessatti abboottii gadaa lakkoofsan hedduu ta’aniitu teessoo isaanii Odaa Bultum godhachuun Oromoo Harargee bulchaa turan keessaa akka fkntti Abbaa gadaa Jaarraa Mardiidaa/1193-1200/,Roobaa Dhungataa /1201-1208/,Roobaa Gaamoo/1209-1216/ Roobaa Gobeellee/1217-1224/,Dooyyoo Daarimuu.1225-1232/ fi Harhar Hargaya/1233-1241/ jalqaba irratti warreen eeramaniidha
Haata`u malee lakkoofsi namaa fi horii hedduummaachaa waan dhufeef gosoonni Oromoo kun lafa baballifachuuf gargar fagaatanii qubachuu jalqaban.
Akkaata kanaan Oromoon Afran Qalloofi Anniyyaa gara bahaa godaananii lafa bal’aa qabatanii jiraachuu jalqaban. Iddoon qubatanii jiratan Odaa Bultum irraa baay’ee fagaatte.
Sababa fageenya kanaan seeraafi bokkuu tokko jalatti buluun baay’ee ulfaataa dhufe.
Rakkina kana furuuf gosoota Orommo gara bahaa socho’anii qubatan keessa tokko kan ta’e Oromoon Afran Qalloo Jaarraa 18ffaa keessa konfodereshiinii Afran Qalloo jedhamu hundeessuun sirna gadaa mataa isaani uummatanii ittin of bulchuu jalqaban.
Sirni gadaa ilmaan Afran Qalloo hundeeffatanii ittin bulaa turan kun Raabaa Doorii jedhama.
Teesson gadaa Raabaa Doorii afran qalloo Mooraa Fugug bakka Buluuloo jedhamtutti yammuu tahu Buluuloon Aana Qarsaa naannoo Magaalaa waatar jedhamtu cinaatti argamti.
Korri caffee gadaa Raabaa Doorii walgahii isaa waggaa saddeet, saddetiin gaggeeffata.
Hirmaattoonni kora caffee gadaa Raabaa Doorii kuniis dhiibbaa tokko malee bilisaan yaada isaanii dabarfatu.Korri yaa’ii caffee kun gosa hunda walqixxummaan hirmaachisee nageenyaa fi tasgabbii ummataa kabachiisaa tureera.
Kana malees, sababa bishaan dhugaati fi lafa margaatin walitti buinsa gosa jiddutti uumamaa ture furmaata itti keennuun nageenyaa ummata jiddutti buusaa ture.
Sirni gadaa kun Aadaa,duudhaa,afaan,seenaa fi Amantii saba Oromoo akka hin banne eegee dhaloota irra dhalootatti akka dabru taasisuun guddina Aadaa fi eenyuummaa oromootif gahee bahaa ture.
Gama biraatin gosoonni Afran Qalloo hundi bulchinsa Raabaa Doorii kan mataa ofii qabaachaa turan.
Bulchinsi kunis kora caffee Raabaa Doorii gosaatin hogganama.
Korri gosaa kan rakkoolee xixiqqoo gosa jiddutti umamtu furmaata itti kennuun nageenya hawaasaa tiksu Raaba jedhama.
Haata’u malee rakkoolee gurguddoo gosa jiddutti uumamtu ilaaluuf kan aangoo qabu kora caffee gadaa Doorii jedhama.
Bulchinsa gadaa Afran Qalloo keessatti qaamni aangoo guddaa qabu Caffee Gadaati.
Gara biraatiin Raabni bulchinsa gadaa yoo ta’u
Dooriin waraana gadaati.Hojiin waraana doorii diina ummata irra ittisee nageenya hawaasa Oromoo tiiksuudha.
Ajajaan waraana doorii Abbaa Duulaa jedhama.
Haata’u malee, qaamni waraana labsuuf aangoo qabu Caffee Raabaa Dooriiti.
Hoggantoonni sirna gadaa raabaa doorii karaa dimookiraasiitin ummatan filamanii waggaa saddeet,saddeetin aangoo walif dabarsaa biyya bulchaa turan..
Gama kaaniin gosti Oromoo Anniyyaa Jaarraa kudha saddeetaffaa irra eegalee Caffee Gadaatin of bulchaa turuu isaani seenaan manguddoota oromoo irra argame ni ibsa.
Akka manguddoonni kunneen jedhanitti teessoon caffee gadaa Oromoo anniyya Diida Anniyyaa ykn Burqaa Tirtiraa jedhamti.
Miseensota hoggansaa kora caffee Gadaa Raabaa fi Doorii akka kanaan gadiitti tarraa`aniiru.
Abbaa Fugug(Abbaa Gadaa) – Presidenti
Abbaa Bokku – Itti Aaanaa-Presidenti
Abbaa Chaffe – Waliitti Qabaa kora (Chaffe)
Abbaa Dubbi – Kan Dubbii Ykn Dhimmoota Uumaman akka murtii Argataniif kora caffeetiif dhiheessu
Abbaa Seera – inniis nama heeraa fi seera sirritti beeku fi akkasumaas heeraa fi seera kana kora caffeetiif kan ibsuudha
Abbaa Alanga – Inniis dhimmoota umameef murtii gitu kora caffeettiif kan himu
Abbaa Duula – Ajajaa waraanaatti
Abbaa Sa’a – qabeenya kan toohatu
Hoggansi kora caffee kun Aadaa, seenaa,afaan fi safuu hawaasa beekuufi akka hin tuqamne tiksuuf dirqama qaba.
1.Hiikkaa Gadaa
Gadaan waan jecha tokkoon himamuu miti.
Kana jechuun gadaan hiika hedduu qaba jechuudha.
Innis akka armaan gaditti ibsama.
Gadaan sirni ittin bulmaataa Oromooti
Gadaan maqaa waliigalaa kan ittin bulmaataa dimookiraatawaa taheedha.
Sirna dimookiraasii hayyoota Oromootiin uumameedha. Sirni gadaa heera saba Oromoo guutuu kan siyaasaa, dinagdee fi hawaassummaan sabichaa ittin murteeffamuu dha.
Kan miseensi sabichaa mirgaa fi dirqama isaa beekee itti walii galu wabii tokkummaati.
Gadaan sadarkaa umriiti
Sirni gadaa sirna dhalli Oromoo hoodaa fi itti gaafatama adda addaa kan itti qabatanii dha.
Hojiileen raawwatamu hundi sirna gadaan walitti hidhata qaba.
Kana jechuun gadaan sirna aadaa, seenaa, afaan, hawaasummaa, dinagdee Oromoo irratti hundaa’ee ijaarame jechuudha.
Dhallii oromoo sadarkaa umrii waggaa saddeet saddeettin tokko irra gara biraatti dabraa bara saddeetama booda sadarkaa gadamoojjii /kudha tokkoffa irra gaha.
Namni tokko sadarkaa gadaa tokko keessa bara saddeet qofa tura. Yeroo sadarkaa gadaa tokko irra kan biraatti cehu sirna adda addaatuu raawwatama.
Sadarkaaleen gadaa kunis akka armaan gadiitti dhihaatu.
2. Sadarkaalee Gadaa
maxxaarii (0-8)
Sadarkaa kun sadarkaa daa’imaati
Daa’imni sadaekaa kana keessa jiru rifeensi isaa hin haadamu
Daa’imni tokko yeroo sadarkaa kana hulluqu maqaa arkata.
Maatiin daa’iman sadarka kana keessa jiran qaban yoo aannan hin qabne gosaatuu keennaf.
Daa’imni sadarka kana keessa jiru hamtuufi toltuu, firaa fi alagaa addan baasuuf fa’a.
kana malees hibboo fi seenaa akaakkayyuu fi abaabilee isaa irra barata. Akkasumaas, gaggeessa paartii gaafa dhalatan taayta irra ture waliin akka miseensaatti fudhatama.
Sadarkaan kun Oromoo Ituu biratti maxxaarrii jedhama.
Ruubaa/Itti makoo (9-16)
Daa’imni tokko yeroo sadarkaa kana seenu rifeensi irra haadamee booda ayyaanni qophaahee keennaan gabbisaa /goramsa tokko/ keennameefii sadarkaa itti makkootti seena.
Yeroo kana hammachiifamee maqaan baafamaf.
Guyyaa kanarra eegalee maqaan kanaan beekkama. Ijoolleen sadarkaa kana seenani bara afur booda gaammaa haaddatanii, roggee filatan
Gahee hojii isaanii
Bishaan daakuu, farda gulufsiisuu fi sirba fi geerarsa baratu.
Kanamalees hidda sanyii isaanii, hojiitiksaa, adamoo, ispiirtii aadaa fi jibrii foo’uu baratu.
Akkasumaas , siyaasaa (mirga, dirq
ama, seera) fi hawaasummaa baratu.
Dhumma irrattis ayyaana ijoollee kan tabooree jedhamu hiriyaa isaanii walin kabaju.
Sadarkaan kun – Boorana keessatti – Gammee xixiqaa jedhama
Goobama/Dabballee (17-24)
Da’imni sadarkaa Ruubaa keessa dabree sadarkaa goobamaa ykn dargaggoo keessa seena.
Gahee hojii
Leenjii waraanaa baratu
Biyya irra deemuun sirba saban wal baru
Yeroo gadaan buttaa qalu goobamaatuu korma kuffisee qabaaf
sadarkaan kun bakkoota adda addaatti maqaa adda addaa qaba.
Tuulama – Foollee
Borrona – Gammaa Gurguddaa
Gujii – Kuusaa
Afran Qalloo – Goobama
Raaba/Foollee (25-32)
Namni tokko sadarkaa gobama keessa bahee sadarkaa raabaatii seena.
Sadarkaan kun sadarkaa loltummaattii.
Namni sadarkaa kana seenee waraana taha jechuudha.
Sirna gadaa keessatti murni kun murna loltuu ture.
Namni umriin isaa sadarkaa kana seenee hundi loltummaa tahuuf dirqama qaba.
Gahee hojii Raabaa
Leenjii waraanaa baratanii yeroo diinni biyya weerare meeshaa waraanaa kan akka xiyyaa, eeboo, gaachanaa fi fardaan duulanii diina ofiirra deebisu.
Dhimmoota biyyaan wal qabatan barachuu jalqaban.
Sadarkaan kun bakka adda addaatti maqaa adda addaa qaba.
Kunis
Booranatti – Kuusaa
Tuulamatti – Qondaala
Gujiitti – Raabaa
Afran Qallootti – Raabaa jedhamu
Doorii (33-40)
Sadarkaan kun yeroo itti ilmaan kormaa aangoo qabachuuf qophii barbaachisu itti godhaniidha.
Haalii hojii isaanii warra biyya bulchan waliin waliitti hidhata qaba.
Gahee Hojii Doorii
Bakka warri gadaa itti murtii seeraa keennan rakkoo gosaa ilaalanii fi marii adda addaa godhanitti argamanii seea baratan.
Manguuddoo biyyaa irraa aadaa, seenaa, amantii, fi seera baratan.
Yaa’ii caffee gadaarratti hirmaatanii duudha bulchinsa gadaa baratan.
Rakkoolee xixiqqaa uumamte furanii muuxannoo hojii horatan.
Biyya keessa deemanii ummatan wal baru. Sadarkaan kun bakka adda addaatti maqaa adda addaa qaba.
Kunis :- Booranatti – Raabaa Doorii
Tuulamatti – Luuba
Afran Qallootti – Doorii /Raaboodoorii/
Gujiitti – Doorii jedhama.
Waluma galatti sadarkaan doorii kun yeroo itti ilmaan kormaa aadaa, duudhaa, seenaa, safuu, seeraa fi heera baratanii angoo qaphachuuf itti of qopheessaniidha.
Gadaa (41-48)
Sadarkaan kun yeroo ilmaan kormaa aangoo siyaasaa itti qabatanii biyya bulchanii dha.
Kana malees yeroo seera itti seeraa ilaalanii rakkoo gosaa furaniidha. Akkasumas abbaan gadaa biyya bulchu yeroo kana filamee hojii mootummaa godhaa itti jalqaba. Sadarkaan kun bakka adda addaatti maqaa adda addaa qaba.
Innis :-
Booranatti – Gadaa
Gujiitti – Gadaa
Tuulamatti – Luuba
Arsiitti – Luuba
Waluma galatti sadarkaa gadaa kana keessatti biyya guutuu keessa deemanii rakkoo dinagdee, hawaasaa, siyaasaa fi waraanaa furuuf itti gaafatama qaban.
7.Abbaa Bokkuu(49-56).
8.Abbaa muudaa(57-64)
9.Hayyuu(65-72)
10.Gada Mooji(73 -80)
Sadarkaan kun yeroo murni duraan aangoo irra ture aangoo itti dabarsu keennuun aangoo irra buhuudha. Manguddoonni yeroo aangoo isaanii fixan akka angafootti ilaalaman.
Abboottii Gadaa aangoo irra jiran gargaaran ykn gursu.
3/ Gadaan maqaa miseensoota paartiilee gadaati.
Gadaan oromoo shani ykn gaggeessa gadaa shan qaba. Gaggeessa gadaa jeechuun miseensa paartiilee siyaasaa jechuudha.
Gadaan tokko waggaa saddeet qaba.
Gaggeessi tokko waggaa saddeet biyya bulchee kan itti aanuuf aangoo keenna.
Abbootiin gadaa waggaa saddeet saddeetiin aangoo waliif dabarsu. Waggaan saddeet gadaa tokko maqaa mataa isaa qaba.
Kunis gaggeessa ykn miseensa gadaa jedhama.
Kunis bakka adda addaattii maqaa adda addaa qaba.
Boorana – Gaggeessa Gadaa
Tuulama – Miseensa Gadaa
Ituu – Miseensa Gadaa
Arsii – Miseensa Gadaa
Gujii – Baalii jedhama.
4.Marsaa Gadaa
Gaggeessi gadaa tokko tartiibaan deemee kan jalqabaatti yoo deebi’u marsaa tokko tahu.
Kunis Marsaa Gadaa jedhama. Gaggeessi gadaa tokko waggaa 40 booda bakka isaatti deebi’a ykn aangoo qabata.
Ilmaan gadaa moojii warra gadaati. Kana jeechuun abbaan gadaamoojii yoota’u ilmi isaa abbaa gadaa ta’a.
Gaggeessa Gadaa Afran Qalloo
Hormaata
Sabbooqa
Dibbeessa
Fadataa
Daraaraa fa’a.
Gaggeessii kun tartiibaa marsaan gadaan yoo mul’atu kan armaan gadii
fakkaata.
Sabbooqa
Hormaata Dibbeessa
Daraaraa Foodataa
Waluma galatti gaggeessi gadaa 5 marsaa gadaa tokko tahu. Tartiiba yeroo idileetiin yoo laallu jireenya namaa tokko keessa marsaa gadaa lamaatu jira.
Isaaniis
Marsaa duraa – Gadaa Abbaa
Marsaa Boodaa – Gadaa Ilmaa
Dhalii oromoo tokko guyyaa itti dhalatee eegalee hanga umrii waggaa (80) miseensa paartii gadaa tokko tahee jiraata
Kana jechuun abbaa fi ilma jidhuu garagarummaa umrii waggaa 40 jira.
——————————————————-
Ababoota laamishaahuu fi Guutummatti dhababmuu sirna Gadaa Raabaa fi Doorii
Ittin bulmaatni Mootummaa Raabaa fi Doorii Harargee Kuniis laamshaahuu kan eegale .
Jalqaba jaarraa 18ffaa keessa sababa Abbootiin Gadaa Rabaa fi Doorii tokko tokko Amiirota hararii waliin hariiroo Fuudhaa fi Heeruma uumuu dabalatee Amirota Harararii gosa orommoo lallabachuu barbaadaniif akka gosti moggaafamtuuf godhan booda.
Adeemsi kuniis muudamni Abbaa gadaa akka duraatti kan heeraafi seera sirna gadaa eggatee deemu osoo hin taane Angoon abbaa Gadaa maatii irraa gara maatiitti akka darbuuf xurree saaqe.
Sababnii bara hariiroon kun uumamu Angoon Amiirota kan warra maatii tookko waan tureef Aboottiin Gadaa raabaa fi Dooriitiis Adeemsa kana dhaaluu jalqaban fkn Amiir Ali ibn Da’ud kan bara(1647-1661)bulchaa ture irraa eegalee hanga Amiiraa isa dhumaa Amir Abdullahi ibn Muhammed kan bara(1885-1887)harar bulchaa turetti Amiirumaan Abbaa irraa gara ilmaa ykn obboleessa irraa gara obboleessaattii dabraa turte.
Gara oromootiinis Abbootiin Gadaa adeemsa kanan bulchaa turan akka fkntti Ballaa Buubaa ,Caammaa Nuur,kormooso,wadaay galmoo faan isaan muraasa.
Adeemsa fuudhaa fi heerumaatiin walqabatee Ali ibn Da’ud kan bara(1647-1661)bulchaa ture niitiin issaa oromo Anniyyaa yammuu taatu Amiir muhamad kan(1866-1875)Harar bulchaa ture nitiin isaa oboleettii koormoosoo kan abbaa gadaa afrn qalloo ture yammuu taatu inniis kudha lamaana alaa keessaa gosa warra Abbaadhooti.
Akkasumaas kormoosoos intala Amir Abdul Karim (1825-1834),kadja tan jedhamtu fuudhee akka ture ni himama.
Gara biraatiin naannoon Oromiyaa Bahaa tun Afaan qawwee weerartoota Arabaa jechuun Mootummaan Turkii fi Mootummaan Misraatiin A.L.A bara (1875-1885) Weeyraramuun ittiin bulmaaatni sirna Gadaa Raabaafii Doorii Oromoota hararg kun daran akka laamishaahu ta`e.
Adeemsa kanaaniis Weeyrartoonni kun bakka Abbootii Gadaa Duursitoota Gosaa gosoota oromoo kan naanno kana jiraatan keessaa filanii Maqaa Damiina,Garaada fi Malaaqa jedhamu moggaasuudhaan angoo kennaniifi akka adeemsi ittiin bulmaaata sirna Gadaa sabni kun ittiin walbulchaa ture dadhabu taasisan.
Dhuma irrattis Sirni Gadaa boonsaan Oromoon ofii kalaqatee ittin of bulchaa ture Kun xumura Jaarraa 19ffaa keessa weeyrara nafxanyootaatiin guutuutti Barbadaahuu isaa yaadannoo kaleessaatti.
Xumura
Akukuma jalqaba irratti ibsine sirni Gadaa sirna Dhimma jiruu fi jireenya ummata Oromoo fuula hundaan kan ilaalu sirna siyaasa, aada diinagdeefi amantiiti.
Akkaataan jireenya maatii, fuudhaafii heerumaa, hariiroon uumaa, Akkaataan qabannoo qabeenyaa itti loon bobbaasan, ,akkaataan itti qabeenya horatanii dhimma ittiin bahan hundi aadaa Gadaa keessatti bakka olaanaa qabu.
Namuu qabeenya mataa isaa irratti mirga guutuu qaba.
Akkaataan baasiin gumaa, adabni seeraa cabsanii fi sababa biraalleeofitti makanii itti waliin jiraatan hundi aadaa sirna kanaantiin gaggeefamu.
Akka bara saniitti eenyulleen aadaa kana nifudhata.
Murtiin adabbii yoo irratti dabrellee namni sun beekeeti eegumsa tokko malee, taa’ee adaba isarritti raaw’atamu eeggata.
Aadaa kanaa ala bahuun, badiidha, namuu aadaa tahuu isaa waan beekuuf sirna Gadaa keessa jiru osoo keessaa of hinbaasin kabajee jiraata.
Walumaa galatti sirni Gadaa sirna tokkicha ilmaan Oromoo hundi ittiin wal-bulchaa ture har`a addunyaa biratti fudhatama argachuun Galmee UNESCO irratti Galmaa`e waan ta`eef sirna kanaan yoo har’a wal-bulchine tokkummaa Oromoo gutumaan guutuutti mirkaneessuu bira dabree eenyummaan
Saba Keenyaa daran Addunyaa irratti akka beekamu taasisaa.
kanaafuu sirna miidhagaa sabni keenya ittiin walbulchaa ture kan gita bittaan nafxanyaa akka awwaalamu taasise ture kana iddoo jalqabaatti deebi`ee akka dagaagu gochuuf ga`een tokkoo tookkoo abbaa aadaa kan ta`e saba oromoo irraa eegamu ol`aanaa waan taheef gumaachi yaadaa fi beekumsaa nuti gumaachinu eegala dhuma hin qabneedha


text:
Qaamni Namticha Kanaa Waan Irra Kaayan Hunda Ofitti Maxxansa
Tana Quba Qabduu?
Jamie Keeton jedhama. Lammii Ameerikaati. Akka addunyatti Can Head jedhamuun beekkama. Namticha mataa Xaasaa jechuu fakkaata. Maqaa kana wanti argateef waan mataan isaa xaasaa ykn qalaasa bishaanii fakkaatuufii miti. Bocni mataa isaa matama ilma namaa fakkaata. Haa tahu malee mataan isaa waan mataan ilma namaa kan biraa hin qabne qaba. Xaasaa dhugaatii garagaraa keessaa dhugan fuudhee mataa isaa irra yoo kaaye irraa hin kufu. Qaamni isaa kan mormaa olii kun meeshaa irra kaayame akka waan maagneettiitti ofitti maxxansee qaba. Akkasuma qaamni isaa guutuun meeshaalee garagaraa ofitti maxxansee qabuu dandaya.
Kiitan haala kana wayta umriin isaa 7 ofirratti beeke. Meeshaan ittiin haa taphatuuf bitameef itti maxxanee irraa bu’uu dide. San booda gara doktoraa deemee rakkoo isaa adda baafatuudhaaf yaale. eegasii gogaan isaa haala adda taheen oksijiinii gara keessatti kan harkisuu danda’u akka tahe itti himame. Keessattuu buqqeen mataa isaa waan irra kaayame hunda ofitti maxxansee qaba. Qilleensa harkisuuf jecha meeshaa san harkisaa ofirratti qaba.
Fuulli isaatis waan itti maxxanfame ofirratti maxxansa. Bara 2016tti xaasaawwan 8 kan bishaan of keessaa qaban mataa irratti maxxansee olii gad deemuu danda’uu isaatiin kitaaba Guinness World Records irratti galmaayee jira. Yeroo ammaa Kiitan kennaa addaa kanaan beeksisa dalagutti jira. Dhugaatii dhaabbilee garagaraa mataarratti baatee deemuudhaan akka billboard beeksisaatti tajaajilaa jira.


text:
Dawaa Jaalalaa-Kutaa 2ffaa
Torbaan darbe irraa itti fufuun kunoo dawaa jaalalaa har’as waliin ni ilaalla.
7.Fuudhuu ykn heerumu– osoo jaalalaan qabamuu baateyyuu fuudhaa heeruma keessa quufa, tasgabbii fi gammachuutu jira. Dubartii jaalalaan irraa qabamee fuudhu kan danda’u yoo ta’ee haa fuudhu. Kuni dawaa hundarra nama fayyaduudha. Fuudhaa heerumni jaalala daangaa darbee waan haaquf. Yoo fuudhun itti ulfaate karaa fuudhaa akka laaffisuuf gara Rabbii haa baqatu. Hanga fuudhu wanta Rabbiin dhowwe irraa obsaan haa fagaatu. Tarii hawwiin isaa ariifachuufi danda’a. Yookiin immoo namni inni jaallate sun isatti heerumu kan hin barbaanne yoo ta’e, haa obsu. Jabeenyaf Rabbiin haa kadhatu.
Du’aayii tanaan Rabbiin haa kadhatu/kadhattu:
رَبَّنا لا تُؤاخِذنا إِن نَسينا أَو أَخطَأنا ۚ رَبَّنا وَلا تَحمِل عَلَينا إِصرًا كَما حَمَلتَهُ عَلَى الَّذينَ مِن قَبلِنا ۚ رَبَّنا وَلا تُحَمِّلنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ ۖ وَاعفُ عَنّا وَاغفِر لَنا وَارحَمنا ۚ أَنتَ مَولانا فَانصُرنا عَلَى القَومِ الكافِرينَ
Rabbanaa laa tuʾaakhiznā ʾin nasiinaa ʾaw ʾakhxaʾnaa rabbanaa wa-laa taḥmil ʿaleynaa ʾiṣran ka-maa ḥamaltahuu ʿalā llaziina min qablinaa rabbanaa wa-laa tuḥammilnaa maa laa xaaqata lanaa bihii waʿfu ʿannaa wa-ghfir lanaa wa-rḥamnaa ʾanta mawlaanaa fa-nṣurnaa ʿalaa l-qawmi l-kaafiriin
“Gooftaa keenya yoo daganne yookiin dogongorre nu hin qabin. Gooftaa keenya! Ba’aa guddaa akka warra nuun duraa irratti baachifte nurratti hin baachisin. Gooftaa keenya wanta dandeettiin keenya [baadhachuu] hin dandeenye nutti hin baachisin. Irras nuuf darbi, nuuf araaramis. Rahmata nuuf godhi. Ati Gargaaraa keenya. Ummata kaafiroota irrattis nu tumsi (gargaari).” suura al-Baqaraa Ayaa 286
Du’aayi akkam bareeddu!.
“Rabbiin du’aayi Kanaan akka Isa kadhatan warroota amanan itti kakaasa. Dhugumatti Inni wanta humnii isaanii hin dandeenye irra hin kaa’u. Aayan (keeyyanni) armaan olii kuni jaalalaanis ibsame (fassaramee) jira. Kaayyoon ibsa kanaa jaalala qofatti daangeessufi miti. (Jaalalaan ala rakkoo baay’ee namni hin dandeenyetu jira.) Jaalalli wanta namni baadhachuu hin dandeenye waan ta’eef namni tokko Rabbiin irraa gargaarsa kadhachuu qaba. Makhuul akkana jedha,”Jaalalli gubaa fedhiiti.” Dhugumatti jaalalli namoota jaalallee isaanitif akka of salphisan isaan taasisa. Jaalalli jaalalleef of salphisuu fi gadi of xiqqeessu irratti kan ijaarrameedha.” (Rewdatul Muhibbiin, fuula 131 irraa fudhatame)
Dhuguma jedhe hayyuun kuni. Namni jaalalaan qabamee yeroo jaalallee isaatif of salphisuu fi gadi xiqqeessu hin beeku. Maarre, salphinna kanaan akka hin haguugamne Rabbiin kadhachuun hin barbaachisuu ree? Kanaafu du’aayi armaan olii Kanaan Rabbiin kadhachuun namtichi ba’aa jaalalaa jalaa haa bahu.
8.Dhukkubsataa gaafachuu, reefa awwaalchaf gaggeessu, qabrii daawwachuu, du’a yaadachuu fi wanta isa booda ta’u itti xinxallu. Kunniin ibidda jaalala dhaamsu akkuma muuziqaa fi weeddu dhageefachuun ibidda jaalalaa qabsiisu.
9.Warroota zikrii godhanii, namoota gaggaarii fi beektota waliin taa’u. Namoonni akkanaa wanta gaggaari nama yaadachisuu fi wanta badaa irraa waan nama dhowwaniif namtichi isaan waliin taa’u ykn hiriyyoomu ibidda jaalalaa salphatti dhaamsa. Hiriyyoota babadoo waliin yommuu hiriyyoomu immoo ibidda jaalalatti gaazi firfirsa. Kanaafu, dawaan jaalalaa sagalfaan hiriyyaa badaa irraa fagaatanii namoota gaggaarii waliin hariiroo uumudha.
10.Garaa irraa murachuun dharraa jaalalaa addaan kutu, fedhii lubbuu too’achuu irratti ijjannoo cimaa qabaachu- sababa jaalalaa keessaa tokko wanta ijaan argan ykn gurraan dhagayan of keessatti miidhagsuudha. Osoo namtichi nama san dhaqqabuuf (wal qunnamuuf) garmalee dharra’uu baate, wal qunnamu irraa osoo abdii kutee fi yaada ofii irraa garagalchee silaa jaalalli hin uumamu ture.
Yoo nama san of keessattu miidhagsuun yaanni isaa itti dheerate, adabbii fi miidha fedhii guutachuu irraa dhalatu haa sodaatu. Fakkeenyaf, ibidda seenu, dallansuu Rabbii Olta’ee ofirratti buusu, ba’aa cubbuu baadhachuu fi kkf. Yoo sodaan kuni qalbii isaa keessatti ol’aantummaa argate, ibiddi jaalalaa salphatti ni dhaama ykn ni qabbanaa’a.
Yoo sodaan armaan olii isatti kan hin dhagahamne ta’ee adabbi addunyaa tana keessatti isa qunnamu haa sodaatu. Fakkeenyaf, lubbuun ykn qabeenyi baduu, kabajni isaa irraa mulqamu, sadarkaan inni namoota biratti qabu kufu, namoonni isa salphisuu fi tufachuu fi kkf. Yoo sodaan kuni qalbii keessatti ol’aantummaa argate, gubaan jaalalaa ni qabbanaa’a.
Nama jaallate san du’aan dhabuu akka danda’us itti haa yaadu.
11.Salaata irratti gadi dhaabbachuu– dhugumatti salaata sirnaan salaatun meeshaa cimaa fi qara badii baay’ee ittiin ofirraa ittisaniidha. Salaata haqa isaa guutanii salaatun kushuu’a fi ulaagaalee keessaa fi ala isaa guutanii salaatu kan of keessatti hammateedha. Kushuu’a yommuu jennuu salaata keessatti soda Rabbii qabaachu, xiyyeefannoo guutu salaata irra gochuu fi dhaabannaaf ta’uumsa keessatti tasgabbii qabaachudha. Salaanni akkanatti salaatame abbicha badii irraa tiiksa.
“Dhugumatti salaanni wantoota fokkatoo fi jibbamoo ta’an irraa nama dhorgiti.” Al-Qur’aan, Suura Al-Ankabuut 29:45
Namni yommuu gara salaatatti fiigu wantoota fafee irraa dheessaa adeema. Akkuma kutaa tokkofatti jenne namni iklaasa kan horatu yommuu salaata sirnaan dhaabedha. Yommuu salaata shanan sirnaan salaatu yeroo dubartii/dhiira waliin dhaabbatu/ttu hin qabu/hin qabdu. Sababni isaas, yeroon salaata shananii beekkama fi fageenya yeroo xiqqoo addaan qabu. Jidduu san keessatti badii raawwatanii gara salaata fiigun ni ulfaata. Akkasumas, salaata keessa gargaarsa fi araaramaaf Rabbiin kadhatan. Dhugumatti dawaan jaalalaa cimaan salaata sirnaan salaatu keessa jira. Kanaafu namni tokko salaata sirnaan yeroo hundaa salaatuu fi Rabbiin kadhachuun gubaa jaalalaa jalaa bahuu danda’a. Salaata booda, “Yaa Rabbii zinaa fi hojii fokkuu irraa na tiiksi.”jedhee Rabbiin haa kadhatu.
12.Hawwii fi kaayyoo ol’aanaa qabaachu– iddoon salphinnaa, wanta gadhee raawwachuun, wanta dhowwamaa keessa borcamuun nama hawwii fi kaayyoo ol’aanaa hin qabneef ta’a. Namni akkanaa balaa jalalaa kana irraa qulqullaa’un garmalee itti ulfaata. Namni hawwii fi kaayyoo guddaa qabu wanta gadi aanaa ta’eef gabra ta’uu irraa ni saalfata, ni jibba.
Namoonni wantoota fafee jibban; wanta gadheen nafsee ofii ajjeesu dhiisanii kaayyoo guddaa gahuuf dharra’u. Qaamni isaanii yeroo hundaa qabsoo keessa jira. Yeroo wanta fafee itti ilaalan hin qaban. Fakkeenyaf, namni beekumsa barbaadu, wallalummaa jibbuu irraa kan ka’ee beekumsa argachuuf halkanii guyyaa carraaqa. Daldalaanis hiyyeessa jedhame waamamu jibbuu irraa kan ka’ee qabeenya argachuuf halkanii guyyaa battisa. Kaayyoon kana hundarra caalu immoo yommuu jireenya booda (Aakhiraatıf) dheebotaniidha. Dhugumatti namni qananii Jannataa yaadate ishiif dharra’uu fi carraaqu, wanta gadi bu’aa fi fafeef yeroo gabra itti ta’u hin qabu. Guyyaa hojii ofiiti fi zikriin yommuu of ko’oomsu halkan immoo salaatan dabarsa. Kanaafu, eessatti yeroo argate wanta hin taane waliin umrii ofi fixa. Kanaafu, kaayyoo fi hawwii ol’aanaa fi kabajamaa qabaachun, ibidda jaalalaa qabbaneessa.
13.Lubbuu ofii kabajuu fi qulqulleessu- kuni sababoota gatii lubbuu isaa gadi buusan, sadarkaa ishii hir’isan irraa akka fagaatu taasisa. Gatiin nama tokko hanga inni lubbuu ofii kabajuu fi qulqulleessu irratti hundaa’a. Namtichi yoo lubbuu ofii wanta badaa irraa qulqulleesse fi fageesse gatiin fi kabajni isaa akkasuma guddaa fi ol’aanadha. Faallaa kanaa garuu yoo cubbuu fi wantoota fafee keessatti borcame, gatii fi kabajni isaa akkasuma gadi bu’aadha. Kanaafu, jaalala daangaa darbee duuba lubbuu ofii salphisuu, kabaja ofii ajjeesu, gadi xiqqeenyatu jira. Jireenyi namtichaa isaan ala nama biraatti kan maxxaneedha. Gammachuun isaa harka nama biraa keessa jira. Harkaa isaa/ishii keessatti ashaangulliiti taphaa ta’a/taati. yoo ishii qunname ni gammada. Yoo ishii dhabe ni gadda. Ishiin ala wanta biraatti yoo dabe jireenyi itti gurraachofti. Dhugumatti kuni gadi xiqqeenya fi salphinna qabeenyi fi sadarkaan namarraa hin kaasnedha. kuni haqiiqaa (dhugaa) jaalalaati mitii?
“Wanti nama ajaa’ibsiisu namni sammuu fi hubannaa gaarii qaba jettuun dubartii uffataa miidhagaa uffattee deemtu badhetti ni arga. Ergasii suuraa miidhaginna ishii qalbii isaa keessatti ni kaasa hanga nafseen isaa osoo itti hin yaadin ishitti rarraatutti. Waa’ee dubartii tanaa ilaalchise odeefannoo wayitu hin qabu, ishima duuba fiigu qofa. Keessi isaa gubachuun sababa ishiitin miira of jibbuu fi nuffitiin ni rukutama….”
Dhugumatti kuni wanta yeroo ammaa dargagoota garmalee miidhaa jiruudha. Interneeti ykn badhetti yoo arge ishiif osoo dharra’uu keessa isaa guba.
Dargaggeessa tokkotu dubartii takka badhetti arge. Akkuma barreefama armaan olii keessatti jedhame qalbiin isaa ishitti rarraate. Fesbuuki irratti ishii waliin chaati gochuu eegale. Garuu akkuma yeroon darbuun wanti kuni jireenya isaa irratti miidhaa akka fidu hubate. Ergasii fesbuuki ishii bilooki ofirraa godhee itti cufe. Sana booda tawbachuun gara Rabbii deebi’e. Ergasii qormaanni guddaa akka ta’ee hubachuun dubartoota waliin chaati gochuu irraa dheesse, lubbuu ofii kabaje.
Gabaabumatti lubbuu ofii kabajuun nama gara sadarkaa olii, jabeenyaa, qulqullummaa ofii eegutti olkaasa. Ulfinnaa fi kabajaan mataa ol qabatee deema. Badii fi wanta gadhee irraa ni boona. Yeroo dubartii/dhiira waliin maramu/maramtu hin qabu/hin qabdu, lubbuu of waan kabajuuf/kabajjuuf. Nama kamiifu ashaanguliiti taphaa hin taatu yoo nafsee ofii kabajje.
14.Adabbii jaalalaa ilaalu– namni sammuu qabu nama mi’aa fi hudhaa jaalala keessa jiru madaaludha. Hudhaan jaalalaa baay’eedha, daraaraan isaa cimaadha, mi’aan isaa yoo nama moo’ate gara haraamatti nama oofa. Ergasii ibiddi gaddaa fi gaabbi namatti qabata, sodaan addaan bahiinsa namatti dhagahama. Salphinni addunyaati fi gaabbin aakhiraa nama haguuga. Namni qaroon sababa fi miidhaa jaalalaa madaalun yeroon irraa fagaata. Kanaafu, sababoota jaalala daangaa darbetti nama geessanii fi miidhaa san irraa dhalatuu ittii yaadun salphatti ibidda jaalalaa qabbaneessun ni danda’ama.
“Namni hundarra qaruute nama sababa wanta tokkotti hin tarreedha hanga bu’aa dhuma isaa itti yaadutti.”
15.Qormaanni jaalala akkuma qormaata biro dhiirummaa isa ifatti baasuf akka ta’e itti haa yaadu– tarii namni kanaan qorame yoo inni kanarratti obse sadarkaan isaa gara sadarkaa ol’aanutti olka’u fi kabajni isaa guuttamu danda’a. Tarii jaalala Rabbii isaa argachuu danda’a. Jaalalli Rabbii qalbii isaa yommuu guutu, jaalala biraa irraa dureessa isa taasisa. Kanaafu namni tokko yommuu jaalalaan qoramu yoo obse sadarkaan isaa olka’uu akka danda’u haa yaadu. Dhugumatti namoonni qormaata jaalalaa kana irratti obsuun yeroo dargaggummaa isaani dabarsan jireeya mi’aawa fi gammachuu jiratu, kabajamoodha.
16.Jaalala waliin ko’oomu irraa kan ka’ee wantoota gagaarii isa/ishii darban itti haa yaadu– yeroo inni jaalala waliin ko’oomu beekumsi baay’een jala darba, sammuu isaa bakka sirriitti osoo hin fayyadamiin qisaasessa, oomishummaa irraa duubatti hafuun hallayyaa hiyyummaa keessa jiraata. Dubartii yoo taate durbummaa dhabuun jireenya salphinnaa fi gaddaa jiraatti. Yeroo ishiin jaalala waliin ko’oomtu (jaatanooftu) amala gaarii fi kabajaa dhabdi. Kanaafu, bu’aa kanaa fi kkf kan nama jala darban itti yaadun ibidda jaalalaa qabbaneessun ni danda’ama.
17.Haala warroota jaalalaan qabamanii haa ilaalu– adabbii isaan keessa jiran mee ilaali, qarree (daangaa) jireenya irra akkamitti jiraatu, akkamitti addunyaa fi amantii ofii jabeessu fi fooyyessu irraa duubatti hafan? Dhugumatti yeroo warroota harka wal raasa deeman ilaalan nama gaddisiisa, gara kana akka hin yaanne nama taasisa. Meeqatu wal ajjeesaa jira? Meeqatu ishii duuba osoo booyu salphinnaan maramee jira? Kanaafu adabbii fi miidhaa warroonni jaalalaan qabamanii fi jireenya isaanii dararaa san itti xinxallu fi akka isaanii akka hin taane itti yaadun, ibidda jaalalaa qabaneessun ni danda’ama.
Guduunfaa
Namni hunduu jaalalaan ni qorama. Gariin isaanii ni darbuu, kan hafan immoo ni kufu. Qormaata kana kan darbe Rabbiin haa galateefatu. Kan kufe immoo gara Rabbii deebi’uun badii hojjataa turee tawbaa fi istigfaaran (Rabbiin araarama kadhachuun) haa dhiqu. Yeroo baay’ee yommuu dargaggoonni,”Intala tana maaliif hin dhiisne?”jedhamanii gaafataman, ‘gara fuunduraatti nan fuudha’, jedhu. Kuni dhugumatti of gowwomsuu fi jireenya ofitti taphachuudha. Hariiroo haraama keessa jiraatanii jireenyi fuudhaa heeruma (gaa’ilaa) ni milkaa’a jedhanii yaadun garmalee ulfaata. Yeroon booda kan addaan bahanii fi maatii isaanii diigan argina. Tokkotu,”Jaalalle dhiiraa ykn dubartii uumun jireenya sobaa hin jiraatin.“jedhe. Kanaafu, intala/gurbaa san yoo jaallatte, ‘Karaa halaalatiin hanga walitti dhuufnu natti hin dhufin.”jedhiin. Dhugumatti dargaggeessi tokko mucayyoo takka jaallate. Whatsapp irratti chaati waliin gochuu eegalan. Ergasii hariiroon kuni miidhaa isarratti fiduu akka danda’u yommuu hubatu, ‘Hanga walitti dhufnu obsi.” Jedhen. Achumaan chaati gochu dhiise, lakkoofsa bilbila ishii ni haaqe. Kanaafu, wanta Rabbiin ganama sii katabe akka hin dhabne beekun, hariiroo haraama (dhowwaa) irraa dheessi. Yoo Rabbii jette kana dhiistu fi gara Isaatti tawbaan deebite, Rabbiin wanta gaarii bakka si buusa.
Barruun jaalalaa kana irratti xumurama. Barreefamoonni gaggabaaboo jaalala too’achuu irratti nama gargaaran yeroo tokko tokko peejii fesbuuki jireenya badhaatu irratti ni maxxanfamu.
Kitaaba wabii
al-ishq fuula 69-79


text:
Maqaalee fi Sifaata Rabbii (Subhaanahu)- Seensa
Rabbii maqaalee babbareedoo fi sifaata gugguuuta qabuuf faaruu fi galanni daangaa hin qabne haa ta’u. Yoo nuti Isa faarsine fi galateefanne, faarsine fi galatefanne fixuu hin dandeenyu. Sababni isaas, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa sifaata gugguutuu ittiin faarfamu kan ilmi namaa dhaqqabu hin dandeenye qaba. Ammas, hojiiwwan Isaa hundi hojiwwan faarfamaniidha. Qananii keessaa fi alaa ilma namaa irratti halkanii guyyaa dhangalaasu Isa waan ta’eef hunda caalaa kan galateefatamuu fi faarfamu qabuudha. Namni Rabbiin faarsu fi galateefachu kan danda’u yoo Isa beekedha. Namni “Eenyutu akka isa uume, nyaachisu, obaasu fi qananii adda addaa isarratti dhangaalasu” hin beekne, akkamitti Gooftaa isaa galateefachuu fi faarsu danda’aa? Karaan guddaan Rabbiin itti beekan, faarsan, galateefatanii fi jaallatan, maqaalee fi sifaata Isaa beekudha. Yeroo darbe qajeelfamoota bu’uuraa maqaalee fi sifaata Rabbii ilaalle turre. In sha Allah qajeelfamoota bu’uura sanniin irratti hundoofne, gargaarsa fi eeggumsa Mawlaatin maqaalee fi sifaata Isaa ni ilaalla. Maqaalee fi sifaata kanniin tokkoon tokkoon ilaalun dura mee faayda maqaalee fi sifaata Rabbii beeku keessa jiru ilaalchise wanta hayyoonni jedhan muraasa isaanii haa ilaallu.
Maqaalee Rabbii beeku fi hubachun beekumsa keessaa boqonnaa kabajamaa ta’eedha. Inumaa, beekumsa fi hubannaa (fiqhi) hundarra caaludha. Jecha Ergamaa Rabbii (SAW), “Nama Rabbiin waan gaarii fedheef amanti akka hubatu isa taasisa”[1] jedhu keessa seensa jalqabaa fi dursaa seena. Beekumsi maqaalee fi sifaata Rabbii beekumsa hafuurri baay’een itti citeedha, wanta gaarii hundarra argatanii fi gahuumsa warra sammuu qabaniitii fi qajeelaniiti. Inumaa, kaayyoo ol’aanaa dursitoonni itti wal dursaniidha, gahuumsa dhumaa dorgomtoonni itti wal dorgomaniidha. Beekumsi kuni seensa cimaa jaalala Isaa itti argatanidha, nama Rabbiin jaallatee fi filateef karaa qajeeladha.
Akkuma ijaarsi hunduu bu’uura qabu, bu’uurri amantii, Rabbitti fi maqaaleef sifaata Isaatti amanuudha. Akkuma bu’uurri kuni garmalee cimuu fi [qalbii keessatti] hidda qabatuun, ijaarsa gubbaa isaa jiru humnaa fi gadi dhaabbannaan baadhata, diigamuu fi kufuu irraa nagaha ta’a.
Ibn Al-Qayyim (rahimahullahu) akkana jedha: “Namni ijaarsi isaa akka olfagaatu barbaade, bu’uura isaa jabeessun, sirreessu fi garmalee bu’uura kanatti xiyyeefachuun isarratti haa ta’u. Dhugumatti olfageenyi ijaarsaa bu’uura jabeessu fi sirreessu irratti hundaa’a. Hojiwwanii fi sadarkaaleen akka ijaarsati, bu’uurri isaa immoo iimaana. Yeroma bu’uurri cimaa ta’u ijaarsa ofirratti baadhata. Ijaarsis isa gubbatti baha. Yommuu ijaarsa irraa waa diigaman, isa dhaqqabuun ni salphata. Garuu yoo bu’uurri cimaa hin ta’in, ijaarsi ol hin bahu, gadis hin dhaabbatu. Bu’uura irraa yoo waa diigaman, ijaarsi gubbaa ni kufa yookiin kufutti dhiyaata.
Namni Rabbiin beeku yaanni isaa guddaan bu’uura sirreessu fi jabeessudha. Namni wallaalan immoo bu’uura malee ijaarsa olkaasa. İjaarsi isaas kufaati irraa homaa hin turu (yoosu kufa). Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Sila nama bu’uura ijaarsa isaa sodaa Rabbii irraa ta’ee fi Jaalala [Isaa] irratti hundeesse caala moo, nama bu’uura ijaarsa isaa afaan qilee kan cituu dhiyaate irratti hundeessee ergasii ibidda Jahannam keessatti isaan kufetu caalaa?” (Suuratu at-Tawbaa 9:109)
Ijaarsa hojiitiif bu’uurri akka humna qaama namaati. Yoo humni cimaa ta’e, humni kuni qaama baadhata, badii baay’ee isarraa ittisa. Yoo humni dadhabaa ta’e immoo qaamni ni dadhaba, gara qaamatti badiin wanta garmalee ariifatuudha.
Ijaarsa kee ciminna bu’uura iimaanaa irratti baadhadhu. Gubbaa ijaarsatii fi xaaraa isaa irraa wanti tokko yoo bade, bu’uurri baduu irra isa dhaqqabuun siif salphata. Bu’uurri kuni lama:
1ffaa-Haala sirrii ta’een Rabbiin, ajaja Isaatii fi maqaaleef sifaata Isaa beeku.
2ffaa-Isaa fi Ergamaa Isaatiif masakamuu (ajajamuu).
Kuni bu’uura cimaa hundarra caalu gabrichi ijaarsa isaa irratti hundeessudha. Bu’uura kana irratti hundaa’e ijaarsi hanga fedhe ol fagaata.” (Al-Fawaa’id-fuula 175)
Kanaafi, ragaaleen bu’uura kana jabeessanii fi hidda qabsiisan Qur’aana Kabajamaa keessatti baay’atan. Wanta barbaachisummaa beekumsa kanaa agarsiisan keessaa tokko aayan Qur’aana baay’een isaanii maqaalee fi sifaata Rabbii osoo hin dubbatin bira hin darban.
Qur’aana keessatti aayatoonni baay’een beekumsa kabajama kana barachuu fi hundee guddaa kanatti xiyyeefannoo akka itti kennan ajajan dhufanii jiru. (Kana jechuun Qur’aanni maqaalee fi sifaata Rabbii akka beekanii fi baratan ajaja.)
Rabbiin olta’aan ni jedha: “Rabbiin Injifataa, Ogeessa akka ta’e beekaa.” (Suuratu Al-Baqara 2:209) Ammas ni jedha: “Rabbiin Beekaa waan hundaa akka ta’e beekaa.” (Suuratu Al-Baqara 2:231), Ammas ni jedha: “Rabbiin wanta isin hojjattan Argaa akka ta’e beekaa”(Suuratu Al-Baqara 2:233) (Kana jechuun Rabbiin wanta isin dalagdan hunda akka arguu beekaa.) Ammas ni jedha: “Rabbiin Araaramaa, Obsaa akka ta’e beekaa.” (Suuratu Al-Baqara 2:235), “Rabbiin Dhagahaa, Beekaa akka ta’e beekaa.” (Suuratu Al-Baqara 2:244) “Rabbiin Dureessa Faarfamaa akka ta’e beekaa.” (Suuratu Al-Baqara 2:267) “Rabbiin adabbiin cimaa, ammas Rabbiin Araaramaa, Rahmata Godhaa akka ta’e beekaa.” (Suuratu Al-Maa’idah 5:98) (Kana jechuun nama Isa faalleesse fi daangaa Isaa darbe adabbii cimaa akka adabuu fi nama gara Isaatti deebi’ee fi Isaaf ajajameef akka araaramu fi rahmatu godhu beekaa. Beekumsi kuni adabbii Isaa akka sodaattan, araarama fi sawaaba (mindaa) Isaa akka kajeeltan isin taasisa.) Ammas ni jedha, “Rabbiin Mawlaa (Gargaaraa fi Tiiksaa) keessan akka ta’e beeka; Tiiksaan [Isa ta’uun] waa tole, Tumsaan [Isa ta’uunis] waa tole!” (Suuratu Al-Anfaal 8:40) “Rabbiin wanta nafsee teessan keessa jiru akka beeku beekaa, kanaafu Isa sodaadhaa.” (Suuratu Al-Baqara 2:235)
Ammas ni jedha: “Rabbiin malee dhugaan gabbaramaan biraa akka hin jirre beeki!” Suuratu Muhammad 47:19 Aayanni haala kanaan dubbatan gara aayah soddomaatti dhiyaatu.
Rabbiin Qur’aana keessatti maqaalee fi sifaataa Isaa wanta biraa caalaa baay’isee dubbate. Sheykhul Islaam Ibn Taymiyaan (rahimahullahu) ni jedha: “Qur’aanni waa’ee wanta Jannata keessatti nyaatamu, dhugamu fi nikaah dubbachuu caalaa waa’ee maqaalee, sifaataa fi hojiwwan Rabbii baay’isee dubbata. Aayatonni maqaalee Rabbii fi sifaata Isaa of keessaa qaban gatiin isaanii aayatoota waa’ee Aakhirah dubbatan caala. Qur’aana keessatti aayanni hundarra guddoon Aayata Al-Kursiyyih dha. [Sababni isaas, Aayat al-Kursiyyin maqaalee fi sifaata Rabbii of keessatti qabatte.] Hadiisa sahiih ta’e kan Muslim gabaase keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) Ubayy ibn Ka’abin akkana jedhan: “Kitaaba Rabbii keessatti aayan hundarra guddoo taate tamiin akka taatee beektaa?” Ubayyis ni jedhe, “Allahu laa ilaah illaa huwa-l-hayyu-l-qayyuum…” (Suuratu Al-Baqarah 2:255) Ergasii Ergamaan Rabbii (SAW) harka isaanitiin laphee isaa keessa rukutuun “Beekumsi sitti haa mi’aawu yaa Abbaa Munzir.” Jedhan.” Sahiih Muslim 810
(Aayan suuratu Al-Baqarah lakkoofsa 255 irratti argamtu tuni Aayatu Al-Kursiyyi dha. Maqaalee fi sifaata Rabbii waan of keessaa qabduuf aayatota Qur’aana hunda caalti.)
Ammas, Qur’aana keessatti suuraalee (boqonnaalee) Qur’aanaa keessaa suuraan (boqonnaan) hundarra guddoo taate suuratu Al-Faatihadha. Sahiih al-Bukhaari keessatti, Abu Sa’iid bin Al-Mu’alla akkana jechuun gabaase: Ani osoo masjiida keessatti salaataa jiru Ergamaan Rabbii (SAW) na waaman, garuu ani hin awwaannef. Anis ni jedheen, “Yaa Ergamaa Rabbii! Ani salaataa ture.” Ergamaan Rabbis ni jedhan, “Rabbiin akkana hin jenne, “Yoo isin waame Rabbii fi Ergamaaf awwaadhaa.” (8:24) Ergasi akkana naan jedhan, “Masjiida keessaa bahuun dura Qur’aana keessatti suurah (boqonnaa) hundarra guddoo taate dhugumatti si barsiisa.” Ergasi harka kiyya ni qaban. Yommuu bahuu hedan, ni jedheen, “Qur’aana keessatti suurah hundarra guddoo taate si barsiisa hin jennee?” Ergamaan Rabbiis ni jedhan, “Alhamdulillahi Rabbil aalamiin…” ishiin aayata torba irra deddeebi’uun dubbifamtuu fi Qur’aana guddaa naaf kennameedha.” Sahiih Al-Bukhaari 4474
(Aayan torban irra deddeebi’uun dubbifamtu suuratu Al-Faatihadha. Namni salaatu hundi osoo suurah tana hin qara’in hin darbu. Suurah tana keessa waa’ee Aakhirah caalaa maqaalee fi sifaata Rabbiitu jira.)
Ammas Ergamaan Rabbii (SAW) hadiisa sahiih ta’e keessatti “Qul huwallahu ahad” tokko sadaffaa Qur’aanatiin akka wal qixxaa’u dubbatanii jiru.[2] ( Qul huwallahu ahad maqaalee fi sifaata Rabbii of keessatti hammata). Sadarkaa Qul huwallahu ahad” (Suuratu Al-Ikhlaas) qabdu ilaalchise Haati manaa Ergamaa Rabbii (SAW) Aa’ishaan akkana jechuun gabaaste, “Ergamaan Rabbii (SAW) namticha tokko hoggonaa gochuun gara duulaa ergan. Yeroo salaataa hiriyyoota isaatiif [Qur’aana irraa] qara’uun dhumarratti, “Qul huwallahu ahad” in xumura.Yommuu duula irraa deebi’an, gochi isaa kuni Rasuulatti (SAW) himame. Rasuullis ni jedhan, “sababa maaliif akkas akka hojjatu gaafadhaa.” Isaanis ni gaafatan. Namtichis ni jedhe, “Sababni isaas, “Qul huwallahu ahad” sifaata Rahmaani. Kanaaf ani suurah tana qara’uu nan jaalladha.” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni jedhan, “Rabbiin akka isa jaallatu isatti himaa.” Sahiih Muslim 813
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa nama sifaata Isaa yaadatu fi faarsu akka jaallatu ifa godhe. Kuni boqonnaa bal’aadha.” (Dara’u Ta’aarudi- 5/310-312, Ibn Taymiyyah)
Kuni hundi ragaa ifaa barbaachisummaa beekumsi kabajamaan kuni qabu, guddinna dhimma isaatii fi baay’inna kheeyri isaa agarsiisuudha. Beekumsi maqaalee Rabbii fi sifaata Isaa hundeewwan iimaana keessaa hundee guddaadha, utubaalee (arkaana) amanti keessaa utubaa tokko. Bu’uura amanti Islaamati. Dhaabbanni amanti ol fagoo fi sadarkaa ol’aanaa beekumsa kana irratti ijaarrama. Uumaa, Argamsiisaa fi Gooftaa isaan sooru osoo hin beekin, ammas maqaalee fi sifataa isaa osoo hin barin akkamitti dhimmi dhala namaa qajeelaa, haalli namootaa tolaa? Garuu namoota baay’ee wanta uumamaniif irraa wanti isaaniif uumame isaan ko’oomse (biizi godhee) jira. Rabbiin jecha Isaa kanaan gocha akkanaa irraa gabroota Isaa akeekachiisa:
“Yaa warra amantan! Qabeenyi keessanii fi ilmaan keessan zikrii Rabbii irraa isin hin dagin (hin garagalchin). Namoonni kana dalagan isaanumatu hoonga’oota (kasaartota).” Suuratu Al-Munaafiqun 63:9
Zikriin qalbiidhaan Rabbiin yaadachuu fi arrabaan faarsu of keessaa qaba. Rabbiin yaadachuu fi faarsu kan danda’an, maqaalee fi sifaata Isaa yoo beekaniidha. Maddi beekumsa kanaa Qur’aanaa fi hadiisota sahiih ta’aniidha. In sha Allah itti fufna…
Kitaabban Wabii:
[1] Sahiih Al-Bukhaari 3116, Sahiih Muslim 1037
[2] https://sunnah.com/muslim/6/317
Fiqhu Al-Asmaa’il Husnaa– fuula 7-10, Abdurazzaaq bin AbdulMuhsin Badri


text:
Balfi pilaastikaa bishaan galaanaatti gadi darbamaa jiru waan dabaleef faalamni bishaan galaanaa dabalaa jiraachuu Jaarmayaan Mootummootaa beeksise. Jaarmayaan Mootummootaa dhimma kana furuuf tumsa ‘Clean Seas’ jedhamu Gurraandhala bara 2017 kaasee hojiirra kan oolchaa ture yoo tahu, dhimma kanas Walgahii Gumii Eegumsa Naannoo kan Jaarmayaa Mootummootaa 3ffaa Naayiroobiitti gaggeeffame irrattis mariyateera.
Walgayii kana irratti kan hirmaatan biyyootiin 193 rakkoo faalama qilleensaa addunya mudataa jiru furuuf walii galteerra gahaniiru.


text:
Gidduu kana baay’een keenya diina mataa irra nu jiru dagannee walii keenyatti dhagaa darbuudhaan qabamnee akka jirru hin haalamu. Kunis lafumaa ka’ee miti. Nu keessaa namni hoggana qabsoo biyya keessaa fakkaataa ergama diinaa nurratti raaw’ataa ture tokko saaxilamuu isaan wal qabatee ti. Gurmuun siyaasa Oromoo tokko gurbaa faltii diinaa baadhatee deemu san irra baala buusuuf tattaafachuutu nu hunda mufachiise. Anis dhimmuma kanaan wal qabatee barruu tokko katabuun kiyya ni yaadatama. Barruun sun mata duree guddoo taatee yoo irraa dubbatamtus hordofeera. Gariin namootaa barruu dheeraa san dubbisanii hubachuu irraa akka rakkoo qabanis hubadheera. Namni barruu fuula 3 hin caalle dubbisee hubachuu hin dandeenye tokko na qeequuf jarjaruun irra hin turre. Wanin hin jedhin gara dabarsee (misquote) na godhee yoo miidiyaatti bahee na yakku dhagaheen deebisee abbichumaaf gaddeef. Warri tahe jedhee ergaa an dabarsuu barbaade osoma hubatuu didee gara biraatti fudhachuudhaan natti duuluu filates ni jira. Dhugaa jiru garuu akka armaan gadiitti irra deebi’ee xaliilessee dhiheessuufan dirqame.
Barruu san keessatti waa’ee Qeerroo Bilisummaa fi Sagalee Qeerroo bal’inaan kaaseen jira. Sababni isaas basaasa saaxilame santu yeroo dheeraaf hoggansa waan kanaa irra ture. Hoggansa namoota akkasii jalatti Sagaleen Qeerroo odeessa garmalee gurra guddifameen ummata kijibaa jiraachuun kaase. Kun dhugaa dha. Dhugaa tahuu isaaf ragaa biraa waamuu nan barbaachisu. Ofii koof bakka odeessi gurmuu kanaa kun kallattiin itti ergamee qilleensa irra oolu SBO irratti gulaaltummaadhaanii fi akkasumas dubbataa dhaabichaa tahee yeroon hojjechaa ture kanin taajjabee dha. Taajjabuu qofas osoo hin taane akka sirreeffamuuf jecha qaama hogganaa dhimmi laalu yeroo hedduu dubbisee itti milkaahuu hin dandeenye. Kanaaf ammoo ragaan koo isaanuma warran dubbisee deebii irraa dhabe sani.
Kana yeroon jedhus dargaggoota Oromoo Qeerroo Bilisummaa keessatti hiriiranii (the rank and file) dalagaa fi akkasumas sadarkaa gadiitti dalagsiisaa turaniif kabajaa fi dinqisiifannoo guddaa akkan qabu barruu koo duraa keessatti ifatti ibseen ture. Warri narraa rakkoo qabu garuu akka waanin warra jaarmaya san keessa hojjechaa ture guutummaatti walitti cagadee gatii dhowwadhe godhanii irraa ololan. Fakkeenyaaf waanin keeyyata 6ffaa irratti jedhe kana haa yaadannu.
“Sochiin maqaa Qeerroo Bilisummaatiin godhamu dabree dabree akka jiru hin haalamu. Dargaggoonni Oromoo sabboonoon kan kumoota kudhanootatti lakkaahaman sochii kana keessaa haqaan qooda fudhachuuf tattaafataa yoona gahuun dhugaa dha. Garuu wanni miidiyaa irratti maqaa ‘Qeerroo Bilisummaa’ tiin gabaafamu kun dargaggoota jaarmaya kana jalatti of beekaniifuu waan liqimfamu hin taane….. Dhimma kana irratti gaaffiin ummanni biyya keessaa fi alatti kaasaa yoona gahe beekamaa dha. Maaliif nu gowwoomsuu? Maaliif sobuu? Maaliif gurra guddisuu? Maaliif dhugaa jiru qofa nutti hin himanii? Qabsoo keenya haqaa maaliif sobaa fi gurra guddisiidhaan balfanii diina gammachiisanii? Kunniin gaaffiilee ummataa keessaa hanga tokko.”
Keeyyata dhuma irrattis akkas jedheen ture.
“Dhuma irratti, dargaggoonni Oromoo muratoon kan hoggana diinni mataa keessan irratti jaaree hojjechiisaa ture jalatti hamileen keessan akka malee tuqamaa ture amma baga dhugaan keessan mul’ate. Didhaa sana hundaa jalatti diddanii cichitanii saba keessaniif hojjechaa yoona gahuu keessaniif ummanni Oromoo fi Oromiyaan isin galateeffatu, isiniin boonu, hegereef illee abdii isin irra kaayyatu.”
Kana yeroon jedhus akka dargaggoonni Oromoo kumootaan lakkaahaman hoggansa nama gantummaan isaa saaxilamee san jalatti gammachuu hin qabnee fi gariin isaanii namuma saniin hiisifamaa, reebsifamaa, qaama hir’ifamaa fi barnoota irraa ariyamaa turan joolleedhuma san suduudaan dubbisee ragaa waanin harkaa qabuufi. Warra Sagalee Qeerroo irra dalagaa tures yoo tahe hedduu isaanii dubbiseen jira. Odeessa isinii dhufu madda isaa ni beeytuu jedhee gaafadheen ture. Waa’ee madda isaa akka quba hin qabne, garuu odeessa dhufe qofa qilleensa irratti dubbisuu qofa akka beekan naa himan. Waanuma itti kenname qindeessanii dubbisuu malee waa’ee madda odeessa akkasii gaafachuuf ammoo kan lubbuu isaaniif sodaatan tahuu na hubachiisan. Kanaafuu kijibdummaa fi gurra guddistummaa odeessa Qeerroo yeroon dubbadhu, joollee Oromoo jaarmaya san keessa jirtu hundan walitti qabee cagadaa jira osoo hin taane, warra odeessa alanfatamee namaaf hin liqimfamne san fidee joollee miidiyaa irra hojjettu irratti fe’u qofa laallata. Wanti yeroo dheeraaf gaaffii natti tahaa ture kana duubaan kan jiru nama amma diinummaan saaxilame kanaan kan wal qabatu tahuu tilmaamuun ammoo nama hin dhibu.
Kan na dhibaa jiru garuu waan biraa ti. Rakkoon gurra guddisa oduu kan an Xurunaa waliin walitti hidhee badii ture isumatti jigsee biraa deebi’uuf yaadaa ture ammayyuu bakka isaa kan jiru tahuu isaa ti. Yookiin sirni ittiin oduu qindeessan kan Girmaan diriirsee ittiin hojjechiisaa ture ammas hoggana jiruun dhaalamee hojii irra oolaa jiraachuu isaa ti. Sagaleen Qeerroo gara fuula duraattis akkuma arma dura deemaa turetti deemti yoo taheef rakkoo hanga ammaatti mul’ateef kan quba itti qabnu Xurunaa qofa hin tahu jechuu dha. Mallattoon waakkannaa hanga ammaatti gurmuu sanii fi kan isaa ol jiru irraa mul’ataa jirus yaaddoo kana garsiisa.
Warra osoo hin hubatin na qeeqe keessaa gariin ‘mataa tokkoon arraba lama’ naan jedhe. ‘Hojii Qeerroon hojjette kan baatii shanan dabranii ofii keef galgalaa ganama faarsaa fi ofiifuu qooda gumaachaa baatee deebitee haaltee Qeerroon sobduu dha jette’ jedhanii na komatani. Kun barruu koo hubachuu dhabuu irraa yookiis beekaa gara dabarsuu barbaadamee ti. Ragaadhaaf garuu keeyyata 7ffaa barruu sanii keessatti akkasin jedhee ture.
“Osoma akkasitti ummata sobaa jiraniiti ture kan #OromoProtests dhoowee akka danbalii galaanaatti irraan bahee kijibdoota liqimsuudhaan addunyaatti of labse.”
Jecha koo kana irraa kan hubatamu, dubbiin irraa dubbataa jirruu fi waa’een #OromoProtests adda adda tahuu isaanii ti. Ani kanin itti gumaachaa fi dargaggoota biyya keessaas itti jajjabeessaa ture Oromo Protests malee tarkaanfii maqaa Qeerroo Bilisummaa qofaan himatamuu miti. Komiin akkasii kan dhufu, finicila baatii shanan dabranii (Oromo Protests) sanitti kan abbaa tahee guutuutti hogganaa ture ‘Qeerroo Bilisummaa’ ti malee qaama biraa miti ejjennoo jedhu irraa ti. Kanaafis ragaan qaba. Guyyoota muraasa dura dargaggoon akka hogganaa Qeerroo Bilisummaatti sagantaa Paltalk tokko irratti dhihaatee dubbate dhugaa kana ragaa bahe. ‘Fincilli baatii shanan dabranii fi walumaa galatti qabsoon biyya keessaa guutuutti harka keenya jirti’ dhaamsa jedhu gad jabeessee dabarse dargaggoon sun. Kun ammoo akka hubannoo kootti dogoggora guddaa dha. Qeerroon Bilisummaa fincila addunyaan dhagahe san keessaa qooda hin haalamne akka qabdu wal nama hin gaafachiisu. Haa tahuutii achi keessaa qooda qabaachuu fi ‘guutummaatti nut harkaa qaba’ jechuun adda adda.
Dhugaan qabatamaan garuu, fincilli baatii shananii seena-qabeessi sun fincila ummata Oromoo maraa ti. Hogganummaan isaas kan qabsaayota dhihoo fi fagoo maraa ti. Kan jaarmayni siyaasaa tokko qofti itti mataa tahee hogganee miti. Fincila addunyaan dinqisiifatte san keessaa ummanni biyyaa fi diasporan Oromoos qooda akkaan guddaa gumaachan. Kana keessatti hojiin karaa Facebook fi OMN hojjetame ammoo qooda dursaa qaba yoo jenne dhugaa irraa fagaachuu hin tahu.
Fincila kana babal’isuuf duulli ilmaan Oromoo qaroo fi sabboonoon karaa Facebook guyyaa guyyaatti taasisaa turan, akkasumas, wareegama Oromoon baasaa jiru kana addunyaa dhageessisuuf karaa duula Twitter hojiin hojjetame kan eenyuyyuu haaluu danda’uu miti. Facebook irratti odeessi daqiiqaa daqiiqaatti golee Oromiyaa tokko keessaa bahu battalumatti kutaa Oromiyaa hundatti dhagahamee akka fincilichi guyyaa irraa guyyaatti finiinu godheera. Kanaafuu warri social media kana irratti hanga humna isaanii odeessa daddarbarsuu fi barruuwwan ummata dammaqsanii daranuu fincilaaf kaasan gumaachaa turan hundi galata guddaa qabu. Kana malees biyyoota adda addaa, keessumattuu DC fuuldura White Houseitti hiriira seenaa keessatti mul’atee hin beeyne geggeessuun sagalee Oromoo addunyaa dhageessisuuf duulli godhame gonkumaa kan dagatamuu miti. Fincila Oromo Protests saniifis isaan hundatu abbaa dha. Ifaajii qabsoo dargaggoota kumoota hedduu kan miseensummaa Qeerroo Bilisumma hin qabne galata dhowwatanii nutu itti abbaa dha jechuun balaa guddaa qaba.
Dargaggoon maqaa Qeerroo Bilisummaatiin Paltalk irratti dhihaate sun qunnamtiin Sagaleen Qeerroo qabdu SBO fi Gaaddisa Dhugaa qofa waliini akka tahe mirkaneesse. Lamaanuu arraata ABO Shanee Gumii ti. Kun ammoo dubbiidhumti Qeerroo Bilisummaa kun akka harka ABO Shanee jirtu firattis diinattis labse. Eega ofiin of labsanii ammoo ifaajii qabsoo baatii shanan dabaranii kan guutummaatti saammatee abbaa itti tahuu barbaadaa jiru ABO Shanee tahuu isaa hubanna. Kan nama yaaddessu guddaanis isa kana.
Sochiin ummanni keenya lubbuu isaa qaalii itti wareegee sadarkaa kanaan gahe kun jaarmayoonni siyaasaa Oromoo hundi akka walitti siqanii waliin haasa’an dhiibe jennee amanna. Tumsi qabsoo jaarmayaalee siyaasaa Oromoo afurii kan dhihoo kana labsames kanuma irraa dhufe. Wanni nama gaddisiisu garuu, waytuma tumsi akkasii labsamutti dhaabota san keessaa tokko sadarkaa kanatti of himachuun qooda warra kaanii yoo haalu dhagahamuu isaa ti. Akka gurmuu siyaasaatti fincila san keessatti OFC caalaa kan wareegama baase jira natti hin fakkaatu. Nama lammaffaa paartichaa kan tahan Obbo Baqqalaa Garbaa fi hogganoonni biroon har’a dhimmuma sanaan yakkamanii mana hidhaa jiru. Fincilli baatii shananiif diina raase sun guutummaatti harka keenya keessa ture yoo jedhamu Maandeellaa keenya kan tahe Baqqalaa Garbaa fi warra isa waliin achuma garaacha diinaa keessatti falmachaa bahanii amma ammoo mana hidhaa diinaa keessatti dararaa argaa jiran kabajaa dhowwachuu taha.
Dubbii kana irraa ka’ee waan tokkotu natti mul’ata. Injifannoo ummanni Oromoo ofii isaaf sosso’ee galmeesse kana maqaa itti fuuchuuf hangana yoo wal qoccollu, osoo injifannoon kana caalu tokko dhufeehoo akkam wal goona laata? Akka amma jirru kanatti odoma ka’ee diinni ofumaan quufee nurraa galeeyyuu, caasaa siyaasaa dhaaba isa kamiitiin biyya keenya bulchina? Dubbiin kun waan sirriitti ammumaan itti yaadamuu qabuu dha. Qabsoon keenya abbaa godhachuu qaba. Ummata Oromoo miliyoona 40 olii sossosanii mirga isaaf falmachiisuun jaarmayaa siyaasaa jabaa, murataa, walii isaaf garaa-bal’eessaa fi kan Oromoon hundi achi keessatti of argu tahuu qaba. Jaarmayoonni siyaasaa amma jiran ammoo mata mataa isaaniitti yoo madaalle ulaagaa kana guutaa hin jirani. Ulaagaa kana yoo guutanii argaman malee guddina ummata Oromootiin wal madaaluun ammoo hin danda’amu. Kanaafuu osoo injifannoo kana irra guddaa tahe tokko hin horatin dura rakkoo mooraa keessaa qabnu furachuuf dursa kennuun barbaachisaa taha. Dhaabonni siyaasaa Oromoo kamuu maqaa himachuuf sardamuu dura hojii qabatamaa ummanni ragaa bahuuf tokko hojjechuu irratti wal dorgoomuuf dursa akka kennan hawwii kooti.


text:
Masriitti dooniin Bo'oo Suweez keessa guyyootaaf danqamtee turte daandiitti deebite
Dooniin fee'umsa konteenaraa daran guddoo taateefi Bo'oo Suweez (Suez Canal) keessa erga Kibxata darbee danqamtee turte, baraaramuun daandiitti deebi'uun ibsame.
Viidiyoon guyyaa Wiixataa miidiyaalee hawaasaarratti maxxanfame akka agarsiisutti, qaamni duubaa doonii Ever Given lafa keessatti rakkatee ture bilisa bahuun gara bishaaniitti ennaa deebitu mul'isa.
Kaampaaniin tajaajila bishaaniirraa Inchcape jedhamus, dooniin kun bilisa bahuu gabaaseera.
Doonii hangaan guddoo taate kana bakka rakkatteerraa baasuuf humna guddaa fi yeroo dheeraa kan gaafate ture.
Kibxata darbe irra ture dooniin Ever Giiven jedhamtu konteeyinara fe'attee imalaa turte kun karaa irraa ka'achuun ulaa Suwiiz kan cufte.
Kun ammoo zayita bob'aa dabalatee meeshaaleen barbaachisoo karaa ittiin deddeebifamanidha. Keessumaa ammoo ulaan kun biyyoota Awurooppaaf barbaachisaa ture.
Erga dooniin kun ulaa kanatti danqamtee banuudhaaf yaaliin hedduun taasifamaa kan tureera.
Bo'oon Suwiiz kan kan Masirii yoo ta'u, akka addunyaatti toora meeshaa daldalaa ittiin daddabarfamu isa guddichadha.
Aanga'oonni Bo'oo Suwiiz Kamisa ni banama jedhanii kan turan ta'ullee garuu osoo hin milkaa'iin hafaniiru.
Dooniin ulaa sanarra dalga-galuun cufuusheetiin gabaan addunyaa rakkatee jira. Ammallee akkuma cufateen turuu danda'a sodaan jedhu jiraatus, abbaan qabeenyaa doonichaa garuu Dilbata akka ka'u abdiin jira jedhan.
Dooniin Ever Given ulaa kana cufuusheetiin ammoo dooniiwwan hedduun karaa kallattii seena Kaabaafi Kibbaan dhufanii toora galanii dhaabbachuuf dirqamaniiru.
Injinarri olaanaa doonii meeshaa deddeebisu beekamaa Merseek Joo Reeynoldis, " Gama seena ulaa Kibbaatiin daandiin waan cufateef dooniiwwan hedduun darbuudhaaf eeggachaa jiru. Kun ammoo muddama tiraafikaa guddaa uumeera," jechuun BBCtti himan.
"Sirna imala dooniiwwanii addunyaarratti diriireellee gufachiisuu mala," jechuun akeekkachiisan.
Dooniin dheerina meetira 400 ballina s.meetira 59 qabdu kun rakkoo tekinikaa ishee mudaterraan kan ka'e Kibxata ture kan ulaa kana cufte.
Ulaan Suwiiz kun galaanaa Mediteraaniyaaniifi galaana Diimaa walqunnamsiisuun ardiilee Eeshiyaafi Awurooppaa gidduutti daandii gara irraa isa gababaa ta'e uumeera.
Daaniin dhaabbata Ever Giiven Maariin warra Taayiwaan jala ta'e kun addunyaa irratti konteeyinara guddaa fe'uun tokkoffaa yommuu ta'u, takkaatti meeshaa toonii 200,000 ykn konteeyinara 20,000 fe'uu ni danda'a.
Ever Giiven amma Ulaa Suwiiz irratti danqamte kun Chaayinaa irraa kaatee osoo gara Neezerlaaditti imalaa jirtuu ture. Akka miidiyaaleen Masirii gabaasanitti dooniin kun rakkoo tekinikaa ishee mudateen karaarratti danqamtee hafte.
Dooniin kun bara 2018 kan tolfamtedha.
Yeroo rakkoon akkanaa uumamutti furuu itti beeku jedhamanii kan abdataman hojjetoonni tiraafikaa Ulaa Suwiiz hanga ammaatti furmaata argachuu hin dandeenye.
Yeroo ammaa kanatti dooniiwwan 230 ta'an ulaan kun hanga banamutti hiriiranii eeggachaa jiru. Gorsaan pirezedaantii Masirii rakkoon kun guyyoota muraasa keessatti hiikama jechuun ibsanii turan.
Haata'u malee, ogeessonni doonii guddoo kana sochoosuudhaan gara sochii duraan tureetti deebisuudhaaf torbanoota akka fudhachuu danda'u ibsaa jiru.
Sababa Ulaan Suwiiz Masirii kun cufateef guyyaa tokko keessatti omishaaleen Dolaara Biliyoona 9.6 ta'an darbuu hin dandeenye.
Waldaan Dooniiwwanii Idil-addunyaa BIMCO akka jedhutti ulaan kun cufamee yoo turedhiyeessa omishaa irratti dhiibbaa fiduun isaa kan hin oolledha.
Sababii dooniin kun Ulaa Suwiiz cuftee dhaabatteef gatiin zayita boba'aa addunyaallee dabaleera.
Abbaan qabeenyaa doonii ulaa cufte kanaa lammii Jaappaan yoo ta'an, ulaa cufuun rakkoo gabaa addunyaa irratti uumaniif dhiifama gaafateera.
Dooniin kun qilleensa hamaatiin raafamtee daandii ishee gadhiisuun ulaa kan cufte yoo ta'u, sochoosuudhaafillee rakkisaa akka ta'e kan ibsan abbaan qabeenyaa doonittii, waanta danda'ame mara gochuu akka jiran garuu ibsaniiru.


text:
Waxabajjii 21/2014(TOI) – Itoophoyaatti sababoota adda addaan walitti bu’insa mudatu dursanii Ittisuuf kan gargaaru tarsimoon ijaarsa nageenya fi ittisa walitti bu’insaa biyyaalessaa qophaa’uu Manni maree Federeeshinii beeksise.
Tarsimoo kana ilaalchisuun Manni Maree Federeeshinii qamoolee Federaalaa fi naannolee dhimmi ilaallatu waliin mari’ateera.
Waltajjii marii kanarratti kan argaman Af-yaa’ii mana maree Federeeshinii obbo Aganyoowu Tashaagar yeroo yeroon bifa jijjirratee walitti bu’unsa mudatu dursanii ittisuuf adeemsa dandeesisu diriirsuun barbaachisaadha jedhaniiru.
Walitti bu’insa guutummaan guutuutti ittisuun danda’amuu baatus sababa ittiin umamuu danda’an dursanii qorachuun dursanii ittisuuf furmaata ka’uun barbaachisaadha.
Kanaa hojiirra oolchuuf sagantaan maree kun akka qophaa’e himaniiru.


text:
Ajjeechaan Dargaggoota Irratti Xiyyeffatee Oromiyaa keessatti raawwatamaa jiru, Yaaddoon Nageenyaa Daranuu Hammaataa deemuu Agarsiisa
(Ibsa ABO –Onkoloolessa 25, 2020)
Wayta jeequmsa nageenyaa Oromiyaa fi guutuu godinaa Gaanfa Afrikaarra gomboobee jiruun ummanni yaaddoo guddaan liqimfamee fi jaarmayoonni siyaasaa mirga ummataaf falman akka ABO furmaataaf tattaafataa jiran kanatti, duulli dargaggoota irratti xiyyeeffatee gaggeeffamaa jiru rakkinichi daranuu hammaataa jiraatuu agarsiisa.
ABOn ajjeechaa Qeerroo Oromoo wabii qabsoo bilisummaa har’aa fi abdii Oromiyaa boruu ta’an irratti xiyyeeffate qaama kamiinuu haa raawwatamuu seeraa-heera biyyattii, waliigaltee idil-addunyaa fi safuu namummaa kan cabsee fi gonkumaa fudhatama hin qabne waan taheef gadi jabeessee balaaleffata.
Ajjeechaa suukaneessaan tibbana Kibba-Baha Oromiyaa Baalee-Roobeetti, Baha Oromiyaa Awwadaayi fi Machaaraatti akkasuma Dhiha Oromiyaa magaalaa Naqamteetti raawwatame fi guutuu Oromiyaa keessatti dargaggoota Oromoo irratti guyyaa saafaadhaan raawwatamaa jiru sadarkaa ulfaatina nageenya Oromiyaa keessaa ifatti mul’isa.
Duulli dargaggoota Oromiyaa daandiirratti, mana jireenyaa keessaa baasanii fi iddoowwan adda addaatti adamsanii dhabamsiisuu kan qaamota caasaa mootummaa turan adda addaatin raawwatamaa jiru jedhee ummatni amanu, ummanni wabii nageenyaa kan hin qabne tahuurra dabree, qaamota qabsoo Oromoo miidhaa turaniin kan qindaa’ee gaggeeffamuutti jiru dha jennee amanna. Waan taheef Ummanni keenyaa fi waliigalatti lammiileen Oromiyaa shira ka’imman lafarraa duguuguu akeekkate kana dammaqiinsaan akka ofirraa gamtaan tiksan dhaamna.
Hidhattoonni humnoota nageenyaa taatan marti hawaasa kana irraa dhalattan, firottanii fi finni keessan hawaasa kana waliin jiraatan amanamummaan keessan ummata irraa dhalattan, keessa jiraattanii fi nageenya isaa tiksuufis waadaa seentaniif tahuu hubattanii, yakkoota akkasii raawwachuurraa akka of qusattani fi yakkamtoota irraa ummata tiksitan waamicha lammummaa gadi jabeessinee isinii dhiyeessina.
Jaarmayootni siyaasaa fi qabsaawonni mirga lammiilee Oromiyaaf falmitan, dhaabbattoonni miti-mootummaa fi kan dhuunfaa, waldaaleen ogummaa fi siviikii walumaagalatti Lammiileen Oromiyaa ummataa fi biyya keenya balaa ulfaataa itti aggaamamee jiru irraa baraaruuf Mootummaan Cehumsa Biyyoolessaa Oromiyaa akka ijaaramuuf waamicha ABOn dhiyeesseef owwaattanii milkeessudhaan dirqama keessan akka bahattan irra deebiin hubachiifna.
Maayiirratti duulli ajjeechaa bakkayyuutti ilmaan biyyaa irratti xiyyeeffatee hidhattoota murna caasaa mootummaa caccabaa jiru adda addaatin raawwatamaa jiru, qabsoo ummanni haqa, dimokraasii, kabajaa namummaa fi bilisummaa isaa gonfatuuf gaggeessaa jiru taakkuu takka of duuba kan hin deebisne ta’uu hubachiisaa, kanneen yakka kana raawwatanii fi raawwachiisanis gaafatama seenaa fi seeraa jalaa kan hin baane tahuu ABO hundaaf ifa godha.
Ummanni keenya adamsuu, hidhaa, dararaa fi ajjeechaa dabalatee duula bifa hedduu irratti gaggeeffamu jalaa bilisa bahuu kan danda’u, yoo Mootummaa Cehumsaa Biyyoolessaa Oromiyaa dhaabbatee Mootummaa kiyya jedhee amantaa irraa qabu ijaarrate qofa tahuu hubachiisaa, kanaafis qabsoo isaa jabeessaa aggaammii diinaa roga adda addaatin fuula itti deeffateef tika jabaa akka ofiif taasisu hireedhuma kanaan dhaamna.
Ajjeechaan dargaggoota irratti xiyyeffatee golee Oromiyaa mara keessatti waggata lamaaf raawwatama bahe; raawwatamaas jiru, yaaddoo nageenyaa daranuu hammeessaa jiraachuu ummatni keenya hubatee akka kanatti furmaata gochuuf socho’uu hubachiifna.
Injifannoo Ummata Bal’aaf!
Adda Bilisummaa Oromoo
Onkoloolessa 25, 2020


text:
Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Benishaangul Gumuzii fi Garee Hidhattootaa naannicha keessa socho’an jidduutti waliigalteen mallatteeffamuu mootummaan naannichaa beeksisee jira.
Waajjirri Komunikeeshinii Naannoo Benishaangul Gumuz, Miidiyaa hawaasummaa irratti akka ibsetti, Pireezidaantiin Naannichaa Obbo Ashaadlii Hasan fi Bakka-bu’aa garee hidhattootaa Obbo Jagnaammaaw Maangiwaa waliigaltee kana mallatteesse.
Waliigalteen kun rakkoo nageenyaa godinaa Matakkal keessatti uumamaa jiru fura, jedhamee abdatama.