text:
Meeshaan hafuur abaafachuuf gargaaru kan US gumaachuuf waadaa seente waaltaalee ittisa COVID-19tti duulan kan nannoleef feggersa guddaa dha jechuu dhaan ministeerri eegumsa fayyaa Itiyoophiyaa Dr. Liyaa Taaddesee VOAf ibsaniiru.
Prezidaantiin US Doonaald Tramp Sambata darbe ergaa twiiterii maxxansaniin muummicha ministeraa Abiy Ahimed waliin dubbachuu isaanii fi dhukkubsattoota COVID-19f meeshaa hafuura ittiin baafatan dabalate deggersa itiyoophiyaaf godhan kan itti fufan ta’uu beeksisan.
Dr. Liyaan akka jedhanitti Itiyoophiyaan vaayiresii kana ittisuuf ogeessota eegumsa fayyaa leenjisuu irratti akkaan hojjetaa jirti.
Ministriin eegumsa fayyaa dhiibbaa biyytti irratti vaayiresiin kun qabu maal ta’uu akka danda’u illee tilmaama saayinsii irratti hundaa’e arguuf hojjetamaa jira jedhan.
Uggurri sochii kaa’ame ilaalchisee haalli hawaasummaa fi dinagdee rakkoo ta’uu tuqanii, biyyattiin qalbii dhaan uggura kana ni laaffisti jedhan jechuu dhaan Eden Geremew gabaasteetti.


c: text/html

text:
Chaansilariin Jarmanii Angelaa Merkel daw’annaa Itiyoohpiyaa keessatti gaggeessaniin aangawoota biyyattii fi mormitoota keessaa haga tokko haasofsisuu isaanii dura-ta’aan paartii mormituu Kongreesa Federaalawaa Oromoo fi Itti aanaa dura-ta’aan Medrek, Dr Mararaa Guddinaa ibsanii jiru.
Mootummaan, yeroo hundumaa mala gowwomsaa gargaaramee dhugaa jiru aguuga, jedhan – ka Dr. Mararaan, Sirna filannoo biyyattiin qabdu jijjiiruun akka barbaachisu akkasumas poolisoonni lubbuu galaafachuuf kan dirqaman leenjii ga’a waan hin qabneef ta’uu aangawoonni dubbachuu akka fakkeenyaatti dubbatan.
Uummanni mootummaa waliin wal qabaa yeroo jiru kanatti humnootii alaatu harka keessaa qaba jedhamuun waan dhugaa irraa fagaate, kan jedhan - Dr. Mararaan, yeroo hundaa biyyoota alaatu keessaa harka qabaa, jechuubii fi akkasumas moggaafama adda addaa kennuun mootummaa biraatti toftaa baratamaa ta’uu dubbatan.
Dhugaan jiru garuu, uummata tu harka duwwaa ba’ee si’achi na hin bulchitu, jechuu isaa akk ta’e beekna, jedhan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oromoo
Oromoon uummata afaan hortee Kuush dubbatu kan Bahaa fi Kaaba-Baha Afrikaa keessatti argaman keessaa isa guddaadha. Odeeffannoon jiru akka ibsutti, ummanni Oromoo akka hawaasaatti Gaanfa Afrikaa keessa waggoota kuma baay'eedhaaf jiraachaa ture (Prouty et al., 1981). Bates (1979) Oromoon sanyiii duriifi jalqabumaa kaasee naannoo kana jiraachaa tureedha, tarii uummattoonni naannoo Baha Afrikaa kaan baayyeen kan irratti waraabamani.
DhufaatiiEdit
Ka'umsi Oromoo eessaa akka ta'e sirriitti hubachuuf qorannoon dabalataa barbaachisuyyuu, Oromoon jalqabarratti akka horsiisee-bulaatti fi/ykn gartokkeen qotee-bulaatti jiraachaa ture jedhamee amanama. Qorattoonni seenaa baayyen gosoonni Oromoo (Baale) muraasni fiixee-kibbaa Itoophiyaa har'aa keessa waggaa kumaa ol jiraacha akka turan walii galu. Qoratoonni kun Godaansi Oromoo daldalaan-dhiibbame ummata Oromoo gara bakka har'a jiraatan walakkaa fi dhihaa Itooophiyaa jaarraa 16ffaa fi 17ffaatti akka fide dubbatu. Kaartaan durii kan impaayera Aaksum/Abisiniyaa fi Adaal/Sumaalee Oromoon gara walakkaa Itoophiyaa har'aatti haaraa ta'uu agarsiisa. Barnoota garii == Dhufaatii == Ka'umsi Oromoo eessaa akka ta'e sirriitti hubachuuf qorannoon dabalataa barbaachisuyyuu, Oromoon jalqabarratti akka horsiisee-bulaatti fi/ykn gartokkeen qotee-bulaatti jiraachaa ture jedhamee amanama. Qorattoonni seenaa baayyen gosoonni Oromoo (Baale) muraasni fiixee-kibbaa Itoophiyaa har'aa keessa waggaa kumaa ol jiraacha akka turan walii galu. Qoratoonni kun Godaansi Oromoo daldalaan-dhiibbame ummata Oromoo gara bakka har'a jiraatan walakkaa fi dhihaa Itooophiyaa jaarraa 16ffaa fi 17ffaatti akka fide dubbatu. Kaartaan durii kan impaayera Aaksum/Abisiniyaa fi Adaal/Sumaalee Oromoon gara walakkaa Itoophiyaa har'aatti haaraa ta'uu agarsiisa. Barnoota garii
Seenaa As DhihooEdit
- Kanas ilaali: Seenaa Oromoo
Akka seenaan ibsutti, ummanni Oromoo bulchiinsaaf Sirna Gadaa fayyadamaa ture. Oromoon mootummoota ofbulchan muraasas qaba, kanas ummata Sidaamaa wajjin qooddata. Kana keessaa mootummoota naannoo Gibee ta'an Geeraa, Gommaa, Garo, Gummaa, Jimmaa fi Limmuu-Inaariyaa, fi akkasumas mootummaa Jireeni.
Akka seenaan dubbatutti, walmorkiin karaa nagaa fi waraanaa ummata Oromoo fi sabootaa ollaa kan akka Amaaraa, Sidaamaa fi Sumaalee wajjin ture siyaasa hawaasa Oromoorratti dhiibbaa fide. Goddansi Oromoonni akka Yajuu gara kaabatti godhan, fi keessumattuu Oromoon Arsii gara lafa saba Sumaalee fi Sidaamaatti godhan baballiinsa Amaarri gara kibbaatti godhe wajjin wal fakkaata, fi siyaasa sanyii Itoophiyaa kan harraa kana boce. Akkasumas, baballinni guddaan Sumaalee lafa diriiraa Ogaadeniirraa gara dhihaatti gara laga Jubaatti godhame Oromoo wajjiniin walitti bu'iinsa fide. Iddoo tokko tokkotti, Oromoonii fi Sumaalen qabeenya uummamaa fi lafa gabbata irratti walitti bu'aa turan. Dabalataan, Oromoonni Bahaa, kan Islaamummaa fudhatanii turan, warra Sumaalee fi Affaar wajjin qaama Sulxaana Adaal kan Islaamaa hordofuu turan. Sulxaanni Adaal hooggana Imaam Ahimad Ibin Ibraahim Al-Gaazii jalatti Impaayera Abisiiniyaa kan Kiristaana ture qabachuuf duule ture.
Qorataan seenaa Riichaardi Paankirasti odoo humnoonni Yuurooppi hin dhufinii fi mootummaan Itoophiyaa hin hundaa'in dura, naannon amma Itoophiyaa, Eertiraa fi Somaaliyaa jedhamu kana:
Tuuta mootummootaa fi bulchiinsotaa qabata, tokkoon tokkoonsaanii ofumasaaanii kan socho'an turan, garummoo warra kaani dhiibbessaa fi warra kaanin dhiibbeffamaa turan. Bulchaan tokko bulchaa biyya biraa of eeggannoodhan ilaala garummoo yeroo baayyee kennaa fi dhaamsaa garii wal jijjiiru, tarii yoo wal waraanaa jiraatan malee. Sanyiin warra mootii karaa fuudhaa walitti hidhuun baramaadha, garuu yeroo baayyee daangaa amantii hin cabsuu. Karaa biraa, daldalli, garaagarummaa amantii ilaalcha keessa kan galche miti, karaan daldalaa mootummoota amantii aadaa, kiristaana, fi Islaama hordofan walitti hidha. Hawaasni fi sabni afaan mataasaa dubbatu baayyinaan warra kaanirraa adda ta'eetu jiraata, garuu aadaa walirraa dhaalun ni jira. Kunis qarqara Galaana Diimaa fi Gaarren Itoophiyaa keessatti qofa odoo hin taane, gara kibbaa daangaa Sumaalee fi Oromoo dabalata; achittis kara-deemtonni dhuma jaarraa 19ffaa keessa garas deeman hawaasa daldalu kan afaan baayyee dubbatu arganiiru.
Wagga kurnan jalqabaa jaarraa 19ffaa keessaa, mootummaan Oromoo sadi'i Inaariyaa, Gommaa fi Gumaan cimanii dhufan. Naannoon kun walumatti lafa-Oromoo jedhamee yoo beekkamu lafa walakeessaa fi kibba Itoophiyaa qabata, kunis yeroo amma lafa sabni Oromoo hin taane irra jiraatu of keessatti qabata. Gumaachi Oromoo Itoophiyaa hundeessuu keessatti yoo ilaallame, Goobana Daaccii waraana geggeessudhaan mootummoota bilisummaan jiraachaa turan Itoophiyaa jalatti galcheera. Goobanaan Minilik jala galuudhan mootummoota Oromoo baayyee cabsee Itoophiyaa jalatti galche. Sababa kanaafis Oromoonnii Goobanaa akka gantuutti ilaalu. Itoophiyaan har'aa odoo hin hundaa'in dura daldallii naannoo, karaa dheeraa fi daangaa qaxxaamuru Itoophiyaa har'aa, Eertiraa fi kutaan Somaaliyaa walitti hidhee ture. Karaan daldalaa kun Boongaa, Jimma, Saqqaa, Asandaaboo, Goojjam, Bageemidir, Maramma, Misuwwaa, Sooddo, Shawaa, Harar, Zaayilaa fi Baarbaraa walitti qabsiisa ture.
Bara 1973tti, Oromoon Itoophiyaa keessatti hacuuccamuunsaanii waan daangaa dhabeef ABO hundeessan; ABOnis naannoo Oromiyaa keessatti ummata sochoosuu jalqabe. Baruma kana Itoophiyaa keessa beela hamaa kan ummataa nuusa miliyoonatii ol ta'u fixetu dhufe; kanarrattis mootummaan Hayila Sillaasee tarkanfii fudhatee gargaarsi akka rabsamu eeyyamuufillee yeroo dheeraa itti fudhate. Namoonni beelan dhuman baayyensaanii Oromootaa fi Amaarotaa Walloo, Affaarii fi Tigroota turan. Bara 1974 Finfinnee keessa hiriira nagaa fi fincila hojii dhaabuutu jira ture; baruma kana Gurraandhala keessa mootummaan Hayila Sillaasee kufee Dargiin aangoo qabate; garuu ammas kaawonsiliin kun Amaaradhaan kan guuttame ture, namoota miseensa kaawonsilii kanaa 125 keessa 25 qofatu Amaara miti. Bara 1975 mootummaan lafti baadiyyaa hundi kan mootummaa akka ta'e labse, sirna abbaa lafaas balleesse. Garuu, bu'aan kunis qonnaa waliinii kan dirqamaa, qonnaa mootummaa fi sagantaa ummata dirqamaan qubsiisuurraan kan ka'e galmaa gaa'uu dide.
Mudde 2009tti, gabaasni fuula 96 qabu kan Human Rights in Ethiopia: Through the Eyes of the Oromo Diaspora jedhamu kan Advocates for Human Rights jedhamuun qophaa'e sarbama mirga dhala namaa ummata Oromoo mootummoota Itoophiyaa sadan darban: Impaayera Abisiiniyaa kan Hayila Sillaaseen bulchaa ture, sirna Maarkisistii kan hordofu Dargii fi kan har'a Itoophiyaa bulchaa jiru ADWUI kan ABUT(Adda Bilisummaa Ummata Tigraayin) hoogganamu, jalatti irra ga'e gabaasa. ABUT miseensota ABO tilmaaman 20,000 ta'u kan hidhan yoo ta'u hoggantoota ABO hunda biyyaa ari'aniiru, ABOn Itoophiyaa keessatti akka dhaaba siyaasaatti akka hin sochoone godhaniiru.
Akka Biiroo Mootummoota Gamtoomanii Komishinera Olaanaa Mirga Namaatti, Oromia Support Group (OSG) bara 2005 hanga Hagayya 2008tti Oromoonni 594 odoo gara mana murtiitti hin geeffamin humnoota nageenyaa mootummaa Itoophiyaatin ajjeeffamaniiru, 43 ammoo mana hidhaa erga galanii booda dhabamaniiru.
Akka Gabaasa Amnistii Internaashinaal BECAUSE I AM OROMO jedhu kan bara 2014 baase ibsutti hacuuccaan mootummaan ADWUI ilmaan Oromoorraan ga'u cimee kan itti fufe ta'uu ibsa. Bara 2011 hanga bara 2014 gidduutti qofa, Oromoonni 5,000 ol ta'an mootummaa karaa nagaatin warri morman ykn mormu jedhamanii shakkaman mana hidhaatti galfamaniiru. Itoophiyaa keessa gazeexessitonnii dhuunfaa fi miidiyaan bilisaa waan hin jirreef, lakkoofsi namoota hidhamanii kun kana caaluu danda'a jedha. Miseensonnii dhaaba siyaasaa seeran galmaa'ee socho'uullee odoo hin hafin kan dhibbaa olitti lakkaawwaman mana hidhaatti akka darbaman dubbata.
DimoogiraafiiEdit
Uummanni Oromoo Itoophiyaa, kan walumaagalatti sablammoota afaan 74 dubbatan qabdu, keessatti saba isa guddaadha. Oromoonni 95% ta'an qubatanii kan qonnaan bulanii fi horiisee bultoota godaanani. Oromoon tooftaa qonnaa aadaa duubatti hafaa ta'e kan hordofu yoo ta'u jireenyi isaanis irra caala harkaa gara afaanitti. Oromoonni muraasni naannoo magaalaa jiraatu.
Ummatni Oromoo kaabaan hanga Tigraay, kibbaan hanga Keeniyaa faffaca'ee argama. Oromoon harki caalaan naannoo Oromiyaa keessa kan jiraatan yoo ta'u hangi tokkommoo kaaba Keeniyaa keessa jiraatu. Kana malees Oromoonni hangi tokko naannoo Amaaraa godina addaa saba Oromoo keessaa naannoo Tigraay aanaalee akka Raayyaa Azaboo jiraatu. Sabaa fi sablammoota naannoo Beenishaangul Gumuz keessa jiraatu keessa harki caalaan saba Oromooti.
AfaanEdit
- Kanas ilaali: Afaan Oromoo
Ummanni Oromoo Afaan Oromoo (Oromiffas ni jedhama) dubbata. Afaan Oromoon maatii afaanii Afroo-Eeshiyaatik jalatti ramadama. Gaanfa Afrikaa keessa Oromoon saba kuushii dubbatu guddicha dha. Akka itinooloogin jedhutti, addunyaa guutuutti ummata 40,467,900tu Afaan Oromoo dubbata. Afaan Oromoo damee afur gurguddaatti qoqqooddama: Afaan Oromoo Booranaa-Arsii-Gujii, Afaan Oromoo Bahaa, Afaan Oromoo Dhihaaf Walakeessaa fi Afaan Oromoo Ormaati.
Yeroo ammaa Afaan Oromoo qubee Laatiniitin barreeffama.gahee guddaa kan tapatanii jalqabarratti sheikh bakri sapaloo turan. Qubeen Saaphaalloos Afaan Oromoo barreesuuf keessattu baha Oromiyaatti tajaajila ture. haa tauu malee qubeen isaan kaayan osoo hojii irra hin oolin hayyuun fi bekhaan oromoo DR Sheikh Mohammed-rashad khabir Abdullee kan dhalootan gama baha oromiyaa naannawa harar turan lafa kaayanii akka ummanni itti fayyadamu godhan.kitaabota amantaas dabalatee kitaaba hedduu afaan biroo irraa gara afaan oromootti barreessan.Nannoo Oromoonni baayyen Musliima ta'anitti ammoo qubeen Arabaa Afaan Oromoo barreessuf fayyadamaa turan. Onesmoos Nasib eenyu hundeeffame caasluga Afaan Oromoo ammayyaa.
Oromoo Saba horsiisee bultoota (Pastoralist/nomadic) fi gartokkee qonnaan bultoota (semi-agriculturalist) jedhaman keessaa akka dhufe amanama.Jaarraa 16 keessatti eega mootummaan Habashaa fi Sulxaanetii Adaal wal hadhanii lachuu dadhabanii dhiisanii booda, ummanni Oromoo gara Kaabaatti (kaaba Oromiyaa ammaatti)babal'atan. Abbaan amantii "Baahiree" jedhamu akka bara 1593tti barreessetti jajjabeenya Oromoon yeroo sunitti qabu cimaa akka ture ibseera. Baahiree itti aanee Oromoon akka gara kaaba-dhihaatti gara Arsii, Shawaa, Wallagga fi Goojjam akkasumas gara kaaba-bahaan gara Harargee fi Walloo akka fafaca'e ibseera. Haroold G. Maarkas(Harold G. Marcus) akka jedhetti kaabi-dhihaa Boorana akka bakki Oromoon duran qubate akka ta'e ibseera. Jaarraa 17 jalqabee Oromoon Amaara irraa gargar bahuu jalqaban. Haa ta'u malee, Oromoon bulchiinsa Itoophiyaa bara suni keessatti bakka argachuu jalqabde. Keessattuu Emperor Iyo'as 1ffaan (1730-55) Oromoota saba haadha isaa ta'an ofitti dhiheessuu jalqabe. Akkasumas waltajjii Gondar keessatti Afaan Oromoo akka dubbatamu taasise. Bara "Zemene Mesafinti" keessatti dhaloota Oromoo kan ta'an Yejjuun bara dheeraaf waraanaan Imperoota Itoophiyaa dursaa turan. Akkasumas Bageemidir, Enderases jalatti qoodamuu jalqaban. Yejjuunis Raas Alii 1ffaa jala bulaa ture, haa ta'u malee, bara dheeraan duuba Tewodiroos 1ffaan Raas Alii 1ffaa injifate. Ta'us, ammallee Impereronni Itoophiyaa waan dadhabaniif waraanni Yejjuu Itoophiyaa keessaa tokkoffaa ture.
Oromoonni bara sunnitti beekkamoo turan keessaa
- Bulchituu Manan kan Walloo, kan bara 1800 mootii taate.
- Ras Mahaammad kan Walloo, kan Raas Mikaa'el ta'e, achiin bulchiinsa Sion.
- Bulchituu Manan kan Ambaassal, kan haadha manaa Hayila Sillaasee taate.
Humnaa fi maatii imperiyaalaa wajjin walitti qabamuf jecha ummatni Oromoo hedduun Kiristaanummaatti jijjiiramanii turan. Itti fufee immoo, gara dhuma 1800ffaatti, Imperer Yohaannis 4ffaan gosa Oromoo Walloo keessa jiran hunda akka Kiristaanummaatti jijjiraman yookaan immoo akka qabeenya isaanii dhaban sodaachisee ture. Kun immoo gosa Oromoo lafa warra dhiisan akka gara kibbaatti godaanan warra godhee ture. Bulchaan Oromoo Mohaammad maqaa jijjiratee Abbaa lafaa Mikaa'el jedhame, niitii erga fuudhee booda abbaa Imperer Iyyaasuu 4ffaa ta'e.
Qoqqoodama Oromoo!!Edit
Uummanni Oromoo bakka kudha lamatti adda baha. Bakka dhiha baha irra eegalee hanga bahaatti tuutni kun:
- Uummanni Wallaggaa ummata naannawa dhihaa jiraatu ummanni kun naannawa bishaanii jiraatan;
- Oromoo Maccaa -Shawaa Lixaa,Shawaa Kibba Lixaa,Wallaggaa,Ilu Abbaa Booraa fi Jimmaa keessa jiraatu.
- Oromoo Tuulamaa - Handhuura Oromiyaa naannoo Finfinnee jiraatu;
- Oromoo Walloo - gara Kaabaa naannoo Amaaraa godina addaa Oromiyaa, naannoo Hara Ashangee, jiraatu; Oromoo Raayyaa fi Oromoo Yajjuu jedhamu
- Oromoo Ituu, nannoo Oromiyaa keessa Laga Hawaas fi magaalaa Dirre Dhawaa jiraatu;
- Oromoo Anniyyaa- kibba warra Ituu fi dhiha Laga Erer jiraatu;
- oborra handhura baha oromiya jiratu Ala Oromoo - magaalaa Harar fi Laga Erer dhihatti, warra Ituu fi Anniyyaa gidduu jiraatu;
- Oromoo Nole - magaalaa Dirree Dhawaa bahatti kaaba magaalaa Harar;
- Oromoo Baabbilee - qaama Oromoo bahaa yoo ta'an, baha Laga Erer fi kibba Oromoo Bahaa jiraatu
- Oromoo Jaarsoo - Harargee Bahaa gara bahaatti;
- Oromoo Arsii - godinaalee Arsii, Baalee fi haga tokko Shawaa Bahaa keessa jiraatu.
- Oromoo Booranaa - Kibba Oromiyaa fi kaaba Keeniyaa jiraatu.
- Warra Qaalluu - Laga Hawaas fi magaalaa Dirre Dhawaa gidduu jiraatu.
- Oromoo Gujii - qaama Oromoo Kibba jiraatuu yoo ta'an, ollaa Oromoo Booranaa jiraatu.
- Shariifaa Laga Hawaas fi magaalaa Dirre Dhawaa gidduu jiraatu.
BulchiinsaEdit
Oromoon waggaa dheeran dura jalqabee sirna Gadaatin bulaa ture. Sirni Gadaa sirna dimokiraatawaa kan ammaa wajjin kan wal fakkaatu yoo ta'u, aangoo waggaa saddeetitti wal harkaa fuudhama.
Hidda Hortee Ilmaan OromooEdit
1. Booraana
2. Bareentu
Booranni Ilmman12 dhalee. Isaanis:-
1,wallagga
2,callabba
3,goree
4,goofaa
5,sidaamoo
6,arii
7,dacee
8,garrii
9,guraa
10,giriirraa
11,naayroobii.fii
12,gujii
Booranni ilmaan shan dhale
1,xummuungaa
2,murawwa
3,karrayyuu
4,hunbanna
5,Qal’oo
Xummuungaan Ilmman 3dhalee
1,arsii
2,asoosaa
3,hawaasa
Murawwaan,1dhalee.innis.ltuudha.jedhama.
Ituun,10,dhalee.isaanis
1,waatee
2,gaamoo
3,baayee
4,galaan
5,Addaayyoo
6,baabboo.
7,waaree
8,algaa
9,gaaddullaa
10,Elolloo
Karrayyuun,barentuu ilmmaan
12.dhalee.
1,dullachaa
2,Abbichuu
3,gonbichuu
4,sayyuu
5,oboo
6,oborii
7,jiillee
8,bullaalla
9,mucee
10,galaan
11,salaalee,
12,wallo
Hunbannaan.ilma, 1 dhalee
Innis.Anniyyaa.jedhama
Anniyyaa..7dhalee
1,malkka
2,baabboo
3,dinbii
4,baaduu..(biduu)
5,mucii
6,naanna.a
7,kudheedhee
Qallo.4.. dhalee
1.ala
2,daga
3,oborraa
4,baabbile
Ala 12 dhalee
1,abbayii
2,nuunnu
3,kaaku
4,buubbu
5,diiramuu
6,abbaadho
7,goollo
8,Eerii
9,utayyu
10,gaalan
11,meettaa
12,arroojjii
Dagaa 3 dhalee
1,noolee
2,jaarsoo
3,huume.
Oborraan..3 dhalee
1,akkichu
2,bil,l
3,dooranii
Baabbile 3 dhalee
1,gantuub
2,hawiyyaa
3,hawaasilee
Arsiin, 2 dhalee
1,sikkoo
2,mandoo
Sikkoo ,5 dhalee
1,buullaalla
2,wucaalee
3,wooji
4,jaawwii
5,llaannii
Mandi 7 dhalee
1,raayituu(raa’idoo)
2,hawaxxuu
3,karaara
4,karrayyuu
5,meettaa
6,arroojii
7,garjeeda
Akkichuu.. oborraa ilma,2, dhalee
1,dhaayii
2,biliidaa
Dhaayii 3,dhalee
1,dukkoo
2,kooyee
3,allaatayya
Billiidaan, 3 dhalee
1,godaana
2,busaa
3,allaa
Gujiin boorana 3 dhalee
1,hookkuu
2,Uraagaa
3,matii..maatii
Hookkuun 7dhalee
1,galalchaa
2,oborraa
3,michillee
4,heeraa
5,bundhituu
6,kinnoo
7,baallaa
Uraaggaan 6 dhalee
1,goolloo
2,hallaa”oo
3,Agantuu
4,daraartuu
5,sarboortuu
6,waajituu
Maatiin 3 dhalee
1,hirqaantuu
2,linsoolee
3,hundee.


text:
Hiwmaan Raayitis Waach, dhaabbanni mirga dhala namaatii falmu, gabaasa ballaa mormii Oromiyaa laalchisee haarra baasee, mata duree “tarkaanfii gara jabinaa mormii ukkamsuu, ajjeecha fi hidhaa - deebii mootummaan Itiyoophiyaa mormii Oromooti kenne” jedhu jallatti akkamitti mootummaan Itiyoophiyaa sochii mormii Oromiyaa ukkaamsudha humana barbaachiisaa hin turre akka fayyadame, bayyina namoota mormii Oromiyaa irratti lubbun darbee fi namoota hidhamanii akkasumaas tarreessa.
Gabaasnni fuula 61 qabu kun, mootummaan Itoophiyaa mala namni odeeffanno akka hin argannee fi walii hin daddabarsine gufuu ta’u hojjirra olchuus dhaabbanni isaanii qorannoodhan mirkaneeffachuu agarsiisa.
Kana malees, humnoonni nageenyaa rasaasa fayyadamuun deddeebi’anii namoonni akka walitti hin qabamne gochuun mormii tokkorratti hoo xinnaate nama tokko yookin sani ol ajjeesdhan ji’oota xinnookessatti mormitoota dhibbaan lakkawwaman galaafataniirus jedha.
Daarkiteerri dhaabbata mirga namaa hordofu, Hiwumaan Raayitis Wochii kan taate Lesilee Lafkaw akka dubbattetti, humnoonni nageenyaa Itiyoophiyaa, lubbuu namaaf tufii guddaa argisiisun, baratoota, qonnaan bultoota fi mormitoota nagayaa irratti dhukaasun ajjeesanii jiru.
Gabaasnni Humaan raaytis baasee kun gabaasa torbbanuma kana Koomishiniin Mirga Dhala Namaa Itoohpiyaa, han teechoon isaa Itoophiyaa ta’e, dhimmi Mormii oromiyaa irratti baaseen addaan goraadha. Komishinichi tarkaanfiin humnoonni mootummaa fudhatan madaalawaa akka ture dubbata.
Fiilix Hoorn ,Hiwmaan Raayitis Waachitti qorataa dhimmoota Itoophiyaa fi Eertiraati. Qorannoo gabbasa amma baheee kana irattis adda dureedhan hirmaatera. Waayee gabaasichaa fi haala Oromiyaa yeroo ammaa laalchisee Filex hasofisiisera. Mootummaan Itoophiyaa hoo Gabaasa Hiwmaan Raayitis kana akkamitti laala lata? Gabaasaan Raadiyoo Sagalee Ameerikaa, Heenook Samagzaabeer ministiri dhimoota koominikeeshinii Itoohpiyaa Obboo Getachoo Raddaa Dubbiseera. Kutaa duraa sagantaa kanaa armaan gaditti caqasaa. Kuta lamaata wajjin boru sinitti deebina.
Gabaasnni kun Biyyoonni alaa mootummaa Itiyoophiyaa kara adda addaatin qaraaran yeroo humnoonni nageenya mootummaa Oromiyaa keessatti dhiiga nama hedduu dhangalaasan callisanii guddina Itiyoophiyaa dhaadhesan,jedhee, guddina biyyattin akka guddattu hoo barbaadan duramirggi namaa akka kabajamuu, keessaattu mirga dubbachuu fi warri miidhame haqa akka argatan dhibbaa gahaa gochuutu irraa eegama jedha.


text:
Siiraa-Lakk.2
Jaarraa 6ffaa keessaa haala Amantii Addunyaa
Kutaa darbe irraa itti fufuun haala amanti addunyaa jaarraa 6ffaa keessa ture ilaalla. Jaarraa kana keessa amantiwwan gurguddoo fi kitaabban durii ilmaan namaa dukkana keessa ni baasan jedhamanii yaaddaman, namoota fafee fi munaafiqotaaf taphaa fi baacoo ta’e jira. Biiftuun Islaama guddoon dhooyun dura dhalli namaa marsaa seenaa keessatti marsaa sadarkaa gadi aanaa keessa jiraataa turan. Dhimmoota amantii, diinagdee, siyaasaa, hawaasummaa fi jireenya isaanii guutuu keessatti jeequmsa guddaan rakkachaa turan. Wallaalummaan amantii fi yaada isaanii kan too’ateedha. Doofummaan, fedhiin qullaan, akka fedhan ta’uun, badiin, of-tuuluu fi cunqursaan amaloota jaahilliyah (wallaalummaa) ifa bahanii fi addunyaa namoota too’atan ta’anii jiru.
Amantiwwan samii irraa bu’an jireenya namoota keessatti bu’aa fi dhiibbaa homaatu kan hin finne ta’aniiru. Sababni isaas, kitaabban samii bu’an kanniin keessa micciruu fi jijjiran argame jira. Namoonni fedhii ofiitiin wanta kitaaba keessa hin jirre itti dabaluun ykn irraa hir’isuun kitaabicha jijjiran. Amantiwwan yeroo san babal’atanii fi sababa adda addaatin gatii dhabuun ilmi namaa dukkana keessa akka turuuf sababa ta’an mee muraasa isaanii haa ilaallu:
1-Yahuudaa- Amantiin yahuudaa kuufama waaqefannaa fi akkeessaa malee lubbuu tan hin qabne taate jirti. Amanti sanyii malee wanta biraati miti. Adduunyaaf ergaa guutuu baadhachuu, sabootaaf waamicha gochuu fi dhala namaatiif mararfannaan ishii keessa hin jiru. Amanti tana sababa ummata yahuudan ittiin olloomtee fi bulchiinsa jala turteen dhiibbaan guddaan irra gahe jira. Yahudoonni ummata ollaa kana irraa aadaa fi akkeessaa wallaalummaa isaanii fudhachuun amanti ofiitti makan. Barreessitoonni seenaa Yahuuda waa’ee kana ni amanu. Galmee hiikkaa Yahuudaa (Jewish Encyclopedia) keessatti wanta akkana jedhu dhufe jira: “Taabota waaqefachuu irratti nabiyoonni dallanuu fi dheekkamuun, taabota waaqefachuun nafsee Israa’elota keessatti akka lixe agarsiisa. Amantii dhugaa irratti hin hundoofnee fi shirkii ni fudhatan. [Kitaabni Yahuudaa] Talmudis yahuudan taabota gabbaruutti maxxanuu isaanii ragaa baha.” (Jewish Encyclopedia, Vol.XII, Page 568-69)[1]
Nabii Muhammad (SAW) ergamuun dura amantiin yahuuda sadarka gadi aanaa irra gahee jira. Kitaabban samii bu’an kan yahuudan harka qabduu garmalee micciramanii fi jijjiramanii jiru. Sababa kanaan, waa’ee Rabbii ilaalchise yaada sobaa of keessaa qabu.
2-Kiristaanummaa-Kiristaanummaanis yeroo jalqabaa irraa kaasee micciruu warroota daangaa darbaniin, hiikkaa wallaaltotaatiini fi Roomanota taabota waaqefataniin qoramte. Micciruun, jijjiramni fi hiikni badaan Kiristaanummaa keessatti argame tuulaa guddaa barsiisni Iisaa (aleyh salaam) jalatti awwaalamee ta’ee jira. Rabbiin tokkichoomsu fi hojii Isaaf qulqulleessuun duumessa gurraacha furdaa kana duubatti dhokatee jira.
Gochoonni shirkii baay’een Kiristaanumma keessatti argamanii jiru. İsaan keessaa adda dureen silaasen qajeelcha bu’uuraa Kiristaana ta’ee jira. Iyyasuus (nageenyi isarratti haa jiraatu) namoota gara Rabbii Tokkicha gabbaruutti waamaa ture. Garuu waaqa baay’ee waaqefachuun (polytheism) namoota inni itti ergame keessatti kan lixe fi hidda qabateedha. Kanarraa kan ka’e, Iyyasuusin booda amantiin waaqa baay’ee waaqefachuu maqaa kiristaanummaatin babal’ate jira. Namni Kiristaanaa tokko lubbuun isaa yoo wareegame, namoonni biroo nama kanaaf amala waaqaa kennuuf, siidaas isaaf ni dhaabu. Namoonni isaan qiddaase jedhaniin Kiristaanotaa fi Gooftaa jidduutti akka araarsitootatti ilaallamu.
Barreessan Kiristaanaa tokko waa’ee silaasee ilaalchisee akkana jechuun dubbata:”Dhuma jaarraa afraffaa irraa jalqabee amantiin silaase addunyaa Kiristaanaa fi yaada namoota keessatti kan gadi lixee fi akka amantii waligalaa ta’uun itti fufe. Akkaataa amantiin silaase kuni itti dhufee fi guddatee hanga walakkaa jaarraa kudha saglaffaatti malee hin beekkamu ture. (Kana jechuun Kiristaanummaa keessatti amantiin gooftaan sadii garuu tokko ykn silaase jedhamu akkaata itti jalqabamee fi guddate hin beekkamu ture. Iccitiin isaa beekkamu fi ifa bahuu kan jalqabe walakkaa jaarraa 19ffaati (bara 1850 booda).”[2]
Akkuma yeroo ammaa arginu Kiristaanumman ilma namaatiif ibsaa dukkana keessaa itti bahan ta’uu hin danda’u. Sababni isaas, hundee fi bu’uurri amanti diigamee fi wal dhayee jira. Hundeen amantii Rabbii Tokkicha gabbaruu fi Isatti waa qindeessu dhiisudha. Kiristaana keessa waa’ee Rabbii, Tokkichummaa Isaa fi amaloota Isaa ilaalchise wanti ifaa hin jiru. Wanta namaaf hin gallee fi sammuu namaa dhamaasutu keessa guute. Namni haala sirrii ta’een Rabbii isa uumee yoo hin beekinii fi itti hin amanin akkamitti dukkana keessaa ifatti bahuu danda’aa? “Rabbiin Gooftaadha, Iyyaasusis gooftaadha, Gabra’elis gooftaadha, garuu hundi isaanitu tokko” yommuu jedhan, kuni sammuu namaa hin dhamaasu? Kuni uumama Rabbiin ilma namaa irratti uumee fi sammuu sirrii waliin deemu waan hin dandeenyef yaanni silaase kijiba ta’uun ifaan ifatti beekkama. Garuu akkamitti kiristaanonni kijiba ifa bahe kana akka dhugaatti ilaalun itti amananii? “Afalaa ya’aqiluun (sila hin hubatanii)?” Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Gabbaramaan keessan Gabbaramaa tokkicha. Isa malee haqaan gabbaramaan hin jiru, [Inni] akkaan mararfataa, rahmataa godhaadha.” Suuratu Al-Baqarah 2:163
Kana jechuun Gooftaan keessan Gooftaa Tokkicha. Inni hiriyyaa, gargaaraa, fakkaataa fi dorgomaa hin qabu. Dhugaan kan sodaatamu, jaallatamu, garmalee kabajamu, sagadamuufi qabu, waa hundaa irraa kadhatanii fi kajeelan Isa malee hin jiru. Iyyasuus gooftaa miti. Sababni isaas, Iyyasuus (nageenyi isarratti haa jiraatu) ilma namaa waan ta’eef nama fakkaata, dachii fi samii hin uumne, mataa isaatinu uumamaadha. Uumamaan Uumaa waan hundaa uumuu ta’uu danda’aa? Makhluuqni (Uumamni) dachii fi samii booda uumame uumaa ykn gooftaa samii fi dachii ta’uu danda’aa? Kanaafu, Rabbiin Gooftaa keessan Tokkicha kan ta’eedha. Fakkaataa hin qabu, dachii, samii fi wantoota isaan keessa jiran hundaa kan uumedha. “Iyyasuus gooftaadha” yoo jettan, mee wanta Iyyasuus uumee nutti agarsiisaa? Samii, dachii fi ilmaan namaa uumee jiraa? Rabbiin waliin uumee jira yoo jettan, Rabbiin Tokkicha gargaaraa, fakkaataa fi hiriyyaa kan hin qabneedha. Qur’aana keessatti: “Jedhi ‘Faaruun Kan Rabbi ilma hin godhatiniiti, Kan mootummaa keessatti shariika (hirmaataa) hin qabnee fi dadhabbinna irraa ka’e gargaaraan kan Isaaf hin jirreeti.’ Guddisu Isa guddisi.” Suuratu Al-Isra 17:111 (Rabbiin shariika Isa waliin qooda fudhatuu fi gargaaraa Isa gargaaru hin qabu. Inni waan hundaa irratti Danda’aadha. Guddisu Isa guddisi-jechuun amaloota gaggaarii Isaa beeksisuu fi maqaalee Isaa gaggaariin Isa faarsun kabaja guddaan Isa kabaji.) Wanta kaafironni jedhan irraa Rabbiin qulqullaa’e olta’e.
3-Majuusaa-Jalqaba jaarraa 6faa irraa eegalee amantin Majuusaaa jedhamu kan babal’ateedha. Majuusaan wantoota uumamaa keessumayyuu ibidda waaqefachuun beekkamu. Manneen ibiddi itti waaqefatamu bakka adda addaatti ijjaarramanii jiru. Manneen kanniin keessatti namoonni ni sagadu, qajeelfama jabaa hordofu. Garuu alatti waan fedhan hojjatu. Kanaafu, isaanii fi namoota amanti hin qabne jidduu garaagarummaan homaatu hin jiru jechuudha. Itti gaafatamtoonni Majuusaa guyyaatti si’a afur aduu waaqefachuun isaan irratti dirqama godhame ture. Kanarratti dabalate addeessa, ibiddaa fi bishaan waaqefatu. Ibiddi gonkumaa akka hin bannee fi bishaaniin wal tuquu irraa akka eegan dirqamni isaan irra kaa’ame.
Majuusaan Iraan yommuu sagadan gara ibiddaa garagalu. Mootiin dhumaa Yazdajird jedhamu gaafa tokko aduun kakatee akkana jedhe, “Ani Aduu gooftaa guddaa taaten kakadha.” Hordoftoonnis dhugaa isaanii mul’isuuf aduu waaqefatu. Wanti Majuusaa jaarraa fi gadaa hunda keessatti tokko godhu, gooftota lamatti amanuudha. 1ffaa- Ifa ykn gooftaa kheeyri, 2ffaan immoo “Dukkana” ykn gooftaa sharriiti.
4-Budihizim– Amantiin kuni immoo Hindi fi jiddu gala Eeshiyaatti hordofamaa ture. Hordoftoonni Budihizim iddoo deeman hundatti taabota baadhatanii deemu. Iddoo kamuu yoo qubatan siidaa ni hojjatu, fakkii ni kaasu.
5-Barhamanizim-Amanti Hindi isa duraaniti. Amantin Barhamizim hundee amanti Hindu’izimiti. Wantoota waaqefatan baay’ee qabaachun amanti beekkamedha. Shakkii tokko malee Hindu’izimi fi Budihizimin amanti taabotaati. Wantoota baay’ee gabbaru (waaqefatu).
6- Jaahilliyah Arabaa– Araboonni gadaa durii amanti Ibraahimitti amananii fi lafa isaanii keessa Manni Rabbii qulqulluun dhaabbate, yeroo Nabiyyiin (SAW) ergamuu hedutti taabota (sanama) waaqefachun qoramanii jiru. Sababni isaas, gadaan isaanii gadaa nabiyyummaa irraa waan fagaatef. Arabiya keessatti sanamni garmalee baay’ate. Shirkii keessatti ol deemun Rabbii gaditti gabbarama baay’ee godhatan. Gosni hundi sanama ofii qabu. Inumaa hanga manni hundi sanama gabbaru godhatan gahan. Ka’abaa keessaa fi naannaawa ishiitti gara sanama 360 ture. Dhagaa filatanii waaqefatu, urjiilee, Malaykootaa fi Jinnootas ni waaqefatu turan.
Naannawa Nabiyyin (SAW) ergamuuf hedutti namoonni addunyaa galaana taabota gabbaruu keessatti taranii jiru. Miseensi amantii hundaa-Kiristaanumma, Yahuudaa, Budihizm, Barhama fi Jaahiliyyah Arabaa- kamtu irra taabota akka qulqulleessu fi ol guddisu arguuf waan wal dorgomaa turan fakkaatu. Akka waan dirree farda gulufsiisan irratti wal dorgomaniiti.
Ergamaan Rabbii (SAW) babal’inna wallaalumma yeroo sanii gaafa tokko dubbii isaanii keessatti akkana jechuun ibsan:
“Dhagayaa! Gooftaan kiyya wanta har’a kana na barsiise irraa wanta isin wallaaltan akka isin barsiisu na ajaje jira: Qabeenyi hundi Ani gabrichaaf kenne halaala. Gabroota Kiyya hundaa hunafaa’a gochuun uume. (Hunafaa’a jechuun uumamaan gara Rabbii Tokkicha gabbaruutti qajeelu fi shirkii irraa fagaachudha.) Garuu sheyxaanonni itti dhufanii amantii sirrii isaanii irra dabsan, wanta isaaniif halaala godhe haraama isaan irratti godhan. Wanta Ani ragaa irratti hin buufne akka Natti shaarrakan (qindeessan) [sheyxaanonni namoota] ni ajajan.” Rabbiin gara namoota dachii keessa jiranii ni ilaale. Arabaa fi Araba kan hin taane hundaa ni jibbe, haftee warra kitaabaa keessaa malee. (hafteen warra kitaaba kunniin warra Tokkichumma Rabbitti amananii fi Isa qofa gabbaranidha.)” (Sahiih Muslim 2865)
Hadiisni kuni dhalli namaa karaa adda addaatin akka jallatee fi karaa sirrii irraa akka bahe agarsiisa. Kan akka Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu, shari’aa Isaa achi darbuu, fooyyessitoonni amantii samii irraa bu’anii baduu fi ummata jallinna keessatti dhiisudha. Kanaafu, hadiisa armaan olii irraa Islaamni amanti haqaa ilmaan namaa hundi irratti uumaman akka ta’ee fi amantiwwan biroo baaxila akka ta’an hubanna. Sababni isaas, Islaamni amanti Rabbi tokkicha gabbaru irratti ijaarramee fi shirkii (Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu) garmalee dhoowwudha. Amantiwwan biroo immoo Rabbii gaditti waan biraa gabbaru irratti waan hundeefamaniif baaxila. Baaxila jechuun wanta dhugaa (haqa) irratti hin hundeefamnee fi faayda hin qabneedha. Rabbiin qofa gabbaruun (tawhiinni) haqa hundarra caaludha. Rabbiin ala waan biraa gabbaruun (shirkiin) immoo baaxila baaxiloota hundaa caalaa badaa ta’eedha.
“Jedhi, ‘Haqni dhufe, baaxilli dhabame. Dhugumatti baaxilli dhabamaa ta’eera.’” Suuratu Al-Israa 17:81
[1] Siiratu Nabawi– fuula 60, Abul Hasan Nadawi
[2] Madda olii-61
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 15-18, Alii Muhammad Sallaabi [Arabic]
Noble Life of The Prophet [English] 1/25-28


text:
Labsa
Hagayya 5, 2018
Tokkummaan Humnoota Bilisummaa Oromiyaa (THBO) walgahii idilee kan woggaa kana kan bakka
bu’ootin dameelewan isaa qooda irraa fudhatan guyyaa lamaaf erga gaggeessen boodatti milkiidhan
xumuratee jira. Walgahiin kuni bu’ura adda addaa irratti marii kan gaggeesse hoo tahu, isaanis: Waayee
haala jaarmiyaan THBO keessa jiru, waayee haala qabsoon bilisummaa saba Oromoo itti jiru, fii walumaa
galattu waayee jijjiirama siyaasaa si’ana Itophiyaa keessa jiru kan ilaalu.
Haala guddina siyaasaa Itoophiyaa keessaatti si’anaa mul’achaa jiru ilaalchisee, miseensonni walgahii irraa
qooda fudhatan wal-hubannoo tokko irra gahanii jiru. Innis, direen siyaasaa biyyatti karaa jijjirama
qabachaa deemuu isaa jaarmiyaa kamiifuu direen qooda siyaasaa itti laatan walqixaahaa deemuttu
hubatama. Kana jechaanis, fedhii fii hawwii abbaa biyyummaa uummanni Oromoo qabu mara hireen
haala bilisaa fii demokraatawaa ta’een ibsachuu dhawataan guddaachaa dhufuu isaatu mul’ataa jira.
Haala kana hubbannoo keessa galchuudhan, walgahiin idilee akka THBO qaawwa siyaasaa argame kanattii
dhimma bahee fedhii saba keenyaa guutu irraatti tarkaanfii barbaachisan mara irratti bobbahuudhaf akka
qophaawu murteessee jira.
Itti aansees, haala qabsoo bilisummaa saba Oromoo har’a irra gahe gadi fageenyan erga gilgaale booda,
walgahiin idilee akka qabsichi daran guddaachaa dhufee hubachuudhan akka akeeka hookin galma isaa
gahu dandahus abdii qabu ibse. Haa tahu malee, waan hanga har’aatti qabsichi galmeessee tikfachuuf
dabreettis kannneen hafan mara hegere galmeeffachuuf akka irratti hojjattamuuf walgahiin idilee akka
yaadatti waan armaa gadii gummaachee jira. Isanis, akka jaarmiyaaleen siyaasaa Oromoo martuu (1)
walgahii waliigalaa kan jarmiyaalee siyaasaa mara hirmaachisu tokko qopheessu, (2) bu’uraalewan
dhimma saba keenyaa laalan mara irratti marii gadifageenya fii bal’inaan gaggeessu, (3) akka jaarmiyoliin
jiran haala haarawatti bifa cimina qabuun jaaraman hookin qixaawan hookin tokkummaan hojjachuu
dandahaniin wal-qindeessan, fii (4) Karoora guddaa (roadmap) akka sabaatti irratti hojjatamuu malu
qopheessu; waltajjiittis irratti hojjatanii akka akeeka qabsoo saba keenyaa bakkan gahu taasisuu dha.
Kanaaf, seena qabsoo bilisummaa saba Oromoo keessatti haali si’anaa kan addaa fii haalan murteessaa
ta’uu isaa hubbannoo keessa galchuudhan, akka yaada armaa ol gummaachame dhaabbonni siyaasaa
Oromoo martti ija gatiitin laalanni hojjiitti hiikuf qophawan THBO waamicha godhaaf. THBO gama isaatin
xurree siyaasaa si’ana Itoophiyaa kessatti uummame dhimma itti bahuudhan, qabsoon bilisummaa
2
Oromoo qindoominaan irree isaa akka cimsatu dabreettis galma isaa kan abbaa biyyummaa akka goonfatu
irratti hojjachuudhaf waada isaa haaromsa.
Tokkummaan humna!
Tokkummaa Humnoota Bilisummaa Oromiyaa (THBO)


text:
Dhaabbata “Grounds for Health” waliin ta’uun hojjettoota keenya dubaraa umuriin isaanii waggaa 30-50 gidduu jiraniif qorannoo kaansarii gadaameessaadhaa bilisaan gaggeessuuf duula jalqabneerra. Kunis hojjettoonni keenya dubartootaa kaansarii akka hin qabaanne eeguu fi kaansarii sadarkaa jalqabaa yaalamuu danda’u adda baasuudha.Innis Vaayirasii “high risk human papilloma virus (HPV)” jedhamu kan seelonni gadameessaa fayyadhabeessa taasisan qorata. Namoonni kaansarii gadaameessaa qaban harki caalaan isaanii HPV balaa guddaa qabuun kan walqabateedhaa.
Akka dr Demisitti “Grounds of Health” hojjattoota biratti hubannoo uumuun baayi’ee barbaachisaa dha. Garee isaa waliin ta’uun qormaata dhuunfaa otoo hin fudhatamin dura garee xixiqqoodhaan gorsa kenneera. Yoo qorannoon pozaatiivii ta’e kan nama hin gammachiifne ta’e, yaaliin ni kennama. Michoota keenya “Grounds for Health” keessatti argaman deeggarsa nuuf godhaniif galateeffachuun dubartoonni hundi akka hirmaatan jajjabeessina.


text:
(Oromo Press) — Happening on the heels of massive rights abuses, including massacre of students and civilians, evictions of million of Oromo farmers through land grabbing schemes, …Read More »
Yaamicha Kora Hawaasa Oromoo biyya Suweedin
Jalqabarratti oromoota hunda bakkuma jirtanitti nagaya, fayyaa, quufaa fii badhaadhina isiniif hawwina. Akeekni barreeyfama kanaa akkuma beekkamu Hawaasni Oromoo Sweden kora hawaasaa bara baraan godhachuun …Read More »
Iyyata Lammummaa L.K (2) (TBHOY.)
Akkuma Kana Dura iyyata Lammummaa Gara Hawaasa keenya kanneen Biyya Ambbaa keesa Jiran ammallee Miidiyaalee Dhimma Hawaasa Baqattoota Oromootiif Dhaabbatan akkasuma Walii gala Warroota …Read More »
Bofa afaa jalaa kan osoo hin beekin nama miidhu hedduu argaa jirra.
Najiib Zannuun irraa Waa’een saba keenyaa kun yeroo dubbatamu waan hedduutu nama ajaa’iba. Yeroo sabni keenya dammaqee wal dhagayuun sosossoo’ee gamtaan falmachaa jirutti, gufuun qabsoo …Read More »
URGENT: Statement released by Western Australian Oromo Community
(Oromedia, 21 January 2015)The Western Australian Oromo Community says any individual or/and group of individuals who may take part in meeting with the Ethiopian government …Read More »
Hawaasnii Oromoo Noorweey hirrira mormii godhan.
Gabaasa kiyyaa Gonfaa tiin Hirrira nagaa biyya Norway magaalaa Oslo keessatti gaafa guyyaa 16 october 2014 gaggefamee jiraa.hirrira nagaa kana irratti lammii oromoo tahaan heedduu …Read More »
Qophii Deegarsa OMN Fii Khabajaa Ayyaana Irreeysaa Irratti yaadaafii dhaamsa Hawaasa Oromoo biyya Sweden.
Durataa’oota fii khoreelee irraa yaadaafii dhaamsa dabarfame. 1 Dura ta’aa Khoree Qindeeysitu hayyuu kheenya Obbo Ahmed Abdullahi 2 Mangudo oromoo biyya …Read More »
OMN diinagdeen jabeessuun akkaataa itti dandayamu hawaasa keenya mari’hachiisuuf gaafa Onkoloolessa 12, 2014
Kabajamoota hawaasa keenya Toronto fi naannoo ishii qubatu mara nageenyi keenya bakka jirtaniin isin haagayu jenna. Ummanni Oromoo biyya anbaa adda addaa keessatti bara dheeraaf …Read More »
Our Heroes, Our Pride
Oromo Community Ireland celebrated the 2013 Oromo Patriot’s day by renewing their commitments and promises to the fight against Abyssinian colonization. Members of the community, …Read More »


text:
ABO Fi KFO Bishaan Isin jettan Haa Kennuu s Haa hojjatus Jiraatota Magaala Gimbii
Magaalii Gimbii erga bishaa qulqulluu dhabidee wagoota 13 darbanii jiru. Garuu wagoota 10 dura projakitiin boola qotee bishaan baasuu tokko hojjii jalqabee ture. Haa ta’uumalee naannon kun haccuucaa addaaddaatifi saxilamee jira bifuma oromummadhaan walqabateen jedhu jiraatonii.Mootumaan wayyanees ija abo fi kfo dhaan nu ilaala.
Gaafii tokko gaafachuu hin dandeenyuu mirgii keenya sarbamaa jira, ijoolleen keenyaa bishaan qulqulluu argachuu hin dandenyee, bishaan jarkaana tokkoo birr 20 binna isaayyuu qulqullinna hin qabu. Namoonii moo bitachuu hin dandenyee km dheera deeman bishaa lagaa warraabatuu kanaankan ka’ee dhukkubbii addaaddaatiin saaxilaminne jira jedhu.
Mootumaatis buliichiinisa aanaati dhimma kana humanuu ilee yeroo gaafa filannoon isanii gahuu sanatti proojakitii kana akka yeroo dhihoo keesatti xumuramee ummataaf tajaajila laatuutti himaama ture. Garuu gaafa filannoon boyyoollesaa dhumee isaniis angoo ofii harka isanii keessa ta’uu baranii proojakii kana addaan kutanii akka hojjatamee ummataafi tajaajila hin kenninee godhanii jiru. Erga fillanoon dhummtee bishaan fii ibsaa dhabinne dararamaa jira jedhujiraatonni.
Deebiin qaama mootummaa wayyanee irraa argachaa jiru, ABOn fi KRO dhufanii isiniif haa hojjatanii bishaan qulqulluu isin jechaa jirtanis isiniif haa hojjatanii maaf nu bira dhufitanii gaafii nuuf dhiheesituu jechuudhaan wajjira isaanii keessa nu baasuu jedhu jiraatonii Gimbii.
Kanumaan wal qabatee manneenii nyaata fi wajjiroonii waldhanaa tokko tokko cufamanii jiru tajaajila gahaa kennuu hin dandenyee rakkoo bishaanifii ibsa dhaan kan ka’ee. Jiraatonis ummata waamanii dhimma kana irrati marisisuuf tataafii godhanii illee itti hin milkoofinnee. Ammas jiraatonnii kun abdii hin murrannee akkuma isaan jedhan abo fi kfo akkaa angoo qabatee gaafii isaniitiif deebii kennuu ummanii yeroo amma kanati wal kakaasafii wal gurmeesaa jira.
Darbeesi moo wajiroota olaana guddaa irra kan jiran hunduu lamii Oromoo otuu hin taanee lamii ykn saba biraa itti muudanii jiru. Kanumaan kan ka’ee Oromoon waan tokko komii isaa dhaggeesifatee akka salphaati idhaafi ajjeechaadhan saaxilamaa jira. Ummata keessati kan gaafiiguddaa ta’aa jiru lamiin Oromoo otuu jiruu maaf saba bira akka bulichiinissa irrati ramadaniif deebii hin arganne.
Alemayehu Tilahun
– See more at: http://www.caboowanci.com/2016/02/07/abo-fi-kfo-bishaan-isin-jettan-haa-hojjatuu-jiraatota-magaala-gimbii/#sthash.LCrEiZyx.dpuf


text:
Abbotiin alangaa Siwidiin bu’ursaa Wikiliiks kan ta’e Juliyaan Assaany irratti himata humnaan gudeeddii irra deebi’anii bananii jiran.
Stookoolm keessatti oduu gabaastota kan dubbisa Eva-Marie Piirson akka jedhanti Assaany humnaa gudeeddii kana raawwaachuu isaaf shakkamuu kan qabu yoo ta’u kanaafis gaaffiif dhiyaachuu qaba.
Daayreekteera himannaa uummataa kan ta’an piirson Assaanyiin amma Briteen irraa Swiidinitti dabarsanii kennuuf haalli dandeesisuu jira.
Garuu inni lafa itti barbaadamaa jiru Swidiiniitti ykn yunaaytid Isteetistti dabarsitee kennuuf Briteen murteessuu qabdi.
Himannaa gudeeddii Siwidin dhiyeessite Assaany maqaa isaa qulqulleessuu akka danda’uuf carraa gaarii ta’u gulaalaan wiikii Liiks Kristiin Rafnsson beeksisanii jiru.Assaanyi Baatii darbee eega hidhamee booda Swiidiin qorannaa akka irratti deebitee bantuuf dhiibbaan siyaasaa gaggeeffamaa ture.


text:
Seenaawwan Macaafa Qulqulluu
-
Kakuu Moofaa
- Yeroo Waaqayyo wantoota hundumaa itti hojjete - Seera uumamaa 1-2
- Jalqabbii Gadda Namaa - Seera uumamaa 3-6
- Noohiifi Lolaa Bishaanii isa Guddaa - Seera Uumamaa 6-10
- Kakuu Waaqayyoo Abrahaamiif - Seera Uumamaa 11-21
- Waaqayyo jaalala Abrahaam qore - Seera Uumamaa 22-24
- Yaaqob isa gowwoomsituu - Seera Uumamaa 25-33
-
Kakuu Haaraa
- Dhalachuu Yesuus - Wangeela Maatiwoos 1-2, Wangeela Luqaas 1-2
- Nama Waaqayyo Biraa Ergame - Maarqos 6, Luqaas 1, 3
- Yesuusiif Yeroo Rakkisaa - Maatewos 4, Luqaas 4
- Yesuus gargaartota kudha lama fo’ate - Maatewos 4-7, Maarqos 1, Luqaas 6
- Faasikaa jalqabaa - Maatewos 26-28, Luqaas 22-24, Yohaanis 13-21
- Aaqa, Iddoo jireenya Waaqayyoo isa bareedaa - Yohaannis 14; 2 Qorontos 5; Mul’ata 4, 21, 22


text:
News
Harra
- Prime Ministeriin British Tony Blair yoo Labour Partyiin nama isaatti anne dhufu beksisee, bara kana june 27tti birro akka dhissu iffa godherra.
- Biologistonni bekkamonni adunya irra walitti qabamanii wa'e gossa jirenya lubbu qabanii hunda kan hanga million 1.8 ta'anni programii Enyclopedia of Life jedhamutti bassufi hojjachu jiranni.
Oduu Ture News 09-05-2007 (G.C)
- Kenya Airways Flight 507 kan jedhamu ergaa bararru jalqabee diqoo turee kufii danda'erra. Xuyurichi kan ka'e Douala, Cameroon irra yoo ta'u, namonni du'anni immo namotta kessa jiranni hunda (114) dha.
- Military base Fort Dix jedhamu kan New Jersey, USAtti argamu kessatti namonni ja'a qophiii namotta
achii kessa jirannu ajjessu irra osoo jirannu qabamaniru.
- Dhowaan Northern Ireland Assembly wagga afurrif wallaka bodda dhumee, Northern Ireland angoo offi debifachu dandertetti. Ian Paisley kan DUP irra dhufee birro First Minister yoo fudhattu, Martin McGuinnes kan Sinn Fein irra dhufee birro Deputy First Minister fudhaterra.
- Herod 1 kan Nigus Judaea bara 37 hanga 4 BCE kan turee, Awwalli isaa Herodium, Jerusalemitt argamerra.
- NASAn argammu SN 2006gy iffa godherra. Supernovan kunii iffaan tokkoffa akka tatte mirkaneffamera.
- UMP Kessatti ango ce'ufi fillatame kan ture, Nicolas Sarkozyiin akka Presidanti Francetti fillatamerra, kan inni mo'attes fillatama Socialist kan ta'e Ségolène Royal dha.


text:
Caamsaa 07/2014(TOI) – Qaama pirojektii ‘Wancii- Dandii keessaa tokko kan ta’e ijaarsi Pirojektii Haroo Dandii bakka Pireezidantii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa, Ministiira Raayyaa Ittisa Biyyaa fi To’ataa Olaanaa Pirojektii Wancii -Dandii Dr. Abrahaam Balaay, Hojii Gaggeessaan Dhaabbata ‘Saaliinii’ Peetiroo Saaliinii, fi anga’oonni Olaanoo Mootummaa Naannoo Oromiyaa fi Federaalaa argamanitti jalqabsiifame.
Jiraattonni Godina Shawaa Lixaas, keessummoota kanneeniif simannaa ho’aa taasisaniiru akka OBN gabaaseti.


text:
Dr. Mararaa Guddinaa qabsaa’aa karaa nagaa ta’uu isaanii ni beekna kan jedhan hogganoonni paartilee mormituu fi miseensoonni paarlaamaa duraanii mootummaan dhimma kana gara bal’inaa fi obsaan ilaalee xumura akka itti godhu waamicha dhiyeessanii jiru. Hidhamuun Doktoor Mararaa qabsoo karaa nagaan gaggeeffamu irratti dhibbaa akka qabaatus hubachisanii jiran.
Doktoor Mararaan labsii yeroo hatattamaa cabsan jedhamee to’annaa jala oolfamuu isaanii aangawoonni biyyattii dubbatanii jiru. Tarkaanfiin kun fudhatamuun marii mootummaan mormitoota waliinan gaggeessa jechaa jiru ija shakkiin akka ilaaluu nu taasisee jira jedhu hogganoonni mormituu.
Karaa labsii yeroo hatattamaas ta’e gama seera farra shoroorkeessummaan Dr. Mararaan waan hin hubanne qabu taanaan mootummaa waliin dubbatanii furuun barbaachisaa akka ta’e dubbatan. Xiqii fi waan gam lameen tuttuqu barbaachisaa akka hin ta’iin illee hubachisanii jiran.
Gabaasaa guutuu kana cuqaasaa tii dhaggeeffadhaa


text:
Godiina Wallaggaa Bahaa fi Horroo Guduruu wallggaa keessaa sababaa walitti bu’insa uumameen godaanuu isaan namoonni dubbatan tajaajiila eegumsa fayyaa argataa jiran kan ilaaleen yaada isaanii nu hiraniiru.
Abee Dongoroo irraa dheessuun yeroo ammaa magaala Angar Guutee keessan jiran kan jedhan fi sodaa nageenyaaf jecha maqaan isaanii akka hin ibsamnee namnii gaafatan akkasumas bakka Luugoo jedhamu irraa dheessuun naannaa magaalaa Naqamtee Jiraachuu isaanii kannen ibsan jiru.
Angawaan Waajiira Ittisa Balaa Oromiyaas deebii kennan qabu. Caqasaa.


text:
Prezdaantin Masrii duraanii Mohammad Morsii mana murtii keessatti du’an boqochuu isaanii Televiziyoonni mootummaa Masrii beeksisee jira.Morsiin jalqaba of-wallaalanii kan kufan yoo ta’u sana booda du’an.
Garee musliim Braazar hood keessatti aangawaa sadarkaa olaanaa kan turan Morsiin bara 2013 mormii guddaa uummata biraa isaan mudateen waraana biyyattiin aangoo irraa darbaman.
Filannoo prezidaantummaa bara 2012 gaggeeffame irratti dorgomuuf jecha dogoggoora hojjataniif Morsiin hidhaan waggaa 7 irratti muramee hidhaa keessa turan.


text:
Itiyoophiyaa Sudaanii fi Masriin sadarkaa ministeerootaa torban dhufu Amajjii 10 bara 2021 wal arganii dubbatu.Misteeroonni bishaanii fi hojiii jallisii kan biyyoota sadeenii bakka rgamanti ta'uun ibsamee jira.
Dhimmootii ammaaan dura irratti walii galamee fi amma jiran irratti dubbachuuf akka ta'ees dubbii himaan ministeera haajaa alaa Itiyoophiyaa Ambaasaaddar Dinaa Muftii tuuta oduuf ibsa har'a kennaniin kana beeksiisan.
Gaafa Amajjii 4 bara 2021 gama marsariitiin ministeeronni haajaa alaa fi ministeeronni haajaaa alaa marii gaggeessanii akka turanis ibsanii jiru.


text:
Abduljebar Hussien ( abukaatoo)
Bu’uura Heera mootummaa Federaalaawa Dimokiraataawa Ripaapliika Itoophiyaa(HMFDRI) kwt. 46(1) tiin mootummaa Federaalaa naannooleedhaan kan ijaaramee dha. Bu’uura kanaan akkaataa ulaagaawwan heericha kwt. 46(2) jalatti tarreeffamaniin naannooleen miseensota mootummaa federaalaa ta’an sagal kwt. 47(1) jalatti tarreeffamaniiru. Saboonni , sablammoonni fi ummaattoonni naannoolee saglan kanneen keessa jiraatan yeroo kamiiyyuu naannoo mataa isaanii hundeeffachuu akka danda’an tumaa heerichaa kwt. 47(2) jalatti himameera. Magaalaan Dirree Dhawaa kana keessa hin jirtu.
Osoo naannoleen Soomaalee fi Oromiyaa hin hundeeffamin duraayyuu maddaa fi hiikkoo maqaa Dirree Dhawaa jedhu kana ilaalchisee saboota kanneen lameen jidduu waliigalteen akka hin turinitti himama. Bara 1983 yeroo mootummaan ceehuumsaa hundeeffamu immoo gaaffiin saboota lameen kanaa gara gaaffii abbaa biyyummaatti ol guddateera. Magaalaan Dirree Dhawaa irratti gaaffiin saboota lameenii sadarkaa ol’aanaatti kan cehe labsii lakk. 7/84 saboota, sablammootaa fi ummaattootaa hiikkoo kennuu fi ulaagaawwan mootummaaleen naannoo itti daangeffamuu qabu ibsu erga bahee dha. Naannooleen lameenuu ulaagaawwan labsii kana jala taa’an bu’uureffachuun Oromiyaan magaalaan Dirree Dhaka gara kiyyatti daangeeffamuu qabdi yoo jedhu naannoon Somaalees immoo gara naannoo isaanitti akka daangeffatu gaafataniiru. Labsiin kun saboota, sablammootaa fi ummaattootaa garaagaraa 63 adda baasee mootummaalee naannoo 14 ka hundeessee dha.
Osoo tumaaleen labsii lakk. 7/84 sirnaan sirriitti hojiirra ni oola ta’ee silaa yoona magaalaan Dirree Dhawaa naannoo Oromiyaatti ykn naannoo Soomaleetti daangeeffatee jirti. Hanga gaaffiin nnaannolee kanneenii bu’uura seeraatiin deebii argatuutti jedhamee itti yaaamamni isii mootummaa Federaalaaf ta’ee hanga bara 1985 tti bulchaa mootummaa jiddugaleessa irraa ergamuun bulaa turte. officials who administered Dire Dawa were appointed by the central government. There is no document denoting the expressed will of the two regions in inviting the federal government to handle the dispute Waltahiinsa naannolee lamaaniitiin labsii kana kwt. 2(5) jalatti magaalaan Dirree Dhawaa bara 1985 hanga 1987 bulchiinsa yeroodhaa (the provisional administration) ta’uun hundeeffamtee jirti.
Heerri MFDRI 15/12/1987 bahes dubbii magaalaa Dirree Dhawaa tanaa furmaata osoo hin kenning hafeera. Bu’uura labsii armaan olitti ibsameen akka naannoo tokkootti miseensoota mootummaa federaalaatti hin dabalamne; yookaan (sababni gahaan ni jiraata yoo ta’e) magaalaa of dandeesse ofiin of bulchituu hin goone(there was no self administration): heerichi manni maree bulchiinsa magaalichaa mootummaa Federaalaatiin hundeeffamuu akka danda’us hin ibsine.
Ergi Heerri bahee hojirra ooleen boodas bu’uura tumaalee Heerichaatiin dubbii magaalaa Dirree Dhawaa kana hiikuuf tattaaffiin godhame hin jiru. Osoo ta’eellee heerichi furmaata ni laataa? Gaaffii jedhuuttu ka’a. Naannoo Oromiyaa fi Naannoo Somaalee jidduu Magaalaa kana ilaalchisee falmiin jiru naannoo kiyyatti dangeeffamuu qabdi kan jedhuu dha. Akkaataan waldhabbiin daangaa mootummaa naannolee jidduutti dhalate itti hiikkamu HMFDRI kwt. 48 jalatti tumameera. Bu’uura kanaan daangaa ilaalchisee gaaffiin yoo ka’e jalqaba waliigaltee nannoleetiin yoo dadhabame immoo MMF tti dhiyaatee manni marichaas yeroo waggaa lama hin caalle keessatti murteessuu akka qabu kwt. 48(1)(2) jalatti tumameera.
Mata dureen tumaa kanaa “jijjiirraa Daangeffamaa” jedha. Tumaan kun erga daangeffameen booda falmii daangaa ilaalchisee ka’u kan ilaallatuu dha. Akkuma armaan olitti ibsuu yaaleetti bu’uura labsii lakk.7/84 tiin daangaan mootummaa naannolee adda bahee daangeffamee jira. Yeroo heerichi labsamu sanatti naannoleen saglanuu daangeffamanii jiru jechuu dha. Kana irra dhaabbachuun Heericha kwt. 47(1) jalatti naannoleen sagal adda bahanii tarreeffamanii jiru. Magaalaa Dirree Dhawaa jalqabuma irraayyuu garamittuu waan hin daangeffaminiif tumaan heeraa kun raawwii hin qabu jechuu dha. Kanaaf rakkoon magaalaa tanaa amma boodallee furamuu hin danda’u jechuu dha?
Chaartara bulchiinsa Magaalaa Dirree dhawaa labsii lakk. 416/96 Mana Maree bakka bu’oota ummataatiin bu’uura HMFDRI kwt. 55(1) tiin gaafa 23/11/96 yeroo jalqabaatiif baheera. Manni marichaa seensa labsii kanaa irratti akka ibseetti barbaachisummaan chaartarichaa rakkoon magaalaan Dirree Dhawaa furmaata fulla’aa seerawaa ta’e hanga argattuutti magaalichi yeroodhaaf ofii isiitii akka of bulchituuf fi jiraattoota magaalichaatiif aangoo ofiin of bulchuu akka qabaataniif bu’uura seeraa kaayuuf akka ta’e ni hubatama. Chaartara bulchiinsa Magaalaa Dirree dhawaa labsii lakk. 416/96 kan bahe rakkoon magaalichaan walqabatu fulla’iinsaan hanga furamaanni itti kennamutti qofaa akka ta’e ibsameera. Manni marichaa bu’uura heeraatiin furmaata jedhamu barbaachuu irra labsiiwwan labsii kana fooyyessan baasuu filateera. Chaartara kana fooyyessuuf labsiin lakk. 483/98 baheera.
Isa fooyya’e kana fooyyessuf immoo labsiin lakk. 514/99 gaafa 14/05/99 fi labsiin lakk. 536/99 gaafa 16/11/99 bahaniiru. Kanaaf sababa hin beekamneef wanti yeroodhaaf jedhame kan dhaabbataa ta’uuf akka deemu dheerinna yeroo erga dhimmi kun ka’erraa jirurraa tilmaamuun nama hin dhibu. Dubbiin kan hafte gaafa naannoleen daangeffaman sanaa dha.
Akkuma olitti ibsame magaalattii of dandeesse akka bultu hanga gaafa 1985 murtii mootummaa ceehumsaatiinii; gaafa 1985 hanga 1995 immoo murtii labsii lakk. 7/84 keessatti kennameedhaani. Sana booda hanga ammaatti immoo chaartara labsii lakk. 416/96 manni mare bakka bu’oota ummataa bu’uura HMFDRI kwt. 55(1) tiin baaseedhaani. Gaaffiin guddaan Manni mare kun seera akkanaa baasuuf aangoo ni qabaa? Tan jettuu dha.
HMFDRI kwt. 55(1) jalatti manni mare bakka bu’oota ummataa aangoo seera baasuu kan qabaatu daangaa aangoo heerichaan mootummaa federaalaatiif kenname keessatti qofa akka ta’e tumameera.
Dhimmoonni angoo mootummaa Federaalaa jalatti kufan immoo HMFDRI kwt. 51(1—21) jalatti tarreeffameera. Manni mare bakka bu’ootaa daangaa kana keessaa bahuu hin qabu jechuu dha. HMFDRI kwt. 51(1—21) jalatti mootummaan federaalaa magaalaa tokko filatee kan federaalaa gochuu akka danda’u, ykn immoo ofiin akka of bulchitu murteessee seera baasuun hundeessuu akka danda’u ykn aangoo akka qabu wanti tumame hin jiru. Kanaaf Manni mare bakka bu’oota Ummataa MFDRI magaalaa fi jiraattonni magaalaa ofiin akka of bulchan taasisuuf aangoo seera baasuu osoo hin qabaatin chaartaroota armaan olii baasuun isaa bu’uura heeraa kan qabuu miti. Bu’uura kanaan mootummaan Federaalaa daangaa aangoo kana keessatti Magaalaa kamiiyyuu namooma seeraa gonfachiisee magaalaa of dandeesse gochuun dhaabuu ykn hundeessuuf aangoo hin qabu.


text:
Gama Ayeer Laandiin as gara Amerikaatti balali’aa kan ture xayyaarri Itiyoophiyaa Dream Liner jedhamu har’a deebi’ee achuuma Dablin keessa qubachuu isaa daandiin balalii xayyaaraa kan Itiyoophiyaa marsariiti isaa irrratti beeksisee jira.
Xayyaarichii har’a ganama dirree Xayyaaraa Dablin irraa ka’ee gara as washingtonti imalaa ituu jiru/galaana Atlaantiik irraatti rakkoon waan isa mudateef deebi’e jedhama.
Lakkofsii balalii isaa ET-ARF kan ta’e 787 dream liner Motorri isaa tokko hojii waan dhaabeef imaltoota 300 fe’ee akka ture IRISH Mirror gabaasee jira.
Xayyaarichi nagana qubachuun isaas ibsamee jira.Itiyoophiyaan imaltoota 242 hanga 335 fe’uu kan danda’an xayyaaroota Driim Laayneer jedhaman 13 qabdi.


text:
Pirezidaanti Joo Baayidan walgahii warren Ameerikaa 9ffaa Los Anjeeleesitti gaggeeffamu irratti U.S. haaromsa dinagdee, dimokiraasii fi hawaasummaa kutaa addunyaa gama dhihaa keessatti waadaa galte ni ibsuuf jiru.
Mata dureen Yaa’ii kanaa: “Egeree Itti Fufiinsa Qabu,dandeettii qabuu fi Haqa Qabu Ijaaruu” jedhu dhimmoota naannoo barbaachisaa ta’eef deebii kan kennu jedha.
Isaan keessaa weerara COVID-19; rakkoo haala qilleensaa fi carraa dinagdee, hawaasummaa fi siyaasaa walqixa argachuu dhabu ka jedhutu keessatti argama.
Qormaata kana furuuf karaan hundarra gaariin karaa dimokiraasii ti jedhu Ministirri Dhimma Alaa U.S. Antony Blinken.
“Kana jechuun utubaawwan hawaasa bilisaafi banaa ta’an kanneen akka olaantummaa seeraa, akka kabaja mirga namaa, akka filannoo
bilisaa fi haqa qabeessa, pireesii dammaqaa fi walaba ta’e cimsuuf fedhii waliin qabnuuf beekamtii kennuu jechuudha.”
///end///
Biyyoonni dimokiraasii leellisanis “naannichatti sirna abbaa irree irratti mala waliinii barbaadu,” jedhan ministrich Blinken.
[Soundbite Blinken]
“Mootummoonni biyya keessatti dimokiraasii laaffisuu, pireesii bilisaa irratti dhiibbaa uumuu, mormitoota siyaasaa doorsisuu, bilisummaa manneen murtii laamshessuu isaanii yeroo arginus gamtaan dubbachuu fi dubbachuuf itti gaafatamummaa qabna.”
'Dimokiraasii dhuunfaa keenya cimsuu qofa osoo hin taane; itti gaafatamummaa keenya ijoo ta’e irratti caalaatti ni hojjenna, kunis fedhii bu’uuraa fi abdii bu’uuraa ummatoota kutaa addunyaa kana keessa jiran hunda guutuu dha.”


text:
Finfinnee, Fulbaana 13/2014(TOI) – Filannoo biyyoolessaa marsaa 6ffaan miseensonni Mana maree bakka bu’oota uummataaf dogomanii mo’ataniif leenjiin kennamaa jira.
Leenjiin kennamaa jiru kun ga’ee bakka bu’oota ummataa, danbii naamusa miseensotaa fi wajjira mana marichaatti kenninsa tajaajilaa irratti kan xiyyeeffate dha.
Kaayyoon leenjii kanaa miseensonni mana marichaa hojii isaanii hir’ina odeeffannoo kamiyyuu malee akka hojjetaniif kan gargaarudha jedhameera.
Filannoo biyyoolessaa taasifameen adeemsa sagalee Waxabajjii 14/2014 A.L.I kennuun uummanni paartii filateef sagalee isaa kenneera.
Boordiin filannoo biyyoolessaa bu’aa argame ifa taasiseen paartiin Badhaadhinaa sagalee caalmaan mootummaa isa hundeessisu argateera.


text:
Wanti ta’e kun Godina Shawaa Kibba Lixaa Wallisoo bakka Dilallaa jedhamutti dha.Dubbiin akkas taate.Magaalaa kana keessatti Taajjabdoonni Afur kan ramadaman yoo ta’u isaan keessaa namoonni sadii Doorsifamanii ariyaman.Barsiisaa Guutamaa Furii garuu “Yoo bakka Korojoo kanatti na ajjeeftan anaaf maqaa dha isiniif garuu salphina bara baraati.kanaafuu Korojoo dhiisii deemi naan jechuu keessan irra Osoo na ajjeeftaniin filadha” jechuu dhaan guyyaa guutuu Sagalee uummataa eeguu dhaaf arrabsamaa,Ergamtuu jedhamaa Waan hunda of keessatti liqimsee hanga filannoon xumuramutti Osoo waa hin nyaatin,osoo waa hin dhugin oole.kana booda sa’a 12 guutee yeroo Filannoon raawwatu warri Hanna baran mala qopheeffatanii akkas jedhan,”Guyyaa Guutuu dadhabaa waan oolleef sagalee uummataa amma lakkaa’uu hin dandeenyu.kanaafuu Korojoon as bulee bor ganama dhufnee Lakkoofna.” jedhanii irratti walii galan.Barsiisaa Guutamaa Furii garuu “an hin dadhabne amma lakkoofna.yoo Diddanis ani asuma korojoo hammadheen bula malee dhiisee hin galu.namni tokko natti buunaan immoo iyyee iyyisiiseen uummata isinitti yaasa.” jedhee ejjennoo isaa irratti ciche.kana booda waan godhan gaafa dhaban sagalee Lakkaa’uu jalqaban.yeroo sagaleen Lakka’amee dhumutti Koongirensii Federaalawaa Oromootti kan siqu hin argamne.
Tuufoon Kanniisaa warri Harki ishee Hanna malee waa hin beekne 3ffaa baate.sababa kanaafis Magaalaa Wallisoo Lakkoofsa tokko keessatti Koongirensiin Federaalawaa Oromoo Injifatee jira.Addunyaan Bifa lama qabdi yaa Lammii!! Tokko daandii dhugaati tokko immoo Daandii kijibaati.daandii dhugaa sanarra qorumsa hedduutu jira.wantoota akka eebichaa hadha’an hedduutu nama mudata.Akka Barsiisaa Guutamaa Furiitti eebicha sana hunda dhandhamanii Daandii dhugaa irratti cichuun garuu dhumni ishee Damma caalaa mi’oofti.Waaqa irrattis Lafa irratti Fudhatama guddaa ni argatta.kanneen qarshii torban tokko isin hin jiraachifneef Jettanii taajjabdoonnii fi Bakka buutonni sagalee uummataa dabarsitanii kennitan Waaqni kiyya bakka jirtanitti gatii hojii keessanii isiniif haa kennun jedha malee wantan isiniin jedhus hin qabu.waanan isin godhu hin qabu!!


text:
Miseensonni kongireesii USA fi Miseensi mana Marii Bulchinsa Minniyaapolis rakkoo masterplanii Finfinnee irratti minsiteera haajaa alaa USA Joon Keeriif xalayaa barreessan: Keith Ellison, Betty MCCollum , Tom Emmer fi miseensa mana marii bulchiinsa magaalaa Abdii Warsaameeti.
Jarreen kun MN godina Oromo baayyinnaan keessa jiraatu ta'uu ibsanii, jiraattonni godinicha dhibban lakkawamaan rakkina Oromoota hiriira nagahaa bahanirra gaahaa jirun yadaa'uu fi dhimma kana isaan biraan gahuu beeksisanni, dhimmi kun isaanis yaddessuu barreessan.
Kana malees ministerii haajaa alaa USA Joon Keeriis ajjeechaa namooota kanarra gahaa jiru balallefachuu isaaa akka dinqisifatan ibsan. Haa ta’u malee jedhan miseensonni Kongireesii kun, rakkina mirgaa dhalaa namaa naannoo sanitti faaraan hammaata dhufe kana foyyessuf tarkaanfii cimaanatuu barbbachisa jenne ammana.
Xalayaan itti gaafatamtooni kun ministerii Haajaa Alaa USA-tii barreessan kun biyyootiin lamaan walti dhufeenya faayida gaarii qabu kan bara dheeraaf bu'aa buuse akka qaban dubbata. Garuu gargaarsii maalaqaaa Itiyoophiyaan demokiraasii baballisuuf mootummaa Amerikaa irraa argattu hojiira oluun isaa tohatamuu qaba jedhu.
Master pilaanii Finfinnee falmuuf hiriira bara 2014 godhamme irratti Oromoonni hedduun ajjeefamuu akkasumas an dhibbaan lakkaawaman hidhamuu isaanii xalayicharratti eeranii, kan baranaa irrattis mootummaan du’a nama shanii himullee warri dhimma kanatti dhiheenya qaban garuu baayyinni nama du’ee hoo xinnaate 75 jechuun mirkaneessan.
Dhiheenya kana muummeen ministera Itioophiyaa Haylee-Maariyam Dessaalenyi “warra naannoo kana jequmsaaf saaxile irratti tarkaanfii boojuu hin qabne fudhanna,” jechuun isaani Ameerikaa hin yaaddessa jedhanii akka mootummaan Amerikaa hoggantoota Itiyoophiyaa wajjin balaa kana caalaan odoo hin gahin marii jalqabuu fi biyyattiin demookraasii daagaagsuf waadaa galte kabajju mirkaneefachuu qabna jedhan.
Dabalanis yeroo michoonni keenya mirga lammii isaanii dhiibaan dhiisuu hin dandeenyuu - motuumman Amerikaa dhimma kana jabeessee akka qoratuu fi yeeroo qorannon kun gegeessamu seerri hiriyyummaa walgargaarsa waraana biyya lamaani cabsu argamanaan mootummaan Ameerikaa atattamaan akka tarkkanfii barbachiisaa fudhatu gafanna jedhaniiru.
Miseensa mana marii Miniyaapoolis, Abdi Warsome kara saatiin, ajjeechaa hiriirtota irra gahee baayyee kan isaa gaddisiise fi haallii jiru kan isa yachisuu tahusaa ibsee maatii namoota du’anitif jajjabina hawweera. Kana malees miseensii mana maarii kun mootumman Itiyoophiyaa akka hiriira nagaa hayyamuu, barattootaa fi namoota nagaa akkanumaan hidhaman akka gadhiisuu fi humnaan fayyadamuu akka dhaabuu gaafate.
Karaa biraan ammoo Warsaameen bulchiinsa magalaa isaa fi jiraattota Oromoo Minisootaa waliin tahee akka mootummaan Itiyoophiyaa namoota hiriira bahanirratti hummna fayyadamuu akka dhaabuu fi mootummaa Amerikaatii fi qondaaltonni seera baasan akka dhiibbaa uman waamicha godhaniiru.


text:
Qaami namaa sa'aatilee hanga tokkoof boqochu akka qabau hayyoonni qorannaa adda addaa gaggeessan ibsaa turan.Boqonnaan kun kan guutummaa qaamaa ta’uu qaba kan jedhan Yunivarsitii keessatti ogeessa qorannaa yaadaa qalbii ykn saaykaatrist kan ta’an Dr Tashomeee Shiibirree ti.
Gama kaaniin yeroo dheeraaf rafanii dammaqauu dadhabuun ykn immoo rafuu dadhabuun mallattoo dhukkubaa yeroo inni itti ta’uutu jira jedhu Dr Tashomeen.Ogeessa bira dhaqanii dawaa ykn qoricha nama rafisuu gargaaramuu caalaa, sababaa hirriiba nama dhowwe sanaa qoratanii bira ga’uun caalaa bu’aa qaba.
Gaaffii fi deebii guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa
Hirriibi maali?
- Jaallannee Gammadaa
Qaami namaa sa'aatilee hanga tokkoof boqochu akka qabau hayyoonni qorannaa adda addaa gaggeessan ibsaa turan.Boqonnaan kun kan guutummaa qaamaa ta’uu qaba kan jedhan Yunivarsitii keessatti ogeessa qorannaa yaadaa qalbii ykn saaykaatrist kan ta’an Dr Tashomeee Shiibirree ti.


text:
Tijaan Baaroo hojii isaa maxxansaa kan kana duraatti deebi’ee jira. Iji isaa gara bitaa amma iyyuu akkuma dhiita’etti jira. Ni okkolas. Torbanneen lama dura ture loltoonni Yaayaa Jameeh bakka hojii isaa weeraranii sadafii qawweetiin erga tumanii booda mana hidhaa naga eegumsa biyyoolessaatti darban.
Yakki isaas T-shirt mormitootaa irratti barreessuun maxxansite ka jedhu ta’uu loltoonni ibsaniifii jiru. Kana duras na sodaachisanii waan turaniif waan na ajjeesan natti fakkaatee ture. Si ajjeesna naan jedhanii turan.
Har’a Gaambiyaan gochuun kan ishee irra jiraatu prezidaantichi duraanii Yaahyaa Jaamee waan deemaniif dubbii jiru boodatti dhiisanii fuula duratti tarkaanfachuu dha jedhe.
Prezidaantichi haaraan hirbuu ennaa seenan tarkaanfiin fudhadha jedhanii waadaa seenan keessaa tokko kanneen himannaan kanneen utuu irratti hin dhiyaatin ykn murtii malee kanneen hidhaman mara hidhaa dhaan gad dhiisa kan jedhu ture.
Namoonni dhibbaan laka’aman mana hidhaa mootummaa fi waajjiraalee naga eegumsaa keessaa utuu heddumminaan utuu ba’anii argamaniiru.
Jaameehn dararaa dabalatee namoonni humnaan butamanii achi buuteen akka dhabamu godhaniiru, ka biroo dhiittaa mirga namaa raawwataniiru jedhu gareeleen mirga namaaf falman.
Prezidaantichi duraanii Yaahyaa Jaammeeh Equatorial Giinii keessatti jireenya baqattummaa jalqabaniiru. Biyyi isaan keessa dahatan walii galtee Room biyya mallatteessite waan hin ta’iniif Jaameehn Gaambiyaas ta’e mana murtii yakka qoratu kan sadarkaa addunyaa irraa daran kan fagaatan fakkaatu jechuu dhaan hayyoonni seeraa ibsaniiru.


text:
Manni Marii Ulamaa Ityoophiyaa hawaasni Muslimaa duula biqiltuu dhaabuu irratti dammaqinaan akka hirmatu yaamicha godhe.
Yaamicha Mummichi Ministeera Abiy Ahmad irraa Adoolessa 22/2011 guutuu biyyaatti biqiltuu miliyoona dhibba lama guyyaa tokkotti dhaabuuf godhame hordofuun, duulli biqiltuu dhaabuu Isniina boruu guutuu biyyaatti ni geggeeffama jedhamee eeggama.
Prezidantii Mana Marii Ulamaa Ityoophiyaa kan tahan Muftii Haaji Umar Idiriis, haawsni Muslimaa duula guyyaa boruu guutuu biyyaatti geggeeffamu kana irratti dammaqinaan akka hirmatu dhaamsa dabarfatan.
Muftii Haaji Umar Idiriis
“Biqiltuu dhaabuun siyaasaa miti! Kaayyoon isaa guddaan bu’aa biyyattiif haga ta’etti, gama kaaniin amantiin keenyaas ummanni yaamicha mootummaan isaa hojii tolaa irratti yaame akka kabaju waan barsiiftuuf, hawaasni Muslimaa yaamicha kana akka fudhatee irratti hirmaatu” jedhan.
Duula biqiltuu dhaabuu guyyaa boruu guutuu biyyaatti geggeeffamuuf karoorfame kanaaf qophiin gama mootummaa irra godhamu hundi xumuramuun ifoome.


text:
Press Statement of Human Rights Watch in English found below.
Toophiyaa: Hidhamtootni siyaasaa reebaman
(Naayroobii, Ankolololeessa 7, 2005) – Mootummaan Itoophiyaa hidhamtoota siyaasaa mana hidhaa Addis Ababaatti argamu keessatti kanneen hidhaman reebicha fi ergarama adda addaa akka irraaan gayaa jiru gabaasa har’aan kana baaseen Huumaan Raayit Woch ibse. Mootummaan Itoophiyaa hatattamaan tarkaanfii fudhatee gochaawwan seeraan malee Poolisoota Federaalaa Kutaa Qorannaa Yakkaatiin, bakka Maa’ikalaawii jedhamee beekamutti kan raawwataa jiru akka dhaabatu akka godhu, dhimmoota/iyyatoota akkanaa qaama gidduu galeessa ta’een akka qorachiisu, namoota dhimma kanaaf ittigaafatamummaa qabaachuun isaanii mirkanaayes akka seeratti dhiyeessu.
Gabaasni fuula 74, “Akka nuti ragaa of irratti baanu barbaadu’: Reebicha fi ergarama Buufata Poolisii Maa’ikalaawii , Itoophiyaa,” gabaasa dhiibbaa mirga dhala namaa irra ga’u, tooftaa qorannoo seeraan alaa, fi mana hidhaa qulqillina hin qabne Maa’ikalaawii kan bara 2002 irraa eegalee itti fufe. Hidhamtoota mana hidhaa Maa’ikalaawii keessatti hidhaman keessaa baay’een isaanii mormitoota siyaasaa, gaazexessitoota, qindeessitoota hiriira nagaa fi riphee lolaa deeggartan maqaa jedhuun namoota shakkamanidha. Huumaan Raayit Waach hidhamtoota Maa’ikalaawii tti hidhamanii turan fi firoottan isaanii dabalee namoota 35 ta’an dubbisuudhaan odeeffannoo akka argatetti angawootni mootummaa dirqiidhaan odeeffannoo barbaadu kennisiisuuf akka isaan reeban, waantota dhala namaaf barbaachisoo ta’an akka isaan dhorkataa turan fi mirga ogeessota seeraa fi maatii isaanii waliin wal arguu dhorktamaa akka turan himaniiru.
“Motummaan Itoophiyaa handhuura magaala guddittii Finfinnee keessati odeefannoo guurrachuuf irreetti gargaarama,” jette Leslie Lesfkow, itti aantuu Direkteera Huuman Raayit Woch . “ Rukuchaa, reebichaa, dirqisiisanii jecha gaazexessitoota fi mormitoota siyaasaa irraa fuudhuun waan tasuma ta’uu hin malle dha.”
Akka Huuman Raayit Woch jedhutti, erga bara 1997 keessa filmaatni jeeqamee asitti Itoophiyaan haala ittiin mormitoota qabdu itti hammeessaa dhufte, seera malee nama qabanii hidhuu, sababa ilaalcha siyaasaatiin nama yakkuu, seera badaa farra shororkeessitummaa jedhu jalatti hmachuu dabalatee namootni akka mormitoota siyaasaatti mootummichi shakke Maa’ikalaawii tti hidhamanii jecha isaanii akka kennan taasifama.
Angawootni mai’kelaawii, keessattu ogeessotnio poolisii qorannoo geggeessan, reebicha fi miidhaa hamaa hidhamtoota to’annoo isaanii jala jiran irraan gayu. Namootni kanaan dura mana hidhaa kanatti hidhamanii turan Huumaan Raayit Wochtti akka himanitti yaroo jecha kennan akka kabalamuun, dhaanaman fi meeshaa adda addaatiin rukutaman ulee fi sadafii qawweetiin akka dhayaman addeessu. Akkasumas, hidhamtootni kun qaamni isaanii akka lafa hin geenyetti haala rakkisaa ta’een sa’aa dheeraaf girigiddaatti akka malee qaamni isaanii fannifamee akka dhukkubu akka taasifamu fi yaroo baay’ees akka reebaman ibsu.
Barataan Oromiyaa tokko ji’oota baay’eef harki isaa hidhamee akka nama waliin wal hin argine qophaatti ka’ame dubbate: “waan harki koo hidha ta’eef yerooon lafaa ka’u mata koo gidaaratti hirkiseen miilla kootti gargaramee ol ka’a. Yeroon nyaata nyaadhullee hidhameetuman nyaadha. Yeroon nyaata nyaadhu harka koo fuulduratti na hidhu, yeroon rawwadhu ammoo harka duubatti deebisanii na hidhu.”
Manneen Hidhaa beekamoo Maa’ikalaawii keessatti argaman afran akka jiranitti haalli isaanii badaa yoo ta’u, hanga ta’e garuu wal irra jiru. Kuta “callamaa Beet” (mana dukkanaa), tti hidhamtonni duraanii akka ibsanitti mana fincanii fi ifa guyyaa achitti argachuu akka hin dandayamne ibsu. Gariin isaanii ammoo mana qophaa keessatti hidhamaa turani. Gariin “Xaawulaa Beet” (mana mukaa) keessatti hidhamaa turan ammoo akka diida bakka ifaa arganitti hin bane taasifaman fi akka injiraniin weeraramanis himatan. Qorattoonni akka mirgaatti hidhamtootni argachuu kan malan sadarkaa itti argatan towachuudhaan waan ofii barbaadan hidhamtoota irraa argaachuuf yaalu, malli kun mana biraatti isaan jijjiiruu faa of keessatti qabata. Yeroo hiikamuun isaani dhihaatu hidhamtoonni maqaa “Sheraton” hoteela beekamaa addunyatti beekmaaa ta’een waamamutti akka geeddaraman baayi’sanii gaafaatu. Bakka kanatti hidhamtoonni akka garaa isaaniitti deddemuu danda’u.
Hidhamtoonni Callamaa Beet fi Xaawulaa Beet keeessati hidhaman yaroo jalqaba hidhaa seenan, nama seeraa fi maatii isaanii waliin wal hin argisiifamani; hireen mana fincaanii fi ifatti ba’uuf argatanis baay’ee murtaawaadha. Firoonni isaanii yeroo hedduu firoota isaanii gaafachuuf Maa’ikalaawii deemanii akka arguu dadhaban dubbatu, sunis hanqa yeroon qorannoo firoota isaanii kanaa raawatutti kan itti fufudha, garuu yaroon isaa hedduu dheeraadha. Yeroo qorannoon geggeefaamu maatiin isaan dhiyootti waan hin argamneef hidhamtoota irra miidhaan ga’uu daranuu hammeenyi isaa guddaatti akka itti dhagaamu ta’a, miidhaan isaan irra ga’us hin galmeeffamu, sunis hidhamaan boodarra deebi’ee mootummaa akka hin himanneef hiree isa dhowwata, jedha Huuman Raayit Woch.
“Hidhamtoota abbaa seeraa fi maatii isaanii irraa kutuun, akkuma miidhaa qaamaa hidhamtootaa irratti guddisutti otoo hin barbaadiin akka fedhii qorattoota poolisii guutaanis dhiibbaa irratti godha.” Jette Lefkow. “Warreen Maa’ikalaawii keessa jiran yeroo qorataman gorsa ogeessota seeraa isaan barbaachisa, yeroodhaanis mana murtii dhihaachuutu isaan irra jira.”
Huumaan Raayit Woch akka hubatetti, qorattoonni reebichaa fi doorsiisuudhaan hidhamtoota akka isaan fedhii isaanii malee jecha kennan godhu, yookaan ammoo dirqisiisuudhaan akka isaan barreeffama fi waraqaa ragaa irrati ta’u irratt akka mallateessan isaan godhu. Odeefannoon humnaan fuudhame kun booda irratti doorsisanii akka namootni fedhii isaanii malee mootummaa waliin hojjetan ittiin dirquuf itti gargaaramu ykn ammoo akka ragaatti mana murtii keessati hidhamtoota irratti dhihaata.
Martin Schibbye, gaazexeessaan Suwiidin bara 2003 keessa Maa’ikalaawiitti hidhamee kan ture hidhamtoota dirqiidhaan jecha amantaa kennisiisuuf waan raawwatamu ibseera: “Namoota baay’ee Maa’ikalaawii keessatti argaman callisaniituma gaaffii tokko malee hidhuudhaan abdi kutachiisanii hanga jecha amantaa kennutti eegu, callisaniidhuma otoo waan tokko si hin gaafatiin hanga torban sadii faatti si hidhu, yeroon kun yaroo isaan jecha amantaa akka kennituuf si eeganidha, waanti cufti ragaa of irrati ba’uu kee irratti rarra’a. Polisiin waanti cufti mana murtiitti adda baafama jedha, garuu waanti mana murtiitti adda baafamu tokkollee hin jiru.”
Huumaan Raayit Woch akka jedhutti, hidhamtoonni miidhaa isaan irra ga’ee ilaalchisee iyyachuuf carraan qaban baay’ee xinnaadha. Manni Murtii Itoophiyaa bilisummaan qabu xinnaadha, keessattuu dhimma siyaasa wajjin waan wal qabate irratti. Hidhamtoonni baay’een, dhimma shororkessitummaatiin kan himataman dabalee, ergarama baay’ee akka irra gayu kan himatanillee yoo ta’e manni murtii iyyatni akkanaa akka qoratamu ykn sababa namootni iyyataniif ergaramni biraan akka irra hin geenye gochuuf tarkaanfiin fudhatu murtaawaadha.
Manni murtii iyyannaa miidhaa hidhamtootaaf furmaata kennuuf dursee socho’uutu irra jiraata; haa ta’u malee waanti akkanaa kan jiraatu mootummaan manneen murtii akka bilisa ta’anii hojjetan yoo isaaniif hayyame murtii isaaniis yoo kabajedha,, Huumaan Raayit Woach akka jedhutti.
Itoophiyaan waggoota dhiyoo asitti sochii dhaabota mirga namaa tiksuuf kanneen hojjetan akka malee kan daangessite fi gabaasa akka hin dhiyeessine kan gootu yoo ta’u haala mana hidhaa mooraa Maa’ikalaawiis akka hin ilaalles dhorkitee jirti. Gartuun tiksituu mirga ilma namaa kan mootummaa Itoophyaa erga 2002 asitti mana hidhaa Maa’ikalaawii yeroo sadii daawwatanii waa’ee rakkoo achi keessa jiru fi waa’ee nama dhoksaatti hidhuu ilaalchisee yaaddoo guddaa akka qaban ifatti ibsanii jiru. Haa ta’u malee hidhamtoonni duraan achi turan akka Huumaan Raayit Wochif ibsanitti, warri Koomishina mootummaa kun waan gartuu Maa’ikalaawiii waliin ta’anii isaan dubbisaa turaniif bilisa ta’anii waan isaan irra gaye itti himachuuf carra akka hin qabne addeessu.
Haala mana hidhaa Maa’ikalaawii daawwachuu, to’achuu fi akka fooyya’u gochuuf seerota mootummaa keessa lama irra deebi’amanii ilaalamuu fi faayyeffamuu qabu, isaanis seera dhaabota miti mootummaa fi Siiviik Soosaayitii akkasumas seera shororkeessitoota ittisu jechuuf bayanidha. Akka Huumaan Raayit Wochitti, seeronni kun dhaabotni mirga namaa tiksuuf socho’an keessaa kanneen bilisa ta’an to’annaa akka hin goone akka malee kan daandgessan, akka namni mana hidhaa keessati hin ergaramne fi akka maleetti hin miidhamneef sirnootni seeraa tumamuun irra ture akka hin jiraatne taasisanii jiru jedhu.
Akka heera Itoophiyaa fi hawaasni addunyaa seera jalatti bulan marti jedhanitti angawootni mootummaa hidhamtootni mana hidhaatti argaman ergaramni akka irra hin geenye mirkaneessuun irraa eegama, mootummaan Itoophiyaas ergarama raawwatamu fi dhiibbaa mirga namaa kanniin dhaabuun irra jiraata, namoota ittigafatamaummaa kallattii kanaan qabanis seeratti dhiyeessuu qaba, jechuun Huumaan Raayit Woch ibseera. Mootummaan Itoophiyaa rakkoon qabinsa mirga namaa jiraachuu isaa amanuu fi qabannaa hidhamtootaa sirreessuuf sagantaa hojii waggaa sadii fooya’insa qabinsa mirga namaa irratti kan baase yoo ta’u, sagantaan kun garuu reebicha hidhamtootaa fi miidhaa qaama isaanii irra geessifamu fooyyeessuuf waan ta’uu malu gochuu ilaalchise waan tokko of keessaa hin qabu; sanirra ijaarsa humnaa irratti kan xiyyeeffate fi jijiijrama bu’uuraa angawootni siyaasaa ergrama fi dhiibbaa mirgaa hidhamtoota irra ga’u fooyyessuuf tarkaanfii fudhachuu malan ilaalchisee homaa of keessaa hin qabu.
Maallaqa baay’ee baasuu, ogummaa fi dandeetti ogeessota Maa’ikalaawiii keessaa fi kan manneen hidhaa biroo cimsuun qofaa isaatti rakkoo mana hidhaa Itoophiyaa keessa jiruuf furmaata hin ta’u,” jette Lefkow. “ Jijiiramni dhugaa dhufee sirna warreen nama miidhanii osoo hin adabamin jiraatan dhaabuuf, furmaanni isaa warreen gurguddoota mootummaaf hojetan biraa dhufuutu irra jira.”
“Akka nuti ragaa of irrati baanu barbaadu: reebicha fi dararama mana hidhaa buufata Poolisii Maa’ikalaawii” fuula armaan gadiitti argama:
http://hrw.org/node/119826
Odeeffannoo dabalataa deemsa hojii mana murtii fi seera farra shororkessituu Itoophiyaa irratti waan armaan gadii ilaaluu dandeessu:
– http://www.hrw.org/news/2012/06/27/Ethiopia-terrorism-law-used-crush-free-speech
– http://www.hrw.org/news/2012/01/19/Ethiopia-terrorism-verdict-quashes-free-speech
– http://www.hrw.org/news/2011/12/21/Ethiopia-journalists-convicted-under-unfair-law
– http://www.hrw.org/news/2011/09/16/Ethiopia-crackdown-dissent-intensifies
– http://www.hrw.org/en/news/2009/06/30/Ethiopia-amend-draft-terror-law
– http://www.hrw.org/news/2010/11/02/submission-committee-against-torture-Ethiopia
——————————
(Nairobi – Human Rights Watch) – Ethiopian authorities have subjected political detainees to torture and other ill-treatment at the main detention center in Addis Ababa. The Ethiopian government should take urgent steps to curb illegal practices in the Federal Police Crime Investigation Sector, known as Maekelawi, impartially investigate allegations of abuse, and hold those responsible to account.
The 70-page report, “‘They Want a Confession’: Torture and Ill-Treatment in Ethiopia’s Maekelawi Police Station,” documents serious human rights abuses, unlawful interrogation tactics, and poor detention conditions in Maekelawi since 2010. Those detained in Maekelawi include scores of opposition politicians, journalists, protest organizers, and alleged supporters of ethnic insurgencies. Human Rights Watch interviewed more than 35 former Maekelawi detainees and their relatives who described how officials had denied their basic needs, tortured, and otherwise mistreated them to extract information and confessions, and refused them access to legal counsel and their relatives.
“Ethiopian authorities right in the heart of the capital regularly use abuse to gather information,” said Leslie Lefkow, deputy Africa director. “Beatings, torture, and coerced confessions are no way to deal with journalists or the political opposition.”
Since the disputed elections of 2005, Ethiopia has intensified its clampdown on peaceful dissent. Arbitrary arrest and political prosecutions, including under the country’s restrictive anti-terrorism law, have frequently been used against perceived opponents of the government who have been detained and interrogated at Maekelawi.
Maekelawi officials, primarily police investigators, have used various methods of torture and ill-treatment against those in their custody. Former detainees described to Human Rights Watch being slapped, kicked, and beaten with various objects, including sticks and gun butts, primarily during interrogations. Detainees also described being held in painful stress positions for hours upon end, hung from the wall by their wrists, often while being beaten.
A student from Oromiya described being shackled for several months in solitary confinement: “When I wanted to stand up it was hard: I had to use my head, legs, and the walls to stand up. I was still chained when I was eating. They would chain my hands in front of me while I ate and then chain them behind me again afterward.”
Detention conditions in Maekelawi’s four primary detention blocks are poor but vary considerably. In the worst block, known as “Chalama Bet” (dark house in Amharic), former detainees said their access to daylight and to a toilet were severely restricted, and some were held in solitary confinement. Those in “Tawla Bet” (wooden house) complained of limited access to the courtyard outside their cells and flea infestations. Investigators use access to basic needs and facilities to punish or reward detainees for their compliance with their demands, including by transferring them between blocks. Short of release, many yearn to be transferred to the block known as “Sheraton,” named for the international hotel, where movement is freer.
Detainees held in Chalama Bet and Tawla Bet were routinely denied access to their lawyers and relatives, particularly in the initial phase of detention. Several family members told Human Rights Watch that they had visited Maekelawi daily but that officials denied them access to their detained relative until the lengthy investigation phase was over. The absence of a lawyer during interrogations increases the likelihood of abuse, and limits the chances for documenting abuse and obtaining redress.
“Cutting detainees off from their lawyers and relatives not only heightens the risk of abuse but creates enormous pressure to comply with the investigators’ demands,” Lefkow said. “Those in custody in Maekelawi need lawyers at their interrogations and access to their relatives, and should be promptly charged before a judge.”
Human Rights Watch found that investigators used coercive methods, including beatings and threats of violence, to compel detainees to sign statements and confessions. These statements have sometimes been used to exert pressure on people to work with the authorities after they are released, or used as evidence in court.
Martin Schibbye, a Swedish journalist held in Maekelawi in 2011, described the pressure used to extract confessions: “For most people in Maekelawi, they keep them until they give up and confess, you can spend three weeks with no interviews, it’s just waiting for a confession, it’s all built around confession. Police say it will be sorted in court, but nothing will be sorted out in court.”
Detainees have limited channels for redress for ill-treatment. Ethiopia’s courts lack independence, particularly in politically sensitive cases. Despite numerous allegations of abuse by defendants, including people held under the anti-terrorism law, the courts have taken inadequate steps to investigate these allegations or to protect defendants complaining of mistreatment from reprisals.
The courts should be more proactive in responding to complaints of mistreatment, but that can happen only if the government allows the courts to act independently and respects their decisions, Human Rights Watch said.
Ethiopia has severely restricted independent human rights investigation and reporting in recent years, hampering monitoring of detention conditions in Maekelawi. The governmental Ethiopian Human Rights Commission has visited Maekelawi three times since 2010 and publicly raised concerns about incommunicado detention. However, former detainees told Human Rights Watch that Maekelawi officials were present during those visits, preventing them from talking with commission members privately, and questioned their impact.
Improved human rights monitoring in Maekelawi and other detention facilities requires revision of two repressive laws, the Charities and Societies Proclamation and the Anti-Terrorism Proclamation. These laws have significantly reduced independent human rights monitoring and removed basic legal safeguards against torture and ill-treatment in detention.
Ethiopia’s constitution and international legal commitments require officials to protect all detainees from mistreatment, and the Ethiopian authorities at all levels have a responsibility both to end abusive practices and to prosecute those responsible. While the Ethiopian government has developed a three-year human rights action plan that acknowledges the need to improve the treatment of detainees, the plan does not address physical abuse and torture; it focuses on capacity building rather than on the concrete political action needed to end the routine abuse.
“More funds and capacity building alone will not end the widespread mistreatment in Maekelawi and other Ethiopian detention centers,” Lefkow said. “Real change demands action from the highest levels of government against all those responsible to root out the underlying culture of impunity.”
– Source: Human Rights Watch


text:
Iccitii “maastar Plaanii Wayyaanee” marsaa 1ffaa, 2ffaa fi 3ffaa.
Marsaa 1ffaa:- Tooftaa “magaalaa Finfinnee babaldhisuu” jedhuun jiddu gala Oromiyaa (Showaa) handhura Oromiyaa keessaa addaan kutanii maqaa biraa itti moggaasuu dhaan bulchiinsa Mootummaa Federaala Itoopiyaa (TPLF) jala galchuudha. Kana jechuun Oromiyaan jiddu galli keessaa citee inni afe baha Oromiyaa fi Lixa Oromiyaa tti addaan qoodama jechuu dha. Aadaan Oromoo, Afaan Oromoo fi qabeenyi lafa Oromoo naannoo kana tti argamu qaama kabiraa tiin dhuunfama, ni mancaya jechuu. Uummanni miliyoona heddu tti lakkaawamu Qee isaa’rraa buqqa’ee beelaa fi rakkoon gidirfama, kaanis lubbuu isaa dhaba jechuu dha. Haalli kun ilmaan Oromoo biyya keessa fi biyya alaa jirtaan mormii guddaa akka kaasan taasisee jira. Sochiin bara darbee fi barana gaggeeffamaa jiru kanaan wal-qabatee akka ta’e namni Oromoo martinuu quba qaba. Uummata Oromoo qofaa otoo hin ta’iin Uummanni Addunyaa martinuu haala kana media’alee adda addaa’rraa hubachaa jiru.
Marsaa 2ffaa:-“Maastar Plaaniin” kun Finfinnee qofaan kan dhaabbatu otoo hin ta’iin Magaaloota Oromiyaa adda addaa akka malee babaldhisuu dhaan, magaalota hundaa walitti fullaasuu dhaan Mootummaa nannawa Oromiyaa harka fuudhanii, Bulchiinsa Federaala Itoopiyaa (TPLF) jala galchuu dha.
Marsaa 3fdfaa:- Nannawa Oromiyaa qofaa otoo hin taa’iin, magaalaa sabaa fi sab-lammootaa keessatti argaman (magaaloota naannoo mootummaa Amaaraa, Beenshaanguli Gumuzi, Gaambeellaa, Ogaadeeniyaa, Affaar, Sabaa fi Sablamoota kibba Itoopiyaa keessa tti argaman) tooftaa dhuma wal-fakkaatun magaalota babaldhisanii, walitti hidhuu dhaan magaaloota sabaa fi sablamootaa hundayyuu bulchiinsa federaalaa Itoopiyaa (TPLF) jala galchuu dhaa.
Akka walii galaa tti, tooftaan Wayyaaneen dhaan gaggeeffamaa jiru kuni, Naannawa Oromiyaa keessa ttis ta’ee nannawa Sabaa fi Sablamoota Itoopiyaa hunda keessa tti “Maastar Plaaniin” bifa armaan olitti ibsame kanatti kan karoorfameef, nannawa Albuuda adda addaa qabu, naannoo lafa gabbataa hoomisha midhaaniif ta’u, nannawa Warshaan hammayyaa irratti ijaaramuu danda’u, maraa tooftaa dhaan bulchiinsa naannolee harkaa fuudhanii, guutumaan guutuu tti, towannoo itti fayyadamiinsa Wayyaanee jala galchuudha.
Kuni’mmoo akka barbaadani tti “investaroota” biyya adda addaa tti, qabeenya Uummataa kan ta’e lafa akkuma salphaa tti, itti gurgurachuu isaan dandeesisa. Akkuma walii galaatti Bulchiinsi Godina Tigiray babaldhatee, hanga daangaa Somalia, Sudan, Kenya, fi Djibouti tti fulla’a jechuu dha. Fulla’uu qofaa otoo hin ta’iin daangaa biyyoottan kana’llee cabsee keessa seena jechuu dha. Bifuma wal-fakkaatuun naannawa magaalaa Asab hammatee, Galaana Diimaa qaxxaamuree, hanga daangaa biyya Yemen tti fulla’a jechuu dha. “Maastar Plaaniin” daangaa cabsee biyyoota ollaa seenu kun’llee oolee bulee yeroo hubatame biyyoonni ollaa gocha wayyaanee kana falmachuu’rraa duubatti waan jedhan miti.
Egaa marsaan “maastar plaanii” 1ffaa (Maastar Plaaniin Finfinnee) Dambalii Galaana Uummataa daandaa hanga daangaa tti Uummata Oromoo sochoosee falmachiisaa jira. Haala marsaa 2ffaa (Magaalota Oromiyaa walitti hidhuu dhaan Bulchiinsa Federaalaa (TPLF) jala galchuuf karoorfamuun isaa ifa bahaa wanta jiruuf, hojjataan mootummaa, Qondaalonni OPDO, hidhatoota gandaa eegalee Polosoota Oromiyaa fi Loltuun Saba Oromoo’rraa dhalatan martinuu sochii Danbalii Galaanaa Uummataa kana tti makamuun isaan waan hin oolle, ammaa eegalamee akka jiru odeeffannoon tokko tokko addeessaa jiru.
Dubbiin kun keessattuu “maastar Plaaniin” marsaa 3ffaa Oromiyaa qofaa otoo hin ta’iin sabaa fi sab-lammootaa Itoopiyaa keessa jiran hundaa kan rifachiisuu fi kan mirgaaf isaan kakaasuu dha. Kanaafuu maqaa “Master plan” jedhuun Uummata Oromoo buqqisuu fi bittimsuutti tooftaan xiyyeeffatame kun oolee bulee nannoo’llee hundayyuu (Sabaa fi sab-lammoota Itoopiyaa keessa jiran hundayyuu) dabaree dabaree dhan wanta isaan qaqqabuudha. Kanaafuu sirna Uummata miidhaa jiru kana ufirraa falmuu dhaan mirga sabaa kabajachiisuuf akkasumas Bilisummaa dhugaa gonfachiisuuf naannoleen hundumtuu sochii Uummanni Oromoo gaggeessaa jiru kana (Danbalii Galaana Uummataa) kana waliin dhaabbachuu dhaan mirgaa fi dirqama Sab-lammoota Itoopiyaa keessa jiran hundaa ta’uu qaba!
Danbaliin Galaana Uummataa keenyaa Mirgaa fi Bilisummaa haa qaqqabu!
Waan Bayeessa haa Hojjannu!
Bakkaanga’aa Margaa
Bu’uuressaa Oromummaa foundation fi
Wixineessaa WTUOGA


text:
Part IV By Odaa Hora Where does Gada depart from Democracy? In the preceding article the inclusiveness of the Gada System …Read More »
SEENAA GABAABDUU MAGARSAA ODAA (Abdii Habiibee) 1959 – 1976
Hagayya 04, 2018 Abbaa Urjii tiin Arra, qabsoon bilisummaa ummata Oromiyaa sadarkaa abdachiiftuu fii haala if duuba itti hin deebine geeyse jirti. …Read More »
The status of the Oromo National Liberation Struggle and The Prevailing Political Climate in Ethiopia (August 2, 2018)
The recent political development in Oromiyaa and generally in Ethiopia has taken many by surprise. Though the writing was on the wall for a …Read More »
Minisoottaa bara 20180730 seenaa hin irraanfatamne galmeessite
Ifii dadhabanii rabbi hin sakkaban
MUUMMEE KEENYA ARKUUF QOPHAAHAA JIRRA JIRTUU WARRA MINNESOTA JIRTUU OROMIYAA XIQQOO JIRTUU ILMAAN OROMOO JIRTUU ILMAAN ABBAA GADAA JIRTUU ILMAAN SIRNA GADAARead More »
Habashoonni isa ka saanii hin tahinille akkatti miilarra kufanii ergaa isaanii dabarfatan
Keenya hoo, TV fi feesbuuk gubbaa ta’ee qeeqaa fii himannaa dhandhaarra!!Read More »
Hamzaa Booranaa; Dhimma Saba keenyaa dhimma dhiigaaf lafee keenyaa akkamitti dhiifna?
Barruu Dheera 2 ffaa Qabadhee dhufuu kootif Durse dhiifamma Gaafadha , Obsan Dubbissa RDH maalif hamma ammaatti gargaarsa gahaa Hawaasa ishee irraa dhabde gaaffiin jettu …Read More »
Hamzaan Maalif badee ture ? Imalii Gaazexeessummaa koo ni goolabama moo itti fufa ?
Jalqaba Hawaasa koo kan ani akkaan kabajuufi jaalladhu kan toora irraa baduu kootiin na iyyaafataa turtan hundaafi, wantan akka tasaatti badee isin dhiphiseef dhiifama …Read More »
Qabsoon Bilisummaa Oromoo eessaa ka’ee garamitti deemaa jira? – Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu –
Berhanu Hundee Kutaa Diigdamiishanaffaa Dirree siyaasaa babal’isuu fi dhaabbilee mormitootaa (akka haaraa jedhamutti morkitootaa) wajjin marii godhuuf tattaaffiilen Muumicha Ministaraa (MM) Dr Abiyyiin …Read More »
Uummata Oromoo fi Qeerroo Oromootiif
#Xalayaa: Dhaamsa Oromummaa Berhanu Hundee Kutaa tokkoffaa Duradubbii Uummatni Oromoo humnaan weeraramee erga bilisummaa fi abbaabiyyummaa isaa dhabee kaasee hanga har’atti …Read More »


text:
Oduu Cufamiinsa Magaalotaa: Fuula duraa gaazexaa Niw Yoorki Taayimsi (kan Artistii Shoo Shibuyaa dhaan irra-deebiin xiinxalame) – fakkiiwwan garaagarummaa ‘dhiphina waan oduu irraa dhagahamuun uumamuu’ fi tasgabbii samii irratti mul’atu jidduu jiru agarsiisan.
Fakkiiwwan artistii fi ogeessi dizaayinii, Shoo Shibuyaa, fuula duraa gaazexaa Niw Yoorki Taayimsi irratti kaase keessaa muraasa.
Suuraa: Shoo Shibuyaa, yeroo Niw Yoorki si’a jalqabaaf sababa dhibee koronaatiin cufamte sanatti – bara 2020, ji’a Eblaa keessa. Shoo Shibuyaan kutaa magaalaa Niw Yoorki kan taate, Biruukliinitti, mana jireenya isaa keessatti kophoomee of arge. “Sagaleen konkolaataa fi wacni duraan alaa dhagahamu suni baduudhaan, sagalee simbiraa fi bubbee muka irraa sirbaniitiin geeddaramuu isaatin hubadhe. Ol jedheen samii ilaale; rifaatuun magaalaa keessatti uumamaa ture akkuma jirutti ta’ee, samiin ammallee akkuma yeroo hundaa sanitti bareedee jiraachuu isaan arge.”
Guyyaa hundumaa, fuula duraa gaazexaa Niw Yoorki Taayimsi gubbaatti fakkii biiftuu ganamaa kaasuu eegale – garaagarummaa ‘dhiphina waan oduu irraa dhagahamuun uumamuu’ fi tasgabbii samii irratti mul’atu jidduu jiru agarsiisuudhaaf. Akkuma barri 2020 deemaa dhufeen, dhimmoota akka filannoo biyyoolessaa biyya Ameerikaa, mormii ‘Black Lives Matter’ (isa mirga lammiilee gurraachota Ameerikaa irratti xiyyeeffatu), fi dhimmoota biroos hojii irra-deebiin xiinxaluu keessatti hammachiisuu eegale. ‘Akkami waan hojjettu kuni boqonnaa sammuu siif laateeraa?’ gaaffii jedhuuf, akkas jechuun deebise Shoo Shibuyaan: “Hojiin kuni sammuu koof akka hafuura qabbanaati. Waan fedhe addunyaa kana keessatti kan gaggeeffamu yoo ta’ellee, samiin kuni yeroo hundaa akkuma bareedetti jiraata.”


text:
'Dexamethasone' qorichi Koronaavaayirasii lubbuu baraaruu danda'u isa jalqabaati jedhame
Qorichi baay'ee rakasa ta'eefi salphaatti argamuu danda'u 'dexamethasone' jedhamu dhukkubsattoota Covid-19 haala yaaddessaa keessa jiran lubbuu baraaruu danda'a.
Lola koronaavaayirasii waliin addunyaan itti jirtu keessatti argannoon kun boqonnaa haaraadha jedhan ogeeyyiin UK.
Carraa du'aa dhukkubsattoota meeshaa ittiin harganan ykn veentileetarii jala jiran harka tokko sadaffaan, kanneen oksijiinii jala jiran ammoo carraa du'aa isaanii harka tokko shanaffaan xiqqeessa jedhame.
Qorichi kun qaama sagantaa yaalii qorichooti duraan turan koronaavaayirasiif dalaguun isaanii yaalamaa jiruuti.
Qorichi kun osoo akkuma weerarri vaayirasichaa mudateen faayidaarra ooluu eegalee silaa UK keessatti qofa lubbuu nama 5000 baraaruun ni danda'ama ture jedhu qorattoonni.
Qorichichi rakasa waan ta'eef biyyoota hiyyeeyyii vaayirasichaan wal'aansoo jabaatti jiran haalaan gargaaruu danda'as jedhame.
'Lubbuu kan baraaru'
Dhukkubsattoota Covid-19 20 keessaa 19 osoo gara hospitaalaa hin deemiin wayyaa'u. Kanneen hospitaala dhaqanis irra hedduun ni wayyaa'u.
Kaan garuu ooksijinii ykn ammoo meeshaa ittiin harganan (ventileetarii) barbaadu. Qorichi 'dexamethasone' jedhamu kun kan daran gargaaru warra akkanaati.
Qorichichi rakkoo fayyaa wayita qaamni namaa wantoota vaayirasichaan lolan maddisiisu uumamuu maluu hambisa jedhame.
Deebiin humnaa olii qaamni namaa vaayirasicha loluuf jecha kennu 'cytokine' jedhamu lubbuu galaafachuu danda'a.
Yaalii ogeeyyiin yuunivarsitii Oksifoord taasisaniin, dhukkubsattoonni 2000 ol ciisanii yaalamaa jiran qoricha kana kan fudhatan, kanneen qorichicha hin fudhatiin 4000 waliin madaalamaniiru.
Dhukkubsattoota veentileetarii jala jiraniif carraa du'aa dhibbeentaa 40 irraa gara 28'tti, kanneen ooksijiiniin hafuura baafataniif ammoo dhibbeentaa 25 irraa gara 20 gadi buuse.
Dursaan qorattootaa pirofeesar Piitar Hoorbii akka jedhetti, "amma yoonaa qorichi du'a Covid-19 haalaan xiqqeessuu danda'e kana qofa."
Kuni argannoo guddaadha jedha pirofeesar Piitar.
Dhukkubsattoota ventileetara isaan barbaachisu 8 keessaa tokko lubbuu baraaruun akka danda'amu agarsiisa jedhan qorataan biraa pirofeesar Maartiin Laandirii.
"Faayidaa ifatti mul'atu qaba. Namni guyyaa 10'f qoricha kanaan yaalame paawondii 5 (birrii 200 ta'u) qofa kafala. Kuni qoricha guutuu addunyaatti argamudha."
Hospitaalonni yeroo barbaachisaa ta'e dhukkubsattootaaf haa kennan, namni kaan garuu ofumaa bahee bitatee manatti ittiin galuu hin qabu jedha pirofeesar Maartiin.
Qorichi kun namoota mallattoo sasalphaa qaban, kan rakkoo harganuu hin qabaanneef bu'aa hin qabus jedhu.
Qorannoon qorichoota duraan turan irratti traasifamuu kan eegale Bitootessa keessa ture.
Yeroos bu'aa gaarii agarsiise kan jedhan qorichi busaa haayidiroksiikiloorookiin amma dhorkamee jira.
Qorichi biraan abdii qaba jedhame kan remdesivir jedhamu akka dhukkubsattoonni dafanii dandamatan gargaaru ammallee faayidaarra oolaa jira.
Xiinxala
Qorichi du'aatii sababa dhibee Covid-19n qaqqabuu malu hir'isu mirkanaa'e kun kan jalqabaa miti. Garuu kun horomooniirraa xiqqoo fudhataanii gatii salphaa ta'een kan hojjetamudha. Qorichi kun salphaatti kan argamuufi kan bara dheeraa turedha jedha gabaasaan fayyaa BBC Fargas Waalshi.
Kun oduu gammachiisaadha sababiin isas dhukkubsattoonni guutummaa addunyaarra jiran dafanii fayyadamuu danda'u.
Akkuma addunyaatti kun waan guddaa agarsiisu waan qabuuf qarruun bu'aa yaalii kanaa akka saffisaan itti deemamu ta'eera.
Deksaametaazoon [Dexamethasone] bara 1960ta jalqabaarraa kaasee hoiirra oolaa jira. Qorichi kun dhibeen fayyaa gara garaa kan akka rakkoo sirna dhiigaa, gogaa, ija, somba, onneefi rakkoo fayyaa yeroo immiyuniitiin dhukkuba namarraa ittisuutti uumamuuf gargaara.
Dhibee asmii [asthma] wallaanuudhaaf ni gargara.
Dhukkubsatoonni Covid-19 sadarkaa ventileeteriin isaan barbaachisurra gahan walakkaa kan ta'an hin fayyan ture. Kanaaf, qoricha kana fayyadamuun sadii keessaa harka tokko hambisuun milkaa'ina guddaadha.
Qorichi kun namoota dhukkubni itti cimee kunuunsi addaa kennamaf jiruuf karaa idda dhiigaa kennama. Namoota dhukkubni itti hin hammaatiin jiruuf ammo bifa kininiin liqimsaatiin kennmaaf.
Qorichi hnga ammaa Covid-19 ittiin wallaanuudhaaf mirkanaa'eefi hayyamame remdesiviir qofaa ture. Remdesiviir qoricha farra vaayirasii Kanaan dura Iboolaa wallaanuuf gara gaaraa turedha.
Remdesiviir namoonni koronaavaayirasiin dhibaman mallattoon dhibee kanaa guyyaa 15 irraa gara guyyoota 11tti gadi xiqqeessa jedhameera. Haata'u malee, du'aatii akka hir'isuu ragaan cimaa ta'e hin jiru.