text:
MASGIIDA FI GAHEE INNI HAWAASA KEESSATTI QABU
Bareessitoonni: Belshaazaari fi Abdeneegoo
Kan Hiike: Islaamummaadhaf Deebii Garee Afaan Oromoo
Duraan Dursa
Kun gabaasa jecha tokko qofa irratti hundaa’edha. Jechi kunis Masgiida (Maskiida) kan jedhu yemmuu ta’u dhaabbata yeroo hundaa oduu sab-qunnamtii gara garaatin dhageenyu kan bakka bu’uudha. Baroota dhihoon booda Masgiidota biyya Ingiliizi fi Awrooppaa keessatti argaman keessatti meeshaalen waraana fi barreeffamoonni shororkeessummaa kakaasan argamanis biyyoota dhihaa biratti dhaabbanni kun akkuma Waldaa Kiristiyaana fi eddoowwan amantaa gara garaa eddoo waaqeffannaa akka ta’etti lakkaawwama. Haata’u malee argannaawwan ifa bahan kunneen gaafilee gara garaa kaasanii jiru. Barreeffamni kunis gaafileedhuma kanneen kan ilaallatuudha. Gaafileen kunneen: “Masgiidni eddoo waaqeffannaa qofaa? Gamoowwan kanneen keessatti sochiiwwan loltummaa taasifamuu kan danda’an Islaamummaa keessatti akka waaqeffannatti kan lakkaa’amu maal yoota’eedha laata? Sochiiwwan kunneen Islaamummaa kan bakka hin buune yoo ta’an abbootin Amantaa Islaamummaa maalif gocha kana hin balaaleffanne?” gaafilee jedhan of keessatti hammatu. Dubbiiwwan dhiifama gaafannaa fi ibsoonni gara garaa taasifamanis wantoonni kana fakkaatan irra deddeebidhaan akka hin raawwatamne ittisuuf humna hin qaban. Osoo dhugumaan wantoota Masgiida keessatti adeemsifamaa jiran kana ittisuu fedhanii maalif Fatwaa yookin ejjennoo seeraa cimaa ta’e baasuu didan?
Gaafilee armaan olitti ka’an kanneen kan fakkaataniidha haala qabatamaa amma jiruu fi ka’umsa wantoota amma ta’aa jiranii agarsiisudhan qorannoo barreessitoonni kunneen taasisan kana barbaachisaa kan taasise.
Haata’u malee qorannoo kanaaf ka’umsa kan ta’e sababni cimaan biraa ni jira. Innis Niiw Haam, baha magaalaa Landan keessatti bara 2012 ganna keessa Olompiikii taasifamuuf hojiin isaa xumuramuudhan tajaajila kennuu akka eegalu kan himamee fi Masgiida isa waaqeffattoota 70,000 keessummeessuu danda’uun balaan ifa ta’e mul’achuu isaati. Hawaasa wanta kanaan hubame keessa namoonni jiraatan haala ifa ta’een akka mul’atutti waa’ee kanaan rifaatuu keessa kan galan yemmuu ta’u gaafilee kanneenif deebii ni barbaadu. Deebii kanas yeroon osoo hin barfatin ammuma argachuu fedhu.
Barreessitoonni qorannoo kanaa fedha isaanitiin Islaamummaa gadi lakkisanii kan bahan yoo ta’an waa’ee barbaachisummaa biyyoota Islaama hin taane keessatti walabummaa filannoo kamuu taasisuudhaf qabnu akkasumas Masgiidni kun (yookin kan biraa) dhiibban inni hawaasa irratti geessisu, keessumattuu Masgiidni Niiwhaam eddoo irratti ijaarramuudhaf karoorfame naannawa hawaasa jiraatan gidduutti balaa geessisuu danda’u dubbachuudhaf gahumsa kan qabaniidha. Gabaasa kana dhiheessun dirqama ta’ee waan argameef Masgiidni kun giddu gala fakkii Islaamummaa akka ta’e akkasumas maddeen Islaamummaa irraa ka’uudhan wantoota yemmuu Masgiida keessatti raawwataman dhiifama argamsiisan ilaalchisee qorannoo gadi fageenya qabu qopheessanii jiru. Islaamummaa amantaadha jennee waamuu iirra caala “karaa jiruu” jennee waamuu filanna. Sababni isaatis bara Muhaammad irraa eegalee seerri shari’aa Islaamaa siyaasaa irraa eegalee hamma diinagdeetti deebii akka qabu irra deddeebi’amee waan dubbatamuu fi irra caala immoo jireenyi Islaamummaadhan ala hiika akka hin qabne waan dubbatamuufi.
Barreessitoonni – beektonni Islaamaa iyyuu wantoota dubbataman hunda faccisuudhaf hamma hin dandeenyetti maddeen Islaamaa fayyadamuudhan wantoota sirritti odeeffannoo dhugaa ta’een deeggaraman qofa fayyadamuudhaf of eeggannoo cimaa taasisanii jiru. Haata’u malee namoonni Dhihaa halicha ilaalcha gaaridhaan ilaaluu fedhanii fi kitaaba xinnoo tana keessatti ilaalcha kaa’ame fudhachuudhaf namoonnii fedha hin qabne odeeffannoowwan kanneen haalli isaan itti busheessan jiraachuu ni mala. Haalota nageenya fi wal danda’iinsa agarsiisan faallatti Islaamummaan inni Masgiida keessatti lallabamu akkuma sab qunnamtiilee gara garaatin dhageenyu ilaalcha shororkeessitootaa, du’anii ajjeesuu, Al qaa’idaa fi kkf of keessaa qaba.
Dura bu’oonni keenya Awrooppaa, Waashingitan, Paaris, Barliin yookin Mooskoo keessatti argaman garaa qulqulluudhan waa’ee amantaa Islaamummaa wantoota gaarii ta’an nutti himanii jiru. Akkasumas dura bu’ootaa fi daldaltoota Musliimaa baay’ee jajanii fi kabajan waliin walitti dhufeenya siyaasa fi dhuunfaa karaa hedduun uumanii jiru. Namoonni Musliima ta’an kunneen tarii warra garaa qulqulluu qaban ta’uu ni dadnda’u haata’u malee namoota waa’ee amantaa isaanii hubannoo gahaa ta’e hin qabaannedha. Haata’u malee baroota dheeran booda jaarrota dabran keessa Islaamummaan akkuma dadammaqe, fakkeenyaf bara 1979 Iraan keessatti warraaqsa Islaamummaa taasifame sana kan fakkaatu yoo adeemsifame namoonni haala isaan ittiin mormuu hin dandeenyen gara Amantaa Islaamummaa cimaatti harkifamuun isaanii hin oolu.
Onnee Musliimota ejjennoo laafaa qaban kanneen keessatti haala lakkoofsi isaa dabalaa dhufeen haaromfama Islaamummaa taasisuuf yaadun ni jira. Yoo qalbeeffannee ilaalle ta’e yeroo ammaa kana ol guddachaa kan jiran sochiiwwan haaromsa Islaamummaa, barummaa, walabummaa dhuunfaa, filannoo amantaa, seerota Islaamummaa cimoo laaffisuu fi kkf sochiilee lallaban ni ilaalla. Wanti akkasii kun dhugumaan kan nama gammachiisu ni fakkaata. Haata’u malee dubbiiwwan yaadachiisoo ta’an muraasa dabaluun nu barbaachisa. Sochiilen akkanaa kunneen seenaa Islaamummaa keessatti ka’uudhan kufanii jiru. Sochiilen haaromsa Islaamummaa hunduu dhuma irratti injifatamanii akka waan faayidaa hin qabneetitti gatamanii jiru. Kanaaf fakkeenya kan ta’u biyya Ispeen, Kordobaa keessatti gubamuu barreeffamoota Ibin Rushdidha. (warra Dhihaa biratti Averoos jedhameet beekkama). Namni kun bulchiinsa mootummaa keessatti qaadii (Abbaa Seeraa) shari’aa ture. Barreeffamoonni isaa “dhugaan” maddeen Islaamummaatin alatti argamuu ni danda’u yaada jedhu kan qaban waan turaniif akka arrabsootti lakkaa’amanii jiru. Namni kun falaasamaa hojiiwwan Aristootil gara Awrooppa fi Addunyaa Islaamaatti nama galcheedha.
Naannawa Addunyaatti akkuma haleellawwan shororkeessummaa dabalaa dhufaniin biyyoota Dhihaa keessatti sab qunnamtiile jiraniin sochiiwwan siyaasa fi loltummaa Masgiidota keessatti ta’aa jiran kunneen gaafin irratti ka’aa ni jira.
Dubbicha haala salphaa ta’een lafa kaa’uf Addunyaan ammaa tun wantoota Islaamummaa keessatti ta’aa jiran kanneenin bitaan ishee galee jira. Uummanni Islaamaa walakkaan, keessumattuu mirga namoomaa, mirga filannoo fi akkasumas Al-Qaa’idaan Islaamummaa bakka nibu’a moo hin bu’u gaafii jedhuun dhiphin keessa akka lixan nan amana. Ani dhuunfaa kootitti Islaamumaa keessatti haaromfamni ni taasifama abdii jedhuun baroota dheeraf eegan ture. Beelshazaari fi Abdanaagoon namni Musliima ta’ee fi hin taane kamuu xiinxaluu hojii qabu nuuf dhiheessanii jiru.
Tarii hojii kana sirritti yoo xiinxaltan haaromfamni akka Kiristiyaanummaa fi Yihuudii keessaatti taasifame maalif Islaamummaa keessatti taasifamuu akka hin dandeenye ni hubattu. Na hin shakkinaa, wantoonni kunneen dhugaa ta’uu isaanii irra ani osoon dogongoree nan filadha ture.
Gide’on
Ebla, 2006
MASGIIDA FI GAHEE INNI HAWAASA KEESSATTI QABU
Bareessitoonni: Belshaazaari fi Abdeneegoo
Kan Hiike: Islaamummaadhaf Deebii Garee Afaan Oromoo
Seensa
Masgiidonni akka addunyaatti eddoo waaqeffannaa ta’uu bira darbanii Fulbaana 9/2000 giddu gala daldala Addunyaa isa Niw York keessatti argamu irratti haleellaa gahe, haleellaa Magaalaa Maadriid kessatti baabura irratti gahe, akkasumas yeroo dhihoo haleellaa Magaalaa Landan keessatti awtoobisii fi baabura lafa keessaa irratti gahe qindeessudhaaf gahee isaan taphatan ilaalchisee dhaabbileen oduu biyyoota Dhihaa barreeffamoota heddu mata duree kana irratti akka dubbisiisan taasisee jira.
Fakkeenyaf gaazexoonni lameen “The Times” fi “The Guardian” Jedhaman waa’ee Masgiida Finisbarii Paark barreessanii jiru. Isaanis kan barreessanii turan waa’ee sochii siyaasa fi loltummaa Musliimotaan isaan keessatti adeemsifamaa turanii yemmuu ta’u Musliimonni kunneenis yeroo booda biyya Yaman keessatti sochii shororkeessummaa irratti hirmaatanii turan. Barreeffamoonni kunneen manneen barnootaa (madrasaawwan) Masgiidota kanneenin wal qabatanii argaman namoota kanneen leenjisuu keessatti shoora isaan qaban irratti gaafii dhiheessanii jiru. Kunis kan agarsiisu akka walii galaatti yaadotaa fi gochaawwan akkanaa kana kakaasuu keessatti shoora madrasoonni qabaniidha.
Yeroo dhihoo keessatti masgiida guddaa tapha olompiikii bara 2012 taasifamuuf baha magaalaa Landan keessatti ijaarramuuf jiru ilaalchisee uummata dhiibban irra gahe gidduutti sodaawwan walfakkaaton daandiwwanii irrattii fi barreeffamoota irraa ni dhagahamu.
Guddinaa fi bareedina gamootin Masgiidonni isa Niiw Haamitti argamu fakkaatan akkuma Addunyaattuu lakkoofsan muraasa. Masgiidni hamma arbaa gahu kun ollaa nagahaan jiraatu maddiitti yemmuu ijaarramu sodaa kakaasun isaa kan hin oolledha. Sodaawwan kunneen (sochii danquu, jeequmsa sagalee, gatii meeshaalee miidhuu fi kkf) Masgiidni kun akka hin ijaarramne dhoorkudhaaf sababa gahaa ta’uu ni danda’uu? Namoonni pirojeektii kana maallaqaan deeggaran faayidaa Masgiidni kun naannoodhaaf akkasumas biyyaaf qabu ibsuudhan “walabummaa amantaa, waaqeffannaa akkasumas yaada bilisaan ibsuu Yunaaytid Kingidam keessatti argamu” caqasanii gabaasa dhiheessanii hojii guddaa hojjechuun isaanii kan hin oolledha.
Masgiidni maal akka ta’e, hojiin isaa, irra caalas walitti dhufeenya hawaasaa ni cimsaa, waliin jireenya nagahaa hawaasa keessatti ol ni guddisaa, waliin jireenya amantaaleef eddoo ni mijeessaa? jedhanii gaafachuu fi qorachuun barbaachisaadha.
Kuni madaallamuu kan danda’u bu’uura amantaa Islaamaa kan ta’an qur’aana fi sunnaan akkasumas kanneen lameen keessaa ba’uudhan kan qindeeffame seerri shari’aa wanta dubbatanii fi adeemsa isaanii qorachuudhani.
Dubbistoonni sochiiwwan siyaasa fi loltummaa Masgiidota keessatti adeemsifaman hubachuu akka danda’an fakkiiwwan taasisan, barreessitoonni Islaamummaa gurguddoon barreeffamoota barreessan akkasumas murtiiwwan seeraa Fatwaa jedhamanii beekkaman barreeffama xinnoo tana keessatti galanii jiru.
Wantoonni guyyaa keessatti raawwataman ulaamadhaan (namoota beekkumsaa fi angoo seera Islaamummaa qabaniin) dhaddacha seera shari’aatin erga calalamanii booda gara Masgiidaatti gadi buufamuudhan sochiiwwan siyaasa fi loltummaa gara garaa hojiitti ni jijjiiramu. Seeronni kunneen cimoo fi gaafiidhaan ala waan ta’aniif miseensota garee gaggeessituutin yaadota dhuunfaa ka’aniif eddoon hoomtuu hin jiru.
Haata’u malee murteen dhumaa Masgiidota keessatti hojii irra oolu kun duraan dursee kan maddu karoorawwan ulaaman irratti murteessun isa barbaachisu, barsiisu fi kkf kan keessaa argaman Masgiidota keessati (Fakkii 3 ilaalaa). Gaggeessitoonni masgiidaa barumsa qaban kunneen gara ulaamatti kan guddatan yemmuu ta’an isaanis gaggeessitoota Masgiidaa, lallabdoota, beektotaa fi gaggeessitoota fatwaa baasaniidha. Murteewwan kanneen qoma isaanitiin ni dubbatu, ni ibsu akka hojii irra oolanis ni taasisu! Seerota qur’aana keessaa ba’an irratti kan hundeeffaman yoo ta’an hoojii irra oolumsi isaanii gaaffii yookin mariidhaf hin dhihaatu.
Dubbistoota keenyaf hiibbowwan kanneen hiikudhaaf yemmuu yaalllutti liphii jalqabaatin jechoota Kiristiyaanotaa fi Yihuudotaatin wal fakkeenya kan qaban jechoota fakkaatan ni ibsina. Jechoonni kunneen wal fakkeenyi isaanii qubee qofaan akka ta’e beekun gamnummaadha. Jechoota duraan beektan kan isinitti fakkaataniif hiika yemmuu kenninu obsaan nu hordofaa.
karaa hawaasummaas ta’ee karaa seeratiin Masgiidonni yeroo kamuu Islaamummaa keessatti giddu gala, jalqabaa fi dhuma waa’ee Islaamummaa ta’uu isaanii hubachiisudhaaf jechoota haarawa (kan akka taqiyyaa) akkasumas jechoota durii (kan akka jihaadaa fi hijiraa) ni ibsina.
MASGIIDA FI GAHEE INNI HAWAASA KEESSATTI QABU
Bareessitoonni: Belshaazaari fi Abdeneegoo
Kan Hiike: Islaamummaadhaf Deebii Garee Afaan Oromoo
Kutaa Tokkoffaa
Ilaalcha Islaamummaan Waa’ee Jireenya fi Amantaatif Qabu
Ilaalchi Islaamummaan waa’ee walitti dhufeenya jireenya fi amantaatif qabu ilaalchota hawaasota biroo irraa baay’ee addadha. Hawaasota Islaama hin taane keessatti jireenya jechuun “amantaa” bira darbee wantoota heddu of keessatti hammata. Dabalataanis amantaa filanne hordofuuf walabummaan qabnu kan kabajamee fi seeranis kan deeggaramuudha.
Jireenya fi Amantaa Islaamummaa keessatti
Yaadni “filannoo” jedhu mataan isaa Islaamummaadhan kan balaaleffame ta’uu bira darbee akka yaada farra Islaamummaatti lakkaawwama. Walabummaan filannoo kan hin jirre ta’uu bira darbee amantaan kan dhuunfatii miti.
Islaamummaa keessatti jireenyi fi amantaan walitti hidhata cimaa kan qabanii fi kan adda hin baanedha. Musliimni tokko amantaa isaa gara amantaa biraatti yoo jijjiire seera Islaamummaatin yakka du’aan isa adabsiisu ta’a.
Kutaan Musliimonni yeroo waa’en walabummaa amantaa ka’e hunda caqasan inni “amantaatti nama dirqisiisun hin jiru” (Suuraa 2:256) jedhu akka barbaachisaa ta’ettii jal’ifamuudhan ni hiikama. Kunii fi kutaalen jalqaba irratti Muhaammadiin dubbataman isaan laafoo ta’an haqamuudhan mul’atoota haarawaan bakka bu’anii jiru. Kunis akka seera tumtoota Islaamummaati fi hiiktota qur’aanaa beekkamoo ta’aniin dubbatamuttidha. (Kan haqame yemmuu ta’u irra deddeebidhaan maalif akka caqafamu beekuu yoo feetan kutaa waa’ee taqiyyaa dubbatu ilaalaa).
Filannoo amantaa irratti dirqisiisun erga hin jiraannee seerri Sa’uudii Arabiyaa Musliimni biyyattii keessa jiraatu amantaa isaa yoo jijjiire akka du’aan adabamu kan murteessuf maalifi? Lammii Afgaanistaan kan ta’ee fi amantaa isaa gara Kiristiyaanummaatti kan jijjiirrate Abdul Rahmaan duuti itti murtaa’ee mana hidhaa keessatti kan dararamaa jiru maalifi? Mahdii Jibaad amantaa isaa gara Kiristiyaanummaatti waan jijjiiref bakka bu’oota mootummaa Iraanin kan ajjeeffameef maalifi? Abbootin angoo Iraan namoota amantaa isaanii gara Bahaa’ii jijjiirratan kan ari’ataniif maalifi?
Addunyaa Islaamaa kam keessattuu namni tokko amantaa isaa ifaan jijjiirrachuu isaa yoo beeksise adda foo’amuu, abbootii seeratiin dararamuu, hidhamuu fi kana bira darbees murtiin du’aa isa ni eeggata.
Namni tokkoo eenyullee mufachiisudhaaf osoo hin yaadin “raajichi Islaamummaa Muhaammad nama qulqulluu hin turre” yookin “Islaamummaan amantaa dhumaatii miti” jedhee yoo dubbate biyya Islaamaa kam keessattuu akka gantuu fi nama Waaqayyo arrabseetti lakkaawwama. Fakkeenyaf seerri akkasii seera adabbii yakkaa Paakistaan lakk. 295 A, B fi D irratti akka himametti hidhaa waggaa kudhanii irraa eegalee hamma umrii guututti yookin immoo du’aan ni adabsiisa.
Kutaalen qur’aanaa armaan gadii fakkaatan “amantaatti nama dirqisiisun hin jiru” isa jedhu kan irra deddeebidhaan dubbatamu sana haqanii jiru:
Suuraa 9:5, 11 “Yeroo ji’oonni kabajaman raawwatanitti mushrikoota (namoota waaqolii biroo waaqa dhugaa waliin waaqeffatan) eddoo argattanitti ajjeesaa. Qabaa, itti marsaa, isaan eeggachuudhafis karaa irra riphaa. Yoo qalbii jijjiirratan, salaatas seera isaa eeganii yoo sagadan, kennaa arjoomaa dirqiitis yoo kennan karaa isaanif gadi dhiisaa. Allaahn dhiifama kan godhuu fi gara laafessa.”
Suuraa 8:38-39 “Namoota hin amannetti akkas jedhii itti himi, amanuu dhiisuu irraa kan deebi’an yoo ta’an inni darbe dhiifama ni godhamaaf. Haata’u malee kan didan yoo ta’an adabbiin warra isaan duraa irra gahe akeekkachiisa isaanif ni ta’a. Badiin tokkollee hamma hin jirree fi amantaan hundinuu kan Allaah hamma ta’utti isaanin lolaa isaanis ajjeesaa.”
Dabalataanis seera baastonni Islaamumma fi shari’aan dubbii “amantaatti nama dirqisiisun hin jiru” jedhu kana kan hiikan Araboonni, Yihuudonni, Kiristiyaanonni akkasumas warri amantaa hin qabne walabummaa gara Islaamummaa dhufuu akka waan qabaniitti malee amantaa isaanii islaamummaa irraa gara biraa jijjiiruu akka danda’anittii miti. Walabummaa kennee jira kan jedhamu yoo ta’e walabummaan inni kenne karaa tokkoon qofadha. Yeroo ammaa kana dursitoonni Islaamaa Addunyaa Dhihaa keessatti argaman Musliimni kamiyyuu amantaa isaa Islaamummaa irra gara birootitti yoo jijjiire akka hin ajjeefamne labsanii jiru haata’u malee kana kan raawwataniif sab qunnamtii qofaaf ta’uu ni danda’a. Dhugumaan onnee isaanii irraa osoo ta’ee fatwaa (labsii seera Islaamaa) isa sirrii ta’e baasudhaan hojii irra akka oolu dhaabbilee isaanii kan akka organization of Islamic Conference, The Muslim World League, The Union of Islamic Ulama, Al Azhar University fi kkf gaafachuu qabu turan.
Fakkiiwwan
Fakkiiwwan armaan gadii sirritti qalbeeffachuun ilaalaa. Fakkiin 1 kan mul’isu namoota Islaama hin hordofne biratti amantaan kutaa jireenya gahee murtaa’aa qabu qofa akka ta’eedha.
Fakkii 1. Addunyaa Islaama hin taane keessaatti walitti dhufeenya amantaa fi jireenyaa
Rog afreen inni duraa jireenya yemmuu jedhamu amantaan kutaa jireenyaa xinnaa ta’ee mul’ata. Kana jechuunis namni tokko hammuma fedhe amantaa isaatif kan inaafu yoo ta’eyyuu eessattii fi yoom waaqeffannaa gaggeessuu akka qabu, kadhannaa dhuunfaa isaa yoom gochuu akka qabu, fuula isaa garam garagalchee kadhachuu akka qabu, nyaata nyaatu, eenyu waliin michoomuu akka qabuu fi kkf walabummaa guutudhaan kan murteessu isa jechuudha.
Amma immoo Fakkii 2 xiinxalaatii wal madaalchisaa. Ilaalchi amantaa rektaangilicha kan guute yemmuu ta’u jireenyi immoo kutaa ishee xinnoodha. Akka ilaalcha Islaamummaatti amantaan wanta hundaa ni ta’a jechuudha. Seera qulqullummaa dhuunfaa eeguu irraa eegalee hamma wantoota gurguddoo hawaasa keessatti raawwatamaniitti kan argannu amantaa irraati.
Fakkii 2: walitti dhufeenya amantaa fi jireenyaa Islaamummaa keessatti
Hiika Islaamummaa
Islaamummaan akka namoonni Dhihaa yaadan sanatti amantaa qofa ta’ee kan lakaa’amuu miti. Garuu wanta hundaa kan of keessatti hammateedha. Irra caala hawaasummaa-siyaasaa fi hawaasummaa-amantaadha. Innis hawaasummaa-diinagdee, hawaasummaa-barnootaa, seera tumuu fi seera kabachiisuu yemmuu ta’u jechoota amantaatin kan golgameedha. Kutaa jireenyaa hordoftoota isaa hundumaa, walitti dhufeenya waliin qabanii fi walitti dhufeenya namoota Musliima hin taane waliin qaban hunda kan too’atuudha.
Jireenya hawaasa Musliima fi kutaa jireenya isaanii kamuu too’achuu keessatti shoora ol anaa kan taphatu Masgiida.
Eddoo waaqeffannaa ilaalchisee Islaamummaa fi amantaalen biroo (fakkeenyaf Kiristiyaanota, yihuudota, warra amantaa Hinduu hordofan, kkf) jechi isaan fayyadaman kan wal fakkaatu yemmuu ta’u yaad rimee fi hiikni isaanii karaa qabatamaa ta’een garaagarummaa ni qaba. Jecha biraatin yaadolii Islaamaa, bu’uura amantichaa fi dhaabbilee isaa kanneen amantaalee biroo keessatti argaman waliin wal fakkeessun yookin tokko godhanii lakkaa’un nu hin barbaachisu. Akkas gochuun dogongora balaa fiduu fi kan bitaa nama galchu ta’a.
Qabiyyeewwan Gurguddoo Lameen
Islaamummaan walumaa galatti qabiyyeewwan gurguddoo lama irratti kan hundaa’edha:-
1. Qur’aana :- kitaaba Allaah biraa gara Muhaammad karaa ergamaa Gabri’eelitiin waggoota 23 keessatti suuta suutan akka bu’e himamuudha.
2. Sunnaa:- qixuma qur’aanaa yookin immoo isa caalaa barbaachisaa akka ta’e kan amanamu yemmuu ta’u fakkeenyiwwan Muhaammad kan keessatti sassaabbamaniidha. Wantoota Muhaammad jechaa fi hojiidhan barsiise akkasumas akka godhan wantoota isaan ajaje hunda of keessaa qaba. Sunnaan yookin fakkeenyi raajicha Muhaammad kuni Islaamummaadhaf bakka bu’aa kan hin qabneedha. Sunnaan osoo jiraachuu baatee barmaanni yookin amantiin Islaamummaa kamiyyuu sirritti hubatamuu hin danda’uu. Qur’aanniyyuu hubatamuu hin danda’u.
Uummata Musliimatiif Muhaammad ol aana fi kabajaa guddaadhan akka fakkeenyatti kan ilaalan waan ta’eef isa fakkaachu fi akka barsiisa qur’aanatiin isaaf ajajamuu isaan barbaachisa.
Suuraa 68:4; “Ati (yaa Muhaammad) amala gaarii cimaa irra jirta.”
Suuraa 53:2-5; “Raajin keessan Muhaammad hin dogongorre, hin jal’annes. Ofuma isaa irraa kaases hin dubbanne. Inni dubbiin isaa mul’ata gadi bu’u malee kan biraatii miti. Ergamaa humni isaa cimaa ta’etu isa barsiise.”
Suuraa 33:21; “isin warra Allaah fi guyyaa isa dhumaa barbaaddaniif Alaahdhaafis warra ulfna baay’istanii kennitaniif ergamaa Alaah keessatti fakkeenya gaarii ni argattu.”
Suuraa 4:80; “Namni ergamtichaaf ajajame dhugumaan Allaahdhaaf ajajame. Namni ajaja irraa dheeffes (akka si hin yaadchisne). Isa akka eegduf nuti si hin ergineetii.”
Suuraa 48:8-10; “Nuti ragaa nama ba’u, oduu gaarii nama himuu fi sosodaachisaa goonee si erg9inee jirra. Ergamtichatti (akka amantan), akka isa gargaartan, akka isa kabajjan, (Allaah) ganamaa fi galgala akka faarsitan (isa ergine). Namoonni si waliin waadaa galan Allaah waliin waadaa galan. Harki (humni) Allaah harka isaanitii olidha.Namni waadaa diiges kan diige lubbuu isaa qofa irratti.”
Suuraa 59:7; “Allahn qabeenya namoota magaalotaa keessaa isa gara ergamaa isaatti deebise isin keessaa namoota abbootii qabeenyaa ta’an gidduutti akka hin deddeebine. Allaah fi ergamaa isaatif, firoota isaatif, ijoollee abbaa hin qabneef, hiyyeeyyotaaf, warra karaa adeemaniif (kan kennamuudha).”
Kanaafuu wanta kamiyyuu karaa Islaamummaatin yoo ilaallu kan hubannu abbootin seeraa bu’uurawwan lameen kana irratti hundaa’udhaan kan dubbatanii fi masgiidan kan tamsa’an ta’uu isaaniti.
Hubachiisa Qopheessaa:
Ajajoonni bu’uuraa Islaamummaa kan maddanii fi kan tamsa’an Masgiidota keessayi. Bu’uurri angoo isaanii immoo qur’aana fi sunnaa ta’uu isaanii barreeffamni armaan olii sirritti ni hubachiisa.
Islaamummaan hordoftoota isaa too’annaa cimaa jala kan oolchu akka ta’e beekkamus dhugaa amantichaa irraa akka hubannutti wanta amantaa bira darbe ta’uu isaa irraa kan ka’e guutumaan guututti amantaa qofa akka ta’e dubbachuun rakkisaadha.
Ilmi namaa hundi gaafii bu’uuraa kan ta’ee fi dagachuu kan hin dandeenye ni qaba. Amantaan waaqa biraa dhufe tokko immoo gaaffii guddaa ilama namaa ilaalchisee deebii qabaachuu qaba. Gaafin ilmaan namaa kuni jireenya bara baraa waliin kan wal qabateedha. Ba’aan qopheessitoota fuula kanaa lubbuun Musliimotaa gara fayyisaa isa dhugaa Ilma Waaqayyoo Iyesus Kiristoos akka deebituu fi jireenya bara baraa akka argattu gargaarudha.
Kaayyon kabajamaa ta’e kun akkamitti galma gahuu danda’a? kuni galma gahuu kan danda’u Macaafa qulqulluu garaa qulqulluudhan dubbisuu fi dhugaa Waaqayyoo barbaadudhaaf onnee qopheessanii cubbuu irraa qalbii jijjiirratanii amantiidhan gara Waaqayyoo karaa Iyesus Kiristoosin dhihaatanii dhiifama gaafachuudhani. Waaqayyo isin yaa gargaaru.
Islaamummaadhaf Deebii, Afaan Oromoo, Fuula Duraa
Masgiida fi Gahee Inni Hawaasa Keessatti Qabu
Barreessitoonni: Beelshaazaari fi Abdineegoo
Kutaa Lammaffaa
Hiika Masgiidaa
Arabiffaan inni “Masjid” jedhamee beekkamu jechi kun hundeen isaa Sajiida yookin Suju kan jedhu yemmuu ta’u hiikni isaa waaqeffannaa jechuu akka ta’e yoo yaadneyyuu hiikni isaa inni sirriin garuu “huurudhaan (afaanif funyaanin) gadi kufuu” jechuudha. Islaamummaa keessatti waaqeffannaan seera Allaah isa ifa ta’e (Shari’aa) jabeessanii qabuu fi hojii irra oolchudha.
Islaamummaa keessatti yaad-rimeen walitti dhufeenya namaa fi Allaah gidduutti adeemsifamu gonkumaa hin jiru. Barsiisni Macaafa Qulqulluu inni Waaqayyo akka Abbaa keenya ta’e dubbattu Islaamummaa keessatti gonkumaa hin argamu. Waaqayyo nutti dhihoo akka ta’u kan godhe barsiisni Macaafa Qulqulluu Kiristoos akka nuuf du’e dubbatu sunillee hin argamu.
Barsiisni Macaafa Qulqulluu namoonni fakkii Waaqayyootin akka uummaman dubbatu Musliimota biratti kan balaaleffamuu fi akka Waaqayyoon ganuutti kan lakkaa’amuudha. Kanaafuu jaalalli Waaqayyoo inni Kiristiyaanonni itti gammadan Islaamummaa keessatti gonkumaa hin beekkamu. Islaamummaa keessaatti kaayyon waaqeffannaa garbichi gooftaa isaatif mataa ofii isaa gocha itti dabarsee kennu mul’isuuf kan ooludha. Sahri’aan yookin seerri Allaah ifa ta’e namoonni fedha isaanitiin kan hojii irra oolchan ta’us ta’udhabaatus kan filannoodhaf dhihaatu osoo hin ta’in humnaan kan hojii irra ooludha. Kun ta’uu yoo dhiise jihaadni barbaachisaa ta’ee ni argama jechuudha.
Masgiida Akka Eddoo Walga’iitti (Arabiffaan Jama’aa)
Jechi yeroo bay’ee Masgiida waamudhaaf oolu Arabiffaan jecha jama’aa jedhu yemmuu ta’u hundeen jecha kanaatis walitti qabamuu yookin walga’uu hiika jedhu qaba. Masgiidni hawaasa Musliimatiif akkaataa seera islaamummaa ifa ta’een gahee wiirtuu aangoo kan taphatuu fi amantaa irrattis ta’ee dirqamawwan gara garaatif labsii baasuf eddoo oolu waan ta’eef akkasumas haala qabatamaa jiru waliin walitti dhufeenya qaban ilaalchisee eddoo qajeelcha itti argatan waan ta’eef eddoo isaan itti walgahaniidha.
Akaakuwwan Masgiidotaa Gara Garaa
Masgiidonni hunduu sadarkaa wal qixa ta’e hin qaban. Garaagarummaawwan kunneen sababa barsiisa amantaatin, jechuunis, garaagarummaa Shi’aa fi Sunnii gidduu jiruun yookin immoo garaagarummaa Suufi fi Salafii gidduu jiruun kan uummamee miti. Garee Islaamummaa tokko ta’e keessattiyyuu Masgiidonni barbaachisummaa isaanitiin garaagarummaa ni qabu.
Garaagarummaan kun kan uummamee yeroo Muhaammad “kadhannaan Masgiida biroo keessatti si’a kuma dhibba tokko taasifamu kadhannaa Masgiiga Makkaa (Ka’abaa) keessatti si’a tokko taasifamu waliin walqixa” jedhee itti dubbatetti. Itti fufiinsanis kadhannaan si’a kuma tokko eddoo biraatti taasifamu kadhannaa si’a tokko masgiida isaa kan magaalaa Madiinaa keessatti argamu waliin walqixa akka ta’ee fi kadhannaan si’a dhibba shan Masgiida biroo keessatti taasifamu kadhannaa si’a tokko Masgiida Al Aqsaa Yerusaalem keessatti argamu keessatti taasifamu waliin walqixa akka ta’e dubbatee jira.
Sababa armaan olitti ibsamee fi sababoota walxaxoo ta’an kan biroo irraa kan ka’e Musliimonni faayidaalee seenaa isaani fi kaka’umsa adda ta’een Masgiidota isaanii gulantaalee gara garaatti qoodanii jiru. Kanarraa kan ka’e Masgiidonni lama magaalaa Kaayiroo keessatti xinnoo addaan fagaatanii kan argaaman ta’anis faayidaa amantaadhaf kennan irraa ka’uudhan wal ni caalu jechuudha. Kadhannaan Misr Al Gadiidatti kadhatamu kadhannaa Amiir Ibn Alaas keessatti kadhatamu irra ni xinnaata. Daandiwwan lama ce’ee isa argamu irra Masgiidni Sa’id Zaynab nicaala.
Masgiidni tokko barbaachisaa ta’ee lakkaa’amuudhaf umrii dheeraa qabaachun isa irraa hin eeggamu. Barbaachisummaan isaa kan madaallamu sababoota siyaasa fi amantaa gara garaa irraa ka’uudhan akkasumas barsiisa, lallabaa fi maal akka of keessaa qabu akkasumas eenyu akka ijaare wantoota jedhan irratti hundaa’udhaani. Fakkeenyaf Jama’aat Tabliighii Dhaabni jedhamu wiirtuu isaa gara Landan, Paaris yookin immoo garuma eessatuu yoo jijjiire Masgiidni sun barbaachisumaan karaa amantaa fi siyaasaa uummata Islaamaa gidduutti qabu ni dabala. Kunis ta’uu kan danda’e hundeessitoonni fi miseensonni dhaabichaa Mankaraarsummaa Islaamaa jaarraa 7ffaa jabeessanii waan qabanii fi kanarratti hundaa’uniis misiyoonota leenjisaa waan turaniifidha.
Jama’aat Tabliighin hawaasa Musliimaa keessatti kabajaa fi ulfina argachuu sababni danda’eef kaka’umsa Islaamummaa sadarkaa Addunyaa irratti taasifameef gaheen inni taphate ol’aanaa waan ta’eefi.
Hojii fi Gahee Masgiidotaa
Masgiidonni hunduu ajaja Muhaammadiin Masgiida yeroo jalqabaatif Madiinaa keessatti ijaarrame fakkeenya godhachuudhan kan ijaarramaniidha. Masgiidni inni duraa hawaasa Musliimaa gidduutti gahee inni taphachaa ture osoo hin barin hojiilen Masgiidaa maal akka ta’an baruun rakkisaadha.
Muhaammad adeemsa baqannaa Makkaa irraa gara Madiinaa isa Hijiraa jedhamee beekkamuu fi Islaamummaa keessatti faayidaa hafuura fi siyaasaa guddaa isa qabu yemmuu taasisetti jiraattota Madiinaa keessaa baay’onni isaanii Musliima hin turre. Yihuudonni baay’en, Araboonni amantaa isaanii jijjiirratan, Kiristiyaanonni akkasumas warri amantaa hin qabne Magaalaa Madiinaa keessa jiraachaa turan.
Barbaachisummaan isaa hammam guddaa akka ta’e mul’isuudhaf Muhaammad akkuma Madiinaa gaheen mana isaayyuu osoo hin ijaarin dura Masgiida ijaare.
Seerri Shari’aa madiinaa keessatti yemmuu hojii irra ooletti Masgiidni iddoo barnoonni amantaa itti kennamuun alatti eddoo wantoonni biroo heddu itti adeemsifamu ta’uun isaa ifa ta’e.
1. Mana barnoota Islaamummaa (madrasaa) barsiisni bu’uuraa Islaamummaa itti kennamuu fi gargaartonni Muhaammad jala ta’anii eddoo itti baratan ture.
2. Ajajniwwan hafuuraa eddoo itti darbuu fi dhiibbaa Islaamawaa hin taane jihaadan balaaleffachuudhaf dubbiilen jajjabeessuu eddoo itti kennamu ta’ee tajaajila ture.
3. Bara Muhaammadis ta’ee erga inni du’ee booda hordoftoota isaatin duulonni jihaadaa kan itti labsamanii fi mariidhaf kan itti dhihaatan akkasumas tooftaan kan itti bahuu fi ajajdoonni waraanaa eddoon itti ramadaman Masgiida keessatti ture.
4. Muhaammadiinis ta’ee duuka bu’oota isaatin bakka bu’oonni Islaamaa eddoon itti muudamanii fi ergama fudhatan Masgiida ture.
5. Bakka bu’oonni gosootaa eddoo itti muudaman ture.
6. Gosoonni Arabaa Muhaammadii fi Islaamummaadhaf eddoon itti waadaa galan bakkuma kana ture.
7. Dhimmoonni bulchiinsa Islaamummaa eddoo itti raawwatamanii fi yeroo sanatti wiirtuu mootummaa Islaamaa akkasumas Masgiida ta’ee tajaajila ture.
8. Jihaadni kan labsamuu fi loltoonni Musliimaa addunyaa injifatanii qabachuudhaf kan bobba’an Masgiida keessaa ture.
9. Gargaartonni Muhaammad hojiilee hojjetaniif beekkamtii kan argatanii fi diinota Islaamaa barbadeessudhaaf akkasumas mormiilee cal’isiisudhaaf eddoon itti jajjabeeffaman achuma ture.
10. Muhaammad akkasumas namoonni eddoo isaa bu’an kan akka Abu Bakr, Umar, Usmaan akkasumas Aliin bulchiinsota gara garaatif abbootii seeraa, raayyaa isaanitiif ajajdoota kan itti muudanii fi raayyan jihaadaf qophaa’e gara duulaa kan itti bobba’u akkasumas abbootin angoo gurguddooni fi namoonni qaraxa sassaaban kan ergaman Masgiida keessaa ture.
11. Walii galteewwan gara garaa kan hayyama argatan eddoo kanaa ture.
12. Shari’aan Islaamaa kan labsamuu fi hiiku fi hidhuun, hayyamuu fi dhoorkun kan labsamu Masgiida keessatti.
13. Edduma kanatti ol’aantummaan Musliimotaa fi gad’aantummaan namoota Musliima hin taanee ni labsama.
14. Dhiironni dubartoota irratti ol’aantummaa akka qabanii fi namoonni wal qixa akka hin taane itti labsama.
15. Hunda caalaa kan nama gaddisiisu namoonni Muhaammad gaddisiisan yookin immoo namoonni isa haala gaaridhaan hin dubbisne murtiin du’aa kan itti murtaa’u fi loltoonni inaaftota ta’an adabbii sana hojii irra oolchudhaaf eddoon isaan keessaa bobba’an Masgiidadha.
16. Yakkitoonni diinota Muhaammad barbadeessan raajicha isaanitiin eddoon itti ulfina argatanii fi itti leellisaman Masgiida keessattidha. Kanneen armaan gadiitis fakkeenyota haala kana mul’isaniidha.
A. Asmaa Bint Marwaan daa’ima ishee osuma hoosisaa jirtuu Umayer Bin Al Khatem nama jedhamuun haala sukanneessadhaan kan ajjeeffamte
B. Suufiyaan Bin Kaalid Abdallaa Bin Anis kan ajjeese
C. Namni Yihuudii Abu Afaaq jedhamu Salem Bin Amayeriin kan ajjeeffame
D. Abdallaa Bin Atiiq namni jedhamu nama Yihudii Ibn Abi Haqiiq kan ajjeese
E. Alii Ibn Xaalib nama Nader Ibn Hariit Jedhamu kan ajjeese
17. Dhuma irrattis raayyan loltoota Islaamaa haleellaa geessisuu fi bifa addunyaa jijjiirudhaaf kan Socho’an Masgiida keessaa ture.
Masgiidota Baraa fi Gahee Isaanii
Musliimonni martinuu Muhaammadiif ajajamuu fi dubbii fi hojiidhan isa fakkaachun dirqama isaan irraa eeggamuudha.
Muhaammad tajaajilaan waggoota dabarse digdamii sadeen keessaa kudha sadi’i kan dabarse Makkaa keessatti ture. Waggoota kudha sadeen kanneen keessatti Masgiidni kan hin ijaarramne yoo ta’u gahee Masgiidonni taphatan gonkumaa hin dubbanne.
Kutaa Qur’aanaa isa Makkaa keessatti waa’en kadhannaa kan ka’e yemmuu ta’u kadhannaan Islaamaa har’a Makkaa keessatti beekkamu yeroo sanatti hin beekkamu ture. Kuni hundi kan dhufe kutaa Madiinaa keessattidha.
Haalli kun gaafilee akka gaafannu nu dirqisiisa. Waggootii kudha sadeen jalqabaa seenaa Islaamummaa keessatti Hawaasni Musliimaa kadhachaa kan ture eessattii fi akkamitti ture?
Musliimonni Islaamummaan yeroo Makkaatti jalqabametti waa’ee Masgiida turee homaa hin beekan. Kan beekan yoo ta’es haalichi iccitii guddaa waan ta’eef wanti isaan beekan xinnoo qofa ta’a.
Beektonni Musliimaa sababa Masgiidni hin turreef ibsuuf yemmuu yaalanitti Kaa’abaan Masgiida akka ture, yeroo sanatti garuu Araboota amantaa hin qabneen too’atamaa waan tureef Muhaammadii fi duuka bu’oonni isaa eddoon sun hamma waaqolii tolfamoo irraa qulqullaa’utti irratti kadhachuu akka hin dandeenye ni dubbatu. Yeroo sanatti warroota amantaa hin qabne sana bituudhaf humna siyaasaa yookin loltummaa hin qabu ture. Kanaafuu ilaalcha isaanitiin mul’anni Muhaammad Madiinaa keessatti argate, Masgiida jalqabaa ijaarun isaa, humna loltummaatin angoo siyaasaa argachuun isaa akkasumas Makkaa too’annoo jala oolchun isaa duraa duuban dhufuun isaanii dirqama ture.
Masgiidni jalqabaa Madiinatti ijaarrame waajjira siyaasaa isa jalqabaa ta’uun isaa beekkamaadha. Tajaajilli isaatis bifa lama kan qabu yemmuu ta’u innis kan hawaasummaa-amantaa fi hawaasummaa-siyaasaa ture.
Bu’uura Muhaammad yeroo Masgiida jalqabaa ijaare kaa’e irraa kan ka’e Masgiidonni baraa fakkeenya Masgiida jalqabaa isa Madiinatti ijaarramee hordofuu qabu.


c: text/html

text:
1Yaagin Iyyoobi hagaadan yaagidi zaariis; 2"Wolqqi bainna asa neeni aiba maado maaddadii! Daafurida qeeseta neeni aiba ashetta ashshadii! 3Aadhdhida eratettai bainnaagaa aiba zore zoradii! Ai keena gita eratettaa qonccissadii! 4Neeni ha qaalaa haasayanaadan nena oonee maaddidai? Qassi hagaadan haasayanau nena denttettidaagee o ayyaanee?" yaagiis. 5Yaagin Bilddaadi, "Haiqqidaageetu moitilleti biittaappe garssa baggaara haattaa giddon kokkoroosona. 6Xoossaa sinttan Si7ooleekka qoncce; aibinne a genttanau danddayenna. 7Xoossai huuphessa bagga salota micciis; sa7aakka aibakko bainnasan kaqqiis. 8I shaaratun haattaa kunttees; kunttin haattaa deexuwan shaarati daakettokkona. 9Goobanida aginaa i ba shaaran kammees. 10Poo7uwaa xumaappe shaakkanau, saloi sa7aara danttettiyoosan qammainne gallassai laamettiyo zawaa Xoossai essees. 11I seeriyo wode, salotu tuuqeti dagamau kokkoroosona. 12Ba wolqqan abbaa co77u oottiis; ba akeekan Ra7aaba giyo miimminttiyaa xaissiis. 13I shemppiyo shemppuwan saloti geeyidosona; a kusheekka xonggettiya shooshshaa woriis. 14Hageeti ubbai Xoossai oottido oosotuppe amaridaageeta; nuuni siyoogee saasuketta xalaala. Yaatin, a wolqqaa gitatettaa akeekanau danddayiyai oonee?" yaagiis.
Copyright
Learn More

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kutaa US Missouri keessatti xumura baatii Hagayyaatti poolisiin daragaggoo umuriin 18 rasaasaan rukutee ajjeese seeraan akka hin gaafatamne murtaa’e.
Murtiin kun kan kenname mana maree murtii uummataan ta’uun beekamee jira. Dagaggoon gurraacha ameerikaa meeshaa hin hidhanne kun erga du’ee baatii sadii booda murtii darbe kanaan hiriirtonni aariin guutaman magaalaa Ferguson keessatti hookkara kaasanii jiran.
Angawaan poolisii Darren Wilson jedhamu daraggoo lammii Ameerikaa hidda dhalata Afriikaa Michael Brown xumura baatii Hagaya irratti kan ajjeese magaalaa Ferguson keessatti ture. Abbaan alangaa kutaa Saint Louis bob Mikoolaa akka jedhanitti
Angawaa poolisii Wilson irratti himannaa dhiyeessuuf sababa ga’aa hin argamne jechuun murteessan. Himannaa irratti dhiyaate shananuuf ragaan hin jiru jechuun deebisan .
Angawaan poolsii Wilson himannaa ajjeechaa akka irratti hin dhiyaanne beeksisamuu isaa guyyoota lama dura Mikoolaan akka jedhanitti poolisiin kun dargaggoon ajjeefame Brown dursee isa rukutuu isaaf waliin qabaa turuu isaanii dhugaa ba’eera.
Kanneen raga ba’anis irra deddeebi’uun Brwontu dursee poolsii kana rukute jedhan.
Brown dubbii barbaacha gara poolsii Sanaatti deemnaan Mr. Wiolson itti dhukaase. Brown dubbii dhiisnaan Mr. Wilsonis dhukaasa dhaabe. Ammas deebisee ennaan inni dubbii barbaaduuf garasaatti deemu innis itti dhukaasuu isaa jecha isaan dhugaa ba’e jedhan.
Murtii mana maree murtii uummataa booda president Obaman White House irraa ibsa kennanii jiran. Tasgaggiin akka jiraatu poolisiinis hiriirtota nagaa haala of eeggannaan akka qabu gaafataniiru.
Anis Maatii Michael Brownitti dabalamee eenyu iyyuu kan murtii kana mormuu fedhu karaa nagaan haa godhu jedhan.
Magaalaan Ferguson Misuurin keessatti hookkarri ka’ee jira. Murtii sana, naannoo mana murtii dhaabatanii kanneen eegaa turan battaluma , murtiin haqaa meerre? Jechuun sagalee dhageessianiiru. Mormitoonni Naannoo buufata poolisii Fugrisonitti wal ga’an kaan immoo hookkara kaasan. Poolisiinis gaazii imiimmaansu biifuu dhaan hiriirtota bittimussf yaalaa ture.


text:
Naannolee Itiyoophiyaa irra guddaa keessatti akkaataa ammaan dura baay’ee hin baramiinitti, bokkaan silaa dhufuu male, yeroo lama hafuu isaatiin caamni guddaan uumamee jira. Akka qaamonni tokko tokko jedhanitti, caamni akkanaa waggoota shatamman dabran keessatti biyyattii keessatti argamee hin beeku.
Caama hamaa kana irraa kan ka’e namoonni fi beeyladoonni baay’een bakkawwn tokko tokkotti dhumuun ka gabaasame ta’e iyyuu, mootummaan Itiyoophiyaa garuu, haga ammaatti sababaa caama kanaan lubbuun dhabame hin jiru, jechuudhaan jabeessee falmaa jira.
Miidhaa beelli kun dhaqqabsiisu ittisuuf carraaqqii mootummaan Itiyoophiyaa haga ammaatti godhe ka dinqsiifatan – Jaarmayaaleen gargaarsaa biyyattii keessaa, dhaabbatoonni arjoomtotaa ka sadarkaa Addunyaa garuu, caama Itiyoophiyaa keessaa kanaaf ilaalcha ga’aa hin kennine – jechuudhaan wawwaataa turan.
Koomishinarri Koomishina Hojii Gad-xiqqeesa Yaaddoo Balaa, kan Itiyoophiyaa – Obbo Mitikuu Kaasaas, yaaduma kanatti kan walii-galan ta’uu dubbatu.
Koomishinarichi akka jedhantti, Mootummaan nageenya lubbuu uummata isaa eeguuf itti-gaafatama qabu irraa, akkasumas, hawaasni arjoomtota Addunyaa rakkoo caamaa Itiyoophiyaaf ilaalcha ga’aa kennuu dhabuu irraa kan ka’e haga ammaatti baasiin inni haga ammaatti gargaarsichaaf baase guddaa dha.
Gara fuul-duraattis, lammiwwan Itiyoophiyaa miliyoona kudhanii fi kuma dhibba lama ta’aniif, gargaarsa guyyaa dhaa-guyyaa ittiin lubbuu oolanii fi mi’awwan gargaarsaa adda addaa bituuf kan oolfamuuf, maallaqni gargaarsaa guddaan akka hawaasa Addunyaa irraa eegamu ifatti dubbatan – Obbo Mitikuu Kaasaa.
“Lakkoobsa lammiwwan keenya beela’ee – miliyoona kudhanii fi qabxii lama, ka Sadaasa tokko dabre kana ifa taasisne sanaaf gargaarsa dhiheessuuf, doolaara Ameerikaa biliyoona tokko fi qabxii afur barbaachisa. Kun maallaqa guddaa dha” ka jedhan – Koomishinarichi Itiyoophiaa, maallaqicha argachuuf hawaasa Addunyaa irraa ka baay’ee eegan tahuu dubbatu.
Kana ilaalchisuudhaan, sabaa-himaaleen sadarkaa Addunyaa tokko tokko akka gabaasanitti, hawaasni Addunyaa haala amma Itiyoopiyaa keessatti mul’atu sababaa godhachuudhaan, torbanneen sadii keessatti qofa, gargaarsa yeroo hatattamaaf kan oolfamu, gargaarsi doolaara Ameerkaa miliyoona dhibba lamaa fi miliyoona afurtami-shan ta’u hin argamu taanaan, badiin suukanneessaan akka uumamuu malu ibsamee jira.
Koomishinar Mitikuu Kaasaas gama isaaniitiin, barreessaan muummichi, ka Tokkummaa Mootummootaa – Baan Kii Moon, dhuma torban dabree irra ennaa Finfinneetti argamuun aangawoota Mootummaa fi arjoomtota waliin mari’atanitti, Itiyoophiyaan sababaa adda addaatiif gargaaramuu akka qabdu hubachiisanii jiru – jedhan.
Marii Barreessaa-muummicha ka Tokkummaa Mootummootaa waliin geggeessame sanaa booda, Motummaan Yunaayitid Isteets gara doolaara miliyoona sagaltamii toorbaa, mootummaan Ostriyaa immoo Yuroo miliyoona toorba kennuu isaanii ka dubbatan – aangawaan Itiyoophiyaa kun, biyyoonni ka biroonis akkasuma gargaaruuf waadaa seenuu isaanii ibsan.
Sabaa-himaaleen sadarkaa Addunyaa garuu, gargaarsa doolaara Biliyoona tokkkoo fi qabxii afur Itiyoophiyaan gaafatte keessaa haga ammaatti walakkaan isaa iyyuu hin argamne.


text:
Magaalaa Finfinnee fi magaalaalee addaa Oromiyaa misoomaan walitti-qindeessuuf wixiname – ka jedhame Maaster Pilaanii Finfinnee mormuudhaan ka baatii Sadaasaa keessa Oromiyaa keessatti jalqabame mormiin barattootaa fi uummataa amma illee godinaalee adda addaa keessatti itti fufee jira.
Dhaadannoon hiriirtotaas maaster pilaanicha mormuu qofa otuu hin taane, “lammiwwan keenya hiriira mormii kana irratti humnoota mootummaan ajjeesamaniif mootummichi itti gaafatama haa fudhatu, kanneen ajjeesan seeratti haa dhihaatan! Kanneen kumaataman hidhaman haa hiikaman! Mirgi abbaa-biyyummaa keenyaa nuuf haa kabajamu!” kanneen jedhan dabalatee jira.
Godinaa Harargee Lixaa, magaalaa Asaboot irraa barataan dubbisne tokko akka jedhutti, “har’a ganama ennaa uummatni baadiyyaa gabayaaf jecha gara magaalaa dhufetti humnoonni mootummaa karaa irratti sakatta’anii ulee fi meeshaalee kaan uummatichi duruu hidhatu irraa hiikuu eegalan. Aarii sanaa irraa mormiin eegale walitti-bu’insa uumameen, humnoonni mootummaa dhukaasuu jalqaban.
Hiriironni immoo dhagaadhaan of irraa hari’an” jedha. Achuma godinaa Harargee Lixaa, aanaa Daaroo Labuu, magaalee xiqqoo Xuuxxis keessatti hiriirri mormii jiraattota magaalattii fi qonnaan-bultoota naannootiin geggeessame immoo nagaan xumuramuu isaa ka dubbatan, jiraataan magaalattii, “achii booda garuu, humnoonni mootummaa mana irra deemanii namoota hidhuu eegalan,” jedha.
Shawaa Bahaa, aanaa Fantaalleettis har’a barattooti mana barumsa sadarkaa tokkeessoo fi sadarkaa lammeessoo Guddinnaa Tumsaa magaalaa Mataa-Haaraa keessatti uummata waliin hiriira bahan.
Guyyaan har’aa ayyaana Gannii waan ta’eef manni-barnoota cufamullee, akka jiraattoti jedhanitti guyyichi gabayaa waan taheef uummat hedduu tu hiira bahe.
Gaaffiilee ummataa gaafate jedhan keessaa “maaster pilaaniin haa dhaabbatuu,laftii seera malee ummata Karrayyuu irraa warra ollaatii kennamte haa deebi’u,qawween seera malee nama irraa guuramte haa deebi’u,abbummaan Warshaa Sukkaaraa Mataa-Haaraa ummata Karrayyuuf haa mirkanaa’u” kanneen jedhanii fi kana fakkaatan tu ture.


text:
Manni hidhaa Qilinxoo gubachuu fi namoonni 23 balaa kanan du’u waliin haala wal qabateen hidhamtoota 38 irratti himannaan yakka kan shoroorkeessummaa diyaachuu Jimaata darbee ibsamee jira.Kanneen keessaa 4 galmee Obbo Baqqalaa Gargaa faa irra kan jiru yoo ta’u mana isaanis man murtiif akka ibsanti harkii isaasii shiboon sireetti yeroo dheeraaf hidhamee akka akka turu akkasumas yeroo rafanis hidhamanii akka ta’e ibsanii turan.
Sababaa kanaaniis irreen isaanii ciccitee godaannisa akka qabu abukaatoo isaanti agarsiisanii jiru.Manni murtii garuu, yeroo fudhatee kan hin ilaalllee ta’uun ibsamee jira. Shakkamtoonni soddomii saddeet Jimaata darbe dhaddachatti yeroo dhiyaatan dararaa fi reebichi hamaan akka irratti gaggeeffamu, milli isaanii fannifamee akka tumaman dararaa hamaan akka irratti gaggeefamu mana murtiitti iyyatan.
Namoota kana keessaa tokko kan ta’e barsiisaa Abdiisaa Bokaa jedhamu gubachuu mana hidhaa Qilinxoo sanaan du’e jedhamee reeffii isaa warraaf kennamee kan awwaalatan yoo ta’u mana murtii keessatti garu akka waan lubbuun jiruutti maqaan isaa waamamuu abukaatoo kan ta’an Obbo Wandimmuu Ibsaa dubbatanii jiru. Nutis waa’ee du’uu barsiisaa Abdiisaa Bookaa gabaasnee turre. Kana cuqaasuun gabaasaa keenya yeroo sanaa dhaggeeffachuu dandeessu.
Jimaata dabre, Manichi murtii yeroo maqaa barsiisaa Abdiisaa waamee dhabu mana hidhaa Qilinxoo irraa kanneen hidhamtoota fidanii dhufan gaafannaan waraqaa dhiyaate dubbisaa jechuunb mana murtiitti himan.Manni murtiis dubbisee bellama itti aanuutti haa dhiyaatu jechuun jabeessee ajaja kenne jedhu - Obbo Wandimmuun.
Namni du’e awwaalamee eessaa dhiyaachuu danda’an? isa jedhuuf saanduuqa reeffa isaatii akkuma cufamee maatiitti akkuma kennametti warri Abdisaa ituu hin baniin awwaaluu isaanii fi namoota balaa Ibiddaa Qilinxoon dhuman jedhame 23 eeenyummaa isaanii mootummaa maatii reeffi itti kenname qofa jedhu.Sababiin isaas mootummaan ifatti waan labsee waan hin qabneef jedhu. mootummaa fi maatii qofa jedhan.
Gama kaaniin kan torban darbe to’annaa jala oolan Dr. Mararaa Guddinaa Jimaata darbee yeroo manni murtii cufamuuf dhiyaateetti waaree booda sa’atii 4 irratti murtiitti dhiyeeefamuun ibsamee jira. Himannaa manni murtii irratti dhiyeessees shoroorkeessumma ta’uu manni murtii ibsee jira. Kan Dr. Mararaa waliin mana isaanii keessaa qabaman dargaggoonni lama haga ammaatti mana murtiitti kan hin dhiyeeffamne ta’uun ibsamee jira.


text:
DIINAGDEE QABSOOF MADDU KAMUU SIRNA ITTI GODHUUN DIRQAMA! (Waliif dabarsaa)
(Saphaloo Kadiir’iin))
Qabsoon gaggeeffamu kamuu humna namaa, diinagdee, tooftaafi tarsiimoo siyaasaan yoo hin deeggaramne carraan galma gahiinsa isii xiqqaa dha. Keessattuu diinagdeen humna qabsoo guddaa dha. Diinagdeen warraqsa gaggeeffamu maraaf qirixxee duugdaati. Ummanni keenyaas dur irraa qabsoof sabbata hiikkachuufi saaqa qaban warraaqsaaf hiixachuu irraa of duuba deebi’anii hin beekan. Haa tahuu malee diinagdeen qabsoof dhangala’u hanqinoota adda addaa irraa kan ka’e sirnaafi seera adeemsa eeggate, yaa’iinsa sirnaawaa qabaatee waan deemaa hin turreef namni waan qabu xiqqaatuu guddatuu qabsoof gumaachan hoonga isii hordofuuf rakkachuu bira dabree maddi diinagdee kun eessatti dhangala’aa akka jiru wallaaluufi qabsoof ooluu isaa ragaa qabatamaan waan hin arginiif adeemsa keessa shakkiin seentee harki duraan qabsoof hixaatuus gunnuufatee, sabbanni dur hiikaatiis waan guduunfameef deenagdeen qabsoof barbaachiftu cuuncuunatti deebite.
“Akka firaatti waliin nyaadhuu, akka alaagatti walitti herreeggadhu” jechuun maakmaaksa kaleessa lafa jiruudha. Waan gumaachu xiqqaattuus yoo bu’aa isiin gitu hin argine eenyulleen mirqaanaan waan qabsoof humna tahu ni laata jechuun hin danda’amu. Namni tokko sumunii akka harreetti lafarra butamee, dafqa soogiddaa xuruursaa argate takka irraa if qabee, garaa isaatti agabee yoo qabsoof laatu akkasuma jijjiirama arguus fedha. Yoo bu’aa hojii xiqqaa tokko kan diinagdeen inni gumaache san hojjatte arguufi dhaga’u daran waan danda’u gumaachuuf mirqaana. Sumuniin gatii malee baatu eenyullee aarsuu bira dabree akka nama okkotee jalaan uraatti bishaan waraabuutti abdii nama kutachiisuun hin oolu. Ummanni Oromoo arjummaan isaa akka bishaan garbaati. Qabsoo sabaatiif dhiisii Oromoon waanuma maraafuu qusannaafi leeccalloo malee arjummaa hoonga dabarteen diinagdee qabu gumaacha. Garuu saaqaaf suldiin isaan dhaaboota qabsoo oromoof kaaloo dhawaafi gumaata laachaa turan harki caalu achi buutee miila Bakar tahuu daran caaseeffamaafi kallattiin dhangala’iinsa diinagdee kuniis ifatti kan hin beekkamne tahuun baroota muraasaaf deeggarsa qabsoof godhaa turan irraa akka qocaatti mataa deebifachuu hin oolle. Haala kanaafi sababoota biroo baayyee irraa ka’uun humni galii diinagdee qabsoof taasisaa turan baayyee gad bu’uu malees ‘gumaachi keenya maaf gumaa baasuu dadhabe?’ gaaffii jettu keessatti kalaquun mamii keessoo isaaniitti biqilchuu hin oolle.
Akkuma qabsoon Oromoo dur gootota Oromoo qaqqaliin gaggeeffamaa turte san jiddutti ligiddeetti, akkuma adeemsi qabsoos guyyaa keessaa akka jibrii qasamteetti funyaan isii wallaalamee turte san diinagdeen qabsoos xiqqaachaa dhufuun dirree qabsoo caamsaafi dheebichaan halawwachiisuun ni beekkama. Arra immoo qabsoo kaleessa qabbanoofte san qeerroon gootoonni haareyatti akka ‘volkaanoo’ riphaatti tasa dhoo’uun, akka kanniisa orratti itti jiguun mootummaa gabroomfataa kana eega raasuu jalqaban kana boodaa harki qabsoof hiixachuu irraa kottoonfatee ture haareyatti diriirfamuu jalqabuun gumaacha qabsoof tinnisa laachaa jiraachuu isaa argaa jirra. Gur’uun madda galii qabsoo Oromoo tan baroota dhihoo gogdeefi muchi diinagdee sabbata hawaasa Oromoo gu’uu bira ga’e, hameessi dhalee jabbiif siila birriqiifi cirriqii illee hanqatee areera qabsoo waakkatee ture marti hamilee horatee haareyatti cophee dacha dachaan kunoo ammaas elmamuu jalqabee jira. Garuu ammallee hanqina bal’aatu jira. Gumaachi qabsoo gama diinagdeen hawaasni keenya taasisuu jalqabe kan nama ajaa’ibsiisuufi ummanni keenya alaaf keessaan hangam akka bilisummaaf dheebotees namatti mul’isuu dha.
Haatahuu garuu arrallee rakkoofi qaawni diinagdee qabsoof hawaasni gumaachu kun kallattii qajeelaafi sirriitiin hojiirra oolaa hin jiru. Akkuma kaleessa deeggarsaafi gumaachi diinagdee akka galaana hunquftuu hin beekkamnetti yaa’uutti nyam tahaa ture san arraas akka hin taaneen shakkii guddaa qaba. Sababniis bo’oon yaa’insa diinagdee qabsoof maddu kana walitti xuruursitee iddoo tokkotti galii barbaadamu sanitti geessitu sirnaan diriirfamtee waan hin jirreefi. Gama kaaniin immoo geeyriifi raammoo baala biqila qabsoo coruufi qoqoruuf kaayyeeffattee baayy’een waan jirtuufi. Eeyyee! namoonni bu’aa hawaasaa dura qochumaa isaanii guuttachuuf anfariiran maqaa qabsoo jalatti dahachuun roga adda addaa kan hin beekkamneen caasaa diriirfatanii gumaacha diinagdee ummanni Oromoo godhu kana quncisuuf tarreefi gareen qophaa’an akka jiran beekuutu nurra jira. Biyya keessaas tahee biyyoota ollaafi alaas kan jiraatan namoonni tokko tokko kijiba maqaa qabsootiin, sabboontoota qeerroo ykn kan hariiroo jabduu qeerroo waliin qaban fakkaachuun akkasuma tooftaafi sababa adda addaa baafatanii namoota dhunfaa qabsoof quuqaman irraa, ummata keenya kan dheebuu bilisummaa qabuufi warra qabsoo godhamaa jirtu kanatti mirqaanee waa gumaachuuf sardaman mara irraa waa cunfatanii xuruurfachaa turaniifi ammaas itti fufan baayyeen jiraachuutu dhagaa’amaa jira. Kana yoon kaasuufi baasee dubbadhu akka namni qabsoof waa hin gumaachine godhuuf osoo hin taane diinagdee qabsoof godhamu of eeggannaafi adeemsa sirriin godhuu akka qabnu isin yaadachiisuufi.
Rakkoolee jiran baruun furmaata barbaaddachuuf nama gargaara waan taheef hanqinootaafi qaawa gama diinagdee qabsoof burqu kana sirnaan hojiirra oolchuun wal qabatee nu mudatu kana furuuf tooftaalee jiran baayyee keessaa muraasa armaan gadii kana fayyadamuun hin hammaatu. Isaaniis:
1) Beektoonni Oromoo kan ogummaa dhimma kanaan wal qabatu qabdan gumaata diinagdee Oromoon sadarkaa addunyaatti jiran godhan kana caaseeffama adeemsa sirnaawaan wixiname, sirna bahiifi galii seera herreega addunyaawaa eeggateefi tooftaa qisaasama diinagdee hir’isuufi to’annaaf hordoffiifiis mijjaa’uu diriirsuun dirqama taha.
2) Namoota hin beekne ykn kanuma fuula interneetii irratti bartaniis tahee kan duraan beektanitti haal-dureefi qorannaa tokko malee maqaa qabsootiin maallaqa namatti ergitan dhimma kana gad buutanii itti yaaduu qabdan. Nama tokko waanuma sabboonaa fakkaatee nutti dhihaate qofaaf fedhiifi hamiilee warraaqsoota qabsoo gargaaruuf qabdanirraa kaatanii maallaqa inni maqaa qabsootiin isin gaafatu itti erguu dura roga adda addaan qorachuun maalummaa nama sanii mirkaneeffachuun dirqama taha. Maallaqa qabsootiif oolu gumaachuu qofa osoo hin taane eega gumaachan boodaas haala danda’amuun faana bu’anii hordofuun barbaachisaadha.
3) Maallaqni nuti qabsoo keenya itti finiinsuufi qeerroo jajjabeessuuf goonu kun yoo akka tasaa kallattii sirrii irraa maqe numatti nutti as deebi’ee gaaga’ama hamaa akka fiduu danda’uus hubachuun gaarii dha. Kanaaf of eeggannoo guddaa godhuu madditti tooftaafi mala ammayyaawaa salphatti adeemsa diinaatiif hin saaxilamne beeknee itti fayyadamuun gaariidha.
4) Biyyoota alaattiis tahee biyya keessatti jaarmaalee garagaraa keessattuu gurmiifi waldoota hawaasummaaf diinagdee kan qajeelcha sirnaawaa, adeemsa sirriifi jabaa tahe qabu, kan yaa’iinsa diinagdee irratti biyyaafi biyya alaa jidduu diriiree waan dantaa Oromoo eegsisuu danda’u carraaqu ijaaruun dirqama taha. Fknf, dhaabbilee daddabarsa maallaqaa kan akka’hawaalaatti tajaajilu.
5) Namoonni maqaa qabsoo sababsatanii qochumaa isaanii guuttachuuf gorora anfariirummaa cophsu takka dhaabbatee of ilaaluu qaba. Cileen adeemsa qabsoo keessatti dhuubamtee namatti haqamtu tun xurii seenaa keessatti dhiqan hin baane akka tahe yaadachuu qaban. “Ofii jedhii na dhugi siifiin dawaa qaba” jedhe dhadhaan. Akkasuma eenyulleen kan Oromoo tahe marti qochumaa arra beela’eef osoo hin taane sammuu bilisummaa beela’eef dhimmamuutu nurra jiraata. Quufni garaa guyyaa tokko qofaaf fayyada, quufni bilisummaa immoo umrii guutuu akka tahe yaaduu qabu. “Bololaan namaa hiraata ofii hata” akkuma jedhamu beela arraaf jettee seenaa kee umrii guutuu xureessuun fafa tahuu yaadachuun maallaqa maqaa qabsootiin nyaachuu irraa of qusadhu.
6) Namoonni biyya alaa jiran kan sochii sassaabbii diinagdee qabsoof oolu irratti hojjatan dhunfaan (tokko tokkoon) fiiguu osoo hin taane koree seera qabeessaafi beekkamtu takka ijaaruun ‘community’ keessan irraa bifa iftooma taheen diinagdee eega sassaabdan booda of eeggannoon diinagdee bakka barbaadamuun gahuuf wa’ada seenuu qabu. Dubbii akkuma afooshaa darreetti buxa dhabnee, saansakkaa yartuufi wal amantummaa kijibaa bu’ura godhachuu amaleeffannee qabnu takka of irraa hambisuu qabna. Wal amantaan keenya Oromummaa giddu-galeeffachuu qaba malee diinagdee qabsoo irratti hin hojjatu waan taheef “Akka obboleessaa waliin nyaannee, akka alagaa walitti herreeggachuu haa barruu.”
7) Namoonni akka dhunfaattiis tahee akka gareefi jaarmayaattiis maqaa qabsoon diinagdee hawaasni dafqa sooggiddaa xuruursee argatu irraa ofii agabee qabsoo sabaatiif gumaachu faaydaa dhunfaaf oolfatu, tooftaa adda addaa sababsatee namoonni qabeenya qabsoof madde dhimma biraaf oolfatu mara itti dhiheenyaan qorannee eega hattuu tahuu mirkaneeffannee booda saaxiluu. Namoonni garaa isaanii qofaaf yaadan arraas tahee boruus nun fayyadan waan taheef, warra dhiiga obboleeyyan keenyaa xuruurfachaa jiran keessaa hangafoota tahuu barree tarkaanfii irratti fudhachuus qabna.
8) Oromoon sadarkaa addunyaa irra jiru marti haala itti galiif gumaacha qabsoof jecha oolu irratti hojjachuun tooftaa herreegni maallaqaa qabsoof gumaatamu haala akkaawuntii tokkotti kuufamuu danda’u mijjeessuun namuu waan danda’u sumuniif shilingii qabu itti darbuun gumaacha irraa eegamu akka bahuu danda’anitti haala mijjeessuun gaariidha. Beektoonni keenyaas dhimmoota akkanaa haala danda’amuun irratti hojjachuun sirna herreegaa saayinsaawaa qopheessuu qabu. Keessattuu namoonni oggummaafi mala fooyya’iinsa herreegaa (businnes) qabdan roga kanaan waan baayyee carraaquun fafaafi hanna gama diinagdee qabsootiin deddeebi’ee nu mudatu furuun ummata keessaniif seenaa akka ibsitaniif afferrraa kooti.
9) Namni kamiyyuu osoo sirnaan hin beekkamne kophaa isaa ka’ee maqaa qabsoo jalatti dahatee diinagdee sassaabuu irratti hirmaachuu irraa of qusachuu, akka carraatti maallaqni maqaa qabsoon guurame yeroofiis tahu harka namoota dhunfaa yoo seene, koree keessatti qabduu maallaqaa tahuun kan mudaman bira diinagdeen yoo jiraate akkasumaas hanga qaama dhimmi barbaachisuuf dabarsinutti maallaqni isaan harka jiru of bira kaa’uu dhabuu ykn kiishii isaa keessa kaa’uu irraa of qusatee sirnaan mana baankiis tahee, dhaabbilee qusannaa maallaqaa bira seeraan yoo kaa’aan gaariidha. Maallaqni tokko yoo kan nu harka taa’u tahe namni niin baasa jedhee osoo hin taane tasa harkatti hir’achuu mala waan taheef iddoo seera qabeessatti yeroof illee taatu kuusuun gaarii dha.
10) Diinagdee warraaqsa qabsoo keenyaa dabaluu madditti diinagdee warra nafxanyootaa, kan warri wayyaanee rasaasaan bitatee nuun laboobu kana jalaa gad xiqqeessuuf tooftaalee adda addaan fayyadamnee hiyyummaa saffisaan itti buusuun gaarii dha. Hayyoonni biyya alaa jiraatan tooftaa salphaan hariiroo biyyoota guddataniifi fiinxaleeyyii adda durummaan wayyaanee maallaqaafi liqiin gargaaran akka dhaaban taasisuuf, oomishoota adda addaa alatti erguuf ykn alaa galchuuf biyyoota baayyinaan irraa bitaniifi itti gurguran waliin tahuun akka sirni daldalaa isaan jidduu jiru laamsha’u godhuufi qabeenya wayyaanee biyya teenya keessa jiran saamuun qaama qabsoo Oromoo gaggeessuuf laachuuniis tooftaa diinagdee qabsoo nu horachiisuu danda’an keessaa kan daaddaa hin qabnee dha.
Gabaabumatti tooftaafi maloota salphaa armaan olitti tuqees tahee maloota kanneen diinagdee qabsoo keenyaa madda irraa hanga qaama qabsoo gahutti qisaasamaafi gatii malee dhangala’uu irraa nu eewaluu danda’a jedheen yaada. Kana malees tooftaaleen kun humna diinagdeetiin of cimsuu keessatti haala salphaan nu gargaara. Kun tahuu baannaan immoo nuti yeroo mara mallaqa qabsoof jennee walitti baasuu malee bakkaafi qaama qabsoo biraas osoo hin geenye jiddu tanatti dhidhimamee hafuun humna warraaqsa qabsoos osoo hin taane namoonni muraasni akka itti duroomaniifi fandalaalaniif haala mijjeessa. Adeemsi diinagdee qabsoo yoo sirna hin qabaanne jalqaba sumarratti diina tahuu akka danda’u namuu hubachuu qaba. Kanaaf diinagdee qabsoof maddu mara sirna itti godhuun gaariidha jechaan ergaa koo goolaba. Horaa Bulaa!
–
Saphaloo Kadiir
Onk. 2016
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- JAALALLI DHUGAAN KANAA?Dubartoota Gammachiisuuf Dhiirri Wantoota armaan gadii kana gochuu qaba jedha Obbo Gammadaa Olaanaa-Xiinxalaa, dubbisaa, waliif daddabarsaa!! - January 16, 2017
- JAALALLI DHUGAAN ISA KAMI?-AMALA moo FUULA waliin jiraatta?-Lati Hirpa Hunde - January 16, 2017
- DUBBISUUN DIRQAMA:XUMURA ABBOOTII IRREE:Gaafii Ummataa waliin Dhahanii Bira Darbuuf Yaaluun Essanuu Nama Hin Gahu!Baarentuu Gadaa Irraa/// - January 16, 2017


text:
1PHenxxaqosxxe giyo gallassai gakkido wode, ammaniyaageeti ubbati issippe gididi, issisaa shiiqidaashin, 2gagantti yeggiya gotiyaadan guummiya gunttai akeekennan saluwaappe yiidi, eti uttido keettaa ubbaa kumiis. 3Qassi tama laco milatiya inxxarssati etassi beettidi, shaahetti shaahettidi, eta ubbaa bolli wodhdhidosona. 4Eta ubban Geeshsha Ayyaanai kumidi, dumma dumma qaalan haasayana mala, eta danddayissin, haasayaa doommidosona. 5Sa7an de7iya zare ubbaappe yiidi, Xoossaa woosan sheekkida Aihudati Yerusalaamen de7oosona. 6Ha gunttaa siyido wode, asai ubbai shiiqiis; shiiqidi ammaniyaageeti eta qaalan haasayishin siyido gishshau, giyoobaa xayidosona. 7Garamettidi, “Oorattabaa” giidi, “Be7ite; ha haasayiya ubbati Galiila asata gidokkonaayye? 8Yaatin, nuuni nu yelettido biittaa qaalan eti haasayishin waanidi siyiyoonii? 9Nuuni PHartte asati, Meedoona asati, Elaameexe asati, naa77u shaafatuppe gidduwan de7iyaageeti, Yihudan, Qaphphadooqiyan, PHanxxoosan Isiyan, 10Pirggiyan, PHinifiliyan, Gibxxen, Qareena baggan de7iya Liibiyaa woradatun de7iyaageeti, Roomeppe yiida imattati, Aihudati, Aihudatettau laamettida nuuppe amaridaageeti, Qarxxeese asatinne, Araba asati, Xoossai oottido gita oosuwaa nu qaalan eti haasayishin siyoos” yaagidosona. 12Ubbaikka garamettidi, yohoi banttau qashettennan ixxin bantta giddon, “Laa hagee woigiyoogee?” yaagidosona. 13SHin harati ammaniyaageetun Qilliicciiddi, “Hageeti uyidi mattottidosona” yaagidosona. 14SHin PHeexiroosi, Yesuusi kiittido hara tammanne isiinetuura denddi eqqidi, ba qaalaa xoqqu oottidi, etassi hagaadan yaagidi yootiis; “Aihudatoo, qassi Yerusalaamen de7iya ubbatoo, taani yootiyoogaa ezggite. Hagee intteyyo eretto; intte qoppiyoogaadan, hageeti mattottibookkona. 15Aissi giikko, wonttaappe biron heezzu saate gidees. 16SHin hagee hananabaa yootiya Yuu7eeli haasayidoogaa. 17“I haasayiiddi, 'Xoossai hagaadan yaagees; wodiyaa wurssettan hagaadan hanana. Taani asa ubbaa bolli ta Ayyaanaa gussana. Intte attuma naatinne intte macca naati hananabaa yootana. Intte wodalla naatikka ajjuutaa be7ana; intte cimatikka aimuwaa aimottana. 18He gallassatun ta attuma ashkkaratu bollinne ta macca ashkkaratu bolli taani ta Ayyaanaa gussana. Gussin eti hananabaa yootana. 19Qassi taani bolla saluwan oorattabaa, garssa sa7ankka malaataa bessana. Suuttai, tamainne shaaraadan gorddida cuwai de7ana. 20Gitanne bonchcho gidida Godaa gallassai gakkanaappe kase awai xumana; aginaikka suutta milatana. 21He wode hagaadan hanana; Godaa sunttaa xeesiya ooninne attana' yaagiis. 22“Israa7eela asatoo, ha qaalaa siyite; Naazireeta Yesuusi intte giddon Xoossai banan oottido wolqqaama oosuwan, oorattabaaninne malaatan intteyyo qonccissido asa; hegaa inttekka ereeta. 23Yesuusi inttessi imettana mala, Xoossai kase ba sheniyaaninne ba eran ba qofaa qachchi wottiis; yaatin, a intte nagaranchchatu kushiyan masqqaliyaa bolli misimaariyan xishissidi, kaqissi worideta. 24SHin haiqoi Yesuusa oiqqanau danddayibeenna gishshau, Xoossai haiquwaa seelaa appe xaissidi, a denttiis. 25Aissi giikko, Daawiti Yesuusabaa hagaadan yaagees; 'Taani metootennaadan, Godai ta ushachchan de7iyo gishshau, taani ubba wode Godaa ta matan be7ais. 26Hegaa gishshau, ta wozanai ufaittiis; ta inxxarssankka ufaissai kumiis. Qassi ta bollaikka lo77o de7ana giidi, ufaissan naagees. 27Aissi giikko, ta shemppuwaa Si7ooliyan aggakka. Qassi ne Geeshsha Na7aa ahaakka musissakka. 28Neeni tana de7uwaa ogiyaa erissadasa. Neeni tanaara de7iyoogan taani daro ufaittais' yaagees. 29“Ishatoo, nu aawatu halaqaa Daawitabaa taani intteyyo geeshshada odanau bessees; Daawiti haiqqidi moogettiis; a duufoi hachchi gakkanaassikka nu matan de7ees. 30Daawiti hananabaa yootiyaagaa gidido gishshaunne Xoossai a naatu zerettaappe issuwaa a kawotaa araatan utissanau ayyo caaqqidoogaa erido gishshau, 31Kiristtoosa dendduwaa sinttau xeellidi, 'A shemppoi Si7ooliyan attibeenna; a bollaikka musibeenna' giidi yootiis. 32“Xoossai ha Yesuusa haiquwaappe denttidoogaassi nuuni ubbai markka. 33Hegaa gishshau, Xoossai baappe ushachcha baggan a xoqqu xoqqu oottidi, ayyo Geeshsha Ayyaanaa immana giidoogaadan, Geeshsha Ayyaanaa ekkidi, hagaa intte ha77i be7iyoogaanne siyiyoogaa nu bolli gussiis. 34Aissi giikko, Daawiti ba huuphen saluwaa kiyibeenna; shin yaagiis; 'Godai ta godaa; “Taani ne morkketa neeni tohuwan yedhdha eqqiyoobaa oottana gakkanaassi hagan taappe ushachcha baggaara utta” giis' yaagiis. 36“Hegaa gishshau, Xoossai masqqaliyaa bolli misimaariyan ha intte xishidi kaqqido Yesuusa Godanne Kiristtoosa oottidoogaa Israa7eela zare ubbai tumaappe ero” yaagiis. 37Asai PHeexiroosi giidoogaa siyido wode, asau wozanai maashin, PHeexiroosanne Yesuusi kiittido harata, “Ishanttoo, yaanin nuuni ai oottanee?” yaagidosona. 38PHeexiroosi eta, “Intte nagarai atto geetettana mala, nagaraappe simmidi, intte huuphiyan huuphiyan Yesuus Kiristtoosa sunttan xammaqettite. Xoossai immiyo Geeshsha Ayyaanaa intte ekkana. 39Aissi giikko, Xoossai immana giido qaalai inttessa intte naatussanne Godai nu Xoossai baakko xeesiyo haahuwan de7iyaageetu ubbaassa” yaagiis. 40PHeexiroosi etassi qaalaa haraakka gujji markkattidi, “Ha wodiyaa geella asaappe intte huuphiyaa ashshite” yaagidi zoriis. 41PHeexiroosi yootidoogaa ekkidaageeti xammaqettidosona; he gallassi heezzu sha7u gidiya asai ammaniis. 42Eti Yesuusi kiittidoogeetu timirttiyan, issippetettan oittaa mentti miyoogaaninne Xoossaa woosan genccoosona. 43Yesuusi kiittidoogeetu kushiyan daro oorattabainne malaatai oosettin, asa ubbaa yashshai oiqqiis. 44Ammanida ubbati issippe de7oosona; qassi banttau de7iyaabaa ubbaakka issippe shaakkidosona. 45Eti bantta biittaanne banttassi de7iyaabaa baizzi baizzidi, oonanne koshshido keena miishshaa ubbaassi shaakkidosona. 46Qassi ubba gallassi, issi wozana gididi, Beeta Maqidasiyan paccennan gaittidi, bantta keettaa keettaa xeesettidi ufaissaaninne pashkka wozanan qumaa moosona. 47Xoossaa galatiiddi, asa ubban sabettidosona. Qassi Godai attiyaageeta gallassi gallassikka eta bolli gujjees.
Copyright
Learn More


text:
Waan kana nama meeqatu quba qaba laata?
Artiin aadaan seenaan ilmaan oromoo addunyaatti akka beekamuuf karaa hundaan ilmaan oromoo jiruu baqattummaa irra jiranu shoora guddaa taphataa jiran kunis maanni yoo jettan. Guyyaa har’aa biyya misiraa magaalaa kaayiroo keessatti agarsifnii aadaa yuniversiti misiraa sayinsiif teeknoolojiitti biyyoota 30 adduunyaa irraa walitti dhufaniin agarsifamee ooleera.agarsisa seena qabeessa kana keessaa biyti keenya oromiyaan akka keessa jirtu kunoo agarsisaaf faayaa adda addaan dorgommii irra olaani jiran.hiree akkanaa argamuu isaatti gammadaa wantoota oromoo mulisuuf calaqisisuu yeroo kamuu itti laafuu hin qabnu agarsisuudha waa ofii mulisuudha bakka xiqqoo argannaan beeksisuudha karaa xiqqoo argannaan enyuun akka taaneef ummata bal’aa aadaaf seenaa duudha biyya qabu ta’u keenya,keessaayyuu ummata safuu ofii beeku ummata adduunyaa kana seeraa gadaaf abbaa tae seeraa adduunyaa kanaa tumamuu umamuu isaatis sababa akka taane fi seera adduunyaan kun kan ittin bulaattu ummata oromootin ta’u isaa hubachisuudha.
Ilmaan oromoo horteen kush oromoon jechuudha akka adduunyaa kana sirna gadaa tumeen adduunyaa kana waggoota 3000n akka dursinu essattu itti himuu ykn akka seenaatti kitaabaan barsiifne barreessinee ummataaf dhiheessuu afaan engiliffaan afaan frenchin afaan arabaatin afaan adda addaatin barreessinee ummataaf dhiheessuun gahee keenyaaf dirqama oromummaa artii oromoo nurra jiru karaa beeknuun haa bahaannun dhaamsa kooti. Carraa akkanaa yeroo kamuu yaalleessinee xiqqessinee ilaaluun nurraa hin jiraatu itti jabaannee iyyaafanne waa keenya mul’isuun nurraa egama.
Oromoonni adduunyaa kana irraa yoo waliin tarkaanfanne wayitti baanaa yeroo wanti akkanaa jiruu oromoota isin biraatif dhaamsa gochuu hin dagatinaa kophaa nyaachuun kophaa mul’achuun nama miidha yeroo kamuu inni kophaa nyaatu garaatu bokokaa inni kophaa mul’atu immoo diinaan galaafatamaa ykn immoo ni booji’amaa keessaayyuu namoonni biyyatti keessa baqatummaan jirtanuu waan ho’aa akkanaa gurra wal buusuu aadaa godhadhaa aadaan oromoo kan hunda keenyaati.
Baga gammanne baga gammaddan nu boonsitan dhugaa dubbachuuf hedduu gammannee jirra adduunyaa kanarratti waa hundaan akka biyya keenya oromiyaatti mul’achuun nama gammachisaa♥♥♥♥♥♥
Egaa Sabaan-boon Firrisaa akkana jedhaa gammachuu isaa ibsataa komii isaas wal faana oofaa mee namni kaan hoo maal jedha laata?Beekan Gulummaa Irranaa Argan Beekan Abdiisaa Tato Shikkilaa Abdiisaa Balaachoo Elemo Abanega Abamecha Olyad Ghali Ture Kokety Oromo Kuulanii Nuuraddiin Kuukkuyyee Abbaakoo Faa AbbaaLeencoo Kaliifaa Sanyii Abbaa Ayyaansaa Kabul Awol Mame Oromia Mame Jimma Milkii Abbaa Diimaa Caaltuu Sabaa Caaltuu Oroomiyaa Biiftuu Oromiyaa Biiftuu Nagoo Urjii Biiftuu Tuulamaa Falmadhu Mirgakee SayidaJamal Birbirsa Seenaa Ibsaa Nagawoo Dura Mohamed Dura Mohamed Hawwi Shashe Tijane Shekedir Hawwii Say NO Biiftu Hussen Ifa’iftuu Biliisumma Dereje Makkoo Billii Kamilo Adam Usman Bayu Urjii Oromiyaa Tiyyaa Seenaa Anoole. Barreeffama kana afferamtanittu.
–
Sabaanboon Firrisaa


text:
1Anii :nyoo Bāwulō nyoo āyēchinē Kāārārookiintēēt Yēēsu yiisyēēt. Kitoola :Yēyiin āyēku lēbkēēyiintēēt ankootabaanaa saa-amte lōkōōywēkyii chēē kāroomēch. 2Kisimkukuurtoowēēch :Yēyiin ām siruutēkyii lōkōōywēchoo kubununēē ng'ālooltooyik. 3- 4Lōkōōywēchu ku choo rubtooy keey āk lekwenyii Yēēsu Kiriistō Mokoryoontēēnyoo nyoo /kikēēsich kuu chii ām kōōtaab bāytooyiintēēt Tāwuti. Nteenee /kikiiboor ām kāāmuukēywēēkaab Tāmirmiryēētaab Yēyiin kule Lekwetaab Yēyiin :inee yoo /kikiing'ēētēē meet. 5Chāmēēch :Yēyiin kubununēē Kiriistō ānkuyēyēēch keeyey yiisyēētaab lēbkēēyik kyoomchinootē biiko choo ma Yuutayeek wōlēē wuu :inee. Kyoomchinē bichoo kule kōōyēnchi Yēyiin sukōōywēyē. 6Kunyoo akweek :alake ām bichooto /kikeekwey kubooyiit Yēēsu Kiriistō. 7Āsubooyook akweek tukul ām Rooma choo chāmook :Yēyiin ankiikootabaanaak ōyēku biikyii chēē tiliilēch. Kōōbēruurook :Baaba Yēyiin āk Mokoryoontēēt Yēēsu Kiriistō ānkukōōnook kaalyeet. 8Kiyēē +maamwaay kurook, ābirchinē Yēyiintēēnyuu kōōnkōy kubununēē Yēēsu Kiriistō kubo akweek tukul kuuyu /kēēmii /kyoomtooy ām kōōrōōsyēk chēē chaang' kule ōkoosēē keey Yēyiin miisin. 9Kāsē :Yēyiin nyoo āyēchinē yiisyēēt ām mooyēēt akeenke ā-āmtooy lōkōōywēk kurubta keey āk lekwenyii 10kule ātāsē taay bēsyēēt ake tukul āsoowook ākookoy. Āsooyē kucham :Yēyiin kung'oong'woo raat nyēbo lētuut kēēlto āchōō wōloo ōmiitē. 11Ābērē nto akasaak sāāng'oobwook rōōbēywoontēēt ake nyēbo Tāmirmiryēēt sukōōtitiirook. 12Kiyēē āmiitē āng'āloolēē ku wōlēē +mākiititiirtooy keey tukul ām wōlēē kiiyēnchintooy Yēyiin. 13Mbo ng'eetaabiya, māchāktōōs ōnkēt kule kwāāchōboonu nyi kooy kule āruutoochook nteenee kwaakerektaat. Kwāāmāchē ātitiirook kuu yoo kyāātitiirē kōōrōōsyēk alak. 14Mākyoo āyēchi biiko tukul yiisyēēt, yoo kā Kirikiik nto choo mā Kirikiik, yoo sumānootiin nto choo māsumānootiin 15Kiyooto nyēē yēyoo amach miisin kule ā-āmwook nkakweek choo ōmiitē Rooma lōkōōywēk chēē kāroomēch. 16-Māāmuyoot a-amte lōkōōywēk chēē kāroomēch kuuyu chooto ku kāāmuukēywēēkaab Yēyiin chēē yēyē /kiiraraach chii ake tukul nyoo kēēyēnchi kutoowunēē Yuutayeek nto mii yoo kookeer choo mā Yuutayeek. 17Āmwooyē kuu nyooto kuuyu iboorunēē :Yēyiin lōkōōywēchoo wōlēē māchāktōōs kuyeyta :biiko sukuchurta yoo keekaasee keey inee baateey. Kuu yoo /kikeesir kule "Nyōōru soboonto :chiito nyoo churtooy kukeekaasee keey Yēyiin." 18Kōōkōōboor :Yēyiin ng'wooninto kuchōōnēē barak kutākyinē biiko choo -mēēywēyē inee āk choo kibrōkōsiis choo kiikutubēē rōkōsng'waa ng'ālyoontēētaab manta. 19Āmwooyē kuu nyooto kuuyu inkēt :biiko wōlēē wuu :Yēyiin, kuuyu kisimkōōboorchi keey :inee icheek ām kēēli. 20Kuchakee /kēēyēyē kōōrēēt, kiiboorunēē :Yēyiin kāāmuukēywēēkyii bo kibchuulyo tukuuk choo kiikuyey ānkōōboorunēē tukuuchooto wōlēē wuu :inee, ānkoo -/mākēēkāsēē inee koonyay āk nkicheek kāāmuukēywēēkyii. Kunyoo, māmii :wōlēē tuuktooy keey :chii. 21Āmwooyē kuu nyooto kuuyu ānkoo kiinkēt :icheek Yēyiin, mānēētōrōōr nto kubirchi mbo kōōnkōy, nteenee kiyēk buch :ng'oomnātēēng'waa ānkutubākiis :kāāsōōtēywēēkwaa ām bēērbēēryēēng'waa. 22Yoo kiyibē keey kule ng'oomēch, kibērbēriitu. 23Kikutunkyinē :bichoo tukuuk chēē /kēēkusē /kiiwuuytēē biiko nto tāriitēk, tyoong'iik choo bēēsyētē āk choo ichuutēē keey ng'wēny kusiir yoo kātākutunkyinē Yēyiin nyoo bo lēbkēēyyēēt ākookoy. 24Kiyooto nyēē kiyey Yēyiin kwoosyi bichoo kōōbuurto muchastaab bōōrwoonikwaa sukuyēyē sikornateet ankunyeeree bōōrwoonikwaa. 25Kōōkuchuunnyēē :bichoo manta nyēbo Yēyiin ānkuwēēkyi keey ng'wiiynaneet kukutunkyinē tukuuk chēē kiyēyē :Yēyiin yēē kātākutunkyinē Yēyiin nkit nyoo itōrōōroot ākookoy. Kuwuuyiit nyooto. 26Kubo ng'aleechu tukul kookwaasta :Yēyiin bichoo kurub muchastaab bōōrwoonikwaa nyēē miyaat miisin. Kookubakaakta mbo :kooruuk saanikwaa ankoomut keey nkit. 27Ām kēēlto nyēē wuu nyooto, kookutay :nkicheek murēnik kōōbuur kuu wōloo māchāktōōs :murēno kōōbuurtooy āk koorkēēnyii ankutoorta :muchas kumach murēnēēt ake. Kookusikoraat murēnik alak kut neennyi /kōōkiitiilchi kule +/mākiing'woonchi kurubta keey āk rōkōsoo. 28Nto subak kuuyu manaacham :bichoo kurub ng'oomnānēētaab Yēyiin nyēbo man, kuchururchi icheek :Yēyiin kōōsōōtē kāāsōōtēywēēkaab rōkōs kuyēyē ng'al chēē māyēmāksē kuyēyē. 29Kiikoolaambuuch bichu :miyootyēēt nyēē wōō kuu: choolwook, muchas āk rōkōs. Ituuyiityinē keey moon, rumiisyē, yēyootē wōōrōōryēēt, ibērbēēriisyē ānkunyēērootēē ng'al. Yēyootē seemseemnyeet, 30kung'āloolootēē alak nyēē miyaat, kutāyē Yēyiin, āwēēsēch, āng'oonyēch ānkung'āsē keey. Sākāyootē kēēlwookik chēē kayeyee rōkōs, ānkukōchōnkyinē sikiikwaa. 31Bērbērēch :bichu, /āmākiikoosēē keey, āmāchāmē chii, āmāriirēē chii. 32Ānkoo kōōnkētē :icheek kule kiikumwooy :Yēyiin kule chii nyoo yēyē ng'al chēē wuu choo kunyoolchinē :meet, mēēbērē tāsē :icheek taay baateey kuyēyē ng'aleechu nteenee ikoostooy mbo alak choo yēyē ng'aleechaata.
Copyright
Learn More


text:
Oromoonni biyyaa bahanii biyyoota adda addaa jiratan baayyeen, guyyaan isaa adda adda haata’u malee, bakkuma jiranitti Irreechaa Birraa barumaanuu haala o’aadhan kabajan.
Haawaasni oromoo as naanoo Diisiiis ayyaana baranaa akkuma duriiti kabajuudha karoorfataniis haala Irreechaa biyyaa irratti ummameen gaddi guddaan itti dhagahaamuu fi guyyicha namoota Bishooftu Hora Arsadeetti lubbuu isaanii dhaban yaadachuudhan dabarsuu isaanii dubbatan.
Hora Goina meerilaaitti argamuu, lake Artemensia jedhamu, han oggota dheeraadha bakka irreechaa itti geggeefamutti namoota argaman keessaa amma tokko dubisneerra.


text:
Daangaan Naayijeeriyaa fi Kaameruun Gidduu Guutummaatti Banamuun Milkaa'uu Dula Bokoo Haraami Irratiitii Mallatoo dha jedhame
Daangaan Naayijeeriyaa fi Kaameruun gidduu, eega waggoota sadii as, yeroo duraatiif, guutummaatti banamee jira. Kun immoo, duulli Bokoo Haraam irratti geggeessamu milkaa’uu isaatiif mallattoo tokko – jedhama.
Naayijeeriyaa fi Kaamerooniin bakka-ba’uudhaan, aangawoonni waa’ee Bokoo Haraam irratti mari’acchuuf walga’an akka jedhanitti, weerara gamtaa-humnoota biyyoota lameeniitiin daangaa qaxxaamuree Boko Haraam irratti geggeessamuun, haleellaan shororokeessummaa naannoo sanatti baay’ee gad-xiqqaatee jira.
Deemsi daangaa biyyoota lameen gidduu banuu, ka baatii dabre jalqabame milkaa’een, daangichi guutummaatti banamee jira – jedhan – jiloonni gam-lameenii


text:
Badde Yaa Habashaa!
Sabaabaru Moonaa *
Habashaa Kan aarsee gube garaa
Jawwar Maammadiin anis nan gargaaraa
Fagoo deemee karaa dheeraa
Aljeeraan qabee isaan waxaleeraa
Tuttuqa keetu nu dammaqsaa jira
Badde Yaa Habasha gudiin dhufeera
Gara sanaan Fidoo Eebbaatu jira
ABO’n keenya lola kunoo jira
Hidhaa diinaa isatu cira
Diinni hin dabartu bira
Hirkoon isaa dhugaa faajjii qabateera
Oromoon mo’uuf guyyaan dhiyaateera
Habashaa maladhu Jawwar murateera
Gama kaaniin Maammad Adamtuu jira
Asiin anuu jira isin gargaaraa
Hin baatu dhabdee karaa
Mala maltii gandarra jooraa
Turi amman mataa ishee koraa
Akka durii miti Oromoon murateera
Taaddasaa Birruu goota salaalee
Argaa habashaa jibbe ijaan ilaalee
Gadheen wajjin nyaate erga itti malee
Maammoo Maazmir dhiisee barumsaallee
Saba barsiisutti kutannoon galee
Gara-jabeessi habashaa fannootti baasee qalee
Gumaan isaa hin haftu ooltee bultullee
Jaalalaan diddee qawwee malee
Biyya koo nan bilisoomsa habashaa qalee
Guddinaa Tumsaa goota Wallaggaa
Oromoon rakkateera firaa kana argaa
Hundumaatti hime firaa fi alagaa
Rakkoo uummata keenya silaa isatu argaa
Osoo nama qabuu Caalaa fi Dagaagaa
Citee hafe kunoo akka margaa
Guddaa akka waaqaa sodaachisaa alagaa
Gaaddisa lammii muree saba kana argaa
Lafee isaaniituu kana dalagaa
Bilisummaan amma habashaa attam taatu egaa
Gufuun buqqisa Oromiyaa keessa deeme
Haftee guboo yoo argite atis natti himimee
Kan isaan qeexxa’anii muranii dame
Irrattan dubbachiisa Baaroo Tumsaa waamee
Goota lubbuu kenne dhugaaf hudhamee
Abiishee garbaa maaliif qoodame
Kana qofaa miti yoon maqaa waame
Hunduu arguuf jirtaam Oromiyaan bilisoomee
Abiishee Garbaa fi Agarii Tulluu
Gootota Oromoo homtuu hin caalu
Xaaliyaanii kan naasisu Oliiqaa Dingiluu
Gabroosachuu warra dhuftee isaa ciibsee qalu
Laggasee Waguu isaa yaabu tulluu
Walala dhugaa haa ba’u inni wal hin caalu
Oromiyaan keenyaa habashaan dhiisee haa galu
Seenaa hin dagannee aannolee harma muraa
Miniinlik harkas muree goodaanisi jira
Teedii Afiroo maal irraa geeraaraa
Isa nuti dhiifnee nu yaadachiisaa jiraa?
Erga jettee kottu dabareen kan keenyaa
Arraba kee murree afaan si keenyaa
Maaliif dhuftee dubbii keenyaa
Caccafaqnee sirra gadi teenyaa
Akka durii miti barrii keenyaa
Si qallee labsina bilisummaa keenyaa
Ani akkakee miti si qaluu hin barbaaduu
Na hin dhiiftuu taanaan ofirra siif hin gaddu
Sanyiin kee haa maseenuu lafa irraa haa badu
Ijii koo si hin argin dhabii waan qabdu
Diina hundaa ta’i firri si haa jibbuu
Oromiyaa irraa nyaattee Oromootti kan maltee
Ani fira jettee biyya keessa galtee
Fuutee hin baatu qabeenya hattee
Callisee si ilaallaan enyuun na seete
Eessa kee lixxaa Oromiyaa bilisoomtee
Ani Oromoodha Itiyoopiyaan narratti fe’amte
–
Falmataa Sabaaf Biyyaa
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- JAALALLI DHUGAAN KANAA?Dubartoota Gammachiisuuf Dhiirri Wantoota armaan gadii kana gochuu qaba jedha Obbo Gammadaa Olaanaa-Xiinxalaa, dubbisaa, waliif daddabarsaa!! - January 16, 2017
- JAALALLI DHUGAAN ISA KAMI?-AMALA moo FUULA waliin jiraatta?-Lati Hirpa Hunde - January 16, 2017
- DUBBISUUN DIRQAMA:XUMURA ABBOOTII IRREE:Gaafii Ummataa waliin Dhahanii Bira Darbuuf Yaaluun Essanuu Nama Hin Gahu!Baarentuu Gadaa Irraa/// - January 16, 2017


text:
Wiiliyaam Ruutoo buclhoota Keenyaa rakkoo filannoo bara 2007 Keenyaa irratti dhalatte ka bulchootii filannoo irratti wal dhabanii,dubbiin gara gosaa deebitee namii hadhee wal balleessee irratti himatan keessaa tokko.
Rakkoo suniin nama 1,200 dhumatee kuma hedduutti baqate.Manii Murtii Yakka Addunyaa Qoratu, International Criminal Court (ICC) Wiiliyaam Ruutoo fi pirezidaantii biyya sunii,Uhuru Kenyaataa dabalee nama hedduu dubbii suniin himachaa bahe.
Uhuuruun dubbii sun akkuma itti bahettu yajalaa bahee amma ammoo Ruutoo fi gaazexeessaa Keenyaa Joshua Sang dubbii isaanii laalee nagaan gadi dhiise.
Akka abbaan seeraa dubbii sun laale jedhetti manii murtii waan jara suniin hiamtu irratti hina arginee jedhe.
Jarii himatan lamaanuu duruu balleessaa sun keessa akka hin jirre mormachaa bahe.
Dubbii isaanii ganna sadii turte.Akka jarii dubbii mure dabalee jedhetti abukaatoon ragaa quubasaa jara kanaan himatan hin dhiyeeffannae.


text:
Bariisaa Fulbaana 3, 2016, mana hidhaa Qilinxoo, kan dangaa Finfinneetti argamuu, keessatti dhukaasni jiraachuu ijaan-daawwattoonni gabaasan. Kanaan boddee, manni hidhaa guddaan kunuu gubachaa jiraachuun itti aane. Ibbiddi kunis goblaa mana hidhaa kana kan tika hundarra ol’aanaa ta’een tikamu, kan hiddhamtoonni siyaasaa haga murtii eeggatanitti itti tursiifaman, guututti barbaadeesse.
Aanga’oonni biyyattii namni 23 galaafatamuu hogguu karaa dubbi-himaa isaaniin yeroo ibsan maddeen biroo ammoo lakkoofsi kuni 60 akka ga’u gabaasan. Manni hidhaa Qilinxoo hidhamtoota hamma 3,000 ga’an keessummeessa, kan hooggantoonni mormitootaa bebbeekkamoon akka Baqqalaa Garbaa fi jaallan isaa faati keessatti argaman.
Lubbuun namaa haala sukanneessaa akkanaatin du’a hin oolle mudachuun qalbii nama cabsa. Akkaataan mootummaan waan mudate kana itti qabaa jiru ammo caalattuu kan aariin nama haqqisiisu. Erga balaan kuni galee torbaan tokkoon booddes, eenyu akka lubbuun ibiddarraa baraaramtee fi kan hin dandamatin haala maaliin akka du’an wanni beekkame gonkuma hin jiru. Haadhotiin hidhamtootaa aantota isaanii barbaacha manneen hidhaa federaalaa tokkorraa kanatti irra erga marmaaranii/cehanii hoonga’aniin booda dadhabnaan, Roobii kan battalumatti, akka malee dhiphachuu irraa, gadda isaanii hiriiratti jijjiiruun: Reeffa firoota keenna kan du’anii nuuf laadhaa, ykn ammoo akka qunnamnee ijaan isaan agarru nu hayyamaa jechuun gaafatan. Qonyayyaa madaa irratti akka sooqidda dibuutti, deebiin isaan argatan isaanima keessaayyuu gariin hidhatti darbamuudha.
Hidhamtoonni Qilinxotti karri itti cufame hedduun sababa diddaa ummata Oromoo kan ji’oota kurnan lakkoofsiseen walqabate. Shakkii hin qabu, akka hidhamtoonni kunniin yeroo hedduu hidhaa kanarraa bilisa ba’uu fi maatii isaanitti deebi’anii makamuu dheebochaa turan. Shakkii hin qabu, akka roorroon gateettii ummata isaanii irratti fe’ame irraa hiikkamu abjoochaa turan. Garuu, hidhamtoota garii isaaniif, abdii fi abjuun isaanii sun ibidda haala shakkisiisaa ta’een qabate kanaan mana hidhaa dukkanaa, bakka isaan humna isaaniitiin humaa ofiif ta’uu hin dandeenyee fi ofis dandamuu hin dandeenyetti daaraa fi cilee ta’ee hafe.
Imala mile kumoota hedduu Qilinxoo irraa fagaadhee bakka jirutti, oduu gaddaa kana fudhachuu fi maatin hidhamtoota kanaa du’aa-jireenya foon isaanii beekuu dhabuun dukkana keessatti hafuu isaanii kun maal akka fakkaatu tilmaamuuf carraaqe. Bontuu Baqqalaa Garbaa dargaggeettii (shamarra) jagnaa fi onnattuudha. Yeroo maaybaasiilee oduutti dhiyaattu, gadda guddaa osoo baadhattuu of-jajjabeessitee onnee guutuun jabinaan, afaan guuttee dubbatti. Kanaaf Boontutti nan hinaafa ture. Yoo xiqqaate isiin carraa mana hidhaa dhaqxee ija isiitiin abbaa isii arguu fi itti dubbachuu waan qabduuf. Hireen isii kan itti hinaafanii miti; garuu haalli isiin torbaan kana keessa qaxxaamurte kan ani keessa jiraadhuun hidhata qaba.
Abbaan kiyya Baqqalaa Dawaanoo ti—nama mirga Oromoof jecha cinniinnatee qabsaa’u, kan maqaan isaa tarree qabsaa’ota bilisummaa Oromoo keessatti galmaa’e, waggaa 25 dura anaa daa’imaa achi-buuteen isaa dhabamte. Umrii kiyya guutuu abbaan akkaan jaaladhu lubbuun jiraachuu fi du’uu isaa osoo addaan hin baafatin guddadhe. Oduun achi-buuteen hidhamtoota Qilinxoo dhabamuu fi mootummaan maatiilee waan firoota isaanii mudate itti himuu diduun diilalluu guddaa keessatti na hambisee gadadoo daangaa hin qabneen na guute. Madaa fi aarii baroota hedduu of-keessatti ukkaamsee irra taa’uu natti malaase akka dhaamsa akka du’aatti irraa baqachaa ture tana akka barreessu na taasise.
Baroota hedduuf, namonni namni jaalatan irraa hidhamee bakka isaan itti hidhaman beekan heddu eebbifamoo fi carra-qabeeyyiidha jedhee yaadaa ture—yoo xiqqaate mana hidhaa dhaqanii daawwachuu waan danda’aniif. Firootaa fi maatiin firri irraa ajjeefamaniiyyu, taaziyaa taa’anii gadda ba’uu ykn xumura bifa wayii argatanii akka jedhanitti jireenya isaanitti deebi’uu dandaan. Ani ammo waan abbaa kiyyaa kan walakkeessa walakkaa jaarraa tokkoon boodas hiree fi achi-buuteen isaa wallaalame kanatti xumura itti argachuu waan dadhabeef, anaaf kuni madaa fayya hin qabnee fi kan keessaan nama dhoru wayii natti ta’aa jiraadha.
Abbaan kiyya Qilinxoo jiraachuu osoo beekee, anis akkuma maatiilee hidhamtootaa kan hireen isaanii osoo hin beekkamin hafe, waan inni keessa jiruu fi waan irra ga’e hubachuuf gara sanitti kaadha ture. Anis akkuma namoota garii reeffa abbaa kiyyaa naaf kennaa ykn jiraachuu isaa ragaa qabatamaan naaf dhiheessaa jechuun gaafadha ture. Garuu carraa san hin qabu.
Anis akkuma Boontuu fi maatiilee hidhamtoota hafanii naasuu dhaga’uu oduu gaddaa (mardoo) eeggachuu kan isaan keessa lufaa jiran san qoodadha. Hiree fi nagummaa nama heddu jaalatanii tokkoo beekuu dhabuun nama ajjeessa—kutaa fi kukkutaan. Baroota hedduuf, hubama qalbii kan waan biraa kamuu kan jireenya keessatti nama mudatu, heddutu anas mudate, irraayyuu ulfaataa ta’uu jaboo arge. Fageenni lafaa, miidhamni sun natti dhaga’amuu irraa na hin ittisu—abbaan kiyya yeroo ani hedduu isa barbaadutti narraa hatamuu isaa of keessatti dhukkubsisaa waan guddadheef.
Dukkanaa fi barbaacha waggaa 25 kanaan boodas, abdii qal’oo tan abbaan kiyya manoota hidhaa Itoophiyaa heddu kan lakkaa’amanii hin dhumne tokko keessatti argaminnaa laata jettu ammallee of keessatti kunuunsa. Kanaaf yeroo manni hidhaa gubatu, gidduu kana heddutu gubachaa jira, abdiin kiyyas waliin xooliga (kunturraawa). Akka waan abbaan kiyyaa fi hidhamtoonni isa wajjiin jiran bakka namni isaan quba hin qabnetti ibiddaan waddamaa jirantti natti dhagayama. Aara ibiddaa kan mana hidhaa gubatee, gara samitti ol kaatu yoon argu anis akka waan aaraan ukkaamfamee natti dhagayamee hargana. Mootummaan Itoophiyaa akkuma abbaa kiyya najalaa butee dhabamsiise fi ijoollummaa kiyya narraa dukkaneessee/balleesse, lubbuu isas dhaabataan ibiddaan waxalee ajjeessinnaa jechaa sodaadha; yaadda’as. Kanuma wajjiinis, gaafatamummaa safuu kan aanga’oota mootummaa madaala akkasumas gara-jabina wardiyoota mana hidhaa kan hidhamtoota ibidda qabate dhaamsuuf carraaqan rasaasaan akaa’an herrega sammuu keessa naannessuun ajaa’ibfadha. Kanas godhee, galaana yaadaa ka keessaa-baha hin qabne keessatti of-arga; humna kana oolchu dhabuun natti dhagayamee, yaaddoon na injifata.
Halkan waari’ee jira, kophaa kiyya siree keessa gangaladha, gaggalgala, garas dabaa garana deebi’a. Imimmaan narraa roobu goggoysuuf waldhaansoo wajjiin qabaa, abbaan kiyya yoo Qilinxoo jiraate hoo jedhee yaadaan of gaafadha. Jiraatus dhabus beekuu hin danda’u. Kanneen rasaasaan ajjeefaman ykn dhaabatatti osoo harka duwwaa ibidda itti qabate dhaamsuuf wixxifatanii isaan waxalamanii du’an keessaa innis tokko ta’uu dandaya. Nan yaada, erga dhabamee waggaan 25 waan dabreef, osoo Qilinxotti ibiddaan gubatee ykn akka dhawwaataan du’a isaatiin walitti dhufuuf achitti gatameeyyuu, akkamitti eennummaa isaa beekuun danda’ama jechuun of gaaf’a. Yaada kana hunda sammuu keessa tamsaasee, akka nama hirribaa ka’uu ta’a—akka nama musuussuu wayii keesaa baaragee akka bayyanatuu ta’ee anis maalif nama carraa gaarii qabu ta’ee reeffa isaa argadhee gaddaa fi miidhama waggaa 25 waliin awaaluu akka ta’u hawwa. Abdii faallaa abdii ta’e kana hiccittiin jireennaa kan ba’aa gadadoo fi yaaddoo kana narraa salphisee akka baadhadhee waliin jiraadhu na dandeessise.
Akka kophaa hin jirre nan beeka. Maatiilee heddutu jira kan dukkana fakkaataa akkanaa keessatti waggootaaf dallawni itti ijaaramtee jirtu. Of gaaf’a yeroo garii: akkamitti gadda kana moo’atan.
Abdii kiyyaa fi maalif akka abdiin natti bulu
Jireenya kiyya irra-guddeessaa fi murteessaan, boquu yaadaa fi yaaddoo abbaa kiyya kan achi-buuteen dhabamee keessatti badaa akkasumas jireeni mana hidhaa maal fakkaataa abjootaa guddadhe. Qullaa ta’uu isaanii itti baruu fi madda dhugaa akka hin qabne hubachuu irraa, oduu hamii daddabraa akka galaanaa guutaa gurra kiyya duuchu abdii guddaa naa kennuu erga dhiisanii bubbulaniiru. Gariin abbaan kee erga ajjeefamee yeroon isaa dheeraadha naan jedhan. Gariin reebicha hamaa irraa dhukkubsatee yaalii fi dawaa dhaba du’e naan jedhan. Abbaan kiyya nama kaayoo ofitti cichuu fi nama ejjannoo siyaasaa isaa irratti qabu hin daddaaqnedha. Yeroo tokko kanneen abbaa kiyya qaban gootummaa fi jagnummaa isaa dinqisiifatanii “goota akkanaa hin ajjeesnu” nuun jedhan jedhanii natti himan jiru. Kanarraa innis (abbaan kiyyas) tarii manneen hidhaa fagoo kanneen hidhamtoonni bebbeekkamoon akka Nadhii Gammadaa, Yooseef Baatii, Lammeessaa Boruu fi kkf ija hawaasarraa waggaa kornoota lamaa fi walakkaaf miliqsiifaman keessa jiraachuu hin dhabu naan jetti qalbiin. Guyyaa gaarii garii, kuni sarara abdii qal’oo takka naaf kenna—hangamuu kan akka ifaa halkanii bilic jettee doomtee dhaamtu taatus.
Yeroo garii carraa akka Boontuu Baqqalaa Garbaa fi ilmaan hidhamtoota Oromoo biraa qaban osoo qabaadhee hawwa: Carraa abbootii isaanii mana hidhaatti dhaqanii daawwa’achuu. Anis akkasuma godha ture osoo bakkuma inni itti hidhame, eessallee haa taatu, baree jiraadhee. Dhugumattuu, bira dhaqanii ijaan arguun natti hafee, lubbuun jiraachuu abbaa kiyyaa qofa osoo beekee silaa qalbii tiyya tan yaaddoo fi gaddaa-gadadoo isaatiin hururtee fi buttutte na tasgabbeessa ture—garuu silaan deega dubbiitii maal godhan!
Kanaaf Bootuu fi namoota biraa kan gadda afaan ittiin himan hin qabne keessa jiran kanniin waa jedheenii obsisiisuu kajeela. Garuu anuu waanuma na mudate kanaa fi maalummaa isaa akka itti ibsu hin beeku. Yeroo garii hadoodee humaa waa natti hin dhagayamu dida—akka waan onneen tiyya hubama qalbii fi gadadoo bara-baraa kan keessaa ba’uu hin dandeennen laambubamtetti.
Jireena baqaa, waggoota hedduu dukkana odeessi eessa-buuteen abbaa kiyyaa keessatti awaalame fi hamii akka xayyaaraa qileensa keessa balaliitu, kan gariin isii inni lubbuun ni jira jettu, kuun ammo lakki qaata du’e jettu, keessa jiraachuu giddutti isa jiraachisuu filadhe—abdii qal’oo takka ta laalaa (miidhaa) gaddaa fi gadadoo kana yeroofis taatu natti cabsitu.
Jireenni ani jiraadhe kuni, hangamuu fokkataa fi fokkisiisaa ta’u, guddinnaa fi hanqinna qabsoo ummatni Oromoo bilisummaa isaaf gochaa jiru bifa adda ta’e tokkoon akka hubadhu carraa naaf kenne qaba. Abbaan kiyya Dhalootni Qubee lugaama qabsoo harka ofiitti galfatee qabsoo fuuldura tarkaanfachiisaa jiraachuu argutti heddu ni boona ture. Ummanni Oromoo qarqara galaana hawwiin isaa kan bilisummaa, haqaa fi qixxummaa dhugoomtu irra ga’u isaatti heddu gammada ture. Guddinni ummanni keenna galmeesse wareegama lubbuu jagnoota hedduu fi jagnoota hedduu kan reebichaa fi hidhaan dararaa keessa jiraataniin dhufe—firii wareegama isaaniiti. Ilmaa-intala ka’ima kamiifuu abbaan isaanii guddaa-gudayya. Kuni anaaf raatuu ijoollummaa qofaa miti: Abbaan kiyyaa fi kanneen of-wareegan marti ummanni Oromoo miliyoona kurna hedduun lakkaa’amu hacuuccaa, achi-qabaa, fi moggeeffamummaa alagaa gabroomfataa jalaa bahanii jireenya nagayaa fi gammachuu akka jiraatan gochuuf waan ta’eef dhugumatti isaan namoota gurguddaa fi guddayyoota. Seenaa keenya kan dhiphinaa keessattis maqaan isaanii hogguu kan faarfamu—faayaa fi faarutu isaaniin male.
Kana, gorsi ani Boontuu fi maatiilee hidhamootnni Qilinxoo fi saniin alattis jalaa du’anii fi achi-buuteen isaanii dhabamee maraan ga’uu barbaadu. Gadadoo fi gadda sammuu nama naannessu kana keessatti, kan yoomillee ija keenya duraa nu baduu hin qabne wareegama keenyaan—kan maatiilee balaan hacuucaa fi dhiitama mirga namoomaa isaan mudatee maraan—qabsoon bilisummaa akka injifannoo gonfatuu fi waanjoon gabrummaa gateettii ummata keenyarraa bu’ee akka unkutaa’u sirritti hubachuudha.. Wareegamni hidhamtoota siyaasaa kuni gucaa fi hamilee dhaloota har’aa fi borullee ta’uun cunqursaa fi roorroo bifa hundaa akka hiddaan buqqisu dagachuu hin qabnu.
Guyya yeroon isaa ga’e, ekeraan namoota mirga Oromootif jecha lubbuu isaanii aarsaa taasisanii deebi’ee lubbuu horata—xiqqaatee xiqqaatee qalbii keenya kan gamtaa keessattis bara-baraan jiraatu. Ni deebi’u ilmaan tiyaaf, kan ar’a hin dhalfatin, fi ilmaan ilmaan isaaniif akka jagnoota akka fakeenyatti isaan faanaa hordoffiin isaanin maletti. Kanaafi kan qabsoo saba keenyatti daran cichuu fi xumura itti gochuu qabnuuf: micireen abbaa-irrummaa fi roorroon bifa kamuu qabnuu deebitee nu keessatti akka hin biqille hiddaan gogsuuf. Kana qofa gochuuni kan yaadannoo jagnoota keenyaa kabajinuu fi wareegama isaanii faaruun faaynuuf.
Qabsoon itti fufa! Faaruu fi ulfinni wareegamntoota nu dura dabran hundaaf yaa ta’u.


text:
Qabeenya Uumamaa Kunuunsuun Itti Gaafatama hawaasaa akka ta’e kan irratti ibsamee walgahiin kun waldaan kristaanaa Laalibalaa keessa jiran keessaa lama gara diigamuutti eega dhiyaatanii booda baasii qarshii miliyoona digdamaa oliin haroomfamuun ibsamee jira.
Muxannoo akkasii guutummaa biyyatti keessatti waliin ga’uuf maaltu ta’uu qaba? Ka jedhu qiyyaafata walgahii kanaa keessaa tokko ta’uun ibsamee jira. Walgahiin kun ituu hin jalqabamin dura ministriin dantaa alaa Yunaaytid Isteetes karaa jaarmayaa “World Monument Fund” jedhamuuf Doolaara kuma 500 kenneen waldootii kristaana Laalibalaa haaromsuuf akka oolu gochuuf dhaabatichaa fi ministeera eegumsaa fi kunuunsa qabeenyaa kan Itiyoophiyaa waliin walii galtee mallatteessanii jiru. Akeekii isaas qabeenya jiran dhaloota boriif tursuu akka ta’e ibsamee jira.


text:
Paartileen mormituu Ethiopiaa lama filannoo bara 2002 booda hidhaa fi dararaan miseensota keenya irra ga’aa ture erga gab jedhee booda irra deebi’uun itti fufee jira jechuu barreessaan warraaqsa fderaalistii dimokraasummaa Oromoo Obbo Baqqalaa Naggaa VOAf ibsaniiru.
Kanneen keessaa hagi tokko eessatti akka hidhaman illee hin beekamu jedhu. Obbo Baqqalaan maatii namoota hidhaman kanaa wabii godhachuun akka dubbatanitti miseensota isaanii kanneen turaniif yeroo filannoo bara 2002 paarlamaaf dorgomanii ka turan obbo Mulatu Shifarraa mana jireenya isaanii dhaquun sakta’anii argachuu dhaban jedhan.
Ijoolleen isaanii umurii 14 fi 15 bakka isaanii qabamanii mana hidhaa Gimbiitti hidhamuu isaasniis beeksisaniiru. Itti aanaan itti gaafatamaa waajjira congresa uummata Oromoo obbo Olbaanaa Leellisaas haaluma wal fakkaatu VOAF ibsuu dhaan qaama hawaasaa mara keessaa miseensonni keenya qabamanii hidhamaa jiru jedhan.
Gabaasa guutuu MP3 tuquun dhaggeeffadha.


text:
WASHINGTON,DC —
Atileetiin kun dorgommii Boston ta waan hedduun qaabatan moohachuun guddoo isa gammachiifte
Boston magaalaa Masachuuse ta ganna dabre nama dorogmmii maratooniitii dhufe jalatti bombiin awwaalani namii sadi itti dhumatee hedduun madaahe.
Dorgommiin Boston ta waldaan IAAF qopheessuu gugurdoo keessaa tokko. Warrii barana dorgommii tana qopheesselleen wantii dorogmmii tana irraa 'nu hambisaa hin jirtu' jedhee dorgommi karaatti baafate.Walumattu nama hujii nagaa eeguu kuma hedduutti dhufee nagumaan dhuamtte.
Atileetiin Amerikaa dorgommii tana moo’e Meb Keflezighi nama ganna 39ti Eertiraatti dhalatee amma kaalifoorniyaa Jiraata.KM 42 tana 2:08:37 moo’e.Namii itti aanee moo'e atileetii Keenyaati. Dubralleen atileetii Keenyaa Rita Jepetootti moo’e.
Meb moohannaan akkana jedhe:”Eegii bombiin asitti nama fixxee asittuu akkanuma deebihee dorgomee moohachuu fedhe.Nama harka naa dhaanutti na jabeessee na moohachiisee ani nama milkii dansaa qabu”
Namii kun gaafa gannii isaa 12 Amerikaa dhufee amma haadha warra isaatii fi ijoollee isaa sadeen waliin Amerikaa San Diyeegoo jiraata.
Dorgommii Boston tana bara hedduun duratti jalqabanii tana waliin marroo 118 dorgoman. Walumattuu warra barana moohatuuf badhaasa doolara kuma 800 lafa jira.
Gama kaaniin ammoo Itoophiyaa leenjisaa kubbaa miilaa haaraa Mariano Barreettoo Portugaalii filachuu hin ooltu.
Akka oduu gara garaa argannetti hujiin guddoon leenjisaa kanaa kilabii kubbaa miilaa Itoophiyaa waancaa Afrikaa ka ganna dhufu Morookootti taphataniif qopheessuu.
Leenjisaan kubbaa miilaa ka ganna 57 kun Gaanaa ji’a sagaliif leenjise kilaboota biyya akka Raashiyaa fi Awurooppaa fa leenjisaa bahe.
Taatullee ammatti Federeeshiiniin kubbaa miilaa Itoophiyaa filatamtu leenjsiaa kanaa irratti ammatti womaa hin jenne.
Gama kaaniin ammoo kilabii English Premeire League
Chelsiin taphattoota bebeekamoo sadii dhabuu fa dandeetti jedhanii sodaatan.Jarii sadeen kun David Luiz, John Terry fi Fernando Torres fa.
Fernando Torres kontiraatii kiyya ganna kana dhumachuu dandahaa jedhee gaazezaa Afaan Ispaanishiin bahutti hime.Nama kana kialbii Xaliynaa Internazionale
Euro miliyoona 50tiin bitachuuf jala maruutti jira.
Deevid Liyuus maanajera isaa Jose Mourinhoo guddoo walii galuutti hin jiru innillee waan deemmaa xaxachuuti jiru fakkaata.
Namii dhibiin Chesliin waan harkaa ufi dhabuutti jirtu fakkaattu ammoo Joon Teeriiti.Isallee Machestera Cityitti gaadachuutti jira.Tottenhamilleen Kiristiyaan Eriksen jabeeffachuu baannaan isallee kilabiitti bitachuuf itti falachuutti jira.
.


text:
1Nēē mii lētuun, paani kiimii kichoongʼiituuy :piich choo kiicham kutuup Iriin, kukwiintoochi keey :Yāwuutik choo kiingʼāloolēy kuutii Kirik ākōō choo kiingʼāloolēy kuutii Epuraan. Kiikwiintoochi keey āmu kiimwoorēy choo kiingʼāloolēy Kirik kilē /kusāsēy mōsōōkiikwaak /kēēchārēy āmiisyō. 2Kukuur nyuun :kāāyooytooyiik choo kii lēē taman nkōō ārēēny piich tōkōl choo kiicham kutuup Iriin akimwoochi kilē, "Mā pō man kēēmētēē :achaan kee-amta ntā keeneet ngʼālyoontoo Iriin akeecharta āmiisyō. 3Kunyuun oo tuupchēēnichooch, akwara piich tisap choo tookuunoot kilē /kiikiinyiriit Toomirmiir nyoo Tiliil akungʼōrōōmō, sikēētēē pichoochēē kipāyu ngʼaleechwēēchu. 4Sikēēkōōnuuchaan keey nkōō saayeet akee-amta ngʼālyoonteenyiin." 5Kipāypāchi :piich tōkōl ngʼaleechoochēē pō kāāyooytooyiik. /Keekwar Siteepaano, chiich nyoo tiirēē keey Yēēsu akiinyir Toomirmiir nyoo Tiliil. Walak choo kiikukwar ku: Pilip, Prokoraas, Nikanoora, Timoon, Parmeena ākōō Nikoolaas nyoo kiipō Antyookya, chiich nyoo kiicham ātēpuut chēpō Yāwuutik. 6/Kēēmuti pichoochēē kāāyooytooyiik. Kisoochi :kāāyooytooyik pichoochēē akuukonoor ēēruunēkwaak. 7Kuyāmu nyuun :ngʼālyoontoo Iriin kōōrēē akutas taay kuchaangʼiit :piich choo kiicham Iriin nkōō Chēērusālēēm. Kucham :tisiik chaa chaangʼ kuuran lōkōōy choo kāroomēēn. 8Kiipēēruur :Iriin Siteepaano nyoo kiitingʼēy kaamuuka nyoo ōōw. Kitoowu :Siteepaano ki-ir ngʼal chēpō kwōngʼuut akungʼuuti piich tukun chēpō kwongʼuut. 9Kiitoowu :piich walak kupōlchi keey nkōō Siteepaano. Kiikuurēē keey :pichoochēē "Piich chēpō sinakōōki choo /kiikeetyaayta." Kii Yāwuutik :pichu chēpō Kurēēnō ākōō Aleekisaantrya. Kiipkoonēē walak Kiliikya ākōō Eesya. 10Aku nyuun, kiimaamuuk :pichoochēē ngʼoroomnyoo Siteepaano āmu kii-ir :Toomirmiir nyoo Tiliil Siteepaano kungʼalaal nkōō ngʼoroomnyō. 11Kunyir kuut :pichoochēē piich walak kumwa kilē, "Kiikuteer kumwoorēy :Siteepaano ngʼal chaa raacheen akipō Muusa ākōō Iriin." 12Kii-ir :pichoochēē piich, kāāntōōy ākōō mpō koonēēt chēpō ngʼātuut, kuroochiituuy nkōō wōloo mii Siteepaano. /Keenam Siteepaano /akeemut ākōy kōōkwō. 13/Keemutu piich choo kiipa kuutoomchi ngʼal choo maa-ir. Kiimwoorēy :pichoochēē kilē, "Māmētooy :chiichi kungʼāloolēē nyaa ra akipō koonyoon nyi tiliil ākōō ngʼātuut chēpō Muusa. 14Kaakeeteer kumwoorēy :chiichi kilē syoorēy :chiichi /kukuurēē Yēēsu nyēpō Naasareet kōyi akuwal ātēpuut choo kiikōōnēēch :Muusa." 15Kiiroot :kōōkwoonoonēē tōkōl kiimii yoonēē Siteepaano. Kuuro kilē karkeey :tokochtiinyiin nkōō nyēpō malayka.
Copyright
Learn More