c: text/html

text:
Gabaasa Qeerroo magaalaa Najjoo Adoolessa 15,2014
Kanaan dura FDG magaalaa Najjoo keessatti gaggeeffameen ilmaan Oromoo magaalaa Najjoo keessatti qabamanii mana hidhaa Wayyaanee EPRDF itti jumlaadhaan guuraamanii hidhamuu fi dararamaa akka turan gabaasuun keenya ni yaadatama. Haaluma kanaan ammos Oromooti 60 adda durummaan qindeessitoota FDG ti jedhamnii yakkamuun hidhamanii reebichi hamaan irraan gahamaa jiraachuu gabaasi Qeerroo addeessa.
Oromoota 60 ol ta’an kana keessaa ammo Wallagga Lixaa keessatti akeeka ABO uumata barsiisuun FDG adda durummaan qindeesitaniittu sababa jedhamuun humna tikaa Wayyaaneen yakkamanii mana murtii godinaa kan magaalaa Gimbii irratti himataman. Kanneen keessas namoota 8 filuu dhaan galmee namootaa jalatti tarreessuun ragaa sobaan dhaddachi Wayyaanee yakka jira.
Akkaataa kanaa gadiitiin Wayyaaneen murtoo itti kennuuf jecha Oromoota kana irratti raga sobdoota irratti qopheessuun mana murtiitti dhiyeessaa jiran keessaa wal duraa duubaan:
1.Barsiistuu Yaadanii Malaakuu Garbaa.
Namoota ragaa ishee irratti bahan:-
1.1 Eebbaa Galataa Nagaasaa
1.2 Tamasgeen Gudduu Sadansaa
2.Barsiisaa Booranaa Gidduu
Namoota ragaa irratti bahaa jiran
2.1 Nigaatuu Dheeressaa Dhaabaa
2.2.Poolisii Tafarii Bantii Odu
2.3 Girmaa Saakkataa Hundee
3.Mitikkuu Nagaasaa Cammir-Barataa kutaa 11ffaa
Namoota Ragaa Irratti Bahaa Jiran
3.1 Poolisii Tafarii Bantii Oduu
3.2 Poolisii Iddoosaa Abdiif Eliyaas
4.Gammachiis Israa’el-Barataa
Namoota Ragaa Irratti Bahaa Jiran
4.1 Ifreem Bayyanaa Gammachuu
4.2 Geetachoo Addisuu Caalaa
4.3 Raggaasaa Dhaabaa Galataa
5.Lammeessaa Malaakuu Garbaa-(Shufeera)Obboleessa B/tuu Yaadanii
Malaakuu Garbaati
Namoota Ragaa Irratti Bahaa Jiran
5.1 Tasfaa Taaddasaa Caalaa
6.Taarikuu Ittafaa Galataa-Barataa
Namoota Ragaa Irratti Bahaa Jiran
6.1 Daani’el Aseffaa Birhaanuu
6.2 Jigaayyoo Tokkummaa Qumbii
7.Fiqiruu Tafarraa Dhaabaa-Dafqaan Bulaa
Namoota Ragaa Irratti Bahaa jiran
7.1 Alamaayyoo Negeraa Gobbuu
7.2 Abbabee Hiikaa Atoomsaa
8.Gaaddisaa Bayyanaa Qannoo
Namoota Ragaa Irratti Bahaa Jirabn
8.1 Dessaaleny Dhidhiitaa Waakkannee-Itti gaafatamaa dhimma
nageenyaa aanaa Najjoo Namootni maqaa sochii ABO faarsuu fi hojii dhaabaa hojjetaa jiru akkasuma nama ijaaraa jiru jechuudhaan himata irratti bananii gara mana murtii godinaa magaalaa Gimbii irratti deddeebisaa akka jiran gabaasni Qeerroo har’a nu gahe addeessa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Torture Abolition and Survivors’ Support Coalition yokaan TASSC ka jedhamu, dhaabbatni dararaa Addunyaa kana irraa dhabamsiisu fi namoota dararaa jalaa bahan gargaaruutti bobba’ee jiru baatii dabre kana, Waxabajjii 24-29tti as Waashington keessatti, walga’ii fi hiriira waamuun guyyaa yaadannoo dararamtootaa ka waggaa ayyaaneffatee jira. Waga’ii waamuu fi hiriira geggeessuu dhaa ala hoogganoota mootummaa Yunaayitid Isteetsii fi ka dhaabota addaa waliin haala itti dararaan biyyoota Addunyaa keessaa dhaabbatu irratti mari’ataa ture, jaarmayaan kun. AKka Jaarmayaan mirga dhala-namaa Amnestii Internaashinaal gabaasetti bara dabre kana biyyoota Addunyaa 141 keessatti dararaan dhala-namaa irratti geggeessame.
Kanneen guyyaa yaadannoo dararamtootaa Addunyaa as Waashingtoon keessatti geggeessamee irratti hirmaatan keessaa tokko kan Itiyoophiyaa keessatti dararaan irratti geggeessamuu irraa qaamni isaanii laamsha’ee barcuma konkolaatu (Wheelchair)n sosso’an, Obbo Huseen Ahmedi. Gaaffii fi deebii Obbo Huseen Ahmed waliin geggeessame dhaggeeffadhaa.


text: Mudde 30,2015 Godina Horroo Guduruu wallagaa Aanaa Amuuruutti Warraaqsii Fincila Xummura Gabrummaa (FXG)n daran Jabaachuun itti Fufe; Ajjeechaan jumlaa,hidhaa fi Waraanni Nurratti labsamee kaafamee hangaa Gaaffii mirgaa abbaa biyyummaa fi Master pilaaniin Finfinnee fi labsiin Magaalotaa oromiyaa Labsiin Haqamutti warraaqsaarraa takka duubatti hin deebinu jechuun Uummatni Oromoo Horroo Guduruu Aanaa Amuuruu gurraa haradhaa Warraaqsaa finiinsaa olan, haalumaa walfakkaatuu dheengaddaa Aanaa Guduruu Magaalaa Gabatee keessattis warraaqsii FXG jabachuun kan itti fufe yoo ta’uu, humnni waraanaa uummata jumlaan hidhuu fi ukkaamsee gara dabarsuu fi ajjeechaa yakka waraanaan uummata Siivilii irratti fudhatamu jabeessuun itti fufuun Uummatni Oromoo Magaalaa Kombolchaa, Magaalaa Fincaa’a fi Magaalaa suluula Finca’aa bakka warshaa sukkaraa finca’aatti humni waraana ittisa biyyaa uummata irra qubsiifamee halkanii guyyaa uummata dararaa jiraachuun gabaafame jira.


text:
Tafsiira Suuratu Ar-Ruum-Kutaa 11
Jireenyi tuni iddoo qormaataa waan taatef namoonni hundu takkaa qananiin takkaa immoo rakkoon qoramu. Kuni wanta keesso isaanii keessa jiru (haqiiqaa isaanii) ifatti baasa. San booda wanta isaanirraa mul’ate irratti hundaa’un jazaa argatu. Namoota keessaa nama yeroo rakkoon isa tuqxu gara Rabbii deebi’ee Isatti warwaatutu jira. Garuu akkuma rakkoon isarraa kaate fi qananiin Rabbiin irraa isaaf dhufteen, qananii argate kana waakkata. Rabbii rakkoo keessaa isa baasef galata galchuu dhiisee wanta fokkuu kan akka shirkii hojjata. Namni yeroo rakkoo fi qananii haalli isaa akkam akka ta’e aayaata armaan gadi keessatti of ilaalu danda’a:
“Yommuu namoota rakkoon tuqu, gara Isaatti deebi’uun Gooftaa isaanii kadhatu. Ergasii yommuu rahmata Isarraa ta’e isaan dhandhamsiise, isaan keessaa gareen wayii yoosu Gooftaa isaanitti waa qindeessu. Wanta isaaniif kennine waakkachuuf [kana godhu]. Qananii’aa! Gara fuunduraatti ni beektu.” Suuratu Ar-Ruum 30:33-34
Kana jechuun yommuu rakkoo fi balaan namoota tuqe, akka rakkoo isaan irraa kaasu Gooftaa isaanii qofa kadhatu. Garuu yommuu Inni isaaniif rahmata godhee rakkoo isaan irraa kaasu, isaan keessaa gareen wayii yoosu gara shirkii deebi’uun Rabbiin waliin wanta biraa gabbaru.[1]
Asitti rahmanni barbaadame faallaa rakkoo kan ta’eedha. Fakkeenyaaf, rakkoon nama tuqe hoongee yoo ta’e, rahmanni roobaa fi oomisha. Ammas, rakkoon dhibee yoo ta’e, rahmanni fayyaadha. Hiyyummaa yoo ta’e, rahmanni durummaadha.[2]
“Wanta isaaniif kennine waakkachuuf [kana godhu].” Kana jechuun qananii isaan qananiise waakkachuuf yoosu Gooftaa isaanii waliin waan biraa gabbaru. (Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa erga rakkoo namarraa kaase wanti namarraa eeggamu Isa qofa gabbaruun galata Isaaf galchuudha. Namoonni kunniin immoo Isaan ala wanta biraa gabbaruun galata Isaaf galchuu didu. Hojiin isaanii kuni hojii gantuu fi waakkanaa waan ta’eef itti aansun akkana jechuun itti zaate):
“Qananii’aa! Gara fuunduraatti ni beektu.” Kana jechuun yaa namoota! Qananii fi bal’inna addunyaa tana keessatti isiniif kenninetti fayyadamaa. Guyyaa Qiyaamaa yommuu fuunduree Gooftaa keessanii dhuftan, sababa Isatti kafartaniif adabbii cimaa isinitti bu’u ni beektu.[3]
Rabbiin ala wanta biraa gabbaruun (waaqefachuun) sirrii ta’uu ragaan agarsiisu hin jiru
“Sila ragaa wanta Isatti qindeessaa turan dubbatu isaan irratti buusnee?” Suuratu Ar-Ruum 30:35
Kana jechuun sila mushrikoota kanniin irratti ragaa ifaa fi kitaaba shirkiin isaanii sirrii ta’uu dubbatu buusnee jirraa? Jecha biraatin: Sila kitaaba shirkii isaanii deeggaru, mirkaneessu fi “shirkiin haqa” jedhu buusnee jirraa? Deebiin: kitaaba akkana jedhu homaatu hin buusne.[4] Asitti shirkii jechuun Rabbii olta’aan ala wanta biraa waaqeffachuudha.
Namoonni Rabbiin ala wanta biraa gabbaran (waaqefatan) ragaa shirkiin isaanii sirrii ta’uu ittiin mirkaneessan hin qaban. Ragaan sammuu fi shari’aa shirkiin isaanii soba ta’uu agarsiisa. Ragaan sammuu: samii, dachii fi wantoota isaan keessa jiran hunda kan uumee fi too’atu Rabbii olta’aa tokkicha. Homtu Isa waliin qooda hin fudhanne. Kanaafu, haqaan gabbaramu kan qabu Isa qofa. Ragaan shari’aa immoo: Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kitaaba “Shirkiin (Rabbiin ala wanta biraa gabbaruun) sirriidha.” jedhu gonkumaa hin buusne.
Qananiitti gammaduu, ergasii yommuu rakkoon nama tuqxu abdii kutuu
“Yommuu namoota rahmata dhandhamsiifne, ishiitti gammadu. Sababa wanta harki isaanii hojjateen yoo hamtuun isaan tuqxe, yeroma san isaan abdi kutu.” Suuratu Ar-Ruum 30:36
Gabroota Isaa qoruu keessatti seera Rabbii keessaa tokko wanta isaan gammachiisuu fi isaan gaddisiisuun isaan qoruudha. Yeroo garii sababa badii hojjataniin isaaniif adabbii akka ta’uuf wanta isaan rakkisu isaanitti buusa.
Yommuu qananii bu’aa rahmataa Isaa irraa ta’e isaan dhandhamsiisee, gammachuu of tuuluu ni gammadu. Kaafironni fi namoonni iimaanni isaani dadhabaa ta’e yommuu Rabbiin qabeenya, fayyaa fi wanta isaan jaallatan biroo isaaniif kennu, garmalee gammaduun of tuulu. Rabbiif galata galchuu dhiisanii nafsee ofii keessatti of dinqisiifatu, “Beekumsa fi tooftaa kiyyaan kana argadhe.” Jedhu. Ammas, haqa irraa of tuulu. Rabbii olta’aaf gadi jechuu fi ajajamu hin barbaadan. Namoota biroo irrattis of tuulu. Garuu yommuu sababa badii hojjataniin wanti jireenya isaanitti hammeessu isaan tuqe, yoosu abdii kutu. “Ammaan booda waan gaarii hin argadhu ykn rakkoon narraa hin deemu” jechuun abdi muratu.
Kuni haala namoota baay’eti. Faallaa kanaa, mu’mintoonni yeroo waan gaarii argatan Rabbiif galata galchu. Yommuu rakkoon isaan tuqxu immoo obsuun Rabbii olta’aa abdatu. Akkuma Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) jedhan: “Dhimmi mu’minaa ajaa’iba. Dhugumatti, dhimmi isaa hundi kheeyrii (gaaridha). Kuni mu’minaaf malee eenyufillee hin ta’u. Yoo wanta gammachisaan isa tuqe, ni galateefata. Kanaafu isaaf gaarii ta’a. Yoo rakkoon isa tuqe, ni obsa. Kanaafu, isaaf gaarii ta’a.” Sahiih Muslim 2999
Rabbiin nama fedheef rizqii bal’isa, kan fedhe immoo itti dhiphisa
“Sila Rabbiin nama fedheef rizqii akka bal’isuu fi dhiphisuu hin arginee? Dhugumatti, kana keessa namoota amananiif mallattooleetu jira.” Suuratu Ar-Ruum 30:37
Sila namoonni hin beekanii?: Rabbiin jireenya qormaataa keessatti isaan qoruuf jecha nama fedheef rizqii bal’isa. “Galata ni galcha moo hin galchuu?” Gama biraatin, obsa isaa, wanta isa ittiin qore keessatti Rabbiin irraa jaallachuu, osoo gara nama rizqii bal’iseef ija hinaaffitiin hin ilaaliin tola Isaa irraa akka isa duroomsuuf Gooftaa isaa kadhachuu isaa qoruuf nama fedhe irratti rizqii ni dhiphisa.[5]
Nama rizqii bal’iseef Gooftaa isaatiif galata galchu ykn galchuu dhiisu isaa ifatti baasuf rizqii bal’oo kennaaf. Nama rizqii itti dhiphisee immoo obsa isaa ifatti baasuuf rizqii itti dhiphisa.
“Sila…hin arginee?” Asitti gaafiin mirkaanessuufi. Kana jechuun namoonni dhimmoonni harka Rabbii azza wa jalla akka ta’an ni beeku. Inni nama fedheef rizqii bal’isa, ni dhiphisa. Kanaafu, yommuu hamtuun (rakkoon) isaan tuqxu akkamitti abdii kutuu? Ammas, yommuu rahmanni isaan tuqu, akkamitti of jajuu? Kana irra, dirqamni isaan irra jiru kuni Rabbiin irraa hikmaan (ogummaadhaan) akka ta’ee beekudha.
“Dhugumatti, kana keessa namoota amananiif mallattooleetu jira.”
Kana jechuun rizqii bal’isuu fi dhiphisuu kana keessa namoota Rabbiitti amananii fi ogummaa fi rahmata Isaa beekaniif mallattooleetu jira.
Rizqii bal’isuu fi dhiphisuu keessa Rabbiin azza wa jalla gabroota Isaa keessatti too’annaa guutuu akka qabu mallattoo agarsiisutu jira. Yeroo namni rizqii argachuuf karaa hunda hordofuu fi carraaqutu jira. Garuu kana waliinu, qabeenya baay’ee hin argatu. Rizqiin isatti dhiphatti. Gama biraatin, namoota keessa nama xiqqoma carraaqe qabeenya baay’ee argatutu jira. Kuni kan agarsiisu, dhimmoonni hojjachuu qofaan hin argaman. Hojjachuun sababa. Garuu kanaa ol fedhii Rabbiitu jira.[6]
Namoota amanan qofatu mallattoolee kanniin hubata. Akkasumas, isaan qofatu haqiiqa (dhugaa) rizqii bal’isuu fi dhiphisuu keessa jiru beeka. Namoonni Rabbii olta’aatti amanan “Rizqiin bal’achuu fi dhiphachuun fedhii Rabbiitin ta’a. Rizqii kan bal’isuu fi dhiphisuuf namoota qoruufi” jechuun amanu. Namoonni Rabbiitti hin amanne immoo rizqiin bal’achuu fi dhiphachuu sababa qofaan wal qabsiisu. Rizqiin bal’achuu fi dhiphachuun namootaaf qormaata akka ta’e hin beekan. Kanaafi, yeroo qabeenya baay’ee argatan of tuulu. Yeroo dhaban immoo abdi kutu.
Yeroo rizqiin namaaf bal’attu “Namni kuni Rabbiif galata ni galcha moo hin galchuu?” jechuun ni qorama. Yommuu rizqiin dhiphattu immoo, “Namni kuni ni obsa moo hin obsu? Murtii Rabbiitti ni gammada moo hin gammadu? Rabbiif jedhe haraamatti harka ni diriirsa moo of qabaa?” jechuun qorama.
Maddoota:
[1] Tafsiir Muyassar-fuula 408[2] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, fuula-201[3] Tafsiir Xabarii-18/499-500[4] Tafsiir Muyassar-408, Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, fuula-207[5] Tafsiir Muyassar-408, Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-15/162 [6] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, fuula-220-222


text:
Karoora qabamee jiaruun naannolee Afaar,Somaalee, Benishaangul Gumuz fi naannoo Gambeelaa keessa qonnaan bultoonni jiran lafa isaanii irraa kaafamanii bakka birootti geessamanii qubsiisamaa jiru.
Qonnaan bultoonni akka jedhanitti lafti mootummaan dirqisiisee irra nu qubsiise kun lafa gogaa, tajaajjila eegumsa fayyaas haa ta’u barnoota argachuun hin danda’amnee dha jedhu.
Mootummaan immoo bakka misaa ta’ettan isaan dabarsee jedha. Qabsaa’onni mirga namaa kanneen dhalattoota naannolee kanaa ta’anis mootummaan Ethiopiaa uummata ofii isaa kunuunsuu irra dachii isaanii abbootii qabeenyaatti hiree qonnaan bultoota rakkinaaf saaxile jechuun falmaa jiran.
Gabaasa guutuu MP3 tuquun caqasa.
Mootummaan Itiyoopiyaa Lafa qonnaa Hektaara miliyoona sadii Investerootaaf kennuf Karoorfate.
- VOA
Karoora qabamee jiaruun naannolee Afaar,Somaalee, Benishaangul Gumuz fi naannoo Gambeelaa keessa qonnaan bultoonni jiran lafa isaanii irraa kaafamanii bakka birootti geessamanii qubsiisamaa jiru.
Oduu
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
-
-
27-09-2022
Sirni Gubaa Masqalaa Finfinnee


text:
FRONT FOR INDEPENDENCE OF OROMIA (FIO)
Lakk : kwo-089-2016 Ref. No: fio-089-2016
Guyyaa,Amaj. 14,2016 Date : Jan. 14, 2016
“Qabsoon Ummata Oromoo haga Gaafin Abbaa Biyyummaa Saba Oromoo Guutuu Guututti Mirkanaayutti Cimee itti Fufa “- KWO/FIO.
Ibsa kallachi Walabummaa Oromiyaa –KWOn labsii OPDOn dhimma Master Plan Finffinnee ilaalchisudhaan baafte irratti kenne.
Labsiin fakkeessaa, burjajessaa fi gar- balleessaan dhimma Master Plan Finffinnee Ilaalchisee dhaaba maxxanttuu TPLF, OPDOn labsame gaafii Ummata keenyaa kan hindeebisnne waan tayeef qabsoon keenya haga gaafiin Saba Oromoo guutuu guututti deebisaa argatutti itti fufa.
OPDOn dhaaba mataa isaaf bilisummaa hin qabnne kan sonba TPLFn hafuura baasu akka taye Ummanni Oromoo tolchee beeka. Kana yoo jennu OPDO keeyssa saboontonni lammii isaaniif quuqaman hin jiran jechuu keenya miti. Dhaabichi akka dhaabatti bilisummaa mataa isaa qabaatee dhimmoota jireenya saba keenyaa fi biyya keenyaaf murteeysoo ta’an irratti murtii tokkollee dabarsuu hin dandayu jechuu keenya. Osoo OPDOn akka dhaabatti bilisummaa murtii ittiin dabarsu qabaate, Wayyaanen dhimma Master Plan Finffinnee kan OPDOn mataan isaan akka qaamaatti irratti mari’atee hin murteeyssin sababeefachuun sanyii duguuggaa (genocide) karaa waraana Agaazii jedhamun, daa’imman, dardarranii fi manguddoota Oromoo irratti raawwate akkasumallee hidhaa fi dararaa Oromoota kumaan lakkaayaman irraan gahaa jiru cal jedhee hin ilaalu ture.
Har’a erga mootummaan cubamaan TPLF lubbuu Oromoota 140 ol ta’an dhimma kana sababeefachuudhaan dhiiga isaanii dhangalaasee, Oromoota kumaan lakkaawaman qaama hir’isee, kumaa fi kitilaan mana hidhaatti guuree dararaa jiru keessatti OPDOn dhimmi Master Plan Finffinnee haqamee jira, mana keessanitti galaa jedhee labsa baasuun lubbuu ilmaan Oromoo kan sababa kanaa bahee fi dhiiga ilmmaan keenyaa kan sababa tokko malee dhangala’etti qoosuu irraa kan hafe hikkaa biraa hin qabu. OPDOn dhaaba ergamttuu TPLF kaayoo Wayyanotaa Ummata keenyarrtti raawwachiisun alatti aangoo gaafii Saba keenyaaf deebisaa ittiin kennitu hinqabneedha. Har’allee akkuma kaleessaa ajaja TPLF fudhattee ummata keenya sobuuf carraaqaaqun waan dhugumaan nama qaanesuudha. Ummanni Oromoo Kanaan booda OPDOn sobamee, saamicha qabeenyaa fi biyya isaa irratti Wayyaanotaan deemsifamu cal jedhee ilaaluu hin dandayu. Yeroo ammaa filmaanni akka Sabni keenya qabu biyyaa fi qabeenya isaa irratti abbaa tayee kabajaan jiraachuu yookaan osoo miga isaa falammatu wareegama kabajaa qabu kaffaluudha. Kanaan booda , Sabni Oromoo gadiaantummaa fudhatee sirna cunqursaa jalatti jiraachuun isa gahee jira. Tarkaaffin gootummaan Sabnni Oromoo xiqqaa fi guddaan, dhiiraa fi dubartiin, bahaa dhihaa, kaabaa fi kibbaa walwaamee ji’oota lamaan kana keeyssa fudhate ragaa qabatamaadha.
Kanaaf, dhaabbanni keenya kallachi Walabummaa Oromiyaa (KWOn) Ummanni keenya akkuma ammaan duraa wareegama baasaa turetti, qabsoo bilisummaa Saba Oromoo fi walabummaa Oromiyaa galmmaan gahuuf, hanga gaafileen haqaa kan armaan olitti tuqaman deebisaa bu’uraa argatanitti qabsoo itti jiru daran cimsee akka itti fuufu waamicha dabarsa.
- Dhaabni keenya KWOn gaafiin mirga hiree ufii mataa ufiitin murteeffachuu, Saba Oromoo, Sabaa fi Sab-lammoota Etoopia hundaaf gaafii haqaati jedhee amana. Hanga gaafiin mirga hiree murteeffannaa Saba Oromoo deebisaa hin argatinitti abbaan biyyuummaa Saba Oromoo gonkuma mirkanaayuu hin dandayu. Kanaaf, qabsoon keenya hanga mirgi hiree murteeffannaa Saba keenyaa guutuu guututti mirkanaayee abbaa biyya keenyaa fi qabeenya keenyaa taanutti akka itti fuufu waamicha dabarsina
- Waraanni qe’ee keenya keessatti Ummata nagahaa goolessaa jiru fi mana barumssaa keessa qubatee barattoota Oromoo goolessaa jiru, waraanni Agazii hatattamaan biyya teenya Oromomiyaa gadi dhiisee akka bahu gaafachuun qabsoon akka itti fuufu waamicha goona.
- Qaamotiin Saba Oromoo irratti lola sanyii duguuggaa (genocide) labsan qaama bilisaa ta’een qoratamanii haal duree tokko malee mana murtii addunyaati akka dhihaatan gaafachuun diddaan eegalame cimee akka itti fuufu yaadachiifna.
- Lafti Oromoo kan erga Master Plan Woyyaanee labsameen booda ta’e sana dura seeraan ala Ummanni keenya irraa buqqaafame abbootii lafaaf akka deebifaman gaafachuun, hanga deebisaan haqaa keennamutti qabsoon akka itti fuufu waamicha goona.
- Namootin Sababa gaafii Master Plan Finffinnee mana hidhaa wayyanotaa fi mooraalee waraanatti guuramanii fi walumaa gala hidhamtoonni siyaasaa hundi haal duree tokko malee akka gadi lakkifaman gaafachuudhaan mirga keenya guutuu guututti goonfachuuf qabsoon akka itti fuufu dhalli Oromoo keeyssaa fi alaan akkuma duratti tokkummaan mirga isaa akka falamtu waamicha lmmummaa ni dabarsina.
Oromiyaan Ni Walaboomti!
Amajjii, 2016


text:
Bitooteessa 31, 2016
]Abbaa Urjii tiin
Walakkaa Bar-dhibbee 20ffaa ykn Jaarraa 50ffa -rraa kaasee, qoonni hujii dubartii kan warraa akkuma jirutti jiraatee, isa hawaasaa keessatti ammoo, jijjiirama guddaa tu dhalate. Aadaan sirna barnootaa tan manatti ugguraa turte jijjiiramtee, dubartoonni, baayyinaan, mana barnootatti bobbahuu jalqaban. Haalli kuni, qooda bultii tan ganamaa, tan tajaajila manaa fii joollee, qonyee isaaniirraa odoo hin buufne, gumaata hawaasaaf laatan caalaa ol kaase. Garuu, qoonni gumaachan haa guddatu malee, mirgaa fii tabaroon warra, hawaasaa fii lammii keessatti qaban, bakkarraa sossoohuu didde. Kanaaf, aadaa, hoodaa fii safuun (laguun) haqaaramtee, ol-aantummaa dhiiraa irratti seereessuun qixxummaa waakkatte, jijjiiruuf mudhii hidhatanii wal’aasotti seenan.
Jaarraa 50ffaa –rraa kaasee, jijjiiramni dhufe kan haala jireenya dubartii qofa hin turre. Yaruma tana, bulchiinsa gabrummaa alagaa jalaa bahuuf qabsoon bilisummaa biyyootaa fii hawaassan hedduu keessatti, gabroomfatarratti qaanqee wa’laansoo facaasuu jalqabde. Haalli kuni, dubartoota biyyootaa fii hawaassan gabrooman keessa jiran qabsoo bilisummaaf lammiin godhan irraa qooda fudhachutti bobbaase. Gaafana, dirqamman durattii dirree waraanaa duubaan irratti bobbaahaa turaniin alatti, dhiira maddii hiriiranii dhaadannoo lallabuu bira dabranii, qabsoof zinnaara hidhatan. Akkuma dhiiraatti, manaa bahanii, diida galanii, dhagaa boraafatanii, duulatti bobbahan. Boombii ifitti caanceeysanii diina barbadeeysanii wareegaman. Kana malees, gandoota keessatti dhokotanii, biiflummaan, adawwii lafatti haran; Qaruutee tahanii, haxxummaa isaanii tiin, odeeyfannoo fii sirrii (iccitii) diinaa funaanan; Shashaqaxa dubartummaa tiin sobanii, nyaapha, illima kaayamteef keessatti guuran. Walii-galatti, dubartoonni, qabsoo riphee loltummaan sirna gabrummaa fonqolchuu keessatti, miseensummaan loluu bira dabranii, hoogganummaan lolchiisuun bilisummaaf wareegama barbaachisu warra kennu tahan.
Qabsoo bilisummaaf godhamtu keessatti, dubartoonni qooda fudhachuun, irree dura-dhaabbii cimsitee, gabroomfatatti hegeree dukkaneeysite. Jaalalti dubartoonni biyyaa fii lammiif qaban, tooftaa sirna bulchiinsa isaa umrii ittiin dheereeffatu, tan lammii lammiin gabroomsuu fii basaasuu, qaawa duraa dhiphifte. Murannoon dubartoonni jibba roorroo tiif qabaniis, tan gunaa fii aangoon injifatamtuuf tahuu didde. Tanaan achittiis, dubartoota qabsaawota, haala adda-addaa tiin harka isaa seenan irraa tumaa fii araraasa fedheen iccitii keessaa baasuun, karoora fiixa hin-baane itti tahe. Dimshaashatti, haalaa fii amalli qabsaawummaa dubartii, gabroomfataaf dhukkuba sammuu tahe.
Axeerarriif, dubartoonni, haala armaa oliitti, qabsoo bilisummaarraa qooda fudhachuun, biyyoota Aasiyaa, Ameerikaa Kibbaa fii Afrikaa keessatti, kufiinsa sirna gabrummaa saffisan. San keessa, seenaa dirree qabsoo keessattiis jijjiirama guddaa fidan. Gootummaa akka durattitti dhiirummaan madaalamuu hanqisan. Gariin, lammii isaanii fii diina birattiis mallattoo qabsoo bilisummaa tahan. Gariin, inumaa san bira kutanii, guutuu adunyaa keessatti faajjii qabsoo fii diddaa roorroo tahuun beekkaman.
Haala armaa olii kanaan, qabsoo bilisummaaf godhamte keessatti, gootummaa fii murannoon, lammii biyyaa bira taree hawaasa adunyaa keessatti, maallatto diddaa gabrummaa tahuun dubartoota beekkaman keessa takka, Jamiilaa Boohiirdi. Jamiila, qabsoo hidhannoo ummanni Algeeriyaa (Jazaa’ir), bulchiinsa gabrummaa Faransaayii jalaa bilisoomuuf godhan keessatti, qabsooytuu haalaan beekkamte. Jamiila, xiqqeenyaan jaalala qabsoo bilisummaa tiin boojihamtee, mana barnootaa keessatti, dhaadannoo “Faransaayiin haadha teenya!” jettu, “Algeeriyaan haadha teenya!” jettutti bakka buusuun, bulchiinsa gabrummaatti finciluu jalqabde. Gocha isii kanaaf bulchiinsi mana barnootaa daddeebi’ee adabullee, dhaadannoo akka jattu barbaadamu afaanii baasuu dadhabe.
Fincilli diddaa gabrummaa kan joolummaan Jamiila qaadhimate, gashantummaan, sab-boonota maadhee lafa-jalaatti jaaramaniin walitti hidhe. Bara 1954 keessa akka addi bilisummaa Front de Libération Nationale (FLN) ja’amu dhaabbateen, umrii kudha sagalitti, miseensoomte. Akka dhaabni kuni kaayoo dhaabbateef fiixa baasuurratti bobbaa jalqabeen, daandii loltoonni Faransaayii irra deemanirratti boombii awwaaluun, diina galaafachutti seente. Gaafa dhaabni damee Fedayeen (warra bilisummaaf if wareegu) dhaabuuf miseensota keessaa warra haala kanaaf if qaadhiman gaafate, Jamiila murattuu duraa taatee if galmeessite.
Amajjii 26, 1957, mana dargaggoonni Faransaayii kanneen dirqama biyyaa “Military Service” -iif Algeeriyaa dhufan itti bashannanan dhokottee seentee, boombii yaroon dhukaatu dhooysitee baate. Boombiin isiin keesse loltoota kudha tokko ajjeeftee baayyee madeeysite. Ajjeechaa fii madaan alattiis, bakkaa fii haalli gaaga’amaa, waraana Faransaayii fii nafxanyoota Algeeriyaa keeysa turan maratti shoorarkaa gadhiise. Gocha isii kanarraa kan ka’e, maqaan isii beekkamee, qabsaawota haalaan barbaadaman keeysaa tan angafaa taate. Kanarraan kan ka’e, qaruutee Faransaayii tiin, halkanii-guyyaa adamamtee, Caamsa 09, 1957, waraanaan marfamtee, dhukaasa walitti bananiin madooytee harka diinaatti kufte. Qabamtee yaroo karaa mana hidhaa deemaniin, kani madooytee jirtu, afaaniin callisuu diddee, hamma mana hidhaa ol naqanitti, “Jazaayirna!” “Algeeriya teenya!” jettee lallabaa turte. Yaroo tana, isii malees, karaa irraan deemaan irra ummanni turaniis, dhaadannoo isii jalaa bowwaasaa turan.
Akka Jamiila mana hidhaa geeyfataniin, haluu bahuu fii iccitii irraa arkachuuf hamma dandayan cafaqan. Tumiinsaan dhiiga hedduu irraa yaasanii dhukkuba amenorrhea ja’amu kan laguu dubrtii hanqisu ykn gufachiisu mudan. San malees, miila mirgaa irratti ajjeesan. Korreentii itti diranii harmaa fii dhanna hormaataa waadan. Garuu, araraasa kana hundaan Jamiila afaanii sirrii takkallee baasuu dadhaban. Yaroo tuman, waan isaan dhagayuu fedhan dhiiftee, dhaadannoo isii tan gaafa joollummaa tiin gurra duuchiti. Diinni Booddee, Adooleeysa 16, 1957, warri biyya isii irreen qabate, shororkeessitummaan baannatee, du’a itti murteessee, ajjeechaa isii tiif Bitooteessa 07, 1958, ballamate. Jamiila, diina du’aan yakkeen, “akka du’a narratti murteessuuf jiraattan niin beeka. Ammoo hin irraanfatinaa, ana ajjeesuu dhaan, biyya teeysan keessatti bilisummaa halaakuun alatti, Algeeriyaa bilisaa fii walabaa tahuu hin hanqiftan,” jette.
Oduun Jamiila du’aan yakkamuu, onnee tarkaanfattootaa fii sab-boonotaa fudhattee, adunyaa sossoofte. Magaalota gurguddoo biyyoota addunyaa keeysatti hiriira walitti dhaabbateen, dhaadannoo isii “Algeeriyaan tan ummata Algeerriyaa ti!” bowwaasifte. San biratti, dhaadannoo “Save Djamila Bouhired,” “Jamiilaa Boohiird dandamachiisaa!” jattu lallabsiifte. Tarkaanfiin, maqaa Jamiilaa adunyaa hunda keeysatti beeysisuu bira dabree, suuraa fii fuula isii mallattoo qabsoo bilisummaa godhe. Gochi kuni, hoogganoonta biyyootaa kanneen akka, Presdantii Misraa Jamaal Abdunnaasir, kan Hindii Jawaharlal Nehru fii Abbaa Bokkuu Soviet Union Nikita Khrushchev, mootummaa Faransaayii dura magantaa dhaabe. Dura dhaabbiin adunyaa mara keessaa itti xiyyeeffatte mootummaa Faransaayiirratti dhiibbaa fidde. Guyyaa ballama ajjeechaa, murtii hujiirra oolchuuf onnee itti dhabdee, ji’a itti aanu, Caamsaa 18, 1958, adaba ajjeechaarraa hidhaa umriitti jijjiirte. Ajjeechaan Jamiilarraa hafuun, tarkaanfattootaa fii sab-boonotaa adunyaa mara gammachiise. Jamiila ammoo ni naasise. Hoggaa jijjiirraa murtii dhageesse, “Hidhaa umriirra du’a naaf wayya. Silaa na ajjeesanii, laalaa narra gayaa jirturraa hara na baafachiisanii,” jette.
Haalli Jamiilaa fii kan biraatiis qabsoo bilisummaa itti finiinsee, Faransaayiin Jamiila mana hidhaa Algeeriyaa keessatti taraaduu dadhabee, dhuma bara 1958, gaashiree guddoo biyya isaa magaalaa Reim ja’amtu keessaa qabu fidate. Maayyiirratti, wal’aansoo diddaa gabrummaa irra aanuu dadhabdee, bulchiinsa gabrummaa baroota 132-a booda, Algeeriyaa gadhiisuu murteeffatte. Yaroo tana, waraanaa fii hortee nafxanyoota isaa kenneen Jaarraa sadiihii fii Gadaa tokkoo cinaa biyya san keessatti wal-horan nagayaan baafachuuf, jalqaba bara 1962, qabsaawota (FLN) waliin marii jalqabe. Marii tana keeysa, Jamiila, akkuma dhaadachaa seentetti, “Algeeriyaan tiyya!” jechaa, mana hidhaa Faransaa keessaa baate. “Murannoon Jamiila bilisummaaf qabdu, qabsoo diddaa gabrummaa tan Bar-dhibbee 20ffaa tiif fakkii dha” ja’amee, seenaa diddaa gabrummaa keessatti galmeeffame. Jamiila, umrii 81-n akkuma gaafa joollummaatti, ammallee, lammii isii tiif aanaannachaa jirti.
****************
Madaaluma olii tiin, dubartiin asxaa diddaa gabrummaa Jaarraa 50ffaa taate Leeylaa Khaalidi. Leeylaan, umrii waggaa sadihiitti, bara 1948, warraa waliin biyya isii Falasxiin irraa Lubnaanitti baqachuu dirqamte. Biyya baqaatti, umrii 15-tti, dhaaba Arab Nationalist Movement (ANM) ja’amu kan bara 1967-tti, Popular Front for the Liberation of Palestine (PFLP)-tti jijjiirametti miseensoomuun qabsoo bilisummaatti seente.
Hagayya 29, 1969, umrii 24-tti, jaallan waliin, xayyaara Ameerikaa kan Roomaarraa gama Ateens (Athens) deemaa jiru boojihanii, imaltuu isaarraa maqee, karaa Dimishq (Damascus) akka deemu godhan. Leeylaan iddoo dhaloota isii kan daa’imummaan keessaa baqatte samiirraa gadi laaluuf, xayyaarichi, biyya Israa’el magaalaa Haifa gubbaa akka bararu goote.
Bobbaa boojii xayyaaraa booda, suuraan Leeylaa tan isii Kilaash (AK-47) qabattee, imaamata bifa adii fii gurraacha walkeessa qabu matatti hagooggatte agarsiisftu, adunyaa keessa facaate. Yaroon san, yaroo dubartoonni Oroppaa fii Ameerikaa keessatti hiriira walitti dhaabbateen mirga wal-qixxuumaa falmachaa turani. Suuraan Leeylaa qawwee waliin agarsiiftu, dubartoota kanatti onnee dabalte. Kanneen mirgaaf qabsaawaa jiran malees, miliyoonota dammaysitee wal’aansoof hiriira galchite. Haala kanaan, yaroo gabaabduu keessatti, Leeylaan, murannoo ummanni Falasxiin diddaa gabrummaa tiif qaban adunyaa beeysisuu bira kuttee, wal’aansoo dubartoonni mirga wal-qixxummaa tiif godhaa jiraniif asxaa taate.
Adunyaa keessatti beekkamuun, Leeylatti, dirqama akkasii kan biraarratti bobbahuuf gufuu itti tahe. Gufuu irraan tarkaanfachuuf, oppiraasiyoona funyaanii fii mallaa tan yaroo jahaa tiin uunkata fuulaa if jijjiirte. Leeylaan, innaawaa jeeynummaa, yaroo oppiraasiyoona godhamtu, banjii coraa hadoochuun laalaa irraa hanqisu fudhachuu didde. Haala oppiraasiyoonaa, “Kaayoo dantaa tiyyaa olii fii irra kabajamtuu, kaayoo dhimmi dhunfaa hundi irraa gad tahuun qaba,” yaada ja’uun ibsite.
Akka fuulli sabateen, Birraa 06, 1970, xayyaara Israa’el kan Amastardaam irraa gama Neew Yoork bararuuf saganteeyfate boojihuuf, jaala tokkoo waliin, yaabbatan. Walakkaa amnaatti, iddoo warri xayyaaricha oofan jiran seenuuf, lameeniin hulaa itti dhadhawan. Leeylaan, boombii harka qabdurraa, ilkeen lilmee buqqaaftee, akka hulaa bananiif warra oofutti lallabde. Yaroo tana, Komandoon Israa’eel xayyaara keessaa, duubaa dhukaasa itti bananii jaala biraa kuffisan. Isiin mataa dhawamtee, akkuma boombii sanacha keessaa qabdutti qabamte. Maalif akka boombii gad hin-dhiisin yaroo gaafatamtu, “qaceelfamni naaf kenname, warra oofu ittiin sodaachisuu malee, xaayyaricha barbadeessuun lubbuu namaa galafachuu hin turre,” jette.
Haala san booda, xayyaarri iddoo itti deemurraa maqee, biyya Ingiliz magaala Landan qubate. Achitti, Leeylaan mootummaa biyyaatti kennamtee, shororkeessitummaan baannatamte. Kanarratti, Leeylaan, “Een tu shororkeessummaa qe’ee teenyatti habaqaale? Gariin alaa dhufee lafa teenya fudhatee, humnaan irraa nu oofee, goorannoo keessa akka jiraannu nu dirqe. Shororkeessummaan tana natti fakkaata. Shororkeessummaa tana dura dhaabbachuu fii miidhaa isii hanqisuun qabsoo ja’ama.” Jette.
Akka Leeylaan mana hidhaa seenteen, oduun qabamuu isii daftee magaala keessa facaatee, ummanni daawwachuuf itti yaa’an. Foolisoonni waardiyaa isii dhaabbatan, kabajaa fii jaalala qabaniif ibsaniif. Odoo akkasitti jirtuu, walii-galtee jijjiirraa hiidhamtootaa tan mootumma Ingilizii fii dhaaba isii jiddutti godhamteen, Onkololeessa 01, bara 1970, hidhaa guyyaa 28-i booda, gadhiifamte. Leeylaan, yaroo tanatti nama umrii 71 ti. Akkasumaa waliin, ammallee, akkuma gaafa shamarrumaa sanitti, bilisummaa lammii tiif anaannatti.
****************
Akkuma Algeeriyaa fii Falasxiinitti, Oromiyaa niis, sossooha qabsoo bilisummaa isii keessatti, dubartoota jeeynummaan isaanii hoonga hin-qabne, kanneen murannoon qabsoo bilisummaa tiif qaban mallatto diddaa gabrummaa isaan godhu heddu qabdi. Haala kanaan, qabsoo hidhannoo bilisummaatti joollummaan makamuun, araraafama bahaa-bu’ii dirree qabsoo malees miidhaa harka diinaatti mudatteen odoo hin daddaaqamin, kaayoo ganamaatti cichuun, lammii bira dabree diina birattiillee mallattoo qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa tahuun, dubartiin jiruun farfamuun malte, Aslii Oromoo (Mahamaadi) ti. Asliin, akkuma Leeylaatti, umrii 15-tti, gashantummaan, biyya baqaa keessatti, wal’aansoo bilisummaa tiif if qaadhimtee, bara 1983 keessa, Jabuutirraa Soomaaliyaa dhaquun qabsawota Abba Bilisummaa Oromootti makamte.
Bara 1987 keessa, humna itti dhufte ifirraa ittisuuf, lola biyya alagaa keessatti godhaniin, qaataa harkiftee shurufkaa baarudaa shittoo godhachuu jalqabde. Bara 1989 jila qabsaawotaa kanneen Kora Adda Bilisummaa Oromoorratti arkamuuf dirree qabsoo Dhihaarraa dhufan waliin odoo karaa biyyaa ol deematuu, Diida Waaled keessatti, lola dagutti itti banameen madooytee, harka diinaa (Dargii) seenuu mudatte.
Akka harka isaanii seenteen, diinni, daree kophaa naqatanii halkanii fii guyyaa cafaqutti seenan. sirrii dhaabaa barbaacha, harka duubbeetti hidhanii, mataa gadi rarraasanii, bishaan keessa cuuphuu fii faantarratti feestaala baysuun lubbuu itti guraaran. Asliin, kani, miidhaa jaraa malees, rasaasa qoma keessa jiruun araraafamaa jirtu, abdii kutattee, akka isaan fedhan tahuuf didde. Ilkee ciniinnattee, madaa rasaasaa fincaan isii tiin wal’aannachuuf tattaafatte. Gaafa kaan, maduma tanaaf akka mana yaalaa geeyfamteen, hidhaa waggaa lamaa booda, gargaarsa namaa tiin, diina harkaa baate. Diina jalaa akka milyxeen, warra bira, Daaroo Labuu, dheeyxee, yaroo xiqqoof boolla keessatti hadhaadhiyyamtee, akka khabsatteen, kaayoo isii tan ganamaatti deebite. San booda, Waraana Bilisummaa Oromoo keessatti loltee lolchiisuun, gootummaa qixa hin-qabneen beekkamtee, caasaa hooggana waraanaa keessa ol loohuu jalqabde. Isii akkanatti jirtu, madaan duraanii itti hafrooytee dhiiga tufsisutti seente. Isii wal’aansa kanaa tiif, iddoo manni yaalaa itti arkamu dhufteen, taraa lamadaa tiif, diina (Wayyaanee) harka seenuu mudatte.
Wayyaaneen, Aslii, mana hidhaa Huursoo, bakka yakki keessatti hojjachaa jirtu, dhaloota lammii Oromiyaa kanneen dhufaa-jiraaniin itti gaafatamuuf jiraattu, geeyfatte. Achitti, miidhaa waraanni Faransaayii Jamiilarraan gayan daraniin araraafte. Wanni bira hanqatee, waggaa tokkoo fii baatii sagal mana fincaanii ajaawaa keessatti hiite. Huursotti, araraasuu malees gunaan sobdee akka barbaaddu irraa dhabnaan, mana hidhaa Zuwaay geeyfatte. Zuwaayittiis badii dhala namarratti hojjatamuun hin malleen hadhaa-lubbuu agarsiifte. Akkasumaa waliin, afaan Asliirraa, “ani miseensa hawwisoo ti malee, tan waraanaa tii miti. ABO fii WBO irraa hiis waaniin beeku hin-qabu,” malee waan biraa dhabde.
Asliin, hidhaa murtii hin qabneen, Zuwaayitti waggaa torba akka araraafamteen, “murtiin barbaada!” jechuun, midhaan nyaachuu didde. Yaroo tana, Wayyaaneen, shororkeessitummaan baannattee, mana murtii isii dhiheeysite. Dhaddachi mana murtii Wayyaanee, hamma dandayu dubbii lafarra harkisaa bahee, maayyiirratti, hidhaa bara 13 booda, ragaa qabatamaan alatti, du’aa itti murteesse. Asliin, yaroo murtii irratti dabre dhageeyse, “Wanni biraa hanqatee, Wayyaaneen, rifeensa kiyya gurraacha adii godhuu hin dandeessu. Lubbuu tiyyarratti abbaan Rabbi qofa!” jechuun Rabbii isii tiif sujuudde. Abokaattonni isii heerumaaf ja’anii, Iyyannaa galchaniif. Garuu, akkuma kan jalaatti, Dhaddachi Ol-aanaan biyyaa tiis, ajaja Wayyaaneen kenniteef hordofuun, “badii hojjatteef yakki itti xiqqaata,” murtii jattuun dubbii isii goolabe.
Yakki Wayyaaneen Asliirratti dabarsite, akka kan Faransaayiin Jamiilatti murteessitetti, tarkaanfattoota adunyaa magaalota gurguddoo keessatti hiriiraaf tarree galchuullee baatu, dhaabota mirga namoomaa hunda afaan tokkoon Wayyaanee balaaleeyfachiisee jira. Gama biraa tiin, murtiin Wayyaanee, ummata Oromiyaa warra Asliin bilisummaa isaanii tiif lubbuu isiirraa kaateef, kanneen biyya keessaa, hadooddii onneerratti tan sammuu dabaleef. Kanneen biyya ambaa keessatti jiruu baqaa tiin daddaaqamaa jiran, akkuma Asliitti Rabbii isaaniitti iyyachuu malee, waan godhan wallaalchise. Maayyiirratti, sujuunni murtii Wayyaanee irra aanee, zaliilaa bara 18-i booda, Asliin, mana hidhaa Wayyaanee keessaa baate.
****************
Haaluma olii kanaan, ammaas, dirree qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa keessatti, gamnummaa ajaa’ibaa tiin, hujii seena-qabeessa hojjatteen sammuu diinaa wareersitee, mallattoo qabsaawaa bilisummaa dhugaa tahuun, dubartiin jiruun faarfamuu fii siidaan malte, Raggaatuu Roobaa ti. Raggatuun, akka Jamiilaa Booheerditti, dubartii gashantummaan jaalalti qabsoo bilisummaa onnee fudhatte. Aslii, isii waggaa kudhanii, qabsaawota lammii dammaysuuf baadiyyaa naannoo isiin itti dhalatte keessa olii-gad sossoohaniif, magaalatti ergamtee, waan barbaadan bituu fiin, dirqama lammummaa bahuu jalqabde. Haaluma san keessa, hiriiyotaa wallin,
“Ciroo golaa, ciroo golaa
Naafiis kennaa hiree lolaa?”
jechaa, hellee keessaan qabsaawotatti odoo lallabbattuu, bara 1982 keessa, qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaarraa qooda fudhachuuf dirree qabsootti makamte. Akka dirree qabsoo seenteen, miseensa hawwisoo Adda Bilisummaa Oromoo taatee, faaruu fii wallee warraaysaa wallisuun, dirqama itti kenname raawwachutti seente. San keessa,
“Niin deema karaa duulaa
Niin deema karaa duulaa
Saba koo gabroomee
Taa’uun naan hin-mallee”
jechuun, fedhii manaa baateef lallabatte. Lallabbiin, hawwisummaa biratti, barnoota ogummaa fayyaa tiif isii qaadhime. Kana booda, Raggaatuun, hawwisummaan hawaasa dammaysaa, jaalalan booharsaa, ogummaa wal’aansaa tiin qabsaawaa madaawee fii dhukkubsate walaanuu bira kuttee, lola adda-addaa keessa seenuun, diina barbadeessutti seente. Lola seentu keessatti jeeynummaa malees dandeeytiin hoogganummaaf qabdu ifa bahaa dhufee, caasaa waraanaa keessatti ol muudamuu jalqabde. Akka kanaan, qabsoo bilisummarraa qooda fudhachaa odoo jirtuu, bara 1992 keessa, waraanni bilisummaa Oromoo mooraa galuu mudate.
Haalli Mootummaa Ceehumsaa jijjiiramee, qabsaawonni goorannoo mudatan mooraa keessaa akka bahaniin, deebi’amee jaaramuurrati hojjachuun dirqama Raggaatuu faa tahe. Yaroon tuni, dirree qabsoo bilisummaa Oromiyaa tiif yaroo du’aa-jiruu turte. WBO-n deebi’ee akka hin jaaramne godhuurratti, diinni humna qabu maraan irratti bobbahaa ture. Haala kana keessa, Raggaatuun, qabsaawota faffaca’arraa walitti deebi’uu dandayan irraa humna jajjabii jaaramteen, lola halkanii fii guyyaa tiin waraana diinaa haleeluu jalqabde. Isii tanatti jirtu, Wayyaaneen, “WBO dhabamsiiseen jira!” olola ja’u ooffachuu jalqabde. Raggaatuun kanarraa dallanuun, dhara Wayyaanee saaxileessuu barbaadde. Kanaa fiis, murtii fii ajaja isii tiin, qorannoo gayaa booda, bara 1994 keeysa, humna saylii tiin Faranjicha tokko boojite. Waraana diinaa kan namicha harkaa baasuuf dachii fii samiin hordofaa ture jalaa mimmiliqaa, amna guyyaa torbaa tiin, qarmaammee hoogganootaa geeysite. Karoorri Raggaatuu akkuma yaaddetti fiixa bahe. Gochi isii olola diinaa fashaleessuun alattiis, lammii Oromiyaatti onnee godhe. Jireenya WBO beeysisuu bira dabree, Wayyaanee shororkeesse. Akka oduun boojii adunyaa wal-geeyseen, Faranjichi abuura hin-yaadiniin baadiyyaa Oromiyaa keessa daddeemsifame, seenaa fii qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa tiin wal barsiisfamee, nagayaan magaalatti deebifame. Kuni, dinatti dhukkuba sammuu fide. Bara 1998 keessa, jaallan waliin odoo karaa biyya Soomaalee deemtuu, Raggaatuun, diina jirtuu nyaachuuf isii barbaadu harka seente.
Raggaatuu arkachuun waraana diinaa tiif feesta tahe. Akka waan duula injifatanii goobaan galanitti, bakka jiranii dhukaasa dachii-samii gooseen, gammachuu isaanii beeysisan. Ajajoonni waraanaa, hamma jeneraalotaatti, dhufanii jeeynitti daawwatan. Gama biraa tiin, akka Raggaatuun harka seenteen, mana kophaa geeyfatanii tumiinsaa fii miidhaa adda-addaa tiin waan beeytu qoma keessaa baasuu tattaafatan. Raggaatuun, kani qaruuteen diinaa, kan WBO hulluuqee ture, ragaa itti bahu, iccitii kennuu mitii, maalummaa isii tu raggaasisuuf didde. Mana hidhaa adda-addaa geeysanii miidhaa qaamaa malees, gudeeddiin if jibbisiisan. Araraasni hamilee cabsuuf dinnaan, gunaa sadoo tiin sobanii akka hojjattuuf kadhatanii, isaas, irraa dhaban. Booddee, badii irratti barbaaduuf, hawaasa Baha Oromiyaa irraan daddeemanii kan himatu barbaadanii kana niis hoongooynaan, hidhaa bara sadihii booda, Amajjii 02, 2001, gadhiisan. Garuu, hidhaa keessa haa baasan malee, naaduraa tooyannaa tan halkanii-guyyaa jala naqatan. Qormaata ja’oota jaha-jahaa malees, amma-amma mana itti seenanii, ilmaan duratti rakkuun lubbuu itti hadheeysan. Akki kuni, Oromiyaa bilisumaa isii tiif joollummaan manaa baateef keessaa baqachuu murteeffachiisee, ilma isii qabattee karaa seente. Akka qarqara biyyaa geeyseen, warri baqattuu timjii qaxxaamursu kan isii malees ilmaa fiis horii gaafatan. Horiin qabdu lameeniif gayuu waan hanqateef, tokkicha isii qe’etti deebiftee, kophaa isii biyyaa bahuu dirqamte. Akka biyyaa baqatteen, diinni, ilma isii haala hin-beekkamneen duraa ajjeesanii, jiruu baqaa daranuu itti golgoleessan.
Raggaatuun, hidhaa fii araraafama toyyannaa diinaa tan halkanii-guyyaa jalaa baatullee, illaan mana hidhaa Wayyaanee keessatti mudatte irraa hin baane. Biyya baqatte keessatti, ammalee, dhibamaa jirti. Akkasumaa waliin, “qabsoo bilisummaaf godhamaa jirtu keessatti, dubartoonni akka gaafa keenyatti dhiira maddii dhaabbatanii qabsaawuu bira dabranii durummaan gaggeessuu qaban,” jechuun dhaamsa dabarfatti.
Qabsoon bilisummaa Oromiyaa tan yaroo Raggaatuun itti makamte, irra hedduu sabaatti manaama guyyaa fakkaachaa turte, arra, bahaa-dhiha, kaabaa-kibbaan xiqqaa fii guddaa lammii sossoosaa jirti. Kaa’imman, dhalaa fii dhiiraan, harka qullaa, mootumaa Wayyaanee rooraasaa jiran. Dhamsi Raggaatuun, bara 34 dura, daggala Baha Oromiyaa keessatti,
“Yaa ilmaan Oromoo, maaluma eeydanii
Bakkuma jirtan maraa, diinatti hin-kaatanii?”
jettee lallabde, guuguu fii aasaabaloon baadhatamee, gaarranii fii laggeen qaxxaamuree, guutuu Oromiyaa wal-gayee, qoma lammii fudhatee, arra, xiqqaa fii guddaan lallabamaa jira. Raggaatuu fii qabsaawota gaafasii keessaa kanneen tana arkuuf hiree arkataniif, gammachuun daangaa hin qabdu. Akkuma Raggaatuun hawwitutti, arra, shamarran Oromoo qabsoo bilisummaa, maddiin odoo hin taane, durummaan finiinsaa jiran. Akka itti jiran kanaan, bilisummaan warri akka Raggaatuu joollumman araraafamaniif fagoo hin jirtu.
Oromiyaan ni bilisoomti!
Yaadaaf: abbaaurjii@gmail.com
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
WBOn akka jedhetti, Cibraan Madda Walaabuu Buttaan Jeneraal Waaqoo Guutuu fi Cibraan Hambaa Aanolee Buttaan Leenjisoo Diigaa Baalee fi Arsii Bahaa keessa socho’u waliin ta’uun tarkaanfii fudhataniiti jiru.
Godina Arsii aanaa Shirkaa ganda Leemmuu fi Xijoo keessatti humnoota mootummaa sakattaaf bobba’an irratti kaleessa tarkaanfii fudhatameen loltoonni mootummaa 25 ajjeefamuu WBOn beeksiseeti jira.
Warreen ajjeefaman keessaa dabballoonni aanaa waraana mootummaa waliin bobba’anis akka keessatti argaman himeeti jira.
Kana malees loltoonni mootummaa 40 caalaan madaa’uu WBOtu hime.
Qawween digdamni hidhannoo guutuu waliin, shugguxiin lamaa fi maallaqnis booji’amuu ibseeti jira.
Poolisoonni sadii fi milishaan tokko immoo booji’amuu eagaan viidiyoo waraabame ni mul’isa. Bifuma walfakkaatuun humnoonni mootummaa bakkeewwan garaagaraatti Waraana Bilisummaa Oromootiin booji’amaa jiraachuun ibsameera.
Salaale godina Shawaa Kaabaa aanaa Waacaaleettis milishoonni mootummaan bobbaase meeshaa waraanaa waliin booji’amuu ragaaleen waraanaa mul’isaniiti jiru.
Humnoota mootummaa waraana keessatti booji’amaniin ala loltoonni hedduunis fedhiidhaan gara Waraana Bilisummaa Oromootti makamaa akka jiran WBOtu beeksise.
Lakkoofsi loltoota mootummaa WBOtti makamaa jiranii yeroo gara yerootti dabalaa akka jirus beeksiseera.
Kana malees WBOn qabsaa’ota haaraa hedduuf leenjii loltummaa fi siyaasaa kennaa akka jiru tibba kana himeeti jira.
Maddi OMN
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Oromia: Lola gooticha ummata Oromoo Baalee, Ona Beeltoo fi waraana wayyaanee jidduutti gaggeeffameen ummanni waraana wayyaanee irraa 25 ajjeesee, kanneen 18 ol ta’an madeessudhaan qawwee Kilaashii 18 hidhannoo waliin diinarraa booji’uun injifannoo gonfatee jira September 22, 2016Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Injifannoo, Oromia, Oromo
add a comment
Lola gooticha ummata Oromoo Baalee, Ona Beeltoo fi waraana wayyaanee jidduutti Fulbaana 15 fi 16 guyyoota Lamaaf gaggeeffameen ummanni waraana wayyaanee irraa 25 ajjeesee, kanneen 18 ol ta’an madeessudhaan qawwee Kilaashii 18 hidhannoo waliin diinarraa booji’uun injifannoo gonfatee jira.
(SBO/VOL – Fulbaana 22,2016) Odeessi Kibba-Baha Oromiyaa irraa SBO dhaqqabe akka hubachiisutti Ummanni Oromoo murannoo jabaa fi gootummaadhaan Humnoota Waraanaa Murni Faashistii fi gabroomsaan gocha bineensummaa akka raawwataniif itti bobbaase dura gootummaan dhaabbachuun Ofirraa qolachuurra dabre, haleeludhaan injifannoo cululuqaa galmeessaa jira.
Godina Baalee Ona Beeltoo gandeen adda addaa keessatti ummanni Oromoo “Biyya keenna, Oromiyaa, falmataa irratti dhumnee dhabamna tasa Wayyaaneef dabarsinee hin laannu” jechuun falmaa hadhaawaa mirga abbaa biyyummaa fi bilisummaa Oromoof taasisaa jiru cimsee itti fufuun mootummaa gabroomsaa waliin kokkee hudhee wal qabee jira.
Akka odeessa nu gahe kanaatti, waraanni murna Faashistii Wayyaanee, Ona Beeltoo jiraattota gandeen Harree Kolooloo, Tulluu Daraarii fi Hara Ciirraa jedhamanii kan tikfattummaan jireenya gaggeeffatan hidhannoo hiikkachiisuuf wayta yaaletti dura dhaabbannoo jabaan isa mudate. Humnoonni diinaa meeshaa waranaa hamma funyaaniitti hidhachiifamuun ummata Oromootti bobbaafaman Ummanni Qawwee horii isaa bineensarraa tikfatuu fi ofis weerara miliishoota sirna Wayyaaneen bobbaafaman of irraa ittisuuf bitate akka hiikkatu ajaja dabarsan. Akkanaanis “Qawwee akka bitattan kan isin ajaje YKN isiniif dhaame ABO dha, qawwee wanni bitattaniif ammoo mootummaa loluuf akka ta’e qormaataan mirkaneeffannee waan jirruuf, warra qawwee qabdan hunda akka hiikkachiifnu dirqamni nutti kenname” jechuun yoo ummata gandeen Kudhanii naannawa sana jiraatu walitti qabanii dirqiin irraa hiikuuf yaalanitti ummanni akkaan dallanee diddaa fi mormii cimaa agarsiise.
Ummanni Oromoo doorsisaa fi ajaja humnoota wayyaaneef odoo hin jilbeeffanne akka qawwee hin hiikkanne ifatti itti himee jira. “Nuti qawwee horii/maallaqa keenyaan bitanne. Kan bitanneefis saamicha qabeenyaa fi gaaga’ama lubbuu hidhattoonni Somaalee leenjiftanii qawwee itti hidhuun nutti bobbaaftan ofirraa ittisuufi. Mootummaan erga lammiilee keenya dhibbootaan ficcisiisee fi nu saamsisee booda araara jedhee nu sossobuun ammas balaa biraaf lafa jalaan hojjetuu isaatti dammaqnee akka didannee mootummaa isin ergettuu himnee jirra, qawwee kan bitanneef ofii fi qabeenya keenya balaarraa ittifatuufi waan ta’eef hin hiikkannu” jechuun gootummaan ifatti itti himuudhaan murannoo qaban ibsan.
Doorsisaan qawwee hiikkachiisuuf kan bobbaafaman hidhattoonni wayyaanee murannoo jabaa ummatni agarsiiseen rifatuudhaan of duuba deebi’anii gooftolii isaaniitti himuudhaan waraana hedduun ummata Oromootti duulan. Ummata Oromoo qawwee hin hiikkannu jechuutti cichanii fi waraana wayyaanee kaayyoo diinummaa galiin ga’uuf bobba’ee ummatarraa humnaan qawwee hiikkachuuf tattaafate jidduutti Fulbaana 15 bara 2016 walitti bu’iinsi uumame. Waraanni wayyaanee gandeen Ona Beeltoo kanneen akka Harree Kolooloo, Tulluu Daraarii fi Hara Ciirraa keessa heddumminaan qubsiifame ummata marsee dirqamaan qawwee hiikkachiisuuf wayta yaaletti ummanni guutummaan dura dhaabbachuurraa lolli hadhaawaan Fulbaana 15 bara 2016 ganamarraa eegalee odoo addaan hin citin oolee, hanga borumtaa isaa, Fulbaana 16 bara 2016tti, deemuu maddeen keenya gabaasanii jiru.
Lola gooticha ummata Oromoo Baalee, Ona Beeltoo fi waraana wayyaanee jidduutti guyyoota Lamaaf gaggeeffame kanaan ummanni waraana wayyaanee irraa 25 ajjeesee, kanneen 18 ol ta’an madeessudhaan qawwee Kilaashii 18 hidhannoo waliin diinarraa booji’uun injifannoo gonfatee jira. Waraanni weerartuun wayyaaneen bobbaase gootowwan ilmaan Oromoo dura dhaabbatuu dadhabuudhaan reeffa loltoota isaa lafatti gatee baqatuun gara irra bobbaafame, magaalaa Beeltootti akka deebi’etu barame.
Lola hadhaawaa ummanni Oromoo waraana diinaa dura dhaabbatee falme kanarratti gama ummataatii goototni qaqqaaliin 20ni wayta wareegaman kanneen 25 ol tahan ammoo madeeffamuus odeessi arganne dabaluun ifa godha.
Kabajamuu mirga abbaa biyyummaa fi bilisummaa isaaf onnatee falmaa gaggeessaa kan jiru ummanni naannichaa duula wayyaaneen qawwee hiikkachiisuun dhumaatii caalu dhaqqabsiisuuf itti aggaame kanaan daranuu dallanuudhaan gamtaan sossohee weerartootarraa of ittisuu fi naannoo isaatii ari’uuf murannoo qabu agarsiisee jira. “Nuu fi wayyaaneen warra gumaa ti, ajaja mootummaa wayyaanee tokkollee hin fudhannu, hireen qabnu tokkichi hidhannoo qabnuun ofii fi biyya keenya ittisaa wareegamuu dha” jechuun hidhannoo isaanii gonkumaa akka hin hiikkanne firaafis diinaafis mirkaneessan.
Jiraattonni Godina Baalee Ona Beeltoo gandeen adda addaa wayyaaneen maqaa ABOtiin qabatee Oromummaan yakkee lafarraa isaan duguuguuf saganteeffatee akka jiru dursanii hubachuun hidhannoo hiikachuu didanii waraana wayyaanee dura gootummaan kan dhaabbatan yoo tahu, ABOn Kallacha keenya, ABOn dhiiga keenya waan taheef yoomiyyuu ni jaalanna ni deeggarra jedhanii wayyaaneetti himuun murannoo qaban ibsan jedha gabaasni arganne.
Kasaaraa ummanni gootummaan falmatee waraana isaarraan gahee fi ummanni jaalalaa fi deeggarsa ABOf qabu ifatti mul’ifattuutti kan shororkaawee fi baarage mootummaan wayyaanee xiyyeeffannaa ummataa kallattii isaa jijjiiree bifa sossobbiitiin ummata lolaan dadhabe shiraan jilbeeffachiisuuf “Wanni dhalate kun dogoggora guddaa dha, rakkoon ummata osoo hin tahin ABO dha jechuun afanfajjii uumuuf dhama’anis ummanni fudhatama dhabsiisee jira.
Ummanni diduudhaan dura dhaabbannoo fi fincila isaa itti fufuu kan hubate gartuun TPLF, waraana isaa Kumootaan naannichatti dhangalaasuun ummata Oromoo akka bosonuutti adamsee fixuu itti fufee akka jiruu fi ummannis harka laachuu didee murannoon falmataa jiraatuurraa wayta ammaa kana naannichi dirree lolaatti jijjiiramee akka jiru gabaasni arganne ifa godha.
Oromia (WBO): Irree fi Gaachanni Ummataa WBOn Diina galaafate August 4, 2016Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Africa, Injifannoo, Oduu Tarkaanfii WBO, Oromia, Oromo, Oromo News in Afaan Oromoo, WBO
add a comment
( SBO: Hagayya 03,2016) Irree fi Gaachanni Ummata Oromoo WBOn Godina Dhiha Oromiyaa keessa sossohu waraana wayyaanee ummata keenya hiraarsaa jiru irratti tarkaanfii fudhatu itti fufuun tibbanas injifannoo galmeessee jira.
Dhiha Oromiyaa keessa kan sossohu WBOn waraana wayyaanee ummata Oromoo nagaan mirga isaaf falmataa jiru shororkeessuuf konkolaataan bobbaafamaa ture Lixa Wallaggaa Anfilloo Muggii fi Gambeellaa gidduutti haleeluun kasaaraa guddaa irraan gahee jira.
Haaluma kanaan gootichi WBO Dhiha Oromiyaa Adoolessa 29,2016 barii lafaa sa’aa 4:00 irratti waraana wayyaanee konkolaataa 3n Anfilloo Muggi irraa gara Gambeellaatti deemaa ture bakka SS jedhamutti haxiidhaan haleeluun loltoota wayyaanee 8 battalatti oggaa ajjeesu, hedduu isaanii madeessuu Ajaji WBO Zoonii Qellem beeksiseera.
Lolli kun walakkaa sa’aatiif kan geggeeffame oggaa ta’u, madoon loltoota wayyaanee kun gara Gambeellaatti akka geeffamanis Ajaji WBO Zoonii Qellem dabalee hubachiiseera.
Waraanni wayyaanee haleelame kun humna dabalataa Gambeellaa irraa waammachuun sakattaa jedhee naannoo Anfilloo Garjeedaa fi gammoojjii Waabaa Eebbaa jedhamu keessatti ummata gidirsaa akka jirus hubachuun danda’ameera.
WBOn falmii mirga abbaa biyyummaa fi bilisummaaf ummatni Oromoo Warraaqsa Biyyaalessaa FXG finiinsaa jiru cinaatti, bilisummaa ummata Oromoo fi Walabummaa Oromiyaa mirkaneessuuf qabsoo hadhooftuu taasisaa jiru daran jabeessuun godinoota Oromiyaa adda addaa keessatti tarkaanfilee waraanaa qubattuu wayyaanee fi farreenii fi gufuu QBO fi warraaqsichaa ta’an irratti fudhatu jabeessaa fi babal’isaa jiraachuu hojiin agarsiisaa jira.


text:
Jooraa Godaantota Afrikaa Mul’achuu Dhaban
Gabaasan: Abdulaaziz Osmaan Niikolaas Pinawult
Gulaalan: Piit Koobus
Guraandhala 2016
Introduction
Awrooppaan baqqatoota lakkofsaan himuun nama dhibuuf buufata ta’un fi seenaan warra Siiriyaa, Iraaqii fi Afgaanistaan irraa waraana baqatanii godaananii midiyaa irratti oduu ijoo ta’uun ittuma fufeera.
Jireenyi fi haalli baqqattoonni Afrikaa, keesumattuu kan gamoojjii Sahaaraa irraa hamminaa jireenyaa fi jeequmsaa naanicha waliin dhahu jalaa baqatanii garuu oggaa imaala hammaataa kana giduutti yoo wayi ta’e malee dhageettii adunyaa argachuu hin dandeenye.
Bara 2015 qofa, lammiilee afrikaa gara 130,000-itti tilmaammamutuu imala baqaa seene. Baqattoota kana keessa bayyen isaanii iyyummaa fi gadadoo hidda gadi fageeffatee jireenya guyya guyyaatii gufuu ta’e kan qaamonni tokko tokko “bu’aa haftee Koloniiti” jedhantu sababa. Haala kana baqataan Gaambiyaa dhaa bahee amma Room jiru mucaan woggaa 16, Moorroo Saaneh, sirritti ibsee: “ gabaabummatt, akka namaatti jiraachuu barbaanna,” jedhe.
Baqqatoonni Gamoojjii Sahaaraatii kutatanii bakka hawwan gahuu dhaa bahanii karaa guguddan irra bu’an lama Liibiyaa, biyya mormii fi jeequmsa “Arab Spring” jedhamu irraa hin dandamanne qaxxaamura. Mohaammar Gadaafii “ Galaannii Meditiraaniyaanii dirree jeequmsaa ta’a,” jedheet ture, dhuguma ta’ee argame.
Galaana guddaa fi gammoojjii hamataa of funduratti laalaa, baqqattoota kana murtii guddaatuu isaan eggata: imala du’aaf jireenyaa gidduu kana lubbuu isaanitti murteessanii itti seenu. Odeeffanoon jiru bara 2015 qofa qarqara Kibbaa Xaaliyaanitti namni 3,77 bishaanin nyaatamuu agarsiisa. Warrumti milkiin toleefii meditiraaniyaani cehanuu, abjuun jireenya jannataa sun battaluma gadadootti jala jijjirrama. Akkuma warra giddu gala bahaa, isaanis harkaa namoota seeran ala baqqattoota godaansisanii galanii cubbuu sukkanneensaan irratti godhama.Kaan immoo motumman biyya qubachuu yaadanii eyyama isaan dhowwata;kana lamaan gidduutti raakkaman. Seenaan isaanii akka armaan gadiitti dhihaata.
Hubachiisa: Koolu galtoota, baqatootaa fi godaantota edduu garagarummaa guddatu jira. Seenaa namoota gafiif deebin wajjin godhamee hunda mirkaneeffachuu waan hin dandeenyeef jechoota kana wal-keessa fayyadamneera
Kutaa 1ffaa: Karaa isaan qaxxaamuran
Kutaa 1ffaa: Karaa isaan qaxxaamuran Daandiwwan
Gabaasni Dhabata Dhimma Kooluugaltumma Addunyaa ( International Organization for Migration) kooluugaltoota Awrooppaa galan keessa harkki 90-ni kara Liibiyaa harki 10 immoo karaa biyya Masrii darbban jedha. Lammiwwaan Lixa Afrikaa – Bayyinaan Seenegaal, Gaanaa, fi Naaygeeriyaa warri dhufan- Tiripoolii gahuu dha dura Maalii fi Niigeer kessa darbanii Saabahaa, Liibiiyaa galan. Walumaagalatti Tripoolii gahuuf maayilii 10,000 deeman, kaanitti torbban lama fixa. Warri kaan immoo imali biyyaa amma Tripooloon kun oggoota bayyee itti fudhata.
Baqatoonni Gaafa Afrikaa bayyinaan Ertiraa dha fi Somalee dha dhufan immoo Itoophiyaa, Keenya, Ugaandaa fi Suudan keessaa qaxaamuran
“Gamojjii sahaaraa keessa imaluun kan galaanaa caalaa hamaa dha. Galaana irratti hookan hin duuta, hookan bakka kaatef geecha, hadoodii fi rakkina dhuma hin qabnee garuu hin saaxilamtu,”.
– Hafsaa, Dubartii Somaalii Roomaa jirtu.
Karaan kolugaltoonni irra dhufan hundi Liibiyaatti wal-gaha. Liibiyaa edoo Xaaliyaani Laampeedusaa jedhamu irra maayilii 160 fagaatti. Laampeedusaan Edoowan Peelajii (Pelagie Islands) jedhaman keessa gudittii fi kan Awrooppaatti dhihaattu.
Bara 2015 namoota qehee ofii gadhiisanii godanaanii Awrooppaatti jigan keessaa harki 15 biyyoota Gammojji Sahaaraa Gadii (Sub-Saharan) keessaa dhufan. Awrooppaan erga Waraana Addunyaa Lammaffaatii baqqatoota ammana baayyatan hin argine. Imaltoonni kun hunduu kara Xaaliyaanitini han Awrooppaa galan. Biyyi tun namoota Gammoojjii Sahaaraa Gadii keessaa godanan baayyedhaf fillannoo ta’un ishii haaraa miti. Biyya akka Giriik garuu waraana Iraaq, Siiriyaa fi Afgaanistaaniituu lakkoofsa kooluugaltootaa itti baayyise.
Dhabbata Dhimma Kooluugaltumma Addunyaa waajjira Roomitti dura-taa’an damee Meeditiraaniyaanii, Fireederiikoo Soodaa haala kana akka armaan gadiitti ibsan.
“ Bara kana kooluugaltoota biyya Xaaliyaanii seenan laalchisee wanni adda ta’e hin jiru. Lakkoofsi isaanii han bara 2014-tin qixxuma. Biyya isaan irraa dhufanii fi sanyii isaanitu adda addummaa qaba malee. Siiriyaa irraa namoota muraasatu as dhufa, karaa Baalkaan. Baqqattonni kun baayyen isaanii lamiile Dhiha Afrikaati. Isaanis namoota carraa jireenya gaarii barbaada godaanani. Jarri kun garuu xiyyeffannon hin kennamneef, waayeen isaani hin haasahamu. Warra Dhiha Afrikaa caalaammoo han dagatamee namoota sababa nageenyaa dhabamuu fi jeequmsaatiin Gaafaa Afrikaa irraa godaanani.
Kutaa 2ffaa: Liibiyaa
Kutaa 2ffaa: Liibiyaa Qaraa
Liibiyaan baqqattotaaf bakka wal-dhahaa dha; buufata isaani kan duraati, iddoo imala Meditiraaniyaani itti jalqabanis. Baqqattoonni gaafaanne hundi imala isaanii keessatti bakki yeroo dheera keessa turanii fi han fun-durri isaani itti murtahuu Liibiyaa ta’uu dubbatan. Biyyi kaaba Afrikaa, bar tokkoo baqqattota gamoojii gadii Afrikaatif madda hojii turte tun amma kuusaa gochaa sukkannessaa itti tate. Yakkamtootaa fi shororkeesitootaf garu, jannata isaaniti. Gaabaasnii Tokkumaa Mootummoota Gamtoomanitin dhiheenya bahes kanuma ragaa baha; reebichii, gabroomuun, dhirqiin gudeeddamuun seenaa guyyaa guyyaa baqqattonni keessa darbani. Hidhatootan, warra seeraan ala nama biyyaa baasaniin, akkasumas qama motummaatin qarshii gafatamuunis barama dha.
“Lammiilen Liibiyaa daangaa isaani irratti ulee plastikiitin nu dhaananii akka konkoolaataa dhoqqee keessatti rakkatee jiru baasnu nu dirqisiisan…..aduu gubaa keessatti nu aggoranii ofii nyaatani dhugan”
– Huseen Muhiddiin, Somalae irraa dhufe, han amma miilan jiru.
Dhabata Dhimma Kooluugaltumma Addunyaa irra Soodaan akka jedhanitti, hameenyii baqatootarra gahuu kun akkuma jirutti ta’e namoonni biyaa bahanii baqaa seenan garuu waayee isaa quba hin qaban. “ Jarrii seeran ala namoota biyyaa baasan kun ammam akka garaa jabaatan baqqattoonni gonkumaa hin galleef”.
Waan kana hunda keessa han namoota darbban keessaa Maaliyaanaa Saamaa Toonkaara dhimma kana yeeroo ibsu “Triipoolii keessaatti nurumaa akkuma dheeffitetti” jette.
Kutaa 3ffaa: Duga ba’umsa
Kutaa 3ffaa: Duga ba’umsa Seenaa daangaa ce’uu: Dhuga ba’umsa
Haadha ijoollee torbaa umuriin waggaa 33 kan doonii Jarmanii “Frigate Schleswig Holstein jedhamu irratti ilmoo deesse, dargaggoota lammiiwwan Itiyoopiyaa lama kan umuriin waggaa 16 hanga maatiiwwan isaanii tokko tokkoon isaaniif doolara kuma saddeet hamma baasanitti namoota seeraan ala nama deeddeebisaniin hidhaman, lammiiwwan somaalee kanneen namoota gammoojjii keessatti dheebuun kutuuf kaanaan fincaan isaanii dhugan utuu dhuganii argan, hegereen namoota kana maraa garuu garba Miditeraaniyaan qaxxaamuruu fi dhiisuu irratti hundaa’a.
Dhuga ba’umsa Viidiyoon waraabame: kan umuriin waggaa 33, Rahaamaa Abukar Alii: Rahamaa Abukar Alii Hagayya 22 ennaa doonii koolu galtootaa kan Liibiyaa keessaa kortu imalli sun jireenya ishee keessatti waa haaraa abdii ykn xumura jireenya ishee akka ta’e hubattee turte.
Aliin ulfooftee hamma ji’a shan guuttutti Somaaliyaa dhaa kaatee hanga andaara galaana Liibiyaa geessutti Kiiloo meetira hedduu gammoojjii keessa adeemte. Adeemsa irraa kan isheen boqottu ykn yoo rafte ykn immoo konkolaataa koolu galtoonni gaanfa Afriikaa kanneen lola hamaa jalaa dheessan irra guutan keessa ennaa teessu qafa.
Imalli isaa dheeraa waan tureef na joonjessa ture, dadhabeen ture jette Aliin. Liibiyaa hin ta’in malee eessatti iyyuu ilmoo ishee da’uuf garaa kutattee doonii amansiisaa hin taanee fi nama sodaachisu korte.
“ Daa’ima koo garaa na jiru waliin du’uu ykn Awrooppaa seenuuf qophee dha” jette Aliin.
Dooniin Jarmanii garba Mediteraaniyaan walakkaa erga ga’ee yeroo xiqqoo booda kan mucaa deesse Aliin daa’ima ishee Soofiyaa waliin gara waaltaa baqattootaa Düsseldorf keessa qubatan. Dahata siyaasaaf gaaffii dhiyeeffatte eegaa jirti.
“Libyaan Somalee mediteraaniyaan irraa taate. Ssisilii , Kireet Laampeduusaa keessatti shiftoota galaana irraa ni argita. Koolu galtoonni miliyoonaan laka’aman illee jiru. Shorokaanis Qe’eetti dhiyaate.”
– Kan yeroo tokko Koloneel Mo’aammar Gaadhaafii bakka b’u jedhamaa ture Saaif Gaadhaafii Bitootessa 7, bara 2011 sabaa himaaf ibsa kennanii turan.
Dhuga ba’umsa viidiyoo: Samaa Tounkaaraa, kan umuriin 23, lammii Maalii Samaa Tounkaaraan kan waldaa fannoo diimaa damii Xaaliyaanii Roomiin geggeeffamu keessa jiraata. Adeemsa isaa utuu itti hin fufin xiqqoo boqochuuf.
Tounkaraan Fulbaana bara 2014 wal waraansa hamaa Maalii keessaa jalaa dheesse. Daragaggoonni Bamaakoo hedduun daangaa Aljeeriaa qaxxaamuranii Tamanraaasetiin utuu hin ga’in dura gara Gaa’ootti imalu. Baatilee ja’aaf hojii ijaarsaa Ghardaa’iyaa gara Liibiyaatti imale. Haalli gamasii immoo daran hamaa ta’e.
Galgala tokko ture namoonni unifoormii kaayyatan dhufanii naannoo mooraa akka gargaaruu Tounkaaraa gaafatan. Kanas huuruu qawwee itti qabanii gaafatan. Balleessaan isaa maali yoo jedhame hojii dhuma hojjeteef kafaltii gaafachuu isaa ture. Kunis akka inni baqatuuf dirqisiise. Yabala xiqqoo namootaan guutamete koruu dhaan garba mediteraaniyaan qaxxaamuruuf karaa jalqabe.
Koolu galtoota 140tu yabalattii irra turan. Waan du’u itti fakkaate. Garuu galaana afatee ciisu irra sa’aatilee torbaaf erga adeemee booda dooniin Awrooppaa tokko dhuftee lubbuu isaa baraate.
Dhuga ba’umsa viidiyoo: Dalmar fi Ahmed lamaanuu lammiiwwan Itiyoopiyaa umuriin waggaa 16: Baatii tokkoof Xaaliyaanii keessa erga turanii booda ka’imoonni kun amma illee maqaa isaanii dhugaan waamamuu sodaatu.
Barattoonni duraanii lamaan kun hiriyoonni isaanii kana dura gara Awrooppaatti imalanii jireenya haaraa gamasii jalqaban dhiibbaa irra kaa’aniin manaa ba’an.
“ Sababaa itti manaa baaneef hedduutu jira,” jedhe Ahmed. “Hojiin hin jiru, kanneen nu dura mana barnootaa xumuran illee hojii dhabanii daandii irra guutaniiru. Kanaaf biyyaa ba’uu murteessine.”
Kanneen namoota seeraan ala deddeebisani Finfinnee dhaa kaasanii sa’aatilee saddeet booda daangaa Sudaniin erga ga’anii booda koolu galtoota kanneen biroo gammoojjii Sahaaraa qaxxaamuruuf qophaa’an waliin wal argan.
Adeemsa miillaa guyyootii sanii booda konkolaataa nama humnaa ol fe’atte yaaban. Xumura irrattis Ajadabiyaa, magaalaa galma mootummaa konyaa Al Wahat ka Libyaa gaama gama bahaa jirtu ga’an. Magaalattiin Bengaazii irraa fageenya kiiloo meetera 150 irratti argamti.
“Guyyaa sanaffaa deemsa keenya gammoojjii keessaa booda bishaan nu harkaa dhume” jedha Ahmed. San booda namoota seeraan ala nama deddeegisan gara http://dpwebspace.ibb.gov/WebSpace/jabeeyyii ta’an, kanneen gara laafina tokko malee koolu galtoota maatiiwwan isaanii maallaqa akka kennaniif bilbilaan itti himuu didanitti dabarfamnee kennamne jedha.
Harka namoota seeraan ala nama deddeebisan keessatti dararaa baatilee ja’aaf irra ga’e Dalmaar ni yaadata.
Dhuga ba’umsa Viidiyoo: Morro Saneh, kan umuriin waggaa 16 lammii Gamibiyaa: Mooraa koolu galtoonni keessa qubatan xiqqoo kan Roome keessa jiraataa ennaa ture Morro Saaneh keessa ta’uu dhaan halkan manaa bade tokko yaadate. Jala bultii ayyaana waggaa haaraa kan bara 2015 ture. Yeroo yaaliin fonqolchi mootummaa prezidaant Yaayaah Jaameeh irratti aggaamame ture. Sodaa irraan kan ka’e dargaggoon kun karoora isaa maatiitti utuu hin himin miliqe.
Erga Kaa’oolaak Senegaaliin ga’ee booda Bamaakoo, Maalii ga’uuf doolaara kuma sadii baase. Bakka sanattis baatii tokkoof daandii irratti bishaan gurguraa ture. Agaadez, Niijeer keessatti immoo hojii xuubii naquutti bobba’ee hojjetaa ture. Trippoolii keessatti poolisiin maallaqa xiqqoo inni qabu harkaa fudhachuu dhaan guyyoota 33f hidhaa keessa turse.
Abjuun isaa Siwidiiniin ga’uu kan ture Sanehn amma garuu daragaggoota Afriikaa kanneen gara Awrooppaatti imalan akeekkachiisa. “utuun deebi’ii nan deema ta’ee, kan akkasiitti hin deebi’u. Balaa hamaa qaba jedhe.”
Kutaa 4ffaa: Kanneen seeraan ala nama deddeebisan
Kutaa 4ffaa: Kanneen seeraan ala nama deddeebisan Gara jabeeyyii kan ta’an kanneen Awrooppaa keessaa seeraan ala nama deddeebisan
Waggaa waggaatti koolu galtootaa fi baqattoota seeraan ala deddeebisuu irraa doolaara biliyoonaan laka’amutu argama. Caasaaleen yakkamtoota sadarkaa addunyaa kana irraa bu’aa guddaa argatu. Abdii xiqqoo koolu galtoonni jireenya wayyaawaa hawwan irraa bu’aa argatu. Gorsi isaanii karaa sirrii hin taane gama Awrooppaatti ce’uu saamichaaf mijeeffatan iyyuu karaa sirrii fakkaata.
Kaartuum irraa ka’ee hanga Calais-tti seenaan dararaa jiru waluma fakkaata. Kanneen namoota seeraan ala deddeebisan gammoojjii keessatti koolu galtoota dararu. Harka, fuula ykn laphee isaanii tamboo/sijaaraa dhaan gubu. Dhala namaa akka bineensaatti lakaa’uu dhaan konkolaataa humnaa ol nama fe’e irratti guutanii cirracha Sahaaraa keessa darbu. Yeroo tokko tokkos ennaa isaan Liibiyaa ga’an matta’aa akka baasan maallaqa gaafatu.
“ Yeroo tokko tokko kanneen Liibiyaa keessaa koolu galtoota nyaachisan waan akka qoraanii fi cilee ittiin nyaata milcheeffannu nuu hin dhiyeessan… Kanneen nyaata nuu bilcheessan yeroo tokko tokko nyaata bilcheessuuf boottii fi hucuu keenyatti gargaaramu. Akka nuti beelaan hin duuneef.”
– HAAFSAA JECHUUN JECHA DUBARTOONNI SOMAALIYAA KANNEEN ROOM KEESSAA NAMOOTA SEERAAN ALA NAMA DEDDEEBISAN ITTIIN WAAMANI.
Xaaliyaanii keessatti illee kanneen namoota seeraan ala deddeebisan mul’inatti hojjetu. Lammiin Ertraa tokko VOAf akka ibsetti namoonni ka biroon guyyoota kudhanii oliif Catania keessa mana keessatti ugguramanii utuu jiranii angawoota biratti illee akka hin galmeeffamne akeekkachiise. Namoonni kun matta’aa kuma hedduutti laka’amu erga kafalanii booda gad dhiisaman.
Kanneen maallaqa baasuu danda’an qajeelfama namoota seeraan ala nama geggeessaniin imala itti fufan lammiiwwanuma isaaniitiin galaana meiteraaniyaan qaxxaamuranii kan Ferensaay gama kaabaa keessatti kanneen qubsuma tolchan
Albania Mafiosostti dabarfamanii kennamu. Koolu galoonni maallaqa homaa of harkaa hin qabaanne illee hojjennee kaffalla abdii jedhuun liqaa ofi irra kaa’anii imala itti fufu. Jamryaan koolu galoota ka sadarkaa addunyaa IOM irraa Giovanni Abbate akka jedhanitti dubartoota ka’imootaaf waadaan akka Sanaa gara sagaagalummaati akka seenan taassisa.
Kutaa 5ffaa: Xumura
Kutaa 5ffaa: Xumura Kutaa shanaffaa: Xumura Daandiin gara fuula duraa: Balaa ta’uu mala
Sodaa xumura hin qabne kan garee finxaaleyyii Shabaab jalaa miliqxe Nimkoo Musee Ahmed. Haada ijoollee lamaa hiyyeettii lammii Somaaliyaa ti. Gammoojjii addunyaa kanaa lama keessa dabarte. Tokko godinaa waraanaa yoo ta’u kaan immoo yabala laastikaa hojjetamee fi amansiisaa hin taaneen garba qaxxaamruu ture.
Erga Veenaa magaalaa ga’uuf abjootaa turte erga geessee booda ittisa waraanaa duraanii gamoo gara olii irraa lafa dhakaan tuulamee jiru irratti of darbatte.
“ Yeroo haga tokkoof of walla’aaleen ture. Miilla koo lanaanii fi lafee dudda kootiitu cabe. Jette Nimiikoon. Austriyaa keessatti of ajjeesuuf yaalii jalqabaa goote irraa dandammataa turte. Yaaliin ishee kunis mootummaan Austiriyaa Traiskirchen keessatti mootummaan qubsumni baqattootaa akka hin tolfamne waan uggureef jecha.
Sodaan ishee gara abdii kutannaatti kan jijjiiramee galgala yeroo arfaasaa tokko erga gaaffiin ishee dahata siyaasaa dhorkamuu bartee booda ture.
Abdiin kute sababiin isaas dahata siyaasaaf simatamuu dhabuun cimaa ture. Sodaan ishee abdii kutannaatti ennaa ishee geese yaadatte. “Uummati Afriikaa
keessumaa kanneen Somaaliyaa keessaa kan ani jedhu “ Awrooppaa keessa homtuu hin jiru, kanaaf waa’ee isaa hin abjootinaa.”
“ Dhugaa isaa amma bare. Cabii. Beela ani asitti arge Afriikaa utuun jiruu argee hin beeku.”
– NIMIIKOO MUSEE AHMED, LAMMII SOMAALIYAA KAN AWSTITIYAA KEESSAA
Wantii guddoon godaantota biyyoota Gammoojji Sahaaraatii gadii baqatanii ykn godaananii Awurooppaa dhufee irraa mullataa,waan Ahmed keessa dabrellee yoo ilaaltu, walitti qabamanii giddiin buqqifamu isaaniiti.
Haga guddaan namii miliyona 1 tahuu bara 2015 dhufee,jireenna wayyaahaa barbaadachuuf maatii ufi dhiisee biraa yaahe–jireenna kana qabaachuuf ammoo garba irratti lubbuu ufii gurguratanii dhufan—jireenna wayyaahaa barbaada dhuftee dhabdee,karaa irra buluu,paas poortii dhabuu, biyya dhabuu,ardii hin beenne gama Kaabaa keessa isii jiraachise.
Akka isiin jettutti baqattootii biyyoota Gammooji Sahaaraa gadii dhufan, akka baqattoota ykn godaantota Siiriyaa, Afgaanii fi Iraaqii mitii miidhaa guddootti isaan irra gaha.
Warrii Arabaa fi Afgaan ardii sun keessatti baqataa Afrikaa,kaambii baqataatti fulaa baqataa itti kuusan cufatti warra Afrikaa dhufe,warra akka nama biyya lammeessootti ilaala.
Wal dhabii bilbila bade tokko irraa kahe nama biyya alaa akka hamaatti rakkoo keessa buuse.Afgaanotii barumsa dansaa qaban bulchoota kaambii baqaatti rakkoo isaanii akka dansaa itti himata.Intalti Afrikaa ta jara waliin galtu ammoo bilbila jedhan sun hattellee-dhibaatteellee balleessaan tama isii taati.
Biyyoota Godaantonni gammoojjii Sahaaraa gadii bayyinaan itti Imalan
Seeraa Seera hin Guunne
“Nama gurraacha silaa Mediteraaniyaanin qaxxaamuree Faransaayii fi Xaliyaanaatti galuu dandahu miliyoona hedduutti jira. Nagaa Mediteraaniyaan eeguuf ammoo qoodii guddaan harka Liibiyaa jira.”Mohaammad Gadaafiitti Bitootessa, 2011 TV Faransaay irratti dubbate.
Baqattuun akka Ahmed faa karaan laafaan fala argataniin hin jiru.Adoo biyyootii Waldaa Awurooppaa 28nu rakkoo bara 2015 baqataan itti fide jalaayyuu mataa oli hin qabatinuu,falamaan Giriik irraa liqee diqqeessuuf,jireenna isiitiin wallaanuuf fi lola milishoota goolii uumanii irratti fala dhahanuuf tokkummaa siyaasaatti barbaachisa.Akka raagii dinagdee Awurooppaa jedhutti ganna dhufu keessallee nama miliyoona 3 tahutti Awurooppaatti godaana. Biriten,biyyoota Waldaa Awurooppaa ta baqataa hedduu simatan keessaa tokkoo taatee Waldaa Awurooppaa kana keessaa bahuu feeti.Tun ammoo akka duriillee caala rakko hammeessiti.
Waldaan Awurooppaaleen nama biyya isaatti baqachuuf gaafate kuma 165 biyyota waldaa isaatti qoqooduu malee fala tokkicha hin qabu.Haga Muddee 12 nama 159 qofatti eeyyama qubatuun argate.Kanadaan Muddee 11 irratti baqataa Siiriyaa kuma 25 qubsiifte.
Kongireesii USA ammoo karoora pirezidaanti Obaamaan baqataa Siiriyaa kuma 10 qubsiisuuf baafate irratti falamaatti jira. Filannoo Amerikaa ta baranaa irralleetti falamaan guddoon baqataa biyya alaatii dhufu akkamitti simannaa.Namii akka Doonald Tiraamfi faatii Musliima USAtitti dhufu dhowwee, baqataa Siiriyaa sagantaa Obaamaatiin Ameriaka dhufu biyya isaatti deebisa jedha.
Bulchiinsii White House yaada kanaan dhufullee nama Afgaanii fi Iraaqii ka lola irratti Ameriaka gargaaree afaan hiikuuf sagantaan jara suniin VISA kennaniinuu falamaa tahuutti jira.
Waldaan Awurooppaa rakkoolee gugurdoo Afrikaa nama baqachiifte diqqeessuu fedha. Kora Sadaasaa dabre rakkoo godaantotaa qorachuuf taa’e irratti bulchota Waldaa Afrikaatii fi Waldaa Awurooppaa doolara miliyoona 1 fi kuma 900 biyyootii Afrikaa nama biyya isaantii baqatee biyyattin deebisaniin walti qabaniif.Maaltaan, biyyitii karoora kana yayyabde bara tokko isuma biyya nama godaantotii itti baafatan taatee beekamtu horii kana keessaa $270,000 kennite.
Ji’aan duubatti ammoo bulchootii Awurooppaa biyyoota Afrikaa namii akka malee keessaa baqatutti hujii fi sangantaan misoomaa jalqabuuf $biliyoona 2 waltiqabsiisan.
Karoorii guddaan naannoo garba Mediteraaniyaaniif nagaa buusuuf jedhanii bahe,bara Gadaafiin jiguuf dhiyaate jalqabe.Bara 2011,muummeen ministera haajaa alaa Xaliyaanaa ka gaafasii Franco Frattini akka ardiin rakkoo tanaan(Afrikaa) wallaanuuf seeri haarahii bahu gaafate.
“Ummata gurraacha miiliyoonan lakkawwamutu gara Faransaayi fi Xaaliyaanii cehuu dha Mediitiraaniyaanii dhufa. Nageenya naannoo mediitiraaniyaanii egsisuuf immoo Liibiyaan gahee guddaa qabdi.”
– Moaammar Gaaddaafii, TV Faransaayi irratti , Bitootessa 24, 2011.
“Waldaan Awurooppaa,dhabbilee addunyaa jajjaboon; Baankii Addunyaa fi IMF,Fandiin Maallqa Addunyaa akka naannoo Mediteraaniyaan qabeennaan jabaattu karoora Maarshaal(Marshal Plan)wal fakkaatu ariitiin baasuu wayya,”jedhee bara 2011 keessaa gaazexaa Financial Times irratti barreesse Frattiniin.Karooii Maarshaal Pilaan jedhan kun karoora USA akka Awurooppaa gamii Lixaa rakkoo waraanii Addunyaa II itti fide irraa dandamachuuf baafte.”Karoorii kun akka euro Awurooppaatii fi dhaabbilee maallaqa addunyaa biliyoonii hedduun jirennaa fi investimentii naannoo tanaa wayyeessee hammayeessu tolchu male.”
Firaatiniin(Farattini) akka bulchootii Awurooppaa daldala biyyoota Mediteraaniyaan karoora USA waliin hojjachuuf waan daldalatti gufuu tahe achii balleessan jabeessee gaafate, “qoodii kun murteessa.”
“Akka namii hedduun carraa baranoota olaanaa argatu–akka biyyootii Mediteraaniyana gamaa leenjii hujii argatan,ijoolleen kahimaa hujii dhabanii jara biyya nagaa dhowwutti akka hin dabalamne leenjii kennuuf.”Karaa kanaan seeraa alaa biyya nama baasuu fi ilmaan namaa gurgurachuulleen hin diqqaatti.
Hein De Haas yuniverstii Amesterdaamitti nama barusma Sociology qabuu fi ogeeyyota godaantota bebeekamoo keessaa nama tokko. Rakkoon tun gama Afrikaa qofaan fala hin argattu jedha.
”Awurooppaan waan tokko irratti qalbiin tokkoon walii galuu dhabuun dhugumaanuu rakkoo isaanii guddoo,”jedhee The Huffington Post irratti barreesse.Tana maleellee seerii Tokkummaa Mootummotaa namii siyaasaa fi waraana baqate seeraan eegamuu qabaatullee dinagdeen Waldaa Awurooppaa namuufuu banaa tahuun akka baqattoota horii diqqaan qaxaran tolchee jedha.
”Awurooppaan ganna 25 dabran jabaattee jaaramte taan jabeenna sun amma akkuma jirtuunuu hin qabduu,” jedhamti.Namuu amma akkuma itti dhufutti dhufa.Tun ammo seera malee biyyaa nama baasuu,karaa irratti balaan lubbuu dhabuu fi rakkoo hedduu fida.”
Elizabeet Kolleetti(Elizabeth Collett) Inistiyuuti Biraasselsi jirtutti daarektera Godaantotaati, “guddinnii qajeelaan ka naannoo ufiitiin wal fakkaatu,”jetti.”
”Guddinnii haga dabraa guddaan qofatii rakkoo godaantotaa faluu hin dandahu, “jetti.”Taatullee hujii bu’aa qabdu ta karoora gabaabaan hojjachuu dandahanii fi godaanna balaa hamtuu irraa nama hambiftu.”
Gaafiin jirtu ammo Awurooppaa woma Gadaafiin bara tokko hojjate;Industirii didiqqoo carraa hujii fi guddinnaa irraa argatan ta namii akka Nimco Muse Ahmed faatii carraa sadeessoo jireenna duriilleetti nama hin deebifnee fi Awurooppaaleetit jireenna haaraa jal nama hin qabsiimne irratti fuulleffachuutti caalaa nama jechisiifti.
Duubatti deebiin hin jiru
Taatullee sagantaan bayyanachiisaa karoora gabaabaalleen kama akka karoora jabana Gadaafiin Liibyaa irraa bu’uuf dhiyaatee kaan,akka biyyootii Awurooppaa hagii tokko baqataa jibban nama taasisa.
Yoo seera godaantotaan tohatan faluuf carraaqanitti falii harka bulchoota federaalaa Biraaselsi jiraachuu fa dandaha.Hagasittuu kaan jireenna du’aa fi jireennaa ka duubii isaa badhaasa qabu barbaadachuuf deemmaa karaa dheeraa jalqaba.
Abbaa suraa kaase
Gabaastonni: Abdulaziiz Osman fi NiIkolaas PiInawult.
Gulaaltonni: Piiter Koobus.
Han Weebsaayitii tolche: Isteefen Mekoosh fi Diinoo Beslaagiik.
Hojii Geeggessaa Piroojektii: Isteeven Feerrii.
Qindessitoonni: Tafarraa G. Tafarraa fi Izraa Fissehaayyee.
Afaan Ingilizii irra han hiike: Gazexeessota VOA Afaan Oromo.


text:
Waggootii darban 10 keessatti ijaarsa laga Abbayyaaf lammiwwan Itiyoophiyyaa fi hidda dhalata Itiyoophiyaa kanneen biyya alaa keessa jiraatan irraa Doolaarrii Biliiyoona 1 fi miliyoona 200 fi miliyoona 60 galii ta’u manni marii wal taasiftuun ijaarsa hidha laga abbayyaa maqaa dhahuun tajaajiilli oduu Itiyoophiyaa gabaasee jira.
Ijaarsii hidha kanaa eega jalqabamee waggaa 10 lakkobsisuu isaa ibsuun biyya keessaa fi alaa hanga Haagayya bara 2013tti qarshiin Biliyoona 15 fi miliyoona 900 fi miliyoona 31 walitti qabamuu ibse.
Trbaayiniin hidha kanaa lama baatilee dhiyeenya kanaa keessa human eleektrikaa maddisiisuu kan jalqabuu ta’u gabaasee jira.


text:
Tigironni kun miliyoona torba jedhamee Yeroo hedduu ni dubbatama.Garuu Tigireen miliyoona torbaa kun Tigiraayin jiruu???Deebiin isaa miti.Eessa jiru ree?Gaafii sirriiti.Dubbiin akkana.Tigireen baadiyyaa tigiraayii jirtu miliyoona 3 hin geessu.Tilmaaman miliyoona 1.5 ammoo magaala Maqalee jirti.Kan hafte hoo eessa jirti?Ammas gaaffii sirriidha.Deebiin isaa Kan hafte parsantiin 95% Oromiyaa keessa jiraatti. Parsantiin hafte ammoo naannolee biraa keessa jiru.Tigiroonni Oromiyaa keessa jiran kun eessa jiru?
Deebiin isaa kunooti.
1_Kondominiyeemii Finfinnee keessa jiru mee deemati laala.Akkuma jiranitti tigiroota.
2_Kondominiiyeemii amma ijaaramutti jiru dhaqaa ilaalaa.caalmaan tigiroota.
2_Real estate Finfinnee keessa jiru dhaqaati jalqabaa hanga dhumaa keessa deemaa. Achis Kan dhuunfate tigiroota.
3_Mana daldalaa finfinnee keessa jiru irra deemaa daawwadha.Keessattuu naannoo hayaa wuleetti jedhamu(22).Akkuma jiranitti Tigiroota.
4_Mana mootummaa Kan Finfinnee keessa jiru dhaqaa laalaa.Mana qabalee kan jedhamu jechuudha.Tigiroota.
5_Dhaabbata dhuunfaa hedduu isaa deemaa laalaa.tigiroota.
6_Dhaabbata mootummaa fknf gumuruk iddoo hoggansaa irra Kan jiran hundi isaanii tigiroota.
7_Dhaabbata geejjiba galaanaa.(Ethiopian shipping and logistics services). Kunis Tigirootan Kan guuttame.
8_Dhaabbata Midrok deemaa hoggansa irra Kan jiru Tigiroota.
9_Bulchiinsa manneen magaala finfinnee akkuma jirutti Tigiroota.
10_Dargaggoota Tigiree Kan black market irratti hirmaatan Kan waraqaa eeyyamaa qaban.Kan poolisni Hin qabne. Kan kappitaala gurguddaa sochoosan akka jiru hoo beettuu?
11_Dhaabbata xiyyaara xoophiyaa. Hoggansiif Kan qacaruuf Kan ari’us tigiroota.
12_Worshaalee Oromiyaa keessa jiran hooggansi isaanii tigiroota.
…….Kan hafes ni jira…..
Worraaqsi itti aanu kanneen beekuu qaba.Addaan bahee hubatamuu qaba.”


text:
LibreOffice 7.4 Help
Qaaqa Moggaasa Deetaa kana bani, moggaasa deetaa qindeessufi si dandeessiisa.
Yoo maalimaan walfaannee deetaa filame, ajajni kun walfaannee deetaa qofa irratti hojjeta. Yoo maalimni hin filatamiin, ajajni kun walfaannee deetaa hunda irratti hojjeta.
Tuqaalee deetaa gatii of daanda'aan agarsiisu.
Dhangii lakkoofsa fiilu fi qaaqa bani.
Tuqaalee deetaa tarjaa keessa dhibbeentaan agarsiisu.
Dhangii lakkoofsaa fiilu fi qaaqa bani.
Asxaa barruu tuqaalee deetaa mul'su.
Sajoo waayoo asxaa tuqaalee deetaa itti aane'ee jiru agarsiisi.
Diraa Barruu hedduu wanta wal fakkataa foo'aa gar gar baasu fili.
Iddoo asxaa deetaa wanta irra fili.
Keewwata teessuma barruu xaxaa fayyadamuuf qixa barruu ifteessi (CTL). Amalli kun kan jiraatu yoo deeggarsi teessuma barruu xaxaa kakaafame.
Click in the dial to set the text orientation for the data labels.
Enter the counterclockwise rotation angle for the data labels.


text:
Bulchiinsa naannoo Affaan Erta-Allee keessatti kan butaman lammiwwan Jarmanii lama gadhifamuu isaanii Addi Tokkummaa Waraaqsa Dimokraatawaa Affaar kan beeksise ta’us Ministriin dantaa alaa Itiyoophiyaa garu waaniin beeku hin qabu jedhe.
Dhaabbati oduu Ajaans Fraans Prees akka gabaaseetti maanguddonni Affaar lammiwwan Jarmanii kana aangawoota Jarmaniitti kennanii jiran.
Gama kaaniin garee mirga dhala namaaf falmu kan Affaariif prezidaantii kan ta’an Gaas Ahmad Nuur jarreen gadhifamuu isaaniif odeeffanno qubsaa qabna jedhu.
Ministriin dantaa alaa kan Jarmanii dhimma kana irratti hojjachaa kan jiranii fi kana caalaa ibsa biraa kennu kan hin feene ta’u Raadiyoo Sagalee Amerikaaf ibsee jira.
Gabaasaa Guutuu MP3 tuquun Dhaggefadhaa