text:
Qur'aana
- Kanas ilaali: Tarree boqonnaawwan Quraanaa
Quraannni (Afaan Arabaa: القرآن; Al-Qur'aan ykn Qur'aana) Kitaaba qulqulluu amantii Islaamaa kan Muslimoonni Rabbi biraa bu'u amananiidha. Barruu Afaan Arabaa Ammayyaa keessatti akka hojii ajaa'ibaa laallama. Quraanni Suuraa(سور; boqonnaa) 114n qophaawuun xiqqoma Kakuu Haaraa irra gabaabaadha.
Qur’annii kitaaba Rabbii kan boodaa kan nabiyyii quxisuu anbiyootaa ta'e nabi Muhammad(S.A.W) irratti buufameedha. Waggaa 23 keessatti Qur'aannii kan Nabii(S.A.W) (isaani umrii 40-63) irratti buufamee xumurame. Qur'aanni baatii Ramadaanaa halkan laylatulqadrii keysa goda Hiraa’i kan gaaraa Nur mataa gubbatti argamu keysatti “Iqra’i bismi Rabbika” jechuudhaan kan jalqaba buufame. Qur’aanni kun xumurri buufamiinsa isaa aayata “alyawma akmaltu lakum diinakum...” jedhu kan hajjii dhaammannaadhaa (hajjatal wadaai) keessa guyyaa Arafaa 9/12/10 H dirree arafaatti buufameedha. Kalaama Rabbii kan ta'e Qur'aanni kun kitaabban isa dura buufaman hunda kan shaareedha.[1]
Barnoonni akkaataa qur’aana itti qara’anii tajwiida jedhama. Muslima hundarratti qur’aana tolchanii tajwiidaan qara’uun dirqama.[1]
Sirna Qur'aana itti Qara'an[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Kanneen armaan gadii tarraawan adaboota Ibnu Kasiiir eeraniidha.
- Qulqulluu (xahaaraa) yoo ta'e malee isa tuquu fi qara'uu dhabuu.
- Qara'uun dura ilkaan rigachuu fi uffata qabu keessa isa irra bareedaa ta'e uffachuu.
- Gara Qiblaa garagaluu.
- Yeroo hamuummannaan isa qabe qara'uu dhaabuu.
- Yaada isaa qaraatii irra gochuu fi dhimma barbaachisaaf yoo ta'e malee haasaaf jedhee qara'uu dhiisuu dhabuu.
- Keewwattoota waadaa Rabbi mu'umintootaaf gale ibsan biratti dhaabe Rabbiin kadhachuu fi keewwattoota akeekkachiisan biratti ammoo Rabbitti maganfachuu.
- Qur'aana banee dhiisu dhabuu fi isa gubbaa waan biraa kaa'uu dhabuu.
- Gabaa fi iddoo wacaatti qara'uu dhabuu fi baay'atanii yeroo qara'an sagalee ol fuudhu dhabuu.[2]
Seenaa Qur'aanaa
Quraanni jecha Rabbii guddaa kan namni hundi ittiin akka qajeeluuf karaa nabiyyii keenyaa Muhamned Biin Abdullaahii tiin SAW woggaa 1440 dura kan buufameedha.
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]
- ↑ 1.0 1.1 "Qur'aana akkamitti Qaraana". islamahouse.com.
- ↑ "Qur'aana qulqulluu irraa tafsiiroowwan juuzi sadan boodaa". islamic-invitation.com.


c: text/html

text:
Fuula kana irratti, eenyu akka filu bari akkasumas yoo xiqaate bultii 20fi jiraataa Minnesotaa ta'uu qabda.
Minnesota keessatti filuuf, lammii U.S. ta'uun dirqama, yoo xiqaate guyyaa filannoo umuriin kee 18 ta'u qaba,fi jiraataa minnesotaa bultii 20 ta'uu qabda.
Yoo yakkaan sitti murta'e, erga adabbii kee fixxe booda filuu ni andeessa,ofeegganaa, jijjirama agarsiisuun hikamuu ykn haala biraan kan akka bakka buusuu.
Tiksa jala utuu jirtuu filuu ni dandeessa, yoo abbaan seeraa mirga kee hin mulqine ta'e.
Bakka teessoo amma jiraattutti filuuf galmaa'uutu si'iira jiraata. Filuuf karaa onlanii afaan ingiliffaan galmaa'uu Ykn warqaa iyyannaa afaan Oromoon qophaa'e guuti.
Akkasumas guyyaa filannoo bakka filmaataa keetiiti galmaa'uu ni dandeessa. Ragaa maqaa fi teessoo kee ammaa mirkaneesu agarsiisuu qabda.
Yeroo teessoo kee jijjiirtu hundaa, maqaa jijjiiratu, ykn waggaa afur keessatti hin file yoo ta'e, deebitee galmaa'utu si irra jira. Iyyannoo galmaa'uu haara guutun galmee kee fooyessi.
Bakka itti filannitti guyyaa filannoo galmaa’uuf, raga bakka jireenyaa mirakneesu Kanaan gadditti jiran keessa tokko fidi
1. ID maqaa fi teessoo amaa qabu
2. ID Footoo qabuu fi ragaa maqaa fi teessoo kee ammaa qabu
Waraqaa suura qabu mirkanaa'e (tokko fili)
Yeroon irra darbuu danda'a
Ragalee mirkanaa'e (tokko fili)
Meeshaa eletrooniksii irratti mulachuun ni danda'ama.
3. Nama filuuf galmaa'ee teessoo kee mirkaneesuu danda'u
Nammi filuuf galma’ee naannoo filmaataa kee sana keessa jiraatuu bakka filmaataa si waliin dhaqee teessoo kee mirkaneesee kakkatee malateessuu danda’a. Kun wabii jedhama. Nammi iluuf galmaa’e nama filu sadeetiif wabii ta’uu danda’a. Yoo nammi siif wabii ta’e, ati nama biraaf wabii ta’uu hin dandeessu.
4. ID barataa koolejii galmee achi jiraachuu agarsiisu waliin
Koolejjii fi universitiin galmee jireenyaa maqaa baratootaa qondaalota filannooti ergu. Yoo galmee kana irra jiraate, galmaa'uu kee fixuuf, waraqaa eenyummaa koolejii suuraa kee qabu itti agarsiissi
5. Ganda sanatti sirriitti galmaa'u kee
Yoo naannoo (ganda) kee keessatti galmooftee garuu maqaa jijjiirate ykn teessoo kee ganduma sana keessatti jijjirate, gochuun kan si’irra jiraatu daanyaa filmaataatti maqaa ykn teessoo kee dura himuu qofa.
6. Beeksisa boodatti hafanii galmaa'uu
Yoo filuuf guyyaa filmaataa dura guyyaa 20 keessatti galmoofte, Beeksisa erga yeroon darbee galmaa’uu kennamu karaa mana poostaa si ergama ta’a. Isa siif ergamu kana akka ragaa bakka jireenyaatti itiin galma’uuf dhimmi itti ba’i.
7. Nama hojjeta bakka jireenyaa
Yoo bakka mana jireenyaa keessa jiraata ta’e, nama hojjetaa bakka kanaa ta’e, bakka filmataa si waliin dhaqee teessoo kee siif mirkanneessuu ni danda’a. Kun “wabii” ba’uu jedhama. Hojjetaan bakka kanaa namoota filuu danda’anii bakka kana jiraataniif wabii ba’uu danda’u.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ummanni oromoo erga kiyyoo gabroomfataa habashaa jalatti
kufee kaasee kharaale gara garaatiin diina ifirraa ittisaa ture
haa tahuu garuu bifa ijaarameen yknjaarmaya tokko jalatti
bifa qindaaween waan hin turiniif humniti isaa faffaca’aa
turuun diina isaaniirratti ijifannoo galmeessuuf gahaa hin
turre kanumarraa ka’uun sabboontonni ilmaan oromoo
rakkoo saba isaanitiif quuqaman walitti dhufanii falli jiru
qabsoo oromoon bifa faffaca’aa taheen godhaa jiru
qindeessuun caayaa takka jalatti ijaaramuun barbaachisaa fi
dirqama akka tahe hubachuudhaan sabboontonni ilmaan
oromoo baha oromiyaa adda durummaa sooreessa jaarraa
abbaa gadaa fi elemoo qilxuutiin Bara 12/12/1969 Adda
Bilisummaa Oromoo (A.B.O) biyya Soomalee magaalaa
Magdashoo keessatti hundeessuun qabsoo bilisummaa oromoo
fi walabummaa oromiyaa bifa qindaawaa tahe takkoon
jalqabanii itti fufan haatahuu garuu ilaalchi mootummaan
biyyattii oromoo fi eenyummaa oromootiif qabu gaarii waan
hin turiniif dura dhaabbannaa gara garaa irratti godhaa turan
akkasumaan garuu sabboontonni ilmaan oromoo kun rakkoo
tanaaf osoo hin jilbbiiffatin fala barbaacha jalqabanii
achumaan hariiroo diplomaasummaa biyyoota biroo waliin
uumuuf dirqamanii elemoo qilxuu gara biyya
yaman(adan)akka deemu murteeysanii ergan jaal elemooniis
dirqama isaa fudhatee biyya yaman dhaqe akkuma dhaqeen
mootummicharraa dhageyamtii waan argateef achitti if
ijaarun ilmaan oromoo dammeeysuu jalqabe bifuma saniin itti
fufuudhan biyyoota akka iraaq,suuriyaa,falasxiin hunda
qunnaman keeysattuu haalaan mootummaa iraaqirraa
fudhatama waan arkataaniif murni Sooreeysa jaarraa abbaa
gadaatiin hogganamu gara biyya Iraaqitti imalan
Mootummaan Iraaqiis haalaan ifitti fuutee waan isaan hin
yaadin isaaniif gumaacha goote eegas jabahaa Falasxiin biyya
Suuriyaa keessatti carraa barnoota lolaa arkatanii jalqaban
akkuma xumuraniin imala isaanii gara biyya Masrii godhatan
achittiis qabsoo barattoota oromoo univarsity Masrii baratan
ijaaruu jalqaban akkuma xumuraniin gama biyya Iraaq
2
deebi’anii barattoota oromoo kan Iraaq keessatti argaman
ijaaranii meeshaa waraanaa mootummichaa argatan markaba
guutuu waliin adanitti deebi’an
Erga meeshaa waraanaa Aden fidanii booda gama biyyaatti
galanii qabsoo hidhannoo jalqabuuf haala tokko tokko
qindeeyfachaa osoo iccitiin bifa hin beekkamneen jalaa baate
isaaniis iccitiin bahuu dhageenyaan teeysuma hatattamaa
godhanii murna sadihitti wal qoodan akka tasaa Yoo murni
duraa milkaa’uu baate murni lammaffaa akka bifa jijjiiree itti
fufuufi murni sadaffaas akkasuma tahuu murteeyfatan
Murni jalqabaa kan Sooreeysa Jaarraa Abbaa Gadaatiin
hogganamu yoo tahu isaaniis nama 36turan guyyaa17
/10/1970tti Aden irraa ka’anii gama baha oromiyaa osoo
imalaa jiranii guyyaa lama Bahara india keeysa eega deemanii
booda 19/10/1970tti kallattiin jalaa baddee dogoggoraan
Bahara Soomaalee Barbaraa fii Zeeylaa (Afdaal) jidduu bakka
Bul’haa ja’amtutti bu’an. Mootummaan Soomaalee waan
iccitii tana arkateef humna waraana lafaatiifii qilleensaatiin
irratti bobbahee dhunfate achumaan fuudhee gara mana
hidhaa Mandheerraa ja’amuutti galche
guyyaan kuni seenaa qabsoo adda bilisummaa Oromoo
keessatti seena qabeessaafi kan hin dagatamneedha sababni
isaas guyyaa jalqaba namni kan maqaan isaa ramadan hussen
kalid(abdoosh) jedhamu dhukaasa diinaatiin wareegameedh
Murni duraa qabamuu akkuma dhagayaniin murni 2ffaa kan
Elemoo Qilxuutiin duurfamu warroota hidhaman kana
baasuuf tattaaffii adda addaa godhuu jalqaban garuu
milkaawu hin dandeenye isaaniis osoo abdii hin murin yaalii
isaanii itti fufan
Augast 1973 murni 2ffaa kan Elemoo Qilxuutiin duurfamu
Aden irraa ka’anii Bahara diima qaxxaamuruudhaan qarqara
Asabitti bu’ani milkiidhaan meeshaa waraanaa Gaala 18
fe’atanii naannoo gammoojjii hamtuu affaar keeysa
qaxxaamuranii naannawa laga arbaa dhufan meeshaa
waraanaatiis asumatti dhooyfatanii namoota takko tokko
3
qunnamuudhaan gara kaayyoo fi akeeka bilisummaa
oromootti ummata dammaysaa jaarmaya itti fufan.
Lola jalqabaa kan maqaa ABO tiin lolame(lola xirroo)
Hararagee dhihaa Gubbaa Qorichaa bakka Xirroo ja’amututti
lolli seena qabeeysa tahe yeroo duraatiif maqaa Adda
Bilisummaa Oromootiin (ABO) godhame.
Fuulbana (sept )5 bara 1974tti guyyaa seena qabeeysa qabsoo
Oromoo keessatti lolli yeroo duratif qeeyroo baha
Oromiyaatiin Xirrotti godhame siree gabroomfataa Habashaa
sossoose waan tahef guyyaan kuni guyyaa gootota oromoo
ja’amee seenaa Oromoo keessatti bekkamee bara baraan akka
yaadatamuufi khabajamu taasifame
‘’seenaa abbaan hin himanne anbiti namaaf hin himtu‘’ ja’e
Sooreeysi Jaarraa Abbaa Gadaa
Lolli guyyaa kana godhame gabroomfataa Habashaa nama150
ol irraa galaafatuun seenaa qabsoo Oromoo dhiigaan akka
barreeyfamtu taasisan
Jaallan lola kana keessatti murtii guutaniis Rageeyfataan
nama 5 turan
Jaal Elemoo Qilxuu lola kana keessatti osoo loluu dhawamee
jaallan isaatiin ani dhawamee galmee fuudhaa deemaa niin
wareegama jachuudhaan achitti hafe.
Waraanni mootummaa achitti marsee yeroo isaan isarratti
walitti qabaman kilash isaatiin olii gad deebisee dhumarratti
boombii lama itti dhoosuun achitti nama 42 ajjeesee murtii
guutee wareegame
Gootonni guyyaa lola xirroo murtii guutanii wareegaman
keeysaa
1 – Jaal Elemoo Qilxuu(Hassan ibraahim).
2 – Jaal Ahmed Taqii (Hundee saabaa).
3- Jaal Sheek Jamaal Alishoo
4 -Jaal Umar Adam Koree.
4
5 – Jaal Sh. Mohammed Bushra.
Guyyaan kun akka guyyaa Goototaatti bara baraan Oromoon
marti akka kabajju maaliif taasifame?
1 –guyyaa jalqaba Maqaa bilisummaa Oromiyaatifii Oromoo
maraatiin lolame waan taheefi
2 –Maqaan Oromoo kan awwaalamee ture guyya itti awwaalaa
baafamee Oromoo Baha- dhihatti, Kaabaafii kibbatti oromotti
maqaa fi gurra godhe waan taheef
3 –guyyaa itti ilmaan oromoo Mootummaa Habashaa
shoorarkeessanii rooraasan waan taheef
4- guyyaa Habashoonni ummata Oromoo hamma dhumaatti
akka gabroomfachuu hin dandeenye hubachiisan waan taheef
5 –If jaaranii maqaa adda bilisummaa Oromootiin sossoha
adda addaa godhaa waan turaniif
alaaba (ABO)
Alaabaan Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) haayyoota
Oromootiin laafa khaayamtee,
Hayyoonni Oromoo Alaabaa addaa bilisummaa Oromoo lafa
khaayaaniis
1,Jaarraa Abbaa Gadaa
2,Haaji Huseen Suuraa
3,Abdallah Mahammad(Luungoo)
4,Mahammad Umar Qaadi
5,Sheek Mahammad Adam
6,Sheek Husseen warsamaa
7,Elemoo Qilxuu ( Hassan Ibraahim).
Isaan kanaanii biyya Soomaalee magaala magdashoo keessatti
hojjatamte
Kanaaf ummanni oromoo gabroomfataa habashaa yeroo
ammaan tanaa ilmaan oromoo dhiiga dhangalaasaa jiru firraa
5
buqqaasuuf karaa qabsoo daandii jalqabaa kan sooreessa
jaarraa abbaa gadaa jalatti hiriiree akka sossoohuu qabu
waamicha keenya isiniif goona galatoomaa
– ALAGAAF GABROOMUU DINNE 111
–
– BILISUMMAA TEENYA SIMANNE 111
–
– TOOKUMMAAN HUMNA 111
B.B.S. JAARRAA ABBAA GADAA
S.U.L.F.O :- MULLISAA JAARRAA
Muddee 12/12/ 2016
Ref no :- 0102/W./S.U/16


text:
Keniyaan erga rakkoo naga eegumsaa biyya ishee keessaa hedduuf al shabab himatamuu qabee booda baqattoonni Somalia biyya isaaniitti akka deebi’an gaafattee jirti. Dhiibbaa irra jiru hammaataa waan adeemeef lammiiwwan Somalia hedduun biyyatti deebi’uuf dhaaba baqattootaa kan tokkummaa mootummootaan galmaa’aa jiran jedha gabaasi Mohammed Yusf mooraa baqattootaa guddicha kehiyaa keesaa jiru Dadaab irraa ergame.
Ibrahim Hussein waaltaa namoonni biyyatti deebifaman keessa jiran kan keellaa UNHCR mooraa Ifo jedhu ka daawwatan keessaa ti.
Baqattooni baatilee sadii gidduutti gara somaliatti ergaqmuu qabu kan jedhu Radio irraa waanan dhaga’eef waa’ee adeemsa sana mari’ataan jira jedhan Ibrahim.
Tokkummaan mootummootaa fi hojjettoonni isaa gargaarsa godhaniifis galateeffachuun fedha jedhan. Abbaa ijoollee torbaa kan ta’an Ibrahim gara mooraa Dadab kan dhaqan bara 2011 yeroo beelli Somalia dha’etti. Akkuma lammiiwwan Somalia kumaan laka’amanii nyaataa fi bishaan akkasumas dawaa barbaacha karaa dheeraa qaxxaamuran.
Waggoota shan booda immoo erga Kenyaan jarmiyichi baatilee sadii gidduutti adeemsa isaa ariifachiisuun dhaan lammiiwwan Somaliaa biyya isaanitti akka deebistu gaafattee booda Ibrahim baqattoota kuma tokko kanneen biyyatti deebi’uuf galmaa’an keessaa tokko.
Ibrahim akka jedhanitti naga dhabiinsii fi hoji fi walabummaan sosso’uu dhabuun kenyaa keessaa mooraa keessaa akka baqatan isaan dirqisiise.
Magaalaaleen sadii Somalia keessaa jechuun Kismayo ka naannoo Juba gara gadii jiru, naannoo Geedoo keessa kan jiru Luuq fi baidoan baqattoonni kun deebi’anii akka keessa jiraataniif bakka amansiisaa dha jedha UNHCR.
Jarmayaan kun akka jedhutti baqattoonni naannolee biraas ni galmaa’u garuu bakkaawwan sodaachisuu ta’anitti hin deebifaman. Ibrahim garuu Baidoatti ergamuuf jiru.
Mooraa dhuma dadab keessaa VOA dubartoota waggoota shan booda biyyatti deebi’uuf jiran haasofsiisee jira. Garuu bakka isaan itti ergaman murtaa’aa ta’uu isaatti hin gammanne. Nimo Samatar naannoo Gedo kan jiru Bula Hawa irraa ti.
Namoota biyyattii deebi’uuf galmaa’an ka duraa keessaa ani tokkoo jetti Samatar, Aniif hiriyoonni koo hawaasa addunyaaf TM kan nuti gaafannu Somalia keessaa bakka barbaanne dhaquun jiraachuu akka dandeenyu jetti.
Mooraa sana gad dhiisanii deemuuf qophaa’an iyyuu hedduun biyya ofii keessatti maal akka isaan eegu ilaalchisuun soda qabu.
Khadra Ismail Moqadishoo irraa dhufte. Yeroo ammaa waldaa fannoo diimaa Kenya kan Mooraa Dadaab keessatti qabsooftuu mirga dubartotoaa ti. Waa’een namoota Somalia keessaa hidhannoo qaban na yaaddessa jetti.
Guyyoota xiqqoo dura finxaaleyyiin al shabab naa bilbiluu dhaan dhimmi dubartootaa irratti hojjechuu hin dhaabdu taanaan si ajjeesna jedhanii na doorsisan jetti Kadran. Hojii ishee ilaalchisee waraqaa ragaa hedduun qaba, finxaaleyyiin kun waraqaa kana argu taanaan anaaf soda guddaa dha jette.
UNHCRtti itti aantuun gargaartuun adeemsa baqattoota biyyatti deebisuu Maawiya Issa akka jedhanitti namoonni irra hedduun kanneen waajjira isaanii dhufan Kenyan mooraalee baqattotaa cufuuf waan dhaadatteef biyyatti deebi’uu malee filannoo hin qabnu jedhu.
Baqattoonni kun soda keessa jiru jedhu Isaan. Fedha keenyaan utuu hin taane ajaji baatii sadii qofti waan nutti kennameef jecha dirqii dhaan deeb’iaa jirra, bakki nuti itti deebinu immoo amansiisaa miti jedhu.
Akka UNHCR jedhutti erga baatii muddee qabee baqattoota kuma lamaa oltu somaliatti deebi’an.
Ibrahim, Samatar, fi Isma’el akkasumas kanneen kuman laka’aman ka biroon biyya isaaniitti deebi’uuf eegaa jiran, eegumsi isaaniif qodhamu xiqqoo waan ta’eef waa’ee hegeree keenyaa waanti beekamu hin jiru jedhu.


text:
Nagaan haa dursu
Dhimmi ijoo keenyaas akkuma ammaan dura namoota oromoo biyya alaa jiran irra deddeebinee hubachiisuu yaalletti,waa’ee nama Girmaa Xurunaa Darsee jedhamu namoota keenya Asmaraa jiraniin Daa’atee Ilmaan oromoo irratti muka muraa jiruuti!!
Qabsoon ilmaan Oromoo bu’aa bayii hedduu keessatti kuftee harra kangeesseef sababa walii galteen hin jirreef ollaa fi firaan qabsoo waliif kennuuf yaada dhokataa hunduu bira gahuu hin dandeenyetti waan fayyadamaniif!! Namni Waayee isaa dubbannu kun seenaan isaa dubbatamee hin dhumu Namnis maaliif akka callise nuuf hin galu,warreen oromoof qabsoofna je’anis maaliif osoo beekanii waan qabsoo keenya laamshessaa jiru akka hojjechaa jiran nuti hubachuu hin dandeenye.
Girmaa Xurunaa Darsee Abbaa isaatiin Habashaa gaafa tahu haadha isaatiin oromoo dha. Bakki Dhaloota isaa Godina Horroo Guduruu Aanaa Jaartee tahee Ganda Somboo kumii jedhamu ykn Abuna jedhamutti dhalatee guddate. Mana Barumsaa sadarkaa 1ffaa Ganduma Smoboo kumii jedhamu kanatti barate, mana barumsaa sadarkaa 2ffaa Shaambuu magaalaatti baratee qabxii olaanaa fidee gara univeristy deeme,yeroo sanatti nsmni kun kan inni qabsoo oromoota Asmaraa jiran waliin hirmaachuu eegalee. sanaan dura homaattis hin qabu ture, Girmaan yeroo hamma 12ffaa baratu qabsoo dhugaa irratti hundaaweef kan soba hin qabne waan hordofu fakkaata ture. Itti aansuun gara Haramayaa University deemee “qabsoos” barumsa isaas itti fufe.
Waggaa 2ffaa utuu Haramayaa University baratuu Gidduutti hidhamee diina wayyaanee haalee bahee Gara mana barumsaa isaatti deebi’ee waggaa 2ffaa xumure,utuu kanaan jiruu,hidhaan itti deddeebitee gaafa rakkistu waggaa 3ffaatti harka kennee diina nama maqaan isaa Jambaruu Damee Tikaa wayyaanee tahe Achuma Haramayaa University fi naannoo isaa kan hojjetu wajjin walii galtee mallatteessee waliin hojii eegale. Gaafa Walii galtee Diina kanaa wajjin mallatteessu Qarshii 50,000 Diina harkaa fudhatee hojii basaasummaa irratti bobbahe. Duramaa kaasee waan hubatamuun irra jiruu Girmaa fi Dawud Ibsaa akka wal qunnamtii qaban tahuu isaa ti. wagguma sana keessa warri Asmaraa jiran (Daud Ibsaa) Computera 5 fi Qarshii 50,000 ijoollee 5 fi gaafa ergan karaa isaa waan dhufeef ijoolleen fudhachuuf gaafa deeman innoo diinaan qabameera jedhee gara ofii isaatti naannesse. computer sun fi maallaqa sun gaafa karaa Dawud Ibsaa faa ergamu karaa Wuccaaleeti kan namni dhufee laateef. Girmaan komputera fi maallaqicha ajaja humna tikaa wayaaneetiin fuudhee gara dabrse. walumaa galatti ijoolelen shanan gaafa meeshaa isaanii fudhachuu dhaqan isaan qabsoo kana garaa isaanii irraa waan itti jiraniif iccitiin kun hunduu isaaniif hin galle ture. Inni sobee ijoollee wajjin wal lolee akka isaanii wajjin qabamuuf haala mijeessee diinaan walii galee innis walumaan qabamanii hidhaman. Ijoolleen 5 sana wajjin 6 tahanii hidhaman, Girmaan guyyaa 2 qofa mana hidhaa bulee gadi lakkifame.
Ijoolleen shanan immoo waggaa 8 itti murtaawe achitti hafan. Girmaan ijoolleen shanan kan hidhamaniif maallaqa ati ergitee turte irratti wal dhabanii wal saaxilan jechuudhaan Dawud tti gabaasa. Dawud Ibsaas kun waanuma qabsoo keessa jiru kan hidhaman haahidhaman ati waan hojjechaa jirtutti jabaadhu jechuun Girmaa jajjabeesse ergaa dhaamaaf. Ammas itti eda’uun Daud Ibsaa Ijoollee 50 gara Dirree waraanaatti ergi jechuun Girmaa tti dhaamee qarshiin isaan ittiin deeman qarshii naannoo 75,000 erga. Girmaan qarshii 25,000 irraa hambifatee ijoollee shantama walitti qabuun qarshiin 50,000 dhufee jiraa qophaawaa ni deemtanii jechuun ijooleen akka qophaawan taasise. Ijoolleen qophaawanii waan ittiin deeman barbaacha bakka Girmaan argamaa jedhetti yeroo argaman ‘securitiin’ wayyaanee bikka sanitti argamanii ijoollee 29 yeroo qabatan ijoolleen kaan baafatan. Ijoolleen 29 lan kun haga haraatti mana hidhaa Qaalittii tti dararamaa jiran. Ammas akkuma duraanii ijoolleen maallaqa ati ergiterratti wal lolanii wal saaxilanii hidhaman jechuun Girmaan Dawud itti gabaasa. Girmaan ijoollee kana hiisisuu qofa osoo hin taane mana murtii deemee isaan ABO dha jedhee raga itti bahee jira. Ijoolleen Dararamaa jiran kun hunduu namoota iccitii gurbaa kanaa beekanii fi namoota dhugaa qaban qofaa dha ijoollee kun irra guddaan isaanii dhalootaan naannoo isaatii kan dhufanii dha.
Walumaa galatti harrallee diinaaf gugguufee ilmaan oromoof waan hojjetufakkaatee dhiiga ijoollee oromoo maqaan isaanii hin beekamneef kan beekamu hedduu dhangalaasisaa jira kanas kan Gochaa jiru Hayyu dure ABO ti kan ifiin jedhu Dawud Ibsaan waliigalanii ti. Kana nu qofaa osoo hin taane seenaan gara fuula duraa dhugaa baasa. Haata,u malee osoo beekuu Dawud Ibsaa maaliif akkas godha kan jedhu ammallee gaaffiin mataa keenya rakkaa jiru tahuu hubadhaa. Maaliif?? Wanni kun hundaa erga tahee booda Dawud Ibsaa maaliif ammallee nama kana waliin hojjechaa jiraan nuuf hin galu. Kanneen armaa olitti hidhaman jennu kun kanneen akka gurmuutti hidhamanii dararamaa jiran yeroo tahu kanneen akka nam tokkeetti Girmaan hiisisee amma mana hidhaa tti dararamaa jiran kumaatamaan jiru. Nuti kanneen biyya keessa jirru dabaa Dawud Ibsaa qabsoo bilisummaa oromoo irratti hojjechaa jiru saaxiluuf humans aanjaas hin qabnu, warreen biyya alaa teessanii dabaa Dawud Ibsaa hojjechaa jiru osoo beektanii maallaqa itti guurtanii uummata keenya ficcisiisaa jirtan seenaan wal nu gaafachiisa.
Warreen ammaan dura waan Girmaa fi Dawud Ibsaa hojjechaa jiran yeroo quba isin qabaachifnu dhugaa sehuu dadhabdanii, nus amanuu dadhabdanii yeroo hangasii fudhattan kunoo waan VOA irrat gaafa http://www.voaafaanoromoo.com/a/afooshaa-siyaasa-abo- himatamtoota/3307047.html dabree ture dhaggeefadhaa. Ammas waan Girmaan ijoollota 33 irratti hojjete nurraa osoo hintaane VOA irraa dhaggeefadhaa. Ammallee Girmaa fi Dawud Ibsaa waliin hojjechaa jiran.


text:
Barreessaan : Abonketi Fayissa
===========================================
Oromiyaa keessatti sababa qulqullinni barnootaa kufeef, barattootni sadarkaa tokkoffaa Afaan Oromoo dubbisuu fi barreessuu dadhaban; kanaaf immoo furmaatni barbaachisaan tartiiba qubee afaanichaa jijjiiruudha jetti egaa warri OPDO. Kufaatiin erga uumamee booda sababa sababa hin taane tarreessuun hin barbaachisu. Duraan dursa sababoota kufaatii qulqullina barnootaa kana dhugaatti addaan baasuutu barbaachisa. Ani barnoota sadarkaa tokkoffaa Afaan Oromootiinan baradhe. Ammas mana barnootaa Oromiyaa keessa jiru tokkottin barsiisaa ta’ee hojjetaa jira. Hanqina dandeettiin dubbisuu fi barreessuu barattoota manneen barnootaa Oromiyaa keessa jiran mudateera jedhamaa jiran kanaaf sababootni dhugaa ta’an hedduun (kanneen siyaasaan hanqaaqaman dabalatee) kanneen dur yeroo aniyyu baradhu irraa eegalanii hanga ammaatti akka aadaa manneen barnoota Oromiyaa hanga fakkaataniitti wal harkisanii deemaa jiran keessa muraasa isaanii mee walumaan haa ilaallu.
1) Manneen barnootaa hedduu (kanuma ani amma keessa jiru kana dabalateeyyu) barsiisonni saayinsii barnoota Afaan Oromoo sirriitti baratanii gahumsaan eebbifaman yommuu gara manneen barnootaatti ramadaman OPDO n akka diinatti ilaalti. Kunis jalqabbiin afaan keenya, Afaan Oromootiin barachuu gumaata ABO fi hayyootni Oromoo hedduun irratti wareegamanii dhiiga isaaniitiin nuuf kennan waan ta’eef (OPDO’n ofii isheetiif gootas hayyuus hin qabdu), barsiisota kana garee ABO’tti ramaduudhaan dhugaa jiru ilmaan Oromoo barsiisu jedhanii shakku. Kanaafuu, bakkoota hedduutti barsiisota ciccimoo ta’an Afaan Oromoo akka hin barsiisne hojiirraa ari’aa; kaan immoo gosa barnoota biroo akka barsiisan dirqamaan godhamaa ture, jiras. Afaan Oromoon egaa barsiisota ( waan daree barnootaa seenaniif qofa namoota maqaaf barsiisaa jedhamaniin) fi waan ofitti amanamuummaa hin qabneef qofa OPDO’f amanamoo ta’aniin barsiifama. Namni ofiifuu sirriitti barreessuu fi dubbisuu hin dandeenye egaa afuura qulqulluu(?)tiin barataa eebbisee qulqullina barnootaa fidaaree?
2) Daree barnootaa tokko keessatti giddu-galeessaan barattoota 80 olitu barata. Kun immoo barsiisaan tokkichi/barsiistuu tokkittiin turtii wayitii tokkoo daqiiqaa 40-45 keessatti qabiyyee barnoota guyyuchaa barsiisee, hojii daree kennee, hanqina barattoota kanaa sirreessuudhaan guutuu mitiiti, maqaa isaanii hanga akaakayyuutti waamee fixuufiyyu ulfaataadha. Egaa barsiisuun akka qeesii habashaa bishaan facaasanii jamaa walitti qabame kana waliin gahuudhaaree?
3) Dhugaa dubbachuuf taanaan ofuma mataa koo irraa ka’ee yoon dubbadhe, ani barsiisaa ta’uuf hawwiis fedhiis hin qabun ture. Hiriyoonni koo hedduun amma waliin jirrus ta’e kanneen ani bakka biraatti beekus akkasuma. Garuu, biyya kana keessatti namni hunduu waan fedhii isaa barachuuf carraa waan hin arganneef barsiisummaa akka riqichaatti itti fayyadamee har’umaaf taatus mataa koo danda’ee jiraachaa gara biraatti ce’uuf qofan itti seene. Kanumaaf egaa barsiisaan hedduun yeroo ammaa kana kan inni barsiisummaa lagatee keessaa baqataa jiruuf. Ergan Oromiyaa keessatti barsiisaa ta’ee asis fedhii ijoolleen Oromoo waa beekuuf qabdu ilaalee dheebuu isaanii kana baasuuf hammamuu yoon carraaqe, bu’aa barbaachisaa buusee hin beeku. Namni waan fedhii fi jaalalaan hojjetu irratti bu’a-qabeessa ta’akaa!
4) Dareewwan barnootaa manneen barnootaa Oromiyaa keenyaas ta’an; kan Itoophiyaa martuu galma wal gahii beeloftootaati jedheen hiika ani. Maaliif jennaan, barsiisaan mindaa gahaa waan hin arganneef ni beela’a, barattoonni isaas tarsiimoo misooma baadiyyaa dadhabaa mootummaan dadhabaan miidiyaa irratti qofa odeessuuf baafateen maatiin isaanii waan hiyyoomaniif ni beela’u. Namni dhimma baruu-barsiisuu qabu hin jiru jechuu kooti. Waa’ee barnootaa odeessuun qofti manneen barnootaa fi hojmaata isaa irratti jijjiirama waaraa fidaaree?
5) Yeroo ammaa kana egaa hanqinni barsiisaa Oromiyaa qofa osoo hin taane guutummaa impaayerittii Ixoobiyaa kanayyu mudateera. Kafaaf immoo sababni ijoon isa gareen sobdootaa (mootummaan) manneen barnootaa heddumminaan ijaarree waan babal’isneefi tarsiimoo barnootaa daree tokko keessatti yoo baay’ate barsiisaan tokko barattoota afurtamaaf (1:40), jedhu qabannee hojjechaa waan jirruuf jedhu miti. Hojmaatni manneen barnootaa keessatti dura-taa’ota manneen barnootaa utuu gahumsa hooggansa mana barnootaa hin qabaatiin malaammaltummaa fi ergama OPDO galmaan gahuuf kaa’amaniin waan laamsha’ee fi yaada ani qabxii sadaffaa irratti eeruuf yaaleen barsiisaan garbummaa mana barumsaarraa hurii of baasuutti kutate. Isa kanaaf immoo mootummaan akka furmaataatti barattoota ofiifuu kutaa 10ffaatti kufan ganda keessaa barbaadee miindeffamanii akka isaan barsiisan godhe. Haala kana keessatti egaa qulqullinni barnootaa ergamaa waaqaatiin gara daree barnootaa haa dhufuuree?
6) Dubbiin garagaltoo taanaan tajaajilaa hawaasaa (civil-servant) biyya kana keessa jiru keessaa barsiisaan isa akka malee tuffatamaa ta’aa dhufeera. Dhawaatuma kanaatiin, hojiin barsiisummaa immoo jibbamaa dhufeera. Kun immoo sadarkaan ofitti amanamummaa barsiisotaa akka quucaruuf shoora mataa isaa taphateera. Hangamuu sabboonaa yoon ta’e; ijoollee Oromoo barsiisuuf yoon kutadhe, nama na tuffatu daree seenee dhugaatti barsiisuun ni ulfaata. Utuuma anuu barsiiseetii, hammi hubannaa barataa koo isiniin haa tilmaamamukaa!
7) Yeroo ammaa kanayyu, jechuun jaarraa qaroome kana keessattillee, maatiin ijoollee Oromoo hedduun aadaadhumaaf barataa mana barnootaatti ergaa jiru. Mee kanumti ilmi/intaalli isaa/ishee kutaa meeqa akka baratan hin beekneyyu haa dhibukaa! Barataan maatii isaatiin hin hordofamu; hin deeggaramu taanaan barsiisaa qofti qulqullinaa fi bu’aa barnoota irraa argamu gonkumaa fiduu hin danda’u.
Sababni inni biraan dhimma daree dhuunfaa jedhamu kanadha. Daree dhuunfaa jechuun kutaa tokkoo hanga afuriitti barsiisaan tokkichi/tokkittiin haa barsiisu isa jedhu. Barsiisaan sun ijoollee barnoota A,B,C,D… 0.1,2,3… jedhanii reefuu eegalan egaa akkuma mataa isaa/isheetti qaree doomsa jechuudha mitiiree? “Sa’a abbaan gaafa cabse, ormi ija jaamsa” jedha Oromoon. Kanaafuu, waa’een afaanii waa’ee eenyummaati. Abbaan argite lafumaa kaatee akka barbaadde gochuu hin qabdu; hin dandeessus.
Itti fufa…
Aboonkeeti Fayyisaati
Caamsaa 6, 2017
Finfinnee


text:
Gaa’ila Islaamaa-Lakk.10.2
Kutaa darbe keessatti haqa abbaan manaa haadha manaa isaatirraa qabu muraasa isaanii ilaalle turre. Har’as itti fufan kannen hafan ni ilaalla.
8-Isa galateefachu, tola isaa mormuu dhiisu fi isa waliin haala gaariin jiraachu
Nama firaa dhiisaa nama badheetu kan waan gaarii namaaf hojjate galateefachun wanta Islaamni jajjabeessudha. Nama firaa immoo kana caalaa galateefachuun ni barbaachisa. Hadiisa Abu Hureeyraan dabarse keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ مَنْ لاَ يَشْكُرِ النَّاسَ لاَ يَشْكُرِ اللَّهَ
“Namni namoota hin galateefanne, inni Rabbiin hin galateefatu.” At-Tirmizi 1954, Abu Dawud 4811 gabaasan
Kanaafu, abbaan manaa niitii isaaf waan gaarii yommuu hojjatu, ishiin isa galateefachu fi dinqisifachuu qabdi. Akkuma isa galateefattu fi dinqisiifattuun wal jaalalli isaan jidduutti cimaa adeema. Faallaa kanaa, tan hin galateefannee fi wanta gaarii inni ishiif hojjatu tan busheessitu yoo taate, wal jibbi isaan jidduutti ni uumama. Ishiinis adabbiif of saaxilti. Hadiisa Abdullah ibn Umari fi Abu Sa’iid Al-Khudriyy gabaasan keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhu:
“Yaa tuuta dubartootaa! Sadaqaa kennaa, istighfaara (Rabbiin irraa araarama kadhachuu) baay’isaa, harki caalaan warra ibiddaa isin ta’u argee jira.” Dubartoota keessa dubartiin takka ni jette, “Yaa Rasulallah! Harki caalaan warra ibiddaa maaliif nu ta’ee?” Ergamaan Rabbiis ni jedhan, “Abaarsa baay’istu, abbaa warraa keessan hin galateefattan…” Sahiih Muslim 79, Sahiih Al-Bukhaari 1462
Galateefachuu yommuu jennu arrabaan qofa galatoomi jechuu qofa osoo hin ta’in isatti gammachuu agarsiisuu, dhimmoota isaatii fi ijoollee isaa bakkaan gahuu fi isa tajaajiluu of keessatti hammata. Akkasumas, wanta inni hin qabne fi hojjachuu hin dandeenyef isa komachuu dhiisu.
9-Isaaf of miidhagsuu fi faayu
Akkuma hadiisa darbe keessatti jedhame, “Ergamaan Rabbii (SAW), “Dubartii tamtu gaariidha?” jechuun gaafatame. Innis akkana jechuun deebise, “Yommuu ilaalu tan isa gammachiistu, yommuu ishii ajaju tan isaaf ajajamtu, lubbuu fi qabeenya ishii keessatti wanta inni jibbuun tan isa hin faalleessinedha.” An-Nisaa’i 3231
Dubartiin abbaa manaa ishii yommuu ilaalu tan gammachiistu, yoo of miidhagsitee fi qulqullinnaa ofii eeggatteedha. Yommuu isaaf of miidhagsitu fi qulqullinna ofii eeggattu, gara dubartii biraa akka hin dharraane isa taasifti. Garuu faallaa kanaa, tan isaaf of hin miidhagsinee fi qulqullinna hin eegganne yoo taate, qalbii isaa keessatti ishii jibbuu danda’a. Sababa kanaan gara dubartii biraa dharra’a. Kanaafu, isaaf of miidhagsuu fi of qulqulleessun akka maagnetti isa harkisuu dandeessi.
10-Isaa fi ijoollee isaa irratti yommuu qabeenya ishii baastu, dhaadanna dhiisu.
Dhaadannaa jechuun tola namaaf hojjatan, “Kana siif hojjadhe, akkana siif godhe” jechuun nama san irratti of jajuudha. Dhaadannaan mindaa hojii gaarii balleessa. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe,
“Yaa warra amantan! Sadaqaa keessan dhaadannaa fi nama rakkisuudhaan hin balleessinaa.” Suuratu Al-Baqarah 2:264
11-Wanta xiqqaa fi salphaatti gammaduu fi quufu, humna isaatii ol isa dirqisiisu dhiisu
Dubartiin dubartii biraa ilaaluun akka ishiitti buluuf ni hawwiti. Hawwiin kuni yoo hin daangefamin, wanta qabanitti akka hin gammanne nama taasisa. Dubartiin mu’mina (nama dhugaan amante) yoo taate, qananii Aakhirah kajeelun addunyaa tana keessatti wanta xiqqaatti ni gammaddi. Abbaa manaa ishii wanta inni bituu ykn gochuu hin dandeenyetti hin dirqisiistu. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Abbaan dandeetti qabu, dandeetti isaa irraa haa qallabu. Namni sooranni isaa isa irratti dhiphifame, waan Rabbiin isaaf kenne irraa haa qallabu. Rabbiin lubbuu tamiyyuu waan ishiif kenneen ala hin dirqisiisu. Rabbiin dhiphinna booda bal’inna ni godhaaf.” Suuratu Ax-Xalaaq 65:7
“Abbaan dandeetti qabu, dandeetti isaa irraa haa qallabu.” Kana jechuun namni qabeenya bal’aa qabu qabeenya isaa irraa niiti fi ijoolle irratti wanta isaan gahu haa baasu. “Namni sooranni isaa isa irratti dhiphifame, waan Rabbiin isaaf kenne irraa haa qallabu.” Namni hiyyeessi rizqiin isaa itti dhiphatte, wanta Rabbiin isaaf kenne irraa maatii isaa irratti haa baasu. Rabbiin humnaa ol nama tokko hin dirqisiisu. “Rabbiin dhiphinna booda bal’inna ni godhaaf.” Kuni gammachiisa Rabbii olta’aa irraa namoota rakkoo keessa jiraniif ta’eedha. Suurah (boqonnaa) biraa keessatti ni jedha:
“Rakkinna waliin laafinatu jira.
Dhugumatti rakkinna waliin laafinatu jira.” Suurat Ash-Sharh 94:5-6
Kanaafu, niitin abbaan manaa ishii rakkoo keessa yoo ta’e obsuu fi waan gaarii abdachuu qabdi.
12-Wanta isa rakkisuu fi dallansuu hojjachuu dhiisu
13-Iccitii isaa eegu- Iccitiin amaanaadha. Namni iccitii eegu nama amaanaa eegudha. Amala warroota dhugaan amananii (mu’mintootaa) keessaa tokko amaanaa eegudha. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Isaan (mu’mintoonni) amaanaa isaaniitii fi waadaa isaanii kanneen eeganiidha.” Suuratu Al-Mu’minuun 23:8
Iccitiin yoo eeggame, maatiin ni eeggame. Yoo labsame immoo maatiin ni diiggama.
14-Abbaa haadha isaa fi firoota isaa waliin haala gaariin waliin jiraachu
15-Isa waliin jiraachuuf fedhii cimaa qabaachu fi sababa tokko malee nikaah akka ishirraa buusu barbaadu dhiisu
16- Yoo inni du’ee, ji’aa 4 fi bultii 10 turuu- Ulfa tan hin qabne yoo taate fi dhiirsi ishii irraa yoo du’e, ji’aa afurii fi guyyaa 10 turuu qabdi. Hanga yeroon kuni dhumutti heerumu hin dandeessu. Ragaan kanaa
“Isin irraas kanneen du’anii niitii of duubatti dhiisan, isaan (niitiwwan kunniin) ji’oota afurii fi guyyaa kudhan turuu qabu. Yeroo beellama isaanii guuttatan, waan isaan karaa gaariin nafsee ofii waliin hojjatan ilaalchise badiin isin irra hin jiru. Rabbiin waan isin hojjatan keessa Beekaadha.” Suuratu Al-Baqaraa 2:234
Dhiirsi niiti irraa yoo du’e, niitin ji’oota afurii fi guyyaa 10 turuu qabdi. Ji’oota afurii fi guyyaa 10 kana keessatti of hin miidhagsitu, shittoo hin dibattu. Sababni ji’a afurii fi bultii 10 akka turtu taasifameef, ulfa ta’uu ykn ta’uu dhiisu ishii akka beekkamufi. Ulfi yoo beekkame, ilmi abbaa irraa du’een waamama.
Garuu wanti murtii kanarraa adda ta’u dubartii ulfa qabduudha. Dubartiin takka osoo ulfa qabduu abbaan manaa ishii yoo irraa du’e, yeroon turtii ishii hanga deessu.(Ilaali suuratu ax-Xalaaq 65:4) Tarii ji’a afurii gaditti dahuu dandeessi, tarii ji’a afurii olitti dahuu dandeessi. Erga deessen booda nama feetetti heerumu dandeessi.
“Yeroo beellama isaanii guuttatan…” Kana jechuun yeroo turtii isaanii yoo fixan. Yeroon turtii dubartii ulfa hin qabnee, ji’a afurii fi guyyaa 10. “waan isaan karaa gaariin nafsee ofii waliin hojjatan ilaalchise badiin isin irra hin jiru.” Kana jechuun erga yeroon turtii xumurame booda, dubartoonni haala shari’aan ajajuun yoo of miidhagsanii fi of urgeessan warra isaanii irra rakkoon hin jiru. Akkasumas, heerumu danda’u. Aaya tana keessatti, warri (waliyyiin) dubartii, dubartii akka too’atu, wanta hojjachuun hin hayyamamne irraa akka dhoowwu qabuu fi wanta dirqama ta’eetti ajajuu akka qabu argisiisa.
“Rabbiin waan isin hojjatan keessa Beekaadha.” Kana jechuun Rabbiin hojiwwan keessan dhoksaa fi ifaa, keessaa fi alaa hundaa beeka. [1] Wanti Isarraa dhokatu tokkollee hin jiru. Ergasii wanta hojjattaniif jazaa isiniif kafala. Jazaan kuni takkaa mindaa gaarii takkaa immoo adabbii ta’a.
Guduunfaa
Haqa abbaan manaa haadha manaa isaatirraa qabu muraasa isaanii haala kanaan tarreessun ni danda’ama:
1-Wanta inni ajaju keessatti isaaf ajajamuu
2-Hayyama isaa malee manaa bahuu dhiisu
3- Abbaan manaa gara siree yommuu ishii waamu tolee jechuu
4-Hayyama isaa malee eenyullee mana isaa seensisuu dhiisu
5-Hayyama isaa malee qabeenya isaa baasu dhiisu
6-Isaa fi ijoollee isaa tajaajiluu
7-Kabaja ishii, ijoollee isaatii fi qabeenya isaa eegu
8-Isa galateefachu, tola isaa mormuu dhiisu fi isa waliin haala gaariin jiraachu
9-Isaaf of miidhagsuu fi faayu
10-Isaa fi ijoollee isaa irratti yommuu qabeenya ishii baastu, dhaadanna dhiisu.
11-Wanta xiqqaa fi salphaatti gammaduu fi quufu, humna isaatii ol isa dirqisiisu dhiisu
12-Wanta isa rakkisuu fi dallansuu hojjachuu dhiisu
13-Iccitii isaa eegu
14-Abbaa haadha isaa fi firoota isaa waliin haala gaariin waliin jiraachu
15-Isa waliin jiraachuuf fedhii cimaa qabaachu fi sababa tokko malee nikaah akka ishirraa buusu barbaadu dhiisu
16- Yoo inni du’ee, ji’aa 4 fi bultii 10 turuu
Barruu guutuu haqaa abbaan warraa fi haati warraa walirraa qaban dubbisuuf, linkii tana tuqaa:
Kitaabban Wabii
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3,fuula 196-197, Abu Maalik
[1] Taysirul Kariimil Rahmaani fii tafsiiri kalaamil Mannaani- Abdurrahman Sa’diyy-fuula105


text: Jawar Mohammed and 38 others. XALAYAA OBBOLEESSAA: OBBOLEESSA KIYYA: HOJJATAA MOOTUMMAA WAYYAANEE TAHE MARAAF. (Saphaloo Kadiir’iin) Si haa gahu salaamanni koo xalayaa obboleessaa tan dhaamsa Oromummaa hilatte tanaan obboleessa kiyya mana abbaa isaatti maqaa hojjataa mootummaatiin alagaan fe’achaafi ergachaa jiruuf bakka jirtutti. Fayyaa keetii? Yaa obboleessa kiyya! Ani immoo waan dhiigni obboleeyyan keenyaa kan alagaan akka galaanaa dhangalaasaa jiru dhihaa barii na wallaalchisee, iyyeensi harmees hirriiba na dhoorke malee fayyaan qaba jechuuf afaan guuttadhee dubbachuu baadhuus numa jira dikee mana ambaa irra maramee booyaa. Yaa ilma aayyaa! “Nagayaa keetii?” jedhee jalqabuuf akka nageenyi hin jirre beeka. Silaa nageeyni jiraatee anaaf ati yoom akkanatti wal irraa fagaanna jetteeti. “Nama ollaan nagaayaatu nagaya” jedha turee mitiiree abbaan keenya (Oromoon) duruu. Eeyyee kaa! Namni ollaafi maatiin nagaya hin qabne, bakka nageeyni ardiirra hin jirretti nagaya kam wal gaafata? Jechuu isaatii bar. Waa’ee nagaya wal gaafachuu kana yoon kaasu hoodaafi aadaa, haalafi akkaataa abbaan keenya nagaya itti nama gaafatu tokkoon yaadadhe. “Akkam nagaya jirtuu? Fayya isin fayyumaa? Nuti bullee (oollee) isin ooltanii (bultanii)? Nuti nagayaa isin nagayaa? xiqqaaf guddaan, dhiiraaf dhalaan, namaaf sa’aan, maatiif waatiin, aaliif ollaan, firaaf firiin, gadaafi gandi, mukaaf citaan …… biyyaaf biyyoon marti nagumaa?” jedhee kan bahariif barraa mara gaafata ture. “Gara keenya roobee gara keessan waa roobee? Tulluun maal jetti? Gadaan maal fakkaata?……” jedhees meeqa iyyaafata. “Nagaya isinitti haa tahu, nageeyni isiniif haa baayy’atu…!” Jedhees yoo manaa deemu nagaya maatiif hawwee, hawwii keessoo isaas gumaacha. Yoo eebbifatuus “Yaa waaq nagaya nu godhi! Nagaya buusi, nagayatti nu oolchitee (bulchitee) nagayatti nu bulchi (nu oolchi)” jedhee kadhata ture. “Nagayaafi buna hin dhabinaa!” Jedhee gaafa buna dhuge warra buna obaase eebbisa. “Nagaya quufaa!” Jedhee gaafa quufe warra eebbisa. “Aanan kan nagayaatu mi’aawa!” Jedha ture gaafa barbaachisummaa nageyaa ibsu. Yoo nageeyni hin jirre aanan illeen dhandhama dhaba jechuufi. Dhugaadha! Abbaan keenya, Oromoon nagaya jaalaata, uumaaf uumamni isaa marti gaaddisa tolaaf dadaati. Hundaafi hundeen isaa nagayaaf wabii tahee kan nagaya booreessuus waardiyaa tahee ofirraa eega ture. Burqaaf bu’urri isaa nagayaaf abbaa akka tahe ni yaadattaa mitii? Moo arra warra mana keenyaa dhaalee saamaa, siis fe’achaa jiru kana fakkaachuuf dagatte? Walumaagalatti abbaan keenya maddaafi mallattoo nagayaa akka tahe arrallee qalbiin qaxaph na jetti. Kana tahuu atiis beekta. Duuba nuti ilmaan Oromoo ofiifuu ambaasaaddara nageenyaatii, Warri arra nagaya keenya ofumaaf booreessee nagaya kee siif eegna, biyya shoorarkeessee biyya tasgabbeessina jechuun namaafi mana tokko tokkotti saroota ramadanii nutti duchiisaa jiran kun eenyu isaan? Dhugatti gaaffii tanaatu sammuu kiyya keessaa wacaa jira. “Nagaya nu dhoorkanii nagaya hin qabdan nuun jedhan” jechuun dhagaye. Yaa obboleessa kiyya! Abbaa bideenaatiifi firri isaa guutuun obboleeyyan keenya irratti akka bobbahan dhagayeen jira. Ilmaan abbaa keenya dhaloota nu boodaa mara duguugaa jiraachuu isaanii yoon dhagayu garaatu na raafame, ijaatu imimmaan na guduunfate. Atiis waliin jirta jechuu gaafaan dhagaye irraa hanga ammaa niin booya. Nagaya biyyattii eegna jedhanii gaafa obboleeyyan kee duguugan maali ati seenaa abbaa keenyaa itti hin himtuu? Hoodaaf asxaan isaa nagaya irraa ijaaramuu, aadaan isaa faajjii tolaaf dadaa tahuu, nutiis duruma hiikkaaf gatii nageenyaa baraa guddachuu keenya itti hin himtuu? Arra hin jedhin malee abbaan keenya yoo tarkaanfatu faanaaf faantoon isaa qabbana ture. Kan of bira dabree addunyaafuu sirna kabajaaf ulfinaa, koota nagayaa kalaqee raabse tahuu maaliif jara yeyyiin kana itti hin himtu? Siitu waliin tumse kanaaf arra warreen nagaya laaquufi maqaa uumamaa namarraa haquu malee hin beekne kun nagaya mana keessanii eegna jechuun obboleeyyan keenya galaafachaa jiran. Silaa haa tahuutii warra hundeen nagayaatiif nagaya akkam eeguuf?…. Aahh….! Dhiifama guddaa naaf godhi yaa ilma aayyaa! Haasawa koo komiiniin jalqabee mitii? Yoon haala kanaan itti fufe xalayaa tanaahu osoo ijoo dubbii kootii irraa hin hubanne karaatti dhaabda jedheen shakka. Garuu tasa waan obboleeyyan keenya tahaa jiran yaadadheen garaan aaree gara komii biraa naan maqe bar. Eeyyee! karaatu gaaratti naan kute malee silaas dubbiin qabadhee baheefi bakkiin imaammadhee imala jalqabe illeen kan biraatii mitii beektaa kanuma turee. Silaas osoo quuqaan cinaachatti nama ejjuu hirriiba akkam rafuuf gad ciisan, ciisaniis hanga quuqaa dirra nama waraanu san ofirraa buqqaasanii maal rafu? Tulluun fuul dura kee dhaabbattuus yoo qalbiin hin agarre ijji ilaaltuus hin argituu bar. Bakka nama nyanyaatu malee hooquu fedhaniif hin hooqan. Kan qalbii nama dhiphisu, kan garatti nama dhimmisu, kan sammuu keessaa gururi’uu, isa hidda dhiigaa keessa oliif gad ori’u, kan sombi qufa’u, kan surrii nama naanneessu, isa mar’umaan nama guduunfu malee baasuu hamilaniif hin baasan. Walitti cuuncuunu malee waan tufuu barbaadan qofaaf miirri hancufa namaaf hin cimmisuu mitiiree? Kanumaatu laphee koo hatee, qubbeen kiyya micciiree, kallattii koos jijjiiree xurree komii irra naan kaate malee malee silaas kanumaan dubbachuuf xalayaa siif barreessuu murteesse……. Ammallee niin kutee mitii? Tole, Dhiifama ammallee! Ijoo dubbii koottiin deebi’a, hadaraa obbolummaa xalayaa kana dubbisii xumuri. Yaa Obboleessa kiyya! Anaafi ati ilmaan Oromooti. Abbaan keenya Oromoo tahuu saglanii sabbaatu nu beeka. Haati teenya Oromiyaa tahuu kan nu hin beekne hin jiru. Nuti arra abbaan bideenaa abbaa keenya ajjeessee harmee teenya humnaan dhaaluus, anaafi si gargar fageessee, ati ofitti si qabee ana immoo achi na qabee duugdaaf garaa walitti nu godhuuf wixxifatuus anaaf ati dhukti keenya dhuka lafee tokko tahuu ni beekna. Nuti dhiigni keenya gadaameessaafi gudeeda tokko irraa walitti burqe. lafeen keenya jirma lafee tokko bu’ura godhatee hidda tokko irratti ijaarame. Foon keenya inni qaamni keenya maragameen kun dirra tokkorraa mogalame. Gogaan keenya inni arra qaama lamaan uwwifame kun afrii takka irraa baqeeffamee nutti haguugame. Kun dhugaa uumamaati malee kan fakkeessuuf akkeessuuf walitti firoomnuu miti. Eega dhiigni Oromummaa hidda obbolummaa keenya walitti guduunfee bakkaan itti sirraa hafuufi akkaan itti sirraa fagaadhu hin qabu. Atiis immoo qabda jedhee hin yaadu. Arra haalli jireenya gargar nu dhilee, shirri abbaa bideenaa sarara odeeffannoo keenya kutee wal iyyaafachuu fi wal odeeffachuu nu daangeessuus anaaf ati wal yaaduufi wal dheebochuu dhiifna jedhee hin yaadu. Mee laali! ati manuma abbaa keenyaa keessatti alagaaf gabroomtee, ani immoo fagotti na fufee qe’ee ormaa keessa akka sareetti oliif gad na kaachisaa jira. Ati manuma abbaa keenyaatti akka harree alagaan si fe’achaa, ani immoo dikee ambaa irraa akka saree harka namaa na kajeelchisaa qabeenya abbaa keenyaa irraa agabnee hanga yoom jiraanna? Kun gaafii yeroo mara sammuu koo keessaa dhawwaaquudha. Garuu deebii ofiif deebisuuf dirqama siin mari’achuun qaba malee kophaa koo deebisuuf baayyee ulfaata. Anaafi ati kaleessa waaqni obbolaa godhee nu uume waan taheef dhimma keenya irratti waliin mari’annu malee kophatti murtii laachuun akka hin danda’amne beekta. Ani kiyya murteeffachuuf ati immoo kee murteeffachuuf abbaan keenya kun keessanii malee kun keeti kun kan isaati jedhee wanti nuuf laate akka hin jirre beekta. Qoodni keessan waliini jechaati nu guddise ture abbaan keenya. Mee yaadadhu! Gaafa lubbuun jiru abboon gaaddisa odaa guddaa ooyruu teenya walakkaa san jala taa’ee wal bira nu fidee harka keessan wal irra kaayaa wal qabadhaa jedhee yeroo nuti wal qabannu “Wal malee hin murteessinaa, isin kan waliiti, waliif waliin jiraadhaa. Gargar hin bahinaa, waliin kaadhaa, waliin nyaadhaa, sammuun keessan waan tokko haa yaadu, garaan keessan waan tokko haa nyaatu, garaafi gaarri wal isin hin dahin, alagaafi dhagaan isin hin danda’in, rasaasaafi basaasni walitti isin hin buusin, qoorraafi qoriin addaan isin hin baasin…..” jedhee eega nu eebbise booda “Kun eebba qofa osoo hin ta’in wa’adaasi” jedhee kan nutti himu san ni yaadattaa? Wa’ada inni nu qabsiise saniitu akkaan sin irraanfanne na daangeessa. Obboleessa kiyya! Yaa gudeeda aabboo! Xalayaa tana yeroon siif barreessu waan obboleeyyan keenyarratti alagaan tahaa jiru mara yaadadheen imimmaan hadhaa’aa makaa dhigaatiin bora’e ijarraa xuruursaa, copha dhiigaa diimaan fuula koo dhiqachaati. Anaafi atiis kan diinni ajjeessaa jiru waliin burqaan keenyaa laga tokko. Bu’ura Oromummaatiin gadaammeessi dhiigaaf lafee keenyaa waan tokko taheef isa onneen kee dhikkafatee guunguumtu kiyyaas guunguuma. Fagoo walirraa jiraannuus laphaalapheessi keenya rukuttaa wal fakkaataa qaba. Kutaan qaama tokko yoo madaa’u ykn rukutamu dhukkubbiifi laalaan abbichatti dhaga’amuun hin oolu. Anaaf ati walirraa fagaannuus qaamni keenya tokko waan taheef akkuma qubni miilaafi qubni harkaa wal irraa fagaatuus yoo qubni miilaa gufatu ykn kan harkaa gubatu qaamni guutuun laalaa dhaga’uu san narraa fagaattuus miidhaan kee natti dhaga’ama. Dhibeen kee na dhukkubsa, dhibeen koos si dhukkubsa. Dhibeen nu lamaanuu dhukkubsu tokko waan taheef qorichi nu barbaachisuus tokko. Qaama wal fakkaataa dhibee tokkoon qabame dawaan isaas tokkumaa mitiiree? Eeyyee! Akkuma anaaf ati ilmaan abbaa tokkoo taanee dhibeen nutti jirtuus qorichi nu barbaachisuus tokkuma akka tahe mamii hin qabu. Dhibeen hamaan nu qabe kun maqaan isaa gabrummaa akka tahe ni beekna. Ogeessi yaalaa immoo qorichi keessan bilisummaa akka jedhamuufi bakkaa fi akkaataa itti argamuus nutti himuu isaa waan dagatte hin sehu. Arra dhibeen baakteeriyaa roorroo alagaan daddabru wal biraa nu fageessullee immoo qoricha milkooynee fayyinee walitti deebi’uun keenya hin hafu. Eeyyee kaa! burqaa keenyaatu kaleessa tokko ture waan taheef boru funyoon mar’umaan obbolummaa harkisee walitti nu deebisuun hin hafu. Waaqni saglan booraanaa, shanan bareentumaa, inni sagaltama garbaa dhibee keenyaaf qoricha nu milkeessee fayyummaan walitti nu deebisuu ni dadhaba jettee yaaddaa? Inni kaleessa gudeeda aabboo keessaa nu burqisiisee gadaameessa aayyoo keessa tiruu haadhummaa nu boraafachiise, hidda handhuraatiin dhiigaafi suga nu soorachiisee, qilleensa somba tokko nu hargansiise kan eega dhalanne boodaas harma harmee teenya Oromiyaa waliin nu hoosise san kana godhuu akkamitti dadhaba? Hin dadhabu. Yaa obboleessa kiyya! Oromiyaan arra alagaan dhaalamtuus nu lamaaniifuu haadha teenya. Duuba mee osoo haati teenya roorroo alagaatiin imimmaan lakkuu dhangalaaftuu akkamitti cal’isuu garaan si danda’e? Diinni obboleeyyan keenya biqila qaccee lafaa dhufaa jiru kan boru guddatee firii ayaa ta’u yoo rasaasaan qaxara qoorsu, jaarsoolii keenya ibiddaan gombisanii, obboleettii keenya isii da’iifa dahuuf guyyaa lakkaawwattu rasaasa garaa keessa baasanii, gadaameessaa tarsaasanii ulfa culqa surriin faca’ee, mataafi qaamni mormatti addaan luqqa’e isa dhiigaan dheengiyame reeffa haadhaatiin wal maddii yoo ciibsan maaltu sitti dhaga’ame? Dhiiga obboleeyyan keenyaatiin haati teenya Oromiyaan jaalattee osoo hin taane dirqamtee qaama dhiqachaa jirti. Qabeenya abbaan keenyaa harmee irratti waliin nuuf dhiise taatu arra abbaan bideenaa si maxxanfatee qoqoraa jira. Haati teenya harka ilmaan isiitiin jaalattee osoo hin tahin dirqamtee qabeenya saamamaa jirti. Maqaa hojjataa mootummaatiin mindaa garaa kee bira siif hin dabarre sitti laatee tooftaa hawaasa tajaajiluu jedhuun si golgee yoo albuda keenya kan silaa anaaf si qofaaf oolu yoo saamu, yoo qabeenya keenya mara hammaarratu, obboleessa keenya kan mormuufi saamina didu osuma ati agartu ija kee duratti ajjeessaa, kaan biyya irraa baqachiisee garbaafi galaanitti akka gataman godhaa jiraachuu garaan keetiifi kiyyaas ni beeka. Dhiigni obboleessa keetii yoo dhiiga saree tahu xiqqollee sin suukanneessuu? Yaa Obboleessa kiyya! Ati dhala Oromoo taatee maqaa ummata tajaajiluutiin wixina alagaa irkisaa jirtu mee waan tokko yaadadhu. Maqaan kee kan ittiin hojjattu hojjataa mootummaa jedhamee beekkama. Kan jarri alagaa keessoon sitti hasaasan ummata tajaajilaa jirta kan jedhuudha. Hayyee! kanuma fedhellee haa tahu. Ogummaa qabduun ummata ofii tajaajiluun gaariidha. Garuu mee eega tajaajilaa hawaasaa taate gaaffii muraasa haa si gaafadhu. Ummanni tajaajiltu kun dhiiga keeti. Obboleessa, obboleettii, haadhaafi abbaa keeti. Kan ija kee duratti ajjeessaa jiran isaanuma. Duuba gaafa isaan mara si jalaa duguugan maal tajaajiluufi? Akka itti aabboof aayyoon si barsiisan ni dagattee? Ogummaa qabduun ummata keessaa baate, maatii kee kan si dhalanii si barsiisan tajaajilaa eega jiraattee mee ogummaa qabduun tajaajila bilisaa laattee beektaa? Ogummaa qonnaa yoo barattee jiraatte guyyaa tokko xaa’oo abbaa keetiif bilisaan laattee beektaa? Ati ogummaa barsiisummaatiin obboleeyyan kee tajaajilaa jirta yoo tahe seenaa warra kaabaa (tan warra abbaa biideenaa) tan Minilikiifi tan Yohaannis malee guyyaa tokko seenaa obboleessa kee kan eenyummaa kee falmuuf diina dura dhaabbatee lole kan akka Bakar Waareefi Leenjisoo Diigaa faa barsiiftee beektaa? Ogeessa fayyaa yoo taatee guyyaa tokko oboleessa kee rakkataa kan hiyyummaafi dhibeen yarachiiftee mana yaalaa dhufe qoricha bilisaan laatteefi jirtaa? Ogeessa seeraa taatee mana murtii jirta. Obboleeyyan kee tasa wal badanii himannaaf gara kee dhufan kan harka sitti jiidhe bilisa gootee hiyyeessa adabde maallaqa irraa guuruu, yoo maallaqa dhabe mana hidhaa galchuu malee takkaa akka abbaan keenya nu barsiise sanitti bilisaan walitti araarsitee nagayaan akka galan gootee beektaa? Poolisiifi nagaya eegduuniis yoo alagaan “inni kun shoorarkeessaadha qabii mana hidhaatti galchi ykn biyya jeeqaa jiraa rasaasaan laboobi” jedhe qawwee sitti kennee si ajaje “lakkii obboleessi kiyya mirga isaa gaafate malee shoorarkeessaa miti” jettee harka irraa deebifattee beektaa? Mee ogummaa biraa qabaattuus roguma jirtuu of gaafadhu. Eeyyee! Akka ati deebii hin qabne beeka. Hayyeeree! ati ummata kee tajaajilaa jirta moo dukkaana warra wayyaanee gurguraa jirta? Kanaafuu ati hojjataa wayyaaneeti. Dafqaaf dhiiga obboleessa keetii dabarsitee gurguraa jirta jechuudha. Yaa obboleessa kiyya! Dhaamsiin xumura irratti siif qabu yoo jiraate barana haalli obboleeyyan keenya jalqaban kun adeemsa sirriiti. Sochiin bilisa of baasuuf, qabsoon gumaa abbaaf obboleeyyaan keenyaaf kafaluuf, harmees miidhaafi roorroo abbaa bideenaa jalaa eewaluuf, anaas dikee ambaarraa na galchuuf, siis mana abbaa keenyaatti alagaaf gabra tahuu kana jalaa si baasuuf warraaqsi obboleeyyan keenya barana jalqaban kun tarkaanfii dhugaati. Obboleeyyan keenya nu boodaan dhufan kun onnee abbaa keenyaa san qabaachuu waan hubatte natti fakkaata. Akkaan ani sodaadhee biyyarraa dheeysu, atiis manuma abbaa keenyaatti wandaqa akka taatu kan nu dirqe onnee akka abbaa keenyaa finiintuu diinaaf hin sagadne dhabuu keenya akka tahe ni beekta. Obboleeyyan keenya mirga isaaniif falmatan, kan haqa abbaa keenyaa deebisuuf xurree isaa qabatanii ka’an kana ukkaamsuuf, warraaqsa isaanii qancarsuuf si kan gurshaa xiqqoon soban kana fayyadamaa jiraachuu of beekta jedheen tilmaama. Osumaan ani taa’uu, osoo atiis ulee alagaan sitti kenniteen kaan aaggachaa kaaniis dhooytuu sadarkaa tanaan gahan qabsoo. Baayyeen isaanii dhiigaan seenaa gaarii nuuf galmeessanii dabraniis kanneen lubbuun hafan ammallee falmaa itti cimsaa jiran. Aniis xalayaa kana akkaan siif barreessu kan na taasisees kanuma. Eegaa yaa ilma aayyaa! Alagaan arra harmee teenya Oromiyaa dhaale, abbaan biddeenaa kun ati hojjataadha jedhee si ramadee kafaltii aanan xuuxxoo daa’imaa hin binne kanaan sobee wal irratti nu duulchisaa jira. Dhugaa dubbachuuf ati gadaameessaa Oromiyaafi gudeeda Oromoo keessaa baatee yoo obboleeyyan, haadhaaf abbaa keenya afaan deebitu, yoo qaama kee irraa ibidda shiddu, yoo harmee Oromiyaa alagaa saamsiftu muka kibriitii fakkaatta. Kibriitiin haadhaaf abbaa keessaa bahe dhiitee alagaaf ibidda qabsiisa. Mukni kibriitii cinaachuma haadha keessaa bahe irraa ibidda qabsiisuus inniis gubachuun isaa hin hafu. Ibiddi inni qabsiisu alagaaf malee isaaf humaa hin fayyadu. Kana atiis ni beekta. Kanaaf yaa obboleessa kiyya kan maqaa hojjataatiin alagaaf fe’amaa jirtu takka dhaabbadhuu of ilaali mee. Naaf gahe gabrummaan jedhii falmadhu. “Alagaa ilkee koflaa, fira gaafa goflaa!” Jedha turee mitii abbaan keenya. Wa’ada gadaameessaa tokko keessa nu boraafachiise san yaadadhu mee. Qorii obbolummaa tan harmeen teenya waliin nu soorte san qaxaph jedhi mee. Anumaaf siitu waliif fooni. Nuti obboleeyyan keenya waliin malee alagaa waliin hin miidhagnu, humaatiis bu’aa hin qabnu. Qilee abbaan biddeenaa jidduu keenyatti qote kana duuchinee, dallayya shiraaf alagaan nu jiddutti ijaare kana jiigsinee walitti haa baanuu mee. Atiis gama keetiin diigi aniis gama kiyyaan niin diigaa. Ulee alagaan sitti kenne darbi, aniis sodaa biyyaa na baafte darbeen nu lachuu obboleeyyan keenya waliin taanee falmaa cimsinaa. Ati gama keessaatiin ciri, aniis gama alaatiin ciraan girdoo walakkaa keenyatti alagaan hidhe tana marree handhura harmee teenyaa Finfinnetti walitti dhufna. Gargar faffacaanee humna dhabne malee galata isaatii rabbiin baayy’ina nutti hin qusane. Baayy’ina keenya kana irratti waliif galtee qabaannaan nuti galaana gufuuf kulluuda fedhe gangalchu tahuu keenya yaadadhu. Daqiiqaa tokkoof ija guduunfadhuu shira alagaan nuttiin jiru kana sammutti yaadi mee. Kan arra alagaan qabeenyuma abbaa keetii kan ati walitti qabdee geessituuf irraa xiqqo harkarratti sii qicu kanaaf jettee roga alagaa dhaabbachuun kee boruuf sheenaa madaa qubaa akka sitti hin taane adaraa. Xalayaan kiyya kun akkuma si geesseen dubbiftee murtii boonsaa akka fudhattu, alaagaan siif riqicha tahuun naaf gaha akka jettuun abdiin sirraa qaba. Yaa obboleessa kiyya! Silattuu kan karaa yoo tahe malee kan garaa waa hin xumuramtuu, hundaafuu sitti dheereessuu koof dhiifama jechaa arraaf asumattiin goolaba. Xalayaa biraatiin hanga walitti deebinuu ykn qaamaan wal agarruu nagayatti naaf turi. Dhaamsa kiyya kana akkuma xalayaan tun si geesseen naaf barreessi. Gadaan gadaa bilisummaa nuuf haa tahu. Obboleessa kee: Ilma Gudee irraa. Obboleessa kiyya: Ilma Aayyaa tiif Saphaloo Kadiir / Abdulbasit Kedir Sadaasa, 2016 November 28, 2016 at


text:
Chaayinaan biyya ishee keessatti namoonni kuma kudhan vaayrasii Koroonaan qabamuu isaanii mirkaneessitee jirti.Vaayrasiin kun lubbuu namoota 213 galaafachuus beeksiiftee jirti.Jaarmayaan fayyaa Addunyaa gama isaan vaayrasiin kun akki itti faca’aa jiru “addunyaaf rakkoo fayyaa kan hatattamaa” ta’u labsee jira.
Magaalaan chaayinaa kan vaayrasiin Koronaa jalqaba keessatti mullatee Wuhaan seenuu ykn ba’uun eega dhorkamee bubbulee jira.Wuhaan keessatti lakkoofsii namoota vaayrasii Koronaan du’anii akkaan dabalaa jira.
Wuhaan keessa ka jiru Yunivarsitii Teknooloojii Wuchaang jedhamu keessatti barataa barnoota Siviil Injinariing kan waggaa 3ffaa kan ta’e Yohannis Solomoon haalli jiru akkaan yaaddeessaa ta’u dubbatee jira. Embaasiin Itiyoophiyaa Beejiing jiru garu lammiwwan keenya baasuun salphaa hin taane jedha.
Gaaffii Deebii Gaggeefame Caqasaa


text:
Sirna barnootaa haraan barattoonni kutaa 12ffaa si’a xumuran abbaa oogummaa ta’u – Ministeera Barnootaa
Finfinnee, Hagayya 25, 2012 (FBC) – Sirna barnootaa haraan barattoonni kutaa 12ffaa si’a xumuran abbaa oogummaa akka ta’an Ministeerri Barnootaa beeksise.
Ministirri Ministeera Barnootaa Dooktar Injiinar Geetaahuun Makuriyaa waliigalaan damee barnootaa keessa barnoota oogummaa damee oogumma hunda laachuun ogeessa cimaa uumuuf xiyyeeffannoo kenninee hojjechaa jirra jedhaniiru.
Dooktar Injiinar Geetaahuun Makuriyaa kana kan jedhan wayita marii Karoora barnootaa waggoota 10 dhufaniirratti gaggeeffamedha.
Barnoota sadarkaa 2ffaa irratti barataa oogummaa qabu uumuuf akka hoojetamu ibsaniiru.
Kana malees barnoonni ga’eessotaa fi idileen alaa yeroo itti aananitti ciminaan akka itti fufan ibsameera.
Beekumsa gara gadiitti buusuun hundaafuu dhaqabamaa akka ta’u gochuun karoora waggoota 10 keessaa ta’uu ragaan ministeericharraa argame ni muldhisa.
Odeeffannoo waqtaawaa argachuuf Teelegraama keenya https://t.me/afanoromofana subiskiraayib godhaa.


text:
Vaayiresiin koronaa addunyaa irraa uummata miliyoona tokkoo ol qabuun gabaasame. US keessaa namoonni kuma 200 fi kummi 45 qabamaniiru.
White House kana dura faca’ina vaayiresii kanaa ittisuuf maaskii kaayyachuun hin barbaachisu kan jedhee ture, har’a garuu uummati faca’ina ittisuuf maaskii kaayyachuu qaba jedhee beeksisa jedhamee eegama.
Kantiibaan magaalaa New York Biil de Blaasiyoo jiraattonni New York hucuu harkaan hojjetame ykn skaarfii afaanitti akka maratu uummata yaadachiisaniiru. Maaskii ogeessota fayyaaf oolu garuu ogeessotaaf dhiisuu qabna jedhan.
Bulchaan Los Angeles Erik Garseetiis uummati ennaa ala ba’u afaanii fi funyaantti akka haguuggatu yaadachiisaniiru.
Kan prezidaant Traampiif gorsaa ta’an hayuun dhimmootii dhukkuboota daarqiqaa Dr. Antonii Faauchii kaleessa galgala CNNf ibsa kennaniin ennaa vaayiresii koronaatti duulaa jirru kanatti kutaaleen martinuu maaliif mana akka tursaman hin labsamne jechuu dhaan.
Kutaaleen US 30 Washington DC dabalatee yoo barbaachise malee uummati manaa akka hin baane ajajaniiru.


text:
Hirrirri mormii gara torbanneen sadi’ii Oromiyaa keessatti geggeessamaa jiru irraa kan ka’e hidhaa, reebichii fi doorsisni bal’inaan itti fufuu isaa jiraattonni magaalaalee adda addaa irraa himataa jiru.
Godinaa Arsii, magaalaa Asallaa fi Godinaa Gujii, magaalaa Har-qalloo irraa aangawoonni Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsa kennan garuu, himannaan jiraattotaa kun dhara jedhu.
Wallagga Bahaa, aanaa Eebantuu keessatti, keessumaa mana barnootaa sadarkaa tokkoffaa Dongoroo Muxaa keessatti hiriirri torban dabre jalqabame uummata dabalatee haga har’aatti kan itti fufee jiru ta’uu achi irraa jiraataan tokko nuuf ibsee jira.
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
Murtiilee fi Kutannoolee Teessuma GS-ABO 1ffaa – Fulbaana 3, 2017
Gumiin Sabaa Adda Bilisummaa Oromoo teessuma isaa jalqabaa kan Kora Sabaa 4ffaa ABO boodaa, Fulbaana 1 hanga Fulbaana 3 bara 2017tti geggeeffatee murtiilee fi kutannoolee Kora Sabaa 4ffaa irratti dabarfaman, akkasumas, dhimmoota hojii qabsoo fi Dhaaba keenyaa keessaa kanneen murtii GS gaafatan irratti bal’inaan marihatee hojii irra oolchuf murtiilee armaan gadii dabarseera.
- Hirmaannaa Qabsoo Ummata Oromoo ol kaasuu Irratti.
Qabsoon bilisummaa Oromoo ABO’n geggeeffamu, qabsoo of irratti irkannoo waan ta’eef, hirmaannaan Ummata keenyaa guddichis, Fincila Diddaa Gabrummaa gara Fincila Xumura Gabrummaatti tarkaanfachiisee bu’aa qabatamaa waan argamsiiseef, GS – ABO kana daran jabeessuuf hirmaannaan ummata Oromoo qooda ol aanaa qabaatuu hubatuun murtiilee armaan gadii dabarseera.
- Caasaaleen dhaabaa hundumtuu bakka jiranitti sirna Dhaabaa hordofuudhaan ummata Oromoo fedhii ijaaramee qabsoo irraa qooda fudhachuu agarsiisaa jiru harka bal’aan akka simatan, akkasumas, qajeelfama ijaarsa Caayaalee Dhaabaa hordofuudhaan hojii Caayaalee Dhaabaa, murna hawaasaa gara garaa, ogummaa, umrii fi kkf. ijaaruu fi miseensota haarayaa horachuu irratti kan durii caalaa jabinaan akka hojjetamu;
- Jaarmayaa hawaasaa fi afooshaalee ijaaramanii jiran keessatti hirmaannaa miseensotaa ol guddisuudhaan ilaalchaa fi fedhiin qabsoo keessatti akka calaqqisu gochuun barbaachisaa tahuu hubatuun miseensotni hundi kana milkeessuu irratti akka hojjatan;
- Bakka aanjaan jiru hundatti wal-tajjii barnootaa fi marii qopheessuudhaan hubannoo qabsoo bilisummaa hawaasa Oromoo ol guddisuudhaan hariiroo ummata Oromoo fi Dhaaba gidduu daran jabeessuu irratti akka hojjatamu;
- Qabsoo bilisummaa Ummata Oromoo caalaatti dhageettii fi mararfannaa kan argatu humna tahee mul’atuu danda’uu qofaan waan taheef hojii biyya keessaaf ilaalchaa fi xiyyeeffannaa addaa kennuufiin kan hojjatu tahuu GS-ABO mirkaneessaa, kanaafis ummatni keenya, addatti ammoo, hawaasni Oromoo biyyoota alaa jiraatu qabsoo bilisummaatti daran irree horuu irratti ABO cinaa akka dhaabbatu;
- Sochii WBO Jabeessuu Ilaalchisee.
Mootummaan Wayyaanee Ummata Oromoo diina innikkaa godhatee tarkaanfii gara jabinaa fudhatu babal’isuun dararaan ummata keenya irraan gahaa jiru sadarkaa ol aanaa dhaqqabee jira. Diina humnaan deemu humnaan dura dhaabbatuun alatti falli biraa ittiin qolatuun danda’amu waan hin jirreef, diina ummata Oromoo kana karaa irraa maqsuuf WBO bifa hundaan jabeessuun barbaachisaa waan taheef ABOn kan milkeessuu irratti kan dur caalaa jabinaan akka bobba’u mirkaneessa.
- Sochii Qeerroo Jabeessuu Irratti.
Warraaqsa biyyoolessaa Oromiyaa finiinaa jiru keessatti qoodni Qeerroon Bilisummaa Oromoo ABOn hogganamuu murteessaa tahuu qalbifatuudhaan Gumiin Sabaa ABO warraaqsa kana caalaatti jabeessuu irratti kan hojjatu tahuu, FXG itti jiramu galiin gahuufis WBO fi Humna Ittisa Ummataa baay’inaa fi aynaan dacha dachaan ol kaasuu fi bobbaa isaa guddisuu irratti xiyyeeffatee kan hojjatu tahuu hubachiisa.
- Ilmaan Oromoo Mootummaa Wayyaaneef Hojjetan Ilaalchisee.
Ilmaan Oromoo waraana, poolisii, tika, milishaa tahuun mootummaa farra ummata Oromoo tajaajilaa jiranii fi caasaa mootummaa kanneen adda addaa keessatti qaxaramanii hojjataa jiran keessaa garii miidhaan ummata isaanii itti dhaga’amuu irraa tarkaanfii boonsaa gara garaa fudhataa akka jiran dhokataa miti. Kanneen ummata isaaniif laalatanii tarkaanfii laaleessaa diina irratti fudhataa jiran kana GS–ABO dinqisiifataa kanneen Wayyaaneetti michoomuun dalagaa farrummaa itti fufanii jiran gochaa isaanii irraa hatattamaan akka dhaabbatan dinniinaa, kanneen gorsa kana diduun diina waliin dhaabbatan irratti tarkaanfiin barbaachisu kan fudhatamu tahuu beeksisa.
- Mootummootaa fi Dhaabbattoota Gargaarsa Kennan Ilaalchisee.
Biyyootaa fi hawaasni addunyaa sababa adda addaan Ummatoota Itophiyaa miidhamaniif gargaarsa arjoomaa jirtan gargaarsi ummatootaaf ergitan bakka yaadame gahaa akka hin jirre akka hubattan GS-ABO dhaamsa isaa isiniif dabarsa. Akka to’annoo barbaachisu gootanis gorsa isaa isiniif dhiheessa. Gargaarsi godhamu dhimma biraa ummatoota irraan miidhaa dhaqqabsiisu irra oolaa akka jiru osoo mul’atuu fi beekamuu gargaarsa itti fufuun seenaa fi seeraan gaafachiisaa tahuu akka hubattan GS- ABOn jabeessee yaadachiisa. Miidhaa gahu irraa tarkaanfii fudhatamuufis gaafatamoon isin tahuu dabalee hubachiisa.
- Abbootii Qabeenyaa Wayyaaneef Tumsitaniif.
Mootummaan Wayyaanee ummata Oromoo hiyyomsuu fi beelessuun of duroomsaa akka jiru addunyaa hundatu argaa jira. Akkasumas, kanneen mootummaa kanatti hidhatanii saaminsa Ummata irra gahuun duroomaa jiran akka jiranis hubatamaa dha. Ummata hiyyoomsuudhaan ofii duroomuun farreen ummatootaa kun yakka ol aanaa fi gochaa farrummaa waan taheef Gumiin Sabaa ABO jabeessee abaara. Kanneen gochaa akkanaa irratti bobba’anii jiran hundas gochaa isaanii kana hatattamaan akka dhaaban dinniinaa, kanneen kana irra tarkaanfatuun saaminsa ummata Oromoo irra geessisuu itti fufan irratti tarkaanfiin barbaachisu kan fudhatamu tahuu GS-ABO beeksisa.
- Olola Farra Qabsoo Oromoo Oofamu Ilaalchisee.
Olola dharaa fi afanfaajjessaa diinaa fi masaanotaa of irraa faccisuun akka danda’muuf, ummatni keenya saba-himaalee Dhaabaa jabeessuu irratti gumaacha godhaa jiru galateeffachaa fuula duraafis jabinaan akka itti fufu gaafata. GS-ABO gama isaatiin dirqama isaa gahummaan bahatuuf fardoominaan kan irratti hojjatu tahuu addeessa.
- Dinagdee Dhaabaa Guddisuu Irratti.
Qabsoon Bilisummaa Oromoo kallattii adda addaan adeemsifamaa jiru sadarkaa kana kan dhaqqabe qabsoo of irratti irkannoo gaggeeffamaa jiruuni. Qabsoo keenya sadarkaa ol’aanaa irra gahee jiru kana caalaatti jabeessuuf qabeenya guddaa kan gaafatu tahuu beekuudhaan GS-ABO galii dinagdee Dhaabaa gabbisuu irratti xiyyeeffatuun kan hojjatu tahuu mirkaneessaa, kana keessatti hirmaannaan ummata keenya biyya keessaa fi alaa jabaatee akka itti fufu GS – ABO waamicha isaa hundaaf dabarsa.
Gadaan Gadaa Xumura Gabrummaa ti !
Injifannoo Ummata Oromoof !
GS-ABO
Fulbaana 3, 2017


text:
Iimaanni waa jaharratti ijaarame. Sunis Rabbitti amanuu, malaaykaa isaattis amanuu, kitaabban isaattis amanuu, ergamtoota isaatti amanuu, guyyaa qiyaamaatti amanuu, murtii Rabbiitti amanuu jechuudha.kanarraa yogguu dubbatu Rabbiin s.w. akkana jedha.
"Isin yaa warri amantan! Rabbitti amana, malaaykaa isaatti, ergamtoota isaatti, kitaaba inni ergamaa isaarratti buusetti, kitaaba inni ammaan dura buusetti, amanaa. Namni rabbitti kafare, akkasuma kan malaaykaa isaatti, kitaabban isaatti, ergamtoota isaatti, guyyaa aakhiraatti kafare dhugumaan jallina fagaataa jallate."
( Suuraa nisaa'ii 136)
Arkaanaa iimaanaa kana Balifnee yoo laalle;-
1ffaa-Allaahatti amanuu.
yogguu jennu.-
A-Rabbiin jiraataa tahuu dhugaoomsuu.
Rabbummaa isaatti amanuu, mootii, khaaliqa, tahuu isaa dhugaoomsuu.
B-Gabbaramaa haqaa tahuu isaatt amnuu;-
kana jechuun haqaan gabbaramaan isamalee akka hinjirre mirkaneysuufii, isuma qofa gabbaruu. shirkirraa qulqullaawuu albaqarah .
gabbaramtoota dharaa maqaa malee wahiimiti jedhanii hubachuudha. gabbaramtootni dharaa kun ufii isitiifuu uumamtuudha waatakkallee hin uumtu, warreen isii gabbarurraa hamtuu hindeebistu, toltuu hin fidduuf, jiraachisuufi ajjeesus hindandeessu jedhanii dhuga'oomsuudha.
maqaaleefii sifaata isaatti amanuu. [al'iimaanu bi asmaaihii wasifaatihii].
kana jechuun-maqaaleefii sifaataa Rabbiin qur'aana isaa keysatti mirkaneysee fii kan Nabiin keenya s.a.w. hadiisa isaa keysatti sabachiise akkuma dhufetti itti amanuu Rabbiif mirkaneysu sabachiisuu qabna jechuudha. jallisuufii qullaa godhuun maletti, akkaateysuufii fakkeysuun maletti, akkaataa guddina isaatiin malutti jedhanii. Waayee sifaata Rabbii kitaaba kana gama booddaatti mata duree qooda towhiida jedhu jalatti bal'inaan dhihaatee jira.
Hubachiisa -bakka kanatti namni garee sadihitti addaan qoqqoodame.
isaanis
1. mu'axxilaah [dhabamsiistu] warreen sifaata Rabbii mormanii dhabamsiisan kan akka jahmiyyaa fii ahbaash kanneen dogoggoranii jallatanii karaa Rabbii irraa bahan.
2. mushabbihah [fakkeysituu] warreen sifaata Rabbii kan makhluuqaatti fakkeysan. Sifaatni rabbi tan akkanaa jedhanii. Jarri kunis dogoggoraafi jallinarratti tahan. 3= Ammoo ahlussunnati waljamaa'ah. Sifaata Rabbii hunda nisabachiisan fakkeysuun maletti, karaa kanatu haqa, kanaatu karaa dhugaati.
2ffaa-Malaaykaa isaatti amanuu.
Kana Jechuun Rabbiin s.w. ummata tokko kan maleykaa jedhamu uumeeti qaba jennee dhuga’oomsuu dha. Maleykaan gabroottan Rabbii kabajamoodha. isatti hin dilaawan, waan inni itti ajaje hojjatan. kan qur’aanaafii hadiisaan maqaafii hojiin isaanii dubbatame akkasumatti dhuga’oomsina. Rabbiin s.w. waayee malaaykaa qur’aana keysatti bal’inaan dubbatee jira. Akkasuma hadiisarraa –anas Nabii keenyarraa s.a.w. odeesse / bukhaarii/.
maleykaa 70000 guyyarra beytalmaimuuritti salaata.
Ammas Malaykarraa kan guyya jum'aah maqaa nama masgiida dhufuu tartiibaan katabantu jira /.bukhariitu abihureyraa galmeesse/ Ammas hadiisa birootti jibriil ni lallaba.
3ffaa-Kitaaba isaatti amanuu.
yogguu jennu;-Rabbiin kitaaba hedduu ilmaan namaatiin qajeelchuuf buusee jira. kitaabban sun hundinuu jecha isaati, dhugaadha jennee amanuu.
Hangafoonni isaani-towraat nabi muusaa, zabuur nabi daawud, injiil nabi iisaa, qur’aana nabii keenya Muhammad s.a.w. Rabbiin waayee kitaabban isaa qur’aana keysatti dubbatee ibsee jira.
Qur'aana- qur'aanni kitaaba Rabbi kan boodaa kan irra caalaa nabiyyii isaa nabi muhammadirratti Rabbiin buuseedha.
4ffaa--Ergamtoota isaatti amanuu.
Hiikkaan isaa Rabbiin zamana hunda keysatti namoota gaggaarii ummata keysaa fileeti barsiisota godhee Akka amantii Rabbii ummata barsiisaniif bobbaasa jechuudha. Qajeelfama isaan barsiisanis kitaaba isaanirratti gadi buusa.
isaanis hedduudha. Kanneen qur’aanaafii hadiisaan maqaan isaanii dhufe akkasumaatti amanna.Rabbiin qur’aana isaa keysatti waayee ergamtootaa ibsee jira.
Nabi Muhammad s.a.w. caalaa anbiyootaati. Akkasuma quxisuu isaaniiti. Isa booda nayyummaan hin jirtu. Ganda makkaati.bara lola arbaa dhalate. Abbaan abdallah ibnu abdulmuxxalibi, haati aaminaa binti wahbiiti. Achumatti re'ee tiiysaa guddate. Yogguu dardaru maallaqa kadiijaatiin daldaluu ture. Booda isiis fuudhee bultii jaare. Umrii isaa waggaa 40tti Rabbiin qur'aana itti buusuudhaan akka ilmaan namaa islaamummaa barsiisee dukkanarraa baasu dirqama isarra kaaye. Samittis olbaasee salaata shaman itti kenne. Amata kudha sadi eega qabsoo hadhooytuu adawwii makkaa wajjiin gaggeysan booda gara madiinaa godaane. Achitti qajeellotti qubatee masgiida jaaree mootummaa islaamaa tan haqaa hundeese. Waggota 10 achi jiraatee umrii isaa amata 63 du'aan gama aakhiraa godaane. Sallallaahu aleyhi wasallam. Kunoogaa ifaa inni achitti qabsiiseetu addunyaa guutuu ibse. Kunoo gaa ilma namaa kan addunyaa tanarra jiru 7,000,000,000 keessaa muslimtoonni 1,500,000,000 tahan ifaa isaa ibsatanii jala deemaa jiran. Yaa muslimtoota seenaa nabii s.a.w. baradhaa.
Wayee seenaa jiruu nabii keenyaa (siiraa) guutuu kitaaba rahiiqul maktuum jedhamu kan shekh safiyyu Rrahmaan arabiidhaan kaayerraa afaan keenyatti hiikee kasetoota sagalee 7tti qophesseetiin jira. Najjashiitu waggoota muraasa dura maxxansee raabse. Isa dhaggeyfachuudhan isinii dhaama. Kitaabaanis yoo rabbiin jedhe fuul duratti qopheysuun yaada.
5ffaa-Guyyaa boodaatti (qiyaamaatti) amanuu.
Guyyaa boodaa jechuun namni akka du'een hihafu gayyaa dhumaa tokko nikaafama walitti qabameeti dalagaa isaarraa gaafatamee galata argata jechuudh. Waayeen guyyaa qiyaamaatti amanuu kun qabxii asii gadii kana uf keysaa qabata.
1 -gaafii qabrii, azaabaa fii qananii isiikeysaa dhugaoomsuu. jechuun namni yeroo duee awwaalame nikaafama, nigaafatama, Rabbiin kee eenyu? Nabiyyiin kee yoo eenyu? Amantiin tee yoo tami? gaafii jettuutu itti dhihaata, yoo qajeelaa tahe sirritti deebisa yoo jallataa tahe ammo deebisuu hindandayuu ni qixaaxama. Waayee azaaba qabrii yogguu dubbatu Rabbiin s.w. akkana jedha.
"Ganamaafii galgala ibidarra fidaman (azaaba qabriirra). Guyyaa qiyaamaan dhaabbattu warra firoownaa ibidda hamaa seensisaa"
Akkuma hadiisa sahiiha keessattis bal'inaan dhufee jirutti. 2-ALBA'ISU [kaafamiinsa] kun jechuun afuufinsa 2ffa irratti hundi namaa nikaafama. Kanas qur'annii ibsee jira.
"Warren kafaran akka hin kaafamne kijibaan dubbatan. Jedhiin lakki rabbi kiyyatti kakadhee nikaafamtan waan dalaydan ni odeeffamtan kuni rabbirratti salphaadhaa."
Akkasuma hadiisa bukhariif muskim keysatti Nabiin s.a.w. akki jedhe- '' namni guyyaa qiyaama nikaafa mila qullaa, qaama qullaa, kan hinkittaanamin tahee".
3-ALHISAABU WAL JAZAA'I [qorannoofii galata] kana yogguu jennu Namni hundii guyyaa qiyaamaa kaafameeti fuula Rabbiitti dhihaatee toltuufii hamtuu waan dalagee irraa gaafatama. galata irratti argata jechuudha. kanas qur’aanni bal’inaan ibsee jira
"Deebiin isaanii gama keenyatti eegasi qorannoon isaanii nurratti tahee jira."
4-ASSIRAAX yoo kaan jennu dildila ibidda jahannamirra diriirfe kan namni jannata seenu hundi isarra cehu jechuudha.kan warri ibiddaa isarraa itti gadi kufu jechuudha.
5-ALMIIZAAN jechuun Guyyaa qiyaamaa san keysatti miizaanni haqaa dhaabbateeti hojiin nama toltuufii hamtuun irra kaayamtee madaalamti jechuudha. yoo toltuun ulfaatte jannata seena. Yoo hamtuun ulfaattemmoo ibidda seena.Rabbi irraa nu haa tiysuu.
6ffaa--Qadara dhuga'oomsuu kun hiikkaan isaa wanni namatti dhufu hundi gaariifii hamtuun isaatis Rabbumarraayi jedhanii, wanni nama tuqe namarraa hinmayxu, akkasuma wanni namrraa maqe nama hintuqxu jedhanii dhuga’oomsuudha.
walaloo utubaalee iimaanaa.
jahan iimaanaa walbarsiisi.
Rabbiin jiraataa dhuga'oomsii.
tokkummaa isaatis mirkaneysii.
ibaadaa tee isaaf qulqulleysii.
itti amanii malaykaasaa.
gabroottan gaggaarii ogeysaa.
hedduu teysoon saanii samii keysaa.
ittin dilaawan ajaja isaa.
dhugaa kitaabni Rabbiin buusee.
kan anbiyoota saa barsiise.
Qur'aana isaa hunda caalchisee.
K an nabiin keenya aalamaan ibsee.
itti amannee ergamtootaa.
ilmaan namaatiif barsiistota.
shirkii fageysan karaa fokkataa.
towhiidan ibsan qalbii ummataa.
dhuga'oomsi guyyaa qiyaamaa.
yowmul hasrati wannadaamaa.
guyyaa kaafamaa guyyaa galataa.
jallaan azaabaa gaariin jannataa.
qadara jaheysaan isaatii.
gaariifii hamtuun waan dhufeetii.
feedhii Rabbiitiif murtii isaati.
katabee kaayee bekkomsa saatii.
ihsaannis beekaagaa tolchuudhaa.
ibaadaa Rabbii sirreysuudhaa.
akka waan laaltee gartuutti gabbarii.
ati arguu baattus si argaa barii.
waan himneef daliilan dhiheysaa.
hadiisa jibriil muslim keysaa.
dhufee ol seene nama fakkaataa.
fuul dura nabii taa'ee gaafataa
uffanni adiidhaa rifeensaa.
gurraacha gaarii dargaggeysaa.
akhbirnii anil islaami jedhaa.
nabiin tartiibaan deebisaa godhaa.
yaarabbii guddaa nugargaarii.
gaafii qabriidhaa aschaggaarii.
ka'ati gargaartee deebii argataa.
teenya nuuf godhii caffee jannataa.
awwalamnaan ilmi namaatii.
malaykaan lamaa itti buutii.
man Rabbuka jechuun gaafatamaa.
Nabbiyyiifii diin isaas nihimaa.
muiminni sirritti deebisaa.
jallaan rifatee ija babaasaa.
jawwedhaa nyaataa qurxaan tumamaa.
muimintootaaf jannataa banamaa.
Dhugaoomsi guyyaa qiyaamaa.
yowmul hasrati wannadaamaa.
guyyaa kaafamaa guyyaa galataa.
jallaan azaabaa gaariin jannataa.
guyyaan qiyaamaa rifachiisaa.
magan hammeenya isa keysaa.
hoosiistuu ilmoo irraanfachiisa.
tan garaa qabdus ilmoo irraa baasaa.
mizaanni haqaa nidhaabbamaa.
hojiin namaa nimadaalamaa.
kheyriin ulfaannaan tasaa milkumaa.
yoo haffallattee ibiddatti deemaa.
kitaabaa niqoodan hundaafuu.
hojiinsaa tokkos keysaan hafuu.
mirgaan kennamaa warri jannataa.
warri azaabaa bitaan fudhataa.
way rakkoo nu eeggatu xaaxaa.
irra cehuuf teenya siraaxaa.
hokkon jahannam kaanis korrooxaa.
kunis butamee itti gadi xiixaa.
jannata teysoon mu'imintootaa.
qananii miaawaadhaan guutaa.
qal'aa sireewwan laggeen jannataa.
rahmata keetiin nuuf kenni gooytaa.
nyaataa dhugaatii qananiisaa.
huural eyni fuudhan aruusaa.
ee huurun maqsuuraatun filkiyaam.
dueendulloomuu jiruu zalaalam.
kufaarri niseena jahiimaa.
lugaamnisaa kum torbaatamaa.
tokko malaaykaa kum torbaataama.
harkisee fidaa dirree qiyaamaa.
kufaraafi jallaa xamaamaa.
hidhameeti itti darbamaa.
beelaafii dheebuudhaanis gubamaa.
hamiim dhuge zzaqquum nyaachifamaa.
jahannamirraa uf fageysii.
aqiidaaf ibaadaa sirreeysii.
qabrii awliyaa jinniifii dhagaa.
gabbaruu dhiisii qabadhu dhugaa.
dhugaan sun towhiida Rabbiitii.
ma'ina laa ilaaha illallaahuti.
nabi muhammad ergaa Rabbiitii.
jedhii hordofii karaa isaati.
Eegaa barnoota imaana kana baradhaa, aqiidaa tana qabdhaa.
Aqiidaa tana sirreysanii qabachuun, ummata muslimaa ni kabajji, niguddisti. akkasuma, aqiidaan tun ummata niqulqulleysiti, wal jaalachiisti, badhaadhina adduniyaaf aakhiraa gonfachiisti. kunis kan dubbatame Qur’aana keysatti rabbiin s.w. akkana jedhe.
"Osoo warrii magaalattii amanannii Rabbisodaatanii silaa barakaalee samiifii dachirraa isaanif banna. Garuu ni kijibsiisan waan isaan hojjataniin isaan qabne" suuraa a'iraaf 96.
Dhumarratti-ummata keenya aqiidaa tana jabeysaa qabadhaa. kunoo duula nama muslimaa jallisuudhaaf deemaa jiru nigartan. humnaafii tooftaa adda addaa tiin gargaaramee. Egaa wanni duula sheyxaana namaatiifii jinni kana ufirraa dhoowwaniin beekkomsa aqiidaati. aqiidaa baradhaa walbarsiisaa irratti jajjabaadhaa qabadhaa.


text:
Tawbah-Kutaa 3ffaa
Kutaa darbe keessatti tawbah jechuun badii irraa buqqa’uu fi gaabbun gara Rabbiif ajajamuutti deebi’udha jennee turre. Akkasumas, Istighfaara jechuun araarama kadhachuudha.Yeroo baay’ee namni kan jeeqamu fi hirriba dhabuuf qalbiin isaa yommuu badiin xurooftudha. Namni badii irraa buqqa’uun yommuu araarama kadhatu, xurii badii qalbii isaa irraa dhiqaa jira. Kuni immoo qalbiin isaa akka qulqullooftu taasisa. Qalbiin yoo qulqulloofte namni jireenya keessatti boqonnaa sammuu, tasgabbii fi milkaa’inna argata. Har’as itti fufuun faaydaalee tawbah fi istighfaara ni ilaalla:
3-Aayata irraa kanneen fayyadaman namoota tawbataniidha
Jechi Aayata jedhu hiika baay’ee qaba. Garuu bakka lama gurguddootti qoodun ni danda’ama.
1ffaa– Aayata Kitaaba Rabbiin irraa bu’e. Afaan Oromootin keeyyata (verse) jechuuni dandeenya. Aayata (keeyyata) kana keessa barnoota, gorsa, qajeelcha, ragaalee fi odeefannootu jira.
2ffaa– Aayata Kawniyyah- Asitti hiikni aayata “mallattoo” ta’a, kawniyyah yommuu jennu wantoota uumamaniidha. Wantoonni uumaman kunniin Khaaliqa isaan uumeetti waan akeekaniif mallattoodha. Namni Baadiya tokko akkana jedhamuun gaafatame, “Rabbii kee akkamitti beekte?” Innis akkana jechuun deebise, “Biyyee gammoojji keessatti faanaa beelladaa yommuu argu, beellanni karaa kanaan akka darbe nan beeka. Kanaafu, Yuniversin (wantoonni uumaman) kuni hundi gara Khaaliqa akeeku. Beelladni yoo hin darbin akkuma faanni ofiin argamu hin dandeenye, wantoonni uumaman kunninis ofiin of argamsiisu hin danda’an.” Kanaafu, wantoonni uumaman kunniin hundi mallattoolee Tokkichummaa, Guddinnaa fi Dandeetti Rabbii olta’aa agarsiisaniidha.
Garuu gosoota aayata lamaan kanarraa kan fayyadamu, namoota xinxallanii fi uumamni isaanii sirrii ta’eedha. Wanta tokkotti xinxallanii barnoota irraa fudhachuuf, xinxallii irraa wanti nama dhoowwu ka’uu qaba. Yeroo baay’ee keeyyata Qur’aanaa fi wantoota uumamaniitti akka hin xinxalline kan nama taasisu gaflaa, fedhii lubbuu hordofuu fi badii keessatti taruudha. Kunniin qalbii irratti haguuggi ta’u. Karaan haguuggi kana itti kaasan immoo tawbah fi istighfaara. Kanaafi, Qur’aana keessatti akkana jedha:
“Sila gara samii gubbaa isaanii jirtu, kan uraa (qaawwa) homaatuu hin qabne akkamitti akka ijaarree fi miidhagsine hin ilaallee? Dachii diriirsinee gaarreen gadi dhaabbatoo ishii keessatti gadi suuqne; akaaku [biqiltootaa] babbareedoo hunda irraa ishii keessatti magarsine. Gabricha [gara Rabbii] deebi’u hundaaf hubachiisaa fi yaadachiisa.” Suuratu Qaaf 50:6-8
Sila samii gubbaa isaanii jirtu itti hin xinxallanii? Utubaa malee akkamitti akka olkaasnee fi urjiileen akkamitti akka miidhagsinee hin ilaalanii? Kana keessa mallattoolee sadii dandeetti fi Guddinna Rabbii agarsiisantu jiru. 1ffaa- Samii hangana bal’attu utubaa malee ijaaru fi olkaasu. 2ffaa- samiin gara hundaan qaawwi fi uraan homaatu kan keessatti hin argamne ta’u. 3ffaa- Urjiileedhaan samii miidhagsuudha. Namni kana irratti yommuu xinxalluu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wanta hundaa irratti danda’aa akka ta’ee fi namoota du’an akka kaasu ni hubata.
Dachii keessas mallatoolee sadii dubbate: 1ffaa- jireenya lubbu-qabeeyyitiif akka toltu dachii diriirsu. 2ffaa-Dachiin akka hin sochoone gaarreen keessatti gadi suuqu, 3ffaa- gosoota biqiltootaa garagaraa nama hawwatan dachii keessatti magarsu. Mallatooleen kunniin nama itti xinxalluuf jalqaba irratti barnootaa fi hubannaa ta’uuf. Ergasii yaadannoo ta’uuf. Mallattooleen samii fi dachii keessa jiran sifaata (amaloota) Khaaliqa isaan uumee fi sirreesse nama barsiisu. Namni kana erga baratee booda akkuma irra deddeebi’e uumamtoota kanniin arguun yaadachisa isaaf ta’a. Wanta mallattolee kanniin irraa barate ni yaadata[1]. Garuu kana hunda kan hubatuu fi yaadatu nama yeroo hundaa gara Rabbii deebi’uudha (tawbatuudha).
Namni sirritti xinxallu, mallattoolee armaan olii irraa wanti baratuu fi hubatu: Uumamni samii fi dachii nama ajaa’ibsisuu, jabeenyi fi ciminni isaanii kuni Dandeettin Rabbii guutuu ta’uu argisiisu. Wanti Isa dhibu tokkollee akka hin jirre akeeku.
Miidhaginni fi tartiibni isaan keessa jiru Rabbiin ogeessota hunda caalaa Ogeessa akka ta’ee fi wanta hundaa akka beeku agarsiisu. Wantoonni nama fayyadanii fi fooyya’insa fidan samii fi dachii keessatti uumuun rahmata Rabbii agarsiisu.
Guddinni fi tartiibni isaanii Rabbiin Tokkicha wantoonni hundi irratti hirkatan akka ta’ee, shariika fi ilmoo kan hin qabne ta’uu agarsiisu. Samiin akka gonbisaa tan olkaatedha. Dachiin immoo lubbu-qabeeyyiif tan diriirtedha. Aduu fi jiiyni tartiiba kan qabataniidha. Walitti hin bu’an. Kan akkanatti tartiiba qabsiisu Rabbii Tokkicha. Kanaafu, Ibaadan (gabbarriin) guutuun Isa qofaaf ta’a.[2]
Namni kana hundatti yommuu itti xinxalluu yeroo hundaa gara Rabbii isaa deebi’uun Isa gabbara. Wanta Isaaf hin mallee irraa ni qulqulleessa.
4-Hidaaya (qajeelcha) argachuu
Namoonni hunduu jireenya keessatti dukkana keessaa bahuun ifa qajeelinnaa argachuu barbaadu. Badii hojjachuun dukkana namatti ta’a. Dukkana kana keessaa karaan itti bahan tawbaa fi istighfaara. Sababni isaas, namni yommuu gara Rabbii isaa deebi’u fi badii hojjateef araarama kadhatu, Rabbiin subhaanahu wa ta’aala gara daandii qajeelaatti isa qajeelcha. Qur’aana keessatti ni jedha:
Jedhi “Dhugumatti, Rabbiin nama fedhe ni jallisa, nama [tawbaan gara Isaatti] deebi’e immoo gara Isaatti qajeelcha.” Suuratu ar-Ra’ad 13:27
Namoonni Rabbiin jallise, sababa isaan waan badaa hojjatanii fi gara Isaatti deebi’u didaniifi. Yommuu isaan baditti lixanii fi gara Isaa deebi’uu didan jallinna isaanii keessatti isaan dhiisa. San booda sheyxaanni jallinna guddatti isaan dabarsa. Kana ilaalchise Qur’aana keessatti ni jedha:
“Obboleeyyan isaaniis jallinna isaaniif dabalu. Ergasii [jallisuu irraa] hin gabaabbatan.” Suuratu Al-A’araaf 7:202
Kana jechuun obboleeyyan namoota jallatanii fi badii baay’ee hojjatanii sheyxaanota. Sheyxaanonni awliyaa (hiriyyoota dhiyoo) isaaniti. Sheyxaanonnii kunniin jallinnatti isaan dabarsu. Wanta badaa isaan hojjatan sheyxaanonni isaaniif miidhagsuun jallinna ni dabaluuf. Ergasii sheyxaanonnii isaan jallisuu irraa hin gabaabbatan (hin dhaabbatan). Garuu namoonni tawbatan, dhara sheyxaanaa jalaa ni bahu:
“Dhugumatti, isaan Rabbiin sodaatan yeroo naanna’aan (waswasaan) sheyxaana irraa ta’e isaan tuqe, [Rabbiin] yaadatu. Isaanis achumaan argaa ta’u.” Suuratu Al-A’araaf 7:201
Namoonni hojii itti ajajaman hojjatanii fi hojii irraa dhoowwaman dhiisan (muttaqoonni), sheyxaana irraa hasaasni badaan yommuu isaan tuqu, Rabbiin yaadatu. Namni yommuu badii hojjatu ykn wanta isarratti dirqama ta’e dhiisu, sheyxaanni wanta badaa isatti hasaasa (wasawasa). Wanti badaan sheyxaanni namatti hasaasu: badiitti nama kakaasu, dallansuu, shakkii fi kkf. Muttaqoonni sheyxaanni eessan isaanitti akka seene qorachuun dafanii tawbatu. Ergasii dhugaa arguun badii irraa ni deebi’u, karaa qajeelaa irratti gadi dhaabbatu. Hojii gaggaarii hojjachuu fi istighfaara baay’isuun dhara sheyxaanaa ofirraa deebisu.
Kanaafu, namni sababa tawbaa fi istighfaaratiin karaa lamaan qajeela.
1ffaa– Kaafira yoo ta’e ykn nama badii baay’ee hojjatu yoo ta’e, ergasii tawbatee Rabbiin yoo araarama kadhate, Rabbiin subhaanahu wa ta’aala isa qajeelcha. Yuusuf Estes seenaa isaa yommuu himu akkana jedha: “’Guyyaa tokko xawlaa irratti sujuuda bu’uun yaa Rabbii kiyya hoo na qajeelchi.’ jedhe.” Yuusuf Estes duraan peenxe ture. Amma kunoo Ameerikaa keessatti sheeyka beekkamadha.
2ffaa– Namni erga qajeele booda sababa adda addaatin badii ni hojjata. Yeroo kanatti sheyxaanni carraa kanatti fayyadamuun isa jallisuuf tattaafata. Namni kuni dafee yoo tawbatee fi istighfaara baay’isee, jallinna irraa ni baraarama. Inuma qajeelinni isaaf dabalamu danda’a. Akka fakkeenyaatti, Nabii Aadamiin (AS) ilaalun ni danda’ama. Nabii Aadam badii erga hojjate booda dafee tawbatee araarama kadhate. Haadha warraa isaa waliin akkana jechuun araarama akka kadhatan Qur’aanni nuuf hima:
“Gooftaa keenya! Lubbuu teenya miine jirra. Yoo Ati nuuf hin araaraminii fi rahmata nuuf hin godhin, dhugumatti nuti warra hoonga’an irraa taana.” Suuratu Al-A’araaf 7:23
Ergasii, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jechuun deebiseef:
“Ergasii Gooftaan isaa isa ni filate, isarraa tawbaa qeebalee isa qajeelche.” Suuratu Xaahaa 20:122
Kanaafu, namni abdii kutuu hin qabu.
5-Jannata seenu
Faaydaan tawbah fi istighfaara inni guddaa fi xumuraa Jannata seenu fi Jaalala Rabbal aalaminaa argachuudha.
“Yaa warra amantan tawbaa qulqulluun gara Rabbii deebi’aa. Guyyaa Rabbiin Nabiyyii fi warra isa wajjiin amanan hin hoongessine san Gooftaan keessan diliiwwan keessan isin irraa haxaawee Jannata laggeen jala yaa’an isin seensisuun ni kajeellama. Ifti isaanii fuundura isaaniitii fi mirga isaanii deema; “Yaa Gooftaa keenya! Ifa keenya nuuf guuti, nuufis araarami; Ati waan hundaa irratti danda’aadha.” Jedhu.” Suuratu At-Tahriim 66:8
Akkuma Umar bin Al-Khaxxaab fi kan biroo jedhan tawbaa qulqulluu jechuun badii irraa buqqa’uu fi gonkumaa itti deebi’u dhiisudha. Akkuma aannan gur’uu sa’aatti hin deebine, namni dhugaan tawbatus badiitti gonkumaa deebi’u dhiisudha. Ammas, Hasan ni jedha: tawbaa qulqulluu jechuun qalbiin gaabbu, arrabaan araarama kadhachuu, qaaman badii irraa buqqa’u fi gara fuunduratti itti deebi’u dhiisudha.
Namoota tawbaa qulqulluu tawbatan, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Guyyaa Qiyaamaa badii akka irraa haxaawu, Jannata laggeen jala yaa’an akka seensisuu, ibidda irraa isaan baraarun akka milkeessu waadaa galee jira. Guyyaan Qiyaamaa Guyyaa Rabbiin Nabiyyii fi warroota amanan hin hoongessineedha. Kanaafu, namni har’a amanee Nabiyyii hordofe, Guyyaa san hin hoonga’u. Yommuu munaafiqonni ifni isaanii jalaa dhaamu, warroonni amanan ifti iimaana isaanii fuundura fi mirga isaaniitiin isaaniif ifa. Hanga Jannata gahanii nuura (ifa) kanaan deemu. Ifa kana akka isaaniif guutuu fi isaaniif araaramu Rabbiin kadhatu.
Kuni bu’aa tawbaa qulqulluuti. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa warra yeroo
hundaa tawbaa qulqulluu tawbatuu fi araarama kadhatu nu haa taasisu.
Guduunfaa
➠Namni yommuu baditti taruu qalbiin isaa haguuggin ni haguugamti. Ergasii haqa aayataa arguun itti ulfaata. Karaan haguuggi kana itti kaasu, tawbah fi istighfaara.
➠Aayaata yommuu jennu aayata Qur’aanaa fi aayata kawniyyah of keessatti qabata. Aayanni (keeyyanni) Qur’aanaa ragaalee ifaa, qajeelcha, gorsaa fi odeefannoo gara fuunduraatti taasifamu of keessatti qabata. Aayanni kawniyyah immoo mallattoolee wantoota uumamaniidha. Wantoonni uumaman hundi gara Uumaa isaanii akeeku. Kanaafu, sifaata (amaloota) Isaa waan agarsiisaniif mallatooleedha.
➠Namni yeroo hundaa tawbatu fi istighfaara baay’isu keeyyattoota fi mallatoolee kanniinitti xinxalluun barnoota fi gorsa argata. Yommuu irra deddeebi’e mallatoolee kanniin ilaalu isaaf yaadachiisa ta’a.
➠Badii hojjachuu itti fufuun dukkana namatti ta’uun ifa qajeelinnaa akka hin argine nama taasisa.
➠Namni yommuu badii irraa tawbatuu fi araarama kadhatu, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa isa qajeelcha.
➠Karaan guddaan dhara sheyxaanaa jalaa itti bahan tawbaa fi istighfaara.
➠Hasaasni badaan sheyxaanaa namoota jaamsun wanta tokko sirriitti akka hin ilaalle taasisu danda’a. Rabbiin yaadachuun immoo ijaa fi qalbii bana. Yaanni sheyxaanaa namoota dukkanatti darba. Gara Rabbii deebi’uun immoo ifa isaaniif kenna*.
➠Tawbaa fi istighfaarri ka’uumsa namoota qajeelinna fi jijjirama barbaadaniiti. Akkasumas, gahuumsa fi xumura namoota milkaa’aniti.
Kitaabban Wabii
[1] Ma’aariju at-tafkuri wa daqaa’iqu at-tadabburi 3/39-40, Abdurahman Hanbakah
[2] Tafsiir Sa’diyyi fuula 949, 356 fi 1030
Al-Akhlaaqu Islaamiyyat wa ususuhaa– Jiildi 1 fuula 681-… Abdurahman Hanbakah
Kitaabban Tafsiiraa biroo
*In The Shade of The Qur’aan 6/263


text:
Dhalli namaa erga addunya tana irra dhufee booda karaalee gammachuu fi tasgabbii ittiin argatuun halkanii guyyaa barbaada. Daa’ima xiqqaa irraa kaase hanga jaarsa dulloomaa gahuutti ilmi namaa hundii tasgabbii adamsa. Garuu tasgabbii kana eessaa argachuu danda’aa? Akkuma bishaanii lafaa waraabu danda’aa? Eeti, osoo bishaan kuni samii irraa bu’uu baate silaa wanta bishaan jedhamu hin argatu ture. Bishaan samii irraa buusun lafa keessa kan tursiisu Rabbii olta’aa akka ta’e hundii keenyaa ni amanna. Tasgabbii fi gammachuun namni hunduu dheebotu qalbii irratti buusun qalbii keessa kan tursiisu Rabbiin malee ni jiraa? Osoo tasgabbii fi gammachuun akka fedhii keenyatti bakka tokkoo kan waraabbamu ta’ee silaa hundi keenyaa ni waraabbannaa turre. Garuu tasgabbii fi gammachuu qalbii namaa irratti kan buusu Rabbii Tokkicha. Eeti, wanta qaali garmalee barbaadamu kana Rabbiin akkanumatti cal’isee nama hundaa irratti hin buusu. Ulaagaalee itti buusu kaa’ee jira. Ulaagaaleen kunniinis iimaanaa fi hojii gaggaarii hojjachuudha. Iimaana keessaa Rabbitti shakkii tokko malee amanuun bu’uura amantiitii fi jireenyati. Continue reading
Tag Archives: imaana
Gooftaan Kee Eenyuu?-Kutaa 4ffaa
Dhalli namaa jireenya keessatti keessa ofii faayun jireenya gammachuu fi milkaa’innaa gaggeessu barbaada. Salphinnaa fi xiqqeenya irraa baraaramuun fiixee kabajaa fi sadarka ol’aana irra gahuuf namni kamiyyuu ni hawwa. Kana galmaan gahuuf hundi keenya karaa adda addaatiin ni carraaqna. Garuu baay’een keenya wanta yaanne kana galmaan osoo hin gahin ni hafna. Sababni kanaa maal akka ta’ee beeknaa sila? Sababni kanaa guddaan karaa sirrii gammachuu, kabajaa fi fiixee milkaa’innatti nama geessu hordofu dhiisudha. Namni tokko addunyaa tana keessatti kabajamee fi gammachuun jiraachuuf lubbuu (nafsee) ofii beeku qaba. “Ani eessaa dhufee? Eenyutu na uumee? Maaliif addunyaa tana keessa jiraadha? Eessa deemaa jira? Hanqinni ani qabu maalii?” jechuun of gaafata. Kuni hundii gara kaayyoo guddaa tokkotti isa dhiiba. Innis, “Gooftaa isaa beekudha.” “Man arafa Rabbahu arafa nafsahu (namni Rabbii ofii beeke lubbuu ofii beeke)” jedhan gamnoonni. Sababni kanaa, namni akkuma Rabbii ofii beekuuf carraaqun, eessa akka jiruu fi maaliif akka jiraatu beekaa adeema. Kuni immoo fiixee milkaa’innaa fi gammachuu inni gonkumaa hin yaannetti isa geessa. Continue reading
Gooftaan Kee Eenyu?-Kutaa 3ffaa
Dhugumatti Rabbii ofii beekanii itti amanuu fi itti buluun burqaa gammachuu eessattu hin argamneedha. Aarifoonni (warroonni Rabbiin sirritti beekan) gariin akkana jedhu, “Jiraattonni addunyaa tanaa wanta garmalee mi’aayaa (gaarii) ta’ee osoo hin dhandhamin addunyaa tana gadi dhiisanii deeman.” Wanti garmalee gaariin (mi’aawan) suni maali? jedhamanii yommuu gaafataman, isaaniis akkana jechuun deebisan, “Rabbiin beekuu fi jaallachuudha.” Dhuguma jedhan, namni akkuma Rabbiin beeku fi jaallatuun tasgabbiin qalbii isaa keessa diriira. Yommuu namoonni dhiphinnaa fi sodaan gubatan inni immoo jireenya gammachuu jiraata. Continue reading
Gooftaan Kee Eenyu?-Kutaa 2ffaa
Kutaa darbee irraa itti fufuun Gooftaan keenya eenyu akka ta’e ni ilaalla. Namni addunyaa irraa gara Aakhiraatti erga godaane booda gaafin jalqabaa inni gaafatamu, “Man Rabbuka (Gooftaan kee eenyu)” kan jedhuudha. Namtichi nama dhugaan Rabbitti amanee fi itti bule yoo ta’e, Gooftaan kiyya Rabbii anaa fi wanta hundaa uumedha jechuun deebisa. Nama Rabbitti kafaree ykn munaafiqa yoo ta’e immoo, “Ha, ha! ha!..laa adrii (ani hin beeku)” jedha. Kanaafi, Rabbitti amanuun hundee amantiiti. Akkuma yeroo darbee jenne Rabbitti amanuun wantoota afur of keessatti qabata. Isaan keessaa tokkoffaa ilaalle jirra. Har’a immoo lammaffaa ni ilaalla. Continue reading
Gooftaan Kee Eenyu?-Kutaa 2ffaa
Kutaa darbee irraa itti fufuun Gooftaan keenya eenyu akka ta’e ni ilaalla. Namni addunyaa irraa gara Aakhiraatti erga godaane booda gaafin jalqabaa inni gaafatamu, “Man Rabbuka (Gooftaan kee eenyu)” kan jedhuudha. Namtichi nama dhugaan Rabbitti amanee fi itti bule yoo ta’e, Gooftaan kiyya Rabbii anaa fi wanta hundaa uumedha jechuun deebisa. Nama Rabbitti kafaree ykn munaafiqa yoo ta’e immoo, “Ha, ha! ha!..laa adrii (ani hin beeku)” jedha. Kanaafi, Rabbitti amanuun hundee amantiiti. Akkuma yeroo darbee jenne Rabbitti amanuun wantoota afur of keessatti qabata. Isaan keessaa tokkoffaa ilaalle jirra. Har’a immoo lammaffaa ni ilaalla. Continue reading
Gooftaan Kee Eenyuu?-Kutaa 1ffaa
Kutaalee darban keessatti waa’ee iimaanaa fi Islaama ilaalle turre. Har’as itti fufuun harkaana (hundeewwan) iimaanaa jahan tokkoon tokkoon ni ilaalla. Hundeewwan iimaanaa jahan kanniini: Rabbitti, Malaykoota Isaatti, kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti, Guyyaa Dhumaatti fi keyriis ta’e sharriis ta’e qadara (wanta murteefametti) amanuudha. Continue reading
Iimaanaa fi Barbaachisummaa Isaa
Kutaalee darban keessatti waa’ee iimaanaa fi Islaamaa ilaalle turre. Iimaana jechuun qalbiidhaan dhugaan amanuu fi wanta qalbiin amanan san dubbii fi hojiin dhugoomsudha. Fakkeenyaf namni “Rabbii olta’etti amanee jira” jedhu, Rabbii fi wantoota Rabbiin beeksisetti amanuu, wanta Rabbiin itti ajajee dubbachuu fi hojjachuu, akkasumas wanta irraa dhoowwe dhiisun isarraa eeggama.Yoo kana hojjate namni kuni iimaanaa qabaa jechuudha. Bal’innaan waa’ee iimaanaa hubachuuf kutaalee darban irraa dubbisuun gaarii ta’a. In sha Allah, har’a kan ilaallu barbaachisummaa iimaanati fi akkamitti qalbii keessatti hidda akka qabsiisaniidha. Continue reading
Islaama fi Iimaana
Kutaa darbee keessatti hiika iimaanaa ilaalle turre. Caalatti ifa gochuuf har’as fakkeenya waliin ni ilaala. Fakkeenya waliin ilaalun salphatti waa’ee iimaanaa fi Islaamaa akka hubatan nama gargaara. Fakkeenya kanatti seenun dura mee garaagarummaa fi wal-fakkeenya Islaama fi iimaana jiddu jiru haa ilaallu. Continue reading
Islaama fi Iimaana
Kutaa darbee keessatti hiika iimaanaa ilaalle turre. Caalatti ifa gochuuf har’as fakkeenya waliin ni ilaala. Fakkeenya waliin ilaalun salphatti waa’ee iimaanaa fi Islaamaa akka hubatan nama gargaara. Fakkeenya kanatti seenun dura mee garaagarummaa fi wal-fakkeenya Islaama fi iimaana jiddu jiru haa ilaallu. Continue reading
İimaana jechuun maal jechuudhaa?
Baay’een keenya waa’ee iimaanaa ni haasofna. Iimaanaa dabalachuuf ni carraaqna. Garuu ma’anaa (hiika) isaa ni beeknaa? Dhugumatti, iimaanaa jechuun maal jechuudhaa? Iimaanni qalbii qofa irratti daangeefamu danda’aa? Namni hiika iimaanaa madda sirrii irraa yoo beeke fi hojii irra oolche, jireenya gammachuu fi mi’aawa jiraata. Sababni isaas, namni mi’aa iimaanaa argate, jireenya tasgabboofte jiraataa. Mi’aa iimaanaa dhandhamuuf hiika isaa beeku fi hojii irra oolchuf tattaafachuu qabnaa miti ree? Har’a yoo Rabbi fedhe, madda sirrii fi hayyoota Islaamaa beekkamoo wabii godhachuun hiika iimaanaa beekuf ni tattaafanna. Kanaafu imaanaa jechuun maal jechuudhaa? Continue reading


text:
Itoophiyaa
Rippaablika Federaalawaa Dimookraatawaa Itiyoophiyaa jedhamuudhaan kan beekamtu biyya Gaanfa Afrikaatti argamtu yoo taatu, erga Eertiraan irraa bara 1993 G.C. cittee booda biyya lafa qofaan marfamte taatee jirti. Itoophiyaan Kaabaan Eertiraan, Dhihaan Sudaanin, Kibbaan Keeniyaan, Kaaba-bahaan Jibuutiin fi Bahaan immoo Somaaliyaan daangeffamtee argamti.
Itiyoophiyaan biyyoota umrii dheeraa qaban (biyyoota qarooma durii qaban)jalatti yoo ramadamtu, Afrikaa keessaa baay'ina ummataan Naayijeeriyaatti aantee sadarkaa lammaffaa irratti argamti. Barbaadina dhufaatii ilma namaa irratti ga'e guddaa kan qabdu biyyittiin tun, maqaa cradle of mankind (bakka dhaloota sanyii namaa) jedhamuufi filatamuu dandeessee jirti. Itoophiyaan biyyoota Afrikaa keessaa biyya koloniin hin qabamin keessaa ishee tokko. Laayibeeriyaan koloniin qabamu baatullee, biyyittiin Laayibeeriyaa kanitti dhaabatte kolonii Afrikaanota Ameerikaa taatee wanta turteefi. Itoophiyaan waggaa shaniif 1936-1941 G.C. Faashistii Xaaliyaaniin haa qabamtu malee, dhumarratti Itoophiyaan gargaarsa Ingilaandiitiin mo'achuu dandeesseetti. Jaarraa 4ffaa keessatti kan gara kiristaanummaatti jijjiiramte biyyi kun, addunyaa keessaa biyya mootummaa kiristaanaa qabanii turan keessaa ishee lammaffaadha.
Haa ta'u malee biyyi Itoophiyaa seenaa hacuuccaa fi ukkaamsaa dheeraa keessa kan turte yoo ta'u keessaayyuu bara mootummaa Miniilik, Hayila Sillaasee, Dargii, fi ADWUI hidhaa, reebichaafi ajjeechaa keessa darbite. Namoonni mirgaa fi walqixxummaaf qabsaa'an hedduun haala kanaan ukkaamfamaniiru.
Seenaa ItoophiyaaEdit
- Kanas ilaali: Seenaa Itoophiyaa
HawaasaEdit
- Kanas ilaali: Hawaasa Itoopiyaa
DinagdeeEdit
- Kanas ilaali: Dinagdee Itoopiya
Akka Dhaabbannii Maallaqa Addunyaa jedhutti, Itoophiyaan biyyoota addunyaarra baayyee saffisaan guddachaa jiran keessa ishii tokko yoo taatu bara 2004 hanga 2009tti guddina diinagdee dhibbeentaa 10% ol galmessisiifte. Kunis bara 2007 fi 2008 diinagdee boba'aa-maleessa kan baayyee saffisaan guddachaa ture dha. Bara 2012tti, guddinni kun gara 7%tti gadi bu'e. Gara fuulduraatti, guddinni Itoophiyaa naannoo 6.5% ta'a jedhamee tilmaamama - kunis fedhiin namoota biyya alaa dadhabaa kan deemu fi sochiin abboota dhuunfa biyya keessaa ammoo kan daangeffame ta'u irraan kan ka'edha.
DimoograafiiEdit
Ummatni Itoophiyaa kan bara 1983 miliyoona 33.5 turerraa bara 2013tti gara miliyoona 93.8tti ol guddate.


text:
Dur-dur sangoonni sadii fi waraabeessi tokko waliin jiraatu ture jedhama. Sangoota sadeen keessa tokko gurraacha, lammaffaan burree fi sadaffaan ammo adii ture. Sangoonni sadeen yeroo hunda marga yeroo dheedanii fi bishaanis yammuu dhugan waliin socho’aa turan. Tokkummaa cimaa waan qabaniif jidduu isaanii diinni karaa galee miidhaa irraan gahu argachuu hin dandeenye.
Cimina tokkummaa isaanitiin dhufe kana irraa kan ka’e bineensi isaan nyaachuudhaaf tooftaaleen yaale hundi jalaa fashalaa turee jira. Gaafa tokko garuu, yaadni cimaa fi haaraan sammuu bineensa kanaatti dhufe. Waraabeessi kunis hiriyyummaa cimaa sangoota kanneen waliin hundeeffachuudhaan gargar isaan baasee nyaachuu yaade. Gaafa tokko sadeen isaanii walitti waamee “Isin sadeen waliin jiraachuun keessan gaarii haa fakkaatu malee diinni keessan fagoo dhaabbatee isa addii argee dhufee isin miidhuu waan danda’uuf otuu sangaa adii of irraa gaggeessitani hin wayyuu?” jedheen.
Sangoonnni lamaan gorsa waraabessaa kana dhugaa godhachuun sangaa isa adii irraa kophaa of baasan. Shirri isaa kan milkaa’eef waraabessis isa qophaa bahe sangaa adii kuffisee salphatti nyaate. Guyyaa biraa bineensi mi’eeffate kun deebi’ee dhufee sangaa isa gurraachaan “Ati sangoota hiriyyoota kee isaan burree fi adii irraa qophaa ta’uutu si fayyaada, jaratti yoo makamte diinni salphatti si argatee si miidha” jedheen.
Sangichi gurraachis yaada shiraa hamaa waraabessaa kanaan ammas gowwoomee sangaa isa hafu burree irraa qophaa of taasisee. Warabessichis milkaa’e sangoota addaan of bittinneessan kanneen qophaa qophatti argatee haala salphaa ta’een yeroo adda addaatti kuffisee nyaatee jedhama.
Barattuu Simanyi Bijigaa, Kutaa 6ffaa, Mana Barumsa Sad. 1ffaa Dhibaa’uu


text:
Iraan irratti tarkaanfii haaraa fi jabaa ta’e akka fudhatamuuf prezidaantiin Yunaaytid Isteets waamicha dhiyeessanii jiru. Haasawaa jabaa kan imaammata ilaalchisee Jimaata har’a dhagesisaniin Traamp walii galteen suun haa haqamuu jedhanii garu hin dubbanne.
Traamp hasawaa kana ituu hin dhageesisiin dura tooftaa ittiin Amerikaan deemtu tuuta oduuf kan ibsan ministriin dantaa alaa Amerikaa Reeks Tilerson akka jedhanti tarkaanfii Traamp fudhachuuf jiran walii galtee bara 2015 Iraan biyyoota miseensoota gola naga eegumsaa fi gamtaa Awuroopaa 5 waliin tolfatte kan danquu miti.
Traamp Tarkaanfiin fudhachuuf jiran kongrasnii walii galtee Nukleeraa Iraan waliin tolfamee keessa deebi’ee akka ilaaluu gaafata.