text:
Qabsoon bilisummaa Oromoo sadarkaa kam irra jira?
- Guutuu
Guraandhala 2015
Gaafii kana Oromoota heddutu gaafataa jira. Deebiin kennamaa jiruus, akkasuma hedduu dha. Walumaa galatti deebii sadihitu ifatti kennamaa jira. Qabsoon bilisummaa Oromoo tokkoof, finiinaa fi ofdura tarkaanfataa jira; tokkoof ofduubaa deebi’ee jira; tokkoof ammoo, dhaabatee bakkuma dhaabatetti lafa dhiitaa jira. Ilaalcha kanneentu calaqisa Oromoota keessatti.
Murni ilaalcha qabsoon ofduuba deebi’ee jira jedhan ibsa akkanaa keennu. QBO harka tokko ofdura yoo takaanfatu, harka-lama ammoo ofduuba tarkaanfata jedhu. Har’a, jechi Qaboon Bilisummaa Oromoo booddeetti harkifamee dimimmisa dukkanaa keessa seensifamee jira kan jedhu amantii Oromoota hedduu ti. Fakkeenyi kennamuus hooggana qabsoo, waraana, sabaa fi biyya keessaa qabatuu isaa ti. Kanuma wajjiin hoogganni kun qabsoo
bilisummaa, qabsoo baqatootaa godhee jiraatuu isaa ti. Aniis akkuma barruu “Qaabsoon Bilisummaa Oromoo eessarraa garamitti?” jedhu keessatti ibsuu yaale, Oromoota ilaalcha kana qaban keessaa tokko. Hoogganni bara 1999, hoogganummaa ABO qabate qabsoo bilisummaa Oromoo qancarse malee hin misoomsine; ni laamshesse malee hinjabeessine; miseensoota facaase malee, tokkummaa isaanii hin eegne; tokkummaa ABO fi kaayyoo isaa hin tiksine.
Har’a qabsoo Oromoo keessa murni sadii jiraatuun ifaa dha. Murni duraa, murna gaafiin Oromoo Impaayera Itoophiyaa keessatti deebii argata jedhee amanuu fi ifatti ijjannoo fudhate. Isaaniis: OPDO, ODF fi murnoota adda addaa kan heera, seeraa fi tokummaa Impaayera Itoophiyaa fudhatanii socho’aa jiranii dha. Murnootiin kunniin, murnoota qabsoo walabummaa Oromiyaa ifatti gane (conspiratorial forces). Murnoota ifatti diinaaf jilbiifate.
Murni lamaffaa, qabsaawota bilisummaa Oromoo ti. Murna walabummaa Oromiyaa argamsiisuuf qabsaawu. Kun humna tarkaanfataa (progressive force) jedha, qabsoo bilisummaa keessatti. Qabsoon murna kanaa, Oromiyaa walabaa fi mootummaa walaba Oromoo dhabuu, dhugoomsuu, waabii itti godhuu fi tiksuu kan jedhuu dha. Isaan kun, abukkaatoo qabsoo ti. Hedduun isaanii qabsaawota ABO ijaaran. Qabsaawota wareegama qaqqaalii qabsoo kanaaf kaffalanii turanii fi ammallee kaffalaa jiru. Gariin isaani mana hidhaa Dargi keessatti guraaramaa (torture) turan; garii isaanii ammoo qabsoo hidhannoo keessaa qooda sadarkaa gargaraa keessatti fudhatan. Isaan keessaa hedduu qabsoo hadhooftuu tana keessatti kufanii jiru. Har’a, kan jiran laakkobsaan hagoo dha. Isaan kun, qabsaawota woramaxa ibidda qabsootiin qoratamanii darbanii dha (These were and are the nationalists who were tested by the flame of fire and passed). Qabsawootni kuniin of duuba deebuu hin beekan, fuldura deemuu malee.
Murni sadaffaa ammoo, murna afaaniin tokkummaa, bilisummaa, walabummaa jedhu kan garuu hojiidhaan faallaa jechoota kanaa hojjatuu dha. Inni kun, humna booddeessaa (regressive force) jedhama qabsoo bilisummaa keessatti. Murni kun, murna siyaasaa walfaalleessan walitti makee qabatee deemuun. Siyaasaan akkanaa dhaaba diiga; miseensootallee hin facaasa; qabsoo illee hin dadhabsiisa. Haalli kun, iffatti mul’atuu hamma jalqabe oolee, bubbulee jira. Kan hubatamuu qabu garuu, murni siyaasaa walfaalleessaa qabatee deemu kun, murna qabsoon jabaate, finiinaa fi ofdura furga’aa jira jedhaa lammiiwwan Oromoo fayyaaleyyii (innocent) dogoggorisiisuuf bobahee jiruu dha. Gareen kun, rakkinni qabsoo keessa jiraachuu odoo ijaan argu, qabsoon finiinte jedhaa, soba mimmi’eessaa fi babareechisaa qabatee asii fi achii hafarsaa fiiga. Inni, murna har’a hoogganummaa ABO dhuunfatee jiru. Isaanis: Obbo Daawud Ibsaa, Obbo Dhugaasaa Bakakkoo fi obbo Bultum Biyyoo ti. Haalli kun, fagoo nama hindeemsisu.
Sobanii fi sobsiisuun, turii dafii wal amanuu dhabuu fida. Akkuma Oromoon yoo makmaaku, karaan sobaan darban, deebiirratti nama dhiba jedhan ta’a. As irratti jecha qabsaawotaa, “Soba hin himin; injifannoon salphatti argame jettee hin falmni (Tell no lies; claim no easy victory)” kan jedhu qiyyaabatuu fi hojjiirra oolchuun barbaachisaa dha. Miseensootni dhaabaa akka komii isaanii himataa jiranitti, hoogganni kun miseensoota fi saba karaa siyaasaan afaanfajjeessuu fi joonjeesuu irratti akka xiyyeeffatee jiruu himu. Shira kana hojjiirra oolchuuf, akka himamutti, sannaayira/network Itoophyaanistootaa dhibbaatamootaan iccitiin ijaaree miseensootaa dhaabaa fi hawaasaa Oromoo keessa diriirsee jiraatuu isaa dubbatu. Akkuma Wayyaaneen nama tokko nama shaniif jettee ijaaratte, Daawud Ibsaas miseensoota ABO keessatti ijaaratee jira jedhu, miseensootni. Hooggani kun, Eritriyaa, Ugaandaa fi Awustiraaliyaa taa’ee toohaa halaalaan/ remote control qabsoo finiinsaa jiraatuu isaa labsa. Qabsoon toohaa halaalaatiin finiinuu hindandeetu. Kun waan haqaa ti. Miseensootni isa jalatti gurmaawwan, hooggana filachuu fi hoogganummaa irraa buusuu hin dandeennu kan jedhu komii himatu. Gubbaarraa, hooggani ABO miseensootaaf hooggana fila jedhu. Akka miseensootni himatanitti, Hayyuu-Dureen Daawuud Ibsaa, bakkee qabsoof furtuu ta’an hundaa dandeettii miseensootaatiin osoo hintaane nama isa waaqeeffatu duwwaa hoogganummaa irra kaayata jedhu. Haalli kun, waggoota hedduuf ABO laamshessaa ture jedhu. Kun ifatti hojjii abbaa irrummaa ti; farra sirna dimokraasii ti.
Hedduun miseensootaa, haala qabsoon bilisummaa Oromoo keessa jiru hin beeknu jedhu. Soba heddutu odeeffama jedhu. Dhugaa fi soba garaagaroomsuun (differentiate) ykn addaan baasuun rakkisaa dha kan jedhu komii qabu. Dhiibbaan miseensoota irratti godhamu akka ayyaana ayyaaneeffatan duwwaa dha. Kanaaf, qabsoon isaanii guyyaa WBO, guyyaa Gootootaa fi guyyaa FDG ayyaaneeffatuu duwwaa dha. Boru, yoo hiree argatanii hoogganummaa irra turuu danda’an guyyaan ayyaaneeffannaa Qeerroo illee ni dhufa ta’a. Murni kun, akkuma Amaaraa guyyaa 365 tokko tokkoo isaa gara guyyaa ayyaaneeffannatti jijjiiruu fedhu osoo danda’ameefi.
Yaadanoo guyyaa WBO fi guyyaa gootootaa yaadatuun barbaachisaa dha. Garuu, waan isaan kufanii fi wareegamaniif dhiisanii ayyaaneeffannaa duwwaatti fuulleeffatuun dogoggora guddaa dha. Yaadannoo fi qabsoof qabsaawuun waliin deema. Silaa, har’a kan barbaachisuu fi irratti xiyyeeffatamuu kan qabu WBO dachaa- dachaadhaa fi aynaan ijaaruu, tokkummaa dhaaboota bilisummaa Oromoo walitti fiduu fi gurmeessuu fi biyya suduuda suduuddaan bilisoomsuu ture. Akkasuma, hooggani biyyaa keessa dirree lolaa jiraatuutu irra ture; irraa illee eegama. Garuu, kun hin taane. Hubatamuu kan qabu, guyyaan WBO, guyyaa irbuun itti haaromsiifamu; guyyaa mariin laafinnaa fi jabeenni qabsoo irrati xiinxalamu.
Dhiyeenuma kana, miseensoota ABO waliin waayee qabsoo fi hooggana isaanii haasawaa turre. Haasawa keenna keessatti hunduma isaaniitiif gaafii dhiyeesse. Gaafiin dhiyeesseefiis kana. Qabsoo godhaa jira jettu; qabsoo finiinaa jira jettu. Mee woma tokko isin gaafadhaa natti himaa jedheen. Gaafiin kiyyaas: “Bara 1999, Obbo Daawuud Ibsaa, Obbo Bultum Biyyoo fi Obbo Dhugaasaa Bakakkoon hoogganummaa ABO irratti bahan. Mee bara kanarraa jalqabdanii qabsoo bilisummaa Oromoo tiif bu’aa kana buufne jettanii wanti saba Oromootti himuu dandeettan maalii dha?” kan jedhu gaafii gaafadhe. Woma tokko illee naaf deebii kennuu dadhabanii seseeqataa ija keessa wal ilaallan. Ammallee woma isaan jedhan laalluuf, akkana jedheen “Hoogganummaan ABO kan Obbo Daawuud, Bultum fi Dhugaassaan hoogganamu bara 1999 irraa jalqabee hamma adhatti ABO diigee caccabse malee bu’aa qabsoo bilisummaa Oromootiifi fide tokko illee hin jiru. Hooggani kun, miseensoota, hoogganootaa fi waraana facaase. Walumaa galatti ABO diige; har’a illee tokkummaa qabsoowoota Oromoo hin fedhu” jedheen. “Yaa Obbo kan ati jette dhugaa dha” jedhan. Akkuma jedhamu, “nuy sa’a ibidda dhale taanee jirra; arraabuuf ibidda; dhiisuuf dhala isaa ti” jedhan. “Nuys ABO dhiisuufiis rakkinna irbuu seennee jira; keessa jiraatuufis rakkanna, rakkinna hamatu jira” jedhan. An ilee dhugaa keessan jedheen.”Qabsoon hadhootuu dha” kan jedhaniifis kanumaaf jabaadhaa jedheen. “Garuu, irbuu kan seentan maqaa jaallawwan kufanii fi kaayyoo isaan kufaniif malee hoogganaa waaqeeffachuuf akka hintaane hubatuu qabdu” jedheen. Dhugaa dha jedhan. Akkanan, waliigaltee fi walhubannoon adda deemne.
Oromootni gariin, hooggana amma jiru kana jalatti qabsoon bilisummaa Oromoo ofduraas hindeemne; ofduubbaas hindeebine; bakkema tokko dhaabatee jira jedhu. Asiis hin siiqu; achiis hin siiqu; hin socho’u; daabata irra jira jedhu. Sababni kennamuus, ABO keessa humnoota lamatu jira jedhu. Isaan keessaa tokko qabsoo gara ofdubaa harkisa; tokko ammoo gara ofduraa harkisa jedhu. Humnootni lachuu walmadaalanii jiru. Kan Oromootni heddu hubachuu dadhaban, kan booddeetti harkisuus; kan fuulduratti harkisuus bilimmaa, walabummaa jedhaa ti. Xiyyeeffannaan murna qabsoo hidhannoo booddetti harkisu, qabsoo bilisummaa fi ABO laamshessuu fi dhabamsiisuu dha. Dhugummatuu, kan nama gaddisiissuus, kan nama maalalchiisuus haala kana hubatuu dadhabuu miseensootaa ABO ti. Har’a dhugaan jiru kan hubatamuu qabu kana. Hoogganummaan Obbo Daawuud Ibsaa, Obbo Dhugaasaa Bakakkoo fi Obbo Bultum Biyyoo, hooggana qabsoo bilisummaa fuuldura tarkaanfachiisuuf dandeettii,kutannoo, beekumsaa fi fedhii qabuu miti jedhu bal’innaan Oromoo jiddutti ifatti haasawama. Hooggani kun, qabsoo hidhannoo lagatee jira. Kanaaf, dirree lolaa seenuu hin barbaadu. Hojiin murna kanaa, tarkaafii lammiiwwan Oromoo biyya keessatti diinnarratti fudhatan hallanyeeffachuuf yookiin kan ofii godhachuuf, raadiyoona fi televiziyoona daayaasporaa irra bahee soba odeessuu fi odeessisuu, xalayaa kijibaa barreessee marsaa weebsaaytootaa irratti faacaasuu, baqatoota Eritriyaa keessatti rakkataa jiraatan walitti funaananee hayyama Eritriyaatiin “uniform” waraanaa itti uwwisee suuraa waliin ka’uu fi olola oofuu duwwaa hojjii godhatee jira.
Dhugumatti hooggani kun osoo bilisummaa Oromootti kan amanu ta’ee, yoma qabsoo hidhannoo lagatellee, fakkeenya Mahaatamaa Gaandhi ni fudhatu ture. Mahaatmaa Gaandhii bilisummaa saba isaatiif Impaayera Britaaniyaa dura dhaabatee hidhannoo malee diddaa noolaa/non-violence civil disobedience godhuudhaan duwwaa saba Indiyaa hiriirsee, ofii isaatiillee waliin hiriiree diina dura dhaabatee “Leave us; Let India be free” jedhaa qabsoo godhe ture. Qabsoo kanaan mootummaa Impaayera Britaaniyaa Indiyaa irraa buqisuun danda’ame. Murni kunis osoo kutannoo fi fedha qabaate, akkuma Mahaatmaa Gaandhi ni godhu danda’a ture. Akkuma, Moses bilisummaa saba Israeliif yoo falmatu, Ijipt ykn Misra keessatti Pharaoh dura dhaabatee “Let my people go;let my people free” jedhe. Kanumaan kan walfakkaatu, Martiin Luuter King Jr. mirga noola/civil rights saba isaatiif Mootummaa Ameerikaa dura dhaabatee “Let my people go free” jedhe; Akkuma Malkoomeks
“Black power” jedhe san; murni kunis Mootummaa Impaayera Itoophiyaa dura dhaabatee “Let Oromiyaa be independent; let Oromoo be free” godhuu ni danda’a ture. Akuma Moses, Mahaatmaa Gaandi, Martiin Luuter King fi Malkoomex gaaga’ama (risky) dhufuu danda’u fudhatuuf qophii ta’uu isarra ture. Garuu, kanaas hin goone. Murni kun, murna gaaga’ama fudhachuuf fedhii fi qophii hin qabne. Kanaaf,murni kun ulaagaa hoogganummaa hin guutu. Dhugaan jiru, hoogganummaan Daawuud Ibsaa, Dhugaasaa Bakakkoo fi Bultum Biyyoo qabsoo hidhannoo illee lagatee; qabsoo diddaa noolaa illee lagatee jira. Dhugaan jiru, hooggana kana jalatti qabsoon bilisummaa dhaabatuun isaa ifaa dha. Hooggani kun, qabsoo hidhannoo fi hidhanno malee diddaa noolaa illee hikkatee sabaas hiikachiisuufi tattaafataa jira.
Eegaa waan asii oltti jedhaman irraa kaanee gaafiin ka’uu qabu, qabsoon bilisummaa Oromoo kan dadhabsiisaa jiru hooggana moo, miseensa moo yookaan saba Oromoo ti kan jedhu ta’a. Akkuma asii olitti jedhame, hooggani ABO fi miseensootni isaa bakkee hiddutti qoodamaa dha. Qoodama kana kan kallattiin fide hoogganummaa Obbo Daawuud Ibsaa ti. Akkuma qabxiillee asii olitti ka’anii kuniis kan nama walmormisiissuu miti waan dhugaa qabatamaa ta’eefi.
Akkuma barruu kiyyaa Kan “Qabsoon Bilisummaa Oromoo eessarraa garamitti?” jedhu keessatti ibsuu yaale, hooggani har’a hoogganummaa ABO dhuunfatee jiru kun hooggana baqataa dha. Baqataa duwwaa osoo hin taane, hooggana faca’aa dha. Tokko Eritriyaa jiraata; tokko Ugaandaa jiraata; tokko ammoo Awustraaliyaa jiraata. Yeroo har’aa kana Addunyaa keessatti lolli hidhannoo bakkee heddu keessatti adeemsifamaa jira. Fakeenyaaf, Suudaan, Yemeen, Ukaraine, Iraaqii fi Syriyaa keessatti lolatu deemaa jira. Hoogganni loltoota kanneenii hundinuu biyyaa isaanii keessa jiru; lolanii lalchiisaa jiru.
Garuu Hoogganni ABO, gaafa hoogganummaa ABO dhuunfate, bara 1999 irraa jalqabee biyyaa baqate. Kun qabsoo laamshese. Kana duwwaa miti, hoogganni kun ABO illee gara kioskii jijjiire. Har’a ABO kioskii murna gargaraa keessatti dhuunfatama. Kanaaf, dura dursummaan QBO kan dadhabsiisee haala hamaa keessa seensisee jiru hoogganummaa Obbo Daawuud Ibsaa ta’uu isaa wayyabni Oromoo irratti waliigalee jira. Dhugaan lafa jiru, Hooggana kanarraa walabummaa Oromiyaa eeggachuun, nama gaangeen osoo akka hin dhalle beekuu ni dhaltii jedhee eeggatuu ta’a.
Saba Oromoo
Qabsoon Oromoon godhaa turee fi jiru, qabsoo bilisummaa ti; qabsoo walabummaa ti; qabsoo mirgaa ti; qabsoo dimokraasii ti. Qabsoon tun tan sabaa ti; tan biyyaa ti; tan hoogganaatii miti. Kanaaf, sabni Oromoo ofii isaatii fi qabeenna isaa itti wareegaa ture; ammallee itti wareegaa jira. Akkasumas, sabni tokko hooggana qabaata. Hoogganni kunis, yeroo hamtuu fi gaarii keessatillee saba fi biyyaa isaa keessa jiraata.
ABO dhaaba bilisa baasaa Oromiyaa ti. Dhaaba biyya qabu; sabu qabu; kaayyoo qabu. ABO waan sadii kanneenin utubamee jira. Hoogganni ABO ammoo, miseensoota ABO keessaa filama. Kan filamuufis tokkummaa fi nagaa ABO, sabaa, biyyaa, fi kaayyoo eegee akka qabsoo bilisummaaf Oromiyaa keessatti qabsaawuu dha. Faalleeffamuun tokkoo, faalleeffamuu hundaatuu ta’a. Biyyaa baqatuun faallaa kanneen hudaa ti. Hoogganni ABO, bara buu’uureeffame iraa jalqabee hamma bara 1999 biyyaa isaa keessaa baqatee hinbeeku ture. Jagnoota kumaatamaan laakkawamtu biyyaa keenyaa keessaa hin baqanunu jedhanii qabsoo bilisummaa hadhooftuu keessatti wareegaman. Kan fagoo dhiifnee yoma kan dhiyootuu yaadanne gootootni akka Mul’is Abbaa Gadaa, Nadhii Gammadaa, Guutamaa Hawas, Laggasaa Wagi fi kkf WBO, Sabaa fi biyya keessa hin baqannu jechuudhaan wareegama qaalii qabsoo keessatti kaffalan. Faallaa kanaa garuu, Daawud Ibsaa, Bultum Biyyoo fi Dhugaasaa Bakakkoo guyyaa hoogganummaa ABO dhuunfatan ,bara 1999, irraa jalqabanii baqatummaa filatan. Hidhannoo hikkatanii lafa kaayanii Xayyaarra yaabatan; biyya, saba, WBO fi qabsoo bilisummaa keessaa baqatan. Biyyaa ambaa teessoo godhatan. Har’a kan qabsoo bilisummaa Oromoo kanaaf, ittisa ta’ee jiru, saba, dargaggootaa fi beektoota Oromoo ti. Gootummaa isaanii kana, kan diina raasaa jiru. Sabni Oromo, har’a kumaatamaan qabsoo bilisummaa ofiitiif wareegamanii jiru; wareegamaa illee jiru. Garuu, hoogganummaan Daawud Ibsaa hojii sabaa kana butee/kidnap hallanyeeffachuuf ykn itti abboomuuf asii fi achi fiigaa sab-qunnamtii gargaraa irratti akka waan ofii hojjachiisaa jiruu fakkeessee odeeffannoo facaasaa ture; ammallee facaasaa jira.
Miseensoota ABo
Yoo miseensootni ilaallame, miseensootni ABO hundinuu bilisummaa Oromoo dhugumaan itti amanu. Waan qabsoon isaan gaaftu illee godhuuf fidhii qabu. Garuu, rakkinna qabu. Rakkinni jiru, wayyabni isaanii siyaasaan damaqoo miti. Miseensa hooggani taa’i yoo jedhe taa’u; deemi yoo jedhe deemu; fiigi yoo jedhe fiigu; iyyi yoo jedhe iyyu; rafi jedhe rafu. Jechuun namoota damaqii hin qabnetu miseensummaa dhaabaatti horatamee jira. Yoo miseensootni kun, waayee tokkummaa dhaaboota Oromoo, waayee hooggana ala jiraatuu, waayee kaayyoo, waayee WBO, waayee hidhannoo fi kan kanneen fakkaatan kaasaanii hooggana gaafatan, hooggani akka bofaa mataa keessa isaan gad dhawa. Kanarraa kan ka’e, akka qocaa mataa isaanii gad keessatti deebifatanii cal’isanii taa’u.
Miseensootni kun, hooggani qabsoo bilisummaa laamshessaa akka jiru osoo argaa jiranuu hin dubbatan. Miseensootni kun, akka sodaadhaan guutaman, ofumaa akka of maman, of shakkan; gaaddidduun isaaniituu osoo hin hafne akka sodaatan fi hooggana akka waaqeeffatan/worship godhamanii jiru. Kanarraa kan ka’e, miseensootni kun dadhabinna qabsoo bilisummaaf gummaachanii jiru. Gaafiin jiru, miseensootni kun hamma yoom rafu kan jedhu ta’a. Hirriba jireenna bara-baraa rafu moo ni damaqu kan jedhu gaafii wayyabaa ta’ee jira, Oromoo keessatti. Garuu, miseensootni kun yoo damaqisa horatan humna guddaa ta’u qabsoo jedheen amana.
Maaltu baramuu dada’a
Duraan dursa hoogganummaan Daawud Ibsaa fakkii hamtuu dhaloota haarawaaf daba’rsaa jira. Bara 1999 irraa jalqabee, hamma ammatti qabsoo bilisummaa Oromoo tiif bara dukkanawaa dha. Sababni isaallee kana: Bara hoogganni biyyaa baqatee ala jiraataa jiruu dha. Jechuun, bara Qabsoon Bilisummaa Oromoo hooggana dhabe. Bara abbaan irrummaa ABO liqimse; bara alagatti irkannoon durfama kennameef; bara Kayyoon qabsoo falleeffamee ukkaamsaa, dimimmisaa fi hurrii dukkanaa keessa galfamee jiru; bara hoogganni faca’e, miseensi diigame; bara qabsoon bilisummaa Oromoo qabsoo baqataa ta’e. Yeroon kun, mama tokko malee mallattoo hoogganummaa (leadership) Daawud Ibsaa fi Bultom Biyyoo ti. Hooganaummaa isaaniitu haala rakkisaa fi jibbisiisaa kana uume. Seenaa qabsoo Oromoo keessatti yoomiyyuu irraanfatamuu kan hinqabnee fi bara-baraan yaadatamuu kan qabu, bara 1999 irraa jalqabee hamma ammatti waggoota dukkanaawaa hoogganummaa Daawud Ibsaa fi Bultum Biyyoo ta’uu isaa ti.
Xumurraatti, rakkoon qabsoo bilisummaa Oromoo rakkinna hoogganaa ti. Qabsoon kun hooggana qabsaawaa, kutataa fi samaanaa qabu hin qabu. Akkuma irra deddeebi’amee himame, hooggani kun hooggana baqataa fi alagatti irkataa dha. Akkuma beekamu hooggani kun, gaafa aangoo qabate, bara 1999, irray jalqabee baqatummaa fi irkatummaa irra jira. Dhugaa kana eenyuu haaluu hindanda’u. Yoo kan of subnu ta’e malee, dhugaan har’a jiru garuu, murni har’a qabsoo bilisummaa Oromoo hooggana ofiin jedhu kun murna kutannoo fi samaanaa hin qabne; murna baqataa fi alatti irkataa jiru. Ifa gochuufi, hoogganummaa Daawuud Ibsaa, Dhugaasaa Bakakkoo fi Bultum Biyyoo irraay gonkuma bilisummaa Oromoo dhugoomsuun hin danda’amu. Kana oollee bullee arguuf deemna.
Eegaa gaafiin Oromoon kaasuu qabu, gaafiin yeroo maalii dha? maaltu godhamuu qaba? maal godhuu qabna? kan jedhan ta’uu qabu. Akka ilaalcha kiyyatti gaafiin yeroo fi belbelchiiftuun kan yeroon odoo itti hin kennamne deebii argachuu qaban walittimakamuu/merger GQ, ULFO fi ABO ti. Kanuma wajjiin, gaafii hoogganaa ti. Tokkoomsuun GQ, ULFO fi ABO haal-duree tokko malee hatattamaan xumuruu qaba. Kana wajjiin kan deemu, miseensoota qabsaawaa (militant members) fi hooggana qabsaawaa (militant leadership) horachuu fi saba Oromoo abbaa qabsoo godhuu dha. Hooggana amma jiru kan qabsoo walabummaa fi tokkummaa qabsaawoota Oromootti hankaakuu fi gufuu ta’ee jiru kana hoogganummaa irraa kaasuun milkaawuu qabsoo bilisummaa tiif murteessaa dha. Qabxiilleen tuttuqaman kunniin yoo guuttaman duwwaa dha, Qabsoo bilisummaa Oromoo finiinsuu fi galii isaa dhugoomsuun kan danda’amu.
Tokkummaan qabsaawota Oromoo haa ijaaramu!


c: text/html

text:
Gabaasi Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa Dhiyeesse Adda Bilisummaa Oromoo Kan Hin Amansiisnee fi Fudhatama Kan Hin Qabneedha
Ibsa ABO, Hagayya 27/2021
Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa akka waan mirga dhala namaatiif falmuu fi sarbiinsa mirga dhala namaa Itoophiyaa keessatti raawwatamaa jiru qorachaa jiruutti dubbata. Haatahu malee gabaasawwan komiishinichi dhiyeessu tokko tokko loogiidhaan kan guutamanii fi dantaa siyaasaa bu’uura kan godhatan ta’uu yeroo baay’ee irra deddeebinee taajjabnee jirra. Dhaabbati Mirga Dhala Namaa walaba ta’e tokko, ga’ee fi dirqamoota mirga dhala namaa ilaalchisee qabu, haala oogummaa bu’uura godhateen loogii tokko malee walaba ta’ee sirnaan raawwachuu qaba jennee amanna. Akkasumas dhaabbanni mirga dhala namaatiif falmu tokko, sarbiinsa mirga dhala namaa raawwatame qorachuudhaaf, qaamolee naannoo sarbiinsi mirga dhala namaa itti raawwatame keessatti argaman kanneen akka maatii, miidhamtootaa fi ragoolii ijaan argan, akkasumas jiraattota naannoo, qondaaltota mootummaa irraa ragaalee fi odeeffannowwan barbaachisoo ta’an walitti qabuudhaan bu’uura seera biyyaalessaa fi seerota idil-addunyaa dhimmichaan wal qabatuun mirkaneessuutu irraa eegama jennee amanna.
Haatahu malee hooggantoota olaanoo fi hojjettoota Komiishinii Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa irraa mala qorannoo sirrii, walaba ta’ee fi oogummaa bu’uura godhate argachuu hin dandeenye. Dhaabbanni Komiishinii Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa dhaabbata qaama mootummaa ta’ee fi dantaa siyaasaa murnaa tokkoo tarkaanfachiisuu fi faayidaa saba tokkoo tiksu waan ta’eef, walaba ta’ee ga’ee fi dirqama isaa sirnaan raawwachuu akka hin dandeenye beekamaadha. Gabaasawwan komiishinichi yeroo darbe dhiyeessaa turre qalbiidhaan yoo xiinxalle, keessumaa gabaasawwan naannolee walitti bu’insa Amaaraa fi sabaaf sablammoota biroo kanneen akka Oromoo, Beneeshaangul Gumuzii fi Tigraayi ilaalchisee dhiyaatan loogii dhaan faalame ta’uu hubachuun ni danda’ama. Odeeffannowwan jiraattota naannoo irraa arganne (kanas kallattiidhaan jiraattota naannoo dubbisuun mirkaneessuun ni danda’ama), akka ibsanitti gabaasawwan Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa dhiyeesse kunniin odeeffannoowwanii fi ragaalee qondaaltota mootummaa sarbiinsa mirgaa raawwatan irraa walitti qabame bu’uura godhachuudhaan qophaa’e. Qorannoon komiishinichi dhiyeesse bakkoota tokko tokkotti, ragaalee namoota miidhamanii fi qaamolee sarbiinsa mirgaa raawwataniin wal qabatan hin ibsine. Gabaasawwan komiishinichi dhiyeessaa ture baay’een isaanii ragaa qabatamaa kan hin qabne, loogiidhaan kan guutamee fi oogumaa bu’uura godhachuun kan hin raawwatamne ta’uu qalbifachuun ni danda’ama. Gabaasawwan kunniin hedduun isaanii loogii kan guutaman yookaan dhugaa qabatamaa lafarra jiru dhoksuun, odeeffannoo sobaatiin uummata dogoggorsuuf dhiyaatan. Akkasumas, komiishinichi sarbiinsa mirga namaa gurguddoo fi hamoo ta’an, garuu ammoo fedhii fi dantaa komiishinichaa waliin wal hin simneef xiyyeeffannoo hin laanne. Dabalataanis komiishinichi adeemsa ragaa fi odeeffannoo funaanuu keessatti namoota odeeffannoo kennaniif iccitii eeguu dhabuun, namoonni odeeffannoo kennan qaamolee mootummaatiin dabalata akka miidhamaniif kan saaxile ta’uu taajjabnee jirra.
Tibba darban keessa gabaasawwan loogiin guutamanii fi uummata dogoggorsan hedduu taajjabaa kan turre yoo ta’e iyyuu, ibsi komiishinichi gaafa guyyaa Hagayya 26/2021 baase addatti qalbi keenya hawwatee jira. Ibsichi haleellaa/miidhaa gara jabeenyaa Milishaan Amaaraa fi humnoonni mootummaa uummata Oromoo nagaan jiraatuu fi hidhannoo hin qabne irratti raawwatan xiqqeessuudhaan, kan miidhamtoota Amaaraa garmalee dhaadhessee jira. Gabaasi Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa dhiyeesse kun akka waan Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBOn), Godina Wallaggaa Bahaa, Aanaa Giddaa Kiramuu keessatti jiraattota saba Amaaraa 150 ajjeeseetti ibsee jira. Dabalees, gabaasichi akka waan ajjeechaan saba Amaaraa irratti xiyyeeffatee raawwatameetti eeree jira. Haatahu malee miidhamtootaa fi jiraattota naannoo irraa akka mirkaneessinetti, ibsi Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa dhiyeesse, waa’ee diraamaa siyaasaa osoo taateen kun hin uumamin guyyoota muraasa dursee raawwatame hin eerre. Akkuma duraan baratame, qaamoleen mootummaa fi miiltowwan isaa, lolli kun osoo hin eegalin guyyoota muraasa dursanii diraamaa siyaasaa tokko qindeessanii turan. Kaayyoon diraamaa kanaas sochii WBOn naannicha keessatti gaggeessu irratti duula maqa-balleessii banuudhaaf ture. Taateen kun osoo hin raawwatin guyyoota lama dursanii, Humni Amaaraa hidhatan laga Abbayyaa ce’uudhaan, aanaalee kanneen akka Giddaa Ayyaanaa, Kiiramuu, Hagamsaa fi Amuuruu Jaartee qabatan. Ergami isaanii jalqabaas dubartootaa fi daa’imman Amaaraa naannicha jiraatan buqqaasuu ture. Kanumaan mootummaan
dhoksaadhaan gocha duguuggaa sanyii akkanaa raawwachuudhaaf sarara tajaajilaa bilbilaa fi quunnamtii naannichaa addaan kute. Ergamni isaanii lammaffaan lola banuudhaan namoota nagaa heddumminaan erga ajjeesanii booda, akka waan WBOn garee saba tokkorratti xiyyeeffatee ajjeechaa raawwatuutti fakkeessuudhaan miidiyaalee garaagaraa irratti ololanii bu’aa siyaasaa irraa argachuudhaaf ture. Dubartoonnii fi daa’imman erga buqqaa’anii boodas, miliishaan Amaaraa, humnoota mootummaa waliin ta’uudhaan baayyatanii meeshaalee waraanaa gurguddoo hidhachuun uummata Orommoo magaalota kanneen akka Wasti, Sireedooroo, Hagamsa fi Haroo/Lalisee keessa jiraatan irratti lola banan. Lolli kunis guyyoota sadiif walitti fufiinsaan kan gaggeeffame yoo ta’u, uummata Oromoo nagaa hidhannoo hin qabne hedduu ajjeesan. Gabaasi Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa dhiyeesse garuu gocha duguuggaa sanyii uummata Oromoo hidhannoo hin qabne irratti raawwatame dhoksuudhaan, akka waan ajjeechaan jiraattota Amaaraa naannichatti argaman irratti raawwatamee fakkeessuun garmalee dhaadhessee kan ibse yoo tahu, kanaanis miidiyaaleen garaagaraa WBO balaaleffachuu irratti fuuleffatanii jiru. Kanaaf ABOn, ibsi Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiuaa gaafa guyyaa Hagayya 26/2021 Godina Wallaggaa Bahaa keessatti jiraattonni Amaaraa 150 ajjeefamaniiru jechuun baase, loogiidhaan kan faalame, hir’uu fi soba jedhee amana.
ABOn jiraattotaa fi maatii sababa walitti bu’insa kanaatiin miidhamaniif jajjabina hawwa. Dabalataanis, naannichi haga ammaatti walitti bu’insaa fi hokkoraan jeeqamaa waan jiruuf, baay’ina namoota ajjeefamanii yeroo gabaabaa keessatti ragaa quubsaa fi amansiisaa argachuun ulfaataa waan ta’eef, gara fuulduraatti mirkaneessinee kan beeksifnu ta’a.
Waan kana ta’eef, ibsa Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa gaafa guyyaa Hagayya 26/2021 baase ilaalchisee, uummanni Oromoo fi Uummati Itoophiyaa, akkasumas hawaasi idil-addunyaa odeeffannoo sirrii fi dhugaa akka argataniif dhimmichi qaama walaba ta’een akka qoratamuuf waamicha goona.
BBC Afaan Oromoo dabalatee miidiyaaleen marti gabaasa Komiishinii Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa loogiidhaan faalame kana gabaasuun uummata dogoggorsuu irraa akka of qusatan dhaamna. Kanarra, miidhamtoota kallattiidhaan dubbisanii ragaa sirrii fi dhugaa argachuun akka gabaasan beeksifna.
Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti, Gamtaan Mirga Dhala Namaa Idil-Addunyaa (UNHRC) fi gareewwan mirga dhala namaatiif falman biroon, Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa gocha loogii fi amanamummaa dhabuu kana irraa of qusatee, bu’uura qajeelfamoota Mirgoota Dhala Namaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii fi danbiiwwan mirgoota dhala namaatiin ga’ee fi dirqama isaa sirnaan akka raawwatuuf hordoffii barbaachisan akka gootan gaafanna. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti, Gamtaan Mirga Dhala Namaa Idil-Addunyaa (UNHRC), Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa hojii isaa oogummaa bu’uura godhachuudhaan loogii tokko malee karaa haqaa fi dhugaatiin hojjechaa kan jiru ta’uu uummata uummata Itoophiyaaf mirkaneessuuf dhiibbaa gochuu qaba.
Dhuma irrattis, Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Itoophiyaa yaada, ilaalcha siyaasaa fi saba irratti hundaa’uudhaan loogii raawwachuu irraa of qusate, hojii isaa bu’uura qajeelfamoota mirga dhala namaa UNHRC tiin akka raawwatu gorsina.
Injifannoo Uummata Bal’aaf!
Adda Bilisummaa Oromoo
Hagayya 27/2021
Finfinnee, Oromiyaa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tafsiira Suuratu Al-Ankabuut-Kutaa 16
Qur’aanni warra amananiif rahmataa fi yaadannoodha
Mee si haa gaafadhu, jireenya keessatti wanti guddaan ati barbaaddu fi argachuuf garmalee ifaajuf maalidha? Dhugumatti deebiin kee “gammachuu” ta’a. Tarii sababoota gammachuu kan akka manaa, haadha manaa, maallaqa, bilisummaa fi kkf himu dandeessa. Garuu wantoota kanniin kan barbaadduuf maal argachuufi? Dhugumatti, gammachuudha. Akkasi miti ree? Kanaafu, namni kamu wanta barbaade haa barbaadu, kaayyoon dhuma isaa “gammachuu argachuufi.”
Tolee, gammachuu erga barbaanne karaan ittiin argatan maalidhaa? Dhugumatti, tarkaanfin jalqabaa gammachuutti nama geessu, Qur’aanatti amanuu fi hojii irra oolchudha. Qur’aanatti amanuu jechuun Qur’aanni Rabbii olta’aa irraa akka bu’ee jala muranii amanuu fi wanti isa keessa jiru hundi haqa akka ta’e amanuudha. Namni haala kanaan Qur’aanatti yoo hin amaniin raajiin Rabbii olta’aa irraa akka argamu barbaada. Haalli mushrikoota Makkaa kana ture:
Ni jedhan, “Maaliif Gooftaa isaa irraa aayaanni isarratti hin buufamnee?” Jedhi, “Aayaanni Rabbiin bira qofa, ani akeekachiisaa ifa bahaa qofa.” Suuratu Al-Ankabuut 29:50
Mushrikoonni ni jedhan: Aayaanni akka nabiyyoota darbaniif kennaman kan akka gaala Saalih, ulee Muusaa maaliif Muhammad irratti Gooftaa isaa irraa hin buufamnee? Yaa Muhammad! Akkana isaaniin jedhi, “Dhimmi aayaata kanniini kan Rabbiiti. yoo fedhe ni buusa, yoo fedhe immoo ni dhoowwa. Ani Akeekachiisaa qofa. Ciminna adabbii Rabbii irraa isin akeekachiisa. Karaa haqaa karaa sobaa irraa adda baase ifa godha.”[1]
Asitti aayaanni mallatoolee ykn mu’jizaadha. Mushrikoonni, “Mallattooleen dhugaa ta’uu isaa agarsiisan maaliif isarratti hin buufamne?” jechuun mu’jizaan (raajiin) akka argamuu barbaadu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wanta isaan barbaadan caalaa mu’jizaa guddaa ta’ee akka buuse ibsuuf itti aanse ni jedhe:
Sila Kitaaba isaan irratti dubbifamu si irratti buusun Keenya isaan hin gahuu? Dhugumatti kana keessa ummata amananiif rahmataa fi yaadannootu jira.” Suuratu Al-Ankabuut 29:51
Mushrikoota, “Maaliif Muhammad irratti aayaanni Gooftaa isaa irraa hin buufamne?” jedhaniif, kitaaba kana buusun Keenya isaan hin gahuu?[2] Kitaabni kuni Qur’aana isaan irratti dubbifamuudha.
Qur’aanni hanga Guyyaa Qiyaamaatti mu’jizaa itti fufaa addaan hin cinneedha. Sababni isaas, Rabbiin olta’aan akkana jedha:
“Dhugumatti, Numatu Qur’aana buuse, dhugumatti Numatu isa tiiksas.” (Suuratu Al-Hijr 15:9)
Faallaa kanaa, mu’jizaaleen (raajiwwan) darban kan ijaan mul’atanii fi warri ijaan arge itti fayyadamuudha. Namoota isaan booda dhufaniif karaa oduutin isaan dhaqqaba. Akkuma beekkamu oduun akka wanta ijaan arganiiti miti. Qur’aanni immoo nu fuundura jira, ni argina, ni dhageenya, ni dubbisna. Wanta darbee karaa odeefannootin nu gahee miti. Kanaafu, Qur’aanni mu’jizaa xumuramanii fi badan caalaa guddaa kan ta’eedha. Kuni iccitii Qur’aanni nama hundaaf mu’jizaa ta’uu keessa jiruudha. Sababni isaas, Nabiyyiin (sallallahu aleyh wassallam) ilmaan namaa hundaaf ergaman.[3]
Qur’aanni mallattoo fi ragaa Nabiiyyin (SAW) dhugaa ta’uu agarsiisuudha. “Dhugumatti kana keessa ummata amananiif rahmataa fi yaadannootu jira.” Kana jechuun addunyaa fi Aakhiraatti Qur’aana kana keessa namoota amananiif rahmataa fi yaadannootu jira.[4]
Akkuma beekkamu rahmanni (mararfannaan) wanti jibban namarraa deemu fi wanti jaallatan namaaf dhufuun wal qabata. Nama rakkinna keessa jiru, wanta inni barbaadu isaaf gochuun ykn wanta inni jibbu isarraa kaasun rakkinna keessaa yoo baaste, isaaf rahmata goote jechuudha. Kanaafu, Qur’aanni namoota amananiif rahmata. Kana jechuun namoonni amanan sababa Qur’aanaatin addunyaa keessatti jallinnaa fi dararaa irraa baraaramuun gammachuu, beekumsa, qajeelinnaa fi kheeyri (waan gaarii) biraa ni argatu. Aakhirattis adabbii cimaa jalaa nagaha bahuun qananii Jannataa argatu.
Akkasumas Qur’aanni isaaniif yaadannoo ta’a. “Qur’aanni gorsa, akeekachiisa, dhuma hojii beeksisuu, jireenya lammataatiif qopheessu fi kanneen biroo of keessatti kan qabateedha.”[5] Kanaafu, namoonni amanan gara Qur’aana deebi’uun wantoota kanniin ni yaadatu jechuudha.
Aayah kanarraa barnoota fudhannu keessaa tokko: Qur’aana irraa fayyadamuuf iimaanni (amanuun) barbaachisaadha. Aayah keessatti, “Dhugumatti kana keessa ummata amananiif rahmataa fi yaadannootu jira.” waan jedheef. Namoonni Qur’aanatti fayyadaman namoota amananiidha. Namoonni hin amanne immoo homaayyu irraa hin fayyadaman. Inumaa, jallinna irratti jallinna dabalatu.
“Kanaafu, akkuma namni iimaanni isaa cimuun, Qur’aanatti caalatti fayyadama. Faallaa kanaa, akkuma iimaanni isaa dadhabaa ta’uun ykn badii baay’ee hojjatuun, Qur’aana hubachuu fi itti fayyadamuu irraa fagaata. Ma’asiyaan namaa fi Qur’aana hubachuu jidduu seenti.
“Wanta Rabbiin sitti agarsiiseen namoota jidduutti akka murteessituuf dhugumatti Kitaaba haqaan gara keetti buufne. Gantootaaf falmaa hin ta’in. Rabbiin araarama kadhadhu. Dhugumatti Rabbiin Araaramaa, Rahmata godhaadha.” Suuratu An-Nisaa 4:105-106
Aalimoonni aayaata tanniin irraa araarama kadhachuun (istighfaarri) yeroo murtii haqni ifa akka ta’uuf sababa ta’a jechuun baasan. Sababni isaas, aayah keessatti istighfaara dubbachuun gara fuunduraatti bu’aa akka qabu agarsiisa. Namni yommuu Rabbiin araarama kadhatu, kuni hubannaa fi beekumsaaf furtuu ta’a. Sababni isaas, zanbiin (badiin) namaa fi tawfiiqa (milkaa’inna) jidduu seenun gufuu ta’a. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Haa dhorgaman! Dhugumatti Wanti hojjataa turan qalbii isaanii haguuge.” Suuratu al-Muxafifin 83:14
Kanaafi, yommuu wanti isaan hojjatan qalbii isaanii haguuge, Qur’aanni hog-barruu warra duriiti jedhan. Qur’aanattis hin fayyadamne.”[6]
Dubbiin erga akkana ta’e, namni Qur’aana irraa fayyadamuuf:
“Istighfaara” jechuun “araarama kadhachuu” dha. Asitti wanti barbaadame, “Akka badii namaaf dhoksu, haaquu fi irra namaaf darbuu Rabbii olta’aa irraa araarama kadhachuudha.” Akkaatan araarama itti kadhatan Nabiyyi (SAW) irraa gabaafame jira. Mee san keessaa tokko haa dhiyeessinu:
أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الْعَظيمَ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ القَيّوُمُ وَأَتُوبُ إِلَيهِ
“Astaghfirullah-al-aziima-llazi laa ilaaha illa huwal-hayyul-qayyuum wa atuub ileyh.”
Rabbii Guddaa kan Isa malee haqaan gabbaramaan hin jirre, Jiraataa, Al-Qayyuum ta’e araarama kadha, gara Isaatti deebi’as.
Hiika jechoota: Astaghfirullah-Rabbiin araarama kadha, Al-Aziim-Guddaa, allazi-Kan, Laa-hin jiru, ilaaha-haqaan gabbaramaan, illa-malee, huwa-Isa, Al-Hayy-Jiraataa, Al-Qayyuum- Of-Danda’aa homattu hin hajamne, uumamtoota hundaa Kan dhaabe (jiraachisuu fi eegu). atuub-deebi’a, ileyh-gara Isaatti
Maddi: Jaami’u At-Tirmizii-3577
Namni akkuma istighfaara baay’isuun qalbiin isaa xurii dilii (cubbuu) irraa qulqulloofti. Kanaafu, haqa sirritti argiti jechuudha. Qalbiin namaa akka manasxiriiti. Manasxiriin yoo xuroofte, namni wanta fuundura isaa jiru sirritti hin argu. Garuu manasxirii tana yoo bishaanin ykn sooftin qulqulleesse, sirritti arga. Haaluma kanaan, qalbiin cubbuun yoo xuroofte haqa arguu fi beekumsa hubachuun itti ulfaata. Garuu yoo istighfaara baay’isuun ishii qulqulleesse, haqa sirritti arga, beekumsa ni hubata.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Muyassar-402[2] Tafsiir Xabarii-18/429[3] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ankabuut-fuula 293[4] Tafsiir Muyassar-402 [5] Tafsiir Tahriir wa tanwiir-21/15 [6] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ankabuut-fuula 296-297


text:
Godiina Baalee magaalaa Robee keessaa namoota hidhuun haala jabaan itti fufuu isaa kan ibsan jiraattonni halkana halkan eessatti akka geessan baruun hin dand’amne jedhu. Maanguddoo umuriin saddeetamoota keessa jiruu fi dhalootaa qabee gurri isaanii kan hin dhageenyee fi Arrabnii hin dubbanne dhaanicha irra ga’en du’anii Kibxata Sadaasa 1 bara 2016 magaalaa Robee keessatti awwaalamuu dubbatu. Bulchhinsiimagaalaa Robee waa’ee ajjeechaa maanguddoo kanaa kan hin beekne ta’u ibsuun namoonni jeeqaman keessatti hirmaatan soddoma ta’an to’annaa jala oolanii hangi tokko magaalattii keessatti kaan immoo iddoo biraatti geeffamanii dhimmi isaanii qoratamaa jira jedhan. Garu waa’ee ajjefamuu maanguddoo umriin saddetamoota keessaa hin dhageenye jedhan.
Gama kaaniin Godinaa Arsii Lixaa, Arsii Nagallee keessatti jiraattoota hidhuu fi iddoo biraatti guruun itti fufee jira jedhu jiraattonni.Ijoollee waraana sodaattee dheessite ituu hin hafiin qabamuun isaanii ibsameera.Yeroo ammaa sochiin mormii tokko lafa hin jirreetti isa ammaan dura gaggeeffamee keessatti hirmaatanii turtan jedhamuun kan qabamaa jiran ta’u dubbatu. Kanneen hidhaman leenjii argatu jedhamee iddoo biraatti geeffamaa akka jiran ibsameera.
Gabaasaa Guutuu Kana Cuqaasuun Dhaggefadhaa


text:
GORSA MAANGUDDOOTAA IRRAA
1, Namni beekaan onnee lama qaba. Tokko yoo jalaa madaaye tokkoon qabsaaya.
*
2, Gaarii yaaduufi hojjachuu keetiin nama si dhabu malee namni ati dhabdu hin jiru.
3, Dhugaan yeroo kamuu qullaa deemuu ni danda’a. Sobni garuu yeroo hunda uffatee tuullatee bareedee mul’achuu qaba.
4, Boru; har’aafi kaleessa kee caala wan ta’eef
kaleessa kee yaadachaa borii kee fageessii
ilaali!
5, Dandeetti kee kan agarsiisuu qabdu warra si dinqisiifatanitti osoo hin taane warra si tuffatanitti.!
6,Jaalalli hanga adda bahiinsi isaa gahutti gadi fageenyi isaa hin beekkamu.
7,Gammachuu fi gaddi addaan hin bahan. Tokko si cinaa yoo taa’u; tokko ammoo mana
hirriibaa kee keessa akka jiru hin dagatin.
8, Gaafa qabeenya argattu Uumaa kee yaadadhu! Qabeenyi hiyyummaa irraa malee du’a irraa si hin oolchu.
9, Namoota hammeenya siif yaadan tuffattee bira darbuun; Isaan irra wayyaa ta’uu kee itti agarsiisudha.!
10, Hanga hin dhaabbannetti tirachaa deemutti jirta taanan iddoo yaadde numa geessa. Kanaaf dhaabbachuu irra tirachuutu caala.
Maanguddota irraa…!!
#Lke #Share


text:
Waa’ee haroo Xaanaafii naannichaa giddugalessiqu’annaafii qorannaa hunddefamuun isaa ibsame
Haroon Xaanaa aramaadhaanmiidhamees haala yeroo biyyaatiin dagatameera
Eejansiin Misoomaatii eegumsa qaamoolee bishaanii Xaanaafii kanneenii bu’aa qu’annaa qorannaa haroo Xaanaafii naannichaa fayyadamtootaaf dhaqabamaa taasiisuuf kan dandeessisu jiddu gala beekumsaa hundeessu isaa Addis Maaladaatti beeksiseera.
Eejansiichii bakka teessuma isaa biyya Jarman kan taasifame dhimma umamaaleefiimukken irratti kan hojjetu dhaabbata miti mootummaa ‘’Naabuu’’ jedhamuu wajjiin wal ta’uudhaan waayee haroo xaanaafiikanneenii bifa addaatiin ragaa madda isaa irraa fii abbaa irraa argachuudhaaf baatii lama dura qa’ee Eejansiichakessattigiddu galeessa beekumsaa hundeessu isaatuu ibsame.
Giddu galii beekumsaakunhunddefamuun isaa yuniiversitiiwwaniifii dhaabbilee qu’aannaafbu’aawwanqu’aannaafii qorannaa akkasumas
duudhaaleehaawaasichaaqu’attotaafimaammatabaaftootaafiihaawaasichaafdhaqabamaa taasisuudhaan daddabalamuummaaragaafii hojii akkasumas hiirisuudhaansochiiwwan eegumsaafii misoomaa harwaababaliisuudhaafniigargaara jechuudhaan hojii gaggeessaan ol’aanaa misoomaafii eegumsa qaamoolee bishaaniifiikanneeniiDrAyyaaleewWaldee Addis Maaladaatti himaniiru.
Hojii gaggeessaa ol’aanaankun itti dabalaniis EejansiinMisoomaatii eegumsa haroo Xaanaafii qaamoolee bishaanii kanneen biraa jalqabamuu yammu hundaa’u haroowwan naannichatti argaman lafa bishaanii qabuufi laggeeneeguudhaafkununsuufiimisoomsuuf ta’u isaa ibsaniiru.Amma qaamoolee bishaanii kunuunsuutti dabalee haroo Xaanaafii qaamoolee bishaanii kanneen biraa irratti qorannaa sirrii ta’ee taasisuudhaan akka maddaafii ragaa tokkotti kangargaaranbareefamawwanqorannoofii hojiiwwan barrefamaa bakka itti argaman giddu galeessa tokko hunddesuunbarbaachiisaa ta’uu isaatiin gidduugaleesichiihunddesuunbarbaachisaa ta’ee jedhameera.
Kana ta’u isaatiinis dhimma Xaanaa ilaalchisee dhimmi kamiiyyugiddugaleesiichakessatti akka argamuufii ragaa haala qindawaa ta’een ka’uudhaan qoratootaafqu’atootaafiibaratootaafbanaa taasisuun akka danda’amuu ibsaniiru.Kuniis eegumsaafii misooma qaamoolee bishaanii jiraniif faayidaa guddaa qaba jadhaniiru.
Kanatti dabalees giddugaleesichiibarattonniifiiqu’aattonnijalqabddonni wayee Xaanaa wayee laga Abbaay wayee hidha haaromsaa wayee turizimiifi qabeenyaawwan uumamaa kanneen ragaa kan itti argatan ta’uudhaan tajaajila jedhameera.Projaktiin naannoo Amaaraatti jalqabe kuun bu’a qabeessa yoo ta’e qaamoolee bishaanii naannolee biraa jiran eeguudhaaf hojii wal fakkaata akka hojjetu eerameera.
Gidduugaleessibeekumsaafikun amma Ogeeyyoota muraasaan kan gurma’eefii meeshaaleen hojii kan guutame yammu ta’u torbee lamaan booda hojii akka jalqabuu eerameera.
Karaa gara biraa sababiin gannaa amantaan bishaanii gara haroo Xaanaa galu dabaluu isaatiin aramaan imbocihiriisee ture muraasaan babalachuun isaa ibsameera. Haalli qabatamaa amma biyyattii irra jiru dursiikankennamuufii waan ta’eef dhimmi haroo kanaa kan dagatamee yoo fakaatees gara fuula duratti sochii motummaafii hawaasichaan akka jalqabuu Ayaaleew dabalaniis dubbataniiru.
Haroon Xaanaafii lafti haroonkun irratti argamu bara 2008 dhaabbata baruumsa sayinsiifii aadaa YUUNEESKOO dhankan galmaa’ee qaama bishaanii tokkoo akka ta’e nibeekama.
አዲስ ማለዳ 29 Fulbaana 2014 No 16
______________________________
ትክክለኛውን የአዲስ ማለዳ ሶሻል ሚዲያ በመቀላቀል ቤተሰብ ይሁኑ
Telegram ➲ t.ly/SOXU
Facebook ➲ t.ly/flx8
YouTube ➲ t.ly/vSgS
Twitter ➲ t.ly/mxA4n


text:
Oromia: KFOn Raayyaan Ittisa Biyyaafi hidhattoonni uummata keessaa faca’anii jiran akka dachaafaman gaafate January 3, 2019Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Ethiopia, KFO, ofc, Oromia, Oromummaa, Tokkummaa Oromo
add a comment
KFOn Raayyaan Ittisa Biyyaafi hidhattoonni uummata keessaa faca’anii jiran akka dachaafaman gaafate
BBC Afaan Oromoo, Amajjii 2 Bara 2019
Ibsa haala yeroo irratti baaseen paartiin Kongirasii Federaalawaa Oromoo (KFOn) Mootummaafi Addi Bilisummaa Oromoo waldhabdee gidduu isaanii jiru atattamaan furanii Raayyaan Ittisa Biyyaafi hidhattoonni uummata keessaa faca’anii jiran akka dachaafamaniif gaafate.
Waliigaltee qaamoleen kunneen gidduutti raawwatame uummanni akka beekuufi hojiirra akka ooluufis hubachiiseera ibsa isaa kanaan.
KFOtti Damee Liigii Dargaggootaatti Itti-gaafatamaan Sab-qunnamtii Obbo Addisuu Bullaalaa ibsa paartiin isaanii baase kana irratti BBC Afaan Oromootti akka himanitti, murni ykn jaarmiyaaleen adda addaa injifannoo qoodachuuf jecha akka hin taanetti karaa irraa waan maksaa jiraniif nutti dhaga’ama jedhan.
Dubbiii ijoon ibsa kana akka baasaniif isaan kakaases, “Haalli kun bayyee nu yaaddessa, uummanni keenya guddaan, nutis, paartiin keenyas gatii guddaa itti kaffaleera waan ta’eef kunuunfachuu qabna waan jennuufidha. Injifannoo arganne kanas cimsinee sirna ijaarrachuu qabna waan jennuuf ibsa kana baasne,” jedhan.
Qabsoon Oromoon waliin ta’ee tokkummaan yeroo bu’aa argamsiisuu jalqabe irraa kaasee karaa adda addaatiin uummata kana irratti bobba’amee jira jedhan Obbo Addisuun.
Uummata waliin jiraataa turre sabaafi sablammilee waliiti buusuudhaan saba kana buqqisuun, ajjeesuun, qabeenya isaa barbadeessuun waggoota darban keeessa deddeebiyee mul’achaa tueera jedhan Obbo Addisuun.
Isa sana jala dabarree gaafa jennu ammoo yeroo ammaa kana ifaafi ifatti mootummaan biyya kana bulchu raayyaa ittisa biyyaa akka hin taanetti uummata keessa sochoosaa jira kan jedhan Obbo Addisuun, kanaan alatti ammoo hidhattoonni karaa adda addaatiin uummata keessa faca’anii jiru.
“Waraana Adda Bilisummaa Oromoo haa ta’uutii ta’uullee haa dhiisuutii sana eger gargar bahuu danda’a. Garuu qaamni hidhate kamiyyu kan WBO haa ta’u kan raayyaa ittisa biyyaa yeroo uummata keessa deemanii walitti bu’an kan gidduutti miidhamu uumata haarsaa kaffalaa ture, qote bulaa, daa’imman, barattootaa, dubartootaafi jaarsoliidha,” kanadha.
Kanaaf kun sirrii waan hin taaneef humnoonni kunneen uummata keessa hidhattoota keessaa akka baasaniifi kaampiitti akka deebifatan gaafanneera jedhan.
Ibsi KFO kun dabalataan yeroo ammaa kana naannoo Oromiyaa bakka adda addaa keessatti walitti bu’insi Raayyaa Ittisa Biyyaafi hidhattoota gara garaa gidduutti mul’ate uummata goolaa akka jiru kaasee, fakkeenyaaf yeroo darbe Godina Gujii Lixaa ganda Fincaa’aa jedhamutti humni mootummaa kan itti shakkamu meeshaan guddaan dhukaafamee lubbuu namoota 13 galaafachuu addeessa.
Itti dabalees, hidhattoonni naannolee biroo gara naannoo Oromiyaa godina Wallaggaa, Boornaa, Gujiifi Harargee keessa seenuudhaan uummata Ororomoo ajjeesaa, saamaafi buqqisaa akka jiran qaamolee adda addaa dabalatee mootummaanis amaneera.
Uummanni Oromoo injifannoo aarsaa guddaan argate eeggachuuf sababii walitti bu’insaa kaniif tikfachuufi firii isaalle dhamdhamachuu dadhabuu qofa osoo hin taane, isa itti aanu kallattiii qabsoo misoomaafi guddinaatti ce’uuf gufatee uummanni boo’ichaafi gadadoo biraatiif saaxilameera jedha ibsichi. Caalaatti as tuqaatii BBC Afaan Oromoo irraa dubbisaa
More from Oromian Economist sources:-
Mootummaa Itoophiyaatiif Waamicha Godhe!
Uummati Oromoo injifannoo aarsaa guddaan argate sababa walitti bu’insa haaraa ABO fi Mootummaa gidduutti dhalateetiin injifannoosaa eeggaachuu fi tifkachuu akkasumas firiisaa dhandhamachuu dadhabu qofa utuu hin taanee, isa itti aanutti kallattii qabsoo misoomaa fi guddinaatti ce’uun gufatee ummati keenya booyichaa fi gadadoo biraatiif saaxilamuun isa gadda guddatu nutti dhage’ameera. Keessattu dhiya Oromiyaa godinalee Wallaga afranii fi kibba Oromiyaa godinalee Gujii fi Booranaatti gochi dhiyeenya kana raawwatamee ammas aarsaa biraatiif kan nu affeeruu fi qisaasama Hawaasi-Diinagdee nutti fidu kan dande’uusa ni amanna. Rakkoolee asiin olitti caqafaman akka itti hin fufnee fi kan caalutti akka hin galleef KFOn tarkaanfii asii gadi hatattaamaan akka fudhatamu waamicha godha.
1. Mootummaa fi Addi Bilisummaa Oromoo waldhabdee isaan gidduu jiru hatattaamaan furanii Raayyaa Ittisa Biyyaa fi Hidhattoota uummata keessa faca’anii jiran akka uummata keessaa dachafatanu cimsee gaafata. Waliigalteen qaamolee kunneen gidduutti raawwatame ummati akka beeku fi hojiirras akka oolu ni hubachiifna.
2. Mootummaan Federaalaa hidhattoota kutalee biraa irraa naannoo Oromiyaa seenanii uummata ajjeesaa, saama fi buqqisa turani fi jiranu akka dhaabsisu cimsinee gaafanna.
3. Hawaasooti Itiyoophiyaa, qaamoleen amantaa, maanguddooti biyya fi addunyaa rakkoo ummataa keessa jiru hubatanii qaama furmaataa fi araaraa akka ta’anu kabajan gaafanna.
4. Mootummaaleen naannoo Oromiyaa fi federaalaa akkasuma haawasi biyya keessaa fi biyya alaa lammiilee buqqa’anii fi saamamaniif deeggarsaa akka godhanu maqaa ummata miidhamaniin ni gaafanna.
5. Qeerroon uummata Oromoo akkuma asiin duraa eennuyyuu odoo hin loogiin uummata isaa cina dhaabbatee injifannoo aarsaa isaatiin argame akka tiksu adaraa jechuun waamicha goona.
6. Mootummaan Itiyoophiyaa uummata humnaan bulchuun faallaa dimookiraasii ta’uunsa akkuma beekamu ta’ee, mootummaan kun rakkoo biyya kanaa qophaa hiiku akka hin dandeenye beeke paartii taayita irra jiru dabalatee qaamoleen dhimmi ilaalu hundii kan keessatti qooda fudhatu Mootummaan Waliigalaa Biyyoolessa (National Consensus Government) akka hundeeffamu irra deebinee ni gaafanna.
Kongireesii Federaalawaa Oromoo (KFO)
Finfinnee: Muddee 23, 2011
Oromo political parties agreed to establish a united forum December 6, 2018Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: ODP, ofc, OLF, Oromia, Oromummaa, Tokkummaa Oromo, Unity of the Oppressed
add a comment
Ethiopia’s ODP building alliances with opposition in Oromia, African News
ETHIOPIA
The ruling bloc in Ethiopia’s Oromia region, the Oromo Democratic Party, ODP, continues building political alliances with competing parties ahead of elections slated for 2020.
ODP’s spokesperson, Taye Dendea, confirmed this information to the Voice of America’s Amharic service. He said the party was preparing to enter talks with over ten parties that shared a similar political agenda and plan of action.
Dendea added that further talks were being held with the Oromo Liberation Front, an ex-rebel group that returned from Eritreaafter a peace deal was signed between the two countries in July this year.
ODP led by Prime Minister Abiy Ahmed recently agreed a dealwith the Oromo Democratic Front, ODF, led by Lencho Leta. The merger was announced in late November after a meeting between Leta and Oromia region president Lemma Megerssa.
The 2020 elections will be the first vote after Abiy began his sweeping reforms aimed at opening the country’s political and democratic space.
Abiy, an Oromo, has pledged to ensure that the vote is free, fair and credible and has stated publicly that he will handover power if the ruling Ethiopia Peoples Revolutionary Democratic Front, EPRDF, lost.
He has held talks with registered opposition groups and nominated a new elections chief to undertake reforms of the electoral body in the lead up to the polls. Birtukan Mideksa, a former judge and political dissident has been praised as being a right fit for the job.
The Ethiopia People Revolutionary Democratic Front comprises four main blocs:
- The Tigray People’s Liberation Front (TPLF).
- The Oromo People’s Democratic Organization (OPDO) now Oromo Democratic Party.
- The Amhara National Democratic Movement (ANDM) now Amhara Democratic Party.
- The Southern Ethiopian People’s Democratic Movement, SEPDM.
More from Oromian Economist sources:l
Korri paartileen Oromoo ‘haala qabatamaa naannichaafi cee’umsa gara dimokiraasii irratti’ xiyyeeffate taasifame, BBC Afaan Oromoo
Waltajjii Marii jaarmiyaalee Siyaasaa Oromoo har’a Finfinneetti geggeeffamaa jira
=====
Waltajjiin marii Jarmiyaalee Siyaasaa Oromoo hundi irratti argaman kun mata duree marii “Ce’umsa gara Dimookiraasii fi haala qabatamaa Naannoo Oromiyaa” jedhurratti Finfinnee Galama Aadaa Oromootti geggeeffamaa jira.
Kaayyoon kanaas Jarmiyaaleen Siyaasaa Oromoo dhimma Waloo Ummata Oromoorratti dhimmoota waliin hojjechuu danda’anirratti wal hubannaa uumifi jedhameera.
Ka’umsa marii kanaatiif barreeffama qabsoo Ummata Oromoo eessaa garamitti, qormaatileefi sadarkaa qabsichi yeroo ammaa irra gaheefi kallattii qabsoo fuulduree Oromoo ilaalchisee qophaa’e Itti GaafatmaanSiyaasaafi Ijaarsa Baadiyyaa ODP obbo Addisuu Araggaatiin dhihaatee jira. Itti aansudhaanis Perofeesar Isqeel Gabbisaa bareefffan “eessaa kaanee eesssa turre, amma hoo eessa gahuuf deemaa jirra kan jedhu keessattti ummanni Oromoo yeroo ammaa kanatti gaaddisa tokko jalatti hiriiranii kan argamaniidha jedhaniiru. Kunummoo iccitiinsaa tokkummaa waan ta’eef jarmiyaaleen siyaasaa Oromoo maqaasaatiin ijaaramanis yeroon tokkummaan itti hojjetan amma jedhaniiru.
Yeroo ammaa Pirez. BMNO Dr. Kabajaa Lammaa magarsaa yeroo ammaa ce’umsaa dhufaa jiru waltaanee ceesisuun murteessadhaniiiru. Mariin itti fufeera bal’inasaa qabannee dhihaanna.
Guyyaan har’aa ganda TPLFitti guyyaa gaddaa tahuu argine. Mirqaanni isaanii guyyoota muraasa dabranii har’a bakka san hin jirtu. Sababni ifaa dha. Jaarmayaalee siyaasaa Oromootu waltajjii tokkorratti argamanii waan hegeree isaanii maryachaa jiran. Humnoota amma wal ajjeesu, amma wal diiganii qaawwa nuu banu jedhanii eegaa jirantu nagaaf dursa kennee maryachuu jalqabe. Kana caalaa kan boquu diinaa cabsu hin jiru. Humnoonni siyasaa Oromoos kana beekuu qabu. Waan diina gammachiisu irraa of qusatanii waan saba keenya mirqaansutti xiyyeeffachuu dha. Waamichi gabaa lagannaa fi dhaadannoon ‘Lammaa fi Abiyyi diina keneya, nun bulchanu’ jedhan Oromiyaa keessatti dhagahamuun fafa. Kun hawwii warra TPLF akka tahe beekuu feesisa. Oromoonis waamichoota mormii kan qaamonni tokko tokko dhiheessan hundumaa eeggannoodhaan laalee kan tahu fudhatee kan diina gammachiisu diduuf dammaqiinsa dabalachaa deemuutu irraa eegama.
https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=770455773341464&id=100011311443078
alqabbii Gaarii, marii bu’a qabeessa
Har’a waltajjii marii dhaabbilee siyaasaatu ture. Waltajjiin kun ji’oota heddu dura waan eegalu qabu ta’s amma jalqabuunuu waan guddaadha. Waltajjii kanarratti
– Injifannoo qabsoo wlaootiin argame waliin tiikfachuun barbaachisaa akka ta’e
– Jeeqamuun nageenya Oromiyaa nu hundaaf balaa hamaa akka qabu
– Mootummaa kana tumsuun cehuumsa kana bakkaan gahuuf murteessaa akka ta’e, hoggansi mootummaas dhaabbilee siyaasaafi qaamota biroo ofitti qabee gargaarsifachuun murteessaa ta’uu isaa.
– Dhaabbileen siyaasaa waliin mari’achuufi waliin dalaguun rakkoo nageenyaa furuufi tokkumma saba kanaa cimsuuf murteessaa ta’uu isaa.
– Mariin bifa kana akka itti fufuuf foramiin paartilee akka jaaramus waliif galameera.
Prez Lammaa Magarsaa kaka’uumsa kanaan as bahuu isaafii hogganoonni dhaabbilee hundaa hirmaannaa isaaniif ni galateeffanna. Hojiin kun cimee itti fufuu qaba.
Oromia: Mootummaan Itoophiyaa fi Addi Bilisummaa Oromoo Waliigalan August 7, 2018Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Oromo, Oromummaa OLF, Tokkummaa Oromo
1 comment so far
SBO: Ibsa Waloo Waliigalatee Mootummaa Itoophiyaa fi Adda Bilisummaa Oromoo
Jila Mootummaa Itoophiyaa Pireezdaantii Naannoo Oromiyaa Dr. Lammaa Magarsaan durfamuu fi Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa Dr. Warqinee Gabayyoo keessatti argamu, Jila ABO Hayyu-duree Adda Bilisummaa Oromoo Jaal Daawud Ibsaatin durfamu Jaal Ibsaa Nagawoo, Jaal Atoomsaa Kumsaa, Jaal Toleeraa Adabaa fi Jaal Gammachuu Ayyaanaa keessatti argaman Hagayya 7 bara 2018 Asmaraa Eertiraatti wal arguun marii araaraa kan hafuurri obbolummaa irraa calaqqise, wal amantaa guutuun gaggeeffameen wal tahiinsaa fi wal hubannoota armaan gadii irra gahame.
Gareen lameenuu dhimma Oromoo fi Oromiyaa akkasumas dhimma Itoophiyaa kan ilaalu irratti mariin waliin hojjechuuf wal tahan.
Lolli waggoota dheeraaf ABO fi Mootummaa Itoophiyaa jidduu ture dhaabbatee armaan booda haalli Itoophiyaa keessatti uumame ABOn biyya keessatti ifatti hojjechuu kan dandeessisu tahuu hubatamee, qabsoo isaa karaa nagaa akka itti fufu waliigalame.
Dhumarratti, dhimmoota irratti waliigalaman hojiirra oolchaa kanneen qormaataa fi yeroo gaafatan dhawaataan fixachuuf koreen itti fufee xumura itti godhu shaffisaan akka dhaabbatu wal tahan.
የኢትዮጵያ መንግስትና የኦሮሞ ነጻነት ግንባር ስምምነት የጋራ መግለጫ
በኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት ፕሬዝዳንት ዶር. ለማ መገርሳ የሚመራውና የኢትዮጵያ የውጪ ጉዳይ ሚኒስትር ዶር. ወርቅነህ ገበየሁ የሚገኙበት የልዑካን ቡድን፣
በኦሮሞ ነጻነት ግንባር ሊቀ-መንበር ኣቶ ዳውድ ኢብሳ ከሚመራውና ኣቶ ኢብሳ ነገዎ፣ ኣቶ ኣቶምሳ ኩምሳ፣ ኣቶ ቶሌራ ኣደባና ኣቶ ገመቹ ኣያና የሚገኙበት የልዑካን ቡድን ነሃሴ 7 ቀን 2018ዓም በኣስመራ ኤርትራ በመገናኘት ወንድማዊ መንፈስ በተንጸባረቀበትና በሙሉ መተማመን በተካሄደ የእርቅ ውይይት ከዚህ በታች ያሉ ስምምነቶችና መግባባቶች ላይ ተደርሷል።
ሁለቱም ቡድን ስለኦሮሞና ኦሮሚያ እንዲሁም ኢትዮጵያን በሚመለከቱ ጉዳዮች ላይ በውይይት ኣብረው ለመስራት ተስማምተዋል።
ለረዥም ዓመታት በኦነግና በኢትዮጵያ መንግስት መካከል የነበረው ጦርነት ተገትቶ፡ ካሁን በኋላ በኢትዮጵያ ውስጥ የተፈጠረው ሁኔታ ኦነግ በሃገር ውስጥ በግልጽ ሊሰራ የሚያስችለው መሆኑ ከግንዛቤ ገብቶ፡ ትግሉን በሰላማዊ መንገድ እንዲቀጥል ከስምምነት ተደርሷል።
በመጨረሻም ከስምምነት የተደረሰባቸውን ጉዳዮች ስራ ላይ እያዋሉ ምርመራና ጊዜ የሚጠይቁትን ቀስ በቀስ ለመጨረስ በቀጣይነት ከፍጻሜ የሚያደርስ ኮሚቴ በኣስቸኳይ እንዲቋቋም ተስማምተዋል።
https://www.youtube.com/watch?v=MX-MCHq2ZvQ
ABOfi Mootummaan Itoophiyaa waliigalan, BBC Afaan Oromoo
Tokkummaa Tokkummaa Yaa Ilmaan Oromoo Tokkummaa: Oromo live concert in South Africa February 14, 2016Posted by OromianEconomist in #OromoProtests, Muscians and the Performance Of Oromo Nationalism, Oromia, Oromo Music.
Tags: Africa, Oromia, Oromo, Oromo music and Oromo identity, OromoProtests2016, South Africa, Tokkummaa Oromo, Tokkummaa Tokkummaa Yaa Imaan Oromoo Tokkummaa: Oromo live concert in South Africa, Wallee Tokkummaa Guyyaa WBO Nairobi 2016
add a comment
Tokkummaa for Development and Freedom June 14, 2011Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: African culture, Oromo cultural fashion show, Oromo culture, Tokkummaa Oromo
add a comment


text:
Must listen to: Daba Abbaa Qabeenyaa Obbo Dinquu Dayyaas irratti raawwatamee
Daba abbaa qabeenyaa Obbo Dinquu Dayyaas irratti raawwatamee fi ajjeechaa eegdota isaanii irratti raawwatame. (sagalee Obbo Dinquu Dayyaasaa gaafif deebii dhimma cufamuu Soodaree irratti OBS waliin godhan irraa fudhanne)
Daba abbaa qabeenyaa Obbo Dinquu Dayyaas irratti raawwatamee fi ajjeechaa eegdota isaanii irratti raawwatame. (sagalee Obbo Dinquu Dayyaasaa gaafif deebii dhimma cufamuu Soodaree irratti OBS waliin godhan irraa fudhanne)


text:
Wal-dhibdeen abboota amantaa Mana-lubummaa Waliigalaa Ortodoksii fi koree qindeessituu Mana Lubummaa Naanno Oromiyaa jidduu ture araaraan waan furameef, lubummaan abbootii amantaa ugguramee ture akka irraa ka’uu fi Mana Lubummaa Waliigalaa Ortodoksi keessatti hojiin kennameefii akka hojjatan Qulqulluu Sinoodoosiin Bataskaana Ortodoksii Tawaahidoo Itiyoophiyaa murteesse jira.
Waligaaltee fi araarri jedhame kun gama biraatiin ammoo hogganoota koree qindeessituu Mana Lubummaa Naanno Oromiyaa jidduutti garaagarummaa yaadaa uumee jira. Gabaasaa guutuu caqasaa.


text:
Jedhe jawaar Muhammad!!
#Fincila” Diddaa Gabrummaa”!!! Roobee Baalee”! Roobee Walashiyyee Arbi Keessa Bahe Simaaf Na Jibbanii Way Bineensa Tahe”!OROMUMMAA,BILISUMMAA”!!!
Ibsa Qeerroo Barattoota Oromoo guutuu Oromiyaa irraa kenname
Nuti Barattoonni Oromoo akkuma kaleessa Wayyaanee kokkee qabnee hayyoota Oromoo kan akka Baqqalaa Garbaa, Prof Mararaa Guddinaa fa’a afaan bineensaa keessaa baafanetti hardhallee hayyoota keenya nuuf jedhanii mana hidhaa keessatti dhumaa jiran hidhaa baafachuuf murteeffannee qabsoo karaa nagaatti seennee jirra. Yoo duunes yoo jiraannes hayyoota keenya wajjiini. Yoo barnoota ta’e kan hanga isaanii beekkumsa qabu hin jiru. Hayyoonni keenya biyya barbaadan keessatti osoo akka barbaadanitti jiraachuu danda’anii nuuf jecha hidhamanii mana hidhaatti beelaan dhumaa jiru.
Qeerron Barattoonni Oromoo ibsa Ijjannoo qabxiilee armaan gadii qabu baafannee jirra.
1). Nuti barattoonni Oromoo Mirga Heeraa fi seera biyyattiin nuuf kennametti fayyadamuun karaa Nagaatin Hiriira nagaa bahuun hanga hayyoonni keenya nuuf jecha hidhamanii dhumaa jiran nuuf hiikkamanitti gaaffii mirgaa eegalle cimsinee itti fufna. Mootummaan gaaffii mirgaa karaa nagaan nuti gaafachaa jirru ukkaamsudhaaf humna waraanaa nutti bobbaasuu irraa akka of qusatu ni hubachiisa.
2. Nuti barattoonni Oromoo kan Hiriira baanee gaafachaa jirru gaaffii mirgaati waan taheef qaamoleen nageenyaa barattoota Oromoo reebuu, hidhuu fi ajjeesuu irraa akka dhaabbattan Waamicha isiniif goona.
3. Itoophiyaan Jawaarif hin taane, Baqqalaaf hin taane, hayyoota Oromoof hin taane nuufis hin taatu. Hayyoota keenya mana hidhaa keessatti nuuf jechaa dhumaa jiran dhiisnee nuti sanmuu ittii teenyee barannu hin qabnu. Osoo isaan beelaan dhumaa jiran nuti sammuu ittiin nyaannee jiraannu hin qabnu. Hayyoota keenya waliin dhumuuf murteeffanneerra.
4. Hayyoonni Oromoo kan mana hidhaa keessatti dhumaa jiraniif ummata Oromoo miliyoona 60f waan taheef kana hubachuun Qeerron, Qarreen, Maanguddoon, haawwan, ilmaan Oromoo hundi tokkummaan gaaffii mirgaa nuti eegalle cinaa hiriirun hayyoota keenyaaf akka birmattan waamicha isiniif goona.
5). Itoophiyaan Taaddasaa Birruu nyaatte, Baaroo Tumsaa nyaattee, Nadhii Gammadaa Nyaatte, Haacaaluu Hundeessaa kaleessa nu jalaa nyaatte hardhas osoo nuti ijaan arginu hayyoota keenya nyaachudhaaf jirti waan taheef ilmaan Oromoo hundi hayyoota keenya lubbuun akka baraarru waamicha isiniif goona.
6. Hidhamtoonni siyaasaa Oromoo haal duree tokko malee hidhaa haa hiikkaman. Ilmaan Oromoo irratti waraana bobbaasanii ajjeesun hatattamaan nurraa haa dhaabbatu.
7. Nuti barattoonni Oromoo hidhaaf, reebichaaf, ajjeechadhaaf bara wayyaanetuu hin jilbiiffanne. Hardhas hin jilbiiffannu. Hayyoota keenyaf wareegama barbaachisu ni kaffalla.
Hatattamaan hayyoota keenya nuuf hiikaa.
Gurraandhala 10,2021
OROMIYAA


text:
Barruu Galcha Jira
Akkaata kallattiin diraa barruu hin hiikamne galchina?
Dirri barruu tokko tokkoo akka ogeejjiiletti ofumasaaniin hikaamaniru. Yeroo baay'e kun waan ati barbaaddu miti. Yoo W* barreessu barbaadde (qubee irraarfii urjoo waliin), urjoon akka ogeejjii baayyisutti hiikama. Kallattiin barruu mallattoo waraabbii lamaan marsi ykn spaceholder dabali.
Fakkeenyota:
Foormulaan MathType alaagamee diraa armaan gadii haammata
W rSup { size 8{*} }
If you have set up Math to convert imported MathType formulas (in LibreOffice - PreferencesTools - Options - Load/Save - Microsoft Office), you see the formula with a placeholder instead of the asterisk.
Akka foormula armaan gadii keessa {*} gara {} * {} jijjiiri:
W rSup { size 8{} * {} }
Arfii akka barruu kallatiitti saaguf W^"*" fayyadamuus ni dandeessa.
Foormulaaleen tokko tokko mallattoo = jalqabu. Arfii akka barruu kallatiitti galchuuf "=" fayyadami.


text:
A/H/Deeg.B/Q/H/N
- A/H/Deeg. Bulchiinsa Humna Namaa
- Odeeffannoo ragaa qaxara haaraa, jijjiirraa, gudina sadarkaa, daballii miindaa, hojiirraa gaggeeffamuu, iyyataafi komii hojjataafi bu’aa madaallii raawwii hojii humna namaa qoheessuu;
- Gurmaa’iinsa Caasaafi ramaddii hojjattootaa akkasumas, jijjiirraa imaammataa, jijjiirama ergama mana hojichaa, jijjiirama bal’inaafi walxaxiinsa hojii, jijjiirama teeknoloojii haaraa,fi fedhii maamilaafi haala naannoofi kkf raawwachuu;
- Karoora humna namaafi madaallii raawwii hojii gaggeessuu;
- Hojjattoonni leenjii akka argatan qindeessuu;
- Naamusa hojjattoonni hojiirratti hojiirratti qaban hordofuu;
- Komiiwwan hojjettootarraa dhiyaatan keessummeessuun furmaata laachuu;
- Tajaajila dheeressuufi raawwii sooramaa keessummeessuu;
- Kaffaltii miindaa hojjattootaa baatii baatiin mirkaneessuun akka kaffalamu taasisuu;


text:
Qooyyaba
Qooyyaba, artimeetiik ykn artimeetiiksi (jecha Giriik ἀpιθuός, aartimoos "lakkoofsa") damee herregaa kan dameewwan kaan hunda caala umurii dheeraa qabuu fi hunda caala bu'uura ta'edha. Dameen kun lakkoofsa qorachuu of keessatti qabata, keessaahuu amaloota hojii isaan gidduutti raawwatamuu - ida'uu, hirrisuu, baayyisuu, fi hiruu - qorachuu. Artimeetikiin tiyoorii lakkoofsaa keessatti kan bu'uraati, tiyoorin lakkoofsaa damee herregaa olaanaa keessaa akka tokkootti ilaallama, kunis aljebraa, ji'oomeetirii fi qaaccessuu wajjin jechuudha.


text:
Uumama Namaatti Xinxalluu-Kutaa 4
Jireenya tana keessatti wanti guddaan ilmi namaa dheebotuuf gammachuu fi tasgabbii argachuudha. Mi’aa tasgabbii dhandhamuuf hojii adda addaa hojjata. Garuu hojiin inni hojjatu hundi mi’aa inni barbaade isaaf hin fidu. Dhugumatti, karaan guddaa fi tokkichi mi’aa tasgabbii dhugaa ta’e jireenya keessatti itti dhandhaman, Rabbii nama uumee beekuu fi Isaaf buluudha. Kanaan ala, Rabbiin irraa fagaachun mi’aa tasgabbii nan dhandhama jedhee namni karaa biraa barbaadu, abadan mi’aa tasgabbii barbaadu san hin argatu. Tarii yeroo muraasaaf argachuu danda’a, garuu yeroo murtaa’a booda mi’aan suni ni bada. Mi’aa tasgabbii itti fufaa kan argatan Mawlaa (Rabbii)tti dhiyaachuuni. Mawlaatti dhiyaachuun gadda, yaaddoo, dhiphinna fi yaada sobaa namarraa oofun tasgabbii qalbii irratti dhangalaasa. Yaa nama mi’aa kana argate, Mawlaa keetiif ajajamuun mi’aa tasgabbii irratti mi’aa san caalu dabaladhu. Yaa nama mi’aa kana hin arganne, Mawlaa kee beekuu fi Isaaf ajajamuuf tattaafadhu. Guyyaa tokko atis mi’aa kana ni dhandhamtaa abdii hin kutin. Kutaa darbe keessatti uumama keenyatti xinxalluun Rabbii keenya beekuuf tattaafachaa turree jirra. Har’as itti fufna;
Ijaarrama Lafee
Mee ilaali lafeen qaama keetii akkamitti akka ijaarrame. Lafeewwan hidhaa gadi jiran fufurdaa fi jajjabaatadha. Sababni isaas qaama baadhachuun bu’uura ta’u. Lafeewwan hidhaa olii immoo waan baadhatamaniif hammaan salphaadha. Morma akkamitti mataaf geejjiba irra taa’u akka godhee mee ilaali. Mataan namaa morma irra yommuu taa’u akka waan wanta yaabbatamu irra taa’eti. Morma dugugguruu torba golboo fi naannawaa ta’an irraa ni ijaare. Ergasii tokko tokkorratti ni maxxanse. Dugugguruu tokko dugugguruu biraa irra gochuun akka dugugguruu tokko taatetti akkamitti ijaarsa ajaa’ibaa akka ijaaree mee ilaali. Ergasii morma, dugdaa fi laphee irra godhe.
San booda morma, gateetti irraa kaasee hanga taa’aa gahuutti lafeewwan dugugguruu wal keessa seenan digdami afur irratti ijaare. Lafeewwan dugugguruu, lafee cinaachaa qabuu fi bakkaa akka hin sochoone fi hin bittinoofneef gahee ol’aanaa taphatu. Lafeewwan kanniin tokko tokkotti akkamitti akka hidhee fi wal qabsiisee mee itti xinxalli. Lafee dugdaa lafee lapheetti, lafee ceequ lafee irreetti, lafee irree lafee ciqileetti, lafee ciqilees lafee harkaa fi qubbiinitti hidhe (qabsiise).
Lafee babala’oo akka lafee dugdaa fi mataa foon isaaniin wal gituun akkamitti akka uwwisee mee itti xinxalli. Akkasumas, lafee haphii kan akka qubbiinii foon isaaniif ta’uun uwwise. Haaluma kanaan lafee giddu galeessaa kan akka irree fi ciqilees foon isaaniif maluun uwwise. Ogeessi fayyaa lafeen yoo miidhamte suphuuf, lafeewwan kunniin akkamitti akka ijaarraman ni ilaala. Namni xinxallu immoo Guddinna Hojjataa fi Uumaa lafee, Ogummaa, beekumsaa fi rahmata Isaa ittiin beekuu fi dinqisiifachuuf ilaala. Garaagarummaan ilaalcha lamaan jidduu jiru hangam guddaadhaa!
Walitti Hidhaa-Ligament
Ergasi Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kutaalee qaamaa kanniin hidhaa cimaan walitti hidhee jabeesse. Akka funyoo waa hiitu, qabduu fi eegdu godhe. Hidhaawwan kanniin hanga lakkofsi isaanii 529 gahuutti ni baay’ise. Bakka irratti hundaa’e furdinnaa fi haphinnaan, dheerinnaa fi gabaabbinnaan, qajeelinnaa fi jallinnaan gargar taasise.
Hidhaawwan kanniin keessaa digdamii afur ija sochoosuu, banuu, cufuu fi arguuf meeshaa taasiseef. Isaan keessaa hidhaan tokkichi osoo bade silaa dhimmi ijaa hojiin ala ta’a. Kutaalee qaamolee birootiifis haaluma kanaan hidhaa kanniin meeshaa ittiin socho’u fi wanta fedhee ittiin hojjatu godheef. Copha bishaan dadhaba irraa kuni hojii Rabbii Ogeessaa ta’eeti, safara Rabbii Injifataa fi beekaa ta’eti. Warroota kijibsiisaniif fi hin amanneef ee badii isaanii![1]
(Namni mee uumama ofiitti haa xinxallu. Lafee kanniin eenyutu akkanatti walitti galchee qaama guutuu taasisee? Lafeen takka osoo badde qaamni hojii isaa sirnaan gaggeessu hin danda’u. Wantummaan xiqqoon takka qaama keessaa baduun dhiibbaa guddaa fida. Kanaafu, eenyutu akkanatti lafee kanniin hidhaa cimaan walitti hidhe? Sheyxaanni sitti hasaasun “pirootinii fi kaalshiyeemi” akka hin jennee! Pirootinii fi kaalshiyeemin hammaa fi lakkoofsa lafee murteessuun bakka isaaniif maluutti galchuu ni danda’uu? Lafee hundaafu boca isaaniif maluu kennuu danda’uu? Dhugaa kana hubachuuf mee ijaarsa manaa ilaali. Manni bilooketti, mismaari, qorqoorroo fi wantoota garagaraa irraa ijaarrama. Kanniin keessaa manaaf humna cimaa kan ta’uu bilookeettidha. Bilookeettin kuni immoo bishaan, ashawaa fi simintoo irraa hojjatama. Yoo namni wantoota kanniin walitti makuun bilookeetti hin hojjatin, bilookeettin ofiin of hojjatuu danda’aa?
Amma qaama namaa ilaali. Qaamni namaa lafee, foon, moora, kottee fi kan biro irraa kan ijaarrameedha. Kanniin keessaa qaamaaf humna cimaa kan ta’u lafeedha. Lafeen pirootini fi kaalshiyeemi irraa akka ijaarramu saayinsin nutti hima. Pirootinii fi kaalshiyeemiin nyaata nyaannu irraa kan argamaniidha. Amma of haa gaafannu, akkuma bilookettin mataa ofiitiin bishaan, ashawaa fi simintoo irraa hojjatamu hin dandeenye, lafeen namaa kunis ofiin pirootinii fi kaalshiyeemi irraa hojjatamuu danda’a?
Ammas itti haa fufnu, bilookeettin, mismaari fi qorqoorron ofumaan walitti dhufanii mana guddaa kana ijaaru danda’uu? Foddaa, balbala, halluu dibuu fi kutaalee manaa biroo ofiin gochuu fi murteessu danda’uu? Kanaafu, kan duubaa ijaaru fi bareechisu jiraachu qabaa miti ree? Haaluma kanaan, qaama namaa kana keessatti lafeewwan ofumaan walitti dhufanii bakka isaanif maluu qabachuu danda’uu? Akkuma bilookettin walitti dhufuun mana bifti isaa bareedaa, balbalaa fi maskooti qabuu ijaaru hin dandeenye, lafeenis walitti dhufuun nama bareeda ija, gurra, funyaanii fi afaan qabuu uumuu danda’u?
Kanaafu, kuni hundi ofiin of uumuu fi of sirreessu waan hin dandeenyeef kan duubaa isaan sirreessu fi uumutu jira. Innis Rabbii ogeessa, beekaa ta’eedha. Ogummaa fi beekumsa Isaatiin boca, hammaa fi lakkoofsa lafee ni murteessa. Bakka isaaniif malutti walitti galcha. Hidhaa cimaan walitti hidha. Mee ilaali qubbiin kee, mee ilaali lukaa fi harka kee! Mee daaw’itiin ija, gurraa fi funyaan kee ilaali! Hammi fi bocni isaanii wal fakkaataa? Eenyutu akkanatti bakka isaaniif maluu gochuun si miidhagsee? Rabbii Tokkicha malee kan biraa jechuu dandeessaa? Osoo karaa irra deemtu mana garmalee bareedaa yoo agartee, abbaa mana san ijaare ni dinqisiifatta moo ni dhiistaa? Namni mana kana ijaare ogeessa cimaadha jechuun ni dinqisiifatta. Mee ilaali qaama kee Rabbiin Guddaan, ogeessaa fi beekaa ta’e akkamitti akka si ijaare! Ijaarsi qaama namaa Guddinna, Ogummaa fi Beekumsa Rabbii Olta’aa kan agarsiisuudha. Rabbiin qulqullaa’e, Inni Tokkicha fakkaataa hin qabneedha.)
Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Dhugumatti nama dhaabbi irra gaarii ta’ee keessatti isa uumnee jirra.” Suuratu At-Tiin 95:4
Kana jechuun nama suuraa gaarii fi boca bareedaa irratti, uumama guutuu kutaalee qaamaa walitti galoo qabu fi dhaabbata qajeelaa irratti isa uumne. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa uumamtoota ilma namaatin ala jiran kanneen akka beelladotaa fi bineensotaa mataan kan gadi jedhan godhee uume. Nama immoo ol qajeelaa sirnaan dhaabbatee kan deemu godhee uume. Arraba ittiin dubbatu, harkaa fi qubbiin ittiin waa qabu uumeef. Sammuu wanta fedhee ittiin hojjatuun isa miidhagse. Beekumsa, fedhii, ogummaa fi kkf ni kenneef. Keessaa fi alaan isa bareechise. Qananii guddaa kana hundaaf galata galchuun hin barbaachisuu ree? Garuu namoonni baay’een qananii kanaaf Rabbiif galata galchuu irraa maqanii taphaa fi wanta faaydi hin qabneen of ko’oomsanii jiru[2].
Kitaabban Wabii:
[1] Miftaahu Daaru sa’aadah-fuula 550-551, Imaamu ibn Al-Qayyiim
Men and The Universe-hiika boqonnaa muraasaa kitaaba armaan olii-fuula 26-28
[2] Tafsiir Sa’diyyi 1097 , Tafsiirul Qur’aanil Kariim wa i’iraabuhi wa bayaanuh 10/651 Muhammad Aliyy Xaahaa


text:
Fiilmiin afaan Oromoo haaraan “Gumaa” jedhu dhiyeenya kana eebbifamuu dhaan magaalaalee Oromiyaa adda addaa irratti agarsiisamaa jira. Qopheessaa fi barreessaan Fiilmii kanaa dargaggoo Beenyaa Dhaabaa jedhama. Barnoota Afaan Oromoon Diploomaa kan qabu si’a ta’u university Jimmaa irraa immoo barnoota Seeraan eebbifameera.
Filmiin isaa magaalaalee Oromiyaa Naqamtee,Haramayaa fi Jimmaatti kan agarsiisame si’a ta’u guyyaa har’aa immoo Boranatti kan argamu University Bule Horaa keessatti agarsiisamuuf jira.
Fiilmii ofii qopheesse keessattis taatoo ta’uun hojjechuu dubbata dargaggoo Beenyaan. Bu’aa ba’ii fiilmii Afaan Oromoo qopheessanii uummataaf dhiyeessuun qabus nuuf ibseera.


text:
Haleellaa hidhattoonni naannoo shanii dhufan Mooyyaleetti torbee darbe keessa guyyoota torbaaf taasisaniin manneetiin 230 olii yoo gubatan, namootni kuma 75 ol ammo qe’ee gadi dhiisanii baqachuu Aanaan mooyyalee beeksise.
Bulchaan Aanaa mooyyalee obbo Baaggajjaa Morgee namoota qe’ee buqqa’an gargaaruuf akka adda baasaa akka jiranillee Raadiyoo VOA’f himanii jirani.
Gama kaaniin jiraattonni magaalattii harras lolli Mooyyaleen keessa jiraachuu baatus haalli nageenyaa ammas sodaachisaa ta’uu dubbatuu Galmoo Daawit dabalata isaa qopheesseera.


text:
Gootittiin ateleet Ganzabee Dibaabaa atleetii addunyaa (IAAF WOLRD Athlete of the year) bara 2015 jedhamte. Ganzabeen muudama kana kan argatte woldorgommii atleetota dubartoota guutuu addunyaa gulantaa hundaa moo’atteeti.
Ganzabeen bara 2015’tti kallattii fiigichaa hedduun, irra caalatti mt 1500 fi mt 5000, injifannoo gurguddaa galmeessisaati kan turte. Moo’achuu qofa osoo hin taane yeroo garagaraatti rikoordii addunyaas fooyyessuu danda’u isiiti kan dinqisiifannaa fi kabajaa guddaa guutuu addunyaa irraa isii gonfachiise. Keessummaayyuu rikoordii meetira 1500 kan erga bara 1993 kaasee namuu cabsuu dadhabe caccabsuun isii ragaa cimina isii guddaa ture.
Atleetiin tuni baruma kanatti rikoordii fiigicha fageenya mt 5000, isa mana keessaa, harka isiitti galfatteerti. Fiigicha meetira 1500 si’a sadi irratti hirmaatteen moo’achuu qofa osoo hin taane rikoordiis fooyyessuu danda’uun isii badhaasa sadarkaa addunyaa kanaan isii gayeera.
‘Badhaasa kana argachuu kootiif kabajaa guddatu natti dhagayama,’ jette Ganzabeen. ‘Atleetii addunyaa jedhamanii muudamuun hedduu namatti tola.’
Woggaa dabres Ganzabeen xumuraaf dhiyaattee, garuu, osoo hin moo’atin hafte. Dirree fiigichaa irratti 1ffaa bayuu malee waan biraa kan hin beekne , Ganzabeen, bara kana atleetota gosa atleetiksii hunda irraa qooda fudhatan mara kan caaltu ta’uu isii IAAF World Athlete of the Year jedhamuu ragaan caalu tokko hinjiru. Barri 2015 kan Ganzabeeti!
Ganzabeen atleetota isitti aananii 2ffaa fi 3ffaa ta’uudhaan xumuraniif, ‘yeroon itti aanu keessan ta’uu nimala, ‘ jechuun jajjabeessite; abdachiiste.
Maatii,obbolewwan, lenjisaafi kanniin bifa addaddaan isii bira dhaabbatan hunda galateeffatteerti, Ganzabeen.
Gama worra dhiiraan atleetii addunyaa bara 2015 kanjedhame Ashton Eaton, lammii Ameerikaa, dha.
Muudama atleetii addunyaa kanaaf kan nama geessu sagalee dhuma irratti ogeeyyonni atleetiksii 10 laatanii.


text:
Ityoophiyaa keessatti lakkoofsi namoota Vaayirasii koroonaatiin qabamuu mirkanaahee 494 gahe
Ministeerri Fayyaa Ityoophiyaa ibsa har’a baaseen, sa’aatii 24 darbe keessatti qorannoo laabratoorii 3,757 geggeesseen, namoota 61 irratti vaayirasiin koroonaa argamuu beeksise. Haaluma kanaan biyyattii keessatti lakkoofsi namoota vayirasichaan qabamuu mirkanaahee 494 gahee jira.
Namoota haarayatti Vaayirasichi irratti argame jiddu 43 dhiira, 18 ammoo dubartoota akka tahaniifi, umriin isaanii 15-70 tahuu ibsame. Iddoon jireenna namoota kanneenii ammoo 48 jiraattota magaalaa Finfinnee yoo tahan, isaan keessaa namoonni 43 seena imala biyya alaatis tahee, nama kanaan dura dhibame waliinis wal qunnamtii hin qaban.
Dabalataanis namoonni biroo 2 Naannoo Oromiyaa Magaalota Burraayyuu fi Sabbataa irraa, namoonni 7 kanneen naannoo Somaaleetti kophatti baafamanii hordoffiin yaalaa godhamaafii ture yoo tahan, namoonni 3 naannoo Affaar, tokko ammoo naannoo Amaaraa irraa tahuu ibsi ministeerichaa ni addeessa.
Namoota guyyaa har’aa Vayirasichi irratti argamuu ibsame jidduu 11 imala biyya alaa irraa kan deebi’an yoo tahan, 5 ammoo namoota kanaan dura Vaayirasichaan qabaman waliin wal qunnamtii qabaachuu gabaafame. Namoonni 45 ammoo seena imala biyya alaatis tahee , nama kanaan dura dhibame waliinis wal qunnamtii hin qaban.
Haaluma walfakkaatuun guyyaa kaleessaatis vaayirasichi namoota 34 irratti argamuu gabaafame.
Akka gabaasa ministeera faayyaatti Itoophiyaa keessatti walumaa galatti hanga guyyaa har’aa qorannoon labraatorii 78,962 kan gaggeeffame tahuu ibsame.
Lakkoofsi namoota vayirasicha irraa bayyanatanii ammoo 151 akka gaheefi, hanga ammaatti namoonni 5 vaayirasichaan du’uu ibsame.


text:
Yuunivarsitiiwwan adda addaa keessaa barattoonni Mooraa Yuunivarsitii lakkisaanii bahaa jiru.
Qajeelfama ministeerri barnootaa ji’a darbe keessa baase kan “Barattoonni digrii jalqabaa eebbifamuun duratti qormaata fudhatuu qabu” jedhu barattoonni mormaa jiru.
Qajeelfamni kun Yuuniversiitwwan heddu keessatti hojii irra akka ooluuf beeksisni maxxanfamuu kan jalqabe yoo tahu, Barattoonni Yuunivarsitii Jimmaa guyyoota sadihiif barnoota addaan kutuu isaanii barataan bilbilaan dubbisne nuuf hime.
Akka barataan kun nuf himetti, qajeelfama haarawa kana irratti barattoonni Qorumsa COC akka fudhatanii fi qormaata kan yoo kan hin dabrine ta’e immoo “Advance diploma” Eebbifamu kan jedhu mormuun hiriira baane jedhe.
Barattoonni Yuuniverstii Jimmaa guyyaa 3 guutuu mormii dhageessisaa kan turan akka tahee fi guyyaa kaleessaa qajeelfamni kun kan hin hafne akka ta’e,Bulchiinsi Yuunvarsitii kan isaan beeksise tahuu barataan kun nuf hime. Kana booda Barattoonnis walii galuun “hanga deebisaan gaaffii keenyaa nuuf deebi’utti hin barannu” jechuun kan waliigalan akka ta’ee fi guyyaa kaleessaa a barattoonni mooraa akka hin baane dhoorkuun, poolisoonni naannoo Oromiyaatii fi kan Federaalaa tarkanfii humnaa kan isaan irratti fudhatan tahuus barataa kana irraa hubatuun danda’ameera.


text:
QABSOO FINIINSUU + QEERROO/ABO 2005 = H.RES.128
SEENAA Y.G (2005), kutaa 4ffaa fi xumuraa – Ebla 13, 2018
Qabsoon Oromoo wareegama Ulfaataa booda boqonnaa 2ffaa irra ga’eera. Boqonnaa 1ffaan, Ummata Biyya keessaa ijaaranii fi hiriirsanii diina dura murannoo fi Gootummaan akka dhaabbatu taasisuudhaa. Inni 2ffaa humnoota alaa Qabsoo haqaa Ummata Oromoo fudhachiisuudhaa. Kana booda nurra diinatu ofii jedhee malachuu qaba jechuudhaa. Adeemsi kun wareegamaa fi seenaa hedduu keessa tarkaanfatee asi ga’ee jira. Seenaan kun jaallannus jibbinuus hojjatameera. Maqaa bareechinus, xureessinuus takkaa galmaa’eera. Qabsoo seena Qabeessa ta’ee kana, Ijoollee irraa abbaa adda baasuuf yaallus, Ijoollee abbaa dhabsiisuuf yaalluus, abbaa itti ta’uuf munaagnuus, seenaan kun Gootoota Oromootiin hojjatameera. Har’aa adeemsa kana isinin ga’uun barbaade.
Qabsoon Qeerroo SEENAA Umama keenyaan wal qabata. Gadaadhaan wal keessa jira. ABOn Sochii Qeerroo Marsaa 3ffaaf akka furmaataatti eegalsiisuu ka barbaadeef, qoricha wayyaanee/diinaaf qotuu irraati.wayyaaneen Qabsoo Oromoo bara baraaf dhaamsuuf, qabxiilee armaan gadii akka furmaataatti keewwattee turtee.
- ABO fi Qabsoo Oromoo Biyyaa baasuu fi warra Biyya keessatti hafee ajjeesuu fi fixuu,
- ABO fi Qaboo Oromoo Biiyyoota Ollaa keessaa dhabamsiisuu fi qabsicha duubbee dhabsiisu,
- Hidhaa fi ajjeechaa heddummeessanii Ummata jiilchuu
- Waraanaan Ummata Oromoo cabsuu
- Ummata Oromoo Dingdeen cabsanii OPDO jalatti bara baraaf akka jilbeenfatu taasisuu
- Yoo Ummati amma dhumaatti falmatee, mirga bubuutuu gadhiisaa barootaaf miila isaan jala tursuu
- Oromoo ka ta’ee fi Ilaalcha abbaa Biyyummaa qabu itti fufiinsaan hidhu, ajjeesuu fi Biyyaa baasuu
Waggoota dheeraaf Siyaasi kaayyoo wayyaanee kana fashalsuu danda’uu irratti hojjatameera. Ummata ofii akka har’aa kana harka osoo wal hin qabatiin wayyaanee irratti qawwee kaasuu jechuun , waraana wayyaane keessa harki 70 Ilmaan Oromoo waan ta’aniif , isaanumaan hiriirsanii Ummata akka ajjeesaniif hayyamuu waan ta’eef, falli furmaata waaraa qabu itti yaadamee, tokko jedhanii karaa Diinni gonkumaa yaaduu hin dandeenye irratti hojjatamee. Innis dursa Ummata kana aadaa isaa kan Gootummaa durii Ummata keessa akka gadi dhaabbatu taasisuudhaa. wayyaanee jilbeenfachiisuuf yeroo fudhatanii hojjatanii , dhaloota itti guddisuudhaa jedhanii murteeffatan. Ijaarsa aadaa Ummatichi qabutti dhimma ba’uun Qeerroon akka ijaaramuu fi Dirqama fudhatu yeroo dheeraaf hojjatamee. Gadi fageenyaan Seenaa kana hin ibsuu. Yeroo qaba waan ta’eef.
Bara 2005 dhimmi kun ka’ee bifaa fi sochiin isaa hundi irratti hojjatamee. Sammuun diinaaf qoricha qotuu danda’uu walitti dhufee Qeerroo ijaaruu eegalee. Sochii kanatti osoo jiranu, wayyaanee qabxiilee dabalata Qabsoo Oromoo ABOn hogganamuu awwaaluuf sadarkaa addunyaattuu duula eegalte. Bifa kanaan wayyaaneen Qabxiilee armaan gadi qabattee baatee.
- Filannoo gaggeeffaman hundaa hanga %99 tti mo’ee jettee
- Paarlaamaa keessattis hanga %98 anatu mo’ee jettee
- Guutummaa Biyyattitti Ummatoonni na waliin jiruu jettee
- Kaayyoon ABO kaayyoo namoota muraasaa malee, ka Ummata OROMO miti jettee
- ABOn Biyyattitti shororkeessaa waan ta’eef galmee shororkeessaa addunyaa seenu qaba jette
- Ol aantummaan saba tokko hin jiru hunduu wal qixaa jettee
- Ani namoota siyaasaa hidhee tikkoollee hin qabuu jettee
- Sirni kiyyaa Dimokiraatawaadhaa,,,Ummatoonni jaallatanii misooma keessatti hirmaatu jettee
- Raayyaan waraanaa kan Ummatootaa ykn Biyyaa malee ka paartii tokko miti jettee
- Dingdeen Biyyaa dhibbeentaa 11n guddatee jettee
- Yoo nuuti hin jirru ta’ee yk Angoo kana gadhiifnee Biyyi ni diigamtii jettee , Addunyaa maratti lallabdee.
Wal ga’iilee Gamtaa awuroppaa fi Ameerikaa , akkasumas Afriikaa irratti lallabdee. egaa nama qalbii qabuuf waan kana dura dhaabbachuuf toftaa filachuun dirqama. Waan wayyaaneen addunyaa itti amansiifattee kana harkaa gatuuf siyaasaa fi adeemsa jabaa lafa keewwachuu murteessaa ture. Kanarra ibsuun barbaachisaa miti, qorichi kana Qeerroo ijaaranii Ummata ijaaruudhaa jedhamee hojiin qormaata heedduu seenaaf dhiisee dabruu keessa dabramee irratti hojjatamee. Shira kana cabsuuf Ummata ittiin daldalamuu kaasuun dhugaa baasiisuun akka danda’amuu itti amanamee hojiin qabsiifamee. Bu’aa ba’ii turee seenaaf dhiifnee qabxiilee sochii ijaan mul’atan booda dhufani fi diibii shira wayyaaneef tokko tokkoon kennamee ilaalla.
- Filannoon bara 2015 gaggeeffame. Wayyaaneen mo’adhee jettee. Paarlaamaas mo’adhee jettee. Kana saaxiluun qawween osoo hin taanee, Ummataan qofaadhaa. Filannoon dhumee baatii 7 booda sochiin qeerroo guutuu Oromiyaatti dhohee addunyaa rifaasisee. Wayyaanee wawwachisee. Garatti qaban dhibee wayyaaneen qullaa dhaabbattee. Dubbii haa gabaabsuu, Gaaffii Gamtaan Awuroppaarraa wayyaaneef dhihaatee, Ummatatu %99 n na filatee hin jennee ? Ummati kun akkamiin baatii 7tti sitti galagaluu dnada’ee ? moo gabaasakeetu sirri mitii ? jedhaniin. Wayyaaneen sochiin kun kan namoota muraasaatii ni tu’annaa jettee. Waan tu’attuus dhibee, dubbiin qeerroo irraa Ummatattu ce’ee itti fufe. Wayyaaneen yakka hedduu hojjattee. Caalaattuu dubiin itti jabaattee. Addunyaan iti galagaltee waa hundaa ilaaluu eegaltee
- Wayyaaneen ABO fudhatama dhabsiisuuf, Kaayyoo namoota muraasaatii jechuu fi Shororkeessummaatti ramachiisuf shiroota hedduu hojjattee. Daldaltoota siyaasaa addunyaaf dolaara miliyoona 300 ol itti dhangalaaftee yaalaa turtee. Qeerroon garuu alaabaa ABO qabatee fi gaaffiin ABO gaaffii ummata Oromoo ta’uu addunyaatti mirkaneesse. Addunyaan ammas itti deebitee wayyaanee gaafattee. Wayyaaneen garuu matumaa jettee. Addunyaan hogganoota dhaabbilee mormitootaa waamuun sochiin qeerroo maalii jedhanii waa hundaa mirkaneeffatan. Dhugaa ba’uu hogganoota kanaaf hidhaatu Biyyatti isaan eeggate. ABOn onnee Oromoo hundaa keessa jiraachuu ibsamee.
- Raayyaan waraanaa wayyaanee ka Biyyaatii jettee ittiin daldaltuu Qeerroo fi Ummata ajjeesuun tokkoffaa ta’ee asi ba’ee. Somaaliyaa keessatti hojii fafaa irratti bobba’ee. Gabaasi kanaa hundii humnoota alaa ga’eera. Waraanni jiru wayyaanee tikisuuf ka dhaabbatee ta’uu guutummaatti bira ga’an. Wayyaaneen amma waan waraanaa humnoota alaa biratti hin kaaftuu.
- Wayyaaneen Ilmaan Oromoo , Oromummaa qofaan yakkitee mana hidhaatti guurtee waakkattee, Namoonni siyaasaa mana hidhaa jiran tokkolle hin jiru jettee dhaadattee. Humnoonni alaa garuu karaa hin beekamneen kumoota kudhaniin hiitee jirtaa jedhaniin. Ammallee amanuu hin dandeenye.dhumarratti dirqiin isaan qabnaan , kumoota 20 hiikuu eegalan . kanaanis saaxilaman.
- Gaaffii Oromoo gaaffii abbaa biyyummaa miti jettee wayyaaneen isa falmaa turtee addunyaan diddee, inumaa Oromoon sirnaa Gadaa akka sabaatti ittiin bulaa tureqabaa jedhanii, karaa UNSCO galmeessan. Kana jechuun Oromoon boruu Abbaa Biyyaa ta’uu gaafatee Hiree murteeffachuuf Mirga guutuu qabaa jechuudhaa.
Dubbii haa gabaabsuu, Hogganoonni maqaa hedduu itti baafnuu, hojjaa fi beekumsa keenyaan madaalluu wayyaanee akkasittin qoricha itti qotanii , HR 128 irraan ga’an. Waan nama dhibuu mootummaan Ameerikaa haqa kana hundaa hordofee dhugeessuudhaan murtee har’aarra ga’ee. Ka caalaatti nama dhibuu wayyaaneen adeemsa ameerikaa kana hubachuun jijjiiramaa kabeebsaa gaggeessuutti osoo jirtuu itti dammaqanii si ga’aa jedhanii irratti muran. Seenaa QEERROO ABO lafumaa kaanee yennaa xibaarruu hedduu nama gaddisiisaa. Wixineen waggaa 15 kanadha. Hanga 2020—-bilisummaatti itti fufa. Sochiin Qindaa’aa, Qeerroo keessatti argitan kanarratti waan ijaarameefii. Ka’umsaa fi galii waan qabuufii. Kanaaf hanga bilisummaatti akka fufu irra ejjatanii,,,ofitti amananii dubbatan. Kanatu jala jiraaf Obsa horatanii tarkaanfatan. Kaayyoo kanatu galii ga’uu qabaaf osoo gubannuu obsinee ,,obsanii. Ka’umsaa fi galii qabaaf, Gumaaf hin jarjarree. Kaayyoo Qabaaf wareegamaa keenya awwaallee callifnee. Gumaa ajjeechaatti dacha 10 naanna’uu of harkaa qabnaaf Imalaa jirra. Sochiin Qeerroo ABO Ummata Ijaaruu xumurameera. Boqonnaa 2ffaa Biyyoota alaa amansiisuu HR 128n mirkanaa’eera. Boqonnaa 3ffaa DIINATU HARKASAAN OFITTI WAAMMATA .
Dubbiin heddummaateef ……HORAA BULAA !!!!!!!
QABSOO FINIINSUUN…WAREEGAMTOOTATTI. KABAJAA HORUUDHAA !!! – kutaa 3ffaa
QABSOO FINIINSUUN…WAREEGAMTOOTATTI. KABAJAA HORUUDHAA !!! – Kutaa 2ffaa
QABSOO FINIINSUUN…WAREEGAMTOOTATTI. KABAJAA HORUUDHAA !!! – kutaa 1ffaa


text:
“Kan Maatii fi Deeggartoota keenya Hidhe, Nuuf kophaatti Haqa Barbaaduu hin Danda’u”
Hirmaattota Dhaddachaa Galmee Obbo Jawaar Mohammadfaa irratti hirmaachuuf garas dhaqanii, Dhaddachi cufaa ta’u dhaga’anii deebi’an keessaa kanneen baayyina 50 ol ta’an Restooraantii Kakuu Maammee keessaa ukkaamfamuun dhaga’ame.
Namni bakka sana ture akka OMN-tti himetti, namoota dhaddacharratti hirmaachuuf dhaqan keessaa kanneen Dhaddacha seenuun akka hin danda’amne dhaga’anii gara Reestooraantii Kakuu Maammeetti goruun ciree nyaachaa turan, poolisii Finfinneetiin qabamuudhaan waajjira poolisii Kutaa Magaalaa Lidataatti geeffamaa akka turan ijaan arguu OMN-tti himti.
“Namoota uffata siivilii uffatan afuriifi poolisoota Magaalaa Finfinneetu ol seenee, fayyadamtoota Hoteela Kakuu maammee kan akka carraas ta’e itti yaadee uffata Keelloo uffate mara qabanii ba’an” jechuun kan himtu maddi OMN kun, namootni qabaman irra jireessaan utuu Ciree nyaachaa jiranii dirqamaan bakka sanaa harkifamanii akka ta’e himti.
“Kan Maatii fi Deeggartoota keenya Hidhe, Nuuf kophaatti Haqa Barbaaduu hin Danda’u” Galmee Jawaar Mohammad faa!! Himatamtoonni galmee Jawaar Mohammad faa gochaa waraanni mootummaa “Keelloo Uffattaan” jechuun maatii fi deeggartoota isaanii irratti fudhate mormuun dhadhacha har’aa lagatanii jiru.
Haga gochaan dararaa kun dhaabbatuttis “Mana Murtii” sana dhaggeeffachuu hin dandeenyu jechuun didanii jiran.
Hidhamtoota Siyaasaa Oromoo Galmee Takkaaleny Mardaasaa’faa Jala Jiran N-16
Ilmaan Oromoo galmee Takkaaleny Mardaasaa jalatti waamaman baay’inni isaanii 16 tahan Roobii borii Amajjii 27/2021 Mana Murtii Olaanaa Federaalaa naannoo Caffee Tumaatt (Lidataatti) dhiyaatu.
Ilmaan Oromoo kunneen erga hidhamanii waggaa tokkoo fi baatii saddeet ol kan tahe yoo tahu yeroo ammaa kana mana hidhaa Qilinxoo keessatti dararama hamaaf saaxilamaa jiraachuus barameera.
1. Takkaaleny Mardaasaa Birruu
2. Abshiroo Kadir Gosaa
3. Gadaa Bultii Tafarraa
4. Farrajaa Geetachew Moosee
5. Falmataa Girmaa Tolaa
6. Bulchinsaa Balaay Likkee
7. Taarikuu Abdiisaa Garbaa
8. Abdii Kumsaa Itichaa
9. Tsaadiq Kaliif Adam
10. Abbubakar Abdallaa Hasan
11. Caalaa Usmaa’el Mohaammad
12. Abbuu Lammaa Margaa
13. Gargaaraa Prof. Bayyanaa Ruudaa
14. Abdii Boggaalee Yuusuuf
15. Addunyaa Keessoo Adeeroo
16. Moohaa Abdiisaa Miijanaa
yoo tahan guyyaa boruu ragaa Abbaa Alangaa dhagahuuf kan beellamaman. Abbaan Alangaa ragoolii dhiyeeffachuuf beellama armaan durarratti dhiyeeffachuu waan dadhabeef ammas guyyaa boriitti akka ragoolii isaa dhiyeeffatuuf manni murtii ajaja kennee ture.
Hidhamtootni kunneen waggaa tokkoo fi baatii saddeetii oliif yakka tokko malee malee ilaalcha siyaasaan, waan miseensota ABO tahan qofaaf hidhamanii dararamaa jiru.
Mee “hoogganaan pooliisii federaalaa poolisoota digdami meeqa ajjeesiseera” gurbaan jedhe sun biyya laphee dhiibee nagaan bahee itti galutti uffata keelloo uffattan jedhanii Oromoo hidhuun maal jechuudha? Mormiin nagaa kana caale kan akkamiiti? Oromoo ta’uun qofti yakka ta’ee amma yomiitti itti fufna? Warra OPDO kana jechuma ittin ibsantu nama rakkisa. Yoomuma sammuun isaanii gaaffii isaan gaafata jarana? Safuu!
Related


text:
Obsa-Kutaa 2
Rakkooleen zanbii (badii) haaqu
Mu’minni Rabbiin hamma obsa isaatii fi hammam Gooftaa isaa irraa akka jaallatu ifatti baasuf, akkasumas, mindaa guddaa isa biratti isaaf katabuuf akka isa qoru yommuu beeku, rakkoolee obsaan baadhata ykn danda’a.
Ammas, Rabbiin mindaa akka isaaf kennuu fi rakkoolee isa tuqaniin badii akka isarraa haaqu yommuu beeku, obsaa fi Rabbiin irraa jaallachuun rakkoolee baadhachuun isaaf salphata. Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) rakkooleen badii haaqu keessatti bu’aa guddaa akka qaban ibsanii jiru. Kana irraa, wanta hadiisota armaan gadi keessatti dhufeedha:
1-Abu Sa’iid fi Abu Hureyrah irraa Bukhaari fi Muslim akka gabaasanitti Ergamaan Rabbii sallallahu aleyh wassallam akkana jedhan: “Dadhabinna, dhibee, yaaddo, gadda, azaa, dhiphinna, inumaa qoree isa waraantu irraa homtu Muslima hin tuqu Rabbiin cubbuu (dilii) isaa irraa waa isaaf kan haaqu yoo ta’e malee.” Sahiih Al-Bukhaari-5641
2- Al-Bukhaari fi Muslim akka gabaasanitti Abdullah Ibn Mas’uud ni jedha: Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) osoo garmalee hoo’u itti seene. Anis ni jedhe, “Yaa Ergamaa Rabbii! Hoo’a cimaa hoo’ita.” Innis ni jedhe, “Eeyyen. Akkuma isin keessaa dhiironni lama hoo’an hoo’a.” Anis ni jedhe, “Kanaafu mindaa lama qabda jechuudhaa?” Innis, “Eeyyen, suni akkasuma. Muslima azaan qoree fi san caalu tuqu hin jiru Rabbiin isaan (azaa kanaan) badii isarraa kan haxaawu yoo ta’ee malee, akkuma mukni baala isaa harcaasutti.” Sahiih Al-Bukhaari 5648
3-Ammas Sahiih al-Bukhaari keessatti Abu Hureyraan akka gabaasetti, Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) ni jedhan:
“ مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُصِبْ مِنْهُ
“Nama Rabbiin waan gaarii barbaadef, rakkoon isa tuqa.” Sahiih Al-Bukhaari-5645
4-Tirmiziin Anas irraa akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) akkana jedhan: Yommuu Rabbiin gabricha Isaatiif waan gaarii fedhe, addunyaa keessatti adabbii isaaf ariifachiisa. Yommuu Rabbiin gabricha Isaatiif sharrii barbaade, hanga Guyyaa Qiyaamaa isaan mindeefamutti badii isaa waliin [adabbii] isarraa qaba.”
Ammas Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) ni jedhan: “Guddinni mindaa, guddinna balaa waliini. Rabbiin yoo ummata tokko jaallate, isaan qora. Kanaafu, namni jaallate, jaalalatu isaaf jira. Namni dallane dallansutu isaaf jira.” Jaami’u at-Tirmizii-2396
Hadiisa kana akka nuuf ibsu sheykh Muhammad ibn Saliih Useymiinif haa dhiisnu: Dhimmoonni hundi harka Rabbii azza wa jalla keessa jiru. Fedhii Isaatinis ta’u. Sababni isaas, Rabbiin Of irraa ni jedha: “Dhugumatti, Gooftaan kee wanta barbaade hojjataadha.” Suuratu Huud 11:108
Ammas ni jedha: “Dhugumatti, Rabbiin wanta fedhe hojjata.” (Al-Hajj 22:18) Dhimmoonni hundi harka Rabbii jiru.
Namni dogongora, badii fi hojii dirqamaa keessatti hanqisuu irraa bilisa hin ta’u. Yommuu Rabbiin gabricha Isaatiif waan gaarii fedhe, addunyaa keessatti adabbii isaaf ariifachiisa: takkaa qabeenya isaatiin ykn maatii isaatiin ykn nafsee isaatiin ykn nama isaan hariiroo qabuun. (Kana jechuun qabeenyi jalaa baduun ykn barbadaa’un, ykn maatii isaa keessatti namni jalaa du’uun, dhibamuun ykn inni mataan isaatu dhibamuun adabbii isaaf ariifachiisa.) Sababni isaas, adabbiin badii haxaawa. Yoo gabrichaaf adabbiin ariifatamee fi Rabbiin adabbii kanaan badii isarraa haxaawe, badiin kan isarra hin jirre ta’ee Rabbiin qunnama. Rakkoo fi balaan isa qulqulleessanii jiru. Namni badiin takka ykn lama waan isarra jirtuuf, addunyaa keessaa badii irraa qulqulluu ta’ee akka bahuuf duuti isarratti cimuu dandeessi. Kuni qananiidha. Sababni isaas, azaabni (adabbiin) addunyaa azaaba Aakhirah caalaa salphaadha.
Garuu Rabbiin gabrichaaf waan badaa yoo fedhe, yeroo ni kennaaf. Rabbiin kanarraa nu haa eegu, hanga of tuulutti qananii isatti dhangalaasa, rakkoo isarraa deebisa. Wanta Rabbiin isa qananiiseen gammachuu jibbamaa gammada. Yeroo sanitti, badiin kan haguuggame ta’ee Gooftaa isaa qunnama. Kanaafu, badii kanaan Aakhiratti ni adabama. Rabbiin nagaha kadhanna. Yommuu nama badii ifatti hojjatu argite kana waliinu Rabbiin balaa irraa kan isa eegu fi qananii isatti dhangalaasu yoo ta’e, Rabbiin sharrii isaaf akka barbaade beeki. Sababni isaas, hanga Guyyaa Qiyaamaa adabamutti adabbii isarraa tursiisee.
Ergasii hadiisa kana keessatti, “Guddinni mindaa, guddinna balaa waliini.” Kana jechuun akkuma balaan guddatuun, mindaanis guddata. Balaan salphaan mindaa salphaa qaba. Balaan cimaan, mindaa guddaa qaba. Sababni isaas, Rabbiin namoota irratti tola guddaa kan ooludha. Yommuu rakkoolee ciccimoon isaan qore, mindaa guddaa isaaniif kenna. Yommuu rakkoon laafte, mindaanis ni laafa.
“Rabbiin yoo ummata tokko jaallate, isaan qora. Kanaafu, namni jaallate, jaalalatu isaaf jira. Namni dallane dallansutu isaaf jira.”
Kunis mu’minaaf (nama dhugaan amaneef) gammachiisa. Yommuu rakkoon qoramu, Rabbiin akka waan isa jibbeetti yaadu hin qabu. Inumaa, kuni mallattoo Rabbiin gabricha jaallachuu agarsiisu irraa ta’uu danda’a. Rabbiin subhaanahu rakkooleen nama qora. Namni yoo itti gammade, obsee fi mindaa abdate, isaaf jaalalatu jira. Garuu yoo dallane, dallansutu isaaf jira.
Kana keessa hanga Rabbiin irraa jaalalli namaaf katabamutti rakkoo irratti namni obsuu akka qabu kakaasutu jira. Rabbiin qofatu milkaa’inna naaf kenna.”[1]
“akkuma balaan guddatun, mindaanis guddata.” Yommuu jedhu, namni balaan akka isatti bu’uuf hawwuu qaba jechuu miti. Namni balaa fi badii irraa akka isa eegu Rabbiin kadhachuu qaba. Sababni isaas, tarii balaan yommuu isatti bu’u iimaana dhabuun kasaaraa guddaa kasaaru danda’a. Kanaafi, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Diinotaan wal qunnamuuf hin hawwinaa. Rabbiin nagaha kadhaa. Garuu yoo isaaniin wal qunnamtan, obsaa.” Sahiih Al-Bukhaari 2965,2966
Kanaafu, namni balaan akka isatti bu’uu hawwuu osoo hin ta’in, Rabbin nagaha akka isa godhu kadhachu, yommuu isatti bu’u immoo obsu qaba.
5-Abu Hureyraan akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wassallam) akkana jedhan: “Badii tokko osoo hin qabaatin hanga Rabbiin wal qunnamutti nafsee, ijoollee fi qabeenya isaa keessatti mu’mina dhiiraa fi dubartii irratti balaan bu’uu hin dhaabbatu.” Jaami’u At-Tirmizii-2399
Seerri rakkoolee fi balaa Muslimatti bu’an irratti obsuu gara bu’uuraalee lamaatti deebi’a:
1ffaa–dogongoraa fi badii namarraa haxaawu-kuni zanbii (cubbuu) irratti adabbii ariifachiisudha.
2ffaa- Obsa irratti mindaa kennuufi. Kuni tolaa fi rahmata Rabbiin gabroota Isaa amananiif godhuu irraayyi.
Kanaafu, namni wantoota lamaan kanniin yaadachun hadhaa obsa laaffisuu danda’a. 1ffaa, badiin isaa isarraa akka haxaawamu ni yaadata, 2ffaa immoo obsuu isaatiif mindaa guddaa akka argatu ni abdata. Kanaafi, dubartii Rabbiin gabbartu takkatu ture. Guyyaa tokko gufattee qubni ishii ni cabe. Yeroo kanatti ni kolfite. Namni ishii waliin jiru,”Qubni kee cabee osoo jiru ni kolfitaa?”jedheen. Ishiinis ni jetteen:”Hanga sammuun kee hubatuun sitti dubbadha. Mi’aan ajrii (mindaa) hadhaa ishii na dagachiise.“
[1] Sharih Riyaadu Saalihiin-1/258-259
Al-Akhlaaqul Islaamiyyatu wa ususuhaa-2/310-312