text:
Dr,Bulii Ejjetaa, Qoondaala ABO Irraa
Yeroo dhihoo asitti haala jajjabduu qabsaa’ooti keenya keessa jiranin kan walfakkaatu waan na mudateef rakkoo dhaabi keenya keessa jiruu irratti yaada koo ibsachuuf carraaa hin argannee. Deggertoonii keenaya hedduun irraa haala dhaaba keessatti umame irratti yaadakoo akkan ibsuuf gaaffii hedduun na qaqqabe jira. Ani hojii dhaaba kiyyaa irraa daqiiqaa tokkoyyuu akkan gad-hinteenye dhaammachaa, yaada gabaabduu armaan gadii barressuuf as baheen jira.
Haalli ABO keessatti baatii sadan fi arfan darban dhalate, mooraa qabsaa’ootaa, deggertootaa fi ummata Oromoo hedduu yaaddessee jira. Qabsoon bu’aa bahii hedduu haa qabaattu malee, wayita sabni Oromoo diina bifa isaa jijjiirratee as baheen hidhamaa, dararamaa fi ajjeeffamaa jiru kana keessatti rakkoon akkasii dhalachuun hedduu nama gaddisiisa.
Rakkoon dhalate kun ABO haaroomsuuf kan akeekkate jedhamee haa dubbatamu malee, itti-bahinsi isaa kana hin fakkaatu. ABO haaroomsuun yoo barbaachise, qabsoo keessoo dhaabaa ta’uu qaba malee caasaa dhaaba alatti deggersa qaama biroon ta’uun gonkumaa hin feesisu. Rakkoo dhalatee kana humni poolisaa fi tika Itoophyiaa hedduu itti fayyadamuun ykn qindeessuu isaanii kan mul’isuu ragaa hedduutu jira. Kunneen keessaa hagi tokko:
1. Yeroo dheeradhaaf shirri humnoota mootumaa hogganoota ABO, qabsaa’ootaa fi ummata biratti fudhatamaa fi dhageettii qaban fi kan ejjennoo xaliilawaan masakaman irratti kan xiyeeffate ture. Innumaayuu Koree Hojii Raawwachiiftuu (Shanee Gumii) ABO dhadhabsiisuu irratti kan hojjetameedha. Misseensa Shanee Gumii ABO Jaal Abdii Raggaasaa fi Mikaa’eel Booran hidhaan ugguruun akka isaan gahumsaan Shanee Gumii keessatti hin hirmaannee fi sagaleen fi murtiin Shanee Gumii gara murni tokko barbaadeetti dabuuf shira hojjetame. Shanee Gumii keessaa isaan dhabamsiisuuf wanjala dharaan guutameen mana hidhaatti ugguran. Ajaja manni murtii bilisa ta’uu isaanii mirkaneessee akka isaan gad-lakkiffamniif murtii dabarsellee humni poolisa motummaa fudhachuu didan.
2. Miseensoti Gumii Sabaa kanneen akka Kennasaa Ayanaa, Aman Filee, Kaayyo fi kanneen biroon lakkoofsaan 12 ta’ani fi qondaaltoni ABO kanneen akka Yaazoo Kabbadaa fi kanneen biroo wanjala dhara ta’een wagga tokkoo oliif mana hidhaatti ugguraman. Manni Murtii akka bilisaan bahan ajajullee humni poolisa mootummaa Itoophiyyaa gad-dhiisuuf fedhii hin godhanee. Ammas yeroo dhihoo assitti qondaaltonni ABO kannen akka Koloneel Gammachuu, Lammi Beenyaa, Dawit Abdataa fi kanneen biroon hidhaatti darbataman. Kaayyoon mootummaa dhaabicha laamsheesuu waan ta’eef.
3. Wajjiraalee ABO Godina fi Aanaa Oromiyaa keessa jiran, guyyaa saafadhaan samaman, hojjetooti hidhaman, ni cufaman. Mootummaan qabsoo karaa nagaa fi biyya kana dimookraasitti ceesisuuf aadii seene of-duuba debisee, partilee nagayaan socho’an irratti dhiibba jajjaboo fudhate. Kan ABO ammo, ABO balleessuu irratti waan xiyyeeffeteef, sun duula adda ta’een itti bobba’ani.
4. Wayita ABO dadhabisiifinee bakka lamatti qooduun yeroo isaa gahee jira jedhanii amananitti, Hayyu Duree ABO Jaa Daawud Ibsaa sababa okkolaa ‘nageenya keetiif’ jedhuun manatti ugguran. Guyyaa kudha shanii oli erga mana tursanii booda, walgahii gaafa Adooleessa 26-27 2020 waamame jeddhame irratti tarkaanfii Hayyu Duree irratti akka fudhatamuuf haalli mijaawee.
5. Gaafa humni poolisa mootummaa uggura kaafneerraa socho’uu ni dandeessa jedhan, Jaal Daawud Ibsaa waajjira isaanii deeman. Waayita isaan waajjira gahan, guyyuma sana humni mootummaa waajjira keessaa isaan baasee makiina birootin gara mana isaanii dirqiin geesse. Guyyaa sana eegalee, Waajjirri ABO Mummichi kan Gullaleetti argamu, harka humna mootummatti kufe. Jaal Daawud akka isaan Waajjira hin seenne dhorkaman. Gama biroon, qaamii biroon ammoo waajjira itti fayyadamuu eegale. Tarrisin maqaa namni isaan barbaadanii eegidota mootummaatti kennamee isaan qofti akka waajjira Gullalee seenu danda’an ta’e.
6. Gaafa ‘Walgahiin Gumii Sabaa’ Gullalleetti geggeeffame jedhame, Waxabajii 26 guyyaa keessaa eegalee, ossoo walgahiin sunillee hin xumaramin, subquunnmtii mootummaa kanneen akka OBN, Faanaa fi Waaltaan, kunneen waa’ee ABO dubbatee hin beekine, ABOn hoggana isaa Jaa Dawuud Ibsaa akka ari’ee afarsan. Midiyaalee hawaasaa mootummaaa waliin hidhata qaban oduu kana wal-harkaa fuudhanii biyya dhiphisan. Ummatti Oromoo heedduu gadde.
7. Gaafa Hagayya 9 2020, qaami kun ibsa midiyaa Hoteela Hilteen Internaashinalitti geggeeffate. Irra guddeessi ibsa kana qabsaa’ootaa fi Hayyuu Duree dhaabichaa irratti xiyyeeffachuun sansakkaa fi dudhaa dhaabaan alatti midiyaa alagaatti baaltesse.
8. Gaafa Onkoloolessa 12, 2020 haala seera biyyaa fi adunyaa akkasumas mirga dubbachuu fi yaada ofii ibsachuu cabseen humni mootummaa wayita Hayyu Dureen ABO Jaal Daawud Ibsaa mana isaanitti ibsa midiyaaf keennaa jirani humnaan seenuun qophii sududaan darbaa ture ugguran. Guyyuma sanatti ammo murni biroon OBN irratti akka ibsa kennu taasifame. Tokko humanaan ugguru, tokkof ammoo carraa midiyaa kennu Kun warra carraa kennaniifis fayyaduu osoo hin taanee, dhaabicha gidduutti waldhibdeen akka babal’atu gochuuf kan akeekkate ture.
9. Mootummaan Itoophiyaa dhufaa-darbaa, gamtaa qabsaa’oota Oromoo diiguuf mooraa qabsoo Oromoo irratti xiyyeeffata. Mootummaan Itoppiyaa akkamitti paartii Kongressi Biyyooleessa Oromoo, kan Pr Mararaa Gudinaan hogganama ture bakka lamatti qoode yaadachuu ni feesisa. Amma partiin sun dandamatee KFO jedhamee qabsoo irra jira. ABOs akkanuma gochuuf itti xiyyeeffatamee.
Qabxileen armaan olitti ani kaase kunneen, ABO diiguun xiyyeeffannaa mootummaa kanaa ta’uu isaa ummata keenyaaf ibsuuf. Rakkoon amma dhalates qaama tarsiimoo kanaa ta’uu uummati keenya akka hubatuuf. Ummati Oromoo yomiyyuu kana eeyyamu hin qabu jechuudha.
Ummata keenya, deggertoota fi qabsaa’oota keenya irraa maaltu eegama?
1. Rakkoo amma dhalateen hamileen osoo isin hin xuqamiin qabsoo fi deggersa dhaaba keessanii akka jabeessitan. Qabsaa’ooti meeshaa qabsooti malee ofii isaaniiti kaayyoo miti. Yeroon qabsaa’ooti gameeyyii biroon dhaaba kana irraa bahaniis dhaabi kun ittum fufe. Kaayyoon ganamaa Bilisummaa Oromiyaati. ABOn kaayyoo dha. Hidhaan, ajeechaan, dararri, fi rakkoon isin mudatu, kitimaa isin bilisumaa Oromoo fi dhaaba keesaniif kennitan ta’uu hubadha.
2. Ummati keenya yeroo ammaatti dhaaba ititaa, keessoon isaa walhubannoo fi wal-tumsa irratti hundaa’ee qabaachuu qaba. Qabsaa’ooti kaayyoo ganamaa qabattanii dhaaba keessaniif wareegama qaalii kafalaa jirtan, dhaaba keessan jabeessuun bor ifa tokkotti akka baatani fi cunqursaa kana irra akka ooltani hubadhaa.
3. Wayita Oromoon bakka tokko dhaabbatee dhaaba walabaa Oromoof qabsa’aan itichuu qabuttii toora kana irraa mitiquun qabsaa’oota tokko tokkoo guddoo nama gaddisiisus, Oromoo kanaan hamileen isaa tuqamuu hin qabu. Xurreen qabsoo kaayyoon masakama. Oromoof ammo kaayyoon isaa bilisummaadha. Haga bilisoomnutti rakkoon kamiyyuu yoo dhalate, kaayyoo irraa mitiquun hin feesisu. Kanaaf Oromoo tokko ta’ee ABO, Qeerroo, fi murnoota dhugaan Oromoof qabsaa’aan bira dhaabbachuu akka qabu kabajaan gaafadha.
4. Waamicha dhaabi keessani isini godhu hundumaa irratti dammaqiinsaa fi murannoo hirmaadhaa.
5. Qabsaa’oota mana hidhaatti dararamaa jiran Oromoodhaaf ykn isiniif wareegama kaffalaa waan jiraniif isaanini, maatii isaaniis jajjabeessaa.
6. Ijaarsaa Mootummaa Ce’umsaa Biyyoolessa Oromiyaaf gumaacha isini irraa barbaachisu gochuuf of-qopheessaa.
Injifannoo Ummata Bala’aaf
Bulii Ejjetaa, Qoondaala ABO
Onkoloolessa 25, 2020


c: text/html

text:
Haleellaa finciltoonni Huusii Xiyyaara Droonitiin buufata waraana Yaman irratti raawwattaniin loltonni mootummaa heddu kan ajjeefaman tahuu gabaafame
Haleellaan kun Khamiisa har’aa Kibba Yaman kutaa Lahiij keessatti, loltoota buufata humna qilleensaa Anad jedhamu keessatti muldhisa waraanaa geggeessaa turan irratti kan raawwatame yoo tahu, yoo xiqqaate loltoonni mootummaa jaha kan ajjeefaman tahuu AFP’n gabaase. Qondaalota ol’aanoo waraana Yaman lama dabalatee loltoonni 10 ol ammoo haleellaa kanaan kan madaayan tahuun beekkamee jira.
Haleellaa kana gareen Huusii itti gaafatamummaa kan fudhate tahuu Websaayitii isaa irratti beeksisee jira. Finciltoonni Huusii Iiraaniin deeggaraman bara 2014 mootummaa Yaman fonqolchuun kutaalee biyyattii heddu kan too’atan yoo tahu, kanuma hordofuun Sa’uudii fi Emreets ammoo mootummaa Yaman deeggaruun biyyaattii keessatti lola geggeessaa kan jiran tahuun ni beekkama.
Ji’a November dabre gareen Huusii fi Mootummaan Yaman dhukaasa dhaabuuf walii galatee Siwiidin keessatti mallatteessan hordofuun, lolli hamaan Yaman unkuteesse kun dhiheenyatti dhaabbatee nageenyi biyyattii keessatti ni bu’a abdii jedhu uumee ture. Haa ta’u malee haala raawwii walii galtee kanaa irratti wal dhabbii uumameen, dhiheenya kana naannolee biyyattii heddu keessatti walitti bu’iinsii hammaataa dhufeera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
INNAA LILLAAHI WA INNAA ILEEYHI RAAJI’UUN
Anis Biyyaan Qabaa
Biyya Biyya Caaltuu
Biyyatoo Oromiyaa
Tan Uumaan Badhaatuu…..
Qabsoo Ummata Oromoo keessatti waan Alii Birraan Gumaache himanii fixuun nama dhiba.
Eenyumtuu gara irraa dhufetti deebi’uun waan hin oolleef gara hin oolamne nurraa deeme.
Artist Alii Birraa yeroo dheeraaf dhibamee, Magaalaa Adaamaa Hospitaala Adaamaa Jeneraalitti wal’aanamaa erga tureen booda, har’a lubbuun darbuun isaa mirkanaa’eera
Dr. Kabajaa Artist Alii Birraa, Umurii ijoollummaa irraa eegalee nama ganna 50 oliif guddina aartii Oromootiif shoora hundaa olii nama bahedha. Kana malees Aartiidhaan dhaloota dammaqsuun nama falmaa bilisummaa Ummanni Oromoo bifa garaagaraan taasisaa ture keessatti qooda seenaan hin daganne gumaachedha.
Gaaddisa Aartii Oromoo, Falmaa bilisummaa fi Walqixxummaa dhala nama kan tahe Dr. Kabajaa Artist Alii Birraa du’aan of biraa dhabuu keenyaan gadda nutti dhagahame ibsaa, Maatii, Firoota, Jaallattootaa fi Dinqisiifattootaa isaa, akkasumas Ummata Oromoo maraaf jajjabina hawwina.


text:
Manni barnootaa addaa sadarkaa 2ffaa yunivarsiitiin Odaa Bultum barattoota haaraa bara barnootaa 2014tti kutaa 9ffaa barsiisuuf dorgomsiisee marsaa lammaffaaf simateera. Manni barootaa addaa kun bara barnootaa 2013tti barattoota 22 simatee barsiisaa kan ture yoo ta’u, bara barootaa 2014tti immoo barattoota 27 dorgomsiisee simachuu danda’eera. Walumaagalatti yeroo ammaa kana barattoota 49 kan qabu yoo ta’u, kutaa 9ffaa barattoota 27fi 10ffaa barattoota 22 barsiisaa jiraachuullee daarektarri mana barnootichaa obbo Darajjee Takaabaa dubbataiiru. Obbo Darajjeen itti dabaluunis barattootni kun kan simataman akkaataa kallattii ministeerri barnootaa biyyattii kaa’eefi qajeelcha BBO bu’ureeffachuun barattoonni qormaata xumuraa kutaa 8ffaa qabxii olaanaa galmeessanifi qormaata seensaa BBO ‘n qophaa’e warren dabran ta’uu isaaniis ibsaniiru.
Barattoota kana barnoota daree keessatti baratan maddiitti, dandeettii gama teeknoloojiifi kalaqaatiin qaban akka cimsatan yaada keessa galfamee barachaa kan jiran ta’uufi kana dhugoomsuuf barsiisota digirii 2ffaa qabaniin barsiisaa jiraachuu daarektarichi himaniiru.
Dhumarrattis yunivarsiitiin Odaa Bultum gama isaatiin hawaasa naannoo tajaajiluu keessatti qooda isaa ba’aa kan jiru ta’uufi milkaa’ina gama kanaan yaadame galmaan ga’uuf cimanii hojjachuu akka qaban barattoonnifi barsiisonni mana barnootichaa himaniiru.
Kan Qopheesse:- Daareektoreetii Qunnamtii Alaafi Ummataa Yunivarsiitii Odaa Bultum
Muddee 11/2014


text:
#OromoProtests 2020 Global Solidarity Rally in Nuernberg Germany, Paris, France, Stockholm, Sweden (25 July 2020) July 25, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Against Tyranny, Nuernberg, Oromo Protests, Oromo Protests global solidarity rally, Paris, Stockholm
1 comment so far
DHAAMSA QERROO/QARREE:WAAMICHA QOQQOBII GEEJIBAA FI DIINAGDEE KARAA NAGAA GAGGEEFFAMU July 25, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: #AbiyMustGo, Againsty Tyranny, Oromo Protests
1 comment so far
WAAMICHA QOQQOBII GEEJIBAA FI DIINAGDEE KARAA NAGAA GAGGEEFFAMU!
Waamicha Mormii fi Qoqqobbii Diinagdee Sirna Nafxanyaa Abiy Ahmad Irratti Gaggeeffamu
Waamicha uggura Geejjibaa Guutummaa OromiyaaWiixata, Adoolessa 20, 2012 [Wiixata, Adoolessa 27, 2020] irraa eegalee sochiin geejjibaa kamillee Oromiyaa keessa hinjiraatu.
SEENSA:
Motummaan Abiy Ahmed lola gochaa fi jechaan mul’atu saba Oromoo irratti baneera. Oromoo ajjeesuun, hidhuun, dararuun, hiraarsuun, itti fufee jira. Haacaaluu ajeessudhaan agartuu keenya balleesseera. Hogganoota keenya hidhuu dhan, Oromoo saba hogganoota hin qabne godhuf tattafachaa jira. Jaarmiyalee siyaasaa Oromoota reebuu dhan, wajira isaani irraa saamuu dhan, akka Oromoon jaarmiyaa jabaa hin ijaarranne, kan ijaarrates akka hin jabeeffanne godheera. Midiyaa uummata Oromoo bal’aa kan ta’e OMN cuffuu dhaan sagalee Oromoo ugguruu baldhi naan itti fufeera. Midiyaalee Oromoo addaa addaa saatalaytiirraa buussu dhaan, kan immoo Intarneetii cufuu dhan laamsheessuuf dhabamsiisufi dhaddachaa jira. Midiyaalee motummaa adda addaa fi midiyaalee nafxanyootaa motummaa dhan deeggaramanin fayyadamee, uummata keenya sobaan maqaa xureessaa, olola yakkaa irrati ofaa, gama proppagaandaa siyaasaatin maqaa fi kabaja saba keenyaa balleessutti xiyyeeffatee dalagaa jira. Gaazexessitottaa fi aktivistota Oromoo hedduu badii tokko malee mana hidhaatti darbatee sagalee nu dhabamsiisuf tattaaffii guddaa godhaa jira. Aktivistoonni fi beektoonni Oromoo biyya alaa jiran rakkina uummatni keenya itti jiru akka addunyaatti hin ibsine jecha midiyaa hawaasaa kan akka Facebook fayyadaman irraa cufsisuf duula guddaa geggeessaat jira. Walumaa glattit, motummaan nafxanyaa Abiy Ahmed lola isa dhumaa Oromiyaa irratti baneera. Qeerroon mormii isaa itti fufa. Kaayyoon moormii marsaa ammaa, sirna nafxanyaa Abiy Ahmadiin ijaarramee lafa qabachuuf totoora’aa jiru diiggamee Oromiyaan walaboomte akka ijaaramtuuf haala mijeessuudha. Dabalataanis motummaan Abiy Ahmed humna horatee uummata keenya irratti tarkaanfii akka inni hin fudhanne laamshessuudha. Kaayyoon keenya kan yeroo gabaabaa mootummaan Naftxanyaa aangoo irra jiru hooggantoota siyaasaa Oromoo hidhee jiru akka hiikuuf harka micciiruu dha. Bifuma kanaanis kallattiiwan qabsoo armaan gadii Qeerroo guutuu Oromiyaa irraa kennamee jira.Uummatni Oromoo torbee darbe waamicha gabaa lagannaa waliif taasisee guyyaa shaniif walitti aansee adeemsisuudhaan injifannoowwan gurguddaa akka gonfate ni yaadatama. Mormii marsaa ammaa kana keessatti ammoo akka armaan gadiitti itti fufa. Waamicha uggura Geejjibaa Guutummaa OromiyaaWiixata, Adoolessa 20, 2012 [Wiixata, Adoolessa 27, 2020] irraa eegalee sochiin geejjibaa kamillee Oromiyaa keessa hinjiraatu. Daandiiwwan magaalota Oromiyaa wal agarsiisan marti guyyaa kana irraa kaasee cufaa ta’u. Haaluma Kanaan, daandiiwwan gurguddoo gara Magaalaa Finfinnee geessan dabalatee geejjibni marti akka dhaabbatu waamicha dhiyeessina. Uggurrii kun Wiixata 27 irraa egalee hojii irraa oola. Cufiinsa daandiiwwanii kana keessa Ambulaansii irraa kan hafe sochiin geejjibaa Oromiyaa keessa deemuu fi ba’u hinjiru. Sochiin uggura geejjibaa marsaa kanaa daandiiwwan magaalota walquunnamsiisan qofa irratti kan xiyyeeffatu waan ta’eef sochiin taaksii keessoo magaalotaa fi daldalli garagaraa magaalota keessatti adeemsifamu kan itti fufan ta’a. Hariiroon magaalotaa garuu addaan cita. Waamichu uggura geejjibaa guutummaa Oromiyaa kun hamma hamma Qeerroon ibsa baase akka dhaabbatuuf ifatti waamicha dhiyeessutti kan itti fufu ta’a.
TARKAANFILEE JALBULTII EEGALAN
1) Diinagdee Mootummaa kanaa lamsheesuuf, tooftaan jiru madda maallaqaa inni qabu googsuu ta’uu qaba. Kanaaf, uummatni keenya kallattiidhaan ta’e al-kallattiidhaan baankiiwwanii fi Inshuraansii mootummaa nafxanyaa kana deeggaran akka itti hin fayyadmne, akkasumas Baankii haaraa amma sheerin isaa gurguramaa jiru akka hin bitne waamicha dhiyeessina.
2) Mootumaan naftaxanyaa yakka adda addaa ummata keenya irratti rawwataa kan jiru maallaquma ummatumata irraa guruu fayyadamee akka ta’e ni beekama. Humna maallaqaa kana irraa cabsuuf jecha u ummanni keenya Mootummaaf Gibira akka hin kafalle.
3) Gama tajaajila geejjibaatiin kanneen sheerii warra diina ummata keenyaan ijaaraman fayyadamuu dhiisuu. Haaluma kamiinuu Oromiyaa keessa akka hin sochoone ugguruu.
4) Gama miidiyaatiin duguuggaa sanyii saba Oromoo irratti fardii labsan kanneen akka EBC, WALTA, ABBAY Media, ESAT, MEREJA tube fi ETHIO Tube, Fana fi kkf uummatni keenya akka hin daawwanne, akka hin dhaggeeffannee fi odeeffannoo akka hin kennineef waamicha dhiyeessina.
5) Qabeenya Abbootii qabeenyaa kanneen sirna Nafxanyaa kana tajaajilanii fi kanneen Artiist Haacaaluu ajjeesuu keessaatti deeggarsa godhaman jedhamanii shakkaman kanneen sirnaa kanaaf madda dinagdee ta’an kan ummatni Oromoo maqaan beeku qabeenya isaanii hunda irratti tarkaanfiin ugguru akka fudhatamu, qoqqobiin dinagdee akka irratti godhamu.
WAAMICHA ADDAA:
1) Sabaaf sablammootni Ityoophiyaa hiree fi egereen keessan kan ummata Oromoon walitti kan hidhate ta’uun beekamaa dha. Hawwiin keessanii fi kan ummata Oromoos walfakkataa dha. Qabsoon heeraa fi seeraa biyyaa kabachiisuf qeerroon Oromoo eegalee jiru qabsoo keessani. Kanaaf jecha akka qabsoo keenya deggertanii nu cinaa dhaabbattan asumaan waamicha isniif goona.
2) Hojjeetoota mootummaa, miseensoota Rayyaa Ittisa Biyyaa, Poolisii Oromiyaa, Humna Addaa Oromiya akkasumas humna tikaa keessa kan tajaajilaa jirtan dhalattootni Oromoo, dararaa uummata keesaan irra gahaa jiru akka hubattan ni abdanna. Qaamolee mootuumaa kan seentan lammii keessan tajaajiluuf malee dararuuf akka hin taane beektanii, yakka ummata Oromoo irratti akka hin rawwanne, qabsoo ummatni Oromoo mirga isaa eegsisuuf adeemsisaa jiru dura akka hin dhabbanne waamicha isiiniif goona.
3) Ummatni Oromoo kaadiree mootummaa wajjin quunnamtii hawaasummaa qabu mara akka dhaabu waamicha isiniif goona. Afooshaa fi ijaarsa hawaasummaa keessaa akka baafaman taasisuu, gaafa du’an ykn gaafa miseensi maatii isaanii boqote akka awwaalcha hin dhaqne, gaafa cidha isaanii akka irratti hin argamne waamicha isiniif goona.
4) Waltajjii kaadireen Bilxiginnaa magaalattis ta’e baadiyyaatti waamtu irratti akka hin argamne waamicha isiniif dhiyeessina. Namoonni ‘Jaarsolii Biyyaa’ ofiin jechuudhaan durgoo fudhattanii ykn fayyaalesummaadhaan jaarsummaadhaan motummaa kana umrii dheeressuuf olii fi gadi deemtan ammaa kaassee akka hojii akkanaa irraa of qusattan waamicha goona.
HUBACHIISA:
1) Tarkaanfiiwwan armaan olii keessatti manneen baruumsaa, keellaawwan fayyaa namaa fi beyladaa, iddoon leenjii qonnaan bulaa akka hin tuqamne wal hubchiifna.
2) Tarkaanfiiwwan fudhataman marti xiyyeeffannaan isaanii mootummaa sirna Nafxanyaa seeraan ala aangoo qabatee jiru ta’uun beekamaadha. Kanaaf, akkuma barsiifata Qeerroo jaarmiyaaleen amantaa hintuqaman, sirumaa gaafa danda’ame eegumsi ni taasifamaaf. Akkuma baroota darban akeessa taasifamaa ture sabaa fi sablammootni Oromiyaa keessa jiraatan qaama hawaasaa keenyaati. Kanaafuu sabaa fi sablammootaa fi manneen amantaa hunda akkuma kanaan duraa eegumsa gochuufiin barbaachisaadha .
XUMURA:
Akkuma armaan olitti ibsame qabsoon uummatni Oromoo itti seenee jiru hanga mirgi abbaa biyyuummaa Oromoo mirkanaa’utti kan itti fufu ta’a. Kanaaf, qabsoon marsaa kanaa gaafa xumurame tooftaan qabsoo guutummaa Oromiyaatti taasifamu marsaa haaraan akka labsamu gamanumaan isin hubachiisna.
Injiifanoon Kan Ummata Oromooti
WAAMICHA MORMII FI QOQOBBII DIINAGDEE GUUTUU OROMIYAA
ILMAAN OROMOO HUNDAAF.
Qabsoo itti beekna, Injifannees beekna waan taheef hin yaadawinaan dhaamsa keenya.
DHAAMSA QEERROO OROMOO IRRAA
Akkuma bara wayanee gochaa turre wal dhageefacha deemna waan taheef, labsiin marsaa kana Ayyaana Iidaa Arafaa booda haala qabatama ilaalle kan isin beeksifnu taha.
Ammaaf Qeerroon Oromiyaa ummata baldhaa Oromoo dhageefachuun Labsii Lagannaa geejjiba Magaalota gidduu Ayyaana boodaati tahu isin beeksisuu feena.Kayyoon fi galmi qabsoo kana faayida saba Oromoo tahu hunduu hubachuudha qabna. Akkuma bara wayanee haala qabatama ilaala ummata keenya dhageefacha qabsaaya turre ammas ummata keenya dhageefachuun murtii kana irra akka geenye isin beeksisuu feena.Waldhageefanne akka wayanee kuffisnetti Waldhageefanne sirna gita bittaa Nafxanyaas ni kuffifna.
HAQAMUUN LABSII MAAL NUUF FAYYADE?
Akkuma guyyaa muraasa dura isiniif ibsine mootummaan Lagannaa kana hanqisuuf kaabinoota gubbaa hanga jalatti, qaamolee nageenya fi basaastota hedduu mallaqa guddaa ramaduun bobaase jira… Duurgoon itti nyaatame mallaqnis qisaasa’eeti jira. Kuni injifannoo tokkoodha, inni lammataa eega bobbin godhamee booda haqamuu yeroo dhagahan waan qabaniif gadi dhiisan walaalani burjaajaya jiru. Kunis isaan Afaan walwalalchisuun bu’aa nuuf buuse qaba.Diinagdee mootummaa sirna nafxanyaa hedduu akka miidha jirru sabni kun hubachuudha qaba. Kanaafu Tarsiimoo bilchaata fi bu’aa saba kanaaf buusuun imalla waan taheef yaaddoo tokko hin qabaatina. Haala qabsoo itti aanu wantoota qabatamaa lafarra jiran ilaaluun Ayyaana booda guyyaa kan ibsinu taha.Haqa qabna Ni Falmanna Tarsiimoon Masakamna Ni Injifanna! Injifannoon Kan Ummata Oromooti!
QEERROO OROMOO IRRAA! #
#OromoProtests Global Solidarity Rally in Saskatoon Rallies for Human Rights in Ethiopia July 25, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Hacaaluu Hundeessaa, Oromo Protests
1 comment so far
Protest in Saskatoon Rallies for Human Rights in Ethiopia
Saskatoon, SK, Canada / Country 600 CJWWBrad JenningsJul 24, 2020 2:48 PM
The Oromo-Canadian Community of Saskatoon held a protest Friday to bring attention to recent political developments in the country of Ethiopia.
The rally began beside the Bessborough at 22nd Street and 5th Avenue, protestors marched west up 22nd Street and then north up 3rd Avenue to meet in front of City Hall.
Organizers say the protest, which say nearly 100 people attend, is to appeal to the Canadian government to review it’s relations with the Ethiopian regime in the interest of advancing human rights, political freedom, access to information and media freedom, as well as due process of the laws for prisoners, and the right to live. The Oromo make up the largest ethnic group of Ethiopia. The protest also looked to condemn recent police violence, politically motivated arrests, and the killing of a prominent Oromo artist and activist.
The Saskatoon Oromo-Canadian Community made 6 requests to the Canadian government:
Call for an impartial and independent investigation of the assassination of Oromo artist and activist Haacaaluu Hundeessaa
- Demand the immediate release of all political prisoners
- Demand the reopening of OMN (A news network for the Oromo in Ethiopia) and reconnect the internet
- Demand an immediate end of the illegal military command posts in Western and Southern Oromia
- Call for democracy through the timely administration of free and fair elections
- Call on the international community to impose sanctions if these demands are not met
Realted from Oromian Economist sources:-
- Time: How the Murder of an Ethiopian Singer Triggered an Uprising Against a Disintegrating Democracy
- #OromoProtests 2020 Global Solidarity Rally in Seattle, Toronto, Edmonton, Calgary ( 24 July 2020)
- የመጨረሻው የኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስተር?
- UNPO: Oromo: Dr Geleta’s Daughter Calls for Urgent Support of the German Government
- #OromoProtests 2020: Ibsa Qeerroo guutuu Oromiyaa irra kenname dhaggefadhaa
- #OromoProtests Global Solidarity Rally in Minnesota ( 23 July 2020)
- Al Jazeera: Pop star Hachalu Hundessa’s murder inflames Ethiopia
- Oromia Support Group (OSG) Report 52 (July 2020) : Pogrom against Oromo intensifies
- Ethnic Cleansing Continued In Oromia Regional State By Ethiopian Government Lead By Dr. Abiy Ahmed, Prime Minister Of Ethiopia
- AfricaNow! Contextualizing The Crisis In Ethiopia
- Press release: Announcing the formation of Oromo Civic Organizations Task force, Minnesota, 18 July 2020
- Irredeemably lost, irreparably damaged, and irrecoverably broken. Such is now the relationship between Oromos and the government of Ethiopia
- Abiy Ahmed’s Plot Against Multinational Federalism in Ethiopia
- AI: Ethiopia: Account for all people arrested after Hachalu Hundesa’s killing
- OMN: #HacaaluuHundeessaa The #Grand #OromoProtests Global solidarity
Time: How the Murder of an Ethiopian Singer Triggered an Uprising Against a Disintegrating Democracy July 25, 2020Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: #OromoProtetst2016, Hacaaluu Hundeessaa, historical injustice, Oromo, Time
2 comments
Time: How the Murder of an Ethiopian Singer Triggered an Uprising Against a Disintegrating Democracy
Members of the Oromo community march in protest after the death of musician and revolutionary Hachalu Hundessa on July 8, 2020 in St. Paul, Minnesota. Photo by Brandon Bell—Getty ImagesIDEASBY RIBKA AYANA JULY 24, 2020
Ribka is co-chair of the Oromo Advocacy Alliance, which advocates for peace, justice, inclusive governance and the economic well-being of the Oromo and other peoples of Ethiopia
The June 29 murder of Haacaaluu Hundeessaa, singer and activist, has triggered a popular uprising in Ethiopia. TIME columnist Ian Bremmer described the protests in a recent piece; since he wrote it the death toll has risen to at least 289, with over 7,000 detained. Internet services were shut down within hours of the assassination, and were only restored after four weeks.
But it’s important to understand what is taking place from the point of view of the grassroots in Ethiopia. That this single event would cause such a country-wide uproar has many asking, who was Haacaaluu? What are his songs about? Why did his death evoke such an outpouring of anguish, pain, and rage?
Haacaaluu, 34, was a bold performer and artist considered a cultural treasure, particularly by the Oromo people, the country’s largest nationality, cultural and linguistic group with a population of around 40 million.
His killing has touched every young person among the Oromo and many more who had access to a radio or a playlist. Haacaaluu’s songs breathed life into an ancient art form with great skill, making his music accessible across generations as well as nationalities.
Most notably his messages propelled the politically active grassroots youth movement often referred to as Qeerroo (meaning young unmarried person) in ways that the world beyond Ethiopia is just beginning to understand.
They played the leading role in creating the political opening that brought the current Prime Minister, Abiy Ahmed, into his position. Haacaaluu’s musical messages deeply resonated with the historically marginalized who regard him as the embodiment of standing proud in their own identities.
Haacaaluu’s music provided the soundtrack for youth protests that erupted in 2014 against the expansion of Addis Ababa into Oromo territory. At the heart of these grassroots protests was the question of rights in the face of past and current land grabs that left Oromos dispossessed and strangers on their own lands. With his words playing in their ears, they persisted against brutal crackdowns to turn out en masse in the streets. This movement brought down the repressive regime of Hailemariam Desalegn, demanding fundamental freedoms and justice.
Haacaaluu’s songs highlighted deeper historical injustices and resonated deeply with those whose lands were confiscated to create Ethiopia and its capital city in the late 19th century. He spoke to their dream of building a decentralized Ethiopia that reflects the rich diversity of its many peoples. However, this desire creates alarm and fear among Ethiopians who support the kind of assimilation that created the country. From the view of the dispossessed, Haacaaluu’s assassins crushed their hopes. His death evokes anguish and rage because it symbolizes an assault on their identities, their human dignity and their deepest aspirations.
The idea that the Ethiopia is divided into ethnically-based territories by its constitutions is the issue most misunderstood in the West. It is only one one side of a major debate in Ethiopian politics today.
The constitution drawn up in 1995 starts: “We the nations, nationalities, and peoples of Ethiopia….” capturing the commitment of the country’s diverse peoples to build and live together in a multinational federation in Ethiopia that reflects the identities of all its peoples. Prior to this, the majority of the country’s population lived under governments that pursued assimilationist policies which suppressed cultural expression and diversity.
Creating constitutionally-protected multinational states was the first sign of a historic transition from autocracy to democracy. The grassroots in Ethiopia treasure the constitution and they are determined to protect it.
Surprisingly, the vision that Abiy offers now stands in contradiction to the will of the majority that brought him to power. His vision of a single national identity purports to “transcend” ethnic divisions. On the contrary, for the grassroots movements, it is a return to the assimilationist politics of the past. This vision has been tried time and again by Ethiopia’s emperors and by the Dergue military regime, which was in power from 1974 to 1987, but it has failed utterly.
The constitution enshrined multinational federation as a democratic response to the age-old question of nationality or cultural identity in Ethiopia. What is cloaked as “unity” in Abiy’s vision erases and persecutes ethnic identity and associated rights. As such it is seen by the grassroots youth movement as anti-democratic. Haacaaluu, inspiring the youth, championed a view which Abiy has turned against.
The grassroots movement has resumed because Abiy Ahmed has resorted to a politics that is deeply troubling, opening old wounds of conquest and historical trauma and indefinitely postponing elections. Further, he has jailed opposition leaders Bekele Gerba and Jawar Mohammed on false accusations of inciting violence — ironic because they have championed peaceful protests and civil disobedience since 2014. This on top of the closure of the country’s only independent Oromo news outlet, the imprisonment of journalists and the killing of protesters shows that Ethiopia’s democratic transition is in peril.
Until this renewed crackdown on opposition the movement had been remarkably peaceful. Yet as JFK said, “those who make peaceful revolution impossible make violent revolution inevitable.” The current situation where the people are subdued by brute force is not sustainable. As Africa’s second most populous nation and an important regional political broker, the root causes of Ethiopia’s current crisis must be politically addressed and resolved to achieve stability in the region.
The international community can make a great contribution by taking steps to promote a democratic process, encouraging Abiy to return to the promises made at the outset of the transition, reinstating freedoms of speech and assembly, democracy and access to opportunity. Abiy cannot presume to pursue democracy with the opposition in custody. In addition to urging the release of prominent opposition leaders, journalists and protesters, global institutions must support a genuine political dialogue with input from all parties and stakeholders, including youth, to develop a roadmap to participatory democracy by way of free and fair elections.
Even though he is gone, Haacaaluu’s call for people to come together and build an Ethiopia that reflects all of its peoples still resonates.


text:
Finfinnee, Mootummaan naannoo Oromiyaa waraana Oromiyaa keessatti gaggeeffamaa jiruu irra aanuuf caasaalee nageenyaa jedhu haaraa uumaa jira. Caasaalee haaraa dabalaman keessaa waajjirri milishaa kan Labsii Lakk. 242/2014 hundaa’e fi Gaachanni Sirnaa kan Labsii Lakk. 245/2014 hundaa’e isaan ijoodha. Barruu kana keessatti wa’ee Labsii, caaseffama akkasumas ga’ee Gaachana Sirnaan ibsuun barbaada.
Wixineen Labsii Gaachana Sirnaa Naannoo Oromiyaa Murteesuuf Bahe Labsii Lakk. 245/2014 ta’ee akka hojiirra ooluuf Bitootessa 13, 2014 Caffee Oromiyaatiin ragga’ee jira. Haa ta’u malee ijaarsii fi raawwiin Gaachana Sirnaa kan hojiirra ooluu eegale gara waggaa tokkoo labsicha dursuuni. Erga hojiitti seenamee bu’uurri seeraa itti godhani jechuudha. Haa ta’uutii, maalummaa labsii kanaa fi barbaachisummaa Gaachana Sirnaatiin walqabatee yaadni walfalmisiisu ka’aa jira. Gareen mootummaa deeggaran ijaarsi Gaachana Sirnaa kun Oromiyaa gara sirna Gadaatti deebisuun Oromiyaa badhaateef hojjenna yoo jedhan, gareen kaan immoo kaayyoon bu’uuraa Gaachana Sirnaa labsiin deeggaranii diriirsuun hawaasa naannicha keessa jiraatan ijaarsa kanaan ukkaamsanii sirna Biltsiginnaa akka deeggaruu fi aangoo irratti akka tiksuufi jedhu. Kanaafuu, barruun kun dhugaa jiru hubachiisuuf labsichaa fi tarkaanfiiwwan naannicha keessatti fudhatamaa jiran irratti hundaa’uun xiinxala gabaabaa akka armaan gadiitti dhiyeessa.
Barbaachisummaa Gaachana Sirnaa
Baafata Labsii Gaachana Sirnaa Lak.245/2014 irratti barbaachisummaa labsichaa yoo ibsu: “Ummanni Naannichaa dammaqee, ijaarameefi hidhatee nagaafi tasgabbii isaa kabachiifachuu akka danda’u gurmaa’insa seeraan beekamtii qabuun hundeessuun waan barbaachiseef” jedha. Nagaa fi tasgabbiin Oromiyaa keessatti kan dhabameef, sababa guddaan walitti bu’insa loltoota Mootummaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) gidduutti waggoottan afran darbaniif ta’aa jiruuti. Maddi rakkoo waa maraa ammoo cufamuu qabsoo karaa nagaa fi ukkaamfamuu dirree dimokraasiifi mirga namoomaati. Mootummaan gaafa Gaachana Sirnaa jalatti hawaasa ijaaru, nagaa fi tasgabbii akkamii akka kabachiisuu barbaadu, sirna eenyuutu akka aangoo irra taa’ee, garee kamtu akka lolamuu qabu gaafachuun barbaachisaadha. Miseensonni Caffee hedduun “nagaa fi tasgabbiin Oromiyaa keessatti kan dhufu, gaaddisa marii fi mareeni malee uummata ijaaruun hidhachiisuun miti” jechuun yaada yoo dhiyeessan, gama kaaniin immoo miseensi Caffee tokko akka yaada dhiyeessanitti, godina tokko qofaa irraa bittaa meeshaa waraanaaf jechuun maallaqni hawaasa irraa walitti qabamee naannoof ergame qarshii miliyoona dhibba jahaa oli jechuun, dabaluunis kun utuu deebii hin argatiin, labsichi bu’aa maalii fidaa jechuun gaafataniiru.
Gara qabiyyee labsichaatti yoo deebinu, labsiin Gaachana Sirnaa kutaa afurii fi keewwattoota 31 of keessaa qaba. Kutaa tokkoffaan labsichaa hiikkoo jechootaa fi daangaa raawwatinsaa yoo dhiyeessu, kutaa lammaffaan hundeeffama, asxaa, kaayyoofi sirna bulchiinsa Gaachana Sirnaa tuma.
Labsichi Keewwata 5 irratti akkas jechuun Gaachana Sirnaa hundeessa: “Gurmaa’insi ummataa kanaan booda “Gaachana Sirnaa” jedhamee waamamu Labsii kanaan hundaa’eera; Itti waamamni Gaachana Sirnaa Bulchaa Gandaatiif ta’a.” Akkuma beekamu bulchaan gandaa, hoggansa caaseffama bulchiinsa mootummaa isa gadi aanaa ta’us muudama paartii biyya bulchaa jiruuti. Sadarkaa gandaatti, bulchaan gandaa walitti qabaa caaseffama seelii paartii biyya bulchuuti. Kanaafuu, gurmaa’insi uummataa Gaachana Sirnaa jedhamee ijaarame kun ergama eenyuun akka qajeelfamu hubachuun ni danda’ama.
Kaayyoo Gaachana Sirnaa
Kaayyoowwan Gaachana Sirnaa keessaa inni tokko “Ummata Naannichaa qindeessuudhaan Oromiyaa nagaafi tasgabbii qabdu ijaaruun fayyadamummaa ummataa mirkaneessuu” jedha akka Keewwata 7 jalatti tumametti. Kana jechuun maal jechuudhaa? Biiroo Bulchiinsaafi Nageenyaa Oromiyaatti, gorsaan dhimma nageenyaa Koloneel Abbabaa Garasuu ibsa ji’a Hagayyaa bara 2013 dhimma leenjii waraanaa Gaachana Sirnaaf kennamaa ture irratti kennaniin, “kaayyoon leenjichaa humna nageenyaa dabalataa hawaasa keessaa ijaaruu, hawaasni nageenya qe’eesaa akka eeggatuuf, aggaammii gama kamuu qaamolee nageenyaa wajjin ta’ee qolachuu kan dandeessisuufi sirna ofumasaatiif dhaabeef gaachana akka ta’uuf yaadamee” ta’uu hima. Uummanni “sirna ofumasaatiif dhaabeef gaachana akka ta’uuf” jechuun sirna mootummaa Biltsiginnaa aangoo irratti tiksuu yoo ta’e malee hiika biraa hin qabu.
Obbo Getaachoo Baalchaa, hogganaan Biiroo Dhimmoota Kominikeeshiinii Oromiyaa duraanii ibsa BBC Afaan Oromoof kennaniin akka dhugaa bahanitti, “Sirni uummanni ofii isaatiin ijaarrate, hirmaannaafi abbummaa uummatichaatiin eegamuutu irra jiraata” jechuun barbaachisummaa gurmaa’insaa fi leenjii Gaachana Sirnaa addeessaniiru. Kanaafuu, kaayyoon Gaachana Sirnaa ijaaruu leenjisuu waan ifa bahedha. Dhoksaa tokkollee hin qabu. Gaachanni Sirnaa meeshaa hawaasa baldhaa Oromiyaa ittiin takaalanii ukkaamsanii qabuun murna aangoo irra jiruuf akka tumsan, “humna diina” jedhee Biltsiginnaa kan waraanaa jirus akka deemanii waraananiif akka dirqaman gochuufi. Qabatamaanis kanumatu raawwataa jira.
Itti Gaafatamummaan Gaachana Sirnaa
Hojiifi itti gaafatamummaan Gaachana Sirnaa, labsicha Keewwata 9 jalatti tumamee jira. Guutuun tarreeffama isaa akkas jedha: “ Nagaafi tasgabbii ni eega,ni kabachiisa; Ol’aantummaan seeraa akka kabajamu qaamolee biroo waliin ni hojjeta; Barbaachisummaa nageenya waloo irratti hawaasaaf hubannoo ni kenna; Iddoowwan eegumsaa adda bahan ni eega; Qaama dhimmi ilaalu waliin ta’uun sakatta’iinsa ni taasisa; Namoota jiraataa gandichaa yookiin qe’ee isaa hin taane hordofuun eenyummaa isaanii ni mirkaneessa, qaama ilaaluuf odeeffannoo ni dabarsa; Namoota yookiin garee nagaafi tasgabbii gandichaa booressan adda ni baasa; gorsuun ni deebisa; kan deebi’uu didan to’annaa seeraa jala akka oolan ni taasisa; Qubannaa seeraan alaa ni ittisa, ni to’ata, qaama ilaallatuuf ni gabaasa; Bu’uuraalee misoomaa ganda isaa keessatti argamaniif eegumsa ni taasisa; Hojiilee biroo Waajjiricha [Waajjira Milishaa] irraa kennamaniif ni raawwata.” Itti gaafatamummaan Gaachana Sirnaaf tarreeffame kun gahee hojii milishaa, poolisii fi qaama nageenyaa biroon raawwatamudha.
Itti gaatamummaan armaan olitti tarreeffaman kun gahee hojii poolisiif kenname waliin walfakkaata. Fakkeenyaaf akka Labsii Qaamolee Raawwachiiftuu Mootummaa Naannoo Oromiyaa Lak. 213/2011, Keewwata 45/7 tumutti Komishiiniin Poolisii Oromiyaa “Nageenya naannichaa amansiisaa taasisuuf qaamolee nageenya Mootummaa Federaalaafi Naannoo dhimmi ilaalu waliin odeeffannoo waljijjiira; qindoominaan ni hojjata” jedha.Dabalataanis, gaheen hojii Gaachana Sirnaaf kenname itti gaafatamummaa Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaaf kennameen walfakkaata. Fakkeenyaaf, Biiroon kun Labsii Qaamolee Raawwachiiftuu, Keewwata 24 (1, 4, 9, 18 fi 20 jalatti akka tumametti, “Nagaafi tasgabbiin naannichaa akka kabajamu humnoota nageenyaa ni gurmeessa; ni qindeessa; olaantummaan ni hooggana; Sochii farreen nageenyaa dhabamsiisuudhaaf taasifamanii fi bu’aawwan argaman qaama dhimmi ilaalu waliin ni qorata; Qubannaan seeraan alaa naannicha keessatti akka hin gaggeeffamne ni hordofa; ni to’ata; iddoo qubannaan seeraan alaa gaggeeffametti qaama dhimmi ilaalu waliin tarkaanfii sirreeffamaa ni fudhata; Qajeelfama mootummaan baasu irratti hundaa’uudhaan humna milishaa ni fila; ni leenjisa; ni bobbaasa; Bakka humni poolisii hin jirretti yookiin hanqinni jirutti milishaan qaama haqaatiif deeggarsa akka kennu ni taasisa.” Akkaatuma Labsii Qaamolee Raawwachiiftuu kanaan waajjirri milishaa Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa, damee milishaa jalatti ijaarame.
Haa ta’u malee, mootummaan Biltsiginnaan durfamu garuu Gaachana Sirnaa labsiin deeggaruun kan ijaareef akkuma aangawoonni mootummaa armaan olitti eeraman himanitti hawaasa baldhaa jireenya isaaf dhama’ee bulu maqaa nageenyaatiin ijaarsuun garee waraanuu barbaadan kan akka WBO ittiin waraanuuf, hundaa ol ammoo sirna bulchiinsa Biltsiginnaa aangoo irratti deeggaranii tursiisuufi. Keessattuu “qaama dhimmi ilaalu waliin ta’uun sakatta’insa ni taasisu” kan jedhu haala yeroo dhihoo asitti Oromiyaa keessatti waraanni mootummaa sakatta’insa Waraana Bilisummaa Oromoo irratti taasisuun kan walqabatedha. Ragaaleen Oromiyaa bakkeewwan garaagaraa keessattuu lixa Oromiyaa Horro Guduruu, kibba Oromiyaa Gujii fi giddu-gala Oromiyaa irraa maddan akka agarsiisanitti hawaasa leenjii loltummaa hin qabne maqaa Gaachana Sirnaa jedhuun walitti qabuun “WBO sakatta’uu qabdu” jechuun dirqiin of-fuuldura oofuun bosona keessa oofaa jira waraanni mootummaa.
Labsichi kutaa sadaffaa jalatti aangoofi hojii qaamolee adda addaa tarreessa. Haaluma kanaan Keewwanni 24 Waajjirri Milishaa Oromiyaa sadarkaan jiru aangoofi hojii armaan gadii akka qabaatu taasisa: “Imaammata, tarsiimoofi karoora Gaachana Sirnaa ni qopheessa; qaama ilaallatuuf ni dhiyeessa; yammuu mirkanaaa’u ni raawwachiisa; akka raawwatamu ni taasisa; Akkaataa ulaagaa baheetiin miseensa Gaachana Sirnaa ni filachiisa; akka leenji’an ni taasisa; ni gurmeessa; akkaataa barbaachisummaa isaatti ni hidhachiisa; Sagantaa bahu irratti hundaa’uudhaan Gaachana Sirnaa hojiitti ni bobbaasa; ni hordofa; Gaachana Sirnaatiif deeggarsi barbaachisu akka taasifamuuf ni hojjeta; Raawwii hojii Gaachana Sirnaa ni hordofa; ni deeggara; gabaasa raawwii hojii isaanii qaama dhimmi ilaaluuf ni dhiyeessa; bakka hanqinni jirutti tarkaanfii sirreeffamaa ni fudhata; akka fudhatamu ni taasisa; Dandeettiin raawwachiisummaa miseensa Gaachana Sirnaa akka cimu qaama dhimmi ilaallatu biroo waliin ta’uun leenjii adda addaa ni kenna; akka kennamu ni taasisa; bu’a qabeessummaa isaa ni hordofa.”
Kanaafuu, Gaachanni Sirnaa qaamuma milishaa gandaa ta’ee bobbaafama jechuun ni danda’ama. Haa ta’u malee, Manni Marii Nageenyaa sadarkaan jiru aangoo olaanaa akka qabaatu tumamee jira: “Gaachanni Sirnaa kaayyoo hundeeffameef hojjechuu isaa ol’aantummaan ni hordofa; iddoo rakkoon jirutti tarkaanfiin sirreeffamaa akka fudhatamu ni taasisa; Qindoominni hojii gurmaa’insa Gaachana Sirnaafi qaamolee nageenyaa biroo gidduu jiru akka cimu hojimaata ni diriirsa; akka hojiirra oolu ni taasisa; Raawwii hojii Gaachana Sirnaa ni hordofa; ni deeggara; ni gamaaggama; duubdeebii ni kenna.” Labsiin Mana Marii Nageenyaa Naannoo Oromiyaa murteessuuf bahe Lakk. 84/1996, sadarkaa naannoo, godina, magaalaa, aanaa fi akka barbaachisummaa isaatti ganda irratti mana marii nageenyaa hundeessuun isaa ni yaadatama. Ittiwaamamni mana marii nageenyaa sadarkaa naannoo, godinaa fi magaalaa pirezidaantii naannoof yoo ta’u, kan sadarkaa aanaa ammo ittiwaamamni isaa bulchaa godinaafi. Mana marii nageenyaa sadarkaa aanaa qofa yoo ilaalle, dhimma nageenyaa aanichaa olaantummaan kan to’atu walitti qabaan bulchaa aanaa yoo ta’u, miseensonni hafan hogganoota waajjira dhimma nageenyaa fi milishaa, waajjira haqaa/abbaa alangaa, waajjira poolisii, yoo jiraatan bakka bu’oota tika biyyaalessaa fi raayyaa ittisaa akka ta’an labsii lakk.84/1996 keewwata 6 jalatti ni tuma. Kanaafuu, Gaachanni Sirnaa caasaa nageenyaa kanaan hogganama.
Gurmaa’insa Gaachana Sirnaan
Gurmaa’insa miseensota Gaachana Sirnaan walqabatee, labsichi keewwata 10 jalatti, hawaasni Oromiyaa umriin isaanii waggaa 17 olii fi waggaa 56 gadi hundi “miseensa guutuu Gaachana Sirnaa ta’uun hojii nagaafi tasgabbii Naannichaa kabachiisuu keessatti kan hirmaatan ta’a” jechuun tuma. Dabalataanis keewwatuma kana jalatti “Gaachanni Sirnaa gurmaa’insa saglii, tuutaa, humnaafi cibraa kan qabaatu ta’a” jechuun ni labsa. Gurmaa’inni kun gurmaa’insa waraanaatiin tokkuma. Moggaasni gargar ta’uu mala, garuu Raayyaan Ittisa Biyaa, Humni Addaa Poolisii Oromiyaa ijaarsa waraanaa kanumaan wafakkaatu qabu. Kana jechuun hawaasni Oromiyaa keessa jiraatu, magaalaa baadiyyaa, barataa barsiisaa, qonnaan bulaa daldalaa, dhiiraa dubartii utuu hin jedhiin warreen umriin isaanii waggaa 17 olii fi waggaa 56 gadi ta’an miseensota guutuu ta’uun filamanii leenjii garaagaraa fudhachuun ergama waajjira milishaa fi qaamolee nageenyaa biroo irraa itti kenname raawwachiisuuf ni bobbaafamu jechuudha.
Akkaataa labsii Gaachana Sirnaa keewwata 15 jalatti tumametti, “Bobbiin Gaachana Sirnaa ajaja hooggansa dhiyoo irraa kennamuun ta’ee saglii, tuuta, humna yookiin cibraadhaan kan bobbaafaman ta’a. Gaachanni Sirnaa nagaafi tasgabbii ummataa eegsisuuf akkaataa barbaachisummaa isaatti kan bobba’u ta’a.” Dirqamni itti kennamee akka waraanaaf deemu yoo ajajame, namni kamuu ni deeman, akka keewwata 15 jalatti tumametti “Hojjetaa yoo ta’e, yeroo dirqamni itti kennameef mirga hayyama argachuu” ni qabaata. Miseensonni Gaachana Sirnaa bobbaafaman uffata seeraa fi waraqaa eenyummaa wajjira milishaa irraa kennamu ni qabaatu jedha labsichi.
Leenjii Gaachana Sirnaan
Akka Keewwata 12 jalatti tumametti, “Leenjiin loltummaa Poolisii naannichaatiin kan kennamu ta’ee, akkaataa barbaachisummaa isaatti qaamolee nageenyaa kan birootiinis kennamuu ni danda’a” jedha. Akkaataa Keewwata 13 jalatti tumameenis “Namni miseensa Gaachana Sirnaa ta’ee leenjii fudhatee xumure kakuu raawwachuu qaba.” Kuni immoo miseensonni poolisii fi raayyaa ittisaa akkuma leenjii xumuraniin kakuu seenanii eebbifamaniin tokkuma. Utuu labsiin kun hin bahiin dura leenjii miseensota Gaachana Sirnaaf kennamaa tureen walqabatee hogganaan Biiroo Dhimmoota Kominikeeshinii Oromiyaa duraanii gaaffii gaafatamaniif: “Qaamoleen hawaasaa kun ganda gandatti milishaafi qaamolee nageenyaa biroo deeggaranii nageenya eeguu akka danda’an gochuudha kaayyoon leenjichaa” jechuun deebisaniiru. Leenjii fi gurmaa’insi akka kanaa akka naannichaatti yoo kennamu kan jalqabaaa ta’uus eeruudhaan, biyyootni lammiileen isaanii leenjii loltummaa dirqamaan akka fudhatan godhan jiraatanis, “keenya achi gahuu baatus hunduu milishaa qe’ee isaafi ganda isaa akka ta’u hubannoo qabaachuu qaba” jechuun hogganaan Biirochaa akka ibsan BBC Afaan Oromoo gabaasee ture.
Hidhannoo fi Madda Maallaqaa
Hidhannoon walqabatee labsichi keewwata 14 jalatti akka qajeelchutti, “Hidhannoon miseensa Gaachana Sirnaa mootummaafi ummataan dhiyaachuu ni danda’a” jedha. Qaamni mootummaa meeshaalee waraanaa bitee dhiyeessuu ni danda’a, garuu karaa aangoo Komishinii Poolisii Oromiyaa Labsii Qaamolee Raawwachiiftuu Keewwata 45/12tiin Gaachana Sirnaaf dabarsuu danda’a: “Meeshaalee waraanaa naannicha keessatti argaman ni galmeessa; hayyama ni kenna, ni haaromsa; ni to’ata; seera irratti hundaa’uun hidhannoo ni hiikkachiisa” Haa ta’u malee, akkuma Oromiyaa bakkeewwan garaagaraatti muldhataa ture, miseensonni Gaachana Sirnaa WBO akka sakatta’aniif bosonatti dirqiin oofaman shimalaa fi darbee darbee immoo eeboo qofa qabatanii bobbaafamu. Warri hidhannoo qaban milishaa fi humna waraanaa mootummaa duuba isaanii deema.
Gumiin Gaachana Sirnaa hojiiwwan miseensota Gaachana Sirnaaf deeggarsa uummataa qindeessuuf akkasumas hubannoo uummataaf kennuuf sadarkaa gandaatti kan hundeeffamu ta’ee itti waamamni gumichaas bulchaa gandaaf akka ta’u labsichi keewwata 21 fi 22 jalatti tumee jira. Dhuma irratti labsichi kutaa afraffaa jalatti tumaalee addaa addaa dhiyeessa. Maddi baajataa Gaachana Sirnaa, “Fandii Gaachana Sirnaa irraa; fi Kennaafi deeggarsa qaamolee adda addaa irraa argamu” akka ta’u keewwanni 25 jalatti tumameera. Kana jechuun Gaachanni Sirnaa akka qaamolee raawwachiiftuu kaanii baajata mootummaa idileetiin hin socho’u, hin bulu jechuudha. Miseensonni Gaachana Sirnaa hawaasa baldhaa umriin isaanii waggaa 17-56 waan ta’eef, mindeessuun akka ulfaatu waan hubatan fakkaata. Kanaafuu, sirni amma aangoorra jiru hawaasa Oromiyaa dirqamaan gurmeessee kaffaltii malee itti dhimma baha jechuudha.
Keewwata 26 jalatti akka tumametti, miseensi Gaachana Sirnaa “ajaja seera qabeessa ta’e fudhachuu diduu” fi iccitii baasuun gochoota dhorkaman ta’uu tuma. Adabbii yakkaa jechuunis keewwata 27 jalatti, “Seera birootiin caalmaatti kan adabsiisu yoo ta’e malee, miseensi Gaachana Sirnaa iccitiifi odeeffannoo sababa hojiitiin beeke qaama birootiif kan dabarse yoo ta’e, hidhaa cimaa waggaa tokkoo gad hintaane, waggaa shan hin caalleen adabama; dirqama irra yeroo jirutti ajaja seera qabeessa ta’e fudhachuu kan dide yoo ta’e, hidhaa salphaa waggaa tokko hin caalleen adabama” jechuun tumameera. Walumaa galatti, Gaachanni Sirnaa gurmaa’insa hawaasa baldhaa ta’us, akka qaama waraanaatti paartiin biyya bulchaa jiru akka itti dhimma bahuuf kan ijaaramanidha jechuun ni danda’ama. Uummata baldhaa ijaaruun fedhii aangoof jecha akka dahoo waraanaatti (human shield) dhimma bahuun naamusa gaariis miti fi adeemsa sirna Gadaatti deebisuus miti.
Akka waliigalaattuu, namni umriin isaa wagga 17 olii fi 56 gadi ta’e, mirga waan itti hin amanne diduu, bilisummaa yaada isaa ittin tarkaanfachiisu hin qabu jechuudha. Oromiyaa keessatti sirna mootummaa paartii tokkotu (one-party state) lafa qabataa jira jechuudha. Sirna Darguutu deebi’ee jira. Ijarsii Gaachana Sirnaa akka Revolutionary Guards, sirni Biltsiginnaa akka sirna Workers Party of Ethiopia (WPE)tti lafa qabataa jira. Namni hunduu ijaaramee paartii biyya bulchaa jiru kana aangoo irratti tiksuuf wareegama kaffala jechuudha. Naannoon Oromiyaa, naannolee kaan dursuun lammiilee umriin isaanii gahe hunda leenjisuun sirna Biltsiginnaa akka deeggaran, sirnichaafis akka lolan, wereegama lubbuus akka kaffalan gochaa jira.
*Hub: Maqaan paartii biyya bulchaa jiru kan dambii ittiin bulmaata isaa irratti ragga’e, kan Boordiin Filannoo Itoophiyaas beeku Biltsiginnaa ykn Prosperity Party qofa.
Milkeessaa Miidhagaa Gammachu (PhD),
Hogganaa Biiroo Lafa Oromiyaa fi Miseensa Koree Giddu Galeessaa ODP duraanii
Amma barsiisaa Saayinsii Siyaasaa Kolleejjii Albion.
Twitter: @milkessam
Hubachiisa Gulaalaa: Yaadni barruu kana keessatti ibsame kan barreessati.


text:
– MARSAA LAMMAFFAA – Lakkoofsa Kudha-sadaffaa
Berhanu Hundee
Barreeffama lakkoofsa kudha-lammaffaa keessatti, yoo dhimmi Finfinnee furmaata argachuu baate fi sababa kanaan sochiin ykn warraaqsi uummataa deebi’ee kan ka’u ta’e, haalota akkamiitu uumamuu akka danda’an ibseen ture. Barreeffama lakkoofsa kudha-sadaffaa kana keessatti waan yeroo ammaa hojjetamaa jiru fi keessattuu immoo waayee Afaanii (language) laalchisee waan tokko tokkon dhiyeessa.
ODPn waan Oromummaa faallessu dalaguurraa dhaabbachuu qaba
Akkuma seenaan Oromoo agarsiisu, yeroo kamiiyyuu diinni humnaan yookaan beekumsaa fi dandeettiidhaan Oromoo caalee osoo hin taane, kan inni Oromoo injifatu fi kaayyoo isaa bakkaan gahu Oromootti fayyadamee ti. Kun Goobana Daaccee irraa kaasee hanga har’aatti waan mul’achaa jiruu dha. Oromootni diina wajjin hojjetanis karaa adda addaatiin laalamuu ni danda’au. Gareen tokko tooftaa fi tarsiimoof jedhanii diina wajjin hojjechaa booda garuu uummata Oromootti balaa fidanii ofiifillee dhabamu. Gareen biroo immoo fedhii dhuunfaatiif jedhanii diina tajaajiluudhaan uummata keenya miidhu. Kanas ta’ee sana, gareen kun lamaanuu gufuu bilisummaa Oromoo ti. Adeemsi isaaniis farra-QBO fi farra-Oromummaa ti. Dhugaan kun hubatamuu qaba.
Adeemsi ODPs yoo laalamee fi hubatame, gareelee baddaatti ibsaman lamaan keessaa isa tokko yookaanis lamaanuu ta’a. Akkamitti yoo jedhame, tokkoffaa, maqaa tokkummaa biyyattii Itoophiyaa jedhamtu tanaa eegsisuu jedhuun; lammaffaa tooftaa fi tarsiimoof jechaa uummata Oromoo sobuu fi sossobuuf wanti dalagamaa jiru waan Oromummaa faallessu waan ta’ee fi. Kan nama gaddisiisu garuu OPDOn tajaajilaa Wayyaanotaa ture sun, bakkee ture sanarraa ka’ee, sadarkaa har’aa kana gahuun isaa sochii uummata Oromootiin addatti immoo sochii Qeerroo Oromootiin akka ta’e hirraanfatee; waadaa uummata keenyaaf gale sanas diigaa; dhimma Oromoo duubatti dhiibaa; fedhii diinaa fi alagaatiif dursa kennuudhaan dhama’aa jiraachuu isaa ti.
Jaarmayaan kun har’a mootummaa Federaalaa keessatti bakkee (iddoo) furtuu ta’e argachuun isaa waan Oromoon lubbuu ilmaan isaa kumaatama ittidhabeefi. Suni hunduu dagatamee; uummata keenya tuffachuudhaan, dhimma isaatiif xiyyeeffannaa kennuu dura fedhii diinaa fi alagaa guutuuf tattaaffachuun waan seenaan nama gaafatuu dha. Gabaabumatti, ittigaafatamummaa jalaa bahuun hin danda’amne dalagaa jira dhaabni kun. Dogongora duraan hojjetamaa ture sana irra deebi’aa jira. Hunda caalaa kan nama dinqu immoo, namootni muraasni Araat Kiiloo seenaniif akka waan uummatni Oromoo aanagweetti odeeffamuu dha. Haala amma jiru kana keessatti, uummatni tokko aangoo argate jechuun maal jechuu akka ta’e namaaf hin galu. Uummatni gaafiin isaa deebii argachuu dadhabe; kan fedhiin isaa hin guutamin; kan nagaana bahee galuu dadhabe; kan har’allee beela fi gadadoo keessa jiru akkamitti aangeffame jedhama? Kuni ajaa’iba!!
Yeroo Afaan Oromoo guddachuu qabutti hacuucuun tuffii uummata Oromoo ti
Gaafiilee uummatni Oromoo kaasaa ture fi jiru keessaa inni tokko fi hangafti Afaan Oromoo Afaan hojii Federaalaa taasisuu dha. Kana godhuu keessatti Afaan kun caalaatti guddachuuf carraa argata. Kuni dhimma hatattamaan deebii argachuu qabu ta’ee osoo jiruu, faallaa Oromummaa hojjechuudhaan Afaan Amaaraa ijoollee keenyarratti fe’uuf karoorfachuun gonkumaa waan fudhatama qabuu miti. Kun waan QBOn hanga har’aatti galmeessyyuu duubatti deebisuu dha. Kun diinummaa Oromummaa ti; farra QBO ti. Hojii diinummaa kana uummatni bal’aan Oromoo cimsee balaaleffachuu qaba; mormii cimaas agarsiisuun dirqama ta’a. Humnootni farra-Oromoo addatti immoo farra-QBO ta’an, ODPtti fayyadamanii fedhii fi kaayyoo isaanii galmaan gahuuf halkanii fi guyyaa hojjechaa akka jiran uummatni keenya hubachuu qaba.
Dhugaa dubbachuuf, kan uummata Oromoo tuffatee akka diinnis nurratti dalagu taasisu ODP dha. Waan ta’eef, uummatni Oromoo ODPf carraa isa dhumaa fi akeekkachiisa ijibbaataa kennuufii qaba. Yoo kana hin taane, jaarmayaan kun badii guddaa nutti fiduuf akka jiru hubachuun barbaachisaa dha. Kuni ololaaf osoo hin taane, waan lafarratti mul’achaa jiru waan ta’eefi. Hamilee kamiin ykn sababa isa amansiisaa ta’e fi fudhatama qabu kamiin karoorri farra Oromummaa ta’e kun qophaa’ee; Afaan Amaaraa ijoollee Oromorratti fe’uuf hojjetamaa jira? Kallattiidhaanis ta’ee al-kallattiidhaan Afaan Oromoo hacuucuuf ittyaadamee karoorri kun akka qophaa’ee, shira kanatti dammaquun murteessaa dha. Yoo wanti kun hojiirra oole, waan itti aanee dhufus tilmaamuun nama hin dhibu. Balaa namatti deemaa jiru alaalatti arguun barbaachisaa dha.
Afaan alagaa uummata keenyarratti fe’uun hafee; Afaan keenya Afaan hojii Federaalaa taasisuun haal-duree tokko malee akka mirkanaa’u gochuuf yeroon isaa gahee jira. Obsi uummata keenyaas daangaa dabree waan jiruuf, kana booda hojii ODPn diinota keenya wajjin dalagu ciminaa too’atamuu qaba. Uummatni Oromoo tokkummaa fi dammaqinsa cimaadhaan shira xaxamaa jiru dura dhaabbachuun waan filannoo biraa (other option) hin qabnee dha. Fedhiin biyyoolessaa uummata Oromoo (Oromo People’s National Interest) osoo hin guutamin hafuurra biyyattiin tun bakee dhibbatti caccabuu wayya. Adeemsi fi hojiin dhimma Oromootiif xiyyeeffannaa hin kennine, kana booda callifamee laalamuu hin qabu. Tokkummaan biyyattiis kan fedhii Oromoo hin kabajne tokkummaa dhugaa hin ta’u. Waan sobaatiif dhama’uun barbaachisaa miti. ODPnis ibiddaan taphachuu dhaabuu qaba.
Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaatti


text:
Ballon Dior, badhaasa nama dorgommii kubbaa miilaa addunyaa irratti beekamuu kennamu. Ronaaldoo fi Meesiin tana waliin ganna 8 waluma gula irratti wal dorgoman.Ronaaldoon ganna lamaan dabraniiyyuu taphata kubbaa miilaa tokkeessoo jedhame.Suniin duratti ammoo Meessiitti ganna afuri filame.
Abbaa moohate Ammajii 11,2016 Siwizerlaadni magaalaa Zuurik keessatti labsuuf deeman.
CECAFA:Dorgommii CACAFA biyyootii Afrikaa Gama Jidduutii fi Gama Bahaa waliin taphatan Finfinnee,Awaasaa fi Baahir Daaritti itti jiranii biyya 12 jalqabee amma jahatti walti hafe.
Itoophiyaa fi Taanzaaniyaan hardha taphatanii 1-1 dhumatee. Itoophuyaan waluamtai galatti qabxii afur argattee marsaa itti aanutti dabartee Taanzaaniyaan keesaa galte.Ugaandaan Malaawwii 2-0 mootee Maalaawiin keessaa galte.Suudan Kibbaatii fi Suudan,Riwaandaa fi Keenyaan Muddee 1, 2015 taphatan.
Nyaataa fi dhugaatiin atileetoti argachu malan maan fa?
Atileetota warra addunyaa dorgomiin moohuuf halkani fi guyyaallee leenjin nafa bubbutuchitu.
Akka Dr.Beenyaa Dhugaasaa Toroontoo Kanaadaa irraa nutti himetti: Nyaataa dhugaatii Pirootin, karbohaaydireti,Ayron (Iron) potaashiyeemi qabu fa. Nyaataa kana, foon,aanan,atara, baaqelaa,misira,boloqqee faatti humna kennaaf.
Danfii namaa hin kuraaha maan jennaan miniraalii akka potaashiyeemii fi Ayroon fa waan nafa keessaa bahuuf.
Waan danfaan bahe sun argachuuf nyaata akka potaashiyeemii fi Ayroonii argachuu malan jedha. Potaashiyeemii muzii fi kuduraa fi fuduraa akka akkaa irraa argatan.


text:
Sooma Gudda
Maqaa Abbaa, Ilmaafi Afuura Qulqulluu Waaqa tokko ameen!
Damissee Jemaanee
Sooma
sooma jechuun qaamni kan barbaadu hundarraa dhorkamuu yookiin nama kan hawwisiisu hunda dhiisuu jechuudha. Karaa biraatiin nyaata barbaachisu irraa yeroo muraasaaf turuufi yakka adda addaa hojjechuu guutummaa guutuutti dhiisuu jechuu dha. Amantiin bakka jiru hunda soomni ni jira. Raajonni Kakuu Moofaa keessa turan Waaqayyo faana waqtii itti wal argan bishaaniifi midhaan gara afaan isaanii hin seenu ture ( seera bahuu 34:28). Dheekkamsi Waaqayyorraa sababa baayina cubbuuu keenyaaf ajajamu kan deebi’u soomaan yoo kadhatan ture (Yonas 3:5-10)
Kakuu Haaraa keessattis soomni kan namni ofii isaa uume osoo hin taane Gooftaan keenya Iyyesuus Kiristoos fooniin deddeebi’aa yeroo turetti jalqaba hojii hundaa godhee seera uume dha.(Maat 4:2; Luq. 4:2).
Gooftaan keenya Iyyesuus Kiristoos qorumsa gurguddaa warren akka sassatuu, of- tuulummaafi qabeenya jaalachuu kan seexanaan itti dhiyaateef soomaan moo’ee nutis moo’uu akka dandeenyu nu barsiise. Kana qofaas osoo hin taane diina keenya seexana nurratti hidhamee jiru soomaan ofirraa arii’uu akka dandeenyu dubbateera.(Mat 17:21 ,Maar 9:2)
Mana amantaa akka tajaajilaniif duuka bu’oonni Waaqayyoorraa Afuura Qulqulluu kan argatan soomarra osoo jiraniiti.(Hojii Erg. 13:2 ). Kunis kan agarsiisu soomaa fi kadhaan kan adda hin bane ta’uu isaafi yommuu soomnuufi kadhannu Afuurri Qulqulluun kan nutty dhiyaatu ta’uu isaa nu agarsiisa.
Qaamni soomaan gadi qabameefi lapheen kadhaaf qophaa’e Waaqayyoof ajajamuuf kan qophaa’e ta’uufi innis nu ajaja, nutis ni ajajamnaaf.
Luboonniiifi kan lallaba wangeelaaf waamaman hunduu aangoo kan argatan soomaafi kadhaatiini. (hojii ergamootaa 13:3,4:25)
Soomni Waaqayyoon kan ittiin kadhatan hidhaa seexanaa irraa kan ittiin hiikaman waan ta’eef waqtii soomaa kana qanaateedhaaf nyaata nyaatamuufi hojii afuuraaf faallaa kan ta’e hojii fedha foonii kan jajjabeessu dhugaatii alkoolii, nyaata beeladaa (foon, dhadhaa,aannan, buuphaafi kkf) irraa fagaachuu qabna.
Soomni gocha raawwatan yaadachaa cubbuu irraa qulqullaa’uuf kan ofii irraa hiyyeessotaaf kennuun kan soomamu ta’uu hubachuu qabna.
Soomni ofiif qofa osoo hin taane firaafis,firaaf qofa osoo hin taane diinaafis ni soomama.“warra sin arii’ataniif soomaa”( Didisqiliyaa 1:5 jedha).
Dhukkubaan sireerratti hidhamanii warra jiran,baqaan biyya ormaa gidiraan warra jiran yaadachuun waa’ee isaanii kadhachuun nurra jira.
Qulqulluu Yaarediis waan yaraa ilaaluu,dhagahuufi dubbachuu irraa of qusachuu akka qabnu nu barsiisa.
Sooma Guddaa
Barumsa duuka bu’oota waaqayyoo irratti kan hundoofte manni Amantaa Kiristaanaa Ortoodoksii Itiyoophiyaa tokko waan taateef sirnaafi seera soomaa ni qabdi. Sooma manni Amantaa keenya nutti himtes gosaan torbadha.Isaan kana hunda keessaas kan waqtii ammaa kana ilaallatu Sooma Guddaa isa jedhamu ni ilaalla.
Gooftaan keenya fayyisaan keenya Iyyesuus Kiristoos nuuf fakkeenya ta’uuf nu barsiisuuf kan soomedha.Soomaguddaa kanattis diinni keenya jalqabaa seexanni kan itti moo’amedha.Nutis kana hubachuun karaa adda addaa qormaata nutti dhufu ofirraa fageessuuf eebba guddaa sooma kanarraa akka argannuuf ni soomna.
Mat 6:16 irratti kadhadhaa,soomaa nuun jedha.Ajajasaas eeguuf ni soomna. Soomni guddaan gooftaan soome kunis maqaa adda addaa qaba.
1ffaa.Sooma Guddaa:- Waaqa waaqotaa kan ta’e Gooftaa Iyyesuus Kiristoosiin kan hundaa’e waan ta’eef Sooma Guddaa jedhameera.Soomakana kan soomnu guyyoota 55’f dha.Sooma jiran keessaas dheerina guyyootaan isa guddaa waan ta’eef Sooma Guddaa jedhama. Gooftaan keenya Iyyessuus Gadaama Qoroonxoos keessatti soomaa osoo jiruu seexanni qorumsa gurguddoo sadii isaaf dhiyeesse.Qorumsi kunis sassatuu, of-tuulummaafi jaalala Qarshii dha.Qormaata kanneen sadaniinis seexanni yeroo baay’ee waan nama qoruuf Waaqayyo qorumsa sadan kana moo’icha taasise. Kanaafis soomni kun sooma guddaa jedhama.
2ffaa.Sooma Hudaadee:- Bara durii lafti bali’ina qabuufi lammiin hundi gamtaadhaan misoomsu uummata biratti “hudaadee” jedhamuun beekama ture. Soomiin kunis lammii amantii Kiristaanaa kan ta’e hundi, xinnaa-guddaa, dhiira-dubartii otuu hin jedhiin Kiristoosiin fakkeenya godhachuun waan soomaniif (sooma hundaa ta’uu ibsuuf) “hudaadee” jedhameeera.
3ffaa.Sooma Beenyaa:- Addaamiifi Hewwaan Jannataa kan arii’ataman ,gabrummaa si’ooliif kan gahan sababa nyaataani.Sababa nyaataan ilma namaa du’eef Gooftaan beenyaa kanfale.Beela afuuraa beela’aa isaaniif beenyaa kanfaleef.Kanaafis Sooma Beenyaa jedhama.
4ffaa.Sooma Moo’insaa:- Qormaata seexanaa gurguddoo sadan- sassatuu, of-tuulummaaf Qarshii jaalachuu- Gooftaan soomarra osoo jiruu mo’ichaan waan bira darbeef nutis qormaata dhufu hunda soomaan akka bira dabarruuf soomni kun Sooma Mo’insaa jedhama.
5ffaa.Sooma Ce’umsaa:- Gooftaan keenya Iyyesuus Kiristoos seera Ooriitii irraa gara seera Wangeelaatti nu ceesisuus sooma soome waan ta’eef soomni kun Sooma Ce’umsaa ni jedhama.
6ffaa.Sooma Barumsaa:- Gooftaan keenya Iyyesuus Kiristoos kan soome nuun nu barsiisuufidha.Inni soomuu kan qabu ta’ee osoo hin taane nuuyiif fakkeenya ta’uufidha.Kanaafuu soomni kun Sooma Barumsaa jedhama.
7ffaa.Sooma Eebba Jireenya Gadaamaa:- Gooftaan keenya Iyyesuus Kiristoos magaalafi namarraa fagaatee soomuun jireenya gadaamaa kan akka qulquluu Yohaannis cuuphaafi raajiichi Eeliyaas jiraatan eebbiseera. Kana ilaalchisuun warren sana booda jiran hundaaf jireenya Gadaamii waan eebbiseef soomni kun Sooma Eebba Jireenya Gadaamaa jedhama.
8ffaa.Sooma Qohaa’inaa:- Uummatni Isiraa’eel hoolaa faasikaa nyaachuu isaanii dura qophii ni taasisu ture. Nutis du’aa ka’umsa Gooftaa kabajuuf fooniifi dhiiga Gooftaatti dhiyaachuun keenya dura soomaafi kadhaan qophii kan goonu waan ta’eef soomni kun Sooma Qophaa’inaa jedhama.
Gooftaan keenya Iyyesuus Kiristoos Maaliif Guyyaa 40 Soomee?
Gooftaan keenya Iyyesuus Kiristoos hundeessaa seeraa waan ta’eef hojii Isaa soomaan jalqabe.Sooma jalqaba hojii hundaa taasise.
Nyaatni foonii hundi cubbuu hojjechuuf hundee akkuma ta’e, soomnis nyaata lubbuu isa bara baraan nama jiraachisuuf hundeedha.
Raajonni gurguddoon darban guyyaa afurtama,afurtama soomani. Gooftaan keenyi Iyyesuus Kiristoosis “ani kanan dhufe seera raajotaa hanbisuuf miti; raawwachiifidha malee” akkuma jedhe (Matt.5:17) guyyaa afurtamaafi halkan afurtama soome. Yoo guyyaa afurtama caalchise Ayihuud seera raajotaa hin eegne jedhanii seera wangeelaa fudhachuurraaa duubatti akka hindeebineef; yoo sanaa gadi soomes fudhachuurraa duubatti waan deebi’aniif akkuma raajotaa halkan afurtamaafi guyyaa afurtama soome.
Museen halkan afurtamaafi guyyaa afurtama soomee seera ooriitii akkuma dhugoomse Gooftaan keenya Iyyesuus Kiristoos halkan afurtamaa fi guyyaa afurtama soomuun seera wangeelaa hundeesseera.
Museen waggaa afurtama biyya Miidiyaam erga jiraatee booda saboota Isiraa’eel bitttaa Misiraa jalaa baaseera (Ba’uu. 3). Gooftaan keenya Iyyesuus Kiristoosis halkan afurtamaafi guyyaa afurtama soomuun lubbuuwwan si’ool keessa jiran baaseera.
Isiraa’eelonni deemsa isaanii waggoota afurtama booda biyya isaanii Iyyerusaalem galaniiru; Gooftaanis nuyiin guyyaa afurtama yoo soomtan mootummaa Waaqayyoo ni dhaaltu jechuuf guyyaaa afurtamaafi halkan afurtama soomee nu agarsiise.
Hizqi’eel cinaacha isaa isa bitaan guyyoota afurtama ciisuun lubbuu du’an 600 kaaseera (Hiz.4:4-6). Gooftaanis guyyaaa afurtama yoo soomtan du’aa ka’umsa kabajaa ni argattu jechuuf guyyaa afurtamaa fi halkan afurtama some.
Nuti Maaliif Guyyoota 50 Soomnaree?
Soomni Guddaan (Soomni Gooftaa) kun torbeewwan saddet yookiin guyyaa 55 qaba. Guyyoota kana keessas Sanbata torbaafi Dilbata saddeetitu jira.Guyyootni kunis (Sanbatafi Dilbatni) nyaata gosawwan beeladaa irraa malee sa’aatii hedduu turuun kan soomnu miti.
Karaa biraatiin immoo guyyaa 55 jiran keessaa torbeen lama sooma Hirqaaliifi torban Gidiraa Kiristoos (Himamat) dha.Torbeewwan kun lamaan kan gooftaan guyyaa afurtama soome osoo hin taane torban inni gidiraa itti argeefi mootichi Hirqaal sooma labsiin soomsise dha.
Torbeen inni jalqabaa soooma Hirqaal jedhama. Inni dhumaa immooo torbee Gidiraa Gooftaa jedhama.
Hirqaal bara 614 Dh.K.B mootii biyya Beezaantaayiin ture. Torbeen kun maqaa isaatiin sababni inni itti waamame bara sana Faarsoonni Iyyerusaalemiin weeraranii muuziyeemii biyya israa’eel keessa kan jiru fannoo Gooftaas booji’anii fudhatanii ture. Lubootas ajjeesanii deeman magaala ishees ni guban. Kana booda kuma jaatama kan ta’an ajjeesaniifi madeessanii kuma sadii kan ta’an booji’anii gara Faaris Baabiloonitti fudhatan.Yeroo kanatti lola jalaafi miidhaa akkanaa jalaa warri miliqanii holqaafi bosonaalee adda addaa keessa warri turan uummanni Iyyerusaaalem bara waggaa 14 booda bara 628 Dh. K. B. iyya isaaniifi gidiraa isaanirra gahe Waaqa isaaniifi kiristaanicha mootii Roomaatti (Hirqaalitti)dhageessisan. Loliitu waan booji’amne hunda nuuf deebisi isaatiin jedhan. Innis deebisee “duuka bu’oonni lubbuu kan baase yookiin ajjeese umurii isaa guutuu haa soomu jedhanii barsiiisaniiru. Kanaafuu sooma umurii guutuu kana sodaadheen malee osoon siniif lole natti tola jedhe.Isaanisdeebisaniis namni tokko kan jiraatu yoo baay’ate waggaa 70 ykn 80; nuti hundi keenya walii hirree sii soomna kanaafuu loltee bilisa nu baasi jedhani. Innis hundi uummataa torbee tokko tokko akka isaaf sooman erga ajajee booda gara Faarsitti duulee fannooo Gooftaa deebisiisee gara Iyyerusaalemitti deebi’eera. Kana booda isaafis fakkeenya akka ta’uuf sooma inni labsiin soomsise kana abbootiin sooma guddaa kana faana akka soomamu taasisan.Soomni isaas Soooma Hirqaal jedhama.Seenaan isaas seenaa jaalalli fannoo kan itti mul’atedha. Torban Gidiraa immoo yeroo biraa ni ilaalla.Kanas ta’e sana torbeen lamaan kun fuulduraafi duubaan akka hundee (ejjannoo) fi xumuraatti waan sooma gooftaa faana jiraniif sooma guddaa faana akka lakkaa’aman taasifameera.
Moggaafama Torbeen (Dilbata) Sooma Guddaa Keessaa
Mana amantaa keenyaaf faaruufi yeedaloo wal-simsiisuun cimsee kan barsiise qulqulluu Yaareed kitaaba isaa “Tsoome Diggu’aa” jedhamu keessatti torbeewwan sooma guddaa hundaaf faaruu faarfatamuu qabaniif maqaa torbeewwan kanatti kenneera.Manni Amantaa Ortoodoksii aadaafi duudhaa mataa ishee qabaachuun ishee ni beekama.Sirnabal’aa qabaachuu isheetiinis kan kabajju guyyaa Sanbataafi ayyaanotaa,sooma soomtu,kadhaa kadhattu,maahileeta dhaabbattu hundi seeraafi sirna mataa isaa ni qaba. Ka’umsa tokko malee sanbata kabajju, sooma soomtu,kadhaa kadhattu hinqabdu. Haala kanaan sooma hudaadee kana kan soome gooftaa keenya fayyisaa keenyaa Iyyesuus Kiristoos waan ta’eef biyya lafaarra deddeebi’ee barsiisaa yeroo turetti gocha inni raawwate yaadachaa sanbatoota tokkoo tokkoo isaaniitti maqaa kennuun akka maqaaa sanaattis seenaasaa kaasuun Manni Amantaa keenyaa gooftaa ni galateeffatti,ni faarfatti,ni kadhatti.
Haalakanaan turban inni:
• 1ffa- “Zeweredee”;
• 2ffa- Qiddist;
• 3ffa- Mikuraab;
• 4ffa- Mitsaaguu;
• 5ffa- Debre Zeyit;
• 6ffa- Gebriheer;
• 7ffa- Niqoodimoos;
• 8ffa- Hoosaa’inaa jedhama.
Egaa warraa armaan olitti ilaalle kana hunda torbee torbeen ni ilaalla. Torbeen inni 9ffaa Ayyaana Du’aa Ka’umsaa ta’uunsaas dagatamuu hinqabu.
Zeweredee (Museenii)
Sanbatni guyyaa sooma jalqabaa itti simannu kun Zeweredee yookiin Museenii jedhama. Sababa inni itti Zeweredee jedhameef jala bultii guyyaa kanaatti luboonni bataskaana keessatti kan faarfatan jalqaba sooma diggu’aa kan ta’e ‘ዘወረደ እምላዕሉ አይሁድ ሰቀሉ’ jecha jedhu waan ta’eef sanbata kana qulqulluu Yaareed Zeweredee jedhee moggaase.Hiikniisaas ‘’isa samiirraa bu’e Ayihuud fannisani ‘’kanjedhu yommuu ta’u waa’ee gooftaa keenyaa Iyyesuus Kiristoos samiirraa gadi bu’ee fannisamuu isaa kan ibsu dha.(Yoh 1:9-11, yoh 3:13-21)
Dabalataanis torbeen kun Abbootiin Seenaa Musee kaasaa kan seenaa Gooftaa faana wal-simsiisuudhaan waan faarsaniif Museenii jedhameera.
Caqasoonni guyyaa Wiixataa gaafa jalqaba soomaa dubbifaman keessaa “raajonni guyyaa afurtama afurtama soomanii erga darbanii booda raawwataa seera Museefi raawwataa raajii raajotaa kan ta’e Gooftaan Iyyesuus Kiristoos akka isaanii guyyaa afurtamaafi halkan afurtama kan soome ta’uu isaa kan yaadachiisu dha.(Bahuu 24:18; 1Moot. 19:8; Maat 4:1-4)
Gara biraanis “sagalee Waaqayyoo warra isinitti himan dursitoota keessan yaadadhaa; firii jireenya isaanii ilaalaa amantii keessaniin fakkaadhaa. Iyyesuus Kiristoos kaleessas, har’as barabaraan sanuma.Barumsa keessummaa adda addaan hin fudhatamiinaa. Lapheenkeessan kennaa Waaqayyoon yoo cime gaariidha malee nyaataan miti….garuu hojii gaarii hojjechuu warra kaaniifis qooduu hin dagatiinaa aarsan akka akkanaa Waaqayyoon ni gammachiisa’’ jedha (Ibr.13:7-16). Kanaaf hangafoota keenya warren karaa Waaqayyo nutti himan, waa’ee soomaas warra nutti agarsiisan warren akka Musee yaadachuuf deemsa isaanii hordofuun nurra jira.
Egaa walumaa galatti torbeen jalqaba soomaa kun torbee samiirraa gadi bu’uun Kiristoos itti labsamu ta’uu isaa hubachuu qabna.Kan torbee itti aanu kanaan booda wal-duraa-duubaan hordofaa.
Nagaan Waaqayyoo hunda keenya faana haa turu; ameen!


text:
Waggoota hedduuf biyya walitti bu’iinsa gosaan raafamaa jirtu Itiyooopiyaa keessatti loltoota mootummaa Itiyoopiyaa fi humnoota waraana naannoo gidduutti lolli baname kan boodanaa hamtuu ta’uu mala jechuun xiinxaltoonni yaaddoo qaban ibsaa jiran. Norway Oslotti kan argamu Yuniversitii Borknes profesora qorannaa nagaa fi walitti bu’iinsaa kan ta’an Kyeetil Tronvoll nuti qarqara waraansaa irra hin jirru, Itiyoopiyaan wal waraansa keessa jirti jedhan.
Walitti bu’iinsi Kaaba Itiyoopiyaa naannoo Tigraay keessatti kan uumame torban darbe loltoonni IWEHATf amanamoo ta’an maadhee waraana federaalaa haleeluu dhaan akka mootummaan jedhetti meeshaa waraanaa yaaluuf ennaa yaalanitti ture. Muummichi miinisteeraa Abiy Ahimedis hookkara sana dhaabsisuuf haleellaa samii irraan geggeessamu ajajaii loltoota gamasitti ergan.
Akka gabaasa dhiyeenya argametti lol asana keessatti namoonni dhibbaan laka’aman du’aniiru. Jalaba hookkara Sanaa irra tajaajilli interneetii kan cufame yoo ta’u xiinxaltoonni akka jedhanitti kun immoo odeeffannoo argachuu akkasumas gargaarsa namoomaa barbaachisu xiinxaluuf rakkisaa ta’e.
Haalli Itiyoopiyaa keessaa haala hamtuu keessa waan jiruuf akka isa walitti bu’iinsa duraatti deebi’uun ulfaataa dha, adda addummaan jirus hidda gad fageeffate jedhu xiinxaltoonni. Walitti bu’iinsi sun daangaa Itiyoopiyaatti illee babal’acuu mala yaaddoo jedhu uumee jira. Hoogganaan dhaaba baqattootaa Sudan torban kana akka gabaasanitti baqattoonni 2,500 daangaa kan ce’an yoo ta’u dhibbaan kan laka’aman guyyaa guyyaatti gamana seenu jedhan.


text:
Biyyi Afran Walisoo lookoo sagal qaba.
Gosni Caboo ENYUU?
DUBISSAA MEE! DABALATAANIS KAN AFEEFI WAAN BEEKITANI NUUF SHARE GODHAA!
Miseensota mandhee tanaa, hunda keessaniif durseen nagaa fi nageenya hawwa!
Mee amma dubbii kaleessa bulfanne sanitti seeneen wanna tokko tokko ibsuuf yaala. Mootichi Oromoo Walloo sun, Mikaa’el erga dirree Duula Sagaleetti waraana Amaartota Shawaa, kan maqaa Abasiiniyaatiin of-waaman saniin boojiyamee booda, gara mana hidhaatti ergame. Kubeen ( kuusaa beekumsaa – “encyclopedia”) “Wikipedia” akka nuuf ibsetti: “Mikael was captured and put under the supervision of Fitawrari (“Commander of the Vanguard”) Habte Giyorgis, who confined on an island in Lake Chabo in Gurageland.”) , jedha. Eenyummaa Fitaraarii Habte- Goorgis kanatti booda deebinaa, mee amma waayee bakka mootichi Walloo itti-hidhame kanaa waa haa qulqulleeffannu! Achumaan waan hedduu seenaa Oromoo naannoo kanaa, irratti waa jedhamaatii: “Nutti dheeressite, mataduree kee gaddhiifte” faa mee naan hin jedhinaa! Maali isin qalama kiyyaa fi dirree inni waa irratti facaasutti, akka warra Mallas Zeenaa faa abbaa irree itti-tahuu feetu moo? Qas-qas–(“kkkk”)!
Dursee “in Lake Chabo in Gurageland.”, jedhame kun dubbii sobaati. Harri Caboo jedhamu, Biyya Guraagee keessatti ibsaanuu yoo barbaadame kan argamuu miti. Harri Caboo Biyyaa Oromoo keessattis, Biyya Amaaraa keessattis, addunyaa tana keessattis gonkumaa kan argamuu miti. Harri Caboo kan Biyya Guraagee keessaa jedhame kun, sammuu warra barreeffata kana bacancaree keessatti bacancaramee kan argamu duwwaa dha. Mee silaa barreeffamni kun waan “Caboo” jedhamu kaasee jiraa, isa irraa ka’uun harawwan (“lakes”) naannoo Caboo-tti dhiyaachuun argamanii haa barbaannu. Dursee Caboon kun maqaa gosa Oromoo kan Caboo jedhamuu fi biyya gosni Caboo kun irra qubate, tahuu isaa haa qalbeeffannu.
Gosni Caboo gosoolii Oromoo kan Sadan Liiban jedhamaniin karaa hundaan daangeffameetoo argama. Sadan Liiban jechaan ilmaan Liiban Maccaati. Liiban ijoollee Maccaa kanneen Shanan Maccaa jedhaman keessaa isa angafa. Liiban kun ilmaan sadii: Ammayya, Walisoo fi Kuttaaye hore. Ammayyi immoo ilmaan jaha waan horeef, Ja’an Ammayyaa, Waliso waan ilmaan afur waan horeef Arfan Walisoo, Kuttaaye ilmaan torba waan horeef Torban Kuttaayee jedhamanii beekamu.
Erga ijoolleen Raayyaa Walaabuu Odaa lamaan, jechuun: Tuulamni fi Macci walitti booyaa nagaan addaan bayanii, Macci naannoo Odaa Nabee irraa ka’uun, Korma Araaraa san ordofee gara baha biiftuutti qajeeluun dursee, naannoo amma Macca jedhamuu, jechuun naannoo magaalaa Giincii qubate. Naannoo mataa Laga Awaash (naannoo lagni kun irraa ka’u) jechaa dha. Achi irraa ka’uun Macci babaldhatee lafa hin qabatamne qabachaa, karaa lixaatiin Beegii fi Muggii irraan dabree hamma daangaa Sudaanitti, karaa kabaatiin hamma Goojjam (“biyya goojamaa”) walakkaatti, karaa kibbaatiin hamma Laga Gojobitti qubate. Akka aadaa Oromootti ilmi angafni qeyee abbaa fi naannoo sanitti hafa. Qixisuun immoo dabreeti, laga ceyeeti biyya hin qabatamne, dachee adiyyoo taate irra qubata. Kanaaf, ilmaan Maccaa keessaa angaftichi jechuun Liiban naannoo-dhuma obboleessa Maccaa, naannoo Tuulamaatti hafe. Egaayyis, harra Macca hundumaa keessaa Sadan Liiban kun, ilmaan Sadeen Tuulamaa keessaa: Sooddo, Bacho, Ada’a Bargaa fi Ada’a Waayyuu wajjin wal-daangessa.
Biyyi Sadan Liiban kun Laga Abbayaa irraa hamma daangaa Biyya Guraageetti, magaalaa Barooddoo ishii Olonkomii fi Giincii jidduu jirtuu irraa hamma lagattii fi magaalaattii Baabbichaa kan naannoo Geedoo fi hamma Tulluu Jibaatitti argama. Bakka dur yaa’iin Sadan Liiban haramee bayuun itti walgawu, kana irraa ka’een kan Haroo Hara Liiban jedhamuuyyu, kan amma Haroo Wancii jedhamu irra gara kaabaatti hamma Laga Abbayaatti kan qubate Torban Kuttaayee-ti. Karaa kibba-lixaatiin Ammayyatu qubate. Karaa bahaa fi kibbaatiin Afran Walisootu qubate. Lafa hedduu xiqqoo takka irra Haroo Hara Liiban kana irraa, karaa kibbaatiin gosni Oromoo kan Caboo jedhamu qubatee argama.
Caboon karaa kaabatiin Torban Kuttaayeetiin, karaa lixaatiin Jahan Ammayyaatiin, karaa bahaa fi kibbaatiin immoo Afran Walisootiin daangeffama. Lafti xiqqoon Biyya Caboo jedhamtu tun, kan uummataan gobbuu taate. Qeeyeen Caboo inni walitti maxxanee jiru, baadiyaa mitii magaalaa isa fakkeessa. Sanitti dabalee qulqullinni qeeyee, qulqullinni uffataa, bareedinaan qabamuun dhayii (oddoo – “garden”), biyya Caboo Markaatoo Shaggar mitii Piyaassaa durii yookaan Boolee harraa isa fakkeessa. “Gosoolii Oromoo keessaa kan sirriitti waliigalu, kan sirriitti waldhagawu fidaa”, yoo jedhame Caboon Booranaa fi Gujiillee dursee argamuun isaa hin oolu. Naannoon Caboo gobbina uummataatiin-llee jechuun nama iskuweer-meetira tokko irra qubateenis, Oromiyaa keessaa tokkoffaa tahuun isaa waan hin fane. Garuu, biyyattiin hedduu maddee (xiqqashoo) tan taate. Hammuma barruu kiyyaa geessi yoon jedhe, ijoolleen Caboo hollataa, unkuroo warqee fi asheeta dammaa waan na dhoowwatan natti hin fakkaatu. Fakkeenyaaf, Biyyi Afran Walisoo lookoo sagal qaba. Otoo Habashoonni Oromiyaa hin qabatin, yaa’ii gosa guddaa fi damee gosaa malees, yaa’ii Oromootu ture. Gadaa Oromoo jechaa dha. Gadaan immoo gubbaa irraa jalqabeeti hamma gosaatti jira. Kana keessatti biyyi abbaan duulaa inni yaa’iin filamee waggaalee saddeet bulchu, “lookoo” jedhama ture.
Oolee-bulee yaa’iin Sadan Liiban hafee, kan Ammayyaa, kan Walisoo fi kan Kuttaayee jedhamee qoqqoodame. Biyyi Walisoo kan abbaa bokkuu tokko qabu, abbootii duulaa waggaa saddeet saddeetiin filaman sagal qaba. Biyyi abbaa duulaa tokkoon abboomamu “lookoo” jedhama. Lookoon kun deebiyee “sangaa”-tti, sangaan immoo “laga”-tti qoodama. Warri Gondorii fi Manjee erga dhufanii biyya qabatanii, naannoo lookoo lamaa, yookaan sadiyii walitti fiduun “mikittil waradaa” jedhaniini. Naannoo “sangaa” jedhamuun immoo “baalabbaat”, isa “laga”-atiin “ciqaa shuum” jechuun “ciqaa -dhoqqee” isaanii, biyya Oromoo araddaa eebbaatti, dachee abbaa gadaa fi dachee haadha siiqqeetti dhoddhoobani. Duraan inni filamee waggaalee saddeet lookoo tokko bulchu “abbaa lookoo”, kan sangaa tokko bulchu “abbaa sangaa” kan laga tokko bulchu immoo “abbaa lagaa” jedhamaayyu. Amma silaa filmaanni fi nafxanyaan dugdaa fi garaa dhaa: jarri “yabaalabbaat baalabbaat” yookaan “mislanee”, “baalabbaat”, “ciqaa shuum” jedhamani. Biyyi Oromoos jechoota hin beekamnee fi afaan hin beekamneen weerarame.
Fakkeenyaaf, erga warraanni Minilik kan Goobana Dacceetiin durfame, inni oggaa lama waraana Afran Walisootiin, fardeem Afran Walisoo kan “Maaruu fardeen qilleensaa” jedhamuun daakuu tahee, Biyya Manjeetti oldacha’e sun, waraana isa saddaffa irratti idda waraana Oromoo Afran Walisoo qawwee ibiddaatiin cabsee, jagnoota Oromo kaan gorra’ee kaan manneen hidhaatti akka naqamaniif Ankoobaritti dabarsee booda, uummata afaan qawweetiin yaa’ii waamsisee: “abalu hardha irraa kaasee baalabbaata keessani; abalummoo ciqaa shuumii keessani”, jechuun muuduuf aggaame. Uummanni yaa’ee: “yaa Waliso, yaa Oromoo baddu baddi malee saree ijja hin dhiqanii, silaa goonni kaan dhumee kaan qabamee nus haa fixan malee, isaan bakka keenya ba’uun nuuf hin filani”, jechuun harkaatti dide. “Amaarri rakkannaan isinumti filaddhaatii abbaa taye nutti dabarsaa” jedheeni. Kana hundaa Oromoon keenya akkanatti cinqamee, garaa kutachuun kan dhumuuf murteeffate, waan Seerri Gadaa sun, seerri dhugumatti dimokiraatawaan sun dhiigaa fi lafee isaa keessa tureefi. Dabaleesoo waan hunda caala jaalala biyya ofii, Biyya Oromootii qabuufi. Harra nutis, dhaloonni qubees kana irraa barachuun biyya keenyaaf, harmee Oromiyaatiif jecha morma keenya kennuuf qopphaawoo tahu qabna!
San booda Oromoon keenya ijoollee warra abbootii bokkuu, abbootii duulaa, abbootii sa’aa, abbootii seeraa faa fi ijoollee jagnootaa kanneen waraana irratti dhumanii, kanneen filamuuf-illee umuriin isaanii hin geenye filachuun maqaalee isaanii fi kan warra isaan akka gorsituutti deeggaranii, Dajaac Layyee, Dajjach Naadoo (Naadaw) faatti kennani. Jarreen kun Amaartota Goobana Daccee jalaa fi kanneen jalaanis isa eegan turani. Oromoo keenyatu Amaara amana malee, akka Amaarri Oromoo hin amanne booddeen Goobana Daaccee faa ballaq-godhee nutti muldhisa.
Egaa, biyyi Afran Walisoo biyya lookolee sagal qabuu yoo tahu, biyyi Caboo immoo biyya lookoo tokkicha callaa qabu ture. Isaanis akkuma gosoolii Oromoo naannoo kanaa: akka Jahan Bachoo, akka Sadeen Sooddoo, akka Torban Kuttaayee, akka Jahan Ammayyaa, akka Caliyaa, akka Jimma Raaree, akka Jimma Tibbee, akka Noonnoo, akka Gaamoo Jibaat, akka Iluu Galaan faatti funuunsanii waraana Habashaa isa ibidda tufaa Biyya Gadaa qabachuuf dhufe san, dura dhaabatanii humna qawwee ibiddaatiin moyamuu dandayani. Kan biraa hafee Goobanni mataan isaa: “biyya kana homa moona, homa rukunna, homa fixna, inni borummoo akkuma kaleechatti deebi’ee nuun lola”, jechuun otoo hin beekin Oromoo Caboo faarsee jira. Kana irratti dubartoonni Caboo akkuma dubartoota Kurnan Gullallee-tti shoorri isaan diinaa biyyaa ofirraa ittisuu keessatti qaban, kan harraafillee fakkeenya cimaa nuuf tahuu dandayu. “Dhiira fixxee Biyya Oromoo qabattaa? Cabittiitu (dubartii Cabootu) dhuma malee, biyya keenya hin qabattu!”, kan jedhumu ani warra Caboo irraayyii mitii, warra ollaa isaanii Oromoota Afran Walisoo irraayyin dhagye.
Abbaan gadaa Walisoo, Ammayyaa fi Kuttaayee faa “abbaa bokkuu” yoo jedhamu, kan Caboo immoo “mootii” jedhamuun beekama. “Mootiin” kun isa akka warra “gadaa-gattee” Macci jedhuun, yookaan isa Tuulamni “saldhee” jedhuun, warra seera gadaa irra ijjachuun of-aangesse otoo hin taane, nama waggaa saddeet saddeetiin yaa’ii caffeetiin filamu. Seenaa Oromoo Caboo kana otoo hin xumurin, waan tokkon itti-idayuu fedha. Namoonni tokko tokko kan seenaa Oromoo Caboo hin beekne, Caboo kana yoo fedhan Guraagee, yoo fedhan immoo abbaa fedhan taasisuun nuuf dhiyeessu. Kun akkuma warri Habashaa Oromoon Biyya Hindii irraa dhufe, Madagaaskaar irraa, Faransaa irraa faa jedhan sani.
Lammiiwwan (qomooleen) Caboo naannolee addaddaa irraa dhufuun biyya Sadan Liiban keessaa, kan Liiban eebbisee ilma isaa Walisoof kenne keessa qubatani. Kanneen dhufan kun nagaa fi nageenyaan dhufuun achi qubatani. Walisoo biyya fardeeni fi biyya loonii-ti. Bakki amma Caboon irra qubate kan immoo horsiisa kanneen lamaanitii kennataa miti. Qotiyyoonillee qotachuuf kan mijaawaa hin taane ture. Kanaafuu, miseensi gosa Walisoo tokkoyyuu hin buqqifamne jechaa dha. Lammiiwwan Oromoo Caboo kun kaan: biyya Oromoo Sooddoo irraa dhufne, kaan naannoo Oromoo Barentuu irraayyi dhufne, kaanimmoo kan akka lammii Namajaara jedhuu Meettaa irraa dhufne jedhu. Lammiiwwan hedduu xiqqoo tahan immoo rakkoof jecha Biyya Guraagee irraa dhufuun Oromoon hammatamnee Oromoomne jedhu. Biyyi Caboo kun Biyya Guraagee waliin timjii (daangaa) tokkoyyuu hin qabu. Jidduu isaanii Oromoo Afran Walisootu jira. Caboon kan Namajaara faa irraa hafe, hirmaata Oromoo keessaa Boorana mitii Gabaro jalatti ramadama. Caboon Afaan Oromoo fi aadaa Oromootti boonuun, qarriffootti qabatee jiraachuun Oromoota Jahan Ammayyaa fi Afran Walisoo fayiin dinqeeffatama.
Jarri kubee kanaa olitti tuqame keessatti hara Caboon hin qabne, Caboof uumuun, achumaanis Oromoo Caboo boonaa fi boonsisaa kana Oromiyaa biyya abbaa isaa irraa ajuun buqqisanii, Biyya Guraagee keessa qabachiisuun kun hedduu nama maalala (dinqa). Barreessitoonni Habashaa fi Faranjoonni micuuwwan isaanii harrallee, bardhibbee 21-ffaa irrattillee sobanii sobaan seenaa sobaa barreessuu, homaa hin dhiifne jechaa dha. Haatahu malee, qalamni sobaan sobaaf dhaabate kun qalama dhugaa, qalama dhaloota qubee fi dhaloota qubee duraatiin qullaa isaa akka dhaabatu abdiin qaba!
Harawwan naannoo Oromoota Sadan Liibanii fi Oromoo Cabootti dhiiyaatan lamatu jira. Isaan Calalaqa Dandii fi Calalaqaa Wancii-ti. Lamaan kana keessaa bakki mooticha Oromoo Walloo itti-hidhame, Calalaqa Dandii kan uummataan Dambal Dandii jedhamee beekamu. Dandi biyya Oromoonni Afran Walisoo qaban saglan (jechuun lookoowwan sagal) keessa isa tokko. Dandi biyya Walisoo kan hedduu fardeen horsiisu keessaa isa tokko. Danditti namni fardeen horsiisu kan qalaamaa (farda dhalaa) 2o faa, 30 faa qabutu jira. Dabalees Dandi biyyoota (lookolee) sadii kan duraan kutaa dur Jibaati fi Macca jedhamu, kan harra immoo “Godina Shawaa Lixaa” jalatti argamu keessa isa tokko. Isaan kaan Qaqaldhii fi Bodda. Boddii fi Dandi kun lookolee Afran Walisoo keessaa isaan gara kaabaa irratti argamani. Lachuu karaa kaabaatiin Oromoo Torban Kuttaayee keessaa Abeebe, biyya Hasaquu Horaatiin daangeffamu. Abeebe biyya qeerransootaa, biyya Zoogaa Boojiyaa Haquu Horaa fayi.
Magaalaan Boddaa kan handhuura Lookoo Boddaa irratti argamtu, bakki dhaloota Looret Xaggaayee G. Qawweessaa, magaalaa Gincii irraa gara kibbaatti wantee 21 fagaachuun argamti. Karaa kanaan daangaan biyya Afran Walisoo magaalaa Giincii irraa wantee 16 irratti argama. Dandi naannolee Waaqni karaa hundaan jifaaree Oromoo badhaase keessaa isa tokko. Gooroon Dandii (“mountain range”) kan garaa waaqaatti (samiitti ijaajju) nama Finfinnee-Shaggar irraa ka’ee, Ambo yookaan Naqamte dhaquuf, magaalaa Koloboo (“Mannaagashaa”)kan handhuura Shaggar, Birbirsa irraa wantee 30 duwwaa fagaattee argamtu irraa hamma magaalaa Meexxii ishii Ambo cinaatti nama fuuldura deema. “Akka Jimma Abbaa Jifaar hin argineef Gooroon Dandii fi Tulluu Cuultaa Gurree Birqii nu dhoowwu”, jedhu jaarsoliin Oromoo karaa kanaan konkolaataan gara Ambootti konkolaatan. Gooroo Dandii kana jalaan karaa kibbaatiin urufni hedduu baldhaa fi caffeen, dhiyaanni fardeenii ijaan lakkaawamee hin dhumne diriiranii muldhatu. Harri Dandii jechuun, Dambal Dandii kan bakka tokkotti iddoo lamatti hiramuuf, mundhii isaa kan akka lakkoofsa saddeetii (8) jiruu san akka addaan hin baaneef dhoorka. Lagni Hulluuqaa hara kana keessaa bawuun yaa’ee, yaa’ee magaalaa Amboo keessa bawuun Laga Dabbisitti, Dabbis immoo Laga Gudaritti, Gudar Laga Mormoritti (Abbayaatti) dabalama.
Egaa, Abbaan Iyyaasuu jechuun Mikaa’el mootichi, kan hidhameeyyu Biyya Guraagee keessatti otoo hin taane, Hara Dandii isa handhuura Oromiyaa irratti argamu keessatti. Maaf, gara biraa irra Dandi lafa hidhaa mootichaatiif filatame, kanas eenyutu file, isa jedhu irratti boru deebinaa mee nagaan naa rafaatii, abjuu nagaa, abjuu bilisummaa fi abjuu walabummaa Oromiyaa teenyaaf abjootaa!
Itti-fufa —!
============== // ==============
Kana illee ilaalaa.
SEENAA OROMOO IRRATTI QABXIIWWAN TOKKO TOKKO – 1
Oromoo Alaa-manni, waatii-maatiin nagaa dhaa?
Bareeffama akka nuti dubbifnuuf, “wikipedia” irraa nuuf ergiteef mee hedduu galatoomi! Kana malees, kanneen biroo kan Oromoo fi Oromiyaa ilaalan mandhee “wikipedia” tana irratti babbaafamaniiti jiru. Dogoggora hedduus of-keessaa qabu. Akka sirreeffamuuf nuti karaa addaddaatiin gaafachuu qabna. Mee ammaaf isuma ati nuuf dabarsite kana irraa haa kaanu.
Dursee jechoonni, sagaleewwanii fi dubbiin gariin akkuma warri Amaaraa yookaan deggartuuwwan isaanii, warri Faranjii kaayanitti dhiyaate. “Boruu Meedaa” kanallee warruma Amaaraatu jedha. “Urufa Booruu” isa Oromoon jedhu sani. Loon Oromoo kumaa-kitilaan urufa (dirree sonaan baldhaa) keessatti yaa’an sanitu, urufa caffee qabu, kan baccee qabu miilaan keessa yaa’uun booresse; akkuma loon oggaa karaa malkaatiin laga ceyan kotteen bishaan booressan san jechuu dha. Maqaa namaa fi lafaa baasuuf eenyutu Oromoon qixxaataree? Urufa Boombii-woo beektaa yaa Tolchaa kiyya! Yaa ilma Oromoo isa otoo akka hardhaa hin taane, dur jabana Mallas faa harree ooffatanii, kilaashoo fannifatanii biyya keenya seenan
san ati tolchitee lolte, yaa Tolchaa koo. “Urufa Boombii” kana warra duraan qawwee Faranjii irraa kandhaan argate san fannifatee warraana Oromoo Kurnan Gullallee ollachiisaa san, cabseetoo qeyee jagnichaa, qeyee Tufaa Munaa dhuunfate santu, ee warra abbaa geeddaraatu Amaaromsee “Jaan Meedaa” jedheeni. Akkuma Finfinnee-Shaggar-iin “Addis Ababaa” jedhan san jechuu kiyya. “Urufa Boombii” kan jedhameef, waan loon Gullallee achitti bobbayanii, urufni sun dhoqqee loonii (faltii) hedduu qabuuf, boombiin (“beetle”) itti-yaatee uursaa ooltuufi.
Akkanuma inni: “Battle of Segale ” jedhames, akkuma warri Amaaraa maqaalee namaa fi lafa Oromoo jallisaniitoo babarreessan sanitti. Sagalee-n kun urufa baldhaa handhuura Shaggar, Birbirsa (“Piyaassaa”) irraa gara wantee (kiilomeetira) 60 fagaatee jalqabamu. Yoo biyya Oromoo, Wallo dhaqxa tahe, Piyaassaa yookaan Markaatoo irraa kaatee, masaraa amma haati manaa Mallas keessaa hin bawu jette san, jechuun Masaraa Tulluu Daalattii gara harka mirgaatti dhiiftee Laga Awwaaree ceetee, gandi sun awwaaraan uuffata kee, isa qeyee obboo Abboomaa (Obaamaa) irraa bitame kana, akka si jaalaa hin xureessineef eeggachaa, xiqqoo turtee Laga Qabbanaa, isa embasiin Jarmanii faa qarqara jiru ceeta. Argitee, amma otoo warri Minilik gosa Oromoo Eekkaa achi irraa duguuguu baatanii, laga kana irratti biyya Oromoo Gullallee dabritee biyya Oromoo Eekkaa seeneta jechaa dha. Amma Mikaa’ela Eekkaa isa odaan guddichi bakki yaa’ii fi tolchi warra Eekkaa itti-godhamuuyyu irratti ijaarame kana bira kuttee, Kotobee warri abbaa jajallisaa jajallisee “Kotabee” jedheen san, jechuun Kotobee jecha “kotoba” jedhamu, kan hiikkoon isaa “biyyee diimaa”, Kotobee – “lafa biyyee diimaa” bira kuttee, Garjii, Boolee fi Gaara Erer gara harka mirgaatti doowwachaa (Doow’achaa), Tulluu Qabbanaa gara harka bitaatti dhiiftee, Kaarra (“mountain pass”) Halloo qaariwuun: “nagaatti yaa Shaggar koo!” jechaa garuma otobusiin xurumbaa afuufaa Oromoo kee kanneen midhaan, aannan, dhadhaa, damma, indaanqoo, buupphaa, qoraan, hoolotaa fi wanneen biroo Finfinnee-Shaggar geessuuf yaa’an san bira kuttee, tabba gadi buutee, Laga Xaafoo fi Ganda Xaafoo keessa baatee, Gandaa fi Laga Daadhii ceetee, boombaa bishaanii isa laga kana irratti hojjatamee silaa Mallas sokkee, Asteer isaa bishaan qulqulluu obaasu san gara harka mirgaatti, gara fuula Bishooftuu-tti dhiiftee adeemsa kee itti-fufta. Amma wantee 30 irratti magaalaa Sandaafa jedhamu, kan keettoowwanii (basaastonnii) fi foolisoonnii Habashaa bara Mootichaa irraa kaasuun achitti leenjifaman bira kuttee, wantee 45 irratti magaalaa Bakkee kan dhadhaan Walloo inni Baatii, Daawwee fi Kamisee irraa dhufuu achitti gurguramuu keessa baatee, “nagaan yaa biyya Oromoo Eekkaa!” jechaa xiqqoo deemtee biyya Oromoo Afran Abbichuu, kan asiin Abbichuu Galaan jedhamu seenata. Xiqqoo deemtee Urufa Sagalee bakka waraanni Amaaraa waraana Oromoo Walloo itti-cabse san, ee isaan “galata qawwee Faranjii” haa jedhanii geessa.
Waayee Duula Sagalee kanaa oggaa jaarsoliin naannoo Tuulamaa sitti himan imimmaantu si qaba. Oromoon otoo fardeen akkasii, jagnummaa akkasii qabuuyyu meeshaa Habashoonni maqaa amantiitiin, maqaa Yesuus Kiristoo-tiin Oroppaa irraa argataniin cabuu isaatu si guba. Warri Amaaraa Duula Sagalee kanaan maal maaloo faa haa jedhanii, Oromoonni Oromiyaa Waltajjii duula kana akka duula Oromoo fi Amaara jidduutti taheetti kaayu. Raas isaani, Habta-Goorgis Dinagdee (Qusee Dinagdee) waan waraana san gaggeesseef, kan Oromoo hin tahuu, “kan keenya isa qawwee ibiddaatiin moyame, isa kan Oromoo Walloo sani” jedhu beektonni Tuulamaa fi Sadan Liiban faa!
Agartee Oromoon keenya waraana diinaa yoo moye, buujuu san qaamaa fi qalbii isaa hin jeequ. Kana Seera Gadaa fi amantii isaa kan Waaqeffannaatu dhoorka. Kiristaanonni “keenya” warri Amaaraa erga meeshaa Oroppaatiin fardeen Oromoo Walloo akka qilleensaatti bararan sanii fi Oromoota Walloo onnee Leenjisoo Diigaa fi Amoosaa Tuqaa faa qaban san, akka okaatti haamanii kaanimmoo boojiyanii booda, abbaa Iyyaasuu jaalatamtichaa, leenca Duula Adowaa amma isaan ittiin-oftuulan san, Mikaa’el Mooticha, jechuun Imaam Mahaammad Alii Abbaa Bulaa kophee irraa baasuun miilatti sansalata hidhanii, gateettiitti dhagaa baachisaniitoo Shaggar keessa deemsisani. Booda Mikaa’el Mootichi eessatti, eenyu faana akka hidhame faa borun itti-deebiyee waa jedhaa, mee amma nagaan naa buli, naa bulaa!


text:
Hajjii fi Sirna qalmaa
Hajjiin Arkaana islaamaa shanan keessaa tokko. Namni Muslima tahe, osoo qabeenyaa fi fayyaa qabu hajjii hajjuu yoo dide, amalli oftuuluu isa keessa jiraa jechuudha. Muslimni sirnoota hajjii raawwatu immoo Gooftaa isaatiif of gadi qabaa jiraa jechuudha. Kanarraa kan ka’e, Rabbitti dhiyaata; jaalala Isaa argata. Rabbiin Qur’aana keessatti akkana jedha:
(ÙˆÙŽÙ„ÙÙfÙÙ„ÙÙ‘ Ø£Ùمَّةࣲ جَعَلۡنَا مَنسَكࣰا Ù„ÙّیَذۡكÙرÙوا۟ ٱسۡمَ ٱللَّه٠عَلَىٰ مَا رَزَقَهÙÙ… Ù…Ùّنۢ بَهÙیمَة٠ٱلۡأَنۡعَـٰمÙÛ— ÙÙŽØ¥ÙلَـٰهÙÙfÙÙ…Û¡ Ø¥Ùلَـٰهࣱ ÙˆÙŽ Ù°â ØÙدࣱ ÙÙŽÙ„ÙŽÙ‡ÙÛ¥Û¤ أَسۡلÙÙ…Ùوا۟ۗ وَبَشÙّر٠ٱلۡمÙخۡبÙتÙینَ)
Akka wanta Rabbiin isaaniif kenne (beellada qalamu) irratti maqaa isaa dhayaniif ummata hundaafuu sirna qalmaa goone. Gabbaramaan keessan Gabbaramaa tokkicha, kanaafuu isaaf harka kennaa. Warra isaaf of gadi qaban gammachiisi.”Suuratu Al-Hajj 22:34
Sirnoonni hajjii Rabbiif of gadi qabuu fi Isatti dhiyaachuuf carraa namaaf kennuu waliin, nafseen namaa akka qulqullooftuuf gahee ol’aanaa taphata.
Wanta Rabbiin itti ajaje hojjachuun Isaaf of gadi qabuudha. Kanaafu, warra isaaf of gadi qaban mindaa guddaa akka qaban ibsuun Rabbiin gamanumaa isaan gammachiise.
Namni oftuulu immoo Gooftaa isaa irraa fagaachu waliin dallansuu fi adabbii isaatiif saaxilama.


text:
Hawi Anole – Sad. 15/2017
– – – – – – – – – – – – – – – – –
Akkuma Hundi keessan beektan bara 2011tti Uummanni Musliima Itiyoophiyaa wal dhibdee mootummaa waliin keessa seenef furmaata barbaaduuf jecha koree fala barbaadduu nama kudha torba of keessaa qabu hundeessanii turan. Koree Fala barbaadduu kana keessaa tokko Ahmaddiin Jabal ture. Ahmaddiin Jabal, hamma mootummaadhaan hidhametti koree kana keessatti Barreessaa korichaa ta’uudhaan filatamee tajaajilaa ture. Koreen kun yeroo garagaraatti irra deddebidhaan Aangawoota mootummaa waliin taa’anii marii babal’aa gaggeessaa turan. Aangawoonni mootummaatis koree tanaafi adeemsa korichaa dinqisiifachuudhaan gaafii koreen kuni Uummata bakka bu’anii dhiyeessan akka furan waadaa galan.
Mariin Koreefi Mootummaa jidduutti gaggeeffame garuu fiixa hin baane. Mootummaan ilaalchafi ejjannoo dura qabu digrii 360 jijjiirudhaan koree kanarratti olola bane, yakka isaan hin hojjatiniin yakkee hunda isaanii mana hidhaatti guure. Akka karoora mootummaatti isaan hidhuun isaa Uummatichi akka hiriira hin baanef ni fayyada jedhee yaadee ture. Hirirri Uummanni gaggeessaa ture garuu daran dabalaafi cimaa adeemuu malee laffachuu dide. Mootummaan amala gogiinsaa ( rigid approach) qabuun beekkammus morkiidhaan lubbuu namoota hedduu rasaasaan hamma galaafatuutti gaye.
Bifa nama ajaa’ibsiisuun miseensota koree fala barbaadduu kanneen erga yeroo dheeraadhaaf mana murtiitti deddeebisee booda bara 2015tti hidhaa waggaa 18 – 20 itti murteesse. Guyyaan sun seenaa Uummata Muslima Itiyoophiyaa keessatti guyyaa seena qabeetti yoomuu hin irraanfatamne tahuudhaan akka galmooftu godhuudhaan ala qabsoo Uummatichaa dhaabsisuu hin dandeenye. Qabsoon walirraa cituu didee, qabsoo tokkorraan qabsoon biraa itti dhalannaan, miirri uummataa laaffachuurra hammaachaa dhufnaan bara dheengaddaa miseensota koree fala barbaadduu sanneen keessa dura taa’aa korichaa Obboo Abubakar Ahmad dabalatee namoota muraasa dhiifama gaafataniiru kijiba jedhuun gadi lakkisan.
Ahmaddiin Jabal goota haqaa, sabaafi biyya isaa sirriitti jaalatu, barumsaanis Yunivarsitii Finfinnee irraa Digrii Maastarsii kan qabu, nama kitaabota dhibbootaan lakkaawwaman dubbise, kan kitaabotas barreessedha. Ahmaddiin guyyaa tokkos uummata isaa gara nagayaa, tokkummaa, wal hubannaafi ijaarsa biyyaatti waamuu malee waa’ee jibbaafi qoqqoodamiinsaa faarsee nama beeku miti. Ogeessa ragaa qabatamaa irratti hundaa’ee dubbatu, nama egereefis abdatamuufi abbaa ijoollee sadihiiti. Seeraf heera biyyattii irratti namoonni hunduu walqixa keewwanni jedhu moggaatti dhiifamee bifa addaatiin hidhaatti akka hafee dararamu godhamuu irras dabree, har’a yeroo inni dhukkuba kaleetiin rakkachaa jirutti tajaajila yaalaa akka hin arganne isa godhuun isaanii jibbaafi diinummaa akkasumas tuffii isaan ilmoo namaatiif qaban kan agarsiisudha. Akka ilmoo namaatti yeroo hayyoonni akka Ahmaddiin Jabal akka yakkamaatti harki isaanii sibiilaan walitti guduunfamee, mirgi isaanii sarbamee, namoomni isaanii salphifamee argu ijji koo imimmaan dhiigaa dhangalaasti. Haqni eenyumaatu yeroo dabu garaa nama guba, nama gaddisiisa, namas dallansiisa. Waan hundaafuu, kan hidhame hundi akka hidhametti hin hafu, kan rakkate hundi akka rakkatetti hin hafu, kan yakkame hundis akka yakkametti hin hafu. Abdii Rabbiitiin cubbuun ilmaan keenyaafii ilmoo namaa kamirrattuu raawwatamu kuni hundi dabree guyyaa tokko kanneen akkanatti ilmoo namaatti taphatan seera fuulduratti dhiyaatanii waan harka isaanii akka argatan arguun keenya hin oolu!
Kanuma
Keenyas Oluma
#HawiAnole


text:
Hawi Anole ~ Hag/2017
———————-
Yunivarsitii Tokko Keessatti Barsiistuun Muummee Xiinsamuu barattoota isheetiif barumsa isaan yoomiyyuu hin irraanfanne kennuu barbaadde. Haaluma kanaan Hojii Manaa tokko Qopheessite. Barattoonni daree ishii hunduu Dinnicha qabatanii akka dhufan ajajje. Dinnicha sanarrattis Maqaa Namoota Jibbanii irratti barreessanii akka dhufan itti himte. Baay’inni Dinnichaa fidanii dhufaniitis baay’ina namoota jibbaniitiin akkawal qixxaatu jetteen. Kana jechuun namni nama akka malee jibbu 1 qabu Dinnicha tokko fida jechuudha, ka lama qabus akkasuma. Haaluma kanaan barattoonnis gariin isaanii 3, gariin isaanii 5, gariin isaanii 8 fidanii dhufan.
Guyyaa Borumtaa sanaa Barattoonni Haala jedhamaniin Dinnicha Qopheessuu isaanii ilaaltee mirkaneeffate. Irra deebitees ~ ” Har’arraa Eegalee torban tokkoof Dinnicha kana Shaanxaa keessan keessatti qabattanii Joortu/ sochootu. Eddoo kamittuu ofirraa lafa kaayun hin danda’amu. Mana fincaaniis yoo seentan lafa kaa’uun dhorkadha” jetteen.
.
.
.
Adaduma guyyaan dabalaa adeemun Dinnichi baadhatan waan shamaa adeemeef barattoonni foolii isaa too’achuu dadhaban. Keessattuu Barattoonni Dinnicha 6 ol baadhatan ba’aanifii foolin ajaawaan garmalee akka itti ulfaate hadheeffatanii dubbachuu eegalan::)
Torban booda Hojiin Manaatiif yeroon kenname waan dhumeef Barattoonni Dinnicha sana baasanii akka gatan hayyamameef. Barattoonnis Gammachuun fuulli isaanii cululuqee ajaafii foolii hamaa baadhatanii jooraa bahan ofirraa darban. Gammachuunifi Mirqaanni haaraan itti dhagayame.
.
.
.
Barattoota Koo Mee Hojiin Manaa Akkam Ture? Jettee barattoota isii gaafatte;
Uuuhhhf Barsiistuu Keenya ~ Mee nu hin gaafatinaa, Ulfaatinni isaa , Ajaawinna foolii isaa…. Jedhanii waan isaan mudate hunda itti himan.
.
.
.
Barsiistunis ” Argitanii Barattootakoo, torban tokko keessatti waan badaa kana baadhattanii oliif gadi jooruu dadhabdan. Jibbaan Isin Ilmoo namaatiif qabdanis akkanuma. Jibbaan Onnee Xureessa. Eddoo deemtan hunda isin jala deemee isin jeeqa. Tasgabbii sammuu isin dhoorka. Mee Xiinxalaa ~ Dinnicha Torban tokko keessatti shame/ badee ajaawa foolii isaa too’achuu dadhabdan, akkamitti Onnee teessan Jibbaadhaan balfamte qabattanii jiraattu?!” Jettee gaafii ajaa’ibaa gaafatte.
Kanaafuu; Waanuma Fedhes ta’u Jibbaa Onnee keessan keessaa baasaa. Yoo dandeettan onnee teessan jaalalaafii gammachuudhaan guutuudhaaf yaalaa. Yoo dadhabdan onnee teessan jibbaa irraa eegaa! Jettee barumsa isaan yoomuu hin irraanfanne barsiisfte ~ Nutis Waljala deemnee dogongoroota wal jala barbaaduufi dadhabina namaa qofa hordofuu osoo hin ta’in waliif hubannee jaalalaan waliin jiraachuun faaydaa guddaa nuıf qaba. Jibbi keessoo keenya nu xureessa, foolii keenya nu hammeessa. Kanaafuu hamma dandeenyen jibba ofirraa fageessinee eddoo hındatti ilillii jaalalaa haa facaasnun isiniin je’a
Kanuma
Keenyas Oluma
#HawiAnole