text:
Sirna Gadaa Oromoo
Tulluu Goolee Barroo/ kitaaba isaa “Qabsoon Oromoo eessaa karam” jettu fuula 96 keessatti, Gadaan bara durii jaarraa 10n duraa jalqabee akka bulchiinsa sirna Oromoo ta’aa ture qorannaa geggeesseen addeesseera.
Yeroo baay’ee, Gadaa akka sirna bulchiinsaa qofatti fudhachuudhaan, sirna siyaasaa qofa jedhanii namoonni dhiyeessan ni jiru. Haa ta’u malee, garuu akkaataa maanguddoonni haala Gadaa barsiisan jedhanitti, “dhalli Oromoo sochii inni gaafa dhalatee hanga gaafa boqotuutti taasisu, kan Sirna Gadaatii ala ta’e hin jiru.”
Bulchiinsa Gadaa kan Dirribii Damusee “Ilaalcha Oromoo” jedhu keessatti barreesse fuula 200 irratti “heeraa fi seerri Oromoon ittiin of bulchaa ture kun kan alagaa biraa ergifatame miti” jechuun qabeenyaa ummati Oromoo ofiin uummatee dhimma itti bahe ta’uu ibsee jira. Itti dabaluuni fuula 201 irratti “Oromoon sirna bulchiinsa sadii
1 Sirna bulchiinsa Dubartii (Haadhaa) Matriarchal society
2 Sirna bulchiinsa Gadaa (Democracy)
3 Sirna bulchiinsa Alagaa (Colony)” dabarsuu isaa barreesseera.
Gadaan sadoo ummata Oromoo gamtoomsee, qindeessee hooggana mataa qabuun, jaarmiyaa ijaarsa walaba ta’een, biyya waloo, biyya Oromoo taate ijaaree geggeessaa ture ittis jira. Gadaan Oromoo kan inni ittiin beekamu fi akkasiin waan ijaarameefi. Akka mootummoota goonfoo har’a ummata afrikaa rakkisan utuu hin taane, sadoo jiruu fi jireeynaa namaa, argama Gaanfaa Afrikaa, kennaa har’a sirna hoogganuu fi ijaaruu qaba. Gadaan mana barnootaa umurii fi hooggana sirna dimokiraasii har’aa irrallee wayyituu dha.
Abbabaa Tarrafaa, “Minilik 2ffaa fi Oromiyaa” jedhu keessatti SABBAQA GADAA /LAYERS/akkanaan barreessanii jiran:
ADUULA GADAA
Aduulli Gadaa koree hoji raawwachiiftuu Gadaa ti. Isaanis:
1. Caffee Biyyaa National Legistature
2. Caffee Gosaa Provincial Legislature
3. Caffee Lammiiti Local Legislature
Aduulli Macca biratti kudha lama, Gadaa Tuulamaa keessatti sagal akkasumas Gadaa Booranaa keessatti jaha. Hayyoonni hedduun giddu-galaan, Aduulli Gadaa sagal jedhu kan giddu-galatti fudhachuudhaani. Isaanis:
1. Abbaa Bokkuu/Abbaa Kormaa/ – Gadaa Maccaa keessatti presdent;
2. Abbaa Bokkuu/ Abbaa Kormaa/ – vice presdent;
3. Abbaa Bokkuu/Abbaa Kormaa/ – 2nd vice president;
Bokkuun – waadaa qabduun kan ummata hooggana qixaan tajaajiluuf mallattoo itti gaafatamummaa fi mallattoo dursummaa, mallattoo qaama nama guutuu ta’e, kallachas addatti kan hidhatu fi hawaasicha geggeessuuf hawaasichaan kan itti amaname mallattoo guddaa dha.
4. Abbaa Muudaa – Qaalluu ayyaantummaa qabu, ayyaantummaa isaatiin kan raagu, kan fala ummataaf himu, diinni yoo biyya weerare kan waaqayyoon kadhatuuf fi lolaaf yoo ba’an illee ni eebbisa.
5. Abbaa Duulaa – hoogganaa humna waraanaa ti. Tooftaa lolaa kan leenjisu, ga’umsa kan qabu, kan irratti abdatamuu dha. – Abbaa Muudaatiin muudama.
6. Abbaa Loonii – Beenya sochii ummatichaaf oolu, kan sadoo Gadaa, waraanaa fi kkfn qaba.
7. Abbaa Seeraa – Warra seera hojiirra oolchan, seera tumameen murtii gaaddisatti, Abbaa Gadaa fi aduula qaamni isaa ilaalu wajjin murtii kan kennuu dha.
8. Abbaa Alangaa – tumaa caffee hojiitti kan hiiksisanii fi mallattoo alangaa kan harkatti qabatan, seerri akka hin dabne kan eegan, kan tiksan matta’aa malee, haqaan warra seera hojii irra oolchuu dha.
9. Abbaa Caffee – caffee irratti kan to’atu, itti gaafatama kan qabu, bakka walgeetti jilaaf gaafatama kan qabuu dha.
Abbaa Caffee akkuma jennu, warra dirreef Abbaa Dirree, Abbaa Malkaa jenna. Abbaa bokkuu sadaffaa kan jennu kana Alamaayyoo Hayilee kitaaba isaanii “Siyaasaa Oromoo Tuulamaa” jedhu keessatti “Abbaa biyyaa” jechuun aduula keessatti ibsaniiru.
MARSAA GADAA /The Gadaa grades (stages)
Marsaan Gadaa umurii irratti hunda’a. “A/Gadaa Roobalee” the decisive in the Gadaa functional system is the Gadaa stages. The Gadaa stages has ten (10) stages. To pass through the ten Gadaa stages, it takes eighty (80) years.Thhe responsibility to shoulder in each of the Gadaa stage and the lesson to be learned differ from one to another in degrees.
Saba Oromoo fi Sirna Gadaa
Gadaan tokko waggaa saddet qaba. Waggaa saddettan waliin GADAA TOKKOTTI YEROO ITTI AANGOON polotikaa warra Gadaa tokko harka jiraatuu dha. Kanaaf, Gadaan waggaa saddet saddetiin lakkaawama. Wal jijjiiraas. Waggaan saddettan Gadaa tokko maqaa mataa isaa qabaata.
Gadaa tokkicha maqaa adda addaa qabaatu kun, Goggeessa Gadaa ykn Miseensa Gadaa jedhamee waamama. Kun hawaasa Oromoo keessaa, bakka gargaraatti maqaa adda addaa qabata. Jechuun:
Boorana keessatti – Goggeessa Gadaa jedhama.
Tuulama keessatti – Miseensa jedhama.
Arsii keessatti – Miseensa jedhama.
Gujii keessatti – Baallii jedhama.
Ituu keessatti – Miseensa jedhama.
Gadaan warra Gadaa harka jira kan jedhamu, erga cabiinsi Gadaa mudateen akka Gadaa bakkoota hedduutti gosaa fi warraan akka dhaalmaatti adeemsiifamu utuu hin taane, namni kamuu gaafa dhalatee kaasee hanga Gaafa du’uutti, Gadaa keessa waan jiruufi. Innis umurii isaanii afurtamatti warra Gadooman kan ibsuu dha.
Yaadi addaa qoratnoo barbaadu, “Gadaan Gujii Baallii jedha” kan jedhu kan barreessitoonni kaa’an kanaa dha. Baalliin Hundee Gadaa Maccaa keessatti an qoradhe keessattis waan beekamuuf, hiiki inni Gadaa bakka garagaraa keessatti qabu ilaalamuu mala.
“Bakka Caffee Lubaa” kanatti lubni yaa’ee baallii wal harkaa fuudha. Baalli kana balbala Bonayyaatu qabatee ba’a. (erga Gadaan Gosaan ta’eetii jechuu dha). Ayyaantuun Gadaa kaaniif waa hunda qoodee Bonayyaan erga eebbi dhumee dhaqe, foon qalames balbalaan qoode, Bonayyaanis “an homaa hin argadhuu?” jennaan “baala kana siif kenneera” jedheen jedhama. isaan boodas, aduun balballan Leeqaa, warra eebba biraa fudhatan itti ba’ee isaan gubnaan gaaddisa dhaqan “jalaa naaf deemaa!” jedhe Bonayyaan. Bokkaan yeroo roobus “jalaa naaf deemaa” jedheen jedhama.
30
Isa booda, lafnis, qabeenyaas nuuf eebbifamee kan nuuf kenname ta’ullee, bakka gaaddisa hin argannetti akkamiin jiraanna jechuun waamanii waan inni dhabe mara qoodaniifii wajjin jiraachuu eegalan.
Egaa Gadaa Maccaa Kan Odaa Qumbii, kana keessa baallii wal harkaa fuudhuun ni jira. Yeroo kana hundumtuu waan ittiin eebbisamanii
qooddataniin dhufu. Sirna Baallii wal harkaa fuudhuu kana irrattis, Bonayyaan baalaanan injifadhe jedhee ittiin dhaadata. Gadaan kaan balbalaan kaan garuu balbalaan injifate). Kana irraa ka’uun, “Bonayyaa baala baattu” jedhanii itti qoosu.
Egaa Baalliin maal akka ta’e, qorannoo biraa kan barbaaduu fi,Gadaa Gujiin alatti illee kan argamuu dha.Qorannoo akka barbaadamu wanti taasisuu malus, Macci Baalli jedhee waama jechuuf “Miseensa lubaa” jedhanii waan waamaniif tasumaa walitti hin hidhatu.
Sadarkaalee Gadaa
Sadarkaalee Gadaa Oromoo ilaalchisee marsariitii irratti, Sirna Gadaa Oromoo barreeffamaan taa’e, akkasumas, waa’ee Gadaa qo’atnaan geggeesse wajjin akkanaan isinii dhiyeessa.
Sadarkaa Gadaa – akkaataa waggaa dhalootaatiin gurmuu ykn murni “Ilmaan Kormaa” tartiibaan keessa dabran sadarkaa Gadaa jedhama. Sadarkaan Gadaa tokko waggaa saddet qaba. Waggaa saddet saddeettan kanaan namni Oromoo hamma gaafa
31
dulloomee du’utti hawaasa keessatti bakkaa fi qooda dalagaa qabaata.
Sadarkaaleen Gadaa ilmaan kormaa keessa dabran bakka gariitti amala addaa yoo qabaatan illee, waliigalatti, akka armaa gadiitti keenya. Dabballooma (waggaa 0-8)
• Gaammoma (waggaa 9- 16)
• Dargaggooma (waggaa 17- 24)
• Kuusoma (waggaa 25- 32)
• Raaboma (waggaa 33 – 40)
• Gadooma (waggaa 41- 48)
• Yubooma (waggaa 49- 56)
Dabballee (ganna 0-8) Dabballeen sadarkaan daa’immaniiti, daa’imman umurii 0-8 qaban Dabballee jedhamu. Riifeensi mataa mucaa sadarkaa Dabballee hin haadamu, guduruu guddifata. Akkasumas, Dabballeen maqaa kan argatu yeroo sadarkaa kana huluuqe. Hamma sanatti maqaa manaatin waamama (fakk. Jaldeessoo, Qamalee kkf.) Warri isaanii horii aannanii kan hin qabaane yoo ta’an, gosatu annan kennaafi.
Waa’ee safuu bu’uuraa baratu, fkn kan akka gadhee fi gaarii, firaa fi diina addaan baasuu baratu. Galgala galgala himtee (myth), /tapha hiibboo fi seenaa akaakayyuu fi abaabileetuu itti himama.
Ittimakoo (Gaammee Didiqqaa) – ganna 8-16
Mucaa sadarkaa Dabballeerraa rifeensi mataa haadamee, firri waamamee ayyaani guddaan godhamee, kennaan goromsa tokkoo (Gubbisa) erga kennaniifii booda gara Sadarkaa Gadaa Ittimakootti (Gaammee Didiqqaa) ce’a. Kana jechaan, Hammachiifamee maqaan baafama.
Guyyaa hammachiisaa kanaa eegalee maqaa kanaan beekama. Ijooleen Sadarkaa Ittimakoo seennan bara afur booda gaammee haaddatanii, Roggee filatanii, jabbii tiksuu, bishaan daakuu, farada gulufuu, sirba sirbuu fi geerarsa geeraruu baratu. Hidda saynii yoo xinnaate amma mana kudha tokkoo beekuu qabu. Hojii tiksaa, qonnaa fi adamoo, morkii ispoortii, akkasumas warri durbaa hojjii jirbii fo’uu baratu. Waa’ee siyaasa (mirgaa fi dirqamaa, seeraa) fi hawaasummaa baratu.
Ayyaana ijoolee ykn guyyaa kabaja ijoollee (ayyaana taaboree), obbolaa fi hiriyyaa ofii wajjin ayyaaneffatu. Guyyaa taaboree ijooleen bixxillee nyaataa, farsoo dhugaa, sirbaa, gammachuudhaan dabarsu. Yeroo gaammee haaddattanu goromsi tokko dhuunfaatti ni keenamaaf. Uumamumaan, waggaa 16tti ijoolleen dhiiraa areeda, ijoolleen dubraa guntuta baasu. Sagaleen isaanii ni jijjiirama. Haaluma kanaan qoodni fi itti-gaafatamummaan isaanis ni jijjirama jechuu dha.
Ayyaannii Taaboree kun, kutaa ayyaanota jettu jalatti akkuma barreeffame, Macca kessaatti Taaboree Guduruu fi Taaboree Jimmaa jedhama. Taaboreen Jimmaa/Leeqaa ba’ee, Taaboreen Guduruu kudharfan isaatti kabajama.
Foollee (Gaammee Guguddaa) – ganna 16-24 Gaammee Didiqqaan Ukkee ykn Unkee jala ba’uudhan gara sadarkaa Foolleetti ce’u. Godoon Ukkee edda ijaaramee booda, isa keessatti haati gurbichaa waan barbaachisaa ta’an hundaa (fkn Coqorsa kichuu miila isaa irratti hirreeffachuu, bixxillee sagal caccabsuudhaan itittuu fi aannan itti dhibaasuudhaan) erga qopheessitee booda hiriyyoonni isaa bakka argamanitti eebiftee sirni ayyaanaa sirbaan calqabama. Sirbuma kana keessa gurbichi godoo cabsee karaa boroo keessaan baha. Sana booda ijoolleen maaliif godoo keenya keessa bahe jedhanii dhaanuuf itti fiigu. Innis arreedee ykn dhaadachuudhaan harkaa baha, sun ukkee cabsee bahe jedhama. Ijoollummaa keessaa bahe jechuu dha.
Sana booda, ciisa ijoolleetii baheetu mana jala buluu eegala. Ayyaani ukkee kun yeroo gannaa rawwatama. Namni ukkee bahe birraa masqala irratti Giifatoo sirbee horii fudhata. Achumaan Foollee sirbuu itti fufa.
Dardaroonni sadarkaa Gadaa Foollee keessa jiran adamoo adamsuu (bineensi akka horii hin nyaane ittisuu). Akkasumas barumsa waraanaa fi ispoortii kkf. Baratu. Biyya irra deemuudhaan sirbaa, foollisaa sabaan wal baru.
Yeroo buttaan qalamu foolleetu korma kuffisee qaba.Cinaacha korma buttaa akkuma jirutti foolleetu fudhata. Foolleen foon buttaa akka leencaattii wal harkatti ciree nyaata. Yoo sirni buttaa /jal’ate (seera irraa gore), foolleen korma hin kuffisu, foonis hin nyaadhu jechuuf mirga qaba. (Fknf namich buttaa qaluu fedhe, nama seera cabsee yoo ta’e). Foollee malee immoo buttaan hin qalamu. Foolleen seera malee nama hin sodaatu. Waan jechuu fedhe, saalfii tokko malee sirbaan ibsa. Foollisaa, yoo fedhe abbaa Gadaa ni faarsa (seera tolchuu irrati jabaa yoo ta’e) ykn ni abaara (seera yoo cabse). Dhiisi jedhama malee hin adabamu.
Sadarkaa Gadaa Foollee keessatti dargaggoon sirriitti biyyas walis baru (hiriyyumaadhaan wajjin deemu). Booranatti, jalqabaaf koree hayyuu hiriyaa jedhamu namoota jaha kan of keessaa qabu, ofuma isaaniitii filatu. Akkuma sadarkaa Gadaa Ittimakkootti, Foolee gidduutis wal morkiin jiru kanuma qaamaa (ispoorti fi dandeetti adamoo kkf.) qofaa dha. Yeroo isaanii irra caalaa waan wajjin dabarsaniif, sirriiti wal beeku. Dur Foolleen yeroo ajjeessu hin gaafatamu, du’us gumaa seeraan hin qabu jedhama.
Qondaala (Kuusa) – waggoota 24-32
Dursee galmi (masarri) guddaan gosa gosatti erga ijaaramee booda, hayyoota (koree) Gadaa sadarkaa kanaa hoogganuutu filatama. Alaabaa mallattoo Kuusaa (diimaa adii) kan ta’e erga dhaabatanii booda, sirba “Xunnee” (kan umurii isaanii) fi sirba ce’umsaa “Mokkee” jedhamu sirbu.
Abbootiin ijoollee kanaa (sadarkaa Gadaa Yuuba 3ffaa keessa kan jiranu), bakka faajjiin isaanii itti dhabatte irraa jalqabuudhaan sirba Mokkeetiin haadha manaa ofii (haadha ijoollee kuusaa) faarsaa gara bosonaa deemanii damee muka mi’eessaa kan baala qabu muratanii qabatanii deebi’u. Baala mi’eesaa karraatii suuqu. Haadhotiin ammoo bishaan aannaniin makaniii gabatee guutuu dhiyyeesu. Abbootiin ijoollee bishaan aannanii kanaan rifeensa mataa ijoollee ofii laaffisanii irraa erga haadanii booda, morma irraatti callee godhuuf.
Kanatti aansee sa’a eelmamtu tokko jabbii ishii waliin badhaasa kan godhameef fudhatee hiriyyoota ofii wajjin torban lamaaf bakka tokkotti ulma galu. Haadhoonni isaanii achitti galaa aannan fiduufi. Garuu ijoolleedhaan wal hin arganu. Galaa yeroo kennanu maqaa ilma ofii otoo hin ta’in maqaa gosaa ofiitti waamuu. Torban lama booda wayyaa aadaa uffatanii lichoo bokkuu xiqqoon itti hidhamee qabatanii, galama ulmaa keessaa bahu. Horii badhaasaan fudhatan sana horii warra ofiitti dabalatu. Kana booda ulmaa bahe jedhama.
Ayyaani kun boorana keessati Ayyaana Godiyyaa jedhama. Jarreen kun Foollee sirbaa horii sanbi kennuuf qalachaa nyaachaa, bineensaa fi diina adamsaa bara saddetif wal faana turu.
Raaba (Raaba Doorii) – ganna 32-40 Ce’umsi sadarkaa Gadaa Kuusaa irraa gara sadarkaa Gadaa Raabaatti godhamu hangas sirna guddaa hin qabu. Hayyoonni warri sadarkaa Gadaa kuusaa keessatti filataman kan du’anii fi kan dadhaboo ta’an bakka buufatamu malee akkuma jirutti itti fufu. Warri sadarkaa Raabaa hoogganan kun Aduulaa Raabaa jedhamuudhan beekamu. Itti gaafatamummaan isaanii ini duraa waraana hoogganuu yoo ta’u, yeroo nagaa immoo aadaa, seeraa fi seenaa adda addaa baratu.
Torban tokkoof jaarsolii isaan gorsan (barsiisan) wajjin ardaa-jilaatti ulmaa galu. Yeroo kana nama biraa waliin dubbachuun dhowwaa dha. Yeroo ulmaa fixanii bahan, hiriyyoon isaansii damee muka daannisaa badhaasudhaan sirbaa simatu. Isaanis kanaaf galata galfachaa daanisa sana irra dhaabatanii waliin sirbaa sirnichi xumurama.
Sadarkaa Raabaa keessati niitii fuudhuu fi qabeenya dhuunfaa godhachuutu nama irraa eegama. Miseensi Aduulaa Raabaa ta’e tokko fuudhuu, akkasumas qabeenya yoo dhabe horii shan kan kottee afuriin adeemu qabaachuutu isaan irra jira. Kana guutuu baannaan, umrii isaa guutuu Raabaa ta’eet hafa. (Gadoomuu hin danda’u jechaa dha). Namni akkanaa Qolee ykn Cufattee jedhama.
Cufatteen nama waan waamuu fi waan yaasu hin qabnee dha. Cufatteen hin gadoomu malee waan yakka miti (namni ofii ta’uu dadhabe biyyaafis hin ta’u jedhamee ti).
Sadarkan Gadaa Raabaa waggoota saddet eidda xumuree booda Raabaa Doorii jedhama. Warra hayyuu fi Abbootii Gadaa aangoo irra jiran irraa sirriiti muuxannoo argachuu akka danda’anuuf, walumatti, waggoota 13 sadarkaa Raabaa fi Raabaa Doori keessa turu. Sana booda ni gadoomu.
Waggaa 40tti namni tokko waan hundaanuu ni bilchaata (muuxxannoo fi beekumsa gahaa ni argata). Kanaafuu biyya bulchuu fi itti gaafatumaa fudhachuu ni danda’a jedheeti Oromoon amana.
Gadooma (/Lubooma) – Ganna 40-48
Buttaa Qaluu:
Buttaa qaluun waggaa afur afuriin kan raawwatu yeroo ta’u, kunis Gadaa tokko jalaa miila butanii ilaaluu jechuu dha. Horii didaa fi maseena luka jalaa butanii akka ilaalan, gadaa tokko jalaas miila butani Ilaalu. Gadaan sun jabduudha moo laaftuudha jechuufi.
Gadaan sun laaftuu taanaan dhaloota Raabaa Doorii keessa jiru keessaa, akkasumas warra Gadaa duraa keessaa bakka buusu. Akkas jechuun, gadaan dadhabduun tokko waggaa afur qofa ummata geggeessiti. Gadaa dadhabduu kana irraa warri aangoo fuudhatan kun gadaa isaanii keessatti yoo jabinaan geggeessan waggaa 12 aangoo qabatanii turu jechuudha (probability).
Akka mootota Gonfoo fi Akka Imaammata Dhaalmaa Mallas (Mallas legacy) jedhanii, umurii guutuu wanti ilma Oromoo irraa kawandisu, kawandiftuu fi imaammanni sobaan sadoo ofii guuttacnuu Gadaa keessa hin jirtu. Sadarkaa Raabaa Doorii keessatti akkuma ibsame kan du’ellee bakka bufama jechuu dha. Sadarkaa Hoogganaa Siyaasaa fi Amantii itti ta’amu.
Sadarkaan kun, Sirna Bulchiinsa Gadaa keessatti sadarkaa murteesssaa dha. Warri aangoo qabachuuf carraa qaban, warra sadarkaa kuusaa, Raabaa fi Raabaa Doorii keessatti dandeetii adda addaa agarsiisuudhaan, morkii hedduu keessa injiffannoon darban ta’u. Yuba 1ffaa amma 4ffaatti warri Gadaa keessaa buttaa qalee ba’e kun Yuba jedhama. Yeroo luba ba’anii gara Yubaatti ce’an kana, Abbaa Bokkuu ta’uuf warra dorgomee hafe jechuu dha baay’een isaanii. Addoodhaan adda hidhatu.Macci aadaa kanaaf, dubri gaaf heerumaa yeroo balabala dhowwattu: durbi “Addoo addattii hin qabu” jettee arrabsiti. Kunis, “kan buttaa hin qalle, gadabadii”, kan Gadaan jechuufijala dabarte,yookaan immoo heera Gadaa keessaa kan ba’ejechuufi.
Kunis namni Gadaa keessaa ba’e ummatichaanadabbiiaddaafudhatature. Tuulamni har’ayyuu Gadaa yoo ba’u kanGadaa keessa hin jirre kanGadaa keessaa ba’e irrattiFoollee tarkaanfii fudhachiisa “tabba namatti jige biyyatunamarraa kaasa yoobiyyi namatti jige maaltu namarrakaasa” kan jedhamuufkanaafi.
Ituu, / Humbanna, Sikkoo, Mandoo, Gujii, Booranattis ta’e,Karrayyuu fi Walloo,Macca keessattillee adabbiin namaGadaagattee waan laaffateef“gadabadii” ta’uunbabal’ate.
Macci duryeroo Gadaa ba’u “mataa hin qabdu maalhaaddatti Gadaahin qabdu maal baannatti” jedha.Kanaaf, Gadaa qabachuu fi keessatti dhaloota tiksuun beekamaa ture. Gadaa Maccaa hanganqayyabadhetti,namni tokko hawaasa Oromoo waan hin fayyadnediinaaf dabarsee yoo ummata basaasellee gucaanadabama ture. “Kofa ummataa saaqe” jedhama. Kanaaf,gucatti abidda qabsiisanii / yaa’ii ummataa keessatti waltajjiittibaasanii (gabaafaa ta’uu danda’a)gubu. Kanaaf namni icciitiiummataa saaqu hin jiru ture hanga gaafaMinilikGoobanatti jaalalaan /dhiyaatee Oromoo irratti hojjechiisuttiaadaafi bulchiinsa boonsaa kana of harkaa qaba tureOromoon.
Har’allee taanaan muraasa isaa ofharkaa qaba.“Ummanni maal namagooti ummanni dakkuu biyyooAn sittinif kenneeya giiftiiqabaa giyyoo” jetti dubartiin Ateetee yeroo weeddiftu. Ummata yookanis immoo namni homaa nama hin godhu jechuudha.
Jarreen kun warra umurii 48 amma 80 keessa jiranidha. Yuubni warra aangoo gadi-dhiisee sadarkaa adda addaa keessa jiru. Ittigaafatumaan isaanis, keessatuu yuubni 1ffaan akka gorsituu, seera hiiktuu fi seera murtuu ta’uun hojjata. Yuubni 4ffaan (Booranatti) immoo sadarkaa Raabaa Doorii (ijoollee ofii) wajjin seeratumuu irratti qooda qabu. Akkasumas ijooleen isaanii dorgommii (morkii) irratti injifatanii akka filatman ni gargaaru. Kana malees yuubni gosaa keessatti waa’ee araaraa fi misoomaa ilaalchisee tajaajila guddaa biyyaaf kennu.
Seerri, aadaani fi safuun akka hin badne kan to’atu yuuba sadarkaa adda addaa keessa jiranu. Tuulama keessati Yuubni warra Ayyaantuu (Qaalluu) wajjin iccitiidhaan miseensota Gadaa filanii sabatti dhiyeessu. Tuulamni jaarsolee kana “Guula” jedheetti waama.
Gadamoojjii – Ganna 80-88
Gadamoojjiin – sadarkaa Gadaa keessaa kan ba’ee dha. Umurii kana keessatti jaarsi Gadaammoojjiin beeku. Dirqama koo ba’eera jechuu isaati. Sadoo Gadaa keessaa ba’eera jechuu isaati. Umurii 88_olitti kan jiru jaarsa Korboo jedhama. Kan ol gale, barcuma korboorra taa’ee yoo danda’e kan gorsu, kanaan achi tajaajila isaa fixatee soorama waan ba’eef, akka daa’imaatti taphsiifama; ni kunuunfama. Namni sadarkaa Gadamoojjii seenu umuriin isaa waggaa saddettama tahee, nama sadarkaa Gadaa darban kurnanuu seeran hulluuqe tahuu qaba. Ijoollen Gadamoojjii, aangoo qabatanii biyyaa bulchaa kan jiranii dha. Umurii isaanii keessatti yeroo sadiif Gadaa ofii aangoo irrattii arguu warra danda’an jechuu dha. Kana jechaan:
1. Bara dhalatan, sadarka Daballee (umurii 0-8) keessa yeroo turan ykn bara abbootiin isaanii biyya bulchaa turan;
2. Waggoota afurtama booda, ofii isaanitii yeroo Abbootii Gadaa ta’an (aangoo qabatani)
Waggoota saddettama booda yeroo ijoolleen isaanii aangoo fudhatanii biyya bulchaa turan, paartiin keessa jiranu, fkn Meelbaan wayita sadaffaaf naanna’ee yeroo yaada armaan olii kana hiriyummaa wajjin walitti fidnee ilaaluu dandeenya. Hiriyummaan Gadaa keessatti maal akka ta’e yoo ilaalle warra Gadaa tokko fudhatu jechuudha.Mucaan dhalate tokko bara Gadaa Muudanaa yoo dhalate, nama waggaa 40 darbe Gadaa kana keessa jiru wajjin hiriyaa dha. Gadicha keessa kan jiru wajjin illee hiriyaa dha. Warra Gadamoojji ta’ee Gadaa Muudanaa yeroo sadaffaaf dabarsu wajjin illee hiriyaa dha jechuu dha.
Hiriyyaa:Hiriyyaan warra goggeessi Gadaa isaanii tokko tahee dha. Kana jechuuniis, hawaasa Oormoo keessatti warri waggaa Gadaa keessatti dhalatan hundii fi kan maqaan Goggeessa Gadaa isaanii yoo dulloomoo tahanillee wal irraa bu’e, yookaa tokko tahe hiriyyaa dha. Ijoolleen waggaa Gadaa 1-8 jidduufi gaheeyyiin waggaa Gadaa 45-56 jidduu yoo Goggeessi Gadaa isaanii tokko tahe hiriyyaa tokko jedhamu.
Marsaan Gadaa naannawutti walitti fidee ijoollee fi jaarsoolii hiriyyaa taasisa. Marsaan Gadaa fi Goggeessi Gadaa akkanatti hiriyyummaa murteessu. Hawaasa Oromoo keessatti hiriyyaan akka obbaleeyyaniitti wal ilaalu. Ayyaana gurguddaa fi beekamoorratti hiriyyaan wal argee waliin turuudhaan wal faarsa. Jaalalti walii, walamanuun, waliif dhimmuun, walgargaaruun, kkf hiriyyaa biratti jabaa dha. Aangoo polotikaa keessatti paartii tokko tahu. Kanaf, hiriyyummaan karaa hawaasaa fi polotikaa Oromootaa walitti hidhuu dha.
Waa’een hiriyyaa hoggaa akkas tahu, ijoolleefi ga’eessoota maaltu walitti fidee hiriyyaa godha? Gaaffiin jedhu ka’uu ni mala. Gaaffi kana deebisuuf, nama/ namuu Goggeessa Gadaa isaatiin Gadaa keenya jedha.
Gadaa isaa faarsa, kabaja. Kanarraa akka ilaalcha polotikaa baraatti hubachuuf waan Paartii ilaaluun gaarii taha. Hawaasa keessatti paartiileen uumamaatu turan jechuu dha. Goggeessi Gadaa shanan paartiilee shan kan ijoollee fi manguddoota hiriyyaa godhuus paartii tokkicha waliin qabaachuu dha.
Ummata Oromoo biratti wanti hunduu Gadaan walitti hidhata kan qabu yeroo ta’u, Macca biratti armaan dura akkuma kaasne Oromoon Oboo fi Coora qaba. Namni tokko umuriin yoo fagaatee fi daa’ima nama biraa tokko wajjin lamman isaanii Coora taanaan hiriyaa jedhamu. Kunis hiriyummaan sirna Gadaa wajjin hidhata qabaachuu argisiisa. Egaa gara yaada jalqabaatti yeroo deebinu, Gadamoojjummaan sirna mataa ofii qaba. Innis:
“ Ce’umsa irratti sirni godhamu ni jira. Sirni kun “sirna Qumbii wal irraa fudhachuu” jedhama. Sirna ce’uumsaa ti. Sirna kana irratti xinnaa guddaa otoo hin jedhamin sabni /hunduu argamuu ni danda’a.
Seenan gootota kanaa ni himama, warri biyyaa waan jabaa hojjatan akka gootaati ni faarfamu, ni kabajamu, isaanis ni dhaadatu. Sana booda amma lubuun jiranutti ittigaafatumaa hin qabani. Sabni jara kana amma lubbuun jiranitti ni kunuunsa, ni qananiinsa.”
Gogeessa Gadaa
Gadaan gogeessa (garee) shan kan qabu yoo ta’u, isaanis shanan Gadaa Oromoo jedhamu. Gareelee kun ganna sadet sadetiin aangoo wal harkaa fuudhu. Shanan Gadaa Oromoo kun bakka adda addaatti maqaa adda addaatiin beekkamuu (gabatee ilaali).
Ilmi Oromoo kamiyyuu, guyyaa itti dhalatee eegalee gogeessa shanan Gadaa keessaa tokko keessatti haammatama /miseensa. Duraan dursee kan inni hammatamu / miseensomu, shanan Gadaa keessaa miseensa isa gaafa inni dhalatu aangoorra jiruti. Kunis gogeessa abbaa isaa keessati jechuu dha.
Haaromsa Gadaa Keessumatti, bara 1270 (bara ka’umsa Yukuno Amlaak) irraa eegalee hanga dhumaa jaarraa 15ffaatti Oromoon dhiibbaa fi roorroo humnoota Kiristaana fi Islaamaa jala akka ture ragooleen ni ibsu. Roorroo kana ittisuurratti gootota fi hayyoota hedduutu wareegame. Kanarraan kan ka’e sabni Oromoo walakkaan isaa manaa fi biyya abbaa ofii gadi lakkisee, waan qabu fudhatee gara Kibbaa fi bahaatti godaane. Achiittis dhiibbaan ittuma fufe. Kana booda Oromoon gara waggaa dhibba tokkootiif roorroo kana ofirraa ittisuuf mala dhahaa ture.
Keessumaa bara Gadaa Gadawwoo Galgaloo 1470n keessa haala karaa lolaatiin biyyaa ofii falmanii deebifachuuf akka toluutti of ijaaruun barbaachisaa akka ta’e amanee, hawaasa umuriin ijaaree, akka umurii isaatti dirqama itti kenne. Gadaan inni jalqabaa akka haaraatti waan ijaarameef, “Gadaan mala haaraa baase ykn Gadaa mala-baase” jedhamee hayyootan, moggaafamee, meedhicha hidhate. Maqaan Gadaa kanaa seenaa keessatti Gadaa Melbaa (Gadaa mala-baase kan jedhurraa dhufe) jedhamee beekkama.
Gadaa diinni isaan harkatti laaffise kana deebisanii ijaaruuf, yeroo hedduu fi adeemsa jabaa isaanitti akka fudhates beekamaadha. Ka’umsa Yikunoo Amlaakii kaasee Ormoon Gadaan harkatti laaffataa, diinni daangaa isaa cabsaa kan isatti siqaa bulu yeroo ta’u, rakkoo kana jalaa ba’uuf bulchiinsa jalatti wal hoogganu Gadaa jallatti hundaa’e. Saba Oromoo fi Sirna Gadaa irratti yaada kana hayyoonni akkanaan ibsan. Akka mangoddoonni Booranaa himanitti Gadaa ijaaruuf yaalii dheeraan eega godhame booda, Gadaan yeroo dheeraaf bifa hojjechuu
dandayu dhaabbate. Gadaa kanatti Abbaan Gadaa Gadayyoo Galgaloo ture. Gadaa kanatti Abbaan Gadaa Gadayyoo Galgaloo ture. Raabni isaa ammoo Yaayyaa Fuullee jedhama ture. Erga gaafasii jalqabee hanga bara amma keessa jirruutti (2016tti), Booranni Gadaa 61 /64 lakkaawa. Kanarraa waggaa saddet saddetiin yoo herregne (Gadaan tokko waggaa 8) 61X8= 488 / 64×8 = 512 taha. Barri isaa 1499tti dhihaata. Kanaaf, sirni kun ijaaramuun isaa walakkaa jaarraa 15ffaa isa lammaffaa keessa kan jedhame dhugaa taha.
Bara Gadaa Melbaa (bara 1522-1530) Gadaan Melbaa Oromoodhaf Gadaa isa jalqabaa miti. Isa durayyuu ganna kuma caaluuf Oromoon Gadaan bulaa akka ture ragaan nijira. Gadaan Melbaa garuu ummata bara saddet saddettiin qoodee, namoota waggaa 8 olii fi 80 gad jiraniitti dirqama adda addaa kenne. Bara Gadaa kanaa Oromoon jalqabaaf Abbaa Duulaatiin of ijaaree/ hoogganamee, akka kana/sana duraa yeroodhuma ormi itti dhufu ofirraa ittisuu qofaa dhiisee, biyya ofii deebifachuuf jecha, lafa diinonni isaa (Habashoonni) irraa fudhatan dhaqee loluu jalqabe.Waraanni Oromoo bara sanaa, akka waraana qaroomeetti /ammayyaatti hiriiree loluu eegale. Gadaan Melbaa Baalee deebifachuuf yeroo lolu, mooticha Habashaa Faasil jedhamu ajjeese. በፋስል ሞት አማራና ኦሮሞ ደም ተቃባ (አጥመ).
Bara Gadaa Muudana (bara 1531-1538) Melbaatti aanee kan Gadaa fudhate Muudana. Bara Muudana kana seera jajjabaa lama tumatan.
1. Lubni hundi akkuma aangoo qabateen akka duulu
2. Lubni hundi osoo lafa dabalee hin bilisoomsiin meedhacha akka hin hidhanne kan jedhan ture.
Baalli kan Melba weeraruu jalqabe, Muudanni dhuunfatee hamma qarqara laga Awaashitti/ Hawaasitti irra qubatan. Barri Gadaa Muudanaa kun bara Muusliimonni Imaam Ahmadiin geggeefamanii Kiristaanootaan waraanaa turanii dha. Waraana diinoonni isaa lamaan godhaa jiran kana Oromoon faana bu’aa ture. Daareel Baates namichi jedhamu kana barreessee ture. Waan waaqni diinoota isaa lamaan wal waraansiseef, Gadaa kana waaqatu mirga muude jechuudhaan Gadaa Muudanaa jedhee moggaase. “Gadaa Muudanaatu dura laga Waabee ce’ee lafa qabate” jedhe Abbaan Baahire. Kun seenaa ummata Oromoof kan xumura osoo hin taane kan jalqabati. Kanarraa ka’uun lafa babalifannaa itti fufe.
Bara Gadaa Kiilolee (bara 1539-1546) Muudanarraa Gadaa kan fudhate Kiilolee dha. Kiiloleen duula bal’isee Dawaaroo rukutuu jalqabe. Yeroo gabaaba keessatti handhuura Dawaaroo gahe. Galaawudoos mooti Habashaa waraana isaa kan nama Adaal Mabraq jedhamuun hoogganamu Dawarrootti bara 1545tti erge. Waraanni Adaal Mabraq harka Oromootti baqe, inniniis baqatee laga Awaash ce’e. Dawaaroo kan jedhamu Arsii har’aatt akeekuun ni dandayama. Galaawudoos Islaamoota mohuu dandahullee Oromoo biyaa isaaf lolu moohuu hindandeenye.
Muudanatti aanee kan baalii fudhate Gadaa kiilolee ti. Bara Gadaa Kiilolee keessa Habashoonni gargaarsa warra Poorchugaalin, Imaam Ahimadiin bara1543 waan ajjeesaniif, qalbii tokkoon Oromorratti xiyyeefatanii, meeshaa ammayyaa fi humna waraanaa Awuroopparraa argataniin gargaaramuudhaan Oromoo irratti duulani.
Mootichi Habashaa Galaawudoos Imaam Ahmadiin erga ajjeesee booda, waraana guddaa nama Adaal Mabiiraq jedhanuun hoogganamu gara Oromootti bobbaase. Gadaan Kiilolee waraana Habashaa fi Faranjii meeshaa hammayyaa akka madfii hidhate kana bara 1545 ofirraa rukutee, ajajaa waraanaa ari’ee laga Awwash ceesise. Waraani Habashaa hedduun harka Gadaa Kiiloleetti baqee dhume jedhe Abbaan Baahire.
Humnoota Habashaa fi Faranjii meeshaa ammayyaatti gargaaramanu waan mo’eef, Gadaa dhugaa lole, kan Lole jedhamee seenaa keessati yaadatama. Jechi “kan lole” jedhu kun bara dheerina keesa “Kiilolee” jedhamuun beekkama.
Bara Gadaa Biifolee (Bar 1547-1554)
Barri Gadaa Biifolee bara mootiin Habashaa lola warra Islaamaa waliin qabu mo’atee humna isaa mara gara Oromoo qofaatti xiyyeefate ture. Mootichi Habashaa Galaawudoos, Adal Mabiraq mo’amuu dhaga’ee humna isaa walitti gurmeesee waraana Porchugaal wajjin fuula isaa gara Oromootti naannesse.
Bara Gadaa kana keessa waraanni Oromoo Dawaaroo fi Faxxagaariin injifatee namas booji’uu jalqabe. Kiristaanonni booji’amanii lakkisaman isaan dura qoricha koosoo kan hin beekne yeroo ta’an, namoonni boojuudhaa ba’anii galan qoricha kana isaan barsiisuu Baahireen barreesseera. Gadaan kun gadaasaa xumuree Gara Gadaa Michilleetti dabarse.
Bara Gadaa Michillee (Bara 1554-1562) Miidhaan warra Habashaa fi Islaamaa karaa lamaan jabaatee waan dhufeef, Gadaan Michillee seerota sadii baasee labsuudhaan hojjaa irra oolchee ture. Isaanis:
1. Namni diina hin ajjeefne akka hin fuune, akka rifeensa mataasaa hin aaddanne;
2. Namni ganna (waggaa) 8 oli fi 80 gadii lola keessatti qooda akka fudhatu;
3. Waraanni Fardaan lolu hedduun leenjifamee akka bobba’u; seera jedhutu tumame. Kun immoo iddoo fagoo deemee akka lolu isa taasise.
Fardaa fi gaachanaan jabaatee loluu kan jalqabe Gadaa Michilleetti. Michillee waraana Galaawudoos, Hamalmaaliin hoogganamu waraanee mo’ee, Faxagariin (Ererii fi Karrayyu) guutuummaatti harka Oromooti galche. Itti dabalees hooggani
Michille Harariin qabate. Amir Nuur oduu kana dhaga’ee otoo inni gara Haraaritti deebi’uutti jiruu Michille bakka Tulluu Haazaaloo jedhamutti haxxee hidhatee rukute. Lola kana irratti Oromoon hedduun dhumullee waraanni Amir Nuur moo’amee harka Michilleetti baqee raawwate.
Islaamaa Amir Nuurmooticha Habashaa Galaawudoosiinwaraanee mo’ee (ajjeesee),gammadee ayyaaneffachaa otoo jiruMichille Harariinqabate. Amir Nuur oduu kanadhaga’ee otooinni gara Haraaritti deebi’uuttijiruu Michille bakka Tulluu Haazaaloo jedhamutti haxxee hidhatee rukute. Lola kana irrattiOromoon hedduun dhumullee waraanni AmirNuur moo’amee/ mo’amee harka Michilleetti baqee raawwate.
Abbaan Baahire akka barreesetti,“Gadaan 5ffaan Michilleejedhamu biyya waraanee moo’amee/mo’atee idda balleeseebooda,loon ofii fudhatee itti gale”jedha. Oromoon durii biyyawaraanee waan barbaade ergagodhee booda gara dhufetti deebi’a jechuu isaati.
Seenaa Oromoo keessatti kan akka Gadaa Michillee diinota,warra Habashaa (kanPorchugaalin gargaarame) akkasumasAfaar (kan Turkiin gargaarame) haleelee dangaa bal’aabilisoomse hinjiru. Michillee jechuun, bineensa bara caamsaanhammaateeyeroo haroon qooru bakka bishaan ture keessa bahu,bineensa/ bineentiigurraattihanga saree xiqoo geessu, kanwaraanni hin seenne, kan nama hin sodaanne, kan nama duukaakaattee nama ciniintu, bineensa/ bineentiihamtuudha. GadaanMichillee farda luka afur qabuyaabbatee gaachanaan waraanaofirraa qolatee waan bakka yaadega‘eef, Gadaa Michilleejedhamee moggaafame. HumniIslaamaa kun,kiristaanota mo’achuu isaa Baahireenakkas jedheera “ይበዝሁ ሰራዊት ኑር ዘተቀተሉ አመሀ እስመፈtsሙ እግዝአብሂር በቀለደሞሙ ለአግብርቲሁ ዘተከእወ በነጭሳር
Gadaa Harmufaa fi Gadaa Hambisaa (Bara 1563-1570)
Gadaan Michillee dangaa bal’aa waan bilisoomseef, dangaa bal’aa kana Gadaa tokkoon hoogganuun rakkisaa waan ta’eef Gadaan duraan Boorana fi Baarentuu irraa ijaaramee hooggana tokkoon walfaana socho’aa ture, bakka lamatti qooduun dirqama ta’e. Baarentuu Gadaa Harmufaa akkasumas Boorani Gadaa Hambisaatiin akka hoogganaman godhame.
Harmufni Beggamidir rukutee gosatti moggaasee of jala galche. Hambisaan immoo duula guddaa mooticha Habashaa Minaas Oromoo irratti bobbaase jabinaan falmee, balaa dhufuu danda’u hambise. Hambisni akka Harmufaa lafa bal’aa dabalee qabachuu baatuus, kan ture akka jirutti eegee dabarsuu waan danda’eef, Gadaa Harmufaa wajjin meedhicha hidhatanii baalli dabarsanii Gadaa Roobaleetti kennan.
Bara Gadaa Roobalee (Bara 1571-1578)
Gadaan kun Roobalee Baarentuu fi Roobalee Booranaati. Roobaleen lachuu wal gargaarudhaan Beggamidir fi Wallootti duula guddaa bananii (keessatuu Roobalee inni Booranaa Amaaroota hallayyaa fi holqatti naquudhaan), daangaa biyyaa ballisuu/bal’isuu danda’anii turan. Wa’ee Gadaa Roobalee Abbaan Baahire akkas jedha: “waggaa saddet booda kan bakka Harmuufaa qabate Roobaleen, ilma Gadaa Muudanaati. Isa kan Shawaa balleessee Gojjaamiin rukutee, nama aangoo cimaa qabu Azmaachi Zari Yohannis ajjeese” jedhe.
Bara Gadaa Birmajii (Bara 1579-1586)
Gadaan Birmajii Baarentuu Habashaa Kaabaa akka malee muddee qabuudhaan, Dambiyaa rukutee Abooli fi Baahera Nagaash yeroo ajjeesu, Gadaan Birmajii inni Booranaa maqaa Maccaa fi Tuulamaatiin ijaaramee Amaaroota bakka hundaatii ari’ee, lafa fardi isaa seenuu danda’u hundaa qabate. Amaarris gaaratti, hallayyaatti, holqatti galtee dhokatte. “Utuu gaarrii, hallayyaa fi holqi hin jiru ta’ee namni hafu hin jiru” jedhe barreessaan Habashootaa Alaqaa Atsimeen.
Bara Gadaa Mul’ataa (Bara 1587-1594)
Gadaan kun Muul’ataa/Mul’ataa Baarentuu fi Muul’ataa/Mul’ataa Booranaa ti. Bara Gadaa Muul’ataa/Mul’ataa kana Walloon hedduu hin duulle. Yeroo lama qofaa Gondoritti duulee deebi’ee qubate jedhama. Muul’ataa/Mul’ataa Maccaa fi Tuulamaa garuu duula isaa itti fufe. Bifa lolaa geddaree Amaara karaa irratti gaadee ajjeesuu jalqabe. Gaara gidduu fi saqa dhiphoo ta’an gidduutti eegee ajjeesaa, murataa ture. Bakka farda isaaf mijaa’u mara Goojjaamii fi Gondor keessa gulufee, qabatee, basha’ee achi taa’e. Barreessaan yeroo sanaa Abbaa Baahire akka jedhetti, biyyi Gadaa Booranaa jalatti bule, kan hafe tokkollee hin jiru jedhe. Muul’anni baalii / Mul’atni baallii Gadaa Duulootti dabarsee kenne.
Haala kanaan Abbootiin Gadaa injiffannoo erga argatanii booda sabni Oromoo hanga sirni Nafxanyaa jaarraa 19ffaa keessa ka’uutti jaarraa lamaa ol tasgabbaa’ee, Gadaa isaa kabajataa nagaadhaan jiraataa ture. Sirni Nafxanyaa kan jalqabe, Amaarri Oromoo waraanuu dadhabnaan araarfachuu calqabe. Walitti makamuu (wal fuudhuudhaan) uumameen kan ka’e Oromoonni Gondarii fi Goojjam keessa jiraatanu Afaani fi Amantaa ofii irraanfachuudhaan kan Amaarummaa fudhatanti.
Dannabsa Gadaa Maccaa keessatti “Dannaaboo” ya Gadaa Lubaa abaaboo
Dannaaboo……………………………Gadaaa muudanaa
Dannaaboo…………………………….lubamuuddannaa Dannaaboo “gadanoo gafarsaa
Dannaaboo …… Unumaan magarsaa
Ya Lubaa ya kooraa koo
Bar saddet kaloon keetii
Dhowwadhuu kophaa dheedhi / dheedi
Geeshee sirrii Gadaa Abbaa kee
Geessee sirbi
Luba Iyyayyoo kan/nukan/ Waaqayyoo
Luba irreessaa been sin geessaa
Luba Qarsaa simagarsaa
adaa fuudhaaf heerumaa Naqata keessatti dhiirri “Addoo” hin qabne addoo addattii hin qabdu haati ateetee hin qabdu kan jedhan aadaan adda jala hidhachuu dhiiraa achirraa luba shaashii kanaan wal qabata.
Luba shaashii nubadhaasi!Aadaa fuudhaafiheerumaaNaqata keessattidhiirri “Addoo”hin qabne addooaddattii hin qabdu haati ateetee hin qabdu kan jedhanaadaan adda jala hidhachuu dhiiraa achirraa lubashaashii kanaan walqabata.
Warri luba ba’e shaashiiykn uffata jirbiirraa tolfameen addaba’a.Jaarsoliin Gadaa Maccaa kana keessatti ADEEMSAWARAANBUUSI jechuu malee adeemsa/jila akkamii akka ta’enaa ibsuu hin dandeenye.Kun Hayyoonni biroonis irrattiwaanhiramaachuu qabaniifi soquu qaban yeroo ta’u,LubiIrreessaa,LubiIyyayyoo kunneenmaal akka ta’anis qorannoobarbaada. PaartileenGadaa OROMOO shanyeroo ta’an isaaniswaggaa afurtama afurtamaan naanna’u.
OBOO FI COORA
Aadaa Oromoo Maccaa keessattiabbaan Oboyoo ta’e ilmiimmoo Coora ta’a.Ateetee keessatti illee dubartiinisyerooguyyaa dalagdu dhiirrii halkan jeekkarullee Oboo fi Coora qabu.Karaa wal faana deeman irratti, abbaa f ilmi akka duraa fiduubaan deeman. Nami karaa
deemullee Oboo fi Coora walgaafatee walduraaduubaan deema. Gaa’ila keessatti Cooraan Cooraa, OboonisOboo malee hin fuudhu. Oboo fi Coorri abbaaf ilma, haadhaa fiintala walii ta’u waan ta’eef, waa walitti haasayuufyoojedhan “faachoo”jedhanii walitti haasa’u. Dubartiin garuu garaabbaa manaatti lakka’amti kan jedhanis jiru.
Gadaan Maccaa paarlaamaa balbal tokkeedha. Miseensa 45 qaba. Shamarran umurii 9 hanga 24 fi dhiira umurii 17 hanga 32 hirmaachisa. Kana keessatti dhiirri umurii hanga 32 ta’u, shamarris 22 yeroo ta’an nama tokko dhiira ta’ee nama yuuba 2ffaa keessa jiru, kan tajaajila sirna Gadaa laatee dha. waliii galatti 45 ta’u. Ga’een isaaaniis shamarran umurii kanaa ka’anii akka dorgomaa deemanii fi warri dhiiraa immoo hanga qondaalaatti waraanaaf illee ni filatamu. Warri gara Raabaa Dooriitti ce’an mana dhaabbatanii umurii 40tti Abbaa Gadaaf dorgomu.
Oromoo Maccaa-Tuulamaa keessatti, Oromoon gartuu Walaannaa fi Gabaroo jedhamu qabu. Walaannaan kanneen hidda isaanii yeroo lakkaawwatan Maccatti fullaafatanii dha. Tuulamattis, Gabaroon Orom-duroo ykn Oromoota yeroo haaromsa sadoo Gadaatiin Oromoonni/ Oromoomani.
Maccaa-Tulamaa, lafa har’a Oromoon Maccaa fi Tuulamaa irra jiran kan irra ga’an, irra jiraatanii dha. Oromoonni kunis “waraannumoo” yeroo jedhan, isaan kun akkuma keenya afaan keenya dubbatuu, aadaa fi jiruuf jireenyi isaanii kan alagaa miti jechuun waraanuu dhiisanii, sadoo Gadaatti makamaniiru.
Keessumaa Macca keessatti Oromoonni Gabaroo biqiltuu yoo dhaaban hin gogu jedhanii warra Walaannaa Booranaa kana biratti waan amanamuuf biqiltuu dhaabsifatu. Warri booranaa immoo leenca hin ajjeesani. Gadaan Maccaa, jarraa 5 dura odaa Namee/Nabee irraa biqiluun Oromoo Maccaa tajaajilaa jira. Odaan Bisil, giddu-gala Oromoo Maccaaa ta’uun tajaajilaa ture. Gara Jaarraa 12ffaa irratti Gadaan Bakkanniisa Qasee Leeqaa, Gadaan Horroo Bulluq irraa adda ba’uun rakkoo jiruu fi jireenyaa furaa turani.
Gadaan Horroo Bulluq irraa adda ba’uun rakkoo jiruu fi jireenyaa furuu jalqabanii sadoon Gadaa kun hanga tokko laaffatulllee hanga har’aa itti fufee jira. Dhaloonni si’anaa Gadaa abbaa ofiitti deebi’uufis dirqama seenaa qaba.
GADAA BULLUQ
Gadaan kun, Horroo Guduruu Wallaggaa keessatti yeroo argamu, ilmaan Jaawwiitiin ijaarame. Ragaan waraqaa facaatuu waajjirri aadaa fi turiziimii Jiddaa Ayyaanaa barreesse akka jedhutti, naannoo bara 1453 keessa sababa fageenyaan, Gadaa kanarraa ilmaan Jiddaa Gadaa fudhachuun naannoo isaaniitti Gadaa dhaabbbatanii ittiin buluu eegalani.
Gadaa kana hundeeffachuufis Oromoon Jiddaa yaa’ii ykn kora isaanii Jiddaaa Ayyaanaa lafa Kora Goobuu jedhamutti geggeeffatanii, hundee Gadaa fudhatan. Kora /Yaa’ii kanaanis, Amuru Nafuroo irratti, Kiiramuun Darrabbaa irrratti, Jiddaa Dirree/Dhaahee irratti, Caliiya Soob irratti, Eebantu Diilallo irratti, Limmu Leemmaa irratti hundee Gadaa fudhatani jedha. Kora /Yaa’ii kanaanis, Amuru Nafuroo irratti, Kiiramuun Darrabbaa irrratti, Jiddaa Dirree/Dhaahee irratti, Caliiya Soob irratti, Eebantu Diilallo irratti, Limmu Leemmaa irratti hundee Gadaa fudhatani jedha. Hundeedhuma Gadaa Horroo Bulluq kan ta’e Gadaan tulluu Injirroos, bifa jaariitiin hanga har’aa kanatti Angar Guuteetti itti fufee jira.
GADAA MANDIIDA WAAQOO /SALGAN GUDAYYAA
Gadaan kun Ona Gudayyaa Biilaa keessatti kan argamuu fi salgan Gudayyaatiin akka ijaarametu himama. “Gudayyaan Farda leejjisa gaandee duraa turmee tumannaan diina/roorroo/ deebisa aabbee!” jedhama. Gudayyaan maaliiif farad leejjisuu kanatti akka waamamu afoola Oromoo kana irratti illee qorannoo taasisuun barbaachiisaa dha.
Gadaa Bakkanniisa Qasee (Leeqaa Naqamtee)
Gadaan kun hanga warri Kumsaa Bakareefaa dadhabsiisanitti naannoo magaalaa Naqamtee har’atti giddu-gala Oromoo Leeqaa ta’ee taaajaajilaa ture. Maqaan Naqamtee jedhus maqaa goota “Naqamtee Gadaa Ootaa” jedhurraa kan dhufe malee akkanumaan “Naqatamte” jedhanii seenaa bu’uura hinqabne kan odeessamu akka hin taane w/ra Aadaaf Turizimii W/Bttii Hayyuun Oromoo Obbo Charinnat Waaqwayyaa qorannoo waajjirichi taasise naa himaniiru. Gadaa Bakkanniisa Qasee hambisame kana malees, bakki Bataskaana Maaramii Naqamtee bakka Ayyaantuu warra Leeqaa akka tures beekamaa dha.
Gadaa Arfan Odaa Arjoo
Gadaan kun ilmaan Jaawwii warra naannoo Jimmaa Raareerraa jaarraa 17ffaa keessa Oromoo Leeqaa wajjin bakka Jimmaa Arjoo fi Nuunnuu Qumbaa har’aa kana qubatanii hundee Gadaa Maccaa achitti hundeeffatanii dha.
Bara tokko Oromoon Leeqaa fi Jimmaa kun walitti ba’anii wal fixan. Lola kana irratti Oromoon Jimmaa Jaawwii yeroo injifatu, guyyaa jimmataa waraanaa labseen injifate kanaaf Jimmaa Arjoo keessatti, warri Jimmaa guyyaa jimaataan guyyaa injifannoo godhanii waan ilaalaniiif hanga har’aa guyyaa kana huuba lafaa hin fuudhani ni kabaju. Lola kana irrratti Oromoon Leeqaaa injifatamuuf sababa kan ta’e, Leeqaan
Balbala Leeqaa
Balballi Leeqaa Waayyuu ilma guddifachaa ilma Sayyooti. Leeqaan haadha manaa hanga fuudherraa ilmaan waan dhabeef waayyuun hangafa taasisee guddifate. Leeqan dubartii harmalaa irraa Baabboon godhate. Leeqan dubartii harmalaa irraa Baabboon godhate haadhamanaa isaa ishee qarree fi qeeerrummaan fuuudhe irraa booda keessa Laaloo godhate. Achii booda Baataa fi Bonayyaa godhate.
Hangafuummaa sadoo Gadaa irratti eenyu jalqaba eebbisa yeroo waliin jedhan, Waayyuun ani hangafa jedha. Baabboon immoo ati ilma abbaa keenyaa miti kan Sayyoo waan tateef hangafti ana jedha. Laaloon immoo haati koo qarree Abbaan koo kan irratti qeerrummaa buufate, kan keessan boodaan godhatani jechuun anatu hangafa; natu hangafummaa qaba jechuun Leeqaan wal lole. Walii isaatii wal lolee gamtaa dhabee wayita jiru, ilmaan Jimmaa kun Leeqaa waraananii jilbeenfachiisan. Hanga har’aa kana rakkoon ilmaan Oromoo naannoo Naqamtee kanarraa madda jedhu abboonni. durumaan waan tokkummaan isaa laaffateefi.
Yeroo biraa keessaa immoo Oromoonni sibuu warri gara Sibuu Siree warri jiran, gara Waamaatti yeroo loon hora geessan namni Waaqoo Dubbisaa jedhamu loon isaanii Kanaanis Leeqaa fi Sibuun waraana wal irratti labsuun, sibuun Leeqaa humna tokkummaa akka gosaattu dhabetti duulee hanga Giyyootti ar’e jedha. (Tasammaa Taa’aa የወለጋ የታርክ ሰነዶች) Kanaafis Leeeqaan yeroo mammaaku hanga har’aa kana “waaqis naan taphnaan, Waaqoonis naan taphe” jette niitiiin Waaqoo Dubbisaa jedhama.
Gadaa Odaa Qumbii
Gadaan Leeqaa Waamaa hundeensaa Odaa Bisil yeroo ta’u, naannoo dhuma jaarraa 16ffaa Garbii Jilootiin sababa fageenyaan hundee Gadaa akka fudhatan ta’e. Heerri Gadaa Odaa Qumbiis, Garbii Jilootiin (Abbaa Gadaa) naannoo bara 1830 tureen lallabame. Heera Gadaa lallabame kanaa wajjin sirna Dagaagaa qaluutu adeemsifamaa ture. As irratti Gadaan Oromoo Shan haa ta’u malee, yaadi barreessitoonni odaalee Gadaa shani jedhan kan fudhatama qabuu fi duudhaa fi seenaa Oromootiin deggerame miti.
Godina Arfan Qalloo, Walloo, Booranaa fi Gujii, Sikkoo, Mandoo, Maccaa, Tuulamaa hanga ammaatti beekaman malee, hanga biyya Keenyaa, Somaaliyaa fi Akka Goojjam keessatti Oromoon Caffee Gadaa irratti Heeraa fi Seera tumee lallabachaa ture. Gadaan isaan irraa fudhatan, Gadaa Laga Gibee Leeqaa Billoo irraa akka ta’e hayyoonni Oromoo durii dubbatanis jiru. Gadaan Laga Gibee raawwatee Gadaan Leeqaa kun Buttaa qala (Dhangii’aa Borojaa Shumboo).
Gadaan Leeqaa Waamaa kun Odaa Qumbii caalaatti maqaa Odaa Bodii jedhuun beekama. Haata’u malee, bakki itti dannabsan, luba ba’an, Abbaa Kormaa moosisan Odaa Qumbiitti.
Odaalee Gadaa Leeqaa Waamaa (W/B/A/Waamaa Hagaloo)
1. Odaa Qumbii………………….ganda BaAbbaa Kofalee bakka Ardammaa buttujjiin daangessu, bakkee tumaa jabbiitti.
2. Odaa Bodii …………………………ganda Baabboo Wandiitti yeroo ta’u, Oromoon Odaa Bodii, Gadaa ba’e bodee ofii itti hirkifata. Kun waraanbuusii jedhama.
3. Odaa Habullaa…………. Ganda bonayyaa Qassoo (gosoonni Baabboo) waamaa amma irra jireessaan bakka Adiyyyaa Burraa jedhamutti argama.
4. Odaa Tarree…………………ganda Uggaa Hordaa jedhamutti (jechi uggaa jedhu ifa jechuu dha) kana malees,tulluu Soodduutti soodduutti darrAbbaa ba’u. Tulluun kun aanaa/ona Waamaa Hagaloo, Bonayyaa Boshee fi Sibuu Siree addaan fo’a.
Caffee Kofalee, Waamaa ganda BaAbbaa Kofaleetti yeroo argamu, duraan bakka irraa allaadduu (dhallaadduu) jilli Gadaa kutatu ture. Booda keessa garuu Caffee Kuraa irraa kutachuutti ka’ani. Caffeen Kuraa, Caffee Kofalee irraa gara bahaatti deemsa lafoo sa’atii walakkaa hin caalle fagaata.
Bakke jabbiin iddoo eebbaa guddaa fi jila Ummata Oromoo yeroo ta’u, Odaan Qumbii bakka kanatti argama. Laga Bakke jabbii cinaa yaa’u Qolaatiidhaa jilli Gadaa iddoo Bokkuu muratu addatti qaba ture. Bokkuu Gadaa kan soqan balbala Gulummaa Daannooti Gaafa sirni buttaa qaluu raawwatu, re’ee gurraatti (jaamee) fidanii ija jaamsanii, harka cabsanii faajjii sadoo Gadaa cuuuphu Faajjiin dhiiga re’ee cuuphame sun gogeetti jedhama. Gogeettii, Sibuun Gadaa waan hin qabneef achitti gatu. Oromoonni Tuulamaa garuu Sibuus, Leeqaas waan walitti waamaniif “gadi cabii akka muka ceekaa, gada badii akka Leeqaa” jedhu. Yeroo Gadaa ykn Luba ba’uuf waggaan lama hafu, gabaa naanna’u. Warri gabaa biyyaa (dur jimaata Baabbaa) naanna’u. Kun walaannaa jedhama kan jedhanis jiru. Gabaa naanna’uun kun mannaga Buttaa jedhama. Odaalee armaan dura tarreessinettis akkaataa Gadaa isaaniiitiin kan itti irreeffatan yommuu ta’u, balbaloonni Leeqaa kunis:
Jahan waayyuu
Shanan Baabboo
Sadan Laaloo
Sadan Baataa fi
Shanan Bonayyaa ti.
Erga gabaa biyyaa naanna’anii darrAbbaa Tulluu Sooddutti qalanii, achiin booda gabaa Billoo naanna’anii deebi’u. Yerooo kana, warra Odaa Bisiliif jila akka gargaaran dhaamu. Erga biyyatti deebi’anii Caffee Kofaleetii (booda Caffee Kuraatii) allaadduu (dhallaadduu) buqqifatanii, “waraanbuusii” adeemsa jedhamu Odaa Bodii Baabbootti ya’anii, eeboo ykn bodii/bode itti hirkifachuun jila Odichaa raawwatu.
Yeroo walaannaan waraan-buusii raawatu kana, warri Gadaa umurii 40-48 jiran luba ba’anii qalu. As irratti wanti beekamuu qabu, warri Gadaa Buttaa qallaan, walaannaan gabaa naanna’u. Waggaa tokkoof gabaa Waamaa naanna’aniitu Billoo dhaqu. Sangaa Billoon qopheessutu Gibetti qalama.
Caffeen Bakke jabbii, bakkee jilaa ti. Bulti sagal guutuu Leeqaan balbala balbala isaatiin godoo ijaarratee achi tura. Odaan Qumbii Abbaa Kormaa achitti moosisu.
Odaa Bodii waraan-buusii dha
Odaa Tarree waraan-buusii dha
Odaa Habullaa achitti dhaqna qabatu. (warri luba ba’e jechuu dha)
Abbaan Kormaa Leeqaa waggaa saddet guutuu:
Qeensa hin qoratu,
Lafa hin qotu hin aramu,
Wayyaa hin miiccatu,
Mataa hin haaddatu,
Wayyaa hin dachaafatu,
‘’Gabaa hin ba’u. Yeroo muudanis humnaan isatti irreeffatu. Isa boodaan Abbaa Dullachaatti irreeffatu.Gadaa Leeqaa Waamaa keessatti, Abbaan Dullachaa Abbaa Kormaa lammaffaa ykn Asaffaa Tafarraa vice president kan jedhanii dha. Jaameen ykn gogeettiin kan dhiyeessamtu gaafa bultii sagalii bor gallaa jedhaniiti. Lubni dacha’ee re’ee irratti alangaa quwaasa Inni qalus dirqamaan ta’ullee dhiyaatee qala.
Dullachaa, bulti shan guutuu hin rafani. Erga qalanii booda OdaaHabullaatti dhaqna qabatanii rafu.Jaameen ykngogeettiin kan dhiyeessamtu gaafa bultii sagalii bor gallaajedhaniiti. Lubni dacha’ee re’ee irratti alangaa quwaasa.Inniqalus dirqamaan ta’ullee dhiyaatee qala.
Bara dhufaatii Xaaliyaa isa lammataa keessa AbbaanGadaaLeeqaa Waamaa Abbaa Kormaa/Gadaa Dhugumaajedhama.Yeroo kanautuu inni lols/ lolaXaaliyaaf Diiduu(IluuAbbaa Booraa?)achi jiruu abbaa isaa ajjeesaniigara Jimmaatti darban.Innisgumaa abbaa isaatii baasuufJimma bu’ee faranjii shan ajjeesee, qaamaa mallattooirraafuudhee(akka Oromoon Arsii SeeraArsii itti ba’u)dhufee,“namnigumaaabbaa ofii hin baafne AbbaaKormaa hinta’ini!”jdhee seera tume.
Ka’umsa Dargiitiin,bara 1976 keessa Abbaan Kormaayeroo dhumaaf Gadaa kana fudhachuun Bokkuun harkaisaatti hafe,MitikkuuCawwaaqaa Naacaa jedhama.Namni Abbaa Dullachaa tures,Moggoo isaa akka tureefi ajajamootummaaDargiitiin Gadaan kun dhaabbateera.
Hanga har’aa kanas ummati kun Gadaa kana jalatti akkawalitti hin qabamneef mootummaan wayyaanee,bakka Jilaa kansadoon Gadaa Oromoo jireenya dhuunfaaf dirreekanarraa qotuun akka hin barbaachifne tumes, hafee lafainvestimentii fi mana barnootaa jechuun dhaloonni akkairrattiwal hin arginetaasisuun, imaammannimootummaajoonjoftuukanaa /burjaajessaanmootummaa wayyaanee, dhaloota joonjeesseera.
GADAA ODAA WALTAATEE HAROO
Gadaan kun godina I/A/Booraa keessatti argama. Innis ilaanuma tum’een ijaaramuutu himama. Gadaan Koodoo Irii, Gadaan godina Iluu Abbaa Booraa Aanaa Mattuutti kan argamuu fi hanga ammaatti kan jiruu dha. Bara kana Abbaan Gadaa Odaa Koodoo Irii, A/Gadaa Kaliifaa Caalii jedhama. Gadaan kun ilmaan Tum’ee Arfan Mattuu, salgan Iluu, shanan Buunnoo, saddettan Cooraatiin ijaarame.
GADAA ODAA HULLEE
Gadaan kun G/Jimmaa A/Oomoo Naaddaa keessatti kan argamudha Gadaan kunis qorannoo bal’aan akka irratti geggeeffamuu qabuufi deebisanii jajjabeessuun irra jiramu hayyoonni Oromoo dubbatu!.


c: text/html

text:
Facebook irratti Maqaa keessaniin osoo isin hin beekne Ergaan(message) Hiriyyaa keessanitti maaliif akka argamu beektuu?
Facebook irratti Maqaa keessaniin osoo isin hin beekne Ergaan(message) Hiriyyaa keessanitti maaliif akka argamu beektuu? – Ferhan Abdulselam
Maaliif osoo ati quba hin qabne facebook maqaa keetiin ergaa namatti erga? Akkamitti erguu dandaya? SHARE
Namoonni gariin website biroo facebook isaaniitiin login godhanii seenuudhaan wantoota tokko tokko kan akka amala namaa raaguu fi kkf share godhu. Wanti hin hubatamin garuu, yeroo facebook keessaniin login gootan hayyama website saniif (app) kennitaniifii jirtu. Kunis akka keessan tahee fb keessanirratti yeroo biraa waa maxxansuu danda’a jechuudha. Namoonni hedduun waan kana hin hubatiniif yeroof qofa itti fakkaatee hayyama kennaniif. Gaafa biraa wantoota fokkisaa ta’an kan safuu balleessan fb keessan irratti yeroo maxxansu akkamiin tahe jettanii of gaafattan. Kanaafuu waan akkasiirraa of qusachuun barbaachisaadha. Namoonni amma dura akkasitti hayyama website biraatiif kennitan, haalli itti ofirraa haqxan akka suuraa armaan gadii irratti mul’atutti settings keessa seentanii san booda apps bakka jedhu tuquudhaan maqoota app hayyama kennitaniifii san delete ofirraa godhuu dandeessu. Akka gorsa kootitti app isin hin beekne hunda yoo ofirraa haqxan gaarii dha. kan akka twitter, Instagram fi wantoota bebbeekkamoo ta’an dhiiftanis jarri amanamoodha.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
”Gaafa Oromoon Finfinnee Dhorkame Sana Qeerroo Seenaa Dalagan”
Qeerroon Oromoo Magaalaa Finfinnee iddoo gara garaa keessa jiraatan kun simannaa ABO fi WBO taasifamuuf Magaalaa Finfinnee keessa naanna’uudhaan hojii beeksisaa fi waamichaa gochaa turani. Keessumaa iddoowwan adda durummaan jibbaa fi tuffii uummata Oromoo mullisaa turan Gullallee,Piyaassaa,Addisu Gabayaa fi Ashawaa Meedaa… Keessa naanna’uun Dhagaa itti darbatamuu fi arrabsoo isaaniin jedhamu homaatti utuu hin lakkaawiin Afaan Oromoo fi Afaan Amaaraan beeksisuun Finfinneen Oromummaa akka urgooftu taasisaniiru. Guyyaa Uummati Oromoo Finfinnee jiru itti gammadee fi guyya addaa ture. Galatoomaa jennaani Qeerroo Keenyaan
Dhábasá Wakjira Gemelal


text:
Walgahiin koree Hawaasa muslimaa Jijjiirama dhaabbataa fiduuf muummicha ministeeraatiin hundaayeen qophaa’e kun magaalaa Finfinnee Hoteela Kaapitaal keessatti kan geggeefame yoo tahu, Ulamaa’onni, Ustaazoonni, Aktiiviistoonni fi qamoonni hawaasa muslimaa guutuu biyyaa irraa dhufan dhimmoota tokkummaa hawaasa muslimaa irratti mari’ataa oolanii jiru. Kaayyoon walgahii kanaa inni guddaan hawaasni muslimaa Kilaafa jidduu isaa jiru dhiisuun, tokkummaan rakkoo jiru furatuu irratti akka xiyyeefatu kan jedhu yoo tahu, qoraannoowwaan ulamaa’ota gurguddoodhan mataduree kana irratti qopha’aanis dhihaataanii jiru.
Dura taa’aa koree miseensota saglanii kan tahan Muftiih Haaj Idiriis kora kana haasayaan kan jalqabsiisan yoo tahu, Karooraa fi Gabaasa jiru immoo Dr Idiriis dhiheessaanii jiru. Itti aansuun Prezdaantiin Majliisaa Sheikh Muhammad Amiin adeemsa jiru eega dhiheesseen booda, barruun qorannoo dhimma tokkummaa irratti Aaliima guddaa biyyaa keenya kan tahan Dr Jeeyilaan Khadiiriin qopha’e dhihaatun sagantaan waaree dura jiru golabame. Waaree booda irratti immoo Barruu qoraannoo Profesar Aadam Kaamiliin qophaye hirmaattootaaf eega dhihaate booda mariin kan itti fufee oole tahuun beekameera.
Dhuma irratti Ibsi ijjaannoo qabxiilee 10 qabu Ustaaz Ahmaddiin Jabaliin eegaa dubbifamee booda guuca walii galtee qophaa’e irratti ulamaa’onni hundi maallateessuun korri kun kan goolabame tahuu odeeyfannoon ni addeessa.


text:
Hijaaba:Mallattoo Kabajaa-kutaa1
Qananii lakkoofsa hin qabne kan Rabbiin ilma namaa irratti oole keessaa tokko uffatadha. Kaayyoon uffata qaama ilma namaa haguugun ho’a, qorra fi miidha adda addaa irraa eegudha, qaama namaa faayudha. uffanni kan nama faayu fi nama fokkisutu jira. Namni sababa uffataatiin ni kabajama yookiin ni xiqqeefama.
Uffata nama faayanii fi kabaja namatti uwwisan keessa tokko hijaaba. Dubartiin uffataan miidhagdi. Uffanni hundi immoo dubartii hin miidhagsu. ‘Qullaa deemun miidhaginna, uffata uffachuun fokkinnaa fi duubatti haftummaadha’ jetti gariin tan sheyxaanni dhamaase. “Miidhaginni ilma namaa uffata (haguugidha) miidhagini horii immoo qullaadha.”
Hijaabni amala horii irraa gara kabaja namummaatti ilma namaa olkaasa. Dubartiin yommuu hijaaba sirrii uffattu bareeddi, kabaja fi qulqullinna ofi tiiksiti. Qaama ofi namuma argiteetti hin gurgurtu. Ofii fi namoota biroo gara baditti hin harkistu. Hijaabni hayaa (qaani) dubartitti uwwisa. Hayaan damee imaanati. Namni haya qabu ni kabajama. Wanta fafee fi fokkuu hin raawwatu. Rabbiin nama hayaa qabu ni jaallata.
Rabbiin haala kanaan hijaabatti nu ajaja:
“Yaa Nabiyyicha niitolii keetiin, shamarran keetii fi dubartoota mu’umintootaniis jilbaaba(hijaaba) isaanii qaama isaanii irratti akka gadii buusan itti himi. Akka beekkamanii fi hin rakkifamnee kanatu irra dhiyoodha. Rabbiin Araarama, Rahmata godhaa ta’eera.” Suuraa Al-Ahzab 33:59
Dubartiin yommuu hijaaban faayamtu dhaabbannaa fi haalan ishii tola. Namni ni kabaja. Kan haalan isaa bade malee namni kabaja isii tuquuf kan deemu hin jiru. Ni saalfatu. Dubartiin hijaaba uffattu ofitti amanummaa horatti. Namuma argiteef tapha hin taatu. Meeshaa beeksisa fi gurgurtaa hin taatu. Qulqulummaa ofii eegun jireenya gammachuu jiraatti.
Dubartiin hijaaba hin uffanne immoo qaani waan hin qabneef akka feete taati. Sheyxaanni itti taphata. Taphaa dhiira taati. Kabaja fi ulfinna hin qabdu. Meeshaa beeksisaa fi gurgurtaa taati. Qaama ofii namuma argiteetti gurgurti. Ofii fi namoota biroo baditti harkiisti. Uffadhe jettii garuu qullaa deemti. Qullaa deemun faashina fi qaroominna jetti. Qaama qullaa ofii yommuu addunyatti agarsiistu gammachuu fi tasgabbii dhabdi. Tokko duuban hordofuun miidhaa hamaa irraan gaha. Miidhan hijaaba malee deemu himame hin dhumu.
Diinni ilma namaa kan ta’ee sheyxaanni ilma namaa qullaa oofun baditti isaan harkisuu barbaada. Yeroo ammaa hijaaba uffachuun akka yakkaatti qullaa deemun immoo akka qaroominnaatti gochuun ilma nama jaanjessa. Diinni Islaama keessattu Tsiyoononni uffata kabajamaa kana namarraa baasanii horiin ilma namaa wal qixxeessu barbaadu. Wanta fokkuu fi gadhee babal’isuun addunyaa too’achu barbaadu. Dubarti qullaa ofuun sanyii ilma nama balleessu fedhu. Ilmi nama karaa sirrii irraa jallatee yommuu bolloo jaahilummaatti (walaalummati) lixu uffata uffachuu dhiise qullaa deemu filata.
Faaydaa hijaaba
1.Badii irraa nama tiiksa- dubartoonni lama tan hijaaba uffattu fi iskartiin deemtu waliin karaa dheeraa osoo deemanu dhiirri osoo itti dhufe, tamtu jalqaba salphatti gudeedama? Tan iskartii uffattu mitii? Karaa dheeraa dhiisati hawaasa keessattu dubartoonni qullaa deeman gudeedda fi rakkoole biroof salphatti saaxilamu. Qormaanni guddaan yeroo amma dargoogata hadoocha jiru qormaata dubartii irraayyi. Sababni isaas dubartiin yommuu qullaa deemtu dhiirri ija itti bobaasun keessa isaa miidha. Dubartiin qullaa deemtu tuni gara baditti isa harkiisti.
Suuraa fi vidiyoon halkanii guyyaa miidiyaa irratti gadi furaman waraana caalaa sammuu nama hadoocha jiru. Osoo dubartiin hundii hijaaba uffatte silaa zinaa fi wantoonni fokkuun garagaraa akkanatti ni babal’ataa? Yaa obboleetti tiyya yommuu hijaaba uffattu mataa keeti fi obboleeyan kee badii irraa tiiksa jirta. Namni baditti nama harkiisa baditu isa eeggata. Nama badii irraa nama baraaru immoo tola fi gaarummatu isa eeggata. Warroota maraatanii qullaa deeman akkeessun uffata kabajama hijaaba ofirraa hin mulqin kabaja dhabdaati. Faashina jette surree fi uffata qonxee fi maxxanne ofitti hin dirin ni salphattaati.
Hijaaba ofirraa mulquu jechuun kabaja ofirraa mulquu jechuudha.
Yommuu hijaaba uffattu dhiirri akkuma argee si waliin ta’uu irraa ni salfaata.
2.Faaya qaamati– dubartiin hijaaba uffattu garmalee miidhagdi. Yommuu hijaaba ofirraa mulqitu qaamni ishii ifatti baha. Yeroo san ni fokkatti. Rifeensa qullaa yommuu ol dhaabde deemtu akkam fokkatti, yommuu hijaaban haguugdu immoo akkam miidhagdi! Mee ilaali yaa obboletti surree fi uffanni qonxeen akkamitti akka dubartii fokkisu. Yommuu hijaaba uffattu immoo lu’ula’a(lul) galaana keessa baate fakkaatti (fakkii irratti kan agartu kana), garmalee miidhagdi. Sheyxaanni fi deggartoonni isaa miidhaginna kana namarraa baasun qullaa nama oofu barbaadu. Kanaafu yaa obboleetti tiyya sheyxaana fi deeggartoota isaa tolee jechuun qullaa hin deemin qaamni kee ni fokkataati. Warraa faashina jedhanii baditti nama waaman akkessuu fi hordofuun galaana salphinaatti hin lixin. Dubartii meeqatu salphate hijaaba ofirraa baaste qaama ofii osoo gurgurtuu!
3.Faaya sammuuti fi qalbiiti- warroonni ‘Hijaaba uffachuun duubatti haftummaadha, qullaa deemun qaroominna’ jedhan warroota galaana wallaalummaa fi baditti lixaniidha. Sammuun isaani sodaa Rabbii irraa qullaadha. “Yommuu namtichi taqwaa horatu, qullaa sammuuti fi qaama ofii haguuga.” Akkuma Qur’aana keessatti eerame uffanni hundaa caalu uffata taqwaati (7:26). Yommuu taqwaan qalbii keessatti hidda qabatuu, namtichi cubbuu raawwachuu fi qullaa deemu irraa ni saalfata (ni saalfatti). Abdurahman Ibn Aslam akka jedhanitti,’Namtichi yommuu Rabbiin sodaatu, qullaa ofii ni uwwisa(haguuga). Kanaafu uffata taqwaatin of haguuga.” Yommuu sammuun taqwaa irraa qullaa taatu, qaamni akkamitti haguugamaa? Sheyxaanni fi deeggartoonni isaa taqwaa (sodaa Rabbii) qalbii irraa haaqun, ilma namaa akka hori taasisu fedhan.
Dubartiin yommuu qaama ofii hijaaban haguugdu, sammuu fi qalbii ofii immoo taqwaan faaytu dhiirri dhibee fedhiitin hin dhukkubsatu. Dubartiin yommuu qullaa deemtu sammuu fi qalbiin ishii akka ona/duwwaa ta’etti itti dhagahama. Cubbutti waan harkifamtuuf sammuu fi qalbiin tasgabbii fi gammachuu hin argatan. Qaama ofii addunyatti agarsiisun namoonni akka dinqisifatan waan barbaadduf eenyulle yoo ishii hin dinqisifatin aarii fi jeequmsan sammuu ofi gubdi. Jeequmsi, gaddii, cubbuu fi aariin dandeetti xinxallu fi yaadu ajjeesu. Ati yommuu hijaaba uffattu badii kanniin irraa baraaramun dandeetti yaadu fi xinxallu kee ni gabbifatta.
Seenaa keessatti dubartoota Islaamaf gummacha guddaa gumaachan ilaali mee! Aalimonni fi Imaamonni gurguddoon harka dubartootatti guddatanii addunyaa jijjiran. Yeroo amma kanattis dubartoonni gummacha guddaa taasisa jiran lakkoofsa hin qaban. Fakkeenyaf hiika Qur’aana afaan ingilizi “Sahih International” jedhamu kan qopheessan dubartoota. Hiikni kuni baay’ee salphaa fi addunyaa irratti fudhatamaa guddaa kan argateedha. Kanaafu hijaaba uffachuun sammuu kee qara, qalbii tee faaya,qaroominna ijaara. Hijaaba ofirraa hin mulqin dhalootatu badaa.
4.Burqaa gammachuuti- cubbuu fi badiin burqaa gaddaa fi jeequmsaati. Gaarummaa fi naamusni immoo burqaa gammachuu fi milkaa’innaati. Dubartiin hijaaba yommuu uffattu qaani horatti, akkuma argite hin taatu. Cubbuu irraa of qabdi. Hijaaba uffachuun zinaa, gudeedda fi wantoota fokkuu irraa baraaramti. Kunii immoo gammachutti ishii geessa. Kanaafu hijaaba uffachuun badii irraa si baraarun gammachuu fi milkaa’inna dhugaa argatta.
5.Garmalee barbaadamta- dhugumatti dubartoonni hijaaba uffatanii fi namuusa ofii eegan garmalee barbaadamu. Fuudhaf kan dhufu lakkoofsa hin qabu. Yommuu ati ala kee hijaaban, keessa kee immoo taqwaan of faaytu, namni hunduu ‘Ah osoo dubartiin tunii harka kiyyatti galte.” Jedhe sitti dharra’a. Ati uffataa hijaabati fi taqwaa uffannaan dubartiin akka teeti qaalin(wuddiin) hin jirtu. Garuu ati hijaaba ofirraa mulqite akkuma argite yoo taate namuu si hin barbaadu, kabaja fi gatii dhabda. Dhiirri si jaallate osoo hin ta’iin qabeenya kee jaallate sitti deema. Ergasii qabeenyi kee yoo dhume sirraa dheessa.
Alhamdulillah Rabil Aalamin. Kutaa 1ffaan asirratti xumurama. Insha Allah torbaan hanga kutaa 2ffaan walitti deebinutti Assalamu Aleykum wa rahmatullahi wa barakatuh.
Like and share https://www.facebook.com/jireenyabadhaatu/


text:
Haala qabinsa mirga dhala-namaa fi deemsa ijaarsa dimookiraasii Itiyoophiyaa sirreessuu irratti an fuuleffate, wixineen seeraa Kibxata harraa mana maree Yunaayitid Isteetsin mormii tokko malee raggasifameera.
Miseensota mana marichaa gama demookiraatii fi ripablikaaniin deeggarsa guutu an argate wixinichi "Kabajaa mirga dhala-namaaf kennamu deeggeruu fi Itiyoophiyaa keessatti bulchiinsi hunda hammate akka jiraatu jajjabeessuu," mata duree jedhuun bara darbe bocamee irratti hojjatamaa ture.
Wixinee seeraa 128 adda durummaadhan ispoonsarii gochudhan guyyaa harra manaaf an dhiheessan bakka bu'aan uummata Niiw Jarsii Kiriis Ismiizi, dhiita mirga dhala namaa Itoophiyaa keessatti geggeefamu, keessumattu immoo oggoota sadeen darbaniif ajjeechaa fi dararaa naannoo Oromiyaa fi Amaaraa keessatti godhamaa ture daraan balaleffachuudhan manni deeggarsa akka isaaniif godhu gaafatan.
“Dargaggoota hirmaannaa siyaasaa fi guddina diinagdee gafatan irratti tarkaaffi gitaa ooliitu fudhatame, nannoolee Oromiyaa fi Amaaraa keessatti namoota kuma tokkoo olitu ajjeefamees,” jedhan bakka bu'aan ummataa Kriis Ismiiz.
Filamuu Dr. Abiyyi Ahimad fakkeenya gochuudhan, Itoophiyaan karaa jijjirramaa irra jirti jechuun qaamoota wixineen qophaahe akka fashalaahu gafatan laalchisees Kiriis, “ Itoophiyaa keessatti yeroo jijjirramni angoo jiru wanni waada galamuu bayyee dha hojiittti garuu in hiikkamu,” jechuudhan cichanii dubbatan.
Wixineen seeraa 128 walitti dhufeenyi Yunaaytiid Isteets fi Itoophiyaan funduratti qabaatanis kutannoo Itoophiyaan dimookiraasii dagaagsuu fi ol-aantummaa seeraa kabachiisuu irratti qabdu irratti murtahuu akka qabu tarreessa.
Hawaasni oromoo fi saboota Itoophiyaa kaan irraa mana maree Ameerikaatti argamanii turan murtee harra irra gahameen gamaaduu isaanii dubbatan.


text:
Caamsaa 18,2017/Godina Arsii Aanaa Jajuu Magaalaa Arbooyyee keessatti Dubartoota maqaa koonfirasii Dubartootaa jedhuun wal gahii teessisaa jiru. Magaalaa Arbooyyee keessatti koonfiransii Dubartootaa jechuun itti gaafatamaan waajjira eegumsa fayyaa aanaa Jajuu Geetaahun Nugusaalam kaabinoota aanotarraa dhufan wajjiin ta’uun olola siyaasaa isaanii babal’ifachuuf dubartoota gandoota hundarraa walitti qabee wal gahii teessisuun.
Manneen keessan keessatti Abbootii manaa keessanii fi ujoolleen teessan humnoota badii jala deemudhaan kaayyoo Adda Bilisummaa Oromoo ABO galmaan gahuuf akka hin sochoone isin debartoonni gaheen guddaan maatii hoogganuu isin harka waan jiruuf akka maatii keessan gocha badiitirraa dhoorgitan yoo humna keessanii ol ta’anis mootummaa quba qabaachisuun akka karaa mootummaatin gorfaman godhuu qabdu ta’uu baannan maatiin keessan akkuma waggootan lamaan darbe argitan akkuma baheen isin jalaa hafuu danda’u hojiin isaanii Dhaaba Ummataaf Dhaabate wajjiin akka ta’uu qabu maatii keessan gorsuufi karaa badiitirraa deebisuu qabdu jechuun itti kijibaa ooluu maddeen Odeessi Qeerroo Arbooyyee irraa nu gahe addeessee jira.
Malees Aanaa Sabbataa Hawaas keessattis koonfiransiin Dargaggootaa gaggeeffamas jira.akkuma Oromiyaa guutuu keessatti ta’aa jiru aanicha keessattis maqaa koonfiransiitiin Dargagoota keessaa ilaalcha Adda Bilisummaa Oromoo ABO qulqulleessinee Dargaggoota humna misoomaaf nageenyaa haa taasifnu jechuun marjirra jiraachuu fi marichis guyyoota lamaaf kan gaggeeffamu ta’uu Oduun Qeerroo naannawa sanii irraa arganne ibsee jira


text:
Koriyaan kaabaa sagantaa Nukleeraa qabdu hatattamaan cufuuf qophii dha jedhan prezidaantiin Amerikaa Donaald Traamp . Kanas Sigaapoor keessatti hogganaa Koriyaa Kaabaa Kim Joong Un waliin eega mari’atanii booda dubbatan. prezidaant wanni dubbatan jiran isa walii galtee mallatteessan irra jiru san kan caalu jedhamee jira.
Hogganaan Koriyaa Kaabaa nama gaarii,qaroo akkasumas araaraaf dubbachuu irratti dandeetti qabu jechuun faarsan Traamp. Hogganaan Koriyaa Kaabaa garu wanni dubbatan xiqqoo ture.Isaan keessaa muuxannoo durii kan eenyummaa namaa ituu hin beekin akkumatti murtii kennuu ti. Inni akkasii kun immoo tarkaanfii itti fufee fudhatamu qabu irratti danqaa ta’e jedhu Kim.
Hogganoonni addunyaa marii gaggeeffame irratti yaada maalii qabu? Gabaasa Caqasaa.


text:
Wal dhaba daangaa Oromiyaatii fi Somaaleetiin nama kuma hedduutti baqate. Naannoo Somaalee magalaaa Jijjigaa keessaa Oromoo kuma 72 tahanitti Harargee Bahaatti baqatee qubate.
Jara kana Fulbaana 2, 2010 jalaqabanii qubsiisuu jalqaban. Obboo Geetaachoo Toleeraa itti aanaa waajjiaa hooggansa soda balaa kuma 72 caalutti kana malee nama kuma 12 tahu godina dhibiitti dabarsan.
Nama baqate dhufe kana kaan firaa fi fiixaa biratti kaan ammoo walumatti qabanii qubsiisanii gargaruutti jiran.
Nama baqate kana ummata,hojjataa mootummaa naayata, abbootiin qabeennaa fi nama hedduutti nyaataa fi dhugaatii, wayaa fi waan hedduun gargaaruutti jiraa jedha.
Haga Jimaata dabreetti akka jecha obboo Geetachootti qarshii miliyoona 2 fi kuma 900-tti baankii naannoo isaani gahee miliyoona 42 waadaa galan.
Obboo Garramuu Oliiqaa,itti aanaa Koomishineera koomishiina waajjira hooggansa soda balaa Oromiyaati.
Wal dhaba daangaa Oromiyaatii fi Somaaleetiin duruu nama hedduutti baqataa ka baranaaa ammoo waan takkumaa hin argin jedha.Haga ammaatti nama kuma 118 tahutti naannoo Somaaleetii baqatee bahe jedha obboo Garramuun.
Ka Jijjiigaa baqate qofaa mitii ka wal dhaba kanaan waan qabu irraa godina Oromiyaan Somaalee waliin qabdu irraa baqatelleen hedduu. Qoratanii gargaaruu qabanii jedha obboo Garramuun.
Horiin baqataa daangaa Somaalee irraa baqateen gargaaran baankii afuritti guuruutti jiran.
Baankii Awaash
Baankii Oromiyaa International Bank
Baankii Hujii Gamtaa Oromiyaati
Baankii Daldala Itoophiyaa
Gama dhibiin ammmoo Obboo Dinquu Dayyaasaa Oromoo naannoo Jijjiigaatii baqatanii qarshii miliyoona 12 kennee Barattoota Oromoo yuniversitii Jijjigaatti hin deebinellee tolaan barsiisa.
Abbeenna qabeennaa NAFYD,yuniversiti Rift Valley duruu Itoophiyaatti nama hedduu gargaaree malkaa dabarse.
Manneen barnootaa fi yuniversitii jaaraa,midhaan qoodaa waan hedduun biyyaa bahe.
“Akka dhaaba kootti adoo hin tahin akka dhuunfaa kootti ummata keenna kan bu’qqaheef qarshii miliyoona 12 kennaa.”
Gama barumsaatiin ammoo ijoollee yuniversitii Jijjigaatti deebi’uu hin feene galmeen isaanii laalee naannoo isaaniitti tolaan yuniveristii ficcisiisa.
Gama kaaniin ammoo obboo Dinquun dhiyoo tana gadaa Oromoo keessaa qooda abbaa-duulaa tolchanii filan.
Aadaa teenna badde deebifanna,bakka durii itti irreeffatanitti irreeffachuu qamna,malkaa badde banaa jirra,ta tana gochuuf ummatii na filate,”jedha obboo Dinquun.
Hujiin abbaa-duulaa obboo Dinquu itti filan akka jecha isaatti hiyyumatti duuluu.
Oduu gama dhibiitiin ammoo Oromoo naannoo Somaaleetii baqatte olloota Finfinneetti manneen kuma hedduu jaaraniifii qubsiisuuf faluutti jiran jedhanii odeeffannee isanittiin deebina.
Obboo Dinquun Itoophiyaatti yuniversitii fi manneen barnootaa hedduu jaaree biyyaa malkaa dabarsee qophii itti aanutti itti deebina.


text:
Dhiheenya kana Televiiziyoonni Motummaa naannoo, Televiiviisiyooni Oromiyaa, Kaarikulamiin yokaan sirni barnootaa haraan sadarkaa tokkoffaa naannoo sanaaf bahuu isaa fi tartiiba barsiisa qubee Afaan Oromoo irratti jijjiiramni ta’uu eega beeksisee as yaadawwanii fi mormiilee hedduu tu dhaga’amaa jira. Eega Televiiziyoonni Oromiyaa oduu sana baasee booda kan fuula Feesbuuk isaanii irratti barreessan – Hoogganaan Biiroo Komiyunikeeshinii mootummaa Oromiyaa – Obbo Addisuu Argaggaa, “tartiibni Qubee hin jijjiiramne. Gara fuul-duraattis hin jijjiiramu” jechuun beeksisan.
Achii booda immoo, Itti-gaafatamaan Biiroo Barnootaa Oromiyaa – Dr. Tolaa Bariisoo, Feesbuukii irratti, “Tartiibni qubee hin jijjiiramne. Garuu, kitaaba kutaa tokkoffaa irratti, dogoggoraan gabateen qubee otuu hin maxxanfamiin waan hafeef, kun dogoggora sirreessuun dandaf’ame” jechuun barreessan. Dhimma jijjiirama Kaarikulamii Oromiyaa kana ilaalchisee, ogeeyyii fi hayyoota adda addaa sagantaa keenya irratti haasofsiisaa jira. Yunivarsitii Finfinneetti dura-taa’aa Muummee Afaan Oromoo, Dt. Xilaahun Taliilaa, Yuniversitii Finfinnee, Muummee Afaanota Alaa fi Hog-barruu irraa, barsiisaa Afaanii fi og-barruu Afaan Oromoo irraa – Obbo Qulqulluu Ijoo fi ka duraan Yunivarsitii Jimmaatti gargaaraa proofesaraa turan – ogeessa lingustiksii yokaan Xiinqooqaa fi qorataa Afaan Oromoo – Amaanu’eel Raagaa ti hayyoonni haasofsiisne.


text:
Zero Mothers Die App (Ethiopia)
Zero Mothers Die Tekinologii bilbila haka baballisuun odeffannoo fayyaa fi gargarsa tasaa dubartota ulfaaf kennuun du’a dubartota ulfaafii daa’imman dhabamsisuun kaayyoo fi fedhii addunyaa keenyaati.
Zero Mothers Die Odeffannoo fayyaa dubartootaf, daa’immanifi ijoolleef akkasumas fayyumma ulfaa fi haala daa’imma isaani itti kununsan irratti hubannoo cimaa kennuudhaan riqicha cimaa beekumsaa fi dandetti ijaarame dubartoota ulfaa, warroota hormataf gahanii fi ogeeyyii fayyaa haaldureen irratti hormatan jiddutti uumudhan du’a haawwolii fi daa’immani addunyarratti xinneessudha.
Zero Mothers Die Fedhii walinii kan biyyoonni guddatan afirikaaf bu’uneessanni dha, galma miliniyeenii 2025 “Dubartootaa fii argama isaa” Qorannoo fi porojektii poktoorote waliigalaa, dhaabbilee furtuu ta’an kan akka, UNAIDS, Airtel, fooramii waligalaa fii ZMD wajjiin.
Zero Mothers Die Odeffannoo fayyaa dubartootaf, daa’immanifi ijoolleef akkasumas fayyumma ulfaa fi haala daa’imma isaani itti kununsan irratti hubannoo cimaa kennuudhaan riqicha cimaa beekumsaa fi dandetti ijaarame dubartoota ulfaa, warroota hormataf gahanii fi ogeeyyii fayyaa haaldureen irratti hormatan jiddutti uumudhan du’a haawwolii fi daa’immani addunyarratti xinneessudha.
Zero Mothers Die Fedhii walinii kan biyyoonni guddatan afirikaaf bu’uneessanni dha, galma miliniyeenii 2025 “Dubartootaa fii argama isaa” Qorannoo fi porojektii poktoorote waliigalaa, dhaabbilee furtuu ta’an kan akka, UNAIDS, Airtel, fooramii waligalaa fii ZMD wajjiin.


text:
Dhugaa Ganama – Falaasama Oromo
(Xinjireenya Oromo – Oromo Ontology or Metaphysics)
Kutaa 1 ffaa
Dr. Yoseph Mulugeta Baba*
- Falaasama fi Afaan (Philosophy and Language)
Afaan battuu aadaati. Afaan daawwitii aadaati. Aadaa (culture), hawaasa (society) fi afaan (culture) gidduu hariiroo cimaatu jira. Aadaa fi seenaan hawaasa tokko jechoota keessatti goolabamani argamu. Afaan mala ykn akkaataa aadaan addunyaa-isa itti ilaalu ibsa—language reveals the way the culture sees its universe. Mala ykn tooftaa aadaan hawaasa tokkoo addunyaa-isa ittiin hubatu fi hiiku kun falaasama jeedhama. Yeroo hundumaa, tokkoon tokkoon falaasama kan murteessuu aadaa dha. Falaasamni kamiyyuu aadaa ykn afaan hawaasa tokko irra fottoqee kophaa jirachuu hin dandaa’u.
“Afuura ajaa’uu fi dubbii fokkisaa abbaan of-irratti hin argu,” akkuma jedhamu, namootiin nyaara haaddatanii falaasama (jireenya, aadaa, afaan fi barnoota) kan warra Dhiha (Western Philosophy) akka waan beekumissa kan dhumaa (Ultimate Truth) ta’e tokkotti barreessanii barsiisan ni jiru. Falaasama jallataa kan warra farangagsoota (chauvinists) akkasii gad fageenyaan sababni qeeqnuuf tokko faxuula guddisuf mini. Abadan! Falaasamni ykn aadaan gama hundumaatiin (universally) akka ULAAGAAtti taa’u qabu qarayyuu addunyaa kana irra akka hin jirre karaa hin shakkisiisnen hubachiisuuf malee—any philosophy cannot pretend to contain all the truth about the world, God and man.
Muuxannoon ogummaa yeroo fi iddoon hin daanga’u. Uumamni loogii hin beeku! Yaadi ykn beekumsi halluus ta’e umurii hin qabu—thought has neither colour nor age. Mammaaksi “mimmixaa kan kootuu guba,” jedhu falaasama keessatti bakka hin qabu. Gubuuf dhiisuu-isa kan murteessu aadaa (culture) fi afaan (culture) hawaasichaa dha. Hiikkaan wanta (thing) ykn yaada (idea) tokkoo haala hawaasni keessa jiruu-irratti hundaa’a. Oromoon “nutu beekaan, beekkumsa hin taatu,” jechuun-isa, beekumsi dhala nama baay’ee bicuu ykn shiikkoo akka ta’e ibsuuf dha. Kana jeechuun garu “dhugaan sadhaatawaa dha” (truth is relative) ykn “dhali nama dhugaa beekuuf dandeettii hin qabu” jechuu mini. DHUGAAN TOKKO DHA; TOKKICHA DHUGAA (Universal Truth) kana karaa itti hubannu (understand) fi hiiknnu (interpret) garu garaagra dha. Maddi garaagarummaa kana aadaa dha. Afaan immoo battuu aadaati. Kanaaf, waanti tokko aadaa adda-adda keessatti hiikkaa adda-adda qaba.
Falaasama natoo (indigenous philosophy) ykn beekumsa naannoof tuffii kan qaban; falaasama kan warra Dhiha (Western Philosophy) garu warri waaqessan, dhugaa lafa jiru kana gara cinaatti dagachuun isximaara malumma (Methodological Imperialism) nutti fidanii jiruu. ‘Hayyuuwaan’ keenya-illee laaphee godhatanii garbummaa kan sammuu (mental slavery) keessaa ba’u hin dandeenyee. “Falaasamni kan warra Dhiha beekumsa naannoo ykn falaasama natoo irra akaakuudhaan (qualitatively) ni caala,” yaadi jeedhu doofummaa guddaa dha. “Kalee Obbo Tuujubaa keessaa baasanii Obbo Furgaasaa-tiif jijjiirun, Obbo Furgaasaan akka Obbo Tuujubaatti akka yaadu tasiisa,” falaasamni jeedhu, raafuu xuwwee irraa hafe dha.
Addageewaan ‘keenya’ falaasama kan warra Dhiha waaqessan kun, qaanii (yeelloo) tokko malee, falaasamanni natoo (bekumsi naannoo) doofaa (primitive), kan hin qaroomne (savage) fi sababa ga’aa kan hin qabne (illogical) ta’u-isa mirkaneessu. “Gowwaanii fi bishaan gara itti jallisanitti geggeffamu,” akka jedhan, Awroopamummaan (Eurocenterism) beekumsa hir’ina hin qabne kan itti fakkaatu addageewaan baayyeen ni jiru.
Haa ta’u malee, hubannoo Awroopmummaa irratti hundaa’aannii eenyummaa (aadaa fi afaan) ofiirrati murtii kennuun jiraatti of-ajjeesuu dha. Keessattuu, hariiroo cimaa falaasama fi afaan giddu jiruu sirriitti hubachuu dhabuun, maalummaa falaasamaf keessummaa ta’u mul’isa. Awroopamummaa fi falaasama gosa tokkicha fakkeessanii dhiheessuun salffachiisaa dha. Awroopamummaan maleenyaawwan falaasama (philosophical approaches) jiran baay’ee keessaa maleenyaa (approach) birkii ykn damee tokko dha. Maleenyaa baaqqee (single approach) kana akka falaasama kan waliigalaatti (universal) fudhaachun garbummaa fi jufunfulummaa gudda dha. Awroopamummaan maal dha?
- Awuroopmummaa fi Falaasama Oromo—Eurocentrism and Oromo Philosophy
Awuroopmummaan isximaara kan malumma (Methodological Imperialism) kan warra Dhiha dha. Isximaari kan malumma kun maleenyaawwan falaasama (philosophical approaches) kan hawaasa biraa hin-fudhatu. Maleenyaa, ilaalcha, amantii fi yaada kan warra Dhiha garu, gama hundumaatiin (universally) akka akkayaatti (model) kaa’a. Kana jechuun, Awuroopmummaan isximaara kan aadaa (cultural imperialism) ta’ee; yaada ol’aantummaa falaasamaa kan gartuu warra Dhiha agarsiisa.
Isximaari kan aadaa warra Dhiha kun (1) aadheddumummaa (cultural-pluralism) kan balfu ykn falqu; (2) yaada, amantii, ilaalcha fi aadaa gosa tokkicha kan tamsaasuu; (3) garaagarumma aadaaf fuuleeffannaa kan hinlaanne; (4) anumumaa (individualism) kan waaqessuu; (4) humnasaa malee uumama abboommachuu kan yaaluu; (5) jiruu-fi-jireenya-nama, uumama irra addaan baasee hubachuuf kan caarraaqu; (6) rakko dhala-namaa maraf furmaata ykn falan qaba kan jedhu fi (7) qabata (pretext) “qaroomina” (civilization) ykn “ammayyummaa” (modernity) jedhun falaasama natoo (indigenous knowledge) kan balleessuu fi koloneeffannaa al-kallatti (neo-colonization) kan babal’isuu falaasama balaa’amaa (dangerous philosophy) dha.
Rakkowwaan kan siyaasaa, kan hawaasaa, kan dinagdee, fi kan amantii bara kolonii Afriikaa booddee (post-colonial Africa) uumaman harki caalaan kan maddan ilaalcha Awuroopmummaarrati dha. Awurooppaanotiin qabata “ergama Afriikaanoota qaroomsu” (civilizing mission) jedhuun ardii Afriikaa weeraranii addaan ciccirani. Kaayyoon weerara kana garu qabeenyaa kan uumama Afriikaa saamuuf malee, abadan saba gurraachaaf dhimmanii akka hinturre beekamaa dha. Akeekni weerara kana, industiriiwaan yerro sana Aworooppaa keessa akka malee baba’alachaa turaniif albuuda dheedhii barbaaduf ture.
Gochaan saragee (satanic) kan warra Dhihaa kun, jiruu-fi-jireenya Afriikaanootaa barbadeesse; sona aadaa (cultural value) fi sirna bulchiinsa siyaasaasaanii unkuteesse; jeeqeenyummaa (identity crisis) keessa kan isaan buuse yoo ta’u, dhuma irratti garbummaa kan sammuuf (mental slavery) isaan saaxile jira. Falaasama natoo (indigenous knowledge) ukkaamsaanii; aadaa, jireenya fi barnoota warra Dhihaa waaqesuun bu’aa garbummaa kan sammutidha. Dhukkubnni jabaan bara kolonii Afriikaa booddee dhufe kun, gidiraa sabni Afriikaa amma keessa jiruuf sababa kan jalqabaa dha.
Eenyummaan Afriikaa (African identity) bara kolonii dura (pre-colonial Africa) ture, sababa weerara Awurooppaatiin erga unkuramee booda, haalli Afriikaa kan bara kolonii booda (post-colonial Africa) balaa gudda-irra bu’ee jira. Keessattiyyuu, caasaawaan siyaasaa (political structures) fi sonawwaan aadaa (cultural values) saba Afriikaa kolonii dura turan baa’yeen bakka turanirraa buqqa’uunsaanii, haala kan siyaasaa fi kan hawaasa Afriikaa yerro amma jiruu sirriitti hubachuuf gufuu gudda ta’e jira. Haala wal xaxaa fi burjaajii kan bara kolonii Afriikaa boodaf sababni Awuroopmummaa dha.
Falaasootiin Awurooppaa (Western philosophers) fi Afiirooppooti (Westernized Africans) (a) beekmisa natoo kara doggogora ta’en hubatu ykn dhiheessu; (b) sabni Afriikaa aadaa, Afaan, seenaa fi falaasama kan isaa gara cinaatti akka dagatu daandii agarsiisu; (c) ilaalcha ykn yaada Awuroopmummaa sammuu saba gurraachaatti galchaanii (indoctrinate) jiruu-fi-jireenyasaanii gooluu. Sadootiin (conspirators) Afriikaa kun imaammata kan warra Dhihaa garagalchuun, caasaa siyaasaa fi dinagdee falaasama natoo wajjiin kan hin deemne biyya/umaatairrtti fe’u. Har’a, Afriikaanootiin ofirratti amantii qabaachuu dhabuu haala agarsiisuun, akkessitu kan warra Dhihaa ta’u irra darbanii Awuroopmummaaf sagaduu.
Sababa kanaanis, biyyootiin Afriikaa bilisummaa dinagdeesaanii guutuumaatti argachuu hin dandeenye. Bilisummaa dinagdee malee, bilisummaa siyaasaa dhugoomsuun abadan hin danda’amu. Biyyi bilisummaa dingadee hin qabne, dhimma ofirratti oofiin murteefachuuf aangoo hin qabdu. Biyyi tokko dhugaatti walaba ykn birmaduu dha kan jennu, yoo dinagdee ga’aa qabaatte dwwaa dha. Kaayyoon koloneeffannaa al-kallatti (neo-colonization) babal’isuu inni guddan, biyyoota Afriikaa kara hundaan bilisummaa dinagdee akka hinarganne gochuu dha. Mali ykn karaan koloneeffannaa al-kallatti kun itti milkaa’u immoo, sabni Afriikaa falaasama natoo dhiisee Awuroopmummaa akka fudhatu irra deddeebi’anii isaan ololuuni (brainwash) dha.
“Nama qalbiin ajjeesse, gabaa walakkaatti ajjeessu,” akkuma jedhan, olola farangagsootiin (chauvinists) Awurooppaa fi ashikarootiisaanii Afiirooppooti tamsaasaaniin, qalbiin Afriikaanoota jufunfulaa’ee jira. Har’a saamicha kara koloneeffannaa al-kallattiin uumaata Afriikaa irratii raawaatamaa jiru dhaabuuf, falaasama balaa’amaa fi nama nyaataa kan ta’e Awuroopmummaaratti waraanaa labsuun barbaachisaa dha. Akeeki waraanaa kana uummata Afriikaa garbummaa kan sammuurra walaba ykn bilisa baasuu dha.
Kaayyoon falaasama Afriikaas ta’e ergamni falaasama Oromo kan jalqabaa, sammuu uummata gurraachaa Awuroopmummaan faalame qulqulleessee qoraasuu dha. Falaasama kan warra Dhihaa (Western philosophy) sanyii addaan baasee, eenyummaa Afriikaa ykn Oromummaa hacuucuuf, deebii jabaa kenuun dirqama keenyaa dha. Qabata “falaasama” jedhuun, tuffii fi sanyummaa Awuroopmummaa (Eurocentricism) fi Itoophimummaa (Ethiopianism) keessatti ibsamaan cufa alanffannee gatu qabna. EENYMMAA kabajaa qabu ijaaruuf, “eenyummaa” xuraa’aa fi samaa ormaan nuu kenname barbadeessuun baay’ee barbaachisa dha.
Uummani Oromoo eenymmaa kabajaa qabu ijaaruuf jecha, baroota dheeradhaaf wareegama gudda kaffaleera. Seena, afaan, aadaa fi falaasama saba guddaa kana dacheerra dhabamsiisuuf, biyyootiin Awurooppaa fi mootonni Itoophiyaa sadoo sadaa turaniiru. Kanas ta’e sana garu, waggoota 150f Oromummaa balleessuf yaaliin kara hundaan taasifame, guutuummaatti kan hin milkoofne dwwaa osoo hintaane biyyoo seeneera ykn awwaalameera. Har’a haala qalbii nama harkisuun, Oromummaan badhaadhee jira. Namootiin qabsoo bilisummaa ilmaan Ormotootif ykn uummata Afriikaaf aarsaa ta’an cufti, galata gudda qabu.
Haa ta’u malee, sababa koloneeffannaa al-kallattirran kan ka’e, garbummaan kan sammuu akka malee babal’achaa jira. Dhalootni har’a falaasama natoo fi sona aadaasaa osoo hintaane, jiruu-fi-jireenya kan warra Dhihaa waaqessa. Afrooppooti (Westernized Africans) falaasama kan warra Dhihaa nutti xibaarun, dargaggoota Afriikaa baay’ee huddu murani jiruu. Qbata “falaasama” jedhun, barreeffamoota dhugaa fakaatan, garuu kan hin taane, akka malee babal’isuun Afriikaanoota jeeqeenyummaa (identity crisis) keessa galchaniru.
Falaasamnni sirriin oduu dheesa malee, oddu hin facaasu. Falaasamnni Oromos Awurooppmummaa kan xireeffatuf, Dhugaa Ganama (Primordial Truth) irraa waan maqeef malee, warra Dhihaa wajjin ijaaf adaamii waan taaneef mini. Falaasama kamiyyuu kijibaa wajjin waliin makuun saalfaachiisaa waan ta’eef, waa’ee maalummaa Dhugaa Ganama kana irra deedeebi’anii qorachuun fi xiyeefannaa gudda itti keennun baay’ee barbaachisaa dha. Bu’uuri Falaasama Oromoo Dhugaa Ganama dha. Falaasama kan warra Dhihaa qullaa dhaabnne buxunxuleesassa baasuuf, toggoowwaan (pillars) falaasama Oromoo akka armaan gadditti tartiiban dhiheessa.
Kutaa, 2ffaan itti fufa
————-
* Yoseph Mulugeta Baba is a qubee generation born in Konchi/Nekemte, Ethiopia. He holds a B.A, M.A, and Ph.D. degrees in Philosophy from The Catholic University of Eastern Africa (CUEA), Nairobi-Kenya. He also holds a B.D, in Sacred Theology (Magna Cum Laude Probatus) from Pontifical Urbaniana University, Rome. His research interests involve: Metaphilosophy, Oromo Philosophy, Continental Philosophy, Post-colonial African Philosophy, Sage Philosophy, and Post-modernism. His publications include, Metaphilosophy or Methodological Imperialism? (2015); Philosophical Essays (2016); The Oromo Concept of reality: Epistemological Approach (2016); የኢትዮሮፒያንስ የአስተሳሰብ ቅሬ፤ ‹አበበ በሶ በላ› vs ‹ጫላ ጩቤ ጨበጠ› (2017); KANA DUBBIIN (2017); Negritude As The Recovery of Indigenous African Political Leadership፡ The Case of Gadaa Oromo Political Philosophy (2017); Remembering Great African Thinkers (2018). His book titled, African Philosophical Hermeneutics, is forthcoming. Currently, he teaches African philosophy at CFIPT. He can be reached at: kankokunmalimaali@gmail.com


text:
Mirga addaa Oromiyaan Finfinnee irraa argachuu qabdu ilaalchisee ‘wixineen labsii’ Mana Maree Minsteerota Federaalaan qophaa’ee irratti manni Maree Bakka Bu’oota Ummataa Federaalaatti koreen dhaabbataa dhimmichi ilaalu marii uummataa (Public hearing) har’atti waamee ture hin milkaa’iin hafee jira.
Wixineen seeraa kun har’a haala akkasiin dhiyaachuu dura uummanni Oromoo dursee haga sadarkaa gadiitti irratti mari’achuu qabaa akkasumas yeroo ammaa kanatti dhimmi ilaalcha duraa kennamuufi qabu kana miti yaada jedhuun addaan yaa’an.
Kanneen marii uummataa kana irratti argaman keessaa ogeessa seeraa kan ta’an Obbo Batruu Dibaabaa fi gama mootummaa Federaalaa irraa koree dhaabbataa misooma magaalaa fi Ijaarsa manneeniif walitti qabaa ka ta’an obbo Fufii Dilgaasaa Waliin marii gaggeeffame caqasaa.


text:
Canadian freed from Ethiopian jail wants independent review of Ottawa’s role in his case JIM BRONSKILL, THE CANADIAN PRESS, MAY 23, 2018 (The Globe and Mail) — A Canadian who says he was unfairly imprisoned in Ethiopia in abysmal conditions for… Read More »
Abadula Gemeda, a champion in saving the regime from collapse, welcomes ODF delegation
Kan Dhufu To’atuuf Kan Dabre Beekuu Feesisa Baarentuu gadaa Irraa, Caamsaa 23, 2018 Beekaa, hayyuu ykn qaroo akka hin jenneef kan isaan ummatootatti himan, barsiisuuf yaalan, fudhachiisuuf tattaafatan dogoggora kaleessaa kan hin sirreessine ykn hin dhabamsiisne tahe. Dogoggora sirreessuu irra… Read More »
Bakka Bulchiinsi Afaan Qawwee Jirutti Qabsoo Hidhannoo Irraa Duroomuun Hin Danda’amu ABO: Ijoo Dubbii, Caamsaa 22, 2018. Eessattis haa tahu yeroo kamuu bakka bulchiinsi Abbaa Irree fi sirni gabroomfataan hundeesse kan mirga Ummataa afaan qawweetiin sarbee hacuucee bulchu jirutti Ummatni… Read More »
Qabsoon Bilisummaa Oromoo eessaa ka’ee garamitti deemaa jira? – Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu – Berhanu Hundee, Caamsaa 23, 2018 Kutaa Kudhatorbaffaa Dhaabbatni Dimokraatawa Uummata Oromoo (DhDUOn – OPDOn) walgahii Koree Jiddugaleessaa irratti taasiseen, ji’oota muraasa dura murtiilee… Read More »


text:
Tuurki ragaa Jamaal Khaashoggii ajjeefamuu agarsiisu argadhe jette
Finfinnee, Onkololeessa 2,2011(FBC)-Tuurki ragaa viidiyoo fi sagalee gaazexeessa Jamaal Khaashoggii ajjeefamuu agarsiisu argachuu beeksiistee jirti.
Waashingi Tan Poost kaleessa akka gabaasetti qorattootni Tuurk ragaa haala ittiin gaazexeessan kun loltoota Saa’ud Arabiyaatin ugguramuun reebicha hamaa irratti gaggeessun ajjeefame agarsiisu argamuu gabaasera.
Akka maddeen Waashingi Tan Poost eeranitti Khaashoggii erga imbaasii seenee booda sagaleen isaa fi nama afaan Arabaa dubbatu biraa dhagahamaa ture,yeroo rukutanis ni dhagahama jedhaniiru.
Gama biraanis sagaleen waraabame kallattumaan Khaashoggii erga imbaasicha seenee maaltu irratti raawwatamaa akka ture kan ibsuudha jedhaniiru maddeen kunneen.
Qorannoo gaggeeffamaa jiru kanarratti Ameerikaan hirmaachaa jirti.
Doonaald Traamp gama isaaniin ajjeechaa Khaashoggii wal qabatee mootummaan isaanii qorannoo cimaa kan gaggeessu ta’uu ibsuun,dhimmicha xiyyeeffannoon qulqulleessuu akka qabanis hubachiisaniiru.
Haa ta’u malee bulchiinsi Traamp rakkoo umaame kanaan wal qabatee hariiroo Saa’ud Arabiyaa kan hin laaffisne ta’uu Traamp eeraniiru.
Khaashoggii Instaambul imbaasii Saa’ud Arabiyaa seenun erga dhabamee guyyaa 10 lakkoofsisee jira.
Maddi: Prees TV


text:
Browsing Category
Teeknooloojii
Faraansaay barattootni sadarkaa 1ffaa bilbila akka hin fayyadamne dhorkite
Finfinnee, Hagayya 29,2010(FBC)- Mootummaan Faraansaay barattootni sadarkaa 1ffaa bilbila akka hin fayyadamne dhorkuu beeksiise. Haalli kunis kan murtaa’ef barattootni yaada tokkoon…
Appilikeeshinii ilbiisa farra midhaanii adda baasu kalaqame
Finfinnee, Hagayya 28,2010(FBC)- Qorattootni Chaaynaa appilikeeshinii bilbila ammayyaa ilbiisota farra midhaanii adda baasu hojjechuu isaanii beeksisaniiru. Appilikeeshiniin kun midhaan…
Galmeen meeshaalee teelekoomaa awtomaatika ta’e
Finfinnee, Hagayya 25,2010(FBC)- Galmeen meeshaalee tajaajilaa teelekoom awtomaatika ta'uun ibsame. Maamiltoonni gara wiirtulee gurgurtaa Iityoo Teelekoomis ta'e gara biraa…
LG’n bilbila ammayyaa andirooyidii G7 jedhamu ifoomse
Finfinnee, Hagayya 24,2010(FBC)- Dhaabbanni oomisha teeknooloojii LG siiystemii andirooyid opreetingii kan fayyadamu G7 jedhamu oomishuu beeksiise. Dhaabbatichi bilbila ammayyaa akkanaa…
Doonaald Traamp miidiyaalee hawaasummaa akeekkachiisan
Finfinnee, Hagayya 23,2010(FBC)- Preezdaantiin Ameerikaa Doonaald Traamp Googl, Feesbuukii fi Twiitara akeekkachiisan. Miidiyaaleen hawaasummaa kanneen odeeffannoowwan hin…
Toyoottan konkolaattota konkolaachisaa hin qabneen Uubaritti makamuufi
Finfinnee, Hagayya 22,2010(FBC)- Dhaabbanni konkolaataa oomishuun maqaa gaarii qabu Toyoottan, Uubarirratti invast gochuufi. Dhaabbanni Jaappaan kun Doolaara Ameerikaa…
Tajaajilli Inistaagraamaa Ityoophiyaatti baname
Finfinnee, Hagayya 21,2010(FBC)- Miidiyaan hawaasummaa Ityoophiyaa keessatti tajaajila laachaa hin turre Inistaagiraam tajaajilaaf banaa ta'eera. Miidiyaa hawaasummaarratti…
Ji’oottan sadan darbanitti maamiltootni Waatsaap sa’aatii biliyoona 85 fayyadaman
Finfinnee, Hagayya 18,2010(FBC)-Fayyadamtootni Waatsaap ji’oottan sadan darbanitti sa’aatii biliyoona 85 ykn guyyaa biliyoona 3.5 fayyadamuun dabarsaniiru. Dubbi himaan dhaabbatichaa…
Awustiraaliyaatti Huuwawee fi ZTE neetwoorkii 5G akka hin fayyadamne dhorkaman
Finfinnee, Hagayya 17,2010(FBC)-Awustiraaliyaatti Huuwawee fi ZTE neetwoorkii 5G sabaaba nageenyaf akka hin fayyadamne dhorkaman. Dhaabbanni teeknooloojii ammayyaa Chaayinaa Huuwaween…
Feesbuukin fi Tiwiitariin fuulawwan odeeffannoo dogongoraa tamsaasan haquufi
Finfinnee, Hagayya 16,2010(FBC)- Feesbukiin fi Tiiwitariin Iiraan fi Ruusiyaatti fuulaawwan fi akkaawuntii odeeffannoo dogongoraa tamsaasan jedhaman haquuf akka ta’e beeksiise. Feesbuukin…


text:
Diqqeennaan ijoollee uumachuu kanaan ‘Sunsuma Sadeen’ jenna aadaa teennatti. Sunsumii Sadeen yoo abbaa,haadhaa fi daahimilleen guddatanii wal dhaqqaban.
Bara 2015 keessaa Amerikaatti haawwan miliyoona sadii fi kuma 98 tahanitti ijoollee uumate.Nama kuma 1000 keessaa haawwan harka 62.5 ijoollee dahaa jechuu
Akkii durii kaan ijoolleen dubraa fi dhiiraalleen daahimummaan ijoollee uumachuu dhiisaa dhufuutti jiran.
Diqqeennaan ijoollee uumachuu dhabuun akka bulchiinsii Amerikaa jedhutti akka maatiin jabaattee gadi dhaabattu tolchi.
Akka amma jirutti haawwan ganna 30-40 keessa jiranitti ijoollee uumachaa dhufuutti jira.
Akka gabaasii dhaaba Tohannoo Dhukkuba Daddabraa Amerikaa CDC jedhutti ijoolleen ganna 15-19 amma harka 8 ijoolumaan ijoollee dahuu lakksian.
Bara 1991 asitti ijoollumaan diqqeennaanuu ijoollee dhaluun harka 64 gadi buute.
Haawwaan ganna 20-24 haga durii ijoollee uumatan harka sadii gadi ijoollee dahan.Jarii kun ganna 10 asittuu ijoollee dahuu diqqeeffachaa dhufuutti jira.
Haawwan ganna 25-29 ammoo harka tokkoon gadiin ijoollee uumachuu dhiisan.Haawwan ganna 30 keessa jiran ammoo ganna shan walti aanan harka guddaan ijoollee uumachaa dhufuutti jiran.
Haawwan ganna 40-44 ammoo harka afuriin ijoollee uumatan.Amerikaa keessaa ammoo godina Filooriidaa fi Delaaweer keesastti namii ijoollee uumachuun dura jira.
Adoo tana jennuu maqaan ijoollee Amerikaa name yoo hedduu dhiiraaf bara dabre keessa baasan akka bulchiinsa ummata Amerikaatti; Noah, Liam, Mason, Jacob fi William.Dubraaf ammoo Emma, Olivia, Sophia, Ava fi Isabella.


text:
Prezidaantii Amerikaa ta’uuf haaraa kan filataman Donaald Traamp yeroo baatii 6 ta’uuf jiru keessatti yeroo duraaf Robii Amajjii 11 bara 2016 tuuta oduuf ibsa kennanii jiru.
Raashiyaan filannoo baatii Sadaasa darbe gaggeeffame keessatti akka Traamp injiifatan gargaarte kan jedhu ilaalchiseen gaaffiin dhiyaateefii jira.Kana malees daldala dhunfaa sadarkaa addunyaatti qabanii fi aangoo prezidaantummaa Amerikaa attamitti wal faana deemsisuu akka danda’an gaafatamanii jiru.
Traamp tuuta oduuf yeroo dhumaaf ibsa kan kennan Adooleessa 27 bara 2016 yoo ta’u mormituu isaanii Hilarii Kliintoon jechaan dhauun jalaqaban.
Prezidaantoonni Amerikaa kanneen dhiyeenya kanaa filannoo gaggeeffameen injifachuu isaanii erga labsamee guyyaa muraasa keessatti tuuta oduuf ibsa kennu.Traamp garu erga injifatanii booda dhaamsa Twitarii irratti fulleefachuun 1600 barreessan.


text:
ONN : Oduu Olmaa Oromiyaa Amajjii 4/2018
Simbirtuu: Labsii ADWUIn baase irratti yaada QEERROO Bilisummaa Oromoo – Obbo Abbaa-duulaan maaliif aangootti akka deebi’an – Labsiin kuni FXG tarii tasgabbeessinnaa?-QBO karoora maalii qabaa? kanaafi kan biraa irratti miseensa hooggansa Qeerroo kan jedhu caqasaa. ODUUnis jira
Sagalee Qeerroo Bilisummaa Amajjii 4 2018 , Sagaleen Qeerroo Bilisummaa Oromoo Torbanittii Guyyaa Sadii Facaasaa (Kibxata) Kamisaa fi Jimaata Akka Lakkofsa Sa’aa Oromoo tti Galgala Keessaa sa’aa 7:30 Iraa Amma 8:00 tti Metir baandii 16 KHZ 17840 Irratti Kan Isinii Darbu Dha.”Nuti, Qeerroon Oromoo, seenaa wareegama qabsaa’ota Bilisummaa Oromoo haga yoonaatti galmeeffameef kabajaa guddaa kennaa, nutis akka dhaloota haaraatti wareegama bilisummaa baasuuf kaanee jirra.” Qabsoon itti fufa! Garboonfataan ni kufa!!
Oromo Voice Radio (OVR) Broadcasts- 3 January 2018


text:
Bara Mangee san fakkaata.Garuu, Warraanni kun Finfinneetti har’a mormiitti ykn yaalii fonqolchaatti jira.
Soldiers always demand when they believe civilian administration is weak to oppose them. This is specially true during transition period when the army and soldiers believe the unelected civilian administration has no legitimacy. The opposite is true, unlike Derg time; people have no trust on the army, in fact the army and police have been their enemy for the last decades. Remember, the guardian of the revolution is not the PM but Qeerroo.
Biyya Oromiyaa
Shittoon naannoo Arat Kiiloo kun HIDHANNOO FIRFIRSAA waan jiru fakkaata.
Lakkii nurraa dhiisaa, kun aadaa fi seera “Maddammar” san miti!!
Dr Abyi baga Ministeera guddaa ta’e; Ob Lammaan baga Oromiyaa bulche. Mohamed Ademo baga muudame! Taayyee Danda’aa baga muudame! Milkeessaa Miidhagsaas baga muudame! Maal fidu egaa, warri diina keenyaa sun!! Nuti itti gammadneerra!!
Ammoo, isaantu, WBO gaachana godhachuu dide malee nuti muudamuu isaanii hin didne. Diduun mirga isaanii ti. Kanaaf, qabsoofne. isaan, waan WBO kana didanis, nuti isaan jaalanna. obbolaa keenya kanatti diinni akka roorriftu hin barbaannu; nuti ijoolleen Oromoo keenya aangoo argachuu isaaniitti gammadoo dha!!
#VIVAOROMIA


text:
Erdoogaan, dubbii Doonaald Traamp Qeeqe
Dhaabbanni mootummoota gamtoomanii guyyaa har’aa dhimma magaalaa Al-Quds irratti wal gahii gaggeeysaa oole. Prezdantiin Ameerikaa Doonaald Traamp, Biyyoota wal gahii har’aa irratti murtii Ameerikaa hin deeggarrerraa gargaarsa ni dhaabna jedhee dubbatee ture. Prezdantiin Tarkiyaa Rajab Xaayyib Erdogaan dubbii Doonaald Traamp kana cimsee balaaleffatee jira.
Prezdaant Erdogaan haasawa Khamiisa har’aa sirna badhaasaa tokko irratti taasiseen “Mr Traamp, fedhii dimokraatawaa ummata Turkiyaa Doolaara keetiin gonkumaa bituu hin dandeettu” jedhe. Dabalataanis “Biyoonni addunyaa Ameerikaa biyya Dimokraasiin itti dagaage jechuun yaamu; amma garuu biyyiti dimokrasiin itti dagaage jedhamte tun, sagalee biyyoota biroo Doolaaraan bituu barbaaddi” jechuun qeeqe.
Erdogaan biyyoota Addunyaatiifis “Sagalee fi fedhii dimokraatawaa ummata keessanii doolaratti hin gurgurinaa” jechuun dhaamsa dabarse.
Dhaabbanni mootummoota gamtoomanii dhimmaa Alquds/Jerusalem ilaalchisee labsii Traamp irratti sagalee kennuuf wal gahii ariifachiisaa kan yaame yootahu, Kora Khamiisa har’aa qophaayaa jiru irratti biyyoonni addunyaa sagalee akka Ameerikaaf kennan Ambaasadarri Ameerikaa Niikii Heelii xalayaa doorsisaa biiyyoota hundaaf kan barreessite tahuu gabaasni arganne ni mul’isa.
Isniina dabre biyoonni miseensa mana marii Nageenya mootummoota gamtoomanii hundi, labsii Traamp mormuun sagalee kennuun isaanii niyaadatama.
Comments
Loading...