text:
Ibsa Suuratu Al-Insaan-Kutaa 3
Wantoota gurguddaa namni jireenya keessatti hawwuu keessaa tokko, qananii guutuu yeroo hundaa gammachuun guuttame argachuudha. Akkuma beekkamu addunyaan tuni iddoo qormaataa waan taatef, qananiin akkanaa yeroo hundaa turu hin argamu. Kanaafu, qananii yeroo hundaa turaa addaan hin cinne, halkanii guyyaa gammachuun kan guuttame eessatti argatuu? Dhugumatti, riqicha jireenya addunyaa tana irra ce’uun Aakhiratti erga darbanii booda qananii kana argatu. Garuu qananii kana argachuuf Rabbii olta’aatti amanuu, wantoota Inni beeksisetti amanuu fi hojii gaggaarii hojjachuu barbaachisa. Namoonni amanuun hojii gaggaarii baay’ee hojjatan qananii akkami Aakhiratti akka argatan yeroo darbe ilaaluuf jalqabne jirra. Har’as qananii dabalata kana ilaalu itti haa fufnu…
“(15)–Meeshaalee meeta irraa ta’anii fi kubbaayyawan bilillee ta’aniin isaan irra naannawama. (16)-Bilillee meeta irraa ta’an, hamma ishii ni murteessu. (17)-Ishii keessatti khamrii makaan ishii zanjabiila ta’e obaafamu.(18)- Burqaa ishii keessa jirtu “Salsabil” jedhamtu [irraa obaafamu]“ Suuratu Al-Insaan 76:15-18
“Meeshaalee meeta irraa ta’anii fi kubbaayyawan bilillee ta’aniin isaan irra naannawama.” Kana jechuun tajaajiltoonni meeshaalee nyaataatiinii fi dhugaatitiin warroota Jannataa irra naanna’u. Meeshaaleen nyaataa kuni meetaa (ziqiyaa) irraa kan hojjatameedha.
“kubbaayyawan bilillee ta’an…, bilillee meeta irraa ta’an,” Kubbaayyaan kunniin bilillee (birciqqoodha). Bililleen (birciqqoon) kuni immoo meeta irraa hojjatame.[1]
Mufassiroonni akka jedhanitti, kubbaayyan kuni qulqullinni isaa akka qulqullinna birciqooti. Kana jechuun wanti keessa jiruu duubaa yommuu ilaalan ni mul’ata. Ammas addeenyi isaa akka addeenya meetaati.[2] Kuni wanta ajaa’ibaa addunyaa keessa hin jirredha. Addunyaa keessatti kubbaayyan meeta irraa hojjatame akka birciqoo duubaa yommuu ilaalan wanta keessa jiru hin argan. Garuu kubbaayyan Jannataa duubaa yommuu ilaalan wanta keessa jiru ni argu.
“hamma ishii ni murteessu.” Kana jechuu hamma dheebuu isaan baasun hanga meeshaa dhugaati ni murteessu. Hanga itti hajamanii fi dheebu isaan baasu ol hin dabalu, hin hir’atus. Sababni isaas, osoo hammi dabalee, mi’aan dhugaati ni hir’ata. Osoo hir’ate immoo dheebu isaan hin baasu. Tarii safara meeshaa kanaa warri Jannataa hamma isaan gahuu fi mi’aa isaanitiin walitti galuun mataa ofiiti murteessan.[3]
Dhugumatti, kuni kabaja fi qananii guddaadha. Namni fedhii garagaraa qaba. Osoo meeshaan dhugaati hundi isaanitu wal-qixa ta’e, tarii nama garii dheebu hin baasu. Yookiin dhugaatin achi keessa jiru mi’aa inni barbaaden walitti hin galu. Garuu hamma barbaadanii fi mi’aa isaanitiin walitti galuun murteefachuun kabajaa fi bilisummaa guddaa isaaniif kenname agarsiisa. Wanti asirra barannu, namni har’a addunyaa irratti Rabbiif jedhe wantoota dhoowwaman irraa of hidhe, Guyyaa Qiyaamaa bilisaan wanta barbaade hojjata.
“Ishii keessatti khamrii makaan ishii zanjabiila ta’e obaafamu.” Kana jechuun warroonni gaggaarin dhugaan amananii fi hojii gaggaarii baay’ee hojjatan, Jannata keessatti farshoo makaan isaa zanjabiila ta’e obaafamu. Yeroo garii dhugaatin isaanii Kaafuuran walitti makamaaf, yeroo garii immoo zanjabilaan walitti makamaaf. Kaafuur qorraadha. Zanjabiil immoo hoo’adha. Yeroo garii kanaan walitti makuun, yeroo biraa saniin walitti makuun dhimmi isaanii madaallamaa akka ta’uufi.[4]
“Burqaa ishii keessa jirtu “Salsabil” jedhamtu [irraa obaafamu]” Abraar Jannata keessatti burqitu maqaan ishii “Salsabil” jedhamtu irraa obaafamu.[5]
“(19)–Ijoollee mukhalladuun ta’antu isaan irra naanna’a. Yommuu isaan argitu lu’lu’a bittinneefame sitti fakkaatu. (20)-Yeroo achi keessa ilaaltes Qananii fi Mootummaa Guddaa argita. (21)-Gubbaa isaanii irra uffata magariisa hariira haphii fi hariira furdaatu jira. Gumeelee meeta irraa ta’eenis ni faayamu. Gooftaan isaaniis dhugaati qulqulluu isaan obaasa. (22)- “Dhugumatti, kuni mindaa isiniif ta’eera. Carraaqqin keessanis galateeffamaadha.” [Isaaniin jedhama.]” Suuratu Al-Insaan 76:19-22
Mukhalladuun jechuun yeroo hunda haala tokko irra jiraatu, haala kana irraa hin jijjiraman. Waggaa irra jiran irratti umriin isaanii hin dabalu. Yeroo hundaa ijoollee fi garmalee kan miidhagan ta’anii Jannata keessa turu, hin dullooman. Jechi Mukhalladuun jedhu “Ijoollee” irratti maxxanfamuun, yaada “Ijoolleen tuni guddatanii hin dullomanii?” Jedhu hanbisa.[6]
Kana booda ibsi:“Ijoollee mukhalladuun ta’antu isaan irra naanna’a.”, Jannata keessatti warroota amananii Rabbiif ajajamanii fi hojii gaggaarii baay’ee hojjatan (abraar) tajaajiluuf ijoollee haala isaanii irraa hin jijjiramnetu isaanirra naanna’a.[7]
Itti aanse miidhaginna ijoollee tanaa ni ibse: “Yommuu isaan argitu lu’lu’a bittinneefame sitti fakkaatu.”
Jechi, “lu’lu’a” jedhu afaan Oromootin hangas mara beekkamaa miti. Ingiliffaan Pearls, Amaariffaan immoo “Lul” jedhama. Galmee Jechootaa “Hirkoo” jedhamu keessatti, jecha pearl jedhu “Ardoo/somboo” jechuun hiika. Akkaaf akka marattu, “lu’lu’a” wanta akka callee adii fakkaatu beelladota bishaan keessa jiraatan keessaa baafamuudha. Baay’ee bareedaa waan ta’eef yeroo baay’ee faayaf itti fayyadaman. Fakkii armaan gadi irraa ilaalun ni danda’ama.
“Yommuu isaan argitu lu’lu’a bittinneefame sitti fakkaatu.” Kana jechuun ijoolleen tunniin warroota Jannataa tajaajiluuf yeroo bittinnaa’an, baay’inna lakkoofsa isaanii, bareedinna fuulaa isaanii, miidhaginna bifaa, uffataa fi faaya isaanii yommuu argitu, lu’lu’a bakka gaariitti bittinneefame sitti fakkaatu. [8] Jecha gabaaban: bareedinnaa fi baay’inna isaanii irraa kan ka’e yommuu isaan argitu, lu’lu’a bittinneefame sitti fakkaatu.
Dhugumatti, kuni warra Jannataatiif qananii fi mi’aan guuttamuu irraayyi. Ijoollen isaan tajaajiltu (kaddamtu) yeroo hundaa haala tokko irra turuun, yommuu ilaalan garmalee isaan gammachiisuun, yommuu isaanitti seenan nagahaan isaanitti seenun, wanta barbaadan isaaniif fiduun, qananii fi mi’aan isaaniif guuttamuu agarsiisa.[9]
“Yeroo achi keessa ilaaltes Qananii fi Mootummaa Guddaa argita.” Kana jechuun yommuu Jannata keessa ilaalte qananii ibsuun hin danda’amnee fi mootummaa garmalee guddaa daangaa hin qabne argita.[10] Mootummaa jechuun wanta tokko qabaachu fi too’annaa irratti argachuudha. Warri Jannata seenan wanti isaan qabanii fi dhuunfatan hangana hin jedhamu.
Warra Jannataa keessaa nama tokko biratti gamoowwan, manneeni fi goloota faayaman namni ibsuu hin dandeenye argita. Isa biratti ashaakilti, firaafiree dhiyoo fi mi’aawo ta’an, laggeen yaa’an, sinbirroowwan sagalee bareedaa qalbii hawwatu fi nafsee gammachisu fiiksantu jira. Isa bira niitiwwan keessaa fi alaan garmalee miidhagan, amalli isaanii garmalee gaarii qalbii gammachuu fi mi’aan guututu jira. Naannawa isaa ijoollee mukhalladiin isa tajaajilantu jira. Kuni hundi gammachuu, qananii fi mi’aa jireenyaa guuta. Wanti guddaan kana caalu immoo Rabbii olta’aa ilaalu, dubbii Isaa dhagahuu, Isatti dhiyaachu, jaalala Isaatiin gammaduudha. Yeroo hundaa gammachuu fi qananiin isaaniif dabalama. Rabbiin Mootii Qabaataa ta’e, Haqa ifa bahaa ta’e, Kan kuusaan Isaa hin dhumne, tolli Isaa hin xiqqaanne qulqullaa’e. Akkuma sifaanni (amaloonni) Isaa dhuma hin qabne, tolli Isaas dhuma hin qabu.[11]
“Gubbaa isaanii irra uffata magariisa hariira haphii fi hariira furdaatu jira.” Kana jechuun qaama isaanii irra kan jiruu fi miidhagsu uffata magariisa keessi isaa hariira haphii, alli isaa immoo hariira furdaa ta’eedha. Wanti qaama isaanitti aanu-uffanni jalaa (wusxilibs)- hariira haphiidha. Hariira haphii kanarraan immoo hariira furdaatu jira. [12]
“Gumeewwan meeta irraa ta’eenis ni faayamu.” Gumeewwan jechuun faaya harka irratti godhatamuudha. Warri Jannataa dhiiraa fi dubartiin harka isaanii irratti faaya meetatiin ni faayamu. Akkasumas, faaya warqii fi lu’lu’aatinis ni faayamu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa gubbaa isaanii hariiraa fi faayan akka isaan miidhagse erga dubbate, itti aanse ni jedhe, “Gooftaan isaaniis dhugaati qulqulluu isaan obaasa.” Kana jechuun dhugaati qulqulluu xuriin homaatu keessa hin jirre obaasa. Akkasumas, azaa fi xurii garaa isaanii keessa jiru hunda qulqulleessa.
Mindaa fi badhaasa kana hunda akkanumatti kan argatan osoo hin ta’in, carraaqqin isaan godhan jiraachu qaba. Kanaafi, itti aanse ni jedha: “Dhugumatti, kuni mindaa isiniif ta’eera.” Kana jechuun mindaa fi kennaan bareedaan kuni wanta hojjataa turtaniif jazaa (mindaa) isiniif ta’e. “Carraaqqin keessanis galateeffamaadha.” Hojiin isin addunyaa keessatti hojjataa turtan Rabbiin biratti jaallatamaa fi fudhatamaa ta’eera. Kanaafu, hojii xiqqoo irratti Rabbiin waan guddaa fi baay’een mindaa isiniif kenne.[13] Galata jechuun hojii gaarii wanta nama gammachiisuun deebisuudha. Jecha biraatiin, nama hojii gaarii hojjate wanta isa gammachiisu isaaf gochuudha. Rabbiin warra abraar hojii xiqqoo addunyaa irratti Isaaf jedhanii hojjataniif, mindaa guddaa isaaniif kennuun isaan gammachiise.
“Nama gara Rabbii deebi’aa, tiiksaa ta’e hundaaf, ‘Kuni waan waadaa galamtaniidha.'” Suuratu Qaaf 50:32
Kana jechuun Jannani tuni fi wanti ishii keessa jiru, waadaa Rabbiin nama yeroo hundaa gara Isaa zikriin, Jaalala Isaatiin, Isa gargaasifachuun, Isa kadhachuun, Isa sodaachuni fi Isa kajeelun deebi’uuf waadaa galeedha. “Tiiksaa” kana jechuun wanta Rabbiin itti ajaje ikhlaasa fi haala guutuu ta’een hojjachuun kan eegudha. Akkasumas, daangaalee Isaa kan eegudha. (Wantoota Inni dhoowwe hojjachuu irraa of eega/eegdi.)*
“Kuni wanta Guyyaa Qorannoo waadaa galamtaniidha.” (Suuratu Saad 38:53)
Kana jechuun yaa warra Rabbiin sodaattan! Jannanii fi qananiin ishii kuni wanta Rabbiin azza wa jalla Guyyaa Qiyaamaa waadaa isiniif galeedha. Waadaan Rabbii ni dhufa, shakkii hin qabu. Sababni isaas, Inni dhugaa dubbataa, wantoota hundaa beekaa fi wantoota hundaa irratti danda’aa waan ta’eef waadaa Isaa hin diigu. Namni waadaa kan diiguf takkaa dhugaa dubbachu dhiisu, takkaa beekumsa fi dandeetti dhabuudha. Beekumsa fi dandeetti yommuu dhabu waadaa san guutuu hin danda’u. Rabbii subhaanahu wa ta’aalaa wantoota hundaa irratti Danda’a waan ta’eef, wanta waadaa galee ni hojjata.
[1] Tafsiiru muyassar-595[2] Tafsiir ibn Kasiir-7/449, Zaadul Masiir-1499[3] Tafsiiru Sa’dii-fuula 1064[4] Tafsiir ibn Kasiir-7/449-450[5] Tafsiiru muyassar-595[6] Tafsiiru Ibn Kasiir-7/450, Tafsiiru Qurxubii-21/479, Tafsiiru At-Tahriir wa tanwiir 29/397[7] Tafsiiru Muyassar-595[8] Tafsiiru Ibn Kasiir 7/450[9] Tafsiiru Sa’adii-1064[10] Tafsiiru Muyassar-595, Zaadul Masiir-1500[11] Tafsiiru Sa’adii-1065[12] Tafsiiru Muyyasar-595, Tafsiiru Ibn Kasiir-7/451[13] Maddoota olii *Tafsiiru Sa’dii-fuula 951


c: text/html

text:
Itiyoophiyaan aangawoota gargaarsaa gameeyyii kan Tokkummaa Mootummootaa 7 biyya ofii keessaa baasuu ishee kan ilaaleen barreessaa dureen Tokkummaa Mootummootaa Antoniyoo Gutarrees har’a gola naga eegumsaaf ibsa kennu.
Mootummaan mummicha ministeeraa Abiyyi Ahmad Fuulbaana 30 hojjattonni gargaarsaa 7sa’atilee 72 keessatti biyyatti akka gadhiisanii ba’an eega labsee booda, Gollii naga eegumsaa waa’ee Itiyoophiyaa irratti ennaa wal ga’u torban tokko keessatti inni ammaa kun yeroo lammataaf ta’u isaati.
Hojjattoota gargaarsaa kana baasuun, haala gad adeemaa jiru keessatti kallattii sirrii hin taanee qabachuuf tarkaanfii dabalataa fudhatamee jechuun tokkummaa mootummootaatti Ambaasaaddarri Ayeer Laand Jeraaldiin Byrne Naason kan dubbatan yoo ta’u mootummaa isaanii bakka bu’uun walgahiin kun akka gaggeeffamu gaafatan.
Isaanis akka jedhanti, aangawoota gargaarsaa kana iddoo isaanti deebifamuun barbaachisaa ta’u, akkasumas hariiroon tokkummaa Mootummootaa fi itiyoophiyaa gidduu iddotti deebi’uu qaba jedhan.
Kun hariiroo akkaan barbaachiisaa dha jechuun oduu gabaastotaaf ibsanii,wanni uumamee haala yeroo ammaa keessa jiraachuu feenu miti jedhan.Falmiin haala hin jirree keessatti gargaarsa dhala namaa dabaluun danda’amu ilaaluuf jirra jedhan.
Itiyoophiyaan hojjattoota koo biyya ishee keessaa baasuuf deggersa seeraa hin qabdu jedha Tokkummaan Mootummootaa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hidhamtoonni Oromoo gara dirree waraanaatti dirqiin bobbaafamaa jiraachuu
Dargaggoonnii fi hidhamtoonni Oromoo manneen hidhaa kutaalee Oromiyaa garaagaraa keessatti argaman keessatti hidhamanii gidirfamaa turan, mana hidhaa keessaa baafamuun, dirqamsiifamuun, gara dirree waraanaa, waraana Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa fi humna Mootummaa Naannoo Tigiraay gidduutti geggeeffamaa jiruutti geeffamuun duulaaf hiriirfamuuf qopheeffamaa jiraachuu.
Milishoonni kutaalee Oromiyaa garaagaraa keessaa bobbaafamuun gara dirree waraanaa humnoota Koloneeffattoota Impaayera Itoophiyaa gidduutti geggeeffamaa jiruutti bobbaafaman, kanneen dhibbaan lakkaa'aman, waraana sana lakkisuun gara Oromiyaatti deebi'an.
Haata'u malee, milishoonni duraanuu dirqamaan duulaaf bobbaafamnii, achii baqatanii, gara qe'ee ofiitti galuuf ka'an kun, loltootaa fi tikoota Mootummaa Impaayerattiin adamsamuun Magaalaa Adaamaatti erga walitti qabamanii booda, kuuwwan isaanii leenjii fudhatanii gara dirree waraanaa irraa dheessanii dhufaniitti haa deebi'aniif, gara Awaash Arbaatti geeffamuu; kaan ammoo achi-buutee dabamsiifamuu.
Dararaa fi ajjeechaan akkaan jabaachuu
Ajjeechaan, akkasumas, saamichii fi barbadeeffamni qabeenyaa Oromoo irratti, Giddu-gala Oromiyaa, Lixa Shaggar, Ona Gindabarat, Magaalaa Kaachisii fi naannoo sanatti, hidhattoota MKII'n raawwatamu daran jabaatee itti-fufee jiraachuu.
Lola WBO fi Loltoota MKII gidduutti, Lixa Wallaggaa, Ona Begii keessatti torban darbe geggeeffame irratti WBO'dhaan haleelamuu LMKII'n wal-qabatee, dararaan erga lola sanaa as Uummata Oromoo irra ga'u isa duraa irra daran jabaatee jirachuu.


text:
Ogeessi fayyaa balaa namoota ambulaansii keessaa baafamanii ajjeefamanirraa hafe maal hima?
Lola naannoo Amaaraa Godinaalee Shawaa Kaabaa fi Saba Oromoo keessatti torbee lama dura mudate keessaa, taateen namootni ambulaansii keessaa harkifamanii dargaggootaan ajjeefaman mul'isu tibbana miidiyaalee hawaasummaa irratti dubbii ijoo ta'eera.
Viidiyoon daran nama jeequufi miidiyaalee hawaasummaa irratti qoodamaa jiru kun, wayita namoonni ambulaansii keessaa harkifamanii dhagaa fi meeshaalee qara qaban birootiin waraananii yoo ajjeesan mul'isa.
Taateen torban muraasa dura mudate kun miidiyaa hawaasaa gubbaatti akkaan qoodamuun dura, mana maree bakka bu'oota uummataattis ajandaa dubbii ture.
MM Abiy Ahimad paarlaamaatti dhiyaachuun wayita gaaffiiwwan miseensota Paarlaamaaf deebii kennaniitti, miseensoonni mana marichaa lama waa'ee taatee kanaa kaasuun, mootummaan ummata baraaruuf tarkaanfii atattamaa akka fudhatuuf gaafatanii turan.
Taatee kanarratti aanga'aan naannichaa tokko BBCtti akka himanitti, gareen dhimma kana qoratu sadarkaa federaalaa irraa bobba'ee jiraachuu dubbatan.
Taateen kun akkamitti uumame?
Buufata fayyaa Sanbateetti ogeessa fayyaa yaala balaa tasaa kan ta'e Ahimad Aliyyii, namoota taatee kana jalqabarraa hanga dhumaa arganiifi ofiinis hamma xiqqoof du'arraa oolan keessaa isa tokko akka tahe BBCtti hime.
Obbo Ahimad akka jedhutti, ALI Bitootessa 11, bara 2013 lola Axaayyee fi naannawasheetti mudateen, namoonni hedduun buufata fayyaa Sanbateetti yaalaaf dhufaa turan.
Namoota kunneen keessaa ammoo lama miidhaan isaanii yaala cimaa waan barbaachisuuf, gara hospitaalaatti ergamuun dirqama ture.
Kanaafis namootni kunneen gara hospitaala dhuunfaa Yifaat jedhamu kan magaalaa Shawaa Roobititti akka ergamaniif murtaa'e.
Bulchaan Aanaa Jiillee Dhummuugaa Obbo Jamaal Hasan akka jedhanitti ammoo, namoonni miidhaman kunneenii fi maatiin isaanii gara Shawaa Roobititti geeffamuu isaanii irratti sodaa qabu ture jedhan.
"Rifariin erga gara Shawaa Roobititti barreeffameefi uummanni sodaa qaba ture - rakkoon nurra gaha kan jedhu.
Dhiibbaa qaama mootummaa, dhiibbaa keenyaanii akka deeman kan goone. Kanaafis ambulaansii lamaan alatti poolisoota konkolaataa tokko wajjin ergine," jedhan haala ture wayita ibsan.
Ogeessi fayyaa Ahmad, namoota miidhamtoota waliin ambulaansidhaan deeman keessaayi. Innis taatee erga Hospitaala Yifaat gahaniin booda isaan mudate akkanaan hima.
"Yeroo nuti ambulaansii lamaa fi konkolaataa poolisii tokkoon Hospitaala Yifaat geenyu, narsoota muraasa malee doktoroonni hin jiran.
Hospitaala biraa geessaa nuun jedhan. Yeroo nuti hospitaalichaa bahuuf jirru, karaan nutti cufamee achuma keessatti ugguramne," jedha.
Konkolaachistoonni fi ogeessi fayyaa kun konkolaataa keessaa bu'anii lafa jiraatanis, namoonni miidhamanii fi kanneen yaalchisuuf dhufan garuu konkolaatichuma keessa akka turanis hima.
"Osuma maal goona jennee dhaabbannee mari'annuu humni addaa naannoo Amaaraa dhufee nu marse. Meeshaa nutti nyaachifatanii jennaan nuti nama nagaa ta'uu itti himne.
Gidduutti ajajaan poolisii magaalichaa dhufee doktoroota sodaachistanii yaala argachaa jirtu nuun jedhe. Sana booda doorsisatu itti fufe," jedha Ahimad.
Haalli jiru daran hammaachaa deemuun muddamni uumamnaan, namoota yaalchisuuf dhufan keessaa namni tokko 'bada nu fixaniimii' jedhee utaalee yoo fiigu, rasaasaan dhahanii ajjeesan jedha.
"Dhukaasni dhagahamnaan hokkora cimaatu uumame. Dargaggoonni marsanii turanis gara ambulaansiitti fiiganii tarkaanfii fudhachuu eegalan.''
Hanga ammaattis poolisiin naannoo Amaaraas ta'e bulchiinsi dhimma kanarratti ragaan gadi fageenyaan hinjiru.
Yeroo ambulaansii irratti xiyyeeffatamu anii fi konkolaachiftoonni mana duubaan fiigne jedha oggeessi fayyaa kun.
Achis mucaan tokko kutaa wayii nu galchee nutti qollofe," jedha akkaataa lubbuudhaan oolan yeroo himu.
Namni lubbuu isaanii baraare kunis yoo dargaggoonni kunneen nu barbaachaaf karaa nuti darbine dhufan 'asiin darbaniiru' jedhee nurraa dabarsaa ture jedha.
Namoonni ambulaansii lama keessa turan kanneen yaalaaf dhufan namni lamaa fi kanneen yaalchisuuf faana dhufan namoonni jaha walumaa galatti, namoonni saddeet mooraa Hospitaala Yifaat keessatti haala sukkanneessaan ajjeefamuu dubbata.
Konkolaachisaan tokko dursee kan miliqe ta'us innii fi konkolaachistoonni lama akkasumas poolisiin sadii, kutaa dhiphaa sana keessatti sababa nama tokkootiin lubbuun baraaramne jedha.
Isaan booda hoo...
"Galgala erga hokkorri suni tasgabbaa'ee naannoo sa'aatii lamaa kutaa sanii baasanii waajjira poolisii nu geessan.
Achiis nu baasanii gara kaampii Poolisii Federaalaa nu geessanii achi bulle. Isaanis gara Sanbateetti nu geessan," jedha.
Namoota lubbuun isaanii haala sukanneessaan darbe keessaa afur maatii kiyya kan jedhuu fi maqaan isaa akka eeramu kan hin barbaanne jiraataan magaalaa Axaayyee tokko, namni keenya achitti akka yaalaman sodaa guddaa qabna turre jedha.
"Abbeeraa kiyya lama, eessuma kiyyaa fi mucaa eessuma kiyyaati kan ajjeefaman. Anis gaafas rukutamee buufata fayyaa Sanbateen ciisee ture. Ergasiin miidiyaa hawaasummaa irratti arge.
Baayyee nama gaddisiisa, reeffallee akka hin fudhanne dhorkanii guyyaa afur booda kan nuuf kennan," jedha.
Bulchaan Danaa Jiillee dhummuugaa Obbo Jamaal Hasan, ta'iin namoota yaalaaf deemanirratti raawwatame kun, lola ture daran kan hammeessee fi ammallee yaaddoo guddaa dhiisee kan darbedha jedhu.
"Namoonni keenya yoo xiqqaate reeffa fudhanna jechuudhaani gaaga'ama hamaan kan itti aanee dhufe. Lolli suni guutuu Aanaa keenyaatti akka bal'atu kan godhe isa. Rakkoo lammaffaan xiinsammuu uummataa guddaa miidheera," jedhan.
Ergasii namootni rasaasaan dhahaman hospitaala deemuurra asumatti duuna jedhanii didaa akka jiranii fi kanneen da'umsaaf gara hospitaalaatti rifarii tahanilleen deemuu diduun rakkoo balaan suni dhale ta'eera jedhan Obbo Jamaal.
Deebii mootummaa...
Dhimma haleellaa garee namoota yaalaaf hospitaala deemanii ambulaansii keessatti ajjeefamanii kana kan gaafanne naannoo Amaaraatti Bulchaan Godina Shawaa Kaabaa Obbo Taaddasa G/Tsaadiq, ta'iin kun akka jedhamu haleellaadhaan akka hin taane adda baafachaa jirra jedhu.
"Ta'ii kana dhageenyeerra. Garuu akka odeeffamu kanatti miti namootni kuni kan ajjeefaman. Ogeeyyiin fayyaa waan hin turreef, lubbuun isaanii darbuudha kan amma adda baafachaa jirru,'' jechuun wanti kanaan addatti jiru yoo jiraate, qorannoon kan mirkanaa'u taha jechuun himan.
Viidiyoo haleellaa kanaa kan miidiyaa hawaasummaarratti qoodamaa jiru kana akka hin arginee fi gareen dhimma kana qoratu sadarkaa federaalaa irraa bobba'ee jiraachuu eeran.
Hanga ammaatti garuu ajjeechaa namoota kunneeniitiin shakkamee namni too'annaa jala oole akka hin jirres BBC'tti himaniiru.
Himannaa Poolisii Addaa Naannoo Amaaraa irratti dhiyaate irratti, poolisiin naannichaa haga ammaa wanti jedhe hinjiru.
Walitti bu'insa naannoo Amaaraa Godinaalee Shawaa Kaabaa fi Saba Oromoo keessatti torbee lama dura mudate ture hordofes, namoonni meeqa aka du'an ifatti baramu baatulleen, heduurra miidhaan qaqabuufi barbadiinsi qabeenyaa olaanaan qaqabuu jiraattootaafi aanga'oonni BBCtti himan.
Ammatti naannichi tasgabaa'aa ta'ulleen, namoonni hedduun qeesaanii irraa buqqa'an deeggarsa eeggataa jiraachun ibsame.


text:
Shira habashaan Afaan Oromoo irratti xaxamaa jiru hayyootni Oromummaa qaban mormaniiru August 20, 2018Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
trackback
#Oolmaa Har’aa: on the Roadmap and Afaan Oromoo issue
“Shira habashaan xaxamaa jiru, hayyootni Oromummaa qaban mormaniiru. Shirri ‘education road map’ haaraatiin xaxamee, “Afaan dhalootaan barachuun hanga kutaa 6tti ga’aadha, Afaan Amaaraa immoo kutaa 1 eegalee kennamuu qaba” jedhu, sabboontota Oromoo, pirezedaantota yuunivarsiitiitiin mormii guddaan irratti ka’eera. Gaaffileen ka’aa turanis:
1. Dhuguma Afaan dhalootaan barachuun qulqullina barnootaa miidheeraa?
2. Qorataan tokko akkamittiin mirga heeraan naannoleef kenname diiguu danda’a?
3. Afaan Oromoo ol guddataa deema jennee utuu abdannuu, isin akkamittiin hanga 6 qofaatti murteessitu?
4. Abbaan dhimmaa Afaanii, warra afaan Sana dubbatu ta’ee utuu jiruu, akkamittiin qaamni afaanicha hin beekiin murtee dabarsuu danda’a?
5. Qorannoon kun haaromsaan dura waan eegaleef, akkamittiin amanamuu danda’a?
6. Compositioniin qorattootaa sirriidha?
7. Dookumentii kana erga waggaa 3 dura eegaltanii maaliif hanga ammaa dhoksitan? fi gaaffilee kanneen biroo gaafataa oolaniiru. Pirezedaantota yuunivarsiitilee Oromiyaa keessaa dhufanii dhimma Oromoo miidhu balaaleffataniifi kan habashota gammachiisuuf dubbatan adda baasuun saaxilaa deemuunis dirqama. Kanaaf, gantoota akka Dr Saamu’eel Kiflee(kan ministeera barnootaa keessaa hojjetu), Silashii Geetahuun(kan dhiyeenya koree giddugaleessaa DHDUO keessaa ari’ame) fi Dr Jeyluun Umar(itti aanaa pirezedaantii yuunivarsiitii Finfinnee), namoota akka qorannoon kun guutummaatti hojiirra ooluuf hirmaattota walga’ii har’aa sossobaa oolanidha. Kanaaf, dhimma Oromoo keessa galanii murteessaa waan jiraniif akka irraa of qusatan jenna. Dr Abiyi immoo rakkoon qulqullina barnootaa jiraachuu malee Shira habashoonni xaxuuf deeman kana Waan hubate hin fakkaatu. BBO immoo dhimma qorannoo kana quba akka hin qabne odeeffanneerra. Walumaagalatti, hayyuun Oromoo, qorannoo Oromoo miidhu xiinxalee yoo hin mormine, Oromoof hayyuu ta’uu hin danda’u.
Galatoomaa.
FB irratti share taasisuun Oromoo nuuf dhageessisi maaloo.”


text:
Gaa’ila Islaamaa-Lakk.13.1
Nushuuz (Fincila) Haadha Manaa
Dhiiraa fi dubartiin wal fuudhan waliin jiraachu erga eegalanii guyyaa tokko wal loluu fi wal mormuun hin oolu. Haati manaa abbaa manaa ishii irratti ol’aantummaa agarsiisu fi isa faallessuu dandeessi. Gocha akkanaatin nushuuz (fincila) jennaan. Kanaafu, nushuuz (fincila) jechuun isarratti ol’aantummaa agarsiisu, isaaf ajajamuu diduu fi isa faallessudha. Yeroo kanatti abbaan manaa maal gochuu danda’aa? Alhamdulillah Islaamni maal gochuu akka qabuu isaaf ibsa. Akka warroota amantii hin qabnee dallansuun bokokuun haadha warraa akka hin galaafanne, tarkaanfilee hordofuu qabu lafa kaa’a. Fincilli dubartii qofarraa osoo hin ta’in dhiira irraayis ni mul’ata. In sha Allah kutaa itti aanutti ni ilaalla. Ammaaf fincila haadha manaa ilaalla.
Rabbiin Subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Niitiwwan fincila isaanii sodaattan immoo isaan gorsaa, [itti aansun] ciisicha keessatti isaaniin oodaa. [Dhuma irratti yoo sirraa’u didan] isaan rukutaa. Yoo isaan isiniif ajajaman isaan irratti karaa hin barbaadinaa. Dhugumatti Rabbiin Olta’aa Guddaadha.” Suuratu An-Nisaa 4:34
Maloota Fincila (Nushuuza) itti wal’aanan
Dubartii irraa mallatooleen fincilaa ykn fincilli ifaa yoo mul’ate, haala shari’aan ajajuun abbaan manaa fincila kana wal’aanu ni danda’a. Mallattoolee fincilaa keessaa kanniin tarreessun ni danda’ama: jibbaa fi ceem’aa gara isaa deemu, fuula diriiraa fi ifaa booda fuula tan guurtu fi isarraa garagaltu taate ishii arguu, dubbii laafa erga isatti dubbataa turtee dubbii badaa fi jabaata itti dubbachuu, yookiin yommuu gara siree ishii waamu ceem’u fi harkifachu.
Fincila ifaa keessa kanneen tarreessun ni danda’ama: yommuu gara siree ishii waamu sababa tokko malee diduu, hayyama isaa malee manaa bahuu, isa waliin imala deemu didu fi kkf.
Asitti wanti hubatamu qabu, fincila yommuu jennu wanta gaarii fi dirqama ta’etti yommuu ishii ajaju yoo isaaf ajajamu diddeedha. Garuu wanta badaatti yommuu ishii ajaju, isaaf ajajamu yoo didde, kuni fincila hin jedhamu. Wanta badaatti yommuu ishii ajaju, ishiin isaaf ajajamu hin qabdu. “Laa xaa’ata li makhluuqi fii ma’asiyatil Khaaliqi (Khaaliqa faallessanii makluuqaaf ajajamuun hin jiru)” waan ta’eef.
Kanaafu, abbaan manaa niiti isaa irraa yommuu fincila arguu tarkaanfilee armaan gadii kanniin fudhachuu danda’a:
A-Ishii Gorsuu
Osoo garaa hin jabaatin laafinnaa fi jechoota gaariin ishii gorsa. Gorsuu jechuun hojii gaggaarii akka hojjattu fi bu’aa isaa yaadachisuu, hojii badaa akka dhiistu fi adabbii isaa ishiitti himuudha. Kanaafu, yommuu ishii gorsu, wanta Rabbiin ishii irratti dirqama godhee fi Isa faallessu akka hin qabne ishii yaadachisa. Rabbiif yoo ajajamtee fi dubartii gaarii abbaa manaatiif ajajamtu yoo taate, sawaabni (mindaan) guddaan Rabbiin bira akka ishiif jiru ishii gammachiisa. Akkasumas, adabbii Rabbiin olta’aan nama Isa faallesseef qopheesse ishii yaadachiisa. Kana gochuuf Aayata Qur’aanaa fi hadiisa fayyadamuun karaan akka salphatu ta’a.
Dubartoota keessaa jecha gaarii yommuu itti dubbatan fincilaa fi of tuulu ishiitirraa tan deebitutu jira. Yommuu waan gaariin ishii abdachiisanii fi waan badaan ishii sodaachisan, gorsa kana fudhatte ni deebiti. Yeroo kanatti, abbaan manaa ishiin oodu fi ishii rukutuun isaaf hin hayyamamu. “Yoo isaan isiniif ajajaman isaan irratti karaa hin barbaadinaa.”
Garuu dubartoota keessaa dubartii dubbii gaarii fi gorsaan hin deebinetu jira. Gorsi homaa ishii irratti dhiibbaa hin fidu. Yeroo kanatti gara tarkaanfi lamaffaatti darba. Innis:
B-Ciisicha keessatti ishiin oodu
Dubartiin miidhaginni, qabeenyi, sadarkaan maatii ishiitii fi ilaalchi biroo ishii keessatti boba’uun ol’aantumaa agarsiisu dandeessi. Gorsii ol’aantummaa fi of tuuluu ishii kana kan hin qabbaneessine yoo ta’e gara ishiin oodutti tarkaanfata. Aayah (Keeyyata) armaan olii keessatti, “[itti aansun] ciisicha keessatti isaaniin oodaa.”
Ciisicha keessatti ishiin oodu jechuun ishii waliin wal qunnamti saalaa raawwachuu dhiisudha. Akkasumas, hanga guyyaa sadii ishii waliin haasawa dhiisu danda’a. Fedhiin uumama yommuu hoo’u wantoota baay’ee akka dagatan nama taasisa. Dhiirri fedhii ishii yeroo muraasaaf yoo guutufi dide, carraan ishiin gara karaa qajeelatti deebi’u guddaadha.
Garuu wanti guddaan dagatamu hin qabne, ishiin oodun iddoo ciisichaa ykn bakka isaan lamaan kophaa waliin jiran qofatti ta’uu qaba. Ijoollee fuunduratti fi alatti oodun miidhaa baay’ee fidha. Yommuu ijoolle fuunduratti ishiin oodu, miirri ijoollee ni miidhama. Sababa kanaan, amalli isaanii ni bada. Akkasumas, alatti ishiin oodun, namoota fuunduratti ishii salphisuu waan ta’uuf fincila fi morkii malee homaa ishiif hin dabalu. Kaayyoon ishiin oodu ishii salphisuu fi ijoolle miidhuuf osoo hin ta’in amala ishii sirreessufi[1].
Dubartiin ciisicha irrattis ishiin oodun kan ishii hin fayyanne yoo taate, abbaan manaa gara tarkaanfi itti aanutti darbuu danda’a. Innis:
C-Rukutuu
Irra deddeebi’e erge gorse fi ciisicha irratti erga ishiin oodee booda, ishii sirreessuf jecha rukuttaa ishii hin miine fi mallattoo irratti hin hanbisne rukutuu danda’a. Rukuttaan kuni gadoo baafachuuf ishii adabuuf ykn dararaa ishitti fiduufi miti. Ammas, ishii salphisuu ykn xiqqeessufi miti. Ammas, haala jireenyaa kamiyyuu akka niitin fudhattu ishii dirqiisisuufi miti. Kana irra, naamusa qabsiisuf tarkaanfi fudhatamudha. Akkuma abbaan ilma rukutu ykn barsiisan barataa rukutu, rukuttaan niiti mararfannaa kan of keessaa qabu ta’uu qaba. Yommuu haadha warraa rukutuuf deemu qajeelfamoota armaan gadii hordofuu qaba.
1ffaa-Rukuttaan rukuttaa miidhaa geessu ta’uu hin qabu. Kan akka lafee cabsuu, dhiiga dhangalaasu fi kkf. Kaayyon rukuttaa naamusa qabsiisuufi malee ishii miidhufi miti. Barsiisaan yommuu barataa rukutu, miidhufi moo naamusa qabsiisuuf rukutaa? Dhugumatti, naamusa qabsiisuuf rukuta. Haaluma kanaan, abbaan manaas yommuu haadha manaa rukutu naamusa qabsiisuf qofa ta’uu qaba.
2ffaa-Si’a kudhan caalaa rukutuu hin qabu- Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhu:
“ لاَ يُجْلَدُ أَحَدٌ فَوْقَ عَشَرَةِ أَسْوَاطٍ إِلاَّ فِي حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ ”
“Eenyullee reebicha kudhan caalaa hin reebamu, huduuda Rabbii keessaa haddi keessatti yoo ta’e malee.” Sahiih Muslim 1708
Kana jechuun nama yakka adabbii seeraa Islaamaa nama adabsiisu hojjate malee eenyullee si’a kudhanii ol reebamu ykn rukutamuu hin qabu.
3ffaa- Fuula ishiitirra rukutuu hin qabu. Akkasumas, qaama ishii biroo yommuu rukutan takkamaan miidhatti ykn du’atti ishii geessu rukutuu hin qabu. Mu’awiyah Al-Qusheyriyy akkana jedha: Yaa Ergamaa Rabbii! Tokkoon keenya keessaa haqni niitin isarraa qabdu maaliidhaa?” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni jedhan, “Yommuu nyaattu nyaachisu, yommuu uffattu ishii uffisuu, fuula ishiitirra hin rukutin, ishii hin fokkisin, manatti malee ishiin hin oodin.” Sunan Abu Daawud 2142 ‘ishii hin fokkisin’ jechuun ‘Rabbiin si haa fokkisu’ hin jedhin.
Fuula ishiitirra rukutuun ishii salphisuu fi fokkisuu waan ta’uuf yoo wanta akkanaa hojjate inni nama yakkamaa ta’a.
4ffaa– Rukuttaan isaa kuni ishii karaa sirriitti ni deebisa jedhee yoo yaade ta’uu qaba. Kaayyoon rukutuu fooyya’iinsa fiduu fi naamusa qabsiisufi. Rukuttaan bu’aa barbaadame yoo hin fidin, bu’aan isaa maaliidha ree? Inuma yommuu ishii rukutu, fincilli fi morkiin ishii kan dabalu yoo ta’e, rakkoo ofitti dabalee jechuudha. Kanaafu, rukuttaan faayda barbaadame kan hin fiinne yoo ta’e, ishii rukutuu hin qabu.
5ffaa-Yommuu isaaf tole jettu, ishii rukutuu dhiisu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana waan jedheef, “Yoo isaan isiniif ajajaman isaan irratti karaa hin barbaadinaa.”
Niitin isaaf erga ajajamte booda wanta darbeef ishii waqqasuu, ishiin oodu, ishii rukutuu fi gochoota biroo ishii aarsu hojjachuuf karaa barbaadu hin qabu. Kana irra, ishiif irra darbuu fi araaramufi qaba. “Yoo dhiifama gootan, irra darbitanii fi araaramtan, dhugumatti Rabbiin araaramaa, rahmata godhaadha.” Suuratu At-Taghaabun 64:14
Hubachiisa: Dhiirri mala naamusa itti qabsiisan kana (rukuttaa) kan Rabbiin yeroo muraasaf hayyame bartee godhachuu (amaleefachuu) hin qabu. Yeroon muraasni Rabbiin itti hayyame, gorsii fi oodun erga fashalaa’e booda. Finciltee dhiistee yeroo hundaa aadaa godhachuun ishii rukutuun wanta isaaf hin hayyamamneedha. Kuni qajeelcha Nabiyyii (SAW) wanta faallessuudha. Aa’ishaan (Radiyallahu anhaa) akka gabaastetti, Ergamaan Rabbii (SAW) gonkumaa harka isaanitiin eenyullee rukutanii hin beekan, dubartii ta’i, tajaajilaa (kaadima) ta’i hin rukunne yoo karaa Rabbii keessatti qabsaa’an malee.” Sahiih Muslim 2328
Kanaafu karaan gaariin akkuma Rasuulli dubartoota hin rukunne dubartii rukutuu irraa of qusachuudha. Kana irra, ishii gorsuu fi tooftaalee ishii sirreessu biroo fayyadamuudha.
Guduunfaa
☛ Nushuuz (fincila) jechuun ol’aantummaa agarsiisuu fi ajajatti buluu diduudha.
☛ Dubartiin yommuu abbaa manaatti fincila agarsiistu, ishii sirreessuuf tarkaanfileen fudhatamu qaban ni jiru. Isaanis
A- Ishii gorsuu– kunis kan ta’uu mindaa hojii gaarii ishii abdachiisuu fi adabbii hojii badaa ishii sodaachisuni.
B-Ciisicha irratti ishiin oodu– kunis kan ta’u wal-qunnamti ishii waliin raawwachu dhiisu fi hanga guyyaa sadii ishii waliin haasawa dhiisu danda’a. Garuu guyyaa sadii caalaa, haasawa dhiisu hin qabu. Wal-qunnamti kan dhiisu hanga ishiin sirrooftuti. Ishiin oodun ijoollee fuunduratti fi manaan alatti ta’uu hin qabu. Ijoolle fuunduratti yoo ta’e miirri ijoollee ni miidhama. Alatti yoo ta’e, ishii irratti salphinna fida.
C– Yoo tarkaanfileen armaan olii ishii deebisu didan, osoo ishii hin miidhinii fi mallattoo irratti hin hanbisin rukutu. Namni niiti ofii rukutuuf ka’uu qajeelfamoota armaan gadii hordofuu qaba:
1ffaa-Rukuttaan rukuttaa miidhaa geessu ta’uu hin qabu.
2ffaa-Si’a kudhan caalaa rukutuu hin qabu
3ffaa- Fuula ishiitirra rukutuu hin qabu. Akkasumas, qaama ishii biroo yommuu rukutan takkamaan miidhatti ykn du’atti ishii geessu rukutuu hin qabu . Fkn, kalee
4ffaa– Rukuttaan isaa kuni karaa sirriitti ishii ni deebisa jedhee erga yaade booda ta’uu qaba.
5ffaa-Yommuu isaaf tole jettu, ishii rukutuu dhiisu. Rukuttaan ishii adabuu, salphisuu fi miidhuf osoo hin ta’in karaa sirriitti akka deebituuf tooftaa itti fayyadamaniidha.
☛ Akka beelladaa ykn gabrichaa dubartii reebun wanta fudhatama hin qabneedha. Namni dubartii reebuu amala godhate kana yaadachu qaba: “Isaa ol Rabbiin olta’e fi Guddaan akka jiru beekun iqaaba (adabbii) Isaa sodaachu qaba.” Kanaafi, aayah jalqaba kaasne irratti, “Dhugumatti Rabbin Olta’aa Guddaadha.” jechuun xumure.
Kitaabban Wabii
Sahih Fiqhu Sunnaah -Jiildi 3,fuula 223-227 , Abu Maalik
[1] The Concise Presentation of the Fiqh of the Sunnah and the Noble Book fuula 422
al-Fiqhul Waadih -J.2,fuula 96


text:
Siiraa Lakk.17.1
Kutaalee darban keessatti wantoota gurguddaa mushrikoonni faalleessanii fi mormaa turan ilaalle jirra. Yeroo mata-duree “Mormii Mushrikootaa” jedhu ilaalaa turre, tarii dubbistoonni gariin sila siiran addaan citee jechuun yaadu danda’u. Mata-dureen kuni siiraa jala waan galuuf barnoonni siiraa addaan hin cinne. Ammas itti fufuun mata duree itti aanu haa ilaallu.
Da’watti duuluuf tooftaalee Mushrikoonni fayyadaman
Mushrikoonni osoo wanta biraa irratti tokkichoomu baataniyyuu ergaa Islaamaa ukkamsu irratti tokko ta’anii jiru. Ergaan Islaamaa kuni wallaalummaa isaanii qullaa taasise, hanqinna wantoota isaan gabbaran ifa baase, yaada dogongoraa fi doofummaa isaanii ifatti labsee. Ergaan Islaamaa akka hin babal’anneef yaali baay’ee godhan. Yaaliwwan kanniin keessaa mee muraasa isaanii haala armaan gadiitiin haa ilaallu:
1-Qureeshonni Abu Xaalibin Nabiyyii (SAW) gargaaru fi eegu irraa fageessuf yaalu
Abu Xaalib abbeeraa Nabiyyii (SAW) waan ta’eef Nabiyyii ni gargaaraa fi eegaa ture. “Gaafa tokko Qureeshonni gara Abu Xaalibitti dhufanii akkana jedhaniin: Ilmi obboleessa keeti kuni iddoo walitti qabamnu fi Masjiida keenya keessatti azaa nu godhee jira. Kanaafu, isa nurraa dhoowwi. Abu Xaalibis ni jedhe: Ilmaan abbeerota keeti kunniin iddoo isaan walitti qabamanii fi masjida isaanii keessatti akka azaa gootu odeessu. Isaan azaa gochuu dhiisi.” Nabiyyiinis (SAW) gara samii ija ofii olkaasun akkana jedhe, “Aduu tana argitanii?” Isaanis ni jedhan, “Eeyyen.” Nabiyyiinis ni jedhan, “Osoo aduu tana irraa laboobaa qabsiiftaniyyuu da’waa kana isinirraa dhiisu hin danda’u.” Gabaasa biraa keessatti, “Yaa abbeeraa koo! Rabbiin kakadhe, dhimma kana akka dhiisuuf osoo aduu harka mirgaa kiyya irra, ji’a immoo harka bitaa kiyya irra kaa’anii, hanga Rabbiin ifa baasutti dhimma kana hin dhiisu.”[1] Abu Xaalibis ni jedhe: Ilmi obboleessa kiyyaa gonkumaa hin kijibne. Kanaafu haala gaarii ta’een deebi’aa.”[2] Qureeshonni Nabiyyii (SAW) karaa maatitiin dhiibbaa uumuu yaali baay’ee goote. Garuu yaalin hundi ni fashalaa’e.
Dhimmi Abu Xaalib ilma obboleessa isaa eegu fi isa gargaaru irratti jabaachuun ni cime. Kuni Qureeshota irratti yaaddo, hinaafi fi mala baasu dabale. Gama isaanitiin abdii kutuun yaali biraa akka yaalan isaan taasise. Dargaggeessa maqaan isaa Umaarah bin Al-Waliid bin Mughiirah jedhamu qabachuun gara Abu Xaalib deeman. Abu Xaalibin ni jedhan: Yaa Abu Xaalib kuni Umaarah bin Waliid. Qureeshota keessatti dargaggeessa hundarra humna qabuu fi bareedaa ta’eedha. Isa fudhadhu, si gargaaraati. Yoo ajjeefame immoo gumaan kee ta’a. Akka ilmaatti godhadhu, inni keeti. Ilma obboleessa keeti immoo nuuf kenni. Inni amanti keeti fi abbooti keeti faallesse, ummata kee bittineesse, yaada fi ilaalcha keenya akka doofummaatti ilaale. Kanaafu, isa haa ajjeesnu. Dhiira dhiiran waan ta’eef inni homaayyu miti.” Abu Xaalibis ni jedhe, “Rabbiin kakadhe! Daldalli isin naaf dhiyeessitan ee fokkate! Ilma keessan naaf kennitani ani isiniif isa qallaba. Ani immoo ilma kiyya isiniif kennee, isin isa ajjeeftu. Rabbiin kakadhe! Kuni gonkumaa waan hin taanedha.”
Dhugumatti namni Nabiyyi eeguu fi gargaaruuf dhiirummaa Abu Xaalib qabu argee ni dinqisiifata. Abu Xaalib gahuumsa ofii gahuumsa ilma obboleessa isaa Muhammad (SAW) waliin hidhaa cimaa hidhe. Hogganaa bani Haashim waan ta’eef Rasuula gargaaruuf du’aa fi jiruu irratti banii Haashimii fi bani Muxxalib bakka tokkotti tokkichoomse. Ilma obboleessa isaatiif eeggumsa guddaa homaayyuu hin fudhannee godheef. Miseensa maatii keessaa namni isaan waliin tokkichoomu dide Abu Lahab abaarramaa badiin isaa Qur’aana keessatti ibsameedha.
Yommuu Abu Lahab Nabiyyii (SAW) arrabsu, Hamzaan isatti bahuun xiyya isaatin Abu Lahabin madeesse. Akkana jedheen: Ani osoo amanti isaa irra jiru Muhammadin arrabsitaa? Yoo dandeessa san (xiyya) deebisi.”
2-Ergaa Nabiyyii (SAW) Maqaa xureessu
Yeroo waqtiin hajjii gahuu namoonni ergaa Islaamaa akka hin fudhanneef, nabiyyi maqaa xureessu jalqaban. Kutaa darbe keessatti maqaa nabiyyiif baasu qaban Waliid ibn Mughiirah waliin akka mari’atan ilaalle turre. Marii isaanii duubatti deebi’uun ilaalun ni danda’ama: http://sammubani.com/2019/09/23/siiraa-lakk-16/#more-11590
3-Rakkinnaa fi azaa Nabiyyii (SAW) irra gahee
Nabiyyiin (SAW) urga ergaa Islaamaa ifatti baasu jalqabe irraa kaasee hanga gara Madiinaa godaanutti Qureeshonni isa azaa gochuu fi rakkisuu irraa hin dhaabbannee. Kanaafi, aayaanni Qur’aanaa yeroo san bu’an Nabiyyii (SAW) akka obsuu fi abdi hin kunne ajaju. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“Wanta isaan jedhan irratti obsi, fageenya gaarii isaan irraa fagaadhu.” Suuratu Al-Muzzammil 73:10
Aayah tana keessatti, mushrikoonni wallaaltonni sanama gabbaran, arrabsoo isa arrabsanii fi azaa isaanii irratti nabiyyiin (SAW) akka obsu ajaja. Gowwootaa fi wallaaltota waliin walitti nyakkisuu osoo hin ta’in haala gaariin akka irraa fagaatus ni ajaja.
Ammas aayah biraa keessatti ni jedha:
“Murtii Gooftaa keetitiif obsi. Isaan keessaa nama badii hojjataa yookiin kafaraa ta’eef hin ajajamin.” Suuratu Al-Insaan 76:24
Murtiin Rabbii takkaa qormaata fi balaa namatti bu’u ta’a, takkaa immoo murtiwwan (hukmiwwan) shari’aa ta’a. Azaan Mushrikoota irraa Nabiyyii tuqu qormaata waan ta’eef kana irratti obsa barbaachisa. Ammas, ergaa Islaama ummatatti geessun, salaata salaatu fi dirqamoonni Islaama biroo obsa guddaa barbaadu. Kanaafu, kana hundarratti obsi. Namoonni ergaa Islaama faalleessan hawaasa keessaa waan hin dhabamneef, “nama badii hojjataa yookiin kafaraa ta’eef hin ajajamin.” Namoonni badii hojjatanii fi kaafironni badii akka raawwatan ykn Islaama akka hin hordofne waan ajajaniif, isaaniif ajajamuun badii malee homaa hin fidu.
Akka fakkeenyatti azaa fi rakkinna Nabiyyii (SAW) muudate muraasa isaanii haala armaan gadiitiin dhiyeessun ni danda’ama:
1-Gaafa tokko Abu Jahl miseensota Qureeshota keessaa namoota muraasan ni jedhe: Muhammad isin jidduutti biyyee irratti ni sujuudaa?” Isaanis ni jedhan, “Eeyyeen.” Innis ni jedhe, “Laati fi Uzzaan kakadhe, isaa kana hojjatu yoo argee, morma isaatirra ijjadha.” San booda osoo nabiyyiin (SAW) salaatu morma isaatirra ijjachuuf itti dhufe. Abu Jahl yommuu Nabiyyitti dhiyaatu homaa hin turre duubatti jedhe dheessu malee. Osoo Nabiyyi bira hin gahin nahee duubatti deebi’e. Isaan ni jedhame, “Maal taate?” Innis ni jedhe, “Dhugumatti, anaa fi isa jidduu bolloo ibiddaa, wanta rifachiisaa fi koolatu jira.” Nabiyyiin (SAW) wanta gaafa san ta’e akkana jechuun ifa baasan, “Osoo natti dhiyaate silaa Malaaykonni kutaa kutaan isa cicciruu turan.”
2-Abdullah ibn Mas’uud akka gabaasetti, Osoo Nabiyyiin (SAW) Ka’abaa biratti salaatu gareen Qureeshotaa walitti qabamuun isaan keessaa tokko akkana jedhe: “Gara nama agarsiisaaf salaatu kana hin argitanii? Isin keessaa eenyutu Jazuura (gaala qalmaaf dhiyaatte) warra ebalu bira deemun macaree, dhiigaa fi garaa irraa wanta hafee fidaa? Ergasii yommuu inni sujuudu ceeku isaa lamaan jiduu irra kaa’a. Isaan keessaa namni hundarra gadhee ta’e hojii fokkuu kana hojjachuf ka’e. Yommuu Ergamaan Rabbii (SAW) sujuudan macaree fi dhiiga gaalaa fidee ceequ lamaan jidduu kaa’e. Nabiyyiinis (SAW) akkuma sujuudetti ture. Namoonni hojii kana hojjatan immoo kolfa irraa kan ka’e gariin garii irratti hanga kufanitti ni kolfan. Namni wayii Faaximah biraan darbee [gocha kana itti hime]. Faaximaan yeroo san mucayyoo xiqqoo turte. Ishiinis fiigaa dhufte. Hanga ishiin isa irraa darbitutti Nabiyyin akkuma sujuuda bu’etti ture. Ishiinis mushrikoota gadhee kanniin arrabsutti qajeelte. Nabiyyiin (SAW) yommuu salaata xumuru ni jedhe, “Yaa Rabbii! Qureeshota adabii.” (si’a sadii jedhan). Ergasii tokkoon tokkoon maqaa dhayee: “Yaa Rabbii! Amr bin Hishaam (Abu Jahl), Utbah bin Rabi’ah, Sheybah ibn Rabi’ah, Waliid ibn Utbah, Umayyah ibn Khalaf, Uqbah ibn Abi Mu’iix fi Umaarah ibn Waliid adabi.” Abdullah ibn Mas’uud ni jedha, “Rabbiin kakadhee! Namoota armaan olitti maqaan isaanii dhayamee Guyyaa lola Badrii dhayamanii ajjeefaman. Ergasii Al-Qaliibitti harkifaman. Al-Qaliib biiri (boolloo gadi fagoo) Badriiti. Ergasii Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan, “Warri Qaliib abaarsaan hordofaman.” (Kuni tarii Du’aayi Nabiyyiin isaanitti godhan ta’uu danda’a.) (Sahiih Al-Bukhaari 520)
Gabaasni biraa akka addeessitu namni macaree gaalaa nabiyyii irratti darbee Uqbah ibn Abi Mu’iix. Namni hojii fokkuu kana akka hojjatu itti kakaase immo Abu Jahl. Gareen Qureeshota du’aayin nabiyyii (SAW) dhiibbaa isaan irratti fide, dhimmichi baay’ee isaan irratti ulfaate. Sababni isaas, du’aayin Makkaan keessatti akka qeebalamtutti ilaalu.
3-Matootin Qureesha walitti qabamuun Nabiyyii (SAW) rukutuu- gaafa tokko matootin Qureeshaa Ka’abaa cinaatti walitti qabamuun waa’ee Nabiyyii (SAW) haasawan. Ni jedhan, “Dhimma namticha kanaa irratti obsuu caalaa dhimma obsa guddaa gaafatu gonkumaa hin argine. Yaada fi ilaalcha keenya akka doofummaati ilaale, wanta gabbarru ni arrabse. Dhugumatti isa irraa dhimma guddaa irratti obsinee jirra.” Osoo isaan haala kana keessa jiranu, Rasuulli (SAW) isaanitti bahe. Akka namni tokkichi utaalutti utaalani isa marsan. Akkanas jedhaniin, “Akkana akkana kan jedhu sihi.” Innis ni jedhe, “Eeyyeen, anatu akkas jedha.” Ergasii isaan keessaa namtichi tokko [nabiyyiin loluuf] uffata isaa qabe. Ergasii Abu Bakr dhufee nabiyyii fi isaan jidduu dhaabbate. Abu Bakris booyaa akkana jedhe, “Nama ‘Gooftaan kiyyaa Allah dha’ waan jedheef ajjeeftu sila?”
4-Abbeeran Nabiyyii Abu Lahab namoota hunda caalaa diina Nabiyyii (SAW) ture. Niitin Abu Lahab ummu Jamiilis isaaf diina guddoo turte. Hariiroo Nabiyyii fi namoota jidduu jiru balleessuuf oduu oli gadi guurti, karaa inni irra deemu irra qoree keetti. Balbala isaa irratti balfa (koshaasha) gatti. Abu Lahabi fi ishii ilaalchise suuraan Qur’aanaa ni bu’e:
“(1)-Harki lamaan Abu Lahab badan, innis bade. (2)-Qabeenyi isaatii fi wanti inni hore isa hin fayyanne. (3)-Ibidda [bobayaa] laboobaa qabdu ni seena. Niitin isaas baadhattu qoraanii tan taate [ibidda ni seenti]. Morma ishii irra haada quunce teemira irraa ta’etu jira.” Suuratu Al-Masad 111:1-5
Yommuu waa’ee ishiitii fi jaarsa ishii ilaalchisee Qur’aana irraa wanta bu’e dhageessu, Ka’aba biratti gara Nabiyyii (SAW) dhufte. Abu Bakr Nabiyyii waliin Ka’aba bira taa’u ture. Umm Jamiil harka ishiitti dhagaa qabachuun isaan lamaan bira dhaabbatte ni jettee, “Yaa Abu Bakr Saahibni (hiriyyaan) kee eessa jiraa? Walaleesse akka na arrabsu na gahee jira. Rabbiin kakadhe, osoo isa arge dhagaa kanaan isa rukutaa ture.” Ergasi garagaltee deemte. Abu Bakr ni jedhe: Yaa Ergamaa Rabbii! Ishiin kan si hin argine ta’uu ni yaaddaa?” Nabiyyiinis ni jedhe: Rabbiin na arguu irraa ishii dhoowwe jira.”
Abu Lahab jiruu isaa guutuu Islaaman loluuf fixe. Iddoo gabayaa, namoonni walitti qabamanii fi yeroo hajjii yommuu Nabiyyin namoota Islaamatti waamu Abu Lahab isa hordofuun dubbii isaa addaan kutaa fi arrabsaa ture.
Kunniin azaa fi rakkina muraasaa Qureeshonni Nabiyyii (SAW) dukkana keessaa isaan baasuf dhufe irraan gahaniidha. Ibidda irraa akka baraaramanii fi dukkana wallaalummaa fi shirkii keessaa akka bahaniif gara Islaamaatti isaan waama. Isaan immoo rakkisuu fi azaa gochuun itti deebisu. Nama waan gaarii namaaf yaadu fi waan gaaritti nama affeeru rakkisuu fi arrabsuun goowwummaa fi doofummaa malee wanta biraa ta’uu danda’aa?
Barnoota Asirraa Baratamu
✂Namni Islaama qabate akkanumatti osoo hin rakkifaminii fi hin qoramin kan hafu osoo hin ta’in, rakkooleen adda addaa isa qunnamu. Nabiyyii (SAW) fakkeenya godhachuun obsuu qaba. Rakkoo fi balaan hangana hin jedhamne nabiyyiitti ni bu’e. garuu san hunda obsaan dabarse.
✂Gowwoonni fi wallaaltonni yommuu nama arrabsan, akkuma isaan nama arrabsan isaan arrabsu osoo hin ta’in, dubbii gaarii isaanitti dubbachuu yookiin immoo guutumatti irraa garagalanii deemudha. Aayan Qur’aanaa jalqaba irratti eerre kanumatti ajajji. “Wanta isaan jedhan irratti obsi, fageenya gaarii isaan irraa fagaadhu.”
✂Humnoonni badii kaayyoo qabatan irraa duubatti nama deebisuuf yommuu carraaqan ijjannoo qabaachu fi obsuun barbaachisaadha. Nabiyyiin (SAW) akkana jechuun ijjannoo isaa ibse, “Yaa abbeeraa koo! Rabbiin kakadhe, dhimma kana akka dhiisuuf osoo aduu harka mirgaa kiyya irra, ji’a immoo harka bitaa kiyya irra kaa’anii, dhimma kana hin dhiisu.”
✂Namoonni har’a haqa malee nama rakkisan dhumarratti jazaa ofii ni argatu. Namoonni Nabiyyii (SAW) irratti macaree gaalaa darban Guyyaa lola Badri salphachuun boolloo tokko keessatti walitti guuraman.
Kitaabban wabii:
[1] Siiratu Nabawi-188, Abul Hasan Al-Nadawi
[2] As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 131, 143-145, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/381-386


text:
Waa’ee Gaa’ilaa ilaalchisee barruuleen addaan ciccituun ji’a lamaaf dhiyaataa turan kunoo haala kitaabatin walitti qabamanii jiru.
Jireenya tana keessatti lubbuu qabeenyin yommuu cimdiin walitti dhufan wal horu. Osoo cimdiin kuni jiraachu baate silaa wal hormaanni hin adeemsifamu ture. Dhalli namaa uumamtoota biroo irraa adda ta’uun karaa kabajamaa fi jaallatamaa ta’een akka wal horan Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) seera ka’e. Kuni kan agarsiisu kabaja Rabbiin ilma namaatiif kenneedha. Akka horii walitti dhufuun akkuma argan hin ta’an. Karaan seera-qabeessa isaan walitti dhufan karaa gaa’ilaatin ykn fuudhaa heerumatin. Jechoonni gaa’ila, fuudhaa heeruma, nikaah fi kkf yommuu gurra irra bu’an, dargaggoonni fi shamarran ni mirqaanu. Sababni isaas, fedhii uumamaa keessa isaanii jiru karaa ittiin guuttataniidha. Gaa’illi seera mataa ofii qaba. Akkanumatti lafa olka’anii kan itti deemanii miti. Kitaaba kana keessatti, waa’een gaa’ila (fuudhaa heeruma) Qur’aanaa fi hadiisa wabii godhachuun haala salphaan ibsame jira. Linkii kana tuquun buusu dandeessu: https://sammubani.files.wordpress.com/2019/03/gaaila-islaamaa.pdf
Niiti Tee Akkamitti Filattaa?-Kutaa 3ffaa
Dabalata Dubbisi
Adeemsa jireenyaa keessatti namni marsaa dargaggummaa irra yommuu gahuu humni guddaan keessa isaatti dhooya. Humni kunis humna gara fuudhaa heerumaatti isa dhiibudha. Fedhii uumamaa guuttachuuf karaan sirriin fuudhaa heeruma akka ta’e ni amana. Garuu dhimmichi fedhii foonii guuttachu qofa osoo hin ta’in kaayyoo guddaa san caalu qaba. Sanyii gaarii horuun maatii gaarii ijaaru fi gandoota lamaanitti milkaa’udha. Dhimmi yoo akkana ta’e, dargaggeessi fuudhaaf yaadu, “Dubartii akkamii yoo fuudhe, galma yaade gahaa?” jechuun yaada. Torbaan darbee keessatti amaloota gaggaarii dubartii kaayyoo guddaa kana galma akka gahuuf dhiira gargaartu ilaalle jirra. Har’as itti fufuun amaloota hafan ilaalla.
Niiti Tee Akkamitti Filattaa? -Kutaa 2ffaa
Dabalata Dubbisi
Kutaa darbee keessatti kaayyoo niiti itti fuudhaniif murteessine turre. Ammas, namni adeemsa jireenyaa keessatti milkaa’uf hiika jechoota sadanii kanniin beeku qaba. Isaaniis, kaayyoo, sababaa fi milkaa’inna. Jechoonni kunniin galmee jireenyaa keessatti hiika ol’aanaa qaban. Kaayyoo jechuun bakka gahuumsaa ykn xumura namni tokko gahuuf yaadudha. Sababa jechuun immoo wanta gahuumsa ykn kaayyoo san gahuuf nama gargaaraniidha. Milkaa’inna jechuun immoo wanta jibban irraa nagaha bahuu fi gahuumsa erga gahanii booda wanta jaallatan argachuudha.


text:
Finfinnee, Sadaasa 17/ 2013 (TOI) –Naannoo Oromiyaa Godina Gujii magaalaa Adoolaatti maallaqni sobaa Birrii kuma 72 fi 400 to’atamuu poolisiin beeksiseera.
Maallaqni sobaa kun kan to’ataman magaalaa Adoolaatti Sadaasa 7-11, 2013 guyyoota jiran keessatti warqee fi motar saayikilii bituuf otuu yaalanii shakkamtoota sadi harkatti ta’uu Itti Aanaa Hogganaan kominikeeshinii Qajeelcha Poolisii Godinichaa komaandar Baqaaluu Ballaxaa ibsaniiru.
Jijjiirraa maallaqa sobaa babal’achaa dhufee fi sochiiwwan seeraan alaa biroo ummanni wayita isaan mudatu poolisiif eeruu akka latan waamicha dhiyeessaniiru.


text:
Maartaa Kuwee Kumsaatiin
Dargaggoo fi maanguddoo otoo hin jedhin hundi keenya guyyaa wareegama Haacaaluu Hundeessaa fi haftee isaa yoo yaadannu gammachuu fi milkiitu lafa uwwisa. Bulchiinsi Naannoo Haalifaaksii Nova Scotia Kanaadaa keessa jiru Waxabajjii 29, guyyaa Oromiyaa jechuun moggaase.
Oromoonni fi waahillan Oromoo, qaroo Oromoo Haacaaluu Hundeessaa, goota yaadannoon kabajaa otoo isaaf maluu hin argatin hafe sana, sirnasaa guutanii gaggeessaa kabajaa taasisaafii jiru. Kennata goota kanaa yoo kabajnu, kennata kana akkamiittin galfata bilisummaa saboota impaayera Itoophiyaa keessatti kiyyootti galfaman hundaa akka taasisnus marihataa jirra.
Ji’oota muraasan dura, sirni kabajaa akkanaa waan hin yaadamne ture. Sababnis Impaayerri of ajjeesuuf raafamtu tun nu jilbeenfachiisuuf yaaddee balaawwan gara jabeenyaan guutaman hedduu nurraan gahaa turte. Kunis abjuu badaa bara baraan keessa hin dammaqne fakkaata ture. Gadda fi sodaa waloo lafee nama cabsuun liqmfamnee turre.
Amma garuu dargaggoonni keenyaa caba sana irraa dandamatanii deebi’anii jabaatanii dhaabbachuu caala wanti nama onnachiisu hin jiru. Qeerroo fi Qarreen keenya irra deebi’anii gurmaa’anii, dhimma waloo keenyaa irratti gaafatamummaa fudhachuu isaanii arguu caalaa wanti nama kakaasu hin jiru. Qeerroo fi Qarreen keenya qabannaa hamaa gadda impaayera sanaa cabsanii kennata Haacaaluu gara egeree ifa ta’etti yeroo fudhatan arguu caalaa wanti nama gammachiisu hin jiru.
Weellistonni hedduun Haacaaluuf sirbaniiru. Artistoonni yaadannoo miidhagaa hedduus kalaqaniifii jiru. Beektonni fi Aktivistoonni waa’ee Haacaaluu hedduu katabaniiru. Egaa guddummaan Haacaaluu nama kana hundaan farfatame maali? Hambaaleen isaa ijoon hoo?
Haacaaluun hambaalee jifaara hedduu qabu dhiisee darbe. Hambaaleen Haacaaluu bifa aadaa, seenaa, siyaasa fi afuura haaqabaatan malee, maddi hunda isaanii aartii isaa finiinaa qabsoof nama kakaasu sana. Akkuma amala namoota aartiin nama kakaasanii, sagaleen Haacaaluu sagalee uummataa wajjiin walsimee, mormii cimsuun ummata tokkoomse. Sagaleen isaa kiiloleen sun ummata warraaqsuu, humneessu fi tarkaanfiiwwan akka fudhatan waamicha dhiyeessuu irratti shoora olaanaa taphate. Sirba qabsoo Oromoo haaromsee fi guddisee, hidda impaayera du’aa jiru sanaa raasuuf itti fayyadame. Aartiin nama kakaasuun walitti dhufeenya irratti hundaa’a (Hawaasa waliin hidhata cimaa qabaachuu gaafata). Kana egaa Haacaaluun kennaa addaan inni qofti qabuun galmaan gahuu danda’eera. Aadaa Oromoo ganamaa fi wallee sirbaa bareedaa Oromoo durii ifatti baase.
Haacaaluun weellistoota bilisummaa dhaloota isaa keessaa gootummaan adda dureedha. Impaayera kanaaf bilisummaa sirbe, seenaa ishee darbee wajjiin akka araaramtu fi cancala impaayeraa irraa akka bilisa of baastu gaafate. Itoophiyaa sabaaf sablammootni walqixxummaa, kabajaa fi ulfina isaaniif malu keessatti argatan onnee isaa irraa deeggara ture.
Haa ta’u malee, Haacaaluun dhahannaa onnee uummata isaa waan beekuuf, Impaayerri Itoophiyaa sirna darbeen dadhabdus Itoophiyaa isheen sabaaf sablammootaaf walqixxummaa, kabajaa fi ulfina isaaniif malu mirgiftu diigama impaayera keessatti danqamtee akka hafte hubate. Dubbii fi hojii sirnichaa gidduu garaagarummaa guddaan waan tureef, diddaa fi hiriira mormii guddaa kaase.
Qabsoon nagaa Qeerroo fi Qarree isa sirnicha ammaa aangootti baase keessatti, Haacaaluun gahee gaggessuummaa olaanaa waan bahateef, kabajaa fi beekamtii guddaa horate. Gootummaan isa keessaa finiinu, fakkii gootummaa dhaloota qubeeti – dhaloota afaan isaaniitiin baratanii fi naannawa Oromiyaa jedhamtu beekaa guddatan. Dhaloonni kun warra diigama Impaayeraa irraa dhaabbatanii bu’aa cululuqaa qabsoo hadhooftuu dhalootni isaan duraa galmeesse dhandhamani.
Dhaloonni qubee akka dhaloota isaan duraa Oromummaa isaaniif hin jibbamne, Afaani fi dhugaa isaanii dubbatanii hin tuffatamne. Dhaloonni qubee miira bilisummaa, walqixummaa fi Oromummaatiin guddatan.
Yeroo sirnichi afaaniin bilisummaa lallabee, hojiidhaan garuu gabroomsee bulchu, dhaloonni qubee gaaffii bilisummaa fi dimokiraasii qabatanii manaa bahanii hiriira nagaa finiinsan. Sochiin kun tarsiimoo qabsoo hidhannoon bilisummaa gonfachuuf taasifamuuf filannoo karaa nagaa dhiyeesse.
Kunis qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti qabxii ijoo ta’e. Muuziqaan Haacaaluu mormii karaa nagaa kanaaf gumaacha guddaa qaba ture. Sirboonni isaa dargaggoota sirna ukkaamsaa jilbeenfachiisan kakaase. Harka ol qabatanii haqa gaafatan, humnoonni sirnichaa rasaasa kallattiin isaanitti roobsanis , Labsii Yeroo Muddamaa irra deddeebi’iin labsanis, isaan mormii isaanii ittuma fufan.
Murni ammaa aangoo irra jiru kan qabsoo nagaa Qeerroo fi Qarreetiin aangoo Impaayera gaggabdee qabate. Ergamni isaas Impaayericha diigee Itoophiyaa sabaaf sablammoota hedduu qabdu dimokiraatessuu ture. Haata’u malee, murnichi impaayera gaggabde sana hafuura itti deebisuu filatee, Itoophiyaa sabdaneessaa afaaniin sobaa gochaan quucarse.
Akkuma jireenya isaa, Haacaaluun du’a isaatiinis jijjiirama ijoo kan biraa fide. Murni amma aangoo irra jiru Oromoota jumlaan ajjeesu fi hirmaattota hiriira nagaa hidhuun isaa Qeerroo fi Qarree kumaatamaan lakkaa’aman gara qabsoo hidhannootti makaa jira. Kunis jiraachuuf qofa osoo hin taane impaayera gaggabduu kana diiguuf filannoo jiru qabsoo hidhannoo qofa taasisaa jira.
Ajjeechaan Haacaaluu gocha impaayerri du’aa jirtu harka dulloomee dadhabee raafamuun akka ofirraa rukutuuf yaaluuti. Haacaaluu Ajjeesudhaan impaayerrii Itoophiyaa ofuma ajjeefte. Carraa jijjiiramuufi haaromuuf qabdutti dhukaafte. Du’asee filatte. Erga Haacaaluun ajjeefamee booda hiraarsi fi ukkaamsan argaa jirru urgufama impaayera suuta of ajjeesaa jirtuu agarsiisa.


text:
Kutaa Puuntlaand ka Somaaliyaa keessa ka jiartu magaalaa Qaardhoo-tti dhiyootti konkolaataan fe'iisaa godaantota lammiiwwan Itiyoopiyaa fe'ee deemu tokko Dilbata darbe garagalee yoo xiqqaate namoota saaddeet ajjeesuunii fi ka biroo afurtama madeessuun gabaasamee jira.
kan umuriin waggaa 25 dargaggoon balaa sana irraa hafe Jamaal Ahmed Usmaan Raadiyoo sagalee Ameerikaaf ibsa kenneen konkolaataan fe'isaa sun haga baachuu danda'uu ol namoota 120 martinuu lammiiwwan Itiyoopiyaa kan ta'an fe'atee deemaa ture jedhe.
konkolaatichi dura gama tokkotti dayya'ee booda mataan gad garagale kan jedhe Jamaal kan konkolaatichi garagale magaalaa BOSAASOO irraa kiiloo meetira 170 irratti kan argamtu ganda WAA'IYYEE jedhamtu cinatti ta'uu dubbata.
karaa BOSAASOO gara YEMEN-tti imaluuf jecha waggaa waggaatti lammiiwwan Itiyoopiyaa kuma hedduu tu gara bosaasootti yaa'a.


text:
XALAYAA JAALALAA BARATAAN OROMOO POOLISOOTA OROMIYAATIIF BARREESSAN!
Isin haa ga’u nagaan koo inni kabajaa fi jaalalaa kabajamtoota obboloota koo hiree jiruu keessanii taanaan Komiishinii Poolisii Oromiyaatti sadarkaa fi gulantaa garaa garaa ( miseensa poolisii leexaa irraa hanga komiishinara komiishinichaa) irra hojjettaniif. Akkam jirtu? Fayyaa keessanii?…… ishoo baga nagaa naaf taatan! Dhibee isin naamusa ogummaa (professional ethics) keessaniif jecha garaa keessatti dhokfattanii… nuyi immoo dirree irrattuu gad baanee dubbachaa itti dhukkubsannu sanaan dararamaa isin yaaduun alatti ani obboleessi keessanis nagaa kooti. Egaan obboloota koo (Poolisootaa)… akkuma isiniyyu beektan, ani obboleessa keessan isa quxusuu gadameessa harmee tokkoo keessaa tiruu tokkicha boraafannee dhalanne. Harma tokkichas hoonee gadoo fi gadadoo harmee keenyaa walumaan argaa guddanne, BARATAA OROMOOti. Kanaan dura dhimmootuma waloo keenyaatiif waan alagaan nu miidhe na dhukkubnaan akka na quuqe hiriyaa koo waliin utuu kulkulfannuu haasofnuu… ati immoo utuu waanuma nuyi haasofnu illee hin dhaga’iin “kun hamiidha. Hamii mootummaa… yaada dhiphummaa… shororkeessummaa…” nuun jettee caalaattuu isa alagaan dirmammeessee nu dhiise madaatti jijjiirte.
Madaan ati haadhoon koo kaleessa na madeessite sun immoo inumaayyu akka dhiibbii ta’ee godaannisni isaa har’a fagootti narraa mul’ata. Kan hin qoorres jira. Namoonni alagaan illee mucaa haadhoon isaa dhahee godaannisa fokkisaa akkasii itti baase naan jedhanii quba waan natti baasaniif karaa darbaan dhabe. Adaduma alagaan hammeenyaaf quba natti qabuun atis cigaasifamta. Hamma yoomiittimee kun? Atis miidhaa wallaalummaa fi gowwoomfamuun na miite sanaaf akka daran gaabbite, xalayaa kee dhiifamaa…, armaan dura naaf barreessiteen naaf caqasteerta. Nan yaadadha… Xalayichuma irrattis …” ammaa booda miidhaan kee miidhaa kooti. Tolli kees naafuu!” naan jettee turte. Yaadaa fi waadaa kee kabaji!
Egaan yaa Konistaabil/ Saajin/ Kurnaalaa/ Ajajaa Shantamaa/ Dhibbalaa/ Inispeektar/ Shaambal/ Komaandar/ isinis Komiishinar…. ciniinnaan alagaa kanaan dura dhimma “Master Plan” Finfinnee fi magaalota addaa Oromiyaa naannoo ishee jiran waliin makuuf mormuu irratti nurratti raawwatame summii hadhaawaa nu keessatti waan dhiiseef… ammas laalaan isaa kunoo kulkulee nu dhukkubnaan aaduu jalqabne. Isiniinis akka isin dhukkubaa jiru beekamaadha. Baddu-baasuma isaayyu amma immoo labsii jedhanii tarsiimoon garbummaa fi harkaan of saamsisuu Caffeen Oromiyaa maqaa “Riifoormii Magaalota Oromiyaa” jedhuun labse yakka waan ta’eef… nuyis yakka kanaan miidhamneerra. Isinis. Obboloota koo… waan tokko qofan isinirraa barbaada. Waan baay’ee salphaa…. Barataa mirga dimookiraasii qabutti fayyadamuun mormii nagaa gaggeessu hin tuqiinaa! Kan barataan gaafatu gaaffii mirgaa siifis barbaachisu ta’uu sammuun kee waan amanuuf… sammuu kee waliin fajoo hin dhaabatiin! Inumaayyu yoo dandeesse deeggari malee haadhoo kee miidhaaf hin saaxiliin! Nuyi ilmaan haadha tokkoo waan taaneefis irree alagaa ani danda’ee ofirraa deebisuu hin dandeenye… ati dambii obboleessa hangafaatti anarraa qoladhu! Rukkutii narraa gombisis! Maali hamma yoomiitti anii fi ati ilmaan haadha tokkoo wal gaareffanna? Ilmaan alagaa har’a nu garboomfatan kanaa bar mata-dhukkubbii akka kan keenyaa kana waan hin qabneef barnootaan addunyaa dorgomuuf eelaa jiraam. Nuyi maaliif wan nyaannaa? maaliif wal diineffanna? Maaliif barnoota koo irraa na dhorkita? Ani yoon baradhe biyyuma waliin qabnu tokkittii kana,Oromiyaa, uummatuma waliin qabnu kana, Oromoon tajaajilaam. Qni barachuun koo siifis bu’aadhaam. Adaraa kee na hubadhu! Na beekis!
Obboleessa koo, poolisii, sin jaalladha! Jiraachuuf jettee akka ati jireenya nan dhorkines… sin abdadha. Na waliin akka ati hiriirtee jirtu waanan hin shakkineefis si shakkee sin sodaadhu! Nagaan naaf jiraadhu! Obboleessa kee isa kurkuraa karaarra jiru sana…
#BARATAA_OROMOO irraa. Xalayaa kana #Share gochuu dhan waliif dabarsaa akka Polisoota Oromiyaa qaqabuu taasisa.


text:
- ViD-PlayerChoose this server
- Mixdrop Choose this server
- Mystream Choose this server
- Dood Choose this server
- Hindi-Dubbed Choose this server
Thaanaa Serndha Koottam
Genre: | Action | Crime | Comedy
Actor: Suriya , Keerthi Suresh , Laila , Nandha , Saranya Ponvannan
Director: Vignesh Shivan
Writer: N/A
Country: | India
Language: | HINDI
Duration: 128 Min.
Quality: HD
view's: 2117221
Release: 2019
Release Date:2017-09-21
IMDb: 7
Age limit: 10 Year
Tags: Thaanaa Serndha Koottam ,Thaanaa Serndha Koottam 2019 ,Suriya ,Keerthi Suresh ,Laila ,Nandha ,Saranya Ponvannan ,Vignesh Shivan ,Thaanaa Serndha Koottam director ,Thaanaa Serndha Koottam full movie ,Thaanaa Serndha Koottam movie review ,Thaanaa Serndha Koottam cast ,Thaanaa Serndha Koottam movie ,Thaanaa Serndha Koottam trailer ,Thaanaa Serndha Koottam full hd ,Thaanaa Serndha Koottam imdb ,Thaanaa Serndha Koottam frank movies ,Thaanaa Serndha Koottam full movie ,Thaanaa Serndha Koottam free download ,Thaanaa Serndha Koottam movie story ,Thaanaa Serndha Koottam watch free


text:
Carbohydrate
Carbohydrates yokan saccharides (Afaan Greek σάkxapov kun jechuni immo "sugar") molecules salpha yoo ta'an fakkin issani straight-chain aldehydes yokan ketones yoo ta'an hydroxyl bayye offitti darame qaba. Hydroxyliin kuniin kan yerro bayye itti argamu immo Carbon Functional Group aldehyde yokan ketone allatti argamu irratti argama. Carbohydratonni molecule bayye argamu yoo ta'u, fayyida bayye wantotta lubbu qabbanif kenna. Fayyida carbohydrate kessa energy (Starch, Glycogen) ofii kessatti kussu fi daddabarsu. Akkasumas structure akka Cellulose biqqiltotta kessatti fi Chitin bineensotta kessatti argamani qarqarra. Akkasumas, carbohydrate fi kan carbohydrate irra hojjatamani jirrenya nama kessatti fayyeda bayye qabu. Fayyidan isaanis immune system, fertilization, pathogenesis, blood clotting, fi development kessatti.
Kuttan carbohydrate barbachisanni Monosaccharide jedhamu, kunis glucose, Galactose, fi Fructose jedhamu. Chemical formulan carbohydrate monosaccharide hundumma (C·H2O)n dha. "n" kuni lakkofsaa sadii fi sadii olii dha. Monosaccharides hanga lakkofsaa hin qabneen walitti qabamu danda'u. Monosaccharides lama yoo walitti qabamani Disaccharide jedhamu, kunis Sucrose fi Lactose jedhamu. Carbohydrates monosaccharide sadii hanga ja'a qabani Oligosaccharide jedhamu, kan monosaccharide kana olii qabani immo polysaccharide jedhamu. Polysaccharidotni, akka starch, glycogen, yoka cellulose, dherrinan unit hanga kumma qabu. Carbohydrates bayyen monosaccharide jijjirame kan group tokko fi tokko olii jijjirate yokan ofii kessa basse qabu. Fakkena deoxyriboseiin, kan kutta DNA ta'e kuni, ribose jijjirame dha. Chitiniin N-acetylglucosamine (gossa glucose Nitrogen ofii kessa qabuu) ofii irra deddebi'u (repeat) godhu qaba.


text:
Torban kana Sudaaniin kanneen daawwatan jiloonni seneteroota Yunaayitid Isteetis mootummaan ce’umsaa Kaartuum gara dimokraasummaatti deemuu isaa fi liqaa dhiifameef ilaalchisuun deggersa qaban ibsaniiru.
Itti dabaluu dhaanis seneteroonni kun hidha humna ibsaa fi naannoo daangaa irratti Itiyoopiyaa waliin falmii jiru ilaalchisee yaada isaanii kennanii jiran jedha gabaasi Naba Mohiedeen.
Seneteroonni Yunaayitid Isteetis Kiristoofer Koons fi Kiris Van Hollen enaa daawwannaa isaanii guyyoota sadii kamisa kaleessaa xumura muummichi ministeeraa Sudaan Abdallaa Hamdook hoogganaa mana maree ol aantummaa biyyaa mootummaa ce’umsaa Jeneraal Abdel-Fattah Burhaan akkasumas ministeerota maallaqaa, bishaanii fi jal’isii waliin wal arganii jiran.
Mariiwwan sun kan fuuleffate adeemsa dimokraasummaa Sudaan itti deemaa jirtu, liqaa irra jiru of irraa baasuuf tattaaffii gootu, dhimma isheen biyya hollaa Itiyoopiyaa waliin qabdu yoo ta’u, naannoo daangaan biyyoota lamaanii jiruu fi dhimma hidha laga Abbayyaa ti.


text:
Prezidaantiin yunaaytid Isteetes Donald Traamp daw’annaa Denmaarkti gaggeessuuf turan haquu isaaniin kan gaddanii fi ajaa’ibsiifatan ta’u mummittiin ministeera Denmaark ibsanii jiru.
Daw’annaa gaggeeffamuuf tureef qophiin gonuu itti fuufnee yeroo jirrutti kun dhaga’ame jechuun oduu gabaastotaaf kopen Hegan keessatti dubbatan.
Silaa kun michooma Amerikaa fi Denmaark gidduu jiru kan itti ayaaneeffannu ture jedhanii dhimma walii keenya ta’an hedduu irratti mari’achuuf eegaan ture jedhu.
Prezidaant Traamp garu Fulbaana 2 hanga 3tti daw’annaa karoorfamee ture Kibxata kaleessaa galgala yeroo haqanti Denmaark biyya baayyee adda taatee fi uummata gaarii qabdu jedhan jedhu.
Traamp garu mummittiin ministeera Denmark gurgurtaa lafa qabeenya Denmaark taate Green Land kan ilaaleen dubbachuu hin fedhu jechuun hoggantuun Denmaark dawwannaa kana haqan jedhanii turan.
Traamp Twitarii irratti akka barreessanti torban lama keessatti wal arguuf sagantaa qabnu yeroo biraattiin dabarsa jedhan.
Prezidaant Traamp Dawwannaa Saganteeffame Haqan : Mummitti Ministeera Denmaark
- VOA
WAASHINGITAN, DIISII —


text:
Yaa’ii Gamtaa Afrikaa Finfinneetti taa’ee, kaleessa xumurame irratti han hirmaate, gareen Yunaaytid Isteets dhimmoota adda addaa irratti gaazexesitootaf ibsa kenneera. Gaafiwwaan dhihaatef keessaa tokko mormii fi jeequmsa Oromiyaa keessa ji’a sadi’if deema jiru kan ilaallate ture. Dura teechuun USAID fi hoggantuun garichaa Addee Geel Ismiiz hala Oromiyaa kessa laalchisee qama mootummaa, akkasumas Oromoota wajjin walarginee hasahuu isaani dubbatte.
Mootumaan Itoophiiyaa yeeroo biyyattiin rakkoo siyaasaa keessa seente hunda hiriira nagaa warra bahan irrattii dhukaasa banuun fillannoo bara 2005 dabalatee kan baratame. Ammas hiriirtota nagaa Oromiyaa iratti kun rawwatamuu isaatin walqabatee gaafiin han dhihaateef Ministirii Dhimma-alaa Yunaaytid Isteetsitti itti aantuun ministeera , ka dhimmoota Afrikaa, Lindaa Toomaas Griinfiild “Motumman Itiyphiiyaa tarkkanffin fudhatee dogoggora ta’uu amaneera,” jette.
Gama biraatin mormii fi walitti bu’iinsa Oromiyaa keesaatiif sababni rakkina bulchiinsa gaaridhan walqabate ta’u qondaaltonni Dhaabbata Demookraatawaa Ummata Oromoo dubbatan. Murti kanarras han gahamee marii Dh.D.U.O haala oromiyaa kessa qorachuuf taasiserratti ta’uu isaa Itti aantuu dura-butuun dhabichaa fi Kaabinee Itoophiyaatti,sadarkaa itti aanaa-ministiraatti qindeesituun dhimma bulchiinsa gaarii, Aadde Asteer Maamoo televisiyoona Itiyoophiyaaf ibsitee jirti.
Murtiin, kan Addee Asteer irra gahamee jette kun garuu waan kana dura waayee mormii Oromiyaa keessa laachisee qondaaltoonni Mootumaa biyyatti jechaa turaniin wal hin fakkaanne. Paartiileen mormituu biyyattius mormiin kun baay’ina roorroo irraa ka dhufee jechaa turan.
Marii fi qorannoo godhamee kanarratti dura-ta’aan DH.D.U.O fi Pireesdaantiin naannoo Oromiyaa, Muktar Kadir hin mullane. Isa bakka bu’uun kan midiiyaadhaaf ibsa kennes itti aanaa isaa Obbo Isheetuu Dessee ta’uu Iskindir Fireew Finfinneerraa gabaaseera.


text:
Dilbata kaleessaa Hagayya 21 bara 2019 magaalaa Maqalee keessatti gama Teletoniin maallaqa galii ta’u walitti qabuuf sirna gaggeeffameen qarshii biyyaa walakkaa miliyoonaa caalaa misoom Tigraayiif kennuuf waadaa seenamee jira.
Mootummaan Tigraay uummata biraa deggersa maallaqaa gaafateen sagantaa kana abbootii qabeenyaa fi daldaltootatu walitti qabe.
Kunis naannolee biyyatti adda addaa keessaa kannen godaanan dhalattoota Tigraay kuma 100 fi kuma 9 deebisanii dhaabuuf akkasumas nageenyaa naannoo Tigraay eegsisuuf jecha uummata Tigraay biraa mootummaan gargaarsa gaafachuun isaa ni yaadatama.


text:
Dr. Eshete Gemeda
Afaan saba tokkoo mallattoo saba sanii qofa osoo hin ta’in, jireenya fi eenyummaan isaatiifis hundeedha. Aaadaan, dhuudhaan, sabboonummaanii fi ofitti-amanuun afaaniin alatti jiraachuu hin danda’an. Akka saba tokkootti teknolojiidhaan guddatanii addunyaa keessatti oflaaluun afaan irratti kan hundaa’edha. Yoo afaan saba tokkoo qancaraa (stagnant) ta’e, yookaan ammo yoo du’aa deeme, sbani sun hin jira jechuun nama dhiba.
Duulli roorriftoonni Abashaa waggaa 145 guutuu Afaan Oromoo balleessuf godhaa turan, kan ammas godhutti jiran, kanaan alatti kan laallamuu miti. Duulli ardha Woyyaaneenii fi kittillayyoonni isii afaan, aadaa fi duudhaa Oromoo balleessuuf godhaa jiran kun, akkuma baratame “Oromummaa haquu” irratti kan xiyyeeffate waan ta’eef, tarkaanfii asiin booda ummanni Oromoo fudhatuuf Woyyaanetu ittigaafatama.
Sirna Woyyaanee dukkanaawaa bifa “Apartaayidiitiin” (Apartheid System) bocame (designed/structured) kana keessatti, balaan kana jedhamee himamuu hin dandeenye baa’etu ta’e. Woyyaantonni bifa bineensaa kan dhiiga saba keenyaa dhangalaasuu malee akka ilma namaatitti nama waliin jiraachuu hin dandeenye, dhiigaan machaa’uudhaan raatiinsa tokko irraa gara raatiinsa biraatti tarkaanfachuu ittifufaniiru. Yammu kana godhan hundumaa, kan meeshaa ta’uudhaan duguuggaa sanyii ummata Oromoo irratti akka raawwatamu kan godhan, hooggantootaa OPDOti.
Kan qabeenya Oromoo saamee Woyyaanee saamsisiisu OPDOdha, kan ilmaan Oromoo lafa isaanii irraa buqqisee alagaa dhaalchisu OPDOdha, kan mana mana irra deemee saba Oromoo ajjeesee ajjeesisiisu, OPDOdha, kan diinaa tumsee lammiiwwan keenya man hidhaatti guru OPDOdha, kan Woyyaanee fira godhatee, ilmaan Oromoo kan kumaatamatti laakkawaman biyya isaanii keessaa baqachiisu OPDOdha, kan Woyyaanee gargaaree hayyoota Oromoo hojii irraa ari’u OPDOdha, kan hayyoonni keenya hojii dhabanii, hiyyummaa jalatti kufanii dhakaa falaxan godhe OPDOdha. Gabaabbinatti, diina aangomsuudhaan ilmaan Oromoo akka biyya isaanii keessatti gidirffaman kan ulee ta’ee Woyyaaneen akka dalluu baaftu godhe hooggantoota OPDOti. Kanaafuu, hooggantoonni Jaarmayaa maxxanaa kanaa Oromoodha jechuun nama dhiba. YOMA KUNIS TA’E, WANTI OPDO IRRATTI DUULUU IRRAA OFQUSANNUUF, WAAN SABBOONTONNINII fi GOOTONNI QAQAALIIN SABA OFIITIIF QUUQAMAN JAARMAYAA KANA KEESSA JIRANIIF.
Akkuma asiin dura barreeffama darbe irratti kaasetti, wanti Obboo Lammaa Magarsaa afaan damma dibatee Ummata Oromoo haasa’uu fi gidiraan duubaan (harka lafa jalaatiin) ummata Oromoo irratti hojjatamu walfaallessa.Yeroo hundumaa haasawa isaatiin booda gidiraan Woyyaaneen saba keenya irratti raawwattu hammaachaati deema. “Afaaniin Sheik Husseein jedhaa, harkaan gara mukaa,” jedha Oromoon yoo mammaaku. Fuula bifa lamaa qabu muldhisuudhaan abbaa fakkaachuun hin danda’amu.
Ummata Oromoo burjaajessanii, injifannoo hamma ardhaatti karaa “Afaan Oromootiin” argame kana “suuta suutaan” balleessuuf jecha, “Qubee Afaan Oromoo” kan waggoota 27 ittiinbaratamee, ittiinhojjatame jijjiiruun, akka hooggantoonni OPDOtii fi Woyaaneen ummata keenya balleessuuf murteeffatan agarsiisa.
Dargiin ummata Oromoo garboomffachuuf jecha, tooftaa baafatee “Labsii Lafaa” (Land Proclamation) lallabe. Yoo isa kana godhu, sabni Oromoo dachee ofii dhuunfatee injifannoo dhiigaan argate san hin mirkaneeffata (hin eeggata) jedhee hin yaanne. Kanaafuu, “suuta suutaan” lafa Oromoo deebisee nafxanyoota kennuuf jecha, “Quphsiisa Gandaa” (Villagization) jedhuudhaan, ummata Oromoo lafa isaa irraa buqqisee. Sirna dukkanaa Haile-Sellaasee deebisee, ummata Oromoo hiyyoomsee, balleessuuf jecha, osoo asiif achi raata’u, ofiifuu duguugamee manca’e.
Ardhas wanti mootummaan Tigree “Afaanii” fi “Aadaa” Oromoo irratti hojjachaa jiru kanuma. Lafti kan ummataati erga jedheen booda, maqaa “Investmentii” (Investment) jedhamuun lafti Oromoo saamameera. Kunis issa hanqatee (quubsuu dadhabee), “Maastar Pilan” (Master Plan) jedhee Oromummaa balleessuuf erga saganteeffateen booda, wareegama saba keenya gootichaatiin shirrii diinaa kun fashalaayeera.
Akkum “Labsii Lafaa” kan bara Dargii san, “OPDOnii fi Woyyaaneen, “Qubee Afaan Oromoo” sadarkaa “Elementarii” (Elementary level) iraa hanga Yuniversiititti, akka baratamu seeraan murtaa’ee, wagoota 27 guutuu ittiinbaratameera.
Akkuma Dargiidhaa, Woyyaaneenii fi hooggantoonni OPDO yoo kana godhan, “Afaan Oromoo” akkanatti guddatee, addunyaa guututti beekkamee, bakka olaanaa nigaya, jedhanii hin tilmaamne. Haalli kun muddama guddaa keessa isaan galcheera. Erga “Qubeen Afaan Oromoo” hojii irra oolee eegalee, yeroo kudhan jijjiirraan irratti godhhameera. Yeroo kana hundumaa wanti “Oromummaa fi sabboonummaa cimsu” “Kaarikuleemii” (Curriculum) keessaa akka baduu danda’u harka lafa jalaatiin irratti hojjatamaa tureera. “THE OROMOO LANGUAGE IS NOT OLY SUPPRESSED, BUT ALSO MUTILATED.” Qubee Afaan Oromoo irrattis duguuggatu raawwatamaa jira jechuudha.
Akkuma sila jedhe, Woyyaaneenii fi ergamtonni isiidhaa, kallattiidhaan Qubee Afaan Oromoo akka badu godhuu waan dadhabaniif, tooftaa biraa yaaluu qaban. Akkuma Dargiidhaa harka lafa jalaatiin Afaan keenya balleessuuf yookaan akka hin guddanne “qancarsuudhaaf” (to reduce it to nominal existence and/or stagnant level) baldhinaan akka saganteeffatan karaa adda addaatiin irra gayameera.
Afaan hundeen isaa “Laatiina” ta’e (Latin originated Language) addunyaa guututti, “Qubee” “A/a” jedhuun jalqaba. Afaan Oromoollee “Afaanota Addunyaa” kan uumamni isaanii “Laatiina ta’een” addatti laallamuu hin danda’au.
Sabni Oromoo Afaan isaa kan alagaan jala balleesse deebiffachuuf jecha, wareegama kana jedhamee himamuu hin dandeenye kafaleera. Sabboontonninii fi hayyoon qaqaallin sababa kanaaf dararamanii ajjeefamaniiru. Akkuma “Lafa Oromoo,” dubbiin “Qubee Afaan Oromoottis” “dubbii jireenyaa fi du’aati.” Woyyaaneenii fi dabballoon isii kan waan godhan hin beekne, Qubee Afaan Oromoo kan dhiiga ilmaan Oromootiin jiraachuu danda’e, jijjiiruuf mirga hin qaban. Akka ardha dabballoonni Woyaanee “Soofaa Garbummaa” irra gaangalachaa qoosan osoo hin ta’in, Qubeen Afaan Oromoo du’a jalaa ba’ee bakka amma jiru kana ga’uu kan danda’e, qorannaan waggoota dheeraa fudhate godhameeti. Diinni dhiiga ilmaan Oromootiin harka dhiqate, waa’ee guddina afaaniititti irkkachuudhaan, dhaloota haarawa “maataan bilisoome” burjaajessuuf raata’uu dhiisuu qaba. Woyaaneenii fi hordoftoonni “Goobana Dacee” osoo ummata keenya tuttuquu irraa ofqusatanii isaanii woyya. “LUKKUUN HAATEE HAATEE, ALBEE ISII QALU BAATI,” jedha Oromoon yoo mammaaku. Akka saree maraattee raata’uun kun “SUNAAMII FIDUUN ISAA WAAN HIN OOLLE.”
Akkuma armaa olitti tuqeetti, Qubeen Afaan Oromoo kan waggoota dheeraa hojii irra oole kun, hayyoota Oromootiin qorannaan olaanaan irratti godhameeti. Inni kun ammo hamma ardhaatti milkaa’ina gudddaa argamsiiseera. Akkuma baratame, Woyyaaneenii fi lukkiileen isii jireenya Oromootii fi waan saba kana guddisu maraa balleessuu irratti cichanii hojjachuun, sagantaa isaanii kan duraa godhataniiru. Oromummaa fi waan Oromoon qabdu hunda diiguuf dhakaan isaan garahingalchin hin jiru. Dabballoonni Woyyaanee kan shiraan leenjifamanii maqaa Oromootiin daldaluudhaan dalluu baasan, hojiin isaan irratti bobba’an kanuma. “Ilmaan hattuun oomishte mataa boruuf ittiinyaadan hin qaban.” “THIS IS the TRAGEDY of the ROBOTIC PEOPLE.”
Jijjiirraa Tartiiba Qubee Afaan Oromoo” iilaalchisee, sababni warri waa’ee kana irratti hojjatan dhiyeessan, waan hundee hin qabne. Qorannaan isaan goone jedhanis soba akka ta’e mulddhateera. Afaan saba tokkoo guddisuuf “Tartiiba Qubee” afaan sanii jijjiiruun barbaachisaa miti. Woyyaaneenii fi dabballoonni isii tapha amma taphatan kan yoo qopheessan, xiyyeeffannaan isaanii – DAA’IMMAN OROMOO AFAAN ISAANII KAN DHALOOTAA JIBBISIISANII KOOMEE DIINA JALATTI AKKA KUFAN GODHUUDHA. Shiftoota dhiigni macheessee hin galu malee, dhaloonni keenya haarofni, garbicha “Afaan” ofii hin qabne ta’ee, “Afaan Ergisaatiin” (borrowed language) hidhamee, booji’amaa diinaa akka hin taane, wareegama olaanaa kafalee muldhiseera.
Afaan Oromoo guddisuudhaaf “Tartiiba Qubee” jijjiiruu osoo hin ta’in, “AADAA, SEENAA, DUUDHAA, SAFUU fi SABBOONUMMAA” Oromoo irratti kan hundaa’e qorannaa “SAAYINSIFFAA” (Scientific Research) godhuudha. Qorannaan akkanaa kun yoo godhamu, duraan dursee, wanti barbaachisu inni duraa, waan armaa gadii kanniin (kanneen) xiyyeeffannaa keessa galchuudha:
1. hawaasa hirmaachisuu (mari’achiisuu)
2. hayyoota beekkomsa olaanaa qaban (highly trained
experts) hirmaachisuu (mari’achiisuu)
3. barsiiftota hirmaachisuu (mari’achiisuu)
4. barattoota hirmaachisuu (mari’achiisuu)
Waa’ee guddina Afaan keenyaa ilaalchisee, murteessaan hayyoota keenyaa fi saba keena malee, “KOMPUTARRI” (computer) akkasi jedha, jechuudhaan waan jaarraa 21ffaa waliin hin deemne irratti haasa’uun nama saalfachiisa. Yoma wanti biyyoota guddatan irraa fudhannu jiraates, akka jaarraa 19ffaa yaada alagaadhaa kan “Afaanii fi Aadaa” keenya waliin hin deemne fudhannee masakkamuu hin dandeenyu. “The Woyyaanee and its followers do not have their own world other than imitating the anachronistic method of foreigners.”
Woyyaaneenii fi dabbaloonni isiidha lafa teenya humnaan dhuunfatanii, qabeenya Waaqayyo ummata keenya badhaase saamanii, AFAAN, AADAA, DUUDHAA, SEENAA fi EENYUMMAA keenya balleessuudhaaf waan murteeffataniif, ummanni Oromoo osoo hin badiniin dura, akkuma asiin dura godhe san, tokkuummaadhaan ka’ee Mootummaa “Apartaayid” (Apartheid Regime) kana ofirraa buqqisuun barbaachisaadha.
Faashistummaan Woyyaanee yoommiyyuu caalaa jireenya Oromoo waan sodaachisuuf, galtuuwwaan bifa bineensaa jalatti buluun ga’uu qaba. Osoo hin badiniin dura diina balleessuun filannoo (murtii) ilmaan Oromoo isa dhumaa ta’uu qaba.
The Oromo nation will not negotiate its language in favour of the rule of Beasts


text:
Baankiiin biyyoolessaa Itiyoophiyaa Caamsaa 11 bara 2012 qabeee qajeelfama maallaqa baankii dhaa baafamu murteessu har’aa qabee hojii irra kan oolchu ta’uu beeksise. Bulchaan baankii biyyoolessaa Dr. Yinaager Desee har’a isa kennaniin qajeelfamichi deddeebii maallaqaa seera qabsiisuu dhaan yakkaawwanii fi dilaala dhoksuu to’achuuf akkaa gargaara jedhan.
Qajeelfamni haaraan har’a hojii irra oole kun namni dhuunfaa guyyaatti qarShii kuma 200 fi ji’atti qarshii miliyoona tokko baankii dhaa baafachuun kan eeyamamu yoo ta’u kampaanileen immoo guyyaatti qarushii kuma 300 ji’atti immoo qarshii miliyoona 2.5 baafachuu dhanda’u jedha.
Maallaqa calla baafachuu irra jijjiirama utuu hin argamsiisin maallaqa murtaa’ee ol baafachuu kanneen barbaadan namoonni dhuunfaas ta’e dhaaboliin herregaa gara herregaatti ykn Cheekii ykn immoo CPO dhaan kafaltii gochuu danda’u jedhameera.
Qajeelfani kun baasii bifa addaan ilaalamu irratti adeemsa ofii isaa kan qabu yoo ta’u baasii haala addaa, baankilee fi prezidaantotaaf aangoo kennu isaaf murti kennanii baasiin sun yoo raawwatames torban torbaniin gabaasa baankii biyyoolessaaf godhaniin kan hordofamu ta’uun beekameera.
Baankiin qajeelfama kana irra daddarbe kaffaltii baase irraa adabi dhibba irraa harka 25 akka itti muramu illee ibsameera. Qajeelfamni kun baankilee mara, waaltaalee faayinaansii xixiqqoo keessattis hojii irra oola. Qajeelfama kana hojii irra oolchuuf qaamotii dhimmi ilaallatu mara waliin mariin geggeessamee walii galtee irra ga’amuun illee beekameera.


text:
Afooshaa kanas kan gurmeessan Injinar Girmaa Xurunaa fi Artist Girmaa xuranaa ta’uu akkasumas gafaa qabaman afaooshaaf walitti qabamanii akka jirantti alaabaa ABO Injinara Girmaa Xurunaa erga nutti raabsanii booda jechuun natti himan jedhu Abukaatoo Wandimmu Ibsaa. Injinar Girmaa Xurunaa Raadiyoo sagalee Amerikaa sagantaa Afaan Oromoo irratti dhiyaatanii dubbachuuf akka fedhan kan gaafatan yoo ta’u abukaatoo namni jedhamee dubbatan Obbo Wandimmuu Ibsaa dhugumaan abukaatoo ta’uu akkaataan itti mirkanaa’e naaf hin galle jedhan.
Check Also
“Kan nutti aanu TPLF malee ABO miti”. Abbaa Duulaa Gammadaa
Ee yaa Oromoo cidhi hunduu 4 kiiloodhaaf malee siif waan madaala kiiloo tokko kaastu of …


text:
Ertiraa waliin, kaleessas, har’as wal-dhibdee qabnu karaa nagaa furachuuf waggoota sagaliif balbala bannee eegaa jirra, jedhu - Obbo Hayilemariam.
Mootummaan Masrii haaraan, tarii, Mootummaa keessan ammaa kana akka carraatti fudhachuun akka dhimmi Abbayatti fayyadamuu keessa deebi’amee dubbatamu yaaluu mala. Ejjennoon keessan maali? gaaffii jedhuuf ennaa deebisanis, dhimmi Abbayaa dhimma Itiyoophiyaa fi dhimma Masrii qofa miti. Dhimmi kunis dhimma haaraa miti - jedhanii, mirga biyya isaanii Abbayatti gargaaramuuf qabduu fi haala itti dantaan biyyoota biroo eegamu ibsanii jiran.


text:
Leelloo Sabaa irraa
Guddina fi egeree biyya tokkoof kanneen murteessoo ta’an keessaa tokkko, humna nama baratee qabaachuu dha. Waan kana ta’eef, humna nama baratee ayinaa fi baay’inaan horatuuf ilaalchi jabaan itti kennamee irratti hojjetamuu qaba. Humna nama baratee ayinaa fi baay’inaan horachuuf kanneen ilaalchi guddaan itti kennamuu qabu keessaa tokko, barsiisota ayinaa fi baay’inaan horachuu fi haala jireenyaa dirqama kana bahuuf isaan gargaaru mijeessuufii dha. Mootummaan tokko, guddinaa fi egeree ummata tokkoof kan yaadu ykn kan hin yaadne ta’uu kan ittiin madalamuu danda’u keessaa inni guddichi, humna barsiisotaa ayinaa fi baay’inaan oomishuu, akkasumas, guddinaa fi egeree saba tokkoo keessatti qooda isaan qabaniin kan walgitu haala jireennaa aanjessuufii irratti hojii hojjetamaa jiruu dha.
Har’a, ragaaleen adda addaa akka mirkaneessanitti, ayinaan barnootaa, sadarkaa tokkoffaatti bakki inni itti kufee jiru Oromiyaa dha. Kanaaf sababi inni guddaan, humni Oromoo barate akka hin guddanneef shira adda addaa hojjechuun, guddinni fi egereen Oromiyaa akka dhabamuufi, miidhaa mootummaan gabroomfataa Ixoophiyaa barsiisota Oromoo irraan gahaa jiruu isa tokko.
Manneetii leenjii barsiisotaa seenuuf, dandeettii osoo hin taane, miseensa OPDO ta’uu tu ulaagaa jalqabaa ti. Barsiisummadhaan ummata isaanii tajaajiluuf kanneen fedha fi dandeettii qaban, miseensa OPDO ta’uu waan didaniif carraa dhorkatamanii fedhiin isaanii keessatti ajjeeffama. Barsiisummaan ummata isaanii tajaajiluuf kanneen miseensa OPODO ta’uuf dirqaman illee, miidhaa ummata Oromoo irra gahu ilaalanii callisuu waan hin dandeenyeefi hiriira ummata Oromoo seenanii mootummaa irratti yeroo mormii dhageesisan, maatii isaanii irraa fageessanii baadiyyaatti ramaduun adabu. Tarkaanfiin kun, miindaa xiqqaa isaan argatan bakka lamatti akka qoodamu godhee beelaa, daara fi dhukkubaaf kan barsiisotaa fi maatii isaanii saaxilu qofa osoo hin taane, diigamsa maatii barsiisotaaf illee sababa guddaa dha. Barsiisoti hiriira ummata bal’aa Oromoo seenanii mootummaa Ixoophiyaa irratti mormii dhageessisan hedduun, beenyaa tokko malee hojii irraa hari’amu, ajjeefamu, gariin hidhamanii mana hidhaa keessatti oggaa dararaman, hedduun isaanii ammo biyyaa abbaa isaanii irraa akka baqataniif dirqamu. Guddinaa fi egeree ummata tokkoof murteessoo ta’anii osoo jiranii, miindaan barsiisota Oromoof kaffalamu kan harka irraa gara afaanii qofa. Sababa kanaatiif, barsiisoti Oromoo jia irraa ji’atti liqiidhaan jiraatu. Ji’i dhumee oggaa miindaa fudhatan, liqii baasanii kan kiishatti hafuuf hedduu xiqqaa waan ta’uuf, walakkaan ji’aa osoo hin gahin liqaan nyaatanii, liqaan daara bahaa liqaan mana kiraa keessa jiraatu. Sababa kanaaf, barsiisoti Oromoo jireenya guddoo nama gaddisiisu keessa jiraatu. Duula Oromoo :ajjeesuu, hidhuu, saamuu, qeyee irraa buqqisuun lafa isaa saamuu fi kkf irraa kanneen hirmaatan:lubbuu, dhiiga, lafee fi inimmaan Oromootiin garaa isaanii guddifatanii fi lafa saaman irratti mana ijjaarratanii jireenya Tigroota irraa hafte oggaa jiraatan, barsiisoti Oromoo guddinaa fi egeree Oromoo fi Oromiyaaf murteessoo ta’an kun garuu jireenyaa hiyyummaa keessatti darbamanii itti qoosamaa jiraatu. Gochaan yakkaa bifa kanaan barsiisota Oromoo irratti Ixoophiyaan raawwataa jiru, hamilee barsiisota Oromoo cabsee abdii kutannaa hamaa keessa akka isaan jiraatan godhee jira. Biyya Tigraayi keessatti, barsiisoti Tigee,jireenya gaarii fi gammachuu jiraachifamanii guddinaa fi egeree tigrootaaf jabinaan akka hojjetaniif mootummaan tigree kan haala aanjesseefi jiru oggaa ta’u, kan barsiisota Oromoo garuu faallaa kanaa ti. Barsiisoti Oromoo, rakkoo diinagdee fi hawaasummaa qaban wal-ijaaruun keessaa bahuuf akka hin tattaafanneefis, walaba ta’anii of ijaaruuf mirgi ijaaramuu Impaayera Ixoophiyaa keessatti hin kabajamu.
Hammeenyi barsiisota Oromoo irratti raawwatu kun hundi, karoorfamee, ummatni Oromoo humna nama baratee dhabee guddinaaf carra inni qabu fi egereen isaa akka dhabamu godhuufi. Yakki bifa kanaan Ixoophiyaan Oromiyaa irratti raawwataa jirtu, haaraa osoo hin taane, kan dhaalmayaan wal-harkaa fuudhanii, mootummooti Ixoophiyaa Oromiyaa gabroomfatan hojii irra oolchanii dha. Amahaara itti fakkaatee, “Oromoo ati barsiiftu kana, nuhi gannoota dhibba tokko of-booda deebifnee bituu barbaanna” jechuun kan muumichi ministeera Haayile Sillaasee, Akililuu Habtewaldi jeneraal Taaddasaa Birruutti haasawe har’a illee itti fufee, mootummaa Ixoophiyaa Oromiyaa gabroomfatee jiruun hojii irra oolaa jira. Jechi Akililuu kun, guddinaa fi egeree Oromoo fi Oromiyaa dhabamsiisuu irratti akeeka Ixoophiyaan qabdu kan ifa godhu ta’ee, miidhaan har’a barsiisota Oromoo irra gahaa jiru, itti fufanii akeeka kana bakkaan gahuu irratti kan qiyyaafatee dha. Waan kana ta’eef, waliigalatti ummatni Oromoo, addatti ammo barsiisoti Oromoo, qabsoo walabummaa Oromiyaa ABO’n geggeeffamu, kan barsiisosta Oromoo kununsuun guddinaa fi egeree Oromiyaa iggitii itti godhuuf akeeka qabu irraa yeroo isaan jabinaan hirmaatan har’a.


text:
Cuunfaa
- Nutti makamaa! Waliin, akkamitti magaalicha keessa akka warraaqnu fi daandiiwwan keenya fi bakkeewwan uummataa tti gammadnu irra deebinee yaadaa jirra.
- Hawaasa bira gahuu marsaa jalqabaa keessa jirra. Maaloo feedhiiwwan geejjiba keessanii fi waantota dursiiftan nutti himaa!
- Karoora Geejjiba Siyaatil qopheessuuf karaa hedduun gargaaruu dandeessu. Ammuma irratti qooda fudhachuuf Wirtuu Hirmaannaa Online Geejjiba Siyaatil daawwadhaa.
- Waajjirri Karoora fi Misooma Hawaasaa (OPCD) akkasumas, Fooyya’iinsa Karoora Waliigalaa Siyaatil uumuuf gargaarsa keessan gaafachaa jira. Kuni Karoora Siyaatil Tokkoo jedhama.
- aalan barachuu fi fulduree fakkii-guddaa Siyaatil qajeelchuf yaadaa keessan qooduf Wirtuu Kirmaannaa Karoora Siyaatil Tokkoo OPCD daawwadhaa.
Nutti makamaa! Waliin, akkamitti magaalicha keessa akka warraaqnu fi daandiiwwan keenyaa fi bakkeewwan uummataatti gammadnu irra deebinee bocaa jirra.
Karoorri Geejjia Siyaatil (STP) sirna geejjibaa naga qabeessa, gahumsa qabu, fi gatiin madaalawaa ta’e ijaaruuf kutannoo keenya. STPn gara fuulduraatti akkamitti magaalattii keessa socho’uu akka barbaannu hunda keenyaaf carraa itti tilmaamnudha.
STPn waggoota 20 dhufaniif invastimantii geejjibaa biyya keessaa ni qajeelcha – kanaaf isin irraa dhaga’uu barbaanna!
Karoora Geejjiba Siyaatil qopheessuf karaa hedduun gargaaruu dandeessu!
Hawaasa bira gahuuf marsaa jalqabaa jalqabneerra. Maaloo feedhiiwwan geejjiba keessanii fi waantota dursiiftan nutti himaa.
Qorannoo keenya haaraa fudhadhaa, taatee dhufaa jirutti koottaa, akkasumas jijjirraf bakkeewwan Siyaatil keessa eessatti akka argitan nutti himaa.
Ammuma irratti qooda fudhachuuf Wirtuu Hirmaannaa Online Geejjiba Siyaatil daawwadhaa.
Waliin taanee sirna geejjibaa ammas ta’e gara fuulduraatti nama hundaaf haala gaariin hojjatu ni ijaarra.
Ammaa kaasee hanga ganna 2022 tti, isin fi shariikota dhaabilee hawaasa bu’ura godhatan wajjinii ni dalagna. Feedhiiwwan geejjiba keessanii fi waantota dursiiftan hubachuuf abdii qabna.
Waan beekuu barbaannu:
- Waa’ee hegeree geejjibaa Siyaatil yeroo yaaddan maal arguuf abdattu? Maaltu isiniif barbaachisaadha?
- Naannawaa Siyaatil oggaa deemtan, danqaawwan maaltu isin mudata? Naannawaa Siyaatil keessa deemuf maaltu salphaa taasisa?
Ammuma irratti qooda fudhachuuf Wirtuu Hirmaannaa Online Geejjiba Siyaatil daawwadhaa.
Deebiiwwan keessan bu’uura Karoora Geejjiba Siyaatil ijaaruf gargaara. Birraa 2022 keessa, waantota dhageennye fi gaaffiiwwan dabalataan isinitti deebinee dhufna. Arfaasaa 2023 keessa, barreeffama jalqabaa isiniif qoodna.
Waajjirri Karoora fi Misooma Hawaasaa (OPCD) akkasumas, Fooyya’iinsa Karoora Waliigalaa Siyaatil uumuuf gargaarsa keessan gaafachaa jira. Kuni Karoora Siyaatil Tokkoo jedhama.
Karoorri Siyaatil Tokkoo – murteewwan barbachisoo qajeelcha, kan akka:
- Bakkee manneen fi dalagaaleen jiran
- Essattii fi akkamitti geejjiba, tajaajiloota, paarkota, fi caala irratti investii goona.
Kaayyon Siyaatil caalan walqixa, keessa jiraatamuu kan danda’amu, itti fufiinsa kan qabu, fi dadeessu taasisuu dha.
Caalan barachuu fi fulduree fakkii-guddaa Siyaatil qajeelchuf yaadaa keessan qooduf Wirtuu Kirmaannaa Karoora Siyaatil Tokkoo OPCD daawwadhaa.
Waa’ee STP dabalataan baradhaa tii akkasumas yaadawwan keessan afaan filattaniin qoodaa:
- Haroomsaaleen imeelii Karoora Geejjiba Siyaatil dhaaf galmaa’aa
- Marsaaritii afaan-danuu keenya daawwadhaa
- Sarara bilbilaa afaan-danuu keenya bilbilaa: (206) 257-2114
- Imeelii afaan filattaniin STP@seattle.gov irratti nu ergaa


text:
yunivarsiitichi barattoota rakkoo nageenyaatiin garanatti ramadaman simachuun isaa ni yaadatama. Yunivarsiitichi barattoota simannaan godhameef kana akkaataa dambii ittiin bulmaata mooraa fi naamusaa irratti hubannoo kennanii jiru. Barattoota ofitti simatee barsiisuuf jiru kanaaf karaa hoggantootaa fi caasaalee hoggansaa sadarkaa sadarkaan jiran irraa walitti baba’aniin marii bal’aan hubannoo dhimma dambii fi naamusa barattootaa irratti ibsa bal`aa kennaniifi jiru.
Qophii kana bu’uura godhachuun mariin gabaabaan taasifameera. Marii kana irrattis ibsi ittiin bulmaata Yuunivarsiitichaa dabalatee qajeelfamoota naamusa barattootaa, kenniinsa tajaajila maraa Yunivarsiitichaa, dhimma amala gaarii, ispoortii fi pirootookoolii Koovidii -19 eeguu irratti akkasumaas barnoonnii fi nageenyi haariiroo fuula-faallaa saantima tokkoo qabaachuu isaanii ibsuufi barattoonni waardiyyaa nageenyaa ta’uu akka qaban ibsu laatameefii jira.
Kan qopheesse: Daareektooreetii Qunnamtii Uummataafi Ala Yunivarsiitii Odaa Bultum
Muddee 7/2014


text:
Karaa Qajeelaa
Torbaan darbee suura Faatiha irraa waa’ee daandii sirrii ykn qajeelaa ilaaluf yaalle turre. “Daandii sirrii jechuun haqa beeku fi [wanta beekan] hojii irra oolchudha.”jenne turre. Namni hunduu ani daandii sirrii irra jira jedhe yaadu danda’a. Garuu daandii sirrii irra jiraachu isaa ragaa maalii qabaa? Namoota fakkeenya (role model) isaaf ta’an kan addunyaa fi aakhiratti milkaa’an ni qabaa? Sirritti itti xinxalli, addunya qofa hin jenne, aakhirattis kan milkaa’an ni qabaa? Tarii addunyatti milkaa’anii aakhiratti kasaaru danda’u. Kanaafu, warroota addunyatti milkaa’ani aakhiratti kasaaran hordofuun bu’aa maalii qabaa? Keeyyanni Faatiha ishiin dhumaa jireenya keessatti eenyun akka fakkeenyatti (role model) fudhachu akka qabnu fi eenyun akka fakkeenyatti fudhachuu akka hin qabne nutti akeekti. Haa jalqabnuu…
Siraaxa-llaziina an’amta aleyhim ghayri-lmaghduubi aleyhim wala-ddaalliin
Karaa warra isaan irratti tola ooltee; kan isaan irratti dallansuun hin buufaminii fi hin jallatinii [nu qajeelchi].” Al-Faatiha 1:7
Hiika Jechoota
Siraax- karaa, daandii, Allaziina- warra, An’amta- tola oolte, Aleyhim-isaan irratti, Ghayr- miti, hin, Al-maghduubi- warroota dallansuun Rabbii irratti bu’e, Wa- fi, Laa- hin, ad-Daalliin- warroota jallatan, karaa sirrii irraa goran, badan
Tafsiira
“Karaa warra isaan irratti tola oolte” nu qajeelchi- kuni karaa ykn daandii irra deeman murteessa.[1] Warroonni Rabbiin tola irratti oole eenyu fa’aa? Isaan sun suuratu An-Nisaa 4:69 keessatti maqaan isaanii kan dhahameedha.
وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ فَأُوْلَٰٓئِكَ مَعَ ٱلَّذِينَ أَنۡعَمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّۧنَ وَٱلصِّدِّيقِينَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَٱلصَّٰلِحِينَۚ وَحَسُنَ أُوْلَٰٓئِكَ رَفِيقٗا﴾ [النساء: 69﴿
“Namni Rabbii fi Ergamaadhaaf ajajame isaan suni nabiyyoota, dhugoomsitoota, shahiidota fi warreen gaggaarii irraa warra Rabbiin qananiise waliin ta’u. Warra kanaan hiriyoomun waa tole!” suuratu An-Nisaa 4:69
Tolli Rabbiin isaan irratti oole maaliidhaa? Tolli Rabbii imaana, beekumsa, qajeelcha, karaa Isaati fi Ergamtoota hordofuu, wanta Inni dhoowwe dhiisu,iklaasa qabaachu, addunyaa irratti jireenya tasgabbii fi gammachu jiraachu fi dhumarratti immoo Jannataan milkaa’udha. Eenyutu karaa kana hordofuu didaa ree?
Kanaafu, karaan qajeelan Rabbitti nama geessu karaa Nabiyyoonni, sidiquun (dhugoomsitoonni), shahiidonni (karaa Rabbii irratti warroota wareegamanii) fi saalihonni (warroonni gaggaarii) irra deemaniidha. Karaan isaanii garagara jechu osoo hin ta’in karaan isaanii tokkicha qajeeladha. Dhugumatti, Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
وَأَنَّ هَٰذَا صِرَٰطِي مُسۡتَقِيمٗا فَٱتَّبِعُوهُۖ وَلَا تَتَّبِعُواْ ٱلسُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمۡ عَن سَبِيلِهِۦۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ﴾ [الأنعام: 153﴿
“Dhugumatti kuni karaa Kiyya isa qajeela ta’eedha, isa hordofaa. Karaa Rabbii irraa isin baasanii karaalee [biroo] hin hordofinaa. Inni(Rabbiin) kana akka muttaqoota (warra Rabbi sodaatan) taataniif isiiniif dhaama.” Suuraa Al-An’aam 6:153
Karaan qajeelan tokkichi gara Rabbii nama geessu fi Jannata nama seensisu Islaamaa jechuudha. Ragaan kee maali jettanii hin gaafattanii? , Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
وَمَن يَبۡتَغِ غَيۡرَ ٱلۡإِسۡلَٰمِ دِينٗا فَلَن يُقۡبَلَ مِنۡهُ وَهُوَ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ﴾ [آل عمران: 85﴿
“Namni Islaaman alatti amantii biraa barbaade,isarraa hin qeebalamu (hin fudhatamu). Aakhirattis inni warroota hoonga’an irraa ta’a.” Suurati Ali-Imraan 3:85
ghayri-lmaghduubi Aleyhim wala-ddaalliin– kan isaan irratti dallansuun hin buufaminii fi hin jallatinii [nu qajeelchi]
al-maghduubi aleyhim– warroota dallansuun Rabbii irratti bu’eedha. Isaaniis yaahudota fi nama haqa beeke hojii irra hin oolchinedha. Yaahudonni haqa osoo beekanu fedhii ofii hordofuun daandii sirrii irraa waan jallataniif dallansuun Rabbii isaan irratti bu’e.
Ad-daalliin immoo warroota beekumsa malee jallataniidha. Isaanis kiristaanota fi namoota beekumsa sirrii malee Rabbiin gabbaraniidha.
Warroonni lamaan kunniin ulaagaalee hojiiwwan gaggaariin Rabbiin biratti fudhatama itti argattu dhaban. Isaaniis, niyyaan Rabbiif qulqulluu ta’uu (iklaasa) fi Ergamaa Rabbii (SAW) beekumsaan hordofuudha. Yahuudonni haqa osoo beekanu fudhachuu didanii irraa garagalan, niyyaani isaanii kan badeedha. Kiristaanonni beekumsa madda sirrii irraa waan hin barbaannef daandii sirrii irraa jallatan. Fedhii warroota durii ykn qeysootaa ofillee jallisanii namoota biroo jallisan hordofuun daandii sirrii irraa goran.
“Jedhii: Yaa warra kitaabaa! Amantii keessan keessatti dhugaan ala [waan biraatti amanuun] daangaa hin darbinaa. Fedhii ummata duraan jallatanii darbanii, namoota heddus jallisanii fi karaa qajeelaa irraa jallatanii hin hordofinaa.” Al-Qur’aan, Suura Al-Maa’ida:77
Yaa Kiristaanota amanti keessatti daangaa darbuun ‘Iyyasuus Gooftadha’ jechuun karaa qajeelaa irraa hin jallatinaa. Iyyasuus Gooftaa osoo hin ta’in Ergamaa Rabbiiti. Kitaabni isin amma harkaa qabdan warroota durii ykn qeysotan miccirame jira ykn barrazame jira. Kanaafu, Gooftaan keessanii fi keenya “fedhii warroota durii hordofuun daandii sirrii irraa hin jallatinaa” isiniin jechaa jira.
Dhugumatti karaan warroonni Rabbiin tola irratti oole hordofan karaa qajeelaa nageenyaa fi milkaa’innatti nama geessudha. Karaan warroota dallansuun Rabbii irratti bu’ee fi jallatanii immoo karaa badii fi kufaatitti nama geessudha. Ragaan isaa; Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha;
﴾كُلُواْ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقۡنَٰكُمۡ وَلَا تَطۡغَوۡاْ فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيۡكُمۡ غَضَبِيۖ وَمَن يَحۡلِلۡ عَلَيۡهِ غَضَبِي فَقَدۡ هَوَىٰ﴿
“Wantoota gaggaarii Nuti isiniif kennine irraa nyaadhaa. Isa keessattis daangaa hin darbinaa [yookiin namoota biroo hin cunqursinaa]; [yoo daangaa dabartan] dallansuu Kiyyatu isinitti bu’aa. Namni dallansuun Kiyya isa irratti bu’e dhugumatti bade (kufe).”
“Hundee sharrii hundaa Muslimootatti seene namni itti xinxalle, faanaa garee lamaan kanniini hordofuu irraa kan dhufe ta’uu ni arga. Isaan hordofuu fi akkeessu irraa kan ka’e ummanni Musliimaa zull (salphinnaan) adabaman. Salphinni kuni isaanirraa hin ka’u hanga isaan gara Kitaaba Gooftaa isaanii fi Sunnaah Ergamaa Isaa (SAW) deebi’anitti malee. Sababa Qur’aanni fi Sunnaan garee lamaan kanniin hordofuu fi isaaniif gadi jechuu irraa garmalee akeekachiseef.”[2]
Sharrii gareen lamaan kunniin babal’isan mee ilaali! Sharrii kanniin osoo argitu karaa qajeelaa dhiiste isaan ni hordoftaa ree? Kunoo salaata sirnaan salaatun karaa isaanii akka hin hordofne si taasisa, du’aayi armaan olitiin Rabbiin waan kadhattuuf. Osoo faatihaa qaraatu iskartii yahuudan dubartiif oomishtu ni uffattaa? “Daandii sirrii warroonni Ati tola irratti oolte hordofan nu qajeelchi” osoo jettu karaan yahuudonni fi naasaran hordofan milkaa’innatti nama geessa jette ni yaaddaa?
Gabaabumatti namoonni bakka saditti qoodamu. Isaanis:
- Warroota Rabbiin isaan irratti tola oole- isaanis, nabiyyoota, dhugoomsitota, shahiidota fi warroota gaggaaridha.
- Warroota dallansuun Rabbii irratti bu’e- isaaniis yaahudota fi fakkaattota isaanii
- Ad-Daalliin (warroota jallatan)- Kiristaanota fi fakkaattota isaanii
Sababni karaa qajeelaa fi sirrii irraa nama baasu takkaa wallaalummaadha takkaa immoo boonu fi diddaadha. [3]
Cuunfaa
• Daandiin sirrii daandii nabiyyoonni, haqa dhugoomsitonni, shahiidonni fi warroonni gaggaarii irra deemaniidha.
• Daandii sirrii kana irra deemu fi warroota armaan olii akka (role model) fakkeenyatti fudhachuun dhugumatti milkaa’innaa fi gammachutti nama geessa. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ ۖ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ
“Isaan warra Rabbiin qajeelchedha. Kanaafu, qajeelfama isaanii hordofi.” Suuratu Al-An’aam 6:90
Sababni isaas, warroonni armaan olii daandii kanarra deemun milkaa’ani jiru. Namni osoo hin jallatin daandii qajeelaa kanarra deeme ni milkaa’a jechuudha.
• Daandii warroota dallansuun Rabbii irratti bu’ee fi beekumsa malee badan hordofuun adabbii fi kufaatitti nama geessa.
• Daandii sirrii irra deemu fi daandii jallataa irraa goruuf furmaanni hunda caaluu,
“Ihdina-ssiraaxa-lmustaqiim
Daandii sirrii nu qajeelchi.
Siraaxa-llaziina an’amta aleyhim ghayri-lmaghduubi aleyhim wala-ddaalliin
Karaa warra isaan irratti tola ooltee; kan isaan irratti dallansuun hin buufaminii fi hin jallatinii [nu qajeelchi].” jedhanii Rabbiin hidda onnee jalaa kadhachuudha.
•Beekumsa madda sirrii irraa barbaadu fi wanta beekan hojii irra oolchun daandii sirriitti akka qajeelan nama taasisa.
• Salaata keessatti yeroo faatiha dubbistu mee sirritti itti xinxalli dubbisi. Hiikni armaan oli gahaa ta’uu yoo baate Tafsiira Ingiliffaa fi Arabiffaan dubbisi. Barreefamota armaan oliis irra deddeebi’i dubbisuuf yaali. Dhugumatti jijjirama guddaa argita.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiir ibn kasiir- jildii 1 fuula 87
[2] Fatih al-Azizil Wahhaabi bi tafsiiri wa masaa’il faatihal kitaabi- abu Ibraahim Khalil bin Hazaa’i fuula 47
[3] Tafsiira suuratu Al-Faatiha- baqaraa- Ibn Useymiin fuula 19-20