text:
HEGEREE QEERROO KEENYAAF HAA YAADAMU!
Qeerroon keenya abbaa galataati. Jaratu wareegama baasee Team Lammaa dhalche. Jaratu adda isaanii rasaasaaf kennanii Wayyaanee olaantummaa siyaasaa irraa finqilche. Jaratu lubbuu ofii bakka buutee hin qabne wareegee dhiiga ofii dhangalaasee warraaqsa addunyaan dinqisiifattu kanaan qilleensa abdachiisaa kana fide. Jaratu adda durummaan qabsaahee akka dhaabonni siyaasaa biyya ambaa turan biyyatti galan karaa saaqeef. Kanaafuu dhimma qabsoo kanaa yeroo kaafnu galanni guddaan kan malu Qeerroofi.
Haa tahu malee Qeerroon jijjiirama dhufe kana irraa akka buufatu hanga ammaatti haalli aanja’eef hin jiru. Dhugaa dha, qabsichi hin xumuramne. Ammas Qeerroo irraa dirqamni eegamu hedduu dha. Akkasuu tahee garuu hegeree Qeerroo keenyaa ifaa gochuuf karaa adda addaan haalli aanja’uufii qaba. Kana keessaa tokko akka dinagdeedhaan of dada’an gochuu dha. Mootummaan carraa hojii dinagdee gurguddaa Oromiyaa keessatti banuudhaan akka Qeerroon wal gurmeessee aksiyoonaan dinagdee keessa galu haala mijeessuufii qaba. Warra maallaqa ka’umsaa (capital) hin qabneefis haalli liqii itti argatan mijaahuufii qaba. Kun gargaarsa gama mootummaatiin godhamuufii qabu taha.
Qeerroo irraa hoo, maaltu eegama?
Qeerroon siyaasaa keessa oolee siyaasaa keessa buluu hin qabu. Jireenya isaafis yaaduu qaba. Gama siyaasaatiin wareegama baasee jijjiirama kana fideera, kana booda ammoo akkam godhee akka jireenya mataa isaa utubu yaaduu qaba. Kan barate ogummaa barateen gargaarsa mootummaan godhuuf waliin hojii uumee hojjechuuf of haa qopheessu. Kan daldala hawwu daldalatti haa seenu. Kan qonnaadhaan duroomuu barbaadu qonnaa mechanized tahe keessa galee misooma qonnaa biyyattiif gumaachaa jireenya mataa isaas haa utubu. Qeerroon dinagdeedhaan of danda’e salphaatti qaama siyaasaa kamiifuu hin gowwoomfamu. Dhaabonni siyaasaa maallaqaan Qeerroo bitanii murna siyaasaa biraa irratti kakaasuuf carraa hin qabaatani. Karaan sun tokkummaa Qeerroo isa akka gaachana keenyaatti laallu sana sharafuutti geessa. Kana ofirraa ittifnaan tokkummaan Qeerroo balaa iraa of oolcha.
Qeerroon baratee hojii argachuuf dirqama dhaaba siyaasaa wayii keessatti miseensa tahuun irraa hin eegamu. Yookiis dhaaba siyaasaa tokko jalatti maxxanee durgoo fi mindaa dhaabni sun dantaa isaa oofsifachuuf kafaluufiin buluu jireenya godhachuu hin qabu. Fedhii isaa yoo tahe garuu dhaaba fedhetti miseensummaan seenuu danda’a. Maallaqaaf jedhee dhaaba siyaasaa kamiifuu bitamuun garuu ulfina Qeerroo hin madaalu. Gabaabumatti, dhaabota siyaasaatu ofiif jecha Qeerroo irratti hirkachuu qaban malee Qeerroon dhaabota irraa dantaa kajeelee itti hirkachuun hin taatu. Qeerroon danta jireenyaaf jecha dhaabota irratti hirkata taanaan tokkummaan Qeerroo diigamte jechuu dha. Sababni isaas dhaaba tokkicha osoo hin taane dhaaba sagaltama qabna waan taheef. Akkuma ofii sagaltama tahan Qeerroos bakka sagaltamatti ciruun waan hin oolleef.
Yoo Qeerroon dinagdeedhaan of utube biyyis saffisaan guddatti. Sektera hojii qonnaa (qotiisaa, horsiisa loonii (beeyladaa), horsiisa qurxummii, horsiisa kanniisaa) daldalaa, barnootaa, ogummaa fayyaa, ogummaa teekniikaa, industirii, siiviil serviisii fi kan biroo irrattis Qeerroon bal’inaan bobbaanaan beelatu dhabama. Hiyyummaatu bada. Hannaa fi saamichatu irra aanama. Sirna dhablummaatu dhabamsiifama. Walumaa galatti hawaasa dammaqaa, badhaadhaa, fayyaa, of gahaa fi qaroomaa tahetu jaarama. Kana hundaaf ammoo Qeerrootu bu’uura.
Dhaamsa kana yoo jaalattan share waliif godhaa
Yaya Beshir
ONN LIVE: Qophii Gaaddisa Dhugaa Onkoloolessa 6, 2018. Simannaa Hooggansa ABO Miseensota Shanee Gumii Gumii Sabaa Jaal Dhugaasa Bakakkoo fi Jaal Odaa Xaseen Durfamu Kan Gara Jimmaa fi Iluu Abbaa Booraa Deemaa jiruuf Taasifame Kutaa Jalqabaa
Mee Obbolettii Tenya tan Kamissee, Walloo tana qalbiin caaqasaa. Dhaamsa ciiciima dhaabota fii Ilmaan Abba Gadaa hunda qabdi.
Sagantaa simannas ABO MAGAALAA JIDDAH


c: text/html

text:
Godina Arsii Aanaa Roobee magaalaa Roobeetti barattoota Muslimaa sababa Jilbaabaaf dararuun itti fufee jira
Manneen barnoota sadarkaa 1ffaa fi 2ffaa magaalaa Roobeetti, torbaan dabre keessa barattoonni shamarranii “Jilbaaba uffattanii mana barumsaa seenuu hin dandeessan” jechuun dhoorkamuu gabaasuun keenya ni yaadatama.
Tarkaanfiin barattoota shamarranii Jilbaaba dhoorkuu kun mana barnoota sadarkaa 1ffaatti torbaan kanaas kan itti fufe tahuun dhagahame.
Barataan garasii dubbisne akka nuuf himetti “mana barumsa sadarkaa lammaffaatti, guyyaa Wiixataa barattoonni Jilbaaba uffatanii akka hin seenne dhoorkamanii turan. Haa ta’u malee kaleessa irraa seennee barachaa jirra. Mana barumsa sadarkaa 1ffaatti immoo Wiixata irraa kaasee, sababa Jilbaabaa adeemsi baruufi barsiisuu addaan citee jira” jedhe.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
AfrikaaOdeeyfannooUncategorized
Manni Murtii Ol’aanaa Keeniyaa Injifannoo Prezdaant Uhuuruu Keeniyaataa Raggaasise
Filannoo Prezdaantii Keeniyaa October 26 irraa deebiin geggeeffamee ture, Uhuruu Keenyaataa injifatuu Komishiiniin Filannoo biyyattii labsee ture. Haata’u malee paartiin mormituu biyyattii qabxii filannoo sanii mormuudhaan yeroo lammaffatiif komii mana murtii ol’aanaa biyyattiitti dhiheeffate.
Guyyaa hardhaa manni murtii ol’aanaa Keeniyaa Komii Paartiin mormituu, NASA irraa dhiyaate eega ilaalee booda, filannoo prezdaantummaa irra deebiin geggeeffamee ture, injifannoo Uhuuruu Keeniyaataa kan Komishiiniin Filannoo labse raggaasisee jira. Prezdaant Uhuuru Keeniyaataa torbaan dhufu keessa ifatti sirna kakuu ni raawwata jedhamee eeggama.


text:
Waraana Tigraay: ‘Barattoonni karaa gubbaatti butamanii hafan jiru’ – Barattoota Yunvarsiitii Raayyaa
Mootummaan Federaalaa Tigiraayitti dhukaasa dhaabu labsuufi waraana naannichaa baasuu hordofee barattoonni yaadda’uun Yuunvarsiitii Raayyaa mooraa Maayicaw keessaa bahan ‘‘karaa gubbaatti butamanii hafan jiraachuu’’ himan.
Barattoota Waldiyaatti argaman BBC’n haasofsiise Raayyaa Ittisaatiin eegumsi taasifamaafi akka ture ibsuun, waraanni naannicha bahu hordofee halkan mooraa gadhiisanii bahuu dubbatan.
Maatiin barattootasaanii Yuunvarsiitiiwwan Naannoo Tigiraayitti ergan mootummaan ijoolleesaanii akka iddoo sanaa akka baasaniifi nageenyasaanii akka ifa godhu gaafataniiru.
Tigiraayitti tajaajilli intarnetiifi bilbilaa cufaa ta’uusaatiin haala barattootni irra jiran BBC’n mirkaneeffachuu hin dandeenye.
Ministeerri Saayinsiifi Barnoota Olaanaa toora Feesbuukiisaarratti akka barreesseetti, baratoonni haala gaarii irratti akka argaman ibsuun, dhaabbilee gargaarsaa idil-addunyaa wajjin hojjachaa jiraachuu ibseera.
Barattoonni qorumsa seemisteera lammaffaa qoramuuf qopha’aa akka jiran ministeerichi ibseera.
Loltoonni mootummaa Federaalaa Maqalee gadhiisanii bahuu hordofee humnoonni TPLF magaalicha Wixata darbe to’ataniiru.
Yuunvarsiitii Raayyaa Kaampaasii maayicawitti barattuun barnota lammummaaf amala gaarii Sinidduu Gabayaaw, Wiixata darbe halkan sa’aatii 6tti barattoota biroo wajjin mooraa yuunvarsiitii keessaa bahuu BBCtti himte.
‘’Kanaan dura Raayyaa Ittisaa gaaddisa godhanneetu baranna turre, loltoonni naannicha guutummaatti gadhiisanii baanaan lubbuu keenyaaf yaaddofnee baane, mi’a keenyallee hin fudhanne’’ jetti.
Barattoonni 200 ol ta’an halkan miilaan deemaa bulanii barii jala, sa’aatii 11tti magaalaa Mahoonii jedhamtu qaqqabuusaanii dubbatti.
Sinidduun akka jettutti Maayicawiifi Mahonii gidduu 20km fagaata.
‘’Miilaan otoo adeemnuu loltoota Raayyaa Ittisa biyyaa qaqqabne, achii booda Allamaaxaa seenne. Allamaaxaa amma Qobbootti konkolaataa nu yaabbachisan. Qobboorraa Waldiyaa seenne,’’ jetti.
Sinidduun miilaan wayita deemanitti miidhaan addatti irra qaqqabe akka hin jirre jiraachuu baatus, ’’barattoota bishaan dhuguuf gara boodaatti hafan keessaa 5 amma eessa akka jiran hin beekamu’’ jette.
Sinidduutin wayita BBC’n dubbisetti Yuunvarsiitiin Waldiyaa barattoota Qoobborraa dhufan simatee gara iddoo irraa dhufanitti gaggessaa ture.
Barattoonni hiriyootasaanii Yuunvarsiitii keessatti hafan akka bahaniif haallii mijachuu qaba, barattoonni hafan haalli keessa jiran akka qoratamu mootummmaa gaafataniiru.
Bulchaan Godina Walloo Kaabaa obbo Yifruu Zarihuun, barattoota Yuunvarsiitii Raayyaa mooraa Maayicaw irraa dhufan 220 gara iddoo irraa dhufanitti gaggeessaa jiraachuu BBCtti himaniiru.
Obboo Yifiruun akka jedhanitti, barattoonni sodaatanii kaampaasicha gadhiisanii bahan Roobii darberraa qabee Yuunvarsiitii Waldiyaa keessa turan.
‘’Barattootta Qobboorra dhufan Yuunvarsiitichi simachuun baasii isaanii danda’uun, konkolaataan gara iddoo irraa dhufaniitti gaggeessaa jira’’ jedhan.
Yuunvarsiiitiiwwaan Naannoo Tigiraayitti argaman keessatti barattoonni hedduun barnootasaanii hordofaa kan jiran yoo ta’u, mootummaan Federaalaa dhukaasa dhaabuu labsuu hordofee tajaajilli bilbilaaf qunnamtii adda cituusaatiin maatiin barattootaa yaadda’aa jiru.
Ministeerri Saayinsiifi Barnoota Olaanoo nageenyi barattoota akka eegamuuf tattaaffii barbaachisuu gochaa jiraaachuu beeksisera.
Naannoo Tigraay bulchaa kan ture TPLF haleellaa Ajaja Waraanaa Kaabaa biyyattii haleelu hordofee ji’ootan saddeet darban Raayyaa Ittisa biyyaa wajjin walwaaraanaa ture.


text:
Ajjeechaan Oromoo Dhaabbachuu Qaba!
Damee Boruutin, Waxabajjii 14, 2018
Mootummaa jechuun biyya lafaa kana irratti mootummaa sirna kam iyyuu haa tahu (abbaa irree ykn dimookraasii) kan uummatan bushaaan jira jedhuu irra humna halagaa alaa dhufee weeraru irraa tiksuu fi daangaa biyyaa eeguu dha. Amma haalli kun lamaan hin guunne mootummaa jedhamuu hin danda’amu. Amma weerara alaa irraa ittisee dangaa biyyaa kabachiisee jiraate yoo haqa uummataa eeguu dhiisee dhidhiitee irra deeme iyyuu mootuma tahuun isaa hin hafu. Uummatni didhiitamee tole jedhee yoo bitameef rakkina isaa ti. Kan Uummata Oromoo baayyee kan nama ajaa’ibu dha. Humni ormi daangaa cabsee dhufee yaroo uummata keenya milliyoonaan qe’ee isaa irraa buqqisuu fi kumaatamaan ajjeessaa jiru mootummaa Oromiyaa wabna jennee dubbachuun qaanii guddaa dha.
OPDOn waggaa 27 ol mootummaa Oromiyaa of haa mogaaftu malee takka iyyuu mootummaa tahuu miti mootummaa fakkaatee iyyuu hin argamne. Bara dheera kana keessa guyyaan daangaa Oromiyaa tikstee fi mirga Uummata Oromoo kabachiifte hin jiru. OPDOn meeshaa fardaa TPLF yaabattee Uummata Oromoon gulftu dha. Bara dheeraa kana TPLF tajaajjilaa fi harcaa’aa ishee funaanachaa yoona geese. Bara kana TPLF badii jalaa baraaruuf jecha gara fuula duraa dabrtee na argaa , na argaa jechaa jirti. Waan haaraa maal argina? Shira TPLF wajjin xaxxuun ummatni keenyaa waraana Liyuu Haayilii fi Agaaziin guyyaa guyyaan akka dhumu gochaa jirti. Manni uummata keenya irratti gubachaa fi jireenyi isaa barbadaa’ee kan lubbuun hafee jireenya gadadoo fi hiyyummaaf saaxilamaa jira.
Uummata Oromoo Bahaa, Kibaa fi Kiba Bahaa maqaa Liyuu Haayiliin waraanni Wayyaanee hammeenya dhaga’amee hin beekne rawwachaa jira. Ijaarsi mirga dhala namaa falmatu (Amnesty International) akka waraanni Liyuu Haayilii kun diigamee warri namoota nagaa gidiraa agrsiisaa jiran akka seeratti dhiyyaatan deddeebisee yoo gaafatu, Mootummaan Oromiyaa fi Itoophiyaa warri ofiin jedhan dhaga’uufuuf fedha hin qaban. Sababni isaa kan waraana kana qindeesse uummata Oromoo irratti bobbaasaa jiru isaan waan tahaniif.
Karaa tokko qaanii malee mootummaa yaroo ofiin jedhan uummata Oromoof tuffii guddaa akka qaban agrsiisa. Karaa biraa bara kana Mootummaa Oromiyyaa qofa utuu hin taane Mootummaa Itoophiyaa illee of harkaa kan qabu OPDO dha jedhanii weedisaa oolu. Garuu dhumaatii Oromoo bakka hundatti tahaa jiruuf itti gaafatama guddaa akka qaban itti hin mul’atu. Warri sobaa fi fakkeessuun umurii isaan guutuu jiraachuuf yaadan kun utuu waggaa tokko illee gara fuula duraa hin tarkaafannee uummata bal’aa duratti saaxila of baasanii jiru. Warri kun afshaalummaa fi malaamalltummaan TPLF yakka uummata irratti raawwataa turte jalaa akka milqittu gochaa jiru. Isa Kanaan dura jidduu deemtuu tahanii lafa Oromoo TPLF iif gurguraa turan har’a itti darbanii maqaa kondomiiniyemii fi investiimentii gabaa o’aa keessa jiru.
Fakkeessaa fi drama OPDO saaxila baasuuf amma nuuf danda’ame yaaleera. Karaa tokkoon ayyaana-laallatoonni lubbuun ummata keenyaa akka baalaa utuu harcaa’aa jiru waan xiqqoo keessaa butachuuf mangudoonni illee utuu hin haafiin koomee irra wal ejjechaa jala figaa jiru. Uummatni Oromoo nagahee jechaa jira. Yaroo akkasi muddaa tahe kana keessa rakkina uumataatti daldaluuf fiiguu dhiisanii suuta suuta ilaalataa yoo deeman wayyaaf. OPDO wajjin boola galuuf yoo tahe malee gatiitti uummata Oromoo irra abadan lamuu taa’uuf hin jiranii.
Karaa hundaan kan ragaan argaa jirru hojii OPDO afaaniin waan dhimma uummtaaf dhaabbatan fakkeessaa jilbeefatee TPLFiif hojjechaa jiraachuu ishee ti. Namoota dhiiga uummatan harka dhiqate warra akka Getachoo Assafa, J. Samooraa Yunus, Abbaa Dulaa Gamadaa akka seera jalaa baqatan gochuu caalaa gargaarsi diinaaf godhamu hin jiru. Warra qabeenya biyyaa saamee biyya deegse bakka tokkoo kaasanii bakka biraa kaa’uun uummata irratti cubbuu guddaa hojjechuu dha. Inni dhoksaan saaman xiqqaatee har’a Mootummaan EPRDF seeraan TPLF qabeenya biyyaa kan tahe kan akka Ethiopian airlines, Telecom, warshaa sukkaraa fi warra hafan hundaa akka bitatuuf ayyaana kennaaf jira. Maqaa isaaniinis tahee maqaa faranjiin yoo bitatan abbaa qabeenya keenyaa tahuu akka hin dandeenye ammumaa kaasanii beekuu qabu. Muumicha Ministeeraa kan muddatee achi irra keewwate TPLF malee uummata Oromoo miti. Qabeenya Uummata Oromoo kan gurguruu danda’u Mootummaa Oromoo qofa.
Waraanni Uummata Oromoo irratti deemaa jiru kan qindeessee oofaa jiru TPLF jennee iyyaa jirra. Bakka Liyuu Poolisiin deemuu dandeessuu hundaa maqaa Liyuu Haaili Poolisii jedhuun kan uummata keenya ajjeesaa jiru waraana Wayyaane akka tahe uummatni bareechee beeka. Oromiyaa Kibaa poolissiin Liyuu Haayili dhaqaa waan hin dandeenyeef maqaa hidhatoota Afaariin uumata keenya goolaa jiru. Dhihaa fi jiddduu galeessa Oromiyyaa waan sababa godhatan waan hin jirreef ifa bahee kan Uummata Oromoo ajjeesaa jiru poolisii Oromiyaa fi Kora bitinneessa Oromoo akka tahe raga ijaan agarru.
Haalli kun kan mirkaneessu waraana qindaa’e kan Uummata irratti raawwachaa jiru OPDO fi TPLF akka tahe dha. Waraanni uummata keenya irratti deemaa jiru OPDO fi TPLF kadhachuu fi gaafachuun hin dhaabbatu. Biyyi olaa illee nuuf dirmatee nu irraa dhaabuuf hin danda’u. UN (United Nations) illee wayyoo uummatni Oromoo garamalee dhumaa jira jedhee nuuf hin qaqqabu. Ajjeechaa Oromoo dhaabuuf danadeettii fi humna kan qabu tokkicha Uummata Oromoo qofa. Uummatni Oromoo ajjechaa kana halkan tokko itti dhaabuuf humna isa irraa hafee biyya Afrikaaf gahu qaba.
Diina isaa kana wal jalaa booda of keessaa haxxa’ee baasuu malee filmaata biraa hin qabu. Diinni duraa TPLF haa jennu malee warri afaan isaa dubbatanii, isa fakkaatanii TPLF wajjin hojjetanitu gaagama guddaa itti fidaa jiru. Isaan kana dura dha’uun gaaffii hin qabu. Qabeenya diina kan tahe hunda barbadeessuu yookan tuhannaa uummataa jala olchuun barbaachisaa dha. Diinni keenya waan hammeenyaan guutamee jiruuf hiluufiin deebisee nu miidha. Karaa danda’uun hundaan nu dhabamsiisuu waan barbaadaniif jecha garaa jabaannee of irratti barbadeessuu qabna. Uummatni keenya OPDO fi TPLF loluuf galaa galaafatee lolaaf maca deemaa hin jiru. Isaanitu waraana fidee qee’ee keenya nuuf dhufaa jira. Diina nu miidhuuf nutti dhufu of irraa ittisuun seera biyyaa lafaanis tahee karaa Waaqaan eebisamaa dha.
Lukkeen diinaa OPDOn uummata keenya afaanfajjeessuu fi mogolee buusuuf waan hin odeessinee fi hin sobne hin qabdu. Warra afaan damma godhee uummata guyyaa guyyaan ajjeesaa fi ajjeesisaa jiru kanaaf dhiifama gochuu biraa darbuu qabna. Dongoraa oofaa jiran jalaa baannee ajjeechaan Oromoo akka hatattamaan dhaabbatu gochuuf Uummatni Oromoo dirqama qaba. Karaa qindaa’een WBO fi QBO wajjin hiriira galee warra Oromoo ajjeesu kana of irraa ajjeesuuf mirga qaba. Uummatni Oromoo diina isa irra jiru kana of irraa kaasuuf taankii fi madaafa isaa hin barbaachisu. Meeshaan uumaan qabu isa gaha. Diinn isaa eenyu akka tahe bareechee hubatee jira. Kan isa hafe qophaa’ee, qindaa’ee irree tokkoon muratee ka’uu qofa.
Gadaan Gadaa Bilisummaa Ti!
Injifannoo Uummata Oromoof!


text:
LibreOffice 7.2 Help
Kanneen itti aanana keessaa tokko hojadhu:
Choose CommandCtrl while you drag. The mouse pointer changes to a plus sign. You can also drag a copy of a slide into another open LibreOffice Impress document., select one or more slides, and then drag the slides to another location. To select multiple slides, hold down shift and click on the slides. To create a copy of a selected slide, hold down
Mul'annoo - Toorii fili, islaayidii fili, kana booda islaayidiicha gara iddoo birootti harkiisi.
Mul'annoo - Baratamoo yookin Yaadannoo fili, Heerata Islaayidootarraa durargii islaayidii fili, kana booda durargii islaayidii gara iddoo birootti harkisi.
Islaayidii yeroodhaaf pirezanteeshiinii keetirraa haquuf, gara Fooyaa Islaayidiitti demi, islaayidi mirga-cuqaasi, kana booda, Islaayidii Mul'isi/Dhoksi fili. Lkkoofsi islaayidii dhookatee ni qaxxamurama. Islaayidii mul'isuuf, islaayidii mirga-cuqaasi, kana booda Islaayidii Mul'isi/Dhoksi fili.


text: Paartiileen leellistoota sirna darbee Oromiyaa keessatti teessuma caffee Oromiyaa gaafatan. Paartiileen EZEMA,ABIN fi BAALDERAAS Caffeen Oromiyaa teessuma jiru keessaa jiraattota dhalataa Amaaraa tahan Oromiyaa keessaa,Miliyoona 15 tahaniif teessuma akka kennu xalayaadhaan waajjira muummicha ministeeraa gaafatan. Namootni filamanii deeman yeroo ammaa Abiy Ahmediin simatamanii jiru. Pirezedaantiin Baaldaraas,Iskandir Naggaa akka bahuu fi qoodinsa sagalee filannoo iccitiidhaan PP waliinis ni raawwatu jedhameeti karoorfame. Kun hundi wayita PPn Oromiyaa waajjiraalee ABO fi KFO cufee miseenosta, hooggantootaa fi deeggartoota hidhaa fi ajjeesaa jiru dha.


text:
Sa’udiin “Lubnaan Waraana nurratti labasaa jirti” jechuun yakkite.
Sa’udiin garee Hizbollahtiin fayyadamuun Lubnaan waraana biyya keenya irratti labsaa jirti jechuun yakkite.
Ministeera dhimma biyyoota galoo galaana Arabiyaa kan ta’e Tamiir al-Sabhan akka jedhetti :”Sababa amala diinummaa Hizbollah irraa kan ka’e, Lubnaan kana booda akka biyya waraana nurratti labsiteetti ilaalla” jedhe.
Sa’udiin himanna kana kan bante Muummichi minsteera Lubnaan Sa’aad Hariiri, eega gara Riyaad dhufuun taayitaa gad lakkisuu isaa labsee booda. Himannaan kun Mootummaan Lubnaan kan rakkina Siyaasaa keessa gale, daranuu hammeessuudhaan biyyattii rakkina hamaa keessa kan galchu akka ta’e gabaasni Aljaziiraa ni mul’isa.
Al-Sabhan yaada isaa itti fufuudhaan akka jedhetti “Mootummaan Lubnaan Sa’udii fi garee shororkeessa Hizbollah jidduu tokko filachuu qaba” jedhe.
Mootummaan Lubnaan dhimma kanarratti hanga ammaa yaada isaa kan hinkennin tahuu gabaasni kun ni mul’isa.
Gama biraatiin ammoo Muummichi ministeera Lubnaan kan ture Sa’aad Hariiri guyyaa hardhaa gara Abudhabi imaluun, Ministeera Ittisa U.A.E. Shekh Muhammad Bin Ziyaad waliin eega mar’iatee booda gara Riyaad deebi’uu isaa gabaasni arganne ni mul’isa.


text:
Guyyaa duraa Caamsaa,28,2016 Gorillaa guddaa kg 181 tokko Amerikaa paarkii godina Ohio magaalaa Sinsinaatii(Cincinnati) keessatti ijjeesan.
Paarkiin Sinsinaatii paarkiin Amerikaan qabdu gugurdoo keessaa lammeessoo.Bara 1876 keessa hujii jalqabde.Muka sanyii 300 caalaa, bineensa bosonaati fi waan hedduu qabdu namii daawwii itti yaahu.
Bineensa paarkii tanaa keessaa tokko, Gorillaa ganna 17 HARAMBEE jedhanii maqaa itti baasan.
Akkii guyyaa dheengaddaa paarkii tana keesatti Gorillaa kana ijjeesan ammo oduu gurraa addunyaa guutte keessaa tokko.
Sanyiin Qamalee kun daa’ima ganna 4 haadha wa daawwattu jalaa miliqee dahoo Gorillaa seene buteen bisaan keessa harkifachaa kophaatti fudhate.
Yoo tokko tokko daa’ima miila qabee bisaan keessa harkisaa,yoo tokko tokko akkuma namaa wayaa itti kaahaa,yoo tokko ammoo akka waan tabsiisuu tolchaa ture.
Waan tolchan dhabanii poolisii itti yaaman.Poolisiin binneensa kana 'dhahanii darreessu manna,' takkitti dhahanii ijjeesuu wayyaan qawween dhooftee ijjeeftee gurbaa sun harkaa fuute.
Akka warrii paarkii eegu jedhutti Goriillaan kun adoo ijjeesu baatanii daa’ima fudhtee godatitin galatee waan tolfatu tolfta.
Ummatii ammoo keessattuu Social Media; Facebook, Twitter fi waan akka akkaa irratti bahee akka warrii isa ijjeesu seeraan gaafatamu gaafiitti jira.
Nama 334,000 caalaatti marsaa interneetii Change.org irratti "Justice for Harambe" Harambeen dhugaa qaba jedhee mallatteesseef.
Namii hedduun ammoo maatiin gurbaa sunii daa’ima gatee jedhee balleessaan himatamuu male jedhee himate.
Facebook irralleetti nama 120,000 caalutti fuula "Justice for Harambe" jedhu “like” ,jaalanne jedhee haga saafaa kanaatti.
Akka ogeessii barusma Saaykooloojii fi Sab-qunnamtii yuniverstii Syracuse, Makana Chock jedhutti wannii akkanaa gara sochii ummataatti jijjiiramuu dandeetti.
“Maal jennaan bineensa qaqaalii akkanaa addunyaa keesattu arguun dhiba taate ijjeesuun seeraa miti.”
Bulchootii paarkii Sinsinaatii ammoo daai’mii sun afaan balaa jiraaf Goriillaa ijjeesan jedhan.Harambeen sanyi Gorillaa lafa gammoojjiiti/Gorillaa akkasii baddaa akka Kaameuun akka CAR,DRC Equatorial Guinea fa keesatti argan.
Sanyiin isaa akka dhaaba Bineensa Baddaa Addunyaatti ganna 20-25 keessatti harka 60n diqqaachaa dhufte.Adamoo fi dhukkubatti akkana fixa.


text:
Waayee gooticha sabboona Oromoo Jaal Lammeessaa Boruu: Aadde Worknesh Alemu & Aadde Lense Lammessaa Boruu Recount Jaal Lemessa Boru’s Revolutionary, Courageous & Exemplary Years in the Oromo Struggle June 17, 2015Posted by OromianEconomist in Obbo Lammeessaa Boruu, Oromia.
Tags: Aadde Worknesh Alemu, Lammeessaa Boruu, Lense Lammeessaa Boruu, Oromo people, Oromummaa
trackback
Waayee gooticha sabboona Oromoo Jaal Lammeessaa Boruu haati manaa isaanii Aadde Warqnash Alamuu fi hintalli isaanii Leensee Lammeessaa OMN irratti seena isaan waan jedhan vidiyoo calqabaa kana irraa caqasaa. Vidiyoon lammataa kan raadiyoon Finfinnee Leensee gaafate dha. Vidiyoon lammanuu Afaan Amaaraatiin.
Comments»
No comments yet — be the first.


text:
Hagayya 4, 2016 August 4, 2016
_______________________________________________________________________________________________________________
Ibsa ijjannoo miseensota Kora KWO Kutaa USA fi Kanada
Kallachi walabummaa Oromiyaa kora kutaa USA fi Canadaa Hagayya 2016 magaalaa lakkuu
(Minneapolis fi St. Paul) keessatti godhate, injifannoon xuumuratee jira. Miseensonni kora kana
irratti argaman, milkii fi gufuulee adeemsa waggaa tokkoffaa keesatti KWO qunnaman erga
xiinxalaniin booda ibsa ejjannoo armaan gadii dabarfatanii jiran.
1. Sirni gita bittuu saba tigree dhaloota lafaa dhufaa Oromoo, daa’imaa fi manguddoo, qeerroo
fi dubartii ulfaa gara nyaattoo tokko malee qe’ee isaanii irratti rasaasa itti roobsuun yakka
sanyii duguugiinsaa ifatti raawwataa jira. Kallachi Walabummaa Oromiyaa, gocha murna
koloneeffattuu kana hadheeffatee balaaleffata. Miseensonni KWOtillee humnaa fi dandeetti
qabnu maraan, ummata keenna cinaa dhaabannee, warraqsa walabummaaf godhamu
finiisuuf, murannee kaanee jirra.
2. Hirmaannaa barattoonni, qotee bultoonni, daldaltoonni, shamarran, dargaggoonni,
haawwanii fi daa’imman Oromo; guutummatti ummanni Oromoo biyya keessaa qabsoo
walabumma Oromiyaatii fi bilisummaa ilman Oromo gara fuula duraatti shaffisissuuf
godhaa jiru dinqisiifachaa, nutillee gama keennaan dirqama nurraa eegamu bayuuf qophii
ta’uu keenna jabbesinne mirkannessina
3. Kaayoon masakaa Kallacha Walabummaa Oromiyaa, impaayera Tophiyaa sirna kolonii
irratti ijaarame hundeen buqqisee, Oromiya walabaa, ta ummanni Oromo bilisaan keessa
jiraatu deebisee utubuudha. Qabsoo fuula maraan ilmaan Oromoo kaayoo tana milkeessuuf
godhan bakkaan gayuuf miseensonni hundi ciminnaa fi dammaqinnaan hojjachuuf waada
keenna haarawoomsinee jirra.
4. Ummanni Oromoo Seenaa keessati marsaa heddu diinaan durfamee carraa ofiin of-
bulchuu fi hiree abbaa biyyummaa isaa itti gonfachuu danda’u dhabee jira. Barri 1991/92
yaadannoo yeroo gabaabaati. Hennaa ammaallee carraan walfakkaataan dhufee balbala
qabsoo walabummaa Oromiyaatii fi bilisummaa Oromoo dura dhaabataa jira. Carraa
kanatti fayyadamuuf yoomuu caalaa cimsinee hojjachuuf waadaa seenna.
5. Mirgi hiree ufii, ufiin murteefachuu ummata Oromoo iggiitii tokko malee akka
raawwatammuuf qabsoo hadhooftuu godhuun barbachiisa akka ta’e hubbanne
waldhaansoo keenna daran cimsinee itti sufna.
6. Qabsoon hadhooftuun ummanni keennaa woggoota dheeraaf godhee, woreegama lubbuu
goota kumaatamaan laakkayamu itti gabbaree fi adhallee gabbaraa jiru, walabummaa
Oromiyaatiin guduunfama. Waan walabummaa gadii takkallee hin-fudhannu.
7. Sirni koloneeffattaa, aadaanii fi amalli isaanii, kan nagayatti amanu uduu hintaane, sirna
qawweetti irkatee ijaaramee fi funyaan qawweettiin biyya abbaa keennaa nudhaalee
abbaa itti ta’ee, nu gabroomfate. Sirni qawween dhufe, qawween kufa. Kanaafuu, ummanni
Oromollee kana beekee, karaa danda’e hundaan hidhannoo ufii qixxeeffattee, falma KWOn
dirree woraanaa irratti godhu cinaa akka dhaabatu waamicha lamummaa dabarfanna.
Kallacha Walabummaa Oromiya/KWO Front for Independence of Oromia/FIO
Hagayya 4, 2016 August 4, 2016
_______________________________________________________________________________________________________________
8. Tokkummaan qabsoo ilmaan Oromoo dhabaa keenna Kallacha Walabummaa Oromiyaa
biratti, wirtuu geejjiba waldhaansoo dandii qajeeltu irra hiriirsuun injifannottiin
nudhaqaati. Kanaafuu, walii galteen tokkummaa dhaabota siyaasaa Oromo walaba ta’an
jiddutti godhamaa jiru, dhawaa fi mala waarroo walabummaa ta’uu hubannee bakkaan
gayuuf onnee guutuun hojjanna.
9. Waliigaltee dhaabota gita bittuu, sirna dullachaa waliin godhamu hunda jabeessinnee afoo
dhaabanna. Tokkummaa saboota humnaan ukkaamfamanii qabeenna impaayera Tophiyaa
godhamanii dararaan sirna cunqursituu habashaa akkuma ummata Oromoo irratti
raawwatamaa ture waliin uumachuuf halkanii fi guyyaa hojjanna.
10. Walabummaan fedhii fi hawwii qofaan hindhuftu. Wareegama heeddu gafaati. Nuti
missensooni Kallacha Walabummaa Oromiyaa, waregama bifa hundaatuu kafaaluuf qophii.
Ummanni Oromoollee kana beekee dhaaba isaa Kallacha Walaabumma Oromiyaa waliin
akka dhabatu gafaana.
Oromiyaan ni walabomtti!
Kallacha Walabumma Oromiyaa/KWO/
Hagayya bara 2016
Minnesota


text:
Dureessi Addunyaa kanaa Bill Gates akkamitti Biliyeenara ta’e?
Addunyaa kanarra namoonni waan xiqqoorraa ka’anii durooman hedduutu jiru. Kanneen keessaa tokko Biil Geetis dha. Biil Geetis dureessa addunyaa kana keessatti sadarkaa olaanaa irra jiruudha. Onkoloolessa 28, 1955 A.L.A’tti Kutaa biyya Amerikaa, Siyaatil, Waashingitenitti dhalate. Abbaan isaa Wiiliyaam H. Geetis ogeessa seeraa beekamaa ture. Haati isaa, Meerii Maaksiwel immoo barsiistuu fi hojii tola ooltummaa irratti hirmaachuutiin kan beekamtuudha. Ijoollee isaanii sadan keessaa, Biil Geetis hunda caalaa fedhii dorgomanii injifachuu qaba ture. Barumsa isaatiinis cimaa fi fedhiin Sooftiweerii kalaquu fi duroomuu akkasumas, hojii tola ooltummaa irratti hirmaachuun waanuma ijoollummaatiin isa keessa buledha.
Biil Geetis yeroo barataa ture dubbisee hin quufu. Kitaabilee gara garaa kanneen akka Insaayikiloopiidiyaa osoo hin nuffin sa’aatii dheeraa dubbisa ture. Akaakuu barumsaa hundaanis dandeettii cimaa kan qabu yoo ta’u, hunda caalaa immoo Herreega, Diraamaa fi Afaan Ingilizii irratti dandeettii addaa qaba ture. Umrii 13 yeroo ta’u, maatiin isaa manni barnootaa uummataa inni keessa jiru dandeettii isaa waliin waan wal hin gitneef gara mana barnootaa qophaa’inaa dhuunfaa dorgommii cimaa
qabu, Leeksaayid jedhamu galchan.
Mana barumsaa kana keessattis guutummaa dandeettii isaa hojiirra oolchuuf kan isa dandeessisu dorgommii cimaa fi barumsa kompiitaraa ga’aa argate. Mana barnootaa kana irraa bara 1973 eebbifame. Qormaata seensaa qoramee 1600 keessaa 1590 sirriitti deebisuudhaan qabxii olaanaatiin Yuunvarsiitii Haarvaardi seera barachuuf seene. Biil Geetis pirogiraamii kompiitaraa irratti hojjachuuf umrii waggaa 13 irraa kaasee tattaafachuu jalqabe.
Jaalalaa fi fedhiin inni pirogiraamii kompiitaraa irratti qabu, yeroo kolleejjii seenus dabalaa deeme. Keessumaayyuu, manni barnoota qophaa’inaa ‘Leeksaayid‘ kanaaf haala mijataa uumeefii ture. Carraa argatetti gargaaramee, hiriyyaa isaa Paawul Alan waliin ta’ee, yeroo isaa fi yaada isaa gara kalaqa pirogiraamii kompiitaraatti deebisee si’aayinaan hojjete. Biil Geetis dandeettii kalaqaa qofaa osoo hin ta’iin, hojjatanii duroomuu kan jedhus waan keessa isaa jiruuf yeroo boqonnaa isaa abbootii qabeenyaa gurguddoo waliin dabarsa ture. Naannoo Siyaatilitti daldaltoota kampaanii gurguddaa qabaniif pirogiraamii kompiitaraa qopheessuuf yaalii godheen milkaa’eera.
Kana malees, hiriyyaa isaa sana waliin ta’ee haalota indastiriin kompiitaraa keessa jiru xiinxaluudhaan, maayikiroopiroseesariin yoo kalaqame, kompiitara xixiqqaa namni kamuu dhuunfaatti qabaachuu danda’u hojjechuun akka dandaa’amu hubate. Duraan kompiitarri harka nama dhuunfaa osoo hin ta’in, indastiriiwwan gurguddaa keessatti kan daanga’e ture. Biil Geetis, Haarvaarditti waggaa 1 ffaa barachaa osoo jiruu kompiitarri xiqqaan ‘Altair 800‘ jedhamu kaampaanii ‘MITS‘n kalaqamuu isaa barruu ‘Popular Electronics‘ jedhamu irraa dubbise. Yeroo kanatti kompiitara ‘Altair’ jedhamu kanaaf sooftiweeriin kalaqame hin turre. Kanas, Biil Geetis fi hiriyyaan isaa Paawul Alan akka carraa gaariitti fudhatan.
Haaluma kanaan, pirogiraamii kompiitaraa ‘BASIC‘ jedhamu ‘Altair 800‘ irratti akka hojjatuuf madaqsanii milkaa’an. Kanaan booda, barumsa isaa addaan kutee bara 1975 A.L.A’tti sooftiweerii qopheessuuf hojii isaa eegale. Adeemsa kanaan bara 1980 A.L.A’tti kompiitarri dhuunfaa
(PC) oomishamee akka gabaaf dhiyaatu ‘IBM‘ murteesse. Yeroo sana indastirii kompiitaraa keessatti gahee guddaa kan taphatu ‘IBM’ ture. Bu’uuruma kanaan, kaampaaniin ‘IBM’ jedhamu kun akkaataa kompiitarri itti hojjatu milkeessuuf fuula isaa gara Maayikiroosooftiitti deebise.
Bara 1975 Biil Geetis fi Paawul Alan, wal-ta’iinsaan kaampaanii Maayikiroosoofti jedhamu hojjattoota 28 qabatanii hundeessan. Biil Geetis itti gaafatamaa kaampaanichaa ta’ee hojjachuu eegale. Waggaa sadii booda, kaampaanichi babal’atee hojjattoonni gara 128 ga’an, qabeenyi immoo doolaara miiliyoona 16’tti ol guddate. Bara 1986 Biil Geetis aksiyoona Maayikiroosooftii keessaa dhibbentaa 45 dhuunfachuun umrii 31 irratti miiliyeenara (dureessa) ta’e. Yeroo kanatti qabeenya kaampaanichaa doolaara miiliyoona 525 keessaa kan Biil Geetis doolaara miiliyoona 234 ture. Haaluma kanaan guyyaa irraa gara guyyaatti dabalaa deemee, bara 1999 kaappitaalli isaa doolaara biiliyoona 101 ga’eera.
Bu’uuruma kanaan bara 1995 irraa kaasee itti fufiinsaan yeroo dheeraaf addunyaa kana irratti dureessa tokkoffaa ta’ee jira. Kaampaanii Maayikiroosooftii alattiis kaampaniin ‘Google‘ jedhamus kan isaati. Kaampaaniin kun hojii sooftiweerii kan dalagu yoo ta’u, bilbiloota keenya irratti moosaajonni kanneen akka: YouTube, Play Store, Play Music, Chrome, Maps, Drive, Gmail, Hangouts, Photos fi kkf kan dhaabbata Google kanaati;
Namoonni YouTube waliin hojjatan qarshii kan argatan Biil Geetis irraati jechuudha. Biil Geetis qabeenya kana hunda kan horate, harka duwwaa irraa ka’uuni, beekumsa mana barnootaa irraa argate gara kalaqaatti jijjiireeti. Kalaqa isaa immoo akka maallaqa argamsiisu godhee, kan argates qusateeti. Walumaa galatti, hojjatee duroome. Kalaqa isaatiin har’a addunyaa marattuu dhimma kompiitara waliin wal qabatuuf gargaarama.
Qabeenyi isaa maatii fi biyya isaa irra darbee addunyaa hunda gargaaraa jira. Yeroo fi maallaqa isaa harka caalu tola-ooltummaaf oolchaa jira. Biyya keenya dabalatee, biyyoota addunyaa hunda keessatti fayyaa fi barumsa irratti maallaqa hedduu baasii godhee hojjachaa jira. Kanaafis addunyaa kana irraa badhaasota kabajaa hedduu argatee jira. Namni kun, sooressa qofa osoo hin ta’iin baayyee arjaadhas. Dhaabbanni gargaarsaa isaas qarshii doolaara biiliyoona hedduu baasii gochaa adeema.


text:
Seenaa Jireenyaa Dr. Abiyyi Ahimed, Dura Taa’aa ADWUI Haaraa
WASHINGTON, DC — (voaafaanoromoo)—-Kibxata torban dabee irraa jalqabee kan walga’ii isaa geggeessaa ture – manni-maree ADWUI Dr. Abiyyi Ahimed dura-ta’aa paartichaa akka tahan Kibxata, Bitootessa 27 murteessuu isaa beeksisee jira.
Muummichi-ministaraa Itiyoophiyaa duraanii , Hayile-maariyaam Dessaalenyi taayitaa isaanii gad-lakkisuuf iyyata dhiheenya galfatan eega raggaasisee booda, Dr. Abiyyiin dura-teessummaatti filachuu isaa beeksise – manni-maree ADWUI.
Dr. Abiyyi Ahimed Alii godinaa Jimmaa, magaalaa Aggaaroo keessatti akka lakkoobsa Itiyoophiyaatti Hagayya sagal, bara 1968 abbaa isaanii musliimaa fi haadha isaanii kiristaana irraa dhalatan. Barnoota isaanii sadarkaa tokkoffaa magalaa Jimmaatti baratan. Umurii isaanii waggaa kudha-shaniitti jechuun akka lakkoobsa Itiyoophiyaatti bara 1983 paartii ADWUI yokaan EHADEG seenanii loltuu akka tahan dubbata – seenaan jireenya isaanii. Wallaggaa Lixaa keessatti leenjii waraanaa idilee fudhatanii, achumatti ramadamuudhaan damee tikaa fi quunnamtii waraanaa keessaa tajaajilan.
Otuma waraana keessa jiranii, kan toora hojii isaaniitti dhiheenya qabu – maandisummaa Kompiyuuraa barachuudhaan, ka Finfinneetti argamu, “Microlink Information Technology College” irraa bara 2003 digirii Baachilersii argatan.
Waggoota afurii booda immoo, Afrikaa Kibbaa, magaalaa Pritooriyaa keessatti kan argamu dhaabbata tokko irraa, Kaartooloojii yokaan oguma ragaalee yokaan daataa gareelee lama gidduutti wal-jijjiiramu barreessuu fi hiikuutiin digirii isaanii lammataa fudhatan.
Abiyyi Ahimed kana malees, toora barnootaa, hooggansa cehumsaa fi jijjiramaa yokaan “Tranformational Leadership and Change” jedhamuun, ka magaalaa Londonitti argamu Yunivarsitii Giriinwich digirii Maastersiin eebbifamanii jiran. Koolejii Hooggansa Hojii Liidistaar irraas digirii Maastersii Bulchiinsa Biizinesii yokaan MBA fudhatanii jiran. Dooktarummaa yokaan PHD isaanii immoo, Dhaabbata Qu’annoo Nageenyaa fi Tika-nagaa, ka Yunivarsitii Finfinnee irraa bara dabre jechuun bara 2009 argatan.
Akka lakkobsa Itiyoophiyaatti bara 1985 miseensa raayyaa ittisaa Itiyoophiyaa ka tahan – Abiyyi Ahimed, kan Ruwaandaatti bobba’ee ture, garee naga-eegumsaa Tokkummaa Mootummootaa “UNMIR” jedhamuuf miseensa ta’anii, magaalaa Kigaaliitti tajaajila kennanii jiran.
Bara 1990, yeroo Itiyoophiyaa fi Ertiraa gidduutti waraansi ka’ee turetti, gurmuu ragaa-tikaa kan adda tokkoo hoogganaa ka turan yoo tahu, haga bara 2002tti hanga sadarkaa Leetenaal Koloneelummaatti guddatanii turan. Dr. Abiyyi Ahimed, INSA jedhamuun ka beekamu Ejensii Caasaa Tika-nagaa Biyyoolessaa bara 1999 hundeessuudhaan, hanga bara 2002tti daarektarummaan hoogganaa turan. Dr. Abiyyi Ahimed, ragaalee qindeessuu, walitti-dabarsuu fi facaasuutti dhaabbatoota mootummaa hidhata qabaniif, miseensa boordii ta’uudhaanis tajaajilanii jiran.
Dr. Abiyyi Ahimed, paartiilee miseensota ADWUI afuran keessaa tokko ka tahe – Dhaabbata Dimookitaatawa Oromootti miseensa hoogganaa ta’uun, ka toora siyaasaan qooda fudhachuu jalqaban, waggaa saddeet dura, bara 2002 lama irraa jalqabanii ture.
Yeroo sanatti daarektarummaa INSA gad-lakkisuudhaan miseensa Koree Giddu-galaa Dhaabata Dimookiraatawa Uummata Oromoo ta’anii, haga bara 2004tti miseensa Mana-maree fi koree hoji-raaw’achiistuu ADWUI yokaan EHADEG tahan. Filannoo bara 2002 geggeessamettis, Aggaaroo dhaa filatamanii miseensa mana-maree bakka-bu’ootaa Itiyoophiyaa tahan.
Yeroo sana, naannoo Jimmaatti walitti-bu’insa Musliimaa fi kiristaana gidduutti ka’ee lubbbuu namaa fi qabeenyaa irra miidhaa guddaa geessisee ture dhabamsiisuu fi walii-galtee waaraa fiduu keessatti akka qooda guddaa gumaachan tu dubbatama
Dr. Abiyyi, akka lakkoobsa Itiyoophiyaatti bara 2007, aanaa Gommaa bakka-bu’uudhaan ammas miseensummaa Paarlaamaaf filataman.
Dr. Abiyyi Ahimed Waaltaa Odeeffannoo Saayinsii fi Teknooloojii Itiyoophiyaa ka jedhamu dhaabbata qorannoo, kan mootummaas hundeessanii turan. Bara 2007, miseensa Koree Hoji-raaw’achiistuu DhDUO ta’anii, waggaa isaatti immoo Ministarummaa Saayinsii fi Teknooloojii Itiyoophiyaatti muudaman. Baatiilee xiqqoodhaaf eega hojjetanii booda, taayitaa isaanii federaalaa sana dhiisuudhaan, gara bulchiinsa naannoo Oromiyaatti deebi’anii sadarkaa itti-aanaa prezidaantummaatti tajaajilan. Hoogganaa biiroo Karoora Misooma Magaalaa Oromiyaas ta’anii turan.
Dr. Abiyyi, Afaan Oromoo, Afaan Amaaraa, Afaan Tigiree fi Afaan Ingilizii dubbachuu danda’u.
Guraandhala dabre kana irraa eegalanii immoo, dura-taa’aa Dhaabbata Dimookitaatawaa Uummata Oromoo ta’anii hojjetaa jiran – Dr. Abiyyi Ahimed.


text:
Atileetonni Afriikaa oggootaa kurnaan lakkaawwamaniif addunyaara naanna’anii Olompikii irratti hirmaatniiru. Garuu, Afriikaan amma ammaati taba Olompikii qohpeesitee in beektu. "Qehee Afrikaa irratti Olompikii qopheessuuf ulaagaa maal maal guutuutu barbaachisa?" jedhee warri gaafatu jia.
Qophiin Labataa harraa dhimma kana irratti gaabaasa Mariyaamaa Madeeloo qindeesite irratti xiyyeeffata.
Gara dhumaa irratti immoo Guyyaa Suuraa Addunyaa laalchisuudhan turtii gaazexeesituu suuraa badhaasa moote wajjin godhamen sin biraan gaha. Caqasaa.


text:
[SQ, Waxabajji 25,2018] WBO’n Zoonii dhihaa, komishanari Adimaasuu 3F fi Oraalii tokko WBO adamsuuf Begiirra utuu deemaa jiruu tarkaanfii haleellaa WBO Zoonii dhiyaa Begii keessatti Sanbataduraa darbe fudhateen waraana kaan achumatti dhumuun Adimaasuun Harkarra rukutamee harka keessa darbeen raasaasni qaama seene.
Akka yaalamuuf Hospitaala Naqamteetti ergamee yaalii baqaksanii hodhuu utuu godhamaafii jiruu Diinni uummataa Komishinaarri Adimaasuun har’a Lubbuun darbuun Hospitaala Naqamteetii Reeffisaa baheera.


text:
Moojulii mala baruu barsiisuu Herregaa
Tema 242(Up)
Qopheessitootni:- 1. Tamasgeen Geetaachoo(MSc) (KBBM)
2. Girmaa Gammachuu (BED) (KBBM)
3. Buusaa Nagawoo(MSC) (KBBM)
Gulaalaan:- Fiqiruu Gurmuu(MSc) (KBBSh)
Guraandhala 2007
BBO
Finfinnee
Qabiyyee
1.Lakkoofsoota Hundaa irra guddaa 1,000,000 Barsiisuu 2
Malleen Baruu-barsiisuu 3
1.1 Lakkoofsoota Hundaa irra guddaa 1,000,000 barsiisu 3
1.2 Mana lakkoofsootaa fi lakkoofsoota hundaa tarreeessuu barsiisuu 4
1.3 Lakkoofsota guutuu fi mangoo 5
1.4 Qoyyaboota bu’uuraa lakkoofsa hundaa irratti 5
1.5 Prooblemoota qoyyaboota adda addaa qaban barsiisuu 11
1.6 Hiramoota fi Hirmaatoota lakkoofsota hundaa barsiisuu 12
1.7 Paaworii lakkoosota hunndaa 12
Boqonnaa Lama 14
- Akkaataa tarmoota Jijjiramaa qabatan ittiin barsiisan 14
2.1 Ibsamoota Aljabraa 15
2.3 Qoyyaboota bu’uuraa ibsamoota aljabraa irratti barsiisuu 16
2.2. Himoota wal-qixaa fi wal caalmaa 17
2.2.1 Himoota wal-qixaa 17
2.2.2 Himoota wal calmaa 17
Boqonnaa Sadii 19
3.Mala Barsiisuu Firaakshiinii ,Deessimaalii fi Qoyyaboota Arfanii 19
3.1 Firaakshiinii Barsiisuu 19
3.2 Firaakshiinota lakkoofsota hundaa barsiisuuf 20
3.3 Firaakshinoota Ida’uu 22
3.4 Deessimaalii barsiisuu 23
- Mala Qabiinsa Daataa Barsiisuu 25
4.1 Danaa sarara olee (Bar graph) Barsiisuu 26
4.2 Gatii giddu gala (Mean) Barsiisuu 27
4.2.1 Mallattoo ida’uu fi haala itti fayyadama isaa barsiisuu 27
4.2.2 Gatii gidduu galaa artimeetikii barsiisuu 28
4.2.3 Gatii giddu galaa artimeetikii madaalamaa barsiisuu 29
4.3. Gatii gidduu (Median) barsiisuu 30
Boqonnaa Shan 31
- Safartootaa fi fakkiiwwan ji’omeetirikii barsiisuu 31
5.1 Sararoota walqaxxamuranii fi sararoota waltarree ijaaruu 31
5.2 Kofootaa fi safartoota kofaa barsiisu 33
5.3 Meeshaalee Deggersa Barnootaa Ji’oomeetirii Diriiroo tiif Qopheessuu 35
5.4 Safartoota fi gosoota isaanii barsiisuu 37
5.5 Rog-sadoota walitti galoo barsiisuu 39
5.6 Rog Sadoota Ijaaruu Barsiisuu 40
5.7 Simeetrii Sararootaa barsiisuu 41
Kitaabilee Wabii 43
Seensa
Koorsiin kun maloota baruu fi barsiisuu barnoota Herregaa Sadarkaa 1ffaa barsiisuuf barsiistonni barnoota herregaa akkamiin akka barsiisanu akkasumas adeemsa baruu fi barsiisuu qabatamaa fi hubatamaa taasisuuf akka gargaarutti yaadamee kan qophaa’e dha.
Qophiin kunis kan irratti xiyyeeffatu tarsiimoo qabiinsa matadureewwan barnoota Herrega Sadarkaa 1ffaa olaanaa irratti ta’a. Isaanis: Lakkoofsoota hundaa irra guddaa 1,000,000 barsiisuu, Ibsamoota aljabiraa ,himoota walqixaa fi himoota walcaalmaa barsiisuu, dhiheessa daataa , firaakshiinotaa fi dessimaalota barsiisuu fi fakkiiwwan ji’omeetirikii fi safartoota ta’u.
Moojula kana keessatti tokkoon tokkoon mataduree ilaalchisee maloota qabiyyeewwan asiin olii ittiin dhihaachu qabanu,adeemsota ittiin dhiheeffamanuu , meeshaalee deggersa barnootaa fi gochaalee adda addaa kan of keessati haammate dha.
Adeemsonni fi maloonni tarreeffaman kun kaadhimamtootatti karaa argisiisuuf yoo ta’u gochaaleen dhihaatan immoo immoo akka kaadhimamtoonni caalaatti babal’ifatanii walirraa baratanuuf kan taa’e dha.
Boqonnaa Tokko
1.Lakkoofsoota Hundaa irra guddaa 1,000,000 Barsiisuu
seensa
Maalummaa lakkoofsa hundaa sirritti baratoota sadarkkaa 1ffaa marsaa 2ffaa barasisun baay’ee barbaachisaa dha.Sababni isaas lakkoofsi hundaa bu’uraa herregaa waan ta’eefi dha. Amaloota lakkoofsota kanaa qulqulleessanii beekuu dhabuun dogongoroota herrega keessatti ummamuuf sababa jedhame amanama.
Kanaafu, baratootni umrii gadii aana irratti waa’ee lakkoofsota kanaa beekun isaanii beekumsa sadarkaa ol’anaa gara fuula duraaatti horataniif hundee waan ta’eef xiyyeeffannaa olaanaadhaan barsifamuu qaba.
Kaayyoo : Xumura boqonnaa kanatti kaadhimamtootni:
baratootoota isaani lakkoofsa hundaa ni hubachiisu.
akka baratootni isaanii mana lakkoofsaa akka adda baafatan ni taasisuu.
baratootni isaanii lakkoofsa guutuu fi mango akka adda baafatan ni gargaaru.
baratoota paaworii lakkoofsa lakkaawwii ni hubachisu
akka baratootni hiikoo hiramootaa fi hirmaatoota barreessan nitaasisuu
akkataa baratootni qoyyaboota lakkoofsota hundaa itti qoyyabanu ni agarsiisu.
tarkaanfii barattootni piroobleemoota adda addaa ittiin furanu ni barsiisu.
Mala baruu-barsiisuu
Malleen Baruu-barsiisuu
Mala ol xiinxaluu(Inquiry method)
Od-ibsa boqataa (Gap lecture method)
mala gaaffii fi deebii (Questioning and answering method)
Mala agarsiisaa(Demonstration method)
Mala marii (Discussion method)
Mala projektii fi dhiyeessii (project and presentation method)
Mala walfamii (Debate)
Gocha
lakkoofsota hundaa irra gudda 1,000,000 ta’an dubbisuu ni dandeessaa ? barreessuu hoo?
1.1 Lakkoofsoota Hundaa irra guddaa 1,000,000 barsiisu
Lakkoofsa hundaa kenname irra guddaa 1,000,000 ta’e barsiisuudhaaf barsiisaan daree keessatti gochoota adda addaa barataa hirmaachisu fayyadamuu ni danda’a. Isaan keessaa tokko akka fakeenyaati kaardii fufurdaa walqixa ta’ani lakkoofsootni digitii tokko tokko irratti barreeffaman torbaa fi isaa ol baratootni torbaa fi isaa ol akka qabatanii dhaabbatanii daree fuula duratti hiriiran gochuu dha. Fkn. 5,613,200 dareef ibsuuf haala armaan gaditiin ibsama
5 6 1 3 2 0 0
Gocha : Ibsa armaan olii irratti hundaa’un lakkoofsota armaan gadii ibsuuf barataa meeqatu kaardii meeqa qabatee hiriiruu akka qabu barattoota kee gaafachuun barattoota kee hirmaachisuu dandeessa.
a)23,541,000 b) 578,943,231
1.2 Mana lakkoofsootaa fi lakkoofsoota hundaa tarreeessuu barsiisuu
Lakkoofsi hundaa yeroo barraa’u tokkon tokkon dijiitii bakka (mana lakkoofsaa) qabata.
Fakeenyaaf. 7,416,518 jechaan yoo dubbifamu Miliyoona torbaa fi Kuma dhibba afurii fi kuma kudha ja’aa fi fi dhibba shanii fi kudha saddeet.
lakkoofsa armaan olii yeroo diddiririsiinuu: 1,000,000 x 7 + 100,000×4 +10,000×1 +1000×6 + 100×5 + 10×1+ 8 ta’a.
lakkoofsa manaatiin yeroo ilaallamu
miliyoona Kuma dhibbaa Kuma kudhan kuma dhibba kudhan Mana tokko
7 4 1 6 5 1 8
Baay’inni lakkoofsa digitii mana lakoofsa manoota gurguddoo ta’anii muraasa ilaaluuf
Mana lakkoofsaa tokko kudhan dhibba Kuma miliyoona Biliyoona triliyoona kuwatriliyoona
Baay’ina dijiitii
1
2
3
4
7
10
13
16
Fkn. Lakkoofsi armaan gadii yoo dubbifamu
456,791,982,341,756,130 –Kuwatriliyoona dhibba afuri fi kuwatriliyoona shantami ja’a fi triliyoona dhibba torbaa fi triliyoona sagaltamii tokko fi biliyoona dhibba sagalii fi biliyoona saddeetamii lama fi miliyoona dhibba sadii fi miliyoon afurtamii tokko fi kuma dhibba torbaa fi kuma shantamii ja’a fi dhibba tokko fi soddoma.
Hubachiisa:- akkaataan barreeffamaa isaa,lakkoofsi dijitii 3 fi isaa ol (mana kumaa fi isaa ol) yoo ta’e digitii sadii sadiin mirga irraa gara bitaatti barraa’e qooddudhaan qoqoodamee barreeffamuu akka qabu ibsuufiin gocha armaan gadii kennuufii dandeessa.
Fkn. Lakkoofsa 32000370 qoodduudhaan qoqqooduun jechaan barreessi
1.3 Lakkoofsota guutuu fi mangoo
Lakkoofsi hundaa dijitiin dhumaa(manni tokko) isaa 0,2,4,6, 8 ta’e lakkoofsa guutuu yoo ta’u lakkoofsi dijiitiin isaa dhumaa 1,3,5,7,9 ta’e lakkoofsa mango dha.
fkn. 1 ) 7,613,002, 1,932,406 , 3,573,598 lakkoofsoota guutuu dha.
2) 1,300,175 , 9,341,689 , 10,547,001 lakkoofsoota mangoo dha.
Gocha: Lakkoofsotni armaan gadii mango ykn guutuu ta’u haala ibsa armaan olitti ibsaman olitti adda baasi. a) 8,624,201 b) 5,551,552 C) 68,422,422,625
1.4 Qoyyaboota bu’uuraa lakkoofsa hundaa irratti
Ida’uu:- lakkoofsota yeroo walitti idaanu akkaataa lamaan walitti idaana,isaanis dalga ida’uu fi gadee ida’u dha. Akkataa lamaaniinu yeroo idaanu mana lakkoofsaa wal fakkaatan qofatu walitti ida’ama. yeroo ida’amni hojjetamu firiin lakkoofsota ida’amani yoo 10 gadi ta’e akkuma jirutti barreeffama, firichi garuu yoo 10 fi isaa ol ta’e mana tokkoo barreessine mana kudhanii lafa keenyeeti(olkeenyeet) ida’ama mana lakkoofsaa itti aanutti dabarsine itti idaana.
Fkn.1) Dalga ida’u 9365 +872 shallagi.
Furmaata: manni tokkoo 9365 lakkoofsi 5 mana tokko 872 lakkoofsa 2 wajjiin ida’ama,kunis 5+2=7, 7< 10 waan ta’eef akkuma jirutti barraa’a. 6+7=13,mana dhibbaa irratti 3 barreessinee 1 qabna,3+8 =11, 1 immoo mana kudhanii irraa waan darbuuf 1+11=12, 2 barreessinee 1 qabna,9 lakkoofsa wajjiin ida’amu hin qabu,garuu 1 waan qabnuuf 1+9 =10,ida’ama dhumaa waan ta’eef olkaa’uun (lafa kaawwachuun) hin jiru akkuma jirutti 10 ni barraa’a.
kanaaf, 9365+872= 10,237
2) gadee ida’uu 2347 firii barbaadi
+ 9851
Furmaata manni tokkoo 2347 lakkoofsa 7 fi manni tokkoo 9851 lakkoofsi 1, 7+1=8, 8<10 waan ta’eef akkuma jirutti barreessina,4+5=9 iddoo mana kudhanitti barreessina,3+8=11,mana dhibbaa irratti 1 barreessinee 1 qabna,2+9=11, 1 dursinee mana dhibbaa irraa waan darbeef 1+11=12 ,dhuma waan ta’ef akkuma jirutti barraa’a.
kanaaf, 2347
+ 9851
12,198
Gocha : ida’ama armaan gadii hojjedhu.
4521+8673= II) 2,756,391
+ 546,827
Hubachiisa: zeeroon lakoofsa hundaa kamiyyuu wajjiin yoo ida’ama lakkoofsichuma ta’a.
Hirsuu :Lakkoofsota lakkaawwii lama wal-irraa hirisuuf jalqaba lakkoofsota sirrii mana lakkoofsaa isaanitiin gadi barreessina. Itti aansudhaan mallattoo hirisuu gidduuti barreessina. Hirisuun kan jalqabu mana lakkoofsaa tokkoo irraayi. Yeroo gara hirisuu seennu immoo lakkoofsi jalqabaa yoo lakoofsa hirifamu caale wal irraa hirisnee firiin taa’aa. Karaa biraatiin dijiitiin jalqabaa yoo dijiitii irraa hirifamu gadi ta’e ,tarkaanfilee armaan gadii hordofne hirisna.
1)mana lakkoofsaa itti aanu irraa 1 liqeeffachuu
2)lakkoofsa 1 liqeeffatame akka 10 liqeeffatametti yaadanii fudhachuun hirataa irratti ida’u.
3) Hirataa ida’uu 10 irraa hirifamaa hirisanii firii kaa’u
4) manoota lakkoofsaa biroo wal-irraa hirisuuf adeemsuma wal fakkaatun hanga hirisuun xumuramutti itti fufuu dha.
Fkn I) 348 II) 716
-215 -548
133 168
Furmaata:-I) manni tokkee 348 lakkoofsa 8 ,mana lakkoofsaa tokkee 215 lakkoofsa 5 waan caaluuf 8-5= 3 keenya,dijiitiin mana kudhanii 348,lakoofsa 4 mana kudhanii 215,1 waan caaluuf 4-1=3,iddoo mana kudhanii taa’a.Haaluma wal fakkaatuun mannni dhibbaa 348,3 irra guddaa mana dhibbaa 215,2 waan ta’eef 3-2=1 ta’a. kanaaf,firin 133 ta’a.
II)As irratti 6 lakkoofsa 8 gadii waan ta’ef lakkoofsa 1 mana kudhanii irraa liqeeffatee akka waan 10 liqeeffatameetti yaadnee 6 irratti idaanee 16 -8=8, lakkoofsi 1 waan tokko liqeesseef 0 ta’e jira,kanaaf kana hojechuuf, 7 irraa 1,liqeeffannee,0’n 10 taatee 10-4 = 6 ,manni dhibbaa 7 waan liqeeseef 6 ta’e 6-5=1. Kanaaf, firiin 168 ta’a.
Gocha:- Hirisuu armaan gadii hojjedhu.
a)312 b) 10,000 c) 758,985 d)5,619,700
-158 -7531 -647,163 -4,807,568
C) Baay’isuu : baay’isuun lakkoofsota hundaa lama yommuu hojjetamu tokkoon tokkoon dijiitii mana lakkoofsaa isa jalqabaa tokkoon tokkkoon dijiitii mana lakkoofsaa isa lamataatiin ni baay’ata.hojii baay’isuu tarkaanfilee armaan gadii hordofamee hojetama.
1)manni tokkee lakkoofsa lammataa mana hundaa lakkoofsa jalqabaa dabaree dabaree dhan baay’ifamee sarara jalqabaa irratti baraa’a.
2) yeroo lakkoosootni walitti baay’ifaman yoo firiin dijitii dijiitii tokko ta’e akkuma jiruti barreesina,yoo dijitiin lama ta’e immoo mana tokkoo barreessinee mana kudhanii olkeenyeet firii baay’isuu isa itti aanutti idaana. yoo baay’isuun dijiitii dhuma irratti ta’e garuu dijitiin lamaanu ni barraa’u malee wanti olkaawamu hin jiru.
3) manni kudhanii lakkoofsa baay’ifamaa 2ffaa tokkkon tokkoon mana baay’famaa lamataatiin baay’ifamee firiin isaa sarara 2ffaa irratti barreeffama.Halli baay’isuutiis tarkaanfii 2ffaa irratti akka caqafameen hojjetama
4) baay’ifamaan lammaffaa mana dhibbaa,kumaa,kuma kudhanii fi kkf yoo qabaatan firiin baay’ataa duraa dubaan sarara 3ffaa,4ffaa,5ffaa fi kkf irratti baraa’e tarkaanfii 2ffaa irratti ibsameen hojjetamaa deema.
Fkn: 853
x 742
Furmaata: Sarara 1ffaa irratti
mana tokko 742,lakkoofsa 2’n mana lakoofsaa hundaa 853 baay’isna. mana tokko irratti 2×3= 6, 6<10 waan ta’eef ni barreessina. mana kudhanii irratti 2×5 =10 kanaaf 0 barreessinee 1 qabna.mana dhibbaa irratti 2×8=16 ,1 kan darbe irraa waan qabnuuf 1+16=17,ta’a.dhuma irratti waan ta’eef akkuma jirutti barreessina.
Sarara 2ffaa irratti
lakkoofsi 4 mana kudhanii irratti waan argamuuf ,4×3=12, 2 barreessinee 1 qabna,2 kan barreessinu sirrii mana kudhanii irratti yoo ta’u 1 gara itti aanutti dabarsina.
4×5=20,dursinee 1 waan qabnuuf 1+20 =21 kan hojjetamu mana dhibbaa irratti 1, barreessinee 2 qabna.4×8=32 ida’u 2 lakkoofsi 34 akkuma jirutti barraa’a.
Sarara 3ffaa irratti
7×3=21, sirrii mana dhibbaa irratti 1 barreessinee 2 qabna, sirrii mana kumaa irratti 7×5=35, 2 dursinee qabnu waliin 37,7 barreessinee 3 qabna. 7×8 = 56, 3 waan qabnuuf 59 ta’a. baay’isuun kun kan xumurame waan ta’eef 59 ni barraa’a. kanaaf,
853
x 742
1706
3 412
+ 5971
632,926
Goch: 1) 157 2) 136
x 83 x 245
10,100,1000,kkf baay’isuu
Akkaataan baay’isuu armaan olitti ilaallee gosa baay’isuu kanaafis ni hojeta,garuu karaa gabaabadhaan hamma zero bira kaa’u dha.
Fkn. 1)32 x 10 = 320
furmaata: 1×32 =32 waan ta’e 0 tokko mana tokkootti kunis,320 ta’a jechuu dha.
2) 465 x 1000 = 465,000
furmaata: 465x 1 = 465,itti aansuun zeroo sadii duuban itti dabaluu dha.
3) 759 x 3000= 3,375,000
375 x 9 = 3375 waan ta’eef zeroo sadii duuban itti dabalama.
Hubachisa: 1) lakkoofsa hundaa kamiyyuu zeeroon baaysuu zeerooo dha.
2) lakkofsa hundaa kamiyyuu tokkoon baay’isuun lakkoofsichuma ta’a.
D) Hiruu :
Lakkoofsi hundaa tokko kan biraatiif ni hirama kan jedhamu yoo hafteen isaa zeeroo ta’e dha. Hiruuf tarkaanfilee armaan gadii hordofna.
1)Iddoo dijitiin lakkoofsa hiramuu ga’u jalqabuu (lakkoofsa hiratuu wal-qixaa fi sanii olii)
2) si’a meeqa akka gahuu yaaduu
3) Deebiin gahee fi hirataa walitti baay’isu fi dijiitii lakkoofsa jalatti barreessuun irraa hirisuu
4) dijitiin biraa yoo jiraate duubatti buusanii irra deebi’anii hanga hafteen hirmaatatii gad ta’uutti hiruu .
Fkn.
14 gahee Furmaata: 1 irraa yoo jalqabne 8 hi gahu,kanaaf 11 irraa 8 115 jalqabne hirra,8’f si’a 1 gaha.11-8 =3,lakkoofsi
8 5 gubbaa waan jiruuf duubatti buusnee 35 ta’e,
35 Hiramaa yoo 8’f hirree si’a 4 gahee 3 hafa
32
3 haftee
2) 20 Furmaata: 1 irraa yoo jalqabne hin gahu, 10 hiruu 5’f si’a 2 ga’a,
5 103 3 olii buusnee 5’f hiruu yaalla. 3 hiramuu hindanda’u
10 ol irraa bu’ee waan dadhabeef 0 iddoo ga’eetti
3 barreessina.
Gocha: i ) 349,645÷ 133 ii)912÷ 8 iii) 512÷7 gahee fi haftee barbaadi.
1.5 Prooblemoota qoyyaboota adda addaa qaban barsiisuu
Qoyyabootni lama fi isaa ol si’a tokkotti hima herregaa keessatti yoo jiraatan tartiibni isaanii akka armaan gadiitiin akka hojjetamuu barsiisna.
1)Braakeetii keessatti kan argamuu 2)Hiruu 3) baay’isuu 4) ida’uu 5) Hirisuu
fkn.1) (6+2) ÷ 8 x 2 +7-5 salphisi.
= 8÷ 8 x 2 +7-5 = 1×2+7-5= 2+7-5 = 9-5 =4 ta’a.
fkn 2) Lakkoofsi tokko 4’n baay’ifamee yoo 7 itti ida’ame 39 yoo kenne lakkoofsicha barbaadi.
Furmaata: Mee lakkoofsichi ‘x’ haa ta’u 4x+7=39
4x=39-7=32
x= 32/4=8
mirkana :4(8)+7 =32+7=39
fkn 3) ) Lakkoofsa tokko 5’f hirree yoo 15 irraa hirifne 2 ta’a yoo lakkoofsicha barbaadi.
Furmaata: mee lakkoofsichi ‘y’ haa ta’u y/5 -15=2
y/5 = 2+15 =17
y= 17x 5 =85
Gocha:1 )106 lakkoofsa tokkoof hirree yoo firii kanarratti 17 itti daballe 70 ta’a. lakkoofsicha barbaadi.
2) lakkoofsa irratti erga 8 itti idaanee booda yoo 3’f hirre 11 ta’a. lakkoofsichi
meeqa ta’a?
1.6 Hiramoota fi Hirmaatoota lakkoofsota hundaa barsiisuu
Hiramaa lakkoofasaa jechuun lakkoofsa haftee malee lakkoofsa hiruuf barbaadne hiramu jechuu dha. lakkoofsi lakkaawwii haftee malee hiratu kun immoo hirmaataa jedhama.
fkn 1) 5 hiramaa 15 ti,gaheen=3,hafteen=0,akkasumas 5 hirmaataa 15 ti. hiramaa 5 kan biroo argachuuf 5 itti dabalaa deemuu dha. isaanis 0,5,10,15,20,…
2) hiramoota 9 argachuufis akkasuma 0,9,18,27,…
3) 8 hirmaataa 45 ni ta’a? Deebii miti, sababni isaa hafteen 45 hiruu 8ti waan zeeroo hin taanef.
4) lakkoofsota armaan gadii keessaa kamtu hiramaa 6 miti? 6,12,18,48,54,60,60,68,600
kanneen armaan olii keessaa kan hiramaa 6 hin taane 68,sababni isaa 68 hiruu 6 hafteen isaa waan zeeroo hin taaneefi.
Hubachiisa: 1) zeeroon hiramaa lakkoofsota lakkaawwii kamiyyuuti.
2) 1 hirmaataa lakkoofsa hundaa ti.
1.7 Paaworii lakkoosota hunndaa
Shaakallii Paworii
Paworiin qaama baay’isuu ta’e irra dedeebidhaan lakkoofsa pozativii mataa isaatiin baay’isuu jechuu dha. Akka modeelaatti waraqaa tokko fudhanne irra dedeebidhaan iddoo lamatti(paworii lama),saditti(paworii sadii),afuritti(paaworii afurii) fi kkf kutuu ykn muruu jarreen kukutaman sanis itti fufinsaan yoo kukunnee paaworii itti fufsiisna jechuu dha.
Fkn.1)Paaworii lamaa
20=1 waraqaan guutuu ta’e odoo addaan hin citin jechuu dha.
21=2 waraqaan tokko iddo lamatti muruu dha,(2 ta’a.) moodeela waraqaa kanaan yoo ibsamu.
22=4 waraqaa iddoo lamatti murame irra deebin tokko tokkon isaanii iddoo lamatti yoo murree afur ta’a.
23= 8 tarkaanfii waraqaa kuktuu kana haaluma walfakkaatuun itti yoo fufne.
Gocha. paaworii sadiii haaluma wal fakkaatuun moodeela kanaan shaakali.
Boqonnaa Lama
- Akkaataa tarmoota Jijjiramaa qabatan ittiin barsiisan
Seensa:
Kaadhimamtootni mata duree kana beekuun baay’isee murteessa dha. Sababni isaa ibsamootni algabraa burqaa himoota herregaa,Saaynsii naannoo,Ikonomiksii fi fildiiwwaan garaa garaa waan ta’aniifi dha. Tokkoon tokkoon mata dureewwan kana jala jiran yoo ilaalle, tarmi tokkee fi tarmi lamee sirritti beekuun himootni walqixaa fi himootni wal caalmaa bifa salphatee akka taa’an gargaara. Jarreen kun sirritti qulqullinaan yoo beekkaman yeroo foormulaawwan herregaa adda addaa mirkaneessinu dogongorri akka hin uumamne ni fayyadu.Himoota wal caalmaa furuunis fayidaa garaa garaa kan qabu yoo ta’u kan akka himoota lama wal bira dorgomsiisanii murtee dabarsuu fa’af tajaajila guddaa gumaacha. Kanaafuu, daa’imman karaa isaaniif galuu danda’uun barsiisaan irratti xiyyeefatee barsiisuutu barbaachisaa ta’a.
Kaayyoo : Xumura boqonnaa kanaatti leenjifamtootni:
Maloota tarmoota wal fakkaatan garee gareetti ittiin qoodu addaan ni baafatu.
Maloota tarmi tokkee fi tarmi lamee garaagara ittiin baasanu ni baru.
Tarmoota wal fakkaatan akkamiin akka barsiisanu ogummaa isaa ni gonfatu .
Maloota himoota wal qixaa fi himoota wal-caalmaa ittiin furanu ni baru.
Malleen Baruu-barsiisuu
Mala ol xiinxaluu(Inquiry method)
Od-ibsa boqataa (Gap lecture method)
mala gaaffii fi deebii (Questioning and answering method)
Mala agarsiisaa(Demonstration method)
Mala marii (Discussion method)
Mala projektii fi dhiyeessii (project and presentation method)
Mala walfamii (Debate)
2.1 Ibsamoota Aljabraa
Ibsamoota aljabraa barsiisuuf wanti dursinee beekuu qabnu keessaa tokko tarmoota wal-fakkaatanii fi garaagarummaa qaban adda baafachuu dha.
Kanaafuu, barsiisaan mataduree kana barsiisuu isaatiin dura barattootni isaa tarmii walfakkaataa fi wal hin fakkaanne jechuun maal akka ta’e addaan baafachuu isaanii baruu qaba.
Fakkeenyaaf Tarmoota armaan gadii wal-fakkaatoo ta’an garee gareetti akka barattootni isaa qoodanu taasisuudhaan ta’uu danda’a.
7ab, x2, -10×2 ,-10a2, 18, 5b2, 20x, 600x, a^2/15, 19, 80×2, ab, 16,-b2,1800ab,-x,
b2,55ab,14x
kanatti aansuun hiikoo tarmitokkee fi tarmi lamee akka asiin gadiitti gabatee gurraacha irratti erga barreesseen booda akka barattootni fakkeenya isaa kennanu gochuu danda’a.
Tarmii tokkee: lakkoofsa ykn lakkoofsa baay’isuu jijjiramaa ,jijjiramaa baay’isuu jijjiramaa ta’u danda’a.
fkn: 5, 24x, 4xy,kkf
Tarmii Lamee: Tarmi tokkeen addaa addaa lama ida’u ykn hirisuudhan yoo
adda ba’ee dha.
fkn:x-y,xy+6, xy-72x,kkf
Gocha: Kanneen armaan gadii tarmi- tokkee,tarmi- lamee,ykn kan biraa
jedhanii akka barattootni kee addaan baasanu akkamiin taasista?
Garee geetiif ibsi.
-3-x, 6x+y, x-20x, 6b+b, -x+y-5 , xy, 105, 260+12, 6abc-5abd, –
20x+18x, x-14x, -8x-20x + 6,-1000, -0.126
2.3 Qoyyaboota bu’uuraa ibsamoota aljabraa irratti barsiisuu
Ida’uu fi Hirisuu: tarmoota walfakkaatan qofaatu walitti ida’ama ykn wal irraa hir’ifama.
Tarmootni kun yeroo walitti ida’amanu/wal irraa hir’ifamanu /maxxantoota (coefficients) walitti/walirraa/ idaanee /hirisnee/ jijjiramaa bira keenya.
Yaada kana ifa taasisuuf ,akka ibsa dabalataa ta’uuf, “ kitaaba ja’a fi dabtara lama walitti idaanee/wal irraa hir’isne/ bakka tokkotti kitaaba/dabtara/ hamma kanaa jechuu hin dandeenya?” Jettee barattoota kee gaafachuun dhiheesssuun nidanda’ama..
Fkeenya kana dabalataan fudhattee ibsuun caalaatti ifa taasisa.
6xy-xy+10xy=(6-1+10)xy=( 16-1)xy = 15 xy
Gocha: Kanneen armaan gadii mala ittiin barattoota keetiif
dhiheessituun barattoota daree keetiif dhiheessi
-20x-4x
x+19x
7x+36x
-9ab-10ab+8a
–x+29x
13x +4
20ab-9ab+ab
x-4x+10x-8x
8x +29x-7x
Baay’isuu : Ibsamoota aljabraa lama walitti baayisuuf tokkon tokkon tarmoota ibsama jalqabaa tokkoon tokkon tarmoota ibsama isa lamataatiin baay’isu dha.
Fkn.(x-4y)( 4a+m)= x(4a+m)-4y(4a+m)= 4xa+4xm-16ya-4ym
Gocha: Ibsamoota armaan gadii walitti baayi’si
(x+a)(-a+k)
(ab-3)(2-3a)
(x-b)(y+l)
(y-d)(f+l+5)
(n+m)(l-k +z)
(-10+y)(-x-2)
(a+bc)(dk+t)
2.2. Himoota wal-qixaa fi wal caalmaa
2.2.1 Himoota wal-qixaa
Gocha:-1) Himoota wal-qixaa digrii tokkoffaa (ax +b = 0 , a,b ∈ R, a≠0) furuuf akkamitti baratoota keetiif ibsita?
2) Himoota wal–qixaa armaan gadii furuuf mala ittiin barattoota keef ittiin dhiheessitu filadhuuti garee namoota shan qabuun waliin barachaa jirtuuf dhiheessi.
a) 3x+5 = 20
b)-5x-1=2-x
c)-4x+1=-4x+231
d)x-7x +10 = 0
e)x+2x=3x+2
f) 8x- x/2 -1=3
2.2.2 Himoota wal calmaa
Gocha:1) Himoota wal caalmaa akka ax + b > 0, ax +b > 0, ax +b  -x+14
x-1< x-5
x+4<-2x+1<6x-9
x+1<x-6
-4x+10<-4x+25
Lakkoofsa tokko lamaan baay’isnee torba irraa yeroo hirsinu irraa guddaa lakkoofsicha idaa’uu lamaa yoo ta’e, intarvaalii lakkoofsi kun itti argamu barbaadi.
Gatiin gosa midhaani tokkoo gatiin kiiloo tokkoo qarshii 15 yoo ta’e qarshii 2500 fi isaa olitti gurguruuf kiiloo meeqaa ol gurguruu barbaachisa?
Lakkoofsi pozativii ta’e, kan lamaan baay’atee irra xiqqaa lakkoofsicha irraa hirisuu kudhan ta’e ni jiraa? maaliif?
Walakkaan lakkoofsa tokkoo irraa guddaa ida’ama lakkoofsichaa fi shantamaa yoo ta’e intarvaalii lakkoofsichi itti argamu barbaadi.
Boqonnaa Sadii
3.Mala Barsiisuu Firaakshiinii ,Deessimaalii fi
Qoyyaboota Arfanii
Seensa
Baratootni hojiirra oolmaa fi faayidaawwan fraakshini fi deesimaali hubachuuf maalummaa jarreen kanaa sirritti gadi fageenyaan beekuun isaani barbaachisaa dha.Hojii irra oolmaan mata duroota kanaa hojilee naannoo jireenya baratootaa fi hawaasa baratootni keessa jiran keessatti kallatiinis haata’u al-kallatiin ni mul’ata. Itti fayyadamni firaakshiini fi dessimaalotaa wantoota tokko guutu ta’uu hindandeenye keessatti irra caalaa bu’a qabeessa ta’a.
Kaayyoo
Xumura boqonnaa kanaatti kaadhimamtootni:
Maloota firaakshiinii ittiin barsiisanu addaan ni baafatu
Dessimaalotaa fi firaakshinoota maloota ittiin qoyyabanu ni baru
Malleen Baruu-barsiisuu
Mala ol xiinxaluu(Inquiry method)
Od-ibsa boqataa (Gap lecture method)
mala gaaffii fi deebii (Questioning and answering method)
Mala agarsiisaa(Demonstration method)
Mala marii (Discussion method)
Mala projektii fi dhiyeessii (project and presentation method)
Mala walfamii (Debate)
3.1 Firaakshiinii Barsiisuu
Firaakshinii barsiisuuf gocha armaan gadiitti fayyadamana .
Waraqaa Dadachaasuun barsiisuu
Waraqaa guutu tokko dachaasuun burtukaana muruu irra baasii kan qusatuu fi salphaa kan ta’e dha.Gochaa kana irratti barattoota hundumaaf carraa kennuun baayyee barbaachisaa dha.
? Carraa kennuufiin kun maaliif barbaachisa jettee yaadda ? Hiriyaa kee waliin irratti mariyyadhuti yaada irra geessan dareef ibsi
Waraqaa boca garaa garaa qabanu kennuufiin firaaksiinii barbaadame dibanii yaalii akka isaan gaggeessanu taasisi.
Yaalii /gochaa/asiin olii irraa ka’uun akka barataan gara wanta guutu tokko bakka afuritti, saddeeti …. jechaa qooda deemu taasisi. Gochaa Waraqaa furdaa fi fagootti mul’achuu danda’u irratti akka asiin gadiitti gabatee qopheessuun ergaa dibdee moggaasteen booda gaaffiilee itti aananii jiranu kennuufiin kaayyoon barannoo wayitichaa galma gahuu fi dhiisuu addaan baafachuu dandeessa.
A’n guutuu yoo ta’e , C’n meeqa meeqaffaa A ta’a?
A’n guutuu yoo ta’e , B’n meeqa meeqaffaa A ta’a?
B’n guutuu yoo ta’e , C’n meeqa meeqaffaa B ta’a?
3.2 Firaakshiinota lakkoofsota hundaa barsiisuuf
Gochaa barataaf kennamu danda’anu keessaa:
Barattoonni hidhaa dhakaa , callaa minaanii ykn wantoota lakka’amuu danda’anuu 12 akka isaan qopheffatanu taasisuu.Itti aansuun firaakshinoota asiin gadii akka isaan argisiisanu taasista.
1/3 2/4 1/6 2/6 2/3
Hojii kana akka armaan gadiitti karaa garaagaraatiin akkka isaan argisiinanu gochuun ni danda’ama.
Haaluma walfakkaatuun wantoota/caccabaa dhakaa/fi kkf 20 fudhatanii shaakala asiin olii waliin walfakkeessanii akka barattoonni garee gareen qoqqoodamuun firaakshiinii meeqa meeqatti akka qoqqoodanu murteeffatanu fi hojii isaanii galmeessaa akka deeman godhi.Lakkoofsi mangoo isaan mudachuu danda’a
Fakkeenya
Firaakshiinii pirobleemiin walqabatu kan mataa keetii uumi barattoota keetiif kenni.
Fakkeenya
- Barattoota daree kanaa keessaa firaakshiinii meeqaffaatu
dhiiradha?
- Barattoota daree kanaa keessaa firaakshiinii meeqaffaatu har’a
daree keessaa hafe?
- Burtukaana 20 qabdu keessaa walakkaa barsiisaa keetiif kennitee,
isa hafe keessaa immoo walakkaa isaa hiriyoota keetiif yoo kennite.
Burtukaana meeqatu siif hafa?
A. Tarkaanfiilee waan guutuu tokko firaakshiinootatti ittiin qoodanu:
Gocha: Tarkaanfiilee firaakshiiniiasiin olii irraa xiinxaluun firaakshinoota asiin
gadii keessaa kan guddaa ta’e jala muri.
1/2 fi 1/4; 1/2 fi 1/8; 1/4 fi 1/8
3.3 Firaakshinoota Ida’uu
Yoo 1/3 + ¼ raawwannu bifa 4/12 + 3/12 tiin ibsuutu filatama. Barattoonni waraqaa rektaangulaawaa bakka 12 walqixatti akkaqoqqoodanu taasisuu.Qoqqodama walqixaa 12’n muruun erga baasanii booda sadan isaanii bakka tokkotti fi afran isaanii akka tokkotti akka fidanu taasisuu. walitti yoo fidanu 12’n isaa keessaa meeqa tta’u? (fakkii asiin gadii ilaali)
Karaan biroo akka asiin gadii ta’a.
Barattootni gabatee gurraacha/waraqaa irratti sarara firaakshiini akka asiin oliitti akka isaan ijaaranu taasisuun bakka 12 walqixatti ergaa qoqqodani booddee 0 irraa eegaluun tarkaanfii 4 utaalani itti aansuun tarkaanfii 3 utaaluun 7/12 irra qubachiisa Haaluma 1walfakkaatuun kan asiin gadii akka raawwatanu taasisuu dha.
1/4 + 1/6 2/3 + 1/4 1/2 + 1/6
Note: Hir’isuu dhaaf immoo haaluma walfakkaatuun tarkaafii utaalamu gara booddeetti taasisuudha. Fkn 8/12 – 3/12.
Gochaa Baay’isuu fi hiruu firaakshinootaa akkamiin akka fakkiin ibsuu
dandeessu hiriyaa kee waliin irratti mariyadhu dareef gabaasi.
3.4 Deessimaalii barsiisuu
Gocha: Deessimaaliin maal akka ta’e hiriyoota keetiif ibsi?
Deessimaaliin lakkoofsota hundaa gidduu tuqaa tokko qofa galchuun kan barreeffamuu dha.
Fkn 32.6 , 0.15 , 19.007
yeroo dubbisamu , fakkeenyaaf 819.23 (dhibba saddeetii fi kudha sagal tuqaa lama sadii jedhama).
Deessimaalii gara Fraakishiniittii jijjiruuf ,tuqaa gidduutii dhisuun 10, 100,1000…tiif hiruu dha.
Gocha : Gareen ta’uudhaan Deessimaaloota armaan gadii gara fraakshinitti jijjiiri.
i)3.28 ii) 0.0007 iii) 8.234
Sarara lakkoofsaa irrattii Deessimaaloota ibsuun ni danda’ama.
Fkn 0.6
Furmaata 0.6 = 6/10 , waan ta’eef fageenya 0 hanga 1 jiru dursinee iddoo kudhan walqixatti qoodnee iddoo isa jahaffaa qabata.
0 6/10
Gocha : lakkoofsa 0.35 sarara lakkoofsaa irratti akkamitti akka agrsiisamu ibsa gahaa keenni.
Boqonnaa 4
- Mala Qabiinsa Daataa Barsiisuu
Seensa
Boqonnaa kana jalatti daataan maal akka ta’ee fi daataa akkamitti akka walitti qabamuu akkasumas maloota ittiin qaacceessinuu ilaalla.
Kaayyoo: Xumura boqonnaa kana booda kaadhimtootni
mala daata walitti qabuun ittiin barsiifamu ni baru
Daataa ‘bar graph’tiin agarsiisuu akkamiin akka barsiifamu ni baru.
gatiin giddu galaa akkamitti akka barbaadamu ni hubatu.
Gocha
1.Daataa jechuun maal jechuu dha.
2.Daataan akkamitti walittii qabama? Dareef ibsi.
Maloota barsiisuu giraafii mana barnootaa keessatti ittiin fooyyeessinu
Baratootni hundi muuxxannoo daataa sasaabuu akka isaan horatan gochuu
Gochaalee baratootaaf kennaman hawwatoo fi hiika qabeessa ta’u qabu
giraafootni hojjetaman hundi daataa dhugaa irratti hundaa’e guurrame ta’u qaba.
barsiisaan baratootni akka isaan ofii isaanitii daataa ykn ragaa guranuu fi ofuma isaanitiif rakoo ittiin furan carraa guddaa kennu.
baratootni daataa isaanii akka hubataniif argannoo isaanii irratti marii akka isaan taasisan taasiisuu.
Malleen Baruu-barsiisuu
Mala ol xiinxaluu(Inquiry method)
Od-ibsa boqataa (Gap lecture method)
mala gaaffii fi deebii (Questioning and answering method)
Mala agarsiisaa(Demonstration method)
Mala marii (Discussion method)
Mala projektii fi dhiyeessii (project and presentation method)
Mala walfamii (Debate)
Gocha
Manneen hojii mootummaa yookiin manneen barnoota keessatti giraafii danaa sarara olee argite beektaa?eeyyee yoo jette, waan argite dareef ibsi.
4.1 Danaa sarara olee (Bar graph) Barsiisuu
Barsiisaan mata duree kana barsiisuu eegaluuf wantooti bu’uraa inni/isheen/kaa’u qabu/du,hiikoo ‘bar graph’ fi hiikoo daataa(ragaa) kennufiin barbaachisaa dha. Fakeenyaaf,hiikoo ‘bar graph’ haala armaan gaditiin kennuun ni danda’ama.
‘Bar graph’ sararoota olee kan oleen (length) isaanii gatiilee isaanii waliin piropoorshinaalii ta’e dha. Dalgeen isaanii faayidaa hin qabanu. Garuu hundinuu dalgeen isaanii wal qixa ta’uu qaba..
Fakkeenya: Baratoota 52 daree keessa jiran halluu isaan jaalatan adda basuuf daataan guurrame yoo’ bar graph’ akka armaan gadii ta’a.
Halluu isaan jaallatanu Baay’ina barata
Diimaa 10
Magariisa 7
Adii 8
Keelloo 9
kanbiroo 18
Gocha:fakkeenya asiin olii wajjiin haaluma walfakkaatuun baratoota daree keetii irraa fedhii isaanii sassaabuun fedhii isaanii fi baay’ina isaanii argattee’bar graph’tiin akkamitti akka agarsiifamu barsiisi.
4.2 Gatii giddu gala (Mean) Barsiisuu
4.2.1 Mallattoo ida’uu fi haala itti fayyadama isaa barsiisuu
Mee gatiiwwan 〖 x〗_1 x_2,x_3,x_4 jijjiiramoota haa ta’anu.
Itti dabalataanis gatiiwwan x kan l hanga 4 tti jiran ida’uu ykn makuun yoo barbaanne salphaatti bifa
〖 x〗_1+ x_2 +x_3+ x_4 tiin bakka ni buufama.
Fakkeenya : 2,3,4,5,6,7 gatiiwwan kennaman yoo ta’an, haala asiin gadii tiin walitti makuu/ida’uu/ dandeenya
2+ 3 +4+ 5+6 +7=27 , 27 ida’ama dimshaashaa/ gatiiwwanii / jedhama.
Gocha: 4.1
Ida’ama dimshaashaa gatiiwwan asiin gaditti jiranuu haala kamii fi meeshaalee akkamiitti gargaaramtee barattoota kee akka barsiistu irratti qophaa’uun daree keetiif ibsi.
a) 4,6,8,10, 12,14,18
b) 102,130,15, 2, 500,20,300
4.2.2 Gatii gidduu galaa artimeetikii barsiisuu
Gatiin giddu galaa artimeetikii tuuta lakkoofsota x_1,x_2,⋯〖,x〗_n bifa
Ggg = x ̅=(x_1+x_2+⋯〖+x〗_n)/n tiin kan ibsamu dha. n – kan inni bakka bu’u baay’ina gatiiwwaniiti.
Kunis yoo dubbifamu “x baarii (x – bar)’’jechuun ta’a.
Gatii giddugalaa kana yoo barsiisuu eegaltu kanneen asiin gadii yaada keessa galchuun murteessaa dha.
Ida’ama dimshaashaa gatiiwwan kennamanii argachuu
baay’ina gatiiwwanii/n/ addaan baafachuu fi
Ida’ama dimshaashaa baay’ina gatiiwwanii tiif hiruu ta’a.
Fakkeenya 1. Gatiin giddu gala a artimeetikii lakkoofsota 9,4,6, 13 fi 11
Ggg = x ̅=(9+4+6+13+11)/5=8.6 ta’a.
Gocha: Mee barataan kee tokko battallee Herregaa si’a sadii qorametti 9,8 fi10 yoo galmeessise
Fakkeenya 2. Yoo lakkoofsotni 6, 9, 7 fi 3 deddeebi’insa 4,3,5 fi 2 qabaatan gatiin giddu gala artimeetikii daataa kanaa
Ggg =x ̅=(4(6)+3(9)+5(7)+2(3))/(4+3+5+2)= 6.57.
Yookiin gatii giddu gala haala armaan gadiin shallaguu dandeenya.
4.2.3 Gatii giddu galaa artimeetikii madaalamaa barsiisuu
Yeroo tokko tokko lakkoofsota x_1,x_2,x_3,⋯〖,x〗_k tiif akkuma barbaachisumaa isaanii tiin madaallii ykn gatiin adda addaa ni kennammaaf. Fakkeenyaaf koorsiiwwan barnoota Herregaatiif akkuma bal’ina qabiyyee isaanii tiin kireedit haworiin adda addaa ni kennaamaaf.
Walumaa galatti yoo lakkoofsota x_1,x_2,⋯〖,x〗_k waliin duraa duubaan madaalotni w_1,w_2,⋯〖,w〗_k kennaman, gatiin giddu galaa artimeetikii madaalamaan isaa
Gggm = x ̅=(〖w_1 x〗_1+〖w_2 x〗_2+〖w_3 x〗_3+⋯〖+w_x x〗_k)/(w_1+w_2+⋯〖+w〗_k )
Kunis gatii giddu galaa artimeetikii madaalamaa (weighted arithmetic mean) jedhama.
Gocha: Daataa armaan gadii tiif gatii giddu galaa artimeetiikii madaalamaa
barbaadi.
X Hamma x’n deddeebi’e
85 1
70 3
90 3
95 4
100 5
105 2
110 2
4.3. Gatii gidduu (Median) barsiisuu
Gatiin gidduu tuuta lakkoofsota kan guddaa irraa gara xiqqaatti ykn xiqqaa irraa gara guddaatti tartiibeffamanii gatii gidduutti argamu ta’a. Haala ibsa kanaatti gatii gidduu tuuta lakkoofsota tokkoo argachuuf maloota lama qabna.
Isaanis:
Yoo baayinni lakkoofsotaa mango ta’e gatiin gidduu kan gidduu irratti argamu ta’a.
Yoo baayinni lakkoofsotaa guutuu ta’e gatiin gidduu gatii giddu gala artimeetikii lakkoofsota giddu irratti argaman lamaanii ta’a.
Fakkeenya 3
Gatiin gidduu (Gg) tuuta lakkoofsota 6, 6, 8, 10, 12, 13, 16 fi 19,
Gg = 1/( 2) (10+12)=11 ta'a
Boqonnaa Shan
- Safartootaa fi fakkiiwwan ji’omeetirikii barsiisuu
seensa
Boqonnaa kana jalatti safara fi fakkiiwwan ji’oomeetirii adda addaa keessaa iyyuu kan danaalee diriiroo fi jaboo ilaalla.
kaayyoo: Xumura boqonnaa kanaatti kadhimamtoonni:
Haala baruu barsiisuu ji’omeetirii ni hubatu
Ogummaa baruu barsiisuu ijaarsa fakkiiwwan ji’omeetirii ni gabbifatu.
Malleen Baruu-barsiisuu
Mala ol xiinxaluu(Inquiry method)
Od-ibsa boqataa (Gap lecture method)
mala gaaffii fi deebii (Questioning and answering method)
Mala agarsiisaa(Demonstration method)
Mala marii (Discussion method)
Mala projektii fi dhiyeessii (project and presentation method)
Mala walfamii (Debate)
5.1 Sararoota walqaxxamuranii fi sararoota waltarree ijaaruu
Mata duree kanaan olitti kenname barsiisuuf barsiisaa fi barataan meeshaalee kaan gadii waliin dareetti argamuu qaba.Isaanis:
Sarartoo
Qubeessaa
Kompaasii
pirotiraakterii
Sararoota walqaxxaamuran ijaaruu
Sararoota walqaxxamuran ijaaruuf tarkaanfiilee asiin gaditti kennaman hordofuun bu’a
qabeessa dha
Sarartootti fayyadamuun sarara l ijaaruu
Tuqaa A sarara l irraa filadhu.
Tuqaa A akka handhuuraatti fudhachuun golboo sarara l qaxxaamuru ijaari
Bakka qaxxaamura kanaa B jechuun moggaasi
Tuqaa B gidduu A fi C taasisuun tuqaa C sarara l irraa filadhu.
BC < AB taasisuun filadhu
Tuqaa C handhuura taasisuun golboo raadiyeesiin isaa BC ta’e ijaari
Sarartoo gargaaramuun sarara AD ijaari.
AD fi AB ‘n sararoota tuqaa A irratti walqaxxamuranu ta’u.
Gocha: Tarkaanfiilee i-ix jiranu kana keessa darbuun barattoota kee mala akkamiin yoo barsiifte bu’a qabeessa ta’a? Dareetti hiriyoota kee barsiisuun agarsiisi.
Gochaa :Yoo tuqaan P sarara B alatti argama ta’e, sarara tuqaa P keesa darbuun AB tiif parpandikulaarii ta’u ijaaruu isaa akkamittiin akka barsiistu barattoota daree keef gabaasa dhiheessi.
Sararoota Waltarree ta’an Ijaaruu
Mee AB ‘n sarara C’n tuqaa sarara AB alatti argamu haa jennu . Sarara tuqaa C keessa darbuun sarara AB tiif waltarree ta’e ijaaruuf
Adeemsi keessa darbamu
Sarartoo gargaaramuun sarara AB ijaari
Tuqaa D , A fi B gidduudha filadhu
Xiyya DC ijaari
Tuqaa E kan xiyya DC irratti argamu C’n gidduu D fi E filadhu
KOfa walitti galoo <CDA
Kan verteeksiin isaa C ta’e
kan rogni isaa tokko xiyya CE ta’e
Kan rogni isaa biroon A waliin gamtokkee ta’e fudhachuun xiyya CF jedhii moggaasi.
Kofootiin <ECF fi <CDA kofoota walitti galoo dha.
Sararri FC’n Waltarree sarara AB ta’a.
Gochaa :Tarkaanfiilee i-vii jiranu kana keessa darbuun barattoota kee mala akkamiin yoo barsiifte bu’a qabeessa ta’a? Dareetti hiriyoota kee barsiisuun agarsiisi.
5.2 Kofootaa fi safartoota kofaa barsiisu
Kofoota walitti galoo ijaaruu
Kofoota walittigaloo ta’an ijaaruuf meeshaaleen asiin gadii barbaachisoodha.
Isaanis: 1. Sarartoo 2. qubeessaa 3.waraqaa
4.kompaasii
5.pirootiraakteri
Sarartoo ,kompaasii fi pirotrakterii qopheessuu A. Sarartoo qopheessuu
Meeshaalee barbaachisan;
Sarartoo sirrii, Kaartoonii/kilaaseerii, qaxxamura/maqasi/ ,kollaa/uhu/.
Adeemsa/tarkaanfii/ keessa darbamu;
Sarartoo sirrii kaartoonii irratti maxxansi.
Qixa sarartoo maxxansitetiin kaartooni irratti maxxansite muri.
Sarartoo qopheeffatte dugda isaa irratti maqaa kee barreessi.
Mee sarartoo qopheeffatteen kanneen asiin gadii raawwadhu .
a. Wantoota naannoo keetti argamu dheerina isaa safari.
b. Sarara 2cm, 3cm, fi 10, dheeratu ijaari.
B. Pirotiraakterii qopheessuu
Meeshaalee barbaachisan;
Pirotiraakterii sirrii kan duraan qophaa’e ,kaartoonii, Qaxxamuraa/maqasi/ fi glue/uhu/kollaa
Adeemsa/tarkaanfii/ keessa darbamu;
1.ffaa Waraqaa kompaasiin irratti fakkamee qixa sarara ittiin fakkameetiin muruun
walakkaa geengoo uumi.
2.ffaa kaartoonii qopheeffattee walakkaa geengoo 1ffaa irratti argatte xiqqoo
caalchisuun walakkaa geengoo taasisuun muri.
3.ffaa Tarkaanfii 1ffaa irratti muraa argatte tarkaanfii 2ffaa irratti kan argatte irratti
maxxansi.
4.ffaa Dugda kompaasii keetii irratti maqaa kee barreessi.
Mee ittiin haa shaakallu
kofa asiin gadii safaraa
kofa digirii 90 safaru ijaara
kofa digirii 45 safaru ijaara. C. Kompaasii qopheessuu
Meeshaalee barbaachisan;
Kaardii moobayilii,kobbee, sarartoo qopheeffatte, mismaara kophee/lilmoo/
Adeemsa/tarkaanfii/ keessa darbamu;
Fageenya 1cm tiin kaardii moobayili irratti mallatto godhi.
Lilmoon /mismaaran/ iddoo mallattoo itti goote uri./uraa 8 argatta/
Gocha Iskuweerii dheerinni roga isaa 4cm ta’e fi rektaangilii 5cm x 3cm ta’e ijaari. 5.3 Meeshaalee Deggersa Barnootaa Ji’oomeetirii Diriiroo tiif Qopheessuu Yaadrimee ji’omeetiriin walqabatu hubachuuf fakkii ykn moodela yaadrimicha ifa godhu qopheessuun barbaachisaa dha.
Gochaa2. Mee ida’amni kofoota keessoo rogafree tokkoo digirii 360 ta’uu isaa agarsiisuuf MDB nu gargaaru haa qopheessinu.
A B D C
Meeshaalee barbaachisanu
Kaartoonii/kilaaseerii/ ,qaxxamuraa,pilaasterii,maarkerii ,sarartoo fi qarabaa.
Adeemsa/tarkaanfiilee keessa darbamu;
- Kaartoonii /kilaaseerii hammi isaa 30cmx20cm ta’e lama qopheesii.Isa tokko muruun yoo
meesha barbaadame qopheessinu isa tokko akka fireemiitti gargaaramna.
- Fireemii itti uumuuf xi’oo/qarqara/ kaartoonii irra gara keessootti 2cm safaruun sarari.
- Kaartoonii muruun qopheeffatte lamaan keessa isa fireemii itti hojjette irratti osoo
fireemii hinxuqsiisin sarartootti gargaaramuun rogafree ABCD fi keessoo rogafreetiin
alatti geengoo ijaari.
- Raadiyeesii geengoo ittiin ijaarteen kofoota afran,A,B,C fi D, irratti sektarii ijaaruun murii
keessa baasi.Akkasumas geengoo tarkaanfii 3ffaa irratti ijaarte murii keessa baasi.
- Sektarii afran murtee baaste walitti fiduun bakka geengoon muramee bahe yoo galchite
geengoo guutuu siif kenna.Kun kan nutti agarsiisu ida’amni kofoota keesso rogafree
digirii 360 ta’uu isaati.
Mee kofa AOB haa fudhannu .Kofa fudhanne kanaan kan walitti galoo ta’e ijaaruuf
Adeemsa
Xiyya OK ijaari
O handhuura taasisuun golboo raadiyeesiin isaa OB’n walqixa ta’e ijaari.
Bakka kiphiinsa golboo kanaatti B* tiin moggaasi.
B* akka handhuuraatti fudhachuun golboo raadiyeesiin isaa AB ‘n walqixa , kan golboo duraatiin A* irratti walkiphu ijaari.
Xiyya OA* ijaari
<OAB fi kofti AOB walitti galoo ta’u
Gochaa :Adeemsa asiin olii i-vi jiru fakkiidhaan barattoota keef akkamitti akka ibsitu dareef dhiheessi. Kana dhiheesssufis malli ati gargaaramtu kamiin ta’a?
Gochaa : Kofa kenname tokko bakka lama walqixatti qooduuf adeema keessa dabartuu fi mala ittiin barataaf dhiheessitu hiriyoota keetiif dareetti ibsi.
4.Rog-sadee tokko fudhachuun kan kofoota tokkoon tokkoon isaanii walqixa
qoodu ijaari.
5.4 Safartoota fi gosoota isaanii barsiisuu
Barsiisaan safaroota gosa isaaniitiin barsiisuuf kan baratootni naannoo isaaniitti beekanu kan aadaa ykn kan hammayyaa keessaa kanuma isaan beekanu akka tarreessanu gochuun kan aadaa fi kan ammayyaa jedhanii fakkiiwwan asiin gaditti jiranu akka isaan ramadanu gochuun bu’a qabeessa ta’a
Hojjaa barattootaa safaruu
145-149cm 150-154cm 155-159cm 160-164cm 165-169cm 170-175cm
Dheerina seentimeetiraan
Gocha Mee atimmoo kanneen armaan gadii barattoota kee akkamiin akka
barsiisuu dandeessu hiriyoota kee waliin irratti mariyadhuu dareef dhiheessi
1.Safartuu dheerinaa
2.safartuu bal’inaa
3.Safartuu qabee
- safartuu kofaa
a) haala akkamiin akka barattoota ke itti barsiisu
b) mala baruu-barsiisuu akkamii akka fayyadamtu
c) Meeshaalee degarsa barnoota itti fayyadamuu qabdu.
d) Toftaa madaallii itti fayyadamtu daree keetiif gabaasa dhiyeessi.
Fakkiiwwaan asiin gadii akka baratootni gosa gosa isanitiin ramadan barsiisan gochuu
Gosoota rog-sadee barsiisuu
Gosoota rog-sadee dheerina rogoota isaa ykn bal’ina kofoota isaa irratti hundaa’un adda baasuu dandeenya.Haala Kanaan
1)Rogoota irratti hundaa’un 2)kofoota irratti hundaa’uun akkamitti rog-sadoota adda addaa baratoota kee akka hubachiiftu dareef ibsi. 3)Rog-sadee rogootiin sadeen kenname ijaaruuf akkasumas kofootiin kenname ijaaruuf meshaalee gargaaramtu dareef ibsi.
4) Haala hariiroo kofootaa fi rogoota gidduu jiru barattootni itti adda baasan dareef ibsi.
5) ∆ ABC keessatti yoo ¯AC = ¯BC ta’e akkamiin sarara tuqaa C keessa darbuun AB tiif parpandikularii walqixa qoodu ijaaran ibsi.
6) Ida’amni kofoota keessoo rog-sadee tokkoo 180° ta’uu isaa akkamiin akka
barattootni hubachuu danda’an ibsi.
7) Mee a,b fi dheerina rogoota rog-sadee tokkoti haa jennu.
i) hariiroo a +b fi c
ii) hariiroo a+c fi b
iii) Hariiroon b+c fi a maal ta’uu akka qabu dareef ibsi.
8) Mee ∆ ABC rog-sadee kofa sirriiti haa jennu. Yoo kofti Sirrii C irratti AC = b fi BC = a ta’e hariiroo a2+b2 fi C2 gidduu jiru ibsi.
5.5 Rog-sadoota walitti galoo barsiisuu
Mee ∆ ABC fi ∆DEF walitti galoodha haa jennu
Rogoota walitti galoo waliin deeman adda baasi ibsi.
Kofoota walitti galoo waliin deeman adda baasi ibsi.
Barattootni kee akka adda baasan maal gochuu qabdaa?
Yoo ¯AB≡ ¯DE, ¯BC ≡¯EF fi ¯AC≡ ¯DF ta’e ∆ABC fi ∆DEFwalitti galoo ni ta’u?
Yoo ¯AB≡ ¯DE, ¯BC≡ ¯EF fi <ABC ≡ <DEF ta’e ∆ABC fi ∆DEF walitti galoo ni ta’uu? ibsi
Yoo ¯AB≡ ¯DE, ¯BC ≡ ¯EF fi <ABC ≡ <DEF ta’e ∆ABC fi ∆DEF walitti galoo ni ta’uu? ibsi
Yoo sararri dhaabbataan AB walitti galoo sarara dhaabbataa DE , <BAC walitti galoo <EDF, <ABC walitti galoo< DEF ta’e rogsadee ABC fi rogsadeeDEF walitti galoo ni ta’u daree f ibsi. MDB itti gargaaramuun ibsi.
ABCA≅AEFD yoo ta’e AABC≅ADEF ni ta’a ? Dareef gabaasi.
Rog –sadee ABC kamiifuu AABC≋AABC ta’uu ibsi.
Rog-sadoota ABC, DEF fi PQR kamiifuu yoo AABC ≅ADEF fi ADEF≅APQR ta’e
AAB C≅APQR ta’uu isaa dareef ibsi.
Rog-sadee ABC kamiifuu yoo <A ≅<B fi ¯AC ≅ ¯( BC) ta’e , AABC≅ ABAC ta’uu isaa ibsi
5.6 Rog Sadoota Ijaaruu Barsiisuu
Gocha1 Kanneen armaan gadii barsiisuuf maloota caalaatti bu’aqabeessa jettu filadhuu barnootticha dareef dhiheessi
Mee AB, CD fi EF sararoota dhaabbatoo akka armaan gadiiti haa jennuu
A B C D E F
Yoo AB + CD > EF, AB+EF > CD, CD +Ef>AB ta’e rogsadee rogoota AB,CD fi EF qabu ijaari.
Sarara dhabbataa AB waliin walitti galoo ta’e fudhachuun A’B’ ijaari.
A’ fi B’ akka handuuraatti fudhachuun radiyasii walqixa CD fi EF duraa duubaan ta’e fayyadamuun golboowwan C’ qaxxaamuran ijaari.
Sarartoo fayyadamuun A’C’ fi B’C’ ijaari.
Kanaafuu rogsadeen A’B’C’ rogsadee barbaadame ta’a.
Rogsadee rogootiin isaa lama fi kofti gidduu lamaan rogoota kanaa jiru kenname rogsadicha ijaaruun dareef dhiheessi. Tokkoon tokkoo tarkaanfii keetii ibsi.
Mee rogootni rogsadee ABC , AB= c, AC=b fi BC=a haa jennuu. (a+b>c, a+c>b fi b+c >a)
Yoo a≠b≠c ta’e rogsadee ABC ijaari.
Yoo a=b ta’e rogsadee ABC ijaari.
Yoo a=b=c ta’e rogsadee ABC ijaari.
Yoo a=b=c ta’e tokkoon tokkoon kofa rogsadee ABC meeqa akka ta’u ibsi.
Rogsadee ABC keessatti yoo C kofa sirrii, AC ≡ BC ta’e safari kofa A meeqa ta’a? Ibsi.
Hariiroo dheerina rogaaf kofa rogsadee gidduu jiru dareef ibsi.
5.7 Simeetrii Sararootaa barsiisuu
Mee m sarara, tuqaa A ammoo fulduree sarara m ti haa jennuu. Yoo A’ fakkaatii A booddee sarara m ti argama ta’e sararri m daawwitii fakkaattii jedhama. Sarara daawwitii fakkaatii kanaan sarara simeetrii jenna.
AO ≡ A’O m
m parpendikulaarii AA’
A A’
o
Fakkii kenname tokkoof fakkaatiin fakkichaa yeroo hunda walitti galoodha.
Ibsa armaan olitti kenname irratti hundaa’uun kanneen armaan gadii sarara dachaa simeetrii meeqa akka qabaachuu danda’an dareef dhiheessi.
Rektaangilii 2) Iskuweerii 3) Geengoo 4) Illipsii 5) Rombosii 6) Rogsadee ayisoosilasii 7) Rogsadee ikulaateraalii 8) Rogsadee Iskeelanii
II) Fakkiiwwan armaan gadii sararoota siimeetirii meeqa akka qaban dareef ibsi.
a) b) c) d)
e)
Naanna’a fi bal’ina Iskuweerii fi Reektaangilii barsiisuu
1) Kanneen armaan gadii dareef dhiiyeessi
a) yoo ‘a’n dheerina roga Iskuweerii tokkoo fi ‘p’ n dheerina naannawaa isaa
ta’e p=4a ta’a
b) yoo ‘a’ fi ‘b’n dheerina rogoota reektaangilii ta’e
p=2(a+b) ta’a
c) yoo ‘a’n dheerina roga Iskuweerii fi A’n bal’ina isaa ta’e
A= a^2 ta’a.
d) yoo ‘a’ fi ‘b’n dheerina rogoota reektaangilii ta’ee fi ‘A’ n ammo bal’ina isaa
ta’e
A= ab ta’a
e) yoo b1 fi b2 hundeewwan tiraapiiziyeemii, h olee isaa fi A bal’ina ta’e
A=1/2 h(b_1+b_2 ) ta’a.
f) pooschuleetota reektaanglii fi kiyuubota barsiisuu
- Hiikoo piriizimii kenni
- Hiikoo piriizimii reektaanglii maal akka ta’e dareef ibsa kenni
- Koyuubiin piriizimii ta’uu ni danda’a? ibsi
- Hiikoo kiyuubii kenni
- Moodeela piriizimii reektaanglii fi kiyuubii qopheessuun dareef dhiiyeessi
- Hariiroon baay’ina fuulota piriizimii ida’uu baay’ina varteeksoota fi baay’ina
rogoota piriizimii gidduu jiru maal ta’a? Dareef gabaasii
- Garaagarummaa Piriizimiin sirrii fi piriizimii shaafaxaa gidduu jiru ibsi.
- Qaamota Piriizimii adda baasi
Kitaabilee Wabii
Problems in Teaching Primary School Mathematics, Seán Delaney, PhD Marino Institute of Education Laois Education Centre 18 October 2012
Advisory Committee on Mathematics Education (2002) Continuing Professional
Development for Teachers of Mathematics. London: ACME.
Atiyah, M. (2001) Mathematics in the 20th century: geometry versus algebra,
Mathematics Today, 37(2): 46–53.
Barnes, A., Venkatakrishnan, H. and Brown, M. (2003) Strategy or Straitjacket? Teachers’
Views on the English and Mathematics Strands of the Key Stage 3 National Strategy.
London: Association of Teachers and Lecturers.
Battista, M.T. and Clements, D.H. (1988) A case for a Logo-based elementary school
geometry curriculum, Arithmetic Teacher, 36(3): 11–17.


text:
Warri Maqaa Amaaraan Jibbinsa Facaasaa Jirtan Haammachuuf Qophaa!
Damee Boruu: Onkoloolessa 19, 2020
Impaayeera Itoophiyaa lammaffaa maqaa Amhaaraan deebisanii bituun abjuu dha. Kononeel Abiyii fi kitillaayyoota warri tahan ilmaan nafxanyoota tokko tokko dhugaa lafa irra jiru hubachuu dadhabanii abjiin daadhii dhugaa fi coomaa nyaachaa bulu. Guyyaan sabaa fi sab-lammii Impaayeera Itoophiyaa gowwomsaanii yoo dides human cabsanii bitaan erga darbee waggaa soddomaa lakkaa’ee jira. Kana booda Itoophiyaan akka impaayeraati deebisanii ijaaruuf deebi’anii dhalachuu isaan barbaachisa. Namni deebi’ee dhalatu waan hin jirreef Impaayeerri Itoophiyaas deebitee hin ijaaramtu. Akka biyya tokkootti waliin jiraachuuf jaalala, wal qixxummaa fi fedhii walii tiksuun qofa ni danda’ama taha.
Bara kana gareen PP kan mootummaan irratti raawwate waan hojjechaa fi labsaa jiran baayyee nama yaadessa. Warri kun akka harree warraa garaa isaaniif qofa jiraatan waan taheef waan uummata tokkoof oogan fakkaatanii Impaayeera Itoophiyaa keessatti dhumaatii dhuma hin qabnee fiduu deemaa jiru. Waan maqaa jibbinsa Amhaaraan hammeenya facaasaa jiran guyyaan itti haammachuuf deeman fagoo hin jiru. Oromiyaa irratti waraana labsanii ilmaan Oromoo xiqqaa fi guddaa, jaarsaa fi jaartii, daa’imaa fi abbootii Amantuu utuu hin hafiin lafa irraa dugugaa jiru. Uummatni Oromoo lakkoobsaan waan danuu taheef Oromiyaa irraa haxa’amuu baduu dhiisuu danda’a taha. Warri lubbuun hafus haqa isaa falmachuu irraa hin dhaabbatu.
Damaqaa Mokonnon itti anaan Muumicha Ministraa darbee fi Abuna Maatiyoos Olaanaan amantaa Ortodoksii Amhaaran hidhachiisuuf labsiin godhan baayyee nama rifachiisa. Amhaarri duruu hidhatee jira. Uummata Amhaaraa irraa yaroon itti hidhanan hiikame beeku hin jiru. Sababni isaan irraa hin hikkanneef aadaa isaa ti jedhamee ti. Warra gowwaa akka saba keenya immoo hiikachiisuun akkuma kana aadaa nuuf tahee jira jechuu isaanii ti. Har’a PPn uummata keenya irraa shimalaa fi waan qara qabuu maraa irraa guraa jirti. Baayyee nama gadisiisa. Akkuma Isiyaas Afeworqii jedhe” Amhaara wajjin jiraachuu miti, waajjin kadhachunuu hin danda’amu” nama jechisiisa.
Ummatni Amhaaraa inni hidhatee jiru xiqqaatee PPn maqaa mootummaanii fi Abuuni isaan hidhachiisuuf ifatti labsuu waan aja’ibaa ti. Bara darbee daa’ima ilmaan Benshaangul fixxanii “ilmaan sanqalaa kana irraa bara dhaa’’ jedhanii nu yaadessuuf yaalanii turan. Yoo yaadoo qabanne illee karaa dandeenyuun of irraa facisuu malee harka laachaa hin jirru. Naannoo Benshaangul keessa uummata Bartaa, Gumuz, Komoo, Maa’oo, Agawoo fi Shanasha dabaltee Oromoo fi Amhaartu jiraata. Naannoo kanatti Amhaara hidhachiisuun sab-lammiiwwan xixiqqaa kana akka sanyii isaanii duguganii balleesanii lafaa fi qabeenyaa isaanii dhunfatan gochuuf yaadamee akka tahe mamiin jiraachuu hin qabu. Sab-lammiin naannoo kana jiraatan warra Oromoo tahan irraa kan hafe humna ittiin of irraa ittisan gahaa hin qaban. Kana malee lakkobsi isaan xiqqoo waan tahee lafa irra dugugamanii baduu danda’u. Haala kan hubannee namni dhugaa fi haqa ilma namaaf dhaabbanu hunduu warra hammeenya kana facaasaa jiran balaalefachuu fi abaaruu qabna. Uummata Benshangulii fi Uummata Oromoo wajjin dhaabbachuu fi gargaaruun dirqama tokko tokko sabaa fi sab-lammii Impaayeera Itoophiyaa akka tahe wal nama hin gaafachiisu.
Duulli isaan Benshaangul keessatti qopheessaa jiran tokko tokko saba fi sab-lammii Impaayeera Itoophiyaa keessa jiraniif yaroo isaa eegatee ni dhufa. Har’a yoo isaan gargaaruu dhifne ilaallee gaafa Oromiyaa fi Benshangul cabsanii bulaan gara warra hafee akka duulan mamii qabaachuu hin qabnu. Kanaafuu boru kan koo jennee har’a wal gargaarree ibida qabsiisaa jiran kana dhaamsuu qabna. Keessattu beektoni lammii Amhaaraa tahan maqaa sabaa isaaniin waan deemaa jiru kun add duraan Uummta Amhaaraa waan balaaf saaxilu waan taheef dura dhaabbachuu fi uummata isaanii barsiisu qabu.
Konooneel Abiyi fi namichi itti aanaa Mootummaa Amhaaraa duran tahee labsa Damaqaa Mokonnen akka fudhatanii fi akka hojii irraa oolu gochuuf walii galeera jedhanii jiru. Haalli kun baayyee nama rifachiisa. Sammuu maaliin akka yaadaa jiran naaf hin galu. Warri kun biyya kana maal gochuuf deemu? Biyyi maaliif taa’ee isaan ilaala? Warri akka ESAT garaa isaaniif jiraatan gaafaa Konooneel Abiyi horii dhabe ni badu. Biyya balleesanii baduu Waaqayyo nama haa oolshu. Biyyi baduu irraa namni faayidaa argatu hin jiru.
Namonni jeequmsa sammuu qaban warri akka Konoonel Abiyi seenaa darbe irraa barachuuf rakkina qabu. Seenaa warra abbaa irree(dictators) hunda yoo ilaalle humna waraana xiqqoo of dubaa waan qabaniif lubbuun isaanii bara barraa kan jiraatu itti fakkaata. Kana malee aangoo gad dhiisuun akka dadhabinsaa guddaa tahatti fudhatu. Garuu kan beekuu qaban lubbuu hiyyeessa karaa irra ciisu caalaa kan isaanitu yaadoo guddaa qaba. Hiyyeessi godoo isaa keessa bara Haayile Silaasee jalqaba amma har’a utuu namni tokko itti buune karaa irra jiraachaa jirra. Garuu warri aangoof gaggabee garaa guutachuuf utuu figuu kan salphatee dhume hedduu dha.
Yaaroo itti Mootummaan biyya aboomee bulchu hin jiretti, yaroo itti biyyi tasgabbii dhabee nagaan boora’aa jiru fi jeequmsaan liqifamee jiru kana keessa Saba Amhaaraa ni hidhachiifanna jedhanii dhaadachuun ammam akka Uummata Amhaaraaf bu’aa qabu naf hin galu. Yoo sabootaa impaayeera Itoophiyaa keessa jiran doorsisuu fi soodaachisaanii bituuf kan yaadanii fi yaalan tahee tooftaa duloomaa dha. Sabni isaan sodaatee bitamuuf tokko hin jiru. Karaa biraa akka Uummatni Amhaaraa saboota biraan shakkamuu fi irratti xiyyeefatamuu gochaa jiru. Silaa tooftaan isaanii hammeenya Minilki walaalan jaarra kudha sagalitti raawwate isaan immoo jaarraa digdamaffaa keessa haaromsuu dha.
Garuu warri hammeenyaa yaadan akka dura darbanii baduu danda’anis beeku qabu. Dhumaatii guddaa Impaayeera Itoophiyaa keessatti dhufaa jiruuf kan itti gaafatama duraa fudhatan: 1. Kononeel Abiyi Ahmed 2. Dammaqaa Mokonnon 3. Abuna Maatiyoos akka tahan Uummata Itoophiyaa duwwaa utuu hin taane biyyi lafaa beekuu qaba. Kana duraa yaroo mana amantaa keessa meeshaan waraanaa tulachaa jiru jedhamee odeessamu baayyeen keenya dhugaa tahuu isaa hin beeknu ture. Kunoo amma afaan Abuna Maatiyoos irraa waan dhageenyeef uummatni keenya of eeganna guddaa akka godhu hubachiisuu feena. Waan barbaadan yoo godhan qabsoo bilisummaa Uummata Oromoo kana boodaa of duuba deebisuun abjuu dha. Karaa amma deemaa jiran dhiisanii haqa Uummata Oromoo fudhatanii nagaan wajjin jiraachuuf yoo hojjetan isaanii wayya.
Gadaan Gadaa Bilisummaa Ti!
Injifannoo Uummata Oromoof!


text:
Furmaata Waliigalaatiif Hojjechuutu Nageenya Biyyaa fi Lammiilee Mirkaneessa
(Ibsa ABO – Gurraandhala 22, 2020)
====================
Ka’umsa dubbii fi ragaaleen biroo dhimma kanaan wal qabatan maal akka tahan beekuu baannus ajjeechaa fi miidhaa biroo guyyaa kaleessaa (Gurraandhala 21, 2020) magaalaa Buraayyuutti raaw’atame kan lubbuun Komiishiner Sololmoon Taaddasee itti galaafatame ni balaaleffanna. Lubbuu badee fi miidhaa qaamaa dhaqqabeen kanneen miidhamaniif gadda nutti dhagahame ibsachaa maatii miidhamtootaafis obsaa fi jajjabina hawwina.
Namoota ykn. qaamota murtaawan irratti qiyyaafachuudhaan haleellaan akkasiis tahe dhiibbaan bifa kamiinuu gaggeeffamu rakkoo biyya kanaa daran babal’isa malee furmaata waaraa ni argamsiisa jennees hin amannu. Rakkina siyaasaa fi nageenyaa guutuu biyyattii keessatti bifa gara garaatiin mul’atutti furmaata nagaa fi waaraa barbaaduuf Mootummaan gaafatamaa fi gahee ol’aanaa qaba. Humnootni siyaasaa biyya kanaa hundis kana keessatti gahee isaanii bahachuun dirqama. Ummanti bal’aanis rakkoon akka Ummataattis tahe akka biyyaatti harkaa nu qabu kana keessatti mala furmaataa fi maddeen rakkinichaa wanneen tahan addaan baasee akkaataa rakkinootni jiran furmaata waaraa itti argatan irratti tumsa gama isaa gochuuf dammaqinaan sossohuun barbaachisaa dha jennee amanna.
Waan taheef haala itti rakkinni siyaasaa fi nageenyaa yeroo ammaa duumessaa yaaddoo guddaa biyya kana irratti uwwisee jiru kun furmaata waaraa argachuu danda’u irratti hundumtuu dirqamaa fi gaafatama isaa hafuura itti gaafatamummaa ol’aanaadhaan akka bahatu Addi Bilisummaa Oromoo cimsee gaafata. Hundaa olitti ammoo Mootummaan bilisummaa fi nageenyi lammiilee kan itti mirkanaawuu danda’u furmaatni waliigalaa haala itti argamu uumuudhaaf itti gaafatama seenaa kan akka mootummaatti ofitti fudhate bahachuun murteessaa tahuu gadi jabeessinee yaadachiisna.
Injifannoo Ummata Bal’aaf !
Adda Bilisummaa Oromoo
Gurraandhala 22, 2020


text: Obbo Tamasgeen Xurunee,Itti gaafatamaan waajjira tika biyyoolessaa erga gara aangootti dhufee yeroo muraasaaf duwwaa hojjette. Sana booda guutummaa guutuutti hoogganaan tika biyyoolessaa Eertiraa,Abrahaa Kaasaa waajjira tika Itoophiyaa hoogganamummaan fudhachuun basaastota Eertiraa hedduu Finfinnee, Adaamaa, Hawaasaa, Bahir Daar keessa facaasuun hojjechaa ture. Hojjetootni tika Itoophiyaa hedduun kan hanga 200 caalan eeyyama isaaniin ala boqonnaa waggaa akka bahan taasifamanii jiru. Itoophiyaa kan bulchaa jiru Isayyaas malee Abiy miti. Nuti garbummaa jalaa bahuu kan barbaadnu Isayyaas jalaa dabalateeti.


text:
Leonardo da Vinci
Li'onaardo da Viinchi ( Afaan Ingiliish: Leonardo da Vinci; IPA: liːəˈnɑːrdoʊ ˈvɪntʃi; 14/15 Ebla 1452 - 2 Caamsaa 1519) polymath xaaliyanii kan gaafa Haaromsaa Ol Aanaa kan bal'inaan dibaa gurguddoo yeroo hundaa keessaa tokko ilaalamudha (dibata isaa 25 gad ta'an qofti hafuus). Monaa Lizaan hojii Li'onaardo akkaan beekamaa fi fakkii akkaan beekamaa yeroo kamu ta'eedha. The Last Supper dibata amantaa baay'ee maxxanfame yeroo kamuu yoo ta'u fakkiin isaa Vitruvian Man immoo kan akka mallattoo aadaa ilaalamuudha. Akkasuma kitaabota yaadannoo isaa gubbatti fakkii fi yaadanno saayinsii fi kalaqa kannen anatomy, cartography, halluu dibuu, fi palaeontology dabalatu irratti hojjatuun beekama. Kuusaan Hojiiwwan Li'onaardo kan Michelangelo qofaan walgituun dhaloota artiistoota boodaaf gumaacha godheera.
Sirriitti Leonardo di ser Piero da Vinci jedhamu,[d d Leonardo kan dhalate wedlock gara notary, Piero da Vinci, fi dubara peasant, Caterina, Vinci, naannoo Florence, Italy. Leonardo istuudiyoo haareffama xaaliyaanii painter Andrea del Verrocchio keessatti barate. Jireenya hojii isaa kan duraan ture Ludovico il Moro Milan keessatti, boodas Rome, Bologna fi Venice keessatti hojjete. Biyya Faransaayitti waggaa sadan darbe, bara 1519. tti du ' e.
Ta ' ullee leenjii idilee hin qabu,[9] seenaa fi beektota hedduu Leonardo akka muummicha ministeeraatti ′′ Renaissance Man ′′ yookiin ′′ waliigalaa Genius ", nama dhuunfaa ′′ curiosity ′′ fi ′′ yaada hin amanamne ′′ fi ′′ yaada cimaa."[ 6 6 Inni sirritti yaada namoota danddetti adda ta ' e kessa tokko kan akka jirenya hin qabnne.[10 • Akka artti seena Helen Helen Gardner, scope fi fedhi isa osoo hin eegin seena galme kessatti, fi ′′ his Sammuu fi eenyummaan keenya waan guddaa nutti fakkaatu, yeroo namichi of danda 'ee fi remote."[ 6 • Beektonni ilaalcha isaanii addunyaa kana hiikanii logic keessatti hundaa' an, haalli empirikaala inni fayyadame yeroo isaaf hin taanetti.[11 ]
Leonardo teeknolojii isaa irra deebi ' ee jira. Maashinii balali ' aa, konkolaataa lolaa gosa lolaa, humna solar, maashinii dabaluu,[12] fi isa dachaa. Firri dizayini isaa muraasni kan ijaaraman yookin yeroo jirenya isati, akka saayinsawa ammayya ' a fi injineringi qofa turani yeroo jijjiramatti. Invention isaa xiqqa tokko tokko, garuu, addunyaa oomishaa hin taane seene, kan akka bubbee bobbin fi maashina cimina shiboo yaaluuf. Inni yeroo tokko tokko walitti bu ' iinsa parachute, helicopter, fi taankii.[13][14 • Inni yeroo tokko tokko anatomy, civil engineering, geology, optics, fi hydrodynamics, garuu inni hin hojjenne Barbaacha isaa maxxansi akkasumas isaan xiqqoo turan saayinsii kallattii irratti dhiibbaa hin qaban.[15]