text:
Zakaariyaas Mulataa fi Malkamuu Jaatee
Caamsaa 2013, Oromiyaa
2. Sochilee QBO takaluu kessatti qooda siyaasa gartummaa
Sirna malee garaa-garummaatti fayyadamuudhaan gartummaa siyasaa sirna- dhabilessa ijaaruudhaan QBO adeemsa dhorkuun hojii abaarameedha. Gartummaa molgaaween siyaasa QBO hogganuun kun adeemsa kessa hirrina hubannaa siyasaa irraa moraa QBO kessatti dhalate fi babalataa adeeme. Siyaasa gartummaa kana kutaalee lamatti adda qoduudhan xinxala.
2.1. Siyaasa gartummaa amantaa
Ummati Oromoo jaarmoolee amantaa akaaku sadii (3) jalatti ijaaramudhaan Waaqayoon waaqessa: isaanis Waaqefatummaa, Islaamummaa, fi Kiristaanummaa. Osoo jarmaan amantii Islaamummaa fi Kiristaanummaa biyya Oromoo hin seenin dura ummati Oromoo sirna Waaqefatummaa jalatti tokkomee hogganama ture. Garuu baroota dhiyoo asi ummati Oromoo sirna amantaa hordofuun gosoota sadiif (3f) addaan qodameera. Kanafuu jaarmaa QBO ilaalcha sirna amantaa calaqisu irratti hundeesun rakkina irratti rakkina dabalachuudha. Senaa biyya lafaa kessatti jaarmaa amantaa akka meshaa siyaasa babalisutti yookin jaarmaa siyaasaa akka meshaa amantaa babalisutti fayyadamuu irraa walidhibdeen dhalataa turee fi jiru lubbuu namoota nagaa miliyoona heddu galaafateera.
Siyaasi gartummaa amantaa irratti hundaawe bara 1978 moraa QBO kessatti jalqabamee. Bara 1978 kessa sababii hin beekamneen wareegamuu hogganota Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) giddugalessa godhatun waldhibdee madde irraa jeequmsi kessaan dhalate. Jequmsi kunis siyaasa gartummaa amantaa calaqisu moraa QBO kessatti mullise. Gartuun bara sana jaarmaa ABO irraa foxoqees jaarmaa Adda Islaamumaa Bilisummaa Oromoo (AIBO) jedhamu hundessuudhaan qabsoo hidhannoo, siyasaa, fi qunnamtii alagaa eegaluuf dirqamee. Maqaa AIBO jedhamu kana irraa akka hubatamutti, siyaasi gartummaa amantaa moraa QBO kessaa dhalachuu mirkaneessa. Hogganoti AIBO ilaalcha islamummaan QBO geggessuun bilisummaa Oromiyaa ni saffisiisa jechuun tilmaamu hin hafan.Garuu ummati Oromoo waan ilaalchoota amantaa gosoota sadiif (3f) qodameef toftaa fi tarsimoon akeekame kun hojii QBO fuula dura furgaasuuf hin milkofine.
Siyaasa gartummaa amantaa fayyadamuudhaan qabenyaan horatamaa ture QBO fininsuuf hin mijofine, sababii qabenyaan horatame irra hedduun gartummaan wali irratti duluuf olifameef. Bekanii osoo hin hubatin angoon QBO milkesuuf horatame alkalattin dina waloo tumsuuf olifame. Gartummaa ilaalcha sirna amantaa irratti hundaaween waliqodanii QBO hogganun badiisa ta`uun bara dheraa booda hubatamee. “Extraordinary congress of islamic front for libration of Oromia (IFLO) has adopted and issued a new and completely different constitution, structure of organization, name of the front, and its flag: therefore the name of the front shall be
known as front for the independance democratic Oromia (FIDO) from 30th of
September 2005 and the congress unanimously re-elected Jaarraa Abbaa Gadaa as the president of FIDO10.” Gara hojiitti hikamuun murtee hogganoota siyaasa QBO
kun deggeramuu fi jajjabeefamu qaba. Nagenya ummata Oromoo tiksuudhaaf siyaasaan kallatii yookin alkalatiidhaan ilaalcha sirna amantaa calaqisu moraa QBO fi Oromiyaa irraa fagaatuun bayyisee barbaachisaadha.
2.2. Siyaasa gartummaa gosaa
Tokkummaan (sabummaan) ummata Oromoo seera umamaa fi dhalotaan daangefamuun gosota gurguddoo kudha tokko (11) irratti ijaaramee jiru ilaalcha Oromummaan tikfama. “Oromo nation is subdivided into 11 major tribes: (1) Arsi, (2) Borana, (3) Guji, (4) Hartuma & Jile, (5) Itu & Humbana, (6) Karayu, (7) Mecha, (8) Raya, (9) Tulema, (11) Wallo, and (12) Yaju 18.” Motumooti Habashaa sirna
gabirummaa dirirfatan tikfatuuf akka isaaniif mijatutti ummata Oromoo kutaalee Arisii, Baale, Hararge, Ilu-abbaa-Boraa, Jimma, Shawwaa, Wallagga, fi Walloo jedhamutti addaan kukkutudhaan abbootii dulaaf hiran. Dhibbaa gabirummaan fidee irraa ilaalchi Arisummaa, Baalummaa, Harargummaa, Ilu-abbaa-Borummaa, Jimmummaa, Shawwummaa, Wallaggummaa, fi Wallummaa dhalateera. Jaarmaan siyaasa QBO kan kallatiidhaan maqaa gosaa yookin kutaa Oromiyaa moggaafachun ifatti ijaarame hin jiru. Garuu jeequmsi moraa QBO kessatti yeroo adda addaa dhalatee fi babalataa adeeme yeroo gadi fagenyaan xinxalamee ilaalamu calaqisi siyaasa gartummaa gosaa (kutaa dhalotaa) ifaan ni mullata.Siyaasaan ilaalcha Oromummaa giddugalessa godhate moraa QBO kessatti guddachuu, tikfamuu, fi ballachuu hin dandenye; sababii bara 1992 irraa egalee dinni garaa garummaa dhalotaa meshaa godhachuun hojii diggaaf ergamtoota isaa bobbaafateef.
Oromummaan hundee jirenya (aadaa, senaa, siyaasa, dinagidee, fi hawaasa) ummata Oromoo ta`uu gadi fagenyaan hubatuu hanqachuudhaan ololola garaa garummaa dinni karaa ergamtota isaa afarsaa turee fi jiru hogganoti siyaasa QBO kessumeessuu egalan. Kanaafuu siyaasi gartummaa gosaa, kan tessuma lafa Oromiyaa irratti hundaawe, bara kessa calaqqisaa adeeme. Yeroo jalqabaaf bara
1998 kessa siyaasi gartummaa gosaa kan garaa gaarummaa tessuma lafa Oromiyaa hundeefate moraa QBO kessatti mullate. Waajjirooti ABO biyyoota hormaa bulchuuf angoo (dirqama) hogganoota ABO sadarkaa olii irraan kennamu argachuuf (fudhachuuf) hogganoota ABO kaaba Amerikaa turan giddutti dorgoomii geggefame kessaa waldhibdeen bulchinsaa dhalatee ture moraa QBO cabsuudhaan gartuu siyaasaa Gumii Bilisummaa Oromoo (GBO) argamsiise. Ijaaramu GBO kessaan siyaasi gartumaa alkalatiin Shawummaa calaqisu moraa QBO hiruun achi ba`ee.
Siyaasi gartummaa hundeen Shawummaa ta`ee ergii mullatee waggota 4 booda waldhibdee bara 2002 hogganota ABO giddutti dhalate kessaan siyaasi gartummaa gosaa inni 2ffaan ifaan mullate. Gartuun kun jarmaa qaama ce`umsaa ABO (QC- ABO) jedhamu gurmeesun yeroof ergi sochoween booda ani ABO isa sirri (qajeelaa) jechuun hojii siyasaa, hidhannoo, fi qunnamtii alagaa geggessuu egale. Hogganni gartuu ABO kun foxoqinsa jaarmaa dhalateef sababiin kennate: “kayyoon ABO inni jalqabaa waan dandii QBO irraa maqeef nuyi kayyoo jalqabaa tiksuuf cabsanne”, garuu gartuun Shanee Gumii ABO (Asmara group) Itophiyaa dimookiratessuuf gara biyyaatti galuuf qabsoo hidhannoo lagatee jechuun ilaalcha siyasaa gartummaa dhoksuuf carraaqan. Garuu rakkolee walxaxoo adeemsa QBO qunnamaniif kayyoo ABO foyyessuu yookin jijjiruun furmaata tokko yoo jedhameef: qoratamee caasaa angoon kennamefitti ergii dhiyateen booda heera jaarmaan dangeefamuun raawatama malee hogganoti QBO sirna-cabsuudhaan siyaasa gartuumma gosaa, alkalatiin Wallaggummaa calaqisuu, babalisuu hin qaban ture. “Hogganooti ABO bara 2002 moraa QBO kessatti walijeqaa turan deggerssa gartummaa siyasaa
baayyifachuuf alkalattiin kutaa kessaa dhalatanitti fayyadamaniru, kanaafuu qondaaloti fi miseensoti ABO warri kutaa Wallagga irraa fagessuun siyaasa QBO ilaalu hin dandenye iddoo dhalootaan (Wallaggummaan) firomuu hedachuudhaan siyaasa gartummaa faana hiriraniru13.”
Ittifufinsi waldhiibdee hogganota QBO bifa jijjirachuun bara 2008 kessa jaarmaa ABO gartuu lamatti ergii addaan qodee booda siyaasa gartummaa gosaa, alkalatiin Arisummaa calaqisu, marsaa 3ffaaf haaluma isa 2ffaan walifakaatun moraa QBO kessatti ifa baaseera. Gartuun kun jarmaa qaama jijjirama (QJ) ABO ykn koree yeroo (KY) ABO jedhamee gurmeesun yeroof ergi sochoween booda ani ABO isa haarefameedha jechuun, ofi beeksisaa, hojii QBO gartummaan hogganuu fufeera. Gartummaa ijaaruf sababiin himamu: “tarsimoo fi toftaalee adeemsa hojii QBO gara fooyyeesutti jijjiran hojii irra olchuuf qabsoofina” jechuun siyaasa gartummaa gosaa aguguu yaalu. “Despite its military and political strength, OLF had been unable to wage a consistent and forceful campaign against the regime of Tigrean People Liberation Front; therefore the new leadership will focus on intensifying the armed
struggle against the Meles regime5.” Garuu jijjirammi toftaa, tarsimoo, fi hogganoota
ABO yoo adeemsa hojii QBO ni foyyesu ta`eef: silaa haarefami hawwamu kun qoratamee ergii caasaa heraan angoo qabuuf dhiyateen booda sirnaan raggaasifamuun gara hojiitti hikama malee; siyaasa gartuummaa ilaalcha Arisummaa calaqisu dhalchuu hin qabu ture. “Narrow-minded groups within the OLF cannot see beyond a limited sphere… every thing possible was also done to cover-up individual as well as group errors…Nationalism as an ideology for the struggle was at its
infancy and not yet properly defined7.”
Hameenya siyaasa gosummaa osoo fagoo hin adeemin biyya olla, Somaaliyaa, caqasuudhaan hubannaa irraa argatuun dansa. Bara 1991 booda hogganoti siyaasa biyya Somaaliyaa dhimma hojii siyaasaaf garaa garummaa gosaa fi tessuma lafaatti sirna malee fayyadamuun isaanii dhimmoota bulchiinsa ummata Somaalee kessa hunduu (jaarmiyaa fi motummaan adda addaa) dangaa-malee senuudhaan waan barbaadan dalagatuuf ulaalee cufaa hin qabaatin babba`neeraaf. Rakkoon kun ummata Somaalee golii walixaxeef saaxiluudhaan jirenya Somaaliyaa bara hin murtofineef dhabamsise. Gartuuleen moraa QBO hogganan bara 1992 booda karaa marsaa internet (Fakkif: O-net, pal-talk, kkf) fi hawaasota Oromoo biyyoota hormaa kessaan siyaasa alkalatiin ilaalcha gosummaa calaqisu ofuun ilmaan Oromoo giddutti walishakkii babalisuudhaan Oromoo gosummaan walirratti dulsisuuf yaalaniru. Maddi rakkoo kanaa dorgommii aangoo ti. Rakkoon aangoof dorgomuu ammoo ummata Oromoo bira jira osoo hin taane barattoota (<beektoota) Oromoo bira jira. Osoo waan tokkoyuu hin to`atiin siyaasa wali-hamii, wali-shakkii, fi wali-yakkii geggesuun ummata Oromoo hin fayyadu. Dantaalee aangoo abjochuudhaan barattooti Oromoo ilaalcha isyaasa gosummaan wali ijaaruun kun dhukkuba dafee fayyu miti. Rakkoon kun waan hundaa caalaatti QBO midheera. Dhukubi kun Oromiyaa seenuuf tarii yoo carraa argateef baroota danuuf adeemsa QBO duubatti harkkisuudhaan sochilee QBO ful-duratti adeemuu danquu kessaan umurii sirna gabirummaa dheeressa. Kanafuu jaarmoleen QBO bara dorgommii gartummaa irraa gara bara tokkummaan (tumsomuun) sochilee siyaasa QBO hogganutti guddachuuf (ce`uuf) murteessuun sagantaa ariifachiisaadha.


c: text/html

text:
Badhaasa Wal-dorgommii Marsaa 2ffaa, Dubartoota
Badhaasa wal-dorgommii marsaa 1ffaa walaloo Haacaaluu Hundeessaa irratti wal-dorgomsiisuun barreessitoota ciccimoo ummatatti baasuuf yaallee jirra, badhaasa keenna barreessitoota ulaagaa dorgommii guutaniif kenninee jirra. Kunis kanneen 1ffaa – 3ffaa qabatan; qarshiifi waraqaa ragaa kan kennine yommuu tahu, barreessitoota kudhaniif waraqaa ragaa isaanii kenninee xumurre.
Haaluma wal-fakaatun badhaasa marsaa 2ffaa qopheessinee jirra. Dorgommii marsaa 2ffaa akka adda isa taasisuun badhaasa hamilee hawwataa taasisuuf ulaagaan dorgommii jijjiiramee jira. Haala barreessitoota cimoo itti argannuuf challenge barreessaa cimsu tolfamee jirra, haala barreessaan walaloo madaalli kaasu itti barreessuuf guyyaa bal’ifne xumurree sagantaa dorgommii eegallee jirra. Kallattiin ulaagaa dorgommii yoo ibsinu:
1. Dorgomaan kamiiyyuu maxxansa dorgommii sana fuula Facebook (page), Chaanaalii Telegiraamiifi garee qabutti qooduu qaba, dorgomtoota Platform isaanii jala seennee ilaalla, yoo danda’ame akka qoodaniif namatti kennatuu danda’u.
2. Namoonni dorgomtoota filatuuf gama dorgommii kanaa dhufaniifi dorgomtoonni, Chaanaalii Yuutuubii keennaa subiskiraayiibii gochuun dhaabbata badhaasa keennaa deeggaree akka tumsu fedhiidhaan barbaanna. Chaanaalii https://Youtube.com/KedirAbdulatifH kana subscribe gootu.
3. Dorgommii Badhaasa Marsaa 2ffaa walaloo cimaa barreessuun dorgomaa tahuudha. Badhaasa marsaa kana nama 6 qarshii kan badhaafnuu fi waraqaa ragaa kan kenninu yommuu tahu, dhiirota 3 fi dubartoota 3 badhaafama. Dhiirotaafi dubartoota dorgommii keessatti hirmaattanii sadarkaa 4-10 qabattaniif waraqaa ragaa kennina.
4. Walaloo barreessitanii erga maxxansa website comment gootanii booda walaloo cimaa dhiira 10 fi dubartoota 10 wal-dorgomsiisuun yeroo filannoo (vote) dorgommii kenname keessatti barreessitoota sadarkaa filannoon adda bahaniif badhaasni laatama. Ibsa dabalataa nikennina, yaada keessan nifudhanna.
5. Dorgommiin marsaa 2ffaa walaloo cimaa ta’e, #Sirna_Gadaa irratti barreessitan maxxansitu. Osoo nama walaloo cimaa Sirna Gadaa irratti barreessitee badhaasa argatu taatee walaloo akkamiin barreessita? Walaloo cimaa barreessite maxxansii badhaafami! Akka maxxansa kana argiterraa Adoolessa 14, 2022 – Adoolessa 16, 2022 yeroo guyyaa lamaa (48hr) keessatti waan barreessite maxxansita. Sa’aatii 48 gulaalliif dabartee filatamuuf qophoofta. Maxxansa wal-dorgommii baafne kana jalatti comment godhatta. Fedhii keetiin maxxansa page keennaa bakka maxxansi kuni jirutti maxxansuu dandeetta, garuu nuti isa osoo hin taane isa website fudhanna.
Hub: Maxxansi dorgommii kuni si’eessaadha. Akka namoonni biraa dorgommii kanatti hirmaatan yoo gootu, link website www.kedirabdulatif.com yookaan maxxansa dorgommii keetii https://www.kedirabdulatif.com/badhaasa-wal-dorgommii-marsaa-2ffaa-dubartoota/ fayyadami. Maxxansa kana guutuusaa ergiif. Carraa Gaarii!
Qopheessaan:
1. Kedir Abdulatif Haji
2. Kedir Abdulatif Award
3. Koree Qindeessituu
Ispoonsarri:
Bokkuu Media
Hawwii Ijaaraa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
SEENAA SHEEKH AADAM TUULAA fii yaada ummata (Yaadannoo Sheekh Aadam Tuulaa (1905-2022)
By: Urjii Ahmad
Kitaaba bara 2014 katabe kan Aqiidaa Ulamaa’ii teenyaa jedhurraa fuudhame.
Sheekh Aadam Ahmad Hammarroo Al- Oromii. Goodina Harargee Bahaa, Aanaa Kombolchaa, Tuulaa ganda je’amtutti Abbaan Isaa Ahmad Hammarroo Amata 90 dura Ilma Aadam je’ee Moggaase Rabbiin kenneef. Kan booda Sheekha Sheekkootaa tahuuf taa’u. Inni Ulamaa’ii biyyi teenya qabdu guddichaa fii Hangafa. Barsiisaa ulamaa’ootaa, leenjisaa Ustaazootaa, abbaa ilmaaniiti. Barnoota Islaamaa joollummaan barachuu jalqabe. Barnoonni Islaamaa Itti Mi’aawee dargaggumma Isaa Beela, Oowwa, qabbana, osoo hin janne barnootumarratti dabarse. Ulamaa’ii akka aduutti dukkanna wallaalaa ibsaa turan hunda irra deemee barnoota Isaan qaban irraa fuudhatee jira.
Sheekootii Isaa Gurguddoo fii Beekkamoo. Sheekh Abdullaahi Tuquu Al-Oromii Sheekh Abdullaahi Tuqoo addeeysaa Aqiidaa fii Sunnaah, Mujaahida Harargee, Arsii fii Baalee Towhiidaan Ibse ture.
Abdullaahi Tuquu Bahara beekkumsa Islaamaa, Abbaa Hadiisaa fii Towhiidaa kan miilaan Ilmii barbaada biyyaa bahe, Eegas Doonii yaabbatee garaa Baharaa gubbaa guyyaa 15 Nyaataa fii dhugaatii malee taa’ee Makka gahuu dandahe.
Biyyaa fii Biyyaa alatti baratee Ulamaa’ii hanga ammaa Towhiidaan biyya teenya Ibsaa jiran barsiisee biraa Akhiiraa gale Rabbi Rahmata haa godhuuf. Sheekh Aadam Tuulaa Sheekkootii akkanaa tanarraa barate. Sheekh Ahmad Basiiraa Inni haafiza hadiisa Rasuulaa s.a.w kan Ijaan hin agarre ture. Sheekh Ahmad Basiiraa barnoota barachuuf Hararghee ka’ee Jimmaa Abbaa Jifaar hoggaa dhaqu Saahiba Isaatu harka qabee Isaan deemaa ture. Waahilli Sheekh Ahmad Basiiraa harka qabee karaa itti garsiisaa, Harargeerraa Miilaan deemaa Jimmaa Abbaa Jifaar guyyaa hedduu booda hoggaa gahan, dhukkubsatee ciise. Maaliif Dhukkubsate beeytaa? Sheekh Ahmad Basiiraa Ijaan waan hin Agarreef saahiba Isaa yeroo hedduu duubaa itti gufataa karaa dheeraa deeman, Waahilli Isaa miilli Isaa gama hirphaa gadiitiin dhiiguu fii
Madaawuu jalqabe. Garuu hanga Jimmaa gahanii Obsee deemaanii ture. Jimma hoggaa gahan garuu dhukkubsatee baati oliif ciise jedhan.
Sheekni Sheekkootaa Sheekh Aadam Tuulaa Barsiistoota akkanaa hedduu irra deemee irraa barate. Hundi Isaanii Ijaazaa/ hayyamaa barsiisuu fii Fatwaa godhuu kennaniifii gaggeeysan. Sheekh Aadam Tuulaa haala kanaan barsiisuuf gad taa’e. Amata 60 oliif barsiisaati jiruu Isaa dabarse. BARSIISUU JALQABUU ISAA Sheekni Sheekkootaa Sheekh Aadam Tuulaa Harargee Bahaa Aanaa Dirree Xayyaaraa, Aradaa Suqul keessatti waan amata 30 oliif deemee barate barsiisuuf Majlisa barnootaa/Yuniivarsiitii Islaamaa tan Majlisa Sheekh Aadam Tuulaatiin beekkamtu gad dhaabe. Sheekharraa baratuuf Ilmii namaa Hararghee, Jimmaa, IluuAbbaa Booraa, Arsii, Baalee, Wallaggaa fii Kafaa irraa lakkoofsa hedduun dhufuu jalqabe. Sheekni Salaata Subhii booda barsiisuu jalqaba. Hanga Asrii barnoonni adda addaa itti fufa. Nyaataa fii dhugaati wanni je’amu jidduu tana hin jiru. Salaataa fii barsiisuu qofa. Hadiisaa, Fiqhii, Towhiida, Tafsiira Gosti barnootaa hedduutu baratama. Baratoonni Isaanii 1500 hanga 2000 amata guutuu ji’a Ramadaanaa malee ni baratan.
Sheekni Sheekkootaa Sheekh Aadam Tuulaa Ulamaa’ii akka Isaa hedduutu Isarratti barate. Inni beekaa Hadiisaati. Umrii nama tokkoo waan tahuu amata 60 ol barsiisummaan itti fufanii jiran.
Sheekkootii Isa biratti baratan keessaa Haafiza Hadiisaatii fii barsiisaa Ulamaa’ootaa Sheekh Ahmad Watar, Sheekh Usmaan, Sheekh Aliyyi Fallaanaa, Sheekh Muhammad Zabuur fii Ulamaa’oonni biroo hedduudha.
Sheekkootiin yeroo ammaa majlisa barsiisaa jiran tan Isaan bira hin dabrin waa xiqqoodha. Sheekni Sheekkootaa Sheekh Aadam Tuulaa arrallee hin dadhabne, hin hifanne barsiisuu, gorsuu, Haqa dubbachuu, Aqiidaa Salafaa Qulqulluu facaasuu, warra bid’aa ragaan saaxiluu itti fufee jira.
Sheekhni Amata dheeraaf waan barsiisaa jiruuf Abbaa barsiisee, Ilmoo barsiisee, Ilmoo Ilmoo barsiise jira. Suni akkamitti tahe yoo jette?
Kunoo dubbiin akkana, Sheekha bira darsaan tokko gaafa Inni dura barsiisuuf gad taa’e, Isaa dardaraa bira dhufee baratee Sheekni barsiisuuf hayyameefii biraa deeme. Inni Sheekha tahe kuni Ilmoo dhalee Sheekh Adam Tuulaa biratti erge, Inni kunis baratee biraa bahe, Ilmoo Isaa itti erge, amma kan sadeeysoo kuni Majlisa sheekhaatti barataa jira. Amata sagaltama dabran jedhama umriin Isaanii garuu akka nama amata 19tti Halkanii guyyaa barsiisuu fii ifiif dubbisuun dabarsan. Waan Amantii Islaamaa faalleeysu, Jallinoota adda addaa karaa bareedaa Quraanaa fii Hadiisaatiin Ummataaf ni ibsan. Sheekni Darasaa qofa osoo hin taane warra biyyaa guutuu Abbaa fii Ilmaanis walumaan sagantaa barnootaa godheefii barsiisaa jira.
Kana hunda wajjiin kitaaballee qopheeysee jira. Gariin Afaan Oromootiin, gariin ammo Afaan Arabaatiin qopheeyfamee jira Maxxanfamuu baatus. Sheekh Aadam Tuulaa Zamana mootummaa dabree keessa akka biyyaa bahuuf dhibbaan adda addaa itti godhamtee turte, Garuu didee Obsaan ummata barsiisuu filate. Mootummaan Dargii ummata barsiisuu Sheekhaa waan jibbeef amata lamaaf Hararitti badii malee hidhee miidhaa qaamaa hedduu irraan gahee jira. Sheekni san hunda booda hoggaa bahan akkuma nama imaltuu deemee dhufee tokkotti barsiisurra gad taa’aan. Sheekni Sheekkootaa Tuminsa dur tumamerraa kan ka’e godaanisa guddaa Milarraa qaban, Miilli yeroo garii tumaa sanirraa Isaan dhukkuba.
Rabbiin irraa haa jaalatu Sheekha
Sheekkootaa Sheekh Aadam Tuulaa.
Maddi: Aqiidaa Ulamaa’ii teenyaa fuula: 68-72
Qophii Urjii Ahmad: bara 2014
Ni hinaafan!
Miidiyaan kallattiin gaggeessaa Sheeka keenya guddaa Adam Tuulaa dabarsu dhabanis, hawwaasni bal’aan osoo manattii hin hafiin gaggeessaa kabajaa qabdu godhaniif.
Miidiyaas ta’e warrii yeroo kaan dibbee dhaanu ULAAMA keenya guddaa garuu ni hinaafan. Maal hinaafu?
Sujuda adda isaarra iftu hinaafu.
Imaama isaa bareeddu hinaafu.
Oromummaa isaallee ni hinaafu.
Jaalala uummani isaaf qabu hinaafu.
Hayyummaa isaatti hinaafu.
Beekkamtii isaatti hinaafu. Jarana waan meeqa hinaaftanii dandeessu??
Isin dibbee dhahuuf dirqama namni Gono**ree ta’uu hin qabaa? Hunda filattee boossuu!….
Osuma hinaafamuu garuu, gaggeessan har’a godhamee sadarkaa addunyaatti riikoordii cabsa.
Allahu Akbar!!!
Rabbiin Qur’aana isaa keessatti akkas je’e, “Lubbuun hundinuu du’a ni dhandhamti, guyyaa qiyaamaa qofaaf mindaan kee guutuu siif kaffalama.” Kullu nafsin zaa’iqatul moowti; wa innamaa tuwaffawna ujoorakum Yawmal Qiyaamati faman zuhziha ‘anin Naari wa udkhilal Jannata faqad faaz; wa mal hayaatud dunyaaa illaa mataa’ul ghuroor.
Silaa akkas ta’uu baatte sheeka keenya guddaa akkam kabajnu fi jaallannu dhabu hin taatu ture.
Sheekni guddaa Adam Tuulaan:
Abbaa seenaati,
Laayibireera Qur’aanaati,
Qabsaha fi abbaa qabsoo keenyaati. Olmaa jajjabduu saba isaaf ooleera. Guyyaa Rabbiin jaalatu geenyaan fuula Rabbii, bakka hundi keenya dabareen deemnu, deeman.
Wanti guddaan du’a miti. Gaafan lubbuun jiru maalan dalageetu gaaffii. Akka sheek Adam Tuula waa hunda guuttatanii du’uun du’a osoo hin taane fayyina.
Ulaamaa keenya!, Rabbiin jannata furdoosaan haa qananiisu.
Muftii sheikh Adem tuulan rabbiin firdoosiin isaan haa qananiisu!
Ethiopia | Muftii Sheikh Adem Tuulaa kan biyyi teenya du’aan dhabde warqaa islaamaa guddaa biyya teenyaa turan. Inni ofii isaatiin dhaabbata islaamaa guddaa ture.
Ulamaa’onni urjii lafaa ta’an dhumuun isaanii dhaloota dhufu balaa guddaa keessa akka jiru agarsiisa.
Aalimni umrii isaanii guutuu islaamummaaf kennan, cinqii fi dadhabbiin isaanii biyyee isaaniitiif qaban gaafa lubbuun darban dhaloota dhufu irratti mul’ata.
Jilli awwaalcha muftii sheekh Adem tuulaa irratti argamuun isaanii hangam takka onnee ummataa keessa akka turanii fi aantummaa guddaa ummatarratti dhiisanii deeman agarsiisa.
Ulamaa’ota gaafa darban qofa osoo hin taane gaafa lubbuun jiranis kabajuun amala ulamaa’otaa tahuu qaba.
Dhugaan nuti ulamaa’ii keenya qaalii itti dhabaa jirruufi dhaloonni dhufu meeshaa gurguddaa kana bakka buusuuf yoo hin yaadne yeroon itti aanu yaaddessaadha.
Yeroo dhaloonni beekumsa irraa fagaatee jireenya addunyaatiin muddamaa jirutti, hayyoonni dhaaltuu nabiyyootaa ta’an du’uun isaanii gurra keenyatti ba’aa ta’aa jira.
Ulamaa’onni lubbuu isaanii ulamaa’otaaf kennan gaafa lubbuun darban amanamuu fi qaama cimaa milkaa’ina oomishuuf hojjatu dhabuun isaanii qormaata guddaa keessa jiraachuu keenya agarsiisa.
Keessattuu investarootaa fi hawaasni daldalaa ulamaa’ota dagataman osoo lubbuun jiranii kabajuu fi kunuunsuun bakka bu’iinsa akka oomishan gochuu qabu.
Aalimoonni umrii isaanii guutuu ummata gargaaruu, barsiisuu fi tajaajiluu irratti dabarsan hangam carra qabeessa?? Eenyutu bakka isaanii bu’a?
Muftii sheikh Adem tuulan rabbiin firdoosiin isaan haa qananiisu.
Oromo Federalist Congress – OFC
8 tim
·
Ibsa Gaddaa
Paartiin Kongirasii Federaalawaa Oromoo du’a sheeka sheekotaa,hayyuu seenaafi amantii, Sheek Adam Tuulaatin gadda itti dhagahame ibsaa Lubbuu isaanii jaannataan akaa qananiisu,maatii,firoottaniifi fi hawaasa musliima hundaaf jajjabina hawwa. Sheek Aadam Tuulaa umrii dheeraa isaanii keessatti beekomsa dabarsuu, nagaa lallabuu fi seenaa ummataa kunuunsuun beekkamu.
SIRNA AWWAALCHAA JANAAZAA SHEEKH AADAM TUULAA
Sirna Awwaalcha(janaazaa) Hayyuu Islaamaa Sheekh Aadam Tuulaa magaalaa Harar Istaadiyooma Imaamu Ahmaditti haala kanaan gaggeeyfamee jira.
Seenaa keeysatti nama hangana awwaalcha isaarratti Oromiyaa guutuurraa namni dhufee hirmaatan hin aagarre. Namni lafarratti hin hafne. Lilmeen darban lafan buutu. Namni diiniif jiraate, kan lammiif jiraate, kan biyyaaf jitaate akkana. Rabbiin rahmata haa godhuuf.
Rabbiin Jannata gararree Al Firdoowsiin haa qananiisu. Maatii, firaa fii aalii akkasumas ummata Oromoo hundaaf imaanaaf sabrii nuuf haa kennu🤲
Barento Mohammed
Harar
Onkololeeysa 19, 2022
Hayyuun Islaamaa beekkamaan sheekhni sheekkanii Sheekh Aadam Tuulaa gara fuula Rabbii deeman. Sheekh Aadam Tuulaa(Aadam Ahmad Hammarroo) miseensa ulamaa/Muftiiwwan gurguddoo biyti teenya qabdu keeysaa nama tokko yoo tahu, nama sadarkaa beekkomsaa/ilmiitiin dorgomaa hin qabneedha. Barumsa amantii Islaamaa barsiisuuniis waggoota 60 oliif barsiisuu fii leenjisuun hayyuu dorgomaa hin qabne ture. Barumsa Islaamaa barsiisuun cinatti araara buusuun kan beekkamu hayyuun kun nama guddaa guddinaa fii milkaayina hawaasaa fii biyya teenyaatiif qooda leencaa nama bahaa tureedha.
Walitti bu’insa daangaa Oromoo fii Somaalee kan wayyaaneen habaqaaltee deemte namayyuu afaan wallaale ulamaa’ota furmaata waaraa kaayan keeysaa nama tokko ture Sheekh Aadam Tuulaa. Nama biyyaa, abbaa nagayaa, abbaa araaraa, abbaa diin, abbaa diinagdee, abbaa, nama hundaa,……..
Arra biyya teenyaa fii Muslimoonni addunyaa guutuu hayyuu ifaa lafa tanaa dhabne. Addatti biyti teenya nama guddaa dhabde, keeysattuu Oromoon ija dhabne, beekhaa guddaa rakkoo biyyaa fii biyyootiif hadoodu, kan furmaataan dhaabbatu dhabne. Rabbiin bakka nuuf haa buusu 🤲
Rabbiin jannata irra caaltuu taate Firdoowsiin haa qananiisu, maatii, firaa fii aalii, hawaasa Muslimaa, akkasumas biyya isa dhabdeef sabrii nuuf haa kennu
Seenaa Muftii Sheekh Aadam Tuulaa (Rahimahullah)
Sheekh Aadam Ahmad Hammarroo Al-Oromii.
Goodina Harargee Bahaa, Aanaa Kombolchaa, Tuulaa ganda je’amtutti Abbaan Isaa Ahmad Hammarroo Amata 90 dura Ilma Aadam je’ee Moggaase Rabbiin kenneef. Kan booda Sheekha Sheekkootaa tahuuf taa’u.
Inni Ulamaa’ii biyyi teenya qabdu guddichaa fii Hangafa. Barsiisaa ulamaa’ootaa, leenjisaa Ustaazootaa, abbaa ilmaaniiti.
Barnoota Islaamaa joollummaan barachuu jalqabe. Barnoonni Islaamaa Itti Mi’aawee dargaggumma Isaa Beela, Oowwa, qabbana, osoo hin janne barnootumarratti dabarse. Ulamaa’ii akka aduutti dukkanna wallaalaa ibsaa turan hunda irra deemee barnoota Isaan qaban irraa fuudhatee jira.
Sheekootii Isaa Gurguddoo fii Beekkamoo.
Sheekh Abdullaahi Tuqoo Al-Oromii, Sheekh Abdullaahi Tuqoo addeeysaa Aqiidaa fii Sunnaah, Mujaahida Harargee, Arsii fii Baalee Towhiidaan Ibse ture.
Abdullaahi Tuqoo Bahara beekkumsa Islaamaa, Abbaa Hadiisaa fii Towhiidaa kan miilaan Ilmii barbaada biyyaa bahe, Eegas Doonii yaabbatee garaa Baharaa gubbaa guyyaa 15 Nyaataa fii dhugaatii malee taa’ee Makka gahuu dandahe.
Biyyaa fii Biyyaa alatti baratee Ulamaa’ii hanga ammaa Towhiidaan biyya teenya Ibsaa jiran barsiisee biraa Akhiiraa gale Rabbi Rahmata haa godhuuf.
Sheekh Aadam Tuulaa Sheekkootii akkanaa tanarraa barate.
Sheekh Ahmad Basiiraa, Inni haafiza hadiisa Rasuulaa ﷺ kan Ijaan hin agarre ture. Sheekh Ahmad Basiiraa barnoota barachuuf Hararghee ka’ee Jimmaa Abbaa Jifaar hoggaa dhaqu Saahiba Isaatu harka qabee Isaan deemaa ture.
Waahilli Sheekh Ahmad Basiiraa harka qabee karaa itti garsiisaa, Harargeerraa Miilaan deemaa Jimmaa Abbaa Jifaar guyyaa hedduu booda hoggaa gahan, dhukkubsatee ciise. Maaliif Dhukkubsate beeytaa? Sheekh Ahmad Basiiraa Ijaan waan hin Agarreef saahiba Isaa yeroo hedduu duubaa itti gufataa karaa dheeraa deeman, Waahilli Isaa miilli Isaa gama hirphaa gadiitiin dhiiguu fii Madaawuu jalqabe. Garuu hanga Jimmaa gahanii Obsee deemaanii ture.
“Biyyaaf malee biyyeef hin qabsooyne”
Warra kabajaa akkasii argatu nu haa godhu. Sheekha kheenya jannatul firoosiin haa qananiisu.!


text:
#OromoProtests Obbo Margaa Fayyisaa, Hogganaan Biiroo Barnoota Oromiyaa, tarkaanfiin qormaata facaasuun mootumama dirqanii haqsiisuu kun hoojii diinummaati jedhan. Lakki Obbo Margaa koo, kun aantummaa malee diinumaa miti. Diinummaan barattoota Oromoo ji’a jahaa oliif Agaazii itti boobaasanii dhibbaatamaan ajjeechisanii, kumaatamaan hiisisaan, kaan bosonotti ari’anii osoo shoorarkaa kana keessa jiranii qormaata biyyoolessaa fudhadhaa jechuudha. Wayyaaneen tarkaanfii kana kan fudhatte diddaa barattoonni sirna ishiitiif qabaniif haaloo bahuuf ta’uu waanuma anaafi atis waliin beeknuudha. Ilmaan Oromoo qormaaticha baasan garuu haaloo bahuuf osoo hin taane dhaloota Oromoo tokko badii irraa hanqisuuf tarkaanfii .
Yaa Obbo Margaa akkuma atuu beektu tarkaanfiin kun kan fudhatame yaaliin ministeera barnootaa mariifi manguddummaan amansiisuuf godhame erga firii buusuu hanqatee boodadha. Mee ijibbaata godhame keessaa waan aniifi ati waliin beeknu keessaa hamma tokko armaan gaditti wal haa yaadachiifnu.
1)Ji’a lama dura barattoonni, barsiiftonniifi maatiin waajjiraalee barnoota aanaalee qunnamuun yeroon qormaataaf qabamee achii siiqfamee barattootaaf yeroon qophaa’inaa akka laatamu waywaatan. Sadarkaa bulchiinsa naannoo Oromiyaattis jaarsoliin beekamoonifi hayyuunni biiroo keessaniifi kan pirazidaantii dhaquun yaaduma maatiif barattootaa dhiheessan. Isinis tole jettanii federaala yoo dhaqxan yaanni keessan fudhatama dhabe manneen barnoota 23 malee kanneen hafan keessatti qormaanni akka karooraatti akka laatamu murtaa’e. Isinis murtiin kun sirrii akka hin taaneefi dhaloota Oromoo tokko doomsuuf kan dhandhaarame ta’uu osoo beektanii sodaarraa ka’uun fudhattanii hojirra oolchuuf f gadiin deebitan.
2) Erga yaaliin kara sirnicha keessaatin qormaaticha tursiisuuf godhamee hoongayee booda, duulli karaa sirnichaan alaatin dhiibbaa godhuu eegalame. Kunis bilbila qondaalota sirna barnootaa federaalaa hamma aanaatti funaanuun duulli bilbilaan itti waywaachuu baname. Ministeerri barnootaa biyyatti, hogganoonni qormaata biyyolessaafi qondaalonni Oromiyaa tokko tokkoon namoota hedduudhaan qunnamaman. Isin Obbo Margaan mataan keessan bilbilaafi kallattiidhaan dubbifamtan. Garuu ammas ejjannoo qormaanni hin jijjiiramu jedhuun itti deemame.
3) Qormaata kana yeroo isaa yoo kan hin jijjiirre ta’e dhaloota badiirraa baraaruuf jecha tarkaanfin qormaaticha hanqisuu ( direct disruptive action) akka fudhatamu akeekkachiisni marsaalee hawaasaatiin facaafame. Qondaalota ijoo federaalaatifi Oromiyaatiif akeekkachisni kun kallattiin laatame. Ammas tuffiin itti fufe.
4) Erga qormaanni baafame harka nu gaheeyyuu guyyaa kaleessaa ministeertichaafi qondaalota muraasatti garagalchi ( copy) ergamee naannoo Oromiyaatti yoo kan qormaaticha haqxan taate hin beefnu jenneen. Akeekkachiisaafi hire dhumaa kanatti fayyadamuurra ministeerichi miidiyaan bayee osoo qormaanni bayuu ragaa harkaa qabuu hin baane jedhee biyya guututti sobe.
5) Carraaqqi kana hunda booda dha ‘ tola diddu lola hin diddu’ jennee tarkaanfii qormaaticha marsaalee hawaasaatin facaasutti kan dabarre. Akkuma akeekamettis gaafa kabajaan kadhatamtan ummata Oromoo tuffattanii gaafa salphattan qormaata haquudhaaf dirqamtan. Osoo barsiiftota, barattootaafi maatii isaanii dhageessanii, osoo manguddoo Oromoo harka darbuu baattanii kana hunda waliin hin geenyu ture.
Ammas yoo taate badii teessan tanarraa barattanii dogongora akkanaa lammata dalaguu irra of qusachuuf hiree qabdan. Qormaanni kun deebi’ee kennamuu dura yeroo gahaan barattootaaf kenname, duurgoon barbaachisaan barsiiftotaaf ramadamee barnoota joollee dabre akka qayyabachiisan gochuu qabdan. Dabalataanis barattoota kumaatamaan manneen hidhaa keessatti ugguramanii jiran ammuma hiikun hiriyoota isaanii waliin akka qayyabatan godhuu qabdan. Wayyaaneen kana diddee akka amala isii yeroo gabaabaa keessatti qormaata haaraan dhiheessa yoo jette, waadaa keenya haaromsuuf akka dirqamnu itti nuuf himaa. Tarkaanfiin itti aanu qormaata baasu qofarratti kan daangayu osoo hin taane sirna barnootaa san jalaa gubbaan kan walitti diigu akka ta’uuf deemus gamanumaa akeekkachiisuu feena.
Barri Oromoo tuffataniifi irratti tufanii bulchan dabree jira.


text:
Fulbaana 16 / 2015(TOI) ፡- Mariin qabeenya naannoon Beeniishaangul qabu misoomsuuf dandeessisu hooggantoota mootummaa federaalaa waliin magaalaa Asoosaatti adeemsifamuu eegale.
Ministirri hojiif dandeettii Mufariyaat Kaamiil wayita kanatti akka jedhanitti, Naannoon Beeniishaangul Gumuuz dame Albuudaa, qonnaafi tuurizimiitiin qabeenya uddaa qaba.
Kaayyoon marii kanaas ministeerichi nootummaa naannichaa waliin hojii qindoomina qabu uumuuf akka ta’e eeraniiru.
Tibba darbe dhimmoota gama hojii uumuutiin hojjete, keessumaammoo dame hojii uumuutiin kallattiiwwan fuula duraa yaada haaraa bu’ureeffatanilaalchisee yaada ka’umsaa dhiheessaa jiru.
Ministiroonni, pirezidaantiin naannoo Beeniishaangul Gumuuz ob. Ashaadilii Hasaniifi miseensonni kaabinee hirmaachaa akka jiran agabaasaan TOI baka sanatti argamu gabaaseera.


text:
Godina Shawaa Lixaa Magaalaa Gincii keessatti Shamarree Seenaa Raggaasaa qaama hin beekamneen Dilbata dheengaddaa ajjeefamte ilaalchisee Qorannoon eegalamuu Waajjirri Poolisiifi Abbaa Alangaa Aanaa Dandii beeksise.
Obboleessi hangafaa Seenaa,Obbo Leenjisaan ajjeechaa obboleettii isaanii waliin wal qabatee qaama shakkan akka hin qabne ibsuun, ajjeechaan nama nagaa kamirrattuu raawwatamu dhaabbachuu qaba jedhan.
Waajjirri Kommunikeeshinii aanaa Dandii Gama isaan “ Namootni eenyummaan isaanii hiin beekamne dukkana da’oo godhachuun magaalaa Giincii keessatti hawwasarratti haleellaa raawwataa jiru, gocha akkanaa dhaabsisuuf hojjatamaa jira” jedheera.
Gabaasaa guutuu caqasaa


text:
Waldaan Aksiyoona Barnoota Waliif dhaabbata kaayyoolee gurgudoo lama qabudha. Tokkooffaafi inni ijoon lammiilee eenyuummaa isaanitti boonaniifi Sirna Gadaatiin baratanii falaasama hooggansa Gadaa addunyaatti beeksisuu danda’an,barnoota saayiinsiifi teeknooloojiitiin qarooman uumuu yemmuu ta’u,inni lammaaffaan immoo Abbootii aksiyoonaa keenya dinagdeen aangessuudha. Waldaan kun sabboontota quuqama sabaa qaban,kan barnoota ammaayyaan beekamaniifi yeroofi dandeettii qabaniin saba isaaniif waan gaarii hojjechuu barbaadaniin bara 2016tti akkaataa labsii seera daldala biyyatiitiin kan dhaabbate ta’ee, yeroo ammaa barnoota qulquullina qabu Afaan oromoofi afaan Ingiliziin Magaalaa Finfinneefi Magaalota Oromiyaa hunda keessatti babal’isuuf carraaqqii guddaa taasisaa jira.
Waldaan Aaksiyoona barnoota waliif sabni Afaan isaatiin hin barannee saayiinsiifi teeknooloojii addunyaatti dafee madaquufi eenyummaa ofiillee beekuuf akka hin dandeenye hubachuun,xiyyeeffannoosaa jalqabaafi ijoo barnoota taasifatee jira. Bu’uuruma kanaan, Waldaan Aksiyoona Barnoota Waliif faalasama Sirna Gadaa hundee taasifachuun dhaloota eenyummaa isaan boonuufi guddisu oomishuuf sabboontota quuqama qabaniin hundaa’ee erga hojiitti seenee ganna ja’aa lakkofsisee jira.Haaluma kanaan, Yeroo ammaa kana Godinaaleefi Magaalota Naannoo Oromiyaa 11 keessatti Manneen Barnootaa dameelee 12 banuun Afaan Oromoofi Afaan Ingiliziin barnoota qulqullina qabu KG irraa hanga kutaa 8ffaatti barsiisaa jira. Kana malees, Magaala Finfinnee dabalatee Magaalota Oromiyaa hundatti Mana Barnootaa banuuf sochii taasisaa kan jiru yoo ta’u,yeroo ammaa kana Magaalota akka Shaakkisoo, Baatuu,Amboofi Sabbataatti ijaarsa Manneen Barnootaa eegalee jira.Haaluma kanaan, Magaalota akka Bishooftuu,Lagaxaafoo,Hoolota,Moojoofi Jimmarraa lafa Mana Barumsaa irratti ijaarratu argatee kan jiru ta’ee, Magaalota akka Bulee Horaa,Sabbataafi Naqamteettimmoo bituun sochii ijaarsaafi babal’ifannaa Manneen Barnoota Waliif ciminaan itti fufee jira. Kana malees,barattoota kuma 8000titti siiqan barsiisuun hojjeettoota 500 qacaree hojii baruufi barsiisuu ciminaan hojjechuun cinaatti lammiileefis carraa hojii uumee jira.
————————————————————————————————————————————————————————————————————-
Waliif Company is a dual purpose company; we strive to build nation identity and to economically empower our shareholders by investing in the generations’ education. The company has been established by the well committed, devoted, patriot and highly experienced professionals and intellectuals of different academic backgrounds. The Company was registered and licensed by Addis Ababa City Administration Trade Bureau and issued under Commercial Registration and Business license proc No.686/2010 with initial capital of 4 million. Currently the company is licensed to sell shares extending to 60 million Ethiopian birr.
Since 2022 the Company has opened 12 branches in 11 Oromia towns and registered about 8000 students and hired 500 employees.
Mul’ata
Waldaan Aksiyoona Barnoota Waliif bara 2030tti Baha Afrikaatti dhaabbilee barnootaa jiran keessaa sadarkaadhaan isaan 1-10 jiran keessatti ramadamuu.
Vision
Waliif Education Share Company aspires to be ranked among the top ten pre-eminent East African full-fledged Private education companies in 2030.
Ergama
Barattoota sadarkaa Addunyaatti dorgomaa ta’an uumuufi tajaajila barnootaa guutuu,kalaqaafi qulqullinaan sadarkaa isaa eeggatee sirna barnootaa aadaa Oromoo gidduugaleessa taasifate bocanii hojiirra oolchuun karaa ulaagaa/istaandardii Addunyaawaa eegeen daa’imaniifi dargaggoota Oromootiif kennuufi Abbootii Aksiyoonaa keenya dinagdeen gahoomsuudha.
Mission
To produce worldwide competent students by giving a full- fledged, innovative, creative and state of art education services (From KG-University) to the Oromo children and youths by designing and applying an Oromo Culture responsive pedagogy which fits to the international standards and economically empower our shareholders in order to foster social and economic development of the nation


text:
Dooktoor Olaanaa Tarrafaa jedhama. Barataa Fayyaa Yunivarsiitii Wallaggaa Waggaa Shanaffaa ti. Yeroo Weerarri Koronaa yaaddoo Addunyaafi Itoophiyaa tahe kanatti tola ooltummaan bakka dhalootasaatti deebi’ee haala ittiin dhibee Kooviidoo-19 dursanii ittisan irratti hawaasa Godina Wallagga Bahaa Aanaa Eebantuuf hubannoo kennaa jiraachuusaa Raadiyoo Sagalee Ameerikaatti himeera.
Oduudhuma wal fakkaatuun, Shamarree Badhaadhii Shantamaa ammoo Jiraattuu magaalaa Finfinnee yoo taatu, yeroo weerara Kooroonaa kanaan hawaasni manaa bahuu rakkatutti, namootni galiin isaanii gadi aanaa tahe rakkatuu malu, jechuun, magaalaa Ambootti namoota 50f birrii kuma lama lama dhuunfaan kennuun, waliigalatti birrii kuma 100 gumaachitee jirti.
Gabaasaa guutuu caqasaa


text:
Gammadaa Olaanaa, gara bitaa irraa lammaffa irra kan jiru, Miidiyaa Hawaasa irratti beekamtii guddaa kan qabu yoo ta'u duula Miidiyaa Hawaasa irratti gaggeessaa warra turan keessa tokko, innis hoggantoota Safaricom dubbisee jira.Suuraa: Feesbuukii Gammadaa Olaanaa Finfinnee, Hagayya 15/2022- Safaricom Oromiyaa irraa mormii guddaan isa muudataa jira. Mormiin kunis dhaabbatichi
Finfinnee, Hagayya 16/2022- Dhaabbatni Warqee fi Koopperii KEFI baatii Onkoloolessaa keessa hojii albuuda warqee Tullu Kaappi eegaluuf aanga’oota Itoophiyaa waliin ‘karoora irra deebi’ee mirkaneessee jira’ jedhe. Kana malees muummichi ministeera Itoophiyaa baankota faayinaansii pirojektii lama kanneen pirojektii warqee KEFI’n Itoophiyaatti hojjetu irratti doolaara Ameerikaa
Finfinnee - Ministeerri Daldalaa fi Walitti hidhiinsa Naannawaa, dhaabbilee oomisha Jimaa gara biyya alaatti ergan 830 eeyyama daldalaa hin haaromsine fi tajaajila karaa hin malleen fayyadaman dabalatee “gocha seeraan alaa irratti bobba’aniiru” jedhe eeyyama daldalaa isaani haquu beeksise. Ministeerichi biyyattiin galii al ergii oomisha Jimaatin


text:
(Kiyya Hararghe)
Yaadanno (Guyyaa Feb, 18, 2017) Qabamee
Har’aa Godina Shawaa Bahaa Aanaa Ada’aa Ganda Dirree jedhamuun jira.
Akkam jirtan hordoftoota sagantaa keenyaa, nagaan koo kabajaa fi jaalala bakka jirtan marattii akka isiin dhaqqabu hawwaa, oolmaa koo guyyaa har’aatiin Godina Shawaa Bahaa Aanaa Ada’aa Ganda Dirree jedhamutti waanan argee fi taajjabee irraa isiniif qooduu kan barbaadee anii Kiyya_Hararghe’ti, Handhuura Oromiyaa Finfinnee irraa.
Aanaan Ada’aa Aanoota Godina Shawaa Bahaa keessaa tokko kan taatee fi qabeenya albuudaa galtee simintoof mija’aa taheen kan badhaatee fi invastaroota misooma industurii simintoo hawachudhaan kan beekkamtuu dha.
Dhimmiin waa’ee Aanaa kanaa akkaan isiniif qooduu barbaadeef aanichaan wal isiin barsiisuuf ykn haala teessuma lafaa fi haala uummata ishee isiin daawwachisuuf otuu hin taane, haala hoggansa kirasassabaa fi abbaa qabeenyaa maxxanaa maqaa invistimantiin aanichattii boba’ee turee kan dhagaa darbachuu dargaggoota keenyaaf sababa ta’aniin wal isiin barsiisuu barbaadeen malee.
Waggoota muraasa dura Abbootiin qabeenyaa lakkofsaan baay’ina qaban maqaa invastimantiin aanichattii kan bobba’an kan jiran yeroo tahuu, gaariin isaanii akkaatuma karoora invastimantii sirrii isaaniin lafa fudhatanii hojii keessa kan galan akkuma jiran, muraasni isaanii immoo lafa silaa invastimantiif fudhatan sana kaayyoo fudhatanifiin ala dhiimma biroof kan oolchan jiraachuu waajjira ejansii invastimantii aanichaa irraa hubachuun ni danda’ama.
Aanichatti warreen lafa seeraan ala maqaa invastimantiin fudhatanii fi kaayyoo fudhataniif ala oolchan walumaagala lafa iddoo 38 fi heektaaraan dhibba saddeetii ol tahee Haaroomsa gadii fagoo gaggeeffamee booda, abbootii qabeenyaa kanneen irraa mootummaan naannoo Oromiyaa irraa kan fudhee tahuu Obbo Adunyaa Midhaksoo Bulchaan Aanaa Ada’aa himanii jiru.
Warreen laftii irraa fudhatamee keessaa tokkoo kan tahee fi barreeffama kanaas akkaan barreessuuf sababa kan tahee nama maqaan isaa Shibbiruu Ahimad jedhamuu dha.
Shibbiruun abbaa qabeenyaa kan tahee fi hoggansa miseensa mana marii invastimantii Aanaa Ada’aa fi Bulchiinsa Godina Sh/Bahaa kanneen yeroo sanaa fi yeroo ammaa cinaan mana amala sirreessaa kanneen hafan immoo dhimmii isaanii seeraan qulqula’aa jiruttii maxxanuudhaan seeraan ala lafa 3 (sadii) Aanaa Ada’aa keessaa fudhata. Sababni Shibbiru Ahimad lafa Albuudaa kana ittii fudhatees Sona dabalee albudicha tajaajilaaf oolchuuf akkasumaas carraa hojii kumaatamaaf ni uuma kan jedhuu karoora daldalaa (business plan) dhiyeessuun ture.
Haa tahuu malee, lafa sadanuu kaayyoo silaa fudhateef sanaaf osoo hin oolchiin, dhiimmoota karaa salphaa taheen abbaa qabeenyaa miliyoonara isa taasisuu danda’u birootiif oolche.
Dhiimma maaliif oolchee? Yeroo dhiimma biroof oolchuu hoggansii Aanichaa maal hojjachaa ture? gaaffiin jedhu ka’uu danda’a.
Deebiin isaa immoo gabaabaa dha. Lafa silaa maqaa invastimantiin fudhatee, haala armaan gadii kanaan invastara birootiif kan dabarse.
* Lafa 1ffaa: Lafa Albuudaa kan galtee warshaa Simintoof tahuu qabuu lafa isa tokko Qr. miliyoona 60 (jahatama)’tti warshaa simintoo DAANGOOTEEF gurgure.
* Lafa 2ffaa: Lafti lammaffaan kunniis lafa albuudaa kan warshaa simintoof ooluu kan qabuu yeroo tahuu, Qr. miliyoona 300 (milyoona dhiibba saditti) warshaa Simintoo DARBAA’f gurgure.
* Lafa 3ffaa: Lafa sadaffaa immoo ofii isaaf (Obbo Shibbiruun) dhagaa fi ciraacha irraa baasaa warshaalee simintoo garagaraaf akkasumaas ijaarsa gamoolee Finfinnee fi magaaloota naannawa Finfinneetti argaman keessatti kan gurguruu fi guyyatti hamma Qr. 500,000:00 (Qarshii Kuma dhibba Shanii) Sona tokko osoo hin dabaliin argachaa ture.
Har’aa lafa sadan Shibbiruun warshaalee simintoo lamaaniif gurguree dabalatee laftii 38 Aanaa Ada’aa keessatti Abbaa Qabeenyaa Maxxanaa kanneen irraa fudhatamee ‘Dargaggoota keenya hojii dhabee dhagaa darbachuuf dirqamee sana’ Dargaggoota 6000 (Kuma Jahaaf) caalaniif qoodame fi dargaggeessii keenya irraa fayyadamuu kan eegalee kunoo har’aa torbeen muraasnii lakkaa’amee jira.
Galannii guddaan hoggansa aantummaa ummataa qaban haaraa naannoo keenyaaf haa tahuu jechaa, rakkooleen akka Aanaa Ada’aa iddoo baayyee waan jiruuf hojiin walfakkaataan iddoo hundattii ciminaan hojjatamuu qabaan dhaamsa kiyya.
******************


text:
Itiyoophiyaa keessatti oomishnii bunaa heektaara tokko irraa argamu gad bu’aa ta’uu fi gatiin omishaaf ba’u dabaluun, biyyoota Buna gatii xiqqaan gabaaf dhiyeessan waliin dorgoomuuf rakkisaa ta’u waldaan Buna biyya alaatti ergu kan Itiyoophiyaa beeksisee jira.
Abbaan aangoo Bunaa fi Shayee Itiyoophiyaa gama isaan oomiisha Bunaa guddisuuf hojjatamaa akka jiru ibsee, omishinii waggaa waggaan dabalaa akka jiru ibse.
Waajiira kanaaf Daayreekteera kan ta’an Dr. Addunyaa Dabalaa RSAf akka ibsanti, waggoota dabran lamaaniif Bunni gara biyya alaatti ergame Tonii kuma 100 kan guddatee yoo ta’u, toora sana irraa galiin jiru harka 35 dabaluu ibsan.
Pireezidaantiin Waldaa Buna alatti erguu Obbo Dassaleny Jenaa RSAf akka ibsanti, buna Itiyoophiyaa oomishtummaa gadi aanaadhaan argamu, garuu baasii oomishaa ol’aanaadhaan oomishamu kanneen Buna biyya alaatti ergaa jiraniif bu’aa isaanii eeguuf gatii gurgurtaa olaanaa waan kennaniif, gatii gabaa buna addunyaatiin dorgomuu hin dandeenye jechuu isaanii Gabra Mikaa’eel Gabra Mediin Finfinnee irraa gabaasee jira.


text:
Hoong koong keessa Yunivarsitii Polii Teekniik jedhamuu keessatti kanneen iggitaman gadhisisuuf polisii waliin waa’ee arraar buusuu dubbachuu isaanii prezidaantiin mooraa Sanaa ibsanii jiru.
Teng Guang akka jedhanti mormiitonni dhibba hedduu kanneen mooraa Yunvarsitii keessa iggitamanii jiran karaa nagaa akka ba’aniif ehamnii argamee jira.
Yoo hiriirtonni tuttuqqaa hin baa’iisan ta’e Polisiin humnaan gargaaramuu yeroof kan dhiise ta’u Teng dubbatan.Kana malees nagaan mooraa Yunivarsitii keessaa ba’anii gara buufata polisii yeroo deemanti isaan waliin akka deemaniifis ehama argachuu prezidaantichii Yunivarsitii ibsanii jiru.
Araarrii kun yoom akka rawwachuuf jiru hin beekamiin jira.
Barattonni mormii dhageesisaa turan hangi tokko yunivarsitii polisootaan marsamee keessaa miliqanii ba’uuf kan yaalan yoo ta’u achii keessatti iggitamuun isaanii guyyaa lammaffaa qabatee jira.


text:
Hundeen bu’urayuu dhaabota siyaasaa angoo siyaasaa dhuunffachuufi ta’ullee kan soboota gabrummaa jalatti kufanii ammoo ummaticha gabrummaa jalaa baasu kan jedhu saganteeffata.Kana milkeessuufi ammoo namoonni qaroo sabaa keessaa walitti dhufanii sagantaa siyaasaafi tarsimoo qabsoo diriirffatu. Namoonni kun akkumma dandeetti isaaniitti hoogganoota ufi keessaa ummatanii qabsoo geggeessuu Kan oromoolle kanarraa addaa miti.
Bifumma walii galaatti namoonni Hoogganna jedhaman xurree sadi gugguddaa keessatti ramadamu. 1ffaa Hooggna hayyuu ( Wise leader), 1ffaa Hooggana qaroo ( shrewd leader) 3ffaa Hooggana kennaa qabu (gifted Leader). Akkumma beekkamu hoogganni kun hunduu beekkumsa kana takkaa wajjiin dhalata yookaan ammoo leenjiidhaan hooggana ta’a..
Hoogganoonni sadanuu dandeetti adda addaa qabu. Hoogganni hayyuun carraa uumuutti dandeetti qaba,hoogganni qaroon carraa uumamutti dhimma bayuutti dandeetti qaba,hoogganni kennaa qabu ammoo carraa uumamuu deenda’u tilmaamutti dandeetti qaba. Kana hundaa godhuu kan hindandeenye inni hooggana ufiin jedhus hooganaa hinjedhamu.
Nuti ummanni oromoos akkumma ummata adunyaa biroo jaarmaya siyaasaas qabnna ,jaarmanni siyaasaa kun ammoo hoogganas qaba. Hooganoonni siyaasaa dhaabota keenyaas tarreeffama sadan gubbatti lafa kaayame kana keessaa tokko keessatti yookaan lama keessatti shalagamuu qabu. Garuu kana sadanuu godhuufi yoo hindandeenye jechuun yoo carraa uumuu hindandeenye yookaan carraa uumamutti dhimma bayuu yoo hindandeenye yookaan carraa dhufuu deemu tilmaamamnii ummata qopheessuu yoo hindandeenye Hooganoota jennaan ree?
Arra haalli hoogganoota oromoo irraa argaa deeminnu kan hedduu abdii nama kutachiisu yoo ta’ellee, qabsoon ummani keenya gootummaan diina dura dhaabbachaa jiranii fi dammaqiinssi isaanii kan abdii nama horachiisu ta’ee muli’ata. Arra carraan guddaan uumamee jira,carraa kana gootonni uumani galata qabu, carraa uumuu yoodadhaban ammoo carraa uumametti dhimma bayuu dadhabuun hooganoota keenyaa maal akka jennuun mata duree kiyyarra filmaanni jira.
Wayayanneen yeroo akkumma keenya dhaaba siyaasaa bilisummaa ummata Tigraayiif qabsaawu egalitte ummanni jalatti hiriiruu didee yeroo dadhabidu mala lafa kaayachuudhaan ta’e jettee jimlaadhaan ummata ufii lakkoofisaan hedduu ta’e mootummaa dargiitiin ficcisiifitee akka ummanni aaree qabsoo isaaniitti dabalamu godhuudhaan deeggarssa ummata horattee arra abbaa biyyaa abbaa angoo taatee ummata keenya laffarraa duguuguutti jirrtti. Keenya ammoo faalla kanaa ta’ee ummanni dammaqee qawwee malee diina dura dhaabbachaa tumssaf dhaabota sibilisoomissa jedhee dhaaddatutti iyyachaa jiraachuu yeroo agarru hooganoota keenyaan hoogganoota moo hoongayoota jennaan ree?
Da’immaniifi dubartootaafi mangoddonni oromoo dandii konkolaata irratti rasaasaa wayyaaneetiin gonbifamaa jiran osoo ijaan dawwannuu humnna qabaannee diina irraa rukutuu dadhabinullee akkumma ummanni keenya tokkummaadhaan diina dura dhaabbatetti garaagarummaa lakkifinnee ,ufitullummaa keenya liqimisinee, abjuu dhiiga ijoollee kanaatiin anngoo yaabbachuu lakkifinnee, ibsa ejjannoo,guyyaa goototaa fii dhaadannoo tarkaanfiin duuba hinjirre kanaan ufiifi ummata keenyalle sobuu dhiifinnee humnaafi dandeettii keenya walitti dabalannee tokkummaan dhaabbachuu dhabuun keenya hooganoota moo hoongayoota nujechisiisa ree?
Obboleeyyan koo mootummaan wayyaanee diina hiddi isaa gadi fagoo ta’ee jira. Wayyaanonni adunyaa nuti alaa kanaa itti wayiwaachaa jiru kanaafi michuu cimtuudha. Adunyaan arraa kan mirgi ilma namaa fedhii biyyoota guggudoo maqaa ( national interest) jedhuun idda bu’ee jira. Warri West ummanni oromoo hundi lafarraa dhumee fedhiin isaanii yoo kan wayyaneen eeggamu ta’e irra hinkaayanne. Guyyaan isaan nudhagayan yoo wayyaaneee daysinee fedhii isaanii dukkaneesinee jenne gaafa san fira nugodhachuufi nudhagayu malee akkanatti nudhagayuufille hindeeeman. Warri West hanga nutti ufi beeyinnu caalaa nubeeku akka nuti jaarmaya cimaa hinqabnne akka nuti hooggana dhugaa murataafi kutataa hinqabne akka hawaasa hinijaaramin taane bareechanii nuhubatu.
Hawaasa hinjaramin kan ijaaru ,jaarmaya jabaa qabsaaye kan ummata qabseessu kan qopheessuu hooggana. Ummanni keenya ijaaramuu dhabuun jaarmaya cimaa qabaachuu dhabuun keenyaf ammoo namoota maqaa hoogganummaa ufitti maxxansanii sabqunnamitti irratti ufi dhaadhessan caalaa eenyu itti qaanffachuu qaba ree? Namoota kanaan hoogganoota moo hoongayoota jennaan ree?
Maqaa maaliin akka yaamaman hujiin isaaniituu qulqulleessee agrsiisuu deema garuu ijibbaataafi dhaamssi ani qabu carraan wayyaanee wajjiin hojjannaa fii wayyaanee sirnna dimokraasiitiin irratti qabsoofinnaa jedhu guyyaa J/Leencoo Lataa qabsoo nagayaa geggeesuufi ufi kennanii biiya deeman biyya isaanii irraa galituun tigraayi irraa dhufitte isaanii deebifitte xurree nagayaa akka maletti madaaye dhukkubsatee amma ammoo guyyaa Obbo Baqalaa Garbaa deebisanii mana hidhaati darban karaan nagayaa wayyaanee wajjiin du’e jedheen amana.
Kanaafi obboleeyyan koo carraa tokkochi nuuf hafe hawii fii abjuun xurree adda addaatiin qabsoofinne milkoofinna jedhu dhumatee jira amma carraa tokkochi nuuf hafe qabsaawonni hundumitti qabsoo ummata oromoo geggeesina jennu moora tokkottitti deebinee Hooggana hayyuu,qaroo fii kennaa qabu qabsoo keenyatti horuudhaan qabsoo dhaloota haaraya dhaalichifinnee wareegama jaallan qabsoo irratti wareegamanii itichinee gumaa ijjoollee teenyaa dhumanii akka baafinnu Hoongayoota osoo hinta’in hoogganoota jedhaminnee akka galmee seena irratti kaayaminnu akka tokko taanu isinitti waywaadha.
A.Jundi


text:
Koreen Fannoo Dimaa kan addunyaa balalii fi konkolaataan meeshaalee wal’ansa fayyaa kan hatattamaan barbaachisan Tigraay magaalaa Shiree keessatti dhaqqbsisuu isaa beeksisee jira.
Waldaa Fannoo Diimaa Itiyoophiyaa waliin ta’uun gargaarsi toonii 20 namoota rakkoo hamaa keessa jiraniif ni raabsama jechuun koreen fannoo Dimaa kan addunyaa dameen Itiyoophiyaa Twitarii ofii irratti sambata dabree barreessee jira.
Guyyuma kana sagantaan nyaata addunyaa (WFP)n konkolaataan isaa ergaman keessaa gareen lama Tigraay akka gahes Tiwiitara ofiiirratti barreesse. Inni 1ffaan gara Meqalleetti ergame kokolaataa boba’aa fe’an lama of keessaa qaba.Inni 2ffaan immoo nyaata gara shireetti geesseera. Kna malees kaleessa Meeshaalee wal’ansa fayyaa murteessoo ta’an qilleensar iraan erginee turre jechuun sagantaan nyaata addunyaa gaafa sambataa Tiwiitara isaa irratti dabalee ibseera.Kana malees ehama argannaan abdii jedhuun guyyaa guyyaatti gargaarsa geessuuf qophii ta’u labsee jira.
Gama biraatiin Pireezidaantiin Naayijeeriyaa duraanii fi Ergamaan addaa Gamtaa Afriikaa Olusegun Obasanjo waraana waggaa lamaa lammiileen Tigraay gara kuma 600 ta’an galaafate sana eegaluu isaatiif Addi Bilisummaa Ummata Tigraay (ABUT) komatan.
ABUT garu, waraana kana situ jalqabee jechuun himannaa irratti dhiyaate mormaa ture.
Yaada maxxansa haaraa Ameerikaa SEMAFOR jedhamuun beekamu irratti maxxanfame keessatti, Obasanjo gahee nagaa buusuuf qabuu fi waliigaltee nagaa Adoolessa 2 Afrikaa Kibbaatti gaggeeffamuu fi labsii Naayiroobii Keeniyaatti ba’e irra ga’uuf rakkina irra aanuu bal’inaan ibseera.
Obasanjo gahee nagaa buusuuf qabuu fi waliigaltee nagaa Adoolessa 2 Afrikaa Kibbaatti labsamee fi labsii Naayiroobii Keessatti ba’e irra ga’uuf, rakkina ture bal’inaan ibsan.
Ollaan Itoophiyaa kan akka Eertiraa fi Sudaan tokko tokko kallattiinis ta’e harka biraan waraana kana keessatti qooda kan qaban ta’u, biyyoonni Gaanfa Afrikaa keessa jiran hundi gama hawaasummaa, diinagdee fi siyaasaa kallattiin haala hintaaneen dhiibbaa irra ga’eera jechuun Obosaanjoon ibsan.
Wal waraansa kana keessatti Ijoo kan ta'e Tigraay keessatti gaaga'amni dhaqqabe gama namaa fi meeshaa baay'ee ol'aanaa ture. Namoonni 600,000 gadi hin taane kallattiin lola irratti ykn sababa dhukkubaa fi gargaarsa namoomaa argachuu dhabuun akka du’an tilmaamamee jira jedha barreeffamnii Obosaanjoo jechuun keeneedii Abaatee Finfinnee irraa gabaasee jira..


text:
NAIROBI, Kenya — Witnesses tell The Associated Press that drone strikes in Ethiopia’s Oromia region killed several dozen civilians last week. The attacks in strongholds …Read More »
Over 100 Oromos Killed as Attacks Continue in Horo Guduru
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara militias and fano on Oromo civilians in Agamsa town, Horo Guduru Wollega …Read More »
Walgayii adda bilisummaa Oromoo
ABO/WBO inviting you to a scheduled Zoom meeting. Topic: Hiree Oromoo fi Oromiyaa: Carraa fi Duudhaa. Time: Jul 21, 2022 10:00 AM Eastern Time (US …Read More »
Ustaaz Kamaal Heeboo wareegame jedhu
Innaalillahi wa’innaa ileeyhi raaji’uun Rabbiin Jaannataan sihaa qaniinisu goota Sabaa. Diinni uummata Oromoo bilxiginnaan Jaal Kamaaliin aj*jeesuu dadhabnaan “Ni ajjeesame” jechuun kan gaddite fakeessuun titisota …Read More »
Gammoojjii fii baadiyyaa qofa osoo hin taane magaalota keessa galaa jirra
BBC Afaan Oromoo Waraanni bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ‘ABO-Shanee’ jechuun paarlaamaan shororkeessummaan faraje, erga bulchiinsa Abiy Ahimad waliin wal waraanuu eegalee amma waggoonni sadii …Read More »
“Alaabaan ABO, Mallattoo, Fakkii fi Qabeenya ABO fi Ummata Oromooti!
Ibsa Ajaja olaanaa ABO-WBO Waltajjii hawaasni qopheessu irratti namooti dhuunfaa ejjennoo dhuunfaa isaanii haasaahanis, ejjennoo isaaniif kan gaafatama guutuu fudhatu qaamuma haasawaa taasise dha malee …Read More »
Naggaadeen alaabaa ar’aas waanuma kalee irra deebi’uun gad jabeessite
Ibsa Dabalataa Kan ABO- Dhimma Alaabaa Ilaalchisee Waxabajjii 9, 2022 ABOn, xalayaa gaafa 06-06-2022 lakk.022/xly-abo/2022 gara Partii Kongiresii Federaalawaa Oromoo (KFO) barresseen haalli itti fayyadama …Read More »
Eenyuutu Mucucaatee? Jawar Mohammed, Dr. Itaanaa Habteeti?
Qaanqee show Habtaamuu: Ittaanaa fii Jawaar dhimma loltuu ABO laalchisee maal jechaa turan?Read More »
WBO: Oromiyaan ni bilisoomti!!
Warraaqsa Bilisummaa Qindeessitan Sababaa Jedhuun Sabboontoti Oromoo Heddumminaan Hidhamaa Jiru.
Milishooti Gandaa Bakka Adda Addaatti FDG Deggeruun Muldhate. (QEERROO) Mootummaan Wayyaanee FDG dura dhaabbachuuf, uummata Oromoo hidhuu araada godhatee itti fufuun isaa beekame. Filannoon mootummaa …Read More »


text:
Maqaalee Rabbii (Subhaanahu)-Kutaa 9.2
B. Ibsa Aayaata muraasaa maqaa Al-Waahid, Al-Ahad of keessaa qabanii
Hiikonni “Al-Ahad-Tokkicha”, “Al-Waahid-Tokko” yommuu ta’an, maqaalee Tokkichummaa Rabbii olta’aa agarsiisaniidha. Tokkichummaan kuni gosoota tawhiidaa sadan ibsa: 1ffaa-Zaataa fi Sifaataan Rabbiin subhaanahu tokkicha ta’u. Kana jechuun Zaataa fi sifaanni Isaa uumamtoota hundarraa adda. Wanti zaata fi sifaata Isaatin wal fakkaatu tokkollee hin jiru. 2ffaa-Gooftummaa (rubuubiyyah) keessatti Tokkicha ta’uu-kana jechuun samii fi dachii, wantoota isaan keessa jiran hunda kan uume, too’atu, jiraachisu fi qindeessu Rabbii Tokkicha. Gabaabumatti hojii Isaa hunda adda Ofii hojjata, eenyullee Isa waliin hin hirmaatu ykn qooda hin fudhatu. 3ffaa-Gabbaramuu (uluuhiyyah) keessatti Inni Tokkicha- Kana jechuun haqaan kan gabbaramu qabu Rabbii Tokkicha. Gabbarriin (ibaadaan) Isaaf malee homaafiyyuu hin ta’u. Sababni isaas, Inni Gooftaa wantoota hundaa uume, too’atu, beeku, arguu, dhagahu, wanta hundaa irratti dandeetti qabuu fi yeroo hundaa jiraataa fi turaa ta’eedha. Wantoonni Rabbii guddaan ala jiran amaloota kanniin qabuu? Wantoota hundaa uumu, too’atu, arguu, beeku, dhagahuu danda’uu? Yeroo hundaa jiraachuu fi turuu danda’uu?
Namni wanta tokko kan gabbaruuf (waaqefatuuf) faayda irraa barbaadeti mitii? Wanti kuni faayda naaf kenna ykn miidhaa narraa deebisa jedhee wanta saniif gadi jedha ykn kadhata. Akkasi miti ree? Eeti wanti inni kadhatu fi gadi jedhuuf amaloota armaan olii qabaachu qaba. Rabbii wantoota hundaa uume, beeku, too’atu, arguu, dhagayuu, faayda namaaf fiduu fi miidhaa namarraa deebisuu danda’uuf gadi jechuu fi kadhachuu wayya moo wanta amaloota kanniin hin qabneef gadi jechuu fi kadhachuu wayyaa? Nabii Yuusuf (aleyh salaam) hiriyyoota isaa mana hidhaa jiraniif yommuu waamicha godhu Qur’aanni akkana jechuun gabaase:
“Yaa hiriyyoota kiyya lamaan kan mana hidhaa! Sila gooftota adda addaa baay’ee moo Rabbii Tokkicha hunda Injifataa ta’etu caalaa?” Suuratu Yuusuf 12:39
Kana jechuun uumamtoota akka taabotaa, sanamaa, namootaa, Jinnii fi kanneen biroo nama hin fayyannee fi miidhaa namarraa hin deebisne gooftaa godhachuun gabbaruu wayya moo Rabbii Tokkicha waan hundaa moo’atu gabbaruu wayyaa? Jecha biraatin, gooftota adda addaatiif gabra ta’utu siif caalaa moo Rabbii Tokkichaaf gabra ta’u siif caalaa?
Gooftotin garagaraa fedhii adda addaa waan qabaniif isaaniif gabra ta’uun olii gadi nama dhamaasa. Mee ilaali, tiiksen tokko bulchaa baay’eef gabra yoo ta’e, haalli isaa akkam ta’aa? Bulchaan hundu fedhii adda addaa waan qabuuf oli gadi isa raasa. Garuu tiiksen bulchaa tokkoof gabra ta’u wanta bulchaan suni itti ajaju hojjachuun ba’aa baay’ee ofirraa buusa. Kanaafu, tiikseen bulchaa baay’eef gabra ta’uu wayya moo bulchaa tokkoof gabra ta’uu wayyaa?
Gooftaa tokkicha wanti hundi aangoo Isaatiif gadi jedhuuf gabra ta’uu wayya moo wantoota garagaraa nama hin fayyanneef gabra ta’uu wayyaa? Rabbiin Gooftaa Tokkicha Al-Qahhaar ta’eedha. Al-Qahhaar jechuun Injifataa injifannoo Isaa homtuu daangeessu hin dandeenye, wanti hundi aangoo Isaatiif kan gadi jedheedha.[1] Addunyaa keessa homtu hin jiru aangoo Isaa jalatti kan kufu yoo ta’e malee. Argamsiisuu fi dhabamsiisuun, kennuu fi dhoowwachuun, fayyaduu fi miidhun, sochoosu fi teesisuun wanta fedhe hojjata. Kana jechuun dachii fi samii keessatti wanta fedhe ni argamsiisa, wanta fedhe ni dhabamsiisa ykn ni ajjeesa, wanta fedhe nama fedheef ni kenna, kan fedhe immoo ni dhoowwata. Too’annaa fi aangoon hundi kan Isaati. Homtu aangoo Isaa jalaa hin bahu. Yommuu du’a namarratti murteessu, namni “lakki ani hin du’u” jechuun du’a ofirraa deebisuu jiraa?
Kanaafu, Rabbii Tokkicha Al-Qahhaar (Injifataa) ta’eef gabra ta’uu wayya moo wanta aangoo hin qabne, nama fayyadu fi miidhuu hin dandeenyef gabra ta’uu wayyaa? Deebiin isaa: Shakkii hin qabu, wanta nama hin fayyannee fi hin miine kadhachu fi of gadi qabuu irra Rabbii Tokkicha kadhachuu fi of gadi qabutu caalaa. Dubbiin erga akkana ta’e:
“Gabbaramaan keessan Gabbaramaa Tokkicha, kanaafu Isaaf harka kennaa. Warra Isaaf of gadi qaban gammachiisi.” Suuratu Al-Hajj 22:34
Yaa namoota! Gooftaan keessan kan haqaan gabbaramu Gooftaa Tokkicha. Sababni isaas, kan isin uume, samii irraa bishaan buusun isin nyaachisuu fi obaasu Rabbii Tokkicha qofa. Kanaafu, Isa qofaaf gadi jedhaa, hojii qulqulleessaa, ajajaa fi murtii Isaatiif harka kennaa (bulaa).
Yaa nama gara Gooftaa keetitti namoota waamu hoo! Namoota Gooftaa isaaniitiif of gadi qabanii fi ajaja Isaatiif bulan kheeyri addunyaati fi Aakhiraatin gammachiisi. Namoonni kuni addunyaa keessatti tasgabbii qalbii fi boqonnaa sammuu argatu. Aakhiratti immoo mindaan isaanii garmalee guddaadha. Namoonni Gooftaa isaanitiif of gadi qabanii fi of hin tuulle amaloota kanniin qabu:
“Isaan warra yeroo Rabbiin dubbatame, qalbiin isaanii sodaattu, wanta isaan tuqe irratti obsitoota kan ta’an, salaata sirnaan salaatanii fi waan isaaniif kennine irraa baasaniidha.” Suuratu Al-Hajj 22:35
Isaan warra yommuu maqaalee fi sifaanni Rabbii dubbatamu, qalbiin isaanii Isa sodaattuudha. Kana irraa kan ka’e, adabbii fi dallansuu Isaa sodaachun wantoota dhoowwamoo ni dhiisan. Ammas, namoonni kunniin rakkinnaa fi balaa isaan qunnameef ni obsu. Wanta isaan tuqe kanaaf hin dallanan. Kana irra, Fuula Gooftaa isaanii barbaadu fi mindaa Isaa kajeelun ni obsu. Isaan warra salaatas ulaagaalee fi rogoota guutuun sirnaan salaataniidha. Ammas, “waan isaaniif kennine irraa baasaniidha” Kuni baasi dirqamaa kan akka zakaa, kaffaaraa, maatii fi firoota irratti baasu fi baasi jaallatamaa kan akka sadaqaa of keessatti hammata. Namoonni kunniin Jaalalaa fi mindaa Rabbii barbaadun qabeenya isaanii irraa zakaa ni kennu, maatii irratti baasi qisaasessun keessa hin jirre ni baasu, hiyyeeyyif sadaqaa ni kennu, karaa Rabbii keessatti ni baasu.[2]
Namoonni kunniin warra Gooftaa Tokkichaaf gadi of qabanii fi bulaniidha. Isaa gaditti wanta biraatiif of gadi hin qaban. Sababni isaas, Rabbiin guddaan olta’ee Gooftaa samii torbanii fi dachii wantoonni hundi aangoo Isaa jalatti kufaniidha. Wantoonni Isaan ala jiran qabaa Isaa keessa jiru. Hayyama Isaatiin ala nama fayyadu fi miidhu hin danda’an. Kanaafu, wantoota kanniiniif of gadi qabuun, jaalala daangaa darbee jaallachuu fi sodaachuun hin ta’u. Rabbii al-Waahidul Qahhaar (Tokkicha Injifataa) ta’e qofaaf gadi jedhan, jaalala daangaa ol’aanaa irra gahe jaallatan, garmalee sodaatan, waan hundaa irraa kadhatan. Qur’aana keessatti ni jedha:
Jedhi, “Gooftaan samiwwanii fi dachii eenyuu?” Jedhi, “Allah”; Jedhi, “Isaa gaditti kan nafsee ofiitifu faayda [fiduu] fi miidhaa [ofirraa deebisuu] hin dandeenye awliyaa’ota godhattanii?” Jedhi, “Sila jaamaa fi namni argu wal-qixa ta’uu? Yookiin dukkanaa fi ifni wal-qixa ta’uu?” Sila Rabbiif shariikota uumama akka Isaa uuman godhanii uumamni isaan irratti wal-fakkaatee? Jedhi,“Rabbiin Uumaa waa hundaati, Inni Tokkicha Injifataadha.” Suuratu Ar-Ra’ad 13:16
Warroota Rabbii gaditti wanta biraa gabbaran ykn Isa gabbaru didaniin, “Gooftaan samiwwanii fi dachii eenyuu?” jedhii gaafadhu. Kana jechuun samii torbanii fi dachii kan uumee, too’atu fi eeguu eenyudhaa? Deebii shakkiin keessa hin jirre “Rabbiidha” jechuun isaaniif deebisi. Samii, dachii fi wantoota isaan lamaan keessa jiran hunda kan uumee, too’atu, eegu, jiraachisuu Rabbii olta’aa erga ta’ee wantoota ofuyyuu fayyaduu fi miidhaa ofirraa deebisuu hin dandeenye akkamitti awliyaa’ota godhattuu? Akka lugaatti Awliyaan hiika baay’ee qaba. Kanniin keessaa gargaaraa, tiiksaa, jaalalloo…
Akkana jedhiin warroota Rabbii gaditti wanta biraa gabbaran, “Nama biraa dhiisi wanta mataa ofiitu fayyaduu fi miidhaa ofirraa deebisu hin dandeenye akkamitti gargaaraa, tiiksaa fi jaalalloo godhachuun gargaarsa fi eeggumsa irraa kadhattuu? Akkamitti ibaadaa (gabbarri) garagaraatiin isaanitti dhiyaattu?” Fkn, warroonni nama du’e gabbaran gara qabrii deemun gargaarsa ykn eeggumsa kadhatu. Qalma isaaf qalu, nazrii (silati) isaaf seenu. Namni du’e kuni nama biraa dhiisi ofuyyu fayyadu fi miidhaa ofirraa deebisuu hin danda’u. Kanaafu, maaliif isa kadhatanii?
Ergasii itti aansee fakkeenya nama Rabbiin qofa gabbaruu fi nama Rabbii gaditti wanta biraa gabbaru dhiyeesse. Jedhi, “Sila jaamaa fi namni arguu wali qixa ta’uu?” Haaluma kanaan, kaafirri haqa hin arginee fi mu’minni haqa arguu wal-qixaa? Jaamaan hanga qajeelfamutti karaa qajeelaa gahuumsaan isa gahu hin arguu. Namni ijaan argu immoo karaa qajeelaa gahuumsaan isa gahuu sirritti arga. Haaluma kanaan, kaafirri karaa haqaa fi qajeelaa gahuumsa gaariin isa gahu hin argu. Mu’minni (namni dhugaan amane) immoo karaa qajeelaa fi haqaa gahuumsa gaarii (Jannata) isa geessu arguun irra deema. Kanaafu, namoonni lamaan kunniin wal-qixaa?
“Yookiin dukkanaa fi ifni wal-qixa ta’uu?” Kuni immoo shirkii fi iimaana. Kaafirri dukkana kufrii, shirkii fi jallinnaa keessa dhama’a. Mu’minni immoo ifa iimaanaa keessa deema.[3]
“Rabbiif shariikota uumama akka Isaa uuman godhanii uumamni isaan irratti wal-fakkaatee?” Kana jechuun wanti isaan Rabbii gaditti gabbaran uumama akka Isaa uumanii jiruu? Wanti isaan gabbaran (waaqefatan) samii, dachii, aduu, ji’a, gaarreen, namoota, jinni fi kkf uumanii jiruu? Ergasii uumamtoonni Rabbiin uumee fi wanti gooftonni isaan gabbaran uuman isaanitti wal fakkaatee? Kana jechuun wanta Rabbiin uumee fi wanta gooftonni isaanii uuman addaan baasu dadhabanii?[4]
Shakkii hin qabu, sanamni, taabonni fi wanti biroo isaan gabbaran homaa hin uumne. Garuu wanti isaan gabbaran (waaqefatan) uumama akka Rabbii uuman, hojii akka Isaa hojjatu jechuun yoo shakkan, shakkii kana ragaa ifaatin isaan irraa oofi. Ragaan kunis, “Rabbiin Uumaa waa hundaati”[5]
Argamuu ykn uumamu wanta tokko keessatti filannoo sadii qofa qabna.
1ffaa- Wanti tokko ofiin of uumu,
2ffaa- Uumaa malee akkanumatti tasa argamu.
3ffaa-Uumaan wanta san uumuu jiraachudha
Ragaa sammuutiin filannoon 1ffaa fi 2ffaan yoosu kufan. Wanti duraan hin jirre gonkumaa ofiin of uumuu hin danda’u. Sababni isaas, beekumsa, dandeetti fi ogummaa ittiin of uumu hin qabu. Fkn, Dhangala’aan saalaa (ispermin) beekumsa, dandeetti fi ogummaa qabaatee ofiin of uumuu danda’aa? Kana hubachuuf, namni uumamee erga dhalatee booda kutaa qaamaa tokko dabalachuu hin danda’u. Erga dhalatee kutaa qaamaa tokko dabalachuu kan hin dandeenye, dhalachuun dura yeroo bishaan saalaa ture sanitti akkamitti ofiin qaamaa kana hunda godhachuu danda’aa? Fakkeenyaf, namni harka lamaa fi qubbiin shan shan qaba. Qaamoleen kunniin isaaf guuttamanii erga dhalatee booda harka sadaffaa ykn harka tokko irratti quba jahaffa dabalachuu gonkumaa hin danda’u. Erga dhalatee nama guutuu ta’ee booda harka fi quba dabalachuu kan hin dandeenye, yeroo garaa haadhaa keessatti bishaan saalaa ture san ofumaan harkaa fi quba uummachuu danda’aa? Gabaabumatti wanti sammuu qabu kutaa qaamaa dabalachuu kan hin dandeenye, wanti sammuu hin qabne akkamitti kutaa qaamaa kana hunda ofiin godhachuu danda’aa? Kuni hundi waan hin taanedha. Kana jechuun wanti tokko ofiin of uumuu hin danda’u.
Ammas, wanti tokko uumaa malee akkanumatti tasa argamuu hin danda’u. Sababni isaas, addunyaa keessatti sababa tokko malee akkanumatti wanti tasa argamu hin jiru. Sababa tokko malee bu’aan argamuu danda’aa? Hojjataa malee hojiin argamuu danda’aa? Namni beekes wallaales sababni duubaa akka argamu taasisu ni jira. Fkn, telefoonni guyyaa guyyaan itti fayyadamnu kan ishii hojjatu osoo hin jiraatin akkanumatti tasa argamtee?
Filannowwan lamaan kunnin erga kufanii filannoo sadaffaa waliin hafna. Innis, Uumaan wanta hundaa uumee jiraachudha. Kanaafu, ragaa ifaa shakkiin wayitu keessa hin jirre, “Rabbiin Uumaa waa hundaati” jechuun labsi. Rabbiin guddaan Uumaa waa hundaa erga ta’e, wantoonni kunniin hundi uumamun dura Tokkicha kophaa tureedha. Yommuu samii, dachii fi wantoota isaan keessa jiran uumuu Tokkicha adda Ofii uumeedha. Kan Isa waliin hirmaate hin jiru. Sababni isaas, Rabbiin Uumaa waa hundaati. Wantoonni Isaan ala jiran hundi uumamtoota Inni uumeedha.
Erga wantoota kanniin hundaa uume boodas Tokkicha wantoota hundaa Injifatuudha. Wantoota hundaa Kan uumee Isa erga ta’e, wantoota uume hunda ni injifataa jechuudha. Aangoo fi too’annaa Isaa jalaa hin bahan. Kanaafu, Rabbiin Tokkicha Injifataa erga ta’e kan gadi jechuu fi waan hundaa irraa kadhachuu qaban Isa qofa. Rabbii Tokkicha Injifataa ta’e dhiisanii wanta nama hin fayyannee fi miidhaa namarraa hin deebisneef gadi jechuun, kadhachuu fi gabbaruun dhugumatti wallaalummaa fi zulmii (miidhaa) guddaadha.
Kitaabban wabii:
[1] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-10/671, Tafsiir ibn Kasiir-4/513
[2] Tafsiiru ibn Kasiir-5/414, Tafsiiru Sa’dii-fuula 628-629, Tafsiiru Xabarii-16/552
[3] Tafsiiru Qurxubii-12/47, Tafsiiru Xabarii-13/494
[4] Tafsiirul Qur’aanil Kariim I’iraabuhu wa bayaanuhu-4/704, Muhammad Aliyy Xaaha
[5] Tafsiiru Sa’dii-fuula 480


text:
Walga’ii NATO bara kanaa itti hirmaannaa isaanii isa xumuraa ta’uuf kan Har’a ganama magaalaa Waarsoo qubatan – Prezidaantiin Yunaayitid Isteets Baaraak Obaamaa -walga’iin ammaa kun, yeroo gaddisiisaa, kan Briteenii fi Gamtaan Awurooppaa itti adda-ba’an akka ta’uuf jiru dubbatan.
Obaamaan, eega biyyoota miseensota NATO waliin magaalaa Waarsootti walga’icha taa’anii booda, biyya eega prezidaantii ta’anii as yeroo jalqabaaf daawwachuuf jiran Ispeeyinitti qajeelan.
Har’a, Prezidaantii Gumii Awurooppaa – Donaald Taaskii fi Prezidaantii Koomishina Awurooppaa Jean-Claude Juncker wajjiin walga’anii ka dubbatan – Prezidaant Obaamaan, akka Waayit Haawus, ibsa sirnaa kenneen jedhutti – haala itti Briteen gara nagaa fi mucuucaataa ta’een Gamtaa Awurooppaa keessaa baatutti hoogganoota lameen waliin dubbatan.
Walga’ii NATOtti ammaa kana irratti, waa’een Briteen, Gamtaa Awurooppaa keessaa ba’uu yeroo marii bal’aa fudhatu ta’uun dubbatame iyyuu – waa’ee haleellaa shororkeessotaa Islamic State fi waa’een cunqursaa Raashiyaa Ukireeen keessaa Awurooppaaf dhimmoota yaaddessoo xiyyeeffannaa


text:
by Jawar Mohammed
( Barruu yaadannoo Jaarraa Abbaa Gadaa tan Waxabajjii 11, 2013 magaalaa Atlanta irratti dhihaatte)
Jaarraa Abbaa Gadaa bu’ureessitota qabsoo Oromoo kanneen tarree duraarratti maqaan ka’u keessaa tokko. Gumaachi addaa Jaarraan qabsoo tanaaf godhe maali yoo jenne amna Waraana Bilisummaa Oromoo jaaruu keessatti carraaqqii godhamteefi milkii argamteef shoora duraa tapahcuu isaati. Roorroo saba isaatirra gahuuf joollumamaan laalachuun qabsaa’ota barbaadee dirree falmaa Baaleetitti makamee, lolee lolchiise.
Barbaachisummaa meshaafi leenjii lolaa kan ammayyaa hubachuun gargaarsa barbaacha gama Somaaliyaa, boodas Galaana Diimaa cehee Adan dhaqe. Akeekni Qeeyroo Ganamaatiin qabsoo hidhannoo eegaluu milkaayuu dhabdus, hidhaan waggaa shanii muranno inni diina Oromoo qabsoo hidhannootin cabsuuf qabu hin laafiifne. Bara 1976, yeroo haalli Warraaysaa biyyattii haguugee hamilee qabsoo hidhannoof jirtu laamshesse sanitti, sirni jiruu hiddaan buqqa’u malee Oromoof furmaanni hin jiru jechuun, qawwee lameen Elemoo Qilxuu fa’arraa hafte baasee daggalatti gale;WBOs humnaafi caasaanis ijaarutti seene. Erga gaafa dura Asabootitti Minishir bitateetii hamma gaafa du’uutitti dawaan cunqursaa qawwee ta’uu nama amanaa turee, sabaa isaatinis hidhadhaa jedhee osoo waywaatuu jiraate.
Barruu tana keessatti sababoonni Jaarraan barbaachisummaa qabsoo hidhannoo aakka fardeeyfatu goadhan maal fa’a akka ta’an xiinxaluuf yaala. Akka hubannaa kiyyaatti wantoota afurtu ilaalcha Jaarraan qabsoo hidhannootiif qabu qare. Tokko seenaa warraa isaatiifi kan Oromoo naannawa sanii tan inni joolummaa dhagayaa guddate. Kan lammataa, hariiroo Oromoofi nafxanyoota jidduu tan inni joollumaa arke. Kan sadaffaa araga dhageettii gocha gootummaa ‘shiftoonni’ Oromo kan Habiibifi Hamidoo faa Oromoo nafxanyaarraan gaya turaniiti. Kan afraffaa hirmaannaa lola Baalee keessatti godhe. Armaan gaditti sababoota kana takka takkaan gabaabsinee haa laallu.
Seenaa abbootii
Jaarraan nama warra akkanaatirraayin dhaladhe jedhee maqaan of dhaadu hin turre. Kanaafuu hamma dhihoo kanaatitti waa’ee warra isaa, wanni beeynu xiqqaa ture. Kanarraa kan ka’e seenaan inni abbootii isaatirraa dhaale ilaalcha isaatirratti dhibbaa isin qabdu hedduu hin xiinxalamne. Dubbii tanaaf fooddaa kan nuuf bane barruuleefi haasaya Jaafar Aliitifi Abdurashid Abdurahmaan nuuf dhiheessani. Abdurashiid seenaa abbootii Jaarraa gabaabsee akkanatti kaaye
�“Walakkaa bara 1876, gaafa Ibroo Shaxaa, akaakayyuun [ abaabayyuun] Jaarraa Abbaa Gadaa, lola Cirrachaatti waraana Misraa kan Ra’uuf Baashaa tiin hoogganamuun odoo loluu wareegame, ilmi isaa, Haamid, dardara ture. Lola Calanqoo booda, bara 1889 keessa, gaafa Minilik, summii buna keessatti naqeen, Haamid Ibroo galaafatu, ilmi isaa, Ibraahim, joolle. San booda, bara 1936 keessa, gaafa Ibraahim Haamid, nafxanyoota hawaasa Baha Oromiyaa sirna gabrummaa hoonga hin-qabneen araraasaa bahan, adamuun, hijaa irraa bahaa ture, ilmi isaa, Abdukariim hoggaas dhalata.”
Kanarraa wanni salphatti hubannu abaaboo, kaakoofi abbaan Jaarraa weerara dhuma bardhibbee 19ffaatifi jalqaba bardhibbee 20ffaa keessa Oromoo mudatan, kan boodas alagaa jalatti isa oggolchiisan keessatti warra suduudaan hirmaataa ture ta’uudha. Akkuma kaa’imman kamuutuu seenaa warra isaa kana dagaayaa guddachuu akka malu tilmaanmna. Kanaf ragaa kan nuuf ta’u waa’ee qabsoo Oromoo yoo haasayu Jaarraan yeroo hedduu seenaa abbootiin isaa keessa dabran akka fakkeenyaatti dhiheessa. Seenaa abaaboo isaa Ibroo Shaqaatifi akaakoo isaa Ibraahim Haamid irraa garaagarummaa qawweee qaachuufi dhabuu, akkasumas sadarkaan ammayyummaan qawweefi jaarmayni waraanaa lola keessatti qabdu waan hubate natti fakkata.
Osoo warraani Masrii kan Ra’uuf Paashaa Oromiyaa bahaatin hin bayin dura Oromoonni naannawa sanii heeraafi seera sirna Gadaatin walbulchaa, loltuu ofii Raabaa Dooriin jaaruun daangaa biyya isaanii ittifataa turan. Weerara olloonni isaanii itti bananis ofirraa qoluun, of kabajiisanii, ormanis hanga walbeekanii kabajaan waliin bulaa turan. Waranni Masrii kan Ingilizootaan meeshaa ammayyaa qeensaa hanga rifeensaa hidhate diina Raabaa Doooriin takkaahuu hin argini. Akkasiinuu Murti Guuto gootummaa onneen guutamteefi tokkummaa sirna Gadaatiin taligamteen eeboo, mancaa, wanteefi xiyyaa isaatin dura dhaabbate.
Waraanni Ra’uuf rasaasa ammayyaa itti robsee qaawwa xiqqoo takka banatee magaalaa Adaree Biyyoo qabatus, waggaa kudhaniif dallaya keessaa bahuu kutanii, kaayoo biyyaa Oromoo kolonii Ingilizii jalatti galchuu hoongessanii, injifannoo goonfachuun biyya ofiitii baasan.
Haa ta’uu ammo lolli Masri waliin godhame kun injifannoodhaan goolabamus, akka Professor Mohammed Haasaniifi Jilchaa Hamid katabanitti, humna waraanaa Oromoo akka maleedha laafffise. Tokkoffaa, qondaalonni Raabaa Doorii heeduun, Ibroo Shaqaa dabalatee, ni wareegaman. Lammaffaa, lola dheeraa kanarraa kan ka’een ka’een cibirraaleen faradoo (cavalry) beelladaaleen rasaasa, beelaafi dhukkubaan dhumuu isaatin guututti diigame. Sadaffaa lolli dheeraan kun leeccalloo ummataa dhiiga xuuxuun humna diinaggee biyyaa laaffise.
Osoo Oromoon daadarkaa tanarraa reefu dandamachaa jirtu , weerarri diina haarayni, Masri baatee waggaa sadihiitti, bara 1887, calanqoon as bahe. Warraanni Minilik kan Oromoo naannawa biraa cabsee injifannoon machaawee, diinaggeen of gabbise qawwee ammayyaa shammadatee, ogeessota waraanaa faranjiitin tarsiimoo baafatee Murti Guutotti lola bane. Gaafa Oromiyaa Bahaa weeraru waraanni Minilik qawwee….. qaba. Oromoon qawwee dullatti dhibba hin geenye kan Paashaarraa buufatan, sanuu ta rasaasni waa xiqqasho keessa jiruun dura dhaabbatan. Muraasni fardaa waan laamshayeef mancaa, eeboofi wantee isaa qabateeti lafoo dura dhaabbachuuf dirqame. Akkasumaanuu waraanni Murti Guutoo, humna waraan Minilik kan lafoo( infantry) qaawwedhaan caalamanis gootummaadhaan bobbaa hedduu ofirra faccisuu danda’anii turan. Booda garuu madaafa tabba fagoo, eeboofi mancaan hin dhaqqabne dhaabaniin duubbee Raabaa Dooriin loltuu irraa bobbasuufi madoo itti wal’aanatu ibidda itti roobsan. Bifa saniin qawween sodaattuun hidhatte mancaa gootaa moohattee, nafxanyaan akkuma Oromiyaa biro dachii Humbannatis qabate. Qondaalota Raabaa Doorii kanneen gaafa Calanqoo Calii baraaran, kanneen akka Hamid Ibroo ( akaakoo Jaarraa) kopha qophatti galaafatanii ummata hoggana silaa bakka caphanii isaan kaasu dhabsiisan.
Gaaga’amni weerarri Masriitif kan Minilik Oromootarraan gahee biyya teenya qofatti osoo hin taane addunya guututti gaafani injifannoon lolaa gootummaa loltootaatifi fi qaruuxummaa tarsiimootiin walcaaluun murtaawu sun akka dabarte dhawwaaqe. Fakkeenyaaf lola waraana Sudan kan Darbuush jedhamuuf, kan Abdullaa Al-Taashitin hogganamuufi waraana Ingilizi jiddutti, bara 1898, dirree lolaa Umdurmaanitti godhamerratti waanuma Calanqotti ta’etu raawwatame. Winston Charchil, kan booda muumicha ministeera Ingiliz ta’ee, warrana san keessatti akka loltuufi gabaafutti hirmaate, gama isaa jajuun akka gabaasetti lolli gaafasii keessatti warraana Darbuush 52,000 ta’utu kan Inglizi 8,200 moo’ame. Iccitiin injifannoo tanaa garuu akkana.
Warri Suudan qawwee dullattii takka nyaatteefi meshaa harkan kanuma akka Oromoon qabuu saniin itti baye. Warri Ingiliiz ammo madaafa ammayaa gurguddaa, qawwee otomaatikaa, akkasumas loltuu uffata raasaasafi eeboon laafutti hin dirre ( body armour) uffateen dhihaate. Yeroo lolli ganama subii banamu, osoo lultuun Suudan meetira 2750 bira as hin dhihaatin muraasni madfii (artillery brigade) kurkurruu ibiddaa itti gadi roobse. Qawwee warri Suudan hidhatee keessaa kan akkam jabduu rubuu fageenya kanaa deemuu hin dandesssu ture. Waraanni Darbuush gootummadhaan reeffarra waltarkaanfataa mukatti dahataa ori’us osoo meetira 50 wuu dahoo Ingilizitti hin dhihaatin dhukkaawan. Lola sa’aa jaha qofa ture kana keessatti, Darbushoota nama 10,000 du’aan, 13,00 modoon, kuun ammo qabamuun moo’amuu mudatan. Gama Ingilizii garuu nama 47 qofatu du’e, madoon 382 ture. Darbushoonni Suudaan, akkuma Raabaa Doorii Oromoo, guutummaafi tarsiimoo lolaatiin diina caalanis, qawwee ammayyaatin moo’amanii bitta alagaatiin oggoluuf dirqaman.
Akka xiinxala kiyyaatti Jaarraan abba isaatifi manguddoota naannawaatirraa seenaa gootummaa Murti Guutoo dhagayaa guddachuun, murni akkasitti gootaa akkamiin alagaaf jilbiiffate gafin jedhu waan mataa keessatti uumame natti fakkata. Seenaa abaaboofi akaakoo isaatti dabaltee kanummaan abbaa isaatuu yaada kana cimsuu mala. Abbaan isaa Ibraahim Haamid, nama hayyummaa isaatitti fayyadamuuf mootummaan Haylasilassee ofitti dhiheessee aangoo keennef ture. Garuu beekkomsi isaa safarmaee hin dhumne suniifi aangoon alagaan kenniteef hamma fedhees laalatu roorroo ummata isaatirraa gayaa ture irraa ittiisuuf isa hin dandeessifne ture. Kanaaf ammo deebiin isii; luynaafi jegna onneen , hayyuufi harsama sammuun adda bahuun hafee, qawween luyna jegnoomsitee, doofaa mootii godhuu waan hubate fakkata.Kanaaf Oromoon deebi’ee mirgaafi kabajaa isaa goonfachuuf falli kophaa ‘ibidda alagaan itti nu gubu san nutis horachuudha’ yaanni jedhu ganamumaan sammuu isaa keessatti habaqaalte. Kanaafuu hubannoon seenaa sababoota Jaarraan qabsoo hidhannootti umrii isaa guutuu cicheef keessaa tokko jechuuf kan nu dandeessisu raga jabaadha.
Fakkeenyummaa Finciltoota Oromoo
Erga humna qawwee ammayyaattin caalamee alagaa jalatti buluuf dirqamee boodas Oromoon gandaantummaa fudhatee roorroof jilbeeffatee akka hin jiraatin ragaan hedduu. Bakka takka takkatti hogganoonni hawaasaa hambalaa sirna Gadaatifi tan Raabaa Doorititti fayyadamuun ummatan gurmeessanii finciluun yeroo gabaabafis taatu nafxanyaa offiraa buqqaasu yaalaa turan. Bakka biraatti ammo matayyoonni Oromoo cunqursaan itti hammaate mataa bowwaafachiise, finciluun gaaratti galanii ‘shiftaa’ ta’an. Oromoota bifa kanaan fincilanii maqaa horatan keessaa Salaaletti kan akka Hagarii Tulluuti, Muluu Wasanuutifi Asaffaa Shaaroo Lammii, Arbaa Guugutti Tuntunaa fa’a tuquun ni dandaya. Baha Oromiyaatti ammoo Hamidoo fi Habiib———– namoota fincilli isaanii hidda nafxanyaa raase keessaa warra hangafaati. Jarri kun maqaa ‘shiftaa’ jedhuun haa beekkaman malee, shiftoota Habashaatirraa adda akka ta’an hubachuu feesisa. Shiftoonni Habashaa sabani gaaratti galaniif ummata saamuu dalagaa godhachuufi. Seenaa ‘shiftoota’ Oromoo bebbeekkamoo ta’n yoo qorannu ammoo, wanni manaa isaan baase roorroo nafxanyoonni irraan gayan ifachuudhaan akka fincilan agarra. Hedduun isaanii nafxanyoota biyya bulchan ajjeesuudhaan qawwee irraa fudhatanii gaaratti galan. Kan saamanis nafxanyoota midhaan ummataa fe’an malee ummata nagayaatii miti. Fakkeenyaaf waan Haamido fincilsiise Abdurashiid kitaaba ‘Raammisoo’ keessatti bifa armaan gadiitiin kaaye:
�“Haalli Haamidoo fincilaan gaye roorroo nafxanyaan Weeyzaro kaasaye ja’amtu, obboleessa isaatirraan geesse. Gaafa tokko sababa saffarrii irbootiin itti dallantee, qaallitti obboleessa irra guddaa Dashoo Ibroo, xilaan garaftu Haamidoon arke. Intalti dhalaa ilma dhiiraa tokko warra isaa duratti harka itti laachuun onneen Hamidoo fudhachuu didde. Coraan suukannaawe. Golcha qaallitti tuffii tuffii olitti fudhate. “haalli kun narra numa hin geenye” ifiin je’ee bara 1942 keessa umrii diiydamii shaniitti, Albeen “caphaa tokkoon gara gaara seene. Odoo hin bubbulin , Xuullo keessa idoo Khadee Ashee ja’amutti nafxanyaa ganda hiraarsu tokko galaafateItti aanse, Aanaa Masalaa, naanno laga Xuuxxootti kan biraa tokko dhabamsiise. Oduun warra gatamanii, nafxanyoota baadiyyaa keessa aka fedhan sossohan dallansiifte. Kanaaf, isaaniifi askaroonni gaaraafi dakhatti barbaaduu jalqaban. Gaafa kaan , haamidoofi waraanni isa barbaadaa deddeemu, Eeldhaaye gam agama dhihaa, irkata Boortee Dhuuggootii ol, iddoo qalaya jedhamutti wal afaan dufan. Haamidoon, Shaalaqaa waraana if duuba tarrisee boonaa dura deemu halaalaa adda keessa dhawee gaangeerraa lafatti darbe. Qaallichi lafa dhooynaan waraanni isaa dheefa dhukkee kaasan. Mootummaan haala ashkaroota isii mudate, raadiyootti ibsullee baattu, gurra ummataa seenuu dhoorkuu hin dandeenye. Ummanni gama isaanitiin
“Haamidoo Ibroo dhaa leenca haati deeyse
Mataa malee hin dhawuu mangistiin dhageeyse”
Tarkaanfilee gootummaa Haamidoo tun nafxanyoota dhiiga ummataa bahaa-gala dhoorkuu, Oromoota ammoo ni onnachiisuun gara gaaraa qaceelchee,
“…cifroonni isaa yeroo gabaabaa keessatti dhibba caalan. Kun nafxanyaa gibira guurtu bira dabree mootummaa guddittiihuu baarayse . Haala kanaan “Ilmi Ibroo Haamidoon, waggaa diigdamii afuriif mootummaa Habashaaa-tti lubbuu guraaraa bahee , bara 1966 keessa, seenaa dhaloonni naannoo sanii ittin boonuu qaban dhiisee, umrii 49tti kute. Seenaan Haamidoo, haawsni keenya yoo akka isaatti ifirratti lolan bulchiinsa Habashaa jalaa walaboomuuf yaroo dheertuu akka irraa hin fuune buhachiise,” ( Raamiso, f xxx)
Jedha Abdurashiid seenaa Haamidoo bifa gabaabduun dhiheesse yoo goolabu.
Oromoota dalagaa Hamidoo tanarraa waa hubatanii, booda faana isaa dhahanii qabsoo bilisummaa saba Oromoo hidda gadi dhaaban keessaa tokko Jaarraa Abbaa Gadaati. Gaafa Haamidoon gaaratti galu Jaarraan daa’ima waggaa jahaati, gaafa inni wareegamu ammo, dargaggeessa waggaa soddomaati. Kanaafuu umurii sammuun isaa waa qabattu ( formative years) keessatti Jaarraan dalagaa guutummaa Haamidoo dhagayaatifi argaati guddate. Hojii finciltoota akka Haamidootirraa, hubannoolee ilaalchaafi tarkaanfilee booda fudhateef bu’ara ta’an jajjaboo gaafas horate jechuun ni danda’ama.
Hubannoon duraa, garaagarummaa nama qawwee qabuutifi hin qabne jidduu jirtu. Namni qawwee qabuufi itti fayyadamee alagaa rukute, mirga ifiitifi kan fira isaa kabachiisuu akka dandayu. Kan lammataa ammoo namnummaan tokko onnatee qawweedhaan fincillaan nafxanyoota ol’aantummaa argatanii oftuulani waaqaan if qixxeessan akka weerarsuufi sirna mootummaa isaani ‘waaqarraa kennameef’ san akka daddaaysuu dandahu. Akkasumas namni qawween diina hangas raase, ummata isaa kan hamileen cabdee, jiruun laamshoytee, gabrummaa qaama godhate yeroma gabaabdutti akka dammaysituufi onnee itti hortu hubate.
Hubannoon Jaarraan seenaa finciltoota Oromootirraa joollummaa qomatti qabatee kun muuxannoo sirna nafaxanyaa keessatti matuma isaatiifu isa mudataniin daran jajjabaatan. Seenaa Jaarraa kan caalatti beekamu kanuma warraaysaa keessaati. Haa ta’aa ammo Jaarraan Abbaa Gadaa akkuma Oromoota hedduu, osoo warraaysatti hin seeninin dura mootummaa jirtu keessaan dantaafi mirga saba isaa kabachiisuu yaalee ture. Manguddoon biyyaa paarlaamaa Itoophiyaatti filamee akka dantaa isaanii mootummaa biratti eegsisuuf itti waywaannaan, nama nafaxanyaa tokkoon waliin dorgome. Garuu ummanni buqqa’ee Jaarraa filuus, sagaleen isaanii bakki buuta dhabamee namichi kuun moohate jedhanii deebisanii irratti shuuman. Kanarraa Jaarraan, filannon mootummaa sanii tan dharaatifi dantaa nafxanyoota ummataa xuuxaa jiraatanii ‘halaal’ (legitimize) fakkeessanii tursuu tan godhamtu ta’uu hubate. Namni haqaan ummata isaatif falmuu barbaadu filamuu akka hin dandeenyeefi ummanniis hamma fedhe bahee yoo filate nama ifii barbaadan bakka buufachuu akka hin dandeenye raga harkatti qabate.
Muuxannon dhumaa tan Jaarraa qabsoo hidhannootif garaa murachiifte yaalii haqa intala Oromoo takkaa gara mana murtiitin argamsiisuuf godhe. Mudannoo ilma jireenya Jaarraatiifi seenaa Oromoo jijjiiruuf teeysu tana Abdurashiid bifa armaan gadiitiin kaaye.
“…Guyyaa tokko , niitii jaarsi mana hidhaa Asaboot keessatti irraa ajjeefame , tan hulaa foolis xaabiyaa duraa boochu takkaan walitti dhufe. Kan warri arkan marti bira kutan, Jaarraan, nahuufii bira dabree, akkuma amala isaatti, gargaarutti seene. Tattaafanni niitii bira dhaabbachuu kun Jaarraafi ajajaa foolis xaabiyaa, Shaambala, tooyanna isaa jalatti namichi du’e, wal afaan buuse. Jaarraan dhiiga namichaa baasuuf Shaambalticha mana heeraatiif dhiheeysuu murteeffate. Haa ta’uu malee , Jaarraan Adareefi Asaboot jidduu deddeebi’ee, Amaarticharraa wahuu siiysuu dadhabe. Waraqaa yaamicha mana heeraa tan Adaree itti fidu , Shaambaltichi, ija isaa duratti cicciruu bira dabree “ aante Gaallaa aselechihaallehu” ( yaa Gaallicha siin hifachiisa) jechuuniin heeraa ol tahuu isaa irra deddeebi’ee mirkaneesseef. Gama biraatiinis , doginyoota haala kanarratti gargaarsa gaafatu keessaa, “dubbii tana yoo dhiifte irra siif wayya,” warra ja’uun malee kan tin’isa laatuuf dhabe. Ijibbaanni Shaambalticha mana heeraa dhiheessuuf godhu , guyyuma guyyaan Jaarraa rakkaa dhufe. Dubbii if dura dhiibuu dadhabuun , guyyaa bira taree, halkan hiiriba isa dhoorke. Kana keessa seenaan Haamidoofi Habiib sammuu boo jihan.”
Muuxannoon tun yaada Jaarraan joollummaarraa kaasee mataa keessatti bilcheessaa turte gadi jabeessiteef. Kunis warri qawween angorratti bahe hanga fedhees ummanni jibbu, akka tolaan sireerraa gadi bu’eef hin teenya daran ifatti baateef. Sirna qawween jaaramee, qawween ittifamaa jiru kun qawwumaan diigamu malee mirgaafi dantaan sabaa akka walarkuuf hin teenye mamii takkalee garatti hin hambifne. Gaafasii kaasee Jaarraan sirna san qabsoo hidhannootin hiddaan buqqisuuf tarkaanfii fudhate.
Lola Baaletitti Hirmaachuu
Wanni Jaarraan finciltoota akka Haamidootirraa hubate bu’aa isii qofa osoo hin taane hanquu isiitisi. Finncilli matayyoonni hiraar jalaa bahuuf kophaatti yookin nama muraasaan godhan nafxanyoota naannawa sanii hagbsee mootummaa san shoorarkeessus, sirna cunqursaa hiddaan buqqaasee ummata bilisummaa goonfachiisuuf akka hin dandeenye arge. Walsimannaan qawweefi gootaa jijjirama waaraa fiduu kan danda’u yoo ummata gurmeessee fincila waloo geggeesse yaanni jedhu mataa seenuun tarkaanfi kanatti aansee fudhaterraa hubachuu dandeenna. Kunis qawwee bitate qabatee kophatti gaaratti galurra, ilmaan Oromoo bifa gurmaayeen fincila geggeessaa jiran iyyaafatee gara Baalee qajeele. Gaafa Oromoon malkaa xiqqaa gamattuu walwallaalchisame san keessatti, gosaafi naannawa isaa keessaa bayee, Waabe gamatti, warra loqonni isaanituu qaceellotti hin galleef waliin wareegaaf of qopheessuun isaa barbaachisummaa qabsoo hidhannoo bifa gormoofteen godhamtuu hangam takka hubate ragaadha.
Lola Baalee keessatti hirmaachuun kun ammo hubannoo biroo kenneefi. Kunis akka nam tokkouutti fincilaa gaaratti galurra ummata dammaysanii loluun wayyus, leenjii waraanaa ammayyaatiifi caasaa sirna qabuun jaaruumuu baannan bakka yaadamu gahuu akka hin dandeenyee arguu isaati. Fnficilli Baalee ummataa guutuu sochoosee, nafxanooya dachirraa buqqasee nnaannawa san dhuunfatuus, jaarmaya waraanaafi ititaafi tarsiimoo ammayyaa dhabuurraan kan ka’ee sadarkaa sirna mootummaa san fonqolchuu danda’urra ga’uu hin dandeenye. Kanaaf, Jaarraan waraana bifa ammayyaatiin leeji’eefi caasaa turuu danda’u ( sustainable) injaaruuf gara Adan qajeele. Akkuma yaadettis qabsaa’ota akka isaa walitti qabuun, Qeeyroo Ganamaa, nama 41 of keessaa qabdu, kan leenjii gahaan qaramteefi bifa ammaatiin jalaa-olitti jaaramteen Oromiyaatti as qajeele. Mootummaa Soomalee harka bu’uun akeekni Qeeyroo Ganamaa akka yaadametti fiixa bahuu baatus, erga hidhaa waggaa shaniitii bayee booda, hubannoo seenaa abbootii isaa , shiftoota Oromoofi fincila Baaletirraa argate osoo hin dagatin, bara 1976tti Waraana Bilisummaa Oromoo gadi dhaabuu danda’e.
Goolabbii
Barruu tana keessatti mooyxannoon Jaarraan joollummaadhaan keessa dabre qabsoo hidhannoo Oromoo jaaruuffi boodas itti cichuuf akka murteessaa tahan agarsiisuun yaalameeti jira. Jaarraadhaaf Oromoon kan caphee qawween caalameeti, kan oggolee jiraateefis qawwee dhabaafi, kanaa furmaanni qawwee barbaaddatanii, diina ibiddaan namatti roorrisu ibiddaan dura dhaabbachuudha. Mooyxannoon tun kutannoo bara dukkanaa tan abdiin bilisummaa hin jirre san keessatti ifitti abdannaadhaan qabsoo hidhannoo akka eegalu kan dandeessifte yoo ta’u, waldhibdee booda isaafi jaallan qabsoo biro waliin uumamteefis hanga tokko saba jedheetin yaada.
Sabboontonni qabsoo Oromoo bu’eerressan akeeka Oromoo sirna cunqursaa calaa baasurratti waliif galtee qabaajaa turan. Ta’us, tarsiimoo, tooftaafi bifa jaaramayaa akkamiitin akeeka kana galmaan gayuuf irra fayyada kan jedhurratti ilaalcha adda addaa akka qabaataa turan beekkamaadha. Wantoota garaagarummaa kana uuman keessaa tokko akkaataa namoonni kun itti dammaqanii qabsoo Oromootif ka’ani jedheen yaada. Akkaataa bu’ureessitoonni kun itti dammaqan, dimshaashumatti, bakka lamatti qooduu dandeenya. Gareen tokko warra jiruma ofii keessatti roorroo mataa isaa yookin saba isaatirraa geessen dallanee kan ka’e yoo ta’u, kan lammataa, akkaataa Oromoon bittaa alagaa jalatti itti kufeefi waan irra gahe, akkasumas siyaasaa addunya, manneen barnootaa keessattifi kitaabotarraa waan dubbisaniifi dhagayan irraa kan dammaqani. Akkaataan sabboontonni kun qabsoo itti seenan kun qabsoo bilisummaa Oromoo ijaaruu keessati maaltu dursuu qaba (priority) waan jedhurratti yaada ilaalcha gargaraa akka qabaatan godhe.
Warri mana barnootaatitti dammaqe yaada ( ideology) bilcheessuuf dursa kenna. Tartiibni qabsoo jabduu jaaruuf dandeessisu dura barnootaan dammaquu, itti aansee gurmutti jaaramuu, dhumarra ammo hidhachuudha. Akka ilaalcha kanaatti sababni guddaan Oromoon cunrsaa jala jiruuf wallaala. Sabi diinaafi fira addaan hin beeyne, wal hin beeku, kanaaf waliin qabsaa’uu hin danda’u. Yoo mirgaafi dirqama isaa addaan hin baafanne, mirgaa isaatiif hin dhabbatu, dirqama isaatis hin bayu. Kanaaf saba tokko cunqufama jalaa baasuuf seenaa isaa, haala jireenya isaa, diina isaa, barbaachisummaa qabsootif tarsiimoo qabsoo barsiisuun dirqama. Namni akkanaan dammaqe jaaruufis laaftuudha, hidhatus bu’aa buusa. Namni hin dammaqin hidhatus bu’aa hin buusu yaada jedhu qaban. Kanaafu qabsoo hidhannoo labsuu dura, qabsoo siyaasaatitu barbaachisa jedhan.
Warri, mooyaxannoma ofiitirraa dammaqe qabsoo eegale yaada ummata dammaqsuufi jaaruu kana jibbu baatanis, akkaataa qabsoon itti eegaluufi guddachuu qabdurratti ilaalcha biraa qaban. Mooyxannoo isaanii keessatti wanni argan maddi humnaa guddaan qawweedha.
��Jaarraan warra mooyxannoo mataa ofiitin dammaqee qabsotti dabalame keessaa tokko yoo ta’u, ilaalcha dammaquu, jaaramuu, hidhachuu jedhu kana jibbuu baatus, hidhachuudhatanii falmuuf haal duree kaayuun hin barbaachisu nam jedhu ture. Inumaatu, akka ilaalcha isaatti, dammaqiinsifi jaaramuun yoo hidhannoon jiraate saffisaan galma gayuu danda’an. Sababni isaatis wanni ummata tokko akka cunqorfame usu taasisaa sodaafi abdi kutannaa humnaan caalamuuti. Ummanni onneen keessatti duutee abdii kutate hanga fedheewuu itti lallaabaa oolan kan keessaa dammaqu nama muraasa. Hangi xiqqaan kunis wallaalarraa osoo hin taane qawwee dhabarraayi osoo keessi gubatuu diinaaf oggolamee taa’a. Irra jireessi yoomiyyuu humna bilisummaa horannuun hin arkannu jedhee waan amanuuf wanni gorsan gurra tokkoon seenee kaaniin yaa’a. Kanaafuu ummata akkasii dammaqsuuf namni isaatis qawwee diinni qabu san qabaachuu akka danda’uufi hidhatee dura dhaabbachuu akka dandayu qabatamaan agarsiisuu barbaachisa. Humna hidhatetu ummata dammaysa, ummata dammaqe sanis of jalatti hiriirsee diinarratti bobboosuuf dandeettiifi qophaa’ina qaba jedheetin yaada. Kana ammoo kaka’uumsa ummataa kan dabballee takkaan maletti gaafa Haamidoon faan nafxanyaa karaa dabruu dhoorkan saniitifi , akkasumas fincila Baaletirraa sagantaa siyaasaa takkaan maleetti ummanni guutuu biyyaa diinarratti bobba’e sanirraa ragaa qaba.
Ilaalcha addaa Jaarraan hurate kana waan bara 1976 yeroo inni Finfinnee dhufe san ta’erraa ifatti mul’ata. Gaafas sabboontonni jaarmaya qabsoo jaarurratti bobba’anii turan hirii jijjiirmuu mootummaa saniitin hiree argamtetti fayyadamanii Oromoof waa buusuu yaalaa turan. Kanaafuu yaanni qabsoon hidhanni haa eegaltu jettu hangas mara dhageettii akka hin qabaatin ifa. Akka Jaarraan jedhetti namoonni hidduun yaada inni ammuma qabsoo hidhannoo haa eegallu jedhu san mormuu baatanis si’aa’ina guddaa hin qaban ture. Irra hedduun isaanii ummanni sirritti waan hin dammaqiniif, qophiin leenjiifi hidhannoo gahaan waan hin turreef qabsoo hidhannoo eegaluuf yeroo isii hin geenye yaada jedhu qabaachaa turan. Gariin inumaatuu mootumma haaraya jaaramtu tana keessa harka naqannee tooftaadhaan angoo harka Oromootti galchina jedhanii abdachaa turuutu himama.
Jaarraan garuu osoo oollee hin bulle jaaramaya waraanaa jaaruu qabna ejjannoo jettuutti ciche. Sababni inni dhiheessuus, kan duraa, mootiin dullachi kufus humni qawwee ammas harkuma alagaa waan jiruuf sirni cunqursaa hiddaan hin buqqaane, roorroon Oromorra geessu yeroof laaffattus, hanga nuti humna hin jaarrannetti deebitee dhufuun waan hin oollee. Kan lammataa ammoo, qabsoo hidhannoo eegaluuf hanga ummanni guututti dammaquu, qawweefi hidhannoo gahaa argannuu eeguun barbaachisaa miti, kanaaf namaafi meeshaa hanga qabnuun eegallee taan dhawaataan itti jabeeffachaa deemna yaada jedhu. Ejjannoo tanaan Harargetti deebi’ee qawwee lameen Elelmo fa’arraa hafte baasee Mul’is Abbaa Gadaa fa’a wajjiin qabsoo hidhannoo Gobeelleetti saaqe. Akkuma yaada isaattis tooftaa qawwee takka nama lamatti hidhuutiin, loltoonni isaa askaroota nafxanyaatirraa guyyuma guyyaan qawwee buufataa, saglirraa buttaa, buttarraa muraasatti guddatan. Gaafa lolli Soomaleefi Itoophiyaa banamee qawween lafa guutte,Waraanni Bilisummaa Oromoo qawwee matamatatti hidhatee ummataafuu raabsuu eegale. Gaafa Darguun barattootaafi barsiiftota duguguutti ka’u, WBOn humna magaalatti namaa dirmatu, dahoo ilmaan Oromoo itti baqatanii afaan buneensaatirraa itti baqatan jabaa ta’e. Qabsoon Oromootis loltoota goototatti, ilmaan isii qarayyoo waa baratan dabalatte.
��Cichi cimaan Jaarraan qabsoo hidhannootiif qabu bu’aa yeroo muraasa keessatti argamsiifteen dhugaan galteef. Osoo hanga sirritti qophayamutti waraana jaaruun tursiifamee, hiree lolli Soomaleefi Itoophiyaa uumetti fayyadamuun hin dandayamu ture. Dura ummanninuu kaka’uumsa Soomaleerraa hidhatanii deebi’uu san qabachuun isaa ni shakkiissa. Erga hidhatanii dhufaniihis caasafii hagganni duratti qophaaye osoo jiraachuu baatee dafanii faca’uu malu.
Haala qabsoon Oromoo gaafa Jaarraan Waraana Bilisummaa Oromoo dhaabeefi haala ammaa jidduu walakkeenya hedduutu jira. Gaafasis qabsoon hidhannoo hin barbaachiftu, qawwee hin argannu, qawwee yoo kaafne diinaatu nutti baay’ata, qophii gahaa hin qabnu, dirreen qabsoo kennattuun hin jirtu, ummanni sirritti hin dammayne, dura murnoonni jiran tokko ta’uu qabaniifi yaadota kana fafakkaataniin qabsaa’onni Oromoo wal atakaaraa turan. Haala kana keessatti Jaarraan kutannoodhaan qabsoo hidhannoo eegaluun, sabboontonni Oromoo atakaaroo dubbiin mataa waldhukkuubsuurra gara hojii qabatamaatti akka seenan, akka carraa bane. Akkuma yaadettis ummanni Oromoo humna waraanaa diinni isaan cabsee itti bitaa jiru san akka horatan godhe. Har’a yeroo maraamartoon gaafasii deebitee Oromoota dhuunfattee jirtu kanatti dhaloonni tarkaanfiin atakaaroo dhiisanii Oromoo tarknaafii humneessuu kan Jaarraan fudhate sun fakkeenya guddaa, qabsoo tana sadarkaa itti aantutti ceesisuuf irraa barannu.
Jawar Mohammed
Waxabajjii 11, 2013


text:
Lammiiwwan Somaaliyaa kanneen Keeniyaa keessaa prezidaant Joo Baayiden prezidaanticha duraanii Doonaald Trampiin kaa’amee kan ture uggura imalaa biyyoota irra jireessa musliimaa irra kaa’ame ka’uu isaatti gammaduu isaanii beeksisan.
Bakka bu’aa garee daldaltoota Somaaliyaa kan ta’an Omar Ahimed Noor akka jedhanitti sababaa Musliima ykn lammii Somaalee taate qofaaf gara Yunaayitid Isteetis akka hin deemne ugguramta. Sun amma ka’ee jira. kan haqaa ti, injifannoon kan biyyootaa fi addunyaa maraa ti jedhan.
Yunaayitid Isteetisitti jila keeniyaa kan turan Elkanaah Odeemboo uggurri sun barbaachisaa hin turre jedhan. waan hundee hin qabaannee ture garuu ni raggaasisan jedhan.
Xiinsaltoonni naga eegumsaa hangi tokko garuu uggurri imalaa ku ka’uun shorokeessoni miliqanii akka seenan sababaa ta’uu mala jedhu. Namoota gaarii ta’aniif balbala banu kanneen gaarii hin ta’inis faana bu’uu danda’u jedhaniiru.
Barattootaa fi tuuristoota akkasumas namoota daldalaa dabalatee uummara 43,000 ta’antu sababaa uggura kaa’ameen Ameerikaa akka hin seenne ta’uu isaanii qorannaan bara 2019 keessa waaltaa Bernan kan dhimootii haqaa NY keessa jiruutiin geggeessame beeksisee jira.


text:
Seera Tumtoonni Yunaaytiid Isteetes Walgahii Dhuga -Ba'insaa Robii Kaleessa magaala Waashingtan Dii Sii keessatti ggaggeessaniin biyyoota Afrikaa kanneen uffee sahaaraa gadii hanga tokko keessatti caasaaleen Demookraasii dhabamaa jiru.
Kun immoo dhiibbaa guddiina inni dinagdee, tajaajiila eegumsa fayyaa fi barnoota irratti qabaatu dubbatan.
Filannoo walabaa fi madaalawaa ta'e gaggeessuu dhadhabamuu, mirgii yaada ofii walaba ta'anii ibsachuu cabuun,mormiitoota siyaasaa kanneen mootummaa irratti gaaffii kaasan hidhuu akkasumas itti gaafatamtoodha gochuu,seerri akka hojii irra hin ollee gochuunn rakkoo mudatan keessaa ta'uun ibsamee jira.
Hogganoonni Afrikaa aangoo irra turuuf jecha seera, miraga walabummaan jiraachuu fi filannoo jijjiran biratti dhimmi filannoo gaggeessuu rakkoon isa mudachuu dhimma guddaa ta'uun ibsamee jira.
Guutummaa Gabaasa Maariyaamaa Diyaaloo ergite caqasaa.


text:
Sudaa Kibbaa keessaatti bokkaa walti ansuudhaan roobeen kan ka’e namoottaniif beelladootaa kuman lakkawaman irratti midhaan qaqabuu isaa, dhaabata mootummoota gamtoomaniti jaarmiyaa dhimmaa baqattootaa UNHCR beekisiseeraa.
Bakka bu’aa UNHCR waabeffachuudhaa Gabaasin Liisaa Shilaayin Jenevaa irraa VOA dhaaf qopheesitee akka ibsetti, lolaa muudate kanaan namoonni 700,000 midhaan irra gaheera.
Bakka bu’aan dhaabichaa Arafat Jamaal akka jedhanitti jiraattonni bara dheeraadhaaf roobaa fi lolaa wajjin jiraataniiru. Kanaan duraa yemmuu robin ammaatu namootni bakka ol ka’oo ta’an tulluu fi tabbatti baqatanii yemuu lolaan hiratu qe’ee isaaniitii deebiu. garuu bara dhiheenyaa kana lolaan hedduummaatee omishaa fi lafa omishaa waan mancaasaa jiruuf jiraattonni dandamachuu hin dandeenye.
Roobni fi lolaan, yeroo ammaa dhibee Koroonaa, Hookkoraa fi beelaa wajjin wal qabatee muudate kun , kutaa biyyaatti Joonglee, Yuunitii, Baaher el gahaazal kaabaa fi apper naayil keessaatti midhaa hedduu uumuu isaa bakka bu’an UNHCR himuun isaanii gabasameera.


text:
Koreen Nobelii biyya Noorweey madheffate, Muummichi-ministaraa Itiyoophiyaa, Abiyyi Ahimed, “nagaa fi waliitumsa sadarkaa addunyaa argamsiisuuf carraaqqii godheef, keessumaa, wal-dhibdee daangaa biyya ollaa isaa, Ertiraa waliin ture furuuf tarkaanfii murteessaa fuddhateef” jechuudhaan badhaasa Noobelii nagaa ka bara kuma lamaa fi kudha sagalii akka badhaafaman murteessee jira.
Waa’ee badhaafamuu muummicha-ministaraa Itiyoophiyaa kana lammiwwan biyyattii akkamitti ilaalan. Raadiyoon sagalee Ameerikaa Finfinnee, Amboo, Adaamaa, Booranaa fi mooraalee baqattootaa Keeniyaa keessaa irraa namoota haga tokko dubbisee jira.
Guutummaa isaa caqasa