text:
Taammanaa Bitimaa irraa
Kunoo, nu dhiisee dabruu obboo Baqqalaa Nadhii ammuman dhagaye. Gadda cimaatu natti dhagayame. Maatiin isaa, firoottan isaa, hiriyoonni isaa, aantee fi lammiin isaa, uummannii fi sabni isaa gadda jabaa isinitti dhagayame kanaaf, mee WAAQNI obsaa fi jajjabina isinii haa kennu! Ekeraan isaa qabbanaa fi gaaddisa haa argattu! Lubbuun isaa jannata haa seentu!
Yaa Oromoo yaa uummata koo, kunoo tokkum tokkoon jagnootaa fi gamnoota keenya duuti nu irraa fudhachaa jirti. Eekaa, erga jagna keenya Jaarraa Abbaa Gadaa dhabnee, kunoo waggaa tokko tahuufi. Inni isa nuti gara boodanaa dhabne jechuu kiyya malee, san dura jagnootaa fi gamnoota keenya hedduu dhabne. Inni amma dhabne kun, obboo Baqqalaa Nadhii jagnootaa fi gamnoota jaarmaa saba Oromoo fi Oromiyaa guutuu isa: “Waldaa Maccaa-Tuulamaa” jedhamuu, nuuf bu’ureessan keessatti kan argamu. Obboo Baqqalaa Nadhii akkuma obboleessi keenya obboo Tasfaayee Kennaa jedhe san: “Obboo Baqqalaa Nadhii Dhiira gaafa giitii, nama gaafa lafee turan. Dhaabbanni isaanii magaala dheeraa gaaltama qoma babal’aa, korma OROMOOn gaafa xiiqiif abdattu turan Obboo Baqqalaan.“*
Inni yeroo roorroo fi rakkoon waldaa seena-qabeessicha kana irra gaye hunda, nama waan qabuu fi waan qabatu hundaan cinaa dhaabatu ture. Bara mootummaan Habashaa kan mootii moototaa Hayila-Sillaaseen gaggeeffamu waldaa kana cufsiisee, dureewwan waldichaa akka bineensa daggalaatti adamsiisee, kaan akka gaararraatti mijjiriitti baasee rarraasisee, kaan ajjeesisee, kaan manneen hidhaatti naqsiise sana warra lubbuun jaarmaa kanaa akka gonkumaan hin cichine taasise keessaa, obboo Baqalaa Nadhii isa tokkoo fi isa duraasaa-ti. Namni uummataaf dhalatee uummataaf jiraate kun, yeroo hamtuu akkanaa waan qabu maraan: humna, horii, yeroo, malaa fi beekumsa faan kan homaayyuu of hin qusanne ture.
Obboo Baqqalaa Nadhii nama bara dukkanaa sana Mabba (Unibarsiitii) Shaggar seenuun barumsa seeratiin eebbifame ture. Inni tajaajilaa kan ture Waldaa Maccaa-Tuulamaa qofa otoo hin taane, Oromoota mootummoota Habashaa sadeeninuu: mootummaa Hayila-Sillaasee, mootummaa Dargii fi mootummaa warra Wayyaaanee-tiin rakkoon isaan mudate, karaa ogummaa seeratiin bira dhaabachuun isaaniif falmaa ture. Obboo Baqqalaa Nadhii uummata Oromoo keessaa bayee: uummata Oromoo tajaajilee, uummata Oromootiif jiraatee, uummata Oromootiif du’e. Obboo Baqqalaan kan dhalateetoo guddate magaalmataa Oromiyaa fi Afrikaa, Finfinnee Shaggar keessatti. Akka namni seenaa dureewwan keenyaa, kan Waldaa Maccaa-Tuulamaa akka gaariitti qoratee, akka gaariitti baldhinaan nuuf barreesse, obboo Olaanaa Zoogaa ibsetti obboo Baqqalaa Nadhii barumsa isaa itti-fufuun, baargama ceyee Biyya Kanaadaa-ttii digirii isaa kan lammaffaa argate.** Sana durallee Shaggarum keessatti manneen barumsaa: durayyaa (“Elementary School“) fi jidduyyaa (“Junior Secondary School“) Shimallis Habtee-tti, isa oliyyaa immoo (“Senior Secondary School“) Tafarii Mokonnini-tti barate.
Bara inni Mabba Shaggar seenee baratu sana ilmaan Oromoo kan akkuma isaa carraa barumsaa argatan qubaan lakkaawamu ture. Mootummaan Habashaa inni qawween cabsee biyya keenya harkatti galfate sun, uummataa fi saba keenya roorroo hamaa, hacuuccaa hamaa fi dukkana hamaa keessa galchuun ukkaamsee bitaa ture. Oromiyaa fi biyyoota Kibbaa keessatti manneen barumsaa kan ijaaraman warreen abbootii biyyaa: Oromoo, Afar, Soomalee, Sidaamaa, Gede’oo, Guraagee, Hadiyyaa, Kambaataa, Koonsoo, Walaayitaa, Gaamoo, Kuulloo-Kontaa, Gimiraa, Kafichoo, Moochaa, Nuweeri fi Anyuwaak, Beenshangulii fi Gumus faaf otoo hin taane, ilmaan nafxanyootatiif ture. Bara obboo Baqqalaa Nadhii faa baratan sana dhiisitii bara nuti manneen barumsaa galluuyyuu Oromoonni barumsi unibarsiitii haa hafuutii kan oliyyaatuu lakkoofsi isaanii baay’ee, baay’ee xiqqaa dha. Manneen barumsaatti barsiisotaa fi barsiiftoota Oromoo arguun kan nama maalalu (dinqu) ture.
Ani mataan kiyya gaafan kutaa tokkoffaa seene galgala mana barumsaatii oggaan deebiyu, warri kiyya maqaalee barsiisota kiyya na gaafatani. “Shawaan Gizaaw Kabbadaa, Laggasaa Tafarraa, — faa” jechuun dhuma irratti “Xilaahuun Guutamaa” ennaan jedhu, gammachuun mirqaananii “inni mee Oromoo keenyaa!” jedhani. “Ee Oromoo dha, anuu wajjin dubbaddheen jira. Ispoortii nu barsiisa; magaala dheeraa akka fitaarii Daammasaa Gameessaa-tin” jedheeni. Wasiillan kiyya keessaa inni tokko:“akkamitti isa dabarsanii as gaye? Inni Oromoo keenya nama Wallaggaa ta’a!“, jedhe. Bara sana warri Habashaa Amaaraa Oromoon barsiisaa, abbaa murtii, bulchaa biyyaa faa akka hin taaneef, nafxanyoonni isa hin dabarsan jechaa dha. Hubaddhaa, manni barumsaa innin ani barumsa darayyaa-tiif seene sun, magaalaa yookaan ganda moggaa impaayerittii irratti argamu wayii hin turre. Handhuura Oromiyaa fi handhuura Jahan Bachoo irratti kan argamu magaalaa Tullu Boolloo, isa Finfinnee Shaggar irraa kiilomeetira 80 callaa fagaatee jiru sana.
Kunuu Oromiyaa Waltajjii, Iluu Abbaabbooraa fi Wallaggatti malee, ijoolleen Oromoo ishiin; Barentuu (Harargee), Arsii, Baale, Gujii fi Booranaa faa carraadhuma nuti arganne saniiyyuu hin arganne. Naannolee Oromiyaa himaman kanneen keessa nafxanyootaa fi malkanyoota isaan hamoo, kanneen sa’aa-nama nyaatantu ture. Ani mana barumsaa isa oliyyaa ergan xumure, biyya kiyya ilaaluufan olii-gadi deddeemaa ture. Dursee dachee qeerransoota Oromoo Arsii gaafan dhaqe, Gaara Cilaaloo koreen biyya abbaa kootii hamma ijji tiyya agartutti ilaaluu fedhe. Mana barumsaa magaalaa Asallaa keessa jiru, kan maqaa Raas Daargee harma muraa fi harka muraa sanaatiin waamamu dhaqeen, ijoollee Oromoo sadii yookaan shan kan na waliin deemtee karaa natti agarsiisuun Cilaalootti olbaatu barbaade. Ijoolleen argaddhe shanan kan mana barumsaa sana keessatti barumsa oliyyaa barachaa jiran keessaa, namni tokkollee kan Oromoo keenya isa Arsii tahe hin turre. Ijoolleen sadii kan warri isaanii naannoo Oromiyaa Waltajjii irraa, lamammoo Wallagga irraa achi dhufan turani.
Yaa Oromoo argitanii? Bara akkanaa kana keessa Mabba Shaggarii fi Biyya Faranjii dhaquun kan barate, beekaan keenya obboo Baqqalaa Nadhii! Barattoota oliyyaa taanee oggaa Shaggar jiruuyyu, nu keessaa namni tokko kan gaazexaa: “Addis Zaman“, “Yazaareyituu Itoopphiyaa” faa keessatti nama maqaan isaa maqaa Oromoo tahe yoo arge, fiigaa dhufee nutti agarsiisa. Nutis nama sana marsineetoo akka waan raajii wayiitti: “kun Oromoo keenya isa barate, anaa nyaatu!” faa jenna. Kunoo, hardha warri barate dhaloota obboo Baqqalaa Nadhii fi obboo Guutaa Sirneessaa faa qofa otoo hin taane, dhaloota keenya bira kunneeyyuu Dhaloota Qubee impaayerittii raasaa jiru kanaa dhaqqabnee jirra
Obboo Baqqalaa Nadhii nama aadaa Oromoo fi Afaan Oromoo akka lubbuu ofiitti jaalatu ture. Dheebuun inni aadaa Oromoo boonsisaa kanaaf qabu, dubbii obboleessi keenya obboo Lubee Birruu kan sirriitti isa beeku addeesseen ifa taha: “According to Oromo elder Lube Birru, Bekele treasured Oromo culture so much so that each time he left the city he would join wedding parties uninvited to learn about traditional Oromo wedding ceremonies.“*** Ani obboo Baqqalaa Nadhii gurbummaa kiyya irraa kaaseen beeka. Kanan isa bares bara Waldaan Maccaa-Tuulaaa dachee Oromoota Kurnan Gullallee, qeyee jagnicha durii, qeyee Tufaa Munaatti walgawu sani. Anaa kutaa 10-ffaa keessa barachaa jiruu, waldaan kun mana barumsaa isan keessa jirutti karaa lafa jalaatiin akka ijaaramnu godhe. Kan lafa jala deemee akka lafa jalaan ijaaramnu nu taasise, hiriyaa obboo Baqqalaa Nadhii, barsiisaa keenya Oromticha dhugumatti barsiisaa seenaa tahe, isattis biyyeen haa salphattuu Guutaa Sirneessaa ture.
Guutaa Sirneessaa nama naannoo Torban Kuttaayee (Amboo), kan Xuqur Incinnii irraa dhufe yoo tahu, barumsa seenaa kan barate Mabba Shaggaritti. Boodallee innis akkuma obboo Baqqalaa Nadhii digirii isaa kan lammaffaa ardii Ameerikaa Kaabaa, Biyya USAa-tti argate. Isa, obboo Baqqalaa Nadhii fi hiriyoota isaanii kanneen biroo wajjini, kan manneen barumsaa oliyyaa (sadarkaa lammaffaa) kanneen oggas Shaggar keessatti argaman, 14 fi kolleejota cufa keessatti karaa lafa jalaatiin barattoota Oromoo ijaarani. Obboo Baqqalaa Nadhii kana irrattis shoora (qooda) guddaa tahe qaba. Gaafa dhoksaan walgeenyee akka koree hojii gaggeessituu filannu obboo Guutaa Sirneessaa nutti himee, nu gorsetti dhoksaan mana barumsaa keenya keessatti walgawuun koree hojii gaggeessituu nama sadii filanne. Manni barumsaa sun Oromoota kutaalee impaayerittii kanneen addaddaa irraa dhufanis ni qaba ture. Nama Baale irraa dhufe akka abbaa marcumaatti, nama Horroo-Guduruu irraa dhufe immoo akka barreessaatti filanne. Anammoo akka abbaa horiitti na filani. Namoonni lamaan kun waan ammallee Oromiyaa keessa jiraniif beekatuma maqaaleen isaanii hin kennamne.
Akkuma seenaa jagnicha keenyaa, kan Jeneraal Taaddasaa Birruu irraa hubatamutti Waldaan Maccaa-Tuulamaa uummata ABC (aa-baa-caa) Afaan Amaaratiin barsiisa ture. Afaan Oromootiin barsiisuun sonaan dhoowwamaa, kan nama hiisisuu fi kan nama ajjeechisu waan tureef, afaanuma jaraatiin barsiifamaayyu. Barumsa galgala-galgala kennamu waajjira waldichaa, kan Gullallee jiru keessatti akka nuti dhaqnee barsiifnuuf nu keessaa nama filani. Ani galgala galgala torbanitti gaafa lama: Lammaffoo fi Kamisan dhaqee barsiisayyu. Waldaan kun horii otobusii ittiin-yaabbannu kan dhaqaa-galaa tamunii takka nuuf kenna ture. Maal godhuree otoo baay’ee hin turin, waldaan sun akka waa tokkollee hin hojjanne seeraan, ee seera Habashaatiin dhoorkame.
Obboo Baqqalaa Nadhii faa, obboo Hayila-Maaram Gammadaa faa, obboo Dhinsaa Leepphisaa faa abbootii seeraa fi ogeeyyii seeraa beekamoo tahanillee seerri Habashaa seera abbootii irree fi abbootii qorkee waan taheef, waldaa kana seeraan dhoowwamuu jalaa oolchuu hin dandeenye. Ammallee sirriittan yaadaddhaa koodeen obboo Baqqalaa Nadhii, obboo Guutaa Sirneessaa gaafa waldaan kun dhoowwamee cufamu, mana barumsaa keenya keessa warra jirru walitti nu qabee: “seeraan dhoowwamnee jirraa, hardhaa kaaftanii walgayii keessan hin waaminaa! Isintu ija keenyaa, isintu ija Oromootii nu jalaayyi isin kichuuwwan kana galaafatuu, yeroof waayee waldaa kana dhiisaa! Garuu, waldaa kana nu jalaa dhoowwan malee, Oromummaa keenya nu dhoowwuu matumaa hin danda’anii, isinis waayee Oromoo adaraa hin dhiisinaa!”, nuun jedhe. Innis waayee Oromoo hin dhiifnee, bara Dargii bulchaa magaalaa Shaggar tahuuf, otoo dorgommii filmaataa irra jiruu Dargiin nu jaala isa nyaate.
Otoo Waldaan Maccaa-Tuulamaa hin dhoowwamin obboo Baqqalaa Nadhii fi obboo Guutaa Sirneessaa faa nuti ijoolleen Oromoo kanneen mana barumsaa oliyyaa Shaggar keessaa 14-nii, kolleejotaa fi Mabba Shaggar keessa jiranii karaa lafa jalaatiin akka walgeenyu godhani. Caakkaa baargamoo (“baarzaafii“) Gullallee, Gooroo Sulultaa jalatti dhoksaan yaanee, dhoksaan walgeenye. Akkuman bara 1999 keessa “Raadiyoo Waldaa Oromoota Waashingitan Diisii” irratti gaggaafatamnaan ibse sana: gaafa walgeenye sana hirqiffaneeti walitti boonye. Eekaa, bara dukkana hamaa san nuti Oromoonni wal hin beeknu turre.
Warri Habashaa Oromoo akka uummata xiqqaa wayiitti dhiyeessuun nu barsiisuyyu. “Arusii“, “Qottuu“, “Gunjii” faa jechuun waan nutti himaniif hedduun keenya Oromoon: “Gaallaa Shawaa“, “Gaallaa Wallaggaa“, “Gaallaa Jimmaa” fi “Gaallaa Ilubbaaboor” qofa seena turre. “Yaa Taammanaa nu mee akka keeysan Gaallaa sanillee nu dhoorkataniiti Qottuu nuun jedhanii“, naan jedhe sabboontichi Oromoo, Bakar Yuusuuf yommuu baqataa taanee Biyya Sudaan, Kaartum jirruuyyu.
Maarree, nuti kutaalee ennas Toopphiyaan nan qaba jettu 14-n keessaa kan: Tigraay, Gondor (Beegamdir), Ertiraa fi Goojjam malee, hundumaa irraayyi kan dhufnee achitti walgeenyeyyu. Addaan nu qoqqoodanii, addaan nu babbaasanii, addaan nu faffacaasanii wal nu wallaalchisanii waan turaniif, gaafas Oromiyaa guutuu irraa walitti yaanee, fuula walii arguutu nu gammachiisee nu boochise. Eeyyen imimmaan waljaalaa, imimman waldharraa, imimmaan Oromummaatu walitti nu boochiseeyyu. “Taammee ka’iitii dubbaddhu malee!“, naan jedhe T. W. kan mana barumsaa keenya sanitti piresidaantii barattootaa tayee, filamuun walaloo Afaan Amaaraa, kan Hayila-Sillaasee fi mootummaa isaa, abbootii lafaa nafxanyyoota: dhiiga, imimmaanii fi dafqa uummata Oromoo fi uummatoota Kibbaa xuuxxachaa jiran sana ifumatti kan balaaleffatu; nuuf dubbisuun kan nu boochisuuyyu. Walaloota isaa keessaa kan: “Haadha Tiyyaafan Booya – Lannaatee Aalaqsaallahu” jadhu, “Oromiyaa” yookaan “Biyyoromoo” maqaa hin dhoofne malee, akkuma jirutti waayee ishii akka daawwitiitti nama fuuldura qabee kan nama doowwachiisu ture! Ee, Oromtichi sun nuuf Waalillinyi Mokonninii fi obboo Ibsaa Guutamaa ture. Nuti isa Amaara seenayyu; Oromticha kutataa kutaa kutataa, godina Arsii irraa dhufe sana. Ilaamee, kanneen mara lafa jalaan walitti fiduun kan walbarsiisanii karaa Oromummaa isa irraa hin maqamne (hin goramne) nu qabachiisan obboo Baqqalaa Nadhii fayi!
Kan kana hundumaa nu dhaqqabsiise jagnootaa fi gamnoota amma biyyeen nu jalaa nyaatte, obboo Baqalaa Nadhii fi hiriyoota isaa turani. Hundee Oromummaa isaan nuu buusantu cimee, booda keessa akka ABO nuuf ijaaramu taasise. Dammaqiinsa sabaa isaan nu habbuuqqachiisan sanatu karaabilisummaa fi walabummaa Oromiyaa qabannee, garuma fuulduraatti akka harka walqabannee tarkaanfannu nu taasise. Bu’urri tokkummaa Oromoo isaan nuuf buusan kun ammas waltanee alaa-manaa oljechuun, akka harqoota gabrummaa Habashaa ofirraa darbannee Republika Gadaa Oromiyaaijaarrannu nu godha!
Kunoo, ammaan tana Oromummaan daran cimee, Dhaloota Qubee diina ollachiisoo kana nuuf horee jira. Kanaaf, obboo Baqalaa Nadhii akkuma jagnootaa fi gamnoota Oromoo isaan kaanii akka: Taaddoo Birruu, Hayila-Maaram Gammadaa, Alamuu Qixxeessaa, Maammoo Mazammir, Zawugaa Booji’aa, Dhinsaa Leepphisaa, Guutaa Sirneessaa, Mokonnin Wasanuu, Kabbadaa Buzunash, Baqqalaa Bantii, Agarii Tulluu, Sisaay Ibsaa, Guddinaa Tumsaa, Baaroo Tumsaa, Abboomaa Mitikkuu, Elemoo Qilxuu, Jaarraa Abbaa Gadaa, Muldhis Abbaa Gadaa, Waaqoo Guutuu, Adam Saaddoo, Adam Jiloo, Roobalee Turee, Ahimad Bunaa, Muhee Abdoo, Magarsaa Barii, Jaatanii Alii, Nadhii Gammadaa, Guutamaa Awaas, Ibsituu Margaa fi Saartuu Yuusuuf faa meeqaa meeqa tarreessinee dandeenyaa mitii, shillim jedhan malee hin duunee, barumbaraan maqaan isaanii kaafamaa jiraata!
___________________ Hubachiisa Miiljalee ___________________
* Obboo Tasfaayee Kennaa gaafa 13. 02. 14, mandhee ONA keessatti waayee boqata obboo Baqqalaa Nadhii
miseensotaaf laallee dabarse keessatti kan akkana jedhee ture.
** Barroo Seenaa Waldaa Maccaa-Tuulamaa fi dureewwan isaa qorannoo tujuba-qabeessa tayeen sirriitti
nuu ibsu, kan akka lakkoofsa warra Gi’iiziitti bara 1985 keessa Shagarumatti Afaan Amaaratiin
maxxanfamee baye, kan fuuleewwan 465 qabu, mee dubbisaa! Tarii yoona Afaan Oromoo fi Afaan Ingiliziitti
hiikame taha.
*** Obboo Mohaammad Adeemoo: “Bekele Nadhi, a pioneer Oromo leader and activist, dies at 80“, OPride, kan gaafa
13. 02. 14
============== // ==============


c: text/html

text:
Ibsa Suuratu Al-Insaan-Kutaa Dhumaa
Kutaa darbe keessatti Jannataa fi qananii ishii ilaalaa turreera. Jannanni fi qananiin ishiin of keessaa qabdu haqa shakkii wayitu hin qabne, namoonni amanan gaggaariin gara fuunduraatti seenaniidha. Sababni isaas, odeefannoon waa’ee Jannataa fi haala namoota ishii keessa seenanii Rabbul aalamiin waan hundaa uumee fi Jannata qopheesse irraa kan dhufeedha. Qur’aanni Isarraa waan bu’eef odeefannoo Jannataa fi ibiddaa bal’innaan of keessatti kan qabateedha. Kanaafi, itti aansee ni jedha:
“(23)–Dhugumatti, Nuti Qur’aana buusinsa sirratti buusnee jirra. (24)-Murtii Gooftaa keetitiifis obsi. Isaan keessaa nama badii hojjatuuf yookiin kafaraa ta’eef hin ajajamin. (25)-Ganamaa fi galgala maqaa Gooftaa keeti faarsi. (26)-Halkan irraallee Isaaf sujuudi, halkan dheeraa Isa qulqulleessi.” Suuratu Al-Insaan 76:23-26
Suurah tana keessatti adabbii kaafirootaaf qopheessee fi qananii warra Isatti amananiif qopheesse erga tarreesse booda, waa’ee Qur’aanaa odeefannoo kana of keessatti qabatee ni dubbate. “Dhugumatti, Nuti Qur’aana buusinsa sirratti buusnee jirra.” Kana jechuun Yaa Muhammad (SAW) Qur’aana kana suuta suutaa fi sadarka sadarkaan addaan qoqqoodun sirratti buusne. Qur’aana kana kan buuse Nuhi. Ati nafsee kee irraa fuutee hin dubbanne. Ibn Abbaas akka jedhetti, “Qur’aanni aayah aayan addaan qoqqodame bu’e. Altokkotti jumlaan hin buune.”[1] Kanaafu, waa’ee azaabaa (adabbii) fi Jannataa ilaalchisee odeefannoon armaan olitti tarreefame hundi haqa gara fuunduraatti argamuudha. Sababni isaas, odeefannoo Rabbiin olta’aan waan hundaa beeku beeksiiseedha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Haqaan isa buusne, haqaan bu’ees. Gammachiisaa fi akeekachisaa goonee malee si hin erginee.” Suuratu Al-Israa 17:105
“Haqaan isa buusne” kana jechuun Qur’aana kana taphaaf osoo hin ta’in haqaan buusne. Gabroota ajajuuf, isaan waan badaa irraa dhoowwuf, mindeessufi adabuuf buusne.[2] “haqaan bu’ees” kana jechuun Qur’aanni kuni haqa of keessatti qabate bu’e.[3] Wanti Qur’aanni of keessatti qabate hundi haqa ykn dhibbaan dhibbatti dhugaadha. Hiikni biraa: Yaa Muhammad! Qur’aanni kuni kan eeggamuu ta’ee osoo wanta biraatin walitti hin makamin, itti hin dabalamin, irraa hin hir’atin haqaan si bira gahe. Malaykaan Jibriil Amiinul Wahyi jedhamuun waamamu, akkuma Rabbii olta’aa irraa dhagaheen qubee qubeen, jecha jechaan, hima himaan Nabii Muhammaditti geesse.[4] Amiinul wahyi jechuun beeksisa ykn ergaa itti kenname irratti amanamaa kan ta’eedha. Osoo homaa itti hin dabalin, irraa hin hir’isin akkuma ajajametti ergaa geessa.
Yaa Muhammad (SAW)! nama Rabbiif ajajame mindaa hatamtamaa fi Aakhiratti argatuun akka gammachiistu, nama Isa faallesse immoo adabbii dhiyootti dhufuu fi Aakhiratti isa qunnamuun akka akeekachistu goone si ergine.
Qur’aanni haqaan erga bu’ee, namni akka salphaatti ilaalu hin qabu. Wanti isa keessa jiru haqaa fi cimaa (siiriyees) kan ta’eedha. Sirritti qabachuun nama barbaachisa. Yommuu Qur’aana kana qabatanii fi hordofan rakkoolee fi qormaanni adda addaa nama qunnamu. Kanaafu, “Murtii Gooftaa keetitiifis obsi. Isaan keessaa nama badii hojjatuuf yookiin kafaraa ta’eef hin ajajamin.”
Murtiin Rabbii takkaa qormaata fi balaa namatti bu’u ta’a, takkaa immoo murtiwwan (hukmiwwan) shari’aa ta’a. Qormaata si tuqee fi balaa sitti bu’eef obsi, hin dallanin. Sababni isaas, balaa fi qormaanni kuni wanta Rabbiin murteessedha. Kuni wanta Rabbiin murteesse jechuun yoo obsitee fi mindaa Isarraa abdatte, qalbii tee ni qajeelcha, mindaa guddaa siif kenna.
Murtiwwan shari’aa irrattis obsuun mindaa guddaa argamsiisa. Murtiwwan shari’aa irratti obsuu jechuun wantoota itti ajajaman hojjachuu, wanta irraa dhoowwaman dhiisu, hojiiwwan jaallatamo fedhii ofiitiin hojjachuu irratti obsuudha.
“Isaan keessaa nama badii hojjatuuf yookiin kafaraa ta’eef hin ajajamin.” Of tuultotaa Rabbiif ajajamu didan keessaa nama badii hojjatuu ykn kaafira Islaama hordofuu irraa si dhoowwu barbaadaniif hin ajajamin. Dhugumatti kaafirootaa fi namoota badii hojjataniif ajajamuun ma’asiyaa (badii) keessatti malee hin ta’u. Sababni isaas, isaan wanta badaa nafseen isaanii hawwitutti malee hin ajajan.[5]
Obsuu fi zikrii baay’isuun itti gaafatamummaa Islaamni namarra kaa’e akka bahan waan nama gargaaraniif, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa obsaa fi zikrii baay’isutti ajaje. Zikriitti akkana jechuun ajaje:
“Ganamaa fi galgala maqaa Gooftaa keeti faarsi.” Kana jechuun jalqaba guyyaati fi dhuma guyyaa keessatti Rabbii kee faarsi. Kana keessa salaanni dirqama ta’an kanneen akka salaata subih, zuhri fi Asri ni seenu. Akkasumas, salaanni sunnaa, zikriin, “subhaanallah, Laa ilaah illa Allah, Allahuakbar” jechuun waqtiilee kana keessa ni seenu.[6]
“Halkan irraallee Isaaf sujuudi” kana jechuun yeroo halkanis salaata keessatti Rabbii keetiif sujuudi. Kuni salaata maghribaa fi Ishaa’i of keessatti hammata. “halkan dheeraa Isa qulqulleessi.” Kana jechuun halkan irraa yeroo dheeraa salaata halkanii (salaatu leyl) salaatuun Isa qulqulleessi. Yeroo jalqabaa irratti, salaanni halkanii Nabiyyii (SAW) irratti dirqama ture.[7] Ergasii ni laafifameef (Ilaali suuratu Al-Israa 17:79) Ummataa isaa keessaa immoo namni hanga danda’u salaata halkanii akka salaatu ni jajjabeefama. (Ilaali suuratu al-Muzzammil 73:20)
Aakhirah Dagatanii Qananii Addunyaa Jaallachuu
“(27)–Dhugumatti warri kuni [addunyaa] ariifattu jaallatu, Guyyaa ulfaataas of duubatti dhiisu. (28)-Nuti isaan uumnee qaama isaanis jabeessinee jirra. Yeroo feenetti fakkaattota isaanii bakka buusu guutuu bakka buusna. (29)-Dhugumatti tuni gorsa. Namni fedhe gara Gooftaa isaatti karaa qabata. (30)-Yoo Rabbiin fedhe malee isin homaa hin feetan. Dhugumatti, Rabbiin Beekaa Ogeessa ta’eera. (31)-Nama fedhe rahmata Isaa keessa seensisa. Miidhaa raawwattota (zaalimtoota) immoo adabbii laalessaa qopheessefi jira.” Suuratu Al-Insaan 76:27-31
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jaalala addunyaa, ishitti garagaluu fi ganda Aakhira dagachuu keessatti kaafirootaa fi warroota isaan fakkaatan irratti jibbuun akkana jedhe:
“Dhugumatti warri kuni [addunyaa] ariifattu jaallatu, Guyyaa ulfaataas of duubatti dhiisu.” Kaafironni fi munaafiqonni Aakhiratti hin amanne, addunyaa ariifattu tana jaallatu. Kana jechuun qananii fi faayda addunyaa yeroo gabaabaf turu jaallatu. Addunyaan iddoo qormaataa waan taatef qananii fi faydan ishii yeroo gabaabaf turuun ergasii ni bada. Aakhiraan immoo iddoo jazaa waan taateef, yeroo dheeraaf tan turtuudha.
Akkuma beekkamu, barataan yommuu qoramu yeroon qormaata isaa yeroo gabaabadha. San booda ni xumurama. Addunyaanis nama hundaafu iddoo qormaataa waan taatef, namni hundu hanga du’aa ni qorama. Umriin isaa yeroo gabaaba addunya tana keessatti qoramudha. Namoonni dhumaa addunyaa tana irra dhufan erga qoramanii booda, addunyaan tuni guutumaan guututti baduun Guyyaan Qiyaamaa ni dhufa. Kanaafu, Guyyaan jazaa (mindeessu fi adabuun) ni jalqabama. Dhugumatti namoonni Guyyaa kanatti hin amanne qananii fi faayda addunyaa jaallachuun, “Guyyaa ulfaataa of duubatti dhiisu.” Kana jechuun Guyyaa Qiyaamaa garmalee cimaa ta’eef hojjachuu ni dhiisan. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa waa hundaa beeku wanta Guyyaa san kaafironni jedhan akkana jechuun beeksisa:
“[Guyyaa san] ijji isaanii sodaan guuttamtee awwaalcha (qabrii) keessaa bahuun akka hawwaannisa faca’ee fakkaatu. Gara Lallabaatti fiigu. Kaafironni ni jedhu, “Kuni Guyyaa garmalee ulfaataa ta’eedha.” Suuratu Al-Qamar 54:7-8
“Akka waan addunyaa fi ishii keessa yeroo hundaa turuuf uumaman isaanitti fakkaata.“
Sababni Guyyaa Qiyaamaa akka dagatanii fi dhiisan isaan taasise du’aan booda kaafamutti waan hin amanneefi. Shakkii kana oofuuf, ragaa sammuun fudhattu isaaniif dhiyeesse: “Nuti isaan uumnee qaama isaanis jabeessinee jirra.” Kana jechuun dhabama irraa isaan argamsiisnee jirra. Qaama isaanii walitti hidhaan (joint), hidda dhiigaatin, ribuun, humna keessaa fi alaatin jabeessinee jirra. Haala kana irratti Kan isaan argamsiise, du’aan booda jazaaf isaan deebisuu irratti danda’aadha. Ganda addunyaa tana keessatti marsaa kanatti Kan isaan dabarse, osoo isaan hin ajajin, hin dhoowwin, hin mindeessin, hin adabin akkanumatti isaan dhiisun Isaaf hin malu.[8] “Yeroo feenetti fakkaattota isaanii bakka buusu guutuu bakka buusna.” Kana jechuun yeroo feenetti isaan balleessinee namoota isaan fakkaatan finna.[9] Namoonni haarawa dhufan kunniin bakka isaanii bu’u. Altokkotti isin balleesse namootuma isin fakkaatan fidu Kan danda’u, isin erga duutanii boodas qaama keessan haala duraan turetti deebisuu ni danda’a.
“Dhugumatti tuni gorsa. Namni fedhe gara Gooftaa isaatti karaa qabata.” Kana jechuun suuran (boqonnaan) tuni sababa kajeelchisuu fi sodaachisu, gammachiisu fi akeekachiisu of keessatti qabatteef namootaaf gorsaa fi yaadannoodha. Namni nafsee ofiitiif addunyaa fi Aakhiratti waan gaarii barbaade, amanuun, hojii gaggaarii hojjachuu fi hojii badaa dhiisun karaa araaramaa fi jaalala Rabbitti isa geessu qabata[10] ykn hordofa.
“Yoo Rabbiin fedhe malee isin homaa hin feetan.” Dhimmoota keessaa dhimma homaatu hin barbaaddan fedhii fi murtii Rabbiitiin yoo ta’e malee.
“Rabbiin Beekaa Ogeessa ta’eera. Nama fedhe rahmata Isaa keessa seensisa. Miidhaa raawwattota (zaalimtoota) immoo adabbii laalessaa qopheessefi jira.” Dhugumatti Rabbiin haala uumamtootaa sirritti Kan beekudha, dhimmoota qindeessu keessattis ogeessa. Gabroota Isaa keessaa nama fedhe rahmataa Isaa keessa seensisa. Isaan kuni mu’mintoota (warra dhugaan amanan). Zaalimtootaa daangaa Isaa darban immoo azaaba (adabbii) dhukkubsaa fi rakkisaa qopheessefi jira.[11]
Alhamdulillahi Rabbil aalamiin. Ibsi (Tafsiirri) Suuratu Al-Insaan asirratti xumuramee jira.
[1] Tafsiiru Qurxubii 21/487[2] Tafsiiru sa’dii-544[3] Tafsiiru Qurxubii-13/186[4] Tafsiiru Ibn Kasiir-5/127, Ma’aariju tafakkuri-9/750[5] Tafsiiru-Sa’dii-1065[6] Madda olii[7] Tafsiiru Xabarii-23/573-574[8] Tafsiiru-Sa’dii-1065[9] Zaadul Masiir-1501[10] Tafsiiru Muyassar-596[11] Madda olii

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ministeerri Fayyaa Falasxiin akka jedhetti, reeffi dargaggoota lamaanii Kibba Gaazaa daangaa Israa’el irratti halkan edaa argame. Waraanni Israa’el ibsa baaseen, halkan edaa Xiyyaaronni waraanaa namoota gara daangaa Israa’elitti dhihaachuun sochii shakkisiisaa raawwataa turan irratti tarkaanfii fudhatanii jiru jedhe.
Isniinaa kaleessaa lammiileen Falasxiin daangaa Israa’el irratti mormii kan geggeessan yoo tahu, loltoonni Israa’eel ummata karaa nagaayaatiin mormii geggeessaa ture irrratti dhukaasuun, yoo xiqqaate namoonni 26 kan madaayan tahuun beekamee jira.
Jiraattonni Gaazaa, dachii Israa’el humnaan irraa isaan buqqiftetti mirga deebi’uu gaafachuu fi Israa’el uggura waggaa 11 guutuu Gaazaa irra keesse akka kaastuuf, March dabre irraa hanga har’aatti torbaan torbaaniin mormii geggeessaa jiru. Ministeerri Fayyaa Falasxiin akka jedhutti, Mormii kanaan wal qabatee ji’oota shanan dabran keessa, loltoonni Israa’el Falsxiinota 175 ol ajjeessuun, nama 18,000 ammoo madeessaniiru.
Odeeyfannoo biraatiin ammoo, West Bank keessatti loltoonni Israa’el ganama har’aa ganda Falasxiinotaa weeraruun namoota heddu irratti reebicha raawwataniin, dargaggoo umriin isaa 24 Muhammad al-Rimawi jedhamu kan ajjeessan tahuu AFP’n gabaase.


text:
Fakkeenya waliin Fokkinnaa fi soba Shirkii-Kutaa 1
Kutaa darbe keessatti shirkiin soba ta’uu ragaalee sammuutii fi wahyiitiin ilaalle jirra. Kutaa kana keessatti Qur’aana irraa fakkeenya dhyeessuun fokkinnaa fi soba shirkii caalatti ni ilaalla.
Fakkeenyi hiika wanta tokko sammuu keessatti kaleessa. Wanta jecha kumaan hubatamu hin dandeenye fakkeenya tokko dhiyeessun haala salphaan hubachuun ni danda’ama. Kanaafi, Qur’aana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa fakkeenya garagaraa dhiyessa. Kana keessa faaydaa baay’etu jira. Kan akka yaadachiisu, gorsuu, kakaasu, akeekachiisu, wanta tokko mirkaneessu, wanta barbaadame sammuu keessatti kaleessu, suuraa mul’atuun sammuu keessatti kaasu fi wanta dhokataa wanta mul’atuun wal fakkeessu. Mee amma, fakkeenyota muraasa fokkinnaa fi soba shirkii agarsiisan haa ilaallu:
Shirkiin akka buqqee foolii badaa qabduuti
Fakkeenya ajaa’ibaa tawhiida fi shirkiif godhame Qur’aana keessatti akkanatti arganna:
“Rabbiin akkamitti jecha gaarii akka muka gaarii hundeen ishii gadi dhaabbataa ta’ee fi dameen ishii samii keessatti [ol dheeraa] ta’etti fakkeenya akka godhe hin argine? Yeroo hundaa hayyamaa Gooftaa ishiitiin firii ishii ni kenniti. Akka gorfamaniif jecha Rabbiin namootaf fakkeenya dhiyeessa. Fakkeenyi jecha badduu akka muka badduu gubbaa dachii irraa buqqifamtee gadi dhaabbannaa hin qabneeti. ” Suuratu Ibraahim 14:24-26
Asitti jechi gaariin kalimaa tawhiida, “Laa ilaaha illa Allah (Rabbiin malee haqaan gabbaramaan hin jiru)” tan jettuudha. Jecha gaarii tana muka gaarii hiddi isaa lafa keessatti gadi lixee fi dameen isaa samii keessatti ol dheerateen ol fakkeesse. Mukni gaariin kuni muka temiraati. Mukni temiraa hiddi isaa lafatti kan gadi lixeedha, dameenis samii keessatti kan ol dheerateedha. Waggaa waggaan hayyama Rabbiitiin firii temiraa ni kenna. Temirri hangam akka mi’aawu fi faayda akka qabu namni isa dhandhame hundi ni beeka.
Haaluma kanaan iimaanni fi tawhiinni qalbii keessatti gadi yoo lixe, dameen isaa ol dheerata, yeroo hundaa firii kenna. Dameen iimaanaa fi tawhiidaa, dubbii gaarii, hojii gaggaarii fi akhlaaqa (amaloota) bareedaadha. Hojiwwan kunniin hundee gadi dhaabbataa waan qabuuf yeroo hundaa gara Rabbii ol baha. Firiin isaa immoo addunyaa tana keessatti tasgabbii qalbii argachuu, Aakhiratti immoo Jaalala Rabbii argachuu fi Jannata seenudha.
Jechi badduun aayah keessatti dubbatame jecha kufriitii fi shirkiiti. Shirkiin akka muka badaa lafa keessaa ol buqqifamee hundee hin qabneeti. Mukni tuni muka buqqeeti. Mukni buqqee lafa keessatti sirritti gadi hin lixu. Gubbaa dachii irra ciisa. Foolin isaa nama jibbisiisa, nyaataafis hin tolu. Biqiltoonni akka dabaaqulaa, abaabu (waterlimon) fi kan biroo buqqeen wal fakkaachu danda’u. Garuu buqqeen fooli fi dhandhama badaa waan qabuuf nyaataf hin ta’u.
Haaluma kanaan jechi kufrii, shirkii fi badii qalbii keessatti hundee gadi dhaabbataa hin qabu. Dubbi badaa fi hojii fokkuu malee firiin gaariin irraa hin argamu. Hojiin shirkii gara Rabbii ol hin bahu. Abbichi addunyattis ta’e Aakhiratti bu’aa homaatu irraa hin argatu. Akkuma buqqeen raasatti gatamu, hojiin isaas jalaa gatama. Aakhiratti mindaa homaatu irratti hin argatu.
Fakkeenya Haqaa fi sobaa
Haqni haqa hunda caalu tawhiida. Sobni soba hunda caalu immoo shirkiidha. Mee fakkeenya haqaa fi sobaa haala armaan gadiitin Qur’aana irraa haa ilaallu:
“Samii irraa bishaan buusee sululoonni hamma isaanitiin yaa’u, lolaan hoomacha olka’aa baadhata. Faaya yookiin meeshaa barbaaduun wanta ibidda keessatti hoo’isan (baqsan) irrattis hoomacha (xurii) san fakkaatutu jira. Akka kanatti Rabbiin [fakkeenya] haqaa fi sobaa dhiyeessa. Hoomachi goggogaa ta’ee ni bada. Wanti namoota fayyadu immoo dachii keessa tura. Rabbiin akka kanatti fakkeenyota dhiyeessa.” Suuratu Ar-Ra’d 13:17
As keessatti fakkeenya lamatu dhiyeefame:
Fakkeenyi 1ffaan- bishaani– Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa haqaa fi soba akka rooba samii irraa gara dachiitti bu’een wal fakkeesse. Ergasii sululoonni hamma isaaniitiin bishaan kana ni baadhatu. Sululoonni heddumminna sululaati. Sululli guddaan bishaan baay’ee baadhata, sululli xiqqaan bishaan xiqqaa baadhata. Kuni akka qalbii namaati. Haqni Rabbiin irraa bu’e (Qur’aanni) akka rooba samii irraa bu’eeti. Akkuma sululaa qalbiin namootas garagara. Qalbiin gariin beekumsa baay’ee qabatti, gariin immoo dhiphoodha, beekumsa baay’ee hin qabattu.
“sululonni hamma isaanitiin yaa’u” kana jechuun bishaan hamma sululaatin sulula keessa yaa’a.[1] Sululli guddaa fi bal’aa ta’e bishaan baay’etu keessa yaa’a. Sululli xiqqaa fi dhiphaa ta’ee immoo bishaan xiqqaatu keessa yaa’a. Roobni baay’een erga roobe booda lolaan ni uumama. Garuu lolaan kuni gubbaa isaatti hoomacha ykn horofaa olka’e baadhata. Yeroo muraasan booda hoomachi kuni bittinaa’e bada. Bishaan immoo dhugaati fi jallisiif namoonni itti fayyadamu. Kan hafe immoo dachii keessa tura. Namoonni yeroo fedhanitti bishaan dachii keessa turu kana baasani itti fayyadamu. Haqni gadi dhaabbannaa fi faayda isaa keessatti bishaan dachii keessa turuun wal fakkaata. Sobni immoo badiinsaa fi dhokatu isaa keessatti hoomacha lolaa irratti olka’e fakkaata. (Akkuma bishaan dachii keessa turuun namoota fayyadu, haqnis qalbii keessa turuun nama fayyada. Akkuma hoomachi yoosu baduu fi nama hin fayyanne, sobnis yoosu bada, dhaaba hin qabu, nama hin fayyadu. Shirkiin soba waan ta’eef kanuma fakkaata.)
Fakkeenya 2ffaan sibiila–Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa haqa sibiilli ibidda keessatti erga baqfamee booda sibila qulqulluun wal fakkeesse. Sibiilli yommuu ibidda keessatti hoo’ifamu ykn baqfamu hoomachi fi xuriin irraa baha. Hoomachi fi xuriin kuni erga irraa bahee booda ni deema, ni bada. Sibiilli qulqulluun immoo qulqulluu fi gadi dhaabbataa ta’ee hafa. Haqa gadi dhaabbanaa fi turiinsa isaa keessatti sibiila xuriin erga irraa deeme booda turuun wal fakkeesse. Soba immoo xurii ibiddi sibiila irraa oofun wal fakkeesse.[2] (Akkuma sibiilli erga baqfamee booda qulqulluu fi jabaa ta’ee turu, haqnis jabaa fi qulqulluu ta’e tura. Sibiila kana irraa faayaa fi meeshalee nama fayyadan hojjatu. Haaluma kanaan, haqa irraayis namoonni ni fayyadamu. Sobni immoo akka xurii ykn dandii sibiila irraa bahuuti. Akkuma xuriin sibiila irraa bahu homaa nama hin fayyanne, sobnis homaa nama hin fayyadu.)
Haqni: tawhiida, iimaana, qajeelinna Rabbii olta’aa irraa dhufee fi hojii gaggaariidha. Haqni hundarra guddaan Laa ilaah illallah (Haqaan Gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru) kan jedhuudha. Sobni: immoo shirkii, kufrii, hojii badaa, shakkii fi fedhii lubbuu badaa ta’eedha.
Namni haqa kanatti hojjate, faayda irraa argata, hojiin isaas ni tura, akkuma bishaan dachii keessa turuun namoonni irraa fayyadaman. Fakkeenyaaf, beektota (aalimman) Islaamaa, kan akka imaamu Ahmad, Shaafi’a fi kkf mee ilaali. Aalimman kunniin waggaa dheeraa dura haqa kana hordofanii jiru. Hojii irra oolchun beekumsa isaanii dhalootaaf ni dabarsan. Kanaafu, kuni haqa waan ta’eef ni tura.
Akkuma hoomachi bishaanii ykn xuriin sibiilaa badu sobnis ni bada. Qiyaamaan yommuu dhaabbattu, warri haqa hordofan haqatti ni fayyadamu, warri soba hordofan immoo sobni isaanii waan baduuf ni kasaaru.
Jecha biraatin warri tawhiida hordofan (Rabbii olta’aa qofa gabbaran) ni milkaa’u. Namoonni shirkii hordofan (Rabbiin ala wanta biraa waaqeffatan) immoo ni kasaaru. Sababni isaas, shirkiin akka hoomachaa badaa.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiir Qurxubii-12/49-51
[2] Ash-Shirku fiil qadiimi wal hadiisi-fuula 1365, Abu Bakr Muhammad Zakariya


text:
Nuti Luboota Waldoota Kristiyaanaa Warra Wangeelaa biyya aambaa keessatti gurmaa’an waamicha Waaqayyootiin adda baanee saba Waaqayyoo tajaajillu; Tokkumma Waldoota Kristiyaanaa Warra Wangeelaa Afaan Oromootiin waaqeffatan keessatti haammatamnne wangeela fayyinaa labsaa jiruudha.Waraqaa ejjennoo kana akka barreessinuuf kan nu dirqisiise rakkina/muddama ummata...
Who we are: We are Pastors, who have been called by God to serve Oromo speaking Evangelical Churches organized under the United Oromo Evangelical Churches (UOEC) in the diaspora to proclaim the saving gospel of Jesus Christ. Reason for taking...


text:
Walga’ii hayyootaa qorannoon waa’ee sirna Gadaa irratti dhihaateen ka jalqabe deemsi sirna Gadaa akka ambaa aadaa hin qaqqabamneetti (Intangible Cultural Herritage) galmeessuu kaleessa milkiin xumurame. Ka biyyoonni gara digdamii afurii itti hirmaatan walga’ii waggaa UNESCOn Finfinneetti geggeesse irratti, sirna Gadaa akka amabaa aadaatti galmeessuuf sagalee kennameen sagalee guddaa argatee raggaasisame. Sirna Gadaa galmeessisuuf sochii godhamaa ture keessatti, abbootiin gadaa, hayyoonni Oromoo, Biiroon Aadaa fi Tuurizimii Oromiyaa fi Ministiriin Aadaa fi Tuurizimii Itiyoophiyaa qooda fudhatanii jiran. Sirni Gadaa UNESCOn galmeessamuun akka aadaan Oromoo beekamaan kun sadarkaa biyyaa fi sadarkaa Addunyaatti beekamu, uummata Oromoo fayyaduu irra taree biyya Itiyoophiyaa fi hawaasa Addunyaa ka biroof illee fakkeenya Dimookiraasii ganamaa ta’uun tajaajilu dubbatu, qorattoonni dhimma kanatti hirnaatan.
Kutaa 1ffaa kana cuqaasuun dhaggeeffadhaa


text:
Gurraandhala 28/2014(TOI) – Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanittii yaa’iin eegumsa naannoo Keeniyaa Naayiroobiitti geggeeffama jira.
Bakka buutoonni biyyoota miseensoota dhaabbatichaa 175 yaa’ii kanarratti hirmaatan bara 2024 faalama naannoo sababa Pilaastikaan uumamu hambiisuuf waliigaltee seena qabeessa jedhamee taasisuu isaanii himameera.
Sagantaan eegumsa naannoo dhaabbata mootummoota gamtoomanii akka beeksiseetti waliigalteen taasifamee kun faalama naannoo sababa Pilaastikaan uumamuu hambiisuuf tattaaffi sadarkaa idil addunyaatti taasifamu seeraan deeggaruun raawwii hojii hojjetamuuf gahee olaanaa qaba.
Pirezidaantiin yaa’ii eegumsa naannoo Dhaabbata mootummoota gamtoomaniifi ministirri egumsa naannoo Noorway Ayispiin Ayiduu ” Miseensoonni yaa’icha addunyaa eeguuf waliigaltee dandeesisuu murteessaniiru” jedhaniiru jechuun SKY News gabaaseera.
Addunyaarratti oomishiinni pilaastikaa yeroo gara yerootti guddachaa akka jiru ragaaleen ni muli’isu. Fakkeenyaaf bara 1950 addunyaarratti pilaastikaa toonii miiliyoona 2 qofaatu oomishama.Bara 2017 immo oomishinni kun gara toonii miiliyoona 348 olguddachuu ragaaleen ni agarsiisu.
Rakkoo kana yeroon to’achuun yoo kan hin danda’amne ta’e bara 2040 oomishiinni pilaastikaa kun dachaan dabaluu danda’a jedhamee tilmama.
Oomishaleen pilaastikaa biyyoo keessaa awwalamuunii fi yeroo gubatan naannoo kan faalan ta’uun beekamadha.


text:
Duula malaammaltummaa irratti geggeessamu injifachuu ka jedhu mata duree gumii hoogganoota gamtaa Afriikaa xumura torban kanaa kan jalqabamu ti.
Jalqaba wal ga’ii minsteerota dhimma alaa irratti ka dubbatan illee mata duree kana irratti fuuleffataniiru.
Itti aanaantuu muummicha barreessaa tokkummaa mootummootaa fi barreessaan komiishina hoji raawwachiisaa dinagdee Afriikaa Beeraa Senguyee kanneen keessaa tokko turan.
Malaammaltummaan rakkoo inni Ardittii irratti irratti fidaa jiru ilaalchisee fakkeenya adda addaa tuqaniiru.
Ardittiin waggaa waggaatti doolaara biliyoona 148 ka dhabdu ta’uu ibsan. Kun immoo oomisha waggaa kan Afriikaa nuusa ta’uu ibsanii jiran. Kanaaf malaammaltummaan dhibee ardittii dhuunftate ta’uu afaan Ferensaayiin ibsaniiru.
Haala nama gaddisiisuun malaammaltummaan guddina biyyootaa nyaataa kan adeemee fi guddinni walitti fufiinsa qabu akka hin jiraanne gochaa jira.
Kabajamoo ministeerotaa fi keessummoonni afeeramtan, malaammaltummaa dhibee kaanserii waliin akkan wal fakkeessu akka naa eeyamamun gaafadha.
Dinagdee keenya qalbii fi sadarkaa sadarkaa dhaan nyaataa kan adeeme. Dawaa fi furmaati tokkichi adda baasanii balleessuu dha jedhan.
Dargaggoonni kan biyyaa baqatanii fi du’aaf saaxilaman, harmooliin kan rakkatan walumaa gala hawaasichi miidhamaa kan jiru malaammaltummaa dhuma kanaan ta’uu barreessituun komiishinichaa ibsaniiru.


text:
Haleellaa Finxaaleeyyiin Amantaa Hinduu, Muslimoota irratti raawwataniin namoonni 7 ajjeefamanii, 150 ol immoo madaawan
Paarlamaan Indiyaa dhuma waggaa dabree irratti baqattoota biyyoota ollaa irraa gara Indiyaa seenaniif lammummaan akka kennamu seera hayyamu raggaasise. Seerri kun garuu baqattoota amantaa Islaamaa hordofan ‘Muslima’ kan hin hammanne tahuun isaa biyyattii keessatti mormii cimaa kaasee ture.
Seera lammummaa labsame ilaalchisee mootummaan Indiyaa Nareendiraa Moodiitiin durfamu, kan ol’aantummaa amantaa Hinduu fi sabboonummaa Hindootaa, akkasumas jibbaa Islaamummaa leellisuun beekkamu irratti hiriirri mormii cimaan ka’ee ture. Mormiin kun magaalaa guddoo biyyattii Niwuu Delhii tti haarayatti eega jalqabamee guyyaa sadi gahee jira.
Hiriira mormii kaleessaa fi har’a magaalaa guddoo Niwuu Delhii tti geggeeffame hordofuun walitti bu’insi deeggartoota mootummaa Nareendiraa Moodii fi namoota seera lammummaa labsame morman jiddutti kan uumame yoo ta’u,walitti bu’insa mudateenis namoonni hedduun miidhamuun gabaafame.
Kaleessaa fi har’a deeggartootni mootummaa Nareendiraa Moodii finxaaleeyyiin Hinduun, naannawa Muslimoonni heddumminaan jiraatan Karawal Nagar, Maujpur, Bahajanpura, Vijay Park fi Yamuna Vihar faatti haleellaa raawwataniin Poolisa tokko dabalatee namoota 7 ajjeesanii jiran, akkasumas Namoota 150 ol ammoo madeessuun gabaafame.
Miidiyaalee hawaasaarratti Viidiyooleen Muslimoota ‘finxaaleeyyii Hinduu’tiin haala suukanneessaan ajjeefamanii fi manneen jireenyaafi daldalaa gubatan baay’inaan raabsamaa jiran.
Aktivistoonni hedduun (Haashtaag) ‘Delhiin gubachaa jirti’ jedhu maxxansuun deeggarsa humnoonni nageenyaa gareewwan badii kanaaf godhan balaaleffata jiru.
Prezidaantiin Ameerikaa Donald Trump daawwannaa hojiitiif dheengadda Indiyaa dhaqee achi jira. Haasawa guyyaa kaleessaa taasiseenis “Finxaaleeyyii fi shoorarkeessitoota Islaamaatti duuluu qabna” jedhe. Haasawni isaa kun immoo finxaaleeyyii Hinduu onnachiisuun kan badii kanaaf kakaase tahuus ibsame.
Bara 2014 kaasee eega Paartiin finxaaleeyyii Hinduu tan Nareendiraa Moodiin durfamtu taaytaa Indiyaa tohatteen booda dararaan Muslimoota irratti raawwatamu kan hammaatte tahuu odeeyfannoon ni addeessa.


text:
Biyyoota Afrikaa Bahaa keessatti hanga baatii Fuulbaana dufuuttinamoonni Miliyoona 20 ta'an beela'uu malu jedhamee kan eegamu ta’uu dhaabbatonni gargaarsaa akeeekkachisanii jiru.Kunis caama hamma uumameef deebii jabaan hin kennamu yoo ta’e jedhu.
Yeroo walitti aanan afuriif roobni ga’aan dhabamuu isaa irraa kan ka’e akeekkachiisi kun kenname. Waggoota 40 keessatti caama hamaa dha kan jedhame kun Itiyoophiyaa, keniyaa fi Somaaliyaa keessatti beeleedaalee Miliyoona 7 fixe. Gabaasa Mohammed Yusuuf caqasaa.


text:
Bara appaartaayid: Faawundeshiiniin Nelsan Maandeellaa alabichi akka haquu gaafate
Faawundeeshiniin Nelsan Maandeellaa mana murtii Afriikaa Kibbaa keessaa mallattoo bara appaartaayidii alaabaa biyyattii irraa akka haquuf gaafate.
Faawundeeshinichi mallattoon alaabicharraa kan ''jibbaa, loogii sirrii hintaaneefi miidhaa'' kan aharsiisuudha jechuun mormaa jira.
Itti dabaluunis, alaabichi leellisa yakka namoomaa bulchiinsa warra adii muraasaan lammiilee Afriikaa Kibbaa miliyoonata irratti raawwatame kan leellisuudha, jedheera.
Garuu, muraasni, walabamummaa ofi ibsuu kan daandeessuudha jechuun ariidhaan dubbataniiru.
faawundeeshiniin kunis kan hundeefamee hojii gaarii pirezidaantii Afriikaa Kibbaa kan jalqabaa Nelsan Maandeellaa itti fufiinsuuf jedhutuumetu mana murtii Johaansbargitti argamutti iyyata kan galfate.
Ibsa boromtaa isaa kennameen, tarkaanfiin kuns akka fudhatamuuf kan gaafatame erga alaabaan kun ajjeechaa qonnaan bulaa adii baatii Onkololeessaa keessa raawwatame mormuuf ''Wiixata Gurraachaa'' irratti mul'ateen booda ta'u ibsameera.
Sochiicha aansees marii taasifameenis, ''lammiileen Afriikaa Kibbaa muraasni appaartaayidi yakka namoomaa ta'usaa kan hin fudhanneefi mallattoon kunis fakkeenya appaartaayidi, kan akka alaabaa bara durii yakkaafi miidhamtoota haccuucaa isaa kan leellisu ta'u saan akka hinfudhannee'' ifa ta'eera jedha faawundeshinichi.
Alaabaan kun maaliidha?
Alaabaan haalluu adii, samii fi kelloo bara 928 tti sirna waara adii lakkoofsaan gadaanaa bara appaartaayidii sana bakka bu'uuf dhufe.
Innis alaabaa Mootii Dachi irratti hundaa'uun alaabaawwan Naannoo Bilisa Keelloo, Riippablika Afriikaa Kibbaa fi Gamtaa Biritish, xiqqaa kan hammate ture. Isaanis seenaa kolonii biyyattii kan darbee hunda kan yaadachiisaniidha.


text:
Ibsa Ajaja olaanaa ABO-WBO Waltajjii hawaasni qopheessu irratti namooti dhuunfaa ejjennoo dhuunfaa isaanii haasaahanis, ejjennoo isaaniif kan gaafatama guutuu fudhatu qaamuma haasawaa taasise dha malee …Read More »
Akka sabaatti ijaaramnee,oromummaa fi Oromoo duwwaa abdannee, gooboo garee fi maqaa qabsoon daldaaltuu, hundeen diiguu qabna.
Kutaa tokkoffaa……. Sadarkaan guddinni qabsoo Oromoo irra gahee jiru, yeroo gandaan, gareen, amantaa fi sammuu alagaan yaadan irra ce’ee jira. ilmaan Oromoo bahaa-dhiha, kaabaa-kibba dhimmi …Read More »
Dafanii bilisummaa argachuuf, karaa kamtu nu baasa? jedhanii of gaafachuun yoomiyyuu ..
Abdii Boruutiin Warraaqsa uummataa, kan Aafrikaa kaabaatti jalqabee gara biyyoota jiddugaleessa bahaatti deemaa jiru, ilaalchisee yeroo ammaa meediyaalees ta’ee intarneetarratti waa …Read More »


text:
Yaalii xiyyeeffannoo barattootaa dabaluudhaaf Chaayinaan godhaa jirtu
Baruumsi madda qaroominaati. Biyya jijjiiruu keessatti gumaatni inni qabu guddaadha. Nama barateetu waa adda baafatee beeka. Nama beekutu waa dalaguu dandaya. Kan biyyaaf faaydaa qabuus nama beekumsa goonfateedha. Arraan tana keessattuu jaarraa 21ffaa kana keessa baruumsi teeknolijiin deeggaramutti jira. Haa tahue malee babal’achuun teeknolojii gama birootiin miidhaa biraatis qabatee dhufe. Dhalootni lafaa dhufu hedduun meeshaalee teknolojiitiin booji’amee hidhaa jabduu keessatti argama. Haati daa’imni akka itti hin boonyeef, abbaanis akka dalagaa irraa isa hin shaagalleef jecha meeshaalee elektrooniksii itti kennee ofirraa qaba. joolleen meeshaa kana wajji guddatte, gaaf ol jabaattes meeshuma kanatti haajamti. Kanaafis xiyyeeffannaan joolleen baruumsaaf kennan laaffataa dhufeera. Kun ammoo bu’aa barbaachisu argamsiisaa waan hin jirreef, Chaayinaan tooftaa haaraya tokko hojiirra oolchutti jirti.
Chaayinaan biyya teknolojiin haalaan guddataa jirtuudha. Yeroo ammaa kanatti meeshaalee elektrooniksii heddu oomishuunis sadarkaa duraa irratti argamti. Tajaajila biyyattii keessatti kennitus gama teeknoljiitti jijjiiraa jirti. Lammiilee isii hundaafi namoota dhimma adda addaatiif gamas imalan hunda, teknoolojii adda taheen basaasti. Daandiiwwan biyyattii hundi Kaameraa CCTV tiin guuttamanii jiru. Namni biyyattii keessa sossohu hundi ija kaameraawwan kanaa jalaa bahuu hin dandayu. Amma ammoo Manni baruumsaatis teeknoljii kanaan deeggaramuu qaba waan jette fakkaata. Kutaalee baruumsa gad aanoo keessa Roobootii fayyaa ijoollee toohatuutu jira. Yunifoormiin barattoonni uffatanis elektirooniksii addaa ofirraa qaba. Isatti fayyadamuun barataan sun eessa akka jiru beekuun ni dandayama. Akkasumas kaameraawwan garagaraa kutaa keessa kaayamanis ijoolleen maal akka godhaa jiran hordofan. Barattoonni heddu wanti kun bilisummaa akka isaan dhoowwe himatu. Mootummaan garuu qabxii barattootaa ol kaasuun hegeree biyyattii tolchuuf jecha barbaachisaadha jedhee waan itti amaneef itti fayyadamutti jira.
Fakkeenyaaf waa’ee mana baruumsa sadarkaa duraa tokko isinii haa himnu. Barattoota sadarkaa duraa baratan xiyyeeffannaan isaan baruumsaaf kennan hagam akka tahe adda baafatuuf, Chaayinaan meeshaa tokko hojjattee yaalii godhutti jirti. Meeshaan kun akka manzaraa kallacarratti kan diramuudha. Teknoolojiin kun sammuu ijoollee qorachuun xiyyeeffannan isaan baruumsaaf kennaa jiran hagam akka tahe shallaga. Meeshaan kun Elektroodii sadih ofirraa qaba. Lama gurra duubaan sammutti maxxana. Tokko ammoo gama fuulduraatiin kallacha ykn addatti maxxanfama. Elektroodoonni kunniin mallattoo Niwrooniin ijoollee sammuu keessatti maddisiisu hordofan. Daataan Niwroonii haala kanaan eega hordofamee booda, yerooma san kompiyuutara barsiisaa irratti ergama. Barsiisonnis Kompiyuutaruma isaanii irra taa’anii, barataa barumsarratti xiyyeeffannaa kennee hordofutti jiruufi, baraxaa xiyyeeffannaa hin kenning adda baasuu dandayu. Meeshaan kun Xiyyeeffannaa barattootaa daqiiqaa 10 kudhaniin maal akka fakkaatu eega qoratee booda, haala barattoonni irra jiran gara maatii ijoolleettii dhaamsa erga.
Meeshaan kun fuuldurarraa ifaa halluu adda addaa qaba. Yoo diimaa ife barataan sun xiyyeeffannaa guddaan barumsa hordofutti jira jechuudha. Cuquliisa yoo ife ammoo wanti wahii deddeebi’ee xiyyeeffannaa barataa kanaa jeequtti jira jechuudha. Adii ifnaan ammoo inumaa barataan kun kutaa barnootaa keessa akka waan hin jirreeti. Haala kanaan barsiistonni ifaa fuuldurarraa ifu kana qofa laaluun, xiyyeeffannaa barattootaa hordofaa barsiisan jechuudha.
Barattoonnii fi namoonni garagaraa dhimma kanarratti gaafii gargaaraa kaasu. Meeshaan kun dhaamsi Niwrooniirraa fudhatu dhugumatti kan barnootaa tahuu maalitti beeka? Ijoolleen dhimma waan biraa yoo xiyyeeffannaa guddaan yaadaa jiraatan hoo? Kanaaf hordoffiin kun bu’aa gaarii argamsiisuu hin dandayu jedhanii warra mormantu jira. Teknoloojiin EEG jedhamu kun hedduminaan hospitaala keessattis tajaajila kennutti jira. Doktroonni namoota dhukkubsatanii hospitaala dhufan haala isaanii qoratuuf ittiin fayyadaman. Ijoolleen meeshaa san kallacharratti hidhatan, akka hordofamaa jiran waan beekaniif maatii isaanii sodaatuun baruumsaaf xiyyeeffannaa kennan. Beekumsa ijoollee dabaluun dandayamuu baatus, xiyyeeffannaan barattootaa garuu dabalee jira. Walumaa galatti Chaayinaan meeshaa kanarraa bu’aa gaarii argataa akka jirtu himti. Ijoollee fi namoonni tokko tokko koomii dhiheessanis Chaayinaan garuu waan faaydaa naaf qabuuf ittuma fufa jechaa jirti. Barumsi bu’uura waa hundaati, nama barateetu jijjiirama fidee, addunyaa hogganuu dandaya jechuun, barumsaaf xiyyeeffannaa ol aanaa kennitee fuulduratti cehaa jirti.
Qophii Abu Ibtisam


text:
Aangawoonni Itiyoophiyaa aangawoota gameeyyii bulchiinsa naannoo Tigraay hedduu hidhuun isaanii kan ibsame yoo ta’u kunis miseensoota mootummaa duraanii kan dabalatee ta’u komishinni mirga namoomaa kan Ityophiyaa beeksisee jira.
Komishinar Daani’eel Baqqaala maaliif akka hidhaman akkasumas maqaan isaanii eenyu akka ta’e hin ibsiine. Namoota hidhaman kana keessaa yoo xiqqaate waa’ee namoota saddeeti beekna.Kana malees hangi tokko gara bulchiinsa naannoo Afaarti geeffaman jedhu. Hidhaan akkasii ammaan dura akkaan beekamaa hin turre.
Mootummaan Itiyoophiyaa duraan hogganoota Adda Bilisummaa Uummata Tigraay(TPLF) kanneen mootummaa mummicha ministeeraa Abiyyi Ahmad waraana hidhuun isaa ni yaadatama.


text:
Sirni Gadaa Dhaabbata Saayinisii fi Aadaa Tokkummaa Mootummootaatti UNESCO’tti akka fudhatama argatee galmeessamu carraaqqii jabaa gochuun isaanii kan himamu - qorataan seenaa fi aadaa Obbo Sintaayyoo Tolaa torban dabre boqochuu Biiroon Aadaa fi Tuurizimii Oromiyaa beeksise ture.
Dhibee tasaan lubbuun isaani ka boqote obbo Sintaayyoon, Daarektera Ittaanaa Inistitiyuutii Qorannoofi Qo’annoo Oromoo ta’anii ka hojjetaa turan yoo tahu qophii imaammata barnoota sirna Gadaa fi manneen murtii aadaa Oromiyaa dhiyeenya hojii jalqaban qindeessuu keessattis qooda guddaa gumaachuu isaanii, Obbo Olaanaa Teshoome, Biiroo Aadaa fi Tuurizimii Oromiyaa, ogeessi aadaa VOAtti himanii jiran. Galmoo Daawit tu Adaamaa irraa gabaase.


text:
By Beekan Gulummaa Irranaa Mardaasaa*
Ateeteen uummata Oromoo gidduutti baay’ee kan beekamu ta’ee, akkuma Ogafaanota kaanii dhalootaa gara dhalootatti kan darbudha. Akka kitaaba Daaniyaa (2006:92) keessatti ibsametti Ateeteen Diriiroo waaqeffannaa keessaa isa tokko. Ateeteen ayyaana dubartii ta’uu hawaasni beeka.
Ateeteen kan eebbistee naqxu haadha warraa taati. Ayyaanni dubartii kunis kan qe’eefi warra eegdee tolchitudha. Isuma kana Xilahun Gamta (1989) yoo ibsu “Atete is adiety of divinity which women worship in the belief that it makes them fecund, happy, prosperous, wealthy and healthy” jechuun ibsa. Baxter Ammoo (1975) “Atete as ‘afemale sprit’ a supernatural power’ and even a female divinity who is the focus of a family cult associated with fecundity” jedhee ibseera.
Ateeteen sirna dubartoonni Oromoo waaqa ittiin kadhatan akkasumas hawwiif abdii jiruuf jireenya isaanii keessatti qaban ittiin ibsan ta’uu hubachuun nidanda’ama. Kana malees sirni ayyaanni dubartoonni ittiin kabajamaniifi ulfina ittiin argatan ta’uusaa maanguddoonni tokko tokko dubbatu.
Makonnin Laggasee (1982) qorannoo geggeesse keessatti akaakuu Ateetee eere keessatti maqaan isaanii hunduu jecha afaan Oromoo ta’uusaa kaaseera. Haaluma kanaan Ateeteen ayyaana dubartii (haadhaa) yoo bakka buutu karaa biraatiin qaalluun ayyaana abbaa yoo ta’u umuriifi saalaan kan hindaangeffamnedha. Ateeteen garuu umuriif saalaan kan daangoftedha.
Sirna Ateetee dubartii qofaatu bulfata. Kanarraa ka’uun bakka tokko tokkotti ayyaana dubartii jedhamuun beekama. Dhiirri sirna kabaja Ateetee kanarratti hinhirmaatiin malee waan Ateeteef barbaachisu gama isaatiin guutuun gumaacha isarraa barbaachisu hunda taasisa. Durboonnis ateetee kana akka hinbulfanne dubbatama. Hata’u malee isheenis gama isheetiin meeshaalee barbaachisan haadhaaf nidhiyeessiti.
Sirna facaafannaa Ateeteerratti dubartoonni walwaamanii waliin facaafatu. Sirna kanarratti hoolaan niqalama. Beerran siiqqee qabatanii garee uumuun sirba keessa dubbiin walxuqaa sirbu. Sirna facaafannaa kana keessattis faarfannaan Ateetee garaagaraa niweeddifama.
Haala yeroo facaafannaa Ateeteerratti yaadota garaagaraatu jiru. Kanneen keessaa kitaaba Daaniyaa keessaa (2006:237) irratti Ateeteen ayyaana dubartii ta’uu eeruun waggaa lamatti altokko birraa yookaan arfaasaa keessa akka ayyaaneffatamu ibsameera. Karaa biraatiin ammoo Jeylan 2004: 11) waa’ee facaafannaa Ateetee akkaataa itti aanu kanatti lafa kaaha; As I well know it’s [Atete’s] practice in southern Oromia now, the timing of the festival is not fixed as such. Whenever natural disasters fall, women gather and perform the ritual. Without any fixed timing the Oromo womenused to practice Atete as of stringing theier solidarity and as atool to counter atrocities stage against them by men.
Iddoo tokko tokkootti kan akka fakkeenyaaf shawaa bahaafi lixaatti ammoo Ateeteen kan facaafatamu ji’a waxabajjii, qaammeefi masqalaatti. Yeroo Ateeteen itti facaafatan sadii haata’an malee, dubartiin tokko sirna Ateetee kan kabajju yookaan kan facaafattu waggaatti si’a tokko qofaadha.
*Beekan Gulummaa Irranaa Mardaasaa can be reached Email: beekanguluma@gmail.com


text:
LibreOffice 7.3 Help
Fakisete sowannohu nna adhannohu mashalaqqe badanno.
Fakisete qixxaawo aana teessite dargu amadaano surkanno. Gedenoonni faakisete bortaje giddo, halaalanya daata eate dargu amadaancho qiphisi.
Aantanno borrote saaxinna giddo teessote daata eate doori. Daatu rosantino borro gede faakisete bortajera surkamino.
Soyinohu teesso daata ei.
Fakisete qixxaawo aana teessote dargu amadaano surkanno. Gedenoonni faakisete bortaje giddo, Halaalanya daata eate dargu amadaancho qiphisi.
Gedeniidi sokka qaccera faakisete bortaje ledo daatukaimi barubba ssurkanno.


text:
Addi Bilisumma Oromoo Hoggansi isaa olaanoon sagal miseensota dabalatee qaama nageenyaan tohanna jala ooluu isaani beeksise.
Dubbi himaan Adda Bilisumma Oromoo Obbo Toleera Adabaa VOAf akka humanitti Miseensita Hojii Raawwachiistuu dhaabichaa Obbo Mikaa'el Booranii fi Obbo Abdii Raggasaa, Miseensa Koree Gumii Sabaa Obbo Kennasaa Ayyanaa, Gorsaa Olaana Dhimma Diplomaasi dhaabichaa Dr. Shuggux Galataa, Gorsaa Olaana Dhimma Dinagdee dhaabichaa Obbo Yaddi Abdushakuur faan akka keessatti argaman ibsamee jira.
Miseensota ABO tohataman jedhaman kaneen qaama Mootumma irra mirkaneeffachuuf yaaliin taasifne hin milkoofne, Komishiiniin Poolisii Oromiyaafi Kounikeeshiniin Mootumma Naannichaa dhimma kanaan wal qabatee odeffanno kan hin qabne ta'uu dubbatan.
Kutaan Sab- Qunnamtii Poolisii Federaala dhimmicha haaluus ta'ee mirkannessuf hin barbaanne, miseensi kutichaa VOAn dubbises
hoggana Olaana irra haga hayyama argatanitti dhimmicha irratti ibsi kennu akka hin dandeenye VOAf ibsanii jiru


text:
Yemmuu biyyi somaliyaa filannoodhaaf qophaawaa jirtuu kanati gareen shororkeesaa Al shabaabi jedhamu warren filatamuudhaaf deeman jiran sodaachisaa jira.
Hogganaan garae Al shabaab Ahmed Abu Ubaidah warren filatamuudhaaf of qopheessaa jiraan bu’aa maallaqaa fi sagalee iccitiin kennama jidhameef akka hingowoomne ibsee, warreen filannicha irrati hirmaachuuf deeman carraa warren filannoo bara 2017 irrati hirmaatanii yaadachuu qabu jechuudhaan doorsiseera.
Filannoo bara 2017 tasifamee tti kaadhimamtoota hirmaatan hedduu irrati ajjeechaa rawwatameef gareen Al Shabaabi itti gaafatamummaa fudhatee akkka ture hin yaadatama.
Daarikteeraa itti aanaa jarmiyaa tikaa somaliyaa duraanii kan turan Abdisalam Gulaaid, wantii Al Shabaa jechaa jiruu haala filannichaa irratii sodaa umudhaaf akka ta’e himaniiruu.
Humnii nageenyaa mootummaa Somaliyaa, garee naga-eegidotaa gamtaa Afrikaa isa AMISON jedhamee beekamuu wajjin ta’uudhaan nageenyaa filanichaa mirkaneesudhaaf akka ojjachaa jiran gabasameera.
Filannoon Somaliyaa dilbataa dhufu kan jalqabamu yemuu ta’u gosaaleen bakka bu’oonta 54 warreen miseensotaa caffee ol aanaa ta’an
filachuuf deemu.


text:
Sab-qunnamtiin Dhiiraa fi Dubartiin Waliin Haasawu
Sab-qunnamtii irratti saalli lamaan waliin haasawuun khalwaa dhowwamee keessaa ta’uu danda’aa?
Yeroo ammaa karaan dhiiraa fi dubartiin itti wal qunnaman salphataa dhufee jira. Teknolojin gadaa kanaa kana salphisuun gahee ol’aanaa taphataa jira. Sab-qunnamti (social media) yommuu jennu karaa namoonni salphatti odeefannoo wal jijjiraniidha. Fakkeenyaf, Kan akka fesbuuki, WhatsApp, viber, telegram, Yahoo, email fi kkf.
Gaafii: Gama sab-qunnamtii (social media) tiin dhiirri dubartii waliin haasawuun gosoota khalwaa keessaa tokko akka ta’etti lakkaawamu ni danda’aa?
(Khalwaa jechuun dhiirri tokko fi dubartiin takka kophaa waliin ta’uudha.)
Deebii:
Alhamdulillah
Jalqaba
Ibn Abbaas (RA) irraa akka gabaafametti, inni Ergamaan Rabbii (SAW) akkana kan jedhan dhagahee jira:
“Dhiirri tokko dubartii takka waliin kophaa hin ta’in mahramni waliin yoo jiraate malee.” al-Bukhaari (5233) and Muslim (1341) gabaasan
Mahram jechuun nama dubartii san fuudhu hin dandeenye, kan akka abbaa, obbolleessa fi kkf.
Khalwaan hadiisa kana keessatti barbaadame khalwaa (kophummaa) qaamati. (Kana jechuun dhiirri fi dubartiin qaaman bakka addaatti waliin taa’udha.)
Sababni kuni itti dhoowwameef khalwaan kuni haraama (wanta dhoowwametti) kufutti nama geessa jedhamee waan yaaddamuufi. Sababa kanaan nama keessatti waan badaa akka hasaasu sheyxaanaaf haala mijeessu waan ta’eef. Ergamaan Rabbii (SAW) gara dubbii kanaa akeekanii jiru yommuu akkana jedhan: “Dhagayaa! Dhugumatti dhiirri tokko dubartii takka waliin adda (kophaa) hin ta’u sadaffaan sheyxaana yoo ta’e malee.” at-Tirmiziin (2165) gabaase
Al-Manaawi (Rabbiin rahmata isaaf haa godhuu) akkana jedha:
Hanga wal-qunnamtii saalan wal qunnamsiisutti yookiin wanta sanii gadii gara zinaatti nama geessan akka raawwatan itti hasaasuun, fedhii kakaasun, saalfannaa haaqun, akka badii hojjatan jajjabeessun, “sadaffaan sheyxaana yoo ta’e malee” hin hafu. Hadiisni kuni khalwaan haraama akka ta’ee mirkaneessa.” Fayd al-Qadiir (3/78) irraa
Dubartii ajnabiyyaa (fuudhu danda’an) waliin kophaa ta’uun kan dhoowwameef karaa gara faahishaa (wanta fokkuutti) nama geessu cufuufi. Kuni hundee seera amantii keenya irraayyi.
Sheykul Islaam ibn Taymiyyah (Rabbiin rahmata isaaf haa godhuu) akkana jedha:
Hundemaayyu wanti fitnaaf (qormaata cimaaf) sababa ta’u hundi hin hayyamamu. Sababni isaas, yoo fooyya’iinsa irra caalun walitti hin bu’in, wanti gara baditti nama geessu ittifamu qaba.” Majmuu‘ al-Fataawa (15/419)
Dhiirri tokko dubartii fuudhu danda’u waliin haasawa addaa sab qunnamtiin waliin haasawu -khalwaa hayyoonni kaasan keessaa kan hin taane haa ta’uyyuu malee- sab-qunnantiin waliin haasawun kuni gara fitnaa fi badii guddatti nama geessudha. Sababa kanaaf, isarraa ni dhoowwama.
Osoo khalwaan jiraachu baateyyuu karaa dubartiin ittiin qoraman cufuuf jecha ilaalun, harka fuudhu fi kkf, akkuma dhoowwamaa ta’an, kophatti haasawunis akkasuma dhoowwamaa ta’a. Keessumattu, dargaggoota fi fitnaaf ni saaxilaman jedhamanii kanneen yaaddaman jidduutti daran kan dhoowwamu ta’a.
Dubartii nyaaphaa (ajnabiyyah) waliin haasawuudhaan gammachuu barbaaduu, sagalee ishiitti bashannanuu fi ishii ilaalu dhoowwan keeyyanni shari’aa baay’een dhufanii jiru. Kuni gosa zinaa irraa akka ta’etti lakkaawama.
Abu Hureeyran akka gabaasetti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Dhugumatti, Rabbiin ilma Aadam irratti zinaa irraa qooda isaa barreessee (murteessee) jira. Kuni shakkii hin qabu ni dhaqqaba. Zinaan ijaa ilaaludha, zinaan arrabaa dubbachuudha. Nafseen immoo ni hawwiti, ni feeti. Qaamni saalaa kana hundaa ni mirkaneessa yookiin ni dida.” Al-Bukhaari (6243), Muslim (2657) gabaasan. Akkasumas, Ahmad (27430), “zinaan gurraa dhagahuudha.” jechuun itti dabale.
Namoota garii sheyxaanni isaan qoruun hanga tokkoon isaanii kan biraatiif uffata ofirraa baasu gahuutti dhimmichi deemu kan danda’uudha. (Suuraa qullaa wal jijjiruu fi wanta fokkuu biroo raawwatu)
Shakkii hin qabu, sheyxaanni waxmadii baay’ee namoonni badii, fedhii duwwaa fi qormaata cimaa keessatti ittiin kufan qaba. Dhugumatti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhanii jiru: “Na booda dubartii caalaa fitnaa dhiira irratti miidhaa fidu namoota keessatti hin dhiisne.” al-Bukhaari (5096) fi Muslim (2741) gabaasan
(Wanti asitti dagatamu hin qabne, dubartiin badduu akka taate ibsuuf osoo hin ta’in fitnaan (qormaanni) gara dubartitiin dhiira irra gahuu guddaa fi cimaa akka ta’e ibsuufi. Eeti, Ergamaan Rabbii (SAW) dhuguma jedhan. Namoota meeqatu sababa dubartiitiin wal ajjeese ykn of ajjeesse. Yookiin ishii ajjeese yookiin immoo ishiin isa ajjeeste. Dhiira meeqatu sababa ishiitin dhiphinna hangana hin jedhamne keessa jiraataa? Dargaggeessi yommuu dubartoota qullaa yaa’an argu hangam akka qoramuu fi keessi isaa gubatu Rabbuma beeka. Kanaafu, dubbiin Ergamaan Rabbii (SAW) dhugaa irraa kan fagaatee ree?)
Rabbiin qulqullaa’an olta’ee Qur’aana keessatti ni jedha:
Sheykul Islaam ibn Taymiyyah (Rabbiin rahmata isaaf haa godhuu) akkana jedha:
Rabbiin ilmaan Aadam, akkuma abbaa fi haati isaanii qoramanitti qormaata sheyxaanatiin akka hin qoramne ni dhoowwe. Kuni kan ta’e, wanta Rabbiin itti ajajee fi irraa dhoowwe faallessuun Rabbiin diduu fi sheyxaanaf tolee jechuudha.
Inni akkuma haadha fi abbaa isaanii irraa uffata isaanii irraa baase, qaama saalaa isaanii itti agarsiisuuf sanyii isaanii irraayyis uffata taqwaa fi uffata qaamaa baasu danda’a.” al-Istiqaamah (2/170)
Gabaabumatti, dhiirri tokko dubartii ajnabiyyaa karaa sab-qunnamtitiin daawwattoota fi hirmaatota biraa irraa fagaachun gola haasawaa sab-qunnantii (chat room)tti waliin haasawuun khalwaa dhowwamee irraayyi miti. Garuu qormaanni cimaa fi badiin guddaan keessa jiraachu waan danda’uuf ajnabiyyaa waliin karaa sab-qunnamtitiin waliin haasawuun ni dhoowwama.
Kanaafu, fooyya’insa amantii kan akka Aalimman gaafi gaafachuu yookiin fooyya’insa addunyaa seera qabeessa ta’eef yoo wal qunnaman malee, dhiirri Musliimaa fi dubartiin Musliimaa qunnamtii akkanaa irraa fagaachun isaan irra jira. Yoo faayda amantii ykn addunyaa argachuuf wal-qunnaman, waliin haasawuun osoo hin bal’isinii fi mata dureen ala hin bahin hanga haajatiin qofa ta’uu qaba.
Qaphxiilee Ijoo
¶ Dhiirri tokko dubartii fuudhu danda’u (ajnabiyyah) takka waliin kophaa ta’uun khalwaa jedhama. Gochii kuni badii fi wanta fokkutti waan nama geessuf dhoowwamaa (haraama).
¶ Dhiirri tokko dubartii ajnabiyyah takka waliin kophaa hin ta’u sadaffaan sheyxaana baditti isaan kakaasu yoo jiraate malee.
¶ Dubartii waliin kophaa ta’anii ergasii zinatti kufuun badii fi salphinni nama haguugu hangam ta’uu danda’aa? Kanaafu, dubartii ajnabiyyah waliin kophaa ta’uu irraa dheessun nageenya fi tasgabbii namaaf kennaa mitiree?
¶ Karaa sab-qunnamtiin dubartii ajnabiyyah waliin haasawun, faaydan Aakhiraa ykn addunyaa yoo keessa hin jiraatin, gara badii guddaa hin yaaddamnetti nama geessa.
¶ Akka qawaa’idul fiqhiyyah (bu’uura fiqhiitti) wanti gara haraamatti nama geessu haraama. Fakkeenyaf, zinaan haraama. Haaluma kanaan wanti gara zinatti nama geessu kan akka dubartii waliin kophaa ta’uu, ilaalu fi kkf haraama.
¶ Dhiirri fi dubartiin Muslimaa kan nyaapha walii ta’an karaa sab-qunnamtiin wal qunnamu irraa fagaachu qabu. Faaydan Aakhiraa kan akka aalimman gaafi gaafachu, gorsa fi kkf nif ykn faaydaa addunyaa garmalee barbaachisa ta’eef yoo ta’e malee akkuma argan sab-qunnantiin waliin haasawu irraa of haa quusatan.
¶ Dargaggeessa fi shamarree meeqatu karaa sab-qunnamtiin waliin haasawa turanii ergasii dhumti isaanii addaan diigamu, dhiiga walii dhangalaasu, zinatti kufuu fi badii adda addaatif saaxilamuu ta’e.
✓Kanaafu, namni qaruuxen wanta gara baditti nama geessu hubachuun yeroon irraa fagaata. Yoo dogongaraan itti lixes dafee keessaa baha.
Madda:
Arabic:https://islamqa.info/ar/277583
English: https://islamqa.info/en/277583
Supervisor: Shekh Muhammad Salih Munajjid


text:
Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee keessatti yakka raaw’atamu ittisuuf qorannoo taasisamaa tureen namonin 349 kanneen yakkoota garaa garaatiin shakkaman to'annoo jala oolfamaniiru jechuun gareen waloon qorannoo taasisaa jiru kan poolisii Federaalaa fi Poolisii Finfinnee ibseera.
Yeroo komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa, Imbaasin Ameerikaa Finfinneetti argamuu fi Dhaabbanni Falmaa Mirga Gaazexeessitootaa CPJ hidhaan Itoophiyaa keessatti gaggeeffamaa jiru yaaddessaa dha, jechuun ibsa baasanitti Gareen waloo Poolisii Federaalaa fi Poolisii Finfinnee ammoo ibsa kana kan baase
Mootummaan Itoophiyaa gama isaatin tarkaanfiin fudhatamaa jiru haala qoratameen, qorannoo fi qophii gahaa taasisame irratti hundaa’ee ti, jedha.


text:
LibreOffice 7.3 Help
Kanneen armaan gadii tajaajila guddaa manbarroo, mojuulii fi qaaqalee bu`uura LibreOffice keessattii ibsu.
Bu`uuri LibreOffice projektii caaseessuuf kamshaalee kennuu tajaajila. Deggarsa "units" adda addaa kan projektii bu`uuraa keessatti tokko tokkoo SUBS fi FUNCTIONS ramaduuf nu danddeesisan kenna.
Manbarroon akka kamshaatti mojuulii qindddeessuf, yookiin galmeetti yookiin qajojiitti miltoo ta`uuf gargaara. Yeroo galmeen yookiin qajojiin olkaa`amu, mojuuliin manbarroo keessatti qabaman ofumaan oltaa`u.
Manbarroon mojuulii hanga 16,000 qabaachuu ni danda`u.
A module contains SUBS and FUNCTIONS along with variable declarations. The length of the program that can be saved in a module is limited to 64Â kB. If more space is required you can divide a LibreOffice Basic project among several modules, and then save them in a single library.
Mojuuliin qaaqa hiika qaaqa, kan akk amaloota saaxinii qaaqa, amaloota tokko tokko maalimaa qaaqa fi mudatoota ramadaman ofkeessatti qabata.Mojuuliin qaaqa baaxxee qaaqa qofa ijaa qabaatuuf, takka takka "dialogs" jedhama.


text:
Jarmayaan gargaarsa daa’immanii kan tokkummaa mootummootaa Somaaliyaa keessaa lakkoobsi ijoollee hanqina nyaataan dararamaa jiranii ol ka’uu isaa beeksisuu dhaan biyyattiin sababaa hongeen kan ka’e qarqara afaan beelaa jiraachuu ibsee jira.
Xumura waggaa kanaa ijoollee miliyoona 1.4tti tilmaamantu hanqina nyaataa hamaan isaan mudata jedhee kan eegamu ennaa ta’u kunis ijoolleen kuma 275 ta’an akka salphaatti du’uu malu jedhamee jira.
Dubbi himtuun UNICEF Marixie Mercado akka jedhanitti hanqinni nyaataa ijoollee dhibbeef saaxiluu malaa, ijoolleen bishaan qaama isaanii keessaa hir’ate immoo sa’aatilee xiqqoo keessatti garaa kaasaa ykn cholera dhaan du’uu danda’u.
Hanqinni nyaataa fi dhukkubi walitti dabalamee akkasumas qe’ee ofii irraa godaanuun du’uu ijoolleef sababaa ta’a. Somaaliyaan balaa beelaa hamaaf saaxilamtee kan jirtu ennaa ta’u kunis waggoota 25 keessatti yeroo sadaffaaf ta’uu isaa ti.
Bara 2011 beela somaaliyaa mudateen yoo xiqqaate namoonni kummi 260 du’aniiru. Kana keessaa irra jireessi dubartootaa fi ijoollee dha.


text:
Komiishinni Mirga Namoomaa Itiyoopiyaa Hospitaalota Maqalee, Ayder, Addigiraatii fi Wuqiroo irraa raagaa argadhe jedhe irratti hundaa’uun baatilee lamaan darban keessatti qofaa dubartoota 108 ta’an irratti yakki humnaan gudeeddii raawwatmuu isaa ibsa baaseen beeksisee jira.
Koomishina Mirga Namoomaa Itiyoophiyaatti, gorsaa ol’aanaan dhimma hordoffii mirga namoomaa, Obbo Misgaanaaw Mulugeetaa, haala mirga namoomaa Tigiraay keessaa ilaalchisee ibsa Koomishinichi baase irratti gaaffii fi deebii Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf kennaniin, eenyu
akka miidhaa kana geessise Koomishinichi waan adda baafate yoo jiraate gaafatamanii “nuti dhaabbata mirga namoomaa ti.
Akka ijootti dhaabbatoota fayyaa, namoota miidhaan irra gahee fi bulchiinsa yeroof hundeeffame haasofsiisuudhaan ragaalee kana walitti qabuu dandeenyee jirra. Kanatti aansee egaa, miidhaalee gabaasaman qoratee eenyu tu raaw’ate, yoom raaw’atame?
Kan jedhu qoratee itti-gaafatama seeraatti dhiheessuu kn qamu qaamni mootummaa ni jira. Eenyu tu raaw’ate ka jedhu adda baafatee itti gaafatamuu isaanii mirkaneessuu qaba”jedhan.


text:
Raayyaan waraana Itiyoopiyaa naannoo Tigraay keessaa ba’uutti aansee hanga ammaatti namoota eenyummaan isaanii hin beekamneen namoonni nagaan 50 ta’an ajjeefamuu paartiin dimokraasummaa Raayyaa Raayyummaa ibsee jira. Humnoonni TPLF tarkaanfii fudhataniin namoonni kuma 30 ol ta’an qe’ee irraa buqqa’uu isaanii fi dargaggoonni hedduun hidhamaa jiraachuu itti gaafatamaan hariiroo alaa waajjirichaa Getaachoo Kebede VOA ibsaniiru.
Raayyaan waraanaa sababaa inni gamasii ba’eef kan deggeran dura taa’aan paartii dimokraasummaa Tigraay Dr. Aregaawwii Berihee, naannoo sana keessatti miseensonni isaanii 22 humnoota TPLFn ajjeefamuu ibsaniiru. Maqalee keessaa ba’uu dhaan Finfinnee keessa kan maadheffate bulchiinsi Tigraay kan yeroo labsii dhukaasa dhaabinsaa sanatti aanee gabaasaalee wabeeffachuu dhaan haalli qabatamaan naannoo sanaa hamaa ta’uu ibsee jira.
Dhaabolii gargaarsaa kan tokkummaa mootummootaa dabalatee hawaasi addunyaa gocha TPLF cimsee akka balaaleffatu bulchiinsi kan yeroo sun gaafatee jira jedha Kenedii Abate Finfinnee irraa.


text:
Finfinnee, Onkololeessa 13,2013(TOI)- Pireezedaantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa hojii komiishinichaa akka deeggaran himan.
Pireezedantiin Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa miseensota Komiishinii Dhimmoota Bulchiinsa Daangaa fi Eenyummaa waliin hardha mariyatan.
Miseensonni koomishanichaa marii Pirezidanti Shimallis waliin Waajjira Pirezidantii Mootummaa Naannoo Oromiyaatti taasisaniin, caasaan mootummaa naannoo gubba jalqabee amma godaati jiru hojii koomishinichaa hubatee deegarsa barbaachisaa akka laatuuf gaafataniiru.
Pirezidaant Shimallisiis hojii Komiishinichaa deeggaruuf mootuummaan qopha’aa akka ta’e mirkaneessaniiruuf. Oromiyaan Naannoo Tigiraay malee naannolee hundaan kan daangessitu waan ta’eef, miira “Ollaa gaarii” uumuuf hojiilee hedduun hojjatamuu himanii, komiishinichi qaawwale hafan guutuuf akka cimee hojjatu abdii qaban ibsaniiru.
Rakkoolee daangaa fi eenyummaa waliin wal qabatanii ka’aniif qo’annoo saayinsaawaa, ifa, hirmaachisaa fi hammataa ta’e adeemsisuudhaan yaada furmaataa dhiyeessuun aangoolee Komishinichaaf kenname keessaa tokko ta’uunsaa marii kana irratti ka’eera.
BDHKMNO Irraa odeeffanne.


text:
Adaamaa caamsaa 25/2012 (TOI) -Godina Arsiitti Bu’uuraaleen Misoomaa Birrii Miiliyoona 960 Oliin hojjetaman xumuramuun tajaajilaaf qophii akka ta’an Bulchiinsi Godinichaa beeksiise
Bulchaan Godina Arsii Obbo Jamaal Aliyii akka ibsanitti bara kana piroojektoonni bu’uuraalee misoomaa 800 hojjetamaa turan keessaa 500 xumuramuun tajaajilaaf qophii ta’uu isaanii himaniiru.
Piroojektoonni 300 hafanis ijaarsi isaanii dhibbeentaa 90 ga’uu himuun ji’a kana dhumarratti guutummaa guutuutti xumuramuun tajaajilaaf akka ga’aniif hojjetamaa jiras jedhaniiru.
Bu’uuraalee Misoomaa amma xumuraman keessaa Daandii,bo’oowwan lolaan keessa darbu,Riqaawwan,giddu galawwan Oomishaa,Manneen barnootaa , jallisiiwwan xixxiqaa fi Bishaan dhugaatii qulqulluun kan keessatti argamanidha.
Piroojektoonni xumuraman kunneenis Uummata Miiliyoona 1.5 fayyadamaa taasiisas jedhameera.
Godina Arsiitti Itti gaafatamaa Waajjira Misooma Magaalaa kan ta’an Obbo Habiib Waaqayyoo gama isaaniin piroojektoonni bu’uuraalee Misoomaa xumuran kun gaaffii misoomaa uummataa deebisuuf kan hojjetamanidha jedhaniiru.
Aanaalee 65 Godinicha keessatti argaman Magaalaalee Aanaa keessatti gidduugalawwan Oomishaa osoo hin dabalatiin daandii dhagaa afame Kiiloomeetira 30 fi daandii cirrachaa Kiloomeetira 80 ,Bo’oowwan lolaan keessa darbu fi riqaawwan hojjetamuun xumuraman tajaajilaaf banaa ta’aniirus jedhaniiru.
Dabalataanis gidduu galli oomishaa fi gurgurtaa waldaalee maayikiroo fi intarpiraayizii xixxiqqaa 143 f dabarsuuf qophii ta’uus himaniiru.
Kantiibaan Magaalaa Boqojjii obbo Asnaaqee Tasfaayee Gama isaaniin akka ibasnitti Mgaalaa Boqojjii keesstti daandii dhagaa afame,daandii cirrachaa ,bo’oo lolaan keessa darbu fi riqaawwan dabalatee piroojektoonni bu’uuraalee misoomaa 10 xumuramuun tajaajilaaf banaa ta’uu isaanii beeksisaniiru.
Dabalataanis gamoon mana hojiiabba darbii lamaa ijaaramaa jiru xumuramaa akka jirus himaniiru.
Uummannis fayyadamummaa isaa mirkaneessuuf human,maallaqaa fi dandeettii isaan tumsa taasiisaa turee fi jiruuf cimee akka itti fufu jechuun dhibee vaayirasii Koronaa irraas akka of eeggatuuf dhaamaniiru.
Jiraataa Magaalaa Boqojjii kan ta’an Hajjii Kamaal Hajjii Aliyyii akka jedhanitti Hojiileen bu’uuraalee Misoomaa hojjetaman kun gaaffii misoomaafi bulchiinsa gaarii uummatni gaafachaa ture kan deebisaniidha jedhan.


text:
Piraanhaan sanyii qurxummiiti. Maqaan piraanhaa jedhu afaan biraaziliitiin “Qurxummii ilkaan qabu” jechuudha. Qurxummiin kun ilkaan akkaan qaraa qaba. Kanaafis ilmi namaa qurxummii kana akkaan sodaata. Uumama bishaan keessa jiraatu keessaa, Shaarkii caalallee ilmi namaa Piraanhaa sodaata. Sababni isaa ammoo ilkaan isaa kana. Akkasumas akkaataan uumamni kun foon itti sooratus nama suukanneessa. Sanyiin qurxummii kanaa hagam akka ta’e qorattoonni irratti walii galuu dadhaban. Sababni isaa ammoo qurxummiin kun faffaca’ee argamuu isaati.
Bifti isaa meetii ykn silver fakkaata. Kunis cirracha bishaan jalatti argamu keessatti diina jalaa dhokachuudhaaf isa gargaara. Guddina qaamaatiin ammoo sanyiin Xixiqqaan seentimeetira 14 kan dheeratu yoo ta’u, inni gurguddaan ammoo haga Seentimeetira 40 ni dheerata. Ulfaatinni qurxummii kanaa ammoo haga kilograama 3.5 ti.
Qurxummiin kun wanti ittiin beekamu guddaan ilkaan isaati. Ilkaan isaa akkaan jabaa yoo ta’u, ilkaan isaatiin sibiila muruu dandeettii qaba. Ilkaan qofaa miti. Irgi isaatis akkaan jabaadha. Irgi isaa kophatti lafee ilma namaa ni cabsa. Ummanni naannoo qurxummii kanaa jiraatu, ilkaanii fi irga isaa kanarraa meeshaalee waraanaa kan akka eboo ittiin tolfata.
Qurxummiin Piraanhaa kun Ardii Ameerikaa kibbaa keessatti argama. Qubsuma isaatiifis bishaan hoo’aa barbaada. Haala kanaan laga guddicha Amaazon dabalatee, bakka bishaan hoo’aan jirutti ni argama. Walumaa galatti biyyoota Ameerikaa Kibbaa hunda keessa ni jira jechuu dandeenya. Piraanhaan tokko tokko ammoo bishaan biyya Baanglaadiish keessas ni qubata. Kanaaf akkuma duratti isiniif himne sanyiin uumama kanaa bakka heddutti amma argamaa waan jiruuf, lakkoofsa isaa hagana jedhanii himuun rakkisaadha. Ameerikaa kibbaa keessa garuu Sanyiin qurxummii kanaa gosti 20 akka jiru qorannoon beekamee jira.
Uumamni kun garee uumee gamtaadhaan jiraata. Soorata barbaaduufis ta’e diina ofirraa ittiisuuf, gareen jiraachuun barbaachisaadha. Yeroo bineensa tokko adamsuu barbaadan, lakkoofsaan baay’atanii joonjessan. Kana booda bineensa san marsanii ajjeesanii sooratan. Akkasuma yeroo diinni itti dhufes, lakkoofsaan baay’atanii diina san gamtaan ofirraa ittisan.
Qurxummiin Piraanhaa soorata gosa lachuu ni soorata. Garuu Sanyiin gariin hedduminaan foon kan barbaadu yoo ta’u, warri garee kanaa biqiltootaa fi firiiwwan xiqqeessanii sooratan. Faallaa kanaan ammoo warri biqiltoota caalchifatanis ni jiran. Sanyiin biqiltoota filatu kun osoo foon argu, biqiltuu filata. Piraanhaan foon sooratu akkuma shaarkii miira dabalataa tokko qaba. Innis dhiiga bishaan keessa jiru fageenya irraa fuunfatee beekuudha. Haala kanaan dhiigni tokko yoo bishaan keessa bu’e, Piraanhaanis saffisaan gara dhiiga sanii deema. Sanyiiwwan Piraanhaa keessaa Piraanhaa diimaa jedhamuudhaan kan beekkaman, hunda caalaa uumama sodaachisaadha. Waan qabatan gara jabeenyaan cicciranii sooratan. Waan nyaatamu yoo argatan, gareen sanyii kanaa wal waamu. Kana booda inni tokko ilkaan isaa qaraa fi irga isaa jabaa sanitti fayyadamee bineensa argame sanirraa takkittii muratee biraa deebi’a. Kan biraatis dhufee isuma boodaan murata. Lakkoofsi isaanii baay’ee waan ta’eef, yeroo takkaan bineensa sanitti rarra’anii nyaachuu hin danda’an. Kanaaf takka takka murataa wal jalaa goran. Gama biraatiin sanyiin wal nyaatus ni jira.
Piraanhaan diina heddu bishaan keessaa qaba. Diinni isaa hamaan Shaarkii, Naachaa fi Qocaadha. Ilmi namaatis ilkaan isaatiif jecha akkasumas, foon isaatiif jechas bineensa kana adamsee ajjeesa.
Qurxummiin kun akkuma ilmi namaa wal fuudhutti, dhiiraafi dhaltuun wal filatee waliin jiraata. Kanaafuu dhiirri tokko dhaltuu takka qofa wajjiin tura jechuudha. Eega wal qunnamtii wal hormaataa raawwataniin booda, lameen isaaniituu wal qabatanii gara bishaan suuta yaa’uu deeman. Achitti dhaltuun sun hanqaquu haga 5000 hanqaaqxi. Eega hanqaaquun kun hanqaaqameen booda, dhaltuunis, kormaanis hnqaaquu san biraa hin fagaatan. Wal gargaaranii hanqaaquu isaanii irraa diina ittisu. Kanaafuu hanqaaquun kun hedduun isaa osoo hin badin, ilmooleen guyyaa muraasa keessatti keessaa bahan. Kanaaf lakkoofsi qurxummii kanaatis heddummaachuu danda’e. Hoomaan qurxummii kanaa miseensa haga 1000 of keessatti hammata.
Qophii Abu Ibtisam
Rufaida Women's Foundation Guyyaa har’aa Waxabajjii 19-10-2014 (June 26, 2022) barattoota Sagantaa (Diploama in Islamic…
Sheikh Jamaal Muusaa Jiloo jedhaman. Sheikh Jamaal bara 1955 A.L.I Godina Harargee Lixaa Aanaa Doobbaatti…
Dorgommiin Qur’aanaa Idil addunyaa yeroo jalqabaatiif jimaata irraa jalqabee Itiyoophiyatti geggeeffamaa jiru, sagantaan cuffinsaa guyyaa…
Biyyi teenya Itiyoophiyaan waggaa sadi dura, saatalaayitii takka gargaarsa mootummaa Chaaynaatiin gara hawaa erguun isii…
Yeroo ammaa kanatti buna dhuguun baramaadha. Dhugaatii haalaan jaalatamus taheera. Namni hundi buna dhuguu baatus…
Lola Raashiyaa fi Yukreen jiddutti geggeeffamaa jiru dabalatee walitti gaarrifannaan Iraanii fi Ameerikaa jiddutti yeroo…


text:
Amaloota Gabroota Ar-Rahmaan-Kutaa 5.2
Kutaa darbe keessatti hojii babbadoo gabroonni Ar-Rahmaan irraa fagaatan ilaalu jalqabne turre. Badiwwan gurguddoo keessaa shirkii ilaalle jirra. Har’a immoo itti fufuun “ajjeechaa” ni ilaalla.
“Isaan Rabbiin waliin gabbaramaa biraa kanneen hin kadhanne, haqaan malee nafsee Rabbiin haraama godhe hin ajjeesnee fi zinaa (sagaagalummaa) hin raawwanneedha. Namni kana hojjate adabbii qunnama. Guyyaa Qiyaamaa adabbiin isaaf dachaa ta’a, kan salphifame ta’ee yeroo hundaa achi keessa jiraata. Nama tawbate, amanee fi hojii gaarii hojjate malee. Warra san Rabbiin hamtuu isaanii gaariitti jijjiraaf. Rabbiin Araaramaa, rahmata godhaa ta’eera. Namni tawbate fi hojii gaarii hojjate, dhugumatti inni gara Rabbii tawbaa dhugaa tawbata.” Suuratu Al-Furqaan 25:68-71
Gabroonni Ar-Rahmaan warroota “haqaan malee nafsee Rabbiin haraama godhe hin ajjeesnee” dha. Amaloota gabroota Ar-Rahmaan keessaa nafsee Rabbiin ajjeechaa ishii haraama godhe haqaan malee hin ajjeesan. Hanga fedhe dallansuun gara kanaatti isaan kakaasu isaan keessatti osoo socho’eyyuu haqa Rabbiin itti ajajeen ykn hayyameen malee hin ajjeessan.
Nama nagaha Rabbiin akka ajjeefamu hin hayyamne ajjeessun badii gurguddaa keessaa tokko. Kanaafu gabroonni Ar-Rahmaan kanatti kufuu irraa garmalee of eeggatu.
Hundemaa amantii Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namootaf karaa godhe keessatti nafsee namaa ajjeessun kan dhoowameedha. Sababni isaas, Rabbiin nafsee tana uumee fi addunyaa qormaataa keessatti gahee ishii akka taphattuu fi marsaa qormaataa akka dabartuuf wanta jireenyaaf barbaachisuu ishiif dhiyeesse jira. Qormaata kana booda Rabbiin biratti qorannoo fi jazaatu ishiif jira.
Garuu hawaasa ilma namaa keessatti fooyya’iinsaaf jecha nafsee namaa garii ajjeessun yeroo barbaachisaa itti ta’uu ni jira. Kanaafu, Rabbiin haala addaa ajjeechaan itti barbaachisu keessatti ajjeessu ni ajajee ykn ni hayyame. Haala kana keessatti ajjeechaan haqaan ta’a. “Haalonni nafseen namaa itti ajjeefamtu maal fa’a?” jedhee namni gaafachu danda’a. Haalota kanniin Qur’aanaa fi hadiisa irratti hundoofne haala kanaan tarreessu dandeenya:
✏Zulmii fi daangaa darbuun namni nama biraa ajjeesse, inni ni ajjeefama. Kunis seera Islaamaa keessatti Qisaasa (seera adabbii wal-qixxeessu-retribution) jedhama. (Ilaali- suuratu Al-Baqarah 2:178-179) Fakkeenyaaf, Ahmad osoo beeku nama Muslimaa tokko irratti daangaa darbuun yoo ajjeese, Ahmad ni ajjeefama. Garuu warri nama ajjeefame Ahmadiif dhiifama gochuun gumaa yoo barbaadan, Ahmad ajjeechaa jalaa ni baha.
✏Dhiirri fuudhee fi dubartiin heerumte zinaa raawwatan, dhagaan buruqfamanii ni ajjeefamu. Garuu ajjeessun dura osoo hin dirqisisin ishiin/inni zinaa akka raawwate amanuu yookiin ragaaleen afur kan dhugaa dubbatan argamu qabu. Namoonni afran ragaa bahan kunniin, “Akka jirbiin qaawwa lilmoo keessa seentutti nuti isaa/ishii zinaa raawwatu ijaan argine” jechuun ragaa bahuu qabu. Yoo ijaan hin argin ykn shakkiin yoo ta’e, ragaan isaanii fudhatama hin argatu.
✏Hawaasa Musliimaa munaafiqoota fi warra ummata qoran irraa eeguuf namni Islaama irraa duubatti deebi’e ni ajjeefama. Sababni namni kuni itti ajjeefamuuf “Aqiida (amantii) Muslimoota waan jalaa balleessufi.”
Ragaalee kanniin sadanii Hadiisa sahih ta’e irraa haala kanaan dhiyeessun ni danda’ama. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Dhiiga nama Muslimaa Rabbiin malee haqaan gabbaramaan akka hin jirree fi ani Ergamaa Rabbii akka ta’e ragaa bahu jiigsun hin hayyamamu haala sadiin keessaa tokkoon yoo ta’e malee: Nafsee nafseen (Qisaasa), nama fuudhee/heerumtee zinaa raawwate fi nama Islaama irraa duubatti deebi’ee hawaasa [Musliimaa] irraa adda bahe.” Sahiih Al-Bukhaari-6878, Sahiih Muslim 1676
Hubachiisa cimaa: akkaataan namoota armaan olii kanniin itti ajjeessan seera fi qajeelfama qaba. Imaamni ykn hogganaan Musliimaa seerotaa fi qajeelfamota kana hordofuun akka ajjeefaman ajaja. Namni dhuunfaa tokko akkanumatti lafaa olka’e gara ajjeechaatti fiigu hin qabu. Ta’uu baannan, badii guddaatu babal’ata. Gara qaaditti ykn imaamatti namoonni yakka hojjatan kunniin dhiyeefamanii ajjeefamu.
✏Dachii keessatti balleessaa (fasaada) babal’isuuf namoota carraaqan. Balleessaan kunis namoota ajjeesu, namoonni karaa akka hin dabarree dhoowwun isaan ajjeesu fi qabeenya isaanii saamu. Haala isaanii irratti hundaa’e namoonni kunniin ni ajjeefamu ykn ni rarraafamu ykn harkaa fi lukti isaanii ni murama ykn biyya keessaa ari’amu (Ilaali suuratu Al-Maa’ida 5:33)
✏Musliimotatti warra duulanii fi ergaan Islaamaa ilma namaa hunda akka hin geenye kanneen karaa cufan ni ajjeefamu. Kaafironni Muslimootatti duulanii fi Islaamni akka hin babal’anne gufuu ta’an ni ajjeefamu. (Ilaali suuratu Al-Baqarah 2:190-193)
Kunniin shanan haqa nama itti ajjeesun hayyamamuudha. Kanaan ala, Muslimas ta’ii kaafira nama nagahaa yakkaa ajjeechaatti nama geessu hin hojjanne ajjeessun badii guddaadha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Haqaan malee nafsee Rabbiin [ajjeesu] haraama godhee hin ajjeesinaa. Nama miidhamuun ajjeefame, waliyyii isaatiif aangoo kenninee jirra. Ajjeechaa keessatti daangaa hin darbin. Dhugumatti inni tumsamaa ta’eera.” Suuratu Al-Israa 17:33
“Nama miidhamuun ajjeefame, waliyyii isaatiif aangoo kenninee jirra.” Nama haqa malee fi daangaa isarratti darbamuun ajjeefame, waliyyii isaatiif (namoota isa dhaalaniif) aangoo kenninee jirra. Aangoo kenninee jirra jechuun murtii shari’aa Rabbiitii fi mootummaa Muslimaa seera raawwachisutiin humna seera haqummaa hojii irra oolchu kennineefi jirra.[1] Murtiin shari’aa Rabbii nama haqa malee nama biraa ajjeese qisaasaan akka ajjeefamu murteessa. Motummaan Muslimaa seera Qisaasaa kana hojii irra oolcha. Gabaabumatti, firri nama zulmiin ajeefame, yoo fedhan qisaasa barbaadu danda’u. Yoo fedhan immoo nama isa ajjeessef araaramu ykn gumaa fudhachuu danda’u.[2] Kuni aangoo isaaniif kennameedha.
Araboota keessattis ta’i naannoo keenyatti, yommuu namni tokko haqa malee ajjeefamu, firri nama ajjeefame, takkaa fira nama ajjeesse ajjeesu takkaa immoo haala badaan nama san ajjeesu. Gocha akkana Islaamni “Ajjeechaa keessatti daangaa hin darbin” jechuun ni dhoowwe. Kana jechuun firri nama ajjeefamee, ajjeessaa ajjeesu keessatti daangaa darbu hin qaban. Kan akka qaama isaa cicciruu yookiin fira isaa keessaa nama biraa ajjeesu ykn wanta inni hin ajjeesneen isa ajjeesu.[3]
“Dhugumatti inni tumsamaa ta’eera.” Firri nama ajjeefamee, nama ajjeesen ala nama biraa ajjeesun hin barbaachisu. Sababni isaas, warri nama ajjeefamee shari’aa fi murtii Rabbiitiin kan gargaaramuudha. Akkasumas, motummaan Musliimaa namni ajjeese akka ajjeefamu isa gargaara.[4]
Kanaan ala, lubbuu namaa akkuma argan fixuun adabbii guddaatti nama geessa. Keessumaayyu, lubbuu Musliimaa ajjeessun adabbii guddaaf nama saaxila. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa lubbuu haqa malee baasun yakkaa gurguddaa keessaa yakka guddaa akka ta’e akkana jechuun ibsa:
“Namni osoo beeku mu’mina (nama amane) ajjeese, jazaan isaa achi keessatti kan hafu ta’e Jahannami. Rabbiinis isa irratti dallanee isas abaare jira. Adabbi guddaas isaaf qopheesse.” Suuratu An-Nisaa 4:93
Namni qalbii isaa keessaa hanga firii xaafii hubannaa ykn sodaa Rabbii qabu balaa guddaa kanatti tarkaanfachuuf ni gootomaa? Dhugumatti balaan kuni balaa wantoota afur of keessaa qabuudha: Jahannam keessa yeroo dheeraaf turuu, Rabbiin irraa dallansuun namatti bu’uu, rahmata Isaa irraa fageefamuu fi darbamuu (abaarsa) fi adabbii (azaaba) guddaa.
Kuni adabbii nama mu’mina (nama Rabbiitti amane) ajjeeseti. “Namni kaafira eeggumsa Muslimoota jala jiru ykn wali galtee Muslimoota waliin qabu ajjeese hoo adabbiin isaa maalidhaa?” jedhame gaafatamu danda’a. Deebii isaa hadiisa sahiih keessatti haala kanaan arganna: Abdullah ibn Amr akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Namni nafsee Mu’aahad ajjeese foolii Jannataa hin fuunfatu, foolin ishii adeemsa waggaa afurtamaa irratti osoo argameeyyuu.” Sahiih Al-Bukhaari-6914 (Mu’aahad jechuun nama Muslimoota waliin wal galtee qabuudha. Akkasumas, musta’aman fi zimmiyy as keessa galu. Musta’aman jechuun nama kaafira ta’ee Musliimoota irraa nageenyi isaaf kenname biyya Muslimaa seenedha. Zimmiyy jechuun immoo bulchiinsa Musliima jalatti nama gibira kafaluudha. Namoota kanniin ajjeesun hin danda’amu.)
Namoonni gariin beekumsa hin qabne, “Kaafirota kanniin osoo ajjeefne fixne” jechuun dhaadatu. Kuni wallaalummaa isaanii agarsiisa. Kaafirri yoo Muslimatti hin duulin, ergaan Islaamaa akka babal’atu hin dhoowwinii fi badii ajeechaatti nama geessu biroo hin hojjatin, ajjeessun hin danda’amu. Nama Musliima hin taane (kaafira) nagahaa ajjeessun Muslimoota irratti balaa meeqatu dhufa. Namni tokko jihaada jedhe nama nagaha ajjeesun dura yeroo kuma itti yaadu fi beekumsa barbaadu qaba.
Gabroonni Ar-Rahmaan balaa guddaa kana waan hubataniif lubbuu qulqulluu fi nagahaa ajjeessu irraa garmalee of eegu.
Kutaa kana hadiisa Abdullah ibn Mas’uud gabaasen haa xumurru. Abdullah Ibn Mas’uud akkana jedha: Ani akkana jedhe [Nabiyyii (SAW) gaafadhe], “Yaa Ergamaa Rabbii! Zanbii (badii) kamtuu hundarra guddaadhaa?” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni jedhan, “Rabbiin si uumee osoo jiru wanta biraa gabbaruun Isaaf dorgomaa gochuudha.” Anis ni jedhe,” itti aanse kamiidhaa?” Innis ni jedhe, “Akka si waliin hin nyaanne ilma kee ajjeessudha.” Anis ni jedhe, “itti aanse kamiidhaa?” Innis ni jedhe, “Niiti ollaa keeti waliin zinaa (sagaagalummaa) raawwachuudha.” Sahiih Al-Bukhaari 6811
[1] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-9/614
[2] Tafsiiru Xabarii 14/583
[3] Tafsiiru Sa’dii-fuula 531
[4] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -9/614, Tafsiiru Ibn Kasiir-5/73
https://islamqa.info/en/answers/128862/does-islam-regard-non-muslims-with-mercy-and-compassion


text:
Calliyaa
Calliyaan aanaalee 180 naannoo Oromiyaa biyya Itoophiyaa keessaa tokko. Godina Shawaa Dhihaatti kan argamtu yoo taatu, kibbaan Noonnoo fi Daannoo Kibbalixaan laga Gibee kan godina Jimmaa irraa addaan baasu, dhihaan Baakkoo Tibbee akkasumas, kaaba-dhihaan laga Gudar, akkasumas kaabaan aanaa Gindabaratiin, kaaba bahaan Jaldu, bahaan Ambo, kibbabahaan Xuqur Incinnii daangeffamti. Magaalaan guddoo aanaa kanaa Geedoo yootaatu, magaallan akka Baabbichaa, Baallammii fi Ijaajjii ni argamu. Lafti olka'aan aanaa kanaa Tulluu Maraa (3128m) yoo ta'u, laggeen akka Raachoo fi Walshoomoo ni argamu.
Wabii[gulaali | lakkaddaa gulaali]


text:
Miidiyaan dhiibbaa mootummaa fi qaamolee adda addaarra bilisa ta’uu akka qabu kan amanamu yoo ta’u,Walabummaa pireesiin ala dimookiraasii fiduu yookaan mirkaneessuun dhimma yaadamu miti.
Itoophiyaan tarree Biyyoota Waggoota hedduuf walabummaan pireesii keessatti hin mirkanoofne keessatti eeramti.
Itoophiyaan Waggoota hedduuf tarree biyyoota walabummaa pireesii hin kennine keessatti hiriiraa kan turte yoo ta’u,mootummaan haaraa erga gara aangootti dhufee booda waggaa tokkoof jijjirama agarsiisee kan ture walabummaan pireesii gara sodaa Isaa duraaniitti deebi’eera.
Waggaa waggaan sadarkaa walabummaan pireesii biyyootaa madaaluun kan maxxansuu gareen Gaazexeessitoota addunyaa daangaa hin qabnee,Itoophiyaan kan Waggoota darbaniin Wal bira qabamee yoo ilaalamu sadarkaa ishee kan Waggoota darbaniirraa fooyyeessu ishee eerera.
Garichi sadarkaa bara darbe ifa godheen Itoophiyaan gabatee sadarkaa walabummaa pireesiitiin sadarkaa lama hir’isuun 101ffaa ta’uu ishee eerera.
Gareen Gaazexeessitoota daangaa hin qabnee Kun erga ministirri muummee Abiy Ahmad gara aangootti dhufanii booda mul’atee kan ture walabummaa pireesii balaan mudachaa jiraachuu hin dhoksine.
Garichi Gaazexeessitootaa fi qaamolee adda addaa hidhaarra hiikuun akka tarkaanfii gaariitti lakka’amuus naannoolee Itoophiyaa garagaratti walitti bu’insoota mudatan hordofee miidiyaan irratti fiixee akka qabatu gochaa jira jechuun Isaa ni yaadatama.
Maqaa masoo RSF jedhamuun kan beekamu gareen Gaazexeessitoota daangaa hin qabnee Kun bara darbe bu’uura qorannoo biyyoota addunyaa 180 hammachiisuun hojjeteen gaazexeessummaa dhiibbantaa 70 guufuun kan mudatee fi gaazexeessummaa odeeffaannoonis akkasuma biyyoota 73’tti rakkoo guddaan Isaa mudachuu ibsa.
Dhaabbatichi itti dabaluunis biyyoonni weerara vaayresii koronaa sababa godhachuun Gaazexeessitootni socho’anii akka hin gaabaafne dhorkaniiru jechuun komateera.
Qorannichi akka eerutti keesumaa Eeshiyaa,giddu bahaa fi Awurooppaatti Gaazexeessitootni socho’anii gabaasuuf rakkachaa jiru.Itti dabaluunis abbootiin aangoo biyyoota hedduu odeeffannoo dogoggoraa yoo tamsaasan Gaazexeessitootni garuu odeeffannoo sirrii dhiheessuun odeeffannoo dogoggoraa kan sirreessa turanii jedha.
Bara 2021 sadarkaa 174ffaa irratti kan argamtu Iraan walabummaa pireesii irra caalaa cunqursuudhaan maqaan ishee eerameera.Biyyi Abdulfattaa Alsisii Ijiptis sababoota garagaraatiin walabummaa pireesii mulquun sadarkaa 166ffaa irratti galmaa’uun ishee hin dagatamu.
Noorweey pireesiif walabummaa olaanaa kennuun waggoota shaniif walitti aansuun sadarkaa 1ffaa to’attee kan turte yoo ta’u,Fiinlaandi 2ffaa,Siwiidin ammoo sadarkaa 3ffaa qabatteetti.
Us Ameerikaan sadarkaa 44ffaa irratti kan argamtu yoo ta’u,dhaabbatichi cunqursituu pireesiiti jechuun kan faraju Chaayinaan sadarkaa 177ffaa irratti argamti.
Biyyoonni sadarkaa dhumaa sadan qabatan ammoo Tarkemeniistan 178ffaa,Kooriyaan Kaabaa 179ffaa akkasumas Eertiraan 180ffaa irra teessetti.
Dhaabbatichi Afriikaatti ammoo biyyootni fooyya’insa gaarii agarsiisuun gabatee sadarkaan ol siquun argamaniiru jedhe Buruundii,Senegaalii fi Maaliidha.
Itoophiyaatti Waggoota hedduuf dhorkamee kan ture walabummaa pireesiis Waggoota sadii dura wayita ministirri muummee Abiy Ahmad gara aangootti dhufan waggaa jalqabaa sirna duraan turerra fooyya’insa kan agarsiise ta’u hedduun yeroo dubbatan dhagahameera.
Itoophiyaatti sochii dhaabbilee sabqunnantii irratti jijjiiramoonni galmaa’uun fi sababa jijjiiramoonni Kun mul’ataniin addunyaa irratti wayita dinqisiifatamtus dhagahameera.
Mootummaan haaraa Walabummaa pireesii Itoophiyaa mirkaneessuun dabalata dhaabbilee miidiyaa jajjabeessuun,deeggaruun gahee Isaa akka gumaachuu odeessuurra kan darbe,gama immaammata miidiyaa,seera dhaabbilee sabqunnantii baasuun mirkaneessuun hojiirra oolchuutiin gahee Isaa bahachuun hin haalamu jechuun kan dhagahamanis hedduudha.
Haa ta’u malee Mootummaan aangoorra jiru suuta suutaan seera barreesse haguuguudhaan walabummaa pireesii Itoophiyaa keessaa jiran gara ukkamsaa duraaniitti akka deebi’an akkasumas sodaa irraa bilisa akka hin taane dhimma waldaa ogeesota dhaabbilee sabqunnantii irratti walii galuu akka ta’etu dhagahama.
Yeroo ammaa Gaazexeessitootni reebamuu,ukkaamfamuu,hidhamuu fi erga hidhamanii boodas bakki jiran beekamuu dhabuu fi fooyya’insoonni naannoo bilisummaatti mul’atan gara duubaatti deebi’uun sodaa jiru miidiyaaleef qormaata ta’anii jiru.
Guyyaa walabummaa pireesii addunyaa mata duree gaazexeessitummaan addunyaa keessatti jedhuun Itoophiyaanis kabajjetti.
Yeroo 31ffaaf dhiheenya kana kan kabajame guyyaan walabummaa pireesii addunyaa kun bifa naamusa ogummaa kabajeen,gaazexeessummaan akka hojiirra oolu,Mootummaan walabummaa pireesii fi waadaa gale akka kabajuuf yaadachiisuufidha jedhameera.
Miidiyaleen bilisummaan isaanii Jala dhorkamee fi sababa gaazexeessaa ta’uu isaaniif qofa kanneen hidhamaniif sagalee ta’uu fi Gaazexeessitoota ogummaa isaaniif jedhanii lubbuu isaanii dhabaniif yaadannoo gochuufidha.
Afriikaa keessaa biyyoota Gaazexeessitootni keessatti hidhaman keessaa Itoophiyaan tokko akka taatee fi Gaazexeessitootni yeroo yerootti kan hidhaman ta’uun kan beekamudha.
Waldaan ogeesota dhaabbilee sabqunnantii Itoophiyaa gama isaatiin dhimmi Gaazexeessitoota yeroo yerootti hidhamanii kan Isa yasdessaa jiru ta’uu ibseera.
Waldichi muudamni boordii ifaa fi seera hin cabsine adda bahe dhibuu,seerri osoo irraa hin sharafamiin hojii irra ooluu dhabuun rakkoolee olaantummaan mul’atan,Itoophiyaatti guddina miidiyaalee olaantummaan kan miidhu akka ta’es eereera.
Uummannis dhaabbata seera baasu irratti amanamummaa akka hin qabanne kan godhu akka ta’e ni hubataas jedheera.
Waldichi kanaan dabalatas manni maree bakka bu’oota uummataa labsiilee raggaasisee fi labsiiwwan labsaman hojiirra ooluu isaanii xiyyeeffannoon hordofuu danda’uun Isaa gaaffii kan Isa keessatti uumu ta’ee arguu isaas ibseera.
Waldichi itti dabaluunis seerri cabuun kan mul’atee muudamni boordii abbaa taayitaa sabqunnantii Itoophiyaa fi ramaddiin hojii madaalamuun sirra’uu kan qabu akka ta’e ibsuun,haala gahee murteessaa miidiyaaleen biyyaaf qaban ilaalcha keessa galcheen ta’uu akka qabus ibsameera.
Rakkoon ifatti mul’atu kun furmaataa kan barbaaduu fi mormii miseensota mana maree muraasaa fi kan sagalee hin kennineen kan dhihaatu muudamni Kun kan Isa yaaddessu ta’uu waldichi beeksiseera.Manni maree bakka bu’ootaa uummataa filannoo dhimmicha irra deebii ittiin ilaalu,ilaaluu akka qabus cimsee gaafateera.
Pireezidaantiin Waldaa ogeessota sabqunnantii Itoophiyaa Xibabuu Ballaxaa gama isaaniitiin waggaa sadii dura Mootummaan haaraa gara aangootti dhufuu isaatiin booda waggaa tokkoof walabummaan pireesii fooyya’insa gaarii agarsiise turuu fi Gaazexeessitootni hojii isaanii bilisummaan kan hojjetan akkasumas yeroo hidhaaf hin saaxilamne ta’uus eeraniiru.
Kanarra kan darbes guyyaan walabummaa pireesii addunyaa Itoophiyaatti akka kabajame taasifamuun yeroo milkaa’insi guddaan kan itti galmaa’e ture.
Pireezidaantichi itti dabaluunis seerri miidiyaalee Itoophiyaa Waggoota hedduuf kan Wal nama gaafachiisu kan ture ta’us,Mootummaan haaraa gara aangootti erga dhufee booda seerri ogeessotaan wixinamee raggasifamuun hojii akka oolu yeroo itti godhames tures jedhaniiru.
Seerri miidiyaalee kun Gaazexeessitootni yakkaan yoo himataman adeemsi yakkaan itti gaafataman osoo jiraateeyyuu hanga birrii Kuma 300’tti yakkaa adabsiisu adeemsa taasifamudha jedhu.
Pireezidaantichi itti fufuunis Itoophiyaan Waggoota hedduuf immaammata miidiyaa kan hin qabne yoo ta’u,Mootummaan haaraan erga gara aangootti dhufee booda immaammatichi barreeffamee bahuun paarlaamaan raggasifamuun hojiirra akka ooluuf adeemsi adeemame gaariidha.
Dabalataanis Mootummaan waggaa sadii dura miidiyaalee akka kunuunsuu fi miidiyaaleen wayita meeshaalee adda addaa biyya alaarraa galchan dhiibba sharafni alaa isaan irraan gahu hir’isuuf deeggaruun cinatti kanfaltii taaksii ilaalchisee deeggarsa akka taasisu ibsuun Isaa kan yaadatamu ta’uu dubbataniiru.
Kun osoo kanaan jiruu Mootummaan aangoorra jiru suuta suutaan seerota bahan cinatti dhiisuun Gaazexeessitootni osoo hidhamanii,reebamanii fi adeemsi eessa akka jiran kan hin beekamne jiraachuu kan kaasan pireezidaantichi,dhaabbileen miidiyaas balleessitaniitu jedhamanii meeshaaleen isaanii akka fudhatamanii fi ariitiin osoo hin deebiin yeroon itti hafan jira jedhu.
Waldaan ogeessota miidiyaalee Itoophiyaa Mootummaan walabummaa pireesiin akkasumas hidhaa irra deddeebiin Gaazexeessitoota irra gahu akka sirreessuu fi seerota bahanis hojiirra oolchuu akka qabu irra deddeebiin watwaataa turuu himaniiru.
Akka pireezidaantichi jedhanitti gara fuulduraa Mootummaan Gaazexeessitootni adeemsa rakkisoo keessa ta’uun, hojii isaanii hojjechaa jiraachuu hubachuun,walabummaa pireesii mirkaneessuun akkasumas seerotni baase hojiirra oolaa jiraachuu xiyyeeffannoon irratti hojjechuu qaba jedhaniiru.
Dabalataanis immaammata miidiyaa Fi seerota miidiyaalee hojiirra oolchee agarsiisuurra kan darbe rakkoo walabummaa pireesii yeroo ammaa mudataa jiru maraammartoota keessaa baasuun akka barbaachisu eeraniiru.
አዲስ ማለዳ Caamsaa 13 2014 No 49


text:
Sudaan keessatti dubartoonni hojii irratti bobba’an hedduu dha. Tajaajila uummataa keessattis akkasuma baatilee xiqqoo darbe keessa mootummaan ce’umsaa haarofti akka hundeeffamu gochuu keessatti mormii geggeessame keessatti walakkaa dhaa ol dubartoota.
Baatii Ebla keessa mormiiwwan prezidaant Omar al-Bashiriin aangoo irraa darbe keessatis hirmaannaan isaanii ol aanaa dha. Haa ta’u malee hoogganoonni dubartootaa hdduun akka jedhanitti walii galtee siyaasaa keessaa ala baafamaniiru, taayitaa mana maree naannoo keessattis maqaan keenya ni dha’ama jedhanii hin abdatan.
Qabsaa’onni mirga dubartootaa mootummaa keessatti kootaa dhibba irraa harka 50 ykn 40 haa hargatan yoo jedhan yeroo ammaa kan jiran garuu dhibba irraa harka 30 qofa.
Dubartoonni biyyattii hedduun kanneen waraaqsa biyyattii hoogganuu keessatti hirmaanne jedhan, hanga bakka bu’ummaan sirrii ta’e kennamuufitti akka hin callisne dubbataa jiran.


text:
Namoota miseensa seeneetaa ta'an lama filachuuf sagaleen har'a kennamuu seeneeta biyyatti keessatti sagalee irra jireessa kan qabaatu Deemookraatoota haa ta'u Ripaablikaanoota akka ta'an muteessa.
Barcuuma seeneetaa 2 kan qabu kutaa Jorjiyaaf paartii lameen irraa walii galaan nam 4tu dorgomaa jira.
Kanneen dhiyaatan keessaa tokko dubartii seera tutuu, inni kaan Luba waldaa kristaanaa Baaptistii, kaan nama Televiziyoonaaf sagantaa Dokumantarii hojjatuu faatu keessatti argama.
Sagaleen uummataa guyyaa filannoo kana dursee funaanamee akka agarsisuutti dorgoomtoota Demokraatootaatu xiqqoo akka dursan agarsiisa ture.


text:
Waldaan Qorannoo Oromoo yokaan OSA, eega hundeessamee waggoota 33 booda yeroo duraatiif, kora isaa waggaa, Finfinneetti geggeeffaffachuuf qophiitti jira. Adoolessa 26 haga 28tti geggeessama kora geggeessamu kana ilaalchisee – Prezidaantii OSA bara kanaa – Dubree Kuulanii Asaffaa Jaallataa, Niwu Yoork irraa bilbilaan dubbiseen jira.
Waldaan qorannoo Oromoo, gurmuu hayyootaa fi barattootaa mirga Oromoof falman, kanneen beekumsa fi qorannoo waa’ee Oromoo guddisuu fi babal’isuutti cichaniin bara 1986 as Yunaayitid Isteetis keessatti hundeessame. Bara sana keessa, waraqaaleen qorannoo dhihaatan, barruulee fi kitaaboleen maxxansaman, kanneen seenaa Oromoo ukkaamsanii irra cehan yokaan jal’isanii dhiheessaniif, Takkummaa Itiyoophiyaa eeyummaan sabootaa keessatti hin mul’anne waan tureef, OSAn hundeessamuun isaa, ilaalchawwan kana dura dhaabachuuf, akkasumas, beekumsaa fi qorannaa waa’ee Oromoo guddisuuf dhaabbata bu’uraa tahe, jetti – Prezidaantiin Waldaa Qorannoo Oromoo yokaan OSA bara kanaa – durbee Kuulanii Jaallataa.
Boordii fi hoogganni OSA yokaan Waldaa Qorannoo Oromoo, maaliif kora bara kanaa gara Itiyoophiyaatti geessanii, Finfinneetti geggeessuuf akka murteessan ennaa ibsitus, “yeroo ammaa, biyyattiin yeroo cehumsaa addaa fi jijjiiramaa tokkotti galtee jirti. Carraan baname kun akka dhufu kan taasise sochii mormii Qeerroo fi Qarreen tahuu isaa dubbachuun qaba. Bara dabre mootummaan Abiyyi jijjiiramawwan hedduu, kanneen akka hidhamtoota siyaasaa hiikuu, dhaabota mormitootaa fi falmitota mirgaa yokaan rogeeyyii biyyoota alaa jiraatan akka biyya seenan afeeruu fi seerawwan hacuuccaa tokko tokko haquun isaa, carraa waan baneef, lammaffaa immoo: qabiyyeen mata-duree kora baranaa “Daangaa haaraa: deemsa jijjiirama waaraa argamsiisuu,” kan jedhutti hayyootaa fi dhaabbatoota biyya keessa jiran hirmaachisuun barbaachisaa waan taheef,” jetti. Qophii guutuu caqasaa.