text:
Xiinxalan Abduljebar Hussien
Abbaan qabeenyaa lafaa magalaa fi baadiyyaa mootummaa fi ummata akka ta’e fi lafti qabeenya waliinii saboota ,sablamoota fi ummatoota itoophiyaa akka ta’e HMFDRI kwt.40 (3) jalatti tumameera. Bu’uura HMFDRI kwt.40 (3) qotee bulaan mirga lafa isaa irraa buqqa’uu dhabuu ni qabu. Bu’uura HMFDRI kwt.40 (6) tiin immoo abbaan qabeenyummaa saboota ,sablamoota fi ummatoota akkuma jirutti ta’ee mootummaan kaffaltii seeraan murtaa’aan mirga lafatti fayyadamuu abbootii qabeenyaa ni kabachiisaafi. Mootummaan faaydaa ummataatiif barbaachisaa jedhe yoo amane dursee beenyaa madaalawaa kaffaluun qabeenya dhuunfaa fudhachuu akka danda’u heeruma kana kwt. 40 (1) fi (8) jalatti tumameera. Bu’uura heera kana kwt. 40 (2 fi 8) tiitiin beenyaan kan kaffalamuu qabu qabeenya bu’uura heericha kwt. 40 (7) tiin horatamee dha. Kun immoo qabiyyee lafaa fudhatamuuf beenyaan kaffalamuu akka hin qabne waan fakkeessuuf falmiiwwan tokko tokkoof ka’uumsa ta’aa tureera.
Ogeessonni tokko tokko eegumsi heeraa kun lafas hammachuu akka qabu akkasitti ibsu “…The constitutional guarantee against dispossession of the use right over the landholding should include the right to claim compensation for taking of such rights for the reason that if land is to be taken without commensurate compensation, such stipulation would be meaningless”. Bu’uura falmii ogeessota kanaatiin eegumsi heerri mirga namni tokko lafa irratti qabuu fi laficharraa akka inni hin buqqaaneef taasisu yeroo mirgi isaa kun irraa mulqame ykn laficharraa buqqa’u beenyaan kan hin kaffalamneef yoo ta’e eegumsi heerichaa hiikkoo hin qabu jechuu dha. Heerri bifa waliigalaatiin kan barreeffamu waan ta’eef tarreeffama kana caalu irraa eeguunis hin barbaachisu. Kanaaf gama kanaan seeronni tarreeffamaa dhimma kana irratti maal akka jedhan ilaaluun barbaachisaa dha. Labsiiwwan bulchiinsaa fi ittifayyadama lafa baadiyyaa kan Federaalaa lakk. 456/97 kwt.7 (2) fi kan Oromiyaa lakk. 130/99 kwt. 6((10) fi (11)) tiin qotee bulaa sababa faaydaa ummataatiif lafa isaa irraa buqqa’eef beenyaan kaffalamuufii akka qabu tumameera. labsii haala faaydaa ummataatiif lafti itti gadilakkiffamuu fi kaffaltii beenyaa murteessuuf bahe lakk. 455/97, fi danbii labsii kana raawwachiisuf bahe lakk. 135/99 kanuma mirkaneessu. Kanaaf ibsi bifa waliigalaatiin heera keessatti ibsame mirga qabiyyee lafaa irratti kaffaltii beenyaa argachuus akka dabalatu seerota tarreeffamaa kanneen irraa ni hubatama.
Bu’uura HMFDRI kwt.40 (8), labsii lakk. 456/97 kwt.7 fi 8, labsii lakk. 130/99 kwt. 6(10, 11 fi 12), labsii lakk. 455/97, fi danbii lakk. 135/99 tiin qotee bulaan tokko lafa isaa irraa yoo buqqa’u beenyaa kan kaffalamu qabeenya lafarra jiruuf (property situated on the land), Fooyya’iinsa dhaabbataa laficharratti taasifamee (Permanent improvements to the land) fi beenyaa lafarraa buqqa’uuti((Displacement Compensation). Har’aaf mee isa sadaffaa haa ilaallu.
Akkaataan beenyaan lafarraa buqqa’uuti((Displacement Compensation) itti herreegamu labsii lakk. 455/97 kwt. 8(1) fi danbii lakk. 135/99 kwt. 16(3) jalatti tumameera. Bu’uura kanaan hangi beenyaa lafarraa buqqa’aa guyyaa lafarraa buqqa’iinsaan dura bu’aawwan jiddugaleessaan waggoota shanaan darbaniif qotee bulaan sun argachaa ture kudhanii baay’isuu dha. Akkasitti ibsuun ni danda’ama “…shall be equivalent to ten times the average annual income he secured during the five years preceding the expropriation of the land.” Kanaaf gaaffiiwwan deebii argachuu qaban:- hangi beenyaa kun gahaa dha? Dhuguma mirgaa fi faaydaa irraa fudhatameen kan walqixxaatuu dha? Maaliif waggaa kudhan ta’e? Bu’aa lafa sanarraa qotee bulaan argachaa ture waggaa shan of duuba deebi’anii fudhachuun sababaawaa dhaa? fi kkf dha,
Dura garuu mirqa qotee bulaan lafarratti qabu ilaaluun barbaachisaa dha. Heera MFDRI jala lafa ilaalchisee mirgootni sadi kaayamaniiru: (1)Mirgi abbaaqabeenyummaa lafaa mootummaa fi ummata. (2)Mirga qabiyyee:- bu’uura kwt. 40(4) fi (5) tiin Q/bulaa fi H/bulaan mirga kana akka qaban tumameera. Mirgi kun lafa gurguruu fi jijjiiruu malee mirgoota abbaaqabeenyummaa hundumaa ni qabata. Bu’uura kanaan mirgi abbaaqabeenyummaa walittiqabaa mirgoota baay’ee abbaan mirgaa qabeenyicha irratti qabu kanneen akka mirga fayyadamu, firii qabeenyichaa sassaabachuu fi namoota birootiif dabarsuu of keessatti kan hammatuu dha. Qotee bulaanis bu’uura kanaan lafa isaa irratti mirga fayyadamuu, kireessuu, kennaan maatiif dabarsuu fi maaatii dhaalchisuu ni hammata (daangaa qabaatus). (3)Mirga itti fayyadamuu: bu’uura kwt.40(3) . tiin mirgi kunis lafatti kallattiin fayyadamuu fi bu’aa lafa sanirraa argamus sassaabachuu kan dabalatuu dha. Lab. Lakk.456/2005 kwt. 7 fi 8, fi Lab. Lakk. 130/99 kwt. 6 fi 9 jalatti qotee bultoonni lafa isaanii irratti mirga itti fayyadamaa akka qaban tumameera.
Amalli mirgichaa ilaalchisee Lab. Lakk.456/2005 kwt. 7(1) fi Lab. Lakk. 130/99 kwt. 6(1) jalatti migi qotee bulaa fi horsiisee bulaan lafa isaa irratti qabu kun daangaa yeroo akka hin qabne(have no time limit/without any time bound) jechuun tumameera. Mirgi kun akkuma mirga abbaaqabeenyummaa fulla’aa (perpetual) dha; itti fayyadamuu dhabuun ykn daangaa yerootiin hafaa hin ta’u. The rural land users have perpetual use rights over their holdings and their right may not be restricted except in case of expropriation of such land for public purposes under the condition of payment of compensation. Hangi beenyaa lafa irraa fudhatameef qotee bulaa fi horsiisee bulaaf kaffalamuu qaba jechuun bu’aa argamaa ture waggaa kudhaniin baayyi’ifamuun kaffalama jedhamee ibsame dheerinna yeroo mirga iitti fayyadamaa isaan qaban (duration of use rights) kana waliin yoo ilaallamu safartuu kamiiniyyuu gahaa miti.
Biyya keenyatti lafi qotee bulaaf lafee duugdaati, madda galiiti, isumaan jiraata, ijoollee jiraachisa, yoo du’es ilmaan isaa kan dhaalchisu lafuma. Kanaaf lafni kun yoo irraa fudhatamu faaydaa jiruu isaa guutuu argatu waan dhabuuf beenyaan kaffalamuu qabu isuma dhabe kana ta’uu qaba. Sana qofaa miti faaydaa maatiin isaa erga inni du’een booda dhaalaan argachuu malus ilaalcha keessa galuu qaba. Qorannoo dhabbanni istaatistiksii bara 2007 tasiseen yeroo sanatti umriin jiddugaleessi dubartoonni jiraachuu danda’an waggaa 64 kan dhiira immoo 61 ture. Amma immoo sanuu akka caalutti tilmaamama. Qotee bulaan jireenya isaa guutuu lafa kanatti fayyadamuun ofii fi maatii isaa jiraachisa yoo jedhame, yeroo irraa fudhatamu umriin isaa fkn soddoma(30) yoo ta’e kan waggaa kudhanii qofti kaffalamee fi umrii isa hafe waggoota soddomii tokko (31)f maaliin jiraata? Beelaa fi gadadoof hin saaxilamuu laata? Qajeeltoo “Beenyaan miidhaa dhaqqabeen walqixxaatuu qaba” jedhu waliin yoo ilaallamu kun beenyaa dha jechuun ni danda’amaa laata? Kanaaf seeronni hanga beenyaa qotee bulaa lafa isaa irraa buqqa’ee ilaallatan kunniin ilaallamuu qaban jechuu dha.
Mootummaan lafa kana liiziidhaan abbootii qabeenyaatiif dabarsee kenna. Qorannoowwan tokko tokko akka mul’isanitti mootummaan waggaatti lafa heektaara tokko qr. 70,000.00-150,000.00 tti liiziidhaan waggoota 40-60 f ni kireessa. Gatiin liizii KM 15,000.00 kun waggoota 40f baay’ifamee akka ilaallameetti qr. 7,200,000 (milliyoona torbaa fi kuma dhibba torba) gahuu danda’u qorannoon magaalaa Dukam irratti gaggeeffame tokko ni mul’isa. Beenyaan qotee bultootaaf kaffalamu yoo herreegamu immoo kan waggaa 10 qofa waan ta’eef qr. 1,800,000.00(milliyoona tokkoo fi kuma dhibba saddeet) ta’e. Qixxee galii mootummaan lafa sanarraa argatuu hin ta’u jechuu dha.
Gama biraatiin herreegni beenyaa kaffalamuu kun maaliif waggaa shanii of duubatti deebi’uun jiddugaleessi isaa akka fudhatamu akka barbaadamu seera baaftuutu beeka. Ifatti kan mul’atu herreegni beenyaa kan bu’uureffatu gatii gabaa yerosii( current market price )oomishaa qoteebulaa yeroo lafarraa inni buqqa;u sanaa osoo hin ta’in giddu galeessa gatii gabaa waggoottan shaman darbaniiti. Kun immoo beenyaa qotee bulaan argatu baay’ee kan xinneessuu dha. Kun qotee bulaan har’aa fi boru oomisha isaa gatii kaleessaatiin akka gurguru dirqisiisuun garaagarummaan qabu in jiru. Kanaaf lafti kan mootummaati moo? kan ummataati? Falli hoo?


c: text/html

text:
Taammanaa Bitimaa irraa
DURADUBBII
Dubbiftoota barreeffata kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, barreeffata kana kutaa tokkoffaa akka gaariitti dhamdhamachuu keessan waanan sirriitti akeekkaddheefan, kunoo ammammoo kutaa isa lammaffaa kana itti isiniif dabale. Isinumti dhalawwan haadhotii Siiqqee fi abbootii Gadaa anaafis, Oromoota keessan kaaniifis dhamdhamaddhaa malee, ani randa bayee, tabba bu’ee, laggeen ceyee, muummee qaariyuun gandeeni fi manneen Oromiyaa teenyaa mara seenuun jechoota barbaachisoo isiniif dhiyeessuu hin daddhabu! Maali kanatu natti heddummaataa-ree?
SEENSA
Kutaa dabre keessatti ani: “Afaan Oromoo keenya jechoota hedduu, kanneen akka galaana Abbayyaa waraabamanii, akka cirracha Awaash guuramanii hin dhumne qaba. Afaan kun guutumaa guutuutti —” jedheen ture. Mee isan jedhe kana akka gaariitti kan isinitti agarsiisuu dandayun ammas fakkeenya wayii isiniif dhiyeessa. Fakkeenyi kun kan waayee maqaalee lafa Oromoo ilaalu waan taheef, wanneen tokko tokko isin akeekkachiisuu dandaya. Akki itti uummanni Oromoo namaa-lafaa, sa’aa-fardaa maqaa baasu kan hedduu nama maalaluu fi nama gammachiisi.
Barreeffatoota amma Afaan Oromootiin ifa argaa jiran garii isaanii keessatti, maqaan magaalaa Oromiyaa Bahaa tokko jallifamuun kitaabamee agartu. “Haroo Maayaa” jechuun warri barreessani kun “Hara Maayaa” jechuu isaanii ti. Oromoonni garri dhibbayyaa 90 (90%) jechoota “hara” jedhamuu fi isa “haroo” jedhamu sirriitti addaan-baafatanii dubbatu, barreessu. Jechoonni kun mataa ofii kan dandayan maqaalee garagaraa ti. “Hara” jechuun isa Afaan Ingiliziitiin “lake” jedhamu. “Haroo“-n garuu isa “pond, pool” jedhamu. Ani akkan qalbeeffaddhetti Oromoonni keenya kanneen Laga Gudar irraa gara lixaatti argaman, yaadundee lamaaninuu “haroo” jedhu. Maqaa “Hara Maayaa” jedhamu kana isa seenaa Oromoo keessa waggaalee 600 ol hulluuqee as gaye kana, nuti amma lafumaa kaanetoo wanni geeddarruuf massaan (sababni) tokkollee hin argamu. Kanaaf, adaraa Waaqaa mee “Hara Maayaa” jenneetuma haa barreeffannu. Akkanuma namoonni tokko tokko magaalaa seena-qabeettii Oromiyaa Waltajjii keessatti argamutu, “Bishooftuu” Haadha Siiqqee fi Abbaa Gadaa “Bushooftuu” jechuun nu jalaa busheessanii barreessu. Waan bakka magaalaa tanaatti harawwan jaha argamanii fi waan bishaaniin Waaqni ishii badhaaseef, Oromoon Tuulamaa lafa bishaan baay’ee qabu jechuun “Bishooftuu” jedhee moggaase. Dhageessaa-ree yaa Bishooftuu araddaa Irreechaa fi qeyee eebbaa!
Akkuman kanaan dura isniif ibse Oromoon uummata dubbii beeku, abbaa beekumsaa waan taheef: lafa isaas, nama isaas dabrees wanneen birootiif maqaalee gaggaarii kennuun moggaasa. Bakka mukni “adaamii” itti-heddummaatu waan taheef “Adaamaa” jedhetoo moggaase. Lafa ciraa qabuun “Ciro“, lafa amboo (“xabala“) qabuun “Ambo“, lafa geedni (mukni) ittii heddummaatuun “Geedoo“, lafa seenaan akka idaayaa (misirroo) naqatamteen “Naqamte“, lafa awwaala nama Doolloo jedhamuu irratti makni “dambii” margeen, “Dambii Doolloo” jedhee maggaafate. Ani kana irratti meeqa himeen dandaya-ree? Biyya Oromoo sadeen Sooddoo keessa tan amma magaalaa taate bakka tokkotu jira. Bakka kanatti muka “harbuu” guddicha tokkotu argama. Guyyaa guyyaa, saafaa keessa oggaa aduun nama waxaltu gaaddisa harbuu kanaa jala horiin dhufanii ciisu. Cululleen isaan kana keessaa “tokkoon isaa boqotaalaa?” jechuun harbuu irra hedduumminaan yaatee, teessee eeggatti. Kana hubachuun Oromoon keessan “Harbuu Cullullee” jechuun maqaa kenneefi. Naannoo Meettaa Hoolotaa bakka “Ejersa Lafoo” jedhamutu jira. Namni Bachoo irraa ka’uun gara Meettaa Roobii fi dabrees gara Salaalee deemu, goodaa Bachoo keessa kutee ennaa randa olbayu, warri fardaa dalga goggoruun akka hoddhaa gundootti maramee randa daddhabsiisaa kana baya. Warri akka kiyyaa miilaan xallisu immoo randuma kana kallattiin fuundaratti olbaya. Garuu, hedduu waan daddhabuuf erga olbayee, ejersa guddaa tokko kan achitti argamu jala taa’uun haara-baafata. Kana irraa ka’uun iddoon sun “Ejersa Lafoo” jedhame.
Maqaaleen lafaa kanneen Afaan Oromoo isaan jechoota mirree (cimdii) tahan irraa baafaman daran namatti tolu; sonaan nama gammachiisu. Sammuu fi qalbiif soorata mishaa tahu. Wallagga keessaa: “Laaloo Qilee, Siibuu Siree, Noolee Kaabbaa, Boojjii Coqorsaa, Waamaa Agaloo, Qilxuu Karaa faa agarra. Jimmaa fi Iluubbaa Booraa keessaa: Shabbee Somboo, Limmu Saqaa, Saqaa Coqorsaa, Algee Saachii, Bunoo Baddallee faa qalbeeffanna. Oromiyaa Waltajjii keessaa: Adaamii Tulluu, Tullu Boolloo, Dheeraa Walisoo, Baddaa Qeerroo, Tokkee Kuttaayee, Tulluu Maraa, Malkaa Qunxuree, Aqaaqii Basaqaa, Kaarra* Halloo, Kaarra Qoree, Muka Xurii, Garba Gurraacha, Caffee Doonsaa, Laga Daadhii faa hubanna. Barentuu (Harargee) keessaa: Daaroo Labuu, Dirree Dhawaa, Ejersa Gooroo, Kaarra Maraa, Kurfaa Callee, Malkaa Raafuu, Gubaa Qorichaa faa akeekkanna. Naannolee Arsii fi Baalee irraa: Haroo Dumaal, Gurra Dhaamolee, Nageellee Meexamaa, Madda Walaabuu faa baranna. Naannolee Booranaa fi Gujii keessaa: Hiddii Lolaa, Meettaa Gafarsaa, Malkaa Soogiddaa, Erba Muudaa, Oddoo Shaakkisoo, Saba Boruu faa qayyabanna. Mee maqaan Bulee Horaa jedhamu kan naannoo Boorana keenyaa keessatti argamuu daran isin hin gammachiisuu? Isaan kanneen fakkeenyumaafan isiniif dhayeessee malee, dacheen Oromiyaa kanneen akkanaa kumaatamaan qabdi. Mee egaa, amma kanaa gaditti jechoota kutaa kanaaf dhiyaatan ilaalaa!
JECHOOTA DIGDAMII-SHANAN HARDHAAF DHIYAATAN:
1) daga – ethnic (= goslammii)
2) danaadanee – diversity
3) geeda – tree (garuu: muka jechuun “tree” fi “wood” jechuu dha.)
4) folka – wood
5) furaa – dictionary (= galmee jechootaa, kuusaa jechootaa)
6) hadhaadhiyyaa – rehabilitation
7) hajalaa – cassette (hajalaa biidiyoo = video cassette)
8) hara – lake (= dambala, hashaaqa, tajii)
9) haroo – pond; pool (= koonnoo)
10) killayyaa – abstract (not concrete)
11) lafaala – floor
12) lamii – ambassador (mana lamii – embassy)**
13) lubbiyyoo – cell
14) ichimmee – match (= kibriitii)
15) malkee – seaport, harbour
16) miccee – carrot (= kaarota)
17) miduu – to evaluate
18) miira – sense
19) quboo – dijit
21) sadakkuu – triangle
22) talaalii – vaccination (talaaluu – to vaccinate)
23) uranee – oasis (= adaalqaljii)
24) wayyaba – majority (= irra-jireessa)
25) yaaya – logic
______________________ Hubachiisa Miiljalee _________________________
* Dhiyoo kana barreeffata tokko keessatti: “Karaa Qoree, Karaa Maraa” jechuun waan barreeffamen arge. Kun dogoggora. Nama jecha Oromoo isa “kaarra” jedhamu hin beeknetu akkanatti barreesse jechaa dha. Afaan raajeffamaa kan Biyya Gadaa kana keessa jechoota afur kanneen sirriitti addaan-baafachuu qabnutu jiru. Isaan kun: kaarra, karra, karaa fi kaarroo dha. “Kaarra” jechuun lafa akka karraa (ulaa) tahe kan tulluuwwan yookaan gaarran lama jedduutti argamu. Isa Afaan Ingiliziitiin “mountain-pass” jedhamu sani. “Kaarroo” jechuun immoo isa Afaan Ingiliziitiin “fern” jedhamu. Kanaaf: “Karra Halloo, Kaarra Qoree, Kaarra Maraa, Kaarra Warra Gulee” faa jenneetoo akkuma uummanni keenya dubbatutti barreessina.
** “lamii” dha malee, “lammii” akka hin taane qalbeeffachuun gaarii dha!
Itti-fufa ——!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guddinna Ijoolle-Kutaa 2ffa
Torbaan darbe irraa itti fufuun itti-gaafatamumma hafan har’a ni ilaalla.
2.Itti gaafatamummaa aklaaqa barsiisuu– aklaaqa (amala) bakka lamatti qoodu dandeenya. Amala gaarii fi amala badaadha. Guddisaan mataa ofitii fi ijoollee amala gaariin faayun amala badaa irraa fageessuf tattaafachu qaba.
Amalli gaariin firii imaana barsiisu irraa dhalatuudha. Itti-gaafatamummaa tokkoffaa sirnaan yoo baane itti gaafatamummaan biroo baay’ee salphaadha. Fakkeenyaf, gurbaan ykn intalti waa’ee imaanaa, tawhiida, salaata, sooma fi kkf beeke /beektee hojii irra oolchuf yommuu tattaafatu /tattaafattu amalli gaariin isa /ishii irraa ni mul’ata. Hawaasa keessatti kabajaa fi sadarkaa qabu.
Amala gaarii keessaa
-Namuusa Ergamaa Rabbii (SAW) barsiisu. Fakkeenyaf, naamusa nyaata fi dhugaati Ergamaan Rabbii (SAW) hordofaa turan- Bismillah jedhanii jalqabu, harka mirgaatin nyaatu. Naamusa yeroo masjiida seenanii fi bahanii, yeroo mana fincaani seenanii fi bahanii fi kkf barsiisun ni danda’ama. Kana gochuuf manatti ykn madrasatti barnoota Seenaa Nabii Muhammad (SAW) (siiraa) ijoollee barsiisudha. Ijoollen seenaa waan jaallataniif seenaa Nabiyyii isaan barsiisun salphatti karaa sirrii akka hordofan isaan taasisa. Wanti yeroo ijoollummaan isaanitti himame yeroo guddatan sammuu isaanii keessaa hin haaqamu. Waa’ee Jannata, Jahannam fi kkf odeessif. Ashaaraa guddaa qalbii isaanii irratti hanbisa.
-Sidq (dhugaa akka dubbatanii fi haqaan akka hojjatan) barsiisuu
-Hojii gaggaaritti fi amaloota gaggaarii biroo irratti kakaasu
Amala badaa irraa abbaa fi haati ykn barsiisan ijoolle akeekachisu fi irraa dhoowwu qaban kanninii
-Kufrii irraa akeekachiisu- kuni tawhiidaa fi imaana isaanii waan diiguf.
-Shirkii, kijiba, abaarsa, arrabsoo fi kkf irraa akeekachisuu-keessumatti shirkii (Rabbitti waa qindeessu) dhoowwu. Fakkeenyaf, namoota du’an kadhachuu irraa akeekachisu.
-Qumaari fi gosoota ishii kanneen akka lotorii fi kkf hundarra akeekachiisu
-Gaazexaa, barruulee dubartii qullaa ofirraa qaban akka hin dubbisne akeekachiisu. Akkasumas, filmii, sinimaa, moovi fi kkf irraa fageessu.
-Sigaaraa xuuxu fi chaati qama’u irraa dhoowwu
-Haraama nyaachisu dhiisu
-Abaaru dhiisu
Fakkeenya akka siif ta’uuf kunoo seenaa kana siif dhiyeessina;
Ibn Abbaas (RA) akkana jedha, “Guyyaa tokko Ergamaa Rabbii (SAW) duuba ture. Akkana naan jedhe, “Yaa gurbaa! Jechoota wayii si barsiisa: Rabbiin ofirratti eegi Rabbiin si eegaati (kana jechuun ajaja Rabbii hordofi, wanta Rabbiin irraa si dhoowwe irraa fagaadhu; addunyaa fi aakhiratti Inni si eegati.) Rabbiin ofirratti eegi fuundura keetti ni argattaati (kana jechuun daangaawwanii fi haqa Rabbii eegi, Rabbiin si milkeessati, si gargaarati.) Yommuu kadhattu Rabbiin kadhu, yommuu gargaarsa barbaaddu, Rabbiin irraa gargaarsa barbaadi. Beeki! Osoo ummanni wanta tokkoon si fayyaduuf walitti dhufanii, isaan si hin fayyadan wanta Rabbiin dursee siif katabe malee. Ammas,wanta tokkoon si miidhuf osoo walitti qabamanii, isaan si hin miidhan wanta Rabbiin dursee sirratti katabe malee. Qalamni ol fuudhame, barreefamni goge. (Kuni qadaa wal qadaritti akka amanu isa taasisa) (Jaami’a at-Tirmizi 2706)
Tirmiziin ala gabaasa biraa keessatti, “Yeroo toltuu Rabbiin beeki, yeroo rakkoo Inni si beekati. (Kana jechuun yeroo toltuu haqa Rabbii fi namootaa bakkaan gahi, yeroo rakkoo Inni rakkoo keessaa si baasati.) Beeki! Wanti sirra darbe sitti bu’uufi miti. Wanti sitti bu’ee kan sirra darbuu miti. (Kana jechuun Wanta tokko Rabbiin yoo si dhoowwate, wanti kuni gonkumaa si bira hin gahu (hin argattu). Akkasumas, wanta tokko Rabbiin yoo siif kenne, eenyullee wanta san si bira gahuu irraa hin dhoowwu (wanta san ni argatta).) Beeki! Injifannoon obsa waliin dhufa (diina fi nafsee irratti injaffannoo argachuun sabrii irratti hundaa’a); Farajni balaa guddaa waliin dhufa (kana jechuun balaan guddaan mu’imina irratti bu’u yeroon booda farajni balaa kana keessaa ittiin bahu ni dhufa.) Rakkoo waliin laafinnatu jira. (Rakkoon Muslimatti bu’uu yeroon booda laafinnii fi bal’inni ni dhufa). (Hadiis Nawawii-19)
Farajni– rakkoon irraa saaqamu, gargaarsa, birmannaa, karaa bahiinsa
Dhugumatti yommuu gorsi kuni sammuu ijoollee keessatti hafu, gootummaa fi ofitti amanamummaa kan qabanii fi nama gaarii ta’anii guddatan.
3.Itti gaafatamummaa qaamaa– halaala irraa ijoolle ofii irratti baasu fi bu’uuraalee fayyummaa isaanii eeguf tattaafachu qaba. Dhukkubaaf wantoota sababa ta’an irraa isaan ni fageessa; isaan keessaa kan dhukkubsate immoo mana yaalaa fiduun ni wal’aansisa. Akkasumas, darbannaa, farda gulufsiisu fi bishaan daaku isaan barsiisun jabeenya qaamaa isaanii eegu danda’a. Jabeenya fi dhiirummaa (gootummaa) akka qabaatan isaan kakaasa. Gabaabamutti wanta qaamaf isaan fayyadu ni barsiisa, wanta qaama isaanii miidhu irraa isaan ni fageessa.
4.Itti gaafatamummaa sammuu isaanii eegu fi bilcheessu– xiqqeenya irraa jalqabe wanta ijoolle fayyadu hunda haa barsiisu. Wantoota sammuu balleessanii fi doomsan kanneen akka qumaari, sigaaraa xuuxu, fiilmii ilaalu fi kkf irraa isaan fageessu qaba. Maloota sammuu isaanii itti bilcheessan keessaa kitaabban xixiqoolee bitanii akka dubbisan isaaniif kennuudha. Keessattu kitaaboleen seenaa sammuu ijoolle ni qara. Seenaa Nabiyyoota, namoota gaggaarii. Akka fakkeenyatti ijoollef kitaabni “Ya Nabiyyaat Taarik” jedhu hanga lakkoofsa 14 amaariffaan qophaa’e jira. Afaan Oromootin qophaa’u ykn qophaa’u dhiisu isaa hin beeku. Kitaabas yoo hin argatin vidiyoo gaarii isaan waliin ilaalun ni danda’ama.
5.Itti gaafatamummaa nafsiyyaa (spiritual) fi nageenya qalbii- dadhabbinna, salphinna, sodaa, waanyu, dallansuu, hanqinni itti dhagahamuu fi amaloota negaativi ta’an irraa fageessu qaba. Bakka kanaa qadaa fi qadaritti akka amanan barsiisun nageenya qalbii akka qabaatan taasisuun ni danda’ama. Yeroo baay’ee ijoollen salphinni, sodaa fi kkf isaanitti kan dhagahamu sababa maatin isaan sodaachisaniifi ykn salphisaniifi. Haati fi abbaan ijoolle isaanii hiyyummaa, diina fi kkf nin sodaachisu hin qaban. Bakka kanaa gootummaa fi abdii isaanitti naquu qabu.
6.Itti gaafatamummaa hawaasummaa-haala kam keessattu haqa namoota akka eegan ijoolle isaa ni barsiisa. Namaaf rahmata akka godhan, irra darban, haqa namootaa keessatti Rabbiin akka sodaatan, ijoolle ofii haa gorsu. Yeroo baay’ee ijoollen wanta haadha abbaa irraa argan walitti dhufeenya hawaasummaa keessattis hojii irra oolchu. Abbaan haqa namaa kan nyaatu yoo ta’e mucaanis abbaa irraa akkeesse haqa namaa nyaata. Kanaafu, ijoollef fakkeenya gaarii ta’uu qabna.
7.Al-Inhiraaful jiinsiyata– erga ijoollen isaanii umrii saalfannaa gahanii booda wanti haadha abbaan of eeggannoo gochuu qaban, dabiinsa gara saala faallaa irraa ijoolle eegudha. Yoo danda’ame itti fuudhu ykn heerumsiisu, yoo hin danda’amin immoo maloota adda addaa fedhii saalaa itti too’atan itti akeekudha. Fakkeenyaf, soomu– soomu yommuu jennu nyaata fi dhugaati qofarraa of qabu qofa osoo hin ta’in ija ofii haraama ilaalu irraa gadi qabachuu, saala faallatin walitti makamuu irraa fagaachu, filmii ilaalu dhiisu fi kkf irraa fagaachu kan of keessatti hammateedha.
Ammas, wantoota fedhii saala isa dagachiisaniin of ko’oomsu danda’a. Fakkeenyaf, salaata salaatu, soomu, Qur’aana qara’u, kitaabban dubbisuu, barnoota amantii dhageefachuu, qo’annoo fi qorannoo adda addaa adeemsiisu. Akkasumas, hojii humnaatin of xamaduu fi kkf gochuu danda’a. Dabalataan jabeenya qaamaa hojjachuun of ko’oomsu danda’a.
Guduunfaa
Hanga ammaa ittigaafatamummaa 7 ykn 8 barannee jirra. Isaaniis;
- Itti-gaafatamummaa imaana barsiisu
- Itti-gaafatamummaa aklaaqa (amala) fi adaba barsiisu
- Itti-gaafatamummaa barnoota hammayyaa barsiisu
- Itti-gaafatamummaa fayyummaa fi qulqullinna qaama isaanii eegu
- Itti-gaafatamummaa sammuu isaanii eegu fi bilcheessu
- Itti-gaafatamummaa nafsiyyaa (spiritual) fi nageenya qalbii eegu
- Itti gaafatamummaa hawaasummaa
- Gara saala faalla dabuun jireenya isaanii akka hin balleessine xiyyeefannoo itti kennu.
Itti-gaafatamummaa kanaa fi kan biroo itti dabaluun guddinna ijoolle keessatti sirnaan bahuuf tattaafachun haadha abbaa irra jira. Itti-gaafatamummaan armaan olitti tarreessine itti gaafatamummaa utubaa guddinna ijoolleti yoo jenne nama hin saalfachisu. Namoota meeqatu itti-gaafatamummaa armaan olii bahuu dhabuu irraa kan ka’e isaanii fi ijoollen isaanii dhiphinna, rakkoo fi gadadoo keessa jiraachaa jiru. Maatiin baay’een yeroo ammaa itti gaafatamummaa lakkoofsa 3ffaa irratti xiyyeefachun, hundee guddinna ijoolle kan ta’ee, itti gaafatamummaa 1ffaa fi 2ffaa dagatanii jiru. Sababa kanaan, adabbiin isaanii fi ijoolleen dhandhaman hanga hin jedhamu. Kanaafu, guddinna ijoollee keessatti itti-gaafatamummaa armaan olii bahuuf haa tattaafannu jechuun torbaan hanga “Tooftaalee Barsiisummaan” walitti deebinutti Assalamu aleykum wa rahmatullahi wa barakaatuh.
Gaafii- Hadiisa armaan olii Ibn Abbaas dabarse irraa maal hubatte?
Kitaabban wabii
Tarbiyatul awlaad- Sa’iid Bin Aliyyi bin Wahf al-Qahtaani- fuula 130-131
Kayf nurabbi awlaadanaa- Muhammad bin Jamiil Zaynu-fuula 12, 23-24


text:
Abbaa Duulaa Gammadaa Fedhiidhaan Aaangoo Gadii Lakkisee
Obbo Abbaa Duulaa Gammadaa Af-yaa’ii mana maree bakka bu’oota ummataa guyyaa har’aa hojii isaa gama Federaalatiin fedhiidhaan gadii dhiisuu isaa gaazexaa Addis Standard gabaasaniiru.
Maaddiin kun akka jedhuutti Obboo Abbaa Duulaan sababa haala yeroo lola ummata Oromoo irratti banameen wal qabatee Xalayaa hojii dhiisuu isaa gama mootummaa federaalatti barreesse. Lolli ummata Oromoo gama daangaa naannawa Soomaaleetin baname tilmaaman Oromoota 150, 000tu buqifame.
Abbaa Duulaa fi angaa’onni mootummaa olaanoo gidduttii wal mufannoo cimaa jiraachunsaatu ibsamaa jira. Odeefannoo dabalataaf marsaa keenya kana ijaaf gurra keessan nuuf laadha.


text:
Poolisiin Sawudii intala gaaltama soqolee keeyyattee muuziyeemii nama heddun daawwatu keessa deemaa viidiyoo kaaftee interneetii irratti dabarsitu tokko qabdee hiite.
Akka oduu TV Al Ekhbariyaatti inaltii tun lafa namii itti gobbatee wa daawwatu hedduu heddun bahee daawwatuu fi seenaa hedduu qabaachuun beekamtu Ushaiqer keessa soqolee dachaafattee wayaa harkaa gabaabattu t-shirt diqqoo tokko ufi irra buufatte deemti.
Viidiyoo sunillee Snap chat irratti maqaa ‘Model Khulood’ jedhu irratti baafte.
Dhaabii YouTube faati achi irraa fudhatanii addunyaan achumaan wal irraa fuutee waliin geette.
Namii hagii tokko Sawudiitti nadheen akkana taatee mirga ufii deeffattu malee hin taatuuyyuu jedhaa.
Hagii tokko ammoo warri akkana yaahu kun ka ceeraa fi fokko dhabee aadaa Islaamaallee balleessu jedhaan.


text:
Waldaa Wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa
Waldaa Wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa waldaa mirga ummata Oromoof qabsaawuf dhaabbate. Dhaabbanni kun leellistoota Oromummaa kan akka Maammoo Mazammir, Hayilamaaraam Gammada fi Taaddasaa Birruu faatin dhaabbate. Waldaan kun maqaa kan kan argate gosoota Oromoo gurguddoo lama kan Maccaa fi Tuulama jedhamanirraayi. Waldaan Macaa fi Tuulamaa kan dhaabbate bara 1960n keessa yoo ta'u kaayyoon isaas eenyummaa Oromoo gabbisuu fi mirga Oromoof qabsaawuuf ture.
Seenaa[edit | Lakkaddaa gulaali]
Waldaa Wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa magaalaa Finfinnee keessatti Gullalleetti Amajjii 24, 1963 hundeeffame. Hundeeffamee waggaa tokko booda Caamsaa 1964tii akka waldaa gargaarsaatti akka socho'u mootummaa fiwudaalarraa eeyyama argate. Koloneel Alamuu Qixxeessaa pirezidaantii waldichaa fi hogganaa boordii, Baqqala Nadhii itti-aanaa pirezidaantii, koloneel Qadiidaa Gurmeessaa itti-aanaa pirezidaantii lammaffaa fi Hayilamaaraam Gammada barreessaa waliigalaaaldaa waldichaa ta'anii filataman. [1]
Koree seera ittiin-bulmaata waldichaa baasu kan hooggane abbaa seeraa kan ture Hayilamaaraam Gammada yoo ta'u maqaa waldaa kanaas Maccaa fi Tuulma akka jedhamu isatu moggaase. Kana malees, odaan asxaa waldichaa akka ta'us Hayilamaaraam Gammadatu murteesse. Waldaan kun koree adda addaa torba yoo qabaatu namoota himaammata baasan kudha-sadi'i qaba ture. [1]
Jalqaba Waldaan Maccaa fi Tuulamaa jalqaba kaayyon inni dhaabbateef:
- Mana barnootaa ijaarudhaan Oromiyaa keessatti barnoota baballissuu
- Buufata fayyaa ijaarudhaan rakkoo fayyaa Oromiyaa keessa ture furuu
- Daandii geejjibaa baasudhaan ummata Oromoo walqunnamsiisuu
- Namoota qaama miidhamtootaa fi hojii hin qabne gargaaruu
Boodarra garuu hacuuccaa ummata Oromoorragfi waldicharraa'urraan kan ka'e waldaan kun gara sochii siyaasaatti jijjiirrame.aa deeme
Walga'iin ummata wajjinii kan jalqabaa konyaa Jibaati fi Maccaa magaalaa Giincitti geggeeffame. Itti aansunis aanaa Jalduu keessatti walga'iin walfakkaataan geggeeffame. Achirratt koloneel Alamuu Qixxeessaa lafa hektaara 10,000 hojii misoomatiif akka itti fayyadamu waldichaaf kenne. Sochiin misoomaa waldichi godhe waan isa gammachiisef, koloneel Alamuun, ogeessota waraanaa bebbeekkamoo Oromoo ta'an miisensa waldichaa akka ta'an affeeruf murteesse. Namoota akkaataa kanaan affeeraman keessaa tokko jeneraal Taaddasaa Birruu ture. Leellisaa Itoophiyummaa fi Hayilasillaaseef amanaa kan ta'e Taaddasaan waldaa gosaan hundaa'e keessatti hinhirmaadhu jedhe dide. Hogganaa Dubbisuu fi Barreessuu Biyyaaleessaa waan tureef, hojii waldichi barnootarratti hojjaturratti garuu gargaaruf waadaa seene. Barnoota baballisuuf cichee hojjachaa kan ture Taaddasaan, gaaf tokko Muummichi Ministeeraa Itoophiyaa Akliluu Habtawaldi wajjin wayita haasa'an, Akliluun akkas jedheen "baradhaa baradhaa jedchuu guddifteetta. Kuni gariidha, garuu eenyu akka baratuu gargar baaftee beeku qabda. Nuti Oromoo jaarraa tokko duubatti akka hafu goone bulchina. Ummanni Oromoo galaana waan ta'eef yoo barate nu liqimsa" jedheen. Akliluun Taaddasaan Oromoo akka ta'e hinbeeku ture. Daba sirna fiwudaalaa ummata Oromorratti hojjatu kan baree fi kananis hedduu kan aare Taaddasaan dhaqee Waldaa Maccaa fi Tuulamaatti makame. Waldichis beekkamtummaa jeneraal Taaddasaan qabu keessattuu hariiroo cimaa inni Hayilasillaasee wajjin qabu fayyadamee hojii waldichaa gufuu tokko malee baballisuu barbaade. Yeroo gabaabaa kessatti Oromoonni ogummaa adda adda keessa hojjatan hedduun miseensa waldichaa ta'an. [1]
Maccaa fi Tuulamni ummata misoomaf dadammaqsuu fi qarshii misoomaf oolu walitti qabuuf, walga'ii gurguddaa ummata wajjin geggeessuu jalqabe. Walga'ii kana kan ispoonserii godhu Oromoota qabeenya fi mirga fooyya'aa qaban kan akka Kabbadaa Buzunash faatin geggeeffama ture. Kabbadaa Buzunash lafa hektaara 50,000 waldaan kun misoomaaf akka itti fayyadamuuf kenne. Yaa'ii seenaa qabeessa keessa tokko Yaa'ii Itayyaa kan Caamsaa 1966 dureessa Arsii keessaa Hajii Roobalee Tureetin qophaa'e yoo ta'u kunis Oromoota bahaa fi dhihaa, kiristaanaa fi islaama walitti fiduun tokkumaa Oromoo mirkaneessuu keessatti iddoo olaanaa qaba. Hajii Roobalee Turee yaa'icharratti yoo dubbatu "burqaan walitti dabalamtee laga taati, ummannis walqabatee biyya ta'a" jedhe. Hajii Roobaleen namoota muraasa waldichaa kan Oromoon biyya mataasaa akka qabaatu yaadan keessa isa tokko. Yeroo sana Afaan Oromootin yaa'ii kamiyyuu geggeessun seeran dhorkaa ta'uyyuu yaa'iin Itayyaa kun kan geggeeffame Afaan Oromootin ture. Yaa'icharrattis Oromoonni kiristaanni foon islaamni qale nyaachun, Oromoonni islamnis foon kiristaanni qale nyaachun tokkummaasaanii agarsiisan. Kun kan isaan naasise bulchitoonni Amaaraa, waldaa warra waaqa hinbeekne jechuun maqaa balleessuu jalqaban. Walga'ii wal fakkaatan ittuma fufuun kan geggeeffame yoo ta'u, kan keessa tokko Bishooftuutti Lammaa Guyyaatin (kaapiteenii umna qilleensaa) kan qindeeffame tokko ture. [1]
Damee Adda Addaa Banuu[edit | Lakkaddaa gulaali]
Waajirri Finfinnee dhaabbatee erga hojii eegalee booda, damee Waldaa Maccaa fi Tuulamaa kutaa-biyyaa addaa keessatti akka banamu sochiin jalqabame. Akkaatadhuma kanaan damee Arsii banuuf, Usmaan Sheek, Galatee Xaddachoo fi Ahmad Bunaa filatamanii sochii jalqaban. Maanguddoon Oromoo Arsii Hajii Roobalee Turee waajira Finfinnee dhufanii walga'ii Fulbaana 1966 irratti hirmaatanii sochii naannoo Arsii jiru warra waajira muummetti beeksisan. Hoggantoonni waajira muummes Dheeratti dhufanii ummataan akka walbaran walii galan.[2]
Warri bulchaa kutaa-biyyaa Arsii, waa'ee walga'ii kanaa erga dhaga'anii booda akka hingeggeeffamne waan hinbarbaadneef Haaji Roobalee Turoo fi namoota walga'ii kana qindeessan hidhan. Haa ta'u malee, hoggantoonnii muummee kan Finfinnee jiran haaluma beellamaatin Dheeraa deemuf kutatan. Haaluma kanaanis koreen hoggantootaa Dheeraa seenan. Ummanni Arsii hedduunis ba'anii jila Finfinneedhaa dhufe kana haala hoo'adhaan simatan. Walga'ichis haaluma karoorfameen adeemsifamee kaayyoon waldaa kanaa ummataaf ibsame.[1][2]
Bulchaa Arsii kan ture namni Saahiluu Difaayee jedhamu ummata walga'ii kanarraa ba'ee gara manaatti deebi'aa jiru kanaratti dhukaasa banuun namootarraan miidhaa geessisan. Lafa walga'iin irratti geggeeffamee fi naannoo san jiru hunda mootummaan waan dhaalee nama biraatif waan kenneefi ummanni irraa akka ka'u ajaja dabarsan. Ummanni lafarraa buqqa'e aanaatti, konyaatti, bulchiinsa kutaa biyyaatti iyyatanillee murtiin lafarraa ka'aa jedhu ittuma fufe. Dhumarratti Baqqalaa Nadhii gara mana murtii Hayila Silaasetti akka ol iyyatan gorsan. Hayila Silaasellee murtii gara gadiitti sinirratti murtaa'e cimseera jedhe. Ummanni lafti jalaa dhaalames ol ka'anii 'u u u u u, yaa waaqa sitti iyyanna' jedhanii iyyan. Hayila Silaasenis yaadasaa jijjiiree laftisaanii akka irraa hin fudhatamne murteesse.[1][2]
Damee Wallaggaa dhaabuu keessatti Aadde Atsadee Habtamaariyaam, Qana'aa Gumaa, Tasammaa Nagarii, Bayyanaa Abdii, Abdiisaa Moosisaa, Ol'aanaa Baatii fi Taasisoo Eebbaa fi namoonni biroo qooda guddaa qabu ture.
Damee Harargee akka dhaabbatu Abdulaziiz Muhammadii fi Abdulrahmaan Laazimaa sochii guddaa godhan. Waajira Sidaamoo dhaabuu keessatti Tasfaayee Dagaagaan kan hoogganamu yoo ta'u namoonni Oromoo hin taane kan akka W/Amaanu'eel Dubbalaa faa akka itti hirmaatan himama. Waajirri Jimmaa ammoo Abbaa Biyyaa Abbaa Joobirii fi Dr Moggaa Firrisaatin hoogganame. Waajirri Iluu Abbaa Booraa Balaachoo Dhaabaa fi Dr Jamaal Abdulqaadiriin akka geeggeeffame himama. Waajirri Yererii fi Karraayyuu ammoo Adaamaatti hunda'ee Baqqalaa Waldee, Daadhii Fayyisaa fi Gammachuu Taffasaa faatin geggeeffame. Waajirri Baalee Sheek Huseen Muhammad (Huseen Suraa) fi Haaji Aadam Saaddootin hoogganame[1].[2]
Hidhamuusaanii[edit | Lakkaddaa gulaali]
Sochii waldaa kanaa kan sodaate mootummaan gabroomfata Hayilasillaasee, waldaan kun akka hinsochoone bara 1967 dhorke. Hoggantootaa fi miseensota waldaa kanaa kan Finfinnees ta'e kan kutaa-biyyaarra jiran qabee mana hidhaatti naqe, mana murtiittis himannaa irratti bane. Galmeen himannaa hoggantootarratti baname bakka sadi'itti qoodama. Gareen tokkoffaan: Jeneraal Taaddasaa Birruu, Ajajaa dhibbaa Maammoo Mazammir, Seefuu Tasammaa, Daadhii Fayyisaa, Lammeessaa Boruu, Qanyaazmaach Mokonnin Wasanuu, Hayilamaariyaam Gammadaa, Koloneel Alamuu Qixxeessaa, Birgaader Jeneraal Daawit Abdii fa of keessatti qabata.
Garee lammaffaan ragaa sobaa ta'anii garee tokkoffaa keessa namoota jiranirratti ragaa akka ba'an mootummaan yaalee ture. Garuu isaan kana fudhachuu didnaan isanirrattis himanni baname. Gareen kun Taaffasaa Gammachuu, Tasfaayee Dagaagaa, Baqqalaa Mokonnin, loltuu Hayilamaariyaam Dimaanaa, fiixumaa Hiikaa faa of keessatti qabata.
Garee sadaffaan jalqaba mana murtii Baaletiin himataman. Boodarra garuu gara mana hidhaa Finfinneetti ol dabarfamana. Gareen kun Fitawuraarii Ahimad Imaamaa, Haaji Aadama Saaddoo, Giraazmaach Umar Huseen, Qanyazmaach Abuubakar Dargaa, Aliyyii Ahimad, Qaasim Huseen, fi Hasan Jimaa faadha.
Manni murtii mootummaa fiwudaalaa ilaalcha diinummaatin, Jeneraal Taaddasaa Birruu fi Ajajaa Dhibbaa Maammoo Mazammir adabbii du'aa yoo itti murteessu, koloneel Alamuu Qixxeessaa, Baqqalaa Makonnin, Seefuu Tasammaa, fi Daadhii Fayyisaarratti hidhaa cimaa waggaa kudhanii murteesse. Qanyaazmaach Mokonnin Wasanuurratti hidhaa waggaa torbaa, Lammeessaa Boruu hidhaa cimaa waggaa shanii, fi Daawit Abdiirratti hidhaa waggaa sadi'ii murteesse. Kana malee, qabeenyi himatamtootaa kan Finfinnee fi kutaa-biyyaa jiru hundi akka mootummaan dhaalllamu murteesse.
Hayilamaariyaam Gammadaa reebichaa fi dararaa isarra ga'erraan kan ka'e mana murtii dhufuu kan hin dandeenye ta'ullee sireedhan baattame akka dhufu ajajame. Kan dhaga'uun Raas Immiruun waan gaddeef Hayilasillaasetti dubbate. Sana booda gara mana yaalaa akka deemu eeyyamameef. Mana yaalaa deemee yaallamaa odoo jiruu baayyee waan miidhameef torban tokko booda Adoolessa 1, 1970 lubbuunsaa dabarte.
Ergaa waldichi akka hinsochoone dhorkamee booda, miseensonni muraasni gara Somaaliyaa deemun mootummaa fiwudaalaa kuffisuuf of ijaaruu jalqaban. Kaan ammoo, kan akka Ejjetaa Fayyisaa, gara Sudaan deemun damee waldichaa achitti banan. Miseensonni waldichaa kan Finfineetti hafan sochii lafa jalaa jalqaban; koree aadaa fi garee waliin qo'annoo adda addaa hundeessan. Gareen kunis barruu ummata dadammaqsu Afaan Oromootin, Amaariffaa fi Ingiliffaan qopheessee rabsaa ture. Barruu The Oromos: Voice Against Tyranny fi Kana Beekta jedhaman hacuucca Oromoo ga'u ibsan maxxansiisun ummata dadammaqsaa turan. Sochii lafa jalaa kana namoota qindeessan keessaa obboleeyyan lamaan waa'ee Oromootif wareegaman luba Guddinaa Tumsaa fi Baaroo Tumsaati. Baaroo Tumsaa sochii lafa jalaa kana qindeessuu qofa odoo hintaane, hundeeffama Adda Bilisummaa Oromoo keessattilee shoora guddaa qaba.
Yeroo ammaa, Waldaan Maccaa fi Tuulamaa erga mootummaan ADWUI akka hinsochoone dhorkamee miseensoni isaa hidhamanii booda biyya keessatti socho'aa hinjiru. Haa ta'u malee, yeroo ammaa deebi'e biyya Ameerikaatti of ijaarudhaan sochii gara agaraa gochaa jira.
Gumaacha[edit | Lakkaddaa gulaali]
Qabsoo farra diddaa gabrummaa Oromoo keessatti WMT ga'ee guddaa ba'e. Namoonni boodarra Adda Bilisummaa Oromoo hundeessan baayyen isaanii miseensota Maccaa fi Tuulmaa kan turan yoo ta'u hundeeffama ABOf haala mijeesse. Kana malees, Oromoo dadammaqsee aadaa fi afaan isaatin akka boonu gochuun shoora olaanaa ba'e.
Wabii[edit | Lakkaddaa gulaali]
- Merera Gudina. Ethiopia: From Autocracy to Revolutionary Democracy, 1960s-2011. Addis Ababa: [s.n.], 2011. p. 25
- Fessha, Yonatan Tesfaye. Ethnic Diversity and Federalism Constitution Making in South Africa and Ethiopia. Farnham: Ashgate, 2010. p. 173
- http://www.angelfire.com/alt2/gada-koo0/HISTORY.htm; Retrieved September 5, 2014
- Maccaa fi Tuulama


text:
Beknan Rabirra
Raachi hanga ofii hin beekne uttaalaa fuulatti nama dhufti jedhama. Dhugaa namaa hin awwaalinaa, dhugaa teessantu awwaalama waan ta'eef. Nama tokko nama ta'uu isaaf hin jibbin, hojii isaa jibbi malee. Dhugaa dubbachuuf Jawar Mohammed qabsoo Oromoo keessatti bakka olaanaa qaba. Kana Oromoo miti diinnuu ragaa ni bahaaf. Keesumaayyuu FXG woyyaanee kuffisuuf qopheesse keessatti gaheen Jawar ilmaan Oromoo wajjiin taphate seenaaf ummatni Oromoo waan dagatu miti.
- 1. Erga Jawar Mohammed ''I'm Oromo First'' jedhee woyyaaneef habashaan maraatte, Oromoon immoo bakkaa hundaa socho'e.
- 2. Miidiyaa OMN ummata wajjiin ijaaruu irra darbee, hogganuun isaa woyyaanee Abbaayitu gaddabamuu hafa malee OMN qilleensa irra hin jiraatu jettee si'a 15 oli uggurte, ummata Oromoo walitti fidduun qilleensa irratti deebiisuun irra aanseera. Hedduun keenya OMN har'a eega jennee hin yaadne turre. Kanarra darbee miidiyaan kuni odeeffannoo dhugaa qofa ummataan gahuuf, hayyoota Oromoon qabdu walitti fiduu danda'eera.
- 3. Qormaata biyyoolessaa fageenya kana irra taa'ee itti dhaadatee, seenaa keessatti yeroo jalqabaatiif mootummaa haqcisiisuu danda'eera. Boodas eeyyama isa akka gaafatanii guyyaa murteessan godheera.
- 5.Hiriira guddichaaf labsii bittaaf gurgurtaa lagachuu hidhamtoota Oromoo mana hidhaa jiran akka Baqqalaa Garbaa wajjiin qindeessaniin, Injifannoo seena qabeessa galmeessisuu irratti gahee olaanaa taphateera.
- 6. Ummata Oromoo diyaasporaa, haayyoota Oromoon qabdu waggaa dheeraaf hoggansa dhabee gargar faca'e, walitti fiduun yaa'ii Londoniif Atlanta irratti riqicha tokkummaa ijaareera.
- 7. Miidiyaa akka facebook irratti kadhatee, ykn jaarmayaa hogganee osoo hin taane hojii qabsoo ofuma isaatii jalqabeen hordoftoota miiliyoona tokkoo oli horachuun, woyyaanee facebook biyya keessatti akka ukkaamsitu godheera. Dhugaa dubbachuuf keesumaayyuu Jawar osoo diyaasporaa keessa hin jiru ta'ee woyyaanee eenyuufuu miidiyaalee akka facebook hin uggurtu. Interneetii cufuun immoo maallaqa hedduu kasaaraa jirti.
- 8. Qeerroof ummata Oromoo hunda ija qixaan ilaaluun, gorsuun, xiinxalaaf tarsiimoo qabsoo kennuun ummata Oromoo bahaaf dhihaa kaabaaf kibbaa akka tokkummaan falmatan godheera. Dhugaa dubbachuuf hedduu keenya ummatni Oromoo dhalachuu keenyaa quba hin qabu, garuu Booranaaf Gujii hanga Wollootti, karrayyuuf Harargee hanga Jimmaaf Shawaatti, Arsii Baalee hanga Iluuf Wallaggaatti waa'ee Jawar Mohammed fi Baqqalaa Garbaa haasaya ummatni Oromoo. Dhaamsaaf ejjannoo isaaniitiin socho'an. Woyyaaneen har'a interneetii cufuu qofaaf guyyatti doolaara kumaatamaan kasaaraa jirti. Osoo Jawar nama isaaniif laafu taatee, osoo Jawar nama faayidaa dhuunfaaf aangoo barbaadu ta'ee woyyaaneen qabeenya biyyatti hunda Jawariif kennitee, OMNis ukkaamsitee aangoo dheereffachuu ni dandeessi ture. Jawar garuu qabsaawaa dhugaa, hayyuu Oromoon qabdu, kan diina fageenya irraa mataa cabse. Jawar nama ummata Oromoo keesumaayyuu dhaloota qubee kana qabachuun qabsoo Oromoo yeroo muraasa keessatti akka boqqonnaa haaraatti seentu taasise. Kana qofaa miti Jawar waan hedduu ummata Oromoo wajjiin hojjate. Ummata jechuun yoo hogganaa qabaate. Jawar nama bilisummaa Oromoof hin rafne. Oromoo fakkaatanii diina wajjiin Jawaar fi OMN miidiyaa sagalee ummata miiliyoona 40 olii irratti duuluun haa dhaabbatu. Jawar jabaadhu yaa gaachana Oromoo, hinaaftuuf gurra hin kennin.


text:
Waajjirri Ministera Haajaa Biyya-alaa Ameerikaa ajjeechaan Itoophiyaa keessatti Oromoo irratti raawwataa jiru kan isa yaachise ta’uu ibse. ‘Ajjeechaan Oromiyaa keessatti raawwatamaa jiru hedduu yaachisaadha,’ jedhe ibsi waajjira ministerichaa irraa baye. Namoonni hiriira mormii irratti ajjeefamanis heddu ta’uu agariise ibsi baye kuni.
Lubbuun namootaa galaafatamuutti kan gadde mootummaan Ameerikaa, maatii ijjoolleen irraa dhumaniifis gadda qabu dabarseera.
‘Mootummaan Ioophiyaa ummanni hiriira nagaa akka geggeeffatuuf hayyamuu qaba,’ jedhe. Mootummaan Itoophiyaa aarii fi yaaddoo haqaa ummanni qabatee bayeefis karaa mariifi nagaan furuu akka qabus hubachiiseera.
Mootummaan Itoophiyaa kanniin dhimmi ilaallatu hunda qajeelatti osoo hin mari’achiisne maater pilaanii Finfinnee hujii irra oolchuun adeemsa sirrii akka hin taane jala sarareera, mootummaan Ameerikaa ibsa baase keessatti.
Itti dabaluudhaanis, gaafii fi sochii ka’e ukkamsuuf mootummaan Itoophiyaa humnatti fayyadamuu irraa akka ufqusatus waamicha dhiheessaniiru. ‘Haasofni MM Haylamaaraam Dassaalenyi godhe humnoonni tikaa humnatti fayadamuuun dhiiga dhangalaasuu irratti akka bobba’uuf eebbisanii qajeelchuudha,’ jechuudhaan qeeqxe Samaantaa Paawar.


text:
Abdii Lammii irraa
Yeroo ammaa magaalaa Debre Birhaan , shawaa kaabaa tti ji’a lamaan darbe kana keessa namoota 20 oltu halkan morma qalanii ajjeesaa turan. Ajjeechaa akkasii kan raawwachaa ture wallaalamee tureera. Gochaan akkasii magaala sana keesatti yeroo yerootti dabalaa waan dhufeef jirraattonni magaala sanaa waan godhan wallaalanii ture. Garuu guyyaa 11/13/2017 namoota dhalootaan Oromoo ta’an sadii fidanii uummatattii argisiisaa turani. Isaanis bakka Mandiidaa jedhamuu dhufnee ajajaan keenya Finfinnee jira, ergama ABO raawwachuu dhufne. Nagaa naannichaa jeequu fi saboota Amaaraa fixuuf ajaja fudhannee dhufne jedhanii dubbachaa turan. Guyyaa 40f waraana bilisummaa oromoo (WBO) biratti leenjii fudhannee dhufne jedhani uummata fuulduratti xibaaraa oolani. Anillee bakka sanatti argamee dhagaheera. Shirri kun diina keenya wayyaaneedhaan xaxamaa akka jiru beekamaadha. Hala deema jiru akan ariitiin uummataaf karaa adda addaa yoo hubannaa gad fageenyaan taasisame malee uummanni Oromoo lakkoofsa baay’eetu magaalicha keessa jiraata waan ta’eef ummata nagana jireenya isaa jiraaturratti akka miidhaan hin geenye yaaddoon guddaatu jira.
Uummata Oromoo naannoo Beenishaangul Gumuz jiraatan irratti daraaraan cimee itti fufee jira.
Akkuma beekamu Sabboontonni Oromoo naannoo Matakkal jiraatan Oromummaa isaaniitiin qofa yakkamanii waggaa darbe Muddee 2016 irraa jalqabee lafa nagana jiraata irraa human tikaa Wayyaaneen qabamanii Mana hidhaa Maayikalaawwii fi Qiliinxoo keessatti dararamaa jiru. Himata Shororkeessummaan iraatti banamee ragaa jiraattota naannoo Sanaa fidanna jechuun, Oromootaa fi saboota biroo naannichaa ragaa godhachuuf yaalii gochaa turtes namootiin ragaa ta’uuf dirqamanis ta’e fedhaan argaman aantummaa fi jaalala Uummata Oromoo naannichaaf qaban Mana murtii Olaanaa dhaddacha 19ffaa irraatti Mul’isaniiru. Kunis mootummaa nama nyaataa wayyaanee mata dhukkubbii itti ta’ee jira. Kanumaan wal qabatee Beellama itti aanuuf namoota ragaa haa ta’an jedhanii Namoota kudha lama naannichaa lafa jiranii waamanii kadhachaa akka jiran beekameera.
Haaluma wal fakkaatuun Naannoodhuma Beenishaangul Gumuz, Godina Kaamaash, Ganda Yaasoo keessatti gaafa 9/11/2017 Sabboontota Oromoo toorba human tikaa wayyaaneen ukkaamfamanii mana hidhaa keessatti dararamaa jiru. Isaan keessaas namni tokko dhalataa Matakkal ta’uun Bira gahameera. Kunis sababaa basaastuun wayyaanee dambi doollootti tarkaanfiin irratti fudhatameefi.
Karaa biraan immoo Godina matakkal bakk Gilgel Beles jedhamutti piresidaantii Yuuniversiitii Asoosaa kan ta’e Dr. Amsalu Bedemo wal gahii Ummata Shinaashaa qofa waamuun marii shiraan guutame godheera. Kunis Uummanni Oromoo fi Amaaraa bittaa isa durii nutti fiduuf jedhu kanaaf ofirraa balleessuu qabna jedhee uummata kakaasaa tureera. Akkuma seenaarratti beeknu jalqaba bara 1980 fi jalqaba bara 1990 A.L.H ttii magaalaa Paawwii fi magaalota Beenishaangul gumuz biroottii duguuggaan sanyii Uummata Amaaraa irratti godhamee ture. Ammas Dr Amsaaluun maree godhan irratti Uummanni shinaashaa tarkaanfii saba Amaaraarratti fudhataa ture yaadachiisuun ammallee Saba Amaaraa lafa isaaniirra jiru balleessuu akka qabanii fi deeggarsa barbaachisus akka argachuu danda’ani himeera. Yaada isaanii kanas “Amaaraan Ammaarroo maaxifat alebin” jechuun ibseera.
Haaluma wal fakkaatuun Dr. Amsaaluun wal gahii sanarratti Dhalattoonni Oromoo rakkoo nurratti uumuu danda’ani hin jiran amma mana hidhaa galaniiru jedhee dhaadataa tureera. Wal gahicha boodas waraqaa shororkeessaa “ Amma yeroon kan Oromoo fi kan ABO ti” kan jedhu qubee afaan Oromoon barreeffamee magaaloto Bulen, Barbar, Gilgel belesii fi kanneen biroo keessatti amsaasuun dhalattoota Oromoo naannichaa ittiin goolaa jiraachuunis bira gahameera. Kanas humni tikaa Wayyaanee magaalotaa fi gandoota kanaa eenyu kan kana godhe baasaa jechuun Uummata nagana jiraataa jiru rakkisaa jiru.
Dr Amsaaluun dura barsiisaa yuuniversiitii Wallaggaa kan ture, qubee afaan Oromoo sirriitti barreessee dubbisuu kandanda’u, kan dubbatuu fi yeroo achi keessa turettis barattoota Oromoo yuuniversiitii Wallaggaa shanii ol kan ta’ani ajjeesisee fi hedduu immoo mana hidhaatti kan guursisaa ture ta’uun isaa kan beekame dha. Hojii isaa Kanaan Guddinaa fi kabaja Mootummaa wayyaanee irraa argachuun yeroo ammaa presidaantii yuuniversiitii Asoosaa ta’eera. Ammas Yuuniversiitii Asoosaa keessatti hojii wal fakkaatu hojjechaa jiraachuunis raggaasifameera.
Walumaa galatti Mootummaan nama nyaataa wayyaanee hacuuccaa fi duguuggaan sanyii uummata Oromoo Naannoo Beenishaangul Gumuz irratti fudhachaa jiru cimee itti fufee jira. Kanaafiyyuu nuti dhalattoonni Oromoo naannichaa Uummata Shinaashaa, Bartaa, Gumzii, Maa’oo, Koomoofi kannee biroo shira mootummaan tokkummaa Uummataa diiguuf fayyadamaa jiru hubatee Akkuma amma gochaa jiran Uummata Oromoo Cinaa akka dhaabbatan waamicha goona.
Akkasumas Uummanni Oromoo biyya keessaa fi biyya alaa jirtan rakkoo yeroo ammaa uummata Oromoo naannichaa irra gahaa jiruuf akka nuuf dirmattan waamicha goona.


text:
Uummati dirree Masqalaatti har’a wal ga’e aarii, gadda, gaabbii, boo’ichaan guutuu miirri isaa wal makaa ture. Gocha sukaneessaa IS raawwateen lammiin Itiyoopiyaa garaan isaa gaddaan rukutame yeroo itti sagalee isaa dhageesise, Guyyaa boo’ichaa ture. Namoota halbee warren gara jabeeyyii sanatti dabarfamaniif kan isaan beekus kan isaan hin beeknes imimmaan isaa roobse.
Hiriirtonni kun yaada kennaniin lammiiwwan keenya yeroon akkasitti ajjeefaman mormi isaanii muramee ennaa gatamu FB irratti argine jedhan. Gadda keenya attamiin baafachuu akka dandeenyu hin beeknu, Nuu darba jedhanii cirracha gammoojjii keessatti hafan Waaqa kadhachuu malee waan goonu hin qabnu jedhaniiru.
Mootummaan Itiyoopiyaa haala biyya keessa jiru sirreessuu akkasumas garee finxaalessa IS irrattis tarkaanfii fudhachuu qaba jechuu dhaan kanneen yaada kennan keessaa Mulu Qen Dhaabasaa tokko.
Ijoollee kanaaf mootummaan utuu haala mijeesse ta’ee ijoolleen kun biyyaa hin baatu turte. Godaansaaf kan saaxilaman kanaafi. Biyya keenya keessatti waan hojjennu dhabnee ti. Utuu mormi isaa muramuu lammiin Itiyoopiyaa ammas ala ba’a. kana biyya keessaa haala mijeessuu qaba mootummaan. Garee shorokeessaa kana irratti murtii godhamu deggerree, waraana yoo ta’e illee bobbaanee lolla. Hamma sanatti itti gaafatama ni fudhanna. Nuti yeroo ammaa wa’ee filannoo miti kan nuti barbaannu. Haaloo baana jedhan.
Hiriira har’aa irratti mootummaa irrattis mormiin dhiyaataa ture. Jalqaba irraa kaasee mootummaan heeraa fi mirga lammiiwwanii kan hin eegne jechuun hiriirtonni kun dhaadannoo dhageesisaa turan.
Dhaadannoo “heerri biyyaa waraqaa qofa” jedhus dhaga’amaa kan ture keessumaa waltajjii masqalaa fi hiriirtota daandii Ambaasaddor jedhamu irra hiriiraniin ture.
Bifi hiriira waltajjii masqalaa tures kan jijjiiame san booda ture. Hiriirtota dhakaa darban isaaniin to’achuuf poolisoota yaalaa turaniif namoonni balaa jalaa dheessan asiif achi fiiguun jeeqama uume. Hiriirtonni fi poolisoonni miidhaan irra ga’e turaniiru.
Ambulaansiiwwanis kanneen miidhaan irra ga’e gara mana yaalaatti geessaniiru. Sirni sun erga xumuramee boodas waltajjii masqalaatii ka’anii kalattii adda addaa irra tamsa’e uummatichi. Poolisiin dullaa dhaan hiriitota kana bittimseera. Kanneen keessaa haga tokkos to’annaa jala ennaa oolchu argamee jira. Hanga gabaasi kun qindaa’etti haala attamii irra akka jiran hin beekamne. Poolisootaa fi hiriirtonni miidhaan irra ga’es hanga ammaa ifa hin taane.


text:
Akka jecha itti gaafatamaa Biiroo Qonna Oromiyaa,Obbo Zelaalem Jemaaneetti,eegii mootummaan ADWUI biyya bulchuu jalqabee asitti gama qonnaatii fi gama warra horii naannolee Oromiyaatti waan hedduutti jijjiirame;barattootii hedduun barachuun, karaan guddan bahee baaddiyaa fi dira ykn magaalaa walti dhaabuu, qonnaan bulaa fi horsiisee bulaan waldaan gurmaahanii waan barbaadan argachu dabalee hedduu.
“Karoori mootummaa guddaan baaddiyaa Oromiyaa misoomsuu waan taheef hujiin gugurdoon baaddiyaatti hojjatamte.”
Taatullee barana gammoojjii Oromiyaa keessattuu Booranatti horii kuma kunrnya hedduutti dhumate.Akka itti gaafatamaa Biiroo Qonnaa Oromiyaatti mootummaan namaa midhaanii fi bisaan qoodaa horii ammoo marraa fi bisaan qooduu dabalee waan gara garaatiin gargaaraa bahe.
“Karoora qabnuun akka lubbuu nama hin dabarre goone…falii guddaan ka ummatii ufiin ufi gargaaruun dabalee karoora hunda jabaa baasuutti caala kana irratti hojjachuutti jirra.”
Gama kaaniin ammoo qonnaa bulaa fi horsiisee bulaalleen akka waan qabu gabayaatti ergatuuf waan hedduutti qajeeleefii waan hedduun ammoo hojjatamuutti jirtii akka itti gaafatama kanaatti.
Hujii mootummaan gama qonnaatii fi gara warra horiitiin hojjate irratti yaada qalbii keessan nuu barreessaa.


text:
1GODAA hanqquwaa gatiman metuwaa be7ida asi tana. 2I tana laaggi kessidi, poo7oi bainna xumau efiis. 3I zaari zaaridikka gallassa muliyaa tana shocanau ba kushiyaa ta bollan denttiis. 4I ta galbbaanne ta ashuwaa ceegissiis; ta meqettaakka menttiis. 5I tana diriis; metuwaaninne daafuran i tana dooddiis. 6Beni aidekko haiqqida asadan, tana xumaa giddon wottiis. 7Taani kiyennaadan, ta yuushuwaa diriis; deexo sanssalatankka tana qachchiis. 8Taani a xeegaas; akko waassinkka, i ta woosaa siyennan ixxiis. 9Ta ogiyan masettida shuchchaa wottidi gorddiis; ta hemettiyoosaakka geellayiis. 10I taayyo zuggiya maahiyaa mala, woikko qosettidi naagiya gaammuwaa mala gidiis. 11I tana ta ogiyaappe kessi oliis; olidi duuterettiis. Yaatidi tana asi bainnasan yeggi bayiis. 12Ba wonddafiyaa dafidi, tana dukkanau maliis. 13I ba wonddafiyaa dafidi, ta wozanaa aifiyaa caddiis. 14Taani asa ubbaassi miicciyoobaanne gallassa kumettaa boridi yexxiyoobaa gidaas. 15I tana camuwan kunttiis; qassi godare uuttaadan cammiya xuu7aa ushshidi, tana kalissiis. 16I ta achchaa anccuwan menttiis; buhiyaa giddon i tana yedhdhiis. 17Saroi taappe haakkiis; ufaissaakka taani dogaas. 18Hegaa gishshau, taani, "Ta wolqqai taappe kichchiis; taani GODAN hidootaa wottidobai ubbaikka xayiis" yaagaas. 19Ta metuwaanne taani toilattiyoogaa hassayin, de7oi tana cammiis. 20Hegee taani mulekka dogennabaanne ta shemppoikka azzaniyoobaa. 21Gidikkonne, taani ha issibaa ta wozanan qoppiyo wode, taayyo sinttanau hidootai de7ees. 22Hegeenne, GODAA aggenna siiquwaappe denddidaagan nuuni xayibookko. A qaretaikka mule wuri erenna; 23eti maallado maallado ooratta. Neeni keehippe ammanettiyaagaa. 24Taani taayyo, "GODAI tana gakkida saama; hegaa gishshau, taani an hidootaa wottais" yaagaas. 25Bantta hidootaa an wottiyaageetussinne a koyiyaageetussi GODAI lo77o. 26Hegaa gishshau, asi GODAI ashshiyo ashettaa danddayan naagikko lo77o. 27Qassi asi ba yelagatettan de7iiddi, danddayaa tamaarikko lo77o. 28GODAI metuwaa ehiyo wode, i co77u giidi, barkka utti aggo. 29I ba som77uwaa biittaa gattidi ziggo. Ooni erii, au sinttanau hidootai de7anaakkonne. 30I ba qinxxalliyaa baqqiyaagaassi besso; ba morkketi cayiyo cashshaakka kallo. 31Aissi giikko, Godai asa merinau olidi aggenna; 32issi wode azzanuwaa ehiikkonne, i ba aggenna siiquwaa daruwaadan qarettees. 33Aissi giikko, i asa tuggayiyoogaaninne metoyiyoogan ufaittenna. 34A asaa kaalettiyaageeti qashettidaageeta bantta gediyaappe garssa baggaara yedhdhidosona; 35qassi Ubbaappe Xoqqiya Xoossaa sinttan asassi de7iya maataa diggoosona; 36qassikka shilootan pirddaa geellayoosona. Eti Godai hegaa ubbaa be7enna giidi qoppiyoonaayye? 37Godai azazibeennaagaa azazidi, polissanau danddayiyai oonee? 38Iitabaa gidin lo77obaa gidinkka, haasayidi poliyaagee Ubbaappe Xoqqiya Xoossaa gidenneeyye? 39Yaatin, nuuni asa gidiyaageeti nu nagaraa gishshau, i nuna qaxxayiyo wode, aibissi zuuzummiyoo? 40Hegaa aggidi, ane nu ogiyaa paaccoosinne qoroos; GODAAKKO ane simmoos. 41Ane nu wozanaanne nu kushiyaa saluwan de7iya Xoossaakko denttidi, hagaadan yaagoos; 42"Nuuni nena naaqqida; neeyyo makkalida; neenikka nuuyyo atto gabaakka. 43Ne maaarotettaikka ne hanqquwan kamettiis; qassi neeni nuussi qarettennan nuna siifadasa. 44Nu woosai neekko kanttennaadan, ne huuphiyaa shaaran kammadasa. 45Asaa giddon nuna pitonne buura oottadasa. 46Nu morkketi ubbai nu bollan haasayidosona. 47Nuuni dagammidanne gitiyan gelida; bayidanne xayida" yaagoos. 48Ta asai metuwan xayido gishshau, ta aifee shaafaadan afuttaa goggees. 49Ta aifee GODAI saluwaappe duge xeellidi be7ana gakkanaashin, mule wode aggennan afuttaa tigees. 51Ta kataman de7iya maccaasatu ubbaa bollan gakkidabaa ta aifee be7ido wode, ta wozanai azzaniis. 52Coo tana morkkiyaageeti tana kafuwaa shankkatiyoogaadan shankkatidosona. 53Eti tana paxa de7ishin ollan yeggidi, ollaa doonaa shuchchan gorddidosona. 54Haattai kumidi, ta huuphiyaara goggiyo wode, taani xayaas gaada qoppaas. 55Abeet GODAU, taani ciimma ollaa giddon de7aidda ne sunttaa xeegaas. 56Ta waasuwaa siyanaadan taani nena woossiyo wode, neeni taayyo siyadasa. 57Taani nena xeesido wode, taakko shiiqada, "Yayyoppa" yaagadasa. 58Abeet Godau, neeni ta mootuwaa mootettada, tana wozadasa. 59Abeet GODAU, neeni ta tuggaa be7adasa. Hegaa gishshau, ta mootuwaa neeni pirdda. 60Eti haluwaa kessanau ta bollan maqettiyo maqquwaa ubbaa be7adasa. 61Abeet GODAU, eti tana cayiyo cashshaanne ta bollan maqettiyo maqquwaa ubbaa siyadasa. 62Qassi ta morkketi gallassa kumettaa ta bollan zuuzummiyoogaanne saasukkiyoogaa siyadasa. 63Be7a, eti uttiiddinne eqqiiddi, tana bori boridi yexxoosona. 64Abeet GODAU, eti oottido oosuwaassi bessiya waagaa etau qanxxa! 65Eta wozanaa dammetta! Ne qanggettai eta gakko! 66Abeet GODAU, neeni eta ne hanqquwan yedettada, ne salotuppe garssaara eti de7iyoosaappe eta xaissa!
Copyright
Learn More


text:
1Ki bāytooyiintēētaab kiriinkēētaab Sālēēm :chiichi /kēēkuurēē Mēlkisētēēk ānki bēēliintēētaab kōrōsēēk nyēbo Yēyiin nyoo tōrōōr miisin. Yoo kichōōnēē :Abraam booryēēt nyoo kiibēlēē bāytooyik, kituuyēē :Mēlkisētēēk ānkōōbēruur inee. 2Kiikoochi :Abraam chiichoo ng'ooluutyēēt akeenke ām taman nyēbo tukuuk choo kibāru. Ibooru :kaaynaani bo Mēlkisētēēk kule "Bāytooyiintēētaab manta." Ibooru :ng'ālyoontooni bo Sālēēm kule tāloosyēēt. Kunyi boonto :Mēlkisētēēk kaayneet ake subak nyēē /kēēbērē "bāytooyiintēētaab tāloosyēēt." 3Māmii :yēē ibooru kwaaniitaab Mēlkisētēēk nto ku kaamet āmāmiitē mbo :yēē ibooru areenyii, nto ku bēsyēēt nyēē /kikēēsichēē nto nyēē kimēē. Bēēliintēētaab kōrōsēēk :inee nyēbo ākookoy kuu Lekwetaab :Yēyiin. 4Ōsōōtyi baa :akweek wōōyinto nyoo kiboonto :Mēlkisētēēk. Kiikoochi inee :kuuko Abraam ng'ooluutyēēt akeenke ām taman nyēbo tukuukyii tukul choo kinyōōrtooy booryēēt. 5Kimākyinē :kiruutēkaab Muusa kuyibchinē :biiko kōōtaab Laawi choo bēēliikaab kōrōsēēk ng'ooluutyēēt akeenke ām taman ām tukuuk chēē kiboonto. Kinyōōrunēē :kōyoo bo Laawi tukuuchoo mbo ng'eetaab kaamet ānkoo kibo :icheek tukul Abraam. 6Ānkoo kimāchōōnēē :Mēlkisētēēk kaab Laawi, kikwēchi :Abraam ng'ooluutyēēt akeenke ām taman nyēbo tukuuchoo kiboonto. Kiibēruur :bēēliintoonoo bo kōrōsēēk Abraam nyoo kikuurtoochinē :Yēyiin bērur. 7Chiito kwaak nyoo ibēruurē ake ku wōō :nyooto kubiir nyoo /kākiibēruurē. 8Kiiruruuchē :bēēliikaab kōrōsēēk bo kaab Laawi choo bēku ng'ooluutyēēt akeenke ām taman nyēbo tukuuk chēē kiboonto :biiko. Nteenee /kēēmwoowēēch kule soboot Mēlkisētēēk ākookoy. 9Imuuchē :ake kumwooy mbo kule kiikooyto :nkinee kōōtaab Laawi ng'ooluutyēēt akeenke ām taman bēsyoonoo kubuntēē Abraam, 10kuuyu yoo kituuytōōs :Abraam ākoo Mēlkisētēēk kitākumii :Laawi mooyēētaab kuukaanyii Abraam. 11Kiiyyoonkyinē :bēēliikaab kōrōsēēk chēbo kaab Laawi kiruutēkaab Muusa. Nto /kikēēyēyē biiko kuchurta kubununēē bēēlsēētaab kōrōsēēk kurubta keey kiruutēkaab Muusa, nto kimāmāchāktōōs kuchō :Yēēsu nyoo ki bēēliintēētaab kōrōsēēk nyēē teer kuu Mēlkisētēēk. Nto kiimuuchē kuyem bēēliintēētaab kōrōsēēk ake kuu Aroon nyoo kichōōnēē :kōōtaab Laawi. 12Kunyi, yoo /kakeeweech kōōto nyēē māchāktōōs kukwoonēē bēēliikaab kōrōsēēk chēē wōōyēch, kumāchāktōōs /kiikeer nkicheek kiruutēk. 13Nteenee, kimāchōōnēē :Yēēsu nyooto /kēēng'āloolēē kōōtaab Laawi. Ām kōōto nyēē kichōōnēē :Yēēsu, māmii :chii nyēē kiikuyēk bēēliintēētaab kōrōsēēk. 14Tookunoot kule /kikēēsichē Mokoryoontēēnyoo kuchōōnēē kōōtaab Yuuta, āmāmii :yēē mwooyē :kiruutēkaab Muusa kule imuuchē kukwaanee :bēēliikaab kōrōsēēk kōyi. 15Kōōkutook ra :bēēliintēētaab kōrōsēēk ake nyēē kerkeey Mēlkisētēēk. 16Yoo /kikēēyēyē Yēēsu kuyēk bēēliintēētaab kōrōsēēk, mēēbērē /kikeerub kiruutyēēt nyoo mwoowu kōōto nyēē māchāktōōs kukwoonēē :bēēliikaab kōrōsēēk. Nteenee /kikēēyēyē kuyēk bēēliintēētaab kōrōsēēk kurubta keey kāāmuukēywēēkaab soboonto nyēē mēēmuuchāksē /kiimukuus, 17kuu yoo mwooyē :siruutēk kule, "+Mēēyēku bēēliintēētaab kōrōsēēk nyēbo ākookoy, ikerkeeye Mēlkisētēēk." 18- 19Kimēēmuuchē :kiruutēkaab Muusa kuyey chii kuchurta. Kunyi, /kikēēsātyi kiruutēchoo komos, kuuyu kikuskusēch ānki buch. Nto raat kiikēnēē keey kiy nyēē karaam nyēē tākyēēch wōlēē mii :Yēyiin kusiir kiruutēkaab Muusa. 20Yoo kiyēku :Yēēsu bēēliintēētaab kōrōsēēk, kiititiir :Yēyiin ām yoo kiiwoolē keey. Nto yoo kiyēku :bichoo alake bēēliikaab kōrōsēēk, māmii :chii nyēē kiiwaal keey. 21Kiyēk :Yēēsu bēēliintēētaab kōrōsēēk yoo kimwoochinē :Yēyiin inee kule, "Kaawaal keey āmēēbērē +maaweech kāāsōōtēywēēkyuu: inyiing' bēēliintēētaab kōrōsēēk nyēbo ākookoy." 22Kunyi, siirē :kiirootyeet nyēē lēēl kiirootyaanaa kibo kēny, anku Yēēsu nyēē ititiirē kiirootyaani lēēl. 23Kichaang' :bēēliichoo kibo kōōtaab Laawi nyēē yoo kame :ake amatas taay āk yiisyēēt, /kiikeeree :ake. 24Nteenee, kuuyu soboot :Yēēsu ākookoy, mākoy /kiikeer inee ām yiisyēēnyii. 25Kunyoo, imuuchē nanyuun :Yēēsu kooraraach biiko kuchurta choo kwoonii wōlēē mii :Yēyiin kubuntēē inee, kuuyu soboot :inee ākookoy ānkusoochinē bichooto. 26Bēēliintēētaab kōrōsēēk nyēē Wōō :Yēēsu nyēē imuukwēēch kiyēē kēēmāchē. Tiliil :inee nyēē mātinyē ng'ōōki. /Kiikeesatee wōloo mii :kibng'ōōkisiisyēk /ānkikiitōrōōr ākoy kuyit wōlēē mii :Yēyiin. 27Makerkeey :inee ākoo bēēliikaab kōrōsēēk chuut alak choo wōōyēch choo kibēēlē kōrōsēēk ākookoy, kubo ng'ōōkiswookikwaa kurook, nto yityo kooruub chēbo biiko. Nteenee, kiikooyto keey :Yēēsu areet akeenke baateey kume, /sikēēnyōōchi kaat biiko ām ng'ōōkiswookikwaa. 28Kurubta keey āk kiruutēkaab Muusa /kikēētōōlē biiko choo kimāchurtootiin kuyēk bēēliikaab kōrōsēēk chēē wōōyēch. Ānkoo kimii :kiruutēchoo, kiiwaal keey :Yēyiin kutool lekwenyii kuyēk Bēēliintēētaab kōrōsēēk nyēē Wōō ankuchurtaat :inee ākookoy.
Copyright
Learn More


text:
1Taani Xoossaa sheniyan Kiristtoos Yesuusi kiittido PHauloosi, Efisoonan de7iya geeshshatuyyo qassi Kiristtoos Yesuusau ammanettidi de7iyaageetuyyo ha dabddaabbiyaa xaafais. 2Xoossaa nu Aawaappenne Godaa Yesuus Kiristtoosappe aaro kehatettainne sarotettai intteyyo gido. 3Ayyaanaa anjjo ubban Kiristtoosa baggaara saluwaa sohuwan nuna anjjida Xoossaa, nu Godaa Yesuus Kiristtoosa Aawaa, nuuni galatoos. 4Nuuni a sinttan geeshshatanne pokkoi bainnaageeta gidana mala, Xoossai nuna sa7ai merettanaappe kase, Kiristtoosa baggaara ba siiquwan dooriis. 5Xoossai ba sheniyan ba dosidoogaadan, Yesuus Kiristtoosa baggaara nuna ba naata oottanau kasetidi qoppi wottiis. 6Xoossai ba siiqiyo Na7aa baggaara nuuyyo coo immido aaro kehatettaa bonchchuwaa gishshau, nuuppe galataa ekkanau hegaa oottiis. 7Nuuni Xoossaa aaro kehatettaa daruwaadan, Kiristtoosa sunttan wozettida; hegan Xoossai nu nagaraa atto giis. 8Xoossai ba aadhdhida eratetta ubbaaninne ba wozanaa qofa ubban ba aaro kehatettaa nuuyyo darissidi immiis. 9Aissi giikko, Xoossai ba qoppidoogaa oottiis; qassi Kiristtoosa baggaara polanau qoppi wottido xuura yohuwaa nuna erissiis. 10Xoossai wodiyaa wurssettai gakkiyo wode polanau qoppido qofai Kiristtoosa waanna oottidi, saluwaaninne sa7an de7iya mereta ubbaa issippe aani shiishshanaagaa. 11Ubbabai Xoossaa qofaadaaninne i giidoogaadan haniis; Xoossai kasetidi qoppi wottidoogaadan, Kiristtoosa baggaara nuuni aageeta gidanaadan, nuna dooriis. 12Nuuni kasetidi, Kiristtoosa baggaara ekkana giidi ufaissan naagiyaageeti, Xoossaa bonchchuwaa galatoos. 13Intteyyookka qassi hegaadan haniis; tumu kiitaa, intteyyo atotettaa ehiida wonggeliyaa mishiraachchuwaa, intte siyido wode Kiristtoosa ammanideta; Xoossai intteyyo immana giido Geeshsha Ayyaanaa baggaara, intte abaa gidiyoogaa erissiya maatafaa intte bolli wottiis. 14Xoossai ba asau immana giidoogaa nuuni ekkana gakkanaassi, Geeshsha Ayyaanaa daannatuwaa oiqqida. Hegee qassi a bonchchuwau galata gidana. 15Hegaa gishshau, Godaa Yesuusa intte ammaniyoogaanne geeshshata ubbaa intte siiqiyoogaa taani siyoosappe doommada, 16intteyyo Xoossaa galatiyoogaa aggabeikke; Xoossaa woossaidda intteyyookka woossais. 17Qassi Godaa Yesuus Kiristtoosa Xoossai, bonchcho Aawai, Xoossaa intte eranaadan, inttena aadhdhida eranchcha oottiya qassi Xoossaa intteyyo qonccissiya Geeshsha Ayyaanaa intteyyo immanaadan, taani woossais. 18Xoossai intte ekkana giidi, ufaissan naagi uttidoogaayyo inttena xeesidoogaanne i ba asau immana giyo anjjoi ai keena durekko intte eranaadan, Xoossai intte wozanaa dooyin, a poo7uwaa intte be7anaadan, taani Xoossaa woossais. 19Qassi a ammaniya nunan a wolqqai keehi oottees. Ha nunan de7iya wolqqainne haiquwaappe Kiristtoosa denttidi, saluwaa sohuwan Xoossaappe ushachcha baggaara utissida gita wolqqai issuwaa. 21Kiristtoosi saluwaa sunttatuppe, godatettai de7iyoogeetuppe, wolqqaamatuppenne godatu ubbaappe bolla gididi haarees; i ha sa7aa xalaalan gidennan, sinttappe yaana sa7ankka hara sunttatetta ubbaappe xoqqees. 22Xoossai ubbabaa Kiristtoosa tohuwaappe garssan haarissiis; qassi Xoossai i ubbaban ubbaappe bollaara Goda gidanaadan, woosa keettaayyo a immiis. 23Woosa keettai Kiristtoosa asatetta; woosa keettai Kiristtoosi ubbasan ubbabaa kunttiyo a polo.
Copyright
Learn More


text:
Itiyoophiyaa keessatti waggaa kana keessa uummanni gargaarsa nyaata kan hatattamaa barbaadu miliyoona 2.8 kan ta’u mootummaan tilmaamee jra. Lakkofsii namoota hanqiina nyaataan rakkatanii kan bara darbee miliyoona 5.2 ture, barana gara miliyoona 2.8tti gad cabuun oduu gammachisaa dha.
Ministerri qonnaa kan Itiyoophiyaa Mitikuu Kaasaa fooyya’iinsa argame kanaaf, waan lama galateffatan.Kunis haallii qillensaa gaarii ta’uu isaa fi gargaarsi argamuu.
Garuu, Itiyoophiyaatti qindeessaan gargaarsa dhala namaa kan Tokkumaa mootummootaa Eugene Owusu akka jedhantti, lakkofsi miliyoona 2.8 jedhu kun seenaa jiru keessaa hanga tokko qofa ibsa.Kanneen biroon kuma 900 fi kuma dhibba 56 ta’an immo nyaata dabalataa eeggatu.
Ijoolleen kuma 100 fi kumii torba hanqiina nyaataa hamaa keessa waan jiraniif wal’ansa itti fufiinsa qabu argachuu qabu jedhan.Uummanni miliyoona 3.3 immoo jedhau Mr.Owusuun, nyaata wal qixxaataa fi vaaytaamiin A argachu qabu yoo ta’e ilaalmuu qabu.
Owusuun akka jedhantti, lammiwwan Itiyoophiyaa miliyoona hedduun dhukkuba Busaa, Gifiira akkasumas Haqqisaa fi garaa baasaa arifachisaan kan iddoo biraatti koleeraa jedhamee waamamuuf saxiilamoo dha.
Gabaasnii mootummaa Itiyophiyaa akka agarsisuuti, hanqina nyaataa mudate jedhame kun harki 40ni, bulchiinsa naannoo somaalee keessatti ta'uu ibsee jira.Garuu naannoo kana keessa kan jiraatu, uummata Itiyoophiyaa keessaa harka 6 gadi.waraanni mootummaa Itiyoophiyaa naannoo kana keessatti, waraana Adda Bilisummaa Biyyoleessa Ogaadeen waliin wal waraanaa jira.
Gareen kun dhaamsa e-meeliin ergeen, mootummaan naannoo sana keessatti duguugamiinsa sanyii gaggeessaa, gargaarsa nyaataa gamasitti ergamu ittisa jechuun himata.
Mootummaan Itiyophiyaa garuu himata kana haaluu dhaan, sochiin riphxee looltootaa kun du’aa jira jedha.Garu gareen gargaarsa arjooman kannen raabsa gargaarsaa ilaaluu fedhan, gamas akka hin sennee ittisee jira.
Ministeerri qonnaa kan Itiyoophiyaa Mitikkuu kaasaa akka jedhantti, bulchiinsa naannoo somaalee keessatti, aanaalee jiran keessaa kan seenuuf ehama aangawootaa barbaachisuu aanaa 9 qofa.
Qindeessaan waa’ee gargaarsaa kan Tokkummaa Mootummotaa Owusuun Finfinnee irraa akka ibsantti garuu, aanaalee nagaa qaban keessa seenanii hojjachuuf gaaffii hojjatonni gargaarsaa dhiyessan aangawonni ni didu.
Itiyoophiyaatti sagantaa misooma sadarkaa adunyaa kan mootummaa Briteeniif hogganaa kan ta’an Howard Taylor gargaarsi nyaataa kennamuu kallattiin kanneen ergameef dhaqqabu isaa ilaalchisee, jaarmayonni gargaarsaa sodaa qabu jedhu.
Gabaasaa guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa.