text:
Siiraa-Lakk.20
Wali-galtee Dhiyeessu
Gaafa tokko mushrikoonni walitti qabamuun akkana waliin jedhan: isin keessaa nama hundarra sihrii, raaga fi walaloo beeku ilaalaa. Ergasii namticha jama’aa keenya addaan facaase, dhimma keenya waliin dhayee, amanti keenya hanqise kanatti dhufee haa dubbisu. Wanta isatti deebisuu haa ilaalu. İsaanis ni jedhan, Utbah ibn Rabi’ah malee namni biraa beeknu hin jiru. Isaanis ni jedhan, “Ati Yaa abbaa Waliid isa bira dhaqi.” Utbaanis Nabiyyii bira deemun akkana jedhe, “Yaa Muhammad si moo Abdul Muxxalibitu irra caalaa?” Ergamaan Rabbiis (SAW) ni cal’isan. Utbaan itti fufuun ni jedhe, “Namoonni kunniin (abbootin kee) si caalaa gaarii ta’uu yoo odeessite, dhugumatti isaan sanama ati akka hanquutti ilaalte gabbaranii jiru. Yoo ati isaan caalaa gaarii ta’uu odeessite, dubbadhu hanga jecha kee dhageenyutti. Si caalaa namoota irratti nama balaa fidee arginee hin beeknu. Hawaasa keenya addaan facaafte, dhimma keenya ni bittinneesite, amanti keenya akka hanquutti ilaalte, Araboota keessatti nu salphiste hanga akkana jedhan gahanitti: Qureeshota keessa nama sihrii dalagutu jira. Dhugumatti Qureeshota keessa raagdu jira.” Rabbiin kakadhe, hanga dhumnutti gariin keenya garii irratti seeyfin walitti duulu malee homaa hin eegnu. Yaa namana! Wanti qabeenyatti akka hajamtu si taasisu yoo jiraate, hanga Qureeshota hunda caalaa dureessa taatutti qabeenya walitti siif qabna. Yoo fedhiin kee fuudhu ta’ee, Qureeshota keessaa dubartii feete filadhu sitti heerumsifnati.” Ergasii Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan, “Xumurtee?” Innis ni jedhe, “Eeyyeen”. Ergamaan Rabbiis (SAW) suuratu Fussilat qara’uu jalqaban:
“Haa Miim. [Qur’aanni kuni Rabbii] Rahmaan, Rahiim ta’e irraa kan buufameedha. Kitaaba keeyyattoonni isaa ibsaman, Qur’aana Arabiffaa namoota beekaniif [ibsameedha]. Gammachiisaa fi akeekachiisaa kan ta’eedha. Garuu baay’een isaanii irraa garagalanii jiru. Kanaafu isaan hin dhagahan.” Suuratu Fussilat 41:1-4
Nabiyyiin (SAW) hanga aayah lakkoofsa 13 gahanitti dubbisuu itti fufan. Utbaanis ni jedhe, “Si gaha. Kanaan ala wanti biraa si bira hin jiruu?” Nabiyyinis ni jedhan, Lakki. Utbaanis gara Qureeshotaa ni deebi’e. Isaanis ni jedhaniin: Maaltu si duuba jiraa? Innis ni jedhe, “Isin itti dubbattu jedhee wanta yaade hunda osoo itti hin dubbatin hin dhiisne.” Isaanis, “Deebii siif deebisee ree?” Innis ni jedhe, “eeyyen.” (Nihaaya wal bidaayah-Ibn Kasiir 3/68-69)
Gabaasa ibn Isihaaq gabaase keessatti akkana jechuun itti dabale, yommuu utbaan Qureeshota bira gahu akkana isaan jedhan, “Maaltu si duuba jiraa yaa abbaa Waliid?” Innis ni jedhe, wanti na duuba jiru, Rabbiin kakadhee! Ani jecha fakkaataa isaa gonkumaa hin dhageenye dhagahee. Rabbiin kakadhe! Jechi kuni walaloos miti, sihris miti, raagas miti. Yaa tuuta Qureeshaa anaaf tole jedhaa. Tarkaanfi fudhachuu qabnu akka murteessu anaaf dhiisaa. Nama kanaa fi wanta inni keessa jiru dhiisaa. İsarraa addaan bahaa. Rabbiin kakadhe, jechi ani isarraa dhagahe suni oduu guddaa ta’a. Araboota irratti injifannoo yoo argate, mootummaan isaa mootummaa keessani, jabeenyi isaa jabeenya keessani. Namoota hunda caalaa isa waliin filatamoo taatu.” Isaanis ni jedhan: Yaa abbaa Waliid Rabbiin kakanne arraba isaatiin sihrii sitti hojjate.” Innis ni jedhe, “Kuni ilaalcha kiyya. Wanta isinitti mul’ate hojjadhaa.”
Barnootaa fi Faayda kanarraa argamu:
1-Nabiyyiin (SAW) dhimma hundarra barbaachisa ta’e irratti xiyyeefachuun karaa qajeela irra turan. Utba waliin falmi abbooti isaati moo isatu irra caala jedhu keessa hin seenne. Osoo kana hojjate silaa utbaan osoo homaa isarraa hin dhagahin dhimmichi nu xumurumaa ture. Ammas Nabiyyin (SAW) faaya fi yakka utbaan itti dhiyeessutti hin tarre. Wanta badaa utbaan jedhuuf dallansuun itti hin kaane. Ammas faaya itti dhiyeessuf deebii hin kennine. Kana hunda kaayyoo guddaaf dhiise. Ergasii adaba (naamusa) gaariin akkana jedhe, “Yaa abbaa waliid, xumurtee?” Innis ni jedhe eeyyen.
2-Nabiyyiin (SAW) aayatota kanniin filachuun wanta gamnummaa isaa agarsiisudha. Aayaanni tunniin dhimmoota baay’ee barbaachisoo ta’an of keessatti qabatte. Isaan keessaa: Dhugumatti, Qur’aanni kuni Rabbiin irraa kan buufame ta’uu, haala kaafirotaa fi garagaluu isaanii ibsuu, ergama Nabiyyii ibsuu, Khaaliqni tokko akka ta’e ibsu, Innis Allah. Inni Khaaliqa samii fi dachiiti. Kijibsiisu ummattoota darbanii fi adabbi isaan muudate ibsu. Qureeshota iyyansa fi haleellaa guddaa Aadi fi Samuudin muudateen akeekachiisu.
3-Namoota gara Islaamatti waaman irratti balaa qabeenyi, sadarkaa fi dubartoonni qaban- namoota gara Rabbitti waaman keessaa namoota meeqatu balaqqeessa qabeenyaa jalatti karaa irratti küfe. Akka waamicha isaanii irraa of qusataniif qabeenyi kumatamatti lakkaawamu isaaniif dhiyaata. Namoonni qabeenyaan qoramanii garuu hojii da’waa irratti gadi dhaabbatan, isaan suni warra Nabiyyiitti hidhataniidha. Akkasumas, balaan sadarkaa fi beekkamtin qabu ifa. Sababni isaas, sheyxaanni dhimma kana irratti karaa hundarra guddaa fi fokkuu ta’een namatti miidhagsa. Namni Rabbiif jedhee da’waa godhu nama hojii fi dubbii isaa keessatti Ergamaa Rabbiitti (SAW) hidhatuu fi hordofuudha. Kaayyoo sababa isaatiif jiraatu fi du’uuf hin dagatu:
Jedhi, “Dhugumatti, salaanni kiyya, qalmi kiyya, jireenyi tiyyaa fi duuti tiyya Rabbii Gooftaa aalamaa hundaatifii. Shariikni Isaaf hin jiru. Isuma kanatti ajajame, ani jalqaba Muslimootaati.” suurat Al-An’aam 6:162-163
Qormaanni dubartootaa immoo qormaata guddaa dhiiraa hurgufuudha. Ergamaan Rabbiin (SAW) akkana jedhanii jiru: “Na booda dubartoota caalaa fitnaa dhiirota irratti miidhaa guddaa fidu hin dhiisne.” al-Bukhaari (5096) fi Muslim (2741) gabaasan. (Wanti asitti hubatamu qabu, dubartiin badduu akka taate ibsuuf osoo hin ta’in fitnaan (qormaanni) gara dubartitiin dhiira irra gahuu guddaa fi cimaa akka ta’e ibsuufi. Eeti, Ergamaan Rabbii (SAW) dhuguma jedhan. Namoota meeqatu sababa dubartiitiin wal ajjeese ykn of ajjeesse. Dhiira meeqatu sababa ishiitin dhiphinna hangana hin jedhamne keessa jiraataa? Dargaggeessi yommuu dubartoota qullaa yaa’an argu hangam akka qoramuu fi keessi isaa gubatu Rabbuma beeka. Kanaafu, dubbiin Ergamaan Rabbii (SAW) dhugaa irraa kan fagaatee ree?)
Ammas, daa’iwwan duubatti harkisuuf takkaa niitin isaanii ijjannoo isaanii dadhabsiisti takkaa immoo dubartoonni fujjaarri (wanta fokku hojjatan) daa’iwwan kuni isaan waliin waan badaa akka raawwatan ni affeeru. Haaala kanaan waxmadii isaanitti dabarsuun kaayyoo isaanii irraa duubatti deebisu. Mee itti xinxalli, Qureeshonni kaayyoo guddaa irraa Nabiyyii duubatti deebisuuf dubartii fedhe akka isatti heerumsiisan isaaf dhiyeessan. Garuu Nabiiyyiin (SAW) ni dide. Namoonni gara Islaamatti waamaniis fakkeenya isa godhachuun hordofuu qabu. Wanta Yuusuf jedhe sammuu keessaa baasu hin qaban:
“[Yuusuf] ni jedhe, “Yaa Rabbi! Wanta isaan itti na waaman irra hidhaan naaf jaallatamaadha. Yoo Ati shira isaanii narraa hin garagalchin, gara isaanitti dabee wallaaltoota keessaa ta’a. Gooftaan isaas isaaf awwaate. Shira isaanii isarraa garagalche. Dhugumatti Inni Dhagahaa, Beekaadha.” Suuratu Yuusuf 12:33-34
Niitin Aziiz, Nabii Yuusufin (aleyh salaam) ishii waliin badii akka raawwatu affeerte ykn waamte. Garuu Yuusuf (aleyh salaam) badii zinaatti kufuu irra mana hidhaa keessatti hidhamuu filate. Sababni isaas, hidhaan adabbii yeroo gabaabaf turuudha. Zinaan (sagaagalummaan) immoo adabbii (azaaba) cimaa yeroo dheeraaf turutti nama geessa. Yuusuf ni jedhe, “Yaa Rabbi! Badii guddaa zinaa isaan itti na waamanitti kufu irra hidhaan anaaf jaallatamaadha. Badii isaan waliin akka hojjadhuuf shira natti baasan yoo Ati narraa hin deebisin, gara isaaniif deebii deebisuutti daba. Ergasii baditti kufee wallaaltota hoo’insi fedhii isaan keessatti cimu keessaa ta’a.” Dhugumatti badii dubartoonni kunniin itti waamanitti kufuun wallaalummaadha. Sababni isaas, qananii fi mi’aa Jannata keessatti turaa fi itti fufaa irra mi’aa xiqqoo fi boodarra gara hadhaatti jijjiramu filata. Nama qananii fi mi’aa Jannataa dhiisee mi’aa xiqqoo fi gara hadhaatti jijjiramu filatee caalaa namni wallaalaan ni jiraa? Beekumsi fi aqliin mi’aa lamaan keessaa hundarra guddaa fi dhumti isaa gaarii ta’ee akka filatan nama taasisa.[1]
“Gooftaan isaas isaaf awwaate. Shira isaanii isarraa garagalche.” Rabbiinis Yuusufin kadhaa isaatiif deebii deebisee. Badii niitin Aziizi fi hiriyyoonni ishii akka hojjatu isarraa barbaadan isarraa ni deebise.[2] “Dhugumatti Inni Dhagahaa, Beekaadha” Kana jechuun sagalee hunda kan dhagahu, wanta hundaa kan beeku Rabbii olta’aa qofa. Kadhaa nama Isa kadhatee ni dhagaha, niyyaa nama kanaas sirritti beeka. Kanaafu, Yuusufin fitnaa (qormaata) cimaa kanarraa ni baraare.[3]
Gabaabumatti, qormaanni karaa sadiin namatti dhufu mucuca guddaa nama mucuceessa. Qormaanni karaa qabeenya, beekkamti ykn sadarkaa fi dubartii qormaata ciccimoo nama karaa qajeelaa irra deemu muudataniidha. Namni hojii gaggaarii hojjatu Rabbiif jedhe kanniin sadan irraa hojii isaa qulqulleesse dhugumatti inni milkaa’e. Namni kanniin irraa of qulqulleessuuf tooftaalee kanniin fayyadamu danda’a:
1-Nafseen isaa hojii Aakhiraatiin qabeenya yoo barbaadde, mindaa guddaa Guyyaa Murtii ittiin milkaa’an haa yaadachiisu. Qabeenyi kuni ni bada. Mindaan suni immoo ni tura. “Yaa Nafsee tiyya! Wanta badu siif wayya moo wanta turutu siif wayyaa?”
2-Nafseen isaa beekkamtif yoo dharraate, Fuulaa Rabbii turaa ta’e haa yaadachisu. “Yaa nafsee tiyya! Namoonni si beekanii yoo si jaallatan, guyyaa tokko wantuma xiqqoof sitti ka’anii sitti duulu. Jaalala Rabbii keeti yoo barbaadde immoo Inni dogongora kee siif dhoksuun sadarkaa kee olkaasa. Beekkamaa ta’uun wanti ati argattu jiraa?”
Kitaabban wabii:
[1] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi 10/662, Tafsiiru Sa’dii-459
[2] Tafsiiru Xabarii-13/146
[3]Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi -10/663, Tafsiiru Sa’dii-459
As-Siiratu Nabawiyyati–fuula170-172, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/432-436


c: text/html

text:
Haqiiqaa (Dhugaa) Jireenya Addunyaa-Kutaa 3
4-Dhaadannoo (At-Tafaakhur)-dhaadannoo jechuun namni amaloota isaa faarfamaa dhugaadhaan ykn sobaan odeessuudha. Namoonni yeroo, dhalootaa fi aadaa isaanii keessatti amaloota faarfamoon ni dhaadatu. Amaloota itti dhaadatan keessaa soba kan hin taanetu jira. Kunniin amaloota sammuun ykn shari’aadhaan faarfamoo ta’aniidha. Faallaa kana wanta ittiin dhaadatan irraa soba kan ta’ee jira. kuni amaloota jibbamoo fi badaa namoonni ofii uumaniidha. Kan akka haqa malee nafsee ajjeessun dhaadachuu, qabeenya namootatti duulun dhaadachuu fi kkf.[1]
Namoonni qabeenyaan ykn beekumsaan of dhaadachuun jireenyaa addunyaa keessatti wal dorgomu. Kunis namoota keessatti ol’aantummaa argachuu fi beekkamaa ta’uufi. Namoota irraa baay’een isaanii meeshaa addunyaatin namoota biroo irratti of dhaadachuuf nafsee ofii garmalee rakkisu. Namoonni biroos akkuma isaanii of dhaadachuuf isaaniin morkatu. Kanarraa kan ka’e nafsee ofii garmalee rakkisu.
Isaan keessaa namni tokko namoota keessatti bakka dhaadannoon hin jirretti qarshii takka akka sadaqaatti kennuu irraa ni doy’ooma. Tarii qarshii takka kennuun Rabbiin biratti mindaan (ajriin) guddaan isaaf jira ta’a. Garuu namni kuni namoota keessatti bakka of dhaadannoon jiruutti qarshii kumaatamatti ykn kuma dhibbaatti lakkaawamu ni baasa. Sababa kanaan, gabroota Rabbii irratti of tuulun ykn namoota biratti akka guddaatti ilaallamuun isatti dhagahama.
Tarii namoonni gariin sadarkaan dhaadannoo nafsee ofiitiif yaadan akka hin kufneef of ajjeesu. Dhaadannoon wal waanyu (hinaafu) fi sharrii baay’ee dachii keessatti fida. Lolli jaahiliyyah (yeroo wallaalummaa) baay’een adeemsifame sababni guddaan dhaadannoodha.
Yeroo lola Badr Qureeshonni gaalonni daldalaa fi qabeenyi isaanii Muslimoota jalaa nagaha akka bahan beekte jirti. Garuu Araboota keessatti of tuulu fi of dhaadannoon isaan qaban humnaa fi sadarkaa isaanii Arabootaaf osoo hin agarsiisin lola irraa akka deebi’an hin hayyamneef. Isaan keessaa tokko ni jedhe: Rabbiin kakadhe! Hanga Badriin qubannee guyyaa sadii turrutti malee hin deebinu. Guyyaa kana keessatti gaala ni qalla, nyaata ni nyaanna, faarso ni dhugna, dubartiin sirbitu nuuf weeddisti, Araboonni waa’ee keenya ni dhagahu, adeemsaa fi walitti qabamuu keenyaaf nu sodaachu itti fufu.” Akka kanatti dhiibbaa of dhaadannootiin gara fuunduraatti dhiibaman. Rabbiin subhaanahu warra amanan akka isaanii ta’uu irraa ni akeekachiise. Akkana jedhe:
“Akka warroota boonaa fi namootatti of agarsiisaa manneen isaanii keessaa bahanii fi karaa Rabbii irraas [namoota] dhoorgan hin ta’inaa. Rabbiin waan isaan dalagan marsaadha.” Suuratu Al-Anfaal 8:47
Mushrikoonni boonaa, of tuulaa, namoonni sadarkaa fi humna isaanii akka arganiif, dhaadannoo fi of ol guddisaa manneen isaanii keessaa gara dirree waraanaa Badri bahan.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala warra boonanii fi of dhaadatan iddoo kheeyri keessatti doy’oota akka ta’anii fi namoota doy’ummaatti akka ajajan ni ibse. Garuu iddoo of dhaadannoo yoo ta’e namoonni isaan haa arganiif qabeenya isaanii ni dhangalaasu. Akka isaan nafsee isaanii keessatti ol isaan guddisaniif qabeenya dhangalaasu. Akka fakkeenyaatti, cidha hawaasa keenya keessatti adeemsifamu haa ilaallu. Namni tokko affeerraa cidhaa qopheessuuf qarshii kumaatamatti lakkaawamu gadi jiigsa. Garuu sadaqaa qarshii takka kennuun garmalee isatti ulfaata. Sababni cidha irratti maallaqa guddaa baasuf of dhaadachuu fi “Eebalu intala isaa cidha (sargii) guddaan heerumsiise.” akka jedhamuufi.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti, Rabbiin nama of jajaa, dhaadataa ta’ee hin jaallatu. Isaan warra doy’ooman, namootas doy’ummatti ajajanii fi wanta Rabbiin tola Isaa irraa isaaniif kenne dhoksaniidha. Kaafirotaaf adabbii salphisaa qopheessinee jirra. Ammas isaan namootatti agarsiifachuuf qabeenya isaanii baasu, Rabbii fi Guyyaa Aakhiratti hin amanan. Nama sheyxaanni hiriyyaa ta’eef, hiriyummaa waa fokkate.” Suuratu An-Nisaa 4:36-38
Dhaadannoo sheyxaanaa isaan keessaa jiruun amalli isaanii kan wal faallessuudha. Iddoo kheeyri fi Rabbiin gammachisu keessatti mataa ofiiti doy’oota, namoota biroos gara doy’ummaatti waamu. Dirree dhaadannoo fi namootatti agarsiifachuu keessatti immoo qabeenya isaanii ni dhangalaasu.
Osoo Rabbii fi Guyyaa Aakhiratti amananii ergasii kabaja Aakhiraatii fi mindaa guddaa argachuuf karaa Rabbii keessatti qabeenya arjoomanii maaltu isaan miidhaa? Isaan kana waliin kabaja addunyaa, mindaa ishii fi bakka bu’aa wanta karaa Rabbii keessatti baasanii hin dhaban. Kanaafi, Rabbiin aayah armaan olitti aansun akkana jedha:
“Osoo Rabbii fi Guyyaa Aakhiratti amananii wanta Rabbiin isaaniif kenne irraa arjoomanii maaltu isaan irra jiraa? Rabbiin waa’ee isaanii Beekaa ta’eera. Dhugumatti, Rabbiin hanga madaala atamii nama hin miidhu. Dalagaa gaarii yoo taate, dachaa ishii taasisa; mindaa guddaa Isa biraa ta’es ni kenna.” Suuratu An-Nisaa 4:39-40
Addunyaa barbaadun dhaadannoo (of faarsu) jaallachuun hojii gaarii kan balleessudha. Of dhaadachuu kanarraa gara Rabbiin faallessuutti kan nama oofutu jira. kuni immoo haraama. Ammas, jibbama kan ta’e jira. Gara biraatin hayyamamaa kan ta’e jira. fakkeenyaaf yeroo waraanaa diinatti sodaa naquuf dhaadachu. Kuni hayyamamaadha.
5-Baay’ifachuu-aayan suuratu Al-Hadiid qabeenya fi ijoollee baay’ifachuu dubbatti. Deeggartoota, gargaartootaa fi loltoota baay’ifachuu fi faaya addunyaa irraa wanti baay’ifatan hundi itti dabalama. Jecha Rabbii olta’aa kana keessatti baay’ifachuun osoo homaanu walitti hin hidhamin dhufe:
“Baay’ifachuun isin jaataneesse (ko’oomse).” Suuratu At-Takaasur 102:1
Wanti baay’ifachuutti nama dhiiban bu’uura lamatti deebi’u:
Bu’uura 1ffaa-dharraa abdiin walitti hidhame-dharraan wanta tokko akka qabaatanii fi wanti suni isa qofaaf akka ta’uu nama taasisa. Kuni of jaallachuu qajeelchaa fi aqlii fedhii lubbuu lugaamu hin qabne irraa burqa. Hadiisa keessatti akkana jechuun dhufe:
“Ilmi Aadam osoo sulula warqiin guuttame tokko isaaf kennamee, [sulula] lammaffaa [warqiin guuttame] ni barbaada ture. Osoo lammaffaanis isaaf kenname sadaffaas ni barbaadaa ture. Biyyee malee garaa ilma Aadam kan guutu hin jiru. Rabbiin nama tawbate irraa tawbaa ni qeebala.” Sahiih Al-Bukhaari 6438
Bu’uura 2ffaa–nafseen namoota biroo irratti ol’aantummaa argachuuf kajeelu-kajeelun kuni dhaadannoo fi wanta namoonni ittiin of dhaadatan qorachuun kan walitti hidhameedha. Kunis of jaallachu qajeelcha fi aqlii fedhii lugaamu hin qabne irraa burqa.
Dhugumatti, ilaalcha gabaabaa, Aakhiratti amanuu diduu ykn dagachuu, fedhii lubbuu hordofuu waliin of jaallachuun daangaa darbe hundee dhibeeti.
Qorichi kanaa: Rabbii fi Guyyaa Aakhiratti amanuu, akkasumas, Jannata keessatti sadarkaalee ol’aanootti yaaduu fi faaya addunyaa akka xiqqaatti ilaalu keessa jira. Namni akkuma qananii turaa Jannata keessa jiru itti yaadun faayni addunyaa fi wanti namoonni ittiin of jajanii fi dhaadatan homaa isatti hin fakkaatu. Jannani samii keessatti ol’aantu waan taatef, jireenyi addunyaa immoo dachii keessatti gadi aantu waan taatef, namni yaada ol’aanaa (himmaa) qabu gara olii malee gara gadi hin ilaalu. Jannata olii qananiin guuttamtetti yaadu fi jireenya gadi aantu tana immoo akka xiqqootti ilaalun sadarkaa ol’aanaa san gahuuf carraaqa. Haala kanaan dhukkubni of jaallachu, of dhaadachu, namoota irratti of tuuluu fi ol’aantummaa barbaadu isa keessaa baha.
Namni jireenya addunyaa sirritti yoo ilaale, wanta ittiin of dhaadatanii fi of gowwoomsaniin akka hin taane ni arga. Jalqaba akka biqilaa magariisaa nama hawwisiisti. Garuu osoo homaa hin turin magariisni ni daalacha’aa. Jireenyi addunyaa tunis osoo homaa hin turin haalli ishii jijjiramuun nama jibbisiisti. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa addunyaan gowwoomu irraa ni akeekachiise:
“Yaa namoota! Dhugumatti waadaan Rabbii dhugaadha. Kanaafu, jireenyi addunyaa akka isin hin gowwomsine. Gowwomsaan (sheyxaanni) waa’ee Rabbii akka isin hin gowwomsine.” Suuratu Faaxir 35:5
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa gandi Aakhirah ganda jireenya dhugaa “hayawaan” jedhamuun ishiif malu akka taate warroota amananiif ni ibse. Al-Hayawaan jechuun jireenya dhugaa fi guddoo yeroo hundaa turtuudha. Ni jedha:
“Jireenyi addunyaa tuni bashannanaa fi tapha malee homaayyu miti. Dhugumatti, Gandi Aakhirah ishimatu Jireenya Dhugaati, osoo kan beekan ta’anii!” Suuratu Al-Ankabuut 29:64
Jireenyi addunyaa tanaa maalidhaa bashannanaa fi tapha malee. Sababa faaya fi mi’aan keessa jruun qalbiin itti bashannanti, qaamni ni taphata. Ergasii faayni fi mi’aan addunyaa tanaa yoosu bada. Dhugumatti gandi Aakhirah jireenya dhugaa itti fuftu taatee fi duuti keessa hin jirreedha. Osoo namoonni kana beekanii silaa ganda hafuu fi turaa dhiisanii ganda baduu hin filatanu turan.[2]
Ibsi biraa: Aakhirah waliin yommuu wal bira qabamu, mi’aa jireenya addunyaa argachuuf humni fi annisaan baasan gammachu Aakhirah tura ta’e argachuuf hojjachuu irraa bashannana nama ko’oomsu malee homaayyu miti. Yookiin tapha faaydan keessa hin jirreedha. Yookiin faayda guddaa fi yeroo hundaa turaan wal bira yommuu qabamu, faaydan baay’ee xiqqoon kan keessa jiruudha. [3]
Akkuma kutaa darbe keessatti jenne, jireenya addunyaa jireenya Aakhiratin yoo wal hin qabsiisin, jireenyi addunyaa bashannanaa fi tapha malee homaayyu miti. Namni wanta tokko hanga taphate taphatee ergasii dhiisee biraa deema. Taphni kuni itti fufiinsa hin qabu. Haaluma kanaan, namni Aakhiratti hin amanne, jireenya addunyaa keessa hanga jiraate jiraatee ergasii addunyaa gadi-lakkisee du’a. Aakhiratti waan hin amanneef wanti inni jireenya addunyaa keessatti hojjate itti fufiinsa hin qabu. Aakhiratti faayda isaaf hin buusu. Kanaafu, jireenyi isa tapha jechuudha. Namni Aakhiratti amane immoo addunyaa keessatti wanta gammachu Aakhiraa isaaf argamsiisu hojjata. Kanaafu, bu’aan hojii isaa itti fufiinsa waan qabuuf tapha hin ta’u.
Jireenya addunyaa booda Aakhiraan ni dhufti. Haala namootaa irratti hundaa’e Aakhirah keessatti namoonni gosa sadii ni jiru:
- Kaafirootaaf azaaba (adabbii) cimaa
- Warroota amanan irraa warra badii hojjatanii araaramni isaaniif maluuf araaramu
- Warri amananii fi hojii gaggaarii hojjatan jaalala Rabbiin irraa ta’ee argachuu
Dhumarratti Rabbiin murtii dhumaa jireenya addunyaa irratti kenna: “Jireenyi addunyaa mataa’a [nama] gowwoomsitu malee waan biraati miti.” (Mataa’a jechuun wanta yeroo murtaa’ef itti fayyadamanii ergasii baduudha. Kan akka meeshaa, nyaata, dhugaati, uffata, qabeenya fi kkf.)
Ergasii warroota amanan qananii Jannataa bal’inni ishii akka samii fi dachii ta’ee argachuuf hojii gaariin akka wal dorgoman isaan waama.
Guduunfaa
➥Of dhaadannoon “of faarsu, na beekaa, na argaa, na dhagayaa, sadarkaa kiyya beekun na kabaja, na ol guddisaa” jedhu of keessaa qaba.
➥Namoonni qabeenyaan of dhaadachuuf sadaqaa kennu irraa doy’oomu. Garuu iddoo dhaadannoon jiruutti qabeenya gadi dhangalaasu. Kan kanatti isaan kakaasu, namoota keessatti sadarkaa fi kabaja argachuufi.
➥Wanta addunyaa keessa jiru barbaaduu irraa kan ka’e of-dhaadachuu jaallachuun hojii gaarii nama jalaa balleessa. Sababni isaas, yommuu of dhaadatan na argaaf (riyaaf) hojii san hojjatu.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Tahriir wa tanwiir-27/402-403
[2] Tafsiiru Muyassar-404
[3] Ma’aariju tafakkuri-15/297
Al-Akhlaaqul Islaamiyyati -2/546-550

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Shimallis Abdiisaa: Pirezidaantichi daawwannaa Qellemiin hojii eegalan
Kaleessa Pirezidaantii Itti Aanaa Naannoo Oromiyaa ta'uun kan filataman Obbo Shimallis Abdiisaa daawwannasaanii jalqabaa Godina Qellem Wollagggaa irraa eegalan.
Uummata Oromoo biratti fudhatama guddaa kan argatan Pirezidaantii Naannoo Oromiyaa duraanii Obbo Lammaa Magarsaa bakka bu'uun naannoo Oromiyaa bulchuun ni ulfaata jechuun namoonni yaada kennaa jiru.
Oromiyaa keessatti gufuu waa hundaa ta'aa kan ture rakkoo nageenyaaf furmaata kaa'uun ammoo qormaata guddaa Pirezidaantii haaraa eeggatuudha.
Godinni Qellem Wollaggaa sababa waldhibdee Adda Bilisummaa Oromoo fi mootummaa gidduutti tureen rakkoo nageenyaa hamaa jalatti kuftee kan jirtuudha.
Pirezidaatiin haarofti kunis rakkoowwan nageenyaa gufuu ta'an furuuf marii hawaasa waliin taasisuuf garas imaluuf kaayyeffataniiru.
Itti Gaafatamaan Waajjira Kominikeeshinii Godina Qellem Wollaggaa Obbo Habtaamuu Katamaa Pirezidaantii itti Aanaa Naannoo Oromiyaa ta'uun guyaa kaleessaa kan filataman Obbo Shimallis Abdiisaa waahillan isaanii waliin gara Magaalaa Dambi Doolloo dhufanii daawwannaasaanii isa jalqabaa eegaluun isaanii hawaasa waliin michummaa jabaa uumeera jedhan.
Daawwannaa isaaniitti uummanni hedduu gammadeera kan jedhan Obbo Habtaamuun uummannis marii taasisan irratti yaadaa fi gaaffii bilisaan kaasaa ture jedhan.
Jalqabarratti Godina Qellem Wollaggaa akka daawwataniif waanti isaan kakaase haala nageenyaa godinacha keessatti sadarkaa yaaddessaarra ga'uu Pirezidaantichi akka dubbatanii turanis ibsaniiru.
Kaayyoon daawwannaa isaanii inni ijoon uummata waliin walitti dhufuun walbaruuf ta'uu kan dubbatan Obbo Habtaamuun komii hawaasaa fi dhimmoota akka biyyaatti dhibdee ta'an kan Godina Qellem Wollaggaa keessa jiruun itti dhiyeenyaan hubachuuf akka imala garasaaniitti taasisan dubbatan.
Hawaasa waliin maal dubbatan?
Konfiransii nageenyaa fi misoomaa kanarratti dhimmoonni akka tasgabbii uumuu, olaantummaa seeraa kabachiisuu fi misoomaawwan bu'uuraa babal'isuu ka'anii irratti mari'atamuu ibsan Obbo Habtaamuun.
Paartiin Naannoo Oromiyaa bulchaa jiru ODPn paartii uummataa waan ta'eef fayyadamummaa ummataa mirkaneessuuf cimee akka hojjetus Pirezidaantichi dubbachuu ibsan.
Waldhabdee Adda Bilisummaa Oromoo fi mootummaa gidduu ture guutummaatti furuuf ammas mootummaan kutannoo qabaachuu ibsaniiru jedhan.
Adda Bilisummaa Oromoo dabalatee paartiin morkattootaa kamiyyuu dirree dimokiraasii amma bal'atee jirutti fayyadamuun karaa nagaadhaan qabsaa'uu danda'a, araaraan waraana bilisummaa oromoo simachuuf hojiin abbootii gadaatiin eegalames cimee itti fufuu akka qabus dubbataniiru jedhan.
Gaaffilee hawaasaa...
Hawaasni olaantummaan seeraa kabajamee nageenyi isaa akka mirkanaa'uuf gaaffii gaafateera kan jedhan Obbo Habtaamuun misoomni naannoo isaanii akka cimuu qabus gaafataniiru jedhan.
Goolama siyaasaa Godina Qellem Wollaggaa keessa bubbule hundeerraa furuuf mootummaan xiyyeeffannaa kennuu qaba akkasumallee hirmaannaa hawaasaatiin dhibdeewwan jiran hunduu furmaata waaraa argachuu qabu yaadi jedhu hirmaattota konfiraansichaarraa ka'eera jedhan.
Dhimma humni waraanaa Federaalaa gara Godinichaa ramadamee jiraachuu irratti hawaasi maal jedha gaaffii jedhuuf ''raayyaan ittisa biyyaa nageenya keenya nuuf eegsisa yaada jedhu kaasuusaanii ibsan.
Simannaan jila Obbo Shimallis Abdiisaan durfamuuf Godina Qellem Wollaggaatti taasifame akkam akka ture ka'ee ture. Keessumaa kan pirezidantii duraanii Obbo Lammaa Magarsaaf taasifamaa tureen walbira qabamee yoo ilaalamu fudhatamummaan pirezidaantii haaraan kun hawaasa biratti qaban maal fakkaata gaaffii jedhu deebisaniiru.
"Dhimmi kun akkaataa fiigicha ulee walitti kennuutiin ilaalama. Pirezidaanti Lammaan waan irraa eegamu hojjetanii karaarra buusanii dabarsanii kennaniiru. Pirezidaantii haaraanis akka gara fuulduraatti nu tarkaanfachiisuu danda'an abdiin jira,'' jedhan.


text:
Faaydaalee Tawhiida-Kutaa 2
4ffaa- Ganda lamaanitti tasgabbii fi qajeelfama argachuu
Sababni guddaan namni jireenya keessatti tasgabbii dhabuuf, wantoonni wal faallessanii fi wal diigan qalbii isaa keessatti yommuu uumamaniidha. Uumamni qulqulluun namni irratti uumame tawhiida (Rabbiin tokkichoomsu)dha. Wanti tawhiida faallessu qalbii keessa yoo seene, namni tasgabbii dhaba. Faallaan tawhiida inni guddaan shirkiidha. Namni shirkii yommuu dalaguu (Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu) keessa isaatti tasgabbii fi gadi dhaabbannaa hin qabu. Garuu yommuu shirkii qalbii isaa keessaa baasee Rabbiin qofa gabbaru, tasgabbii argata. Dhugaa kana Qur’aanni akkana jechuun ifa baasa:
“Isaannan amananii, iimaana isaanii zulmiin walitti hin makin isaaniif tasgabbiitu jira. Isaanis qajeelfamoodha.” (Suuraa Al-An’aam, Ayah 82)
Zulmiin (miidhaan) guddaan shirkiidha. Qalbiin yoo shirkiin xuroofte, hanga badii kana irraa qulqullooftutti tasgabbii fi qajeelfama argachuu hin dandeessu. Garuu faallaa kanaa, namni shirkii irraa qulqullaa’un yoo tawhiida qabate, jireenya keessatti tasgabbii argata. Wanta badaa fi gaarii addaan baafachuun kan isa fayyadu ni hojjata, kan isa miidhu immoo ni dhiisa. Haala kanaan namoota qajeelfaman keessaa ta’a. Hundemaa, qajeelfamu jechuun haqa beekanii hordofuu fi soba beekanii irraa fagaachudha.
5ffaa- Rabbiin irraa eeggumsaa fi gargaarsa argachu
Namni jireenyi tana keessatti rakkoolee fi qormaata adda addaatin kan marfameedha. Yeroo hundaa rakkoo keessaa bahuuf gargaarsa isa barbaachisa. Akkasumas, wanta badaa irraa eeggamuuf eeggumsa isa barbaachisa. Gargaarsi fi eeggumsi kuni kan addaan hin cinne ta’uu qaba. Dhugumatti, gargaarsa fi eeggumsa addaan hin cinnee namaaf gochuu kan danda’u Rabbii Tokkicha. Sababni isaas, Inni waan hundaa irratti danda’aa fi yeroo hunda Jiraataadha. Eeggumsaa fi gargaarsa Rabbii olta’aa waan hundaa irratti Danda’aa ta’e irraa argachuuf tawhiinni ni barbaachisa. Rabbiin namoota amananii fi Isa tokkichoomsan akka gargaaru akkana jechuun waadaa gale:
“Rabbiin waliyyi warra amananiiti. Dukkana baay’ee keessaa gara ifaatti isaan baasa.” Suuratu Al-Baqarah 2:257
Asitti waliyyin kan gargaaru, eegu fi qajeelchudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala warroota amanan ni gargaara, ni eega, ni qajeelcha. Dukkana kufrii, badii fi shirkii keessaa gara ifa iimaanaa, beekumsaa fi qajeelinaatti baasa. Dhugumatti kuni eeggumsaa fi gargaarsa guddaadha. Namni dukkana keessaa ifatti yoo bahe rakkooleen hangana hin jedhamne irraa deemu.
Ammas Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti, Rabbiin isaan amanan irraa ni ittisa. Dhugumatti nama akkaan gantuu, kafaraa ta’e Rabbiin hin jaallatu.” Suuratu Al-Hajj 22:38
Kuni beeksisa, gammachisaa fi waadaa Rabbiin irraa warra amananiif ta’eedha. Rabbiin wanta jibbamaa fi sharrii hunda isaan irraa ittisa. Sababa iimaana isaaniitiin sharrii kufrii, sharrii waswasaa sheyxaanaa, sharrii nafsee isaanii fi badii hojii isaanii isaan irraa ittisa. Yommuu wanti jibbamaan isaanitti bu’u, ulfaatinna isaa isaaniif salphisa. Namni amane kamu hamma iimaana isaa irratti hundaa’e ittisaa fi eeggumsa kana ni argata. Namni iimaanni isaa xiqqaa ta’e, akkasuma ittisaa fi eeggumsi inni argatu xiqqaadha. Namni iimaanni isaa cimaa ta’e immoo ittisa fi eeggumsi inni argatu akkasuma guddaadha.
Seenaa keessatti Rabbiin subhaanahau wa ta’aalaa waadaa kana namoota amananiif guutee jira. Mee kanniin keessaa tokko haa ilaallu. Suuratu Al-Kahf yommuu qaraanuu seenaa dargaggoota godatti dheessanii ni arganna. Sababa iimaanaa fi tawhiida isaaniitiin eggumsaa fi ittisni haala ajaa’ibaatin isaaniif godhame.
(9)-Sila [seenaa] warra holqaa fi gabatee mallattoolee Keenya irraa dinqisiisaa ta’uu yaaddee? (10)-Yeroo dargaggoonni gara holqaa galanii “Yaa Gooftaa keenya! Si biraa rahmata nuuf kenni, dhimma keenya irraas karaa qajeelaa nuuf mijeessi.”jedhan, [waan ta’ee yaadadhu].(11) Holqa keessatti waggoota lakkaa’amaniif gurra isaanii irratti [hirriba] darbine. (12)-Ergasii Nuti, gareewwan lamaan keessaa kamtu dheerinna yeroo isaan turanii caalatti akka lakkaa’u beekuf (ifatti baasuf) isaan dammaqsine.”
Holqa jechuun goda bal’aa gaara keessa jiruudha. Gabatee jechuun immoo saleedaa maqaa fi seenaan isaanii irratti barreefameedha. Dargaggoonni kunnii ummataa fi mootii zaalimaa jalaa dheessun yommuu gara godaa seenan, “yaa Rabbii rahmata ittiin gadi nu dhaabdu, sharrii irraa ittiin nu eegdu fi keeyra ittiin nu qunnamsiistu nuuf kenni. Sababa gara qajeellinnaatti nu geessu hunda nuuf laaffisi; dhimma amantii fi addunyaa keenyaa nuuf fooyyessi.” Jechuun Rabbii isaanii kadhatan. Fitnaa irraa dheessu fi dhimma isaanii akka laaffisuuf Rabbiin kadhachuu walitti qindeessan. Mataa ofiitii fi uumamtoota irratti hin hirkanne. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’alaaa du’aayi isaanii ni qeebale. Wanta isaan gonkumaa hin yaanne isaaniif godhe. Ni jedhe, “Holqa keessatti waggoota lakkaa’amaniif gurra isaanii irratti [hirriba] darbine.” Kana jechuun wagga dhibba sadii fi sagaliif (309)f ni raffisne. Hirribni asitti dubbatame jeequmsaa fi sodaa irraa isaan eega. Akkasumas, ummata isaanii irraa isaan eegun mallattoo ta’uu.
(13)-Nuti oduu isaanii dhugaan siif odeessina. Dhugumatti isaan dargaggoota Gooftaa isaaniitti amananii fi Nutis qajeelfama isaaniif daballeedha. (14)-Ammas, yeroo isaan dhaabbatanii “Gooftaan keenya Gooftaa samii fi dachiiti. Nuti isa malee gabbaramaa biraa hin waammannu. Yoo kana raawwanne, dhugumatti haasa’a daangaa darbe dubbannee jirra.” jedhan, qalbii isaanii ni jabeessine. (15)- “Ummanni keenya kuni Isaa (Rabbii) gadiitti gabbaramoota biraa taasifatanii jiru. Maaliif ragaa ifa ta’e isaan irratti hin finnee? Nama Rabbiin irratti soba uume caalaa namni miidhaa hojjate eenyuu?” (16) [Dargaggoonni waliin ni jedhan], “Yeroo isaanii fi wantoota isaan Rabbiin alatti gabbaran irraa fagaattan, gara holqaa galaa. Gooftaan keessan rahmata Isaa irraa isiniif ni bal’isa; dhimmi keessan irraas laafinna isiniif ni qopheessa.”
Amma haqaan waa’ee dargaggoota kanaa siif ibsina. Dargaggoonni kuni ummata isaanii irraa adda bahuun Rabbi Tokkicha shariika hin qabnetti amanan. Rabbiinis iimaana isaaniitiif isaan galateefachuun qajeelfama isaaniif ni dabale. Kana jechuun jalqaba irraa ka’ee sababa isaan gara iimaanaa qajeelaniif Rabbiinis qajeelfama isaaniif dabale. Qajeelfama jechuun beekumsa nama fayyadu qabaachu fi hojii gaggaarii hojjachuudha. Akkuma Rabbiin jedhe, “Rabbiin warroota qajeelan qajeelfama ni dabalaaf.” (suuratu Mariyam 76).
Ummanni dargaggoota kanaa Rabbiin ala taabotaa fi sanama gabbaraa turan. Dargagoonni kunniin gabbarriin (ibaadan) Rabbiif malee eenyufillee gonkumaa hin ta’u jedhan. Sababni isaas, “Gooftaan keenya taabotaa fi sanama osoo hin ta’in Gooftaa samii fi dachii uumedha. Gooftaan keenya Rabbiin erga ta’e Isaan ala wanta nu hin fayyannee fi hin miine gonkuma hin kadhannu, hin gabbarru. Yoo Rabbiin ala wanta biraa gabbarre (waaqefanne), karaa qajeelaa fi haqaa irraa garmalee dabnee jirra.” Dargaggoonni kunniin tawhiida ar-rubuubiyyah fi tawhiida al-uluuhiyyah mirkaneessuu walitti qindeessan. Namni tawhiida ar-rubuubiyyah mirkaneesse tawhiida al-uluuhiyyah mirkaneessun isarratti dirqama. Kana jechuun Kan wanta hundaa uumee Rabbiin qofa ta’u erga beekee fi mirkaneesse, Isa qofa gabbaru qaba. Dargaggoonni kunniin yommuu tawhiidaaf dhaabbatan Rabbiin akka obsa qabaatanii fi gadi dhaabbatan isaan taasise. Qalbii isaanii ni tasgabbeesse. Kuni tola Rabbiin isaaniif ooledha. Haaluma kanaan, namni tawhiida qabatee fi namoota tawhiidatti waamu, obsa, gadi dhaabbanaa fi tasgabbii argata.
Uummanni isaanii Rabbiin dhiisanii yommuu taabotaa fi sanama gabbaran, isaanirratti jibbuu fi dallanuun, “Maaliif ragaa ifa ta’e isaan irratti hin finnee” jedhan. Kana jechuun wanta gabbaran kana irratti maaliif ragaa hin finnee? Dhugumatti wanti gabbaran soba waan ta’eef ragaa wayitu fidu hin danda’an. Kanaafi itti aanse ni jedha, “Nama Rabbiin irratti soba uume caalaa namni miidhaa hojjate eenyuu?” Nama Rabbii isa uumee fi qananiisu dhiisee wanta isa hin fayyannee fi hin miine gabbaru (waaqefatu) caalaa namni miidhaa hojjate eenyu? Nama Rabbiin dhiise Iyyasuusin (aleyh salaam) waaqefatu caalaa namni zaalimni (miidha raawwatu) jiraa? Nama Gooftaa samii fi ardii uume dhiisee nama du’ee fi taabota kadhatu caalaa namni miidhaa raawwatu jiraa? Dhugumatti namoonni kunniin namoota zulmii (miidhaa) guddaa hojjataniidha. “Inna shirka lazulmun aziim” (Dhugumatti shirkiin zulmii (miidhaa) guddaadha.) Rabbiin ala wanta biraa gabbaruun (waaqefachuun) zulmii (miidhaa) hundarra caaludha. Namni Rabbiin ala wanta biraa osoo gabbaru yoo du’e Inni gonkumaa isaaf hin araaramu, manni isaa ibidda. (ilaali suuratu An-Nisaa 4:48,116, al-maa’ida 5:72). Qur’aanni itti fufuun waa’ee dargaggoota nuuf hima:
(17)- [Ati osoo achi jiraatte], aduun yeroo baatu goda isaanii irraa gara mirgaatti tan dabdu taate argita. Yeroo dhiitus, isaan [walakkaa holqaa keessa] iddoo bal’aa osoo ciisanuu, gara bitaatti isaan dhiifti. Kuni mallattoolee Rabbii irraayyi. Nama Rabbiin qajeelche, inni qajeelfamaadha. Nama Inni jallise immoo gargaaraa isa qajeelchu isaaf hin argitu. (18)-Isaan rafanii osoo jiranu kan dammaqan isaan seeta. Mirgaa fi bitaatti isaan garagaggalchina. Sareen isaaniis dhundhumaa isaa lamaan moggaa [holqaatti] diriirsa. Odoo isaan argitee, silaa baqannaan isaan irraa garagalta; isaan irraas sodaan guuttamtaa turte.” Suuratu Al-Kahf 18:9-18
” Isaan rafanii osoo jiranu kan dammaqan isaan seeta.” kana jechuun osoo isaan rafanii jiranuu osoo ilaalte, waan hin rafne sitti fakkaata. Mufasiroonni akka jedhanitti “Ijji isaanii tan banamteedha.” Yeroo dheeraaf waan rafaniif akka hin bannee fi ballaa hin taaneef Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ija isaanii banaa taasise. Namni isaan ilaalu waan rafan isatti hin fakkaatu. ” Mirgaa fi bitaatti isaan garagaggalchina. ” Kunis qaama isaanii eegufi. Sababni isaas, dachiin uumama ishiitin wanta ishiitti maxxane ni nyaatti. Murtii Rabbii irraa cinaacha isaanii irratti bitaa mirga garagaggalchuudha. Akka dachiin isaan hin nyaanneef mirga irraa gara bitaatti, bitaa irraa gara mirgaatti isaan garagalcha. Sareenis dhundhumaa (harka) isaa diriirse balbala ykn moggaa goda isaanii irra ciisa.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa qaama isaanii dachii irraa dirra isaanii gagaggaralchuun akka eegee fi namoota irraa immoo sodaan akka eege ni beeksisa. “Odoo isaan argitee, silaa baqannaan isaan irraa garagalta; isaan irraas sodaan guuttamtaa turte.” hima kana ilaalchise Ibn Kasiir ni jedha: Kana jechuun Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa isaan irratti sodaatama darbe (akka sodaataman isaan taasise). Isaan sodaataman waan uwwifamaniif namni isaan arge ni sodaata. Namoonni akka isaan sodaatan taasisuun eenyullee akka itti hin dhiyaannee fi harkaan isaan hin tuqne [isaan eega]…” Gabaabumatti, namni dargaggoota rafan kanniin osoo argee irraa garagalee baqata, qalbiin isaa sodaan guuttamti. Sababa Rabbiin dargaggoota kanniin akka namoonni sodaatan taasiseef. Waggaa 309 hunda eenyullee akka isaan bira hin geenye eege. Hayyoonni (aalimoonni) ni jedhan: “Dhugaan namni Rabbiin sodaate, wanti hundu isa sodaata.”
Keeyyatota (Aayaata) armaan olii keessaa barnoota baay’ee cuunfu dandeenya:
1ffaa-Yommuu dargaggoonni kunniin Gooftaan keenya Gooftaa samii fi dachii uume. Isa malee wanta biraa hin gabbarru jedhanii tawhiida qabatan, Rabbiin qalbii isaanii ni jabeesse. Obsa akka qabaatanii fi tawhiida irratti akka gadi dhaabbatan isaan taasise. Qajeelinna irratti qajeelinna dabaleef. Haaluma kanaan namni tawhiida yoo qabate, qajeelinni, obsi, gadi dhaabbanaan (istiqaamaan) ni dabalamaaf.
2ffaa-Namni amantii isaatiin fitnaa akka kufrii, badii fi kkf irraa dheesse, Rabbiin rahmata Isaa isaaf ni bal’isa, dhimma addunyaa fi Aakhirah ni laaffisaaf. Dargaggoonni kunniin “ummanni keenya gara kufrii fi badiitti nu deebisuu danda’an” jechuun yommuu amantii isaaniitiin gara godaa dheessan, Rabbiin dhimma isaanii ni laaffiseef. Sodaa fi jeequmsa irraa akka tasgabbaa’aniif waggoota baay’eef akka rafan taasise. Waggoota kana hunda yommuu rafan kunuunsaa fi eeggumsa guddaa godheef. Aduun akka isaan hin gubne yommuu baatu gara mirgaatti dabdi, yommuu dhiitus gara bitaatti isaan dhiisun lixxi. Dhugumatti kuni mallatoolee Rabbii irraayi. Kana jechuun mallattoo Dandeetti Rabbii fi isaaniif rahmata gochuu, du’aayi isaanii qeebaluu fi isaan qajeelchu agarsiisudha. Kanaaf akkana jedhe, “Nama Rabbiin qajeelche, inni qajeelfamaadha…” Kana jechuun ummata isaanii keessaa dargaggoota kanniin gara qajeelinnaatti kan qajeelche Isa. Dhugumatti, nama Rabbiin qajeelche, inni qajeele. Nama Rabbiin jallinna keessatti dhiise immoo eenyullee isa hin qajeelchu. Kanaafu, namni yeroo hundaa qajeelinna Rabbiin irraa barbaadu qaba. Sababni isaas, karaan qajeelinna itti argatan Rabbiin irraa malee karaan biraa hin jiru. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa faaydaa addunyaa fi Aakhiraatiif kan namoota qajeelchudha.
3ffaa-Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa hirriba isaan irratti buusun dargagoota Isatti amananii fi Isa tokkichoomsan kanniin eege. Hirribni isaaniif boqonnaa, tasgabbii fi nageenya ta’e. Dhugumatti, namoonni Rabbiif bulan halkan hirriba gaarii rafu. Garmalee jeeqamun hirriba hin dhaban.
Kanaafu, seenaa kana irraa akkuma arginutti tawhiinni Rabbiin irraa eeggumsa, gargaarsa, qajeelchaa fi tasgabbii akka argatan nama taasisa. Namni Rabbiin tokkichoomse, Rabbiinis dhimma addunyaa fi Aakhiraa ni laaffisaaf. Gara daandii qajeelaatti ni qajeelcha. Rakkoo cimaa fi badii irraa isa eega. Kanaafu, namni kana hunda barbaadu Rabbii guddaa haa Tokkichoomsu, Isaaf haa ajajamu, akka dargaggoota kanniinitti wanta inni gonkumaa hin yaanne argataati.
Kitaabban wabii:
Tafsiira Sa’diyy-fuulota 548-589, 630, Tafsiir ibn kasiir- jiildi-5, fuula 144


text:
Islaama-Karaa Qajeelaa
Islaamni osoo of hin tuulinii fi Rabbiin waliin osoo homaa hin gabbarin (hin shaarrakin) Rabbiif harka kennu, gadi jechuu fi masakamu waan ta’eef amantii Nabiyyoota hundaati. Nabiyyoonni hundi osoo of hin tuulinii fi Rabbiin waliin waan biraa hin gabbarin (hin shaarrakin) Rabbiif harka kennanii jiru. Yommuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabii Ibraahimiin (aleyh salaam) akka Isaaf harka kennuu fi ibaadaa Isaaf qulqulleessu ajaju Qur’aana keessatti haala kanaan arganna:
“Yeroo Gooftaan isaa, “Harka kenni” isaan jedhe, innis “Gooftaa aalamaatiif harka kenne” jedhe [yaadadhu].” Suuratu Al-Baqarah 2:131
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabii Ibraahimiin, “Harka kenni” jedheen. Kana jechuun “ibaadaa naaf qulqulleessi, ajajamuun Naaf gadi jedhi.” Nabii Ibraahimis (aleyh salaam) ni jedhe, “Gooftaa aalamaatiif harka kenne.” Kana jechuun uumamtoota hunda Kan dhuunfate, too’atu fi qindeessuuf ajajamuun gadi jedhe, ibaadaa qulqulleesse.[1]
Ammas, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabii Muhammad (SAW) akkana akka jedhu ajaje:
“Yoo isaan si falman, “Fuula kiyya Rabbiif kennee jira, namni na hordofus [akkasuma].” jedhi. Warroota kitaabni isaaniif kennamee fi dubbisuuf barreessuu hin beekneen, “Harka kennitanii?” jedhiin. Yoo harka kennan, dhugumatti qajeelanii jiru. Yoo garagalan, dirqamni sirra jiru ergaa geessu qofa. Rabbiin gabroota Argaa ta’eera.” Suuratu Aali-Imraan 3:20
Ragaan isaan irratti erga dhaabbatee booda dhimma Iisaa (Iyyasuus) ilaalchisee Kiristaanonni yoo si waliin falmanii fi kijibaan si morman, akkana isaaniin jedhi: arraba, qalbii fi qaamolee kiyya hundaan Rabbiif masakamee jira, hojii Isa qofaaf qulqulleesse, homaa Isa waliin hin gabbaruu (hin waaqefadhu). Haaluma kanaan, namoonni na hordofaniis Rabbiif bulanii fi hojii qulqulleessanii jiru. Kiristaanota, yahuudotaa, mushrikoota Arabaa fi kanneen birootiif akkana jedhi: “Harka kennitanii?” Kana jechuun Rabbii tokkichaaf harka kennitanii fi ibaadaa Isa qofaaf qulqulleessitanii jirtuu? Yoo Rabbiif masakamanii fi ibaadaa Isaaf qulqulleessan, karaa haqaa qabatanii fi irra deemanii jiru. Yoo Islaama irraa garagalanii fi amanti irra jiranitti gammadan, dirqamni sirra jiru ergaa itti geessudha. Ragaan isaan irratti dhaabbate. Rabbiin gabroota kan arguudha. Dhimma isaanii irraa homtu Isarraa hin dhokatu.[2] Kana keessa akeekachiisatu jira. Islaama didanii yoo irraa garagalan, Guyyaa Qiyaamaa adabbii isaaniif malu isaan adaba.
Namni Islaama akka amantiitti qabate, shari’aa (seera) Rabbii ni hordofa, harka kennaaf, ni masakamaaf, murtii isarraa barbaada. Rabbiin gabbaruu irraa of hin tuulu, shari’aa Rabbiitiin ala wanta biraatiif harka hin kennu, hin masakamu, hin hordofu, murtii irraa hin barbaadu.
Musliima jechuun nama Rabbii tokkichaaf harka kenne, shari’aa Isaa fudhachuu fi Isaaf ajajamuun ibaadaa Isaaf qulqulleessee fi wantoota Isaan ala jiran didee fi mormeedha.
Namni Rabbii fi wanta Isaan ala jiruuf harka kenne, gabbarrii (ibaadaa) Rabbii fi wanta Isaan ala jiruuf godhe, hanga Rabbiin qofa gabbaruu, Isa qofaaf harka kennuu fi wantoota Isaan ala jiran gabbaruu dhiisuutti namni kuni Musliima ta’uu hin danda’u.
Rabbiin ala kan biraa irraa seera ittiin bulmaataa fi seeraa ibaadaa ittiin hojjatan fudhachuun Rabbiin ala wanta biraa gabbaruudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Murtiin Rabbiif malee eenyufillee hin ta’u. Isa malee homaa akka hin gabbarre ajajeera. Kuni amanti gadi dhaabbataadha. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Suuratu Yuusuf 12:40
Ammas ni jedha:
“Kuni karaa Kiyya qajeelaa ta’eedha, kanaafu isa hordofaa. Karaalee biroo hin hordofinaa karaa Isaatirraa isin fottoqsuuti. Kuni muttaqoota akka taataniif wanta Inni isiniif dhaamedha.” Suuratu Al-An’aam 6:153
“Kuni karaa Kiyya qajeelaa ta’eedha” Kana jechuun wanta Rabbiin isiniif dhaame keessaa tokko Islaamni karaa Rabbii qajeelaa ta’eedha. Karaan kuni bal’aa fi qajeelaa Rabbii fi Jannataatti nama geessudha. Kanaafu, karaa qajeelaa kana keessa deemaa. Karaaleen karaa qajeelaa (Islaaman) ala jiran immoo karaalee jallatoo bitaa mirga jiran ibiddatti nama geessaniidha. Karaaleen jallatoon kunniin amanti akka yahuuda, kiristaana, majuusaa, budihizmi, bid’aa (wanta haarawa amanti keessatti uumuu) fi karaalee biroo Islaama faallessan of keessatti qabatu. Kanaafu, karaalee kanniin hin hordofinaa, karaa qajeelaa Isaatirraa isin fottoqsuuti. Kana jechuun karaaleen kunniin karaa qajeelaa irraa kan bahanii fi jallataniidha. Isin karaalee jallatoo kanniin yoo hordoftan, isin jallisuu, karaa qajeelaa (Islaama) irraa isin fageessu fi bittinneessu. “Kuni muttaqoota akka taataniif wanta Inni isiniif dhaamedha.” Wanta itti ajajamtan hojjachuu fi wanta irraa dhoowwamtan dhiisun adabbii Isaa irraa akka of eegdaniif, “Kuni karaa Kiyya qajeelaa ta’eedha, kanaafu isa hordofaa. Karaalee biroo hin hordofinaa karaa Isaatirraa isin fottoqsuuti.” jechuun isiniif dhaame, itti isin ajaje.[3] Namni karaa qajeelaa yoo hordofee fi karaalee jallatoo hordofuu yoo dhiise, adabbii Rabbii irraa of eega. Sababni isaas, karaa qajeelaa keessa hojii gaggaarii hojjachuu fi wanta gammachuutti nama geessutu jira. Karaa jallataa keessa immoo wanta adabbii fi rakkoof nama saaxilutu jira. Kanaafu, namni karaa qajeelaa yoo qabaate fi karaalee jallatan yoo dhiise, adabbii jalaa nagaha baha, gammachuu zalaalami argata.
Abdullah ibn Mas’uud akkana jechuun gabaase: Gaafa tokko Ergamaan Rabbii (SAW) lafarratti sarara tokko nuuf sarare. Ergasii ni jedhe: “Kuni karaa Rabbiiti.” San booda bitaa mirgatti sararoota baay’ee sarare. Itti aanse ni jedhe: “Kun karaaleedha. Karaa hundarra shayxaana itti waamutu jira.” San booda aayah armaan oli qara’e (dubbise).” (Sunan Ad-Daraami 1/78, Musnad Ahmad 4142, An-Nasaa’i 11109)
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Namni Islaaman ala amanti biraa barbaade, isa irraa hin fuudhamu. Inni Aakhiratti warra kasaaran irraayyi.” Suuratu Aali-Imraan 3:85
Namni amanti Islaamaa Rabbiin namootaaf filateen ala amanti biraa barbaade, hojiin isaa isarratti kan deebifamuudha, isarraa hin fuudhamu. Sababni isaas, amantiin Islaamaa Rabbii tokkichaaf qofa harka kennuu, gadi jechuu fi Ergamtoota Isaa hordofuu kan of keessatti qabateedha. Namni amanti kanaan hin dhufne, wanta adabbii Rabbii jalaa nagaha isa baasu fi mindaa Isaa ittiin argatu hin hojjanne.[4] Kanaafu, Aakhiratti Jannata qananiin guuttamte dhabuu fi ibidda seenun warra kasaaran keessaa ta’a. Islaaman ala amantiiwwan jiran hundi baaxila (soba). Sababni isaas, Islaaman ala amantiwwan jiran Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu (waaqefachuu) fi seera Isaatiin ala seera biraa hordofu irratti kan hundaa’aniidha. Kanaafu, Rabbiin akkamitti nama Isaan ala wanta biraa gabbaruu fi seera (shari’aa) Isaatin ala seera biraa hordofu hojii isaa irraa fuudhaa?
Ibn Al-Qayyim (rahimahullahu) ni jedha: Islaamni Rabbiin Tokkichoomsu, Isa qofa gabbaruu, Rabbii fi Ergamaa Isaatti amanuu, wanta inni ittiin dhufe keessatti isa hordofuudha. Namni kana hin hojjanne, inni Muslimaa miti… Dirqamni gabricha irra jiru, namni amanti Islaamaatiin ala amanti biraa hordofe kaafira akka ta’e amanuudha.” (Xariiqul Hijrateyn wa baabu sa’aadateyn fuula 608)
Sheykh Muhammad ibn Abdulwahhaab ni jedha: Islaama jechuun tawhiidaan Rabbiif harka kennuu, ajajamuun Isaaf masakamu, shirkii fi namoota shirkii hojjatan irraa qulqullaa’uudha.” Salaasatu Usuul fuula 189
“tawhiidaan Rabbiif harka kennu” jechuun gabrichi Rabbiin tokkichoomsu fi Isa qofa gabbaruun Isaaf harka kennu. “ajajamuun Isaaf masakamuu” jechuun wanta Rabbiin ajajee hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisu. “shirkii fi warra shirkii hojjatan irraa qulqullaa’u.” Jechuun shirkii fi warra shirkii hojjatan irraa bilisa ta’uu fi fagaachu.
Kuni haala wali galaatin hubannoo Islaamati. Akkuma yeroo darbe jenne hundeen Islaamaa tawhiida. Tawhiinni kuni hiika jecha (kalimaa) ikhlaasa, “Laa ilaah illallah” dha. Jechi tuni shahaadateyn (ragaa bahuu lamaan) keessaa kutaa tokko, kutaan lammaffaan muhammadan rasuulullah kan jedhuudha. Namni yommuu Islaama qabatu, ash-hadu an laa ilaah illallah wa ash-hadu anna muhammadan rasuulullah jedhee ragaa bahuu qaba. Hiikni kanaa: Rabbiin malee haqaan gabbaramaan akka hin jirree fi Muhammad Ergamaa Rabbii ta’uu ragaa nan baha.
Namni yommuu “Laa ilaah illallah (Haqaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru)” jedhee ragaa bahu, “Rabbiif malee eenyufillee gadi hin jedhu, Isa malee homaa hin gabbaru” jedhee ragaa bahaa jira. Ammas, “Muhammadan Rasuulullah (Muhammad Ergamaa Rabbiiti.)” jedhee yommuu ragaa bahu, “Fedhii ofiitiin ykn fedhii namoota sadarkaa qabaniitin osoo hin ta’in wanta Ergamaan fideen Rabbiin gabbara. Jecha biraatin seera (shari’aa) Ergamaan fideen Rabbiin gabbara.”[5]
Shahaadateyn (Ragaa bahuun lamaan) kunniin hundee amantii nabiyyiin xumuraa ittiin dhufeedha. Kanniin lamaan malee amantiin hin mirkaneefamu. Ibn Taymiyah (rahimahullahu) ni jedha: Dirqamni gabricha irra jiru, amantii Isaaf qulqulleessuun Rabbiin gabbaruu fi Isa kadhachuudha. Haala kam keessattu kuni isa irraa hin bu’u. Warra tawhiidaa malee Jannata kan seenu hin jiru. Warri Jannata seenu warra Laa ilaah illallah qabataniidha. Kuni haqa Rabbiin gabroota Isaa hundarraa qabuudha. Akkuma hadiisa sahiih Al-Bukhaari (7373) fi Muslim (30) keessatti dhufe, Ergamaan Rabbii (SAW) Mu’aazin akkana jedhan: “Yaa Mu’aaz! Haqni Rabbiin gabroota Isaa irraa qabu maal akka ta’e beektaa? Anis ni jedhe: Rabbii fi Ergamaan Isaa ni beeku. [Nabiyyiinis] ni jedhan: Haqni Inni isaan irraa qabu, osoo homaa Isatti hin qindeessin Isa gabbaruudha.”
Azaaba (adabbii) Rabbii jalaa nagaha kan bahu hin jiru nama amanti, ibaadaa fi du’aayi (kadhaa) isaa Rabbiif qulqulleesse malee. Namni Rabbiin waliin waan biraa hin gabbarree, Rabbiin qofas hin gabbarre, akka Fira’awnaa fi fakkaattota isaatti ibaadaa Rabbii fi kan biraa kan dhiise ta’a. Namni akkanaa mushrika caalaa haalli isaa badaadha. Kanaafu, Rabbii tokkicha gabbaruun waan hafuu hin qabneedha. Kuni nama tokkoon tokkoon irratti dirqama. Eenyurraallee kufu hin danda’u. [Rabbii Tokkicha gabbaruun] Islaama wali galaa Rabbiin isa malee amanti biraa hin qeeballee (hin fuunedha).” (majmuu al-fataawaa 14/476)
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Xabarii-2/581
[2] Tafsiiru muyassar-fuula 52, Tafsiiru Xabarii-5/286-287
[3] Tafsiiru Muyassar-149, Tafsiiru Xabarii-9/669, tafsiiru tahriir wa tanwiir-8/173
[4] Tafsiiru Sa’dii-144
[5] Risaalatu shirk wa mazaahiruhi-63
al-Jaami’ul Mufiid liduruusi ta’allumi tawhiidi-fuula 39-44


text:
Dur ijoollummaa isheetti nannoo itti dhalatte godina shawaa dhiyaa, aanaa Calliyaa, ganda Jaarsoo Dirree Gadaa keessatti karaa mana barumsaa figichaan dorgomaa akka turte yaadatti. San booda akka naannoo jiraattutti eega dorgomaa turtee booda gara Finfinneetti galuun gartuu poolisii Oromiyaaf dorgomaa akka jirtu dubbatti. Yeroo jalqabaaf gara biyya alaatti imaluun kan dorgomte biyya Speen irratti ta’uu fi dorgommii sadarkaa addunyaa adda addaatti hirmaachuu ishee ibsitti, Atleet Maammituu Daskaa.
Torban lama dura jechuun Onkolooleessa 30 bara 2016 Fraakfart Jarmanii keessatti kan gaggeeffame fiigicha maaraatonii dubartootaa irratti injifachuu ishee sabaa-himaan addunyaa gabaasanii turan.Waan bobba’an irratti cichaan hojjachuun lafa yaadaniin nama ga’aa- jetti Atleet Maammituun.


text:
Pirezdaantii Obaamaa fi Buna Oromiyaa.
Daawwannaan Pirezdentin Ameerikaa Obaamaan Biyyoota Afrikaa Bahaa keeysaa murteeyssitoota tahan lama jechuun Keenyaa fi Toophiyaa keeysatti raawwata jiru ija siyaasaa fi diinaggeeyin wayta laalamu ergaa sadii ciccimo of keeysaa qaba.
1. Biyyi Chaayinaa qunnamtii Afrikaa waliin qabduu laalchisee suuta suuta qeenssa irraa ciruu, keeyssaafuu Toophiyaa fi Keeniyaa keeyssatti ol Aantummaan Ameerikaa qoftiin akka calaqqisu godhuu dandeyuu fi irratti hojjachu keeyssatti hirmaachuu biyya Ameerikaa agarsiisuf tattaafachuu .
Biyyoonni Afrikaa akka wali-galaatti biyya Ameerikaa waliin qunnamtii qaban gara diinaggeeyi fi siyaasaatiin ol guddisuu irratti hojjachuu yoo dandeyame Afrikaa fi Chaaynaa wal afaan kaayu.
2. Ajendaan Ameerikaa inni lammadaa biyya Misraa ykn Ejiiptii Afrikaa keeyssatti of deebisuuf tattaaffii hogganoottiin Misra godhaa jiran kana bakka dhabsiisuu fi hidhaa laga abbayyaa laalchisee hujii ijaarsa kanaaf Toophiyaa keeyssatti deemaa jiru deeggaruu fi dinqisiisachuu bira kuttee biyyi Ameerikaa akka hujii dhunfaa isiitti toohachaa jiraachuun isi kuni hegereen biyya Masrii harka Toophiyaatti galtee ajajni Kaayroo ittiin bultu Finfinnerraa bahuufi qaba ajendaa ja’utuu lafa kaayame xaxamaa jira. Daawwannaa Prezdaantii Obaamaa kanaan hujjitti hiikamuuf jiraata.
3. Ergaan Sadaffaa daawwannaan Prezdaanti Obaamaa tuni of keeyssa qabdu, biyyi Qatar maallaqa isiitiin biyyota Aftikaa gara garaa keeyssatti hujii daangaa hin qabne ofaa jirtu kuni fedhiifii ejjannaa biyya Ameerikaa waliin hin deemu taanaan qennsi shekkoota warra Qatar kan kukkutamuuf jiraatu tahuu itti himuu of keeyssa qaba daawwannaan Afrikaa Bahaatti Prezdaanti Obaamaan raawwataa jiru kuni.
Torbee Daawwannaan Prezdaanti Obaamaa kuni Keeniyaa fi Toophiyaa keeyssatti gad-geeyfamuuf qophiin xumuramaa jiru kanatti magaalaa mummitti biyya Sumaalee Mugdishoon Hoteelaa Al-Jaziiraa ja’amu keeyssatti dhoohinsa dhooheen hojjattoota embaasii Chaaynaa, embaasii Masrii fii embaasii Qatar irratti raawwatameen qabeenya embaasii sadeeni irraa midhaan guddaan geyuufii lammiin Chaaynaa tokkoos kan madaawee tahuun hubatamee jira.
Rukuttaan yeroo duraatiif hojjattoota embaasii yookin qusula Chaaynaa fi Masrii akkasuma, qusula Qatar irratti fudhatame kuni ergaa hedduu of keeyssaa qaba jechuu keeyssa beeytoonni fi hayyoonni dhimma Afrikaa fi Ameerikaa dubbachaa jiru.
Kana hunda caalaa hoggantoota Afrikaa Bahaa irraa Umer Al-Bashirillee dabalate iddoo Gola Tokkummaa Afrikaa keeyssatti Prezdaanti Obaamaa waliin wal Arganii wal-marihachaa turanitti Prezdaanti Masrii Abdul-fattaah Al-Sisiin sirnicha marii hoggantoota Afrikaa kana keeyssaa hanbisuun isaanii biyya Misraaf ergaa guddaa qaba.
Gaazexeyssaa fi xinxalaa
Siyaasaa Arabaa
Abdusalaam Sute


text:
Gabaasa Hagayya 03,2014 ilmaan Oromoo balleessaa tokko malee sobaan mana hidhaa Wayyaanee Maa’ikalaawwii keessatti dararamaa turan keessaa barattootni 11 dararaan cimaa erga irraan gahamee booda hidhaa irra gadhiifamaniru.Kanneen kunis:-
- Falmataa Bayechaa Barataa Medicine waggaa 5ffa Yuniversiitii Jimmaa
- Eebbisaa Dhaabaa barataa sportii waggaa 3ffaa Yuniversiitii Jimmaa
- Nimoona Kabbadaa barataa barataa Seeraa waggaa 5ffaa Yuniversiitii Wallaggaa
- Mo’ibul Misganuu barataa laboratory waggaa 2ffaa Yuuniversiitii Wallaggaa
- Baqqalaa Gonfaa barataa water Engineering waggaa 3ffaa Yuunivarsiiti Wallaggaa
- Rattaa Dajjash barataa water engineering wagga waggaa 4ffaa Yuuniversiitii Wallaggaa
- Ararsaa Laggasaa barataa water Engineering waaggaa4ffaa Yuuniversiiti Harommayaa
- Ashannafii Margaa barataa engineering waggaa 2ffaa Yuuniversiitii Harammayaa
- Baraisii Jamaal barataa technica fi Ogummaa Magaalaa Dirree Dawwaa
- Abbuu(Guyyoo) Galmaa barataa kutaa 9ffaa Godina Boorana irra qabame umriin isaa wagga 14 kan ta’e..
- Alii Sheedoo barataa kutaa 9ffaa kan umriin isaa waggaa 15 ta’a Godina Boorana irra qabame kanneen keessatti argaman ilmaan Oromoo dararaan guddaa erga irrtti raawatameen booda mana hidhaa Ma’ikelaawwii keessaa gadhiifaman.


text:
Takka dhuufuun dhiirummaa, kan lammataa harruummaa, kan sadeessoo…?
Jawar Mohammed tin, Mudde 20, 2018
Akkuma hundi keessan yaadattan haala yeroo irratti marii kaleessa OMN gubbatti goonerratti qabsoon Ummata Oromoo erga eegalee jijjirama mootummaa isa sadaffaa irra gahuu keenya dubbadheen ture. Jijjiiramonni mootummaa gaggeeffaman bara 1974, 1991fi isa ammaa, kan bara 2018ti. Cehumsa lameen jalqabaa dhugoomsuu keessatti gaheen Ummata Oromoo baay’ee ol’aanaa tahus, hiree argamte sana gara firiitti geeddaruun hin danda’amne. Faallaa kanaatiin wanti qabatamaan mul’ate sabni keenya miidhaafii kasaaraa guddaadhaaf saaxilamuu ture. Hireewwan argaman kanneenitti fayyadamuun maalif dadhabame? Sababiiwwan ijoon jijjirama dhufaa jiruuf qophaayuu dhabuufi erga jijjirmani dhufee ammoo qalbii hiruudha. Mee tokkoon tokkoo isaanii adda addaan haa ilaalluu.
1. Bara 1974
Sirni Bulchiinsa Mootii Haylasillaasee waggoota afurtamaa ooliif bulchee ture. Sirna waggoota dheeraadhaaf ture kana kan kuffise fincila dhimma lafaafii gaafii mirga sabootaatiin kan wal qabate ture. Sabummaan akka malee kan cunqurfameefi Lafa kan saamame hedduun Oromoodha. Saboota biroo waliin qindaawudhaan gaafilee kana balballoomsanii sirnicha kan gaggabsan Barattoota Oromoo turan. Sirna gaggabee gaaga’amee kufaaf qarqararra jiru sana kuffisee kan aangoo dhuunfate garuu waraana biyyattii ture. Sababni ijoon waraanni aangoo ittiin dhuunfachuu dandaheef yeroos humni jijjirama san dhalche aangoo dhuunfatee biyya bulchuuf qophaaye jiraachuu dhabuu isaati. Qabsaa’onni Oromoo sirnicha kuffisuufi mootummaa haaraa ijaaramaa ture keessatti shoora guddaa qabaatanis cehuumsi sun akka saba keenya guututti fayyaduun goolabamuu hin dandeenye. Kun ammoo sababoota lama qaba.
Kan duraa osoo sochiin Oromoo sirritti hin cimin sirnichi waan jigeef qophiin mootummaa dhuunfachuu hin turre. Lammaaffaa cehumsa uumame san akkamiin haa ilaallu kan jedhurratti qalbiitu nu hirame. Gareen tokko mootummaa haaraa tana itti seennee ummata keenyaaf akka fayyadu haa goonu jedhe. Inni lammataa immoo sirni cunqursaan kufus jijjiiramni dhufe jijjiirama mataa qofa waan taheef, osoo mootummaan haaraan osoo hidda hin qabanne kuffisuudhaaf qabsoo hidhannoo gaggeessuudhaaf bosona galuu filate. Itti hin qophoofne. Qalbii keenya ni hirame. Warri Mootummatti makamanis osoo hin milkaahin hafan, gartokkeen isaanii immoo akka dhuman taasifame. Warri bosonatti gales akka yaadame sana dafee sirnicha qawween kuffisuuf hin milkoofne. Sirni Dargiitis yeroodhaa gara yerootti hidda jabeeffatee Oromoo ofirraa faccise. Qophii dhabuufi qalbii hiruun hiree uumamte fayyadamuu nu hanqisuu qofa osoo hin taane gaagama’a hamaa qabsoo keenya irraan gahe. Hoggansi qabsoo gariin sirna Dargiitiin galaafatame. Kanneen hafan qabsoo keessatti dhuman, gariin alagaa ollaatiin nyaataman. Qabsoon hoggansa ol’aanaa kasaartee qancarte waggoota 17f lafarra shunquuqatte.
2. Bara 1991
Mootummaan Dargii waggoota 17f biyya erga shoorarkeessee booda qabsoo humnoota saba isaaniif falmataniin moo’amee kufe. Qabsoon Oromoo gaaga’ama hoggansaa mudateen laaffattee turte ammas hiree biraa argatte. Garuu yeroo sanittis osoo siriitti itti hin qophaayin cehuumsi dhufe. Humni nuti qabnuufi warri aangoof nuun morkaaa turan ( rivals) qaban wal hin gitu ture. San caalaa nuti akkuma gaafa bara kufaatii mootii Haylassilaasee sana qalbiin keenya eddoo garagaraatti hirame. Gariin warra humnaan nu caalu saniin waliin hojjachaa hiree uumamte irraa sabaaf waa haa buufnu yaada jedhu kaasan. Gariin ammoo humnaanis ni caalamna, aangoos kan too’ate alagaadha, kanaafuu humna keenya cimsannee qawweedhaan warra haaraa kanas osoo hidda hin qabanne garagalchinee bilisummaa dhugaa goonfachuu qabna yaada jedhu kaasan. Akkuma gaafa durii sana gaafasis qophiin barbaachisu hin turre, qalbiin nu hiramte, humni xiqqoon qabnu sunis nu facaat. Warri mootummaatti makame gariin dhiibamee bahe kan hafe maxxantuu ta’ee itti fufuuf dirqame. Hireen guddaan yeroo lammataatiif arganne nu harkaa baate. Hireen dhabamuu caalas murtiin waloon akka hin uumamne danqa uumte, qabsoo keenya keessattis atakaaroo uumte, faffaca’uu jaarmaya siyaasaatiinis nu geette. Kun ammoo waggota 27n dabraniif qabsoon laamshoftee diina jalatti akka bullu nu saxilte.
3. Ammaa, Bara 2018
Qabsoo Ummanni Oromoo bifa haaraa taheen finiinseen sirni wayyaanee bacancaree unkutaawuu mannaa aangoo humna / garee fedhii ummata hubatee jijjiramaaf of qopheesseef laate. Ummanni Oromoofi sabni Itoophiyaa biroos bilisa bahe. Naannoon gaanfa Afrikaas harkaafi hafuurri wayyaanee keessa sassaabamnaan hafuura nagayaa argate. Namuu ni gammade. Biyyi kufaatiidhaaf qarqara geessee turtes abdii horatte. Garuu akkuma amma duraa ammas osoo qophiin gahaan hin jiraatin jijjiramni dhufe. Jaarmaan siyaasaa keenyaa qabsoo dogongora 1991fi san boodaatiin waan laamshayeef aangoo argamte caasumaafi namoota sirna duraa keessa jiranitti akka dabru ta’e. Qophiin gahaan jiraachuu baatus aangoon harka Oromoo seente.
Ji’oota muraasaaf jijjirama argame kanatti gammaduufi tokkummaadhaan dhaabbachuun muldhatus ammas mooraa keenya keessatti qalbii hiruun marsaa sadaffaadhaa dhalattee jirti. Qalbii hiruun kun immoo warra aangoorra jirus warra mormitootaa birattis ni mul’ata. Warri mootummaa mormitoota shakkuufi sodaachuutu irraa muldhata. Mormitoonni gariin ammoo warra mootummaa amanuu dhabuufi jijjirama kana guututti fudhatanii itti abboomuu irratti garaa hiruutu mul’ata. Gariin isaanii immoo hamma jijjiramuma dhufe kanaayyuu fudhatama dhabsiisuudhaan qabsoo itti fufanii, mootummaa cehumsaa kana garagalchanii haaraa dhaabuudhaaf waan yaadan fakkaata. Wal sodaan kun gara walitti gaarreffannaa cehee jira. Qalbii takkatti deebi’uu baannaan dhihotti gara walwaraansaatti seenuuf qarreerra jirra. Jijjirama kana waloon itti abboomnee, waliin tiiksinee ceesisuu dhiifnee walitti garagallaan ammas yeroo sadaffaaf carraan kun miliquuf deema. Carraan kun miliqnaan kasaaraa hamaa fida. Tokkummaa Oromoo diiqa, biyya kanas bittinneessa.
Akkuman asii olitti ibse qophii dhabuufi qalbii keenya eddoo garagaraatti hiruun bara 1974 hoggansa nu dhabsiise. Kan bara 1991 jaarmaya nu jalaa diige. Barana itti dabalamnaan sabaafi biyya nu dhabsiisa. Gaaga’ama as deemaa jiru kan nutti affeeraa jiru ammoo mootummaafi ABOdha. Waliigaltee waliif seenan hojiitti hiikuu irrratti harkifachuun, walamantaa dhabuun, olola walirratti oofuufi amma ammoo dibbee waraanaa oowwisuun balaa hamaa fiduuf deema. Lolli kun mootummaafis, ABOfis ummata Oromoofis balaa malee faaydaa tokkos hin qabu. Motummaas yeroo kanatti, keessattuu Oromiyaa keessatti, lola adeemsisuun akka gommaa konkolaataa isa fuunduraa keessaa qilleensa yaasuuti.
Mootummaan ejjannoo cimaadhaan qalbii osoo hin hirin deemuu qaba. Sirni abbaa irree akka kufeefi kan biraas deebi’ee ijaaramuu akka hin dandeenye amanee fudhachuutu irra jiraata. Oromoon yeroo ammaatti sirna abbaa irraa ijaaruuf kan dandeessisu bu’ura hawaasummaa, diinaggeefi waraanaa (social, economic and military means) akka hin qabne jalahubachuu qabu. Filmaata kaana yoo kan fudhatu taate ammoo cehuumsi dimokraasitti godhamu paartii biyya bulchu qofaan akka hin danda’amnee beekuu qaba. Mootummaan shiraafi dhiibbaa humnoota jijjiramaan faallaa hiriiranii ( reactionary forces) irra aanuudhaaf humnoota jijjiramaa hunda agoobara tokkotti deebisee of jalatti hiriirsee humna isaa guddifachuu isa barbaachisa. Kana dhiisee humnootuma jijjiirama jiddutti atakaaroofi wal harcaasuun akka uumamuuf hiree kenninaan humni jijjiramaa laaffachaa kan faallaa jijjiramaa jabaachaa adeemuun cehuumsi kun akka gufatuuf karaa saaqa. Kun ammayyuu muldhachaa jira. Osoo hin hammaanne mala dhahuun barbaachisaadha.
Mootummaan hamma danda’ametti humnoota jijjiramaa hundaaf garaa baldhachuudhaan ofitti qabachuu malee ofirraa dhiibuun kasaaraa qaba. Kanarratti ODPn hiree osoo hin yaaddamin argate kana of harkaa baasuu hin qabu. ODPn badii waggoota 25 guutuudhaaf ADWUI waliin hojjate sababa waggoota lamaan dhumaa qabsootti dabalameen ofirraa haquu eegalee jira. Qabsootti makamuu qofa osoo hin ta’in qabsoo kana bifa miidhagaa taheen cehumsa gara dimokraasiitti godhamu akka ol’aantummaadhaan hogganuf carraan kennameefii jira. Cehuumsa kana gahuumsaafi bilichinaan yoo goolabe badii hojjate hunda ofirraa dhiquun seenaa haaraya barreeffachuuf carraa guddaa qaba. Carraa kana morkii murnaatti seenuun of jalaa balleessinaan ammas deebi’ee balfa duriitti kufa. Kanarraa of baraaruuf dirqama hoggansaa itti kenname kana tokkummaa Oromoo bu’ura godhatee tarsiimoon masakamee deemuutu irraa eeggama. Dhugaa dubbachuuf hoggansi mootummaa ji’oota muraasa dura hamma eeggamuu olitti cehuumsa kana galmaan gahuuf hojjachaa ture.
Dirree siyaasa baldhisuu, falmattoota haqaa hiikuufi kkf gochuun tarkaanfii amaanaa itti kenname bakkaan gahaa akka jiru abdii laate ture. Ji’oota as aanan kana garuu qalbii hiruufi harkifachuutu muldhata. irree siyaasaa baldhisan sanitti seeraafi sarara itti tolchuuf dhaabbilee siyaasaa waliin mari’achuu irratti qoorrifachuun dirreen siyaasaa bal’ate sun seermaleessummaan akka jeqamu karaa saaqeera. Maddi jeequmsa kana dirree siyaasaatti seeraafi sarara tolchuu dhabuu ta’uu hubatanii sirreessuu mannaa gara mormitootaan quba walitti qabuutti cehame. Kun ammo mootummaafi mormotoonnis hadiida cehuumsaa irraa waldhiibuun irraa walbaasuu fidee jira. hadiida sanitti deebi’uun murteessaadha. hadiida sanitti nu deebisuuf shoorri guddaan kan mootummaati. Shofeerri baaburichaa isaan waan ta’aniif. Nutis kanumaaf mormitoota caalaa isaan irratti dhiibbaa goona. Isaanis mormitootaan of qixxeessanii morkii keessa seenurra guddatanii rgamuun cehuumsa kana hadiida irratti deebisuu qabu.
Gama ABOtti yoo deebinu cehuumsi amma kun dhaabni kun erga qabsoo eegalee isa sadaffaati. Gufachuun cehuumsa lamaan duraa dhaaba kana miidhaa hoggansaafi jaarmayaa akka irraan gahe armaan olitti eereen jira. Amma carraan 3ffaa kan dogongoroota armaan duraa irraa barachuun kaayyoo qabsaa’onni kumatamaan lakkaawwaman wareegamaniif san galmaan gahuuf banaa ta’e argameera. Kanaafuu obsaafi itti gaafatamummaa guddaadhaan carraa kana fayyadamuu qaba. Akkuma carraa kana argatee dhaaba hidhannoo irraa gara paartii siyaasaatti of jijjiruuf mootummaan waliigale, ammas murtii sirrii sanitti cichuu qaba.
ABOtiif yeroon kun kan qabsoo marsaa biraatiif qawweedhaan mootummaa dura dhaabbatee itti falmu osoo hin tahin sagantaa, tarsiimoofi caaseffama isaa jaarmaya waldhaansoo irraa gara bulchiinsaatti ( from resistance front to governance party) of geeddaruudha. Dhaaba siyaasaa biyya bulchuun walitti gaarreffachuudhaan hiree yeroo sadaffaadhaaf argamte tana of jalaa dhiphisuu osoo hin taane yeroo murnoota irraa fottoqan of jalatti deebisee humna isaa daran cimsee ABO mataa ummataa keessa jiru saniin of qixxeessee itti argamuu qabuudha. ABOn qalbii isaa hiruu dhiisee murtii paartii nagayaa ta’uuf fudhate qabatamaan hojitti hiikee humna isaa ijaarratee yoo socho’e, hireen filannoo walabaatiin ummanni keenya moootummaa isaaf ta’u yeroo duraatiif filachuuf qabu dhugoomsuu bal’aadha. Ummanni filannoo sagalee isaatiin hoggansa isaa akka filatu taasisuun immoo kaayyoo QBO keessaa isa tokko. Karaan sirriifi daandii dheeraa of dura nu adeemsisee qabsoo keenya galmaan gahus isa kana. Kana dhiisee, akkuma baroota kanaan duraa uumame, adeemsa hidhannoofii falmii karaa nagayaa waliin adeemsisuu jidduutti qalbii yoo hire dhaabichaafis cehumsa amma keessa jirruufis gaaga’ama guddaa tahuun isaa shakkii hin qabu. Humna hidhate bosonaa qabaachaa paartii siyaasaa ta’anii filannotti hirmaachuun waan hin danda’amneedha. Akkuma bara 1991 dhaaba keessatti adeemsa irratti qoqqoodamni dhufe, qalbii hirameen socho’uun ammas dhaabicha keessatti qoqqoodama biraa fida. Kana caalammoo lolatti seenama taanaan ABO ammas dhiibamee sirna siyaasaa keessaa akka bahuuf carraa uuma.
Kanaafuu ABOn waraana harka isaa jiru sassaabee akkuma waliigalteetin humna nageenyaa Oromiyaatti makuu qaba. Mootummaanis lafarra harkifachuu dhiisee haala amansiisaa mijeessuun waraan qabsoo Oromoof bahe offitti hammatee humna nageenyaafi ittisa Oromiyaatti makuu qaba.
Walumaagalatti, cehumsa lamaan ammaan duraa fayyadamuu dhabuu keenyaaf sababa heddu tarreessuun ni danda’ama. Fakkeenyaaf dammaqiinsi Oromoo fi humni namaa baratee xiqqaa ture, muuxannoo siyaasaa bal’aa hin qabnu turre, humna diinaatiin caalamnas turre. Kana malees kufaatii keenyaaf sababoota hedduu tarreessuun ni danda’ama ta’a. Amma garuu dogongora kamiifuu sababni dhiyaachuu dandahu tokkos hin jiru. Sabboonummaan sadarkaa ol’aanaa irra gahee jira. Humna namaa barate kumaa kitilaan qabna. Qabsoo teenyaafi kanneen ummata biroo irraayis muuxannoo siyaasaa guddaa kuufannee jirra. Diinni humnaan nu caalus hin jiru. Aangoo mootummaa diinni dur ittiin nu cabsaa tures dhuunfannee jirra. Haala mijaawaa seenaa keessatti nu mudate kana keessatti bolola murnummaatiin ijji keenya nu jaamtee, qalbii keenya oliif gaditti hiramee, tarsiimoon masakamuu dhiifnee cehuumsa kana gufachiifnee sabaafi biyya kana diignaan, dhaloonni kuni dhaloota seenaa keessatti injifannoodhaan qoosefi kan qabsoo keessatti salphina guddaa uume jedhamnee komatamuun keenya hin hafu. Lafeen wareegamtootaa as gahuu keenyaaf aarsaa tahe qoree ta’ee nu waraana, dhiigni isaanii addunyaa irratti azaaba nutti ta’a. Saba ji’oota muraasaaf qaanii jalaa baafnee mataa ol qabachiifne kana deebifnee alagaa itti kofalchiifna.
Kanaafuu gareen ifaan ifatti cehuumsa kanatti gufuu uumudhaaf jiran, ODP fi ABO’n godaannisa kaleessaa walitti kakaasaa xiiqii keessa galuu dhiisanii, olola deeggartoota isaaniitiin osoo hin dhiibamin, dantaa dhaabaa isaaniifi kan biyya wal simsiisanii adeemuudhaaf dirqama ol’aanaatu irra jira. Murnoonni biroo, keessattu kanneen amma dura ABO irra irraa adda bahan, gadoo kaleessaa haaromsuun jaallan isaanii kaleessaa haaloo bahuuf jecha ololaafi gocha cehuumsa kana gufachiisuu danda’u irraa of qusachuu qabu. Ummanni keenyas jibbaafi jaalala murnoota kanaaf qabuun miiraan guutamee tokko faana ejjatee isa kan biroo irratti duulurra, gamni lachuu hadiida cehuumsaa irratti akka deebi’an dhiibbaa gochuu qaba. Kuni tahuu baatee, qabsoo keenya keessatti dogongora marsaa sadaffaa ni raawwanna taanaan, Ummata Oromoo waggoota dheeraadhaaf gabrummaadhaan miidhaa hamaadhaaf saaxilamaa ture, kan immoo injifannoo argatee miira gammachuu keessa jiru deebisnee kuffisna, biyyattiis tahee gaanfa Afrikaa balaa hamaa taheef saaxilla. Kanaafuu qaamni kallattiidhaan dhimmi ilaallatu sadeenuu, ODPn, ABOnifi Ummanni Oromoo miira itti gaafatamummaa ol’aanadhaan socho’uudhaan qabsoo keenya galmaan haa geenyun dhaamsa kooti.
Jawar Mohammed
Muddee, 2018


text:
Kitaabota mootummaa Ertiraa qeeqan jildii lama eega maxxansiisanii booda ka Wixata dabre hidhaman – ministarri maallaqaa Ertiraa duraanii – Birhaanee Abrehee akka hiikaman, maatiin isaanii gurmuulee mirga dhala-namaa iyyataa jiran.
Ilmi haadhoo isaanii Solomon Habtoom akka jedhanitti, kan umuriin isaanii waggaa toorbaatamii afurii loltuun bilisummaa Ertiraa duraanii Obbo Biraaniin, Wixata dabre, magaalaa Asmaraa keessatti otuu ilma isaanii waliin hojii irra jiranii qabaman.
“Butamanii fudhataman. Namoonni ijaan arganii jiru. Kun amala mootummichaa ti. Isaayyaas humnoota tika nagaa gochaa akkanaa raaw’atan ni qaba. kun itti fufinsuma gochaa isaa ti,” jedha.
Obbo Birhaanee Abrehee eega qabamanii booda, himannaan haga ammaatti irratti dhihaate hin jiru. Mootummaanis waa’ee hidhamuu isaa homaa hin dubbanne.
Amnesty International dabalee dhaabonni mirga dhala-namaa hidhamuu Obbo Biraahnee kana balaaleffataa jiran.


text:
Hara
Haroon qaama bishaan baldhina murtaa’e qabu kan kallatti hundaan qaama dacheetiin marfamee argamuudha. Harawwan uumamaan ykn kan namootan ijaaraman Hara Nam-tolchee ta'u dandahu. Harawwan uumamaa harawwan Sulula Qiinxamaa Guddaa keessatti argamanii fi harawwan Sulula Qiinxamaa Guddaan alatti bakkeewwan lafa ol ka’oo irratti argamaniidha.
Harawwan Sulula Qiinxamaa[gulaali | lakkaddaa gulaali]
Harawwan sulula Qiinxamaa Guddaa keessatti argaman gad fageenyaa fi gara dalgaattis dheerina waan qabaniif tajaajila geejjibaa ni kennu. Muraasni isaani:
- Hara Taangaanikaa
- Hara Hara Maalaawii
- Hara Kivuu
- Hara Edwaard
- Hara Albarti
- Hara Turkaanaa
- Hara Shaallaa
- Hara Laangannoo
- Hara Zuwaay (Danbal)
- Hara Abjaataa
- Hara Hawaasaa
- Hara Caamoo


text:
Ergaa – Qeerroo Amboo fi Ejjeetto Sidama Affairs ESA
Fulbaana 28, 2019
Qeerroon Amboo ajjeechaa ummata keenya Wallagga ,Gujii,Booranaa fi Walloo irratti Yaroo Ammaa raawwachaa jiru Akka dhaabbatu Mootummaa dulloomee tortoraa Abbaa irree akekkachiisan.
Qabsoon Qeerroon haarsaa itti kaaffalaa turan oromiyaa jennata lafa irraa gochuuf malee irraa deebii RIB kaleessa haaloo nu irraa qabu carraa nageenya eegsisuu tti fayyadamee haaloo ykn jibba oromoo irraa qaban akka nu bahataniif miti.Haaloo isaanis oromoo irratti bahachaa jiru.
Miidhaan kamuu ilmaan oromoo irra gahu Daangaa malee nu ilaallata.
Ta’e jedhanii Gargar nu qooduun oromiyaa Dirree waraanaa gochaa jiru.
Dulli obbolaa keenya Wallagga ,Gujii ,oromoota Walloo irratti gaggeeffamaa jiru Atattamaan dhabbachuu qaba.
Nuti oromoo dha.Olola Opdo fi saamtotaa oromiyaa lagaan qooduun dabaree dabareen wal ficcisiisaa jiran dura Ni dhaabbanna.
Oromoon lagaa amantaan wal Hin qoodu.Nuti tokko.Ilmaan abbaa tokkoo ti.Ajjeechaa fi Dararamni isaan irra gahu dhaabbatee warreen badii kana raawwachaa jiran seeratti haa dhiyaatan.
Diina oromoo addaan qoodee diiguuf toftaa baasee ilmaan oromoo lafa irraa fixaa jiru oromoon hundi tokkummaan waliin dura dhaabbanna.
Gaafa tokkummaan dhaabbanne diinni nu dura Hin dhaabbanne.Gaafa Nuti lagaan wal qoodnu Oromoon tuffatamee akka hoola faasigaa Guyyaa Guyyaan mana isaaniitti deemanii RIB tiin qalamaa jiru.
Waliin haa dhaabbannu.Waliif haa tumsinu.Gochi duguuggaa sanyii lammii keenya nagaa Wallagga ,Gujii,Boorana,Walloo irratti RIB raawwatamaa jiru Atattamaan haa dhabbatu.
Via Lammii Beenyaa
“Baatii sadii gidduutti mootummaa dhuunfanna!” Himannaa kana MM Abiyyii Ahmadtu ABO ittiin loluuf miidiyaatti bahee dubbate. ABOn eessatti, yoom akkas jedhe kan jedhuuf namn qorannoo gaggeesse, miidiyaan ABOs ta’e MM qore hin turre. Haasaa MM Abiy kana xiqqaa guddaan dhugaa jedhee fudhate. Nama gaddisiisa. Akkamittiin jechi kun Oslo hin mirkaneeffatiin callisee fudhatama? Eenyu kan ABO keessaa mootummaa kana baatii sadii gidduutti dhuunfanna, irra dhangalaana jedhee dhaadate? Jaal Daawudii? Jaal Abdiidhaa? Jaal Marroodhaa? Yoom akkas jedhan? Walgahii moo miidiyaan ibsatan? Dubbii kijibaa MM Abiyyiin tarkaanfii waraanaa itti deemuuf jedhu sana seera qabeessa taasifachuuf dubbate sana dhugaa godhanii fudhachuun wal nu taajjabsiisa.
FYI: Yeroo MM Abiyyiin kana dubbate hoogganni ABO Finfinnee jiru waajjira keessa qubatuyyuu dhabee rakkataa ture. Kijibni garuu hin dhaabbanne. Fakkeenyaaf:
- “Isaanumti gad haa dhufan. Yeroo isheen lama taatee dhuftu, yeroo isheen ummata dubbistu asumatti hambisna,” nuun jedhan. MM Abiyyiin Abbootii Gadaa fi Maanguddoota biyyaa walitti qabee himate.
- “Baatii sadii Gidduutti mootummaa dhuunfanna,” jedhanii dhaadatan. kanas MM Abiyyiitu walgahii hayyootaa tokkorratti dubbate.
Ammaaf kan hin maxxansine kijiba heddutu jira. Kanaaf, namoonni keenya dubbii balance godhachuuf himannaa kana dhugaa gootanii fudhattan isinis kijiba biraa hanqaaqaa jirtu jedheen yaada. Dubbii qoradhaa, miidiyaanis akka qulqulleessu godhaa, waan qabatamaa ummataan gahaa.
የኤሬቻን ምስጋና በኣል አስመልክቶ ከሲዳማ ኤጄቶች የተላለፈ የመልካም ምኞት መልእክት
Via Ejjeetto Sidama Affairs ESA
#ይነበብ #ይሰራጭ
የስርወ ገዳ ባህላዊ የሽግግር ሙዳይ ከሆኑት ትሩፋቶች አንዱ ኢሬቻ ነው። የኢሬቻ በኣል የኦሮሞ ብቻ ሳይሆን የኛ የሲዳማዎች ጭምር ነው። በኣሉ ከኛ ከኩሻውያን የተበረከተ ለመላው አለም የሚተርፍ የሰላምና የብርሃን ጮራ ነው።
በነዚህ የብርሃን ወራቶች ጽልመቶች ይገፈፋሉ ጥላቻና ሸፍጦች ይንበረከካሉ። በጭጋጋማውና ጥቁር ሰማይ የተከደነው የተፈጥሮ እውነት ያለ ከልካይ የሚገለጥበት ግዜ ነው። ኢሬቻ የዚህ ተፈጥሯዊ ኩነት ማሳያ ተምሳሌት ናት።
በዚህ በኣል ፈጣሪ ይመሰገናል፡ ፈጣሪ ደግሞ እውነት ነው።
እኛ ሲዳማዎችም ይህን ኡደት ሆላ ሃላሌሆ እንላለን። እውነት ታሸንፋለች። ብትቀጥን እንጂ አትበጠስም። የዘንድሮ በኣል የዚህ ማሳያ ነው።
የዚህን አመት አከባበር ከሌሎቹ ግዚያት ለየት የሚያደርገው የኦሮሞ ህዝብ ለሌሎች ጭቁን ህዝቦች ጭምር የተረፈ ደማቅ የትግል ምእራፍ ላይ በደረሰበት ማግስት መሆኑ ነው። ለዘመናት ተዘግቶ የከረመው የፍንፍኔ ሃርሰዲ ከዘመናት በኋላ ደግም ክፍት መደረጉ ለዚህ ድል፡ትልቅ ማሳያ ነው።
የኦሮሞ እና የሲዳማ ህዝቦች ለብዙ ዘመናት እውነት ተከደኖባቸው በባህላቸው እንዳይኮሩ በሃብታቸው እንዳይወስኑ ሲደረጉ የኖሩ ህዝቦች ናቸው። የዚህ ታሪክ ምእራፍ ግን ላይመለስ ሊከደን ግዜው የተቃረበ ይመስላል። አስቸጋሪው ክረምት አልፎ ደማቁ የኢረቻ ወር መጥቷል። ሀምሌ እና ነሃሴ ምንም ያህል ጽልመታሞች ቢሆኑ እንኳ መስከረምንና ህዳርን የመቋቋም አቅም አይኖራቸውም።
እኛ ሲዳማዎች ባለፉት ወራቶች በታሪክ ታይቶ በማይታወቅ መልኩ ከ100 በላይ ኤጄቶች ተገድለውብን የተቀሩት በእስር እንዲማቅቁ ተደርጎ ሌሎች በስደት እንዲንከራተቱ ሆኖ የክረምቱን ወራት አሳልፈናል።
ይህም ሆኖ የመራራ ትግል ተምሳሌቶቻችን ከሆናችሁን ቄሮዎች ተምረን በብዙ ጽናትና ተስፋ ዛሬ ለኢሬቻ ወደ አደባባያችን ወጥተናል። ገድሎ ብቻ ሳይሆን ሞቶ ማሸነፍም እንደሚቻል የሰላምዊ አብዮት ጓዶቻችን(ቄሮች) አስተምረውናል። በዚህ መነሻ ዛሬ በሲዳማ መዲና በደማቅ ሁኔታ በሃዋሳ አክብረናል። በኣሉን ስናከብር ለአዲስ ትግልና መስዋእትነት ራሳችንን በማዘጋጀት ነው።
የቄሮና ኤጄቶ ትግል የእኔ ልብለጥ ትግል ሳይሆን የእኩልነት ትግል ነው። ይህንን እውነት ምድር የምትቀበልበት ግዜ እሩቅ አይደለም።
እንደ አውሬ ስለው እና አስለው የጨፈጨፉን ጸረ ህብረ ብሄራዊነት ሀይሎች የእውነት ጸሀይ ስትወጣ ማፈራቸው አይቀርም።
ውድ ኦሮሞ ወንድሞቻችን ቀጣዩ የምስጋና አመት ሌላ አዲስ ታሪክ ጽፋችሁ በአዲስ የትግል ምእራፍ የምትገለጡበት አመት እንዲሆን ምኞታችን ነው!!
#ኤጄቶ
#ሐዋሳ_ሲዳማ_ኢትዮጵያ|


text:
Biyyaa ajajni mana murtii hojjii irraa hin olee , biyyaa seerri itti hin kabajamnee walummaa galati biyyaa seerii dhabdumaan itti hamate tate jirti xoophiiyyaan.
Koloneel Gammachuu Ayaanaa fi hidhamtoonni siyaasa Oromoo ajajaa mana murtiin mana hidhaatii akkuma bahaniin polisootaa federalaatiin ukkamsamanii gara hin beekamnetti fudhatamanii jiran.
Manni murtii federaala dhaddacha kaleessa ooleen Koloneel Gammachuu Ayyaanaa fi hidhamtoonni siyaasaa oromoo kan biroo yakka ittin himaataman irraa bilisaa ta’uu dhan bilisaa gadii dhisuun nii yaadatamaa.


text:
Miira Gadi-aantummaa
Miira gadi aantummaa yommuu jennu namni tokko mataa ofii shakkuu, “Ani nama gadi aanaa amala cimaa fi ol’aanaa hin qabneedha.” Jedhee ofi ajifachuu fi of gadi xiqqeesudha. Miirri gadi aantummaa ijoollumma irraa jalqabee hanga du’aa kan itti fufu ta’uu danda’a. Miirri kuni nama dhuunfaa qofa osoo hin ta’in hawaasa fi biyya kan miidhudha. Biyyi gadi aantummaan itti dhagahamu biyya biraatif gabra fi kajeelattu taati. Miira gadi aantummaa bakka saditti qoonne mee haa ilaallu.
1.Sababoota Miira gadi aantummaa
Miirri gadi aantummaa wantoota adda addaa irraa madda. Isaan keessaa;
A). Cubbuu fi dogongora– namni yommuu badii fi dogongora raawwatu miirri gadi-aantummaa keessa isaa ni huuba. Akka cirriin dhiiga horii xuuxutti innis yeroo hundaa badii fi dogongora sanniin yaadachuun miira kabajaa of keessaa xuuxa.
B). Dhiibbaa maatii– yeroo ijoollummaa maatiin ijoollee isaanii kan arrabsanii fi hacuucan yoo ta’an ijoollen isaanii miira lamaan keessaa tokko ni horatu. Takkaa keessi isaanii ulee fi jechoota maatitiin waan reebameef gadi aantummaan ittti dhagahama. Takkaa immoo ulee fi jechoota kanniin moo’achuuf ol’aantummaa isaanii agarsiisu. Mucaan yommuu dubbachuu barbaadu, “Cal’isi!” yommuu jedhaniin keessi isaa rifachuun gadi aantummaan isatti dhagahama. Ammas dogongora xiqqaa fi guddaaf ijoolle arrabsuu fi reebun miira gadi aantummaaf gumaacha guddaa godha. Maatiin wanta akkanaa hojjatan, gocha kana irraa of qusachuun, ijoollee isaanii gorsuu fi barsiisu qabu. Ijoollen badii fi dogongoratti kufuun dura akeekachisuu fi irraa tiiksu qabu. Fakkeenyaf, intalti filmii akka ilaaltu ishiif hayyamuun ergasii intalli tuni zinaa yoo raawwatte miidhan guddaan ishirra gaha. Gadi aantummaan akka itti dhagahamu kan sababa ta’ee maatiidhaa jechuudha.
C). Namoota ofi olii waliin wal bira of qabuu– namoonni yeroo baay’ee nama qabeenya fi beekumsaan isaan caalu ilaalun, dandeetti fi ijjannoo ofii laamshessu. Nama meeqatu imala milkaa’inna jalqabe yommuu nama isa fuundura fiigu argu ‘Isa dhaqqabuu hin danda’u’ jechuun duubatti deebi’e. Inni kana waan qabuuf milkaa’e, ani kana waan hin qabneef milkaa’u hin danda’u jechuun keessa ofii reebu. Fakkeenyaf, yommuu nama dureessa argitu, “Ah, ani kana hin qabu, manni isaa akkam bareeda! Ani hiyyeessa waa hin qabne fi kkf.” Jechuun gadi of xiqqeessita.
D). Arrabsoo fi qeeqa namoota sodaachu– namoonni yommuu nama arrabsan, dhugumatti keessi namaa ni jeeqama; hamileen ni caba. Namni yommuu arrabsamu, of eeggannoo daangaa darbe gochuun ba’aa hin dandeenye ofitti fe’a. Namoonni akka na hin arrabsine ykn hojii kana narraa haa jaallatan jechuun wanta hin dandeenye fi isaaf hin mallee hojjata.
2.Miidhaa Miira gadi aantummaa
Miirri gadi aantummaa miidhaa baay’ee namarraan gaha. Isaan keessaa inni guddaan hamilee ofii cabsuun milkaa’inna irraa duubatti deebi’uudha. Namni akkanaa, “Ani nama uguruu hin geenye, hojii kana hojjachuu hin dandeenye; yoo hojjadhe namoonni natti kolfan” jechuun jireenya ofii jijjiruuf carraaqu dhiisa. Fakkeenyaf, nama meeqatu waajiba (dirqama amanti Islaamaa) kan akka salaata sababa kanaan dhiisa. Harkaana salaata fi wantoota salaata keessatti jedhan waan hin beeknef, yoo salaate namoonni natti kolfan jechuun ofi hidha. Nama beekumsa qabu gaafachun hin baratu. Sababani isaas, “Yoo nama kana gaafadhe maal nan jedha? ‘Osoo hagana geettu waa’ee salaataa wallaaltaa?’ nan jechuu danda’a.” Jechuun jireenya ofii fooyyessu irraa of sakaala.
Ammas miirri gadi aantummaa dandeetti uumamaa isa keessa jiru akka ukkaamsu taasisa. Yeroo hundaa nama nuu olii waan ilaalluf dandeetti nu keessa jiru osoo itti hin fayyadamin, dandeettin keenya nu waliin biyyeetti gala.
Dabalataan miirri gadi aantummaa balbala abdii fi injifannoo namarratti cufa. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“Hin laafinaa, hin gaddinaa isintu [injifannoon] irra aanaa dhugumatti mu’imintoota yoo taatan.” Suuratu Al-Imraan 3:139
Namni gadi aantummaan itti dhagahamu abdii kuta, waan xiqqaa malee waan guddaa yaadu hin danda’u. Namoota biroos gara olii akka hin yaadne fi milkaa’innatti akka hin ariifanne gufuu itti ta’a. Akka fakkeenyatti, munaafiqoonni gadaa Rusuula (SAW) injifannoo hin abdatan. Kana irra, ni ajjeefamtu dirree lolaa hin deeminaa jechuun namoota sodaachisu.
“Yeroo munaafiqotaa fi isaan onnee isaanii keessa dhukkubni jiru, “Rabbii fi Ergamaan Isaa gowwoomsaa malee homaa waadaa nuuf hin seenne.” Jedhan [yaadadhu].” (Al-Qur’aan, Suuratu Al-Ahzaab 33:12)
Waadaa Rabbii kan akka injifannoo fi Jannataa, munaafiqonni “Gowwoomsadha” jechuun ofii fi namoota biroo milkaa’inna irraa duubatti harkisu. Kuni hundii ol fageessanii yaadu dhiisu irraa kan burqeedha.
Ammas miirri gadi aantummaa vaayrasii jibbaa fi waanyu nama keessatti horsiisa. Yeroo hundaa nama qabeenya ykn beekumsa qabu ilaalun jibbaa fi waanyun keessa ofii summeessa. Jeequmsi fi dhiphinni itti dhagahama.
Tolee namni hunduu miirri gadi aantumaa itti dhagahama. Hadhaa baay’ee dhandhamu danda’u. Garuu namoonni gariin jireenya isaanii guutu miira gadi aantummaaf harka hin kennan. Qabsoo guddaa adeemsiisun miira gadi aantummaa moo’atu. Mee qabsoo akkamii akka adeemsisan furmaata jalatti haa ilaallu.
3.Furmaata miira gadi aantummaa
1.Taqwaa– taqwaa (Rabbiin sodaachu) jechuun waan itti ajajaman hojjachuu fi waan irraa dhoowwaman dhiisun adabbii Rabbii irraa of baraarudha. Akkuma duratti jenne cubbuu (dillii) hojjachuun gadi aantummaan akka namatti dhagahamu taasisa. Gubbaa irraa akka ba’aa namatti ulfaachun gadi nama aansa. Taqwaan miira gadi aantummaa kana haaqun miira kabajaa fi gammachuu namatti uwwisa. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“Yaa warra amantan! Rabbiin yoo sodaattan, Inni furqaan isiniif godha. Badii keessan isin irraa harcaasa. Isiniif ni araaramas. Rabbiin abbaa tola guddaati.” Suuratu Al-Anfaal 8:29
Furqaan jechuun dhugaa fi sobaa kan addaan baasu. Fkn, Qur’aanni furqaan jedhama dhugaa fi soba waan addaan baasuf.
Dhugumatti namni taqwaa qabu dhugaa fi soba addaan baasun isatti hin ulfaatu. Miira gadi aantummaan osoo hin ta’in miira kabajaatin dachii irra adeema.
2.Yeroo hundaa tawbachuu fi araarama kadhachuu– namni taqwaa qabu (Rabbiin sodaatu) gonkumaa cubbuu hin hojjatu jechuu keenya miti. Ilmi namaa dogongorun baditti ni kufa. Ergasii saalfanna fi salphinni waan itti dhagahamuuf miirri gadi aantummaa isa haguuga. Kanaafu, nuti namoota dogongora irraa bilisa ta’uu miti. Akkasumas, yommuu dogongorru ba’aan badii waan nutti ulfaatuf, ba’aa kana kan kaasu Rabbiin malee eenyutu jiraa? Namni hanga fedhe osoo nu booharse homaa nuuf hin godhu. Yeroo muraasan booda gaddi fi miirri gadi aantummaa nutti deebi’a. Kanaafu, furmaanni isaa yeroo hundaa Rabbiin irraa araarama kadhachuudha.
Tawbaa jechuun badii irraa gara Rabbii deebi’u yommuu ta’uu istighfaara jechuun immoo Rabbiin araarama kadhachuudha.
Istighfaarri waa sadii qabata:
- Rabbiin irraa araarama barbaadun Jaalala Isaa argachuu
- Rabbiin cubbuu akka namaaf dhoksuu fi haaqu kadhachuu
- Sababa cubbuu saniin akka nama hin adabne itti warwaachudha
“Isaan warra yeroo waan fokkataa hojjatan yookiin lubbuu ofii miidhan Rabbiin yaadatanii badii isaanitiif araarama gaafataniidha. Rabbii malee eenyutu badii araaramaa? Isaan osoo beekanu waan hojjatanirra (cubbuu ofitirra) kan hin turreedha.Isaan sun mindaan isaanii araarama Gooftaa isaanii biraa ta’ee fi jannata laggeen ishee jala yaatudha. Isaan ishee keessatti hafoodha.Mindaan hojjatootaa [Jannata ta’uun] waa tole.” Suuraa Aali-Imraan 3:135-136
3.Beekumsa– yeroo hundaa beekumsa barbaadun mataa ol qabatanii akka deeman nama taasisa. Beekumsi gadi aantumma namarraa haaqu beekumsa filoosofi osoo hin ta’in beekumsa Qur’aana fi sunnaati.
4.Namoonni maal nan jedhan osoo hin ta’in wanti ani hojjadhu sirriidha moo sirrii miti?– yeroo baay’ee “Namni maal nan jedha? Natti kolfu danda’u…” jechuun keessa keenya dhiphisna. Akka yaada fi dandeetti keenyatti osoo hin ta’in akka yaada fi jecha namootatti buluuf yaalla. Rakkoo kana hanbisuuf, ulaagaa lama fayyadamuun nama baasa. Tokkoffaa hojiin ani hojjadhu kuni gaariidha moo badaadhaa? Lamaffaa hojii kana maaliif hojjadhaa? Namoota gammachisuufi moo mindaa Rabbiin irraa barbaadeti?
Eeti,dogongoru waan dandeenyuf dogongora keenyaf yoo nutti kolfan, kolfa isaanitiif bakka kennu hin qabnu. Kana irra dogongora keenya irraa barachu qabna. Akkasumas, yeroo hojii gaarii hojjannu namoonni nu tufatu, nu qeequ. Ulaagaalee lamaan armaan olii yoo fayyadamne fi araarama Rabbiin irraa kadhanne wanti nu miidhu hin jiru. Tuffatanii dhiisani yaada isaanii!
5.Cimanii hojjachuu– dadhabaa ta’uun miirri gadi aantummaa akka namatti dhagahamu taasisa. Cimanii hojjachuun immoo miira gadi aantummaa nama keessaa dhiqa. Addunyaa fi Aakhiraa keetif cimte yoo hojjatte namootaf gabra ta’uun gadi aantummaan sitti hin dhagahamu. Barataa yoo taate nama dubbise waa hubatu ta’i. Daldalaa yoo taate, daldala keessatti haqaan hojjachuun bu’aa gaarii buufadhu.
6.Namootan wal bira of qabuun gadi of xiqqeessu dhiisu– Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
انْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلاَ تَنْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَكُمْ فَإِنَّهُ أَجْدَرُ أَنْ لاَ تَزْدَرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ ”
“Kan isinii gadii ilaala malee kan isinii olii hin ilaalinaa. Dhugumatti qananii Rabbiin isin irratti oole akka hin xiqqeessine santu isiniif caalaa.” Jaami’i At-Tirmizi-2703
Gabaabumatti nama nu olii ilaalun of gadi xiqqeessun karaa lamaan furamu danda’a.
1.Nama qabeenyan ykn miidhaginnaan nu caalu yommuu ilaallu, hadiisa armaan olii yaadachun nama nuu gadi ilaalun wanta qabnu irratti Rabbiif galata galchuu qabna.
2.Nama beekumsaan nu caalu yoo ta’e, takkaa beekumsa isaa irraa fudhanna takkaa immoo karaa fi tooftaa inni beekumsa ittiin argateen ilaalu fi qorachuun ni hordofna. Kanarraa kan hafe, yeroo hundaa nama nuu olii ilaalun miira gadi aantummaa fi waanyun keessa keenya cunqursu fi qancarsu hin qabnu.
Guduunfaa
✎ Miirri gadi aantummaa miira keessa nama qancarsuu, dandeetti namaa ajjeesu fi abdi namatti dukkaneessudha.
✎Rabbiin sodaachun, yeroo hundaa araarama kadhachuu fi beekumsa barbaadun miira gadi aantummaa namarraa dhiqa.
✎ Namoota nuu gadii ilaalun qananii Rabbiin nurratti oole akka beeknu fi galata galchinuuf nu taasisa.
✎ Jireenya keessatti kaayyoo murtaa’a fi beekkamaa qabaachun miira gadi aantummaa irraa nama baraara.
Jedhi, “Dhugumatti, salaanni kiyya, qalmi kiyya, jireenyi tiyyaa fi duuti tiyya Rabbii Gooftaa aalamaa hundaatifii.” suurat Al-An’aam 6:162


text:
Tafsiira Suuratu Ar-Ruum-Kutaa 1
Ammas, ibsaa Qur’aanaatin jireenya keessatti ifa ibsachuu itti fufnee jirra. Suuratu Ar-Ruum akkuma boqonnaalee biroo dukkana keessaa gara ifaatti bahuu yoo barbaadde, na qo’adhu ibsaa siif ta’aati. Karaan yoo si harkaa bade, na qoradhu karaa sitti agarsiisaati. Narraa hin garagalin ni dhamaatati jetti. Mee haa qorannu kaa…
Mu’jizaa Qur’aanaa
“Aliif Laam Miim. Roomaan moo’atamte. Dachii garmalee dhiyoo taate keessatti. Isaan moo’atamuu isaaniitiin booda gara fuunduraatti ni moo’atu. Waggoota muraasa keessatti [ni moo’atu]. [Injifannoo] duraa fi booda ajajni kan Rabbiiti. Guyyaa san mu’mintoonni ni gammadu. Gargaarsa Rabbiitti [ni gammadu]. Inni nama fedhee gargaara. Inni Injifataa, rahmata godhaadha.” Suuratu Ar-Ruum 1-5
Aayata tanniin ilaalchisee sababa bu’iinsa isaanii mufassiroonni ni dubbatu: Peershiyotaa fi Roomaanota jidduu lolatu ture. Ergasii Pershiyoonni Roomaanota ni moo’atan. Oduun kuni Ergamaa Rabbiiti fi sahaabota isaa ni gahee. Kunis isaan irratti ulfaate. Mushrikoonni immoo kanatti ni gammadan. Sababni isaas, Pershiyoonni kitaaba Rabbiin irraa bu’e hin qabanii turan. Akkasumas, du’aan booda kaafamu ni mormuu turan. Sanamoota gabbaru. Roomaanonni immoo Kiristaanota waan turaniif warra kitaabati. Mushrikoonni sahaabota Ergamaa Rabbiitiin akkana jedhan: isin warra kitaabati. Kiristaanonniis warra kitaabati. Nuti immoo warra barreessus dubbisuus hin dandeenyedha. Pershiyoota irraa obboleeyyan keenya Roomaanota irraa obboleeyyan keessan irratti injifannoo argatan. Yoo isin nuun loltan nuti isin moo’anna.”
Ergasii aayaanni armaan oli ni bu’an. Abu Bakr Siddiiq aayaata tanniiniin gara mushrikootaatti bahe. Mushrikoonnis, “Kuni dubbii hiriyyaa keetiti” jedhaniin. Abu Bakris ni jedhe: Rabbiitu kana buuse.” Isaaniis Abu Bakriin ni jedhan, “Roomaanonni Pershiyoota akka hin moo’anne ni qabsiisna.” Abu Bakris ni jedhe, “Al-Bid’i waggaa sadii hanga sagal jidduu jiruudha.” Isaanis ni jedhan, “Kana keessaa jiddu-galeessa kan ta’e jaharratti wali haa gallu.” Ergasii isaan wanta qabsiisan ni kaa’an. Kunis waa qabsiisuun dhoowwamuun dura. Abu Bakris gara hirriyyoota isaatti deebi’uun isaanitti oduu hime. Isaanis isa ajiifachuun akkana jedhaniin: Akkuma Rabbiin mirkaneessetti atillee maa hin mirkaneessin? Osoo jechuu fedhee silaa jaha jedhaa ture. (Abu Bakri fi mushrikoonni wagga jahaffaa irratti Roomaanonni pershiyoota akka moo’atan ni qabsiisan. Kana jechuun, akkuma Abu Bakr jedhe yoo ta’e, wanta mushrikoonni qabsiisan inni ni fudhata. Yoo hin ta’in immoo mushrikoonni wanta Abu Bakr qabsiise fudhatu. Kuni qumaarin dhoowwamun dura.)
Waggaan jahaffaan erga darbe Roomanonni Pershiyoota irratti injifannoo hin arganne. Kanaafu, mushrikoonni wanta Abu Bakr qabsiisee ni fudhatan. Yommuu wagga torbaffaan dhufu Roomanonni Pershiyoota ni injifatan.[1]
“Roomaan moo’atamte. Dachii garmalee dhiyoo taate keessatti.” Kana jechuun Roomanonni dachii garmalee dhiyoo taate keessatti Pershiyootaan injifataman. Dachiin garmaleen dhiyoon tuni: Xarafa Shaami (Filisxeemi fi naannawa ishii).[2]
“Isaan moo’atamuu isaaniitiin booda gara fuunduraatti ni moo’atu. Waggoota muraasa keessatti [ni moo’atu].” Kana jechuun waggoota muraasa keessatti Roomaanonni Pershiyoota irratti injifannoo argatu. Aayah keessatti “Bid’i” waggaa sadii hanga sagalii jidduu jiruudha.[3]
Qur’aanni Roomanonni Pershiyoota injifachuun dura injifannoo kana beeksisuun Qur’aanni Rabbii olta’aa irraa ta’uu agarsiisa. Sababni isaas, yeroo sanitti kuni wanta gheeybi (ijaan hin mul’anne) gara fuunduraatti argamuudha. Akkuma Qur’aanni beeksisee injifannoon kuni waggoota muraasa keessatti ni argame. Kanaafu, wantoota gara fuunduraatti argamu ilaalchise wanti Qur’aanni beeksise hundi ni argama. Fkn, waa’ee Guyyaa Qiyaamaa ilaalchisee wanti inni beeksise hundi ni argama.
“[Injifannoo] duraa fi booda ajajni kan Rabbiiti.” Kana jechuun Roomanonni Pershiyoota injifachuun duraa fi erga ijifatanii booda amriin (ajajni) guutuun kan Rabbiiti.[4] Hiikni kanaa: Injifannoon injifataa, moo’atamuun nama moo’atamee ajajaa fi murtii Rabbiitin.[5] Yeroo jalqabaa Pershiyoonni Roomanota kan injifatan humnaa fi baay’inna isaaniitiin osoo hin ta’in ajajaa fi murtii Rabbiitin. Ergasii Roomanonnis Pershiyoota kan injifatan ajajaa fi Murtii Rabbiitini. “Guyyaa san mu’mintoonni ni gammadu. Gargaarsa Rabbiitti [ni gammadu].”
“Guyyaa san” kana jechuun Guyyaa Roomaanonni Pershiyoota injifatan, mu’mintoonni (warri amanan) Rabbiin Roomaanotaaf Pershiyoota irratti injifannoo kennuutti ni gammadu. Sababni isaas, Roomanonni warra kitaabaa waan turanifi. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa nama fedhe gargaara, injifannoo kennaaf. Inni Injifataa gonkumaa hin moo’atamneedha. Gabroota Isaatiif rahmata godhaadha.[6]
“[Suni] waadaa Rabbiiti. Rabbiin waadaa Isaa hin diigu. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan. Jireenya addunyaa irraa zaahira (gubbaa) beeku. Isaan Aakhirah irraa gaafiloota.” Suuratu Ar-Ruum 30:6-7
“[Suni] waadaa Rabbiiti.” kana jechuun Roomaanonni Pershiyoota akka injifatan waadaa Rabbiin irraa ta’eedha. Rabbiin waadaa Isaa gonkumaa hin diigu. Sababni isaas, Rabbiin dubbii Isaa keessatti dhugaadha, waadaa Isaa hojii irra oolchu keessatti dandeettin Isaa guutuudha. Waadaa diigun takkaa kijiba takkaa immoo dadhabinna irraa madda. Namni tokko waadaa siif galee yoo diige, takkaa inni kijibaadha takkaa immoo dadhabaadha. Rabbiin azza wa jalla dhugummaa fi dandeettin Isaa guutuu waan ta’eef kijibni fi dadhabinni Isaaf hin malu.[7]
Amaloota (sifaata) Rabbii keessaa tokko Inni waadaa Isaa hin diigu. Waadaa guutuun sifaataa Rabbii guutuu ta’an keessaa tokko. Inni waadaa Isaa diigu irraa qulqulluudha. Garuu namoonni baay’een sifaataa Rabbii guutuu ta’anitti fi hanqinna hundarraa qulqulluu akka ta’e hin amanan. Wanta beeksisu keessatti waadaan Rabbii dhugaa akka ta’ee hin beekan. Ammas, Rabbiin waadaa Isaa kan hin diigne ta’uu hin beekan.
Kanaafi, baay’een isaanii waadaa Rabbii kijibsiisuu, keeyyattoota Isaas kijibsiisu. Namoonni keessaa fi dhuma dhimmootaa hin beekne kunniin jireenya addunyaa irraa wanta mul’atu qofa beeku.
Beekumsi namoota baay’ee jireenya addunyaa irraa wanta gubbaa mul’atuun wal qabata. Akkamitti akka qabeenya argatan, qonna qotan, daldala daldalaan, konkolataa, xiyyaara, kompuyatara fi meeshaalee biroo itti hojjatan ni beeku. Garuu Aakhirah irraa gaflaa keessa jiru. Kana jechuun Aakhiraa quba hin qaban, xiyyeefannoo itti kennuun wanta adabbii jalaa isaan baasu fi Jannata isaan seensisuu hin hojjatan.[8]
“Isaan Aakhirah irraa gaafiloota.” jedhu ilaalchisee wanta Sheykh Abdurahmaan Sa’dii jedhee mee itti haa daballu:
Qalbiin, hawwii fi fedhiin isaanii gara addunyaa fi faaya ishii gatii hin qabnee irratti kan xiyyeefateedha. Kanaafu, saniif ni carraaqan, humna isaanii hunda baasan. Aakhirah immoo ni dhiisan. Jannataaf hin hawwan ykn ibidda hin sodaatan. Rabbiin fuundura dhaabbatus hin sodaatan. Isaan wal qunnamuun isaan hin dhiphisu. Kuni alaamaa (mallattoo) dararaati. Aasxaa Aakhirah irraa gaflaa (daguu) keessa ta’uuti.
Wanti ajaa’ibaa, gosoota namoota akkana irraa baay’een isaanii waa’ee gubbaa addunyaa ilaalchisee sammuu ol’aanaa qabu. Fiildi annisaatiin, elektrikisitii fi geejjiba lafaa, galaanaa fi qilleensaatin wantoota ajaa’iboo galmaan gahani jiru. Gara kanaan namoota biroo darbanii jiru. Sammuu isaanii ni dinqisiifatan, wanta Rabbiin irratti isaan dandeesise namoonni biroo galmaan gahuu akka hin dandeenyetti ilaalan. Kanaafu, ija tuffiitiin isaan ilaalan. Garuu isaan kana waliinu namoota hunda caalaa dhimma amanti isaanii keessatti beekumsa kan hin qabnee fi Aakhiraa isaanii irraa gaafilota. Dhuma wantootaa ilaalchisee beekumsa baay’ee xiqqoo ta’e qabu. Warroonni gadi fageessanii yaadan, namoonni kunniin wallaalummaa isaanii keessa akka raata’an, jallinna isaanii keessa akka dhama’an, soba isaanii keessa akka asi achi deddeebi’an ni argan. Isaan Rabbiin ni dagatan. Kanaafu, akka of dagatan isaan taasise. Isaan sun faasiqota.[9]
Kitaabban wabii:
[1] Zaadul Masiir-1089
[2] Tafsiir Xabarii-18/458, Ma’aariju Tafakkuri-15/126
[3] Ma’aariju Tafakkuri-15/126-127
[4] Tahriir wa tanwiir-21/46
[5] Zaadul Masiir-1090
[6] Madda olii, Tafsiir Muyassar-404, Ma’aariju Tafakkuri-15/127
[7] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Ar-Ruum, Ibn Useymiin- 32-33
[8] Ma’aariju Tafakkuri-15/128-130
[9] Tafsiir Sa’dii-748


text:
Gabaasaaleen naannoo Tigraay irraa argaman angawoonni koree giddu galeessaa TPLF fi hoogganaan waajjira paartichaa ka Finfinnee keessaa Teweldee Gebretsaadqaanii fi itti aanaa daayirikterri waajjira seeraa fi qorannaa murtii haqaa Tesfaalem Yehdego jeeqama Itiyoopiyaa keessaa kan yeroo ammaatti hidhata qabu jedhamuun to’annaa jala ooluu beeksiseera.
Miseensoni Koree Giddu Galeessa Adda Bilisummaa Uummata Tigraay To’annaa Jala Ooluutu Gabaasame
- VOA
WAASHINGITAN, DIISII —
Oduu
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
15-10-2021