text:
Oduun nuti tibba darbe dhagaa’a turre dhimma haaromsa gadi fagoo kan jedhu waliin wal qabata.Haaromsi afaaniin dhudhuufan kun hacaahumsa isaanitti fiduuf waan shakkisiisu hin qabu.Haaromsa maqaa jedhuun godinota maraaf Namoota aangoo gurguddaa qaban fedaraalarraa bakka bu’anii ergamuusaanii quba qabdu jedheen abdadha.Akka dubbii jarattiitti fi maqaa jechicha sanaatti qaamota isaanii waliin hojjetan
namoota dhuunfaa hojii uummataaf dhiisanii dhimma dantaa dhuunfaa dalaganidha.Garuu uummata gowwaa se’anii kan itti afaan fajjiif deeman
ta’u bakkeewwaan hedduutti uummanni mirkaneeffate.
Godinota Jimmaa aanota akka Sokorruu keessatti qaamni ol aanaan haaromsa jechuun Gartuun bicuu wayyaanee ergite uummata keessa erga gaheen booda kaabinoota aanarraa utuu gubboo walitti qabachaa jiruu hordofamaa ture.kana cinatti maallaqa sanaan halkan dhugaatii hamma garaasaa ofitti gadi coraa erga tureen booda barii yoo fuula hawwaasatti bahu iciitiin hojiisaa marri hawwaasa keessaa dubbatame.Yoo kana ture qaaniif kan waltajjicha dhiitee bahe.Ergasiis aanicha deebi’uun itti ulfaachuurraa Uummata aanicha hadheessuuf akka mootummaan itti xiyyeefatu taasisullee dalagaa isaanii irratti baramee Haaromsi ona sanaa haala qaaniin Wayyaanee duraa kufaaf laafaa ta’ee mul’ate.
Gama biraan hawwaasi Oromoo bakkeewwaan biroos gaaffiiwwaan gartuun Wayyaanee bixxilloonnishee warreen sammuun utuu hin deemin ija
maallaqaan aangoo qabatanii jiran gaaffii hawwaasaa deebisuunuu danqaa itti ta’ee jira.Gara Oromoo Leeqaa keessaatti gaaffiwwaan Oromoon
gartuu bicuu gaafata ture keessaa
1,Haaromsa maqaa jedhuun deemuun gaariidha,haa ta’u male kaleessa kan sagalee midiyaa keessanirraa hordofaa turre akka gaaffichi gaaffi
haawwaasa hin taanedha,har’ammoo yoo arabni keessan deebisii balleessituun nudha jedhu kunumtillee akka diina keenya taatan
raggaasisa.
2,Badiin erga keessan ta’e nutti araaramuun dura namoota sochii warraaqsaan hitaan ilmaan keenya dirree barnootaatti barnootarraa
qabdanii gidirsaa jirtan mana hidhaatii yaasaa kan jedhuuf gaaffilee danuu dhiyeessaniifii jiran.
Matumaa yeroon keessa jirru yeroo uummatni qaroomeef uummanni dhugaa saaqa baasee baree,akkasuma uummata hubannaaf xiinxala bare
keessa jiraachuun keenya ammallee bilisummaan keenya akka dhiyaate nama abdachiisa.Akka mataakotti Uummatan keessa deemaa oolu kan
diinaaf gowwumu harja hedduun hir’atee jira.homsa dubbiin jedhu duraan milkii isheef gonfachiiseera kun garuu haaxaahamummaasheef daandii isa guddaa saaqa.


c: text/html

text:
Seera kana raawwiitti ka geeddaruu dadhabe Paarlaaman biyyattii gidduu kana balaalefaftamaa jira. Kanaafis abbaan alangaa mootummaa keeniyaa Pirezdentiin Keeniyaa aangoo qabuun warra paarlaamaa kana teessoorara bittimsuu qaba murtee jedhu ilaalchisuun qaamoleen mootumama Keeniyaa hedduun yaada wal falmisiisu kennaa jiru.
Murtoo kana ka deeggaraa jiran Prezdentiin Hawaasa Ogeeyyii Seeraa Keeniyaa Neelsen Haavii, akka Maaraagaan jedhan Pirezdentiin biyyattii raawwachuu baannaan, mormiidhaan dhaqnee paarlaamaa biyyattii cufnaa jedhan.
Yoo, kaleessa gaazexeessitootaaf ibsa kennan, “Eeyyee, paarlaamaa dhaqnee, ni uggurra; Sababni isaas onkoloolessa 12 booda miseensi duraanii gara gamoo sanii dhaqu martuu, ofiin dhufiidha; Aangoo sabni keeniyaa seera akka tumaniif kenneefis hin jiru, kanaaf mirga fi aboo heera biyya keenyaan nuuf kennameen dhaqnee tarkaanfii malu ni fudhanna, mormiidhaanis paarlaamaa kana ni uggurra; Waan kanaan dura Burkinaa faasootti mudate asitti irra deebiwuu hi nfeenu nuti, waanni nuti feenu, namootni kun bakka san lakkisanii warri hojii fooyya’aa hojjetu akka bakka qabatani” jedhan
Mr. Haaviin Boordiin filannoo keeniyaa ji’a sadii keessatti filannoo bakka bu’oota paarlaamaa akka gaggeessu, Ministeerri maallaqaas miindaa warraa akka ugguru gaafatan. Qaamolee fi Mootummooleen idila addunyaas yoo mootummaa Keeniyaa faana walii galan, hojiin paarlaamaa biyyattii dabalatu yoo jiraate keessa seenuurraa akka of qusatan gaafatanii, miseensonni paartilee siyaasaas yaada kanaaf bitamuu qabuu jedhan.
Yaadi paarlaamaa biyyattii bittimsuu kanarratti garuu himatni mana murtiitti irratti banamee jira. Jiraattonni lama murteen kun hiika seeraa dhadhacha mana murtii barbaadaa jedhanii himannaan, manni murtii olaanaa Keeniyaa murteen kun yeroof dhaabbatee, himata baname dhaggeeffachuuf ammoo Onkoloolessa 7’tti beellama qabee jira.
Dhimma kanarrratti bulchiinsi keeniyaattaa haga yoonaa ka callise yoo tahu, dursaan paartii mormitootaa duraanii Raaylaa Odiingaa; Keeniyatttaan murtee kennuun dura, warra dhimmi kun ilaalu duuka gad fageenyaan mariyachuu qabuu jechuun akeekkachiisanii jiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jireenyi Maaliif Uumamtee?-Kutaa 5
Jireenya tana keessatti wantoonni namni jaallatu fi jibbu baay’een nama qunnamu. Namoonni gariin wanta jaallatan yommuu argatan, garmalee gammaduun of tuulu fi amalli fafeen biroo isaan irraa mul’ata. Faallaa kanaa, namoonni gariin yommuu wanti jibban isaan qunnamu garmalee gadduun hanga lubbuu ofii galaafatu gahu. Sababni kanaa inni guddaan maali jennee yoo qoranne, kaayyoo jireenyaa wallaaludha. Jireenyi tuni namoota qoruuf akka uumamtee fi qormaata irraa wanti barbaadamu: obsa, galata galchu, Rabbiif ajajamuu fi wanta Inni dhoowwe irraa fagaachu akka ta’e namni beeku, yeroo rakkoo fi toltuu madaala ofii eeggata. Garmalee dhama’uun dukkana keessatti hin taru.
Fakkeenyaf, yeroo rakkoo obsa isarraa barbaadamu ni qabaata, wanta Rabbiin isaa itti ajaje ni hojjata, wanta Inni dhoowwe irraa ni fagaata. Wanti Rabbiin subhaanahu wa ta’aala itti ajajee keessaa inni guddaan, Isatti amanuu fi arkaana iimaana hafanitti amanuu, salaata, Isa kadhachuu (du’aayi), Isaaf of gadi qabuu fi hojii gaggaarii biroodha. Wanti guddaan Inni dhoowwe keessaa, kufrii, yeroo rakkoos ta’e yeroo toltu wanta nama hin fayyannee fi hin miine kadhachuu dhiisu. Fkn, nama du’e kadhachuu irraa ni dhoowwa. Ammas, rahmata Isaatirraa abdi kutu ni dhoowwa. Kanaafu, namni yeroo rakkoo, obsa isarraa barbaadamu yoo qabaate, wanta itti ajajame yoo hojjate fi wanta irraa dhoowwame yoo dhiise, ulfaatinni rakkoo isaaf hir’ata.
Kutaa darbe irraa itti fufuun waa’ee qormaataa haa ilaallu. Qormaanni jabeenyaa fi dadhabbinna iimaana namaa ifa baasa. Namoonni yommuu qoraman, namni dhugaa fi namni sobaa ni beekkama. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Aliif Laam Miim. Sila namoonni ‘Amanne’ jechuudhaan odoo hin qoramiin dhiifamu yaadu? Dhugumatti,Nuti warra isaanin duraas qorree jirra. Dhugumatti Rabbiin isaan dhugaan [amanne] jedhan beekuf jira, sobdootas beekuf jira.” Suuratu Al-Ankabuut 29:1-3
Wanta haqiiqaa (dhugaa) iimaana isaanii ifatti baasun osoo hin qoramiin sila namoonni, “Nuti amanne ykn mu’mintoota” jechuun qofti isaan gahaa? Amanne erga jedhanii booda osoo fitnaa (qormaata) irraa nagaha kan bahan ta’anii silaa namni dhugaa nama sobaa irraa adda hin bahu ture. Garuu ummata darbanii fi kan ammaa keessatti seerri Rabbii, badhaadhinnaa fi gadadoon, rakkoo fi laafinnaan, wanta jaallatanii fi jibbaniin, durummaa fi hiyyummaan, yeroo tokko tokko diinota isaan irratti moosisun, dubbii fi hojiin diinotatti duuluni fi kan kana fakkaataniin isaan qoruudha. Qormaata kanniin fitnaa lama jalatti ramaduun ni danda’ama. 1ffaa- Fitnaa shubahaata- kana jechuun dhugaan soba fakkaachu, sobni dhugaa fakkaachu. Kuni iimaana qalbii keessa jiru faallessa. 2ffaa- fitnaa shahwaa- kuni fedhii lubbuu ijjannoo namaa faallessuudha. Namni yeroo shubahaanni isatti bu’u, gadi dhaabbatu fi hin sochoone, shubahaata kana haqa isa bira jiruun yoo ofirraa ittise, kuni iimaanni isaa dhugaa fi sirrii ta’uu agarsiisa. Ammas, yommuu fedhiin lubbuu gara badiitti nama waamtu ykn ajaja Rabbii fi Ergamaa Isaatirraa nama garagalchu isatti bu’u, fedhii lubbuu isaatti qabsaa’uun badii hojjachuu yoo dhiise ykn wanta Rabbiin itti ajaje hojjate, kuni iimaanni isaa dhugaa fi sirrii ta’uu agarsiisa.
Faallaa kanaa, namni yeroo shubahaanni isatti bu’u qalbii isaa keessatti shakkiin yoo uumamee fi yeroo fedhiin lubbuu isatti bu’u badii hojjatu ykn dirqamoota itti ajajame kan dhiisu yoo ta’e, kuni imaanni isaa dhugaa fi sirrii akka hin taane agarsiisa[1].
Mee kana fakkeenyaan haa ilaallu. Yeroo waraanaa fi rakkooleen cimaan Muslimoota muudatu, shubahaanni (dhugaan soba fakkaachun, sobni dhugaa fakkaachun) namatti bu’a. Namni iimaanni isaa dhugaa fi sirrii ta’e, kuni qormaata Rabbiin irraa ta’e jechuun obsa. Wanta iimaana faallessu hin hojjatu. Waa’ee amanti isaa ilaalchisee hin shakku. Faallaa kanaa, namni iimaanni isaa qalbii keessatti hidda hin qabanne immoo shakkiin itti bu’a. Waa’ee amanti Islaamaa ilaalchise shakkuu jalqaba. Haala kanaan, namni iimaanan dhugaa ta’e fi hin taane ifa baha.
Ammas, yeroo qabeenyi baay’atuu fi wantoonni fokkuun babal’atan, namni iimaanni isaa cimaa ta’e gadi dhaabbata. Akka fakkeenyaatti biyyoota Awrooppaa fi Ameerikaa ilaalu dandeenya. Ammas, telefoona, tv, interneeti harka qabnu ilaalu dandeenya. Fiilmin wal-qunnamtii interneeti irratti baay’innaan gadi lakkifama. Wantoonni fokkuu fedhii ofii haala salphaa fi haraama ta’een akka guutatan nama waaman gara hundaan jiru. Namni iimaanni isaa dhugaa fi sirrii ta’e, fedhii qullaa kanaaf hin bitamu. Wanta sheyxaanni namaati fi jinni itti waaman kana hin hojjatu. Namni iimaanni isaa qalbii keessatti hidda hin qabanne immoo wantoota kanniin haala salphaan hojjata. Kanaafu, yommuu wantoota kanniin hojjatu, hanqinna iimaana isaa agarsiisa. Haala kanaan, namni iimaanan cimaa ta’ee fi hin taane ifa baha. Namni iimaanan cimaa ta’e yeroo adda jiruu interneeti banuun fiilmi wal-qunnamti hin ilaalu. Namni iimaanan cimaa hin taane immoo ni ilaala. Ergasii hojii hojjatan irratti hundaa’e takkaa mindaa argatu takkaa immoo ni adabamu. Namni badii hojjatu gonkumaa Rabbiin jalaa hin miliqu. Kanaafi, itti aanse Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ni jedha:
“Sila isaan hojii gadhee dalagan Nu jalaa bahuu yaaduu? Wanti isaan murteessan waa fokkate!” Suuratu Al-Ankabuut 29:4
Namoonni hojii gadhee akka shirkii fi kan biroo hojjatan, hojii isaanitiif osoo isaan hin qabinii fi hin adabiin waan Nu jalaa miliqan isaanitti fakkaataa? “Wanti isaan murteessan waa fokkate!” murtiin isaanii murtii haqa irraa jallate waan ta’eef murtii fokkatee fi badaa ta’eedha. Sababni isaas, murtiin kuni Dandeetti Rabbii fi ogummaa Isaatti amanuu diduu, adabbii Isaa ofirraa deebisuuf dandeetti akka qaban godhanii yaadu of keessaa qaba[2]. Warroonni badii gurguddaa hojjatan, Rabbiin nu hin qabu, nu hin adabu, Aakhiraan itti adabaman hin jirtu jechuun yaadu. Garuu kuni murtii fi yaada fokkataadha.
Kanaafu, namni jireenya tana keessatti karaa adda addaatin akka qoramu beekun, yeroo rakkoo obsu fi shakkii qalbii isaatti dhufu ofirraa deebisuuf carraaqu qaba. Ammas, yeroo toltu galata galchuu, wanta fokkuu hojjachuu irraa of qabuu fi wanta itti ajajame hojjachuu qaba. Ta’uu baannan qormaata kan kufu ta’a. Qormaata yoo kufe immoo mindaa guddaa dhabuun adabbiif of saaxila.
Wanta dhugummaa iimaana namaa ifa baasan aayah takka dabaluun kutaa kana haa xumurru.
“Yeroo, “Dhugumatti Gooftaan kee namoota marseera.” siin jennes [yaadadhu]. Argiinsa kee kan [halkan Israa’a] si agarsiifne, namoota ittiin mokkoruuf malee waan biraatiif hin goone. Mukatti Qur’aana keessatti abaarramtes [mokkorrif malee hin goone]. Nuti isaan sodaachifna; garuu inni daangaa darbiinsa guddaa malee waan biraa isaaniif hin dabalu.” Suuratu Al-Israa 17:60
“Dhugumatti Gooftaan kee namoota marseera.” Kana jechuun Gooftaan kee beekumsaa fi dandeettin namoota marsee jira. Hundi isaanitu qabaa Isaa keessaa fi injifannoo Isaa jala jiru.[3] Rabbiin wanta namoonni hojjatan hunda kan beeku fi gonkuma Isa jala bahuun gara biraatti dheessun hin danda’amu. Kanaafu, namni kana yoo beeke wanta Rabbiin dallansu irraa of qusata.
“Argiinsa kee kan [halkan Israa’a] si agarsiifne, namoota ittiin mokkoruuf malee waan biraatiif hin goone.” Halkan Israa’a halkan Ergamaan Rabbii (SAW) Makkaan irraa gara Al-Quds geeffamaniidha. Halkan kana keessatti Rabbiin wantoota ajaa’iba Nabiyyii Isaatti agarsiise. Nabiyyiin wanta arge kana namootatti yommuu beeksisu, wanta kanaan namoonni ni qoraman. Qureeshonni dandeetti Rabbii hin hubanne, Muhammad halkan tokkoon akkamitti biyya tokko irraa gara biyya biraa geefama jechuun mormii fi kufrii guddaa agarsiisan. Warroonni iimaanni isaanii dadhabaa ta’es amanti keessatti shakkuun duubatti deebi’an. Haa ta’u malee osoo dandeetti Rabbiitti xinxallanii kuni wanta nama shakkisiisu miti. Yeroo ammaa namni halkan tokkoon biyya tokko irraa biyya biraatti xiyaaran balali’a hin jiruu? Garuu haalli Ergamaan Rabbii (SAW) Makkaan irraa Al-Qudsitti geefaman haala namoonni xiyaaran itti balali’an irra adda.
“Mukatti Qur’aana keessatti abaarramtes [mokkorrif malee hin goone].” Mukni tuni muka Zaqquum jedhamtuudha. Hundee Jahannama keessatti biqiluun warroota achi keessa seenaniif nyaata taati. Arabni nyaata jibbamaa fi nama miidhu tokkoon, “kuni nyaata abaarrame” jedhu. Zaqquum warroota Jahannam seenaniif nyaata garmalee hadhaawa fi jibbamaa ta’eedha. Rabbiin kanarraa nu haa tiiksu. Mukni tuni namootaf fitnaa (Qormaata) dha. Warroonni amanan Rabbiin hundee ibiddaa keessatti muka biqilchuu akka danda’u waan amananiif dhugoomsun isaanii ni dabalaaf. Kaafironni immoo, “Akkamitti mukni ibidda keessatti biqila” jechuun kijibsiisan[4]. Wanta addunyaa tana keessatti hin taane Aakhirattis ta’uu hin danda’u jechuun yaadu. Wanta beekumsa irratti hin qabne kijibsiisan.
Wanti guddaan asirraa barannu, odeefannoo Qur’aana keessatti dhufe itti amanne fudhachuudha. “Akkamitti akkana ta’a? Kuni ta’uu hin danda’u” jechuun namni haqa yoo kijibsiise of miidha. Guyyaa Qiyaamaa namoonni haqa Rabbiin irraa dhufe kijibsisan bakka tokkotti walitti qabamuun waqqafamu. Qur’aana keessatti waa’ee isaanii ilaalchisee ni jedha:
“Yeroma isaan dhufanu, “Sila isin beekumsaan osoo ishii hin marsin keeyyattoota Kiyya sobsiiftuu? Mee maaluma hojjachaa turtanii?” jedhaan.” Suuratu An-Naml 27:84
Yeroma warroonni aayaata (keeyyattootaa fi mallatoolee) Rabbii kijibsiisaa turan iddoo wal-gahii (ooydi maashar) dhufan, Rabbiin (Azza wa jalla) akkana isaaniin jedha: “Sila isin beekumsaan osoo ishii hin marsin keeyyattoota Kiyya sobsiiftu?” Kana jechuun aayaata (keeyyattoota) Kiyya guutumaan guututti osoo hin beekinii fi sirrii ta’uu isaanii osoo itti hin xinxallin soba akka ta’etti yaaduun irraa garagaltan. Beekumsa malee kijibsiiftan. Hanga haqni ifa isiniif ta’uu dirqamni isin irra jiru dhaabbachu ykn eegu ture. Beekumsa malee dubbachuun isin irra hin jiru ture. Dhimma guutumaan guututti beekumsa itti hin qabne akkamitti soba jettuuni? “Mee maaluma hojjachaa turtanii?” Addunyaa keessatti wanta itti isin ajajee fi wanta irraa isin dhoowwe keessatti maal hojjachaa turtanii? Beekumsa isaaniiti fi hojii isaanii ilaalchisee ni gaafata. Beekumsi isaanii haqa kijibsiisu, hojiin isaanii immoo Rabbiif ala ykn sunnah Ergamaa Isaatin ala akka ta’e ni arga[5].
Kanaafu, namni Qur’aanatti osoo itti hin xinxallinii fi hiika isaa sirritti osoo hin hubatin, kijibsiisuuf yoo ka’e dhumti isaa badaadha. Wanta isaaf hin galle yoo jiraate beektota gaafachu. Hanga ifa isaaf ta’uu eegu ykn qorachuu qaba.
Guduunfaa
➹ Jireenya tana keessatti namoonni hunduu karaa adda addaatin ni qoramu. “Ani iimaana qaba. Rabbiin waan na jaallatuuf na hin qoru.” jedhee namni yaadu yoo jiraate, yaanni isaa kuni dogongora akka ta’e haa beeku. Osoo hin qoramiin bakka guddaa gahuun ni danda’amaa? Jannani iddoo guddaa qananiin guuttamteedha. Garuu iddoo tana gahuuf addunyaa tana keessatti qormaata barbaachisa.
➹ Namni qoramu wantoota isarraa eeggaman yoo hojjate iddoo guddaa kana ni gaha.
➹ Wantoonni gurguddaan namni ittiin qoramu keessaa: durummaa, hiyyummaa, fayyaa, dhibee, waraana, odeefannoo gheeybi (ijaan hin mul’anne) itti beeksiisu fi kkf dha.
➹ Qormaanni nama dhugaa ta’ee fi nama sobaa addaan fooya (baasa).
➹ Namni addunyaa tana keessatti yeroo hundaa qormaata keessa waan jiruuf kan isa gargaaru fi qajeelchu barbaachisa. Guutumaan guututti nama gargaaru fi qajeelchu kan danda’u Rabbii olta’aadha. Kanaafu, namni qormaata kana darbuuf, yeroo hundaa gargaarsa fi qajeelchaaf Rabbii olta’aa kadhachuun isarra jira. Ta’uu baannan dukkana jireenyaa keessatti bada.
Kitaabban wabii
[1] Tafsiir Sa’diyy-734-735
[2] Tafsiir Qurxubii-16/338, Tafsiir Sa’diyy-735
[3] Tafsiir ibn Kasiir 5/91, Tafsiir Sa’diyy-536
[4] Ibtilaa’a- 105-106
[5] Zaadul Masiir- 1054, Tafsiir Sa’diyy-715


text:
Seenaa Qabsoo bilisummaa fi Jaarmaaiyaa hawaasummaa Oromoo keessatti waldaa Maccaa Tuulamaa bakka guddaa qabaachuu qofa otoo hin taane Gaaddisa guddaa ka’umsa waan Oromoon qabu hundaati. Waldaa Macaa Tuulamaa Oromoota Hundaaf qabeenya waloo fi hara hundaa malee gartokkaayaa qaama ykn warra tokko qofaa waliin dhaabbatuu miti. Kun hubatamnaan keessumaa haala Oromoon biyya alaa kun bakkayyuttuu wal-qoodee garee gareedhaan waa ijaarsaan ko’oommachaa jiru keessaa maqaan Waldaa MT makachuun dhoowwaa tahuu qaba. Hin ta’inii yoo didee ta;e Barcumni issaa barcuma waltajjii araaraa waldiddaa qomoowwanii ykn gareewwanii oromootaa furuuf qofa ooluu qaba.
Waldaa Maccaa Tuulamaa inni haadhoon biyya keessaa dhiibbaa garee biyya keenya dhuunfatee jiruutin hujiirraa dhoowwamee akka cufaatti jiru beekkamaa waan taheef waldaa MT amma irraa dubbannu Issa 2010-11 maqaa WMT USA jedhamuun hundaa’e akka ta’e namuu hin hubata jennee abdanna.
Hundeeffanni WMT USA seenaa duubbee irraa ka’e qaba. Innis Damee WMT Georgia fi naannoo ishee kan bara 2007 Atlantatti hundaayee 2008 yaa’ii duraa MNti 2009 yaa’ii laammataa Atlaantaatti 2010 yaa’ii sadaffaa DCti qabaateen bu’ureeffamuu WMT USAf sababa ta’etu duubbee seenaa issaati.
Kaayyoon Damee waldaa MT Georgia fi naannoo ishee kaayyoo ganamaa waldaa Macaa Tuulamaa ittiin ka’e bakkaan gahuuf yaalii godhamu keesatti qooda uummata keenya biyya alaa qideessuun akka dandahuuf ture. Kunis beekkumsaa fi Aangoo guutuu WMT issa haadhoo biyya keessaa jalatti qofa akka tahu seerri bu’ura damee kanaaf qophaahee Waldaa haadhoo biyya keessaaf dhiyaatee gorsaa seeraa fi Itti aanaa prezeaantii Waldichaa Obboo Baqqalaa nadhiin biyyoon itti haa salphattuu akka seera tahee ittiin ojjatamu mirkanaa’e hin muldhisa. Dameen kun damee yaroo duraaf seera waldichaa ordofee waraqaa ragaa waldaa haadhoo irraa argateen biyya alaa keessatti hundaa’e ta’uunis beekkamaa dha.
Akkasumas qindeessummaa Dr Mardaasaa Aaddisuutin CA keessatti boodarra Dameen biraa Hundaa’ee turuunis waan dagatamuu miti. Dameewwan kana lachuu dachaasuun WMT USA hundeessuuf Murtii Ta’een hujiin dameewwan kanaa duubatti dhiifamee Issa USAtti dhormame. Dr Mardaasaanis Barreessaa Boordii WT USA issa duraa ture. Mariin gaafa tokkoolleen seenaa duubbee dhimma tokkoo tahuun karaadha jennee waan amannuuf kan kuni mufachiisu ykn mormii itti huumuuf jiraatu hin jira jennee hin yaadnu.
Bu’urri WMT USAs kana duubbee godhatee waan hundaa’eef amma quba irraa qabnutti yaada kanaan addaa qabaata jennee hin shakkinu.
Sababni barruu kanaa Hundeeffamuu Giloobaal gumii Gaayyoo /GGO/ qindeessuu keessaa qabu jedhamanii qaamolee tarreeffaman keessatti gaffii deebiiwwan gaggeeffaman keessatti xuqamuu issaati.
Ammaaf waanti gaafannu ijoowwan murteessoo lama qofa
- Diinatu uggure malee Oromoo dhaaf Waldaan Maccaa Tuulamaa Inni haadhoon biyya keessaa ammayyuu jira, gara fuul-duraas hin jiraata. Kanaaf ala kanatti WMT USA malee maqaan waldaa Maccaa Tuulama jedhu hin jiru. Kanaaf namuu yoo WMT USA bakka bu’ee dubbatu WMT USA malee Waldaa Maccaa Tuulamaa jechuu irraa akka ofqusatu.
- Gaaddisa guddicha Oromoo hundaaf waloo maqaa WMT gaaddisoota gareewwan ykn qaamawwan kamiinuu huumaman biro jalatti sutuuf yaaliin akka hin godhamne, GGOnis tarree maqaalee ofjalatti tarreessee keessaa baasee baasuu issaa hifatti keessumaa karaa sabaa himaalee kana dura gargaaramee gareewwan GGO hundeessuu keessaa qooda qaban ittiin ibserratti akka beeksisu, Boordiin WMT USA kan kana dura ta’e akka sirreessu gara fuulduraa dogoggorri faakkaataan akka hin raawwanne tika barbaachisu akka godhu kabajaa maqaa Waldaa misoomaa Maccaa Tuulamaatin gaafanna.
TTQ


text:
Hubachiisa Koree Simannaa fi Deggarsa ABO Irraa Kenname
(SBO/VOL – HAGAYYA 25, 2018) — Akkuma beekamu ABO fi Mootummaa Itoophiyaa jidduutti araarri taasifamaa jira. Araarri kunis bifa milkii qabeessaan deemaa waan jiruuf hooggansa dhaabichaa haala ho’aan simachuuf jecha sadarka Oromiyaatti simannaa kana kan qindeessu ‘Koree Simannaa Biyyooleessaa Hoggana ABO’ maqaa jedhuun magaalaa guddoo Oromiyaa Finfinnee keessatti hundeeffamee jira.
Koreen kunis akkaatuma eegaleen godinaa fi Onoota Oromiyaa maratti koree xixiqqaa ijaaree dhiyyootti hawaasaaf ifa gochuuf qophii irra jira.
Ummati keenya haala nama gammachiisuun hooggansa Adda Bilisummaa Oromoo fi Waraana Bilisummaa Oromoo simachuuf gama hundaan qophii gochaa jirachuu isaaf galati keenya daangaa hin qabu.
Koreeleen simannaa addaa addaa beekamtii ABO ala dhaabbatan yoo jiraatanis haala sirna qabuun waaltina kanatti fiduun barbaachisaa waan ta’eef, koree waaltaa jalatti sirnaan akka qindooftan beeksifna.
Dabalataan namootii fi gareeleen hoggana Adda Bilisummaa Oromoo fi Waraana Bilisummaa Oromoof simannaa gaarii taasisuuf qooda irratti fudhachuuf dinagdeen deggaruu barbaaddaniif lakkoofsi baankii keenyaa:
Oromo Liberation Front
Oromia International Bank
Account Number: 915616/2010101/1
SWIFT code: ORIRETAA
Odeeffannoo dabalataaf
Tel: 0946269737
Email:michuulammiif@gmail.com
Oromo Liberation Front
Oromia Cooperative Bank
Account Number: 1000055028088
SWIFT Code: CBORETAA
Injifannoo Ummata Oromoof!
Koree Simannaa fi Deggarsa ABO Irraa


text:
Whale shark
whale shark, kan gossa Rhincodon typus ta'e, gossa shark yoo filter feeding nyattu kan dafe nyachu hin dandenne fi gossa qurxumi yerro dheraaf jirrachu danda'u dha. Gossi sharkii kun gossa qalamu nama gamachisu akkatta gossa tokkon midhafame argamu kan qabu yoo ta'u, kuni immo misensa genus Rhincodon , family, Rhincodontidae (1984n dura Rhinodontes jedhama ture), kan subclass Elasmobranchii fi class Chondrichthyes jalatti ramadamu dha. Sharkiin kuni gallana tropical fi ho'a akkasumas gallana bana kessa jirratta. Gossi kun wagga million 60 dura burqaan jedhame amanama.


text:
“Arba Argaa Foon Hin Qorannu”
Namichi Daniel Bekele jedhamu kun yeroo ammaa Hogganaa “Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaati”. Dhaabbanni kun Wayyaannee waliin tahee cubbuu fi gidiraa guddaa ummata keenyarratti hojjetaa turuun isaa ni yaadatama.Tarkaanfii waraanni Agaazii barattoota Oromoo irratti fudhataa ture qabata seera kanachiisuu jedhuun galateeffatee waliin sirbaa ture.
Akkuma olaantummaan wayyaanee Finfinneetti cabeen dhaabbilee maqaa riiformiitiin hatattamaan harka Nafxanyaatti galfaman keessaa tokko dhaabbata mirga namoomaa jedhamu kana ture.
Hundaa’ol ammoo wanti nama gaddisiisu hogganaa dhaabbata kanaa tahee kan muudame ifatti nama paartii #Qinijjitii
bara 1997 hundeesse tahuu isaati. Daniel Bekele hundeessaa paartii Qiniijjitii, kan waggaa lama Biraanuu Naggaa fi Iskindir Naggaa waliin Qaallittii hidhamee booda hidhaarraa baheedha.
Daniel Bekele nama heera yeroo ammaa kanatti hin ammanne, sabni Oromoo jedhamu akka sabaatti hin jiru, Oromiyaa lafti jedhamus hin jiru jedhee nama professor Masfin W/Mariam fi Getachew Haile waliin sagantaa siyaasaa barreessee ololaa turee dha.
Waggaa lamaan kanas namni kun maqaa Komishinii Mirga Namoomaa kana fannitee Qeerroo Oromoo fi ummata bal’aa Oromoo maqaa balleessaa jira. Qabsoo nagaa Oromoon taasisaa ture yakka sanyii balleessuu Amaaraa irratti raawwate jedhee addunyaatti gabaasaa ture/ jira.
Har’as kunoo ajjeefamuu Artist Haacaaluu Hundeesaan booda maqa balleessii bal’aa kan hoofu gabaasa baaseera. Haacaaluu eenyutu ajjeese, ajjeechaan kun qaama walabaatin haa qoratamu jechuurra farra sabummaa fi abukaatummaa Nafxanyummaa sana lallabaa oole.
Waan taheef, Uummanni keenya caasaa Nafxanyaa bifa kanaan diriiree ummata keenya maqaa baleessii guddaarratti bobba’e kana keessaa fi alaan bakka hundatti saaxilee qullaa hambisuun dhugaa isaa mirkaneeffatuu qaba. Oromoon “Arbaa argaa foon hin qorannu” akkuma jedhe waan dursee beeku irraa bu’aa addaa eeguu hin qabu.FSM irraa
እድሜ ለጀዋር … እየሄዱበት ያለውን የ #Define
, #Defame
, #Dehumanize
, #Destroy
ሴራቸውን ህፃናት ሳይቀሩ በተረዱበት ወቅት ለምን ህዝቡን ሊያጃጅሉ እንደሚለፉ ነው የሚይገባኝ። በሰብአዊ መብት ቅብጥርሶ እያሉ ከሚያጭበረብሩ #ኦርቶ_አማራ
ብሄራዊ ንቅናቄ (ኦአብን) ብለው ፓርቲአቸውን በምርጫ ቦርድ ቢያስመዘግቡ ይሻላቸው ነበር።
በዛሬው ሀተታቸው ተጀምሮ እስከሚያልቅ ሊያጮሁ የፈለጉት ዋና ጉዳይ በአማራ ክልል ስላለቁት የኦሮሞ ተማሪዎች… ወይም ህገመንግስታዊ መብታቸውን በሰላማዊ መንገድ ሲጠይቁ ስለተረሸኑ ወላይታዎች… ወይም የብልጢግና ፖሊስ በግፍ እያሰረና ከእስር ቤት እያወጣ ስለሚረሽናቸው የኦሮሞ ልጆች ወዘተ ሳይሆን… በኦሮሚያ ላይ ብቻ ባነጣጠረ መልክ የሀጫሉን ግድያ ተከትሎ በብልጥግና ሴራ በተፈጠረ ትርምስ ኦርቶ-አማራ ላይ ስለደረሱ ‘ጥቃቶች’ ነው ማጮህ የፈለጉት።
ይሄ እንደጉሊሶው ድራማ… ቀጥሎ ሊያደርጉ ላቀዱት ትልቅ ‘ፕሮጀክት’ ግበአት/መነሻ እንጂ መጨረሻው አይደለም።
በነገራችን ላይ ይሄንን ተቋም የሚመራው #ዳንኤል
በቀለም ሆነ የምርጫ ቦርዷ #ብርቱካን
ሚdhግሳ (ሁለቱም ያለወገንተኝነት/Neutral ሆነው መንሳቀስ የሚገባቸውን ተቋሞች) እንዲመሩ የተመደቡት የቅንጅት ፓርቲ ሰዎች የነበሩና አቢይ በብርሃኑ ነጋ በኩል የሚዘውራቸው መሆናቸውን ቀን በቀን በሚሰሩት ፋውል ለተስፈኞቹ ማረጋገጫ እየሰጡልን በመሆኑ ሳናመሰግናቸው አናልፍም።
Oromoon walmalee fira hin qabu!!
Aran
Gamaa
Ermyas Ermyas
‘Poolisiin ajaja mana murtii raawwachuu diduun olaantummaa seeraa rakkoo keessa galcha’ jedhu abukaatonni hidhamtootaa.
Manni Murtii Waliigalaa Oromiyaa hogganoota ABO kan ta’an Lammii Beenyaa fi Daawwit Abdataa Jimaata darbe Mudde 25 bara 2020 bilisa jedhee akka gadi dhiifaman murteessullee poolisiin gadi dhiisuu dide jechuun abukaatoon isaanii BBC’tti himaniiru.
Haaluma wal fakkaatuun Manni Murtii Aanaa Magaala Laga Xaafoo Laga Daadhii Sadaasa 16 bara 2013 barsiisaa Yunivarsiitii Finfinnee Dr. Huseen Kadir wabii qarshii 10,000nin hidhaadhaa akka gadhiifaman ajajullee osoo hin gadhiifamin yeroo ji’a tokko olif hidhaa jiraachuu himu.
Hidhamtoonni kaan mirgi wabii eegameefi hidhaa jiran jiraachuus dubbatu.
“Olaantummaa seeraa, bilisummaa mana murtii waan hunda kan diigu waan ta’eef mootummaan dhimma kana xiyyeeffannoon ilaaluu qaba jedheen yaada” jedhu.
Related


text:
Nairoobi, Keeniyaa
Baqattooti Oromoo baayyinaan 26 ta’an bakka mana jireenyaa qubatanii jirani keessaa hulaa manaa/balbala irratti cabsuudhan kaan bansiisuun waraanni Keeniyaa qabamuun beekame. Waraanni Keeniyaa halkan mana jala buluun Onkoloolessa gaafa 26, 2013 ganama barii sa’atii 06:20 tti baka maatiin ciisutti gaaffii tokko malee ulee fi dhiitichaan mana keessaa gadi guuruun konkolaataa pataroolii lamaan fuudhamanii mana hidhaa Poolisaa naannoo Eslii Baangaanii jedhamutti guyyaa tokkoof kan hidha yoo ta’u, baqattooti Oromoo kunneen ragaa baqataa seerummaa maandeta UNHCR qabaachuu agarsiisanillee humni keenyaa kun fudhachuu diduudhaan weeyrara guddaa ganda baqattootni Oromoo baay’inaan qubatan kanatti godhanin baqattoota Oromoo qaban guyyaa tokkoof mana hidhaa kanatti nyaataa fi bishaan malee olchaun darara turuun hubatameera. Miidhaa qaamaa guyyaa tokko irraa gahaa oolanii gara galgalaa erga baqattoonni kun UN fi NGO jiranitti iyyataniin booda baqattoota kana suuraa fi ashaaraa hedduu kaasuudhan Onkol. 30tti mana murtii farra-shororkeessummaa olaanaa Keeniyatti akka dhiheessitan jechuun harkaa baasuun beekameera.
Baqattooti Oromoo jiruu fi jireenyi biyya abbaa isaanii keessatti itti hadhaye lubbuu isaanii baafachuuf gara ollaa Oromiyaatti baqatan kana irratti mootumman Keniya Wayyaanee/TPLF waliin ta’uudhaan lammii Oromoo bakka isaan baqatan maratti dhabamsiisuu fi akka hin jiraanne gochuun kan ittin fufiinsaan geggeeffamaa jiru ta’uun isaa yaaddoo guddaa fi fala dhala Oromoo mara irraa akka lammiitti eegamu ta’uu keesa beektooti ni ibsu.
Maqaa baqattoota Oromoo mootummaa Keniyaatiin dharaan yakkamanii himati itti dhiyaate keessaa:
1- Abdataa Sha’aab – Baqataa
2- Amiir Aliyyii – ”
3- Zaakir Hamzaa – ”
4- Ruduwaan Nuuree – ”
5- Nabiil Jamaal
6- Abdulhakiim Abdullaahii – ”
7- Muniir Abdullaahii – ”
8- Hassan Abdullaahii – ”
9- Aarif Amiin – ”
10- Dursaa Haarun – ”
11- Bahar Mahammad
12- Abraahim Oromoo
13- Birraa Alii
14- Anawaar Mahammad
15- Abdurahiim fi hadhamanaa
16- Ra’iisaa /haadhamanaa/
17- Amiir Ahamad Usumaan
18- Ziyaad Dabbasoo
19- Gammachiis Ibsaa
20- Ahamad Nuuree
21- Ibsaa
22- Sa’id Umar /Jarman/
23- Abdii Alii Abbaas
24-
25.
26.
Namoota Olitti maqaan isaanii ibsame kun maatiin abbaa tokkootii fi abbaa manaa fi haati manaa waliin kan qabaman yammuu tahu manneen isaanii saka’atta’uun ulee fi qawween sodaachisanii kan qaban ta’uun beekameera. Kanneen UN jalatti beekumsa argatanii maandeta qaban 20 kan hafan ammoo warreen beellamaan UNtti deddeebi’aa akka ta’es hubatameera.
Kanaaf, mootummaan Keniyaas akkuma mootummaa abbaa irree Wayyaanee ilamaan Oromoo lubbuu isaanii baraarfachuuf lafa isaatti baqatan yakka dharaa tolchuudhaan miidhaa irraan gayaa waan jiruuf lammiin Oromoo marti iyyataa fi miidhama baqattoota Oromoo Naairoobi Keniyaatti gahaa jiru kana gara dhaabbilee mirga dhala namaaf falmani, akkasumas mootummoota dhiyaa fi saba himaalaee addunyaatti dabarsanii akka birmachiisaniif gaafatanii jiru.


text:
Abdii Boruutiin
Qabsoo bilisummaa saba tokkootti, keessa fi alaan rakkoolee fi gufuuleen adda addaa heddoomuun waan haaraa ta’uu baatullee, kan keenyaa, kan mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) kun garuu waan nama ajaa’ibuu dha yoon jedhe dhara ykn dubbii oo’isuu natti hin fakkaatu. Yeroo tokko tokko yoon taa’ee yaadu ykn ittiyaadu, qabsaa’otni keenya kaayyoo QBO, kan lubbuun meeqa itti galaafatme fi galaafatamaas jiru, dagatanii; wal qeequu, olola walirratti oofuu, walirratti duuluu, wal dadhabsiisuu fi kana birallee dabranii wal dhabamsiisuu faashinii waan godhatan fakkaatu. Kun ammoo waan amma uumame otuu hin taane, kan baroota dheeraa deemaa as gahee dha. Keessumaayuu, erga fottoqinsi duraa mooraa ABO keessatti uumamee kaasee, waayeen kun hammaachaa deeme malee wanti fooyya’e hin jiru.
Asirratti, mee makmaaksa lamaan tokko kaaseen, isa kamtu haala yeroo ammaa wajjin akka deemu; walbira qabee ibsuu yaala. Inni tokko, “Namni mana tokko ajjeeru (ijaaru), citaa wal hin saamu” kan jedhu yoo ta’u, inni biraa “Foon lafa jiruuf, allaattiin samiirratti wal nyaatti” kan jedhu dha. Haala mooraa QBO keessa jiru wajjin walitti akeeknee yoo ilaallu, makmaaksa isa kamtu haala kana caalaatti mul’isa? Tokko tokkoon yaa ilaallu. “Namni mana tokko ajjeeru (ijaaru), citaa wal hin saamu” kan jedhu kun qabiyyee lama of keessatti mul’isa. Inni tokko, namootni mana tokko ijaaran ykn ijaaruu barbaadan walumaan tokkummaadhaan mana waloo kana ijaaru malee, wal hin saaman kan jedhu ta’a. Inni biraa ammoo, namootni mana kana ajjeeruuf citaa wal saaman kun, kaayyoo tokko akka qaban; garuu isa kana galiin gahuuf tokko kan biraa dursuuf akka wal dorgoman agarsiisuu mala.
Makmaaksi inni lammataa, “Foon lafa jiruuf, allaattiin samiirratti wal nyaatti” kan jedhu, kun ifatti waan tokko nutti agarsiisa. Inni kunis, karaa lamaan ilaalamuu ni danda’a. Karaan tokko, waan barbaadan, waan lafa jiru tokko dhiisanii; waan biraarratti ykn sababa biraatiin wal nyaachuu jechuu dha. Karaan biraa ammoo, diinni waloo tokko, kan isaan hundaa nyaachuuf of qopheesse tokko otuu jiruu; gamtaadhaan isa kanarratti duuluu dhiisanii; waan hin taane irratti humna ofii balleessaa akka jiran ibsa. Egaa, erga makmaaksa lamaan kana gabaabinaan walbira qabnee ilaalle booda, isa kamtu haala mooraa QBO caalaatti ibsa? kan jedhu ibsuun fedha. Ibsuudhaaf akka natti tolu, qabsaa’ota ykn/fi jaarmayoota mooraa QBO bakkee namoota mana ijaaranii fi bakkee allaattii jedhu galcheen akka fakkeenyaatitti ibsuu yaala. Bakkee allaattii buusuun kiyya ibsaaf malee, tuffiif akka hin taane dursee hubachiisuun barbaada.
Haala amma keessa jirruu fi sadarkaa har’a irra geenye yoon hubadhu, makmaaksi inni duraa qabsaa’ota keenyaaf waan hojjete natti hin fakkaatu. Gara fuulduraatti hojjechuun isaa garuu waan biraa ti; ammaaf hin hojjetne jechuu kooti. Maaliif hin hojjetin?Tokkoffaa, namni mana tokko ajjeeru (ijaaru), citaa wal hin saamu, kan jedhu tokkummaa waan agarsiisuuf, tokkummaan mooraa keenya keessatti hawwame fi yaalame garuu hin milkoofne. Makmaaksi kun “Tokkooma!” jechuu waan ta’eef, yaamichi kun garuu hin dhaga’amne. Qabsa’otni keenyas yaamicha akkanaatiif hin owwaatne jechuu dha. Lammaffaa, qabsaa’otni keenya mana tokko ijaaruu akka barbaadan yookaanis galii tokko akka qaban beekuun mamsiisaa ta’ee jira. Kanaaf, walumaagalatti, makmaaksi kun ammaaf haala keenya wajjin waan deemu hin fakkaatu.
Makmaaksa isa lammataa yoo ilaalle garuu, kun, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, waan haala mooraa keenyaa addeessu fakkaata. Maaliif, akkamitti? Waayeen kun xinxala bal’aa barbaadullee, hubatnoo ani mooraa QBO keessatti argadherraa ka’ee waan tokko tokko ibsuun yaala. Duraan dursee, wantin dubbistoota barruu kiyyaa hubachiisuu barbaadu, qabsoo kana galii hawwametti geessuuf, qabsaa’otni keenya homaa hin dalagne; tattaaffiis hin goone jedhee hojii isaanii xiqqeessuu akka hin barbaadne dha. Haa ta’u malee, erga jeequmsi mooraa ABO keessatti dhalate fi fottoqinsi bara 2001 uumamee jalqabee, diina waloorratti duuluun dagatamee; walirratti duuluu fi wal laaffisuutu jajjabaachaa dhufe. Kun dhugaa lafarra jiruu dha.
Garee tokkotti hirkadhee kan biraa balaaleffachuu ykn komachuu otuu hin taane; gara gara faca’anii jaarmayaa heddoomsuu ala, gareen ykn jaarmayaan kamiiyyuu cimee; hojii caalaa dalagee; injifatnoo fiduudhaan uummata Oromoo bal’aa amnsisee; of duuba kan hiriirse jira jedhee guutummaatti dubbachuun na rakkisa. Dhugaa dubbachuudhaaf, warri fottoqanii kaayyoo keenyatu kaayyoo taliila ti jedhanis ta’ee; warri jijjiirama fidna jedhanii waa hunda lbasaa turanis, asii fi achi dhama’uurraa kan hafe, cimanii qabsoo kana cimsuu fi bu’aa tokko agarsiisuun hafee; akka jaarmayaatti jiraachuun isaaniitu gaafii keessa galaa jira. Kan hafanis, xinnaatus kan sochii godhaa jiran, rakkoolee jidduu fi keessa isaanii jiran furachuu dadhabanii yeroodhaa yerootti haphachaa waan deeman fakkaata. Haa ta’u malee, akkanumaa ta’ee, xinnaatus baay’atus kan sochii agarsiisaa jiran warra kana natti fakkaatu. Kun tilmaama dhuunfaa kiyyaa ti.
Karaa biraatiin ammoo, Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) jaarmayaan jaalatamaa fi abdatamaan kun, seerri fi heerri isaallee kabaja waan dhabe fakkaata. Har’a, akka hubatamutti, abbaa’uma fedhetu gadi bahee, waan fedhe barreessee, marsaa intarneetaarratti maxxansa. Eenyu akka dhugaa qabu; eenyu akka dhugaa dubbatu addaan baasuun baay’ee rakkisaa ta’ee jira. Meediyaalee adda addaarratti gadi bahanii yoo dubbatan hunduu waan dhugaa qaban of fakkeessu. Afaanfaajjiin adda addaa uumamaa jira. Uummatni keenya kam akka amanuufi fudhatu; kam akka dhiisu; kam wajjin akka hiriiru murteeffachuun rakkisaa waan itti ta’e fakkaata. Afaan faajjii kana keessa, diinni fi alagaan qaawwa argatanii; kan dur caalaa mooraa keenya laaffisuuf carraa argatanii jiru. Dhiiroo, haalli keenya baay’ee yaaddessaa ta’ee jira!!!
Gara mata duree barruu kanaatti deebi’uudhaaf, gaafiileen asirratti ka’uu qaban: i) Rakkooleen mooraa QBO maaliif babal’achaa deeman? ii) Akkamitti furmaata argatanii xumuramuus danda’u? fi kan kana fakkaatanii dha. Ani akka nama tokkootti, akka dhuunfaatti, maddi rakkoolee kanaa karaa lamaan natti mul’atu: Inni tokko, kaayyoo fi ilaalcha galii qabsoo keenyaa yoo ta’u; inni biraa dhimma uummataa dura dhimma dhuunfaa fi taayitaadhaaf (power struggle) dursa kennuu natti fakkaata. Akkuma kanaan duras irra deddeebi’amee jedhame, jaalatnus jibbinus; amannus amanuu baatnus, har’a mooraa keenya keessatti ilaalcha siyaasaa lamatu deemaa jira. Isaan kunis Oromiyaa walaboomsuu fi Itoophiyaa diimookraatessuu kan jedhanii dha. Kana jidduutti, tokko kan biraatiif karaa baasa malee, ilaalchi kun lamaan wal hin faallessan, warri jedhanis hin dhabamne.Waayee kana yeroo biraan itti deebi’a.
Gaafiilee lamaan kanaa olitti ka’aniif deebii kennuudhaaf, rakkooleen mooraa QBO babal’achaa kan deeman, ilaalchi siyaasaa lamaan armaan olitti ka’an kun xumura argachuu waan hin danda’inii fi gara fuulduraattis xumura argachuun isaanii shakkisiisaa waan ta’eef. Kun karaa tokko dha. Karaa biraatiin ammoo, kaayyoo fi galii QBO gaaddisa dodhachuudhaan ykn haguuggachuudhaan; of keessatti garuu waayee taayitaa fi dhimma dhuunfaa dhoksanii deemuu dha. Hanga dhimmootni gurgoddoon kun lamaan furmaata hin argatinitti; rakkooleen heddoomaa fi babal’achaa deemu malee waan dhaabbatanii miti. Fudhatamus fudhatamuu baatus kun dhugaa lafa jiruu dha. Gaafii isa hafe, akkamitti furmaata argatanii xumuramuu danda’u? kan jedhuf; akkasumas waayee ilaalcha siyaasaa lamaanii yeroo biraan bal’inaan itti deebi’a.
Gama biraatiin, “Waltajjii Marii Oromoo (Oromo Dialoge Forum)” kan yeroo ammaa adeemaa jira jedhamee dubbatamu ilaalchisee, ani akka yaada dhuunfaa kiyyaatitti, mariin godhamu kamiiyyuu badaa miti. Dhimma’uma fedhee haa ta’u, yoo waliin haasa’an ykn waliin mari’atan malee waan tokkorra gahamee, furmaatnis argamuu hin danda’u. Kun yaada fi dhugaa waliigalaa ti. Haa ta’u malee, murteessaan dubbachuu, haasa’uu ykn mari’achuu qofaa otuu hin taane, ittibahinsa marii ti. Ariifatanii ykn mudamanii wal qeequu fi olola walirratt oofuun amma jalqabarratti bu’aa waan fidu natti hin fakkaatu. Obsas qabaachuun barbaachisaa dha. Wanti hunduu obsa gaafata. Mariin kun garamitti akka deemu fi xumurarratti dhiibbaa inni QBO irratti qabu maal akka ta’u hordofuutu gamnummaa natti fakkaata.
Dhaaba ykn jaarmayaa jiru haarumsuu fi jijjiiruufis haa ta’u; dhaaba haaraa ijaaruufillee haa ta’u; otuu xumurri isaa hin beekamin; sanumaa asitti diina walitti ta’uun; alaga fi diina keenyaaf qaawwa uuma malee, uummata Oromootiif amma bu’aa hin qabu. Mana keenyatti ibidda qabsiisuu haa dhaabnu! Kan diinni nutti qabsiisee, boba’aa fi nu gubaa jiru, akkamitti akka ofirraa dhaamsinu haa yaadnu. Kanarratti haa hojjetnu. Falmii dargaggootni fi barattootni Oromoo akkasumas uummatni Oromoo bal’aan Wayyaanee waliin godhaa jiran bira dhaabbatnee, karaa danda’amu hundaan isaan haa gargaarru. Abdii bilisummaa kan ta’e Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) haa gargaarru. Hamilee isaanii jajjabeessuunuu gargaarsa tokko dha.
Dhumarratti, haala mooraa keenyaa ilaalchisee, akkuma “Boorawu malee hin taliilawu” jedhamu, rakkoolee walxaxaa ta’an kana keessaa baanee gara tokkotti (gara haqaa tokkotti) deemuun keenya waan ooluu miti. Haa turu haa daddafu malee, sirni koloneeffataa impaayara Itoophiyaa caccabee fi hundeedhaan buqqayee; impaayarittiin dulloomtee kufuuf deemtu tunis diigamtee; Oromiyaan walaboomuun ishii waan ooluu miti. Hundumaa yeroon nutti haa agarsiisu.
Galatoomaa!
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Poolisiin Ugaandaa dho’insa sana ilaalchisuun ibsa baaseen, kanneen dho’insa sana raaw’atan namoota badanii-balleessuutti muratan lama tahuu beeksisee, lammiwwan Itiyoophiyaa shakkiin qabaman garuu walaba gad-lakkisamuu isaanii mirkaneessee jira.
Ajajaan poolisii Ugaandaa, Kaalee Kaayihuraa waa’ee reeffota haleellaa sanatti shakkamanii ennaa ibsan, reeffoota namootaa bakkawwan dho’insaa lameen irraa walitti-guuraman keessaa, reeffota namoota lameenii ka barbaacha dhufe hin jiru.
Suuraan fuulawwan namoota lameenii walitti-suphamanii, kan marsariitii yokaan marsaa interneetii poolisii adamsitoota yakkamaa, kan Interpool irratti argaman guutmmaatti tahuu dhaa baatus eenyummaa namoota sanaa akka agarsiisan himamee jira.
Namni duraa ka fuula ifaa qal’aa, Somaalee dabalatee nama Gaanfa Afrikaa fakkaatu yoo tahu ka lammataa immoo, fuula bal’aa ka duraa irra gurraacha’u, fuula namoota yeroo baay’ee ardii ka biraa keessatti argamanii ti.
Ajajaan Poolisii Ugaandaa sun Qaamawwan mormaa olii, ka namoota lameenii sun kan of-wareegdota boomiilee torban dabree sana dhoosanii tahuu mirkaneessanii dubbatu.
Namoota lama Kenneen Dho'iinsaa Ugandaaf Shakkaman Poolisiin Suraa isaanii Ifa Taasise
Poolisiin Ugaandaa dho’insa sana ilaalchisuun ibsa baaseen, kanneen dho’insa sana raaw’atan namoota badanii-balleessuutti muratan lama tahuu beeksisee, lammiwwan Itiyoophiyaa shakkiin qabaman garuu walaba gad-lakkisamuu isaanii mirkaneessee jira.


text:
Emmerson Minaan-gaagwaa prezidaantii Zimbaabwee haaraa ta’uu dhaan har’a hirbuu seenuun sirna abbaa irraa Roobert Mugaabee waggoota 37 xumuraan ga’ee jira.
Minaangaagwaan Mugaabeen abbaa biyya keenyaati jechuu dhaan prezidaantichi duraanii dogoggora hoogganaa qabaachuu isaanii garuu amananii jiran.
Hoogganaa haaraan kun uummata Staadiumii Haraaree keessatti wal ga’eef haasaa dhageessisaniin hojiin amma harka keenya jiru biyya keenya guddittii deebisanii ijaaruu dha jedhan.
Minaangaagwaan qonnaan bultoota kanneen bulchiinsa Mugaabee jalatti lafa isaanii dhabaniif hirpha baasuuf cichaan kan hojjetan ta’uu dubbatan.
Qeeqxonni Mugaabee akka jedhanitti sagantaan jijjiirama lafaa falmisiisaan biyyattii kan qonnaan bultoota warra adii muuxannoo qaban dachii isaanii harkaa fudhate biyya yeroo tokko biyyoota Afriikaa gama kibbaaf nyaata dhiyeessitu beelaaf saaxile jedhan.
Hirbuu seenuun Minaangaagwaa jijjiirama addaa ti. Jalqaba baatii kanaa Sadaasa shan irratti haadha warraa Mugaabee Grace waliin falmii jiru irraan kan ka’e taayitaa itti aanaa prezidaantummaa irraa kaafaman.
Prezidaantiin duraanii Mugaabee fi haati warraa isaanii akka hin himatamne dhiifamni godhameefii jira.
Ministriin dhimma alaa US Rex Tillerson hoogganoonni Zimbaabwee haarawaan biyyattiin filannoo walabaa fi haqaa akka g3ggeeffattu gaafataniiru. Uummati zimbaabwee hoogganoota ofii isaanii filachuu qabu jedhan.


text:
Koreen simannaaf hundeeffame har’a tuuta oduuf ibsa kenneen tokkummaa jaalala wal danda’uu fi walii yaaduu kan jedhu irratti hojjataa kan ture Artistii fi Qabsa’aa Taammaany Bayyana Sambata fullee keenyaa Finfinnee seena.Simannaa Taamaanyiif jecha qophiin guyyaa lamaaf turu akka qindaa’ee ta’u koreen beeksisee jira.
Mummichi ministeeraa Abiyyi Ahmad yeroo gara Amerikaatti imalanii turan waan dubbatan keessaa kan Taamaany ragaa tokko jedhamee jira.Dhimmi simannaa kunis dhimmi biyyaa ta’u fi hunduu harka wal qabatee carraa biyyattiin gara fuula duraatti qabduutti ceesisuu akka ta’e ibsamee jira.
Gabaasa guutuu caqasaa


text:
Odugabaasaan Sagalee Ameerikaa, Muktaar Jamaal, Adaamaatti har’a ganama hojjaarra otuu jiruu namoota hookkara kaasaniin haleelamee miidhaan irra gahee jira. Muktaar rakkoo nageenyaa magaalaa Adaamaatti mudate irratti gabaasaa qopheessuuf otuu hordofaa jiruu rukkutame, jedha obboleessi isaa Adnaan Mohaammed.
Haala itti Muktaar manaa bahee rukutame yoo ibsus, “manaa bahee utuu sagantaa wayii waraabaa jiruu reeffa namaa karaarratti arge. Otuu waan arge sana viidiyoo waraabaa jiru warri hookkara kaasan sun waan gareen taa’anii argaa turaniif dhufanii dhagaadhaan rukutan,” jedhe.
Hiriyootni isa bira turan kanneen biroon akka jedhanitti Muktaar namoota hookkara kaasan 20 caalaniin dhagaa fi uleedhaan tumame. Haleellaa kanaan mataa isaa bakka sadii, hidhii, dugdaa fi miila isaarra miidhaan gahuu dubbatu.
Odugabaasaan VOA, Muktaar Jamaal irratti yeroo haleellaan kun raaw’atametti miseensonni Raayyaa Ittisa Biyyaa akka dhiheenya irra turan dubbate – Obboleessi Muktaar, Adinaan Mohaammed.
“Humnonni naga-eegumsaa gaazzexeessaa ta’uu isaa eega baranii booda isa baraaran,” ka jedhe. Warri balaa geessise bilbila Muktaar harkaa qabu akkasumas meeshaa inni ittiin odeeffannoo gabaasaa waraabbataa ture harkaa saamanii akka baqatan kanneen dubbatan, hiriyyoonni Muktaar, “Miseensonni Raayyaa Ittisa Biyyaa dhiyeenya turan reebicharraa isa oolchan malee, warra miidhaa isa irraan to’annaa jala hin oolchine jedhe.
Yeroo ammaa kanatti Muktaar hospitaala magalaa Adaamaa jiru keessatti wal’aansa baqaqsanii hodhuu fudhataa jira.


text:
Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa: “Haacaaluun jagna, goota akka isaa miti kan ajjeese mucaakoo”
*Odeessa Viidiyoo*
Artiist Haacaaluu Hundeessaa Waxabajjii 29 galgala magaalaa Finfinneetti kan ajjeefaame ji’a har’aa ture.
Magaalaa Amboo qe’ee maatii isaatti argamuun Abbaa isaa Obbo Hundeessaa Boonsaa waliin turtii gabaabaa gooneerra.
”Mucaan koo iddoo baay’eetti ari’ee ofirraa dhoowwaa ture, gaaf sana carraatu isa gane,” jedhu. Dhiyaadhaa!
Ajjeechaan Haacaaluu Hundeessaa Waxabajjii 29 galgala magaalaa Finfinneetti kan ajjeefaame ji’a har’aa ture. Magaalaa Amboo qe’ee maatii isaatti argamuun Abbaa isaa Obbo Hundeessaa Boonsaa waliin turtii gabaabaa gooneerra.
Haacaaluu Hundeessaa: “Mucaan koo dhugaa dubbate malee wanni balleesse hin jiru”
Oromoon goota isaa ”kabajaan awwaallachuu dadhabuun miira cabaafi salphinaa nutti uumee” jedhan hiriyyoonni artiist Haacaaluu Hundeessa.
Sirni awwaalchaa artiist Hacaaluu Hundeessaa Kamisa iddoo dhalootasaa magaalaa Ambootti bakka namoonni bebbeekamoon, aanga’oonni mootummaa olaanoo fi dinqisiifattoonni isaa biroo hin jirretti raawwateera.
Sirna awwaalchaarratti haasaa gabaabaa kan taasisan abbaan Haacaaluu Obbo Hundeessaa Boonsaa, “yaa biyyaa waanan yakke hin beeku. mucaan koo dhugaa dubbate maalee waanni balleesse hin jiru. Wanna dubbates ta’ee dhaggeeffadhe dhugaa beeku dubbate, torban isaatti ajjeechaa isaan dhaga’e” jechuun ajjeefamuun isaa badii malee akka ta’e dubbatan.
“Waanna inni yakke hanga ammaatti hin beeku. Wantiin isin kadhadhu… mucaakoo dhabeera dhiigni mucaa kootii akkanatti dhangala’ee akka hin hafne waaqa naa kadhadhaa” jedhan.
”Ennaa mucaan koo akka kana ta’us Waaqatu arge, namni hin argine dhiigni mucaakootii akkanatti akka hin hafne Waaqa kadhadhaa, Waaqatti naa boohaa”jedhan.
Ijoollummaarraa eegalee koodee artiist Haacaaluu Hundeessaa kan ta’e fi A.L.I bara 1995’tti Haacaaluu dabalatee hiriyyoota isaa 14 waliin hidhamee kan ture dargaaggoo Urgeessaa Daammanaa sirna awwaalchaa yoo dubbatu ”awwaalchi kun Haacaaluuf hin maluu” jedhe.
“Yaa uummata Oromoo, Haacaaluu har’a awwaallus Haacaaluun hin duune ni jira. Haacaaluun du’e jettanii hin boo’inaa, ofiif boo’aa.”
”Dhiira gaafa jiraa jibbanii reeffa isaatiin nagadatanii” jedhuunis qaamota sirna awwaalchaa Haacaaluu hundeessaa ‘jeeqan’ qeeqe.
“Haacaaluun kan uummata Oromoo maraa ta’ullee “bakka Daraaraa Kafanii awwaalametti haa awwaalamu, ganamas galgalas dhaqeen ilaalladha kan jedhe Haadha. “Haadha, Abbaa fi Haadha Warraa caala kan itti aanu hin jiru” jedhe.
Gareen sobaan mootummaan reeffa fudhachuu dhufe jedhanii rakkoo uumuun namni dabalataa akka ajjeefamu sababa ta’uu himuun sun soba akka ta’e dubbate.
”Kaayyoo Oromummaa sobaan hin gannus” jedhe.
Kaayyoon Oromoo fiixa ni baha jechuun kan dubbate dargaggoon kun ”mootummaanis sobaan uummata hallaayyaa buusuu akka dhaabu” gaafate.
“Goota, hayyuu fi qaroo Oromootii”
”Ani har’allee borullee nan du’aa, bakka jirtanitti Oromoof hojjedhaa…sobaan garuu waliin hin jiraannuu jechuun” miira gaabbii fi dheekkamsaan dargaggoon kuni dubbate OBN’n kallattiin tamsa’eera.
”Gumaan Haacaaluu garuu seeraanis, seenaanis karaa lixe lixxanii dachaan hin deebi’u taanaan habadan sobaan waliin hin jiraannuu” jedhe.
Haacaaluun hin duune Oromootu du’ee, salphatee jechuun sirni awwaalchaa artiisti Haacaaluu ‘akka hin mallee ta’uutti hedduu gaddu’ hime.
Bara 2010 artiist Haacaaluu Hundeessaa wajjjiin wal baruu kan dubbatu weellisaa Habtaamuu Lamuu gama isaatiin Haacaaluun ”goota, hayyuu fi qaroo Oromootii” jedha.
“Bara jalqaba wal barreerraa eegalee fedha bilisummaadhaaf qaburraa kan ka’e ani akka kanatti hin danda’uu bosonatti galeen WBO’tti makamee waan narraa eegamu godheen wareegama naan jechaa ture” jedha weellisaa Habtaamuun.
”Asuma taa’ii sagaleen loli jedheen gorsaa ture. Sagalee sana torban sadii dura naa ergee, akkan aaruufi arifadhutti silaa yoona hin gahu ture naan jechaa tures” jechuun yaadata.
Bakka Artiist Alii Birraa bu’ee waggoota 50 fi 60’f hojii aartii hojjeta jedheen yaada malee akkanatti yeroo gabaabatti lubbuun isaa dabarti jedhee hin yaadne” jedhe.
Haacaaluun Finfinneef hedduu qabsaa’aa ture dhalootni kuniis kaayyoo isaa kana galmaan gahuu qabaa jedheera weellisaa Habtaamuun.


text:
Dhaamsa jaarmiyaa Danbalii Humna Qeerroo irraa ergame
WAAMICHA OROMUMMAA OROMOOTA ADDUNYAARRA JIRAN MARAAF JAARMIYAAN DANBALII HUMNA QEERROO BILISUMMAA OROMOO GODHE
Jaarmiyaan danbalii humna qeerroo eega caamsaa 11/2020 tti hundeeffamee hanga har’aatti marsaa 9ffaaf WBO deeggaree jira. Ammas marsaa 10ffaaf itti fufee deeggarsa WBO sassaabaa jira. Hanga bilisummaattis deeggarsi WBOf godhamu itti fufa jechuun kaayyoo jaarmiyaa kanaati. Akkasumatti jaarmiyaan kuni waamicha WBOn yeroo adda addaatti godhu bu’ura godhachuun hawaasa Oromoo biyya addunyaarra jiraatan maraaf waamicha gochuu barbaada. Yeroon ammaa kuni yeroo akkaan murteessaa fi yeroo Oromiyaa fi Oromoo baraaruu qabnu waan taheef ummanni Oromoo marti WBO cinaa dhaabbachuun fedhii qofa osoo hin taane dirqama Oromummaati. Saniif gareeleen adda addaa jirtan, waldaaleen gargaarsaa, afooshaalee Oromoo, abbootiin qabeenyaa Oromoo, waaldaalee amantii fi warroonni hojii tola ool-tummaa hojjattan hundi keessan WBO cinaa akka dhaabbattan waamicha Oromummaa isiniif goona. Teenyee hasaasuu osoo hin taane yeroo itti iyyinee iyya labsinuuudha. Jabaadhaa waraana keessan WBO jabeessaa.
Hub: Gargaarsa akka jaarmiyaatti, akka waaldaa fi akka garee qabdaniitti yoo gootan maqaa garee yookiin waaldaa keessaniitiin WBO biraan isiniif gahuu ni dandeenya. Akkasumas akka nama dhuunfaatti warri deeggaruuf fedhii qabdan gara jaarmiyaa kanaa dhuftanii gargaaruuf hulaan isiniif banaadha. Guduunfaa hiikkadhaa waan qabdaniin waraana keessan cinaa dhaabbadhaa jenna. WBO jabeessuun salphina akka sabaatti nu mudate keessaa bahuun hunda keenya ilaallata. Jabaadhaa dirmachuu kanarratti hirmaadhaa.
Injifannoo Ummata Oromoof !
Koree JDHQBO irraa


text:
Barattoonni Oromoo Y/Amboo Damee Hacaaluu Hundeessaa danuun hidhamuu
Barattoonni Oromoo Yunvarsitii Amboo, Kaampaasii Hacaaluu Hundeessaa, Muummee Barnoota Lammummaa, eebbifamtoonni baranaa danuun, daafii qomee Artiist Hacaaluu Hundeessaa ofirraa qabuu fi dhahaan Gadaa irratti barreeffame uffataniif, Kibxata Fuulbana 7, 2021 har’aa tikoota MKII’n ukkaamfamuun hidhaatti darbamuu.
Haala hamtuu baqattoonni Oromoo keessa jiran
Gidiraa fi roorroon Baqattoota Oromoo Biyya Suudii Arabiyaa keessaa jiraatan, kanneen manneen hidhaa biyyattii garaagaraa keessatti hidhamanii dararamaa jiran, kanneen kumaatamaan lakkaa'aman irra dhaqqabu akka-malee hammaatee jiraachuu.


text:
Mootummaan Victoria Sa’aa 11:59 halkan Dilbata, 9 Sadaasa (November) bara 2020 iraa eegalee, qoqobbiileen baadiyaa Victoria fi magaalaa Melbourne keeysa turan/jiran ilaalchisee qajeelfamoota armaan gadii dabarsee jira.
Yeroo kana irraa eegalee :
Sababa kamiif illee mana kee irraa deemuu dandeessa.
Fageenya deemuu qabdu irra qoqqobbiin hin jiru. Victoria keessa bakka kam illee deemuu dandeessa. Hayyama si hin barbaachisu.
Haguuggoo/ Mask sitti tahu ufatu qabda yaroo manarraa deemtu, yoo sababa seerawaa tahe kan hin uffanneef qabaate malee.
Haga nama 10 gautti allatti wal gahuun ni danda’ama, namoonni 10 ol warra tokkorraa kan ta’an wallitti dhufuun ni danda’ama. Kuniis alatti iddoo oolamayaa kan akka (Park) yokaa handaara bahar (beach) tahu qaba. Garuu aluma mana jireenya keeti tahuun qabu.
Mana keetti keessummoota si dubbisan lama tarii qabaatuu malta. Namootni lamaan si dubbisuu mana kee dhufan tarii warra gara garaa lama irraa tahuu danda’u, kan kunuunsanis of faana fidanii dhufuu danda’u. Keessummootni lamaan tarii sa’aa adda addaatti si dubbisuu dhufuu danda’u.
Victoria keessa bakka qubsumaa (accommodation) qabattee boqonnaaf deemuu dandeessa. Namoota waliin jiraattu, jaalalloo kee, yookaan hanga namoota lamaa fi ijoollota isaanii, yookaan kanneen isaan kunuunsa kennaniif fi isaan biraas hafuu hin dandeenye yookaan bakka biroo kunuunsi itti kennamuuf kan hin qabne waliin bakka qubsumaa (accommodation) waliin hirmaatuuf qabatuu dandeessa.
Gabaaleen, hojattooni bareedina rifeensaa, bakkeen rifeensa itti ciran fii maneen bareedina (salooniin) banaadha (haguuggoo fuulaa ufatamu qaba), karoora COVIDSafe irrati hundaawa
Manni nyaataa, manni dhugaatii fi manni bunaa ala keessatti namoota 70 fi mana keessatti hanga namoota 40 baay’ina gurmuu namootaa fi teessuma jiru irratti hundaawee keessummeessuuf banaa tahuu danda’a.
Baay’ina waliigalaa keessummootaa irratti hundaawee bakki nyaataa gabaa keessaa (food court) banaa dha.
Sochiin qaamaa mana keessaa namoota gudguddaaf, jiimii fi leenjii kutaa keessaa dabalee hanga namoota kudhanii itti fufuu danda’a. Bakki daakaa ala yoo baay’ate namoota 50 fi mana keessa namoota 20f banaa dha.
Isportii fi bakki bashannanaa mana keessaa kan qaamaan wal-xuqa hin qabne namoota umriin dhalootaa 18 fi sanii gadi taheef itti fufa. Hanga namoota 20 isportii waliin xabachuu ni danda’an. Biratti argamnaii ilaaluuf warra yookaan guddisee tokko qofatti murtaawe.
Walfuudhi hanga namoota 10 qabaatuu danda’a (namoota ragaa tahan lama dabalatee). Warra wal fuudhan lameen, kan sirnicha gaggeessu fi fakkoo (photo) kan fuudhu lakoysi kun hin dabalu. Walfuudhii mana keettitti, yokaa bakka dhuunfaatti gaggeessita yoo tahe qoqqobbiin kennamu ni jira.
Sirni awaalchaa mana keessatti hanga namoota 20 fi mana keessaa alatti namoota sirna awaalaa gaggeessan dabalee hanga namoota 50 qabaatuu danda’a. Qoqqobbiin kun daa’imman baatii 12 gadi tahan hin dabalu.
Waaqeffannaaf alatti walitti qabamuu fi awaalchaaf hanga namoota 50 fi gaggeessaa amantii ni danda’ama.
Tarkaanfii Xumuraa:
Gorsa fayyaa ummataa irratti hundaawee. Dilbata, Sadaasa (November) 22 bara 2020 dura Victoria Tarkaanfii Xumuraa irra geessi jedhamee eegama.
Yeroo kana irraa eegalee:
Alatti hanga namoota 50 wal gahuu ni danda’u
Bakki gabaa hundi ni banamu.
Bakki bareedinaa (beauty) fi tajaajila dhuunfaa (personal services) bakka namootni tajaajilaaf dhufan haguuggoo fuulaa itti of irraa baasanii tajaajilamuu danda’ aniidha.
Manni nyaataa fi manni bunaa gartuu heddummatan keessummeessuuf banaa tahuu danda’an.
Nageenya eeggachuu irratti hundaawee bakki ispoortii hundi itti fufu.
Hanga baay’ina namootaa irratti hundaawee bakki kadhannaa ummataa banaa tahu (lakoysa namootaa bakkichatti qabaatuu dandeessu).
Walfuudhi hanga namoota 100 qabaatuu danda’a. Mana keettit walfuudha gaggeessita yoo tahe lakoysi namootaa adda taha.
Sirni awaalchaa hanga namoota 100 qabaatuu danda’a. Qoqqobbiin kun namoota sirna awaalchaa gaggeessan yookaan daa’imman baatii 12 gadi tahan hin dabalu. Sirni awwaalchaa kun mana keetti gaggeessama yoo tahe qoqqoobbii addaa qabaata.
COVID Sirreessuu (COVID Normal): gorsa fayyaa ummataa irratti hundaawa.
Yeroo kana irraa eegalee:
Haala nageenyaa irratti hundaawee qoqobbiin ni laaffata yookaan ni kaasama.
Namoota mana irraa dalagaa turaniif bakka dalagaatti deebi’uun ni eegalama.
Akkamiin akka nagaa fi nageenyaan jiraattu
Dhibeen coronavirus (COVID-19) amma illee nu irraa hin deemne, saphlaatti deebi’ee babal’achuu (facahuu) danda’a. Nageenya maatii fi hawaasa keenyaa eeguuf nuti hundi waan nu irraa eegamu godhchuu qabna.
Nagaan turuuf waan ati saphlaatti godhtu kunoo ti:
Harka kee saamunaa fi bishaaniin yoo xiqqaate sekondi 20f dhiqadhu.
Haxooftuu (tissue) yookaan ciqilee kee keessatti qufa’I yookaan haxxifadhu.
Namoota kaan irraa wal irraa hiiqa yoo xiqqaate meetirii 1.5 eeggadhu.
Yeroo mana kee irraa deemtu haguuggoo fuulaa siif tahu kan afaan fi funyaan kee haguugu uffadhu.
Mana yaalaa deemii ilaalami.
Yoo dhukubde mana turi. Maatii dubbisuu yookaan dalagaa hin deemin.
Yoo mallattoo dhukubaa qabaatte deemii laalami, gara manaatti deebi’i.
Gargaarsi ni jira
Dhibee dhukubaa laalamtee hanga itti-baha isaa eegattutti galii maallaqaa dhabuun yoo si yaaddesse gargaarsa Lalamuu Adda Of-baasuu (Test Isolation) coronavirus (COVID-19) argachuuf gahaa ni taata. Kunis akka ati mana ittiin turtuuf si gargaara.
Yoo dhibee dhukubaa qabaatte yookaan nama dhibee dhukubaa qabu waliin qunnamtii dhihoo qabaatte , kafaltii maallaqaa $1,500 argachuuf gahaa tahuu malta. Odeefannoo dabalaaf Toora Gargaarsa Bilbilaa Coronavirus 1800 675 398 irratti bilbili. Yoo afaan hiikaa barbaadde lakoysa duwaa (0) tuqi.
Yoo ati yookaan namni biroo sodaa yookaan yaaddoo jabduun itti galte Lifeline lakoysa bilbilaa 13 11 14 irratti yookaan Beyond Blue, 1800 512 348 irratti itti bilbiluu dandeessa. Yoo afaan hiikaa barbaadde jalqaba 131 450 bilbili.
Yoo qofummaan sitti dhagahame Toora Gargaarsa Bilbilaa Coronavirus (Coronavirus Hotline) 1800 675 398 irratti bilbilii lakoysa (3) xuqi. Nama afaan siif hiiku yoo barbaadde lakoysa duwwaa (0) xuqi. Tola-ooltota (volunteer) Australian Red Cross kan tajaajila naannoo waliin wal si agarsiisanitti bilbili kun wal si qunnamsiisa.
Deeggarsa $450 qorannoo Vaayirasii Koronaa (COVID-19)’f kennamu – $450 Coronavirus (COVID-19) testing support (PDF)
Kafaltii Hojii Hafuu Dhibee Daddabraa $1500 – $1500 Pandemic Leave Disaster Payment (PDF)
Haguuggoo fuulaa
Namni hundi kan umriin 12 fi sanii ol tahan yeroo mana irraa ala deeman yoo sababa seerawaa tahe qabaatan malee haguuggoo fuulaa kan funyaan fi afaan isaanii sirriitti hguugu uffachuu qaban. Fakkeenyaaf:
Dhibee dhukuba gogaa fuula kee irra akkaan cimaa tahe yookaan rakkoo afuura baasachuu yoo qabaatte
Ofii qofa yookaan maatii kee waliin konkolaataa keessa jirta yoo tahe
Sochii qaamaa hargansiisaa tahe hojjetaa jirta yoo tahe, garuu amma illee haguuggoo fuulaa baattee deemuu qabda.
Haguuggoo fuulaa kan funyaan fi afaan kee haguugu siif tahu uffachuu qabda. Kan fuula haguugu (shields) cittuu huccuu (bandanas), yookaan maratni (scarves) ofii isaaniitii fuula haguuguuf gahuu tahuutti hin fudhataman.
Qoqobbiin saphlataa fi sochiin dabalaa waan jiruuf haguuggoo fuulaa funyaan fi afaan haguugu uffatuun baay’ee barbaachisaa dha.
Laalamuu fi adda bahuu
Mallattoo kam illee kan dhukuba coronavirus (COVID-19) yoo qabaatte laalamuu fi hanga itti baha isaa argattutti mana turuu qabda. Gara dalagaa yookaan gabaa hin deemin.
Mallattoon coronavirus kan inni dabalu:
Layidaa (qaama gubaa), dhaamochiisa yookaan dafqisiisaa
Qufaa yookaan dhukubbii laagaa keessaa
Afuura-kutaa
Furreessaa
Foolii fi dhandhama adda baasachuu dadhabuu
Coronavirus hundi tola laalama . Kunis kan dabalatu namoota Medicare hin qabne, namoota biyya alaa irraa do’annaaf dhufanii, hojetoota godaanoo (migrant workers) fi kolu-galtoota (asylum seekers) dabala.
Yoo dhibeen dhukuba coronavirus (COVID-19) si irratti argame, mana kee keessatti qofaatti bahuu qabda. Odeeffannoo dabalaaf yoo dhibeen dhukuba coronavirus (COVID-19) si irratti argame maal godchuu akka qabdu laali.
Nama dhibee coronavirus (COVID-19) qabu waliin qunnamtii dhihoo yoo qabaatte guyyoota 14 addatti bahu qabda. Odeeffannoo dabalataatiif yoo nama dhibee dhukuba coronavirus (COVID-19) qabu waliin qunnamtii dhihoo qabaatte maal godchuu akka qabdu laali.
Gargaarsa
Wanneen kanaa gadii kana kara email, sabaa-himaalee yookaan hidhata hawaasaa qabduun hawaasa keef qoodi.
Laalamuu fi adda bahuu
Nama KOOVID-19 qabu waliin yoo tuxxuqqii dhiyeenyaa qabdu ta’e maal akka gootan – What to do if you have been in close contact with someone with coronavirus (COVID-19) (Word)
Nama KOOVID-19 qabu waliin yoo tuxxuqqii dhiyeenyaa qabdu ta’e maal akka gootan – What to do if you have been in close contact with someone with coronavirus (COVID-19) (PDF)
Yoo dhibee vaayirasiikoronaa (KOOVID-19)’n qabamtanii ta’ee maal akka gochuu qabdan – What to do if you’ve tested positive for coronavirus (COVID-19) (Word)
Yoo dhibee vaayirasiikoronaa (KOOVID-19)’n qabamtanii ta’ee maal akka gochuu qabdan – What to do if you’ve tested positive for coronavirus (COVID-19) (PDF)
Coronavirus (COVID-19) laalamuun yeroo hin fudhatu, miidhaa hin qabu, saphlaa – Coronavirus (COVID-19) testing is quick, safe and easy (Word)
Coronavirus (COVID-19) laalamuun yeroo hin fudhatu, miidhaa hin qabu, saphlaa – Coronavirus (COVID-19) testing is quick, safe and easy (PDF)
Get tested poster coronavirus (COVID-19) – (PDF)
Get tested social tile
Coronavirus (COVID-19) ilaalamuu – Testing for coronavirus (COVID-19) fact sheet – (Word)
Coronavirus (COVID-19) ilaalamuu – Testing for coronavirus (COVID-19) fact sheet – (PDF)
Nagaan turuu
Balaa vaayirasiikoronaa (KOOVID-19) keessan hir’isaa – Reduce your risk of coronavirus (COVID-19) poster (Word)
Balaa vaayirasiikoronaa (KOOVID-19) keessan hir’isaa – Reduce your risk of coronavirus (COVID-19) poster (PDF)
Three ways to stay safe poster coronavirus (COVID-19) – (PDF)
Dhiqadhu harka kee yaroo hunda – Poster – Wash your hands regularly
Hagoogi qufaa keetiifii haxxisoo kee – Poster – Cover your cough and sneeze
Gargaarsa argachuu
Kafaltii Hojii Hafuu Dhibee Daddabraa $1500 – $1500 Pandemic Leave Disaster Payment (PDF)
Kafaltii Hojii Hafuu Dhibee Daddabraa $1500 – $1500 Pandemic Leave Disaster Payment (Word)
Deeggarsa $450 qorannoo Vaayirasii Koronaa (COVID-19)’f kennamu – $450 Coronavirus (COVID-19) testing support (PDF)
Deeggarsa $450 qorannoo Vaayirasii Koronaa (COVID-19)’f kennamu – $450 Coronavirus (COVID-19) testing support (Word)
Tajaajila si barbaachisu akka itti argattu – Factsheet – How to access the services you need (Word)
Karaa gargaarsa ittiin argachuu dandeysu yoo kan nagaya dhabni sitti dhagahamu taate, yokaan yaaddoftee cinqamte yaroo dhukubni Korona Vayrasi (COVID-19) jiru kana keysatti – Emergency support fact sheet – (Word)
Karaa gargaarsa ittiin argachuu dandeysu yoo kan nagaya dhabni sitti dhagahamu taate, yokaan yaaddoftee cinqamte yaroo dhukubni Korona Vayrasi (COVID-19) jiru kana keysatti – Emergency support fact sheet – (PDF)
Gargaarsa gajahumsa (jeequmsa) maatii – araddaa manooma ummataa (public housing) – Family violence support – public housing estates (Word)
Fuula haguuggachuu
Akkaataa maaskiin fuulaa itti uffatamu – How to wear a face mask – Oromo (Word)
Akkaataa maaskiin fuulaa itti uffatamu – How to wear a face mask – Oromo (PDF)
Akkaataa maaskiin huccuu ittiin hojjetamu – Design and preparation of cloth mask – Oromo (PDF)
Akkaataa maaskiin huccuu ittiin hojjetamu – Design and preparation of cloth mask – Oromo (Word)


text:
Daayrikteerri UNICEF kan gaanfa Africaa fi Africa gama kibbaa Elhad As Sy tuuta oduuf ibsa kennaniin balaan uumamaa fi harki namaa fide gaanfa Africaa fi Africa gama kibbaa keessatti heddummaachaa adeeme.
Bara 2010 keessa akka tilmaamnetti uummata naannoo sanaa miliyoona 17.4 ta’utu hiyuummaa hamaa fi hongee akkasumas walitti bu’iintu wabii nyaataa hin qaban.
Jarmichis projektiiwwan burundi Ertraa, Itiyoopiyaa, Kenya, Madagascar, Somalia, Uganda fi Zimbabwe keessaa gargaruuf kan oolu doolaara miliyoona dhibba sadii fi miliyoona sadii gaafatee jira.
Itiyoopiyaa keessaa hongee fi balaan lolaa hiyyummaa hamaa, hananqina bishaan dhugaatii qulqulluu fi beela dhaqqabsisee jira. Qonnaa rooba qofaa irratti hundaa’e eeggachuunis rakkoo hamaa ka biroo dha.
Jarmayaan gargaarsa daa’immanii kan TM waggaa waggaatti gargaarsa yeroo hatattamaa 200 ta’aniif deebii kenna.
UNICEF Biyyootii AfriKaa hiyuummaan Miidheef Gargaarsa Gaafate
- Cathy Majtenyi


text:
Daandii Jijjiramaa-kutaa 3ffaa
Daandii jijjiramaa itti fufuun har’as imala keenya karaa sirri qabanne deemna.
1.Olguddisii yaadi– Amala ilma namaa horii irraa isa adda godhu keessaa tokko ol guddisee yaadudha. Rabbiin dandeette ilmi namaa yaade dhugaa fi dhara addaan baasu itti kenne jira. Sammuu isaatti fayyadamuu fi dhiisun mirga isaati. Namoonni ol guddisanii yaadanii fi galma guddaa gahuuf carraaqan Rabbiin bakka san isaan dhaaba. Kan sammuu ofiti osoo hin fayyadamiin yeroo hundaa gara gadii yaadu immoo achumatti hafa. Namoonni addunyaa tanatti wanta guddaa hojjatanii aakiratti mindaa guddaa argatuuf carraaqan seenan haa lakkaa’u. Yaanni isaani yeroo hundaa gara gadiiti mitii gara ooliti. “Akkamitti nama guddaa akkasii ta’a” jedhanii yaadu fi dharra’uudha. Ashaaraa akkamii dhiise addunyaa tanarraa darbuun qaba jedhanii of gaafatu. Hojii akkamitiin Rabbii kiyya qunnama? Jedhanii dhiphatu. “Qabeenyan yoo namoota waliin of bira qabdu,namoota sii gadii hiyyeeyyi ta’an ilaalii Rabbii galata galchii,wanta qabdutti gammadi,quufi. Yommuu Taqwaa(sodaa Rabbii),beekumsaa fi gaarummaan namoota waliin dorgomtu namoota taqwaan,beekumsaa fi gaarummaan si caalaan ilaali akka isaani ta’uuf hawwi,carraaqi.”
“Osoo gabayaan jiruu fi dandeetti waa bitachuu qabduu, mataa keeti bitadhu (hojii gaggaarii hojjachuun).” Imaam Ibn Al-Qayyiim
Taqwaan,beekumsi fi gaarummaan gingilchaa namoota addaan baasaniidha. Namni qabeenya hanga fedhe qabaate yoo taqwaa,beekumsa fi gaarummaa hin qabaatin dhukkuba dhipinnaa fi gadadoo malee wanta biraa isaa hin buustu.
Namoota si oolii seenaa isaanii qo’achuu fi qorachuun akka isaani ta’uuf hawwi. Hawwuun qofti akka isaani si godhuti akka isaan carraaqanitti atillee carraaqi. Akkuma olguddiste yaaddu fi abdiin kee cimaa adeemun jireenyi dukkanooftun siif ifaa adeemti. “InshaAllah nama akkanaa ta’uun qaba” jette akkuma yaaddu fi hojii namticha sanii ilaala adeemtun afuurri dandeetti waa hojjatuu danda’uu fi galma guddaa gahuu si keessatti uumama adeema. “Aboo ani nama akkanaa ta’uun barbaada.” jechaa carraaqi gochuu jalqabda. Seenaa namticha kana qofaa miti namoota duraan gadhee turanii fi ergasii taqwaa,beekumsaa fi gaarummaan of faayanii qo’atta. Sana booda “edaa anis nama akkana ta’uu nan danda’a, maaltu na dhowwa?”jette yaadu fi hawwuu jalqabda.
Abdii fi hawwii kee kan dukkaneessan yaadota negaativii keessaa fi alaa ofirraa ittisii. Keessi kee “hin dandeessu,ni kufta,wanta/humna akkana hin qabdu,fi kkf” siin jedha. Keessi kee cubbuu fi hanqinna kee si yaadachisuun akka gara olii hin yaadne si hin godhin. Cubbuu kee tobwaan(gara Rabbii deebi’uun) ofirraa dhiqii irraanfadhu. Hanqinna kee immoo suuta suutan sirreessu akka dandeessu abdadhu. Yeroon ati nama gaarii itti taatu dhihoo akka ta’ee hin irraanfatin. Kanaafu cubbuu fi hir’inna kee yaadachuun fiixe milkaa’innaa irraa duubatti of hin harkiisin. Hanga feete cubbamaa fi nama gadhee yoo taate abdii nama gaarii ta’u ofirratti hin dukkaneessin. Sodaa Rabbii fi gaarummaa horachuuf guyyaa guyyaan carraaqi godhi.
“Bakka jirtutti wanta qabduun wanta dandeessu hojjadhu.” -Roosvelt
Kan alaa immoo namoota gara gadii malee gara olii hin yaannetu si summeessa. “Aboo gootni keenya ambaa nama akkanaa ta’uuf carraaqa,ofuu hin jijjiree nama jijjirtaa,fi yaadota kana fi kan kana fakkaataniin si laamshessu,dandeetti kee baqsu. Namoota akkanaa gurra itti hin kenniin. Sammuun kee qaaliidha bakka jechoota isaanii itti kuufatu hin qabu. Yaada fi jechoota isaani dagadhu. Isaan irraayis fagaadhu. Guyyaa tokko wanti isaan yaadanii fi jedhan soba akka ta’e itti agarsiista. Ol guddistee yaadun kee fi nama gaarii ta’uuf carraaqun kaayyoo kee ol’aanaa san galmaan gahuuf si gargaara.
2.Ijjannoo- Erga olguddistee yaadde booda kaayyoo keetirratti ijjannoo fi murannoo barbaachisa. Wanta qabaterraa hanga dhumaatti irraa deebi’uu akka hin qabne gatii fi wareegama kafalamuu qabu akka kafaltu of amansiista.
“Garaagarummaan namoota suuraa isaani caalaa ijjannoo isaani irratti kan hundaa’edha.” jedhu imam Ibn-Al-Qayyiim
Itti fufinsa kaayyoo keetitiif dhaabni kee sirritti jabaachu qaba. Ajaja Rabbii hordofuu fi wantoota Inni idhowwii irraa of ittisuuf ijjannoo fi murannoo cima barbaaachisa. Hojii tokko yeroo jalqabnu garmalee mirqaanne jalqabuu dandeenya. Haa ta’uu malee akkuma yeroon darba adeemun fedhiin keenyas kan duraa caalaa hir’ataa adeema. Dhumarratti dhaabutu dhufa. Akka akkana hin taanef ijjannoo ofii cimsuun baay’ee barbaachisadha.
Karaa adda addaatin ijjannoo keenya cimsuu dandeenya. Karaan nuti ijjannoo keenya ittiin ciimsinuun inni guddaan beekumsa. Qur’aana hiika isaa waliin dubbisuu fi qo’aachun ijjannoo baquuf adeemu jabeessa,afuura kakaasa. Seenaa namoota darbanii dhageefachuu fi dubbisuun ijannoo keenya daran cimsa. Wanta irraanfatamuu hin qabne ijjanoo fi niyyaan keenya jalqaba irratti hanga fedhe haa laafu, yoo hojii keenya hojjachuu itti fuufne ijjannoo fi Niyyaan keenya ni cima.
“Yeroo dheeraf humna kan hin qabne turte. Kanaafu niyyaan kee sirritti yoo qajeele ifni ijjannoo keeti ol faagate sitti mul’ata” jedhu imam Ibn-Al-Qayyiim
3.Yeroo keetti sirnaan fayyadamii– Yeroon kee jireenya keeti. Galma gahuun kaayyoo keeti yeroo kee irratti hundaa’a. Yeroon takka si dabarte gonkumaa duubatti hin deebitu. Osoo duuti sitti hin dhufin wanta bitachuu dandeessu har’a bitadhu,karaa dheeraa saniif galaa qopheefadhu. Akkuma Imam Ibn Al-Qayyiim jedhan:
“Har’a milkaa’inna bitadhu osoo gabayaan jirtu,gatiin kafalamuu fi meeshaa rakasaa osoo ta’ee jiru. Hanga gabaaya fi meeshaan argamuu hin dandeetti hin eegin” Kana jechuun dhukkubni,jaarsummaan,duuti osoo sitti hin dhufiin yeroo kee hojii gaggaari hojjachuun saamadhu. Guyyaan Qiyaama guyyaa hojii gaarii itti hojjatanii of baraaranii miti. Har’a yeroon wanta hojjatachuu dandeessu hojjadhu osoo Qiyaaman sitti hin dhufin. Guyyaa Qiyaama meeshaa bitattus,gatii kafaltus hin qabdu. Har’a yeroo kee saamadhu,bakkuma argitetti hin guubin.Qaruute ta’ii.
Dhugumatti addunyaa lamaani hojjatachuun yeroon keenya nu geessi. Yeroon akkanumaan interneeti,haasawa faaydaa hin qabne fi kkf irratti dabartu madaalle beeknaa? Akkuma xiyyii sa’aati naannoftuun duuti nutti dhihaata akka jirtu,faayilin hojii keenya cufamuuf deemaa akka jiru yaanne beeknaa? Maarre faayilii keenya hojii badaa irraa haaqne dalagaa gaggaarii irratti barreessuf har’a yerootti sirnaan yoo fayyadamneedha.
Yeroo keenya qoqqoonne fi saganteessinee fayyadamuun galma guddaa gahuu ni dandeenya. Guyyaa guyyaan maal hojjachuu akka qabnu barreessu fi saganteessudha. Yeroon hin saganteefamne yeroo barakaa hin qabnedha. Osoo homaa hin dalagin bakkuma argiteetti gubatti.
4.Rabbitti hirkachuu fi Du’aayi– Ilmi nama dhugumatti dadhabaadha(da’iifa). Dandeetti isaa qofaan wanta hamaa tokko ofirraa deebisuu hin danda’u wanta gaariis hojjachuu hin danda’u. Gargarsa isa barbaachisa. Maddi gargaarsa irraa argatuus murteessadha. Aakiraa duniyatti galma guddaa gahuu yoo barbaadde nama gargaaru kan hin hifanne Rabbii kee gaafadhu. Ilma namaa gargaarsaf yoo gaafatte si hifata,ijaan si arguu hin barbaadu. Garuu Rabbiin gargaarsaf nama isa kadhatu ni jaallata. Nama isa hin kadhanne ni jibba.
Daandiin ani irra adeemu dheeradha jette duubatti akka hin deebine abdii daandii san caalaarra dheeratu qabaatu qabda. Abdiin kee Rabbirratti hirkachuudha. Yoo sirritti fi karaa sirriitin carraaqxe daandiin hanga fedhe haa dheeratu galma san gahuu akka dandeessu amanamummaa fi abdii kee guutuu Rabbirra kaa’udha. Yeroo hundaa milkiin Rabbirraa akka ta’e beeku qabda. Milkaa’inna argatteef of aja’ibsiifachuu hin qabdu. Kana irra Rabbii galata yoo galchitee milkii san caaltu Rabbiin sii kenna.
“Guyyaan ati wanta addaa tokkoo galmaan gahee jette dhaadattu guyyaa afuurri keessa keeti du’eedha. Kanaafu carraaqin kee guutuu of gadi qabuun(kasoon) kan guuttamee ta’uun itti fufuu qaba. Yeroo hundaa wanti ati galmaan geesse humna keetin osoo hin ta’in qananii Rabbiin sirratti oole ta’uu isaa yaadadhu;(Rabbii si milkeesse malee humna keetin akka hin taane beeki.)” -Murad Khuram
Humna kootin galma guddaa galmaan gahe jira yeroo jette yaaddu gara fuunduratti akka hin tarkaanfanne gufuu sitti ta’a. ammas milkaa’inna dabalataa kan duraa caalu argatuuf humna qabduun carraaqu fi Rabbitti hirkachuu qabda.
Daandiin jijjirama ati irra deemtu daandii qoree fi mucucaati. Kanaafu akka küfte achitti hin hafne yeroo hundaa Rabbiitti iyyatuu qabda. Sheyxaanni ijjannoo kee laamshesse akka si hin kuffisne “Yaa Rabbii badii sheyxaanatirraa na tiksii” jette Rabbiitti iyyatu qabda.
Wanti na dinqisiisus namoonni salaata erga salaatanii booda zikriis du’aayis osoo hin godhatiin olka’anii fiigu. Akkamitti Rabbirraa fiignaa osoo harka jala hin qabatiin hiyyeeyi waa hin qabne fi cuubbuu meeqa keessa borcamne osoo jirru? Dandeetti keenya qofaan wanta tokko hojjachuu kan hin dandeenye taane osoo jirru akkamitti olkaane Rabbirra dheessinaa?
Na kadhaa isinii deebisa osoo jedhu akkamitti Rabbirraa garagallaa?“Gooftan keessan ni jedhe “Na kadhaa isiniifan awwaadhaa. Dhugumatti warroonni ana gabbaruu irraa boonan salphattoota ta’anii Jahaannam seenuf jiru.” Al-Gaafir 40:60
Daandii qajeelaa qabanne irraa akka hin dabne,taqwaa,beekumsii fi gaarummaan keenya akka nu dabaluu du’aayin(Rabbiin kadhachuun) irraanfatamuu wanta hin qabneedha. Rabbitti hirkachuu fi du’aayin furtuu milkaa’innaati. Namni gargaarsa fi eeggumsa Rabbii halkanii guyyaa kadhatuu akkamitti kufaa?
Du’aayin teenya fudhatama akka qabdu yoo barbaanne hidda onne jalaati kadhachuu fi deebii Rabbirraa hanga argannuu obsuudha. Rabbiin inuman kadhaa deebii hin arganne jechuu hin qabnu. Wanta Rabbiin kadhannu argachuu akka dandeenyu abdataa kadhachuu qabnaa malee shakkaa hin argadhu jenne kadhachuu hin qabnu. Wanti kadhannu afaanirraa osoo hin ta’iin “Yaa Rabbii…” jenne hidda onnee jalaa kadhachuu qabna. InshaAllah yeroo san du’aayin teenya deebii argatti.
Du’aayiwwan babareedo fiixe milkaa’innaati ol nu fuudhan keessaa muraasa mee haa eerru:
“Gooftaa keenya duniyatti toltu,Aakhirattis toltuu nuuf keenni. Adaba ibiddaa irraa nu baraari.” Suuraa Al-Baqaraa 2:201
“Gooftaa keenya erga nu qajeelchitee booda onnee keenya dhugaa irraa hin jallisin. Si biraas rahmata nuuf kenni.Dhugumatti Ati akkaan kennaadha.” Suuraa Ali-Imraan 3:8
“…Gooftaa keenya badii keenya nuuf araarami;hamtuuwwan keenyas nurraa harcaasi;warra qulqulluu wajjiinis nu ajjeessi.” Suuraa Ali-Imraan 3:193
“Gooftaa keenya waan ergamtoota Kee irratti waadaa nuuf seente nuuf kenni. Guyyaa Qiyaamas nu hin salphisin. Dhugumatti Ati waadaa hin faallesitu. “ Suuraa Ali-Imraan 3:194
“…Gooftaa keenya obsa nurratti dhangalaasi. Musliimoota godhii nu ajjeesi.”Suuraa Al-A’raf 7:126
يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ
“Yaa Kan qalbii Jijjirtuu hoo! qalbii koo Diinii(amantii) kee irratti gadi dhaabi.” Jami` at-Tirmizi 3587
5.Sabrii-Carraaqiin atii guyyaa guyyaan kaayyoo kee guddaa galmaan gahuuf gootu keessatti gufun adda addaa si dhaha. Daandii jijjiramaa irra yommuu adeemtu hadhaa sabrii liqimsuuf qophii ta’ii. Hadhaan kunii guyyaa tokko gara mi’aa fi gammachuutti jijjiramuu akka danda’uu abdataa daandii milkaa’innaa irra adeemi.
Namoonni obsuu dhabuu isaani irraa kan ka’e waan baay’ee dhabu. Wanta san argachuuf garmalee jarjaru. Wanti jarjaraan argame immoo turtii hin qabu. Har’a kaayyoo tokko kaayyefatanii xiqqoo erga carraaqanii booda firii isaa yeroma san arguu barbaadu. Kuni gonkumaa wanta hin taane. Wanti carraaqi fi hadhaa sabriitin argamee firiin isaa ni mii’aya.Firiin/bu’aan namoota sirritti carraaqanii fi hadhaa sabrii liqimsani Jannataa miti ree? Firiin kanarra mi’awaa eessatti argama ree? Kanaafu carraaqin nuti daandii jijjiramaa irratti goonu sabriin kan guuttamee ta’uu qaba.
Rabbiin namoota sabriin karaa Isaa irratti carraaqan akka qajeelchu waadaa galee jira. Rabbiin waadaa ofii gonkumaa hin diigu; nutu ulaagalee nurraa eeggamuu guutuu dhabee malee.
”Warroota Nuuf qabsaa’an- dhugumatti karaa Keenyatti ni qajeelchina. Dhugumatti Rabbiin warroota hojiiwwan gaggaarii hojjatan waliin jira.” Suraa Al-Ankabut 29:69
6.Cubbuu irraa fagaachuu fi hojii gaggaari hojjachuu- wanta ilma namaa duubatti harkisuu cubbudha. Kan gara fuundarratti oofu immoo dalagaa gaggaariidha. Kaayyoo kee galmaan gahuuf guyyaa guyyaan wanta dandeessu dalagi. Carraaqin guyyoota baay’ee yoo walitti kuufame gamoo milkaa’innaa ijaaru. Akkuma wanta xixxiqoo hojjattuun walitti kuufamte wanta guddaa si taati. “Damla damla göl olur.” Jedhu Turkoonni. Hiikni isaa “Bishaan cophe cophee haroo ta’a.” Hojiin xixiqoon ati har’a facaastu walitti kuufamte boru sii guddati. Hojii kamiyyuu xiqqaa jette hin tufatin. Xiqqeenyi sanyii guddinaati jedhama. Kana jechuun wanti hunduu xiqqaa irraa ka’a.
Akkasumas,cubbuun nuti xiqqoo jenne tufannu guyyaa tokko walitti kuufamte akka xaaraa manaa nuratti jigdi. Cubbuu xixiqoo irraa of qabuuf yoo hin carraaqin,cubbuu gurguddaa irraayis of qabuun garmalee nutti ulfaata. Cubbuuwwan/diliwwan xixiqqoo irraa yoo of qabne gurguddaa irraayis of qabun nutti hin ulfaatu.
Cubbuun tee rahmata Rabbii irraa abdii akka si hin kuchisiisne fi baay’atun hojii gaggaari kee of ajaa’ibsiifachuun rahmata Rabbii keessaa akka si hin baasne of eeggadhu. “Yaa Rabbii cubbuun teenya nu balleessu fi hojii gaggaarii keenyan of tuulu irraa nu tiksi.”jedhi kadhu.
7.Boqonnaa qabaadhu,karaa madaalama hordofii- daandii jijjiramaa dheeraa kana irra deemte iddoo gahumsaa kee gahuuf gaaddisa jala teette hafuura baafachuu si barbaachisa. Guyyaa tokkon utaalen achii gahaan kufuudha. Guyyaa tokkoon amala kiyyaa hundaa jijjiruun qaba,beekaa ta’uun qaba jette yoo kaate ni kufta. Kanaafu suutaa fi daandii madaalamaa hordofuu si barbaachisa.
“Yommuu Rabbiin wayiti nama ajaju sheyxaani karaa lamaan nama gowwoomsa. Yookaa namticha laamshoo(dadhabaa) taasisu fi hojii gaggaari akka hin hojjanne godhu yookiin immoo dhaadhessuu fi daangaa akka darbu gochuun sheyxaanni nama gowwomsa. Dhugumatti amantiin Rabbii nama dadhabaa fi daangaa darbu jiddutti madaallamaadha akkuma sulula gaarren lamaan jiddu. Namni ajaja Rabbii irraa laafe fi duubatti harkifate,ajaja san qisaasse jira. Namni daangaa darbees ajaja san qisaasse ykn balleesse jira. Kan jalqabaa minimam limitii(daangaa xiqqaa) guutu dhiisu isaatin. Kan lammataa immoo maksimum limiti(daangaa ol’aanaa) darbuu isaatin ajaja qisaasesse/balleesse.”Imaam Ibn Al-Qayyim(Rabbii rahmata isaa haa godhu)
Keeyyata armaan olii yoo ibsinuu sheeyxaanni fedhii waa hojjachuu nama keessatti ajjeessun namtichi ajaja Rabbii akka hin hordofne fi itti hin bulle godha. Karaa biraatin immoo fedhii garmalee nama keessatti bobeessun daangaa Rabbiin kaa’ee akka darbu godha. Islaamni kanniin lamaan irraa adda ta’uun daandii madaalamaa fi qajeeladha.
Kanaafu daandii qajeela kanarra yoo adeemnu osoo garmalee ofitti hin jabeessinee fi dhumarratti hifanne akka hin dhiisne boqonnaa nu barbaachisa. Karaa madaalama Nabiyyana Muhammad(SAW) fi sahaboonni isaa irra deemanirra deemutu fiixe milkaa’inna irra nu ijjachiisa.
Karaa biraatin immoo laamshoo taane Islaama hordofuu irraa duubatti jechuu hin qabnu. Utubaa Islaama kan ta’e salaata,takka salaata takka dhiisaa akkamitti addunyaa aakiratti milkoofnaa?
Yaadannoo Dhumaa
Daandiin jijjiramaa daandii dheeradha. Carraaqqi dhugaa,fedhii keessaa burqu,Rabbitii hirkachuu, du’aayi fi sabrii gochuu barbaachisa. Daandii kanarraa yoo adeemnu galaa beekumsaa gudunfachuu qabna. Wantoota daandii kanarraa nu dabsan beekuf beekumsi(ilmiin) murteessadha.Of jijjiruuf yeroo hundaa beekumsa nu barbaachisa. Of jijjiruun adeemsa suuta suutati malee wanta sakandii takkatti raawwatamuu miti. Nama Rabbiin sodaatu fi gaarummaa qabu ta’uuf hanqinna fi cubbuu keenya qorachuun guyyaa guyyaan sirreessuf carraaqudha. Fakkeenyaf torbii yookiin ji’a yookiin waggaa kana keessa amala of tuulu yookin amala badaa kiyya tokko nan sirreessa jenne yaadun ergasii sirreessuf carraaqudha. Daandiin jijjiramaa uffata amala gadhee fi wallaalummaa ofirraa baasanii uffata taqwaa,beekumsaa fi gaarummaa ofitti diirudha. Uffata kana jijjirachuuf suuta suutan,malaan,sabriin,beekumsaan adeemu qabna. Yoo akkana goone fedhii Rabbiitin kaayyoo guddaa keenya gahuu ni dandeenya. Daandii jijjiramaa asumarratti xumuramee jira. InshaAllah hanga barruu biraatin walitti deebinutti Assalamu aleykum warahmatullahi wa barakaatuh
Alhamdulillah gargaarsa Rabbiitin hojii keyrii hojjanna. Yaa Rabbii Ati nu milkeesse.
Yaada keessaniif: sammubani@hotmail.com


text:
“Akkuma gurmuun yakkamtootaa hidhannoo hiikkachiisamee fi mootummaan seera-qabeessi naannoo sanatti deebisamee gad-dhaabbatetti tarkaanfiin kun ni dhaabata. Jarreen seera jalaa baqatan murtii seeraatti dhihaatu,” jechuun – har’a fuula Twiterii isaanii irratti barreessan, muummichi-ministaraa Abiyyi. Tarkaanfiin waraanaa sunis akkuma karoorfametti ka geggeeffamaa jiru tahuu dubbatan.
Kanumaan wal-qabatee Raayyaan waraanaa Itiyoophiyaa , dirree xayyaaraa Humeraa fi magaalaalee naannoo sanaa ijoo tahan qabachuu isaa beeksise, jechuun Eskindir Firew Finfinnee irraa gabaasee jira.
Maddi oduu yokaan Miidiyaan Tigiraay immoo, kan humnoonni Federaalaa dirree xayyaaraa Humeraa qabanne, jedhan haalee jira. Gama biraatiin, Mulugeetaa Atsibahaa Maqalee irraa akka gabaasetti, hoogganaan bulchiisa naannoo Tigiraay – Dr. Debre-tsiyoon Gabre-Mikaa’el, “Mootummaan Ertiraa har’a karaa Baadimmee weerara nu irratti geggeesse,” jechuun balaaleffatanii jiran. Dr. Debre-tshoon ibsa har’a kennaniin, “weera mootummaa federaalaa fi mootummaa naannoo Amaaraan nu irratti baname otuu of irraa aggataa jirruu, mootummaan Ertiraa immoo isaan gargaarsuudhaan karaa dudduubaa nu waraane,” jedhan. Kaleessas, meeshaaleen waraanaa guguddaan Ertiraa irraa gara Humeraatti dhukaasamaa akka turetti dubbatan. Hojiin of irraa ittisuu keenyaa waan jabaateef sodaatanii, humna alaa kadhatanii nu waraanaa jiran – jechuu isaanii, Mulugeetaa Atsibahaa Maqalee irraa gabaasee jira.


text:
Gabaasa Qeerroo Jaardagaa Jaartee,Waxabajjii 11,2014
Gaaffii abbaa biyyummaa Oromiyaa keessatti finiinaa dhufeen mootummaan Wayyaanee ilmaan oromoo hojjetaa fi bulchinsa turan aangoo irraa darbaa jirti. Godina Horroo Guduruu wallaggaa aanaa Jaardagaa Jaartee magaala Aliiboo keessatti FDG gaggeeffameen Hojjettootni mootummaa wayyaanee FDG Kana keessatti hirmaattanii jirtan jedhamuun hojii isaanii irraa arii’aman. Kanneen keessaa:-
1. Misikkir Lammii Bulchaa aanaa Jaardagaa Jaartee kan ture
2. Fayyeeraa soorii Itti gaafatama OPDO aanaa
3. Katamaa Bokkee Hooggana daldalaa fi Industrii
4. Alamaayyoo Asaffaa Itti gaafatama daandii geejibaa
5. Tasammaa Balaay Itti gaafatama Ijaarsa caasaa OPDO
6. Silashii Olii Miseensa OPDO
7. Addunyaa Tarrafaa itti aanaa Hooggana OPDO aanaa
8. Fiqaaduu Barii Dhimma Ijaarsaa fi dandeettii
9. Darajjee Irreessoo Kantiibaa magaala Aliiboo
10. Tashoomee Affessee Itti gaafatama dhimma nageenyaa aanaa
11. Addunyaa Gammadaa hojjetaa dhimma daldalaa fi industrii aanaa
Hojjettootni mootummaa kunneen hojii irraa wayita arii’tamanitti hojjettootni, qotee bulaanis FDG kanatti seenuudhaan dirqama Oromummaa akka bahan Qeerroon aanaa kanaa waamicha dabarsa.


text:
JAARMAYAA HAARAA? OROMOON LAMMATA GOWWOOMUU HIN QABU
Berhanu Hundee, Onkoloolessa 18, 2019
Mata duree kanaan barreeffama kana akkan dhiyeessu kan na taasise barreeffama Obboo #JawarMohammed dhiyoo kana Face Book irratti maxxanse tokko dha. Mata dureen barreeffama Jawaar “ADWUI: BAQSUU MOO DIMOKRAATESSUU WAYYA?” kan jedhu yommuu ta’u, qabiyyeen isaa waayee jaarmayaa ADWUI amma jiru kana diiganii jaarmayaa haaraa ijaaruu ti. Barreeffama isaa sana keessatti Jawaar waa hedduu bali’naa fi gadi fageenyaan ibsee jira. Jaarmayaa haaraa ijaaruu kaana keessatti, rakkoon bu’uraa maal akka ta’e, rakkoon inni Oromoof, ODP/OPDOf, ADWUI mataa isaatiif, Saboota fi Sab-lammoota akkasuma akka waliigalaatti biyyattii tanaaf qabu; fallii rakkoolee kanaa maal ta’uu akka qabu Jawaar bal’inaan xiinxalee fi ibsee jira. Barreeffama kiyya kan har’aa kana keessatti, waayeedhuma ijaaramuu jaarmayaa haaraa kana laalchisee yaada qabun dhiyeessa.
Jawaar, waan yeroo ammaa deemaa jiru fi keessaa ODP/ADWUI sirriitti waan beekuuf, waa hundaa ibsee jira. Haala yeroo ammaa Jawaar caalaa namni hubatu ni jira jedhee yaaduun na rakkisa. Kanaafuu waan Jawaar barreessetti nan amana. Jawaar waan tokko tuqee jira. Innis “MM Abiyyi Ahmad siyaasaa Oromoof haaraa dha” jedhe. Ana garuu siyaasaan Oromoo Abiyyiif haaraa ta’ee osoo hin taane, inni (MM) ayidoolojii Itoophiyummaa waan qabuuf, siyaasaa Oromootiif dantaa waan qabu natti hin fakkaatu jedheen amana. Asirratti waan Dr Ittaanaa Habtee dubbate tokkon yaadadha. Innis, “Abiyyi Ahmad nutu Oromoo dha jenaan malee inni ani Oromoo dha ofiin jechuudhaayyuu hin fedhu” jedhe. Kuni dhugaa natti fakkaata. Maaliif yoo jedhame, osoo ani Oromoodha ofiin jedhee; osoo itti amanee fudhatee; osoo Oromummaan dhiiga fi lafee isaa keessa jiraatee, namni kun Sabboonummaa Oromootuu hin xiqqeessu ture.
Amma dubbiin sanaa miti. Abiyyi waan fedhe haa yaadu; waan fedhetti haa amanu; waan barbaades haa hawwu ykn haa hojjetu, garuu yaadni ADWUI diiganii jaarmayaa haaraa ijaaruu kun waan isarraa maddee fi isumaanis karoorfame fakkaata. Waan inni ADWUIrratti dhiibbaa godhaa jiru fakkaatas. Haa ta’u malee, akkuma Jawaar jedhe, ADWUI diiganii jaarmayaa (unitary) ta’e ijaaruun Saboota fi Sab-lammootaaf rakkoo cimaa yommuu ta’u addatti immoo Oromoof hedduu rakkoo cimaa ta’a jedheen amana. Kanaafuu, akkuma mata dureen jedhu asirratti Oromoon gowwoomuus ta’ee gowwoomsamuu hin qabu. ODPn Abiyyi sodaattee ykn isa gammachiisuuf jettee ofdiigdee, jaarmayaa haraa kana keessatti baquu yoo barbaadde, kun dhimma ishii ti. Oromoorraa yeroo xumuraatiif gargar bahuu ishii ti. Kan dur jibbamaa as geesse caalaa tufamtee baduuf deemti jechuu dha. Kun dhimma isaanii ti. Dubbiin akka makmaaksa Oromoo “Yaa soogidda ofiif jettu mi’aawu ykn dhagaa dha jedhanii achi si darbatu” taati.
Dhaamsa gaggabaabaa uummata Oromoo bal’aaf, Qeerroo fi Qarreef akkasumas jaarmayoota Oromoo walaba ta’aniif
Haalli uummatni Oromoo akka waliigalaatti, uummatni keenya kan Oromiyaa Lixaa fi Kibbaa addatti har’a keessa jiru yaaddessaa ta’ee osoo jiruu, balaa hamaan nutti dhufuuf waan jiruuf, ani akka ilma Oromoo tokkootti dhaamsa armaan gadii kana dabarsuun barbaada.
UUMMATA OROMOO BAL’AAF
Yaa uummat Oromoo, shira farra-Oromummaa ta’ee fi gochaa MM fi ODP kanaan hin gowwoomin. Jaarmayaan haaraan ijaaramuuf deemu kun, bu’aa kan siif fidu caalaa balaa hamaa sitti fiduuf deema. Waan hanga har’aatti dhiiga fi lafee ilmaan keetiitiin qabsoo hadhooftuudhaan argatteeyyuu si jalaa diiguuf deeman. Kun hojii farra-Oromummaa waan ta’eef dammaqinaan dhimma kee tikfadhu. Lamuu hin gowwoomin; hanga abbaabiyyummaa kee mirkaneeffattutti qabsoo kee hin dhaabin; injifannoon xumuraa kan kee akka ta’u shakkiin hin jiru.
QEERROO FI QARREE OROMOOF
Qabsoo hadhooftuu gootee; lubbuu Obboolaawwan kee kumaatamaan ittdhabdee; Wayyaanee jilbiiffachiistee qilleensa jijjiiramaa fiddee jirta. Haa ta’u malee, injifannoo ati argamsiistetti har’a humnoota biraatu ittifayyadamaa jiru. Gaafiin Oromoo kan ati qabattee kaate takkallee deebii hin arganne. Kuni hafee siriidhaayyuu injifannoolee QBOn argamsiiseyyuu diiguuf shirri xaxamaa waan jiruuf, dammaqii ka’ii dhimma kee eeggadhu; injifannoolee argamsiistes tikfadhu. Waan si hafes argachuuf qabsoo kee ittifufi malee waan biraatiin hin gowwoomin.
JAARMAYOOTA OROMOO WALABA TA’ANIIF
Addaa addummaa ilaalchaa isin jidduu jirurraa kan ka’e walitti gaarreffachuun jiraatu fi rakkoolee xixiqqoon isin jidduutti uumamanillee, kaayyoo tokkoof akka manaa baatan abdiin qaba. Fedhii biyyoolessaa Oromoo (Oromo National Interest) eeguu fi eegsisuuf fedhii tokko akka qabadn shakkii hin qabu. Walittibaqxanii hoggansa tokko jalatti jaarmayaa tokko ta’uun yoo isin rakkisellee, tumsa waliif taatanii dhimma Oromoo tokkoof akka waliin hojjetan; injfannoolee QBOn galmeessa akka tiksitan; balaa nutti deemu alaalatti arguudhaan ofirraa ittisuuf akka gamtaadhaan hojjettan; Oromoo fi Oromiyaan akka gaaga’ama keessa hin galle uummata keenya akka ijaaratnii fi humna mooraa keenyaa akka cimsitan dhaamsa Obbolummaa isiniif dabarsuu barbaada.
Injifannoon kan uummata Oromoo fi cunqurfamtootaa ti. Qabsoon haqaa fi bilisummaa ni turti malee galii ishiirraa hin haftu.
Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaatti


text:
Siyaasa Itoophiyaa: TPLF miseensotasaa muudama Federaalaa gara garaarra jiran akka gadhiisan ajajuu ibse
Onkololeessa 5, 2020 (BBC Afaan Oromoo) — Addi Bilisa Baasaa Tigiraay (TPLF) miseensota isaa muudama siyaasaa mootummaa Federaalaatti sadarkaa gara garaa irra turan, itti-gaafatamummaa isaanii gadhiisanii akka bahan ajajuu miseensi Koree Hojii-raawwachiistuu TPLF Obbo Getaachoo Raddaa BBCtti himan.
Obbo Geetaachoon barri aangoo Paarlaamaa Itoophiyaa kaleessa akka xumurame eeruun, mootummaan paarlaaamaan sun ijaareefi kaabinoonni filataman waggaa shaniif ta’uus dubbatan.
Kana waan ta’eefis, sirna baniinsa waloo Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataafi Mana Maree Federeeshinii bara paarlaamaa 5ffaa kan waggaa 6ffaa irratti bakka bu’oonni naannoo Tigiraay akka hin hirmaanne Obbo Getaachoon mirkaneessaniiru.
‘’Akka amantaa keenyaatti yeroon hojii miseensota paarlaamaa waggaa shaniif ummataan filatamanii kaleessa halkan walakkaa xumurameera.
Walgahiin har’a waamame jedhame akkuma nama kaanii callisteema kan wal waaman yoo tahe malee aangoo seera qabeessaa hin qabu.”
Obbo Geetaachoon Tigiraay bakka bu’ootashee ni ergitimoo ni dhiisti isa jedhuuf, ‘’Tigiraay bakka bu’ootashee hin ergitu. Isaan qofa osoo hin taane muudama kamiyyuu TPLF bakka bu’an hundi akka bahan taasifameera,’’ jedhan.
Hariiroon mootummaa Federaalaa waliin qabdan akkam taha?
”Ministira Muummee, Itti-aanaa isaanii, kaabinoota isaanii, paarlaamaas tahe manni maree federeshinii yeroon aangoo isaanii seera qabeessa tahe [halkan Dilbataa] xumurame waan taheef hariiroo homaa ni qabaanna jenne hin yaadnu,’’ jedhan Obbo Getaachoo Raddaa.
Biyyaafi mootummaa adda baasuu qabna kan jedhan Obbo Geetaachoon, ‘’Diigameera kan jennu kaabinee Ministira Muummeen gaggeeffamudha, mana mare federesshinii naannoleen bakka buufamedha, waggaa shaniif kan filatame paarlaamaadha diigameera kan jenne,’’ jedhan.
Kanaan ala qaamolee haqaa waliin hariiroon keenya itti fufa jedhan.
Akka Tigiraayitti sadarkaa mana murtii Federaalaatti kan ilaalamu jiraannaan itti fufuu danda’a jedhan Obbo Geetaachoon.
Tajaajila hawwaasummaa kennuu, qonnaafi dhaabbileen kaan hojii isaanii itti fufu kan jedhan Obbo Geetaachoon, ‘’Raayyaan ittisa biyyaa hojii milishaa guyyaan bobba’ee hojjetutu hafa jenne malee nageenya biyyaa eegsisuudhaan hojii isaanii itti fufu jechuudha jedhan.
”Dhaabbilee kaan waliin hojii itti fufna…”
Poolisiin yakka qorachuu, hordofuun kan itti fufan taha jedhanii, dippilomatotnis biyya bakka bu’an waan tahaniif isaanis hojii isaanii ittti fufu jedhan.
Dhaabbilee gibira sassaabaniifi gumurukaa waliinis akka hojii itti fufan ibsaniiru.
Hanga mootummaan seera qabeessa tahe hundaa’utti qaamolee diigaman jennu kanneen waliin hariiroo hin qabaannu jedhan Obbo Geetaachoon.
Itoophiyaan filannoo biyaalessaa yoom akka gaggeesitu addatti ibsuu baattus Ministerri Fayyaa of eeggannoon filannichi gaggeeffamuu akka danda’u ibsee ture.
Filannoon biyyaalessaa marsaa 6ffaa bara darbe gaggeeffamuuf ture sababa weerara koronaavaayirasiitiif jecha waan hin gaggeeffamiin hafeef, bakka bu’oonni naannolee manni maree lamaan keessa jiran hanga filannoon gaggeeffamutti akika turan murtaa’ee ture.
Kana hordofuun ammoo naannoon Tigiraay komishinii filannoo qofaatti hundeeffachuun filannoo gaggeeffachuu murteessuun Fulbaana 9, 2020 gaggeeffatee ture.
Mootummaa Federaaala ammoo, keessattuu mana maree Federeshinii filannoon naannoon Tigiraay qofaatti gaggeeffate seeraan ala akka ta’eefi kan fudhatama hin qabne jedheera.


text:
©Ustaaz Gaalii Abbaaboor
Kutaa 2ffaa
Ashaaraa godaansa sahaabaa kan jalqabaafi lammataa
Biyyi Habashaa yeroo dachiin Arabaa Muslimoota irratti dhiphattee of keessaa tufte keessa sadarkaa Rabbiin qadara keessatti isiidhaaf ol kaa’een kabajamtee bakka qubannaa dursitoota sahaabaa Nabiyyii (saw)fi da’awaa isaanii tikfamaa ta’uu ibseen ture.
Muslimoonni Habashaa keessatti of amananii Qur’aana qara’anii haala tasgabbaa’aadhaan mootummaa haqaa kan Rabbiin sodaatuufi ummata isaa haqaan bulchuuf yaalu jalatti gara Islaamaatti waaman. Osoo yeroon hin turin mootichinuu islaama’uu isaa ibse. Kanaan xalayaa gammachuu Ergamaa Rabbiitti [saw] barreesse. Keessummoota baay’ees ni erge. Godaansi kun ashaaraa mataa isaa qabaachuun beekamaadha. Yeroo gadi fageenyaan ilaalle akka Najaashiin nama gaariidha jechuutti amannu, akka Islaamni amantii ergaa dhugaa ta’e hubachiisuu irraa hin laafne hubanna.
Maatii Najaashii irraa ilmi isaa Ariihaa bin Al-As-ham islaama’ee osoo namoota sagaltamii shan Habashaa irraa islaama’an waliin galaana irraan gara Nabiyyii [saw] deemuu galaanaan nyaatamee wareegame. Najaashiif ilmi biraa dhalannaan maqaa Abdullaah bin Ja’afar bin Abuu Xaalib isa achitti dhalateetti Abdallaah jedhee moggaase. Inni Asmaa’i bin Umees niitii Ja’afar irraa hodhuudhaan isaaf obboleessa hoosisaa ture.
Gabrittiin Najaashii kan huccuufi shittoo isaa to’attu Abriheet jedhamtu ni islaamofte.
Sahaabaichi guddaan kan biyya Misraa amantii Islaamaa seensise Amri bin Al-aas Najaashii harkatti islaama’e.
Sahaabonnis akkuma kana da’awaa gochuu, ragaa haqaa dirree baasuufi Habashoota waliin marii irra turan. Kanarraa ka’ee namoonni naannoo mootiifi abbootii amantii kan amantii hubannoo qaban baay’een islaama’an. Yeroo Ja’afar gara Madiinaa deebi’u Muslimoota Habashaa torbaatamatu wajjiniin ture.
Jidduu sanaatti keessumooleen Habashaa gara Makkaafi Madiinaa deeman baay’eedha.
Inumaa namoota Habashaa buufata doonii irra hojjatan kan matoolee Qurayshii gara Islaamaatti waaman argineerra. Kun jalqaba sanaa kaasee Islaamni ariitiin achi seenuu hubanna. Waa’ee islaama’uu Ikramaa bin Abii Jahl ilaalchisee Xabariin seenaa ajaa’ibaa dubbate. Akka inni dubbatutti namni erga inni gara Yaman bahee Islaamatti isa deebise namicha Habashaa doonii oofu ture. Ikrimaan ni jedhe: “Habashaa deemuufin doonii galaanaa yaabbachuu fedhe. Yeroo ani yaabbachuuf dooniitti dhufu abbaan doonittii ‘yaa gabricha Rabbii! Hanga Rabbiin tokkoomsitee waan isaa gadii dhiiftutti doonii kiyya hin yaabbattu. Yoo ati kana hin goone nu hundi dhumuun sodaadha’ jedhe. ‘Namni tokkollee hanga Rabbiin tokkoomsee waan isaa gadii dhiisutti isii hin yaabbatuun’ jedhe. ‘Eeyyee namni tokkollee hanga ibaadaa Rabbiif qulqulleessutti hin yaabbatu’ naan jedhe. Ofiinin jedhe: “egaa maaliifin Muhammadiin dheessa? Innis kanumaan nutti dhufe. Waaqni keenya inni galaana keessaa waaqa keenya isuma lafarraati. Yeroo sanan Islaama baree onnee kiyya keessa seene.”
Kanarraa ka’eeti godaansi sahaabaa jalqaba Islaamni Habashaafi guutuu Afrikaa seenetti lakkaa’ama. Ja’afar bin Abuu Xaalib biyyootii kana keessatti jalqaba nama da’awaa godheetti lakkaa’ama. Habashaan immoo jalqaba biyya da’awaan isii keessatti bilisaan geggeeffamee ummanni dhuunfaafi gareen qeebaleeti. Kana wanti akeeku immoo keessummooleen Habashaa baay’een gara Hijaaz deemuun jalqaba Makkaan achiin Madiinaan deemaniyyuu ragaadha. Kunis xiqqoo booda ni dhufa.
Kallattii biraatiin immoo milkiin biraa kan kanaan hariiroo qabu galmeeffameera. Innis dhimma beeksisaa keessatti milkaa’uudha. Wanti Makkaan keessatti geggeeffamaaru Makkaan ala, inumaa adoola Arabaatiin ala bahuun sagaleen da’awaa aalama biraa Qurayshiin hin to’anne keessatti dhaga’amuudha. Dhimmi kun Qurayshii warra da’awattii afuura kutuuf dubbii kijibaa facaasan yookiin tolloo hamaa fuuldura kaa’anii akka namoonni haasaa Nabiyyii [saw] hin dhageenye godhan ni yaachifte. Rabbiin ni jedhe: “Isaan kafaran “Qur’aana kana hin dhaga’inaa; akka injifattaniif (yeroo dubbifamu) isa keessatti wacaa” jedhan.” [Fussilat: 26]
Haasawa dheeraatu to’annaa gosa Arabaatiin alatti masaraa mootii Habashaa keessatti bakka mootichi jirutti geggeeffamaa ture. Dhumarratti mootichi gara godaantota kanaatti dabee amantii Islaamaa fudhatee Qurayshonni milkaa’uu dhabanii deebi’an.
Itti fufa…
Gali Ababor


text:
Kompitara: Integireetid sarkiyuutin Tiraanzisterii Bakka Bu’e
Humna shallaguu keessatti olaansi guddaan itti aanu kan dhufe kalaqamuu integireetid sarkiyuutii ti. Yaada integireetid sarkiyuutii jalqaba kan burqisiise saayintistii raadaarii kan Royal Radar Establishment Ministeera Ittisaa hojjachaa ture Geoffrey W.A. Dummer. Drummer waa’ee integireetid sarkiyuutii ibsa jalqabaa ummataaf Waashingitenitti Symposium on Progress in Quality Electronic Components irratti Caamsaa 7 1952 kenne.
ICn jalqabaa kan kalqame Jaak Kilbii kan Teksaas Inistirumentis keessa hojjatuu fi Rooberti Nooyisi kan Feerchaayildi semiikondaakter keessa hojjatuuni. Kilbiin yaada jalqabaa waa’ee integireetid sarkiyuutii Waxabajjii 1958tti galmeesse, kanas sarkiyuutii hojjatu fakkeenyummaaf Fulbaana 12 1958 agarsiisun godhe. Iyyannoo mirga paateentii Guraandhala 6 1959 galcheen, Kilbiin meeshaa isaa haaraa kana akkana jedhee ibse “qaama wantoota semiikondaakterii…kan qabiyyeen elektiroonikii hundi guutummaan bakka tokkotti hojjatame”. Nooyisi yaada integireetid sarkiyuutii kan mataasaa waggaa tokkoo fi walakkaa booda fidee dhufe. Chiippiin Nooyisi rakkoo baayyee kan chiippiin Kilbii hin furreef furmaata kenna ture. Feerchaayildi semiikondaakteritti kan hojjatame chiippiin Nooyisi, silkeeniirraa hojjatame; kan Kilbii ammoo jermaaniyemirraa hojjatame.
Kalaqni haaraan kun fayyadamni kompitaraa hojii daladalaa fi matayyaaf ooluu irratti akka ariitin guddatu godhee, gara maayikiroopirooseserii kalaquuttis geesse. Yoma meeshaa kamtu maayikiroopirooseserii jalqabaa ti jedhu mormisiisaa ta’eyyuu, karaa tokkoon sababa hiikaa sirrummaa jecha maayikiroopirooseserii irratti waliigalteen hin jirreef, maayikiroopirooseseriin chiippii tokkorratti hojjatame kan jalqabaa Intel 4004 akka ta’e mormiin hin jiru. Intel 4004n, Ted Hoffn, Federico Faggin, fi Stanley Mazorn Intel keessatti saxaxamee hojjatame.
Kompitara: Socho’ii fi Guddina Kompitara Ismaartifoonii
Meeshaalen kompitaraa akkuma xiqqaachaa deemaninii fi umuriin baatirii socho’uu akkuma dabalaa deemeen, kompitaroonni socho’uu danda’an bara 1990n keessa baayyachaa deeman. Teeknooloojiin kompitara koyaa (laptop) fi kompitara salphaatti socho’an kan biraa oomishuuf gargaare kun, bilbila mobaayiliittis (cell phone) oomishtoonni meeshaalee shallagaa akka itti gochuu danda’an godhe. Bilbiloonni akkasii kun ismaartifoon jedhamuun beekkamu. Ismaartifoononni sirna dalagaa adda addaa kan fayyadaman yoo ta’u ariitidhaan meeshaa shallagaa gabaa too’ate ta’aa jiru, oomishtoonni akka gabaasanitti nuusa lammaffaa 2013tti qofa ismaartifooni miliyoona 237 oomishamee gabaaf dhiyaate.
Kompitara: Sagantaa Kompitaraa
Amalli kompitara ammayyaa kan maashinoota kan biraa hundarraa adda baasu tokko kompitaroonni saganteeffamuu danda’uu isaaniti. Kana jechuun ajajni wayii (sagantaa) kompitaraa kennamuu danda’a, kompitarris sana raawwata. Kompitaroonni ammayya kan ijaarrii Voon Niwuumaan irratti hundaa’an yeroo baayyee maashin koodii akka afaan saganteessaatti (programming language) itti fayyadaman qabu.
Sagantaan kompitaraa ajaja muraasa qofa ykn kan miliyoonatti lakkaawwamu ta’uu danda’a. Fakkenyaaf, hujeessaan jechoota fi weeb biraawuzeroonni ajaja miliyoonatti lakkaawwamu qabu. Kompitarri ammayyaa sekendii tokko keessatti ajaja biliyoonatti lakkaawwamu raawwachuu yoo danda’u dogoggora sirumaayyuu hin hojjatu. Sagantaan kompitaraa gurguddaan ajaja miliyoona baayyetti lakkaawwamu qabu kun, garee saganteessitootaatin (programmer) kan barreeffamuu fi waggaa muraasa kan fudhatu yoo ta’u, sababa ulfina hojii kanaarran kan ka’e yeroo hunda dogoggora ni qabaata.