text:
Baarentuu Gadaa Irraa//
Wayyaaneen waggoota 26n darbaniif ummata Oromoo weerartee qabeenya
isaa saamaa, kan kun hin ta’uu jedhee mormee fi mirga ofii fi lammii
isaatiif falme ammoo hidhaa, dararaa fi ajjeesaa turuun beekamaadha.
Dhugaa hunduu beekudhasi. Baroota 26n darban kana keessa Oromoon
ammamiis akka waraana Wayyaanee Aga’aazii dabalatee hidhattoota
sirnichaatiin dararame, eessa buuteen isaa dhabamee fi ajjeefame,
hidhaatti mankaraaraa jirus eenyufuu ifaadha.
Haati Oromoo baayyeen yakka sirna wayyaaneetiin boochee jirti, abbaan
Oromoo baayyenis akkasuma ajjeechaa ilmaan isaarratti raawwataa turee
fi jiruun miidhameera. Gaddeera. Qabeenyi sirna kanaan saamamaa turee
fi jirus akkasuma amma hin qabu. Walumaa galatti waggoonni 26n darban
baroota yakki daangaa hin qabne danuun Oromoorratti raawateedha
jechuutu irra salphata.
Waraanni Aga’aazii jedhamuu fi hidhattoonni gandaa amma danda’an
Oromoo ajjeesaniiru, hidhanii dararaniiru, keessumaa erga FXG akka
malee finiinee ka’ee waggoota 3n darbanii as tikoonni sirnichaa OPDO
waliin ta’uun qayee Oromoo keessa deemun yakki hin raawwatin hin jiru,
Haa ta’uutii Oromoon akka isaan yaadan saba hidhaa, dararaa fi
ajjeechaa sodaatee mataa gadi qabatu ta’ee hin argamne. Oromoon inni
tokko hoo ajjeefamu, inni biraa falmaa itti fufaa, inni tokko yoo
hidhamu inni biraa diina dura dhaabbachaa, falamaa biyya abbaa isaa
deeffachuuf taasisu finiinsee itti fufee jira. Injifannoorratti
injifannoo galmeessisaa diina dhiphisaa as gaheera. Keessumaa haalli
amma Oromiyaa keessa jiru akkuma eenyuyyuu quba qabutti diinatti aduun
dhihaa Oromoof bar’aa jiraachuun ifatti muldhachaa jira. Walumaa
galatti qabsoon oromoon bilisummaa isaaf taasisu Oromoo bira darbee
cunqurfamtoota impaayeera itiyoophiyaa keessa jiraniifuu fakkeenya
ta’aa jira. Akka qabsoon kun duubatti deebi’uu hin dandeenyees diinni
mirkaneeffateera.
Qabsoon Oromoo qabsoo dhugaarraa madde, qabsoo haqaaf gaggeeffamuudha.
Qabsoon Oromoo; qabsoo bilisummaa fi walqixxummaaf gaggeeffamu qabsoo
hiree ofii ofiin murteeffachuuti. Qabsoon Oromoo qabsoo biyya abbaa
ofiii deeffachuuti. Qabsoon akkasii qabsoon dhugaaf gaggeeffamu,
qabsoon hiree ofii ofiin murteeffachuu, qabsoon biyya abbaa ofii
deeffachuu hidhaa, dararaa fi ajjeechadhaan gongumaa hin dhaabbatu.
Sobaa fi sossobaanis hin gufatu. Wayyaaneen maalis gootu, maalis
jettu gaafiin maddi isaa haqa,sirrii ta’e kun karaarraa hin jaldhatu.
Amma galma gahuttis karaa kamiinuu humnii kamuu dhaabuu hin danda’u.
Tattaafii fi carraaqqiin yeroo ammaa kana gama hundaan sirna
gabroonfataa wayyaaneetiin taasifamus yaalii ijibbaataa yoo ta’e
malee waan jijjiiru hin qabu. Qabsoon Oromoo guyyaarraa gara
guyyaatti finiinaa jira., qabsoon kaleessa namoota muraasaan eegalame
harra miliyoonoota hiriirsee jira. Kunis wayyaanee dhiphisee kunoo
sirnichi raafamaa jira.
Kan Qabsoon hidhannoo fi FXG Oromoo isa dhiphise murni gabroonfataan
Wayyaaneen har’a kunoo waan qabee gadi dhiisu wallaalee waa heddu
Oromoo irratti yaalaa jira. Sirni kun dhiphuurraa kan ka’e qabsoo
Oromoo finiinaa jiru kana dhaamsuf yaaliin godhaa hin jirre hin jiru.
Sabboontoota, qeerroo Oromoo sobuu fi sossobuu bira darbee hidhaa fi
ajjeechaan hin raawwatin hin jiru. Kuni qabsoo Oromoon bilisummaa
isaaf gaggeessu dhaabuu dadhabnaan kunoo akkuma hunduu quba qabnuu fi
dhageenyutti garaaf bultootaa fi ergamtoota naannoolee ollaa Oromoo
jiran keessumaa shiftoota sumaalee leenjisee hidhachiisee Oromootti
bobbaasee saba Oromootti dulchisee ajjeechaa fi saamicha raawwachiisaa
jira.
Mootummaa abba irree Wayyaanee ofi isaatifuu shiftaa ta’ee ummata
Oromoo goolaa ture, goolaas jira, Har’ammoo kunoo shiftoota sumaalee
oromootti bobbaaseera. shiiftoota sumaalee kana hidhachiisee Oromootti
maaliif akka bobbaases tilmaamuun nama hin dhibuu. Dubbichi ifaadha.
Ofii saatii Agaa’aazii itti duulchisee waan dadhabeef ammamoo
shiftoota kana maqaa daangaatiin itti duulchisee qalbii Oromoo FXG
irraa butuuf ta’uun dhokotaa miti. Haa ta’uutii deemsi akkasii, toftaa
dulloomaa fi duubatti hafaa waan ta’eef waan milkaawuu miti. Ummanni
Oromoo ummata ergamtootaa fi garaaf bultootaaf gadi jedhuus miti.
Oromoon keessumaa , qeerroon Oromoo Akkauma Aga’aazii amm taankitti
hidhatee itti bobbaafamee dura dhaabbatee ofirraa ittisaa ture
shiftoota sumaalee gaaraaf jecha itti duulan kanas ofirraa ittisuun
isa hin dhibu, ittisee waaroo salphinaa itt uwwiseen dachaasaa jira.
Darbees sirna shiftoota kana bobbaase wayyaanee qabsoo mirga isaaf
taasisuun xumra itti gochuuf qabsoo isaa finiisaa jira. Kun cimee
itti fufuu qaba.
Eeyee namni ykn Oromoon shiftoota wayyaaneen ergite kanan baaragu hin
jiru, Oromoon qabsoo of ittisaarra jira. Haleellaattis akka cehaa jiru
muldhachaa jira. ergamtoota kana akka dhufaatii isaanitti kan isaan
erge waliin Ofirraa qolachaa jira, kun cimee itti fufuu qaba. itti
fufiinsa isaaf ammoo kan ani Oromoodha jedhuu hundi lammii saa bira
waan danda’een ijaajuu qaba. yeroon saba kiyyaaf , biyya kiyyaaf
ejjedheera moo hin ejjenne jennee itti of gaafannus amma. Kanuma
hubachuun waamicha biyya abbaa, waamicha lammiif gurra haa kenninu.
Diinni kamuu saba keenya jilbiifachiisuuf mirgas humnas hin qabu waan
ta’eef roorroo saba keenyarra gahaa jiruuf haa owwaannu. Sirna nama
nyaataa kanaan gahe haa jennu


c: text/html

text:
Haleellaan qilleensa irraan jimaata har’aa Tigraay irratti geggeessame lubbuu nama tokkoo galaafachuu hospitaalli guddichi naannoo sanaa beeksisee jira. Baatii tokkoo fi humnoota deggertoota mootummaa fi loltoota TPLF gidduutti walitti bu’iinsi deebi’ee uumamuu isaa AFPn gabaaseera.
Hagayya 24 gara lolaatti deebi'uun adeemsa araaraaa Bitootessa keessa ture kan cabse yoo ta'u, waraanni mootummaa muummicha ministeeraa Abiy Ahimadiifi Adda Bilisummaa Ummata Tigraay (TPLF) gidduutti gara waggaa lamaaf geggeessame karaa nagaan hiikuuf abdii ture dhabamsiise.
Angawoonni Tigraay ji'a kana keessa marii mootummaa Abiy waliin taasifamuuf gufuu ijoo ta'e buqqisuun, marii jaarsummaa Gamtaa Afrikaatiin taasifamu irratti hirmaachuuf qophii ta'uu isaanii beeksisanii turan.
Garuu lolli erga haleellaan qilleensa irraan naannoo kaabaa rukutee, michuu Itiyoophiyaa Eertiraan ammoo daangaa ce'uun gara.lola diina ishee durii TPLF irratti godhamutti makamtee hammaate.
"Har'a ganama naannoo sa'aatii11:30tti haleellaan diroonii raawwatameera. Maanguddoon waggaa60 tokko ajjeefaman jechuun angawaan olaanaa hospitaala riferaalee Ayder Kibrom Gebreselassie ergaa AFP'f dabarsaniin beeksisaniiru.
Waraanni Deebi’ee Ka’e Akka Dhaabatu Gumiin Dhimma Amantii Tigaay Gaafate
Gumiin dhimma amantii kan naannoo Tigraay dhiyeenya waraana Itiyoophiyaa gama kaabaa keessatti deebi’ee ka’etti aansuu dhaan lolli akka dhaabatu waamicha dabarsee jira. Gumichi ibsa baaseen waraanni kun bakkaawwan amantii, hambaassan seenaa mancaasee lubbuu galaafataa jira jedheera.
Haaluma wal fakkaatun miseensonni hawaasa sivikii Tigraay 80 ol ta’an ba’ii suukaneessaa waraanni kun qabaate tuquu dhaan waraanni kun akka dhaabatu gareelee wal fincilanii fi hawaasa addunyaaf waamicha dabarsaniiru.
Misensota hawaasa siivikii naannolee Itiyoophiyaa kanneen biroo k ka birootiin waamicha darbe irra deebi’an jechuu dhaan Mulugeetaa Atsbehaa Meqelee irraa gabaaseera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wal ga’iin shanaffaa fi wal ga’iin gamtaa kan waggaa 6ffaa kan mana maree bakka bu’oota uummataa fi mana maree federeeshinii har’a geggeessamee jira.
Prezidaant sahilework zewdee haasaa baniinsaa geggessaniin dhimmootii hedduu ikaasuu dhaan waggaan xumurame kun akka biyyaatti milkaa’ina gaarii kan itti galmeessisne gama kaaniin immoo du’uun fi qe’ee ofii irraa godaanuun uummataa, walitti bu’iinsii fi qabeenyi manca’uun waggaa itti raawwate jedhan.
Muummichi ministeeraa Abiy Ahimed Nobeelii badhaafamuun ilaalcha Itiyoopiyaan addunyaa irratti qabdu beeksisuu keessatti qooda ol aanaa qabaateera jedhan. Waggaan xumurame kun rakkoo akkaataa hojii kan qabu ture hidha laga abbayyaa sirraa’uun hojiitti kan seene, itiyoopiyaan dhiibbaa diplomaasummaa irra jiru dura dhaabattee jiraachuu ishee kan itti kabachiiste ture jedhan. Dinagdeen koronaan dadhabsiise, uummati biyyaaf yaaduu isaa utuu hin murteessin boondii bituu fi deggersi ka biroo kanneen godhaniifis deggersa qaban ibsaniiru.
Afaan yaa’iin mana maree federeeshinii Adam Faraah Waxabajjii 3 bara 2012 manni maree bakka bu’oota uummataa haala heerri eeyamu hordofee yeroo filannoo dheeresse jedhan. Haa ta’u malee gareeleen heeraaf hin ajajamnee fi gareeleen nagaa hin barbaanne, hojii uummata afaan faajjessuu hojjetaa jiru jedhan.
Kanneen keessaa tokko naanno Tigraay ta’uu kan ibsan obbo Adam Faaraah, sochii hanga ammaatti godheen naannoon sun heera biyyaa balaa irra buuseera jedhan. Filannoo raawwachiisuun hojii boordii filannoo ta’ee utuu jiruu adeemsas faallaa heeraa ta’een boordii filannoo hundeessuu dhaan qofaatti ba’ee filannoo geggeesse jedhan.


text:
Farra Sammuu
Sammuun motora ilma namaati. Motorri kuni yoo hojiin ala ta’ee namni guutun suni hojiin ala ta’a. Motora kana yeroo hundaa boba’aa itti qicu (guutu), kunuunsu fi badii irraa eegu barbaachisa. Abbichi motora ofii kana yoo hin kunuunsin, miidhaf of saaxila. Wanti isin ajaa’ibsiisu sammuun ilma namaa motoras, jeneretaras. Garaagarummaan kanniin lamaani maalii? Jeneretarri anniisa makaanikaala gara annisaa elektrikitti jijjiruudha. Motorri immoo gosa annisaa tokko gara makaanikaalatti jijjiruudha. Fkn, jeneretaratti gaazi yoo itti qican tarbaayinii naannessun annisa elektrikii mana ibsu maddisiisa. Motorri konkolataa bobaa’a of keessatti gubuun konkolaatan akka adeemu taasisa. Amma kanniin lamaan sammuu keenyan wal bira haa qabnu. Sammuun keenya wantoota kunniin lamaan hojjatan caala hojjata. Alhamdulillah. Sammuu kee jenerataran wal bira qabii. Akkuma jeneretarri ifa elektirikii maddisiisu, sammuun kees ifa beekumsa maddisisa.
Ammas sammuu kee motoraan wal bira qabi. Akkuma motorri konkolaatan akka adeemtu taasisu, sammuun keetis akka sirnaan adeemtu si taasisa. Fakkeenyaf, namni farsoo dhuge, sirnaan dhaabbatee deemu danda’aa? Kanaafu motora kee wanta gaarii itti qicuu fi kunuunsun, badii irraa eegi.
Farra sammuu yommuu jennu wanta sammuu laamshessan, dugulchan, ajjeessan, summeessanii yookiin inuma maraachaniidha. Amma mee wantoota motora-jeneretara keenya kana nu jalaa miidhan haa ilaallu.
1.Cubbuu
Yeroo tokko tokko barnoota kee ni dubbista garuu homaa siif hin galu. Ammallee irra deddeebite dubbista, ammas homaa siif hin galu. Kitaaba ni dubbista, wanti ati irraa hubattu garmalee baay’ee xiqqaa ta’uu danda’a. Ni dubbista, ni qo’atta garuu sirritti siif galuu dhiisu danda’a. Sababni kanaa inni guddaan maal akka ta’ee sirritti ilaaltee? Sababni kanaa inni guddaan cubbuudha. Akkuma irranatti jenne, sammuun ifa beekumsaa burqisiisu hin danda’u yoo cubbuun haguuggame, akkuma jeneretarri keessi isaa yoo bade ifa elektrikii burqisiisu hin dandeenye. Imaam Shaafi’i akkana jedha;
“Dadhabiinna sammuu kooti sheeka kiyya Waki’itti komii dhiyeesse. Akka cubbuu irraa fagaadhu na barsiise. Ni jedhe, “Beekumsi Rabbii ifa. Ifni Rabbii nama cubbuu raawwatuuf hin kennamu.”
Imaam Shaafi’i gorsa kanatti fayyadame, sammuun isaa garmalee qara ta’uun takkaan wanta dubbise kan qabatu ta’uu danda’eera. Kanaafu, sammuu kee qaruu yoo barbaadde cubbuu irraa dheessi. Cubbuu keessaa kanneen garmalee sammuu doomsanii fi dugulchantu jiru. Isaan keessaa;
Shirkii- Rabbii gaditti wanta biraatiif gabra ta’uun dhugumatti sammuu garmalee dugulcha. Namummaa keessaa nama baasun sadarkaa horitti gadi nama deebisa. Namni yommuu Rabbi qofaaf gabricha ta’uu bilisummaa sammuuti fi qaama argata. Sammuun isaa ni qaramti. Shirkii fi kufriin karaa adda addaatin sammuu namaa galaafatu. Namni tokko Rabbiin dhiise qalbii isaa namaaf ykn wantoota duniyaa tanaatif yommuu gurguru, gadi aantummaa fi salphinni itti dhagahama. Maddii guddaan cubbuu fi dillii hundaa shirkii fi kufriidha. Fakkeenyaf, yommuu inni Rabbiin dhiise, jaalalle isaatiif ykn addunyaa tanaaf gabra ta’uu, sammuun hangam akka miidhamu haa ilaallu. Halkanii guyyaa hirribaa fi boqonnaa gaarii hin argatu. Kanaafi, Rabbiin qofa gabbaruun bilisummaa fi gammachuu dhugaati, sammuu namaa qara, kabaja namaa olkaasa. Jireenya mi’eessa. Aarifa (nama Rabbiin beeku) tokkotu akkana jedhe, “’Warroonni Jannata seenan haala ani amma keessa jiru keessa yoo jiraatan, haala gaarii keessa jiruu jechuudha.’ yaanni jedhu yeroo tokko tokko natti dhagahama” Dhugumatti, Rabbii qofaaf gabricha ta’uun gammachuu fi bilisummaa akkamii! Jechi nama hanqata kana ibsuuf. Rabbiin gabbaruu jechuun wanta Rabbiin itti nama ajaje hojjachuu fi wantoota irraa dhowwee irraa fagaachudha.
Zinaa- sagaagalummaan sammuu namaa dugulchuun bullukoo salphinnaa namatti uwwisa. namni gocha kana raawwatu yeroo hundaa badii kana yaadachuun keessa ofii jeeqa, sammuu ofii qancarsa. Kanaafu, zinaa irraa fagaachun sammuu namaa qara.
Masturbation (اِسْتِمْناء )- jechuun qaama hormaata harkaan tuttuqanii kakaasudha. Kuni garmalee sammuu namaa miidha. Dhangala’oon saalaa (mi’oon) akka dhangala’u waan taasisuuf qaama fi sammuu namaa laamshessa. Dargageessi adda jiru halkan yommuu kana raawwatu, sammuun isaa waa qabachuun itti ulfaata. Salphatti wanta tokko dagata, dandeetti waa qalbeefachuu fi hubachuu dhaba; keessi isaa gammachuu fi tasgabbii hin qabu. Kanaafu, namoonni kana raawwatan gocha kanarraa fagaachun, tawbaa dhugaan gara Rabbii deebi’u qabu.
Fiilmi, diraama fi moovi– dargaggoonni yeroo ammaa filmii wal-qunnamtii saalatiin macha’aanii jiru. Yommuu isaan filmii kanatti ija bobaasan, keessi isaanii ni gubata, sammuun isaani ni dugula. Miidhan isaa miidhaa zinaa caala. Takkaa wanta hawwu san hin argatu takkaa immoo ilaalu hin dhiisu. Haala kanaan, sammuu fi jireenya ofii guba. Osoo ajaja Rabbii armaan gadii kana hojii irra oolche maaltu gubaa kana hundatti isaa oofaa turee?
“Ija isaanii akka gadi qabatanii fi qaama saala isaanii akka eegan mu’umintootatti (warroota amananitti) himi. Santu isaaniif irra qulqulludha. Dhugumatti Rabbiin keessa beekaa waan isaan dalaganitti.” Suuraa An-Nuur 24:30
Kanaafu, yaa obboleessa filmii wal-qunnamtii saalaa ilaalu fi suura dubartii telefoona kee irratti kuusun sammuu kee hin dugulchin, hin maraachin. Wantoota fokkuu akkanaatirraa fagaadhu, keessi kee gammachuu fi tasgabbiin guutamaati.
Hamii– wantoota sammuu namaa dugulchan kan biraa yommuu qorattu, hamii fi oduu oli gadi guurun sababoota humna motora ykn jeneretara keeti laaffisan keessaa tokko akka ta’e ni argita. Namni yommuu wanta isa hin galchine keessatti utaale seenu sammuun isaa ni jeeqama. Yommuu namoota hamachuun kabaja namaa quuncisu, sammuun isaa ni quunca’a, ni dugula. Kanaafi, Qur’aanni nama hamachuu foon obboleessaa nyaachutin wal bira qabe. Eenyutu foon obboleessaa nyaachu jaallataa? Akkuma foon lafee uwwisu, kabajni namaas keessa namaa uwwisa. Yommuu kabajni namarraa quunca’u (mulqamu), namni hangam akka miidhamu haa ilaallu. Foonis lafee irraa yommuu quunca’u hangam akka miidhamu haa hubannu. Kabaja namaa namarraa quuncisuun akka foon namarraa quuncisuuti. Kanaafu, hamii irraa fagaachun sammuu namaa qara.
2.Hawwii sobaa – wantoota sammuu namaa dugulchan keessaa hawwii sobaati. Namoota gammachisuuf, jaalalle ofii taphachisuuf, yaadota faaydi hin qabne yommuu of keessatti daaku, sammuun isaa ni daakamti. Hawwiin sobaa galaanaa daarii (beach) hin qabne jedhama. Namni galaana kana keessatti tare gahuumsi isaa hin beekkamu. Karaan hundarra gaariin hawwii sobaa kana jalaa itti bahan gara Rabbii dhiyaachudha. Sababni isaas, namni yommuu Rabbiin irraa fagaatu sheyxaanni hawwii sobaatin masakuun dukkana cimatti galcha. Rabbitti dhiyaachun immoo sheyxaana namarraa fageessun keessa namaa tasgabbii fi gammachuun guuta. Rabbiin (Azza wa jalla) akkana jedha:
“Isaan erga karaan qajeelan ifa isaaniif ta’ee booda duubatti deebi’an, sheyxaanni (hojii gadhee) isaanitti bareechisee hamilee isaanitti godhe.” Suuratu Muhammad 47:25
Namoonni Rabbiin irraa garagalan kunniin hojii gadhee hojjatan akka gaaritti ilaalu, galaana hawwii sobaa keessa daaku. Kanaafu, Rabbiin irraa fagaachu fi ajaja Isaa hordofuu dhiisun hadhaa fi adabbii baay’ee nama dhandhamsiisa. Gara Rabbii dhiyaachu fi ajaja Isaa hordofuun immoo nageenya fi tasgabbii namaaf kenna.
3.Araadota adda addaa– araadonni akka sigaaraa, alkooli, farsoo, biiraa, caati, hashiishii fi kkf sammuu dugulchuu fi laamshessu keessatti gahee ol’aana taphatu. Araanni yeroo ammaa kanniin caalaa babal’ataa jiru araada interneetiti. Dargageessi fi shamarri wanta fokkuu ilaaluuf, dubbisuuf yookiin dhageefachuuf ammaa amma yommuu interneeti banan, sammuun isaani ni dugula, keessi isaanii gammachuu fi tasgabbii dhaba. Walaloo, barreefama, fi suuraa jaalalaa dubbisuu fi ilaaluf yommuu interneetti ammaa amma banu sammuun isaa/ishii hangam faaydan ala akka ta’uu itti haa yaadu! Kana jalaa bahuuf hiriyyoota, peeji fi garee (group) suura fi barreefamoota akkanaa nutti fidan bilook gochuu fi keessaa bahuudha. Namoonni kunniin ibidda jaalala akkamitti qabsiisanii zinaa (sagaagalummaa) akka raawwatan nama barsiisu. Filmii wal-qunnamtii saalaa fi suura dubartii qullaa raabsun sammuu namaa dugulchu, keessa namaatti ibidda qabsiisu. Kanaafu, isaan irraa fagaachun furmaata hunda caalu. Akkasumas, namni jireenya gaarii jiraachu barbaadu araadota armaan olitti eerre hunda irraa fagaachu qaba.
4.Hirribaa fi nyaata baay’isuu ykn tartiiba dhabuu- hirribni boqonnaa sammuu deebisuu fi annisaa haaromsa keessatti gahee ol’aana taphata. Sirnaan yoo hin rafin, sammuun namaa ni jeeqama. Dandeetti waa hojjachuu fi hubachuu dhaba. Akkasumas, hirriba fi nyaata baay’isuun qaama butucha, sammuu dugulcha. Halkan hirriba gaarii rafuuf, namni tokko wantoota sammuu isaa jeeqan irraa fagaachu qaba. Fakkeenyaf, guyyaa cubbuu kan rawwataa oolu yoo ta’e ykn filmii fi moovi kan ilaalu yoo ta’e, halkan hirriba gaarii hin rafu, ni jeeqama. Ammas, akkuma nyaata nyaate fi dhugaati dhugeen gara hirribaa deemun hirriba isaa jeeqa. Dhugaatin lallaafa fi wantoonni sammuu namaa kakaasan kanneen akka bunaa, shaayi, chokoleetti fi kkf hirriba namarraa ari’u.
In shaa Allah torbaan hanga ‘Sammuu Kee Qaruuf’ jedhuun walitti deebinutti Assalamu aleykum wa rahmatullahi wa barakaatuh. Hubachiisa: www.sammubani.com sababa hin beeknen cufame jira. Hanga banamu websaayiti kanatti fayyadamu dandeessu, barruuleen achirra jiran asitti waan darbaniif.


text:
qophii har’aatin dhimma murtii dhaddacha ijibbaataa Federaalaa galmee Lakk 16816 ta’e irrattii taasifamee. Seera Yakkaa bara 1996 bahee kewwata 555 fi 556 bu’uura seera yakkaa biyya keenyaa jalatti kaa’ameen maal fakkaata jedhu irratti kan qophaa’ee yoo ta’u gaaffileen qophii kanaan hubannoo umuuf yaalamus ;
· Maalummaan miidhaa qaamaa cimaa fi salphaa itti yaadamee raawwatamuu seera yakkaa keenya jalatti haala kamiin ibsama.?
· Dhimma Namni yakki miidhaa qaamaa irratti raawwatamee lafeen isaa cabee fi cabuun isaas mana yaalaan mirkanaa’e ragaan mana yaalaa dhiyaate, kan kufuu qabu S/Y RDFI kwt 555(c) jalatti moo 556(1) jalatti ?miidhaa qaamaa cimaaa 555(c) jalatti himata banuuf yakkichi meeshaan raawwatamuu fi haala biraan raawwatamuun ulaagaa dha ? kan jedhu dha.
· Garaagarummaan kwt seera yakkaa 555 fi 556(1),556(2)a,b fi c maali ? Dhimmota jedham irrattii hubannoo isinif kennina. tamsaasa fm waajjira abbaa alangaa godina jimmaa dhaggeffachuuf 1. websaayiitii waajjira abbaa alangaa godina jiimmaa 2. Apple podcast f 3. Itune 4. BBC podcast 5. Google podcast fayyadamuun 6. Marsaririlee podcast ittii tamsaafaman kan biroo fayyadamuun tamsaas kenya dhaggeffachuuf (jimmaa attorney fm jechuun google yoo gootan ykn fm mhaagj jechuun seatch yoo gootan tamsaasa kenya marsariitiilee 15 ol jiran jalatti ni argattuu.) Walin taanee hojimaataa waajjira kenyaa qaroomsuun dhaqqabamummaa kenya haa mirkanessiinuu jechaa hundii kessanuu ergaa kana fula facebook telegraamaa fi kkf irrattii sher gochuun tamsaasnii kenya nama hedduu biraan akka geettan isinif dhaamna Hasen Mh Hassen Abbas Alangaa Godina Jimmaa. Jimmaa Oromia
—
Send in a voice message: https://anchor.fm/waagj/message


text:
Caamsa 30 bara 1868 bakka awwaalcha Loltoota wal waraansa irrtti du’anii irra dararaan kaa’amee ture. Awwaalcha bakka kana jiru irras dhakaa adaadiitu dhaabamee jira. Bakki awwaalchaa hektaara 80 ta’e kun namoonni seenaa biyyoolessaa galmeessanis keessatti awwaalamaniiru. Bakki Awwaalchi Arlington VA jiru waajjira haadhoo ministrii haajaa alaa Ameerikaa Pentagon fuulleetti argama.
Sirni yaadannoo gadamoojjiiwwan waraan Vietnam magaalaa galma mootummaa Ameerikaa keessatti ayyaana beekamaa dha.
Yaadannoo gadamoojjiwwan waraana Vietnam jalqaba kan fide loltuu maqaan Jan Scruggs jedhamu ture. Waraana Vietnam irratti hirmaataniiru.
Waraanichi bara 1975 dhumate. Yeroo isaan biyyatti deebi’an loltoonni namoonni hedduun kanneen lola sana mormantu isaan quunname. Jan Scruggs garuu kanneen waraana sana irratti wareegaman akka yaadatamaniif tattaaffii godhamu qindeessan.
Bara 1980 keessa gareen loltoota duraanii yaadannoo sana kan calaqqisu namoonni qopheessuu danda’an akka wal dorgoman labsan.
Dorgommii sana kan injifate kan umuriin 21 Maya Lin turte. Mayan barnoota Architechure Yuniversitii Yale kan Connecticut keessatti baratte. Siidaa yaadannoo sanas keenyan dhagaa gurraacha lama irraa qopheessite. Siidaan yaadannoo gadamoojjiiwwan waraanaa Vietnam sun bara 1982 baname.
Maqaan loltoota kuma 58 kanneen waraana irrattu du’aniif dhabamanii achi irratti galmeessame. Siidaa sana irra loltoota sadiitu argama. Sadarnuu kallattii maqaan sun barreeffame ilaaluu. Siidaa ka biroon immoo dubartoota waraana irratti wareegamaniif dhaabate.
Yeroo mara namoota miseenosnni maatii duraa du’an dhaqanii maqaa sana achi irra brbaaduu dhaan maqicha yeroo argatan qalama itti dibanii copy godhatu.
Yaadannoo waraana Vietnamf siidaan erga dhaabatee booda Congressi Ameerikaa gadamoojjiiwwan araana Koriyaafis sirni yaadannoo akka geggeessamu raggaasise. Siidaan yaadannoo isas Adoolessa bara 1995 keessa siidaa dhuma yaadannoo waraana Vetnam cina dhaabame.
Siidaan yaadannoo bakka awwaalcha Arlington National Cemetery jedhamu cina jiru yaadannoo dubartoota waraana irratti hirmaataniif dhaabate. Dubartoota miliyoona lama ta’antu waraana Amerikaan geggeessitu irratti hirmaatan ykn yeroo ammaa humna waraanaa keessa jiru.
Siidaan yaadannoo waraana addunyaa lammataas siidaa yaadannoo Lincoln fi siidaa Waashington bakka National Mall jedhamu gidduu jiru dhaabatee jira. Ameerikaan kan waraanatti seenta erga Japan maadhee humna galaanaa Pearl Harbor jedhamuu fi Hawaii keessa jiru Muddee 7 bara 1941 boombiin haleeltee booda.
Bara 1941-1945 gidduu yroo jiru keessatti dubartootaa fi dhiirota lamiiwwan ameerikaa miliyoona 16 ta’antu waraana keessatti hirmaatan. Kanneen keessaa kuma 400 kanneen ta’an ni wareegaman.
Daawwattoonni hedduun kanneen siidaa yaadannoo waraanaa kana daawwatan waraana keessatti hirmaataniiru.
Kanneen keessaa tokko miseensa humna galaanaa turan. Lola ani itti hirmaadhe keessaa waanti gaariin yeroo sana hin sodaadhun ture, sababiin isaas dargaggeessa waanan tureef jedhan.
Seerri federaalaa kan bara 2000 keessa raggaasisame lammiiwwan Ameerikaa sa’a booda sa’a sadiitti guyyaa ayyaana goototaa kana daqiiqaa tokkoof akka dhaabatan waamicha dabarse. Kunis guutuun biyyoolessaa yeroo inni miseensota humnootii waraanaa keessa jiraniif kanneen utuu Ameerikaa tajaajilanii wareegaman kabajaan yaadachuuf jecha.


text:
Seiyif Al-islaam,ilma Mohaammar Gadaafi ka duriiti.Gaafa mootummaa abbaa isaa jige isaa fi miilota mootummaa suni hedudu qabanii waluma jalaa balleessaa itti murutti jiran.
Nama kana balleesaa innii ganna afuriin duratti ummata hiriira bahee akka abbaan isaa, Mohaammar Gadaafii hujii irraa bu’u gaafate ficcisiise jedhe ijjeechaa itti mure.
Manii murtii kun bulchoota Liibiyaa jabana Gadaafii, itti gaafatamaa basaasa biyya sunii Abdullah al-Senoussi fi muummee minsitera isaanii ka durii Baghdadi al-Mahmoudi waliin nama saddeetti du’aan adabuuf balleessaa itti mure.
Taatullee Ilmii Gadaafii ijjeechaa itti muran Seif al-Islam kun harka jara balleessaa itti muree hin jiru.Liibiyaa amma milishoota hedduutit gama gamaan bulcha.Jarii kun ufiifuu wal dhaqaa hin qabuu nama balleessa itit muran kanallee jara balleesaa murtetti kennuu fi dhibaachuun mirkanaa miti.
Manii murtii addunyaa,ICC Seif al-Islam wanjala gugurdaa ilmaan namaatti hojjate jedhe hidhachuuf barbaadachaaa bahe.
Mootuammaan Liibiyaa bara 2011 keessaa hujii irraa buusanii.Eegii sunii asitti milishootii biyya sunii mootummaa gama gamaan wal irratti qabaa biyya bulchuutti jiran.
Perzdaantii Liibiyaa eegii mootummaa isaa hujii irraa bu'ee magaalaa Sirtee keessatti ijjeesan.


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
Seenaa saba Oromoo fi Oromiyaa keessatti waggalee 140-n dabran kanneen keessa, ajeechaan suukaneessaa fi dhumaatiin bineessummaa irratti hundaawe hedduun adeemsifamee jira. Ammoo, dhumaatiin gaafa 02. 10. 16 Ayyaana Irreechaa irratti, magaalaa Bishoofuutti adeemsifame kun dhumaatii addaati. Eeyyee, gitoonni bittee Habashaa kanneen dhufaa dabran, dhumaatii jibbisiisaa kana caaalu uummata Oromoo fi uummatoota Kibbaa irratti oofanii jiru. Garuu, isaan sun mannneen dukkanaa keessa taa’anii, bara dukkanaa san dukkana uufatanii kanneen adeemsisani. Inni barana faashistoonni Wayyaanee jedhaman Bishooftuutti adeemsisan kun bara ifaa kana keessa, otoo ijjeen uummatoota addunyaa fagomuldhiftuun (tiibiin) isaan daawwachaa jiraniiti. Erga Olompiyaa Riiyoo irratti Fayyisaa Leellisaa Oromiyaa teenya ramaanii (kaartaa) addunyaa irra kaayee asii, ijji addunyaa gara keenyas ilaalatuma jira. Yeroo fi haala akkanaa keessatti, dhumaatii akkanaa Wayyaanonni adeemsisuu isaanitu adda isa taasise. Amma Oromoo fi uummatoota Toophiyaa mara qofaa miti kana Wayyaaneen: “muu badi! Akkuma ati dhiiga ilmoo namaa dhangalaafte kana, mee Waaqni dhiiga kee haa dhangalaasu!”, jechuun isa abaaraa jira.
Ayyaanni Irreechaa, ayyaana sonaan kabajamaa uummanni Oromoo nagaan yaa’ee, nagaan Waaqa ofii galateeffatu. Nagaan bayee ofii isaatiif, biyya isaatii fi biyyalafaa guutuuf: nagaa, walkabaja, waldandeettii, finnaa fi badhaadhina kadhata. Eekaa, coqorsa asxaa jireenyaa fi asxaa nagaa,daraaraa asxaa jaalalaa qabatee buqqaayee bawuun Waaqa Tokkichasan kan dabreef galateeffatee, kan dhufuuf kadhata. Malkaan Irreechaa malkaa waayyuu (“holy“) waan taheef, Oromoon eeboo fi shootala qabatee achitti hin bawu. Haatahu malee, Wayyaanonni nagaa fi safuu hin beekne, qawwee fi taankiin, helikoptaraa fi gaazii boochisaan Ayyaana Irreechaa-tti yaatee, uummata Oromoo coqorsaa fi daraaraa qabatee yaa’utti dhukaasisuun galaafatte. Wayyaaneen waan kana gooteef: uummata Oromoo mara, uummatoota Toophiyaa mara, uummatoota addunyaa maraa fi Waaqa dallansiisuun of abaarsiftee jirti. Amma nuti Oromoonni jara Waaqaa fi lafaan abaarameen, nama Waaqaa fi lafti jibbeen gonkumaa hin bitamnu! Waaqaa-lafti waan nu cinaa jiraniif, alaa-manaa olkaanee bineeyyii kanneen ofirraa darbachuun of-bilisoomsuu qabna!
As irratti waan jala harriqamee ka’uu qabu tokkotu jira. Abukaatonni, abbootiin seeraa fi ogeeyyiin seeraa kanneen Oromoo fi firoottan Oromoo tahan, manneen seera addunyaatti dureewwan TPLF dhiyeessuun daran barbaachisaa dha. Durreewwan Wayyaanee kun dhiiga uummata Oromoo akka lolaa Adoolessaatti dhangalaasanii, addunyaa keessa deddeemanii olola afuufuu fi bashannanuun dhaabachuu qaba. Bakka adeeman hundatti foolisoota biyyoota keessa deddeeman saniin adamsamanii qabamuun manneen seeraatti dhiyaachuu qabu. Kana Oromoonni waayee seeraa baratanii fi beekan hojii isaanii isa hangafa godhachuun duukaa-bu’uun dirqama Oromommaa ti. Irreechi Bishooftuu kun waan hayaata (“heritage“) ilmoo namaa tahuun dhaabbata UNO kan: “United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization – UNESCO” jedhamuun galmeeffameef, hojii kana kan durattii irra amma abbootii seeraa kanneen Oromoo fi firoottan isaanitiif salphisuu dandaya. Egaa, akkumma Oromoon: “abbaan iyyu malee, ollaan namaa hin birmatu” jedhu san jabaannee, waljajjabeessaa irratti hojjachuun dirqama keenya.
Amma nuti: “ni turra“, “waa eegna“-llee jinnu Wayyaaneen waa nu hin tursiftu; waa nu hin eegsiftu. Karaa hundumaa nutti cuftee, lafa irraa nu duguugdee dachee teena jituu tana, Oromiyaa, kan dandeesse ofii dhaaltee kan dadhabde immoo yeeyyiiwwan addunyaa kanneen akka ishii kan maqaleen isaanii “inbastaroota” jedhamutti gurgurachuu feeti. Kun “ni feetii” otoo hin taane, qaata jalqabdee jirti. Kanaafi kan ishiin Irreecha Harsadii irratti guyyaa tokkicha keessatti Oromoota 700 ol galaafattee, kanneen kumaatamaan lakkaawaman madeessitte. Kana oggaa jennu Oromoota ishiin baatiiwwan kurnan dabran keessa kanneen kuma-tokkoo-ol (1000 +) tahan galaafatte, otoo hin irraanfatini. Egaa, kana booda ishiif dhumeeraa, bilisummaan Oromoo fi walabummaan Oromiyaa dhiyaachaa jira. Kanas irra caalaa shaffisiisuuf, wanneen nuti Oromoonni dirqiin gochuu qabnutu jira. Nuti harka duwwaa baanee, hiriira akka hin goone, afaaniin mitii gocha ishii kan ifa jiruun akka meeshaa waraanaa qabanneetoo baanu nu gochaa jirti. Dureewwan ishii shiftoonni fi sammudhabeeyyiin kun dirqumaan gara qabsoo hidhannootti nu dhiibaa jiru. Eekaa, erga ishiin kana barbaaddee nuti bosonaa fi daggala Oromiyaa manneen keenya taasifachuu qabna. Laggeen, gaarran, bowwaalee fi sululawwan Biyya Gadaa qeyee nuuf tahu jechaa dha. Ammaan tana nuti leencota, qeerransoota fi gichilloota Biyya Haadha Siiqqee: jaalleewwanii fi koodeewwan taasifachuu malee, waa tokkollee filmaata biraa hin qabnu. Kana achuma gara seenaa keenyaatti deebinee, waa irraa waraabbachuutu nu baasa. Bara Xaaliyaanii oggaa dureewwan warra Habashaa kan Hayila Sillaaseen durfaman Oromiyaa kolonii isaanii fi biyya isaanii, Biyya Habashaa qarriffaa faashistoota Mosolonii keessatti dhiisuun gara Oroppaatti baqatan, Garasuu Dhukii kan uummata Oromootiin Qeerransa Dhukii jedhamu, namoota jaha wajjin (torba tahanii jechaa dha) bosona Baddaa Qeerroo lixee, booda waraanaa loltoota kuma shantamii lama (52 000) of-keessaa qabu horachuun, koloneeffattoota Faranjii uummata isaa irraa hariye. Galata Waaqa amma harmeen teenya, Oromiyaan, qeerrolee fi qarreewwan kumaatama hedduun lakkaawaman qabdi. Maarree, yaa qeerransoota Qeerroo fi yaa qeerrantiiwwan Qarree leenchonni, qeerransoonni fi gichilloonni: bowwaa Mogorii fi bowwaa Nyamar, bosona Jibaati fi bosona Ammayyaa, bowwaa Carcarii fi bowwaa Dalloo, laga Gibee fi laga Waabee, laga Gannaalee Dooriyaa fi laga Dhiddheessaa, laga Soorgabbaa fi laga Baaroo faa sagalee jaalalaatiin “mee koottaa nutuu jirraa!”, jechuun isin waamaa jiru!
Yaa Oromoo koo: “kun mishaa dhaa, qawweewoo hin qabnuu eessaayyi arganna?” naan jettu taha. Amma akka dubbiin nutti hin dheeranneefan, waanan kanaan dura jedhe tokko as irratti isiniif tuqa: “Qawween eessaayyi dhufa?“, naan hin jedhinaa, qawween Oromiyaa keessa ciisaa jiraa! Uummata bilisummaa ofiitii ijaaramee, tokkoomee ka’eef: qottoon, dongoraan, doomaan, cakiin, halbeen, haamtuun, maarashaan, cuubeen, eebboon, shootalli, shimalli, mancaan, gajaraan, manshiin, jaafgaan, hordaan faayyuu qawwee dha. Gabrichi abbaa-gabraa irraa hidhannoo isaa hiikkatee of-bilisoomsuun namaanis, Waaqaanis eebbifamaa dha!”* Eeyyee, Dhumaatii Gaafa Irreechaa kanaan booda, eebba namaa fieebba Waaqaa kanatu waanbadeewwanii fi bulguuwwan warra Wayyaanee irraa: qawwee fi taankii, boombii fi kanneen biroo mara akka irraa hikkannee of bilisoomsinuuf, hamilee fi seexaa nuuf keennuun ol nu kakaasa!
Armaan olitti akka meeshaa waraanaa isa Wayyaaneen Oromiyaa guutuu keessa tuullatte kana jalaa fudhannee, irraa hiikkannee of-bilisoomsinu kaaseen ture. As irratti wanna meeshaa waraanaa kam irrayyuu caalu, tokkon kaasuu fedha. Tukkummaan Oromoo meeshaa waraanaa isa kamuu akka caalu, irraanfachuu hin qabnu! Hardha galata Waaqaa tokkummaan keenya fi Oromummaan keenya hedduu nuuf cimee jira. Tahus irra cimsuu, san caalayyuu ciccimsuu nu feesisa! Kana irratti dabalamees sirriitti bakka hundaa fi akka hundaatti ijaaramnee wal-ijaaruun sonaan barbaachisaa dha. Uummata of-beeke, of-ijaare, tokkoome, hidhatee olka’e humni isarra aanuu hin argamu!
Dhumaatii Gaafa Irreechaa kana booda jiraa Oromoo dhiisatii du’aan Oromootu Wayyaaneen bitamee hin bulu. Barreeffama kiyya isa hardhaa kana waanan kanaan dura barreesse, tokko keessaan isiniif kaasee xumura. “Ammaan booda laftii fi namni, gaarranii fi laggeen Oromiyaa marti diina qawween nu irra taa’ee dhiiga ijoollee teenyaa dhangalaasu kanatti ni ka’u. Laggeen Oromiyaa diinni waraabbatee irraa dhugu dhiiga itti-tahu. Margii fi furri inni irra deemu qoree laaftoo itti-tahuun isa waraanu. Biyyee fi cirrachi inni irra ijjatu barbadaa tahuun isa waxalu. Qilleensi Oromiyaa inni fuunfatu summii isatti taha! Nama Oromoo dhiisitii horii fi bineeyyiin Oromiyaatuu tokko tahuun isa diru! Ammaan booda namaa fi lafa Oromiyaatu, Ayyaanaa fi Waaqa Oromootu ijoollee Oromootiif iyyee iyya dabarsa! Erga Waaqni fi Lafti nuuf iyyee iyya dabarsee, guyyaan bilisummaa fi walabummaa keenyaa dhiyaachaa jira jechaa dha!”**
============== Hubachiisa Miiljalee ==============
** Taammanaa Bitimaa: “AMMAAN BOODA JIRAA OROMOO DHIISITII DU’AAN OROMOOLLEE HARQOOTA GABRUMMAA HIN BAATU”,Ayyaantuu.com, 05. 01. 16


text:
Dubbiin aangoo prezidaantummaa BMNO irraa kaafamuu #Obbo_Lammaa_Magarsaa wantootota dhokfamanii hambifaman hedduu akka qaban wantoota ta’aa oolan irraa arguun nama
hindhibu. Sababni paartii fi mootummaan akkasumas miidiyaaleem
mootummaa “hooggansa mootummaa federaalaa jabeessuuf” kun ta’e jedhan
dhugaa miti.
1ffaa. MM Abiy Ahimedii fi miidiyaaleen mootummaa sababa Obbo Lammaan kaafamaniif bareechanii akka waan ‘positive’ ta’eetti agrsiisuuf hedduu dhama’aa oolani. Kanaaf ‘maaliif akkas dhiphachuun barbaachise’ gaaffii jedhu gaafachuun akkuma. Malli badhaasaan aangawaa geggeessuu MM Abiy mala nagaan nama ari’achuu akka ta’e Saamooraa irraa kaafnee argaa waan dhufneef kaafamuun Obbo Lammaa, kan #Aadde_Xayiibaa_Hasanis ariisaa akka ta’e hubachuun odeeffannoo dabalataa hinbarbaadu. Ariisaa gaafan jedhu akka aangawaan tokko isa tokko xalayaan ari’uuti jechuukoo miti, adeemsichi ifaadha. Lafa jalaan aangawootaa fi kaadiroota dhimmichi kallattiidhaan ilaallatu erga amansiisanii booda akkuma aadaa ADWUI ‘dirqama paartiin sitti kennedha’ jechuun kan raawwatamudha.
2ffaa. Dhimmi aangoo gadhiisuu #Obbo_Lammaa_Magarsaa fi #Aadde_Xayiibaa_Hasan ariisaa MM Abiyyiin hojiikoo jedhamee qindeeffame ta’uuf agarsiiftuu inni guddaan mala ittiin Obbo Lammaan bakka buufamee fi nama bakka isaa kaa’amedha. Obbo Shiimallis Abdiisaa miseensa Caffee Oromiyaa miti, kanaaf akkuma D/Tsiyooniif Tigraayitti taasifame, Takkeleef immoo BMFF irratti taasifame, dirqama inni ta’uun waan irra jiruuf kan raawatame ta’uu isaati. Gaaffiin gaafatamuu qabu namoonni muuxannoo jabaa, bilchinaa fi qophii ga’aa qaban kan akka #Obbo_Umar_Huseen osoo jiranii MM Abiy maaliif cichee Shiimallisiin barbaade isa jedhudha. Karoorri Abiy Ahimed kara Waajjira Prezidaantii BMNO hojjechuu fi agarsiisuu barbaadu waanbiraa ta’ee, Shiimmallisiin maaliif akka inni barbaade ifa galaadha; nama akka inni jedhutti gugguufee ergamuuf waan ta’eefi. Kanaan alatti kan Shiimallis ittiin namoota akka #Obbo_Umar_Huseen ittiin caalu tokkittiin hinjiru;
3ffaa. Miidiyaaleen hedduun adeemsa muudamaa har’a Caffeen kenne hordofuu barbaadanii akka dhowwaman himataa jiru;
4ffaa. Aangoo irraa kaafamuun #Obbo_Lammaa_Magarsaa akkuma MM Abiy Ahimed addabaabayiitti “prezidaantonni naannolee martinuu nikaafamu,” jedhee dubbate sanatti karooraan yeroon itti fudhatamee, qindeeffamee kan hojjetame malee akka MM fi miidiyaaleen biyyattii sobaa oolan “hooggansa mootummaa federaalaa jabeessuuf” miti. Silaa utuu akkas ta’e #Obbo_Gadduu_Aandaargaachoo erga aangoo irraa kaafamee hamma kana hoji malee hintaa’u ture. Utuu mootummaa federaalaa jabeessuuf ta’ee Obbo Lammaa gaafuma MM Abiy kaabinee dhaabbatu sana garas fudhachuutu dnada’ama ture.
5.ffaa #Obbo_Lammaa_Magarsaa matumti isaa wayita Caffee irratti dubbates ta’e bakka geggeessaatti homtuu gammachuun irraa hinmul’atu, fuulli isaa gadda malee gammachuu hin agarsiisu.
Walumaagalatti MM Abiy #Obbo_Lammaa_Magarsaa malaan siyaasa biyyattii keessaa ari’atee jira; ariisaa ifa galaadha, kanaachi baajata RIBf gaafatee yunifoormii fi meeshaa bituu malee dhimmoota siyaasa biyyattii irratt anis yaadan qaba wanti jedhamu hinjiru. Maali jarri hiriyootawoo akkamitti ta’a jettanii akka of hingowwoomsine nanabdadha.
Gaaffii inni hunda caalaa guddaan garuu MM Abiy maaliif yeroo rakkisaa kanatti #Obbo_Lammaa_Magarsaa fi #Aadde_Xayiibaa_Hasan ari’ate, ykn akka namoonni tokko tokko ibsanitti Abiy maaliif Lammaa dugda keessa waraane? Akkakootti deebiinsaa eenyummaa #Obbo_Lammaa_Magarsaa fi #Aadde_Xayiibaa_Hasan akkasumas Oromiyaa keessatti fakkii maalii akka isaan ta’anii fi karoora MM Abiy Oromiyaa irratti qabu keessa jira. ‘Muudamni’ #Obbo_Lammaa_Magarsaaf RIB irratti kenname waan guddaa waan ta’eefi akka isin naan hinjenne nan abdadha, hojiin inni itti ramadame hojii isa hingitnee fi hojii gadi aanaadha. Maali yoo jettan deemaa labsii aangoo Ministirri Ministeera RIB maal fa’i isa jedhu dubbisaa. Yaadakoo isa kana maxxansa itti aanu keessattan ibsadha.
~by Etana Habte.


text:
Oromiyaa keessatti ummatni keenya yeroo ammaa waraana Mootummaan nama nyaatan Woyyaanee irratti bane keessa jira. Haati Oromoo ilma isii tokkicha diina gara-nyaattoo dhala namaatiif hin qabneen dhala ofii dhabdee mar’imaan isii belbelaa ijji harmee Oromoo imimmaan fixattee coraan namummaa irraa dhumee, akka guuyyeetti ibiddaa gaddaatiin waxalamaa jirti. Qaroo fi hayyootni sabaa kan boru biyya teenyaaf abdii ta’an yakka tokko malee akka busaawaa bosonaatti adamsamanii karchallee diinaa keessatti doorsisaa fi ajjeechaaf saaxilamaa jiru.
Kun osoo kanaan jiru, gochi ilmaan Oromoo baqaan biyyoota addunyaa kana irra faca’anii jiraachaa jiraanii yoo ilaallu ammoo waan garaa nama nyaataa fi nama qaaneessan heddutu dhagahama. Wal dhidhiibuu fi anatu si caalaan diyaaspooraa keessatti dhalate, atakaroon wal gufachiisuu akka uumaa ture namuu quba qabna. Halli kun Oromoo biyya alaa jiraataniif haara ta’u baatus, ummata keenya biyya jiruuf waan haaraa fi rifaatu yeroo uummu ni mala. Ololli dharaa yeroo dheeraaf hawaasa kana keessatti bifa duulaatiin mooraa qabsoo Oromoo laaffisuuf keessaa fi alaanis sududaan diinaan warra mindeeffamuun godhamaa turee jira, ammas haalli kun bifuma wali fakkaatuun adeemaa jira.
“Du’aa fi hirriba booda kan aane waan heddu dhagaha ” akkuma jedhamee mammakamu, biyyoota alaa keessattuu biyyoota Afrikaa kan ollaa biyya teenyaa jiran kan ummatni Oromoo baay’een roorroo diinaa isa irra jiru jalaa baqatee, itti qubate keessatti waan argaa fi dhageettii, gurraa fi ija namaatti hin tollee dhagahuu fi argutti jirra. Maal jechuu hin oolitan?
Dubbiin akkanaa:
Baqataan Oromoo maqaan isaa Obbo Yaazoo Kabbabaa jedhamu biyy Masrii magaalaa Kaayroo keessatti qaama hin beekkamneen lilmoo summii qabuun, morma isaa irra waraanname oduun jedhu, suuraa isaa mana yaalaa ciisu agarsiisu facafamee ture. Kanuma irraa ka’udhaan, ilmaan Oromoo bakka gara garaa jiraatan, wal harkaa fuudhanii, maxxansuun marartoo fi miidhamuu ilma Oromoo kanaaf namuu gadda itti dhagahame barressee “Baga Rabbi Si Baasee” jechudhaan dhaamsa dabarsaaf turan. Kun osoo kanaan jiru, qaamoota gara garaatiin ololli jibbisiisaa gosa Arsii irratti xiyyeeffate hedduu hafarfamaa ture.
Akkuma Obb. Yaazoo woraannamee kufeen, namootni dursaanii argan haala ijaan argan gaafadhee akkanatti ibsan. Namootni kun (name withheld for privacy reason) akkana jedhu:
” Anaa fi miiltoon koo magaalaa turree osoo gara mana keenyatti galuuf deemaa jirru Obbo Yaazoo bakka kufetti arginee bira geenyee, lafaa ol qabnee maal taatee?” jennee gaafanne. Obb. Yaazoon akkana jedhee deebise, “namoota eenyummaan isaanii ammaaf addaan baafachu hin dandeenyetu duuban dhufanii na ukkamsani wohiin na waraananii na biraa deeman” nuun jedhe. Namootni ragaa bahan kun itti dabaluudhaan “achi booda anaa fi hiriyyaan koo baajaajii kireeffannee, Obb. Yaazoo fuunee wayta gara mana yaalatti deemuuf imala eegalu, daqiiqaa muraasa keessatti hiriyootni Obb. Yaazoo kan wajjiin hooggansa Komaniitii (Cayaa community leaders) kan Caayaa Baqattoota Oromoo Masrii jedhamu keessa wajjiin dalagan fiiganii dhufan. Nuti bilbila nama tokkotis hin bilbille, eenyu akka bilbiles hin beeknu, akka lolaa didsaa dhufuu jara kanaa malee. Fedhiin keenya dursa namni kun ogeessa yaalaatiin rakkoo irra gahe kana qoratamee yaala akka argatu ture. Ogeessi fayyas qorannoo barbaachisu cufaa erga taasiseef booda Obbo Yaazoo rakkoo hamaaf akka hin saaxilamnee ogeessi erga mirkaneessee booda, gara mana isaatti galuu akka danda’u dubbate. Ergas, Obb. Yaazoon “na dhukkubaa jira ijji koo na argaa hin jirtu” nuun jennaan tole jennee gara mana yaala ogeessa fayyaa ijaatti geessine. Achittis ijji isaa yeroodhaaf malee yoo tasgabahee ni wayyaawa nuun jennaan, anaa fi waahilli koo hiriyyoota isaa wajjiin achumatti dhiifnee gara mana keenyatti galle. Barii yoo hirribaa kaanu wanti ta’ee fi ololli social-media gubbatti deemaa ture hedduu na rifachiise” jedha namni ani dubbise kun kan yeroo Obb. Yaazoo kufee kaasee hanga mana yaalatti waliin ture”.
Biyya Masrii keessa ilmaan Oromoo gulaantaalee gara garaa keessa jiran kanneen diinaafis akka salphatti saaxilamu danda’an, Mootummaa Woyyaneetiin beekkaman hojii, maqaa, fuulaa fi ogummaa isaanii ifatti beekuu nama heddutu jiraata. Akka fakkeenyatti: Artistootni Oromoo bebbekkamoon kanneen akka Fayyisaa Furii, Meetii Jamamaa, Taajuu Shurrubbee, Kadir Sa’id Xiqqaa (Shibirree), Gaaddisee Shamsaddiin, Mohammed Morkama fi kkf, akkasumas aktivistoota, gaazexeesitootni, barreessitootni fi hayyootni ogummaa gara garaa qaban baay’etu jiru. Dargaggootni goototni qabsoo sabaatiif mallattoo warraqsaa ta’an kan firaa fi diinnis fuulaa fi gocha isaanii qajeelatti beekuu kan akka Darg.Gammadaa Waariyoo fi Fiqaaduu Shumataa fa’as achuma Kaayroo keessa baqattummaan jiraachaa jiru. Qabsaa’otni buleeyyiin kanneen akka Raggaatuu Roobaa fi Jaallaan qabsoo isaan wajjiin turan baay’eetu jiru. Dabalataanis, hayyootni fi qabsaa’otni Oromoo sadarkaa gurguddaa Mootummaa amma biyya bulchaa jiru keessattis tajaajilaa turaaniif, booda irra qabsoo Oromotti makaman, amma ammoo dirqama isaan irraa eeggamu bahaa jiran kanneen akka Obbo Yoonatan Dhibbisaa fa’as achuma Kaayroo jiraatu. Qabsaa’ota hanga sadarkaa ol aana ABO (murna Shanee), dubbi himaa dhaabichaa ta’uudhaan kan tajaajilaa turan, Obbo Boruu Barraqaas Masrii keessa baqattummadhaan jiraacha jiru. Ilmaan Oromoo qajeelatti bilbila Ambaasadara Itoophiyaa kan biyya Masrii, Mohammed Diriiriinis guyyaa guyyaan dorsifamanis achuma magaalaa Kaayroo keessa jiraatu.
Oromoonni gummachaa gurguddaa qabsoo ummata keenyaatiif godhan, kan diinaan barbaadaman, kan sadarkaa ol-aanatti Mootummas tajaajilaa turan nagahaan magaala Kaayroo keessa jiraatu, maaliif Obb. Yaazoon isaaniin addaa of godhe? Obb. Yaazoon bu’aan inni qabsoo ummata keenyaaf buuse kan isaanii waan caaleef moo? Mee gaafii saliphaa tokko wal haa gaafannu, maali bu’aan qabatamaan Obb. Yaazoo ummata Oromootiif buuse?
Gochi Obb. Yaazoo irratti raawwatame jedhame kun namoota halaala taa’an dhagahaniif dhugaa fakkaachuu ni mala. Garuu haqni jiru diraamaa baratamaa fi ololli akkas asiin duras biyyoota baqaa keessatti bifuma wali fakkaatun raawwatama ture. Fakkeenyaaf: Keeniyaa, Ugaandaa, Suudan,Somaaliyaa fi achuma Egypt keessatti baratamaadha. Gocha akkasi namootni baqattummadhaan UNHCR jalatti galmaa’an “Case” isaanii tolfachuuf jecha olola akkasi akka uuman warri baqattumma keessa dabre muuxannoo irraa ni beektu. “Protection” fi hiree biyya sadaffaa argachuuf wanni hin godhamne hin jiru. Dubartiin jaarsa hin qabne maallaqa namaa kafaludhaan ilmoo abbaa hin qabne ulfaa’udhaan dirqisiisanii na gudeedan jettee UNHCRtti iyyatti,warri dhiiraa kashlabboota biyya keessatti baqatanii, kan isaanitti dhiyaataniif maallaqa kafaluudhaan of tumsiisuu. Diraamaa sobaan uumamu akkas kun baratamaadha. Kana jechuun haala baqattumma keessatti, dubartootni hin gudeedaman jechuu kiyyas miti. Kan Obbo Yaazoo garuu diraamaa iskiriiptiin isaa yeroo dheeraaf barreessa cimaadhaan barra’ee, daayreektara cimaan deeggaramee kiroogirafara bilchaatan soname, ilmaan Oromoo afanfajeessuuf kan qophaa’ee ta’uu agarsiisa.
Dhuguma akka Obbo Yaazoon gadi bahee Raadiyoo Simbirtuu jedhamu irratti dubbate sanatti hiree Baaroo Tumsaatu mudatee moo? Kan caalatti nama ajaa’ibu, namni kun lafumaa ol ka’ee sadarkaa hammas gahu ofii kennuu isaati. Tarii walitti bu’iinsi namoota dhuunfaa wajjiin qabaachuu mala, garuu yoo nama dhuunfaa tokkoon wal dhabbii qabaatee, dhimmicha san fuudhee gara ijaa fi gurraa saba keenyaa, OMN fiduunii fi OMN qeequn ija ummata keenyaa jaambsuu dha. Akka ibsa Yaazootti namootni gocha kana irratti raawwatan Garee OMN Kaayrooti. OMN’n erga yoomiitii waraana furgaatuu leenjifatee? Armaa dura, tuutni OMN kan Kaayroo yeroo jalqabaatiif akka inni biyyaa baheen, hiree inni ummataan wal baruu fi of beeksisu kenneef akka ture ni yaadatama. Obbo Yaazoo dhimmoota gara garaa irratti OMN’nitti dhiyeessanii yoo dubbisan argaa turre. Har’a garuu wayta inni OMN garee Kaayroo fi hooggansa ol-aanatu na ajjeesuuf shira narratti raawwatan jedhu ni qaanfadhe, ittis gaddee, tarii namni kun karaa kanaan dhageetti (attention) argadha jedhee ta’a jechuudhaan yaadus jalqabe.
Akka baqatootni biyya Masrii jiran dubbatanitti haalli jiruu biyya sanii heddu jabaata, kanaafis, yeroo heddu baqatootni gargaarsa fira alaa barbaadu. Tarii Obbo Yaazoonis jiruun tun waan itti jabaatteef karaa kanaan Oromoon isaaf rifatee “Go Fund Me”n gargaarsa akka guuruuf woy barbaade ta’aa? Haasawa isaa fi waahilli isaa Raadiyoo sana irratti godhan yoo taajjabu,dhimma miidhama isaa dhiisee qaamaa fi dhaabbilee siyaasaa dhadheessutu keessatti hubatama. Kun ammoo shira kanaan duuba eenyu akka jiru ifatti saaxile. Gaazexeessaan Raadiyoo sanaas qaamuma diraamaa sanaati. Sababi isaa Raadiyoon kun kan hoogganamuun Murna Shanee jedhamuun akka ta’e, Oromoon tolichee beeka. Raadiyoon kun biyya Holland irra darbaa. Miidiyaan kunis miidiyaa ololaati malee kan walabaatii miti, kanaafis ragaan, gaafiilee Gaazexeessaan Raadiyoo sanaa Obbo Dassuu Duulaa Obb. Yaazoo dhiyeessaa ture kan yaada madalawaa hin qabne, daraanu dhimmicha dhaadheessutti kan xiyyeeffate akka ta’e, namni dhaggeeffate ni hubata jedhee amana.
Dhuma irratti, gochi Obb. Yaazoo irratti raawwatame diraamaa ta’e jedhamee qindaawe, tokkumma ummata Oromoo addaan diiguu fi qabsoo ummatni keenya woloodhaan biyyatti godhaa jiru danquu fi karaa maallaqa ummata irraa ittiin sassabachuuf jecha ta’e jedhamee shira tolfame akka ta’e ummata Oromoo bal’aan itti dammaqee jira. Shirri akkasi moora qabsoo Oromoo keessatti waan baratameef, tooftan akkas kun amma dulloomee jira. Kan isin baasu, shira akkasii irra of-qusatanii, ummata keessan dhiifama gaafattanii, tokkummaa ummata keenyaatiif yoo hojjatan gaarii ta’a.
Fiixaa Leenjisoo
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Adoolessaa 19/2017 Oromiyaa Lixaa Godina Wallagga Bahaa Magaalaa Neqemtee Keessatti Guyyaa har’aa Sochiin Warraaqsa Biyyoolessaa Oromiyaa FXG Duullii gabaa lagachuu, mormiin gibiraa fi qaraxa adda addaa dhorkachuu itti fufe. Qeerroon dargaggootni Magaalaa Neqemtee fi uummatni Daldaltootni Sabboontootni Oromoo guutummaatti mana daldalaa isaanii
✔manneen nyaataa fi hoteelotni cufamanii tajaajila dhaabaniiru
Qeerroon dargaggootni Oromoo fi sabboontootni daldaltootni Oromoo hanga gaaffiin kabajamuu mirga abbaa biyyummaa uummata keenyaa kabajamuutti hacuuccaan kamuu nurraa dhaabachuu waan hin dandeenyeef qabeenyas keenyaafi gibira mootummaa garboomsaa wayyaaneef kanfallee diina of irratti hin goobsinuu jechuun guyyaa har’aa mormii Duula gabaalagachuufi diddaa gibiraafi qaraxa humnaa olii balaaleffachuun oromiyaa keessatti sochii FXG finiinaa jiruuf dirmannaa gochuun motummaa wayyaaneefi ergamtuu wayyaanee boqonnaa dhorkaa jiru.
Injifannoon Uummata Oromoof!!
Oromiyaa Lixaa Godina Wallagga Bahaa Magaalaa Neqemtee kana fakkaatti
Adoolessaa 19/2017 Oromiyaa Lixaa Godina Wallagga Bahaa Magaalaa Neqemtee Keessatti Guyyaa har’aa Sochiin Warraaqsa Biyyoolessaa Oromiyaa FXG Duullii gabaa lagachuu, mormiin gibiraa fi qaraxa adda addaa dhorkachuu itti fufe. Qeerroon dargaggootni Magaalaa Neqemtee fi uummatni Daldaltootni Sabboontootni Oromoo guutummaatti mana daldalaa isaanii


text:
Waraanni somaaliyaa dhuma torban dabreee irra tarkaanfii fudhateen hidhattoota Al-shabaab 100 caalaa ajjeesuun iddoo isaan to’atanii turan gadhiisisuu isaa ajajaan waraana somaaliyaa Wiixata kaleessaa beeksisanii jiru.
Namoonni ijaan argan akka jedhanti, waraanni mootummaa gandeen lama kan Al shabaab waggaa 10 caalaaf qabatee ture gadhiisisanii jiru. Dullii waraanaa kun Kutaa Hiraan waaltaa keessatti gaggeeffamu isaa bilbilaan kan RSAf ibsan ajajajonni waraanaa gameeyyiin wal waraansii hamaan gam lameen giddutti sambata dabree kan jalqabamee ta’u fi kunis keessumaa gandeen Aboorey fi Yaasooman keessatti ta’u dubbatu.
Hidhattonni Al-shabaab torbaatamni Yaasooman keessatti wal waraansa ta’een soddomni immo naannoo Aboorey ti ajjeefamuu ibsanii jiru.
Duraan bulchaa Hiraan kan turan Abdifattaah Hassan Afrazh akka jedhanti, waraanni mootummaa dinoota ummata somaaliyaa kan ta’e Al shabaab injiifatan jechuun dubbatan.


text:
Lixa Shaggar ona Gudaritti Fincilli geggeeffame.
[SQ Hagayya 25/2019]
Hidhaafi ajjeechaan uummata Oromootti jabaachuufi mootummaan maqaa Oromootiin of waamu kun “ABO deeggartan” jedhee nama dararuu waan hammeesseef, sababuma kanaan mana uummataa gubuufi qabeenya uummataa saamuun waan daran babal’ateef uummanni Oromoo obsa fixatee jira. Haaluma kanaan Lixa Shaggar magaalaa Guda
r keessatti Qeerroon Bilisummaa fincila dhoosuun mormii agarsiisaniiru. Akka odeeffannoon arganne ibsutti, Qeerroon magaalaa Gudar daandii cufuudhaan mormii isaanii agarsiisanii waajjira ODP Aanaa Tokkee Kuttaayee fi konkolaataa mootummaa irratti tarkaanfii fudhataniiru. Sababaan fincila kanaas, waraanni mootummaa naannawa Amboo warshaa rasaasaa Omachoo keessa qubatanii achirraa uummata Oromoo dararuuf bobba’an mormuun akka eegale maddeen keenya ibsanii, kanuma waliin hidhamtoota mana hidhaa Sanqalleefi bakkoota adda addaatti dararamaa jiraniif birmachuuf akka ta’e gabaafame. Fincilli kun gaaffii Abbaa Biyyummaafi Hiree Murteeffannaa Oromoof kan haga dhumaatti geggeeffamu ta’uutu ibsame
.


text:
Sanbata darbe kana Keeniyaa Naayroobiitti Qophii ‘Galgala Guyyaa Aadaa Booranaa jechaan qophaayerratti, dhalattoonni Oromoo Keeniyaa keessa jiraatan, ka Oromiyaas Itiyoophiyaa dhufanii irratti hirmaatanii jiru. Qophii kanarratti angawootni mootummaalleen irratti argamaniiru.
Keeniyaa Hawaasa Booranaa biratti maqaa masoo ‘Liiban’ jedhamuun ka beekaman Itti Aanaan Pirezidentii Keeniyaa ‘Wiiliyaam Ruuttoo, bulchitootni Kutaalee Bulchiinsaa Oromoowwan Keeniyaa keessatti argaman keessa jiran hedduunIrratti hirmaatanii jiru.
Gama Itiyoophiyaanis Keeniyaatti Ambaasaadderri Itiyoophiyaa Melles Alem argamanii ayyaana kana gubbatti hirmaatanii jiru.


text:
Seenaa Gabaabaa Aadde Faaxumaa Galmoo (Haadha Abdii) 1930-2014 September 11, 2014Posted by OromianEconomist in Aadde Faaxumaa Galmoo, Black History, Inspirational Oromo Women, Oromia, Oromiyaa, Oromo, Oromo Identity, Oromo Nation, Oromo Wisdom, Oromummaa, The Goddess of Fecundity.
Tags: Aadde Faaxumaa Galmoo, Africa, African Studies, Inspirational Oromo Woman, Oromia, Oromiyaa, Oromo, Oromo people, Oromummaa
trackback
Seenaa Gabaabaa Aadde Faaxumaa Galmoo (Haadha Abdii) 1930-2014
Qabsoo ummanni Oromoo gabrummaa jalaa bahuuf godhaa jiru keessatti injifannoon hamma yoonaa galmaawan heddu. Injifannoolee tana galmeeysuuf, biyya keessa qofa odoo hin taane, biyyoota alaa keessattiis wal’aansoo cimtuu tu adeemsifame. Akkuma kan biyya keessaatti, wal’aansooleen biyya alaatti godhamaniis seenaa if dandaye qabu.
Biyyoota sabni Oromoo maalummaa isaanii falmachuuf qabsoo cimtuu itti adeemsisan keessaa takka Somaalee dha. Tan lamadaa Jabuuti. Biyya Jabuutii keessatti maalummaa ifii beeysisuuf wal’aansoon Oromootaan godhamte, tan biyya Soomaalee tiin waldhabbii qabaattullee haala walfakkiitiis guddo qabdi. Kan biraa yo hanqate, hawaasa biyya sanii Oromummaa fudhachiisuuf qabsoon godamtee fii wareegamni saniif bahe tan biyya Soomaalee irraa gadii miti.
Akkuma kan biyya keessaatti, wal’aansoolee biyyoota alaatti godhaman keessattiis namoota seena qabeessa tahan tu jira. Haala kanaan, qabsoo Oromummaa beeysisuuf biyya Jabuutii keessatti adeemsifamte keessatti, warri maqaan isaanii alagaa fii lammii biratti sadarkaa duraatti beekkame keessaa tokko kan Aadde Faaxumaa Galmoo ti. Aadde Faaxumaa Galmoo, abbaa isii Obbo Aammad Muummad Galmoo fii haadha isii Aadde Aaminaa Alii irraa Bitooteessa 15, bara 1930-tti magaalaa Dirree Dhawaatti dhalatte. Abbaa fii haati aadde Faaxumaa, isii malees, ilmaan dhiiraa sadihii fii tan dubartii afur horan. Warri aadde Faaxumaa, Warri Galmoo, warra guddaa Dirree Dhawaa fii naannoo isiitti haalaan beekkame.
Gaafa umrin aadde Faaxumaa heerumaaf gaye, hireen bultii, Obbo Aammad Sheekh Usmaan Qawwee, nama dhaloonni Yakkaa, kan barnoota amantii tiif qe’eerraa fagaatee odoo daddeemuu Dirree dhawaa qubate, waliin walitti hiite.
Obbo Aammad akka aaddee Faaxuma fuudheen, bara 1964 keessa, hujii baabura gubbaa tan hojjachaa tureen haala walqabateen, gama Jabuutii deemuu mudate. Akka achi seeneen, warra aadde Sa’iidaa Abdallaa Kaamil, haadha warra Usmaail Galmootti dhihaate. Haati warra Usmaa’il Galmoo nama saba Affar irraa dhalate. Soddoonni obbo Aammad Jabuutii keessatti arkate gargaarsa barbaaduun itti dirmatanii, akka xiqqo tureen, hujii mootummaatti galmeeysan. Inniniis akka qubachuu isaa mirkaneeffateen, bara 1968 keessa, maatii isaa Dirree Dhawaa irraa if biratti godaansise.
Yaroon aadde Faaxuma biyya Jabuutii itti seente, yaroo warri biyyaa bulchiinsa Faransaayii ifirraa kaasuuf qabsaawaa turani. Aadde Faaxuma, nama sossoohinsi Afran Qalloo Dirree Dhawaa keessatti duruu onnee danfise waan taateef, dhibdee warra biyyaa hubachuuf yaroo irraa hin fuune. Falmaa abbaa biyyummaa fii fincilli sirna koloneeffataa ifirraa buqqaasuuf biyya Jabuutii keessatti godhamaa jiru, haala biyya abbaa isii tiin waan itti walfaakateef, guututti bira dhaabachuun barbaachisa tahuu daftee hubatte.
Aadde Faaxuma, sossoohinsa ummanni biyya Jabuutii godhaa jiran, kan ija isii tiin agarterraa hiis hubannootaa fii dammaqiinsa gudda arkatte. Kuni dammaqiinsa sossooha Afran Qalloo irraa arkatte daranuu keessatti cimse. If bira tartee, dubartoota Oromoo kanneen dammaqiinsa akka isii qaban, warra akka aadde Zeeynabaa Ibraahimii fii Halloo Sheekhaa (Habo Halloo) waliin tahanii, sossooha warra biyyaa maddii dhaabbachaa, ifiifiis wal gurmeeysuu jalqaban.
Haalli kuni, mootummaa Hayle sillaasee tan Jabuuti falmachaa jirtuu fii aadde Faaxumaa Galmoo walitti buuse. Embaasiin Xoophiyaa haala kanarraa isii qophuuf, waan itti jirtu dhiiftee, jaarmaya Waldaya Gargaarsa Dubartoota Iteege Manan kan ja’amu, kan maqaa niitii Hayle Sillaasee tan xiqqo dura duuteen moggaafametti akka makamtu ajajan. Saniifiis xalayaa miseensummaa dhaaba isaanii manatti erganiif. Garuu, onneen aadde Faaxumaa jibba gabroomsaa tiin guutamtee waan turteef, amrii gabroomfataa gurrattuu hin-qicanne. Inumaatuu, gochi jaraa, haala itti jirtutti daran akka cimtu godhe.
Waxabajjii 27, bara 1977, ummanni Jabuutii bulciinsa Faransaayii jalaa walaba akka tahaniin, Oromoonni biyya san keessa jiran, waldaya wal-gargaarsa Oromootaa kan Caayaa Oromoo-tti beekkamuuf jiraatu heeraan galmeeyfatan. Mootummaan Jabuutii, Maabara Xoophiyaa biratti Caayaa Oromoo galmeeysuun faallaa fedhii mootummaa Xophiyaa ti ture. Garuu murtii akkasii akka fudhattu an dirqe, tin’sa aadde Faaxumaa fii Oromoonni biyya san keessa turan qabsoo bilisummaa isaanii tiif godhani.
Caayaan Oromoo Jabuutii dhaabota biyya alaa keessatti maqaa Oromoo tiin jaaramanii heeraan galmeeffamaniif kan angafaa ti. Caayaan dhaabbatte, lammii Oromoo biyya san keessa qubatan gurmeeysuu malees, sossooha qabsoo bilisummaa Oromiya kan biyya keessatti jalqabameef dugugguuruu (lafee duuydaa) taate. Caayaan Oromoo Jabuutii damee lama qabdi. Dameen tokko kan Dhiiraa yaroo tahu kaan han Duartootaa ti. Damee lameen keessaa kan dubartoota haalaan cimaa ture. Kanaafiis sababni aadde Faaxuma. Gaafa Caayaan dhaabbaterraa, aadde Faaxumaa Galmoo, hooggantuu Caayaan Oromoo damee dubartootaa taate.
Caayaan Oromoo Jabuutitti dhaabbachun, yaroo mootummaan Soomaalee lafa Oromiyaa irraa hamma tokko kutachuuf, Dargii, warra Hayle Sillaasee iraa aangoo fudhatan waliin lola cimaa adeemsisaa turani. Lolli kuni, ummata Oromoo jalaa gubbaan ibiddaaf saaxile. Soomaaleen jalaan, Dargiin gubbaan, madaafa ijaa-gurra hin qabne waliti haruun, namaa-sa’a Oromoo qe’ee gugachiisuu jalqaban. San malees, yaroo sanitti, Dargiin Oromoota magaalota keeysa jiran Soomaalee gargartaniin araraasutti seente. Haalii kun Oromoota magaalotaa fii baadiyyoota lollii keessatti deemaa jiru, baqaaf qaadhime. Xiqqaa fi guddaan hawaasaa, Sheekkotiin, hayyoonni, manguddoon, waliigalatti, qarayyoon lammii odoo hin feene, qe’ee itti dhalatanii guddatan irraa biyyaa fii hawaasa hin beeyne, kan Somaalee fii Jabuutiitti, koluu bahuu jalqaban.
Aadde Faaxumaa Galmoo, tan yaroo tanatti Haadha Abdii taate, haala Oromoota mudate kanarraa akkaan gaddite. Isii fii aabban warraa tiis, ummata yakka tokko malee, qabeenyaa fii biyya isaanii irraa arihaman duratti jiruu sadoo jiraachuu maganfatanii, qabeenyaa fii onnee isaanii lammii isaanii tiif banan. Manaa fii mooraan isaanii kan baqattootaa tahee, Beet-Refuujii, ja’amutti seene.
Haadha Abdii tii fii mieensoonni Caayaa Oromoo Jabuutii, odoo dhibdee haalli armaa olii hawaasa Oromoo mudeef rakkatanuu, haalli qabsoo Oromoo biyya keessatti babal’atee, inniniis gama isaa tiin baqattoota alatti yaasuu jalqabe. Kuni Oromoota Jabuutii keeysa jiran kanneen ifiifuu jiruu jiraa gadii jiraachaa jiranitti ba’aa biraa dabale.
Yaroo tana, aadde Faaxumaa, yaroo hujii xixiqqoo cinatti hojjattee maatiif galii ittiin argaamsiiftu baqattoota gargaaruu irratti fuulleeysite. Baqattoota ummatarratti hiruun, warra ugummaa adda addaa qabanii hujii soquun, warra afaan hinbeeyneef simaa-baloo tahuun, kanneen dhukbsataniif qoricha barbaaduu fii mana yaalaa geeysuun hujii isii tahe.
Gama biraa iin, yo namni Oromoo toko du’e, khafana barbaaduun, lafa qabrii qotuu fii tajaajila reeyfaaf barbaachisu godhanii heeraan awwaaluun hujii abbaa Abdii yo tahu, awwaalchaa fii taaziyaa galte gurra namaatiin geeyuun hujii haadha Abdii tahe. Kana godhuuf, oowwa biyya Jabuutii kan halkanii fii guyya adda hin filanne keeysa, fooxaa isii mataarra kaayyattee, haga tokko lafarraa harkisaa, akka nama maratetti gandarra daddeemti. Haala isii kanarraa qalbiin fayyaa miti warri jechaa turan heddu. Awwaala boodaas, gaddi nama fira hin qabnee bakki itti taa’amu, yaroo baayyee, mana haadha Abdii ti. Akkasiin haati Abdii kan du’e awwaaltee, kan awwalcha dhuufe nyaachifte, addaan galchiti.
Haati Abdii, oggaa nama Oromoo tokkorra rakkoo tu gayee jachuu dhageeyse, gargaarsaaf yaroo itti lafaa kaatu if quba hin qabdu. Akkuma yaroo gaddaatti, fooxaa lafarra harkisaa, gandarra kaatti. Warra hojii qaburraa maallaqa hamma danda’an irraa funaantee kan rakkate rakkoo baafti. Waliigalatti, magaalaa Jabuutii keessatti yo namni Oromoo tokko hidhame kan gargaarsaaf yaammatu ykn himatu aadde Faaxuma . Kan dura dirmatuus isuma tahe.
Rakkoon baqataa Oromoo tii fii Oromiyan gabrummaa Habashaa jala jiraachuu haadha Abdii tiif takkaa hiriiba hin laanne. Dhuma bara torbaatamootaa, obboleeysi isii sab-boonaan, sossooha Afran Qallootiif utubaa ture, Obbo Usmaa’il Galmoo, manguddoota sossooha san tin’isaa turan waliin qabamee mootummaa Dargiitiin hidhame. Dargiin, isaa fii warra kaaniis hamma tokkoo eega mana hidhaa keessatti eega araraasan booda, galgala Waxabajjii 07a, bara 1979ii, mana hidhaa keessaa dhooysaan baasanii hiraataaf rasaasa nyaachisan. Kan kana godhaniif, firoottanii fii Oromoota biraa ittiin doorsisuu fi. Haa tahu malee, kuni, garaa aadde Faaxumaa daranuu jabeeysee, murannoo qabsoo bilisummaa tiif qabdu caalaa godhe.
Haati Abdii, guyyaan hunda caalaa isitti hammaate, kan isiin iraanfachu hindandeenye, bara 1991 keeysa, gaafa ummanni Issaa baqattoota Oromoorrati duula bananiin lammii isii bayyinaan qaqqalan tahuu mararfattee dubatti. Gaafana, baqattoota dhibba lamaa olii tu mana isiitti dhokote. Guyyaan kun guyya dukkanawaa jireenya isii tahee hafe.
Aadde Faaxuma, haala armaa olii tiin, jireenya sii guutuu, manaa fii maatii isii hadiyyeessitee, hara-galfii malee, arjummaa hambaa hinqabneen, baqataa Oromo tii fii qabsoo bilisummaa Oromoo gargaaraa akka turte, Oromoota haala baqattummaa tiin Jabuutii keeysa dabran, saboontaa fii qabsaawota bira dabree alagaanilleen ragaa bahaniif.
Haati Abdii, nama faxina dafee waa hubatuu fii baratu. Nama yaroo waa’ee saba isii haasawutti kaate, yaanni akka galaanaati qoma keessaa burqu dhagayamee hin quufamne. Nama odoo mana barnootaa hin dhaqin, afaan Oromoo malees, kan Arabaa, Soomaalee, Affaar, Amaara, Adaree fii Faransaayii sirritti dubbatu.
Jaalalti haati Abdii bilisumaa ummata Oromo tiif qabdu hoonga hin qabdu. Haa tahu malee, dhibdee dadarkaa umrii fii if tajaajiluu dhabarraa itti dhufteen, baroota as aanaa kana dhukubsattee siree mudatte. Yaroo hamma tokkoof, maatii isii tiin odoo tajaajilamaa jirtuu, bilisummaa saba isii tiif hawwitu odoo ijaan hin arkin, Fulbaana 09, bara 2014, biyyuma baqattoota Oromoo kumaatama gargaaraa turtetti, gara fuula Rabbitti deebite.
Haati Abdii, Abdi malees, haadha Fooziya (Hiddii), Usmaan, Sa’iida, Aniisaa fii Aaminaa ti. Aadde Faaxumaa Galmoo, seena fincila diiddaa gabrummaa kan bara dheeraaf deemaa jiru keeysati qoodni laatte haalaan gudda. Qooda qabsoo saba Oromootifi gumaachite, seenaan qabsoo bilisummaa Oromiyaa bara baraan yaadata.
Rabbi jannataan haa qanani’u.
Qabsaawaan ni kufa, qabsoon itti fufa!
Oromiyaan ni bilisoomti!
Abbaa Faayoo / Abbaa Urjii
Caalaatti dirree kana irraa dubbisaa (Read more )@ http://www.gulelepost.com/2014/09/11/seenaa-gabaabaa-aadde-faaxumaa-galmoo-haadha-abdii-1930-2014/
Seenaa Gabaabaa Sabboontuu Oromoo Aadde Faaxumaa Galmoo OMN irraa caqasaa:
Comments»
No comments yet — be the first.


text:
Sabboontoti Oromoo Sochii Qeerroo Keessatti Qooda Olaanaa Qabaataa Kanneen Turan Oromiyaa Keessaa Adamfamanii Hidhamaa Jiru.
Sochii fi Bu’uuressuu Qeerroo Bilisummaa keessatti qooda guddaa kennaa jijjirama har’a faarfamu kan argamsiisan gaggeessitooti warraaqsaa hedduun yeroo ammaa kana mana hidhaa jiru, Sirni Wayyaaneen irra deddeebi’ee hiidhuu fi miidhaa samuu,qaamaa gahaa ture. Ammas ammoo mootummaan jijjirraa dhiigaa fi wareega Qeerroon dhufeen dhaadatu Jaallan Qeerroo keessatti gahee guddaa qaban mana hidhaatti guuraa jira.Biyya Oromiyaa keessa seerri hin jiru,mootummaan biyya taliiguu fi ummata tohatu waan hin jirreef kan hidhuu fi hiisisu wallaalamee jira.
Eda galgala Qeerroolee nagaan jiraatan magaalaa Finfinnee keessaa mana itti cabsuun hidhaa bakka hin beekamne geessanii jiru.
Jaallan
1) Gadaa Bultii
2)Addunya Keessoo
3) Biqilaa Amanuu
4) Firoomsaa
5) Abdii Guuttataa
Mana hidhaa hin beekamne waan geeffamaniif hatattamaan gadhiifamuu baatnaan mootummaa kasaare kanatti kaasaaraa hiriyyaa hin qabne akka itti dhufu mirkana!!


text:
Al-Ahad, Al-Waahid
Itti Fufi…
Namoonni jireenya isaanii keessatti waa baay’ee beekuf ni carraaqu. Beekumsa dharra’an keessaa tokko waa’ee Gooftaa isaanii ilaalchisee beekudha. “Gooftaan isaanii fi addunyaa guutuu uume, tokko moo lama moo sadii moo ykn sani olii?” Jechuun of gaafatu. Waa’ee Gooftaa isaa ilaalchisee namni dhuma sirrii irra gahuuf qajeelcha isa barbaachisa. Qajeelcha malee cal’iseetumaan sammuu ofiitiin qofa yoo abuuree, deebii gahaa fi quubsa hin argatu. Kana irra, gaafiileen baay’een isatti dabalamuun dhama’a. Qajeelchi sirriin waa’ee Gooftaa addunyaa itti beekan, qajeelcha Isarraa dhufeedha. Kutaa darbee irraa itti fufuun qajeelcha Rabbii aalamaa irraa dhufe irratti hundoofne har’as maqaalee Isaa ni ilaalla.
C.Ibsa Aayaata (keeyyattoota) Qur’aanaa muraasa maqaalee kanniin of keessaa qabanii
Dabalata Dubbisuuf
Kutaa darbe irraa itti fufuun aayaata Qur’aanaa maqaalee Al-Hayy fi Al-Qayyuum of keessaa qaban ni ibsina. Maddi guddaan maqaalee fi sifaata Rabbal aalamiina itti beekan Qur’aana waan ta’eefi. Maqaan Al-Hayy jedhu Qur’aana keessatti si’a shan kan dhufe yommuu ta’u, Al-Qayyuum immoo si’a sadii dhufe. Al-Hayy fi Al-Qayyuum walitti hidhamuun 2:255, 3:2, 20:111 keessatti dhufanii jiru. Addatti Al-Hayy 40:65 fi 25:58 keessatti dhufee jira. Yeroo darbe 2:255 (Aayata Al-Kursiyy) waan ibsineef aaya tana lamu irraa hin deebinu. Amma kan hafan ilaalla.
Akkuma kutaa darbe keessatti jenne tawhiida jechuun Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa gooftummaa (rubuubiyyah), zaata, sifaataa Isaatii fi Isa gabbaruu keessatti Isa tokkichoomsu fi waa itti fakkeessu fi qindeessu dhiisudha. Kanarraa ka’uun tawhiidni bakka saditti qoodama: 1ffaa- Tawhiidu Ar-Rubuubiyyah, 2ffaa-Tawhiidu al-asmaa’a wa sifaat, 3ffaa-Tawhiidu al-uluuhiyyah
Dabalata Dubbisi
In sha Allaah kunniin sadan maal akka ta’an bal’innaan kan ilaallu ta’a. Namni tawhiida shirkii irraa qulqulluu ta’e qalbii keessaa yoo qabaate, jireenya qabaata. Sababni isaas, jireenyi tawhiida irratti tan ijaarramtedha. Tawhiida malee jireenyi jireenya hin jedhamtu. Dhandhamaa fi mi’aa hin qabdu. Kanaafu, namni gammachuu bitachuu fi ibidda irraa of baraaru barbaadu waa’ee tawhiidaa sirritti beekun hojii irra oolchuf tattaafachu qaba.
Alhamdulillahi wa salaamun alaa ibaadihillaziina-sxafaa (Faaruun hundi kan Rabbiiti. Gabroottan Isaa kanneen Inni filate irratti nageenyi haa jiraatu). Hundeen amantii inni guddaan Rabbii Tokkichatti amanuudha. Amantiin namaa sirrii kan ta’u yoo Rabbii Olta’aatti shakkii tokko malee dhugaan amananiidha. Ta’uu baannan, namni jireenya isaa soba irratti ijaara. Rabbitti amanuun fixrah (uumama qulqulluu) nama hundaa keessa jiruudha. Garuu yeroo dhiyoo kana keessatti wantoonni nama rifachiisan argamaa jiru. Awroppaa irraa jalqabuun biyyoota biraatti babal’ataa kan jiruudha. Wanti nama rifachiisu kunis, “Eetisim (Ilhaad)” wanta jedhamuudha. Eetisimiin kuni “Rabbiin hin jiru, wantoonni kunniin ofiin argaman” jechuun labsa. Wanta ijaan mul’atu kana malee wanti ijaan hin mul’anne biraa hin jiru jechuun lallabu. Dhugumatti yaanni akkanaa yaada nama hollachiisu fi sodaachisuudha.
Dabalata Dubbisi


text:
Prezidaantiin Afriikaa Kibbaa Cyril Ramphosa biyyi isaanii dhiibbaa vaayiresiin koronaa dinagdee biyyattii irra kaa’e irraa akka dandammattu gochuuf bajata doolaara biliyoon 26.3 ramadanii jiru.
Prezidaant Ramaphosa kaleessa TV irratti dhiyaachuun ibsa kennaniin bajanni kun beela akkasumas yaaddoo hawaasaa weerarri vaayiresii koronaa lammiiwwan hiyyeeyyii Afriikaa kibbaa irraan ga’e gad xiqqeessuuf oola.
Biyyattiin daa’imman akkasumas lammiiwwan hojii dhaban gargaaruuf maallaqa deggersaa ni dabalti jedhan Ramphosaan. he country will increase financial grants for child support and for unemployed citizens.
Afriikaa kibbaa keessaa namoonni 3,465 COVID-19n yoo qabaman 58 immo du’aniiru.