text:
SEENAA OROMOOTA SHAGGAR – FINFINNE
Taammanaa Bitimaatiin,
Seenaan Oromoo Gullallee akkuma seenaa Oromoota kaanii nama gaddisiisa, nama boochisa, haaridhaan ilkaan nama ciniinnachiisee, xiiqii garaa nama kaayee, booree baafachuuf, jechuun biyya ofii deebisanii harkatti galfachuuf nama kakkaasa. Kanaafuu, nama boochisas nama boonsisasi!
Raasaa kana (jidduu kana) namoonni keenya tokko tokko waayee dhuma kanaa irratti yaada ciccimaa fi barreeffama (material) kana irratti argatan nuu dabarsaniiti jiru. Keessumaayyuu barreeffamni karaa Dr. Makuraa Bulchaa argame gammachiisaa dha. Waraqata isaa kana otoo namoonni yeroo qaban gara afaan Oromootti hiikanii, akkuma inni jedhe karaa beektaniin warra biyyaatii ergamee hedduu gaarii dha. Har’a ijoolleen Oromoo kan miliyoonaan lakkaawamantu dheebuu barreeffatoota afaan keenyaan bayanii qabu. Amma ennaa warraaqaa jiran kana immoo kan akkanaa, kan namni oggaa warri Minilik biyya keenya gubu, nama keenya gorra’u, dachee barbadeessee loonillee gadoochuu wajjin deemee, argee barreesse kana argata! niitoo dubbisan baay’ee isaan gargaara.
Waan hundaafuu, akkuma obboleessi keenya kun jedhe, nuti “lamenting” guddifnee jirraa, mee kana dhiifnee karaa biyyaas karaa alaas warraaqnee, uummata keenya isa itti duulamaa jiru maddii ijaajjineetoo, haa sochoonu! Nuti hunduu akka kanaan duraatti qabsoo bilisummaa saba keenyaa adeemsisuu akka hin dandeenye, daran beekuu qabna. Addunyaa geeddaramte tana keessatti nutis geeddaramuu qabna. Akkuma Dr. Asaffaa Jaalataa sirriitti kaaye, “the politics of common sense”-n bilisummaa keenya gonfachuu hin dandeenyu. Dammaqiinsa sabaa, Oromummaa, kan ammaa caala gabbifnee, tokkummaa ijaarsota keenya isa bu’ureeffame (ULFO) sirriitti cimsineetoo, qabsoo sirriitti ijaaramee qindeeffame adeemsisuun dirqama. Dirqama kana tahu waan karaan biraa hin jirreefi. Hunduu akkanumatti harqoota koloneeffattootaa caccabsee of irraa ! darbate. Nutis harqoota kononeeffattoota Abas haa akkanumtti hurreessinee darbachuu qabna. Yoo akka kanaa olitti ibsame goone qofa, jara meeshaa waraanaa isa ammayyaa hidhatee nuttu duule, hammas ittuma fufee nutti duulaa jiru kana, kan of irraa faccisuu dandeenyu. Seenaan Shaggar-Finfinnee seenaa Oromoota isa marsanii jiran, keessumaayyuu seenaa Oromoo Gullallee wajjin walqabata. Oromoonni Shaggar marsanii jiran: Gullallee, Eekkaa, Galaan, Sulutaa fi Meettaa Aabbuu ti. Kana keessa Gullallee fi Eekkaan Shaggar keessas jiraatuyyu, jechuun akka biyya lammiin tokko irra jiruutti. Hammas isaan lafa irraa duguuganee fuxuun, koloneeffattoota keenyyaa hin taane, akka gurmee fi namtokkeettis Shaggar keessa ni jiraatu. Oromoon Gullallee akkamitti waraana Minilik dura akka dhaabatee, of irraa ittisee, boodas humna qawwee ibiddaatiin akka moyamee, boodas Shaggar keessaa akka itti buqqifame, kanaa gaditti gabaabinaan addeef! fama. Oromoon Shaggar-Finfinnee irraa buqqifamee hari’amuun (ethnic cleansing) kan jalqabamee har’aa mitii waggaa dhibba dura. Inni har’aa kun yoo roorriftuuwwan Abashaatii fiixan baye, isa lammaffaa taha. Ammas taanan kan jalqabame, erga warri Wayyaanee “raroo keessan xaxaddhaatii nurraa bayaa!”, warra OPDO-tiin jedhaniiyyii miti.
Oromoon keenya kan dubbiin hin galleef, “Shaggar keenya babaldhate” jedheetoo, warra Abashaa wajjin burraaqa. Ammoo inni dubbiin ganamumaan galeef, akka jagnicha Oromoo isa durii, akka Abbishee Garbaa quba ofii nyaataa jira. Akkuma Shaggar babaldhaachaa deemu qeyeen Oromoota naannoo kanaa buqqaa’aa deema. Dhuguma Londonis, Barliinis, Kaayiroonis, Waashingitan Diisiis … ganda qotee bulaa buqqiseeti babaldhate. Ammoo inni kun seeraan beekamee, namoonni buqqifamanis gaafatamanii, wanni hedduu kennameefiti.
Dabaleesoo, kan buqqa’us kan bakka is! a buqqa’ee qubatus uummatuma tokko. Keenya garuu, kan buqqa’u gan da Oromoo ti; kan dhufee achi qubatu warra Abashaa ti. Gandi Oromoo tokko oggaa buqqa’u, aadaa fi seenaa Oromootu wajjin buqqa’a. Silaa Shaggar dalgamalee, ol hin ijaaramu, manni dhoqqee Buraayyuu irraa kaasee Aqaaqii Basaqaa gayee jira. Kun immoo baatii baatiin Oromoo naannoo kanaa irratti raawwatamaa jira. Gullalleen fi Eekkaan buqqifama durattii irraa hafee, kunoo amma ijuma keenya duratti buqqifamaa jira. Kanas Oromoonni kun tole jedhanii hin fudhanne. Gara waggaa torbaatii kaasee ofi irraa faccisaati jiru. Ammoo kan isaan dhagawu, kan isanii birmatu, kan waayee kanaa illee addunyaa dhageessiseef hin jiru. Uummanni kun waldaa gandaatiin ijaaramee, yaa’ii ofii irratti murtii dabarsee, mana marii Shaggar dura dhaabatee jira. Garuu, manni marii Shaggar kunis foolisii itti duulchisee isaan buqqiseeti jira. Kuni Oromoota Naannoo Buraayyuu (Gullallee), naannoo Garjii (Eekkaa), naannoo Boolee fi Laaftoo (Gullallee! ) fa irratti raawwatamee jira. Ammallee ittima fufeetoo jira.
Kun cufti yommuu tahu, warri OPDO isaan hin gargaarre. Ilaa gandeen kun kan turan gariin hammas kan jiran “Bulchiinsa Shaggar” jala otoo hin tayin, Oromiyaa jala. Oromiyaan warra OPDO immoo, Oromiyaa uummata ofiitii dhaabattu otoo hin taane, Oromiyaa kophee koloneeffattootaa fi maxxantoota isaanii jala jirtuu ti.
Warri Amaaraa Shaggar yeroo duraa karaa mara hammaa kiilomeetira 50-tti babaldhisuuf, kan karoora baafatan jabana Darguu ti. Karaa hundaa kiilomeetira 50 jechuun: karaa Salaalee magaalaa Caancoo fi Sulultaa dabree hamma laga Dubar-itti, karaa Amboo hamma Ijeree (“Addis Alam”)-tti, karaa Walisoo hamma Tajiitti, karaa Sooddooo hamma Malkaa Qunxureetti, karaa Adaamaa hamma Bishooftuutti, karaa Abbichuu hamma Bakeetti. Kuni sagantaa isanii isa duraati malee, booda babaldhisani! i “mootummaa naannoo Addis Ababa” jedhaniitoo, Shaggar-Finfinnee& nbsp;biyya Amaaraa isa Manjee (Manz) wajjin walqabsiisuufi. Ammaa egaa, oftuultonni Amaaraa isa bara Darguu galmee keessaa baasanii Wayyaaneetti kennaa jiru. Mallasis warra Amaaraa ofitti harkisuuf, dabalees fedhii warra isaatii eeguuf, kana haaromsee itti ka’e. Mee gama biraatti otoo hin ceyin, kan kanaan dura basee tokko keessaan kanaa gaditti waa isiin dhiyeessa. Kanan ammaaf isiinii dhiyeessu, walaloota uummata Oromoo kanan naannoo Tuulamaa fi Maccaa (“Shawaa”) irraa walitti qabee, boodas san keessaa waan tokko tokko baase keessaan lamaan isaanii duwwaa isiniif dhiiyeessa. Kunis (“On Some Oromo Historical Poems; Tamene Bitima, in: PAIDEUMA 29, 1983, pp. 317-325” keessaa yoo tahu, inni Dr. Makuraa dhan dhiyaate jechuun, “No more Standing on Entotto” jedhumu kanuma keessaa fuudhame. Barreeffanni (article) kun ke! essaa fuudhame, kitaaba biraa keessatti bawuuf mana maxxansaa jiraatii, waan booda argattaniif mee xiqqoo naa obsaa.
Ammoo akkuman kanaa olitti jedhe, wanni kun yoo afaan Oromootinis baye, ijoolleen Oromoo biyya jiran waan dhimma ittiin bawuu dandayaniif, afaanota lachanuu mee kunoo: a) Inxooxxoo dhaabatanii caffee gallaaluun hafe Finfinnee loon geessanii hora obaasuun hafe. Tulluu Daalattiirratti yaa’iin Gullallee hafe.
Gafarsatti dabranii
qoraan cabsuunis hafe.
Hurufa Boobiirratti
jabbilee yaasuun hafe.
Bara jarri dhufanii loon teenyas indhumanii.
Idda Mashashaan dhufee birmadummaanis hafe.
No more standing on Intotto, to look down at the pasture below,
No more taking cattle to Finfinnee, to water at the mineral spring.
No more gathering on Tulluu Daalattii, where the Gullallee assembly used to meet.
No more going beyond Gafarsa, to chop firewood.
No more taking calves, to the meadow of Hurufa Boombii.
The year the enemy came, our cattle were consumed.
Since Mashasha came, freedom has vanished.
Walaloon sun kana yoo tahu, miiljaleewwan (footnotes) hedduu of jalaa qaba. Isaan keessayyis isaan haala ammatii nu gargaaran mee haa ilaallu. Kanas akkuma oggaa san afaan Ingiliziitiin barreeffamettan isiinii dhiyeessa. Afaan Oromootiin immoo waa isinii dabaluun kiyya hin oolle.
1) Tulluu Daalattii is a hill in Finfinnee, where later Menilek’s “Talaqu-Betamengist”(— mana mootummaa isa amma Mallas keessa jiraatu, isa Araat Kiiloo jechuu dha) was built. The hill was a place where the general assembly of Gullallee took place within the “gadaa” system. !
2) Hurufa Boombii was a meadow (the later “jan-med”) w hich the Gullallee people used as a grazing area for their cattle. Boombbii = beetle. Waan boombiin dhoqqee loonii barbaachaaf, achitti baay’attuuf, hurufa boombii jedhaniini.
3) Jarri meens those people, but in this verse it means the nafxanyaas, i.e. Menilek’s generals and soldiers who occupied the Oromo, Sidaama, Guraagee, Hadiyyaa, Walaayitaa etc. territories in the last quarter of the 19th century.
4) Dajjac Mashasha Seifu was Menilek’s general (his brother’s son). He led the first expedition against the small Oromo state (Muslem in faith) of Darraa, between Abbay (the Blue Nile) and the kingdom of Shawa in 1875, but was defeated by the Darraa army led by Hasanu Waday. Later, Darraa was defeated by another expedition. Mashasha suppressed the Gullallee uprising of 1878. Ka’iisa Gullallee kan illee boodan isinii ibisa. Goota gaggabaa kan jedha! mu Hasanuu Waday, Abbaa Kuraaraa jedhameetoo, maqaa farda isaatiin beekama. Erga warraanni Minilik isa moye, “harka koo diinatti hin kennu, farda koo diinni hin yaabbatu” jedhee farda isa ajjeesee, ofis ajjeesee, seenaa Oromoo kan gara isaatiin jiru dhiigaan ofiitiin barreessee dabre.
b) Cufaakoo cufaakoo
cufaa jalan bulaa.
Yaa leenca Gullallee
dur sumayyuu abdannee.
Tufaakoo Tufaakoo
Tufaa yaalmaa Munaa.
My barricade, my barricade
I live under your protection.
The shield of Gullallee,
the sustainer of our hope.
My barricade, my barricade,
Tufaa, the son of Munaa.
1) Tufaa Munaa was the leader of Gullallee who fo! ught against Menilek. Tufaa Munaa baay’ee b eekamaa dha. Har’ayyuu maqaan isaa kaafemee ittiin dhiichifama, ittiin geerrarama. Gafarsi bakki Shaggar bishaan boombaa irraa argatu har’as uummata keenyaan Gafarsa Tufaa Munaa jedhameeti beekama.
Barruu armaan olii kana keessatti waayee Oromoota naannoo Shaggar-Finfinnee turanii fi ammas jiraniin kaase. Daangaa dira Shaggar irraa fi gariin isaan Shaggar keessas kan jiran: Gullallee, Eekkaa, Meettaa Aabbuu fi Sululta. Xiqqoo irraa hiiqanii immoo Meettaa Hoolotaa, Meettaa Roobii, Bachoo fi Galaani. Warri kun hunduu! ilmaan Oromoo Tuulamaa ti. Ilmaan Tuulamaa warri hafani immoo: Jirruu , Abbichuu, Jidda, Darraa, Jaarso, Yaayyaa, Oborraa, Muloo, Ada’a Liiban, Ada’a Waayyuu, Ada’a Bargaa, Gombichuu, Sooddo fa’i. Salaale maqaa biyyaa ti malee, maqaa gosaa miti warri jedhan jiru. Ta’us Salaale farfamticha keessa Oborraa, Yaayyaa fi Jaarso faatu jira. Oromoon “ilmaan Tuulama ti”. “ilmaan Maccaa ti” oggaa jedhu, ilmaan ilmaan Tuulamaa, ilmaan ilmaan Maccaas walitti qabeeti. Isa irraa maddan jechuu dha malee, abbaa qofaa miti.
Tuulama keessa hangafni Galaani. Tuulamni caffee Tuulma guutuu, Odaa Nabee qaba. Odaa Nabee Shaggar-Finfinnee irraa gara bahaatti kiilomeetira 40 irratti argama. Naannoo lafa eebbaa naannoo magaalaa Bishooftuu, magaalattii Duukam irraa gara fuula Bachootti xiqqoo hiiqee jira. Akka durii seera tumameen biyya hin bulchu malee, ammas abbaan bokkuu ni jira.
Uummata Oromoo isa naannoo Tuulamaa fi Maccaa kanatti warri Abashaa kan duuluu jalqaban bara akaakayyuu Minilik bara mooticha Saahila Sillaasee (1813-1847) dura. Ammoo kan meeshaa waraanaa isa ammayyaa Biyya Faranjii, Oroppaa, irraa argate isa ture. Amaarri naannoo Manjee (Manz) farda Oromoo dura dhaabachuu daddhabee lafa fardi Oromoo fi eeboon Oromoo hin qaqqabne, lafa gaara gubbaa kan hallayyaan marfamee jirutti baqatee, bara dheeraa achi ture. Biyya obbolaa isaatii Goojjam, Gondorii fi Amaaraa-Saayinti naannoo Manjee wajjin daangaa hin qabu ture. Ammas hin qabu. Jidduu naannoo Manjee fi Biyya Amaaraa isa kaanii Oromoota Darraa fi Boorana Wallootu jira.
Biyyi hallayyaa kun, Manjeen tokkummaa hin qabu ture. Booda baalabbaanni isaanii tokko tokko wal isaan taasuuf yaalani. Boodas abbaan Saahila Sillaasee tokko isaan godhee yeroo duraaf mootii ofiin jedhee Oromootti duuluu jalqabe.! Ta’us Oromoo mowuu hin dandeenye. Jabana Saahila Sillaasee imaltoonni fi misiyoononni Faranjii naannoo Manjee, Shawaa seenu jalqabani. Innis meeshaa waraanaa isaan irraa argateen Oromootti duuluu isa abbaan isaa jalqabee, daddhabe itti fufe. Ammaa egaa jarri Manjee qawwee argannaan “jagnoomanii”, Tuulamaa bira dabraniyyuu Oromoo Karrayyuu, Oromoo Arsii, uummata Guraagee, fi Oromoo Maccaa naannoo Jalduu faatti duuluu egalani. Yommuu Gondor dhaqan Oromoo Darraa fi Boorana Wallootii gabbara biyya keessa dabruu kan dur baasan, amma didani. Faranjonni Ankoobar, ganda teessoo Saahila Sillaasee irraa gara Gondor ennaa deeman, abbaa biyyaa Boorana Walloo, Adaraa Billee-tii akka horii kellaa baasanii dabraniiyyu kitaabameetoo jira.
Egaa, akka mangoddoon Oromoo himanitti Amaarri Manjee inni duratti “gooroo koranii yaa Abbichuu! Yaa Abbichuu!”, yoo jedhan wareeree qaalaatti oldacha! ‘u”, qawwee Faranjii argannaan jabaatee Oromootti duuluu itti fufe. Tahus Oromoon yoom isaanii bosoqqee tahe, akka dhagaa itti jabaate malee! Keessumaayyuu Darraa, Salaale, Abbichuu fi Galaan bara dheeraa Amaara Manjee of irraa ittisaa turani. Akka Oromoon jedhu, “ulee cabe furatu keessa seenaa”, ta’eeti malee otoo isaanis akka durii, Oromoon biraas akka durii tokkummaa ofii eeganii, jarri qawwee argatus akkana taya hin ture. Naannoo Tuulamaa fi Maccaatti keessumaa Jidda, Abbichuu, Jirruu fi Galaanitti “Galaan oggaa torba Abbichuu moye. Abbichuunimmoo oggaa kudha torba Sidaama moye” jedhama. Isaan ulee cabe, jechuun Oromoo gosa gosaan wali-hire argatanii itti duulalni, mowuullee jalqabani. Goobana Daaccee gosa ofiitiin waldhabe argatanii, dursanii Abbichuu akkasitti isaan ollachiisaa turetti duulanii humna qawweetiin qabatani.
Amma gara isa kaanefiitti, gara Shaggar-Finfinneetti haa deebinu. Dur Shagg! ar jedhamee kan beekamuuyyu, naannoo gaara Hococaa (kan Shaggar karaa lixaatiin daangessu) fi gaara Erer, gooroo Sulultaa (Inxooxxoo irraa kaasee kan hamma Marfataatti jiru) fi tulluu Furii jidduu jiru. Finfinneen immoo Shaggar keessaa naannoo xiqqoo Horri Finfinnee jiru. Naannoo amma “Filwuha”, “Masqal Addababay”, “Biherawi”, fi Istaadiyooma jedhamu. Shaggar guutuu kan ture Oromoo Gullallee ti. Ammoo Gullalleen karaa tokko tokko keessumaa karaa fuula Amboo, Koloboo (“Mannaaggashaa”) dabree gadii hiiqee, Bacho Badiittiin walqabata. Dabalees karaa fuula Walloo Oromoo Eekkaatu ture (jirasi). Laga Qabbanaa (isa embaasiin Biritaaniyaa fi Rusiyaa bira jiru) irraa jalqabee bakka har’a Amaarri “Yekka” jedhuu fi Kotobee, Garjii gara kaabaa dabree, Kaarra Halloo qaari’ee Sandaa fi Laga Daadhii-tiin ceyee hamma magaalaa Bakkeetti jira. Dabalees Gullalleetti karaa bahaa fi kibbaa kan aanu Galaani; karaa kaabaa Sululta; karaa lixaa Meettaa Aaabbuu fi Bachoo Badii ti. !
Gosni Oromoo kun cufti jechuun: Meettaan, Sululti, Eekkaan, Galaan fi Gullalleen loon isaa hora Finfinnee obaafata.Yoo xiqqaate waggaatti yeroo tokko, yookaan immoo yeroo lama, Birraa fi Harfaasaa loon isaa hora geeffata. Abbaan horaa nama yaa’iin Gullallee file, lammii Gullallee ti. Abbaan horaa akka namni dabaree isaa eeggatee obaafatu godha. Saanis, namnis walitti hin bu’u jechuu dha. Kana kan taasisu immoo seera gadaa ti.
Bishaan lafa keessaa burqu kun kan namaa fi kan sa’aa jedhameeti, bakka lamatti qoodama. Kan horiin dhugu hora. Kunis akaakuu hedduutti qoodama: caancoo, boolee, boojjii faa. Kan namni dhugu immoo amboo jedhama. Kan namni dhiqatu garuu, finfina jedhama. Jechayyaan finfinnee jedhamu isa kana irraayyi baye. Ammoo finfinneen finfina (“xabala”) namni dhiqatu callaa otoo hin taane, finfina laf a keessaa burqee ol utaalu. Isa afaan Xaaliyaanitiin fontana, afaan Ingiliziitiin fountain jedhamutti dhiyaata. Hiikkoon isaa inni guutuun: a) a fountain of hot mineral water b) a place which has several springs.
Horri fi finfinni Shaggar kan naannoo biraa caala namaa fi horiif qoricha jedhamaayyu. Finfinni kun dhiqannaan dhibeef qoricha. Dhugnaan immoo dhibee garaa keessaa baasa. Har’a illee finfina Shaggar, kan Soodaree fi kan Walisoo yoo dhiqatan akka nama dhadhaa dibateetti nama cululuqsa jedhma.
Naannoon Shaggar lafti isaa jidhaa dha. Shaggar irraa kaasee hamma Bishooftuutti gaarran dheddheeroo akka Hococa, Erer, Furii, Daalota, Cuqqaalaa faatu jira. Kana malees tulluuwwan baay’een asisi, achis faffacaynii argamu. Naannoo kun malkaawwanii fi laggeenis danuu qaba. Araddaa irreechaa baay’eetu ture. Gariin har’! as ni jiru. Shaggar “lafa horaa, lafa tolaa” jedhamaayyu. Lafa tolaa jechuun lafa gaarran isaa koranii, laggeen isa bu’anii, malkaawwan isaa dhaqanii yoo Waaqa guddicha, “gurraacha garaa gurraachaa, tokkicha maqaa dhibbaa” kadhatan namaaf dhagayama jedhama. Dabaleesoo galmoota eebbaa hedduutu naannoo kanatti argamaayyu. Kana keessa kan har’umaa jiru, galmi Haadha Abbayyii asuma gaara Hococaa jala, magaalaa Daalattii (“Alam Gana”) har’aa irraa xiqqoo siqee argama.
Erga koloneeffattoonni Abashaa biyya keenya qabatanii immoo bakka dur ayyaanni Oromoo itti kabajamu, taabota isaanitu dhaabate. Bakka ayyaana keenyaa, bakka aadaa keenyaa, bakka seera keenyaa, bakka afaan keenyaa kan isaanitu bu’e jechuu dha. Ginni bittuu Abashaa kun kan dur abbootii isaanii jalaa milqee hafetti, amma ka’aa jiru. Akka uummanni keenya jedhutti jarri “safuu Waaqaa” hin beekne kun karaa hund! aa saba keenyatti duulaa jiru.
Sagantaan isaan saba keenyaaf qaban isa har’a Shaggar-Finfinneetti aggaamame duwwaa miti. biyya teenya, Oromiyaa cicciratanii fudhatanii, kaanis cicciranii abbaa fe’aniif kennaati jiru. Magaalaawwan Oromiyaa isaan gurguddoo kan akka Jimmaa, Asallaa, Gobbaa, Adaamaa, Bishooftuu, Mattuu, Shashamannee faa akka Dirree Dhawaa teenyaa gochuufi. Kuni kan dhaabatu qabsoo saba keenyaa kan sirriitti ijaaramee, sirriittis qindaawe duwwaani.
Kanan amma isiniif dhiyeessu immoo, qabsoo diddaa uummata Oromoo isa kan Gullallee keessaa hamma tokko duwwaa dha. Uummanni Oromoo erga harqoota koloneeffattoota Abashaa jala seenee, yoo sadarkaa biyyaatti walqabachuu baatellee, kan dammaqiins! i fi humni isaa isaaf hayyaame deemseeti jira. Ammoo akkaan garri caalu hin barreeffamne. Innin har’a isinii dhiyeessu kun yoo gabaabaa ta’eyyuu, irraayyi waa baranna jedheetani.
KA’IISA OROMO GULLALLEE ISA BARA 1878
Oromoon Gullallee bara dheeraa waraanaa mootummaa Abashaa of irraa faccisaa ture. Isa xixxiqaa yoo dhiifne yeroo lama, waraana isatti duule of irraa deebisee jira. Ammoo dubbiin meeshaa waraanaa isa ammayyaa irratti kan hundaaye, waan tayeef, waraana isa sadaffaa irratti moyame.
Sana dura Goobana Daccee Minilik wajjin dhaabatee, erga Oromoo Abbichuu, Jirruu fi Galaan faa cabse, Oromoota Tuulamaa fi Maccaatti jaarsa ergee, akka Minilik dura hin! dhaabanne gochuuf yaale. Kan inni jedhus: nuti fi warri Sidaamaa bara dheeraa wallollee, wal-madeessinee jirra. Isaan amma qawwee argatanii nuti garuu, homaa of harkaa hin qabnu. Nutumtuu gosa gosaan wallolaa jirra. Kanaa mannaa koottaa nuti tokkummaa Oromoo dhaabaneeti, isaan wajjinis nagaan fi walqixxummaan jiraannaa! Ammoo durreewwan Oromoo baay’een tokkummaa Oromoo inni kaase, yoo jaalatan illee isa Amaara wajjin taana jedhu hin jaalanne. Isas amanuu hin dandeenye. Booda Oromoonni “yoo tokkummaa Oromoo feete kophaa kee koottu! Diina harkiftee nutti hin dhufini. Yoo isaan wajjin dhuftee, isaan jala nu galchuu barbaadde, nuti si dura dhaabanna.”, jedhaniini. Innis gorsa isaanii hin dhageenye; isaanis dhaamsa isaa hin fudhanne. Warri Minilik in dhufu, Oromoon immoo of irraa deebisa. Kuni waggaa baay’ee fudhate. Minilik inni Oromoo Abbichuu bara 1868 keessa qabate, Oromiyaa guutuu qabachuuf waggaa 31 irraa fudhate. Kunis inni dhumaa Oromoo Booranaa isa bara 1899 qabatame.
Waraanni Minilik inni yeroo lama Oromoo Gullalleetin moyame, isa sadaffaa irratti akkaan hidhatee itti dhufe. Gullalleen waraanaa dhufaa jiru dhageyee, yaa’ii waame. Yaa’iin kun waltajjii Shaggar bakka yaa’iin isaanii durattumaa itti tahu, Tulluu Daalattii irratti. Bakki kun iddoo booda Minilik masaraa itti ijaarratee, “masaraa guddicha” jedhen, bakka amma Mallas Zenaa jiraatu. Yaa’iin seena-qabeessi kun guyyaa guutuu walmariyachaa oolee, booda sagalee tokkoon waraarana Minilik dura dhaabachuuf murtee dabarse. Murtee yaa’ii kanaa E. Cerulli: The folk-Literature of the Galla of Southern Abssinia: Cambridge, 1922, keessatti barreeffamee jira.
Oromoon Gullallee yaa’ii kana irratti:
Koottu Dhufe
Akka ati dhuftee toltuun biyyattaa dhufu
Nagaan warrattaa dhudhu
—-
Tume seera
Muree seeera
Seerri seera Gullalleeti
Seerri seera Tuulamaati
Seerri seera abbootii Oromooti
—
Luugama fardarraan baasin
Meendhacha harkarraan baasin
—
Jedhee kutannoo cimtuudhan waraana warra Abashaa isa meeshaa Oroppaa hidhatee, warra Oroppaatinis leenjifame dura dhaabate. Boodas akka uummanni keenya jedutti “qawwee ibiddaatin” gubatee, mo’muu danadaye.Yeroon kun bara 1875 keessa.
Loltuu Minilik Oromoon Gullallee akka mana manaan hiratee, sooru abboomame. Lultuun kun mindaa hin qabuu, mindaan isaa qutee bulaa Oromoo taye. Gaangota isaatii okaa kan haamu, miila isaa kan dhiqu ijoollee fi dub! artii Oromoo ti. Dabalees daakee, tolchee kan isaan sooru dubartii Oromoo ti. Kana keessaa warra “dabaloo”n isaanii dhume illee kan itti uffisu Oromoo dha. Jarri qawwee warra Faranjii irraa maqaa kiristaanatiin kennameef malee, biyya Amaaratii wanni qabatanii dhufan hin turre.
Oromoota Gullallee humna qawweetiin jilbeeffachiisan waan amanuu hin dandeenyeef, guyyaa guyyaa qawwee gateettii ofiitti rarraafatanii oolu. Halkan halkan immoo of bira kaayaniiti rafu. Yoo allaattiin bar jettellee waan Oromoon utaalee isaan qabatu itti fakkaata. Haalli kun gara waggaa lama fudhate.
Wiirtuu Shaggar keessaa garri amma “Filwuha”, “Biherawi”, “Masqal Addababy”, Istadiyooma, Dhaaba Sangaa faa jedhamu yeroo gannaa ni dhoqqaawa. Kanaafuu, warri Gullallee ganna ganna gara naannoo baddaatti darabaa galu. Waxabajjii deemanii gara dhuma Fulba! anaa darabaa dhaa deebi’u. Darabaa jechuun immoo yeroof ganna horii ho offatanii bakka biraatti galuu dha. Mala kana har’umaa illee Oromoonni baay’een, fakkeenyaaf Oromoon Bachoo faa dhimma ittiin bayaa jiru.
Ganna oggaa abbootiin warraa kan Oromoota Gullallee darabaa dhaqan, loltuun Amaaraa dubartoota isaanii dirqisiisnii wajjin ciisu. Dubartoonnis otuma garaan isaanii gubatuu, silaawoo qawween isaan doorsisuu wajjin rafu. “Wajjin ciifnu diina, dinnu du’a” jettee dubartiin Gullallee bara durii jedhama. Kana dubartiin walitti himtee, ganda gandaan akkuma walbeektutti waliin mariyatte. Yoo abbootii warraa isaanitti himan, dhiironni haaranii Amaara qawwee boraafatee ciisuun wallolanii, galaafatamu jedhneeti sodaatani. Booda itti himnaa irratti walii galaniitoo, haarii dhan itti himani. “Abbaa warraa lama qabna moo?”, jedhanii warra dhiiraa booree garaa kaayani.
Silaa yaa’iin dhoowwamee jiraa, dhiironni gurmuu gurmuun wa! lgayanii mariyachuun qabsoo haddhooftuu gochuuf, walii galani. Dubbiin turte: nutoo meeshaa waraanaa hin qabnuu, akkamitti diina qawweetti rasaasa naqatee, nu jidduu taa’uun qabsaawuu dandeenyaa ti. Mariyatanii mala tokko irra gayani. Kunis guyyaa murame tokkotti, halkan dukkanaayee oggaa waarii jala gaye, warri manneen isaanii tulluu fi koobii bira jiru, daamotii (ibsaa) qabsiisanii gadi bawuu dha. Ennaa kana Oromoon Gullallee mana manaa gadi bayee, “uu uu qabi, dhayi! Uu uu qabi, dhayi! —“, jedhee iyyuu dha. Warri akkana godhus dukkanaa fi muka dayeeffachuu qaba. Gullalleen akkuma waliigaletti sagantaa isaa hojii irra ooleche. Yoona loltuun Amaaraa wareeree, utaalee, kaan ofumaan Oromoo se’ee, walitti dhukaasuun walgalaafate. Kaan immoo shootalaa fi bakara Gullallee isa dukkana gaachana godhatee haleelutti dirmee, kaan hallayyaatti nam’ee dhume. Loltuu xiqq! ootu kana irraa hafee, oduuf Ankoobar, Minilik bira gaye.
Minilik gara ji’a sagalii itti qopphaayee, waraana cimaa ilma obboleessa isaatiin, Dajjaach Mashashaa Seefuu-tiin durfame, Oromoo Gullalleetti, bara 1878 keessa duulchise. Oromoon Gullallees qopphaayee, akka nama tokkoo tayee dura gore. Karaa onnee Oromoon yoo caale malee, Amaaraa gadii miti. Karaa qopphiis sirriitti of ijaaree jira. Ammoo Oromoon meeshaa waraanaa: eeboo, shootala, wantaa, furrisa, ablee, billaa faa malee, kan ammayyaa waa tokkollee hin qabu. Warri Amaaraa akkuma Oromoo ofii lilmoo faa malee hin tolchine. Garuu, Oromoon “nu warra kiristaanaa fixuufi” jedhee, warra Faranjii irraa meehsaa jabanaa guurratee, ogeessa waraana Faranjitiinis leenjifamee jira. Oromoon Gullallee akkuma Oromoo Arsii, Oromoo Harargee faa biyya ofii fi bilisummaa ofiitii ka’ee, diina itti dhufe dura dhaabate. Dacheen Gullallee, Shaggar gubattee guyyaa guutuu lolanii, Oromoon akka okaatti hamamee, kan hafe harka kenne.
San booda Minilik kun isa hanqatee, ammas haloo bawuuf, Oromoo Gullallee jiddugaleessa Shaggar keessa jiraatu, isaantu kana sade jedhee, kan dhumaatii irraa hafe buqqise. Gullalleen wiirtuu Shaggar, naannoo Hora Finfinnee faa jiru, mana manaan faffaca’ee, gara obbolaa isaa gara naannoo Oromoota birootti baqate. Kaan Meettaa, Sooddo, Bacho, Ada’a Bargaa, Waliso, Kuttaaye faatti baqatee, boodas isaanin moggaafamee hafe.
Waggaa kudhan booda (1887-1888) oggaa Minilik Inxooxxoo irraa gadi bu’ee, Shaggar magaalmataa impaayara isaa taasifatu, Oromoon Gullallee inni naannoo amma “Arat-Kilo”, “Siddis-Kilo”, “Lidata”, Markaatoo, Kasaanchis, Piyaassaa (Birbirsa) faa jiru, buqqifamee waraana Minilikiin oofamee, Arsii naannoo Asallaa qubachiifame.
Warri kana irraa hafes, akkuma Shaggar! babaldhachaa deemu, innis buqqifamaa deeme. Tahus Oromoo Gullall ee lafa irraa duguuganii fixuun daddhabamee, har’as Shaggar keessa fi naannoo isaas numa jira. Kan biraa hafee, ijuma keenya duratti: Boolee, Garjii, Bulbula, Laaftoo, Makkannisa, Kaarra Qoree, Buraayyuu, Askoo, Shoogalee, Qaallittii faa irraa qeyeen isaa buqqa’ee jirra. Oromoon Gullallee hamileen isaa cimaa waan tayeef, har’uma illee akkuma Oromoota Warjii faa Shaggar keessatti aadaa fi afaan isaa gadi hin dhiifne. Walaloo dhan, sirba dhiichisaatiin, kan geerrarsaatiin, kan naannetiin — roorroo isa irratti hojjatamee fi ammas hojjatamaa jiru ibsata. Mee kana keessaa lamaan isaanii callaan isinii dhiyeessa:
a) Booleen dur qamadii magarsaa
Amma roopphalaat irra marsaa!
Irra marsee, irra marsee gadi bu’ee
Saani abbaa qabu du’ee!
Dur caffee Boolee fardatu keessaa imimsa. Hurufa isaa kormatu keessaa bookkisa. Obruu isaa garbuu fi qamadiitu keessaa lalisa. Booda Gullalleen buqqifamee, dirreen balali’aa (xayyaaraa) ijaarame. Gullalleen kun garaa isaa gubeeti kan kana sirbu. “Saani abbaa qabu du’ee” kan jedhu, horiin waan dheedan dhabanii dhumuu isaanii hubachiisa. Biyyi abbaa qabu fudhatame, jechuus ni taha.
b) Boolee yaa bishaan Boolee
Roopphilaan harra dirree oolee
Boru Jimmaan gaddabraa
Barri hamaan kun in dabraa
Gattaa’ii, gattaa’itii dhayi sarbaa!
Gullallees tayee, Oromoon naannoo Tuulamaa fi Maccaa, akkuma Oromoota naannolee biroo, erga “nafxanyaan biyya dhufe, bara hamaatu dhufe” jedheetu amana. Barri hamaan kanaa olitti walaloo warra Gullallee keessatti ka’e kunis, bara hamaa, bara roorroo, uummata keenyatti koloneeffattoonni Abashaa fidani jechuu dha.
XUMURTOO
Kanaa olitti ka’iifni Oromoo Gullallee fi diddaan qabsoo isaanii, gabaabin isinii dhiyeeffamee jira. Malaa fi tooftaa isaan diina isaaniitti ka’aniinis agarreetoo jirra. Uummata kutatee ka’e wanni isa duubatti deebisu hin jiru. Qabsoo diddaa kana keessatti qoonni dubartoonni Oromoo Gullallee qaban daran nama gammachiisa. Kan nama boonsisusi. Har’as dubartoonni keenya didha (booree) garaa nu kaayanii, nu kakaasuu qabu. Siiqqee ofii qabatanii oggaa isaan ka’anii, biyya kaasan dhiyaachaa jira.
Roorriftoonni Abashaa uummata keenya ba’aa inni baatee deemuu hin dandenye, itti fe’aa jiru. Dachee teenya Shaggar-Finfinnee, handhuura biyya keenyaa irraayyi duguuganii nu haxaawuuf deemaa jiru. Shaggar – Finfinnee, nuuf asxaa biyyummaa keenyaa ti. Wiirtii aadaa fi taliiga keenyaa ti. Ayaa abbootii fi haadhotii Oromoo ti. Akka uummata Falastiinaa biyya keenya irraa nu buqqisaa jiru. Akka saba Falastiinaatti akka lollu nu gochaas jiru. “Ka’aa! Oromoo maal taatanii teessu!”, nuun jechaati jiru. Kana kan nuun jedhu sagalee isaanii otoo hin taane, gocha isaanii ti.
Nuti daangaa nama hin dabarre. Haqa namaa tokkollee hin tuqne. Tokkollee hin tuqnusi. Oromiyaa boruu, ishii bilisoomte keessatti immoo haqni fi mirgi ilmoo namaa guutuutti akka eegamu, agoobarri ijaarsota keenyaa, ULFO sirriitti kaaye jira. Nuti caalatti ijaaramnee, kan ijaaramnes ija arsota keenya caalatti cimsinee, achumaanis tokko goone, tokkummaa ijaarsota keenyaa fi kan saba keenyaa akka utubaa sibiilaatti jabeessinee, ibidda qabsoo isa qabsiifame kana akka sirriitti boba’u gochuu dha. Kana gaafa goone, eenyuyyuu qabsoo bilisummaa saba keenyaa dura dhaabachuu hin dandayu.
09.12.2003
Taammanaa Bitimaa
Barliin irraa


c: text/html

text:
Maayikil Faradaay
Maayikil Faradaay (22 Fulbaana 1791 – 25 Hagayya 1867) saayintistii Ingilaandi kan damee elektiroomagineetizimii fi elektirookemistirii irratti gumaacha guddaa godhedha. Argannoon isaa inni guddaan elektromagnetik indaakshinii, diyaamaginetizimii fi elektirolayisisi irraatti.
Faradaay barumsa idilee xiqqoo qofa kan argate ta'uyyuu seenaa keessatti saayintistii gurguddaa keessaa tokko. Qorannoosaa kan maagineetik fiildii naannoo dabarsoo elektirikii karantii qajeeltoo (DC) baatu irratti godheen Faradaay bu'uura yaada fiiziksii elektiroomaagineetiik fiildii uume. Faradaay maagineetizimiin carallaa ifaa akka dhiibbessu qorate, akkasumas jarreen kana lamaan gidduu firoominni akka jiru argate. Kana malees, Faradaay piriinsippilii elektiroomaagineetiik indaakshinii, diyaamaginetizimii fi seera elektiroolaayisisii argate. Kalqni inni meeshaale elektiroomaagineetiikin naanna'an irratti hojjate bu'uura teknooloojii motora elektirikii ta'e, akkasumas elektirikiin hojiirra ooluu kan danda'eef irraa caala qorannoo inni godheef ture.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mudde 12,2015 Haromayaa
Barattooti Oromoo Yuuniversitii Haromyaa Keessaa Qabamanii Mana Hidhaa Haromayaa Jiran dararaa haalaan hammaataa keessa galanii waan jiraniif birmatnaa hatattamaa isaan barbaachisa.
1. Hanbisaa Lameessa dep’t vet medicine 4 years
2. Yonas Abay depn’t Food Engineering 4 years
3. Eebba Garramuu depn’t vet medicine 3 years
4. Dajanee Baqallaa depn’t Engineering 1years
5. Sanyii Baayisaa depn’t Engineering 1 years
6. Abarraa Baqallaa depn’t Engineering 1years
7. Abdisaa(Taddasaa) Dhaabaa depn’t Geography 2 years
kan jedhaman gaafa muddee 09/2015 Dormii fi daree barnoota keessa qabamaani qoonqo fi reebichaa daraara buufata poolisi dallaa keessati argamuu, mana hidhaa magaala Haramaayaa fi magalaa Harariitt reebamaa fi haala hamaan waan dararamaniif iyyanaa barbaahisa.
Itti dabalees warreen qabamanii kana qabeenya gaafa barattoonni hiriraa nagaa gaafa sadaasa 30/2015 bahameera irrati humni waraana barattoo reebuf fullee, balbala fi lookara caccabsanii turan isintu qabeenya yuunivarsitii mancaasee jechuun mana murtii magaala Harariiti argamuutti himaatamaniruu. Raagale soba immoo basaasto isaanii itti bitaaniruu..


text:
Jaal Jaarraa Duuti Nusaamtuus Yaadni Isaa Abadiif Nu Waliin Jiraata
Obboleeyyan Keenya;
Abbootii teenya; Ilmaan keenya;
Hundi keeysanuu baga nagayaan dhuftan. Assalaamu Aleykum
Guyyaa ar’aa wanni asitti walitti nu fide, du’a jaala keenya, wahila keenya, obboleeysakeenya Jaarraa
Abbaa Gadaati.
Aniis wanniniin godhu, bu’aa bahii jaal Jaarraan keeysa dabre gabaabsee isinii wajjin qooddachuudha.
Jaal Jaarraan seenaa boonsituu dheertuu qaba. Namni tokko yeroo gabaabduu tanakeeysatti irraa dubbatee fixuu hindendayu. Kanaafuu, bakka garii kan tuqamuu qabdu qofaan isiniif keeysa baha. Bakki gaggabaaduun tuni gariin yaadannoo inni harka isaatiin barreeyse yoo taatu, gariin ammoo taniin ifiif qaamaan keeysa turetahuudhaan isiniif mirkaneeysa. Barruu yaadanno tani jaal Jaarraan harka isaatiin barreeyse keeysatti akkana ja’a:
“Ani abbaa Kiyya, Haaji Ibraam Haamid fii haadha tiyya aaddee MoominaEybootirraa, Konnyaa Gaara Mullataa, baddaa Kufaa Callee, naannooWatar, araddaa waldaya Raammis, ganda Mudiir Gooroo-ttin bara 1939 tti dhaladhe. Eega Amaarri Calanqotti Oromoo cabsee, Nafxanyoota bakka bakka qubachiisee, sirna Malkanyaa hujirra oolchuuf taffaaffi jalqabe, akaakoon kiyya Hamid Ibroo Shaxaa warra lola Calanqoorraa lolchisiisummaan qooda fudhatee fi Oromo Harar biratti akkaandhagayama qabu turee, sirna Amaaraa irratti finciluudhaani beekkama.Akaakoon kiyya nama capha calanqoo booda diddaa sirnaMalknayaarratti soossooha kaase ture. Sossooha san milkeeysuuf Jabuutidhaqee Afar qunnamee, biyya keeysattiis matoota Afarii fi matoolii Oromoo Carcar, Alii Gurraa faa qunnamee mariihatee ture. Bifa kanaan Shaggar dhaqee Oromoo achiitiis qunnamuuf osoo
gootota Oromoo kanneen biraatiin marihachaa jiruu diinni irratti dhaqqabe. Kana duuba; Raas Makonnun Qullubbitti haala biyya marihachuuf yaada ja’uun ifitti yaamee achitti nyaata keeysatti summii nyaachise. Akkasitti gaa, matootiin Oromoo kanneen isaa waliin turan
fuudhanii osoo yaa’anuu lubbuun karatti keeysaa baatee Maayaa Guddotti awwaalame.“
Jaal Jaarraan seenaa akkanaa tan dhumii hinqabne dhagayaati guddate. LolaCalanqotti tahe, gaafa san shira dalagame, illima diini Oromoof lafa kaaye tan lakkooysa hinqabne arkee, baree daran beekkoomsaan if cimsaa dhufe. Loala san milkeeyfachuuf diinni Oromoo addaan qoodee kaan kaanirratti duulchisee Oromooakka cabse hubatee ture. Capha Calanqoo booda maalummaa sirna malkanyaa,zulmifii eeqqoo fokkoftuu bineensummaa sirna sanii warra isa dura turerraabaratchaa
dhufee, itti ababee guddate. Sirni malkanyaa sirna ilmi nama akka beeyladaatti gadaantummaan keeysa jiraatuu ture. Sirna malkanyaa keeysatti, namni Oromoo, jaarsaafii jaartiin ilmoo ifii manatti dhiisanii, jaarsi geeshee ciree, hidhee, baadhatee,farshoon mana nafxanyaatirraa akka hin hanqanne mirkaneeysa. Niitiin Oromooammoo midhaan tumtee, kurkitee, qooshaa daaktee duuydarratti baadhattee amna dheeraa biyyaa-biyya deemtee maatii malkanyaa tajaajiluun hiree jireenya Oromoo tahee ture. Geejjiba malkanyichaa tiysanii, okaya nyaachisanii gabbisuuniifii faltii jalaaqulqulleeysuun dirqama Oromooti. Dibootaafii tumaaleyyii gabbisanii malkanyootaangabbaruun dirqama gaafasiiti. Badii xixiqqoof jecha Oromoon mooraa geengeefirinciltuu keeysatti hidhamee dhiitamaa bulee namni du’e lakkaawamee hin dhumu. Sirna akkanaa keeysetti Oromoon gabrummaaf ramadamee nafxanyoonni sadoo fii badhaadhinaan jiraachuun, Oromoon akkuma beeyladaa biraatti qabeenya Malkanyaaturuu gaafa
hubaterraa jalqabee, Jaarraan sirna gadigalummaa kana fonqolchuun hojii dhalootahaaraya gaafa sanii tahuu warra if amansiisan keeysaa tokkofii kan hangafaa ture.
Gaafa Xaaliyaan Nafxanyoonni naannoo Hararii fi Gaara Mullataa keeysa turan, irrahedduun bakka itti shaffatan nannoo inni itti dhalate, naannoo tarsimoo qabdu, naannoo Raammisi ture. Nafxanyoonni Xaaliyaanirratti shaffatan kuni qawweehidhatanii waani tureef, Oromoo meeshaa lolaa hinqabne tan naannoo Raamis qubaturratti miidhaa gurguddaa fidanii turan. Nafxanyoonni kuni Oromoo akka qabeenya ifiitti waani laalaniif kani Xaaliyaan mootummaarraa fonqolchee ifiifuu dheefarra jirani qawweefii uleedhaan Oromoo aloolaa turan. Qabeenya Oromoo saamuun, beeyladaa Oromoo akka ifiif fedhanitti yeroo jaalatanitti qalataniinyaachuun, dubartii Oromoo reebuun, dargaggeeyyii Oromoo akka geejjibattife’achuun Oromotti jireenya hadheeysee ture. Jaal Jaarraan zulmii Shiftoonni Nafxanyaa naannoo sanitti hojjatan takka-takkaani dhagayaa guddate. Beekkomsaakkanaa kan xalayaarraa dubbise osoo hin tahin, kan Oromoo imimmaan dhangalaasaahimaturraa barate waliini barnootaaf magaalaa Harar dhaqe. Hararitti naannoo manaheera, manneen hidhaatiifii lafa bulchiinsaa hunda keeysaas
wanni jiraa sirna guntummaa Habashaa tahuu akaakkate. Gabrummaan iddoonfamtee bakki irraa taligamtu magaalaa akka Harar faa tahuun ifatti galeef. Cunqursaan, saaminsi, ajjeechaan, hidhaan, sadafa qawweetiin halkanii guyyaatumamuun, beekaa fii aalimni Oromo slphifamuun, arrabaafii araraafamni hundi bakki jiddugalummaadhaan irraa burqu inumaa magaaloota akka Hararfaa tahuudha barate. Magaalaa tanaan olittillee sirni malkanya Shaggarirraa waltajjii kan qabu tahuudhaafii sirni gabrummaa akkanaa kuniis guntummaa sirna Habashaa kan biyyaOromoorra bargaafate tahuu addeeyfachuun achirraahi. Hararitti gochagabroomfaatootaa kani duraan manguddorraa dhagayuu ture takka-takkaanfakkattuulee isanii wajjiin ijaan arkuf hiree arkate. Siyaasaa sirna (systematically) saaminsaa, cunqursaa fi hacuuccaa tani mootummaan Habashaa jiddugalabiyyattiirraa gaggeysituus achirraa barate. Miidhaafii ararafamni hundi kan Raamis qofaaf hiree tahe osoo hin tahin, inumaa kan magaalaa harar qofallee osii hin tahin kan lafa Oromoo hundaa akka tahe achirraa gadi hiikkate. Duraanillee waandarashaan ja’u dhaggeeyfachaatuma ture. Achiin booda waani darashaan ja’u, wanni manguddoon ittiin gumgumtu hundi qaamaa qalbiidhaan galeef. Tanneen jiruu isaaguutuu isa keeysaa hinhaqamin tan akka asiin gadiiti:


text:
Guyyaa har’aa Finfinneen ummata haqa dheeboteen hacuucamtee ooltee jirti. Caamsaa 25/2005 (June 2, 2013)
Hiriirri nagahaa magaalaa Finfinnee guyyaa har’aa geggeeffamee seera qabeessa eeyyama qabuu dha. Waamicha hiriira nagahaa kana kan godhee fii kan eeyyamsiise paartii samayaawiiti. Paartiin kunis hiriira kana kan yaame gaaffilee gurguddoo afur qabatee yommuu ta’u gaaffilee kanneen keessaa gaaffiin tokko dhimma muslimaa yeroo ammaa wajjiin kan walqabatee dha. “Mootummaan harka isaa amantii islaamaa keessaa haa baasu. Komitee furmaata barbaadduu ummata muslimaa dharaan yakkamanii haa gadi lakkifaman” kan jedhuu dha.
Hiriira guyyaa har’aa geggeeffame kana irratti ummanni hammana jedhamee himamuu hin dandeenye kan argame yommuu tahu hirmaannaan ummanni muslimaa godhe guddaa ture. Arat kiilo Ginfillee waajjira paartii Samayaawii irraa kan eegalame hiriirri nagahaa kun hanga piyaassaatti wal-qabatee dabree daandii churchill qaxxaamuree dirree waajjira tajaajila poostaa Itiyoophiyaa, waajjira televiziyoona Itiyoophiyaa, waajjira emigirashinii fii hospitaala tikur anbessaatiin marfamee kan argamu Araddaa kuubaa hamma qaqqabutti dhaadannoowwan garagaraa kessummeessaa oolee jira.
Dhaadannoowwan dhageessifaman keessaa muraafni :- “komiteen haa hiikkamtu” “kan hidhaman haa hiikkaman” “mootummaan amantii keenya keessaa harka isaa haa baasu” “mirga ofii gaafachuun yakkaa miti” “nuti abubakar dha, nuti yaasin nuuru dha, nuti kaamil shamsuu dha,….” “osoo tokko tahuu baannee silaa nu nyaatan” kan jedhanii fii dhadannoowwan hedduu biroo hedduun dhageessifameera. Hiriira kanarrattis abukaatoowwan komitee keessaa tokko kan ta’e Doktor Yaaqoob Haylamaaryam hawaasa godhaniiru. Ummanni muslimaa xumura hiriiraa irratti salaata zhuhurii dirree bal’oo kuubaa irratti jama’aan salaatee jira (Akka footoo maxxanfame irratti mul’atutti). Xumura irrattis paartichi mootummaan ji’oota sadan dhufan keessatti gaaffilee kaafne kanneeniif deebii yoo kan hin kennine tahe sagalee keenya hiriira nagahaa olaanaa ta’e birootiin olkaafnee dhageessifna jechuudhaan hiriirri nagahaa guyyaa har’aa nagahaan jalqabamee nagahaan akka xumuramee fii kan milkaahe akka ture beeksiseera. Ummannis tasgabbiidhaan rakkoon tokko osoo hin uumne nagahaan adda yaa’eera. (footoowwan dabalataa hiriira nagahaa har’aa kana agarsiisan eeyyama Rabbiitiin ni maxxansina.)
Allahu Akbar!


text:
Hundee Iimaanaa-5ffaa
Aakhiratti Amanuu-Kutaa 1ffaa
Yoomul Aakhirah (Guyyaa Dhumaa)-jechuun guyyaa Qiyaamaa namoonni du’an qorannoo fi mindaaf itti kaafamaniidha.Aakhira jechuun dhuma ykn xumura wanta tokkoo jechuudha. Guyyaan Qiyaamaa guyyaa Aakhirah jedhamee kan waamameef yommuu warri Jannataa Jannata keessa qubatan, warri ibiddaa ibidda keessa seenan isa booda guyyaan biraa waan hin jirreefi.[1]
Hanga ammaatti hundeewwan iimaanaa afur ilaalle jirra. Guyyaa Qiyaamatti seenun dura mee hariiroo Guyyaan Qiyaamaa hundeewwan imaanaa darban waliin qabu haa ilaallu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa samii, dachii fi wantoota isaan keessa jiran kaayyoo malee hin uumne. Nuti beeknes dhiisnes kaayyoo guddaa itti uumeef qaba. Uumamtoota kanniin keessaa gara ilma namaatti yoo dhufne, ilmi namaa uumama kabajamaa fi kaayyoo guddaaf uumameedha.
Khaaliqni dachii fi samii ilmaan namaa dachii keessa isaan gochuun kaayyoo guddaa tokko akka gahaniif marsaa adda addaa keessa akka darban isaan taasise. Namni kaayyoo ykn galma tokko gahuuf qormaataa fi wanta qormaata darbuuf isa gargaaran barbaachisaa miti ree? Qormaata malee kaayyoo tokko gahuun ni danda’amaa? Rabbiin Beekaa fi Ogeessa ta’e ilmaan namaa qormaata keessa darbuun galma tokko akka gahan murteesse. Mee amma wanti ilmi namaa ittiin qoramuu fi gahuumsa (firii qormaata) isaa haa ilaallu.
1.Qormaata (Ibtilaa’a)
Qormaata jechuun wanta gaarii fi badaa, dadhabaa fi jabaa, kijibaa fi dhugaa addaan baasu fi gingilchuuf wanta namni ittiin qoramuudha. Jireenya tana keessatti qormaanni bifa adda addaa qaba. Rabbiin olta’aan ilmaan namaa kaayyoo uumamaniif galmaan akka gahan karaa adda addaatiin isaan qora. Kaayyoon itti uumamaniif Rabbiin qofa gabbaruudha.Rabbiin ni jedha:
“Jinnii fi ilma namaa akka Ana qofa gabbaraniif malee hin uumne.” Suurat Az-Zaariyaat 51:56
Rabbiin gabbaruun galma kan gahuu qormaatanii. Ibaadaa ykn gabbarrii jechuun ajaja Rabbiitti buluu fi wanta Inni dhowwe irraa dhowwamuudha. Jecha biraatin dirqamoota Rabbiin itti nama ajaje bakkaan gahuu (hojjachuu) fi haraama (wantoota dhowwamaa) dhiisudha.
Kanaafu, wanti Rabbiin itti ajajuu fi irraa dhoowwu ilma namaatiif qormaata. Fakkeenyaf, karaa Isaa keessatti qabsaa’utti ni ajaja, zinaa fi wantoota fokkuu irraa immoo ni dhoowwa. Namni wanta itti ajajame hojjate fi wanta irraa dhoowwame dhiise, Rabbiin gabbaraa jiraa jechuudha.
Akkuma barataan daree qormaataa yommuu seenu, jabinnaa fi laafinna isaa ilaaluf fuundura isaa waraqaan qormaataa kaa’amu, ilmaan namaa fuunduras dachii tana keessa qormaanni isaaniif kaa’ame jira. Akka ifa ta’uuf, waraqaa qormaataa akka addunyaa tanaatti haa ilaallu. Gaafilee waraqaa qormaataa irra jiran immoo akka wantoota Rabbiin itti ajajee fi irraa dhoowwu haa ilaallu. Gaafilee waraqaa qormaataa irra jiran keessaa wanta barataan jibbitu jira, akkasumas, kan barataan jaallatutu jira.Haaluma kanaan, wantoota Rabbiin itti ajajuu fi irraa dhoowwu keessa wanta nafseen namaa jaallattu fi jibbitutu jira.
Kanaafu, akkuma waraqaa irra gaafileen adda addaa jiran, dachii tana keessas wantoonni nama qoran baay’etu jira. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jedha:
“Dhugumatti, Nuti isaan irraa eenyutu akka tolchee hojjatu qoruuf waan dachii irra jiru isheef miidhaginna taasifne.” Suuratu Al-Kahf 18:7
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wantoota dachii irra jiran kanneen akka nyaataa dhugaati mi’aawaa, mana, konkolaataa, biqiltoota, warqii, meetii, horii fi kkf hunda dachiif miidhaginna godhe. Kan akkana godheef ilma namaa qoruufi. Kayyoon qormaata kanaas eenyutu hojii gaarii akka hojjatu ifa baasufi. Eenyutu fedhii lubbuu ofii caalaa jaalala Rabbii isaa filataa?
Hiika ibaadaa keessaa kan biraa “Gabbirrii (ibaada) jechuun maqaa walii-galaa dubbii irraa, hojii keessaa(dhoksaa) fi alaa (ifaa) irraa wanta Rabbiin jaallatu fi itti gammaduudha. Hojiin gaariin hojii gaarii kan jedhamu yoo Rabbiif jedhame hojjatamee fi sunnaa Nabiyyii Isaa (SAW) yoo hordofaniidha.
Kanaafu, kaayyoon qormaataa ilmaan namaa gabbarri (ibaadaa) galmaan akka gahaniif. Qormaanni kuni bakka lamatti qoodama. Tokko wanta gaggaarii lubbuun jaallattu, lammaffaa wanta badaa lubbuun jibbituudha. Rabbiin wanta gaggaarii namoonni jaallatan isaaniif kennuun galata(shukrii) isaanii ni qora. Kana jechuun yommuu waan gaarii isaaniif kennu “ni galateefatan moo hin galateefatan” jedhee isaan ilaaluf ni qora. Akka fakkeenyatti Nabii Suleymaaniif Rabbiin beekumsa,qabeenya, aangoo fi mootummaa guddaa kenneef. Garuu Suleymaan maal akka jedhe beektu? Akkana jedhe, “Kuni tola Gooftaa kiyya irraa ta’eedha. Akka ani Isa galateefadhuu moo hin galateefanne na qoruuf [qananii kana naaf kenne].Namni Isa (Rabbiin)galateefate, kan inni galateefatu lubbuma ofiitiif. Namni kafares [lubbuma ofii miidha]. Dhugumatti Gooftaan kiyya Dureessa Arjaadha.” (Suuratu Al-Naml27:40)
Yeroo Gooftaan keessan [akkana jechuun] labse [yaadadhu], “Yoo Na galateefattan [qananii Kiyya irraa] isiniifin dabala. Yoo Natti kafartan dhugumatti adabbiin Kiyya akkaan hamaadha.” Suuratu Ibraahim 14:7
Lamaffaa wanta badaa namoonni jibban isaanitti buusun sabrii (obsa) isaanii qora. Rabbiin ni jedha:
“Dhugumatti Nuti sodaa fi beela irraa wanta tokkoon, akkasumas qabeenya, lubbuu fi fuduraale irraa hirdhisuun isin mokkorra (qorra). Warra obsan gammachiisi.” Suuraa Al-Baqaraa2:155
Obsuun, Rabbiin galateefachuun,yeroo rakkoo fi toltu Isa kadhachuun, gara Isaatti deebi’uun, Isarratti hirkachuun hojii keessaa (qalbii) Rabbiin jaallatuudha. Namni wanta badaan yommuu qoramu, Rabbiin ni kadhata, Isaaf gadi of qaba, Isarratti hirkata. Ammas,yommuu badii dalaguu, gara Rabbii deebi’uun araarama kadhata, adabbii Isaa sodaachuun imimaan dhangalaasa. Kunniin hundi ibaadadha. Kanaafu, osoo qormaanni jiraachu baate silaa kaayyoon namni uumameef galma hin gahuu jechuudha. Fakkeenyaf, wanti badaan namni jibbu osoo addunyaa irra jiraachu baate, silaa namni akkamitti Rabbiin kadhata, Isaaf gadi of qabaa? Akkamitti gara Isaatti fiigun Isarratti hirkataa?
2.Qormaata keessa darbuuf wanta isaan gargaaru
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilmaan namaa qajeelcha malee dirree qormaatatti isaan hin dhiisne. Wantoota qormaata kana keessa darbuuf isaan gargaaran karaa adda addaatin isaaniif qopheesse. Isaan keessaa:
Fedhii isaaniif kennuu– fedhii waan gaarii hojjachuu fi waan badaa irraa of qabu isaan keessatti uumee jira. Rabbiin ilmaan namaa waan gaarii ykn badaa akka hojjatan isaan hin dirqisiisu. Garuu fedhii hojii barbaadan hojjachuu isaan keessatti uumee jira. Sammuu isaaniif kennuu– waan gaarii fi badaa akka addaan baafatan sammuu (aqlii) isaaniif kennee jira. Dandeetti isaaniif kennuu– wanta filatan akka hojjatan dandeetti (humna) isaaniif kennee jira. Garuu dandeettin namootaa wal-qixaa miti.
Wantoonni armaan oli sadan wanta uumamaan isaan keessatti uumedha. Wantoonni kunniin gahaa waan hin taaneef wantoota lama isaaniif dabale. Isaaniis, Kitaaboota buusu fi Ergamtoota erguudha.
Kaayyoon namni itti uumameef galma gahuuf wantoonni lamaan kunniin barbaachisodha. Duratti, ibaadaa jechuun dubbiifi hojii keessaa alaa Rabbiin jaallattudha jennee jirra. Dubbii fi hojii Rabbiin jaallattu kan ittiin beekan karaa kitaabotaa fi Ergamtootatiin malee karaa biraatin ta’uu danda’aa? Sammuu fi fedhiin namaa wanta Rabbiin jaallatu hunda beeku danda’aa? Dabalataan, akkuma duratti jenne hiikni ibaadaa biroo wanta Rabbiin itti ajajee hojjachuu fi wanta Inni irraa dhoowwe dhiisudha. Wanta Rabbiin itti ajajee fi irraa dhoowwe karaa kitaabotaa fi Ergamtootatiin malee karaa biraatin beekun ni danda’amaa?
Gabaabumatti, wanta Rabbiin jaallatu fi jibbu, wanta adabbitti nama geessu fi badhaasa argamsiisu, kitaabban buusufi ergamtoota erguun ibsee jira. Kuni qormaataa dachii keessatti isaaniif dhiyaate akka darban isaan taasisa.
3.Jazaa (mindaa wanta hojjataa turanii= firii Qormaataa)
Akkuma fakkeenya jalqabaa keessatti kaasne, barataan qorumsa qorame firii qormaataa beeku qabaa miti ree? Haaluma kanaan, ilmaan namaa dachii keessatti qoramaniis firii qormaataa beekun dirqama ta’a. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namoota qoree osoo jazaa (mindaa) isaaniif hin kafalin biyyee ta’anii akkanumatti isaan dhiisaa? Subhaanahallah (Rabbiin kanarraa qulqullaa’e)! Guyyaan namni hundi firii wanta hojjataa turee itti beeku Guyyaa Qiyaamaa jennaan.
Guyyaan Qiyaamaa guyyaa ilmaan namaa hundii bakka itti tursifaman keessaa kaafamuun bakka tokkotti walitti qabamaniidha. Bakki itti tursifamaa turan qabrii (awwaalcha). Bakki itti walitti qabamaan dachii wal-qixxaa’a bu’aa bayii homaatu hin qabneedha.Kaayyoon isaan walitti qabamaniif firii ykn mindaa wanta hojjataa turanii beekun takkaa gara Jannataa takkaa gara Jahannam deemudha. Qur’aana keessatti,
“Lubbuun hundi du’a ni dhandhamti. Mindaawwan keessanis guutumaatti kan argattan Guyyaa Qiyaamati.Namni ibidda irraa fageeffamee Jannata seensifame, dhugumatti milkaa’eera.Jireenyi duniyaas meeshaa gowwoomsaa qofa.” (Suuratu Ali-Imraan 3:185)
Addunyaa tana keessatti mindaa wanta hojjatanii guutumaan guututti argachuun hin danda’amu. Sababni isaas, yeroon qormaataa hin xumuramne. Kana jechuun dhumti addunyaa ykn Guyyaan Qiyaamaa hin dhufne. Yeroon qormaataa yoo xumurame Qiyaamaan ni dhaabbatti, ergasii jazaan(mindaan kafaluun) ni jalqabama. Namoonni Qiyaamatti hin amanne dhugaa kana ni kaadu. Rabbiin ni jedha:
“Isaan kafaran [erga duunee booda] hin kaafamnu jechuun odeessan. Jedhi, “Eeyyen! Gooftaa kiyyatti kakadhe! Dhugumatti isin ni kaafamtu; ergasii wanti dalagdan hundi isinitti himama.Sunis Rabbiin irratti laafadha.” (Suuratu at-Taghaabun 64:7)
Gunduunfaa
➦Ilmaan namaa addunyaa tana keessatti kaayyoo uumamaniif galmaan akka gahaniif qormaata adda addaan qoramu.
➦Kayyoon ilmi namaa itti uumameef Rabbiin qofa gabbaruudha.
➦Rabbiin gabbaruu (ibaadah) jechuun wanta Inni ajajee hojjachuu fi wanta Inni irraa dhoowwe dhiisudha. Ammas, hiikni biraa,hojii fi dubbii keessaa alaa irraa wanta Rabbiin jaallatuudha.
➦Kaayyoon ilma namaa irraa barbaadame kuni qormaata malee bakka waan hin geenyef wanta gaarii fi badaan ni qoramu.Fakkeenyaf, qabeenya, ijoollee, dhibee, waraana, hiyyummaa fi kkf qormaata ilmi namaa itti qoramuudha.
➦Wanta gaariin qoramuun galata galchu fi galchu dhiisu isaanii ifa baha. Wanta badaan qoramuun obsi isaanii ifa. Galata galchuu fi obsuun immoo ibaadadha. Kanaafu, osoo wanti gaarii fi badaan jiraachu baate silaa ibaadan lamaan kunniin galma hin gahanii jechuudha.
➦Ilmaan namaa qormaata kana darbuuf wanta isaan gargaaran Rabbiin (SW) isaaniif qopheessee jira.
➦Fedhii, sammuu fi dandeetti isaaniif kenne.Qormaanni maal akka ta’e, adabbiin nama qormaata kufee, badhaasni nama qormaata darbee maal akka ta’ee fi akkamitti akka darban kitaabban buusu fi Ergamtoota erguun ibsee jira.
➦Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ilmaan namaa qoree akkunamatti waan hin dhiifneef guyyaa firii qormaata isaanii itti beekan qaxaree (beellamee) jira. Guyyaan kunis Guyyaa Qiyaamati.
➦Namoonni Guyyaa Qiyaamaa wanta hojjataa turan takka takkaan erga isaanitti himamee booda, jazaan (mindaan ykn adabbiin) isaaniif kafalama.
➦Namni amanee fi hojii gaarii hojjataa ture garaJanataa, namni kafaree immoo gara Jahannam deema. Kuni gahuumsa ilma namaa isa dhumaati.
Kitaabban wabii:
[1]Sharih Usuuli salaasa Fuula 100 Ibn Useymiin
al-aqiidatul Islaamiyyatu wa usuusuhaa By Abdurahmaan Hasan Madiniyyi, fuula 509-517
al-ubudiyata Fuula 6


text:
Fiigichaa walakkaa maaraatoonii biyyaa Deenmaark, magaala Kooppenhaagen keessatti Dilbata kaleessaa taasisamee fi dorgommii maraatoonii Sidinii, akkasumas tapha kubbaa miilaa taphattoota wagga 17 gadi kan biyyootan Afrikaa Bahaa fi walakkeessaa itti hirmaatanii “SECAFA” fi Fininneetti geggeessamuu ilaallata, qophiin Ispoortii har’aa.
Gama biraatiin gareen Reppabiliikii Dimookiraatawa Koongoo tapha ka biraa Finfinneetti geggeessamu irratti garee Itiyoophiyaa waliin dorgomuuf deemaa. Gabaasaa keenya caqasaa.


text:
Channel Raya Studio deebi’uuf mallattoo hawaasa Oromoo barbaada
Channel guddichi sirboota Aadaaf seenaa Oromootaa maxxansuun beekamu Raya Studio’n onkololeessa 8/2020 irraa kaasee guututti cufamee jira. Raya Studio’n waggoota kurnan darbaniif Aartii Oromoo guddisuu irratti kan hojjataa ture yommuu ta’u, waggoota shanan darbaniif Youtube irratti sirboota qabsoo finiinsan dhibbaan lakkaayaman maxxansaa tureera.
Raya Stduio Youtube irratti deebisuuf duula godhamaa jiru irratti hirmaadhaa. Hirmaachuf liinkii asii gadii tuqaa.
https://www.change.org/p/google-inc-youtube-stop-silencing-the-oromo-people-and-reinstate-raya-studio-s-youtube-channel
_
Gareen jibbaa saba Oromoo qaban maqaa ‘Network Against Hate-speech’ jedhuun gurmaa’anii duula ummata Oromoo miidiyaalee hawaasa irraa qulqulleessuu hojjataa jiru. Gareen kun keessaaf alaan baajatni guddaan ramadamee waan sossoo’uf dhiibbaa hamaa uumuu danda’ee jira. Hayyoota Oromoo karaa fuula Facebook irratti barreessun beekaman akka isaan yaada isaanii bilisaan hin ibsannees ugguraa jiru. Gocha kana qolachuun dirqama hunda keenyati.
Youtube stop silencing the Oromo people and reinstate Raya Studio’s Youtube channel


text:
Imaammataa fi weerara Shanyi Duguggaa Addi Bilisummaa Ummata Tigree(ABUT/TPLF)
fi kittillayyoonni isaani Ummata Oromo Bahaa fi Kibba qubatu irratti bane ilaalchisee.
Birraa 10, 2017
Addi Bilisummaa Ummata Tigray(ABUT/TPLF) impaayera xoophiyaa irreen walitti
qabattee bara dheeraaf if jala bulchuuf akka karoorfattee aangoo siyaasaa biyyattii qabatuun
beekkamaa dha. Akeeka wayyaanee kana hanqisee waaqatti kan galchuu danda’u, baayyina
ummataa, qabeenya lafaa fi gootummaas dabalatee ummata Oromiyaa akka tahe wayyaaneen sirritti
beeka. Shiftoonni(TPLF) kun eega aangoo siyaasaa dhunfatee jalqabee imaammata saba Oromo
guddaa xiqqa deebisuu fi biyya Oromo balloo fi badhaatu sablammootaa ciree kannuu eega itti fufe
bubbulee jira. Imaammata shiraa fi dabaan guutame kana ummanni Oromiyaa ittisaa fi wareegama
barbaachisu baasee, baasaa falmachaa jira. Wayyaanoonni kittillayyoota isaa (Liyu Police) haga
fedhe garaa isaani guutee leenjisuus biyya Oromootiin qabsiisaan ifiif boolla qotataa akka jiru
asumaan hubachiifna. Boolla TPLF fi Liyu Police itti awwaalaman baanna!
Wayyaaneen weerara qindaawa abjuun guutame ummata Oromiyaa irratti geggeessaa jira.
Abjuun isaani kun akka hujitti hin hiikamne yookaan hin dhugoomne kan guchuu dandayu ummata
Oromiyaa akka tahe qaceelanii waan beekaaniif guuza Liyu Police afeerrattee Oromo waraanu
eegalte. Bara 26 guutu imaammata Oromo itti balleessitu tarkaanfachiisa turte. Abjuun isaani abjuu
qofa tahee hafa. Gootowwaan ummanni Oromiyaa saba biicu Tigree fi killilii shanii yeroof bulchaa
jiru kana akka dhihotti feeddaguuf jiraatu mamii hin qabnu.
Duulli Wayyaaneen ummata Oromiyaa irratti gaggeessaa jiru bifa adda-addaa qaba. Amma
danda’an humna waraanaa bobbaasuun sabboontoota Oromoon horatte tumuu, ajjeesuu yookiin
mana hidhaatti ugguranii daraaruun, kan qabeenya horate deegsuun, kan hafe lafarraa kaasanii alaa
mana dhablee taasisuu fi daangaa Oromiyaa dhiphisuu dha.
Daangaa Oromiyaa dhiphisaa, Oromiyaa xiqqeessaa, ummata Oromiyaa humnaan
dhabsiisuu; Iddoo itti daddhaban, toftaa Wayyaaneen dhimma itti ba’aa jirtu, ummata ollaa wajjin
walitti buusuu dha. Toftaa kana yeroo dheeraaf Wayyaaneen akka dhimma itti bahaa jirtu hunda
keenyaaf ifaadha.
Lolli Wayyaaneen ummata keenyarratti gaggeessaa jirtu, ammuma qabsoon keenya cimu
jabaachaa deema. Yeroo ammaa kana ummanni keenya tokkummaan harka wal-qabatee murannoon
Wayyaanee ofirraa darbee bilisummaa gonfachuuf kutaatee ka’eera. Keesumaa sochiin barattoota
Oromiyaa Wayyaanee hedduu naasisee, yaachiseera.
Yaaddoo fi sodaa irraa kan madde, Wayyaaneen humna dabalataa ifatti ummata keenya irratti
bobbaasaa jirti. Yeroo ammaa kana, maqaa Liyu Police ummata keenya Harargee, Baalee, Booranaa,
Gujii, fi Walloo irratti duula shanyi duguuggaa fi lafa isaa irraa buqqaasu gaggeessaa jirti. Duula
kana ofirraa dhoofnee irra-aanuuf, akka sabaatti gamtaan, hatattamaan bobbaanee dura
dhaabbachuun dirqama lammummaati.
Toftaa Wayyaaneen ummata keenya ummata ollaa wajjin walitti buusu kana, uummanni keenya
haleellaa irratti gaggeeffamaa jiru ofirraa qolachaa, amma danda’ame, gocha Wayyaanee fi humna
ummata ollaa Wayyaaneen bobbaafatte adda baafachuu yaaluun barbaachisaa dha. Hubannoon arra
goone galmee seena keessa bulfannee boruuf saba keenya gargaara.
Falmiin ummanni Oromiyaa Kaabaa-Kibba, Bahaa-Lixa tokko ta’anii gaggeesaa jiran
hedduu dinqisiifanna! Falmiin kun, sadarkaa ol-aanaatti tarkaanfachuun, ijaaramuu fi hooggansa
waloo uummachuun akka itti fufee milkiin galma gawu, hujii fi murannoo dhaloota qubee ti fi haqa
ummata Oromiyaa tahu mirkaneessa. Qabsoon ummata keenyaa akka injifannoon xummuramu,
waamicha itti aanu dabarsina:
Dhaloota Qubee:
Qabsoon Oromiyaa bilisoomsuuf geggeeyfamaa jiru dhaloota irraa dhalootatti darbaa osoo
jiruu isinirra gayeera. Yeroon kun ennaa jireenyi Oromiyaa fi itti fufinsi lammii Oromiyaa gaaffii
jala galee jiru. Dirqamni Oromoo fi Oromiyaa jiraachisuu isin harka jira. Kanaafuu, falmaa abbaa
biyyummaa fi hujii keessan boonsaa saba keenya gulantaa haarawaan gahe kana irra deddeebinee
dinqisiifachaa, ummata keenya sirnaan ijaaruu fi gamtaan bobbaasuun, qabsoon keenya injifannoon
akka xumuramuuf, isin wajjin dhaabbachuu keenya asumaanuu mirkaneessina.
Ummata Oromiyaatiif:
Dhimmi Oromo fi Oromiyaa – haqaa fi dhugaa oromoo barbaaduun, bilisummaa Oromo
gonfachiisu, dura-bu’insaa fi ol-aantummaan haa-gaggeessan malee, dirqama dhaloota qubee
duwwaa otoo hin-tahin dantaa oromoo waliigalaa ti. Kanaafuu, fakkeenya dhaloota qubee
fudhachuudhaan, ummanni Oromo, alaa-mana, bahaa-lixa, kaabaa-kibba tokko taanee diina lafarraa
nu dhabamsiisuuf saganteeffatee bobba’e kana ofirraa fonqolchinee bilisummaa keenya gonfachuuf
akka qaama tokkootti bobba’uun boru otoo hin ta’in, hardha jenna.
Daba wayyaaneen daangaa Oromiyaa shasharafee Oromoo lafarraa dhabamsiisuuf
raawwachaa jiru haalan balaaleffanna!
Ummanni Oromiyaa Wayyaanee fi saroota isii(Liyu Police) gamtaan dura dhaabbatee
ifirraa dhoorkuun dirqama lammii Oromiyaa isa hangafaa ti!
Tokkummaan Humna!
Oromiyaan Ni Bilisoomti!
Tokkummaa Humnoota Bilisummaa Oromiyaa(THBO)


text:
Seera tumtoonni US uggura haaraa Raashiyaa, Iraan fi Kooriyaa irra kaa’uuf walii galtee daandii saaqu irra ga’uu dhaan akka raggaasisaniif Prezidaant Doonaald Traampitti erganii jiran.
Walii galtee sana kaleessa kan labsan Senaator Bob Corker turan. Walii galteen sun kan irra ga’ame hoogganaa mana maree bakka bu’oota uummataa Kevin McCarthy waliin erga mari’atanii booda ta’uu beeksisan.
Corker duraan uggura Kooriyaa Kaabaa irra kaa’amu mormanii turan. Booda irra garuu mormii isaanii kaasuu dhaan manni maree bakka bu’ootaa irratti kan hojjetan ta’uu dubbatan.
Serri ba’e kongresiin tarkaanfii prezidaantiin uggura sana dhaabsisuuf godhan fudhatama akka dhabsiisu aboo kennaaf.


text:
Barreessaan : Abonketi Fayissa =========================================== Oromiyaa keessatti sababa qulqullinni barnootaa kufeef, barattootni sadarkaa tokkoffaa Afaan Oromoo dubbisuu fi barreessuu dadhaban; kanaaf immoo furmaatni barbaachisaan …Read More »
#ABCDeebisaa Jijjiirraa tartiiba qubee ilaalchisanii #Mormii Hayyoota Oromoo
Dr. Eshete Gemeda Afaan saba tokkoo mallattoo saba sanii qofa osoo hin ta’in, jireenya fi eenyummaan isaatiifis hundeedha. Aaadaan, dhuudhaan, sabboonummaanii fi ofitti-amanuun afaaniin …Read More »
Afaan Oromoo Fii OPDO
Waxabajjii 06, 2017 Akkuma ummata isaatti afaan Oromoo tiis afaan guddaa dha. Afaan kuni, afaanota alarraa dhufan, jachuun, warra maddi isaanii Afrikaa-rraa ala tahan …Read More »
Akka qopheessaan tartiiba qubee jijjiiramee Nagaasaa Hundee jedhamu jedhutti, sababni qubeen ‘L’ dura buufameef, ulaagaalee armaan gadii kana waan guuteefi jedha.
Ferhan Abdulselam 1- Barreessuudhaaf kan salphaa ta’e 2- Sagaleessuudhaaf kan salphaa ta’e 3- Irra deddeebi’ee kan dhufu Akkuma isaan jedhanittuu yoo deemne, qubeen ‘A’ …Read More »
Marii Aggaammii Qubee Afaan Oromoo Balleessu godhamaa jiru irratti tuuta GAOP 2017
Qubeen Afaan Oromoo qabsoo cimaafi wareegama qaqqaaliin as geesse. Laaftutti L jedhanii lallaaquun hin taatu.
Mee seenaa dhufaatii Qubee irratti barruu hayyuun Seerlugaa Dr Abdulsamad Mohammed bara 2013 barreessan tana laalaa. Barruun tun gafa Dr Shek Muhmmadrashaad Abdullee gara fuula …Read More »
OMN: Jijjiiramuu Tartiiba Qubee Afaan Oromoo Ilaalchisee Dr. Abdusamd Mohammed waliin..
OPDOn Tartiiba Qubee Afaan Oromoo A B C D….Z Ture Jijjirte!
Baarentuu Gadaa Irraa// Biiroon Barnoota OPDO Oromiyaa keessatti tartiiba qubee Afaan Oromoo A B C E F….Z ture jijjirudhaan tartiiba haaraa L irraa eegalu uumee …Read More »
Baasa baranaa: “Qubeen afaan Oromoo Lrraa eeguu qabdi jedhu”
Jawaar Mohameed Gaafa barnoonni qubee Afaan Oromoo A irraa dhiisee L irraa eegaluufi jedhamu qoosaan se’ee ture. Jijjiirama guddaa akkanaa kanaaf sababa kan jedhame qorannoo …Read More »
Qabsoo afaan Oromoo qaroomsuu (bara 1881 – 1991)
Diinni (motummaan Habashaa) kallatiin sanyii uummata Oromoo lafa irraa duguuguuf milkaawu yeroo hanqateetti tarsiimoo afaan, aadaa, fi seenaa Oromoo ittiin dhabamsisu baafatee sochowe. Angoo waranaa …Read More »


text:
Rooba cimaa paakistaaniin muudateen balaan lolaa bishanii qaqqabe amma wixata dheengaddaatti lubbuu namootaa kuma 1481 kan galafatee yemuu ta’uu namonii 54 biroo rakkin roobaan walqabateen du’uun isaanii beekameera.
Balaan lolaa kun amma amaatii lammiilee biyyatti miiliyoonii 33 ta’an miidhee jira. Akka haanga’oonii fayya biyyatti ibsaa jiranti dhukuba dangii dabalatee dhukuboonii lolaa bishaaniitiin walqabaten namoottan kumaatam,an laakaawaman kan dhukubsatan yoo ta’u, roobnii itti fufee jiru namoottan qe’ee isaanii irraa buqqa’an akka garaa qe’ee isaaniitti dafanii hin deebine taasisuu danda’a jechuudhaan haanga’onni biyyatti akka sodaa qaban gabaasamee jira.


text:
Tawhiida
Bismillah rahmaani rahiim (Maqaa Rabbii rahmaan, rahiim ta’een jalqaba)
Wanti guddaan ilmi namaa jireenya tana keessatti dheebotuf gammachuu fi milkaa’inna. “Yoomuma gammachuu, tasgabbii qalbii fi milkaa’inna argadhee jireenya gaarii jiraadhaa?” jechuun yaaddawu. Furtuun kana hunda itti argatu “Tawhiida”. Tawhiinni bu’uura amantii fi jireenyaati. Jireenyi tawhiida irratti yoo gadi hin dhaabbatin akka muka hiddi isaa lafa keessa gadi hin seenne taati. Garuu tawhiida irratti yoo ijaarramte, akka muka hiddi isaa lafa keessa gadi seenee tasgabbiin dhaabbatu taati. Kanaafi, namni yoo tawhiinni qalbii isaa keessa gadi seenee fi shirkii qalbii isaa keessaa baase, jireenya keessatti tasgabbii fi gadi dhaabbannaa horata. Jireenyi isaa bu’uura cimaa irratti waan ijaarramteef tasgabbii fi ijjannoon isaa namoota hunda caala. Namni sadarkaa kana gahee mi’aa tasgabbii fi milkaa’inna dhandhamuuf waa’ee tawhiida, faallaa isaa kan ta’ee shirkii beekuu fi wanta beeke hojiitti jijjiruuf tattaafachu qaba. In sha Allah gargaarsa Mawlaatin ammaan booda waa’ee tawhiida, gosoota ibaadaa, faayda tawhiida, shirkii fi kan biroo bal’innaan ilaalla.
Hiika Tawhiida
Jechi “Tawhiid” jedhu xumura, wahhada, yuwahhidu jedhu irraa kan dhufeedha. Wahhada jechuun tokkichoomse, tokkicha godhe jechuudha. Akka shari’aatti tawhiida jechuun “Rabbiin motummaa fi hojiiwwan Isaa keessatti Tokkicha shariika hin qabne, Zaata fi sifaata (amaloota) Isaa keessatti Tokkicha fakkaataa hin qabne, Isa gabbaruu keessatti Tokkicha dorgomaa hin qabne ta’uu amanuudha.[1]” Jecha biraatin tawhiida jechuun Rabbiin Gooftaa shariika hin qabne ta’uu amanuu, fakkaataa fi dorgomaa Isarraa dhabamsiisuu (Inni fakkaataa fi dorgomaa akka hin qabne amanuu) fi ibaadaa keessatti gara Isaa qofa naanna’uudha. Zaata fi sifaata Isaa keessatti Inni Tokkicha fakkaataa hin qabneedha. Gabaabumatti Tawhiida jechuun Rabbiin Gooftummaa Isaa keessatti tokkichoomsu, zaataa fi sifaataa Isaa keessatti Tokkichoomsu fi Isa gabbaruu keessatti Isa Tokkichoomsudha. Kanniin hunda keessatti shariika (hirmaataa), fakkaataa fi dorgomaa akka hin qabne amanuudha.
Boqonnaalee Qur’aanaa keessaa boqonnaan (suuraan) waa’ee tawhiida sirritti nuuf ibsitu suuratu Ikhlaasidha.
Jedhi “Inni Allaah dha, Tokkicha”
Hiika jechootaa: Qul-jedhi, huwa-Inni, Allahu- Allaah (Rabbi), ahad- Tokkicha
Allaahu–ssamad- Rabbii Of danda’aa hirkoo waa hundaati.
Lam yalid walam yuulad –Hin dhalle hin dhalannes.
Walam yakun lahu kufuwan ahad- Qixxaatan (fakkaatan) tokkollee Isaaf hin jiru.
Hiika jechootaa– walam yakun– hin jiru, lahu- Isaaf, kufuwan-qixxaataa (fakkaataa), ahad-tokkollee
Tafsiira
“Jedhi “Inni Allaah dha, Tokkicha” kana jechuun Inni Tokkicha hiriyyaa, fakkaataa, dorgomaa, gargaaraa fi qixxaata hin qabneedha[2]. “Tokkicha” kana jechuun Zaata fi sifaata Isaatiin Tokkicha. Hanga baay’atanii lama ykn sadii ta’anitti Isaan kan wal-qixxaatu gonkumaa hin jiru. Wantoonni uumaman karaa adda addaatin wal fakkaachun lama, sadii ykn sanii ol ta’uu danda’u. Ilmaan namaa amaloota baay’ee wal fakkeessu waan qabaniif sanyii tokko irraa kan bahanii fi wal fakkaataniidha. Garuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa karaa hundaan Tokkicha fakkaata hin qabneedha. Tarii Tokkichummaan Isa qofaaf akka ta’uuf, Rabbiin wantoota uumee cimdii taasise.
Boqonnaa tana keessatti Rabbiin Tokkicha akka ta’e ibsuun jallinnaa fi dogongora warra gooftaan lama ykn sadii ykn sani ol jedhan ifa baasa. Rabbiin Tokkicha akka ta’ee fi lama akka hin taane suurah biraa keessatti akkana jedha:
“Rabbiinis, ‘gabbaramoota lama hin godhatinaa. Dhugumatti, Inni Gooftaa tokko qofa. Anuma qofa sodaadhaa.’jedhe.” (Suurah An-Nahl 16:51)
Rabbiin Tokkicha fakkaataa hin qabneedha. Isa waliin waan biraa gabbaruun gooftaa lama hin godhatinaa. Inni Gooftaa Tokko qofa. Kanaafu, Isa sodaadhaa. Kana jechuun osoo Isatti homaa hin shaarrakin (hin qindeessin) wanta Inni ajaje hojjadhaa, wanta Inni dhoowwe irraa fagaadhaa.
Ammas dogongoraa fi jallinna warra Gooftaan sadii jedhan akkana jechuun ibsa:
“Isaannan ‘Rabbiin sadaffaa sadeeniti’ jedhan dhugumatti kafaranii jiru. Gabbaramaa Tokkicha malee haqaan gabbaramaan biraa hin jiru. Yoo waan jedhan kanarraa hin dhoorgamin, dhugumatti isaan irraa warra kafaran adabbii laalessaatu tuqa.” Suuratu al-Maa’ida 5:73
Kuni Kiristaanota Rabbiin sadaffaa sadeeniti ykn sillaasee jedhaniif deebii kennameedha. Ab, wald, manfas qudduus gooftaa ta’u jechuun yaada dogongoraa fi fokkuu Rabbii Tokkicha fakkaata hin qabne irratti odeessu. Rabbiin Tokkicha fakkaata hin qabneedha. Akkamitti fakkaataan Isaan wal-qixxaatu Isaaf ta’aa? Dhugumatti isaan gooftaan sadii walitti dhufuun gooftaa tokko ta’e ykn sillaase jedhan haqaan kafaranii jiru. Kana jechuun Rabbitti dhugaan hin amanne. Rabbiin Tokkicha fakkaataa hin qabne ta’ee osoo jiru akkamitti fakkaataa Isaaf gochuun sadii jedhuu? Akkamitti Uumaan uumamtootaan wal fakkaataa?
“Gabbaramaa Tokkicha malee haqaan gabbaramaan biraa hin jiru.” Gooftaan haqaan gabbaramu Rabbii Tokkicha malee kan biraa hin jiru. Sababni isaas, amalootaa guutuu kan qabu fi hanqinna hunda irraa qulqulluu kan ta’e Rabbiin malee hin jiru. Kan wantoota hunda dhabama irraa argamsisee, ergasii too’atu fi jiraachisu Rabbiin malee hin jiru. Kiristanoonni Iyyasuusin gooftaadha jedhanii yommuu waaqefatan, dogongoraa fi jallinna guddaa keessa jiru. Sababni isaas, Iyyasuus (nageenyi isarratti haa jiraatu) amaloota guutuu gooftaa isa godhu hin qabu. Akkasumas, hanqinna irraa qulqulluu kan ta’ee miti. Yommuu Kiristaanonni Iyyasuusin waamanii fi kadhatan, inni wanta isaan jedhan hin dhagahu, deebii isaaniif hin deebisu. Rakkoo isaan irraa hin oofu. Iyyasuus kan dhalate, kan rafu, kan dhuguu fi amaloota namaa biroo kan qabuudha. Kanaafu, akkamitti Rabbii Guddaa wanta isaan jedhanii fi keessa jiran hunda beeku fi dhagahu dhiisanii Iyyasuusi isaan hin dhageenyi fi hin beekne kadhatu?
“Yoo waan jedhan kanarraa hin dhoorgamin, dhugumatti isaan irraa warra kafaran adabbii laalessaatu tuqa.” Kiristaanonni Rabbiin sadaffaa sadeeniti ykn sillaase jechuu yoo hin dhiisin Aakhiratti adabbii garmalee cimaa ta’etu isaan qunnama. Haala kanaan Rabbiin Tokkicha fakkaataa, dorgomaa, qixxaataa akka hin qabne ifa godha.
Allaahu–ssamad– Rabbii Of danda’aa hirkoo waa hundaati.
Akka lugaatti jechi “As-Samad” jedhu hiika baay’ee qaba. Hayyoonni hiika armaan gadi itti kennanii jiru:
Ibn Abbaas ni jedha: As-Samad jechuun haajaa fi gaafiwwan isaaniitiif kan uumamtoonni hundi itti qajeelanii fi irratti hirkataniidha.” Ammas ni jedha, “Bulchaa bulchiinsaa Isaa keessatti guutuu ta’e, Kabajamaa kabaja Isaa keessatti guutuu ta’e, Guddaa guddinnaa Isaa keessatti guutuu ta’e, obsaa obsa Isaa keessatti guutuu ta’e, Beekaa beekumsa Isaa keessatti guutuu ta’e, Ogeessa ogummaa Isaa keessatti guutuu ta’eedha.”
Abu Waa’il ni jedha: As-Samad jechuun bulchaa aangoon Isaa daangaa ol’aanaa irra gahee [fi Isaa ol bulchaan biraa kan hin jirreedha].
Ammas hiika as-samad ilaalchise akkana jedhame jira: Of danda’aa homattu hin hajamneedha. Guutuu hanqinna wayiitu hin qabneedha. Yeroo hunda turaa gonkumaa hin banneedha.
Ammas akkana jedhame jira, As-Samad jechuun homtu Isa keessaa kan hin baane, kan hin nyaanne fi hin dhugneedha[3].
Hiika As-Samad armaan olitti kenname irraa ka’uun Rabbiin gonkumaa wanta biraatiif abbaa ta’uu hin danda’u. Akkasumas, wanta biraa irraa dhalatu hin danda’u. Wanti dhalatu kan isa dhalu isa barbaachisa. Garuu Rabbiin of danda’aa homattu hin hajamneedha. Uumamtoonni haajaa hundaaf gara Isaatti kan qajeelaniidha. Wanti wanta biraa dhalu garaa qaba. Garaa kana keessaa wanti suni baha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa As-Samad waan ta’eef homtu Isa keessaa hin bahu. Kanaafi itti aanse ni jedha: “Hin dhalle hin dhalannes.”
Wanti dhalatu tokkollee hin jiru kan du’u yoo ta’e malee. Wanta du’u tokkollee hin jiru kan dhaalamu yoo ta’e malee. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa hin du’u, hin dhaalamu[4].
Tokkichi As-Samad ta’ee fi amalootaa guutuu hunda kan qabu, kan Isaan wal dorgomu, Isa fakkaatu fi wal-qixxaatu gonkumaa hin jiru. Niiti Isaan wal qixxooftu hin qabu, dorgomaan Isaan morkatu hin jiru. Rabbiin fakkaataa, dorgomaa fi morkataa qabaachu irraa qulqulla’ee. Kanaaf ni jedha: “Qixxaatan (fakkaatan) tokkollee Isaaf hin jiru.”
Keeyyanni, “Hin dhalle hin dhalannes.” jettu, Kiristaanota, Yahuudota fi mushrikoota Rabbiin ilma qaba ykn gooftaan dhalate jedhaniif deebii gahaa taati. Rabbiin wanta namoonni kunniin jedhan irraa qulqulluudha. Inni hin dhalle, hin dhalannes. Ilmoo hin qabu. Sababni isaas, Inni Tokkicha fakkaataa hin qabnee fi Of Danda’eedha. Ilmi yoo dhalate abbaa fakkaata. Garuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa fakkaata hin qabu. Kanaafu, Rabbiin ilma qaba jedhanii dubbachuun Inni fakkaataa qaba jedhanii dubbachuudha. Kuni immoo kijiba (baaxila) guddaadha. Rabbiin kanarraa qulqullaa’e olta’e.
Sababni suuraan tuni itti buuteef mushrikoonni Makkaa gara Nabiyyi dhufuun sanyii Gooftaa keeti nutti himi waan jedhaniif. Sifaanni (amaloonni) lamaan gaafi isaan gaafataniif deebii gahaa ta’u. Isaaniis:
1ffaa– Tokkichummaa Khaaliqa jalqabaa fi xumura hin qabnee, yeroo hundaa jiraataati. Tokkichummaa Isaa keessatti shariika, hiriyyaa fi qixxaataa hin qabu. Tokkicha kan ta’e sanyii qabaachu hin danda’u.
2ffaa- Khaaliqni jalqabaa fi xumura hin qabnee, yeroo hundaa jiraataa ta’e As-Samad ta’uudha. Zaatni Isaa hundee tokko irraa kan bahee miti. Akkasumas, zaatni biraa zaata Isaatirraa hin bahu.
Rabbiin Tokkicha, Of Danda’aa hin dhalle hin dhalanne, fakkaataa kan hin qabneedha.
As-Samad kan hin jijjiramne yeroo hundaa turaa kan ta’eedha. Wanti Rabbiin ala jiran hundi ni jijjiramu. Takkaa gara sadarkaa oliitti ol bahu, takkaa immoo gara sadarkaa gadiitti gadi bu’u. Wantoonni hundi haala kam keessattu fiixe guutuu dhaqqabu hin danda’an. Sababni isaas, amaloonni guutuu ta’an hundi amaloota Rabbii Tokkicha, Of danda’aa yeroo hunda turaa ta’e qofaafi[5].
Guduunfaa
➦ Tawhiida jechuun Rabbiin Gooftummaa Isaa keessatti tokkichoomsu, zaataa fi sifaataa Isaa keessatti Tokkichoomsu, Isa gabbaruu keessatti Isa Tokkichoomsuu fi Isatti waa fakkeessu fi qindeessu dhiisudha.
➦ Rabbiin Tokkicha fakkaataa hin qabneedha. Zaatni Isaa zaata biraatin wal hin fakkaatu. Amaloonni Isaa amaloota biraatiin wal hin fakkaatan, hojiwwan Isaa hojiiwwan uumamtootiin wal hin fakkaatan. Namni wanta tokko yommuu hojjatu meeshaa fayyadama, itti dadhaba. Garuu Rabbiin qulqullaa’an olta’e wanta tokko hojjachuu yoo fedhe akka namaa meeshaa hin fayyadamu, itti hin dadhabu. Wanta tokkoon “Ta’i” yoo jedheen wanti suni yoosu ta’a. Kanaafu, Inni Tokkicha fakkaataa hin qabneedha.
➦ Namoonni beekumsa, dandeetti fi ogummaa ni qabu. Garuu beekumsi, dandeetti fi ogummaan isaanii murtaa’aa fi daangeefamaadha. Garuu Rabbiin qulqullaa’an olta’e beekumsi, dandeetti fi Ogummaan Isaa guutuudha. Wanti Isarraa dhokatu fi jalaa miliqu tokkollee hin jiru. Inni wantoota hundaa takka takkaan Kan beeku fi wantoota hundaa irratti Danda’aa kan ta’eedha. Kanaafu, Inni Tokkicha fakkaataa hin qabneedha.
➦ Rabbiin As-Samad kan ta’eedha. Kana jechuun Inni Of Danda’aa uumamtoonni hundi irratti hirkataniidha. Beekanis wallaalanis, jaallatanis jibbanis uumamtoonni hundi Isarratti hirkatu. Fakkeenyaaf, osoo Inni rooba samii buusu baate eenyutu isaaniif buusaa? Osoo uumamtoonni dachii irra jiran hundi walitti qabamanii copha bishaanii takka dumeessa irraa buusu hin danda’an.
➦ Kanaafu, amaloota guutuu hunda kan qabu, kan nama fayyadu fi miidhu, miidhaa namarraa deebisu erga Rabbiin ta’e, ibaadaan (gabbarriin) hundii ta’uufi kan qabu Isa qofaafi.
➦ Wanta amaloota guutuu hin qabne, faayda namaaf hin finnee fi miidhaa namarraa hin deebisne gabbaruun (waaqefachuun) bu’aan isaa maaliidhaa?
Kitaabban wabii:
[1] Ash-Shirku fiil qadiimi wal hadiisi-fuula 20, Abu Bakr Muhammad Zakariya
[2] Tafsiir Ibn Kasiir 7/697
[3] Tafsiir ibn Kasiir 7/699, Tafsiiru Qurxubii 22/558-559, Tafsiiru Zaadul Masiir, fuula 1602, Ma’aariju Tafakkuri fii daqaa’iqu tadabburi 2/82
[4] Tafsiiru Qurxubii 22/558-560
[5] Ma’aariju Tafakkuri fii daqaa’iqu tadabburi 2/82-84


text:
Bulchiinsa naannoo Uummattoota Kibba Itiyoophiyaa gara bulchiinsa naannoo lamatti qoduuf yaada mootummaan dhiyeesse kan simatan konyaaleen 8 Maaraqoo, Masqaan, Masqaan Bahaa,Qabeenna, Buyii, Soddoo fi Soddoo Kibbaa akkasumas, bulchiinsa magaalaalee Buttaa jitaa fi Isaanoo ta’uun ibsamee jira.
Konyaaleen kun saddeettan Haadiyyaa, Silxee, Haalaabaa, Kambaataa Xambaaroo fi konyaa addaa Yam waliin tokkummaan bulchiinsa naannoo tokko ta’u.
Manni marii konyaalee 8 walgahii hatattamaa eega gaggeessanii booda kana kan murteessan yoo ta’u kunis murtii manni marii godinaa duraan dabarsee mormuun ture.


text:
Farhaan Sulee – Urjii Samii Buute!
YouTube Channel
-
-
Haacaaluu Hundeessaa Marsaa 1ffaa Faawundeeshiiniin Haacaaluu Hundeessaa Artiistoota adda addaa Awwaardii Haacaaluu Hundeessaatiin dorgomsiisaa ture…
-
Daangaa H Qanani – Shillimii (Sirba Aadaa Arsii) Traditional Oromo Arsi wedding song.Artist: Daangaa H…
-
-
-
-
Og-barruuTajaajiloota KeenyaWalalooYouTube Channel
“Weedduu Sagalee Rakkoo” – Walaloo Haacaaluu Hundeessaaf walaleeffame!
Weedduu Sagalee Rakkoo! –Akkam nagaa jirtuu, hundinuu afinaa?Biyyi nagaa ta’ee, ijaanuu wal-arginaa?Carraa keenya ta’ee, isin…
-
-
Marsaalee Hawaasaa kana hordofaa, yaadaa keessan nuuf gumaachaa! Waan nutti makamtaniif galatoomaa! Website: Kedir Abdulatif…


text:
Iisaa (Iyyasuus)-Guduunfaa
Rabbi hin dhalle, hin dhalanne, Tokkicha fakkaataa hin qabneef faaruu fi galanni hundi Isaaf haa ta’u. Waa’ee Iisaa (Iyyasuus) nageenyi isarratti haa jiraatu kutaalee sadii jalatti qoodun ilaalaa turreera. Waa’ee isaa ilaalchisee dhugaan maal akka ta’e hubanne jirra. Namni dhugaa kana hubatuun qajeele lubbuma ofii fayyada. Namni dhugaa kana irraa goruun jallate lubbuma ofi miidha.
Qur’aanni waa’ee Iisaa (Iyyasuus) ilaalchise haala namaaf galuu fi ifa ta’een ibsa. Wanti nama dhmaasu Qur’aana keessatti hin argamu. Garuu faallaa kanaa, kitaaba Kiristaanaa keessatti waa’ee Iisaa ilaalchise wantoonni nama dhamaasan baay’etu jiru. Takkaa gooftadha jedha, takkaa immoo ilma gooftaati jedha, takkaa immoo nabiyyiidha jedha, takkaa immoo gooftota sadan keessaa isa tokko jedha, takkaa immoo cubbuu keenyaf jedhee du’e jedhu. Namni kanniin keessaa kamiin filatee qabachuu danda’aa? Dhugumatti kuni dhama’iinsa guddaadha. Hundeen kanaa inni guddaan namoota kitaaba kana barreessaa tureedha.
Kutaa darbe keessatti, yeroo jalqabaatiif, “Iyyasuus ilma waaqayyooti” kan jedhe, Phaawulos akka ta’e macaafa qulqulluu irraa ilaalle turre. Achi booda yaanni kuni hanga bu’uura amanti ta’u gahuutti namtichi kuni yaada kana babal’isuu fi facaasu itti fufe. Namoonni isa booda dhufanis yaada isaa kana fi kan biroo itti dabaluun kitaaba barreessan. Kitaabni kunis Rabbiin biraa kan bu’eedha jedhan. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa adeemsa isaanii kana akkana jechuun ibsa:
“Warra kitaaba harka isaaniitiin barreessanii ergasii gatii xiqqaa ittiin bitachuuf “Kuni Rabbiin biraayi” jedhaniif ee badii isaanii! Waan harki isaanii barreessiteef jecha ee badii isaanii! Ammas waan isaan carraaqataniif jecha ee badii isaanii!” Suuratu Al-Baqarah 2:79
Arabni jecha “wayl” jedhu nama baditti kufeef itti fayyadamti. Haaluma wal fakkaatun Afaan Oromoo keessatti, nama badiin itti dhufuu hedu ykn baditti kufe, “Ee badii kee” jedhamaan. Kana jechuun baditti kufte, adabbiin cimaan sitti bu’e jechuu isaati. Warroonni kitaaba harka ofiitiin barreessanii ergasii gatii xiqqaa ittiin bitachuuf “Kuni Rabbiin biraayi” jedhan adabbiin cimaan isaanitti bu’a. Gatiin xiqqaan kuni addunyaa badduu tana. Qabeenya walitti sassabuuf kijibaan kitaaba katabuun kuni Rabbiin irraayyi ummataan jedhu. Kanaafu, namoonni kunniin karaa lamaan ummata gowwoomsanii fi miidhanii jiru. 1ffaa- Amanti isaanii sobaan walitti makuun ummata dhamaasu. 2ffaa-qabeenya isaanii sobaan nyaachu. Kanaafi itti aanse ni jedha: “Waan harki isaanii barreessiteef jecha ee badii isaanii!” kana jechuun kijiba, jallinnaa fi dhugaa micciruu kitaaba keessatti harka isaanitiin barreessaniif ee badii isaanii. “Iyyasuus gooftadha ykn ilma gooftaati” kijiba isaan kitaaba keessatti barreessaniidha. Sababa kanaan ummata gowwoomsu. Kanas kan godhaniif addunyaa badduu tana argachuufi. “Ammas waan isaan carraaqataniif jecha ee badii isaanii!” Kana jechuun qabeenya argatan saniif ee badii isaanii. Hiikni biraa, sababa harka isaaniitiin kijiba barreessun cubbuu/dilii hojjataniif ee badii isaanii!
Kanaafu, namoonni kijiba harka isaanitiin katabuun qabeenya ykn beekkamti argachuuf “Kuni Rabbiin biraayyi” jedhan, adabbii cimaatu isaaniif jira. Badiin isaan hojjatan keessaa gurguddaan: 1ffaa-Rabbiin irratti kijibuu, 2ffaa-ummata karaa qajeelaa fi ifaa irraa jallisuun dukkanaa fi dhama’iinsatti oofu. 3ffaa- Qabeenya namootaa haqa malee nyaachu.
Namni sammuu qabu kijiba isaan uumaniin gowwoomu hin qabu. Sammuu isaa keessatti yaadu danda’a. “Iyyasuus akkamitti gooftaa ta’a, kan dhalate ta’e osoo jiruu? Wanti dhalatu wanta uumamudha. Kanaafu uumaa isa barbaachisa? Dubbiin yoo akkana ta’e akkamitti Iyyasuus Gooftaa waa uumuu ta’uu danda’aa? Ammas Iisaan of jabeessuf ni nyaata ni dhuga. Rabbiin qulqullaa’e immoo ni nyaachisaa malee hin nyaatu, ni obaasaa malee hin dhugu? Kanaafu, akkamitti Iisaan gooftaa ta’aa? Akkasumas, namni yommuu nyaatu fi dhugu xuriin akka fincaanii fi sagaraa isa irraa baha. Kanaafu, namni “Iyyasuus gooftaadha” yommuu jedhu, “Gooftaan ni nyaata ni dhuga ergasii xuriin isarraa baha” jechuu isaati. Rabbiin hanqinna kana hundarraa qulqullaa’e, olta’e. ” jedhee yaadu qaba.
Ammas, “Iyyasuus akkamitti ilma Rabbii ta’aa? Rabbiin Qulqullaa’an olta’e Dureessa Tokkicha fakkaata wayitu hin qabneedha. Ilmi yoo dhalate abbaa fakkaata. Kanaafu, “Rabbiin ilma qaba” jechuun “Inni fakkaataa qaba” jechuudha. Rabbiin kanarraa qulqullaa’e olta’e. Ammas ilmi kan barbaachisuuf akka nama gargaaru fi sanyiin namaa itti fuftuufi. Rabbiin Qulqullaa’an olta’e gargaarsa wanta jedhamu hin barbaadu, wanta hundaa irratti danda’aadha. Yeroo hundaa jiraataadha. Kanaafu, Inni waan hundaa irraa Dureessaa fi Of gahaa ta’ee osoo jiru maaliif ilmatti hajama?”
Namni kanniin deddeebisee yoo of gaafatee, wanti kitaaba (macaafa) isaanii keessatti barraa’e soba ta’uu takkaan hubata. Kijiba kanniin kan barreesse namoota fedhii ofii hordofuun ummata gowwoomsaniidha. Kanaafi, Rabbiin qulqullaa’an olta’e akkana jechuun Yahuudotaa fi Kiristaanota akeekachiisa:
“Jedhi, “Yaa warra kitaabaa! Amantii keessan keessatti dhugaan ala daangaa hin darbinaa. Fedhii ummata duraan jallatanii darbanii, namoota heddus jallisanii fi karaa qajeelaa irraa jallatanii hin hordofinaa.” Suura Al-Maa’ida 5:77
Kiristaanonni “Iisaan gooftaadha ykn ilma gooftaati” jechuun isaanii dhugaan ala daangaa darbuudha. Kanaafi, Rabbiin waa’ee Iisaa ilaalchisee dhugaan ala soba hordofuun daangaa hin darbinaa isaaniin jedha. Sababni isaan dhugaa irraa jallachuun soba itti hordofan, hoggantoota duraan darban hordofuu isaaniti. Akkuma kutaa darbe keessatti jenne, yeroo jalqabaatiif Iisaan ilma gooftaati kan jedhe Phaawulos. Achi boodas warri dhufan Iyyasuus gooftaa gabbaramu jedhan. Kuni hundi fedhii lubbuu hordofuudha malee wanta ragaa qabu miti. Kanaafi, ummata Kiristaanaa hoggantoota fedhii lubbuu hordofuun namoota jallisan akka hin hordofne Rabbiin ni akeekachisa. Hoggantoonni fedhii lubbuu hordofan kunniin “Iyyasuus Gooftaadha ykn ilma Gooftaati” jechuun namoota itti waamu. Haala kanaan, namoota kanniinis ni jallisuu, ofiifillee ni jallatu. Kanaafu, namoota jallatan hordofuun baditti malee wanta biraatti nama geessu danda’aa?
Iisaan (aleyh salaam) Rabbii Tokkicha akka gabbaran namoota waama ture. “Ani Rabbi ykn ilma Rabbiiti” jechuun gonkumaa namoota hin waamne. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Warroonni ‘Rabbiin Masiih ilma Mariyam’ jedhan dhugumatti kafaranii jiru. Masiihis ni jedhe, ‘Yaa ilmaan Israa’il! Rabbii Gooftaa kiyyaa fi Gooftaa keessan ta’e gabbaraa. Dhugumatti namni Rabbitti waa qindeesse Rabbiin isarratti Jannata haraama (dhowwaa) taasiseera. Teessoon isaas ibidda. Miidhaa raawwattootafis tumsitoonni hin jiran.” Suuraa Al-Maa’ida 5:72
Rabbiitti waa qindeessuun (shirkiin) bifa adda addaa qaba. Isaan keessaa, wanta uumame (makhluuqa) akka Uumaatti ilaalun kadhachuu, isaaf of gadi qabu fi kkf hojjachuudha. Kanaafu, namoonni Iisaan Gooftaadha jedhan Rabbitti waa qindeessanii jiru. Namni Rabbitti waa qindeesse immoo gonkumaa Jannata hin seenu. Teessoon isaa ibidda. Kanarraa Rabbiin nu haa tiiksu.
Kiristaanonni jecha sobaa “Iyyasuus gooftaadha ykn ilma goofaati” jedhu kanarraa deebi’uun Rabbiitti amananii Isa qofaaf yoo sagadan, kadhatanii fi of gadi qaban, jireenya tana keessatti gammachuu argatu, adabbii ibiddaa waadaa galame irraas ni baraaramu.
Kiristaanota waliin Falmuu
Namni nama karaa irraa bahe karatti akka deebi’uuf isa walin falmuu barbaadu ulaagaalee kanniin guutuu qaba. 1ffaa- Beekumsa ittiin falmu qabaachu, 2ffaa- Dubbii fi tooftaa hundarra gaarii ta’e fayyadamuu 3ffaa- kaayyoon itti falmuuf haqa nama saniif ibsuuf qofa ta’uu.
Rabbiin Qur’aana keessatti ni jedha:
“Abbooti kitaabaa waan gaarii ta’een malee hin falminaa, isaan keessaa warra zaalimota ta’an malee.” Suuratu Al-Ankabuut 29:46)
Abdurahmaan Sa’diyyi Aayah tana ilaalchise ni jedha: Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa namni falmu sunii beekumsa yoo hin qabaatin ykn bu’uura gammachisaa irratti yoo hin ta’in, abbooti kitaabaa waliin falmuu irraa ni dhoowwa. Wanta irra gaarii taaten malee akka isaan waliin hin falmine. Wanti irra gaariin kunis, amala gaarii, mararfannaa, dubbii laaffisuu, karaa hundarra gabaabaa ta’een gara haqaa waamu fi haqa kana miidhagsuu, soba irraa deebisuu fi fashaleessudha. Niyyaan isaaniin falmuu mormu, moo’achuu fi ol’aantummaa qofaaf osoo hin ta’in, haqa ibsuu fi namoota qajeelchuf ta’uu qaba. Garuu warroota kitaabaa keessaa nama zaalima ta’e waliin mormuun faayda hin qabu. Namni kuni nama yaanni isaa haqa fudhachuuf osoo hin ta’in namoota dallansuu fi isaan moo’achuuf qofa kan falmuudha. Nama akkanaa waliin falmuun faayda hin qabu. ” Tafsiir Sa’idiyy-fuula 742
Kanaafu, Kiristaanota waliin yommuu falman of eeggannoo guddaa barbaachisa. Baaxila (soba) isaanii deeggaruuf Qur’aana irraa keeyyata muraasa namatti fidu. Ina kunoo Qur’aanni akkana jedha jechuun nama dhamaasu. Garuu sobni isaan irra jiranii fi keeyyanni Qur’aanaa waliif faalladha. Sababni isaas, haqaa fi sobni gonkumaa waliitti galuu hin danda’an. Kanaafi, Qur’aana irraa aayah (keeyyata) muraasa fudhachuun hiika isaa jallisuu barbaadu. Dhugaa fi soba walitti maku. Kana ilaalchisee Rabbiin ni jedha:
“Yaa abbooti kitaabaa (Kiristaanota fi Yahuudota)! Maaliif dhugaa sobaan walitti maktanii osoo beektanuu dhugaa dhoksituu?” Suuratu Aali-Imraan 3:71
Aayah tanarraa akkuma hubannu Aalimoonni (hayyoonni amantii) karaa lamaan namoota jallinnatti dabarsu. 1ffaa-dhugaa fi soba walitti maku. Hayyoonni amantii dhugaa fi sobaa yoo addaan hin baasin hawaasni dhama’uun jallinna keessatti kufa. 2ffaa– dhugaa dhoksu– hayyoonni dhugaa isaan bira jiru yoo dhoksan namoonni dhugaa barbaadan akkamitti karaa qajeelatti qajeelu?
Kanaafu, dhugaa fi soba walitti makuun Peenxen ykn namni kiristaanaa yoo namatti fide, filannoo lamatu jira:
1ffaa– beekumsa ittiin falman yoo qabaatan, falmuun soba san harkaa fashaleessu. Beekumsa qabaatani garuu yoo tooftaa falmii hin beekin, odiyoo/vidiyoo fi barreefamoota gargaraa mata duree saniin wal qabatan isaaniif dabarsu.
2ffaa– beekumsa yoo hin qabaatin, isaan irraa garagaluu fi fagaachu. Taa’u baannan, sobni isaan namatti fidan dhugaa fakkaachun dukkanaa fi jallinna keessatti kufan. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Yaa warra amantan! Yoo garee warra kitaabni kennameef irraa ta’aniif ajajamtan, erga amantanii booda gara kufritti isin deebisu.” Suuratu Aali-imraan 3:100
Waa’ee nabiyyi kabajamaa Iisaa (nageenyi isarratti haa jiraatu) ilaalchise ammaaf asirratti xumurra. In sha Allah gara fuunduraatti yoo Rabbiin umrii nu dheeresse, bal’innaan ni ilaalla. Wa Aakhiru daaw’aana anilhamdulillah Rabbil aalamin.
Kitaabban wabii:
Tafsiir Sa’idiyyi, Tafsiir Ibn kasiir, Tafsiir Zaadil Masiir-Ibn Al-Jawzi


text:
Itiyoophiyaan barsiistota soorama bahaniifi hojii biraa irra jiran akka tola ooltummaan hojii barsiisuu irratti hirmaataniif waamicha goote.
Sababaa tatamsa’ina vaayirasii koroonaatiin dareen barnootaa dabalataa barbaachisuu waliin qabatee lakkoobsi barsiisota barbaachisanii dabaluun hojiin barsiisuu barsiisota irratti waan dabaleef akka tahetu himame.
Ministirri barnootaa Itoophiyaa Doktor Injinar Getaahuun Makuriyaa ”Anis nan barsiisa” jechuun sosochii eegalameen ofiillee har'a mana barnootaatti argamuun barsiisuu eegalaniiru.
Itti aantuun kantiibaa magaalaa Finfinnee Aadde Adaanach Abeebee gama isaaniin tola ooltonni kanneen biroon akka sosochii kanatti hirmaataniif waamicha taasisanii jiran.


text:
Itoophiyaa fi Eertiraa waraanii ganna lamaa daarii lafaa irratti wal dhabsiisee wal aasisee nama kuma kurnya hedduu wal irraa ficcisiisetti walti hadheessee ganna 18 caalaa wal seerachiisee wal hanqise.
Bara 2000 bulchootii biyya lamaanii Melles Zeenaawiitii fi pirezidaanti Isaayyaas Afewaqrii kora daarii biyya lamaani irrati Aljeersitti taahe irratti walti dhufan malee takkma akka marii fi araaraa wal bira hin geenne.
Yoo muummeen minsitera Itoophiyaa hardha imaltuuf seenaa qabeettii jedhaniif Asmaraa gahe saleenii diimtuu ulfinnaa namaa afan afanii Pirezidaanti Isaayyaas,bulchoota mootummaa isaa,ummata itti dabalee diida xuyyuuraatti bahee simate.
Itoophiyaa fi Eeritaan asii achi waan guddinnaatii fi jaalalaa malee waan waraana hin dubbatanii jedhe Dr., Abiy.
“Akka daandileen qilleensaa hujiitti deebi’an,akka buufatii doonilee hujiitti deebi’an,akka ummatii biyya lamaanii walti yaa’u,akka embaasiin biyya lamaani banamuu fi nulleen guyyaa boqonnaa maatii teenna guurrannee biyya teenna lammeesoo,Eritaa keessatti bashannanuu fi anaa fi kabajama pirezidaanti Isaayyaasa Afewarqii walii galle.”
Jaalala ummata Eertiraa keessattu ka Asmaraa ka durii kitaabaa fi muuvii keessatti arginee dubbifne kaan hardha asitti argine jedhe Dr. Abiy yoo waan ummati biyya sunii dubbate.
Akka gabaasaa VOA Eertiraa jiru oduu nuu erge keessatti jedhetti ummatii Asmaraa ganamaanuu bahee karaa km 10 irratti bahee pirezidaanti Isaayyaasii fi muummee ministera Itoophiyaa makiinaan magaalaa keessa qaxxaamuran simate.
Kaan hubbaara footoo bulchoota lamaanii qabu naqatee,kaan meexxii guurratee bulchoota lamaan faarse.
Akka ministerii odeeffannoo Eertiraa Yemaanee G/Mesqel jedhetti muummee ministera Itoophiyaatii fi pirezidaantiin Eertiraa marii nagaatii fi araaraatiif akkana waltu dhufuun waan seenaa qabeessa.
Wannii Itoophiyaa fi Eeritaan armaa achi feetu akka Dr., Abiy jedhetti jaalalaa fi guddinna malee waan waraanaatii miti.
“Asii achi waan waraana sunii hin odeessinu. Asii achi humna hujiin hojjachuu dandeennu fi waan nagaa dubbachaa,waan ummata biyya lamaanii argachuu male hojjanneefii waan warrii dhabe deebifneefii hariyummaa biyya lamaanii oli guddisuuf waadaa galla.”
Nagaa biyya lamaaniituu deebisuuf akka muummee ministeraa jedhetti akka biyyaatuu wal ulfeessaa qalbii diriirtuun wal barbaadaa waliin jiraachuutti asi aana. Jaalaltii waan misaayilalle caala humna qabdi jedha.
“Misyaayila,kilaashii,bireeniin nafa namaa booji’anii,onnee namaa baaji’uu ammoo hin dandeene dhiifnee waan waaqii nuu kenne,ka barbaadaafillee Raashiyaa ykn Chaaynaa hin itti dhandheef,jaalalaan, dallaa jibbaa jissine,” jedhe.
Wannii guddoon muummeen ministera Itoophiyaa jechuu fedhe jaalaluma.
“Ergaan tiyya guddoon haa walti dabalamnuu. Jibbia dhiifnee jaalalaan haa walti dabalamnu. Akkuma na jaalattan gosa…jaaladhaa.”
Akka muummeen ministeraa jedhetti asii achi Itoophiyaa fi Eertiraa jidduu jaalala, ulfinnaa fi waliin guddachuu malee womaa hin jiran.


text:
VOA WASHINGTON DC— Baqattoonni Yemen keessa jiraatan gargaarsi namoomaa Tokkummaan motummootaa waadaa seene biyyattii ga’us kanneen Aden keessa jiran hin dhaqqabin jiraachuu ibsaniiru. Lolli yeroof …Read More »
Rakkoo Baqattoota Oromoo keeniyaa keessatti
Mootummaan wayyaanee umurii angoo isaa dheereefachuf fedhii guddaa irrraa kan maddee walii hidhata siyaasa mootummoota olaa waliin qabu bayyee cimaa dha. Ilmaan oromoo hidha,ajjeechaa,dararaa …Read More »
Iyyannoo Baqattoota Oromoo Aden/Yemen
Irraa: Baqattoota Oromoo Adan-Yaman. Gara:Qaama Dhimmi kun ilaalu hundaaf: Ebla 19/2015, Dursinee nagaa oromummaa fi obbolummaa keenya isiniif dhaamna.Itti aansinee gara yaada keenyaatti yoo deebinu …Read More »
Lolli Yemen keessaa itti fufee jira. Baqattoonnis lola kana giddutti danqamne jedhu
WASHINGTON DC— Baqattoonni Yemen keessa jiran yeroo ammaa rakkoo hamaa keessa jiraachuu isaanii dubbatu. Dhukaasi magaalaa nuti keessa jirru Aden keessatti waan geggeessamaa jirruuf gad …Read More »
VOA: seenaa suukanneessaa jiruu baqattoota Oromoo..
BAQAATTOOTA OROMOO BIYYA LIBYA IRRAA GARAA TUNIZIYA SEENAAN https://www.facebook.com/video.php?v=646519038808177Read More »
Baqattoota Oromoo Mana hidhaa biyya Sa’uudii Faraqa faraqaadhaitti rafna jedhu..
Sa’uudi Arabiyaa; Ilmaan Oromoo 230 mana hidhaa Najraan keessatti akka itti azzabamaa jiran caqasi ! dhageessee maaltu na dhibe jettee hin rafinii akkamitti akka dirmattuuf …Read More »
Ethiopian refugees face dam backlash in Egypt
Cairo, Egypt – For months, Gutama Gallatobati, a proud farmer and mechanic of Oromo descent languished in an Ethiopian prison over accusations he burned an Ethiopian …Read More »
Letter of Appeal From the Oromo Refugees in Egypt
To: UNHCR Headquarter – Geneva, Human Rights Organizations, International Communities, Humanitarian Organizations abroad and in Egypt, Diplomatic Missions and Embassies in Cairo, Resettlement Countries, Oromo Communities …Read More »


text:
Muummichi ministeeraa Dr Abiy Ahmad sirna eebba qondaaltota waraanaa guyyaa har’aa kolleejjii Raayyaa ittisaatti geggeeffame irratti kan argame yoo ta’u, rakkoo nageenyaa naannolee biyyattii adda addaa keessatti mul’ataa jiru ilaalchisee ibsa kennee jira.
Dr Abiy Ahmad ibsa kana irratti :
“Haa ida’amnu, dhiifama waliif goonee tokko haa taanu, seerri haa kabajamu yoo jennu, biyyattii keessatti shiftaa fi saamtonni haa heddummaatan jechuu akka hin tahin hubatamuu qaba” jedhe. Dr Abiy gochi seeraan alaa kutaa biyyattii adda addaa keessatti muldhataa jiru akka dhaabatu akeekkachiise jira.
Kolleejjiin Raayyaa ittisa biyyaa hooggantoota waraanaa marsaa 11 fi 12ffaaf leenjisaa ture eebbisiise.


text:
ISLAAMA.
Islaama jechuun jecha salaam ykn Silm je’urraa argame, Nagaya ykn if kennuu jechuudha. Hikkaan Isaa Rabbiif if kennuun nagaya argachuudha.
KIRISTAANA.
Kiristos jecha je’u jecha Griik irraa dhufe. Kiristos jechuun Masiih jechuudha. Hikkaan Isaa haquu ykn dibuudha. Kiristaana jechuun Nama Iisaatti amanu tahuu Isaati. Iisaa ykn Iyyasuus ilma Rabbii kan badii namaatiif jecha nama tahee ajjeefame, innilleen Rabbi jechuu amanan.
WAAQEEFANNAA.
Waaqa jecha je’urraa dhufuu hin ooluun shakka. Waaqa jechuun kan dachii fii samii uume jechuudha, kara biraatiin Waaqa jechuun Samii jechuudha. Waaqeefannaa Jechuun Waaqa Samii fii dachii uume guddisuu tahuu Isaati.
UTUBAA ISLAAMNI IRRATTI IJAARRAMU.
Islaamni Amantii utubaa shan tan irratti Ijaaramtu qabdu. Shanan san keessaa takka namni dide hundi Kaafira je’ama. Arkaana Shanan jechuun beekkama.
1ffaa. Shahaadaa lamaan qabachuudha, sunis “Ash’hadu Anlaa Ilaaha illallaahu, Wa Ash’hadu Anna Muhammadan Rasuulullaah” jechuudhaan Islaama seenan. Hikkaan Isaa “Haqaan Gabbaramaan Rabbii tokkicha malee hin jiruu jechuun ragaa baha, ammas Muhammad Ergamaa Allaaha tahuu Isaa ragaan baha” jechuudha. Namni tokko hoggaa shahaadaa lamaan itti amanee Afaaniin je’e Islaama seene jechuudha. Maqaan isaa Muslima taha. Jecha saniin hoggaa Islaamatti seene Arkaana itti aanuutu Isa eeggata. Utubaa itti aanan hunda tartiibaan fudhatee dalagarra olchuu qaba. Yoo Afaanin Shahaadaa je’ee Utubaalee itti aanan dalaguu dide Muslima maqaan je’amu Irraa fuudhamee Kaafira je’ama. Shahaadaa lameen keessatti Rabbii tokkicha haqaan gabbaramu qofattin amana eega jette, Muhammad Ergamaa tahuu amanuun dirqama taha. Namni Rabbii tokkichan gabbara Ifiin je’u eega Nabi Muhammad s.a.w ergamee kan Isa jala hin deemne hundi Kaafira je’aman.
UTUBAA KIRISTAANNI IRRATTI JAARAME.
Kiristaanni Utubaa mataa Isaanii qaban sunis “Sillaasee” ykn Trinity je’ama. Afaan Oromootiin Sadee ykn Sadeessoo tahuu hin oolu.
Hikkaan Isaa Rabbii sadihi garuu walitti tokko jechuun amanuudha. Isaanis Abbaa, Ilmaa fii Hafuura qulqulluudha.
Abbaa hoggaa je’an Rabbii guddicha Abbaa Iyyasuus tahuu Isaati. Inni kan dachii fii samii uume akka tahe ni himan. Ilma jechuun ammo Iyyasuus ykn Iisaa jechuudha. Iyyasuus ilma Waaqayyoo kan ifiifis waaqayyooti, Osoo Waaqayyoo tahee jiru beekaa dhalatee cubbuu ilma namaa dhiquuf jecha finnifamee jechuun amanan. Kiristaanni Irra hedduun Iyyasuus Waaqa akka tahe amanan. Ammas akka Inni Ilma Waaqaa tahe amanan. Bakka takkatti Ilma waaqa fii Ifiif Waaqa tahe jechuu Isaaniiti.
Kan sadaffaa Hafuura Qulqulluudha. Hafuurri Qulqulluun yoo Kiristaana gaafatan deebii argachuun ni ulfaata. Qilleensa haa tahuu, Shinbirroo haa tahuu, Malaaykaa haa tahuu hin beekkamu. Garuu Inni kunis Abbaa fii Ilmoo wajjiin Waaqa Sadaffaa tahuu Isaati. Kiristaanni Isaan sadeen walitti waaqa, kophaattis amala adda addaa qaban jechuu amanan. Sadihis tokkos jechuun amanan.
• Ani tiyyaaf waan kana kiristaanas gaafadhee deebi qubsaa hin arganne. Macaafa Qulqulluu dubbiseetis waan Isaan afaaniin sadeen walitti tokko je’an kana arguu hin dandeenye. Kiristaana Pheenxee biratti namni Iyyasuus Waaqa akkasumas Ilma Waaqaati jechuun hin amanne hundi “Warra hin amaniin” jechuun beekkaman. Kiristaana Ortodokisii fii Kaatoolik biratti Namni Maariyaam ykn Maryam akka haadha Waaqaatti laalee Isiif hin Sagannee fii Isii hin guddifne hundi “warra hin amaniin” je’aman. Isaan Pheenxeen “Munaafiqa” je’an. Pheenxeen Isaaniin “warra hin amaniin” “Mushrikoota” jechuun balaaleefatan.
UTUBAA WAAQEEFANNAAN IRRATTI IJAARAME.
Waaqeefannaan Maalirratti akka Ijaaramu wanni beekkamu takka hin jiru. Waaqeefannaa Amantii je’amtuuf Kitaabni beekkamaan hin jiru. Wanni Waaqeefannaarraa himamu hundi waan Afaaniin namni waliif himu qofa. Akka Hubatamutti Utubaan Isaa Waaqa Guddisuudha. Waaqa Garaa garbaa, Waaqa gurraacha nuuf Roobi jechuun gaafatan. Waaqayyoon Waaqeefattoonni Guddisan Waaqa Dachii fii Samii uume tahuu Isaatu himama. Oromoon dur Waaqeeffataa akka ture himama Garuu sirni amantii sanii maalirratti akka Ijaarame wanni beekkamu hin jiru.
Sheekh Muhammad Rashaad Abdullee Amantii Oromoo Islaamaan duratti jechuun walaloo barreeyse keessatti Akka Waaqeeffataan Waaqaa fii Ateetee Waaqarra Xiqqaa guddisan, dhuma baatii irratti Horii Ji’aaf akka qalan, Ji’a akka laalanii waa himan, akka Muka jalatti aanan naquun Waaqa kabajan, Akka Shimbirroo barartuun faala laalan fii waan kana fakkaatu akka dalagan addeeysa. (DIINAA OROMO`OO
ammoo diin Oromoo islaaman durattii
diinaa namuu beekhuu akka aduu baatattii
tanaaf akki je’an diin ilmaan Haamirraa
diin Oromo qofaa kan hafe isarraa
kan Oromoon guddiftuu zamaana durattii
waaqa fii ateetee isarra xiqqaatii
bakki waaqni jiruu gara samiidhatii
dandeytiin saa guddo’oo akka yaadanittii
isaa-rrooba roobsaa isumaan quufanii
waan gagaarii malee ittin irkisanii
yoo zamanni tolee bara waaqa je’anii
ammoo yoo hin tolin abaari je’anii
ammas (aaw jilichaa) goytittii saanitii
beeki kun hundinuu islaaman durattii
abbaan warraa akka waliyyi’iitii
horii ji’aaf qalaa dhuma baati’iitii
akka horiin isaa toltuu isaaf bayuu
isaafii warrilleen ji’a biraa gayuu
bofaafii naachallee numa guddisanii
garii mukhaatillee kan akka leymanii
kan akka danbi’ii kakka ijarsaa
kan akka odaadhaa mukama gaadisaa
aanan jala-nnaqaa gaariin isaanitii
baatii hunda keessaa hanga dandayuttii
gurraacha kurbeysaa hujuba- qqalanii
amata hundarraa ni danboobbatanii
waan dhufaa jirullee numa odeessanii
moora horii qalmee akkaan lallaalanii
shinbirroo barartuun faala ni laalanii
urjillee eeganii waan fedhan himanii
Oromoon urjii laaluu baraa hoonga geessee
akkaataa burujaa Oromoo beysisee
jaarillee dhawanii wal ni wal’aananii
silaa faala beekhuu bakkuma gayanii
dhagallee laalanii ccallellee guuranii
qooqa waraabessaa wahirraa himanii
khurbeessa shayi’ii kha’anii qalanii
garii saa nyaataniikkaan waaqaa kennanii
yoo-rraa qeebalamee allaatteedha dhufaa
duuba saniin beekhan roobni samii cufaa)
Dubbii Miila Bakhar Jaafar Alii tan qopheeyse keessatti Wanni Ji’a laaluu fii dhagaa facaasanii waan dhufuu jiraatu himuu kun akka Oromoo Waaqeefattaa wajjiin jiraata ture ni hubatama.
XUMURA
• Kiristaanni Amma jiru kun hundi Amantii Rabbiin buuse qajeeltuu jala deemaa hin jiran. Kanaaf Isaan Kaafira ‘Warra haqatti hin amanin’ je’aman. Rabbii Sadii jechuu Isaaniitiin Abaaramanii jiran. Ammas kiristaanni Nabi Muhammad s.a.w Osoo Kitaaba Isaanii keessatti dubbatamee arganii itti amanuu didanii haqa dhoysuu Isaaniitiif Kaafira ja’aman.
• Waaqeefattanis Waaqa tokko guddisa jechuun haa himamu malee Shirkii hedduu qaba. Ateetee Waaqa xiqqaa qaba. Ji’aaf qaluu, Ji’a laalanii waan ganaa dhufu himuu, Mukaa guddisuun aanan jalatti naquu fii kuni hundi Shirkii gurguddoodha. Osoo Waaqa tokko qofa yaammatan jechuurratti waliif gallees Nabi Muhammaditti waan hin amaniin Isaan Kaafira. Amantii Rabbiin itti hin ajajiin ifiif uumanii hordofan. Yoo Rabbi fii Rasuulatti hin amanin Kaafira je’aman.
• Amantii Rabbi biratti fudhatama qabdu takkittidha, Isiin sun Amantii Nabiyyoota hundaa Islaama.
“Namni Islaamummaa malee amantii biraa barbaadu Rabbiin irraa hin qeebalu. Inni guyyaa irraa boodaa keessatti warra hongawerraa taha.” Al-Imraan: 85
“Amantii Rabbi biratti fudhatama qabdu Islaamummaa qofa” Al-Imraan: 19
…….. Addaan baafatanii Filannoo Ifiitiin akka namuu Amantii qajeeltuu Hordofu godhuun dirqama Muslimoota hundatti.
………….. Itti fufa.


text:
Akka gabaasa Turkiitti xuyyuurii kun marroo sadii hajaja ‘ufi eegadhuu’ xuyyuura Turkii irraa fudhachuu dideef dhahanii buusan.
Xuyyuurii hajaja kompuuteraatiin deemu paayleettiin keessa hin jirre kun daarii Tukrii Siiriyaatti dhiyaattu keessatti dhahanii buusan.
Bulchoota Amerikaa keessaa tokkoo xuyyuurii kun Raashiyaa gaada deemu, (DRONE) jedhan.
Raashiyaan ammoo dharaa0-dhugaa dubbii tanaa hin mirkansine.Turkiin asiin duralleetti jeetitii fi helekopeterii Siiriyaa seera malee daarii teenna seenan jettee dhooftee bubuufte.
Turkii fi Raashiyaa lola Siiriyaa irratti wal dhabuutti jiran.Turkiin milishoota ISIS Siiriyaa keessatti hadhuutti jirtii,Raashiyaan ammoo mootummaa perzdaantii Siiriyaa Bashaar Al-Asaad gargaarti.