text:
Dur bara ijoollumaa inna warra saaniif hurraa bu’anii yk horii tiksanii yk dirree keessa taphataa oolanii manatt deebi’an ijoolleen olla toora tokko galanii mataa saanii dugda kan isaan fulduraatt irkisuun harkaan mudhii saa qabatanii deemuu eegalu. Kan duraa hoogganu qofatu waan halle arga.\ Jarri toora galan sun akkuma lafa ilaalanitt walfaana “Geenyee” jedhu. Kan fulduraa hogganu “Gawuu geenyee” jedha. Utuma akkasiin gaafataa, deebii “gawuu geenye” jedhu argataa deemanii, hoogganni “Geenye” jedha. Ol kahanii yoo laalan ganda gahaniiru. Waa abiddarra jira taanaan manni hin aara. Gorora coccobsaa gammachuun mana ofiitt arreedu. Karaa bu’aa bahiin itt baayyate irra haananii manii saanii gahuu caalaa kan gammachiisu hin turre.
Hanga yoonaa Oromoo qabsawoo ofiin jedhan mooraa lamatt hirree ilaalaa bane. Lamaanuu “geenyee?” jennen malee “Geenye” nuun jedhanii hin beekan. Tokko nu dhiisee bakka akeekkate gahee angoo nu bulchuuf dorgama jira; kaan karaan saa fagoo gufuun itt baayyatuu. Kan mooraa halagaatt gale, hirree halagaa gabbisuu irra darbee Oromoof bu’aa buuse hin qabu. Inni kaan haala dorgommeen hawaasa firaa fi diinaan marfamee, dhiibbaan karaa halleen itt tolfamuu keessaa caffatee bahuu dadhabee, jonjeen kan kahe bitaa fi mirga abaaraa jira. Oromoon dhugaa dhabee utuu hin tahin kan xiiqii qabu baafachuu dadhabe. Kanaaf Mooraa Walabummaa keessaa “Geenyee” utuuma jedhanii, “Gawuu geenye” jedhamaa, utuu hin gahin ganda itt galanitt ibdii suuqamaa jira. Gandichi gubannaan mooraan lachuu hin jiratuu, hundu boojuu fi deegaa taha. “Si sobu yaa marqaa si afuufuun si liqimsuufii” isa jedhan sana. Kan galtuu sossobatan hamma mooraan walabummaa jiruttii.
“Golli Mormituu” Itophiyaa kan jiraatte mooraan walabummaa jiraannaanii. Dadhabuun mooraa kanaa “mormituu” hin jabeessuu. Kanaaf jaarmoti maqaa Oromoon socha’an si’anaa humna riphaa saba Oromoo calaqqisuu hin dandahani. Mooraan walabummaa jabaannan, akka jabaatanii jala dhaabbataniif mormituun caalaa cimfamu. Sun dhiibbaa sochii malbulchaa Oromoo waliigalaa laaffisu qaba. Jaarmoti hundi akka malee dadhaboo waan tahaniif kaka’a ummataa tasa tahu hamaa irraa ittisuun haala ijaarameen gara injififannoott qajeelchuu hin dandahanii. Kanaaf abdii hunda isaanirra kaa’uurra gamnootii fi goototi Oromoo furmaata wayyaa tahu irratt mari’achuu qabu. Oromoo kan feesisu ayyaaneffata abba tokkootaa utuu hin ta’in dhaabaoota jaboo dha. Sochiin saanii, abba tokkoota booda hafu yk too’atamuu dandahaa, jedhanii gaafachuun barbaachisaa dhaa.
Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) dhaaba Republika Oromiyaa Demookaraatofte ijaaruuf kakatee walakkaa jaarraa dura hojiitt bobbaa eegale. Yerooma sana kanneen gaaffii Oromoof Itophiyaa demokraatofte keessatt deebii barbaadna jedhanii dhaabota saba hedduu Itophiyaatt duudanii turan. Jarri akkasii Oromoon seenaa of bulchaa hin qabu jedhanii holola hamajaajiin kan hiikkatanii. Of hin beekneen, seenaa ofbulchaa sooressa qabachuu Oromoo dagatti. Utuu hin qabaanneeyyuu sun halagaan moo’amuu hin raggaasisu. Kanatt kan amanan bilisummaaf lubbuu ofii dabarsanii ABO ijaaran. ABOn, eenyummaan Oromoo bu’uura eenyuu sochoosuu haa tahu roga dhabsiisuu hin dandeenye qabaachuu saa ifa baase. Kanaaf diinni Oromoo fi keettoliin duula walirraa hin citne irratt gaggeessaa jiraatan. Haa tahu malee sirna bosoosaa ummati balfe jijjiiruuf waan dhaabbateef mooraa walabummaa balleessuun hin dandahamne. Hogganootii Empayera Itophiyaa takkaa balleessuu malee tolchuu hin beekanii. Mootummaan empayerichaa jalqabumaa akeeka saamichaa fi fixiisa qacee ilmoo namaa irratt hundaawe. Sochiin bilisummaa Oromoo, keettoo jijjiiramaa fi nagaatii. Ilaalchaa fi hojiin jijjiirammi argamu malee, moofaa wal gargaarre suphina jechuun furmaata hin tahu. Erga qabame bulchooti Itophiyaa Oromoon beeku ofirroo fi ofittoo qofaa. Dudhaa dhalmaan itt darbaa dhufe jijjiirratanii ummata koloneeffatan walqixummaatt ilaaluu hin dandeenyee. Empayerii isaan ittiin dhadatan diigamee eenyummaa ofii isa dhugaatt deebi’uu malee filmaati biraa hin jiru. .
Kaayyoo walabummaa bakkaan gahuuf qabsoon tolfamu sabicha badiisa irraa baraaruu irratt kan akeekkate waan taheef itt bahaa deema malee hin coollibuu. Oromoon ilmoo namummaatt amanan yoo namaa gaditt ilaalamaa hafuu hin feene, akka ummataati leeyuu qabna kan jedhan abdii sanaan socho’uu qabu. Yoo qabsichi itt bahaa deeme qofa furmaati kan argamu. Nammi qayyabannoo gaalchaa hin qabne, hamaa, tolaa fakkaatee dhihaatu hundaaf qeeqa malee ililchaa harka rukuta. Madrak haa tahu OPDOn sirna jiru kabeebsuuf malee jijjiirama waaraa fiduuf hin uumamnee. Jijjirammii argamu malee naannaa sanaa beellii, dhukkubii, roorroo fi shororkaan hin badanii; mirgi ilmoo namaas Oromummaanis hin kabajamu.Sana kan fiduu dandahu wayyabaa fi cunqurfamaaf kan dhaabbate; sochii bilisummaa Oromoo irra sanatt kan gaalchu hin argamu. Demokraasiin gaaffii Oromoo deebisuu caalus hin jiru.
Malbulcheesitooti bilisummaa si’anaa ilaalcha Oromummaan gonfachiise dhiisanii kan roorrisaa akkeessaa jiru. Sunis tahitaa fi beekumsi gubbaa gad coccoba kan jedhu.Garuu wanti hin jirre coccobuu hin dandahu. Burjaajii yeroon uume jala dahatanii halagaatt hudduu gatachuun hiree Oromoo roga dhabsiisaa jiru. Ijoo laafaa ummataa tuttuquun bara baraan dadhabina ofii dagachiisaa bahanii. Qabsaawanii qabsoott hiriirsuu irra, sana kaayyoo godhatanii jiru. Hanga yoonaa lafa taakkuu tokko dhuunfanne kan jedhe hin agarre. Sana hin dandeenye taanaan maalifaan jireenya saanii bulee gaaffii jala akka galu hubachuun, jala jalaa luqqa’anii mooraa nyaaphatt yoo cehan mullatu. Lafa malee saba waanti jedhan jiraachuu hin dandahu. Bakki irra dhaabbatanii qabsawan illee rakkoo tahuuf adeemaa. Haa tahu malee dhalootaa dhalootatt dargaggoon Oromoo rakkina hanga yoonaa irra haanaa dhufaniiruu, hardhas abdiin jiran isaanumaa. Abbaa biyyumaa deeffachuu fi qajeeltuu Oromiyaa fiduuf hoggana baafachuun darabee saaniitii. Lubbuu, eenyummaa fi qabeenya ofiitii lafarraa haqamaa jiruu callisanii of irratt dhiisuu jechuun Oromummaa tuffachuu dha. Oromoo hundi miira galtummaa qaba jedhamee akka hin ciicatamne beekamuu qaba.
IItophiyaa keessatt Madrak funaansa jaarmota Itophistootaa kan tahe jaarmota Mormituu jedhaman keessaa guddicha tokko. OFK kan jedhamu miseensa saatii. Hoggana Olaanaa OFK keessaa tokko, Baqqalaa Garbaa akka dubbataa qabattee furtuutt OSAn afeeramee US dhufuun ni yaadatama. Nammi kun Oromummaa saaf hidhaamee guraarameera. Baras alaa manaa qara kan birmateef ummata Oromooti. Gidiraa fi faanfana mootummaan Itophiyaa Oromoo hidhaa keessa jiran irraan gahaa jiruuf raga bahuun Oromummaa saaf xiiqii qabu agarsiiseera. Haasaan saa inni hafe garuu ilaalcha malbulchaa Itopheessaa dhaabi saa fi hidhati saa ifaan hordofanii. Madrakooti waan wal hin fakkaanne lama, Empayera tursuu fi demokratessuu of duuba harkisaa deemu. Dandamata Ummatootaaf Wayyaanee irra waan itt wayyan dhiheessaa hin jirani; angoo mirga hiree murteeffannaa uumataa beekullee heera Itophiyaa keessa ni haqna jedhanii kakataa jiru. Kanneen malbulchaa basalgaa kanatt marsan irraas kallattii itt dhiddhiibamaa jiru heduun nama hin dhibu. Kaan saanii dhossaan haa tahu ifaan farreen bilisummaa Oromoof kan hojjetanii. Kan maalalchiisu, kanneenumti kaleessa “bilisummaa malee du’a” jedhaa turan lafaa ka’anii ililchuu dha. Tasa suukanniin dhuunfate moo, hanga yoonaa nama gowwoomsaa bahan jechuu dhaa? Gamni muuxannoo nama biraa irraayyuu hedduu barata; ilmi keenya kan ofiifuu giroo qaba hin fakkaatu. Fala qabso Oromummaa irratt gufata.
Qabsoo bala’amaamitii jechuun gabaabaatt gaaffii Oromoon walabummaaf qabu dhiisanii Heera Wayyaaneen buluu fudhachuu jechuu dha; furaa biraa hin qabu. Obbo Baqqalaan akka Heera sobaa Empayerichaatti aangoo dorgamuuf galmeeffamuun mirga saatii. Garuu gochi sun Oromoo saba walaba ofiinjiroo tahuun hafee, maxxannee Itophiyaa issan fakkeessa. Akka aadaa malbulchaa Itophiyaatt kan muudamee nagaan aangoo dabarsee akka hin beekne wallaala hin fakkaatu. Kan itt gale amanamaa tahee alaabaa inni qabatuuf ajjeesee du’uun dirqii seeraati. Oromoon hanga alaabaa koloneeffataa buqqisanii kan ofii bakka buufachuun abbaa biyyaa tahaniitt qabsoon saganteeffatan hin dacha’u. Ejjennoo kana utuu walitt hin bu’in kan Madrakiin attamitt walitti araarsuu? Oromoon nagaa jaallatu, garuu dudhaan Habashaa raajiin geeddarama jedhanii hin amanan. Kanaaf haalli qabsoon Oromoo keessatt deemaa jiruu fi kan kanneen kanaan dura nagaan qabsaawuun saanii himameef wal hin fakkaatuu. Mirgi jarri qabsawaniifii fi haalli seenaa fi lafquyii saanii kanaan walitt hin galu.
Kan dhugaatt nagaan qabsaawuu fedhu Heera Wayyaanee ala of godhee yaaluutu Gaandiin walfakkeessuu dandaha taha. Martiin Luter King biyya malbulchaan bilchaate keessatt qabsaawe. Akka Oromoo addattis biyya hin qabu, yoo Madrak Oromoon addatt biyya qabaachuu haale malee. Ifaajjeen Lutar King isa galaafatuu, ammallee fiixaan bahuuf hedduutu hafa. Seenaan Sochii Noolaa Amerikaa, Malkom X, Gichillooti Gurraachi (Black Panthers) fi murni adda addaa kan qabeessoo naga hin turre, akka keessaa qooda qaban irraanfatamuu hin qabu. Kanaaf maqaa qabsoo Oromoon jara kana dhahachuun qabsicha fuggisiisuu yoo hin taane alangaa Wayyaanee taasisuuf juujuu afeeruu dha. Obbo Baqqalaan tooftaa qabsoo nagaa Gaandiin walfakkaatu dhaheera. Gaandiin akka qabsaawaa Hindiitt malee akka miseensa Partii Mormituu Britaaniyaatt tooftichatt dhimma hin bane. Kanaaf dhaaba Oromoo walaba tahanii dhihaachuun diddaa jedhan gochuu yk waan isaan hin fakkaannett maqaa Oromoo kaasuu dhiisuu dha. Diinagdeen naannaa Finfinnee biyya Oromoo irra jira malee wayyabi kan Oromoo miti. Waa gabaa hin baasinaa jechuuf hangam milkaawaa? Ummati hafewoo ijaarameeraa? Kennati Parlamaa 2015 irraa waanti baratamu jiraa? Qabsoon nagaa ofirratt hirkachuun tolfamu qophii fi wareegammi gaafatu fi kan hidhannoon godhamuu wal caala jechuun gafa dhandhamatan qofa beekamaa. Dhuguma, mormituu tahuun ulfina dhabuu malee gatii gaafatu biraa hin qabu taha.
Qabsoo Oromoo irraa kan eegamu Empayera diiguu dha. Sun tahu malee carraan ummmatootii mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu haa tahu, biyya ofii keessa Oromummaan jirraachuu hin yaadamu. Sana malees empayeraa jiru godinaan sun nagaa fi tasgabii hin argatu. Haalli nagaa fi tasgabii hin qabne gooltuu magarsa. Sun yoo hin taane hariiroon gufuu hin qabne saboota gidduu hin jiraatu. Oromoon nagaa naannaa fi araara buusuu irratt eenyu caalaayyuu kenna qaba. Kanaaf halagaa jala kurkuruu irra ofirratt amanuutu nama baasaa. Hamma mooraa diinaa keessa hin jirrett murnooti yaada ofii qabaatanii sagantaa gadjalla baafachuun waliinuu sosso’uu ni dandahu. Garuu hubannoo hariiroo Oromiyaa fi Itophiyaa gidduuf qaban qayyabachuuf irra deebi’anii keessa ofii qoru gaafata.
Bu’uura Oromoo utuu hin cimfatin kara karaa deemuun duuba Oromummaan bakka walitt deebi’antu dhibaa; amanamumma addaa qabaachuun, yaa’a keessa walitt bu’a hambisuunis rakkisaa ta’aa. Kaan kaayyoo halagaa malee kan ofii wareegamaniif hin qabanii. Kanneen akkasii dhaloota egeriif yaaduu dhabuu irra, sodaan nafxanyaas garaa keessaa hin badne. Hardha buluu fi bu’aa fi qananii ammaaf jedhanii kan humna qabutt galuu filatuu. Fakmishoon kun tuffatamaa fi salphinan jiraachuu saaf malee gaagaa hedduu hin qabu. Fakmishoon biraa, egeree fi birmadummaa saba ofiif jedhanii salphinaa fi tuffatamaan jiraachuu manna du’anii awwaalamuu wayya kaayyoo jedhu. Gaagaan saa ni baayyata; garuu kabajamaa fi boonsaa waan taheef dhaloota duuba dhufaniif fakkeenya taha.
Naannaa sanaa nagaa fi guddina dagaagsee, mirga ilmoo namaa kabajchiisuu, qaroomaa fi carraa banuu fi gooliin akka ol hin bane gochuutt sochii bilisummaa Oromoo caalaa dudhaas, fedhas kan qabu hin jiru. Ummati Oromoo itt roorrifamaa, salphaataa, tuffatamee namaa gaditt ilaalama jira. Haala kana jala barabaraan jiraataa jedhee kan abdatu Oromoo onnee hin qabnee fi halagaa ofittoo fi ofirroo dantaa ummatoota ofiif egereef giroo hin qabne qofa. Dargaggoon Oromoo isa durii sana akka hin taane lubbuu saanii kennuun agarsiisaa jiru. Irra marsaan koloneeffataa qaata cabe. Kun mataa dha. Inni bakka hallee danfaa jiru gaafa dhoohee hanga mirga fi kabaja isaaf tahu argatee biyya saa deebisee dhuunfatutt hin qabanaawuu. Hedduun isa rukuttaa jaarraa oliin hadodee ture sana malee sadarkaa abdi kutannaa irra gahee, jiraatus badus waan itt hirdhatu akka hin qabne murteeffachuu saa hin hubatatanii. Tuffii sabichaaf qabu yoo hin taane halagaan Oromoo lafa akaakilee saa irraa buqqisuuf mirga maalii qaba? Kana caalaa maal nagodha jedhee akka sodaatu halkanii fi guyyaa kan dorsisu? Kan ulfinni ilmoo namummaa itt hin dhagahamne, kan garbummaaf dhalate qofaatu salphina akkasii dandahee jiraataa.
Koloneeffataafi mataa gadi qabachuun akka homaa hin baafne Oromoon arganiiruu. Caalaa liqimfamaa, caalaa badaa fi itt roorifama jieratan malee mirgi Oromummaa kabajameefii hin beeku. Kan inni qorqee lafeett isaan baase irra, si’ana kan ilkaan caalaa qara qabuu fi lafee qurxumsutt gurgarataa jira. Oromoon akka sochii jalqabanitt silaa hirreen saanii cimee, kan dhufu hunda qolachuu kan dandeesisu qabachuu fi kan saba saanii dhumiisarraa oolchan tahuutu irra ture. Garuu mamii fi daddaaqina hogganoota saaniin laasha’aa jiru. Jarri galaanaa isaan gangalchu kobbacha malee wanti qabatan akka hin jirrett fudhataniiru. Kanaaf ofirratt hirkachuu irra fayyisaa hokkoo itt hiixatu barbaacha ija facaasuu. Amma egaa waldayaa irra gahameera. Wal fudhatanii baduu dura ifaan huubaa fi callaa gargar baafachuu dha. Kan fedha ummataa waliin deemuu hin dandeenye humna danfaa jiruu duraa maquu dha. Oromoon malbulcheessota guriri’aa oolaniin madaalamuu hin qabu
Garadabarsituun mootummoota anga’oo addunyaan sossodaachisuu feetii. Isaan akkuma Oromoo dantaa ofii kabachiifachuu malee Oromoo waan addatt faanfananiif hinqabani. Hankaaksitooti qabsoo bilisumma “kunoo Oromoof filmaata biraa argachoo” jedhu! Filmaati saanii kan Oromummaa ajjeesuu, kan nammi Oromoo akka abbatokkee afaan, aadaa fi jireenya dhahatu hin qabneett malee akka miseensa saba of dandaheett hin jiraanne kan godhu. Jarri kun kutannoo fi dudhama dargaggoon Oromoo walabummaaf qabdu hin qayyabanne. Asii fi achi isaan harkisanii of irraanfachiisuuf dhama’uu. Sadarkaa hardha gahame gahuuf gootota hedduutu wareegame, qabeenya hamma hin qabnetu barbadaawee; ol adeemaa meeqatu karaatt hafee. Ammas haalli jiru caalaatt yaaddessaa dha. Akki qabsaawotii fi hogganooti hawaasa Oromoo itt of qabaa jiran garuu yaaddoo sana hin calaqqisuu. Yeroo lafa saa, hiddi handhuuraa fi du’aan saa itt awwaalame; ollaa waliin aadaa fi afaan saa itt guddifatu; irra qotee nyaatu; Waaqaa fi lafa itt araarfatu; wayyabummaan abbaa tahuu saa itt mirkaneeffatu iraa buqifamee joortuutt jijjiiramu, iyyanii iyya walitt dabarsuun birmataa wal birmachiisu jedhamutt, koloneeffataan kan jedhu fudhannee waliin haa jiraannuun jechuun “nuu fi isinii” malee” nu” akka waliin jennu taha hin jirru. Jara akkasiin hin morminaa jechuunis hankaasitummaaan alatt hin laalamu.
Xumuruuf, Oromoon itt gala murteeffatan qabu; gaaffiin waliif qaban kan fageenyaaf yerooti. Fira fakkaatanii itt gala saanii irraa kan maqsuu barbaadan hedduu dhaa. “Geenye” kan jedhuun hanga argatanitt “Geenyee” jedhanii gaafachuu hin dhaabanii. Mudaan sochii Oromoo si’anaa rakkina nammi uumeen kan dhufanii. Kaasaa dhugaa utuu hin tahin kan dhaban, jaarmaa cimaa; namoota ramaddii saaniin wal gitan ; dabbballee hin daddaaqne kaayyoo saba saaniitt cichan; namoota sirna abbaa hirrumaa halagaa leellisan utuu hin tahin demokraasii Gadaa qayyabatan fa’ii. Ilaa fi ilaameetu dhibe. Afaan wal eeguu, hiriyaan wal amanuu dhabuutu heddummaate. wallaaluma, Ofirrummaa fi ofittumaatu ija baase. Murna bubbucuu irratt hirkachuun wayyabatu moggeefame. Gareef amanamuutu Oromummaa caalaa afarsamee. Shira diinaa fi dhimmama firaa addaan baafachuuf dandeettii dhibe. Beekumsaa fi muxannoo irraa qoolifatame. Qaroo tarkaanfatoo heddumminaan qabsoo walabummaaf sochoosuun silaa amma. Oromoon ariitiin dhaaba cimfatanii dabballee kutaatoo fi of kennoo heeran bulan baafatan malee, balaa guddaatu irra marsaa jira. Kaayyoon ofii altokko karaa irraa ceenaan, qabsoon bakkatt deebisuu salphaa hin tahu. Dhaaboti hundi qaaqaawwoo fi laasha’oo dha. Kanaaf furmaati jiru, dammaqanii akka hamaan itt hin fufne faloo bahachuu dha. Dardara Oromummaan gara manii tokkoott fuulleffataniif, booree dha, imaltuun gara bilisummaatt jalqaban hin dhaabbatu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Fulbana 2015


c: text/html

text:
Oromia: Mootummaan Itoophiyaa fi Addi Bilisummaa Oromoo Waliigalan August 7, 2018Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Oromo, Oromummaa OLF, Tokkummaa Oromo
1 comment so far
SBO: Ibsa Waloo Waliigalatee Mootummaa Itoophiyaa fi Adda Bilisummaa Oromoo
Jila Mootummaa Itoophiyaa Pireezdaantii Naannoo Oromiyaa Dr. Lammaa Magarsaan durfamuu fi Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa Dr. Warqinee Gabayyoo keessatti argamu, Jila ABO Hayyu-duree Adda Bilisummaa Oromoo Jaal Daawud Ibsaatin durfamu Jaal Ibsaa Nagawoo, Jaal Atoomsaa Kumsaa, Jaal Toleeraa Adabaa fi Jaal Gammachuu Ayyaanaa keessatti argaman Hagayya 7 bara 2018 Asmaraa Eertiraatti wal arguun marii araaraa kan hafuurri obbolummaa irraa calaqqise, wal amantaa guutuun gaggeeffameen wal tahiinsaa fi wal hubannoota armaan gadii irra gahame.
Gareen lameenuu dhimma Oromoo fi Oromiyaa akkasumas dhimma Itoophiyaa kan ilaalu irratti mariin waliin hojjechuuf wal tahan.
Lolli waggoota dheeraaf ABO fi Mootummaa Itoophiyaa jidduu ture dhaabbatee armaan booda haalli Itoophiyaa keessatti uumame ABOn biyya keessatti ifatti hojjechuu kan dandeessisu tahuu hubatamee, qabsoo isaa karaa nagaa akka itti fufu waliigalame.
Dhumarratti, dhimmoota irratti waliigalaman hojiirra oolchaa kanneen qormaataa fi yeroo gaafatan dhawaataan fixachuuf koreen itti fufee xumura itti godhu shaffisaan akka dhaabbatu wal tahan.
የኢትዮጵያ መንግስትና የኦሮሞ ነጻነት ግንባር ስምምነት የጋራ መግለጫ
በኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት ፕሬዝዳንት ዶር. ለማ መገርሳ የሚመራውና የኢትዮጵያ የውጪ ጉዳይ ሚኒስትር ዶር. ወርቅነህ ገበየሁ የሚገኙበት የልዑካን ቡድን፣
በኦሮሞ ነጻነት ግንባር ሊቀ-መንበር ኣቶ ዳውድ ኢብሳ ከሚመራውና ኣቶ ኢብሳ ነገዎ፣ ኣቶ ኣቶምሳ ኩምሳ፣ ኣቶ ቶሌራ ኣደባና ኣቶ ገመቹ ኣያና የሚገኙበት የልዑካን ቡድን ነሃሴ 7 ቀን 2018ዓም በኣስመራ ኤርትራ በመገናኘት ወንድማዊ መንፈስ በተንጸባረቀበትና በሙሉ መተማመን በተካሄደ የእርቅ ውይይት ከዚህ በታች ያሉ ስምምነቶችና መግባባቶች ላይ ተደርሷል።
ሁለቱም ቡድን ስለኦሮሞና ኦሮሚያ እንዲሁም ኢትዮጵያን በሚመለከቱ ጉዳዮች ላይ በውይይት ኣብረው ለመስራት ተስማምተዋል።
ለረዥም ዓመታት በኦነግና በኢትዮጵያ መንግስት መካከል የነበረው ጦርነት ተገትቶ፡ ካሁን በኋላ በኢትዮጵያ ውስጥ የተፈጠረው ሁኔታ ኦነግ በሃገር ውስጥ በግልጽ ሊሰራ የሚያስችለው መሆኑ ከግንዛቤ ገብቶ፡ ትግሉን በሰላማዊ መንገድ እንዲቀጥል ከስምምነት ተደርሷል።
በመጨረሻም ከስምምነት የተደረሰባቸውን ጉዳዮች ስራ ላይ እያዋሉ ምርመራና ጊዜ የሚጠይቁትን ቀስ በቀስ ለመጨረስ በቀጣይነት ከፍጻሜ የሚያደርስ ኮሚቴ በኣስቸኳይ እንዲቋቋም ተስማምተዋል።

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sababoota fi Furmaata waliin oduu warra Foyya’insa booda duubatti deebi’anii-Kutaa 5.2
Kutaa darbe keessatti shahwaa (fedhii lubbuu) hordofuun sababoota erga fooyya’anii booda duubatti akka deebi’an nama taasisan keessaa tokko ta’u ilaalle jirra. Namni fedhii lubbuu keessumayyu fedhii saalaa yoo hordofe, fedhii isaatiif hidhamaa ta’a. Har’as itti fufuun fedhii lubbuu daangaa dabarsanii hordofuun khaatimaa (xumura) badaatti akka nama geessu seenaa waliin ni ilaalla.
Kutaa kana keessatti wanta dubbatamu qabu keessaa tokko, namtichi tokko mana isaa cinaa dhaabbachaa ture. Ergasii dubartiin bareeddun takka isa biraan dabarte. Akkana isaan jette: karaan gara Hammaama Munjaab nama geessu kamii?” Innis gara balbala mana isaatti akeekuun, “Kuni hammaama Munjaabi” jedhe. Balballi manaa isa kuni balbala hammaama fakkaata ture. Dubarri tunis mana isaa kana ni seente. Innis ishii duuban itti seene. Mana isaatti yommuu of argituu fi akka ishii gowwoomse yommuu beektu, isa waliin wal qunnamu ishiitiif akka gammaddetti fakkeessite. Akkana isaan jette: wanti jireenyi teenya ittiin toltuu fi ijji teenya itti gammaddu nu waliin jiraachu wayya.
Innis ni jedhe: Sa’aati takkaaf turi. Wanta feetuu fi hawwitu hunda siif fida.” Inni osoo balbala manaa ishiitti hin cufin banaa godhee biraa bahe. Wanta ishiin jette fidee deebi’e. Garuu ishiin baatee jalaa sokkitee.
Ergasii namtichi jaalala ishiitiin ni dhama’e, ishii yaadachuu fi faarsu ni baay’isee. Karaalee keessa deemaa akkana jedha:
Yaa Rabbi! Ishiin dadhabdee osoo jirtuu gaafa tokko ni jettee
Karaan Hammaama Munjaabitti nama geessu kamii?
Guyyaa tokko osoo inni dubbii armaan olii kana jedhu intala akkana jettu dhagayee:
Yommuu ishii argattu daddaftee
Mana irratti waardiyaa yookiin balbala irratti cufaa hin gootu turtee?
Ergasii jaalalli inni ishiif qabu garmalee dabalee, isatti cime. Hanga walaloon kuni yeroo du’a isaa dubbii isa dhumaa ta’uutti. (Walaloo kana osoo jedhu du’e).
Muslima addunyaa irraa yommuu boqatu dubbiin isaa dhumaa shahaadah “Laa ilaah illallah” ta’uu qabu irraa akkamitti kuni malaafi? Addunyaa irraa dubbiin isaa dhumaa akkamitti tapha faaydi hin qabnee, walaloo jaalalaati fi Rabbiitti waa qindeessu (shirkii) ta’aa? “Ilaalchi xiyyoota sheyxaanaa irraa xiyya summeefamteedha.” Kanaafu, ilaalchi ijaa hundee musiibaa wali galaa namootatti bu’aniiti.
Ibn Al-Qayyim ni jedha: ilaalchi yaada dhala, yaanni immoo fedhii dhala, ergasii fedhiin ijjannoo cimaa dhalti.
Taaten hundi jalqabni ishii ilaalcha irraayyii
Guddinni ibiddaa qaanqe akka xiqqootti ilaallamtu irraayyii
Ilaalcha meeqatu qalbii abbichaa gahee
Akkuma xiyyi funyoo fi qaawsi jidduu gahee
Gabrichi ija isaa gaggaragalchuu kan itti fufuu yoo ta’ee
Ija namoota keessatti balaa irra kan dhaabbatuudhaa
Fedhiin lubbuu qalbii namaa irratti dhiibbaa guddaa fiddi
Hidhamaa hawwiitii fi jaalalaan kan dararamu isa taasisti
Nama jaalalaan qabamee caalaa namni dararamaan hin jiruu
Wanta hunda caalaa fedhii mi’aawa ta’ee osoo argateeyyuu
Yeroo hundaa kan booyu ta’ee argitaa
Addaan bahuu sodaachuun yookiin wal qunnamtiif yaadda’un
Kuni dhuma namoota akkanaa irraa eeggamuudha. Akkuma Sheykhul Islaam ibn Taymiyaan jedhe: “Namni Rabbiin ala wanta biraa jaallate wanta kanaan azzabama (adabama).”
Kutaa fedhii keessatti wanta kaafamu keessaa tokko namtichi tokko shamara kiristaanaa takka jaallate. Namni kuni Qur’aana kan haffaze ture. Ergasii shamara tanaaf jedhee kiristaanaa ta’ee ishii fuudhee. Yeroo muraasan booda hiriyyoonni isaa duraanii isa qunnamuun akkana isaan jedhan: Yaa eebalu maal taate?” Innis ni jedhe: Kiristaana ta’e. Isaanis ni jedhan: Qur’aanni ati haffazte hoo maal ta’ee?” Innis ni jedhe: Aayah takkatti malee dagadhee jira. Aayan sunis:
“[Guyyaa Qiyaamaa] Warri kafaran osoo Muslimoota ta’anii jaallatu.” Suuratu Al-Hijr 15:2
Fedhii lubbuu fi hawwiif harka kennuu irraa bu’aa badaa kana mee ilaalaa. Akkamitti amanti kana irraa addaan bahuutti abbicha geessee!
Ani yommuu mata-duree kana ilaalchisee dubbadhu, balaa isaa guddaa waan ta’eef dubbadha. Kana waliinu dargaggoonni dantaa itti kennaa hin jiran. Fedhii lubbuu guuttachuu fi ilaalcha akka salphaatti ilaalu. Tarii yeroo ammaa sababni guddaan fooyya’iinsa booda duubatti akka deebi’an nama taasisu meeshaalee teknolojii fi wanta inni facaasu kan namoonni ittiin qoramaniidha. Amma meeshaalee teknolojii sanniin keessaa meeshaa tokko irraa dubbadha. Innis: Diishii (In sha Allah Kutaa itti aanu keessatti ni ilaalla).
Min Akhbaaril Muntakisiina ma’al asbaabi wal ilaaji-fuula 29-….


text:
Akka lakkoofsaa Itiyoophiyaatti bara darbee 2014 keessa xiyyeeffannan gargaarsa namoomaa fi egumsii nomoottan qe’ee isaanii irraa buqqa’aniif taasifaamee gahaa akka hin turre Komishiiniin mirgaa namoomaa Itiyoophiyaa ibsee jiraa.
Komishiinchii namoottan sababa walitii bu’iinsaa fi balaa umamaatiin qe’ee isaanii irraa buqqa’an ilaalchisee gabaasaa qoo’anoo dhiheesee keessatti gargaarsii attattamaa akka yeroodhaan qaqqabaa hin turre, ibsee sadarkaa biyyaleessatti seerrii waa’ee namoottan qe’ee isaanii irraa buqa’anii waan hin jirreef hanqinaa egumsa buqaatotaaf taasifamuu qabu irratti shooraa taphachuu isaa akka beeksisee Gebremikaa’el Gebremedihin gabaase jira.
Itti gaafatamaa waajjira ittisa balaa fi wabii midhaan nyaataa bulchiinsaa naannoo Affaar kan ta’an obbo Mohaameed Huseen dhimmaa kana irratti ibsa kennaniin, bara 2014 keessa walwaraansaan walqabatee jiraattonni naanichaa qe’ee isaanii irraa buqa’an miiliyoonii 1.6 gargaarsaa fi egumsa isaan barbaachisuu hin arganne jedhaniiru.
Haa ta’u malee erga dhaabanni sagantaa Midhaan nyaataa/ WFPn naannicha keessatti buqqaatota kuma 600 fi kuma 53 gargaarsaa kennuu jalqabee as fooyya’insii jiraachuu isaa obbo Mohaamed himuu isanii gaabasiin kub ibseeraa.
Waajjirrii ittisa fi qophaa’insaa balaa kan mootummaa feederaalaa dhimma kana irratti akka yaada hin keninee gabaasnii Gebremikaa’e Gebregebremedihiin ibsee jia.


text:
JAARMAYA HAWAASAA BAQATTOOTA OROMOO ADAN YAMAN
OROMO REFUGEES COMMUNITY ADEN IN YEMEN ـــ الیم عــدن في الأورومــو اللاجئــین مجتمع Ibsa Ejjennoo:
Jaarmaya Hawaasa Baqattoota Oromoo
Adan-Yaman irraa kenname:
Mootummaan Abbaa irree ABUT/TPLF erga gaafa aangootti dhufee kaasee
ilmaan oromoo dararuun ajjeesuu, Hidhuu,Gara dabarsuu,Qabeenya isaa
saamuu, Qotee bulaa Oromoo lafa abbaa isaa irraa beenyaa tokkoon maletti
buqqisee kadhataa taasisuun ofii ittiin doroomaa jira. Akkuma hundi keenya
quba qabnu waggaa dabre dhimma mormii Master Plan Finfinneetiin wal
qabatee lubbuun barattoota 80 dabruun fi dhimma kanaan walqabatee
barattoonni hedduun hidhamuu fi barumsa isaanii irraa arihamuun ni
yaadatama.Kun kanaan osoo jiruu Caffeen Oromiyaati kan ofiin jedhu qaamni
ergamtoota diinaa maqaa Master Plan Finfinnee maqaa misooma guddina
waliinii magaalaalee Oromiyaa jedhuun golguun/haguuguun raggaasise.Akka
labsiin kun baheen Qaamni Federalaa Master Plan Finfinnee hujii irra
oolchu,Federal Land Bank and City Develoment Corporation jedhamu
hundeeffamee hujii jalqabuuf qophiin akka xumurame labsame.
Dhimmi kun dhimma Eenyummaa keenya balleessu (jiraachuu fi dhabamuu
Oromoo) waan taheef,Mormiin Maaster Pilaanii Barattoota Oromoon Mana
Barumsaa Sadarkaa 2ffaa Gincii irraa qabatee gara Wallaggaa Magaalaa
Mandiitti tarkaanfatee yeroo gabaabaa keessatti ummata bal’aa Oromoo irraa
deeggarsa guddaa argatee akka Ibidda Saafaa boba’uun guutummaa Oromiyaa
waliin gahuun wayyaanee qaanyessee sal-phina haguuggachiisee jira
Wayyaanee TPLF dallansuun kaatee tarkaafii humnaa fudhatteen barattootaa fi
ummata nagaa hiriira irraa qooda fudhatan 85 ol ajjeeftee hedduu
madeessuun,ummataa fi barattoota irraa 37000 ol akka hidhatti darbatte
odeeffannoo sabaa himaalee ummataa fi ibsa jaarmayaaleen mirga nomoomaaf
dhaabbatan adda addaa baasan irraa argaa jirra.
Jaarmayaan Hawaasaa Baqattoota Oromoo Adan Yaman (J.H.B.O.A-Y) kana
irraa ka’uudhaan dura dhaabbannoo Master Plan Finfinnee fi Deggarsa
barattootaa Oromoof qabnu mul’isuuf, Hiriira mormii fi marii hawaasaa
geggeessuuuf Galma/Qaa’aa Bilqiisitti Muddee 25/2015tti waame!
Akkuma saganteeffametti Hawaasni Oromoo Aden Yemen haala ulfaataa
biyyattiin kun keessa jirtuu fi rakkoon nuti qabnu lammii keenya kan biyya
keessaa waraana Wayyaanee Agaazii fi Federaalaatiin ajjeefamaa fi hidhamaa
jiru irraa nu hin hambsu jechuudhaan dhaadannoo qabannee yaalii hiriira nagaa
P a g e 1 | 3
dirree irratti geggeessuu goone hin milkoofne.Kunis haala rakkoo nageenyaa
Magaalaa Adeniin walqabatee sagantaa hiriiraa keenya haquuf diraqamuu
keenyatti ni gaddina!Sanas ta’ee garuu akeeka qabannee kaaneef irraa of
duuba nu hin deebisne.Itti fufuun,…. Sagantaa Marii bakka hawaasni keenya
Xiqqaa,Guddaan,Dardaraa, Shamarran,Hawwan fi Manguddoonni Oromoo
argaman Galma/Qaa’aa Bilqiisitti haala bareedaan gaggeeffanne!
1.Wal gahiin keenya akka Aadaa Oromootti Eebba Manguddoon jalqabe!
2.Itti aansuun D/Ta’aan Community Oromoo Aden-Yemen,Obbo/Abdulbaasix
Mahammad Boruu,Itti Gaafatamtuun Dhimma Dubartootaa Aadde Fooziyaan
fi Itti Gaafatamaan Koree Hawaasaa Ob/Qawweettii Manaa haasaa baniinsaa
fi akeeka walgahii hirmaattootaf ibsa kennanii jiru!
3.Manguddoota oromoon dhimma Master Planii Finfinnee Midhaa Qotee Bulaa
Oromoo naannawa Finfinnee irrattii qabuu fi walii gala Oromoo fi Oromiyaa
irratti qabu ibsi bal’aan kennamee hirmaattonni walgahii hubannoo akka
argatan taasifamee jira! Akkasumas Walaloon Hamilee nama kakaasan fi
bashannansiisan Sab-boontota Oromoo Ob/Abdii Abdurrahmaan,
Sh/Abdulqaadir, Ob/Mahammad Nyaamoo fi Ob/Faamiin dhihaatanii jiru!
4. Buusiin Battalaa,Barattootaa fi Ummata keenya biyya keessaa dhumaa jiran
deeggeruuf waltajjiin baname.Akka kanaan haala rakkisaa kana keessatti
hawaasni Oromoo bal’aan naanoo Adan jiraatan gargaarsa Barattoota Oromoo
Madaa’an, Hiidhaman, Barumsa irraa arihaman fi ummata keenya miidhaman
cinaa dhaabbachuuf kan oolu gumaachi Dinagdee Kuma Dhibba Sadi fi Kuma
Digdamii fi Torbaa fi Dhibba Ja’a. (327.600RY) walitti buufame.Ji’atti fiduuf kan waadaa
galame Kuma Shantamii fi Torba(57000RY) Walii Gala/TOTAL=Kuma Dhibba Afurii fi
Kuma Lamaa fi Dhibba Ja’a (402.600RY) Walitti qabuun,Ibsaa ejjennoo qabxii sagalii
(9) asii gadii baafachuun walgahii keenya milkii fi injifannoon xumuranne!
1.Maaster Pilaanii Finfinnee ilaalchisee Fincilaa fi diddaan barattoonni
Oromoo qabsiisan fi ummata bal’aa Oromoo hirmaachise kun hujii
eebbifamaa fi seena qabeessa!Waan taheef waan barbaachisu hundaan ni
deeggarra;cinaas dhaabbanna!
2. Ummatni Oromoo biyya keessaa barattoota ilmaan isaa cinaa dhaabbachuu
qofa osoo hin taane adda duree tahuun diina eenyummaa isaa balleessuu fi
lafa Akaakilee fi Abaabilee isa eege irraa buqqisaa jiru EPRDF/TPLF
kutannoo fi murannoon hamma dhumaatti dura dhaabbachuu akka qabu
yaadachiifna!
3.Baqattoonni Oromoo Adan-Yemen,Gumaachi goone kan jalqabaati malee
kan xumuraa miti! Nuti karaa keenyaan waan nurraa barbaaddamu hundaa
gumaachuuf hanga wareegama lubbuutti saba keenya cinaa dhaabbachuf
qophii tahuu mirkaneessina!
P a g e 2 | 3
4. Ummtni Oromoo biyya alaa/biyya baqa keessa jiraannu harka walqabannee
keessumaa warren biyya Dimkraatawaa mirgi dhala namaa keessatti
kabajamu keessa jirtan Qabeenyaan, Yaadaan walitti fufiinsaan Barattoota
keenya abdii hegeree biyyaa fi sabaa ta’an cinaa akka dhaabbannuu fi
sagalee taanuuf isin yaadachiifna!
5. Gochaa gara jabeenyaa fi suukanneessaa ABUT/TPLFn Ummata Oromoo
irratti raaw’achaa jirtu saaxiluu fi gargaarsa mootummaa nama nyaataa
kanaaf godhaa jiran hatattamatti akka dhaabaniif Jaarmayaalee mirga
namoomaaf dhaabbatan fi Mootummoota Adduunyaatti beeksisuu akka
hojjatamu dhaamsa dabarfanna!
6. Sababaa kanaan walqabatee warren hidhaman fi walumaa gala
hidhamtoonni siyaasaa oromoo akka hiikaman gaafanna?
7. Dhaabbileen siyaasaa faffaca’anii maqaa Oromoon socho’aa jiran yoom
iyyuu caalaa miidhaa diinni ummata keenya irraan gahaa jiru hubachuun
yeroo osoon hin fudhanne humnaa fi qabeenya qaban gara mooraa tokkootti
deebisan gaafachaa? Haala aanjaa uumametti fayyamuun qabsoo
bilisummaa finiinsan gaafanna!
8.J.H.B.O.A-Y rakkoo hamaan biyya keessa jirruu osoo nu hin daangessine
hanga mirgi abbaa biyyummaa Oromoo dhugoomu fi Oromoon abbaa
biyyaa fi mirgaa tahutti dirqama QBO nu gaafattu bahachuu fi deeggarsa
Barattoota keenyaaf goodhamu cimsinee itti fufna!
9. Xumura:-Akeekni eebbifamaan walitti dhufneef kun akka galma isaa ga’uuf
jalqaba irraa kaasanii,Yaadaan, Ogummaa fi Qabeenyaan kanneen nu bira
dhaabbatan hundaa galateeffachaa, Hawaasa Oromoo Adan naannawa Adan
jiraatu waamicha keenya kabajanuun argamaniiniif J.H.B.O.A-Y galatni
keessan bilisummaa Oromoo fi Oromiyaa haa ta’u jedha!
Tokkummaan Humna !!!
Oromiyaan Ni Bilisoomti !!
Injifannoo Ummta Oromoof !!
*JAARMAYA HAWAASA BAQATTOOTA OROMOO ADAN-YAMAN!
Muddee 25/2015
QUNNAMTIIF/CONTACT: OROMO REFUGEES COMMUNITY IN ADEN-YEMEN
E-MAIL:oromoyemen2000@gmail.com, Mobile: +967-8070710 (+967-771605410)
P a g e 3 | 3


text:
Shamarran Oromoo guyyaa kaleessaa hidhaa gadhiifaman keessaa tokko Dirribee Ittaanaa waggaa kudhan dura qabamte.Himannaan Dirribee fi namoota ka biroo shan irratti dhiyaatee ture biyyattii keessa iddoo garaa garaa deemuun waraana ABO gargaartuu akkasumas buufata boba’aa gubdan kan jedhu ture.
Dhuma irratti adaba kennameen Dirribee Ittaanaa, Obboleessa ishee Darguu Ittaanaa fi Shamarree Urgee Abbabaa adaba du’aatu irratti murame.Kanneen biroon Girmaa Raggaasaa Hidhaa umrii guutuu Indaalee Nagarii hidhaa waggaa kudhanii akkasumas Warqinash Guutee wabiin eega gadhiifamtee booda biyyaa waan baateef lafa isheen hin jirreetti hidhaan waggaa lamaa irratti murame.
Garu guyyaa kaleessaa du’an kan adabaman Dirribee Ittaanaa fi Urgee Abbabaa akkasumas kan yeroo hidhaa isaa xumuree Indaalee Nagarii gadhiifamanii jiru.
Gama kaaniin Raadiyoo sagalee Qerroo gargaaramuun Gaazexxessummaa fi Artiin dahaatanii uummata kakaasuun mootummaa kuffisuuf yaalan kan jedhaman himatamtoota torba keessaa afuur kaleessa gadhifamanii jiru.
Kanneen gadhiifaman kunis Qananii Taammiruu, Seenaa Solomoon, Isaayaas Kifluu fi Baahiluu Naccoo yoo ta’an Oliyaad Baqqalaa, Ifaa Gammachuu fi Mo’ii Bulii hin ba’iin hafan.
Shamarran sadii wajjiin gaaffii fi deebii gaggeeffame caqasaa.


text:
Guyyaa qulqulleessuu addunyaa irratti, namoonni addunyaa irra jiraatan hundinuu naannoo jireenyaa irraa kosii fi kosii qulqulleessuuf gamtoomanii humnootatti ni dabalamu. Nuti waggaa keessatti yeroo baay’ee naannoo manneen barnootaa, hospitaala fi maasiiwwan keenya 3 Adaamii Tulluu, Qooqaa fi Baatuutti argaman, bakka nuti darbee darbee humnoota maasiiwwan ollaa keenya jiranii fi waajjiraalee naannoo jireenyaa manneen qopheessaa waliin walitti makamnutti qulqulleessuun si’aayinaan gumaachaa jirra.
Nuti waggaa waggaadhan kosii toonii baay’ee ta’u daandiiwwan, qarqara lageenii, fi qarqara haroo Baatuu irraa kaasuun bakka manni qopheessaa kosii itti gatutti ni gatna. Kosiin ilaaluuf qofa kan namatti fokkisuu miti; dhumarratti, naannoo jireenyaa faaluu fi deemsa isaa gara laggeenii, haroowwanii, fi garbaa taasisuun, bineeldotii irratti balaa buusuun Pilaanetii keenya fi fayyaa keenyas ni miidha.


text:
Gaa’ilaa Islaamaa-Lakk.2
Kutaa darbee keessatti gaa’ilaa fi faaydaalee isaa ilaalle turre. Gaa’illi funyoo cimaa dhiiraa fi dubartii walitti hidhuudha. Funyoon kuni yoo cite sanyiin ni cita. Tolee, dubbiin yoo akkana ta’e gaa’illi namoota hundarratti dirqama ta’uu danda’aa? Kuni murtii qorannoo barbaachisuudha. Kanaafu, murtiin gaa’ilaa maal fa’aa? Jalqaba murtii ykn hukmii yommuu jennu wanta tokkoon, “Kuni waajib (dirqama) ykn muharram (dhoowwamaa) ykn mubah (hayyamamaa) ykn mustahabb (jaallatamaa) ykn makruuh (jibbamaa)” jennee irratti murteessu keenya. Kanaafu, gaa’illi yeroo, haala fi bakka irratti hundaa’e murtiiwwan kanniin kan of keessatti qabatuudha.
Murtii (Hukmii) Gaa’ilaa
Gaa’illi Eenyurratti Waajiba (dirqama) ta’aa?
Namni fuudhu irratti dandeetti qabuu fi yoo fuudha dhiise zinatti nan kufa jedhee yoo sodaate, fuudhun isarratti dirqama. Wal-qunnamtii irratti dandeetti yoo qabaate fi qabeenya ittiin ofii fi haadha warra horatu yoo qabaate, fuudhun isarratti dirqama (waajiba). Sababni isaas, lubbuu ofii haraama ykn zinaa irraa eegun isarratti dirqama waan ta’eef. Yoo kan qabeenya hin qabne ta’ee fi fedhiin garmalee itti jabaate, hanga Rabbiin balbala fuudhaa isaaf banuu obsu qaba. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Isaan waan fuudhaaf isaan barbaachisu hin argatin, hanga Rabbiin tola Isaa irraa isaan duroomsutti kabaja ofii haa eeggatan.” Suuratu An-Nuur 24:33
Dheebu fedhii hir’isuuf sooma haa baay’isu ykn baay’istu.
Gaa’illi Eenyurratti muharram (dhoowwamaa) ta’aa?
Namni wal-qunnamtii irratti dandeetti hin qabnee fi qabeenya haadha warraa irratti baasu hin qabne, akkasumas, wanti gara fuudhaatti isa dhiibu fi kakaasu yoo kan hin jirre ta’e, fuudhun isarratti dhowwamaadha. Yoo fuudhe, qabeenya karaa dhoowwaman argachuuf kan dirqamu yoo ta’e, haala kana keessatti gara fuudhaatti tarkaanfachuu hin qabu. Namni kuni yoo fuudhe haqa niiti isaas hin guutu, ofiifis wanta dhoowwamaatti seena. Kanaafu, hanga sababni isaaf laafuu fi Rabbiin murtii isaaf murteessu haa obsuu.
Gaa’illi Eenyuf jaallatamaa (mustahabb) ta’aa?
Namni qabeenya haadha warraa irratti baasu fi wal-qunnamtii irratti dandeetti qabu garuu nafsee ofii irratti wanta fokkuutti kufuu kan hin sodaanne yoo ta’e, fuudhun isaaf jaallatamaadha. Namni kuni yoo hin fuudhin zinaa fi wanta zinatti nama geessutti nan kufa jedhee hin sodaatu. Dandeetti fuudhuu yoo qabaatee, ibaada naafilaa (dabalataa) hojjachuu irra fuudhun isaaf jaallatamaadha. Akkuma kutaa darbee keessatti kaasne gaa’illi faaydaa baay’ee waan qabuuf.
Gaa’illi Eenyurratti jibbamaa ta’aa?
Dubartii irratti wanti badaan kan hin dhufnee fi ishiin wal-qunnamtif fedhii cimaa tan hin qabne yoo taate, ibaadaan ykn beekumsaan of ko’oomsuun isaaf irra gaariidha.
Namni gaa’ila irratti dandeetti qabu tabattula irraa ni dhoowwama
Tabattula jechuun gaa’ila (fuudhaa heeruma) dhiisun ibaadatti cituudha. Sa’ad bin Abi Waqqaas akkana jedha: Ergamaan Rabbii (SAW) Usmaan bin Maz’uun tabattula irraa ni dhoowwe. Osoo isaaf hayyame, silaa ni kolaafamnaa turre.” Sahih al-Bukhari 5073
Kana jechuun osoo tabattula hayyamee silaa hanga dhimmi kolaafamu gahuutti ni deemnaa turre.
Xabariin ni jedha: tabattulli Usmaan bin Maz’uun barbaade, dubartoota, shittoo fi wanta namni itti gammadu dhoowwudha.Kanaafi Rabbiin akkana jechuun buuse:
“Yaa warra amantan! Wantoota gaggaarii Rabbiin isiniif hayyame haraama hin godhinaa, daangaas hin darbinaa. Dhugumatti Rabbiin warra daangaa darban hin jaallatu.” Suuratu Al-Maa’ida 5:87
Hajjii dura gaa’ila raawwachuu?
Namoonni hin fuune gariin yommuu maallaqa gahaa argatan fuudhutu dursa moo hajjitu dursa jechuun gaafatu. Deebiin isaa akkana ta’a: namni tokko zinatti kufuu yoo sodaate fi fuudhu malee kan of hin eegne yoo ta’e, hajjii dura fuudhun isarratti dirqama. Yoo zinatti kufuu hin sodaatin, gaa’ila dura hajjii hajju danda’a. Haaluma kanaan yoo zinatti kufuu hin sodaatin fardul kifaaya kan akka beekumsaa fi jihaada gaa’ila dura hojjachuu danda’a. Kana jechuun zinatti kufuu yoo hin sodaatin, fuudha dura beekumsa (ilmi) barbaaduu fi karaa Rabbii keessatti qabsaa’u danda’a.
Gaa’ila irraa garagaluu fi Sababa isaa
Gaa’illi wanta garmalee barbaachisaa eenyullee irraa duroomu hin dandeenyedha. Dandeetti dhabuu fi daangaa darbuu malee wanti isarraa nama dhoowwu hin jiru. Akkuma Umar bin Al-Khaxxaab (Radiyallahu anhu) jedhe, “Rahbaniyyaan (moloksummaan) Islaama keessatti bakka hin qabdu.” Gaa’ila irraa garagaluun wantoonni baay’een gaarii ta’an akka nama jala darban taasisa. Kuni hawaasa Musliima namoota fuudhu fi heerumu barbaadan akka wal-fuusisan kan kakaasudha. Garuu faallaa kanaa gufuu karaa irra kaa’anii jiru. Kanarraa kan ka’e, dargaggeeyyi fi shamarran hariiroo haraamaa uumun jireenya ofii diigaa fi balleessaa jiru. Sababoota gurguddoo gaa’ila irraa akka garagalan nama taasisan kanniin eerun ni danda’ama:
1-Mahrii waddachiisu– warri intalaa mahrii humnaa olii gurbaa gaafachuun isaa fi ishii irratti balbala gaa’ilaa cufu.
2-Niitin infaaqa (baasi) baay’ee barbaadu– dargaggeessi baasi baay’ee dheeffaf, gaa’ila irraa garagala. Dubartii qofaa mitii dhiiris akka eebalutti qabeenya yoo hin qabaatin nan salphadha jechuun gaa’ila irraa dheessa.
3-Dubartiin akka feetetti fi ibidda fedhii haala kakaasun gara alaatti bahuun dhiira keessatti shakkii darbee jira. Dhiirri hiriyyaa jireenyaa isaa filachuu keessatti of eeggannoo akka godhuu isaa taasisee jira. Inuma namoonni tokko tokko dubartii itti gaafatamummaa manaa sirnaan baatu yoo hin argatin, gaa’ila ofirraa gata.
Furmaanni kana hundaa gara Islaamatti deebi’uun dargaggootaa fi shamarran aklaaqa Islaama barsiisudha. Bultii jireenya gaa’ilaa fi walitti dhufeenya hawaasummaa akkamitti akka gaggeessu qaban Islaama handhuura godhachuun barsiisudha.
Miidhaa Osoo hin fuudhin ykn hin heerumin turuu
Gaa’ila malee umrii guutuu turuun miidhaa baay’ee fida. Isaan keessaa:
1-Sababa zinaa (sagaagalumatti) lixuun dhibee adda addaatin rukutamu.
2-Xin-sammuu fi amala gaarii irratti miidhaa fiduu- namni osoo hin fuudhin ykn hin heerumin yeroo dheeraaf yoo turee, sammuu fi nafsee isaa irratti balaan dhufuu guddaadha. Inuma gara saala wal fakkaatan akka wal-fuudhan taasisa. Dhiira fi dhiirri akka wal fuudhan, dubartii fi dubartiin akka walitti heeruman taasisa. Dhibeen kuni warroota qaroominna himatan kanneen akka Ameerikaa fi Ingiliiz keessatti kan babal’ataa jiruudha. Magaalaa Newyork keessa namoonni walakkaa miliyoonatti lakkaawaman dhibee saala wal faakkatuun wal fuudhun kan haleellama jiraniidha. Saalli lamaan wal fakkaatu wal fuudhun badii badaa fi ummanni Luux addunyaa irraa kan ittiin dugugamaniidha.
3- Gaa’ilaa malee turuun hawaasummaa, diinagdee, amantii fi Aakhirah ofii irratti miidhaa baay’ee fida. Zinatti kufuun amantiin isaa akka laamshayuu fi Aakhiratti adabbiif akka saaxilamu ta’a.
Guduunfaa
✂Gaa’illi funyoo cimaa dubartii fi dhiira walitti hidhuudha.
✂Haala namootaa irratti hundaa’e gaa’illi murtiwwan armaan gadii qaba.
✒Namni dandeetti wal-qunnamtii saalaa fi qabeenya haadha warraa ittiin horatu yoo qabaate fi yoo hin fuudhin zinatti nan kufa jedhee yoo sodaate, gaa’illi isarratti dirqama (waajiba). Sababni isaas, kabaja fi amantii ofii badii fi haraama irraa eegun dirqama waan ta’eef.
✒Namni dandeetti wal-qunnamti saalaa hin qabnee fi qabeenya hin qabne, akkasumas, wanti gara fuudhatti isa kakaasu yoo kan hin jirre ta’e, gaa’illi isarratti dhoowwamaadha. Sababni isaas, haqa niiti isaa yoo hin guutin wanta haraamatti kufuu danda’a.
✒Namni dandeetti gaa’ilaa qabaate garuu zinatti hin kufuu jechuun yoo of amanee, fuudhun isaaf jaallatamaadha.
✒Niiti irratti miidhan kan hin dhufnee fi wal-qunnamtiif fedhii cimaa tan hin qabne yoo taate, ibaadaa fi beekumsaan of ko’oomsun isaaf irra gaariidha. Garuu kuni jireenya guutuu akkanitti itti fufuu hin qabu. Kanaan tabattula jennaan. Tabattula jechuun fuudhaa heerumaa irraa dheessun ibaadatti cituudha.
➽Namni osoo dandeetti fuudhu qabuu tabattula raawwachuu hin qabu.
➽Jireenya keessatti fuudhaa heerumaa irraa dheessun baalaa baay’eef nama saaxila. Zinatti akka kufan nama taasisa. Jireenya addummee fi gammachuu hin qabne akka jiraatan karaa bana.
➽Gabaabuumatti, namni fuudhu danda’u haa fuudhu, tan heerumu barbaaddus abbaa manaa gaarii yoo argatte haa heerumtu. Namni fuudhu hin dandeenye immoo hanga Rabbiin sababa fuudhaa isaaf laaffisuu obsuu fi carraaqu qaba. Fedhii isaa hir’isuuf guyyoota akka wiyxataa fi kamisaa haa soomu.
Ammas, dubbiin gaa’ilaa hin dhumne. Eenyun fuudhu ykn eenyutti heerumu akka qabdu, hiriyyaa jireenyaa akkamitti akka filattuu fi kan biroo kutaalee itti aanu keessatti waan ilaalluf tasgabbaa’i.
Kitaabban Wabii
Sahih Fiqhu Sunnaah 3/74-76, Abu Maalik
al-Fiqhul Waadih 2/6-7, Dr.Muhammad Bakr Ismaa’il
Fiqhu Sunnaah 2/130-134, Sayyid Saabiq, Daaru Ibn Kasiir, 2016
Az-zawaajul Islaamiyy Sa’iid Mahmud Masrii, fuula 37-40


text:
Author: Guest Author
(Addisu Arega Kitesa) Karaa marsaalee miidiyaa hawaasaatiin tibbana waamichi lagannaa gabaa guutuu Oromiyaa keessatti waamamaa.
(Betru Dibaba) Heera Mootummaa Federaalaa keewwata 93 hordofuun, ‘Heera, nageenya fi tasgabbii uummataa eegsisuuf’ Manni.
(Kiyya Hararghe) Yaadanno (Guyyaa Feb, 18, 2017) Qabamee Har’aa Godina Shawaa Bahaa Aanaa Ada’aa Ganda.
(Bakar Waaaree) Oromummaan sabboonummaa dhiphummaan yookiin sabboonummaa of-tuulummaan dhufurratti osoo hin ta’in sabboonummaa maalummaa Oromoorratti.
(Sultan Abdo) Finfinneen Magaalaa guddoo Oromiyaa akka taate heera Mootummaa Naannoo Oromiyaa fooyya’e labsii lakk.94/1997.


text:
PoliticsHorn of Africa
Jilli ODF J/Leencoo Lataan dursamu guyyaa muraasa dura Finfinnee seenuu isaa dubbi himaan dhaabichaa ob.Leencoo Baatii mirkaneessanii turan. Haata’uu malee jilli kuni turaatii guyyaa muraasaa booda guyyaa har’aa gara Awurooppaatti deebi’eera. Jilli kuni gara Awurooppatti kan deebi’e gaafii mootummaa Itoophiyaa irraa isaaniif dhihaateen ta’uun isaa beekameera.
Akka madda keenyaatti yaaliin ODF qabsoo biyyatti deebisuu kan itti fufu ta’a. Kana dhugoomsuudhaafis carraaqqiin mootummicha woliin woliigaltee ykn wolhubannaa tokko irra gayuu kan itti fufu ta’uu isaati kan madda keenya irra baruu dandeenne.
Akka ibsa dhaabichaatti mootummaan Itoophiyyaa marii biyya alaatti ODF woliin godhamuuf jedhame woggaa lamaaf lafarra harkisuu isaati kan ODF obsa fixachiisee murtee ufii isaa fudhateen gara Oromiyaatti akka deebi’uuf kan dirqe. Akka qorataan siyaasaa maqaan isaa akka hindhayamne jedhe tokkotti mootumaan Itoophiyaa ODF irraa shakkiifi sodaa guddaa waan qabuuf kan maritti seenuu didee rincicaa tureef. ‘Kanaaf ragaan,’ jedhu qorataan siyaasaa kuni, ‘biyya paartiin siyaasaa 79 filannoof qophaayaa jiran keessatti ODF fi hooggana isaa filannoo irratti akka hirmaataniif hayyamuu mitii biyya keessaa akka jiraatan EPRDF kan carraa laatu hintaane’. Kuni kan ifatti agarsiisu , akka yaada isaatti, ODF akka humnoonni tokko tokko itti hubatan osoo hintaane ija mootummaa biratti dhaaba hedduu sodaatamuudha. ODFf hiree biyya keessatti socho’u laatuun umrii ufii akka gabaabsuutti kanniin laalan angawoota EPRDF ol’aanoo keessa jiru jechuun nutti himan hayyuun siyaasaa kuni. ‘Dimshaashumatti, EPRDF humna morkataa cimaa ta’ee as bayu malu, keessattuu dhaaba Oromoo, Itoophiyaa keessatti arguuf ammatti qophii miti,’ jechuun ibsan.
Addis Abeba – Protests erupted in many towns and cities, including schools and university compounds,…
Shabboo Miidiya: Seenaa amaarsaa fii gara jabeenya isaanii. https://www.youtube.com/watch?v=MjL1acJzXgc
Gocha suukkanneessaa sirni nafxnyaa Oromoo irratti gidduu kana raawwachaa jiran balaaleffachuun Barattoonni Oromoo godina addaa…
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…


text:
Onkoloolessa 9/2014(TOI) – CAF Istaadiyeemin Bahaardaar Taphoota Intarnaashinaalaa akka hin keessummeessine jechuun qoqqobbii irra kaa’ee.
Yeroo ammaa taphoota gulaallii waancaa addunyaafi waancaa konfedereshinii Afrikaa keessummeessaa kan jiru Istaadiyeemiin kun ulaagaa Konfedereeshiniin Kubbaa Miilaa Afrikaa waan hin guunneef CAF akka dhorke Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Itoophiyaa beeksisera.
Tibbana ogeessaasaa gara Itoophiyaa erguun istaadiyoomota biyyattiin qabdu gamaaggamaa kan ture CAF Istaadiyeemiin Bahaardaar rakkoowwaan kannen ifaa, teessoo deeggartootaafi keessummootaa, galma miidiyaa, interneetii, kutaa dhiqannaa qaamaa, kutaa qorannoo farra qoricha humna dabalataafi kanneenbiroo hin qabu jechuun istaadiyeemii kanarra qoqqobbii kaa’eera.
Ogeessa CAF ta’uun istaadiyeemoota gamagamaa kan turan Mohammad Seedaat istaadiyeemii Bahardaariin alatti istaadiyeemii Yunvarsiitii Jimmaa fi Abbabaa Biqilaa kan daawwatan yoo ta’u, istaadiyeemiin Yunivarsiitii Jimmaa hanqinoota jiran yoo furate fuuldura taphoota internaashinaalaa qopheessuu ni danda’a jedhaniiru.
Istaadiyeemiin Abbabaa Biqilaa ammoo taphoota garee dubartootaafi dargaggootaa keessummeessuu akka danda’u eerameera.Istaadiyeemii Bahaardaar dabalatee Istaadiyeemiiwwan Itoophiyaan qabdu taphoota gulaallii waancaa Addunyaa, Chaampiyoonis Liigii fi Konfedeereeshinii Afrikaa keessummeessuu akka hin dandeenye murtii darbe kun kan agarsiisu.
Itoophiyaan Tapha Gulaallii Waancaa Addunyaa Gaanaa waliin dirree ofiirratti qabdu Istaadiyeemii biyya alaatti taphachuuf dirqamti.
CAF tapha kanaa istaadiyeemii Itiyoophiyaa filatte akka beeksistu, kuni yoo hin taane dirree Gaanaatti akka taphatamu ajajeera.
Madda:-Federeeshinii Kubbaa Miilaa Itoophiyaa.


text:
Berhanu Hundeetiin
Sabni/uummatni Oromoo erga gabrummaa Habashaa jalatti kufee kaasee hanga har’aatti rakkoo waloo tokko qaba. Innis “Gabrummaa” dha. Gabroonfattootni Habashaa dhufaa dabran, yoo Oromoo cunqursan, ajjeesan, hidhan, dararan, qabeenya isaa saaman akka Oromoo bahaatti, lixaatti, kaabaatti, kibbaatti ykn jiddugaleessaatti; akka Oromoo hordoftoota amantii Kiristaanaatti, Islaamaatti, Waaqeffannaatti; akka Oromoo baratee fi hin baranneetti; akka hiyyeessaa fi dureessaatti addaan baasanii osoo hin taane, Oromoo ta’uuf qofaatu waa hundaan akka miidhamnu nu taasise. Rakkoo hunda keenyaa hudhee qabe kana akka rakkoo waloo ta’e ni hubanna; dhimma kanarratti waliif gallas. Garuu isa kana keessaa bahuuf kun FURMAATA WALOO ti jennee wanti lafa keenyu hin mul’atu. Maaliif??
Saba guddaa fi uummata bal’aa akka Oromoo, kan rakkoolee hamma kan hin jedhamneen xaxamee jiru keessatti dhiisii, maatii keessattuu yaadni fi ilaalchi tokko mul’achuu hin danda’u. Namootni hunduu yaada fi laalcha tokko qabaachuu hin danda’an. Kun seera uumaa waan ta’eef, akka rakkoo addaatti laalamuu hin qabu jechuu dha. Kun dhugaa waliigalaa ti. Waan ta’eef, qabsoo bilisummaa keenyaa kana keessattis yaadni gara garaa fi ilaalchi adda addaa jiraachuun waanuma uumaa namaarraa madduu dha. Namootni galii tokko (bakkee ittigaluu barbaadan tokko) beekan, achi gahuuf karaalee adda addaa deemuu malu. Tokko karaa kana wayya jedha, kan biraa immoo sana wayya jedha; kuun karaa kutaa deemuu barbaadu; kuun immoo karaa dheeraas ta’u suuta jedhanii bakkee sana gahuu barbaadu ta’a. Garanaanis haa ta’u garasiin galiin tokkuma. Adeemsi qabsoo teenyaa tunis akkasuma.
Kanaaf, asirratti yaada fi laalcha gara garaa qabaachuun galiirraa nu hin hanbisu; yoo galiin keenya tokko ta’e jechuu kooti. Rakkoon jiru galii dha; bakkee gahuu barbaadnu sana natti fakkaata. Isa kanatu waliigaltee nama dhoowwa jedheen yaada. Mee galii keenya akka gabaabaa fi dheeraatti haa laallu. Waayee kana ibsuuf fakkeenya tokkon kaasa. Namootatu bakkee tokko deemuu barbaadu, bakkee ittigalan tokko jechuu dha. Isaanis baabura tokkoon deemuu barbaadu. Baaburri kunis sararuma tokkorra deema. Bakkee namootni ka’anii fi galii boodaa sana jidduu bakkee baaburri ittidhaabbatu tokko jira. Namootni kun amma yaada adda addaa qabu. Kuun adeemsa ittifufanii galii isa xumuraa sana gahuu barbaadu. Kuun immoo bakkee jidduutti baaburri dhaabbatu sanatti boqonnaa fudhatanii (bulaniis ta’uu danda’a) sana booda adeemsa isaanii ittifufuu barbaadu. Waan kana godhaniif sababaalee adda addaa qabaachuu malu.
Adeemsa qabsoo keenyaa kanas akka fakkeenya kanaatti laaluu ni dandeenya jedheen yaada. Asirratti rakkoolee mormisiisa ta’an ifaa ifatti kaasuuf, mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessa galii lamatu yaadamaa jira. (A) Oromiyaa walaboomtu arguu fi (B) Itoophiyaa diimookraatoftee Federeeshiniin dhugaa keessatti ijaaramuu danda’u uumuu dha. Galii isa lammataa kana ani karaa adda addaatiinan laala. Fakkeenyi adeemsa baaburaa armaan olitti ka’ellee isuma kana laallata. Ani isa kana akka tooftaattin fudhadha; akka galii yeroo gabaabaattan laala. Akka afuura galfachuuttan hubadha. Maaliif yoo jedhame, “Federeeshiniin dhugaa jalabultii Walabummaa” waan ta’uuf jechuu dha. Dhugaa dha, asirratti namootni galii kana akka galii booddeetti (isa xumuraatti) fudhachuu barbaadu jiru ta’a. Haa ta’u malee, Oromoo ta’ee galii isa booddee sana (Oromiyaa walaboomtu arguu) kan hin barbaadne ni jira jedhee yaaduun na rakkisa.
Dhiyoo kana mata-duree “Oromiyaa walaboomtu moo Federeeshinii Dhugaa” jedhuun barreeffama tokko dhiyeesseen ture. Akkan yaadolee namoota tokko tokkoo barreeffama sana jalatti argetti, akkan ani Oromiyaa walaba taatu arguu hin barbaadiniitti; akkan ani Itoophiyaa diimookraatessuuf falmuutti; akkan ani biyyattii tana diigumsarraa baraaruu barbaadutti; akkan ani galii siyaasaa tokko filadhee uummata Oromootiif isa kana wayya jedhee jala sarareetti hubatanii komii dhiyeessan. Kun yaada mariif dhiyaate waan ta’eef, asirratti namootni yaada isaanii kennachuu fi waan itti hin gammadin qeequun mirga isaanii ti. Anuma jajaa malee na hin qeeqinaa jechuun sirna fi seera waltajjii mariitii miti. Yaadni tokko kan dhiyaatu akka irratti mari’atamuu fi waan irratti waliigalamu fudhatanii kan irratti waliihingalamne immoo addaa addummaa waliif kabajanii mala biraa barbaaduufi.
Kun akkuma jirutti ta’ee, gara dhimma mata-duree barreeffama kanaatti deebi’uuf, adeemsa rakkoo tokko furuu keessatti akka faranjiin jettu “in a problem identification and resolution process” dura rakkoo arguu dha (problem identification); rakkoo argame sanas dhuguma rakkoo dha jedhanii amanuu (recognition of the problem) fi furmaata barbaaduu dha (search for a solution). Qabsoo Oromoo kana keessatti, sadrakaalee ykn adeemsa (process) lamaan duraa keessa waan dabarre natti fakkaata. Rakkoon nuti qabnu fi kan waliigaltee nu dhoowwu furmaata waloo dhabuu dha. Karaa fi yaada adda addaatu nu sakaala jedheen yaada. Kara sana ykn kana wayya waan jedhurratti waliigalteen dhabama natti fakkaata. Waayeen karaa waayee garaas ta’uu mala.
Mee egaa dhimma baayee rakkisaa fi mormisiisaa ta’e, waayee Itoophiyaa diimookraatessuu fi Federeeshinii dhugaa ijaaruu haa laallu. Qeeqamus isuma sanattan deebi’a. Haa ta’u malee hanga naa danda’ametti bal’inaan ibsuun yaala. Ani akka natti fakkaatutti, namoota yaada kana kaasan bakkee lamattan baasee laala.
- warra dhugumatti dhibbaa dhibbatti galii kanatti amananii fi akka galii xumuraatti laalan;
- warra tooftaa fi tarsiimoof jedhanii galii kana akka galii yeroo gabaabaatti laalan.
Asirratti hubachiisuuf ani yaadni fi ejjannoon kiyya isa lammataa kana keessa jira. Akkuman fakkeenya adeemsa baaburaa asii olitti kaasee sana jechuu dha. Maaliif yaada kana akka tooftaa fi tarsiimootti ittifayyadamuu barbaachisa? Maaliif akka galii yeroo gabaabaatti laalamuu qaba?
Tokkoffaa, haala yeroo ammaa baay’ee ulfaataa fi walxaxaa ta’e kana keessatti, ammumaa kaafnee galii isa xumuraa sanaaf qabsaa’uu qabna yoo jenne, gaara guddaa tokko dhiibuu ta’a; diinotnis nutti heddoomuu akka danda’an dagachuu hin qabnu. Malaan rakkoo keessa hulluuquun barbaachisaa dha. Hanga danda’ametti wareegamas hir’isuu dha. Garuu galii booddee sanarraa ija buqqifachuu miti.
Lammaffaa, erga mirig hiree murteeffannaa sabootaa/uummattootaa barbaachisaa dha jennee ittiamannee, mirgi hiree ofii ofiin/ofiif murteeffachuu kun hojiin mula’chuu kan danda’u dura yoo sirni nama-nyaataan kun kufee; diimookraasiin dhugaa argamee; uummatni bilisa ta’e booda dha. Isa kanatu akka fakkeenya adeemsa baaburaa san afuura galfachuu ta’a jechuu dha. Asirratti yoo uummatni keenya waan barbaadu tokkof murteeffate, kanas ta’u sana murtii uummatichaa dura humni kamuu dhaabbachuu hin danda’u. Yoo uummatni kenya adeemsa sana ittifufuu barbaade, baaburri dhaabbatee eegaa waan jiruuf, wanti jalaa dabru hin jiru. Yoo uummatni keenya lakkii asuma wayya asumaatti dhaabbanna jedhe, baaburris duwwaa isaa itti fufuu hin danda’u.
Kanaaf, ani dhimma kana akka tooftaa fi tarsiimootti ittifayyadamuun bu’aa nuuf fiduu danda’a jedheen yaada malee ejjannoo kiyya ifa godhuuf, ani Itoophiyaa dhiigni ilmaan Oromoo keessatti akka bishaanii dhangala’aa ture fi jiru; lafeen ilmaan Oromoo keessatti caccabaa ture fi jiru badiirraa baraaruufii miti. Haa ta’u malee, dhugumatti biyyattii tana keessatti Federeeshiniin dhugaa ijaaramee; uummatni keenya ittigammadee; fedhiin uummata bal’aa Oromoo karaa hundaanuu kan guutu yoo ta’e; ani dhuunfaadhaan rakkoo irraa hin qabu. Akkuman asii olitti tuqee dabre, Federeeshiniin dhugaa jalabultii Walabummaa waan ta’uuf, barii ittiaanee dhufu sana adeemsa keenya gara galii booddeetti ittifufuu dandeenya jechuu dha. Inni kun immoo yoo filannoo uummata keenyaa ta’e qofaa dha.
Dhumarratti, rakkoon saba keenyaa baay’ee ulfaataa fi walxaxaa waan ta’eef, akka heerragaa foormulaadhaan furamee, falli isa kana jedhamee laayyootti lafa kaawwamuun waan hin danda’amneef, jaalatamus jibbamus; fudhatamus dhiisus; KAAYYOON WALOO mirga hiree ofii ofiin/ofii murteeffachuu uummata keenyaa mirkaneessuu fi GALIIN XUMURAA immoo uummata bal’aadhaan akka murteeffamu godhuu dha. Isa kana hundaa argamsiisuuf garuu dura diina yoomiyyuu caalaa hamaa ta’e fi nama-nyaataa kana kuffisanii karaa qulqulleessuun filannoo osoo hin taane dirqama ta’a. Namni ykn gareen yaada kanaan mormu yoo jiraate, yaada kanaan mormuun mirga isaa/ishii/isaanii ta’ullee; isa kanaa ala furmaatni irratti waliigaluu dandeenyu waan jiru natti hin fakkaatu. Waaqayyo/Rabbii/Ayyaanni Oromoo hubannoo fi waliigaltee nuuf kennee; akka rakkoo keenya waliin hiikkannee, gabrummaa waloo keessaa baanu nu haa taasisu.
Ulfaadhaa!!
- Hundee


text:
Waa’ee Faanaa
Faanaa Broodkaastiing Koorporeet
Dhaabbanni keenya Waldaan Aksiyoona Faanaa Broodkaastiing Koorporeet bara 1987 yammuu hundaa’u, meeshaalee duubatti hafoo fi humna namaa xiqqaadhan bifa adda ta’een miidiyaa broodkaastii biyyattiitti makame.Adeemsa keessas gurmaa’inaa fi qabiyyee sagantaaleesaa fooyyessaa imalasaa itti fufe.Sagantaalee dhimmoota hawaasummaarratti xiyyeeffatan hojjechuudhan jijjiirramni diinagdee, siyaasaa fi hawaasummaa akka galmaa’u hojjechuudhan raadiyoo, televiizhinii fi marsariitidhaan adda durummaadhan filatamaa ta’aa dhufeera.Dhaabbanni keenya humna namaa baratee fi teeknooloojii ammayyaa guuttachuudhan, ga’ee miidiyaan biyyattii keessatti qooda mataasaa ba’achaa jira.
Gamoo miidiyaa abbaa darbii 11 ijaarrachuudhan akkuma biyya keessatti dhaga’amtummaa argateen, Afrikaa Bahaattis adda duree ta’uudhaf, Amajjii 2003 eegalee maqaasaa Raadiyoo Faanaa gara Faanaa Broodkaastiing Koorporeetitti ol guddisee socho’aa jira.
Raadiyoo fi marsariitidhaan filatamaa akkuma ta’e, stuudiyoo televiizhinii HD ijaarrachuudhan tamsaasa isaatin jaalatama horateera.
Tamsaasa yaalii baatiiwwaniif taasisaa tureen booda, Amajjii 2010 preezdaantii FDRI duraanii Dooktar Mulaatuu Tashoomatiin ebbifamee Televiizhiniin Faanaa afaan Amaaratiin tamsa’aa jira Faanaa Broodkaastiing Koorporeet marsariitii ammayyaa’aa ta’een afaan Oromoo, afaan Amaaraa, afaan Tigraayii fi afaan Ingiliziitin tajaajila laachaa jira.
Miidiyaalee hawaasummaa akka Feesbuukii fi Twiitaraan hojiisaa barreeffamaan, suuraa, viidiyoo fi sagaleedhan qaqqabamaa taasisaa jira. Qabiyyeewwan kanneenis torbeetti daawwattoota miiliyoona 6 ol qaqqabaa jiru. Raadiyoodhan, tamsaasa biyyoolessaa fi FM Faanaa 98.1 ala, magaalota naannoorratti FM 11 banee humna namaa fi teeknooloojii guutefii hojjechaa jiru. Walumaa galatti Waldaan Aksiyoona Faanaa Broodkaastiing Koorporeet FM 12 hundeessee tajaajila laachaa jira. Tamsaasa Afaan Oromoo, Amaaraa, Afaar, Somaalee, Tigraay, Walaayittaa fi afaan Sidaamatiin qaqqabamaa ta’eera.
Wiirtuu Leenjii Teeknooloojii, Gaazexeessummaa fi Koominikeeshiniitis banee leenjii fi tajaajila gorsaa laachaa jira.
Dhaabbanni keenya waajjira muummee fi magaalota naannoleerratti hojjettoota aantummaa ummataa qabanii fi miira abbummaatin hojjetan kuma 1 qaba.


text:
Mummichi Ministeera Itiyoophiyaa Dr. Abiyyi Ahimad prezidaantii Masrii Abdul Fattah El Sisi waliin bilbilaan dubbachuu isaanii kan ilaaleen sabaa himaan Masrii gabaasanii jiru.
Prezidaant El Sisiin Dr. Abiyyiin baga gammaddan jechuu isaanii kan ibsame yoo ta’u hariiroo biyyoota lameen gidduu jajjabeessuuf mummichi ministeera haarawaa waliin kan hojjatan ta’uU El Sisiin dubbachuu isaanii gabaafamee jira.
Mummichi ministeeraa Abiyyi gama isaaniin irra deebi’anii filatamuu El Sisiif baga gammaddan eega jedhanii booda adda addummaa biyyoota lameen giddUu jiru irratti jabinaan akka hojjatan hogganaa Masriif ibsuu isaanii beekamee jira.
Dubbi himaan ministrii dantaa alaa Itiyoophiyaa Mallas Alam akka ibsantti Dr. Abiyyi dura ta’aa ADWUI ta’uun eega filatamanii booda hogganoota Jabuutii Somaaliyaa fi kannen biroo wajjiin dubbatanii akka turan kan El Sisi kunis sanuma waliin kan wal fakkaataa ta’uu ibsan.
Mummichi ministeera Itiyoophiyaa Dr. Abiyyi Ahimad Kaabinee ofii yoom akka muudan hin beekamin jira.


text:
Al-Maa'uun
Seensa
Suuratu Al-Maa’uun amaloonni gariin namoota Guyyaa Murtii kijibsiisan maal akka ta’an ibsiti. Guyyaa murtii kijibsiisuun amaloota babbadoo akka dhaluu fi xumura badaatti akka nama geessu asirraa ni hubatama. Amaloota babbadoo kanneen keessaa muraasni: (1)- yatiimota haqa isaanii dhoowwachuu fi gargaarsa yoo barbaadan gara-jabeenyaan isaan ari’uu fi duubatti isaan deebisuu (2)-Hiyyeeyyi rakkattoota (miskinoota) nyaata nyaachisuu dhiisuu fi namoonni biroos akka nyaachisan itti kakaasu dhiisu. (3)-salaata ceem’uu fi hojii gaarii hojjatan namootatti agarsiifachuu (na argaaf hojii gaarii hojjachuu). (4)-Meeshaalee manaa kan akka ashaboo, faasi, okotee fi kkf namaaf ergisuu dhiisu.
﴿أَرَءَيۡتَ ٱلَّذِي يُكَذِّبُ بِٱلدِّينِ١﴾
Kan Ad-Diin kijibsiisuu [san] argitee?
Guyyaa Qiyaamaa Rabbiin fuundura dhaabbatanii qoratamuu fi jazaa argachuutti amanuun hundee Islaamni irra dhaabbateedha. Kanaafu, asitti jechi Ad-Diin jedhu hiika “jazaa” qaba. Jazaa jechuun mindaa kennuufi ykn adabuudha. Ad-Diin hiika “Amantii” akkuma qabu hiika “Jazaa (Mindaa ykn adabbiis)” ni qaba. [4]
Asitti Ad-Diin kijibsiisuu jechuun du’aan booda kaafamuu fi jazaan hin jiru jechuu, Aakhiraa ilaalchisee wanta Ergamaan Rabbii (Sallallahu aleyh wassallam) beeksisee fi Qur’aana keessatti dhufe kijibsiisuu (soba akka ta’etti ilaaludha).[2]
Qur’aanni amantii, jechaa fi gochoota namaa jazaadhaan walitti hidha. Guyyaa tokko ilmi namaa jazaa wanta amanee, dubbatee fi hojjatee akka arguu irra deddeebi’uun ibsa.[4]
﴿فَذَٰلِكَ ٱلَّذِي يَدُعُّ ٱلۡيَتِيمَ٢﴾
فَذَٲلِكَSuniٱلَّذِىkanيَدُعُّhumnaan duubatti deebisuٱلْيَتِيمَyatiima (ijoollee abbaa hin qabne)
Suni kan yatiima humnaan duubatti deebisudha.
Haalli fi sochiin ilma namaa qorannoo fi jazaa Guyyaa Qiyaamaatti amanuu ykn amanuu dhabuu irratti hundaa’a. Namni kanatti amanu akkaataa amantii Rabbiin namootaaf filatetti (Islaamatti) buluu xiyyeefannoo guddaa yommuu itti kennu, namni hin amanne immoo kuni gatii homaatu akka hin qabnetti ilaala. Inni amanti wanta haraamaa akka dhiisu fi wanta itti ajajame akka hojjatu dirqisiisu hin fudhatu. Akka nafseen isaa barbaaddutti jiraachuu fedha. Asitti dogongoroota nama du’aan booda kaafamuu fi Jazaa Guyyaa Qiyaamaatti hin amanne keessaa akka fakkeenya ta’uuf amaloota ijoo lama ifatti baasa:
1ffaa- Hariiroon inni yatiima waliin qabu baay’ee badaa ta’uu– Islaamni haqa yatimoota eeguu, ija mararfannaatiin isaan ilaalutti yommuu ajaju, namni Jazaa Guyyaa Qiyaamaatti hin amanne kuni immoo amala badaa isaanitti agarsiisa. Haqa yatiimota nyaata. Yatiimni gargaarsaaf osoo isatti dhufe rahmata isaaf hin godhu, ni ari’a.
Himni Yadu’ul yatiim jedhu hiika baay’ee qaba:
1-Haqa yatiimaa nyaata, dhaala abbaa yatiima kanaatti harka naquun irraa ari’ata.
2-Yatimni gargaarsaaf yoo isatti dhufe, isaaf rahmata gochuu dhiisee gara-jabeenyaan isa ari’a.
3-Haala badaan yatiima kana bulcha.
Fakkeenyaaf, mana isaa keessa yatiimni firaa yoo jiraate, mana guutuu tajaajiluun, wanta xiqqaaf salphifamuu fi qeeqamuun hiree yaatima kanaa ta’a. Hojii manaa guutuu yatiima kana hojjachiisa. Dallansuu nama hundaa baadhachuun isarratti dirqama ta’a.
Jechi yad’u jedhu “mudaari’i (itti fufiinsa)” kan agarsiisuu waan ta’eef, namni kuni yeroo garii qofa yatiimota kan miidhu fi cunqursuu osoo hin ta’in haala itti fufaan amala gadhee kana agarsiisa. Yatimoota miidhuu fi cunqursuun aadaa (bartee) isaa ta’ee jira. Kuni amala badaa kan inni irraa of qusachuu qabu akka ta’etti hin yaadu. Faallaa kanaa, yatiimni gargaarsaa fi humna kan hin qabne akka ta’etti yaada. Kanaafu, haqa yatiimaa nyaachun rakkoo homaatu akka hin qabnetti ilaala.[3]
Hawaasa duriis ta’i hawaasa ammaa keessatti yatiimonni namoota Guyyaa Qiyaamaatti hin amanne ykn iimaanni isaanii dadhabaa ta’een akka cunqurfaman ni argina. Yatiimni dubartii yoo taate haati manaa hojii manaa guutuu boqonnaa malee akka hojjattu itti feeti. Wanti xiqqoon yoo bade yatiima tana reebuu fi arrabsuun miidhaa guddaan irraan geessi. Rahmata wanta jedhamu ishiif hin gootu.
Gama biraatin dhiira yoo ta’e, abbaan manaa mucaa yatiima kana hoji hunda itti fe’a. Haqa isaa ni nyaata, miidhaa fi cunqursaa guddaa irraan gaha. Qur’aanni haqaa yatimoota ilaalchisee ibsaa baay’ee jabaa (serious) ta’e kenna:
“Yatiimota qabeenya isaanii kennaaf. Wanta badaa wanta gaariin hin jijjirinaa (Qabeenya isaanii irraa wanta qaali fi gaarii ta’e ofiif fudhachuun qabeenya keessan irraa rikkaasha fi badaa ta’e isaaniif hin kenninaa.) Qabeenya isaanii qabeenya keessanitti [dabaluun] hin nyaatinaa. Dhugumatti suni cubbuu (dilii) guddaa ta’ee jira.” (Suuratu An-Nisaa 4:2)
“Dhugumatti warri qabeenya yatiimaa haqa malee nyaatan, garaa isaanii keessatti ibidda qofa nyaatu. Gara fuunduraatti ibidda boba’aa seenuf jiru.” (Suuratu An-Nisaa 4:10)
Ergamaan Rabbiis (sallallahu aleyh wassallam) namoota yatiima miidhan akeekachiisu waliin namoota yatiimota haala gaariin kunuunsan badhaasni guddaan akka jiru beeksisu: “Jannata keessatti anaa fi namni yatiima haala gaariin kunuunsu akka kana” Quba jidduu fi quba akeektu isaa lamaan wal bira qabuun akeeke. (Sahiih Muslim 2983, Sahiih Al-Bukhaari 6005)
2ffaa-Hariiroon miskinoota waliin qabu badaa ta’uu-Islaamni hiyyeeyi fi rakkattoota gargaaru fi nyaachisutti yommuu kakaasu, namni Guyyaa Murtiitti hin amanne kuni immoo akkuma mataa ofiiti hin nyaachisne namoonni biroos akka nyaachisan itti hin kakaasu.[4]
﴿وَلَا يَحُضُّ عَلَىٰ طَعَامِ ٱلۡمِسۡكِينِ٣﴾
Miskiina nyaachisu irratti [namoota] hin kakaasu
Kana jechuun namoonni akka hiyyeessa waan hin qabne nyaata nyaachisan hin jajjabeessu. Qalbiin isaa akka dhagaa ykn san caalaa gogduu waan taatef yatimaafis ta’i hiyyeessa waa hin qabneef rahmata hin godhu (hin mararfatu).[1]
Wanta rahmanni qalbii nama tokko keessaa butamuu fi du’uu agarsisu keessaa tokko doy’ummaadhaan nafseen isaa walitti sunturuudha. Kanaafu, nama rakkataa waa barbaadu hin gargaaru, namoonni biroos akka isa gargaaran jechaan itti hin kakaasu.[2]
Kunoo Guyyaa Qiyaamaatti amanuu dhabuun aasaaraa (bu’aa) badaa kana qalbii namaa keessatti dhala. Namni Guyyaa Qiyaamatti amanu mindaa gaarii abdachuun yatimaa fi hiyyeeyyitti tola oola. Ammas, adabbii Guyyaa sanii sodaachun isaan miidhu irraa of qusata.
﴿فَوَيۡلٞ لِّلۡمُصَلِّينَ٤﴾
Ee badii warra salaatanii
Hima Fa-waylulil musalliin jedhu keessatti harfiin “fa” haala nama Aakhiraa kijibsiisuu ibsiti. Ergasii namni tokko haala munaafiqota warra salaatan (Muslimoota) waliin walitti makamuun salaatan ilaalu danda’a. Munaafiqonni gubbaadhaa Muslimoota haa ta’anii malee, Aakhiraan soba akka taatetti iaalu.[3]
Asitti “Ee badii warra salaatanii” yommuu jedhu warra salaata salaatan hunda ee badii isaanii jechuuf osoo hin ta’in, munaafiqota warra salaatanitti dabalamuun amaloota kanniin agarsiisaniidha. Kanaafi warra dhugaan salaatanii fi warra dhugaan hin salaanne addaan baasuuf itti aanse ni jedhe:
﴿ٱلَّذِينَ هُمۡ عَن صَلَاتِهِمۡ سَاهُونَ٥﴾
ٱلَّذِينَwarraهُمْisaanعَنirraaصَلَاتِهِمْsalaata isaaniiسَاهُونَgaafilota (xiyyeeffannoo itti hin kennine)
Isaan warra salaata isaanii irraa gaafilota ta’an
Kana jechuun warri “Ee badii warra salaatanii” jedhamuun akeekachiifaman warra salaata isaanitti xiyyeeffannoo hin kenninee fi salaata dhiisaniidha.
Jechoonni asitti itti fayyadame fii salaatihim saahun osoo hin ta’in an salaatihim saahun. Osoo fii salaatihim saahun jechuun ibse, silaa hiikni isaa “Isaan salaata isaanii keessatti dagattoota” ta’aa ture. Kana jechuun salaata osoo salaatanu hamma raka’aa salaatani dagachuu ykn waajiba salaata irraa wanta tokko dagachuudha. Kuni akka shari’aatti hin komatamu. Ergamaan Rabbii sallallahu aleyh wassallam yeroo garii salaata keessatti waa dagata. Ergasii sujuuda sahwi’tiin guuta.
Faallaa kanaa, an-salaatihim saahun jechuun warra salaatatti xiyyeefanno hin kenninedha. Salaata salaatanii ykn dhiisanii isaan biratti kuni homaayyu miti. Salaata yeroo hunda hin salaatan. Yommuu salaatanis yeroo salaata eegun hin salaatan. Yommuu yeroon darbuuf dhiyaatu, salaatutti ka’u. Ergamaan Rabbii (Sallallahu aleyh wassallam) salaata nama akkanaa ilaalchise ni jedha:
تِلْكَ صَلاَةُ الْمُنَافِقِ يَجْلِسُ يَرْقُبُ الشَّمْسَ حَتَّى إِذَا كَانَتْ بَيْنَ قَرْنَىِ الشَّيْطَانِ قَامَ فَنَقَرَهَا أَرْبَعًا لاَ يَذْكُرُ اللَّهَ فِيهَا إِلاَّ قَلِيلاً ” .
Suni salaata munaafiqaati. Hanga aduun gaafa sheyxaana jidduu geessutti (seenuf dhiyaatutti) ni eega. Ergasii olka’ee [akka harraagessi lafa qof qof godhutti] innis raka’a afur qof qof godha. Salaata isaa keessatti xiqqoo malee Rabbiin hin yaadatu.” (Sahiih Muslim 622)
Ammas munaafiqonni yommuu salaataaf ka’an, ceem’aa (hifachaa) salaatuf ka’u. Akka waan balaan isaan irra kaa’ametti jibbaa salaatu. Salaata keessatti uffata isaanii waliin taphatu, waan salaata jiraniyyu isaanitti hin fakkaatu. Yaanni isaanii salaata fi wanta jedhanitti xiyyeefachuu dhiisee asi achii raata’a. Xiqqoo malee Rabbiin hin yaadatan. Qur’aana keessatti:
Dhugumatti munaafiqoonni Rabbiin gowwoomsuf [yaadu]. Garuu Inni isaan gowwoomsa. Yommuu gara salaatatti ka’an, ceem’aa ka’u, namootatti agarsiifatu, xiqqoo malee Rabbiin hin yaadatan.” (An-Nisaa 4:142)
Namoota baay’etu jira, salaatu akka qaban yommuu argan, ni salaatu. Ta’uu baannan, salaanni jireenya isaanii keessatti bakka hin qabu. Yeroon salaata ni dhufa, garuu yeroon yeroo salaata akka ta’e itti hin dhiphatan. Salaatatti haajaa hin qaban. Dhugumatti, kuni Aakharitti amanuun isaan keessa akka hin jirre agarsiisa. Kanaafu, salaatu isaanitiif akka mindaa argatan ykn salaatu dhabuu isaaniitiif akka adabaman hin amanan.
Asitti namni tokko kana hubachuu qaba: yeroo salaataa yaanni wayii sammuutti dhufuu fi salaatatti xiyyeeffanno kennuu dhabuun wanta garagaraati. Haala tokkoffaa keessatti: Yeroo salaatan yaanni wayii namatti dhufuun dadhabbinna uumama ilma namaati (natural human weakness), homaa gochuu hin danda’u. Osoo itti hin yaadin, yaanni adda addaa salaata keessatti namatti dhufa. Mu’minni yaanni isaa salaata irraa bittinaa’a akka jiru yeroma hubatu, dafee yaada isaa salaata irratti sassaaba.
Haalli lammataa: salaatatti xiyyeeffannoo kennu dhiisudha. Asitti qalbiin namtichaa Rabbiin yaadachu (zikrii) irraa ona (qullaa) taate osoo jirtu, salaata ni salaata. Jalqaba salaataa irraa kaasee hanga dhumaatti qalbiin isaa yeroma tokkofis gara Rabbitti hin qajeeltu. Yaada biraa keessatti cuubamun salaata xumura.
Ammas hiikni biraa salaata irraa gaafila ta’u, yommuu namoota argan salaatu, yommuu adda ta’an immoo salaata dhiisudha. Ibn Abbaas (radiyallahu anhu) ni jedha: Isaan munaafiqota salaata isaanii agarsiifataniidha. Yoo namni isaan argu jiraate, salaata ni salaatu. Yoo hin jiraatin immoo hin salaatan.” Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
﴿ٱلَّذِينَ
هُمۡ يُرَآءُونَ٦﴾
Isaan warra agarsiifatan
Kana jechuun salaatas ta’i hojii kheeyri biraa namootatti agarsiifachuuf hojjatu.
Ibaadaa wayii yoo hojjatan namoota biratti sadarkaa argachuuf malee Rabbitti dhiyaachuf hin hojjatan. Munaafiqni sadaqaa kennu akka namoonni “Inni nama arjaa akkamiti!” akka jedhanif sadaqaa kenna. Munaafiqni salaata bareechisuus inni nama akkam salaata bareechisu akka jedhamuuf salaata. Isaan kunniin hojii isaanii agarsiifatu. Hundemaa Ibaadaan Rabbi qofaafi. Garuu kana waliinu akka namoonni isaan faarsan barbaadu. Wanta Rabbiitti dhiyaataniin namootatti dhiyaatu.[1]
Akkuma keeyyattoonni Qur’aanaa fi hadiisa ibsanitti namoonni kunniin Rabbitti biratti hojii isaanii namootatti agarsiifatan kana irraa homaa hin fayyadaman. Sababni isaas, hojiin kuni iimaana sirrii fi ikhlaasan walitti hin hidhamne. Guyyaa Qiyaamaa adabbii cimaatu isaaniif jira.
﴿وَيَمۡنَعُونَ ٱلۡمَاعُونَ٧﴾
Maa’uun (Meeshaalee manaa, gargaarsa sassalphaa) dhoorgatu.
Maa’uun maqaa waligalaa meeshaa manaa ibsuudha. Kan akka okotee, faasi, saani, baaldi fi kkf. Yeroo jaahiliyyah jechi maa’uun jedhu wanta itti fayyadamanii fi kennaa ibsuuf itti fayyadamu. Akkasumas, meeshaalee manaa ibsuufis itti fayyadamu.
Kanaafu, maa’uun jechuun gargaarsa, faayda fi kennaa sassalphaa ta’ee fi baasuun isaa namarratti hin ulfanneedha.
Aliyy ibn Abi Xaalib irraa akka gabaafametti Maa’uun jechuun Zakah dha.[2]
Eeyyen zakaan gargaarsa fi kennaa sassalpha baasun isaa namarratti hin ulfaanne waan ta’eef maa’uun keessa seena.
Gabaabumatti ibsi aayah: namoonni du’aan booda kaafamu fi jazaatti hin amanne kunniin meeshaalee manaa ergisuu fi gargaarsa sassalphaa gochuu ni dhoorgatu. Fakkeenyaaf, namni tokko gara nama tokkoo dhufuun “baaldi bishaanii ykn meeshaa dhugaati naaf ergisi” jechuun gaafata. Innis kana ni dhoorgata. Namni meeshaalee akkanaa kennu keessatti doy’oomu, akhlaaqni (amalli) isaa gadi aanaa akka ta’e agarsiisa. Sababni isaas, wantoota kanniin ergisuu isaatiif miidhaan homaatu isa hin dhaqqabu. Gabaabumatti, namni Aakhiratti hin amannee fi wanta gaarii hojjateef mindaa achitti akka argatu hin amanne, karaa Rabbii keessatti lubbuu fi qabeenyaan qabsaa’u dhiisiti hanga namoota birootiif wanta xiqqoo hojjachuu hin geenyetti qalbiin isaa xiqqoodha. Amaloonni iimaana dhabuu fi doy’ummaa daangaa darbe agarsiisan kunniin ni komatamu. Namoonni amaloota akkana agarsiisan qorannoon, jazaa fi adabbii jahannamin akeekachiifamu.[4]
Namni amaloota kanniiniin ibsamu ykn ibsamu dhabuu isaa of qorachuu qaba. Amaloota kanniin yoo ibsame kan akka salaata dhiisu, xiyyeeffannoo itti kennu dhabuu, namoota biroo gargaarsa dhoowwachu, tawbatee gara Rabbii haa deebi’u. Ta’uu baannan, adabbii hamaan isaaf akka jiru haa beeku. Yoo amaloota kanniin irraa qulqullaa’e, wanta gaariin haa gammachiifamu. Qur’aanni ibaadaaf qofa kan qara’amu osoo hin ta’in, qara’amu waliin akka namni Qur’aana kanaan adaba (naamusa) qabatuufi. Kanaafi, Aa’ishaan (radiyallahu anhaa) akkana jette: Dhugumatti Nabiyyiin (sallallahu aleyh wassallam) amalli isaa Qur’aana.” Kana jechuun amalli Nabiyyiin mul’isu Qur’aana irraa fudhata. Rabbiin addunyaa fi Aakhiratti wanta gaarii nu haa qunnamsiisu. Dhugumatti Inni wanta hundaa irratti danda’aadha.[1]
1-Tafsiiru Juuz Aamm
2-Ma’aariju Tafakkur
3-https://www.alim.org/quran/tafsir/maududi/surah/107/1/
4-https://www.kuranvemeali.com/maun-suresi/4-ayeti-tefsiri


text:
Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n Humna Diinaa Magaalaa HararIrraa KM-20 Qofa Fagaatee Ona Fadis Naannoo Bokkoo BakkaBobbaasaa Jedhamu Qubatee Ture Barbadeesse. Loltoota Diinaa 28 Olis Hojiin Ala Taasise.
Irree fi Gaachanni Ummata Oromoo WBOn, bilisummaa ummata Oromoo fi walabummaa Oromiyaa mirkaneessuuf tarkaanfii haleellaa diina irratti fudhatu babal’isuu fi jabeessuu irratti argama. Tarkaanfii boonsaa tibbana Baha Oromiyaa keessatti fudhateenis injifannoo cululuqaa galmeessee jira.
Akka kanaan Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) Godina Baha Oromiyaa keessa sossohu Adoolessa 16, 2015 Baha Harargee Ona Fadis keessaa bakka Bobbaasaa jedhamu kan naannoo Bokkootti argamu mooraa qubsuma waraana Wayyaanee weeraruudhaan tarkaanfii rifachiisaa irratti fudhateen loltoota diinaa 28 ol hojiin ala gochuu fi meeshaalee waraanaa dabalatee qabeenya adda addaa booji’ee dantaa qabsoo bilisummaa Oromoof oolchuudhaan injifannoo cululuqaa galmeessuu Ajajni WBO Godina Baha Oromiyaa beeksisee jira.
Tarkaanfii laalessaa WBOn qubsuma waraana wayyaanee Bobbaasaa jiru irratti fudhate kanaan diina irraa loltootni 13 yeroo ajjeefaman, 15 ol ammoo haalaan madeeffamuu kan ibse Ajajni WBO Godina Bahaa, meeshaaleen waraanaa qawwee AK-47 17, rasaasota gosa gara garaa 4000 ol, Boombilee harkaa 23, Hidhannoolee mudhii 27, Raadiyoo Quunnamtii (icom) 2, Mobile (cell phone) 6, kuufama galaa fi mi’oota adda addaa diina irraa booji’uun dantaa qabsoo bilisummaa Oromoof oolchuu addeessee jira.
Waraanni Bilisummaa Oromoo Godina Bahaa Caamsaa 16, 2015Oborraa Ona Malkaa Bal’oo bakka Jalloo jedhamutti qondaala tikaa sirna wayyaanee kan naannoo sanii Huseen Ahmed Mussaa jedhamu irratti tarkaanfii fudhateen ajjeesuun, akkasumas Caamsaa 23, 2015 Baha Harargee Ona Calanqoo araddaa ganda Goodii jedhamu keessatti poolisoota wayyaanee Mahaammad Abrahimii fi Umar Siyyoo jedhaman dhuunfatuun kan yaadatamuu dha. Kana malees Caamsaa 24, 2015ttis Humni Addaa WBO Baha Harargee magaalaa Hararbira naannoo Hundanee jedhamtutti ummatatti roorrisaa kan ture ajajaa humna poolisii naannoo kanaa Ajajaa 50 (Saajin) Abbabaa Asaffaa jedhamu irratti tarkaanfii maayyii fudhateen ajjeesuun gabaafame. Caamsaa 24, 2015ttis Harargee Bahaa Ona Haramaayaabakka/araddaa Finqillee jedhamtee yaamamtu keessatti poolisoota Wayyaanee maqaa filannootiin lammiiwwan hiraarsaa turan 4 irratti lola baneen madeessuun ni yaadatama.
Waraanni Bilisummaa Oromoo Zoonii Kibbaas Caamsaa 30, 2015magaalaa Moyyalee ganda 02 keessatti kan argamu mooraa Gumrukaa bakka waraanni Wayyaanee maadheffate haleeluun loltoota wayyaanee 12 ajjeesee, 15 ol madeessuun walii galatti loltoota 27 ol hojiin ala taasisuun ni yaadatama.
Adoolessa 6, 2015ttis waraana wayyaanee Ona Mi’oo ganda Meexxii qubatee jiru irratti tarkaanfii fudhateen 3 yeroo ajjeesu 4 ol madeessuun waliigalatti loltoota diinaa 7 ol hojiin ala taasisuun isaas kan yaadatamu dha.
Waraanni Bilisummaa Oromoo, mootummaa abbaa irree fi faashistii Wayyaanee humna afaan qawween ummata keenya irra qubatee mirga, bilisummaa fi biyya isaa sarbee cunqursaa dhala namaaf hin malle irraan gahaa jiru karaairraa maqsee kaayyoo qabsoo bilisummaa Oromoo galmaan gahuu fi fedhii fi hawwii ummata Oromoo dhugoomsuuf falmaa godhu daran jabeessee kan itti fufu tahuu irra deebi’ee mirkaneessa.
Injifannoo Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Adoolessa 20, 2015
Ibsa Tarkaanfii Waraanaa ABO
Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n Humna Diinaa Magaalaa HararIrraa KM-20 Qofa Fagaatee Ona Fadis Naannoo Bokkoo BakkaBobbaasaa Jedhamu Qubatee Ture Barbadeesse. Loltoota Diinaa 28 Olis Hojiin Ala Taasise.


text:
Daandiin xiyyaara Kaantaas Boeing 737 sababa qaamasaarra baqaqiinsa qabuuf akka hin balaliine dhorke
Daandii xiyyaaraa Awustiraaliyaa Kaantaas (Qantas) xiyyaaroota Boeing 737 NG keesssa xiyyaarri tokko sababa qaamarra baqaqaa qaba jedhameef akka hin balaliine taasise.
Daandii xiyyaaraa hedduunis xiyyaarota 737 NG jedhaman sababa koochoon isaanii balaadhaaf saaxilamaadha jedhanii yaadaniif balaliinsa akka hin goone dhorkanii jiran.
Akka gabaasa AFP'tti addunyaarratti xiyyaarronni % 50 ta'an sababuma kanaan balaliinsarraa dhorkamaniiru.
Akka Kaantaas jedhetti, "baqaqiinsi jedhame sun jiraatus hatattamaan xiyyaarricha balaarraa hin oolchu. Nuti xiyyaarrichi guutummatti balaliidhaaf qophii yoo hin taane akka balali'u hin goonu."
Dhaabbatni Boeing gama isaatiin baqaqiinsi kutaa xiyyaara koochoo wal qabsiisurratti kan baqaqiinsi mudate jedheera.
Kaantaas xiyyaarota 737 NG keessa xiyyaarri tokkollee si'a 30,000 caalaa kan balali'e akka hin jirre dubbateera. Dabalataanis, xiyyaarri baqaqiinsa qabu imala 27,000 gad akka godhe himeera.
Boeing dhiibbaa keessa jira
Boeing erga balaan gurguddaan lama isa mudatee booda ture kan moodeelii haaraasa 737 Max balaliinsa dhorkee kan taateen kun ta'e.
Taaten sunneenis - Onkololeessa darbe Indooneezhiya fi Bitootessaa keessa immoo Itoophiyaatti kan mudate yoo ta'u walumaa galattis namoonni 346 du'aniiru.
Gaafa Roobii hoj- gaggeessaan Boeing kan ta'an Deeniis Muuleenbarg ogeeyyii seeraa Ameerikaatti balaliinsa xiyyaara 737 Max waliin wal qabate rakkoo akka uuman dubbataniiru.
Moodeeliin 737 NG moodeelii 737 Max'tti dura kan hojjetame ture.
Waldaan aviyeeshinii Awustiraaliyaa dhaabbanni Kaantaas xiyyaarroota modeela 737 NG hunda balalii akka dhorku gaafateera.
Xiyyaarri Yunaayitid Isteet Saawuziwest jedhamullee rakkoo walfakkaataa xiyyaara isaa modeela 737 NG irratti argeera.


text:
Kan ammaan dura waggoota kudhanii oliif hidhamtee waggaa dabre gad-lakkiste Caaltuu Taakklee dabalatee, namoonni magaalaa godinaalee Horru Guduruu Wallggaa, Wallagga Bahaa fi Wallagga Lixaa keessatti Komaand Poostiin kan hidhaman tahuu maatii fi jiraattonni dubbatanii jiran.
Kanneen magaalaa Wallagga Lixaatti hidhaman, jeddhaman keessaa tokko Mandii irraa Abbaa Gadaa Maccaa, Obbo Getaachoo Tarfaa tahuu haati-warraa isaanii Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsanii jiran. Biiroon Dhimmotoa Komunikeeshinii Bulchiisa Naannoo Oromiyaa immoo namoonni kun eeruu hawaasa irraa isaan irratti kennameen to’atamaa jiru, jedha. Gabaasaa Naakor Malkaa caqasaa.


text:
Akka gaazexeessaan VOA Finfinnee jiru Meleskaachoo Ammahaa oduu erge keessatti jedhetti gaazexeessitotaa fi maatiillee murtii tana caqasuu dhowwanillee obboo Beqqelee fi miilota isaa 20 caalan waliin fidan.
Taatullee akka gabaasaan VOA Meleskaachoon jedhutit obboo Beqqelee Garbaa,itti aanaa barreessaa KFO,obboo Dejenee Xaafaa,itti gaafatamaa Liigii Dargaggoota KFO,obboo Addisuu Bulaalaa faan waliin mana murtii fidan.
Obboo Beqqeleen fa tana waliin marro lama mana murtii kana fidan jedhan.Akka Meleskachoon yoo jari mana hidhaatii gadi bahu karaa irratti eegadhee gaafadhe jedhetti dubbii Obboo Beqqeleen faa akka poolisiin qoratuuf beellama guyyaa 28 kennaniif.
Itti gaafatamtootii Kongireesii Federaalistii Oromoo(KFO)hedduutti hidhaa jiraa akka Melkeskachoon jedhutti barreessaan Liigii KFO,Obbo Destaa Dinqaatii fi itti aanaan isaa, Obboo Gurmeessaa Ayyaanoo hidhaa jiranii obboo Destaa bori, Ammajii 23,2016 mana murtii fidan.


text:
Mr. António Guterres, UN High Commissioner for Refugees Case Postale 2500 CH-1211 Genève 2 Dépôt Switzerland Your Excellency Mr. Guterres, The Board of …Read More »
Baqattoota Oromoo Yemen: Lubbuun teenya lubbuu sareellee hanqatte
Haala hamaa Baqattoonni Oromoo Biyya Yemen Keessa Jiran ,,,, Nuti Baqattoonni Oromoo Biyya Yemen haala akkaan Sodaachisaa keessa jirra dhugumattuu haalli amma keessatti argamnu dhugaan suukaneessaadha …Read More »
Sad News: Five Oromo refugees die on the Sudanese-Libya border
According to a close source, five Oromo refugees have reportedly died and other wounded after they just crossed the border into Libya. The report didn’t …Read More »
“Gudeedamuun isa salphaadha, kan kana caaluutu nurratti raawwatamaa jira”
Gaafiif deebisaa RSO haala baqattoota Oromoo biyya Yemen keessatti yeroo ammaa deemaa jiru laalchisee……Read More »
Dararamni biyya Yaman keessatti lammiilee Oromoorra gahaa jiru yoom dhaabbata laata?
Abdii Boruutiin Yoo jechootni soban suuraaleen hin soban. Wanti kaameeraan kaasu tokko waan ijaan argamu fi lafarra jiru malee, waaan hin argamne …Read More »


text:
Laga Xaanaa irratti kan uumame aramaa Inboc jedhu dhabamsiisuuf hanga ammaatti furmaati argame humna namaa ti jechuu dhaan daayrikterri ol aanaan Ejensii dhimmootii bishaanii fi kan laga xaanaa beeksisaniiru.
Akka filmaataatti kan dhiyaatan malli ka biroon yaalii dhaan ilaalamanii furmaata waariinsa qabu hin fenne jedhu daayrikterri ejensii kanaa Dr. Ayyaaleew Wendee.
Ejensichi wagga kana hanga Waxabajjii 30tti Xaanaa inboc irraa qulqullaa’e agarsiisuuf karoorfatus hamma walakkeessa waggaatti kan inni hojjete dhibba irraa harka 50 qofa.
Walakkeessa wagga booda garuu sababaa weerara vaayiresii koronaan kan ka’e hojiin hin hojjetamne jechuu dhaan daayirkterichi ibsuu isaanii Asteer Misgaanaaw gabaasteetti.


text:
LibreOffice 7.4 Help
Specify hyphenation and pagination options.
Galmeewwan barruutiif dirqalawwan murfisaa ifteessi.
Keewwata tokko keessatti murfisa bakka barbaachisuutti ofumaan saaga.
Don't insert hyphens in words written entirely in capital letters.
Don't insert hyphens in the last word of paragraphs.
Lakkoofsa gadee kan arfiiwwan isa xumura sararaa gidduutti dhiistu, murfisichaan duratti akka saagamu galchi.
Lakkoofsa gadee kan arfiiwwan isa jalqaba sarara, murfisichaan booda akka mul'achuu qabu galchi.
Lakkoofsa gadee kan sararawwan walitti aanan isa murfisamuu danda'uu galchi.
Enter the minimum word length in characters that can be hyphenated.
To reduce hyphenation, enter the length of the hyphenation zone. Instead of the possible hyphenation, the line will break between words, if the remaining horizontal space does not exceed the hyphenation zone. Hyphenation zone results in enlarged spaces between words in justified text, and greater distance from paragraph margins in non-justified text.
Dirqalaawwan xumuura fuulaa yk tarjaa ifteessi.
Sanduuqa filannoo kana filadhu, kana boosa akaakuu qarxi isa fayyadamuudhaaf barbaaddu filadhu.
Akaakuu qarxi isa saaguudhaaf barbaaddu filadhu.
Bakka qurxiinsa itti saaguudhaaf barbaaddu filadhu.
Sanduuqa filannoo kana filadhu, kana boosa akaakuu qarxi isa fayyadamuudhaaf barbaaddu filadhu.
Akaakuu dhangeessuu isa qarxii booda fuula jalqaba irratti fayyadamuu barbaaddu filadhu.
Enter the page number for the first page that follows the break. If you want to continue the current page numbering, leave the checkbox unchecked.
Dirqalaawwan yaa'insa barruu isa duraa fi booda xumura fuulatti keewwatootaaf ba'u ifteessi.
Eerga qarxiin saagamee booda, keewwata guutumaa gara fuula ittaanuu yk tarjaatti jijjiira.
Yammuu qurxiinsi tokko yk muraa tarjaa saagamu, keewwata ammaatiif keewwata ittaanan waltti-qabee kaa'a.
Lakkoofsa liillee sararawwanii keewwata tokko keessaa, xumura fuulaa tokkoo dura ifteessa. Sanduuqa filannoo kana filadhuutii, kana booda sanduuqa Sararoota keessatti lakkoofsa tokko galchi. Yoo lakkoofsii sararoota dhuma fuulaa irraa sanduuqa Sararoota keessatti ifta'ee gad yoo tahe, keewwatichi gara fuula ittaanuutti darba.
Lakkoofsa liillee sararawwanii keewwata tokko keessaa, xumura fuulaa tokkoo dura ifteessa. Sanduuqa filannoo kana filadhuutii, kana booda sanduuqa Sararoota keessatti lakkoofsa tokko galchi. Yoo lakkoofsii sararoota dhuma fuulaa irraa sanduuqa Sararoota keessatti ifta'ee gad yoo tahe, dirqalii qurxiinsaa nimijaa'u.


text:
Mootummaan uggura kaa’uus mormiin itti fufee jira. Waltajjii Tahriir irratti walga’uun guyyaa har’aa jedhu hiriirtonni “ guyyaa gadhisanii deemuuti ” mubaarakiifi !
Darbee darbee dhukaasa dhaga’amu irraa kan hafe hirirrii jimaata har’a nagaa ture jedhma. Namonni waltajjii Tahiriir seenan waraqaa eenyumaa gaafatamu. Sakatta’uun kunis yeroo dheeraa kan fudhatee ta’uutu dubbatama. Helikooptarri immo samii irraa haala jiru faana dhahaa oole.
Kanneen Mubaarak deggeran waltajjii Tahriir akka hin sennee dhorkaman. Kanaaf jecha watajjii "Musxafaa Mahmoud" jedhamu irratti hiriiran.
Hiriirtonni mootummaa irratti mormii dhagesisaa jiran kun prezidaant Mubaarak hanga aangoo irraa bu’antti achuma turra jedhu.
Prezidaant Mubaarak Televiziyoona Amerikaa ABC jedhamuuf akka ibsantti, aangoo gadhiisuu nan fedha, garuu yoon kana godhe biyyattiin jeeqama keessa buuti jedhan.


text:
Jeequmsi siyaasaa giddu galeessa bahaa keessa jiru hammaataa wayita adeeme kanatti baqattoonni Yemen keessa jiran nageenya keenyaaf Sodaataa jirra jedhu.
Lammiiwwan biyyattii mootummaa aangoo irra jirutu biyya keenyatti isin fide mootummaan fonqolchamnaan guyyaa tokko isin hin bulchinu jechuun nu doorsisu jedhu baqattoonni gamas jiraatan.
Dhimma baqattootaa kan of harkaa qabu dhaabbanni baqattootaa kan tokkummaa mootummootaa UNHCR iyyata keenya dhaggeefatus deebii quubsaa nuuf hin kennine jedhan. Haalli nageenya Yemen keessaa gad adeemaa deema taanaan jireenya keenyaafuu amansiisaa miti jedhan.
Waajjira UNHCR Yemen kan Sana’aa jiru irraa angawaan hariiroo alaa ibsa nuuf kennaniin baqattoota kana nageenya isaanii eegsisuuf hanga danda’ametti carraaqaa jirra jedhu. Karaa hoogganoota hawaasa baqattootaatiinis odeeffannoo tajaajila gargaarsaa argachuu malanis ittiin geenya of eegganno barbaachisus akka godhataniif dhaamsa dabarsinee jirra jedhu.
Gabaasa guutuu MP3 tuquun dhaggeeffadha.
Baqattoonni Yemen Nageenyi Keenya Amansiisaa Miti Jhedhu
Jeequmsi siyaasaa giddu galeessa bahaa keessa jiru hammaataa wayita adeeme kanatti baqattoonni Yemen keessa jiran nageenya keenyaaf Sodaataa jirra jedhu.