c: text/html

text:
“Itoophiyaa keessatti albuudni Yuraaniyeemii argameera” kan jedhuuf Ministeerri Albuudafi Boba’aa maal jedha?
Tibba kana namootni dhuunfaa akkasumas midiyaalen dijitaalaa “albuudni niwukilara gabbisuuf gargaaru Yuraaniyeemin Itoophiyaa keessatti argameera” jechuun barreessaa turan.
Dhimma kana akka mirkaneessinuufis eeruwwan heddu nuf ergamaa turaniiru.
Itoophiyaa Cheek dhugummaa oduu kanaa ilaalchisee Ministira Albuudafi Boba’aa kan ta’an Injinar Taakkalaa Uumaa kan haasofsiise yemmuu ta’u isaanis mootummaan iddoowwan albuudni Yuraaniyeemii jedhamu kun jiraachuu danda’a jedhamee yaadamutti qorannoo taasisaa jiraachuu himan.
“Ji’oloojistootni keenya ji’oota kudhan darbanif qorannoo bal’aa taasisaa turaniiru. Ammas qorachaa jiru. Kanaafuu dhimma qorannoonsaa hin xummuramne irratti amma dubbachuun sirrii hin ta’u” jechun Injinar Taakkalaan Itoophiyaa Cheekitti himaniiru.
ወቅታዊ መረጃዎችን ቀጥታ በኢሜልዎ ለማግኘት ይመዝገቡ
ያቀረቡትን የግል መረጃ በግላዊ መመሪያችን መሠረት እንጠብቃለን::

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Raashiyaan Itoophiyaa qaanessite
Miidiyaan Raashiyaa,RT suuraa Abiy Ahmed fi Isayyaas Afawarqii “WAR CRIMINALS” dhaadannoo of irraa qabu maxxanse. Sana booda, Ambaasaddor Itoophiyaa, Alamaayyoo Taganuu karaa twitter dhaan akka haqamuuf erga gaafatee didnaan xalayaadhaan gaafata. Xalayaan isaaf deebiin kenname “yakkamtootni waraanaa miidiyaa biyya keenyaas qaanii malee ajajuu barbaaddu taanaan biyyuma kanaa isin baasna.” kan jedhu tahe. Alamaayyoo Taganuu dhimma kana Abiy Ahmed, Mootii Cundhuuraa waliin haasa’uuf kaleessa Itoophiyaa galeera.
Qeerroo Intelligence Group
የኦሮሚያ መከላከያ ሰራዊት ( OLA or WBO in Afaan oromo) ኦሮሚያን ከወራሪ ሀይሎች ለመታደግ ዝግጁ መሆኑን አስታወቀ።
የኦሮሚያ መከላከያ ሰራዊት እንዳስታወቀው ሰራዊቱ በትጥቅም በሞራሊም የተደራጀ ነው።
የኦሮሚያ መከላከያ ሰራዊት የትላንት ቄሮዎች የዛሬ ሰራዊቶች በከፍተኛ ስነምግባር የታነጹ የኦሮሚያ ሀዝብ ኩራት ናቸዉ።
መላው የኦሮሚያ ህዝብ ከጀግናው ሰራዊቱ ጋር እንዲቆምም ሀገራዊ ጥሪ ተላልፏል።
Related


text:
This language is currently in review and will be available soon!
Piroojektiin kun kan hundeeffamee fi kan hogganamu gidduu galtummaa dhimmoota si’atoo aad-amantaawaa koornayaa fi misoomaa hawaasa guddachaa irratti xiyyeeffate irratti muuxannoo waggoota kurnan darbaniif kan qabu/du Dr. Roominaa Istiraatii dhaani. Dr. Istiraatiin nama sochiiwwan kaka’umsa uumuu, hojii qu’annaa fi qorannaa fi wal-jijjiirraa beekumsaa hogganuu akkasumas, walitti dhufeenya bu’aa qabeessaa deeggartoota, michuuwwan hojii fi qooda fudhattootaa wal-amantaa deeggarame gabbisuu fi dagaagsuu irrattis nama gahee guddaa qabu/du dha.
Dr. Istiraatiin bulchiinsa piroojektii hawwachiisaa Ad. Haben Abraha Hill, hojii adeemsistuu Piroojektii sa’aatii idil-alaa kan ta’aniinis ni deeggarama.
Mawaa’il Birhaanee
Din Tasfaay Hadaraa
Obboo Wandimnah Lammaa
Obboo Baanta’amlaak Galaaw, Obboo Akliil Daamxaw, fi Dajanee
Dr. Zinnaawarqi Assaffaa, Obboo Tasfaaye Gonixee, Obboo Yonaas Haabtee fi Obboo Yohaanis Damiss
Kutaalee piroojektii UK irratti xiyyeeffatanii fi birmattoota qu’annaa Piroofeeser Paarviin Alii fi (Yuunivarsitii Sheefild, Sheefild, UK) fi Piroofeeser Geenee Feedar (Yuunivarsitii Bristool, Bristool, UK
Dabalataanis piroojectichi gorsitoota biyya alaa lamaan kan deeggaramuu yommuu ta’u, gaheen hojii isaaniis misooma idil-addunyaa waliin haala mijeessuu leenjiiwwanii fi PI deeggaruu dha. Isaanis:
Dabalataan piroojectichi qu’attoota, hayyuuwwan dubbii waaqayyoo fi hayyoota walaba ta’an kanneen biroon ni deeggarama. Isaanis kanneen akka:
Michuuwwan Teeknikaa kanaa gadiif beekkamtii kennuu barbaanna. Isaanis kanneen akka:
Boordii waggaa keessa yeroo lama wal-argu kallattii tarsiimawaan IP fi garee battalaa ni gorsa. Akkasumas, buu’uuruma addeeffamaa fi fedhii tokkoon tokkoo dirreewwan qu’annaa fi qooda fudhattootaatiin piroojektichi bu’aa guddaa akka argamsiisu hordoffii cimaa godhaa jira. Miseensonni boordii ogummaalee, dirra barnootaa fi sadarkaa hojii gara garaa irraa; akkasumas lammummaa fi aadaa amantaa adda addaa irraa kan dhufanii dha. Biyyoota piroojektichi argamuttis piroojecticha babal’isuuf miseensonni haaraas affeeramaniiru. Miseensonni amma jiranis haala armaan gadiitiin tarreeffamaniiru.
Piroofeesara Emeeritaa, Muummee Soshiyoologii, Yuunivarsitii New Brunswick; Qorataa Ol’aanaa sagantaa RAVE, Kaanaadaa
Qajeelchituu Haqa Koornayaa, Waajjira Gamtaa Angilikaanotaa, Hundeessituu Birmattuu; Qajeelchituu Birmattuu Duraanii, Landan, UK
Itti gaafatamaa Amantaa fi sagantaa Hawaasummaa, Cinaa dhaabbataa (Gargaaraa); Itti Gaafatamaa Birmataa Warraaqsa Hiraarsa Dubartoota irra gahu dhaabuu, Landan, UK
Leenjiiwwan Gurguddoo irratti Ogeettii Xiin-Sammuu Gorsa Kennuu, Mana Barumsaa Naannawaa, Barumsaa fi Misoomaa, Yuunivarsitii Maanchestar, UK
Barataa PhD, Qu’annaa Amantaa, Yuunivarsitii Laankaastar, UK
Qajeelchaa, Diversity Resource International (DRI), Bringtan, UK
Qindeessituu Sagantaa, Gurmii Taattota Mit-mootummaa (NSAC), Finfinnee, Itiyoophiyaa
Gargaaraa Qu’annaa fi Barsiisaa, Kolleejji Qorichaa Saayinsii Fayyaa Orotaa, Muummee Qoricha Hawaasummaa, Asmaraa, Eritiriyaa
Qu’ataa/ttuu Ol’aanaa fi Michuu Wiirtuu Amansiisaa, Yuunivarsitii Koonveentriitti Hariiroo Hawaasummaa fi Nageenyaa, Garee Qu’annaa Amantaa fi Hariiroo Naga Qabeessaa, Koonveentrii, UK
Miseensa Koree Bulchitoota Waldaa Eebbifamtoota Barumsa Dubbii Waaqayyoo; Barataa Filoosoofii (MA), Yuunivarsitii Finfinnee
Durata’a Giddugala Nageeynaa fi Missoma Finfinnee, Itoophiyaa
Dhaabbata qorannoo fi Madaalii biyyooleesaa, fi ekspartii baruumsa fi qu’annoo, fi Miniisteraa Baruumsa, Eriitiraa


text:
Irreechi mallattoo tokkummaa Oromoo fi ibsituu duudhaa Oromummaati.
Ijoo Dubbii Qeerroo Bilisummaa Oromoo
dursee, uummata Oromoo bal’aa kan biyya alaafi biyya keessa jirtan, kanneen mana hidhaafi dirree qabsoo jirtan Baga Ayyaana Irreechaa kan bara 2021 geessan jennee ergaa keenya isiniif dhaamu barbaanna!
Akka galmee seenaarraa hubachuun danda’amutti ayyaanni Irreechaa waggaa 3000 (kuma sadii) dura uummata Oromoo biratti kabajamaa tureera. Kana jechuun, kabajni ayyaana kanaa umurii dheeraa kan qabuufi seenaa saba Oromoo waliin walitti kan hidhatudha. Uummanni Oromoo utuu kolonii Habashaan cabee aadaafi eenyummaan isaa hin ukkaamamiin Hora Harsadee fi Laga Abbayyaatti ba’uun kabajaa turaniiru. Erga sirni mootii gonfoo kaabarraa dhufee Oromiyaa seenee garuu gosa gosaan bakka jirutti waggaa keessaa yeroo lama (Arfaasaafi Birraa) Malkaa fi Tulluutti ba’ee Irreeffata. Irreechi Malkaa (Birraa) ayyaana galateeffannaati. Bacaqii gannaa ba’anii, rooba hamaafi lolaa hamaa keessa kan nama baase Waaqa galateeffachuuf uummanni Oromoo Malkaa bu’ee marga jiidhaa qabatee Irreeffata. Akkasumas, waqtii Arfaasaa ammoo roobni nagaan akka roobu, lolaa hamaarraa akka baraaramu, arfaasaa nagaa akka qotatu uummanmi Oromoo Tulluutti ba’ee Waaqa uumaa kadhata.
Haata’u malee, bara bulchiinsa Minilik irraa kaasee ayyaanni Irreechaa kun ukkaamfamaafi dhorkamaa deeme. Mootummaa Dargii booda erga EPRDF aangootti dhufee asis Addi Bilisummaa Oromoo shororkeessaa jedhamee wayita moggaafamu namni ayyaana Irreechaa kabaju akka deeggaraa ABOtti ilaalamee Irreecha akka hin hirmaanne taasifamaa tureera.
Garuu, uummanni Oromoo Irreechi mallattoo tokkummaasaafi aadaa isaa ta’uu waan hubateef xiiqiidhaan ba’ee Irreeffachuu itti fufe. Irreeffachuu qofa utuu hin taane, uummatichi gabrummaa jala waan jiruuf aadaa isaa dhabuu hubatuudhaan Qabsoo Bilisummaaf taasifamuuf akka jabaatee itti hirmaatu bakka itti waadaa waliif seenu, bakka itti irbuu haareffatu ta’e.
Gabaabumatti, ayyaanni Irreechaa mootummaa abbaa irree Wayyaanee/EPRDF aangoorraa kaasuuf qooda olaanaa kan taphate, seenaa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti yoomuu kan dagatamu miti. Waldaan Maccaa fi Tuulamaa ayyaanni Irreechaa kun akka kabajamu dhiibbaa waan taasiseef danqaan hedduu isa mudateera. Continue reading


text:
Naannoo Yuunversiitii Wallagga hora hadiyyaa jedhamu irratti uummata nagaan hidhamtoota siyyaasaa simachuuf magaalaa Naqamtee keessaa bahanii itti adeemaa jiran reebanii oldeebisaa jiru.Haalli jiru baayyee ulfaataa ta’aa jira.
Wayyaaneen uumata nagaa reebdee gara jeequmsaatti jijjiiraa jirti.
Waraanni wayyaanee Qeerroo fi qarreen akka dhaadannoo hin dhageesisne,Akka wallee warraaksaa hin sirbineefis akeekkachiisa kennaa jiru.
Konkolaattonni guutummaa magaalaa Naqamtee keessaa Obbo Baqalaa garbaafaa simachuuf bahanis ol ittifamuudhaan akka hin simanneef ugguramaa jiran.
Haaluma kanaan hidhamtoota Siyaasaa Oromoo, Dr,Mararaa Guddinaa fi Obbo Baqalaa Garbaa simannaa dhorkanii ummataa fi hidhamtoota siyaasaas waraanaan ugguranii jiru. Magaalli Naqamtee yeroo ammaa dhukaasaa gurguddaa jala jirti,sagaleen dhukaasaa bakka hundaatti ni dhagahama. Halkan kana magaalichi ugguramee jira. Warri simachuuf deeman Oromoon marti alumatti waraanaan qabamanii hidhaa jala jiru.


text:
Uncategorized
Naayjeeriyaa keessatti Barattuun Seeraa takka Hijaaba uffachuu isiitiif sirna eebbaa irratti akka hin hirmaanne dhoorkamte.
Naayjeeriyaa keessatti barattuun Seeraa takka sababa Hijaabaatiin sirna eebbaa irratti akka hin hirmaanne dhoorkamuun isii biyyattii keessatti mormii cimaa uume. Amaasaa Firdaaws Abdussalaam Kolleejjii seeraa Naayjeeriyaa magaalaa Leegostti argamuu keessatti barumsa seeraa eega xumurtee booda, Kiibxata dabre december12/2017 sirna eebbaa irratti hirmaachuuf gara galama Konfaransii biyyoolessaa imalte.
Wayta hulaa galma eebbaa ol seenuuf deemtu Qondaalttonni Kolleejichaa, seera uffaannaa waan cabsiteef gara galmaa hin seentu, hayyaama ogummaa seeraatis hinfudhattu jedhaniin. Amaas Firdaws seera uffaannaa hundaa guuttee kan dhiyaatte akka ta’ee fi gonfoo mataatti uffatan jalatti hijaaba uffachuun isii dirqama amantii isii waan ta’eef kan hin mulqanne ta’uu beeksifte. Amaas Firdawus Abdussalaam dhaabbanni seera Barsiisu mirga amaantaa isii akka dhiibee fi heera Naayjeeriyaa kan cabse ta’uu ibsuun, dhimma isii mana murtiitti dhiheeffachuuf kan qophaayaa jirtu tahuu beeksisfte.
Waaldaaleen seeraatii fi dhaabbiileen gara garaatis dhimmaa Amaas Firdaawus ilaalchisee yaada gara gara dhiheessaa jiru. Gareen tokkoo, sababa hijaabaatiin Amaas mirgi eebbifamuu fi hayyama ogummaa seeraa dhoorkamuu hin qabdu yoo jedhan, warri kuun ammoo seerri uffannaa dhaabbatichaa kabajamuu qaba jechuun falmaa jiru.


text:
Jaallannee Gammadaa | VOA
Monthly Archives: March 2015
“Dukkanaa fi Halagaa Garaa Isaa Hin Beekani ” Wallee Haaraa Artist Sabboonaa Ifaa Gammachuu.
Aside
Aside
Kan Gorsamuu Qabu Gorsaa Taasisuun, Gorsaa fi Gorfamaa Galaafata.
(Ijoo Dubbii ABO)
Bittaan Abbaa irrummaa isaa dhumatee baqattummaan Haraareetti osoo hin godaaniin dura Mangistuu H/Maariyaam ummatoota Itophiyaa qofa osoo hin taane, biyyoota ollaatti dhaadatuu fardeessaa ture. Ummatootni Itophiyaa bittaa Abbaa irrummaa isaa hifatuun deggersa sirnichi irraa barbaadu dhorkatuu irraa ummatichaan “Warqee hafaniif iyyuu Faandoo dha jedha” jechuun arrabse. Dabrees wayta qabsoon ummatootaa jabaataa dhufetti mormitoota ana irratti gargaara kan jedhuun mootummaa Sudaan ilaalchisee, “Goommaa konkolaataa karaa Bahaa ture dhoosnee jirra. Isa karaa Dhihaas dhihootti afuura keessaa yaasna” jechuun dhaadate. Dhaadannoo fi doorsisi kun garuu baqattummaa irraa isa hin oolchine. Aangoo humnaan tikfatuu barbaade irraa qabsoo ummatootaan ari’ame. Kun seenaa fagoo osoo hin taane kan kaleessaa ti.
Har’a dhaadannoo fakkaataa gorsituu Muummicha Ministeraa Itophiyaa Abbaay Tsehayyee irraa deddeebisnee dhagahaa jirra. Gorsituun kun OPDO irra cehee ummata Oromoo arrabsuun isaa isa jalqabaa miti. Tuffii fi Jibbiinsa ummata Oromoof qabu waltajjii argate hunda irratti kan ibsaa turee fi jiru Abbaay Tsehayyee, ilaalchi jibbiinsaa fi tuffii irraa calaqqisu kun imaammata jaarmayaa isaa TPLF raggaafatee ittiin masakamee jiru irraa madda.
Kitaaba TPLF “Ye Hizbawi Adera” jedhu keessatti akka ifatti kaa’ametti ummata Oromoo akka Diina duraatti kaa’e. Sababni diina duraa godhataniifis Tigraayiin bituu waan barbaadeef ykn qabeenya ummata Tigraay saamaa jiraatuuf hawwii horatuu irraa akka hin tahin hin wallaalamu. Kan diina duraa godhatan bittaa alagaa kan hin feene, saaminsaa fi cunqursaa dura kan dhaabbatu, qabeenya isaa irratti ajajaa tahuun mirga isaa tahuu hubatuu irraa afaan qawween malee akka barbaadanitti olii fi gad oofuu kan hin dandeenye tahuu beekuu irraa ti. Kanas Abbay Tsehayyee haasaa OPDO maaliif akka ijaaran wayta ibsutti haala hin falamsiisneen “OPDO kan ijaarre Oromiyaa ittiin seenuufi. TPLF ykn Biaden (Sochii Dimokraasii Saba Amaaraa) qabatanii ummata Oromoo ijaaruun ulfaataa ture ”jedhe. Kan Gorsamuu
Oromo Voice Radio (OVR) Broadcasts on March 30, 2015
Aside
Gaaffii Mirgaa Uummanni Oromoo Kaaseen Duuba Jirtu Sababa Jedhuun Mootummaan Wayyaanee Hidhattoota Gandaa Hidhannoo Hikkachisee Hidhaa Jira.
Aside
Odeessa Qeerroo Qellem, Dambi Doolloo Irraa,
Bitootessa 30,2015 Torbanootuma kana keessa Horro Guduruu aanaa Guduruu kessaa hidhattoota milishootan gandaa hidhannaa qabaniin gara uummataa dhaabbachuudhaan mootummaa irratti wal ijaaraa jiru kan jedhuun shakkamanuun mootummaan hidhattoota gandaa hidhannoo isaanii irraa hiikkachiisee jira, kun gandoota aanaa kana keessatti argaman kanneen gaaffii uummataa deggeran, diddaa uummata waliin hiriiruun mootummaa dura dhaabbachuuf kan hirmaannaa taasisaa jiran hidhattoota hedduun hidhannaan isaanii irraa hiikamuu Qeerroon gabaasee jira.
Har’a Bitootessa 30,2015 odeessi Qeerroo naannoo adda addaa irraan wal hidhataan nu gahaa jiru, Qellem aanaa Gidaamii keessaas haaluma kana fakkaatuun milishoota gandaa uummata waliin dhaabbatan hidhannaa isaanii irraa hiikkachiisuuf walgayii waamuun hubatama. Akkasuma Qellem, aanaa Sayyoo, Begii fi Canqaa keessa milishootni gandaa hidhannoo isaanii lafa akka kaa’an mootummaan dhaamsa caasaa isaanii godina kanaaf dhaamaa akka jirutu hubatama. Ilmaan habashootaa kanneen uummata keessatti guddataniif meeshaan milishoota irraa hiikkatamu isaaniif akka kennamuuf deemutu odeessaan Qeerroo addeessa. Mootummaan Wayyaanee yeroo amma diddaa Qeerroon dhalatu uummata Oromoo hirmaachisuu irra darbee hidhattoota gandaas mirga uummata Oromoo kabachiisuuf diddaa irratti isaan hirmaachisuu sodaa irraan dursa hidhattootni gaaffiin uummataa gaaffii keenya jedhanii quuqama sabaa qaban sodaachuu irraan meeshaa akka hiikkataniif mootummaan Wayyaanee murtoo baasaa jira.
Aside
QARA DHUGAA” Must Watch Fiilmii Afaan Oromoo do’ii gabaabaa Bara 2015
Aside
“ GOGAA LAAFAATTI MARUU ”
Aside
SEENAA Y.G (2005) —kutaa 1ffaa
Ummati Oromoo, Mirga Abbaa Biyyuummaa isaa kabachiisuuf, bakka maraa sagalee inni dhageesisaa jiru, hedduu kan nama Onnachiisuudha. Kana irra yoo hojjatame ammoo, waan barbaadu bira ga’uuf humni isa dhawwu akka hin jirre shakkiin hin jiru. Ummata Oromoof har’a waa’ee Seenaa fi kkf kaasanii dubbii akka hubatu itti himuun barbaachisaa miti. kan lubbuun jiru hundumtuu, Siyaasa addunyaa kanaa fi Biyya Itoophiyaa jedhamtu akka gaaritti kan hubate fi akkaataa gabrummaa jalaa ba’uu irratti qofaa, wal gorsaa fi wal akeekuu irra ga’ee jiraa jechuu dandeenya. Warri waa kataban ykn dubbisan Ummata kanatti waan jiru himuuf yk hubachiisuuf, seenaa fi fakkaanya tarrisun yeroon isaa dabreera. Waan jechuu barbaadan suduudaan itti himu qofaadha. Kana irra geenyaan ammoo , sadarkaa irra geenye irraa duubatti akka hin deebinee fi waan hegaree keenyaaf rakkoo dhalchuu danda’u qofaa wal akeekanii hojiitti bobba’uu qofaatu furmaata ta’a jecuudha. Kanaaf, har’a Qabxiilee sochii nuuti amma itti jirru irraa duubatti nu deebisuu malan tokko , tokko fi yaada nu fayyadu jedhee yaade irratti , yaada mataa kiyyaan kaasuu barbaada.Qabxiileen kunneen :-
Goototi Dargaggoonni Oromoo Yuuniversitii Wallaggaa Diddaa Sirna Wayyaanee Itti Fufan.
Aside
Bitootessa 29,2015 Gabaasa Qeerroo Naqamte.
Maqaa dorgommii Ispoortii jedhuun dargaggoota Istaadiyoomii Wallaggaa keessatti walitti qabuun kan afaan faajjessaa jirtu Wayyaaneen,karaa dabballoota isaanii filmaataaf jecha barattoota Yuuniversitii Wallaggaa akka isaan mormii kamiinuu ka’u keessatti hin hirmaatne olola adda addaa gaggeessaa turan. Dargaggoonnis haala kana kan hubatan magaalaan Naqamtee keessa naannawanii mormii fi diddaa isaanii dhageessisaa oolanii jiru.
Kana irratti dabalees mooraalee Yuuniversitii fi naannoo Istadiyoomii keessa naannawuun dhadatnoo fi walleelee warraaqsaa akka dhageessisaa turan odeessi jiru beeksisa. Dadhatnoolee Qeerroon dhageessisaa turan keessas:-
- Oromiyaan ni bilisoomti!
- Mootummaan Wayyaanee gabroomfataa dha,
- Abbaay Tshayyee farrummaa uumata Oromoof qabuun seeratti dhihaachuu qaba.
- Walabbummaa fi bilisummaan Oromoof haqa.
- Maaster planiin Finfinnee daddaffiin akka dhaabbatu fi kkf irra turan
Mormii dhageessifamee fi muldhifame kunis akka media adda addaa irratti hin dabarreef jecha manneen interneetii fi network jiru akka cufaa oolan gabaasi Qeerroo Naqamtee nu gahe addeessa.
Oromo Voice Radio (OVR) Broadcasts on March 28, 2015
Aside


text:
Addunyaa ispoortii keessatti, keessumattuu ganda kubbaa miillaatti, oduun oo’ituu tarii mi’ooftuun tibbanaa eenyutu ‘Ballon d’Or’ FIFA bara 2014 injifata kan jedhu. Tarree dheeraan gara jalqabaatti bahee ture calalamee amma maqaa namoota 3 qofa kan galmee irratti hafe- Kiristiyaanoo Ronaaldoo, Li’ooneel Mesii fi Maanu’eel Nuweer. Isaan keessa isaa tokko jechuudha kan bara kana Ballon d’Or harkatti galfachuuf deemu.
Maqaan Ronaaldoo fi Mesii erga woggaa woggaan dorgommii kanaan wolqabatee ka’uu eegalee bubbule. Lamaan isaanii badhaasa kana wolitti daddarbaa, wolitti dabarsaati kan as gahan. Egaa Maanu’eel Nuweer kan akka haarawaatti barana as bahe. Baranas, akka taajjabdootaatti, badhaasichi jarreenuma lamaan bira dabra wonti jedhu heddus hinjiru.
Maanu’eel Nuweer kilabii isaaf (Baayer Muniik) waan dansaa hojjate, Bundasliigaa injifate. San bira ce’ee gareen biyyoolessa Jarmanii geebba addunyaa akka argatuuf gumaacha guddaa laateera. Hojii isaa kana egaa Mesiifi Ronaaldoo fundura akka dhaabatu kan isa dandeessise. Maanu’eel Nuweer yeroo jalqabaatiif kan maqaan isaa galmee nama sadii irra taa’e. Badhaasa kana argata taanaan erga bara 1963 as goolii eegaa isa jalqabaa (seenaa keessatti ammo isa lammataa) ta’uuf deema jechuudha kan injifannoo kana goonfate.
Ronaaldoon dorgomaa cimaa ta’ee kan dhihaateef cimina garee Riyaal Maadriid keessatti argisiiseen. Ronaaldoon Maadriid Shaampiyoonaa Awurooppaa akka injifatu godhuun alatti bara tokko keessatti shaampiyoonaa kana irratti goolii 17 laakkofsiisuudhaan rikoordii haarawa galmeesseera. Maadrii geeba nugusichaas injifachuun isaa ni yaadatama. Ronaaldoon bara kana injifate taanaan badhaasa kana yeroo 3ffaa f injifachuu isaati.
Mesiin bara kanatti sochii cimaa godhaa ture. Barceeloonaan 3ffaa ta’ee La Liigaa akka xumuru godheera. Goolii heddu galchuudhaanis rikoordii haarawa heddu La Liigaa keessatti galmeessiseera. Biyyi isaa Argeentiinaan Gebba Addunyaa irratti heddu funduratti deemuudhaan sadarkaa 2fffaan woldorgommii xumute. Kana hunda keessatti dirqamni Mesiin bahaa ture waan laayyo hinturre.
Eenyu Ballon d’Or’ FIFA bara 2014 akka injifatu ammatti eenyuu hinbeeku. Tilmaamuun, wolmormuun oo’ee itti fufeera, garuu. Ronaaldoon yeroo 2ffaaf wolitti aansee injifachuun isaa kan hinoolle ta’uu keessa beektonni kan odeessan. Dhuma isaa beekuuf hanga sagantaa Zuurikitti Amajjii 12, 2015 geggeeffamuuutti obsaan eeguuf dirqamna.


text:
Pireezdaantiin Yunaaytis Isteets Doonaald Traamp fi haatii warraa isaanii Melaaniyaa Traamp qorannoo vaayrasii koronaa geggeesaniin vaayrasichi qama isaanii keessatti argamuu mirkaneeffachuu Traamp beeksisan.
Malattoon COVID-19n qabamuu isaaniif mallattoon irratti argamuu isaa battala hin beeksisamne. Maanguddoon waggaa 74 sababaa umurii fi ulfina qaama isaanin dhibee kanaaf kanneen akkaan saaxilaman keessatti ramadamu. Sababaa qajeelfammi jiru turban lamaaf akka isaan imaltuu hin deemne dhorka.
Yeroon isaan uggura manaa akka hin baaneef tolfam guyyaa isaan falmii dorgommii prezidaantummaa mormituu isaanii dimokraaticha Joo Baayiden waliin geggeessan Onkoloolessa 15 waliin walitti siqa.
Trampii fi haati warraa isaanii uummata Yunaayitid Isteetis Miliyoona 7.2 kanneen vaayiresii koronaan qabamanitti dabalaman. COVID-19 Ameerikaa keessaa uummata kuma 200 ol galaafate.
Addunyaa irraa uummati miliyoonni 34 vaayiresii kanaan yoo qabamu kanneen miliyoona tokkoo ol ta’an du’uu galmee Yuniversitii Joon Hoopkins irraa hubachuun danda’ameera.
Waaltaan to’annoo fi ittisa dhukkubootaa Yunaayitid Isteetis roobii darbe akka beeksisetti uggura imala doonii imaltootaa kan baatii bitootessaa yeroo isaa hanga Onkoloolessa 31tti dheeressee jira. CDCn akka jedhetti Bitootessa 1 hanga Fulbaana 29 yeroo jiru keessatti namoota doondii bishaan Yunaayitid Isteetis irra deemu keessa turan 3,689 COVID-19n yoo qabaman 41 immoo du’aniiru.


text:
Tokkummaan Oromoo hunda dursu akka qabuu fi daandiin qabsoo bilisummaa Oromoo galmaan gahuu danda’u tokkummaa Oromoo jabeessuu duwwaa akka ta’e beektotti Oromoo waggaa dheeraaf …Read More »
Tokkummaa Jaarmayoolee fi Gurmuulee ABO
Bilisummaa fi Abbaa Biyyummaa Oromoo Dhugoomsuuf Tokkummaan Dhaabbilee Siyaasa Oromoo Murteessaa dha. Qabsoon hadhooftuu bara dheeraa dhaloota irraa dhalootatti darbaa turte, wareegama qaqqaalii gaafatus , …Read More »
BARRI KUN BARA OROMOO HAA TAHU
Taammanaa Bitimaa irraa Dubbiftoota barreeffama kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, waan …Read More »
Baga geeysan, Baga ittiin nugahe
Injifannoo dhiigaafii lafee jaallan wareegamaniitiin lafaafii mirga hagoo irratti argame, wareegamaan tiyfachuun abdiifii dambooba hegeree walabummaa Oromiyaati!!! xumura bara 2014 seensa seensa bara 2015 ilaalchisee …Read More »
Gurmeessuun namoonni akka waa waliin hojjatan walitti fiduudha…….
GURMEESSUU YKN IJAARUU ( ORGANIZING ) Humni namoota hedduu yoo wal ta’ee hojjate jijjirraa fiduudhaf gahaa yoo ta’u namni tokko garuu waa xiqqoo hojjachuu danda’a……. …Read More »
Gabaasa Kabajaa Ayyaana Waggaa 50ffaa Waldaa Meccaa-Tuulamaa fi Ayyaana Irrecha Magaala Nürnberg biyyaa Jarmaniitti kabjame
Onkoloolessa 19, 2014 Ayyaana Irrechaa yeroo jalqabaaf gaafa 18.10.2014tti Magaala Nürnbergtti kan Kabajame ole yemmu ta’u Seena Ayyaanicha maal akka ta‘e fi akkasumas Ayyaanni kuni …Read More »
Ibsaa Obboo Ibraahim Muummee fii Obboo Odaa Xasee
Ibsa Walii galtee garee Koree Yeroo ABO tan Obboo Ibraahim Muummeetiin gad geeyfamtuu fii garee Shanee ABO ….laalchisee..Ibsaa fii gaafiif deebisaa Obboo Odaa Xaseetii fii obboo Ibraahim …Read More »
Tokkummaan Oromummaa kan bilisummaa dhaaf ijaaramu, tokkummaa sobaa ta’uu hin danda’u
Abdii Boruutiin Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBO) akka galii hin geenye gufuu itti ta’uu dhaaf; yoo danda’ame sirumaa dhabamsiisuu dhaaf, diinni keenya …Read More »
Yeroon tokkummaa dhugaa barbaadan yoomiyyuu caalaa amma
Abdii Boruutiin Bara gabrummaa jalatti kufee kaasee uummanni Oromoo qabsoo bilisummaa hadhaawaa otuu hin godhin dabree hin beeku. Ba’aa bu’ii hamma kana hin …Read More »
Tokkummaan jaarmayoota fi qabsaa’ota Oromoo akkamitti ijaaramuu danda’a?
Abdii Boruutiin Kutaa shanaffaa – WTT (Waa Taa Taa?) Quboonni sadeen kun maaliif dhaabbatu? Maal agarsiisu, maal jechuu dha?Waa Taa Taa?– Waa ta’ittaa laata jechuu ta’inaa? W T …Read More »


text:
“… Wanti Finfinnee, gara eessaa, gara giddu gala jedhamee adeemaa jiru Oromootu of xiqqeesse. Tigiraay keessa har’a yoo ilaalte dhaloonni isaanii Taankii gurguddaa daangaarr
Monthly Archives: March 2019
SBO Bitootessa 27,2019. Oduu, Godina Qellem Wallaggaa fi Wallagga Lixaa Onoota garagaraa keessatti waraanni mootummaa EPRDF kemikaala summa’aa ummata keessatti darbachuun miidhaa guddaa geessisaa jira jedhu jiraattotni. Kana irratti nama haasofsiisne caqasaa
Aside
“Raayyaan ittisa biyyaa Abbaa ijoollee 9 manaa fuudhanii ajjeesanii qaama saalaa isaa irraa muran”
Aside
[SQ, Bitootessa 27,2019] Nama Raamadan Waltajjii Kormaa jedhamu jiraataa Wallagga Lixaa Aanaa Qondaala ganda Kaasee jedhamu yoo ta’u, waraanni mootummaa manaa baasanii waraanni baayyinaan nama 9 ta’an rasaasaan Kalee isaa bitaarra rukutanii akkasuma Handhuura jala rasaasaan rukutanii, morma isaa irra qalanii ajjeesanii jedhu jiraattonni Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoof yaada laatan.
Akkasumas yeroo dhaqnee reeffa isaa ilaallee qaama saalaa isaa irraa muranii garaa isaarra kaahanii biraa sokkan jedhu.
Gochi kun kamisaa darbe akka lakkoofsa Habashaatti 12,07,2011 akka raawwate Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoof ibsanii jiru. Continue reading


text:
Gaazexeessaa Guyyoo Waariyoo, bara 2018 irraa qabee Oromiyaa Miidiyaa Neetwoorki (OMN) irratti sagantaa dhimmoota siiyaasaa irratti xiyyeeffatan dhiheessudhan beekkama. Bara 2020, Artiist Haacaaluu Hundeessaa ajjefamuu dura yeroo dhumaatii gaafii fi deebii isa wajjin geggeesse. Namoota tibba san hidhaman keessaa tokko tures, Guyyoon. Booda garuu manni murtii mirga wabiitin mana hidhaatii akka bahu murteessee. Yeroo ammaa kana nageenya isaatii sodaatee karaa daangaatiin biyyaa bahee biyya ollaa keessa jiraachuu isaa dubbate.
Taateewwan keessa darbe jedhe irratti Guyyoo waliin marii goonerra.
Dhimmuma kana irratti gama mootummaa irraa Abbaa-alangaa Itti-aanaa Obbo Fiqaaduu Tseggaa fi Waajjira Koomishinii Poolisii Federaalaa irraa Obboo Jeeylaan Abdiis dubbisnee jirra.
Gabaasa Guutuu caqasaa.


text:
Guddisa #Maallas_Zeenawwii ta’uu kee hojiin agarsiifteetta!
Garuu ati fi abbaan kee Mallasaan garaagarummaa bal’aa qabdu!
Suphee Mallas Zeenawwii hojjete ta’uu kee hojiilee Mallas hojjetee darbe irra deebitee hojjechuun Oromootti agarsiisteetta,
. Bosona Oromiyaa gubuun
. Oromoo lafarraa duguuguun
. Qabeenya Oromoo saamuun
. Oromoo jibbuun
. Sabboonummaa Oromoo jibbuun
. ABO/WBO maqaa balleessuun
. ABO irratti shira xaxuun
.
Gantoota of jala hiriirsuun abbaa kee isa si guddise #Mallaasaa
waliin tokko. Ilma abbaan guddise siin jenna!
. Atii fi Abbaan kee waan lamaan kanarratti adda addummaa qabdu,
. Ati diqaalaadha, abban kee Mallaasaan Tigiree qulqulluudha
Ati Minilikii fi Sirna Nafxii boollaa baastee leellifta, abbaan kee Sirna Minilikii fi Nafxii boolla qotee awwaale,
. Ati gantuu fi galtuudha, abbaan kee Mallasaan Goota saba Tigireeti,
. Ati garaa guuttachuuf jeettee barumsa kutaa 7/8ffaatti adda kuttee waraana Wayyaanetti makamtee, Abbaan kee, Mallasaan, garbummaa sirna Nafxii Jibbeetu yuunivarsiitii adda kutee Waraana wayyaaneetti makamee qabsaa’e.
Haqni kuni otoo lafa jiruu gantuun akka kee gadi baatee afaan banuun goota jaarraa 21ffaa of fakkeessiti, daba bal’aas saba koo irratti dalagdi!
Ibiddi bosona Oromiyaa gubaa jiru, Waajiroota PP Oromiyaa keessa jiranis inuma guba!!
IUOf!
Handoodee
Kormaa
Via: Handoodee Kormaa
Related


text:
Baatii Hagayya darbee summiin dhukkubsatee Jarmaniitti kan gaggeeffamee fi ergasii as yeroo duraaf gara Raashiyaatti kan deebi'e Aleeksii Naavaalany Moskootti dirree xayyaaraa akka ga'een qabamee jira.
Yeroo inni gara Raashiyaatti deebi'uu isa waliin imalaa kan turan abukaatoon isaa eega inni qabamee booda isa waliin deemuu barbaadan iyyu kan dhorkaman yoo ta'u polisoota waan gurraachan fuula isaanii aguuggataniin fudhatamuu isaa beekamee jira.
Naavalaany qabamuu isaa gidduutti haadha warraa isaa dhungachuu isaa fi haga ammaatti eessa akka jiru kan hin beekamne ta'u ibsamee jira.


text:
Finfinnee, Qaammee 1/2013(TOI)- Duula birmadummaa biyyaa kabachiisuuf taasifamaa jiru deeggaraa oomisha qonnaa misoomsan kunuunsaa jiraachuu Qonnaan bultoonni Godina Baalee himan.
Leenjiin toohannoo aramaafi dhukkuboota midhaanii irratti xiyyeefate qindeessummaa Dhaabbata Keemteeksiif waajjira misooma Qoonna Godina Baaleetiin qonnaan bultoota adda dureef qooda fudhattoota qonnaatiif magaalaa Goobbaatti kenname.
Qonnaan bultoonni leenjicharratti argaman yaada kennaniin misooma qonnaarratti muuxannoo yeroo dheeraa qabaatanillee sababa laafiinsa kunuunsaafi to’annoo midhaaniif taasisaa turan irraa kan ka’e hanga dhamaatii isaanii argachaa akka hin ture himaniiru.
Keessattuu hanqinni hubannoo to’annoo aramaafi itti fayyadama keemikaalaa irratti ture omishtummaa isaanii irratti dhiibaa uumaa turu himaniiru.
Leenjiin dhaabbata keemteekis too’annoo aramaaf itti fayyadama keemikaalaa irratti isaaniif kenne kunuunsa midhaaanii waqtaawaa geeggessuu keessatti human guddaa nuuf tahas jedhaniiru.
Itti gaafatamaan waajjira Qonnaafi qabeenya uumamaa Godina Baalee Obboo Tasfaayee Oliiqaa gama isaaniitiin godichatti oomishaaf oomishtummaa qonnaa dabaluun wabii midhaan nyaataa mirkaneessuuf hojjatamaa jira.
Sadarkaa godinichaatti waqtii yeroo gannaatiin lafti heektaara kuma 256 midhaan akaakuu gara garaatiin misoomsuuf qabu keessaa dhibbentaa 58 misoomuun kunuunsi taasifamaa jiraahuus eeran.
Hoogganaan Ittia aanaa Biiroo Qonnaafi qabeenya uumamaa Oromiyaa Obboo Geetuu Gammachuu gama isaaniitiin sadarkaa naannootti lafti qonnaa heektaata miiliyoon 5.8 misoomee kunuunfamaa jira.
Leenjiin hubannoo tohannoo,kunuunsaaf itti fayyadama keemikaalaa irratti qonnaan bultoota adda duree dabalatee qooda fudhattoota qonnaatiif dhaabbata keemteekis wajjiin qindaahuun kenname miidhaa midhaan irra gahu xiqqeessuun oomishtummaa dabaluu keessatti shoora ol’aanaa qaba jedhan.
Akka obboo Geetuun jedhanitti mootumaan naannichaa qamadii biyyaa alaatii galu oomisha biyya keessaatiin bakka buusuuf lafa bara 2013 tti jallisiin oomishame heektaara kuma 300 dachaan dabaluun haal -dureen tumsan hundi mijachuu himan.


text:
Daangaa Oromiyaafi Somaalee irratti ammalleen lubbuun darbaa jira
“Maatiin keenya horsiise bulaadha. Muuxannoo waraanaa hin qaban. Gama tokko bonaan gama biraan ammoo waraanaan miidhamaa jiru,” jedha Diidaa Gaayoo, barataa hospitaala Yaaballoo keessatti osoo tola ooltummaan namoota waraanaan miidhamaniif deeggarsa taasisaa jiruu dubbisne.
Wal waraansi naannoolee Oromiyaafi Somaalee gidduu amma kallattii addaa kan qabate, ulfaatinni isaas kan cime fakkaata.
Godinaalee Oromiyaa naannoo Somaalee daangeessan keessaa Boorana, Baaleefi Gujiitti walitti bu’iinsi bifa haaraan eegaleera.
Jimaata darbe Godina Booranaa aanaa Areeroo araddaa Horotoofi Malkaa Halluutti lola humni addaa naannoo Somaalee baneen lubbuun lammiilee 13 kan darbe yoo ta’u, namoonni 23 ammoo madaa’usaanii, Obbo Addisuu Aragaa Ittigaafatamaan Biiroo Dhimmoota Komunikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa feesbuukii isaaniirratti barreessaniiru.
Magaalaan Mooyyalee wal aggaammii dhakaatii hanga dhukaasa meeshaa waraanaatti kan keessummeessitu sochiin diinagdee taasifamu qorreera.
Jiraatoonni magaalaa Mooyyalee BBC’n dubbisees, butuun yookiin dirqiin ukkaamsanii fudhachuun tibbana baay’achaa dhufuusaa himan.
Haalli nageenyaa magaalattii yaaddessaa ta’u kan himan jiraataan magaalaa Mooyyalee obbo Alii Qaallichaa “maatiin magaalattii keessatti ijoollee guddisuun akka itti ulfaate, hojjetootni waajjiraalee mootummaallee bahanii galuun yaaddoofi sodaa itti ta’eera” jechuun BBC’ ti himan.
Aanichatti walitti bu’iinsa bifa haaraan jalqaba bara 2010 eegalee hanga ammaatti itti fufeen gandoota 9 irraa namoonni 54,000 ol qe’eefi qabeenya isaaniirraa buqqa’aniiru.
Aanaa Mooyyalee ganda Caamuqirraa kan buqqa’anii fi ijoollee isaanii sadii sababa walitti bu’iinsaatiin dhabuusaan kan dubbatan Aadde Ruufaa Diidoo, ”lafa waggoota soddomaaf irra jiraannee irraa nu buqqisan,” jedhaniiru. Akkasumas, bara boqonnaa fi soramaa koottiin harka qullaa hafees jedhaniiru.
“Gonkumaa nagahaan jiraannee hin beeknu. Diinni yeroo mara nu haadha. Amma garuu aduufi qorri muka jalatti akkasumas beelli waliin ta’uun jireenyi keenya gadadoon itti hammaattee” jechuun nutti himan.
Aanichatti gogiinsi bara darbe mudate namoonni 50,000 ta’an deeggarsa nyaataa hattattamaa akka barbaadan taasiseera.
Kana jechuunis uummata aanichaa 208,000 ta’u keessaa namoonni 104,000 yookin uummata waliigalaa keessaa %50 kan ta’u lubbuun jiraachuuf harka mootummaafi arjoomtotaa eeggataa jiru.
Humnootiin poolisii naannoolee daangaa irraa akka fagaataniifi iddoowwan walitti bu’iinsi itti jiru to’annoo raayyaa ittisa biyyaafi poolisii federaalaa jala akka turaniifi nageenyi iddoowwan kunneenii akka mirkanaa’uuf Muumichi Ministiraa Haayilamaaraam Dassaalany dhiyeenya kana beeksisanis, aanaaleen Oromiyaa naannoo daangaa jiran baay’een guyyoota darbanitti wal waraansa keessummeessaa turan.
Ammalleen walitti bu’iinsi daangaa naannoolee lamaaniitti mudachaa jiru, jiraattota aanaaleefi magaaloota naannoo daangaa irratti miidhaan qaqqabsiisaa jiru olaanaadha.
Guyyaa Dilbataa magaalaa Yaaballoo keessatti hiriira kan bahan barattoonniifi kutaaleen hawaasaa biroo walitti bu’iinsichi maatiisaanii dabalatee jireenya isaanii irratti rakkoo hammaataa geessisuusaa dubbatan.
Hoji gaggeessaa hospitaala Yaaballoo kan ta’an Obbo Moluu Diimaa baay’inni madoolii sababa wal waraansaa kanaan gara hospitaalichaa dhufan guddachuusaan tajaajila fayyaa haadhooliifi daa’imman akkasumas kutaalee hawaasaa biroof kennamu miidhuusaafi oggeeyyiin fayyaallee hojicha akka nuffan taasisaa jiraachuusaa BBC’ti dubbatan.
Bakka bu’aa bulchaan aanaa Mooyyalee Obbo Hassan Mallicha, walitti bu’iinsi aanicha keessatti uumamu diinagdee aanaa Mooyyalee miidhee, nyaata dabalatee omishaaleen bu’uuraa biroo haala gahaa ta’een gara aanichatti seenaa waan hin jirreef, qaala’iinsi jireenyaa uummata aanichaaf qormaata ta’uusaa himan.
Sababa walitti bu’iinsa kanaan qaala’insi jireenyaa naannolee kunneeniitti mul’achuusaa Ministirri Dhimmoota Komunikeeshinii Mootummaa Federaalaa Dooktar Nagarii Leencoo ibsa kaleessa gaazexeessitootaaf kennaniin mirkaneessaniiru.
Kana malees, buqqaatonni godinaalee Booranaafi Harargee Bahaarraa BBC’n haasofsiise hanqina nyaataaf saaxilamanii akka jiran dubbataniiru.
Walitti bu’iinsa dhiheenya kanaatiin naannoo daangaa naannoolee lamaatti umameen, lubbuun namoota 27 darbuu, hedduun miidhamusaanii ragaa qabaachu isaanii kan dubbatan Dr Nagarii Leencoo, Ministirri Komunikeeshinii mootummaa Federaalaa, ammas dhimmichaaf fala dhahuuf motummaan isaanii ciminaan hojjachaa jiraachuu BBC’tti himaniiru.
Haa ta’u malee, dhimma walitti bu’iinsaa kan ilaalchisuunis gama Naannoo Somaaleetii yaadasaanii argachuuf yaaliin yeroo garaa garaa taasifne osoo nuuf hin milkaa’iin hafeera. Yoomiyyuu yoo fedhii qabaatan yaada isaanii keessummeessuuf qophaa’oodha.


text:
Ji’a Gurraandhalaa Mooyyaalee baqatanii Keeniyaa Ka jiran baqattoonni Oromoo hanqina midhaan nyaataan rakkataa jiraachuu himan.
Nyaatni bifa gargaarsaan kennamaa jiru daa’immaniif ka ta’u waan hin taaneef torbee darbe kana daa’imman 3 lubbuun darbuullee dubbatu.
Waa’ee komii kanaa Dubbi Himaa Dhaabbata UNHCR dame Keeniyaa Mrs. Yiivoon Indeegee, lubbuun daa’immanii darbuun dhugaa ta’uu himanii, sababiin du’a isaanii garuu hanqina nyaataan osoo hintaane qoricha ogeessa beekumsa gahaa hin qabneen kennameefiin akka ta’e kan dubbatan.
Galmoo Daawit dabalata qaba


text: “Salamoon Dafaraa Gammachuu jedhama. Dhalataa salaalee aanaa Giraar Jaarsoo ganda Giraar Gabbar kan jedhamu yoo ta’u , ajajaa polisii kora bittinsaa Fiichee ture. Achumaan humna addaatti makamuun leenjii fudhachuun naannoo lixa oromiyaatti hoogganaa polisi humna addaa oromiyaa ta’uun muudame. Qotee bultootaa hedduu ajjeessu fi mana isaanii gubuudhaan yakka raaw’achiise. Booda namoonni irratti dammaqnaan achii baasan. Salaalee aanaa Dagamitti itti gaafatamaa nageenyaa ta’uun muudame. Waan nama raaju gaafa mana obbo Zarihuun gubatu osoo ijoolleen didduu Salamoon Daffaraa ibidda itti qabsiisee gube jedhu polisoonni ragaa yeroo kennan.”


text:
Magaalaa Chaayinaa dhukkubni Vaayiresii Koranaa dura keessatti argame – Wuhaan keessatti, yeroo jalqabaatiif, Roobii kaleessaa namni vaayirechaan qabame haaraan akka hin argamiin har’a gabaasamee jira.
Magaalaa Wuhaan keessatti faca’insa vaayiressichaa dhaabuuf jecha aangawoonni baatiilee lama guutuuf magaalattii sochii irraa ugguranii kaa’an. Faca’insi vaayiresichaa magaalattii keessaa gad xiqqaataa deemuun dhiheenya kana gabaasamaa ture.
Magaalaalee Chaayinaa kanneen biroo keessatti garuu, aangawoonni eegumsa fayyaa biyyattii har’a akka gabaasanitti, kaleessa namoota bakkawwan biroo dhufan 34 irratti dhukkubichi argame. Kun immoo, namoonni bakkawwan biroo irraa gara biyyattiitti imalan vaayiresicha itti fidanii dhufuun tarkaanfii fooyyaa’inaa biyyattiin agarsiiste boodatti harkisaa jira, yaaddoo jedhu uumee jira.
Chaayinaa keessatti eega baatii Mudde dabree dhukkubichi mul’atee as namoota gara kunma saddeettamii tokkoo tu dhukkubichaan qabame. Kanneen keessaa kuma sadi’ii fi dhibba lama kanneen ta’an ka du’an yoo tahu irra caalaan isaanii garuu, fayyanii dhukkubicha irraa dandamatanii jiran.


text:
Abdii Boruutiin
Barruu kiyya kan har’aa gabaabaa kana akkan dafee dhiyeessu kan na godhe, waayee moraa qabsoo bilisummaa Oromoo, keesumaayuu moraa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) keessatti godhamaa ykn ta’aa jiru dha. Marsaa (website) bilisummaa.com irratti oduu gaddisiisaan tokko akka mul’ate fi Oromoon hunduu kan argan jedheen yaada. Wanti dorrobe tokko dhaluun, kan iita’e tokkos otuu hin dhoowin hin hafu. Dhugaan ukkaamamtee turtes ifatti ba’uun ishii hin oolu. Iccitiin biraas yoo jiraate gara fuulduraa akkanumatti akka ifatti ba’u mamiin hin jiru.
Maal maal dhageenyaa? Maal maal arginaa? Kuni ajaa’iba yaa Oromoo, waayeen qabsoo keenyaa! Yeroo tokko tokko yoon gadifageenyaan itti yaadu wanti tokko tokko waan naaf hin galleef rakkoon ykn iccitiin qabsoo bilisummaa Oromoo kana keessa jiru maali jedheen of gaafachaa ture. Barruulee kiyya kan gara garaa keessatti illee gaafii kana irra deddeebi’ee kaasus deebii otuu hin argatin ture. Amma garuu yeroo isaa eeggatee iccitiin naaf hin galin sun tokko tokkoon gadiba’aa waan jiru natti fakkaata.
Obboleessi keenya tokko, kan barruulee kiyya hordofaa jiru, yeroo baay’ee yaada gara garaa naaf barreessaa ture, jiras. Yaada dhiyoo kana naaf barreesse keessatti akkamitti akka inni “QBSOO” dhaaf hiika kenne baay’ee na gammachiise. Ibsi isaa kunis akkana jedha: Qabsoo jechaan:- ofii ofii, maalummaa ofii, fedha ofii, jiruu fi jireenya ofii gananii, waan itti amanaan tokkoof of kennuu dhaan qabsawaa ta’anii as ba’uu dha. Yeroo kana qabsawaan kun kan ofii isaa otoo hintaane kan waan itti amane sanaati jechuu dha. Namni kun eegaa ni wareegama malee kaayyoo isaa irraa haallii fi yeroon of booda isa hindeebisan. Waan mara irra kaayyoo isaaf dursa kenna.Akka kufu waan beekuuf of jalatti nama bakka isaa bu`u qopheessa. Ni guddisas. Sammuu nama isa faana jiraniis akka isaatti waan keessa darbee fi itti jiramuun fudhachiisee hiriirsa. Namoota isaa irraa inniis, isaaniis amantaa guutuu waliin qabu. Daandii addaa addaan tarkaanfii adda addaa fudhatu. Galmi isaanii fi hojiin isaanii tokkuma. Amantaa wal-irraa qabu waan ta’eef….
Kuni yaada bilchaataa dha, hubannoo guddaa dha, dhugaa jirus. Namoonni tokko tokko garuu hojiin isaan qabsoo kana keessatti dalagani fi dalagaa jiran kan dhugaa kana faallessu dha. Iccitiin sunis isuma kana. Wanti akkanaa ammoo dhokatee eessayuu ga’uu waan hin dandeenyeef gaaf tokko ifatti ba’a. Kunoo ba’aa jiras.
Akkuman kanaan dura barruulee gara garaa keessatti ibsuu yaale, durumaanuu sababni heddoomina jaarmayoota Oromoo ilaalcha namoonni tokko tokko qabsoo kanaaf ykn kana irraa qabanii dha jedheen amana. Wanti rakkoolee gara garaa uume kaayyoo dhaabbannef jedhan dhiisanii fe’ii fi dhimma ofii dura aansuu dha. Dhugaa akkanaa kana dhoksinee teenya kan jedhan illee yoo ta’e ni tura malee ifatti ba’uun isaa hin oolu. Yeroo kana ammoo qabsaa’aan dhugaa fi kan biraa addaan bayee argama. Qabsaa’aan dhugaa qabsoo akka ibsa kanaa oliitti ilaala. Kanaaf illee lubbuu ofii dhaba, ni wareegama jechuu dha. Warri fe’ii dhuunfaa isaanii dura aansanii, maqaa qabsoo kanaan illee daldaluu barbaadan ammoo daandii barbaadan sana deemu. Iccitiin isaan ukkaamasanii tursiisanis ifatti bayee mul’ata.
Yeroo ammaa yeroo gaafiin tokkummaa ilmaan Oromoo keessumaayuu tokkummaan qabsaa’otaa, gurmuulee fi jaarmayoota Oromoo bakka hundatti ka’aa jirutti, fottoqanii jaarmayaa haarayaa ijaaruun waan namatti hin tolleef, filannoon biraa barbaadama. Filannoon biraa kan bu’aa dhuunfaa fidu waan hin jirreef qabsoo kana gananii bakkee jireenyi isaanii itti fooyya’uu danda’a jedhanii yaadanitti deemu. Bakkeen kuni ammaaf tokko qofaa waan ta’eef kunis diinaan bitamuu dha. Kuni faashinii amma dhufuuf deemu ykn dhufaa jiru natti fakkaata.
Warri faashinii haarayaa kana agarsiisan, akkuman kanaa olitti ibse, warra durumaanuu qabsoo kana keessatti uummata Oromoof bu’aa fiduuf otuu hin ta’in qabsoo kana irraa bu’aa dhuunfaa eegaa turanii dha jedheen amana. Hawwiin isaanii sun waan hin guutiniif qabsoo kana keessaa of baasanii, maallaqaan bitamanii diina tajaajiluu filatu. Ammaaf bu’aa argatanii jiruu fi jireenya isaanii fooyyessuu waan danda’an itti fakkaata malee du’a lama akka du’an hin galleef natti fakkaata. Uumaa namaa keessatti dhalachuus ta’ee duuti yeroo’uma tokko. Maaliifan du’a lama jedheree? Duuti tokko kan waaqni uume kan hunduu irraa hafuu hin dandeenye dha. Duuti lammaffaan garuu qabsoo bilisummaa uummata irraa dhalatanii, keessaa ba’anii, isaan guddisee asiin isaan gaye gananii, ganuu qofaa otuu hin taane diinatti dabarsanii kennuu dha. Kuni seenaa xureessaa fi gaddisiisaa barreessuu dha.
Erga gabrummaa jalatti kufee kaasee uummanni Oromoo qabsoo hadhaawaa otuu hin godhin oolee bulee hin beeku. Qormaata gurguddoo keessa dabree sadarkaa kana gaye. Qormaata guddaa yoomiyyuu caalaa ulfaataa keessa jiras. Yeroo adda addaa keessatti gantuulee adda addaas argee as gaye. Haa ta’u malee otuu hamileen isaa hin cabin, otuu abdii hin kutatin qabsoo bilisummaa isaa keessatti falmachaa jira. Qabsoon isaa kuni ammoo ni tura ykn ni dheerata malee injifannoo dhaan galii booddee otuu hin gayin hin hafu. Shirri fe’e irratti haa xaxamu, maqaa isaatiinis haa daldalamu, abbaan fe’e ganee qabsoo isaa keessaa haa ba’u, gantuun feete diina jala kaattee duula irratti haa gootu malee hamilee uummata Oromoo cabsanii, qabsoo bilisummaa isaa dhabamsiisanii, gabrummaa jaaltti isa hambisuu hin danda’an.
Akkuman barruu kiyya kan kana duraa keessatti jedhe, qabsoon uummata keenyaa akka ibidda boba’aa jiruu ti. Ibiddi kun ammoo diinas ta’ee gantuu diina jala kaattu gubee balleessuun hin oolu. Qabsoon uummata Oromoo akka laga guutee yaa’aa jiruu ti. Inni kunis diina fi gantuu walitti qabee fudhatee deemuun isaa waan hin hafne dha. Qabsaa’onni dhugaas kan kaayyoo tokkotti amanani fi dhaabbataniifis gochaa dalagamaa jiru kanaan hamileen isaanii cabuu hin qabu. Yoomiyyuu caalaa qabsoo bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa finiinsanii gantuu fi diina karaa irraa haxaa’aa deemuu fi injifannoo galii booddee dhaan ga’u agarsiisuu qabu. Galatoomaa. Amma walitti deebinutti nagaatti.
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Gochaaleen hammeenyaa Qonnaan-Bultootaa fi Horsiifatee-Bultoota Oromoo irratti, Giddu-gala Oromiyaa, Ona Gindabarat keessatti, Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaan raawwatamu hammaatee itti-fufee jiraachuu;
Duguuggaa sanyii fi saamicha qabeenya Uummata Oromoo irratti, Konyaa Baha Wallaggaa, Ona Giddaa Ayyaanaa keessatti, Milishoota Naannoo Amaaraa fi harcaatota Sirna Nafxanyaan raawwatamaa jiruun, baay’inni Oromoota ajjeefamanii, hanga ammaatti kan hin beekamin ta’uu; Oromoonni danuun immoo gara Aanotaa fi Magaalota ollaa isaaniitti baqachaa jiraachuu;


text:
Qubeen Oromoo kun erga waggaalee 25 dura, bara 1991 keessa: hayyuuwwan, beektonni, dureewwanii, roogeyyii fi jajjabeewwan Oromoo dira sonaan guddicha wiirtuu Oromiyaa irratti argamu, Finfinnee-tti walgayaanii sagalee fi onnee tokkoon “qubee” kana eebbaa fi gammachuun fudhatanii asii, diinonnii fi jibbitoonni Oromoo fi Oromiyaa takkaa duula isaanii hin dhaabne. Uummanni Oromoo guddichi magaalaa fi baadiyaa, biyyaa fi biyyoota alaa irraa dammaa fi bunaan, coqorsaa fi siiqqeen ililchee “hoo mareewoo!”-n simachuun isaa ittuu diinota saba kanaa ija-diimessee, eeboos qarsiise. Jarreen kanatti amma sirumaa dubbiin mirgaa fi haqa Oromoo sagaleewwan: qubee, afaan Oromoo, Oromummaa, bilisummaa fi federaala jedhaman faa ciniinnaa-garaa fi buwwoo-mataa itti-kaasaa, itti-hammeessaa jiru. Kan biraa hafee jechoonniOromoo fi Oromiyaa jedhaman dhukkuba onnee jarreen kana qabsiisaa jiru. Egaa maal goonaree, silaallee akka aadaa Oromoo fi gara-laafina uummata Oromootti jarreen dhibamanii fi dhukkubsatan kanaaf ni gaddina; lagaa buunee, gaara baanee qoricha isaan fayyisu barbaannafiiyyu. Garuu, isaan fayyisuuf jenneetoo qubee qubaa keenyaa, Oromummaa eenyummaa keenyaa, bilisummaa namummaa keenyaa, abbilee keenya Oromoo, harmilee teenya Oromiyaa: kakakuu dha; laguu dha; hooda, hoola daqiiqaa tokko dhiisitii sekondii takkaafillee hin dagannu!
Mee ergan isa kanaa olii akka dura-dubbiitti waa jedhee, waan amma ishii tana akkan bacancaruuf massaa (sababa) naaf tahe, yoon dursee lafa-kaaye dubbiin irra caala taliileffamaa deemti. Gariin keessan nama Dr. Geetaachaw Hayilee jedhamu ni beektu jedheen amana. Namni kun nama teessoon yeroo ammaa biyya USA-a keessa jiraatu. Ammoo, nama sammuu fi qalbiin bara Minilik keessatti argamu. Namni baratee homaayyuu hin baranne kun yeruma yeroon waayee Oromoo kaasee, jibbaa hamaa fi tuffii daangaa hin qabneen hamma humna-saatii saba kana aboota; arraba isaa kan akka doobbii jiruu saniin waxala. Of-tuulummaan, of-guurummaan, uummata-kootu caalummaan, uummata-kootu qaroominaan saboota hunda dursaan, amantii-kootu hundarra caalaan — kam himnee kam dhiifnaa mitii, nama barachiisaa (pirofeesara) unibarsitii tahe kana gadi isa konkolaachisee gurbaa kutaa afraffaa keessa barchaa jiru tokko isa fakkeessee argama. Maal abboo sammuu Waaqni guddichi kan namaa keenne akka ittiin yaadaniifi. Nu dhalawwan namaa mara, eeyyee akka yaada Oromootti, akka amantii Waaqeffannaa-tti nu ilmoowwan namaa kanneen garaa haadha takkaa keessaa baane, kan bineeyyii irraa adda nu baasu sammuu Rabbi nu badhaase kana. Maarree, nuti sammuu badhaafamne kanatti faaraan dhimma-bawuu baannan gaddeebinee nama nama-nyaatu, nama namaan-daldalu, nama uummata walitti qabee jibbu, nama “uummata kiyya malee, inni kaan jaannama haa seenu” — jedhu faa taana. Mee kanneen akkanaa kana Waaqni gara dhalawwan Biyya Gadaatti hin fidin-kaa!
Egaa, dottoreen “keenya” kun raasaa kana (jidduu kana) barreeffata tokko kan matadureen isaa: “Fidala, Afaanii fi Uummata” jedhamu Afaan Amaaratiin, marsaa “Ethiomidea” jedhamu irratti baasee ture. Anillee kana hin agarreeyyuu ilma Haadha Siiqqee kan ardii biraa fi biyya biraa keessa jiraatu tokkotu akkan ani kana mildhaddhuuf na qalbeeffachiise. Inni (Dr. G. Hayileen) itti-seensaaf wanneen biroo haa jedhu malee, dubbiin inni ganamaan manaa bayeef Qubee Oromoo fi Oromummaa caccagaduufi. Oromoonni jibbaaf jedhaniitu: “fidala Amaaraa, fidala Toopphiyaa” dhiisanii baargama cewuun Laatinii irraa ergifatan jedha. Inni durisee fidala ammaan taana Afaan Amaaraa fi Afaan Tigree faa dhimma ittiin-bayan kana akka waan dachee amma Toopphiyaa jedhamutu tana keessatti maddeetti dhiyeessuuf yaala. Namni kun qubeen keenya baargamaa dhufuu, fidalli isaanii immoo asuma biyya isaaniitti biqiluu isaa nutti lallabullee, dhugaa fi dhugoon jiru waan biraati. Fidalli isaanii kunis akkuma isa keenyaa kana baargamaa yabaloon gara Gaanfa Afrikaa dhufe. Inni keenyaa kun erga dachee ardii Afrikaa keenyaa irra miilli isaa ijjatee gara waggaalee 50-ti. Kan isaanii immoo gara waggaalee 1700 dura Biyya Saabaa, kan amma Yeman jedhamu irraa Garba Diimaa cewuun as dhaqabe. Bara san wanni Afaan Amaaraa jedhamullee waan addunyaa tana irratti hin argamneef, kan fidala saniin dhimma bahaa ture Afaan Gi’iizii ture. Haatu malee, fidalli sun Biyya Saabaa sanitti hin uumamne. Dursee wannumti waa barreessuu kun, qubee waa ittiin-barreessan uummachuun kun ardii eebbifamaa Afrikaa keenya, biyya eebbifamaa qeyee fara’oonotaa, Masira (Iggiptii) keenya irraayyi madde. Illiitonni Amaaraa jaalatanis, jibbanis naannayee, naannayee maddi qubee keenyaa fi maddi fidala isaanii tokkuma jechaa dha. Qubee Masiroota fi Nuubiyyaa keenyaa kana warri Foneeshiyaa (biyya Falastinaa fi Libaanon hardhaa) hedduu wawayyeessanii, foormii isaas gegeeddaranii gara warra Giriikii Duriitti dabarsani. Gara boodaa warri Roomaa (warri Laatinii) Giriikota irraa fudhachuun wawayyeessanii dhimma ittiin-bayani. Bardhibbee fi jaarralee sonaan baay’ee booda immoo ijoolleen Haadha Siiqqee fi Abbaa Gadaa qubee warra Laatinii kana irratti bu’ureeffamuun, akka saba isaaniif tolutti hedduu wawayyeessanii uummata raajeffatamaa Oromoo jedhamu kana badhaasani.
Haatahu malee, hayyoonni Oromoo hedduun bara dheeraaf qubeewwan olloota isaanii kan akka qubee Arabaa, qubee amma G. Hayilee kan Amaaraati nuun jedhu, kan balaqqeessumatti “Fidal Saabaa” jedhamuu kanaan Afaan Oromoo barreessuuf yaalanii turani. Garuu, homaa itti hin milkoofne. Booda immoo Hayyuun Oromoo hedduu beekamaan, Sheek Saaphaloon otoo waa tokkollee warra biraa irraa hin liqeeffatin: “Qubee Oromoo” kan orijinaalee tahee fi kan mataa ofii dandaye nuuf baasee ture. Haatahu malee, kanaanis akka gaariitti, akkuma afaan kun dubbatamuutti barreessuun hin dandayamne. Egaa, sana booda hayyuuwwan Oromoo Dr. Hayilee Fidaatiin durfaman, kanneen uummata Oromoo fi Waaqa Oromootiin eebbifaman, kan bara 1973 keessa barroo “Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo” jedhamu qubeedhumaan barreessuun nu badhaasan. San booda qubeen seena-qabeessichi kun: keettoo, foolisii fi loltoota warra Habashaa oggaa sanii dhokachuun karaa garagaraatiin Oromiyaa seensifamaa ture. Maali nafxanyoonni yommuu sanii barroo akkanaa kana dhiisitii “Macaafa Qulqulluu” kan Afaan Oromoo, kanuma qubee Saabatiin biyyoota Oroppaa kanneen addaddaa keessatti baafamuun Oromiyaa seene walitti guurruun gubsiisaa turan mitii? Eekaa, jara “nuti Kiristaana” ofiin jedhu sanitu Maacafni Qulqulluun waanuma Afaan Oromootiin kitaabameef walitti qabsiisee irbaata ibiddaa taasisaa ture. Warri Abbaa Mancaas kun aadaa fi Afaan Oromoo mancaasuu irraa yoom adabatanii taa’anii beekuree?
Isan ani gabaabumatti waayee qubeewwanii, dabrees fidala isaanii fi qubee keenya irratti hamma tokko laga ceyee, randa bayee, muummee qariyee waa jedhe kun Dr. G. Hayilee-tiif dhimma wayiituu miti. Shambaa, “Oromoonni jibbaan ijji isaanii cufamee, fidala isaaniif tahu, dhiisuun ergisaaf baargama ceyan —” jechuun nu irrattis, qubee keenya irrattis duula oofa. Namni kun kanaan dura Gadaan: “dhaabbata maafiyaati” jedhee ture. Gaafa jaarmaan addunyaa beekamti, UNESCO-n: “Gadaan hambaa qaroomna dhala namaati” jechuun fudhate san akkamitti rafee bule-laa? Mee amma kallachumatti gara isa kaaneef, gara dubbii qubeetti cewuun kanneen inni nuun jedhe keessaa hamma wayii waa keessaa ilaalla!
“Oromoonni Afaan Oromootiif fidala (Laatinii) filatanii jiruu, kun dubbii dhumee, namoota Oromoo hin taane ‘wanni isaan galchu hin jiru’, oggaa jedhan dhagayeen jira. — Oromoo qofa yoo tahee fi Oromoonni irratti yoo waliigalan, filmaata jibba irratti hundaawe gochuu dandayu.” Mee yaa Waaq! Kun maal jedhama? Oromoonni dubbii qubees tahee, wanneen biroo irratti yoo waliigalanii filatan, akkamitti wanni sun dubbii jibba irratti bu’ureeffame taha? Akka “barsiisa” Dr. G. Hayilee kanaatti Oromoonni gaafa dhimma mataa isaanii irratti waliigalanii waa filatan, waan hin amanamneef firoota Dr. G. Hayilee Gondorii fi naannoo Manjee faa irraa waammachuu qubu jechaa dha. Amma gaafa Oromoonni: “Seera Bulmaata Toopphiyaa, boqonnaa 39-ffaa” sana irratti hundaawanii hiree ofii ofumaan murteeffatan, lammiiwwan nama kanaatu Oromoota wajjin taa’ee murteessaaf jechuu dhaa? Jibbi namni kun Oromoo irraatti qabu waan ijaa fi sammuu isaa cufeef, gadi of buusee yaada wallalaa fi raatuun tokko dhiyeessuun addunyaatti ifa of-baasa! Uummata Oromoos tahee uummanni Amaaraa, uummata Meeksikoos tahee uummanni Paakistaan, hayyee uummanni kamuu birmada (“sovergne“). Wanneen uummanni kamuu giroo (dhimma) mataa isaa ilaalu irratti filate, filmaata bimadaa waan taheef kabajamuu qaba. Dubbii dhugaa ishii akka heexoo haddhooftu tana, oftuultonni Amaaraa shukkaara Oromiyaa san hamma fedhan itti-makatanii liqimsuu qabu!
Qubeen keenya inni quba Oromoo tahe kun, bara 1992 keessa Oromiyaa guutuu keessatti ennaa ijoolleen Oromoo manneen barumsaa keessatti ittiin barachuu jalqabdu, ilmaan nafxanyootaa isaan Biyya Oromoo keessa jiraatan hiriira bayaanii, barumsa dhaabuun balaaleffatani. Ofii daddhabnaan taabota saaniyyuu karaa qeesota saanitiin daboo waammatanii, taabonni kabajamaan inni ximqataaf laga bulee galu sun: “Sheexanni Qubee jedhamu biyya seenee jiraa, hanga inni biyyaa bawutti ani deemee mana kiyya, bataskaanatti hin galu jedhe“, jechuun uummata ayyaana ximqataatiif baye sanitti lallabani. Isa taabonni “jedhe” kana simaamaloo-dhaan kan uummata Oromootti himan qeesota Amaaraati. Kan taabota mataatti baatee dhaabatus, kan turjumaana taabotaaf dhaabatus qeesota Habashaati. Garuu, uummanni Oromoo erga kana dhagyee, “taabonni asuma dhaabatee bula malee, nuti qubee keenyan afaaan keenya barachuu hin dhiifnu“, jechuun gara mana ofiitti qajeele. Kun kan taheeyyu Oromiyaa Waltajjii, naannoo Ambootti. Oromoon Amboo diina dura goree shimalaan tashattashuu duwwaa otoo hin taane, dubbiinis tashattashuu ittuma-beeka!
Egaa, Oromoonni jibba tokkollee irratti otoo hin hundeeffamin: saayinsii afaanii, mijaawina qubeen afaan saanii akkkuma dubbatamuu fi dhagayamutti sirriitti barreessufii dandayuu filatani. Kunoo, qubeen murtii bira dabree waggaalee 25 Oromiyaa irratti akka utubaa jaanjarootti of gadi-xirribbeessee jira. Si-achi eenyumtuu uummata Oromoo lamuu bara dukkana nafxanyoota durii sanitti, deebisuu gonkumaa hin dandayu! Ammaan tana nuti Oromoonni sammuu fi qubee keenya bilisa baafanneeti jirra. Kan nu hafe san, isa amma kufaa ka’aa jirruuf, birmadummaauummata Oromoo, bilisummaa saba Oromoo fi walabummaa harmee Oromiyaa garaa-dakaa labnee wal-labsinee, sochoonee wal-sochoofnee, hidhannee wal-hidhachiifnee, tokkummaa fi obbolummaan wal-jifaarree gonfanna! Kana irraa ibiddi manneen hidhaa akka Qilnxoo faa, kumaatamaan gorra’amuun akka gaafa Irreecha Bishooftuu faa, dhiigni ijoollee Oromoo inni Oromiyaa guutuu irratti akka lolaatti dhangalaye faa, lafeen Oromootaa inni akka qoraaniitti caccabee lafa guutee faa qabsoo teenya haddhooftuu ammoo kan bu’aaan ishii mi’ooftuu san irraaa waa takkallee duubatti nu hin deebisu! Kakakuu dha; laguu dha; hooda, hoolauummata Oromoo harqoota gabrummaa jalatti hin dhifnu!


text:
#Qeerroo Oromoo irraa
#Sharegodhaa
***********************
Ummata keenya daangaa irratti dhumaa jiru cinaa dhaabbannee guyyaa ayyaana #Arafaa ummanni muslimaa fi Oromoonni hundi tokkummaan ajjeechaa liyyuhayl sumaalee ummata keenyarratti raawwachaa jiru akka morminu dhaamsa Oromummaa isiniif goona.
Osoo ummanni keenya rasaasan daangaa irratti dhumaa jiru ayyaanni nuti gammachuun kabajnu hin jiru. Guyyaa annaana #arafaa ilmi Oromoo hundi
1) sagalee mormii dhageessisuu
2) Dirree iidaa irratti tokkummaan olkaanee harka keenya walqaxxaamursuun ajjeechaa fi dararaa ilmaan Oromoo irratti hammaate akka dhaabbatu mormuu.
3) Rakkataa hunda gargaaruu
4) Ilmaan Oromoo mana hidhaatti dararamaa jiran gaafachuu,gargaaru fi jajjabeessuu.
5) Haala qabsoo keenya fuulduraa irratti marii gochuu.
Ummanni Oromoo ayyaanota kamuu fuuldura keenyatti argaman sirbaa fi dhiichisaan osoo hin taane
#Gaddaa fi mormii adda addaa mootummaa abbaa irree irraa qabnu agarsiisudhaan kabajanna.
Akkuma ayyaana iidalfaxrii irratti mormii dhageessisnetti ilmaan Oromoo guutummaa Oromiyaa
#Baale
#Jimma
#Arsii
#Shawaa
#Harargee
#Iluu
#Gujii
#Boorana
#Wallagga
#Wallookamisee
keessatti argamnu Oromoota amantii biroo waliin tahuun ayyaana #iidalAdahaa irratti ajjeechaa suukaneessaa ilmaan Oromoo irratti raawwatamaa jiru akka morminu qeerron Oromoo waamicha Oromummaa isiniif goona.
Gaafa bilisoomne tokkummaan gammannee ayyaaneffanna.
Osoo obboleessi keenya nurraa ajjeefamuu gammachuun nuti qabnu hin jiru.
#hubachiisa: Abbootin amantii dhimma amantii dabarsuun alatti waa’ee qabsoo keenyaa wanti isaan galchu tokkollee hin jiraatu. Quuqama yoo qabaatan nu cinaa dhaabbachuudha. Kanaan alatti ergama diinummaa fudhattee maqaa amantiin warra sochootuf qeerron Oromoo iddoo kan hin qabne tahuu hubachiisna.
TOKKUMMAAN FALMANNA
NI INJIFANNA.
Baga geessan
Baga geenye
#AYYAANAGAARII.


text:
Awurooppaa fi Amerikaatti ijoollee Itoophiyaa hedduu Guddifachaan guurratan. Amma gannuma gannaan ijoolleen haga 100 akka kanaan biyyaa bahan malee durii isumaa gannatti ijoollee haga 400 akka kanaan Guddifachaan biyyaa baafatan.
Amma ammoo akka ijoollee Itoophiyaa Guddifachaa jedhee namii biyya alaa hin fudhanne kalee Paarlaamaan Itoophiyaa mure.Yaadii kun seera tahee hin baane malee qaraa woma lafa jiraati.
Akka jecha Ministera Ijoollee fi Dubartii Itoophiyaa obboo Alemaayyoo Maammootti irra jirtii ijoolleetiif jedhanii paarlaamaan Itoophiyaa tana irra gahan.
“Waan dhoorreef keessaa tokko ijoollee tana humnuma ummata keennaatiinu arduma jaraattuu ummatinuu guddisuu dandahaa jennee walii galle.Ijoolleen tun rakkoo hedduu keessa dabarti. Eennumaa ufiitiifuu hin wallalaan.Hidda dhaloota isaanii wallaanan.”
Ijoolleen tun jireenna dansaa waadaa galaniif sun argachuu fi dhibaachuu, guddisa dansaa argachuulleen waan Paarlaamaan laalee keessaa tokko.Seerii kun gaazexaa Negaaritti irratti eegi baheen duubatti seera tahee baha.
Gama kaaniin ammoo lammiin Itoophiyaa biyya alaa jiran Itoophiyaa keessaa ijoollee Guddifachaa biyyaa baafachuu fi dhibaachuu isaanii seeri kunuu diidessee dubbachuuf deema.


text:
Booying 737 MAX 8 bara 2018 keesatti Malyeezhiyaatti nama 100 oli lafaan dhahee fixe,guyyaa sadiin duratti Itoophiyaatti nama 157 fixe. Walumatti bara dabree fi barana kana nama 350 caalaa fixe.
Booying 737 gosa lamatti jira; MAX 8 fi MAX 9. Amerikaan lamaanuu dhaabuuf hajajje.Akka gabaasa FAA,Dhaaba Qorannoo Daandii Qilleensa Amerikaatti addunyaa keessaa Boeing 737 MAX 8 dhibba hedduutti jira.
Xuyyuurii kun geejjiba qarooma jabanaatii hojjatan.Eegii innii ji’a jaha jeesatti nama fixeen asitti UK, Awustiraaliyaa, Kanadaa, Maleezhiyaa fi biyya hedduutti xuyyuura kana hujii irraa dhaabuutti jira.
Amerikaalleen hajaja pirezidaanti Tiraampi amma baaseen geejjiba xuyyuura kanaa dhaabuutti jirti.
Eegii innii guyyaa dheengaddaa Itoophiyaati nama fixee asitti biyya hedduu keessa xuyyuura kanaa qorachuuf hujii irraa dhaabe.


text:
Prezidaantiin Yunaayitid Isteets – Doonaald Traamp fi Prezidaantiin Raashiyaa – Vilaadmiir Puutiin, Sanbata boorii, telefoonaan dubbachuuf jiran.
Eega Traamp taayitaa prezidaantummaa qabatanii booda, hoogganoonni biyyoota lameenuu walitti dubbachuun ka boorii kun ka jalqabaa ta’uuf deema.
Eega Traamp baatii Sadaasaa keessa filannoo injifatanii booda illee hoogganoonni lameen waliin dubbatanii turan. Hariiroo biyyoota lameen gidduu akka fooyyessuuf hojjetan illee dubbatanii turan - yeroo sana.
Prezidaantiin Yunaayitid Isteets haaraan kun, ka bara prezidaant Baaraak Obaamaa caalaa, Raashiyaa fi Puuutiin waliin hariiroo gaarii akka qabaaxchuuu fedhan dubbatanii turan. Uggura mootummaan Obaamaa Raashiyaa irra kaa’ee ture illee akka kaasuu malan dubbatan – Traamp.
Qeeqxonni isaanii garuu, hariiroo isaanii Puutin waliinii kanatti gammadoo miti. Kanneen keessaa tokko, ka prezidaantummaaf dorgomaa turan - Hilarii Kilinteni.


text:
Gorsaan tika-nagaa biyyoolessaa, Maayikil Fliin, hariiroo prezidaantii Raashiyaa, Vilaadmiir Puutiin waliin qaba dabalatee – waa’ee hariiroo isaanii, Prezidaantii Yunaayitid Isteets – Donaald Traampii fi itti-aanaa isaanii Maayik Peense dorgoggorsanii jiru – oduun jedhu eega babal’ataa dhufee taayitaa isaanii gad-lakkisan.
Gadaamojjii jeneraala waraanaa ka turan - Fliin taayitaa isaanii gad-lakkisuuf xalayaa galfatan keessatti, Prezidaant Donaald Traamp taayitaa qabachuu dura baatiilee turan keessatti waa’ee telefoona Ambaasaadara Raashiyaaf bilbilanii odeeffannoo guutuu hin ta’iin kennuu isaanii amananii jiran.
Prezidaantiin tokko taayitaa qabatee otuu baatii tokko hin guutiin aangawaan sadarkaa ol’aanaa akkanaa taayitaa gad-lakkisuun seenaa siyaasaa Ameerikaa keessatti ka jalqabaa ti.
Prezidaant Traamp, hatattamaan, gada-moojjii waraanaa ka biraa Kiit Keelog, akka eeggataa gorsaa naga-eegumsaa biyyoolessaa isaaniitti muudanii jiru.


text:
Gatiin dhukuta boba’aa erga kaleessa baankiin qusannaa Federaalaa dhala baankii ijoo ol kaasee booda dabalee jira. Kunis dinagdeen cimuu isaaf mallattoo dha.
Gatiin doolaaraa ol ka’uun biyyoota maallaqa ka biroo fayyadamaniif qaalii dha. OPEC ykn dhaabbanni biyyoota petroliyumii oomishaniif muummicha barreessaa kan ta’an Mohammad Barkindo VOAf akka ibsanitti miseenosnni dhaaba kanaa fi kanneen miseensa hin ta’in waggoottan dhiyoo as rakkoon isaan mudatee jira.
Gatiin boba’aa dhibba irra harka 80 waan ta’uun gad bu’ee ture. Kampanileen dhibbaan laka’manis sababaa Kanaan oomisha dhaaban. Investmentiin gma Kanaan jiru illee gad deebi’e jedhan.
Angawoonni OPEC akka jedhanitti bara 2015 keessa investmentiin gama boba’aan jiru kan addunyaa dhibba irraa harka 26n gad bu’e. waggaa kana dhibba irraa harka 22n gad bu’a jedhamee tilmaamama. Haalli kun industrii boba’aa qofaaf utuu hin taane dhiyeessii hegereef jiru balaa irra waan buusuuf hawaasa addunyaa mara miidha. Oomishi boba’aa dinagdee addunyaaf murteessaa ta’uu illee Mohammad dubbataniiru.
Biyyi boba’aa alatti ergitu ijoo Saudi Arabian miseensa OPEC ennaa taatu Sadaasa 30 oomisha ishee guyyaatti barmeela kuma 486n kan gad cabsitu ta’uu beeksiste.
Sanbata dhuftu oomishtoonni miseensa OPEC hin taanee fi Raashiyaa dhaan hoogganaman oomisha guyyaatti barmeela kuma 558n gad cabsuuf walii galan. Xiinxaltoonni akka jedhanitti oomisha boba’aa murtaa’aa gochuun industriin kun waggaa dhuftu akka dandammatu gargaara.


text:
Faana ABO walii galtee Eertiraa qabee hanga har’aatti, abdii yaaddoof siqiqiin mogoleen dhahame
Keelloo: Waxabajjii 8, 2021
Dhaaba siyaasaa Oromoo hogganni isaa hedduun hidhaman ABO ilaalchisuun waan uummati beekuu qabu hanga odeeffanne irraa isinii qooduu hedna.
Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) fi mootummaan Itoophiyaa Hagayya 7, 2018 Eertiraa magaalaa Asmaraatti walii galtee irra gahan.
Kunis gama mootummaan peresedaantii mootummaa naannoo Oromiyaa yeroo sanaa obbo Lammaa Magarsaa, Dr. Warqinee Gabayyoo gara Asmaraatti imaluun marii siyaasaa taasifameen ture.
Guyyuma sana miidiyaaleef yaada laataniin “miira obbolummaan waliin haasofne” jechuun VOA irratti gaafa sana Lammaa Magarsaa yaada kenneera. Gama mootummaanis ta’ee gama ABO’n wal amantoodhaan marii irra gahuu himuudhaan, qabxii irratti walii galan hedduu isaa ifa gochuu akka hinfeene gama lamaaniinuu dubbataniiru.
Haa ta’u malee yoggasuma dhimmooti murteessoon irratti walii galame keessaa tokko WBO’n qaama nageenya Oromoo tiksu ta’uudhaan ilmaan Oromoo dabalee leenjisuufis qaama waraana mootummaa biyyattii keessatti qooda gahaa akka qabaatu waliin haasa’uu dubbatameera. Kana malees WBO’n humna Foolisiif kora bittinneessaaf leenjii gahaa laatee Oromiyaaf ilmaan Oromoo nageenya isaanii tiksuu irratti akka bobba’u walii galame jechuun uummati miira gammachuu keessa seenuun gammachuu isaas ibsate.
Dabalataan; akkaataa walii galtee sanaatti qaamonni lamaanuu ABO’s ta’e mootummaan waraanaa dhabuu kan jedhu yoo ta’u, ABO’n oggasuu Adoolessa 12,2018 ibsa waraana dhaabuu miseensota WBO Oromiyaa keessa jiran maraaf dabarsuun walii galtee sana hojii irra oolchuu eegale. Kunis ABO’n mata duree “Marii Jalqabame Milkeessuuf Labsii Dhukaasa dhaabuu ABO” jechuun ibsa baaseen waraana dhaabuu isaa uummataaf ibse.
Mootummaan garuu labsii ABO dahoo godhatee yoggasuu waraana jabaa WBO’f uummatatti bane. Kana irra dhaabbatees borumtaa isaa ABO’n “Marii jalqabame milkeessuuf labsii dhukaasa dhaabuu ABO’n Adoolessa 12,2018 labseen dahachuun mootummaan Itoophiyaa duula waraanaa WBO’f uummata keenya irratti itti fufee jiru irraa dhaabbachuu qaba” jechuun Adoolessa 13,2018 kallattii maraan waraana bobbaasuu mootummaa balaaleffachuun akka dhaabbatee karaa nagaatti deebi’amu gaafate.
Itti fufuudhaan ABO’n mootummaan akka waraana dhaabuuf “Har’as ABOn Furmaata Siyaasaa karaa Haasawaa Argamsiisuuf Hojjatuu itti Fufa!” Mata duree jedhuun Adoolessa 31,2018 ibsa baaseen gaafate. Ibsa guyyaa kana baase keessattis “…mootummaan lola ABO irratti labse kaasuuni fi waraana bobbaase dachaasuun furmaata haasawaa fi araara buusuuf marii eegalame shaffisaan xumura akka argatu dandeessisuu irratti akka hojjatu irra deebi’ee yaadachiisa. Lubbuun tokkollee darbuu itti fufuun kasaaraa fi kan hiika hin qabne tahuu gadi jabeessee mootummaa hubachiisa.” Jechuun ibsa isaa keessatti xuqeera.
Walii galteen Asmaraa mallatteeffame hedduun osoo hogganni ABO achii as hindhufin gama mootummaan hojii irra ooluu hanqachuun eegale. Mootummaan haldureewwan kahame waraana dhaabuu kan jedhu hojii irra oolchuu diduudhaan bakka miseensonni WBO jiran maratti adamsee waraana itti banuu itti fufe. Kan ABO’n akka inni gocha sana dhaabu gaafates fudhachuu dide.
Gama kaaniin ammoo uummati Oromoo hedduun akka qaama mootummaa aangoo qabate amanee fudhatuuf miidiyaaleen Oromoon daawwatuuf jaallatu marti irratti dalagan. Uummatni Oromoo gariinis Abiyyi Ahemad fi Lammaa Magarsaa sadarkaa faarsuutti ce’e.
Kun qormaata ABO’n keessa hulluuquuf tarkaanfii gamnummaa fudhachuu qabu isa olaanaa ta’ee argame. Uummati wayiita qaama mootummaa ABO’n himatu dhugaadha jedhee amanuun sadarkaa itti ulfaatu irra gahe. Sababaan Lammaa Magarsaa akka qabsoo bilisummaa Oromoo tumsutti fudhachuu ilmaan Oromooti.
Dhugaan jiru garuu Lammaa Magarsaa dabalatee qaamoleen OPDO hedduun isaanii waan Asmaraatti irratti walii galan keessattuu dhimma namoota siyaasaa achi buuteen dhabamee kanneen akka “Nadhii Gammadaa, Jireemyaa Ayyaanaaf…,” danuu isaanii ABO’n gaafatu isaan rifaasisuu kan hinoolle ABO of irraa dhiibuu filatan.
Kanaanis lola siyaasaa irratti banan. Qaamoleen OPDO akka waan muuxatanii Oromummaa isaaniitti deebi’anii sabaaf hojjetan of fakkeessuun namoota Oromoon nii dhaga’a jedhanii yaadan amalaan hawwaachuu jalqaban. Namooti OPDO’n hawwatan kunneenis hojii jaraatti dammaquu dadhabuu ta’uu kan hinoolleen gowwonfamanii mootummaa hadheessuu irra waan ABO’n balleessaa jiru itti fakkaatee uummatas akkanaan hubachiisuu eegalan. Kun ammas qorumsa biraa ABO hudhee qabe ta’e.
Dhiibbaan akki hogganni ABO gara mariitti galee biyya isaa Oromiyaa seenuu taasise inni olaanaan uummati Oromoo qaama aangoo qabate Dr. Abiyyi Ahemad Oromoodha jechuun miidiyaaleen qabsoo Oromoo roga maraan tumsaa turaniif kan mootummaa afaan tokkoon erga saba Oromoo amansiisanii booda ture. “Oromoo biyya bulchaa jira eenyuun waraanu?” Kan jedhus wayiita sanatti akka malee ho’ee hawaasa keessa faca’uu danda’eera.
Addi Bilisummaa Oromoo garuu gama isaan “an mootummaa Yaadig (EPRDF) hin amanu. Miidhaa guddaas saba kiyya irraan gaheera. Haaluuf galagaluun amala isaanii waan ta’eef qaamni 3ffaan nu gidduu ha seenu” jechuun gaafatee ture. Ejjennoo qaama 3ffaa sanattis akka cochee hindhaabbanneef dhiibbaa wayiita sana ture murteessaadha.
Haala kanaan walii galteen mallatteeffamee Hagayya 14,2018 jilli ABO jalqaba haala aanjessuuf Eertiraa irraa gara Itoophiyaatti ergamee gara biyyaa galan.
Rakkinooti hedduun osoo gama mootummaan isa mudatuus ABO’n Waggaa 4’f kan deemaa jiru Finfinnee gale. Hogganni adda Bilisummaa Oromoo biyya isaa Oromiyaa kan seene Fulbaana 15,2018 yoggaa ta’u ilmaan Oromoo golee Oromiyaa mara keessaa magaalaa Finfinnee seenuun simannaan ajab jechisiisu taasifameef.
Simannaan ABO’f taasifame miira gaarii dhaabni kun uummata biraa qabu, dhaaba siyaasaa uummataaf warraaqu ta’uu isaa ragaa baheeraaf. Kanaanis addunyaan dhaaba waggaa dheeraaf qabsoo hidhannoo irra ture kana, uummati dila hedduun jaalala qabaachuu isaa hubattee miira holola garaa garaa ABO irratti oofamaa tureen qabaataa kanneen turan akka jijjiirratanii gaarummaa dhaaba Oromoo kana hubatan taasiseera.
Walii galtee Asmaraatti taasifame dhiibbaa uummati Oromoo taasiseef fedha saba keenya Oromoo waan tureef ABO’n walii galtee sana akka fudhate hima.
Qondaalli ABO Koloneel Gammachuu ayyaanaa dhimma sana ilaalchisuun bara 2019 keessa turtii OMN waliin taasisaniin “Walii galtes sanatti hingaabbu. Baay’een itti gammada. Sababiin isaas Oromoti barbaade. Principle keenya keessatti uummanni hindogoggoru jennee waan yaadnuuf wanti na gaabbisiisu hinjiru” jechuun dubbatanii turan.
ABO’n fi Oromoon eessatti ganaman?
Simannaan ABO erga uummata miliyoona 5 oliin simatamee booda, ABO ganuun karaa qaama mootummaa mataa mataan isaa mumul’achuu eegale. Kunis waadaa dhimma simannaa irratti ABO’f gale haaluu mootummaa dabalatee, wantoonni hedduu mallattoon ganamuu ABO agarsiisan guyyuma simannaa ABO sana qaamolee mootummaa irraa argamuu eegalan.
Adeemsa kana obsaaf kutannoon ilaaluudhaan, hogganni ABO olii irraa hanga gadiitti quba wal qabsiisuun miseensaaf deggaraa isaa maraafiis karaa keessoos karaa miidiyaas ganamuu ABO dudubatamuudhaan obsaan nii sirrata adeemsa jedhamuun eegamaa turuu isaa haasaa qondaalonni ABO taasisan irraa hubatama.
Haala walii galtee ABO ilaalchisee Addi Bilisummaa Oromoo ABO’n gaafa qabsoo karaa nagaatti amanu, nageenya saba isaa Oromoo tiksuuf kan dandeessisu mootummaa waliin ta’ee humna waraanaa siyyaasa irraa walaba ta’e waraana addaa Oromoof akka ijaaramu waadaan galamee ture. Haala kana keessatti miseensotiin WBO mooraa guddicha Eertiraa turan amantoo guutuudhaan kumaaf dhibba sadii kan ta’an mootummaatti hoggana ABO tiin laataman.
Mootummaanis miseensota WBO kana mooraa Ardaayitaa keessatti Leenjiin akka laatamuuf waadaa galuudhaan humna waraanaa Oromoo fi Oromiyaa tiksu ittiin ijaaruuf waadaa gale hojiirra oolchuuf Ardaayitaa keessatti akka Leenjii fudhatan hojiin eegalame. Haala kana keessatti, nageenya Oromoof kan abdataman waraanni kun baatii muraasa gidduutti Leenjii isaanii xumuranii akka bahan waadaan galamee, guyyaan Leenjii xumuranis himamee hojiin itti seename.
Kana keessatti akka hogganni ABO yeroo dubbisuu barbaadu dubbisuu qabu waadaan galame diigamee akka hogganni ABO waraana WBO kana hindubbifne danqaan eegale. Adeemsi kun akka sirratuuf amala ittiin beekamu amala obsaa sanaan hogganni ABO mootummaa kadhataa turuu isaa miidiyaalee garaagaraaf hayyu Dureen ABO Daawud Ibsaa fi Dubbi Himaa ABO dabalatee hogganoonni olaanoon hedduun ibsa laataa turaniiru.
Mootummaan rakkoo dhalchaa jiru kana daddaffiin akka furuuf karaa nagaan gaafatamus itti fufee waadaa ABO dhaaf gale irraa jalaan haaluu eegale.
Akka walii galtee ABO fi mootummaan Magaalaa Asmaraatti haasa’anitti qabeenyaan ABO mootummaan saamamaa ture marti nii deebifama, waajjirri ABO Oromiyaa mara keessatti nii banama kan jedhu ture. Kun hafee Waajjira ABO Gullallee illee guutuun guutuutti kennuufii didee rakkoo dhalchuu itti fufe. Dabalataan qabeenyaa ABO kan waggoota 28 duraa qabee saamame mootummaan isinii laanna jedhee Asmaraa magaalaa Guddoo Eertiraatti waadaa gale sanas haale.
Kun ta’ee wayiita jirutti waraana Bosona Oromiyaa keessa jiru karaa Teknikaan galchuuf waadaa ABO fi mootummaan walii galan sunis fashalaa’uudhaan, Waraana WBO bosona jiran irratti humni waraanaa guddaan mootummaadhaan itti bobbaafame. Kana keessatti waraana WBO Zoonii Lixaa jiran irratti lolli hammaataan mootummaan baname. Haala kanaan waraanni Oraalii 100 tilmaamamu karaa lamaan, Lixaa Wallaggaa fi Wallagga Bahaa daarii Amaaraa irraan Oraaliin 50, 50 ta’u WBO tti bobba’e.
Adeemsi kun abdii karaa nagaa ABO’n qabatee biyya gale cabsuu keessatti gahee olaanaa bahateera. Kana malees abdii fi hawwii nagaaf tasgabbiin nuuf uumame jedhee Oromoon abdataa hawwaa ture bishaaniitti naquu danda’e.
Kun kanaan utuu jiruu, karaa waraanaa WBO cabsuu dadhabuudhaan akka WBO cabsuuf deemanitti humnoonni mootummaa kasaaraa siyyaasaa fi kasaaraa dinagdee guddaan erga dhugamanii booda karaa shiraa WBO bosona Oromiyaa keessaa balleessuuf karoora qabatanii hojiitti seenan.
Akki walii galtee Asmaraa sun hafee WBO’n akka waan harka kennateetti akka galu taasifame. Waraanni Bilisummaa Oromoo bosonaatti hafe maal godhuuf hafe yaadni jedhus akka daran babal’atee haada’amu taasifame. Oromoon Bilisoomee jira kana booda WBO’n hinfeesisu yaadni jedhu saba Oromoo keessa akka seenu taasifame.
Kanaanis dhiibbaa guddaan ABO irratti ta’e. ABO’n haalli adeemamaa jiru marti erga kan yaadameen ol ta’ee humna isaan olis ta’ee booda waa’ee WBO keessaa harka isaa fudhachuu uummataaf hime. Kanaanis WBO’n kan Oromooti, uummati Oromoo akka barbaade ha taasifatu jechuun waltajjii bal’aa irratti labsame.
Erga WBO’n kan uummataa jedhameen booda shirri WBO galchuu jedhus sun cimee adeeme. Kana keessatti qaamoleen shira sana tarii osoo hinubatin qooda keessaa bahatan illee hindhiban.
Haala kana keessatti miseensoti WBO gara 1,000 tilmaaman bosonaa akka bahan taasifame. Waraana shiraan bosonaa baasan hedduu kanas akka uummati eeggateef abdatetti osoo hintaane gara mana hidhaa Xoollaay’f kaanitti akka hidhaman taasifame.
Uummati Oromoo abbootii gadaa galchaa jira, gara nageenya keenya tiksuutti waraanni kun nuu deemaa jira kan jedhee abdates hawwii qofa ta’ee hafe.
Mooraa mana hidhaa Xoollaaytti waraana WBO geeffaman kanas soorrata dhorkachuun dararaa irraan gahuun gama mootummaan mul’ate. Kana malees nyaata summeessuun WBO’n tilmaamaan 400 ta’an summii mana hidhaatti laatameefiin miidhaman.
Kun dhugaa ABO kan hubachiisuu eegale keessaa isa tokko ta’e.
Haalli kun daranuu gara mariitti kan deemamu irra gara waraanaatti kan adeemu ta’e. WBO’n hedduun shira sana hubachuun bosonatti hafan. Kanneen bosonatti hafan yakkamoo akka ta’anitti maqaan mogga’eef. Haalli daranuu gaafa wal xaxaa adeemu, sochiin ABO guutummaan bakka hedduu danqamaa dhufuun yaaddoo uummatattis uume.
Haala kanaan booda waajjiraaleen ABO bakka hundaa humna waraanaa mootummaan cufamuuf saamamuu eegalan. Qondaalonni ABO, miseensoti ajjeefamuuf hidhamuun itti fufe.
ABO’n har’a hoggana isaa gara caalu mana hidhaatti duraa darbatamaniiru. Hogganoota isaa kaan ammoo ofitti siqsuudhaan qaamoleen mootummaa caasaa isaanii taasifatanii bakka isaan barbaachisanitti dhimma itti bahataa jiran. Akka keessoon hoggana ABO wal dhabee dhaabni Oromoon abdatu kun diigamuufis tattaaffiin laayyoo hintaane gama mootummaa kan ofiin jedhu PPn raawwate.
Hidhaan hogganaaf qondaaltota ABO fi miseensa isaa guutuu Oromoo irratti qaama PP’n raawwate.
Hogganoota olaanoo miseensa Shanee Gumii Gumii Sabaa ABO keessaa Abdii Raggaasaa fi Mikaa’el Booran mana hidhaa kan jiran yoo ta’u hogganni gidduu ABO kanneen 10 ta’an akkasuma qondaaltonni hedduun, miseensotaaf dargaggooti dhaabichaa walumaa gala tilmaamaan ilmaan Oromoo kuma kudhanii ol (10,000) mana hidhaatti darbatamaniiru.
Kanneen tilmaama lakkoofsaan gara kuma afurii (4,000) ammoo Oromoo irraa erga hogganni ABO biyya galee ajjeefamaniiru.
Haalonni waajjira ABO cufuuf saamamuu fi hogganoota dhaabichaa hidhuu kun ammoo akka dhaabni siyaasaa kun hojii filannoof isa dandeessisu hinojjenne taasisuun dhiibbaa irraan gahe. Dhiibbaa kanaanis ABO’n filannoo keessaa baafameera. Filannoo keessaas dhiibamee bahuu uummataaf ibse.
Erga kunneen ta’een booda manni HD ABO torbanoota darban keessa humna waraanaa mootummaa ofiin jedhuun cabsameera. Mana jireenyaa cabsanii itti seenuudhaanis namoota mooraa sana galan hidhaniiru. Quba akka qabnutti HD ABO Daawud Ibsaa hidhaa dhaabbii mooraa isaanii keessatti hidhamanii jiraachuudha.
Irra deebiin kan maxxanfame.


text:
Ilmaan Nadhii Gammadaa Jirtuu?
Ilmaan Leenjisoo diigaa jirtuu?
Ilmaam Waaqoo Guutuu Jirtuu?
Jiraachuu keessan kiphxata boruu argina. Guyyaa boruu B/M/N Oromiyaa haaraan Shimallis Abdiisaa fi Addisu Aragga qixxeessaa gara Asallaa dhufaa jira.
Dachee Minilik Abbootiif Haawwolii teenna itti fixe, Seenaan aanolee kijiba namtichi jedhe dachii san irra ijjachuuf hamilee hin qabu.
Gowwaa arrabsanii mataa qaqqaban jedhan. Jechi Addisuun jedhe kan dhuunfaa isaati jechuun hin danda’amu, akka yaada paartii guutuu hin taane wabiin keenya maali?Addisuun hoggana paartiiti. Kanaaf yoo Jecha Addisuun jedhe dogongora jedhan OPDO ‘n gadi baatee ummata Oromoo Dhiifama gaafatuu qabdi. Addisuu Araggaa Seenaa waan xiqqeesseef Aangoo gadi dhiisee Seeraaf dhihaachuu qaba.
Amma dhimmi ijoon Shimallisis ta’ee Addisuun Waltajjii waliin gaggeessan irratti Addisuun dubbii tana jedhe. Haga ammaa obbo Shimallis homaa hin dubbanne. Kanaaf yaada lamaan jaraa ta’uutu mala.
Biyya Germany keessatti hogganaan Church tokko Seenaan Hitler Sobatu keessa jira jedhee waan dubbateef qofa , hojii irraa ari’amee Hidhamee, dhuma irratti jiraachuu dadhabee biyya kanaa baqatee jira, yeroo dhibbaa ol Dhiifama gaafatus namuu hin dhageenyeen dhimmichi dhimma seenaa xiqqeessuu waan ta’eef.
1) Amma dhaamsi jiru Addisu Arega Kitessa aangoo irraa ari’amee seeraaf dhihaachuu qaba.
2) Obbo Shimallis Abdiisaa Dhaaba OPDO bakka bu’ee Ummata Oromoo Dhiifama gaafatuu qaba.
3) Obbo Shimallis Yeroo gara Arsii Asallaa deemu Siidaa Aanolee daawwachuu qaba.
Ummanni keenna maal gochuu qaba?
1) Addisuun yoo tuffii hagana gahu qabaatee achi kadhufu taate mormiin cimaan kan hawaasa guutuu hirmaachise haa qophaawuu.
2) Shimallis yoo kophaa isaa dhufe gaaffilee keessan hunda Seeraan dhiheessaafii, Yoo Ummata Oromoo kabaje Aanolee daawwatee achi duratti Ummata Oromoo irra deebi’ee Dhiifama haa gaafatu.
3) Hamilee Gadaa Gabra’ab eeguudhaaf Dhiifamaa fi badhaasni haa qophaahuufii.
Kan hafe keessa hin deemnu isinummaan itti guutaa.
Abdi Teyib Wako
Check Also
Ollaa: Oromo Legacy Leadership And Advocacy Association
IMPORTANT UPDATE: OLLAA is always seeking for opportunities to engage with Oromo communities around the …


text:
Yunaaytiid Isteetes laastikii meetra dhedheeraa fi jabaa ta’an maraa 1500 jaarmayaa godaantoota addunyaa ykn IOM tti kennitee jirti.Kunis Yunaaytiid Isteetes lammiiwwan Itiyoophiyaa kanneen walitti bu’iinsa Tigraay keessatti gagageeffameen manaa fi qe’e ofii irraa buqqa’aniif dahannaa yeroo ijaaruuf yaalii gootuuf kan ooluu ta’uun ibsamee jira.
Kanas Itiyoophiyaatti Ambaasaaddarri Amerikaa Geetaa Paasiitu qondaaltitti gameettii imala IOM ka ta’an Moriin Achiiengii fi itti anaa komiishiinara ittisa balaa Itiyoophiyaa Yaasiin Nasiibuutti Finfinnee keessatti kenne.
Walitti bu’iinsii Tigraay keessaa uummata Miliyoona tokkotti tilmaamamuu manaa fi qe’e irraa kan godaansisee yoo ta’u hedduun isaanii ala ciisaa kaan immoo bakka daahannaa namnii keessatti hedduumaate keessa jiru.
Kan har’a arjoomamee Laastiika fi meeshaa mana ittiin ijaaraniin ala, hafata irra ciisan, uffata qorraa fi meeshaalee midhaan ittiin qopheessanii fi bilchheefatan adda addaa tu keessa jira.
IOM immo battaluumatti namoota baatilee shaman darbeef rakkoo keessa jiran kan Tigraay keessaaf geessuuf jira.


text:
Bulchiinsa naannoo Oromiyaa, Godinaa Arsii Dhihaa, aanaa Kofalee keessatti musliimota hiriira mormii ba’anii fi humnoota Mootummaa gidduutti walitti-bu’insa uumamee lubbuu galaafate ilaalchisuun kaleessa waan jiraattonni naannoo jedhanii fi oduu Televiiziyoona Mootummaan dabree ture gabaasnee turre. Har’a haalli sun maal irra akka jiru adda baafachuuf jecha jiraataa aanaa Kofalee Obbo Kadiir Daaluu telefoonaan dubbisnee ibsa nuuf kennaniin, poolisiin Bulchiinsa naannoo Oromiyaa fi kanneen Bulchiinsa naannoo Sabaa fi Sablamootaa fi Uummatoota Kibbaa irraa achi ergaman poolisoonni federaalaa magaalaalee xixiqqoo fi baadiyyaa keessaa manneen namoota dhuunfaatti bobba’anii namoota hedduu hidhaa jiru jedhan. Haadha-warrootiin imaamota masjiidotaa kanneen har’a hidhaman keessa akka jiran illee dubbatan.
Wal-dhibdee sana araaraan haa furru, jechuun wanni mootummaan dubbataa jirus akka hin milkaa’iinitti eere, jiraataan naannoo kun.
Itti-gaafatamaan poolisii aanaa Kofalee, Saajin Ayyelee jedhaman immoo, gaaffii fi deebii Raadiyoo Sagalee Ameerikaa waliin geggeessaniin, namootni yeroof qabamanii turan marti hiikamuu fi haalli naannoo isaanii tasgabbaa’uu dubbatu. Yaadi araaraa Motummaan dhiheesse uummataan simatamee itti deemamaa jira illee jedhanii jiran. Lakkoobsi namoota du’anii waan qoratamaa jiruu fi akka adda-baasanii himuu hin dandeenye dubbatu, Saajin Ayyeleen.


text:
Poolisiin magaalaa Las Vegas nama dhukaasa kana raawwate adda ka baase yoo ta’u kan umuriin waggaa 64 lammii Ameerikaa adii Stephen Paddock jedhamuu fi Nevada Meskiit irraa ta’uun beekamee jira.
Namni kun hoteela bekka qubatee jiru gamoo 32ffaa irraa jamaa uummanni kummi 22 irratti walitti qabamee turetti ture kan itti dhukaase.
Viidiyoon waraabame akka mul’isutti dhukaasi irra deddeebi’uun ennaa dhuka’u kanneen konsertii sanaaf wal ga’an asiif achi ennaa fiigan ennaa iyyan mul’isee jira.
Akka nuti amanutti jedha poolisiin namni sun utuu nuti achi hin ga’in of ajjeese. Amma iyyuu barbaacha irra jirra. Hamma qawwee 10 arginee jirra jedheera.
Poolisiin akka jedhetti haleellaan sun maaliif akka raawwate hin beekamin jira. Namni haleellaa kana raawwate Paddock garee shorokeessotaattii hidhata hin qabu jedhamee amanama.
Ministriin naga eegumsa biyyaa akka jedhetti uummataaf sodaa uuma kan jedhamu odeeffanoon adda baafame hin jiru, haa ta’u malee bakka uummati wal ga’utti naga eegumsti itti dabalaa akka jiraatu beeksisee jira.
Prezidaant Doonaald Traamp ergaa dabarsaniin maatiiwwan namoonni duraa miidhamaniif gadda itti dhaga’ame ibsaniiru.


text:
Namootni dhaabas, irbuu jaallan wareegamaniis gananii bahan irra deddeebbiin Kora Sabaatu jira, Kora Sabaatu gaggeeffama jedhanii uummataa fi miseensota ABO Yammuu burjaajessan irra deebiin dhagahama. Dhihoo as namootni akka Qajeelaa Mardaasaa,Ibsaa Nagawoo fi fakkaattootni isaanii bobaa PP jala galanii ABO diiguu irratti fuulleffatan. Garuu, cichoomina hooggansaa fi miseensotaan hafee jira. Waadaan jarri kun PPf galan waan hin guutamneef ammas KORA SABAA gooneeti filannootti dhiyaanna; ABOs dhuunfanna jedhanii lafa dhiitu. Garuu seeras tahe seenaa wallaalan
1. ABO keessaa namni dhuunfaan bahee maqaa kan barbaade moggaafata malee ABOn bara baraan jiraataa dha.
2. Akka seera biyyaattiiti maqaan tokkoo fi asxaan tokkoo lama hin jiraatu
3. Kora Sabaa kan qindeessu Koree Qindeessituu Korichaa kan aangoo seeraa qabu qofa.PPn ofiiyyuu Kora godhatee hin beekne akkamiin kora Sabaa ABOf dhiphata Kun dhaabicha akka barbaadetti micciiruuf dha.


text:
Dhugaa Bal’ina Bosona Keenyaa
Bosonni addunyaadhaaf barbaachisaadha jechuun hubachiisuuf yaaluun Sonbi ilma namaatiif barbaachisaadha jechuun barsiisuuf akka yaaluuti.Barbaachisummaa biqilootaa Daa’imummaa irraa eegaluun barachaa guddannus manca’ina bosonaa garuu akka ummataatti hanbisuu utuu hindanda’in hammentaan qabeenya bosonaa gadi aanaa akka ta’e odeeffannoowwan jiran nimul’isu.Dhaabbanni Nyaataa Addunyaa(FAO) akkaataa gabaasa lakkoofsa faranjootaa bara 2020 baaseen waggaa waggaadhaan hammentaan qabeenya bosonaa hektaara kuma 92’n hir’ata.Hamentaan bosonaa waggaa tokkotti bal’atus hektaara kuma 19 qofaa waan ta’eef waggaa waggaadhaan walumaagalatti lafa hektaara kuma 73 irraa qabeenyi bosonaa nimanca’a.Akka lakkoofsa faranjootaa bara 1990 irraa eegalee waggoota 20’f bosona jiru irraa dhibbentaan 18.6 ykn. lafa hektaara kuma 511 irraa bosonni mancaafameera.
Bal’inni lafa Itiyoophiyaa kaaree kiloo meetitira miliyoona 1.13 akka ta’e nibeekama.Bal’ina lafaa hamma kana keessaa lafti qotame dhibbentaan 15.2 qofa akka ta’e gabaasa waggaa Baankiin Biyyaalessaa waggaa darbe baase irraa hubachuun nidanda’ama.Lakkoofsi kun bara 1990 keessa dhibbentaan 45 ture jedhamuun kan galmeeffame ta’us bara 2011 dhibbentaan 14.3 hanga 15.2 akka ta’u sanadoonni idil addunyaa nimul’isu.Qotamuu kan danda’u lafa kanaan ala lafti qabeenyi bosonaa irra jiru dhibbentaan naannawa 15 akka ta’e odeeffannoon dhaabbanni nyaataa addunyaa baase nieera.
Akka lakkoofsa faranjootaa bara 1990 qabeenyi bosonaa lafa hektaara miliyoona 19fi kuma 258 irra ture manca’uudhaan bara 2020 gara lafa hektaara miliyoona 17fi kuma 68’tti gadi bu’eera.Akkaataa ulaagaa idil addunyaatiin lafti huura dheerinnisaa meetira lama hincaalleen qabameefi akka bosonaatti hin lakkaa’amne lafa hektaara miliyoona 22fi kuma 394 akka ta’e tilmaamameera.Bal’ina lafa waliigalaa Itiyoophiyaa hektaara miliyoona 111fi kuma 971 keessaa lakkoofsi kun xiqqaa akka ta’e kan nama walmormisiisu miti.Lafa hektaara miliyoona 17 bosonni irra jiru keessaa miliyoonni 15fi kumni 865 bosona uumamaa yoo ta’u harka namaatiin kan dhaabame garuu baay’ee muraasadha.Carraaqqii namaatiin kan misoome lafa hektaara miliyoona 1fi kuma 203 qofa akka ta’e dhaabbatichi odeeffannoo bara 2015 irratti bu’uraa’uun bal’inni qabeenya bosonaa bara 2020 maal akka fakkaatu odeeffannoo mul’isu baaseera.
Itiyoophiyaan bal’ina qabeenya bosonaa dabaluuf socho’uu erga jalqabdee waggaan 100 lakkaa’ameera.Atsee Minilik duwwaa ta’uu lafaa qofa utuu hintaane hanqina qoraanii furuuf Baar-gamoo fichisiisuudhaan bal’ina bosonaa amma jiru keessaa dhibbentaan 1.7 akka qabatu taasisaniiru.Bosona lafa hektaara miliyoonni 17 irra jiru keessaa sanyiin mukaa jiru lamaaniin ala kanneen hafan hundumtuu jechuun nidanda’ama,biqiltuu biyyaa akka ta’an quu’annooleen taasifaman nieeru.Carraaqqiin lafa irra qabeenyi bosonaa akka jiraatu taasifamu kan dhiyeenyatti jalqabame ta’uu baatus mootoonni kanaan duraa sanyiin durii akka hinmancaaneefi akka hintuqamneef imaammata eegsisuu irratti xiyyeeffate hordofaa turan.Waggoota kumaan dura akka hintuqamneef waardiyaan ramadameefi bakkuma jiran kan turan bosonni subbaafi bosonni duudaan kanaaf agarsiiftuu gaariidha.Kan batskaanni dalleessitee kan eegsiftu malees mootummoonnis hanga humnasaanii carraaqaa akka turan odeeffannoowwan jiran nimul’isu.
Biqiltuu dhaabuu ilaalchisee Atsee Minilik kan Baar-gamoo dhaabeef birriin xagaraan tokko badhaasaan nikennama jechuun jajjabeessuuf yaalaniiru kan jedhamuun ala wayita ammaa hawaasa hirmaachisuuf sochiin faayidaa irratti hundaa’e yeroo taasifamu hinmul’atu.
Mancaatiin bosonaa qonnaafis ta’e qoraaniif jedhamee raawwatamu kan babal’atu yeroo biyyattiin waraana keessa jirtuufi jijjiiramni mootummaa taasifamutti akka ta’e ogeeyyoonni irratti waliigalu.Qabeenyi bosonaa sirna mootii gonfootiin eegamaa turan yeroo mootummaan darguu bakka bu’u hagana mara xiyyeeffannoo waan hinarganneef dhibbaan jijjiiramaa ol’aanaa akka ture kan dubbatan jiru.Sirnichi bosona irraa fayyadamuu qabna jechuun dhaabbata’misooma bosonaa’jedhamu hundeessuudhaan namoota dhuunfaafis axaanaa manni ittiin ijaaramu dhiyeessuun manca’ina bosonaa hir’isuuf yaalee ture.
Bara sirna ADWUI paarkii jedhamuun iddoowwan adda addaatti biqiltuun dhaabamaa akka ture kan yaadatamudha.Keessumattuu Finfinnee kutaa magaalaa Yakkaafi naannawa wiirtuu biqiltuu Gullalleetti akkasumas yaadannoo hooggantoota Afrikaatiif fuuldura maseeraa mootummaatti biqiltuun akka dhaabame niyaadatama.Kan kanaan dura haala kanaan dhaabaman sadarkaa maalirra akka gahan gabaasi mul’isu jiraachuu baatus Qabbannaafi Lidataa darbee akkasumas eembsii Ingliiz duubatti kan dhaabaman bosona ta’uudhaan hanga bineensi keessatti horutti dukkanaa’aniiru.
Waggoota sadeen darbanii asitti jijjiiramni nidhufa jedhamee ca’uumsi taayitaa erga taasifamee asitti bal’ina bosonaa dabaluuf carraaqqiin taasifamaa jiru sadarkaa idil addunyaatti hanga dhimma marii ta’uu ga’eera.Guyyaatti biqiltuun miliyoonni 350 dhaabameera yoo jedhamu akkamitti ta’uu danda’aa?jechuudhaan lammiin Itiyoophiyaa yoo xiqqaate biqiltuu sadi dhaabuu qaba jechuun gadi qicuuf kan yaalan jiraatanis ragaa dhiyeessuu waan hindandeenyeef callisanii hafaniiru.
Mootummaan Itiyoophiyaa akka lakkoofsa faranjootaa hanga bara 2022 biqiltuu biliyoona 20 dhaabuuf karoora qaba jedhamee himame ture.Waggaatti bilqiltuun biliyoonni 4,5.6 qophaa’ee dhaabamaas jira.Biqiltuun bilyoonni 1 biyya ollaatiif kennama jedhamuuns karoora qabame milkeessuuf yoo xiqqaate ammaan booda biqiltuu bilyoona 6 qopheessuun akka latu taasisuutu irraa eegama.
Karaa birootiin hammentaa kana jechuunis akkaataa lakkoofsa ummataatiin bilqiltuu dachaa 200 ta’u kunuunsuudhaan guddisuun rakkisaa ta’a kan jedhan jiru.Lammiin Itiyoophiyaa tokko yoo xiqaate biqiltuu 180 bishaan obaasee kunuunsee eeguutu irraa eegama.Uumamni kunuunsee iddoon mijaawaan itti guddisu jiraatus baatiin bonaa ga’uusaatiin dura hiddasaanii gadi fageessuudhaan hoongee dandamachuu kan hindandeenye hammam akka ta’an odeeffannoon lakkoofsaan mul’isu waan hinjirreef itti yaadamuu akka qabu kanneen duubbatan jiru.
Biqiltuu dhaabuun faayidaa kan qabu ta’us hordoffiifi kunuunsa malee jijjiirama akka hinfidine niamanama.Mootummaan biqiltuu hamma kana qopheessuudhaan bool’a qochisiisee gara iddoo itti dhaabamutti geejjibsiisuudhaan kanneen dhaaban dammaqsee akkasumas baasiiwwan adda addaa danda’ee biqiltuu tokkoof hammam akka baasu beekamuu baatus maallaqa guddaa akka ta’u ifadha.Qabeenya biyya hiyyeettiin qabdu wajjin yoo walbira qabamee ilaalamu biqltuun bajanni ol’aanaan itti ba’e kunuunsa malee hafuu akka hinqabne ifadha.Kan waggoota lama dura dhaabaman roobni yoo badu kanneen dhaaban duulaan ba’anii baasii ol’aanaa kan brootin yeroo tokko qofa dhaqanii bishaan obaasuun isaanii waarummaa akka hinqabne baay’onni akka dubbatan niyaadatama.Idileedhaan hawaasni naannawa jiru dhiyeenyatti akka kunuunsuufi akka eegu yoo taasifamuu baate bu’a qabeessummaan isaa gadi aanaa akka ta’u kanneen dubbatan baay’eedha.
Karaa birootiin lakkoosi ol’aanaa ta’uusaa eeruun dhugaa jiru mirkaneessuuf kan yaalanis jiru.Lafa hektaara miliyoona 113 waliigalaan Itiyoophiyaan qabdu keessaa hammentaa bosonni itti dhaabamuu danda’u adda baasuudhaan kan dubbatanidha.Hektaarri miliyoonni 15 bosonni kan irra jiru waan ta’eef miliyoonni 22 huuraan kan qabame ta’uusaatiin,miliyoonni 20 kan qotamu waan ta’eef,hektaarri kumni 768 bishaan waan ta’eef akkasums naannoo akka Affaar gammoojjii ta’anitti biqiltuu dhaabuun waan hindanda’amneef kun yoo hir’atu iddoon hafe walkkaadhaan hir’ata.
Tilmaamaaf akka tolutti iddoo walkkaattu dhaabuun nidanda’ama yoo jedhamellee gara lafa karee meetira biiliyoona 555 ta’a.Kana jechuun lafa karee meetira 27 irratti biqiltuun tokko jiraachuu akka qabu mul’isa.Iddoo meetira 5fi shan ta’e irratti jiddu galaan biqiltuu tokko dhaabuun yoo barbaachise dhiyeenya magaalaa amma jiruunillee biqiltuun bilyoonni 20 nidhaabama jechuun amanuun rakkisaa ta’a.Sadi-afraffaan hanga xumura waggaa kanaatti nidhaabama jechuun amanuuf lafa Itiyoophiyaa bosonni irraa mancaafame walbira qabuun tilmaamuun nibarbaachisa.
Namoonni dhugaan jiruufi lakkoofsi garaa garummaa qabu jedhan sababoota adda addaa dhiyeessu.Haala gabaasi ittiin dhiyaatu wajjin walqabatee garaa garummaan niuumama kan jedhan,akkaataa bajataafi baasii ba’uutiin qondaaltoonni kan beekaniifi kan lafa irra dhaabamu garaa garummaa qaba jechuun kan yaada kennan jiru.Kanneen biqiltuu qopheessan irraa eegalee lakkaa’ee kan fudhatuufi imalchiisee kan kennu lakkoofsa sirrii kennuusaa beekuun akka rakkisu nitilmaamu.Dhimmi kun sirritti quu’atamuun lakkoofsi jiru gama baasii ba’ee qofaan utuu hinta’in kan dhaabame wajjin walbiraqabamee ibsamuu akka qabu yaadasaanii kennu.Haala kun hintaaneen kunuunsuunis ta’e hammamtu akka late tilmaamuufi beekuuf yoo yaalame dogongora cimaadhaaf nama saaxila jedhu.
Biqiltuun yoo dhaabamu fageenya hangamiin dhaabamuu akka qabu sanyiidhaan garaa garummaan jiraatus lafa qotuu irraa eegalee kan qopheessan wajjn qindaa’uudhaan waliin hojjetamuu akka qabu ogeeyyoonni nidubbatu.Biliyoonni hammi kun dhaabame jedhamaa dargaggoonni dhaabuu barbaadan biqiltuun hinjiru yoo jedhaman dhaga’uunis waan baratamedha.Baasiin hedduun ba’ee hojjettoonni biqiltuu dhaabuuf erga imalanii booda hanqinni uumamuun utuu hindhaabin kan deebi’an akka jiranis dhaga’uun waan haarawa miti.
Qaamni mootummaa hojii biqltuu dhaabuu waltaasisu hanga yoonaatti hammam akka dhaabame,akkasumas hammamtu akka late,baasiin hammamii akka ba’e,karoora qabame keessaa sababa maaliitiin utuu hindhaabamin akka hafe,kan dhaabame keessaa hammamtu galii akka argamsiisuu danda’u sanyii muduraatii kan jedhu,biqiltuuleen eenyuun akka qophaa’an,lafa eenyuufi akkamiirratti akka dhaabaman,lakkoofsiifi too’annoon eenyuun akka adeemsifamu,haala ga’ee naannoleetiin kan qopheessaniifi kan dhaaban hammam akka ta’e eenyu akka eeguufi kunuunsuu akka danda’u akkasumas biyya ollaatiif nikennamu kan jedhaman keessaa hammam akka fudhataman ykn.baasii keenyaan kennamuun dhaabaman isa jedhu irratti ummataaf beeksisuutu irraa eegama.Dhimma kana irratti itti gaafatamaan mootummaa dhimmi isaan ilaallatu sababa hojiitiin magaalaa keessaa waan ba’aniif odeeffannoo argachuu waan hindandeenyeef fuulduratti dhiyeessuuf niyaalla.


text:
Shakkamtoonnis gama isaaniin yakki kan irratti raawwatame ta’uu isaaf mirgi wabii eegameefii akka hiikaman gaafatan. Manni murtiis murtii kennuuf beellama kennee jira.
Poolisiiin har’a prezidaantii bulchiisa naannoo Somaalee duraanii obbo Abdi Mohamed Umar, itti gaaftamtuu dhimma dubartii fi ijoollee obbo Raahimaa Mohamed, bakka bu’aa Daayspooraa naannoo obbo Abduraahimaan Amiin, itti gaafatamaa waajjira jal’isii naannoo Sanaa obbo Sulxaan Mahaammad-n ajjeechaa dabalatee yakkawwan adda addaan shakkaman jechuu dhaan mana murtii Federaalaa Lidataa dhaddacha 19ffaatti dhiyeessee jira.
Poolisiin shakkamtoonni kun yakka isaan raawwatan jedhe akka tarreessetti, maallaqa mootummaan misooma naannoo sanaaf remade, hojii hin taane irra oolchuu dhaan dargaggoota naannoo Sanaa gurmeessanii uummata naannoo sana waggoota hedduuf waliin jiraate amantii fi gosaan addaan baasuu dhaan naannoo Sanaa akka baqatan, namoonni hedduunis akka ajjeefaman godhaniiru.
Waaltaaleen daldalaa fi amantii akka gubatan gochuu akkasumas dhiittaa mirga namaa hamaan shakkamaniiru. Poolisiin dhimmi isaa jalqaba irra jiraachuu isaaf waa hedduun qoratamuu akka qaban ibsee, guyyoonni qorannaa 14 akka kennamuuf mana murtichaa gaafateera.
Prezidaantiin naannoo Somaalee duraanii obbo Abdii Mohamed Umar mana murtichaaf akka ibsanitti uummata naannoo somaalee ka miidhu waa tokko iyyuu hin raawwanne jedhan.


text:
Senaataroonii Yunaaytiid Isteets 12 mootummaan Itoophiyaa mirga lammi akka kabajuu fi biyyatti bulchuu keessatti qaamni hunda bakka bu’u qooda akka fudhatu gaafachuudhan kaleessa Ebla 21, 2016 wixinee basan.
Wixinee murtiidha dhihaatu kanarratti senaataroonni tarkaanfii humnoonni mootummaa Itoophiyaa namoota hiriira mormii karaa nagahaa geggeessan, gaazexeesotaa, fi lammiiwwaan biyyichaa irratti fudhachaa jiru balaaleffatan. Lamiiwaan kun mirga heerrii biyyatti eeyyamuuf fayyadamuu dhowwamuu isaanis akkasuma.
Senaatarii godina Meerilaandii fi, Seneetii Yunaaytiid Isteetsitti miseensa ol-aanaa koree dhimma biyya alaa han ta'an Been Kaardiin, " tarkaanfiin hammaatan humnoonni mootummaa Itoophiyaa lammii biyyichaa irratti fudhatan na rifachiisera, maatii namoota gocha kanaan du'aniif gadda kiyya ibsuun barbaada" jedhanii, mootumman Itoophiyaa seeraa shororkeesummaa falmuudhaa jedhe baase; gaazexesootaa fi lammii biyyati irratti fayyadamaa jira, akkasumas mirga yaada ofi ifaan ibsachuu fi ilaalcha siyaasa fe'an qabachuu ittin ukkaamsa jedhan.
Senaatarriin biraan han fillannoo pireesdaantummaa Ameerikaan bara 2016 gootuf dorgomuudha duula nafiladhaa godhaa ture, senaatar Ruubiyoon gama isaantin " Itoophiyaa keessatti namoonnii karaa nagahaa mormi godhan yakka malee hidhamaniir, ajjefamaniiruu, " jedhan. Senaatar Ruubiyoon, dhiittaa mirga dhalli nama ummamaan qabuurratti Itoophiyaan gochaa jirtu jabeessanii balaaleeffatanii, Pireesdaant Obaamaan walitti dhufeenya Yunaaytid Isteets Itoophiyaa wajjin qabdu keessatti dhimmi mirga dhala namaa fi akkaataa siyaasaa xiyyeeffannaa duraa akka ta'u daddafanni akka hojjatan gaafataniiru.
Senaatar Been Kaardin fi senaator Ruubiyoo wajjin wixinee bahe kana warri deeggaran : senaatar Maariy Kaantwee (godina Waashingitan), Senaatar Kiristoofar Kuunsi (godina Deelweer), Senaatar Diik Derbiin (godina Iilinoos), Senaatar Al-Fraamkiin ( Miniisootaa), Senaatar Eemii Kloobuchar (minisootaa), Senaatar Paatriik Leehii (vermaant), senaatar Edwaard Maarkey (Maasaachuuseet), senaatar Boob Meendees ( Neew Jersii), senaatar Paatii Muuree (Waashingitan), fi Senaatar Sheerrod Braawon ( Ohaayoo) dha.
Wixxinee bahe kana laalchisee ibsa senaateroonni baasan "Yunaaytid Isteets Afrikaa keessatti nagaha eegsiisuu dabalatee dhimmootaa gara garaa irratti Itoophiyaa wajjiin dheenyan hojjatti" jedhanii, kana malees Gamtaan Afrikaa Somalee keessatti waan hojjatuuf qooda Itoophiyaan qabdu han maallaqaa baasuu Ameerikaa ta'uu yaadachisan.
Haala Ongeen fi rakkini daangaadhan walqabatee biyyittin keessaa jirtu hoo laallamme, Itoophiyaan hoomuu caalaa ummata biyyattii nagaan wajjin akka jiraatan hojjachuu malee addaaan fageessun ishirra hin jiru, han jedhu wixinichi, rakkoowwaan kana keessa bahuudhaaf, motummaan biyyichaa mirga dhala namaa kabajuutu isarra eggamas jedha.
Wixineen senaataroota 12 mallatteeffame kun, Ministerri haajaa alaa Yunaaytid Isteets Joon Keerriiin, gargaarsa Ameerikaan dhimmoota nagahaa-eegumsa wajjin walqabatanirratti Itoophiyaa dha kennituu irra deebitee akka laaltu gaafata. Kanaamoo sababni lammiiwwaan biyyitti humnoota mootummatin seerran ala ajjefama jirachudha.. Mootummaan Itoophiyaa gochaa kana attattamaan dhaabee qorannoo amanamaa gochuu qaba; humnoota ajjechaa kana rawatanis seeratti dhiheessuu qaba jedha.
Akka wixineen bahe kun tarreessutti kaayyoon Karoorra Yunaaytid Isteets biyyoota Afrikaa Sahaaraa gadii laalchise bara 2012 baaste keessa ijjoon dhaaboota dimookiraasii baballisuu irratti hojjatan jajjabeesuu fi mirgi dhala nama akka kabaja argatuu akkkasumas bulchiinsa gaarii fi itti gaafatamumma qabu akka dagaaggu gochuu dha. Kunis bu'aan isaa jireenyaa lammiiwaanii foyyeesuudha.
Haa ta'uu malee jedha wixineen kun,"haalii dimokraasii Itoophiyaa keessaa hamaata dha, migii dhala namaa dhiittama jira. Ilaalchaa siyaasaa addaa nama qabu, hoggantoonni partii siyaasaa, hirirtootaa fi gazeexesoota sodaachisuu, badii fi himata malee hidhuufi ajjesuun itti fufeera"


text:
Dhangala'oo
Dhangala'oon haala wantootaa afur keessaa isa tokko(isaan sadan jajjaboo, gaazii, fi pilaazmaa). Dhangala'oon haala addaa kan qabiyyee(volume) murtaa'e qabu garuu boca murta'aa hin qabne dha. Bishaan, dhangala'oo baayyinaan lafarratti argaman keessaa isa guddaadha. Akkuma gaazii, dhangala'oon yaa'uu kan danda'u yoo ta'u boca qodaa itti nammee sana fudhata. Dhangala'oo baayyeen cafaqame kan didan yoo ta'u kaan kan cafaqamanis ni jiru. Dhangala'oon akka gaazii iddoo qodaa keessaa jiru hunda bittinnaa'anii hin guutan, lafa isaan ga'u qofa qabatu. Dhangala'oon rukkina baayyee hin jijjiirramne qabu.


text:
Maxxantuu
Parasitismiin gossa symbiosis ("waliin jirrachu") kessa tokko yoo ta'uu, kunis akkatta organizimonni lama kanphylogeneticsiin gossa tokko hin ta'iin, tokko ta'uun yeroo dheraa ta'eef, yeroo bayye hanga yeroo jirenya organizimii tokko kan walin jiratannidha. Waliin jirrenyi symbiosis kuni commensalism ("waliin-nyachuu", kana organizimonni lama bakka tokkotti waliin jiracha garuu kan organizimiin tokko fayyadatama kan kan biraa immo kan hin midhamne akkasumas hin fayyadamne dha) jalqabe, symbiosisiin akkasumas mutualism (kan organizimonii lachuu waliin jirachu irra fayyadaman) kessa ba'ee hanga parasitism (maxantumma) (parasitichii kan yeroo bayye lachuu irra diqqaa ta'ee fayyadama kan hostiin immo midhamuu dha. Kessatuu qo'anno maxxantumma medicalla kessatti, maqaan parasite jedhamu kunii kan fayyadamu organizimotta eukaryotic fi pathogenic ta'aan ibsuuf. Kanaafu, protozoa fi metazoa ta'anii kan dhukkuba fidtotta ta'an akka maxxantottatti yoo qoqqodaman, bacteria fi virusonni immo akka maxxantottati hin qodaman. Kan nama dinquu immo fungusonni kitabba parasitology medikala kessatti hin barrefamne, eukaryotic ta'anulle.