text:
Archive | April 8, 2017
ONN: Gaaddisa Dhugaa
OMN: Obbo Isayaas Afuwerki dhima Oromo irrati
DIINA UUMMATAA WALIIN TAA’ANII OLAANTUMMAA UUMMATAA MIRKANEESSUUN HIN DANDA’AMU!
DIINQA OROMOO: Kutaa 16ffaa: Garbaabaa Guddisaa Ittisaa fi Beekan Gulummaa Irranaa Ebla, 2017. Qeerroo, ABO, WBO fi Diyaaspooraan Maali? Hidhaa kana keessa seenuun dhaggeeffadha!! DIINA UUMMATAA WALIIN TAA’ANII OLAANTUMMAA UUMMATAA MIRKANEESSUUN HIN DANDA’AMU! . Kaleessa uummanni Oromoo jaarraa tokkoon dura abbaa biyyasaafi abbaa waansaa maraa ture. Biyyasaarratti abbaa biyyummaasaa kabajatee, aadaa, duudhaa, amantiifi eenyummaasaa qabatee […]
ABO Risaa Tahuu Qaba
ABO Risaa Tahuu Qaba Damee Boruu irraa ABO erga akka kaayyoo bilisumm ti bu’uraa’ee gara waggaa afurtamaa tahaa jira. Akeeka kana bakkaan gahuuf qaroon ilmaan Oromoo lakkoobsa hin qabne dhiiga isaanii itti lolaasanii lafee isaanii itti tareessanii jiru. Kaayyoo bilisummaa kana irratti ilmaan Oromoo warri dammaqinsa gahaa gaban utuu Kaabaa Kiba , Bahaa Dhiha hin […]


c: text/html

text:
PART2 – Radio Afuuraa Biyyaa: Interview with Poet Zelealem Aberra Tesfa
In this interview, Poet Zelalem reads some of his poems, including “Mana Cina Karaa,” “Eeyyee!” and “Anaa fi Ana.” He discusses some historical backgrounds of those poems. He also gives his analysis on the challenges and opportunities in contemporary Oromo literature.
Credits/Tags: Radio Afuura Biyyaa, Zalaalam Abarra
2 Responses to "PART2 – Radio Afuuraa Biyyaa: Interview with Poet Zelealem Aberra Tesfa"
-
Obbo siin jechunisi natti hin tolle, ka’en Zalaalamuma jedhe sih waama, akkan yero hundda siin jedhu ati Zalaalam miti Cheanua Achebe Oromooti siin jedhutti. Garaagarummaan keessani inni diriirsuma barresse aadaa ummata isaa biyya lafaa kana beeksiisaa, atimmo walaloodhaan barechite, miidhegssite,haxoofte guratti akka tolu goote ummata kee biyya lafaafi matuma isaa ummatichatti beeksiftta.
Dargaggo waloo abddiifi kennaa kan kee fakkaatu qabu RAB sih dura gara Kibba Afriikaati nuuf dhihesite tokko walitti dudubadhaa jedhe nami baayen yaada kenera, isaan keessa ani nama tokkon ture. Atu isin jirttani afaan keenayaafi aadaan keenya akka kufe hin hafnne abddin keenya ballaadha.
RAB namoota akkasi akka amarttitti ilaallu kana barbaade lafa isaan jirani sakata’e ittiin nubadhaasu itti fufa jenne amanna.
Haasaake hundda dhagefadhe gamadera, jiraadhu, jabaadhu, waan qabddu hundda dafii dhaloota nutti aanee dhufufi jiruufi dadabarssi.
Hamaan isin hin argatin, mataafi harkki keessan kennutti hafufu!!!!
-
“Nanna Qabaan Akka Qabaa, Jabeessa Gad’naqabaa” jette hintalli jedhan mitiire?
Comments are closed.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Thampiyo, ampiyo nee aampala thaanee? enakku ippo oru aampala veenum. neeyee variyaa? illa veera yaaraiyaavathu naan kooppidavaa?
engal veeddil ellaarum vidiyarkaalamee Ammavin Akka makalin thirumanatthirku sella thayaaraakik kondirunthanar. enakku eksaam daim enpathaal ennai alaitthu sellavillai.
“kaar vanthiduchu. vaanga seekkiram…” ena Appa solla ellaarum kaaril poy udkaarnthanar. “ennanga…. paiyan irandu naal thaniyaa irukkanum. saappaadukku enna pannuvaan. avanukku samaikka kooda theriyaathu” enraal en Amma. “irandu naal thaanee… hoddalil saappidaddum. kaasu kodutthirukkeen” enraar Appa. ‘Amma naan veenumnaa Thampi kooda irukkaddumaa?’ ena keeddaal en Akka. “sarimaa nee inga irunthu Thampiya paartthukko… naanga rendu peer kalyaanatthukku ponaa pothum.” enru en Amma sonnathum enakku idi vilunthathu pol irunthathu.
naan arukil odip poy ‘naan thaniyaa irukkalaam. neenga poyiddu vaanga…’ enreen. udanee en Appa, “veendaam veendaam un Akka inga irukkaddum. appo thaan nee olungaa iruppa. veliya ellaam suttha poka maadda” enraar. udanee kaaril irunthu en Akka irangividdaal.
Ammavum, Appavum kilampiyathum rendu peerum veeddukkul senrom. avanga illaatha intha rendu naalum nallaa thanni adichu enjaay pannanumnu aasaiyaay iruntheen. enakku thaniyaa veeddilirunthu nallaa thanni adikkanumnu rompa naalaavee aasai. ippo ini athu mudiyaathu enpathu purinthathu.
“deey Thampi…. inga vaadaa….” roomukkul irunthu en Akka kooppiddathum roomukkul senreen. naan eerkanavee peer, Braandi ellaam vaangi peerovukkul vaitthiruntheen. peerovai thirantha en Akka athai paartthuviddu “ennadaa ithu… ithai kudikka thaan ennaiyum viradda paartthiyaa?” ena solli thiddinaal.
saari Akka… naan deyli kudikkala illaa Akka? intha rendu naal thaanee? athan piraku thodavee maaddeen. athuvum kudichiddu veeddila thaanee irukka poreen. plees Akka… enreen.
kudichiddu irunthaa eksaam yaar eluthuvaa daa? Akka… eksaam ini naanku naal thaandi thaan. thanni adikka thaan eksaam undunnu poy sonneen. saari Akka….
“sariyaana aalu thaan nee… sari enjaay pannu…. aanaa irandu naan thaan. athan piraku nee ithai thodavee koodaathu. sariyaadaa?”
‘sari Akka! theenga்s!’
piraku naan Braandiyai kilaasil viddu athodu peer miks panni adittheen. appo Akka ennidam ithula ennadaa sukam irukku? enakku theriyanum enraal.
athu sonnaa puriyaathu Akka… kudichaa thaan puriyum enreen.
“appadiyaa….? appo enakkum thaa…. ithil enna sukamnu naanum paarkkanum.”
‘ayyo…. veendaam Akka…’
“deey thara poriyaa illiyaa?”
‘sari appo peer maddum kudi’ ena oru peerai edutthu kaiyil koduttheen.
athai oru kilaasil viddu kuditthu paartthuviddu Akka, “ithu kok pola irukku daa….” ena solli mulu peeraiyum kuditthu viddaal. intha deesd enakku pudichirukku daa… konjam Braandi thaadaa… athaiyum deesd panni paarkkireen… ena keedka naanum konjam viddu koduttheen. athai kuditthu paartthu viddu, see…. ennadaa ithu… karmam… peer thaandaa nallaa irukku ena solli innoru peeraiyum kilaasil viddu konjam konjamaa mulu peeraiyum kuditthu viddaal.
antha peeraiyum kudittha en Akkavukku nallaa pothai aanathai naan unarntheen. piraku naan konjam Braandi adittheen. Akka enthirikka mudiyaamal irunthaal. mella avalai thookki kondu peddil kidatthineen. aval ennai irukkamaa kaddi piditthuk kondu “enkooda padudaa… engadaa pora?” enraal.
‘Akka nee thoongu… naan en roomukku poreen’ enreen. “innaikku ithu thaan un room. naan un Pondaddi. vaa jaaliyaa irukkalaam” ena en Akka sonnathum enakku athirchiyaaka irunthathu.
‘Akka pothaiyil thappaa peesaatha. naan un Thampi’ enreen.
“Thampiyo, ampiyo nee aampala thaanee? enakku ippo oru aampala veenum. neeyee variyaa? illa veera yaaraiyaavathu naan kooppidavaa?” enraal.
‘naan eppadi Akka unkooda?’ enreen.
“inga paarudaa” ena en Akka poddiruntha thuniyin daappai thookki Mulaikalai enakku kaaddinaal.
entha pennin Mulaiyaiyum ithuvarai neeril paartthiraatha enakku, en Akka Mulaiyai paartthathum unarchi pongiyathu. “ippo enmeela aasai varuthaadaa…. solludaa….” ena keeddaal.
‘m…. aasaiyaa thaan ithukku. aanaa en Akka kooda eppadi naan….’ thikkik kondee peesa, en Akka ennai kaddip piditthu en uthaddai suvaitthaal. enna oru puthu sukam. mutthatthil ivvalavu sukamaa? thappo sariyo ini Akkavai vida povathillai ena mudivu pannineen.
Akka en thunikalai ovvonnaa kaladdi ennai ammanamaakkinaal. kampu pol thuditthuk kondiruntha en Sunniyai piditthu, “naan un Akka thaaneedaa…. appuram eendaa un Akka munnaadi ithu kampu pol nikkuthu. entha ponnu Pundaiyil vachu soruvinaalum ithu pokum” ena en Akka asingamaa peesiyathil enakku innum athikamaa veri eeriyathu. Akkavin thalathala udampai anupavikka poreen ena enakkul kushiyaaneen.
Akkavai kaddi puditthu ava uthaddai suvaitthuk kondee, Mulaikalai kaiyaal pisaintheen. “un appanukkum, Ammakkum arivee illa daa…. ponnu valanthiddaalee… ava Pundaikku ippo Sunni theevai padum. udanee kalyaanam panni vaikkanumnu thonichaadaa… appadi kalyaanam panni vachirunthaa Thampi kooda padukkira nilamai vanthirukkaathee… nee nallaa Akkavai anupavidaa… thappee illa…” ena ularinaal. piraku en Akka en Sunniyai sooppat thodanginaal.
naanum Akka vaayil en Sunniyai munnum, pinnum ilutthu unthineen. en Sunni Akkavin thondaivarai poy vanthathu. rompa neeram en Sunniyai sooppiya piraku, ava elunthu avalin ellaa thunikalaiyum kaladdip poddaal. en Akkalin nirvaana udampai paartthu en naakkil echil ooriyathu.
peddil malanthu padutthuk kondu, “Akka Pundaiyai sooppudaa…. nee sooppura sooppula Akka thudikkanum” enraal. Akka thodaikalai viritthu Pundaiyai enakku kaaddinaal. ava Pundai alakai konja neeram rasittheen. “ennadaa paarkkira? un Akka Pundai eppadi irukku daa?” ena keeddaal. ‘soopparaa irukku Akka’ ena solliddu ava Pundaiyil kaiyai vaitthu thadavineen. Pundaiyil kaiyai vaitthathumee Akka thudikka aarampitthaal. en Akkavin alakiya Pundaikku oru muttham koduttheen. appothu, Akkavin Pundaiyil irunthu vantha manam en kaamatthai athikamaa thoondiyathu.
Akkavin Pundaiyai en naakkaal nakkineen. antha suvai enakku piditthirunthathu. piraku ava Pundaiyai nallaa sooppineen. ava Pundaiyil irunthu vaayai edukkavee manasu varala. Akka Pundaiyil vaayai vaitthu nallaa urinthu sooppineen. appothu Akka Pundaiyil vellam kasinthathu.
‘Akka… ullirunthu vellam kasiyuthu’ enreen. “vellam illa daa. athu Akkavin Pundai theen daa. nakki kudi daa” enraal. naan athai nakki kudittheen. antha vellatthin suvai puthumaiyaaka irunthathu. en mukam ellaam ava Pundaiyai theeytthaal. en vaayodu ava Pundaiyai seertthu vaitthu viddu, en thalaiyai piditthu ava Pundaiyil alutthinaal. Akka ivvalavu naalaa rompa eekkatthodu irunthirukkiraal. ava rompa veriyodu en thalai mudiyai kaiyaal pinnik kondee en thalaiyai ava Pundaiyil unthinaal. en thalai mudiyai Akka iluppathu enakku valitthaalum, Akka Pundai suvaiyil antha vali perithaaka theriyavillai.
“pothum daa. un Sunniya ini Akka Pundaikkul podu daa” enraal. naanum ava Pundaiyil en Sunniyai vaitthu untha athu mulusaa ullee poy viddathu. “Thampi kooda Okka koodaathunnaa un Sunni en Pundaikkul poyirukka koodaathu. eendaa pochu?” ena keeddaal.
‘theriyala Akka’ enreen. “ithellaam manushan undaakkiya vithimurai thaan. manasukku pudichaa yaar kooda veenumnaalum Okkalaam daa” enraal. aval peesik kondirukka naan ava Pundaiyil otthuk kondiruntheen. en Akka Pundaikkul en Sunni alakaa poy vanthu kondirunthathu. muthal muthalaa oru pennai oppathee sukam thaan. athilum naan en sontha Akkavai oppathaal enakku payangara sukamaaka irunthathu.
“enna daa kaalai vandi odduriyaa? kuthirai vandi oddudaa” enraal. ava sonnathu enakku puriyala. ‘enna Akka? puriyala’ enreen. “deey veekamaa oludaa. ongi kutthudaa” enraal. naan piraku mulu enarjiyodu veekamaa ottheen. “appadi thaandaa…. innum veekamaa kutthu daa…. aa…. Thampi…. Thampi…. “ ena ularinaal. naan otthuka kondirukkum pothee en Akka Pundai rompa iram aanathilirunthu, ava uchatthai adainthu viddaal enpathu enakku purinthathu. sarru neeratthukkul en Sunniyum vellatthai ava Pundaikkul niraitthathu. ennai irukka kaddi puditthu en uthaddil mutthamiddaal. “eppadi daa irunthichu…? Akka Pundai pudichirukkaa…? thalarnthiddiyaa…?” ena keeddaal. ‘ithu enakku muthal anupavam Akka… rompa nallaa irunthichu’ enreen. “naan maddum patthu peer kidda padutthiddaa irukkeen. enakkum pasd thaandaa. ini deyli intha Akka Pundaiyil nee Okkanum. deyli eppadi Akka? naid ellaarum urangiya piraku en roomukku vaadaa… nee varaleennaa naan un roomukku vanthu un Sunniya kadichiduveen” enraal. ‘naanee vanthu Akkalai kushi padutthureen’ enreen. ‘Thampi kooda oppathu padu sukam daa’ enraal.
piraku, appadiyee peesikkondee rendu peerum thoongiddom. Akka ennai thaddi eluppinaal. elumpi paarkkum pothu, Akka kulitthu, pudavai kaddi rompa ladsanamaa ninnaal. “kulichiddu vaa… Akka saappaadu edutthu vaikkireen. saapddiddu adutthu naid mulukka pannalaam” enraal. pothaiyil thaan thappu panniyathaa ninaicheen. aanaa Akka pilaan panni thaan kalyaanatthukku pokaama enkooda ninnirukkaa enpathu ippo thaan enakku purinthathu. Akka thappu illiyaa? ‘thirumpavum thappu pannanumaa?’ ena keeddeen. “een daa Akkavai panna unakku viruppam illiyaa?” ena keeddaal. ‘viruppam thaan Akka. aanaa, thappu illiyaa?’ ena keeddathum, “thappu sari ellaam paarkka koodaathu. enakku sukam veenum. unakku viruppam illeennaa sollu. naan veera yaaraiyaavathu paartthukkureen” enraal. ‘ayyo…. veera yaaraavathaa? naanee panreen’ enreen. “en kalyaanam varaikkum pannalaamdaa” enraal. ‘sari Akka… Akka sollai thadda mudiyumaa’ ena solli viddu santhosatthodu kulikka poneen.
nanri!


text:
Muummichi Ministeeraa Itoophiyaa Obbo Mallas Zeenaawii addunyaa kana irraa duáan boqochuun miidiyaalee sirnichaa irratti labsamuun beekamaa dha. Duuti Muummicha Ministeeraa kun eega dhagahamee turullee, mootummichi yeroo dheeraa ukkaamsee taaée amma reef labsuun isaa haala keessa isaa tasgabbeeffachuuf akka tahetti tilmaamna. Muummichi Ministeraa waggootii 21 darban keessatti lubuu ilmaan namaa kumataamaan bilash dhumateef gaafatamaa tahan illee, guyyaan du’a isaa seenaafuu akkas wal dhawuutti fi akka dhala namaatti gadda nutti dhagahame ni ibsina.
Bulchiinsi Obbo Mallas Zeenaawii bulchiinsa abbaa irrummaa fi faashistummaa akka tahe kanneen isa waliin biyya dhiigsan irraa kan hafe hunduu itti walii gala. Obbo Mallas Zeenaawii gochaalee faashitummaa fi abbaa irrummaa bulchiinsa isaanii keessatti hojii irra oolchaa turaniif itti gaafatamaa tahuu eeruudhaan akka hatattamaan aangoo gadhiisan ibsa Caamsaa bara 2011baafneen gaafachuun keenyas hin dagatamu.


text:
(Ijoo Dubbii ABO)
(ABO) — Qabsoon walabummaa biyyaa fi bilisummaa ummatootaa argamsiisuuf mootummoota Itiophiyaa sirna loogummaa fi jibbiinsaa tarkaanfachiisan irratti adeemsifamu dhalootaa dhalootatti dabraa har’a gahe. Gaaffileen bara dheeraaf ummatootaan kaafaman, gaaffiin mirga dimokraasii, walabummaa fi bilisummaa har’ayyuu deebii hin argatne. Qabsoon ummatootaa baroota dheeraa kun jijjiirraa hundee argamsiisuu hanqatuu irraas, warreen aangootti dhufan ummatoota hunda tajaajiltuu godhatuun saamaa jiraatuu kanneen barbaadanii ala tahuu hin dandeenye. Nagaa waaraa, dimokraasii fi bilisummaa ummatootaatti kan hin amanne, dantaa murnaa fi ummata murtaawaa kabajsiisuu kaayyoo godhatanii ti kan aangootti ol bahan.
Uumama Itophiyaa irraa eegalee mootummootni biyyattii irratti aangomanii osoo lola hin seenin dabran hin jiran. Biyyoota olla halaalaa fi dhihoo akkasumas walii isaanii gidduu hedduutu adeemsifame. Loloota kanneen keessattis kan namaanis tahe qabeenyaan miidhaman ilmaanii fi qabeenya ummatoota cunqurfamoo ti. Ummatoota cunqurfamoo keessaas Oromoon durummaan kaafama. Kan yeroo fagoo dhiifnee loloota jaarraa walakkaa as adeemsifaman keessatti dirqisiifamaniis tahe fedhiidhaan hirmaatnaa qabaniin kan ilmaan Oromoo dorgomu hin jiru. Lola hunda keessatti baay’inaan akkuma hirmaatan heddumminaan wareegaman. Miidhaan qaamaa fi qalbii irra gahe. Lola keessatti hirmaatuun wareegama baasuu qofa osoo hin taane, lola adeemsifamu mara qabeenyaan utubuun dirqama Oromoo taasifamee qabeenya ittiin saamameera.
Lola Adwaa irraa eegalee mootummootni Itophiyaa hundinuu kan Oromoo hawwatanii fi barbaadan wayta lolaa qofa akka tahe seenaa irraa hubachuutu danda’ama. Lolli wayta xumuramee aangoon isaanii amansiisaa tahutti ammoo karoorri isaanii golgaa Itophiyummaan Oromummaa irratti duuluutti jijjiirama. Saamichaa fi cunqursaa babal’isuun Oromoo deegsuu irratti bobba’ama.
Ilmaan Oromoo loloota hedduu keessatti gootummaa fi of qusannaan alatti lolanii mootummaan Itophiyaa akka injifatu taasisan illee, injifannoo argameen kan badhaafamanii fi muudaman kanneen lola keessatti hirmaatnaa homaatuu hin qabne aangoo mootummaa of harkaa qabani dha.
Gootota ilmaan Oromoo lola Adwaa keessatti gootummaan isaanii akka urjii ifee mul’ate,
Lola Somalee waliin marraa sadii godhame keessatti kanneen seenaa gootummaa galmeessan,
Lola Erteraa waggaa Soddoma godhame keessaatti kanneen Jeneraalummaa fi sadarkaa adda addaatti lolaa fi lolchiisaa turan,
Lola Wayyaaneen Erteraa lolte keessatti kanneen lolanii fi fanjii karaa irraa haxaawaniif irra guddaan ilmaan Oromoo tahan illee, kan ittiin guddatanii fi jiraataa jiran, kanneen aangoo siyaasaa of harkaa qaban tahuu Generaalota Tigrootaa %98 tahan ilaaluu qofti shira bittootni Itophiyaa ilmaan cunqurfamoo irratti hojjatan bareechee agarsiisa.
Mootummootni Itophiyaa wayta aangoon isaanii gaaffii jala seenuu fi mormiin ummatootaa itti jabaatutti, yaada ummatootaa qixa biraatti jallisuuf, akkasumas, mararfannoo hawaasa addunyaa argatuuf diina halaalaa fi dhihoo uummatu. Mootummaan Wayyaanee dura ture, Impeeriyaalizmii, Arabaa fi Erteraa osoo balaaleffatuu umriin bittaa isaa dhumate. Mootummaan Wayyaanees fincilaa fi diddaa ummatootaa roga hunda irraan mul’ataa jiruun muddame Erteraa fi shororkeessitoota maqaa dhahuun ilmaan ummatoota cunqurfamoo lola biraa seensisuuf dibbee lolaa dhaanuu jalqabee jira.
Ilmaan ummatoota cunqurfamoo addatti ammoo ilmaan Oromoo kuma kudhanoota danuun lakkaa’aman har’a Kaaba Itophiyaatti argamu. Kana malees dirqama tajaajiltummaa Wayyaaneen ofitti fudhateen Somaalee keessatti kan argaman kumootaan lakkaa’amu. Hundinuu biyyaa fi ummata hin beekne keessatti maatii fi fira irraa fagaatanii dahannoo keessa jiraatan. Kan dhama’uu fi dararamu, kan beela’u fi dheebotu, kan wareegamuu fi madaa’u, ilmaan ummatoota cunqurfamoo tarree lolaa duraa keessatti hiriirfaman kanneeni. Har’a Ilmaan Tigrootaa ajajoo malee ajajamoo miti. Bakka hamtuu fi wareegama gaafatu irraa fageeffamanii jiran. Maatii waliin baka nagaa jiraatu. Halaala taa’anii ilmaan cunqurfamoo ibidda lolaatti naquu fi fanjii irra oofuudhaan akkuma kumootaan ficcisiisanii aangoo isaanii tikfatan, yeroo ammaa kanas ilmaan cunqurfamoo lola isaan hin ilaallee fi hin fayyadnetti oofuudhaan ittiin umrii bittaa isaanii dheereffatuuf karoora lolaa baasaafii jiran.
Mootummaan faraqaan aangoo irra dhufu hundi humna namaa Oromoo fi qabeenya Oromoo abdatee lola bana. Haa tahu malee as irrattti Oromoon fayidaa maaliif bara baraan mootummoota Itophiyaaf lolaa jiraata? gaaffii jedhu kaasuun dirqii taha.
Ilmaan cunqurfamoo lola kamuu keessatti hirmaatan fayidaan argatan himamu tokko illee hin jiru. Kumaatamaan miidhamuu fi qabeenyaa guddaa ittiin dhabuu malee. Ammas marsaa biraaf Mootummaan Wayyaanee ilmaan Oromoo waggoota 25f, saamaa, ajjeesaa, hidhaatti guuruun dararuu irratti argamu Erteraa lolsiifatuuf sossobatuu irratti argama. Akeekni lola Wayyaanee ifaa dha. Fayidaan irraa argatus beekamaa.
Wayta ammaa kana keessa ummatootni Itophiyaa maalummaa Wayyaanee hubatuu irraa of irraa gatuuf qabsaawaa jiran. Gaaffii eenyummaa Kaaba empaayera Itophiyaa fi Kibba Ummatoota Itophiyaa keessatti belbelaa jiru, gaaffiin walabummaa fi bilisummaa Oromiyaa, Ogaadeen, Benishangul,Gambeellaa fi Sidaamaa keessatti finiinaa jiru, mootummaa Wayyaanee hudhee qabeera. Mootummaan diddaa hin bitamnuu ummatootaan sardamaa jiru kun diddaa bakkaa bakkatti guyyuu babal’ataa fi jabaataa jiru kana daandii irraa jallisuu fi of irraa qabbaneessuuf lola karoorfate. Kana malees ajjeechaa duguuggii sanyiin wal gitu Oromiyaa fi naannoolee biraatti raawwateen hawaasa addunyaa biratti balaaleffatamuu irraa yaada addunyaa gara lolaatti jallisuuf lolatu ana baasa jechuun lola uumuuf abbala.
Addi Bilisummaa Oromoo (ABO)n hundeeffama isaa irraa jalqabee Oromoon ofiif malee alagaaf akka hin lolle barsiisuu fi hubachiisuu hojii duraa godhatee irratti hojjataa ture. Wareegamni inni mootummoota Itophiyaaf baasu kan walabummaa hin gonfachiifne, bilisummaa isaa hin mirkaneessine tahuu hubachiisuun ofiif akka lolatu barsiisaa ture; barsiisaas jira. Alagaaf du’uun cunqursaa fi saaminsa, tuffii fi salphina of irratti jabeessuu fi itti fufsiisuu akka tahe barsiisuun hidhannoo isaa diinatti akka naannessuuf hojii hin tuffatamne hojjate. Hojiin waggoota dheeraa gaafate, wareegamni adda addaa irratti baafame kunis yeroo ammaa hubannoo argatee ummatni Oromoo, ofiif malee alagaaf lamuu hin wareegamu! sadarkaa jedhuun gahe. Kana irraas har’a ummatni Oromoo bakkayyuutti, diina dura dhaabbatuun mirga isaaf falmataa jira. Barataa, barsiisaa, hojjataa, daldalaa fi qotee bulaa, baadiyyaa fi magaalaatti akka nam-tokkootti yaada tokkoon walabummaa isaaf wareegama baasuu irratti argama.
Gabrummaatti Xumura Gochuu qabna! jechuun fincila geggeeffamaa jiruun kan rifate mootummaan Wayyaanee, lammiilee Oromoo gara jabinaan fixaa akka jiru ifatti beekama. Kumootaan mana hidhaatti guuree irratti roorrisaa jira. Biyyaa baqachiisuun jireenya biyya ormaa hadhaawaaf saaxileera. Fincila teessoo mootummaa Impaayera Itophiyaa raasaa jiru kana qabbaneessuu fi dhaamsuuf kan inni akka malaatti dhiheeffate lola Erteraa waliinii ti. Har’as Oromoon naaf lola, qabeenya Oromoon lola kana utubuun danda’a abjuu jedhuun cidha lolaa qopheessaa jira.
Waan taheef ummatni Oromoo akeeka lola kanaa hubatuun lola isa hin laalle keessatti hirmaatuu lagatuu qaba. Lolli isa ilaaluu fi dantaan isaa ittiin tikfamu, lolaa fi fincila diddaa gabrummaa ti. Walabummaa fi bilisummaa kan isa gonfachiisu lola bittootaa keessatti wareegamuu osoo hin taane, lola fi fincila alagaan hin bulfamu! jechuun adeemsisu jabeeffatuun waan taheef, ABOn ammas irra debi’ee ilmaan Oromoo lola isaan hin laalle keessatti hirmaatuu diduun ofiif akka lolatan hubachiisa.


text:
Journey in the dark: Oromo’s untold story in Eritrea
T.F YKN Addaamuu | Nairobi Keniya irraa
Seensa
Akeekni barruu kanaa, qaama kamuu irratti olola oofuu osoo hin taane mudannoo akka dhuunfaatti qabsoo Oromoof jecha na mudate ibsuuf, kanumaan wal qabatees dargaggoota Oromoof dhaamsa dabarsuuf.
Waa’ee koo duubatti deebi’ee gad fageenyaan ibsuu caalaa gabaabumatti eenyummaa koo dubbiftoota barruu kanaaf ibsuun barbaada. Ani waggoota muraasa dura barataa Yunivaristii Jimmaan ture. Sochii barattootaa Oromoo yunivaristii Jimmaa keessatti deemaa ture keessatti hanga dandeettii koo qooda hin tuffatamne kennaan ture. Wayitan barataa sadarkaa lammaffaa ture irraa kaasee maadhee ABO kan biyya keessaa jalatti ijaarameen qooda Oromummaa kiyya bahachaa ture. Maatii siyaasaan miidhame keessattin guddadhe waan taheef gaafa Yunivaristii Jimmaa seenes, hojii qabsoo moggaatti dhiisee barnoota kiyya qofaa irratti fuulleffachuu hin dandeenye. Abbaan koo yeroon ani xiqqaa ture irraa kaasee miseensa ABOti jedhamee baroota dheeraaf mana hidhaa keessa dabarse. Qaamas itti hir’ateera. Haati keenya oliif gad jettee abbaa keenyaaf mana hidhaatti gala deddeebisaa nu guddifte. Madaa kanatu oggayyuu na dhukkuba waan taheef ABO akka qaroo ija tiyyaa, akka dhiiga kiyyaatti ilaalaa fi dharra’aan guddadhe. Waa’ee koo asuma irratti gabaabseen garan yaada ka’eefitti deebi’a.
Akkuman olitti kaase wayitan Yunivaristii Jimmaa keessa barataa turetti sochiin taassisaa tureen wal qabatee ija humnoota tikaa mootummaa keessan bu’e. Hiriyoonni koo qabamanii hidhaman. Ani miliqee gara biyyaatti deebi’ee maatii koo biras dhaquu hin dadneenyee, magaalaa Finfinnee keessa fira koo bira daheeffadhee torbaan muraasaaf jiraadhe. Haala kanaan jiraachuun baayyee natti ulfaate. Quunnamtiin hiriyoota koo waliin qabu na jalaa ciccite. Caasaan dhaaba ittiin quunnamus akkasuma hidhamuu hiriyoota kootiin wal qabatee na jalaa cite. Waanan godhu dhabee jennaan dunuunfadhee ABO barbaacha karaa eegale.
Adeemsa Finfinnee irraa gara Eritrea.
ABOn yoomi irraa kaasee Eritrea akka jiru beekuu baadhullee, bara 1990moota gara dhumaa keessa ABOn Eritrea jiraachuu miidiyaa mootummaa Wayyaanee irraa dhagahaan ture. Booda keessa ammoo bal’inaan haasawamaa dhufe. Anis kanumaaf jecha ABO argachuuf gara Eritreatti qajeeluu akkan qabu murteessee karaa eegale. Finfinnee irraa ka’ee hangan daangaa Itoophiyaa fi Eritrea gahutti qormaata ulfaataa keessan dabre. Humara bakka jedhamun gahe. San booda achitti baatii tokkoof hojii humnaa hojjachaa akkattan daangaa qaxxamuree cehu qoradhe. San booda ilma Oromoo kan dhalootaa godina baha Shawaa tahe, waraana mootummaa keessaa miliqee hojii humnaa irratti bobba’e tokko waliin wal bare. Namni kun hojii humnaa kana golgaa godhatee namoota daangaa ceesisaa ture. Suutuma jedhee bubbulee rakkoo kiyya itti himadhe. Innis hin deemiin asuma teenyee hojjannee biyya keenyatti deebinaa naan jedhe. Deebi’uu akkan hin dandeenya itti himeen amansiifadhe. San booda karaa na akeeke. Anis guyyaa tokko galgala sa’a 9 irratti karaa eegale. Mallattoolee inni naaf kenne qabadhee karaa muree deemaa bulee, ganama oggaa lafti barii’u waraana Eritreatti harka kennadhe.
Haalota akkuman Eritrea seeneen na mudatan.
Amma Abdiin koo bara dheeraa waan naaf milkaawu natti fakkaate. Waraana Eritreatti akkuman harka kennadheen, ABO barbaacha akkan deemu itti hime. Isaanis rakkoo hin qabu nu bira turtee suuta boqottee deemta naan jedhan. Haala kanaan torbanoota lamaaf qormaata osoo narratti gaggeessanuu achuma isaan waliin jiraadhe. Akuma torbaan lama fixeen konkolaataa Raashina/gala waraanaa fide irra na buusanii na qajeelchan. Achi bakka waraanni mootummaa Itoophiyaa itti walitti qabamu Afaabeeti bakka jedhamu na geessan. Bakka Afaabeeti jedhamu kanattis ABO akkan barbaadu irra deddeebi’ee hime. San booda namoonni tokko tokko natti dhufanii TPDM ykn Sochii Dimokiraasummaa ummata Tigiraay dhaaba jedhamutti akkan makamu na gaafatan. Ani kaniin manaa baheef Oromoof qabsaawuu qofaaf, akka tahe kanaaf ammo ABO malee dhaaba biraa akkan hin barbaanne irra deddeebi’ee itti hime. Baatilee muraasa booda nu fuudhanii konkolaataan naannoo Hareenaa jedhamutti nu dabarsan. Mooraa humni waraanaa guddaan keessa jiruttin of arge. Kan haasawamu afaan Tigirinyaa qofa. Amma dubbiin naaf galte. Warra TPDM jedhaman bira akkan jiru. Warri mootummaa bakka saniin nu gahe osoo hin deemiin, maaliif bakka kana na fiddan? Ani Oromoodha, ABOn barbaada jedhee itti hime. Kana booda dhimmi kee nu hin laallatu isaan waliin wal haasawi jedhanii achumatti na gatanii kutan.
Haala TPDM keessa ture.
Guyyoota lama TPDM keessa ergan buleen booda, qoondaalli TPDM dhufee na haasofsiise. Ani miseensa dhaaba isaanii tahuu akka hin feenee fi ammallee ABO barbaacha akkan manaa bahe itti hime. Innis natti koflee kana booda waa’ee ABO osoon haasawuu dhiisee akka naaf wayyu natti himee itti yaadi naan jedhee na biraa deeme. Ammas lama bulee natti deebi’uun na gaafate. Anillee yaadni kiyya kan hin jijjiiramne tahuu irra deebi’ee hubachiise. San booda qophee narraa baasanii mana hidhaa na seensisan. Mana hidhaa keessatti ijoollee Oromoo akkuma koo ABO barbaacha bahanii mootummaa Shaabiyaan butamanii TPDMtti kennaman 16 gahan, akkuma kiyya miseensa TPDM tahuu didan arge. Achi keessaa mucaan dhalootaan dhiha Oromiyaa naannoo Dambi Doolloo tokko akka hamaa tumamee ijji isaa tokko guutummaan guutuutti hojiin ala tahe arge. Gariin isaanii mana hidhaa san keessa baatiilee 6 oliif turaniiru. Anis ilmaan Oromoo hidhaman kanneen waliin baatiilee sadiif hidhame. Baatiilee sadeen kanneen keessatti halkanii fi guyyaa uleen nurraa dhaabbatee hin beeku. Doorsisa, qorannoo, walumaagalatti dararaa ulfaataa keessa dabarre. Lamuu maqaa ABO akka hin dhoofne akeekkachiifamne. Mana hidhaa keessattillee akka waliin hin haasofnu nu ugguruu yaalan. Jireenya hadhaawaa, hidhaa irraa gara hidhaatti. Abdii nama kutachiisa. Haa tahu malee baatiilee sadeen mana hidhaa ture keessa ilmaan Oromoo kanneen waliin walitti dhihaachuun waan hedduu odeeffadhe. Akeekni dararaa TPDMn nurra gahaa tures maal akka tahe bareechee beekeera. Kunis TPDM ilmaan Oromoo karaa mootummaa Shaabiyaa isatti kennamanii dhimma bahee dhaaba maxxannee haaraa kan akka OPDO TPLFiif gaangee tahee ergamaa jiruu ijaarrachuuf tirtiraa jiraachuu isaaniiti. Kana ammoo boodarra anis akka gaariitti mirkaneeffadheera.
Ilmaan Oromoo mana hidhaa sana keessatti dararamaa turanis warra dhaaba ergamtuu haaraa ijaaruu keessatti meeshaa tahuu didaniidha. Ilmaan Oromoo TPDM keessatti argaman kanneen mana hidhaa jiran qofaa akka hin taanes hubadhe. TPDM sochii OPDO haaraa bixxiluuf taassisuun ilmaan Oromoo hanga tokko kanneen dararaa yeroo obsuu dadhaban, humnaan walitti qabee dhaaba siyaasaa Oromoo ittiin qabanna jedhanii abjootan ijaarrataniiru. Akkuma guyyaan dabraa dhufeen gammoojjii biyya ormaa keessatti dararamuun nuufis tahee qabsoo bilisummaa Oromoof bu’aan inni fidu tokkollee waan hin jirreef, tooftaa ittiin mana hidhaa san keessaa bahuu dandeenyu irratti maryachuu eegalle. Kanumaanis ijoolleen Oromoo mana hidhaa TPDM keessa turre waliigallee, yaada TPDM nuuf dhiheesse fudhachuu keenya qondaala TPDM yeroo adda addaatti deddeebi’ee nu qoraataa turetti himne.
Innis ani duraanuu isinitti himeera, ammas balballi keenya isiniif banaadha, qabsoon gaggeessinus qabsoo ummataa waan taheef nu waliin hiriiruuf fedhii yoo qabaattan wanti isin dura dhaabbatu hin jiru jedhee mana hidhaatii nu yaase. Haa tahu malee mana hidhaa keessaa baanullee kallattiin gara ilmaan Oromoo warra ijaarameetti hin makamne turre. Akka kanaan duraa mana hidhaallee tahuu baatu, waraana isaanii warra kaadhimamaatti nu makanii hojii humnaatti nu bobbaasan. Ijoolleen Oromoo mana hidhaa keessaa baane akka walitti dhufnee hin maryanneef adda addaa jaarmiyaa keessa nu facaasan.
Bakka dalagaatti walitti dhufnee yoo wal haasofne, afaan Oromoon wal haasawuun dhorkaa akkka tahe nu akeekkachiisan. Dhaaba Oromoo qofa osoo hin taane, dhaaba sabaa fi sab-lammootaa biroollee ijaaraa akka jiran hubadhe. Torbanitti guyya tokko sagantaa sabaa fi sab-lammootaa jechuun qophii qopheessuu eegalan. Afaan waltajjii san irratti hayyamamu afaan Amaaraa qofa tahe. Sanaan alatti afaan Tigirinyaa barachuunis dirqama akka tahe nutti himan.
Haala kanaan osoo jirruu ilmi Oromoo nu waliin hidhamee ture tokko bakka hojii humnaa hojjataa turetti waraana TPDM waardiyyaa itti bahee ture gasoodhaan dhahee ajjeesee baqatee baafate. Boodarra gurbaan kun Sudan seenee akka lubbuun jirullee dhagaheera. Erga gurbaan kun badee deebi’ee haalli nutti jabaate. Isin fixna jedhanii nu doorsisuutti ka’an. Tokko tokkoon nu yaamanii qorannoo nurratti gaggeessuu eegalan. Mataadhuma gad qabannee rakkoo san keessaa bahuuf murteeffannee waan isaan nu godhan hunda taane. Yeroo gabaabaa booda ilmi Oromoo dhalootaan naannoo Iluu Abbaa Booraa tahe kan waraana mootummaa Wayyaanee keessa ture tokkos bade. Osoo hin fagaatiin qabanii rasaasaan dhahanii ajjeesan. Anaan natti deddeebi’anii oggayyuu na haasofsiisu, ijoollee akkan amansiisu na gorsu. Anis hayyee jedheetuma ijoollee gaafan argu obsuma godhadhaa haala itti baduu dandeessan qofaa mijeeffadhaa ittiin jedhe.
Bakka kanatti dubbiftoota barruu kanaa waan osoo hin hubachiisiin hin dabarre tokkon qaba. TPDM lakkoofsaan humna waraanaa guddaa qaba. Ijoollee waggaa saddeetii irraa kaaseen hanga maanguddootaatti. Harki guddaan humna waraanaa kun humnaan kan walitti qabameedha. Daa’imman manneen barnootaa irraa, barsiisota, dhirsaa fi niitii gabaa irraa galan humnaan guuranii gammoojjii Eritrea keessatti leenjii waraanummaa kennuuf. Kan siyaasaa fi adeemsa TPDMtti amanee waliin jiraatu garuu muraasa. Guyyuu badaa oolu. Gaafa nuti leenjii waraanummaa fudhannu namootaa nu waliin leenjii fudhataa turan 108 keessaa baatii tokko keessatti gara namoota 22tu bade. Ilmaan saboota biroo achi keessa jiran qofaaf osoo hin taane waliifillee garaa hin laafan. Lola seenaniis hin milkaawan, humni guddaan harka kennate, leenjiin gahaan waan hin jirreef lakkoofsi madoo fi namoota dhumatanis salphaa miti. Humnaan itti oofanii lolchiisu. Adeemsi kun tahuufii dinnaan boodarra loluus dhiisaniiru.
Gara yaada kiyya jalqabaatti oggaan deebi’u anis suuta suuta amanamaa fakkaadhee dhihaadhe. Qondaalonni isaanis natti dhihaatanii waan tokko tokko natti himuu eegalan. Suuta suuta akkaataan achi keessaa bahee miliquu danda’u irratti qorannoo kiyya itti fufe. Waa’ee ABOs suuta gaafadhee jennaan kallattii waraanni TPDM jiru irraa fagoo akka jiran dhagahe. Haala kanaan achii badee ABO argachuu caala gara Sudanitti qajeeluun akka irra salphaa tahe hubadhe. Guyyaa tokko akkuma tasaa gaggabee kufe. Dhuma irratti dhukkubni garaa kaasaa akka na qabe himadhe. Kanaaf halkan yeroon fedhetti akkan fincaaniif gad bahu naaf hayyaman. Waraana mootummaa keessaas waan hin turreef gammoojjii kana
keessaa baduu hin danda’u jedhanii yaadan. Anis halkan tokko yeroo 10 bahee deddeebi’e. Namni akka na hordofaa hin jirre mirkaneeffadhee halkan lammaffaatti koddaa kootti bishaan guuttadhee halkan keessaa gara sa’a 2 fi walakkaa irratti deemsa kiyya eegale. Ogguu lafti barii’u daangaa mureen waraana Sudaanitti harka kennadhe. San booda mooraa baqataa Shagaraab jedhamutti na geessan. Achi taa’een firoota kiyya biyya ambaa jiran quunnamee maallaqa naaf ergamii torbaan lama booda gara kaartum qajeele. Ani jireenya baqattummaa hawwees hin beeku, kaniin manaa baheef qabsoo waan taheef gara Kaartum deemee caasaa ABO quunnamuuf murteeffadhe.
Kaartuma gahuu kiyyaa fi Caasaa ABO argachuu.
Akkuman Kaartum gaheen hojii duraa kaniin godhadhe hiriyoota koo na biraa hidhaman barbaadu, kana malees caasaa ABO argachuuf tattaafadhe. Hiriyoota koo mana hidhaa turan keessaa tokko kan hiikkame argadhe. Haalota na mudatan hundaa ibseefii ammallee ABO argachuuf akkan fedhii qabu itti hime. Guyyoota lama booda jireenyi kiyya gara milkiitti deebi’uu eegale. Hiriyaan kiyya sun quunnamtii waan qabuuf bakka hundaa fixee bilbila koo narraa fudhatee miseensa ABO kan dirqamaaf Kaartum jiru tokko waliin wal na quunnamsiise. Miseensi ABO Sudanitti argadhe kun, nama guddaa, hubataa, jireenya kiyya keessatti bakka olaanaa qabuuf, naman yoomuu hin daganneedha. Bakkan qubadhu hunda naaf mijeesse. Umuriin narra nama baayyee guddaa tahullee hiriyaa kiyyan taassifadhe. Haalotan gammoojjii Eritrea keessatti dabarse, gochaa mootummaan Shaabiyaa fi TPDM ijoollee Oromoo irratti raawwatan hundaa tokko tokkoon itti hime.
Innis guddoo hin raajamne. Garuu “Bishaan Fira fakkaatee nama nyaataa” jedhee mammaakee callise. Maal jechuu barbaadde? Jedheen gaafadhe. “Anaafuu naaf hin galle” jedhee deebii naaf kenne. Fuula isaarraa aarii fi dhiphina arge. Itti deddeebi’ee gaafachuu hin feene. Dubbiin hangi tokko naaf galte waan taheef bulfadheen gaafadhe. Innis waan hedduu naaf hime. Yeroo dheeraa Eritreatti deddeebi’uu isaa fi san dura ammo baroota dheeraaf miseensa WBO buleessa tahuu. Oromoonni keenya biyya alaa jiraatan qondaalonni ABO Asmaraatti galanii jireenyatti jiru, jedhanii haasawu naan jedhe. Dhaggeeffachuun itti fufe. Garuu Asmaraan alagaaf dhiisii ilmaanuma biyyaafuu bakka itti bashannanii jiraatan akka hin taane naaf hime. Mootummaa Shaabiyaa keessatti namoonni gariin qabsoo keenya kana irraa jibba akka qaban naaf hime.
Sanumatti dabalee waa’ee Kamaal Galchuufaa naaf kaase. Kamaal Galchuu namni onnachiisee akka inni dhaaba irraa cabee bahu kan jajjabeesse qaamuma mootummichaa keessaa murna tokko tahuu naaf hime. Sana duras seenaan fakkaataan raawwatamuu taa’een irraa dhagahe. Baatii lamaaf waliin jiraannee waan hedduu na taphachiise. Hogganoonni keenya qabsoon kun akka jiraattuuf wareegama ulfaataa baasaa akka jiran, innillee umurii kanaan qabsoo keessatti cihee kan hafeef maanguddoon isaa olii qabsoo kallattii baayyee qabdu keessatti cinniinnatanii jiraachuu akka tahe na hubachiise. Diina fira fakkaatutti siqnee karaa deemuu dadhabne jedhe. Anis waan hedduun hubadhe. Ammas onneen koo qabsoo na feete. Kanaaf ammoo osoo hangamuu haalli mijaawaan jiraatee, gara gammoojjii Eritreatti qajeeluu qalbiin na dide.
Kaartum irraa gara Sudaan kibbaatti, achii ammoo gara Ugandaatti, Ugaandaa irraa gara Keeniyaatti qajeele. Bu’aa bahiin isaa hedduudha. Kana ibsuun homaa fayidaa hin qabu. Kaartum irraa ka’ee Nairobi gahuuf garuu ammas gara baatiilee sadii narraa fudhate. Amma Naayroobii dhaqqabeera, adeemsi koo hin dhaabbanne, qabsoofin bahe qabsoo ittin fufa. Amma haala hundaa mijeeffadhe, quunnamtiin koo qajeelaadha. Har’as borus baqataa tahuu hawwee hin beeku. Faanti koo gara Oromiyaatti na fuulleffata. Hadhaan jireenyaa gammoojjii Eritreatti TPDM keessatti arge waan hedduu na barsiise. Ganamas haalootu manaa na baase, haaloo irrattin haaloo dabaladhe. Waan Eritrea keessaa hanga arge ibsuuf yaaleera, hangan dhagahe garuu dubbachuu hin feene. Nageenya ijoollee Oromoo har’allee achi jiraniif jecha. Garuu guyyaan itti wal gaafannu inuma jiraata jedheen abdadha.
Xumura
Egaa waan narra gahe hedduu ibsuuf yaaleera. Xumura irratti wanti gad jabeessee jedhu, hogganoonni Shaabiyaa qabsoo keenya irraa harka haa fudhatan. Ilmaan Oromoo TPDMf dabarsanii kennuun dararuun dhaabbachuu qaba. ABO hin barbaadan yoo tahe nurraa bahi haa jedhaniin.
Oromoonni biyya ambaa jirtan, hunda jechuu baadhullee hedduun keessan ilaalcha dogoggoraa qabdanitu jirtu. Asmaraan lafa itti bashannan, lafa itti qabsoo dagatanii of qananiisan akka hin taahe waanan dhagahe hedduu keessaa hanga xiqqoo ibseera.
Ani gama kootiin hogganoota ABO haala danqaa fi gufuun itti heddummaate keessatti qabsoo hadhooftuu gochaa jiraniif dinqisiifannoon koo guddaadha. Ammallee galata qabdu jedhaan.
Yaada koo guduunfuun dura ammas irra deebi’ee kaniin jedhu, hogganoonni Shaabiyaa, barri itti wal gaafannu ni jiraati, nurraa dhaabbadha, kan kanaan nu gahes isinuma ammallee adeemsi amma itti jirtan fala isiniif hin tahu dhaabbadhaa, imaammata keessan keessa deebi’aa ilaalaa jechuun barbaada.
Dargaggoonni Oromoos yoo qabsoo barbaaddaniif biyyuma keenya keessatti haa hojjannu. WBOn kallattii maraan jira, caasaan ABO bal’aan biyya keessa jiraati biyyuma keenya irratti qabsoo keenyatti haa jabaannu isiniin jedha.
Waan qalbii guutuun dubbiftaniif guddiseen isin galateeffadha
Injifannoo Ummata Oromoof!
T.F YKN Addaamuu Nairobi Keniya irraa


text:
Har’aa jalqabee hanga waxabajjii 1, 2009tti kan turu qormaata seensa yuunivarsitii kutaa 12ffaa kanaarratti baratotonni kuma 200 fi kuma 88 fi 634 qormaataaf dhihaataniiru.
Isaan keessaa dhibbantaa 44.17 shamarran ta’uusaanii ragaan Ejansii Madaallii fi Qormaataa Biyyaalessaa irraa argame nimul’isa.
Qormaatni biyyaalessaa kun nagaadhaan akka xumuramuuf qindoominaan hojjataamaa akka jiru ejansichi beeksiseera.
Qormaatni biyyaalessaa kutaa 10ffaa torban darbe rakkoo tokko malee xumuramuu ibsamuunsaa kan yaadatamudha.


text:
Kitaabni Qulqulluun Maal Nu Barsiisa?
Kitaabni qoʼannaa kun rakkinni maaliif akka nu irra gaʼu, yeroo duunu maal akka taanu, maatii gammachuu qabu qabaachuu kan dandeenyu akkamitti akka taʼee fi wantoota kaan dabalatee, wanta Kitaabni Qulqulluun mata duree garaa garaa ilaalchisee dubbatu akka hubattu si gargaaruuf qophaaʼe.
Kaayyoon Waaqayyo Nuuf Qabu Maali Dha?
Yeroo harʼaatti rakkinni akkas kan baayʼate maaliifi? jettee gaafatta taʼa. Kitaabni Qulqulluun Waaqayyo dhiheenyatti ilmaan namootaa rakkina, dhukkubaa fi duʼa irraa furuuf tarkaanfii akka fudhatu barsiisa.
BOQONNAA 1
Waaqayyo Eenyu?
Waaqayyo waan sii yaadu sitti fakkaataa? Waaʼee eenyummaa isaa fi akkamitti michuu Waaqayyoo taʼuu akka dandeessu baradhu.
BOQONNAA 2
Kitaaba Qulqulluu—Kitaaba Waaqayyo Biraa Dhufe
Kitaabni Qulqulluun rakkoowwan si mudatan dandamachuuf kan si gargaaru akkamitti? Raajiiwwan isaa amanuu kan dandeessu maaliifi?
BOQONNAA 3
Kaayyoon Waaqayyo Namootaaf Qabu Maali Dha?
Yeroo lafti jannata taatutti addunyaa haaraa keessatti jireenyi maal fakkaata?
BOQONNAA 4
Yesuus Kiristoos Eenyu?
Yesuus Masiihicha abdachiifame fi Ilma Yihowaa isa tokkicha taʼuu isaa akkamitti akka beeknu, akkasumas eessaa akka inni dhufe baradhu.
BOQONNAA 5
Furii—Kennaa Waaqayyoo Isa Hunda Caalu
Furiin maali dha? Isa irraa faayidaa argachuu kan dandeessu akkamitti?
BOQONNAA 6
Yeroo Duunu Eessa Dhaqna?
Wanta Kitaabni Qulqulluu warra duʼanii fi ilmaan namootaa maaliif akka duʼan ilaalchisee dubbatu baradhu.
BOQONNAA 7
Namoonni Duʼan Duʼaa ni Kaʼu!
Nama jaallattu duʼaan dhabdeettaa? Deebinee isaan arguu ni dandeenyaa? Duʼaa kaʼuu ilaalchisee wanta Kitaabni Qulqulluun barsiisu baradhu.
BOQONNAA 8
Mootummaan Waaqayyoo Maali Dha?
Namoonni hedduun waaʼee Kadhannaa Yaa Abbaa Keenyaa jedhamuu beeku. Yaadni, “Mootummaan kee haa dhufu” jedhu hiika maalii qaba?
BOQONNAA 9
Dhumni Addunyaa Dhihaateeraa?
Gochii fi ilaalchi namoota naannoo keenya jiranii akkuma Kitaabni Qulqulluun dursee dubbatetti yeroo dhumni addunyaa dhihaate keessa jiraachaa akka jirru kan mirkaneessu akkamitti akka taʼe ilaali.
BOQONNAA 10
Maleekota Ilaalchisee Dhugaan Isaa Maali Dha?
Kitaabni Qulqulluun waaʼee maleekotaa fi jinniiwwanii ni dubbata. Uumamawwan hafuuraa kun dhugumaan jiruu? Nu gargaaruu ykn nu miidhuu ni dandaʼuu?
BOQONNAA 11
Rakkinni kan Baayʼate Maaliifi?
Namoonni hedduun rakkina addunyaa keessa jiru hundaaf kan itti gaafatamu Waaqayyo dha jedhanii yaadu. Ati hoo maal jetta? Sababii rakkinni itti nama irra gaʼu ilaalchisee Waaqayyo maal akka jedhu baradhu.
BOQONNAA 12
Michuu Waaqayyoo Taʼuu kan Dandeessu Akkamitti?
Jireenya Yihowaa gammachiisu jiraachuun ni dandaʼama. Michuu isaa iyyuu taʼuu ni dandeessa.
BOQONNAA 13
Kennaa Jireenyaatiif Ulfina Kenni
Waaqayyo ulfa baasuu, dhiiga fudhachuu fi jireenya bineensotaaf ilaalcha akkamii qaba?
BOQONNAA 14
Maatiin Kee Gammachuu Qabachuu ni Dandaʼa
Jaalalli Yesuus argisiise abbootii manaa, haadhotii manaa, warraa fi ijoolleedhaaf fakkeenya taʼa. Nuti hoo isa irraa maal baranna?
BOQONNAA 15
Karaa Sirrii Waaqayyo itti Waaqeffatamu
Qabxiiwwan namoota amantii dhugaa hordofan ittiin beekuun dandaʼamu jaʼa hubadhu.
BOQONNAA 16
Waaqayyoon Waaqeffachuu Filadhu
Waaʼee amantii kee namootatti yommuu himtu haalli rakkisaan akkamii si mudachuu dandaʼa? Utuu isaan hin aarsin kan itti himuu dandeessu akkamitti?
BOQONNAA 17
Mirga kadhannaa
Waaqayyo kadhannaa kee ni dhagaʼaa? Gaaffii kana deebisuuf, wanta Kitaabni Qulqulluun kadhannaa ilaalchisee barsiisu hubachuu qabda.
BOQONNAA 18
Waaqayyoof Of Murteessuu fi Cuuphamuun Qabaa?
Namni tokko Kiristiyaana taʼee cuuphamuuf ulaagaa akkamii guutuu qaba? Cuuphaan maal akka argisiisuu fi akkamitti akka raawwatamu ilaali.
BOQONNAA 19
Yihowaatti Dhihaadhuu Jiraadhu
Wanta nuu godhe hundaaf Waaqayyoon galateeffachuu fi akka isa jaallannu argisiisuu kan dandeenyu akkamitti?
Ibsa Dabalataa
Hiika jechootaa fi gaaleewwan kitaaba Kitaabni Qulqulluun Maal Nu Barsiisa? jedhamu keessatti itti hojjetaman


text:
Ergama (Mission)
Fedhii gabaa hojii irratti hundaa’uun barnootaa fi leenjii teeknikaa fi ogummaa qulqullinaa fi gahumsa qabu kennuun IMX bu’uura industirii tasiisuu fi teeknoloojii bu’aa qabeessa ta’e ceesisuun uummataa naannichaa fayyadamaa gochuudha.
Mul’ata (Vision)
Bara 2012tti ogeeyyii gabaan hojii barbaadu baayyinaa fi qulqullinaan horachuudhaan hundinuu hojitti galanii misooma industirii naannichaa keessatti gaggeeffamuuf bu’uura akka ta’an gochuudha.
Duudhaalee
1. Itti gaafatamummaa
2. Iftoomina
3. Hirmaachisummaa
4. Jijjiramaaf hojjechuu
5. Fedhii gabaatiin durfamuu
6. Qulqullinaa fi gahumsa


text:
MASGIIDA FI GAHEE INNI HAWAASA KEESSATTI QABU
Bareessitoonni: Belshaazaari fi Abdeneegoo
Kan Hiike: Islaamummaadhaf Deebii Garee Afaan Oromoo
Duraan Dursa
Kun gabaasa jecha tokko qofa irratti hundaa’edha. Jechi kunis Masgiida (Maskiida) kan jedhu yemmuu ta’u dhaabbata yeroo hundaa oduu sab-qunnamtii gara garaatin dhageenyu kan bakka bu’uudha. Baroota dhihoon booda Masgiidota biyya Ingiliizi fi Awrooppaa keessatti argaman keessatti meeshaalen waraana fi barreeffamoonni shororkeessummaa kakaasan argamanis biyyoota dhihaa biratti dhaabbanni kun akkuma Waldaa Kiristiyaana fi eddoowwan amantaa gara garaa eddoo waaqeffannaa akka ta’etti lakkaawwama. Haata’u malee argannaawwan ifa bahan kunneen gaafilee gara garaa kaasanii jiru. Barreeffamni kunis gaafileedhuma kanneen kan ilaallatuudha. Gaafileen kunneen: “Masgiidni eddoo waaqeffannaa qofaa? Gamoowwan kanneen keessatti sochiiwwan loltummaa taasifamuu kan danda’an Islaamummaa keessatti akka waaqeffannatti kan lakkaa’amu maal yoota’eedha laata? Sochiiwwan kunneen Islaamummaa kan bakka hin buune yoo ta’an abbootin Amantaa Islaamummaa maalif gocha kana hin balaaleffanne?” gaafilee jedhan of keessatti hammatu. Dubbiiwwan dhiifama gaafannaa fi ibsoonni gara garaa taasifamanis wantoonni kana fakkaatan irra deddeebidhaan akka hin raawwatamne ittisuuf humna hin qaban. Osoo dhugumaan wantoota Masgiida keessatti adeemsifamaa jiran kana ittisuu fedhanii maalif Fatwaa yookin ejjennoo seeraa cimaa ta’e baasuu didan?
Gaafilee armaan olitti ka’an kanneen kan fakkaataniidha haala qabatamaa amma jiruu fi ka’umsa wantoota amma ta’aa jiranii agarsiisudhan qorannoo barreessitoonni kunneen taasisan kana barbaachisaa kan taasise.
Haata’u malee qorannoo kanaaf ka’umsa kan ta’e sababni cimaan biraa ni jira. Innis Niiw Haam, baha magaalaa Landan keessatti bara 2012 ganna keessa Olompiikii taasifamuuf hojiin isaa xumuramuudhan tajaajila kennuu akka eegalu kan himamee fi Masgiida isa waaqeffattoota 70,000 keessummeessuu danda’uun balaan ifa ta’e mul’achuu isaati. Hawaasa wanta kanaan hubame keessa namoonni jiraatan haala ifa ta’een akka mul’atutti waa’ee kanaan rifaatuu keessa kan galan yemmuu ta’u gaafilee kanneenif deebii ni barbaadu. Deebii kanas yeroon osoo hin barfatin ammuma argachuu fedhu.
Barreessitoonni qorannoo kanaa fedha isaanitiin Islaamummaa gadi lakkisanii kan bahan yoo ta’an waa’ee barbaachisummaa biyyoota Islaama hin taane keessatti walabummaa filannoo kamuu taasisuudhaf qabnu akkasumas Masgiidni kun (yookin kan biraa) dhiibban inni hawaasa irratti geessisu, keessumattuu Masgiidni Niiwhaam eddoo irratti ijaarramuudhaf karoorfame naannawa hawaasa jiraatan gidduutti balaa geessisuu danda’u dubbachuudhaf gahumsa kan qabaniidha. Gabaasa kana dhiheessun dirqama ta’ee waan argameef Masgiidni kun giddu gala fakkii Islaamummaa akka ta’e akkasumas maddeen Islaamummaa irraa ka’uudhan wantoota yemmuu Masgiida keessatti raawwataman dhiifama argamsiisan ilaalchisee qorannoo gadi fageenya qabu qopheessanii jiru. Islaamummaa amantaadha jennee waamuu iirra caala “karaa jiruu” jennee waamuu filanna. Sababni isaatis bara Muhaammad irraa eegalee seerri shari’aa Islaamaa siyaasaa irraa eegalee hamma diinagdeetti deebii akka qabu irra deddeebi’amee waan dubbatamuu fi irra caala immoo jireenyi Islaamummaadhan ala hiika akka hin qabne waan dubbatamuufi.
Barreessitoonni – beektonni Islaamaa iyyuu wantoota dubbataman hunda faccisuudhaf hamma hin dandeenyetti maddeen Islaamaa fayyadamuudhan wantoota sirritti odeeffannoo dhugaa ta’een deeggaraman qofa fayyadamuudhaf of eeggannoo cimaa taasisanii jiru. Haata’u malee namoonni Dhihaa halicha ilaalcha gaaridhaan ilaaluu fedhanii fi kitaaba xinnoo tana keessatti ilaalcha kaa’ame fudhachuudhaf namoonnii fedha hin qabne odeeffannoowwan kanneen haalli isaan itti busheessan jiraachuu ni mala. Haalota nageenya fi wal danda’iinsa agarsiisan faallatti Islaamummaan inni Masgiida keessatti lallabamu akkuma sab qunnamtiilee gara garaatin dhageenyu ilaalcha shororkeessitootaa, du’anii ajjeesuu, Al qaa’idaa fi kkf of keessaa qaba.
Dura bu’oonni keenya Awrooppaa, Waashingitan, Paaris, Barliin yookin Mooskoo keessatti argaman garaa qulqulluudhan waa’ee amantaa Islaamummaa wantoota gaarii ta’an nutti himanii jiru. Akkasumas dura bu’ootaa fi daldaltoota Musliimaa baay’ee jajanii fi kabajan waliin walitti dhufeenya siyaasa fi dhuunfaa karaa hedduun uumanii jiru. Namoonni Musliima ta’an kunneen tarii warra garaa qulqulluu qaban ta’uu ni dadnda’u haata’u malee namoota waa’ee amantaa isaanii hubannoo gahaa ta’e hin qabaannedha. Haata’u malee baroota dheeran booda jaarrota dabran keessa Islaamummaan akkuma dadammaqe, fakkeenyaf bara 1979 Iraan keessatti warraaqsa Islaamummaa taasifame sana kan fakkaatu yoo adeemsifame namoonni haala isaan ittiin mormuu hin dandeenyen gara Amantaa Islaamummaa cimaatti harkifamuun isaanii hin oolu.
Onnee Musliimota ejjennoo laafaa qaban kanneen keessatti haala lakkoofsi isaa dabalaa dhufeen haaromfama Islaamummaa taasisuuf yaadun ni jira. Yoo qalbeeffannee ilaalle ta’e yeroo ammaa kana ol guddachaa kan jiran sochiiwwan haaromsa Islaamummaa, barummaa, walabummaa dhuunfaa, filannoo amantaa, seerota Islaamummaa cimoo laaffisuu fi kkf sochiilee lallaban ni ilaalla. Wanti akkasii kun dhugumaan kan nama gammachiisu ni fakkaata. Haata’u malee dubbiiwwan yaadachiisoo ta’an muraasa dabaluun nu barbaachisa. Sochiilen akkanaa kunneen seenaa Islaamummaa keessatti ka’uudhan kufanii jiru. Sochiilen haaromsa Islaamummaa hunduu dhuma irratti injifatamanii akka waan faayidaa hin qabneetitti gatamanii jiru. Kanaaf fakkeenya kan ta’u biyya Ispeen, Kordobaa keessatti gubamuu barreeffamoota Ibin Rushdidha. (warra Dhihaa biratti Averoos jedhameet beekkama). Namni kun bulchiinsa mootummaa keessatti qaadii (Abbaa Seeraa) shari’aa ture. Barreeffamoonni isaa “dhugaan” maddeen Islaamummaatin alatti argamuu ni danda’u yaada jedhu kan qaban waan turaniif akka arrabsootti lakkaa’amanii jiru. Namni kun falaasamaa hojiiwwan Aristootil gara Awrooppa fi Addunyaa Islaamaatti nama galcheedha.
Naannawa Addunyaatti akkuma haleellawwan shororkeessummaa dabalaa dhufaniin biyyoota Dhihaa keessatti sab qunnamtiile jiraniin sochiiwwan siyaasa fi loltummaa Masgiidota keessatti ta’aa jiran kunneen gaafin irratti ka’aa ni jira.
Dubbicha haala salphaa ta’een lafa kaa’uf Addunyaan ammaa tun wantoota Islaamummaa keessatti ta’aa jiran kanneenin bitaan ishee galee jira. Uummanni Islaamaa walakkaan, keessumattuu mirga namoomaa, mirga filannoo fi akkasumas Al-Qaa’idaan Islaamummaa bakka nibu’a moo hin bu’u gaafii jedhuun dhiphin keessa akka lixan nan amana. Ani dhuunfaa kootitti Islaamumaa keessatti haaromfamni ni taasifama abdii jedhuun baroota dheeraf eegan ture. Beelshazaari fi Abdanaagoon namni Musliima ta’ee fi hin taane kamuu xiinxaluu hojii qabu nuuf dhiheessanii jiru.
Tarii hojii kana sirritti yoo xiinxaltan haaromfamni akka Kiristiyaanummaa fi Yihuudii keessaatti taasifame maalif Islaamummaa keessatti taasifamuu akka hin dandeenye ni hubattu. Na hin shakkinaa, wantoonni kunneen dhugaa ta’uu isaanii irra ani osoon dogongoree nan filadha ture.
Gide’on
Ebla, 2006
MASGIIDA FI GAHEE INNI HAWAASA KEESSATTI QABU
Bareessitoonni: Belshaazaari fi Abdeneegoo
Kan Hiike: Islaamummaadhaf Deebii Garee Afaan Oromoo
Seensa
Masgiidonni akka addunyaatti eddoo waaqeffannaa ta’uu bira darbanii Fulbaana 9/2000 giddu gala daldala Addunyaa isa Niw York keessatti argamu irratti haleellaa gahe, haleellaa Magaalaa Maadriid kessatti baabura irratti gahe, akkasumas yeroo dhihoo haleellaa Magaalaa Landan keessatti awtoobisii fi baabura lafa keessaa irratti gahe qindeessudhaaf gahee isaan taphatan ilaalchisee dhaabbileen oduu biyyoota Dhihaa barreeffamoota heddu mata duree kana irratti akka dubbisiisan taasisee jira.
Fakkeenyaf gaazexoonni lameen “The Times” fi “The Guardian” Jedhaman waa’ee Masgiida Finisbarii Paark barreessanii jiru. Isaanis kan barreessanii turan waa’ee sochii siyaasa fi loltummaa Musliimotaan isaan keessatti adeemsifamaa turanii yemmuu ta’u Musliimonni kunneenis yeroo booda biyya Yaman keessatti sochii shororkeessummaa irratti hirmaatanii turan. Barreeffamoonni kunneen manneen barnootaa (madrasaawwan) Masgiidota kanneenin wal qabatanii argaman namoota kanneen leenjisuu keessatti shoora isaan qaban irratti gaafii dhiheessanii jiru. Kunis kan agarsiisu akka walii galaatti yaadotaa fi gochaawwan akkanaa kana kakaasuu keessatti shoora madrasoonni qabaniidha.
Yeroo dhihoo keessatti masgiida guddaa tapha olompiikii bara 2012 taasifamuuf baha magaalaa Landan keessatti ijaarramuuf jiru ilaalchisee uummata dhiibban irra gahe gidduutti sodaawwan walfakkaaton daandiwwanii irrattii fi barreeffamoota irraa ni dhagahamu.
Guddinaa fi bareedina gamootin Masgiidonni isa Niiw Haamitti argamu fakkaatan akkuma Addunyaattuu lakkoofsan muraasa. Masgiidni hamma arbaa gahu kun ollaa nagahaan jiraatu maddiitti yemmuu ijaarramu sodaa kakaasun isaa kan hin oolledha. Sodaawwan kunneen (sochii danquu, jeequmsa sagalee, gatii meeshaalee miidhuu fi kkf) Masgiidni kun akka hin ijaarramne dhoorkudhaaf sababa gahaa ta’uu ni danda’uu? Namoonni pirojeektii kana maallaqaan deeggaran faayidaa Masgiidni kun naannoodhaaf akkasumas biyyaaf qabu ibsuudhan “walabummaa amantaa, waaqeffannaa akkasumas yaada bilisaan ibsuu Yunaaytid Kingidam keessatti argamu” caqasanii gabaasa dhiheessanii hojii guddaa hojjechuun isaanii kan hin oolledha.
Masgiidni maal akka ta’e, hojiin isaa, irra caalas walitti dhufeenya hawaasaa ni cimsaa, waliin jireenya nagahaa hawaasa keessatti ol ni guddisaa, waliin jireenya amantaaleef eddoo ni mijeessaa? jedhanii gaafachuu fi qorachuun barbaachisaadha.
Kuni madaallamuu kan danda’u bu’uura amantaa Islaamaa kan ta’an qur’aana fi sunnaan akkasumas kanneen lameen keessaa ba’uudhan kan qindeeffame seerri shari’aa wanta dubbatanii fi adeemsa isaanii qorachuudhani.
Dubbistoonni sochiiwwan siyaasa fi loltummaa Masgiidota keessatti adeemsifaman hubachuu akka danda’an fakkiiwwan taasisan, barreessitoonni Islaamummaa gurguddoon barreeffamoota barreessan akkasumas murtiiwwan seeraa Fatwaa jedhamanii beekkaman barreeffama xinnoo tana keessatti galanii jiru.
Wantoonni guyyaa keessatti raawwataman ulaamadhaan (namoota beekkumsaa fi angoo seera Islaamummaa qabaniin) dhaddacha seera shari’aatin erga calalamanii booda gara Masgiidaatti gadi buufamuudhan sochiiwwan siyaasa fi loltummaa gara garaa hojiitti ni jijjiiramu. Seeronni kunneen cimoo fi gaafiidhaan ala waan ta’aniif miseensota garee gaggeessituutin yaadota dhuunfaa ka’aniif eddoon hoomtuu hin jiru.
Haata’u malee murteen dhumaa Masgiidota keessatti hojii irra oolu kun duraan dursee kan maddu karoorawwan ulaaman irratti murteessun isa barbaachisu, barsiisu fi kkf kan keessaa argaman Masgiidota keessati (Fakkii 3 ilaalaa). Gaggeessitoonni masgiidaa barumsa qaban kunneen gara ulaamatti kan guddatan yemmuu ta’an isaanis gaggeessitoota Masgiidaa, lallabdoota, beektotaa fi gaggeessitoota fatwaa baasaniidha. Murteewwan kanneen qoma isaanitiin ni dubbatu, ni ibsu akka hojii irra oolanis ni taasisu! Seerota qur’aana keessaa ba’an irratti kan hundeeffaman yoo ta’an hoojii irra oolumsi isaanii gaaffii yookin mariidhaf hin dhihaatu.
Dubbistoota keenyaf hiibbowwan kanneen hiikudhaaf yemmuu yaalllutti liphii jalqabaatin jechoota Kiristiyaanotaa fi Yihuudotaatin wal fakkeenya kan qaban jechoota fakkaatan ni ibsina. Jechoonni kunneen wal fakkeenyi isaanii qubee qofaan akka ta’e beekun gamnummaadha. Jechoota duraan beektan kan isinitti fakkaataniif hiika yemmuu kenninu obsaan nu hordofaa.
karaa hawaasummaas ta’ee karaa seeratiin Masgiidonni yeroo kamuu Islaamummaa keessatti giddu gala, jalqabaa fi dhuma waa’ee Islaamummaa ta’uu isaanii hubachiisudhaaf jechoota haarawa (kan akka taqiyyaa) akkasumas jechoota durii (kan akka jihaadaa fi hijiraa) ni ibsina.
MASGIIDA FI GAHEE INNI HAWAASA KEESSATTI QABU
Bareessitoonni: Belshaazaari fi Abdeneegoo
Kan Hiike: Islaamummaadhaf Deebii Garee Afaan Oromoo
Kutaa Tokkoffaa
Ilaalcha Islaamummaan Waa’ee Jireenya fi Amantaatif Qabu
Ilaalchi Islaamummaan waa’ee walitti dhufeenya jireenya fi amantaatif qabu ilaalchota hawaasota biroo irraa baay’ee addadha. Hawaasota Islaama hin taane keessatti jireenya jechuun “amantaa” bira darbee wantoota heddu of keessatti hammata. Dabalataanis amantaa filanne hordofuuf walabummaan qabnu kan kabajamee fi seeranis kan deeggaramuudha.
Jireenya fi Amantaa Islaamummaa keessatti
Yaadni “filannoo” jedhu mataan isaa Islaamummaadhan kan balaaleffame ta’uu bira darbee akka yaada farra Islaamummaatti lakkaawwama. Walabummaan filannoo kan hin jirre ta’uu bira darbee amantaan kan dhuunfatii miti.
Islaamummaa keessatti jireenyi fi amantaan walitti hidhata cimaa kan qabanii fi kan adda hin baanedha. Musliimni tokko amantaa isaa gara amantaa biraatti yoo jijjiire seera Islaamummaatin yakka du’aan isa adabsiisu ta’a.
Kutaan Musliimonni yeroo waa’en walabummaa amantaa ka’e hunda caqasan inni “amantaatti nama dirqisiisun hin jiru” (Suuraa 2:256) jedhu akka barbaachisaa ta’ettii jal’ifamuudhan ni hiikama. Kunii fi kutaalen jalqaba irratti Muhaammadiin dubbataman isaan laafoo ta’an haqamuudhan mul’atoota haarawaan bakka bu’anii jiru. Kunis akka seera tumtoota Islaamummaati fi hiiktota qur’aanaa beekkamoo ta’aniin dubbatamuttidha. (Kan haqame yemmuu ta’u irra deddeebidhaan maalif akka caqafamu beekuu yoo feetan kutaa waa’ee taqiyyaa dubbatu ilaalaa).
Filannoo amantaa irratti dirqisiisun erga hin jiraannee seerri Sa’uudii Arabiyaa Musliimni biyyattii keessa jiraatu amantaa isaa yoo jijjiire akka du’aan adabamu kan murteessuf maalifi? Lammii Afgaanistaan kan ta’ee fi amantaa isaa gara Kiristiyaanummaatti kan jijjiirrate Abdul Rahmaan duuti itti murtaa’ee mana hidhaa keessatti kan dararamaa jiru maalifi? Mahdii Jibaad amantaa isaa gara Kiristiyaanummaatti waan jijjiiref bakka bu’oota mootummaa Iraanin kan ajjeeffameef maalifi? Abbootin angoo Iraan namoota amantaa isaanii gara Bahaa’ii jijjiirratan kan ari’ataniif maalifi?
Addunyaa Islaamaa kam keessattuu namni tokko amantaa isaa ifaan jijjiirrachuu isaa yoo beeksise adda foo’amuu, abbootii seeratiin dararamuu, hidhamuu fi kana bira darbees murtiin du’aa isa ni eeggata.
Namni tokkoo eenyullee mufachiisudhaaf osoo hin yaadin “raajichi Islaamummaa Muhaammad nama qulqulluu hin turre” yookin “Islaamummaan amantaa dhumaatii miti” jedhee yoo dubbate biyya Islaamaa kam keessattuu akka gantuu fi nama Waaqayyo arrabseetti lakkaawwama. Fakkeenyaf seerri akkasii seera adabbii yakkaa Paakistaan lakk. 295 A, B fi D irratti akka himametti hidhaa waggaa kudhanii irraa eegalee hamma umrii guututti yookin immoo du’aan ni adabsiisa.
Kutaalen qur’aanaa armaan gadii fakkaatan “amantaatti nama dirqisiisun hin jiru” isa jedhu kan irra deddeebidhaan dubbatamu sana haqanii jiru:
Suuraa 9:5, 11 “Yeroo ji’oonni kabajaman raawwatanitti mushrikoota (namoota waaqolii biroo waaqa dhugaa waliin waaqeffatan) eddoo argattanitti ajjeesaa. Qabaa, itti marsaa, isaan eeggachuudhafis karaa irra riphaa. Yoo qalbii jijjiirratan, salaatas seera isaa eeganii yoo sagadan, kennaa arjoomaa dirqiitis yoo kennan karaa isaanif gadi dhiisaa. Allaahn dhiifama kan godhuu fi gara laafessa.”
Suuraa 8:38-39 “Namoota hin amannetti akkas jedhii itti himi, amanuu dhiisuu irraa kan deebi’an yoo ta’an inni darbe dhiifama ni godhamaaf. Haata’u malee kan didan yoo ta’an adabbiin warra isaan duraa irra gahe akeekkachiisa isaanif ni ta’a. Badiin tokkollee hamma hin jirree fi amantaan hundinuu kan Allaah hamma ta’utti isaanin lolaa isaanis ajjeesaa.”
Dabalataanis seera baastonni Islaamumma fi shari’aan dubbii “amantaatti nama dirqisiisun hin jiru” jedhu kana kan hiikan Araboonni, Yihuudonni, Kiristiyaanonni akkasumas warri amantaa hin qabne walabummaa gara Islaamummaa dhufuu akka waan qabaniitti malee amantaa isaanii islaamummaa irraa gara biraa jijjiiruu akka danda’anittii miti. Walabummaa kennee jira kan jedhamu yoo ta’e walabummaan inni kenne karaa tokkoon qofadha. Yeroo ammaa kana dursitoonni Islaamaa Addunyaa Dhihaa keessatti argaman Musliimni kamiyyuu amantaa isaa Islaamummaa irra gara birootitti yoo jijjiire akka hin ajjeefamne labsanii jiru haata’u malee kana kan raawwataniif sab qunnamtii qofaaf ta’uu ni danda’a. Dhugumaan onnee isaanii irraa osoo ta’ee fatwaa (labsii seera Islaamaa) isa sirrii ta’e baasudhaan hojii irra akka oolu dhaabbilee isaanii kan akka organization of Islamic Conference, The Muslim World League, The Union of Islamic Ulama, Al Azhar University fi kkf gaafachuu qabu turan.
Fakkiiwwan
Fakkiiwwan armaan gadii sirritti qalbeeffachuun ilaalaa. Fakkiin 1 kan mul’isu namoota Islaama hin hordofne biratti amantaan kutaa jireenya gahee murtaa’aa qabu qofa akka ta’eedha.
Fakkii 1. Addunyaa Islaama hin taane keessaatti walitti dhufeenya amantaa fi jireenyaa
Rog afreen inni duraa jireenya yemmuu jedhamu amantaan kutaa jireenyaa xinnaa ta’ee mul’ata. Kana jechuunis namni tokko hammuma fedhe amantaa isaatif kan inaafu yoo ta’eyyuu eessattii fi yoom waaqeffannaa gaggeessuu akka qabu, kadhannaa dhuunfaa isaa yoom gochuu akka qabu, fuula isaa garam garagalchee kadhachuu akka qabu, nyaata nyaatu, eenyu waliin michoomuu akka qabuu fi kkf walabummaa guutudhaan kan murteessu isa jechuudha.
Amma immoo Fakkii 2 xiinxalaatii wal madaalchisaa. Ilaalchi amantaa rektaangilicha kan guute yemmuu ta’u jireenyi immoo kutaa ishee xinnoodha. Akka ilaalcha Islaamummaatti amantaan wanta hundaa ni ta’a jechuudha. Seera qulqullummaa dhuunfaa eeguu irraa eegalee hamma wantoota gurguddoo hawaasa keessatti raawwatamaniitti kan argannu amantaa irraati.
Fakkii 2: walitti dhufeenya amantaa fi jireenyaa Islaamummaa keessatti
Hiika Islaamummaa
Islaamummaan akka namoonni Dhihaa yaadan sanatti amantaa qofa ta’ee kan lakaa’amuu miti. Garuu wanta hundaa kan of keessatti hammateedha. Irra caala hawaasummaa-siyaasaa fi hawaasummaa-amantaadha. Innis hawaasummaa-diinagdee, hawaasummaa-barnootaa, seera tumuu fi seera kabachiisuu yemmuu ta’u jechoota amantaatin kan golgameedha. Kutaa jireenyaa hordoftoota isaa hundumaa, walitti dhufeenya waliin qabanii fi walitti dhufeenya namoota Musliima hin taane waliin qaban hunda kan too’atuudha.
Jireenya hawaasa Musliima fi kutaa jireenya isaanii kamuu too’achuu keessatti shoora ol anaa kan taphatu Masgiida.
Eddoo waaqeffannaa ilaalchisee Islaamummaa fi amantaalen biroo (fakkeenyaf Kiristiyaanota, yihuudota, warra amantaa Hinduu hordofan, kkf) jechi isaan fayyadaman kan wal fakkaatu yemmuu ta’u yaad rimee fi hiikni isaanii karaa qabatamaa ta’een garaagarummaa ni qaba. Jecha biraatin yaadolii Islaamaa, bu’uura amantichaa fi dhaabbilee isaa kanneen amantaalee biroo keessatti argaman waliin wal fakkeessun yookin tokko godhanii lakkaa’un nu hin barbaachisu. Akkas gochuun dogongora balaa fiduu fi kan bitaa nama galchu ta’a.
Qabiyyeewwan Gurguddoo Lameen
Islaamummaan walumaa galatti qabiyyeewwan gurguddoo lama irratti kan hundaa’edha:-
1. Qur’aana :- kitaaba Allaah biraa gara Muhaammad karaa ergamaa Gabri’eelitiin waggoota 23 keessatti suuta suutan akka bu’e himamuudha.
2. Sunnaa:- qixuma qur’aanaa yookin immoo isa caalaa barbaachisaa akka ta’e kan amanamu yemmuu ta’u fakkeenyiwwan Muhaammad kan keessatti sassaabbamaniidha. Wantoota Muhaammad jechaa fi hojiidhan barsiise akkasumas akka godhan wantoota isaan ajaje hunda of keessaa qaba. Sunnaan yookin fakkeenyi raajicha Muhaammad kuni Islaamummaadhaf bakka bu’aa kan hin qabneedha. Sunnaan osoo jiraachuu baatee barmaanni yookin amantiin Islaamummaa kamiyyuu sirritti hubatamuu hin danda’uu. Qur’aanniyyuu hubatamuu hin danda’u.
Uummata Musliimatiif Muhaammad ol aana fi kabajaa guddaadhan akka fakkeenyatti kan ilaalan waan ta’eef isa fakkaachu fi akka barsiisa qur’aanatiin isaaf ajajamuu isaan barbaachisa.
Suuraa 68:4; “Ati (yaa Muhaammad) amala gaarii cimaa irra jirta.”
Suuraa 53:2-5; “Raajin keessan Muhaammad hin dogongorre, hin jal’annes. Ofuma isaa irraa kaases hin dubbanne. Inni dubbiin isaa mul’ata gadi bu’u malee kan biraatii miti. Ergamaa humni isaa cimaa ta’etu isa barsiise.”
Suuraa 33:21; “isin warra Allaah fi guyyaa isa dhumaa barbaaddaniif Alaahdhaafis warra ulfna baay’istanii kennitaniif ergamaa Alaah keessatti fakkeenya gaarii ni argattu.”
Suuraa 4:80; “Namni ergamtichaaf ajajame dhugumaan Allaahdhaaf ajajame. Namni ajaja irraa dheeffes (akka si hin yaadchisne). Isa akka eegduf nuti si hin ergineetii.”
Suuraa 48:8-10; “Nuti ragaa nama ba’u, oduu gaarii nama himuu fi sosodaachisaa goonee si erg9inee jirra. Ergamtichatti (akka amantan), akka isa gargaartan, akka isa kabajjan, (Allaah) ganamaa fi galgala akka faarsitan (isa ergine). Namoonni si waliin waadaa galan Allaah waliin waadaa galan. Harki (humni) Allaah harka isaanitii olidha.Namni waadaa diiges kan diige lubbuu isaa qofa irratti.”
Suuraa 59:7; “Allahn qabeenya namoota magaalotaa keessaa isa gara ergamaa isaatti deebise isin keessaa namoota abbootii qabeenyaa ta’an gidduutti akka hin deddeebine. Allaah fi ergamaa isaatif, firoota isaatif, ijoollee abbaa hin qabneef, hiyyeeyyotaaf, warra karaa adeemaniif (kan kennamuudha).”
Kanaafuu wanta kamiyyuu karaa Islaamummaatin yoo ilaallu kan hubannu abbootin seeraa bu’uurawwan lameen kana irratti hundaa’udhaan kan dubbatanii fi masgiidan kan tamsa’an ta’uu isaaniti.
Hubachiisa Qopheessaa:
Ajajoonni bu’uuraa Islaamummaa kan maddanii fi kan tamsa’an Masgiidota keessayi. Bu’uurri angoo isaanii immoo qur’aana fi sunnaa ta’uu isaanii barreeffamni armaan olii sirritti ni hubachiisa.
Islaamummaan hordoftoota isaa too’annaa cimaa jala kan oolchu akka ta’e beekkamus dhugaa amantichaa irraa akka hubannutti wanta amantaa bira darbe ta’uu isaa irraa kan ka’e guutumaan guututti amantaa qofa akka ta’e dubbachuun rakkisaadha.
Ilmi namaa hundi gaafii bu’uuraa kan ta’ee fi dagachuu kan hin dandeenye ni qaba. Amantaan waaqa biraa dhufe tokko immoo gaaffii guddaa ilama namaa ilaalchisee deebii qabaachuu qaba. Gaafin ilmaan namaa kuni jireenya bara baraa waliin kan wal qabateedha. Ba’aan qopheessitoota fuula kanaa lubbuun Musliimotaa gara fayyisaa isa dhugaa Ilma Waaqayyoo Iyesus Kiristoos akka deebituu fi jireenya bara baraa akka argattu gargaarudha.
Kaayyon kabajamaa ta’e kun akkamitti galma gahuu danda’a? kuni galma gahuu kan danda’u Macaafa qulqulluu garaa qulqulluudhan dubbisuu fi dhugaa Waaqayyoo barbaadudhaaf onnee qopheessanii cubbuu irraa qalbii jijjiirratanii amantiidhan gara Waaqayyoo karaa Iyesus Kiristoosin dhihaatanii dhiifama gaafachuudhani. Waaqayyo isin yaa gargaaru.
Islaamummaadhaf Deebii, Afaan Oromoo, Fuula Duraa
Masgiida fi Gahee Inni Hawaasa Keessatti Qabu
Barreessitoonni: Beelshaazaari fi Abdineegoo
Kutaa Lammaffaa
Hiika Masgiidaa
Arabiffaan inni “Masjid” jedhamee beekkamu jechi kun hundeen isaa Sajiida yookin Suju kan jedhu yemmuu ta’u hiikni isaa waaqeffannaa jechuu akka ta’e yoo yaadneyyuu hiikni isaa inni sirriin garuu “huurudhaan (afaanif funyaanin) gadi kufuu” jechuudha. Islaamummaa keessatti waaqeffannaan seera Allaah isa ifa ta’e (Shari’aa) jabeessanii qabuu fi hojii irra oolchudha.
Islaamummaa keessatti yaad-rimeen walitti dhufeenya namaa fi Allaah gidduutti adeemsifamu gonkumaa hin jiru. Barsiisni Macaafa Qulqulluu inni Waaqayyo akka Abbaa keenya ta’e dubbattu Islaamummaa keessatti gonkumaa hin argamu. Waaqayyo nutti dhihoo akka ta’u kan godhe barsiisni Macaafa Qulqulluu Kiristoos akka nuuf du’e dubbatu sunillee hin argamu.
Barsiisni Macaafa Qulqulluu namoonni fakkii Waaqayyootin akka uummaman dubbatu Musliimota biratti kan balaaleffamuu fi akka Waaqayyoon ganuutti kan lakkaa’amuudha. Kanaafuu jaalalli Waaqayyoo inni Kiristiyaanonni itti gammadan Islaamummaa keessatti gonkumaa hin beekkamu. Islaamummaa keessaatti kaayyon waaqeffannaa garbichi gooftaa isaatif mataa ofii isaa gocha itti dabarsee kennu mul’isuuf kan ooludha. Sahri’aan yookin seerri Allaah ifa ta’e namoonni fedha isaanitiin kan hojii irra oolchan ta’us ta’udhabaatus kan filannoodhaf dhihaatu osoo hin ta’in humnaan kan hojii irra ooludha. Kun ta’uu yoo dhiise jihaadni barbaachisaa ta’ee ni argama jechuudha.
Masgiida Akka Eddoo Walga’iitti (Arabiffaan Jama’aa)
Jechi yeroo bay’ee Masgiida waamudhaaf oolu Arabiffaan jecha jama’aa jedhu yemmuu ta’u hundeen jecha kanaatis walitti qabamuu yookin walga’uu hiika jedhu qaba. Masgiidni hawaasa Musliimatiif akkaataa seera islaamummaa ifa ta’een gahee wiirtuu aangoo kan taphatuu fi amantaa irrattis ta’ee dirqamawwan gara garaatif labsii baasuf eddoo oolu waan ta’eef akkasumas haala qabatamaa jiru waliin walitti dhufeenya qaban ilaalchisee eddoo qajeelcha itti argatan waan ta’eef eddoo isaan itti walgahaniidha.
Akaakuwwan Masgiidotaa Gara Garaa
Masgiidonni hunduu sadarkaa wal qixa ta’e hin qaban. Garaagarummaawwan kunneen sababa barsiisa amantaatin, jechuunis, garaagarummaa Shi’aa fi Sunnii gidduu jiruun yookin immoo garaagarummaa Suufi fi Salafii gidduu jiruun kan uummamee miti. Garee Islaamummaa tokko ta’e keessattiyyuu Masgiidonni barbaachisummaa isaanitiin garaagarummaa ni qabu.
Garaagarummaan kun kan uummamee yeroo Muhaammad “kadhannaan Masgiida biroo keessatti si’a kuma dhibba tokko taasifamu kadhannaa Masgiiga Makkaa (Ka’abaa) keessatti si’a tokko taasifamu waliin walqixa” jedhee itti dubbatetti. Itti fufiinsanis kadhannaan si’a kuma tokko eddoo biraatti taasifamu kadhannaa si’a tokko masgiida isaa kan magaalaa Madiinaa keessatti argamu waliin walqixa akka ta’ee fi kadhannaan si’a dhibba shan Masgiida biroo keessatti taasifamu kadhannaa si’a tokko Masgiida Al Aqsaa Yerusaalem keessatti argamu keessatti taasifamu waliin walqixa akka ta’e dubbatee jira.
Sababa armaan olitti ibsamee fi sababoota walxaxoo ta’an kan biroo irraa kan ka’e Musliimonni faayidaalee seenaa isaani fi kaka’umsa adda ta’een Masgiidota isaanii gulantaalee gara garaatti qoodanii jiru. Kanarraa kan ka’e Masgiidonni lama magaalaa Kaayiroo keessatti xinnoo addaan fagaatanii kan argaaman ta’anis faayidaa amantaadhaf kennan irraa ka’uudhan wal ni caalu jechuudha. Kadhannaan Misr Al Gadiidatti kadhatamu kadhannaa Amiir Ibn Alaas keessatti kadhatamu irra ni xinnaata. Daandiwwan lama ce’ee isa argamu irra Masgiidni Sa’id Zaynab nicaala.
Masgiidni tokko barbaachisaa ta’ee lakkaa’amuudhaf umrii dheeraa qabaachun isa irraa hin eeggamu. Barbaachisummaan isaa kan madaallamu sababoota siyaasa fi amantaa gara garaa irraa ka’uudhan akkasumas barsiisa, lallabaa fi maal akka of keessaa qabu akkasumas eenyu akka ijaare wantoota jedhan irratti hundaa’udhaani. Fakkeenyaf Jama’aat Tabliighii Dhaabni jedhamu wiirtuu isaa gara Landan, Paaris yookin immoo garuma eessatuu yoo jijjiire Masgiidni sun barbaachisumaan karaa amantaa fi siyaasaa uummata Islaamaa gidduutti qabu ni dabala. Kunis ta’uu kan danda’e hundeessitoonni fi miseensonni dhaabichaa Mankaraarsummaa Islaamaa jaarraa 7ffaa jabeessanii waan qabanii fi kanarratti hundaa’uniis misiyoonota leenjisaa waan turaniifidha.
Jama’aat Tabliighin hawaasa Musliimaa keessatti kabajaa fi ulfina argachuu sababni danda’eef kaka’umsa Islaamummaa sadarkaa Addunyaa irratti taasifameef gaheen inni taphate ol’aanaa waan ta’eefi.
Hojii fi Gahee Masgiidotaa
Masgiidonni hunduu ajaja Muhaammadiin Masgiida yeroo jalqabaatif Madiinaa keessatti ijaarrame fakkeenya godhachuudhan kan ijaarramaniidha. Masgiidni inni duraa hawaasa Musliimaa gidduutti gahee inni taphachaa ture osoo hin barin hojiilen Masgiidaa maal akka ta’an baruun rakkisaadha.
Muhaammad adeemsa baqannaa Makkaa irraa gara Madiinaa isa Hijiraa jedhamee beekkamuu fi Islaamummaa keessatti faayidaa hafuura fi siyaasaa guddaa isa qabu yemmuu taasisetti jiraattota Madiinaa keessaa baay’onni isaanii Musliima hin turre. Yihuudonni baay’en, Araboonni amantaa isaanii jijjiirratan, Kiristiyaanonni akkasumas warri amantaa hin qabne Magaalaa Madiinaa keessa jiraachaa turan.
Barbaachisummaan isaa hammam guddaa akka ta’e mul’isuudhaf Muhaammad akkuma Madiinaa gaheen mana isaayyuu osoo hin ijaarin dura Masgiida ijaare.
Seerri Shari’aa madiinaa keessatti yemmuu hojii irra ooletti Masgiidni iddoo barnoonni amantaa itti kennamuun alatti eddoo wantoonni biroo heddu itti adeemsifamu ta’uun isaa ifa ta’e.
1. Mana barnoota Islaamummaa (madrasaa) barsiisni bu’uuraa Islaamummaa itti kennamuu fi gargaartonni Muhaammad jala ta’anii eddoo itti baratan ture.
2. Ajajniwwan hafuuraa eddoo itti darbuu fi dhiibbaa Islaamawaa hin taane jihaadan balaaleffachuudhaf dubbiilen jajjabeessuu eddoo itti kennamu ta’ee tajaajila ture.
3. Bara Muhaammadis ta’ee erga inni du’ee booda hordoftoota isaatin duulonni jihaadaa kan itti labsamanii fi mariidhaf kan itti dhihaatan akkasumas tooftaan kan itti bahuu fi ajajdoonni waraanaa eddoon itti ramadaman Masgiida keessatti ture.
4. Muhaammadiinis ta’ee duuka bu’oota isaatin bakka bu’oonni Islaamaa eddoon itti muudamanii fi ergama fudhatan Masgiida ture.
5. Bakka bu’oonni gosootaa eddoo itti muudaman ture.
6. Gosoonni Arabaa Muhaammadii fi Islaamummaadhaf eddoon itti waadaa galan bakkuma kana ture.
7. Dhimmoonni bulchiinsa Islaamummaa eddoo itti raawwatamanii fi yeroo sanatti wiirtuu mootummaa Islaamaa akkasumas Masgiida ta’ee tajaajila ture.
8. Jihaadni kan labsamuu fi loltoonni Musliimaa addunyaa injifatanii qabachuudhaf kan bobba’an Masgiida keessaa ture.
9. Gargaartonni Muhaammad hojiilee hojjetaniif beekkamtii kan argatanii fi diinota Islaamaa barbadeessudhaaf akkasumas mormiilee cal’isiisudhaaf eddoon itti jajjabeeffaman achuma ture.
10. Muhaammad akkasumas namoonni eddoo isaa bu’an kan akka Abu Bakr, Umar, Usmaan akkasumas Aliin bulchiinsota gara garaatif abbootii seeraa, raayyaa isaanitiif ajajdoota kan itti muudanii fi raayyan jihaadaf qophaa’e gara duulaa kan itti bobba’u akkasumas abbootin angoo gurguddooni fi namoonni qaraxa sassaaban kan ergaman Masgiida keessaa ture.
11. Walii galteewwan gara garaa kan hayyama argatan eddoo kanaa ture.
12. Shari’aan Islaamaa kan labsamuu fi hiiku fi hidhuun, hayyamuu fi dhoorkun kan labsamu Masgiida keessatti.
13. Edduma kanatti ol’aantummaan Musliimotaa fi gad’aantummaan namoota Musliima hin taanee ni labsama.
14. Dhiironni dubartoota irratti ol’aantummaa akka qabanii fi namoonni wal qixa akka hin taane itti labsama.
15. Hunda caalaa kan nama gaddisiisu namoonni Muhaammad gaddisiisan yookin immoo namoonni isa haala gaaridhaan hin dubbisne murtiin du’aa kan itti murtaa’u fi loltoonni inaaftota ta’an adabbii sana hojii irra oolchudhaaf eddoon isaan keessaa bobba’an Masgiidadha.
16. Yakkitoonni diinota Muhaammad barbadeessan raajicha isaanitiin eddoon itti ulfina argatanii fi itti leellisaman Masgiida keessattidha. Kanneen armaan gadiitis fakkeenyota haala kana mul’isaniidha.
A. Asmaa Bint Marwaan daa’ima ishee osuma hoosisaa jirtuu Umayer Bin Al Khatem nama jedhamuun haala sukanneessadhaan kan ajjeeffamte
B. Suufiyaan Bin Kaalid Abdallaa Bin Anis kan ajjeese
C. Namni Yihuudii Abu Afaaq jedhamu Salem Bin Amayeriin kan ajjeeffame
D. Abdallaa Bin Atiiq namni jedhamu nama Yihudii Ibn Abi Haqiiq kan ajjeese
E. Alii Ibn Xaalib nama Nader Ibn Hariit Jedhamu kan ajjeese
17. Dhuma irrattis raayyan loltoota Islaamaa haleellaa geessisuu fi bifa addunyaa jijjiirudhaaf kan Socho’an Masgiida keessaa ture.
Masgiidota Baraa fi Gahee Isaanii
Musliimonni martinuu Muhaammadiif ajajamuu fi dubbii fi hojiidhan isa fakkaachun dirqama isaan irraa eeggamuudha.
Muhaammad tajaajilaan waggoota dabarse digdamii sadeen keessaa kudha sadi’i kan dabarse Makkaa keessatti ture. Waggoota kudha sadeen kanneen keessatti Masgiidni kan hin ijaarramne yoo ta’u gahee Masgiidonni taphatan gonkumaa hin dubbanne.
Kutaa Qur’aanaa isa Makkaa keessatti waa’en kadhannaa kan ka’e yemmuu ta’u kadhannaan Islaamaa har’a Makkaa keessatti beekkamu yeroo sanatti hin beekkamu ture. Kuni hundi kan dhufe kutaa Madiinaa keessattidha.
Haalli kun gaafilee akka gaafannu nu dirqisiisa. Waggootii kudha sadeen jalqabaa seenaa Islaamummaa keessatti Hawaasni Musliimaa kadhachaa kan ture eessattii fi akkamitti ture?
Musliimonni Islaamummaan yeroo Makkaatti jalqabametti waa’ee Masgiida turee homaa hin beekan. Kan beekan yoo ta’es haalichi iccitii guddaa waan ta’eef wanti isaan beekan xinnoo qofa ta’a.
Beektonni Musliimaa sababa Masgiidni hin turreef ibsuuf yemmuu yaalanitti Kaa’abaan Masgiida akka ture, yeroo sanatti garuu Araboota amantaa hin qabneen too’atamaa waan tureef Muhaammadii fi duuka bu’oonni isaa eddoon sun hamma waaqolii tolfamoo irraa qulqullaa’utti irratti kadhachuu akka hin dandeenye ni dubbatu. Yeroo sanatti warroota amantaa hin qabne sana bituudhaf humna siyaasaa yookin loltummaa hin qabu ture. Kanaafuu ilaalcha isaanitiin mul’anni Muhaammad Madiinaa keessatti argate, Masgiida jalqabaa ijaarun isaa, humna loltummaatin angoo siyaasaa argachuun isaa akkasumas Makkaa too’annoo jala oolchun isaa duraa duuban dhufuun isaanii dirqama ture.
Masgiidni jalqabaa Madiinatti ijaarrame waajjira siyaasaa isa jalqabaa ta’uun isaa beekkamaadha. Tajaajilli isaatis bifa lama kan qabu yemmuu ta’u innis kan hawaasummaa-amantaa fi hawaasummaa-siyaasaa ture.
Bu’uura Muhaammad yeroo Masgiida jalqabaa ijaare kaa’e irraa kan ka’e Masgiidonni baraa fakkeenya Masgiida jalqabaa isa Madiinatti ijaarramee hordofuu qabu.


text:
FOOLIISHSHO TONAA ONTE
Addu Ammaˈno Bande Anfanni Gara
1. Magano halaalunni magansiˈneemmo gara kulannonkehu ayeti?
ROORE ammaˈno Maganu daafira halaale rosiinseemmo yitanno. Ikkirono kuni ikkannokkireeti; mayira yiniro, addi addi ammaˈno Maganu ewelumma daafiranna iso magansiˈnanni gara rosiissanno rosi lowo geeshsha babbaxxinoho. Magano halaalunni magansiˈnanni gara afa dandiineemmohu hiittoonniiti? Magansiˈneemmosi gara kula dandaannohu Yihowa callaati.
2. Magano halaalunni magansiˈnanni gara afa dandiineemmohu hiittoonniiti?
2 Yihowa iso halaalunni magansiˈneemmo gara ronseemmo gede Qullaawa Maxaafa uyinonke. Konni daafira Qullaawa Maxaafa xiinxalli; Yihowa ate daafira hedannohura rosiisannohe roso huwatanna harunsa dandaatto gede kaaˈlannohe.—Isayaasi 48:17.
3. Maganu maa assinammora hasiˈranno?
3 Mitu manni baalanti ammaˈno Magano hagiirsiissanno yaanno; Yesuusi kayinni hatto yee dirosiisino. Isi togo yiino: “‘Mootichaˈya! Mootichaˈya!’ yaannoehu baalu gordu Gashshoote dieanno. Gordu Gashshoote eannohu Anniˈya yiinore [woy, fajjo] wonshannoho.” Konni daafira Maganu fajjo maatiro rosanna wonsha hasiissannonke. Kuni mulluri gede assine laˈnannire diˈˈikkino; mayira yiniro, Yesuusi Maganoho hajajamannokki manni finqilu woy ‘bunshe assanno’ manniwiinni bande laˈnanniha ikkinokkita coyiˈrino.—Maatewoosi 7:21-23.
4. Yesuusi, Maganu fajjo wonshate daafira mayyiino?
4 Yesuusi, Maganu fajjo assa woˈma wote shota ikkitannokkita coyiˈrino. Isi togo yiino: “Ruukkashsho waalcho higgine eˈe! Baote widira massanno waalchi halaˈladoho. Doogono halaˈladote; hakkaanni higge eˈannorino batinyeho. Heeshshote widira massanno waalchi ruukkashshoho; doogono gurchote [woy, shaaladote]; ise afiˈranno manni kiiro shiimaho.” (Maatewoosi 7:13, 14) Shaalado doogo woy addu ammaˈno hegere heeshshowa massitanno. Halaˈlado doogo woy kaphu ammaˈno kayinni reyote widira massitanno. Yihowa kayinni mittu manchino baˈˈara dihasiˈranno. Isi mittu mittunku manchira isire rosanno gede faro fanino.—2 Pheexiroosi 3:9.
ADDU AMMAˈNO BANDE ANFANNI GARA
5. Magano halaalunni magansidhannore badde afa dandaattohu hiittoonniiti?
5 Yesuusi, Magano halaalunni magansidhannore bande afa dandiineemmota coyiˈrino. Afa dandiineemmohu ammantannorenna assitannore laˈneeti. Yesuusi togo yiino: “Insa baddine affinannihu guminsanniiti.” Ledeno togo yiino: “Dancha haqqicho baala dancha laalo laaltanno.” (Maatewoosi 7:16, 17) Hatto yaa Magano magansidhannori disodhannoreeti yaa diˈˈikkitino. Ikkirono Maganu soqqamaasine woˈmanka wote gara ikkinore assate sharrantanno. Aanchine Magano halaalunni magansidhannore bade afate kaaˈlannonkeri maatiro laˈneemmo.
6, 7. Magano halaalunni magansidhannori Qullaawu Maxaafi aana xintamino roso rosiissannohu mayiraati? Yesuusi assinorinni maa ronseemmo?
6 Rosiinseemmo rosi Qullaawu Maxaafi aana xintaminoha ikka hasiissannosi. Qullaawu Maxaafi togo yaanno: “Qullaawa Borro baala Maganunnihu Qullaawu Ayyaani kulanna borreessinoonnite. Tini borro halaale rosiisate, sodhinore seejjate, soˈro hoolatenna halaalaancho heeshshora ikkanno biddishsha aate kaaˈlitanno. Qolteno, Maganu manchi guuta ikkano gedenna dancha coye assate qixxaawinoha ikkanno gede kaaˈlitanno.” (2 Ximootewoosi 3:16, 17) Soqqamaasinchu Phaawuloosi Kiristaanaho togo yee sokka borreessino: “Maganu qaale kullummoˈne yannara, mannu qaali gede assitine ikkikkinni, Maganu qaali gede assitine adhitinoonni. Addanko [loosannoho] Maganu qaaleeti.” (1 Teselonqe 2:13) Magano halaalunni magansidhannori rosiissanno rosi, Qaalisi yaano Qullaawu Maxaafi aana xintaminoho. Insa mannu hedo, woga woy woluri aana xintamino roso dirosiissanno.
7 Yesuusi rosiisino rosi baalunku Maganu Qaali aana xintaminoho. (Yohaannisi 17:17 nabbawi.) Isi duucha wote Qullaawa Borro yitannore qummi assanno. (Maatewoosi 4:4, 7, 10) Halaalunni Maganoho soqqantannorino isi lawishsha harunsite Qullaawu Maxaafi aana calla xintamino roso rosiissanno.
8. Yesuusi, Yihowa magansiˈrate daafira mayyee rosiisino?
8 Yihowa calla magansiˈra hasiissannonke. Faarso 83:18 (NW) togo yitanno: “Suˈmakki Yihowa yinannihu ati callu uulla woˈmate aana Woˈmunkura Aliidiha ikkoottota mannu afona.” Yesuusi mannu halaalaanchu Magani ayetiro bade afara hasiˈrino; qoleno mannaho Maganu suˈma kulino. (Ibiraawoota 2:12 nabbawi.) Yesuusi togo yiino: “Mootichu Maganikkira kumbuuli; iso calla magansiˈri!” (Maatewoosi 4:10) Konnira ninkeno Maganu soqqamaasine ikkinoommohura, Yesuusi faale haˈneemmo. Yihowa calla magansiˈneemmo, suˈmasi woshshineemmo, qoleno suˈmasinna albillitte assannonkere mannaho rosiinseemmo.
9, 10. Mimmito banxeemmota leellinsheemmohu hiittoonniiti?
9 Mimmito godowinta baxa hasiissannonke. Yesuusi rosaanosi mimmito baxxanno gede rosiisino. (Yohaannisi 13:35 nabbawi.) Heeˈneemmo gobbanna budinke baxihano ikkiro, dureeyye woy buxaneno ikkino, mereeronke babbadooshshu dino. Mimmito banxeemmo daafira roduuwu mereero heedhanno mittimma noonke. (Qolasiyaasi Sokka 3: 14) Konni daafira olaho gaande manna dishineemmo. Qullaawu Maxaafi togo yaanno: “Maganu oosonna Daawuloosi ooso bande anfannihu [konninniiti]; keeraanchimma assannokkihunna rodoosi baxannokkihu baalu Maganu ila diˈˈikkino.” Qoleno togo yaanno: “Mimmitinke ledo baxammo. . . . Bushunniha ikkinohu Qaayeeli rodoosi shiino; ninke hattoore ikkinoonke.”—1 Yohaannisi 3:10-12; 4:20, 21.
10 Yannanke, wolqankenna miinjanke horoonsiˈne mimmito kaaˈlineemmo hattono jawaachinsheemmo. (Ibiraawoota 10:24, 25) ‘Manna baalaho dancha coye assineemmo.’—Galatiyu Sokka 6:10.
11. Yesuusira hajajama hasiissannonkehu mayiraati?
11 Gato afiˈnannihu Yesuusi widoonni calla ikkinota ammana hasiissannonke. Qullaawu Maxaafi togo yaanno: “Gato wolewa ayewano dino. Gatote hasiisannonkehu mannaho uyinoonni suˈmi gordoho woroonni wolu dino.” (Soqqamaasinete Looso 4:12) Konni maxaafira Fooliishsho 5te, Yihowa hajajamanno mannira heeshshosi wodo asse aanno gede Yesuusa soyinota ronsoommo. (Maatewoosi 20:28) Yihowa, Yesuusa uulla gashshanno gede shoomino. Qullaawu Maxaafi hegerera heeˈra hasiˈnummoro Yesuusira hajajama hasiissannonketa kulannohu iseraati.—Yohaannisi 3:36 nabbawi.
12. Poletiku coyira anga wodhineemmokkihu mayiraati?
12 Poletiku coyira anga wodha dihasiissannonke. Yesuusi poletiku coyira dikarsamino. Isi yoote shiqinshoonniwa heeˈre Roomu gashshaanchira Philaaxoosira, “Ane gashshooti tenne gobbaha diˈikkino” yiino. (Yohaannisi 18:36 nabbawi.) Yesuusi gede ninkeno Maganunnite iimi Mangistera ammanammoommoreeti; konni daafira heeˈneemmo gobba baxxutano ikkituro poletiku coyira anga diwodhineemmo. Ikkollana Qullaawu Maxaafi “aleenni noo gashshaanora” yaano uullate gashshootira hajajamme yaannonke. (Roomu Sokka 13:1) Heeˈneemmo gobba higge ayirrinseemmo. Kayinni uullate gashshooti fushshino higge Maganu higge ledo sumuu yitannokkita ikkituro, soqqamaasinete faale haˈneemmo; insa togo yitino: “Mannaho hajajamantenni Maganoho hajajama hasiissannonke.”—Soqqamaasinete Looso 5:29; Maarqoosi 12:17.
13. Maganu Mangiste daafira mayine sabbankeemmo?
13 Alamete aana noo qarra tirtannoti Maganu Mangiste calla ikkitinota ammanneemmo. Yesuusi “Maganu Gashshootihu Danchu Duduwi” alame woˈmate aana sabbakamannota coyiˈrino. (Maatewoosi 24:14 nabbawi.) Maganu Mangiste assitannonkere assa dandaannohu uullate gashshooti horo dino. (Faarso 146:3) Yesuusi Maganu Mangiste daggara huucciˈneemmo gede rosiisanni togo yiino: “Gashshootikki dayo, hedoottori gordoho ikkinonte gede, baattote aanano ikko.” (Maatewoosi 6:10) Qullaawu Maxaafi, Maganu Mangiste uullate gashshoote baalanka hunte ‘ise calla hegerera kaajjite uurritannota’ kulanno.—Daanieeli 2:44.
14. Magano halaalunni magansidhanni noori ayeooti yite ammanatto?
14 Kageeshsha xiinxalloottore heddanni ateneeto togo yite xaˈmi: ‘Qullaawu Maxaafi aana xintamino roso rosiissannori ayeooti? Mannaho Maganu suˈma kultannori ayeooti? Mimmito godowinta baxxannorinna gatisannonke gede Maganu Yesuusa soyinota ammantannori ayeooti? Poletiku coyira anga wodhitannokkiri ayeooti? Qarranke tirtannoti Maganu Mangiste calla ikkitinota dudubbannori ayeooti?’ Koye yinire baalankare assitannori Yihowa Farciˈraasine callaati.—Isayaasi 43:10-12.
MAA ASSATE HEDOOTTO?
15. Magansiˈranke Magano hagiirsiissannota ikkitanno gede maa assa hasiissannonke?
15 Maganu noota ammana calla diguddanno. Agaaninte nafa Maganu noota ammantanno; ikkirono insa isira dihajajantanno. (Yaiqoobi 2:19) Magansiˈranke Magano hagiirsiissannota ikkitanno gede, isi noota ammana calla ikkikkinni isi yaannore assano hasiissannonke.
16. Kaphu ammaˈnowiinni xeertiˈra hasiissannonkehu mayiraati?
16 Magansiˈranke Magano hagiirsiissannota ikkitanno gede, kaphu ammaˈnowiinni xeertiˈra hasiissannonke. Masaalaanchu Isayaasi togo yee borreessino: “Baabilooninni baxxitine fulle! . . . Giddonsanni fultine keeraaˈme!” (Isayaasi 52:11; 2 Qorontoosi 6:17) Kaphu ammaˈno ledo xaado afiˈrino coyi baalunkuwiinni xeertiˈra hasiissannonkehu iseraati.
17, 18. “Bayira Baabiloone” maati? Ise giddonni rahe fula hasiissannohu mayiraati?
17 Kaphu ammaˈno maati? Magano Qaalisi yaannokki garinni magansiˈnanni gede rosiissanno ammaˈno baalanti kaphu ammaˈnooti. Qullaawu Maxaafi kaphu ammaˈno woˈmanta “Bayira Baabiloone” yaanno. (Yohaannisi Ajuuja 17:5, NW) Mayira? Nohi dirihu Baote Wayi gedensaanni, batinyu kaphu ammaˈno rosi hanafinohu Baabiloonete katamiraati. Kuni rosi alame woˈma tuqino. Lawishshaho, hunda Baabiloonete heeˈranno manni sase waaxo maganna magansiˈranno. Yannankerano batinye ammaˈno Maganu Sillaaseeti yite rosiissanno; ikkollana Qullaawu Maxaafi halaalaanchu Magani mitto Yihowa calla ikkinotanna Yesuusi Beettosi ikkinota rosiisanno. (Yohaannisi 17:3) Baabiloonete heeˈranno manni, mannu reyanno wote reyikki gatannori giddosi no, qoleno hakkurichi fule sioolete giiramanno yeeno ammananno. Kunino kaphoho.—Jeefote Hedo 14, 17 nna 18 lai.
18 Maganu kaphu ammaˈno baalanti muli yanna giddo baˈanno yiino. (Yohaannisi Ajuuja 18:8) Kaphu ammaˈno giddonni rahe fula hasiissannohu mayiraatiro leellihe? Maganu Yihowa yanna gooffukki konne assattora hasiˈranno.—Yohaannisi Ajuuja 18:4.
19. Yihowara soqqama doodhatto wote, isi towaatannohehu hiittoonniiti?
19 Kaphu ammaˈno giddonni fulte Yihowa magansiˈrate higatto wote, mite jaallakki woy miniˈne manni tenne doodhoottohu mayiraatiro huwata hoogaranna waadahera dandaanno. Yihowa kayinni ditugannohe. Mimmito addinta baxannohu lowo miliyoone ikkanno manni noote halaˈlado maate miila ikkatto; qoleno Maganu abbannote haaro alamera hegerera heeˈrate hexxo heedhannohe. (Maarqoosi 10:28-30) Yihowara soqqama doodhiteenna gibbannohe jaallakki woy maateˈne giddo mitu, gale hosanni Qullaawa Maxaafa xiinxallannoha ikkara dandaanno.
20. Magano halaalunni magansiˈra hasiissannohu mayiraati?
20 Muli yanna giddo, Maganu bunshe baalanta hunanno; qoleno Mangistesi uulla woˈma gashshitanno. (2 Pheexiroosi 3:9, 13) Hatti lowo geeshsha hagiirsiissanno yannaati! Hakkawote baalunku manni Yihowa isi hasiˈranno garinni magansiˈranno. Konni daafira assa hasiissannohere xaanni assite Magano halaalunni magansiˈri.


text:
Ummata Gabrummaa Jala Jiruuf Furmaanni Qabsoo Qofaa dha!
Baarentuu Gadaa Irraa
Gabrummaa jala jiraachuun du’aan gararraa, jiraan garjallaa akkuma jedhamu san akkaan hammaataa dha. Namni gabrummaa jala jiru; jiruun isaa jiruu jireenyaan gadiiti. Kan kiyya jedhu hin qabaatu, dubbatu kan jalaa dhagahu hin jiru, iyyatu kan mirmatuufis hin jiru. Nama ta’ee osoo jiruu gabroonfattootaan gadootti ilaalama. Abbaa biyyaa ta’ee osoo jiruu akka lammii lammaffaatti itti rorrifama. Qabeenya isaatti halagagaadha. Biyya isaatti Orma. Walumaa galatti nagahaan bahee galuu hin danda’u. Kan ummanni Oromoo barootaaf keessumaa bara bittaa wayyaanee keessa jirus dhugaadhuma akkasiiti. Wayyaaneen ummata Oromoo afaan qawweettin erga gabrummaa hammaataa keessatti kuffiftee bara 1991 irraa eegalee haalli ummanni Oromoo keessa jiru jireenya hin jedhamu. Jiruu du’aan gararraa, jiraan garjallaati.
Osoo qabuu beela’eera.Daaree jira, biyya abbaa isaarratti akka lammii lammaffaatti fi akka gadootti ilaalameera. Saamichi qabeenya,miidhaa qaamaa qalbii irratti raawwachaa tureera, raawwqachaas jira. Walumaa galatti akka biyya abbaa isaa keessatti mataa gadi qabatee deemuuf waraanni itti duulchifamee reebameera,hidhameera, ajjeefameera, ukkaanfamaa tureera, jiras. Ummanni Oromoo wayyaaneedhaan yakkoonni hedduun irratti dalagamaa tureera, jiras.
Wayyaaneen amma feeti ilmaan Oromoo hidhaa, dararaa, biyyaa godaansisaa fi ajjeesaa jirti. Waraanni sirnichaa waggoota 25n darbaniif addatti Oromoo qofarratti xiyyeeffatee gochi faashistummaa raawwachaa turee fi jiru kan himamee dhumuu miti.
Ummanni Oromoo Mirga Of Ittisuu Uumamni Kenneefitti Fayyadamuu Qaba!
Har’a manneen hidhaa impaayeera Itiyoophiyaa keessa jiran irra guddeessi isaanii kan dhiphataa jiran ilmaan Oromoo yakka tokko malee waraana wayyaaneetiin haramanii hidhamaniini. Kan kaampii baqataa biyyoota ollaa Impaayeritti jiran dhiphisaa jirus haaluma walfakkaatuun ilmaan Oromoo yakka malee yakkamanii dararaan murna Wayyaanee baqatanii bahaniidha. Dhalataan Oromoo gammoojjii fi galaanatti dhumaa turee fi jirus akkasuma lakkoofsa hin qabu.
Gabroonfattoonni dhugaa, mirga dhala namaa, nugahee fi bor maaltu dhufaa hin beekan. Har’a waan qawwee harkaa qabanii fi qawwee kanaanis hunduma dhiituu danda’aniif baruu akkanuma se’u. Bulchiinsa isaaniitti aduun waan dhiitu itti hin fakkaatu. Hidhuu, dararuu, ajjeesuu fi saamuun hojii isaanii isa idilee fi ittiin beekamanii dha, isaan gammachiisa. Akka gootummaattis fudhatu, wayyaaneenis kan waggoota 25n darbaniif itti jirtu kanuma.
Bineensa biyya bineesummaan isaa beekamutti itillee naaf afaa …
Gabroonfattoonni akka wayyaanee amma guyyaa irree ummataatiin haqanqaalamanii boolla hin deebine bu’anitti ummata gabroonfatan akka namaatti hin ilaalani. Dhugaan har’a impaayeera itiphiyaa wayyaaneedhaan bulaa jirtu keessa jirus kanuma nuuf mirkaneessa.
Wayyaaneen hara’a ummata Oromoo addatti irratti xiyyeeffachuun afaan qawweettin ukkaamsitee yakka hedduu irratti raawwachaa jirti. Waggoota 25n darbaniif gongumaa bulchiinsa ishiitti waan aduun dhiitu waan itti hin fakkaatiniif yakka beektuu fi dandeechu hunda ummata Oromoorratti keessumaa sabboontoota Ilmaan isaa irratti raawwachaa turteetti.
Bara baraaf ummata Oromoo akkuma gabroonfatteetti waan jiraattu itti fakkaatees waggaa 50 – 100 bulchuun danda’a jechuun bara gabrummaa Oromoorratti karoorfattee dhaadachaa turte. Haalli amma jiru keessumaa waggaa 2n darbanii as hololaa fi bolola ishii kana harkatti fashalsaa jira. Qabsoon ummanni Oromoo finiinsaa jiru keessumaa FXG qeerroon dhoose hundeen ishii raasaa jira. Dhiphuu hamaa keessa galchee jira Akka seenaan katabee lafa kaa’eetti gabroonfataan biyya kam keessattuu tolaan hangorraa bu’ee hin beeku. Ummata weeraramee ajjeefamaa, hidhamaa, dararamaa fi saamamaa jirutu kadhaan osoo hin ta’in qabsoon ofirraa kaasa.
Kan Wayyaanees ummattoota biyyattii keessumaa ummata Oromoo addatti itti xiyyeeffatamee saamamaa, ajjeefamaa fi dararamaa jirurraa kaasu qabsoodha. Gabrummaa diduun finciluudha.
Wayaaneen akka qabson malee haangorraa hin buune muuxannoon waggoota 25n darbanii ragaadha. Kanuma hubachuun ummattoonni biyyattii keessumaa ammoo ummanni Oromoo murna tanaan miidhaa guddaan irra gahaa jiru falli tokkichi inni qabu qabsoo isaa, FXG jabeessee itti fufuudha.
Waggoonni darban 2n akka wayyaaneen laaftuu, irree ummataa gamtoomeen kan burkutooftu taate sirritti muldhisaniiru. FXG qeerroon Oromoo gaggeessaa turee fi jiruun wayyaaneen dhiphattee, lammiin booneera.
FXG kanaan ammummaan Wayyaanee muldhateera. Fincilli ummata Oromoo kun akkuma muldhachaa jiru wayyaanee dhiibee balabala kufaatitirraan gaheera. Of amanau dadhabdees labsii yeroo muddamaa akka labsitu taatee jirti. Kun ummata Oromoofis ummattoota gabrummaa sirna tanaa jala jiraniif injifannoo guddadha. Qabsoo itti fufiinsaan gaggeeffamuufis balabala guddaa saaqeera.
Ummattoonni impaayeera itiyoophiyaa keessa jiran addatti ammoo ummanni Oromoo gabrumama bara dheeraa keessumaa miidhaa hamoo bara sirna bittaa Wayyaanee kana keessaa of baasuuf fallii malli qabu tokkichi qabsoo eegale, qabsoo roga maraa jabeessee itti fufuudha. Wayyaaneen murna dhugaa beektu , murna waan ganama jette galagala itti deebituu miti, ni sobdi, ni haalti, waliin dhooftee bara bittaa fi saamichaa dheereeffachuu feeti. Kana hubachuun dura goranii hanqisuun dirqama nama gabrummaa jala jiru maraati.
Keessumaa holola yeroo ammaa kana maqaa paartilee mormitootaa waliin rakkoo impaayeera itiyoophiyaa keessa jiru furafan mari’achaa jira jedhu holola sobaa ta’uu hubachuun qabsoo jabeessanii itti fufuun murteessadha.Diraamaan qondaalonni ishii ummattoota biyyattii keessumaa ummata Oromoo FXG finiinsaa jiru moogsuuf itti jiran sirri dura dhaabbatamuu qaba. Kan ummata Gabrummaa jala jiru bilisa baasu qabsoo qofa waan ta’eef!


text:
Manni Kiristaanaa uummata sababa qooqaan wangeela dheeboteef tajaajila dursaa kennuu akka qabdu eerame!
Phaagumeen 2, 2008
Dn. Mazgabuu Kafyaalaw
Waldaan Qulqullootaa yaa’iisaa 12ffaa Hagayya 27-29 bara 2008 galma lallaba Wangeelaa Mana Lubummaa Waliigalaafi galma gamoo Waldaa Qulqullootaa darbii 3ffaa irratti guyyoota sadiif gaggeesseera.
Eebbifamoo Abuna Diyoosqoroos, hojii gaggeessaa Mana Lubummaa Waliigalaa
Sagantaan yaa’ii kuni Hagayya 27 galgala keessaa sa’aatii 12:00 irratti kadhannaadhaan kan eegale yoo ta’u hanga hagayya 29 halkan keessaa 7:30 irratti kadhannaadhaan xumuramutti itti fufeera.
Sagantaan yaa’ii kun guyyaafi halkan osoo wal irraa hin citiin kan gaggeeffame yoo ta’u, guyyaa guyyaa galma lallaba Wangeelaa Mana lubummaa Waliigalaatti; halkan halkan ammoo galma gamoo Waldaa Qulqullootaa keessatti gaggeeffamaa tureera. Yaa’ii waliigalaa kana irratti Abbootiin phaaphaasonni kan argaman yoo ta’u, hojii gaggeessaa Mana Lubummaa Waliigalaa kana ta’an Eebbifamoo Abuna Diyoosqoroos dabalatee, Eebbifamoo Abuna Luqaas, Eebbifamoo Abuna Salaamaa, Eebbifamoo Aabuna Gabri’eel, Eebbifamoo Abuna Inxoons guyyoota kanneen keessatti dabareen argamanii sagalee eebbaafi barumsa kennaniiru.
Sagantaa kana irratti Miseensonni Waldaa Qulqullootaa Wiirtuu hunda irraa dhufan (biyya keessaa hanga biyya alaatti jiran) argamaniiru. Sagantaa kana irrattis qabxiiwwan mariif ka’uumsa ta’anifi hubannaa hirmaattotaa cimsan adda addaa dhiyaataniiru.
Yaa’ii kana irratti waggoota itti aananiif Waldicha kan gaggeessaniifi Koreen Hojii Raawwachiistuu filamaniiru. Akkasumas, Waldaan Qulqullootaa bara 2007-2008tti tajaajilawwan gaggeessaa ture, baasii baaseefi galii galche mara kan ibsu gabaasni dura ta’aa Waldichaan dhiyaateera. Gabaasnii haala qarshii Waldichaa ilaalchisee kan bara tajaajilaa 2006 fi 2007 Odiitara alaan dhiyaatees sagalee guutuun mirkanaa’eera.
Keessumaayyu yaa’ichi Karoora Tarsiimoo (Strategic plan) waggoota 6’n dhufan keessa raawwataman irratti marii gad-fageenyaan gaggeessuun gabbisuun mikaneesseera.
hirmaattonni yaa’ii garee
Hirmaatotni yaa’ichaa gareedhaan ta’uudhaan yeroo marii taasisan
Haaluma walfakkaatuun, Waldaa Qulqullootaa jalatti Pirojeektiin Miidiyaa Afaan Oromoo Hagayya 30 bara 2008 hirmaattota wiirtuulee waldichaa naannoo Oromiyaa irraa dhufaniif dhimma tajaajila afaan Oromootiin kennamu ilaalchisee marii guyyaa tokkoo taasiseera. Sagantaa kana irratti faayidaa afaaniin tajaajiluu, haala tajaajilaafi Pirojeektiin kun hundeeffamee maal akka hojjechaa jiru hubannoon kennameera. Dabalataanis gaheen hirmaattotaa wiirtuulee (godinaafi aanaa) maal ta’uu akka qabu irrattis mariin bal’aan taassifameera.
Kaayyoon pirojeektii kanaa uummanni afaan dhagahuun sagalee Waaqayyoo barsiisuu ta’uun ibsamee tajaajila Mana Kiristaanaa kana daran guddisuuf Kiristaanonni marri akka irratti hirmaachuu qabanis eerameera.
Hirmaattota yaa’ichaa muraasa
Kanaan dura hubannoo akka kanaa bal’inaan hin qabnu turre kan jedhan hirmaattonni marii kanaa kana booda gara aanaaleefi Wiirtuuleetti yeroo deebinu tajaajila afaanii kana cimsinee itti adeemna jechuun waadaa galaniiru.
Manni Kiristaanaa kan Duukaabutotaafi kan hundaa taatee osoo jirtuu tajaajila afaan uummanni dhagahuun kennuu irratti hanqina qabaachuushee kan dubbatan hirmaattonni marii kanaa ammas yoo barfate iyyuu hin dhiisne waan ta’eef uummata sagalee Waaqayyoo dheeboteef qaqqabuu qabna jedhaniiru. Waldaan Qulqullootaa Afaan uummanni dhagahuun tajaajila wangeelaa kana yaaduudhaan pirojeektii kana hundeessee socho’uu isaattis ni galateeffanna jedhaniiru.
Pirojektiin Miidiyaa Afaan Oromoo Waldaa Qulqullootaa kitaabota amantaa addaddaa Afaan Oromoon qopheessuufi hiikuu dabalatee, weebsaayitii Afaan Oromoon, barruulee “Dhangaa Lubbuu”, sagantaa talaviizyinii OBS irratti Afaan Oromoon darbaa jiruufi yaa’ii wangeelaa ji’aa akka qopheessa jiru ni beekama.
Waaqayyoof galanni haa ta’u; ameen!